Къытпэщыт Iуэхухэр нэхъ иныжщ
КъБР-м законхэр къыдэзыгъэкI и органыр илъэс 75-рэ,
Парламентыр илъэс 20 зэрырикъум теухуа гуфIэгъуэ зэхыхьэм Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и
Парламентым и УнафэщI Чеченов А. А. щищIа доклад
ГуфIэгъуэ зэIущIэм кърихьэлIахэу пщIэ зыхуэсщIхэ!
Нобэ дэ догъэлъапIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ юбилей — Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм законхэр къыдэзыгъэкI и органыр къызэрызэрагъэпэщрэ илъэс 75-рэ, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентыр илъэс 20 зэрырикъур. Ар Къэбэрдей-Балъкъэрым и политикэ гъащIэм хиубыдэ пIалъэ къудейкъым. А Iуэхум дэ къалэн къытщещI щIыналъэ парламентаризмэм и тхыдэм, ди республикэм и къэралыгъуэр зэрызэтеувамрэ зэрыщыту къэралым и тхыдэмрэ япыщIам, аргуэру зэ дыхэплъэжыну.
Чеченов Ануар Псори дызэрыщыгъуазэщи, Урысейм парламентаризмэр щызэтегъэувэнымкIэ лэжьыгъэм и лъабжьэр къыдежьащ революцэм и пэкIэ Къэрал Думэм и хэхыгъуиплIым зэфIагъэкIахэм. Урысей империем и Къэрал Думэмрэ иджырей Къэрал Думэмрэ быдэу зэпыщIауэ жыпIэ мыхъунуми, абыхэм яку тхыдэ зэпыщIэныгъэ зэрыдэлъыр наIуэщ. Абы къыхэкIыу дяпэ итахэм пщIэ зэрахуэтщIым и дамыгъэу Урысейм и парламентаризмэм и махуэ официальнэу ягъэуващ. Мы гъэм ар дэ япэ дыдэу дгъэлъэпIащ мэлыжьыхьым и 27-м — революцэм и пэкIэ хаха япэ Къэрал Думэм 1906 гъэм лэжьэн щыщIидза махуэм техуэу.
Быдэу си фIэщ мэхъу урысей парламентаризмэм и тхыдэ мытыншыр зыщыдгъэгъупщэ зэрымыхъунур. БлэкIам хуэфэщэн дерс къыхэтхыурэ, дэ нобэрей махуэр едгъэфIэкIуэну икIи тегушхуауэ адэкIэ япэкIэ дыкIуэтэну ди къалэнщ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым законхэр къыдэзыгъэкI и орган нэхъыщхьэм къикIуа гъуэгуанэм дыщыхэплъэжкIэ, нобэ тхыдэм мыхьэнэшхуэ зиIэ и лъэхъэнэ зыбжанэ къыхэдгъэщхьэхукI хъунущ.
1921, 1922 гъэхэм Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ Бгырыс республикэм къыхэкIри, РСФСР-м хиубыдэ Къэбэрдей-Балъкъэр автономнэ область къызэрагъэпэщащ. Адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ я щIыналъэ зэгухьэныгъэр япэ дыдэу хуэкIуащ Урысей Совет Федеративнэ Социалистическэ Республикэм хэт лъэпкъ-къэрал зэгухьэныгъэм. Автономнэ областым и лIыкIуэ орган нэхъыщхьэу ягъэуващ Советхэм я съездыр.
1936 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэр автономнэ областыр РСФСР-м хэт автономнэ республикэ хъуащ, 1937 гъэм мэкъуауэгъуэм и 24-м Къэбэрдей-Балъкъэрым и Советхэм я Х чрезвычайнэ съездым республикэм и Конституцэр къыщащтэри, абы ипкъ иткIэ КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэр — республикэм и къэрал властым и орган нэхъыщхьэр къызэрагъэпэщащ. 1938 гъэм бадзэуэгъуэм и 26-м абы и япэ сессиер зэхуагъэсащ икIи а пIалъэ пыухыкIам къыщыщIедзэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и парламентаризмэм и тхыдэм.
