Леонардэ
КЕРТИС БИЛЛ ПЕППЕР
Романым щыщ пычыгъуэхэр
(КIэухыр. ПэщIэдзэр №№16-17-хэм итщ).
Леонардэ къыдеджэ цIыкIухэр псори ицIыхурт, я цIэхэри ищIэрт. Абыхэм нэхъ иныIуэу яхэт Тонинэ, Винчи лыщэм и къуэм, шэджагъуэ нэужьым еджапIэм щрагъэкIуэкI джэгухэм ущытекIуэну гугъут. ДжэгукIэхэр щы хъурт — ужэурэ улъэныр, кIапсэ гъумым дэпщеинымрэ бэнэнымрэ. Леонардэ псомкIи ятекIуэрт, япэ махуэм бэнэнкIэ къыщыхагъэщIар къомылъытэмэ.
Джокондэ. Франджы, "Лувр" музей Абы щыгъуэ лыщэм и къуэр тридзат и лъакъуэхэм къеIэри, щIалэ цIыкIум ищIэртэкъым ущыбанэкIэ бгым ищIагъкIэ уеIэбыхыну ухуимыту. Пщыхьэщхьэм Чеккэ а бэнэкIэ лIэужьыгъуэм Iэмал нэхъыщхьэу хэлъхэр къригъэлъэгъуа нэужь, етIуанэ махуэм, хэт абы къыпэщIэмыувами, псори тридзащ. ТридзэхункIи, къеплъхэр къызэщIэвууэрт, къехъуапсэрэ къефыгъуэрэ къыпхуэмыщIэу.
Тонинэ къэгубжьат, Леонардэ ар къыщыхигъэщIам. А махуэм класс псор щыту жриIащ: «УмыпIащIэ… Сэ нобэ уи кIэтIийр пхузэпысчынщ…«
Шэджагъуэм щIалэ цIыкIухэр зэхуэсащ, Тонинэрэ Леонардэ- рэ зэрызэбэнынум еплъыну. Дыгъэм и гуащIэгъуэт. ДыгъэмкIэ хуэгъэзауэ щыт Леонардэ и нэхэр, зэрыхуэмыгъаплъэр къэзылъэгъуа Тонинэ, абы тIым хуэдэу жьэхэлъэри, ириудащ. КъыкIэлъыкIуэу зыкъыщидзым, Леонардэ абы и щхьэр фIиубыдыкIри и дамэмкIэ щхьэп- ридзащ. Лыщэм и къуэ щIалэ пIащэ цIыкIур хьэлъэу щытехуэм, Леонардэ ар нэхъри иригулIащ щIым. Апхуэдэу щытекIуэм, зэрыхагъэщIамрэ щIалэ цIыкIухэм я Iэгуауэмрэ хузэхыхьэжри, Тонинэ къэгубжьыпауэ: «Уэ, зинэкIэ укъалъхуауэ утумэщ!»
Леонардэ «тумэ» псалъэм къикIыр ищIэрт, ауэ ар псэущхьэ-хэрт зыхужаIэу зэхихари:
— Сэ сыпсэущхьэкъым, — жиIащ.
— Сыпсэущхьэкъым, жи! Сэ псэущхьэ Iуэху къесхуэкIрэ? Уэ утумэщ, жызоIэ, зинэкIэ укъалъхуауэ!.. Фэ ар зэхэфхакъэ? — жиIэри Тонино а тIур къэзыухъуреихьауэ щыт и клас- сэгъухэм захуигъэзащ.
Абы къыдэщIхэм, «пIытхъ- сытхъ« жаIэу хэпырхъэу, щIэдыхьэшхыкIыу щIадзащ. Лыщэм и къуэр, бэлэрыгъауэ щытым еIунщIри, щIыкIэншэу пыдыхьэшхыкIащ.
— Сыту ущхьэншэIуэ-тIэ уэ! Винчи дэс псоми ящIэ уэ зинэкIэ укъызэралъхуар, узэрытумэр — щхьэхуимытым укъызэрилъхуар… Аракъэ Iуэхур зэрыщы-тыр? — хуеплъэкIащ ар къэзыухъуреихьахэм.
ЩIалэ цIыкIухэм, щыхьэт техъуэу, я щхьэр щащIым, Тонини аргуэру щIыкIейуэ щыпыдыхьэшхыкIым:
— Сэ си анэр фэ псом нэхърэ нэхъыфIщ, — жиIащ Леонардэ пагэу. — Абы и адэр, сэ си адэшхуэр — шэрджэс пщышхуэщ, фымылъэгъуам хуэдиз щIырэ шырэ иIэу, тенджыз ФIыцIэм Iусу мэпсэу.
— Дауэ мыхъуами, абы уи анэр ищэжащ щхьэхуимытым хуэдэу.
— Ар си адэшхуэракъым зыщэжар. Абы къишэжа щхьэгъусэ бзаджэм, си адэшхуэр къэту, ищэжащ… ИкIи си анэр иджы унэIуткъым. Ар иджыпсту щхьэхуитщ икIи и лIым и гъусэу Кампэ Зеппи щопсэу.
— Щхьэхуимытхэр лым хуэдэу ящэ. Уи анэм и лыжьыр нэгъуэщI адакъэм IэщIыхьащ, уэ уи адэм абы къыIэпихыну зыхуеяр къыIэпиха нэужькIэ!.. Хьэ-хьэ-хьа!..
— Хьэуэ, хьэуэ! — Леонардэ кIийуэ Тонино зридзащ.
