Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэ
Памук Орхьэн, Нобель саугъэтым и лауреат
3.
Сыкъыщыушам, пщыIэм зыри щIэстэкъым, бжьэхэм я ву макъ зыщIыпIэкIэ къиIукIырт. Дыгъэр апхуэдизкIэ къыдэкIуэтеяти, пщыIэм сыкъыщыщIэкIам абы и нэхум си нэхэр щигъэункIыфIыкIат. Сэ сытетт Iуащхьэ щыгу сэтейм. Мыжыжьэу плъагъурт удзыфафэ-гъуэжьыфэу нартыху губгъуитI, абыхэм къабгъурылът гуэдз хьэсэхэмрэ щIы IэнэщI мывалъэхэмрэ. АдэкIэ щыплъагъу тафэм IэпапIэ хужь цIыкIуу къытещырт къуажэм дэт унэхэмрэ мэжджытымрэ.
Сурэтыр ПэтIуащIэ Феликс ищIащ. Дэнэ щыIэ, атIэ, Мыхьмуд-Iэзэ? Жыжьэ къиIукIыу зэхэсха накъырэ макъымкIэ сэ къызгурыIуащ бдзапцIафэу къуажэбгъум къыщыт унэ кIыхьхэр дзэ къулыкъу езыхьэкIхэм я хэщIапIэу зэрыщытыр. Сэ сынасыпыфIэу зыкъысщыхъужырт Истамбыл и Iэуэлъауэм пэIэщIэ сыхъуу мы щIыпIэ хьэлэмэтым сыкъызэрыщыхутам щхьэкIэ, икIи сызэрыпсэун къэзлэжьыжыфу сызэрыхъуам си щхьэр лъагэу сигъэлъагъужырт.
Къуажэ лъэныкъуэмкIэ мафIэгум и фий макъ къиIукIащ. ФIыуэ сыщыхэплъэм, сэ къэслъэгъуащ кIыхьышхуэу зэпыщIа мафIэгур зэрыIукIыр. ТIэкIу дэкIри, гу лъыстащ къуажэм къыдэкIыжауэ си лъэныкъуэмкIэ къакIуэ лIы къуэгъум. Ар Мыхьмуд-Iэзэт. ЯпэщIыкIэ ар гъуэгубгъум бгъурыту къэкIуащ, итIанэ гъуэгур къэгъэш-нэгъэш щыхъум, абы иримыкIуэу губгъуэхэмрэ щIы IэнэщIхэмрэ къызэпиупщIу хуежьащ.
— Сэ псы къэсхьащ, — жиIащ Мыхьмуд-Iэзэм, пщыIэм къытехьэжа нэужь. — ИIэт, шей тIэкIу къысхуэщIыт.
Фэтыджэн хьэку цIыкIумкIэ псыр къэзгъавэу шей къэсщIыху, пщыIэм къытехьащ ныжэбэ дыкъызэрыкIуа шыгу зэщIэщIар, псыкъуийр къыщытIтIыну щIы Iыхьэр зей Хъайри-бей къишэри. Абы яужь иту гум зы щIалэ къикIащ. Псалъэмакъхэм къызэрыхэщамкIэ сэ къызгурыIуащ абы и цIэр зэры-Алийр, Гебзе щыщ гъэсэным и пIэкIэ ар псыкъуий мащэм зэрехынур.
Мыхьмуд-Iэзэрэ Хъайри-бейрэ лъакъуэкIэ щIыр къапщу куэдрэ икIукIащ-къикIукIащ. ЩIыпIэ-щIыпIэкIэ удз кIырым зэщIищта, зэм-зэми джафабзэ хъуж щIы Iыхьэ мывалъэр дунамипщI1 нэхърэ нэхъыбэ хъуртэкъым. Жьыр къыщеуэ лъэныкъуэмкIэ щрагъажьэу IукIа пэтми, щIы Iыхьэм и плIанэпэ нэхъ жыжьэм нэса нэужьи Алийрэ сэрэ зэхэтхырт ахэр зэрызэныкъуэкъури зэгурыIуэну Iэмал зэрамыгъуэтри.