Хэку зауэшхуэм, апхуэдэу 40-нэ гъэхэм Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъхэм леишхуэ зэрыкIэлъызэрахьам Советхэм я IэнатIэ псоми я лэжьэкIэр куэдкIэ ихъуэжащ. Зауэ нэужь лъэхъэнэм къару псори хуэунэтIауэ щытащ цIыхубэ хозяйствэр зэтегъэувэжыным, хей ящIыжауэ щалъхуа хэкум къэзыгъэзэжа балъкъэр лъэпкъыр и пIэ игъэзэгъэжыным, экономикэм папщIэ IэщIагъэлIхэр гъэхьэзырыным, республикэм и жылагъуэ-политикэ гъащIэм цIыхубэр зыубгъуауэ къыхэшэным.
Зэманыр къэувыIэ имыIэу япэкIэ кIуэрт икIи цIыхухэм я пащхьэ зэпымыууэ къалэныщIэхэр къригъэувэрт. 1978 гъэм накъыгъэм и 26-м КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и сессием Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м и КонституцэщIэ къыщащтащ икIи абы нэхъапэкIэ ягъэувауэ щыта КъБАССР-м и политикэ лъабжьэр — цIыхубэм къэрал властыр нэгъэсауэ зэрыпхагъэкI Советхэр — щIигъэбыдащ. ЦIыхубэ депутатхэм я советыр — республикэм и Совет нэхъыщхьэр, цIыхубэ депутатхэм я щIыналъэ советхэр Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м и къэрал властым и лIыкIуэ органхэм я системэ зэгуэту уващ.
1990 гъэм гъатхэпэм и 4-м КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и XII зэхуэсыгъуэр хахащ. Ар япэ дыдэу екIуэкIащ кандидатхэм я зэпеуэныгъэм тету. ХэхакIуэхэм Iэмал нэс ягъуэтащ дэтхэнэ округми депутатхэм я кандидату тIу, нэхъыбэ къагъэлъэгъуэну. Совет Нэхъыщхьэм и XII зэхуэсыгъуэрщ Советхэм властыр нэгъэсауэ яIэщIэлъынымкIэ хабзэм нэсу тету къызэрагъэпэщар. А лъэхъэнэм властыр зехьэнымкIэ КПСС-м бгъэдэлъа полномочиехэр Советхэм иратыжащ.
Совет Нэхъыщхьэм и XII зэхуэсыгъуэм жылагъуэ-политикэ щытыкIэм пыщIа гугъуехьу республикэм щызэтрихьахэр дэгъэкIыныр и пщэ дилъхьэжащ икIи ди къэралым и тхыдэщIэм хиубыдэ зэхъуэкIыныгъэхэр егъэкIуэкIынымкIэ Iуэхушхуэ зэфIигъэкIащ. Псом япэу къыхэгъэщыпхъэщ, къэрал ухуэкIэм и IэнатIэм хиубыдэу Совет Нэхъыщхьэм иригъэкIуэкIа лэжьыгъэр. А лэжьыгъэм и лъагапIэу уващ властым и политикэ лъабжьэр зэхъуэкIыным къежьапIэ хуэхъуа документыр — Къэрал суверенитетымкIэ декларацэр къызэращтар.
Республикэм и политикэ гъащIэм увыпIэшхуэ щиубыдащ Совет Нэхъыщхьэм 1991 гъэм фокIадэм и 8-м иригъэкIуэкIа V сессием. Абы къыщащтащ мыхьэнэшхуэ зиIэ хабзэ мардэхэу КъБССР-м и Президентым и къулыкъур къызэзыгъэпэщхэр, ар зэрыхах щIыкIэр зыубзыхухэр. 1992 гъэм щIышылэм и 5-м Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и япэ Президентыр хахащ.
