ТIитI цIыкIу и унагъуэшхуэр, е Хьэнэхэ я нэжэгужагъэмрэ зэхэтыкIэ дахэмрэ къыщежьэр
Иджыблагъэ Хьэнэхэ я зы гуфIэгъуэ срихьэлIат. НэхъапэIуэкIи сыхэтат а унагъуэшхуэм я гуфIэгъуэ зыкъом. ЗгъэщIагъуэу сыкIэлъыплъырт я зэхэтыкIэм. Я нэжэгужагъэмрэ я гушыIэмрэ пхуэмыIуэтэным хуэдизу дахэт, фэрыщIагъ лъэпкъ языхэзми и нэгу иумылъагъуэу. Хэт пшынауэт, хэт къэфакIуэт, хэт уэрэд иришажьэрти, дэрэжэгъуэ макъыр унэм щIэмыхуэжу уэрамымкIэ блэкI-къыблэкIыжхэми ялъэIэсырт. Зыгуэрхэми къащыфIэщI щыIэт унагъуэр фIыуэ зэрегъэфауэ зэрызехьэу. Ауэ Хьэнэхэ я зэрызехьэм фадэм и Iуэху лъэпкъ хэлътэкъым. Псори къезыхьэкIыр я гущIэм щыз насыпыфIагъэмрэ лъагъуныгъэмрэт. Абы щыгъуэми, зым адрейм и жагъуэ ищIыным темышыныхьу, зыгуэрхэр ягу къагъэкIыжурэ зэщыдыхьэшхыжырт. НэхъыщIэхэри ягъэзэшыртэкъым. Я унагъуэм, я лъэпкъым теухуауэ упщIэ Iэджэ хуагъэхьэзырати, нэхъыбэм жэуап къезытыфхэм саугъэт зэмылIэужьыгъуэхэр я Iэрылъхьэт. ЗэрыжаIэу, я нэгу зэрызрагъэужьым гъэсэныгъэм и мыхьэнэри къыпыувэрт.
Хьэнэ Билал А псор иджы сигу къэзыгъэкIыжа гуфIэгъуэ зэхыхьэр, дауи, тIэкIу нэгъуэщIт. Хьэнэхэ я нэжэгужагъэмрэ унагъуэм я зэхэтыкIэ дахэмрэ абы и лъабжьэу къэнэжами, мыр зэрыхуэфэщэнкIэ хэIэтыкIат — я IэнэкIи, я хьэщIэкIи, я утыку гъэбжьыфIэкIэкIи. Ауэ егъэлея гуэри Iуэхум зэрыхэмытынум и щыхьэт пэлъытэу, япэу псалъэ зылъагъэса СантIыкъ Анатолэ къэтэджри, дыкъыщIызэхуэсам теухуауэ кIэщI дыдэу жиIащ: «Хьэсэнбий и ныбжьыр нобэ илъэс 75-рэ хъууэ зы лъэныкъуэкIэ си фIэщ схуэмыщI хуэдэуи щытщ, ауэ нэгъуэщI лъэныкъуэкIэ укъеплъмэ, пэжынри Iуэхум хэлъщ, сыту жыпIэмэ дэ илъэс 50-м щIигъу ипэкIэ дызэрихьэлIэри ныбжьэгъу дызэхуэхъуауэ щытащ. А зэманым сэ партым и Прохладнэ райкомым сыщылажьэрт, Хьэсэнбий абы нагъэкIуат къалэм и архитектор нэхъыщхьэу. Зи ныбжьыр иджыри илъэс 22-рэ иримыкъуа щIалэм дежкIэ ар дзыхьышхуэ дыдэт. АрщхьэкIэ абы Хьэсэнбий хуэхьэзыру къыщIэкIат — и щIэныгъэкIи и хьэл-щэн- кIи.
Хьэсэнбийрэ сэрэ дыкъызэдокIуэкI илъэс 50-м щIигъуауи, а зэманым къриубыдэу абы дэслъэгъуа псор зы псалъэу жыпIэжмэ, — сыт хуэдэ IэнатIэ пэрытами, си ныбжьэгъум ар ирихьэкIащ лэжьыгъэм хуэIэижьу, цIыху хэтыкIэ ищIэу, лIыгъэ, цIыхугъэ, гущIэгъу хэлъу, цIыхур и щхьэм ирилъытыфу, дзыхь къыхуащIар игъэпэжу».
Мы псалъэхэм нэгъуэщI гуэр щIумыгъужми хъуну къыщIэкIынт, ауэ нэхъ зедгъэубгъуми ягъэ щымыкIынукIэ, адэкIэ пытщэжынщ.
Урыху къуажэ курыт школыр фIы дыдэу къиуха нэужь, Хьэсэнбий Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым ухуакIуэ IэщIагъэм щыхуеджащ. ИужькIэ и щIэныгъэм щыхигъэхъуащ Москва дэт архитектурэ институтми. Прохладнэ къалэм и архитектор нэхъыщхьэу щылэжьа илъэсхэм къалэ Советым и депутату щэнейрэ хахащ, и лэжьыгъэфIым къыпэкIуэу щIыхь тхылъхэр, саугъэтхэр, къэрал дамыгъэхэр къыхуагъэфэщащ.
Анэ-лIыхъужь Хьэнэ ТIитI 1976 гъэм Хьэнэр Налшык къашэжри, ПсэупIэ-коммунальнэ хозяйствэмкIэ министерствэм и проект къудамэм и унафэщIу ягъэуващ. А IэнатIэм илъэсипщIым щIигъукIэ пэрытащ и цIэр фIыкIэ къраIуэу. Псом хуэмыдэжу и гуащIэ ин хилъхьащ троллейбус щызекIуэну гъуэгухэр убзыхуным.
1987 гъэм Хьэсэнбий къыхуагъэфэщащ «Къэббалъкъгражданпроект» институтым и директор къалэныр. Ауэ абы илъэс зытIущ фIэкIа щымылэжьауэ нэхъ жэуаплыныгъэ иныж зыпылъ IэнатIэ ягъэкIуащ — Ухуэныгъэмрэ архитектурэмкIэ къэрал комитетым и тхьэмадэу ягъэуври, КъБР-м и Правительствэми хагъэхьащ. А IэнатIэм щыпэрыта илъэсхэм абы куэд дыдэ зэфIигъэкIащ ухуэныгъэм ехьэлIа Iуэхухэр республикэм щегъэфIэкIуэным теухуауэ. Правительствэм и зэхэлъыкIэм зэхъуэкIыныгъэхэр халъхьэу комитетыр щымыIэж хъуа нэужь, Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и ухуакIуэ Хьэнэ Хьэсэнбий лэжьащ ухуэныгъэм-рэ псэупIэ-коммунальнэ хозяйствэмкIэ министрым и япэ къуэдзэу, архитектурэмрэ ухуэныгъэ стройиндустриемкIэ комитетым и унафэщIу, ухуэныгъэмрэ проект Iуэхухэмрэ телажьэ акционер зэгухьэныгъэ зыбжанэм я тхьэмадэу. Пенсэ ныбжьым зэрынэсрэ зыкъом щIами, Хьэсэнбий зыкъилъытэжыркъым и IэщIагъэм нэхъ хуэгущIыIэ хъуауэ, абы ноби жыджэру егъэлажьэ «Троя» проект-ухуакIуэ фирмэр.
