Дэ тщыгъупщакъым фхэлъа лIыгъэр, Дохъумэ щIэблэм фи фэеплъыр!
Ди нэхъыжьыфIхэр
Сталиным и щытхъухэр
Лэскэн куейм хыхьэ Ерокъуэ къуажэм и нэхъыжьыфIхэм ящыщщ Хэку зауэшхуэм, гуащIэдэкI лэжьыгъэм я ветеран Ацкъан Хьэсбий. Жылэ псом дэскъым ар фIыуэ къэзымыцIыхурэ пщIэшхуэ къыхуэзымыщIрэ. Апхуэдэ гулъытэр Хьэсбий къилэжьащ и дуней тетыкIэмкIэ, хэлъ цIыхугъэмрэ нэмысымкIэ.
Ацкъан Хьэсбий Зауэр къыщыхъеям щыгъуэ Ацкъаныр иджыри щIалэ дыдэт. Вольскэ кхъухьлъатэ училищэр къэзыухагъащIэ адыгэ щIалэр зауэм и япэ махуэхэм щегъэжьауэ Москва и уэгур зыхъумахэм ящыщащ, 11-нэ истребитель авиаполкым хэту. А зэзауэ гуащIэхэм ипсыхьащ зауэлI хахуэр.
Хэку зауэшхуэр екIуэкIыху 400-рэ кхъухьлъатэкIэ уэгум ихьащ Хьэсбий, и пщэ къыдалъхьэ къалэнхэр къызыхуэтыншэу игъэзащIэу. Абы куэдрэ игу къокIыж Кърым къалэр хуит къыщащIыжа махуэхэр. Хьэсбий зэрыс «ЯК»-р бийхэм ягу къыщымыкI щIыпIэхэм деж гъуэбжэгъуэщым хуэдэу къыщыхутэрти, сурэт ятрихыурэ частым къигъэзэжырт. Апхуэдэу зи IэщIагъэм фIыуэ хэзыщIыкI кхъухьлъатэзехуэр Сталинград щекIуэкIа зауэшхуэми хахуэу хэтащ. Абы щызэрихьа лIыхъужьыгъэмрэ хахуагъэмрэ папщIэ, Ацкъаным къыхуагъэфэщауэ щытащ Вагъуэ Плъыжь орденыр.
Ди къэралым бийр ирахужа нэужь, Ацкъаныр щызэуащ хамэ щIыпIэхэм, зэрыпхъуакIуэхэм яубыда къэралхэр хуит къэзыщIыж совет зауэлIхэм я гъусэу. Абы и кхъухьлъатэр итащ Польшэми, Румыниеми, Венгриеми, Австриеми, Германиеми, Чехословакиеми я уафэгухэм. ТекIуэныгъэ Иным зауэлI хахуэр щыIущIар Прагэ къалэрщ.
Хэку зауэшхуэм щызэрихьа лIыхъужьыгъэ иным папщIэ кхъулъатэзехуэ Iэзэ Ацкъан Хьэсбий къыхуагъэфэщащ «И зауэ зэфIэкIхэм папщIэ», «Москва зэрахъумам папщIэ», «Сталинград зэрахъумам папщIэ», «Будапешт къызэращтам папщIэ», «Венэ къызэращтам папщIэ», «1941 — 1945 гъэхэм екIуэкIа Хэку зауэшхуэм Германием зэрыщытекIуам папщIэ» медалхэр. Абы кърата дамыгъэ лъапIэхэм яхэлъщ Командующэ Нэхъыщхьэ Сталиным и Iэр зыщIэлъ щытхъу тхылъу 19.
Зауэ нэужь лъэхъэнэм Ацкъаныр жыджэру хэтащ бийм зэтрикъута лэжьапIэ IэнатIэхэр ди щIыналъэм щызэтегъэувэжыным. Сыт хуэдэ лэжьыгъэ пэрытами, зауэлI хахуэм, цIыху пэжым зэрихабзэу, абы и къалэнхэр игъэзэщIащ къызыхуэтыншэу. Пенсэ кIуа нэужьи нэхъыжьыфIыр жыджэру хэтащ къуажэм, районым щекIуэкI жылагъуэ Iуэхухэм. КъыжыIапхъэщ Хэку зауэшхуэм хэкIуэда, и къуажэгъуу икIи и классэгъуу щыта, Совет Союзым и ЛIыхъужь, танкист Мэсей Аслъэнджэрий Яхья и къуэм и цIэр ар къыщалъхуа, щеджа Ерокъуэ къуажэм дэт школым зэрыфIащари, школ пщIантIэм фэеплъ зэрыдагъэувари Ацкъан Хьэсбий и фIыгъэу зэрыщытыр. ЩIэблэм хэкупсэ гъэсэныгъэ егъэгъуэтынымкIэ апхуэдэ Iуэхугъуэ куэд зэфIихащ, ноби зэфIех нэхъыжьыфIым.
