Матвиенкэ Валентинэ: Къэбэрдей-Балъкъэрым къегъэлъагъуэ и социально-экономикэ IэнатIэм зэпIэзэрыту зэрызиужьыр
Мамыру зэдэпсэуным, зым къыдекIуэкI хабзэхэм адрейм пщIэ хуищIыным теухуауэ лIэщIыгъуэ куэдкIэ Урысейм щызэрагъэгъуэта дерсым мыхьэнэшхуэ иIэщ Iуэху инхэр зэпэщу зэфIагъэкIын и лъэныкъуэкIэ, жеIэ ФедерацэмкIэ Советым и УнафэщIым.
Матвиенкэ Валентинэ и хъуэхъу Правительствэм и Унэм гуфIэгъуэ зэхыхьэ щекIуэкIащ Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ Урысеймрэ я лъэпкъхэр зэрызэгухьэрэ илъэс 460-рэ зэрырикъум и щIыхькIэ.
ЗэIущIэм хэтащ Урысей Федерацэм и Федеральнэ Зэхуэсым ФедерацэмкIэ и Советым и УнафэщI Матвиенкэ Валентинэ, Урысей Федерацэм и Президентым и полномочнэ лIыкIуэу Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым щыIэ, Урысейм и ЛIыхъужь Белавенцев Олег, Абхъаз Республикэм и Президент Хаджимбэ Рауль, Осетие Ипщэм и Президент Бибилов Анатолий, Урысейм и Профсоюз Щхьэхуитхэм я федерацэм и УнафэщI Шмаков Виктор, Москва, Санкт-Петербург къалэхэм я лIыкуэхэр, Тэтэрстан Республикэм и Къэрал Советым и УнафэщI Мухаметшин Фарид, Ставрополь крайм и губернатор Владимиров Владимир,Битаров Вячеслав зи пашэ Осетие Ищхъэрэ — Алание Республикэм, Темрезов Рашид зи пашэ Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм, Евкуров Юнус-Бэч зи пашэ Ингуш Республикэм, КъумпIыл Мурат зи пашэ Адыгэ Республикэм цIыху гупышхуэ зыхэта я делегацэхэр, Шэшэн Республикэм, Башкортостан, Карелие республикэхэм я делегацэхэр, Урысей Федерацэм и Федеральнэ Зэхуэсым и депутатхэр, КъБР-м и Правительствэм, Парламентым, Конституцэ судым, Суд нэхъыщхьэм, Арбитраж судым, КъБР-м и Жылагъуэ палатэм, властым и федеральнэ органхэм я щIыналъэ къудамэхэм, хабзэхъумэ IэнатIэхэм, еджапIэ нэхъыщхьэхэм, муниципальнэ районхэмрэ къалэ округхэмрэ я щIыналъэ администрацэхэм я Iэтащхьэхэр, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм, политикэ партхэм, ветеран зэгухьэныгъэхэм, дин конфессие пажэхэм я лIыкIуэхэр.
Белавенцев Олег и псалъэ Урысеймрэ Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ я гимнхэр ягъэзэщIащ.
Урысейм и Президентым и полномочнэ лIыкIуэу Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым щыIэ Белавенцев Олег къэралым и Iэтащхьэ Путин Владимир и хъуэхъум къеджащ.
Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ Урысеймрэ я дзэ-политикэ зэгухьэныгъэм и мыхьэнэм щытепсэлъыхьым, полномочнэ лIыкIуэм къыхи-гъэбелджылыкIащ: «Илъэс 460-рэ и пэкIэ къэбэрдей цIыхубэм и лIыкIуэ нэхъ пажэ дыдэхэм унафэ къащтащ урыс лъэпкъым гурыIуэу икIи къуэту езы- хэм я лъэпкъэгъухэр хамэ зэрыпхъуакIуэхэм щахъумэн мурадкIэ Урысейм гухьэным теухуауэ.
Къэбэрдейхэм я щапхъэм ирикIуащ балъкъэрхэр, Кавказ Ищхъэрэм и адрей лъэпкъхэр.
Урысейм и тхыдэ псор щыхьэт тохъуэ — мамыр лэжьыгъэмрэ зауэмрэ текIуэныгъэхэр къыщыпхьыфынукъым уи къарухэр зэщIумыгъэуIуауэ. Илъэсищэ зыбжанэ и пэкIэ ар къагурыIуэрт кавказ лъэпкъхэм я пашэхэми. Мис абы лъандэрэ Урысейр лъэпкъ куэд щыпсэу къэралу къэгъуэгурыкIуэу жыпIэ хъунущ.
Иджыблагъэ Москва и Новоспасскэ къулъшырыфым и Знаменскэ члисэм, пщы Черкасскэхэ я кхъэхэр здэщыIэм, Москварэ Урысей псомрэ я Партриах Кирилл тхьэ щахуелъэIуащ а унэцIэм и лъабжьэр зыгъэтIылъахэм. Иджы ахэр Урысейм фIыгъуэ иIэным зэрыхуэлажьэр дигу къегъэкIыж Щихънагъ Патриархым пщы Черкасскэхэ иужьрей увыIэпIэ яхуэхъуа а къулъшырыф гъуэзэджэм фэеплъ пхъэбгъум.
Я адэ, Къэбэрдейм и пщышхуэ Идар Темрыкъуэ и фIэфIыныгъэкIэ православиер къищта иужь жор зэпщIыхалъхьэу Михаилрэ Мариерэ хъуа и къуэмрэ и пхъумрэ пэжыгъэкIэ Урысей къэралым къулыкъу хуащIащ.
Ди къэралым и тхыдэм увыпIэшхуэ щаубыдащ абыхэм къатехъукIахэу Романовхэ я лIакъуэм Iыхьлы яхуэхъуахэм икIи урысей пащтыхьхэм дзыхь зыхуащI икIи абыхэм я Iуэхухэр зыгъэкIуатэ цIыхухэу къэгъуэгурыкIуахэм. Абыхэм къэралым и сэбэп зыхэлъхэр пхагъэкIырт, и зыужьыныгъэм, ар къэралышхуэ хъуным, лъэпкъ куэд зыщыпсэу ди Хэкур хъумэным хэлъхьэныгъэшхуэ хуащIырт. А члисэм тхьэ зэрыщелъэIуар аргуэру щыхьэт техъуащ къэбэрдей цIыхубэмрэ Уры-сей Инымрэ я Iэтащхьэхэм лIэщIыгъуитхум нэс и пэ-кIэ къащта а унафэ гъуэзэджэм зэи мыкIуэщIыну мыхьэнэ зэриIэм.
Тхыдэм и дерсхэм дагъэлъагъу пщIэ зэхуэщIыным, зэдэлэжьэным, зэкъуэтыныгъэм, къэкIуэну зэман нэхъыфIым и лъабжьэр гъэтIылъыным зэрыхущIэкъум лъэпкъхэм я гъащIэм и IэнатIэ псори зэIузэпэщ зэращIыр. Абы къыхэкIыу ди зэхуэдэ къалэнщ тхыдэм къыдита ди къэзэуныгъэ нэхъыщхьэр — Урысейм лъэпкъ куэду зэхэт и цIыхубэм и зэкъуэтыныгъэр тхъумэныр. Дэ цIыхухэр зыгъэжэкъуэну хэт ди жагъуэгъу къарухэм гъуэгу етын хуейкъым.
БлэкIар зыщыдмыгъэгъупщкIэрэ, дэ къэкIуэнум дыхэплъэн, дяпэ итахэм ягъэтIылъа лъабжьэ быдэм, псом япэу лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм ящыщ цIыхухэм зэгъусэу къехъулIахэр лIыхъужьыгъэкIэ псыхьауэ къэзыгъэлъагъуэ напэкIуэцIхэр ди щIэгъэкъуэну дыкIуэтэн хуейщ.
