Адыгэ бзылъхугъэ
Жыжьэ-гъунэгъу
Хахуагъэ зыхэлъа цIыхубзхэр тхыдэ уэрэдыжьхэм къазэрыхэщыр
ЦIыхубзым и пщIэр ихъумэныр нэхъыщхьэ дыдэт адыгэ лIыхъужьхэм я дежкIэ. Абы щыхьэт техъуэхэм ящыщщ «Нащхъуэжьыкъуэ ябгэ» уэрэдым къыдекIуэкI хъыбарыр. Нэгъуейхэр жылэм къытеуа нэужь, къаугъуея фIыгъуэхэм я гъусэу Нащхъуэжьыкъуэ и щхьэгъусэри здрахьэжьат. Жылэм дэсхэр, пщыр я пашэу, абыхэм якIэлъыпхъэрат, арщхьэкIэ зыри къикIакъым. Нащхъуэжьыкъуэ къэсыжу къэхъуар щызэхихыжым, жылэдэсхэр къыхуриджащ лейзехьэхэм иджыри якIэлъыпхъэру зрагъэщIэжыну. Абы и мурадыр къыдэзыIыгъын къащыхэмыкIым, Нащ-хъуэжьыкъуэ и закъуэ шэсри, дыгъуэгъуакIуэхэм къатрихыжащ и щхьэгъусэр.
«ЦIыхубз пшэрыхь хущанэ» псалъэжьми къегъэлъагъуэ адыгэ цIыхубзым пщIэшхуэ зэриIар. IуэрыIуатэм къызэрыхэщыжщи, абы уеблэмэ къигъэувыIэфынут лъы ягъэжэну зэпэщIэува цIыхухъуитIыр. ЕщIэнокъуэ Атэбий и хъыбарым нэхъ гущIэгъуншэу къыхэщыж КъуийцIыкIу и къуэ Дэгужьей ЕщIэнокъуэ Атэбий зридзыну зигъэхьэзырагъэххэт: «ЗанщIэу мафIэу къызэщIэнащ, щхьэ фIэхыным щыхуеIэм, хъыджэбзым и щхьэм телъ IэлъэщIыр зытрихри елъэIуащ: «Алыхь укъэзыгъэщIауэ узэкIуэлIэжынум хьэтыр хууиIэу щытмэ, букIынукъым», — жиIэри, лIитIым я кум зыкъыдидзэри, зэрыукIыну Iэмал яритакъым. «Ауэ щыхъуакIэ: «ЦIыхубз пшэрыхь хущанэ», — жиIэри, Дэгужьейм и Iэщэр ирилъхьэжащ».
Адыгэхэм я тхыдэ-лIыхъужьыгъэ уэрэдхэмрэ гъыбзэхэмрэ къахощ псом хуэмыдэу уэркъ лIакъуэм къыхэкIа цIыхубзхэр зытету щыта хабзэ щхьэхуэхэри. Апхуэдэ зыт «уэркъ хашэкъым» жыхуаIэр. «Лабэдэсхэм я гъыбзэм» къыщокIуэ мыпхуэдэ псалъэхэр: «Ди адэр уэркъти, дэ дымыхашэ» (бзэгу тхьыркъым жыхуиIэщ).
ЦIыхухъухэми хуэдэу, цIыхубзхэр, уэркъ хабзэм къызэригъэувым тещIыхьауэ, Iуэху шынагъуэ гуэрым е лIэныгъэм къригъэкIуэтыртэкъым. ИщхьэкIэ зи гугъу тщIа «Лабэдэсхэм я гъыбзэм» къызэрыхэщыжщи, Шырыхъум я гуащэм, и къуажэгъухэм я кIэухыр щилъагъукIэ, и псэр зэрихъумэным хущIэкъуркъым, атIэ езыри абыхэм я гъусэу хэкIуадэмэ нэхъ къещтэ. Псэм нэхърэ напэр нэхъ кърегъэкIу.
«Сэ сыт папщIэкIэ зыкъэзгъанэрэ?» —
жеIэри, зыкъигъазэу зезыгъэукIыр
Шырыхъум фэ фи гуащэфIщ —
дыщIегъу.
