Ащхъуэт Адэлджэрий и уэрамыр
Илъэс 75-рэ ирикъуащ Хэку зауэшхуэр зэриухрэ, ауэ цIыхубэм щыгъупщэркъым абы и Iэужь шынагъуэхэр. Нобэми гъущыжакъым зи Iыхьлы хэкIуэдахэм я нэпсхэр, яхуэухыркъым зауэм къихьа гузэвэгъуэм теухуа Iуэтэжхэр. ЛIыгъэрэ хахуагъэрэ а зауэм къыщызыгъэлъэгъуа ди цIыхухэм я щапхъэ дахэхэм щIапIыкI къыдэкIуэтей щIэблэр.
Зауэм Iухьат Къэбэрдей-Балъкъэрым и бынхэу мин 62-м щIигъу. Абыхэм яхэтащ мы тхыгъэр зытеухуа Ащхъуэт Адэлджэрий ТIытIу и къуэр.
Ар Тэрч щIыналъэм хыхьэ Курп Ипщэ къуажэм, граждан зауэм и гуащIэгъуэу, 1919 гъэм къыщалъхуат. Курыт еджапIэм классих къыщиуха нэужь Адэлджэрий, адрей къуажэдэсхэми хуэдэу, колхозым лэжьэну хыхьащ. ИлъэситхукIэ къызэрыгуэкI лэжьакIуэу щыта щIалэщIэр 1935 гъэм щIым елэжь бригадэм и учётчикыу ягъэуври, жэуаплыныгъэ хэлъу илъэс зыбжанэкIэ а къалэныр игъэзэщIащ. Зэман хьэлъэм халъхуа, гугъуехьыр зыхэзыщIа Ащхъуэтыр илъэс 20 ныбжьым иту, 1939 гъэм, Тэрч щIыналъэм щыIэ комиссариа-тым и тхылъкIэ Дзэ Плъыжьым къулыкъу щищIэну ираджащ. Къулыкъур ирихьэкIыу Хэку зауэшхуэр къэхъейри, Адэлджэрий 37-нэ гвардейскэ дивизэм хэту зауэм Iухьат. ТехникэкIэ, цIыху бжыгъэкIэ къефIэкI бийм пэщIэту абы зэхэуэ гуащIэхэм зыкъыщигъэлъагъуэрт зауэлI хахуэу, IэкIуэлъакIуэу. Зэман кIэщIым кърибыдэу ар тIасхъэщIэх гупым хагъэхьэжауэ щытащ.
Бийм я щэхухэр къитIэщIу псэзэпылъхьэпIэ щытыкIэм зыбжанэрэ ихуащ Ащхъуэтыр. Ар тIасхъэщIэх гупым яхэту куэдрэ бийм и щIыбагъ дыхьэурэ ди дзэр зыхуэныкъуэ хъыбар щэхухэр къихьырт. Адэлджэрий зауэм къыщикIыжым къратауэ щыта тхылъым зэритымкIэ, Калинковичи къалэм и Iэшэлъашэм уIэгъэ щыхъуауэ щытащ, ауэ абы щхьэкIэ къимыгъанэу бийм и тIасхъапIэхэр къихутэурэ ди топгъауэхэм хъыбар къаригъащIэрт. Ар зыхэта гупым я фIыгъэкIэ ди сэлэтхэм быдапIэхэр зэхакъутауэ щытащ.
Хэку зауэшхуэр екIуэкIыху Адэлджэрий зауэм къыIукIакъым, лIыгъэ хэлъу, зауэлI къэмылэнджэжу бийм пэщIэтащ. Фашистхэм я щэхур къэтIэщIыным, абыхэм ебзэджэкIыным ехьэлIа лэжьыгъэ куэди зэфIихащ. Сержант Ащхъуэтыр яхэтащ Польшэр, абы и къалащхьэ Варшавэ, Белоруссиер бийм къаIэщIэзыгъэкIыжахэм, апхуэдэу КъуэкIыпIэ Пруссиеми Германиеми щызэуахэм, Берлин нэс кIуэуэ зауэм кIэ езыту Рейхстагым зи цIэ-унэцIэр къытезынахэм.
Къаруушхуэ зиIа бий ябгэр зэхэкъута хъууэ, дуней псом дежкIэ шынагъуэу щыта фашизмэр ди зауэлIхэм зэтракъута нэужь Адэлджэрий, адрейхэми хуэдэу, и унэ къигъэзэжат. Зэхэуэ гуащIэхэм мызэу хахуагъэ, лIыгъэ къызэрыщигъэлъэгъуам папщIэ абы къыхуагъэфэщауэ щытащ Вагъуэ Плъыжь орденыр, Хэку зауэ орденым и етIуанэ нагъыщэр «Хахуагъэм папщIэ», «Зауэм къызэрыхэжаныкIам папщIэ», «Варшавэ бийм къызэрыIэщIагъэкIыжам папщIэ», «Германием зэрытекIуам папщIэ» медалхэр.
Зауэ нэужьым зи унэ къэкIуэжа Адэлджэрий илъэс 40-кIэ щылэжьащ Курп Ипщэ къуажэм щызэхэт колхозым. Сыт хуэдэ IэнатIэ пэрыувами, Ащхъуэтым зэгъэкIуауэ, дахэу ирихьэкIырт, и къалэнхэм жэуаплыныгъэ хэлъу бгъэдыхьэрт. Къуажэдэс нэхъыжьхэм зэрыжаIэмкIэ, Адэлджэрий цIыху пэжт, губзыгъэт, и ныбжь елъытауэ дэтхэнэми чэнджэщ иритырт, епсэлъылIэрт. Арат псоми пщIэ, нэмыс къыщIыхуащIыр, и лэжьыгъэр къыщIехъулIэр.
ЛэжьакIуэшхуэ, зауэлI хахуэ Ащхъуэтым и гъуэгуанэм пызыщэн унагъуэ дахи зэригъэпэщат зауэм къикIыжа нэужь. И щхьэгъусэ Лёлэрэ абырэ зэдагъуэтащ къуищрэ пхъуитхурэ. Зэщхьэгъусэхэм ахэр ямыгъэхъуапсэу япIащ, щIэныгъэ, IэщIагъэ ирагъэгъуэтри, унагъуэ щхьэхуэхэуи ягъэтIысыжащ.
Хэку зауэшхуэм и ветеран Адэлджэрий щIэблэ къыдэкIуэтейр егъэджэным, гъэсэным, хэкупсэу щыгъэтыным гулъытэ хэха хуищI зэпытт. Ар куэдрэ ирагъэблагъэрт къуажэм дэт ЩэнхабзэмкIэ унэм, курыт еджапIэм щызэхашэ пшыхьхэм, классщIыб дерсхэм. Езым теухуауэ зэхыхьэхэр нобэми къыщызэрагъэпэщыр щIыналъэм щIэныгъэ щрагъэгъуэт и IуэхущIапIэхэм.
Къуажэми жылэми пщIэ зыхуащIу псэуа Адэлджэрий 1985 гъэм дунейм ехыжащ. Хэку зауэшхуэм лIыхъужьыгъэ къыщызыгъэлъэгъуа Ащхъуэт Адэлджэрий ТIытIу и къуэр цIыхухэм ящымыгъупщэн, жылэм дэсхэм пщIэуэ хуащIыр къагъэлъэгъуэн папщIэ абы и цIэр къуажэм и уэрам нэхъыщхьэм фIащауэ зэрехьэ.
ХЬЭРЭДУРЭ Аллэ.