Урысей къэралым и егугъуныгъэкIэ икIи Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыху псоми я лэжьыгъэкIэ абы и къулеигъэхэр къызэрагъэпэщащ. Лъэпкъ куэдым зэдай урысей щэнхабзэр къулей ящIащ тхакIуэхэу, узэщIакIуэхэу Нэгумэ Шорэ, Мечиев Кязим, Шортэн Аскэрбий, усакIуэ ЩоджэнцIыкIу Алий сымэ.
Усыгъэм хуэшэрыуэ фи лъахэгъухэу КIыщокъуэ Алим, Кулиев Къайсын, Къэшэж Иннэ, дирижёр Темыркъан Юрий, художник икIи скульптор Шемякин Михаил, режиссёр Сокуров Александр, апхуэдэу жылагъуэ лэжьакIуэхэм, еджагъэшхуэхэм, спортсмен лъэщ дыдэхэу, олимп чемпион бэнакIуэхэу Къардэн Мурат, Хъущт Аслъэнбэч, Мудрэн Беслъэн сымэ ди къэралым и мызакъуэу дуней псом щыцIэрыIуэщ.
Мы зэманым республикэм и цIыхухэм хэлъхьэныгъэ ин хуащI щIыналъэм и социльно-экономикэ зыужьыныгъэм, цIыхухэм я псэукIэр егъэфIэкIуэным, лъэпкъхэмрэ динхэмрэ яку дэлъ зэгурыIуэныгъэр гъэбыдэ-ным хуэунэтIа программэ инхэр гъэзэщIэным. Къэбэрдей-Балъкъэрым лэжьыгъэ IэнатIэщIэхэр къыщызэIуах, IуэхущIапIэхэр щызэфIагъэувэж. НэгъуэщI къэралхэм кърашхэр зэзыхъуэкIынухэр иджырей технологиехэр я лъабжьэу зыгъэхьэзыр мэкъумэш IэнатIэм жыджэру зеужь. Лъэщагъышхуэ бгъэдэлъщ Къэбэрдей-Балъкъэрым и гидроэнергетикэм.
Республикэм IэмалыщIэхэр къыхузэIуах хамэ къэрал, урысей инвесторхэр зыхэт проектхэм. Абыхэм ящыщу нэхъ инщ щIыдагъэ, щIыдагъэ-химие, транспорт-логист компаниехэр. Проектхэр зэрагъэзащIэм псом япэу бюджетым и лIэужьыгъуэ псоми яIэры-хьэ хэхъуэхэр нэхъыбэ ещI.
Мурад пыухыкIахэм хуэгъэза федеральнэ программэхэр зэрыщагъэзащIэм къыхэкIыу иужь илъэсищым я закъуэ Къэбэрдей-Балъкъэрым зи школ кIуэгъуэ мыхъуа сабийхэр щаIыгъ IуэхущIапIэщIэу 9 щаухуащ, 14 къыщагъэщIэрэщIэжащ. Абы и фIыгъэкIэ республикэм щыпсэу ныбжьыщIэхэм сабий садхэм тIысыпIэхэу мини 4,5-м нэблагъэ къахухэхъуащ. ШколыщIэхэр щаухуащ Налшык къалэм, Жэмтхьэлэ Ипщэ къуажэм, Безенги дэт школыр къагъэщIэрэщIэжащ. Абы и фIыгъэкIэ еджапIэхэм я тIысыпIэхэм 1000-м щIигъу къахэхъуащ. Инженер инфраструктурэр щIэкIэ зэрахъуэкI. Унэ ныкъуэкъутэхэм, кхъахэ хъуахэм цIыхухэр къыщIагъэкIыу ягъэIэпхъуэным теухуа программэр ягъэзащIэ. Абы къыщыгъэлъэгъуащ апхуэдэ унэхэу 187-м щыпсэу цIыху 2558-р тыншыгъуэ псо-ри здэщыIэ фэтэрыщIэхэмкIэ къызэрагъэпэщыныр.
ЩIыналъэр зэрыгушхуэщ хьэщIэ куэд къызэрыригъэблэгъэфыр. Иужь илъэсхэм турист кластерым жыджэру зеужь.
Iуащхьэмахуэ лъапэ и деж ятIэхэр кърихьэхыу псыдзэхэр къызэрыщиуам къиша тхьэмыщкIагъэм и пащхьэм республикэр щизэкъуакъым.
Федеральнэ центрыр и щIэгъэкъуэну къулейсызыгъэхэр гъэкIуэдыжынымкIэ штабым Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Юрий Александр и къуэм и унафэм щIэту зыхуеину Iуэху псори зэфIигъэкIащ щытыкIэр зэтес щIыжыным хуэунэтIауэ. Къэбэрдей-Балъкъэрым и къегъэлакIуэхэм я гъусэу абы елэжьащ гъунэгъу щIыналъэхэм — Къэрэшей-Шэрджэсым, Ставропольем, Осетие Ищхъэрэм — я лIыкIуэхэр, мыбдеж къыщагъэсэбэпащ Ипщэ дзэ округым и къарухэмрэ Iэмэпсымэхэмрэ. Ар аргуэру щыхьэт тохъуэ дяку дэлъ зэкъуэшыныгъэмрэ зэкъуэтыныгъэмрэ.
Ныбжьэгъу лъапIэхэ!
Мы гуфIэгъуэ махуэхэм си гум къыбгъэдэкIыу Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхухэм сехъуэхъуну сыхуейщ зэпIэзэрытыныгъэрэ мамырыгъэрэ яIэну, ефIэкIуэну икIи зыхуей ягъуэту псэуну. Ди Хэку иным и фIыгъуэ зыхэлъхэм фахуэлажьэу зэфIэвгъэкI IуэхуфIхэм дяпэкIи фехъулIэну си гуапэщ», — къыхигъэщхьэхукIащ Белавенцев Олег.
Къызэхуэсахэм захуигъэзащ Урысей Федерацэм и Федеральнэ Зэхуэсым ФедерацэмкIэ и Советым и УнафэщI Матвиенкэ Валентинэ. Палатэ ищхьэм и спикерыр яхуэгузэващ къэхъукъащIэ шынагъуэм хэкIуэдахэмрэ абы и лей зытехьахэмрэ я унагъуэхэмрэ благъэхэмрэ. НаIуэу зэрыщытщи, махуэ зыбжанэ и пэкIэ республикэм и щIыналъэм къылъэIэсащ къулейсызыгъэм и удын лъэщ — къаруушхуэ зиIэ ятIэпс къыщехащ. «Урысей Федерацэм и Президентым Урысейм и Правительствэм пщэрылъ щищIащ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и къэрал властым и органхэм я гъусэу цIыхухэм ядэIэпыкъуным икIи абыхэм я шынагъуэншагъэр къызэгъэпэщыным, ятIэпсыр къызэрехам и Iэужьхэр ягъэкIуэдыжыным теухуауэ»,- икIэщIыпIэкIэ къыхигъэбелджылыкIащ ФедерацэмкIэ Советым и УнафэщIым. Абы республикэм и цIыхухэм, и унафэщIхэм, МЧС-м и лэжьакIуэхэм, къэхъукъащIэ шынагъуэм и Iэужьхэр гъэкIуэдыжыным теухуа лэжьыгъэм хэта псоми фIыщIэшхуэ яхуищIащ бэшэчыгъэрэ лIыгъэрэ яхэлъу, щытыкIэ гугъухэм зэщIэгъэуIуауэ бгъэдыхьэфу зыкъызэрагъэлъэгъуам къыхэкIыу.
Матвиенкэ Валентинэ къыхигъэщхьэхукIащ Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ Урысеймрэ я лъэпкъхэр зэрызэгухьэ-рэ илъэс 460-рэ зэрырикъур тхыдэ пщалъэхэм ятепщIыхьмэ, мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхуу зэрыщытыр. Абы зэрыжиIамкIэ, зэрыщыту республикэм и тхыдэр щытщ а щIыналъэм и лъэпкъ лIыхъужьхэр ди зэхуэдэ Хэкум, ди зэхуэдэ сэбэп зыхэлъхэмрэ мурадхэмрэ псэемыблэжу зэрахуэлэжьам и щапхъэу.
