Адакъэм зигъэфIэну фIэфIщ
КъуэкIыпIэ махуэгъэпсымкIэ 2017-р Адакъэ плъыжьым и гъэщ.
2017 гъэм щIышылэм и 28-м Номин плъыжьым сэлам гуапэ къыдихыжынурэ Адакъэ плъыжьым хуитыныгъэ псори иритынущ. Тетыгъуэр зэIэпызыххэр зэрызэмыщхьыр занщIэу къэтлъагъунукъым, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, абыхэм я фэри, зыхиубыдэ Iуэхугъуэри зыщ. Илъэсым и пэщIэдзэм Адакъэм зигъэхъеищэнукъым, дэни нэс Номиным елъытауэ нэхъ зэпIэзэрыту къытщыхъунущ, ауэ гъатхэм ирихьэлIэу и джэдыц плъыжь-дыщафэхэр къызэкъуихынурэ, дызыпэмыплъа куэд къытхузэIуихынущ.
Адакъэм и илъэсым и нэщэнэ нэхъыщхьэр гъащIэм къыщыхъу зэхъуэкIыныгъэ псоми философие еплъыкIэ уиIэу убгъэдыхьэнырщ. ЦIыху жыджэрхэм фIы куэд къахудэкIуэнущ а гъэм, лэжьапIэ IэнатIэ нэхъыфI къыхуагъэлъэгъуэнкIэ зэрыхъунури хэту. Ауэ фыпIащIэ хъунукъым, фIыуэ фегупсысу фи дежкIэ фейдэ нэхъыбэ къызыпэкIуэну Iуэхур къыхэфхын хуейуэ аращ.
Адакъэм зигъэфIэну, гулъытэ куэд къыхуащIыну зэрыфIэфIым ипкъ иткIэ, фэри апхуэдэкIэ къыфщогугъ – фи теплъэм, зыхуэпэкIэм, дуней тетыкIэм зевгъэхъуэж, абы фIы фIэкIа Iей къыфхуихьынукъым. Адакъэм сытми зрипщытыну фIэфIщи, фэри шэч къызытефхьэ Iуэхум фытегушхуэмэ, къывдэхъунущ.
Мы гъэм нэхъ гулъытэ игъуэтынущ акъылкIэ улэжьэным, ехъулIэныгъэри абы нэхъ епхауэ щытынущи, гъуазджэмрэ щэнхабзэмрэ зи IэнатIэхэм фи кIэн къикIауэ аращ.
Мылъку и лъэныкъуэкIэ илъэсыщIэр зэпIэзэрыту щытынущ. Ахъшэшхуэ къыпхэхъуэу хьэршым улъэтэныр фIэщщIыгъуейщ, ауэ фи ныбэ из зыщIын, фи гукъыдэжыр къэзыIэтын ахъшэ къыфхуэлэжьынущ. Адакъэр зыгуэрым ебиин фIэфIкъым, фэри фи жэгъуэгъухэр зэран къыфхуэхъунукъым. Адакъэм и гъэм фыкъалъхуауэ щытмэ, тынш дыдэу фыпсэунущ, пэрыуэгъурэ ныкъуэкъуэгъурэ фимыIэу.
Адакъэр гупцIанэщ, къыпхуэпэжынущ. Куэдым фытригъэгушхуэнущ, фи мурадхэр зэвгъэхъулIэнымкIи сэбэп къыфхуэхъунущ.
ИлъэсыщIэ жэщыр уи мурад псори щызэбгъэзахуэ, уи къэкIуэнур щыбубзыху, уи хъуэпсапIэхэм ущегупсыс пIалъэ кIэщIщ. А жэщым блэкIа илъэсыр гуапэу ирагъэжьэжри, ИлъэсыщIэм хуэхъуахъуэурэ кърагъэхьэ. Мис а пIалъэ телъыджэр къэмыс щIыкIэ щIыхуэ птелъмэ птыжын хуейщ, илъэс псом ахъшэ пхэщIу иумыхьэкIын, нэгъуэщI щIыхуэ къомыщтэн щхьэкIэ.
