ЩIыуэпсым и макъ
Псыр псэхэлъхьэжщ
Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIыуэпсыр нэхъ дахэхэм хабжэу, ипсхэр хущхъуэу, и хьэуар къабзэу къалъытэу къокIуэкI. Ар тхъумэныр къалэну щыIэм я нэхъыщхьэщ, икIи абыкIэ сэбэп хъуну дыщогугъ 2017 гъэр ЩIыуэпсым и илъэсу зэрагъэувам. Сытым гу нэхъ лъытапхъэ? А упщIэмкIи, нэгъуэщIхэмкIи зыхуэдгъэзащ КъБКъУ-м биологиемкIэ и къудамэм и егъэджакIуэ, биологие щIэныгъэхэм я кандидат Хьэтыхъу Iэубэчыр.
Налшыкыпсым и Iуфэр кIэрыхубжьэрыхум щIигъэнащ. — Iэубэчыр, дуней псор къапщтэмэ, щIыуэпсыр тхуэхъумэмэ цIыхуцIэ зиIэм ди насыпу жыпIэ хъунущ. Ди щIыналъэм уигу зыгъэныкъуэу сыт щыIэ, щIыуэпсым теухуауэ?
— Пэжщ, щIыуэпс ныкъусаныгъэхэр ди зэхуэдэ щхьэузщ. Ди гур зыгъэныкъуэ псоми зэуэ я гугъу пхуэщIынукъым, ауэ псом япэ псы Iуэхум и гугъу сщIыну сыхуейт. «Псыр псэхэлъхьэжщ», — жаIэри, ар япэ игъэщыпхъэу къалъытэ экологхэми биологхэми. США-м и президенту щыта Кеннеди Джон жиIат: «НобэкIэ зауэхэр щIекIуэкIыр щIыдагъэм щхьэкIэщ. Ауэ къэсынущ зэман, цIыхухэр псы къабзэ щхьэкIэ щызэзэуэн». А зэманыр къыщысыныр мыжыжьэжу къысщохъу. Дунейм цIыхуу тетым я зэхуэдитIым псы къабзэ ягъуэтыркъым. Псыр мыщIагъуэмэ, цIы-хум и гъащIэм илъэси 10 — 15 кIэроху. Узыфэу щыIэм я нэхъыбэр къызыхэкIыр псы фIеймрэ абы хэс бактериехэмрэщ. Ди республикэр къапщтэмэ, насып диIэщи, дэ псыр къыщыщIэжхэм дапэмыжыжьэу допсэу. Ауэ ди бгыжьхэм телъ мыл Iувхэр щыткIужкIэ къыщIэж псыр дыщыпсэу къуажэхэм, къалэхэм къэмыс щIыкIэ фIей тщIыну, пхъэнкIийкIэ ткудэну тхузэфIокI! Псалъэм папщIэ, илъэси 150-кIэ узэIэбэкIыжмэ, Налшыкыпсыр хущхъуэу къалъытэу, УрысеймкIэ къикIыурэ цIыхухэр зыгъэпсэхуакIуэ къытхуэкIуэу щытащ, а псым ефэн, псы Iуфэм Iусын къудей щхьэкIэ. Нобэ а псым цIыхум зыщигъэпскIыну дзыхьщIыгъуэджэщ, апхуэдизкIэ фIей тщIащи. Уеблэмэ гъэмахуэм сабийхэм вакъэ ялъыгъыущ зэрыхыхьэр — апхуэдизкIэ абдж къутахуэ куэд хэлъщи, къауIэнкIэ мэшынэри.
— Дауэ, сыт хуэдэ щIы-кIэу псыр зэрауцIэпIыр?
