Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Фэ фщIэрэ?
Классикэм техуэу
Классикэ щхьэц зэщIэкъуэкIэу нэхъапэм ябжу щытар алыдж ухуэныкIэрщ. Абы каримбоскIэ еджэрт. Щхьэцыр налъэурэ зэгуахырт, ягъэутIэрэзырт аби, натIэм екIуэкIыу къыIуалъхьэрт. Алыджхэм къызэралъытэмкIэ, бзылъхугъэм и натIэр цIыкIуу щытын хуейти, щхьэцымрэ набдзэмрэ я зэхуакур тIуалэ хуэдизу къагъанэрт. НэкIубгъумкIэ къелэлэххэр зэхуахьэсырти, щхьэ щIыбымкIэ щаухуэнырт. Ар шпилькэкIэ е лентIкIэ ирагъэубыдырт.
Урымхэми яфIэфIт щхьэцыр ягъэдэхэну. Абыхэм нэхъыбэу щхьэц жьар щIыбымкIэ щрадзыхырти, щхьэцхэIу дахэ халъхьэрт. Ауэ языныкъуэхэми яухуэнырти, щхьэм и хъуреягъкIэ кърашэкIырт, натIэм деж баринэ тIэкIу къагъанэурэ. Абыхэм я щхьэц щIыкIэр адрейхэм къазэрыхэщыр налкъутналмэсхэмкIэ зэрыгъэщIэрэщIарт.
IэлъэщI зытралъхьэ
Курыт лIэщIыгъуэхэм бзылъхугъэхэм щхьэтепхъуэхэр зытралъхьэу къаублащ. Абы Iэмал къаритыртэкъым щхьэцыр лъагэу, е дахэу зэщIакъуэну. Уеблэмэ щхьэц гъэутIэрэзыным гуэныхь пылъу къалъытэ хъури, ари зыханащ.
XII — XIII лIэщIыгъуэхэм цIыхубзхэм IэлъэщI зытралъхьащ. Махуэшхуэхэм деж IэлъэщIхэр плъыфэ нэхъ гуакIуэу, нэхъ гъэщIэгъуэну зытралъхьэрт, къызэрыгуэкI махуэхэм елIалIэртэкъым. IэлъэщI щIагъым щIэлъ щхьэцыр ауэ къедзыхауэ арат, е сеткэкIэ зэхуахьэсырт.
Абы иужькIэ щхьэц гъэутIэрэзыныр аргуэру къежьэжащ. ИкIи пасэрей усыгъэхэм къызэрыхэщыжымкIэ, усакIуэ куэд тетхыхьащ щхьэц баринэ дахэ зытелъ хъыджэбзхэм.
Нур Санэ.
Пасэрей бзылъхугъэ цIэрыIуэхэр
Гипотие
Ди эрэм и 4 — 5-нэ лIэщIыгъуэхэм я зэпылъыпIэм, Урым пащ_тыхьыгъуэр щызэпкърыхужым ирихьэлIэу, псэуащ Гипатие цIыхубз телъыджэр (370 — 415 гъэхэм). Ар математикэмкIэ, астрономиемкIэ, философиемкIэ щIэныгъэрылажьэу щытащ, математикэм и профессор Александрийскэ Теон ипхъут.
Гипатие теплъэкIи, и дуней тетыкIэкIи, и хьэлкIи цIыхубз дахэу, гуакIуэу щытащ. Уеблэмэ, тхьэIухудт.
Гипатие и адэр Александрийскэ библиотекэм щылажьэрт, щыпсэурти, и пхъур тхылъ бжыгъэншэхэм къаухъуреихьу къэтэджащ. Теон и пхъум сыт хуэдэ щIэныгъэ и лъэныкъуэкIи зэрызригъэужьыным хэту, езым ищIэр хъыджэбзым бгъэдилъхьащ. Япэ дищу къыхэдгъэщынщи, Гипатие александрийскэ щIэныгъэ лэжьакIуэхэм я иужь дыдэу къыщIэкIащ… Абыи тхыдэ щхьэхуэ иIэщ.