ЗэрыгурыIуэгъуэщи, лъабжьэ здэщымыIэм щхьэкIи щыIэкъым. А хабзэр щынэрылъагъущ Хьэнэхэ я унагъуэми.
Хьэнэ-хьэжыжьыр
Билал фIыуэ ищIэжырт Къуэгъулъкъуейм я къуажэпщыр (езыр зи гупэ итырщ). Адрей шухэр абрэдж цIэрыIуэ ШэрыIужь Исмелрэ Едгъул Алисэхьрэщ (тIури Хьэнэхэ я малъхъэт). Къуэгъулъкъуей щыщ Хьэнэ Мацу нэхъыбэм къызэрацIыхур Хьэнэ-хьэжыжьут е Мацу-ефэндышхуэут. Абы и адэ Хьэжмырзэ Джылахъстэней къиIэпхъукIат. Ар къызыхэкIа Хъан хьэблэ жылэр, Чичаговым 1744 гъэм зэхилъхьа картэм зэритымкIэ, Сунжэ псым и Iэгъуэблагъэхэм щыпсэурт, Батмырзей, ХьэпцIей, Кургъуокъуей къуажэхэм пэмыжыжьэу, ауэ, сыт и щхьэусыгъуэми, Хьэжмырзи, абы къыщIэхъуахэми псэупIэ яхуэхъуар Къуэгъулъкъуейт. Хьэжмырзэ и бынитхум сыт лъэныкъуэкIи Мацу нэхъ къыхэщырт. Псом хуэмыдэу еджэным зэрыхуэпабгъэмкIэ. Хьэжмырзэ хуэщIауэ псэурти, щIалэ цIыкIум и хъуэпсапIэм гу щылъитэм, абы лъэпощхьэпо Iэджэ пыщIами, тегушхуэри, и къуэр Истамбыл еджакIуэ игъэкIуащ. Мацу зыщIэтIысхьа университетым щIэны-гъэфI щызригъэгъуэтат, езыр егугъуу еджати, студент нэхъ жыджэрхэм хабжэу еджапIэр къиухат. ЩIэныгъэм зи гур ета щIалэм тхылъ куэди зэригъэпэщат университетым щIэсыху. Ахэр дауэ Истамбыл къигъэнэнт, къыздишэжри къэкIуэжащ. Пэжу, ар текIуэдэж пэтащ цIэрыIуэ хъуа и библиотекэм. ВластыщIэр зыгъэувахэм библиотекэри бийхэм хатхэри, тхылъхэр ягъэсат. Абы щыщу мафIэм имысу къэна чытап закъуэр Мацу ипхъу Катя илъэс IэджэкIэ ихъумэжащ пщIэшхуэ хуищIу.
Хэплъыхьщ, хэплъыхьри…
Ди анэшхуэр дин щIэныгъэ зиIэхэм ящыщти, Хьэнэ-хьэжыжьыр фIыуэ ицIыхурт, и хъыбар куэди ищIэрт. А хъыбархэм ящыщ зыщ мыри.
Хьэнэ-хьэжыжьым зы къуэ за- къуэт иIэри, нысэ къишэну мурад щищIым, тIысри егупсысащ: «Сэ Къэбэрдей псом сыкъацIыху, къыскIэлъыкIуэхэри мащIэкъым. Нысэ мыхъумыщIэ си унагъуэм къихьэмэ, ди Iуэхур зэIыхьауэ аращ. Сежьэнщи Къэбэрдейр къызэхэскIухьынщ, си благъэ, си ныбжьэгъу, си цIыхугъэхэм я деж сыкъыщувыIэурэ. Езыхэри зэзгъэлъагъунщ, нысэ тхуэхъуни къэслъыхъуэнщ».
Арати, хьэжым и шы-уанэр зэщIилъхьэри ежьащ. Къуажэ-къуажэкIэрэ къызэхикIухьурэ, фIыуэ илъагъухэми яхуэхьэщIауэ, мыр нысэ схуэхъунщ жыхуиIи имыгъуэ-тауэ къыздэкIуэжым, Анзорей къыдыхьэри, и цIыхугъэ Дэлэл Ды-къуэхэ я унагъуэм щепсыхащ, слъагъунхэщ, тIэкIуи зызгъэпсэхунщ жиIэри. ГуфIэнтэкъэ хьэжы цIэрыIуэр хьэщIапIэ зыхуэкIуахэр. Къажыхьу ягъэхьэщIэу щIадзащ. Iэнэр къытезыгъэувэ хъыджэбз цIыкIуитIыр щилъагъум, хьэжым игу къэкIыжащ нысэ лъыхъуэ къызэрежьар, арщхьэкIэ, зылъыхъуэр абыхэм хуэмыдэу къилъытэжри, япэщIыкIэ гулъытэ щIагъуэ яхуищIакъым. Ауэ я IэбэкIэм, я псалъэкIэм, яхэлъ гъэсэныгъэм хуэм-хуэмурэ гу щылъитэм, егупсысащ: «Уэлэхьи, Къэбэрдей псор къыщIызэхэскIухьар мыбдеж, тпэгъунэгъу дыдэу, къыщызгъуэта сфIощIмэ. Тобэ, тобэ! Ялыхь, сыщымыуэу къыщIэгъэкI».
…Апхуэдиз хэплъыхь зыщIа Хьэ-нэ-хьэжыжьым хъуэхъуакIуэ къыхуэкIуэ къуажэдэсхэм я дамэр драшейуэрэ зэплъыжырт, мыра мыбы мыпхуэдизрэ къилъыхъуар, мы ди хьэжыжьым и щхьэм зыгуэр имылажьэу пIэрэ дэ дымыщIэ щхьэкIэ, жыхуаIэу. Апхуэдэу щIэгупсысэм нэхъапэкIэ къэхъуа Iуэхухэри храгъэубыдэрт. Езы Мацу-хьэжышхуэми щхьэгъусэ ищIауэ щытар зи лIыр яукIа фызабэт, хъыджэбзищ щIэсу. ФIэгуэныхь хъуат сабий зеиншэхэр. Абы нэмыщIыжуи жьэн уз зыпкърыт факъырэ лIыжьым дэщIыгъуу къэзыкIухь щIалэ цIыкIур къыIихри ари и бынхэм ядипIат. Iуэху къызэрыгуэкIт уи быниплIым нэмыщIкIэ, ууей дыдэм хуэдэу, хамэ сабииплI упIыну! Ауэ Алыхьми, цIыхуми я пащхьэ псэ къабзэкIэ ит хьэжым ищIэр езым ищIэжырт. Иджы-щэ? Иджы илэжьари пса-лъэмакъ къызэрыкIа Iуэхут. И къуэ закъуэм, зэрыжаIэу, урыс щIэ-ныгъи, дин щIэныгъи зригъэгъуэта, и пхъуищым я напщIэ телъ я дэлъху цIэрыIуэм къыхуишар сытым ещхьт! Пэжу, уеплъынкIэ лъагъугъуафIэт, ауэ хуабжьу IэмащIэлъэмащIэт, хъыджэбз фIыцIэ къуэгъу цIыкIут. Уей-уей жезыгъэIэ зэшыпхъуищым я гуапэ хъунт апхуэдэ нысэ къыдалъагъуну?! Сабэр драпхъейрт, щэхуу я адэм хуэдзэлашхэурэ. АрщхьэкIэ хьэжым мыбдежми езым щищIэж къыщIэкIынт хэплъыхьищэм къыхихар зихуэдэр. И нэ щIыбагъкIэ зыгуэрхэр къыхужаIэми, къыбгъэдэувэу зыгуэр къыпэзубыды-фын зэрыщымыIэр къэплъытэмэ, нысащIэ къуэгъу цIыкIур и лъэгъунэм быдэу къызэрыщIэтIысхьар гурыIуэгъуэт.