— Иужьрей зэманым едгъэкIуэкIа къэхутэныгъэ-хэм къызэрагъэлъагъуэмкIэ, псыр уцIэпIынымкIэ япэ увыпIэ зыIыгъыр спиртзаводхэращ. Ахэр зэрылэжьа псы фIейр занщIэу псым хаутIыпщхьэ, ямыгъэкъэбзэжу. Апхуэдэ завод пщIы бжыгъэхэр диIэщ республикэм. Къыхэзгъэщыну сыхуейт Бахъсэныпсым хаутIыпщхьэ псы фIейри. Ар псы ежэхым щIыхаутIыпщхьэр псыр зэрагъэкъэбзэж ухуэныгъэхэр яIэкъым, е апхуэдэхэм я лэжьыгъэр зэтеухуакъыми аращ. Апхуэдэу щIыуэпсым зэран хуохъу псыхъуэхэр, псыр хуиту ирижэн хуэдэу, мывэкIэщхъхэр зэрыратхъуэкIыр. Псыр нашэкъашэу ирижэн хуейуэ къегъэщI щIыуэпсым. Абы ухэIэбэнкIэ Iэмал иIэкъым. Псым гуащIэ хэлъщи, ар нашэкъашэу ирижэным трегъэкIуэдэж и къарур. И «гъуэгур» захуэ пщIымэ, и Iуфэхэр гуилъэсыкIынущ, и щIэр щIихынущ. Мы сызытепсэлъыхьа псоми я Iэужьу дипсхэм бдзэжьей хэсыжкъым. Абы къикIыр псым псэ хэмытыжуращ.
— АтIэ, дауэ ди щыуагъэхэр зэрыдгъэзэкIуэжынур? Сыт ди Iэмал?
— Сэ къызэрызгурыIуэмкIэ, щIыуэпсыр хъумэным теухуауэ гъэсэныгъэ ебгъэкIуэкIыну кIасэщ. Къэрал зызыужьахэр илъэс куэд ипэкIэ мы дызытепсэлъыхьа Iуэхугъуэхэм натIэкIэ еуэщ, я щыуагъэр къагурыIуэжри, щIыуэпсыр хъумэн зэрыхуейм телажьэу щIадзащ. ИкIи я щIыуэпсыр кърагъэлащ. Дауэ? Хабзэ ткIийрэ къарукIэ. Дэри аращ дызыхуэныкъуэр. ЩIыуэпсым кIэлъыплъхэм я бжыгъэм хэгъэхъуэн хуейщ, уэрамыщхьэр е псы Iуфэр пхъэнкIий идзыпIэ зыщIхэм тезырышхуэ ятелъхьапхъэщ, уеблэмэ тутнакъэщым махуэ зыбжанэкIэ исынуи зэранкъым. НэгъуэщI зыри и Iэмалкъым.
— Щэбэт щIыхьэхухэр-щэ?
— Ар, пцIы хэмылъу, сэбэпщ. НэгъуэщIу цIыхум зэхищIыкIынукъым щIыуэпсым хуэсакъын зэрыхуейр, къыгурыIуэнукъым, абы лейуэ ирихыр и нэкIэ имылъагъужмэ. Республикэм и щIыпIэ зыбжанэм щэбэт щIыхьэхухэр щрагъэкIуэкIыу, пхъэнкIийр машинэшхуэкIэ дашу дыщыгъуазэщ. Ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, щIыуэпсым лей къылъысыр къыздикIыр апхуэдэ щIыкIэкIэ тхуэгъэкIуэдынукъым. Жылагъуэ палатэм а Iуэхур къыщытIэтри, спиртзавод зыбжанэм я лэжьыгъэм кIэлъыдгъэплъыжащ, нобэкIэ тхузэфIэкIыр арати. ЦIыхум зеужь. Абы и зыужьыныгъэм къыдэкIуэу, илъэс 20 — 25-рэ къэс щIыуэпсым ихь лэжьыгъэри тIукIэ мэбагъуэ. Абы тепщIыхьмэ, нобэкIэ ди щIыуэпсыр дымыхъумэмэ, ди бынхэр пхъэнкIийм къыхэнэнущ, псы къабзэ щхьэкIэ зэзэуэж хъунущ. Мис ар ди хьэрычэтыщIэхэм къагурыIуэну, зэхащIыкIыну сыхуейт. Ахэр нобэрей махуэкIэщ зэрыпсэур, къэкIуэнум емыгупсысу, псы Iуфэхэм деж щыт жыгхэр ираупщIыкIыурэ унэхэр щаухуэ, заводхэр иращIэкI. УкIэлъыпхъанкIэкIэ Iуэхур зэфIэ-кIыркъым, щхьэусыгъуэращ зэлэжьын хуейр.
Гу лъывэдгъэтэнут: щIэныгъэлI Хьэтыхъу Iэубэчыр зытедгъэпсэлъыхьам и зы Iыхьэщ псым теухуар. «ЩIыуэпсым» и къыкIэлъыкIуэ къыдэкIыгъуэхэм нэгъуэщI Iуэхухэм я гугъу щытщIынущ.
Епсэлъар Фырэ Анфисэщ.