«Къэбэрдей-Балъкъэрым и блэкIам и мызакъуэу, и иджырей зэманри гъуэзэджэщ. Республикэм къегъэлъагъуэ и социально-экономикэ IэнатIэм зэпIэзэрыту зэрызиужьыр. Промышленнэ инфраструктурэ лъэщапIэ ин зыбжанэ лажьэу яутIыпщащ. IэнатIэщIэхэр къызэрагъэпэщ. Езым и бюджетым и хэхъуэхэр къызэриIэтым и фIыгъэкIэ дотацэу къыхуэкIуэр зэпымыууэ егъэмащIэ», — жиIащ Матвиенкэ Валентинэ.
Абы апхуэдэу къыхигъэщхьэхукIащ иужь илъэсым республикэм и агропромышленнэ комплексым фIы и лъэныкъуэкIэ зэрызихъуэжар, про-мышленностым къыщIигъэкIым зэрыхэхъуар, транспорт, энергетикэ IэнатIэхэм зэрызаужьар. «Социальнэ зыужьыныгъэм, цIыхухэм я псэукIэр егъэфIэкIуэным гулъытэ ин хуащI. Лэжьыгъэшхуэ зэфIагъэкI анэхэмрэ сабийхэмрэ даIыгъын, егъэджэныгъэ IэнатIэм зрагъэужьын, медицинэ, щэнхабзэ IуэхущIапIэхэр къагъэщIэрэщIэн я лъэныкъуэкIэ.
Абы къыдэкIуэу мыхьэнэ ин иIэщ а экономикэ зыужьыныгъэм къыпэ-кIуэр я псэукIэкIэ, я хэхъуэхэм зэрызаIэтымкIэ, лэжьапIэ къагъуэтынымкIэ яIэ Iэмалхэм зэрызаубгъумкIэ зыхащIэным. Ар жылагъуэ-политикэ зэпIэзэрытыныгъэм и шэсыпIэ быдэщ. ФедерацэмкIэ Советым и Унафэ-щIым апхуэдэу гу лъаригъэтащ республикэм и турист IэнатIэм зригъэужьын зэрыхуейм. Абы мыхьэнэшхуэ иIэу къелъытэ республикэм и лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэмрэ конфессиехэмрэ яку дэлъ мамырыгъэр, зэгурыIуэныгъэр хъумэным. Мамыру зэдэпсэуным, зым къыдекIуэкI хабзэхэм адрейм пщIэ хущIыным теухуауэ Урысейр лIэщIыгъуэ куэд хъуауэ зытет гъуэгум мы зэманым мыхьэнэшхуэ иIэщ къалэн инхэр зэфIагъэкIын, я шынагъуэншагъэр зэгъусэу зэтраухуэн папщIэ.
Къэдгъэлъэгъуэнщи, Парламент зэхуаку зэгухьэныгъэм и 137-нэ Ассамблееу дызыхуэкIуэ мазэм Санкт-Петербург щызэхуэсынум зыщытеп-сэлъыхьыну Iуэхугъуэ нэхъыщхьэм зэреджэр мыращ: «Щэнхабзэ плюрализмэмрэ мамырыгъэмрэ дин, лъэпкъ зэпыщIэныгъэхэмкIэ хуэкIуэн». Дэ нэгъуэщI къэралхэм ящыщ ди лэжьэгъухэм абы и лъэныкъуэкIэ дазэрыдэгуэшэн диIэщ, Къэбэрдей-Балъкъэрым хузэфIэкIахэри хэту», — къыхигъэщхьэхукIащ Матвиенкэ Валентинэ.
Республикэм и блэкIамрэ и иджы-рей лъэхъэнэмрэ теухуауэ доклад ищIащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Юрий:
«ПщIэ зыхуэсщI ныбжьэгъухэ! Ныбжьэгъу лъапIэхэ!
Нобэ дэ догъэлъапIэ Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ Урысеймрэ я лъэпкъхэр зэрызэкъуэувэрэ илъэс 460-рэ зэрырикъур. Ар ди республикэм и цIыху псоми яIэт тхыдэ мыхьэнэ ин дыдэ зиIэ Iуэхущ, Урысей Федерацэм и лъэпкъхэм я зэкъуэшыгъэмрэ зэныбжьэгъугъэмрэ я гуфIэгъуэу къалъы- тэ.
Мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхум егъэщIылIа гуфIэгъуэхэм хэтын папщIэ дэ къытхуеблэгъащ хьэщIэ лъапIэхэр — Урысей Федерацэм и Федеральнэ Зэхуэсым ФедерацэмкIэ и Советым и УнафэщI Матвиенкэ Валентинэ Иван и пхъур, Урысей Федерацэм и Президентым и полномочнэ лIыкIуэу Кавказ Ищхъэ- рэ федеральнэ округым щыIэ, Урысейм и ЛIыхъужь Белавенцев Олег Евгений и къуэр, Абхъазымрэ Осетие Ипщэмрэ я делегацэхэу республикэм я президентхэу Хаджимбэ Рауль Джу-мыкъуэ и къуэмрэ Бибилов Анатолий Илья и къуэмрэ, Москварэ Санкт-Петербургрэ я делегацэхэр, Тэтэрстан Республикэм и делегацэу Къэрал Советым и УнафэщI Мухаметшин Фарид Хайрулла и къуэр, Ставрополь крайм и делегацэу Владимиров Владимир Владимир и къуэр зи пашэр, Осетие Ищхъэрэ — Алания Республикэм и делегацэу Битаров Вячеслав Залым- хъан и къуэр зи пашэр, Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и делегацэу Темрезов Рашид Бориспий и къуэр зи пашэр, Ингуш Республикэм и делегацэу Евкуров Юнус-Бэч Баматгирей и къуэр зи пашэр, Адыгэ Республикэм и делегацэу КъумпIыл Мурат Къэрал-бий зи пашэр, Шэшэн Республикэм, Башкортостан, Карелие республикэхэм я делегацэхэр, нэгъуэщI хьэщIэ лъапIэхэр.
Хуит сыфщI Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентымрэ пра-вительствэмрэ, ди цIыху псоми я цIэкIэ хьэщIэ лъапIэхэм сэлам гуапэ есхыну икIи къытхуащIа гулъытэмрэ дызэрыдаIыгъамрэ папщIэ фIыщIэшхуэ яхуэсщIыну.
Ди гуфIэгъуэ махуэм хэтыну пщIэ зыхуэсщI хьэщIэхэр къызэрыкIуар аргуэру щыхьэт тохъуэ лъэпкъ куэд щыпсэу ди къэралым и цIыхухэу зи лэжьыгъэкIэ Урысей Иныр икIи лъэщыр къызэзыгъэпэщахэм мыкъутэжыну зэкъуэтыныгъэ яку зэрыдэлъым.
Гум ехуэбылIэу икIи купщIафIэу щыт псалъэхэмкIэ къызэрыдэхъуэхъуам къыхэкIыу фIыщIэ щхьэхуэ хуэсщIыну сыхуейщ ди Президент Путин Владимир Владимир и къуэм. А псалъэхэр къызыбгъэдэкIыфынур зи къэралымрэ абы лъэпкъ куэду зэхэт и цIыхубэмрэ фIы дыдэу икIи псэемыблэжу зылъагъу Iэтащхьэрщ, Урысей къэралыр нэхъри лъэщ хъуныр, зэщIэгъэгъэныр, абы и цIыхухэм насыпрэ ефIэкIуэныгъэрэ яIэныр зи щхьэ Iуэху фIыгъуэ нэхъыщхьэу къэзылъытэ унафэщI Iущырщ.
Къэралым и Президентым Къэбэрдей-Балъкъэрым и ехъулIэныгъэхэм пщIэшхуэ къызэрыхуищIар республикэм и цIыхухэм гуапэу къазэрехъуэхъуар щытщ ди Хэкум дыхуэлэжьэнымкIэ ехъулIэныгъэщIэхэр къэтхьыным дызытезыгъэгушхуэ къару лъэщу.