Дунейм, хьэршым я зэхэлъыкIэр къыгурыIуэну хуейуэ, ар и лэжьыгъэ нэхъыщхьэу цIыхубзым иукъуэдият. И зэманри, къарури, гъащIэри щIэныгъэм щхьэузыхь хуищIыну мурад ищIри, Гипатие зэи дэкIуакъым, быни иIакъым, еджэныгъэм зи гур хуэкъабзэ гъэсэн и куэдти, абыхэм ядэлажьэу псэуащ.
Гипатие илъэс 20 хъууэ арат мусейоным егъэджакIуэу къыщащтам! ЩIэныгъэшхуэ зыбгъэдэлъ пщащэ Iущыр мыгувэу дуней псом цIэрыIуэ щыхъуащ, неоплатонизмэм и философиемрэ математикэмкIэ иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэмкIэ. Гипатие и цIэр Европэмрэ Азиемрэ щызэхахати, цIыхубз телъыджэм деж я щIэныгъэм щыхагъэхъуэну хъуапсэу щIалэгъуалэ бжыгъэншэхэр къакIуэрт.
Ауэрэ, чыристэн диныр Мысырым нэсащ. ЗэрытщIэщи, диныр цIыхухэм IэщэкIэ кърагъащтэу арат. Езы Гипатие зэрыщIэныгъэрылажьэм къыхэкIыу, фIэщхъуныгъэр къищтэфакъым, зытекIуэдэжари аращ. Гипатие итха тхылъхэри яхэту, Александрийскэ библиотекэм щIэлъа тхыгъэ бжыгъэншэхэм мафIэ щIадзэри, чыристэн диным и лэжьакIуэхэм ягъэсауэ щытащ. Языныкъуэ щIэныгъэлIхэм, тхыдэтххэм зэрыхуагъэфащэмкIэ, Гипатие и гъэсэн гуэрым итхьэлэжауэ аращ, диным и лэжьа-кIуэхэм псэууэ яIэрыхьэмэ лIэкIей къыхуагупсысынути. Ауэ, закъуэтIакъуэми жаIэ, цIыхубзыр диным итхьэкъуа, Кирилл Александрийскэм игъэIуща гупым яIэрыхьэу, «мажусий щIэныгъэлI лэжьакIуэр» гущIэгъуншэу яукIауэ. Гипатие и хъыбархэр нобэм къэсынутэкъым абы теухуахэр и гъэсэнхэм, тхыдэтххэм ямытхыжатэмэ.
Гипатие цIыху гуапэу, щабэу, Iущу щытауэ жаIэжырт абы иригъэджахэм. Уеблэмэ, Александрийскэ библиотекэм мафIэ щIадзауэ щисым, щIэныгъэлIхэр зэбгрыжырт, загъэпщкIурт. Ауэ Гипатие и щхьэ къыфIэмыIуэхуу, тхылъхэр мафIэм къыхихыну библиотекэм щIэлъэдат.
Гипатие хьэршым и зэхэлъыкIэр джыным телажьэу щытащ, икIи, зэрыхуагъэфащэмкIэ, ЩIым и орбитэр хъурей мыхъуу, хъурей хэшауэ зэрыщытыр япэу къэзыхутар аращ, ауэ а къэхутэныгъэр хэIущIыIу ищIыну хунэсакъым. Гипатие щаукIам илъэс 45-рэ хъууэ арат.
Фырэ Анфисэ.
Кавказ-бгырыс эскадроным и гвардием хэтхэм Александр и уардэунэм деж
зыщагъасэ. Шы хужьым тесыр Къэбэрдейм щыщ уэркъ щIалэщ.Царское Село, 1832 гъэ
Сурэтыр Крюгер Франц 1841 гъэм ищIащ.
Псалъэжьхэр
Зэкъуэш псори зы анэ къилъхуркъым
Нэхъыжь кIэлъыджэркъым — кIэлъокIуэ.
Уи анэ къыбжиIэ едэIуи, уи адэ къыбжиIэ гъэзащIэ.
Блэр зытраукIэр и шэрэзщ.
Дзыбэ дзыусщ.
Жьым тесу, псым йопыдж.
И къамэ тIэу къихкъым, и псалъэ тIэу жиIэркъым.
КхъузанэкIэ псы зэрехьэ.
Псыкъуий мастэкIэ къетI.
Яхуэмыущий ущиенкIэ Iэзэщ.