ЩIы Iыхьэр Хъайри-бей пуду къыIэрыхьат. Абы абдеж псы къыщигъуэтмэ, ток зрикIуэ кIапсэхэр зимыгъэгувэу къришэлIэну и гугъэт. ИтIанэ Хъайри-бей мыбдеж щиухуэнут фабрикэ нэс: щэкI щалэ лъэщапIэхэр, хьэпшып хъумапIэшхуэхэр, IуэхущIапIэр зезыгъакIуэхэм я хэщIапIэ инрэ лэжьакIуэхэм папщIэ шхапIэ Iэхуитлъэхуитрэ. Уеблэмэ, ухуэныгъэхэм я зэхэгъэувэкIэр зытрищIыхьа тхылъымпIэри къытхуихьат абы дигъэлъагъуну. Мыхьмуд-Iэзэ и нэхэм сэ щIэслъагъуэрт ар гупсэхуу Хъайри-бей жиIэхэм зэредаIуэр, ауэ ипэжыпIэкIэ ари сэри дызэгупсысыр псыкъуийр къэтIтIа нэужь гъэфIэжыпщIэу къыдатыну дыкъызэрагъэгугъахэрат.
— АтIэ, Iуэху ефхьэжьэр хъер хъуну, фи Iэхэм — къарур, фи нэхэм — жанагъыр яхурикъуну Тхьэм жиIэ, — къыдэхъуэхъуащ Хъайри-бей, зауэлI гуп зекIуэ езыгъажьэ уэсмэн пэщэ нэхъей, шыгу зэщIэщIам итIысхьэжри сэлам къыдихыжу и Iэр къытхуищIащ.
Мыхьмуд-Iэзэ и пырхъ макъым и зэранкIэ си напIэр схузэтелъхьэртэкъыми, си щхьэр пщыIэм къыщIэзгъэжащ. Уафэр щхъуэ-фIыцIафэт, дунейр къэзыгъэнэхур вагъуэхэм я закъуэт.
4.
А зэманым щIыр пхызых, щIыщIагъыр къэзыхутэ Iэмэпсымэхэр иджыри къагъэсэбэпыртэкъым. Псыкъуий къэтIыным и пIалъэмрэ и щэхухэмрэ илъэс мин бжыгъэкIэ зэхуэзыхьэса цIыху Iэзэхэм гурыгъуазэкIэ къахутэрт псы къыщагъуэтыфыну щIыпIэр. Мыхьмуд-Iэзи, шэч хэмылъу, хъарзынэу щыгъуазэт и IэщIагъэм и щэхухэм. Ар зэпы-мыууэ ящыдыхьэшхырт духьэ зэмылIэужьыгъуэхэм къеджэу, щIыр лъэбакъуэкIэ къапщу псы къыщIэжыпIэр къэзылъыхъуэ псыкъуиитIхэм. Ауэ езыр а IэщIагъэм нэхъ Iэзэ дыдэ хуэхъуахэм я иужьрей лIакъуэм щыщ зыуэ зыкъыщыхъужырти, псыкъуий къэтIыным теухуауэ сыт и лъэныкъуэкIи зэпIэзэрыту, щхьэщытхъугъэ лъэпкъ хэмылъу зэрызыкъигъэлъэгъуэным хущIэкъурт.
— Узэплъын хуейр щIы щхьэфэр нэхъ фIыцIафэ щызэдэхъу щIыпIэхэрщ, абы и псыIагъырщ, — къызжиIэрт Мыхьмуд-Iэзэ. — ЩIы щхьэфэр кумблъэмбу, уэх, мывалъэ, Iуащхьэ нэкIу иIэу е ныбжь идзу гу лъыпта, мис абдеж щылъыхъуэ псым, — къызгуригъаIуэрт абы. — Жыгрэ къэкIыгъэрэ щыкуэд щIыпIэм, щIы щхьэфэр нэхъ фIыцIэу икIи нэхъ псыIэу здэщытым, Iэмал имыIэу псы къыщыбгъуэтынущ. КъыбгурыIуэрэ? Мис ахэращ гу зылъыптэн хуейр псом нэхъапэ.
