Адыгэ лъагъуэжьхэр
ЩIыпIэцIэхэр
Лабэ
Псыжь (Кубань) хэхуэж и къуэпсхэм я нэхъ ин дыдэщ ар. Лабэшхуэрэ Лабэ ЦIыкIуу бгы лъабжьэхэм къыщожьэ. ТIуми Кавказ Шытх Нэхъыщхьэм и мылылъэхэр я къежьапIэщ. Лабэшхуэ и къыщIэдзапIэр а цIэ дыдэр зезыхьэ щхьэдэхыпIэрщ (метр 2539-рэ и лъагагъщ). Лабэ ЦIыкIу Аищхьэ бгым ищхъэрэкIэ гъэза и «куэщIхэм» зыкъыщызэщIекъуэ. Зэрыщыту къатщтэмэ, псым километр 341-рэ и кIыхьагъщ, Лабэшхуэ къыщыунэхухэм къыщыщIэдзауэ Псыжь щыхэлъэдэжхэм нэсыху къэдбжмэ.
Лабэ ехьэлIауэ адыгэхэм ди бзэм ноби жыIэгъуэ зыбжанэ хэтщ. Апхуэдэщ, псалъэм папщIэ, Лабащхьэ — къурш жьанэхэм къуэпс-къуэпсурэ щызэхэлъэдэж щIыпIэм ехьэлIар, Лабэмэз — псым и ижьырабгъу Iуфэм Iус Лабинск къалэм къыщыщIэдзауэ ипщэ лъэныкъуэмкIэ километр 80 хуэдизкIэ зыщызыукъуэдия мэзым зэреджэр, Лабэуэх — Лабэрэ Деикъуэрэ я зэхуаку дэлъ сэтей лъахъшэм и гугъу щащIкIэ къагъэсэбэпыр, Лабэжь — псыр къыщиухэм деж зыдэлъадэу, гъэмахуэм и кIэ дыдэ хъуху щимыгъущыкIыж и ныджэжьым, Еджэрыкъуей къуажэм и ищхъэрэ-къуэкIыпIэ лъэныкъуэмкIэ щыIэм, зэреджэр, нэгъуэщIхэри.
Телъыджэр аращи, мы псым зэреджэм ехьэлIауэ, Iуэху еплъыкIэу куэдыщэ щыIэщ. Апхуэдэу, ар «Лабэ» адыгэ цIыхухъуцIэм ирапх; ираныбзэм, «хужь» мыхьэнэ иIэу, нэхъапэхэм хэта «алб» («алъб») псалъэм къытрагъэпщIыкI; индоевропеибзэхэм къыщагъэсэбэпу щыта «алб» — «жэн», «ежэхын», «лабэ» — «псы ежэх» жыIэгъуэхэм къытекIауэ къалъытэ; пасэрей тюркхэм я бзэм, «благъуэ» (псысэхэм узыщрихьэлIэ псэущхьэ шынагъуэрщ зи гугъу ищIыр) мыхьэнэ иIэу, хэта «лоп» псалъэм ирагъэщхь, таджикхэмрэ персхэмрэ я бзэхэм, «псы Iуфэ» мыхьэнэ иIэу, хэт «лаб» («лав») псалъэм хуагъадэ; якутхэм, псым и къуэпс, и къудамэ, и къежьапIэ мыхьэнэхэр иIэу, къагъэсэбэп «лабэ» псалъэм и гуэгъуу къалъытэ; нэгъуейхэм я бзэм, «псым и къежьапIэ» жыIэгъуэм хуэкIуэу, хэт «лапас» псалъэм и благъэу ягъэув; абхъазыбзэм, «уэх хъупIэ» къыщикIыу, къыщыкIуэ «лабэ» псалъэм ещхьу я гугъэщ; чувашхэм я бзэм, гъуэфылъэ, уэх мыхьэнэхэр щиIэу, хэт «лапа» псалъэм трагъахуэ; сонэхэм я бзэм, «къыщIэжыпIэ» мыхьэнэр къыщикIыу, хэт «лабна» псалъэм хуагъакIуэ; Лабэ ЦIыкIу ищхьэхэмкIэ къыщыхэлъадэ къуэпсхэм ящыщ зыр къызыщIэж бгым абазэхэр, Лау (Лоу) и къуэ мыхьэнэр кърагъэкIыу, зэреджэ «Лоюб» (Лаупэ/Лаубэ) цIэм ирапх, нэгъуэщIхэри щыIэщ.
