
Iуэху еплъыкIэ
Адэжь щIэин
БалигъыпIэм иува, зи щхьэм пщIэ хуэзыщIыж дэтхэнэ цIыхури, къызэрыслъытэмкIэ, щыгъуазэу щытын хуейщ къызыхэкIа лъэпкъым, щалъхуа щIыпIэм, зыщыщ унагъуэм къакIуа гъуэгуанэм. Апхуэдэ щIэныгъэхэр ящыщщ цIыхур лъэ быдэкIэ гъащIэм хэзыгъэувэ, къыщIэхъуэ щIэблэр къызыхэкIам хуэфащэу гъэсэнымкIэ къалэнхэр пщэрылъ къыщызыщI Iуэхугъуэхэм.
Адыгэхэр дыкъапщтэмэ, ди лъэпкъым тхыдэшхуэ иIэщ, дэхуэхыныгъэхэмкIи, зыужьыныгъэхэмкIи, гуауэхэмкIи, гуфIэгъуэхэмкIи гъэнщIауэ. А гъуэгуанэм увыпIэ щхьэхуэ щиIыгъщ лIэщIыгъуэ псокIэ екIуэкIа Кавказ зауэм. Илъэсищэрэ зырэ зыубыда, лъэпкъ зыужьыныгъэм «гулъэф» хуэхъуауэ зыхужыпIэ хъуну а лъэхъэнэ хьэлъэм сыт хащIыкIыу пIэрэ ди цIыхухэм? «Кавказ зауэ» псалъэхэм сыт хуэдэ гупсысэхэр я гум къыщигъэушрэ? А упщIэхэмкIэ дэ захуэдгъэзащ ди республикэм щыпсэу цIыху зыбжанэм.
Пыл Iэуес, УФ-м, КъБР-м егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ, биологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор:
— Ди лъэпкъ тхыдэм и напэкIуэцI нэхъ хьэлъэ дыдэщ Урыс-Кавказ зауэр. ПсалъэкIэ пхужымыIэным хуэдиз леишхуэрэ хэщIыныгъэшхуэрэ къахуихьащ абы бгырыс лъэпкъхэм, псом хуэмыдэу адыгэхэм. Зауэжьым и Iэужьыр нобэми фэбжьу ттелъщ. Дуней псом щызэбгрыдза ди лъэпкъэгъухэр махуэ къэс нэхъ зэхуэныкъуэ, зэхуей мэхъу. И чэзу хъуауэ къысщохъу адыгэу дунейм тет псори зы дыхъужыным. Гулъытэ хэха хуэщIыпхъэщ лъэпкъыр зэрыпсэум и нэщэнэ нэхъыщхьэ дыдэ ди анэдэлъхубзэр мыкIуэдыжыным, адыгэ хабзэмрэ щэнхабзэмрэ къытщIэхъуэ щIэблэм яхуэхъумэным, ахэр я гъащIэ гъуазэу къэгъэтэджыным. Адыгэм а лъэхъэнэми иужькIи игъэва гуауэм хуэдэ ди тхыдэм афIэкIа зэи хремыт. Ди лъэпкъ щхьэхуитыныгъэм щIэбэну зи псэр зытахэм я ахърэтыр нэху ухъу, хамэщIыр IэмалыншагъэкIэ псэупIэ зыхуэхъуа ди къуэш-ди шыпхъухэри Тхьэм къихъумэ.
