Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Фэ фщIэрэ?
КъэкIыгъэцIэхэр
БалийIэрысей — Черешня (культурная), вишня птичья (культурная). ЦIыхухэм куэд щIауэ къагъэкI пхъэщхьэмыщхьэ жыгщ, и лъагагъыр мм 10 — 15-м нос. И пхъафэр щхъуэ-гъуабжафэщ. Гъатхэм пасэу, тхьэмпэхэр къыпимыдзэ щIыкIэ, жыгыр хужь дахэу мэгъагъэ. Цы зытемыт тхьэмпэхэм см 10 — 12 я кIыхьагъщ, см 5 — 6 я бгъуагъщ. Гъэгъахэм см 3 я инагъщ, пхъэщхьэмыщхьэ къыпыкIэр мэкъуауэгъуэм мэхъу.
БалийIэрысэ — Плод черешни (культурной). Жыгым къыпыкIэ пхъэщхьэмыщхьэрщ. ЦIыхухэм жыг лIэужьыгъуэ куэд къагъэкI. Языныкъуэхэм къапыкIэ пхъэщхьэмыщхьэр гъуэжьыфэщ, адрейхэр плъыжьыфэщ, плъыжьыфэ-фIыцIафэщ. БалийIэрысэм шхыныгъуэ куэд къыхащIыкI.
Балыджэ — Редиска, редис. ЦIыхум куэд щIауэ къагъэкI хадэхэкIщ. И тхьэмпэхэм цы теткъым, хуэкIыхь щIыкIэщ, лэдэх мащIэ яIэщ. Балыджащхьэр хъуа нэужь, гъэмахуэм см 20 — 30 зи лъагагъ пкъыхэр къыдедз, я щхьэкIэм гъэгъа хужьхэр е мащIэу шакъафэхэр къапедзэ. И жылэ хъурей фIыцIафэхэр е гъуэжьыфэхэр гъэмахуэкIэм, бжьыхьэм ирихьэлIэу мэхъу. Балыджэм цIыхур зыхуэныкъуэ витамин зэмылIэужьыгъуэ куэд хэлъщ.
Балыджэплъыжь — Редиска, редис. Адыгэхэм, нэгъуэщI лъэпкъхэм къагъэкI балыджэ лIэужьыгъуэщ. КъэкIыгъэм и лъабжьэр (балыджащхьэр) зэрыплъыжьращ и фIэщыгъэр къызытекIар.
Балыджэхужь — Редиска, редис. Зи лъабжьэр (балыджащхьэр) хужь балыджэ лIэужьыгъуэщ. Унагъуэ хадэхэм къыщагъэкI.
Балыджэхъу — Редиска, редис. Зи гугъу тщIа балыджэм щыщ къэкIыгъэщ. Балыджащхьэ нэхъ ин зыщI зырызхэр хадэ цIыкIухэм щыгъагъэу жылэ ищIыхукIэ къыханэ, жылапхъэ зэхуахьэсын папщIэ. Апхуэдэ къэкIыгъэхэм балыджэхъукIэ йоджэ.
БалыджэфIыцIэ — Редька. ГъитIкIэ къэкI хадэхэкIщ. Къудамэ зыщI и пкъыр см 50 — 70-кIэ докIей. ИщIагъкIэ къыпидзэ тхьэмпэхэр инщ, хуэкIыхь щIыкIэщ, лэдэх мащIэ иIэщ. КъэкIыгъэм япэрей гъэм лъабжьэ гъум (балыджащхьэ) ещI, етIуанэм — и пкъыр къыдож, къудамэ щхьэкIэхэм гъэгъа хужьыфэхэр е плъыфэ къызыщIэлъадэхэр гъэмахуэпэм къыпедзэ. Лъабжьэ ищIа нэужь, зы гъэм и кIуэцIкIэ и пкъыр къыдидзу, гъэмахуэкум е гъэмахуэкIэм ирихьэлIэу къыщыгъагъи къохъу. И жылэхэр балыджэм ейм ещхьщ, ауэ нэхъ инщ. ЦIыхухэм куэд щIауэ къагъэкI, витамин хэлъщ, хущхъуэ зэмылIэужьыгъуэхэр къыхащIыкI.
Псалъэжьхэр
ЦIыкIу щхьэкIэ, лъабжьэщ
Мыщэм пщIащэ техуэмэ мэгубжь, жыг техуэмэ зеущэху.
