Адыгэ тхакIуэ, щIэныгъэлI цIэрыIуэ Шортэн Аскэрбий къызэралъхурэ илъэси 100 ирокъу
Шортэн Аскэрбий ТIэхьир и къуэр 1916 гъэм дыгъэгъазэм и 16-м Лэскэн ЕтIуанэ къуажэм къыщалъхуащ, Лениным и цIэр зезыхьэ еджапIэр (Налшык), Театр гъуазджэм и институтым и режиссёр къудамэр (Москва) къиухащ. Хэку зауэшхуэм и зэманым Къэбэрдей-Балъкъэр шуудзэм хэтащ, зэуапIэм щызэрихьа лIыгъэм папщIэ орден, медаль зыбжанэ къратащ. Зауэм и ужькIэ Аскэрбий щылэжьащ Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым — къэбэрдей литературэмрэ IуэрыIуатэмрэ я къудамэм и унафэщIу.
Япэ къэбэрдей романыр (тхылъиплI хъууэ) зи Iэдакъэ къыщIэкIар (абы и япэ тхылъыр 1954 гъэм къыдэкIауэ щытащ) Шортэн Аскэрбийщ. Дунейм къытехьащ Аскэрбий и тхыгъэ зэмылIэужьыгъуэ куэд — пьесэхэр, рассказхэр, IуэрыIуатэм теухуа къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр. УрысыбзэкIэ къыдэкIащ и «Театральное искусство Кабардино-Балкарии», «Адыгская мифология», «Адыгские культы» тхылъхэр.
Адыгэ IуэрыIуатэр зэхуэхьэсыным, къэхутэным къару ин дыдэ ирихьэлIащ Шортэн Аскэрбий. абы и фIыгъэкIэ къыдэкIащ нарт хъыбархэмрэ пшыналъэхэмрэ, адыгэ IуэрыIуатэм и фIыпIэхэр щызэхуэхьэса тхылъ зыбжанэ.
ТхакIуэ, щIэныгъэлI щэджащэ Шортэн Аскэрбий 1985 гъэм дыгъэгъазэм и 22-м дунейм ехыжащ. Абы и цIэр фIащащ Налшык и уэрамхэм ящыщ зым.
Шортэн Аскэрбий и тхыгъэхэр: «Бгырысхэр». Роман, тхылъиплI хъууэ, (1954-1988), «Къалмыкъ БетIал». Рассказхэр (1963), «Уэлэхьи, пэжтэмэ». Рас- сказхэр (1961), «Къэзанокъуэ Жэбагъы». Хъыбархэр (1956), «Батыр и къуажэ». Пьесэ (1939), «Нэхур къыщыщIэнэм щыгъуэ». Пьесэ (1947), «Зы унагъуэ гуэрым». Пьесэ (1956), «ИгъащIэкIэ». Пьесэ (1957), «Июль мазэр гуащIэщ». Пьесэ (1979), «Къэзышэхэмрэ яшэхэмрэ». Пьесэ (1980), «Театральное искусство Кабардино-Балкарии» (1961), «Адыгская мифология» (1982), «Адыгские культы» (1992), «Нэгумэ Шорэ» (1952), «ЦIагъуэ Нурий» (1968), «Бгырысхэр» (2016).
ЩIэныгъэм хуэнэхъуеиншэт
Шортэн зэщхьэгъусэхэу Аскэрбийрэ Даниткэрэ зэдагъуэта щIалитIымрэ зы хъыджэбзымрэ я гуфIэгъуэ хэплъэну я насып къикIащ. Бынхэм къатепщIыкIыжахэри я адэшхуэм ирогушхуэ, абы хуэфэщэну дунейм зэрытетыным яужь итщ. Аскэрбий ипхъу Аллэ къэфакIуэ Iэзэщ, «КъБР-м и цIыхубэ артисткэ», «Урысей Федерацэм щIыхь зиIэ и артисткэ» цIэ лъапIэхэр къыхуагъэфэщащ. Абы и дахагъэм, Iэзэу къызэрыфэм и хъыбар ди газетеджэхэм нэхъ ипэкIи зэхахауэ къыщIэкIынщ. Фигу къэзгъэкIыжыну сыхуейт «Танцующая пара» кIэнфет пхъуантэм абы и сурэтыр тету дунейм и щIыпIэ куэдым щызэбграхыу зэрыщытар. Аллэ иджыпсту «Кавказ пшэплъхэр» ныбжьыщIэ къэфакIуэ гупым я гъэсакIуэщ. ТхакIуэм и пхъур и адэм теухуа гукъэкIыжхэмкIэ къыддэгуашэмэ, ди гуапэу иджыблагъэ зыхуэдгъэзащ.
— Уи интервьюхэм ящыщ зым Аскэрбий адэ ткIийуэ щытауэ къыхэбгъэщат…
— «Кабардинка»-м сыхагъэхьэну щэнхабзэмкIэ министру щыта Ефэнды Джылахъстэнрэ балетмейстер Ульбашев Мутайрэ къакIуэри си адэм къелъэIуати, занщIэу «хьэуэ» яжриIат. Жэщым нэху щыху сызэрыгъар пщэдджыжьым си нэгум къызэриплъэу си адэм къищIащ. «Африкэм укъикIыжмэ, еджэным пыпщэжыну сыкъэбгъэгугъэрэ?» — жиIэри къызэупщIащ. ЕджапIэр къэзмыгъэнэну псалъэ еста иужь сиутIыпщауэ щытащ, ауэ ансамблым сызэрыхэтар зэи игъэкъабылакъым. Ар сыт щыгъуи щIэхъуэпсырт зыгуэр си къалэмым къыщIэкIыу илъагъуну.
Школ нэужьым Москва модельеру сыщеджэну сыхъуапсэрти, си дэлъхухэм саутIыпщын ядакъым. Си дэлъху нэхъыжь Аслъэн КъБКъУ-м иджылызыбзэмкIэ факультетым лIыгъэкIэ сишэри сыщIигъэтIысхьауэ щытащ. Абы сыщыщIэтIысхьэм сагъэтха сочиненэр егъэджакIуэхэм ягу ирихьауэ литературэ факультетым сыкIуэну къысхуагъэлъэгъуа щхьэкIэ яхуэздакъым.
«Кабардинка»-м сыщыхыхьам си щхьэцыр кIыхьышхуэти, щхьэц кIапэмрэ натIэцымрэ тIэкIу мащIэу пызгъэщхъащ. Ар си адэм зэримыдэнур сщIэрти, мазитIым нэблагъэкIэ IэлъэщI зытезмыхыу унэм сыщIэсат. ГъэщIэгъуэнракъэ, езыми гу къыслъитакъым. Махуэ гуэрым унэм сыкъыщIыхьэжауэ: «Уи щхьэфIэлъхьэр фIэхи сызэгъэплъыт», — жеIэ. СыкъэуIэбжьауэ сыщеплъым: «Уи натIэцыр зэрыпыбупщIар уэрамым къыщызжаIащ. Ар пэж?», — жиIэри къызэупщIащ. Си щхьэр щесхьэхым, Iуэхур зытетыр къыгурыIуащ, ауэ къызэшхыдакъым. Абы и псалъэ жагъуэ сэ зэи зэхызигъэхакъым, зыгуэр къыщыспиубыди къэхъуакъым. Си дэлъхухэр зыгуэр хуеймэ, сэрат ирагъэлъэIур икIи къысхуищIэрт.
Си адэм и нэм фIыуэ имылъагъуж хъуа иужькIэ сызэдигъэIэпыкъуу щIидзащ: щыуагъэхэр къыхызигъэгъэкIырт, нагъыщэхэр сигъэгъэувыжырт. Иджы согупсысыжри, тхылъыр фIыуэ зэрызигъэлъэгъуам хуэдэу, тхэнми гу хузигъэщIыну арагъэнт. Ауэ нэхъыбэу абы бгъурытари и лэжьыгъэр дэзыгъэпсынщIари си анэращ. Апхуэдэу щытыфынур зырызыххэщ — Iуэхуу иIэр зэригъэтIылъэкIырти, и тхыгъэхэр хутридзэрт.
«Бгырысхэр» романым и еплIанэ Iыхьэр нигъэсыжыну си адэр апхуэдизкIэ щIэхъуэпсырти, инсульт нэужьым къызэфIэувэжри, щIэрыщIэу къэкIухьыкIэ зригъэщIэжат. Ауэ и Iэ ижьыр дахэ-дахэу къыдэбзэртэкъыми, си анэм абы къалэм пIащэ къыхуищэхущ, зэрыхуэIыгъыным хуэдэу хъыдан къришэкIыжри, еплIанэ тхылъыр апхуэдэу итхыжат.
Си адэм къыщIэна псори нобэр къыздэсым дохъумэ. Псом нэхърэ нэхъ гъэщIэгъуэн сщыхъуар абы и тхыгъэхэм хэт лIыхъужь къэс и картотекэ ищIауэ къызэрыдгъуэтыжарщ. «Бгырысхэр» романыр щитх зэманым ар КГБ-м хуабжьу гугъу ирагъэхьащ, ауэ пэжым и телъхьэу псэуа си адэр яхуэгъэшынакъым.
— ТхакIуэу зэрыщытым Аскэрбий гухэхъуэгъуэ къриту, абы насыпыфIэ ищIу щытауэ къэплъытэрэ?