Адыгэ хабзэрэ нэмысрэ зэрылъ унагъуэ дахи иухуащ Хьэсбий. Абырэ и щхьэгъусэ Раерэ (и ахърэтыр нэху Тхьэм ищI) зэгурыIуэрэ зэдэIуэжу гъащIэ кIыхь къызэдагъэщIащ. Зэщхьэгъусэхэм бынибл къащIэхъуащ, дэтхэнэри къызыхэкIа лъэпкъым хуэфащэу ягъэсащ, щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ ирагъэгъуэтащ, унагъуэ зырызуи ягъэтIысыжащ.
Хабзэ хъуауэ, гъэ къэс накъыгъэм и 9-м Ацкъан Хьэсбий и пщIантIэ хуитышхуэм щызэхуосыж и бынхэр, абыхэм къащIэхъуа щIэблэр, гъунэгъухэр, благъэхэр. Унагъуэшхуэм и жьантIэр зыгъэбжьыфIэ, абы и жьэгум и хъумакIуэ нэхъыжь Iумахуэм ахэр йохъуэхъу ТекIуэныгъэм и махуэшхуэмкIэ, зэрыхуэарэзыр, фIыуэ зэралъагъур гурэ псэкIэ зыхрагъащIэу. Дэри ди гуапэу дохъуэхъу ди нэхъыжьыфIым. Узыншагъэ быдэ иIэу, и быным, и къуэрылъху-пхъурылъхухэм я ехъулIэныгъэхэм и лъэр щIигъэкIыу Тхьэм игъэпсэу.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
Жыжьэ-гъунэгъу
Тхыдэм зи цIэр къыхэнахэр
Тау ХьэзрэIил Ди къэралым зы унагъуи ису къыщIэкIынкъым 1941 — 1945 гъэхэм екIуэкIа Хэку зауэшхуэм и гузэвэгъуэмрэ бэлыхьымрэ зымышэча, куэдми мащIэми абы и мафIаем имылыпщIа. Сэ сыкъызыхэкIа Таухэ я унагъуэми къытехуащ а зэман хьэлъэм и удын. ЛIыхъужьыгъэ хэлъу фашист зэрыпхъуакIуэхэм япэщIэтащ ди адэ Тау ХьэзрэIил. Абы и шынэхъыщIэ Бориси хахуэу зэуащ, къикIуэт имыщIэу, и псэри ди хуитыныгъэм папщIэ итащ.
Ди адэшхуэ-анэшхуэу Таухэ Хьэмщэтрэ Баблинэрэ ящыщащ гъащIэщIэр гурэ псэкIэ къэзыщта щхьэлыкъуэдэсхэм. ЛIэщIыгъуэ блэкIам и Октябрь революцэ иным иужькIэ, къэралым щаухуэу хуежьа псэукIэщIэм и телъхьэу щытами, Хьэмщэт хунэсакъым абы и фIыгъуэ илъагъуну. Ар гуузу яукIауэ щытащ совет властым и бийхэм. Сабиитхур и закъуэу къызыхуэна си анэшхуэр Джэрмэншык къэIэпхъуэжат, и дыщым пэгъунэгъуу. Я адэм и гъащIэр щапхъэу яхуигъэлъагъуэу абы ипIащ и бынхэр, захуагъэм, пэжыгъэм я телъхьэу.
Ди адэ ХьэзрэIил зэкъуэшитIым я нэхъыжьт. Илъэс 16-м ар хыхьауэ щытащ комсомолым. Жылагъуэ IуэхухэмкIэ хуабжьу жыджэру, урысыбзэми хуэшэрыуэу зэрыщытым гу лъамытэу къэнакъым. 1939 гъэм ар ягъэуващ ди республикэм и Суд нэхъыщхьэм и коменданту икIи тэрмэшу. ЩIэныгъэм хуэнэхъуеиншэ щIалэр юрист IэщIагъэм Орджоникидзе (иджы Владикавказ) щыхуеджащ, иужькIэ ар цIыхубэ судыщIэу щылэжьащ Прималкинскэ районым. Хабзэм, захуагъэм дапщэщи и телъхьэ ХьэзрэIил щIыналъэм щекIуэкI жылагъуэ лэжьыгъэми жыджэру хэтащ.
