Кавказ зауэр гъэрхэм я нэкIэ
Котляровхэ Мариерэ Викторрэ я тхылъ тедзапIэм «Кавказ» серием хыхьэу къыщыдэкIащ «В плену у горцев» зыфIаща, томитI хъу лэжьыгъэ купщIафIэ. Ар дунейм къытехьащ Печатымрэ хъыбарегъащIэ IэмалхэмкIэ федеральнэ агентствэр и дэIэпыкъуэгъуу, «Урысейм и щэнхабзэ (2012 — 2018)» федеральнэ программэм хыхьэу. И бжыгъэр минитI мэхъу.
«…БлэкIам и лъагъуэ псоми урикIуэфынукъым», — жиIэгъащ Рерих Николай. Ауэ абыхэм яхэтщ ублэкIынкIэ Iэмал зимыIэхэр, зэгупсысыпхъэхэр. КъэхъукъащIэхэр лъэныкъуабэу зэпкърыха е и пэжыпIэр бзыщIыпа мыхъун щхьэкIэ и къэгъэшыпIэ псоми зыщыбгъэгъуэзэныр захуагъэщ. Абы мыхьэнэшхуэ иIэщ лъэпкъ псохэм мыгъуагъэ къахуэзыхьа зауэхэм я тхыдэр щаджкIэ, и пэжыпIэр щызэхагъэкIкIэ. Политикэм е идеологием тещIыхьауэ къагупсыса хъыбархэм, шыпсэхэм щIапIыкIа щIэблэр захуагъэм, пэжыгъэм пэIэщIэ мэхъу.
Къуаншагъэу Iуэхум хэплъагъуэхэмрэ ахэр уи жагъуэ зэрыхъумрэ зэран къыщыпхуэхъу щыIэщ блэкIа жыжьэм и мызакъуэу, куэд мыщIауэ къэхъуа гуэрым и пэжыр зэхэбгъэкIынымкIэ. Къапщтэмэ, цIыху къэс езым иIэжщ пэжыр къызэрихутэ пщалъэ гуэр, ар икIи къозэгъ. А лъэныкъуэмкIэ къыщIэкIынщ узэрыбгъэдыхьапхъэр Кавказ зауэм щыгъуэ бгырысхэм я гъэру щыта цIыхухэм я гукъэкIыжхэм, литературэ тхыгъэхэм, Iуэхум ехьэлIа документхэм».
Апхуэдэу щатх Мариерэ Викторрэ тхылъым хуащIа, «Отбросив груз вины и обиды» зыфIаща пэублэ псалъэм. КъыдэкIыгъуэм хыхьащ лэжьыгъэ пщыкIутху, абыхэм я нэхъыбэм иджырей щIэджыкIакIуэхэр щыгъуазэкъым — ахэр илъэси 100-150 хъуауэ къыдагъэкIыжакъым. Тхыгъэхэр гъэщIэгъуэнщ, иджыпстуи нэхъуеиншэу щIэзыджыкIынухэр мащIэкъым.
Япэ томым ихуащ Петлюрэ Симон, Кофанов Максим, Екельн Лев, Беляев Сергей, Загорский Иван, Савинов Василий, Шипов Николай, Клингер Иван, Волконский Николай, Аничков-Платонов Евгений, Заринэ (Новиковэ) Екатеринэ, Державин Андрей сымэ я тхыгъэхэр. Ахэр къызэщIекъуэж архивист Тютюнинэ Егение и кIэух псалъэм.
ЕтIуанэ тхылъым итщ Румянцев Иван итха «В плену у Шамиля», Вердеревский Евгений — «Плен у Шамиля» лэжьыгъэшхуитIыр, апхуэдэуи тхыгъэ гуэдзэну тху.
Тхыгъэхэр зэхуэдэкъым, языныкъуэхэм къыщыхьа бжыгъэхэр, Iуэхухэр пэжкъым, уеблэмэ зыдыгъуауэ къагъэлъагъуэхэр зыщыщ лъэпкъымкIи щыщыуэ къохъу. Зытхахэм я щIэныгъэрэ зытепсэлъыхьым зэрыщыгъуазэмрэ елъытащ. Ахэр псори а лIэщIыгъуэм, къэралым и Iуэхухэр къызэрыгуэкI цIыхум и щхьэхуитыныгъэм, и гъащIэм нэхърэ нэхъ лъапIэу щыщытам, и бынщ. Абы щыгъуэ зыри егупсысакъым къэкIуэнум, тхыдэ гукъанэхэр и щIыIу зэрыхъужынум. КIыхьу екIуэкIа зауэм хэтхэм къаIуэтэжхэр къазэрыгурыIуэр, зэрызыхащIэр зэи зэхуэдэнукъым, захуэ-къуаншэм теухуауэ зы Iуэху еплъыкIэми цIыхухэр хуэкIуэнкIэ Iэмал иIэкъым. Пэжыр къэзытIэщIыну хуейхэр, лъабжьэншэ гукъанэхэм зыдрамыгъэхьэхыу, абы иужь итынущ. XXI лIэщIыгъуэм дыкъыхуреджэ щIэныгъэм дыхуеIэну, дызэгурыIуэу дыпсэуну.
ИСТЭПАН Залинэ.
