Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ Совет властыр зэрыщагъэувар
Урысей къэралыгъуэм ПIалъэкIэ зэхаша и правительствэр 1917 гъэм жэпуэгъуэм и 25-м Петроград щызэбграхуа иужь, большевикхэм властыр яубыдащ. Япэ махуэм щегъэжьауэ абыхэм цIыхубэм я псэукIэр егъэфIэкIуэным къыхураджэу щIадзащ. Къащта унафэхэм я нэхъыбэри зытеухуар арат.
Политикэ зэпэщIэувэныгъэхэм я гуащIэгъуэ дыдэм ирихьэлIащ Советхэм я ХI урысейпсо зэхуэсыр щекIуэкIа махуэхэри. Абы Ленин Владимир зи пашэ большевикхэм дуней псом цIэрыIуэ щыхъуа, Мамырыгъэмрэ ЩIымрэ ятеухуа унафэхэр къыщащтэри, ЛэжьакIуэ-мэкъумэшыщIэ правительствэ (ЦIыхубэ комиссархэм я Совет) щызэхашащ. ЦIыхубэм я хъуэпсапIэу щытар нахуапIэ хъуауэ къалъытащ.
Куэд дэмыкIыу, къэунэхуагъащIэ Совет правительствэм дунейм къытригъэхьащ 1917 гъэм щэкIуэгъуэм и 2-м къыдигъэкIа «Урысейм ис лъэпкъхэм я хуитыныгъэхэм я декларацэмрэ» щэкIуэгъуэм и 22-м хэIущIыIу ищIа «Урысеймрэ КъуэкIыпIэмрэ я муслъымэн гуащIэрыпсэу псоми» зарызыхуигъазэ къыхуеджэныгъэмрэ. Иужьрейм итт: «Иджы щегъэжьауэ фи диным, хабзэм, лъэпкъ-щэнхабзэ IуэхущIапIэхэм зыри еIусэ хъунукъым». Большевик къэралым и япэрей лъэбакъуэщIэм Урысейм ис гуащIэрыпсэухэр щыгуфIыкIащ. Апхуэдэ щIыкIэм тету Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъхэри ящыщ хъуащ властыщIэр лъэ быдэкIэ зыгъэувыну щIэкъухэм.
АрщхьэкIэ Дагъыстэн, Тэн, Тэрч, Псыжь (Кубань) хэгъуэгухэм я тепщэхэр Кавказ Ищхъэрэм социалист революцэр кърамыгъэхьэну зэгурыIуащ. Ар зрагъэхъулIэн папщIэ, абыхэм зэхашащ «Къэзакъыдзэхэм, бгырысхэм, губгъуэрыс лъэпкъхэм я Ипщэ-КъуэкIыпIэ зэгухьэныгъэкIэ» зэджэр. Абы теухуа хъыбарыр япэ дыдэу щагъэIуар 1917 гъэм жэпуэгъуэм и 6-рщ.
Совет Урысейм Тэрч щIыналъэмрэ Дагъыстэнымрэ къыгуэгъэщхьэхукIыным и телъхьэу а зэманым къэувахэм ящыщщ меньшевикхэр щытепща Куржыри. ЗэIумыбзыныгъэхэм я гуащIэгъуэу Петроград къикIыжащ Советхэм я 2-нэ зэхуэсым и делегат, революционер пашэ Киров Сергей. А махуэхэм ар къыщыпсэлъащ Тэрч областым хыхьэ къалэхэу Псыхуабэ, Владикавказ, нэгъуэщIхэми.
Адыгэ, балъкъэр мэкъумэшыщIэхэм я Iэтащхьэхэр властыщIэм и телъхьэу къэуващ. ЩIыналъэм иджыри щытепщэ буржуазием псынщIэу къызэригъэпэщащ Тэрч-Дагъыстэн правительствэр. Абы и унафэкIэ зэщIаузэда офицер гупым большевикхэм Владикавказ щызэхаша, Буачидзе Ной зи пашэ Советымрэ парт комитетымрэ зэбграхуащ. Ар дыдэр иращIащ Грознэрэ Налшыкрэ дэт Советхэми.