Къардэн Борис, КъБР-м щIыхь зиIэ и артист:
— Ди жагъуэ зэрыхъущи, адыгэ тIэкIур дунеишхуэм дыщызэбгридзащ Кавказ зауэжьым. Я адэжь хэкум къэкIуэжыну хуитыныгъи Iэмали ямыIэу, ауэ щыхъукIи, ягури я псэри мыбыкIэ щыIэу, нэхъыжьхэм къаймыхъулIа хъуэпсапIэм я бынхэр лъэIэсыныр фIыгъуэшхуэу къалъытэу мэпсэу ахэр. АдэкIэ-мыдэкIэ щыпсэу ди къуэшхэм я гъащIэм, ди блэкIам щыгъуазэу къэгъэтэджын хуейщ щIэблэр. Кавказ зауэм и щхьэусыгъуэхэм, абы и екIуэкIыкIам, бгырыс лъэпкъхэм къытхуихьам хуиту, и щхьэ течауэ дытепсэлъыхьыф зэрыхъурэ куэд дыди щIакъым, жыпIэнурамэ, абы теухуа дэфтэрхэр «зэIухауэ» зэрыщымытам сэбэп лъэпкъ къикIауэ схужыIэнукъым, зэраныгъэ фIэкIа. Жылагъуэм хуиту щызекIуэн хуейщ сыт хуэдэ хъыбарри, ар блэкIа зэманым е нобэрей лъэхъэнэм щыщуи щрет. Тхыдэм и зы Iыхьи IэщIыб пхуэщIынукъым. Пхузэгъэзэхуэжыну щыуагъэ щыIэмэ, тэрэз щIыжыпхъэщ, адрейхэми нэгъуэщI унафэ яIэн хуейщ.
Мы Iуэхум пыщIауэ хуабжьу сигу къеуэ нэгъуэщIи жысIэнут. Апхуэдиз бэлыхьымрэ гугъуехьымрэ хэтами, дяпэ итахэм тхуахъумэфащ ди анэдэлъхубзэр, адыгэ хабзэр. АтIэ абыхэм ягу къыдэбгъэнкъэ нобэ ди бзэм дыхуэмысакъмэ, ар дымыхъумэмэ, едмыгъэфIакIуэмэ? Ди лъэпкъ уардэм, лIыхъужьыгъэ инрэ хахуагъэкIэ зи блэкIар гъэнщIам, и гъащIэ щапхъэм щIызопIыкI щIэблэр. Я лъэпкъ лIакъуэм теухуа къэхутэныгъэхэр ирагъэкIуэкIмэ, къызыхэкIа унагъуэм и къежьапIэхэр къаугъуеймэ, ахэр гукIи псэкIи нэхъ къулей хъунущ, я лъэпкъым щхьэкIэ яIэ гушхуэныгъэми хэхъуэнущ.
Iэхъумашэ Лусэ, унэгуащэ:
— Ди лъэпкъым и дежкIэ, шэч хэмылъу, хьэлъэ дыдэу щытащ Кавказ зауэм и лъэхъэнэр. Ди адэшхуэм и адэм жиIэжауэ абы и хъыбархэр дэри къытлъэIэсу щытащ ди сабиигъуэм. Зауэ щыхъукIэ, цIыху хокIуадэ. Ар гуауэ дыдэщ зыфIэкIуэд унагъуэм, Iыхьлыхэм я дежкIэ. Апхуэдэу тынштэкъым уи анэкъилъху, бын, щхьэгъусэ хамэщIым Iэпхъуэнри. Зи быныр лъэныкъуэ зырызкIэ зэбгрыкIауэ я хъыбар тэмэму зымыщIэ анэм и Iуэхур сыт хуэдэ? Апхуэдэ дыдэу адыгэ Хэку-анэм абы щыгъуэ фIэкIуэдащ и быныфI куэд, иужькIэ дуней псом щызэбгрыпхъаи хъуащ. Тхыдэм дыкъуакъуэ дищIами, Тхьэм и фIыщIэкIэ, ди бзэ, ди хабзэ, ди дин тфIэмыкIуэду дыкъызэтенащ. «Лъэпкъ и зыпкъ кIуэдыркъым» — жи адыгэ псалъэжьым. КъызыхэкIа лъэпкъ уардэм хуэфэщэн, зи пщIэрэ зи щхьэрэ зыIыгъыфын щIэблэ Тхьэм къытщIигъэувэ.
ПщыхьэщIэ Хьэмзэт, КъБКъУ-м и магистрант:
— Кавказ зауэ бзаджэм и лъэужь фIыцIэр нобэр къыздэсми хэгъуэщэжакъым. Абы къыздихьа насыпыншагъэхэм ящыщщ адыгэбзэр нэхъ гуащIэмащIэ зэрыхъуар, нэхъыщхьэжращи, адыгэхэр дуней псом зэрыщикъухьар. Хамэ къэрал щыпсэу адыгэхэм я нэхъыбэм анэдэлъхубзэр ящыгъупщэжащ.
