
ЩIыналъэм и цIыху пажэхэр ягъэлъапIэ
КъБР-м и ЩIыхь тхылъ, республикэм и цIыхубэ, щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ цIэ лъапIэхэр зыхуагъэфэщахэр дыгъуасэ щагъэлъэпIащ Правительствэм и Унэм. ЩIыналъэм и цIыху 74-м хуащIащ апхуэдэ пщIэр. Республикэм и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Юрий абыхэм ехъуэхъуащ икIи яритыжащ а дамыгъэ лъапIэхэр.
— Къэбэрдей-Балъкъэрыр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 460-рэ зэрырикъур Iэтауэ ди щIыналъэм щыдогъэлъапIэ. А зэгухьэныгъэр зэныбжьэгъугъэм, зэгурыIуэм, мамырыгъэм я дамыгъэу илъэс куэд щIауэ дыкъогъуэгурыкIуэ икIи дэтхэнэ зыми а зэгухьэныгъэр нэхъри игъэбыдэн папщIэ и хэкум лъэкIыр хуелэжь. Урысейм, Къэбэрдей-Балъкъэрым я щIэныгъэм, щэнхабзэм, экономикэм, медицинэм, нэгъуэщI IэнатIэхэми зезыгъэужь лэжьакIуэ пажэхэм фIыщIэ лей фхуэфащэщ, — жиIащ КIуэкIуэм. — Псом япэ, си гуапэу къыхэзгъэщынут ди егъэджакIуэ лъапIэхэр — цIыкIухэм яхуэгуапэу, шыIэ яхэлъу щIэблэм елIалIэхэм. ФIыщIэ яхузощI щэнхабзэм и лэжьакIуэхэм — цIыхум и псэр дахагъэкIэ зыпсыхьхэм. ЦIыхум нэхъ лъапIэ дыдэу иIэ, и узыншагъэр дзыхь зыхуищI дохутырхэм я IэщIагъэмрэ щIэныгъэмрэ уасэншэщ. Апхуэдэу, гулъытэ лей яхуэфащэщ къэралыр гугъуехьхэм щыпэщIэтым деж, ахэр цIыхухэм ящыгъэпсынщIэным телажьэ экономистхэм. А псом я щIыIуж къокIуэ ди нэхъыжьыфIхэр, нобэм дыкъэзышэса ди ущиякIуэ лъапIэхэр. Дэтхэнэ зыми фIыщIэ фхузощI, дропагэ, дрогушхуэ лъэпкъымрэ къэралымрэ хуэвлэжьа Iуэхушхуэхэм.
КъБР-м и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Юрий и унафэкIэ ЩIыхь тхылъхэмкIэ ягъэлъэпIащ икIи цIэ лъапIэхэр фIащащ цIыху 75-м. Псалъэм папщIэ, КъБР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ цIэр хуагъэфэщащ Къэсейхьэблэ дэт 1-нэ курыт еджапIэм пэщIэдзэ классхэм щезыгъаджэ Абрэдж Ксенэ, КъБР-м щIыхь зиIэ и дохутыр цIэр хуагъэфэщащ РЦБ-м неврологу щылажьэ Рахаевэ Софие, КъБР-м и цIыхубэ артист цIэ лъапIэр иратащ Горький М. и цIэр зезыхьэ урыс драмэ театрым и режиссёр, артист Балъкъэр Юрий, «КъБР-м цIыхухэм хуэIухуэщIэ яхуэщIэнымкIэ и IэнатIэм щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэр дяпэкIэ зэрихьэнущ «Къэббалъкъкоммунэнерго» МУП-м и инженер нэхъыжь Гергоков Хьэдис. КъБР-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ цIэр хуагъэфэщащ УФ-м театрым и лэжьакIуэхэм я зэгухьэныгъэм КъБР-м щиIэ къудамэм и унафэщI Фырэ Майе, нэгъуэщIхэми. Мы зэIущIэ гуапэм хэтащ КъБР-м Федеральнэ инспектор нэхъыщхьэу щыIэ Каннуников В. А., КъБР-м и Парламентым и УнафэщI Егоровэ Т. Б., КъБР-м и Правительствэм и УнафэщI Мусуков А. ТI., министерствэхэмрэ нэгъуэщI къэрал IуэхущIапIэхэмрэ, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм я унафэщIхэр.
Фырэ Анфисэ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и лъэпкъхэмрэ Урысеймрэ дамэгъу зэрызэхуэхъурэ илъэс 460-рэ зэрырикъум теухуауэ 2017 гъэм фокIадэм и 8-м ирагъэкIуэкIыну Iуэхугъуэ нэхъыщхьэхэм я программэ
Налшык дэт «ЗауэлI ЩIыхьым и къалэ» стелэм деж сыхьэти 9-м сэлэт ныбжьыщIэхэм щыхагъэхьэ гуфIэгъуэ зэIущIэ щекIуэкIынущ, Налшык, илъэс 400-м и цIэр зезыхьэ утым сыхьэт 13-м Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и лъэпкъ щэнхабзэ центрхэм я «Лъэпкъ плъыфэхэр» фестивалыр щызэхашэнущ, «КъБР-м и Лъэпкъ музей» ГКУК-м сыхьэт 15-м Къэбэрдей-Балъкъэрым и лъэпкъхэмрэ Урысеймрэ зэрызэгухьэрэ илъэс 460-рэ зэрырикъум теухуа выставкэ къыщызэIуахынущ, Налшык, Абхъазым и утым сыхьэт 15-м Къэбэрдей-Балъкъэрым и лъэпкъхэмрэ Урысеймрэ зэрызэгухьэрэ илъэс 460-рэ зэрыхъум теухуа промышленнэ-мэкъумэш гъэлъэгъуэныгъэ щрагъэкIуэкIынущ, Налшык КъБР-м и Правительствэм и Унэм сыхьэт 17-м Къэбэрдей-Балъкъэрым и лъэпкъхэмрэ Урысеймрэ дамэгъу зэрызэхуэхъурэ илъэс 460-рэ зэрырикъум теухуа гуфIэгъуэ зэIущIэ щекIуэкIынущ.
Бгырысым и пагагъэр
Къэбэрдей-Балъкъэрым и жылагъуэ, политикэ лэжьакIуэшхуэ Къалмыкъ БетIал (1893 — 1940) и гъащIэри и IуэхущIафэ псори епхащ республикэм, абы и къалащхьэм я зыужьыныгъэм. Зи гум захуагъэр щытепщэ, бгырысым и пагагъэр зыхэлъ БетIал лIэщIыгъуэ блэкIам и пэщIэдзэхэм лъэкI къигъэнакъым ди цIыхубэм я гъащIэм фIыкIэ зихъуэжын папщIэ.