Апхуэдэ хахуагъэ къыкъуокI нэгъуэщI цIыхубз цIыкIуми — Щоджэнхэ Гуащэхъурей. Бийр зэбгъэрыкIуа адэм, уэркъ хахуэ Щоджэн Шумахуэ, и къуэ кIасэ цIыкIур Тхьэшхуэм анэмэт хуищIу, цIэрыIуэ хъуа и «ержыб Iэщэм» кIэрепхэри, къырым къредзых. Езыр Гуащэхъурей къихъумэну пылъщ.
«Дыщэу сэ си ерыжыбымрэ
си быным я нэхъ кIасэмрэ
Тхьэ лъапIэм и анэмэтщ!»
Бийм ахэр зэрыпэщIэмытыфынур Гуащэхъурей къыщыгурыIуэм, лIэми нэхъ къещтэ.
Уэ ди адэу Щоджэн Шумахуэр
игъащIэкIэ шыщхьэмыгъазэщ.
Дэ, бзылъхугъэм димыхабзэххэу
фочыбжьэкIэ дырагъэзащ, — жеIэри,
Къигъазэу зезыгъэукIыр
Щоджэнхэ япхъууэ Гуащэхъурейщ.
Къыхэгъэщыпхъэщ, адыгэхэр щызауэм деж, уэркъ хабзэмкIэ, цIыхубзхэм, сабийхэмрэ лIыжь-фызыжьхэмрэ лей къытрамыгъэхьэу зэрыщытар. «Адыгэр хахуэщ икIи шыщхьэмыгъазэщ, ауэ абы фIэфIкъым лейуэ лъы игъэжэн, хьэдэм теджэгухьын, Iэщэ зыIэщIэмылъым, цIыхубзым пэщIэувэн, — итхырт Лапинский Т. — Зауэр здекIуэкIым шэрджэсхэм гъэру къащта зауэлIхэм щытыкIэ хэха хуаIэт. ЛIы пхам лIы еуэркъым, — жыIэгъуэр абы щыхьэт тохъуэ. Апхуэдэуи гулъытэ щхьэхуэ хуащIырт, абыхэм цIыхубз яхэтмэ — лъэсу яхуртэкъым, шым трагъэтIысхьэрт».
Адыгэхэм я тхыдэ-лIыхъужь уэрэдхэм Iэщэ къэзыщта бзылъхугъэхэм уащрихьэлIэркъым. Ауэ IуэрыIуатэм закъуэтIакъуэрэ уащыхуозэ зауэм пыщIауэ щыта языныкъуэ бзылъхугъэхэм я цIэхэм. Абы и щапхъэщ Лашын — хъаным и бэнакIуэ- хэм ящыщ зы хэзыгъэщIа цIыхубз-пелуаныр.
КъищынэмыщIауэ, Борэ Iумахуэ теухуа «Къалмыкъыдзэ» хъыбарым цIыхубз зыбгъупщI къыхощыж, «Къардэнхэ я фыз кIыхькIэ» зэджэр я пашэу, зэхэуэм зэрыхэтам щыхьэт техъуэу: «Къардэнхэ я нысэу зы фыз кIыхь гуэрым цIыхубз зыбгъупщI къызэщIигъэуIуэри, «ФынакIуэ, хьэдэIус хъун, дилIхэр мэзауэ, дэ мыбдеж ауэ дызэхэсын?! НэгъуэщI мыхъуми, къалмыкъ ундэрэщхъуа къэдгъуэтмэ, бжэгъукIэ дукIынщ», — жиIэри, бжэгъу зырыз къащтэри здришэжьащ. АдэкIэ хъыбарым гушыIэ хэлъу къеIуатэ къалмыкъыдзэм иращIэкI зауэм жыгыщхьэм тесу кIэлъыплъурэ уэрэд зэхэзылъхьэ джэгуакIуэр Къардэнхэ я фыз «кIыхьым» бжыкIэ къызэрыриудыхыр, «Iуэхуншэу» щыса нэхърэ зауэм хэтам зэрынэхъыфIыр ириIуэкI хуэдэу. ЩIым кърагъэхуэха джэгуакIуэм зэпимыгъэууэ адэкIи зэхелъхьэ: «Къардэнхэ фи нысэ кIыхь мыгъуэр сосрыкъуэбжкIэ къыскIэщIопыджэ, джэгуакIуэр зытес жыгей мыгъуэм сыкъреудыхри, щIытI брум сыдегъалъэ». Пэжыр жыпIэмэ, тхыдэр зи лъабжьэ хъыбархэм мыпхуэдэ гушыIэкIэхэр — Къардэнхэ я нысэм и теплъэр къызэригъэлъагъуэ щIыкIэрщ зи гугъу тщIыр — къыщыкIуэ хабзэкъым, ауэ, дызэреплъымкIэ, абы къегъэлъагъуэ адыгэ бзылъхугъэр зауэм хэтыну кърамыгъэзэгъыу зэрыщытар.
