Скульптор цIэрыIуэ ТхьэкIумашэ Михаил Хьэмид и къуэр илъэс 90 ирокъу
ФIыуэ слъагъу IэщIагъэм жэщ-махуэ имыIэу сызэрыпэрытырщ дэрэжэгъуэрэ гухэхъуэгъуэрэ къызэзытыр
Урысей Федерацэм, Къэбэрдей-Балъкъэрым гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ, «ЩIыхь дамыгъэ» орденыр зыхуагъэфэща скульптор ТхьэкIумашэ Михаил къызэралъхурэ илъэс 90 ирокъу. Ди республикэм и мызакъуэу, ар и лэжьыгъэфIхэмкIэ къыщацIыхуащ къэралым и щIыналъэ куэдым. И юбилейм ирихьэлIэу скульптор цIэрыIуэм зыхуэдгъэзащ.
— Михаил, гъуазджэм ущыдихьэхам, абы гу щыхуэпщIам илъэс дапщэ ухъурэт?
— Дунейм сыкъызэрытехьэу гъуазджэм сыдихьэхауэ жыпIэ хъунущ! Сурэтхэр зэрысщIыну къэрэндащ зэмыфэгъухэмрэ тхылъымпIэхэм-рэ а зэманым зыпэубыдами куэду згъуэтырт, си адэм курыт еджапIэм зэрыщригъаджэм и фIыгъэкIэ. Сызэрыджэгуну хьэпшыпхэр къызэмэщIэкIырти, картоным къыхэзгъэжурэ машинэ лIэужьыгъуэхэр, танкхэр сэ езым сщIыжырт. ИтIанэ, сыщыцIыкIум ятIагъуэм зыгуэрхэр къыхэсщIыкIын сфIэфIт. ИужькIэ, Борыкъуей (иджы Арик) къуажэм и курыт еджапIэм и япэ, етIуанэ классхэм сыщыщIэсым, сурэтхэм сеплъурэ абыхэм тесщIыкIыжу сыщыст. Сурэт щIыным апхуэдизкIэ сызыIэпишати, еджэныр Iэпэдэгъэлэл сщIащ, дерсхэм щыжаIэр зэрызэхэзмыхым папщIэ классым сыкъыщIахуу. Ерагъыу школыр къэзухри, Дон Iус Ростов щыIэ художественнэ училищэм сыщеджэну мурад сщIащ. Си анэм нэмэз ищIырти, къыхэсха сурэтыщI IэщIагъэмкIэ мыарэзыуэ гъырт, диным ар къызэримыщтэр жиIэурэ тригъэчыныхьырт: «Муслъымэн динымкIэ сурэт щIыныр къезэгъыркъым, къемэт махуэм зи сурэт пщIауэ хъуар къодэуэжыну жаIэр». Си адэр пащтыхьым и зэманым Мэхъэчкъалэ диным щыхуеджауэ хьэрыпыбзэр ищIэ пэтми, арэзыт. Абы си анэм мыпхуэдэу пидзыжащ: «Сэ КъурIэным седжащ, ар куэд щIауэ сощIэ, ауэ абы къихьыну хъуа гуэныхьхэр псори сэ къызощтэ…». Апхуэдэу си адэм и фIыгъэкIэ еджакIуэ сыкIуауэ щытащ.
Дон Iус Ростов сыщеджа нэужь, Ленинград (иджы Санкт-Петербург) къалэм си щIэныгъэм щыхэзгъэхъуащ. Налшык сыкъыщыкIуэжкIэ къалэм и сабий гъэсапIэхэр, курыт еджапIэхэр, зыгъэпсэхупIэхэр зэрыбгъэщIэрэщIэну скульптурэхэр, псэущхьэхэм я сурэтхэр сщIырт. Сыстудентти, абы ахъшэ хъарзыни къызэрыпэкIуэм сригушхуэрт икIи щхьэпэ схуэхъурт.
