ЩIыхь зыпылъ гъуэгуанэ
Мы махуэхэм илъэс 20 ирокъу ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием и Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ центрыр къызэрызэIуахрэ. IуэхущIапIэр къызэгъэпэщыным гугъуехь куэд пылъами, абы етхьэлIа къаруушхуэр псыхэкIуадэ зэрымыхъуар нобэ нэрылъагъущ. Ди республикэм и щIэныгъэлIхэм мы зэманым Iэмал псори яIэщ купщIафIэу лэжьэн папщIэ. КъБЩIЦ-м къикIуам уриплъэжмэ, къыжыIэн хуейщ ар IуэхугъуэфIхэмкIэ гъэнщIа, ехъулIэныгъэфIхэр щыкуэд щIыхь зыпылъ гъуэгуанэу зэрыщытыр.
ЩIэныгъэ центрыр къызэгъэпэща зэрыхъуам сыщытепсэлъыхькIэ, къыхэзгъэщыну сыхуейщ апхуэдэ IуэхущIапIэ ди щIыналъэм къыщызэIусхыфыну зыми я фIэщ хъууэ зэрыщымытар. А лэжьыгъэм щIэздзащ 1992 гъэм, КъБР-м и Совет Нэхъыщхьэм щIэныгъэмрэ егъэджэныгъэмкIэ и комиссэм и унафэщIу сыщыту. Есхьэжьа Iуэхум зыгуэр къикIыну я фIэщ хъуртэкъым республикэм и унафэщI дыдэхэми, арщхьэкIэ сэ сызыхуейр зыт: щIыналъэ унафэщIхэр абыкIэ арэзы хъунырти, ар зыIэрызгъэхьащ.
Iуэхур къызыхуэтыншэу зэфIэха хъун папщIэ, ин-цIыкIуми лэжьыгъэ куэд зэтеублэн хуейт. РАН-р унэтIыныгъэ куэд, къудамэ мымащIэ къызэщIэзыубыдэ щIэныгъэ IуэхущIапIэщ. Абыхэм ящыщ дэтхэнэми зэгурыIуэныгъэхэр ещIылIэн, епсэлъылIэн хуейт. Псалъэм папщIэ, нейтриннэ обсерваториер ядернэ физикэмкIэ къудамэм щыщт, абы и унафэщIхэм уагурыIуэну тынштэкъым. Апхуэдэт адрей къудамэхэри унэтIыныгъэхэри. ЖыпIэнурамэ, «мыр Iуэху тыншт» зыхужыпIэн зыри хэтакъым КъБЩIЦ-м и къызэгъэпэщыныгъэм. Дауэ хъуами, нобэ сэ срогушхуэ апхуэдэ щIэныгъэ IэнатIэ лъэщ ди республикэм зэрыщылажьэм. Илъэс 20-м къриубыдэу щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэ куэд зэфIэдгъэкIащ, ехъулIэныгъэфIхэри зыIэрыдгъэхьащ. Нэхъыщхьэращи, IэщIагъэлI минхэм щIэныгъэ-къэхутэныгъэхэр зэфIах хъунущ, щIыналъэм и гъунапкъэхэм имыкIыу. Апхуэдэ щIыкIэкIэ ди республикэм иIэ хъуащ зэфIэкI лъагэ, зэчиишхуэ зыбгъэдэлъ щIэныгъэлI цIэрыIуэхэр.