Тау Борис Хэку зауэшхуэр къэхъея нэужь, ар зэуапIэм Iухьащ икIи лIыгъэрэ хахуагъэрэ къигъэлъагъуэу бийм пэщIэтащ. Ар хэтащ Сталинград нэмыцэхэм ящызыхъумахэм. Абы и Iэшэлъашэхэм щекIуэкIа зэзауэ гуащIэхэм ящыщ зым ди адэр уIэгъэ хьэлъэ щыхъуащ икIи сымаджэщым зэман кIыхькIэ щIэлъащ. Абы къыщIэкIыжа нэужь, ХьэзрэIил хущIэкъуащ зэуапIэм Iухьэжыну, арщхьэкIэ и узыншагъэм иIэ хъуа сэкъатым тращIыхьри, ар и щIыпIэм къагъэкIуэжащ. ЗауэлI хъыжьэр икIи коммунист пэжыр занщIэу хыхьащ Лэскэн щIыпIэм къыщызэрагъэпэщауэ щыта партизан отрядым икIи ди щIыналъэр хуит къащIыжыхункIэ а гупым хэту зэуащ.
1943 гъэм и пэщIэдзэм ар хахащ Налшык къалэм и цIыхубэ судыщIэу, иужькIэ НКВД-м пыщIа IэнатIэхэм щылэжьащ. Апхуэдэу ХьэзрэIил пэрытащ парт, нэгъуэщI лэжьапIэ IэнатIэхэм. Сыт хуэдэ къалэн пщэрылъ къыхуащIами, ди адэм ар ирихьэкIащ жэуаплыныгър зыхищIэу, пэжыгъэмрэ захуагъэмрэ и гъуазэу. Абы къыхуагъэфэщащ къэрал дамыгъэ зыбжанэ, щIыхь, щытхъу тхылъхэр. Ди адэр дунейм ехыжащ 1973 гъэм и гъатхэпэм. Ди анэ Алфусэрэ зэрыбынитхумрэ ар ди гум илъщ.
ХьэзрэIил хуэдэу цIыху Iэдэбу, жыджэру, пэжыр и гъуазэу щытащ абы и къуэш нэхъыщIэ Бориси. Школ нэужьым Борис къиухащ егъэджакIуэхэр щагъэхьэзыр курсхэр, иужькIэ Къэбэрдей-Балъкъэр пединститутым и щIэныгъэм щыхигъэхъуащ. Школым щызэфIих егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэм къыдэкIуэу, Борис усэным, тхэным дихьэхырт. Абы и къалэмыпэм къыпыкIа усэхэр щызэхуэхьэса «Догъагъэ» тхылъыр дунейм къытехьауэ щытащ 1939 гъэм. А илъэс дыдэм ар хагъэхьауэ щытащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм. Зауэм и пэ илъэсхэм Борис Москва щыIащ, НКВД-м и школым и курсанту. Хэку зауэшхуэм щIидза нэужь, ар зыхэт 35-нэ танк бригадэр Москва бийм щызыхъумахэм ящыщащ. ИужькIэ Калининскэ фронтым и 16-нэ дзэм хагъэхьэжащ. Тверь областым хиубыдэ Старицэ къалэм 1942 гъэм и гъэмахуэкIэм щекIуэкIа зэхэуэ гуащIэхэм ящыщ зым уIэгъэ хьэлъэ щыхъуащ ди адэ къуэшыр икIи и псэр итащ.
