Гъуджэ пэлъытэ
Пасэрейм жиIащ: «Унэм зыщыгъаси, хасэм кIуэ». Нартхэм я хасэ лъандэрэ адыгэхэм къадогъуэгурыкIуэ а псалъэжьыр. Мыри жиIащ пасэрейм: «Гупсыси, псалъэ. Зыплъыхьи, тIыс». Хасэм яхыхьэ нарт щауэр зэрагъэIущ псалъэщ ар.
ЗекIуэ ежьэ нартым жраIэ: «ПащIэгъэлыгъуэ джэгу хэлъкъым». Гъуэгу утехьэу Iэщэ къыщипхакIэ, уи щхьэр щыхэплъхьи къэхъунщ жыхуиIэщ…
Апхуэдэ псалъэ Iущ куэд къызэринэкIащ пасэрейм. ЛIэщIыгъуэ кIыхьхэм я акъылрэ я щIэныгъэрэ къызэщIакъуауэ ди деж къэсащ пасэрейм къызэринэкIа псалъэ Iущхэр. Ныбжьышхуэ зэраIэм, губзыгъагъэ зэраIуатэм, щIэблэ Iэджэм зэрызэIэпахам и хьэтыркIэ абыхэм псалъэжькIэ еджэ хъуащ. Псалъэжьым нэхъ псэ быдэ щыбгъуэтынукъым IуэрыIуатэм, ар ди япэ итахэм нобэрей щIэблэм къыхуагъэна уэсят пэлъытэщ, и къарур мыкIуэщIауэ, и лъымрэ и Iэпкълъэпкъымрэ мыупщIыIуауэ ди зэманым къэсауэ. Псалъэжьым ди деж къихьэсащ пасэрей цIыхум и дуней еплъыкIэмрэ и гупсысэмрэ, аращ абы и къалэн нэхъыщхьэр — дуней зылъэгъуа, гъащIэм и IэфIи и дыджи зыгъэва цIыхум и акъылымрэ и щIэныгъэмрэ щIэблэхэм яхуэхъумэн. ЛIыгъэм щIапIыкIа, абы и уасэр зыщIэ цIыхущ щIэблэм мыпхуэдэ псалъэ къыхуэзыгъэнэфынкIэ хъуну щытар: «ЛIыгъэр Iыхьэ мыгуэшщ», «ЛIы и псалъэ епцIыжыркъым», «ЛIыхъужь и джатэ бзэщхъуркъым», «ЛIыгъэ зиIэр мазэхэм мэгушхуэри, лIыгъэншэр мазэгъуэм мэшынэ», «ЛIыгъэм Iэщэр хуэжыIэщIэщ», «Iэщэ зыгъэдалъэм илъ япэ мажэ».
Пасэрейхэм къызэранэкIа псалъэжьхэм уригъуазэмэ, гу лъыботэ адыгэхэм лIыгъэм, цIыхугъэм, захуагъэм, пэжыгъэм, ныбжьэгъугъэм пащI зэрыщымыIам, щIэблэр апхуэдэ хъугъуэфIыгъуэхэм щIагъэджыкI зэпытурэ къызэрыгъуэгурыкIуам. Хабзэр псом япэ изыгъэща лъэпкъым и щIэблэм къыхуигъэнащ мыпхуэдэ псалъэхэр: «Хабзэр бзэгупэкIэ къахьыркъым», «Хабзэр убзэ зыфIэщIым хуэпщIэнум и ныкъуэ къегъанэ», «ЖьантIэм ущIэмыкъу — пхуэфащэмэ, къыплъысынщ».
Гупсысэм и лъащIэкIэ еджэ хабзэщ псалъэжьым. Абы шэч хэлъкъым. Псалъэжьым иIуатэ гупсысэр зы цIыхум е цIыху гупым, зы хьэблэм е зы жылэм, зы гъэм е зы лIэщIыгъуэм я акъылкъым. Ар зэман кIыхькIэ зэфIоувэ, лъэпкъ псом я акъылымрэ я щIэныгъэмрэ къызэщIекъуэ. Абы щыхьэт техъуэфынущ дэтхэнэ адыгэ псалъэжьри.
Техъуэфынущ, псалъэм папщIэ, «Дунейр шэрхъщи, мэкIэрахъуэ» псалъэжьыр. ЛIэщIыгъуэ кIыхь Iэджэм япсыхьащ а псалъэжьыр, пасэрей адыгэхэм ябгъэдэлъа акъылымрэ щIэныгъэмрэ къапкърыкIащ.
Ныбжьышхуэ щаIэкIэ, псалъэжьхэм лIэщIыгъуэ Iэджэм я лъэужь яхъумащ, лIэщIыгъуэхэм къащхьэдэхыурэ къыщыгъуэгурыкIуэм къызэщIакъуащ ди тхыдэм и пэжыпIэр. Абы ипкъ иткIэ жыпIэмэ, ди псалъэжьхэр ди тхыдэм и гъуджэ пэлъытэщ. Иджыри къэс жаIэ: «Емынэм къелар Хъумбылейм ихьыжщ». Илъэс щитI и ныбжьщ а псалъэжьым, и мыхьэнэри нобэрей цIыхум дежкIэ гурыIуэгъуэщ, мыгурыIуэгъуэр (нобэрей щIэблэм ямыщIэжыр) апхуэдэу жаIэнкIэ хуей щIэхъуарщ. Тхыдэр щыхьэт зэрытехъуэмкIэ, епщыкIуиянэ лIэщIыгъуэм и кIэухым Къэбэрдейм емынэ узыр щыятэри, лъэпкъым и нэхъыбапIэр ихьауэ щытащ — цIыхуипщI къэс бгъур ихьауэ хуагъэфащэ. Емынэм къела мащIэр пащтыхьыдзэм пэувыгъащ, я хэкур зэрырамыгъэпхъуэн щхьэкIэ. Пащтыхьым и дзэмрэ адыгэхэмрэ щызэзэуар Хъумбылей псым дежщ: бий къанлыр емынэм къела мащIэм «къытекIуащ». Абдежым жаIащ: «Емынэм къелар Хъумбылейм ихьыжщ», — жари. Емынэ узымрэ пащтыхьым и дзэлIхэмрэ ета нэужьщ Къэбэрдейм и щIыналъэм и нэхъыбапIэр щыфIэкIуэдар – тIури лъапсэрых яхуэхъуащ адыгэхэм.
Къэрмокъуэ Хьэмид.