Ныбжьэгъу лъапIэхэ!
Урысейм и лъэпкъхэм я зэкъуэтыныгъэм и къарум и инагъыр зыхэплъагъуэр гуфIэгъуэхэм я закъуэкъым, атIэ псом хуэмыдэу гъэунэхуныгъэ хьэлъэхэм я зэманырщ. Ар дэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым, аргуэру хьэкъ щытщыхъуащ ди республикэм къэхъукъащIэ шынагъуэр къыщебгъэрыкIуа иужьрей махуэхэм. Дэ зыхэтщIащ федеральнэ министерствэхэмрэ ведомствэхэмрэ, республикэхэм, крайхэм, областхэм я нэхъыбэм щыпсэухэм зыкъызэрытщIагъакъуэр икIи къыддэIэпыкъуну зэрыхьэзырыр. Мис апхуэдэ зэкъуэш дэIыгъыныгъэм и фIыгъэкIэщ дэ зэхуэдэ къарукIэ пIалъэ кIэщIым а къэхъукъащIэм и Iэужьхэр гъэкIуэдыжын зэрытхузэфIэкIар. Зэхэплъхьэжмэ, а псори аргуэру белджылыуэ щыхьэт тохъуэ ди зэкъуэтыныгъэр, Урысей къэралым и къарумрэ лъэщагъымрэ гъунапкъэншэу зэрыщытым. Згъуэта Iэмалыр къэзгъэсэбэпкIэрэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыху псоми я цIэкIэ федеральнэ Правительствэм, Граждан зыхъумэжыныгъэмкIэ, къызэрымыкIуэ щытыкIэхэмкIэ, къэхъукъащIэ шынагъуэхэм я Iэужьхэр гъэкIуэдыжынымкIэ министерствэм, Урысей Федерацэм ЗыхъумэжыныгъэмкIэ и министерствэм, ТранспортымкIэ и министерствэм, езыхэм я щхьэкIэ а IуэхущIапIэхэм я унафэщIхэм фIыщIэшхуэ яхуэсщIыну сыхуейщ къыпхуэмылъытэным хуэдизу республи-кэм къызэрыдэIэпыкъуам, Iуэхум куууэ зэрыхащIыкIыр къагъэлъагъуэу зэфIэгъэувэжыныгъэ лэжьыгъэхэр псынщIэу зэрырагъэкIуэкIам къыхэкIыу.
Щхьэхуэу фIыщIэ яхуэсщIыну сыхуейт Москварэ Санкт-Петербургрэ, Тэтэрстаным, Ставропольем, Къэбэрдей-Балъкъэрым, Урысей Федерацэм и нэгъуэщI щIыналъэхэм я артист, гъуазджэхэм я лэжьакIуэ, творческэ коллектив пажэхэм, Тенджыз ФIыцIэ флотым и творческэ коллективхэм. Пасэу щIадзэри, абыхэм егугъуу икIи гукъыдэжышхуэ яIэу зыхуагъэхьэзыращ нобэрей махуэшхуэм и гуфIэгъуэ программэр ягъэдэхэным. Си гугъэщ Iуэхухэм я программэм концерт Iыхьэр хэдгъэкIыну дызыщыгъуазэ щхьэусыгъуэхэм къыхэкIыу къэтщта унафэр абыхэм зэхащIыкIыну. Си фIэщ мэхъу дяпэкIэ дэ гуфIэгъуэ зэхыхьэхэр къыщIызэдгъэпэщыну IуэхуфI куэд къызэрытпэплъэр.
ПщIэ зыхуэсщI ныбжьэгъухэ!
Къэбэрдей-Балъкъэрыр Урысей къэралым зэрыхыхьар тхыдэм къыщыхъуа Iуэху инщ икIи абы къэбэрдей, балъкъэр лъэпкъхэм я дежкIэ мыхьэнэшхуэ дыдэ иIащ. КъэткIуа зэманым дриплъэжмэ, дэ белджылыуэ долъагъу дыкъызытехъукIахэм илъэс 460-рэ и пэкIэ къыхаха гъуэгум и мыхьэнэр къыпхуэмылъытэн зэрыхуэдизыр. Урысейм зэрыгухьар къэбэрдейхэмрэ балъкъэрхэмрэ къригъэ-лащ зэпэщIэуэныгъэхэм, хамэ къэрал зэрыпхъуакIуэхэм яубыдынымкIэ икIи зэтраукIэнымкIэ щыIа шынагъуэм. Абы къызэригъэпэщащ а лъэпкъхэм дяпэкIэ заужьыныр. Кърым хъаныгъуэм, Тырку сулътIаным, Ираным и шахым я геополитикэ сэбэп зыхэлъхэм яку къыдэхута къэбэрдейр мызэ-мытIэу щыхупIэм щхьэщытащ. Япэ къэбэрдей еджагъэшхуэ, тхыдэдж Нэгумэ Шорэ итхащ: «ЗэблэкIыгъуэ инхэм я лъэхъэнэр къэблэгъат. Ар къэсамэ, къэбэрдейр политикэ и лъэныкъуэкIэ хэкIуэдэжыну къыщIэкIынут». Бий гущIэгъуншэхэм икIи Iэмалшыхэм япэщIэтын папщIэ къэбэрдейхэмрэ балъкъэрхэмрэ къакъуэтыну икIи къащхьэщыжыну къару лъэщ хуейт. Ар Урысейр, абы лIыгъэ зыхэлъ и цIыхубэ гъуэзэджэр арауэ къыщIэкIащ.
НаIуэу зэрыщытщи, адыгэ лъэпкъхэр урыс къэралым хыхьэныр тыншу екIуэкIакъым. Ар зымыдэ ныкъуэкъуэгъу куэд щыIэт, абыхэм лъэпкъхэм я тепщэхэри яхэту. АрщхьэкIэ дыкъызытехъукIахэм ящыщу нэхъ жыжьэрыплъэхэм икIи зэхэщIыкI зиIэхэр щызэкъуэуващ я цIыхубэр кърагъэлыным хуэгъэзауэ яIэ хъуэпсапIэ закъуэм и пащхьэм, ахэр хущIэкъуащ Урысейм гъунэгъу зыхуащIыным.
Жаней, беслъэней, къэбэрдей лъэпкъхэм я тепщэ гупхэм я лIыкIуэхэр хэту 1552, 1555, 1557 гъэхэм Москва кIуа посольствэхэм я фIыгъэкIэ иужьрейхэм Урысейм дзэ-политикэ союз иращIылIащ. А зэгухьэныгъэр иужькIэ щIагъэбыдащ 1561 гъэм Грозный Иван къэбэрдей пщышхуэм ипхъу Гуащэнэ — жор пщIэхалъхьэу иужькIэ Марие хъуар — къишэри. А лъэхъэнэ дыдэм къэбэрдеипщхэр Урысейм кIуэуэ хуежьащ къулыкъу щащIэну. Ахэращ Урысейм щыцIэрыIуэ Черкасскэхэ я лъэпкъыр къызытехъукIари.
Ди гуфIэгъуэм и пэ къихуэу фокIадэм и 5-м Москва къалэм и кум щыIа Новоспасскэ къулъшырыфым, щIыхьышхуэ зиIэ а лъэпкъым щыщ-хэр зыщIэлъым, Фэеплъ пхъэбгъу гуфIэгъуэкIэ къыщызэIуахащ. Абы дыщэ хьэрфхэмкIэ мыпхуэдэ псалъэхэр къыхэIущIыкIащ: «Мыбдеж, Новоспасскэ къулъшырыфым и Знаменскэ члисэм щIэлъщ Черкасскэ пщыхэм я лIакъуэр. Черкасскэ пщыхэр (Темрыкъуэ, Къамболэт, Сэнджэлей, Бекович сымэ я щIэблэхэр) къызыхэкIар къэбэрдейм щыщ шэрджэсхэрщ. 1561 гъэм къыщыщIэдзауэ абыхэм Къэрал УнафэщIым Москва къалащхьэм къулыкъу щыхуащIащ, пащтыхь Иван IV Темрыкъуэ ипхъу Марие щхьэгъусэ хуэхъуа иужь. Хэкум и къуэ пэжхэм яхэтащ генералиссимусрэ канцлерышхуэрэ, губернаторхэмрэ дзэхэм я Iэтащхьэхэмрэ, боярхэм я думэм пщIэ зыщыхуащIу хэта цIыху 14. Къулыкъу зэмылIэужьыгъуэхэм пэрытурэ, Черкасскэхэм хэлъхьэныгъэшхуэ хуащIащ Урысей къэралыгъуэр зэфIэувэным.