ТIури щIым щытехуэм, Леонардэ лыщэм и къуэм IэфракIэкIэ и пэр трикъутыхьащ. IэкIэ еIусэу и пэм лъы къижыр щилъагъужым, Тонинэ гужьеигъуэр телъу кIийуэ щIидзащ:
— Сыкъевгъэл! Мыбы сеукIыпэ!
Абы ирихьэлIэу Дон Сильвио къэсри, Тонинэ и гущIыIум илъ Леонардэ къытрилъэфыжащ, щIалэ цIыкIум и тхьэкIумэр Iейуэ игъэузу иIуантIэу.
— Хьэуэ! Сэракъым ар зи лажьэр! — кIийрт Леонардэ.
— ПцIы еупсыр! — къыщылъэтауэ кIийрт лыщэм и къуэри. — Абы япэу къыщIидзащ. Уи фIэщ мыхъумэ, мыбыхэм еупщI.
Тонино жиIэм щыхьэт тригъэхъуэну щIалэ цIыкIухэм лъаIуэу еплъырти, мо зи пэм мыувыIэу лъы къызэрижыр зылъагъухэм я щхьэр ящIу щIадзащ.
— Пэжщ, — жаIащ абыхэм. — Леонардэ ар ириудри и пэм лъыр къижыху еуащ.
— Зэ фыувыIэ! — кIиящ Леонардэ. — Апхуэдэукъым зэрыщытар!..
— Ар ирикъунщ, — жиIащ Дон Сильвио, Леонардэ жиIэну зыхэтым емыдаIуэу. — Уэ бжызоIэ, щIалэ цIыкIу: иджыри апхуэдэ зы зауэ къэпIэтыжынщи, мы школым ущIэмысыжу бжы. Иджыпсту накIуи классым ныщIыхьэж.
Леонардэ, къэуIэбжьарэ къэгубжьауэ, и классэгъухэм захуигъэзащ и лъэныкъуэ хъуну. Ахэр бгъу хъурт — зэрыцIыкIу лъандэрэ и ныбжьэгъут, псом хуэмыдэу Карлэрэ Динэрэ. Ахэр зэщыгуфIыкIыу зэдэджэгуу щытахэщ, Леонардэ зэхуихьэса хьэндырабгъуэхэр, нэщIэпкIэ цIыкIухэр, щыхь бжьакъуэр ягъэщIагъуэу куэдрэ яригъэлъэгъуат, и хьэпшыпхэмкIэ игъэджэгуат. Абы псоми захуигъазэрт:
— Дон Сильвио жефIэ Iуэхур къызэрекIуэкIар, Тонинэ жиIам и ужькIэ адэкIэ зарыхъуар…
ЗынапIэзыпIэкIэ абыхэм заущэхуащ. ИтIанэ, зыр зым и ужьым иту кIэлъыкIуащ классым щIыхьэж Тонинэ. ФIыуэ пцIыхуу къыпщыхъухэр къопцIыжынкIэ зэрыхъунум и япэ удыныр зыхэзыщIа Леонардэ и щхьэ хужиIэжащ: «Ахэр псори шынэкъэрабгъэщ». Абы и нэгу къыщIигъэхьащ ахэр псори щIыбкIэ ятIэм хигуауэ. Аращ абыхэм яхуэфащэр. ЯтIэм щIыбкIэ хэлъщ ахэр псори, я пэр текъутыхьауэ.
Урок нэужьхэм ар жэрыгъэкIэ унэм кIуэжыну я гугъащ. Ауэ Леонардэ хуэмурэ кIуэрт, зыри абы къызэрытемыкIуар икIи зыми зэрыщымышынэр къигъэлъагъуэу. Лыщэм и къуэр зи пашэ щIалэ цIыкIу гупыр и ужьым иту кIуэрт:
— Тумэ!.. Щхьэхуимытым къилъхуа!.. — жаIэу кIэлъыкIийуэ.
Леонардэ, зэуэн хьэзыру, зыкъигъэзащ, арщхьэкIэ Тонинэ икIуэтыжри, щIалэ цIыкIухэм я щIыбым къыдэуващ. «Шынэкъэрабгъэ», — жиIэри, Леонардэ ежьэжащ. Гъуэгушхуэм нэса иужь, и щхьэм вууэ зы мывэ блэцIэфтащ. НэгъуэщI зы мыви и лъакъуэхэм къыщIэкIэрэхъуащ. Леонардэ къызэплъэкIри, къыщыхъуар игъэщIэгъуэжащ: абы и ныбжьэгъуахэр дэплъейуэ здэщытым, уафэм къех мывэхэр къатещащэрт. «Тхьэр си гъусэщ», — жиIэри ежьэжащ ар, дяпэкIэ школым кIуэным шэч къытрихьэу, зы дахагъэ гуэр зэрыкъутари къыгурыIуэжу. Сабий джэгупIэм къыщигуфIар, дыхьэшх макъымрэ и ныбжьэгъухэм я хуабагъымрэ — псори кIуэдыжат.