ЛЪАГЪУЭРЫКIУЭ Шухъыжьэ.
Щэхъурадж – Шыргупс
Лабэ и сэмэгу лъэныкъуэмкIэ къыхэлъадэ псы бгъунж цIыкIущ ар. И фIэщыгъэр тюркхэм я бзэм къытехъукIауэ тезыгъэчыныхьхэм «чага» Iыхьэр «псы» псалъэм, «арык» пычыгъуэр «цIыкIу» мыхьэнэм хуагъакIуэ. Абыхэм къызэралъытэмкIэ, «Чагарык» жыIэкIэр и лъабжьэщ ди зэманым кIахэ адыгэхэм къагъэсэбэп «Щэхъурадж» щIыпIэцIэм, къэпсэлъыкIэхэр щIызэщхьэщыкIари фонетикэм къыщыхъу хабзэ зэхъуэкIыныгъэхэрауэ жаIэ.
Зи гугъу тщIы щIыпIэцIэм ехьэлIауэ тхыдэтххэм я лэжьыгъэхэм ущрохьэлIэ «Щыгупсын» псалъэми.
Кавказым ис лъэпкъхэм я къекIуэкIыкIар зыджа урыс щIэныгъэлI Люлье Леонтий (1834 гъэм къыщыщIэдзауэ Кавказым щыIащ, пащтыхьым и дзэпщ, генерал-лейтенант Вельяминов Алексей деж къулыкъу щищIэу) къызэрилъытэу щытамкIэ, «Щыгупсын» жыIэкIэр шапсыгъ адыгэхэм я «Щэнджыпсыхъуэ» щIыпIэцIэм къытехъукIащ. Мыбдежым «щэндж» Iыхьэр кIахэбзэм хэт псалъэщ, «чэнж» мыхьэнэр къикIыу.
АтIэми, лъахэхутэхэм яхэтщ, мы тIуащIэм ехьэлIауэ ди зэманым къэдгъэсэбэп «Щэхъурадж» псалъэм нэхърэ «Шыргупс» фIэщыгъэр нэхъ зыфIэкъабылхэри. Апхуэдэу, этнограф икIи тхакIуэ Васюков Семён, нэхъ жыжьэжу мэIэбэри, «Шыргупс» щIыпIэцIэр кIэмыргуейхэм я тхьэхэм ящыщ зым зэреджэу щытам хуехь. А къэхутакIуэм «Шыргупс» фIэщыгъэм хэт япэ Iыхьэр, «шыр» жыхуиIэр, «Iеягъэ» мыхьэнэ иIэу хьэрыпыбзэм къыщыкIуэ «шер» псалъэм ирегъэщхь. ЩIыпIэцIэм и етIуанэ, ещанэ Iыхьэхэм, «гу», «псы» жыхуэтIэхэм, къарыкIхэр нэрылъагъущ, адыгэбзэ къабзэщи. Аращи, Васюковыр зэ-регупсысамкIэ, «Шыргупс» («Шергупс») фIэщыгъэр «Iейм ущызыхъумэ псы» мыхьэнэм епхьэлIэ хъунущ.
Иджырей Адыгэ Республикэм и щIыналъэми абы къегъэщIылIа щIыгуми «шыргу» пычыгъуэр зыхэплъагъуэ нэгъуэщI щIыпIэцIэхэми ущрохьэлIэ. Псалъэм папщIэ, Абхъаз Республикэм и ищхъэрэ-къухьэпIэ гъунапкъэм мыдэкIэ къыщыс Адлер къалэ цIыкIум пэгъунэгъу бгыхэм ящыщ зым «Шыргупс» цIэр зэрехьэ, Анапэ районым щежэх псыхэм языхэзым зэреджэри аращ.
ХЬЭТЫКЪУЭ ЩауапцIэ.
