Ар сыт къыщIэмылъэтэжар?
Мы дуней псор зыгъэгулэза, мелуанхэр зыхэкIуэда, 1941-1945 гъэхэм екIуэкIа Хэку зауэшхуэр ди ТекIуэныгъэкIэ зэриухрэ куэд щIами, абы къихьа гузэвэгъуэр иджыри ящыгъупщэркъым.
КIэфо Владимир Зауэ мыгъуэжьым зи адэр зыщхьэщичу зеиншэу къэна сабийхэр, мэжэщIалIагъэмрэ щIыIэмрэ къелахэр иджы езыхэр дадэ-нанэ хъужахэщ. Абыхэм къащIэхъуэ щIэблэм ирагъэщIэну я къалэн нэхъыщхьэщ къэралым цIыхуу исам ди щхьэхуитыныгъэм — ТекIуэныгъэм сыт хуэдэ уасэ щIатами.
Ар дэ зыщыдгъэгъупщэ хъунукъым. Iуащхьэмахуэрэ Индылрэ къыщыщIэдзауэ Берлинрэ Прагэрэ нэс гъуэгуанэм хъыбарыншэу, куэдыкIейуэ щыкIуэда адэхэм, къуэшхэм, къуэхэм къытхуагъэгъункъым, ахэр дэ тщыгъупщэмэ.
— Сыт мыгъуэм фыкъихуа мыбы нэс? Дывгъэунэхъуащ, — жиIэрт си анэшхуэ Саупхъан зэрыпхъуакIуэ-хэр ди деж къыщысам.
«Фыкъихуа» псалъэм къикIри си дежкIэ гурыIуэгъуэтэкъым. Дауэ цIыхур зыщIыпIэ зэрыпхунур? Е жэмкъым, е мэлкъым епхужьэну. ЦIыхущ…
Абы и жэуапыр згъуэтыным зэманыфI иIэт. Ари къэсащ, куэди къыдгурыIуащ дэ — «зауэм и бын- кIэ» иджы зэджэхэм.
КъызгурымыIуауэ зы Iуэху еплъыкIэ срихьэлIащ. Си закъуэкъым ар зэхэзыхари ар гущIыхьэ зыщыхъуари. Си гур къызэфIэнат «Нэмыцэр къыттекIуауэ щытамэ, нэхъыфIу дыпсэунут» щыжаIам.
Ар дауэ? Зы къэралым Iэщэ-фащэкIэ зиузэдрэ, адрейм теуэмэ, зэтрикъутэмэ, цIыхухэр зэтриукIэмэ… Ара нэхъыфIу псэуну жыхуаIэр?
А зауэм апхуэдэ еплъыкIэ хузиIэр къыщытэджари, зыщеджари, езыгъэджари хэту пIэрэ? Насып диIэ- щи, апхуэдэхэр куэдкъым.
КIэфо Арсен Дэ, зауэм и бынхэр, абыхэм акъылэгъу дадэхъунукъым. Зи псэр зыту зауэ губгъуэм къинахэм депцIыжу аращ, ар жытIэн дэнэ къэна, ди гум къэкIмэ.
Псом нэхърэ нэхъ лъапIэу щыIэр къэралым исыр зэкъуэтмэщ: зэгурыIуэу псэумэ, лажьэмэ, къащIэхъуэ щIэблэр ирагъаджэмэ, ягъасэмэ (а тIур зэкIэрыпч хъунукъым зэи), я тхыдэр ящIэжу, зэманым декIуу псэуфмэ, къапэлъэщын щыIэкъым. «Си яужькIэ хуейми витI яхъун удзи къремыкIыж» псалъэжьыр зи пщалъэхэр а зи гугъу тщIа псэукIэм хуейкъым: ахэр ахъшэ- бохъшэм итхьэкъупауэ аращ.
ПсэукIэ дахэ иухуэну и мурадат ди СССР къэралышхуэм. КъехъулIакъым.