ИлъэсыщIэ жэщым ирихьэлIэу унэр къабзэу зэщIэпкъуэм, къыумыгъэсэбэпыжу щIэлъ хьэпшыпхэр хыфIэбдзэмэ нэхъыфIщ. А жэщыр щыгъыныщIэ ящыгъыу кърагъэхьэу хабзэщ, илъэс псом хэхъуэ щымыщIэн папщIэ. Апхуэдэ дыдэуи Iэнэ берычэт къэбгъэувын хуейщ, уи унагъуэм ерыскъы куэд илъын щхьэкIэ.
НэщIэпыджэ Замирэ.
ИлъэсыщIэ псей
Псей щхъуантIабзэр мэзым къикIри,
Ди бжэщхьэIум къебэкъуащ.
Уае дадэм къихьа тыгъэр
Псей щIэращIэм кIэщIилъхьащ.
Вагъуэ плъыжьу ену лыдыр
Псейм и щхьэкIэм сэ фIэздзащ,
Нэр теплъызэу, зэмыфэгъуу
ЩхъуэкIэплъыкIэу зэщIэблащ.
Ди ныбжьэгъухэр къыщеблагъэм,
Дэ дыгуфIэу къыщIэтшащ.
Иджы псори дызэгъусэу
Псей щIэращIэр къыдофыхь.
Уае дадэм и хъуржыныр
И щIыб илъу къытхыхьащ,
Тыгъэу дэ дыщIелъэIуари,
Зы къэмынэу къыдитащ.
Ботэщ Соня.
Хъуэхъу
Къафшэ икIи евгъашэ!
ГъэщIэу дызытехьэр узыншэу,
Махуэ жагъуэ фимыIэу,
ФиIэ фIыгъуэр зэдэвгуэшу,
ФыфIэфIым фи Iэр лъэIэсу,
БжьыфIэхэм факъыхэфIыкIыу,
ФIым и гъуэгум фытету,
Дахэу фиIэр евгъашэу,
Къафшэ нысэр фхуэмахуэу,
Вагъуэм пэбжыр фи насыпу,
ПщIэ зыхуэфщIыр фи нэхъыжьу,
Фи нэхъыщIэхэр губзыгъэу,
ФлъэкIыр влэжьрэ, фытхъэжу
ИлъэсыщIэр вгъэщIэну
Дыфхуохъуахъуэ!
Тхылъ тедзапIэ гуащIафIэ
«Эльбрус» тхылъ тедзапIэм адыгэбзэкIэ, балъкъэрыбзэкIэ, урысыбзэкIэ тхылъыщIэу 68-рэ мы гъэм къыщыдагъэкIащ. Абыхэм ящыщу 29-р адыгэбзэщ, 24-р балъкъэрыбзэщ, 15-р урысыбзэщ. IуэхущIапIэм и унафэщI Ацкъан Русланрэ абы и редактор нэхъыщхьэ Джэрыджэ Арсенрэ дыхагъэгъуэзащ мы илъэсым зэфIагъэкIа лэжьыгъэхэр зыхуэдэмрэ етIанэгъэ къапэщылъхэмрэ.
КъызэрыджаIамкIэ, художественнэ тхыгъэхэм ящыщу адыгэбзэкIэ дунейм къытехьащ рассказхэр щызэхуэхьэса «ГъэунэхупIэ» (Елгъэр Кашиф), «Къысхуэгъэгъу» (КIэбышэ Лилэ) тхылъхэр, КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ Нало Заур томищ хъу и тхыгъэ къыхэхахэр, IуэрыIуатэм хыхьэ «Адыгэхэр мэгушыIэр». Шортэн Аскэрбий къызэралъхурэ илъэсищэ щрикъум и щIыхькIэ къыдэкIащ «Бгырысхэр» роман-эпопеер. «УсакIуэ» Iыхьэм хыхьэу дунейм къытехьащ Бицу Анатолэ и илъэс 70-м, Мыкъуэжь Анатолэ и илъэс 60-м ирихьэлIэу я усэ къыхэхахэр зэрыт тхылъхэр, усакIуэ ныбжьыщIэ Гугъуэт Заремэ и «Хьэуа Iубыгъуэ» сборникыр, «Школ библиотекэ» Iыхьэм щыщщ Къагъырмэс Борис и усэхэмрэ поэмэхэмрэ щызэхуэхьэса къыдэкIыгъуэр. Сабий литературэм хыхьэу къыдагъэкIащ Хьэту Пётр курыт ныбжьым ит сабийхэм яхуэгъэзауэ итха «Таурыхъхэр». Критикэ, литературэдж, публицистикэ унэтIыныгъэм хыхьэу дунейм къытехьащ ЖьэкIэмыхъу Маринэрэ НэщIэпыджэ Замирэрэ зэхагъэува «Мухамед Хафицэ: первооткрыватель черкесского зарубежья» тхылъыр, журналист, жылагъуэ лэжьакIуэ цIэрыIуэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд илъэс 70 щрикъум ирихьэлIэу. Апхуэдэу къыдагъэкIащ курыт еджапIэхэм зэрыщрагъаджэ адыгэбзэ тхылъхэмрэ абыхэм ящIыгъу дэфтэрхэмрэ тетрадхэмрэ, Апажэ Мухьэмэдрэ КIуэкIуэ Джэмалдинрэ ягъэхьэзыра «Къэбэрдей-шэрджэс-урыс псалъалъэр».
