
Нэхъыщхьэр ди Хэкужьыр зэрыдгъуэтыжарщ
Щамым илъэс зыбжанэ хъуауэ зауэ зэрыщекIуэкIым щымыгъуазэ дуней псом тетыжкъым. Жагъуэ зэрыхъущи, а зауэм лъэрыщIыкI ищIахэм яхэхуащ адыгэхэр — илъэси 152-кIэ узэIэбэкIыжмэ КъуэкIыпIэ Гъунэгъур псэупIэ зыхуэхъуа ди лъэпкъэгъухэр.
Щамым къыщыхъея зауэм зи бынунагъуэ къыхэзыша, зэхэуэ хьэлъэхэр здыщекIуэкIа Хьэлэб къалэр зыбгына ди лъэпкъэгъухэм ящыщщ Къэрэшей-Шэрджэсым хыхьэ Адыгэ-Хьэблэ районым щыщ Эрсакон къуажэр псэупIэ зыхуэхъуа Хьэтыкъуей (Мустэфа) Мухьэмэд.
Хьэтыкъуей Бал Кавказ зауэжьым и ужькIэ Хэкур щрагъэбгынэм, зыдэкIар мы жылэращ. Бал и къуэхэу Хэкужьым къинауэ щытахэм къащIэхъуэжащ нобэ мы унагъуэцIэр зезыхьэу къуажэм дэсхэр.
Хьэтыкъуей Мухьэмэдрэ Санятрэ я пщащиплIыр ящIыгъуу мы къуажэм къызэрыдэтIысхьэрэ илъэс зыбжанэ хъуащ. Къапщтэмэ, унагъуэм и нэхъыжьым зэрыжиIэмкIэ, Хьэлэб къыдэкIыжынымкIэ абыхэм дэIэпыкъуэгъушхуэ къахуэхъуащ Мухьэмэд и къуэш нэхъыжьыр, илъэс 20-м щIигъуауэ Налшык щыпсэур.
— Дыкъежьэжын щыхъум, си къуэшым а лъэхъэнэм сабий къыхуэхъуати, абы папщIэ кърата ахъшэр зэрыщыту дэ къыттригъэкIуадэри, абы и фIыщIэкIэ Урысейм дыкъихьэжыфащ, — жеIэ Мухьэмэд.
Абы и унагъуэр япэщIыкIэ екIуэлIащ и къуэшыр щыпсэу Налшык къалэм. ИкIи мазиплIкIэ абдеж щыпсэуащ, пэшитI фIэкIа мыхъу фэтэрым нэрыбгэ 12-м зыщIагъахуэу икIи, гугъуехь мымащIэ пылъами, я дэфтэрхэр зыгуэрурэ зэрагъэуIуащ. ИтIанэ, унагъуэм зыкъаIэтри Къэрэшей-Шэрджэсым, я адэжьхэр здикIа щIыналъэ дыдэм, къэIэпхъуащ.
— Ди адэжьхэр лIэщIыгъуэрэ ныкъуэкIэ узэIэбэкIыжмэ щыпсэуа щIыналъэ дахащэм дыкъекIуэлIэжащ. Пэжщ, дэ тхуэдэ куэд нэхъ пасэу къэкIуагъэххэу, ахэри зыхуей хуагъэзауэ апхуэдэти, дэ дэIэпыкъуэгъушхуэ дгъуэтакъым. Арами, республикэм и Адыгэ Хасэм, абы и тхьэмадэ Шэрджэс Мухьэмэд, район Адыгэ Хасэм и пашэ Аслъэн Алий, нэгъуэщIхэми ялъэкI къагъэнакъым псэупIэкIэ, лэжьапIэкIэ къызэгъэпэща дыхъунымкIэ. АбыкIэ лэжьыгъэшхуэ Хасэм зэфIихащ, фIыщIэ ини яхудощI, — къыпещэ Мухьэмэд.
