Кавказым и къуэ щэджащэхэр
Кавказым и бын куэд дунейм цIэрыIуэ щыхъуащ я лIыгъэрэ я акъылкIэ. Батэр зыгъэшахэм яхэтащ лIакъуэлIэши, къызэрыгуэкI бгырыси, офицери, генерали, маршали, визири, сулътIани, пэщэ хъуахэри.
Нобэ зи гугъу сщIынур генералиссимусхэрщ. Ахэр щы мэхъу — адыгэ, авар, шэшэн.
Алыджыкъуэр
генералиссимус
зэрыхъурэ илъэс 325-рэ ирокъу
Мыбдежым, япэ зизгъэщынщи, щыжысIэнщ генералиссимус фIащу къыщежьам абы иIа мыхьэнэр. Нэхъапэм ар фIащырт къэрал гуэрым и дзэзешэм, е къэрал зыбжанэм я дзэ зэгуэтым и Iэтащхьэм, фIащырт пщIэрэ щIыхьрэ зэрыхуэфащэм и нэщэнэу. Языныкъуэхэм а фIэщыгъэцIэр хуагъэфащэрт пащтыхьыгъуэр зыIэщIэлъхэмрэ къэрал лэжьакIуэшхуэхэмрэ.
Генералиссимус цIэр фIищырт зи хьэмтетыгъуэ пащтыхьым, е къэралым тетыгъуэр щызыIыгъым — парламентым, сенатым.
ИгъащIэ псокIэ генералиссимусу щытыну зыхуагъэфащи, зауэр иухыху къудейкIэ а цIэр зрати щыIэт.
Япэ дыдэу генералиссимус хъуахэу XVI лIэщIыгъуэм тхыдэм ихуащ франджы дзэзешэхэу Анжуй Анри, де-Гиз Генрих сымэ.
Урысейм и япэ генералиссимусу ягъэIуат Меньшиков Александр Данил и къуэр (1673 — 1727). Ар урыст, Мэзкуу пэмыжыжьэу къыщалъхуат. Абы нэхъ «щхьэусыгъуэшхуи» иIакъым Бантыш-Каменскэ Дмитрий «Урысейм и генералиссимусхэмрэ генерал-фельдмаршалхэмрэ я гъащIэр» тхылъыр (1840 гъэм Батырбыху къыщыдэкIащ) щитхым щыгъуэ.
Нэхъ иужьыIуэкIэ, «зэрымыщIагъэкIэ» урыс тхыдэтххэр щыуэрт, лъэпкъкIэ нэмыцэ Шейн Алексей а фIэщыгъэцIэ лъапIэр япэу хуагъэфэщауэ ятхыурэ. Ауэ пэжыр сэтей къэхъуащ 1988 гъэм «Вопросы истории» журналым и етхуанэ къыдэкIыгъуэр дунейм къытехьа нэужь. Профессор Томенкэ Николай тридза тхыгъэм къыщехь Брикнер А. Г. и «Пётр Езанэм и тхыдэ гъэщIэрэщIа» жыхуиIэ тхылъым щыщ мы пычыгъуэр: «Унафэр зыгуэрым IэщIэлъхьэным теухуауэ Пётр Езанэм 1695 гъэм дыгъэгъазэм и 14-м хасэ зэхуишэсащ. Абы къригъэблэгъащ Гордон, Лефорт, нэгъуэщI зыбжани. Нэхъ пасэу Iуэхум и унафэр ящIакIэт: генералиссимусу хахащ пщы Черкасскэр». АдэкIи къэгъэлъэгъуа мэхъу Шейн етIуанэу генералиссимус Урысейм зэрыщыхъуар.