«Тумэ! Щхьэхуимытым къилъхуа!..«
Арат и тхьэкIумэм итыр. Ауэ ар щIэдзапIэ къудейт. Псалъэ дыджхэмрэ епцIыжыныгъэмрэ къагъэзэжынущ, напэтех мывэхэр ящIыгъужу. Тонинэ и адэ лыщэм, и лафкIэм щIыхьэ псоми яжриIэнущ: «Леонардэ, сер Пьеро да Винчи и къуэм, Тонинэ и пэр икъутащ, зинэкIэ къызэралъхуар, къэзылъхуари зэрыунэIутыр къыщищIэм… «Дон Сильвио жиIэнущ: «А щIалэжь цIыкIур лIыукIыу къалъхуащ». А бзэгур унагъуэм исхэм ягу ирихьынурэ кърахьэкIыу дэтынущ. Сер Пьеро къэгубжьыкIейуэ къэгубжьынущ…
Эмполи хьэблэм дэт и унэм нэсыжауэ зыхуэза фызыжь цIыкIур къэувыIэри, зи пщампIэ хужьым лъы кIэрылъ, джанэ зэфIэтхъа зыщыгъ, дыщафэ щхьэц зэхэтхъуа зытет щIалэ цIыкIум къеплъащ. ИтIанэ, псори ищIэ нэхъей, и щхьэр игъэсысащ. Абы къыжриIэу къыщыхъуащ:
«Сыту уделэ цIыкIу мыгъуэ уэ! Винчи дэс псоми ящIэ уэ зинэкIэ укъызэралъхуар, узэрытумэр — унэIутым, щхьэхуимыт цIыхубзым укъызэрилъхуар…»
Хьэуэ, игукIэ жиIащ Леонардэ, мыр иджыри зы фызыжь цIыкIу къудейуэ аращ. Апхуэдэ фызыжьхэр сыт щыгъуи я нэр теубыдауэ йоплъ щIалэ цIыкIухэми хъыджэбз цIыкIухэми. Зэпсалъэу адэкIэ щыт фызитIым щэху защIри, абы къеплъащ. Абыхэм яблэкIыу къеплъэкIыжа нэужьи, ахэр къеплъырт. КъыжраIэуи къыщыхъурт:
«Щхьэхуимытхэр лым хуэдэу ящэ. Уи анэм и лыжьыр нэгъуэщI адакъэм IэщIыхьащ, уи адэм абы къыпихыну зыхуеяр къыIэрыхьа нэужькIэ…»
ХъыджэбзитI гъунэгъу къыхуэхъуащ. Зым адрейм зыгуэрхэр щэхуу жриIэрт. ЩыблэкIым къеплъхэри — къыхупыгуфIыкIащ, итIанэ, къыщиудри, къэдыхьэшхащ. Леонардэ гъуэгыу щIэпхъуащ.
Мы Iуэхум зыми зыри хуещIэнукъым. Абы къыщыхъурт и закъуэу, цIыхум зыхамыгъэхьэу псэуну. Дэнэ ар мыкIуэми, псоми ящIэнущ абы и Iуэхур зыIутыр.
2
Леонардэ и чэзум къыщымыкIуэжым, Альбьерэ гузавэу хуежьащ зыгуэр къыщыщIагъэнущ, жиIэу.
— Уэ егъэлеяуэ уогузавэ, — жиIащ Люсие. — ЩIалэ цIыкIу-хэр игъащIэми аращ. Къыдеджэ и ныбжьэгъу цIыкIу гуэрым я деж кIуагъэнщ. Пье-ри ар и хьэлу щытащ.
Пщыхьэщхьэшхэм ирихьэлIэу Леонардэ къыщымысыжым:
— Сэ пэж дыдэу Iейуэ согузавэ, — жиIащ Альби. — сыкIуэнщи сылъыхъуэнщ.
Альби школым кIуэри, пщыхьэщхьэшхэ зыщI Дон Сильвио къыщIишащ. Модрейм къэхъуар къыщыжриIэжым, гужьеигъуэр телъу къыщIэпхъуащ. «Тхьэм гущIэгъу къытхуищI. Ар апхуэдэ апхуэдэ къэгъэшыпIэ шынагъуэм хуэхьэзыртэкъым, сэращ псомкIи къуаншэр», — жиIэу егупсысырт къыздэжэм. Альби джалэри, и лъэгуажьэр, лъыр къижу триудащ. Унэм къыщысыжам, Люсие пщэфIапIэбжэм деж щыту къыщежьэрт абы.
— Къагъуэтыжащ ар! Бом зыщегъэпщкIу, шымрэ шыщIэм-рэ зыщIэтым ари щIэту ялъэгъуащ, къахущIэкIыжыркъым. Къаубыду къыщIашыжыну хуежьэху, шым и щIыбагъымкIэ зедзри, яIэщIокI. Шыми, абы къыщыж нэхъей, шынагъуэу къетхэуэн щIедзэ, ар здыкъуэсымкIэ зыри игъакIуэркъым… И гъущI налыр зыгуэрым къытемыхуащэрэт!
Альби шэщым жэри, Антониорэ Чеккэрэ абы щIэтти ябгъэдыхьащ. Финар нэхур трагъапсэри, Леонардэ ирагъэлъэгъуащ. Ар аддэ плIанэпэм дэлъ хьэуазэм тест, и щхьэр и лъэгуажьэхэм трилъхьауэ. ШыщIэр и пащхьэм илът. Шым Альби къилъагъури, етхауэурэ зэхикъута къэхухьам къыбгъэдыхьащ, и нэшхуэ плъыжьхэр Iэлу къицIыщхъукIыу, и пэр быхъуу зэкIэщIишрэ папщэу.
Альби бжэр Iуихыну щыхуежьэм, Антониэ къигъэувыIащ.
— Мы шым уиукIынущ, убгъэдэмыхьэ… И шыщIэм тегужьеикIащ.
