Тыркум къыщыхъур сыт?
«Тыркум къыщыхъур сыт?» — жаIэри, си ныбжьэгъухэр къызоупщI. Сэри ар фIы дыдэу сщIэуэ аракъым, ауэ нэхъ къызгурыIуэ къафIощI, абы сыщыпсэуащи. Аращи, зыгуэр яжесIэн хуей мэхъури: «УщIэгузэвэн щыIэкъым. Мыр «хьэрып гъатхэ» жыхуаIэхэм ебгъэщхь хъунукъым», — яжызоIэ. Тыркур, тIэкIу елъэшауэ-ещIэкъуауэми, илъэс тхущI лъандэрэ демократием тетщ. Абы цIыхубэр, псом хуэмыдэу иужьрей илъэсипщІым, нэхъ къарууфIэ щыхъуащ, щыхуэмейм деж властыр зэрихъуэкIыфу. Аращи, нобэ Тыркум щекIуэкIыр зэбгъэщхь хъунур европей къэралхэм, Америкэм къыщыхъу-къыщыщIэхэращ. Иужьрей илъэсипщIым къриубыдэу уи фIэщ пхуэмыщIын гъэщIэгъуэн куэд зыхузэфIэкIа, къэралыгъуэм илъэс тхущІ гъуэгуанэ къезыгъэкІуа «Парт хужьым» (Эрдогъан зи тхьэмадэм), демократие гъуэгукIэ зэрыпэмылъэщынур къызыгурыIуауэ къапэщытхэм (оппозицэм), «дытемыкIуэфми, тедмыгъэкIыфыпэми, тIэкIу тедмыгъэкIуэтыфыну пIэрэ, къэблэгъа хэхыныгъэхэм мащIэ фIэкI къыщимыхьыфыну и цIэр дымыгъэулъиифыну пIэрэ?» жаIэри, псыежэх мащIэр къагъэутхъуэн я гугъэу, зыкъаIэтауэ аращ. Жыг 12 зы хадэм ирахыу нэгъуэщI зыгъэпсэхупIэм зэрагъэIэпхъуар лъабжьэ зимыIэ щхьэусыгъуэ махэщ. Мыгувэу бэяужынщ, ипкъ иувэжынщ.
Абы нэхъ куэд яжесIэну хэсщIыкIышхуэ щыIэтэкъыми, сызэрыхущIыхьэкIэ, тырку телевиденэ канал зыбжанэм сеплъащ, къатхэм седэIуащ, газетхэм сыхэджыхьащ, Тырку республикэр зэраухуэрэ абы щызекIуэ политикэр тIэкIу си нэгум къыщIэзгъэувэжри, а псомкIэ ди щІэджыкIакІуэхэм садэгуашэмэ хъуну къэслъытащ
Щхьэусыгъуэр зыхуэдэр
Истамбыл зы утыку цІэрыІуэ щыІэщ «Таксим»-кIэ еджэу. Истамбыл кІуауэ абы зыщызымыплъыхьа щыІэу къыщІэкІынкъым, а щІыпІэр апхуэдизкІэ гъуэгу зэхэкІыпІэу, цІыхубэ зекІуапІэу щытщи. Абы къыхэкІкІэ, зыкъэзыгъэлъэгъуэн зыфІэфІ дэтхэнэ зы гупри хущІокъу абдежым пэкІу щригъэкІуэкІыну. Ауэ пэкІу ящІыхукІэ гъуэгухэр, ІуэхущІапІэхэр зэхуащІын хуей мэхъури, цІыху куэдым, экономикэм, бизнесым зэран хуохъу, зэтракъутэхэм я гугъу умыщIыххи. Абы къыхэкІкІэ абдежым цIыхухэр щызэхуэсыну хуейкъым тетыгъуэр зыІыгъхэр. ГуащІэрыпсэухэм я махуэу ябж накъыгъэм и 1-м Таксимым пэкІу щащІыну зоныкъуэкъухэр, ауэ ари хуадэркъым. 