Ди япэ итахэм я фэеплъу икIи Къэбэрдей-Балъкъэрым и лъэпкъхэмрэ Урысеймрэ зэрызэкъуэувэрэ илъэс 460-рэ щрикъум мы пхъэбгъур къыфхуэарэзы щIэблэм ягъэуващ».
Iуэхугъуэм мыхьэнэшхуэ хилъхьащ Москва къалэмрэ Урысей псомрэ я Патриарх Кирилл абы зэрыхэтам икIи и тхьэлъэIумкIэ тхыдэм къыхэнэну лъэбакъуэ ичащ, ди япэ итахэм Хэкум — Урысейм — хуаIа псэ зэкъуэтыныгъэр щIигъэбыдэу, Къэбэрдей-Балъкъэрым и лъэпкъ псоми пщIэ къахуищIащ. Дэ хуабжьу фIыщIэ худощI икIи дыхуэарэзыщ Щихъышхуэм щIыхьрэ гулъытэрэ къызэрытхуищIам папщIэ.
Урысеймрэ Къэбэрдеймрэ зэпэгъунэгъу зэрыхъуамрэ зэгурыIуэныгъэ зэрызэращIылIамрэ, псом япэрауэ, къыхэкIащ тырку-кърым зэрыпхъуакIуэхэм япэщIэтынымкIэ я мурадхэр зэрызэтехуэм. Урысейм и деж Къэбэрдейм, иужькIэ Балъкъэрым къыщагъуэтащ къыщхьэщыжакIуэ лъэщрэ укъэзымыгъэпцIэну хъумакIуэрэ. Ди адэжьхэми хьэлэлу ягъэзэщIащ зэгурыIуэныгъэм и къалэнхэр, Урысей къэралыгъуэм ипщэкIэ щиIэ гъунапкъэхэр яхъумэкIэрэ, урыс лъэпкъым дэщIыгъуу хамэ къэрал зэрыпхъуакIуэ бжыгъэншэхэм псэемыблэжу япэщIэтащ.
Зыуэ щыт Хэкур нэгъуэщI къэрал зэрыпхъуакIуэхэм щыхъумэнымкIэ, Урысей къэралыгъуэр ухуэнымрэ гъэбыдэнымкIэ зэгъусэу ирагъэкIуэкIа Iуэхугъуэхэм къэбэрдейхэмрэ балъкъэрхэмрэ урыс лъэпкъым хуаIэ зэкъуэшыныгъэр ягъэбыдащ.
Урысей империем къыхэхута иужь-кIэ къэбэрдейхэмрэ балъкъэрхэмрэ хуэм-хуэмурэ хэзэгъащ социально-экономикэ щытыкIэщIэм, мамыр гъащIэр зэтрагъэуващ, урысей, къухьэпIэ-европэ щэнхабзэ лъапIагъэхэмрэ ехъулIэныгъэхэмрэ зыхащIащ. Къэбэрдей-Балъкъэрым и лъэпкъхэр Урысейм зэрыкъуэувар а лъэхъэнэм щытыкIэщIэм ихьащ икIи Урысей империем и хабзэхэм теувэкIэрэ къэбэрдейхэмрэ балъкъэрхэмрэ Iэмал ягъуэтащ дунейм щынэхъ лъэщ дыдэхэм ящыщ къэралыгъум и зэфIэкIхэр къагъэсэбэпыну.
Урысей къэралыгъуэм зэрыхыхьар сэбэп хъуащ экономикэмрэ сатумрэ заужьынымкIэ, бгырысхэм цIыхугъэмрэ узэщIыныгъэмрэ яхэпщэнымкIэ. Адыгэ, балъкъэр куэд щагъэсащ, щрагъэджащ, урыс щэнхабзэм щыхагъэгъуэзащ Москварэ Санкт-Петербургрэ. Бгырысхэр пэрыт урыс, дунейпсо щэнхабзэм хэгъэгъуэзэнымкIэ мыхьэнэшхуэ иIащ урыс литературэм. Абы и фIыгъэкIэ узэщIыныгъэ Iуэхугъуэр къэхъеящ, къэбэрдей, балъкъэр лъэпкъхэм я лъэпкъ, хэкупсэ зэхэщIыкIым зригъэужьу.
А лъэхъэнэращ анэдэлъхубзэмкIэ тхыбзэ къызэгъэпэщыным ехьэлIауэ, Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ лэжьыгъэхэр щызэхаублар, Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ я политикэ, социально-экономикэ гъащIэм, къэбэрдейхэмрэ балъкъэрхэмрэ къадекIуэкI зэхэтыкIэм, жылагъуэ, унагъуэ псэукIэм теухуауэ лъэпкъ интеллигенцэм и япэ тхыгъэхэр дунейм къыщытехьар.
Исмэхьил-бей, Нэгумэ Шорэ, Хъан-Джэрийрэ Къаз-Джэрийрэ, ХьэтIохъущокъуэ Къазий, Урусбиевхэ Исмэхьилрэ Хьэмзэтрэ, Балкаруков Ис-лъам сымэ, нэгъуэщIхэми, Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхыдэмрэ щэнхабзэмрэ и дыщэ гъэтIылъыгъэм хыхьэхэм, программэхэр зэхалъхьэу хуежьащ къэбэрдей, балъкъэр лъэпкъыр хуэм-хуэмурэ Европэмрэ дуней псомрэ я экономикэ, щэнхабзэ гъащIэм урысей къэралыгъуэмкIэ зэрыхыхьэным теухуауэ.
Къэбэрдей, балъкъэр лъэпкъым я гъащIэм унэтIыныгъэщIэ иритащ блэкIа лIэщIыгъуэм и 20 гъэхэм я пэщIэ-дзэм абыхэм Урысей Федерацэм хэт автоном къэхъуныгъэ теплъэ иIэу лъэпкъ къэралыгъуэ зэрагъуэтам. Абы къыщылъытат къэбэрдейхэмрэ балъкъэрхэмрэ я лъэпкъ щхьэхуэныгъэ-хэр, экономикэ, социальнэ зэхущытыкIэхэр, псэукIэр, щэнхабзэр, тхыдэр адрейхэм къазэрыщхьэщыкIыр. Автономие къызэрызэрагъэпэщам Iэмал гъуэзэджэхэр къахузэIуихащ къэрал, экономикэ, щэнхабзэ ухуэныгъэхэм я лъэныкъуэкIэ. Урыс, ди къэралым и адрей лъэпкъхэм я дэIэпыкъуныгъэкIэ, республикэм щыпсэухэм зэфIэкI зэрабгъэдэлъымрэ я псэемыблэж лэжьыгъэмрэ я фIыгъэкIэ Къэ-бэрдей-Балъкъэрым щыщIэхуэбжьащ экономикэ, социальнэ, щIэныгъэ, щэнхабзэ зыужьыныгъэм.
Лъэпкъ тхыбзэ, печать къызэрызэрагъэпэщар, егъэджэныгъэм зэрызиужьар къежьапIэ лъэщ хуэхъуащ къэбэрдей-балъкъэр литературэ, щIэныгъэ, гъуазджэ къэунэхуным. Автоном къэралыгъуэ щаIа илъэсхэращ ди лъэпкъхэм дуней псом тыгъэ щыхуащIар усакIуэ, тхакIуэ цIэрыIуэхэу ПащIэ Бэчмырзэ, Мечиев Кязим, ЩоджэнцIыкIу Алий, Кулиев Къайсын, КIыщокъуэ Алим, Зумакуловэ Танзиля, иджырей музыкант гъуэзэджэ Темыркъан Юрий, щIэныгъэлI ахъырзэманхэу Залиханов Михаилрэ Къумахуэ Мурадинрэ.