Тамбукъан гуэлым и беягъыр
Ди щIыналъэм
Ижь-ижьыж лъандэрэ цIыхум щIыуэпсым хущхъуэгъуэ зэмылIэужьыгъуэхэр къыхех. Абыхэм ящыщщ ятIэри. ЯтIэ хущхъуэр лIэужьыгъуэ 700 ирокъу, дэтхэнэми узыфэ зыбжанэ игъэхъужу. Тамбукъан гуэлым къыхах ятIэм нэхъыфI щымыIэу къалъытэ нобэкIэ. Абы щIыIэ узыр Iэпкълъэпкъым хеш, неврологие узыфэ зэмылIэужьыгъуэми я хущхъуэгъуэщ, лышх уз, псориаз, нейродермит, щIыфэ къилъэлъ, целлюлит, фошыгъу уз, гу уз, кIэтIий уз зиIэхэм, зи жьэжьейхэр, шхалъэр, щахэр, чэр къызэузхэм сэбэп яхуохъу. Къыхэгъэщыпхъэщ, ятIэр зэмызэгъ зэрыщымыIэр, аллергие къызэрыхэмыкIыр.
ЯтIэр хущхъуэми, къэкIыгъэм дежкIэ зэранщ. Гуэлыр бзухэм зэралъагъур мыпхуэдэщ Тамбукъан гуэлым (Тамбий гуэл) къыщIах ятIэм хущхъуэ бжыгъэншэхэр къыхащIыкI. Ахэр узыншагъэр щызэтрагъэувэж IуэхущIапIэхэмрэ сымаджэщхэмрэ куэду къыщагъэсэбэп, хамэ къэралхэми ящэху.
КъызэрахутамкIэ, гуэл лъабжьэм щIэлъ ятIэ хущхъуэр тонн мелуани 2,5-рэ мэхъу. Ар тхыдэм 1773 гъэ лъандэрэ къыхощыж, 1886 гъэм къыщыщIэдзауэ медицинэми косметологиеми къыщагъэсэбэп, ауэ ди цIыхухэм нэхъ пасэж зэман лъандэрэ зрахьэлIэ. ЯтIэр зэрызэхэлъ микроорганизмхэмрэ минералхэмрэщ и хущхъуагъыр зэлъытыжари.
Гуэлым и кууагъыр ику иту метри 10 мэхъу, икIи ар уэшхыу, уэсу къехымрэ гъэм и зэманымрэ елъытащ. Гуэлым ит псыр тенджызыпсым хуэдэу шыугъэщ.
Тамбукъан ятIэр апхуэдэу сэбэпщ дахагъэмкIэ. Адыгэ бзылъхугъэхэм Тамбукъан ятIэм удзыпс зэмылIэужьыгъуэхэр хакIэжырти, я напэр ирагъэкъабзэу, зыщахуэу щытауэ жаIэж, я щIыфэр, нэкIур хужь, щабэ, дахэ зыщIри арат. КъищынэмыщIауэ, ятIэм уIэгъэр нэхъ псынщIэу егъэкIыж, е иримыгъакIуэу.
Гуэлыр хуэхъурей хэшауэ щытщ, километри 2 и кIыхьагъщ, зы километр и бгъуагъщ, щIы гектари 170-рэ еубыд, зыгъэнщIыр уэшхыпсымрэ ЯтIэкъуэ псыежэхым къыхэжымрэщ. Абы къищынэмы-щIауэ, бжьамий йокIуалIэ, псы хущхъуэ къызыщIэж щIыпIитI хуащIащ.
Тамбукъан гуэлым гъэщIэгъуэн куэд хэлъщ — фIыцIэу, хьэлъэу, уигъэшынэу къыпщохъу. Ар къызыхэкIыр и лъабжьэм щIэлъ ятIэ фIыцIэр гуэлым къызэрызэпхыщращ. А ятIэр абы хуэщIа машинэкIэ къыдрахьейри, гъэтIылъыпIэхэм щахъумэ, узыншагъэм щеIэзэ IуэхущIапIэхэм зэбграш, хущхъуэ зыщIхэм ящэхури, зэмылIэужьыгъуэ куэд къыхащIыкI. НобэкIэ Тамбукъан ятIэр нэхъыбэу къыщагъэсэбэпыр ЕсэнтIыгу и курортхэращ. Псалъэм папщIэ, 1914 гъэм Семашкэ и цIэр зэрихьэу къызэIуаха, ятIэкIэ цIыхухэм щеIэзэ IуэхущIапIэм хуэдэ Урысейм и мызакъуэу, Европэ псом щыIэкъым. Зы махуэм къриубыдэу абы цIыху 2500-м щоIэзэ. ЕтIуанэ увыпIэр Пятигорск дэт IуэхущIапIэм еубыд — абы зы махуэм цIыху мини 2-м щоIэзэ. АдэкIэ, Железноводск — цIыху 1500-рэ.