АрщхьэкIэ Альби, абы жиIэм емыдаIуэу, шым и цIэр къриIуэурэ, щабэу абы епсалъэу щIидзащ. И пщэм, и джабэм телъэщIыхьурэ, щIалэ цIыкIумрэ шыщIэмрэ здэщыIэмкIэ хуэмурэ кIуэрт. Гъунэгъу щахуэхъум, шыщIэр къыщылъэтри нэгъуэщI плIанэпэмкIэ жащ. Шыр абы кIэлъыкIуащ.
Альби етIысэхри, зыри жимыIэу, Леонардэ бгъурытIысхьащ. ТIури шыщIэр зэрышхэм кIэлъыплъырт. ЩIыIэт, Леонардэ зэрыпIыщIам гу лъызыта Альби абы и Iэр къищтэри, нэпсхэр къызытелъэда и нэкIум хуихьащ. НэкIу псыфыр зырызыхищIэу, Леонардэ къыхуеплъэкIри:
— Мамэ… Умыгъ, мамэ, — жиIэурэ зришэкIащ. — Мамминэ, кхъыIэ, умыгъ.
Альби абы IэплIэ хуищIащ. Шыр еплъырт IэплIэ зэшэкIауэ плIанэпэм дэсхэм. ШыщIэр IэфIу шэ ефэрт.
Кампэ Зеппи
1458 гъэ, фокIадэ
Нэху ща иужь, Альбано бгым и джабэ лъагэхэм япэ дыгъэ бзийхэр зэрылъэIэсу, Леонардэ къэтэджри, зыми зыри жримыIэу, Винчи дэкIри, аузым нэхъ ищIагъыIуэмкIэ щыIэ Кампэ Зеппи кIуэну ежьащ.
Альби къигъэгугъат ар абы ишэну, ауэ а жэщым и адэм пэшым щIиубыдауэ епщIыхьати, къызэрыушу, унэм Iэуэлъауэ щыIэрэ щымыIэрэ къищIэну зэщIэдэIукIащ. И адэм, Флоренцием къикIыжу, гувауэ къыщигъэзэж щыIэт. ИпщэкIэ шы лъэ макъ къиIукIыу зэхихати, ари кIуэдыжащ. Абы и ужькIэ Леонардэ и жеин къэкIуэжакъым, зыми къимыгъэувыIэ щIыкIэ, и анэм и лъыхъуакIуэ ежьащ. Альби къыжриIат абы и анэр зэрыдахэ дыдэр. И анэм-кIэ и адэшхуэр зауэлI хауэ- уэу зэрыпащтыхьыкъуэр. Ауэ щыхъукIэ, езы Леонардэ и анэри пащтыхьыпхъуу къокI.
Кампэ Зеппи и гъунэгъу Сан Панталеоне нэса иужь, щIыпIэр игу къигъэкIыжу щIидзащ… члисэжьым и блын лъахъшэм адэкIэ щхъуэмч жыг лъагэшхуэ щытти, ар игу къэкIыжащ. Абы и лъабжьэм мызэ-мытIэу щIэсат ар. Блыным дэпщейри тетIысхьащ, блэкI гуэрым еупщIыну и анэр зыщыпсэумкIэ. ЦIыхубз хэкIуэта гуэр гъуэгум тету къехырт. Абы и щхьэм матэ бгъуэшхуэ тетт, губгъуэ къэкIыгъэхэр илъу. Баш зыщIигъакъуэурэ ар хуэмурэ кIуэрти, блыным тесым гу щылъитэм, къэувыIащ. И хьэлъэр Iэ лъэныкъуэмкIэ кIэщIиIыгъэу, и гупэмкIэ зыкъыхуигъазэри, и нэм псэ къыхыхьэжу, щIэупщIащ:
— Уэ цIыкIур у-Нардинэ!
Леонардэ и щхьэр ищIащ.
— Нотариусым деж щыпсэуну Iэпхъуэжар уэра?
Леонардэ аргуэру и щхьэр ищIащ.
— Сэ сы-Малиещ… СыкъэпщIэжрэ? Сэ тIэкIу жьы сы-хъуащ…
Леонардэ блыным къецIэнтхъуэхри фызыжьым и пащхьэм къиуващ.
— Сэ тхьэкIумэкIыхь сиIэщ, — жиIащ Малие. — Ахэр щызгъашхэкIэ уэ укъыздэIэпыкъуу щытащ… КъызэрызгурыIуамкIэ, уэ уи анэр плъагъуну ухуей-уэ аращ. Пэжкъэ?.. НтIэ, ар мо унэращ щыпсэур, сэмэгумкIэ етIуанэу щытым.
Фызыжьым башыр здишиямкIэ плъэри, псы цIыкIу адрыщIым къыщилъэгъуащ джабэм тет унитIыр.
— Упсэу, — жиIащ Леонардэ.
Гъуэгум теувауэ здэкIуэм, абы зыхищIащ и гур нэхъ псынщIэу къызэреуэр. Альби къыжриIат, абы и анэ дыдэ Катеринэ бынитI зэриIэр, щIалэ цIыкIурэ хъыджэбз цIыкIурэ. «Ахэр анэкIэ уи къуэш-шыпхъущ«, — жиIат абы. Леонардэ фIэгъэщIэгъуэну егупсысащ: «Я зы лъэныкъуэр си благъэ дыдэщ, адрейр ха- мэщ».
