Бзэр лъэпкъым и купщIэщи, зи бзэ кIуэда лъэпкъыр дэ купщIэншэ пэлъытэщ
Хабзэм, бзэм я хъумакIуэу, лъэпкъымкIэ гууз-лыуз иIэу, лэжьыгъэ зэфIигъэкIыу «хэкупсэ нэс» зыхужыпIэ хъунухэм ящыщщ нобэ фэдгъэцIыхуну щIалэр. Гупсысэ куу, куэдым емыщхь гъащIэ еплъыкIэ иIэщ, и гукъэкIхэр тегушхуауэ наIуэ ещIыф. ЩIалэ пэжщ, жыджэрщ, щхьэх зымыщIэщ, и IэщIагъэм хуэIэижьщ. И зэчийр игъэпэжу,акъылкIэ зэригъэзэхуар псалъэ шэрыуэкIэ къэзыIуатэщ. Гу къабзэкIэ фIым хуэлажьэ щIалэм и гуащIэр псом япэу зрихьэлIэр щIэлэгъуалэр, къыдэкIуэтей щIэблэр зэманым декIуу,хабзэр яIыгъыу гъэсэнырщ.
Артур Гугъуэтыжхэ ящыщщ, Урыху къуажэм къыщалъхуащ, абы дэт етIуанэ курыт еджапIэм щеджащ. 2000 гъэм епщыкIузанэ классыр къиухри, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал мэкъумэш академием (иджыпсту КIуэкIуэ В. М. и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал мэкъумэш университетым) и «Природоохранное обустройство территорий» жыхуиIэ и къудамэм щIэтIысхьащ. 2005 гъэм лэжьэн щIидзащ, IуэхущIапIэ зыбжанэ зэрихъуэкIащ. Артур зы къуэш нэхъыжь иIэщи, унагъуэ щхьэхуэу Налшык дэсщ. Езыр нэхъыщIэщи, адыгэм зэрыдихабзэу, адэ-анэм ябгъэдэсщ.
Гум къина дахагъэхэм ящыщщ и сабиигъуэр джэгукIэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ гъэнщIауэ, хьэблэ сабийхэр унэм щIэмызагъэу зэрыщытар, зыр адрейм къыщхьэщыжу зэрызэкъуэтар. Хьэблэм дэс дэтхэнэ нэхъыжьми, ууей-сысейкIэ ахэр ямыгуэшу, псоми я нэIэ ятетт, языхэзымкIи жэуап яхьу фIэкIа умыщIэну. ЩIымахуэм шыгу Iэжьэм ису и адэм мэзым здишэу зэрыщытар-щэ?! Апхуэдэхэращ, шэч хэмылъу, адэ-анэмрэ бынымрэ зэгъунэгъу зыщIыр, дзыхь яку къыдэзылъхьэр.
Сытым дежи Iэдэ-уадэр IэщIэлът Артур, и IэкIэ ищIа хьэпшып унагъуэм илъыну, зэригъэпэщыжа гуэр щыIэну фIэфIт. Нобэми абы тетщ, пхъэм йолэжь, унэлъащIэ ещI. «Сэ къызэрызгурыIуамкIэ, IэщIагъэр цIыхум къыдалъху, балигъ хъухукIэ нэхъ наIуэ къэхъуурэ, къызыхуигъэщIар зэрыарар къищIэу аращ, — жеIэ Гугъуэтыжым. — IэщIагъэр къузэритщ, щIэныгъэр зэрызэбгъэгъуэтщ жыхуэсIэщ. Уи Iэпэм къыпыкI дахагъэри, уи щхьэм илъ щIэныгъэри зыми кьыпIэщIимыхыфын беигъэщ, зэгъусэмэ — уехъулIащ. УкъызыхуигъэщIа IэщIагъэр нэгъэса хъун папщIэ, абы уэри щIэныгъэкIэ удэгъуэгурыкIуэн хуейщ. Аращи, абыхэм зэкIэщIэх яIэкъым».
Ди IуэрыIуатэм, ди тхыдэм дахьэх Артур. Нэхъыбэу щIиджыкIхэри ди тхакIуэхэм, усакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэрщ: КIыщокъуэ Алим, IутIыж Борис, Хьэх Сэфарбий, нэгъуэщIхэм ейхэрщ. ХьэIупэ ДжэбрэIил и усэ къыхэхахэр щызэхуэхьэса «Iэгуауэншэ пшыхь» тхылъыр хуабжьу фIэгъэщIэгъуэнащ, ХьэIупэм и бзэр дэтхэнэ адыгэм дежкIи щапхъэу къелъытэ, абы и усэхэм адыгагъэм, цIыхугъэм, пэжыныгъэм дыкъыхураджэу, дызытет дунейм и лъапIагъэр къыдгурыIуэнымкIэ щхьэпэу къыщохъу.
