Зи гъащIэр макъамэ зэфэзэщ УФ-м и Къэрал саугъэтым и лауреат, композитор цIэрыIуэ Даур Аслъэн Алий и къуэр къызэралъхурэ илъэс 80 ирокъу
И вагъуэр
ноби маблэ
Композитор, егъэджакIуэ, дирижёр, публицист, IуэрыIуатэдж, жылагъуэ лэжьакIуэ Даур Аслъэн Къэрэшей-Шэрджэсым щыIэ Хьэбэз адыгэ къуажэм къыщалъхуащ 1940 гъэм бадзэуэгъуэм и 24-м. Щысабийм щегъэжьауэ ар дахьэхащ адыгэ хъыбарыжьхэм, «Нарт» эпосым, цIыхубэ уэрэджыIакIуэхэмрэ музыкант цIэрыIуэхэмрэ я лэжьыгъэм, лъэпкъ хабзэхэр зэрагъэзащIэм, хьэгъуэлIыгъуэхэм щилъагъу къафэхэм.
Къуажэм, районым щыIэ самодеятельностхэм щыжыджэрт, накъырэ епщэрт, бэрэбанэ еуэрт. Иджыри школакIуэу, Шэрджэсым и къэфакIуэ ансамблым и бэрэбэнауэу, ар хэтащ Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс щиплI зэрырикъум и щIыхькIэ 1957 гъэм Москва щрагъэкIуэкIа гуфIэгъуэ Iуэхухэм. Абы щилъэгъуахэмрэ щызэхихахэмрэ, композитор цIэрыIуэ Мурадели Вано зэрыхуэзамрэ зэрепсэлъылIамрэ хьэкъыу пхагъэкIат Аслъэн макъамэншэу зэрымыпсэуфынур икIи игу ирилъхьат ар IэщIагъэ ищIыну.
Даурым и мурадыр пасэу къехъулIащ. Ставрополь къалэм дэт музучилищэм и дирижёр къудамэм щIэныгъэ щызрегъэгъуэт (абы щыгъуэ Черкесск къалэм апхуэдэ еджапIэ дэтакъым). ИужькIэ къеух Москва щыIэ консерваторэм и композитор къудамэри аспирантурэри.
МузыкэмкIэ училищэм щIэсу хорым и дирижёр Iэщагъэм къыдэкIуэу уэрэд зэхэлъхьэнми и къару щигъэунэхун щIедзэ. Композитор щIалэм и япэ IэдакъэщIэкIхэр радиом щрегъэтх, занщIэуи ахэр цIыхубэм япхъуатэ. Япэ ехъулIэныгъэхэм Аслъэн дамэ къытрагъакIэри, езым къызэригъэпэщауэ игъэлажьэ студент лъэпкъ ансамблым жыджэру хуотхэ.
Зэчиишхуэ бгъэдэлъу Тхьэм къигъэщIат Аслъэн. Абы и щыхьэтщ курыт еджапIэм къыщыщIэдзауэ аспирантурэм щыщIэкIыжу псори диплом плъыжькIэ къызэриухар. Консерваторэм и ещанэ курсым щеджэу, композитор цIэрыIуэ Свиридов Георгий Даурым зэфIэкIышхуэ зэрыбгъэдэлъым гу лъитэри, абы и жэрдэмкIэ, Урысейм и Композиторхэм я союзым хагъэхьауэ щытащ. Апхуэдэу къыщыхъур закъуэтIакъуэххэт.
Консерваторэр къиухыу къигъэзэжа нэужь, Аслъэн Черкесск къалэм дэт МузыкэмкIэ училищэм и унафэщIу икIи егъэджакIуэу илъэс зыбжанэкIэ лэжьащ. Иджыпсту а еджапIэм Даурым и цIэр зэрехьэ, абы и пщIантIэм фэеплъ щыхуагъэуващ.
Композиторым и къалэмыпэм къыщIэкIащ жанркIэ зэтемыхуэ макъамэ тхыгъэ зэмылIэужьыгъуэ куэд. Абыхэм яхэтщ симфоническэ, камернэ произведенэхэр, хорымрэ оркестрымрэ папщIэ итха ораториехэр, музыкэ Iэмэпсымэ зэхуэмыдэхэм папщIэ иусахэр, сабий уэрэдхэр.
Аслъэн дэтхэнэ лъэпкъми и макъамэ фащэр зыхуэдэм фIыуэ щыгъуазэ, абыхэм хуэIэзэ профессиональнэ композиторт. Абы пщIэшхуэ зэриIам, дзыхь кърагъэзу зэрыщытам и щыхьэтщ Ставрополь крайми Къэрэшей-Шэрджэсми я Композиторхэм я зэгухьэныгъэхэм я тхьэмадэу зэрыщытар, ди республикэм и Композиторхэм я союзми зэрыхэтар. Даурым и творчествэм иIэ мыхьэнэр къагъэлъагъуэ абы къыхуагъэфэща саугъэтхэм, цIэ лъапIэхэм: ар Урысей Федерацэм и Къэрал саугъэтым и лауреатщ, УФ-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэщ, Абхъазым щIыхь зиIэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ артистщ.