Ди анэм куэдрэ жиIэжу зэхэтхат ди анэшхуэ Баблинэ и къуэм ежьэурэ дунейм зэрехыжар. Ар гугъэрт и къуэ нэхъыщIэри, нэхъыжьым хуэдэу, псэууэ къыхуэкIуэжыну, хуэхъуапсэрт абы унагъуэ насыпкIэ, бын цIыкIухэмкIэ. Ди анэшхуэр сымаджэ хъуауэ куэдрэ хэлъащ. Нэхъ хьэлъэ щыхъуа зы пщыхьэщхьэ гуэрым ар Тхьэм елъэIуауэ жаIэ мыпхуэдэу: «Си Борис сымылъагъужынумэ, Алыхь дыщэ, ныжэбэ си псэр хэх…». Нэхущым ди анэшхуэр дунейм ехыжащ…
Тау Борис зауэм щызэрихьа лIыгъэхэм папщIэ къэрал дамыгъэ зыбжанэ къыхуагъэфэщауэ щытащ. Абы и цIэр дыщэпскIэ къыщыхаIущIыкIащ зи хуитыныгъэм папщIэ и псэр щита Старицэ къалэм Хэку зауэшхуэм хэкIуэдахэм папщIэ щагъэува фэеплъым. Тау Борис Хьэмщэт и къуэм и цIэр тетщ КъБКъУ-м и пщIантIэм дэт апхуэдэ фэеплъми, КъБР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм деж фIэлъ фэеплъ пхъэбгъуми, Джэрмэншык къуажэм дэт курыт школым щаухуа фэеплъми.
Ди адэ къуэшым ещхьу, сэри егъэджакIуэ IэщIагъэр къыхэсхащ. Абы теухуауэ зэхэсха хъыбархэмрэ унагъуэм къытхуэна сурэтхэмрэ я лъабжьэу Борис и шыфэлIыфэр си нэгум куэдрэ къыщIохьэ. ЛIыхъужьыгъэ зэрихьэу зауэм хэкIуэда си адэ къуэшым и фэеплъщ мы усэ цIыкIури.
Ди къэралым и хуитыныгъэм папщIэ я псэр зытахэм я фэеплъхэр, зауэ IэнатIэм хахуэу Iутахэм я цIэхэр тщымыгъупщэу, яхуэфэщэн пщIэрэ щIыхьрэ ялъыдгъэсу дыпсэун хуейщ. Абыхэм зэрахьа лIыгъэр ди тхыдэм къыхэнащ хэмыгъуэщэж лъэужьу.
КIуэрт зэман хъыжьэр
Ди адэ къуэш Тау Борис
Хьэмщэт и къуэм и фэеплъу
Бэлыхьыр телъу ихьырт гъащIэр
Анэ тхьэмыщкIэу и къуэм ежьэм.
БлэкIащ илъэсхэри мымащIэу,
Къэнащ зауаер аддэ жыжьэу.
И нитIыр нэпсым щIисыкIауэ,
Бын IэфIым пэплъэрт ноби анэр.
«КъыщIыхьэжынущ… Къэсыжынущ…
И нэкIум дэслъэжынущ си Iэр…-
И нэгум щIэтт и щIалэ уардэр. —
Тхылъ тIэкIу IэщIэлъу кIуэрт
лэжьакIуэ,
Зыхыхьэ гупми яхэзагъэрт,
ШколакIуэ цIыкIухэр и жыIэщIэт.
Ар хунэсакъым адэ хъуну,
Апхуэдэу цIыкIухэр и псэм хэлъми,
Ди Тхьэшхуэм ар дигъэлъагъуну
И уасэт Iэджэ… Зэ къэсыжмэ…» —
Гугъэрт, и щIалэм еш имыIэу ежьэу.
АрщхьэкIэ кIуэрт зэману хъыжьэр,
Тхыдэм къэхъукъащIэхэр хигъэхьэу,
Iуэхугъуи цIыхуи трипхъэу яжьэ.
Ажалыр къэсу къыщыфIэщIым
Зыщ жиIэжар анэ тхьэмыщIкIэм:
«Си быныр щызмылъагъужынум,
гъащIэм,
Сыхуэхьэзырщ псэ хьэхур стыну».
…НэщI дыдэ хъуащ къуажэбгъу
пщIантIэшхуэр,
Хэгъуэщэжащ лъэс лъагъуэ цIыкIури.
Зэхуэзэжауэ пIэрэ псэкIэ
ДунейкIэ зэхуэпэбгъа цIыхухэр?
Ди адэ къуэшу гъащIэ щапхъэ,
ЩIалэгъуэ дахэу птащ уэ уи псэр.
Дэ тщыгъупщакъым пхэлъа лIыгъэр,
Дохъумэ щIэблэм уи фэеплъыр.
ТАУ (ЧЫЛ) Иринэ,
Къэхъун дэт курыт школ №1-м
урысыбзэмрэ литературэмкIэ и егъэджакIуэ.
Аруан куей.