«ГъащIэм икъукIэ псынщIэу зеужь, ди псэукIэр, ди лэжьыгъэр нэхъ тынш тщызыщI щIэ куэди къыхохьэ. А зэхъуэкIыныгъэхэми зыдедмыгъэкIуу хъунукъым. Ауэ дэтхэнэ зы лъэпкъри адрейхэм яхэзымыгъэгъуащэр, къыхэзыгъэбелджылыкIыр и бзэмрэ и хабзэмрэщи, а тIур пхуэмыхъумэрэ — зэманым удекIуркъым, атIэ къыптекIуэу аращ. Сыт зэманми и фIыпIэр къыпхухэхрэ уифIри пхуэхъумэжмэщ ущылIыфIыр», — жеIэ Гугъуэтыжым.
Илъэс зыбжанэ хъуауэ «Черкесский ренессанс» жылагъуэ зэгухьэныгъэм хэтщ Артур. Илъэс къэс хабзэм, бзэм, псапащIэм хуэунэтIа Iуэху зэмылIэужьыгъуэхэр ирагъэкIуэкI зэгухьэныгъэм хэтхэм, лъэпкъыр щыIэным, абы зиужьыным телэжьэныр дэтхэнэ зыми и пщэрылъу къалъытэри.
«УсакIуэ» щыхужыпIэкIэ Артур мащIэу Iэнкун мэхъу, езым ехьэлIауэ ар тIэкIу хэIэтыкIыIуауи къелъытэ. Ауэ абы и IэдакъэщIэкIхэм еджахэм «Адыгэ Хайям» хужызыIа яхэтщ, апхуэдизкIэ гъэхуауэ, шэщIауэ, бзэ дахэкIэ тхащи. «Сатыр хьэлэмэт гуэрхэр сигу къридзэми, къысфIэмыIуэхущэу къэнэжу, псалъэ зэгъэкIуахэр си щхьэм къыщихьэми, сфIэмыбэлыхьурэ екIуэкIащ зы зэман, — жеIэ Артур. — Ауэрэ тхылъымпIэмрэ къалэмымрэ зэсхьэлIэн хуейуэ си псэм сызэрихуэ хъуащ. Аргуэрыжьти, стхыIами схъумэну, сыхэлэжьыхьурэ усэм хуэзгъэкIуэну семылIалIэурэ гъэхэр кIуэрт. Илъэситху-хы хъууэ аращ тхэным нэхъ мыхьэнэ есту зэрыхъурэ, сызэрыдихьэхрэ. Нэхъыбэу къызыхэкIари сигу, сил зыщIэуз ди бзэм, ди хабзэм ягъуэта щытыкIэ шынагъуэм шэщIауэ сигъэгупсысэ зэрыхъуар аращ».
Бзэр мыкIуэдыжыным и хэкIыпIэ нэхъыщхьэу Артур къилъытэр щIэблэр я анэдэлъхубзэм зэрыдедгъэхьэхын IэмалыщIэхэр къэгъуэтынырщ. Гущэкъу уэрэдхэм зи нанур щIэзыгъэдэIу анэхэри, зи къуэрылъху-пхъурылъхухэм таурыхъ яхуэзыIуатэ нэхъыжьхэри ди мащIэ зэрыхъуам лъэпкъым и цIыхумрэ и бзэмрэ зэрызэкIэщIихари ибзыщIыркъым. Ди анэбзэр кIуэдыжыну и жьэ къыхуемыгъакIуэми, шынагъуэ къызэрыщхьэщыхьар жеIэ абы, адыгэу зызылъытэж цIыху къэс езыр и анэдэлъхубзэм ирипсэлъэну, и унагъуэм ар щызэригъэкIуэну къыхуреджэ, пщэрылъу щыIэм я нэхъыщхьэуи ар къелъытэ.
«Бзэр лъэпкъым и купщIэщи, зи бзэ кIуэда лъэпкъыр дэ купщIэншэ пэлъытэщ. Дэ купщIэншэр зэрысэбэпыншэм хуэдэу, лъэпкъыцIэ зезыхьэу куцI зыкIуэцIымылъыжыр кIуэдыжыныр шынагъуэщ», — жеIэ Артур.
Зыщыщ лъэпкъым гурэ псэкIэ бгъэдэтыныр, цIыхур дэнэ щымыIэми, къызыхэкIа лъэпкъыр зыщимыгъэгъупщэныр, бзэр, хабзэр IэщIыб имыщIыныр егъэнэхъапэ Артур.
— Зи дыгъэр къызыхуепсу, зи къуэпсыр мыгъун лъэпкъ зэкъуэт хъуну сыхуохъуапсэ адыгэм — жеIэ Гугъуэтыжым.