Мы къуажэм щыщ Къанкъуэщ Маринэ и фIыгъэкIэ, унагъуэр илъэскIэ мы бзылъхугъэм и унэм пщIэ щIамыту щыпсэуащ. Ауэ бзылъхугъэм и щIалэр къыщекIуэлIэжым, унэм къыщIигъэкIыжын хуей хъуащ.
ИтIанэ нэгъуэщI зы щIалэм — Дэкумэ Рэмэдан нобэ унагъуэр щыпсэу унэр къаритри, щIигъэтIысхьащ. Мы пщIантIэм унитI дэтщи, зым Мухьэмэд и бынунагъуэр, адрейм и шыпхъум и щIалитIыр щопсэу. Ахэри Щамым кърашри Хэкужьым къагъэIэпхъуэжащ.
— Псом нэхърэ нэхъ дызыгъэпIейтейр ди унэ дызэримыIэжымрэ лэжьапIэ зэрыдмыгъуэтымрэщ. Си пщащэхэр Черкесск къалэм щоджэ, зыхуэныкъуэр мащIэкъым. ЛэжьапIэ хэха ущимыIэкIэ, быным сыткIэ защIэбгъэкъуэфыну? АбыкIэ ди Iуэхур гугъущ, — къыпещэ унагъуэм и тхьэмадэм.
Мухьэмэд и IэщIагъэкIэ электрикщ. Зэм-зэми лэжьапIэ гуэр къыхукъуокI, ахъши къелэжь, ауэ лэжьапIэ хэха иIэкъым. Унэгуащэри лажьэркъым. Уеблэмэ, и узыншагъэм хуабжьу гугъу ирегъэхь. Сымаджэщым щIэх-щIэхыурэ щIэлъын хуей мэхъу. Ауэ щыхъукIи, хущхъуэм ахъшэу текIуадэр хэти дощIэ… Я гуапэу къыхагъэщащ Санят зыхуэныкъуэ хущхъуэу хъуар зи цIэ къизыIуэну хуэмея адыгэ бзылъхугъэ гуэрым къазэрыхуищэхуар… НэгъуэщIуи, цIыху щхьэхуэхэм я дэIэпыкъуны- гъэ унагъуэр щыщIэркъым.
Мухьэмэд Тхьэшхуэм фIыщIэ хуещI и Хэкужьым къызэрекIуэлIэжамкIэ, и быныр адыгэбзэкIэ зэрыпсалъэмкIэ, щIэблэм лъэпкъ хабзэхэр зэрызыщIашэмкIэ, адыгэ къуажэ зэрыщыпсэумкIэ.
— СэркIэ нэхъыщхьэр си адэжь Хэку зэрызгъуэтыжар, си быныр мыбдеж щыспIыну хуитыныгъэ сызэриIэращ. Ди Iуэхур сыт хуэдизкIэ мыхьэлъэми, ди Хэкужь дыщопсэу. КъыддэIэпыкъухэри щыIэщ. Япэрауэ, Хасэм и нэIэ дыщIэкIыркъым. ЕтIуанэу, къуажэм дэт аптекэр зей бзылъхугъэм — Маринэ — хущхъуэ дыхуэныкъуэмэ пщIэншэу къыдет. Къуажэм и Iэтащхьэр мычэму къытщIоупщIэ, дызыхуэныкъуэм сыт щыгъуи щыгъуазэщ. Зы зэманкIэ узэIэбэкIыжмэ, щIыуэпс гъуэзыр паупщIати, абы и Iуэхур псынщIэу тхузэригъэзэхуэжащ, дэфтэрхэр тхуищIащ. КъыддэIэпыкъу псоми фIыщIэ ин яхудощI. Нэхъыщхьэр — дыпсэущ, ди быныр зауэм хэткъым. Пэжщ, сигу ныкъуэщ Щамым къина си Iыхьлыхэм щхьэкIэ. Зэм дызопсалъэ, зэми мэкIуэдхэри, зыкъомрэ къэмыпсэлъэфу зэман докI. Ахэри щIыпIэ зэхуэмыдэхэм щетIысэхащ. Аращ-тIэ, зауэфI щыIэкъым, — къыщIегъу Мухьэмэд.