ТIитI щхьэгъусэ хуэхъуа Билал щIалэ щхьэпэлъагэт. И адэ хьэжышхуэр зэрыжыжьэрыплъэм къыхэкIыу, абы щIэныгъи игъуэтат. ЦIыхухэм къыхужаIэнкIэ хъунумкIи мыплъэу, хьэжым и щIалэ закъуэр къэзакъ станицэм дэс и ныбжьэгъум деж ишэри щигъэIат — урысыбзэ ирагъэщIэну, урыс школым щрагъэджэну. Урыс щIэныгъэ игъуэта нэужь, Билал и адэм къыхуашэжауэ щытащ адыгэ хабзэм тету. Зэкъуэшхэм хуэдэу зэхуэгумащIэу къекIуэкIащ иужькIи Хьэнэхэрэ Истоминхэрэ. Уеблэмэ, Хьэсэнбий епщIанэ классыр къыщиухар абыхэм я дежщ.
Мацу и мылъхупхъухэм хъыджэбз цIэрыIуэ къарыщIыкIат, зи фIыцIэр жыжьэ нэIуса я анэм хуэфэщэжы-ну. Куэдрэ дагъэсынт апхуэдэ хъыджэбзхэр?! Лъыхъухэр къыхузэблэкIыу щIадзэри, унагъуэ ихьахэщ. Нобэ абыхэм я бынхэми, я бынхэм я быныжхэми зыкъалъытэж Хьэнэхэ я унагъуэшхуэм щыщу.
Нэхъ цIэрыIуэжт Мацурэ Чэбхъанрэ зэдагъуэта хъыджэбзищыр. ЕпщыкIубгъуанэ лIэщIыгъуэр щиух дыдэм къалъхуа ТIатIэжь апхуэдизкIэ пшынауэ Iэзэти, пшынэр щIыгъуу къалъхуам хуэдэт. Абы нэмыщIыжкIи бзэн, дэн жыпIамэ, къыпэбгъэувын гъуэтыгъуейт. Джылахъстэнейм истэкъым абы хуэдэу адыгэ фащэ зыдыф. Зыгуэр фащэ къекIу хуей хъуамэ, модэ Пщыншэхэ я нысэм деж фыкIуэ жаIэу апхуэдэт. Ар ягу къэкIыжат республикэм и унафэщIхэми, Сталиным адыгэ фащэ тыгъэ хуащIыну мурад щащIам. ТIатIэжь Налшык къашэри фащэр хьэзыр ищIыху цIыху трамыгъаплъэу яIыгъат. НэрыгъуазэкIэ Сталиным триха щапхъэмкIэ ида фащэр ди къэралышхуэм и унафэщIым щитIэгъарэ щимытIэгъарэ тхьэм ещIэ, ауэ, хэт ищIэрэ, ноби музей гуэрым щIэлъынкIэ мэхъу.
И IэпщIэлъапщIагъэм нэмыщIкIи и дахагъкIэ, и губзыгъагъэкIэ, и жумартыгъэкIэ цIэрыIуэ ТIатIэжь и унагъуэ насыпыр кIыхь хъуну иуха иухатэкъым. И щхьэгъусэ Пщыншэ Азэмэт, КъБАССР-м и ухуэныгъэ трестым и унафэщIыр, «ууэркъ лъапсэщ» жаIэри, 1937 гъэм ягъэкIуэдащ. Зы щIалэ яIэти, и щхьэр республикэм ирихри, Ростов щеджащ. Институт нэужьым нэхъ жыжьэжу IукIри. Якутием щылэжьащ совхозым и унафэщIу, агропромым и тхьэмадэу. УнафэщI ахъырзэману зэрыщытам и щыхьэту, «Якут Республикэм мэкъу-мэш хозяйствэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр къыфIаща-уэ щытащ. Аслъэнбэч къыщIэна бынхэр нобэми а щIыналъэм щопсэу.
ТIатIэжь къыкIэлъыкIуэр Катят. Ари и шыпхъу нэхъыжьым ещхьу дакIуэ Iэзэт. Налшык дэт ателье нэхъ ин дыдэм щылажьэрти, абы ида бостей, кIэстум е бэлъто уи насып къихьын папщIэ, мазэ бжыгъэкIэ чэзум ухэтын хуейт. ГъэщIэгъуэнрати, республикэм и унафэщIхэм Хрущёв адыгэ фащэ хурагъэдыну мурад щащIым, ар дзыхь зыхуащIар Катят, зэгуэр Сталиным фащэ хуэзыщIам и шыпхъу нэхъыщIэрт. Обкомым ираджэу унафэ къыщыхуащIым, Катя гупсысэгъуэм хэхуат, жиIэнур имыщIэу: уи нэгу къыщIэгъэхьэгъуейт Хрущёв къекIун адыгэ фащэ бдыну. Ауэ сыт ищIэнт, обкомым ящIар унафэт. Къыхуагъэува пIалъэм ирихьэлIэу фащэр хьэзыр ищIри, бащлыкъыпхъэм къыдигъэхуа щэкIымкIэ и къуэ Рафик кIэстум дахэ цIыкIуи хуидыжащ. Хэт ищIэн, Кушмэзокъуэ Рафаэл иужькIэ къэфакIуэ цIэрыIуэ щIэхъуар Хрущёв и адыгэ фащэм пыщIагъэнкIи мэхъу. Езыми фIэфIт абы тегушыIыхьыну.
Хьэнэхэ я унагъуэшхуэм щыщу Хьэсэнбий щагъэлъапIэ махуэм кърихьэлIахэр.
