Убыххэм я иужьрей хасэ
Шинкубэ Бэгърат
«ЖылакIэ» романым щыщ пычыгъуэ
Тыркум дыкъэIэпхъуа нэужь, меджлискIэ еджэу зэхэтхащ абы, ди хэкум хасэкIэ дыщеджэрт, лъэпкъым и унафэр зыIэщIэлъри арат. ЦIыху пщыкIуз хэст хасэм, садзхэмрэ ахъчыпсохэм-рэ я цIэкIи цIыхуитI; садзхэмрэ ахъчыпсохэмрэ абхъаз лъэпкъщ, ауэ а лъэхъэнэм ди дежкIэ нэхъ зыкърагъэщIат.
Убыххэм я хэкур жылащхьэ пщыкIуз хъурт. Тыркухэр вилайеткIэ зэджэм хуэдэщ жыхуэсIэр. Хасэм хыхьэр жылащхьэхэм я тхьэмадэхэрт. Абы ди жылащхьэм я цIэкIэ хэсыр Ало и къуэ Шардынт. Жылащхьэ тхьэмадэхэм нэмыщI, хасэм нэгъуэщIитIи хэст: СыхьэтджэрийкIэ зэджэ жылэ къадымрэ МусэкIэ еджэу нэгъуэщI зырэ; Мусэ щIэныгъэ бгъэдэлъу къыщIэкIынт, — еджэкIэрэ тхэкIэрэ ищIэрти, хасэм къыщаухэсыр итхыу щыст. Абы и макъ зэи щызэхэсхакъым хасэм, и щхьэ щIигуауэ тхэуэ щыс зэпытт, Iэнэ цIыкIум зытриубгъуауэ; Iэнэ цIыкIум къабзийхэр тезт, зэ зыр, зэ адрейр къищтэурэ хьэрып хьэрфхэр иритхэкIырт, зы псалъи димыгъэхуу.
Хасэр щызэхыхьэр Мытхэс жылэрт, абы езы Хьэжы Джырандыкъуи Хьэжы Джырандыкъуэ и лъэпкъри, Бэрзэджхэ, дэст. Гъэмахуэм хасэр жыгей гуэрэнышхуэм и жьауэм щызэхэст, щIымахуэм хъуэш унэм щызэхэтIысхьэрт.
Хъуэш унэращ убыххэр Тыркум Iэпхъуэн зэрыхуейм и унафэр щащIар, сэри срихьэлIэгъащ а хасэм. Хъуэш унэм къыщаухэса унафэм и фIыгъэщ убыхыбзэ зыщIэж сэ зым фIэкIа нобэ къызэрымынэжар.
Гъатхэ пасэт, жэщым уэшхышхуэ къешхат, апхуэдизкIэ уэшхышхуэти, уэсыр ирилъэсэхыжат, къуэ кIуэцIхэм къыщызэтенам фIэкIа къэмынэжауэ. Уэшх нэужьым уафэр бзыгъэ хъужащ, ауэ Хьэжы Джырандыкъуэ дыщIыгъуу хъуэш унэм дынэсыху, дунейр къызэIыхьэжри, уэшхрэ уэсрэ зэщIэлъу къех хъуащ.
Апхуэдэ махуэм и унэ икI щыIэтэкъым, щхьэж и жьэгу дэсыжт. А махуэр нэгъуэщIт: цIыхур Iувт, хьэдэ изыхауэ, нэщхъейуэ зэхэтт.
Хъуэш унэм пэмыжыжьэу щепсыхащ Хьэжы Джырандыкъуэ. Хасэр зэхуэсауэ къыпэплъэрт абы. Хьэжы Джырандыкъуэ и ужь иувэри, хасэм хэсхэр хъуэш унэм щIыхьащ.
Хъуэш унэм щыслъэгъуамрэ щызэхэсхамрэ ноби си нэгу щIэтщ, фIыуэ сощIэж, сщIэжыр пхуэсIуэтэжынщ. Хьэжы Джырандыкъуэ щхьэхуэу тIысащ, абы и бгъуитIымкIэ щызэхэтIысхьащ адрейхэр. Абыхэм я щIыбкIэ къыдэуващ бгъащхъуэ акъыл зиIэкIэ дызэджэхэр; къызыхэкIа лъэпкъкIэ мыцIэрыIуэми, абыхэм я псалъэм пщIэ иIэт, я чэнджэщ унафэм халъхьэфырт. Щолэхъуи ящыщт абыхэм — тхьэпщ лIыжьыр. Хьэжы Джырандыкъуэ хасэм зэритхьэмадэрэ куэд щIат, абы срищхьэхъумэти, хъуэш унэм сэри увыпIэ къыщыслъысырт, Хьэжы Джырандыкъуэ и щIыбкIэ.
А пщэдджыжьым псом я ужь къинауэ хасэм къахыхьар жылэ къадырщ — Сыхьэтджэрий. И лъэр хуэм дыдэурэ зэблихыу, къахыхьащ ар хасэм, хьэжы пыIэр щхьэрыгъэсауэ. Псоми яблэкIащ, яхуеплъэкIакъым, кIуэри, Хьэжы Джырандыкъуэ пэмыжыжьэу етIысэхащ.