1920 гъэм Кавказ Ищхъэрэм Совет властыр щагъэуву Бгырыс Республикэ къэунэхуа нэужь, Къалмыкъ БетIал зи пашэ большевик гупым, а гъэмахуэм Налшык зыгъэпсэхуакIуэ къэкIуа Сталинри я дэIэпыкъуэгъуу, яхузэфIэкIащ а республикэм Къэбэрдейр къыхагъэкIын. 1921 гъэм, фокIадэм и 1-м, Урысейпсо гъэзэщIакIуэ комитет нэхъыщхьэм унафэ къищтащ Налшык зи къалащхьэ Къэбэрдей автономнэ щIыналъэ яухуэну. КъыкIэлъыкIуэ илъэсым Балъкъэрри Бгырыс Республикэм къыхэкIыжри, Къэбэрдейм гухьащ. Облисполкомым и унафэщIу хаха Къалмыкъым и нэIэ щIэт Къэбэрдей-Балъкъэрыр къэщIэрэщIэж хъуащ.
А лъэхъэнэм Налшык къыщызэIуахащ Ленин еджапIэ къалэ цIыкIур (ЛУГ). Абы щылэжьэну Урысейм къикIахэр кърагъэблэгъащ — егъэ-джакIуэхэр, унафэщIхэр, щэнхабзэм и лэжьакIуэ-хэр.
Хэкупсэ нэсым Къэбэрдей-Балъкъэрым IуэхуфI куэд хуилэжьащ. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, Къэбэрдей цIыкIу псыщIэгъэлъадэ системэмрэ Акъбащ ГЭС-мрэ я ухуэныгъэхэр, Кавказ Ищхъэрэм щынэхъ лъэщ дыдэхэм хабжэ Бахъсэн ГЭС-р зэрызэфIагъэувар, бгырысхэм я унэхэм, IуэхущIапIэхэм уэздыгъэ зэрыщIашар, республикэм и псы ежэх зыбжанэм электростанц цIыкIухэр зэрытрагъэувар, унэлъащIэ щащI «Чинар», IэфIыкIэ къыщыщIагъэкI фабрикэхэр, Кавказ Ищхъэрэм щыцIэрыIуэу щыта, лыхэкIхэм щелэжь комбинатыр, лъахэхутэ музейр, лъэпкъ театрыр Налшык зэрыдащIыхьар, нэгъуэщIхэри.
1932 гъэм Псыхуабэ къыщызэIуахащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал педагогикэ институтыр. ИужькIэ Налшык щаухуащ а еджапIэр къызыдэIэпхъуэжа IуэхущIапIэр.
ЦIыхубэ хозяйствэмрэ щэнхабзэмрэ щызыIэрихьа ехъулIэныгъэхэм папщIэ, КъБАО-м Ленин орденыр къыхуагъэфэщауэ щытащ. 1936 гъэм и дыгъэгъазэм щIыналъэр автоном республикэ хъуащ. Абыхэми, шэч хэмылъу, и фIыгъэшхуэ хэлъащ Къалмыкъ БетIал.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
Гум имыхуж унафэщI
Мэлбахъуэ Тимборэ Къубатий и къуэр (1917 — 1999) Къэбэрдей-Балъкъэрым пашэу иIа цIыху щыпкъэхэм ящыщщ. И къару емыблэжу зыхуэлэжьа республикэм и тхыдэм и Iыхьэшхуэщ абы и гъащIэр, къигъэна Iэужь купщIафIэр ди щIыналъэм и напэкIуэцI нэхъыфIхэм халъытэ. Къызэрытхэмытыжрэ илъэс 20-м нэсами, зэманым фагъуэ дэхъуркъым Iулыджышхуэ зиIа а адыгэлI телъыджэм республикэм, абы щыпсэу лъэпкъхэм я зыужьыныгъэм хуищIа хэлъхьэныгъэ иныр. Ди щIыналъэм и унафэр илъэс 30-кIэ зыIэщIэлъа унафэщIым Iуэху зехьэкIэрэ цIыху хэтыкIэу иIар куэдым я гум къинэжащ, зэманыфI блэкIам и дамыгъэу.
Мэлбахъуэ Тимборэ Тэрч щIыналъэм хыхьэ Дей къуажэм 1917 гъэм щэкIуэгъуэм и 18-м къыщалъхуащ. Зи адэр пасэу зыфIэкIуэда щIалэ цIыкIур сабий унэм иратащ, иужькIэ Мэртэзей (иджы — Тэрч) дэт мэкъумэш еджапIэм щIагъэтIысхьащ. Еджэным зи гур хуэкъабзэ ныбжьыщIэр 1931 гъэм щIэтIысхьащ агромелиоративнэ техникумым. Ар ехъулIэныгъэкIэ къиухри, Новочеркасск дэт инженер-мелиоративнэ институтым 1934 гъэм еджэным щыпищащ, иужькIэ и щIэныгъэм щыхигъэхъуащ Орджоникидзе (иджы — Владикавказ) дэт мэкъумэш институтым. Къыхиха IэщIагъэмкIэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ зригъэгъуэта нэужь, Шэшэн-Ингуш Республикэм хыхьэ Кантышевэ къуажэм дэт машино-трактор станцым агроном нэхъыщхьэу, иужькIэ абы и унафэщIу лэжьащ.
Хэку зауэшхуэр къыщыхъея илъэсым Мэлбахъуэм дзэм къулыкъу щищIэрти, ар ящыщащ советыдзэм хэту бий бзаджэм япэу япэщIэувахэм. Зауэр ди къэралым и текIуэныгъэкIэ иуха нэужь, коммунист щIалэр 1946 гъэм ягъэуващ партым и Куба райкомым и унафэщIу. Абдежым Мэлбахъуэм зыкъигъэлъэгъуащ акъыл жан зыбгъэдэлъ къулыкъущIэу, хабзэшхуэрэ гу хьэлэлрэ зиIэ цIыхуу.
ЗэфIэкI лъагэ къызыкъуэкIа къулыкъущIэм гу лъамытэу къэнакъым. 1949 гъэм ар ирагъэблэгъащ партым и Къэбэрдей обкомым и секретару, мазэ бжыгъэ дэкIри, етIуанэ секретару ягъэуващ. 1952 гъэм Къэбэрдей АССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и УнафэщI хъуащ икIи а къулыкъу лъагэр къызыхуэтыншэу ирихьэкIащ илъэси 4-м щIигъукIэ. Зэрылажьэм хуэдэурэ, КПСС-м и ЦК-м и парт школ нэхъыщхьэр (ВПШ) 1953 гъэм ехъулIэныгъэкIэ къиухащ Мэлбахъуэм.
1956 — 1985 гъэхэм Мэлбахъуэ Тимборэ лэжьащ КПСС-м и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым и япэ секретару.
