Хэкупсэр ящыгъупщэркъым
А махуэм цIыху куэд щызэхуэсат Нартан дэт школ-интернатым и куэбжэ дыхьэпIэм деж. Бжьыхьэку мазэ пэтми, гъэмахуэ фIэкIа умыщIэну, дуней щытыкIэр телъыджэт. ЕджакIуэ цIыкIухэр дахэу зэщыхуэпыкIауэ школ дыхьэпIэм деж щытт, хьэщIэ къахуэкIуэхэр кърагъэблагъэу. Школ пщIантIэм къыщызэIуахынут еджапIэм зи цIэр зэрихьэ я къуажэгъу, Хэку зауэшхуэм лIыхъужьу хэта Наурыз Мамышэ и фэеплъыр. ГуфIэгъуэ зэхуэсым кърихьэлIат зауэлIым и бынхэр, абыхэм къащIэхъуэжахэр, къуажэдэс нэхъыжьхэр, нэгъуэщI жылагъуэхэм щыщ хьэщIэхэр. 115-нэ шуудзэм и командиру щыта, генерал-майор Скороход Антон и къуэрылъху Игорь къащыхуеблагъэм, абы цIыкIухэр шыгъупIастэкIэ IущIащ.
ЗэIущIэр къызэIуахын и пэ къихуэу, еджапIэм и пщIантIэм къыдыхьащ адыгэ шууейхэр. Абыхэм яIыгът адыгэ лъэпкъым и ныпыр, апхуэдэу Наурызхэ я дамыгъэр зытетри. Зэхуэсыр къызэIузыха, интернатым и унафэщI Алишанов АлисулътIан кIэщIу тепсэлъыхьащ Мамышэ къикIуа гъуэгуанэм, абы и цIэр илъэс Iэджэ щIауэ я еджапIэм зэрызэрихьэм, лIыхъужьым хуэфащэу щIэблэр гъэсэным егъэджакIуэхэм я гуащIэ, я зэфIэкI зэрырахьэлIэм. Абы и ужькIэ псалъэ иратащ 115-нэ дивизэм и командиру щыта Скороход и къуэрылъхум. Абы нартандэсхэм фIыщIэ яхуищIащ дивизэ цIэрыIуэм хэтахэр зэращымыгъупщэм, ди зауэлI шууейхэм я лIыгъэр щIэблэм я гъуазэу къызэрагъэтэджым папщIэ.
— Нобэ дядэм иращIэкI дауэдапщэм, хуащI сэдэкъэм кърихьэлIа псоми фIыщIэ ин яхузощI, — къызэхуэсахэм захуегъазэ Мамышэ ипхъу Зауржан, — фи щхьэкIи, фи унагъуэкIи насыпыр фи куэду фи гъащIэ Iыхьэр ефхьэкIыну Тхьэм жиIэ. ФIыщIэ хэха яхуэсщIыну сыхуейт мы Iуэхур къезыхьэжьахэм, къызэзыгъэпэщахэм. Псом хуэмыдэжу щытхъу ин хуэфащэщ мыбы зи мылъку хэзылъхьа ди щIалэм, Тебэрды Азэмэт. ГуфIэгъуэ и куэду, и мурадхэм и Iэр техуэу, и адэ-анэр къыщхьэщыту гъащIэ кIыхь иIэну сохъуэхъу.
ЗэуапIэ губгъуэм щхьэмыгъа-зэу ита я къуажэгъур зыщIэжу нобэ мащIэщ а жылэшхуэм дэсыжыр. Абыхэм ящыщщ Мамы-шэ и шыпхъум ипхъу Егъэн Нусэ:
— Сэ мы школым егъэджакIуэу сыщылэжьащ илъэс 30-м щIигъукIэ. Си анэ дэлъхум и цIэр еджапIэм зэрызэрихьэм пхужымыIэным хуэдизу срогуфIэ, срогушхуэ. Къилэжьащ ар абы. Зы закъуэщ Мамышэ теухуауэ сщIэжыр. Абы щыгъуэ илъэс зытху- хым сит къыщIэкIынт. Отпуск къэкIуэжауэ, игъащIэм сымылъэ- гъуа мандариныр иукъэбзурэ сигъэшхауэ щытащ. Ноби си нэгум щIэтщ а махуэр.
Къэпсэлъэныр зэфIэкIа нэужь, къызэхуэсахэр кIуащ Наурызым и фэеплъыр къыщызэIуахыну лъэныкъуэмкIэ. Ар Хэку зауэшхуэм хэтахэм хухаха щIыпIэщ: удз гъэгъа дахэхэмкIэ, щхъуантIагъэкIэ гъэщIэрэщIауэ. Фэеплъым телъ тепхъуэр трахащ лIыхъужьым и къуэмрэ Скороход Игоррэ. Наурыз Заурбэч фIыщIэ яхуищIащ интернатым и унафэщIхэми, абы и лэжьакIуэхэми, и адэм и цIэр зэрагъэлъапIэм, зауэм лIыгъэ щызезыхьахэр зэращымыгъупщэм, пщIэшхуэ зэрыхуащIым папщIэ.