Садзхэмрэ ахъчыпсохэмрэ я лIыкIуэхэм я тIысыпIэхэр нэщIт. А пщэдджыжьым кърихьэлIакъым ахэр хасэм. Ахэр къримыхьэлIами, цIыхур хъуэш унэм щIэз къэхъуат, кърихьэлIат жьыи щIэи, хасэм псалъэ хэзылъхьэфыну зыхуагъэфащэ дэтхэнэри. Хасэм и лIыкIуэхэм я щIыбкIэ щызэхэуват ахэр, Хьэжы Джырандыкъуэ хасэм къахилъхьэну псалъэм зэрыпэплъэри слъагъурт. Куэдрэ зыпигъаплъэ хабзэтэкъым абы, и псалъэр шэм хуэдэу къахидзэу есат, ауэ а пщэдджыжьым щIэх къахэпсэлъакъым. И лъэгуажьэм зытригъэщIауэ хэплъэу щысащ куэдрэ. И напIэр къэпщат, жейм зэремызэгъар пщIэуэ. Заул дэкIауэ, и щхьэр къиIэтащ, псори зэпиплъыхьащ, псынщIэу къэтэджащ, и пыIэр дригъэкIуэтейри, и къамэ Iэпщэр IитIкIэ иубыдащ:
— Зауэр зэрекIуэкIым фыщыгъуазэщ, дыгъуасэ вжесIам нэхъыбэ вжесIэфынукъым зауэр зэрекIуэкIым и IуэхукIэ. Урысхэр дэни къыщыдобгъэры- кIуэ. Гъунэгъу дыдэ къэхъуащ, хы IуфэмкIи ищхъэрэкIи къыщытпэуващ. АбыкIэ хъыбар къызагъэщIащ ди тIасхъэщIэххэм. Махуищ мэхъу си адэ къуэшыр инэрал Гейман деж зэрыкIуэрэ зэгурыIуэн щхьэкIэ — хъыбар иджыри къэс къытIэрыхьакъым. ЯукIами тщIэркъым, яубыдами тщIэркъым. Садзхэмрэ ахъчыпсохэмрэ я тIысыпIэр зэрынэщIыр фолъагъу — къыщIэмыкIуар къэдзыхауэ арагъэнщ. Шапсыгъхэм Iэщэр ягъэтIылъащ, лъыуэ дгъэжар ирикъунщ, жаIэри. Натхъуэджхэр хым зэпрокI, адрейхэми ящIэнур ящIэркъым. Абхъазым я пщышхуэр, Чачбэ Хьэмутбей, япэрыуэмэ, Псхъуу дэсхэри, Дал дэсхэри, Цэбал дэсхэри я пса- лъэ епцIыжынукъым, дэIэпыкъуэгъу къытхуэхъунущ. Убыхым ди Iуэхур хэплъэгъуэ зэрыхъуам лейуэ сыщIытепсэлъыхьыжын щыIэ? Нобэ дэ тщIэркъым пщэдей къытпэплъэр — зауэ хьэмэ мамырыгъэ, хуитыныгъэ хьэмэ гъэрыпIэ, е хым дызэпрыкIын хуей? Убыхыр зэрыжылэу къыпоплъэ ди унафэм. Зы унафэ щытщIын хуей махуэщ нобэ. Ар дгъэтIылъын тхузэфIэкIынукъым, пIалъэ къыхэдгъэкI хъунукъым, ди жагъуэми, ди щIасэми.
Щысми щытми яхэплъащ Хьэжы Джырандыкъуэ, и нэгу зэхэуауэ. Яхэплъэри, етIысэхыжащ, и Iэр и лъэгуажьэм щызэридзэжри, хэплъэу тIысыжащ.
Куэдрэ щымащ псори. «Хэт къыхэзыдзэнур?» — жысIэрт сигукIэ. Сигу япэ зыхуэжар Ало и къуэ Шардынщ: Тыркум Iэпхъуэн мурад ищIакIэщ абы, ауэ апхуэдэ мурад зэриIэр мыбдеж, Хьэжы Джырандыкъуэ и пащхьэ, щыжиIэфыни щыжимыIэфыни, щыжиIэмэ, лъы гъэжэн хуей хъунукъэ? Абы сыздегупсысым, сыхуоплъэкI Ало и къуэ Шардын. Зыри къэмыхъуа хуэдэ, щысщ ар, и Iэпэ пIащэмкIэ и жьакIэпэм хопэщэщыхьри.
Япэ къэпсэлъэнур къысхуэщIакъым, сытми.
Япэ къыщылъэтар жылэ къадырщ — Сыхьэтджэрий. И IитIыр и жьакIэ цIырхъым хуихьри, зэчыр къыхидза хуэдэ, и макъыр къикIэзызыкIащ абы:
— Алыхьым и гущIэгъур инщ, Алыхьым и гущIэгъум дыхинынкъым! — ИтIанэ и IитIыр и бгъэгум щызэридзащ, и пщэр хишри, цIыху Iувым яхэплъащ. — Ди натIэм итым дыфIэкIынукъым, ар Алыхь Iэмырщ. Алыхьым иухакIэщ: мы хэкур дыбгынэн хуейщ дэ, пIалъэкIэ нэхъ мыхъуми, дыбгынэн хуейщ. Аращ Алыхьым къытхуиухар, абы деувэлIэн хуейщ, дэ нэгъуэщI гугъапIэ диIэкъым. Джаурхэм ди хэкум драху, хым дызэпрыкIмэ, жэнэт щIыналъэр къытпоплъэ. Дуней псом и щIылъэныкъуэр IэщIэлъщ тырку пащтыхьым, пащтыхьым Iэп-лIэешэкIкIэ дригъэблэгъэнущ. Муслъымэн щIыналъэщ ди кIуапIэ хъу-нур. Ар щытщIэкIэ, зи щIыхьыр ин хъун жылэ, сыт дызыпэплъэр, зыщIэтIэжьэр сыт, жызоIэ! Урыс инэралхэм къытхуамурадар фощIэ — Псыжь дызэпрахуну аращ. Псыжь дизэгъэну дэ? Дин зрыдагъэхьэн итIанэ, джаур дыхъункъэ псори! Хэт пхуэкIуэн а жыхьэнмэм? Жэнэтым и бжэр зэIугъэу-зэщIыкIакъэ, ТыркумкIэ дгъазэмэ!