Шапсыгъ цIыхубзхэм зауэм пыщIэныгъэ гуэр зэрыхуаIам теухуа Iыхьэ гуэрхэм дыкъыщоджэ Чистяковэ Е. «Шапсыгъ бзылъхугъэхэм динымрэ жылагъуэ Iуэхухэмрэ щаубыд увыпIэр» и тхыгъэм.
«…Шапсыгъхэм, — къыхегъэщ абы, — зауэлI цIыхубз зыбжанэ зэраIар я тхыдэм щыхъумащ. Мызэ-мытIэу зэхэтхащ Къазий Хьэнифэрэ Iэишэт хахуэмрэ я хъыбархэр. Иужьрейм теухуауэ жаIэ и дэлъхуищыр щызауэм ар емызэшыжу абыхэм зэрадэIэпыкъуар (Iэщэхэр яхуиузэду). Абы и цIэр фIащащ Кировым и къуажэм пэгъунэгъу бгым икIи «Айшетдаг»-кIэ йоджэ. Апхуэдэуи Щхьэбэ Хьэтэх къыджиIэжащ и къуажэм къыщыхъуа цIыхубз цIэрыIуэ Нэгъучэм теухуа хъыбарыр. Хьэлэмэтрати, пщIэгъуалэм тесу цIыху 15 зыхэт и гупым я пашэу, ар къикIуэт имыIэу зауэрт».
Адыгэ IуэрыIуатэм мыпхуэдэ хъыбархэр иIэкъым, е хэт ищIэрэ, зауэлI цIыхубзхэм ятеухуахэр яхуэхъумакъым. Къапщтэмэ, ар щыхьэт техъуэу къыдолъытэ адыгэхэр цIыхухъумрэ цIыхубзымрэ щхьэж игъэзэщIэн хуей къалэным нэхъ ткIийуэ тету зэрыщытам.
Тхыдэ уэрэдыжьхэм щагъэIуу щытар лIыхъужьым и хахуагъэрат. Гъыбзэхэр зэхалъхьэрт икIи жаIэрт бзылъхугъэхэми.
ХЬЭГЪЭЖЕЙ Лианэ,
Къэбэрдей-Балъкъэрым
Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ
и институтым и лэжьакIуэ.
ЕгъэджакIуэ
IэщIагъэ псоми я щIэдзапIэ
Акъбащ Ипщэ къуажэм къыщалъхуа Щомахуэ Мадинэ Анатолэ и пхъур илъэс 27-рэ хъуауэ егъэджакIуэ IэщIагъэм иролажьэ. Мадинэ и зэфIэкIхэр районым щынэрылъагъущ. Абы и щыхьэту, иджыблагъэ бзылъхугъэм къыхуагъэфэщащ КъБР-м ЦIыхухэр егъэджэнымкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм и щIыхь тхылъыр.
Мадинэ бынунагъуэшхуэм къыщыхъуащ, шыпхъуитхурэ дэлъхуитIрэ иIэщ. ГъэщIэгъуэнращи, а зы унагъуэм егъэджакIуищ къыхэ-кIащ.