Совет Нэхъыщхьэм апхуэдэу Iуэху хэхахэр илэжьащ щIыпIэ унафэр цIыхубэм я властыр пхыгъэкIыным хуэунэтIауэ къызэрызэрагъэпэщ щIыкIэр, абы и лэжьыгъэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIыналъэм щызэтегъэувэнымкIэ шэсыпIэ нэхъыщхьэхэр убзыхуным хуэгъэзауэ.
Зэрылэжьа лъэхъэнэм къриубыдэу Совет Нэхъыщхьэр 12-рэ хахащ. Сессиехэм яку дэлъ зэманым къэрал властым и орган нэхъыщхьэм и къалэнхэр абы хиха икIи зэпымыууэ лажьэ Президиумым игъэзащIэрт.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и Совет Нэхъыщхьэм и депутатхэр 1938 гъэм цIыху 85-рэ, 1990 гъэм цIыхуи 160-рэ хъууэ щытащ. Советхэм я дэтхэнэ IэнатIэри илъэсипщI бжыгъэкIэ телэжьащ цIыхубэ лIыкIуэхэмрэ цIыхухэмрэ зэпымыууэ зэпыщIауэ щытыным, депутатхэм хэхакIуэхэм я пащхьэ отчетхэр щащIыным, граждан жылагъуэ IуэхущIапIэхэмрэ властым и IэнатIэхэмрэ зэпыщIэныгъэ яIэным.
90 гъэхэм я пэщIэдзэм законхэр къыдэзыгъэкI органхэм зегъэужьынымкIэ, къэралым и политикэ системэм и конституцэ лъабжьэхэр къэгъэщIэрэщIэжыным я лъэхъэнэщIэ къэунэхуащ. Федеральнэ хабзэ мардэхэм япкъ иткIэ, КъБР-м и Президентым 1993 гъэм жэпуэгъуэм и 27-м къыдигъэкIащ «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и къэрал властым и лIыкIуэ орган нэхъыщхьэм и зэхэлъыкIэр зэхъуэкIыным икIи Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентым и депутатхэр хэхыныр нэхъ пасэу егъэкIуэкIыным и IуэхукIэ» Указыр икIи а документымкIэ къэрал властым законхэр къыдэзыгъэкI и органыр ипэжыпIэкIэ къызэригъэпэщащ икIи КъБР-м и Парламентым и депутатхэр хэхынымкIэ Положенэр игъэуващ.
А щIыкIэм тету Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Совет Нэхъыщхьэр, адрей совет органхэми хуэдэу, щымыIэж хъуащ.
БлэкIа лIэщIыгъуэм и 90 гъэхэм жылагъуэ-политикэ щытыкIэр хьэлъэу щыщытам Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм къыхихащ демократие зэхъуэкIыныгъэхэр егъэкIуэкIыным, законыр щытепщэ граждан жылагъуэ зэтегъэувэным хуэунэтIа гъуэгур.
Республикэм и япэ Президентыр цIыхубэм зэрыхахар, Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхыдэм щыяпэу зи хуитыныгъэкIэ зэхуэдэ палатэу тIу хъу Парламент зэрыхахар, КонституцэщIэ къызэращтар властыр зыхэхуа гугъуехьхэр къызэнэкIынымкIэ, къэралыгъуэр зэтегъэувэнымкIэ, жылагъуэ зэгурыIуэныгъэр хабзэ мардэхэм тету къызэгъэпэщынымкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ лъабжьэ хъуащ.
Жылагъуэ-политикэ щытыкIэр зэпIэзэрыт зэрыхъужам, жылагъуэм я зэхэщIыкIым нэрылъагъуу зэрыхэхъуам и фIыщIэкIэ, илъэси 10 дэкIа нэужь Парламентыр зы палатэу къызэрагъэпэщыжынымкIэ Iэмал ягъуэтащ.
