Убыххэм я тхыдэр КIыщмахуэ Мухьэмэд къехутэ
Тхыдэ щIэныгъэр ипэкIэ мэкIуатэ, зеужь. Къэхутэныгъэхэр зэрырагъэкIуэкI Iэмалхэр зэпымыууэ йофIакIуэ. Апхуэдэу щыщыткIэ, лъэпкъым и тхыдэми зэхъуэкIыныгъэ щхьэхуэхэр егъуэт. Тхыдэтххэм я фIыгъэкIэ дуней псор щыгъуазэ хуохъу лъэпкъхэм я къежьапIэм, я къекIуэкIыкIам.
КIыщмахуэ Мухьэмэд КъэхутакIуэхэр зи тхыдэ и лъащIэ нэмыса лъэпкъ цIыкIу куэд щыIэщ. Абыхэм ящыщщ убыххэр. Адрей адыгэ лIакъуэхэм я блэкIам теухуауэ дызыщыгъуазэм еплъытмэ, зы къэмынэу 1864 гъэм я лъахэр ирагъэбгынэу Уэсмэн империем къыщыхута убыххэм я тхыдэр къэхутэным и зы гъунэ мащIэ фIэкIа ирамылъауэ жыпIэ хъунущ. Абы и щхьэусыгъуэхэм яхыубжэ хъуну къыщIэкIынщ, япэрауэ, убыхыбзэр зэрыкIуэдыжам, а лъэпкъыр щымыIэжым хуэдэу зэрищIар. КъинэмыщIауэ, къэхутэныгъэ хуэныкъуэ куэд хэлъщ убыххэм я блэкIам. Кавказым ижь-ижьыж лъандэрэ щыпсэуа лъэпкъхэм я щэнхабзэкIи, хабзэ зехьэкIэкIи, псэукIэкIи зэщхьэщыкIыныгъэшхуэ ямыIэу къызэдэгъуэгурыкIуащ. Абы къыхэкIыу мыхьэнэшхуэ иIэщ убыххэм я тхыдэр зэфIэгъэувэжыным. Арауэ къыщIэкIынщ адэкIэ зи гугъу сщIыну лэжьыгъэшхуэм зыщIрипщытар тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат КIыщмахуэ Мухьэмэд.
КъызыхэкIа лъэпкъым и тхыдэр зэфIигъэувэжын мурад иIэу абы лэжьыгъэшхуэ кърихьэлIащ. Мухьэмэд и къэхутэныгъэу «Бэрзэдж убых лъэпкъымрэ абы и абхъаз-адыгэ къудамэхэмрэ» зыфIищар 2004 гъэм Налшык щыпхигъэкIат. Абы къищынэмыщIауэ, напэкIуэцI 800-м щIигъу «Проблемы этнической истории и культуры убыхов» тхылъыр 2012 гъэм къыдигъэкIащ. Мы лэжьыгъэм щIэныгъэлIым къалэн нэхъыщхьэу зыщыхуигъэувыжащ убыххэм я лъэпкъ тхыдэмрэ щэнхабзэмрэ зэфIэгъэувэжыныр. Ар къехъулIэн папщIэ КIыщмахуэм иригъэкIуэкIащ къэхутэныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэр. Мыхьэнэшхуэ иIэт убыххэр нэхъыбэу зэлэжьу, IэщIагъэу яIар, хьэл-щэныр, хабзэр, дин зехьэнкIэ сыт хуэдэу щытами къэгъэлъэгъуэным.
КIыщмахуэ Мухьэмэд къыхуэсэбэпащ зэман-зэманкIэрэ а лъэпкъым тетхыхьа щIэныгъэлI куэдым я къэхутэныгъэхэр. Абыхэм ящыщщ Услар Петр, Дюмезиль Жорж, Климов Григорий, Мессарош Юрий, Къумахуэ Мухьэдин сымэ. КъищынэмыщIауэ, абы сэбэп къыхуэхъуащ Москва, Санкт-Петербург, Краснодар, Сочэ, Тбилиси я архивхэм, музейхэм, библиотекэхэм щIэлъ дэфтэрхэр.