Кавказ зауэм теухуа Iуэхугъуэхэр нэгъэсауэ джа, зэпкърыха хъуакъым. Курыт школхэм щIэсхэр зэреджэ тхылъхэм мы зауэм теухуауэ ярытыр мащIэ дыдэщ. Иджырей щIэблэм тхылъхэм зыщадзей. Нэхъыбэу абыхэм щIэныгъэ зэрызрагъэгъуэтыр Интернет форумхэмкIэщ. Арагъэнщ, иджырей щIэблэм, тхыдэм хуабжьу дихьэхми, мы темэм ехьэлIауэ щIэныгъэ бэлыхь щIамыIэр. Языныкъуэхэм, Кавказ зауэр къагъэсэбэпурэ, гупсысэ мыхъумыщIэхэр яукъуэдий. Ахэр хэтщ лъэпкъхэм яку дэлъ зэхущытыкIэр зэIагъэхьэну, нэгъуэщI Iуэху мыщхьэпэхэри ялэжьыну. Апхуэдэхэм ягу къэгъэкIыжыпхъэщ 1941 — 1945 гъэхэм екIуэкIа Хэку зауэшхуэр. А зэманым нэмыцэхэр ди къэралым къытеуэу хьэлэч зэтращIами, Урысеймрэ Германиемрэ гужьгъэжь лъэпкъ я зэхуакум дэмылъыжу сату зэдащIэ, нэгъуэщI зэпыщIэныгъэхэри яку илъщ.
Пасэрейми зэрыжиIащи, узэкъуэтмэ — улъэщщ. Политологхэми къалъытэ къэралхэр нэхъ зэкъуэувэхукIэ, дунейпсо экономикэм нэхъ зэрызиужьынур. Апхуэдэуи, «щхьэ пщтырхэм» ящIапхъэщ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэ куэд зэрыщыпсэур икIи мыхьэнэ лъэпкъ зимыIэ хьэргъэшыргъэхэм зыри зэрыхуэмейр.
Къущхьэ Iэминэ, КъБКъМУ-м щеджэ:
— Накъыгъэм и 21-р сэ гукIи псэкIи зыхэсщIэ гуауэщ.1864 гъэм и апхуэдэ махуэм Къуэбыдэ аузым иужьрейуэ щыхагъэщIауэ щытащ бгырысхэр. Ар къалъытащ Кавказ зауэр щиуха махуэу. Апхуэдэу ягъэувами, зи щхьэхуитыныгъэр дапщэщи зыгъэнэхъапэу екIуэкIа бгырыс лъэпкъхэр иужькIи илъэс зыбжанэкIэ езэуащ урысыдзэм и сэлэтхэм, адэкIэ-мыдэкIэ къызэпхыукIыу. ТхакIуэ Бестужев-Марлинский Александр итхыгъауэ щытащ «адыгэхэм я фокIэщIым къикIа шэ цIывар сэлэтхэр зэрышхэ шынакъхэм къыщихутэ щыIэу». ЦIыху гъащIэ мин бжыгъэ ихьащ Кавказ зауэм. Къапщтэмэ, Къущхьэхэ ди лъэпкъым щыщу куэд хэкIуэдащ абы, мащIэкъым хамэщIыр псэупIэ зыхуэхъуахэри. Ди унагъуэцIэр зезыхьэхэм ящыщхэм адэжь щIыналъэм къыщагъэзэжым деж согуфIэ, хэкурыс Къущхьэхэмрэ абыхэмрэ я зэхуэсхэр щыщыIэхэм дежи гур хохъуэ, лъэпкъыр зэуIу хъужу къытщохъури.
Алабэ Артур, биологие щIэныгъэхэм я кандидат:
— 1763 — 1864 гъэхэм екIуэкIа лъыгъажэм лъэпкъым къытхуихьа гузэвэгъуэр тщIэжу, абы дерс къыхэтхыу адыгэ Iуэхур зетхьэн хуейщ хэкурысхэми хамэ къэралхэм щыпсэу ди лъэпкъэгъухэми. Хуабжьу си гуапэ хъуащ Адыгэхэм (шэрджэсхэм) я дунейпсо махуэ гъэувыпхъэу Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд къызэрыхилъхьар. Ар, сызэригугъэмкIэ, адыгэ псоми дифI къызэрыкIыну Iуэху щхьэпэщ.