Фэеплъыр къызэIуаха нэужь, зэхуэсым къеблэгъахэм къы- хуащтащ ерыскъы Iэнэ. Школа-кIуэ цIыкIухэми ирагъэкIуэкIащ спорт зэхьэзэхуэ: волейболым- кIэ, баскетболымкIэ зэпеуащ. Я къуажэгъу зауэлIым теухуа дауэдапщэр тэмэму къызэгъэпэщыным, егъэкIуэкIыным я зэфIэкI халъхьащ интернатым щылажьэ-хэм. Псом хуэмыдэу физкультурэмкIэ егъэджакIуэ Индрей Жаннэ.
Мамышэ хэкупсэу, жыджэру, Iуэху щхьэпэ куэдым я зэхэублакIуэу зэрыщытам нэхъапэхэм щыгъуазэ дащIауэ щытащ абы и къуажэгъухэм, и ныбжьэгъухэм — Хьэту МыкIакъ, Джэлэс Таужид, Жыгун ХьэIил сымэ. Абыхэм зэрыжаIэжу щытамкIэ, балигъыпIэ щиувэм Мамышэ дзэ къулыкъум дашащ офицеру ирагъэджэну. Хъарзынэу къиухщ, къигъэзэжри, комсомолым и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым зауэ хуэIухуэщIэмкIэ иIэ къудамэм и нэхъыжьу ягъэуващ. А IэнатIэр илъэситIкIэ зэрихьауэ, республикэм и спорт комитетым и унафэщI ящIащ. Абы щыгъуэ Мамышэ илъэс 26-рэт зэрыхъур. И лэжьыгъэщIэм гу щимыхуауэ Хэку зауэшхуэр къэхъеящ. АрщхьэкIэ брон къратри дагъэкIыркъым. 1942 гъэм шуудзэ ди щIыналъэм къыщызэрагъэпэщу щыщIадзэм, ар лъаIуэри абы хыхьащ икIи Ростов щIыналъэм нэсащ. Зауэр зищIысыр, ар зэрыпсэзэпылъхьэпIэр адыгэ щIалэм къищIащ фронтым щыIута япэ махуэхэм. Ар щыкомиссарт 297-нэ полкым. Дыдейхэр щебгъэрыкIуэм, частым и командирыр яукIащ. Абдежым адыгэ щIалэм командир къалэныр и пщэ дилъхьэжащ. Ар къыщылъэтри, сэлэтхэм захуигъазауэ щытащ: «Ныбжьэгъухэ! Ди командирым илъ тщIэжынщ!»
Ди дивизэр къызэтракъута нэужь, Наурызыр 55-нэ гвардие полкым хэхуащ икIи полкым и комиссар къалэныр аргуэру пщэрылъ къыхуащIащ. Нартан щыщ офицерым, майор цIэр зыфIащам, а частым хэту гъуэгуанэш-хуэ зэпичащ. Абы къыхуихуащ автоматыр пщIэхэлъу Буг псым зэпрысыкIыну. Ауэрэ ди армэр нэсащ Германием. А щIыпIэм щынэхъ гуащIэжт зауэр. Дэтхэнэ ди зы зауэлIми хуэдэу, Мамыши щIэхъуэпсырт бийр нэхъ щIэх зэхакъутэу и адэжь щIыналъэм къигъэзэжыну, апхуэдизу и нэ къызыхуикI и бынхэу Майе, Заурбэч, Зауржан сымэ илъагъуну. АрщхьэкIэ абы къыхуиухатэкъым текIуэныгъэм IущIэну. Зауэр иухыным махуэ 16 фIэкIа имыIэжу, Хавель псым щызэпрысыкIым ар ихьащ биишэм…
Зауэр иухри зэманыфIи дэкIыжауэ, унагъуэм къыхуахьыжащ Мамышэ и щыгъынхэр, и дамыгъэхэр: Хэку зауэ орденым и япэ нагъыщэу тIу, 2-нэ нагъыщэу зы, Бэракъ Плъыжь орденыр.
Наурыз Мамышэ хуаусауэ щыIэщ уэрэдитI. ХьэхъупащIэ Амырхъан и IэдакъэщIэкIхэм ящыщ мы сатырхэм къыхощ лIыхъужьым хэлъа хахуагъэр:
«ИжькIэрэ хабзэжьти —
ЛIыхъужьыр зауэм пэхутэщ,
Шу бланэу къимыкIуэтыжыр
Наурызым и къуэ Мамышэ
щауэт…»
МЫЗ Ахьмэд.