«ФIыщIэ зыпылъыр илъэс бжыгъэу къэбгъащIэракъым, атIэ упсэуху пщIэращ», — жаIэ. КIыщмахуэ Мухьэмэд и къарурэ щIэныгъэрэ зыхилъхьа тхылъымкIэ адыгэу дунейм тетым я деж фIыщIэ мыухыж къыщилэжьащ. Лъэпкъым и къежьапIэхэм къыщыщIэдзауэ абы и тхыдэм ирикIуэну мурад зыщIа щIэныгъэлIым къигъэсэбэпа тхыгъэхэм ящыщ зым дыкъыщоджэ: «Вагнер генералым зэтрикъута жылэхэм Къуадэжь убых къуажэр Шахэ псышхуэм и ищхъэрэ лъэныкъуэмкIэ къыщысащ. Псыуэпс и къежьапIэхэм я деж къыщытIыса жылэ зыбжанэм убыххэмрэ шапсыгъхэмрэ щыпсэуащ. Убыххэмрэ Гейман генералым и зауэлIхэмрэ иужь дыдэу щызэзэуар 1864 гъэм и гъатхэпэ мазэрщ. Убых 100. 000-м нэс щыпсэуащ жылэ 95-м, ахэр тенджыз Iуфэм Iусащ, Зэнты къуажэм деж щиухыу».
КIыщмахуэм и тхыгъэм къызэрыхэщымкIэ, жылагъуэ ухуэкIэ, зэхэтыкIэ и лъэныкъуэкIэ убыххэр зэрыта зэхущытыкIэхэр хуэдэт XVIII лIэщIыгъуэм зи пщыхэр тезыдза адрей кавказ лъэпкъхэм. Ауэ уэркъыцIэр зэрахьэу, лъэпкъым я пашэу яхэтахэщ Бэрзэдж-хьэжы Дэгумокъуэ, Аублэ Алий, Хъамыщ Жамболэт, нэгъуэщIхэри.
Убыххэр щIым телэжьыхьырт, фIыуэ къайхъулIэрт нартыхур, хьэр, хур, гуэдзыр, хадэхэкIхэр. Жыг хадэ, жызумей дэгъуэхэр яIэт, бгылъэ щIыпIэхэм Iэщ бжыгъэншэхэр щагъэхъурт. Жызум шагъырыр франджыхэмрэ алыджхэмрэ мынэхъыкIэу щIахуфырт. Абыхэм яIакъым дзэ, ауэ, адрей адыгэ лъэпкъхэми ещхьу, я щIалэхэр зауэлI IэкIуэлъакIуэу ягъасэрт, зэман-зэманкIэрэ зэрыпхъуакIуэхэм къращIылIэ зауэхэм хуагъэхьэзыру. Абы и фIыгъэкIэ зэман кIыхькIэ убыххэр пэщIэтыфащ ящIхэм къебгъэрыкIуэ бийхэм. Урыс-Кавказ зауэм урысыдзэм а лъэпкъыр къыщIыхигъэщIэфам и щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэу щытыр къезауэм нэхърэ убыххэр цIыху бжыгъэкIэ куэдкIэ зэрынэхъ мащIэрат. Мин бжыгъэкIэ зи цIыху зауэм хэкIуэда лъэпкъым и къарур щыужьыхым, урысеипщым зыхуагъэзат я щIыналъэр ирамыгъэбгынэу, Урысейм и Iыхьэ хъууэ мамыру ягъэпсэуну щIэлъэIуу. А дэфтэрыр нобэми щахъумэ Лазаревскэм щыIэ музейм.