— Си адэм хузэфIэкIынум и Iыхьэ тIощIи имыщIауэ дунейм ехыжащ. Абы и зэфIэкIыр хуиту къэгъэсэбэпыпIэ иIакъым, газетхэм статьяхэр иритын, къэпсэлъэныгъэхэр итхын хуей зэрыхъум къыхэкIыу, экспедицэхэми къыдэхуэртэкъым. Абы сыт щыгъуи и зэфIэкI, Iэзагъэ зэрыхигъэхъуэным хущIэкъурт икIи нэгъуэщIхэм я ехъулIэныгъэхэм щыгуфIыкIыфырт. Пэжщ, ар цIыхухэм фIыуэ ялъагъурт, уэрамым къыщацIыхуурэ сэлам кърахырт, езыри и щIэджыкIакIуэхэм яхуэзэрт. Артистхэм ящыщ гуэрым къысхуиIуэтэжауэ щытащ тхыгъэхэм къапэкIуэ гугъуехьыпщIэхэр абы зэи унэм нихьэсыжу зэрыщымытар. Ахъшэр къызэрырату театрым кIуэрти, хэт сыт хуэныкъуэми яхуигуэшырт. Ар мылъкукIэ, былымкIэ зэи нэпсейуэ щытакъым. Ар зыхуэнэхъуеиншэр щIэныгъэмрэ къызыхэкIа и лъэпкъымрэт.
Ныбжьэгъу и куэдт, хьэщIэкIэ фIыт. Къэралым къыщацIыху тхакIуэ, артист куэд ди унэ щыхьэщIащ.
Си адэр дунейм щехыжам цIыхуу къакIуэм ящыщ куэдым ар зэрадэIэпыкъуам и гугъу ящIыжырт. Хуэныкъуэ дэтхэнэми абы зыщIигъакъуэрт, лъэIукIэ зыкъыхуэзыгъэзар хуэгъэщIэхъунутэкъым.
Епсэлъар Щомахуэ Залинэщ.
Зи къалэмыр гуащIафIэ
Къэбэрдей литературэм и тхыдэм щыгъуазэ дэтхэнэм дежкIи бэянщ Шортэн Аскэрбий лъэпкъ литературэм и фIыпIэр зи акъылым къилэжьа цIыху псэемыблэжхэм зэращыщыр. Абы и цIэмрэ и гуащIэмрэ епхащ къэбэрдей литературэм, лъэпкъ театр гъуазджэм, щэнхабзэм, щIэныгъэм, псалъэм папщIэ, фольклористикэм. Аскэрбий и Iэдакъэ къыщIэкIащ япэ адыгэ романыр, япэ къэбэрдей драмэр. А цIыху гуащIафIэм и фIыгъэкIэ дуней псом цIэрыIуэ щыхъуащ ижь-ижьыж лъандэрэ адыгэхэм къадэгъуэгурыкIуэ IуэрыIуатэ къулейм и хъугъуэфIыгъуэ нэхъыфIхэр. Аркъудейри ирикъунт Шортэным лъэпкъ щэнхабзэм хилъхьа гуащIэм и инагъыр ириплъытэну.
Тхыдэм зэи щыкIуэдынкъым Аскэрбий и къалэм гуащIафIэм игъэбэта лэжьыгъэ хьэлэмэтыр. А лэжьыгъэр Шортэным пасэ дыдэу иублэгъащ. И ныбжьыр илъэс тIощIым нэсатэкъым, Аскэрбий и япэ тхыгъэр дунейм къыщытехьам.
Зи гугъу тщIыр 1934 гъэм тхакIуэм и къалэмыпэм къыщIэкIа «Батыр и къуажэ» драмэрщ. Ди литературэм и тхыдэр зыджхэм зэралъытэмкIэ, аращ къэбэрдей драматургием щIэдзапIэ хуэхъуар.
«Батыр и къуажэ» пьесэм деж белджылы щыхъуащ зи Iэпкълъэпкъыр зэрыубыд, зыужьыныгъэм и гъуэгуанэм техьагъащIэ къэбэрдей драматургием унэтIыпIэ нэхъыщхьэ хуэхъун хуейр — ар гъащIэм и пэжыпIэр, и уэрыпIэр, и гуащIапIэ дыдэр драмэм лъабжьэрэ купщIэрэ хуэщIын зэрыхуейрт.
Зэрыхабзэщи, Аскэрбий и драмэм щIэлъ гупсысэм, кIуэ пэтми зыкъызэкъуихыу, нэхъ жан хъу зэпыту, зеужь, зы мэскъалкIэ утемызашэу. Зиужьурэ, зиIэтурэ а гупсысэм узэщIеубыдэ, ар уи Iэпкълъэпкъым хохьэ, уи гущIэм зыпхедз, уи акъылыр егъэлажьэ, зэхэзехуэн ещI.
ЦIыхум и гурыгъу-гурыщIэхэм я лъащIэ дыдэм нэплъысыф, дэтхэнэ цIыхуми зыгуэркIэ хьэлэмэт дуней, гупсысэ, хьэл-щэн, псэлъафэ дэзылъагъуф драматургым — Шортэн Аскэрбий и Iэдакъэ къыщIэкIащ персонаж зэмылIэужьыгъуэ Iэджэ. Зыр зым зыкIи ещхькъым абы и къалэмым къигъэщIа персонажхэр, дэтхэнэри гукъинэщ, IупщIщ, къулейщ.
Ди лъэпкъым и нэгу щIэкIа тхыдэр лъабжьэ хуэхъуащ Шортэн Аскэрбий и роман цIэрыIуэм — «Бгырысхэм».
Шортэным и романым и лIыхъужь нэхъыщхьэр цIыхубэрщ. Аращ тхыдэм и къару нэхъыщхьэ дыдэр, апхуэдэущ цIыхубэр «Бгырысхэр» романым зэрыщытлъагъур.
Шортэн Аскэрбий и гуащIэдэкIым и гъунапкъэр лъытэгъуафIэкъым. Литературэм щиIэ фIыщIэм и гугъу умыщIыххэми, Аскэрбий и цIэмрэ и щIыхьымрэ яхъумэнщ абы ди щэнхабзэм и тхыдэм хилъхьа гуащIэм. Лъэпкъым ижь-ижьыж лъандэрэ къыдэгъуэгурыкIуэ псэкупсэ къулеигъэм и фIыпIэ IуэрыIуатэр джыным, зэхуэхьэсыным Шортэным тригъэкIуэда къарум и инагъыр хэткIи нэрылъагъущ. Аскэрбий къихутащ адыгэ IуэрыIуатэм и тхыдэр, и пкъыгъуэ нэхъыщхьэхэр, и хабзэхэр, и щапхъэхэр. Абы и фIыгъэкIэ адыгэ IуэрыIуатэм, пасэрей адыгэ щэнхабзэм я цIэр жыжьэ щыIуащ — аркъудейри пхурикъунщ а цIыху псэемыблэжым и гуащIэмрэ и щIыхьымрэ ириплъытэну.
КЪЭРМОКЪУЭ Хьэмид.
УзыщIэхъуэпсын лъагапIэм нэса
Ди лъэпкъ щэнхабзэм и тхыдэм цIыхубэ творчествэр къыхэпхыжмэ, ямылейуэ куэд къанэркъым, жыжьэ дыди кIуэцIрыкI хуэдэкъым. КъыщIэмынэр зыщ — тхыбзэм и тхыдэр зэкIэ зэрымылIэщIыгъуэрыбжэращ. ИтIанэми, а куу дыдэу къыпфIэмыщIын тхыдэми уи гур хэзыгъэхъуэн Iэджи хэлъщ. Апхуэдэхэм ящыщ зыщ Шортэн Аскэрбий и гъащIэмрэ и IуэхущIафэхэмрэ. Нэхъыбэм ар зэрацIыхур «Бгырысхэр» романращ. Пэжщ, нобэ роман зытхрэ зытхауэ Iэджи диIэщи, япэ итам и лIыгъэр къыдгурыIуащэркъым. Ауэ а лIы гъэщIэгъуэным, нобэ тIэкIу тIэщIэгъупщыкI хъуами, и цIэр къыщраIуэм деж, ухуэтэджыну зыхуэфащэщ.
КъухьэпIэ Европэм и тхыдэм налкъуту къыхэщхэм ящыщ зыщ энциклопедистхэр. Ахэр къыщыунэхуар Франджыращ, зэманкIэ зыхуэзэр ХVIII лIэщIыгъуэм икухэрщ. А цIыху щэджащэ гупым фIэщыгъэ яхуэхъуар къызытекIар щIэнгъуазэ уардэ зэхалъхьауэ аркъудейкъым, абыхэм ящыщ дэтхэнэри зы энциклопедие хуэдэт — я щIэныгъэрэ IэзагъкIэ. А зэманым лъандэрэ зы лIыр Iуэхугъуэ зыбжанэм фIы дыдэу щыхэзагъэм деж «ар энциклопедистщ» хужаIэ хъуащ. Дригушхуэну хуэфащэщ дэри апхуэдэ дыдэ зыхужыпIэ хъун лIыфI ди лъэпкъым къызэрыхэкIам. Ар Шортэн Аскэрбийщ.
