Мцыри
ЗэзыдзэкIар Ацкъан Русланщ
1
Зы зэман гуэркIэ уIэбэжым
Къуршыпс уэритI щызэхэхуэжым
Къыщхьэщытати къулъшырыф*
Зы цIыху иджыри блэмыкIыф,
Тхьэм и Iуэху Iэджэ щызэблэкIыу
Щыта лъагапIэм хуемыплъэкIыу.
Елъагъу иджыри гъуэгурыкIуэм
Сэх лъэныкъуабэр, куэбжэ ныкъуэр,
Блын уфIыцIахэр къыхуоплъых.
Жор пагэм уэгум зыщеплъыхь,
ЗылъэIэс пшэхэм ящIу псыф;
Унащхьэ задэр бгъэм яцIыху,
Къауфэрэзыхьрэ загъэбзэхыу.
ГъуэгурыкIуэм куэд зэрегъэзахуэ,
ЩыблэкIкIэ Тхьэм ибгына щIыпIэм,
МэдаIуэ зэми и фIэщыпэу,
АрщхьэкIэ бжэр къыхуIуамых,
Тхьэм елъэIу макъи зэхимых.
ЩIэсщ къулъшырыфым зы лIыжь закъуэ,
Гугъэ къутахэм я хъумакIуэу.
Ар щыIэу зыми имыщIэж,
ЛIэныгъэ дыдэм щыгъупщащ.
Абы сын джафэхэр елъэщI,
Тетхар сакъыпэу къыщIегъэщ,
Хьэрф къэскIэ дыгъэ тригъапсэу.
Абы пщIыхьэпIэрэ гупсысэу
Зэригъэзахуэр жэщыр хъуамэ
Ирехьэ уафэм и архъуанэм.
2
Зэгуэрым урыс инэрал,
Iуэхутхьэбзэ хуищIэу и къэрал,
Тифлис лъэныкъуэхэм нэсат,
Зы щIалэ цIыкIуи и гъусат.
Нэщхъейт хъарыпыр икIи фагъуэт.
Ар щхьэ техьат имыцIыху лъагъуэм?
Сабийм гъуэгуанэр хуэмыхьат,
Узыфэ гуэр къыпкърыхьат,
И къару мащIэр щIилъэсыкIыу,
Псэр зэрыбауэр пикъузыкIыу.
Ар Iэгум ис бзу шырым ещхьт,
Игу цIыкIур къилъэтын къыпфIэщIт,
Куэд ихьыжынуи мыхъут уи фIэщ,
АрщхьэкIэ узым, имыщIэжу,
Ещхь ищIыжащ ар и адэжьхэм;
Къэушыжащ адэжьхэм я лъыр,
Абы къару гъэпщкIуауэ хэлъыр.
Иджы ар узым фIэмылIыкIт,
ЩэIу макъ и гущIэм къимыIукIт.
Пагагъэ щIыIэр и нэгу щIэтт,
IэщIыбкIэ шхыныр IуигъэкIуэтт.
ИтIанэ, хуэзэри цIыхуфIым,
КъыщыщIидзащ ар къулъшырыфым.
Къылъыс гущIэгъум къыхэнар
Тхьэм пэгъунэгъухэм къахуэнащ.
Кърагъэлащ абыхэм узым,
Ауэ къэнащ къеузу и псэр.
Ар щыужат сабий джэгукIэм,
И нэр къуэкIыпIэм хутемыкIыу
Тест Iуащхьэм, дыгъэр къухьэжыху,
И лъахэу фIэщIыр илъагъуху.
Апхуэдэу куэдрэ екIуэкIащ,
Ар зэрыгъэрым есэжащ.
Хамэбзэр хъуати зэхищIыкI,
ФIэфI гуэр зэхихым, пыгуфIыкIт,
А зыхуей тIэкIури жиIэфынут.
Езым ящыщ зэращIыфынур
Ялъагъури, ар къытрагъэхьэ,
Чыристан диным ирагъэхьэ.
ЗыгъэдэIуар гуфIэжрэ пэт,
Езыр жэщ лъагъуэкIэ мэкIуэд.
МахуищкIэ пщIэншэу къалъыхъуауэ,
ЯфIэкIуэдауэ гугъэу хъуари,
Псэр пыт къудейуэ къагъуэтыж,
Гъуэгу нэхъ кIэщI дыдэмкIэ къахьыж.
Ар шэхуу фагъуэт, башу гъурт,
ЩIэкIауэ гъаблэ къыпщыхъунт.
Жэуап уи упщIэм къримытт,
Ныбжь хъарпшэр гуэри къыщхьэщытт.
Ар зэрылIэнур гурыIуэгъуэт,
Уэсят ищIыну щытмэ – игъуэт,
КъедэIуэжынури къэкIуат.
Сабийм и нэпс къыфIэмыкIуа.
Къарууэ иIэр зэхуехьэсри,
ЩIэгъэкъуэныншэу пIэм къотIысхьэ,
Мэпсалъэ, и гур игъэтIысу:
3
«Си иужьрей псалъэм едэIуэнум
Къыстохуэ фIыщIэ ныпхуэсщIыну.
КъыпхуэзмыIуатэм телъыр псэм,
Зыщызгъэзэнщ щIы щIагъым сэ.
Есхакъым цIыхум лей игъащIэм,
ХэслъагъукIар Дунейм зымащIэщ,
Аращи тыншу сызэфIокI,
Стемылъу гуэныхь лей къыщIокI.
Си гъащIэр сыт, апхуэдэу тIум
Хъуэпсэгъуэу зы къыщIамытын,
ИтIани ар сымыхъуэжынт:
А къэзгъэщIа бэуэгъуэ закъуэм
ГурыщIэ мафIэр и гъусакъэ!
Абы си ныбжь нимыгъэса,
ИтIани си гур йохъуэпсэж.