— Ди анэм сытым дежи къыджиIэрт: «ЕгъэджакIуэ IэщIагъэр цIыхубзым щхьэкIэ къигъэщIами ярейщ. ПщIэ пылъщ, щIэблэр егъасэ, езыр щапхъэ мэхъу. Апхуэдэ гъуэгуанэ къыхэфхыну сфIэкъабылщ», — жиIэу. Еянэ классыр къыщызухым, Налшык къалэм дэт педагогическэ училищэм сыщIэтIысхьащ. 1985 гъэм ар къэзухри, сыщеджа Пенькозавод школым сыщылэжьэну къэзгъэзэжащ, — дыщегъэгъуазэ Мадинэ. — Си егъэджакIуэу щытахэр гуапэу къысIущIэжат. Къэзгъэлъагъуэ зэфIэкIхэр къысхуагъэдахэурэ лэжьыгъэм сытрагъэгушхуащ, сыдрагъэхьэхащ. ФIыщIэ ин яхузощI Хъупэ Мухьэдин, Багъэтыр Лидэ, Лэжьэрей Лизэ, Iухъу Фузэ сымэ. Ди унагъуэм щыщу, сэ нэмыщI, си шыпхъуитIри егъэджакIуэ хъуащ: Марьянэ Тэрч къалэм дэт прогимназие №1-м щолажьэ, Джульеттэ (Пэнагуэхэ я нысэщ) лицей №1-м (Тэрч къалэ) щрегъаджэ.
Мадинэ КъБКъУ-м пэщIэдзэ егъэджэныгъэм къыщагъэсэбэп педагогикэмрэ методикэмкIэ (ПМНО) и факультетыр 1994 гъэм къиухащ зэрылажьэм хуэдэурэ. Щомахуэр Тэрч къалэм дэт курыт еджапIэ №1-м 1989 гъэм къыщыщIэдзауэ щылажьэрт абы щыгъуэ. 2004 гъэ лъандэрэ Мадинэ Тэрч къалэм и прогимназие №1-м щолажьэ, мы гъэм езанэ классым щIэсу еджакIуэ щэщIрэ плIырэ иIэщ.
— Сабийхэм я упщIэхэмрэ жэуапхэмрэ хьэлэмэтыщэщ. ЦIыкIухэм я теплъэми гупсысэкIэми, махуэ къэс жыхуаIэм хуэдэу, зэрызихъуэжым укIэлъыплъыну гъэщIэгъуэнщ, си дежкIэ гухэхъуэгъуэщ, — жеIэ абы. — ЦIыху куэд урихьэлIэну къыщIэкIынкъым зи япэ егъэджакIуэр зымыщIэж. Абы и пщэ къалэнышхуэ дэлъщ, сабийхэм я щIэныгъэм лъабжьэ езытыр аращи. Си япэ егъэджакIуэу щытар ЛIыIэщын Тамарэщ, ар си щапхъэу егъэджакIуэ IэнатIэм сыпэрытщ. КъэкIуэнур зыухуэнухэращ ди IэмыщIэ илъыр, абы къыхэкIыу, ахэр фIы хъуныр куэдкIэ къызэрыдэлъытар шэч зыхэмылъщ. ЕджакIуэм и ехъулIэныгъэ гуэр щыплъагъукIэ, гукIи псэкIи зыхыбощIэ уи къарур псыхэкIуадэ зэрымыхъуар, нэхъыбэжым ухущIэкъунуи утрегъэгушхуэ. СызэреплъымкIэ, аращ егъэджакIуэм и лэжьыгъэр къызэрыплъытэ хъуну пщалъэр. ЕгъэджакIуэм и IэщIагъэр нэхъ пасэрей дыдэхэм зэращыщым емылъытауэ, ноби ар мыхьэнэшхуэ зиIэщ, дызыхуейщ. Дауэ мыхъуми, ар IэщIагъэ псоми я щIэдзапIэщ.
ЕгъэджакIуэм и къалэным хыхьэу къыщIэкIынщ, сабийр щIэныгъэм дегъэхьэхыным къыщымынэу, абы «цIыху» къыхэкIыным зэрегугъупхъэр. Мадинэ гулъытэ хэха хуещI ныбжьыщIэхэм я гъэсэныгъэм. Зи Iуэхум фIыуэ хэзыщIыкI, гурэ псэкIэ абы бгъэдэт лэжьакIуэр зэпымыууэ хущIокъу сабийхэм щIэныгъэ зэрабгъэдилъхьэным, егъэджэныгъэм къыхыхьэ IэмалыщIэ псори зэрызригъэхъулIэным. ЕгъэджакIуэм зэпымыууэ къегупсыс и дерсхэр щIэщыгъуэ зыщIыну, еджакIуэхэр къызэрыдихьэхыну Iуэхухэр. Дэтхэнэ сабийми бгъэдыхьэкIэ щхьэхуэ къызэрыхуигъуэтыфми къегъэлъагъуэ Мадинэ егъэджакIуэ IэщIагъэм къызэрыхуигъэщIар.