Псом япэу, къыжыIэн хуейщ, и дуней тетыкIэкIэ ар зэбгъэщхьыныр умыщIэн хуэдизу лIы хьэлэмэту зэрыщытар. Псалъэм щхьэкIэ, мыпхуэдэ къэхъугъэ абы и гъащIэм хэтащ. 1935 гъэм, Аскэрбий ядэIэпыкъуурэ къыхащыпыкIауэ, Мэзкуу ягъэкIуат япэ къэбэрдей профессионал артист хъун хуей гупыр. Езы дыдэри якIэлъыкIуащ абы — драмэ театрым и режиссёру еджэн мурад иIэу. АрщхьэкIэ, илъэситI нэхъыбэ емыджауэ, къалащхьэм зыщиIэжьакъым: «талантым зыщрагъэузэщIыр еджэщыракъым», жиIэри Налшык къэкIуэжащ. Ди деж щIалэгъуалэ гуп щызэхуешэсри, модрейхэр Мэзкуу щеджэху, езым театрыщIэ къызэIуех. «Нэмыджыса» режиссёрым спектакль дэгъуэхэр игъэувауэ щытащ. Абы къигъуэту театрым иришэлIахэм яхэтащ иужькIэ Къэбэрдей-Балъкъэрми Урысейми щIыхь зиIэ я артист, цIыхубэ артист цIэ лъапIэхэр зыхуагъэфэща, ди театрым и цIэр фIыкIэ жыжьэ зыгъэIуа зыбжанэ. А зэман дыдэм Аскэрбий езыми пьесэ етх. Абы и «Батыр и къуажэр» апхуэдизкIэ театракIуэхэм ягу ирихьати, зэ ягъэуващ, жиIэу къимыгъанэу, Аскэрбий ар етIуанэуи, ещанэуи зэрегъэзэхуэжри, икIэм-икIэжым ди лъэпкъ драматургием и фIыпIэхэм ящыщ зы хъуным негъэс.
Ауэ мыдэкIэ, зи гугъу тщIым и дуней тетыкIэм теухуа псалъэм пытщэмэ, мыпхуэдэ зыи къыжыIэн хуейуэ къызолъытэ. Талантышхуэ зыбгъэдэлъ дэтхэнэми хуэдэу, Шортэныр цIыху IэтIэлъатIэу щытакъым. Абы къыдрихьеяр занщIэу къыбжиIэнут, къулыкъушхуэу пIыгъым фIэлIыкIыу къигъэзэнутэкъым. Апхуэдэхэм дзыхь щIагъуэ яхуэпщI мыхъуну ялъытэ зымыщIэхэмрэ Iужажэхэмрэ. ИкIи зэманыр щыбзаджэхэм щыгъуэ апхуэдэхэр нэхъ кIуэдыгъуафIэ хъу хабзэщ. АрщхьэкIэ, Хэку зауэшхуэр къэхъейуэ къэралыр хъумэн хуей щыхъум, Аскэрбий зауэлI фащэр зыщитIагъэу дзэм хыхьа къудейкъым. 1942 гъэм и дыгъэгъазэ мазэм, Совет къэралыр щыIэжынрэ Гитлер и пэшэгъухэм шыпхэкIэ зэбграхыжынрэ зыщIэ щыщымыIэм щыгъуэ, ар фашистхэм дунейм тралъагъуэ мыхъу коммунист партым хохьэ. АбыкIэ къызэтеувыIатэмэ, Шортэныр Аскэрбиижтэкъым. Адыгэ щIалэм и документхэр зэрегъэхъуэкIри, партым щыхыхьа махуэр къыщалъхуа махуэу ирегъэтх — къэралым и кIуэдыр сэри си кIуэдщ, къызэтенэмэ, сэри си фIыщIэ хэлъщ, жыхуиIэу! Дауи, лIыгъэшхуэ уиIэн хуейщ, пщэдей къэхъунур умыщIэу, апхуэдэу пщIыным щхьэкIэ. Ауэ щыхъукIи, а псори иужькIэ иIуэтэжу езым зэи зригъэщIэгъуэжакъым, атIэ, дунейм ехыжа нэужь, и щхьэгъусэ Даниткэ сэ къызжиIэжауэ щытащ. Абы артист хьэл зэрыхэлъар зыцIыхуу щыта куэдым жаIэжыфынущ, ауэ, щIыхь лей къихьын щхьэкIэ, ар утыкуакIуэу зэи щытакъым.
Нэхъыбэм зэрацIыхущи, Аскэрбий тхакIуэ хьэлэмэтщ икIи ищхьэкIэ жыхуэтIа романым и закъуэкъым абы итхар. Шортэн-тхакIуэм и къалэмыпэм къыщIэкIащ повестхэр, рассказхэр, очеркхэр, критикэ тхыгъэхэр. Абыхэм ящыщ зыкъомыр зэманым щIилъэсыкIауэ къытфIэщIми, ноби ахэр бзэм и шэрыуагъым, образ телъыджэ гъэлъэгъуэным, сюжет зэгъэпэщыкIэмкIэ щапхъэ хъунущ. Аскэрбий дунейм ехыжа нэужь, абы и литературэ щIэиныр къэзыпщытэж комиссэр сэ згъэлэжьэну къысхуагъэфэщауэ щытащ. Махуэ хэхакIэ и унэм дыкIуэурэ, Нало Зауррэ сэрэ, езы Данитки ди гъусэжу, зэхэддзащ тхакIуэм и Iэужьхэр. Мис абы щыгъуэ сызыIущIахэм ящыщщ и романышхуэ-тетралогием хузэригъэпэщауэ щыта материалхэр. Романым ауэ сытми кIуэцIрыплъа дэтхэнэми ещIэ абы персонажу пщIы бжыгъэ зыбжанэ зэрыхэтыр. АтIэ, сэ згъэщIэгъуаращи, абыхэм ящыщ дэтхэнэ зыми хузэхилъхьауэ «справкэ» зырыз тхакIуэм и архивым къыхэкIыжащ. А «справкэм» зэхэгъэщхьэхукIауэ итт зи гугъу ищIым и IуэхущIафэри, и теплъэри, и хьэл-щэнри, и гъащIэ гъуэгури — зыщыщу къызыхэкIам, къыщалъхуа зэманымрэ щIыпIэмрэ я деж къыщегъэжьауэ щылIэжам щыщIитIыкIыжу. Языныкъуэхэм деж сурэтри и гъусэжт. Апхуэдэу егугъуу, дэтхэнэ персонажри, дэтхэнэ эпизод нэхъ мыхьэнэншэу къыпфIэщIынри гъэщыпкъауэрэ къызэригъэнахуэм кърикIуащ япэ адыгэ тхыдэ романыр лъэпкъ литературэм, союзпсо литературэм и зы дахапIэ хъуныр. Пэжщ, нобэ абыи хуеплъэкIыжу IупщIэ хуэзыщIын щыIэхэщ, ауэ абыхэм яхэплъэгъуэнукъым ди япэ романистым литературэм хищIыхьам хуэдэ хэзылъхьэфын.
Шортэн Аскэрбий и IэдакъэщIэкI нэхъ уардэхэм ящыщщ и пьесэхэр. Нобэми ди адыгэ театрым къытригъэзэжурэ егъэлъагъуэ абы и «Яшэмрэ къэзышэхэмрэ», «Мурат», нэгъуэщIхэми къытращIыкIа спектаклхэр. Ауэ, мащIэ дыдэщ зыщIэр, псалъэм папщIэ, абы и «Муратыр» ягъэлъэгъуэн щхьэкIэ езым фIэкъабыл фIэщыгъэцIэр зэрихъуэкIын, имыкурэ имыбгщ зэрыжаIэу, Лениным и образыр хигъэхьэн хуей зэрыхъуар. Ахэр мыхъуатэмэ, тхыгъэр сценэм нэсыну щытакъым. Иджы абы ухущIэбжэныр гугъукъым, гугъуу щытар уи IэдакъэщIэкIыр зыхуэбгъэпса театракIуэм бгъэдэплъхьэнрат…
Драматург Iэзэм езым и пьесэ итхым къыщымынэу, ЩоджэнцIыкIу Алий и «Къамботрэ Лацэрэ» поэмэр сценэм къригъэзэгъауэ щытащ. Ар ямылейуэ лэжьыгъэшхуэщ, гуащIэри зэманри къыпщымысхьу пIэпихыу. Ауэ Аскэрбий и щIэинхэм сыщыхэплъэм щыгъуэ, Шортэным и IэкIэ тха лъэIу тхылъ къэслъэгъуащ, «сэ къыслъыс гугъуехьыпщIэр зэрыщыту езы ЩоджэнцIыкIу Алий и унагъуэм ефтыну сыныволъэIу», жиIэу иту. Апхуэдэу щIищIар езым ахъшэр къелъэлъэхыу арауэ пIэрэт? Пэжщ, Шортэн Аскэрбий и унагъуэр мэжалIэу щытауэ зыми зэхихакъым, ауэ зи щэр къавэхэми ящыщакъым. Уегупсысмэ, уэ къолыжым къыхэпхыу псапэ хэпщIыкIкIэ лIыгъэшхуэкъым, лIыгъэр мащIэм къыхэбгъэкIыфращ.