Гугъэ псэрыпIым и лъэтэгъуэм
Вагъуэ нэхъ жыжьэр къигъэIэгъуэт.
А зэман кIэщIыр сыту IэфIт!
И зэшыр зэшу жызмыIэф,
И нэпсыр нэпсу схуэмыIуатэ,
СызырикIт, ахэр симыIатэм.
Иджы къызжеIэт, ещхьу сядэм,
Хэт зыжесIэнур «къысхуэгъэгъу»?
Сыхуейкъым зыми и гущIэгъу.
4
Уи нэщхъеягъми сигу хегъэщI.
Сэ мызэ-мытIэу зэхэсхащ
ЛIэныгъэм уэ сыкъебгъэлауэ.
КъысфIощI абдежым ущыуауэ.
Уэлбанэм жыгым пиха тхьэмпэм
Щигъуэтыжынкъым щIылъэм тхъапIэ.
Сызэхахакъым зэи Тхьэхэм,
СытемыкIарэ пэт я хабзэм.
Адрейхэм яIэт унэ-лъапсэ,
Я адэ-анэр щхьэщытыжт,
Ахэр си деж щызмыгъуэтыжт.
Сэ си цIэ дыдэр сщыгъупщащ,
Фэ къысфIэфщар къыскIэрыпщIащ.
ЦIыкIу хъуащ а псор зыгъэва си гур.
Техьэлъэжынкъым си бгъэм щIыгур,
А псор си нэгу щIэкIа нэужь.
Уэри нэхъ къапщтэу къыщIэкIынщ,
Сыкъэзылъхуар зыщызгъэгъупщэм,
Си лъахэм сэ сыщIэмыупщIэм,
АрщхьэкIэ схулъэкIынкъым ар,
Псэм пхухэхынкъым къыбдалъхуар.
Гу зи щIыналъэм щызмыхуар
Къамылъху пэлъытэу къэнэжащ.
ЩыIэнщ а псоми есэжа,
Сэ сесэжын схулъэмыкIа.
ИтIани нэпс щIэзмыгъэкIа,
Зы гугъэ си гум испIыкIащ:
Зы тэлай закъуэкIэ нэхъ мыхъуми,
Псэ зыпыт гуэрым, хэт ирехъуи,
МафIэм ис бгъэр ескъузылIэну,
Гум щыщIэу хъуар есIуэтылIэну.
Иджы си вагъуэр, мис, ижащ,
А псори гугъэу къэнэжащ.
ПщылIрэ зеиншэу сылIэжынущ,
ХамэщIым сэ сыщIалъхьэжынущ.
5
ЛIэныгъэр зырикIщ, хьэрш хъуэпсэгъуэм
ЩымыIэу, жаIэ, гуныкъуэгъуэ.
ИтIани гъащIэр сыту IэфI,
Ар къэзгъэнарэт жызмыIэф,
ТIэкIу сыщIалэIуэщ, уафэ щIагъым
И щэху иджыри зыхэсщIакъым.
Уэ пщыгъупщауэ мыхъу си фIэщ
ЩIалэгъуэр зыщIыр псом нэхъ лъэщ.
Ууейщ дунейр ущищIалэгъуэм,
Гужьгъэжьым токIуэ лъагъуныгъэр,
УригъэфIэнщи пщэдджыжь дыгъэм
Я нэхури вагъуэм ууей пфIощI.
А гупсэхугъуэ IэфIым щыщ
Зэм-зэмкIэ сэри къыслъысащ
Лъэхъуэщ пэлъытэм сызэрису,
ЗэрыщIэбэгыу лъахэм си псэр,
Адрейхэр дауэ къэнэжын.
Мы зыри уэ ныбжесIэжынт,
Си псалъэр уи гум емыуэнум,
Хабзэншэм уэ сахыумыбжэнум:
Уэ упсэуащ укъетхъухыху,
Уи гукъыдэжыр жьажьэ хъуху;
Сэри сиIэну гъащIэ кIыхь
Сызэрыхуейр сщумыщI гуэныхь…
6
Щысхьа махуищым дуней хуитым
Си нэгу щIэкIам ухуейуэ щытым,
Ар IуэтэгъуафIэу къысщымыхъу,
СщIыфынщ сылIэху абы и гугъу.
Слъэгъуащ зэрещхьыр уафэм губгъуэр,
Гъэгъар Шыхулъагъуэу зэриубгъур,
Удз дыжьыныфэр зэжэкI Iуащхьэр,
Зызыгъэзыжыр, ищIу нащхьэ,
Зыхашрэ яIэу къэфэн гугъэр -
ПIэм имыкIыфу къэнэж жыгхэр.
Слъэгъуащ зы къыр нэщхъейм адрейм
IэплIэ хуищIыну зэрыхуейр,
Ауэ лIэщIыгъуэхэр зэрыкIуэр,
Хуэдэгуу мывэхэр зыщIэкъум.
Слъэгъуащ къурш защIэу уафэ гъунэр,
Абы и щIыб къыдэт ди унэр.
Пшэ хужьхэр, къикIыурэ ди куейм,
Жьэгу Iугъуэ къабзэу къыдэкIуейт,
Зыкъомрэ къаплъэрти, IусыкIт,
Сэри мы щIым зытесIэтыкIт,
КъысфIэщIу ахэм сыкъалъагъуу,
АрщхьэкIэ спэщIэхат я лъагъуэр,
Сыкъытемыщт щIым сэри щIагъуэу…
КъысфIэщIт зэхэсхыу, жэщыр хъуамэ,
Ди къуажэ хьэхэр зэрыбанэр.
А къысфIэщI тIэкIум псэр дэтыншт,
БлэкIари IупщIу нэгу щIэкIыжт.
7
Абдежым сигу къихьащ ди унэр
Сымылъагъуныр лIэм и гъунэу.