Унагъуэм и нэхъыжьым зэрыжиIэу, сытми упэщIэтыфынущ зауэм ухэмытмэ, уузыншэмэ. Пщащэхэр хуабжьу нэжэгужэщ. Нэхъыжь Iэхьеди, абы къыкIэлъыкIуэ Хъулуди Черкесск къалэм дэт IэщIагъэ лицейм щоджэ. Мыдрей пщащитIыр — Iэсмэхъанрэ МуIэзазрэ иджыри курыт еджапIэм щIэсщ. Нэхъыжьхэм нэхърэ нэхъыщIэ цIыкIуитIым бзэр нэхъ къагуроIуэ, ягъэшэрыуэ. Iэсмэхъан пшынэ еуэным зрегъасэ, псори къофэ, лъэпкъ хабзэхэм зыщагъэгъуазэ. НыбжьыщIэ цIыкIухэр зыщIэхъуэпсыр я еджэныр къауха нэужь лэжьапIэ ягъуэтыныр, унагъуэм сэбэп къыхуахьыныр, псэупIэ тынш яIэныращи, Тхьэм къадигъэхъу!
Хьэгъундокъуэ Санэ.
Дэтхэнэми къыхуэкIуэжынущ ищIа псапэр…
КъШР-м и Iэтащхьэм и къалэнхэр зыгъэзащIэ Темрезов Рашид республикэ «Адыгэ Хасэ» жылагъуэ зэгухьэныгъэм хэтхэм мэкъуауэгъуэм и 20-м щаIущIам къаIэта упщIэ нэхъыщхьэхэм ящыщт Щамым (Сирием) щекIуэкI зауэм къыхэкIа ди лъэпкъэгъухэм ахэр зыгъэпIейтей IуэхухэмкIэ защIэгъэкъуэныр.
Абы щыгъуэм Адыгэ Хасэм хэтхэм жэрдэм къыхалъхьат Хэкум къэзыгъэзэжам и махуэр адыгэхэм щагъэлъапIэ шыщхьэуIум и 1-м ехъулIэу республикэм псапащIэ марафон щрагъэкIуэкIыну. ИкIи, гуапэ зэращыхъуну, хэгъуэгум и Iэтащхьэм а жэрдэмыр къадищтащ, щIэгъэкъуэн зэрыхъунури жиIащ.
Махуэ зыбжанэ дэкIри, ди хэгъуэгум псапащIэ марафоныр щрагъэжьащ. Абы иджыблагъэ тедгъэпсэлъыхьащ марафоныр егъэкIуэкIыным епха Iуэхугъуэхэр къызэзыгъэпэща республикэ Адыгэ щIалэгъуалэ Хасэм и пашэ Жу Тимур.
— Хэкум къэзыгъэзэжам и махуэр адыгэ лъэпкъым и тхыдэм къыгуэпх мыхъуну епха, лъэпкъыгу зыкIуэцIылъ дэтхэнэми гулъытэ зыхуищI Iуэхугъуэщ. ХьэкъыпIэкIэ къапщтэмэ, хамэ щIыналъэр псэупIэ зыхуэхъуа ди къуэшхэр Хэкужьым къинахэм ди гупсысэм зэи хэкIыркъым. Нэхъри ди гур щахупихыр хамэщI щыпсэу ди къуэшхэм я гъащIэр, псэукIэр щызэIыхьэращ. Иджыпсту апхуэдэ щытыкIэм дитщ, Сирием щекIуэкI зауэм адыгэ куэд хиубыдащи, — жеIэ Жу Тимур.
А зауэм зи щхьэ хэзылъхьахэм яхэтщ ди лъэпкъэгъухэри. Куэдым Щамыр ябгынащ, абыхэм къахэкIащ я адэжьхэр щыпсэуа щIыналъэм — Урысейм, Кав-казым зи щхьэр къэзыхьэсыфахэри.
