Исмагьил-Бей
(пычыгъуэ)
А псым и Iуфэм къуажэ щиухуащ
Лъэпкъ пагэ и щIыналъэ кърахуам.
Иджы зегъэхьэзырыр махуи жэщи,
КъимыщIэу бийм теуэн мурад ищIащи.
Къыхохъуэ и гужьгъэжьым махуэ къэс,
Къыкъуэувэну хъуар къызэхуешэс.
Адыгэпщ ерууэ Рослъэмбэч
ЛIыгъэкIи акъылкIи бийм йофIэкI,
И щIыр хуит урысхэм яхуищIауэ
Фэ зытрегъауэ пщышхуэм, ауэ
Езыр жэщкIэ ахэм йобгъэрыкIуэ,
Къешэ гъэрхэр зыр адрейм кIэлъыкIуэу,
Я щхьэр щыгуфIыкIыурэ пеупщIри,
Яхуедзыжыр бгъэхэм ауаныщIу.
3
Тыншщ и пашэу лъэпкъым ущытыну,
Зы гуращэ псоми щаIэм деж,
Ауэ уи зэфIэкIыр мыкъутэж,
Зыр адрейм хуежьамэ пэщIэтыну.
Лъэпкъым уепэгэкIыу гу къыплъитэм,
Шы мыгъасэу щIидзэнщ зыкъритIэу.
УмыIуатэ уи гум илъу хъуар,
Псалъэ лейм мымащIэ дэунэхъуар.
Лъэпкъым урипашэм, уигу игъэлъ:
Псалъэ IэфIым гъащIэ кърегъэл.
ЛIыгъэ щызэрахьэм, япэ ищ,
Фадэм хуэмыфащэ пщIэ хуумыщI.
И щхьэр зыхуигъэщхъыр бгъэпудынщи,
Пэплъэ уи блэгущIэтым и удыным.
ЩхьэзыфIэфIу лъэпкъыр умыгъасэ,
Зыщымыгъуэзэн щумыгъэгъуазэ,
Куэдым щхьэкIэ мащIэр къыхуэгъэгъу,
Уэрыншам кIуэдыну къыщыгъэхъу.
Сабийщ лъэпкъыр, фIэмыфI зэхимых,
Къытумых иIыгъыр, къеIыхыф…
4
ШынэхъыщIэ иIэт Рослъэмбэч.
ЩIыпIэ жыжьэ зэрыщыIэм фIэкI
Зыри химыщIыкIт абы и гъащIэм,
Щилъагъуну махуэм хуэмыпIащIэт.
Къэжэпхъа къудейуэ Исмэхьил,
ЗыкIэричри, узу щытми ил,
Адэм игъэкIуати урыс хэкум,
ЖаIэрт зыщигъасэу абы IэкIуэу,
Я щIэныгъэр иджу къаIуэтэжт,
Ауэ щалъхуа хэкум къыхуэзэшт,
Псэут мыбыкIэ и гур къэгъэзауэ.
Ар къауц тепIэным хамылъхуат,
Гущэм щIиупскIами хэмыхуат,
Къыхуэхъуари гущэкъу уэрэд закъуэ
Жьапщэ тIысыпIэншэм и къугъ макъырщ,
Япэу зыIуплъари уафэхъуэпскIщ,
Губжьым игъэлыгъуэ уафэ къуэпсщ.
ЗыукIыну къуэшым IэщIэкIауэ
Адэр куэдрэ зыщIэса бгъуэнщIагъым
Къыщалъхуат жэщ гуэрым Исмэхьил.
Аслъэныгур абы и бгъэм илът,
Псэм хуимытыж гъащIи къыпэщылът.
5
Имыгъуэу къытехьати мы Дунейм.
Абы щыгуфIыкIар и закъуэщ уафэм.
ЗыхимыщIа и IэфIыр анэ бгъафэм,
ГугъапIэ псэм хуэхъуари къэщIэгъуейщ.
Абы жьэгу пащхьэу иIэр щIакIуэ щIагъырт,
И нитIым я зекIуапIэри Шыхулъагъуэрт.
Ар лъакъуэ здынэмысым къыщыхъуат,
ИмыщIэу хэгъэзыхьи, къыпаубыди.
Есати пшэ гуэрэнхэм къащхьэщыту,
И гугъэт щIым щекIуэкIыр нэм къыфIэщI.
Къуршыбгъэхэмрэ къырхэмрэ я закъуэт
А цIыкIум и псэукIэр зыгъэзахуэр.
Ар къыхуалъхуат гурыщIэм я нэхъ иным,
И лIыгъэри шынагъуэм хуэхьэзырт,
И адэм къуэувэнури а зырт,
АрщхьэкIэ иутIыпщат лIы игъэхъуну.
Езым и бийм сабийри щихъумэну.
Ехами абы лъандэрэ псы куэд,
Хъыбар къэIуами уи гур хигъэхъуэну,
ЩыIакъым Исмэхьилым хуэза гуэр.
6
ЖылэщIэр щызэхэсщ псы гъунэм,
Зей жыгым ар къаухъуреихь,
И щыгу къурш бжэным къыщакIухь.
ЕгуэшэкIащи нэпкъым унэр,
Дэтхэнэ зыри ходэIухь
Псы даущ макъым, пшэм и кIуэкIэм,
И бзийхэм дыгъэ къыхукъуэкIым,
Щалъхуа щIыналъэр и гум къокIри
Дэтхэнэ зыри хэтщ бэлыхь.
Мыбдеж сабийхэм къыщажыхь,
ЦIыхухъухэм Iэщэр щагъэкъабзэ,
Я закъуэу унэм щIэсщ цIыхубзхэр,
Тхьэм ещIэ я гур зыхуэхъуапсэр -
Псэр игъэхыщIэу хаш уэрэд.
Щыгъупщэу Iуэхур адыгэлIым
Зэми гупсысэр къытекIуэнт,
Щыхутэжынти и щIыналъэм,
Нэгу щIэкIым и гур хигъэхъуэнт:
Абы уэсэпсыр щынэхъ къабзэщ,
Нэхъ щхъуантIэу удзри къыщотэдж,
КъыщыппэджэжкIэ джэрпэджэж,
КъызэщIеIэтэ гущIэлъапсэр.
Абы пшэ данэр щохъу лъэмыж,
Зы щыгум икIрэ адрейм кIуэуэ.
ЛIым и гур зэхихыжу къоуэ,
Ар зишыIэну хуэмеиж…
7
Зэманыр макIуэ апщIондэху,
Къихьащ нэщI мазэри арыххэу,
Тхьэм хуигъэлажьэу псэр зэрыхьу,
Мэжджытри Iуащхьэм къыщонэху,
Къыщоблэ бгыщхьэхэми мафIэ
И вагъуэу щIылъэм, ауэ мазэр
Абыхэм пфIощI къащыдыхьэшх.
ЩIыгу вагъуэм батэр ямыгъэш,
ИтIани уи псэр ягъэхуабэ,
И гъуазэщ жэщыр зи зекIуапIэм,
И лъагъуэ тыншу пхрегъэш,
ЗэфIэкIуэдахэр зэхуашэж.
Ар, плъэкIым, мазэм гурыгъаIуэ!
8
Куэд щIащ шыгъажэр зэриухрэ,
Фочауэ макъи щымыIэж,
И шыкIэпшынэр триухуэу
ДжэгуакIуэр мафIэм IуотIысхьэж.
Къаухъуреихьыр щIалэгъуалэм
И уэрэд гуакIуэр къыдаIыгъыу,
ЖьакIэху нэгъунэ къоувалIэ,
МэдаIуэ, пфIэщIу ит лъэрыгъым,
Нэр, жыжьэ плъэуэ, ягъэхъуэпскI.
Макъамэ гуакIуэм къыдыщIигъуу
ДжэгуакIуэм псалъэхэр егъэпс,
Мэлыд бзылъхугъэхэм я нэпс,
Сабий гужьейхэр къыдэплъейуэ.
ДжэгуакIуэр шыкIэпшынэм йоуэ,
Дыжьыни Iэщи кIэрымылъ,
И хуитыныгъэр хэтщи илъ -
Зыгуэр къэгъуэтыт нэхъ къулейуэ!
9
ШЭРДЖЭС УЭРЭД
Пщащэ Iэджэ исщ ди хэку,
Жэщ мазэгъуэр щIэтщ я нэгу.
IэфIщ абы я лъагъуныгъэр -
Нэхъ IэфIыжкъэ хуитыныгъэр!
Фыз къыумышэ, си щIалэфI,
ГъащIэу къуитыр зыщ.
Фызым щIэптымкIэ нэхъыфIщ
Уэ къэпщэхум зыш!
* * *
Фыз, мыдаIуэу, къэзышар
И щыуагъэм хуэзэжащ,
Iухьэфынукъым ар зауэм,
Ебэкъуэну фызым дауэ?
Фыз къыумышэ, си щIалэфI,
ГъащIэу къуитыр зыщ.
Фызым щIэптымкIэ нэхъыфIщ
Уэ къэпщэхум зыш!
* * *
ШыфIым лIыр къимыгъэщIэхъу,
МафIэлыгъэм къыIэщIех.
Йолъэт, губгъуэм ихьэу щытым,
Щхьэщолъэтыр пцIащхъуэу щIытIым.
Фыз къыумышэ, си щIалэфI,
ГъащIэу къуитыр зыщ.
Фызым щIэптымкIэ нэхъыфIщ
Уэ къэпщэхум зыш!
10
Мо гупыр сыт щIызэрызехьэр,
ЩыгуфIыкIыжу къашэр хэт?
КъэувыIэжащ, зэлъыIуокIуэт,
Пщы Рослъэмбэч утыкум къохьэ,
ЩIалэ мыцIыхури къыбгъэдэтщ,
И щIыб къыдэтхэр и блэгущIэтщ.
И нэгур пщым зэхокI – зэхохьэ,
Гум щыщIэр игъэпщкIуну хэтщ.
Зэрыщытам емыщхьу мэIур
Нэр зэмыдаIуэ пщым и макъыр:
«ХамэщI щыIа си шынэхъыщIэр
КъытхуэкIуэжащи, Тхьэм и фIыщIэщ,
КъэфцIыхужакъэ Исмэхьил?
Игъэгъуэщакъым абы илъ.
Бийм и жьэгу пащхьэ къыщыхъуами,
ХамэщIым махуэ теплъэ хъуакъым,
Гужьгъэжьыр мафIэу и гум илъщ».
11
КъыщоIу аузым, гур хигъахъуэу,
КIий макъыр, пыIэхэр щхьэрах,
ЯIэт сабийхэр, зэIэпах,
Къэунэхужар ирагъэлъагъуу.
Пщы щIалэм я нэр тедияуэ
Бзылъхугъэ цIыкIухэр хощэтыкI.
Дэнэ щыхэтыр Рослъэмбэч,
Мы гуп дыгъэлыр къигъэнауэ?
Лъэпкъым и дамэу ар щытауэ
ЗыщIэж щымыIэ езым фIэкI,
ЩIэупщIи гупым яхэмыт.
Ужьыхыж мафIэм ар щхьэщытщ,
Губжьыр и бгъэгум щызэщIэнэу.
Хэт и гугъэнт ар къыдигуэну
Бийм и гъэсэн мо щIалэжь цIыкIум.
Щхьэ ящыгъупщэу пIэрэ цIыхум,
Ар яхэмытым, къапэщытыр?
ИIат ар лъэпкъым тхьэ пэлъытэу.
Щагъэгушхуэнум деж сабийхэр,
Абы и лIыгъэрт я щыхьэтыр,
И ныбжь къудейм щышынэрт бийхэр.
Иджы а псори кIуэдыжащ,
Къэщэщэжащ зы напIэзыпIэм.
ЩIэщыгъуэ лъыхъуэу ежьэжащ
ЗыщIигъэлIэну щыта лъэпкъыр.
Ар ишэчынуи и къалэнкъым.
ЗыхэзыщIам зэгуэрым фыгъуэр
ЩымыIэ ар щхьэщызых фIыгъуэ…
12
Зауэ!.. А псалъэр къупщхьэм пхокI.
Абы аргуэру хузэфIокI
Игъэтхытхын щIыгу псом и щIыфэр,
Щигъэбэгъуэн дунейм лъы щIыхуэр.
А макъыр къуршым жьэхэуам,
Золъатэ и гур тафэтесым,
Холъэтыр бгъащхъуэ уафэм щесыр,
А мафIэм и жьыр къыщIихуам.
Зауэ!.. А псалъэм къегъэушыр
Лъэпкъ хэжеяри, мыви, къурши,
Щхьэфэцу мэзхэр егъэтэдж,
УэрэджыIакIуэм епщIа къуажэм
И зэхуэс IэфIри екъутэж.
ЦIыхухъухэм Iэщэр ягъэзу,
Iуагъэщту бзухэм я уэрэдыр,
Шы щIэджэгукIхэм мэшэсыж,
КIэлъыгъ сабийхэр IуагъэкIуэту.
Лъыгъажэм ахэр хуэхьэзырщ,
Абыхэм я гум илъыр зыщ:
Адэжьхэм я кхъэр зыхэт лъахэм
Къыхуэхьыжынырщ хуитыныгъэ.