Сыхьэтджэрий и псалъэр я щыпэзэхэхтэкъым цIыхум, куэд щIат апхуэдэ псалъэмакъ зэриутIыпщрэ, ауэ апхуэдизу иригъэлеинкIэ иджыпсту зыри пэплъагъэнтэкъым.
ИтIани сэ гу лъыстащ зыбжанэм ар къабыл зэращыхъуам — я фэкIэ къапщIэрт, я жьэкIэ ямыIуатэми. Къадым и псалъэр шэуэ зытехуари мащIэ- тэкъым.
Бэрэкъей и къуэ Наурыз, блэ зэуам нэхъей, къыщылъэтащ. ЦIыху пхъашэт Бэрэкъей и къуэ Наурыз, хэщIыхьат, плIабгъуэт. И пыIэ къуацэр унэ лъэгум иридзэри, и нэщхъ зэщIэIулIауэ, мафIэр къыIурылъэлъащ:
— Мыр лIым я хасэкъым! Мыр фызымрэ джэшыдзымрэ я теупIэщ! Махуищ хъуауэ дызэхэсщ, джэш ддзыуэ дызэхэсынумэ, цIыхухъу щыгъыныр зыщыдвгъэх, ди напэр зытедвмыгъэхыж, пыIэ зетхьэну тхуэфащэкъым дэ! IэлъэщI зытедвгъалъхьи, жьэгум дыдэвгъэувэ, джаурхэм мырамысэ яхуэтпщэфIынщ, я Iэнэр зетхьэнщ! ЦIыхур къыдэдэIуэжыркъым! Дэ хэку диIэщ, ди лъахэ дисыжщ, хэт деж щIыхьэху щхьэкIэ лъэIуакIуэ дыздэкIуэнур? Мыращ ди лъапсэр, Псыжьи Тыркури дэ лъапсэ тхуэхъункъым. Къэрабгъэр дэнэ хуейми ирекIуэ, сэ сылIщ жызыIэм лъы игъэжэнщ, зы убых псэууэ къэнэху!
И пыIэр къищтэжри иутхыпщIащ, ауэ щхьэритIэгъэжакъым, тIысыжри, ибгъукIэ игъэтIылъащ.
— Захуэщ, Наурыз! — къыхэкIиикIащ зыщыплI.
— Дэ дыгъыркъым, Iэпхлъэпх дызыщIыни къэхъуакъым! — и IитIыр и бгым иригъэувэри, къэпсэлъащ Хъырыпсэ и къуэ Мурат. — Дэ зыдмытмэ, Iэщэр дымыгъэтIылъмэ, псори ди ужь ниувэнущ.
— Iэщэр дгъэтIылъынкъым, ди псэм деблэжынкъым! — къыхэкIиикIащ нэгъуэщI зыи; хэтми къысхуэщIэжыркъым. — Хэт текIуэнуми, зыщIэ щыIэкъым — дэра хьэмэ ди бийхэра?
— Зэ фыкъытримыч. Гупсыси псалъэ, щIыжаIар нобэ хуэдэ зы махуэщ. Уемыгупсысауэ кIакхъур щIэпчмэ, уи IэкIэ зыбукIыжауэ аращ, — къахэпсэлъащ Сит. Ар ди благъэ лIыжьт, цIыху губзыгъэт, и псалъэм пщIэ иIэу къэгъуэгурыкIуат. ЩIы е нэгъуэщI гуэр щхьэкIэ тIу дэуэгъу зэхуэхъуамэ, япэ зэкIуалIэр арат, ар я хеящIэт, чэнджэщэгъут. Хьэжы Джырандыкъуи илъытэрт абы и псалъэр.
Сит и макъыр щызэхахым, псоми зыхурагъэзэкIащ абы, ауэ лIыжьым афIэкIа къыпидзакъым.
— Уэ уцIыху Iущщ, Сит, — жиIащ Хьэжы Джырандыкъуэ. — Псалъэр къыщыхэбдзакIэ, и кIэм нэгъэс. Уи псалъэ зэхэтхыну дыхуейщ.
— Си акъыл мащIэм къимытIэсэн Iуэхущ, — жиIащ Сит. — Си къуищ зауэм Iутщи, лъы ягъажэ, я Iуэху зытети сыщыгъуазэкъым, ауэ псэууэ къагъэзэжмэ, плIыри деувэлIэнщ фи унафэм, ар сыт хуэдэ унафи ирехъуи. ДызэрывэлъэIур зыщ — фемыпIэщIэкI, фегупсыс унафэм. Дыщывмыгъауэ! Нэхущ вагъуэмрэ пшапэ вагъуэмрэ зэхэвмыгъэгъуащэ! Нэхущ вагъуэращ си нэ къызыхуикIыр, атIэми пщыхьэщхьэ вагъуэ слъагъуу къысфIощI, ари лъы защIэрэ нэпс пщытырым зэщIищтауэ!
ИужькIэщ, куэд дэкIа нэужьщ, лIыжьым и псалъэр сигу къыщыкIыжар. А махуэм сегупсысакъым абы, гуи лъыстакъым. Сэ си нэр зэтар нэгъуэщIт: лъэпкъым и унафэр зыщIынумрэ ди унагъуэм и унафэр зи IэмыщIэ илъымрэ.
Ало и къуэ Шардын и пIэ икIакъым, зы псалъи жиIакъым, щысщи, зыми имыгъэдзыхэ хуэдэщ, и унафэр ибзщ, идри игъэтIылъыжащи, игу зэгъащ.