Къуэш хэгъуэгуищым — Къэбэрдей-Балъкъэрым, Къэрэшей-Шэрджэсым, Адыгейм я унафэщIхэм хэкужьым къихьэжахэм я Iуэхур ягъэкIуатэ я къару, лъэкIыныгъэ къызэрихькIэ. Арами, ди къуэшхэм епха Iуэхухэр нэхъыбэу зытегуплIэр хэгъуэгухэм щылажьэ лъэпкъ жылагъуэ зэгухьэныгъэхэращ.
Ди хэгъуэгум къыщетIысэха ди къуэшхэм я нэхъыбэм зыщыпсэун яIэкъым, лэжьапIэ ягъуэтыркъым, абы къыхэкIкIэ сыт хуэдэ дэIэпыкъуныгъэми абыхэм я дежкIэ уасэшхуэ иIэщ. Абы папщIэ, адыгэу зызылъытэжхэр къыхуедджащ къыхэтлъхьа псапа-щIэ Iуэхум хэлъхьэныгъэ хуащIыну.
«Узэкъуэтмэ — улъэщщ» — жеIэ адыгэм. Лъэпкъыр зыгъэгумэщI дэтхэнэ Iуэхури къызэднэкIыфынущ, зызэщIэдгъакъуэмэ, дызэдэIэпыкъужмэ. Иджыпсту ди лъэпкъэгъухэр зыхэт гугъуехьыр, бэлыхьыр зыхэдмыщIэныр тэрэзкъым. Фыхуэмыгунэф ди лъэпкъэгъухэр зыгъэгумэщI лъэпощхьэпохэм. ТхузэфIэкIымкIэ дадэвгъэIэпыкъу! «Дэтхэнэ цIыхуми къыхуэкIуэжынущ ищIа псапэр…» — жиIащ Мухьэмэд бегъымбарым…
ПсапащIэ марафоныр къыщызэщIакъуэжыну махуэм — шыщхьэуIум и 1-м республикэ драмэ театрым псапащIэ концерт щекIуэкIынущ. Абдежым марафоным щызэхуахьэса ахъшэр утыку къралъхьэнурэ ар Щамым къикIауэ ди хэгъуэгум щыпсэу цIыху 37-м я зэхуэдэу трагуэшэжынущ.
ЩОХЪУЖЬ Люсанэ
Ди лъэпкъэгъухэм дахэгъуэщэжыну дыхуейщ…
«Хэкур фIыуэ щIалъагъур абы илъ хъугъуэфIыгъуэхэракъым,
атIэ ар псэ къежьапIэу зэрыщытращ».
Луций Сенекэ
ШыщхьэуIум и 1-м ирихьэлIэу илъэс къэс дахуоблагъэ Щамым къикIыжа ди лъэпкъэгъухэм. Ноби абыхэм далъыгъуэзащ, илъэс блэкIам къриубыдэу зыхэплъа Iуэхугъуэхэм, я псэукIэ-щыIэкIэм щыгъуазэ зытщIыну. Хабзэ зэрыхъуауи, Али-Бэрдыкъуэ (Хьэгъундыкъуей) щетIысэхахэр зы гупу къызэхуос. Мы гъэм дыщызэпсалъэр Шэрджэс Мариям и хэщIапIэрщ.
Адыгэбзэр нэхъ зыгъэшэрыуэу къыдэпсэлъылIэр Гъусокъуэ (Куэбл) Раджабщ. Пэжыр жыпIэнумэ, адыгэбзэр нэхъыфIу зэзыгъэщIар Щамым къикIыжахэм я сабийхэращ, ауэ ди зэпсэлъэныгъэр зытедухуар балигъ хуэIухуэщIэщи, псэлъэгъу тщIыри я адэ-анэхэращ.