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм зы палатэ хъу и Парламентым ещанэ зэхуэ- сыгъуэр 2003 гъэм дыгъэгъазэм и 7-м хахащ. Хэхыныгъэхэр системэ зэхэдзам тету ирагъэкIуэкIащ: депутат 55-р зы мандат хэхыпIэ округхэм, депутат 55-р хэхакIуэ зэгухьэныгъэхэмрэ хэхакIуэ блокхэмрэ кандидатхэм я депутатхэм я спискэу къыхалъхьахэм япкъ иткIэ хэхыпIэ округ зэгуэтым щыхахащ. Хэхыныгъэхэм къарикIуахэм япкъ иткIэ мандатхэр зэхуэзыгуэшынухэр хагъэхьащ политикэ партхэм я Къэбэрдей-Балъкъэр къудамэу хэхакIуэхэм я проценти 5-м щIигъум Iэ щIаIэта щыр: «Урысей зэкъуэт» партыр, КПРФ-р, Урысейм и аграрнэ партыр. Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентым и ещанэ зэхуэсыгъуэм и депутату 110-рэ хахащ, абыхэм ящыщу 22-р зэпымыууэ лажьэу.
2009 гъэм гъатхэпэм и 1-м КъБР-м и Парламентым и еплIанэ зэхуэсыгъуэр хахащ икIи абы хиубыдэу Парламентым и зэхэтыкIэр нэрылъагъуу къагъэщIэрэщIэжащ: депутатхэр 110-м и пIэкIэ 72-м нэсу ягъэмэщIащ, абыхэм ящыщу зэпымыууэ лажьэхэм я бжыгъэр 18-м нагъэсащ. Республикэм законхэр къыдэзыгъэкI и органым хэтщ зи фракцэхэр УФ-м и Федеральнэ Зэхуэсым и Къэрал Думэми щылажьэ политикэ парту плIым: «Урысей зэкъуэт», «Захуагъэ здэщыIэ Урысей», КПРФ, ЛДПР партхэм я фракцэхэр. Зэманым нэрылъагъу къищIащ депутатхэм я бжыгъэр зэрагъэмэщIар, апхуэдэу ахэр парт спискэхэм тету хэхыным зэрыхуэкIуар икъукIэ игъуэу, уеблэмэ губзыгъагъэу зэрыщытыр, сыту жыпIэмэ хэхыныгъэхэр зэфIэкIа нэужь дэ къарууэ диIэр хуэдунэтIащ политикэ парт, жылагъуэ зэгухьэныгъэ псоми я зэфIэкIыр къэгъэсэбэпыным, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм дяпэкIи зегъэужьыным хуэунэтIауэ ахэр щIэгъэкъуэн къэщIыным.
