Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
ДзасэкIэ гъэжьа щынэ
Щынэ фIагъэжагъащIэм и фэр трах, и кIуэцIыр кърах, псы щIыIэкIэ ятхьэщI. ИтIанэ бжьыныху убарэ шыбжий сыррэ зыхэлъ шыгъукIэ фIыуэ яшыу — и щIыби, и кIуэцIи хагъэхьэурэ. Щынэ шыуар тепщэчышхуэм иралъхьэ, и щхьэр трапIэри, щIыIапIэм сыхьэти 2 — 3 хуэдизкIэ щагъэув, шыгъури бжьыныхури лым фIыуэ хыхьэн щхьэкIэ.
А зэманым къриубыдэу щынэр тIэу, щэ зэгъэдзэкIын хуейщ, лым фIыуэ теIуэтыхьурэ. Щынэр тепщэчышхуэм кърахыжри, кIуэцI къихыпIэр IуданэкIэ зэгуадэж, и кIыхьыпIэмкIэ дзасэшхуэм фIаIури, хьэзыр хъуху ягъажьэ. ЩагъажьэкIэ щынэр щашыум къыщIэжа псымрэ шыбжиипсрэ траутхэ, мафIэр кърамыгъэпхъуэн щхьэкIэ. Щынэм и куэм деж сапэ хаIурэ абы къыщIэжыр мыплъыжьыфэмэ, лыр хьэзыр хъуащ.
Зэпкърахри хуабэу Iэнэм тралъхьэ. ПIастэ хуабэ е мырамысэ дашх. Махъсымэ, шху, шхупс трафыхьыж.
ДжэдыкIэжьапхъэ
ДжэдыкIэр фалъэ куум иракъутэ, абы шатэ, шыгъу халъхьэри, фIыуэ яудэ. Ар тхъу къэплъар зэрыт тебэм иракIэри, мафIэ цIыкIум тету, зэIамыщIэу дакъикъи 6 — 7-кIэ ягъажьэ. ИтIанэ сэкIэ зэпаупщI, зэрагъэдзэкIри иджыри дакъикъи 3-4-кIэ ягъажьэ, тхъуэплъ дахэ хъуху. ЩыжьэкIэ абы зэкъеIэт, езыр щабэщ.
ЩаудэкIэ джэдыкIэм содэ хэзылъхьи щыIэщ, ауэ абы содэмэ къыхрегъэх. Ар хэмылъми джэдыкIэр къэтэджынущ, ауэ абы щхьэкIэ фIыуэ удэн хуейуэ аращ. Пщтыру яшх. ПIастэ, мырамысэ, чыржын, мэжаджэ, щIакхъуэ докIу.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ): джэдыкIэу — 2, шатэу — г 60, тхъууэ — г 10, бжьын цIынэу — г 5, шыгъуу — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
Мейкъуаэ
Мейкъуапэ дэт мэжджыт нэхъыщхьэр. Ар ухуэн яухащ 2000 гъэм.
ГушыIэхэр
Щхьэ укъызэупщIрэ-тIэ?
Мэз къикIыжрэ пэт, Хъуэжэ зылI кърихьэлIащ.
— Дэнэ ущыIа, Хъуэжэ? — къеупщIащ лIыр.
— Мэшых сыщыIащ, хукхъуэ къызошэ, — жиIащ Хъуэжэ.
— АтIэ уи гум илъыр пхъэи: мэз ущыIа хъунщ, — жиIащ лIым.
— Си гум илъри мэз сызэрыщыIари щыпщIэкIэ — емынэм узэрихуэрэ, щхьэ укъызэупщIрэ-тIэ? — жиIащ Хъуэжэ.
