ДызэгурымыIуэныр ди пщIыхьэпIи къыхэхуэ хъунукъым
Илъэси 150-м щIигъуауэ адыгэхэр мелуан бжыгъэкIэ Тыркум щопсэу. «Зытхъумэжыфа, дызыхэс лъэпкъым дыхэмышыпсыхьыжу? Урысеймрэ Тыркумрэ я зэхущытыкIэр сыткIэ къыджьэхэуэрэ адыгэхэм?», — аращ нобэ нэхъ дызыгъэ-пIейтейр.
Адыгэм нобэ и дунейм, Тыркум щыIэ Адыгэ Хасэхэм я зэгухьэныгъэ «КАФФЕД»-мрэ Дунейпсо Адыгэ Хасэм-рэ я зэхущытыкIэм теухуауэ допсалъэ юрист цIэрыIуэ, тхакIуэ, усакIуэ, лъэпкъ узэщIакIуэ Тумэ Рэхьми.
— Рэхьми, хэхэс адыгэхэм я гупэр хэкумкIэ гъэзауэ псэун папщIэ куэд зылэжьа нэхъыжьыфIхэм уащыщщ. Дауэ уеплъ-рэ, Тыркум щыпсэу ди лъэпкъэгъухэр зыхэсхэм яхэмышыпсыхьын папщIэ, адыгэ зэгухьэныгъэхэм сыт ялэжьыпхъэ?
— Псом япэрауэ, Тыркум щыпсэу адыгэ-хэм ящIэн хуейщ я тхыдэр: дэнэ щIыпIэ къикIами, къыщIикIам и щхьэусыгъуэри. Хэкум къинахэмрэ дэрэ ди гупсысэкIэкIи, дуней тетыкIэкIи дызэтехуэу зэрыщытар, зы лъэпкъыу дыкъызэрынэжар тщыгъупщэ хъунукъым. «Сэ сыадыгэщ, Кавказращ си хэкур» жызыIэм и адыгагъэр щIыIэщIэмыхуар аращ — ди бзэр, ди хабзэр, ди гъыбзэр дгъэкIуэдатэкъыми.
— Апхуэдиз зэман лъандэрэ Хэкужьым пэIэщIэу псэуа ди лъэпкъэгъухэм яхэтащ абы хуэгущIыIэ, ягъэзэжми хуитыныгъэ ямыгъуэтыну къызыщыхъу. Иужьрей лъэхъэнэм Урысеймрэ Тыркумрэ зэныбжьэгъу зэрыхъуам къыхэкIкIэ, хэхэсымрэ хэкурысымрэ нэхъ зэрыщIэ, зэкIэлъыкIуэ ящIащи, хэхэсхэр дяпэкIэ хэкумкIэ нэхъ еIэну къыпщыхъурэ?
— 1965 гъэ лъандэрэ хэкум зыгъэзэжхэм я Iуэхур къызэрекIуэкIам, абы хэхэсхэр зэрыхущытар си нэгу щIэкIауэ фIыуэ сыщыгъуазэщ. Хасэм политикэшхуэ хэлът: «Кавказ» цIэр къэфщтэнукъым, хэку хъыбар-хэм фытепсэлъыхьынукъым. Политикэ Iуэху зевмыхьэ, фыкъафэ, фыджэгу, фыщыс, фыуэршэр», — къыджаIэт. Уеблэмэ, сэ езыр 1972 гъэм Хэкужьым сыщыIауэ щызгъэзэжам, ди къуажэр зэзгъэлъэгъуащ, благъэхэр, ныбжьэгъухэр зэхуэсри, сагъэлъэпIащ жысIэу зэрахуэсIуэтэжар куэдым я гуапэ хъуатэкъым. «Апхуэдиз ахъшэ тебгъэкIуадэу, коммунист хъуа жылэм ущIэкIуар сыт?», — жаIэрт лIыжьхэм. Совет Союзыр щылъэлъэжым ди цIыхухэр УрысеймкIэ, ХэкужьымкIэ нэхъ еплъэкI хъуащ. Урысеймрэ Тыркумрэ зэныбжьэгъу хъуащи, Хэкужьым дыIэпхъуэжынымкIэ дэри ар къытщхьэпэну къызолъытэ.
— НобэкIэ «КАФФЕД»-мрэ ДАХ-рэ я зэхущытыкIэр щIагъуэкъым. Дунейпсо Адыгэ Хасэр хэхэсхэм тэмэму къащхьэщыжыркъым, илэжьыпхъэ куэд къонэ жеIэ «КАФФЕД»-м. Мыпхуэдэ зэгурымыIуэныгъэр лъэпкъым дежкIэ, дауи, зэранщ. Сыт къыджепIэн абы теухуауэ?
— Дунейпсо Адыгэ Хасэр Урысей Федерацэм и хабзэм тету яухуащ. ДАХ-м и лэжьэкIэр дэ дызэсам хуэдэкъыми, зэми гугъуу, зэми тыншу къытщохъу. Ауэ, дауэ щытми, «КАФФЕД»-р ДАХ-м къыхэмыкIыжмэ нэхъыфIщ. Абы къыдэкIуэуи къыхэзгъэщынут: ДАХ-м демократыгъэ зэрызыхилъхьэным хущIэкъун, гупсысэ дахэ, куу зэрихьэу, тыншу лажьэу щытын хуейщ. Армырмэ, дызэгурыIуэнукъым.
ФщIэн папщIэ: Тумэ Рэхьми 1941 гъэм Тыркум и Мараш къалэм хиубыдэ Гёксун щIыналъэм и Къаншыуей къуажэм къыщалъхуащ. 1967 гъэм абы къиухащ Истамбыл университетым юриспруденцэмкIэ и къудамэр. 1961, 1979, 1984, 2005 — 2007 гъэхэм ар и тхьэмадэу щытащ Истамбыл и Багъларбашы хьэблэм щыIэ Адыгэ Хасэм. Кавказым, лъэпкъ щэнхабзэм теухуа конференц куэдым хэтащ, адыгэхэр къызытекIам, Кавказым къызэриIэпхъукIам, ахэр зыгъэпIейтей Iуэхухэм тепсэлъыхьу. «Адыгэ Хабзэ» зыфIища и тхылъыр 2009 гъэм къыдигъэкIащ.
Епсэлъар Емуз Баязитщ.
Тырку Республикэ