Апхуэдэ гъуэгу езыхулIахэр,
Къапэреувыт, яIэм лIыгъэ!
13
ЩIымахуэр йокI, къехъуэпсэкIыжу.
Уэс нэхур псыуэ мэжэбзэж.
Пшэ щхьэхынэжьхэр йокIуэсэкI,
ЩIы фIыцIэм фагъуэ щIэхъукIыжу.
Зэхолъэдэжри псыхьэлыгъуэр,
Къуршыпсым и бгъэр кърагъэкI.
Толъкъунхэм пшэр къызэранэкI,
Щытхъу я гъуэгуанэм къыщалъыхъуэу,
АтIэми щыму къыхуоплъых
Псы уэрым псори зыщIэ къуршыр.
Зэрыщыта псы цIыкIур хъужым,
УкIытэжынущ, зигъэпщкIужу.
Ар зыхуэкIуэнур илъагъуху,
Къуршым ауаныр къыфIыдеху
Бгъэ щэхурыкIуэхэм я макъыу.
Щхьэщыгум итщ псей закъуэтIакъуэ,
Жьы къепщэм, хъууэ бауэкIэщI.
Я лъабжьэ пцIанэр хэукIащ
Къырым и дзажэхэм Iэпхъуамбэу.
Болъагъур зэми нэщхъей хъуауэ,
ЩIэмыдэIужу уафэ къащхъуэм, -
Къеузыр жыгым и псэм къащIэ.
Зым лъэмыкIынур зыхулъэкIри,
Псей закъуэм ещхьу, нэщхъей хъунщ,
Езым къарукIэ къыпэхъун
ЗэрыщымыIэр къехьэлъэкIыу.
14
Ящыгъупщауэ зыгъэпсэхур,
Бгырысхэм хьэлъэ кърахьэкI.
И зы гъуэгу закъуэр ауз зэвым
Мывэ сэрейкIэ зэпрахукI.
Зэрыгъэгушхуэу йогупсысыр:
«Мыбдеж ди бийхэр щыгъуэлъынщ».
Гъунэгъу къэхъуакIэщи урысхэр,
Я Iэщэм уафэр къыполыд.
Зэхуэс ищIауэ Рослъэмбэч
ЖиIэну псалъэхэм мэлъыхъуэ:
«ЗытIэжьэ хъунукъым афIэкI,
Бийм дытеуэнущ, жэщ зэрыхъуу.
И щIыб гъуэгу щэхукIэ дыдыхьэнщ,
КъыхуэдгъэкIуэну лъапсэрыхыр.
Хьэм къилъхуа къомым едгъэщIэнщ
Къытщыхьэм фIы зэрыщIимыхыр,
Ауэ псом япэу мыри тщIэнщ:
Ди бийхэм лIыкIуэ педгъэжьэнщ,
Къащыдгъэхъуну дагурыIуэу.
Дгъэбэлэрыгъмэ – я гущIыIум
Дихьэнщи, джатэр щыдгъэбзэнщ!..»
15
Абы жиIам мыарэзыуэ
Пэмыува блэгущIэту зылI.
Къыхалъхьа Iуэхур къемызэгъыу
Къэзыгъэувыр Исмэхьилщ.
И джатэр дыгъэм пигъэлыду,
ЩIалэм и нитIыр егъэхъуэпскI,
Игу пIейтеищэр къыдилъэту
Абы къыхехыр псалъэ къэс:
«СымыхъунщIакIуэ, гъуанэдэуэу
Си бийр хэзгъащIэу семыса.
Къысхуиухам сыхэкIуэдэну,
Зэхэуэ гуащIэм щыстынщ псэр.
Урысхэр сэри си хьэрэмщ,
Нэхъ яхуэпIащIи къэбгъуэтынкъым,
ИтIани, жысIэу щхьэр схъумэнщ,
Пщым и цIэ лъапIэр згъэпудынкъым!
НэхъыфIщ ди лъахэм тхэлъу лIыгъэ
Къыхуэтхьыжыфым хуитыныгъэр!..»
Зэхэтхэр поплъэ, хъуауэ щым,
Щызэпыджынум зэкъуэшитIыр,
Ауэ нэхъыщIэр щхьэщокIуэтыр,
Адрейм и джатэр хеIур щIым!
16
Псэр егъэтхытхыр ШейтIан бгым,
ФIыцIагъэр хуэдэщи къехын.
Ар къару фIыцIэм и IэщIагъэу
Хъыбарыжь гуэрхэм къаIуэтэж.
Мы бгыр зыухуэм и гугъэжт
Щиухуэу абгъуэ уафэ щIагъым,
Ауэ шейтIаныр щхьэзыфIэфIт,
И шабзэ закъуэр махуэ гуэрым
Иригъэпщати бегъымбарым,
Ар къыхуэхъуащ арыххэу хуэфI:
Тэлай мычэму илъэс щищ
Иригъэхьащ бгым еIулIауэ.
Къагъуэтыжащ шейтIаныр лIауэ.
ИгъэткIури дыгъэм, хыхьащ бгым
А угъурсызым и фIыцIагъэр.
ФIыцIэщ а джабэм къыщIэж псыр,
ФIыцIэщ и щыгум ихьэж лъагъуэр.
Бжьакъуэшхуэ хъужу щыхь абрагъуэм
Удз хьэсэ фIыцIэм къыщежыхь,
ЗеутхыпщI, уэсэпсыр кIэрыщэщу,
Зу макъ ткIуэпс лъейхэм иригъэщIу,
ИтIанэ йолъэ, ещхьу шым,
КIэнауэ куум, хэхутэу банэм.
ХуопIащIэ ар и хуитыныгъэм,
ИфыщIми и бгъэр къимыгъанэу,
Щыгугъыу Тхьэм кърита лIыгъэм.
Ар зэкIэ нэм имылъагъу гуэрым
Къимыгъэшам – щыхупIэм кIуэнут!..
17
Бгы фIыцIэ лъапэм хэт щызэшыр
ЗэщIигъэнауэ пхъэ гъур мафIэ?
ЩэIужу мафIэм зеухыжыр,
Зы гухэлъ гуэрхэр игъэсыжу,
Щхьэщыт кIыфIыгъэр зэкIэщIеху.
Чыцэ нэщхъейхэр къегъэнэху.
Бгы лъапэм, и щхьэр телъу мывэм,
Щопсалъэ уафэм Исмэхьил,
МэхыщIэ и псэр, мэуз ил.
Хуэхъунур гъусэ абы Iэджэт,
Темыгушхуауэ аращ зэкIэ…
18
Мырат игъащIэм ар зыщыгугъар?
Къигъуэтыжати и псэр зылъыхъуар,
Тхьэм хуищIырт фIыщIэ
а гъуэгуанэм щхьэкIэ,
Дунейри зэпцIагъащIэ къыщыхъуат,
Жэнэт курыхыу къыфIэщIат, арщхьэкIэ
Нобэрей махуэм ар къегъэщIэхъуж,
КъызэрытекIуэм шынэхъыжьым фыгъуэр
ЗэшитIым я къарур егъэкIуэдыж,
ЕщIыжыр тхьэмыщкIагъэ къулеигъэр.
Гухэлъыр узу зытехьэлъи щыIэщ,
Ар и гум къищхьэрыуэмкIэ мэпсэу.
Къыпщигъэхъунщ апхуэдэм мафIэр щIыIэ,
Гъэгъа гущIыIум банэ щыхисэнщ,
Игъэлъэгъуэным щхьэкIэ зэрытепщэр.
ИужькIэ гуныкъуэгъуэу абы къепщIым
Щыгъуазэ дунеишхуэм къыщыгъуэт.
Мыпхуэди зэманыжьым къыщыхъуат:
Игъэлъэгъуэну зэрефIэкIыр хым,
Хидзат пщы гуэрым налмэс кIанэ псым,
АрщхьэкIэ мывэ лъапIэр толъкъун пагэм,
Хикухьри пшахъуэм, пщым къыхуидзыжащ!
Нэмыплъ зытар нэмыплъым хуэзэжащ,
Ауэ къэнащ налмэсым и лъапIагъэр.
Тепщэн зи натIэм егъуэт зытекIуэн,
Тепщэншэу мыпсэуфым сыт епщIэн?
Абы я Iуэхур гурыIуэгъуэщ, ауэ
НэгъуэщIхэри къегъэщIыр мы дунейм,
Емыщхьу адрей Iэджэхэм, гъуэщауэ.
Абыхэм яухуэнт нэгъуэщI дуней.
Пэджэжу хым и гущIэм, мэпIейтей,
Толъкъуным и пагагъри я пагагъэщ.
Нэхъыбэр а зырызым къыхуэмей.
ЗащIынщ къыщыгуфIыкIыу и Iущагъым,
ИужькIэ ягъэкъуаншэу хыхьэжынщ,
Ягъэпудынщ фыгъуэныр зи IэщIагъэм,
И вагъуэри абы ирагъэжынщ…
19
«Уелъэпэуащ гухэлъым я нэхъ IэфIым,
Дахащэм игу зэшыгъуэр уэ къибнащ.
ЛIыгъэншэ! Апхуэдизу ущылIыфIым,
КъэкIуа насыпым щхьэ ущышына?
Уемыжьэжам умыгъуэтын улъыхъуэу,
ЕпхьэкIыфынут гъащIэр Зарэ щIыгъуу.
А жэнэт бзум уищIынут насыпыфIэ,
Уи гъащIэр гухэлъ IэфIкIэ игъэбжьыфIэу,
АрщхьэкIэ ухуеякъым, мис иджы
Уи лъахэм къыщыплъысыр уолъагъужыр,
ЗыхэпщIэу пфIэкIуэдар, уохъуэпсэкIыж.
Иджы гукъэкIыж IэфIхэрщ къыпхуэнэжыр,
Абыхэм уэшхыу гущIэр яуфэнщI,
АрщхьэкIэ гу гъущIар яхуэмыгъэнщI»…
ХигъащIэрт а гупсысэм Исмэхьил,
Зы хьэлъэ гуэри мывэу и гум телът,
Зэребиижыр и щхьэм хъужт фIэмащIэ.
ЩIэпхъуэну зищIт кIыфIыгъэм щыджэгу мафIэм,
Шыхулъагъуэм хыхьэжыну къыпфIигъэщIт.
Пшэм щоIури, мэкIуэдыж фочауэ макъыр.
А псори мыпщIыхьэпIэу щIыт уи фIэщI.
20
Пщы щIалэм мывэм зрегъэщI,
Игъэва псори къыщIэкIуэну.
И щхьэр и жагъуэщ, и гур хощI
ЖыпIэну, мафIэми зегъэшыр.
ЩхьэщыкIа Iугъуэм къыхокIуэтри,
Къохутэ пщым и пащхьэ ныбжь!
Ерагъыу езы лIыр зэфIэтми,
НитI игъэхъуэпскIым псэр ялыпщI.
УкъегъэуIэбжьыр и фагъуагъым,
Щагъэзэгъауэ щIым и щIагъым
Къэтэджыжами ар ярейщ.
И пащхьэ ныбжьым ещхьу итыр
Урыс зауэлIу зэрыщытыр
КъыгурыIуащи Исмэхьил,
КъыщIыхуэкIуар къищIэну пылъщ.
ЗытреIэтыкIыр мафIэ бзийм,
Гужьейуэ щIэплъэу пщым и нэгум,
Къызэпхыщ губжьыр къигъэнэхуу.
ЗауэлIыр щытщ, зимыгъэджалэу,
Щышынэ хуэдэкъым ар зым,
Зыкъыхуегъазэ щэхуу щIалэм:
«ПлъэкIынум, уэ къызэх хьэщIагъэ.
Уи лъэпкъэгъу гуп къыскIэлъыпхъэрри,
СкъуаукIыкIащ шу гъусэу сиIэр,
СщIаукIыкIащ гуузу сишыр,
Щытащ сыхэкIуэдэну сэри.
СыкъэбукIынуми ухуитщ,
Сэ сыщышынэркъым лIэныгъэм!
Сызыщыгугъыр уи цIыхугъэрщ».
«Шэч къытумыхьэ мис абы,
КъэкIуати, мафIэм къетIысылIэ», -
Нэщхъейуэ жеIэ Исмэхьил,
ХьэщIэ хуэхъуам и нэгу щIэмыплъэу.
21
ЗэщIэдэIукIыу жэщыр щылът,
ИгъэкIт бгъуэнщIагъыр бгым тхьэкIумэу.
Лыдыжу мазэр пшэхум хэлът,
ЕкIуэкI дунейм здимыхь и гугъэу.
Зэбийхэм мафIэм зрагъэут,
Зы псалъэ я кум къыдэмыхьэу.
Щыст Исмэхьил, пфIэщIыну щыгъуэ,
И хьэщIэм иплъэмэ и нэгу,
ГукъэкIыж щIыIэхэр къыщыхьэу.
И урыс хьэщIэм ар йоупщI,
АбыкIэ и гур игъэтIысу:
«Насып къэкIуэгъуэм уит къысфIощI,
Сыт уи унагъуэ ущIимысыр?