Хъуэжэ щхьэгъусэ къишэну зегъэхьэзыр
Хъуэжэ зы пщэдджыжь гуэрым жьыуэ къэтэджауэ унэлъащIэр псори зэригъэдзэкIырт. Блыным фIэлъ алэрыбгъур зэригъэдзэкIри фIидзэжащ, гъуэлъыпIэри, Iэнэри, шэнтхэри я лъакъуэр дэгъэзеяуэ игъэуващ. Ар щилъагъум и анэм къэуIэбжьауэ жиIащ:
— Ан-на, Хъуэжэ, сыт пщIэр, делэ ухъуа?
— Хьэуэ, си анэ, делэ сыхъуауэ аракъым, ныщхьэбэ нысэ къыпхуэсшэнущи, абы зыхузогъэхьэзыр, — жриIащ и анэм.
— Ан-на, нысэ къысхуэпшэнумэ, хьэпшыпхэр зэгъэдзэкIауэ, дэгъэзеяуэ, къегъэзыхауэ гъэувын хуей-тIэ! — кIиящ и анэр.
— А къасшэм псори къызэригъэдзэкIынущи, абы щыгъуэ тэмэму псори я пIэм иувэжынщ, — жиIэри Хъуэжэ щIэкIащ.
КъардэнгъущI Зырамыку.
Тхыгъэ кIэщIхэр
Мэлым къыщыщIар
Унагъуэхьэ фIэкIа имылъагъуу еса мэлыр пщыхьэщхьэр хэкIуэтауэ къуажэбгъум щыхъуакIуэу хьэ гуэр къыбгъэдыхьащи, къыжреIэ:
— Уэ пщIэуэ пIэрэ узей унагъуэр укъызэрытым щхьэкIэ гузавэу къызэрыппэплъэр? Уи закъуэщ, дыгъужь къыпхуэзэмэ, уишхынщ.
— Пэжу сыгува хуэдэщ, — жиIащ мэлым. — Тхьэ, Iуэхутхьэбзэ къысхуэпщIатэмэ, мо псы Iуфэ чыцэм нэс сынэбгъэсыжатэм.
— Ахьей унэзгъэсыжын, — жеIэ хьэм. — ИIэ, сяпэм ниуви накIуэ. Си Iуэхущ сэ уэ зыгуэрым уезгъэшхым.
— Сыту уугъурлы уэ! — щотхъу абы мэлыр.
Апхуэдэурэ ахэр псы Iуфэм щынэсым, «хьэ угъурлым» — ар дыгъужьт — мэлыр чыцэм хилъафэри ишхащ.
Мэлым хьэмрэ дыгъужьымрэ зэхигъэкIыфыртэкъым.
Сомымрэ КIэпIейкIэмрэ
КIэпIейкIэр Сомым деж щылажьэрт, сыт жиIэми хуищIэрт, пэжу хущытт. Апхуэдэурэ зыкъомрэ екIуэкIащ. Сомым и Iуэхухэр кIуэ пэтми ефIакIуэрт. Абы сом минищэхэм, мелуанхэм я гъусэу Iуэхушхуэхэр зэфIигъэкIырт.
ПIалъэ гуэр къосри, Сомыр КIэпIейкIэмкIэ мыарэзыж мэхъу. «МащIэщ къысхуэпщIэр, — жи. — Зы КIэпIейкIэ закъуэщ узэрыхъур, сэ-тIэ мелуан Iуэхухэм сыхэтщ, Iэджэ зызогъэкIуэкI. Уэ апхуэдэу фIэкIа сэбэп укъысхуэмыхъунумэ, зыкIи сыпхуейкъым. Аращи, уIузогъэкI лэжьапIэм».
КIэпIейкIэм икъукIэ игъэщIэгъуащ Сомым жиIар. «Уа, мелуанхэм яхэтурэ зэIымыхьауэ пIэрэ мыбы и акъылыр? Iэмал имыIэу епсэлъэн, зыкъегъэщIэжын хуейщ», — жиIэри, ар и мураду Сомым деж щIыхьащ.
— СлIо, си унафэмкIэ умыарэзыуэ ара, КIэпIейкIэ цIыкIу?! — Пхъашэу къыIущIащ абы Сомыр. — Сэ си жыIэ тIу сщIыркъым. Уи лэжьапIэм утекIауэ бжы.