Зэрихьэ къулыкъу лъагэм екIуу бгъэдэтт Мэлбахъуэ Тимборэ, республикэм и мызакъуэу, Совет Союз псом хьэтырышхуэ щиIэу. Абы и Iулыджым и лъабжьэт щIэныгъэрэ Iущагъыу хэлъыр, и Iуэху зехьэкIэ телъыджэр. Зи пашэ республикэр гурыгъуазэкIэ апхуэдэу фIыуэ ицIыхурти, дэтхэнэ лэжьакIуэ гупми, IуэхущIапIэми, къуажэми я Iуэху зыIутыр ищIэрт. Мэлбахъуэр набдзэгубдзаплъэт, ткIийт лэжьыгъэ IуэхукIэ, ауэ щыхъукIи цIыхухэм ящысхьырт, лэжьэн гукъыдэжыр яфIэмыкIуэдын хуэдэу. Тимборэ цIыхубэр Iуэхугъуэшхуэм къыхузэщIигъэуIуэрт, и ужь къиувэхэм пщIэрэ щIыхьрэ къаригъэлэжьырт. А зэманым республикэм иIа сыт хуэдэ ехъулIэныгъэри епхащ а цIыху щэджащэм и цIэм.
Мэлбахъуэр 1985 гъэм езым и лъэIукIэ IэнатIэм къыIукIащ. ТIысыжа нэужьи Мэлбахъуэм республикэм къыщыхъур къыфIэмыIуэхуу щытакъым, политикэ гъащIэм чэнджэщкIэ жыджэру къыхэувэрт.
Тамбий Линэ.
УФ-м и Къэзыбж палатэм и япэ тхьэмадэ
Къэрмокъуэ Хьэчим Мухьэмэд и къуэр ди республикэм и мызакъуэу, утыкушхуэм къыщацIыхуа адыгэлIщ. Ар 1941 гъэм къалъхуащ. 1963 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетыр промышленнэ, граждан ухуэныгъэ IэщIагъэмкIэ къеухри, Брянск къалэм лэжьэн щыщIедзэ Къэрмокъуэм.
ИужькIэ абы республикэм къегъэзэжри, ухуэныгъэхэр щрегъэкIуэкI Тырныауз, Налшык къалэхэми. Зэман докIри и щIэныгъэм хегъахъуэ — Москва дэт экономикэ институтым и аспирантурэр къеух. 1971 гъэм и диссертацэр пхегъэкIри, экономикэ щIэныгъэхэм я кандидат мэхъу. КъБКъУ-м доценту, егъэджакIуэ нэхъыжьу щылэжьащ. И диссертацэр егъэхьэзырри, 1998 гъэм пхегъэкI икIи «экономикэ щIэныгъэхэм я доктор» цIэр къыфIащ.
1990 гъэм ар КъБАССР-м и Министрхэм я Советым и Тхьэмадэм экономикэ реформэмкIэ и къуэдзэу ягъэув. 1991 — 1993 гъэхэм КъБР-м и Совет Нэхъыщхьэм и УнафэщIщ. 1993 гъэм дыгъэгъазэм щыщIэдзауэ УФ-м и Федеральнэ Зэхуэсым и Къэрал Думэм и депутатщ. 1994 — 2000 гъэхэм Урысей Федерацэм и Къэзыбж палатэм и япэ тхьэмадэщ
2000 гъэм и накъыгъэм щыщIэдзауэ Хьэчим УФ-м и Къэзыбж палатэм и тхьэмадэм и чэнджэщэгъу нэхъыщхьэщ. 2001 гъэм къыщыщIэдзауэ 2009 гъэ пщIондэ Къэрмокъуэм Урысей Федерацэм и Федеральнэ Зэхуэсым ФедерацэмкIэ и Советым лэжьыгъэ купщIафIэхэр щигъэзэщIащ, БюджетымкIэ абы и комитетым хэту. ИужькIэ КъБР-м и къэрал чэнджэщэгъу къулыкъур республикэм щрихьэкIащ. Мы зэманым Къэрмокъуэ Хьэчим КъБР-м и Iэтащхьэм инвестиционнэ политикэмрэ инновацэм пыщIа Iуэхухэмрэ пхыгъэкIынымкIэ и лIыкIуэщ. КъинэмыщIауэ, республикэм щекIуэкI жылагъуэ Iуэхухэм дапщэщи жыджэру хэтщ.
ЗэфIиха лэжьыгъэшхуэхэм папщIэ Къэрмокъуэм къыхуагъэфэщащ къэрал дамыгъэ лъапIэхэр, щытхъу тхылъхэр. Абыхэм ящыщщ Зэныбжьэгъугъэм и орденыр, «Москва илъэс 850-рэ ирокъу» медалыр, УФ-м и Къэрал Думэм къыбгъэдэкI ЩIыхь тхылъыр, нэгъуэщIхэри.
Щхьэлыкъуэ Дисэ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и япэ Президент КIуэкIуэ Валерий Мухьэмэд и къуэр (1941-2005)
КIуэкIуэ Валерий Мухьэмэд и къуэр Къэбэрдей-Балъкъэрым хыхьэ Дыгулыбгъуей къуажэм 1941 гъэм жэпуэгъуэм и 18-м къыщалъхуащ. Курыт школыр къиуха нэужь, абы агроном IэщIагъэмкIэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ щызригъэгъуэтащ КъБКъУ-м. Еджэн нэужьым, 1964 гъэм, КIуэкIуэм и IэщIагъэмкIэ лэжьэн щыщIидзащ Бахъсэн щIыналъэм щызэхэт «Трудовой горец» колхозым. 1970 гъэм Мэкъумэш хозяйствэм и экономикэмкIэ Союзпсо щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и аспирантурэр Москва къыщиухри, ар КъБАССР-м Мэкъумэш хозяйствэмкIэ и министерствэм и къудамэм и унафэщIу лэжьакIуэ ирагъэблэгъащ, иужькIэ «Лэскэн» совхозым и унафэщI ящIащ.
1974 гъэм къыщыщIэдзауэ илъэси 9-кIэ КIуэкIуэ Валерий Аруан щIыналъэм и Iэтащхьэу лэжьащ. А лъэхъэнэм наIуэ къэхъуащ IэщIагъэлIым хэлъ зэфIэкI лъагэхэр, Iуэху зехьэкIэ пэрытыр.