ЩIыхь мыхьэнэншэм улъыхъуэху
КъысфIощI нэхъыщхьэр пщыгъупщауэ:
Игъэуна щымыIэ зауэм.
Ар къыбгурыIуэу щытмэ щIэх,
Къэлъытэ Iэджэ пхуэхъумауэ.
Сыт, ди щIыналъэ фыкъихьакIэ,
ФлъэкIын фи гугъэр къыдэфIщIэн?
Зы адыгэлI дунейм тетыхукIэ
Фэ текIуэныгъэр фымыщIэн.
Иджы къызжеIэт, си нэм къеплъи:
Си хэкум сыт фыкъыщIебийр?
Фэ лъэпкъыр мыхъум фызытеплъэ
Дэ зэрыхуэтщIыра пщIэ лей?..»
22
«Абдежым икъукIэ ущыуащ, -
Урысым жеIэ, пыгуфIыкIыу.-
Сэ, уэщхьыркъабзэу, щIы уи фIэщ,
Нэхъ ин мо бгыхэм сыщIохъукIыр,
Псыкъелъэ макъри си псэм фIэфIщ,
Фи мэзхэм си гур яхьэхупэ,
Уи лъэпкъми сыткIэ себиин,
Ауэ, хузиIэу гужьгъэжь ин,
Къыщызолъыхъуэ зылI мы щIыпIэм.
Адыгэщ ари, уэщхь зыгуэр
Абы хэлъыну си фIэщ мыхъуми.
Тхьэ Iуа сэ сиIэу сыкъэкIуащ
А щIалэм кърищIар си мыгъуэм
Сымыгъэгъуну си псэр пыту!
Захуагъэм ар и хабзэу щытым -
Ирежэ дязыхэзым илъ!
Абы зэреджэр Исмэхьилщ,
КъысхуаIуэтащ ар пщым я пщыжу…
Уи нэгур сыт щIызэхэуар?
Бзылъхугъэм зэ елъэпэуам
Си фIэщ мыхъун укъыщхьэщыжу!
НыпхуэсIуэтэнум ущIэдэIум,
Сигу щыщIэр уилъми хэлъэдэнущ…
23
Иджыри къэскIэ ди лъэныкъуэм
Къулыкъу щищIати Исмэхьил,
Ар ялъэгъуакъым игу мыныкъуэу:
Къыщалъхуа хэкур и гум илът,
Къызэпхыпсыжт зэрышэрджэсыр.
КъыщIалъытэни ар лIы нэсу,
ЯбзыщIкъым, куэдрэ далъэгъуащ.
Зэхэуэ хъуамэ, ар къыхэщт,
Къеджам и пащхьэ къыщыхутэрт.
Абы и хабзэр къэзыхутэм
Игъэунэхуар хуэмыухыжт.
Абы пэхъун щымыIэ хуэдэт,
АрщхьэкIэ зым игъэкIуэдыжт
А щIалэр фIыуэ щIалъагъужыр:
Абы бзылъхугъэр зым химыбжэт,
Къыдихьэхынти – ежьэжынт,
КъыкIэлъыгъуэгрэ къыкIэлъыбжэу
Е IуэхутхьэбзащIэ ищIыжынт
Нэхъ тхьэIухудыр, щхьэхуимыту.
Мы щIыпIэм ар щыхабзэу щытми
СымыщIэ, ауэ мыхабзэфI.
Иджы сопIащIэ сыхуэзэху
А щIалэм, лейр сымыгъэгъуну,
Ар згъэзэщIэху сыкIуэж мыхъуну!..
24
Фи дежи пщащэ щыслъэгъуащ,
Зэ уIуплъам хьэщыкъ ухъуну,
Ауэ дыдейхэм, щIы уи фIэщ,
Фи тхьэIухудхэр пэмыхъуну.
И нитIыр пщащэм сытым щыщ,
Уафэ бзыхьэхуэ къыщIэмыщым.
УхэкIуэдакъым уэ щхьэц хужьым,
Зэхэпхыу налъэм я даущ,
Тхьэ фIыуэ плъагъум къыпхуиIуакъым,
ИужькIэ ар хъужакъым пцIы,
Армыхъум щхьэ узэзгъэдаIуэр
Къысщыхъурэ ирихьэхыу псым.
Сэ згъэунэхуащи лъагъуныгъэр,
КъэсщIамкIэ уэ сыбдэгуэшэнщ:
Къуигъэлъагъу защIэу лэгъупыкъур,
Абы щыхупIэм ухуишэнщ…
ЩIэхъуар си махуэхэри жэщ,
СыщIытехьар апхуэдэ лъагъуэ,
Сщыгъупщэжатиращ жэнэт
ЗэрыщымыIэр уафэ щIагъым.
Къэсшэну сэ зызгъэхьэзырт,
Си нэхури къыздэкIуэнут, ауэ
СыкIуэн хуей хъуащ зысIэту зауэм.
Насып уимыIэм, гугъэр сыт?..
А махуэр зэи сщыгъупщэнкъым,
ЗыхэсщIэм гущIэр къресыкI.
Уи лъагъуныгъэр къэбгъэнэныр
ЗищIысыр дэнэ уэ щыпщIэну…
25
Уунэхъуну щытмэ – куэдрэ.
Iуплъащ си мыгъуэм Исмэхьил,
Хъуащ мурад щэхур и гум илъ,
Къыдимыхьэхыу ар зэгъакъым.
Абы и псалъэр хузэгъэкIурт,
Ар сытым хуэдэуи фэрыщIт!
А псом иужькIэ, IэфIтещIэжу,
ЩIэплъэжти и нэм – хьэщыкъ ищIт,
Къигъанэрт, ищIэр имыщIэжу.
Ар щыщт бзылъхугъэр зыгъэжакъуэм,
ИIыгъщ вындыпэ зыхужаIэм.
А пцIыIуэпцIышэм дихьэхащ
Апхуэдэ щIыкIэкIэ си мыгъуэр.
Бзаджагъэ дэнэ кърихынт
Дунейм гу щызмыхуа бзылъхугъэм,
КъыжраIэ псори хъуащ и фIэщ.
Псэр ихьэхуати лъагъуныгъэм,
ЩымыIэ и гугъащ нэгъуэщI…
26
Ауэ щIэх дыдэу Исмэхьил
IэщIэужэгъуащ бзылъхугъэ цIыкIур.
КъыхэкIым Iуэхум зэхуэмыкIуэ,
Зигъэбзэхыжу хъунт и хьэлт.
Аращ ищIари мыбы щыгъуэм,
ГъэпщкIуауэ гъуэгу къытехьэжащ.
Иджы дахащэр мэгъу, мэжэщI,
Гуауэм къелыну я фIэщ мыхъуу.
А щIалэм, дауи, щыгъупщащ
Лейр зымыгъэгъу зэрытщхьэщытыр,
Апхуэдэ щIыми зэрытетыр
Сэр фIэкI хэмыту езгъэщIэнщ,
Абы зэгуэр сыхуэзэу щытмэ!
И фащэр фIэфIмэ ирехъуэж,
ХуэIэзэу ирегъэпщкIу и нэгур -
КъыхуэгъэпцIэнкъым абы си гур!
Згъуэтрэ – ар лIапIэ изгъэхуэнщ.
27
Уи плъэкIэм гущIэгъушхуэ хэлъщ,
Къысщохъу си гуауэр зыхэпщIауэ.
Шэч хэлъкъым, уэри узауэлIщ,
Ауэ сабийуэ угу щабэщ,
Шэч къытезмыхьэ уи Iущагъым…
АтIэ, сыхэкIри щэхуу зауэм,
СыхуэкIуэжащ си мыгъуэ закъуэм.
ЖэщкIэ пщIыхьэпIэм сыхэмыкIт,
СымыщIэт си гур щIэгузавэр.
Сакъыу бжэщхьэIум сыщебакъуэм,
СызыIуплъар си нэгу щIэмыкI:
Си дахэм и фэр пыхьэ-пыкIт,
Зэм нэпс шыугъэр щIиутхыкIт,
Зэми уэрэдыр иришажьэрт,
ФIыуэ илъагъум иригъащIэу
Арыншэу зэримыIэр гъащIэ.
Абы и гуауэр зыхэсщIат,
И зы псэхугъуэм псэр щIэстынут!
ПщIэ а гухэлъым хуэзмыщIар
Дунейм сэ дауэ тезгъэтыну!?»
И гур щIэныкъуэм тепсэлъыхьт
Къызэрылъэлъу урыс щIалэр.
Абы иIуатэм щыщ зы псалъэ
Зэхимых хуэдэт Исмэхьил,
АрщхьэкIэ Тхьэм и закъуэт зыщIэр
А напIэзыпIэм пщым игу щыщIэр.
Абы и гущIэр мафIэм ист,
Зэм-зэмкIэ и нэхэри плъызт,
КъыщIыхьэу щIылъэм и фIыцIагъэр…
28
Флъэгъуакъэ псэ зыхэмытыж Iэпкълъэпкъым
Зэрежэр къуаргъыу хэкум ит илъэпкъыр,
Дэтхэнэ зыми Iыхьэ къыхихыну
Щытам щыпсэум щыгъуэ зыщышынэу?
ЗыгуэркIэ уи гур ехуэхауэ щытым,
КъепщIынщ гурыгъуу уафэ щIагъым щIэтыр,
ИтIанэ, плъэкIым, ахэм япэлъэщ,
ПлъэмыкIрэ – уи мурадхэр ятхьэлэнщ.
Псэ махэу къигъэщIам сыт хуэпщIэфын?
Абы зы гугъуехь закъуи хуэмыхьын.
АрщхьэкIэ щыIэщ зыми хуэмыкъутэ,
Апхуэдэм и псэр гуауэм ещI нэхъ быдэ!..
29
Нэху мэщыр, бгыхэр къыщIощыж,
ТIэкIу зыхуагъафIэу уафэ къащхъуэм,
Зэрыхуэгушхуэр ирагъащIу,
Щхьэм пшагъуэ мащIэр трахыж.
ШейтIан бгы лъапэм щыблэ мафIэр,
ЩыукIытэу пшэплъым, мэхъу фагъуафэ,
Зэ и щхьэр къеIэтыжыр, хъуапсэу,
ЛIэуэ телъ цIыхум ещхьыркъабзэу.
Пэджэжу и нэгу фагъуэр мафIэм
КъызэфIоувэ Исмэхьил.
Абы и нитIыр ещхьщ лъыхъуакIуэм,
Ауэ гупсысэм лъахъэ илъщ.
Хуэдэ лей псори илъэщIыж
И нэкIум Iэгур ирегъакIуэ,
АрщхьэкIэ гуауэр къыщIощыж…
30
КIэлъыплъу мафIэр егъэужьых.
Хэтщ ар и хьэщIэм дэкIуэтэну.
Урысым ищIэркъым ищIэнур,
Бысымым ар химыгъэзыхь,
Ауэ и хабзэр гурегъаIуэ,
Модрейри мэхъур арэзы.
Иджы а тIур къытощ бгы лъагъуэм,
Iэр къамэ Iэпщэм трамых…
Бзу къуацэкъалэм хэлъэтыху
Урыс щIалэжьыр мэхъур фагъуэ.
Куэд мыщIэу и бгъум къуршыпс Iэлым
Урыс шэтырхэр къыщонэху,
ПфIэщIыну къыухэм загъэпсэху.
Игу мэпсэхужыр урыс щIалэм,
ГурыщIэр и бгъэм мэхъур щыз.
Зыгуэр иджыри иIуэтэнут,
АрщхьэкIэ псалъэ къылъымыс:
Пщы щIалэм къыфIеблат жиIэнур.
Абы игъабзэ урысыбзэм
Ирегъэубыд урысым и бзэр…
31
«Гъуэгу махуэ! Сэ укъысхуеижкъым,
Шынагъуэ уэ къыппэмыплъэж,
Укъэсыжащи уузыншэу,
УзыщIыгъу гупым яхыхьэж,
Сэри къалэныр згъэзэщIащ,
Ауэ уэстынут зы чэнджэщ:
Лъы бгъажэу гуауэр бгъэтIысыну
Ухуежьэм, уэ ущIегъуэжынщ,
ЩIым и гур зыгъэуфIыцIым сыну
Уэр гуэрым зы къащIыбгъужынщ.
ЩIалэгъуэ дахэр хамэ щIыпIэм
ЩыбогъэкIуэдыр зым щымыщу.
Пщыр зэхызох букIыну жыпIэу -
Аракъэ тыншу къысфIэмыщIыр!
Тхьэм иукIыну къыхихам
Уэ уи Iэ кIэщIыр лъэIэсынкъым,
ПэщIэтыр натIэм къритхам
Уи къамэ щхьэкIэ къыпхуэскIэнкъым!
Уэ пцIыхукъым, дауи, узылъыхъуэр -
Уи пащхьэ итыр Исмэхьилщ.
Сыкъэбгъуэтынущ, ухуей щыхъум,
Ауэ нэхъыфIщ хъумэжи уил!»
ЖиIам Iуплъэгъуэ къыдыщIигъури,
Дэбзэхэжащ къритI зэхуакум!