Фэеплъ
Си адэшхуэ Сэфарбий
ТекIуэныгъэм и махуэшхуэр щагъэлъэпIэнум ирихьэлIэу, курыт еджапIэм дыщыщIэсым илъэс къэс мыхьэнэ зиIэ Iуэхугъуэ куэд ди нэгу щIэкIырт. Абыхэм ящыщт Хэку зауэшхуэмрэ абы текIуэныгъэр къыщытхуэзыхьахэмрэ ятеухуауэ усэрэ уэрэдкIэ сабийхэр дызэрызэпеуэу щытар. Зи гугъу тщIыхэр нэхъыфIу къызэхъулIэм зауэм хэкIуэдахэм я фэеплъу къуажэм дэтым деж, накъыгъэм и 9-м псори къеплъу, и зэфIэкI къыщигъэлъэгъуэнут, апхуэдэуи Хэкум и хъумакIуэхэм яхуищI пщIэр, къэралым и текIуэныгъэшхуэр езыми зэригъэлъапIэр къыдалъагъуну Iэмал иIэт. А псоми, дауи, щIалэгъуалэр фIым, мамырыгъэм дыхуигъэпабгъэрт.
Накъыгъэм и 9-м дэтхэнэми нэхъ лейуэ игу къокIыж гъуэжькуийуэ къыкъуэууэ илъэсиплIкIэ унагъуэхэр зэрыхьзэрий хэзыдза зауэм хэкIуэда и благъэ-Iыхьлыхэр. Сэри сщIэрт си адэшхуэр Хэку зауэшхуэм и щIалэгъуэ дыдэу хэтауэ зэрыщытар, гугъуехь и нэгу зэрыщIэкIар. Абы и лIыгъэмрэ хэлъа цIыхугъэмрэ теухуауэ зэпымыууэ хъыбар зэхэсх зэпытщ.
Багъэтыр Сэфарбий Дал и къуэр! И цIэр зэрыIу къудейм ноби срогушхуэ. Сэфарбий 1921 гъэм, сыт хуэдэ къуажэдэсми хуэдэу, мэкъумэшыщIэ унагъуэм къыщалъхуащ. Къуажэ школым щыщIэсым къыщыщIэдзауэ ар щIалэ жану, губзыгъэу икIи гумащIэу къыдэкIуэтеяуэ жаIэж. Сэфарбий и ныбжьыр илъэс 20-м иту Хэку зауэшхуэм щIидзащ икIи армэм къикIыжа къудейуэ, 1941 гъэм и мэкъуауэгъуэм, зауэм япэу дэкIахэм ящыщу IэнатIэ гугъум Iууващ. А IэнатIэм къалэн нэхъыщхьэу къигъэувырт псэемыблэжу Хэкумрэ абы и цIыхухэмрэ ихъумэныр.
Зауэ хуэIухуэщIэхэм щыхуагъасэ еджапIэ хэхар къиуха нэужь, сержант нэхъыщIэ цIэр зыфIаща си адэшхуэр 69-нэ гвардие топгъауэ полкым хагъэхьащ. Абы хэту Сэфарбий Кавказым къыщыщIэдзауэ Германием нэс кIуащ. «Связист-гвардеец хахуэ Багъэтыр Сэфарбий и къару емыблэжу лъахэмрэ цIыхумрэ ихъумащ, Новороссийск къалэр нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм къаIэщIэзыхыжахэм яхэтащ, Кърымми бийр изыхужахэм ар ящыщщ. Къапщтэмэ, Багъэтырыр Украинэ псом кIуэцIрыкIащ», — щыжыIащ си адэшхуэм щхьэкIэ ди Хэкум и хъумакIуэхэр зэрыт зы тхылъым.
1944 гъэм и гъэмахуэм Украинэ фронтым и япэ дзэр Польшэм и гъунапкъэм Iухьэри, Сандомир къалэм и гъунэгъу Вислу псыежэхым зэпрыкIауэ щытащ. Бийм щебгъэрыкIуа Львов — Сандомир щIыпIэм щекIуэкIа зэхэуэ гуащIэм хэтащ си адэшхуэр. Польшэр хуит къащIыжащ, нэмыцэр Германием нэс яхужащ.
Тхыгъэ зэхуэмыдэхэм, цIыхухэм я гукъэкIыжхэм къазэрыхэщщи, Сэфарбий зауэлI къэмылэнджэжу щытащ. ЛIыхъужьыгъэ хэлъу Хэкур зэрихъумам и щыхьэту, абы дамыгъэ лъапIэхэр къратащ: «Вагъуэ Плъыжь» орденыр, «ЛIыхъужьыгъэм папщIэ», «Кавказыр зэрихъумам папщIэ», «1941 — 1945 гъэхэм екIуэкIа Хэку зауэшхуэм ди къэралыр Германием зэрыщытекIуам папщIэ» медалхэр.