Мадинэ и еджакIуэхэр жыджэру хигъэтщ район, республикэ зэпеуэхэм икIи сыт щыгъуи абыхэм ехъулIэныгъэфIхэр къыщагъэлъагъуэ. Апхуэдэуи, бзылъхугъэр хущIокъу езыми зэрызиужьыным. Псалъэм папщIэ, 2016 гъэм ар хэтащ Тэрч районым щекIуэкIа «Илъэсым и егъэджакIуэ нэхъыфI» зэпеуэм. 2017 гъэм ехъулIэныгъэ къыщигъэлъэгъуащ «Живое литературное слово» зэхьэзэхуэм. Мадинэ егъэджэныгъэм теухуауэ и Iуэху еплъыкIэхэр щIэх-щIэхыурэ къыщегъэлъагъуэ Тэрч районым пэщIэдзэ классхэр щезыгъэджхэм я зэIущIэхэмрэ конференцхэмрэ.
АЛЪХЪО Дыжьын.
Дохутыр гумызагъэ Дэцырхъуей Таисэ
Тэрч районым и сымаджэщ нэхъыщхьэм неврологиемкIэ и къудамэ №1-м и унафэщI, категорие нэхъыщхьэ зиIэ дохутыр Дэцырхъуей Таисэ зи лэжьыгъэр фIыуэ зылъагъухэм, сымаджэхэм гудзакъэ хэлъу ябгъэдэтхэм ящыщ зыщ.
КъБКъУ-м и медицинэ факультетыр 1986 гъэм къиуха нэужь, абы и щIэныгъэм щыхигъэхъуащ Къэзан къалэм. И щIыналъэм къыщигъэзэжым, абы Налшык къалэ лэжьэн щыщIидзащ. 1991 гъэм къыщыщIэдзауэ 1995 гъэ пщIондэ Таисэ Налшык къалэм и поликлиникэ №5-м неврологыу щылэжьащ. 2005 гъэм Дэцырхъуейр Тэрч районым и сымаджэщ нэхъыщхьэм неврологиемкIэ и къудамэм и унафэщI ящIащ.
— Курыт еджапIэр къызэрызухыу, хьэкъыу спхыкIат дохутыр сыхъуну сызэрыхуейр. Къапщтэмэ, си ужькIэ си шыпхъуми си дэлъхуми медицинэр къыхаха хъуащ. Си шыпхъури неврологщ, си дэлъхур ветеринарщ, — дыщегъэгъуазэ Дэцырхъуейм. — Медицинэм и лIэужьыгъуэ псоми сыдахьэхыу сыщеджащ Къэбэрдей-Балъ-
къэр къэрал университетым. Ауэ еплIанэ курсым дынэсу, неврологиер дджын щыщIэддзэм, занщIэу къызгурыIуат ар IэщIагъэу къызэрыхэсхынур. ЕджапIэ нэхъыщхьэр къыщызухым, интернатурэм сыщеджэну Къэзан сыкIуащ. ИкъукIэ егъэджакIуэфIу абы къыщыспэщIэхуат Ростов къалэм щыщ профессор Дьяконовэ Иринэ. Пщэдджыжьым сымаджэщыр къызэхикIухьа нэужь, згъэщIагъуэрт пэш 15-м щIэлъ сымаджэхэм жаIа псом ятеухуауэ и Iуэху еплъыкIэхэр дохутырхэм нэгъэсауэ къахуиIуэтэжыфу зэрыщытар. Ар сэ щапхъэ схуэхъуащ.
Дэцырхъуейр Тэрч районым и невролог нэхъыщхьэщ, и лэжьыгъэм гурэ псэкIэ зэрыбгъэдэтым папщIэ мызэ-мытIэу щIыхь тхылъхэр къыхуагъэфэщащ, Тэрч районым и щIыпIэ администрацэм, УФ-м Узыншагъэр хъумэнымкIэ и министерствэм къабгъэдэкIыу. Дохутырыр хущIокъу и щIэныгъэм хигъэхъуэну. Ар щIэх-щIэхыурэ Москва, Санкт-Петербург къалэхэм Iэзагъым щыхагъахъуэ курсхэм макIуэ.
