Щхьэлыкъуэр зэпеуэм къыхохьэ
Сабийм и анэдэлъхубзэр Iурылъу, абы дихьэхыу, лъэпкъым и хабзэм, и тхыдэм и къулеягъым щыгъуазэу, ар фIэгъэщIэгъуэну еджэныгъэм хэшэнымкIэ, ар зэрырагъэдж Iэмалхэр егъэфIэкIуэн мурадкIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм иригъэкIуэкI «Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэпсо фестиваль-зэпеуэм и къэпщытакIуэхэр иджыблагъэ щыхьэщIащ Щхьэлыкъуэ къуажэм дэт 1-нэ курыт еджапIэм.
Махуэри уэфIу, къуажэдэсхэм ящыгуфIыкI фIэкIа умыщIэу, дыгъэри къепсу нэху къекIат. «Iуэху екIуэкIыр еджапIэм фи закъуэ фыфейщ», — жаIэу мытIысыжхэу, адэ-анэхэри къекIуэлIауэ школ пщIантэм дэтт. Зэгъусэу, зэкъуэту, зэрызэдэлажьэм уигур хигъахъуэу апхуэдэт.
Школ пщIантIэм и дыхьэпIэм, адыгэ хабзэм къызэрезэгъыу, шыгъупIастэкIэ хьэщIэхэм къащыпежьат Шэджэм щIыналъэм и Iэтащхьэм и къуэдзэ, егъэджэныгъэмкIэ IуэхущIапIэм и унафэщI Iэрыпщэ Жаннэ, Щхьэлыкъуэ къуажэм и Iэтащхьэ Къуныжь Хьэчим, егъэджэныгъэмкIэ IуэхущIапIэм методикэ хуэIухуэщIэхэмкIэ и центрым и лэжьакIуэ Борсэ Алёнэ, адыгэбзэмрэ литературэмрэ езыгъэджхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщI КIэдыкIуей Неллэ, зэхьэзэхуэр щекIуэкI еджапIэм и унафэщI Куэшмэн Заур, егъэджакIуэхэр, еджакIуэхэр.
Абыхэм яхуеблэгъат: КъБР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм ЛъэпкъыбзэмкIэ и къудамэм и унафэщI, къэпщытакIуэ гупым и Iэтащхьэ Табыщ Мурат, КъБКъУ-м егъэджэныгъэ политикэмкIэ и управле-нэм и лэжьакIуэ, «Адыгэ псалъэ» газетым и корреспондент Щоджэн Iэминат, Налшык дэт 4-нэ гимназием и егъэджакIуэ Уэркъуасэ Иринэ, Налшык дэт 1-нэ гимназием и егъэджакIуэ Махуэ Маринэ, Лашынкъей дэт 1-нэ курыт еджапIэм и егъэджакIуэ Къуэныкъуей Раисэ, Шэджэм къалэ дэт 1-нэ курыт еджапIэм и егъэджакIуэ Къардэн Олеся, Псыншокъуэ курыт еджапIэм и унафэщIым и къуэдзэ, егъэджакIуэ Ахъмэт Рустам, Кэнжэ дэт 20-нэ курыт еджапIэм и егъэджакIуэ Къэзанш Нинэ, Тэрч къалэ дэт 1-нэ лицейм и егъэджакIуэ Iуэхъу Аллэ, Дыгулыбгъуей дэт, Цагъуэ Нурий и цIэр зезыхьэ 9-нэ курыт еджапIэм и психолог КIурашын Альбинэ сымэ.
ЕджапIэм и пщIантIэм «Уэркъ къафэр» екIуу щызыгъэзащIэ еджакIуэхэм къэпщытакIуэ гупым хьэщIэ пежьэ къыхуащIащ. Адыгэ бэракъхэр зыIыгъ еджакIуэхэм уащыхэплъэкIэ хьэкъ пщыхъурт бзэмрэ щэнхабзэмрэ ятеухуауэ сыт хуэдиз гуныкъуэгъуэ щымыIэми, ахэр къызыфIэIуэхун, зезыхьэн щIалэгъуалэ къызэрытщIэхъуэр.
АдэкIэ хьэщIэхэри хэгъэрейхэри ирагъэблэгъащ махуэшхуэм хуагъэхьэзыра, «Мы дунейр сыту дахащэ!» фIэщыгъэр зиIэ гъэлъэгъуэныгъэ купщIа-фIэм. ПлIанэпэ къэс адыгэ гъащIэм и зы теплъэгъуэ, Iыхьэ къыдэщырт, пасэм къикIыу нобэм укъэзы- хьэс зэкIэлъыкIуэкIэм тету игъэпсат.