Къэнащ урысыр, и лIэн къакIуэу…
32
Хэтыху абыхэм Исмэхьилыр,
ШейтIан бгы лъапэм зауэлI гуп
Къыщепсыхауэ, зопсэлъылIэ,
Рослъэмбэчыжьым хузэгуоп,
Пщы щIалэращ зи телъхьэр ахэр,
Аращ тепщэгъуэр зыхухахыр,
Хуей хъумэ, я псэри щIатынур!
ФIыуэ ялъагъур Исмэхьил,
Абы и гугъэр диIэтыну
Дэтхэнэ зыми и гум илъщ,
Ауэ пщы щIалэм къыдэщIыныр
А гухэлъ закъуэм къыхэмыкI:
Зэгуигъэпащи Рослъэмбэч,
Ар я мурадкъым хуагъэгъуну.
Пщы ябгэм игъуэщ зищIэжыну!
Апхуэдэщ цIыхур: къыщебгъэчым,
Нэхъ къыхуэгуапэмкIэ йоуэкIыр…
33
Бгы лъапэм щызэхэс лIы гупым
Исмэхьил пэплъэу нэху къатощхьэ.
Къох дыгъэ бзийхэр, щIым тегуплIэу,
ШейтIан бгы фIыцIэм носри – къощтэ,
Пшэ хужь и къуагъым къуолъэдэж,
АрщхьэкIэ къызэрогъуэтыж,
Ауан защIыжу, къыкъуокIыж.
ЗауэлIхэм хашыр я уэрэдыр,
И псалъэ къэс епхауэ гугъэм,
Псэр зыхуэхъуапсэ хуитыныгъэм.
ТекIуэнхэщ, къахуэмыкIуэм кIуэдыр!
34
ЖимыIэу псалъэ, нэщхъей защIэу,
ЩызекIуэу и нэр уафэ лъащIэм,
ЩикIукIт лъэныкъуэкIэ зы щIалэ.
Ари зыпэплъэр Исмэхьилт.
Ажалым дежкIэ ар къабзэIуэт,
Гъэгъам щIэт плъыфэрт зэщхьыр илъ.
Щхьэ нэхъ къищта абы и закъуэм,
Щхьэ гупым яхэкIыну пылъ?
ЩIалэщIэм щэхуу укIэлъыплъым,
Зэрымызагъэм гу лъыптэнт.
Зэм щхьэусыгъуэншэу хэлъэтынт,
Зэм увыжынт, гъуэз мащIэм пхыплъу.
А щIалэ цIынэри къэкIуащ,
Лъы зыгъэжэнум хэувэну.
Апхуэдэм хуэукIын къэзакъ,
И къамэр цIыхум хиIуфыну?
Абы и нитIыр зыхуэщIар
ЩIэплъэнырщ и нэм лъагъуныгъэм!
Сыт-тIэ апхуэдэм къыщилъыхъуэр
Я деж зэуэным къыхуалъхуам?
Псалъэ хьэлэлу хуэмыIуатэрщ
А щIалэм и бгъэр къэзыIэтыр.
Гур нэхъ къабзэхукIэ, нэхъ щIалэху
Нэхъ быдэу ехъумэж и щэху,
Гухэлъыр къыфIыщIыхьэу и нэм,
Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ – мэшынэ
НэгъуэщIым ар зыхимыщIэнкIэ.
Арщ, имыбзыщIым лIэм и гъунэу,
Сэлим и щэхур къыщIрихьэкIыр…
Шэрджэсхэр
ЗэзыдзэкIар Ацкъан Русланщ
I
Къуохьэжыр дыгъэр, къеплъэкIыжу,
Аузыр жэщым хуэхьэзырщ.
Мэужьыхри пшэплъыр, мэуфIыцIыжыр.
Гухэлъ зэщIэлъым и чэзущ.
Бгы задэм пшагъуэр кIэроувэ,
Щэху щIыIэр уэхым хошыпсыхь.
ЯбзыщIу щIым зэрытеувэр,
Къурш бжэнхэм лъагэу къыщакIухь.
Бгы нэкIум Iэщ щумылъагъуж.
И нэр кIыфIыгъэм къыщылыду,
КIэнауэм зэпрож дыгъужь.
ЩакIуэ емышыр, хьэджафитIыр
ЩIагъэIа щхъуэжьым итщ и ужь,
Зэрыгъэгушхуэу, зыр зым тож.
Щытщ мэзыр, и щхьэм щIэгупсысу.
Мо щхьэукъуэным нэсыпар,
Жьыбгъэ къуейщIейр къызэреIусэу,
Къыхощт, и фIэщу зигъэгусэу,
Щхъыщхъ макъыр щIым щызэлъищIысу
МэхъущIэ ар, темыпыIэж.
Къежыхьыр жьыбгъэм сэхъуа бынщи,
ЕмыдэIуэжу зыутIыпщам.
ПщIыхьэпIэм къыхоIукI жыпIэну,
КIыгуугум жыжьэу макъ щегъэIу,
ХигъэщIу уи гур, зэм мэщэIу.
Къуаргъыжьри ныбжьу тесщи жыгым,
Дунейм щIокIие, димычыхыу.
Щожэх Тэрчыжьыр нэхъ жыжьэIуэу,
Мы къекIуэкI къомым щIэмыдэIуу,
Езым и Iуэхур зрехуэж.
Мывэжьхэр зэм зэрегъэунтIэIур,
Зэм кIыхьу и щхьэ хуопсэлъэж.
II
Нэхум и бийхэр игъэгуфIэу,
Аргуэру уафэм зыкъеуфэ.
Жьыбгъэ джэгуакIуэри хьэзырщ:
Мы дуней псор щIэдэIу и гугъэу,
Удз гъущэр нэпкъым щегъэзу,
АрщхьэкIэ бэкIэ зыщыгугъыр
ЩIы щхьэфэм фIэкI зэхихкъым зым.
Бгы щыгум мафIэхэр къыщоблэ,
Абы къэзакъхэри щызоплъэ,
Жэщым щылыду я мыжурэр;
ЩIэх-щIэхыу йоджэ зыр адрейм,
Къыхэщту, пабжьэр жьым дэхъейм,
Бэлэрыгъари щIегъуэжынущ:
Шэрджэсым теплъэкъукI имыщIэ –
А гъуамэр сыту гъунэгъущэ.
Плъэгъуа къудейт псым адкIэ щыIэу,
Иджы къыпхеIу и къамэ щIыIэр,
Абы уи лIэгъуэр къигъэсащ.
УаIуплъэжынукъым, къэзакъ,
Уи лъахэ дыщэ фIыуэ плъагъум,
Гур зыхуэпабгъэ уи унагъуэм.
III
Мэз Iувыр уафэм худоплъей,
Сымаджэм ещхьу, хэщэIукIыу,
ЩIы щIагъым къыщIэIукI нэхъей,
Щхъыщхъ макъыр тхытхыу зэпрыкIыу.
Жыгеижь щIагъым щотIысэх,
Шым къепсыхауэ, шэрджэс гупыр.
Зыгуэрхэр хохьэ пхъэ гъур щыпэ.
Абыхэм пхъэ кърахьэлIэху,
Лэгъупыр зыфIадзэн хасэху,
Адрейхэм хашыр псалъэмакъыр,
Драмышейуэ, ещхьу сакъым.
Арыххэу мафIэр къызэщIонэ,
И хъуреягъыр къигъэнэхуу,
Иплъыхьу нэгу къэсыху гупсэхуу.
Зэрыщу нэху ягъэункIыфIыну
И фIэщ а мафIэм хэт хуэщIыну?
Шу хъыжьэ жэщым епэгэкIхэм
Я Iэщэ-фащэр холыдыкI.
Шэрджэс лIыхъужьхэм я гукъэкIхэм
МафIэм и бзийхэр къыдоудж.
IV
Шу хьэлэмэтхэм ящыщ зым
И афэ джанэр дыжьын защIэщ.
Абы бейгуэлхэр бгъэдэсыжщ,
Хабзэу ирахыр яфIэмащIэу.
Адрейхэр гупурэ зэхэсщ,
Нэхъ пэгъунэгъуу мафIэ джэгум,
Гум илъыр къищу щхьэж и нэгум.
Зыгуэрым щэхуу уэрэд хеш,
НэгъуэщIым фочыр егъэкъабзэ,
Зэм-зэмкIэ жэщым тригъапсэу.
КъызэфIоувэ мафIэр, пIэнкIыу,
ЖиIэпу хэту и гукъэкIыр.
Шэрджэс пщы хъыжьэри къотэдж,
ЗиIэжьэжынукъым афIэкI.
Мыращ и псалъэр пщым я пщыжым:
«Си къуэшыр нобэ дэ тщIымыгъу,
Урыс быдапIэм ар щаIыгъщ,
Ирахкъым жэщи махуи лъэхъур.
Зэгъэнкъым си гур, си лъэпкъэгъухэ,
Хуит анэкъилъхур къэзмыщIыжу.
V
Ар пщIыхьым сэ къыщысхуэкIуащ.
Ит хуэдэт, мыр къызжиIэу, пащхьэм:
«Сыкъебгъэлынум, къысхуэпIащIэ.
Зы жэщ нэхъ мыхъуми уэ зыпIэжьэм –
УимыIэжынум щыщ сыхъуащ».
Ар жиIэщ, гугъэу къызэплъыжри,
Си шынэхъыщIэр бзэхыжащ.
Сытэджри, фщIыгъуу сыкъежьащ –
Згъэзэнкъым, хуит ар къэзмыщIыжу.
Фи лIыгъэм си щхьэр хузогъэщхъ,
Ауэ зыгуэркIэ фыщIегъуэжым,
Фи жьэгу вгъэзэжмэ нэхъ къэфщтэжым,
ЗыкIи си жагъуэ сымыщIын.
Си закъуэу щытми, сыпежьэнщ
Си натIэ итым. Ар къызоджэ.
ЛIэныгъэрауэ ар къыщIэкIым,
ЛIым зэрихабзэу, гъащIэр стынщ,
Бий куэдым я псэри здэсхьынщ.
Сыщыдыхьэнур я быдапIэм
Ирехъу урысхэм я кIуэдыпIэ!»
Щым хъуащ, ар жиIэри, пщы Iэлыр,
И пащхьэ итхэм я нэм щIэплъэу.
«Ирехъу урысхэм я кIуэдыпIэ!» -
Пшэм хыхьэжащ и макъыр гупым.
VI
КъуэкIыпIэр пшэплъым ириIащ,
МахуэщIэр уэгум къызэпхопсыр.
Щыщынур нэху къыхуэмыгъэсу,
Адакъэр, зиукIыжу, Iуащ,
Пшэ хужьхэр, нэр щIрагъэлъафэу,
Мэз щIагъэхъаем къыщхьэщытщ.
КъыпфIэщIрэ пэт зихъуэжыгъуафIэу -
Мы дунеижьыр зэрыщытщ.
Зыкъызэкъуахыр дыгъэ бзийм,
Йозауэ джэгуурэ кIыфIыгъэм,
Ирахури ныбжьхэр щхьэхьу губгъуэм -
Езыр я лIыгъэм йохъуэпсэж,
Пхуэмыубыдыжу къызэрокIыр,
ЩIы фIыцIэм хохьэ, псыми пхокIыр.
Зэтож Тэрчыжь и Iупэ пIащIэр,
Акъужьыр щабэу къепэщэщу.
Нэхущ икIи къабзэщ уафэ лъащIэр.
Вагъуэ цIыкIу къомыр кIэрыщэщри
Дыгъэм и закъуэ къыхуэнащи,
А зым щогугъ, а зыр егъафIэ.
А хуабэм щыщ къыщылъэIэсым,
Мэуври лъапэпцIийуэ мэзыр,
И тхьэмпэ гъущэхэр къегъафэ.
Нэм имылъагъу къарум ипхъуатэу
Тхьэмпэ зырызхэри золъатэ.
КъыпфIощI дунейм темытурауэ
Тхьэмпэ лъэтам нэхъ Iэуэлъауэ.
АрщхьэкIэ йолъ, иIэту сабэр,
Шу гуп мэз лъапэм къыщежьар.
Урыс быдапIэр зытет джабэм
КIэрохьэ, ещхьу бжьэ къэпщIам.
VII
Щытам аратэкъэ махуэщIэм,
КIыфIыгъэр зэригъэткIум ещхьу,
ИгъэкIуэдыфу гуныкъуэгъуэр,
Шынагъэ щIыIэ ди псэм егъур.
Нэгу щIэкIа пщIыхьыр кIуэдыжащ,
Япэрей бзийхэм япхъуэтэжри.
Гур зыгъэныкъуэрщ къэнэжар,
Имыгъэбауэу гукъыдэжыр.
КъыщоIу быдапIэм Тхьэгъуш макъ,
Пшэ щIэкIуэсыкIхэм яхыхьэжу,
ЩIым къриIуэкIыр нэхъыбэжу…
БыдапIэр сытым дежи сакъщ.
Къэзакъхэр йоуэ бэрэбаным,
Ягъэлъэгъуэну я къарур.