ПцIы зыупсыр щхьэщытхъущ, зызыгъатхъэр джэгуакIуэщ.
Нэм нэхъумэ иIэщ.
Псым хэлъ пхъэр мэфри, фэм дэлъ гур мэбампIэ.
ЩIэныгъэрэ IэщIагъэрэ зэкъуэшщ.
Нэпкъым тетыр кхъуафэ хукIэкIэ Iэзэщ.
Псыхъуэр жылэ тIысыпIэщ.
Уэрэдым псалъэ хадзыркъым.
Уэс щесам лъэужь щыIэщ.
УзищIасэм и псэ ухуехь. ПцIы IэфI нэхърэ пэж дыдж.
ЩIопщыкъурэ пэт жьы еубыд.
Уанэм лIы имысмэ, пхъэ тыкъырщ.
Шу гупыр зэдилъмэ, щхьэж игу илъ ещIэж.
ШыфIрэ выфIрэ псыбафэкъым.
Фом тхъу хэплъхьэкIэ зэIигъэхьэркъым.
«Хэт и щхьэр нэхъ дахэ?» щыжаIэм, шылъэгум и щхьэр къригъэжащ.
ЩIалэ гъакIуи кIэлъыкIуэж.
Фоч нэщI лIитIгъэшынэщ.
ЩауэщIэм и щIакIуэри и кIуэкIэри дахэщ.
Хьэ мыукIытэ къупщхьэ йогъу.
ЦIыкIу щхьэкIэ, лъабжьэщ.
ХьэгъуэлIыгъуэ махуищ гухэхъуэщ.
Шэс псори шукъым.
ЩIакIуэр губгъуэ унэщ.
Гупсысэр –псалъэкIэ
Макъамэ
Макъамэ защIэщ мы гъащIэр! Псори, псори гухэлъ изогъащIэ! Си гур щохъур дунейм насып защIэ… Дыгъэ бзийм, удз гъэгъам, жыг Iэрысэм, уафэгъуагъуэм, уэшх хуабжьым, уэс щабэм… Псоми, псоми макъамэ къапех. Макъыу хъуари мы си гум зэхех.
И къеуэкIэр мы си гум макъамэщ, сыщигъафIэкIэ куэщIкIэ хэку-анэм. Макъамэхьу йошкIурэх псыIэрышэр… Макъамэпсэу щопсэу вагъуэр уафэм… Дэпыр пIэнкIмэ — макъамэщ, жьыбгъэр фиймэ — макъамэщ. Хэт щегъафIэр игу шы лъэ макъыр, гукъэкIыжым зыхьыжри арауэ.
Бжьыхьэр, гъатхэр, щIымахуэр, гъэмахуэр зэрощэщыр макъамэ-макъамэу. Бжьыхьэм, мес, Iэпощэщ дыщэ хъархэр. Дыжьын щIыIухэр тощащэ щIымахуэм. Гъатхэм хепхъэ гъэгъа псыIэрышэм. Къуалэбзухэр гъэмахуэм доушэ.
ЗэIэпахыр уэрэд уэми щIыми. Сахэдэну макъамэм щытамэ, уигу нэщхъейм и щымыкIэ-щыIэкIэр щызгъэIунт мы дуней макъзэхъуэкIым.
Гугъуэт Заремэ.
IуэрыIуатэ
Бэдынокъуэрэ Шужьейрэ
Хъыжьэ зекIуэ ежьамэ, илъэскIэ къигъазэртэкъым. ЗекIуэм хэт зэпытурэ ихьащ и гъащIэр.
Зэ ежьэри кIуэдащ — къигъэзэжакъым. Шы пщIэгъуалэкIэ дэшэсыкIати, пщIэгъуалэр уанэгу нэщI хъуауэ къыдыхьэжащ.
Илъэси дэкIащ, илъэситIи дэкIащ — Хъыжьэ дунейм къытехьэжакъым, кIуэдыпIэ хуэхъуар зыщIи къыкъуэкIакъым. Хъыжьэ щыдэшэсыкIам и унэгуащэр уэндэгъути, щIалэ къалъхуащ. Шужьей фIащауэ къэхъуурэ, щIалэр къыдэкIуэтеящ. КIэнджэгум яхыхьауэ ящыхьэри, Хъыжьэ и къуэм зы щIалэ къещащ:
— Дэ укъытщымыхьэ, лIыгъэ уиIэмэ, уи адэм илъ щIэж, уи адэм кIуэдыпIэ хуэхъуар пщIэркъым, — жери.