Тамбий Гуащэмахуэ.
Тхыдэм и щэхухэр
Ди блэкIам щэху куэд къытхуигъэнащ. ЩIэныгъэр жыжьэ нэсами, нобэр къыздэсым къыдгурымыIуэ куэд яхэтщ абыхэм.
Антарктидэми пирамидэ щыIэщ.
Псалъэм папщIэ, Антарктидэм пирамидэ къыщагъуэтащ. Япэ дыдэ абыхэм гу лъызытар инджылыз зыплъыхьакIуэхэращ. 1910 — 1913 гъэхэм Антарктидэм къыщагъуэта пирамидэхэр щIыуэпсым къигъэщIа бгырэ пасэрей цивилизацэ гуэрым и IэрыщI ухуэныгъэрэ яхузэхэгъэкIакъым. ИужьыIуэкIэ, щIэныгъэлIхэм къызэрахутамкIэ, илъэс мелуани 100-кIэ узэIэбэкIыжмэ, Антарктидэм иубыд щIыпIэр экваторым щыIэ мэз Iувхэм хуэдэу зэщIэкIауэ, гъащIэр къыщикъуэлъыкIыу щытащ.
Антарктидэм и щэхухэмящыщщПири-Реис и картэри. Мы щIыгур 1820 гъэмкъахутауэаращ, ауэХVI лIэщIыгъуэмпсэуатырку адмирал Пири-РеисЩIым и картэзэхигъэувамАнтарктидэриитщ. Абы и закъуэкъым — щIыгум и гъунапкъэхэрапхуэдизкIэпэжукъэгъэлъэгъуащи, уэгум къеплъыхыурэсурэттрихамхуэдэщ. ЕзыадмиралымзэритхыжамкIэ, пасэрейкартэжьхэмеплъурэ, зэпишэчыурэзэхигъэувауэ арат. ЩIэныгъэлIхэмнобэркъыздэсымкъагурыIуэркъымАнтарктидэ мыл щытемы-лъазэманымящIа и картэркъыздикIар.
ЩIыпIэцIэхэр
Iэбагъуэ
Адыгэ Республикэм щежэх Щхьэгуащэ и псыщхьэм хуэзэу щыс Гъуазэрыплъ къуажэ цIыкIум къегъэщIы-лIа Iэгъуэблагъэм пэгъунэгъуу икIи нэхъ зыкъыщхьэщиIэтыкIауэ узыIуплъэ Iуащхьэ джафэ зэпэхъуреишхуэм «IэбагъуэкIэ» йоджэ.
Мэз IувыжьхэмкIэ къэухъуреихьа жылэ цIыкIум укъыщежьэу, а бгым и тхыцIэм нэс лъэсу удэкIынумэ, километр 11 хуэдиз дэлъщ. А гъуэгуанэр къызэнэкIы-ным ику иту сыхьэти 6 — 8 токIуадэ. Iэбагъуэ метр 2689-рэ и лъагагъщ. Абы ищхъэрэкIэ гъэза и джабэ нэкIухэм Щхьэгуащэ сэмэгу лъэныкъуэмкIэ щыхэлъэдэж МэлкIапэ псы бгъунжым и къуэпсхэр къыщожьэ. Мы Iуащхьэм къегъэщIылIа Iэгъуэблагъэр Кавказ къэрал биосферэ мэзгъэфIэным и щIыналъэм хеубыдэ. «IэбагъуэкIэ» йоджэ а бгым къедза шытхми, и бгъуитIымкIэ щыIэ хъупIэхэми.
Филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор КIуэкIуэ Джэмалдин «Адыгская (Черкесская) топонимика» зыфIища и тхылъым къызэрыщигъэлъэгъуамкIэ, «Iэбагъуэ» фIэщыгъэр IыхьитIу зэхэлъщ: «Iэ»-рэ «багъуэ»-у, «Iэщыр щагъэбагъуэ», «Iэщым лы щащI» мыхьэнэхэр къарыкIыу. ФIэщыгъэр зытеIукIауэ хуагъэфащэр мы щIыпIэм щыпэрыхьэт хъупIэхэращ.