Къэралыр щытыкIэ гугъум щихуа 90 гъэхэм ирихьэлIэу КIуэкIуэ Валерий КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Тхьэмадэт. Республикэм къыщыхъуа зэпэщIэувэныгъэр игъэупщIыIун папщIэ, политик Iущым икIи жыжьаплъэм хэкIыпIэхэр къигъуэтащ. Ар и къулыкъум текIащ, жылагъуэ Iуэхур и щхьэ закъуэ Iуэхум япэ иригъэщри. АрщхьэкIэ мази 4 нэхъ дэмыкIыу ди республикэм и цIыхубэм политик цIэрыIуэм, къэрал лэжьакIуэ пашэм аргуэру я дзыхь ирагъэзащ: КIуэкIуэ Валерий хахащ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и япэ Президенту. Акъылышхуэ зыбгъэдэлъ политик Iущым хузэфIэкIащ жылагъуэр зэрыхуа щытыкIэ хьэлъэм къришу щIыналъэм зэпIэзэрытыныгъэр щызэтриублэжын, лъэпкъ зэпэщIэувэныгъэрэ лъыгъажэрэ Iуэхум къыхимыгъэхьэу
Ар сыт щыгъуи хущIэкъуащ Урысей Федерацэр гъэбыдэным, абы хыхьэ щIыналъэхэм щхьэхуитыныгъэ яIэн зэрыхуейри IэщIыб имыщIу.
КIуэкIуэ Валерий пщIэшхуэ щиIащ Къэбэрдей-Балъкъэрми Урысей Федерацэми. УФ-м ФедерацэмкIэ и Советым и УнафэщIым и къуэдзэу, Къэрал Советым хэту, ар жыджэру хэлэжьыхьащ мыхьэнэшхуэ зиIэ къэрал Iуэхухэр зэфIэхыным, къэрал унафэхэр къэщтэным икIи гъэзэщIэным.
Бгъэдэлъа зэфIэкI лъагэхэм, псэ хьэлэл лэжьыгъэ иным къыпэкIуащ жылагъуэ, къэрал гулъытэшхуэ. КъБР-м, УФ-м я политикэ, экономикэ, щэнхабзэ зыужьыныгъэхэм хуищIа хэлъхьэныгъэр къалъытэри, КIуэкIуэ Валерий къыхуагъэфэщащ къэрал дамыгъэ куэд. Абыхэм ящыщщ «Хэкум и пащхьэм щиIэ фIыщIэхэм папщIэ» орденым и II, III нагъыщэхэр, ГуащIэдэкIым и Бэракъ Плъыжьым, «ЩIыхьым и Дамыгъэ», Зэныбжьэгъугъэм, Жэпуэгъуэ Революцэм я орденхэр.
КЪАРДЭН Тамбий.
Куэдым ядоIэпыкъу
Къэрал лэжьакIуэ цIэрыIуэ, 2005 — 2013 гъэхэм КъБР-м и Iэтащхьэу щыта, УФ-м и Федеральнэ Зэхуэсым ФедерацэмкIэ и Советым Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм къыбгъэдэкIыу сенатору щыIэ, ФС-м Хамэ къэрал IуэхухэмкIэ и комитетым и Iэтащхьэм и къуэдзэ Къанокъуэ Арсен Башир и къуэр и щхьэкIи и IуэхущIафэкIи къацIыхуну хунэсащ езыр къыщалъхуа республикэм, Урысей псом.
Абы и гугъу щытщIкIэ, ди нэгу къыщIэувэжыр ди хэку цIыкIум папщIэ зэфIигъэкIа Iуэху дахэхэрщ, КъБР-м и Iэтащхьэу лэжьэху дэтлъэгъуа Iэзагъымрэ жумартагъымрэщ. Урысей Федерацэм и Президентым 2005 гъэм фокIадэм и 28-м къыхилъхьэри, КъБР-м и президенту ягъэуват иджырей гупсысэкIэ зиIэ, зыхуигъэувыж къалэнхэр зэрызригъэхъулIэн Iэмалхэр къэзыгъуэтыф политик Къанокъуэ Арсен. Ар а IэнатIэм зэрыпэрыта илъэсийм къриубыдэу пщIэшхуэ къыщилэжьащ ди лъахэм исхэм я деж, и Iулыджыр щызэфIэуващ, и зэфIэкIыр къэрал псом къыщалъытащ. Урысейм ис эксперт-политолог куэдым жаIэрт Къанокъуэ Арсен КъБР-м и Iэтащхьэу щIагъэувар экономист-Iуэхузехьэ лъэщу, абы и лъэныкъуэкIэ зэчий къызэрымыкIуэ бгъэдэлъу зэрыщытыр арауэ. Пэж дыдэуи, абы щыхьэт техъуащ Къанокъуэм УФ-м и субъект нэхъ къыкIэрыхухэм ящыщыр илъэс зыбжанэм къриубыдэу Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ щIыналъэм экономикэ и лъэныкъуэкIэ щыпашэ хэгъэгу зэрищIар.
Ахэр зригъэхъулIэфын папщIэ зыхуей псори — зэфIэкI, щIэныгъэ, лэжьыгъэм и пIалъэ, жыджэрагъ — иIэт абы. Къанокъуэ Арсен къиухащ Плеханов Г. В. и цIэр зэрихьэу Москва дэт, цIыхубэ хозяйствэмкIэ институтым и сату-экономикэ факультетыр. Ар экономикэ щIэныгъэхэм я докторщ. Экономикэ щIэныгъэхэмрэ хьэрычэтыщIэ IуэхухэмкIэ академием, Естественнэ щIэныгъэхэмкIэ академием я действительнэ членщ, ЩIДАА-м и академикщ. Къанокъуэм и къалэмыпэм къыщIэкIащ рыночнэ экономикэм и хабзэхэм теухуа монографие, тхыгъэ зыбжанэ.
КъБР-м и Iэтащхьэу зэ-рылэжьа зэманым къриубыдэу Къанокъуэ Арсенрэ абы и унафэм щIэт гупымрэ куэд къайхъулIащ республикэм зиужьыным епхауэ. Ар и фIыгъэщ жылагъуэм и гъащIэм ехьэлIа Iуэхугъуэхэу гулъытэ нэхъыбэ зыхуэщIыпхъэхэр, республикэм зэрызиужьыну унэтIыныгъэ нэхъыщхьэхэмрэ къэрал властым и органхэм къапэщыт къалэнхэмрэ IупщIу зэхигъэкIыу, япэ игъэщыпхъэхэр игъэнаIуэурэ ахэр зи нэIэ щIэтыпхъэхэм пщэрылъ ящищIу зэрыщытам.
Республикэм зиужьыным хьэлэлу зэрыхуэлэжьам папщIэ, Къанокъуэм къыхуагъэфэщащ Зэныбжьэгъугъэм и орденыр (2007 гъэ), «Хэкум и ЩIыхь» орденыр, «Хэкум и пащхьэм щиIэ фIыщIэм папщIэ» орденым и IV нагъыщэр (2010 гъэ), «Мамырыгъэмрэ псапащIэ Iуэхухэмрэ папщIэ» дыщэ медалыр (2008 гъэ).