СфIэкIуэда псор зэхыхьэжащ,
Си гукъэкIыжыр бауэкIэщI
ЯщIарэ щхьэм сыхуимытыжу.
Зэхэсхт шы гуартэхэр къахужу,
Зыщыслъагъужырт сэ ди ныджэм,
Сщхьэщылъэт псоми сакIэлъыджэу.
Зелъатэрт пцIащхъуэр, псым еIусэу,
КъызжаIэу уэшхыр къызэрысыр.
Ди унэ зэвым щIэмыхуэжу
Пщыхьэщхьэм хьэщIэр къызэхуэст,
Хъыбар яIуатэурэ зэхэст,
ДжэгуакIуэм уэрэд кIыхь игъэпст.
Къыпхыплът пагагъэм лIыжь
жьакIэхухэр,
Я зыIыгъыкIэм удихьэхыу.
Я къамэм мыщIэр къиджэгукIт,
Цей хьэзырыбгъэхэр зэкIужт.
Я щхьэгъэрытхэм я нэгу къищт
А лIыжь нэхутхьэхухэм пщIэуэ яIэр.
Псалъэжь хьэзырт абыхэм жаIэр.
А псор, пщIыхьэпIэм ещхьу, слъагъут.
Си адэр-щэ? Абы сыщIыгъут,
И псалъэ къэскIэ сыфIэлIыкIыу,
И лIыгъэм си гур къуэгушхукIыу.
Си шыпхъу нэхъыжьхэр схуэгумащIэт,
Сагъэудэфат, сагъафIэ защIэу.
ЕлIалIэу сагъэщIэрэщIэнт,
КхъуейплъыжькIэрыщIэм сыздашэнт,
Анэшым щыкIуэм, срагъусэт.
Си шыпхъухэр къыщIыхьэжт си нэгум,
Псы ираутхэу ятIэ лъэгум.
Схуэджэгут псым ищIыр тхыпхъэщIыпхъэу,
Зэрыгъущыжыр сигу къыщIитхъыу.
СыщагъэжейкIэ шыпхъу нэхъыжьхэм
СыщIагъэдэIурт уэрэдыжьхэм,
КъыщIыхьэу я нэм гугъэ нэпсыр,
Щыджэгуу нэпсым дыгъэ къуэпсыр.
Иджыщ, Тхьэмадэ, щызыхэсщIэр
Щытар си шыпхъухэм я гум щыщIэу.
А псорщ си гъащIэр зыхэлъар,
Иджы сыхабжэ хъунущ лIам.
8
Щысхьа махуищыр дуней хуитым
КъэзгъэщIа мащIэм хэпхыу щытым,
Къэнар уи жьыгъэм пэмыхъунт,
Дунейр си дежкIэ фагъуэ хъунт.
Сигу илът куэд щIауэ кIуэсэжыныр,
Сыщалъхуа щIыпIэм згъэзэжыныр,
Сытемыгушхуэу екIуэкIат.
СымыкIуэжами, нэгу щIэкIар
ГуфIэгъуэ Iэджэми я уасэщ.
Арати си гур зыхуэхъуапсэр -
КъэсщIащ зищIысыр хуитыныгъэр,
ХуэсщIащ нэпсейуэ IэплIэ жьыбгъэм;
СакIэлъыкIуатэрт пшэхэм нэкIэ,
Субыдырт уафэхъуэпскIыр IэкIэ…
Сыт щыбгъуэтыну фи псэупIэм,
Иувэфыну а псом и пIэ?..
9
СыкъэувыIакъым сыгъуэщэху.
Зы вагъуэм щIыр къимыгъэнэхут.
КъызгурыIуами къыспэщылъыр,
Щхьэр дэуназэу, хыхьэрт си лъым
Жьым къихь салъкъыныр, и мэр щыблэм.
СимыIыгъыжу афIэкI си лъэм
Удз кIырым бгъэгукIэ сыхэхуащ,
СыдаIуэу, сэ зызущэхуащ.
КъэсщIакъым щыIэу къыскIэлъыжэ.
Уафэм гъуэгъуэныр щигъэтыжри
Нэху мащIэ пшэм къыкъуигъэщат,
Сызэпиплъыхьуи къысфIэщIат,
СыкъыздикIар къыгурымыIуэу.
Сэ сыцIыкIуIуэт, ар иныIуэт.
ЗэкIэлъхьэужьу екIуэкIт бгыхэр,
КIуэрт, зыр адрейм къыкIэрымыхуу.
Сыумэзэхауэ сыхэлът удзым.
Щыгъуэгт зэм-зэмкIэ хьэIуцыдзыр
Мэз лъапэм, ещхьу сабий цIынэм.
Абы ешыхукIэ лъыхъуэрт си нэр.
Слъагъут блэр, щылыду и фэр жэщым,
МывитI зэхуакум зэрыдэпщыр,
Ауэ шынагъуэр зыхэзмыщIэт,
СыщIибгынар абы сымыщIэт.
ЗыхэзгъэпщкIуащ сэ, блэуэ, удзым,
ЦIыхухэр щызекIуэм зыпыIуздзу.
10
Зэхэсхт псы уэрыр зэрежэхыр,
Ибжыжу мывэу ирихьэхыр,
Нэхъ хьэлъэм Iэджэрэ щIэрыIэу,
СфIэщIт абы и бзэр къызгурыIуэ.
Къуршыпсым, щехым деж къиуауэ,
Къыпхопсыр гъащIэм и зэдауэр.
Псыр зэм нэхъ щымт, зэм
къитхъутхъукIт,
КIыфIыгъэм ар хэзмылъагъукIт.
Сэ къыстещхьащ апхуэдэу нэху.
Бзум я уэрэдыр зэфIащIэху
Зызмыгъэхъейуэ сыщылъащ.