Раджабрэ и щхьэгъусэмрэ, абы и щыкъу щIалэхэу Шэрджэсхэ Хьэрун, Хьусам, Ислъам, абыхэм я анэ Джамиля, я шыпхъу Мариямрэ я бынхэмрэ — мыхэращ Хьэгъундыкъуей дэ-сыр. Шэрджэсхэ (я унагъуэцIэжьыр Мэхъушхэщ) я нэхъыжьыр зэкъуэшищым я анэ Джамилящ. Абы и къуищри зы хапIэм щопсэу. Нэхъыжь Хьэрун и быныр мы зэманым и гъусэкъым, ахэр Краснодар щыIэщ. Ауэ, езым зэрыжиIэмкIэ, абыхэми я гугъэщ мы лъэныкъуэмкIэ къэкIуэжыну. Абы нэхъыжьыгъэкIэ къыкIэлъыкIуэ Хьусам и щхьэгъусэмрэ бынитIрэ щIыгъущ. И нэхъыжьыр илъэсиблым итщ, ипхъу нэхъыщIэр илъэсиплI ирикъуащ. Зэкъуэшхэм я нэхъыщIэ Ислъам и щIалэ нэхъыжьыр илъэс 16-м итщ, абы къыкIэлъыкIуэ хъыджэбзыр илъэс 14 ирикъуащ, я щIалэ нэхъыщIэр илъэс 11-м итщ. Я шыпхъу Мариям хъыджэбзитI иIэщ: зыр илъэси 11-м, адрейр илъэси 9-м иту. Гъусокъуэ Раджаб и анэр, и щхьэгъусэр, илъэс 11, 12-м ит я щIалитIыр и гъусэщ.
Раджаб и анэмрэ и бынымрэ зы унагъуэу Хьэгъундыкъуей къуажапщэмкIэ щопсэу. Мариям къуажэкум, мыдрей зэкъуэшищыр къуажэкIэм щыIэщ. Унагъуищри унэ хьэлэмэтхэм щIагъэтIысхьауэ щIэсщ. Зи гугъу тщIа унагъуэхэр мы зэманым къуажэм тыншу щетIысэхащ. Я бынхэм ящыщу еджапIэм кIуапхъэр макIуэ, абы зи ныбжь нэмысахэр сабий IыгъыпIэм щыIэщ.
ЩIалэхэм IэщIагъэ зырыз яIэжу, лэжьыгъэм хуэпхъэр защIэщ. Мэхъуш зэкъуэшхэр ухуэныгъэм хуэгъэщIащи, апхуэдэ лэжьыгъэкIэ закъыхуэзыгъазэм нэгъэсауэ хуащI. Арами, щхьэж езыр зыхуеджа IэщIагъэ щхьэхуи яIэжщ: Хьэрун библиотекэ Iуэхум хуэлэжьащ, литературэми зрепщыт. Ислъам къулыкъущIэу лэжьащ, машинэ къэгъэщIэрэщIэжынми, лэнми хуэIэкIуэлъакIуэщ. Ари усакIуэщ, хьэрыпыбзэкIэ матхэ. Хьусамщи, ухуакIуэщ, унэ кIуэцIыр къищIыкIыным хуэIэзэщ. Раджаб супервайзер, аргоннэ сваркэ, инженер нэхъыщхьэ IэщIагъэхэм хуэлэжьащ. Сыт и IуэхукIи я пщIэнтIэпс ягъэтIылъыну хьэзырщ.
— ДыкъызыдэтIысхьа къуажэм и гуэныхь дыхуейкъым. Зи лъэ вакъэ изылъхьэу дэсыр хьэлэлу къытхущытщ, ауэ зыми дыщымыгугъыу ди быныр дгъэшхэну дыхуейщ, — жаIэ щIалэхэм. — ЛэжьапIэ щхьэхуэхэм зетпщытащ, ауэ щхьэусыгъуэ къыкъуэкIхэм я ягъэкIэ, лэжьыгъэ гъэ- хуа ди насып къихькъым. Щхьэж езым и IэщIагъи диIэжщ.
