
Хэхэсхэр дызыщыгуфIыкI Iэмал гъуэзэджэ
Хэкурысхэми хамэ щIыналъэхэм щыпсэу адыгэхэми Адыгэбзэмрэ адыгэ тхыбзэмрэ я махуэу хагъэунэхукI гъатхэпэм и 14-р. Мыхьэнэшхуэ зиIэ а махуэм ирихьэлIэу щыгъуазэ фыхуэсщIыну сыхуейщ КАФФЕД-м АнэдэлъхубзэмкIэ и къудамэм 2020, 2021 илъэсхэм къриубыдэу зэфIэдгъэкIа Iуэхугъуэхэм.
2010 гъэм Тырку къэралым и Конституцэм бзэм ехьэлIа зэхъуэкIыныгъэхэр щыхалъхьэм, яубзыхуауэ щытащ щIыналъэм щыпсэухэм я анэдэлъхубзэхэри курыт школхэм зэрыщаджыпхъэм теухуа унафэ. Абы ипкъ иткIэ, 2012 гъэм щегъэжьауэ къэралым щадж хъуащ адыгэбзэмрэ абхъазыбзэмрэ. Ар фIыгъуэшхуэщ, Iэмал гъуэзэджэщ зи бзэр зыхъумэжыну хуей, къащIэхъуэ щIэблэм ар ящымыгъупщэным, абы хамэ щIыпIэхэм зыщезыгъэужьыным гурэ псэкIэ хущIэкъуу зи дунейр езыхьэкI хэхэс адыгэхэм ди дежкIэ. Ар и тегъэщIапIэу КАФФЕД-м а бзитIыр курыт школхэм зэрыщегъэджыпхъэ программэхэр игъэхьэзырауэ щытащ.
Адыгэбзэмрэ абхъазыбзэмрэ япэ джын щаублауэ щытащ Дюзджэрэ Турхьалрэ дэт школхэм. Абы щыгъуэ а классхэм щIэсыр еджакIуэ 20-м щIигъу къудейт. КъыкIэлъыкIуэ илъэсхэм къриубыдэу Iуэхум хэпщIыкIыу зиужьащ. Къэбгъэлъагъуэмэ, 2019 гъэм ирихьэлIэу Дюзджэ къалэм апхуэдэ класс 13 къыщызэIуахат, псори зэгъусэу еджакIуи 128-рэ щIэсу. Къайсэр къалэми щыIэ хъуащ апхуэдэ класс 65-рэ, сабий 702-рэ екIуалIэу. КъыкIэлъыкIуэ илъэсхэм Iуэхум нэхъри зиузэщIащ. Апхуэдэ еджапIэхэр иджыри къыщызэIуахащ Чорум, Турхьал, Хьендек къалэхэм, Нуфрен-Бейлиджэм къуажэм. Мы зэманым ирихьэлIэу Тыркум щолажьэ адыгэбзэрэ абхъазыбзэрэ щадж еджапIэу 850-рэ.
КАФФЕД-м АнэдэлъхубзэмкIэ и къудамэм и IуэхущIафэхэм уатепсэлъыхьмэ, къыхэзгъэщыну сыхуейщ къарурэ зэфIэкIыу диIэр анэдэлъхубзэр хъумэным зэретхьэлIэр. Дуней псор зэщIэзыубыда уз зэрыцIалэ лIэужьыгъуэщIэм и зэранкIэ, блэкIа 2020 гъэм къриубыдэу тлъэкIакъым анэдэлъхубзэр щадж классыщIэ къэралым иджыри къыщызэIутхыну. Апхуэдэу щытми, IэщIыб тщIыркъым ди лъэпкъэгъухэр щыпсэу къалэхэм, къуажэхэм мыхьэнэшхуэ зиIэ а Iуэхур зэрыщекIуэкIым дыкIэлъыплъыныр. ЩIыпIэ хасэхэм жыджэру дапыщIащ, ахэр зэрылажьэмрэ зыгъэпIейтей Iуэхугъуэхэмрэ щыгъуазэ зыхудощI, сэбэп дазэрыхуэхъуным, чэнджэщ щхьэпэхэр зэреттыным дыхущIокъу. Пандемиер екIуэкIми, анэдэлъхубзэмкIэ дерсхэр зэпыуакъым, ахэр онлайн щытыкIэм иту къызэгъэпэщауэ щытщ.