Хьэжы Джырандыкъуэ щымщ. Зы-ри зэмызэгъын быдапIэ къысщыхъурт ар, къэзыгъэдзыхэни къэхъунтэкъым. ЕмыкIу сыкъэпщIынкъым, Шэрахъ, бегъымбарри си фIэщ хъуртэкъым абы щыгъуэ, Хьэжы Джырандыкъуэ си фIэщ зэрыхъум хуэдэу!
Заулрэ щымащ псори. Иужьым къэтэджащ Бэрэкъей и къуэ Ахъмэт, Наурыз хъыжьэм и шынэхъыщIэр. Ар плIабгъуэт, и шынэхъыжьым хуэдэу, ауэ бгы псыгъуэт, лэныстэкIэ зэпыбгъэлъэтынкъэ жыпIэну. И жьакIэр кIэщIу пыгъэщхъат, и цей фIыцIэм джанэ хужьыбзэ къыдэщырт. Сэ сщIэрт абы Хьэжы Джырандыкъуэ теплъэ зэрымыхъур, теплъэ мыхъуми, ибзыщIырт, ар къыдищIэмэ, Бэрэкъей и къуэ Ахъмэт урысхэм дежкIэ ебгъунлъэкIынкIэ шынэрти.
Бэрэкъей и къуэ Ахъмэт псэлъэн щIидзакъым занщIэу. И дыжьын къамэм теIэбэщ, и дыщэ сыхьэтыр кърихри зэтригъэпкIащ, зэтрипIэжри, и жып ирилъхьэжащ, итIанэщ псалъэ щыжиIар:
— Унафэр зытедубыдэнур дымыщIэу куэдрэ дызэдэуащ, дызэдауэурэ щыхупIэм дыщхьэщыхутащи, убыхыр жыг къудамэ гуэгъукIам дыфIэс пэлъытэщ — хуэм-хуэмурэ зэрыгуэ-щIыкIыр зэхыдох псоми. Сигу илъыр щIэзбзыщIын щыIэкъым, абыкIэ зыми сыщышынэркъым. Пащтыхьым и дзэр дзэ фIыцIэщ, зауэкIэ дыпэщIэувэн хуеякъым. Дяпэ итахэри дэри ди нэр уфIыцIауэщ дызэрызэуар, къызэтетхмэ, ди къарумрэ бийм и дзэ фIыцIэмрэ шурэ лъэсрэ зэразэхуакур тлъагъункIэ дышынэрти.
— Уи нэр нобэ къыщызэтепхар, Бэрэкъей и къуэ Ахъмэт? — къыщылъэтри щIэкIиящ абы Хьэжы Джырандыкъуэ. — Адагуэ и къуэ Хьэжы Бэрзэдж ди шу пашэу щыщытам, уэратэкъэ цIыхур псом япэ зэщIэзыгъаплъэр? Уэракъэ Тыркум, Инджылызым Iэщэ къизышар? Топрэ фочрэ кхъухькIэ къытхуэзышар уэракъэ, жызоIэ? Сабий ухъужа нобэ, къыджепIэр сыт?
— Хьэмэрэ зи лъэужь хэзыгъэгъуэщэж тхьэкIумэкIыхьым ухуэдэ? — къыкIэщIидзащ къадыми.
КIий макъымрэ губжь макъымрэ зэтесабырэжыху, зиIэжьащ Бэрэкъей и къуэ Ахъмэт, псори ишыIащ.
— Узахуэщ, Хьэжы Джырандыкъуэ, — жиIащ Ахъмэт. — Урысхэм Iэщэ къащыхуитхым, фи ужь ситакъым. ЛIыгъэншэкIэ къыдэджэнкъым зыри, лъы мащIэ иткIутакъым. Ауэ иджы кIуэдыпIэм дынэсащ. КIуэдыпIэ дызэрихуэнур тщIэн хуеящ, Iэщэр нэрыгъ щытщIым. Мы ди щхьэкъэбхэмкIэ мывэм зедудэкIауэ аращ, ди щхьэр хэтлъхьащ, мывэм лажьэ иIэкъым, зэрыпсэущ. Урыс пащтыхьым и инэралхэм я закъуэкъым абыкIэ гъэкъуэншэн хуейр. ДагурыIуэу щытакъэ абыхэм? АфицарыцIэ къыщытфIащами дэзэгъащ, ахъшэ къыщыдатми Iумпэм тщIакъым. Тырку пащтыхьым дежкIэ деущэкIыжащ итIанэ, абы дыкъыкъуэгушхукIри, зауэр дублэжащ, урыс инэралхэм дапэуващ. ДытхьэмыщкIэщ, дыщIэтхьэмыщкIэри мыращ: тырку пащтыхьым нэхъ лъэщ дунейм темыту ди гугъэщ, лъы зыхуэдгъажэр аращ, езыр урыс пащтыхьым езэуэн мэшынэ. Аращ нобэ утыкум дыкъищIинар, нэгъуэщI хэкIыпIэ щыIэкъым, урысхэм дагурыIуэн хуейуэ и чэзу хъуащ.
Наурыз зыхуэшыIэжакъым абдежым, и шынэхъыщIэм хуилъащ:
— Зи щхьэ хэкIуэда щыIэмэ, хэкIуэдар уи щхьэращ! Щхьэ пфIэтыжкъым уэ, джаурхэм гущIэгъу къыпхуащIынкIэ уащыгугъмэ! Къэрабгъэм и псалъэщ дызэбгъэдаIуэр, уэрэ сэрэ зы анэм дыкъилъхуащ, къызжеIэт: дауэ урысхэм дазэрекIужынур? Ди къуэшитI мыжурэпэм фIэзыIуар хэт жызоIэ! Хэт ди къуэшитIым ялъ зыщIэжынур, нобэ джаурхэм декIужрэ деувалIэмэ? Дунейм ехыжа ди адэм и хьэдрыхэпсэщ, апхуэдэ псалъэкIэ иджы- ри зэ укъыдэщхьэкIуэмэ, зэшэзэпIэ усщIынкIэ! Абы сынумыгъэс! Къэбгынэ мы хасэр! ТхэкI!