ЦIыхум и гуащIэр, и гъащIэр наIуэу уи нэгу къыщIыхьэнымкIэ, и дуней тетыкIэм ухэгъуэзэнымкIэ нэхъыфIри нэхъапэри абы и ныбжьэгъухэмрэ и лэжьэгъухэмрэ я псалъэ зэхэпхынырщ. Аслъэн теухуауэ гукъэкIыж гуапэ зиIэр мащIэкъым. Ар абы къилэжьащ и емызэш лэжьыгъэмкIэ, и зэчиймкIэ, и цIыхуфIагъымкIэ. Нобэрей ди тхыгъэм и курыхри Даур Аслъэн хужаIахэрщ.
1970 гъэхэм я пэщIэдзэт. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым щекIуэкIырт профтехщIэныгъэм хиубыдэ еджапIэхэм я художественнэ самодеятельностхэм я зэпеуэ. Сэри абы сшат сызыдэлажьэ уэрэджыIакIуэ гуп.
Зэхьэзэхуэр иуха нэужь, абы хэта ансамблхэм я художественнэ унафэщI- хэр сценэм драгъэблагъэри, щхьэж хуагъэфэща дипломхэр, щIыхь тхылъхэр къэпщытакIуэ гупым хэтхэм къытIэщIалъхьэжащ.
Утыкум сыкъикIыжри, театрым сыкъыщIэмыкIыж щIыкIэ, зы щIалэ къамылыфэ нэжэгужэ гуэр, нэгъуджэ Iулъу, къызбгъэдыхьэри, си Iэр къиубы-дащ: «ФIыщIэ пхуэсщIу аращ зыкъыщIыпхуэзгъэзар, уи уэрэджыIакIуэ гупым нобэ игъэзэщIа уэрэдыр зейр сэращ, сэ сы Даур Аслъэнщ, сыкомпозиторщ. Нобэ фIэкIа а уэрэдыр сценэм щыIуу зэхэсхакъым, арэзы сыкъэпщIащи, тхьэм уигъэпсэу, дяпэкIэ укъысхуей хъумэ, дызэрыгъуэтынщ, си гуапэуи сыбдэлэжьэнщ», — къызжиIэщ, къыщызгъуэтынур иту тхылъымпIэ кIапэ къызитри, къызыхэкIа гупым хыхьэжащ.
Езыр сымыцIыхуми, зи уэрэдхэр журналхэм къытехуэ, Москва къыщыдэкI буклет зэмылIэужьыгъуэхэм зи IэдакъэщIэкIхэр иту срихьэлIэ Даур Аслъэн абы щыгъуэщ япэ дыдэу щыслъэгъуар. А зэманым хэт игу къэкIынт ди зэхуакум зэныбжьэгъугъэ пэж къыдэхъуэ-ну, дызэдэлэжьэну.
Аслъэн дэнэ щIыпIэ щымыIами, щымылэжьами, гукIи псэкIи Къэбэрдей щIыналъэм къыхуэгъэзат: щIэх-щIэхыурэ къакIуэрт, радиом и хорымрэ уэрэджыIакIуэхэмрэ папщIэ итхахэр къихьырт, театрми филармониеми я артистхэм ядэлажьэрт, симфоние оркестрым папщIэ и Iэдакъэм къыщIэкIахэр къаритырт. ЖыпIэнурамэ, зэкъуэш республикэхэр зэщIигъэхьэрт.
Аслъэн сыт хуэдэ макъамэ лIэужьыгъуэми хуэIэижьт. Зыгуэр итхамэ, сригъэдаIуэрт, къызэчэнджэщырт, зыгуэрым гу лъезгъэтэжамэ, къысхуэарэзыуэ ар псынщIэу зэригъэзэхуэжырт. Си щхьэкIэ нобэми срогушхуэ зэчиишхуэ зыбгъэдэлъа апхуэдэ цIыху щыпкъэр сызэрилэжьэгъуам. ДызэныбжьэгъуфIу, дызэрыгъэпэжу, си унагъуэм къихьэу, я дежи сыкIуэу, и Iыхьлыхэри фIыуэ сцIыхуу, шыгъу-пIастэ зэдэтшхыу дунейм тетыху дыкъызэдэгъуэгурыкIуащ Аслъэнрэ сэрэ.
ЦIыху емызэшыжт ар. Псоми зэман къахуигъуэтырт, ядэлажьэрт, жэщри махуэри и зэхуэдэми ярейт. Къэбэрдей-Балъкъэрми ди гъунэгъу республикэхэми я профессиональнэ уэрэджыIакIуэхэм яхэткъым Аслъэн и уэрэд зымыгъэзащIэ жыпIэкIэ, ущыуэнукъым. Даурым ит-ха уэрэдхэр щэ бжыгъэ хъуми, цIыхубэм занщIэу имыпхъуэта иIэкъым.
