Бырсей Умар и «Адыгэбзэ псалъалъэр»
Адыгэ еджагъэшхуэ, узэщIакIуэ Бырсей Умар 1807 гъэм къалъхуащ. Адыгэбзэм зегъэужьыным, лъэпкъыбзэр зэфIэгъэувэным хуэунэтIауэ щытащ еджагъэшхуэм и гъащIэ псор. Зэман кIыхькIэ абы иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэ лэжьыгъэм пащэ нобэрей ди лъэпкъ щIэныгъэлIхэм, къэхутакIуэхэм.
Сабиигъуэ гугъу иIащ Умар. И ныбжьыр илъэси 8 фIэкIа мыхъуауэ, ар тырку сулътIанхэм ящыщ гуэрым идыгъури, Мысырым (Египетым) и пэщэ Мухьэмэд Алий ирищауэ щытащ. ХамэщI щыпсэу адыгэ щIалэ цIыкIур щIэныгъэ зригъэгъуэтыным зэрыщIэхъуэпсым гу лъамытэу къэнакъым икIи Умар егъэджакIуэ лъэрызехьэхэр къыхуащтащ. Илъэс 18-м щынэсам Бырсейм игъэшэрыуэрт франджыбзэр, тэтэрыбзэр, тыркубзэр, къэжэрыбзэр, хьэрыпыбзэр.
1825 гъэм Бырсейр, и щIэныгъэм хигъэхъуэну, Франджым и къалащхьэ Париж ягъэкIуащ. Абы дэт политехникэ институтым илъэсищкIэ щеджа нэужь, Умар щалъхуа щIыналъэм къигъэзэжащ. 1843 гъэм и пэщIэдзэм ар урысеидзэм хыхьащ икIи Кавказым къулыкъу щищIащ, тэрмэш къалэныр игъэзащIэу. ИужькIэ Бырсейр Ставрополь дэт еджапIэхэм ящыщ зым адыгэбзэмкIэ егъэджакIуэ нэхъыщхьэу ирагъэблэгъащ.
И къалэнхэм къадэкIуэу, Умар иригъэкIуэкIащ щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэшхуэ. Абыхэм ящыщщ «Адыгэбзэ псалъалъэр». ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием и IэщIагъэлIхэм зэрыжаIамкIэ, а тхылъым мыхьэнэшхуэ иIэщ — апхуэдиз макъ зэщIэжьыуэр хьэрфкIэ къэбгъэлъэгъуэныр лэжьыгъэ къызэрыгуэкIкъым.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