Бещто Зурьянэ, Бахъсэн дэт курыт школ №6-м и еджакIуэ:
— Кавказ зауэмрэ абы и лъэужьхэмрэ теухуа къэхутэныгъэ лэжьыгъэ хьэлэмэт езгъэкIуэкIауэ щытащ тхыдэмкIэ, си егъэджакIуэр си дэIэпыкъуэгъуу. Ди лъэпкъым теухуа хьэлэмэт куэд къэсщIащ а лэжьыгъэр щызэфIэсхым. ИлъэсищэкIэ екIуэкIа зауэшхуэм ехьэлIа дэфтэрхэм щыгъуазэ защыхуэсщIым, сымыгъэщIэгъуэн слъэкIыртэкъым ди адэжьхэм лIыгъэу яхэлъар зыхуэдизыр. Абыхэм псэкIэ яхъумащ я щIыналъэр, хабзэр, щэнхабзэр. Зыхуахъумари дэращ — нобэ а щIыпIэхэм щыпсэу щIэблэрщ. Адыгэхэм а зэманым къакъуэкIа лIыгъэр игъащIэкIи мыкIуэдыжын щапхъэу лъэпкъ куэдым къахуэнащ, дыкъэзызэуа урысей пащтыхьым и сэлэтхэри яхэту. Дэращи, псэемыблэжу бийм пэщIэта ди нэхъыжьхэм я фэеплъыр тхъумэу, абыхэм нобэм къытхуахьэсыфа лъэпкъ хъугъуэфIыгъуэхэр дгъэбагъуэу дунейм дытетынщ, дяпэ итахэм дазэрыхуэфэщэным дыхущIэкъуу.
Дызэпсэлъахэм къыджаIахэм къызэрагъэлъэгъуамкIэ, адыгэхэм ди тхыдэм щыгъуазэ, абы куэд хэзыщIыкI хэкупсэхэр ди мащIэкъым. Зи блэкIам пщIэ хуэзыщI, зи бзэр, хабзэр, щэнхабзэр зыхъумэж лъэпкъым къэкIуэну дахэ иIэну гугъэ уагъэщI апхуэдэ Iуэху еплъыкIэхэм.
Псалъэмакъыр езыгъэкIуэкIар
ЖЫЛАСЭ Маритэщ.
ХъуэпсапIэ нэхъыщхьэ
УщызекIуэм тенджыз ФIыцIэ Iуфэ,
Уи лъэ макъыр, кхъыIэ, уэ гъэцIыкIу.
Псалъэмакъри, солъаIуэ, гъэлъахъшэ —
Ар адыгэхэм я кхъэ гущIыIущ.
Хьэкъун Риммэ.
Адыгэхэр дуней псом щызэбгрыкIыныр зи Iэужь хъуа, ди лъэпкъым и нэхъыбапIэр зыхэкIуэда Урыс-Кавказ зауэр зэ-риухрэ илъэси 150-рэ ирокъу мы гъэм. ЛIэщIыгъуэкIэ екIуэкIащ а зауэр, тхыдэм ищIэжыркъым апхуэдэ зауэ кIыхьрэ тхьэмыщкIагъэ куэд къэзыхьарэ. Ди лъэпкъым къикIуа гъуэгуанэ кIыхьым уриплъэжмэ, усакIуэ Бемырзэ Мухьэдин и псалъэ-кIэ жысIэнщи, «сыт щыгъуэт щыщытар ар тыншу?» Пэжщ, ар гугъу ирегъэхь жэнэт щIы- налъэм зэрыщыпсэум. АтIэ, а жэнэтыр, дауи, зэуэ уафэм къехуэхауэ къыщIэкIынкъым, ар апхуэдэу зыщIар щыпсэу цIыхухэрщ.