Дэцырхъуейм дыщигъэгъуэзащ псантхуэ узыфэхэр яIэу закъыхуэзыгъазэм и бжыгъэр зэрыкуэдым, уеблэмэ сымаджэщым ягъэгъуэлъыну-
хэр мазэ и пэкIэ тхауэ зэраIэр. Дохутырым зэрыжиIэмкIэ, гугъуехь нэхъыбэр къызыхэкIыр цIыхухэр я узыншагъэм зэрыкIэлъымыплъыжырщ, узыфэхэр зэрыхагъэтIасэрщ — энцефалопатие (щхьэ куцIым къыщыхъу узыфэ зэмылIэужьыгъуэхэм зэреджэращ) зиIэхэр, инсульт нэужьым зызыгъэхъужхэр — куэд мэхъу сымаджэщым и неврологие къудамэм екIуалIэхэр. «Иджыблагъэ сымаджэ хьэлъэ диIащ. Полирадикулоневрит е Гийена-Барре и узыфэ жыхуаIэм цIыхубзхэр щрисымаджэр закъуэтIакъуэрэщ. Апхуэдэ уз иIэу цIыхубз щIалэ ди сымаджэщым къытхуашати, Тхьэм и шыкуркIэ, абы къеузыр къэтхутэри, ди зэфIэкIым къызэритIасэкIэ деIэзащ. ИужькIэ Республикэ клиникэ сымаджэщым едгъэшащ, адэкIэ къыкIэлъыплъыну», — жеIэ Дэцырхъуейм.
Дохутырым доупщI и лэжьыгъэмрэ и унагъуэмрэ и къарур зэрахурикъум.
«Си щIалэр зэзэмызэ фIэфIщ гушыIэу къызэхъурджэуэну: «Мамэ, апхуэдизкIэ уи лэжьыгъэр фIыуэ уолъагъури, дэ щхьэкIэ зэман къыпхуэнэжыркъым», — жиIэу». Езым экономист, юрист IэщIагъэхэр зригъэгъуэтащ, полицэм къулыкъу щищIэну и мурадщ. Къуэрылъху цIыкIу сиIэщи, абы си псэр хэлъщ, — дыщIегъу Таисэ.
БАГЪЭТЫР Луизэ.
Псалъэжьхэр
Нысэ мыхъунур жьантIажэ мэхъури,
мафIэ мыхъунур ищхьэм щолыд
ХабзэмыщIэ емыкIухьщ.
Дыщэ унэ нэхърэ — ди унэжь.
Банэ хуэдэ зэхэплъхьар данэ хуэдэу зэхэпхыжынщи, данэ хуэдэ зэплъхьар банэ хуэдэу зэхэпхыжынщ.
Нэмыс пщIымэ, уи щхьэщ зыхуэпщIыр.
Напэ зимыIэм дзажэпкъ иIэщ.
Бзури и абгъуэ щытепщэщ.
Бзаджэ гъусэм мысэ уещI.
Гунэс ямыщI саугъэт умыщI.
Зы Iэм кIапситI зэпищIэркъым.
КхъуафэкIитIыр зэдэзыIыгъыр псым ехь.
Нысэ мыхъунур жьантIажэ мэхъури, мафIэ мыхъунур ищхьэм щолыд.
Пагэм и блыпкъ-блащхьэ къутэгъуафIэщ.
Щыпкъагъэ зыхэлъ пщащэ дахэ
Налшык къалэм жэпуэгъуэ мазэм щекIуэкIа «Королева Кавказа» лъэпкъ фестиваль-зэхьэзэхуэм «Гуащэнэ тхьэIухуд» цIэр къыщыхуагъэфэщащ Блий Каринэ.
Хъыджэбзыр Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и етхуанэ курсым щоджэ, апхуэдэуи мы гъэм щIэтIысхьащ Щэнхабзэмрэ гъуазджэмкIэ колледжым дизайн IэщIагъэм щыхуеджэну. Блийр илъэс етIуанэ хъуауэ КъБР-м и Жылагъуэ палатэм и ЩIалэгъуалэ советым хэтщ, экономикэмкIэ и къудамэм и унафэщIщ.