БалъкъэрыбзэкIэ къыдэкIащ Атабиев Магомет и рассказхэр щызэхуэхьэса «В горном селении» тхылъыр, Хэку зауэшхуэм и лIыхъужьхэм зэрахьа лIыгъэм теухуауэ Кульбаев Алий и Iэдакъэ къыщIэкIа «В час испытаний» документальнэ очеркхэр. Кациев Хьабу къызэралъхурэ илъэси 100 щрикъум ирихьэлIэу дунейм къытехьащ «Аланы, а у вас какие вести?» тхылъыр. КъыдагъэкIащ Додуев Аскэррэ Теппеев Алимрэ я усэхэр щызэхуэхьэса тхылъ щхьэхуэхэр, КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ Зумакуловэ Танзиля томищ хъу и усэхэмрэ поэмэхэмрэ. Бабаев Ибрэхьим и илъэс 80-м ирихьэлIэу дунейм къытехьащ и тхыгъэ къыхэхахэр зэрыхуа тхылъыр. КъыдагъэкIащ таурыхъхэмрэ усэхэмрэ зэрыхуа, сурэт щхъуэкIэплъыкIэхэмкIэ гъэдэха «Гагу-гагу, гагула» тхылъыр, Толгуров Зейтун балъкъэр литературэм теухуауэ итха очеркхэмрэ тхыгъэхэмрэ щызэхуэхьэса «Мастера художественного слова» къыдэкIыгъуэр.
УрысыбзэкIэ тхылъеджэхэм яIэрыхьащ Ахъмэт МуIэед и «Адыгские амазонки» тхыдэ романыр, КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ ЩоджэнцIыкIу Iэдэм и «Назову твоим именем» романыр. Бейтыгъуэн Сэфарбий и илъэс 75-м ирихьэлIэу дунейм къытехьащ и эссехэмрэ миниатюрэхэмрэ щызэхуэхьэса «Время — творец сущего» тхылъыр. Дунейм къытехьащ «Кабардинские сказки», Башиевэ Светланэ зэхигъэува «О русском учителе», Моттаевэ Светланэ зэхилъхьа «Золотое сечение» тхылъхэр. «Наши знаменитости» Iыхьэм хыхьэу тхылъ зыбжанэ къыдагъэкIащ. Апхуэдэхэщ Отаровэ Розэ и «Керим Отаров: Я шёл с тобой, народ», ХьэхъупащIэ Хьэжбэчыр къызэралъхурэ илъэс 90 щрикъум ирихьэлIэу дунейм къытехьа «Воспоминания» тхылъхэр.
ЕтIанэгъэ къыдагъэкIыну яубзыхуащ курыт еджапIэхэм адыгэбзэмрэ балъкъэрыбзэмрэ зэрырагъэджыну учебникхэмрэ абыхэм ящIыгъуну тетрадхэмрэ. Апхуэдэу адыгэбзэкIэ дунейм къытрагъэхьэну, ХьэIупщы МуIэед и повестхэмрэ рассказхэмрэ щызэхуэхьэса тхылъыр, Хьэх Сэфарбий и «ИщхъэрэкIэ» романыр, Уэрэзей Афликрэ Гъэунэ Борисрэ я усэхэр щызэхуэхьэса «ХытIыгу жыжьэ», «Си псалъэ» тхылъ щхьэхуэхэр.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
Сабийхэм жаIэ
Апхуэдэу нэхъыфIт
Махуэ гуэрым анэр гуэгуш хуж щыкIуэм, Лини здришэжьащ.