Ди лъэпкъым къикIуа гъуэгуанэм щыщу нэхъ хьэлъэ дыдэхэм халъытэ а илъэсищэ зауэр. А лъэхъэнэм и гугъу куэдрэ къытхуещI, литературэм ар къызэрыхэщыжми щыгъуазэ дыхуещI адыгэбзэмрэ литературэмкIэ ди егъэджакIуэ, хэкупсэ нэс Жэмыхъуэ Раисэ. Абы дыхуеущий ди тхыдэр тщIэжу, дыкъызыхэкIа лъэпкъым и пщIэр тIыгъыу дунейм дытетыным. Балигъ гъащIэм мыгувэу хэувэну дэ щIалэгъуалэм а унэтIыныгъэмкIэ диIэ зэхэщIыкIыр нэхъ куу зэрыхъур ди егъэджакIуэ Iущым зыкъомкIэ и фIыгъэу къыдолъытэ.
Урыс-Кавказ зауэ. Ар пхужымыIэным хуэди- зу зауэ хьэлъэт, лажьэн- шэ цIыхубэр хэкIуадэу. Щхьэхуиту, игъащIэм нэгъуэщIхэм ямыгъэпщылIу, зи тхыдэр лIыхъужьу икIи гъэщIэгъуэну илъэс мин куэдкIэрэ къэгъуэгурыкIуэ, зи бзэ, зи хабзэ зиIэж адыгэ лъэпкъ уардэм лъыгъажэ зауэ щригъэкIуэкIа лъэхъэнэщ ар. Абы щыгъуэ адыгэхэр Каспий тенджызымрэ тенджыз ФIыцIэмрэ я зэхуаку дэлъ жэнэт щIыналъэм зылI и быну, лъэпкъ пщыкIутIу зэхэту щыпсэурт, лажьэрэ шхэжу, я щхьэхуитыныгъэр яхъумэжу.
Урыс-Кавказ зауэр къэхъеиху, ди хэкур щхьэхуиту щытащ. Адрей лъэпкъхэр шэрджэскIэ къеджэу щытащ нобэ- рей Къэбэрдей-Балъкъэ- рым, Адыгейм, Къэрэшей-Шэрджэсым ис адыгэхэм, Краснодар крайм хы- хьэ жылагъуэ зыбжа- нэм щыпсэу шапсыгъхэм. Дэнэ къэрал щыпсэу адыгэхэри зэрызэджэжыр адыгэщ, ауэ дуней псом къызэрыщацIыхур шэрджэсущ.
Ноби умыгъэщIэгъуэн плъэкIыркъым а зауэ мыухыжым адыгэхэм лIыгъэу щызэрахьар. Абыхэм я адэжь щIыналъэр я псэм нэхърэ нэхъыфIу ялъагъурти, пащтыхьыдзэм и зэрыпхъуакIуэ политикэ бзаджэм ебэнащ щхьэмыгъазэу, ауэ ди жагъуэ зэрыхъущи, сыт хуэдэ лIыгъэ яхэмылъами, дзэ бжыгъэншэм пэлъэщакъым. 1864 гъэм накъыгъэм и 21-м Кавказым и къуэ лIыхъужьхэм я Iэщэр ягъэтIылъын хуей хъуащ.
Зауэр увыIами, абы къикIа бэлыхьхэр игъэвын хуей хъуащ ди лъэпкъым. А зауэ емынэр адыгэм и дежкIэ хьэдагъэ мыухыжт. Тхыдэджхэм я IэдакъэщIэкIхэм ущеджэкIэ, уи тэмакъыр пфIыщеубыдыкIри уи нэми нэпс къыпфIокIуэ. ДыкъызыхэкIа лъэпкъ лIыхъужьым насыпыншагъэу, хьэзабу, гугъуехьу къытепсыхамрэ ишэчамрэ я инагъыр нэхъри зыхозыгъащIэр хамэщIым щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм ягу щыщIэмрэ зыщIэхъуэпсхэмрэ тепсэлъыхьу щызэхэпхым дежщ. Мы дунейм тету къыщIэкIынкъым ди лъэпкъым ишэчам хуэдиз гуауэ зыгъэ- ва лъэпкъи. Илъэсищэ-кIэ екIуэкIа зауэр, ИстамбылакIуэр, хэхэс гъащIэр. Языхэзри сыту псэм тегъэхуэгъуей, сытуи гукъутэ адыгэм дежкIэ. Зи бжыгъэр мелуаным нэсу щыта адыгэ лъэпкъым щыщу зауэм и кIэм къэнар и Iыхьэ пщIанэрщ. Хэт яукIащ, хэт мэжэщIалIагъэм, щIыIэм, узым ихьащ, хэт тенджыз ФIыцIэм хэкIуэдащ, хэти Хэкум залымыгъэкIэ ирахуащ. Ауэ насыпыншэ дыдэтэкъым адыгэ лъэпкъыр. Тхьэм и фIыщIэкIэ, къелащ ар апхуэдиз хьэзабымрэ гугъуехьымрэ. Псэущ ди адыгэ лъэпкъыр.