Псышхуэр гъуазэ схуохъу
Си цIыкIугъуэм къыщыщIэдзауэ сыщIэхъуэпсырт адыгейкIэ зэджэхэр (кIахэ адыгэхэр) зищIысыр зэзгъэщIэным, ящыщ гуэрхэм нэIуасэ сахуэхъуным, ахэр щыпсэу щIыпIэхэм зыщысплъыхьыным. СощIэж, «щIалэ цIынэ» зыхужаIэ ныбжьым ситу, Къэбэрдей-Балъкъэр радиом адыгэбзэкIэ къит нэтынхэм згъэщIагъуэу седаIуэу зэрыщытари. А лъэхъэнэрщ кIахэ псэлъэкIэр дыдейм къызэрыщхьэщыкIым япэу гу щылъыстари, а бзэмкIэ кърагъэт уэрэдхэм, «тедымаи» къысхужаIэу, едэIуэн щыщIэздзауэ щытари.
Къызогубзыгъыж, ди адэм и анэм зэгуэр зыхуэзгъэзауэ зэрыщытар: «Радиом къиIукI псалъэхэр ди адыгэбзэм зэрещхь, мамэ (зэкъуэшитIыр анэшхуэми апхуэдэут дызэреджэр)!» — жысIэу. «Аращ, си тIасэ! А бзэр зыIурылъхэр «адыгей» зыхужытIэу Псыжь адрыщIкIэ щыпсэу ди лъэпкъэгъухэрщ», — къызитыжат абы жэуап.
Лъакъуэрыгъажэ — велотуризм
Курыт еджапIэм сыщыщIэса иужьрей илъэсхэм къыщыщIэдзауэ, лъакъуэрыгъажэкIэ къэжыхьыныр, пэсщI щымыIэм хуэдэу, фIыуэ слъагъуу щытащ, сытетIысхьамэ, сыздынимыгъэсын щымыIэу къысщыхъуу.
АтIэми, зэрагъэунэхуамкIэ, лъакъуэрыгъажэкIэ зекIуэ гъуэгуанэ утехьэныр, «велотуризм» жыхуаIэр, нэ щIэщыгъуэкIэ дунейр уэзыгъэлъагъу, узыщIэзыгъэгупсысыж, зозыгъэгъэпсэху, уи псэм нэхур хэзыгъапсэ, махуэ къэс къыбдэгъуэгурыкIуэ «къызэры-
гуэкI» дунейм ухэзыш Iэмал нэхъыфIхэм икIи зэгъхэм ящыщ зыщ. КъищынэмыщIауэ, абы хузэфIокI, лъэсу щIэх зэщIумыгъэхьэфын, автомашинэкIи уздынэмысыфын щIыпIэ телъыджэхэр къуигъэплъыхьын.
Уегупсыс зэрыхъунумкIи, зыIэщIимыгъэз и гъущIышым фIэкIа зыщыгугъын имыIэу, зызрипщытами хуэмыхьэзырыщэу, здынэсыну и нэ къызыхуикI щIыпIэхэм абы ипэкIэ зэи щымыIауэ, зи гугъу тщIы гъуэгуанэм хуэдэхэм и закъуэ техьэну тегушхуа цIыхум гуфI кIуэцIылъу, зи яужь ихьа Iуэхум итхьэкъуауэ, нэгъуэщI-къинэмыщIхэмкIи гупсысапIэ зримытыжу щытын хуейщ.
Апхуэдэ щытыкIэр къы-
зэрыспкърыхьарагъэнт, Налшык икIыу Адыгэ Республикэм кIуэ автобусымкIэ Куэшхьэблэ къуажэм, здесшэжьа лъакъуэрыгъажэри си гъусэу, а махуэм и пщыхьэщхьэхуегъэзэкIыу сыщIынэсар, апхуэдэуи, къыкIэлъыкIуэ махуэм гъуэгуанэ гъэщIэгъуэн а «гъущIышымкIэ» зэпызупщIауэ щIыщытар.
Iуэхур зэрекIуэкIар
Автобусым сыкъикIащ. Абы къыздисха лъакъуэрыгъажэм къыщIэсхауэ щыта и шэрхъхэр щIэсIуэнтIэжри, сышэсащ. Сигу зэрислъхьам тету сызекIуэнумэ, а щIыпIэм километр 13-кIэ пэжыжьэ Еджэрыкъуей къуажэм, «гъущIышым» сытесу, пшапэр зэхэмыуэ щIыкIэ сыдыхьэн хуейт.