Къанокъуэ Арсен и жумартагъыр цIыхубэм ягъэунэхуащ Iуэху дахэхэр къызэгъэпэщыным, псапэ щIэным и мылъку зэрыхилъхьэмкIэ. Псалъэм къыдэкIуэу жыпIэмэ, абы и жэрдэмкIэ, езым и ахъшэкIэ иригъэщIащ Налшык къалэ дэт мэжджытыр, КъБР-р езым фIэфIу Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 450-рэ щрикъум ирихьэлIэу къызэIуахащ Фэеплъ аркэр, Кавказ зауэжьым хэкIуэда адыгэхэм я фэеплъыр, «Синдика» хьэщIэщыр, «Эльбрус» шхапIэр иджырей мардэм изагъэу зэригъэпэщыжащ, зыдэIэпыкъуа цIыхухэм я бжыгъэр къэлъытэгъуейщ.
НЭЩIЭПЫДЖЭ Замирэ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Юрий
Ди республикэм зиужьыным, ар ефIэкIуэным зи щIэныгъэрэ зэфIэкIрэ езыхьэлIэ къэрал, политикэ лэжьакIуэшхуэхэм ящыщщ КъБР-м и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Юрий Александр и къуэр. Ар 1955 гъэм шыщхьэуIум и 13-м Налшык къалэ къыщалъхуащ. Тэн Iус Ростов дэт къэрал университетым и юридическэ факультетыр 1979 гъэм къиухри, хабзэхъумэ IэнатIэм лэжьэн щыщIидзащ.
1979 гъэм щегъэжьауэ 1987 гъэ пщIондэ КъБР-м и МВД-м и уголовнэ къэлъыхъуэныгъэмкIэ и къудамэм къулыкъу зэхуэмыдэхэр щрихьэкIащ. 1987 — 1991 гъэхэм ар Къэбэрдей-Балъкъэрым и Министрхэм я Советым административнэ — финанс къудамэм и унафэщIщ. 1991 — 1995 гъэхэм КъБР-м и Криминальнэ милицэм и унафэщIым и къуэдзэщ, Экономикэм епха щIэпхъаджагъэхэм япэщIэтынымкIэ управленэм и пашэщ. 1995 — 1999 гъэхэм КъБР-м и МВД-м и министрым и къуэдзэу, криминальнэ милицэмкIэ къулыкъум и унафэщIу щытащ.
Жэуаплыныгъэ зыхэлъ, зи IэщIагъэм фIыуэ хэзыщIыкI КIуэкIуэ Юрий тIэунейрэ (1993, 1997 гъэхэм) КъБР-м и Парламентым ЛIыкIуэхэмкIэ и Советым хахащ Хабзэгъэувымрэ шынагъуэншагъэмкIэ и комиссэм и тхьэмадэу.
Урысей Федерацэм Къэрал кIуэцI IуэхухэмкIэ и министерствэм къулыкъу лъагэ зэмылIэужьыгъуэхэр щиIыгъащ КIуэкIуэм. 1999 гъэм ар Мэз-куу ягъэкIуащ УФ-м и МВД-м и Къызэгъэпэщыныгъэ-инспектор управленэм и Инспекцэ нэхъыщхьэм и инспектор нэхъыщхьэу. УФ-м и МВД-м зэщIэгъэуIуауэ ялэжь щIэпхъаджагъэм ебэнынымкIэ и управленэ нэхъыщхьэм и унафэщIым и къуэдзэ къалэныр 2003 гъэм пщэрылъ къыщащIащ. ИлъэситI дэкIри, милицэм и генерал-лейтенант КIуэкIуэ Юрий УФ-м и МВД-м ЗэщIэгъэуIуауэ ялэжь щIэпхъаджагъэхэм ебэнынымкIэ и департаментым и унафэщIым и къуэдзэ хъуащ. УФ-м и Президентым 2008 гъэм фокIадэм и 6-м къыдигъэкIа УказымкIэ Урысей Федерацэм Къэрал кIуэцI IуэхухэмкIэ и министерствэм ЗэщIэгъэуIуауэ ялэжь щIэпхъаджагъэхэм ебэнынымкIэ и IэнатIэм и пIэ нэгъуэщI къиуващ — Экстремизмэм пэщIэтынымкIэ департамент. Абы и тхьэмадэу ягъэуващ пщIэ лъагэ зиIэ IэщIагъэлI щыпкъэ КIуэкIуэ Юрий. 2011 гъэм мэкъуауэгъуэм и 15-м УФ-м и Президентым къыдигъэкIа Унафэм ипкъ иткIэ, полицэм и генерал-полковник КIуэкIуэ Юрий Александр и къуэр ягъэуващ Урысей Федерацэм Къэрал кIуэцI IуэхухэмкIэ и министерствэм Экстремизмэм пэщIэтынымкIэ и Управленэ нэхъыщхьэм и унафэщIу.
2012 гъэм и фокIадэм къыщыщIэдзауэ илъэсым щIигъукIэ КIуэкIуэр щытащ УФ-м и МВД-м и лэжьакIуэхэм я зэфIэкIым щыхагъахъуэ Урысейпсо институтым и унафэщIу. 2013 гъэм и дыгъэгъазэм и 6-м УФ-м и Президентым къыдигъэкIа унафэм ипкъ иткIэ абы пщэрылъ къыхуащIащ КъБР-м и Iэтащхьэм и къалэнхэр пIалъэкIэ игъэзэщIэну. 2014 гъэм и жэпуэгъуэм и 9 лъандэрэ КIуэкIуэ Юрий Александр и къуэр Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Iэтащхьэщ.