1977 гъэм ирагъэкIуэкIа зэхуэсым нэрыбгэ 30 нэхъыбэ хэкІуэдауэ щытащ. Абы лъандэрэ япэу а утыкум пэкІу щезыгъэщІар Эрдогъанщ. Ауэ мы гъэм абдежым щащI щIыщIагъ машинэ гъуэгухэр, аращ пэкІу къызэзыгъэпэщыну зи мурадхэм ар щIыхуамыдар. Эрдогъан къызыхэкІа партым и тхьэмадэу щыта Эрбакан, Таксим утыкум мэжджытышхуэ щригъэщІыну жиІэгъати, абыи зэдауэшхуэ къыхэкІат. Иджы Эрдогъан а утыкум нэгъуэщІ зы проектышхуэ хурегъэщІ, Іуэхугъуищ хэту. Япэрейр: иджыпсту машинэ щызэблэж гъуэгухэр щІы щІагъым щІегъэхьэри, щІыгур лъэс зекІуапІэу зэрегъэпэщ. А лэжьыгъэр йокІуэкІыр, зэм зы лъэныкъуэр, зэм адрейр зэхуащІурэ. Мис абы хэт лъэс гъуэгур нэхъ бгъуэ ящІын папщІэ, паркым и бгъум Іут жыг 12 хуэдизыр къыхахри, нэгъуэщІ паркым ягъэІэпхъуащ. ЦIыхухэм ар къазэрыгурыIуар Эрбакан иригъэщIыну жиIа мэжджытыр яухуэн щIадзэн папщIэ жыгхэр ираупщIыкIыущ. А проектышхуэм и етІуанэрей Iуэхугъуэу зыкъэзыІэтахэм ямыдэр, лъэс зекІуапІэ ящІ утыкум къыбгъэдэт паркым щащІыну я мурадхэрщ. А паркыр здэщытым деж зы унэшхуэ нэхъапэм итат, 1780 гъэм ящІауэ. Ар 1930 гъэхэм якъутэжащ. Эрдогъан хуейщ пасэрей унэ дахэу абы итам ещхьыркъабзэ абдежым щригъэщІыжу и зы бгъур къалэ музейуэ, адрейр щапІэ-щэхуапІэу, и кур парк дахэу, дыхьэпІэ-дэкІыпІэхэр иІэу, иригъэщIыну. Ещанэ проектыр мыращ: абы зы щэнхабзэ IуэхущIапIэ къыбгъэдэтщ, фІыуэ егупсысауэ ямыщІауэ, тIасхъэу, тэмэму къамыгъэсэбэпыфу, илъэс зыбжанэ хъуауэ зэхуэщІауэ. Эрдогъан хуейщ ар ирихыу, абы и пІэкІэ оперэмрэ театрымрэ я унэшхуэ иухуэну.
Эрдогъан апхуэдэхэр ирагъэщІыну хуейкъым пэщытхэм, тетыгъуэшхуэр зыфІэкІуэдахэм. ЩІыхуэмейм щхьэусыгъуитІ иІэщ. Зы гупым жаІэ Эрдогъан светскэ къэралыгъуэм ислъамыр япэ щригъэщу, оперэ, театр хуэдэхэр фІэмыфІыу. НэгъуэщІхэм ар я фІэщ хъуркъым, ауэ, Эрдогъан апхуэдэ ІуэхуфІ ищІэу щытмэ, нэхъ лъэщ зэрыхъунум йогупсысхэри, ахэри зыкъэзыIэтахэм ядожьу.