IитIкIэ Iэ зыубыдым щIыбагъ псалъэ и куэдщ.
Гъунэгъурэ гъуэншэджрэ.
Зэкъуэш псори зы анэ къилъхуркъым.
Шхыныгъуэхэр
Жэрумэ гъэва
Жэрумэ цIынэ дияр псы щIыIэм халъхьэри, хьэкум трагъэувэ, сыхьэти 2 — 2,5-кIэ ягъавэ, шыгъу мащIэ тIэкIу хэдзауэ. ТрищIэ тхъурымбэр къытрах, мафIэр цIыкIу дыдэ ящIри, и щхьэр тепIауэ ягъавэ. МафIэр инмэ, лэпсыр мэутхъуэ. Жэрумэ вар лэпсым къыхамыхыу тIэкIу ягъэупщIыIури, тепщэчым иралъхьэ. Жэрумэр IуданэкIэ пхамэ, сэкIэ зэпаупщIри къыхахыж.
Iэнэм щытрагъэувэкIэ жэрумэр зэпагъэж, тепщэчым иралъхьэри, бжьыныху шыпс тракIэ е ар фалъэ цIыкIукIэ гъусэ хуащI. Пщтыру яшх. ПIастэ хуабэ, щIакхъуэ, чыржын, мэжаджэ дашх.
Жэрумэ лэпсым хьэнтхъупс, бжьыныху шыпс ирипщI хъунущ.
Халъхьэхэр: (зы цIыху Iыхьэ):
жэрумэ цIынэу — г 330-рэ
зэрагъэвэну псыуэ — г 920-рэ
шыгъуу — г 2
губгъуэпхъыу — тхьэмпищ
бжьыну — г 30
Губгъуэ бабыщ гъэбэкхъа
Бабыщ гъэкъэбзар зэпкърымыхауэ псы щIыIэкIэ ялъэс, хъыдан къабзэкIэ ялъэщIыж, и щIыбым шыгъу, и кIуэцIым бжьыныху-шыгъу щахуэ. КIуэцIфэцIхэри зыхуей хуагъазэри, и кIуэцIым иралъхьэж. ИтIанэ бабыщыр мэл щэ тхъурымбэм кIуэцIашыхьри IуданэкIэ япхэж. Ар тхъу къэплъа зэрыт тебэ куум иралъхьэри, мафIэ мыгуащIэм тету зэрагъэдзэкIыурэ тхъуэплъ хъуху ягъажьэ. ИтIанэ бабыщыр тебэм кърахри шыуаным иралъхьэ, щIигъанэ къудейуэ псывэ е лэпс щIакIэ, шыгъу хадзэри, и щхьэр тепIауэ мафIэ цIыкIум тету ягъэбэкхъ. Бабыщыл гъэбэкхъар къыхах, лэпсыр язри, абыкIэ шыпс ящI. Лэпсым къытраха дагъэмкIэ бжьынымрэ гуэдз хьэжыгъэмрэ ягъэлыбжьэ. Шыпсым шатэ тIэкIу щIакIэри, хьэзыр хъуху ягъэбэкхъ. Iэнэм трагъэувэн ипэкIэ мэз джэдым Iуданэр къыхахыжри, Iыхьэ-Iыхьэурэ зэпкърах. ЯпэщIыкIэ шыпсыр тепщэчым иракIэ, итIанэ абы лыр халъхьэ. Яшх пщтыру, пIастэ е щIакхъуэ щIыгъуу.
Къубатий Борис.
Уэрэдхэр
«Псом щхьэкIи фIыщIэ пхузощI»
«Хьэрып тангэр» дуней псом щыцIэрыIуэ уэрэдщ, абы и цIэ дыдэр «Псом щхьэкIи фIыщIэ пхузощI» жиIэущ.
Хьэрып уэрэдыр зытхар мысыр композитор АтIрэш Фаридщ (1947 гъэм) икIи езым щигъэзэщIауэ щытащ «Си гъащIэ псом и лъагъуныгъэ» фильмым. 1960 гъэм СССР-ми цIэрыIуэ щыхъуащ уэрэдыр икIи ар жызыIа узбек уэрэджыIакIуэ Закиров Батыр Союз псом къыщацIыхуауэ щытащ. Лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэ куэдым фIыуэ ялъэгъуа мы уэрэдыр адыгэбзэм къригъэзэгъащ усакIуэ Къармэ Iэсият.