КъызэрыщIэкIамкIэ, щIыри, уафэм ещхьу, къатиблу зэтетщ. Ар сэ къызгурыIуат жэщкIэ уафэ вагъуэбэм сеплъкIэрэ, ди щIагъымкIи дуней гуэрхэр зэрыщыIэр щызыхэсщIам. Псалъэм папщIэ, щIыр метритI хуэдэкIэ ептIыхмэ, щIыгулъ фIыцIэр иухыу, гъущабзэу зэкIэрылъэлърэ псыIагъэ лъэпкъ зыхэмыхьэ щIы е пшахъуэщI урихьэлIэнкIэ хъунут. Пасэрей псыкъуиитI Iэзэхэм, псы къалъыхъуэурэ щIым и зэхэлъыкIэр фIыуэ зэзыгъэцIыхуахэм, щIыми, удзхэми, къуалэбзухэми, уеблэмэ, хьэпщхупщхэми я бзэхэр зрагъэщIэн хуей хъурт. ЩIыщIыIум щрикIуэкIи зытеувэм и щIагъым щIэлъыр емыплъ щIыкIэ зэхацIыхукIыу есэрт, дэнэ деж мывэ дзакIэ щIэлъми, дэнэ деж ятIагъуэми къахуэщIэрт.
Бзэ Iей зиIэ языныкъуэхэм пасэрей псыкъуиитI нэхъ Iэзэ дыдэхэм щхьэкIэ жаIэрт ахэр щIыщIагъым щыпсэу тхьэхэмрэ жинхэмрэ пэщIэщIэгъу яхуэхъуауэ. Сэ сыщыцIыкIум щыгъуэ си адэр ящыдыхьэшхырт псы къэзыгъуэтыну хуей цIыху къызэрыгуэкI-хэм апхуэдэ псысэхэр я фIэщ зэрыхъум щхьэкIэ. ФIы дыдэу сощIэж Бешикташ щыIэ геджеконду пщыIэ цIыкIухэм щыпсэухэм я хадэхэм зи гугъу сщIа IэмалхэмкIэ псы къыщIэшыпIэхэр къыщалъыхъуэу зэрыщытар. Си сабиигъуэм сэ зэкъым зэрыслъэгъуар цIыху балигъхэр зыкIи я дыхьэшхын къэмыкIуэу, пщIэшхуэ хуащIу икIи щтэIэщтаблэу апхуэдэ Iэзэхэм я IэбэкIэм кIэлъыплъу зэрыщытар. Жыг лъэнтхъуийм зэщIищта, джэдхэр улъэпхъащэу зыдэт пщIантIэм, псыкъуиитIыр щIым едаIуэрт дохутырыр сымаджэм и тхьэмбылым зэредаIуэм хуэдэу.
— Тхьэм жиIэмэ, ди лэжьыгъэр тхьэмахуитI нэхъ дымыгувэу духынущ, сэ мыбы псыр къыщызгъуэтынущ метри 10 — 12 нэхъ мыкуууэ, — япэ махуэм сыкъигъэгугъат сэ Мыхьмуд-Iэзэ.
Ар къыщызэпсалъэкIэ, зыхэсщIэрт дэIэпыкъуэгъу къытхуащIа щIалэм нэхърэ сэ дзыхь нэхъ къызэрысхуищIыр. Тхьэм ирещIи, дызыхуэлIыщIэм и цIыхуу Алий зэрыщытыр арагъэнт. Сэри си гуапэ хъурт ар апхуэдэу къызэрысхущытыр, къысфIэщIырт псыкъуиитIымрэ сэрэ ди уней Iуэху зэдэтщIэ хуэдэу.
ЕтIуанэ пщэдджыжьым Мыхьмуд-Iэзэ къигъэнэIуащ псыкъуийр къыщытIтIыну щIыпIэр. Ар хуэзэрт щIы Iыхьэм и плIанэпэ нэхъ жыжьэм.
Си адэм сщибзыщIу и хьэлт и политикэ IуэхущIафэхэр, абы къыхэкIыуи зэи и Iуэху сыхигъэхьэртэкъым, си еплъыкIэми къыщIэупщIэртэкъым. Мыхьмуд-Iэзэ апхуэдэтэкъым. Ар къыздэгуашэрт и гупсысэхэмкIэ. Абы жиIащ къытIэрыхьа щIы Iыхьэр зэрыгугъусыгъур. Сэ сфIэфIт ар къызэрызэпсалъэр, езыри си псэм фIыуэ илъэгъуат. Пэжщ, зэзэмызэ Мыхьмуд-Iэзэ, зихъуэжа къыпфIэщIу, «и фэм ипщхьэжырти», Iуэхум теухуа унафэ гуэрхэр езыр-езыру къищтэрт, зыкIи сэ къызэмычэнджэщу, зыгуэр къызгуригъэIуэнуи хэмыту. Апхуэдэ щIыкIэкIэ сэ япэу зыхэсщIащ а цIыхум сызэрыфIэлIыкIыр.