Апхуэдэ Iуэху еплъыкIэ яIэщ щIыпIэцIэхэр джыным куэд щIауэ елэжь, Адыгэ Республикэм щыщ щIэныгъэлI Мэрэтыкъуэ Хьэжкъасым, «Кавказым и топонимикэ псалъалъэ» тхылъ гъуэзэджэр къыдэзыгъэкIа Твёрдый Александр, «Псыжь и топонимикэм теухуа тхыгъэхэр» лэжьыгъэ купщIафIэр дунейм къытезыгъэхьа Ковешников Владимир сымэ, нэгъуэщIхэми.
ЦIэмэз
Апхуэдэущ адыгэхэр ноби зэреджэр Iуащхьэ къэзыухъуреихьхэм зыкъыщызэщIэзыкъуэу хым хэлъэ-дэж псы цIыкIумрэ абдежым щаухуа Новороссийск къалэмрэ. А цIэр зэрехьэ псыIум къегъэщIылIа хыжьэми («Цемесская бухта»).
ЦIэмэз псым ирихьэх псыхьэлъахуэхэмрэ ятIэпсым-рэ яуфIей (ясей) псы дэлъэдапIэр нэхъ пасэхэм шэдылъэу кIыхьу ищхъэрэкIэ ехырт.
Мы щIыпIэм адыгэхэр «Щыгу пщыкIуийкIэ» еджэрт. А цIэр щIытрагъэIукIам щхьэусыгъуэ иIэщ: пасэ зэманым ЦIэмэз хыжьейм уIухьэн папщIэ, тхыцIэу 18-м уащхьэдэхын хуейт.
Дызытепсэлъыхь щIы кIапэм и гугъу ящIынумэ, адыгэхэм «ЧIыхэкI» — «ЩIыхэкI» псалъэри къагъэсэбэпырт, «псым жыжьэу хыхьэ щIы кусэ» мыхьэнэр кърагъэкIыу.
ЗэрыхуагъэфащэмкIэ, япэщIыкIэ ЦIэмэзкIэ зэджэу щытагъэнур мы щIыпIэм ижькIэрэ къыщыкI мэз цIырхъ тIэкIуращ. ИужькIэщ а фIэщыгъэр псыми абдежым щаухуа къалэми щыкIэрыпщIар.
ЩIыпIэцIэхэр джыным куэд щIауэ елэжь щIэныгъэлIхэу КIуэкIуэ Жэмалдинрэ Мэрэтыкъуэ Хьэжкъасымрэ къызэралъытэмкIэ, «ЦIэмэз» фIэщыгъэр япэхэм нэхъ зыхуагъакIуэу щытар «гъудэбадзэхэм я мэз» егупсысыкIэращ. «ЦIэпс» топонимым и къэхъукIэри абы ирагъэщхь.
Мыри щIыгъужыпхъэу къыщIэкIынщ: языныкъуэ адыгэхэм Новороссийск щхьэкIэ «Дзыгъуэ цIыкIу къалэ» жаIэу щытащ.
ЦIэмэз хыжьэр –жыжьэу укъыщеплъкIэ.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
Чэщейр хъумэным теухуауэ
Мы жыгым и тхьэмпэхэр гъэм и сыт хуэдэ зэманми щхъуантIэщ. Езыр лIэужьыгъуэ лъапIэхэм хабжэ. И пкъыр къабзэщ (адыгэ-хэм апхуэдэ псэлъафэ щIаIэри аращ). Ди жагъуэ зэрыхъунщи, мы зэманым чэщейр (самшит) Кав-каз Ищхъэрэм щIагъуэу къыщыкIыжыркъым.
Ар къалъытэри, Кавказ Ищхъэрэм и щIыпIэ закъуэм, Адыгэ Республикэм и Цыцэ мэз IуэхущIапIэм, къыщызэтена чэщей мэз гуэрэныр хъума хъуным хуэгъэза лэжьыгъэ яублащ.
«Кавказым щIыуэпсымкIэ и центр» мыкоммерцэ зэгухьэныгъэ щхьэхуэмрэ (АНО) дыкъэзыухъуреихь дунейм кIэлъыплъынымкIэ «НАБУ — Кавказ» мыкъэрал IуэхущIапIэмрэ я щIэгъэкъуэну, Мэзыр хъумэнымкIэ центрым и IэщIагъэлIхэр къэкIыгъэ телъыджэм зэран хуэхъу хьэпIацIэхэр гъэкIуэдыным яужь ихьащ.