Ар къызэхъулIащ. А пщыхьэщхьэм а жылэм бысым щысхуэхъуащ благъагъэкIэ къызгухьэ Тхьэрыкъуахъуэ Къаплъэн и унагъуэр…
Нэху зэрыщу сыкъэтэджри унэм сыкъыщIэкIащ, псом япэ зыкъэзужьа си гугъэжу. АрщхьэкIэ, унагъуэр зей нэхъыжьыфIхэр зи бжэр IугъэузэщIыкIа лэгъунлейм щIэсщ, хуэму щызэдоуэршэрхэри. ПщIантIэм сызэрыщыпэщащэр къыщалъагъум, Къаплъэнрэ абы и щхьэгъусэ Марзиятрэ къыщIэкIащ. «Умышхауэ уемыжьэ» жаIэри, пасэу схуагъэхьэзыра Iэнэм сыпэрагъэтIысхьащ. КIуэ аракъэ, къэуат зыщIэлъ шхын гурыхьхэмкIэ сызэIурыуащ. Абы папщIи, бысымхэм фIыщIэ яхуэсщIри сыкъэтэджыжащ.
Еджэрыкъуей сыкъыдокI
А махуэм си мурадт «гъущIышкIэ» Еджэрыкъуей сыкъыдэшэсыкIыу, Лабэ и псы Iуфэм сригъуазэурэ, ипщэ лъэныкъуэмкIэ щыIэ щIэплъыпIэм жыжьэу къыхэхужьыкI къуршхэм хуэзунэтIыну.
Лъакъуэрыгъажэр иджыри зэ зэпэсплъыхьыжри, и теплъэм арэзы сыкъыщищIым, пщIантIэм ар къыдэсшащ. Бысымхэр къыскIэлъыдэкIащ. Абыхэм сыкъалъагъуу сытетIысхьэн сфIэемыкIути, гъуэгу нэхъыщхьэм нэс лъакъуэрыгъажэр Iэдэжу сшащ. АдэкIэ зыщIислъэфыхьыжын щыIэжтэкъыми, алъандэрэ зи «шхуэмылакIэр» сымыутIыпщу сIыгъа «гъущIышым» сышэсащ.
Къыхэзгъэщынут, зэхэзекIуэм лъакъуэрыгъажэр емызэгъыу къэзылъытэхэм саIумыщIэмэ нэхъ къасщтэу, Еджэрыкъуей къуажэм псынщIэу сыкъызэрыдэжыным яужь сызэритари.
Арати, жылэбгъум сыкъыщысым, ипэ пщыхьэщхьэм сыкъыздикIа Куэшхьэблэ къуажэмкIэ сунэтIащ. ЖыпIэнуракъэ, абы нэс дэлъ гъуэгуанэр, си Iэпкълъэпкъыр къызэщIигъэплъа мыхъумэ, къызэрыстехьэлъа щымыIэу, къызэзнэкIащ.
Къэбэрдей хьэжрэтхэр
Адыгэ Республикэм и Куэшхьэблэ, Блашэпсынэ, Хуэдз жылэхэр къэбэрдей лIакъуэхэм къагъэунэхуауэ жызыIэхэм абыкIэ псом япэу тегъэщIапIэ ящIыр, а къуажэхэм дэсхэр адыгэбзэм и къэбэрдей диалектымкIэ зэрыпсалъэхэрщ. Ауэ, итIани, къыхэгъэщыпхъэщ, а жылэхэм щыпсэухэм «къэбэрдейкIэ» щIеджэм и щхьэусыгъуэр нэхъ жыжьэ къызэрыщежьэр.
XVIII лIэщIыгъуэм и 90 гъэхэм Урысей къэралыгъуэмрэ Тыркумрэ Кавказ Ищхъэрэм «щызэIэпаха» щIыналъэхэм я гъунапкъэу Псыжь и жапIэр къалъытат. А Iуэхугъуэр ящыщщ адыгэ лъэпкъхэр тыншу зэкIэлъыкIуэныр XIX лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэм зылъэхъа щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэхэм.
