Адыгэ хабзэм и къарур
Я нэхъ хъыджэбз пагэр, зыкъызыфIэщIыжар адыгэ хабзэ дахэм и пIэм ирегъэувэжыф, и нэмысыр, пщIэ щIыныр япэ иту гъащIэм хегъэувэжыф. Абы и зы щапхъэ гъуэзэджэ, хъыбар къэмыгупсыса сигу къэкIыжащи, ди «Адыгэ псалъэ» газетым и щIэджыкIакIуэхэм фхуэсIуэтэнут.
Нэхъыжьхэм фIыуэ дощIэж зауэм и пэ зэманхэм, абы къыкIэлъыкIуа лъэхъэнэм къуажэхэм, жылэхэм дэт курыт школхэм, нэгъуэщI IуэхущIапIэхэм ди лъэпкъхэм щыщ IэщIагъэлIхэр къаймэщIэкIыу зэрыщытар. Абы къыхэкIыу, къалэшхуэхэм дэт еджапIэ нэхъыщхьэхэм щIэныгъэ щызэзыгъэгъуэта IэщIагъэлIхэр илъэс бжыгъэ хэхакIэ Iэмал имыIэу щылэжьэн хуейт щIыпIэ пхыдзахэм. Къуажэм ущыпсэуну гугъут, нобэ хуэмыдэу: жылэхэр куей центрхэм, къалэхэм куэдкIэ япэжыжьэт, унэхэр иджы щыIэ тыншыгъуэ псомкIи къызэгъэпэщатэкъым, псыр псыкъуийм кърашырт, хьэкур зэрагъэплъын пхъэр дамащхьэкIэ мэзым кърахырт, н.къ. Апхуэдэ лэжьэкIэр зыхуэмыхьу ар гъэрыпIэу къэзылъытэхэр мащIэтэкъым, ауэ щIыпIэр ягу ирихьу ар псэупIэ зыхуэхъухэри яхэтт къэралым и щIыналъэ псоми IэмалыншагъэкIэ ирагуашэ IэщIагъэлI ныбжьыщIэхэм.
Апхуэдэу къэралым и педагогикэ институт цIэрыIуэхэм ящыщ зы къэзыуха урыс хъыджэбзищ 1953 гъэм къагъэкIуат ди Псыгуэнсу къуажэм дэт курыт школым. Пщащэ цIыкIуищри екIут, лъагъугъуафIэт, Iэдэбт. Апхуэдэу щытми, абыхэм ящыщ зыр, Максимовэ Людмилэ Фёдор и пхъур, адрей тIум ящхьтэкъым. ЗэрыжаIэмкIэ, абы и щхьэусыгъуэр пединститутыр диплом плъыжькIэ къызэриухарт, абы щхьэкIэ къэмынэуи мы къуажэ пхыдзам къызэрагъэкIуарт. Къалэм тIэкIу щагъэфIа, фIы дыдэуи еджа хъыджэбзыр зэрыпагащэм занщIэу гу лъатащ къуажэдэсхэм икIи апхуэдэ щытыкIэм «пэджэжауэ» зэфIыщэхэтэкъым. Диплом плъыжь иIэу мы щIыпIэм лэжьакIуэ къазэрыхуэкIуа къудейм щхьэкIэ, псоми пщIэ лей къыхуащIын хуейуэ къэзылъыта бзылъхугъэ цIыкIур зэрыщыуэм гу лъимытэу къэнакъым школым и унафэщIу а зэманым щыта, адыгэ Макаренкэу куэдым ялъыта педагог цIэрыIуэ Шыд Хьэзрит. Абы фIыуэ къыгурыIуэрт къалэшхуэхэм щапIа, щеджа егъэджакIуэхэр лъэпкъ школхэм гугъу зэрыщехьыр, псом япэрауэ, къызыхэкIыр къуажэ сабийхэм урысыбзэр зэрамыщIэр зэрыарар, а ныкъусаныгъэм ныбжьыщIэхэм ятыпхъэ щIэныгъэм зэрыкIэригъэхур. ИтIани хэкIыпIэу щыIэр зыт: егъэджакIуэм къарурэ зэфIэкIыу бгъэдэлъыр къыпэщылъ къалэн нэхъыщхьэр гъэзэщIэным ирихьэлIэнырт. Апхуэдэ лъэпощхьэпо къомым хуэмыфащэу кърихьэлIауэ зызылъытэж Максимовэм щIыпIэм зэрызыщимыIэжьэщэнур гурыIуэгъуэ зыщищIа къуажэдэсхэм абы цIэ лейуэ «Дыщэ джэд цIыкIу» фIащат. Уеблэмэ езы Шыд Хьэзрит къыбгъэдыхьэри къыжраIат уафэмкIэ зи щхьэр ета Дыщэ джэд цIыкIур куэд мыщIэу жылэм «зэрыдэлъэтыжынур». Апхуэдэу щыхъум, Хьэзрит Максимовэр ириджэри ткIийуэ жриIащ: «Уэ хъыджэбзым дыщэ джэдым хуэдэу улъэтэну зыпщIу зэхызох. Ар къызэромыхъулIэнур фIыуэ уощIэ. Апхуэдэу зыпщIурэ сабийхэми къуажэдэсхэми я гур зыщыбгъэкI нэхърэ, мынэхъыфIу пIэрэ уи диплом плъыжьым хуэфэщэн лэжьыгъэфIрэ щапхъэфIрэ бгъэлъагъуэу жылэм удэсмэ?..»
