Налшык и уэрамхэм я фIэщыгъэхэр
АпхуэдизкIэ десэжащи, къытфIэIуэхуу дегупсысыркъым армыхъумэ, къуажэхэр, къалэхэр зэпызыщIэ уэрамхэм къалэнышхуэ ягъэзащIэ. Лъэсу, гукIэ, маршынэкIэ абыхэм дыщымыгъуащэу дыщызокIуэ, лъэныкъуитIымкIи тет унэхэм уэрамым и цIэр къыщыгъэлъэгъуащ, языхэзми тетха бжыгъэмкIэ гугъу дыдемыхьу дызыхуей унэр къыдогъуэт, ахэр къат зыбжанэ хъумэ, бжэ щIыхьэпIэхэм деж тыншу къыщытхуэщIэнущ дызыхуей фэтэрыр здэщыIэр. ГукъэкI ящIу зи уэрамхэм пасэм цIэ фIэзымыща пасэрей цIыхухэр икъусыкъужкIэ гугъу ехьагъэнущ.
Къалэн пыухыкIа ягъэзащIэм нэмыщI, уэрамхэм нэгъуэщI зы Iуэху щхьэпи ялэжь. Абыхэм зэрахьэ цIэхэм блэкIа зэман жыжьэ-хэм я тхыдэм и нэпкъыжьэ куэд ятелъщ, лъэпкъым къыхэкIа цIыху пэрытхэм я цIэхэр, я IуэхущIафэхэр къызэтрагъанэ, я щIыхьхэр ягъэлъапIэ, лъэпкъ лIакъуэ зэкIэлъыкIуэхэм ягу ирамыгъэхуу ахэр яхъумэ, къэхъу щIэблэщIэм щапхъэ яхуохъу. А псом и щIыIужкIи, уэрамхэр екIуу гъэщIэрэщIамэ, унэ дахэхэр тетмэ, ахэр зылъагъухэр ятхьэкъу.
Зэщхьу, зы жыпхъэм къигъэджэлам хуэдэу пасэм яухуа унэ ди щыхьэрым дэтхэм, пэж жыпIэнумэ, узыгъэгуфIэн теплъэ къекIу ябгъэдэлъкъым. Абы и щIыIужкIэ, а къалэ унэхэр иужь илъэсхэм нэхъри теплъаджэ ящIащ сатум игъэжэкъуа, нэпсеягъым ирихужьа ди цIыхухэм абыхэм къращIэкIа IуэхущIапIэ, сату щIыпIэ зэхуэмыдэхэми. НэгъуэщI къалэхэм (псалъэм папщIэ, Мэзкуу) ахэр щакъутэж, ауэ ди щыхьэрым жэщ-махуэ ямыIэу апхуэдэ лэжьыгъэхэр щокIуэкI, унэ къэс, пцIащхъуэ абгъуэу, зыгуэрхэр тращIыхь, пащIыхь, гуащIыхь.
Архитектурэ и лъэныкъуэкIэ Налшык и насып къызэримыкIам и мызакъуэу, пхужыIэнукъым абы и уэрамхэм зэрахьэ цIэхэми уи гур фIы пхуащIу. Абы и уэрамхэм я цIэхэм ятепщIыхьмэ, ар лъэпкъ нэхъ ину тIу щыпсэу республикэм и щыхьэру къызэрыпхуэщIэн щыIэкъым, ар Урысей къалэ пхыдзахэм къащхьэщыкIыу гу лъыптэркъым. Хэбгъэзыхьмэ, дэ я гугъу тщIыркъым совет лъэхъэнэхэм, хабзэ зэрыхъуауэ, псэукIэщIэм къигъэщIа псалъэхэу уэрам псоми абы щыгъуэ фIащахэм, къэралыгъуэм и щIыпIэ куэдым ахэр зэрыщызэтехуэу щытами гъэщIэгъуэн хэлъкъым. Ди щхьэкIэ гукъеуэ тщыхъур зыри къызэрымыкI, къалэн гуэри зымыгъэзащIэ, хэбгъэзыхьмэ, ди щIыпIэм зыкIи къемыпха хамэ псалъэ къызэрыгуэкIхэу ахэр зэрыщытхэрщ. Ди щыхьэрым и уэрамхэм (уэрамдэкIхэри хэту) яхэтщ мыпхуэдэ цIэхэр зезыхьэхэр: «Радужная», «Лиственный», «Луговая», «Грушевая», «Нижняя», «Поперечная», «Надречная», «Заречная», «Береговая», «Родниковый», «Набережная», «Зеленый», «Летняя», «Кизиловая», «Охотничья», «Чинарная», «Лесная», «Ореховая», «Сквозная», «Подгорная», «Степная», «Кузнечный», «Рудничная», «Самотечная». Налшык руда къыщыщIах щIыпIэ щыIауэ дэ дыщыгъуазэкъым, кIыщ цIэрыIуэ абы зэрыдэмытам и гугъу умыщIыххи. Къыздрахар, кърагъэкIы-ну зыхэтар нэхъ мыгурыIуэгъуэ дыдэр «самотечнэ» псалъэрщ, абы щежэхыр сытми, ар дэнэ деж къыщежьами щиухми зыщIыпIи щыгъэбелджылакъым. Дэ я гугъу тщIыркъым куэд щIауэ зэрахъуэкIын хуейуэ яIэщIэгъупщыкIа мыпхуэдэ уэрамыцIэхэм: «Коммунистическая», «Революционная», «Красная Армия», «Комсомольская», «Колхозная», «Совхозная», «Рабочая», «Крестьянская», «Пролетарская», «Милицейская», «Пионерская», «Краснопартизанская» жыхуиIэхэм.