Жыжьэу плъэуэ здэкIуэм, гъавэр щаIу пщIантIэшхуэр зи зэхуаку а унитIыр къилъэгъуащ. Уэншэку иIыгъыу зы цIыхубз гуэр къыщIэкIащ. Абы, Альби ейм ещхьу, и щхьэщIыбым щызэхуэхьэсауэ, щхьэц фIыцIэ кIыхь тетт, езыри Альби нэхърэ нэхъ къамылыфэщ. ЦIыхубзым уэншэкур иукъуэдийщ, абы илъ хьэуазэр кърихри, хьэуазэщIэ Iэмбатэ щылъым и гъунэгъуу игъэтIылъащ. Хъыджэбз цIыкIу гуэр унэм къыщIэкIри, итIанэ тIури зэгъусэу щIыхьэжащ.
Ар тенджыз ФIыцIэм къикIа и анэрат, зи адэр пащтыхьыкъуэ-зауэлI хахуэу щытарт. Леонардэ къэпIейтеящ икIи къэшынащ. Альби къыщишэнум ежьэн хуеяуэ пIэрэ, и закъуэу мыбы къэмыкIуэу? Ауэ, дауэ мыхъуми, абы и закъуэу зыкъыщыхъужыртэкъым. Псом хуэмыдэу, мыбдеж щизакъуэтэкъым. Щхъуэмч жыгыжьыр игу къызэрыкIыжам хуэдэу, абы и гум къэкIыжащ псы цIыкIури, нэгъуэщI уэншэку иIыгъыу щхьэц фIыцIэ зытет цIыхубзыр къызыщIэкIа унэри… Хьэ хужьышхуэ гуэр а цIыхубзым и ужьым иту къажэу къыщилъагъум, и нэгу къыщIыхьэжащ икIи зыхищIащ а хьэр и нэкIум къебзейуэ.
ЕнтIыр изу илъу, гъуэгум выгу къытехьащ, гу инышхуэ, вы хужьышхуитI щIэщIауэ. Сыту псэущхьэ иныIуэ-тIэ ахэр! Жэщ кIыфIым хуэдэу, я нэхэр фIыцIэт. Леонардэ гъуэгум текIри ахэр блигъэкIащ.
ТетIысхьэпIэ лъагэм лIитI тест. Вожэр зыIыгъ лIым выхэр къигъэувыIащ. Ар лIы фIыцIэт, Iэшхуэрэ плIабгъуэу. ПэтIинэ хъужауэ, нэкIу угъурлы гуэрт.
— Уи махуэ фIыуэ, мистер Леонардэ! — нэжэгужэу жиIащ абы.
ПщIантIэхъумэт е хьэхэбасэт? Хьэ гъуэжь цIыкIу гуэр выгу лъабжьэ жьауэм къыщIэжри, Леонардэ и лъакъуэхэм епэмыну бгъэдэлъэдащ. ЩIалэ цIыкIум жиIэнур ищIэртэкъым. ЛIыр, выгум къызделъэм, хьэм текIиящ:
— Пиппо! IукI мыбдеж! — жиIэри.
КъыпыгуфIыкIыу къыбгъэдыхьа лIым лэжьакIуэжьым и мэ къыкIэрихырт. Абы и Iэшхуэр щIалэ цIыкIум и щхьэм трилъхьэри жиIащ:
— Iэпкълъэпкъ быдэфI цIыкIу уиIэщ, Нардэ. ИкIи ущIалэ дахэ цIыкIущ. Сэ уэ суримылъхуадэщ… Антониэ… ПщIэжрэ?
Леонардэ ищIэж хуэдэуи, имыщIэж хуэдэуи къыщыхъурт. Абы и мэр, и IэшхуитIымрэ пэтIинэ тетымрэ, и нэ фIыцIэ щабэхэр, и макъыр и нэIуасэ хуэдэу щытт.
— Нардинэ! СыкъыумыцIыху-жу ара?
— УкъэсцIыхужащ… укъэсцIыхужащ, папэ.
Антониэ дыхьэшхыжу щIалэ цIыкIум и натIэм ба хуищIащ. ИтIанэ, и гъусэм иригъэлъэгъун щхьэкIэ, къиIэтащ.
— Къеплъыт мыбы… Мыр си мылъхукъуэщ! — гуфIэрт ар. — Сэ мыр зэзэмызэ бэзэрым щызолъагъури, нэхъ ин зэрыхъум гу лъызотэ. Куэд дэмыкIыу мыр мыпхуэдиз хъунущ!
Антонио ар лъагэу иIэтауэ иIыгъти, Леонардэ дыхьэшхащ. Ар зэриIыгъ и Iэхэр щIалэ цIыкIум жыгей къудамэжьхэу къыщыхъурт.
— Уи анэм ищIэрэ мыбы узэрыщыIэр? — щIэупщIащ ар, щIалэ цIыкIур ирихьэхыжурэ.
Леонардэ и щхьэр игъэсысащ, «хьэуэ« жыхуиIэу.
— Винчи щыIэ уи унагъуэм-щэ?
Леонардэ аргуэру и щхьэр игъэсысащ. Антонио и нэкIур зэхэуащ.
— Унэм укъыщIэкIуэсыкIауэ ара?
— СыкъыщIэкIуэсыкIа дыдэри сыт… — жиIащ Леонардэ. — Си япэ мамэр слъагъун щхьэкIэ, Альби мыбы сыкъишэну сыкъигъэгугъати…
ЩIалэ цIыкIум жиIам Антонио къигъэгуфIэж хуэдэу хъуащ.
