Хъунэгу Рашид и зэфIэкI лъагэ
Адыгэ Республикэм и еджапIэ нэхъыщхьэ Адыгей Къэрал Университетыр зызыужь, IэщIагъэлI зэмылIэужьыгъуэхэр нэсу гъэхьэзырынымкIэ ехъулIэныгъэ лъагэхэр зыIэрызыгъэхьэ IуэхущIапIэщ. ЩIэныгъэ нэхъыщхьэ щрагъэгъуэт языныкъуэ еджапIэ ехьэжьахэр зэрыгушхуэ, зэрыин Iуэхугъуэхэм ящыщщ диссертацэхэр щыпхагъэкI совет зытIущ зэраIэр. Адыгей къэрал университетым кандидат, доктор лэжьыгъэхэр щыпхагъэкI апхуэдэ IэнатIэу 8 иIэщ. Абы къыщыдокI щIэныгъэ журналрэ сборникыу 20-м нэс, къэхутэныгъэ лабораторэхэу, щIэныгъэ центрхэу АКъУ-м щылажьэхэр пщIы бжыгъэ зыбжанэ мэхъу. Зи гугъу тщIы ехъулIэныгъэхэм хуэдэ и мащIэкъым университетым. Абыхэм ящыщ куэд и фIыгъэщ илъэс 15-м щIигъуауэ абы и ректор, социологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор Хъунэгу Рашид Думэлыч и къуэм.
1953 гъэм гъатхэпэм и 13-м Краснодар крайм къыщалъхуащ Хъунэгур. Зи адэри анэри егъэджакIуэ сабийм еджэным гу хуимыщIу, щIэныгъэм и пщIэр зыхимыщIэу къэнакъым. Курыт школыр фIы дыдэу къиуха нэужь, Рашид еджэным щыпищащ Таганрог дэт къэрал радиотехникэ институтым икIи «электрон техникэм и инженер» IэщIагъэр иIэу 1975 гъэм абы къыщIэкIащ. Техникэм и зыужьыныгъэм набдзэгубдзаплъэу кIэлъыплъ IэщIагъэлIыр а унэтIыныгъэмкIэ щылэжьащ Москва дэт конструктор-технологие бюром Мейкъуапэ щиIэ къудамэм. Инженер-конструктор IэкIуэлъакIуэм и лэжьыгъэм къыдэкIуэу социологием ехьэлIа къэхутэныгъэ хьэлэмэтхэри иригъэкIуэкIыу хуежьащ. Къиугъуея Iуэху еплъыкIэщIэхэр и лъабжьэу абы игъэхьэзыращ икIи ехъулIэныгъэ иIэу пхигъэкIащ и кандидат диссертацэр.
ЗэфIэкIышхуэ зыбгъэдэлъ щIэныгъэлIым гу лъамытэу къэнакъым. 1992 гъэм къыщыщIэдзауэ илъэси 4-кIэ ар щытащ Адыгэ Республикэм и Президентым и Администрацэмрэ Министрхэм я Кабинетымрэ я Iуэхухэр зезыгъакIуэу. А илъэсхэм къриубыдэуи Хъунэгум утыку кърихьащ иджыри зы щIэныгъэ лэжьыгъэ купщIафIэ: и доктор диссертацэр.
1996 гъэм щIэныгъэлI щыпкъэр ирагъэблэгъащ Адыгей къэрал университетым икIи абы и ректору ягъэуващ. Дзыхь къыхуащI дэтхэнэ IэнатIэри егъэфIэкIуэным, зегъэужьыным хущIэкъуу лажьэ Хъунэгум университетым щекIуэкI Iуэхухэр езым и гъащIэм и зы IыхьэфI хъуащ. Абы лъэкI къигъэнакъым республикэм и еджапIэ нэхъыщхьэм и пщIэр щIыналъэм, къэрал псом къыщыIэтынымкIэ. ЩIэныгъэ-къэхутэныгъэ, егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэхэм я къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэщ Рашид. Унафэ тэмэм щIынми Iэзагъышхуэ, зэчиишхуэ хуейщ. Ар нэсу къыгурыIуэу, ректорым и Iуэху зехьэкIэм хелъхьэ гъащIэм къыхыхьэ мардэщIэхэр. Ар ректору зэрыщыт илъэсхэм къриубыдэу АКъУ-м игъуэта зыужьыныгъэр нэрылъагъущ. 2000 — 2008 гъэхэм университетым и аспирантурэ къудамэм зыхурагъаджэу щыта IэщIагъэхэм я бжыгъэм тIукIэ хэхъуащ. КуэдкIэ нэхъыбэ хъуащ еджапIэм щрагъэкIуэкI къэхутэныгъэхэр. Ахэр щызэфIах щIэныгъэ центрхэм, лабораторэхэм я бжыгъэр нэхъыбэ хъуа къудей мыхъуу, я зэфIэкIхэми заужьащ.