Дунейпсо мыхьэнэ
Прикладной математикэмрэ автоматизацэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтыр. ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием и Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ центрыр (КъБЩIЦ) 1993 гъэм мэкъуауэгъуэм и 29-м къызэIуахащ. Абы и къалэн нэхъыщхьэр къэрал, республикэ программэхэм япкъ иткIэ фундаментальнэ, прикладной щIэныгъэ къэхутэныгъэхэр егъэкIуэкIынырщ. КъБЩIЦ-м хохьэ щIэныгъэ IуэхущIапIи 6-рэ щIэныгъэ центру тIурэ. Абыхэм я нэхъыжь дыдэр Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ институтырщ. Ар 1926 гъэм къызэIуахащ. Институтым мы зэманым и унафэщIщ тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор Бгъэжьнокъуэ Барэсбий. Прикладной математикэмрэ автоматизацэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтыр 1991 гъэм къызэригъэпэщащ щIэныгъэлI цIэрыIуэ, физико-математикэ щIэныгъэхэм я доктор Нэхущ Iэдэм. Иджыпсту абы и унафэщIщ физико-математикэ щIэныгъэхэм я доктор Нэхущ Викторие.
РАН-м и КъБЩIЦ-р илъэс 20 щрикъум теухуа гуфIэгъуэ зэIущIэр йокIуэкI. КъБР-м и Парламентым и УнафэщI Чеченов Ануар ЩIыхь тхылъ Биттировэ Тамарэ ирет. Налшык. 2013 гъэ, мэкъуауэгъуэм и 29. РАН-м Экологиемрэ эволюцэмкIэ и институтым, Северцевым и цIэр зезыхьэм, епхауэ лажьэ Къэбэрдей-Балъкъэр экологие станцымрэ РАН-м ГеографиемкIэ и институтым и щIыпIэ географие станцымрэ я лъабжьэу 1994 гъэм ди республикэм къыщызэIуахащ Бгылъэ щIыпIэхэм я экологиемкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтыр. Куэд щIакъым абы зэрыфIащрэ институтым и къызэгъэпэщакIуэу щыта щIэныгъэлI цIэрыIуэ, биологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор, РАН-м и член-корреспондент Тембот Аслъэнбий и цIэр. Институтым и лэжьыгъэхэр зэрегъакIуэ абы и унафэщI, биологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор, РАН-м и член-корреспондент Тембот ФатIимэт.
Абы къыкIэлъыкIуэу, си жэрдэмкIэ, 1996 гъэм къызэIутхащ Информатикэмрэ щIыналъэ управленэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтыр. Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ центрым и къудамэ щхьэхуэхэщ Ядернэ къэхутэныгъэхэмкIэ Урысей Академием ди щIыпIэм щиIэ Бахъсэн нейтриннэ обсерваторэр. Абы и унафэщIщ физико-математикэ щIэныгъэхэм я доктор Кузьминов Валерэ. РАН-м АстрономиемкIэ и институтым Терскол щиIэ къудамэм и пашэщ физико-математикэ щIэныгъэхэм я доктор Тарадий Владимир. КъБЩIЦ-м хэту мэлажьэ Географие къэхутэныгъэхэм я центрымрэ (унафэщIыр техникэ щIэныгъэхэм я доктор Марченкэ Павелщ) Социально-политикэ къэхутэныгъэхэм я центрымрэ (унафэщIыр тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат Борэ Аслъэнщ).
Иуан Пётр РАН-м и КъБЩIЦ-м щызэфIах дунейпсо мыхьэнэ зиIэ къэхутэныгъэхэр. Апхуэдэу Ядернэ къэхутэныгъэхэмкIэ Урысей Академием и Бахъсэн нейтриннэ обсерваторэм илъэс 20-м щIигъукIэ иригъэкIуэкIащ дыгъэм епха къэхутэныгъэ хьэлэмэтхэр. Обсерваторэм и IэщIагъэлIхэр жыджэру хэтщ GERDA дунейпсо къэхутэныгъэм, нэгъуэщI щIэныгъэ къэпщытэныгъэхэм. Дэ дрогушхуэ икIи дропагэ дунейпсо мыхьэнэ зиIэ апхуэдэ лэжьыгъэ купщIафIэхэр Къэбэрдей-Балъкъэрым зэрыщызэфIахыфым, абыхэм ехъулIэныгъэфIхэр къазэрыдэкIуэм.