Иджыри зы щапхъэ къэсхьынщ, зи гугъу сщIа комиссэм дыщыхэтым щыгъуэ фIэкIа дунейм къытемыхьауэ. Зэгуэрым тхакIуэ гуп, Аскэрбии яхэту, Къэсейхьэблэ къуажэм дэт школ-интернатым и лэжьакIуэхэмрэ еджакIуэхэмрэ яIущIащ, я псэукIэми щыгъуазэ защIащ. Абы и ужькIэ, Шортэным машинэ къегъуэтри, и унэ щIэт пианинэр а школым щеджэхэм тыгъэу яхурегъашэ — ярищэркъым, зыгуэркIэ ярихъуэжыркъым, апхуэдэ тыгъэ зэрищIари игъэпIийркъым. Ар хэIущIыIу щыхъур дэ и щIэинхэр зэхэддзурэ а школым къикIыу тхакIуэм къыхуатха фIыщIэ тхыгъэр къэдгъуэта нэужьщ. Апхуэдэу щытыфынур зи гур къабзэ цIыхуращ. И гу къабзэм нэмыщIу, абы талантышхуэри иIащ, а талантри зыхуэлэжьар и щхьэ закъуэкъым — лъэпкъращ. Нобэ апхуэдэр «модэкъым», ауэ ар щымыIэу лъэпкъи дыхъунукъым, ди дуней Iыхьэри зэи тхуэфэщэжынукъым. ЛIы Iущым ахэр къыгурыIуэрти, арауэ къыщIэкIынт и цIыхугъэмрэ хуащIу щыта нэмысышхуэмрэ я хэкIыпIэр.
ТхакIуэу, драматургыу зэрыщытам нэхърэ ди тхыдэм дежкIэ зыкIи нэхъ мащIэкъым Шортэным щIэныгъэм хищIыхьари. Сэ фIыуэ къызэхъулIахэм ящыщ зыуэ къызолъытэ абы хуэдэр зи къру пашэу, КъардэнгъущI Зырамыку, Нало Заур, Теппеев Алим сымэ зи шу гъусэу щыта гупым зэгуэр сыхэхутауэ зэрыщытар. Хэку зауэшхуэр иухагъащIэу Аскэрбий, орденыбгъэ хъужауэ къигъэзэжри, япэ дыдэу ищIахэм ящыщ зыщ ЩIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым IуэрыIуатэ зэхуэзыхьэсын гуп къыщызэригъэпэщу зэрыришэжьар. А гупым хэтахэм зы хьэлъэзешэ маршынэжь, абы хьэлъэрэ-хьэлъэу зы магнитофон иту, ари «движок» жыхуаIэ генератор цIыкIукIэ лажьэу, ежьэхэщ аби Мэздэгу губгъуэхэмрэ тенджыз ФIыцIэмрэ я зэхуакум адыгэ щыпсэу къамыгъанэу зэхакIухьащ. Уэшх къешхмэ, къатешхэрт, дыгъэр жьэражьэу къатепсэрт, щIыIэ хъуми, къуэдзапIэншэт, ауэ лъэпкъым и гупсэу IуэрыIуатэр зэхуахьэсырт. Абы щыгъуэ лIы Iущым и гъусахэм ирикъун щIэныгъи яIакъым, щыуагъэ яIэщIэщIэуи щытащ. Ауэ нобэкIэ ди Iэрытх архивым хэлъым и нэхъыбэр а лъэхъэнэхэращ щатхыжар. Абдежми Шортэн Аскэрбий жыжьаплъэу къыщIэкIащ. ЯпэщIыкIэ абы и гупыр хуиунэтIащ нарт хъыбархэмрэ пшыналъэхэмрэ нэхъыбэу тхыжыным. КърикIуар 1951 гъэм къыдэкIа тхылъ дахэшхуэращ. Пэжщ, а тхылъым дэплъагъунущ нобэрей щIэныгъэм и хабзэм темыт Iэджи. ИтIанэми, и зэманым дежкIэ ар адыгэ лъэпкъыр къэзыгъэбжьыфIэн къэхъугъэу щытащ. Абы къыкIэлъыкIуэу, Шортэным къалэну зыхуигъэуващ Къэзанокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр тхыжын хуейуэ. Абыи зыфI кърикIуащ: тхылъеджэхэм къаIэрыхьащ иджыри къэс я пщIыхьэпIэм къыхэмыхуауэ лъэпкъым и фIыгъуэ: Жэбагъы теухуа хъыбархэр щызэхуэхьэса тхылъ цIыкIу. АдэкIэ а тхылъым кърикIуащ адыгэлI щэджащэм теухуа тхыгъэ къэрал псом щылъапIэ энциклопедие зыбжанэм зэрыратхар — япэ адыгэ философ икIи политикэ Iуэхузехьэ цIэрыIуэ, жиIэу. Дэ дыщызэдэлэжьа зэманым абы итхащ тхылъитIу къыдэкIыжа лэжьыгъэшхуэ, адыгэхэм муслъымэн диныр къащтэным и пэкIэ яхэлъа фIэщхъуныгъэхэм ятеухуауэ. Ар лъэпкъ тхыдэр къэпщытэным дежкIэ куэду хэлъхьэныгъэфIт, нобэми щIэныгъэрылажьэхэр абы ирогъуазэ, нэхъ тхыгъэ пэжхэм щыщу ялъытэу.
Талантышхуэ зиIэр языныкъуэхэм деж, сабийм хуэдэу, жыIэзыфIэщ мэхъу. Аскэрбии апхуэдэт. Къэхъуащ ар къагъапцIэу къыщытрагъэлъэдаи. Ауэ ар зэи хьэрэмышхыу щытакъым, зэхэгъэж иIакъым, хэт щхьэкIи и гур зэIухауэ дунейм тетащ. Абы икъукIэ фIэфIт нэхъыщIэхэр игъэгушхуэн, зыгуэрым дэIэпыкъун. Языныкъуэхэм деж зыдэIэпыкъур имыцIыхуххэу къыщыщIэкI щыIэт. Ауэ фIыщIэр кIуэдыркъым. Абы и тхыгъэхэр лъэпкъым и дыщэ чысэм илъу къэнащ, езым и теплъэмрэ и щэнымрэ сыт щыгъуи узыщIэхъуэпсын лъагапIэщ.
ГЪУТ Iэдэм,
филологие
щIэныгъэхэм я доктор.
И къуэ Аслъэн, абы и щхьэгъусэ Хьэнифэ, Аскэрбий и пхъурылъху Муслим. 1980 гъэ
РСФСР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и ЩIыхь тхылъ кърат. 1976 гъэ
Ипхъу Аллэ щIыгъуу. 1983 гъэ
ЛIыгъэ зыхэлъ тхакIуэ
Шортэн Аскэрбий цIыху гу къабзэщ, нэгъуэщIым къехъулIам щыгуфIыкIыу. Ар хьэзырщ жэщми махуэми тхакIуэщIэм бгъэдэсыну, абы и тхыгъэхэр фIы зэрыхъуну щIыкIэхэмкIэ чэнджэщ иритыну.
ЩоджэнцIыкIу Алий жиIэгъар: «Аскэрбий цIыхубэр фIыуэ елъагъу. И псэр пхуитыну фIыуэ елъагъу» — куэдрэ сигу къокIыж. КъокIыж, сыту жыпIэмэ, цIыхубэмрэ абы и щэнхабзэмрэ фIыуэ, фIы дыдэу зылъагъурщ Шортэным и пщэм дилъхьа Iуэхур зи пщэм дэзылъхьэфынур.
Псори зэрыщыгъуазэщи, цIыху куэдым илъэс куэдкIэ зэхуахьэсауэ щыта IуэрыIуатэр къыдагъэкIыным хунэмысу зауэр къэхъури, ди хэкум къизэрыгуа фашистхэм щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтыр зыщIэса унэри, абы Iэрытхыу щIэлъа томипщIхэри ягъэсыгъащ.
Гъавэр, Iэщыр, псэуалъэр мафIэм исамэ, зы илъэс-илъэситIым зэрагъэпэщыжыф. Ауэ илъэс мин IэджэкIэ цIыхубэм зэхилъхьа IуэрыIуатэр зэрыт Iэрытх напэкIуэцI мин Iэджэхэр мафIэм исамэ, ар щIэрыщIэу зэхуэхьэсыжыныр, зэрахуэфащэкIэ абыхэм уелэжьыжу, зытемыхуэхэр зэтехуэ пщIыжыныр, ар тхылъу къыдэгъэкIыныр лIыгъэщ. Апхуэдэ лIыгъэ Аскэрбий хузэфIэкIащ.
IуэрыIуатэр зэхуихьэсын папщIэ 1948 гъэм къыщыщIэдзауэ ЩIэныгъэ — къэхутакIуэ институтым экпедицэу иригъэкIуэкIам я унафэщIу лажьэурэ, Iэрытхыу тхылъ напэкIуэцI 7500-м нэс, IуэрыIуатэу, уэрэдрэ пшыналъэу метр 25000 зыубыд плёнкэм ярыхуэ зэхуахьэсащ абыхэм. Дыщэр пшахъуэм къызэрыхагъэкъэбзыкIым хуэдэу, нэхъыфI дыдэхэр къыхахыжурэ къыдагъэкIащ тхылъ куэд.
Зэхэту, зэдэIэпыкъуу къыдагъэкIа тхылъхэм нэмыщIкIэ, щIэныгъэлI Шортэным и къалэмыпэм къыщIэкIауэ тхыгъэ гъуэзэджэхэри диIэщ. Абыхэм ящыщу икъукIэ гу зылъытапхъэщ Къэзанокъуэ Жэбагъы теухуауэ абы итха лэжьыгъэр. Iущым я Iущыж Къэзанокъуэр зыхуэдар, цIыхубэм я гум къыщIинэжар, ар фIыуэ щIалъэгъуар куууэ икIи бзэ къабзэкIэ, бзэ удэзыхьэхкIэ тха а тхылъ гъуэзэджэр Шортэным къехъулIахэм ящыщ зыщ.