Хьэнэхэ сыт щыгъуи къокIуэкI зым и Iуэхур адрейм диIыгъыфу. Зи чэзу гуфIэгъуэм кърихьэлIэжащ (ижьымкIэ къыщыщIэдзауэ) Шоцэ ипхъу ФатIимэ, абы и дэлъху Арсен, Женя ипхъу Гуо Ларисэ, Адэлбий ипхъу Эльмирэ, абы и анэ ФатIимэ, Пащты Лейлэ, Арсен и щхьэгъусэ ФатIимэ, Ларисэ ипхъу Каринэ сыми.
Рафаэл зыхуэIэкIуэлъакIуэр къэфэным и закъуэтэкъым, ар икIи «шы гъудэ» жыхуаIэм хуэдэти, зэманым и нэхъыбэр ипподромым щигъакIуэрт. Ара къыщIэкIынт, «Бэлэ» фильмыр тезыххэр каскадёр хуей щыхъум, Рафаэл щIыхуагъэлъэгъуар. Апхуэдэ IэщIагъэм зэи иримылэжьами, ар режиссёрхэм ягу ирихьри Мосфильмым ирагъэблэгъауэ щытащ каскадёру лэжьэну. Фильм зыкъомми хэтащ. Абыхэм ящыщщ «Исход», «Черный монах», «Неуловимые мстители» кинофильм цIэрыIуэхэр.
Мосфильмым къикIыжа нэужь, республикэм щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Кушмэзокъуэр илъэс куэдкIэ лэжьащ «Бгырыс сабийхэр» ансамбль цIэрыIуэм и унафэщIу. И щхьэгъусэ Иринэрэ абырэ къэфэным, адыгэ хабзэм, цIыху хэтыкIэм хуагъэсащ сабий щэ бжыгъэхэр. Абыхэм ящыщщ езыхэм я щIалитIри — СулътIанбэчрэ Аслъэнбэчрэ. Абыхэми мы зэманым я адэ-анэм я лэжьыгъэм пащэ.
Хьэнэ зэшыпхъуищым я нэхъыщIэ Жени пшынауэ Iэзэт, дахэу къафэрт. «Кабардинкэм» хагъэхьэн папщIэ Къэбэрдей псом къыхаша хъыджэбз гупым Жени хэхуат. КъэфакIуэхэр къыхэзыха гупым и унафэщIыр зэры-Къалмыкъ БетIалыр къэплъытэмэ, Женя и кIэныр хуабжьу къикIауэ жыпIэ хъунут. Кърагъэза дзыхьыр игъэпэжуи ар илъэс зыбжанэкIэ ансамблым къыщыфащ. Пионерхэм я унэр пшынауэфI хуей щыхъум, Женя тхьэкIумэ жан дыдэ зэриIэр ящIэрти, къэфакIуэм къыхашри, пшынауэу ягъэкIуащ. Республикэр зыхуеину къэфакIуэхэр а зэманым нэхъыбэу щагъасэр Пионерхэм я унэ цIэрыIуэрати, а Iуэхум Женя илъэс куэдкIэ лэжьыгъэ ин дыдэ ирихьэлIащ.
И анэм хуэфащэу и IэнатIэ пэрытащ абы ипхъу Лариси. Ар ящыщщ узыншагъэр хъумэнымкIэ район къудамэр Джылахъстэнейм щызыфIэзыгъэувахэм.
Мацу ипIыжа щIалэм дежкIэ дгъэзэжынщи, а зэманым хиубыда щIалэгъуалэ куэдми хуэдэу, абыи гъащIэ кIыхь иIакъым. Гвардием и капитан, разведротэм и командир Хьэнэ Ибрэхьим Мацу и къуэр Хэку зауэшхуэм хъыбарыншэу щыкIуэдащ. Ар зыщIэлъ щIыпIэр нобэми къахуэщIакъым. КъащIэфар орден, медаль зыбжанэ къратауэ зэрыщытарщ.
ГъащIэ кIэщIу къыщIэкIащ Ибрэхьим и къуэ Анатоли. Ростов дэт художественнэ еджапIэр къиухри, абы Налшык лэжьэн щыщIидзат, зэфIэкI хъарзынэ къэзыгъэлъагъуэ сурэтыщIхэм хабжэу. Ауэ и лэжьыгъэхэр щагъэлъагъуэ и япэ выставкэр илъагъужакъым.
Билал и бынхэмрэ абыхэм я быныжхэмрэ
Ди ныбжь итхэм фIыуэ ящIэж «Кавказ» рестораныр зэгуэр цIэрыIуэ дыдэу зэрыщытар. ХьэщIэ лъапIэ къахуэкIуам, е зыгуэр ехьэжьауэ ягъэлъэпIэну хуеймэ, здашэр арат. «Кавказым» дыщIэсащ жаIэмэ, абы куэд дыдэ кърагъэкIырт. Дэри мурад тщIат «Кавказым» гукъинэжу зэ дыщIэсыну. Щхьэусыгъуэ хъарзыни диIэт: университетыр къэдухауэ дызэбгрыкIыжырт. Ауэ мурад пщIакIэ зэфIэкIрэт? Япэрауэ, абы узэрыщIэ-сын ахъшэ ухуейт, етIуанэрауэ, рестораным и зы пэш щхьэхуэ зы пщыхьэщхьэкIэ къыплъысыныр Iуэху къызэрыгуэкIтэкъым. АрщхьэкIэ, тхузэфIэмыкIын щымыIэу ди гугъэжу ди щIалэгъуэти, псори зэфIэдгъэхьэри, пщыхьэщхьэ къыхэтхам рестораным дыкъыщыху-тащ — Къардэн Бубэ ди тхьэмадэу, къэрал экзаменхэр ди университетым зэрыщекIуэкIым кIэлъып-лъыну Мэзкуу кърагъэкIа профессор цIыхубз дэгъуэшхуэр ди хьэщIэу. Япэу къахьа лы гъур гъэжьамрэ пIастэ хуабэмрэ псынщIэ дыдэу Iэнэм тедгъэкъэбзыкIыу дызэп- лъыжу дыкъыщытIысыжым, ди хьэщIэр лъэIуащ дагъэшхар зищIысымрэ ар зэрапщэфIымрэ едгъэлъагъуну. Iуэхур си пщэ къы-далъхьати, хуит зыкъедгъэщIри, пщэфIапIэм дыщIыхьащ. Ди хьэщIэм и нэр къыщихупар итIанэщ: пщэфIапIэм и кум ит хьэку плIимэшхуэм и щхьэм къекIуэкIыу щыфIэдзат мэл дзажэ гъуэпцIахэр, бжьын, бжьыныху, шыбжий, нартыху блахэр. Езы пщэфIапIэр апхуэдизкIэ къабзэлъабзэти, щапщэфIIауэ уи фIэщ мыхъуным хуэдизт. ПщафIэхэм я унафэщI къыдбгъэдыхьар-щэ? Крахмал зыщIэгъэжа халат хужьыр екIупсу щыгърэ толъкъуным хуэдэу лъагэу дэжьея и щхьэц хужьым узыIэпишэу къыщIэгуфIыкIыу. Сэ ар си щыпэ лъагъутэкъым, ауэ ди хьэщIэр дихьэхыпауэ абы зэреплъымрэ зэредаIуэмрэ слъэгъуа нэужь, сэри си щхьэр нэхъ лъагэу слъагъужат.