1804 гъэм Къэбэрдейм зыкъиIэтат, Нартсанэ (Кисловодск) быдапIэр урысхэм яухуэн зэрыщIадзар ямыдэу. А зэпэщIэувэныгъэм кърикIуэу, пащтыхьыдзэхэм адыгэ къуажэу 80-м нэблагъэ ягъэсат. Урысхэм апхуэдэ теуэхэр ирагъэкIуэкIащ 1809 — 1810 илъэсхэми. Тхыдэтххэм къызэралъытэмкIэ, мыхъумыщIагъэ псоми я къежьапIэ нэхъыщхьэр Урысейм а лъэхъэнэм игъэува колоние хабзэрат.
1810 гъэм генерал Булгаковым и сэлэтхэм къуажэ 200 ягъэсащ, Iэщышхуэу мин 20-м щIигъу ирахужьащ. Генералхэу Глазенапрэ Булгаковымрэ жылагъуэу 280-р щIым щыщ ящIыжащ. 1816 гъэм апхуэдэ бзаджэнаджагъэм къыпищащ генерал Ермоловми. ИкIи, тхыдэджхэр щыхьэт зэрытехъуэмкIэ, Къэбэрдейм щыпсэуа цIыху мин 400-м нэблагъэм щыщу, а псом иужькIэ, къэнэжар мин 35-рэ ирикъужыртэкъым.
КъризэщIэткъуэжу къыжытIэнщи, 1804 — 1820-нэ гъэхэм екIуэкIа зауэхэм япкъ иткIэ, Къэбэрдейм имыкIыу мыхъуу, я щхьэ щыщIахьащ жылагъуэ 67-м дэсахэм. Апхуэдэ щIыкIэм тету, ахэр здэIэпхъуа щIыналъэм (кIахэ адыгэхэр щыпсэумкIэ) къыщыунэхуащ иужькIэ Хуэдз, Блашэпсынэ, Куэшхьэблэ къуажэхэр къызытехъукIыжахэри.
Лъахэхутэхэм къызэралъытэмкIэ, а лъэныкъуэмкIэ япэу псэупIэ зыщIахэр Къэбэрдейм и Бабыгуей, Жаныкъуей, Къундетей, Маргъущей жылагъуэхэм дэсахэрщ. Иджырей Блашэпсынэр псэупIэ яхуэхъуащ Дохъушыкъуейрэ Думэнейрэ дэкIахэм. Куэшхьэблэ къыщызэтеувыIа-хэр Анзорейрэ Къубатейрэ щыпсэуахэрщ. ИщхьэкIэ къызэрыщыхэдгъэщащи, «къэбэрдей хьэжрэтхэм» хэщIапIэ яхуэхъуар а къуажэхэм я закъуэтэкъым, атIэ кIахэ адыгэхэр здиса нэгъуэщI щIыпIэхэми итIысхьат.
А псоми дэ къыдагъэлъагъуж къэбэрдей хьэжрэтхэр Адыгейм къызэрыщыхутар Урысейм иригъэкIуэкIа Кавказ зауэм и Iэужьу зэрыщытыр.
Куэшхьэблэ и дыхьэпIэр
Куэшхьэблэ
Куэшхьэблэ зэпэплIимэу къуажэ дахэщ, и уэрам Iэхуитлъэхуитхэр языныкъуэ щIыпIэхэм я деж щызэхыхьэжрэ адэкIэ щызэхэкIыжу.
А къуажэм сыкъыщыувыIакъым, кIуэ, псылъэм итыр зэрыщызэсхъуэкIар къыумылъытэмэ. АтIэми, Куэшхьэблэ и къэунэхукIам, и фIэщыгъэр къызытехъукIам зымащIэкIэ нэхъ мыхъуми я гугъу тщIынщ.
Мы къуажэр а цIэ дыдэр зезыхьэ районым и жылащхьэщ, Лабэ псышхуэм и Iуфэ Iусщ, адрыщIымкIэ щыIэ Курганинск къалэм (Краснодар крайм хеубыдэ) хуэзанщIэу. Куэшхьэблэ Адыгэ Республикэм и къалащхьэ Мейкъуапэ километр 60-кIэ пэжыжьэщ, и ищхъэрэ-къуэкIыпIэ лъэныкъуэмкIэ щыIэу. Мы жылэм дэтщ а цIэ дыдэр зезыхьэ гъущI гъуэгу станц. Абдежым къыщоувыIэ Армавиррэ ТIуапсырэ зэпызыщIэ мафIэгухэр. Къуажэм цIыху мини 7,2-м нэблагъэ щопсэури, дэсхэм я процент 87-р адыгэщ.