Сэлэтхэр ещхьщ хьэ зэщIэбанэм,
Щыпэджэм деж, лъэкI къамыгъанэу,
Унафэр зейм и макъ жьгъырум.
Езым и гъащIэмкIэ быдапIэр,
Сыт щыгъуи хуэдэу, мэпсэуж.
Плъыращи, хэт зегъэпсэхуж,
Хэти бгы щыгур и зекIуапIэщ.
Сэлэтхэм ящIэм йоплъ нэгъуэщIхэр,
Члисэм макIуэхэр нэхъыжьхэр.
Апхуэдэ защIэу кIуэн къыпфIэщIт,
АрщхьэкIэ пшэхэм ящIыр нэщхъ,
Арыххэу дыгъэр къуелъэфэжыр.
Иджы уэгу лъащIэм зыкъегъэщхъ,
КъызэфIищIэн хьэзыру уэшхыр.
VIII
ЗэбгрокIыжыр урысыдзэр,
Я фочыр я плIэм ирадзэжу.
Гъуэгущхьэ сабэр къигъэтэджу
Ялъагъури зы шу гуэр къахуэжэу –
ЯфIэмыфIыщэу къагъэзэжыр,
Къэблагъэм нэр яфIытеплъызэу.
Шур къожэ, шынэу зэплъэкIыжу.
Зы ещI и къэси и къепсыхи.
ЗоплъэкI щIэх-щIэхыурэ, кIэзызу,
КъыкIэлъыса къыфIощI къэзыхур.
Зыхуигъэзауэ псом нэхъыщхьэм,
И макъ кIэзызымкIэ къепсэлъ:
«Къыхуэблэгъащ шэрджэсхэр бгыщхьэм.
Я губжьым мывэхэр къегъэплъ,
КъыздэкIуэм чыцэр ягъэгъуэлъ!
КъаIэщIэсхащ ерагъыу си щхьэр».
VIII
ЗэбгрокIыжыр урысыдзэр,
Я фочыр я плIэм ирадзэжу.
Гъуэгущхьэ сабэр къигъэтэджу
Ялъагъури зы шу гуэр къахуэжэу –
ЯфIэмыфIыщэу къагъэзэжыр,
Къэблагъэм нэр яфIытеплъызэу.
Шур къожэ, шынэу зэплъэкIыжу.
Зы ещI и къэси и къепсыхи.
ЗоплъэкI щIэх-щIэхыурэ, кIэзызу,
КъыкIэлъыса къыфIощI къэзыхур.
Зыхуигъэзауэ псом нэхъыщхьэм,
И макъ кIэзызымкIэ къепсэлъ:
«Къыхуэблэгъащ шэрджэсхэр бгыщхьэм.
Я губжьым мывэхэр къегъэплъ,
КъыздэкIуэм чыцэр ягъэгъуэлъ!
КъаIэщIэсхащ ерагъыу си щхьэр».
IX
Псом я нэхъыщхьэр утыку къохьэ,
Сэлэтхэр блыну егъэув.
Адрейхэр псори зэрызохьэ,
Шынащи, гъуэгу къыхамыхыф.
Зыгуэрхэм куэбжэр ягъэбыдэ,
НэгъуэщIхэр пIащIэу шым мэшэс,
КъамыгъэкIуэну зы шэрджэс,
КъимыкIуэтыну я псэр пыту.
Шэрджэсхэм губгъуэр яуфэбгъу,
Аслъэну нэхэр ягъэутхъуэ.
Къэзакъ зыбжанэ хьэдэ мэхъу,
Къэнахэр, зыкърагъэлу, щIопхъуэ.
АрщхьэкIэ топыр хъуат хьэзыр -
Урыс топышэр бийм яхохуэ,
Шэрджэс гупышхуэ щIылъэм тохуэ.
ИтIани игъэзакъым зым.
Щхьэщыгум джатэхэр щолыдыр.
Урыс сэлэтхэр ириуду,
Зреч уIэгъэ хъуа шы хъыжьэм,
Тесар къилъыхъуэ фIэкI умыщIэу.
ЩэIу макъыр дэнэкIи къыщоIу,
КъыпфIэщIу дунеижьыр щэIу.
Х
Ягъауэ топыр, щIыр дэхъейуэ.
УIэгъэр, уафэм худэплъейуэ,
Зыгуэрхэр хуэму къеIущэщ.
Арыххэу и нэр щIилъэфащ,
Лъэтащ нэху гуэр, къыхэкIри и пкъым.
Щытауэ къыщIэкIынщ ар щыпкъэу…
Игъабзэу джатэр, нэгъуэщI зы
Урыс сэлэтхэм йобгъэрыкIуэ,
АрщхьэкIэ ари жыжьэ мыкIуэ,
Бжыр къыхаIуащи – покIыр псэм.
Лъыр кърикIыкIми и уIэгъэм,
Игъэгушхуэну хэтщ ныбжьэгъухэр,
Езыри фочымкIэ мэIэбэ,
Хуехь къарууншэу кIакхъум Iэпэр…
Фочышэр дэнэкIи щофий,
Топышэм еджэу къыпфIэщIыну.
Мы щIым лъы пщтыру зыщIифар
Адрей лъэныкъуэм щыпхыкIынущ.
Зэхэуэр блынхэм йокIуэталIэ,
БыдапIэм дэсхэр мэкIэзыз.
Шэрджэсыр лIыгъэ хэлъу малIэ,
Щыхэлъщ зэхэуэми нэмыс:
Уи щIыб къыдыхьэу къопыджынкъым,
КъыщIэплъэу уи нэм къозэуэнщ.
УтекIуэу щытмэ – къохъуэпсэнщ,
КъыптекIуэ хъурэ – къыпщысхьынкъым.
Егъабзэ джатэр шэрджэс хъыжьэм,
Къэзакъхэр шыбгъэкIэ ирихыу.
Бийр къигъэнащ ищIэн имыщIэу,
Зэхэзехуэн ищIащ арыххэу.
Абы фочышэр къегъэпцIэф,
Ар пфIощI шабзэшэми имыщтэ.
ЩIолъэт къэзакъхэр, абы щыщтэу,
ЯIуплъэм – джатэр яIэщIоху.
Зэ бэкъуэжам – нэсынут куэбжэм,
АрщхьэкIэ гупым къаухъуреихь,
Лъэныкъуэ псомкIи къаудыныхь,
КъыхеIу абы зыгуэрым и бжыр.
Ар шэрджэсыпщым лIапIэ хуохъу.
ЛIым я нэхъ хахуэр шым къохуэх.
Абдежым мэхъу Iэнкун шэрджэсхэр,
Я лIыгъэр плъагъуурэ мэкIуэщI.
Шым темысыжыр ягъэкIэсри –
Зыр адрейм еджэу зэдокIуэт.
Иджыри шэхэр зэдолъэт.
Щофий щIэпхъуэжхэм я щхьэщыгум.
Зыгуэрхэр псэншэу тохуэ щIыгум.
Къэнахэм защI кIапсэлъэрышэ,
Зыщахъумэну хэтщ биишэм.
Шэрджэсхэр мэзым егъэпщкIуж,
КъаIэта сабэр мэтIысыж.
БыдапIэм Iугъуэр щхьэщехуж.
XI
Щым хъуащ бгы нэкIур, уафэр щымщ,
Нэщхъейуэ щIылъэм къыхуеплъыхыу.
ТемыпыIэжу къежыхь жьым,
Тхьэм ещIэ губгъуэм къыщилъыхъуэр.
ЛъагапIэм плъырхэм къыщакIухь,
Макъ зэхахыху я щIыфэр тхытхыу.
БыдапIэм елъагъужыр пщIыхь,
КъыхигъэщтыкIыу, игъэдзыхэу.
Къэзакъыр мажэ, тесу шым,
Ныбжь къыкIэлъыжэм игъэшынэу.
Къуаргъыжьхэм зрадзыхыр щIым,
КъраIукIыну хьэдэм и нэр.
Яуфэбгъу аргуэру вагъуэм уафэр,
Щолыд Iэнкуну бгыщхьэм мафIэр.
Мэлыд къэзакъым иIыгъ джатэр,
ХэпщIыкIыу лъым игъэулъияр.
Дунейм и напщIэр фIыхолъэтыр -
Хэт зыщIэр и гум ирилъхьар?..
КАВКАЗ ГЪЭР
ЗэзыдзэкIар Ацкъан Русланщ
ЯПЭ IЫХЬЭ
Бгы лъапэм жылэ щызэхэсщ,
ЩIэтIысыкIауэ гукъэкIыжым.
Шыхулъагъуэу вагъуэхэр мэшэс,
КъахэкIуэсыкIым зиукIыжу.
Щхьэщыгум кIыхьу зыщеIыгъ
Уэнжакъ нэщхъейхэм къариху Iугъуэм,
ИтIанэ уафэм хошыпсыхь
Гум къыщIитхъ псори зэрыщIыгъуу.
Сабийхэм пщIыхьым къыщахухь
ГугъапIэ нэхухэм я псэупIэр.
Шэрджэсхэм бжьэпэм щадз ныбжь кIыхь,
ЩIыгу техъукIар я уэршэрыпIэу.
Зэм шы телъыджэм ящI и гугъу,
Зэм я ауанщ урыс сэлэтыр.
Мы дунеижьым зеудыгъу,
Ирашэжьам лIыхъужь уэрэдыр.
Шэрджэсхэм Iэджэ ягу пымыкI,
АрщхьэкIэ пожьэ зэса гъащIэм.
Нэху къатемыщхьэу дошэсыкI,
ДекIуэкIыу бгыхэм я нэгу пхъашэм.
II
Бзылъхугъэ цIыкIухэр дожей Iуащхьэм,
Шу къемыплъэкIхэм я Iэр хуащIу.
Гъуэгущхьэ сабэр мэтIысыжри,
Гъуэгу дыжьыныфэр къыпхопсыжыр,
НэгъуэщI шууейхэм къахуэлыду,
Гум щыщIэр зыуи къимылъытэу.
ГъуэгунапщIэ удзыр Iурехыж,
Къытрихьа сабэм игъэщхъауэ.
Тэрчыжь мэшхыдэ щIэгъэщхъуауэ,
АрщхьэкIэ зым зэхимыхыж
Абы гукъанэу кърихьэкIыр.
И напэр псым кърихулэкIми,
Мыхъей нэпкъ задэм и зы налъэ.
Ухуейм зэгуэч, ухуейм къэкъуалъэ.
БампIэгъуэу щымт мы дунеижьыр,
Къэмыкъугъатэм хьэIуцыдз
Е щхьэрыутIыпщу шы зырыз
Зэпрымыжтэм губгъуэм, щыщу.
III
ЗэщIэблэрт удзыр алэрыбгъуу,
Бгы нэкIуи тафи иуфэбгъуу.
Къуршыпсым мывэхэр итхьэщIт,
Толъкъун-IэгъуапэмкIэ илъэщIу.
Къабзагъэ нэхумкIэ зигъэнщIт,
Мыух гуфIэгъуэр псэм къигъэщIу.
Бзылъхугъэ цIыкIухэр бгым къожэх,
Псыр зэрыджэгум ягу хигъахъуэу.
Псы къабзэр Iэгум кърагъахъуэ,
Хьэрэмыгъэншэу мэдыхьэшх,
Iэлъынхэр псым щIагъэтIысыкIыу,
Къыхапхъуэтыжрэ – щыгуфIыкIыу,
Ещхь хъуауэ фIыгъуэ зэуэлIам,
Зи щауэм тыгъэ зыхуищIам.
Яхэтт Iэлъыныр зыутIыпщи,
Насып къихьыну гугъэ ищIу.
Бзылъхугъэ цIыкIухэр хэплъэрт псым,
Псы щIагъым щещIэу я сурэтыр.
Абыхэм ящIэт псэм къыхуэтыр –
Къыпэплъэрат имыщIэр зым.
Къыхадзэрт зэм уэрэд гугъафIэ,
Я макъым ныджэр дэуфафэу.
IV
Иужьрей бзийр ешэжыр дыгъэм,
Къуршыщхьэ мылым тецIэнтхъукIыу.
Щытщ Iуащхьэмахуэ, хэлыдыкIыу,
Мы дунеижьым и дамыгъэу.
Ялъэхъа шыхэр зэм мэщыщ,
Ягу къыщыушыр ямыбзыщI.
Къыдыхьэж Iэщхэр зэщIобууэ,
Iэхъуэм и макъыр щIагъэмбрыуэу.
Зы хъушэм итщ адрейр и ужь,
Яуфэбгъури – щIыр умылъагъуж.
Сыт хъушэм щIыгъуу кIуэ зу макъыр?
Ар лъэхъу зу макъым сыту ещхь.
Илъагъум уи нэм уигу хегъэщI:
Ялъэф гъэр-Iэхъуэхэм я лъакъуэр,
ДэуфIыцIу сабэм хэткIуэ лъыр.
Къощ нэгум зэрыузыр лыр,
Псэр зэрыузыр нэхъ Iеижу,
Къозауэ я псэм гукъэкIыжыр,
Гугъущ зэрамыIэри къэкIуэн.
А псоми гукъыдэж текIуэн.