ГъущI гъуэгу къулыкъум и генерал Хьэнэ Артур. Iэнэм къэдгъэзэжа нэужь, хьэщIэм хуэмыухыжу иIуэтэжырт илъэгъуамрэ адыгэ шхыныгъуэхэм теухуауэ къищIахэмрэ. Ауэрэ зым нэхърэ адрейр нэхъыфIыжу нэгъуэщI адыгэ ерыскъыгъуэхэри къытхуахьщ, зи гукъыдэжым плъагъуурэ хэхъуэ ди хьэщIэ цIыхубзышхуэм и бзэр нэхъри утIыпща хъури, адыгэ хабзэм ущымыгъуазэм куэдрэт, Iэнэм и тхьэмадэу щыс Бубэ лIы къуэгъу цIыкIур тегушхуэгъуафIэ ищIыну яужь ихьащ. АрщхьэкIэ, псори зыфIэлIыкIыу и нэ щIыбагъкIэ Бубэ-цIыкIукIэ зэджэ лIы мэхъэшам ар къыпхуидэнт — хьэщIэм и гушыIэхэр нэхъ щIэгъэщхъуэжауэ игъэлъеижрэ къытегушхуэну хуежьар гъунэ къыдимыгъэплъу щыхуежьэм, хэкIыпIэ хъарзынэу къилъытэри, цIыхубзым и гушыIэхэр трилъэщIэжащ: «Мыпхуэдэ ерыскъыкIэ фагъашхэрэ мопхуэдэ цIыхубзхэр фхуэпщафIэу, фэ дауэ фымылIыхъужьынрэ!» Абы ирихьэлIэу дызыщIэс пэшышхуэм и бжэр зэIужри, «мопхуэдэ цIыхубзыр» къытхэхьащ, сыхьэнышхуэ пIащIэ зырыз яIыгъыу пщафIитI яужь иту. Нэхъыжьым хуит зыкъригъэщIри, гъащIэ гъуэгу теувэ ныбжьыщIэхэми, ди хьэщIэ лъапIэми дахэу къыдэхъуэхъуащ. Ар нэхъ дахэжу урысыбзэкIэ зэридзэкIыжыфынтэкъэ ди тхьэмадэм! Арати, ди хьэщIэр нэхъ гумащIэж къэхъури, къыщылъэтащ: «Сэ щIыпIэ Iэджэм сыщыIащ, ауэ рестораным мыпхуэдэ хабзэ щекIуэкIыу зэи слъэгъуакъым, сыту зэхэтыкIэ дахащэ фиIэ! КъэсщIэну сызыхуейр зыт: мы иджыпсту екIуэкIар рестораным и къалэным хыхьэрэ хьэмэрэ езы цIыхубзхэм я жэрдэм?»
Нэхъыжьрат хьэщIэм зызыхуигъэзари, Бубэ жэуапым куэдрэ егупсысакъым: «Япэрауэ, мы дызыщIэс рестораным зэреджэр «Кавказщ». ЕтIуанэрауэ, ресторан пщэфIапIэм и гуащэр Шоцэщ, къыдэхъуэхъуаращ. А тIур зыуэ къапщтэмэ, фIагъ куэд щызэхуэ-хьэса жиIэу къикIыу къэплъытэ хъунущ. Аращ мыбы щызэрахьэ шхыныгъуэхэми, щызекIуэ хабзэхэми я лъабжьэр».
Шоцэ ипхъу Абазэ ФатIимэ.Пэж дыдэу, а зэманым «Кавказым» дыщIэсащ жызыIэм нэхърэ Шоцэ деж дыщыIащ жызыIэр нэхъыбэт. «Кавказым» иIэ пщIэри, и цIэрыIуагъэри зэпхар Шоцэ и цIэрауэ жыпIэми, ущыуэнутэкъым. Пэжу, ар «Эльбрус», «Налшык», «Россия» ресторанхэми пIалъэкIэрэ ягъакIуэрт, абыхэм я лэжьыгъэр иригъэфIэкIуэн папщIэ, ауэ и унэ етIуанэу илъытэжыр «Кавказырт».Шоцэ хъужыр Хьэнэ Билал ипхъу нэхъыжь, пщафIэ цIэрыIуэу къекIуэкI Абазэ Шоцэт. Ноби, и ныбжьыр илъэс 90-м нэсами, КъБР-м сатумкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ ди нэхъыжьыфIыр лъэрытетщ, и Iуэху Iыхьэ езым ищIэжу. «Си щIалэр дунейм зэрехыжрэ си лъэр нэхъ щIэхуащ, армыхъумэ, къызэузышхуи щыIэкъым, - жеIэ абы. - Тхьэм и шыкуркIэ Арсен щIалитIрэ зы хъыджэбзрэ къыщIэнащ. Ахэращ си гурыфIыгъуэр».Арсен Москва дэт инженер- ухуакIуэ институтыр къиухат, ди республикэм и мызакъуэу, Урысейм и щIыпIэ зыкъомми къыщацIыхурт. Шоцэ ипхъу ФатIимэщи, медицинэ щIэныгъэхэм я кандидатщ, дохутыр цIэрыIуэщ. Москват щеджари, абы къагъэнэжауэ институтыр къызэриухрэ Урысейм и къалащхьэм щолажьэ. Иужь илъэсхэм ар хамэ къэрал фармацевт фирмэ нэхъ ин дыдэхэм ящыщ зым Урысейм щиIэ IуэхущIапIэм и унафэщIхэм. Шоцэ къыкIэлъыкIуэ Цоцэ къыхихар дохутыр IэщIагъэрати, и насып зыхэлъри дохутыру къыщIэкIащ. И щхьэгъусэ Балъкъэр Антон рентгенологт, езы Цоци «Налшык» курортым щылажьэрт. Абы щыIащ пенсэм кIуэхукIи, илъэс къэс саугъэт лъапIэхэр, щытхъу тхылъхэр къыхуагъэфащэу. Антонрэ Цоцэрэ япхъу нэхъыжь, Долхэ я нысэ Марини къыхихар и адэ-анэм я IэщIагъэрщ. Ар илъэс куэдкIэ Налшык къалэ сымаджэщым щылэжьащ, мы зэманым ещанэ поликлиникэм и унафэщIщ, КъБР-м щIыхь зиIэ и дохутырщ.