— Уи Iэдакъэ къыщIэкIа монументальнэ лэжьыгъэ зыбжанэм республикэм и къуажэхэр, районхэр, Налшык къалэр зэрагъэдахэм къыдэкIуэу уи скульптурэхэм я фIыгъэкIэ жылагъуэ, политикэ лэжьакIуэ, тхакIуэ, усакIуэ цIэрыIуэхэм я фэеплъхэр цIыхубэм ящыгъупщэркъым. КъохъулIа лэжьыгъэхэр куэдми, нэхъыбэр щыгъуазэкъым ахэр зеймрэ абыхэм я тхыдэмрэ…
— Си лэжьыгъэхэм ящыщу Налшык япэ дыдэу къыдэхутахэм ящыщщ къалэ дэлъэдапIэм деж 115-нэ шуудзэм хэкIуэда зауэлIхэм 2005 гъэм хуагъэува си IэдакъэщIэкIыр, къалэ паркым ущихьэкIэ щыт Къалмыкъ БетIал, ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и деж щыIэ ЩоджэнцIыкIу Алий, Профсоюзхэм щэнхабзэмкIэ я унэм и утыкум деж щыплъагъу Кулиев Къайсын, къалэ администрацэм и гупэм къит КIыщокъуэ Алим сымэ я скульптурэ фэеплъхэр. КъищынэмыщIауэ, Аргудан, Зэрэгъыж, Псыгуэнсу, Шэджэм ЕтIуанэ, нэгъуэщI къуажэ куэдми дэтщ Хэку зауэшхуэм хэкIуэдахэм яхуэсщIа фэеплъхэр.
А лэжьыгъэхэм яужь уихьэн ипэ къихуэу, ахэр щагъэувыну щIыпIэр Iэмал имыIэу зэбгъэщIэн хуейт, и гупэр здэбгъэзэну лъэныкъуэм уегупсысын, ар щысу е щыту зэрыбухуэнум зыхуэбгъэхьэзырын щхьэкIэ. Уи щхьэм къихьа лэжьыгъэр япэщIыкIэ тхылъымпIэ напэм щыбощI е пластилиным къыхыбощIыкI. ИтIанэ ар сантиметр 70-80 хуэдиз хъууэ бгъэхьэзыра нэужь, Художественнэ советым хэтхэм къапщытэрт икIи ныкъусаныгъэ иIэу къалъытэмэ, дгъэзэкIуэжырт. Худсоветым лэжьыгъэр къищта нэужь, скульптурэр заводым еттырти, теплъэр щытращIыкIыжырт, гъуаплъэкIэ ягъэжырт. ИтIанэ къеIытхыжырти, ар зытетыну постаментым и лъагагъыр, и бгъуагъыр зыхуэдэнур архитекторымрэ дэрэ дызэчэнджэщурэ дгъэхьэзырырт. Скульптурэр екIуу щытыныр куэдкIэ елъытащ ар зытетынум. Къэбгъэлъагъуэмэ, Къалмыкъ БетIал и постаментыр зыщIар архитектурэ щIэныгъэхэм я доктор, Америкэм и Штат Зэгуэтхэм илъэс 25-кIэ щылэжьа архитектор цIэрыIуэ Олтаржевский Вячеславт. Абырэ сэрэ дызэгурыIуат фэеплъыр зытетынумрэ абы и лъагагъыр зыхуэдизынумкIэ. Скульптурэм хухахар щIыпIэфI щхьэкIэ, сыщIэмыарэзыуэ хэлъыр дыгъэр къыщIэкIыу къекIуэкIыжыху и нэгур зэпымыууэ жьауэу зэрыщытынурт. Олтаржевскэри а еплъыкIэмкIэ акъылэгъу къыздэхъуат, ауэ нэгъуэщI щIыпIэ зэрытхухамыхам къыхэкIыу фэеплъыр абдеж щыдгъэувын хуей хъуащ икIи и нэгум зэи дыгъэ къримыдзэу щытщ.