Республикэм и хабзэ мардэхэм зегъэужьынымкIэ, Парламент кIэлъыплъыныгъэр зэрырагъэкIуэкI Iэмалхэр егъэфIэкIуэным я лъэныкъуэкIэ къэув къалэнхэр зэрыгугъум икIи абыхэм мыхьэнэшхуэ зэраIэм къыхэкIыу еплIанэ зэхуэсыгъуэм хиубыдэу хаха депутатхэм я лэжьыгъэр япэ махуэм щегъэжьауэ шэщIауэ икIи тэмэму екIуэкIащ. Абы щыхьэт техъуэр илъэсиплIым щIигъу зэманым закон куэд къызэращтам (ахэр щитхум щIегъу) и мызакъуэу, республикэм, ди цIыхухэм я дежкIэ абыхэм мыхьэнэшхуэ зэраIэрщ. КъБР-м и Парламентым къищтащ инвестицэ, инновацэ, къэрал щIыб экономикэ лэжьыгъэр зэщIэгъэуIуэным, экономикэм мылъку къызэзыгъэпэщ и IэнатIэм хозяйствэ зезыхьэу щыIэ субъектхэм, абыхэм хьэрычэт IэнатIэ мыинымрэ курытымри хиубыдэу, Iуэхутхьэбзэ зэмылIэужьыгъуэхэр зэфIэзыгъэкI IэнатIэхэм зегъэужьыным, хуэмыщIауэ псэу цIыху гуп щхьэхуэхэм защIэгъэкъуэным, цIыхухэм я узыншагъэр хъумэнымрэ ар егъэфIэкIуэнымрэ — нэгъуэщIу жыпIэмэ, республикэм и социальнэ IэнатIэмрэ цIыхухэм я зэфIэкIымрэ зегъэужьыным хуэунэтIа закон лъабжьэ. КъэпщытэныгъэмкIэ полномочиехэм хиубыдэу республикэм и гъащIэм нэхъ мыхьэнэшхуэ щызиIэ Iуэхухэм хуэгъэза лэжьыгъэ зэмылIэужьыгъуэу щитIым щIигъу ирагъэкIуэкIащ. Шэч хэмылъу, а псоми мыхьэнэшхуэ яIащ республикэм и зэфIэкIым зегъэужьынымкIэ.
Дригушхуэу къыхэдгъэщыпхъэщ социально-экономикэ зыужьыныгъэм и Iуэхугъуэ нэхъыщхьэ куэдхэмкIэ иужьрей илъэсищым Къэбэрдей-Балъкъэрыр Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым щыпашэхэм яхэт зэпыту къызэрекIуэкIыр. Ар егъэлеяуэ дотацэ куэд зрат щIыналъэхэм я спискэм зэрыракъутыкIыжрэ илъэси 4 хъуащ, агропромышленнэ комплексым тэмэму зеужь, IуэхущIапIэщIэхэр къызэIуах, апхуэдэу щыщыткIэ, лэжьапIэ IэнатIэщIэхэм къахохъуэ. Къэтщтэнщ, псалъэм папщIэ, нэхъ наIуэу Iуэхум и екIуэкIыкIэр къэзыгъэлъагъуэ — щIыналъэ валовэ продуктыр зыхуэдизыр. 2011 гъэм зэрыхъуу щытам аргуэру сом меларди 9 хагъахъуэри, 2012 гъэм ар сом мелард 94-м нагъэсащ, дызэрыт илъэсым сом меларди 105-м дыщхьэпрыкIынущ.
ЩIыналъэм и экономикэм зэрызиужьым и фIыщIэкIэ, социальнэ IэнатIэм ахъшэ нэхъыбэ хухахыф. Къэбэрдей-Балъкъэрым и социально-экономикэ зыужьыныгъэр щIэгъэхуэбжьэнымкIэ илъэситху программэр гъэзэщIэным хиубыдэу республикэм гъуэгущIэхэр, лъэмыжхэр, школхэр, сабий садхэр, спорт комплексхэр щащIащ, иджырей медицинэ IуэхущIапIэхэр яухуэ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и депутатхэм гулъытэ хэха хуащI къэралым и адрей щIыналъэхэм щыIэ я лэжьэгъухэм хуаIэ пыщIэныгъэхэм зегъэужьыным. Парламентхэр зэдэлэжьэнымкIэ зэгурыIуэныгъэхэр Урысей Федерацэм и субъектхэм я къэрал властым законхэр къыдэзыгъэкI я органу щэщIым нэблагъэм иращIылIащ. Апхуэдэу дэ пыщIэныгъэхэр яхудиIэщ Абхъаз Республикэмрэ Осетие Ипщэ Республикэмрэ я депутатхэм. Мы псэлъапIэр къэзгъэсэбэпу фIыщIэ яхуэсщIыну сыхуейщ къызэредгъэблэгъам ипкъ иткIэ ди гуфIэгъуэ хэтыну къэкIуа депутатхэм.