ЩIыналъэ зыужьыныгъэр ди плъапIэщ
Информатикэмрэ щIыналъэ управленэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр иститутыр нэгъабэ зэлэжьа унэтIыныгъэхэм къарикIуа къэхутэныгъэхэм ящыщу 2-р хагъэхьащ РАН-м и Президиумым ищIа «2012 гъэм РАН-м зыIэригъэхьа щIэныгъэ ехъулIэныгъэхэр» отчётым. КъищынэмыщIауэ, институтым иригъэкIуэкI инновацэ лэжьыгъэхэмрэ зэфIих щIэныгъэ къэхутэныгъэхэмрэ я лъабжьэу убзыхуа хъуащ «КъБР-м 2030 гъэ пщIондэ социально-экономикэ и лъэныкъуэкIэ зэрызиужьыну стратегие» дэфтэрыр. Псалъэм къыдэкIуэу жысIэнщи, мы лэжьыгъэм текIуэдакъым къэрал мылъкум щыщу зы соми. Апхуэдэу дукъуэдиящ щIэныгъэлIхэм — дэ тлъэкIынущ а лэжьыгъэхэм хуэдэхэр зэфIэтхын, нэгъуэщI IэщIагъэлIхэр къедмышалIэу, къэрал мылъкуи абы тедмыгъэкIуадэу.
Физико-математикэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор Нэхущ Iэдэм. КъБР-м и Iэтащхьэ Къанокъуэ Арсен и деж щылажьэ Жылагъуэ советыр арэзы техъуащ а стратегием икIи абы къыщыгъэлъэгъуа Iуэхугъуэхэр гъащIэм хэпщэным яужь ихьапхъэу къилъытащ. А дэфтэрым щыдубзыхуащ лъэпкъ экономикэм зиужьын папщIэ, гулъытэ хэха зыхуэщIыпхъэ унэтIыныгъэхэр. Адрей щIыналъэхэм яIэ апхуэдэ стратегиехэм къащхьэщыкIыу, ди дэфтэрым лъабжьэ хуэтщIар математикэ къэхутэныгъэхэрщ. Апхуэдэу а стратегием къыщыдгъэлъэгъуащ лэжьыгъэр зэрекIуэкIым укIэлъыплъ зэрыхъуну мардэхэри. Ахэр и тегъэщIапIэу КъБР-м и Правительствэр автоматизированнэу кIэлъыплъыфынущ зыужьыныгъэр зэрекIуэкIым, абы хэлъ (е къыхыхьэ) лъэпощхьэпохэр зэрагъэзэхуэжыфынущ. Стратегиер хуабжьу сэбэп хъунущ республикэм зиузэщIынымкIэ.
Нанотехнологиер къыдогъэсэбэп
Филологие щIэныгъэхэм я доктор Улаков Махъты. Информатикэмрэ щIыналъэ управленэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтым 2011 гъэ лъандэрэ къепхауэ мэлажьэ хозяйственнэ IэнатIэхэу «N`Art Robotix» корпорацэмрэ «Компьютер лингвистикэ» зэгухьэныгъэмрэ. Абыхэм я гуащIэм къихьащ инновацэ проек зыбжанэ, иджыпсту а IэнатIэхэм щолэжь робот-комбайнхэр, робот-сапёрхэр щIыным. КъБР-м и Правительствэм етщIылIа зэгурыIуэныгъэм, инновацэхэр дэIыгъыным ехьэлIа щIыналъэ программэм япкъ иткIэ, КъБР-м щыпсэу лъэпкъхэм я бзэхэм я электрон псалъалъэхэр зэхыдогъэувэ. А унэтIыныгъэмкIэ дызэлэжьа дэфтэр зыбжанэ гъащIэм къыщыгъэсэбэпын хуэдэу хьэзыр тщIащ. Приборхэр щызэпкъралъхьэу Берлин дэт IFG GmbH институтым зэгурыIуэныгъэ етщIылIэри, микро, наноструктурэ зиIэ абджхэмрэ рентген оптикэмрэ я технологиехэм епха къэхутэныгъэ хьэлэмэтхэр едгъэкIуэкIащ.