— Мыбы жиIэр зэхэпхрэ, Марио? — еупщIащ ар и ныбжьэгъум. — Мы щIалэ цIыкIум анитI иIэщ. Дауэ къыпщыхъурэ ар?
— Сэ зы анэщ сиIар, ауэ си адэжьым жиIэрт — а зыри икъусыкъужкIэ куэдыIуэу.
ТIури гухэхъуэу дыхьэшхащ. Абы и ужькIэ Антонио щIалэ цIыкIум и нэкIущхьитIми ба хуищIащ.
— Уэ ущIалэ цIыкIу телъыджэщ, икIи улъэщ цIыкIущ. Къащтэ мыдэ уи Iэр. — Мылъхуадэм и Iэ пхъашэ пIащэшхуэм щIалэ цIыкIум и Iэр щабэ дыдэу икIуэдащ.
— Уи пщэдджыжь фIыуэ, Нардинэ!
— Уи пщэдджыжь фIыуэ… Папэ!
3
Катеринэ плъэри лъэмыжым къэувыIауэ тет Антонио и вы- гур къилъэгъуащ. ЯпэщIыкIэ хуигъэфэщат а лъэмыжыжьыр аргуэру къутауэ. ИтIанэ, и щхьэгъусэм къиIэтауэ иIыгъ сабийми гу лъитащ. Ар дыщафэ щхьэц зытет щIалэ цIыкIут… ЩIалэ цIыкIу!
«Уо, ди Тхьэ, — егупсысащ Катеринэ. — Аращ ар!« КIэзызу унэм щIэлъэдэжри, щыгъ бостейр зэрихъуэкIащ, и щхьэцыр ижьри къыщIэжыжащ. Ауэ, плъэмэ, гъуэгум зыри тетыжтэкъым. Антонио ар Винчи ишэжауэ арагъэнщ… ЩIалэ цIыкIур Альби и мыгъусэу къэкIуати, Антонио ар, Винчи я унагъуэм псалъэмакъ ямыщIын щхьэ- кIэ, ишэжащ. Ар абы сыт щыгъуи жиIэрт. Ахэр зэгурыIуат щIалэ цIыкIум зыхуамыгъэзэ-ну, апхуэдэ щIыкIэкIэ и анэр щагъэгъупщэжыну. Ауэ, плъагъуркъэ, щыгъупщакъым. Абы, япэми хуэдэу, и анэр фIыуэ илъагъурт, къыщIэкIуари къыIуплъэн щхьэкIэщ, иужькIэ зэрашэжынур ищIэ пэтми. Катеринэ и макъкIэ къэгъащ. Абы и гугъат ар фIэкIа Iуэхуу — нэпсри, хьэлъэу зыгъэнэщхъей зэшри. Ауэ а псом къигъэзэжащ.
И нэпсхэр зэпилъэщIыхьыжщ, хьэлъэу хэщэтыкIри, зэбгрипхъа хьэуазэм деж игъэзэжащ. Иджыри лэжьыгъэ куэд къыпэщылът абы — нэгъуэщI уэншэкухэри иунэщIу, хьэуазэщIэ абыхэм ирилъхьэжын хуейт. Абы хэту, Роккэ и банэ макъыр зэхихри къызэплъэкIащ. Леонардэ абы къыхуэжэрт, губгъуэм къыкIуэцIрыжу. Къамылым щыхэбзахэм, хьэми бэнэн щигъэтыжащ. ИтIанэ абы тIури — и къуэмрэ и щхьэгъусэмрэ — къилъэгъуащ, губгъуэм къыкIуэцIрыкIхэу.
Анэр и къуэм и цIэмкIэ еджэу щIидзащ: «Нардэ! Нардэ!..« И IитIыр щызэкIэщIихым, Леонардэ къыщIэпхъуащ. Катеринэ, и къуэм и цIэр къиIущэщурэ, лъэгуажьэ зригъэуащ, апхуэдэу IэплIэ иришэкIыну нэхъ хуэIэрыхуэ хъунути. Анэм и щхьэцым и мэр, пщIыхьэпIэм хэтым хуэдэу, къыхуэкIуэжащ, и щхьэр и бгъэм кIэрикъузауэ иIыгъти, и анэм и гур псынщIэу къызэреуэри, кIэщIу зэрыбауэри зэхихырт.
4
Зэанэзэкъуэм, уэншэкухэр псори яунэщIауэ, зэдэIэпыкъуурэ хьэуазэщIэ иракуэжырт зэбгъэдэту. Дыгъэм и гуащIэгъуэти, Катеринэ иIэхэм хьэуазэ кIэрыпщIат. Абы и и пщэри и дамэщхьитIри, пщIэнтIэпсыр къытрикIутати, цIууэ плъагъурт. Леонардэ хьэуазэмэмрэ и анэм и пщIэнтIэпсымэмрэ хузэхыхьэжауэ зыхищIэрт. Ауэ ар абы фIэгурыхьт — ар куэдрэ зыхищIэу щыта и анэм и мэт, псом хуэмыдэу ар щылажьэм деж. Уэншэкур, жэм ныбэ нэхъей, хъурей гъумыфI хъуа нэужь, лъэныкъуэкIэ IуагъэкIуэтырт, къыкIэлъыкIуэр из ящIын щхьэкIэ. Апхуэдэурэ нэхъ ину уэншэкуиплIрэ нэхъ цIыкIуу уэншэкуитIрэ из ящIащ. ИтIанэ, Леонардэ зэхуигъэкIуа уэншэкущхьэр и анэм иритурэ модрейм ар зэгуидэжырт, лъэгуажьэм трилъхьэурэ. Абдеж Катеринэ, и къуэр къызэреплъым гу лъитэри, мастаIуданэм епсалъэ хуэдэу, «Си щIалэ цIыкIу…», — жиIэри, къыпыгуфIыкIащ.