Экологхэм зэрыжаIэмкIэ, мы лэжьыгъэм «псэщIэ яхилъхьэжынущ» Кавказым илъэс мелуан 15-м и кIуэцIкIэ щызэщIэува «колхидэ чэщей» жыг лIэужьыгъуэр къыщызэтена щIыпIэхэм.
«Кавказым щIыуэпсымкIэ и центр» АНО-м и унафэщI Шушайте Ренатэ и псалъэхэм ятепщIыхьмэ, чэщей мэзхэр щIыналъэм зэрикIуэдыкIыр экологие тхьэмыщкIагъэшхуэу къэплъытэ хъунущ. «Урысейм къызэрыщыхута щIыкIэр ямыщIэ хьэпIацIэ зэраныщIэм илъэситху иримыкъум Кавказым и чэщей мэзхэм я процент 99-р ягъэкIуэщIащ. Зы илъэс закъуэ дэкIыжатэмэ, ди деж щыIэжынутэкъым чэщей жыг телъыджэр къыщызэтена мэз кусэ тIэкIухэри. Абы щыгъуэми, ахэращ къэкIыгъэрэ псэущхьэу я нэхъ гъуэтыгъуей дыдэхэм хэщIапIэ папщIэу яIэри», — къыхигъэщхьэхукIащ абы.
Урысей Федерацэм и Тхылъ плъыжьым иратха «колхидэ чэщейр» къегъэлыным теухуауэ я мурадращи, Адыгейм и бгылъэ щIыпIэхэм гектари 2,63-рэ къыщызэщIэзыубыдэ мэзыр биологие питомникыу къалъытэнущ икIи зэрахьэнущ.
«ПсынщIэу багъуэ хьэпIацIэхэм мэзхэр ящыхъумэныр хуабжьу къалэн гугъущ. Абы къыхэкIыуи, Адыгэ Республикэм МэзхэмкIэ и управленэм щылажьэхэм фIыщIэ ин яхудощI, щIэныгъэхутэ лэжьыгъэхэр къызэдгъэпэщынымкIэ къызэрыддэIэпыкъуам папщIэ. Илъэси 2 — 3-м къриубыдэу а хьэпIацIэр дгъэкIуэдыным, Кавказым чэщей мэзхэр щызэтегъэувэжыным хуэгъэза ди япэ лъэбакъуэхэм мыхьэнэшхуэ яIэщ», — къыхигъэщащ «НАБУ — Кавказ» IуэхущIапIэм и унафэщI Губченкэ Еленэ.
«Колхидэ чэщейр» къыщыкIыу ди къэралым къина щIыпIэ закъуэм IэщIагъэлIхэр зэпымыууэ щыкIэлъыплъынущ ар зи хэщIапIэ къэкIыгъэхэм я щытыкIэр зыхуэдэм. Къетхьэжьа Iуэхум дыщехъулIэрэ — чэщей мэзхэр къытщIэхъуэ щIэблэхэм къахуэнэнущ. Абы къыдэкIуэуи, ди лэжьыгъэм цIыхухэр иригъэгупсысынущ дыкъэзыухъуреихь дунейм сытым щыгъуи дыхуэсакъын зэрыхуейм», — дыщIигъужащ и псалъэм Шушайте Ренатэ.
Мы зэманым ирихьэлIэу экологхэр щхъухьхэмкIэ чэщей жыгхэм тIэунейрэ елэжьащ. Абы папщIэ къагъэсэбэпри цIыхухэм, хьэкIэ-кхъуэкIэхэм, къэкIыгъэхэм зэран яхуэмыхъу биологие Iэмэпсымэхэмрэ хущхъуэхэмрэщ. Белджылы къызэрыхъуащи, ещанэу елэжьа иужькIэ хьэпIацIэхэм я процент 98-р малIэ. Мыпхуэдэ Iэмал нэгъа-бэ къыщагъэсэбэпащ Адыгэ Республикэм и щIыналъэм чэщей къыщыкIыу къыщагъуэтыжа нэгъуэщI зы щIыпIэми. Абы къызэщIеубыдэ гектаррэ ныкъуэм нэблагъэ. Зи гугъу тщIа Iэмалхэр къагъэсэбэпу, чэщей мэз гектари 4-р кърагъэлыфынущ.