КIуэкIуэ Юрий къыхуагъэфэщащ къэрал дамыгъэ лъапIэхэр, щIыхь, фIыщIэ тхъылъхэр. Абыхэм ящыщщ «Хэкум и пащхьэм щиIэ фIыщIэхэм папщIэ» орденым и 3-нэ, 4-нэ нагъыщэхэр, ЛIыгъэм и орденыр, нэгъуэщIхэри.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
ГъащIэм и гъуджэ
Литературэм и къалэн нэхъыщхьэу дапщэщи щыту сэ сщIэр зыщ — гъащIэр художественнэ IэмалхэмкIэ пэжу къэгъэлъэгъуэнырщ. Аращ абы «гъащIэм и гъуджэкIэ» щIеджэри. Абы хохьэ зи хьэл-щэнкIэ, зи IуэхущIафэхэмкIэ, зи дуней тетыкIэкIэ зэхуэмыдэ цIыху щхьэхуэхэм я образхэр IупщIу, уи фIэщ хъууэ, гъащIэм узэрыщрихьэлIэм хуэдэу къэгъэлъэгъуэныр. Ахэр къызэрыбгъэщIыфырщ зэлъытар уи тхыгъэр фIы хъунуми Iей хъунуми. А къалэным зихъуэжыркъым. Апхуэдэуи зихъуэжыркъым литературэм укъызыхуриджэм. Ар дунейм цIыхуу утетынырщ, гъащIэр уи гуащIэкIэ зэребгъэфIэкIуэным ухущIэкъунырщ, захуагъэм, цIыхухэр зэхуэгъэдэным, псэукIэ дахэм, къэкIуэнум ущIэбэнынырщ. Пэжщ, зэман щхьэхуэхэм абы укъыхуреджэ Iэщэ къапщтэу зыкъэпIэту революцэ пщIынуи, Iэщэншэу унафэ ткIийхэр къапщтэурэ хабзэ пыухыкIахэм тету зэхъуэкIыныгъэ ебгъэкIуэкIынуи. Апхуэдэхэм дежи литературэм зэрихуэр зы Iуэхущ — гъащIэр узэщIынырщ. Литературэм и пщIэр нобэ хуэдэу щехуэхи щыIэщ, икъукIэ лъагэ щыхъуи къохъу, ауэ абы и мыхьэнэр кIуэдыркъым, и къалэным зихъуэжыркъым.
Тхыбзэ зэригъуэтрэ куэд мыщIа дэ тхуэдэ лъэпкъ цIыкIум и литературэм щIэгъэхуэбжьауэ зиужьын хуей хъуащ. ЦIыкIухэр школым зэрыщеджэн учебник закъуэтIакъуэ фIэкI диIакъым лIэщIыгъуэ кIуам и пэщIэдзэм тхыбзэ щыдгъуэтам (я гугъу сщIыркъым урысыбзэкIэ тхэуэ щыта Нэгумэ Шорэ, Хъан Джэрий сымэ хуэдэхэм).
Нобэ еплъ: литературэм и жанр псоми IэкIуэлъакIуэу иролажьэ ди тхакIуэ-усакIуэхэр. Абыхэм я Iэдакъэ къыщIокI лъэпкъышхуэ куэдым илъэс щэ бжыгъэкIэ зэрагъэпэща литературэхэм япумыдзыхын тхыгъэхэр. Апхуэдэу зипчу лъагапIэ гуэрхэм унэсыныр ехъулIэныгъэшхуэщ, абы гугъуехь зэрыпыщIари гурыIуэгъуэщ. Дэ къызэднэкIащ лозунг щIыкIэ, кIий-гуо, щхьэфэтегъэцIэфт, егъэлеиIуа, пэжщIэуфэ, пцIыгъэбатэ, унафэщI и IуэхутхьэбзащIэ тхэкIэр. «Ди гъащIэр щIэращIэщ, догуфIэ, дотхъэж, коммунизмэм дыхуокIуэ» жыхуэтIэхэр IэщIыб тщIащ. Нобэ пэжырытхэ хъуауэ жыпIэ хъунущ ди литературэр, ар куущ, Iущщ. Пэжу, ныкъусаныгъэншэкъым иджыри. Тхыгъэ фагъуэ, къарууншэ гуэрхэри дунейм къытохьэ.
Сэ си ныбжьхэм ди гъуэгуанэм «зэпычыгъуей Iыхьэ» гуэр иIамэ, ар япэ лъэбакъуэхэр щытчарауэ къыщIэкIынщ. Дэ дрикIуакъым щэщI гъэхэм щыIа тхэкIэм тет куэдым я лъагъуэ. Дэ къыхэтхащ «гупсысэр куэдрэ псалъэр мащIэу» жызыIа Тхьэгъэзит Зубер сымэ я гъуэгур. КIэщIу жыпIэмэ, щыщыуэгъуафIэ ныбжьым дыщитам зыщыдмыгъэуэн тхузэфIэкIащ. Щыгъуазэ зытщIырт ди къэралышхуэми хамэ щIыпIэхэми я усыгъэ пэрытхэм, дызыдэплъеипхъэхэри къэдгъуэтырт.
«Тхьэм къыбгъэдилъхьа зэчий» жыхуэпIэр зимыIэм тхакIуэкIи усакIуэкIи уеджэ хъунукъым. Ар гурыIуэгъуэщ. Мыри IупщIщ: тхакIуэпсэ, усакIуэпсэ пIуту укъалъхуами, жыпIэфынур дахэу, гум дыхьэу къызэрыпIуэтэн Iэзагъэ зэбгъэгъуэтын хуейщ. Iэзагъэр къыгуэхыпIэ имыIэу епхащ щIэныгъэм. Аращи, тхэ цIыхур игъащIэ псокIэ еджэн хуейщ.
Бицу Анатолэ.
Япэ адыгэ щIэныгъэлI Хъан-Джэрий
Адыгэ литературэм и тхыдэм и гугъу щыпщIкIэ, псом япэу зи цIэ къиIуапхъэхэм ящыщщ тхыдэдж щIэныгъэлI, тхакIуэ гъуэзэджэ Хъан-Джэрий. ЩIэныгъэм и мыхьэнэр пасэу къызыгурыIуа а цIыху акъылыфIэр япэщIыкIэ зэлэжьыр и лъэпкъым и тхыдэрщ, IуэрыIуатэрщ, къыдалъхуахэр зыхэт зауаем къыхэшынырщ, щIэныгъэм и гъуэгу нэхум ахэр тешэнырщ. ИужьыIуэкIэ ар и ужь йохьэ зыгъэпIейтей Iуэхугъуэхэмрэ абыхэм ехьэлIа и гурыгъу-гурыщIэхэмрэ художественнэ псалъэкIэ къэIуэтэным икIи адыгэ литературэм хэлъхьэныгъэ хуэхъуа тхыгъэ гъэщIэгъуэнхэр и Iэдакъэм къыщIокI. А цIыху пэрытым къыщIэна къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэмрэ абы и художественнэ тхыгъэхэмрэ лъэпкъ щIэныгъэмрэ литературэмрэ я тхыдэм увыпIэшхуэ щаубыд, ахэрщ а тIуми къежьапIэ яхуэхъуар.