1945 гъэм Сэфарбий дзэм къыхэкIыжри, къыщалъхуа щIыналъэм къэкIуэжащ. Зауэ нэужьым къэIэтыжын хуей хъуа жылэ зэтекъутам ар етIысэх имыIэу телэжьащ. Тынштэкъым а зэманым къуажэ сове- тым и унафэщIу улэжьэну, арщхьэкIэ зауэм жыру ипсыхьа цIыхур а къалэн мытыншым пэлъэщащ.
Багъэтыр Марие (си адэшхуэм и нысэ) игу къегъэкIыж: «Сэфарбий Къаншыуей къуажэм и советым и унафэщIу щыщытам, абы нэхъ цIыху пэж щыIауэ си фIэщ хъуркъым. А зэманым жылэри зэтесу, цIыхухэми ящIэнрэ ялэжьынрэ ягъуэту псэуащ. ЦIыхуитI зэщыхьами, унагъуэм къаугъэ къихъуами зэкIуалIэр Сэфарбийт, сыт хуэдэ Iуэхуми абы хэкIыпIэ къыхуигъуэтыфырти. «Зэ, умыпIащIэ, пщэдей езыхэр зэгурыIуэжынущ», — жиIэрти, зэбгрыжыжыну хьэзыр унагъуэр хуэмурэ зэтриубыдэжырт. Ар цIыху щабэт, дунейм теттэкъым абы уи жагъуэ зэрищIын. Ухуеблэгъамэ, шэнтым уимыгъэтIысу езым узыбгъэдигъэтIысхьэнти, ныбжьэгъуфIым хуэдэу гу зэIухакIэ къопсэлъэнт. Къуажэ советым и унафэщI гумызагъэм зы цIыхуми лей къытригъэхьакъым, сыт хуэдэ хьэлэбэлыкъ хэмыхуами езым и деж щызэтриуIэфIэжыфырт. Жылэм зэпымыууэ Iуэхутхьэбзэ яхуищIэу, тхьэмыщкIэхэм защIигъакъуэу псэуащ, «Багъэтыр Сэфарбий къуажэ советым щытета зэманыр къэхутэжыну щытарэт!», — жызыIэ ноби куэдщ.
И бын гъэсэкIэу щытар-щэ! Ар псалъэ хуэныкъуэтэкъым, и нэгум къищ къудеймкIэ сабийм гурыIуэфырт. ЦIыхум пщIэ хуищIырт, хэт щхьэкIи гугъу зригъэхьырт. Аращ нобэми ягу щIимыхур. Апхуэдэхэр нэхъыбарэт!».
Сэфарбий «Курпский» совхозым и парт комитетым и унафэщIуи илъэс зыбжанэкIэ лэжьащ. Зауэм къыщыхуагъэфэща медалхэм къахэхъуащ и гуащIэдэкIым къыпэкIуа нагъыщэхэри. Абыхэм ящыщщ «ЩIыхьым и дамыгъэ» орденрэ медалитIрэ.
Си адэшхуэмрэ и щхьэгъусэ Къарэжь КIэмытIэ ипхъу Марусэрэ я унагъуэ дахэм быныфIи къихъуащ. ЩIэныгъэрэ цIыхугъэ лъагэрэ абыхэм гъащIэм хагъэхьащ хъыджэбзитIрэ (Заремэрэ Розэрэ) щIалищрэ (Мышэ, Артур — си адэр, Тимур). Псори унагъуэ хъуауэ Сэфарбий имылъэгъуами, жылэдэсхэм зэрыжаIэмкIэ, абы езым хэлъа хабзэмрэ гъэсэныгъэмрэ и щIэблэм яхэпща хъуащ.
Си адэшхуэм къигъэщIар илъэс 56-щ. АрщхьэкIэ абы и пэжыгъэмрэ цIыхум хуищIа нэмысымрэ ноби псэущ. Езыр зэрызмылъэгъуар сигу къоуэ…
БАГЪЭТЫР Луизэ,
«Адыгэ псалъэ» газетым и корреспондент.