И анэр шэрджэс пащтыхьыпхъурэ зэуэнкIэ лIыгъэ зыхэлъ и лъэпкъым и лъыр щIэту Альби къызэрыжриIар игу къэкIыж- ри:
— Уэ, къызэрызжаIам хуэдэу, пэж дыдэу упащтыхьыпхъу? — жиIащ Леонардэ.
— Апхуэдэ дыдэкъым. Си адэр Бахъри СулътIан Хьэжы аль-Музэффар иным и къуэ къызэрыгуэкIыу аращ. Абы, сэ зэрысщIэжымкIэ, щIыхь зиIэ цIэ лъапIэ иIакъым, ауэ Бланэшу цIэр зэрихьащ, «лIыхъусэ ха-хуэ» къикIыу. Ауэ и лъэпкъыр абы «ДзэпщкIэ» еджэу щытащ, «Дзэм и пэщтыхь» жыпIэми ущыуэнукъым. Ар абы щIыфIащар Кавказ Ищхъэрэм монголхэм къращIылIа зауэм джыназ иным и лIыгъэр къыщигъэлъэгъуати аращ.
— Уи анэр-щэ?
Катеринэ и щхьэр игъэсысри, мастэIуданэм епсалъэ хуэдэу, жиIащ:
— Ар театр джэгуакIуэу, уэрэджыIакIуэу щылажьэрт Джаф-фэ къалэм дэт ефапIэ-ешхапIэм. Дахэ дыдэт, и цIэр Хьэгъэрт — чристэн диным и Тхылъ ЛъапIэм итщ а цIэр. Сэ сыщыцIыкIум сыздэщыIа къулъшырыфым ар щIэх-щIэхыурэ къакIуэрт. ИужькIэ и къэкIуэ-ныр зэпигъэуащ. Къулъшырыфым куэдым щыжаIэрт ди адэм и щхьэгъусэм абы щхъухь ирихауэ. Сэ си цIэ дыдэр Сэтэнейщ. Сэтэнейр — ар мэ да- хэ къызыпих удз дахэ лIэужьыгъуэщ, адыгэбзэкIэ апхуэдэу мэIу, «удз дахэ« къикIыу. ИужькIэ, ди адэм куэдрэ сызэрыбгъэдэмысам, къулъшырыфым, нэгъуэщIхэм я деж сызэрыщыIам щхьэкIэ, и щхьэгъусэм, си мылъхуанэм, Къан-ЦIыкIу къысфIищыжри, Генуе щыщ сатуущIым — щхьэхуимытхэр къэзыщэху-зыщэжым — пащтыхьыпхъу хъыджэбз къабзэ хуэдэу, ахъшэшхуэкIэ срищэжащ. Сэ сыпащтыхьыпхъукъым, ауэ пащтыхьыпхъум нэхърэ зыкIи зызгъэнэхъыкIэркъым, ар къулейуэ зэрыпсэум хуэдэу сымыпсэуми.
Леонардэ и анэм и Iэм еIусащ. Катеринэ, мастэIуданэр игъэтIылъри, и къуэм IэплIэ хуи-щIащ. ЗыхуэмыIыгъыжрэ и нэпсыр къыфIекIуэу, и тхьэкIумэм и жьэр хуихьри щэхуу жриIащ:
— Ауэ сэ сыкъулейщ… Уэ узиIэщ, си щIалэ цIыкIу…си къуэ дыщэ цIыкIу, си адэу адыгэ зауэлI хахуэм и лъыр пщIэту. Уэ игъащIэкIи зыри къыппэхъунукъым.
Леонардэ, фIыуэ зэрилъагъур жриIэурэ, и анэм псыф хъуа и нэхэм ба хуищIырт. Абы хэту, Катеринэ къызэплъэкIри, напIэзыпIэм зэIууащ. Альби шууэ пщIантIэм къыдыхьэрт. Ар тест Доннэ шым, туникэ хужь кIыхь, гъуэншэдж щIыху щыгъыу, пыIэ гъуэжьышхуэ щхьэрыгъым къабзий зэмыфэгъухэр хэIужауэ.
Катеринэ къэтэджщ, абы пежьэри, шым къригъэпсыхащ IэплIи хуищIащ. IумпIэр къыIихыу шы фIэдзапIэм ишэху, Альби пыгуфIыкIыу и мылъхукъуэм бгъэдыхьащ. Леонардэ къыгурыIуащ ар абы къызэремышхыдэнур.
— Мис си щIалэ цIыкIури, — жиIащ абы.
Леонардэ къэтэджауэ зыри жимыIэу щытт, Альби адэкIэ жиIэнум пэплъэу.
— Уэ уи нэгу фIыуэ зебгъэужьащ, къэпкIухьурэ, пэжкъэ?
Леонардэ и щхьэр ищIащ.
— Iейуэ сыбгъэгузэващ. ДяпэкIэ, сымыгузэвэн икIи сыпхуэмызэшын щхьэкIэ, зыщIыпIэ укIуэсэну ущыхуежьэкIэ, кхъыIэ, сэ къызжеIэ.