Раджаб IэпэIэсэщ, хьэлъэзешэ машинэхэр щIыжы-ным хуэIэрыхуэу жеIэ. Ауэ абы тегъэпсыхьа лэжьыгъэ игъуэтыркъым. Къарум пыщIа лэжьыгъэ хьэлъэхэм зрипщытыжыну езыми и ныбжь и дзыхь телъыжкъым. Мыдрей зэкъуэшхэ-ми лэжьыгъэ зэпымыууэ ягъуэтыркъым. Езыхэм зэрыжаIэмкIэ, мы зэманым зэрыпсэур хамэ къэра- лым щыIэ я ныбжьэгъужэрэгъухэм къыхурагъэхь ахъшэ мащIэмрэ Хьэбэз районым щыпсэу цIыхухэр къазэрылъыкъуэкIымрэщ.
— ЦIыхухэми къагурыIуэну дыхуейщ — дэ абыхэм я дэIэпыкъуныгъэм депэгэкIыу аракъым. Тхьэм фIыщIэу къаритыж къытхуагъэтIылъыр. Районми, псом хуэмыдэу Арэшыкъуэхэ я унагъуэми фIыщIэ яхудощI. Сыт и IуэхукIи псалъэ къыхамыгъэкIыу, мылъкукIэ зыкъытщIагъакъуэ. Апхуэдэ цIыху хьэлэлхэр куэду къыдехьэлIэ. Ауэ дэри зым и гуащIэкIэ дыпсэууэ десэну, ди бынри едгъэсэну дыхуейкъым. Къэдлэжьыр тшхыжу дыпсэуну дохъуапсэ. Зыми дыщымыгугъыу, ди унэ дыщIэсыжу, ди гуащIэм къыдэкIар тшхыжу, мы дыкъызэрыхьа хэгъуэгум щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм ди щхьэ Iэтауэ дахэтыну дыхуейщ, — жеIэ Раджаб.
Раджабрэ и унагъуэмрэ нэмыщI, мыдрейхэр къэрал тхылъхэмкIэ мы зэманым зэгъэпэщауэ къыджаIащ. Раджаб ейхэри зэфIэкIыну поплъэ.
— Къэбэрдей лъэныкъуэмкIи, МейкъуапэкIи, АбхъазымкIи дыплъэну дыхуейкъым. Ди щхьэми дыкъызыхыхьахэми дахуэарэзыуэ дыкъетIысэхащ мы щIыпIэм. Тшхыни, щыттIэгъэни дыщыщIэркъым, ауэ ди унэмрэ лэжьыгъэмрэ ехьэлIа Iуэху зэIумыбзым псэкIэ дрегъэзэш. Ди фIэщ мэхъу абыкIи зэпэщ дяпэкIэ дызэрыхъунур, ауэ къыдата ерыскъырэ хамэ жьэгурэкIэ ди махуэхэр къидгъэхьэну дыхуейкъым. Иджыри зэ фIыщIэ яхуэсщIыну сыхуейщ зи гулъытэ дыщызымыгъащIэ ди лъэпкъэгъухэм. Къэрал Iуэхум пэрытхэри, зи щхьэ хуэлэжьэжхэри, нэмэз зыщI щIалэ-
гъуалэри, жылагъуэ Iуэхум хуэлажьэхэри — куэдщ къытпыкъуэкIыр. Ауэ, дэри, «Щамым къикIыжа адыгэхэр» жаIэу цIыхум я Iупэм дытемылъу, ди лъэпкъэгъухэм дахэгъуэщэжыну дыхуейщ ди псэукIэкIэ, тхылъкIэ, лэжьыгъэкIэ. Абы дынэсауэ Алыхьым дигъэлъагъу, — жеIэ Раджаб.
БЕМЫРЗЭ Зураб.