Зы пщIыхь гугъэншэу, зэшыгъуащэу
ИокIуэкIыр Iэхъуэхэм я гъащIэр.
Уэрэд гуузырщ, нэпс гъэпщкIуарщ
Зыхалъхьэр я гум къыщеблар.
КъыкIэлъыкIуэнущ
Абрэдж хьэжы
ЗэзыдзэкIар Ацкъан Русланщ
Инщ Джэмэт жылэр, хуэкъулейщ,
Абы зым и бжьыр темызагъэ.
И мывэ блыным къегъэлъей,
Зыгуэр и мылъкум къехъуэпсамэ.
И бын щхьэхуитхэр шабзэм ещхьщ,
ЗауапIэ губгъуэрщ я мэжджытыр.
Я хъыбар хахуэр жьыбгъэм ехь.
Хэт зыщIэр ахэм къапэщытыр.
Я фочыр пащI абыхэм гущэм.
БлэкIынкъым я шэр урыс гущхьэм.
Нобэрей махуэм укъелыгъуэ,
Езыр жьауапIэ хуэдэщ лъыхъуэ.
Iу бахъэр мывэ къэс щхьэщытщ,
Бгъэр, сахуэм ещхьу, уэгум итщ.
Зы удз щIы щхьэфэм щымыхъей.
Щымщ щIылъэр, хэдэIукI нэхъей.
Къуажэбгъум щыплъэ Iуащхьэ закъуэм
ЩокIуэкIыр щэхуу псалъэмакъыр.
ЩIалэ къуданхэр хоплъэ щIым,
Зыгуэр халъагъуэу къыпфIэщIынщ.
Зэрахуэр сыт абыхэм нобэ?
Къуэншауэ зэ къахьыжрэ тобэ
Е псэр зэшыгъуэм иубыда,
ЗекIуэныр ягу къыпылъэда,
Хьэмэ хъыбар къалъэIэса
Гъунэгъу къэхъуауэ урысыдзэр?
Хьэуэ, абыхэм я гупсысэр
НэгъуэщI зыгуэрщ зыхуэгъэзар.
Я пащхьэ исщи хамэ лIыжь,
ИIуатэр зыми зэпиудкъым.
Абы и гуауэм игъэпуду
Дэтхэнэ зыми къыфIощIыж.
КъеIуатэ хуэму къумыкъу лIыжьым,
Нэпс пщтырым нэр къыхэмыплъыжу:
«Сэ къуищрэ пхъуищрэ сиIэгъащ,
Дэтхэнэ зыри пэсщIу си псэм.
СекIуэкIт, сыхэтым ещхьу шыпсэм,
АрщхьэкIэ жьыуейр къыкъуэуащ,
ТрищIыкIащ къудамэу сиIэр.
Иджы, си куцIыр ису щIыIэм,
Дакъэжьу губгъуэм сыкъинащ,
Хъуащ дунеижьыр сэркIэ нэщI.
И Iуэхур жьыгъэм хэт зымыщIэр,
Абы и уэсыр тосэ гущхьэм,
АрщхьэкIэ щыIэкъэ щыплъагъу
Щыушэу псы уэс куум и щIагъ?!
Сигу илъ вжесIэну сыхъуэпсати,
Къызэпысчащ гъуэгуанэ задэ.
Хэт щымыгъуазэр шууей нэсхэр
Фи жылэм куэду зэрыдэсым.
Хэт ицIыхуну Бей-Болэт,
Пэлъэщу а пщы ябгэм, хэт
Къысхуишэжыну си пхъу закъуэр?
Мы си гур и пIэм имызагъэ,
Бын гузэвэгъуэм кърехуэкI.
Слъэгъуар фи нэгу Тхьэм щIимыгъэкI.
ЩылIащ пщылIыпIэм адрей сипхъухэр.
Щым щыщу къысхуэнати зы къуэ,
Ари си пащхьэм щаукIащ.
Ар, пыгуфIыкIыу, псэм пыкIащ.
Зэгупсысари Тхьэшхуэрщ зыщIэр.
ПфIэщIынт зыгуэрым хуищIу фIыщIэ…
Арати, губгъуэм сихьэжащ
Си гъусэу къысхуэна бын закъуэр.
Абы, псэм хуэдэу, сыхуэсакъыу
СтрахыхункIэ есхьэкIащ.
Дыщыпсэуащ дэ бгъуэнщIагъ кIыфIым,
ПхужымыIэнщ дэкIари ди фэм.
Сшэчынут сытри сэ къыслъысу,
Схъумэну сщIэм къэна си къуэпсыр,
АрщхьэкIэ гуауэр къыскIэлъос,
Сшэчауэ хъуар сщигъэгъупщэжу.
Закъуэныгъэшхуэр сэ къыслъос,
ЛIэныгъэр зэм къызигъэщтэжу.
ПIейтейуэ жэщым сыкъоуш,
Зысплъыхьым – си пхъур сщIымыгъуж.
Щызэхэсхам сэ шы лъэ макъыр,
Сыщыхуежьам щIэсчыну кIакхъур -
Шу ябгэр къуршым ихьэжат.
Сэри, сипхъу закъуэм сыпыкIат.
Езыхьэжьам си бын гъэфIэныр
Себгащ, IэбжьанэкIэ щIыр къистхъуу,
Мыващхъуэ щIыIэм натIэр щысхъуэу.
Арат абдежым сэ сщIэфынур…
Иджы хъуэпсапIэу сиIэр зыщ -
Къызаха лейр сымыгъэгъунырщ.
Ар згъэзэщIэхукIэ си гур гъунущ.
Аращи, къуэшхэ, фымыбзыщI,
ЗдэщыIэр фщIэмэ Бей-Болэтыр.
Пэувыфын абы къыфхэтым, -
Си щхьэфэр сэ лъэгущIыхь хуэсщIынщ!»
«Сэ сощIэ Бей-Болэт здэщыIэр,
Куэд щIауэ сигу абы хуэщIыIэщ, -
КъыхокIыр гупым щIалэ хъыжьэ -
Мыбдеж жэщитIкIэ къыщызэжьэ.
ЖэщитIыр блэбгъэкIа нэужь,
Къэзмыгъэзэжмэ дыгъэм щIыгъуу,
ЩымыIэж си псэм къыхуэщыгъуэ,
Умылъыхъуэжу си лъэужь».
КъреIэ пшэплъым уафэ джабэр,
Акъужьыр щIылъэм йопэщэщ.
Нэху къуэпсхэр дыгъэм япэ йощ,
ТIасхъэщIэхыныр зэфIэкIауэ.
Къыр хэмыщтыкIым и къудамэм
Къыщыушащи пшэ Iэрамэр,
Зыхеш жейбащхъуэу, зыкъегъэпщ,
И гугъэр уафэм ирегъэпщI.
ТIэкIу докIри, тохьэ и гъуэгуанэм,
ИмыщIэу зэкIэ зыхуэкIуэнур.
Мэбауэ тыншу хъуреягъыр.
Хуоушэ псынэр пхиша лъагъуэм.
Къопсых иужькIэ дыгъэ бзийхэр,
Мывэ пIыщIахэр къабзеихьу.
Ныбжь закъуэтIакъуэр ирафыж,
Уэсэпсу хъуар трафыхьыж.
Бгы зыхэзышым еуэкI лъагъуэм
Шу хъыжьэ закъуэ тыболъагъуэ.
Шыр, ныбгъуэм ещхьу, зэм щIолъэт,
Зэм, пшэм хэпырхъэу, щхьэр еIэт.
Гъуэгу гъунэм Iуву щыкI жызумыр
Губгъуэжьым холыдыкI дыжьыну,
Мэ гуакIуэр ауз псом щхьэщытщ.
Дунейр IэфI защIэу къыпфIэщIынт,
Бгы нэкIум кIэрылъ кхъэр мыхъуамэ.
Шур щIопхъуэ зэм, бийр зылъэгъуауэ,
Игъаджэу щIопщыр. ЯIуэтэжу
ЩIопщ макъым бгыхэр къыподжэжыр.
Бгым зэреуэкIыу шу къуданыр,
Къуршыбгъэм ешэщIыжыр дамэр,
КъыритI зэхуакум добзэхэж.
Абы ищI хуэдэщ зэхэгъэж.
Тоувэ шур къыпэплъэ нэпкъым,
Елъагъур зылъыхъуа илъэпкъыр:
Жылагъуэ цIыкIур щIэсщ бгы лъапэм,
Зыщигъэзыжу нэхъ лъагапIэм
Зеплъыхь и унэм Бей-Болэт.
И теплъэр псоми къахолъэт.
Куэд щIащ жылагъуэр зэрыушрэ.
Уэгу къащхъуэм и гур зэригъэшхыу,
КъыщоIу уэрамым гу кIыргъ макъыр.
ЩетIысэхауэ жызум щIагъым
Къумыкъу бзылъхугъэм хеш уэрэд,
И макъым кIуэху зрегъэIэт.
Ар зыпэджэжыр зым имыщIэ.
И макъ дахащэр къоIукI гущIэм,
Хьэуар дэтхытхыу ихьэу уэгум,
Езым и нитIыр темыкI гъуэгум.
Зэшыгъуэр и псэм къыщхьэщытщ,
Гугъу удемыхьу ар болъагъур.
Хэт зыхухишыр и гум лъагъуэ?
КъуэкIыпIэ вагъуэу а бзылъхугъэм
ИгъафIэр хэт и лъагъуныгъэм,
КъызэуэлIар насыпыр хэт?
Хуэпэж ар псэкIэ Бей-Болэт
Е и гур еджэрэ нэгъуэщIым?
Мэхъуж и фIэщ къызэфIигъэщIыр,
Удз кIырым щабэу Iэгур дилъэу…
Бзылъхугъэм къэушащи и лъыр,
Зэхех и мыгъуэр зэрыбауэр,
КъыфIощI акъужь къеIусэр бауэ…
КъигъапцIэ пэтрэ IэфIщ гупсысэр,
И мыгъуэр фIэфIщ къызэреIусэр,
Зеший, и IэплIэм кIуэн хьэзыру,
Ауэ хьэуам хэт лъэIэсыну?..
ЗдэщыIэр дэнэ псэм и хъуахуэр,
Шу хъыжьэу щыIэм я нэхъ хахуэр?!
КъоIу шы лъэ макъыр асыхьэту,
Гъуэгущхьэ сабэм зыкъеIэтыр,
Бзылъхугъэ цIыкIури къыщолъэт,
Пожажьэ, гуфIэу, Бей-Болэт.
Удихьэхыныр куэдрэ гугъэм.
Нэр ирешажьэ, псэр ехьэху.
Шу щIалэр пщIантIэм къыдыхьащ,
Абы Iэнкуну йоплъ бзылъхугъэр:
И пащхьэ итыр имыцIыху.
ХуэIэзэу хьэщIэр шым къопсых,
И хуарэм бахъэр къыщхьэщехыр.
Бзылъхугъэм хабзэ шум ирехыр,
Иригъэблагъэу, йокIуэтэкI,
Iей лъэпкъ и гущхьэм къимыгъэкI.
Iэнкунщ и хьэщIэр, сыт къэхъуар,
И псалъэр щIыIэу къыщыхъуа?
БзэмыIум ещхьу, къоплъри щытщ,
Къилъыхъуэу псалъэ къыпфIэщIынщ.
Лъэбакъуэ закъуэкIэ къокIуатэ.
ЩэIу макъ къыхыхьэу ар мэщатэ:
Бзылъхугъэм псалъэхэр къегъуэт,
Iэнкун хъуа щIалэр игъэгушхуэу:
«ХузэIухащ цIыху хьэрэмыншэм
Сыт щыгъуи и бжэр Бей-Болэт.
Неблагъи, шхыным тхухэIэбэ,
Хъунщ ди хьэщIэщыр уи псэхупIэ.
Ди дежкIэ хьэщIэр Тхьэм и лIыкIуэщ,
Абы и деж къыщыпхь емыкIурщ
Ауану жылэм къыдэнэнур.
Жагъуэгъуу хъуам къуахъуэныжынур.
Неблагъи, Бей-Болэт гъэгуфIэ!
Езыри къэкIуэжынщ мыгувэу…»
Абрэдж Хьэжы
И нэфIыр Тхьэшхуэм къыпщыхуэнщ,
Игу фIы хуэпщIащи гъуэгурыкIуэм.
Слъэгъуащи уядэр сыкъыщыкIуэм,
НыбжесIэжыну си къалэнщ.
ЛэIилэ
Дауэ! Си адэр уэ плъэгъуауи?!
СфIэщIат абы сыщыгъупщауэ.
Дэнэ щыпсэур?..
Абрэдж Хьэжы
Щыпсэуам.
Гъуэгу щытемытым – щIэсщ бгъуэнщIагъым.
ЛэIилэ
НэщхъыфIэ ар е нэщхъеягъуэр
Щхьэщыт псэм телъым и нагъыщэу?
Абрэдж Хьэжы
Уи адэр псэущ, аращ нэхъыщхьэр.
Уэ-щэ, уэ дауэ пхьырэ гъащIэр?
ЛэIилэ
Си хъуреягъыр насып защIэщI!