— Ара, Сом, уи гупсысэр здынэсыр? — жиIащ КIэпIейкIэм, и щхьэр имыгъэлъахъшэу, къикIуэтынуи игу имылъу. — Сыт хэутэн сыпщIыну ущIыхэтыр? Сэ сыIубгъэкIмэ, уи Iуэхур зэIымыхьэну пIэрэ? Хьэмэрэ умыщIэу ара сэ сызищIысыр? АтIэ къэдаIуэ: сэ суримыIэжмэ, хэт уэ СомкIэ къоджэжынур? Сом урикъужынукъым, узэрыхъужынур кIэпIейкIэ 99-рэ къудейщ. Мис ар зэи зыщумыгъэгъупщэ.
— Пэжщ, пэж дыдэщ уэ жыпIэр, — ар къыщыщIэкIыжым къыкIэлъыджащ кIэпIейкIэ 99-р. — Думыгъэунэхъу, къэгъэзэжи сом дригъэкъуж.
— Аращ-тIэ, — жриIащ КIэпIейкIэм Сомым. — ПхэмыщIIауэ, Сом псоуэ ущытыну ухуеймэ, сэ зэи хэутэн сумыщI. ЗэгъащIэ уэ кIэпIейкIэ зырызурэ узэрызэхэлъыр.
«Дыдейхэр къэсыжащ»
ЩIымахуэ пщэдджыжьт. Жэщым унагъуэм исым щыщу зыри дымыжеяуэ нэху дыкъекIат. Дыгъуэпшыхь зызэщIакъуэри пIащIэ-тхъытхъыу ди къуажэм дэжыжат нэмыцэхэмрэ румынхэмрэ. «ЙокIуэтыж!» ЩIэпхъуэжахэщ!» — арат пщыхьэщхьэм дэнэкIи щызэхэпхыр.
Ди адэр жэмым мэкъу хуидзыну жьыуэ щIэкIати, псынщIэу къыщIохьэжри жеIэ: «ФыщIэкIи фыдаIуэт! Дыдейхэр къуажэм къыдохьэж! КъуажапщэмкIэ «Ура!»-р ину къоIукI…
Бжэр Iуадзри, си шыпхъуитIыр щIож. Ахэр, захуэпагъэххэти, си япэ ищащ. Сэри пIэм сыкъыхоцIэфтри, сыныкъуэзыхуапэу щIыбым сыщIож. Си шыпхъухэм зызэрадзурэ IэплIэ зэхуащIырт, къуажапщэмкIэ плъэурэ, я Iэхэр ящIырт, зыгуэрхэр жаIэрт. Сэ абыхэм сакъыбгъэдэжри, ди куэбжэмкIэ сыщIэпхъуащ. Сынос, сыкъоувыIэри сызэщIодэIукI, асыхьэтуи къызэхызох цIыху куэдым зэуэ зэдаIэт «ааа!» макъышхуэ. «Ура! — жызоIэри зэрыслъэкIкIэ сэри сокIий, гуфIэгъуэ иным сызэщIиIэтауэ. — Дыдейхэр, дыдейхэр къокIуэж! Ура!»
СызыгъэгуфIэр «дыдейхэр» псалъэрт. Сыт хуэдизрэ щэхуу жытIат ар си шыпхъу нэхъыщIэмрэ сэрэ! «Дыдейхэр моуэ зэ къэгъэсыж, си Iуэхущ зы нэмыци, зы румыни ди къуажэм къыданэм!» — жытIэрт. Иджы къэсыжат дыдейхэр.
Къагъырмэс Борис.
ЖыIэгъуэхэр
Жэщрэ махуэрэ я гупсысэ зыкъым
Ахъшэ зи куэд бохъшэкIи нэпсейщ.
Ахъшэ делэм имыгъэделэ щыIэ?
Губзыгъэм жраIэф, делэм гу лърагъэтэфыркъым.