Ипэ махуэм цІыхубэм зыкъаІэтащ, «ди паркыр едгъэкъутэнукъым, сыт щыгъуи зыхуейр зыщІэ, дызэрыпсэуну щІыкІэм къыхэпсэлъыхь премьер-министр дыхуейкъым», жаІэри. ЖаІэ къудейм къыщымынэу, гъуэгуи, тыкуэни, банки зэтракъутэу щІадзащ. Полицэм ар идэ хъунутэкъыми, зэбгрихуну яхыхьащ, псыи гъуэзи ятрикIащ. Полицэм апхуэдэу зэрищІам, Эрдогъан къикІуэтын дэнэ къэна, зэрытригъэчыныхьым цІыхухэр къигъэетащ.
Иужьрей махуэхэм Тыркум къыщыхъу-къыщыщIэхэр къыбгурыIуэн папщIэ тIэкIу узэIэбэкIыжын хуейщ.
Лъэпкъ куэд щыпсэу Уэсмэн империер зэхуагуэшын гухэлъкIэ биидзэхэр къыщебгъэрыкIуэм, лъэпкъ псори зэгъусэу япэщIэуват абыхэм. Арат зэрыхъун хуеяри. Ауэ абы и ужькIэ Тырку республикэр щаухуэм щыгъуэ, шовинистхэм къэралыгъуэщIэр гъуэгу пхэнж трагъэхьащ.
ГурыщIэр гум щагъэтIыгъуэу, щхьэм щапсыхьу щыхэта ипэрей илъэсхэр къэдгъэнэнщи, Тырку республикэм хуэкIуэ гъуэгуанэм и япэ бэнэныгъэ лъэбакъуэр щачауэ ябжыр, Мустэфа Кемал кхъухьжьейкIэ (е кхъуафэшхуэкIэ) щэхуу Истамбыл ирагъэкIыу Самсун щагъэкIуа махуэращ (19.05.1919 гъэ). РеспубликэщIэм и мафIэу а махуэм Анадолэм къыщызэщIагъэнар, абы щыпсэу лъэпкъ псоми къызэдыщIагъэстурэ ирагъэфIэкIуат. 1920 гъэм и жэпуэгъуэ мазэм и 29-нэ махуэм Тырку щIыналъэм и лъэпкъ лIыкIуэ хасэр — Меджлисыр къызэрагъэпэщри, абы и унафэм щIэтурэ ирагъэкIуэкIа щхьэхуитыныгъэ зауэр текIуэныгъэкIэ яухщ, бийхэр хэгъуэгум ирахури, 1923 гъэм и мэлыжьыхь мазэм и 23-нэ махуэм Тырку республикэр яухуащ. АпщIондэху адыгэр а Iуэхум, адрей лъэпкъхэми ялейуэ жыджэру хэмытамэ, зыми зыкIи къыкIэрыхуакъым. Абы и щыхьэту ди нэхъыжьхэм жаIэгъар стхыжауэ щытами, иджыри зэ фигу къэзгъэкIыжынщ: «Эшрэф (къэралым и щэху зыщIэ убых щIалэр) мыхъуамэ тырку щхьэхуитыныгъэ зауэр щIадзэфынутэкъым, Черкес Этем (алыджыдзэр зэтезыгъэувыIа абрэджыдзэ зэхэзыша шапсыгъ щIалэр) мыхъуамэ къагъэхъеифынутэкъым, Рауф Орбай (Ататюрк и ныбжьэгъу хыдзэпщ абазэ щIалэр) мыхъуамэ Этем къагъэдэIуэфынутэкъым».
Тырку шовинистхэм, абыхэм я IупэфIэгъухэм, хэгъуэгур зэвыпIэ имытыж хъуа нэужь, «сыту и махуэ, сытыркущ жызыIэм!» жаIэжащ. А псалъэр уафи щIылъи, губгъуи мэзи, дэтхэнэ зы щIыпIи тратхащ. Ар иримыкъуу, тыркубзэ зымыщIэ мытыркухэм паубыдащ тыркубзэкIэ псэлъэну, зи анэдэлъхубзэкIэ псалъэм хуэмыпшынын тезырышхуэ (вы уасэм нэсу) тралъхьащ. АбыкIэ мытырку лъэпкъхэр ягъэтхьэусыхащ, зыдэтхьэусыхэн щIыпIэ ямыIэу, хэт етхьэусыхылIэми езыхэр къуаншэу къыщIрагъэдзу.