КъинэмыщIауэ, шэщIауэ долэжь къэкIуэну зэманым къриубыдэу, 2022 гъэм и щIышылэр хэту, Къайсэр къалэм класси 10, Дюзджэ — класси 2, Гёксун — класси 3, Чорумрэ Одемишрэ класс зырыз къыщызэIутхыну, анэдэлъхубзэр щаджын папщIэ. Псори зэхэту а классхэм екIуэлIэнущ еджакIуэ 200-м нэс. ЕджапIэхэм я нэхъыбэм лэжьэн щIадзэнущ мэкъуауэгъуэ мазэм фIэмыкIыу.
Хамэ щIыналъэм анэдэлъхубзэр щебгъэджыныр Iуэху къызэрыгуэкIкъым. Абы хэлъщ дызыгъэпIейтей гуэрхэри. Къапщтэмэ, еджакIуэхэр тхылъхэмкIэ ирикъуу къызэгъэпэщэным мыхьэнэшхуэ иIэщ. Апхуэдэу школ унафэщIхэми уагурыIуэну тыншкъым, сыту жыпIэмэ, зэреджэ программэм сыхьэт бжыгъэ щыхухахын хуейщи адыгэбзэмрэ абхъазыбзэмрэ. Апхуэдэ Iуэху къиинхэм деж утыку къохьэ КАФФЕД-м АнэдэлъхубзэмкIэ и къудамэм хэтхэр икIи зэрыхъукIэ лэжьыгъэр тэрэзу зэфIах.
2018 — 2019 гъэхэм Къайсэр, Самсун, Сивас, Балыкесир къалэхэм лъэпкъ гъэсэныгъэмкIэ щылажьэ гупхэм къыщызэIуедгъэхауэ щытащ анэдэлъхубзэ егъэджынымкIэ курсхэр. Апхуэдэ еджапIэхэр къэзыуха IэщIагъэлIи 100-м щIигъу диIэщ мы зэманым, курсхэр ехъулIэныгъэкIэ къызэраухам щыхьэт техъуэ сертификатхэр яIэу. Дюзджэ къалэм дэт университетым и адыгэбзэ факультетым, нэгъуэщI еджапIэ нэхъыщхьэхэм анэдэлъхубзэмкIэ IэщIагъэлIхэр щедгъэгъэхьэзырыным яужь дитынущ.
Пэжщ, иджыпстукIэ щIыналъэ зыбжанэм класс къыщызэIутхыфакъым. Мы къэралым ис ди лъэпкъэгъухэм я бжыгъэм еплъытмэ, зэкIэ къызэIутхар мащIэ дыдэщ. Ар къызыхэкIыр анэдэлъхубзэр къыхэзых еджакIуэхэр зэрымащIэ дыдэрщ. Анэдэлъхубзэр къыхэзыххэм я бжыгъэр Тыркум ГъэсэныгъэмкIэ и министерствэм и интернет напэкIуэцIым щыболъагъу.
Анэдэлъхубзэ урокхэр къыхэзыххэр нэхъыбэ тщIын, абы и пщIэм хэдгъэхъуэн хуейщ. Ди лъэпкъыр мелуан бжыгъэ хъурэ адыгэбзэр зыджыр мащIэ дыдэу щытыныр къемызэгъщ. Зи гугъу сщIахэр зэдгъэхъулIамэ, ди лъэпкъыбзэм теухуауэ диIэ хъуэпсапIэхэр нэхъ къыдэхъулIэнут.
Пандемием ди щыIэкIэ-псэукIэр сыт хуэдизу къимылъэхъами, ди лъэпкъэгъухэм я анэдэлъхубзэм ехьэлIауэ я пщэ къыдэхуэ жэуаплыныгъэр зыхащIэну, щхьэж и къалэн игъэзэщIэну сащогугъ. Мы зэман гугъур 2021 илъэсми екIуэкIынкIэ зэрыхъунур къэтлъытэри, ГъэсэныгъэмкIэ министерствэм и диджи- тал платформэм ди бзэри хагъэхьэну дагурыIуащ.