Уэсмэн пащтыхьыгъуэр тIысыпIэ зыхуэхъуа убыххэм хэхэс гъащIэ дыджыр зыхащIащ. Зи экономикэри политикэри зэкIэлъымыкIуэ хъуа къэралым къизэрыхьа убыххэр зэкъым, тIэукъым зауэ къару папщIэу къызэрагъэсэбэпар. Хэхэс лъэпкъхэм яхуэгъэзауэ Тыркум иригъэкIуэкIа политикэм къишащ дунейпсо лъэпкъ картэм убых лъэпкъыр икIуэдыкIыныр.
КIыщмахуэм къызэрилъытэмкIэ, щIы хъурейм зауэу къыщыхъур зыхэзыублэри зытезыгъэувыIэри политикхэращ. Дунейпсо политикэр зезыгъакIуэ къэралыгъуэшхуэхэм я унафэщIхэм блэкIам дерс къыхахыпхъэщ, я къэрал щIыб, къэракIуэцI Iуэхухэр щаубзыхукIэ, лъэпкъ мащIэхэм я гуныкъуэгъуэхэмрэ Iуэху зэфIэхыпхъэхэмрэ гулъытэ хуащIу.
«БлэкIар зыщумыгъэгъупщэ, къэкIуэнум хуэлажьэ», — жиIащ пасэрейм. КIыщмахуэ Мухьэмэд IэкIуэлъакIуагъ хэлъу убыххэм я тхыдэр зэфIигъэувэжащ. Абы и лэжьыгъэм увыпIэшхуэ щаубыд а лъэпкъым и цIыху пажэхэм. Абыхэм ящыщщ Бэрзэдж Дэгумокъуэ теухуа Iыхьэр. ИщхьэкIэ зэрыжысIащи, Бэрзэдж убых уэркъ лIакъуэр пщIэ зыхуащIхэм ящыщт. Мыбдежым жыIэпхъэщ КIыщмахуэхи Бэрзэджхи зы лъэпкъыу зэрыщытыр. А Iуэхугъуэми нэгъуэщI куэдми теухуа хъыбар гъэщIэгъуэнхэр къиIуэтэжащ псэлъэгъу схуэхъуа, Налшык щыпсэу Бэрзэдж Руслан. Бэрзэдж лъэпкъым и тхыдэр нэхъ куууэ къитIэщIыну мурад зыщIа щIалэм тыгъэ къыхуащIа «Род и священная долина убыхов» тхылъыр зи IэдакъэщIэкI КIыщмахуэ Мухьэмэд зригъэцIыхуащ. Абдежым Руслан япэу къыщищIащ щIэныгъэлIым зэрихьэ унэцIэр къызытехъукIам и хъыбар.
— КIыщмахуэ Мухьэмэд и тхыгъэхэм ящыщ тыгъэ къысхуищIащ икIи абы сригъэблэгъащ мыгувэу зэхэтыну лъэпкъ зэхуэсым,- игу къегъэкIыж Руслан. — Зэлъэпкъэгъу 800-м нэс щызэхуэса зэхыхьэр гукъинэжу екIуэкIащ, къызэзыгъэпэщахэми фIыщIэ яхуэфащэщ. Абы щыщIэдзауэ си зэхэщIыкIым зихъуэжащ.
2005 гъэм КIыщмахуэ-Бэрзэджхэ я 3-нэ хасэ зэхэтащ, абы Руслан щыхагъэхьащ лъэпкъ советым. 2007 гъэм Русланрэ Мухьэмэдрэ Тыркум кIуащ, абы щыIэ адыгэ къуажэхэр къызэхакIухьурэ, я унэкъуэщхэр зрагъэцIыхун мурад яIэу. Абыхэм зэхуахьэсащ хъыбар гъэщIэгъуэн куэд. Псом хуэмыдэу гукъинэ ящыхъуар Бэрзэдж Дэгумокъуэ и кхъащхьэр здэщыIэ къуажэм кIуэуэ абы и сыным Iэ зэрыдалъаращ.
Лъэпкъыр нэхъыбэу зэрыгушхуэхэм ящыщщ Дэгумокъуэр. Ар и зэманым къэзымыцIыху и лъэпкъэгъухэми адрей кавказ лъэпкъхэми яхэтакъым. Уеблэмэ абы и цIэр щыIуащ хамэ къэралхэми, къэхутакIуэ-зыплъыхьакIуэу а щIыпIэхэм щыхьэщIахэм я фIыгъэкIэ.