Иджы девгъэплъыт нэгъуэщI зы тхылъи — «Гордон Пётрикрэ абы и гукъэкIыжхэмрэ» жыхуиIэм. ЕтIуанэу Iузэв (Азов) тенджыз лъэныкъуэм зэуакIуэ кIуа урысыдзэм хэта генерал Гордони къегъэлъагъуэ Черкасскэ Михаил Алыджыкъуэ и къуэм генералиссимус цIэр щыфIащар 1695 гъэм дыгъэгъазэм и 14-р арауэ.
XVII — XVIII лIэщIыгъуэхэм Урысейм и тхыдэм увыпIэшхуэ щеубыд Черкасскэ Михаил. А лъэхъэнэм Урысейм иIакъым абы нэхъ зэфIэкI зиIэ къэрал лэжьакIуэ. Ар къахощыж тхыгъэ куэдым. Къахощыж а тхыгъэхэм Пётр I цIыху къыхэзыщIыкIа, щысабийм къыщыщIэдзауэ зыгъэса, зыущия, балигъ хъуа нэужьи Iуэхугъуэшхуэхэм хуэзыунэ-тIа цIыху акъылыфIэу, Урысейм и пащтыхь цIэрыIуэр ажалым мызэ-мытIэу къезыгъэлауэ, щIэныгъэшхуэрэ лIыгъэрэ зыбгъэдэлъауэ. Европэм къикIахэми яфIэтелъыджэу ятхыжащ «урыс сэхъуахэм цIыху гъэсар, щIэныгъэшхуэ зыбгъэдэлъыр зэрыхалъэгъуар».
Сурэт гуэрым щыдолъагъу: нэри пэри ихьу псышхуэ ежэхыр (Нева), зи ныджэхэр пцIанэр. Зы лIы уардэ, абэ къеубгъуэхауэ, тхылъымпIэ иIыгъым сурэт трещIыхь. ЛIым къыбгъурытщ ныбжьыщIэ зэщыхуэпыкIа — Пётр Езанэр.
«Мыбдежым къалэ щыдухуэнщ» — Пушкин и сатыр цIэрыIуэр, Пётр Iурилъхьар, пащтыхь щIалэм игу къэкIат, е жиIэпат? Ар тщIэркъым. Ауэ абы бгъурыт адыгэлI уардэм, Европэм и лIыкIуэм зэритхыжащи, а сыхьэтым и тхылъымпIэм щритхъэрт яухуэну къалэщIэм, Пётроград, и ухуэкIэ хъунур, ар нэхъ къыщезэгъыну щIыпIэри иубзыхурт.
АтIэ хэту щыта Урысейм и япэ генералиссимусыр? Ар адыгэ лIакъуэлIэш унагъуэщ къызыхэкIар, Джылахъстэнейщ зыщыщыр. Мэзкуу фыз къыщешэ. Къишари къызэрыгуэкIтэкъым — Урысейр нобэми зэрыгушхуэ Пожарскэ Дмитрий и къуэрылъхущ.
Михаил гъащIэ кIыхь къигъэщIащ. Абы къулыкъу ядищIащ пащтыхьищым — Алексей Михайлович, Федор Алексеевич, Пётр Езанэм, Алексей и пащтыхьыгъуэм пщIантIэдэт цIэрыIуэ хъуакIэт, и пщIэр зыкIи нэхъ лъахъшэтэкъым Къэрал Думэм и лэжьакIуэ нэхъыжьхэм я щIыхьым нэхърэ.
1674 гъэм Алыджыкъуэ (Черкасскэ) Михаил ягъэув Новгород къалэжьым и дзэпщ-дзэзешэу. Ауэ а IэнатIэм куэдрэ пэрыткъым. 1676 гъэм и мэлыжьыхь мазэм унафэ къыIэрохьэ «Алыджыкъуэ Михайл Новгород Иным и дзэзешэ къулыкъум къытешауэ МэзкуукIэ ираджэжыну», — итщ XVI — XVII лIэщIыгъуэхэм щыIа «Къэбэрдей-урыс зэхущытыкIэхэр» тхылъым. Дзэзе-шэ Iэзэр къалащхьэм ираджэжы-ныр къыхэкIат гузэвэгъуэм — тыркухэм Украинэр яубыдыну зэрыхэтым. «Абы ехъулIэныгъэшхуэ къыщихьащ 1676 — 1681 гъэхэм екIуэкIа урыс-тырку зауэм — Украинэр Урысейм зэрыгухьам къытехъеикIам. 1677 гъэм бояр ящIа Алыджыкъуэ Михаил 1679 гъэм Киев деж тыркудзэр хьэбэсабэу щызэхикъутащ», — итщ Урыс щIэнгъуазэ псэлъалъэм.