Ягури я псэри адэжь щIыналъэм щагъэтIылъауэ
КъуэкIыпIэ Гъунэгъум щекIуэкI зауэм хокIуадэ цIыху лажьэншэхэр. Абыхэм ди лъэпкъэгъухэри мымащIэу яхэтщ. Зауэм лъэпкъ зэхэдз ищIыркъым: жьыри щIэри, цIыхуфIри цIыху Iейри — псори зэхехьэжэ икIи дэтхэнэри яужь итщ абы пэIэщIэ зэрызищIыным. Ди жагъуэ зэрыхъущи, ар куэдым къайхъулIэркъым…
Сирием иIэпхъукIа ди лъэпкъэгъухэм щхьэегъэзыпIэ щагъуэтащ Тыркум, Иорданием, апхуэдэуи Европэм и къэралхэм. ЕкIуэлIапIэ яхуэхъухэм ящыщщ Урысейри, ауэ Хэкужьым къихьэжыну хуей дэтхэнэми апхуэдэ Iэмал щимыгъуэтыр нэхъыбэщ. Абы щхьэусыгъуэ зэхуэмыдэхэр иIэщ.
Щамым къикIыжауэ Кавказым нобэ цIыху мини 2-м щIигъущ щыпсэур. Зи Хэкужь къэзыгъэзэжа адыгэхэм псэупIэ яхуэхъуащ Къэбэрдей-Балъкъэрыр, Адыгэ Республикэр, Къэрэшей-Шэрджэсыр.
Ди жагъуэ зэрыхъущи, Къэрэшей-Шэрджэсым щыпсэу репатриантхэм я бжыгъэр мащIэ дыдэщ. Ахэр нэрыбгэ 37-рэщ зэрыхъур. Республикэм къэкIуэжыфа унагъуэхэр Али-Бэрдыкъуэ, Хьэбэз, Бэвыкъуэ, Эрсакон къуажэхэм дагъэтIысхьащ. Абыхэм сыт и лъэныкъуэкIи Шэрджэс Адыгэ Хасэр, цIыху щхьэхуэхэр щIэгъэкъуэн яхуохъу.
ШыщхьэуIум и 1-м — Хэкум къэзыгъэзэжахэм и махуэм — ирихьэлIэу дыIущIащ адэжь щIыналъэр псэупIэ зыхуэхъужа Къардэнхэ я унагъуэм. Ахэр Хьэбэз къуажэм щопсэу. ЖыIэпхъэщ адыгэ хабзэр зи Iэпэгъу унагъуэм иджы ещанэрэ дызэреблагъэр.
Фигу къэдгъэкIыжынщи, зэщхьэгъусэхэу Данилрэ Бусейнэрэ пщащэ цIыкIуитI — Таерэ Зоерэ — зэдапI. Унагъуэр я Хэкужь къихьэжауэ щытащ 2012 гъэм. Ахэр япэу Налшык къалэ къекIуалIэри, иужькIэ Черкесск къэIэпхъуэжащ. Иджы илъэситIым щIигъуауэ Хьэбэз къуажэм щопсэу. Дызэрызэрымылъэгъуа илъэсым къриубыдэу яIэ хъуа зэхъуэкIыныгъэхэмкIэ, хъыбархэмкIэ къыддэгуэшащ гуапэу дезыгъэблэгъа Къардэнхэ.
Ноби унагъуэр щIэсщ Даур РэIуф пIалъэкIэ къарита унэм. Унэр инщ, хуитщ, хадэшхуи яIэщи, кIэртIоф, нартыху, нащэ, помидор, пхъэщхьэмыщхьэ зэхуэмыдэхэр щагъэкI. Илъэс блэкIам Къардэнхэ зэрагъэпэщат джэди тхьэкIумэкIыхьи, иджы абыхэм я бжыгъэм куэдкIэ хэхъуащ.
— Тхьэм и шыкуркIэ, нобэ ди Iуэхухэр нэхъыфIщ. Данил лэжьыгъэ иIэщ. Абы хуабжьу дыщогуфIыкI. Ар Али-Бэрдыкъуэ кIуэурэ Аргун Олег зи унафэщI жыпс заводым щолажьэ. Олег сыт щыгъуи тхьэгъэпсэу хужыдоIэ зыкъызэрытщIигъакъуэм папщIэ. Ар сыт и IуэхукIи къытхуэфIщ, — жеIэ унэгуащэм.