А зэманым фIыуэ хэлъари Iейри зэхэдгъэкIыфу, мыхъумыщIэр зэддзэкIрэ, фIыр къыздэтщтэу, япэкIэ дыкIуэн хуейщ, гъащIэ гъуэгу тэмэм дытетын щхьэкIэ. Арыншамэ, дыздэкIуэри дызыхуэкIуэри дымыщIэу дыгъуэщэнкIэ шынагъуэщ. Апхуэдэу хъумэ, Европэ псор гъусэ ищIу къыттеуа Гитлер хузэфIэмыкIар дэ ди IэкIэ, ди щIэныгъэншагъэкIэ зэтщIэжыну аращ къытпэплъэр. А псом щIэгъэдэIун, хуэущиин хуейщ ди щIалэгъуалэр, ди къэкIуэныр екIурэ насыпыфIэрэ хъуну дыщIэхъуэпсмэ. Абы хуэмей щыIэу къытхэту си фIэщ хъуркъым…
Фашист зэрыпхъуакIуэхэр къагъэувыIэн, ирахужьэжу я «гъуэм» нэс яхужын ди къэралым иса цIыхухэм щIахузэфIэкIар псори зэкъуэтати аращ. УзэгурыIуэмэ, улъэщщ…
КъикIуэт ямыщIэу ди нэхъыжь- хэм я псэр щIатар, зауэ губгъуэм я лъыр щIыщракIутар ди хуитыны-гъэр зыми тIэщIимыхын папщIэщ. Дэ абы шэч лъэпкъ къытетхьэ хъунукъым…
Зауэр щекIуэкIми яужькIи цIыху-хэм хьэзабу ятелъам, яшэчам ятеухуа гукъэкIыж куэдрэ си нэгу къыщIоувэж…. Мы дуней псом зэи къыщымыхъуам хуэдэ зауэр ди ТекIуэныгъэкIэ зэриухрэ илъэсипщI хъуат. УIэгъэ мыкIыжыр зытехуа анэгухэр иджыри къуэхэм, щхьэгъусэхэм, дэлъхухэм япэплъэхэрт.
Ди унэкъуэщ КIэфо Хьэмзэт (Харьков деж щекIуэкIа зауэ гуащIэм хэкIуэдащ) ипхъу Розэ яшати, благъэ зэрыгъэцIыху (кIэлъыгъакIуэ) дыкIуат. Зэрыхабзэти, Iэнэ щагъэуващ пэшитIым — цIыхубзхэмрэ цIыхухъухэмрэ зэхэсу зы Iэнэ пэрытIысхьэу щытакъым абы щыгъуэм.
ЦIыхубз гупыфI пэрыст Iэнэми, зэныбжьт ахэр, зэрагъэхь щымыIэу. Зытепсэлъыхьыни я куэдт: адэншэу къахуэна бынхэм, щыхьэкIуэ тхылъыр зи фIэщ мыхъу адэ-анэхэм, колхоз губгъуэр белкIэ къызэратIами, жэмкIэ зэрывами, лэжьыгъэ хьэлъэу щыIэр я Iэпщэм зэрыдэкIми. А гупым яхэттэкъым я Iыхьлы-благъэу тIу, щы зауэм зыфIимыхьа. Абыхэм тепсэлъыхьырт, иджыри я гугъэр зэрыхамыхыжари къыхэщу, я гур къызэфIэнэу.
Си анэ Мэрали зи гугъу ищIыни куэдыкIейт. Зэунэкъуэщу КIэфохэ я щIалэу 6 зауэм кIуати, псэууэ къэнар Арсен и закъуэт. Псом хуэмыдэу псэм къеIэрт абы и къуэш нэхъыщIэ Володя и хэкIуэдэкIар. Арсенрэ Володярэ зэгъусэу зы автоучилищэ, Ейск дэтыр, къаухат, зэщIыгъууи Ленинград фронтым Iухьат. Къалэр хъумэнми, блокадэр зэтекъутэнми хэтат. Ладогэ гуэлым гъуэгу зэпрыкIри яхъумэну къахуихуащ зэкъуэшхэм. «Уи ныбжьыр иджыри нэсакъым, умыпIащIэ», — жаIэу адэ-анэр щылъаIуэм, «Си къуэшхэр здэщыIэм сэри сыкIуэнущ», — пиупщIащ абы. И ныбжьым зы илъэс щIигъури училищэм щIэтIысхьат Володя.