Апхуэдэ удыным жэуап езымытыжыфынухэм большевикхэр ящыщтэкъыми, 1918 гъэм щIышылэ мазэм абыхэм Налшык РСДРП-м и округ организацэ къыщызэрагъэпэщащ. А гупым хыхьащ иужькIэ цIэрыIуэ хъуа Къалмыкъ БетIал, Мусукаев Ахъмэт, Беслъэней Хьэбалэ, Фадеев Федор, ШэджыхьэщIэ Дул сымэ, нэгъуэщIхэри.
Большевикхэм я жэрдэмкIэ, 1918 гъэм щIышылэм и 25 — 31-хэм Тэрч щIыналъэм щыпсэу лъэпкъхэм я япэ зэхуэс Мэздэгу къалэ щекIуэкIащ. Абы хэта цIыху 400-м ящыщу 53-р Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ я лIыкIуэт. А зэхыхьэшхуэм къыщащтащ Тэрч областым щыпсэу лъэпкъхэм Зэрызыхуагъазэ. Абы къыщыгъэлъэгъуат щIым, ерыскъым, лъэпкъ зэхущытыкIэхэм ятеухуауэ щыIэ щытыкIэр зэрырагъэфIэкIуэным и хэкIыпIэхэр.
Тэрч и Iуфэм щыпсэу лъэпкъхэм я зэхыхьэм зэтемыхуэу Iуэху еплъыкIэ зыбжанэ къыщагъэлъагъуэрт. Апхуэдэу къэзакъхэм къагъэувырт жыIэмыдаIуэу къыщIидза шэшэнхэмрэ ингушхэмрэ Совет властым и цIэкIэ зауэ ещIылIэн хуейуэ. Дауи, делегатхэм я нэхъыбэм апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэр къащтакъым.
КъаIэта Iуэхугъуэхэр куэдыIуэ зэрыхъуам къыхэкIкIэ, Совет властыр мы зэхуэсым къыщащтакъым. Ауэ Мэздэгу зэхыхьэм щыпхагъэкIащ Мамырыгъэм и унафэмрэ щIым, лъэпкъ Iуэхухэр зэфIэхыным, ерыскъым, къинэмыщIхэми ятеухуауэ Тэрч областым щыпсэу лъэпкъхэм зэрызыхуагъазэ Къыхуеджэныгъэмрэ. Апхуэдэуи, зи гугъу тщIы зэхуэсым пIалъэкIэ лэжьэну Тэрч область Совет къызэригъэпэщащ. Абы Налшык округым щыщу цIыхуи 5 хыхьащ. Ахэр Бозий Лэкъумэн, Лыкъуэжь Джырандыкъуэ, Хаджиев Магомедмурза, ТекIужь Анзор, Филатов Алексей сымэщ.
Абы къыдэкIуэуи, а зэманым Владикавказрэ Грознэрэ щытыкIэр зэрыщызэIыхьам къыхэкIыу, пIалъэкIэ лажьэ Тэрч область Советыр Псыхуабэ Iэпхъуащ. Советым къудамибгъу иIащ. Абыхэм ящыщ зым — лъэпкъ IуэхухэмкIэ коллегием — и унафэщIу хахар Къэбэрдейм и лIыкIуэ Бозий Лэкъумэнщ.
Тэрч областым ис лъэпкъхэм я 2-нэ зэхуэсыр 1918 гъэм и мазаем Псыхуабэ щекIуэкIащ. Абы екIуэлIа делегат 567-м ящыщу Налшык икIа лIыкIуэхэр псом нэхърэ нэхъыбэт: цIыхуи 131-рэ хъурт. Зэхуэсым и тхьэмадэу хахар осетин гупым я пашэ Такоев Симонщ. Абы и дэIэпыкъуэгъуу ягъэуващ адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ я лIыкIуэ Къалмыкъ БетIалрэ ди щIыналъэм ис урысхэм я лIыкIуэ Анджиевский Григорийрэ.