Губзыгъэм игури бзыгъэщ.
Гукъеуэ нэпсыр пIащэщ.
Гупсысэр пхъэбгъущи, акъылыр пхъэпсщ.
Гъуэгуанэм зэадэзэкъуэри щызэныбжьэгъущ.
Дахэ зыхэмызагъэр екIэ псыхьащ.
Делэ лIыкIуэ зыщIу зи Iуэху дэкIри мащIэкъым.
Делэм зигъэгубзыгъэмэ, губзыгъэр фIэделэщ.
Дыгъэ нурыр къызыщхьэщихым уэздыгъэ хущIумыгъанэ.
Дыгъужьыгу зыкIуэцIылъым дыгъужьыдзи къегъуэт.
Дыщэ жыг хухасати, и лъабжьэр игъэгъужащ.
Джатэ къихам нэхърэ жьэ бзаджэр нэхъ шынагъуэщ.
Джэдыл уэзымыгъэшхынум и джэдыр джэдкъуртщ.
ДзапэкIэ хыфIидзар лъапэкIэ зэхуитхъусыжащ.
Ебгъэлеймэ, лей уохъу.
Жэщрэ махуэрэ я гупсысэ зыкъым.
Жыжьэ плъэ акъылыр нэ ещанэщ.
Жып нэщI дыжыгъуейщ.
КIэрэф Хьэсэнбий.
Къуажэхьхэр
Мэкъур дзэкIэ зезыхьэ
ЩIым едзэгъу гъурыджэ,
Гъурыджэ гъуджафэ.
Мэкъур дзэкIэ зезыхьэ,
Ауэ езыр Iыхьэншэ.
Унэ лъэгум щызекIуэ,
ЗемыкIуэфыр къезыхьэкI.
Унагъуэм ирах,
НэгъуэщI щIыпIэ щашхыж.
Утемысу земыкIуэф,
УтетIысхьэмэ, зежэф.
Псы IуфитIыр зэпызыщIэ,
Iуэхутхьэбзэшхуэ къытхуэзыщIэ.
ЦIыху щхьэмыгъазэ,
ЛIыгъэр зи гъуазэ.
ЖЭУАПХЭР:
Вабдзэ. Гуахъуэ. Гущэ. Гъуэмылэ. Лъакъуэрыгъажэ. Лъэмыж. ЛIыхъужь.
Зэхэзылъхьар Щоджэн Леонидщ.
Фи лъэIукIэ тыдодзэ
Сыпхуэзэху, си дахэ, сымыщIа
Сэ сыкъезыхьэкI бгъэ дамэ лъэщхэр
Ди фIылъагъуныгъэм къызитащ.
Апхуэдизу дунейр гъэщIэгъуэну,
Дахэр услъагъуху, гу лъызмыта.
ТхьэIухуду щыIэм я къабзагъэхэр
Зэхуихьэсри тыгъэ къыпхуищIащ.
Апхуэдизу мы дунейр хьэлэлу,
Услъагъуху, си дахэ, сымыщIа.
УзэIусэм псэ къыIубогъакIэ,
УзыIуплъэм и гур къыбохьэху.
Апхуэдизыр мы дунейми лъэкIыу
СымыщIа, си дахэ, сыпIущIэху.
Инжыдж ЦIыкIу къуршыпсым сеIубыхукIэ,
Ар фоупсым хуэдэу зэхэщIащ.
Апхуэдизу мы си хэкур IэфIу,
Сыпхуэзэху, си дахэ, сымыщIа.
ЖэщкIи щIылъэм и нэбдзыпэ къехкъым,
ГъащIэм и толъкъунхэр щодаущ.
Сигу уимылъу зэи сыгъуэлъыжкъым,
Сигу уимылъу зэ сыкъэмыуш.
ХЬЭНФЭН Алим,
КъШР-м и цIыхубэ усакIуэ.
Джэдкъуртымрэ адакъэмрэ
Псысэ
Джэдкъурт быныр хъуакIуэ ежьащ. Iэщэ-фащэкIэ зэщIэузэдауэ, адакъэр къарохьэлIэ.