Къамэр кърипхъуэтыным нэсакIэт Наурыз, армыгъуейуэ зэтраIыгъащ.
— Си псалъэр и кIэм нэзвгъэгъэс, — жиIащ Бэрэкъей и къуэ Ахъмэт, и шынэхъыжьым жэуап иримытыжу, Хьэжы Джырандыкъуэ зыхуригъэзэкIри. — УкIыпIэ сифшами, зы псалъэ жысIэжыну сыхуитщ.
— ЖыпIэнур жыпIащ уэ! — къыхуилъащ Наурыз аргуэру.
— Укъытримыч. И псалъэр и кIэм недгъэгъэсынщ, — пэрыуащ абы Хьэжы Джырандыкъуэ.
— Фэри фощIэ: куржыр дэр нэхърэ нэхъыбэщ куэдкIэ, итIани урыс пащтыхьым зауэкIэ пэщIэувакъым ахэр, — жиIащ Бэрэкъей и къуэ Ахъмэт, кIий-гуор увыIэжыху зиIэжьэри. — Пащтыхьым зратащ абыхэм, зратами, ящIри я бзэри къахуэнэжащ, зыми трихакъым, хэт ищIэрэ, я хуитыныгъэри зрагъэгъуэтыжынкIэ мэхъу зэгуэр.
— Сытри пхузэфIэкIынущ уэ, Бэрэкъей и къуэ Ахъмэт, уигу сыти тебгъэхуэфынущ, ауэ уи диным уелъэпэуэжыфын си гугъакъым, — къещащ абы къадыр, Сыхьэтджэрий. — Хэт дызэплъытыр? Куржыри урысри чристэнщ, я диныр зыщ, аращ щIызэгурыIуар. Дэ дымуслъымэнщ, игъащIэм драбийщ джаурхэм, игъащIэкIи драбиинущ.
Ар жиIэн щхьэкIэ, къэтэджащ Сыхьэтджэрий. Ар жиIэри, етIысэхыжащ, къыпэрыуэжынIакIи гугъакъым.
Бэрэкъей и къуэ Ахъмэт пэрыуэжащ:
— Зи пщIэр ин Сыхьэтджэрий, — жиIащ абы, — чристэн диныр къэтщтауэ щытащ илъэс мин и пэкIэ, абы ущыгъуазэщ, сэр нэхърэ нэхъ ущыгъуазэщ. Дымуслъымэну зыдолъытэж нобэ, итIани хъуромэри IутIыжри зыхэднакъым. ГъащIэ бийуэ драIакъым джаурым, демыбиини тлъэкIынущ дяпэкIэ…
Наурыз и пыIэр унэ лъэгум иридзащ абдежым, и къамэр кърипхъуэтащ.
Ди адэм и цIэкIэ тхьэ зэрысIуар зэхэпхащ, Хьэжы Джырандыкъуэ! Мыр мы унэм иджыпстуупцIэ щIумыхумэ, мэлым хуэдэу си IэкIэ фIэзгъэжыжынщ! Бэрэкъей урикъуэкъым нобэ щыщIэдзауэ, Ахъмэт, дэри дызэшкъым, уэ урыс диным уихьащ, укъумалщ, укъыдэпцIыжащ! ИкI ди пащхьэ!
Къыбгъэдэсхэр къапхъуэри, Наурыз зэтраубыдащ. Хьэжы Джырандыкъуэ къэтэджащ, и Iэр и щIыбагъкIэ щызэридзащи, къокIукI-нокIукI. ИтIанэ хуэмурэ бгъэдыхьащ Ахъмэт, Бэрэкъей и къуэм:
— НэгъуэщIи сыт къыджепIэн, Ахъмэт? Урыс инэралхэм узэрыдашэхар къыджепIэну? Инджылызым ущыщыIам, дыщэ сэшхуэ къуатащ. Урысхэм узэращэхуар сыткIэ? Инджылызым укъикIыжри, IэджэкIэ дыкъэбгъэгугъащ, Инджылызыр къыддэIэпыкъу-ну къыджепIащ, урысхэм дебуштащ. ЩыхупIэм щхьэщыт жыгым и къудамэм дыфIэсщ жыбоIэ нобэ, абыкIэ умыкъуаншэу жыпIэну ара иджы? Ар пэжщ, щыхупIэм ущхьэщыхьакIэщ уэ!