Пётр Езанэмрэ абы и шыпхъу Софьярэ пащтыхьыгъуэм щхьэкIэ щызэныкъуэкъум щыгъуэ Черкасскэр пащтыхьыкъуэм и телъхьэ мэхъу. Аращ зи сэбэпыр «зэры- джэгу батальонхэм полк дыдэхэр къазэрытехъукIар, зэрымыджэгу Iэщэ дыдэкIэ ахэр зэщIэузэдауэ». Зи гугъу тщIы полкхэращ — Семеновскэмрэ Преображенскэмрэ — Пётр тезыгъэкIуар, пащтыхьыгъуэр езыгъэубыдар.
Пащтыхь щIалэр щыува япэ илъэсхэм абы и жагъуэгъухэм къагъэсэбэпащ языныкъуэ зауэлIхэм я мыарэзыныгъэр. Дзэ лIэужьыгъуэщIэхэр къыщыунэху лъэхъэнэм зи гугъу тщIы «стрелецхэм» яхуэмыныкъуэж хъуат. Я хуитыныгъэри зыхэпсэукIыу щытари зэраIэщIэкIам къыхэкIыу, абыхэм Пётр Езанэр ялъагъу хъуртэкъым, куэдымкIэ ар ягъэкъуаншэрт. Псом хуэмыдэу шынагъуэу щытащ 1698 гъэм къэхъуа зэщIэхъееныгъэр, пащтыхь щIалэри традз пэтащ. Зэрытрамыдзари куэдкIэ и фIыщIэт пщы Черкасскэм, абы зэхикъутащ зыкъэзыIэтахэр.
Нэхъри зэпэгъунэгъу хъуауэ зэрыгъэпэжу къызэдэгъуэгурыкIуащ пащтыхьымрэ Алыджыкъуэмрэ. Шведхэм ятекIуэу Дерпт къищта нэужь, Черкасскэм пащтыхъым хуитхыгъащ: «Мы текIуэныгъэ нэсымкIэ уэ сынохъуэхъу икIи си гуапэщ псоми я тепщэ тхьэшхуэм и IэмыркIэ, шведхэми нэгъуэщIхэми я деж дяпэкIи текIуэныгъэ къыщыпхьыну».
Соловьёв С. М. и «Пасэ зэман лъандэрэ Урысейм и тхыдэм» ущрохьэлIэ щапхъэ гъэщIэгъуэн, пащтыхьым лIы хахуэ Черкасскэм пщIэшхуэ хуищIу зэрыщытар къиIуэтэжу. Пётр Езанэр я пашэу цIыху 250-рэ хъууэ щыта лIыкIуэ гупыр Европэм къикIыжу къалащхьэм къыщысыжам къэхъуа Iуэхущ ар зытеухуар. 1698 гъэм шыщхьэуIу мазэм и 26-м, Преображенскэ уардэунэм щIэсыжу, Пётр и IэкIэ и блыгущIэтхэм, Шейн деж къыщыщIидзэри, я жьакIэхэр яхупиупщIащ.
«ЗэмыIусахэр а IуэхугъуэщIэм имыгъэдэхэну, пщIэшхуэ зыхуащI тхьэмадэхэрщ — Стрешнев Тихонрэ пщы Алыджыкъуэ Михаилрэщ. Абыхэм я закъуэт жьакIэ зытетыжхэу къэнар».