КъакIухь-къакIухьри, гуэгушри ямыгъуэтыжауэ, къэкIуэжрэ пэт, цIыхубз гуэрым хуозэ. ЦIыхубзитIым уэршэрыныр ирагъажьэ…
Линэ ешащ, и лъакъуэхэр къедэIуэжыркъым. И анэм и Iэщхьэм къокъу:
— Мамэ, дыгъэкIуэж.
ЦIыхубзым гу къылъетэ:
— Мы цIыкIум еплъ! Мамэ и гъусэу къэпкIухьу хъыджэбзышхуэ ухъуащ иджы!
Линэ зыри щыжимыIэм, и анэр къопсалъэ:
— Тхьэ, зий, куэд мыщIа къикIухь зэрыхъурэ. Iэблэ уз сищIауэ илъэсрэ ныкъуэкIэ къесхьэкIащ.
— ЩыIэщ апхуэдэ сабий. Мы цIыкIум къикIухьакъым жоIэ-тIэ? Сыт тIасэ апхуэдизрэ къыщIумыкIухьар?.. И лъагъугъуафIэ цIыкIу, уэри уэ, — жиIэуэрэ цIыхубзым зрегъэзыхри, Линэ и нэкIу лъэныкъуэр къыгуепIэскIукI.
— КъэскIухьынутэкъыми аращ, — къэгъащ Линэ.
— КъэпкIухьыфу укъэна?
— Ауэ сытми къэскIухьыфрэт» сыкърахьэкIмэ, нэхъ къасщтэрти аращ.
Сыт сыщIэгуфIэнур?
Гущэхэпхэщи, хьэблэ фызхэр зэхэсщ: ХьэпIатI къуэш цIыкIу къыхуалъхуащ.
ХьэпIатI къыщIолъэдэж. Пэшым щIэсхэр къыфIэмыIуэхущэу, гъуэлъыпIэ щIагъым щIиутIыпщхьауэ щыта топыр къыщIихыжыну лъэгуажьэмыщхьэу зрегъэхуэх. ЦIыхубз гуэр къоIэбэри ар зыбгъэдешэ, и куэщIым ирегъэтIысхьэри, и жыпым кIэнфет кърехри ирет:
— Къуэш цIыкIу уиIэщ иджы, уи закъуэ дыдэти. Зыри жыпIэркъыми, угуфIакъэ?
КIэнфетыр ишхыурэ ХьэпIатI къыдоплъей:
— Сыт абы щхьэкIэ сыщIэгуфIэнур: къуэшми шыпхъуми щIэупскIэн хуейкъэ?..
Тату Аслъэн.
ИлъэсыщIэ Iэнэм
Бабыщ гъэжьа, мыIэрысэ илъу
Бабыщ гъэкъэбзар зэгуамыгъэжу псы щIыIэкIэ ятхьэщI, хъыдан къабзэкIэ ялъэщIыж. Бабыщ гъущам и щIыбми и кIуэцIми шыгъурэ шыбжийрэ фIыуэ щахуэ. АдэкIэ мыIэрысэр, нэхъ цIыкIуурэ къыхахри, ятхьэщI, якIхэр кърач, ялъэщIыж. МыIэрысэхэр бабыщ кIуэцIым иралъхьэри, псы щIыIэ тIэкIу иракIэж, бабыщыр мастэIуданэкIэ зэгуадэж. Тебэм тхъу тIэкIу щахуэ, бабыщ кудар, и щIыбыр егъэзыхауэ, абы иралъхьэ, псы тIэкIу щIакIэ, хьэкулъэм ирагъэувэри, дакъикъи 10-15-кIэ ягъажьэ. Бабыщылым занщIэу вэгъу дахэ къищтэн щхьэкIэ, хьэкулъэр пщтыру щытын хуейщ. Ар тхъуэплъ дахэ хъуа иужькIэ, мафIэ цIыкIум тету хьэзыр хъуху ягъажьэ. Бабыщылыр жьамэ, и куэпкъым гуахъуэ е сапэ хэпIумэ щабэу хыхьэнущ, псы къыщIэжари яжьафэу щытщ. Ар хьэкулъэм кърахыжри и щIыбыр егъэзыхауэ тепщэчышхуэм иралъхьэ, Iуданэхэр къыхахыж. Ар Iэнэм зэпкърыхауи тебгъэувэми хъунущ, ауэ абы щыгъуэм лыр щIэхыу мэупщIыIу. ЩIакхъуэ и гъусэу пщтыру яшх.