2020 гъэм и жэпуэгъуэ мазэм адыгэ литературэбзэм и диалектитIымкIэ онлайн курсхэр едгъэжьэн тлъэкIащ. Бзэр зымыщIэхэр — Куэблэ Алатин, бзэр къызыгурыIуэу тхэкIэ-еджэкIэ зымыщIэхэр Щоджэн Мухьэмэд мазитхукIэ ирагъэджащ. Курсыр 2021 гъэм и мазаем иухащ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым ЦIыхухэр егъэджэнымкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэр, Дунейпсо Адыгэ Хасэр, КАФФЕД-р зэгурыIуэри, къэбэрдеибзэмкIэ — Табыщ Мурат, урысыбзэмкIэ Щоджэн Iэминат бзэр зэзыгъэщIэну гукъыдэж зиIэхэр мазитхукIэ ирагъэджащ. Мы курсхэри 2021 гъэм и щIышылэ мазэм и кIэм яухащ. Абы бзэр щызрагъэщIащ Тыркум, Германием, Израилым щыщ цIыху 300-м.
2020 гъэм и дыгъэгъазэм щIадзауэ, абхъазыбзэ курсыр ирагъэкIуэкI Ахочбэ Ирфанрэ Абхъазым щыщ егъэджакIуэ Перцхелия Виолеттэрэ. Ар иджыри яухакъым.
Абыхэм нэмыщI Къайсэр, Анкара, Эскишехир, Истамбыл хасэхэм къызэрагъэпэща адыгэбзэ, абхъазыбзэ курсхэр мэлажьэ.
А псом къадэкIуэу, 2020 гъэм и жэпуэгъуэ мазэм щегъэжьауэ «Ди анэ» литературэ журналыр (www.Diyane.kaffed.org) электроннэу къыдыдогъэкI.
Ди анэдэлъхубзэхэр кIуэдыжыну шынагъуэ щихуа мы лъэхъэнэм а Iуэхум щIыпIэ нэхъыбэ щыхухыдох журналым. 1920 гъэм Истамбыл и Шэрджэс бзылъхугъэ хасэм къыдигъэкIыу щыта журналым и цIэр фIэтщыжауэ аращ. Журналым тхыгъэхэр итщ адыгэбзэкIэ, абхъазыбзэкIэ, тыркубзэкIэ. Абы къытеддзэмэ тфIэигъуэщ бзэщIэныгъэм ехьэлIа статьяхэр, псалъалъэхэр, нэ- гъуэщIхэри. Анэдэлъхубзэ-
хэмкIэ тхэ псори къыддэлэжьэну къедгъэблэгъащ.
Иджыри къыздэсым адыгэбзэ псалъалъэхэр дэ зэхэдгъэувэурэ ди зэфIэкIкIэ къыдэдгъэкIыу щытащ. Дызэрыс къэралыгъуэм БзэмкIэ щызэхаша организацэм декIуалIэри, дызыгъэгузавэхэр етIуэтылIащ икIи дыкъагъэгугъащ адыгэбзэмрэ абхъазыбзэмкIэ псалъалъэхэр къытхудагъэкIыну.
Гъатхэпэм и 14-рАдыгэбзэмрэ адыгэ тхыбзэмрэ я махуэщ. ЛIэщIыгъуэрэ ныкъуэрэ хъуауэ дыщыпсэу Тырку щIыналъэм ис лъэпкъхэри ди анэдэлъхубзэр тхъумэным зэрыхуэгумэщIыр уи гуапэ мыхъуу щыткъым. Ар зыфIэмыфIхэм жаIэу зэхэтхыж хъыбар мыфэмыцхэри къытфIэIуэхужкъым, акъылымрэ цIыхугъэмрэ япэ изыгъэщ цIыху нэхъыбэ къызэрыткъуэтым дызэригъэгушхуэм къыхэкIыу.
