Къэрал псом щыцIэрыIуэ Къалмыкъ БетIал
Октябрь революцэми абы и фIыгъэкIэ ди щIыналъэм игъуэта зыужьыныгъэ- ми ятеухуа сыт хуэдэ псалъэмакъри ныкъуэ хъунущ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и унафэщIу илъэс куэдкIэ лэжьа Къалмыкъ БетIал и гугъу дымыщIмэ.
ХЬЭСЭНБИЙ (Куба) къуажэм дэса Къалмыкъ Едыдж и къуэ БетIал пасэу къищIащ псэукIэкIэ яку дэлъ зэщхьэщыкIыныгъэм цIыхур зэригъэпудыр. Пэжу, къызыхэкIа унагъуэр къулейсызтэкъым, ауэ пасэу лIыщIэн щIидзэн хуей хъуащ гъунэгъу Марьинскэ станицэм дэса къулеижьым и шыхъуэу. ИужькIэ Дон Iус Ростов и гъущI гъуэгу IуэхущIапIэм щылэжьащ. Абы и фIыгъэкIи урысыбзэр мыIейуэ зэрызригъэщIам къыдэкIуэу, революцэ зэщIэхъееныгъэм хыхьащ, и зэхэщIыкIым зиужьащ. Дзэлыкъуэ восстанэр къызэзыгъэпэщахэм яхэтащ, Владикавказ журналисту щылажьэ, иужькIэ ныбжьэгъуфI къыхуэхъуа революционер къэмылэнджэж Киров Сергей зригъэцIыхуащ. БетIал щытащ властыщIэр гъэувыным, ар хъумэным теухуауэ ди лъахэм и мызакъуэу, Кавказ Ищхъэрэм щекIуэкIа Iуэху псоми я къызэгъэпэщакIуэхэм ящыщ зыуэ. Ауэ зэфIэкIышхуэ зэрыбгъэдэлъыр псом хуэмыдэу IупщIу къыщыщигъэлъэгъуар социалист ухуэныгъэр щекIуэкIа илъэсхэрщ. Къалмыкъыр зи унафэщI хъуа Къэбэрдей-Балъкъэрыр зыужьыныгъэ и лъэныкъуэкIэ ящхьэпрыкIащ ди гъунэгъу псоми. Ди деж щаухуэ IуэхущIапIэхэр Кавказ Ищхъэрэм щынэхъ инт: гу щызэпкъралъхьэ заводыр (иужькIэ машинэ щащI хъуащ), IэфIыкIэ фабрикэр, гъавэ къеIыхыпIэр, лы комбинатыр, нэгъуэщIхэри. Нэхъапэм зэи имыIа промышленностым къыдэкIуэу, мэкъумэш IэнатIэм хуабжьу зиужьырт. Апхуэдэ дыдэу БетIал и нэIэ тетт щэнхабзэми: ар куэдрэ кIуэрт Лениным и цIэр зезыхьэ еджапIэ къалэ цIыкIум, абы щIэсхэм я Iуэху зыIутыр зригъащIэрт, къэфакIуэ-уэрэджыIакIуэ гупым хэтхэр ицIыхурт.
А псоми къадэкIуэу сыт щыгъуи къыхилъхьэрт нэгъуэщI щIыналъэхэм щымыIэ щIэ гуэрхэр: нэхъыжьхэм я съездхэр, цIыхубзхэм, щIалэгъуалэм я зэIущIэхэр, н. къ. Абыхэм къыщаIэтырт гъащIэм нэхъри зегъэузэщIын, ныкъусаныгъэхэр ягъэкIуэдыжын папщIэ щIэн хуейхэр.