Социологием, политологием, геоинформацэ технологиехэм дахьэх къэхутакIуэ емызэшыр и унафэщIщ АКъУ-м и щIэныгъэ центр инхэм ящыщ зым. Хъунэгу Рашидщ къызэзыгъэпэщар икIи и унафэщIыр УЩIА (РАН)-м и Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ центрым Бгылъэ щIыпIэхэм я экологиемкIэ и институтым. ИригъэкIуэкI къэхутэныгъэ хьэлэмэтхэр зэрыт тхылъ щхьэхуэхэр, щIэныгъэ тхыгъэхэр и куэдщ профессор цIэрыIуэм. Ахэр щIэх-щIэхыурэ къытрадзэ къэралпсо, щIыналъэпсо щIэныгъэ журналхэм, газетхэм.
Кавказ Ищхъэрэм къыщыдэкI щIэныгъэ журнал зыбжанэм я редколлегием хэтщ Хъунэгу Рашид. Абы къыдэкIуэу ар я редактор нэхъыжьщ «Образование. Пространство RU», «Вестник АГУ» журналхэм. ЩIэныгъэ дунейм пщIэшхуэ щызиIэ Хъунэгур ирагъэблагъэ икIи я утыку къыщопсалъэ ди къэралми хамэ щIыпIэхэми щекIуэкI конференцхэм, жылагъуэ зэхыхьэхэм. Апхуэдэ мурадкIэ ар щыIащ США-м, Японием, Инджылызым, Германием, Франджым, Финляндием, нэгъуэщI къэралхэми. 2008 гъэм ар хъуащ къэрал унафэщIхэм я лэжьыгъэр къыщапщытэ Урысейпсо проектым и лауреат.
Бгъэдэлъ зэфIэкI лъагэмрэ гупсысэ куумрэ я фIыгъэкIэ Хъунэгу Рашид тэмэму зэдехьыф унафэщI, щIэныгъэ-къэхутэныгъэ, жылагъуэ къалэнхэр. Ар жыджэру холэжьыхь УЩIА-м и Ипщэ щIэныгъэ центрым и Президиумым и Iуэхухэм, хэтщ АР-м и Президентым и деж ЩIэныгъэм зегъэужьынымкIэ щыIэ советым. Апхуэдэу УФ-м и еджапIэ нэхъыщхьэхэм я ректорхэм я зэгухьэныгъэм хэтщ, Ипщэ Федеральнэ щIыналъэм, Кубанымрэ Адыгеймрэ я еджапIэ нэхъыщхьэхэм я ректорхэм я советхэм я Президиумхэм я унафэщIхэм я къуэдзэщ. Кубаным щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Хъунэгур дунейпсо цIэрыIуагъ зиIэ академие зыбжанэм я академикщ: Социальнэ щIэныгъэхэмкIэ, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ академиехэм, нэгъуэщIхэми.
ЗэфIих лэжьыгъэ купщIафIэ зэмылIэужьыгъуэхэр къалъытэурэ, лъэпкъ щIэныгъэлI цIэрыIуэм къыхуагъэфэщащ цIэ лъагэхэр, дамыгъэ лъапIэхэр. Абыхэм ящыщщ «Адыгейм и ЩIыхь», «Кубаным и зыужьыныгъэм хуищIа хэлъхьэныгъэм папщIэ», Вернадскэм и цIэр зезыхьэ, «ЩIэныгъэмрэ щэнхабзэмрэ я зыужьыныгъэм хуищIа хэлъхьэныгъэм папщIэ», нэгъуэщI медалхэр, «Софие Щихъ» орденыр, УФ-м и Федеральнэ Зэхуэсым ФедерацэмкIэ и Советым къыбгъэдэкI ЩIыхь Тхылъыр. Сократ и цIэр зезыхьэ Европей саугъэтым, «ФIагъымкIэ Америкэ дыщэ сертификат» дунейпсо саугъэтым я лауреатщ.
Хъунэгу Рашид къызыхуэтыншэу хузэфIэкI лэжьыгъэхэм, тэмэму ирихьэкI къулыкъухэм щыгъуазэ ухъуа нэужь, къыбгуроIуэ илъэс 60 ныбжьыр ар цIыху зэфIэкIым и фIыгъуэу, абы нэсу зыкъыщызэкъуих зэману зэрыщытыр. ЕфIакIуэу, узыншэу, лъэпкъ щIэныгъэм и зыужьыныгъэм ехъулIэныгъэщIэхэр щызыIэригъэхьэу Хъунэгур иджыри куэдрэ псэуну ди гуапэщ.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