Маринэ и шыпхъу нэхъыщIэ Лаурэ Киев щеджащ, и IэщIагъэр зэпхар хьэщIэщхэм я лэжьыгъэр къызэгъэпэщынырщ. Илъэс зыкъом хъуауэ Москва щолажьэ. ЩIалэхэм я нэхъыжь Владимир щIалэ жант, гумызагъэт. Зэреджэм хуэдэурэ ар Сальск дэт мэкъумэш техникумым и комсомол организацэм и секретару лажьэрт. Техникумым къагъэнэжырт егъэджакIуэуи, и адэм идатэкъым, уэ щIапIэжьым уисыну къыптохуэ, къэгъэзэж, жиIэри. Адэм и псалъэр тIу ямыщIу щыунафэт унагъуэми, къэкIуэжри псэухукIэ къуажэм дэсащ, «Урыху» совхозым и инженер нэхъыщхьэу, хозяйствэм и профкомым и унафэщIу. Совхозым и ехъулIэныгъэхэм Володя и фIыщIэ ини зэрыхэлъыр къалъытэри, абы къыфIащауэ щытащ «КъБР-м щIыхь зиIэ и механизатор» цIэ лъапIэр. Владимиррэ и щхьэгъусэ Риммэрэ быниплI зэдапIати, я нэхъыщIэ Мурат лъапсэжьым исщ, унагъуэр къызэхуэсыжмэ, гуапэу иригъэблэгъэжу. Хъыджэбз нэхъыжь Идэ химикщ, IэфIыкIэ щIынымкIэ IэщIагъэлIщ. Унагъуэ хъарзынэ иIэщ. И бынищми щIэныгъэ нэхъыщхьэ яригъэгъуэтащ. И къуэ Къаирбэч, и адэ Адыгэунэ Аскэр щапхъэ трихагъэнщ, спортми щыцIэрыIуэщ. ЩIалэгъуалэм я дунейпсо чемпионатым бэнэнымкIэ етIуанэ увыпIэр къыщихьащ. Изэ сатумрэ бизнесымкIэ институт Ленинград къыщиухащ, и IэщIагъэмкIэ мэлажьэ. И щIалитIыр - Жылокъуэхэ Амиррэ Замиррэ спортсмен ехьэжьахэщ, институт къаухауэ, тIури тренеру мэлажьэ. Я шыпхъу нэхъыщIэр экономисту Владикавказ щоджэ.Дол Маринэрэ и къуитIымрэ Азэмэтрэ Астемыррэ
Хьэнэ зэкъуэшихым я адэ-анэм Псыхуабэ зыщрагъэплъыхь. 1967 гъэ
СурэтыщI цIэрыIуэхэу Пащтыхэ Германрэ Алимрэ.
Владимир и щIалэ нэхъыжь Нартмири щIэныгъэм хуэгурыхуэхэм ящыщщ. Курыт еджапIэр дыщэ медалкIэ къиухащ, Къэбэрдей-Балъкъэр мэкъумэш институтыр диплом плъыжькIэ къиухащ. Институт нэужьым, зэман мыкIыхьым къриубыдэу, техникэ щIэныгъэхэм я кандидат, доктор хъуащ. Илъэс зыбжанэ ипэкIэ Нартмир хахащ Тимирязовым и цIэкIэ щыIэ мэкъумэш академием и кафедрэм и унафэщIу. И ныбжьым емылъытауэ пщIэшхуэ къыхуащIу и IэнатIэр ирехьэкI. И щхьэгъусэ ФIатIими щIэныгъэхэм я кандидатщ, медикщ, щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым щолажьэ.
Будёнэ нэхъ гъащIэ мащIэт зэдэлъху-зэшыпхъухэм ящыщу. Езым и гум дагъуэ зэриIэр ищIэжырти, Ростов дэт медицинэ институтым щIэтIысхьат, дохутыр IэщIагъэ зригъэгъуэту, гууз зиIэхэм сэбэп яхуэхъун мурад иIэу. КардиологиемкIэ центр Налшык къызэрыщызэIуа-хам хуабжьу щыгуфIыкIат. Абы и дохутыр нэхъыфIхэм хабжэу лажьэрт щабэу псалъэу, и гулъытэр дэни нэсрэ дэтхэнэ зы сымаджэми и Iыхьлы гъунэгъум хуэдэу зригъэлIалIэу. Уи псэр ебгъэшх хъунущ хужаIэрт сымаджэхэм, и лэжьэгъухэр гуапэу къыхущытт. «За трудовое отличие» медалыр къыщратам, Будёнэ абы хуэмыфащэу къэзылъыта сымаджэщым щIэтхэм къахэкIатэкъым.
И адэм и IэщIагъэр къыхихыжащ ипхъу Светлани. Ар илъэс зыбжанэ хъуауэ Москва щолажьэ.
Хьэсэнрэ Хъусенрэ зэтIолъхуэныкъуэщ, ауэ зэпэгъунэгъуу зэрыпсэум нэхърэ, гъащIэм зэпэжыжьэ зэрищIыр нэхъыбэщ. Хъусен ди университетым и инженер-техникэ факультетыр къиуха нэужь, Тыркумэным щыщ Чарджоу къалэм къыщыхутауэ щытащ. Абы зыкъомрэ щылэжьауэ къигъэзэжри, Налшык дэт предприятэхэм пенсэм кIуэху инженеру щылэжьащ. И щхьэгъусэ Лерэрэ абырэ бынищ яIэщи, щыми щIэныгъэ нэхъыщхьэ ирагъэгъуэтащ. Зауррэ Тамарэрэ ди республикэм щолажьэ, Зубер Иркутск щыIэщ, ухуакIуэ управленэм и механик нэхъыщхьэщ.
Хьэсэн армэ нэужьым псэупIэ хуэхъуар Прохладнэ къалэрщ. ГъущI гъуэгу транспортым епхауэ илъэс куэдкIэ лэжьащ. Езым гушыIэурэ зэрыжиIэщи, къэзакъ нэхъ цIэрыIуэхэм хабжэ щIалэщ. И къуитIри хуэмыхухэм ящыщкъым. Аслъэн къалэм и таксомотор хозяйствэм и механикщ, Артур и адэм и лъэужьым ирикIуащ. Ростов дэт университетыр къиуха нэужь, абы Прохладнэ депом инженеру лэжьэн щыщIидзэри, лэжьыгъэм зэрыхуэшэрыуэр, и IэщIагъэм куууэ зэрыхищIыкIыр псынщIэ дыдэу наIуэ къищIащ. ЯпэщIыкIэ абы дзыхь къыхуащIащ Прохладнэ депом и унафэщI къулыкъур, итIанэ, нэхъри драгъэкIуэтейри, Минвод ягъэкIуащ. Мы зэманым Артур Ростов щолажьэ, Кавказ Ищхъэрэм и гъущI гъуэгухэм и IэнатIэ нэхъ гугъухэм ящыщ зым и унафэщIщ, гъущI гъуэгу службэм и генералщ.
Хьэсэнрэ Хъусенрэ къакIэлъыкIуэр ди тхыгъэр къызэрыщIэддза, КъБР-м щIыхь зиIэ и ухуакIуэ Хьэнэ Хьэсэнбийщи, абы и унагъуэри тхьэм узэрелъэIунщ. И щхьэгъусэ Светланэ биологие щIэныгъэхэм я кандидатщ, илъэс куэдкIэ мэкъумэш академием щылэжьащ.