Хьэрып тангэ
Мы дуней дахэр уэ уи фIыгъэщ,
Узэрыслъагъурэ усфIэIэфIщ.
Узэрыдахэр Тхьэм и тыгъэщ —
Уи зы Iуплъэгъуэм сещIрэ чэф.
Ежьу:
Уей, си пщащэу, дунейгъэдахэ!
Уей, си дахэу, си дуней нэху!
Къоукъубийрэ псы уэрыр гъатхэу —
Толъкъун пщIыпщIым ехь псэ хьэху…
Укъысхуеиххэкъым, ари сощIэ,
СыпкIэлъыгуIэу шэч къызохь,
СыпкIэлъыхъуапсэу гугъэ сощIри,
СыпкIэлъыплъыжу си псэр уохь.
Ежьу
Мы си напIащхьэр уэрщ зыхуэлIэр,
СыпкIэлъыкIуатэурэ уIуокIуэт.
Гуауи гуфIэгъуи уэрщ сызэплъыр,
СыпкIэлъыплъыжурэ псалъэ сот
Ежьу
Мы дуней дахэр зыдэгъагъэу,
А зи Iуплъэгъуэ сыщIэхъуэпсыр,
Къысхуэмеиххэми — Тхьэм къихъумэ!
СыкIэлъыхъуапсэурэ —
Тхьэм иузэщI!
АР-м, КъБР-м, КъШР-м я цIыхубэ тхакIуэ, Адыгэ Республикэм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщI, УФ-м и Жылагъуэ палатэм хэт, Дунейпсо Адыгэ Хасэм и Нэхъыжьхэм я советым и тхьэмадэ МэшбащIэ Исхьэкъ и ныбжьыр илъэс 85-рэ щрикъу илъэсым, нэгъабэ, Хьэрып Эмират Зэгуэтхэм я къалащхьэ Абу-Даби щыIащ. УсакIуэм зэрихабзэу, нэм илъэгъуамрэ гум щыщIамрэ усэбзэ дахэкIэ итхыжащ МэшбащIэр къэкIуэжа нэужь. Хьэрып къалэр адыгей усакIуэм къызэригъэлъэгъуэжар къэбэрдеибзэм къригъэтIэсащ Къармэ Iэсият. Хэт ищIэрэ, композиторхэм къахэкIынкIэ мэхъу мы усэм макъамэ щIэзылъхьэн.
Абу-Даби
Къалэ дахэу Абу-Даби
ЩIыпIэ жыжьэм щызэщIопсэ,
Дэс хьэрыпи мыхьэрыпи —
Зэдайщ дыгъэри — къыстопсэ.
Къалэ хужьыр пшапэщIэплъу,
Бысым хабзэкIэ къысIуощIэ;
Дыгъэ пшэплъым шэджэнэплъу
Уафэ нэзыр схузэхещIэ.
Ежьу:
Абу-Даби, Абу-Даби!
Къалэ хужьу, къалэ нэху,
Ар хьэрыпми мыхьэрыпми,
ЦIыхуу бгъэфIым сэлам схуех!
Бысым къалэм и уэрамкIэ
Хьэуджэду псэр сфIокIуасэ,
Пщащэ нагъуэу бланэ кIуэкIэм
И Iуплъэгъуэ сыт и уасэ?!
Пщащэ лантIэм ебзэрабзэу
ГущIэ лъапсэр зэгуощэщ.
Пшахъуэ къалэм гухьэр псыпсу
Дыгъэ Iупэр йопэщэщ.