Школ унафэщIым къыжриIа зы псалъэми пэрыуакъым егъэджакIуэ ныбжьыщIэр, апхуэдизу ахэр и гум зыхищIати. Унэм кIуэжа нэужь, ар куууэ егупсысащ а псалъэхэм икIи мурад быдэ ищIащ дяпэкIэ Шыд Хьэзрит игу зримыгъабгъэу, и диплом плъыжьыр щыхьэт зытехъуэу бгъэдэлъ щIэныгъэри хьэлэлу щIэблэм яритыну.
Зы тхьэмахуи нэхъ дэмыкIыу егъэджакIуэм къыдэлажьэхэми, и гъэсэнхэми, къуажэдэсхэми гу лъатэу хуежьащ Максимовэм и пагагъ ямылейр «зэрыткIум». Ауэрэ абы ныбжьэгъу куэд иIэ хъуащ. Ахэр ящыщт школ лэжьакIуэхэми къуажэдэс бзылъхугъэхэми. Абыхэм ядэплъейуэрэ, урыс хъыджэбзым зыхилъхьэрт адыгэ хабзэмрэ нэмысымрэ. Абы къуажэдэс нэхъыжьхэми школакIуэ цIыкIухэми яхуищI пщIэмрэ гулъытэмрэ лъагэу езыр яIэтырт. «Дыщэ джэд цIыкIукIэ» еджэу щытауи пщIэжынутэкъым пщащэм — иджы абы щабэу, гуапэу зыхуагъазэрт и адэцIэмкIэ: «Фёдоровнэ». Абы дахэу зэрызихуапэми иджы хуэдэт псоми гу щылъатар, зыхилъхьа хьэл-щэн дахэм апхуэдизу ар дэбжьыфIэрти. А псоми къадэкIуэу, мо хъыджэбз губзыгъэм, гурыхуэм мурад ищIат адыгэбзэр зригъэщIэну. Ар фэтэру зыщIэс унагъуэм исхэм якIэлъыплъурэ, «дерсхэр» къаIихырт. Школ нэужьым и пэшым къыщIэмыплъу щыта бзылъхугъэр плъагъунт иджы бжэIупэр ипхъэнкIыу, псы къихьу. Уеблэмэ унэгуащэм зыхуигъэзат жэмыр къригъэшыну елъэIуу.
Пединститутым и пэкIэ зыщеджа курыт школри дыщэ медалкIэ къэзыуха Фёдоровнэ ныбжьыщIэхэм ядж предмет псори фIы дыдэу ищIэрт. Абы къыхэкIыу ар урок нэужьым школакIуэхэм ядэIэпыкъурт дерсхэр ящIынымкIэ, ахэр къагуригъаIуэу, яхузэпкърихыу. Апхуэдэу ар сэбэп яхуэхъурт еджэным къыкIэрыху сабийхэми. Апхуэдизу гумащIэу цIыкIухэм ябгъэдэт егъэджакIуэр я псэм хамыхыну ялъэгъуат ныбжьыщIэхэм. Апхуэдэу IэфIу я бынхэм къахущыт бзылъхугъэм адэ-анэми къыхуащI пщIэм махуэ къэс жыхуаIэм хуэдэу хэхъуэрт.
Школым и мызакъуэу, жылэм щекIуэкI IуэхуфI куэдым я зэхэублакIуэ хъурт иджы Фёдоровнэ. Абы къызэригъэпэщырт махуэшхуэ зэмылIэужьыгъуэхэр екIуу гъэлъэпIэнри, клубым пшыхь зэхуэмыдэхэр щегъэкIуэкIынри, дэIэпыкъуэгъу хуэныкъуэу жылэм дэс нэхъыжьхэм защIэгъэкъуэнри. Къуажэ клубым Фёдоровнэ щызэхиша театр гупжьейм спектакль кIэщI хьэлэмэт цIыкIухэр игъэхьэзырырти, абыхэм еплъыну цIыхухэр кърагъэблагъэрт. Абы зы джэгукIэ дахэ утыкум щигъэлъагъуэрти, уи гугъэнт модэ артист цIэрыIуэ гуэр щIыпIэ жыжьэ къикIауэ къуажэдэсхэм папщIэ зыкъигъэлъагъуэу.