Гугъуехь гуэрхэри къызэринэкIыурэщ ноби зэрыпсэур си лъэпкъыр. АрщхьэкIэ, дауэ хъуми, зым адрейр игъэпщылIыныр икIагъэу сыт щыгъуи къелъытэ адыгэм. Апхуэдэу, я щхьэ ямыгъэщхъыу, лъэгуажьэмыщхьэу яхуэмыуву зэрыпсэуарщ зытекIуэдари. Зы махуэ хуиту упсэуныр нэхъыфIщ, уи щхьэ ухуимыту илъэсищэ къэбгъащIэ нэхърэ.
Щхьэхуиту, гушхуауэ, я хабзэ зэрахьэжу псэуну хуейуэ аращ хэхэс гъащIэм зи гур ихуза адыгэхэр я адэжьхэр щалъхуа щIыналъэм къыщIыхуэпабгъэр. Лъэпкъыр зы дыхъужынырщ адыгэ псоми нобэкIэ диIэ хъуэпсапIэ нэхъыщхьэр. Ар къыдэхъулIауэ тлъагъуну ди нэ къокI щIэблэм.
ХЬЭВЦIЫКIУ Мурат,
Тырныауз дэт курыт школ №6-м и 11-нэ классым и еджакIуэ.
Iуащхьэмахуэ щIыналъэ.
ЕгъэджакIуэм и псалъэ
ЛIыгъэм и щапхъэ
Зэриухрэ мы гъэм илъэси 150-рэ ирикъу Кавказ зауэм адыгэхэм къытхуихьа гуауэшхуэмрэ бэлыхь мыухыжхэмрэ я Iэужьыр нэхъ куууэ зыхыдощIэ, зэманыр кIуэтэхукIэ. Ди тхыдэм мыгъущыж уIэгъэу телъ а «IэгупIэр», псалъэжьми зэрыжиIауэ, удын гъущэ мыхъуу, фэбжь хьэлъэ тхуэхъуат адыгэхэм. Лъэпкъ щхьэхуитыныгъэр хъумэным и бэракъым щIэту екIуэкIа илъэсищэ зауэм и тхыдэм къытщIэхъуэ щIэблэр щыгъуазэ щIыныр, ар тэмэму, гужьгъэжь къимыкIыу абы ягурыгъэIуэныр ди къалэнщ лъэпкъым и нэхъыжьхэм, егъэджакIуэхэм, дэтхэнэ хэкупсэми.
Кавказ зауэ: лIэщIыгъуэхэм уакIуэцIрыплъыжмэ» — апхуэдэ фIэщыгъэ иIэу ныбжьыщIэхэм егъэджын щIыдодзэ а илъэсищэ зауэр, абы и щхьэусыгъуэхэм, къежьэкIам, зэрекIуэкIам икIи къытхуихьам щыдгъэгъуазэу. Урысейм, Къэбэрдей-Балъкъэрым я тхыдэхэр зэредгъэдж тхылъхэм а темэм щыхухаха сыхьэт бжыгъэхэм къриубы-дэу ныбжьыщIэхэм дащыдэлажьэкIэ, псом япэрауэ, тегъэщIапIэ дощI и щхьэхуитыныгъэм илъэсищэкIэ щIэбэна ди лъэпкъ уардэм хэлъа лIыгъэр гъунапкъэншэу зэрыщытар, я Хэкур яхъумэжу ди адэжьхэм хахуагъэ ин къакъуэкIыу къызэрекIуэкIар.