Пащтыхьышхуэм адыгэлIым пщIэшхуэ зэрыхуищIу щытар щапхъэ куэдым нэрылъагъу къащI. Iуэху иIэу щежьэкIэ, Пётр езым и пIэкIэ Черкасскэр Iэджэрэ къигъанэрт. 1707 гъэм мэлыжьыхьым и 25-м пащтыхьым къыдигъэкIа унафэм къыщигъэлъагъуэрт: «Къэрал Iэтащхьэу къренэ пщы Алыджыкъуэ Михаил, езыр зыхуей дыдэм хуэдизу, нэхъ къызэрищтэм хуэдэу, дэIэпыкъуэгъухэр къыхрех… Правительствэм хэт псори абы ечэнджэщу щрет».
Карл ЕпщыкIутIанэр къалащхьэм къытеуэнкIэ шынагъуэ къыщыхъум, Алыджыкъуэр Мэзкуу и дзэпщу ягъэув.
Тхыдэтххэм къагъэлъагъуэ Черкасскэм Мэзкуу щищIа унэ-лъапсэ куэдыр здэщыта щIыпIэхэр «Черкасскэ ЦIыкIукIэ, Черкасскэ ИнкIэ» иджы зэджэ уэрамхэрауэ.
Черкасскэм иужьрей илъэсхэр пащтыхь пщIантIэм щигъэкIуащ, гулъытэшхуэрэ нэмысрэ къыхуащIу. Тхыдэтх Корбэ Георгий и «ГукъэкIыжхэм» адыгэпщым теухуауэ щетх: «И ныбжь хэкIуэтам хуэфэщэну ар цIыху щыпкъэт икIи цIыху пэжт… Псоми фIыуэ закъригъэлъэгъуат».
Апхуэдэу пщIэ иIэу дунейм тетащ Алыджыкъуэ (Черкасскэ) Михаил — Къэбэрдейми Урысейми я бын лIы ахъырзэманыр, япэ генералиссимусыр.
И фIыщIэмрэ щытхъумрэ яIэтарэ лъапIэныгъэр иIэу ар дунейм ехыжащ 1721 гъэм. ЩыщIалъхьащ Новоспасс члисэм.
Генералхэм я
генералыж Iимам Щамил
КАВКАЗЫМ къихъукIауэ генералхэм я генералыж етIуанэу хъуар авар лъэпкъым къыхэкIа Щамилщ, Шэшэнми Дагъыстэнми я Iимаму щытар. Урыс зэрыпхъуакIуэхэм я бийуэ илъэс куэдкIэ абы бэнэныгъэ гуащIэ иригъэкIуэкIащ. Нэмыцэ зауэлI икIи тхакIуэ Боденштендт Фридрих мыпхуэдэу итхащ Щамил теухуауэ: «Ар щIэзауэр зауэ фIэщыгъэцIэхэр, орденхэр къихьыну аракъым, и текIуэныгъэхэр игъэIуну аракъым; ар мэзауэ и лъэпкъым и хуитыныгъэмрэ и динымрэ ихъу-мэн, абы и бийхэм я деж илъ щищIэжын папщIэ».
Шэшэнымрэ Дагъыстэнымрэ я бгырысхэм бэнэныгъэ гуащIэр здрагъэкIуэкIым, пщыгъуэ зэмызэгъхэм я пIэкIэ къэралыгъуэ лъэщ — «имаматкIэ» еджэу — зэфIагъэуват. Iимам Щамил иухуа къэралыр лIэщIыгъуэ плIанэкIэ пэщIэтыфащ бий шынагъуэм икIи абрагъуэм — Урыс пащтыхьыгъуэм.
