Адыгэ Мичурин
Мы гъэм илъэси 110-рэ ирокъу щIэныгъэрылажьэ-селекционер, адыгэ лъэпкъым щыщу мэкъумэш щIэныгъэхэм я доктор цIэ лъапIэр япэу зыхуагъэфэща Тхьэгъуш Нухь къызэралъхурэ.
Тхьэгъуш Нухь Ахьмэд и къуэр 1908 гъэм шыщхьэуIум и 13-м ТIуапсы районым хыхьэ Агуей къуажэм къыщалъхуащ, мэкъумэшыщIэ унагъуэм щапIащ. Къуажэм дэт курыт еджапIэм класси плIыр къыщиуха нэужь, Нухь щIэныгъэ иригъэгъуэтмэ фIэфIу, абы и адэ Ахьмэд щIалэр ешэ ТIуапсы дэт техникумым. Зэадэзэкъуэм я жагъуэ зэрыхъунти, Нухь и урысыбзэр хурикъуакъым еджапIэм щIэтIысхьэну. Ауэ щыхъум, щIалэр урысыбзэмкIэ егъэджакIуэм деж кIуэуэрэ, илъэсым къриубыдэу зригъэщIащ икIи иужькIэ ар щIэтIыс-хьащ хы ФIыцIэ мэкъумэш техникумым. 1929 гъэм Нухь техникумыр къиухащ ехъулIэныгъэфIхэр иIэу. А илъэсым щыщIэдзауэ 1931 гъэ пщIондэ Тхьэгъушым зэрихьащ Шапсыгъ райисполкомым щIы IуэхухэмкIэ и къудамэм и унафэщI къулыкъур. 1931 — 1933 гъэхэм IэщIагъэлI ныбжьыщIэм агроном нэхъыщхьэм и къалэнхэр егъэзащIэ. А зэманым къриубыдэу Тхьэгъушым лэжьыгъэшхуэ иригъэкIуэкIащ: Шапсыгъ щIыналъэр къуажэ-къуажэ- кIэрэ къызэхикIухьурэ IуэрыIуатэ зэхуехьэсыж, и адэжьхэм жыг зэрагъэкIыу щыта щIэныгъэр къетIэщI.
1933 гъэм Тхьэгъушыр щIотIыс- хьэ Краснодар жызум гъэкIынымкIэ дэт институтым. 1939 гъэм абы ехъулIэныгъэшхуэхэр къигъэлъагъуэу еджапIэ нэхъыщхьэр къеух, а зэманым пщIэрэ щхьэрэ зиIа агроном-пхъэщхьэмыщхьэгъэкI IэщIагъэм хуэIэрыхуэу. Къыхэгъэщыпхъэщ, 1937 гъэм Нухь еджапIэм зэрыщIэсу, и IэщIагъэ-щIэныгъэр зэрылъагэр къалъытэу, партым зэрыхагъэхьар. ИужькIэ, Тхьэгъушым аспирантурэр къыхуагъэлъагъуэ, и щIэныгъэм хигъэхъуэну институтым къыщагъэнэж.
Ауэрэ къэхъеящ Хэку зауэшхуэр. 1941 — 1942 гъэхэм Тхьэгъушыр Краснодар районым и дзэ къудамэм и пашэу, 1942 — 1943 гъэхэм — Адлер МТС-м и унафэщIу щытащ.
Къалэм бийр дахужу Краснодар хуит къащIыжа нэужь Нухь институтым егъэзэж икIи мэкъумэшыщIэ IэщIагъэлIхэр игъэхьэзыру пещэж и лэжьыгъэм.
1945 гъэм Тхьэгъушым къеух аспирантурэр, илъэс нэхъ дэмыкIыуи «Адыгэ мыIэрысэ, кхъужь лIэужьыгъуэхэр» зыфIища и кандидат лэжьыгъэр пхегъэкI. 1948 гъэм ар щылажьэ институтым и доцент мэхъу икIи 1956 гъэ пщIондэ абы лэжьыгъэшхуэ щрегъэкIуэкI. СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и Академием епха Ботаническэ институтым и докторантурэм ирапх Тхьэгъушыр икIи «Адыгэ жыг хадэхэр» зыфIища и доктор лэжьыгъэр щыпхегъэкI.
1957 — 1978 гъэхэм Тхьэгъушыр и нэхъыщхьэу щытащ Краснодар институтым пхъэщхьэмыщхьэхэмкIэ и къудамэм и кафедрэм. Нухь иубзыхуа щIэныгъэр къагъэсэбэпурэ, Краснодар крайм щыхасащ дэшхуей гектар 1000-рэ дэжьей гектар 600-рэ. ЩIэныгъэлI Iэзэм а илъэсхэм гулъытэшхуэ хуищIащ Шапсыгъ щIыналъэр жыг зэмылIэужьыгъуэхэм- кIэ гъэбеиным. Тхьэгъушым къыдигъэкIат пхъэщхьэмыщхьэ жыгхэмрэ дэжыг лIэужьыгъуэхэмрэ къызэрагъэкIым, зэрыкIэлъыплъым триухуа «Адыгэ жыг хадэхэр» тхылъыр. КъищынэмыщIауэ, Нухь къыдигъэкIащ щIэныгъэ лэжьыгъэ 55-рэ. Профессор Тхьэгъушым фIыщIэ бгъэдэлъщ щIэныгъэм и кандидат, доктори 10-м щIигъу зэригъэхьэзырамкIэ.
ЩIэныгъэрылажьэ-селекционер Тхьэгъуш Нухь къэралым хуилэжьа Iуэхушхуэм пэкIуэжын пщIэрэ щхьэ-рэ игъуэтащ. Абы къыхуагъэфэщат «Щытхъум и дамыгъэр», ВДНХ-м и дыжьын медалитI, «РСФСР-м щIэ-ныгъэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр.
Тхьэгъушыр ящыщщ адыгэ лъэпкъым и япэ еджагъэшхуэхэм икIи хуэфащэу ирагъапщэ урысей биолог-селекционер Iэзэ Мичурин Иван.
1983 гъэм фокIадэм и 2-м дунейм ехыжащ щIэныгъэрылажьэ, адыгэ лъэпкъыр зэрыпагэ селекционер Iэзэ Тхьэгъуш Нухь. Нобэр къыздэсым мэкъумэш IэнатIэхэм къыщагъэсэбэп абы къызэринэкIа лэжьыгъэмрэ щIэныгъэмрэ.
Фырэ Анфисэ.