Куэшхьэблэ ящыщщ Урыс-Кавказ зауэм и ужькIэ Хэкужьым къафIина «къэбэрдей хьэжрэтхэм» щIэрыщIэу къызэрагъэпэщыжа жылэхэм. Къуажэр япэщIыкIэ Лабэ и ижьырабгъу лъэныкъуэмкIэ щетIысэхат, Курганинск къалэмрэ Михайловскэ урыс жылэмрэ я зэхуаку дэту. АрщхьэкIэ, а щIыпIэм Лабэ и кIуапIэм щIэх-щIэхыурэ зэрызыщихъуэжым къыхэкIыу, къуажэм дэсхэм псыр щIэх-щIэхыурэ ящIэуэрт. Ар щхьэусыгъуэ яхуэхъури, Лабэ округым и администрацэм зи гугъу тщIы жылэм тIысыпIэщIэу хуигъэлъэгъуащ псышхуэм и сэмэгурабгъу лъэныкъуэмкIэ щыIэ щIыгу нэщIыр.
«Куэшхьэблэ» фIэщыгъэр IыхьитIу зэхэтщ. «Куэш» — «куэшын» псалъэр инжыдждэс, лабэдэс къэбэрдей адыгэхэм я бзэм къыщокIуэ, «Iэпхъуэн» мыхьэнэм хуахьу. «Хьэблэ» Iыхьэм къикIыр, дызэрыщыгъуазэщи, «къуажэ», «жылэ» жыхуэтIэхэращ. Къыхэгъэщыпхъэщ, а цIэ дыдэр зэрихьэу Къэрэшей-Шэрджэсми къуажэ зэритыр.
Адыгэ Республикэм и Куэшхьэблэ жылэр, дэсхэми зэхацIыхукIыу, хьэблэ-хьэблэу ноби гуэшащ. Абыхэм, Къэбэрдейр къежьапIэ зэрахуэхъуар ягъэнаIуэу, Анзорей, Дохъушыкъуей, Трамэхьэблэ, Къубатей, Бекъулей, Бэгъущей, къинэмыщIхэмкIи йоджэ.
Къуажэм и Iэгъуэблагъэм узыщрихьэлIэ щIыпIэцIэхэри гъэщIэгъуэнщ: «Iуащхьэ ныкъуэ», «Iуащхьэ дахэ», къинэмыщIхэри.
Мы тхыгъэр зей сэ а лъэхъэнэм нэхъ сыдэзыхьэхыу щытар адыгэхэм ди Хэкужьу къэтлъытэ щIыналъэхэм, псом хуэмыдэжу бгылъэ щIыпIэхэм зыщысплъыхьынрати, мы зекIуэм нэхъ гукъинэж щысщыхъуахэм щыщIадзар Лабэ и ныджэм бгъурыт сэнтхым зиIэта иужькIэщ.
Блашэпсынэ
Куэшхьэблэ ипщэкIэ сызыщрихьэлIа жылэ цIыкIу псоми адэкIэ я гугъу сымыщIу, ящыщ зым — Блашэпсынэ (Лашэпсынэ) — къызэрыхъуа щIыкIэм кIэщIу сытепсэлъыхьынщ. Къэбэрдей адыгэхэм къызэрагъэпэща мы къуажитIым я зэхуаку дэлъыр километр 11,6-рэщ.
Блашэпсынэ къуажэр Адыгэ Республикэм и Куэшхьэблэ щIыналъэм щежэх Щэхъурадж псым и ижьырабгъу лъэныкъуэмкIэ щысщ. 2010 гъэм къызэрабжамкIэ, цIыху мини 3,3-м нэблагъэ дэсщи, я нэхъыбэр (процент 98,7-р) адыгэщ. Жылэм и цIэр IыхьитIу зэхэтщ: «блашэ» — жыг лIэужьыгъуэ (клён), «псынэ» — щIыщIагъыпс мыхьэнэхэр къикIыу.