«Къэбэрдей-Балъкъэрым и театральнэ искусствэ» тхылъым Шортэным Iэзагъэ хэлъу къыщиIуэтэжащ пасэрей зэманым адыгэхэм искусствэу яIар зыхуэдэр. Зытепсэлъыхь Iуэхухэр къипщытэурэ, егугъуу ахэр зэпкърихыурэ, куэдым гу лъаригъэтэжурэ, абы къиIуэтэжащ иджырей ди драматургиер, ди театр искусствэр, хореографиер зэрызэпэща щIыкIэмрэ абыхэм зэрызаужьамрэ.
Историкыуи Шортэныр щылажьэ щыIэщ. «Къэбэрдейм и тхыдэ» тхылъым IуэрыIуатэм, адыгэ псэукIэм, адыгэ хабзэм теухуауэ ит Iыхьэр зытхар аращ. «Псалъэжьхэм» пэхутэ яхуэхъуа статьяри абы ейщ.
Тхыбзэ зимыIа лъэпкъщ адыгэхэр. Абы къыхэкIкIэ ди тхыдэм и нэхъыбэр дэ къызэрытIэрыхьэр IуэрыIуатэущ, хъыбарыжьущ. Абыхэм IункIыбзэIух къахуэбгъуэтыну, тхыдэр зэрыщытауэ зэфIэбгъэувэжыныр, цIыхубэм я гум ихужауэ белджылыншэ псалъэжьхэр, IуэрыIуатэхэр белджылы пщIыжыныр акъылыфIагъэщ. Апхуэдэ акъылыфIагъэрэ Iэзагъэрэ Шортэным иIэщ.
ЗэрыжытIащи, Аскэрбий литературэм къыхыхьащ драматургыу. Абы итхащ «Нэхур къыщыщIэнэм», «Партым и лIыкIуэ», «ИгъащIэкIэ», «ХьэкIуэкIунэ» пьесэхэр. А псоми я гугъу тщIынкъым. Гум къинэжу, ди драматургиери, ди театрри зы нэкIэ дриIэтейуэ зэхэлъхьа хъуа «Нэхур къыщыщIэнэм» пьесэр дигу къэдгъэкIыжынщ. Абы лъагъуэщIэ щыхишащ ди драматургием. А пьесэм щызэIуощIэ, щызозауэ, щызобэн кIуэдыжын хуей хабзэжьымрэ ди цIыхум къащта хабзэщIэмрэ. ЩIэр зэпымыууи токIуэ. Пьесэм сыткIи екIуалIэ, дауи бгъэдыхьэ, нэхъыщхьэу зытепсэлъыхьыр аращ, щIэр жьым зэрытекIуэрщ.
Шортэн Аскэрбий щIэныгъэлIщ, драматургщ. КъиIуэтэну абы и гум илъыр апхуэдизкIэ куэдти, а тIур хурикъуакъым. Абы роман тхынми щIидзащ. «Бгырысхэр» фIэсщауэ роман сотх, Хьэчим», — къыщызжиIам гуапэ сщыхъуащ. Зызумысыжынщи, тIэкIуи сыщысхьащ. Илъэсищэ и пэкIэ псэуа цIыхухэр къэбгъэхъужу, абы хьэл-щэну яIахэр къызэбгъэпэщыжу, блэкIа лIэщIыгъуэм екIуэкIа Кавказ зауэр къэбгъэлъэгъуэжыныр зэрыгугъур, зэрыхьэлъэр сщIэрт.
Аскэрбий икъукIэ IэкIуэлъакIуэщ гушыIэ, ауан зыхэлъ рассказхэр тхынымкIи. АбыкIи япэ лъэбакъуэ зычахэм ящыщщ Шортэныр. Зи цIэр фIыкIэ Iуа тхакIуэщ, драматургщ, тхыдэтхщ, щIэныгъэлI-къэхутакIуэщ Шортэныр. И лэжьыгъэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ Аскэрбий ди щэнхабзэм хуищIа гъэтIылъыгъэр къыпхуэмылъытэн хуэдизщ.
Шортэным иIэта лэжьыгъэхэр сэ еслъытащ лIыгъэм. Ауэ абы лIыхъужьыгъэ щызэрихьар мамыр гъащIэ къудейракъым. ЗэуапIэми лIыхъужьу Iутащ. Хэку зауэшхуэм абы щызэрихьа лIыгъэхэм папщIэ кърата орденхэмрэ медалхэмрэ толыдыкI абы и бгъэ лъагэм.
Теунэ Хьэчим.
1966 гъэ
КъызыхэкIа лъэпкъыр сыт щыгъуи ирогушхуэ
Аскэрбий и драмэ тхыгъэхэм нэхъ гу зылъозыгъатэу хьэлэмэтагъ хэлъхэм ящыщ зыщ и бзэр зэIубзу, тэрэзу IуэрыIуатэм и «хьэл» хэту зэрыщытыр, бзэм къулеигъэу иIэр IэкIуэлъакIуэу къызэригъэсэбэпыфыр, персонажхэм дэтхэнэ зы- ми псэлъафэ яIэжу, зыр адрейм и псэлъэкIэкIэ темыхуэу зэрыщытыр. Абы къищынэмыщIауэ, и IэдакъэщIэкIхэм я кIыхьагъкIэ, вагъуэр уафэм зэрипхъам хуэдэу хэпхъауэ, идиоматическэ жыIэгъуэхэр, куэд къызэрыкI, щIагъыбзэ зыщIэлъ псалъэхэр, псалъэжьхэр хъушэу хэтщ. Ахэр лъэрызехьэу авторым къызэригъэсэбэпым къешэ хьэл зэхуэмыдэ зиIэ цIыху зэмы-
лIэужьыгъуэхэм я образыр, хужыпIэ мыхъун жыхуаIэм хуэдэу, нэгъэсауэ зэрызэхилъхьэр, дэгъуэу къызэрыритхэкIыфыр.
Зи гугъу тщIа хьэлхэр къыщыбгъуэтынущ икIи а псори епхьэлIэ хъунущ Шортэным и дэтхэнэ пьесэми.
Драматургиер литературэм и жанр нэхъ гугъу дыдэу къалъытэмэ, прозэр литературэм и жанр нэхъыщхьэщ. Литературэм игъуэта зыужьыныгъэр зыхуэдизыр, абы и къарур, и лIыгъэр псом хуэмыдэу къызэрапщытэр прозэрщ. Ари фIыуэ къыгурыIуэрт Шортэным. Аскэрбий и прозэм хэтщ очеркхэр, гъуэгуанэ тхыгъэхэр, публицистикэр, фельетонхэр, Iуэхугъуэ зэмылIэужьыгъуэхэм теухуа статьяхэр. А псоми ебэкIыу къэплъытэ хъунур рассказырщ. ГушыIэрэ ауанкIэ гъэнщIа рассказ шэрыуэ-хэр япэу ди литературэм къыхэзыхьар Шортэнырщ. Абыхэм ящыщщ «Хэтхэ я унэ къанжэ тес?», «ФатIимэт пшынэр егъэгъуагъуэ», «МэцIыхъу зегъэхъу», «Телефон псэлъэкIищ» «Уэлэхьи, пэжтэмэ», «Малъхъэтешэ», нэгъуэщIхэри.
Аскэрбий и «Бгырысхэр» романым и джэлэсыр Нэгумэ Шорэ и гъащIэр къызэрекIуэкIарщ, ауэ тхакIуэм хузэфIэкIащ XIX лIэщIыгъуэм Кавказ Ищхъэ-рэм къыщыхъуа Iуэхугъуэ куэд къигъэлъэгъуэжын, адыгэ лъэпкъым и тхыдэм и щхьэтепхъуэр трихын. Шэч зыхэмылъыжращи, «Бгырысхэр» романыр Шортэн Аскэрбий и гъащIэм и гуащIэ нэхъыщхьэу къэплъытэ хъунущ. Апхуэдэуи IуэрыIуатэм хэт мифологием япэу тхылъ тезытхыхьауэ щытар шэрджэс щIэныгъэлI Мыжей Михаилрэ къэбэрдей щIэныгъэлI Шортэн Аскэрбийрэщ. IуэрыIуатэм къыдэкIуэу, Шортэным куэд хузэфIэкIащ ди лъэпкъ литературэм зиужьын папщIэ. Шортэным критикыу е литературоведу зэи зилъытэжу щытакъым, ауэ ди тхакIуэхэм я тхылъыщIэ къыдэкIахэм теухуауэ пIалъэ-пIалъэкIэрэ «Iуащхьэмахуэ» журналымрэ «Ленин гъуэгу» газетымрэ тхыгъэ хьэлэмэхэр къытригъадзэрт. Ди литературэм и тхыдэр зыджыжхэм сыт щыгъуи къащхьэпэнущ Аскэрбий и IэдакъэщIэкI тхыгъэхэу «Япэ лъэбакъуэ зычахэр», «Къэбэрдей литературэм и тхыдэм теухуа очерк- хэр» тхылъхэр.