Зы зэман, къалэ унафэщIхэм гукъэкI ящIри, уэрамыщIэхэм нарт эпосым и лIыхъужьхэм я цIэхэр фIащащ, цIыхухэм ахэр ягу ирихьащ, къащтащ, Нартан къуажэм пэгъунэгъуу къызэрагъэпэща хьэблэщIэми езэгъыу, екIуу «Iэдииху» фIащыгъащ. Зи жэрдэмыр дэ тхузэхэгъэкIакъым, ауэ а зэман дыдэм абыхэм яхэбжьэхъуащ укъэзыгъэуIэбжь, къызэремызэгъым гу лъумытэнкIэ Iэмал зимыIэ зы псалъэ — къалэм и уэрамхэм ящыщ зым абы щыгъуэ «НартыхукIэ» еджэу щIадзащ. Абы ар фIэзыщахэр е Хрущёвым и жьауэм щIэтащ, е гушыIэрейуэ щытагъэнщ, армыхъумэ, адыгэбзэкIи урысыбзэкIи ар жыпIэнуи птхынуи къыпхуегъэзэгъыркъым. Гъавэхэм, къэкIыгъэхэм, жыгхэм я цIэхэр ди уэрамхэм фIэтщу дыхуежьэмэ, ар зылъагъу ди хьэщIэхэмрэ ди гъунэгъухэмрэ къытщыдыхьэшхынщ, щIэнэкIалъэ дыкъащIынщ.
Уэрамхэм фIащын цIэ щымыIэ, къахуэмыгъуэт хуэдэ, щыхьэрым и тетхэм зы уэрамым и цIэм бжыгъэ зыбжанэ пагъэувэрти, Iуэхур тыншу зэфIагъэкIырт. Ди къалэм и уэрамхэм ящыщ зым зэгуэр «Линие» фIащати, е цIэ къахуэмыгъуэтарэ, е гугъу зрамыгъэхьмэ нэхъ къащ-та, нэгъуэщI хэкIыпIэ къахуэмы-
гъуэтарэ — къыкIэлъыкIуэ уэрамхэми «ЕтIуанэ линиекIэ», «Ещанэ линиекIэ» еджэу щIадзащ. Нэхъ телъыджэжщ «Промпроезд» уэрамым и щхьэ кърикIуар — яухуэ уэрамыщIэхэм цIэ къыхуамыгъуэтурэ ар 24-м нахусащ. Куэд щIауэ а хьэблэм дэ дыдыхьэжакъым, ауэ, IуэрыIуэтэжу зэрызэхэтхамкIэ, иджыблагъэ абыхэм ящыщ зыкъомым цIэ гуэрхэр къыхуагъуэтащ.