Езы Бусейни Iуэхуншэ хъуркъым. Унагъуэ Iуэхухэр зэрызэкIэлъигъакIуэм, хадэ зэрызэрихьэм нэмыщI, щыхущIыхьэм деж мадэ. Дэрбзэр IэпэIэсэм и IэдакъэщIэкIхэр ягу ирохьри, къуажэдэсхэм ягъадэ. Бусейнэ инджылызыбзэр фIыуэ ещIэ икIи пIалъэ гуэркIэ курыт еджапIэми щылэжьащ.
Таерэ Зоерэ тыншу курыт еджапIэм щоджэ. Нэхъыжьыр еханэ классым макIуэ, нэхъыщIэр еплIанэм. Пщащэхэм урысыбзэри адыгэбзэри уэрсэру къащтащ. Абыхэм ныбжьэгъухэр яIэщ, хьэщIапIэ зэхуокIуэ, зэдоджэгу. Зэшыпхъу цIыкIуитIыр секцэхэми макIуэ. Абыхэм ятIагъуэм IэрыщI зэхуэмыдэхэр къыхащIыкIыу загъэсащ. Пщащэ цIыкIухэр нэмысыфIэщ, Iэдэбщ.
Данилрэ Бусейнэрэ я нэгум гуфIэгъуэр кърех: ахэр я Хэкужь къэкIуэжауэ щопсэу.
— Гугъуехьыр ди куэдми, ди Хэкужь дисыжщ, мамыру допсэу. Хуабжьу гугъущ Урысейм укъихьэныр, абы щхьэкIэ куэд нэгъуэщI къэралхэм мэIэпхъуэж. Ди адэжьхэр я Хэкужь къагъэзэжыным щIэхъуэпсурэ дунейм ехыжащ, дэ ар къыдэхъулIащ. Ща-мым къикIа адрей ди лъэпкъэгъухэм елъытауэ, ди Iуэхухэр нэхъыфIщ, — жеIэ Данил.
Къардэнхэ зэкIэ тынш пэтми, унэ зыщIэсым ар зейр дяпэкIэ хуэныкъуэнущ. Данилрэ Бусейнэрэ мэгугъэ Щамым къикIыжахэм папщIэ Хьэбэз къуажэм щаухуа унэ зэтетым фэтэр къащылъысыну.
Унагъуэр зыщыгуфIыкI Iуэхугъуэхэм ящыщщ щIыгу Iыхьэ зэраIэри. Хьэбэз къуажэм и щIыгухэм ящыщу сотых 15 Къардэнхэ къратащ. Зэщхьэгъусэхэр хуейщ абдеж езыхэм я унэ щращIыхьыну.
— Мы щIыпIэр, хьэуар, ди гъунэгъухэр — псори сигу ирохь, тлъэкIыу мыбдеж зы унэ щытхуэщIамэ, дэгъуэт, — къыддэгуэшащ Бусейнэ.
Зэщхьэгъусэхэм гукъеуи яIэщ. Псалъэм папщIэ, Данил ипхъу Сирозэ иджыри къыздэсым Сирием щыIэщ. Пщащэр Дамаск деж сэбэп щахуохъу зэхэзехуэн хъуахэм. Абы зэрегъэзахуэ Iэпхъуэшапхъуэхэм хухах хущхъуэхэр, нэгъуэщI Iуэхухэри.
Зэщхьэгъусэхэм Хэкум ягури я псэри зэрыщагъэтIылъар шэчыншэщ. Ахэр хущIокъу я гъащIэр нэхъ дахэ, тынш зэрыхъуным. Зи Хэку зыгъуэтыжа унагъуэм я псэр къабзэщ, я гур зэIухащ, я гугъапIэхэр нэхущ.
ГЪУКIЭКЪУЛ Иринэ.