Ди институтыр зэлэжьа щIэныгъэ унэтIыныгъэхэм ехъулIэныгъэфIхэр щызыIэрыдгъэхьащ. Абыхэм ящыщ куэд къэралпсо текIуэныгъэу къилъытащ ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием.
Уасэ зимыIэ къэхутэныгъэхэр
Биологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор, РАН-м и член-корреспондент Тембот Аслъэнбий. Бгылъэ щIыпIэхэм я экологиемкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтым, Тембот Аслъэнбий и цIэр зезыхьэм, щызэфIах къэхутэныгъэ купщIафIэхэр хуэунэтIащ ди республикэм и щIыуэпсыр нэсу джыным. Институтым и IэщIагъэлIхэм я фIыгъэкIэ къэхута икIи джа хъуащ УФ-ми КъБР-ми я Тхылъ Плъыжьхэм иратха къуалэбзу зыбжанэм я псэукIэр. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, къуршыбгъэ, къашыргъэ лIэужьыгъуэхэр, нэгъуэщIхэри. Хьэрш къэпщытэныгъэхэр, радар топографие сурэтхэр къагъэсэбэпурэ, Кавказым щыяпэу зэфIагъэуващ Къэбэрдей-Балъкъэрым и мэзхэм я шыфэлIыфэр, абыхэм я теплъэр, щыпсэу псэущхьэхэр, къуалэбзухэр, къыщыкI жыгхэр, удз лIэужьыгъуэхэр, щIыхэм я зэхэлъыкIэр нэсу къыщыгъэлъэгъуауэ. КъБР-м и Парламентым Экологиемрэ щIыуэпсыр къэгъэсэбэпынымкIэ и комитетым и унафэкIэ, КъБР-м и Правительствэм хуэгъэза чэнджэщхэр дубзыхуащ. Абыхэм къыщыгъэлъэгъуащ мэзхэм я щытыкIэм зэрыкIэлъыплъын хуей щIыкIэхэр, щэкIуэгъуэ лъэхъэнэмрэ узэщакIуэ хъуну псэущхьэхэмрэ ехьэлIа лэжьыгъэхэр, нэгъуэщIхэри.
Институтым и лэжьакIуэхэм гулъытэншэ ящIыркъым 2014 гъэм Сочэ щекIуэкIыну Олимп джэгухэм щхьэкIэ ирагъэкIуэкI ухуэныгъэхэм ди щIыуэпсым ират зэхъуэкIыныгъэхэр. Абыхэм зэреплъхэр къыщыгъэлъэгъуащ «Олимп- ухуэныгъэ» къэрал корпорацэм хуэгъэза дэфтэрхэм.
Географие къэхутэныгъэхэм я центрым и унафэщI, техникэ щIэныгъэхэм я доктор Марченкэ Павел. Лъэпкъ щIэныгъэлIхэр зэлэжь дэтхэнэ зы унэтIыныгъэми, ирагъэкIуэкI дэтхэнэ къэхутэныгъэми уасэ иIэкъым лъэпкъпсо хъугъуэфIыгъуэр — щIыналъэ щIыуэпсыр — хъумэнымкIэ.
ИгъащIэкIи дызэгъусэщ
РАН-м и КъБЩIЦ-м Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ институтым иригъэкIуэкIащ адыгэхэм я лъэпкъ щэнхабзэр джыным хуэунэтIа къэхутэныгъэ хьэлэмэтхэр. Абыхэм къарикIуахэм ящыщщ адыгэхэм я гъащIэм биинымрэ залымыгъэмрэ япэщIэувэ хабзэ куэд зэрыхэлъар наIуэ зэрытщIар.