«Ашэмэз и гъатхэ» зи фIэщыгъэ теплъэгъуэм дунейм дахагъэу еппэсыр зэрыбгъуэтыжынур, фIыуэ блэжьым узэрыIууэжынур къыхэщырт. Абы къыкIэлъыкIуэу ягъэлъэгъуа «Тхьэгъэлэдж и махуэрыбж» жыхуиIэ теплъэгъуэри гъэщIэгъуэнт. ЩIымрэ щIэныгъэмрэ зэкъуэч имыIэу зэрызэпхар къэзыгъэлъагъуэ ныбжьыщIэхэм жаIащ лъэпкъымрэ бзэм-рэ зэрызэIэпэгъур, зым хуэпщI гулъытэм адрейм и щытыкIэр зэрелъытар.
Абы и ужькIэ зым къыIуашым адрейм ираша-лIэурэ пасэрей адыгэ пщIантIэм, щхьэлым, кIыщым, пхъащIэм и лъэщапIэм, бгъэныщхьэ унэм хухаха плIанэпэхэр хьэщIэхэм ирагъэлъэгъуащ. Дэтхэнэми IупщIу уи нэгу къыщIагъэувэрт адыгэм псэукIэу яIар зыхуэдэр. Иджырей щIалэгъуалэр а псом пэжыжьэми, жьымрэ щIэмрэ яку илъын хуей зэпыщIэныгъэхэм а псор зэрихъумакIуэр, пщэдейм и IункIыбзэIухыу зэрыщытыр IупщIт.
КъэпщытакIуэхэм гъэщIэгъуэн ящыхъуахэм ящыщт школ музейри. Абы щызэхуэхьэсащ жылэм и тхыдэр къэзыIуэтэж пасэрей хьэпшыпхэр, архив тхылъымпIэхэр, сурэтхэр. Псори, музей лэжьэкIэм къызэригъэувым хуэдэу, зэрахъумэ бжыгъэхэр тедзауэ, тхылъхэми иту зэрахьэ. Пэшищ хъу музейм зыр пасэрей тхыдэм ехьэлIащ, къыкIэлъыкIуэр ЕтIуанэ дунейпсо зауэм и тхыдэм Щхьэлыкъуэ къуажэр къызэрыхэщыжым ехьэлIащ, ещанэри езы еджапIэм и къекIуэкIыкIар къэзыIуэтэж сурэтхэмрэ тхылъымпIэхэмрэ хухэхащ. Музейм и лэжьыгъэр зезыгъакIуэ Куэшмэн Мадинэ хьэщIэхэм убгъуауэ яхутепсэлъыхьащ ирагъэкIуэкI лэжьыгъэхэм, сабийхэм къызэрыдахьэх щIыкIэхэм.
Гъэлъэгъуэныгъэхэр зэрызэфIэкIыу, япэщIыкIэ, къэпщытакIуэхэм адыгэбзэмрэ литературэмрэ щрагъэдж пэшхэр къаплъыхьащ. Ахэр узэдат, хуитт, нэхут, блынхэм ди адыгэ тхакIуэхэм, усакIуэхэм я сурэтхэр фIэлът, тхылъ куэд ищIэлът, пэш удзхэри щымащIэтэкъым.
ИужькIэ курыт еджапIэм адыгэбзэмрэ литературэмрэ щезыгъэджхэм я методикэ зэгухьэныгъэм иригъэкIуэкI лэжьыгъэм зыщагъэгъуэзащ хьэщIэхэм. Зэгухьэныгъэм и унафэщI Куэшмэн Маринэ къэпщытакIуэхэм я пащхьэ зэхэха-уэ кърилъхьащ ехъулIэныгъэу яIэхэр, бзэмрэ литературэмрэ езыгъэджхэм я цIэхэр жиIащ, сабийхэр адыгэбзэм дегъэхьэхыным, ар фIыуэ ирагъэлъагъун папщIэ абыхэм ирагъэкIуэкI лэжьыгъэми и гугъу ищIащ.