Халъхьэхэр (цIыхуитху Iыхьэ):
бабыщу — 1,
мыIэрысэу — г 500,
бабыщ кIуэцIым иракIэ псыуэ — г 230-рэ.
Тебэм щахуэ тхъууэ — г 5.
Шыгъуу, шыбжийуэ — узыхуейм хуэдиз.
Къубатий Борис.
Хъыбар кIэщIхэр
Дауэ пхуэгъэгъуа?
Ахьмэд шыгукIэ бэзэрым къикIыжырт. И бэзэр Iуэхухэри хъарзынэу зэфIигъэкIати, адыгэ уэрэдыжьыр къыхидзарэ зригъэщIеикIауэ шыгум ист. ШитIыр апхуэдизкIэ уэдыкъуати, я дзажэналъэ къыхэпIиикIхэм утеуIуамэ, Ахьмэд жиIэ уэрэдым и макъамэр къыпхуигъэкIынт.
Ауэрэ здэкIуэм, щIалэ гъуэгурыкIуэ къыхуэзащ.
— КъитIысхьэ, ныбжьэгъу, уздэсшэнщ! – жиIащ Ахьмэд.
ГъуэгурыкIуэр шыгум къызэритIысхьэххэу, шитIыр зэпиплъыхьу хуежьащ.
— СлIо, ныбжьэгъу, шы уи щыпэлъагъу? Мы си шитIыр сыту хуабжьу зэпэплъыхьрэ?
ЗдэкIуэм нэсыху, гъуэгурыкIуэм зыри жиIакъым.
— Бэзэр кIуам зы дзажэ цIынэ къысхуащэхуати, схуэмыгъэгъуу хьэпIацIэм сфIызэщIищтащ, — жэуап итыжащ щIалэм, шыгум щелъэжым. — Е гъуэгу махуэрэ, хьэпIацIэ химыщIэу уэ мы уи шитIыр дауэ пхуэгъэгъуа?
Жануэс зэрыкIуэсар
Нанурэ Жануэсрэ жаIэри ди къуажэм зы щIалэрэ зы хъыджэбзрэ фIыуэ зэрылъагъуу дэст. Ауэ зэрышэу зы унагъуэу тIысыжыну Iэмал ягъуэтыртэкъым: Жануэс и адэ-анэм зратынур нэгъуэщI щIалэт.
— Жануэс, къуажэ псом дэр фIэкIа Iуэху яIэжкъым: кхъыIэ, мыпхуэдиз бэлыхьым дыхыумыгъэту къыздэкIуасэ, — жиIэри зэгуэр Нану хъыджэбзым елъэIуащ.
— Содэ, тхьэ, — арэзы хъуащ хъыджэбзыр.
ЕтIуанэ пщыхьэщхьэм щIалэм Жануэс шыгум иригъэтIысхьэщ, шыжьэрутIыпщу къуажэ уэрамым къыдэлъадэри, ищхъэрэкIэ иригъэзыхащ. Хъыджэбзым кIийуэ щIидзащ.
— Уэуэур си махуэщ!.. Сахь мыгъуэ!.. ЗалымыгъэкIэ сахь!
Бжэгъу кIэмщхьэмыфI иIыгъыу, зылI къапэуващ:
— КъэувыIэ!
— КхъыIэ, ди Iуэху къызумыхуэ!.. Сэ сфIэфIыпсу мыбы сыдокIуасэ! — Жануэс лIым елъэIуащ.
— НтIэ, емынэм щхьэкIэ укIийрэ? — щIэупщIащ лIыр.
— ЗалымыгъэкIэ сахьауэ къуажэм ятезгъэIуэнущи аращ, — жиIащ хъыджэбзым.
Дудар Хьэутий.