Пётр Езанэм иригъэкIуэкIа политикэм Кавказ Ищхъэрэм щиубыда увыпIэмрэ абы и мыхьэнэмрэ къыщыгъэлъэгъуащ «XVIII лIэщIыгъуэм и япэ Iыхьэ плIанэм Кавказ Ищхъэрэм Урысейм щригъэкIуэкIа политикэр» монографие къэхутэныгъэм. Апхуэдэу «Адыгэ IуэрыIуатэр», «Нартхэр. Адыгэ эпос» тхылъхэм ярыт хъыбарыжьхэм къыщыгъэлъэгъуащ тхыдэ-щэнхабзэ лъапIэныгъэ куэд, лъэпкъпсо мыхьэнэ зиIэ персонаж хьэлэмэтхэр.
Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ институтым и унафэщI, тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор Бгъэжьнокъуэ Барэсбий. Институтым иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэм къарикIуа Iуэхугъуэшхуэхэм ящыщщ адыгэ лъэпкъ тхыдэр зэрызэхэт Iыхьэхэр, лъэпкъ гупсысэм и зыужьыныгъэм жылагъуэм и дежкIэ иIэ мыхьэнэр убзыхуа зэрыхъуар, нэгъуэщIхэри. Дэфтэр хъумапIэхэм щIэлъ тхылъхэу ди лъэпкъ тхыдэм, адыгэхэмрэ гъунэгъу лъэпкъхэмрэ (тенджыз ФIыцIэм и Iуфэм Iус къэзакъхэм, апхуэдэу балъкъэрхэм, абазэхэм, абхъазхэм, Урысей къэралым) яку дэлъа зэпыщIэныгъэхэм ехьэлIахэр я лъабжьэу дунейм къытехьащ тхылъ хьэлэмэтхэр, купщIафIэхэр. Апхуэдэщ, псалъэм папщIэ, «Кавказ Ищхъэрэмрэ Урысеймрэ XVIII лIэщIыгъуэм яку дэлъа зэпыщIэныгъэхэр» къэхутэныгъэ иным и зи чэзу тхылъыр. Абыхэм къыщыгъэлъэгъуащ а лъэхъэнэ жыжьэм а лъэпкъхэм дуней псом щаубыду щыта увыпIэр зыхуэдэр, езыхэм яку дэлъа зэхущытыкIэхэри къыщыгъэнэIуащ.
VIII-XII лIэщIыгъуэхэм я тхыдэ-археологие щIыпIэ цIэрыIуэхэр (Хъумэрэ, КIэфар, Архъыз Ищхъэрэ) джа зэрыхъуам Iэмал къитащ Псыжь Ипщэм X-XII лIэщIыгъуэхэм щыIа алан феодал къэралыгъуэм иубыду щыта щIыналъэм, щыпсэуа цIыхухэм, яхэлъа хабзэхэм ятеухуа щIэныгъэщIэхэр къэунэхуным.
Лъэпкъ щэнхабзэм и лIыкIуэхэр
Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ институтым и IэщIагъэлIхэм Урысей щIэныгъэмрэ щэнхабзэмрэ я центру Рим щыIэмрэ (Санта-Кроче и Уардэунэ) Сурэтхэм я центрымрэ адыгэ лъэпкъ щэнхабзэм теухуа гъэлъэгъуэныгъэ хьэлэмэтыщэ къыщызэрагъэпэщащ. Кавказ лъэпкъхэм я гъащIэм гъунэгъуу щымыгъуазэ европейхэм хуабжьу яфIэгъэщIэгъуэнащ а гъэлъэгъуэныгъэр зэрызэхэлъа Iыхьэ псори.
РАН-м и член-корреспондент Тембот ФатIимэт. Къыхэзгъэщыну сыхуейщ: мы гъэм къыщыщIэдзауэ Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ институтым мылъку хухэзыхыр РАН-рщ, IуэхущIапIэр академическэ институт щIыным епхауэ илъэс куэдкIэ екIуэкIа лэжьыгъэр зэфIэха хъуащ.