— ЩыхупIэм дыщхьэщыхьащ псори. Псом япэ щхьэщыхьар уэращ, Хьэжы Джырандыкъуэ, — зэрыIэдэбым тету, жэуап къритыжащ Ахъмэт. — Ин-джылызхэм дыкъагъэпцIэжамэ, зи лажьэр сэра? Пэжщ, инджылыз Iэщэ къыфхуэсшащ, мащIэ къыфхуэсшакъым. Иджы къызгурыIуащ: дэр щхьэкIэ езэуэнукъым инджылызхэр урыс пащтыхьым. Дыхэт дэ инджылызхэм я дежкIэ? ЦIыху Iэл хъушэщ! Лондон сыщыдэтым, ахэр нэхъ зэплъар си фащэрщ — я щыпэлъагъут! Дызыхэт мыгъуагъэр къазэрыфIэIуэхуа слъэгъуакъым! Урыс инэралкIи сумыгъэшынэ нобэ! Ди щIым щозауэ, итIани яубыдар ялIакъым, ди цIыхубзхэми лей кърахакъым, ди сабийри яшхакъым. Щамили и унагъуэри яубыдащ, ауэ ялIакъым. Урысейм яша къудейуэ аращ. Дагъыстэнхэми зратащ, ахэри ялIакъым, я унэ къинэжащ. Ди гъунэгъу шапсыгъхэри фолъагъу: хым зэпрымыкIар я лъапсэ къинэжащ, ахэри зэтраукIакъым. Урыс инэралхэм щызауэкIэ гущIэгъу зэрамыIэр сощIэ сэри, зауэм хэмытмэ, лIыукIкъым ахэр. Сэ зэхэсхащ, абыхэм ящыщ гуэрым ди бзэм хьэрф къыхуигупсысауэ жаIэ, тхылъ ди бзэкIэ къыдигъэкIыну пылъщ. Ди лъэпкъым хэкIыпIэ хуэхъуну слъагъур тIущ: е зауэм хэкIуэдэн хуейщ псори, е бийр къызэрыттекIуар къыдгурыIуэмэ, къыттекIуам и IэмыщIэ зитлъхьэн хуейщ — я напэ къызэрырагъэзэгъкIэ къыддызекIуэнщ. Сэшхуэ къихакIэ къытпэщIэтыр нэхъ си фIэщ мэхъу сэ, Iэщэр гъэпщкIугъэкIэ къыдэзыщам нэхърэ — лъы дэр щхьэкIэ ягъэжэн мурад яIакъым абыхэм зы махуи. Куэдрэ сыкIуащ сэ Тыркум, фIыуэ сыщыгъуазэщ цIыхухъухэм абы къыщытпэплъэм. Дэ дыцIыхухъущ, тырку лэгъунэхэр унапIэ тхуащIынукъым, ди шыпхъухэм хуэдэу. Зи лъахэр нобэ зыбгынэр и IэфракIэ едзэкъэжынущ, и гъащIэр мыгъуэу ихьынущ! Шэч къызытезмыхьэжыр зыщ: убыхым ди лъапсэр дыбгынэмэ, дыхэкIуэдэжауэ аращ. Иджы фызыхуейр къызэфщIэ: фыхуейми, сызыхэфху, фыхуейми, сывукI.
Ар жиIэри Бэрэкъей и къуэ Ахъмэт лъэныкъуэкIэ увыжащ, тIысыжакъым. Хасэм хэмысыжу зилъытэжащ езым.
Бэрэкъей и къуэ Ахъмэт и псалъэм иужьыгуа хуэдэт псори. Псори щымт. Шы лъэ макъ къэIури, бжэмкIэ дыплъащ. Хьэжы Джырандыкъуэ и адэ къуэш Бэрзэдж Арслъэнбей къыщIыхьащ унэм. Инэралым, Гейман, деж къикIыжауэ арат ар. ЩIакIуэ псыфыр щхьэхъумэм хуидзри, хасэм и пащхьэ ихьащ ар. Псори пэплъэрт абы къихьа хъыбарым, инэралым епсэлъэну ягъэкIуати. Хасэр зэщIэтэджащ, иджыпсту къатещэхэну хьэлъэм, щысмэ, щIипIытIэнкIэ къэшына щIыкIэу.
— Сыт къытхуэпхьа? — еупщIащ абы Хьэжы Джырандыкъуэ.
— Iейщ къэсхьар, — жиIащ Бэрзэдж Арслъэнбей. — ЩIэх дригъэблэгъакъым инэралым, куэдрэ дызыпигъэплъащ, гъэр хуэдэ. И пащхьэ драша нэужь, къыдэпсэлъэни и щхьэ трилъхьакъым. «КIасэ хъуащ, — къыджиIащ, — фэрэ дэрэ дызэгурыIуэжынукъым! Псыжь зэпрыкIынкIэ арэзыр дубыдыркъым, блэдгъэкIынщ. Тыркум Iэпхъуэн зи мурадым гъуэгуищ хуит яхуэтщIынущ, бгым фыкъикI, кхъухьхэр хы Iуфэм къыщыфпоплъэ. Мы лъапсэм зы цIыху фыкъиднэнукъым». Дыкъригъэжьэжри, езым зауэр иублэжащ, здынэсым мафIэ иредз, зэтрефыщIэ. КъыщIэувыIэн щыIэкъым, махуитI-махуищ дэкIынукъым — мыбы къэсынущ!
Къэхъуну псор сымыщIэми, мыгъуагъэ къызэрытщIэлъым шэч къытезмыхьэжу, сэ Хьэжы Джыранды-къуэ жиIэнум сыпэплъэрт, а зырат сызыщыгугъыжри.
Къару хэмылъыжми ярейт абы, зэфIэщэха нэхъей хуэму етIысэхыжащ, и щхьэр и IитIымкIэ иубыдыжри, заулрэ гупсысэу щысащ ар.
НэгъуэщI зыбжани етIысэхыжащ; нэхъыбэр зэхэтт, гужьеигъуэм зэщIиIулIауэ.
Жьапщэм зэтрикъута мэз плъэгъуагъэнкъэ? Апхуэдэт а махуэм хасэм и унэм щызэхэс убыххэр.
Шы лъэ макъ къэIуащ аргуэру. Бащлъыкърэ щIопщрэ и Iэ зырызымкIэ икъузауэ, унэм зылI къыщIэлъэдащ, бауэбапщэу.