2010 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентым жэрдэм къыхилъхьауэ щытащ Кавказ Ищхъэрэ Парламент Ассоциацэ къызэгъэпэщыным теухуауэ икIи а жэрдэмыр дэ къыддаIыгъащ Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым и щIыналъэхэм законхэр къыдэзыгъэкI я органхэм. Сэ быдэу си фIэщ мэхъу Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъхэм яку дэлъ зэныбжьэгъугъэмрэ зэкъуэшыгъэмрэ гъэбыдэным и лъэныкъуэкIэ Ассоциацэр къызэрызэрагъэпэщам мыхьэнэшхуэ зэриIэр. Дэ ди зэхуэдэ конституцэ утыкум зэщIыгъуу дыщелэжьын хуейщ хэхауэ Кавказ Ищхъэрэ щIыналъэм нэхъ узыщрихьэлIэ, псоми ди зэхуэдэу щыт гугъуехьхэр дэгъэкIыным.
Парламентхэм я зэдэлэжьэныгъэмкIэ зэгурыIуэныгъэхэм ящыщу увыпIэ хэха еубыд Урысей Федерацэм и Федеральнэ Зэхуэсым ФедерацэмкIэ и Советымрэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентымрэ я зэгурыIуэныгъэм федеральнэ закон мардэхэр гъэхьэзырыным тещIыхьа и Iыхьэм. Хуит сыкъэфщI республикэм законхэр къыдэзыгъэкI и органым тэмэму къызэрыдэлажьэм икIи къызэрыдэIэпыкъум папщIэ ФедерацэмкIэ Советымрэ Къэрал Думэмрэ я унафэщIхэм фIыщIэ яхуэсщIыну. Быдэу си фIэщ мэхъу дэ зэщIыгъуу едгъэкIуэкI лэжьыгъэм и фIыщIэкIэ урысей парламентаризмэм и тхыдэм иджыри напэкIуэцI тэмэму куэд къызэрыхэхъуэнур, а зэдэлэжьэныгъэр урысей къэралыгъуэмрэ демократиемрэ гъэбыдэнымкIэ сэбэпышхуэ зэрыхъунур.
Республикэм законхэр къыдэзыгъэкI и органым и тхыдэм ухэплъэжа нэужь, шэч къытумыхьэжу жыпIэ хъунущ, илъэсипщI лъэхъэнэр кIыхь дыдэу щымытми, Къэбэрдей-Балъкъэрым и иджырей къэралыгъуэр зэтегъэувэнымрэ абы зегъэужьынымрэ, цIыхухэм езыхэм яIэ конституцэ хуитыныгъэхэмрэ щхьэхуитыныгъэхэмрэ дагъэкIын папщIэ зыхуеину правовой Iэмалхэр зэтегъэувэным, езым и щIыуэпсым и щытыкIэмрэ адрей Iэмалхэмрэ ятещIыхьауэ республикэм и социально-экономикэ зэфIэкIыр гъэбэгъуэным КъБР-м и Парламентым куэд зэрыхищIыхьар. Дэтхэнэ зэхуэсыгъуэми езыр щылажьэ лъэхъэнэм хиубыдэ Iуэху нэхъыщхьэу япэ игъэщыпхъэхэр къыхигъэщхьэхукIыу лэжьащ икIи блэкIа илъэс псоми депутатхэм я лэжьыгъэм и Iыхьэ нэхъыщхьэ дыдэу щытащ социальнэ лъэныкъуэр. Нэхъыщхьэ дыдэр арщи, парламентархэм езыхэм ирагъэкIуэкI лэжьыгъэр къызэрапщытэ мардэ тэмэм яIащ: абыхэм зэпымыууэ я нэIэ трагъэтащ къащтэ законхэр зэманым зэрезэгъымрэ абыхэм я фIагъымрэ, а мардэхэр къызэрагъэсэбэп щIыкIэм, абыхэм цIыхубэм, зэрыщыту къэралым къыхуахь сэбэпыр зыхуэдизым.
