Къуэпс быдэ
Тыркум щыщ жылагъуэ лэжьакIуэ цIэрыIуэ, адыгэ
уэрэджыIакIуэ, уэрэдус Къущхьэ Догъан илъэс 60 ирокъу
Лъэпкъ тхыдэм къыхэщыж Iуэхугъуэ гуузхэм ижь зыщIихуахэм ящыщщ Истамбыл щыпсэу адыгэлI жыджэр, Дунейпсо Адыгэ Хасэм и ГъэзэщIакIуэ гупым илъэсибгъукIэ хэлэжьыхьа, адыгэ уэрэдыжьхэм-рэ макъамэхэмрэ зэхуэхьэсыжыным, гъэзэщIэным куэд щIауэ дихьэх, хэкурысхэми хамэ щIыпIэ щыпсэухэми фIы дыдэу яцIыху Къущхьэ Догъан.
Догъан адыгэ лъэпкъым и къуэ пажэхэм ящыщщ жысIэмэ, сыщыуэнукъым. Ар къыщалъхуауэ щыпсэу Тыркумрэ и хэкужьыр здэщыIэ Урысеймрэ ди лъэпкъэгъухэм ятеухуауэ сыт хуэдэ Iуэху къыщаIэтми жыджэ-ру хэтщ, блэкIам хуищI пщIэмрэ къэкIуэнум зэрыпежьэфымрэ я нэщэнэщ и Iуэху дахэ зэтриублауэ Истамбыл къалэкум зэрыщылажьэр. И адэжьхэм къащIэна хьэпшыпхэмкIэ, адыгэм ехьэлIауэ къэрал зэмылIэужьыгъуэ куэдым щызыIэригъэ-хьа дэфтэр, дамыгъэ, сурэт лъапIэхэмкIэ узэда и пэшым нобэрей махуэм зэрыдекIун, и щхьэ зэригъэпсэужын IуэхущIафэр щызэрехьэ. Адыгэгу зыкIуэцIылъыр дэни щыадыгэщ. Километр минищэкIэ зыпэжыжьэ, пкъыр адэ щыIэми, псэр куэдрэ щыхьэщIэ адэжь щIыналъэм зэрыпыщIар къегъэлъагъуэ Догъан и зы псалъэми, и зы лъэбакъуэми.
И адэшхуэхэм я фэеплъым зэрыхуэпэжымрэ хэкужьым къуэпс быдэкIэ зэрыпыщIамрэ къэзыгъэлъагъуэхэм ящыщщ абы адыгэ хьэпшыпхэр зэрызэхуихьэсыр. Адыгэм сыт къыщIэнауэ дэнэ къэрал щыIэ-ми, къигъуэтым, къищэхуурэ, зы музей ин къызэIупхыу щIэплъхьэ хъун хуэдэу хъугъуэфIыгъуэ куэд зригъэпэщащ. Абыхэм ящыщ куэд и адэжьхэм яйуэ къыхуэнащ. Сэшхуэ, къамэ, джатэ, Iэщэ-фащэ хъуми, ахэр иужькIэ зэримыгъуэтыжынур ищIэу, университетым зэрыщIэс зэман лъандэрэ зэхуехьэс Догъан. А хьэпшыпхэм нэмыщI, адыгэхэм ятеухуахэр зэрыт е ахэр къызэрыщ сурэтыжь, тхылъыжь куэд хамэ къэралхэм щызыIэригъэхьауэ иIэщ. Абы щыщ зыкъоми (дэфтэрхэр, тхылъ- хэр) Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым къритащ, къыхуэна-ри нэхъыбэжщ.
Догъан адыгэм хуищIэр куэд мэхъу. Ауэ цIыхубэм къызэрацIыхуар хэхэс адыгэхэм я гум жьы дригъэхуу, хэкурысхэри я фIэфIу едаIуэу игъэзащIэ уэрэдхэрщ. Ар макъамэм хуеджауэ, уэрэджыIакIуэ IэщIагъэр иIэу щыткъым, атIэ хамэщIым ист, хабзэр, бзэр, макъамэхэр кIуэ пэтми нэхъ мащIэ хъурт, кIэлъыIэбэхэурэ пшахъуэщIым икIуадэрти, езыр-езыру зыхуэкIуа Iэмалщ. «Си щхьэкIэ сыкъапщтэмэ, си щIалэгъуэ лъан- дэрэ уэрэдыжьхэр, хъыбарыжьхэр ди лIыжь-фызыжьхэм жезгъэIэурэ зэхуэсхьэсыжу сыкъекIуэкIащ. ИужькIэ щIалэ гуп дыщызэхуэсахэм деж а хъыбарыжьхэр яжесIэрт, дзапэ уэ-рэд хуэдэурэ уэрэдыжьхэр къыщыхэздзэкIэ, си ныбжьэгъухэм яфIэгъэщIэгъуэну едаIуэрт, къыздежьут. Лъэпкъым ижь-ижьыж лъандэрэ къыдекIуэкI щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ ди цIыхухэр «зэрыхуэмэ- жэлIар» абы къигъэлъагъуэрт. Макъамэу миным щIигъу, абы щыщу 300-р уэрэду зэхуэсхьэсыжати, сыщыхущIыхьэхэм езгъэтхыурэ, CD-дискыу тIу къыдэзгъэкIащ. Иджы ещанэр согъэхьэзыр, абы хэтынущ зыми ямыщIэж уэрэдыжь дыдэхэр, адыгэм и тхыдэм щыщ пычыгъуэ- хэр, истамбылакIуэр, пасэрей зауэжьхэр къызыхэщыж уэрэдхэр», — жеIэ Догъан.