Зэ, сыхъури жейм сыпэмылъэщ,
СыIурихати зэман кIэщIкIэ,
Си нэгу щIэкIащ лIы гуп къызэщэу,
Сыкъаубыдыжу сашэжыну,
СызыщIэсам сыщIадзэжыну.
Сыкъэушащ, къилъэту си гур.
КъытеспхъуэтыкIыу си щхьэр щIыгум
Зыкъыщысплъыхьым, пцIыр хьэрэмщ,
Щыз хъуакIэт шынэр лъынтхуэ уэм.
ЩыхупIэ нэзым сэ сытелът,
Селъэтэхам, симыIэт къел.
Сриудыхынут зы хугу хьэдзэм.
Сыхуэсакъыпэу зыщызгъазэм,
Iэр зытесх мывэр йолъэтэх,
ЗдэкIуэнум ар нэсакъым щIэх…
11
Си хъуреягъыр ещхьт жэнэтым,
Гъэгъахэр нащхьэкIэ къызэтэрт.
Уафэм къеха гуфIэгъуэ нэпсыр
Тхьэмпэ жейбащхъуэхэм къытепсырт.
ЩIидзат хэхъукIыу мэз жызумым,
Куэд мыщIэу бзухэри къэсынут,
ФIыцIагъэ зиIэр хауIукIыу.
Мы дуней псор къысщыгуфIыкIыу
КъыщIысщыхъуар абдеж сымыщIэ,
Стелъа гугъуехьыр сщигъэгъупщэу
Къыщыушащ IэфI гуэр си гущIэм.
ЗескъузылIащ аргуэру щIым,
СыщIэдэIукIыу къепщэ жьым.
Жьыр зэм удз кIырым еIущащэрт,
Зэм пшэм я щэхур зригъащIэрт,
Игу къыщихьам ирихужьэжу.
Макъ Iэджэ къэIут, зэщIэжьыуэжу,
Сапэджэжам арат жысIэжу,
КъызэдэIуэн яхэт къысщыхъуу.
ЗыхэсщIа псоми абы щыгъуэм
Мыхьэнэ щIагъуэ имыIэж,
ИтIани сфIэфIу соIуэтэж,
Сопсэу гупсысэкIэ нэхъ мыхъуми.
СылIэнт, абыкIэ сигу хэмыхъуэм.
Апхуэдэу къабзэт а пщэдджыжьыр,
Апхуэдэу нэхути уафэ лъащIэр -
Плъагъунт, блэлъэтым, мелыIыч.
А псом щыщ гуэри сигу пымыкIт.
АрщхьэкIэ лъагэ мэхъури дыгъэр
И бзийхэм щIадзэ сыкъалыгъуэу,
Куэд мыщIэу си Iур йогъущIыкI,
Псыр мэхъу гупсысэм схухэмыкI.
12
Псы сылъыхъуэну мурад сощI,
ЩыхупIэм сехыфын къысфIощI.
КъызэфIэзгъэщIт зэрыкIуэр си Iум,
Гур игъэтIысу, къуршыпс щIыIэр.
Семыплъыхыну и ужь ситу,
Субыду сыт къэзгъуэту щытми,
Хуэм дыдэу къырым сокIуэтэх,
Абы увыпIэ тезгъуэтэху.
Бэлэрыгъауэ сытеувэм,
Гуолъэтыр, псым хэхуэжу, мывэр,
Сэри щыхупIэм сыфIэлъащ,
Ауэ, болъагъур, сыкъелащ.
ЛIэныгъэр хъуркъыми и фIэщ
Аращ щIалэгъуэр зыщIыр лъэщ!
Псы щIыIэм Iупэр щыхэсщIам
КъыпхуэIуэтэнкъым зыхэсщIар.
Хэлът а тэлайм гупсэхугъуэ,
И мэ IэфI гуэр си сабиигъуэм.
Абдеж макъ щабэ зэхызох.
Къилъэту си гур, зызоущэху.
ИгъэIут бзылъхугъэм и уэрэдыр,
Езыр зыхуейм фIэкIа хэмыту,
Сэ сызэсахэми хуэмыдэу.
ПэIэщIэт ар уэрэд жыIэкIэм,
И макъри ещхьтэкъым, арщхьэкIэ
Езы уэрэдыр гугъэм ещхьт.
Ар къохьэ сигу пщыхьэщхьэ къэс…
13
КърикIуэрт пщащэр лъагъуэ бгъузэм,
КъысфIэщIу щIылъэм емыIусэ.
Къришт уэрэдыр, мыгупсысэу,
Мы дунеижьым хуищIу нащхьэ.
ЩиIыгът кхъуэщыныр и дамащхьэм.
Сызыхэт псор абы имыщIэт,
И гъащIэр тыншт сысейм емыщхьу.
КъызэрыгуэкIми и щыгъыныр,
И теплъэм бей къыпщигъэхъунут.
ЗэкIужт абы кIэрылъ илъэпкъыр.
Зеичу лантIэт и Iэпкълъэпкъыр,
Зеипсри и фэм къызэпхыпст,
И пщэр, къыупщэу, хьэуам щест.
ИIэтт щхьэтепхъуэри, нэгу къабзэр,
Пшэм къыкъуэплъ дыгъэу,
къыптригъапсэрт.
ЛIарт зылъэкIынур мыхъуэпсэн,
Апхуэдэ пщащэ къыхуэзам.
Сихьэхури сэри а дахащэм,
Сщигъэгъупщат хэлъ псор си гъащIэм,
Хыр щыуфафэ и нэ лъащIэм
СыщIэтIысыкIри сежьэжат,
Гухэлъри япэу зыхэсщIат,
АрщхьэкIэ псори – зы тэлайт.
Сэ, зыкъэсщIэжу, сыщыплъам,
Ар нэсыжакIэт бгым и щыгум,
Зи щхьэкIэр уафэм хыхьэж щихуу.
ИтIанэщ сэ къыщыслъэгъуар
УнитI къыр мывэм хэщIыхьар.