— Хьэжы Джырандыкъуэ, Сулеймэн Ефэнды хъыбар къыпхузигъэхьы-жащ: «Махуищ хъуауэ хы Iуфэм дыIутщ, хэт абы и пщIэр къыдэзытынур? Фыкъытхуейрэ фыкъытхуэмей-рэ ныщхьэбэ къыджевмыIэмэ, ди кхъухьхэри инджылыз кхъухьхэри хым техьэжынущ».
— Си пащхьэм икI! — щIэкIиящ абы Хьэжы Джырандыкъуэ.
ЛIыр, и щхьэ къыфIэхуауэ, щIэкIыжащ. Хьэжы Джырандыкъуэ ибзыщIыр хасэм я пащхьэ щиIуэтащ абы, ар хуэбдэ хъурэт? Унафэ пщIакIэмэ, хасэм ущIеджэжынур сытыт? А псор къызгурыIуакъым абы щыгъуэ. ИужькIэщ къыщызгурыIуар.
— Хасэм хэтым фIэкIа къэмынэу, псори щIрырекI, — унафэ ищIащ Хьэжы Джырандыкъуэ. — Уэри щIэкI, Бэрэкъей и къуэ Ахъмэт!
Нэхъыжьхэр япэ идгъэщри, зыр зым и ужь иту дыкъыщIэкIащ унэм. Бэрэкъей и къуэ Ахъмэт ди ужьщ къыщыщIэкIар.
ПщыхьэщхьэхуегъэзэкI хъуат, пшэр зэкIэщIихужат, ауэ жьыбгъэ щIыIэ къепщэрти, дыгъэр уэгум идиихьауэ къыпщыхъурт. ЦIыхур нэхъ Iув къызэрыхъуам гу лъыстащ, хэт шууэ, хэти лъэсу къекIуэлIауэ. Ди адэр щIэх яхэслъэгъуакъым цIыху Iувым. Иужьым, езыр си дамэм къытеIэбэри, лъэныкъуэкIэ сыIуишащ.
— Сыт хасэм я унафэр: дыIэпхъуэрэ, хьэмэ дыкъинэрэ? — къызэупщIащ ар.
— Иджыри мэхасэ, — жысIащ сэ.
— Ухасэу узэхэскIэ сыт и мыхьэнэж? Зэманым ищIакIэщ унафэр, — и щхьэ хужиIэжащ ди адэм. — Захуэщ Ало и къуэр. Хасэр зэфIэкIыху, уэ зыIэжьэ. Сэ Шардын и унэ сихьэжын хуейщ. Гъуэгум зыхуагъэхьэзырри, садэIэпыкъуну къызэлъэIуащ. Ало и къуэм сыздиIуэхуам сыщыIащ, акъылэгъу мыхъуаи къахэкIащ. Езы Шардын ирырепсалъэ иджы!
Шэуэ къыстехуащ а псалъэр. Iэпхъуэн унафэм шэч къытрихьэжыртэкъым ди адэм. Абы еувэлIат, нэгъуэщIым щыгугъыжыртэкъым. Бжыхьым сегъэщIауэ сыздэщытым, хасэм хэтхэр хъуэш унэм къызэрыщIэкIар слъэгъуащ. Хьэжы Джырандыкъуэ я пашэу.
ЦIыхур унэм екIуэтэлIащ.
— Ди унафэм фыкъедаIуэ, — жиIащ Хьэжы Джырандыкъуэ, и макъыр иIэтри; «фышэс!» жиIэнкIэ сыщыгугъырт сэ абы иджыри. — Ныжэбэ жэщ ныкъуэм зауэр догъэувыIэ. Бийр къыттекIуащ дэ, ди лъахэр яубыдащ, ауэ дэ я лъэгу дыщIэувэнкъым! Нобэ дызыхэхуа гузэвэгъуэр илъагъури, тырку пащтыхьым и щIым и нэхъыфIыр тхупичащ, кхъухьи къытхуигъэкIуащ, хым дызэпрашын щхьэкIэ. Мыбы къыщыдгъэзэжын махуэри къэсынщ, тырку пащтыхьым и дзэр тщIыгъуу къэдгъэзэжынщ. Ди лъахэр дыбгы-нэн хуейщ нобэ, дыгъужьым зэкIэщIихуа мэл хъушэ щIыкIэукъым гъуэгу дызэрытехьэнур, псори дызэщIыгъуущ, жылагъуэ къэс я тхьэмадэхэр я пашэу.
Сыт зэхэсхами здэнт асыхьэтым, ар зэхэсха нэхърэ! Ажалри нэхъ сфIэIэфIынт! Хьэжы Джырандыкъуэтэкъэ лIым я лIыжыр, аратэкъэ ди шу па-шэр, мащIэрэ дыIуишат абы зауэм?! Щхьэ къэдзыха нобэ? Бийм ар пикIуэтынкIэ зи фIэщ хъун щыIэт?! АтIэ сыт къэхъужар иджы? Шу пашэ хъыжьэм срищхьэхъумэтэкъэ сэ! Сыт иджы слъагъур, сыт зэхэсхыр? Иджыпсту зи пащхьэ дитыр бийм щыщтауэ кIэбгъу зызыщIыжа цIыхут, дэ-ри кIэбгъу зызэрытщIыжыным дыхуигъэIущу.
ЦIыху Iувым пхрикъутыкIри, Хьэжы Джырандыкъуэ и пащхьэ зылI ихутащ. Ар къэсцIыхужащ сэ. Афанаст дызэреджэр, урыст. Илъэс тIощI и пэкIэ къытхыхьат ар, урысыдзэм къыхэкIуэсыкIри. Убых фызи къишат, ди бзэри зригъэщIат, ди хабзэми ирипсэурт. И упщIэ пыIэр щхьэрихри, Хьэжы Джырандыкъуэ и пащхьэ иуващ ар, и щхьэр игъэщхъащ:
— Зы псалъэ закъуэ жызгъэIэ, сынолъэIу.