Хэхэс гъащIэр зи натIэ хъуа, хэкурысхэмрэ хэхэсхэмрэ зэшэлIэным, зэхуэгуапэу щытыным псалъэ Iущрэ IуэхущIафэ щхьэпэрэ езыхьэлIэ Догъан хуэдэхэрщ пщэдейрей махуэр уэфIу щытыныр зэлъытар.
Мы махуэхэм и ныбжьыр илъэс 60 зэрырикъум щхьэкIэ, ХьэтIохъущыкъуей Ипщэ зи адэшхуэр къыдэкIа адыгэлI щыпкъэм дохъуэхъу и му- рад псори Тхьэм къыхузэпищэу, и Iуэху псори ефIакIуэу иджыри куэд- рэ псэуну.
НэщIэпыджэ Замирэ,
Адыгэ Республикэм щIыхь зиIэ и журналист.
Усыгъэхэр
Щхьэхуитыныгъэм и макъамэ
Тыркум щыпсэу уэрэджыIакIуэ Iэзэ
Къущхьэ Догъан хузотх
КъэувыIи дыгъэдаIуэт, си ныбжьэгъу,
Макъамэр къохъур нэхъри гъунэгъу,
КъыщIауIукIыу адыгэхэм я псэм,
СфIощI щауса уэрэдыр хамэщI хьэпсым.
Къыхуэзэшащи уэрэдыр адыгэщIым,
Пшыналъэр къолъэтыкI хы адрыщIым,
Адыгэ жьэгум и щIэин уэнжакъым
Къреху хэхэсым ишэщIа и макъыр.
Лъапсэрых макъкIэ тхьэ щаIуэжу,
Топауэ макъхэр къэмыIужми,
Пичакъым хьэIуцыдзым къугъыр,
Абы къыпхех макъамэр жьыбгъэм.
ЯхуэгъэкIуэщIыркъым лъэпкъ лIыгъэр —
Ирамыхами иджыри Iэхъулъэхъур,
Макъамэр, хэкужьым къыхуэпабгъэу,
ХьэIуцыдз къугъым къапхыкIыу къолъэхъур.
Пшыналъэм зэкIэ ебэкIми гъыбзэр,
Гугъэр диIэщ адэ щIэиныфIу —
Къабзэу Iужынущ анэдэлъхубзэр,
Ди гущIагъщIэлърэ, ди псэ щыдгъафIэу.
Уэрэзей Афлик.
Си дахэкIей
(Уэрэд)
Сэ уэ узэрыслъагъурэ уи мафIэм сесыр,
Согъри — соукIытэ, сымыгъщи — сызэгуоуд.
Мы дунеижьышхуэм жагъуэгъу щызикуэдщ,
Уэ си дуней,
Сыунэхъужа мыгъуи, уей!
Уи шыгъуэ цIыкIури кIэбдзкIэрэ уогъатхъуэ,
Уи лъагъуныгъэми сэ сигъэтхъуа мыгъуи, уей!
Жагъуэгъу зи мащIэм сытуи и насып,
Уэ си дуней,
Си гущхьэр къытебэга мыгъуи, уей!
Мы ди Iуащхьэ махуэм дыгъэр кIэредзэ,
Сигу укъыщридзэкIэ мафIэр къысщIонэри сэ.
Лъагъуныгъэ мафIэр сыту къарууфIэ,
Уэ си дуней,
Яжьэ сыхъури сылъэлъэжа мыгъуи, уей!
Гъатхэм и дахагъэм цIыхухэр дехьэхыр,
Сэ си псэр дэзыхьэхар жагъуэгъум сфIагъэкIуэдаи.
Сызэгуэмыудыпэу зэ сыныпIуплъэжтэм,
Си дахэкIей,
Дуней кIыфIыр нэху къысщыхъуну мыгъуэт, уей!
КЪУЩХЬЭ Догъан.
Тырку, Къайсэр