Щхьэщытт тIум язым и унащхьэм,
Iэнкуным ещхъу, Iугъуэ мащIэ,
ЗдэкIуэнур ищIэркъым жыпIэнт.
Иджыри къэс си нэгум щIэтщ
Бжэ хэщIыхьар къызэрыIуахыр,
ЗэрыщIыхьэжыр пщащэр пагэу.
Кхъуэщыныр мащIэу иригъэщIри
ДэкIащ бжэблыпкъым, зимыгъэщхъыу!..
ЗыщIар абдежым си гур нэщI
КъыбгурыIуэну мыхъу си фIэщ.
КъыбгурыIуами – хъунт си жагъуэ.
НэхъыфIщ зыхэсщIэм ар си закъуэ.
Абы, псым ещхьу, сыхуэлIэнщ.
А псор си гъусэу ирелIэж.
14
ЗыхэсщIэу си гур зэрыпихыр
Сыщыгъуэлъащ сэ жьы зэпихум,
Аргуэру жейм сыхилъэфащ.
КъысхуэкIуа пщIыхьым, щIы уи фIэщ,
Нэхъ IэфI слъэгъуауэ сымыщIэж.
Си нэгу аргуэру къыщIохьэж
Куржы хъыджэбзыр, збгъэдэкIуэту,
ЖесIэну псалъэр сымыгъуэту.
Зыкъысхуегъазэри мэгуфIэ,
КъыгурыIуауэ жызмыIэфыр.
Пщтыр гуэр, зищIысыр къысхуэмыщIэу,
ЩызэбгрокI абдеж си гущIэм,
Аргуэру си Iур егъэгъущ.
Псы сыхуэлIауэ сыкъоуш.
КъыщIокI сыхэлъу мывэкIэщхъым.
Къижыхьырт жьыбгъэм бауэкIэщIу.
Псы толъкъун щIыIэхэри утхэрт,
Зэм-зэмкIэ щIыфэр ягъэтхытхыу.
МазэщIэм хуэму пхишт и лъагъуэр,
Абы ещакIуэ пшэм и закъуэт
ИджыкIэ уэгум сэ щыслъагъур.
КIыфIт дунеижьыр икIи нэщIт,
Абы аргуэру сигу хигъэщIт,
Щыху щымыIэжу къысфIигъэщIт.
Абы сыхэту – хуозэж си нэр
Куржы хъыджэбзыр зыщIэс унэм,
Щхьэгъубжэм нэху къыдоджэгукI.
Абдежым си гур къогуфIыкI.
Унэм сыкIуэну сигу къихьат -
ЕрагъпсэрагъкIэ зысIыгъащ,
Си гукъыдэжыр ескъухащ.
Сытехьэжащ аргуэру гъуэгум,
Сыхуэплъэу фIыуэ слъагъу си хэкум,
Ауэ, куэдыщэ симыгъэкIуу,
Мэз кIыфIым сыкъыщыхутащ,
Сызытет гъуэгури сфIэкIуэдащ.
15
Абдежым, дауи, согужьей.
Сыпхыпщт лъэнтхъуийм ищта пыжьейм,
Сытехьэжын си гугъэу лъагъуэм,
АрщхьэкIэ мэзт си хъуреягъыр,
ЦIыху щыземыкIуэ чыцэ мэзт.
Нэхъ хьэлъэ хъурт лъэбакъуэ къэс.
Къудамэ къэскIэ къыспэщIэтт,
Си IитIри банэм ифыщIат.
Щымыхъум, жыгым сыдокIуей,
Зэзгъэлъагъун си гугъэу куейр,
Къыщыслъыхъуэну абы гъуэгур,
АрщхьэкIэ мэзыр пыхьэрт уэгум.
Ар слъагъущ, жыг щхьэкIэм
сыкъехыжри,
ЩIы псыIэм нэкIукIэ сыхэхуащ,
Си нитIым нэпс къысфIыщIэхуащ,
Жыг тхьэмпэ Iувым хэкIуэдэжу.
ЩIыр къистхъут IэбжьанэкIэ абдеж,
АфIэкI симыIэт гукъыдэж.
Сызыщыгугъти симыIэххэр,
Мы дунеижьым сыкъыхэхурт.
Мыгузэвэнт сэ щхьэкIэ цIыхухэр.
Абыхэм дежкIэ сыпсэущхьэт,
Гухэлъ схуэфащэуи ямыщIэт.
Мы си гур псоми ящыкIат.
Абдежым сэ къызжьэдэкIам
ЛъэIу псалъэ закъуэ, щIы уи фIэщ,
Си бзэгур къисчыжын къысфIэщIт.
16
СыщыцIыкIуар езым уощIэж.
Плъэгъуа си нэпсыр къыщыщIэж?
Мыбдежым сэ зысхуэIыгъакъым.
Хэт сыкъилъагъурэт? Мэзыжь закъуэм,
Уэгу мазэ хэти зыгъэзахуэм…
Сыт сщIэнт, аргуэру сотэджыж,
IэщIыбкIэ нэпсыр солъэщIыж,
Сожьэж, си гъуэгум сылъыхъуэну.
ЩIэкI хъуащи си лъэр гъэщIэгъуэну,
Си гукъыдэжым зеузэщI.
Солъагъу куэд мыщIэу щIыIэнэщI,
Жыг зэмыфэгъукIэ къэхухьауэ,
Удз нэфIэгуфIэр щикъухьауэ.
Гъэгъахэр къаблэрт щхъуэкIэплъыкIэу,
КъысхуэкIуэрт, нэр щагъэункIыфIыкIыу,
Зыздзыну сэри сыхьэзырт,
Ныбжь псынщIэм си нэр хуэмызам.
Си нэгум щIэкIыр къысфIэмыщIт.