КIэщIу жытIэнщи, лъэпкъ куэд щыпсэуа Уэсмэн къэралыгъуэм и щIы кIапэ иджырей Тырку щIыналъэм тырку фIэкIа нэгъуэщI лъэпкъ щымыпсэууэ жаIащ, щыпсэу псори тырку ящIыну яужь итащ баштекъузэкIэ, зэзэмызэ нэхъ ткIийуэ, зэзэмызи нэхъ щабэу. А политикэр езыгъэкIуэкIхэми ящIэрт ар зэрымыпэжыр. Ауэ апхуэдэу ящIмэ, адрейхэм я анэдэлъхубзэр щагъэгъупщэн, псори тырку ящIын къафIэщIащ. И кIуэрабгъу емыплъу, псыежэхыр къызэщIагъэкIуэн я гугъащ. Дауи, ар щыуагъэшхуэт, псыежэхыр псыдэжей пхуэщIынутэкъым.
Шовинистхэм я фIэфIыр официальнэ политикэ зыхуэхъуа къэралым а Iуэхур илъэс пщIейкIэ иригъэкIуэкIами, гуащIэу иIэр абы тригъэкIуэдами, зыхуейр къехъулIакъым. Пэжщ, къыдэхъуаи щыIэщ: зи цIыхущхьэ бжыгъэр мащIэу икIи хэпхъауэ псэу лъэпкъхэр (адыгэхэм хуэдэу) игъэкIуэдыфащ, я бзэр ящигъэгъупщэри, абы ящыщхэр зыхуигъэлIыщIащ, зыхуигъэзэуащ, ящытхъуурэ, едэхащIэурэ. Ауэ, курдхэм хуэдэу, зи цIыху бжыгъэ нэхъ куэдхэр, зы щIыпIэ щызэхэсхэр, къэмыIэпхъуауэ я хэкум исыжхэр игъэкIуэдыфакъым, сыт ищIами. Адыгэхэм хуэдэу, лъэпкъыжь дыдэхэри, сыт хуэдизкIэ икъухьауэ щытми, хуэгъэкIуэдыпакъым. Тырку шовинистхэм я политикэр цIыхугъэми, динми, социализм идеологиеми къезэгъыххэртэкъым. Дауи, лъэщыгъэкIэ дахагъэ пхуэухуэнукъым, ем фIы къыпэкIуэнукъым.
Ар къагурымыIуэу аратэкъым, ауэ зыгуэр жызыIэфынухэр, цIыхубэр къэзы-гъэдэIуэфынухэр мащIэт е официальнэ идеологием пэлъэщыртэкъым, дзэм щышынэрти. ЖызыIэну тегушхуахэр ягъэкIуэдащ (Озал Тургут, Битлис Эшреф-пэщэм хуэдэу) е зыгуэрурэ трагъэкIащ (Йылмаз Мэсхьуд).
Япэрейуэ Эрдогъан зи тхьэмадэ «Парт хужьым» абы теухуауэ политикэ хэха зыхуигъэувыжащ, «хэту, сыту щытми, къагъэщIар фIыуэ лъагъупхъэщ къэзыгъэщIам и хьэтыркIэ» жиIэри. Ар цIыхубэми яригъэдэфри, властыр зыIэригъэхьащ, европэ къэрал зэгухьахэм яхыхьэну къалэн зыхуагъэувыжари зыхуигъэщхьэпэурэ, къэралыгъуэ зызыужьахэм хуэдэ хъун зэрыхуейр щхьэусыгъуэ ищIурэ, къэрал хабзэхэр мымащIэу зэрихъуэкIащ, дзэри и Iуэху зыхэмылъым и бэлагъ химыIуну, и къалэныр нэхъыфIу зэригъэзэщIэным зыхуигъэпсын фIэкIа зыми хэмыхьэну къригъэувэлIащ. Революцэ къэмыхъуу ар зыми хузэфIэкIыну я гугъатэкъым. Пэжщ, Эрдогъан хузэфIэкIар революцэ хуэдэт. Къэралым лъабжьэ, официальнэ идеологие хуащIу щыта шовинист гупсысэр пхъуэжыныр, щIыналъэм лъэпкъ куэд зэрыщыпсэур, абыхэм я бзэкIэ лажьэ радио, телевиденэ, еджапIэ, газет, журнал, тхылъ къыдагъэкIыну хуитыныгъэ етын зэрыхуейр къэрал пкъыгъуэхэми цIыхубэми ебгъэдэныр Iуэху къызэрыгуэкIкъым.