Хьэсэнбийрэ Светланэрэ япхъу нэхъыжь Иринэ школыр дыщэ медалкIэ, университетыр диплом плъыжькIэ къиухащ, медицинэ щIэныгъэхэм я докторщ, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и профессорщ. Абы и пхъуж Лани ящыщщ школыр къыщиухым дыщэ медаль зыхуагъэфэщахэм. Мы зэманым Москва юристу щоджэ.
Хьэсэнбий ипхъу нэхъыщIэ Ланэ экономикэ щIэныгъэхэм я кандидатщ, доцентщ.
Я унагъуэ дахэм хуэфэщэжын шыгъуэгу хадэ дахи зэрахьэ Хьэсэнбийрэ Светланэрэ, имыт щымыIэу, уеплъу узэрыщыт къудейм гухэхъуэ къуиту. «Хъусен и хадэ зехьэкIэм щапхъэ тетхауэ аращ, — жеIэ Хьэсэнбий, — абы щIы и куэдщи, пхъэщхьэмыщхьэ егъэкI, дэ диIэр хадэхэкI щыдгъэкIын тIэкIущ, ауэ зым имыIэр адрейм и деж къыщищтэ мэхъури, ди Iуэхур тыншщ».
Хьэсэнбий ныбжькIэ къыкIэлъыкIуэ Женярэ Жаннэри (абыхэм Пагуэрэ ГуащэкIи йоджэ) зэтIолъхуэныкъуэщ, къыхахари зы IэщIагъэщ. Школ нэужьым тIури зэгъусэу политехникумым щеджащ. IэщIагъэ зрагъэгъуэта иужь, Женя «Телемеханика» объединенэм щылэжьащ пщIэрэ щытхъурэ иIэу. Жаннэ Музыкэ театрыр къызэрызэIуахрэ абы и радиоузелым и унафэщIщ, театрыр зэфIэувэным зи гуащIэ ин хэзылъхьахэм ящыщщ.
Женя и щхьэгъусэ Елджар Амырхъан спортсмен цIэрыIуэт. Абы и цIэкIэ иджы илъэс къэс республикэм волейболымкIэ зэхьэзэхуэ щрагъэкIуэкI. Спортсмен хуэмыху-тэкъым я щIалэ Анзори. Ар республикэм и футбол командэ зыбжанэм щыджэгуащ, Налшык и «Спартакри» хэту, футболымкIэ спортым и мастерщ. Мы зэма- ным юристу мэлажьэ. Анзор и шыпхъу ФатIимэ тхыдэджщ, илъэс зыкъом щIауэ Москва щопсэу икIи щолажьэ.
Жаннэ и бынхэри адэ-анэм я къуагъым къуэсхэм ящыщкъым. Лейла илъэс зыкъом хъуауэ Моск-ва щопсэу, экономикэ щIэныгъэхэм я докторщ, Плехановым и цIэкIэ щыIэ институтым и профессорщ, Урысей Президентым деж щыIэ финанс университетми щрегъаджэ.
Алим нэхъ жыжьэж кIуэцIрыкIащ. Щысабийм щыщIэдзауэ и адэ, график цIэрыIуэ Пащты Герман и мастерскойм къыщыхъуа щIалэр сурэт щIыным пасэу дихьэхат. Абы къыхэкIыу, курыт школыр къиуха нэужь, IэщIагъэ ищIынум куэдрэ егупсысакъым, гъуазджэм (искусствэм) щыхурагъаджэу Красноярск дэт институтымкIэ иунэтIащ. А еджапIэр нэхъ къыщIыхихам Герман абы егъэджакIуэу зэрыщылажьэри хэлъ къыщIэкIынт. Институт нэужьым, ар нэхъыфI дыдэу къэзыухахэм ящыщти, Алим Германием ягъэкIуащ и щIэныгъэм абы щыпищэну. Германием гъуазджэм узыщыхуеджэ хъуну щыIэр къиухри, Алим абы къэнэжауэ щолажьэ, сурэтыщI, скульптор цIэрыIуэ дыдэ хъуауэ. Ар хэтащ Европэ къэралхэм щекIуэкI гъэлъэгъуэныгъэ пщIы бжыгъэхэм, зэпеуэ Iэджэм бжьыпэр щиубыдащ. Алим и IэдакъэщIэкIхэм ящыщщ дуней псом нэхъ ин дыдэу къыщалъытэу Халл къалэм и музейм щIэт вазэр.
Зи лэжьыгъэхэм Пащт-Хъан унэцIэр щIэзыдзыж Пащты Алим къыфIа-щащ «Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ сурэтыщI» цIэ лъапIэри.
— Ди анэр цIыкIу щхьэкIэ дахэт, — жеIэ Жаннэ пыгуфIыкIыурэ, — апхуэдизкIэ цIыху гъэсат ари, ину псалъэу е ину дыхьэшхыу игъащIэм зыми илъэгъуатэкъым. Ди адэри псалъэрейтэкъыми, псалъэншэу зэгурыIуэрт тIури. Ауэ ди адэм и псалъэм зэи зыри пэрыуэртэкъым. ЗыгуэркIэ дызэранарэ ди анэм «фи адэм жесIэжынщ» къыджиIамэ, зэуэ щэныфIэ дыхъужырт, апхуэдизкIэ ди адэм дыфIэлIыкIырти. Ди анэм абы хуищI пщIэр тлъагъурти, дэри апхуэдэу дыхущытын хуейуэ къэтлъытэрт. Абы ди адэм хуэгъэзауэ псалъэ Iей жиIэн дэнэ къэна, нэгъуэщI гуэрми ебгауэ е хуэпсэлъауэ зэхэтхакъым Ди адэми игъащIэм зыхыдигъэхакъым зы псалъэ дыджи, зы хъуани. Псалъэншэу къытхуэткIийт. Шхэну къыщIыхьэжамэ, псоми лъэныкъуэ зедгъэзырт. Ар къэтэджыжа нэужьт дэ Iэнэм дыщыпэрытIысхьэр. ЗэрыбынипщI махуэ къэс щэ бгъэшхэну тыншт? ДиIэ тIэкIур IэфIу тхуипщIэфIырт ди анэми Iэнэм къытригъэувэрт. Езыри къытщхьэщытт шхэн дыухыху. КъыддэтIысу зэи къыддэшхэртэкъым. Мышхэу къыщынэр нэхъыбэт. Ар иужькIэт къыщыдгурыIуэжар.
ТIэкIу дыкъыдэкIуэтейуэ ди щхьэ бадзэ тетхужыф дыхъуа нэужь, ди адэ-анэм нэхъ дащысхьын зэрыхуейр нэхъ къыдгурыIуэ хъуат, тIэкIуи защIэдгъэкъуэфырт. Ауэ, сыт хуэдэу щымытми, студентитху-хы зэуэ нэгъуэщI къалэхэм щебгъэджэныр мыбдеж щылътэкъым. ЩIалэхэм стипендие къратамэ, зы бэлыхь къахэхъуам хуэдэу, ди анэм къыхуахьырти къратырт гуфIэжу, дэри дызыщыгуфIыкIын гуэрхэр къытхуащэхурт. Дэнэ ихьынт ахъшэр ди анэм, езыхэм ятригъэкIуэдэжырт. Хузэмыгъэзахуэу бэлыхьыр ишэчырт. Сэри тIэкIу защIэзгъэкъуэнщ жысIэри, зэгуэрым сэри стройкэм сыкIуат. Хьэсэнбий щыIэт абы прорабу, зэреджэм хуэдэурэ лажьэуи, къыстекIиери сыкърихужьэжат, мыр уэ лэжьапIэ пхуэхъунукъым жиIэри.