Аслъэн къызыхуигъэщIар музыкэрт, ауэ абы и закъуэтэкъым композиторым зызрипщытыр. Ар хуэхамэтэкъым журналистикэми. Ди республикэм къыщыдэкI газетхэм адыгэбзэкIи урысыбзэкIи щIэх-щIэхыурэ и тхыгъэхэр къытехуэрт, Москва къыщыдэкI журнал зэмылIэужьыгъуэхэми и IэдакъэщIэкIхэр къытрадзэрт. КъищынэмыщIауэ, ди лъэпкъ телевиденэми радиоми нэтын зэмылIэужьыгъуэхэр щригъэкIуэкIырт. Апхуэдэу ар икIи профес-сиональнэ пианистт. Репетицэ щригъэкIуэкIкIэ концертмейстер, аккомпаниатор жыхуэтIэхэм лъыхъуэртэкъым — а къалэнри езым зэфIигъэкIырт. А псом къыдэкIуэуи къызэгъэпэщакIуэ Iэзэт, дэни нэсырт, псори зэпищIэрт. Шэрджэсми ди республикэми я радиохэм я хорхэр зэщIигъэуIуэфырт, зэгъусэу концертхэр щIыпIэ зэмылIэужьыгъуэхэм щаригъэтырт.
Иужь зэманхэм Аслъэн и узыншагъэм зэрыкIэрыхум гу лъумытэнкIэ Iэмал иIэтэкъым. И гукъыдэжыр нэхъ ужьыхат, апхуэдиз жыджэрагъ зыхэлъ цIыхур щэху хъуат. Абы гу лъызыта Iыхьлыхэм Аслъэн сымаджэщым ягъэгъуэлъащ. Куэдрэ щIэлъащ ар абы, зы махуи дэкIакъым сэ сыщIэмыупщIэу, сымыкIуэу, ауэ зэи шэч къытесхьатэкъым мыхъужыну. Ар сымаджэщым щыщIэхуам зэрыщытамрэ иужькIэ зэрыхъуамрэ зэгъэпщэгъуейт. И нэгур гъуэжьыфэ хъуат, махуэ зыбжанэкIэ имыупса и жьакIэми фаджэ щIэхъукIырт. Сызэрынэщхъейм гу лъезмыгъатэу, сыдэгушыIэ щIыкIэу, жесIащ: «Уа, Аслъэн, пщэдей цIыхубз- хэм зэрамахуэр пщыгъупщэжауэ ара, апхуэдэ жьакIэ птету мыбы щылажьэ бзылъхугъэхэм закъебгъэлъагъу хъурэ, сыгъэупс уи жьакIэр». «Сэ сыупсыжынкъэ, унэжын, моуэ зэ сыкъегъэувэх», — къызжиIат гугъэу. АрщхьэкIэ хузэфIэкIакъым. ЕрагъкIэ нэху згъэщщ, жьакIэупс Iэмэпсымэр къасщтэри, жьыуэ сынэсащ сымаджэщым. СыщыщIыхьам и нэхэр зэтепIат, сыщыIуплъэм — си гур къиузыкIащ. «Нобэ хуэдэ махуэм ухэлъ хъун, Аслъэн», — жызоIэри къызэфIызогъэтIысхьэ. И жьакIэр хузоупс, и джанэр зызохъуэкI. «Уэху-ху-ху, си гум зигъэпсэхужаи, мис иджы хэти кърекIуэ», — жеIэри, езыри мащIэу мэгушыIэ. ИтIанэ щIегъу: «Мо си тумбочкэм шампанскэрэ кIэнфетрэ дэтщи, къыдэхи, бзылъхугъэхэм ет, нобэ абыхэм я махуэщ, лэжьапIэм укIуэжмэ, ди цIыхубзхэми схуехъуэхъуж».
Шэджагъуэ нэужь хъуху сызыбгъэдэса Аслъэн пщыхьэщхьэм щытезгъэзам дунейм ехыжат. Куэдрэ си щхьэр зыфIэзудыжащ махуэ псом сызэрыбгъэдэмысам щхьэкIэ, хэт ищIэрэ, и ужьрей псалъэ е и уэсят гуэр зэхэсхыжынкIэ хъунт…
Даур Аслъэн нобэ къытхэмытыжми, лъэпкъым къыхуигъэна фэеплъ дахэр, лэжьыгъэшхуэр уахътыншэщ.
Нобэми си нэгум куэд къыщIохьэж си ныбжьэгъум теухуауэ. Ауэ зы Iуэхугъуэ ямылейуэ гукъинэ сщыхъуащ. Аслъэн щIэтлъхьауэ кхъэм дыкъыщыдэкIыжым, къыздикIари сымыщIэу, цIыхубз гупым матэхэм ярызу удз гъэгъа Iэрамэшхуэ-хэр къахьри, щIигъанэу кхъащхьэм тралъхьащ. Абдежым сигу къэкIаращ: ярэби, Аслъэн итха «Удз гъэгъа» уэрэдыр и псэм фэеплъ хуищIыжами ярейти.
КЪАРДЭН Хьэсэн,
композитор, УФ-м и цIыхубэ артист.
2010 гъэ.