Урыс-Кавказ зауэм и лъэхъэнэм, генерал Глазенап Григорий Балъкъ псым къызэпрыкIри, Къэбэрдейм къытеуащ икIи зыхуэза жылэхэм ящыщу зыри къимыгъанэу зэтригъэсхьауэ щытащ. Лъапсэрых теуэм и ужькIэ (1804 — 1805 гъэхэм), пащтыхь администрацэм и жыIэ еувэлIэну хуэмей адыгэ къуажэхэм зыкъызэщIакъуэри, а зэманым иджыри щхьэхуиту псэуа КIахэмкIэ ягъэзащ. Iэпхъуахэр а лъэныкъуэмкIи къащеныкъуэкъуащ ящI къатезыхахэм, я къару къихьыху.
Зи гугъу тщIы щIыпIэм япэу ихьа къэбэрдей лIакъуэхэм ящыщу, унагъуэ 30-м Щэхъурадж псым и Iуфэр, унагъуэ 16-м абдежым къыщхьэщыт Iуащхьэ цIыкIум и щыгур хэщIапIэ яхуэхъуауэ щытащ.
Блашэпсынэ и къэхъукIам ехьэлIа нэгъуэщI зы хъыбари щыIэщ. ЗэрыпхъуакIуэхэм 1860 гъэм Лабэрэ Хуэдзрэ я псыхъуащхьэхэр «къыдагъэкъэбзыкIын» щIадзат. ЛъагапIэхэм кърахух къэбэрдей хьэжрэтхэм ящыщ зы гупым хэтхэр, Щэхъурадж псым къызэпрыкIа иужь, зы щIыпIэ гуэрым деж псынэ къыщIэжыпIэ ин щарихьэлIащ. Гъуэгуанэ зэпызычахэр а Iэшэлъашэм къыщыувыIащ. Ягу ирихьащ а Iэгъуэблагъэм пэгъунэгъу губгъуэ бгъуфIэшхуэри мэз кусэу екIуэкIри. Гу лъатащ псынэ къыщIэжыпIэм деж, щыблэм тIу ирищIыкIауэ, блашэ жыгышхуэ зэрыщытми. ИкIи, а псом къыхэкIыуи, къэIэпхъуахэм къалъытащ, жылэр а щIыпIэм щетIысэхынымкIэ езы Тхьэшхуэр къахуэупсауэ.
Жыгыжьым и Iэгъуэблагъэм а махуэ дыдэм щIыхьэху щызэхашащ. Хэтахэм псы къыщIэжыпIэр ягъэкъэбзащ, и щIэр куу ящIри, псыхъуэм къыдаха мывэкIэщхъхэмкIэ ягъэбыдэжащ. ГъэщIэгъуэныр аращи, а псынэр ноби зыхуей хуагъазэ, къабзэуи зэрахьэ а жылэм дэс нэхъыжьыфIхэм.
«Блашэ-псынэ» цIэр иужьым зытеIукIыжа къуажэр абдежым зэрытIысрэ зы илъэс нэхъ дэмыкIауэ, щыблэ зэуауэ щыта жыгыжьым и лъабжьэм щIэж цIыкIуитI къыщыунэхуащ. А Iуэхугъуэм жылэдэсхэр щыгуфIыкIащ икIи нэхъри я фIэщ ищIащ а щIыпIэр Тхьэм къазэрыхухихар. Абы лъандэрэ, зэман куэд дэкIами, абдежыр къуажэдэсхэм ноби я тхьэелъэIупIэщ икIи я зэхуэсыпIэщ.
Блашэпсынэрэ абы пэгъунэгъуу щетIысэха адрей адыгэ жылэхэмрэ я Iэшэлъашэр ящыщщ Урыс-Кавказ зауэм и ужькIи зэпIэзэрыту щымыта щIыпIэхэм, щыпсэухэм пащтыхь администрацэм и унафэхэр ягу зэрыримыхьым къыхэкIыу.
Апхуэдэу, 1868 гъэм, «Хуэдз зэщIэхъееныгъэкIэ» зэджэ зэпэщIэувэныгъэм и ужькIэ, Блашэпсынэ къагъэIэпхъуауэ щытащ лIакъуэлIэшхэу Ашабэхэ, Дерхэ, Думэнхэ, Дохъушокъуэхэ, Къандурхэ, Щоджэнхэ, нэгъуэщIхэри, я цIыхухэр ящIыгъуу.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
Еджэрыкъуей
А цIэр зэрехьэ адыгэ лIакъуэхэм ящыщ зым. БзэщIэныгъэлIхэм къызэралъытэмкIэ, еджэрыкъуейхэм къагъэсэбэпыр кIэмыргуей диалектым и псэлъэкIэ щхьэхуэщ. Тхыдэтххэм зэрыжаIэмкIи, лIакъуэм зэреджэр абы зэгуэр и пашэу щыта Еджэрыкъуэ и цIэм къытехъукIащ.