Географие къэхутэныгъэхэм я центрым щрагъэкIуэкI лэжьыгъэхэр ехьэлIащ геологие щIыуэпс шынагъуагъым и технологие схемэхэм, Гарабаши мылылъэм и щытыкIэм. GeoMedia программэр къагъэсэбэпурэ, а мылылъэм и гъунапкъэхэм ягъуэт зэхъуэкIыныгъэхэр къахутэ.
РАН-м и КъБЩIЦ-м Социально-политикэ къэхутэныгъэхэмкIэ и центрым и IэщIагъэлIхэр йолэжь хамэ къэралхэм щыпсэу адыгэхэм Хэкум къагъэзэжыным епха зэщIэхъееныгъэм. XX лIэщIыгъуэм и кIэухым хэпщIыкIыу зиужьащ абы.
Ди зэпыщIэныгъэхэр
Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ центрыр и лэжьыгъэкIэ, иригъэкIуэкI къэхутэныгъэхэмкIэ япыщIащ ди къэралым, хамэ щIыпIэхэм щыIэ щIэныгъэ IуэхущIапIэхэм, еджапIэ нэхъыщхьэхэм. Мы зэманым зэгурыIуэныгъэхэр етщIылIауэ дадолажьэ Урысей Ипщэм щыIэ еджапIэ нэхъыщхьэхэм, Приборхэр щызэпкъралъхьэу Берлин дэт IFG GmbH институтым, Украинэм и НАН-м КибернетикэмкIэ и институтым, РАН-м ГеографиемкIэ и институтым, «Системпром» концерным, «Телемеханика» заводым икIи технопаркым. Урысей гидрометым и Бгы лъагэ геофизикэ институтыр ди гъусэу, КъБР-м и щIыуэпсым и геофизикэ щытыкIэхэр къэхутэным долэжь. Ипщэ федеральнэ университетым и Таганрог технологие институтым етщIылIа зэгурыIуэныгъэм ипкъ иткIэ, мэлажьэ щIыналъэ лабораторэ хэхар. Информатикэмрэ щIыналъэ управленэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтым и щIэныгъэлIхэм спецкурсхэр щрагъэкIуэкI Кавказ Ищхъэрэ щIыналъэм хыхьэ еджапIэ нэхъыщхьэхэм.
Тарадий Владимир Прикладной математикэмрэ автоматизацэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтыр, РАН-м и Президиумыр мылъкукIэ щIэгъэкъуэн къыхуэхъуурэ, «ЩIэныгъэлI ныбжьыщIэхэм ядэIэпыкъун» программэм хэтщ. Абы ипкъ иткIэ, институтым къыщызэIуахащ щIэныгъэ-егъэджэныгъэ центр. Абы хохьэ «Дифференциальнэ уравненэхэмрэ математическэ физикэмрэ» кафедрэмрэ еджапIэ нэхъыщхьэ зыбжанэ зэпызыщIэ математикэ кафедрэмрэ. Центрым гулъытэ хэха щыхуащI щIэныгъэм япэ лъэбакъуэ хэзычэ щIалэгъуалэм ядэIэпыкъуным. 2012 гъэм къриубыдэу IэнатIэр ядэлэжьащ Урысей Федерацэм, хамэ къэралхэм я щIэныгъэ IуэхущIапIэ 27-м.
Бгылъэ щIыпIэхэм я экологиемкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтыр шэщIауэ ядолажьэ РАН-м и къудамэ зыбжанэм, Урысейм и энтомологие, ботаникэ зэгухьэныгъэхэм, Ипщэ щIыпIэхэм я промышленнэ экологиемкIэ институтым, Урысей географие зэгухьэныгъэм, Адыгэ Республикэм и Лъэпкъ музейм, МКъУ-м, Санкт-Петербург, Ипщэ федеральнэ, Саратов къэрал медицинэ университет- хэм, КъБКъУ-м, АКъУ-м, КъБКъМУ-м, нэгъуэщI куэдми. Апхуэдэу институтыр дунейпсо мыхьэнэ зиIэ программэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ япыщIащ Швейцарием, Болгарием, Куржым, Сербием, Армением, Азербайджаным, Тыркум, Ираным, нэгъуэщI къэралхэми щыIэ еджапIэ нэхъыщхьэхэм, щIэныгъэ центрхэм.
Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ институтым и IэщIагъэлIхэр КъБР-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм и гъусэу йолэжь къэбэрдей-шэрджэс литературэр зэрадж тхылъхэр зэхэгъэувэным. Лъэпкъ егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмрэ епха Iуэху куэд зэгъусэу зэфIах адыгэ республикэхэм щыIэ щIэныгъэ-къэхутэныгъэ институтхэм. Апхуэдэу Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ институтыр проект хэхахэмкIэ ядолажьэ Абхъазым ЩIэныгъэхэмкIэ и Академием, Абхъаз университетым, нэгъуэщIхэми.
Дунейпсо щIэныгъэ симпозиум Налшык щокIуэкI. 2008 гъэ
Махуэшхуэ зэхыхьэ
ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием и Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ центрым къикIуа гъуэгуанэр икъукIэ купщIафIэщ. Абы къепха IэнатIэхэм илъэс 20-м къриубыдэу щызэфIахащ щIыналъэпсо, къэралпсо, дунейпсо мыхьэнэ зиIэ къэхутэныгъэхэр, ахэр зэрыт тхылъищэхэр дунейм къытехьащ. Нэгъабэ и закъуэ къэтщтэнщи, КъБЩIЦ-м хыхьэ щIэныгъэ IэнатIэхэм я IэщIагъэлIхэм къыдагъэкIащ монографие 22-рэ, щIэныгъэ статьяхэр щызэхуэхьэса тхылъи 10, архив дэфтэрхэр зэрыт тхылъышхуэ, зэреджэ тхылърэ методикэ лэжьыгъэу 13. Ахэр щIэх-щIэхыурэ зыхэт дунейпсо, къэралпсо симпозиумхэм, конференцхэм, семинархэм, нэгъуэщI зэхыхьэхэм щащIа докдад 800-м нэс къытрадзэжащ щIэныгъэ журнал цIэрыIуэхэм. Апхуэдэу ди IэщIагъэлIхэм зэфIаха къахутэныгъэхэм къыхуагъэфэщащ УФ-м и патент.
Хабзэ зэрыхъуащи, щIэныгъэлIхэм ди махуэшхуэхэр догъэлъапIэ тхузэфIэкIахэм дыщриплъэж, ди мурадыщIэхэр щыдубзыху зэхыхьэхэмкIэ. Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ центрыр илъэс 20 зэрырикъум теухуа апхуэдэ дунейпсо симпозиум мы махуэхэм Налшык щызэхэтащ. Ди лъэпкъ щIэныгъэлI цIэрыIуэхэр, хамэ къэралхэм къикIа лIыкIуэхэр жыджэру зыхэта а зэхыхьэшхуэр купщIафIэу екIуэкIащ.
Хэку псор ипэкIэ зыгъэкIуэтэфын лэжьыгъэ инхэр яхузэфIэхынущ ди щIыналъэм и щIэныгъэлIхэм. ЩIэныгъэм и зыужьыныгъэм хуэфэщэн къэрал гулъытэ дапщэщи игъуэтын хуейщ, гъунэ зимыIэ а фIыгъуэр ди Хэкум, абы и цIыхухэм я ехъулIэныгъэм нэсу хуэлэжьэфын папщIэ.
ИУАН Пётр,
техникэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор,
РАН-м и КъБЩIЦ-м
и тхьэмадэ,
Информатикэмрэ щIыналъэ управленэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтым и унафэщI,
УФ-м щIэныгъэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