Бгырыс лъэпкъхэм я тхыдэр зыдж щIэныгъэлI цIэрыIуэхэм арэзы садэхъуу, сэри къызолъытэ зауэм щIэдзапIэ хуэхъуар 1763 гъэм къэхъуахэрауэ. Абы щыгъуэ Урысей пащтыхьыгъуэм ди щIыпIэм щиухуэу щIидзащ Мэздэгу быдапIэр, адыгэхэри я псэупIэхэм кърагъэкIыурэ бгылъэ щIыпIэхэм Iэпхъуэн хуей хъуащ а лъэхъэнэм. Къэбэрдейхэр иджы лъэIэсыжыртэкъым шыгъу къызыхахыу щыта гуэлхэм. Япэ зэрыхьзэрийхэр а Iуэхугъуэхэм къикIащ, сыту жыпIэмэ Урысейм къызэпиудырт 1739 гъэм Iэ зытрадзауэ щыта Белград зэгурыIуэныгъэр. Абы ипкъ иткIэ, ар хуиттэкъым Къэбэрдейм и Iуэху хэIэбэну, ар зэрыс щIыпIэхэм унафэ щищIыну.
Дерсхэр щезгъэкIуэкIкIэ, гулъытэ хэха хуэзмыщIу къэзгъанэркъым 1779 гъэм Балъкъыпс Iуфэм щекIуэкIауэ щыта лъыгъажэм. А зауэм ихьауэ щытащ адыгэ лъэпкъым щыщ уэркъищэхэм я гъащIэр. Апхуэдэу лъэныкъуэегъэз сщIыркъым Глазенап, Дельпоццо, Савельев, Ермолов генералхэм я щхьэфIэч зекIуэхэр. Мыбдежми сабийхэм я гупсысэр худоунэтI лъэпкъым зэрихьа лIыгъэм, хахуагъэм гъунэ зэримыIэм.
Урысейм а зэманым иригъэкIуэкIа зэрыпхъуакIуэ политикэм ныбжьыщIэхэм сащыхутепсэлъыхькIэ, къуаншагъэр ябгъэдызолъхьэ а лъэхъэнэм къэралым и унафэр зыIэщIэлъахэм, лъэпкъхэм яку гужьгъэжь къыдэмыхъуэным сыхуэсакъыу.
Гу зэрылъыстащи, школакIуэхэм хуабжьу яфIэхьэлэмэтщ Кавказ зауэм ехьэлIа дэтхэнэ Iуэхугъуэри. Абыхэм яфIэфIу ирагъэкIуэкI а лъэхъэнэр къызыхэщыж къэхутэныгъэхэр. А лэжьыгъэхэр щагъэзащIэкIэ еджакIуэхэм щыгъуазэ зыхуащI Кавказым и тхыдэр зыджа щIэныгъэлIхэм я тхыгъэ купщIафIэхэм, апхуэдэуи щIапщытыкIыж а лъэхъэнэр зи нэгу щIэкIа тхакIуэшхуэхэм, усакIуэ цIэрыIуэхэм я къалэмыпэхэм къапыкIа романхэр, повестхэр, усэхэр. Урысейм и цIыху пэрыт куэд щIэхъуэпсырт хуитыныгъэр псэм япэ изыгъэщ бгырыс лъэпкъхэм я гъащIэр я нэкIэ зрагъэлъагъуну, абыхэм я гум щыщIэр езыхэми псэкIэ зыхащIэну. Апхуэдэу къагъэщIащ Пушкин Александр, Лермонтов Михаил, Толстой Лев, нэгъуэщIхэми я тхыгъэ куэд.
Кавказ зауэм теухуауэ школым щедгъэкIуэкI лэжьыгъэхэм — дерсхэм, классщIыб сыхьэтхэм, пшыхьхэм — куэдрэ къыщыдогъэсэбэп ди лъэпкъ литературэм, гъуазджэм а илъэсищэ зауэм, ИстамбылакIуэм ехьэлIауэ хэлъ Iыхьэхэри. Апхуэдэ егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэр сэбэп мэхъу къытщIэхъуэ щIэблэр хэкупсэу гъэсэнымкIэ, я блэкIам дерс къыхахыу, я нэхъыжьхэм иригушхуэу псэунымкIэ, лъэпкъхэм яку зэгурыIуэрэ мамырыгъэрэ, пщIэрэ нэмысрэ дэлъыным мыхьэнэшхуэ зэриIэр къагурыIуэу балигъ гъащIэм хэгъэхьэнымкIэ.