Анэм и гъыбзэ
Гъэмахуэ пщыхьэщхьэхэм, хуабэм лъэныкъуэ егъэз зищIу, жьы щIыIэтыIэм утыку щигъуэт зэманхэм хуэзэу, куэбжэпэхэм щызэхуэс хабзэщ хьэблэм къыдэнэжа нэхъыжьхэр. Я пкъым къедэхащIэ акъужь щабэр ягу пымыкIыу, ахэр жэщыбг пщIондэ щызэхэсыр нэхъыбэщ. Абыхэм я гукъэкIыжым щытепщэр блэкIа зэманырщ — я сабиигъуэрщ, я щIалэгъуэрщ. Апхуэдэхэм и деж абыхэм я псалъэмакъым куэдрэ къыхохуэ зэгуэр я хьэблэм дэса БецIыкIу зэкъуэшхэр: Багъ, ХьэзрэIил, Хьэсанш сымэ. А щIалищым я зэфIэкIыу щытахэм, я дуней тетыкIам апхуэдизкIэ гъэхуауэ, узыIэпишэу, дахэу топсэлъыхьхэри, кIуэаракъэ, зэи умылъэгъуами, игъащIэ лъандэрэ пцIыхуу щыта хуэдэ ахэр уи нэгу къыщIохьэ.
Зи хабзэкIи, зи бзыпхъэкIи щапхъэ зытепх хъун унагъуэфI зыдэмыс жылагъуэ щыIэ?! апхуэдэ куэд Хэку зауэшхуэм и пэкIи щыпсэуащ Псыгуэнсу къуажэм. Абыхэм ящыщ зыт БецIыкIу МатIрэ ДасIэфIрэ я унагъуэр гъунэгъухэм «зым нэхърэ адрейр нэхъ щIалэфIыжщ» хужаIэу къуищрэ пхъуитIрэ зэдапIырт зэщхьэгъусэхэм. Адыгагъэр, цIыхугъэр, лэжьыгъэр зэи IэщIыб щамыщI, хъуэпсэгъуэу къэгъуэгурыкIуэ унагъуэт.
МатI пасэу дунейм щехыжым, абы и пIэм иуващ быным я нэхъыжь Багъ. ИкIи и къуэш, и шыпхъу нэхъыщIэ цIыкIухэр зыхуей хуэзэн папщIэ, и анэмрэ абырэ псэху ямыIэу, лэжьащ. Ауэрэ, къэжэпхъыр колхозым хыхьэурэ, зэдэлъху-зэшыпхъухэм псоми губгъуэр IэнатIэ яхуэхъуащ, я гуащIэдэкI хьэлэлым щыгуфIыкIыу лэжьащ. Хэт ищIэнт а унагъуэм и Iуэхур адэкIэ зэрекIэрэхъуэкIынур, мо зи псэугъуэхэм я насыпыр зэрыхъунур, «иджы лъэ быдэкIэ дыувакъэ» щыжаIэм Хэку зауэшхуэр къэмыхъеямэ.
Офицерхэр пIалъэ кIэщIкIэ щагъэхьэзыр еджапIэр кърагъэухри, Багъ зэуапIэм Iуашащ. Хьэсанши дзэ къулыкъу ищIэу къэрал гъунапкъэм пэмыжыжьэу щыIэти, ари мафIэ лыгъэм и курыкупсэм хэхуащ. Курытыр, ХьэзрэIил, и къуэшитIыр фронтым зэрыщыIэра, е апхуэдэ лэжьакIуэшхуэ колхозым зэримыIэрат, сытми, зэкIэ и гугъу къамыщIу къагъэнащ. БецIыкIу зэшхэм япэмыжыжьэу псэуа, Хэку зауэшхуэм жыджэру хэта Семэн ТIутIэ (и ахърэтыр нэху тхьэм ищI) къиIуэтэжауэ щытащ: „Сэ щыри фIыуэ сцIыхуу, ди хьэблэу, ди кIуэгъужэгъуу щытащ. Псом хуэмыдэу Багъ теухуауэ фIы зыкъом сигу къинащ. Ар къуажэм дэсащ лIы IэнатIэ зэрихьэу — мафIэс къэмыгъэхъуным пыщIа гупым я нэхъыжьт. Абы щыгъуэ, зауэм и пэкIэ, мафIэс губгъуэхэм куэдрэ къыщыхъурт. Апхуэдэхэм япэу нэсыр Багът.
