Илъэс 50 гъуэгуанэ
Ди гуапэ зэрыхъунщи, ди республикэм унагъуэ дахэ куэд исщ. Апхуэдэщ Бахъсэн районым щыщ Зеикъуэ къуажэм щыпсэу ГъукIэхэ Хьэчимрэ Любэрэ. Узэгъусэу лIэщIыгъуэ ныкъуэ къызэбнэкIын папщIэ, уи зэхуаку дэлъын хуейщ лъагъуныгъэ, зэгурыIуэныгъэ, пэжыныгъэ. Аращ унагъуэ узыншэм и нэщэнэр.
ГъащIэ щыхъукIэ, гуфIэгъуи гузэвэгъуи, тыншыгъуи гугъуехь куэдми ущыхуозэ. Абыхэм уащыпэлъэщыфынур акъылрэ къарурэ уиIэмэщ. Хьэчимрэ Любэрэ я гъащIэм уриплъэжмэ, тыншу щытакъым, ауэ ахэр хущIэкъуащ гъуэгу пэжым зэрытетыным, къызыхэкIахэм яхуэфащэу зэрыпсэуным.
Зэрыбынибл хъууэ къанэри, езы Хьэчим сабий быдзафэу, и анэр дунейм ехыжащ. Сабий быныр пIыным и закъуэ зэрыпэмылъэщынур и благъэ-Iыхьлыхэм къыгурагъаIуэри, и адэ КIураш щхьэгъусэу кърагъэшэж Къумыкъухэ япхъу Лилэ. Сабийхэм ар зэи ябжакъым анэнэпIэсу, апхуэдизкIэ цIыхуфIти. Зэанэкъилъхухэм сыт щыгъуи я бзэгупэм телъащ Лилэ IэфIу пщафIэу, игъашхэу зэрыщытар, я щыгъынкIи я еджэныгъэкIи ар къазэрыхуэсакъар.
Хьэчим къуажэ еджапIэр къиуха нэужь, механизацэм щыхурагъаджэу Бахъсэн дэт училищэм щIэтIысхьащ. Абы и ужькIэ 1960 гъэм ар ягъакIуэ Германием, дзэм къулыкъу щищIэну икIи 1964 илъэсым и щIыналъэм къегъэзэж. Жьы зыщIэт щIалэ жыджэрым, и къарум къигъэгугъэрти, зрипщытырт лэжьыгъэ зэхуэмыдэхэм. Ар яхэтащ Терскол кIапсэ гъуэгур щызыщIахэм, Iуащхьэмахуэ потребзэгухьэныгъэм шофёр Iэзэу илъэс зыбжанэкIэ щылэжьащ.
ГъукIэм и гукъэкIыж нэхъыфIхэм ящыщщ Зеикъуэ къуажэ дэт 1-нэ еджапIэм автомобиль IуэхухэмкIэ егъэджакIуэу зэрыщылэжьа илъэсхэр. Ар фIыуэ къалъагъурт сабийхэм, къыхуэарэзыт адэ-анэхэри. Гъуэгум лъэпощхьэпо куэд ущыхуэзэнкIэ зэрыхъунум, сыт щыгъуи сакъын зэрыхуейм хуигъасэрт сабийхэр. Тхьэм иухамэ сыт пхуэщIэн, ауэ шофёрхэми цIыхупсэмкIэ жэуап яхьу къелъытэ Хьэчим. Абы къыхэкIыу абы дэтхэнэ сабийми еущиерт, гъуэгу ущытетым и деж упIащIэ зэрымыхъунур, утэмакъкIыхьын зэрыхуейр, фадэ пIухуауэ машинэ удэсми удэмысми къызэремызэгъыр ягуригъаIуэу. ЕджапIэр къыщаухкIэ, я аттестатхэм я гъусэу еджакIуэ цIыкIухэм иратыжырт машинэ зэрахуэну зэрыхуитымкIэ щыхьэт тхылъ. Хьэчим иригъэджахэм къахэкIащ шофёр IэщIагъэр къыхэзыхауэ абы екIуу ирилажьэхэр. Ар егъэджакIуэ гумызагъэт, и гъэсэнхэм хьэл-щэн дахэхэр зэрахилъхьэным хущIэкъурт. Хьэчим и лэжьыгъэр фIыуэ зэрилъагъум и нэщэнэт районым и егъэджакIуэ нэхъыфIхэм зэрыхабжэр. Илъэс Iэджэ щIауэ ар дэсщ машинэм, ауэ зэи нэщIэбжьэ гуэр пэщIэхуакъым, сытым дежи сакъыу, цIыху гъащIэм егупсысу зэрыщытым щхьэкIэ.