Зауэм Iуту и гъатхэ епщыкIубгъуанэм IущIат Володя…
Зы тэлайкIэ цIыхубзхэр щыму щысащ. ИтIанэ абыхэм ящыщ зым:
— Ар сыт къыщIэмылъэтэжар? — жиIащ.
А упщIэм иритын жэуап си анэм и хьэзырт:
— Ар къэкIуэсэжа пэлъытэт, и на-пэр текIат, апхуэдэу ищIамэ.
Къэралми цIыхуми ярита тхьэрыIуэм тетыну и къалэнти, ар игъэпэжащ. «Псы зэфэнур иджыри къэжакъым», — жыхуаIэм хуэдэт. Псэм нэхърэ напэр, щIыхьыр нэхъ лъапIэт абы и дежкIэ.
И адэ ЖэбрэIил и лъэIур игъэзэщIащ — «Уи щIыбыр бийм яхуумыгъазэ», — жриIат и къуэ нэхъыщIэм, ар щежьэм щыгъуэ…
ЗэкъуэшитIыр зэрызэгъусэм къехъуапсэрт я ныбжьэгъухэр, яфIэдахэу сурэтхэр трахырт. ДиIэжщ иджыри абыхэм ящыщ.
Псом нэхърэ нэхъ ягъэщIагъуэр Володя и къуэшым пщIэуэ хуищIырт. Хъыджэбз гугъу щIалэхэм къагъэхъеямэ, и жьэр зэщIимыхыу щыщытыр нэхъыбэт, и нэкIур къызэщIэнэу, укIытэу.
Володя истребитель кхъухьлъа-тэм ист, Арсен зэрысыр бомбардировщик хьэлъэт. Апхуэдэ маши- нэ хьэлъэм истребитель псынщIэу 2 — 3 и хъумакIуэу щхьэщыту, звеноуэ лъатэхэрт, я командирыр яхъумэу. Володя и къуэшым и звеном щыхэхуи щыIэт.
ЯхузэфIэкI къамыгъанэу Ленинград дэс цIыхухэр япэщIэтт къэзыухъуреихьа фашистыдзэм. Уафэми, щIылъэми, тенджызми зауэр щекIуэкIырт, къалэм фашистхэр топ нэхъ ин дыдэхэмкIэ къыдэуэрт. ЩIыIэмрэ ерыскъыншэмрэ цIыхур ирищIыкIырт, итIани къикIуэтыртэкъым.
Ди кхъухьлъатэзехуэхэм нэмы- цэ кхъухьлъатэхэр къалэм къыщхьэщагъэхьэртэкъым. ЗэкъуэшитIри абыхэм яхэтт.
Тенджыз гущIыIум щекIуэкI зауэм и командирым и хъумакIуэу щхьэщытт Володя, нэгъуэщIхэри и гъу-сэу. Зэхэуэм и гуащIэгъуэм коман-дирым къебгъэрыкIуа нэмыцэм зыпэщIидзэри, езым шэхэр къытещэщащ.
ЗэрыуIэгъэ хьэлъэри, кхъухьлъа- тэ къутар къызэремыдэIуэжри и командирым къыжриIэжри, Володя Фин заливым хэхуащ. И ныбжьэгъу, а зэхэуэр зылъэгъуа Калиниченкэ Андрей и «В небе Балтики» тхылъым щитхыжащ Володя лIыгъэу зэрихьари и хэкIуэдэкIари…
Езгъаджэ цIыкIухэм абы и гугъу щахуэсщIам, къызэупщIахэт, ар сщыгъупщэркъым. «Зэрихьа лIыгъэм щхьэкIэ сыт хуэдэ орден къратар?» — жаIэри. Орден лъэпкъ кърататэкъым щIалэ тхьэмыщкIэм.