— Дэнэ ущыкIуэда, адакъэжь? — жиIащ джэдкъуртым. — Тхьэмахуэ хъуауэ дунейкъытехьэ уиIэкъыми.
— ЗекIуэ сыщыIащ, — жиIащ адакъэм. — ХьэрэкъуакIэ сыдыхьэри, хьэуи бгъэуи дэсыр къыдэсхуащ. ГъэпцIэкъуэ сыщхьэдэхри, хьэкIэкхъуэкIэм мыхьыр езгъэхьащ. Къурей губгъуэ сыкъихьэжри, зы бажэ къызэлакъым. «ЛIо, ди джэдэщым фыщIынеуэсар? Ди джэдым псэугъуэ щхьэ евмытрэ?» — жысIащ, сахуилъащ, я цыр яхуэсщащ. Си Iуэхущ ди хьэблэм зы бажэ дяпэкIэ къыдыхьэжмэ!
— ФIыгъуэр Тхьэм къыпхуищIэ, — жиIащ джэдкъуртым.
— Мы си джатэжьыр плъагъуркъэ! Хьэми бгъэми я псэр IуокI, къысIуплъэмэ! Си ужь фимыкI дяпэкIэ, си кIэр фIыгъ: сэ сыфщхьэщытмэ, къывэзыкун щыIэкъым.
— Упсэуащэрэт уэ!
Iэдакъэжьауэ ищIри, джэдкъуртыр дэплъеящ.
— Щхьэ удэплъейрэ? ПлъагъуIарэ?
— Къашыргъэ къытхьэщыхьа си гугъэщ, — жиIащ джэдкъуртым.
— Къашыргъи? — къэщтащ адакъэр, и фэр пыкIащ. — Фэ мыбдей фыщыт, сэ мо Iуащхьэм сыдэжеинщи, къашыргъэм сыхуилъынщ, — жери Iуащхьэжь къуагъым зыкъуидзащ.
Джэджьейм зытриубгъуэри, зихъу-зилъурэ, джэдкъуртым къашыргъэр щхьэщихуащ.
Къашыргъэр щхьэщыкIа нэужь, адакъэр къыкъуэкIыжащ, и цыр уауэ.
— А зыр дауэ къызэлат? — жиIащ адакъэм, игу нэхъ къихьэжри. — ЗекIуэ сызэрежьар къищIэри, къыфтегушхуащ. Си Iуэхущ ар дяпэкIэ мы лъахэм къихьэжмэ: сыщIэгубжьэри, щхьэщысхуащ.
— «Щхьэщысхуащ»жыбоIэ?
— Щхьэщысхуам къыщызна! ШабзэкIэ сыдэуейри, и кIэр пызудащ!