ГъукIэр къэралым гурэ псэкIэ хуэлэжьащ илъэс 42-кIэ. Абы къыхуагъэфэщащ «Коммунист лэжьыгъэм къыхэжаныкIа», «Лэжьыгъэм и ветеран» цIэхэр.
«Щхьэгъусэ» псалъэм щхьэм и гъусэ жиIэу къокI. Гъусэ пхуэхъуам куэдкIэ елъытащ уефIэкIуэнуми уекIэкIуэнуми. Хьэчим и лэжьыгъэр кIуэтэнымкIэ, унагъуэ насыпыр зэтеIыгъэнымкIэ и щIэгъэкъуэнщ и щхьэгъусэ Лосэн Любэ. Ар унэгуащэ гумызагъэу, жыджэру, къабзэлъабзэущ псоми къызэращIэр. Любэ и цIэр фIыкIэ ираIуэу, зыпэрыт IэнатIэм егугъуу илъэс зыбжанэкIэ Зеикъуэ дэт тхъу-кхъуей зэводым щылэжьащ. Ар анэ гумызагъэщ, анэшхуэ гумащIэщ, цIыху зэтетщ икIи псэхьэлэл зиIэщ. ГъукIэхэ я унагъуэм щIэсхэм сыт щыгъуи япэ ирагъэщхэм ящыщщ адыгэ хабзэр, нэмысыр, цIыхугъэр, я бынхэр зыхуагъасэри аращ. Зэщхьэгъусэхэм зэдагъуэтащ бынищ: Хъусен, Хьэнифэ, МуIэед сымэ. Еджэным гъуэгу пэжым узэрыхуишэр къызыгурыIуэ адэ-анэм зэрыхъукIэ я бынхэр ирагъэджащ, зэрыпсэун IэщIагъи бгъэдалъхьащ.
Быным я нэхъыжь Хъусенрэ абы и щхьэгъусэ Хьэлимэтрэ щIалиплI яIэщ. Абыхэм я къуэ пажэ Азэмэт КъБКъУ-м физико-математикэ къудамэр къиухауэ и IэщIагъэм иролажьэ. А факультет дыдэм егугъуу щоджэ я къуэ Мурати. КъыкIэлъыкIуэр Аслъэнщ. Ар щоджэ Кавказ Ищхъэрэм гъуазджэмкIэ и къэрал институтым. Я щIалэ нэхъыщIэ Тимур 11-нэ классым щIэсщ. Зэрыбыныр адэшхуэ-анэшхуэм я жьауэм щIэтщ.
Хьэчимрэ Любэрэ я щIалэ нэхъыщIэр МуIэедщ. Ар унагъуэ щхьэхуэу мэпсэу. МуIэедрэ и щхьэгъусэ Мадинэрэ къуитI яIэщ. Дианэ КъБКъУ-м и юридическэ къудамэм щIэсщ, Радимэ фармацевту йоджэ.
Япхъу Хьэнифэрэ я малъхъэ Аслъэнри унагъуэ дахэу мэпсэу. Абыхэм бынитI яIэщ — Андемыркъанрэ Сэтэнейрэ. Андемыркъан КъБКъУ-м и физико-математикэ къудамэр къиухащ, унагъуэщ, щIалэ цIыкIуитI иIэщ.
Жьыщхьэ махуэу залъытэж Хьэчимрэ Любэрэ. Абыхэм жаIэ: «Быным, абыхэм я быныжхэм я гуфIэгъуэ плъагъуу упсэун нэхъыфI щыIэкъым. Ди гур хагъахъуэ ди къуэрылъху-пхъурылъхухэм. Абыхэм я ехъулIэныгъэхэр щытлъагъукIэ къытфIощI ди гъащIэм хэхъуэу».