Адыгэхэр зыхэт кIыфIыгъэм къыхэшын зэрыхуейри, ар абы къызэрыхэпшыну Iэмалхэри а зэманым нэхъ куууэ къызыгурыIуэу щытахэм ящыщщ Хъан-Джэрий. Адрей лъэпкъ узэщIакIуэхэм ирагъэкIуэкI къэхутэныгъэхэм фIыуэ зыщегъэгъуазэри, ар езыри и зэфIэкIхэм йоплъыж: и анэдэлъхубзэм тхыбзэ хузэхелъхьэ-ри и щхьэкIэ къигъэсэбэпу щIедзэ. И къэхутэныгъэхэм я гугъу ищIыжурэ, и лэжьыгъэхэм ящыщ зым абы мыпхуэдэу щитхыжыгъащ: «Сэр дыдэм а бзэм (шэрджэсыбзэм — Хь. А.) папщIэ алыфбей зэхэслъхьащ, занщIэуи ехъулIэныгъэхэр зыIэрызгъэхьащ… а хьэрфыщIэхэмкIэ сэ шэрджэс хъыбархэр тыншу стхыф сыхъуащ — абы, шэчыншэу, хьэкъ къысщищIащ а къэхутэныгъэм зэфIэкI мыкIуэщIыж зэриIэри, арыншауэ шэрджэс лъэпкъым мыхьэнэшхуэ зыпылъ щIэныгъэ зэрызримыгъэгъуэтыфынури».
Хъан-Джэрий и къэхутэныгъэхэм щыщIидзам, тхыгъэ мащIэ дыдэт и лъэпкъым теухуауэ щыIэр. Хамэ щIэныгъэлI зырызхэм ятхахэм тегъэщIапIэ пщIынышхуи хэлътэкъым. Абы къыхэкIкIи ар ерыщу иужь йохьэ къыдалъхуахэм я тхыдэр, IуэрыIуатэр зэфIэгъэувэжыным, зэрахьа хабзэхэр, яхэлъа хьэл-щэнхэр къэхутэжыным. И зэманым тепщIыхьмэ, абы и япэ лэжьыгъэ нэхъ цIэрыIуэу щытащ тхылъищу зэхэт «Шэрджэсым теухуа хъыбархэр» жыхуиIэр. ЩIэныгъэлIым абы япэ дыдэ щызэхигъэкIащ адыгэхэм я пасэрей тхыдэр, я лIакъуэхэр, я бжыгъэр, я диныр, я IуэрыIуатэр, я хабзэхэр, я сабий гъэсэкIэр — кIэщIу жыпIэмэ адыгэхэм я псэупIэхэмрэ я псэукIэмрэ ехьэлIа Iуэхугъуэ куэд. ПхужымыIэну мыхьэнэшхуэ яIэщ Хъан-Джэрий и лэжьыгъэ хьэлэмэтхэу «Шэрджэсхэм я диныр, я хабзэхэр, я хьэл-щэнхэр, я псэукIэр», «Шэрджэс лъэпкъхэм я мифологиер» жыхуиIэхэм.
Талант абрагъуэ зыбгъэдэлъ а цIыху акъылыфIэм и зэфIэкIхэр нэхъ наIуэу къыщигъэлъэгъуащ и художественнэ тхыгъэ телъыджэхэм. Ахэращ XIX лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэхэм япэ лъэбакъуэхэр урысыбзэкIэ зычу щIэзыдза адыгэ литературэм къежьапIэ хуэхъуар.
Адыгэ тхакIуэм и япэ художественнэ тхыгъэр — «Шэрджэс хъыбархэр» — 1841 гъэм «Русский вестник» журналым и къыдэкIыгъуитIым зэкIэлъхьэужьу къытехуащ. А тхыгъэм лъабжьэ хуэхъуар лъэпкъ IуэрыIуатэм щыщ «Жьуджалэ» хъыбарырщ. «Шэрджэс хъыбархэр» адыгэ литературэм и къежьапIэщ, абы и япэ тхыгъэ нэхъыфI дыдэхэм ящыщщ.
И тхыгъэхэм я нэхъыбэм IуэрыIуатэр тегъэщIапIэ зэрыхуищIым къикIыркъым Хъан-Джэрий зыхэт зэманыр къыгурымыIуэу, абы и щытыкIэ пэжыр къыхуэмыубыду, ахэр къызэригъэлъэгъуэн тхакIуэ зэфIэкI бгъэдэмылъу. Зыщыпсэу лъэхъэнэр, къыдэпсэухэм я IуэхущIафэхэр, я псэукIэр, я зэхэтыкIэр, я гурыгъу-гурыщIэхэр къигъэлъэгъуэну яужь зэрихьэм къыбжеIэ тхакIуэм и зэхэщIыкI-гупсысэм зэрызиужьар. А гупсысэр зэрыпэжыр ягъэбелджылы абы и IэдакъэщIэкI хьэлэмэтитIым — «Беслъэней Абат», «Ахуэдэгъуокъуэпщ» повестхэм.
Абыхэми, нэхъапэIуэкIэ итха «Къунчыкъуэ и теуэ», «Къанбулэ- тыпщ» повестхэми гъащIэм и пэжыр Iэзэу къыщыгъэлъэгъуэжащ.
ЦIыхум и пщIэр къызэрапщытэр абы къигъэщIа илъэс бжы- гъэркъым. АтIэ и гуащIэрщ, къызэринэкIа Iэужьырщ. Хъан-Джэрий гъащIэшхуэ имыIами, и псэ пытыху и Хэкумрэ и лъэпкъымрэ яхуэлэжьащ. Аращ абы и цIэр лъэпкъ тхыдэм мыкIуэдыжыну къыщIыхэнар.
ХЬЭКIУАЩЭ Андрей,
филологие щIэныгъэхэм я доктор.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ Балъкъэр Фоусэт
Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием и академикыу щыта Балъкъэр Фоусэт адыгэ лъэпкъым и япэ цIыхубз усакIуэщ.
Балъкъэр Фоусэт Гъузер и пхъур Бахъсэн районым хыхьэ Кыщпэк (Тыжьей) къуажэм 1932 гъэм гъатхэпэм и 27-м къыщалъхуащ.
Къуажэ школыр къиуха нэужь, Налшык щыIэ педтехникумым заочнэу щIэтIысхьащ, езыр зыщеджа школым егъэджакIуэуи увыжащ. Къуажэ советым и депутату хаха нэужь, секретарь IэнатIэр къратащ. 1948 — 1950 гъэхэм КъБАССР-м и Министрхэм я Советым соцкультурэмкIэ чэнджэщэгъуу щылэжьащ. 1950 — 1957 гъэхэм Старэ Крепость дэт курыт школ №6-м щригъэджащ.