— Си анэр, Зыхьэхэ Оксанэ, Аруан районым ЩэнхабзэмкIэ и унэм и унафэщIым и къуэдзэу мэлажьэри, сэри абы къызэригъэпэщ Iуэхухэм сыдахьэхыу, зэхыхьэ зэхуэмыдэхэр и гъусэу согъэхьэзыр, — жеIэ Каринэ. — «Королева Кавказа» фестивалыр зэрекIуэкIынур щызэхэсхам, сфIэгъэщIэгъуэн хъуат абы си къару сыщеплъыжыну, ауэ си анэр арэзытэкъым. Иужьым зэпеуэр лъэпкъ хабзэхэм тегъэщIауэ зэрыщытыр щыжаIэм, тезгъэчыныхьащ.
Каринэ гукъинэж щыхъуащ фестивалым и къызэгъэпэщыкIэри щилъэгъуари. ЗэрыжиIэмкIэ, зэпеуэм хэта пщащэхэм зыр адрейм и хьэрхуэрэгъуу замылъытэу, зэгурыIуэу, зэныбжьэгъуу къызэдекIуэкIащ. «ЯпэщIыкIэ си гугъащ зыхэзыIэтыкI гуэрхэр къытхэкIыну, ар си жагъуэт. АрщхьэкIэ занщIэу зым адрейр игу къыдыхьащ, куэд щIауэ дызэрыцIыхуу фIэкIа умыщIэну. Къапщтэмэ, иджыпстуи дызэрощIэ», — жеIэ Блийм.
«Королева Кавказа» зэпеуэм Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщу цIыхуибл хэтащ, адрейхэр Ставрополь крайм, Осетие Ищхъэрэ — Алание, Дагъыстэн, Абхъаз республикэхэм къикIащ.
Каринэ япэ увыпIэр къызэрылъымысар и жагъуэ хъуркъым, зэпеуэм и пэм щегъэжьауи зыщIэхъуэпсар «Гуащэнэ тхьэIухуд» цIэр аращи. «Королева Кавказа» фестивалыр Iыхьищу гуэшауэ щытащ. ТхьэIухудхэм я зэфIэкIыр щагъэлъэгъуа Iыхьэм Блий Каринэ уэркъ къафэр щигъэзэщIащ, «Кабардинка» къэрал академическэ ансамблым и къэфакIуэ Мэшыкъуэ Руслан и гъусэу. Къафэр игъэхьэзырынымкIэ хъыджэбзым щIэгъэкъуэн къыхуэхъуащ гупым и унафэщI Атэбий Игоррэ Къуэныкъуей Иринэрэ.
ЕтIуанэ Iыхьэм хъыджэбзхэр щызэхьэзэхуащ «Гуащэнэ» цIэр къахьыным теухуауэ. Хъыджэбзхэм я Iуэхур мащIэу ящигъэпсынщIагъэнущ иджыблагъэ траха «Гуащэнэ. Пащтыхь гуащэм и гъуэгур» фильм кIэщIым зэрырагъэплъам (режиссёр-сценаристыр Къамбий Амирщ).
— А Iыхьэм сэ сыщытепсэлъыхьащ унэишэм епха хабзэм, апхуэдэуи модельер ХьэцIыкIу Мадинэ и лъэпкъ фащэр си щапхъэу, ар зэрызэхэлъым, дыщэидэр къызэрагъэсэбэпу щытам, нэгъуэщIхэми къэпщытакIуэхэр щызгъэгъуэзащ. КъищынэмыщIауэ, адыгэ шхыныгъуэхэми ящыщхэм сытепсэлъыхьащ. Сызыхэта Iуэхур гукъинэж сщызыщIар абдеж цIыху гуапэ икIи цIэрыIуэ куэд къызэрыщысцIыхуаращ: Дэхъушокъуэхэ Мадинэрэ Каринэрэ (фестивалым и къызэгъэпэщакIуэхэр), «А-продакшн» IуэхущIапIэм и унафэщI, Кавказ Ищхъэрэм ГъуазджэхэмкIэ и къэрал институтым и студент Къамбий Амир. Ахэр я ныбжькIэ щIалэми, иджырей зэманым узэрыдекIун Iуэхухэр къы-зэрызэрагъэпэщыфым уегъэгушхуэ, — жеIэ Блий Каринэ.