МЭРШЭНКЪУЛ Лидэ,
Бахъсэн дэт курыт школ №6-м
тхыдэмкIэ и егъэджакIуэ.
Псэр зыгъэдий лIэщIыгъуэ
Адыгэм и тхыдэм уриплъэжмэ, гукъутэу, псэр игъэдийуэ хэтар мащIэкъым. Нэхъыбэ дыдэ къызыдэкIуар Урыс-Кавказ зауэжьырщ. Тхыдэм ищIэж зауэхэм ящыщу нэхъ гуIэгъуэу, лъыгъэжэшхуэу, нэхъ кIыхь дыдэу щытащ ар. ЛIэщIыгъуэм щIигъукIэ екIуэкIат а зауэ гущIэгъуншэр.
Адыгэхэм я щIыналъэм быдапIэ куэд щригъэщIауэ щытащ урысей пащтыхьыгъуэм. Нобэми къэсащ абыхэм ящыщхэр. Адыгэ щIыналъэ нэхъыбэ яубыдыху, быдапIэхэри нэхъыбэ хъурт. 1830 — 1842 гъэхэм тенджыз ФIыцIэм и Iуфэм декIуэкIыу Сыхъум къалэм нэсыху быдапIэ 17 щаухуауэ щытащ. Абы теухуа дэфтэрхэр щыIэщ. Мелуаным щIигъуу щыта адыгэ лъэпкъым щIыналъэшхуэ иIыгъыу зэрыщытам картэжьхэри щыхьэт тохъуэ.
Урыс-Кавказ зауэжьым кърикIуа гузэвэгъуэмрэ бэлыхь мыухыжымрэ зи фэ дэкIахэм, зи нэгу щIэкIахэм ящыщ мыпсэужми, адыгэхэм къалъыса леймрэ фэбжьышхуэмрэ нобэми темыгъущыкIыжа дыркъуэшхуэу лъэпкъым и пкъым телъщ. Адыгэ лIакъуэ 12-м а зэманым ирагъэшэчари бампIэу я псэм далъхьари къызэрупщытэфын зы пщалъи щыIэкъым. А гузэвэгъуэр псыдзэ къиуауэ абрагъуэт, лъащIэ зимыIэ хышхуэт.
Адыгэхэр зэи дыхущIэкъуакъым хамэщI къэдзэуну. Абы дэфтэрхэр щыхьэт тохъуэ. Тхьэм къахуигъэфэщIа щIыналъэр ирагъэфIакIуэу щыпсэурт ахэр. Абыхэм я хъуэпсапIэу щытыр зэрыгушхуэ я хабзэ уардэр, цIыхугъэ дахэр ябгъэдэлъу дунейм тетынырт.
НобэкIэ адыгэхэр къэралыгъуэ 45-м щопсэу. Яхэтщ абыхэм зи Iуэху мыщIагъуи, зи унагъуэ тэмэму зыгъэпсэужыфи, мылъкушхуэ зыбгъэдэлъи. Ауэ щыхамэщ ахэр щыпсэу щIыналъэхэм, абы къыхэкIыуи куэдым я гур адэжь хэкумкIэ щыIэщ. Абыхэм сэ сигу ящIогъу…
Сэ сызэрегупсысымкIэ, насыпыр — ар хуиту ущыбэуэф уи щIыналъэ уисыжу, «хэхэс» псалъэ дыджыр къыпхужамыIэу упсэунырщ, уи лъэпкъ, уи къуэш здэщыIэм уэри ущыIэнырщ, абыхэм уащIыгъужынырщ. Я адэжь Хэкум къэкIуэжыну Iэмалрэ хуитыныгъэрэ зэгуэр яIэну пIэрэ ди лъэпкъэгъухэу дунейм щикъухьахэм. Ар сыту насыпышхуэт, адыгэ псори дызэуIужауэ, дызэгурыIуэу ди щIыналъэ дисыжыныр! ИтIанэ нэхъ махэ хъуну пIэрэт псэр зыгъэдий а лIэщIыгъуэ мыгъуэжьым къыттридза уIэгъэм и узыр.
ГУЭЩIОКЪУЭ Миланэ,
Дей къуажэм Къанкъуэщ Ахъмэдхъан и цIэр зэрихьэу
дэт курыт школым и 11-нэ классым
и еджакIуэ.