Коммунист партым и Центральнэ комитетым и унафэкIэ сщIа Къалмыкъ БетIал и фэеплъыр домбеякъым къыхэсщIыкIащ. Абы хуэдэ политикхэм скульптурэ щахуэпщIкIэ, худсоветым хэтхэр къакIуэурэ лэжьыгъэр къапщытэрт. Абы яхэтт ХудожествэхэмкIэ Урысей академием и вице-президент, фэеплъи 100-м щIигъу Москва щызыгъэува Манизер Матвей. Абы къиIуэтэжат Москва щыщеджам Къалмыкъым зэрырихьэлIар, фэеплъым къыщыдгъэлъэгъуа пыIэр щхьэрыгъыу трибунэм къэпсалъэу иту. КъыджиIэжат Къалмыкъым сурэт трищIыкIауэ зэрыщытар.
ЩоджэнцIыкIу Алий и фэеплъыр сщIыну пщэрылъ къыщысщащIым, фIыуэ слъагъу усакIуэм и теплъэр лIэужьыгъуэ зыбжанэу си нэгу къыщIэуващ. УсакIуэшхуэм и бюстыр мывэмрэ гъуаплъэмрэ къыхэщIыкIауэ Бахъсэн къалэм щхьэкIэ сагъэщIат. УсакIуэшхуэм и фэеплъ Налшык дэтым и гугъу пщIымэ, Алий и гупэр театрымкIэ, и щIыбыр парк ихьэпIэмкIэ гъэзауэ щытмэ, нэхъ сфIэтэрэзми, хуит сыкъащIакъым. НэгъуэщIу арэзы щымы-хъум, адыгэ театрым и унэр зэрылъахъшэм къыхэкIыу, ЩоджэнцIыкIур щысым нэхъ къезэгъыу къэслъытэри, апхуэдэу згъэхьэзыращ.
— Къалэ администрацэм и гупэм къит КIыщокъуэ Алим и фэеплъыр а щIыпIэм зэрыщагъэувам нобэ куэд арэзы техъуэркъым. Абы теухуауэ уэ сыт жыпIэн, Михаил?
— Дэри а щIыпIэм арэзыщэ дытемыхъуэу дыкъежьащ. Ар щIыпIэ гугъущ. Иджыри а Iуэхум зэхъуэкIыныгъэ хэлъхьэн хуей хъуну къыщIэкIынщ. КIыщокъуэм и фэеплъыр щыдгъэувыну а щIыпIэрщ къытхуагъэлъэгъуар. ЯпэщIыкIэ лъахъшэу тщIащ ар, лъэс лъагъуэ цIыху зэблэкIыпIэти. ИужькIэ унафэщIхэм я лъэIукIэ ар тIэтыжащ. Налшык дэса архитектор Тарарин Николай къызэмыупщIу икIи къызэмычэнджэщу скульптурэ лъабжьэр иныIуэ ищIащ. Абы и зэранкIэ фэеплъым уIуплъэну гугъущ. И лъабжьэр уи нэм къызэрыщIэуэм архитекторым гу лъитауэ къыщIэкIынукъым. Апхуэдэ дыдэу а архитекторыр къызэмычэнджэщу ХьэтIохъущокъуэ жыг хадэм деж си Iэдакъэ къыщIэкIа ПащIэ Бэчмырзэ и бюстыр Мечиевым и бюстым бгъэдигъэуващ, пхъэмбейм дэтым хуэдэу. Фэеплъхэр зэву, дэкъузауэ зэрыщытым къыхэкIыу я нэгум тыншу уиплъэну Iэмал бгъуэтыркъым. Скульптурэхэр хуиту бауэу, хуиту уеплъу щытын хуейщ. Ди лэжьыгъэм апхуэдэ гумызэгъагъ, мыарэзыныгъэхэр къыщыхэкI щыIэщ.
— ДызыхуэкIуэ зэманым къалэм сыт хуэдэ скульптурэ щагъэувыну? Абы и IуэхукIэ иджыпсту сытхэм нэхъ уелэжьрэ?