А псоми я Iэужьхэр къэрал псом щалъагъурт. Ди деж къэкIуэрейт Москва, нэгъуэщI къалэхэм къикI тхакIуэхэр, газет лэжьакIуэхэр. ЗрихьэлIэхэри яфIэтелъыджэт: къуажэхэм щаухуа школ, клуб зэпэщхэр, уэрам захуэхэр… БетIал унафэ ищIат хьэсэхэр жьым щахъумэн папщIэ абыхэм ябгъухэм жыг сатырхэр щагъэтIысыну, ауэ ахэр мыIэрысейуэ, кхъужьу, пхъэгулъу щытын хуейт гъуэгурыкIуэхэм яшхын папщIэ. А зэманым усакIуэшхуэу къалъытэу щыта Тихонов Николай мыпхуэдэу итхыжауэ щытащ: «Нэм къиплъыхьыр хъарбызт. АпхуэдизкIэ инт икIи дахэти, узрагъэхъуапсэрт. Дыхыхьэри зы къыщIэтчащ. Асыхьэтым зыгуэр къыдэгуоуащ: зылI къажэрт и Iэхэр ищIурэ. «Дыдыгъуэу къыщIокI» — сегупсысащ, занщIэу сыкъэгузавэри. БетIал сыщыукIытэжынут. АрщхьэкIэ къыдбгъэдэлъэда хъумакIуэм зэрихуэр нэгъуэщI Iуэхут: ар хуейт нэхъ хъарбыз IэфIхэр здэщыIэ щIыпIэм дишэну…» УсакIуэм телъыджэ щыхъуат апхуэдэ цIыхугъэшхуэр.
ЗэхъуэкIыныгъэхэр щыплъагъурт дэни — цIыхухэр нэхъ къулей хъурт. АрщхьэкIэ БетIал езыр зэи мылъку щIэхъуэпсакъым. Парт, къэрал лэжьакIуэу щыта Къудей Чэрим зэрыжиIэжамкIэ, илъэс куэдкIэ и унагъуэр и гъусэу щыпсэуащ пэшитI фIэкIа мыхъу фэтэрым. ЗыкъыхэзыгъэпIиикIыну хущIэкъухэми яхуидэртэкъым. Мыр къаIуэтэж: колхоз унафэщI гуэрым езым щхьэкIэ иригъэщIат унэ зэгуэтышхуэ. А зэманым бзэгур хуабжьу зекIуэрти, дауи, ар Къалмыкъым Iурадзащ. БетIал абы и деж кIуащ, зыри имыщIэ хуэдэу. Мо унэ дэгъуэр къыщилъагъум, телъыджэ щыхъуауэ фэ зытригъауэри, жиIащ: «Мыр сыт, си ныбжьэгъужь, къыскIэщIэпщIыхьар? Школ дэгъуэ зэребгъэщIыр щхьэ къызжумыIарэ?» «Уэлэхьи, имыщIэу сщIырэ, илъагъумэ, нэхъ и гуапэ хъунщ», жысIэу сегупсысауэ аратэм», — итыжащ мыдрейм жэуап: сыт ищIэнт?
И IуэхущIафэ дахэхэмкIэ къэрал псом апхуэдизкIэ цIэрыIуэ щыхъуати, 1931 гъэм Къалмыкъым Ленин орденыр къратауэ щытащ, СССР-м щыяпэхэм ящыщу Къэбэрдей-Балъкъэр автоном областми а дамыгъэ нэхъ лъапIэ дыдэр къыхуагъэфэщауэ щытащ.
Иджыри зы хъыбар федгъэдэIуэжынщ. Колхоз унафэщI гъуэзэджэ Тэрчокъуэ Къамболэт СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату хахати, сессиехэм щыкIуэкIэ дзэзешэ Тимошенкэ хуэзэрт: я тIысыпIэхэр зэбгъурытт. Зэгуэр абы къыжриIэжащ: «И дачэм сыкIуэхукIэ, Сталиным сигъэбанэрт. Псори хэзгъащIэрт гугъу семыхьу. Зэгуэр апхуэдэу сыкIуауэ сегъэлъагъу: «Мобы ебэн». Дызэбэнащ, езы Сталиныр лъэныкъуэкIэ щытащ тутын ефэу. Щэнейрэ сыкъытридзащ симыгъэпIэтIауэу. КъыстекIуар Къалмыкъ БетIалт!»
Дауи, Сталиным ищIэрт Къалмыкъыр зэрыкъарууфIэр, а тIур щызэрыцIыхуар дыгъуасэтэкъым. Ауэ дэ мыбыкIэ жытIэну дызыхуейр абы пщIэ лъагэ зэриIарщ, къэралым и Iэтащхьэм и дачэми ирагъэблагъэу.
ЦЕКЪУЭ ПIатIэ.