Ежьу
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:3. ЩIалэщIэр мэзым къикIыжащ пхъэ … къишэри. 5. … псы кIэрыпщIэрэ? 6. ХадэхэкI. 8. Совет Союзым и ЛIыхъужьхэу, зэшхэу Къардэнхэ Къубатийрэ Къэбардрэ я къуажэ. 9. Еджагъэшхуэ, тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор, Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым и унафэщIу щыта. 10. ЩIыпIэ хуабэхэм хьэлъэзехьэу къыщагъэсэбэп псэущхьэ. 11. Ди щIыпIэм щыIэ псыежэх. 13. МахуэцIэ. 16. Дин IуэхукIэ Сауд Хьэрыпым щыIа цIыху. 17. ЦIыху хьэлэл. 18. Нэгъабэ Бразилием щекIуэкIа дунейпсо Олимп зэхьэзэхуэхэм дыщэ медаль къыщызыхьа адыгэ щIалэ. 22. Къыдалъхуауэ, цIыхум и щIыфэм хэт, хэс. 23. ГуфIэгъуэ зэIущIэм и ужькIэ унафэщIхэр Iэнэ … ягъэтIысащ. 24. ТхылъымпIэм итыр зэрыпэжым щыхьэт техъуэ дамыгъэ. 27. «Эмирым и … » — КIыщокъуэ Алим и роман. 29. Бзугъащтэу хадэм ирагъэувэ. 30. Дэрбзэр Iэмэпсымэ. 31. Бжэныфэм къыхэщIыкIа къэп. 32. ХадэхэкI. 33. ЩыпсалъэкIэ зэIынэ.
Къехыу:1. ЩIалэ цIыкIур пщэдджыжь … хъухукIэ жеящ. 2. Щыхь пIащэ. Е цIыху къарууфIэ. 4. Колхозым иIэщ гъэш … 5. Цы кIэщI щабэ зытет щэкI Iув. 7. Адыгэ лъэпкъ. 12. Арджэныр къызыхащIыкI къэкIыгъэ. 13. НэщI исым и пщэдджыжьышхэ. I4. ХакIуитI абы щIэзагъэркъым. 15. «Шэджэмокъуэ лъэпкъыр» романыр зи IэдакъэщIэкI, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ. 16. Муслъымэн диным къабыл имыщIым щхьэкIэ жаIэ. 19. Къалэ, псыежэх, район. 20. Уафэм къех мыл тыкъыр цIыкIу. 21. Кавказым щыпсэу лъэпкъышхуэ, мелуан зыбжа- нэ хъууэ. 25. Щхьэл мывэр зэкIэрэхъуэкI. 26. Ахъшэ жьгъей. 28. Вакъэ лъапщэ кIыхь.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Мазаем и 11-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:1. Уафэм. 4. Дзэхупс. 8. Ныджэ. 9. Къущхьэ. 10. Тас. 11. КIагъуэ. 13. Щхьэм. 16. Щэ. 17. Хьэх. 18. Кумб. 20. Егъу. 24. ЛыIу. 27. Акъ. 28. Пшэ. 30. Чей. 32. Гъуо. 35. Лэгъуп. 37. Сурэ. 38. Шхуэ. 39. Хущхъуэ. 41. Къумыкъу. 43. Тхъуэплъ. 44. Ташло.
Къехыу:2. Абдж. 3. Мастэ. 4. Дзыусщ. 5. Пэщ. 6. Унэгуащэ. 7. Лъэгудыгъуэ. 11. КIэ. 12. ГъукIэ. 14. Хьэм. 15. Мы. 17. Хьэрып. 19. Балий. 21. Кхъулэ. 25. Гуащэшхуэ. 26. Сосрыкъуэ. 29. Шыгъу. 31. Еру. 33. Къул. 34. Хьэ. 36. Пшэплъ. 37. Сэлэт. 40. Хъуэхъу. 42. Мыл.
Инджылызыбзэ зэвгъэщIэну фыхуей?
Илъэс 30-кIэ Америкэм щылэжьа егъэджакIуэм инджылызыбзэкIэ хуиту фытхэу, фыкъеджэу икIи фыпсалъэу фригъэсэнущ.
Ар ядолажьэ:
— зи ныбжьыр илъэси 8 — 15-м ит сабийхэм;
— студентхэм, балигъхэм, бизнесменхэм.
Курсым зезыгъэтххэр тхьэмахуэм щэ къекIуэлIэнущ, тхьэмахуэ зэхуакуи 5-кIэ еджэнущ. Япэ дерсыр пщIэншэу щытынущ.
Инджылызыбзэ зыджыну хуейхэр 8-967-417-78-85 телефонымкIэ фыпсалъэ хъунущ.