— Нэгумэ Шорэ и фэеплъыр КъБКъУ-м пэгъунэгъуу щагъэувыну щIыпIэм деж мывэ щагъэтIылъащ. Коммунизмым и зэманым абы и IуэхукIэ мызэ-мытIэу къыхалъхьауэ щыта зэпеуэхэр къэсхьауэ щытащ. Зэхьэзэхуэм хэта псоми ди лэжьыгъэхэр зэхуахьэсщ, музейм щагъэуври, зыкъомрэ щIэтащ. Дон Iус Ростов еджакIуэ сыкъызэрикIыжрэ Шорэ и шыфэлIыфэр зэпымыууэ си нэгу щIэтти, абы иужь сихьат. А лэжьыгъэм и вариант зыбжанэ сщIауэ сиIэщ. Пащтыхьыдзэм къулыкъу щызыщIа Нэгумэ Шорэ хущIэкъурт и лъэпкъэгъухэм тхыбзэ яригъэщIэну, щIэныгъэ яхихьэну. Абы и фэеплъыр сщIащ дуней псом цIэрыIуэ щыхъуа адыгэ цейр щыгъыу, хьэзырхэр зэрилъу, къамэр зэрыпщIэхэлъу. Пащтыхьхэм я зэманыгъуэм езы пащтыхь дыдэхэм ди лъэпкъ фащэр ящыгъыу сурэтхэр зытрагъэхащ. Куржыхэм къытхужаIащ Iэпкълъэпкъым хуэфIу иувэу адыгэм къигупсыса цейм хуэдэ къэзыгъэщIа зы лъэпкъи дунейм зэрытемытыр. Нэгумэ Шорэ и скульптурэр вагъуэм хуэдэу лъагэу, метритху нэхърэ мынэхъ лъахъшэу, цIыхубэм ящхьэщыту сщIыну си хъуэпсапIэщ.
КъищынэмыщIауэ, уэрэджыIакIуэ Беппаев Сергей (и ахърэтыр нэху ухъу!) и скульптурэр сщIыну къэзгъэгугъауэ сыхунэмысу дунейм ехыжащ. ЩытесIуакIэ, ар и кIэм нэзгъэсмэ, си гур псэхужынущ, езыми и псэр гуфIэну сыщогугъ.
— Уи илъэс 90-м ирихьэлIэу уи лэжьыгъэхэр Налшык зэрыщагъэлъэгъуэнум сыщыгъуазэщ. Абы хэбгъэхьэну къыхэпха уи IэдакъэщIэкIхэм я гугъу къытхуэщIыт.
— Ахэр куэд мэхъу. Нэгумэ Шорэ, ЩоджэнцIыкIу Алий, Кулиев Къайсын, Мэлбахъуэ Тимборэ, Теувэжыкъуэ Хьэжсет, Къаздэхъу СулътIан, Дудар Хьэутий, Мэсей Аслъэнджэрий, Хьэшыр Чылар, хамэ къэралхэм щыпсэуа ди хэкуэгъу цIэрыIуэхэм, шууейхэм, Iэхъуэхэм я скульптурэхэр, бюстхэр.
— Уи Iэдакъэ къыщIэкIахэм республикэм и мызакъуэу, Урысейм и щIыналъэ куэдым я лIыкIуэхэр, цIыху щхьэхуэхэр щIэупщIэу къокIуэкI. НэгъуэщI щIыпIэхэм яша уи лэжьыгъэхэм укъытхутепсэлъыхьам ди гуапэт.
— 1959 гъэм Москва щекIуэкIа Совет Союзым и япэ зональнэ выставкэм си лэжьыгъэхэр щагъэлъэгъуащ. Абы хэтащ «Мэлыхъуэ» зыфIэсща, домбеякъым къыхэщIыкIа си скульптурэр. Ар Октябрь революцэм и цIэкIэ щыIэ музейм ищэхури, жэзкIэ ягъэжыжауэ а къалэм и Тхыдэ музейм щахъумэ. Башхэр ящIэгъэкъуауэ сщIа Iэ-хъуищым я скульптурэр щIэтщ Белград къалэм и Художественнэ музейми. Илъэсищ къэс Москва щекIуэкIыу щыта гъэлъэгъуэныгъэхэм куэдрэ си лэжьыгъэхэр хагъэхьащ. Ящэхуа си IэдакъэщIэкIхэм ящыщщ Орджоникидзе Сергорэ Къалмыкъ БетIалрэ я скульптурэхэр. ИтIанэ «Геологым и портрет» пхъэм къыхэсщIыкIар Мурманск къалэм дэт Художест-веннэ музейм щIэтщ. Дагъыстэ-ным хыхьэ Дербент къалэм яшащ совет зэманым псэуа революционер щIалэм и скульптурэр. Си лэжьыгъэхэм ящыщ Германием ягъэхьауэ щытащ икIи абы щIыхь тхылърэ саугъэтрэ къыпэкIуащ.