Еджэрыкъуейхэр, 1849 гъэр къихьэху, Лабэ псым и сэмэгурабгъу лъэныкъуэмкIэ Iусащ, Урыс-Кавказ зауэм и къызэщIэплъэгъуэм Щхьэгуащэ и адрыщIымкIэ Iэпхъуащ.
Мейкъуапэ ипщэкIэ щыIэ къуэладжэхэм ящыщ зыр абэзэхэхэм ижькIэрэ я зэхуэсыпIэт, я хасэхэр щрагъэкIуэкI щIыпIэт. Мыбдежым щызэпыхьэрт абэзэхэхэм, еджэрыкъуейхэм, мамхэгъхэм я щIы кIапэхэр. ЗэратхыжымкIэ, иджырей Еджэрыкъуей къуажэр илъэси 147-рэ ипэкIэ иужьым «Тульскэ» зыфIащыжа урыс жылэм деж щысащ.
Тхыдэджхэм яхэтщ кIэмыргуейхэмрэ еджэрыкъуейхэмрэ зэгуэр зы лIакъуэу щытауэ жызыIэхэр, лъэныкъуитIри Болэтокъуэ унэцIэр зезыхьэ пщыхэм я IэмыщIэ зэрилъамрэ зэрызэпащIамрэ къыхэкIыу. Ауэ, языныкъуэ лъахэхутэхэм зэрытрагъэчыныхьымкIэ, еджэрыкъуейхэр лIакъуэ щхьэхуэщ. Сыту жыпIэмэ, я псэлъэкIэри, я зэхэтыкIэри, гъунэгъухэм зэрахущыт щIыкIэри кIэмыргуейхэм ейхэм къащхьэщокIри.
Зэман блэкIахэм дахуеплъэкIыжмэ, еджэрыкъуейхэр япэщIыкIэ хущIэкъуащ гъунэгъу закъыхуэзыщIа урысхэм зэрызыдрагъэкIуным, мамыру зэрахущытыным. АрщхьэкIэ, пащтыхьым и дзэпщхэм лей зэрахьэу щIадзат.
Къэтхьынщ зы щапхъэ. XIX лIэщIыгъуэм адыгэхэм яхэса бгырыс ермэлыхэм 1838 гъэм генерал Засс (фон Зейсс) деж лIыкIуэхэр ягъэкIуат, «кIэмыргуейхэмрэ еджэрыкъуейхэмрэ дызэрыдакъузэм къыхэкIыу, фыкъытщхьэщыж» жаIэу, лъаIуэхэу.
Дзэпщым и зауэлIхэр зэщIигъэуIуэри, Псыжь къызэпришащ икIи закъыхуэзыгъэза ермэлыхэр щызэщIикъуэщ, иришажьэри, иджырей Армавир къалэм деж щигъэтIысащ. А Iуэхуми, абы къыкIэлъыкIуа залымыгъэ мыухыжхэми еджэрыкъуейхэр ирахулIащ Iэщэ къащтэным. ИкIи, тхыдэтххэр щыхьэт зэрытехъуэмкIэ, абыхэм ар ягъэтIылъакъым, Урыс-Кавказ зауэр и кIэм нэблэгъэху.
Хэкужьым къина еджэрыкъуейхэм, абэзэхэхэми натхъуэджхэми хуэдэу, иужьым къызэрагъэпэщыжар зы къуажэ закъуэщ. Ар Адыгэ Республикэм и Куэшхьэблэ районым итщ, лIакъуэм и цIэр зэрихьэу. Абы мы зэманым цIыху мини 3,5-м нэблагъэ дэсщи, я гъунэгъухэм зэрыжаIэмкIэ, щыпсэухэр зэрызэкъуэтым, зы унагъуэм исхэм хуэдэу зэры-зэхущытым гу лъумытэнкIэ Iэмал иIэкъым.
БЭРАУ Бышэ.