Къыхэлъри пабжьэм зы щомыщ
ЩигъуэлъыкIащи удз гущIыIум,
Зэм зыкъеплъыхьыр щIыIэ-щIыIэу,
Зэм йогъу къупщхьэшхуэ къыздихьам.
Абдежым си лъым къыхыхьащ
Бэяу зымыщIэ гукъыдэжыр,
Къигъэушыжу си гужьгъэжьыр.
Къызощтэ бжэгъуи бийм сыпожьэ.
Е згъэтIысынт сэ си губампIэр,
Е сыздежьар схуэхъунт кIуэдыпIэ,
Ар къритхауэ щытмэ натIэм.
Сыщалъхуа хэку сыщыIэжатэм,
МыIейуэ щауэ къысхэкIынт.
КъыщызгурыIуэр ар иджыт.
17
Езы щомыщми зыхищIат
Зыгуэрым Iуэху къызэрищIар.
Губжьащ ар, хъууэ бауэкIэщI,
Гыз макъ и гущIэм къиIукIащ,
ЩIидзащ щIыр лъапэкIэ къритхъуу,
Гъэгъар лъэбжьанэкIэ зэфIитхъыу.
КъэпкIэн хьэзыру етIысэхри,
Къэплъащ, кIыфIыгъэм щыумэзэхыу.
Абы и япэ зыкъичыгъуэм
ХэлъынкIэ хъунут си кIуэдыгъуэр,
АрщхьэкIэ сэри сыхьэзырт.
Бжэгъу кIэщI си Iэгум щыскъузар
Техуащ и натIэм хьэкIэкхъуэкIэм,
И губжьыр гызкIэ зэрихъуэкIыу.
Ар къаплъэрт, цIыхум ещхьыркъабзэу,
Нэм къытелъадэ лъыри къабзэт.
ЗытIэкIурэщ ар зэрыщылъар.
Къыщылъэтыжри, къысхуилъащ.
ЛIэр Iуахыу зауэр дыублащ!
18
Щылыдри и нэхэр кIыфIыгъэм,
Зыкъысхуидзащ, къыхуэзэу си бгъэм,
Ауэ и кIэныр къимыкIа.
Си бжэгъур бийм жьэдэзукIащ,
ТIэунейрэ исIуэнтIыхьыжащ,
И кIуэцIыр гуанэм езгъэфыщIу.
Хъийм сыщIикIар сэ къысхуэмыщIэт,
Сыхъуат хьэлыншэ, гущIэгъуншэ.
КъыслъыкъуэкIати къаруушхуэ,
Хэт къыспэувми хэзгъэщIэнт.
Сысакъын хуейуэ сымыщIэжт,
Езы щомыщри щхьэмыгъазэт.
Къарууэ иIэр зэхуихьэсри,
ЩIидзащ лъэбжьанэр къысхиукIэу.
Абдежым IэплIэ зэдмышэкIыу
ЩымыIэт зэрыхъун уи фIэщ.
Апхуэдэу дэ дызэрыфыщIт,
Зэм щIым дытехуэу, зэм дытэджу,
Зым илъ адрейм и нэгум щIэкIыу.
Абдежым тIури хъуат дызэщхь,
ТIум дигуми илъыр зы гужьгъэжьт.
Ар, цIыхум ещхъу, зэм щэIунт,
Сэри, щомыщу, сыгурымт,
Сыкъыщыхъуащ жыпIэнт мэз щIагъым,
Сыщыужат къыздалъхуа макъым…
ХэщI хъуащ щомыщым и къарум,
Иджы нэхъ мащIэуи гурымт.
Сикъузыжащ иужьрей дыдэу;
И нэ утхъуар къыстриубыдэщ,
Пагагъэ хэлъу къызэплъыжри,
Ещэтэхащ, псэ хэмытыжу.
IущIащ лIэныгъэм, зимыгъэщхъыу,
ЗауэлIым я нэхъ хахуэм ещхьу!..
19
Си щIыфэ псом уэ щыплъагъунщ
Щомыщ лъэбжьанэм и лъэужь,
Иджыри къэскIэ мыкIыжауэ.
Гугъу срагъэхь абыхэм, ауэ
ЩIы щIагъым сытри щыхъужынущ,
УIэгъэ куури щыкIыжынущ.
А псор сымыщIэт абы щыгъуэм,
Си гущIэм щыблэрт мафIэлыгъэр.
Зэхуэсхьэсыжри схэлъыр лIыгъэу,
Си гъуэгум сэ сытехьэжащ,
Ауэ дунейр къызэпцIыжащ,
Къысщыдыхьэшхыу къыщIэкIащ.
20
Мэз Iувым зэ сыкъыIэщIокI.
Къыспежьэу дыгъэри къыщIокI,
Игъэхуэбэжу пIыщIа си псэр,
КъригъэутIыпщрэ мэзым и бзэр
КъыскIэлъыджэжу игъэпсалъэу.
Солъагъури жыжьэу Iугъуэ налъэ,
Ди жылэм сфIощI сыкъэсыжа,
Абдежым си лъэр мэхъур жан,
Ауэ кIэщIыIуэт си гуфIэгъуэр.
Куэд мыщIэу мэхъур гурыIуэгъуэ
СызэрыкIуэжыр си гъэрыпIэм.
КъэсцIыхужакIэт сэ мы щIыпIэр.
Си хэку аргуэру сыщIымыгъут,
Ар зыхэпщIэныр сыту гугъут.
КъыщIэкIт сшэчахэр зым щымыщу.
Сытехьэжынуи гъуэгу щIэрыщIэу
Къару симыIэт иджыпсту.
Си гъащIэ дыдэри щIэстынт
Сыщежьэм щыгъуэ сиIа гугъэм,
АрщхьэкIэ ари мащIэ хъунут.
Аргуэру Тхьэм сагъэщIэхъунут.
Сытрагъэплъауэрат дунейм,
Сыхуагъэзэну псом нэхъ Iейм.