Хэт дежкIи гурыIуэгъуэщ Шортэн Аскэрбий емышыжу ди лъэпкъ гъуазджэм зэрыхэлэжьыхьар. Ар драматург лъэщт, режиссёр хъарзынэт, театровед цIэрыIуэт. Шортэныр хуабжьу набдзэгубдзаплъэу кIэлъыплъырт ди театрым и лэжьыгъэм, ягъэув спектаклхэм хъуамрэ мыхъуамрэ зэхигъэкIыу рецензэ яхуитхырт. Абы къищынэмыщIауэ, артистышхуэхэу ДыщэкI КIунэ, Сонэ Мухьэрбий, Болэ Мурат сымэ къакIуа творческэ гъуэгуанэр иубзыхуу художествен-нэ очерк хьэлэмэтхэр итхырт, Къэбэрдей-Балъкъэрым и драматургиемрэ гъуазджэмрэ теухуа тхылъ щхьэхуэ итхырт, къыдигъэкIырт. А зи гугъу сщIа псори ди лъэпкъ щIэныгъэ тхыдэм и пхъуантэ- дэлъ нэхъыфIхэм ящыщщ.
Шортэн Аскэрбий творческэ гъуэгуанэшхуэ къикIуащ, куэд илэжьыну хузэфIэкIащ. Къэбэрдей литературэм, щэнхабзэм, щIэныгъэм абы хэлъхьэныгъэ хуищIа лэжьыгъэшхуэхэм къызыхэкIа лъэпкъыр сыт щыгъуи иригушхуэнущ.
КIурашын БетIал.
Нэхущвагъуэ
ТхакIуэ IэщIагъэм щыгъуазэм зэи жиIэфынукъым ар IэнатIэ тыншу. Тынш дэнэ къэна, абы нэхърэ нэхъ лэжьыгъэ гугъуу щыIэр, дауи, мащIэ дыдэщ. Махуэ псом псыхъуэм мывэ къыдэпхамэ, уошхэ, зыбогъэпсэхужри, гугъу узэрехьар пщогъупщэж.
Апхуэдэкъым тхакIуэм и лэжьыгъэр. Ар хуей-хуэмейми, сытым щыгъуи мэлажьэ. Мэлажьэ и щхьэр, и гупсысэр. ИIэкъым абы зыгъэпсэхугъуи, теугъуи. Уеблэмэ, санаторэ кIуэуэ щыIэми, зэпыуркъым абы и лэжьыгъэр, хэбгъэзыхьмэ, нэхъыбэххэу щылажьэр абы щыгъуэщ. Жейми, ар зэпщIыхьыр игури и псэри зыIыгъ Iуэхурщ. КIэщIу жыпIэмэ, сытым щыгъуи дэгъэзеигъуэщ тхакIуэм и гъуэгур. Ауэ а дэгъэзеигъуэращ абы и гъащIэр, и насыпыр. А гъуэгур тынш хъуамэ, езыри абыкIэ арэзымэ, пIейтеиныр иухамэ, тхакIуэр тхьэмыщкIагъэм хэхуауэ аращ: абы иужькIэ сыт хуэдизрэ ар тхэжами, и къалэмыпэм къыщIэкIынур тхыгъэ мышущ, гури псэри зымыгъэнщIыфу, щIэуэ зыри къыбжимыIэфу, къеджэм зыри иримыту, и зэманыр фIигъэкIуэд мыхъумэ. Мис аращ зыщышынэр тхакIуэр. Ауэ ущышынэ къудейкIэ Iуэхур зэфIэкIыркъым. Уи къару, щIэныгъэ, Iэзагъэ псори абы епхьэлIэу упсэун хуейщ.
КъызэрысфIэщIымкIэ, апхуэдэу псэуащ Шортэн Аскэрбий. ИкъукIэ лэжьакIуэшхуэу щытащ ар. Аскэрбий хузэфIэкIащ цIыхуитI-цIыхуищ лэжьыгъэ игъэзэщIэн. АбыкIи Шортэныр ди хабзэм, литературэм къыхощ, адрей вагъуэхэм нэхущвагъуэр къазэрыхэщым хуэдэу.
Шортэным «цIыхубэ тхакIуэ» цIэр ди лIыщхьэхэм ирамыпэсами, сэ къызолъытэ ар Аскэрбий хуэфащэу. Ауэ Шортэным и пщIэри и щхьэри абы щхьэкIэ нэхъ лъахъшэ хъуакъым. Псэущ икIи псэунущ абы и цIэр, адыгэр щыIэху, лъэпкъыр щэнхабзэ хуеиху. Апхуэдэщ тхакIуэ нэсым и ухыгъэр, абы и натIэм къритхар. Зэи хэгъуэщэжынукъым и лъэпкъым IуэхуфIхэр хуэзылэжьа цIыхум и лъэужьыр. Апхуэдэ лъэужь къигъэнащ Шортэнми.
Аскэрбий гу къабзэ-щхьэ къабзэкIэ, мурад дахэхэр иIэу хуэлэжьащ къэзылъхуа лъэпкъым. Ар щытащ адыгэлI щыпкъэу. Зэи хуеякъым убзэну, и щхьэр зыгуэрым хуигъэлъэхъшэну. Бэракъым хуэ-дэу Iэтауэ абы гъащIэм пхрихащ и пщIэр, и щIыхьыр. Арауэ къыщIэкIынщ тетыгъуэр зейхэм абы зауэ нэужьым щыщIэдзауэ лIэжыху зы дамыгъэ гуэркIи и цIэ къыщIрамыIуар. Апхуэдэу щытми, Шортэным къылъысащ къэзылъхуа лъэп-къым, цIыхубэм я лъагъуныгъэр, зэи мылIэжын ухыгъэ гъуэзэджэр. Аскэрбий илъэжьар зэманым пхрыкIыурэ илъэсищэкIэ псэунущ, цIыхухэр фIым хураджэу, хузэщIаIэтэу, акъылым и нэхумрэ гупсысэм и дахэмрэ ди гум къралъхьэрэ ди псэм къыхапщэу. АтIэ аракъэ насып жыхуаIэжыр.
Шортэн Аскэрбий теухуауэ сэ куэд сигу къэзгъэкIыжыфынущ. Абы щхьэусыгъуэ иIэщ: илъэс пщыкIубгъукIэ Аскэрбий сэ нэхърэ нэхъыжьами, тIури дыкъыщыхъуар зы хьэблэщ, зы къуажэщ — Лэскэн ЕтIуанэрщ. Дызэфари зыпсщ, дыщыджэгуари зы псыхъуэ ныджэщ, ди адэ-анэхэри зэрыцIыхуу, зэрылъагъуу, благъагъэкIи зэрыубыду щытащ. Сэ фIыуэ сцIыхурт Аскэрбий и анэ Зурият, бынхэр ЛаткIэт абы зэреджэр. Зурият къуажэ псом пщIэ щызиIэ цIыхубзт. И щхьэгъусэр къыщхьэщымытыжу абы ипIащ икIи иригъэджащ щIалитху. Абыхэм ящыщу щыр Хэку зауэшхуэм хэкIуэдащ. Зэшхэм я нэхъыжьхэу Нащхъуэрэ Аскэрбийрэ хахуэу бийм зэрезэуам и щыхьэ- ту орденхэр, медалхэр къратауэ, къагъэзэжри, щхьэж и лэжьыгъэ IэнатIэ Iуувэжащ, икIи дэтхэнэми лъэкI къигъэнакъым къэралым, цIыхубэм яхуэлэжьэнымкIэ.
Аскэрбий гъунэгъуу, дызэбгъэдыхьэу, дызэпсалъэу къыщысцIыхуар университетым сыщыщIэтIысхьа 1954 гъэрщ. Сэ абы щыгъуэ сыхэтт университетым и литературнэ зэгухьэныгъэм, тхэн щIэздзат. Аскэрбий сыхуэзамэ, къызэупщIырт: «Утхэрэ? Тхэ уэ, укъимыкIуэт, хэт сыт къыбжиIэми, уемыдаIуэ, уагъэщхьэрыуэн фIэкIа, абыхэм къыпхуащIэн щыIэкъым». Сэ сигу ирихьырт ар жьэнахуэу, и гур утIыпщауэ зэрыпсалъэр. ИужькIи куэд- рэ дызэхуэзащ, куэдым теухуауи дызэпсалъэу щытащ. Аскэрбий щIэныгъэшхуэ зыбгъэдэлъ цIыхут, абы къыдэкIуэуи хуабжьу зэпIэзэрытт, зэи зигъэщIагъуэртэкъым, илъагъуи хъуртэкъым зи щхьэ имыту зи пэ зыIэтхэр. НтIэ, апхуэдэр куэдкъэ сытым щыгъуи. Аскэрбий къехьэкI-нехьэкI хэмылъу апхуэдэ цIыхум жриIэрт и гум хуилъыр, къыгурыIуэрэ — фIыщ, къыгурымыIуэрэ — езым и мыгъуагъэщ.
Шортэн Аскэрбий куэд ицIыхуу, куэдми къацIыхуу щытащи, сэ зы-ми сыхуэзакъым абы мыпхуэдэ лей, мыхъумыщIагъэ къызищIат, жызыIа. ТхакIуэ нэхъыщIэхэращи, абыхэм ящыщ куэд Аскэрбий и ныбжьэгъуфIт, а ныбжьэгъугъэм иригуфIэу, иригушхуэу. Псалъэм папщIэ, апхуэдэу зэхущытащ Аскэрбийрэ КIуащ БетIалрэ. Къущхьэ СулътIан, Шэвлокъуэ Пётр, Мыса- чэ Пётр сыми хуабжьу пщIэшхуэ хуащIу щытащ Аскэрбий, абы и гъусэну, къажриIэхэм щIэдэIуну хуабжьу я нэ къыхуикIыу.