Эрдогъан ар фIыуэ къыгурыIуэри, и политикэр абы тригъэпсыхьащ. Дэ лъэпкъ Iуэхур щапхъэу къэтщта мыхъумэ, лъэпкъ закъуэракъым Эрдогъан зыхуэупсар, дин зэхуэмыдэ зиIэхэри игъэтыншащ абы, иджыри щIапхъэ куэд щыIэ пэтми. Дуней экономикэр зэвыпIэ иуварэ пэт, Тыркум и экономикэм зыкъригъэIэтащ. Университет зыдэмыт къалэ къигъэнакъым, сымаджэщ, еджапIэ, кхъухьлъэтапIэ, мафIэгу хуабжьхэр, гъуэгу дахэ куэд иригъэщIащ. Илъэс хэхъуэу зы нэрыбгэм хуэзэр дол- лар 3500-рэ хуэдизу щытар, 13500-м щІигъу ищIащ. Экономикэ и лъэныкъуэкIэ иужьрей илъэсипщIым къриубыдэу Тыркум зэрызиужьар псоми ящIэ, кIуэр-къэкIуэжхэми я нэрылъагъущ.
Дауи, абы ищIэхэр зигу иримыхьи щыIэщ. Адрей лъэпкъхэм хуитыныгъэ зэрыритым, муслъымэн дин зезыхьэну зыфIэфIхэр зэрытригъэгушхуэм къыщыщIэдзауэ, тутыным, фадэм зэрыпэувым щыщIэкIыжу. Псом хуэмыдэу арэзыкъым иджыри къэс яIа тетыгъуэшхуэр зыфIэкIуэдахэр, абыхэм я IупэфIэгъухэр. Тырку шовинистхэми ялъагъу хъуркъым Эрдогъани абы и партри. Революционерхэми я гуапэкъым, ахэр дэрат зыщIэн хуеяр, жаIэри. Тыркур зэрефІакІуэр, ар зи ІэдакъэщІэкІ Эрдогъэн зыфІэмыфІ хамэ къэрал куэди щымыІэнкІэ Iэмал иІэкъым. Ахэри я Iэ зэтедзауэ щыскъым.
А псом я щIыIужкIэ, езы Эрдогъан и цIыху щIыкIэм, и зыщIыкIэм, и зекIуэкIэм, и псэлъэкIэм къыхэкIыу, абы зигу ебгъэ куэди щыIэщ, зигу ирихьхэм нэхърэ мынэхъ мащIэу. Ар сыт жыпIэмэ, къуажэ щIалэ гурбияныжь хуэдэу зэрызекIуэр, къыпэщытхэм ял зыгъэузын псалъэ дыдж зэрыжиIэр, езым зыри къыпэмылъэщыжын хуэдэу, зыхуейр ищIэфыну къызэрыщыхъур. Властри мылъкущ. Мылъкум цIыхур зэрыщигъэкIым хуэдэу, властми ущегъэкI, уегъэпагэ, уегъэплъэхъу. Абы къыхэкIкIэ къэрал куэдым хабзэу ягъэувыр зы партым и тхьэмадэр, президентыр, премьер-министрыр тIуэрэ-щэрэ фIэкIа хэпхыж мыхъуну. Ар Эрдогъан езыми зыхуигъэувыжат, зыми иримыгъэза пэтрэ. Иджыри абы тет хуэдэщ, ауэ нэгъуэщI зы щIыкIэ къыхуигъуэтурэ властыр имыутIыпщмэ, нэхъ къищтэну зэрыщытри наIуэщ.