— Къашыргъэ къыщыдэуэнум, уэ Тхьэм дыкъыпхуимыгъанэ! — жери джэдкъуртым джэджьейр иришэжьэжащ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 6. ДжэдыкIэрыпщ. 7. Япэ адыгэ узэщIакIуэхэм, щIэныгъэлIхэм ящыщ. Абы и цIэр зэрехьэ Налшык и зы уэрамым. 8. Хьэ лъакъуэрэ … лъакъуэрэ зыубыда щыIэ? 9. Автомашинэ зэжьэхэуэм щIалэм … хихащ. 10. Къэнжалым къыхэщIыкIа хьэку цIыкIу. 11. «НэгъуэщI щIалэхэмкIэ уемыплъэкI», «УзиплъапIэщ», «Нусэ», «Уи кIэсинкIэр», «ЗэкъуэшитI» икIи нэгъуэщI уэрэд цIэрыIуэхэр зыуса, мылицэм и лэжьакIуэу щыта. 13. … хъунур шкIэ щIыкIэ къощIэ. 14. Сэтэней и унафэкIэ къыпежьа пщащэм Бадынокъуэ жреIэ: «Нарт щауэгъу солъыхъуэ, … срилъыхъуакIуэщ, фIым сриIэщакIуэщ». 15. … топкIэ сабийхэр мэджэгу. 17. УнагъуэлIым пхъэ … къишэри мэзым къикIыжащ. 18. Дыгъужьым зэреджэ цIэ лей. 23. … -махуэми, машинэ къутар зыгуэрурэ зэзгъэпцIыжащ. 24. … -абхъаз зауэм адыгэ щIалэхэм лIыгъэ щызэрахьащ. 26. … фIэIэфIыр нэм фIэдахэщ. 28. Унагъуэ псэущхьэ щхьэзыфIэфI. 29. Мэкъу Iэтэ зыбжанэ хъу пыпхъуэшхуэ. 33. Егъэлеяуэ пшэр, зэпэхъурей, быхъутIэ. 34. … зезыхьэ и Iэпэ йобзей. 35. Республикэм, къэралым я блэкIа зэман. 36. Къыдалъхуауэ, языныкъуэхэм я щIыфэм хэс, хэт. 38. ХэкIуэтауэ ящI нэмэз. 39. Щыхь пIащэ. 40. Зи нэхэм фIыуэ ямылъагъу. 41. Псы е бгы нэпкъ лъагэ, щыхупIэ.
Къехыу: 1. ТхъущIэж: тхъуцIынэр ягъэвэжа нэужь ар къыкIэщIонэ. 2. Адыгэ театрым и джэгуакIуэ гъуэзэджэу щыта, РСФСР-м и цIыхубэ артист. 3. Къэпталыбгъэм тет жып. 4. Хабзэншагъэ, щIэпхъаджагъэ зылэжьхэр нэхъапэм адыгэм абы ирадзэрт. 5. Уи адэ и гъуэгужьрэ и благъэжьрэ … 11. Вакъэдыж Iэмэпсымэ. 12. Зи пхъафэр щхъуафэ-фIыцIафэ, зи тхьэмпэхэр къабзийм ещхь жыг. 15. Муслъымэн лъэпкъышхуэ. 16. ДжэдыкIэ гъэвам телъ фэ пIащIэ. 19. … пыIэ. 20. ПIалъэ-пIалъэкIэрэ къыкъуэу жьы. 21. ДжэдыкIэ … 22. Къуацэчыцэ. 25. ФIыцIэ дыдэ. 27. Пасэрей шабзэ лIэужьыгъуэ. 30. Шыуаным, лэгъупым хэлъ лыр варэ мыварэ къызэращIэ щIыкIэм апхуэдэу йоджэ. 31. Дзэ къулыкъум дэкI къуэрылъхум лIыжьым жреIэ: «А уздэкIуэм лIы хуэдэлIу щыIэ, … жегъэIэ!». 32. Пасэрей зауэлI джанэ. 37. МафIэс ин. 38. ХьэщIэр щIыпIэ … къикIащ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Бадзэуэгъуэм и 4-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:1. ЩIопщ. 3. ХьэукI. 6. Щхьэцпэщтэ. 7. Пощт. 8. Псы. 9. Къады. 12. Пыпхэ. 13. Жагъын. 16. Армавир. 17. Гъуо. 18. Кхъужь. 19. Бумэзей. 22. Лъэрыгъ. 23. ХуэмыфI. 27. Къару. 29. Таж. 30. Лъагъуэ. 31. Тхъуэбзащхъуэ. 32. Молэ. 33. Щынэ.
Къехыу:1. ЩIэрыпс. 2. Щыхьэт. 3. Хьэтыкъ. 4. КIэнцIыгъу. 5. Апэсы. 10. Пхыр. 11. КъуакIи. 12. ПцIэгъуэплъ. 14. НыбжьэгъуфI. 15. Мазэм. 20. Урыху. 21. Ерэн. 24. Акъылым. 25. Шабзэ. 26. Хьэсанэ. 28. Уэхъутэ. 30. Лъэхъуэщ.