Хьэжы Джырандыкъуэ жэуап къритакъым сэлэт лIыжьым, къеплъыххакъым. Псалъэ къыщрамытым, лIыжьым зыкъытхуигъазэри, убыхыбзэ къабзэкIэ мыр жиIащ:
— Иджыпсту къывэзауэм динрэ лъыкIэ сащыщщ сэ, си псалъэр фи фIэщ мыхъуми, емыкIу илъкъым! Урыс инэралыр мыбы къэсмэ, зи щхьэ япэ пилъэнур сэращ, мис мы жыгым сыфIилъэнущ! Си псалъэ фыкъедэIуэнкIэ сыщIывэлъэIури аращ. Фэ сывэзэуэну сыхуейтэкъыми, урыс пащтыхьым и дзэм сыкъыщIыхэкIуэсыкIар аращ. Фипхъу щхьэгъусэ схуэхъуащ, бынитIи дэзгъуэтащ. Абы я хьэтыркIэ, ди Щхьэщыгу итым и хьэтыркIэ, мы уафэмрэ щIылъэмрэ я хьэтыркIэ фыхуэмыпIащIэ мы Iуэхум, фи лъахэр зеиншэ фымыщI! Фи лъахэ фыкъинэжмэ, къыфпэплъэр фощIэ, фымыщIэр Тыркум фыIэпхъуэмэ къыф- щIэлъырщ! Дауи щрети, мыр фи лъахэщ. Фымыбгынэ фи лъахэр! Зэриухауэ хъунщ!
— Уи жьэр зэтепIэ, джаур! — щIэкIиящ абы къадыр, Сыхьэтджэрий, и IэштIымыр хуигъэдалъэри.
— Ар урысщ, зэщэр фщIэркъэ: урысыр мыбы къэсмэ, мыжурэм дыпаIунущ. Аращ зэщэр! — къыхэкIиикIащ цIыхухэм зы.
СибгъукIэ лIыжь тхышэ цIыкIу щытт, щIыпцIэм куууэ хэтIысхьа башым зытригъэщIауэ, ар хэщэтыкIащ:
— НасыпыфIэт дяпэ итахэр: щIым щIыхьэжащ, мы зэман бзаджэр я нэгу щIэмыкIауэ.
— Мэкъу къэфхь! — унафэ ищIащ Хьэжы Джырандыкъуэ. ЩIалэ зыбжанэ шы фIэдзапIэмкIэ задзащ — мэкъу Iэмбатэ зыбжанэ щызэтелът абдеж. Мэкъур япхъуатэри, хъуэш унэм щIа- хьащ. ЩIалэхэм лъэныкъуэ зрагъэзыжа нэужь, Хьэжы Джырандыкъуэ хасэ унэм мафIэ иридзащ.
Унэм Iугъуэ фIыцIэр къыщIэуащ, мафIэ бзийр бжэ-щхьэгъубжэм къыдоплъ, блыныр дресей.
ЦIыхур къащтэри зэрызехьэ хъуащ:
— Унэм и лажьэр сыт?
— Хэт-тIэ къызыхуэбгъэнэнур?
— Ялыхь, гущIэгъу къытхуэщI!
— Мыбдежым дыщаукIми нэхъыфIщ, хым дыщитхьэлэ нэхърэ!
— УщылIыхъужькIэ, щхьэ ущыт мыбдей? Iэщэ къихи, инэралым пежьэ!
ЦIыхур нэхъ зэтесабырэжа нэужь, нэгъуэщI зы псалъи зэхэсхащ:
— Ди унэхэми еддзыжыну мафIэ?
МафIэр нэхъри зэщIоплъэ, унащхьэр зэщIищтакIэщ. Хьэр мэбанэ, щхьэж и куэбжэпэ къэтIысащи, пщIэууэ щIадзэ.
Хьэжы Джырандыкъуэ шы фIэдзапIэмкIэ бэкъуащ, ауэ нэмыс щIыкIэ къызэтеувыIэжащ. Сэ къыспэплъэ хъунт ар. Шэсынумэ, шыр бгъэдэсшэ си хабзэт, и лъэрыгъыпсыр субыдырти згъэшэсырт.
Сыбгъэдыхьакъым. Си пIэ сижыхьащи, хъуэш унэр мафIэм зэрилып-щIым соплъ. НэгъуэщI гуэрым игъэшэсыжагъэнщ Хьэжы Джыран- дыкъуэ. МафIэ нэхум хэслъэгъуащ ар шым зэрелъэдэкъэуар.
— МафIэм зэщIищтащ унэр. МафIэ бзийм уэгум зригуэшащ.
ЦIыхур зэбгрыкIыжыркъым, мафIэр къаувыхьауэ зэхэтт, я Iи я лъи къызэримыхьынуIар къагурыIуэжауэ. МафIэм и хуабэр иужьрейуэ зыхащIэрт абыхэм — лъахэр щабгынэну махуаем и пщыхьэщхьэ кIыфIым хисхьэ ха- сэ унэм и мафIэ хуабэр. ЩыхупIэ лъагэм сыщыхуауэ къысщыхъуащ а дакъикъэм. Ноби си нэгум щIэтщ а пщыхьэщхьэр, мафIэм и нэхум ноби хызолъагъуэ цIыху гужьеяхэр…
Убыххэмрэ абхъазхэмрэ я лIыкIуэхэр Сочэ и псы Iуфэм щызэхуэзащ. Сурэтыр Гагарин Григорий ищIащ. 1841 гъэ
ЗэзыдзэкIар КЪЭРМОКЪУЭ Хьэмидщ.