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Конституцэм Парламентым и полномочиехэм теухуауэ щIигъэбыда мардэхэр зэрытэмэмыр гъащIэм къигъэлъэгъуащ. Ахэр зэпымыууэ икIи зэкIэлъыкIуэу ирагъэфIакIуэ къэрал властым законхэр къыдэзыгъэкI, гъэзэщIакIуэ, суд IэнатIэу зэпэгуэшахэр зэрызэдэлажьэр зэпэшэчауэ щытыным хуэгъэзауэ. Абы къыдэкIуэу илъэс 20-м къриубыдэу щIыпIэ унафэр зезыгъакIуэ IэнатIэри зэтрагъэуващ икIи ар Iуэху мытыншхэм я лъэхъэнэм икIауэ иджы зиужь зэпыту йокIуэкI.
Парламентаризмэр — ар псом япэу жылагъуэм епсэлъэнымрэ гурыIуэнымрэщ. Абы къыхэкIыу нэхъ мыхьэнэшхуэ зиIэ унафэхэр республикэм къыщащтэн и пэкIэ цIыху куэд хэту топсэлъыхь икIи абы къыхашэ КъБР-м и къэрал властым и органхэм я деж щыIэ жылагъуэ-чэнджэщэгъу советхэр, икIи абыхэм КъБР-м и Парламентым и УнафэщIым и деж щыIэ Жылагъуэ советри яхэту, щIалэгъуалэ жылагъуэ зэгухьэныгъэхэр. Хэхауэ къэзгъэлъэгъуэну сыхуейщ Урысей Федерацэм щыяпэхэм ящыщу 2007 гъэм КъБР-м и Парламентым и деж щыIэ ЩIалэгъуалэ палатэр республикэм щIалэ, хъыджэбз нэхъ жэрдэм зыхэлъхэр хыхьэу Къэбэрдей-Балъкъэрым зэрыщыхахар. Мы зэманым абы и ещанэ зэхуэсыгъуэр хъарзынэу мэлажьэ икIи си гуапэу жысIэну сыхуейщ депутатхэм я дэIэпыкъуныгъэкIэ парламентар щIалэхэм ирагъэкIуэкI лэжьыгъэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIалэгъуалэ зэщIэхъееныгъэм нэрылъагъуу зэрызригъэужьар. ЩIалэгъуалэ палатэм лэжьыгъэфI зэриIэр ди республикэм и мызакъуэу, щIыналъэ зэхуаку, федеральнэ IэнатIэхэми щыболъагъу.
ГъащIэм и IэнатIэ псори къэгъэщIэрэщIэжынымкIэ къалэн инхэр зэрыдиIыгъым къыдэкIуэу, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентым къыпэщыт Iуэху нэхъыщхьэ дыдэу къелъытэ зэхъуэкIыныгъэфIхэр нэхъри щIэзыгъэхуэбжьэну хабзэ мардэхэр гъэтэмэмыныр. А лэжьыгъэр зэпымыууэ йокIуэкI икIи абы дэ адэкIи пытщэнущ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Iэтащхьэм, республикэм и Правительствэм дащIыгъуу. Апхуэдэу зэщIыгъуу едгъэкIуэкIыну лэжьыгъэм IуэхуфIхэр къызэрырикIуэнур быдэу си фIэщ мэхъу.
ПщIэ зыхуэсщI хьэщIэхэ, ныбжьэгъухэ, лэжьэгъухэ!
Дызэрыт юбилей илъэсым Урысей Федерацэм и Конституцэмрэ Урысей Федерацэм и Федеральнэ Зэхуэсымрэ илъэс 20 ирокъу. Урысейм и цIыхухэм, урысей къэралыгъуэм я дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ а юбилей лъапIэхэмкIэ республикэм и депутатхэм я цIэкIэ, си щхьэкIэ сэ къызбгъэдэкIыу ди цIыхухэм, апхуэдэу нобэ мы пэшым щIэс сенаторхэм, Къэрал Думэм и депутатхэм сохъуэхъу.