НэгъуэщIым зыкIи семыфыгъуэ,
Ауэ хаутэ хуитыныгъэм
И залэ сэри къыслъысам,
ЛъэгущIыхь хуэсщIынти Тхьэхэм псэр.
Си натIэм итыр гурыIуэгъуэщ.
Абы хэплъхьэжым уи гущIэгъур,
Хьэрш жыжьэм си псэр йохъуэпсэж…
Иджы къэсIуатэм согъэзэж.
КъэсцIыхужа нэужь мы щIыпIэр,
Слъэгъуа нэужь сыужэгъуа бжьэпэр,
Сыхэту пщIыхьым къысфIэщIащ.
Илъагъур нэм щыхъуар си фIэщ
Къеуа нэужькIэщ мо тхьэгъушыр.
А макъым сэ сигъэлъагъужырт
ЗэрыспэIэщIэр си Iыхьлыхэр,
Сымыгъуэтын сызэрылъыхъуэр.
СыщыцIыкIуами, сигу къокIыж,
Тхьэгъушым куэдрэ сщхьэщихужт
Си лъахэм щыIэ си пщIыхь IэфIхэр.
СедаIуэрт, зыри жызмыIэфу,
Абы и макъ хыхьэжым уэгум,
Къысщыхъут къиIукIыу ар си бгъэгум,
Зыгуэрхэр гъущIкIэ къеуэу бгъэм.
Лъэтэжырт пщIыхьхэр – сэ сыгъэрт.
КъызгурыIуакIэт абы щыгъуэм
СызэрыпыкIыр хуитыныгъэм.
21
Сэ къыслъысар къэзлэжьыжащ,
Сызыхуэзари схуэфэщэжщ.
Шы абрагъуэм шу жьгъейр
Иридзыхащ, хьэрэм нэхъей,
Къыщигъэнащ ауану губгъуэм,
Езыр хыхьэжри хуитыныгъэм.
Сыздэмыхъунум сыкъыдэжэу
СыщIыхэтар къызгуроIуэжыр:
Ар гугъэ нэфым и джэгугъуэт,
Акъыл сымаджэм и техьэгъуэт.
А псор гъэрыным къыхэкIащ.
Пэш кIыфIым щагъэкIа гъэгъар
Мыхъуну губгъуэм итым ещхь,
Хуэпабгъэу дыгъэм гъащIэр ехь.
Зыгуэрым и гум къэмыкIатэм
Гъэгъар игъэIэпхъуэну хадэм,
Ар куэд дэмыкIыу хэгъуэжынт,
Зыми сэбэп хуэмыхъужынт.
КъыщIэмыплъар игъащIэм унэм
КъытепхьэжакIэ дуней иным,
Дыгъэм и бзийм пэщIэтыфыну,
И лъабжьэр щIым хиубыдэжыну?..
22
Апхуэдэ гуэрхэт псэм зыхищIэр,
СыкIуэсэжыну сэ сыщежьэм,
Иджыри пэжу къыщIэкIащ.
Зыкъезгъэлын схулъэмыкIа
Дунейм и хьэл зыхэзмыщIыкIым.
Си гукъыдэжым сыпигъэкIри,
Щрипхъыжащ си гугъэр куейм.
КуэдыIуэ зэуэ сэ сыхуейт,
Абы игу пыкIыр сыту мащIэт!
Къысхуигъэнамэ зэкIэ гъащIэр,
КъысхуимыщIа щымыIэ фIэщIт,
Ауэ зыхэсщIэр сэ нэгъуэщIт,
СимыIэт налъэ щыгуфIыкIыу
Дунейм сэр щхьэкIэ и гум пыкIым.
А псом и щIыIукIэ дыгъэр дзакъэрт.
Щхьэр тхьэрыкъуэфым щIэзгъэзагъэрт,
Ауэ бэуапIэ сымыгъуэтт.
Зэм бахъэ пщтыр къысIурыуэнт,
ЩIыгулъым и мэр хэшыпсыхьу,
Щхьэр дэуназэу си Iум ихьэу.
Даущ къудей къысщхьэщымытт,
Зы бзу дунейм зэрытемытт,
Дунейр зыкъутэр фи тхьэгъушырт,
ЗгъэщIагъуэр еуэр зэремышырт.
Зы блэ дыщафэ удзым пхыпщт,
Тхьэмпэ гъужахэр игъэщхъыщхът,
Слъагъут абы и фэр, ещхьу тхыгъэм,
ПэщIигъэувэу хьэрфхэр дыгъэм.
IуокIуэтри, къаплъэу къысхуотIыс,
Абы нэхъ хэлъ къысфIэщIт нэмыс…
23
Щытепщэт дыгъэр уафэ щIагъым.
Ар хуэгъэпщкIунут зы пшэ закъуэм,
Дунейр IэщIэлъ къыфIэщIрэ пэт.
Псом нэхъ къарур зыщIэнур хэт?
АрщхьэкIэ пшэри къэмыпIащIэт,
ХищIыкIыр сытыт абы си гъащIэм.
КъуршитI гъуэз мащIэм къызэпхыщт,
Ди къулъшырыфыр зым къыкъуэщт.
Къуэ лъащIэр зэми слъагъурт хуиту,
Щызэхэхуэжрэ псы уэритIыр,
КъемыплъэкIыжу, хуэжэу хым.
Щхьэщытт дыжьын тхъурымбэр псым.
А псор спэжыжьэт, слъагъурэ пэт.
Сежьэн си гугъэу зызоIэт,
АрщхьэкIэ си щхьэр мэуназэ.
Сэ сыкIиинут, ауэ си бзэр
КъызэмыдаIуэу къыщIэкIащ,
Аргуэру Iур игъущIыкIащ.
ЙокIэрэхъуэкI, сыдэкIуэу, щIылъэр…
Сэ къызгурыIуэрт сызэрылIэр.