Адыгэбзэмрэ литературэмкIэ егъэджакIуэ Къущ-хьэ Духанэ «Псалъэжьхэр лъэпкъым и Iущыгъэщ» зыфIища мастер-класс дерсым щIидзащ итIанэ. ДжэгукIэ Iэмалхэм техьэу Духанэ классыр гупитIу игуэшри, зэныкъуэкъуу, зэпеуэу дерсыр иригъэкIуэкIащ. ГупитIми псалъэ зырыз яритри, ар и лъабжьэу псалъэжь зыбжанэ къригъэхьри, псалъэжьхэм къарыкI мыхьэнэр еджакIуэ-хэм къазэрыгурыIуэм хуэдэу зэпкъригъэхыжащ.
Дерсыр зэпищIэкIэрэ, Духанэ урысыбзэ жыIэгъуэхэм адыгэбзэкIэ къарыкI-ри жаригъэIащ цIыкIухэм. Иужьрейуэ, псалъэжьхэм ятеухуауэ къыхилъхьа лэжьыгъэр синквейнкIэ къызэрызэщIикъуэжамкIэ егъэджакIуэм къигъэлъэгъуащ еджэныгъэмкIэ щыIэ пщалъэхэм зэрыщыгъуазэр.
7-нэ классым КIэрэф Аксанэ щита мастер-классри къэпщытакIуэхэм куэду гъэщIэгъуэн ящыхъуат. Ар теухуат КIэрашэ Тембот и «ГъащIэм и дерс» тхыгъэм. «Е пщIауэ, фIым ущымыгугъ» темэр зиIэу гъэпса дерсыр и пэм къыщегъэжьауэ и кIэм нэс гупсысэным теухуауэ, псэлъэным тещIыхьауэ щытащ. Дерсым щызэпкърихыну и мурад Iуэхум хуишэн щхьэкIэ егъэджакIуэм сабийхэм унэ лэжьыгъэу яIа сурэтхэм деж къыщригъэжьащ. Сурэтхэм еплъурэ еджакIуэхэм къаIуэтащ абы щалъагъур, емрэ фIымрэ зищIысыр, цIыхум хэлъын хуей щэнхэр зыхуэдэр. А псор нэхъ зэщIэкъуа, зэгъэуIуа хъун пап-щIэ зи гугъу ящIа щэнхэм я жыги сабийхэм яригъэщIащ: зы лъэныкъуэмкIэ пхъэщхьэмыщхьэ щхъуантIэхэм я сурэтхэр, адрей лъэныкъуэмкIэ пхъэщхьэмыщхьэ плъыжьхэм я сурэтхэр фIэлъу. Зым бзаджагъэ къэзыгъэлъагъуэ псалъэхэр итхат, адрейм щэн дахэхэр къэзыгъэлъагъуэ псалъэхэр итт. Зытепсэлъыхьа псори псалъэжь зыбжанэкIэ щIагъэбыдэжри, адэкIэ КIэрашэ Тембот и рассказыр зэпкърыхын щIадзащ. Тхыгъэм и лIыхъужь нэхъыщхьэм IэщIэкIа мыхъумыщIагъэ илэжьыным езыхулIар, ар сыт хуэдэ щIыкIэкIэ къыгурыIуэжрэ абы жиIэу егъэджакIуэр щыщIэупщIэм, еджакIуэ цIыкIухэм зэныкъуэкъуу жэуап ятын щIадзащ. ГъэщIэгъуэнт а цIыкIухэм я гупсысэ къэIуэтэкIэм уедэIуэну. Аксанэ дерсыр къыщызэщIикъуэжым къыхигъэщащ, цIыхур цIыху щIыжу зэрыщытыр, зыр зым хуэсакъын зэрыхуейр.
Сыт хуэдэ лэжьыгъэри нэсу къызэгъэпэща, гъэзэщIа хъун папщIэ къару куэд зэрытекIуадэр гурыIуэгъуэщ. Мы зэхьэзэхуэм хэт а еджапIэм щылажьэ- хэри я къару зэрыщымысхьар, я гуащIэ куэд Iуэхум зэрыхалъхьар нэрылъагъут. ЩIэблэр хэкупсэу къэтэджын папщIэ абыхэм куэд зэрелъытар я гъэлъэгъуэныгъэм наIуэ щыхъуащ. Адыгэбзэмрэ литературэмрэ езыгъаджэхэри гурэ псэкIэ Iуэхум зэрыбгъэдэтыр нэрылъагъут.
ХЬЭРЭДУРЭ Аллэ,
ТАБЫЩ Мурат.