Мыхьмуд-Iэзэ щIым хьэлэ хиукIащ. Сыту пIэрэ абы мы щIыпIэр къыщIыхихар? Адрейхэм мы щIы пакIэр сыткIэ къащхьэщыкIрэ? Дэнэ деж къэптIми, зэхэдз имыIэу псы къыщыбгъуэтыфыну арауэ пIэрэ? Сэ сыхуейт абы а упщIэхэр естыну, ауэ къызгурыIуэрт зыкIи сызэремыупщIыфынур. Сэ сысабийт, ар икIи си адэтэкъым, икIи си ныбжьэгъутэкъым, сэ абы сригъукIэгъэсэну аркъудейт.
Хьэлэм абы кIапсэ кIэрищIащ, кIапсэ кIапэм гъущI Iунэ пищIэри, хъыбар къыдигъэщIащ хьэлэмрэ гъущI Iунэмрэ я зэхуаку дэлъ кIапсэр зы метр зэрыхъур. Мыбы щыIэ мывэхэм псыкъуий блынхэр яхуэIыгъынукъым, абы къыхэкIыу псыкъуийр къидгъэжыкIыурэ дехын хуейщ. Блынхэр зэрыдгъэжыну бетоным сантиметр 20 — 25-рэ и Iувагъыу щытынущ. КIапсэ кIапэр ишэщIурэ псыкъуиитIым зэхуэдэу екIуэкIыу пIэ иригъэщIырт, Алийрэ сэрэ ахэр зэпыдгъэувэжурэ хъуреишхуэ къэттхъыхьащ.
— Псыкъуийм и хъуреягъыр захуэу икIи IэкIуэлъакIуэу къыхэгъэкIауэ щытын хуейщ, — жиIащ Мыхьмуд-Iэзэ. — Ар апхуэдэу мыхъумэ, блыным хуэмыIыгъыу къежьэныр зыхуэIуа щыIэкъым.
Абдеж япэу сэ зэхэсхащ псыкъуий къэтIыным шынагъуэ зэрыхэлъыр, блынхэр къыгуэункIэ зэрыхъунур. Мыхьмуд-Iэзэрэ сэрэ белхэр къатщтэри мащэр тIын едгъэжьащ. КъэттIар сэ Iэрышэ гу цIыкIум издзэрти, ар Алий Iуишырт.
— Куэд къыумыкIутэ, — жиIэри къэтхьэусыхащ ар тIэкIу зэрыдэкIыу.
Мыгувэу Алий сэрэ ди лэжьэкIэр нэхъ хуэм хъууэ хуежьащ. Ауэ Мыхьмуд-Iэзэ и белыр зэпымыуауэ лажьэрти, мащэ дзакIэм ятIэр щызэтрихьэ хъуащ. КуэдыIуэ щызэтредгъэхьэкIэ, Мыхьмуд-Iэзэ и белыр хыфIидзэрти мыжыжьэу къыщыт зейтун жыгым и жьауэм щIэтIысхьэрт, ятIэр Iутшыным ежьэу.
Дыгъэр зэрыкъухьэу сэ си уэншэкум сытеукIуриящ, джэш хьэнтхъупс фалъэ зэрысшхын къаруи симыIэжу. Си Iэхэр зэрыщыту псыбыб хъуат, си щхьэщIыбыр дыгъэм исат.
— Уесэжынущ абы, Бей цIыкIу, уесэжынущ, — къысхуэгуфIащ Мыхьмуд-Iэзэ, батарейкэкIэ лажьэ и телевизорыжь цIыкIур триухуэурэ. Сэ тIэкIу си жагъуэ хъуат абы щIалэ гъэфIаифэ къызэрызиплъар, лэжьыгъэ хьэлъэ си фэ дэмыхуэну къызэрыщыхъур, ауэ икIи си гуапэт гъэфIагъыцIэу «Бей цIыкIу» къызэрысфIищар. Апхуэдэ щIыкIэкIэ Мыхьмуд-Iэзэ арэзы техъуэрт сэ щIэныгъэ щызекIуэ къалэдэс унагъуэм сыкъызэрыщыхъуам, адэ хуэдэу къызэрысхуэсакъынури къызгуригъаIуэрт.
ЗэзыдзэкIар КЪЫП (Ныбэжь) Таисэщ.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