Зэхуэсым къыщащтащ Тэрч областыр Урысей Федерацэм хыхьэ лъэпкъ-щIыналъэ автономиеу къэлъытэным и унафэри. Апхуэдэу, 2-нэ зэхуэсым къыщаIэта Iуэхугъуэ нэхъыщхьэхэм ящыщщ Тэрч щIыналъэм Совет властыр щыгъэува зэрыхъунум хуэгъэзари. Абы теухуауэ яIэ Iуэху еплъыкIэр зэрызэтемыхуэм къыхэкIыу, зэхыхьэм къекIуэлIахэм я зэхуаку зэдауэ гуащIэ щекIуэкIащ. Ауэрэ здекIуэкIым, ЦIыхубэ комиссархэм я властыр (Совет властыр) зэхуэсым къыщащтэнымкIэ жэрдэм быдэр къыхэзылъхьар Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ я лIыкIуэхэрщ. Абыхэм я цIэкIэ зэхыхьэм тIэунейрэ къыщыпсэлъар Ахъуэхъу Темботщ. 1918 гъэм гъатхэпэм и 4-м Совет властыр зэхуэсым къищтащ.
Псыхуабэ щекIуэкIа 2-нэ зэхуэсым къыщащта Тэрч ЦIыхубэ Совет Республикэр, Украинэ Республикэм и ужькIэ пащтыхь Урысейуэ щытам щызэтрагъэува етIуанэ совет лъэпкъ къэралыгъуэщ. Тэрч областым Совет властыр зэрыщагъэувам теухуа хъыбарыр зэбграгъэIукIами, Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ иджыри щытетт ПIалъэкIэ зэхаша правительствэм и органхэр.
ЕтIуанэ зэхуэсым щыIа лIыкIуэхэм Налшык къызэрагъэзэжу, Совет властыр щIыналъэм щыгъэувыным ахэр и ужь ихьащ. ИкIи 1918 гъэм гъатхэпэм и 18-м Къалмыкъ БетIал зи пашэ большевикхэм Налшык щызэхашащ Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ я япэ цIыхубэ зэхуэсыр. Псори зэхэту абы къекIуэлIащ цIыху 500-м щIигъу.
Зэхуэсым и тхьэмадэу хахар областым лъэпкъ IуэхухэмкIэ и ЦIыхубэ Советым и комиссар Ахриев Гапурщ. Абы и дэIэпыкъуэгъуу хахащ: адыгэхэм я цIэкIэ — Къалмыкъ БетIал, балъкъэрхэм къабгъэдэкIыу — Мисировыр, округым щыпсэу урысхэм я лIыкIуэ Видяйкин Дмитрий сымэ. Зэхуэсым щытепсэлъыхьащ: 1) Тэрч лъэпкъхэм я 2-нэ зэхуэсым кърикIуахэм; 2) властым и къызэгъэпэщыкIэм; 3) щIыналъэм щыIэ политикэ щытыкIэм; 4) щIым теухуа Iуэхум; 5) цIыхубэ милицэ къызэгъэпэщын зэрыхуейм; 6) адыгэ, балъкъэр щэнхабзэхэм зегъэужьыным хуэгъэза Iуэхугъуэхэм, нэгъуэщIхэми.
1918 гъэм гъатхэпэм и 21-м Налшык щекIуэкIа зэхуэсым къыщащтащ Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ Совет властыр зэрыщагъэувым теухуа унафэр. Абы Налшык округым и цIыхубэ Советым хагъэхьэну щыхаха цIыху 30-м ящыщу 18-р адыгэт, 6-р балъкъэрт, 6-р урыст. А лъэхъэнэм ирихьэлIэу Налшык округым щыпсэурт адыгэу мини 105-рэ, балъкъэру мин 35-рэ, урысу мин 25-рэ, адрей лъэпкъхэм къахэкIа псори зэрыщыту мин 20-м нызэрыхьэсми арат.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