Ди лъэпкъхэм мыкъутэжын я зэ-къуэтыныгъэмрэ зэныбжьэгъугъэмрэ къару лъэщ иIэу къызэрыкъуэхащ Хэку зауэшхуэм и лъэхъэнэм. Къэбэрдей-Балъкъэрым и къуэхэмрэ и пхъухэмрэ, къэрал псом и адрей лъэпкъхэм ядэщIыгъуу, Хэкум и пщIэмрэ хуитыныгъэмрэ яхъумащ. Ди лъахэгъу мин 60-м щIигъу щызэуащ Хэку зауэшхуэм и фронтхэмрэ партизан гупхэмрэ. Абыхэм ящыщу мин 40-м щIигъум зэуапIэ губгъуэм я псэр щатащ.
Дэ ди щхьэр яхудогъэщхъ я псэр щIату Хэкум и щхьэхуитыныгъэр зыхъумахэм, Москварэ Сталинградрэ, Курскрэ Днепрэ я деж щекIуэкIа гущIэгъуншэ зауэхэм хэкIуэдахэм, блокадэ зращIылIа Ленинград мэжэщIалIагъэмрэ щIыIэмрэ щиукIахэм. Дауи, дэ зэи тщыгъупщэнукъым икIи сыт щыгъуи фIыщIэ мыухыж яхуэтщIынущ ди къэралым и лъэпкъ псоми щыщхэр зыхэта совет зауэлIхэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIыналъэр фашист зэрыпхъуакIуэхэм къаIэщIэгъэкIыжынымкIэ лIыгъэрэ псэемыблэжыныгъэрэ къызэрагъэлъэгъуам къыхэкIыу.
Зауэм и лъэхъэнэм зэрахьа лIыгъэмрэ хахуагъэмрэ къыхэкIыу Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщ цIыху 33-м «Совет Союзым и ЛIыхъужь» цIэ лъапIэр къыфIащащ, плIым ЩIыхьым и орден псоми и кавалер хъуащ, мин 12-м щIигъум зауэ орденхэмрэ медалхэмрэ къратащ.
Абыхэм я фэеплъ нэхур ди нобэрей щIэблэмрэ къэкIуэнухэмрэ щапхъэ яхурехъу хэкупсэу щытынымкIэ, псэм и быдагъымкIэ, зышыIэныгъэмкIэ, къалэнымрэ Хэкумрэ яхуэпэжынымкIэ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым, къэралми хуэдэу, зауэм мылъку хэщIыныгъэшхуэ къыхуихьащ. Республикэм щыпсэухэм я псэемыблэж лэжьыгъэм, ди къэралым и адрей лъэпкъхэм я дэIэпыкъуныгъэм я фIыгъэкIэ, Къэбэрдей-Балъкъэрыр зэман кIэщIым къриубыдэу зэхэкъутэныгъэм къикIащ. 1950 гъэм ирихьэлIэу республикэм и промышленностым псори зэхэту къилэжьыр зауэм и пэ ита лъэхъэнэм щIригъэгъуат, мэкъумэш хозяйствэр щытыкIэ гугъум къикIат, егъэджэныгъэ, щагъэхъуж, щэнхабзэ-узэщIакIуэ IэнатIэхэр зэфIагъэувэжат.
Зауэ нэужь илъэсхэм республикэм нэхъ псынщIэжу зиужьу хуежьащ. Промышленнэ, мэкъумэш продукцэу къалэжьым хэхъуащ, зыужьыныгъэ лъэщ ягъуэтащ щIэныгъэм, щэнхабзэм, узыншагъэр хъумэнымрэ егъэджэныгъэмрэ, цIыхухэр нэхъ зэпэщауэ псэу хъуащ.
ИкIи совет лъэхъэнэм хиубыда Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхыдэм хэт дапхуэдэу хущытми, къыхэгъэщыпхъэщ, а илъэсхэращ ди республикэм и экономикэ, щэнхабзэ зэщIэгъэгъэныгъэр щыщыIар.
Дэ пщIэшхуэ яхудощI а лъэхъэнэм щыIахэм зэфIагъэкIахэм, зи гуащIэкIэ, акъылкIэ, зышыIэныгъэкIэ Къэбэрдей-Балъкъэрыр зыухуахэмрэ абы зезыгъэужьахэмрэ, фIыщIэ ин пылъу дигу къыдогъэкIыж Къалмыкъ БетIалрэ Энеев Магомедрэ, Къатхъэн Назиррэ Мусукаев Ахъмэтрэ, Къэрэшей Хьэжумаррэ Боровицкий Иванрэ, Мэлбахъуэ Тимборэрэ Уянаев Чомайрэ, Ахъуэхъу Аслъэнбийрэ Дохъушокъуэ Мусэрэ, Казаков Исхьэкърэ Мамхэгъ Михаилрэ, Елисеев Евгенийрэ КIуэкIуэ Валерийрэ, республикэм и къэрал нэгъуэщI лэжьакIуэ гъуэзэджэхэр.
ПщIэ зыхуащI ныбжьэгъухэ!
БлэкIа илъэсищэм и 90 гъэхэм я пэщIэдзэм демократиер зи лъабжьэ зэхъуэкIыныгъэхэм, экономикэм зиужькIэрэ цIыхубэм я гъащIэр егъэфIэкIуэным я телъхьэу къыхэтха зыужьыныгъэм я фIыгъэкIэ Къэбэрдей-Балъкъэрыр ефIэкIуэныгъэм и гъуэгум тету ирокIуэ.
Урысей Федерацэм хуитыныгъэ псори щызиIэ и субъекту щыткIэрэ, конституцэкIэ иIэ хуитыныгъэхэм япкъ иткIэ социально-экономикэ политикэр еубзыху икIи егъэзащIэ, урысей реформэхэм, зыуэ щыт экономикэмрэ хабзэмрэ тету.
Дэ фIы дыдэу къыдгуроIуэ, ди лъэпкъхэм я къэкIуэнур елъытащ псынщIэу зызыхъуэж нобэрей гъащIэм Къэбэрдей-Балъкъэрым щиубыдыф увыпIэм зэрелъытар. Абы къыхэкIыу ди мурадщ — зэман гъунэгъу дыдэм республикэр индустриально-технологиекIэ зызыужьа, демократие жылагъуэ тщIыну.
А мурадыр зэрызэдгъэхъулIэну Iэмалхэр убзыхуакIэщ. Ар — технологие пэрытхэр и лъабжьэу экономикэр къэгъэщIэрэщIэнырщ. Ар — гъэзэщIакIуэ, хабзэгъэув властым хъер къыпыкIыу дэлэжьэн граждан жылагъуэ зэфIэгъэувэнырщ, политикэ партхэмрэ жылагъуэ зэщIэхъееныгъэхэмрэ сэбэпынагъ хэлъу ягурыIуэнырщ, властымрэ жылагъуэмрэ я зэкъуэтыныгъэр къызэгъэпэщынырщ.
Абы щыгъуэми къыдгуроIуэ, къэкIуэнур дыухуэкIэрэ, дэ куууэ тщIэн хуейщ икIи зыщыдгъэгъупщэ хъунукъым блэкIар, ди япэ итахэм я Iущагъыр, нэхъыжьхэм я Iуэху еплъыкIэр, абыхэм гъащIэм къыхаха дерсхэр, щIэныгъэр, лъэпкъыр, Хэкур фIыуэ лъагъуныр тегъэщIапIэ тщIыпхъэщ. Ахэр и лъабжьэущ пщэдейрей махуэм хуиту дыщыхуэплъэфынур.