Бэрау Бышэ.
Хьэрш
Дызэригугъэм хуэдэкъым
Дыгъэр хужьщ ЦIыхухэм къызэралъытэмкIэ, ЩIыр — хъурейщ, Меркурийм нэхъ планетэ пщтыр Дыгъэ системэм хэткъым, Дыгъэр — гъуэжьщ. Ауэ, къызэрыщIэкIымкIэ, ар пэжкъым. ЩIы лъабжьэр, зэпымычу зэрыхъейм къыхэкIыу, ди планетэм и щхьэфэри къуабэбжьабэщ, зэпэхъурейуэ зэрыщымытыр къызыхэкIри аращ. ЩIым и гравитацэри псом дежи щызэхуэдэкъым, атIэ иныкъуэхэм деж ар щынэхъыбэщ е щынэхъ мащIэщ.
* * *
Мазэм и адрей лъэныкъуэр сытым дежи кIыфIщ жыхуаIэр пэжкъым. Апхуэдэу щхьэ къытщыхъурэ-тIэ?! Мазэм ЩIым зыкъыдегъазэ, къыдокIэрэхъуэкI, аращи, Мазэм и зы лъэныкъуэращ сытым дежи тлъагъур. Ауэ абы къикIыркъым Дыгъэр Мазэм и адрей лъэныкъуэм зэи темыпсэу, къимыгъэхуабэу — топсэ икIи къегъэхуабэ, дэ ар дымылъагъуу ар къудейщ.
* * *
Меркурий Дыгъэм нэхъ зэрыпэгъунэгъум къыхэкIыу, ар адрей планетэхэм нэхърэ куэдкIэ нэхъ пщтыру къалъытэ. Ауэ, къэхутэныгъэхэм къызэрагъэлъагъуэмкIэ, Нэхущвагъуэращ (Венерэ) нэхъ пщтырыр. Меркурий и пщтырагъыр градус 350-рэ хъууэ аращ, Нэхущва-гъуэм и температурэр 480-м щынэс къохъу. Планетэм и хуабагъыр зэлъытар и атмосферэр зыхуэдэращ, армыхъумэ Дыгъэм зэрыпэгъунэгъуракъым. Венерэм углекислэ гъуэз куэду щыIэщи, абы хуабэр еубыдри, и щхьэ-фэр нэхъри къегъэпщтыр.
* * *
Дыгъэр мафIэ хъуреишхуэу куэдым я гугъэщ. Пэжщ, Дыгъэм и пщтырагъыр градус мини 6-м нос, ауэ ар мафIэм ису аракъым, атIэ абы къыщекIуэкI термоядернэ пIэщIрухэм (реакцэхэм) я Iэужь нэхур гуащIэуращ. КъищынэмыщIауэ, Дыгъэр гъуэжьу къытщыхъууращ — ар хужьщ. ЩIым и атмосферэм хужь плъыфэр еубыдри, цIыхум и нэм зэран хуэмыхъун хуэдэу, гъуэжьыфэ хъуауэ къытлъэIэсуращ. Хьэршым лъатэ космонавтхэм Дыгъэр хужьущ зэралъагъур.
* * *
Голливудым хьэршым теухуауэ къигъэлъагъуэ фильмхэм зэрыхэтымкIэ, скафандр щымыгъыу цIыхур космосым къыщыхутэмэ, къэуэнущ, зэгуэтхъынущ. Ауэ ари пэж-къым. Псом япэрауэ, цIыхум и щIыфэр зэшэзэпIэу къэчэн хуэдэу щыткъым, ар хош. ЕтIуанэрауэ, скафандр щымыгъыу хьэршым къыщыхута цIыхум и Iэпкълъэпкъыр градус 46-м нэсу къэхуабэми, къэуэн хуэдэу и лъыр къэкъуалъэркъым — лъынтхуэхэм зэтраубыдэ. Къэхуабэр цIыхур зэрызэпкърылъ клеткэхэм дэт ткIуаткIуэращ. Арами, мащIэу къэпщ мыхъумэ, къауэркъым. ЦIыхур зэрылIыкIынур — кислород зэрыхуримыкъуращ. Скафандр пщымыгъыу хьэршым укъыщыхутэмэ, секунд 15 зэрыдэкIыу укъэмэхынущ, дакъикъи 2 дэкIмэ улIэнущ.