Зэгуэрым ди жылагъуэм къэкIуауэ щытащ ДыщэкI Залымхъан, иужькIэ уэрэдус цIэрыIуэ хъуар. Ар Налшык мафIэс къэмыгъэхъунымкIэ щыIэ инспекцэм щылажьэрт. Абы щыгъуэм Залымхъан Багъ теухуауэ къызжиIауэ щытар нобэми сигу илъщ: «АпхуэдизкIэ лIы пэжщ, лIы губзыгъэщи, Къэбэрдейм и унафэщIхэм ящыщ зы тщIы хъунт, щIэныгъэ тIэкIу иIэу щытамэ…»
БецIыкIухэ къахуэкIуа извещенэм итт: «Лейтенант нэхъыжь БецIыкIу Багъ МатI и къуэр 1943 гъэм мартым и 8-м Орлов областым щыIэ Ольговск къуажэм деж щыхэкIуэдащ икIи абы щыщIалъхьэжащ».
Зауэ нэужьым БецIыкIухэ я деж къэкIуащ зауэм абы щыщIыгъуа, Арщыдан щыщ щIалэ. Абы къихьыжащ и лIыхъужьыгъэм къыпэкIуэу Багъ кърата орденитIымрэ и документхэмрэ.
Багъ къыкIэлъыкIуэ ХьэзрэIил зымыцIыху къуажэм дэстэкъым. Жылэм зы лэжьакIуэшхуэ щыIэмэ, ар етIуанэт. Езыр пелуант. Хьэлъэ зэрылъ гур зэрыщыту «щхьэ фелIалIэрэ» жиIэрэ щхьэпридзыфу щытащ. Шы фIыуэ илъагъурт. Шы ягъэсэн зыгуэрым ейуэ илъэгъуамэ «сэ пхуэзгъэсэнщ» жиIэу тхьэкIумакIэкIэ шыр къиIэтрэ игъэтIысу — мис апхуэдизу бланэу, шы нэбгъэфхэр игъэсэфу щытащ ХьэзрэIилым.
И шынэхъыжьитIым яхэлъ хьэлыфI псори Хьэсанши далъагъурт. Ауэ и къуэшхэм къахигъэщхьэхукIыу абы зы щэн хэлът: цIыху щабэт, гумащIэт, бзэ IэфIи Iурылът.
Пэ зиIэм кIэ иIэщ жаIэ, иухащ зауэри. Зи насып къикIыу къелахэр зырыз-тIурытIурэ Псыгуэнсу къыдыхьэжу хуежьащ. Зи къуэ нэхъыжьыр зыгъеижа ДасIэфI мыдрей и щIалитIым пэплъэрт, хэкIуэдауэ зы тхылъ кIапэ къыщытIэрымыхьакIэ псэущ жиIэу. Зауэ нэужьым мазитIи, мазищи, илъэси дэкIащ. АрщхьэкIэ ХьэзрэIили, Хьэсанши я хъыбар щыIэтэкъым. НэгъуэщI мыхъуми, языхэзыр имылъагъужыну и фIэщ хъуртэкъым ДасIэфI. Зэпымыууэ гъырт. Жэщым жейртэкъым. КъыщIэкIырти, хьэр банэмэ, щIалэхэр къэкIуэжауэ пIэрэ жиIэу пщIантIэр къикIухьырт.
Илъэситху енкIэ и бынхэм пэплъащ анэр. АдэкIэ и гум хуэхьакъым. Гъыурэ нэф хъуауэ, хьэзабыр телъу, пIэхэнэу дунейр ибгынащ. ЛIэн и пи и щIалэхэм мы гъыбзэр яхуиусыжат:
Си нэхъыщIэри япэ докIыр,
Си нэхъыжьри кIэлъыдокIыр,
Си курытри зэрыдэкIрэ
IейкIи, фIыкIи хъыбарыншэ
мыгъуи уей.
СыкъыщIокIри мазэм соплъыр,
СыщIыхьэжрэ нысэм сеплъмэ,
И хьэпшыпыр зэкIуэцIелъхьэ
мыгъуэ,
ПIэщхьагъыншэщ, сыт ищIэну
мыгъуэ, уей.
Жэщыр хъуамэ сымыжей,
Нэхур щамэ сымылъагъуурэ,
Си щIалищым я гуIэгъуэм
Мы си нитIри нытеслъхьа
мыгъуи уей.
Пшынэ фIыцIэри магъ, мэусэ,
Уэрэдусу сыщымыт мыгъуэ,
Анэу щыIэм ди гуIэгъуэ мыгъуэщ,
Си гъыбзэм фыкъежьу,
кхъыIэ, уей.
МЫЗ Ахьмэд.