Зи псалъэхэр зыщIэлъ уэрэдхэр илъэс куэд хъуауэ цIыхубэм яIурылъ Балъкъэр Фоусэт литературэ творчествэр зи IэщIагъэу абы ирилэжьа япэ адыгэ цIыхубзт. Къэбэрдей-Балъкъэр пединститутым и тхыдэ-филологие факультетым заочнэу щеджэурэ еплIанэ курсым нэсауэ, Максим Горький и цIэр зрихьэу Москва дэт Литературэ институтым 1957 — 1960 зригъэдзыжащ. Ар 1960 гъэм къиухри, илъэсиблкIэ игъэзэщIащ «Iуащхьэмахуэ» журналым критикэмрэ драматургиемкIэ и къудамэм и редактор лэжьыгъэр. 1967 — 1970 гъэхэм ар КъБКъУ-м и аспирантурэм щеджащ. И диссертацэм и темэу щытащ: «Къэбэрдей драматургиер зэрызэфIэувар». ИужькIэ «ЩIэныгъэ» обществэм и лектору, 1971 — 1978 гъэхэм Фоусэт Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и лэжьакIуэ нэхъыжьу щытащ.
Балъкъэр Фоусэт и япэ тхылъыр 1958 гъэм дунейм къытехьащ. Абы къыкIэлъыкIуащ тхылъ 30-м щIигъу, адыгэбзэкIэ, урысыбзэкIэ Налшык, Москва щытрадзауэ. УсакIуэм тхылъ щэщIым щIигъу къыдигъэкIати, щытхъу яIащ, цIыхухэм дзапэ уэрэду къахуэна куэдым и псалъэхэри ейщ. И усэхэмрэ поэмэхэмрэ бзэ куэдкIэ зэрадзэкIащ. Ахэр фIыуэ щалъэгъуащ ди щIыналъэм и мызакъуэу, нэгъуэщI щIыпIэхэми. Фоусэт и усэхэм къыхощ цIыхухэм я гупсысэр, я псэукIэр, я IуэхущIафэхэр. Абы и усэ 70-м нэблагъэм макъамэ щIалъхьащ. Ахэр Венгрием, Болгарием, Тыркум, Сирием, Иорданием, Германием, США-м щагъэзащIэ. Хельсинки щекIуэкIа дунейпсо IуэрыIуатэ фестивалым Тхьэбысым Умар макъамэ зыщIилъхьа, Фоусэт итха «ФIыуэ слъагъум сыкъыдофэ» уэрэдым япэ саугъэтыр къыщыхуагъэфэщащ. Финляндием щыпсэухэм иджыри ар нэхъыфIу ялъагъу уэрэдхэм ящыщ зыуэ жаIэ.
«Крестьянка» журналым 60 гъэхэм зи тхыгъэхэр традза адыгэ усакIуэ Балъкъэр Фоусэт и IэдакъэщIэкIхэр куэдым ягу ирихьри, редакцэм тхылъеджэхэм письмо къыхуагъэхьу щIадзащ, Фоусэт и гъащIэм, зыщыщ лъэпкъым, щыпсэум щIэупщIэу. Апхуэдэт, псалъэм папщIэ, Винницэ къалэм щыпсэу Попко Людмилэ къитхар: «Фоусэт лъапIэ! Уи усэхэм си гущIэм нэсу сагъэпIейтеящ. Ахэр апхуэдизкIэ щIэщыгъуэщ, гурыщIэ куу, пэжыгъэ ин яхэлъщи, гунэс пщохъу. Псом хуэмыдэу сигу ирихьащ «Гъатхэ жэщхэм умыжей» усэр. Макъамэ щIэмылъ щхьэкIэ, ар уэрэд хъарзынэщ». Мы письмор къэзытхами езы Фоусэти абы щыгъуэм ящIэртэкъым Венгрием и композиторхэми а усэм гу зэрылъатар. Ар зэрыхъуар мыпхуэдэут. Фоусэт и усэхэр зэрыхуа «Крестьянка» журналыр Венгрием щыщ тхыдэдж, географ, усакIуэ Антал Сатмари къыпэщIэхуащ. Урысейм щыпсэуауэ урысыбзэр фIыуэ зыгъэшэрыуэф а щIалэм Фоусэт и усэхэр венгрыбзэкIэ зэридзэкIащ. Уеблэмэ «Гъатхэ жэщхэм умыжей» усэр Венгрием и Композиторхэм я зэгухьэныгъэм щихьым, абы хэт цIыху 15-м усэм и псалъэхэм макъамэ щIалъхьэну арэзы хъуащ. Абы теухуауэ къызэрагъэпэща зэпеуэм Палинкаш Иожеф щытекIуат.
Мыгувэу Фоусэт къыIэрыхьащ композитор Йожеф игъэзащIэ уэрэдыр зытет пленкэмрэ абы щIигъужа фIыщIэ тхыгъэмрэ. Абы иттт: «Фоусэт лъапIэ! Уэ, дауи, тхыгъэфI куэд уиIащ, ауэ «Гъатхэ жэщхэм умыжей» усэм фIэкIа нэгъуэщI зыри умытхами, усакIуэ къыпфIащыну пхуэфащэт». Фоусэт ар къыщыIэрыхьэм, «Самое сокровенное» зыфIища и усэ тхылъыр Йожеф хуигъэхьри, щIэх-щIэхыурэ зэхуэтхэ хъуащ. Венгрием къыщыдэкI «Не Лапиа» журналым Балъкъэр Фоусэт и усэхэмрэ абы теухуа тхыгъэрэ Йожеф къытригъэдзащ, уэрэдхэр щызэхуэхьэсауэ Будапешт къыщыдагъэкIа тхылъым макъамэ зыщIалъхьа «Гъатхэ жэщхэм умыжей» и усэри хагъэхьащ. Йожеф цIыхугъэ къыхуэхъуа адыгэ усакIуэр и лъэпкъэгъу щIэджыкIакIуэхэм нэхъ гъунэгъуу яригъэцIыхун папщIэ Венгрием иригъэблагъэри, гуапэуи къыIущIат. Фоусэт къыщежьэжым, «До свидания, венгры» усэр итхащ. Апхуэдэу усэм лъэкIат къэралитIым щыпсэухэр зришэлIэну.
Лэжьыгъэ купщIафIэ къезыхьэлIа, дахагъэмрэ къабзагъэмрэ зи IэрыкIыу щыта Балъкъэр Фоусэт и цIэр лъэпкъ усыгъэм къыхэнащ, и усэхэм, уэрэдхэм, пьесэхэм тхылъеджэхэр, макъамэ зыфIэфIхэр, и лэжьэгъухэр щIэх-щIэхыурэ ироплъэж.
Балъкъэр Фоусэт СССР-м и ТхакIуэхэм я союзым 1959 гъэм хагъэхьащ. ЩIыхь зыпылъ къалэн и хэкум, и лъэпкъым хуищIам къыпэкIуэу Балъкъэр Фоусэт къыхуагъэфэщащ «Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ» цIэ лъапIэр, РСФСР-м и ТхакIуэхэм я союзым и Къэрал саугъэтыр.
2009 гъэм дунейм ехыжа Балъкъэр Фоусэт и цIэр лъэпкъ усыгъэм къыхэнащ.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