Урысей Федерацэм и Президент Путин В. В. къыхегъэщ: «Ди къэралым, лъэпкъищэхэм я зэхуэдэ унэ хъуам, дежкIэ нэхъыщхьэр цIыху-бэм я зэгурыIуэныгъэрщ, аращ ди къэралым и джэлэс нэхъыщхьэ дыдэр. Мыбдежым лъабжьэ быдэ щыдиIэщ дэ, къыпещэ абы. Ар лIэщIыгъуэ бжыгъэкIэрэ зэдгъэпэща фIыгъуэщ».
Нобэ Къэбэрдей-Балъкъэрым щопсэу икIи щолажьэ лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэ куэдым къахэкIахэр. Адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ, урысхэмрэ белорусхэмрэ, абхъазхэмрэ къэрэшейхэмрэ, осетинхэмрэ шэшэнхэмрэ, журтхэмрэ ингушхэмрэ, куржыхэмрэ дагъыстэнхэмрэ, ермэлыхэмрэ азербайджанхэмрэ, тэтэрхэмрэ нэмыцэхэмрэ, украинхэмрэ корейхэмрэ — жыпIэнурамэ, лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэ пщIы бжыгъэхэм я лIыкIуэхэм, мамыру зэдэпсэууэрэ, егугъуу къызэрагъэпэщ цIыхур псэун папщIэ зыхуеину псори.
Республикэм щыпсэу лъэпкъ псоми яку дэлъ зэгъунэгъуфI, зэныбжьэгъуфI зэхущытыкIэхэр тхъумэныр, ахэр нэхъри дгъэбыдэныр ди къалэну къыдолъытэ. ЗэпэщIэтыныгъэмрэ гужьгъэжьымрэкъым, атIэ акъылыфIэу, мамырщIэкъуу щытынырщ, зэгурыIуэнырщ, зэдэIэпыкъунырщ — мис ахэращ Къэбэрдей-Балъкъэрым ис лъэпкъхэр зэкъуэзыгъэувэн хуейр.
Дэ псоми къытхуиухар зыщ, зыщ ди тхыдэр — дызэгъусэнырщ, дызэкъуэту гъащIэщIэ дыухуэнырщ, ХХI лIэщIыгъуэм и гъуэгу мытыншхэм зэгъусэу дрикIуэнырщ.
Республикэм и къэрал властым и органхэр хъарзынэу ядолажьэ дин IуэхущIапIэхэми. ДяпэкIи дгъэбыдэнущ абыхэм яхудиIэ пыщIэныгъэхэр, зи динхэр зэтемыхуэ цIыху-хэм яку дэлъ пщIэмрэ дзыхьымрэ. Дуней псор терроризмэмрэ экстремизмэмрэ къапкърыкI шынагъуэм щигъэгулэз мы зэманым дэ икъукIэ сакъыу дахущытыпхъэщ а щытыкIэм къыдэкIуэнкIэ хъуну гугъуехьхэм.
Дэтхэнэ зы лъэпкъми къыдекIуэкI и щэнхабзэ, лъэпкъ щхьэхуэныгъэхэр мы зызыхъуэж дунейм хэмыкIуэдэн щхьэкIэ дэ тхъумэжын хуейщ ди лъабжьэр, анэдэлъхубзэр, щэнхабзэр, псэкупсэ къулеигъэхэмрэ къыддекIуэкI хабзэхэмрэ. Апхуэдэ щIыкIэкIэщ тегушхуауэ зэрызыбужьыфынур, зыми емыщхь уи фIыгъуэхэр пхъумэу лъэпкъыуи укъыщызэтенэнур. Абы къыдэкIуэуи мыхьэнэшхуэ иIэщ адыгэбзэмрэ балъкъэрыбзэмрэ зегъэужьыным урысыбзэм къахуищIа, иджыри къахуищI хэлъхьэныгъэхэр, Урысейм и адрей лъэпкъхэми я щэнхабзэхэм хуэдэу, ди лъэпкъхэм я щэнхабзэхэми зегъэужьыным, ахэр нэхъ бей щIыным ар зэрыхуэлажьэр зыщыдмыгъэгъупщэным. Ди Президент Путин В. В. къызэрыхигъэщащи: «Урысыбзэр ди дежкIэ — ар къэралыбзэщ, лъэпкъхэр зэрызэрыщIэщ икIи ар зыкIи пхузэхъуэкIынукъым, ар лъэпкъ куэду зэхэт ди къэралым щыпсэухэр псэкIэ зэрызэпыщIа джэлэс нэсщ».
Ныбжьэгъу лъапIэхэ!
Дэтхэнэ зы лъэпкъри хуитщ зэрызиужьыну гъуэгур езым иубзыхужыну, и дарэгъухэр къыхихыжыну, и жылагъуэр зытетыну политикэ ухуэкIэр, и экономикэр зэтриухуэну, и шынагъуэншагъэр къызэригъэпэщыну. Лъэпкъхэм я дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ апхуэдэ лъэбакъуэхэр зэрачынум егупсысыну мызэ-мытIэу къахуихуащ адыгэ, балъкъэр лъэпкъхэми. Зи тхыдэр илъэс минхэм къадэбжэ, хабзэхэр быдэ къэралым зыпащIэри, абыхэм гъуэгу нэхъ захуэ дыдэр къыхахауэ щытащ. Абы и щыхьэт наIуэщ ди лъэпкъхэр лIэщIыгъуэ бжыгъэ хъуауэ Урысей къэралыгъуэм зэрыхэтыр.
Сыт хуэдэ щытыкIэ имыхуами, Къэбэрдей-Балъкъэрым и лъэпкъхэр хуэпэжащ зэгуэр ята тхьэрыIуэм икIи Хэкум пэжу къулыкъу хуащIащ.
Зэман зызыхъуэжым дэ гугъуехьыщIэхэр къытпегъэтIылъ, сыт щыгъуи егъэунэху ди зэкъуэтыныгъэм и быдагъыр, Урысейм и сэбэп зыхэлъхэр дызэгъусэу тхъумэным дызэрыхуэхьэзырыр. Апхуэдэ щытыкIэхэм деж дэ псом хуэмыдэу гуащIэу зыхыдощIэ зэкъуэтыныгъэм, дзыхь зэхуэщIыным, лIакъуэхэм яку дэлъ зэпыщIэныгъэхэм яIэ мыхьэ-нэр зэрыиныр, уи тхыдэмрэ абы и дерсхэмрэ пщIэ яхуэпщIыным, лъэпкъ куэд щызэдэпсэу ди къэралыр, урыс лъэпкъыр зи курыхыр, зэкъуэзыгъэувэ хабзэхэмрэ зэныбжьэгъугъэмрэ уи тегъэщIапIэу щытыным и купщIэр.
НаIуэу зэрыщытщи, дунейм зы лъэпкъи теткъым и тхыдэм щыщ Iыхьэ гуэрхэм къриубыдэу гузэвэгъуэ зылъэмыIэса. Адыгэ, балъкъэр лъэпкъхэри, ди жагъуэ зэрыхъунщи, нэщхъеягъуэхэр къажьэхэмыуэу къэнакъым. Апхуэдэу щытми, абыхэм фIыуэ къагуроIуэ гузэвэгъуэм и нэпкъыжьэ къызытенахэр езыхэм зэрамызакъуэр, атIэ Урысейм и нэгъуэщI лъэпкъ куэдми, псом япэрауи урыс лъэпкъым, я къекIуэкIыкIами нэщхъеягъуэхэр къызэрыхэнар. ИкIи а гъэунэхуныгъэхэм, ахэр сыт хуэдэу хьэлъэу щымытами, адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ къытрашыфакъым урыс цIыхубэм якъуэтыным теухуауэ зэгуэр къыхаха гъуэгум хуэпэжын мурадым. Дэ дызэгъусэу ткIуащ Хэку зэкъуэт икIи лъэщ ухуэным ухуэзышэ гъуэгур икIи абы дызыщыIууа гугъуехь псори дызэкъуэту къызэднэкIащ.