Ди республикэм щыпсэу куэдым лэжьыгъэ зыбжанэ яхуэсщIащ. Апхуэдэщ Совет Союзым и ЛIыхъужь Иуан Хьэсэн и скульптурэр. ЦIыху щхьэхуэхэм я кхъащхьэм тетыну мывэ сынхэр куэдым сагъэщIащ. Си Iэдакъэ къыщIэкIа лэжьыгъэхэм сурэтхэр ятесхащ, си юбилейм ирихьэлIэу къыдэзгъэкIыну альбомым хэзгъэхьэн мурадкIэ.
— Ди жагъуэ зэрыхъунщи, ди сурэтыщIхэм Къэбэрдей-Балъкъэрым зыщаужьыну Iэмал ямыIэу нэгъуэщI къалэхэм, къэралхэм щыкIуэ къохъу. Абы и щхьэусыгъуэу сыт къэплъытэр?
— Дауи, иджыпсту къэралым гъуазджэм, абы и лэжьакIуэхэм яхуиIэ щытыкIэр жагъуэ пщымыхъуу къанэркъым. Совет Союзым и зэманым СурэтыщIхэм я зэгухьэ-ныгъэм хэтхэм ягъэхьэзырырт гъэлъэгъуэныгъэхэм хагъэхьэну, утыку щагъэлъэгъуэну лэжьыгъэхэр. Ауэ художник псори абы игъашхэртэкъым. Ар къалъытэри, СурэтыщIхэм я зэгухьэныгъэм художественнэ фонд къызэригъэпэщауэ щытащ. Къэралым, республикэхэм я IуэхущIапIэхэм, цIыху щхьэхуэхэм ди сурэтхэр, скульптурэхэр езыщэхэр щыIэт. Абы щыгъуэ художникхэр зэхьэзэхуэу, зыр адрейм ефIэкIыу зэпымыууэ лажьэу, я IэдакъэщIэкIхэм щIэупщIэ яIэу, пщIэ къыпэкIуэу апхуэдэт. А зэманым апхуэдэ гъуэгу дахэ дытетащ, гъуазджэм и лэжьакIуэхэм гулъытэ къытхуащIу, къыддэIэпыкъуу.
— Илъэс куэд хъуауэ узыхуэлажьэ гъуазджэм ехьэлIауэ сыт хуэдэ гукъеуэхэр уиIэ?
— «Кавказ Ищхъэрэм и щIыналъэхэр» гъэлъэгъуэныгъэм илъэс зыбжанэкIэ сыхэтащ. Абы хыхьэу зыщытплъыхьащ Краснодар, Дон Iус Ростов, Мэхъэчкъалэ, Орджоникидзе, Налшык, Грознэ къалэхэм щекIуэкIа выставкэхэм. Скульпторхэм хухаха гъэлъэгъуэныгъэ пэш-хэр Краснодар, Дон Iус Ростов, Мэхъэчкъалэ, Орджоникидзе къалэхэм зэрыщаухуам сехъуапсэрт. АрщхьэкIэ нобэр къыздэсым дэ апхуэдэ тхуамыщIурэ жьы дыхъужащи, ар сигу къоуэ.
