Сыт хуэдиз гугъуехь пымылъми
Бахъсэн районым хыхьэ ХьэтIохъущыкъуей къуажэм дэт 3-нэ курыт еджапIэм илъэс куэд хъуауэ щылажьэ Шыбзыхъуэ Анжелэ Мухьэмэд и пхъур игурэ и псэрэ етауэ зи IэнатIэм пэрыт цIыху гумызагъэщ. Абы и щыхьэтщ школ, щIыналъэ, республикэ зэпеуэхэм иригъаджэхэри езыри мызэ-мытIэу къызэрыщыхэжаныкIыр. И лэжьыгъэфIым папщIэ абы къыхуагъэфэщащ «Урысей Федерацэм цIыхухэм щIэныгъэ егъэгъуэтынымкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр, КъБР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм, еджапIэм, район IуэхущIапIэхэм къабгъэдэкI щытхъу тхылъхэр. «ЕгъэджакIуэ нэхъыфI», «Си бзэ — си псэ, си дуней», «Си хэку — си лъахэ», «Сабий радионэтын нэхъыфI» зэпеуэхэм жыджэру хэтщ. Шыбзыхъуэ Анжелэ иджыблагъэ зыхуэдгъэзащ и лэжьыгъэм зэрехъулIэм, апхуэдэуи адыгэбзэм зегъэужьыным пыщIа Iуэхухэм ятеухуа упщIэ зыбжанэкIэ.
— Анжелэ, мы зэманым адыгэбзэм хуэфащэ гулъытэ игъуэту схужыIэнукъым. Абы ипкъ иткIэ ар езыгъэджхэм я пщэ лэжьыгъэшхуэ къыдохуэ бзэр щIэблэм яIэщIэмыхуным хуэгъэзауэ. Сыт хуэдэ Iэмалхэр щыIэу къэплъытэрэ ди бзэм зегъэужьыным хуэунэтIауэ?
— Адыгэбзэмрэ литературэмрэ езыгъэджхэм я лэжьыгъэр куэдкIэ нэхъ гугъуу къызолъытэ, адрей предметхэр щIэблэм езыгъащIэхэм ейм нэхърэ. Ди бзэмрэ литературэмрэ зэредгъэджын методикэхэр, нэрылъагъу пособиехэр ди мащIэщ. Апхуэдэу щытми, щхьэусыгъуэ къэтлъыхъуэу дыщыскъым, ди дерсхэр зэредгъэкIуэкIыну щIыкIэр дэ зэрытхузэфIэкIкIэ доубзыхуж, ахэр нэхъ щIэщыгъуэ, гъэщIэгъуэн зэрытщIыным дыхущIокъу. Сабийхэр адыгэбзэ урокхэм дедгъэхьэхын папщIэ едгъэкIуэкI лэжьыгъэхэм ящыщщ усэм гъэхуауэ къеджэнымкIэ зэпеуэхэр, зэджа тхыгъэхэмкIэ ягъуэта щIэныгъэр здынэсыр къэзыгъэлъагъуэ «Сыт? Дэнэ? Дапщэщ?» викторинэхэр егъэкIуэкIыныр, тхакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэм къыхэха пычыгъуэхэр зи лъабжьэ теплъэгъуэхэр гъэувыныр, нэгъуэщIхэри.
ЕджакIуэхэр нэхъ зэгугъур экзаменхэр зэратыну предметхэрщ. Адыгэбзэр абы хэдгъэхьэжыфатэмэ, и пщIэм нэхъ зиIэтыжынут. Апхуэдэу, адыгэбзэр зэредгъэдж сыхьэт бжыгъэр нэхъ мащIэ зэрыхъуам къыхэкIкIэ, ди программэр дгъэкIэщIын хуей мэхъу.
— Уи дерсхэр къэралым къигъэув хабзэщIэхэм тету ебгъэкIуэкIрэ?