Аскэрбий тхыгъэ зэмылIэужьыгъуэ куэд къигъэнащ. Абыхэм фIыгъуэ нэхъ ину хэлъхэм ящыщу сэ къызолъытэ тхакIуэм и бзэр, и стилистикэр. Къэбэрдей тхакIуэхэм щыщу сэ сщIэркъым Шортэным хуэдэу бзэм гулъытэ хуэзыщIу икIи ар зэрыхуейуэ игъэлэжьэну къызэхъулIэу щыта, ноби абы япэ ища щыIэу къыщIэкIынкъым. Ар бзэм щыхуеджэрт Толстой, Шекспир, Флобер, Мериме, Стендаль сымэ я деж. Абы гу лъумытэнкIэ Iэмал иIэкъым. Шортэным псалъэуха- хэр зэриухуэм, образхэр зэращI Iэмалхэр къызэригъэсэбэпым, нэгъуэщI куэдми щыгъуазэ зыщыпщIкIэ. АтIэ тхакIуэм дежкIэ нэхъыщ-хьэ дыдэр бзэфI, бзэ къулей иIэу ар хъарзынэу къыхуэгъэсэбэпыныр аракъэ?! Абы и лъэныкъуэкIэ Шортэныр гъуазэщ икIи гъуэзэджэщ. Си фIэщ мэхъу Аскэрбий и тхыгъэхэр зэIэпахыу ди цIыхум куэдрэ зэраджынур. Ди зэхэщIыкIыр, гурыщIэр къаIэту, ди псэхэр нэхъ ин, къулей ящIу, ахэр дэ къыддэгъуэгурыкIуэнущ.
Къагъырмэс Борис.
2006 гъэ
КъБАССР-м и тхакIуэ гуп ТекIуэныгъэм и махуэм Аскэрбий хуэзащ. 1980 гъэ, накъыгъэм и 9
Зауэ зэманым. 1944 гъэ
Теунэ Хьэчим и гъусэу Налшык паркым зыщегъэпсэху. 1973 гъэ
Шортэн Аскэрбий
Малъхъэтешэ
Рассказ
Сэ сиIат зы ныбжьэгъу. Абы и цIэр КIагуэт. И цIэм ещхьыжт езыри. Ар лIы цIыкIут, хэщIыхьауэ тыкъырт, кIагуэт. И фащэкIи — къэптал зыщитIагъэмэ, бгырыпхыпIэм зы шэтвэр ныкъуэкIэ фIэкI къудейт, цей иригъэщIмэ, и лъэгуажьапщэм нэсу арат, джэдыгури абы фIэкIыртэкъым.
Арати, КIагуэ псомкIи кIагуэт.
Абы хэкIуэтауи фыз къишат. ХьэгъуэлIыгъуэри зэфIэкIри, зы зэманыфI дэкIыжауэ, малъхъэтешэм и пIалъэри къэсащ.
Дунейм теттэкъым КIа-гуэ къыпхуимыщIэн малъхъэтешэу пхуэмыкIуэн папщIэ. Адыгэ хабзэжьым хэлъ къелъэфэкI-нелъэфэкI къомыр абы фIэфIтэкъым.
— Уа, сыт щыгъуэ кIэ щиIэнур мы къеуджэкI-неуджэкI къомым, — тхьэусыхэрт и фIэщу КIагуэ. — Тхьэ пхуэсIуэни, игъащIэкIэ фыз къыумышэмэ нэхъыфIкIэ, мыпхуэдиз щхьэгъэузым ухэт нэхърэ. Ишэ, къишыж, кIэлъыгъакIуэ, кIэлъыгъэкIуэж, малъхъэишыж, Iэстофрилэхь, плъэкIмэ, узэгуэмыч уэ!
— Псори зыгуэрщ, ауэ малъхъэтешэм уелъэпауэ хъунукъым, — къыжриIащ КIагуэм лъэпкъым я нэхъыжьым. — Зиунагъуэрэ, я пхъур алмэстым ишами ящIэркъым, кIуэи закъегъэлъагъу.
Нэхъыжьым апхуэдэу унафэ щищIым, сыт ищIэжынт КIагуэ?
— Малъхъэтешэ схуащIри накIуэ си гъусэу, — къызжиIащ абы.
— НакIуэ, сынэкIуэнщ, — жысIэри дызэдежьащ. Ныбжьэгъу щхьа умыщIэн щыIэ нтIэ, зиунагъуэрэ?!
ДыздэкIуэм къызэупщIащ КIагуэ:
— Иджы мы дыздэкIуэм хабзэ гуэри щыщыIэну къыщIэкIынщи, дыкъелатэмэ арат. Бадзэуэгъуэ махуэм мэкъу аргъынищэ пхуесхьэкIынт мы дыздэкIуэм сымыкIуэн щхьа. Сэ хабзэмыщIэжьым зыгуэрхэр сIэщIэщIыхь хъужыкъуэмэ, уэ нащхьэ къысхуэщI е си вакъэ лъапэм къытеувэ, моуэ зыхэсщIэн хуэдэу къытеувэ. Хъункъэ?
— Дэгъуэщ, — жесIащ си ныбжьэгъужьым.
— Дэ абы куэдрэ дызэралъэфэнкIи хъунущи, умыбэлэрыгъ, — къызжиIащ КIагуэ, «умыбэлэрыгъым» къригъэкIри къызгурымыIуащэурэ.
Сытми арати, дынэсащ дыздэкIуэм.
ДызэрыкIуэр лъэпкъым ящIэрти — «ду» жиIэу, я цIыкIури я инри къызэхуэсащ. КIагуэ жьантIэм яшэри дагъэтIысхьащ, дыздэкIуа лъэпкъым я нэхъыжьым бгъэдагъэтIысхьащ, сэ — дыздэкIуам я малъхъэр сэрауэ къалъытэри — мыдкIэIуэкIэ сагъэтIысащ.
Нэхъыжьыр къеупщIащ КIагуэм:
— ДызыщIэупщIэнкIэ сыт фыхуэдэ?- жиIэри.
— Ди къуажэ ефэндыр дахуащ, фызабэ гуэр щIигъэлъхуати, — къыжьэдэлъэтащ КIагуэ. — Адрейхэр узыншэщ, ауэ илъэситху ипэкIэ Къетыкъуэ лIащ. Ар щыщIалъхьэжым мащэтI кIуа МытIэ ефати, и щхьэр и щIагъыу мащэм ихуэри — ари Къетыкъуэ дыщIалъхьэжащ. Адрейхэр Тхьэм и шыкуркIэ узыншэщ, Сэрэбий тхьэмыщкIэм и гугъу умыщIу щытмэ.
Лъэпкъым я нэхъыжьым и напщIэр зэи-тIэуи хишащ. ИщIэнур имыщIэжу КIагуэ къеплъырт, и жьэр Iурыхуауэ.
АрщхьэкIэ КIагуэм адэкIэ ирикъутэкIырт.
— Сэрэбий тхьэмыщкIэр къуажэ гуум кърихужьэри бжыхьым щелъэм, бжэгъу щхьэкIэм фIэхуэри — думп…
— Iэу, тхьэмыщкIэ, — жиIащ лъэпкъым я нэхъыжьым, — Тхьэм и хьэдрыхэ дахэ ищI. ЛIыфIт, кIуапIэ имыIэу лIыфIт.
— Абы нэхърэ зыцкIэ нэхъ лIыгъэншэтэкъым Мэхьмуд тхьэмыщкIэр, — жиIащ КIагуэ, — къуажэр зыгъэкъуажэу лIыт.
— Сыт абыи къыщыщIар? — хабзэм зригъэхьри щIэупщIащ дыздэкIуа лъэпкъым я нэхъыжьыр.
— Iэу, ар зэхэфхакъэ?! — игъэщIагъуэ щIыкIэу жиIащ КIагуэ. Абы и кIуэдыкIар зи жагъуэ мыхъуа хэкум искъым. ЛIы жант, пхъашэт, пелуанышхуэт.
— КъыщыщIар сыт, къыщыщIар? — хуэмыхьыжу аргуэру щIэупщIащ нэхъыжьыр.
— ТхьэмыщкIэр… ныбэ узым икIуэдыкIащ, — зэуэ къыжьэдэхуащ КIагуэ, — мазэ псокIэ къубгъан зэрихьэу къанэри, итIанэ къубгъани хуземыхьэж хъури… лIы хъарзынэр абы икIуэдыкIащ…
Лъэпкъым я нэхъыжьым и нэхэр къысхузэригъэдзэкIри къызэплъащ, — «Уэ ди малъхъэ щIагъуэм мы делэр дэнэ къыздипхар?» — жиIэ щIыкIэу.
Абдежым, дыздэкIуа лъэпкъым я хъыджэбзхэр, сэ срамалъхъэ я гугъэу, сыкъаухъурейхьауэ къызб-гъэдэтыххэти, абыхэм я зым зыкъыстригъащIэри си тхьэкIумэм къихъуцэцащ.
— А дуней, ди малъхъэ дыщэм нэгъуэщI зыгуэри бгъуэтыртэкъэ къыздэпшэну, мо хьэдагъэ защIэу зэкIуэцIылъыр мыхъумэ?!