Леонардэ, зэрыкъуэншар ищIэжу, и щхьэр ирихьэхри уэншэкум и нэр триубыдащ. Ар и зэхуэдитIым нэс щхьэщыдыкIыжауэ арат. Альби лъэгуажьэ зригъауэри, сабийм и IитIыр иубыдащ.
— Уи жагъуэ къэзыщIа щIалэ цIыкIухэм уэ узэрыцIыхушхуэр ялъэгъун щхьэкIэ, дэ тыгъэ гуэр пхуэтщIыну дыхэтщ. Уэ уи адэшхуэ джыназ цIэрыIуэм Кавказым и тафэхэм щагъэхъу шы куэд иIащ. Абы илъ уэ пщIэтщи, уэри шу хахуэу укъэтэджын хуейщ. Дэ абыхэм дегупсысри, пони цIыкIу къыпхуэтщэхуну дызэгурыIуащ. АбыкIэ уэ, лIыхъусэ зыкъизыхыу, школым урикIуэнщ, бгыхэм укIуэурэ зыщуплъыхьынщ, зыгуэрхэр къэпхутэнщ, е, зыри къыджумыIэу, аргуэру укъыдэкIуэсыкIынщ…ауэ, узэрыкIуэсар зыми къимыщIэ щIыкIэ, псынщIэуи а уи шы цIыкIумкIэ къэбгъэзэжынщ!
Нэщхъейуэ щыта Леонардэ зыкъызэкъуихри, «монголхэм япэщIэта шэрджэсым хуэдэу!» — жиIэу кIийуэ, и анэм деж щIэпхъуащ, шы цIыкIу къызэрыхуащэхунур жриIэну.
Катеринэ и сабийр — Франкэ — иIыгъыу, дей щIагъым щIэст. Альби абы бгъэдыхьэри сабийр тIэкIурэ иригъэIыгъыну елъэIуащ. Езыр шэнтиуэм итIысхьэри кърата сабийр и лъэгуажьэм тригъэтIысхьащ. Леонардэ мы дуней гуфIэгъуэр иIэу дыгъэ бзийхэр къызыпхыкI жыг жьауэм сабийр яIыгъыу щIэс и анитIым, сурэту фIэкIа къыщымыхъуу, еплъырт. Ар Дон Пьерэ и тхьэлъэIухэр зэрыт карточкэхэм язым Аннэ ЛъапIэрэ Девэ Мариерэ Хьисэ цIыкIур яIыгъыу тет сурэтым ещхьт… Емыщхьу хэлъыр Аннэ ЛъапIэр, мэкъу IэплIакIуэ нэхъей Iэпкълъэпкъ хэщIыхьа зиIэр, сыт щыгъуи Марие и щIыбагъым дэту сурэ-ту щыIэхэм къызэрыщыгъэлъэгъуарт, ар Катеринэ хуэдэу щIалэтэкъым икIи дахэтэ-къым,.
Зыкъомрэ зэдэуэршэру щысауэ, икIэм-икIэжым, Альби жиIащ, ахэр ежьэжын зэрыхуейр. Щежьэжым, Леонардэ и анэм ба хуищIащ. Катеринэ дэIэпыкъуурэ ар Альби и щIыбагъымкIэ игъэшэсащ. Абы ипхъу Пьерэ цIыкIу, и анэм бгъурыту, и дэлъхум Iэ хуищIурэ иригъэжьэжащ. Тафэм щытехьэжам, Леонардэ къызэплъэкIащ. Катеринэрэ Пьерэрэ къыщрагъэжьэжам деж иджыри щытхэт. КъызэрызэплъэкIар щалъагъум, абыхэм аргуэру Iэ ящIу щIадзащ.
— Уи адэм жетIэжынкъым мыбы уэри сэри дыкъызэрыкIуар… Хъункъэ, Нардэ?
— Хъунщ, мамэ, жетIэжынкъым.
— Абы нэмыщI, пщIэрэ, сэ уэ дяпэкIэ Флоренцием сыкIуэху уздэсшэнущ. Дэ абы дыкIуэжыну дыхэтщи, щIыпIэр, езы къалэр нэхъыфIу пцIыхунщ.
— Сэ абы щыIэ школым сыкIуэфынущ, мывэ зыми къыскIэлъимыутIыпщу! — жиIащ Лео-нардэ гуфIэу.
— Нардэ, дэнэ щIыпIи щIалэ цIыкIухэм щахьэлщ мывэкIэ зэзауэу. Ауэ итIанэ зокIужхэри, ныбжьэгъу зэхуохъу. Псом хуэмыдэу щIалэ цIыкIум езым ейуэ шы цIыкIу иIэмэ, куэд ныбжьэгъу къыхуэхъунущ. Дэ Чеккэ делъэIунщ пони къыпхуигъуэтыну, ауэ уи адэм жетIэнщ ар си унагъуэм къыпхуащIа тыгъэу. Апхуэдэмэ, уи адэр тегушхуэнукъым ар яритыжыну.
Иджы уэ сыкъэгъэгугъэ а шы цIыкIум укIэлъыплъыну икIи, сэ фIыуэ сыкъэзэрыплъагъум хуэдэу, ари плъагъуну.
— Укъызогъэгугъэ… ауэ сэ уэ нэхъыфIу узолъагъу.
ЗэзыдзэкIар
ЗэзыдзэкIар Хьэту Пётрщ.