Тыркум къыщыхъу-къыщыщIэхэм нэгъуэщI зы Iуэхугъуи утыкум къралъхьэ. 1980 гъэм властыр дзэм иубыда нэужь, щIалэгъуалэр политикэм пэжыжьэ зэрищIын Iуэху зэрихьащ. Абы тету пщIымэ, щIэлэгъуалэр политикэ Iуэху хэтын, ижьуи сэмэгууи щытын хуейкъым, еджэнумэ — еджэн, лэжьэнумэ — лэжьэн, езым и щхьэ Iуэху зэрихуэжын хуей мыхъумэ. Апхуэдэ политикэм щIапIыкIащ щIэблэр. Ауэ цIыхур Iэмэпсымэкъым, машинэкъым, къэкIыгъэкъым, абы акъыл иIэщ, мэгупсысэ, йоджэ, дунейр зрегъэлъагъу. Псом хуэмыдэу иужьрей илъэсхэм дуней псор зэщIэзыубыда технологием, интернетым иджы сабийр и адэ-анэми, къэралми къыхуагъэнэжыркъым зэрыхуейуэ япIыну.
ИщI-бгъущI гъэхэм къэхъуауэ, иджы зыкъэзыIэта щIалэгъуалэр япэрейхэм хуэдэкъым. Япэрейхэр зы парт е фракцэ гуэрым хэтти, абы зыкъыщагъэлъэгъуэфт, щIыхь къыщыхуащIт, зы «гурыщIэ лъапIэ» яIэт, абы хуэзауэмэ, хуэбанэмэ тхъэгъуэ халъагъуэрт. Иджырей ныбжьыщIэхэм апхуэдэ Iэмал яIэкъым. ФIыуэ еджэми, IэнатIэфI яIэми ирикъуркъым. КъызэрымыкIуэу зыкъыщагъэлъэгъуэн, цIэрыIуэ зэрызащIын щхьэусыгъуэ къалъыхъуэ. Паркым щитIысыкIахэр ахэращ, абыхэм я къуагъым зыкъуэзыгъапщкIуэхэр нэгъуэщIщ.
Жыг 12 зэрагъэIэпхъуар зырикIт, ауэ ар фалъэм изыбзэ хъуа псыр къыщхьэщызыгъэж я иужьрей ткIуэпс хуэдэт, полицэр тIэкIу ткIииIуэу зэрапыкъуэкIари хэтыжу. И пэщIэдзэм деж, ткIуэпсым уае хэзыщIыхьын хуэдэу къежьа Iэуэлъауэр, тетыгъуэр зыIыгъхэм пэщIэт парт гуэрхэм зыхуагъэщхьэпэн я гугъами, зыми ящымыщ щIалэгъуалэм ар ядакъым. Iуэхур къезыгъэжьар езыхэрати, езыхэм зыкъагъэлъэгъуэну хуейт. Зыкъагъэлъэгъуащ зауэ-банэу, къапыщIэхуэр зэхакъутэрэ зэтрагъэсхьэжу. Жыг 12-м къыщхьэщыж хуэдэу къежьа Iуэхум зы фIы гуэр къыпэкIуэну щытмэ, лъэщыгъэм, зауэ-банэм, зэтекъутэм ахэр егъэкIуэдыжьыр. Абы къыхэкIкIэ, апхуэдэ зауэ-банэм куэд икIуфынукъым.