1823 гъэм къыщыщIэдзауэ убыххэм я дзэзешэу зэман куэдкIэ щытащ Бэрзэдж Дэгумокъуэр. Бёлл Джеймс зэритхыжымкIэ, «ар нэ къуэлэн дахэхэр зиIэ цIыху лъагэт. Лъэпкъ псом я пашэ щIэхъуам и щхьэусыгъуэр ар уэркъ лъэпкъ къызэрыхэкIа, зэрыхьэжы къудейртэкъым, атIэ абы и хахуагъымрэ и лIыгъэмрэ акъыл жанагъыр зэрыдэщIыгъужырт. КъэхутакIуэм зэритхымкIэ, «Бэрзэджыр муслъымэн диныр зыIыгъ, шхэн-ефэнкIэ мыерыщ, шынэ зымыщIэ щIалэт». Ар ерыщу иужь итащ тенджыз Iуфэм щыпсэу лъэпкъхэм я дзэ къызэгъэпэщыным. 1839 гъэм Бэрзэджым и мурадыр къехъулIащ икIи ТIуапсырэ иджырей Гагрэмрэ я зэхуаку щыпсэухэр зы зэгухьэныгъэу зэщIигъэуIуащ. Мис а зэманрат а лIы Iущым Бёлл Джеймс «шэрджэс Вашингтон» щыфIищар.
Хьэжы Дэгумокъуэр дзэпщ къудей мыхъуу, дипломат Iэзэт. Абы зэман-зэманкIэрэ дзэзешэхэм ядригъэкIуэкIыу щыта зэгурыIуэныгъэхэм я фIыгъэкIэ и лъэпкъэгъу куэд ажалым щихъумащ. ЗэратхыжымкIэ, Бэрзэдж-хьэжы Дэгумокъуэ Мэчэ хьэжыщI къикIыжу, и ныбжьыр илъэс 80-м нэсауэ дунейм ехыжащ. И кхъащхьэр Тыркум щыIэ Маньяс вилайетым и Хьэжы-Якъум къуажэм щыIэщ.
— А щIыпIэм дыщынэсам, жьы мащIэ къыкъуэуат, удзыпэмрэ жыг тхьэмпэмрэ игъэсысу. Абыхэм къыбжаIэ хуэдэт Хьэжым и псэм дыкъищIауэ. Сэ пхуэмыIуэтэн щытыкIэ сихуат зэуэ, — игу къегъэкIыж Бэрзэдж Руслан. — Ди лъэпкъэгъум и кхъащхьэм щIы IэмыщIищ къыщытщтащ. А зэманым Абхъазым и президенту щыта Бэгъэпщ Сергей зы IэмыщIэм ихуэр естат. Нобэ ар Сыхъум дэт къэрал музейм щIэлъщ. ЕтIуанэр Налшык къыздэсшауэ си унэм щызохъумэ, ещанэр Тыркум хьэщIагъэ къыдихыу дыкъезышэкIа ди лъэпкъэгъу щIалэм Iэрызгъэхьащ.
Лъэпкъыр лъэпкъ зыщIыжыр унэцIэр зезыхьэм я бжыгъэракъым, атIэ абыхэм я IуэхущIафэр, я цIыхугъэр аращ. СызэригугъэмкIэ, лъэпкъым хуэлажьэм пщIэ лей хуэфащэщ. КIыщмахуэ Мухьэмэд и IэдакъэщIэкI тхылъым (ар напэкIуэцI 830-рэ мэхъу) мыхьэнэшхуэ иIэщ убыххэм я тхыдэр дунейм темыкIуэдыкIыу, лъэпкъ лIыхъужьым я щапхъэр къащIэхъуэ щIэблэм я гъуазэу гъэсэнымкIэ.
ЩОДЖЭН Iэминат.