Абрэдж Хьэжы (щэхуу)
Ущыунэхъуар мис абы щыгъуэщ!
ЛэIилэ
Зыгуэр жыпIа си гугъэщ…
Абрэдж Хьэжы
Хьэуэ!..
Абрэдж Хьэжыр пэрысми Iэнэм
Къыхуахьа шхыным хэмыIэбэ,
Абы хигъэщIкъым фадэ пIащIэм.
Гузавэу щIедзэ унэгуащэм,
КъыфIэщIу хьэщIэм зигъэгусэ.
ФIэмащIэщ, дауи, хуищI нэмысыр,
МыгурыIуэгъуэу зещIыр хьэщIэм,
Игу иримыхьыр плъэкIым къащIэ.
Зэлъахэм натIэм зыщаужьыр
Гум щызэблэкIхэм я лъэужьу.
Тригъэун и гугъэу хьэщIэр
ЛэIилэ къещтэ шыкIэпшынэр.
Макъамэ дахэр щIэз мэхъу унэм,
ФIы зигу имылъым игу хигъэщIу,
ФIыр зи гуращэм игу хигъахъуэу.
Бзылъхугъэм и нэр маблэ вагъуэу,
ПIейтейуэ и бгъэм зыкъеIэт;
И мыгъуэ закъуэр и нэгу щIэтщ.
Сабийм и гущIэм ещхьщ и гущIэр.
Къытохьэ, зэрыхъуар имыщIэу,
И нэгум щIэтым къыхуэфэну,
ХьэщIэщым щIэсри игъэфIэну;
Хьэжы и пащхьэм щокIэрахъуэ,
Дыгъэ къухьэжым хьэндырабгъуэ
Зэ хэджэгуэж фIэкI умыщIэну.
ЕIэтыр зэм и шыкIэпшынэр,
Зэм, зыдигъазэу, ирехьэх;
Зэми нэбжьыцхэр къыфIохуэх,
ЯгъэпщкIуу нэпсыр зыщIэт и нэр,
ИтIани гуфIэр Iупэм тесщ.
Нэщхъыцэу хьэщIэр жьантIэм дэсщ.
Иджыри къэс ищIакъым хьэщIэм
Къепыджым нэщхъкIэ хуащIу фIыщIэ…
Абрэдж Хьэжы
Куэдщ! Уи макъамэм доуз си щхьэр.
Къэгъанэ, хъунум, уи къэфэныр,
Щыгъэт, плъэкIынум, уи гуфIэныр!
Аракъым иджыпсту нэхъыщхьэр.
Уэ пхуэдэ цIыхухэр согъэщIагъуэ,
Я щIыкIэр си щхьэм къимытIэсу.
Зэгуэр лIэныгъэм уегупсысу
И фIэщ мыхъун укъэзылъагъум…
ЛэIилэ
Къызылъысар дуней жэнэтыр
ЛIэныгъэм и гупсысэм хэткъым.
Абрэдж Хьэжы
Зы упщIэ сиIэт сэ иджыри:
ЩыIакъэ, лъахэр гум къэкIыжу,
Зэшыгъуэр щытегъуалъхьэ псэм,
БлэкIам и нэхукIэ ущыпсэу?
ЛэIилэ
Мы щIыпIэр сэ слъэгъуащи фIыщэу,
НэгъуэщIым си гур хуэмыкIуэж.
Зы махуэм адрейр къыдегуэж,
Гум лъахэ иIэуи сымыщIэ.
Гугъуехь нэгъунэ си псэм фIэфIщ.
Уи лъахэр, щIалэ, щIы уи фIэщ,
Укъыщалъагъу плIанэпэрщ фIыуэ,
Гухэлъыракъэ псом нэхъ фIыгъуэр!
Абрэдж Хьэжы
Гухэлъ жыбоIэ… ПщIэуэ пIэрэ
Абы нэхъ лъэщу дунейм тетыр?
Ар зыщIэр зэи темыпыIэрщ,
Илъ ищIэжыну зыпэщытырщ.
ЗыфIэкIуэдам псэм пищI и къуэшыр,
Мыхъужым мы дунейр зи фIэщ –
Ухуеймэ гущIэгъуншэ фIэщ –
И бийм ажал къыхуелъыхъуэжыр;
Гухэхъуэ нэс зыхигъуэтэнур
Абы и гъащIэр икъутэнырщ.
Сэри си гъащIэр теухуащ
Зэрызгъэгъуным бийм и къуэпсыр,
Згъэтыншыжыным къуэшым и псэр,
СукIыжу зи шэ къытехуар.
ЖыбоIэ, мыдэ, лъагъуныгъэ…
ХэпщIыкIыр сыт уэ гупсэхугъуэм!
ЛэIилэ
Ухъуауэ фагъуэ щхьэ къысщыхъурэ…
Абрэдж Хьэжы
КъэдаIуэ, псалъэ умылъыхъуэу.
Зы зэман гуэркIэ уIэбэжым
СиIащ зы къуэш сэ къысхуэпэжу.
СынасыпыфIэт абы щыгъуэм!
Апхуэдэу Тхьэм иухагъэнт -
IэщIэкIуэдащ ар Бей-Болэт.
ЩыхагъэщIамэ щIакIуэ кIапэм,
ЩыхэкIуэдатэмэ зауапIэм,
Апхуэдэу сигу къыщIимытхъынт,
АрщхьэкIэ дауэ хуэбгъэгъун
Уи щIыбкIэ фочыр къозыгъапщэм,
ЛIыхъур пшэрыхьым езыгъапщэм?
Си къуэшыр хахуэт, и псэр нэхут.
Ар лIащ, имыплъэу бийм и нэгу,
СщIэжыну илъ уэсят къысхуищIри.
Псэм игъэвар си закъуэщ зыщIэр
ЛIыукI къэрабгъэр къэзгъуэтыху,
Абы и нэгум сиплъыхьыху.
Къэзгъуэтри ар, сепхъуат си къамэм,
ИзукIыхьыну и пIэм гъуамэр,
АрщхьэкIэ слъытэжащ мащIэIуэу
Апхуэдэр сытми хэзгъэщIэныр.
ЛIэныгъэр сыт! Ар зы лъэтэгъуэщ,
Дызыпежьар къэзыгъэIэгъуэщ.
Ар си хъуэпсапIэм къыпэхъунуи,
Сшэчыгъа псоми пэувынуи?!
Хьэуэ! НэгъуэщIт абы хуэфащэр.
Щезмыгъэхьауэ мыхьыр гъащIэм
Мурад сощI ар сымыукIыну,
СощI гугъэм япэ пызгъэкIыну
Псэм хуэдэу фIыуэ илъагъу гуэрым,
АбыкIэ и псэр щIым хэзгуэну,
ИтIанэ сутIыпщыну хьэршым.
СымыщIэт зэреплъынур къуэшыр
А си мурадым, ауэ псэм
Зэгуэр къищтар схъуэжынкъым сэ!
Аращи, къыппэщылъыр зыщ.
Мес, дыгъэри къухьэн хьэзырщ.
Хъуащ игъуэ, джатэр сэ къызох…
И макъыр къуэшым зэхызох…
СыщыпIуплъам уэ япэ дыдэу,
Укъыщыспежьэм нитIыр лыду,
Джылат си гущIэр, пцIыр хьэрэмщ,
Ауэ тэлай псэуауэ арщ
Щыуауэ къысхуэкIуа гущIэгъур.
Иджы къалэныр згъэзэщIэнущ…
Бзылъхугъэм и фэр зэуэ покIыр,
Шэжыпсым ещхь и нэкIур мэхъу.
Ерагъыу и нэм къыщонэху
ЛъэIу къарууншэ нэпс зыщIэтыр.
Ерагъыу псалъэри къегъуэтыр:
«ЕхьэкI уи нитIыр, нэгъуэщI мыхъуми,
Уи псалъэм пхузегъэщI гущыкI.
Бзылъхугъэр джатэкIэ зыукI
ЛIымыхъущи, къигъэщIэнур мыгъуэщ.
Е гушыIэкIэ гущIэгъуншэ
Си жьэгум нобэ къыдэпхьа?
КъитIэскъым къызжепIахэр щхьэм,
ЩымыIэ си гур зыхуэмыжэ.
Зыхэлъхьи лIыгъэ, къэхьыж тобэ!
ПасэIуэщ сэ сылIэну нобэ.
Уэ лъагъуныгъэ уиIагъэнкъым,
Си гум щызекIуэр зыхэпщIэнкъым…»
Хьэжы ныбжь фIыцIэу итт утыкум,
Епыджу нэщхъкIэ унэ лъэгум.
«КъызгурыIуакIэщ, гущIэгъуншэ,
Си гъащIэр бжьиз зэрымыхъужыр.
Къызэт дакъикъэ, нэгъуэщI мыхъуми,
ЩIэзгъэтыжыну нэгу си мыгъуэр!..»
Щхьэщыгум джатэр щылыдащ,
Бзылъхугъэм и щхьэр пылъэтащ.
Зи нитIыр пшагъуэм щес абрэджым
КъиIэтри лъэгум илъ щхьэцыкIэр,
ИлъэщIыжащ абыкIэ джатэр.
ЛъэгубгъукIэ хьэдэр игъэкIуатэщ,
Щхьэр щIакIуэ кIапэм кIуэцIишыхьри,
Хэлъэдэжащ шу хъыжьэр пшыхьым.
Абы и хуарэ жыIэдаIуэр
Жэрт, и гур шынэм иубыдауэ,
И сокур щызелъатэу жьым,
Пэм къриху гъуэзыр хыхьэу щIым.
ЗыхимыщIэжт абы удыныр,
КъыжьэдакъуакIи мыдэIуэжт.
Зэса гъуэгуанэр къилъыхъуэжт,
Тынш цIыкIуу и псэр имытыну…
Хуэм-хуэму пшэплъым и фэр покI,
Къыщхьэщогъуалъхьэ щIылъэм жэщыр.
ПсыIагъэр щIылъэм щрагъэщIу
ИщхъэрэкIэ пшэ псыфхэр къокI;
Зэрахуэ куэду я мыIуэху,
ЗыщIыпIэ дежи щымызагъэ;
Зэм къырыжь дзакIэхэм зыщахъуэ,
Къыкъуэуа жьым къыщIигъэIэху.
Щоушэ лъэгум къуршыпс щхъуантIэр,
Емышу хуожэ итым натIэм,
ЗиублэрэкIыхукIэ нэ къыхоплъ…
Псэм къещIыIэкIыу зыгуэр хэлъщ
Дунейм. Хуэдэжкъым псори япэм.
Щхьэр щыщэIуауэ щIакIуэ кIапэм
КъыфIощIри, къоскIэ зауэлI ябгэр.
ЗэплъэкIми, пхъэр и ужьым иткъым,
ШейтIани къыдэджэгу хуэмыдэ.
Тхьэм елъэIуну игъуэ дыдэт,
Нэмэз зэращIыр ищIэу щытым…
ЛIы хахуэм и шырщ къыхуэпэжыр,
ЦIыху хуэдэ, ари хощэтыкI,
И щIыфэр тхытхыу, къыхощтыкI.
Зэм блащхъуэм гъуэгум зыщегъэшыр,
Зэм мывэр ныджэм холыдыкI.
Йопсалъэ щабэу, хуэмыхъущIэу
Хьэжы лIы хахуэр и шы хъыжьэм:
«Щхьэ укъыхэщтрэ, си ныбжьэгъу,
Мыпхуэдэ гъуэгу фIэкI дгъэунэхуакъэ!
Нэхъ зауэ гуащIэм дыхэтакъэ,
Зым дыпэмыплъэу и гущIэгъу!
СыкъыIэщIэпхыурэ ажалым
Сыкъэпхьыжа уэ сыт хуэдизрэ!
Иджы къысфIэщIрэ зыбгъэгусэу
Е къохъэлъэкIрэ, умэжалIэу?
Зыдгъэпсэхунущ, дынэсыжым,
УзгъэхъуэкIуэнущ, узгъэпскIыжым.
ПфIэфI псор уи нэгум щIэзгъэкIынщ,
Урыс дыжьыныр къозблэкIынщ.
Пхузэблэхыжыркъым уи лъакъуэр,
ЗыщIэпхъуэжар къызгурыгъаIуэт.
Уобауэ хьэлъэу, птелъщ тхъурымбэр,
УкъызэдаIуэркъым нэхъыбэм.
Куэд мыщIэу мазэр къыщIэкIынщ,
ЩIым кърикIыхыу дыжьыныпсыр.
Тлъагъунщ ди жылэр къызэпхыпсу
И нурым мазэм. Уэ зипчынщ,
ХуэбунэтIынщ, бгъэIуэщхъуу тафэр,
Iэщыхъуэ пщыIэм щыблэ мафIэм.
ДызэреуэкIыу бгым я нэзым,
Тлъагъунщ губгъуэжьым шыхэр изу.
Укъаухъуреихьмэ хуарэ гупым,
Къигъэзэжынущ уи насыпым…
А псори сэ зыкъэсIэтыхущ,
Шы гуп къожар зэбгрысхухущ.