Быдэу си фIэщ мэхъу парламентаризмэм и юбилейм ди цIыхубэм я дежкIэ мыхьэнэшхуэ зэриIэр — абы Iэмал къет хабзэхэр зэхэлъхьэнымкIэ Урысейми Къэбэрдей-Балъкъэрми щрагъэкIуэкIа лэжьыгъэм кърикIуахэр къэлъытауэ, гъащIэм щIэуэ дыхэплъэжынымкIэ. Республикэм законхэр къыдэзыгъэкI и орган нэхъыщхьэр къызэрызэрагъэпэщрэ илъэс 75-рэ зэрырикъур щагъэлъапIэм хиубыдэу а гуфIэгъуэм теухуа дерс зэIухахэр школ псоми зэрыщрагъэкIуэкIам, вузхэм щIэныгъэ конференцхэр къызэрыщызэрагъэпэщам икъукIэ мыхьэнэшхуэ иIащ. Шэч хэмылъу, ар сэбэп хъуащ еджакIуэхэм я правовой, граждан зэхэщIыкIыр къэIэтынымкIэ, абыхэм яхэлъ зэхэщIыкIыр егъэфIэкIуэнымкIэ.
Ди зэIущIэм хэтхэу пщIэ зыхуэсщIхэ!
Властым законхэр къыдэзыгъэкI и органым апхуэдэ зэфIэкI къигъэлъагъуэу лэжьэфынутэкъым, зэхуэсыгъуэ псоми хэта депутатхэм, КъБР-м и Парламентым и Аппаратым и лэжьакIуэхэм Iуэхум ирахьэлIа егугъуныгъэр мыхъуатэмэ. Абыхэм ящыщ дэтхэнэми фIыщIэ хузощI Iуэхум зэрыхуэжыджэрым, фIэщхъуныгъэ зэрыхэлъым, законодательствэр егъэфIэкIуэным, тхыдэмрэ хабзэхэмрэ хъумэным, Къэбэрдей-Балъкъэрым и жылагъуэ-политикэ, социально-экономикэ, щэнхабзэ зыужьыныгъэр щIэгъэхуэбжьэным къарууэ иIэр зэрырихьэлIэм папщIэ.
Зэман гъунэгъу дыдэм къриубыдэу дэ жылагъуэ, къэрал гъащIэм и IэнатIэ псоми ехьэлIа хабзэ мардэхэм зегъэужьынымкIэ къытпэщыт Iуэхухэр нэхъ иныжщ. Абы хиубыдэу дэ къытлъыкъуэкIынкIэ хъунущ закон хабзэщIэхэр къыдэдгъэкIын хуей щIэхъуну IуэхущIэхэр.
Апхуэдэу къалэн инщ Урысей Федерацэм и Президентым Федеральнэ Зэхуэсым Зэрызыхуигъэзам, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Iэтащхьэм Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентым Зэрызыхуигъэзам къыщыгъэува Iуэхухэр гъэзэщIэным адэкIи елэжьынри.
ДяпэкIэ зэфIэдгъэкIыну ди мурадхэр цIыкIукъым икIи жэуаплыныгъэ лъагэ япылъщ. Ауэ, псоми зэрытщIэщи, мурадыр нэхъ иныху, абы сэбэпынагъыу къыдэкIуэри дэрэжэгъуэу къихьри нэхъ иныжщ. АтIэ дэ псоми нэгъуэщI мурад диIэкъым республикэм, абы щыпсэухэм фIыгъуэ яIэным, Урысейм фIыгъуэ иIэным хуэгъэза мурад лъагэм нэмыщI. ФIыщIэ фхузощI фыкъызэрызэдэIуам папщIэ!