— Михаил, илъэс 90 ухъуми, «пенсэм сыщыкIуакIэ иджы зызгъэпсэхунщ», жызыIэу тIысыж языныкъуэ нэхъыжьхэм я дежкIэ ущапхъэщ. Уи илъэс бжыгъэми емылъытауэ лэжьыгъэм апхуэдэу узэрыхуэжыджэрыр, гу къабзэ-кIэ узэрыпэрытыр сфIэгъэщIэгъуэнщ. Абы и щэхумкIэ газетеджэхэми уадэгуэшамэ, хъарзынэт.
— Си лэжьыгъэр фIыуэ зэрыслъагъуращ абы и щэхур. Дэрэжэгъуэрэ гухэхъуэгъуэрэ къызэзытыр фIыуэ слъагъу IэщIагъэм жэщ-махуэ симыIэу, еш сымыщIэу сызэрыпэрытырщ. Мы лэжьыгъэр уи лъым хэмытмэ, уфIэмыхьэлэмэтмэ, упэрытыфынукъым, уи гур хигъахъуэу. Зэпымыууэ улажьэкIи уезэшыркъым…
— ФIыуэ плъагъу, укъызыхуигъэщIа гъуазджэм иджыри илъэс куэдкIэ уузыншэу ухуэлэжьэну, абы теухуауэ уиIэ хъуэпсапIэхэр къохъулIэну ди гуапэщ. Уи щIэблэм я гуфIэгъуэ куэд плъагъуу, абыхэм уагъэгушхуэу, уагъэгуфIэу Тхьэм уигъэпсэу!
Епсэлъар ТЕКIУЖЬ Заретэщ.
ТхьэкIумашэ Михаил и деж къеблэгъащ генерал-полковник Магомедов СулътIан, КIыщокъуэ Алим, Зеленовэ Наталье сымэ. 1992 гъэ.
Сыт щыгъуи
ТхьэкIумашэ Михаил Къэбэрдей-Балъкъэрым и лъэпкъ гъуазджэм и лъабжьэр зыгъэтIылъахэм ящыщщ. Абы къызэрилъытэмкIэ, и гъащIэм мыхьэнэшхуэ щеубыд Къалмыкъ БетIал и фэеплъыр зэрищIам. Ар 1960 гъэм щагъэуващ «Налшык» хьэщIэщым и гъунэгъуу, Къалмыкъыр щыпсэуа зэманыр уи нэгум къыщIигъэхьэу.
«Орджоникидзе Серго Къалмыкъ БетIал и гъусэу» композицэр хэтащ республикэ, Урысей Ипщэ, Москва щекIуэкIа выставкэхэм икIи куэдым ягу ирихьауэ щытащ.
60 гъэхэм ди республикэм и тхыдэм, абы и мызакъуэу, лъэпкъ щэнхабзэм и къежьапIэм нэхъ гулъытэ хуащI хъуат. Творческэ лэжьакIуэхэм мраморым, домбеякъым къыхащIыкIырт бгырысхэм ягъэлъапIэ цIыхухэр, тхакIуэхэр, усакIуэхэр, музыкантхэр… 1960 гъэхэм къалэ паркым щагъэуващ бюститI: ПащIэ Бэчмырзэрэ (ТхьэкIумашэ Михаил и IэдакъэщIэкIыр) Мечиев Кязимрэ (Крымшамхалов Хьэмзэт ищIар). Абыхэм архитектурэ-художественнэ гупсысэхэм и мызакъуэу, усыгъэм и беягъэмкIэ, республикэм щыпсэу лъэпкъхэм я щэнхабзэм зэрыхыхьэмкIэ зэпыщIэныгъэ быдэ яIэщ.
1976 гъэм ПащIэ Бэчмырзэ и фэеплъым нэгъуэщI бгъэдыхьэкIэ хуиIэу ищIащ Михаил. А илъэсым екIуэкIа зэпеуэм хэта а фэеплъыр усакIуэр къыщалъхуа Нартан къуажэм дэт ПащIэ Бэчмырзэ и цIэр зыфIаща курыт еджапIэм и гупэм деж щагъэуващ иджы.