Ди щыхьэрыр урыс къалэхэм зыкIи къазэрыщхьэщымыкIыр нэгъуэщI зы Iуэхуми белджылы къыпщещI. Е зэрымыщIэкIэ яIэщIэщIауэ, е щыуэу яIэщIэкIауэ уэрамхэм я цIэхэм ди бзэхэмкIэ зытетха яхэплъагъуэркъым, ахэр псори зэрытхар урысыбзэкIэщ. Абы щыгъуэми дэ дылъэпкъ республикэщ, конституцэ диIэщ, абы итхащ, щыгъэбыдащ Iуэху иризетхьэну, щызекIуэну ди лъахэм къэралыбзищ зэриIэр — адыгэбзэр, балъкъэрыбзэр, урысыбзэр. Ауэ гурыIуэгъуащэу щыткъым хэкум щыпсэу лъэпкъитIым я бзэхэм я къалэнри зым щIигъэзащIэр, конституцэм итхар икъутэну зи пщэ дэзылъхьэжар. Къэзан и уэрам псоми я цIэхэр бзищкIэ тетхащ — тэтэрыбзэкIэ, урысыбзэкIэ, инджылызыбзэкIэ, абы щхьэкIи ахэр зыми игъэкъуаншэркъым. Ар дэнэ къэна, илъэс зытIущ ипэкIэ телевизорым къигъэлъэгъуащ Поволжьем щыпсэу зы нэмыцэ къуажэ. Абы и уэрамхэм, IуэхущIапIэхэм зэреджэхэр нэмыцэбзэ закъуэщ зэрытхар. Белоруссием ис зы журт къуажэм теухуауэ иджыблагъэ телевизоркIэ къагъэлъэгъуа нэтыным идиш фIэкIа, нэгъуэщIыбзэ къыщыгъэсэбэпакъым.
Ди республикэм и къалэхэм, къуажэхэм, псыхэм я цIэхэр зыгъэлъагъуэ дамыгъэхэм зэрытетхар урысыбзэкIэщ. Пэжщ, хэт и фIыгъэми тщIэркъым, ауэ сыщыгъуазэщ зы къуажэм — Псыхъурейм — и дыхьэпIэм деж гъэщIэрэщIауэ щыт мывэм а жылэм и цIэр адыгэбзэ къабзэкIэ зэрытетхам. Ауэ си къуажэм тетыр «с. Арик» жиIэущ. КъытфIэмыIуэху, къыдгурымыIуафэ зытедгъауэ щхьэкIэ, лъэпкъыбзэм и къалэныр зэримыгъэзащIэм мащIэ-мащIэурэ абы и лъэр щIех, лъэпкъ щIыхьыр егъэлъахъшэ, абы и цIыхухэм я бзэм пщIэ хуамыщIыж мэхъу, анэдэлъхубзэм и пщэдейр зэрыхэплъэгъуэми ар и зы нэщэнэщ.
Дэтхэнэ лъэпкъри яужь итщ и цIыху пэрытхэм, хэкум, къыдалъхуахэм гурэ псэкIэ яхуэлэжьахэм я цIэ лъапIэхэр зэрахъумэным, къащIэтаджэ щIэблэщIэм ахэр ягу зэрырамыгъэхуным. Абы и Iэмал хъарзынэщ апхуэдэ щIыхь зыхуэфащэхэм я цIэхэр къуажэ, къалэ уэрамхэм, еджапIэхэм фIэщы-ныр. Ди республикэм щыпсэу лъэпкъ нэхъ инитIым — адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ — апхуэдэпщIэ къэзылэжьахэр гъунэжу яIэщ, ди уэрамхэм абыхэм я цIэхэр зэрахьэмэ куэдкIэ нэхъыфIщ, «Радужная», «Надречная» псалъэхэр къэдгъэсэбэп нэхърэ.
Къалэ уэрамхэм лъахэм зыкIи къемыпха цIэхэр щыфIащым ди нэхъыжьхэм яIэщIэщIа щыуагъэхэр дгъэзэкIуэжыныр игъуэ хъуащ, блэмыкIамэ. Ар пщIэныр зэрымытыншри дэ къыдгуроIуэ, ауэ а Iуэхур нэсу зэфIэзыхын гуп къалэ тхьэмадэм и деж къыщызэгъэпэщауэ, ахэр лэжьыныр абы и пщэ дэлъхьэн хуейщ. ИджыкIэ пыухыкIауэ я цIэ къидмыIуэми, зи цIэ къалэ уэрамхэм фIэщыпхъэ куэд лъэпкъитIым яIэщ. Мы дызытепсэлъыхь Iуэхур тэмэму зэфIэдгъэкIмэ, пэжыр зэфIэдгъэувэжу, ди щхьэм пщIэ хуэтщIыжу аркъудейщ. Абы щхьэкIи дэ хабзэкъути дыхъунукъым, зыми зыкIи дигъэкъуэншэнукъым.
ПЭЖ Андемыркъан.