Ди лъэпкъхэм пщIэшхуэ хуащI экономикэ, социальнэ, щэнхабзэ я лъэныкъуэкIэ абыхэм заужьыным хуэунэтIауэ Урысей къэралыгъуэм щызэфIагъэкIам, дяпэкIэ щалэжьым, апхуэдэуи нэсу зыхащIэ Урысейр — ар адыгэ-шэрджэс, балъкъэр-къэрэшей лъэпкъхэм я къэралыгъуэ щаIэж, абыхэм я анэдэлъхубзэхэр къэралыбзэу щыщыт, зыми емыщхь лъэпкъ щхьэхуэныгъэхэм-рэ хабзэхэмрэ яхъумэжынымкIэ зыхуеину псори къыщыхузэрагъэпэщ хэку закъуэу зэрыщытыр икIи я къэкIуэнур Урысейм — ди зэхуэдэ Хэкум — хэмыту я нэгу къызэрыщIамыгъэхьэр.
1957 гъэм, Къэбэрдей-Балъкъэрыр езым фIэфIу Урысей къэралыгъуэм зэрыгухьэрэ илъэс 400 зэрырикъур щагъэлъапIэм, ди республикэм щыпсэухэм къащтауэ щытащ цIыхухэм зэрызыхуагъазэ. Абы мыпхуэдэу хэтт: «ЛIэщIыгъуэхэм къапхытхащ дэ урыс лъэпкъым дызэрыхуэпэжым и щыхьэт бэракъыр. ИкIи мы нобэрей гуфIэгъуэ махуэшхуэм дэ тхьэ щыдоIуэ а бэракъыр нэхъри лъагэу тIэтыну, ар урыс лъэпкъ иным худиIэ ныбжьэгъугъэр зы махуэм нэхърэ къыкIэлъыкIуэм нэхъ быдэ зэрыхъум и дамыгъэу увын папщIэ».
Абы лъандэрэ илъэс хыщI дэкIащ. Нобэ, мы махуэ лъапIэм, адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэу псоми я гумрэ я псэмрэ къабгъэдэкIыу, ди Хэкум хуаIэ лъагъуныгъэмрэ гушхуэныгъэмрэ къагъэлъагъууэу аргуэру жаIэ лIэщIыгъуэхэр зи тхыдэ лъабжьэ псалъэхэр: «Урысейм игъащIэкIэ дригъусэу!»
Ныбжьэгъу лъапIэхэ!
Дэ къыдгуроIуэ ди пащхьэ къит къалэнхэм я гугъуагъымрэ я инагъымрэ. Сэ шэч къытесхьэркъым зэманым къытхуздихь сыт хуэдэ гугъуехьми жэуап тэмэм зэреттыфынум, икIи ехъулIэныгъэ дызэриIэнум, ди мурадхэм дызэкъуэту, дызэдегугъуу икIи творческэу дателажьэмэ, дызэгъусэу ипэкIэ дыкIуатэмэ.
А зэкъуэтыныгъэрщ ди лъэпкъхэм Iэмал къезытар ди хабзэхэм, къыддекIуэкI мардэхэм дытету дыпсэуну, урысей къэралыгъуэ зыхуэбгъадэ хъун щымыIэр тхъумэжыну.
Нобэ, лIэщIыгъуэ куэдкIэ дызэIэбэкIыжмэ, ди нэхъыжьхэм, зи лъэпкъыр хъумэнымрэ абы зегъэужьынымрэ папщIэ гъуэгу нэхъ захуэ дыдэр къыхэзыхахэм, зэрахьа лIыхъужьыгъэм и инагъыр зыхыдощIэ. Хэкур, абы и щIыхьымрэ и пщIэмрэ яхъумэурэ, а лIыхъужьыгъэм мызэ-мытIэу къытрагъэзэжащ абыхэм я щIэблэхэм.
Дэ ди къарур зыхэлъыр цIыхубэ зэкъуэтыныгъэм и хабзэхэрщ, Хэкум хуэпэжынырщ, ар фIыуэ лъагъунырщ икIи ар унафэ къыпхуащIкIэ къыпхуэкIуэ гурыщIэкъым. Ар ди гум илъщ.
Фэри, республикэм щыпсэу псо-ми си гум къыбгъэдэкIыу сынывохъуэхъу нобэрей махуэшхуэмкIэ.
Урысейм и лъэпкъхэм яку дэлъ зэкъуэтыныгъэмрэ зэныбжьэгъугъэмрэ кIуэ пэтми нэхъ быдэ ирехъу!
Ди Хэку щэджащэм — Урысей Федерацэм — и щIыхьым нэхъри хэхъуэну, езыр ефIэкIуэну!
Ди щIыр сыт щыгъуи мамыру, зэIузэпэщу щрырет!
МахуэшхуэмкIэ, ныбжьэгъу лъапIэхэ!»
Къэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэухэм Республикэмрэ Урысей Къэралыгъуэмрэ я лъэпкъхэр зэрызэкъуэувэрэ илъэс 460-рэ зэрырикъумкIэ къехъуэхъуащ Урысей Федерацэм и Правительствэм и УнафэщI Медведев Дмитрий.
Осетие Ипщэм и Президент Бибилов Анатолий езымрэ Осетие Ищхъэрэ — Аланием и Iэтащхьэ Битаров Вячеславрэ къабгъэдэкIыу Къэбэрдей-Балъкъэрым и унафэщIхэм фIыщIэ къахуищIащ КъБР-мрэ Урысеймрэ я лъэпкъхэр зэрызэкъуэувэрэ илъэс 460-рэ зэрырикъум, Республикэм и Къэралыгъуэм и махуэм ятеухуа гуфIэгъуэ дауэдапщэхэр, Беслъэн къалэм къыщыхъуауэ щы-та гуауэшхуэм хэкIуэдахэм пщIэ хуащIу, фокIадэм и 1-м ирахыу фокIадэм и 8-м зэрагъэIэпхъуам папщIэ. «Фи фIэщ фщIы, апхуэдэр ящыгъупщэркъым», — жиIащ Бибиловым.
Тэтэрстан Республикэм и Президент Минниханов Рустам къалэн къызэрыщищIам ипкъ иткIэ ТР-м и Къэрал Советым и УнафэщI Мухаметшин Фарид къеджащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэм къахуэгъэза хъуэхъум.
Евкуров Юнус-Бэч, Владимиров Владимир, Битаров Вячеслав, Темрезов Рашид сымэ къыщыпсалъэм къыхагъэщащ КИФЩI-м хыхьэ щIыналъэхэм яку дэлъ зэныбжьэгъугъэмрэ зэдэлэжьэныгъэмрэ дяпэкIи ягъэбыдэну зэрагуапэр.
Адыгэ Республикэм и Iэтащхьэм и къалэнхэр пIалъэкIэ зыгъэзащIэ КъумпIыл Мурати хъуэхъу дахэкIэ захуигъэзащ цIыхухэм.
Урысейм ЗыхъумэжыныгъэмкIэ и министерствэм КадрхэмкIэ и управленэ нэхъыщхьэм и унафэщI, генерал-полковник Горемыкин Виктор къеджащ УФ-м зыхъумэжыныгъэмкIэ и министр, Урысейм и ЛIыхъужь, армэм и генерал Шойгу Сергей республикэм ис лъэпкъхэм къахуигъэхьа хъуэхъум.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и унафэщIхэмрэ абы щыпсэухэмрэ хъуэхъу телеграммэхэр къыхуагъэхьащ: Урысей Федерацэм ШынагъуэншагъэмкIэ и советым и Секретарь Патрушев Николай, УФ-м и ФСБ-м и УнафэщI Бортников Александр, Урысей Федерацэм и Президентым и Администрацэм и УнафэщIым и япэ къуэдзэ Кириенкэ Сергей, УФ-м и Президентым и полномочнэ лIыкIуэу Ипщэ федеральнэ округым щыIэ, Урысейм и ЛIыхъужь Устинов Владимир, кэралым и политик, жылагъуэ лэжьакIуэ цIэрыIуэхэм.
ЯРОСЛАВСКАЯ Маринэ.