ИСТЭПАН Залинэ.
Усэхэр
ГУГЪУЭТЫЖ Артур
* * *
Дыщэ мыщIэншэр — гъущ пцIанэщ,
Гу пцIанэ цIыхур — хьэлэлщ.
Хьэл-щэныр дахэм — цIыхум и фIыпIэщ,
Теплъэ къудейкIэ къамыщIэщ.
IэмыщIэм икIыр — уи псапэщ.
ПсэкIэ яхъумэр — цIыху напэщ.
Гъуэгу зэхэкIыпIэр дыкъуакъуэщ,
Напэр текIынум лъэбакъуэщ.
Бакъуэм и гъуэгум хегъэщI,
Тафэри щIакъуэм дэкIыпIэу къыфIощI.
Уафэр зи плъапIэр лъатэу йопщIыхь,
ПщIыхьым щыпсэур гъащIэм хоплъыхь.
* * *
Дунеижьыр мэкIэрахъуэ:
Хэти бжьахъуэщ, хэти Iэхъуэщ,
Хэти хъупIэхэр егуэш:
Хэт и благъэщ, хэт и къуэшщ.
КъигъэхъуапIэр зэмыфэгъущ:
Хэт мэфыгъуэ, хэт мэдыгъуэ,
И пщIэнтIэпсым къыпэкIуэну фIыгъуэ
Хэти гугъэ егъэтIыгъуэ.
Хэт ишхам кърикъеижу
И щхьэр уафэм дрекъейр,
Хэт, къузащи къурмакъейр,
ЩогуфIыкI къылъыс щыкъуейм.
МэкIэрахъуэ щIы хъурейр —
Хъуэхъуи хъуэни кърехьэкI.
Зэхьэзэхуэщи дунейр,
Гужьеяуэ дыдокIуэкI.
* * *
Доджыж дядэжьхэм я лъэужь,
ЛIыхъужь диIахэм я Iэужь…
Маржэ, адыгэ! ЗыкъэщIэж!
Псэр щIэзытахэм я Хэкужь
Дахуэмыфащэу гъэужь дохъуж.
* * *
ГъащIэм и купщIэм дылъыхъуэурэ,
Ди гъащIэр нэду къыщIокI.
Тыншыгъуэр лъапIэу къэтщэхуурэ,
Напэр пщIэншэу тIэщIокI.
МащIэр фIыщIэ дымыщIурэ,
Нэхъыбэ къэтлъыхъуэу дыщокI.
ЩэкI и нэхъыфIыр ди фащэурэ,
ПцIанэу дунейм дохыж.
* * *
«Сыт си лъэпкъым хуэсщIэфыну?» –
А упщIэр си щхьэм изотыж.
Сэ лъэпкъым папщIэ псэр стыфыну
ЖызоIэри, сызыщотхъуж.
Хуэщхьэпэну пIэрэ лъэпкъым,
ХэкIуэдэжкIэ щIым Iэплъэпкъыр?!
Сытехъуэну арэзы
Жэуапу згъуэтыр зыщ:
Хуэпсэу уи лъэпкъым пхулъэкIыху,
Хъуф щапхъэ дахэ упсэуху.
ЖегъэIэ хамэм уилъагъуху:
«Хуэфащэщ лъэпкъым, лъэпкъ и цIыхущ».
* * *
ЩIым къытепхыжыр тепсэрщ.
Къуэпс къызыкъуэжыр лъабжьэрщ.
Лъабжьэ быдэр – лъэпкъщ.
Лъэпкъ и жылэр – бынщ.
* * *
Хэку и уасэр пщIэрэ, тIасэ? –
УпщIэм псэр егъэгузасэ.
Сегупсысмэ ди хэхэсхэм,
Гум къыхаIум хуэдэщ дзасэ.
НатIэ пхуэхъуар уимыхэкумэ,
Щыужьыхамэ мафIэр жьэгум,
ИкIам хуэдэщ дыгъэр уэгум –
УпэIэщIэщ адэжь хэкум.
къегъэзэжыр псоми
Къегъэзэжыр псоми, къегъэзэж.
Япэу мывэ бгъажэм ухуозэж.
Ди IуэхущIафэхэри щхьэж
Джэрпэджэжу къытподжэж.
Къегъэзэж гуапагъэм —
ХъуэхъукIэ дэ къытхуоупсэж.
Къегъэзэж хьилагъэм —
Хъуэным хъуэн къыкIэлъадзыж.
Къегъэзэжыр псоми, къегъэзэж.
ЦIыхум и щыуагъэхэр къещIэж.
Къигъэна лъэужьхэм ироплъэж…
Ауэ … Зэман кIуам имыщIэ къэгъэзэж.