Адыгэр а псом дызэрыхущытыпхъэр
АдыгэхэмкIэ зыкъэдгъэзэнщи, дэгъуэ куэд зэрыдиIэм хуэдэу, ди жагъуэ зэрыхъунщи, дагъуэ куэди диIэщ. Абыхэм ящыщ зыр, тщIам демыплъу, зыщIам елъытауэ абы уасэ зэрыхуэтщIырщ. Псалъэр пэжрэ мыпэжрэ, Iуэхур захуэрэ мызахуэрэ зэхэдмыгъэкIыу, ар жызыIам, зыщIам доплъ. Пэжщ, жызыIам, зыщIам пщIэ имыIэу жысIэркъым, ауэ жыIа, щIа хъуари тлъагъун, абыи хуэфащэ уасэ хуэтщIын хуейуэ си гугъэщ.
Нобэ дэ адыгэм Эрдогъан къытхуищIам хуэдэ къытхуэзыщIа Тырку Республикэр зэраухуэрэ къахэкIакъым. Дызэрыадыгэр щамыдэ лъэхъэнэм дыкъикIри, нобэ къэрал еджапIэхэм адыгэбзэкIэ дыщеджэф, радио, телевиденэхэм адыгэбзэкIэ дыкъыщыпсэлъэф дыхъуащ. ТхузэфIэкIмэ, радио, телевиденэ, уней еджапIэ дыухуэфыным дынос.
Эрдогъан ди щыгъуэ махуэр къызэрыддиIыгъам, визэншэу хэхэс адыгэр тыншу Хэкужьым къэкIуэф, дызэкIэлъыкIуэф зэрищIам и закъуэми ину щIыхь хуэфащэт. Ахэр щIыжысIэр, зы Iуэхугъуэм уасэ щыхуэтщIынум деж, щапхъэу диIэн хуейхэр къыхэзгъэщыну аращ. Абыхэм я нэхъыщхьэу щыІэр тІущ: зыр, дунейм къыщащта — мамырыгъэмрэ демократиемрэщ, адрейр — «абы дэ адыгэхэм сыт къытхуихьыну пIэрэ?» бгъэдыхьэкIэращ. «Лъэпкъымрэ хэкумрэ зэрыгъуэтыжынымкІэ, ди бзэ, ди хабзэ тхъумэжынымкІэ и фІагъ къыдэкIыну, хьэмэрэ и ягъэ къэкІуэну?» упщIэращ нэхъыщхьэу щытын хуейр. Ди гупсысэр, ди Iуэху еплъыкIэр абы тедмыухуэмэ, гугъу дехьынущ.
Адыгэм щIагъуэ гу лъыдмытэу диIэ дагъуэ инхэм ящыщ зыщ, тхуэфащэр тхуэфащэу зэрыдмыщIэжыр, ар гурэ псэкIэ зэрызыхэдмыщIэр икIи ар зыIэрыдгъэхьэн щхьэкIэ зэрыхуэфащэу дызэрыщIэмылъэIур, дызэрыщIэмыбэныр. Аддэ ижь лъандэрэ драгъэсащ «къызэт» жыдмыIэфу, къыдатым зедгъэзэгъыфу. Адыгэ хабзэр щызекIуэу щыта лъэхъэнэхэм ар щыхъуу къыщIэкIынт, адэ-анэр, нэхъыжьхэр егупсысырт быным, нэхъыщIэм, зимыIэм хуэщIэн хуейм, икIи, Iэмал зэриIэкIэ, хэти зыхуей хуагъазэрт езыхэр къыщIамыгъэлъэIуу. Ауэ адыгэ хабзэр зекIуэжыркъым куэд щIауэ. Иджы дунейм щызекIуэ хабзэр зытещIыхьар «сабийр мыгъуэгмэ, быдзышэ иратыркъым», псалъэжьырщ. Дауи, жытIэнур, щыжытIэнур, зыжетIэнур икIи жыIэкIэр фIыуэ тщIэн хуейщ.
ХЪУАЖЬ Фахьри.