— СтандартыщIэм ипкъ иткIэ идогъаджэ етхуанэ, еханэ классхэм щIэс сабийхэр. Абы къалэн нэхъыщхьэу къегъэув сабийм сыт и лъэныкъуэкIи зебгъэужьыныр. Абы ипкъ иткIэ, сэ урокхэм нэхъыбэу къыщызогъэсэбэп проектнэ, гуп, щхьэзакъуэ лэжьыгъэхэр. Ауэ сэ сфIэкъабылщ япэрей методикэм тету сылэжьэныр — еджакIуэхэм я гупсысэхэр я бзэкIэ зэпадзыжу, щызэдауи къыхэхуэу, акъыл зэхэдзэ щащIхэм и деж. Къапщтэмэ, ебгъэкIуэкI дерсымрэ щебгъэкIуэкI классымрэ елъытащ уазэрыдэлэжьэну щIыкIэми. КлассщIыб лэжьыгъэми гулъытэшхуэ хузощI.
— ЩIэблэр зэредгъаджэ тхылъхэм щIэщыгъуагъыу сыт хэплъхьэнт?
— Псалъэм папщIэ, литературэм и терминхэр анэдэлъхубзэкIэ щыубзыхуа псалъалъэ кIэщI щIызгъунт зэреджэ тхылъхэм. Ди тхакIуэхэм я гъащIэм, я творчествэм нэхъ убгъуауэ щыгъуазэ езгъэщIынут, я гъащIэм теухуауэ сурэт зэмылIэужьыгъуэхэр ирезгъэгъэувэнт, «Доджэ. Догупсысэ. Дызодауэ» тхылъми еджакIуэхэм папщIэ дэIэпыкъуэгъу дыщIыгъуамэ сэбэп хъунут.
— Адыгеибзэмрэ къэбэрдеибзэмрэ ди алфавитхэр зэпэгъунэгъу щIыным урителъхьэ?
— А бзитIыр зэпэгъунэгъу хъуным лэжьыгъэшхуэ пыщIащ. Алфавитым щыщIэдзауэ зэредгъэджэну программэхэр, тхылъхэр псори хъуэжын хуей хъунущ. Абы зэмани, къаруи, мылъкуи текIуэдэнущ. Сыт хуэдиз гугъуехь пымылъми, дунейм адыгэу тетым ди бзэр зыуэ щытыныр нэхъ тэмэму къызолъытэ.
— Я анэдэлъхубзэм пщIэ хуащIу, ар ящIэу щIэблэр къэгъэтэджын папщIэ сыт щIэн хуейуэ къэплъытэр?
— Дэтхэнэ зы егъэджакIуэми ди къалэнщ къытщIэхъуэ щIэблэм адыгэбзэмрэ литературэмрэ фIыуэ ялъагъуу, ахэр фIыуэ ящIэу, зыхыхьэ гъащIэм къыщагъэсэбэпыфу дгъэсэныр. Абы папщIэ егъэкIуэкIыпхъэщ адыгэ уэрэдыжьхэр щагъэзащIэ, еджакIуэхэм езыхэм я гурыщIэхэр къыщаIуатэ усэхэм къыщеджэ литературэ пшыхьхэр. ГушыIэкIэ, къебжэкIкIэ, хъуэрхэмкIэ щызэпеуэ классщIыб лэжьыгъэ нэхъыбэу егъэкIуэкIын хуейщ. Апхуэдэ Iэмалхэри сэбэп хъунущ еджакIуэхэм я бзэр фIыуэ егъэлъагъунымкIэ.
Иджырей щIалэгъуалэм къызыхэкIа лъэпкъым пщIэ хуамыщIу зэрыжаIэри сфIэтэмэмкъым. КъызыдэкIа къуажэм и тхыдэри зрагъащIэну, къызыхэкIа и унагъуэцIэм щыщ цIыху цIэрыIуэхэри зрагъэцIыхуну хущIокъу, хэбгъэзыхьмэ, абыхэм ятеухуа тхыгъэ цIыкIухэмкIэ дадэIэпыкъуну, дахухэплъэну къыдолъэIу ныбжьыщIэхэр. Унагъуэхэм я лIакъуэ жыгхэр щызэфIагъэувэжкIэ, щIалэгъуалэр ирогушхуэ я нэхъыжьхэм яхузэфIэкIам икIи ахэр щапхъэ дахэ яхуохъу.
— Анжелэ, щIэблэ узыншэ бгъасэу иджыри илъэс куэдкIэ Тхьэм уигъэлажьэ!
Епсэлъар ТАБЫЩ Динарэщ.