Псыгуэнсу лэжьакIуэ къызэрагъакIуэрэ зы илъэс щрикъуам щыгъуэ, Фёдоровнэ и хъыбар дахэ зэхэзымыха ди куейм исыжу къыщIэкIынтэкъым. ЛэжьакIуэ жыджэрыр ирагъэблагъэрт куейм и егъэджакIуэ пашэхэм я зэхуэсхэм, лекцэ къащыхуеджи щыIэу. Абы щIэх-щIэхыурэ иригъэкIуэкIырт урысыбзэмрэ литературэмкIэ семинархэр, итырт дерс зэIухахэр, и Iуэху зехьэкIэ мардэхэмкIэ, лэжьыгъэм и къызэгъэпэщыкIэмкIэ адрейхэм ядэгуашэу. 1954 гъэм екIуэкIауэ щыта куей шыщхьэIу зэIущIэм Максимовэм хуабжьу къыщыщытхъуат, партым и райкомым и япэ секретарым и Iэ зыщIэлъ щытхъу тхылъи къыщратат. Лъэныкъуэ куэдкIэ зэфIэкI зэмылIэужьыгъуэхэр зыбгъэдэлъ бзылъхугъэ цIыкIум и гъэсэнхэр адрей ныбжьыщIэхэм къахэщырт я щIэныгъэкIэ, урысыбзэр зэращIэмкIэ. Езыми адыгэбзэр уэр-сэру ищIэу хъуауэ жыпIэ хъунут.
Лэжьыгъэм, Iуэху зехьэкIэ пэрытым зи цIэр лъагэу иIэта, жыжьэ игъэIуа пщащэ зэкIужым лъыхъу и куэдт, арщхьэкIэ зэкIэ зыми и гур къыхузэIуихыртэкъым. Адыгэ щIалэ къуданхэр хущIэкъурт Фёдоровнэ и лъагъуныгъэм, унэгуащэхэри щIэхъуэпсырт апхуэдэ бзылъхугъэ губзыгъэ цIыкIу я жыхафэгу къыщрагъэувэхыным, нысэ яхуэхъуу щIэблэ дахэ къыщIэхъуэным.
Хэт ищIэрэ, нэхъыбэIуэрэ ди къуажэм щыIатэмэ, адыгэ хабзэмрэ ди цIыху зэхэтыкIэмрэ дахьэха хъыджэбзыр егъэджакIуэм и мызакъуэу, нысэ, анэ, анэшхуэ щыхъункIэ хъунт Псыгуэнсу. АрщхьэкIэ а зы илъэсырат ар ди щIыпIэм зэрыщыIэну къыхуиухар. ФокIадэм и пэщIэдзэ дыдэм абы пощтзехьэм телеграммэ къыхуихьащ, и анэр дунейм зэрехыжар, щыщIалъхьэну махуэр иту. Хъыбар гуауэр зэуэ щызэлъащIысащ жылэм. Людмилэ и хьэпшып тIэкIухэмрэ дэфтэрхэмрэ зэщIикъуэжри, пщэдджыжьым жьыуэ ар зэрыкъуажэу ирагъэжьэжащ, шыгу зэщIэщIакIэ кIэлъыкIуэтахэм Налшык деж мафIэгум щрагъэтIысхьэжащ.
Людмилэ Фёдоровнэ зыдэкIыжа жылэр нэщI хъуа хуэдэу къызыщыхъуахэр мащIэтэкъым. Адыгэ хабзэр къэзыщта, абы и къарури, мыхьэнэри, акъылыфIагъри, дахагъри псэкIэ зыхэзыщIа а бзылъхугъэ щыпкъэм куэдрэ хуэныкъуащ балигъхэри сабийхэри. Зэман кIыхькIэ цIыхухэм я гум илъащ зи къыдыхьэкIэмрэ дэкIыжыкIэмрэ шурэ лъэсрэ зи зэхуакуа а егъэджакIуэ Iэзэр. Дауи жыIи, а зэманым Псыгуэнсур цIэрыIуэ зыщIахэм ящыщащ Максимовэ Людмилэ Фёдор и пхъур. Зыдигъэзэжа щалъхуа щIыналъэми лэжьыгъэкIэ цIэрыIуэ щыхъуауэ, бзылъхугъэр зыщIэхъуэпс насып къеуэлIауэ Тхьэм къыщIигъэкI.
ЖАНТЕМЫРОКЪУЭ Бетэ.
Псыгуэнсу къуажэ