КЪАНЩАУЭ Мэлычыпхъу.
Альбинэ и гуащэхэр
Зэманыр IуэхукIэ зыгъэнщIыфхэм ящыщщ Таучэ (Щомахуэхэ япхъущ) Альбинэ. Ар Шэрэдж Ищхъэрэ къуажэм къыщалъхуащ, и IэщIагъэкIэ бухгалтерщ, ауэ IэпщIэлъапщIагъэм дихьэхауэ, хьэпшып хьэлэмэт куэд ещI.
Псалъэм папщIэ, илъэсым щIигъуауэ Альбинэ щэкIым гуащэ цIыкIухэр къыхещIыкI. Я теплъэкIэ ахэр зэщхькъым. Гуащэ цIыкIухэр хъыджэбзым и нэгу къызэрыщIыхьэм хуэдэу ещI, ауэ къохъур абыхэм я теплъэр къыщIэупщIэхэр зэрыхуейм хуэдэу (ящитIэгъэну фащэмрэ я щхьэцым и плъыфэхэмрэ зыхуэдэнур къыжраIэмэ) щахуиди. ТIум щыгъуэми, гуащэр сабийхэр зыщыгуфIыкIщ, тыгъэ гуапэщ.
Абы къищынэмыщIауэ, Таучэм адыгэ фащэм и пкъыгъуэ щхьэхуэхэри — бгъэIулъымрэ бгырыпхымрэ — тхыпхъэ дахэхэмкIэ хедыкI. Ари зэрымыщIэкIэ къехъулIа Iуэхущ цIыхубзым. «Зыгуэр къызэлъэIуат и бостейм тхыпхъэ хухэздыкIыну. Сэри щIэ гуэр къэсщIэну сфIэхьэлэмэтти, селэжьащ, арэзы сыхъуху. Си IэдакъэщIэкIыр ягу щрихьым, хэдыкIым езыр-езыру нэхъ куууэ зыхэзгъэгъуэзащ. Ари IэщIыб сщIыркъым, зэман-зэманкIэрэ тхыпхъэхэм солэжь», — жеIэ Альбинэ.
Зы щэху хэлъщ цIыхубзыр дэзыхьэха IэщIагъэм щIэдзапIэ хуэхъуам. «ЛэжьапIэм тхылъымпIэ плIимэ цIыкIу зэмыфэгъу куэд щызэтрихьати, ауэрэ сыгупсысэн щIэздзащ: сыту пIэрэ мыбыхэм дахэу, къэсэбэпыну къахэпщIыкI хъунур, жысIэу. Интернетым къизджыкIащ «оригами» гъуазджэ лIэужьыгъуэр зищIысымрэ ар къызэрыбгъэсэбэпынумрэ. А IэмалымкIэ (тхылъымпIэ зэпылъхэмкIэ) псэущхьэ, хьэпшып гуэр «къыбогъэщIыф». Пэжыр жыпIэмэ, лэжьапIэм сызэры-
щIэсым хуэдэу, цIыхухэм я лъэIукIэ пщIэкIэ щахуэсщIаи щыIэщ. СфIэфI къудей мыхъуу, мыпхуэдэ Iуэху гуэрхэм ущелэжькIэ зэрызыбгъэпсэхум, ущIэгузавэ гуэр зэрыпщхьэщихым мыхьэнэшхуэ иIэу къызолъытэ», — жеIэ Альбинэ.
ЦIыхубзыр хуэIэкIуэлъакIуэу къыщIэкIащ хьэпIацIэщыгъэхэмкIэ жыг щхъуэкIэплъыкIэхэр щIынми квиллингми (тхылъымпIэ IуэнтIахэм хьэпшып зэмылIэу-
жьыгъуэхэр къыщыхащIыкIырщ). ГъэщIэгъуэн гуэрым зэпымыууэ хуеIэ бзылъхугъэм и IэщIагъэми и насыпми хэхъуэну ди гуапэщ.
Джылахъстэн Синэмис.