А зы упщIэ закъуэращ естын жэуапыр сымыщIэу школым сы-зыщрихьэлIар…
Иджыри къыздэсым сигу ихужыркъым а цIыхубз гупым зи гугъу ящIауэ щытахэр. Асыхьэтым си анэм жиIэну зыхунэмысахэр адэкIэ гукъэкIыжхэм къапоувэ…
Си адэшхуэ ЖэбрэIил бынибл иIэт — къуиплIрэ пхъуищрэ. Зауэм ипэкIэ, 30 гъэхэм и кум ирихьэлIэу, нэхъыжьитхур (Рэмэзан, Мэрал, Мухьэмэд, Жангулэз, Марьянэ) егъэджакIуэ хъуауэ ди къуажэ школым щылажьэхэрт. НэхъыщIэ-хэу Арсенрэ Володярэ школакIуэ- хэт, тIуми а IэщIагъэ дыдэрат къыхахар. Ауэ зауэм нэгъуэщI гъуэгу иукъуэдиящ: кхъухьлъатэзехуэ хъуахэщ я къуэш курыт Мухьэмэд ещхьу. Узэхъуапсэ хъун хуэдэ бынхэт. Къехъуапсэхэри мащIэтэкъым, ещхь хъуну хуейуэ (сысей щхьэкIэ жысIэркъым, куэдым абыхэм я гугъу ящIу зэхэсхащ).
Зэдэлъхузэшыпхъухэр макъамэ-кIэ «тхьэкIумафIэхэт», езы си дадэ-ри яхэту. «ЖэбрэIил и унагъуэр зы оркестр ирокъу», — жаIэрт къуажэдэсхэм. Адыгэ пшынэ, гитарэ, мандолинэ, балалайкэ еуэхэрт. Да-дэ ищIа балалайкэри яIэт, езыри еуэрт абы.
Тхылъуи, журналуи, газетуи къыдэкIхэр яIэт, я щIэныгъэм зэпымыууэ хагъахъуэрт, я IэщIагъэри фIыуэ ялъагъурт. А унагъуэшхуэм къащIэхъуауэ япэу ялъэгъуар сэ-рати, «драхьеймэ мэгъущIэ, кърахьэхмэ мэщIытэ» жыхуаIэм хуэдэу сраIэт.
Володя лыжэкIи, лъэрыжэкIи, лъакъуэрыгъажэкIи къижыхьырт, турникым псынщIэ дыдэу зыщигъэкIэрахъуэрт. ЛъэрыжэкIэ къыщижыхькIэ, и щIыбым сригъэтIысхьэрти, сыкърихьэкIырт. Нанэм ар илъагъумэ, гузавэрт, дыджэлэ-ну, зыгуэр къытщыщIыну и гу- гъэу. Дадэри лъакъуэрыгъажэкIэ зыхуейм кIуэрт.
Мухьэмэд и нэIэ сыт щыгъуи тетт къуэш нэхъыщIитIым: дапхуэдизкIэ жыжьэ щымыIэми письмокIэ, посылкэкIэ, ахъшэкIэ игъэгуфIэ-хэрт.
Сурэт техынкIи ерыщхэт Володи Арсени. Зыхуеину Iэмэпсымэхэр Мухьэмэд къахузэригъэпэщырт. Зауэ мыгъуэжьым псори къызэтрикъутащ.
Зэкъуэшхэм я фэеплъу я унэ- цIэр зэрехьэ ахэр щыпсэуа Аруан къуажэм и уэрамхэм ящыщ зым.
Мыри жысIэну сыхуейт — къимыкIуэту зауэм хэтахэм я щIыбагъым къыдэта цIыхубзхэм я фэеплъ ди республикэм иIэну игъуэ хъуащ. Ар Iыхьэ зэхэдзэ жыхуаIэм хуэдэу ехьэжьапхъэ Iуэхущ. АбыкIэ дэ нэхъыжьхэр дызыщыгугъыр ди щIалэгъуалэращ.
КIэфо Сталинэт.
Налшык къалэ