Зэман дэкIри, ПащIэм и образыр нэхъри нэгъэсауэ цIыхухэм я пащхьэм щагъэлъэгъуэн мурадкIэ, ТхьэкIумашэм абы и сурэтыр лIэужьыгъуэ зыбжанэу зэмыщхьу ищIащ. Иджы абыхэм ящыщ зыр усакIуэм и цIэр зезыхьэ Литературэ музейм щIэтщ.
ЩоджэнцIыкIу Алий и фэеплъ ищIыныр ТхьэкIумашэм къыщIидзащ 60 гъэхэм. Япэу дунейм къытехьар Бахъсэн дэт курыт еджапIэхэм ящыщ зым и гупэм деж щагъэуващ. Илъэс 30 дэкIри, адыгэ театру усакIуэшхуэм и цIэр зезыхьэм и гупэм деж щытыр ищIащ. А тIум я зэхуакум дэлъ зэманым мызэ-мытIэу ТхьэкIумашэр елэжьащ Алий и сурэтыр къызыхуэтыншэу — теплъэкIэ ещхьу, и хьэл-щэнри, и псэм и щытыкIэри абы щIыгъужу — къигъэлъэгъуэну.
ТхьэкIумашэ Михаил Кулиев Къайсын и образыр къигъэлъэгъуэну мызэ-мытIэу яужь ихьащ. А тIур зэныбжьэгъуу щытащ. Къайсын фIэфIт сурэтыщIхэм я лъэщапIэхэм кIуэну, абыхэм я Iэдакъэ къыщIэкIахэм, я лэжьэкIэм кIэлъыплъыну. Кулиевым и бюстыр выставкэ куэдым щагъэлъэгъуащ. Иджы ар сурэтыщI гъуазджэхэмкIэ музейм и гъэтIылъыгъэхэм хэлъу яхъумэ.
Балъкъэр усакIуэр къызэралъхурэ илъэс 70 щрикъум Шэджэм дэт и унэ-музейм деж щагъэуващ ТхьэкIумашэм мрамо-рым къыхухищIыкIа и фэеплъыр. Скульпторым и фIыгъэщ ар псэум хуэдэу цIыхухэм куэдрэ зэралъагъунур.
ТхьэкIумашэ Михаил мэлажьэ емызэ-шу, образ къигъэлъэгъуэну зыхуейм нэхъ пэгъунэгъу хъунур къилъыхъуэу. Куэдрэ къытрегъэзэж и IэдакъэщIэкIхэм, зэманышхуи трегъэкIуадэ дэтхэнэ зыми.
Михаил и Iэдакъэ къыщIэкIащ цIыхушхуэхэу Нэгумэ Шорэ, КIыщокъуэ Алим, Темыркъан Юрэ, КIуащ БетIал, нэгъуэщIхэми я бюстхэр. Ахэр скульпторым псэкIэ пэгъунэгъущ.
«ЦIыхур къэбгъэлъэгъуэн щхьэкIэ сыт нэхъыщхьэр?» — жыпIэрэ уеупщIмэ, Михаил жеIэ: «Сэ цIыхум и хьэл-щэнхэр нэхъ къыхэщыным сыт щыгъуи сыхущIокъу, сыту жыпIэмэ, сэ сызэреплъымкIэ, аращ дэтхэнэри зыхуэдэр къэпщIэну Iэмал къозытыр…»
Скульпторым и творчествэм увыпIэшхуэ щаубыд Хэку зауэшхуэм хэкIуэдахэм я фэеплъхэм. 1960 гъэм щыщIэдзауэ ахэр къалэ, къуажэ куэдым щагъэуващ.
ТхьэкIумашэ Михаил сыт щыгъуи хуэдэу иджыпсту мэлажьэ езэш имыIэу, гупсысэщIэхэм ятхьэкъуауэ. Эскизхэр куэду щыплъагъунущ абы и лъэщапIэм икIи ди гуапэт ахэр дунейм къытехьэну.
СЫНДЫКУ Нелли,
искусствовед.
