Тетыгъуэр зыIэщIэлъахэм я щыуагъэкIэ лъэпкъхэр зэрызэщагъэхьар
Кърымым щыпсэухэм Урысейм и жэрдэмыр даIыгъри, ди къэралым къыгухьащ. Ауэ, къызэралъытэмкIэ, кърым тэтэрхэр арэзыкъым. Хэт сымэ ахэр, дэнэ къыздикIар, Москва ялъагъу мыхъур пэж? ЗэхэдгъэкIынщ.
Лъэпкъ зэхуэсыпIэ
Кърымыр лъэпкъ куэдым я зэхуэсыпIэщ. Курыт лIэщIыгъуэхэм бгъэзэжмэ, античнэ лъэхъэнэм алыджхэр къэкIуауэ щытащ абы. Готхэр Скандинавием къикIащ. Бгылъэ щIыпIэхэм скифхэмрэ сарматхэмрэ ущрохьэлIэ. НэгъуэщI куэди щопсэу а щIыналъэм.
Мис а лъэпкъ гуп щызэхэс щIыпIэм 1223 гъэм монголхэр къытоуэ. Ауэ щыхъукIи, Чингисхъан къытекIахэм я дзэм монгол куэд хэтакъым, нэхъыбэр нэхъапэу зыIэрагъэхьа Сыбырым ис лъэпкъхэрт. Пащтыхьыгъуэр зыIэрыхьахэм Iуэхум куэдкIэ зрагъэхъуэжакъым. Итальян сатуущIэхэр зэрыщытауэ къэнэжащ, алыджхэр зэрысам икIакъым. Монголхэм къалащхьэ яухуэри, Кърым (нобэ ар Старый Кърым поселкэрщ) фIащ. Кърым тэтэрхэр сарматхэм, скифхэм, алыджхэм я щIэблэрщ.
Гузэвэгъуэм ипэ
ЛIэщIыгъуитI дэкIри Дыщэ Ордар къызэтещэхэжащ. ЦIыху хахуэ Хьэжы Джэрий и унэр Кърымым щеухуэ. Иджыри къыздэсым абы и дамыгъэр къытощ кърым тэтэрхэм я бэракъым.
Хьэжы Джэрий иухуа кърым хъаныгъуэр занщIэу Москва и IупэфIэгъу мэхъу. ТIуми зы бий яIэщ — Орда Иныр, Дыщэ ОрдамкъыщIэнар. Кърымымрэ Москварэ я бийр хагъэщIащ. Ауэ мис абы щыгъуэщ геополитикэ гузэвэгъуэ къыщыхъуар.
Тыркухэр мыхъуамэ…
Кърымым уэсмэнхэр къытеуащ. 1475 гъэм абыхэм зэхакъутащ алыджхэм ей Херсонрэ Феодорэрэ, тэтэр къуажэхэр щIым щыщ ящIыжащ… Ауэ, зыкъащIэжри, тэтэрхэм я ныбжьэгъуну мурад ящIащ. КъызэрыгуэкI Iуэхутэкъым ар. Абы щегъэжьауэ тэтэр хъанхэр Истамбыл игъэуву щIадзащ.
Кърым хъаныгъуэр Москва къыпэщIоувэ. XVI — XVIII лIэщIыгъуэхэм кърымхэр Москва пащтыхьыгъуэм щытемыуа илъэсхэр къахэбгъуэтэну гугъущ. Ахэр Истамбылт къызэщIэзыгъэстыр, ауэ щыхъукIи, уэсмэнхэр тэтэрхэм зэрахущытыр адэкIэ къыхощ. Белград зэгъусэу къыщатIысыхьам щыгъуэ, я ерыскъыхэкIхэр щызэIыхьэм, тырку пащэм унафэ ищIащ:
— Мыр тэтэрхэм яхуэвдз, а хьэхэм сытри яшхынущ.
Москвадэсхэм япэ щIыкIэ Обь псыр я гъунапкъэу захъумэжу хуежьащ. ИтIанэ Тулэ къащтэри, иужькIэ Пензэ, Орел, Белгород — ахэр зэгуэрым гъунапкъэ быдапIэу щытащ. Кърымым пэщIэтын папщIэ москвадэсхэм ягъэкIуэда къарур уи нэгу къыщIэбгъэхьэну гугъущ.
Апхуэдэ мыхъумыщIагъэм и лъабжьэр зыгъэгъуар Екатеринэ ЕтIуанэрщ — абы Кърымыр къищтауэ щытащ.
Псори тэмэм хуэдэт…
Кърым тэтэрхэр Урысей пащтыхьыгъуэм къызэрыхыхьам и щхьэусыгъуэр абыхэм IейкIэ яужь зыри зэримытарщ. Тэтэр тхыдэджхэм ятхыну яфIэфIщ кърым тэтэрхэр дакъузэу щытауэ. Ауэ щыхъукIи тегъэщIапIэу къагъэлъагъуэр езы тэтэрхэм Бахъшысэрейрэ Къэзанрэ къыщыдагъэкIа тхылъхэрщ. Сыту «дэкъузэныгъэ» щабэт ар, тхылъхэр тыншу къыпхудэгъэкIыу!
…ауэ революцэр къохъей
1917 гъэм Кърымым щыпсэухэм я процент 80-р тэтэрхэт. Абыхэм муслъымэнхэм и ревком зэхашэри, Кърымым ис лъэпкъхэм я Iуэхухэр дигъэкIыну пщэрылъ щащIащ.
Ауэ граждан зауэр къэхъеящ. Тэтэрхэм я пашэхэм Кърымыр къэралыгъуэ щхьэхуит ящIыну хуейт, лъэпкъ зэмыщхьхэр я хуитыныгъэхэр зэхуэдэу щыпсэу Швейцариер я щапхъэу. А пашэхэр большевикхэм яIэщIэукIэри, 1921 гъэм РСФСР-м хэту Тэтэр Автономие яухуащ.
Сталиным апхуэдизкIэ гущIэгъуншэу зэтриукIат абыхэм я пашэхэри, тэтэр лъэпкъыр къыхуэгубжьат.
Щыуагъэ ин
Кърым тэтэрхэм я нэхъыбэр Гитлер щыгугъырт большевизмэм кIэ иритыну. Германием и унафэ щIэт Кърым правительствэм зихъумэжын папщIэ цIыху мин зыбжанэ зыхэт дзэ зэригъэпэщащ. 1944 гъэм, советыдзэм Кърымыр хуит къыщищIыжым, тэтэрхэм ящыщи къапэщIэтауэ щытащ. Мис абы щыгъуэм Сталиным унафэ ищIащ Кърымым тэтэру исыр Курыт Азием яшэну.
Тэтэрхэм я хэкум къыщагъэзэ-жар СССР-р лъэлъэжа нэужькIэщ, 1991 гъэрщ. Мис абыхэм ящыщ языныкъуэхэм я щхьэм ираубыдащ СССр-р — Урысейрауэ, абы ипкъ иткIэ Урысейр я бийуэ. Ди насыпщи, нэхъыбэр зэрегупсысыр апхуэдэукъым.
Морозов Алексей.
«Комсомольская правда»