Сыт хуэдиз къигузэвэн хуей мыхъуами, ди анэр зэи тхьэусыхэртэкъым. Псори зыгуэрурэ зэхуигъэхъурт. Лажьэ зэпыт фIэкIа, куэбжэпэм дэкIыу игъащIэм фыз уэршэрым яхыхьатэкъым. Мы дунейм и джэлэсыр и унагъуэрауэ къы-фIэщIт. Дэри абы дыдэмыплъеи-пIэр иIэт?! Псори тхузэхэмылъхьами, абы хэлъахэм щыщ куэд дэри къытхуэнащ, дыщыщыуэхэм деж дигу къэкIыжрэ къыдигъэгъэзэжу.
Зи анэр зыфIэмыдахэж щыIэкъым. Сэри сыапхуэдэу къыщIэкIынщ, ауэ бгырыс цIыхубзым и теплъэ, и хьэл-щэн къэзгъэлъэгъуэну къалэн къысщащIамэ, сэ ди анэм и сурэтыр сщIынт, абы нэхърэ нэхъыфIу ар къызэрыбгъэлъэгъуэфын щымыIэу къэслъытэу. КъысфIощI адыгэ цIыхубзым пэпщI хъун нэгъуэщI гуэри щымыIэу. Абы занщIэу согупсыс «адыгэ щыIэж иджы сытми?» жаIэу зыгуэрхэр щыхъущIэм деж. Сыт щIыщымыIэжыр? Адыгэм укIытэ жыхуэпIэр ещIэ иджыри. Адыгэ анэхэри, тхьэм и шыкуркIэ, кIуэдыжакъым. Сэ быдэу си фIэщ мэхъу си адыгэмрэ си лъэпкъ цIыкIумрэ сыт щыгъуи зэрыщыIэнур. Абы и щыхьэткъэ, псалъэм папщIэ, зы пщыхьэщхьэ ди къуэрылъхумрэ ди пхъурылъхумрэ адыгэ фащэ къекIухэр ящыгъыу утыкум къихьэу си дэлъхум гухэхъуэу адыгэбзэкIэ къызэрехъуэхъуар. А тIур илъэс бгъурыбгъу хъууэ аращ, къызэралъхурэ зыр Германием, зыр Москва щопсэу. Абы къикIыращи, дэ дызымыгъэкIуэдыжын къару ди лъым хэтщ иджыри, ар дымыгъэупщIыIун хуейуэ аращ. Мы дунейм теткъым уи бзэм хуэдэу уи гур хэзыгъэхъуэн, уи хэкум хуэдэу уи щхьэр щылъэпIэн».
Жаннэ и псалъэхэр абдеж щызэпыдгъэунщи, унагъуэм я нэхъыщIэ Адэлбий теухуауэ псалъэ зытIущ ди тхыгъэм щIыдгъужынщ. Адэлбий техникэм пыщIа инженерщ. Университет нэужьым Прохладнэ къалэм лэжьэн щыщIидзащ. Мастеру, прорабу, участкэм и унафэщIу щытащ. ИужькIэ Налшык къэIэпхъуэжри, ухуакIуэ управленэм и инженер нэхъыщхьэу, пхъэхэкIхэр щащэ базэм и директору лэжьащ. Иужь илъэсхэм ар КъуэкIыпIэ Жыжьэм щыIащ электричествэм пыщIа ухуныгъэ инхэр езыгъэкIуэкI IуэхущIапIэхэм я унафэщIу. Иджы Адэлбий апхуэдэ дыдэ лэжьыгъэхэр щрегъэкIуэкI Урысейм и КъуэкIыпIэ лъэныкъуэм хиубыдэ щIыпIэхэм. ГурыIуэгъуэщ абыкIи къыщIашар зэфIэкI ин зэриIэм зэрыпыщIар.
Адэлбий и щхьэгъусэ ФатIимэ биологщ. Я щIалэм мэкъумэш институтыр къиухауэ хьэрычэтыщIэщ, я хъыджэбзыр экономикэ щIэныгъэхэм я кандидатщ, илъэс зыбжанэкIэ агромелиоративнэ академием щригъэджащ, мы зэманым Москва щопсэу, нэхъапэIуэкIэ Звенигород къалэм и администрацэм и унафэщIу, Москва областым экологиемкIэ и министру щыта, иджыпсту Урысейм и къалащхьэм къулыкъу щызыщIэ и щхьэгъусэм щIыгъуу, сабиищым я анэщ.
Хьэнэ-хьэжыжьым адрейхэм ямыщIэ гуэр ищIэ къыщIэкIынт Дэлэлхэ япхъу IэмащIэлъэмащIэ цIыкIур нысэ ищIыну мурад щищIам. Ар зэгупсыса псом ТIитI, шэч хэмылъу, щыгъуэзагъэнкъым, ауэ хьэжым и хъуэпсапIэм псэухукIэ телэжьауэ жыпIэми ущыуэну къыщIэкIынкъым: Хьэнэхэ я лъэпкъыр абы игъэбэгъуащ хъыджэбзиплIрэ щIалихкIэ, езыр зыхуэдэмыплъейуэ зыри яхэмытрэ цIыхур зэхъуапсэм хуэдэ защIэу. Абыхэм къалъхужахэр-щэ? ГъэщIэгъуэнращи, ахэр нэхъ иныжщ, я зэфIэкIри езыхэм яхуэфэщэжу.
Дауи, къэгъуэтыгъуейщ гукъеуэ гуэр зимыIэ унагъуэ. Хьэнэхэ я унагъуэми апхуэдэ гуэрхэр илъ къыщIэкIынщ. Ауэ цIыху гъащIэм щынэхъыщхьэр ахэракъым. Аращ абыхэм я гугъу щIэдмыщIари. Унагъуэ щыжытIэжкIэ, абы и мыхьэнэр, и пщIэр кърибгъэлъагъуэ хъуну къысфIэщIу, си тхыгъэм мы зыр щIызгъужынут: Хьэнэ Билалрэ анэ-лIыхъужь Хьэнэ ТIитIрэ къатепщIыкIауэ цIыху 70-м нэблагъэ хэтынущ Хьэнэ лъэпкъым мыгувэу зэхашэну ягъэхьэзыр лъэпкъ зэхуэсым. Ар езы ТIитI имылъагъужынуми, анэпсэр зэрыщыгуфIыкIынум шэч хэлъкъым.
Джэрыджэ Арсен.