Нэгу щIэкIт сыщIэлъу
къуршыпс щIагъым,
Мы дуней хуитыр сымылъагъуу.
Бдзэжьейхэм си бгъум къыщажыхьт.
Псы щIыIэмылыр езгъэжэхт
Тэмакъым, си гур игъэтIысу…
Псэм зигъэпсэхути апхуэдизу,
Сышынэрт жейм сыхилъэфэнкIэ.
Толъкъунхэр ехт, зыр зым пежэкIыу,
Ягу сыпымыкIыу къысхуеплъэкIыу.
Къыпхыпст псы къабзэм дыгъэ бзийхэр,
ЯгъафIэу си бгъум щес бдзэжьейхэр.
СощIэж бдзэжьейхэм ящыщ зыр:
КъысхуэгуфIэну ар хьэзырт,
Къысщихъуэрт щабэу и кIэмажьэр,
СыкъицIыхуа нэхъей игъащIэм.
КIэмажьэр, кусэ хыхьэу, плъыжьт,
И нэ удзыфэхэри плъызт,
Зэшыгъуэ мащIэм щIэтIысыкIыу…
Псым щищI нэрынэм къыхэIукIыу
Абы и макъыр къыслъэIэст,
Щэху дыдэ пэтми, гущIэм нэст.
Абы жиIахэр сигу имыху,
Хэлъа IэфIагъри схуэмыух.
Абы къызжиIэрт: «УмыкIуэж,
Сэ гъусэ сыпхуэхъунщ.
Псы щIагъым зэштегъэу щыкуэдщ,
Тыншыгъуэ щыбгъуэтынщ.
* * *
Си шыпхъухэм псоми сыкъеджэнщ,
Абы ямыщIэ щхьэх.
КIэмажьэм тету пхуэуджынщ,
Жей IэфIыр къыптекIуэху.
* * *
ПIэщхьагъщ ятIагъуэр, ужеиху,
Псыпыхур уи тепIэнщ.
ПщIыхь хьэлэмэтым ухэтыху,
ЛIэщIыгъуэ Iэджэ кIуэнщ.
* * *
Уэ си псэм фIыуэ уилъэгъуащ,
Ар зыми щызмыбзыщI.
Уисащ иджыри къэс лъэхъуэщ,
Иджы ди гъащIэр зыщ…»
Абыхэм куэдрэ седэIуащ.
Бдзэжьейм къызжиIэр хъурт си фIэщ.
ИтIанэ си нэр щоункIыфIыкI,
Бдзэжьейр слъагъужыркъым афIэкI,
Псым и даущри зэхэзмых,
Мэхъу си гум зыри сIэпимых…
24
Апхуэдэу сыкъагъуэтыжащ,
Пэж защIэщ ныпхуэсIуэтэжар.
ЖысIар ухуеймэ щIы уи фIэщ,
Ухуейм умыщI – узэрыфIэфIщ.
Зы гуныкъуэгъуэщ псэм техьэлъэр:
СыщыщIалъхьэну си щIыналъэм
Иджы гугъапIэ симыIэж,
КъэзгъэщIэжыни щымыIэж.
Мывэ сын закъуэщ къысхуэтыжыр
Хьэрф зеиншафэхэр тетыжу.
ЩысхухэфтIэжми ар си кхъащхьэм
Тетха дамыгъэм ищIу нащхьэ,
БлэкI куэд флъагъункъым
къеплъэкIыжу,
Си гъащIэр я гум къагъэкIыжу…
25
Уи Iэр къызэти сыгъэIыгъ.
Iэм и пщтырагъыр псалъэм щIыгъущ.
КъыпхуиIуэтэнущ си Iэгу щабэм
Хэлъам щыщ Iэджэ си гугъапIэм.
А мафIэм сес сызэрыцIыкIурэ,
СепщIыхь си лъахэм сызэрыхъурэ,
Иджы ар жыжьэ здызохьэжьэ,
Ар иужь дыдэу уэ зыхэщIэ.
Уэ пхуэдэу си Iэр зыIыгъын
СыздэкIуэм щымыIэнкIэ хъунщ…
ЛIэныгъэм сэ сыщымышынэ,
Зэгуэрым псори дылIэжынущ,
Хэт нэхъ пасэIуэу, хэт нэхъ кIасэу.
КъэзгъэщIа псори и мыуасэ
Сыщалъхуа пщIантIэм сыщыджэгуу
Нэгу къыщIыхьэж псэхугъуэ тIэкIум…
26
Иджыри лъэIу пхузиIэщ дадэм:
СыщылIэм деж, сегъэхь жыг хадэм,
СыщIэвгъэгъуалъхьэ кIарц жыгыжьым,
КъысщIихуу лъахэм къикI акъужьыр…
Абдежым удзыр щынэхъ уэрщ,
КъыщыIур бзухэм я уэршэрщ,
ЩыщIэтщ жыг тхьэмпэм дыжьыныпс,
Жьы хъуар абдеж щохъуж щIэрыпс!
Абдежым сэ сыщывгъэтIылъ.
ХэвгъэщIу фигу, фыкъызэмыплъ.
Сэ сыпсэунщ иджыри тIэкIурэ,
Слъагъу къысфIэщIыжу адэжь хэкур,
Абы и макъыр зэхэсхынщ:
Ар акъужь щэхум къысхуихьынщ.
Насыпкъэ уи псэр щыхэкIынум
Анэдэлъхубзэр зэхэпхыну!..
Сэ къысфIэщIынущ абы щыгъуэм
Си шыпхъу нэхъыжьхэр къыздэщIыгъуу,
СагъафIэу, сыщыцIыкIум хуэдэу.
СыщIэжеикIыу я уэрэдым
Я гугъэу, си нэр зэтеспIэнщ,
ХуэзмыщIу зы псэми губгъэн…
*Къулъшырыф – монастырь