— Хьэчимрэ Любэрэ гъащIэ дахэ къызэдагъэщIащ. Ахэр къуажэдэсхэм къызэрацIыхур цIыхугъэ, адыгагъэ зыхэлъхэущ, — жаIэ унагъуэкIэ я благъэу икIи я ныбжьэгъу пэжхэу Мэршэнкъулхэ Хьэсэнрэ Лидэрэ. — ЛIэщIыгъуэ ныкъуэкIэ цIыхур зэгурыIуэу, зэрылъытэу зэдэпсэун папщIэ, зым и мызакъуэу, тIури зэхуэтэмакъкIыхьу, я кум фIылъагъуныгъэ дэлъу щытын хуейщ. Пэжщ, унагъуэм и жьэгу пащхьэр хъума хъун папщIэ, къызэбнэкIын хуейщ гугъуехь куэд. А псоми пэлъэщащ Хьэчимрэ Любэрэ. Быным, абыхэм я быныжхэм къуат дэрэжэгъуэм псэщIэ къыпхилъхьэу къыпщохъу икIи ди гуапэ зэрыхъунщи, абыхэм яIэщ щIэблэфI. Дохъуэхъу я къарумрэ я узыншагъэмрэ пэлъэщу, абыхэм я гуфIэгъуэ ялъагъуу илъэс куэдкIэ яхэтыну.
Хьэчимрэ Любэрэ я насыпыр зэхуэзыша Хьэсэн ирогуфIэ апхуэдэ унагъуэ быдэ зэрыхъуам щхьэкIэ икIи жеIэ ахэр икIи благъэфIу икIи цIыху щыпкъэу къызэрыгъуэгурыкIуэхэр.
Къуажэм дэс нэхъыжьхэм языхэзщ Хьэчим. Абы и Iуэхутхьэбзэр нос гъунэгъухэми благъэхэм я дежи, гузавэу машинэ хуэныкъуэр зэи игъэщIэхъуркъым.
Хьэчим «Къуажэм и нэхъыжьыфI» цIэр зэрехьэ. Абы къыхуэарэзыщ зеикъуэдэсхэр. Къуажэдэсхэр, псом хуэмыдэу къуажапщэм щыпсэухэр, бжьамийхэм псы къимыжу илъэс зыбжанэ щIауэ гугъу ехьырт. Къэзанокъуэ Жэбагъы и цIэр зезыхьэ уэрамым тесхэм ахъшэ зэхалъхьат псы къыхрагъэшыну, ауэ ГъукIэхэ я унагъуэм абы текIуэдэну псори я пщэ далъхьэжри, гъуэгущхьэм деж псыр къыщыхрагъэшащ, хуиту цIыхухэр ирагъэфэну. Илъэс зыбжанэкIэ псыр апхуэдэу цIыхухэм къагъэсэбэпащ. ИужькIэ 2006 гъэм абыхэм я бжэIупэм деж псыкъуий къыщрагъэтIащ. ЩIымахуэм деж къуажэм кърикIуэ бжьамийхэр зэщIощтхьэри, унагъуэхэм япсхэр къыщимыж къохъу. Псым и Iуэхур гугъу мэхъу. Ауэ къуажэдэсхэм ящIэ ГъукIэхэ я псыкъуийм ар зыпымычу зэрыщыIэри, хэти гу цIыкIукIэ, хэти пэгункIэ, хэти машинэкIэ яшэ. Псыр къэзыгъэсэбэпхэми фIыщIэ ящI. Псыкъуийр иджырей IэмэпсымэщIэхэмкIэ къызэгъэпэщащ, насосхэр тетщ, къэпIуантIэмэ, псыр къож. Къутэмэ, езы унагъуэрщ зэзыгъэпэщыжыр, уэздыгъэ уасэри зыми ирагъэтыркъым.
ГъащIэр куэду зэхэтщ. Уи щIалэгъуэм сыт умыгъэунэхуами, уи жьыщхьэ пIуэтэжыныр, уи бынхэм, абыхэм къащIэхъуа щIэблэм я гуфIэгъуэрэ абыхэм я гулъытэрэ плъагъуныр уасэ зимыIэщ.
Хьэчимрэ Любэрэ зэрызэдэпсэурэ мы гъэм илъэс бжыгъэ дахэ зэрыхъур къалъытэри, я бынхэм нэхъыжь Iумахуэхэр ягъэлъэпIащ. Апхуэдэ унагъуэхэр иджырей щIалэгъуалэм я щапхъэ нэсщ.
Тхыгъэри сурэтри зейр
ТАБЫЩ Динарэщ.