Мыпхуэдэ гупсысэхэм къыхэкIыу, ди адэжьхэм илъэс жыжьэхэм къыпхрахыу дэ къытхуагъэна, дыщыпсэу хэгъэгури къэзыгъэдахэ, къэзыгъэбей ди адыгэбзэр ноби дызэкъуэту зэрытхъумэнур, иджыри куэдрэ адыгэбзэм и махуэр зэрыдгъэлъэпIэнур сэ быдэу си фIэщ мэхъу.
ХьэIупщы Аднан,
КАФФЕД-м и тхьэмадэм и къуэдзэ,
АнэдэлъхубзэмкIэ къудамэм и унэтIакIуэ.
«Жьынэпсыр» адыгэбзэкIэ къыдэкIын
зэрыщIидзэрэ зы илъэс ирокъу
Илъэс кIуам адыгэбзэкIэ къыдэкIын щIэзыдза «Жьынэпсым» Кавказым анэдэлъхубзэкIэ къыщыдэкI газетхэм я гъусэу иджы япэу Адыгэбзэм и махуэм теухуа къыдэкIыгъуэр игъэхьэзыращ.
Адыгэ Республикэм и «Адыгэ макъ», Къэбэрдей-Балъкъэрым и «Адыгэ псалъэ», Къэрэшей-Шэрджэсым и «Черкес хэку», «Абазашта», Хы ФIыцIэ Iуфэм къыщыдэкI «Шапсугия» газетхэм я гъусэу шыщхьэуIу, фокIадэ мазэхэм къыдэкIа нэужь, къыкIэлъыкIуэ мазиплIым «Жьынэпсым» и напэкIуэцIхэм Кавказым щыпсэу лъэпкъхэм ящыщу плIым я бзэкIэ (абазэбзэ, адыгэбзэ, шэшэныбзэ, осетиныбзэ) тхыгъэхэр идгъэуващ.
Илъэс псом къриубыдэу тхыгъэхэр зыхуей хуэгъэзэным, зэдзэкIыным, зэгъэпэщыжыным я IуэхукIэ къыддэлэжьахэм фIыщIэ яхудощI.
Мы зэкъуэтыныгъэм Хэкумрэ дэрэ ди зэхуаку дэлъ зэдэIэпыкъур, Iуэху зэдэщIэр, зэныбжьэгъугъэр егъэбыдэ. ДяпэкIи а Iуэхум хэхъуэну, кIуэтэну дыхуейщ.
Хьэжбэвыкъуэ Эдогъан.
Анэдэлъхубзэм уеIэт
Гъуэгугъэлъагъуэ тхуэхъуауэ щыта, «Букварь» жиIэу зытета тхылъ цIыкIур къызэрытIэрыхьэрэ илъэс щэ ныкъуэ нэхърэ нэхъыбэ блэкIагъэнщ. Ди анэдэлъхубзэм дрипсэлъэф къудейуэ арати, абы ит сурэтхэм дэщIыгъуа хьэрфхэр щапхъэ тхуэхъури, куэд дэмыкIыу еджэн щIэддзат. Абгъуэм япэу къилъэтыкI гъатхэ бзу шырхэм дахуэдэт, дамэ къыттекIами ярейуэ дыгуфIэрт.
ТхылъымпIэ напэ куэди мыхъу а зы тхылъ цIыкIум зэIэпытхыу деджэрти, зы махуэм зым ар унэм здихьырт, къыкIэлъыкIуэм нэгъуэщIым ириту дыкъекIуэкIырт — щIэх къызылъымысым и жагъуэ хъууэ. Зэпэубыдауэ зетхьэ тхылъыр здэщыIэ унагъуэхэм дыщыкIуи къэхъурт. Зы хэкIыпэ гуэр къэлъыхъуэн хуейт: е IэкIэ дгъэбэгъуэн, е тредгъэдзэн. Нобэ хуэдэу тхыгъэхэр зэрагъэбагъуэ техникэхэр дэ диIакъым, ауэ и шэрхъыр IэкIэ зэрашэу щыIа Iэмэпсымэм хуэдэ абы щыгъуэм къэдгъэсэбэпри, ди тхылъ лъапIэ цIыкIур нэхъыбэ тщIат.
