ЗауэлI хахуэ Къардэн Бубэ
Къардэн Бубэ Мацыкъ и къуэр ящыщщ цIыхухэм я гум фIыкIэ къина хэкупсэхэм. Ар Бахъсэн районым хыхьэ Дыгулыбгъуей къуажэм жэпуэгъуэм и 16-м 1917 гъэм къыщалъхуащ. Ар къызыхэкIар мэкъумэшыщIэ унагъуэщ. Курыт еджапIэр и къуажэм къыщиуха нэужь, ар 1937 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал пединститутым урысыбзэмрэ литературэмкIэ и къудамэм щеджащ, лъэпкъ куэдым я литературэхэм фIыуэ нэIуасэ зыхуищIу, а унэтIыныгъэхэмкIэ щIэныгъэ куу зригъэгъуэту.
Пединститутыр къызэриухыу, лэжьыгъэм пэрыувэным хунэмысу, Хэку зауэшхуэр къэхъеяти, Бубэ езым и лъэIукIэ фронтым кIуащ. Мазэ зыхыблкIэ Владикавказ къалэм дэт пехотнэ училищэм щеджа нэужь, ар взводым и командиру фронтым ягъакIуэ. Дзэ унафэщIхэм IэкIуэлъакIуагъ, лIыгъэ зыдалъэгъуа офицер щIалэр иужькIэ ротэм и командир ящI. 1943 гъэм дзэ IэщIагъэхэмкIэ курс нэхъыщхьэр къызэриухыу абы майор цIэр къыфIащ икIи штрафбатальоным и командиру ягъэув. Апхуэдэ гупым я унафэр пщIыну зэрымытыншыр куэдым ящIэ, итIани Бубэ хузэфIэкIащ зауэлIхэр зылI и быну зэкъуигъэувэн икIи и псалъэр тIу ямыщIу игъэзэуащ. Къардэнри абы и нэIэм щIэта батальонри лIыхъужьыгъэ ин къагъэлъагъуэу хэтащ Кавказыр, Кърымыр, Молдавиер, Австриер хуит къэзыщIахэм, Берлин дыдэми нэсащ.
Бгырыс щIалэр зауэлIхэм къазэрыхэщыр хэлъа лIыгъэмрэ хахуагъэмрэ я закъуэтэкъым. Ар зи пщIэмрэ зи нэмысымрэ зыIыгъыж, къикIуэт зымыщIэ цIыху ткIийт. Бубэ хэлъ апхуэдэ хьэл-щэным щыхьэт техъуэ зы хъыбари щыIэщ. Зэгуэрым, Яссо-Кишинёв ебгъэрыкIуэныгъэм тепсэлъыхьыну офицерхэр зэхуэсауэ, и къулыкъукIэ езым нэхърэ нэхъ лъагэ офицер гуэрым Къардэным хуэмыфащэ кърипэсат. Бубэ ар имыдэу, пэувыжащ офицерым икIи къыхуриджащ е щIакIуэ кIапэ зэдытеувэну, е и щхьэр къыхуигъэщхъыжыну. Офицер щэныншэр Бубэ елъэIужащ ищIар къыхуигъэгъуну. А Iуэхугъуэм теухуа хъыбарыр псынщIэу дэнэкIи щызэлъащIысауэ щытащ.
Кишинёв хуит къыщащIыжым щыгъуэ, Къардэн Бубэ зи пашэ батальоныращ япэу къалэм дыхьауэ щытар. Апхуэдэ лIыгъэм хуэфащэт къэралым и дамыгъэ нэхъ лъапIэ дыдэр, арщхьэкIэ, зэрыжаIэжамкIэ, ящыгъупщатэкъым щIакIуэ кIапэм и Iуэхури, зэфIэкI зиIэ гуэрхэр «хэлIыфIыхьри», Къардэным къратакъым ЛIыхъужьым и Вагъуэр. Апхуэдэу хъуами, къикIуэт имыIэу Хэкум и щхьэхуитыныгъэм щIэзэуащ ар, зауэлI гупым пщIэ лъагэ къыхуащIу.
Къардэн Бубэ зауэм и кIэуххэм офицер курсхэм щылэжьащ тактикэмкIэ егъэджакIуэу. И псэ емыблэжу, лIыхъужьыгъэ ин хэлъу зауэм и IэнатIэ нэхъ хьэлъэ дыдэхэм зыкъыщызыгъэлъэгъуа офицер хахуэм къыхуагъэфэщащ Бэракъ Плъыжь орденитI, Хэку зауэ орденым и 2-нэ нагъыщэр, Вагъуэ Плъыжь орденыр, медаль зыбжанэ.
1945 гъэм и кIэхэм зи хэку къэзыгъэзэжа Къардэн Бубэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал пединститутым урысыбзэмкIэ щыIэ кафедрэм и егъэджакIуэ нэхъыжьу уващ. ИужьыIуэкIэ пединститутым и унафэщIуи илъэс зыбжанэкIэ лэжьащ. Бубэ и къалэмыпэм а зэманым къыпыкIащ Хэку зауэшхуэм и лъэхъэнэм теухуа повестхэр, рассказхэр. ТхакIуэ Iэзэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхакIуэхэм я правленэм и тхьэмадэу 1954 гъэм хахауэ щытащ икIи илъэситIкIэ а къулыкъур ирихьэкIащ къызыхуэтыншэу.
Пединститутым, иужькIэ университетым щыщылэжьа илъэсхэм абы игъэхьэзыращ икIи ехъулIэныгъэ иIэу пхигъэкIащ кандидат, доктор диссертацэхэр, профессор цIэ лъапIэри къыфIащащ. ЩIэныгъэ куу зыбгъэдэлъа еджагъэшхуэр апхуэдэу елэжьащ къуажэ еджапIэхэр зыхуэныкъуэ тхылъ- хэр, хрестоматиехэр зэхэлъхьэным. Мыхьэнэшхуэ яIэщ Къардэным къыдигъэкIа псалъалъэхэми: «Урыс-къэбэрдей псалъалъэ», «Къэбэрдей-урыс фразеологием и псалъалъэ». Апхуэдэу лэжьыгъэшхуэ иригъэкIуэкIащ урыс литературэм и тхыгъэ нэхъыфIхэм лъэпкъым и тхылъеджэхэр анэдэлъхубзэкIэ щыгъуазэ щIынымкIэ. Зи анэдэлъхубзэри урысыбзэри зэдэууэ, Iэзэу зыщIэ щIэныгъэлIым зэридзэкIахэм ящыщщ Лермонтов Михаил и «Ди зэманым и лIыхъужьыр», Шолохов Михаил и «ЩIыщIэ къаIэта» роман цIэрыIуэхэр, нэгъуэщIхэри. Бубэ и фIыгъэщ адыгэ усакIуэ куэдым я тхыгъэхэр урысыбзэкIэ дунейм къызэрытехьахэри.
Къардэн Бубэ 1988 гъэм дунейм ехыжащ. Ар щыщIалъхьэжащ къыщалъхуа Дыгулыбгъуей къуажэм. ЗауэлI хахуэм, егъэджакIуэ IэкIуэлъакIуэм, къэхутакIуэ емызэшым, щIэныгъэлI щыпкъэм икIи тхакIуэ цIэрыIуэм и фэеплъыр ди лъэпкъым ехъумэ.
КЪАРДЭН Хьэдис,
тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат.