ЗытпыIуадзынщ, зэрызыхащIэу
Ди натIэм итыр зэрызэщхьыр…»
Аузыр жэщым зэщIищтащ,
Щопсэу пщIыхь IэфIым Джэмэт жылэр
Къыхэщту, цырхъ телъэтмэ щIылъэм,
ЛIыжь зэщIэтхъуа гъуэгущхьэм тесщ.
Абы и нитIыр маплъэ жыжьэ,
Абы игу щыщIэр Тхьэшхуэрщ зыщIэр.
Шу гуэр уэгу гъун эм къыщохутэ
Жэщ кIыфIым нэхърэ нэхъ фIыцIэжу.
Щысщ лIыжьыр, и гур мызагъэжу:
ХуэмыIуэущ шур къызэрыкIуатэр.
Ар хэтми, и шым и лъэр щIэкIкъым.
Иужьрей бгым къызэреуэкIыу
Шу щIалэр лIыжьым къецIыхуж,
И быным Iуплъэу къыщохъуж.
Абрэдж Хьэжы и нитIыр пшагъуэщ,
Зыгуэр щегъэпщкIу и щIакIуэ щIагъым.
МэгуфIэ лIыжьыр: и пхъум тыгъэ
Къригъэхьауэ ар мэгугъэ…
Шым и щхьэр пIащIэу ирехьэкI,
Шу щIалэм и фэр пыхьэ-пыкIщ,
КъыдреIэтей и щIакIуэ кIапэр.
Щохуэхыр щхьэр лIыжь тхъуам и лъапэм,
КъыпыткIу лъы къабзэм удзыр илэу.
Тхытхащ абдежым, дауи, щIылъэр,
Къэнакъым ауз псор къэмыскIэу.
Зридзыхауэ лIыжь ТхьэмыщкIэм,
Пхъум и щхьэр бгъэм ирекъузылIэ,
Иужь хуабагъэр абы хилъхьэу.
Нэр къиIэтыжри зэ жьакIэхум,
КъигъэщIа псор хуэкIуащ зы щэIум,
Iуданэ ща фIэкI умыщIэну,
Зэпычри и псэр ежьэжащ,
Зы вагъуэ уафэми щижащ.
Апхуэдэу псынщIэти ухыгъэр,
Къыпхыщыжакъым нэгум гугъэ…
Хьэжы и напщIэр мыхъея,
И нэгу къищакъым гущIэгъу налъэ.
Игъаджэщ щIопщри щIыр дэпсалъэу,
Къыпэплъэ къуршым ихьэжащ.
Зэман дэкIа нэужь, къуэладжэм
Псы гъунэм Iуту щыгум дэкIхэм
ЦIыхухъу хьэдитI къыщагъуэтащ,
ЩIалъхьэжри, мыви хухатIащ.
Лъыр тIум я бгъэгуми кIэрыгъуат,
Гужьгъэжьыр нэгукIэ яхъумат,
Зэтекъузат я Iупэр быдэу,
Иужьрей гыбзэр яIыгъ хуэдэ.
Еплъыху къафIэщIырт, гъуэгурыкIуэм
Зихъуэжу хьэдэхэм я нэгум,
МыгурыIуэгъуэу ягъэшынэр.
Зым идзыр Iэпхъуэрт адрейм и нэм.
Ящыгъыу хъуар нэхъыфIым хуэдэт,
Я Iэщэ-фащэри къулейт.
ХьэдитIым языр Бей-Болэтт,
ЕтIуанэр къахуэщIакъым хэтми…
КъыкIэлъыкIуэнущ
Демон
(пычыгъуэ)
ЯПЭ IЫХЬЭ
I
Жин фIыцIэ и псэм хуимытыжу,
Уэгу лъащIэр Демон къилъэтыхьт.
Зыр зым тегуплIэу гукъэкIыжхэр
Абы и гущIэм къизэрыхьт.
Зэгуэр щытат ар мелыIычу,
Псэ къабзэ иIэу, хъийм имыкIыу.
Абы жэнэтыр и псэупIэт,
КъыжраIэрт вагъуэхэм я щэху.
Къихьамэ уэгум гухэлъ щыпэ,
И гъуэгур псэкIэ къигъэнэхут.
Ар къилъэгъуамэ, вагъуэижыр
Иужьрей дыдэу пыгуфIыкIт.
Ар псэут, лъэкIыху гуапагъэ ищIэу,
Губжь дунейм тету игу къэмыкIт.
ЩIэныгъэ нэхурт зыхуэпабгъэр,
ФIылъагъуныгъэрт хъур и фIэщ.
Зэхэзых псоми ягъэщIагъуэу,
Езым и псалъэхэр къигъэщIт.
ЛIэщIыгъуэ кIыхьым хэлъ зэшыгъуэр
КъыщIригъэдзынт абы щIэщыгъуэу.
Мо уафэ щIагъым къыщIэщэщт
Зылъыхъуэр Демон абы щыгъуэ.
Апхуэдэ Iэджэ игу къихьэжт.
КъыхуэмыщIэжри нэхъыбэжт.
II
Псэуащ иужькIэ, хъийм икIауэ,
Зым теплъэ мыхъуу къэнэжауэ,
Псэм къыхуилъыхъуэу егъэзыпIэ.
ЛIэщIыгъуэр хуэдэут напIэзыпIэм
Абы и нэгум зэрыщIэкIыр.
Зыхуэзэм къайгъэ ирищIэкIыу,
А Iуэхур зэми къехьэлъэкIыу
ЛIэщIыгъуэ дапщэ ар псэуа.
ЩыIакъым абы пэрыуа.
Бзэджэныр езым иужэгъуащ.
III
Иджы, жэнэтыр ибгынауэ,
Ар уафэ щIагъым ныбжьу щIэтт.
Нэщхъейуэ, игу къызэфIэнауэ,
Кавказ къуршылъэм щхьэщылъэтт.
Щылыдт и щIагъым Iуащхьэмахуэ,
Пшэ хужьхэм нэкIукIэ зыкъыщахъуэу.
Щыплъагъут адэIуэкIэ БралыкI ,
Налмэсым ещхьу, зэщIэпщIыпщIэу.
Абы и теплъэр уигу пымыкIт,
Ар къопсэлъэну фIэкI умыщIэт.
Къуршыпсыр нэм къиубыд къудейт.
КъыпфIэщIу блэшхуэм и хэщIапIэ,
Къуэ лъащIэм зыщигъэшт къэчапIэу.
Зи къытехьэгъуэ Тэрч пIейтейт,
Хэмызэрыхьати зыгуэр и лъым.
Аслъэн губжьауэ нэпкъым хуилъырт.
ЕкIуэкIыу къырхэри зэхэтт,
Зыгуэрым пэплъэу къыпфIэщIыну.
Iэдакъэ жьауэ зыщI яхэтт,
Зыпэплъэр япэ къилъагъуну.
Урыс быдапIэр лъагэу тетт,
Мы лъахэр ейуэ къыщыхъужу,
Ар игъэшынэу къыфIэщIыжу.
Зэплъыжу пшэхэр дэкIуэтейт,
Хьэзырт къыщитхъыу дыхьэшхыну,
КъыпыгуфIыкIыу псыр ежэхт…
Псэр зэм щышынэрт, зэм дихьэхт
Мы дунеижьу емылыджым.
Демон и закъуэт уафэ щIагъым
Дахагъэ щIэту зигу къэмыкIыр,
И нэгум щIэкIри зымылъагъур.
IV
Куржы щIыналъэр къыщыгъагъэм
Ар куэд дэмыкIыу щхьэщохутэ.
Имылъэгъуахэри къелъагъур,
ФIэмыIуэхуами хуещI гулъытэ.
Бгы лъапэм щIэлъщ уфафэ губгъуэр,
Нэр зытепщIыпщIэ алэрыбгъуу.
Абы псы щхъуантIэр зэпрож,
Дыжьын кIэмажьэхэр къыпхыпсу,
И мывэ нэхухэр гущIэм къипсэу;
Толъкъунхэр Iупэу фIызэтож.
МыувыIэу бзухэм къалъэтыхь:
Гъэгъахэр зэм къауфэрэзыхь,
Зэм ирашажьэ я уэрэдыр,
Пщагъэгъупщэжу гум къыхуэтыр.
Абы я макъым хэлъщ нэмыс.
Бжеижьхэм тхьэмпэр ягъэсыс,
Я щIэж къуданхэр ягъэфIэну,
Трагъэгушхуэу-къагъэфэну.
БгъуэнщIагъ пхыдзахэр щIыIэтыIэщ,
Псэ егъэзыпIэщ бадзэуэгъуэм.
Йопсалъэ уафэм тхьэмпэу щыIэр,
И налъэ къэскIэ я щIэщыгъуэу.
ЕдаIуэт удзхэр зэрыбауэм,
ГурыщIэ IэфIхэр ягъэбагъуэу!
Жэщ кIэщIхэр-щэ! Зэ епсэлъэгъуэщ
Уи пщащэ дахэ фIыуэ плъагъум.
Куржы хъыджэбзхэм я нэджыджу
Вагъуэ гуфIэжхэр хэлыдыкIыу,
Зыкъыпхуегъэщхъыр уафэ къащхъуэм,
Къыпхуелъыхъуэжыр, гугъэр гъуащэм.
А псори Демон илъэгъуащ,
Ауэ фэрыщIу къыщыхъуащ.
А псом щыIуплъэм – жиным и гум
Къыщыушакъым фыгъуэ фIэкI.
Гуапагъэр къыпхигъэпсу нэгум,
КъигъэщIыфакъым зы гукъэкI.
Къыпкърыхьакъым къаруущIэ,
IуэхуфI ищIэну ирихужьэу.
Ар щхьэщылъэтт хъуэпсэгъуэм зэкIэ,
Илъагъуу хъуам ебийуэ псэкIэ.
V
Унэшхуэ щытщ, мэгъагъэ пщIантIэр.
Гъудал жьакIэхум ар и щIапIэщ.
Ар яухуэным текIуэдащ
ЦIыху гъащIэ куэд, насыпу Iэджэ.
Иджы, уэгу дыгъэр къыщыкъуэкIкIэ,
Унэм и ныбжьыр къырхэм телъщ.
Дунейм а лъапсэм зыкъыдещI.
Мыбдежым щожьэ дэкIуеипIэ,
Къыппэплъэ уафэм уридэкIыу.
Шыгъуэгум къыпыхьэж ехыпIэм
Ухуешэ къуршыпс къыпхуеплъэкIым.
Пщэдджыжь къэсыхукIэ пщым
ипхъу закъуэр
А лъагъуэм тету псыхьэ макIуэ.
Щхьэтепхъуэ хужьыр полыд дыгъэм,
Къыпхыпсу нитIым къыщIэщ гугъэр.
VI
Сыт щыгъуи щыму щыта унэм
ЩокIуэкIыр нобэ ефэ-ешхэ.
Гъудал пщы хъыжьэм и пхъур яшэ.
ЩегъэпщкIу Iыхьлыхэм пщыжьым и нэр,
ГуфIэгъуэ нэпсыр къыфIекIуащи.
Зыщагъэзыжу алэрыбгъум,
Шагъыр курыхыр ягъэкIуэщIу,
Къызэхуэсахэр пщым йохъуэхъу,
Зейм ещхъыркъабзэу, мы гуфIэгъуэм
ЩыгуфIыкIауэ къыщагъэхъу.
Ныбжьэгъухэм я кум дэсщ нысащIэр.
ХэщэтыкI защIэу къоIущащэ,
Къызэрехъуапсэр кърагъащIэу.
ДжэгукIэ гуэрхэр къагупсыс,
Хъыджэбзхэр дэкIуэу иухыжу…
ИкI махуэм жэщыр къыпэщысщ,
Дыгъэм и бзийхэр мэужьыхыжыр.
Арыххэу псоми зыкъапхъуатэ.
Джэгугъуэ хъуащи, зэрохь пщIантIэм.
Iэгуауэр щабэу ирагъажьэ,
Уэрэдыр щэхуу ирашажьэ.
НысащIэм къещтэ бэрэбаныр,
Ар и щхьэщыгум щегъэджэгу.
Щыгъупщэжащ, иIам гукъанэ,
Гур зыгъэныкъуэм хъуащ хуэдэгу.
ЩIолъэтыр зэм, бзу джэгум ещхьу,
Зэми утыкум щоувыкI,
КъыщIэплъэу нэгум, погуфIыкI.
ЩIалэ къуданхэр къонэ ещIэу,
Дахагъэм я щхьэр дэуназэу.
ЗэраIэщIэкIыр нобэ гъуазэр
ЗыхащIэу, я гур къоузыкI,
КъахокI мыфыгъуэу зылъэмыкI,
Икъуз зэпыту къамэ Iэпщэр.
НысащIэр къофэ, хишу и пщэр,
Набдзэ фIыцIитIри къыдоджэгу.
УщIигъэплъэхукIэ зэ и лъэгу -
Дэлъэтеину фIэкI умыщIэ.
Абы и теплъэм сыту куэд
Къыхэщрэт сабиигъуэм щыщу!
МазэщIэ нагъуэ псынэм къищри
Абы дахагъкIэ темыкIуэнт.