Михаил и мастерскойм щызэхуэсащ Къармэ Iэмырбий, Темыркъан Юрий, Пщыбий Михаил, Темыркъан Владимир, Мушаилов Юрий, Бэгъуэтыж Светэ сымэ. 1983 гъэ
ЦIыху насыпыфIэ
ТхьэкIумашэ Михаил скульптор нэсщ. Тхьэм зэфIэкI къыббгъэдилъхьэ къудейкIэ хъуркъым, уи лэжьыгъэм гугъу зыдумыгъэхьмэ. Уи IэщIагъэр фIыуэ умылъагъумэ, абы ехъулIэныгъэ ущиIэфынукъым. Михаил ящыщщ зыпэрыт IэнатIэр зэпымыууэ зыфIэхьэлэмэтхэм, ар зыIэщIэмыужагъуэхэм. Абы зы лэжьыгъэр и кIэм нигъэсмэ, адрейм щIидзэу апхуэдэщ. Скульпторым и Iэдакъэ къыщIэкIахэм щIэупщIэ яIэщ, куэдым ягу дохьэ.
Михаил хьэл-щэн дахэ, цIыхугъэ ин зыхэлъщ. Гъуазджэм хуиIэ лъагъуныгъэрщ абы къару къезытыр. Зи IэщIагъэр фIыуэ зылъагъу цIыхур насыпыфIэщ. Ар ирогуфIэ икIи ирогушхуэ и лэжьыгъэр и кIэм щынигъэскIэ, псом хуэмыдэу а ищIар езым къигупсыса гуэру щытмэ, и зэфIэкIыр нэхъри наIуэ зэрыхъур нэрылъагъу мэхъу. ТхьэкIумашэм зыкъыхуэзыгъазэ дэтхэнэми къат заказхэр зримыгъэщIэгъуэкIыу яхуещI. Мраморым, домбеякъым, пхъэм къыхищIыкI лэ- жьыгъэхэм ар гупсэхуу, зэманышхуэ тригъэкIуадэу, къызыхуэтыншэу йолэжь. Михаил и Iэдакъэ къыщIэкIа дэтхэнэри щытхъу ин зыхуэфащэщ. Абы къехъулIащ цIыху цIэрыIуэ куэдым я фэеплъхэр.
БОЛЭТ Людмилэ,
художник, Урысейм и СурэтыщIхэм
я зэгухьэныгъэм хэт.
УщIэс, Мишэ?
УщIэс, Мишэ? Хъуну сыныщIыхьэ?
УэзгъэкIынкъым зыкIи си зэран.
СощIэ, зэи уэ ухущIэмыхьэ,
КъомэщIэкI сыт щыгъуи уэ зэман.
Ауэ, слъагъумэ сфIэфIщи уи лъэщэкIэр,
Ноби сыкъэкIуащ — сыпхуэзэшащ.
УкъыщIогуфIыкIри уи пащIэкIэ,
КъызжыбоIэ: «Тхьэм укъысхуишащ…»
Слъагъуу мывэм къыхэпщIыкI сурэтым
Си гупсысэм зрегъэукъуэдий:
Сэ къысфIощI уихьауэ Тхьэ сэфэтым,
Мывэм псэ хэплъхьэну пхэлъ зэчий.
Я нэхъ псэншэу, я нэхъ быдэу ябжым
КIуэ пэтыху цIыху теплъэ къыхокIуэт.
Захуэ уощIри мывэр, ещхьу абджым,
Щызолъагъу си пащхьэм цIыху сурэт.
Сэ, жысIэнур къысхуэмыгубзыгъыу,
Щым сыхъуауэ абы сеплъ зэпытщ…
Мис аргуэру уэ зепхьащи лIыгъэ,
Ар зыхуэзгъэдэнур сщIэркъым. Сыт?
Уэ Iэзагъыу пхэлъыр тхьэ IэмыркIэ
Уи псэм, уи Iэпкълъэпкъым къыдалъхуащ.
Сэ уи щIыхь соIэтыр си сатыркIэ!
Си ныбжьэгъу, уэ си гур бгъэнэхуащ!
КЪАГЪЫРМЭС Борис.
1997 гъэ.