Нахуэу урилэжьэну, уи бзэр зэбгъэщIэжыну а зэманым ухуиттэкъым. АрщхьэкIэ зи бзэр зыщIэж, тхэф, еджэф щIалэ гуп хасэ унафэкIэ делэжьырт я анэдэлъхубзэр ди лъэпкъэгъухэм едгъэщIэжыным. Сэ къыслъыса хьэблэр «Дикмен» лъэныкъуэрт. Куэд дэмыкIыу къэралыгъуэр зыIэщIэлъхэм ди лэжьыгъэри ди гугъэхэри къыттракъутэжат.
Илъэс щэ ныкъуэ дэкIауэ, Къайсэр Эрджиес университетым литературэмкIэ и факультетым «Адыгэбзэ» къудамэ къыщызэIуахащ. ЕгъэджакIуэхэр ХэкумкIэ къызэрикIынур щызэхэсхым, сэри сапежьэну мурад сщIащ, тыркубзэ ямыщIэмэ, зыхуэныкъуэ щыIэмэ, садэIэпыкъуну.
Гъатхэпэм и 8-м, ЦIыхубзхэм я дунейпсо махуэ лъапIэм, удз гъэгъакIэ абыхэм сехъуэхъуну мурад сщIащ. Дызэрихабзэу, хъуэхъу псалъэ дахэхэр тыгъэм дэщIызгъуну си гугъэу, зы тхылъымпIэ цIыкIуи къисхащ. Ауэ сыт хуэдэбзэ зэрыстхынур?! Латин хьэрфхэр зи лъабжьэ тыркубзэмкIэ стхымэ, тыгъэр зыхуэгъэзахэм къагурымыIуэнкIэ хъунущ. Кириллицэм тет адыгэбзэрамэ, апхуэдиз илъэс дэкIауэ сэ езым зэгъэкIуауэ схуэтхыну?! Сытми, сетIысылIэри, сегугъупэурэ стхащ. ПэщIэдзэ классым кIуагъащIэ, еджэкIэ зэзыгъащIэ къудей ныбжьыщIэм хуэдэу стхырт, щыуагъэ хэлъмэ, къысхуагъэгъуну сащыгугъыу.
Ныбжьэгъу къысхуэхъуахэм я деж лъагъунлъагъу сыкIуащ махуэ гуэрым. ТхылъымпIэм тестхауэ щыта тхыгъэм щыуагъэ куэд хэфлъэгъуауэ пIэрэ жысIэу, си псалъэр къыщезгъажьэм, «Сыт а жыпIэр?! Уи тхыкIэр си адэм итхам хуэдэу къысщыхъуу, а махуэм и фэеплъу згъэтIылъащ, ухуеймэ. Сыкъыпхуеджэжынти», — щыжиIэм сригуфIащ. Сытегузэвыхьу псалъэ зырызурэ стхар макъ дахэкIэ зэпыщIауэ къыщигъэIум, гурыщхъуэ сигъэщIу, сыщIэупщIащ: «Мы узэджар пэжу а стхарат»? ТхылъымпIэр къысхуишийри, сигу игъэзэгъащ. Ар Хэкум къикIа егъэджакIуэхэм ящыщ Къербэч Маринэт. ФIыщIэ ин хузощI, абы къызжиIахэм я ужькIэ сигурэ си псэрэ зэрыгъуэтыжауэ, си анэдэлъхубзэм сыхуэмыIэзэми, си гурылъхэр нэхъ тегушхуауэ стхыным ар лъабжьэ хуэхъуащ. Иужьрей илъэситIым стхахэр зэхуэсхьэсыжауэ иджы зы тхылъ къыдэзгъэкIыну си мурадщ.
Сэ хьэкъыу спхыкIащ уи анэдэлъхубзэм уримытхэжыфыным, уремыджэжыфыным гуауэ зэрыпылъыр. Гъатхэпэм и 14-р Адыгэбзэ тхыбзэм и махуэшхуэ хъуащи, ди бзэмкIэ дытхэнымрэ деджэнымрэ ар щIэдзапIэ хуэхъуну гугъэшхуэ сиIэщ.
Токъм13 къалэ