Ар щхьэкIуэ щыхъуауэ, унэм ихьэжри, и анэр хигъэзыхьащ Шужьей:
— Си адэм кIуэдыпIэ хуэхъуар къызжыIэ, къызжумыIэмэ зыслIэжынщ.
Щыхигъэзыхьым, и анэм Хъыжьэ зэрыкIуэд лъандэрэ ибзыщIар къыжриIащ Шужьей:
— Уи адэм кIуэдыпIэ хуэхъуар зыщIэ щыIэкъым: зекIуэ ежьэри къигъэзэжакъым, и пщIэгъуалэр уанэгунэщIу къыдыхьэжыгъащ, уи адэр зэрыкIуэд лъандэрэ пщIэгъуалэр бом щIозашэ. Нартхэ лъежьа щхьэкIэ, и лъэужь техьакъым: къаукIами сщIэркъым, псэуми сщIэркъым. УщIалэт, уи ныбжь нэсатэкъыми, алъандэм пщызбзыщIащ.
— Си ныбжь нэсащ иджы, си адэм и лъыхъуакIуэ сежьэнущ, — жиIащ Шужьей.
— УщIалэIуэщ, уэр гуэрыр укIуэдынщ, — гузэващ и анэр. — ЗекIуэ ежьэмэ, Iэгъуэблагъэм къыщызэтеувыIэ и хабзакъым уи адэм.
И анэм зихъунщIа щхьэкIэ, щIалэм идакъым:
— Уи адэр щыкIуэдар пщIэркъым жари къызахъуэн, си адэм и лъэужь сытемыхьауэ къэзгъэзэнкъым, — жери Шужьей пщIэгъуалэр бом къыщIишащ, уанэр трикъузэри шэсащ.
И къуэр зэремыпсыхыжынур къыщыгурыIуэм, и анэм къыжриIащ:
— Гъуэгу утехьэмэ, шым и жьэр утIыпщ: уи адэм и кIуапIэр шым ещIэ — уздихьымкIэ упэрымыуэ. Гъуэгум гузэвэгъуэ зытелъ ущрихьэлIэмэ, ублэмыкI, гъуэгум къытумынэ.
Ар жриIэри, дигъэшэсыкIащ и къуэр. Шужьей ежьэри, мазэ гъуэгу зэпичауэ, гъуэгущхьиблыр щызэхэкIым зы Iуащхьэ щрихьэлIащ. Iуащхьэ лъапэм шы лъэхъа тетт, шыр зей лIыр Iуащхьэм тест.
Шу гъуэгурыкIуэр щыбгъэдыхьэм, лIыр Iуащхьэм къехащ. Шум и пщIэгъуалэр зэпиплъыхьри, лIыр къеупщIащ:
— Дэнэ къикIами, пщIэгъуалэр Хъыжьэ и пщIэгъуалэщ. Уэ хэт урищIалэ, пщIэгъуалэр дэнэ къыщыпIэрыхьа? — жери.
— Хъыжьэ срищIалэщ, — жиIащ Шужьей. — Си адэр зекIуэ къежьэри, кIуэдауэ сыкъалъхуащ. ПщIэгъуалэр къыщыпцIыхужакIэ си адэм и кIуэдыпIэри уощIэ. ПщIэр къызжеIэ.
— Хъыжьэ урищIалэр пэжмэ, си хьэщIэщ унихьэнщ, — жиIащ лIым. — Си унэр жыжьэкъым. Си хьэщIэщ унихьэнщи, уи адэм и кIуэдыпIэ хъуам хэсщIыкIыр бжесIэнщ.
Шужьей дидзыхри, лIым и хьэщIэщым ихьащ. ЩIалэм хьэщIагъэ кърихащ лIым, итIанэ мыр къыжриIащ:
— Уи адэм и кIуэдыпIэ хъуам хэсщIыкIыр мыращ. Нарт Бэдынокъуэ и цIэ зэхэпхамэ, зи хьэщIэщ уисыр аращ. Уи адэр си ныбжьэгъуащ, зекIуэ Iэджэрэ дызэдежьащ. Иужьрейуэ дыщежьам къытщыщIар бжесIэнщ. Чынтым дахыхьэри, я шыбз гуартэр къетхужьауэ дыкъыздэкIуэжым, зы шу къыдихьэлIащ. Сэ шыпэм ситти, си деж къэсри, фIэхъус къызихащ шум. «Яхэдэ, щIалэ, уи нэ къыфIэнэр хэху шыбз гуартэм», — жесIащ шум. «Шыбз гуартэм и хъер улъагъу», — жери шур зблэкIащ. Хъыжьэ шыбз гуартэм и ужь итт. Хъыжьэ деж щынэсым, абыи къыжриIащ: «Яхэдэ», — жери. «И хъер улъагъу», — жери шум Хъыжьэ игъэбэлэрыгъащ, и пыIэр щхьэричри ежьэжащ.
