Адыгэ IуэрыIуатэр дуней псом щызэлъащIыс
2008 гъэм ирагъэжьа, псынщIэу зызыубгъуа «Нартхэм я хъугъуэфIыгъуэ» щIыналъэ зэхуаку сабий-ныбжьыщIэ фестиваль-зэпеуэм хыхьэу, «Артек» сабий-зыгъэпсэхупIэм иджыблагъэ гъэлъэгъуэныгъэ щIэщыгъуэ щекIуэкIащ.
— Къэрал 60-м щыщ ныбжьыщIэхэм зыщагъэпсэху «Артек» лагерым тшащ «Нартхэм я хъугъуэфIыгъуэ» зэпеуэм илъэсипщIым къриубыдэу къыхэжаныкIа сабийхэм я лэжьыгъэ нэхъыфIу 50, си Iэдакъэ къыщIэкIа графикэ лэжьыгъэхэм ящыщу 12, ТIажь Альбинэ и сурэти 7, — жеIэ КъБР-м и цIыхубэ сурэтыщI, ГъуазджэхэмкIэ Европей Академием и академик Бгъэжьнокъуэ Заурбэч. — Iуэху гуапэм хэтащ Урысейм и щIыналъэ 36-м, хамэ къэралиблым — Эквадорым, Латвием, Испанием, Тыркум, Мысырым, Китайм, Монголием — щыщхэр. НыбжьыщIэхэр хэзгъэгъуэзащ адыгэ хабзэм, щэнхабзэм, нарт хъыбархэм къыхэщ лIыхъужьхэм я зэфIэкIхэм, тхылъхэр сурэтхэмкIэ зэрагъэдахэм хэлъ щэхухэм. Сабийхэм садэлэжьэну сфIэфI дыдэщ. Ахэр щебгъаджэкIэ езыхэми куэдым ухурагъасэ. Зи дуней лъагъукIэ зиIэж, зи сурэтхэм телъыджэ куэд хэплъагъуэ ныбжьыщIэхэм я Iэдакъэ къыщIэкIахэм IупщIу щыболъагъу балигъ куэдым гу зылъамытэхэр.
Хабзэ зэрыхъуауэ, «Нартхэм я хъугъуэфIыгъуэ» фестиваль-зэпеуэм пашэ щыхъуа ныбжьыщIэхэр ягъэлъапIэ. Проектым и къызэгъэпэщакIуэ комитетым и унафэщI, УФ-м и Правительствэм щэнхабзэмкIэ и саугъэтым и лауреат ТIажь Борис и жэр-дэмкIэ, зэхьэзэхуэ нэужьым лэжьыгъэ нэхъыфIхэр щызэхуэхьэса альбомхэр, тхылъхэр гъэ къэси къыдагъэкI. Лъэпкъхэм я унэу Москва дэт къэрал IуэхущIапIэм къыхилъхьэри, Истамбыл, Анкара, Адана къалэхэм проектым хыхьэ гъэлъэгъуэныгъэ яшащ икIи Тыркум щыщу зэпеуэм къыхэжаныкIа ныбжьыщIэхэр абы щагъэпэжащ, саугъэт лъапIэхэр тыгъэ щыхуащIащ.
ЛIэщIыгъуэ мин зыбжанэ зи ныбжь нарт IуэрыIуатэр нобэм къызэрахьэсар, ар тхыдэм и фэеплъу, лIыхъужьыгъэм и къежьапIэу къызэрыгъуэгурыкIуэр, щIэныгъэлI Кузьмин Валентин и Iэдакъэ къыщIэкIа «Нартхэм я хъугъуэфIыгъуэр» курыт школхэм Iэмал имыIэу щаджын хуей тхылъи 100-м зэрыхагъэхьар гуапэщ. «Нартхэр» тхылъыр щIэрыщIэу къызэрыдамыгъэкIыжрэ илъэс куэд зэрыхъуар къалъытэри, проектыр къыхэзылъхьахэм я жэрдэмкIэ, Къэрмокъуэ Хьэмид ныбжьыщIэхэм пап-щIэ игъэхьэзыра «Нарт Сосрыкъуэ» тхылъыр бзищкIэ — адыгэбзэкIэ, адыгеибзэкIэ, тыркубзэкIэ — дунейм къытехьащ. Ар тыркубзэкIэ зэзыдзэкIар Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал институтымрэ «Адыгэ псалъэ» газетымрэ я лэжьакIуэ Хъуажь Фахърищ.
«Нартхэм я хъугъуэфIыгъуэ» проектым къызэригъэлъэгъуащи, нарт IуэрыIуатэр кавказым ис лъэпкъхэм я гъащIэм къыгуэхыпIэ имыIэу епхащ, ар зэныбжьэгъугъэм, зэкъуэтыныгъэм, зыужьыныгъэм хуолажьэ, Iуэхум фIы, гуапагъэ, ехъулIэныгъэ, мамырыгъэ къахудокIуэ. Ди адэжьхэм ди деж къахьэса лъэпкъ хъугъуэфIыгъуэр — нарт эпосыр — хъумэным и хэлъхьэныгъэфIщ ар. Адэжь щIыналъэм пэIэщIэу къэхъуахэм я гъуэгугъэлъагъуэр IуэрыIуатэрщ. Нарт эпосым дунейпсо мыхьэнэ зэриIэм и нэщэнэу абы и хъыбархэм хэт лIыхъужьхэм щIапIыкIхэр псэкIэ къулейуэ къохъу, щIэблэм зрегъэузэщI, цIыхухэр зэкъуегъэувэ. IуэрыIуатэр дэтхэнэми и Iэпэгъумэ, лъэпкъхэм зытхуэхъумэжынущ. Дуней псом щикъухьа адыгэхэр зыхэс лъэпкъхэм яхэзагъэу зэрыпсэур, дымыкIуэдыжу дыкъызэтенэнымкIэ дэIэпыкъуэгъу къытхуэхъухэм ящыщщ дызэрыгушхуэ адыгэ хабзэмрэ нарт эпосымрэ. ЗэрытщIэщи, ахэр щэнхабзэ лъагэм къыхэкIа хъугъуэфIыгъуэщ. Аращ дуней псом тет лъэпкъхэм щыщ ныбжьыщIэхэм я деж щызэлъащIыс нарт эпосыр щIэщыгъуэ щIэхъур.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