Шхыныр къызэрахьрэ куэдыфI дэкIат, арщхьэкIэ зыри дыхэIэбэртэкъым, нэхъыжьым дежьэрти. КIагуэ нэхъыжьым Iэбэгъуэ иритыртэкъым. Джэдлыбжьэм къыщIива тхъур щIэгъухьыжа пэтми, КIагуэ ар къыфIэмыIуэхуу щIигъэлъэлъырт, зы хьэдагъэ хъыбарым нэгъуэщI триупцIэу.
— Мэхьмуд и хьэдрыхи Тхьэм дахэ ищI, — жиIэри нэхъыжьыр Iэбащ шхынымкIэ. АрщхьэкIэ КIагуэ занщIэу къыхидзащ:
— Ахърэтыр, ахърэтыр жаIэ псоми. А ахърэтым дэтхэнэри щогугъ, абы джэдлыбжьэ щыуагъэшхын я гугъэу… Мырзэкъан тхьэмыщкIэми и гугъащ ар. АрщхьэкIэ къехъулIакъым. Нэсакъым ар ахърэтым. И дунейр дыгъуэгъуакIуэу ихьат. Зэгуэрым, дыгъуэгъуакIуэ ежьауэ кърахужьэри, къеуэхэурэ, зы пабжьэ гуэрым хаукIыхьыжащ. МыдэкIэ, ежьэри къамыгъуэтыжу мазитI енкIэ лъыхъуащ. ИтIанэ, илъэсым нэблэгъауэ, и хьэдэ къупщхьэр къагъуэтыжащ. Ар къызэрацIыхужари и къамэрщ… И къамэр — гуэбэшы къамэ фIыцIэшхуэт. Ари къидыгъуат…
Лъэпкъым я нэхъыжьым хуэшэчыжыртэкъым. Ар къызэрызэIыхьэр нахуэу плъагъурт: и пащIэкIэр бзэгупэкIэ къипхъуатэрти и жьэм жьэдидзэрт — къыжьэдидзыжырт, и нэхэр хьэрэморэу зэблихъурт.
— Хъунщ, щIалэ, хъунщ. ФыхэIэбэ, — жиIащ абы.
АрщхьэкIэ, моуэ зэ-тэIу фIэкIа демыдзэкъауэ, си КIагуэу плъагъум зыгуэр къригъэжьэну хуежьащ. Сэ абы нащхьэ хузощI, ар- щхьэкIэ КIагуэ ирихьэжьащи — дэнэ!
— Мырзэкъани щыгугъат ахърэтым… А ахърэтыр езыр зищIысыр фщIэрэ фэ? Абы унэсын папщIэ зы лъэмыж емынэ гуэр уикIын хуейуэ жаIэ. Ар ауэ сытми лъэмыж! Щхьэцым нэхърэ нэхъ псыгъуэщ, джатэдзэм нэхърэ нэхъ жанщ. СыхулIэ апхуэдэ лъэмыж. Изот ар ди къуажэ дахуа ефэндым!
КIагуэ нащхьэ хузощIри — дэнэ! Къызэплъыжыххэркъым, ирихьэжьащи дунейм теткъым зыхищIэж.
Лъэпкъым я нэхъыжьри мэгузавэ. Фадэ пIащIэ дригъэфэнути — «Тхьэ соIуэ, мыр зы бжьэ егъэфэжи, къыпхужьэдэмыкъуэжыххэн» — жиIэ щIыкIэу, езыр ефэну пIэцIеиж пэтми, щысщ мэтIахъуэри.
Щхьэр псынщIэу къахь.
Сэ си гугъэмкIэ, мо хуабжьу жьэрэIурэ КIагуэ зы хабзэ гуэр зэрыщыIэр ирагъэщIэжыну арагъэнт щхьэр хуепIэщIэкIыу къыщIытралъхьар. Щхьэр къызэрахьыу, КIагуэ Iэбэри ар зыбгъэдилъэфащ:
— Сэ пщэдей нэхущым чэруанакIуэ сожьэ, мы щхьэм сенэцIу куэдрэ сыщыс хъунукъым, — жиIэри и Iэ бланэ кIагуэхэмкIэ еIэри зэпкъригъэщэщащ, — тхьэм щхьэкIэ жысIэнщи, — нэхъыжьым щхьэ кIуцIыр хутрилъхьащ. Ар хабзэу ищIащ КIагуэ. Ауэ щхьэр икъутэн ипэIуэкIэ, КIагуэ еIэри, сэкIэ пимыупщIу, нэхъыщIэ Iыхьэу къалъытэ тхьэкIумэр дзапэкIэ пигъэлъэтащ. ТхьэкIумэр къыжьэдэпIиикIыу жиIащ:
— СызэрыцIыкIу лъандэрэ сохъуапсэ тхьэкIумэм, мыр сэ зэ къыслъыс хъунукъэ! — афIэкIа хэмылъу тхьэкIу-мэр ирегъэлъэтэх, ди нэр къижу деплъу.
Хъыджэбзхэм — «Мыр Iэнэм къыбгъэдэтшынщ» жаIа, сытми, ахэр уэру къызэдиуащ:
— Фи лъэгу зэ дыщIэвгъаплъэ! — жаIэри.
КIагуэ и нэкугъуэхэр яхудридзейщ хъыджэбзхэми, зэуэ пигъэщащ:
— Си щхьэкIэ сыкъафэркъым.
— Ар дауэ хъунт? — ягъэщIэгъуащ хъыджэбзхэм.
— Нэгъабэ лъандэрэ сыкъэфэжыркъым.
— Ар сыт щхьэкIэ?
— Нысаплъэ дыкIуауэ сыкъэудж пэтрэ, зы хъыджэбзыжь къыдэнэжа гуэр, домбей хуэдиз хъууэ, си лъапэм къытеувэри, еуэ сыкъоIэ, еуэ сыкъоIэ, хъуркъым… Щымыхъужыххэм, къарууэ сиIэр зэхуэсхьэсщ, сыкъеIэри — сыкъеIэIуа — си лъэдийр зэрыщIыкIащ. ЕрагъкIэ си лъапэр къыщIэслъэфыжащ мо домбеижьым, ямышэжыныр къызыхуэкIуам!
Хъыджэбзхэм я дыхьэшх макъым еуэну къыщIэзыдза пшынэм къриш къафэр къыхэщыжыртэкъым.
ДыздэкIуа лъэпкъым я нэхъыжьыр къэтэджри, моуэ къыщызблэкIым, хуэму си дамэм къытеуIуащ. Сэ къызгурыIуащ абы къикIыр. Нэхъыжьыр щIэкIати, сэри сыкIэлъыщIэкIащ. КIэлындорым сришэхри, зиплъыхьщ-зыкъиплъыхьыжри, къысхуэгубжь щIыкIэу къызжиIащ:
— Уэ, ди малъхъэм, а делэм фIэкIа къыздэпшэн бгъуэтыртэкъэ?!
Сэ зы бэуэгъуэ хуэдиз дэзгъэкIри:
— Фи малъхъэр сэракъым. Фи малъхъэр — мис а делэ жыхуэфIэращ, — жесIащ нэхъыжьым.
— И, дауэ хъунт?! — жи- Iэщ лIыжьми, занщIэу а здэщыт щIыпIэ дыдэм деж жэщ уэсэпсым щы- хэтIысхьащ, и щхьэр игъэкIэрахъуэу.
Дэри нэхущым деж дыкъежьэжащ. Къуажэм дыкъыдэкIыжа нэужь, КIагуэ къэувыIэри, къуажэмкIэ зигъазэри жиIащ:
— Уэлэхьи, си Iуэхумэ абыхэм дяпэкIэ малъхъэтешэ жаIэжмэ!
Къэзанокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр щыгъунэжщ адыгэ IуэрыIуатэм.
Ахэр зэхуихьэсыжри тхылъ щхьэхуэу къыдигъэкIыжауэ щытащ
Шортэн Аскэрбий. Абы итхыжа хъыбархэм ящыщщ мыри
Акъылыншэри лIари зэхуэдэщ
ХьэтIохъущокъуэ Мысострэ Къейтыкъуэ Аслъэнбэчрэ зэщыIеящ. Аслъэнбэч лей къытехьауэ илъытэрти, шу-удзэ игъэшэсащ, ХьэтIохъущокъуэ Мысост теуэн мурад иIэу. ЩIызэщыIеяри мыхьэнэншэ гуэрт: пщитIым я мэлыхъуэ зэхуилъауэ арат, лъы щIэбгъэжэн хэлътэкъым.
Къейтыкъуэ Аслъэнбэч шуудзэ игъэшэсауэ щызэхихым, Жэбагъы пщым деж кIуащ, лIы гупышхуэ зыщIигъури. Пщым и пщIантIэм дыхьэри, Жэбагъы щIыгъу лIы гупым дыуэ ящIащ. Къейтыкъуэ Аслъэнбэч унэм къыщIэкIащ:
— Дыуэ щхьэ фщIырэ? — щIэупщIащ ар.
— УлIауэ зэхэтхати, дыкъэкIуауэ дыуэ дощI, — жиIащ Жэбагъы.
— СызэрымылIар флъагъуркъэ? — игъэщIэгъуащ пщым.
— Акъыл зимыIэж лIыр лIа пэлъытэщ, — жиIащ Жэбагъы.
УкIытэжри, Къейтыкъуэ Аслъэнбэч Iэщэр игъэтIылъыжащ.