И зэманым елъытауэ икъукIэ хабзэфIхэр, цIыхум и сэбэп зыхэлъхэр къищтат имаматым. Ахэр языныкъуэхэм деж езэгъыртэкъым шэрихьэтым. Псалъэм папщIэ, Iимамым игъэкIуэдащ цIыхур ныкъуэдыкъуэ зыщI (дыгъуамэ Iэр, лъакъуэр зэрыпаупщIыр) шэрихьэт хабзэр. Абы и пIэкIэ дыгъуар ягъэтIысын, е ахъшэкIэ абы етхьэкъун хуейуэ игъэуващ. ЩаукIыр цIыхум хьэкIэ-кхъуэкIагъэ дыдэ зэрихьа нэужьт. Щамил лъы щIэжыныр зымыдэ унафэ къыдигъэкIри, абы икIуэдыкIхэм я бжыгъэр нэхъ мащIэ хъуат, зи лIым къыбгъэдэкIыжа цIыхубзым мылъку лъызыгъэс, фадэр, тутын ефэныр, хъанхэр тепщэ зыщI хабзэхэр игъэкIуэдащ.
Щамил зэрыпхъуакIуэ зауэ иригъэкIуэкIыртэкъым. Абы зэрыпхъуакIуэхэм ящихъумэжу арат зыщалъхуа и щIыналъэр. Аращ пщIэшхуи къыщIыхуащIар. И тхыдэм щыяпэ дыдэу, епщыкIубгъуанэ лIэщIыгъуэм и кум, Уэсмэн империем абы къыфIищащ генералиссимус цIэ лъапIэр.
Тырку
меджлисым пщIэ къыхуещI
ЕТIОЩIАНЭ лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэм Кавказым щыещанэу генералхэм я генералыж хъуащ шэшэн лъэпкъым къыхэкIа Шевкет Мыхьмуд-пэщэр (1856 — 1913 гъгъ.). Апхуэдэ пщIэр абы къыхуищIат Тырку меджлисым.
Мыхьмуд илъэсищ хъуауэ арат и адэ-анэр КъуэкIыпIэ Гъунэгъум щыIэпхъуам. Иракым къыщыхъуащ, пасэу игъэунэхуащ Iэпхъуэшэпхъуэным пыщIа гугъуехьхэр. Зауэ хуэIухуэщIэмкIэ щыIэ еджапIэр къиухри, шэшэн щIалэр дзэм хыхьащ. Штаб нэхъыщхьэм и академие нэужьым ар ягъэув «Къулыкъу зыщIэ дзэкIэ» зэджэу щытам и тхьэмадэу.
Тырку пащтыхьыгъуэр щыкъутэж лъэхъэнэт. 1909 гъэм тепщэгъуэр зыIыгъхэм я бийуэ зыкъэзыIэтахэм Абдул-Хьэмид ЕтIуанэ сультIаныр традзащ. Ауэ а текIуэныгъэм ахэр куэдрэ щыгуфIыкIакъым. Шевкет-пэщэ зи унафэщI дзэхэм зыкъэзыIэтахэр гущIэгъуншэу зэтраукIэ. «Тырку щIалэхэр» гупым къэрал унафэр яIэрохьэ. Ар зыIэрыхьахэм «шэшэн мэхъэшар» визирь ину, нэгъуэщIу жыпIэмэ, Тыркум и премьер-министру ягъэув.
1913 гъэм «Иттиляф» партым къраутIыпща лIыукIым ар IэщокIуадэ.
Шэшэн лъэпкъым къыхэкIа генералиссимус Шевкет Мыхьмуд-пэщэм къыщIэнащ зауэм теухуауэ тхылъ зыбжанэ — «Уэсмэнхэр», «ЩIэныгъэм тету узэрызэуэнур», «Тыркудзэм и зэхэлъыкIэр» жыхуиIэхэр. Ахэр зэрадзэкIащ инджылызыбзэкIэ, франджыбзэкIэ, итальяныбзэкIэ, нэмыцэбзэкIэ.
ХЬЭФIЫЦIЭ Мухьэмэд,
Урысей Федерацэм
щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