ПыIэр яхьри щхьэр яхьри зыти, Хъыжьэ шум лъежьащ. Шыбз гуартэр мэз лъапэм къытезнэри, шумрэ Хъыжьэрэ салъежьащ сэри. Салъежьа щхьэкIэ, сащIыхьакъым, уи адэр сIэщIишри, шум зыщIигъэхьэ зищIащ, зыщIигъэхьэри къепхъуэщ, уанэгум иричри ирихьэжьащ. Я ужьыр хым нэс схуащ — сащIыхьакъым. СащIэмыхьэурэ, шур хым хэпкIэри кIуэдыжащ, уи адэр ихьри. Уи адэм и хъыбар зэхэсхыжакъым абы лъандэрэ, хы тIуащIэм дыхьэжа шум IэщIэкIуэдами тIури хым хэкIуэдами сщIэркъым. Хым сызэпрыкIын ескуакъым, гъусэ усхуэхъумэ, дызэпрыкIынщ.
Бэдынокъуэрэ Шужьейрэ хы Iуфэм кIуащ, вы шэрыб ягъэпщщ, шы джабитIым щIапхэри, хым хыхьащ. Хым зэпрыкIри, тIуащIэм дыхьащ Бэдынокъуэрэ Шужьейрэ. Iуащхьэ теувэри заплъыхьащ: бгы лъапэм банапцIэ чо къыщалъэгъуащ.
БанапцIэ чомкIэ яунэтIащ шууитIым. Чом къыдэкIри, зы щIалэ къапежьащ:
— ФIэхъус апщий, Бэдынокъуэ! — жери. — Феблагъэ.
— Уи благъэ куэд ухъу, гъуэгу къызэпытчащ, хьэщIэ дыпщIынумэ, деблэгъэнущ, — жиIащ Бэдынокъуэ.
— Фи хьэщIэгъуэм сызэрыпэплъэрэ куэд щIащ, — жери щIалэм Бэдынокъуэрэ Шужьейрэ чом дишащ, хьэщIэщым иришэри, Iэнэ къахуищтащ.
— Чом дыкъыщекIуалIэм, си цIэ ипIуащ, дэнэ сыкъыщыпщIэрэ? — еупщIащ Бэдынокъуэ щIалэм.
— УзощIэ, — жиIащ щIалэм. — Уи гъусэри къэсцIыхуакIэ шэч сощI. ТIуми лей фэсщIауэ фи хьэкъ стелъщ, си Iуэху зытетыр вжесIэмэ, сызэхэфщIыкIынщи, губгъэн къысхуэфщIынкъым. Си Iуэху къызэрекIуэкIар мыращ. Зэшибл дыхъурти, иныжьхэм ныкъуэкъуэгъу дыкъащIри, си шынэхъыжьихым я щхьэр халъхьэху ди ужь икIакъым. Шынэхъыжьихым ялъ сщIэжын хуейуэ стелъщ, зы щIалэ къарукIэ сапэлъэщынутэкъыми, тхьэгурымагъуэм сыщечэнджэщым, моуэ къызжиIащ: «Уи закъуэ уапэлъэщынукъым иныжьхэм. Хъыжьэ жари зы нарт щыIэщи, абы къуэ къыхуалъхунущ. Хым зэпрыкIи, Хъыжьэ къэхь, Хъыжьэ къэпхьмэ, дунейм къытехьэрэ и ныбжь нэсмэ, и къуэр и адэм къыкIэлъыкIуэнущ, Бэдынокъуэ гъусэ хуэхъунурэ. Хъыжьэ и къуэмрэ Бэдынокъуэрэ уи хьэтыр къалъагъурэ къыбдэшэсмэ, уи шынэхъыжьихым ялъ пщIэжыфынущ». Тхьэгурымагъуэм ар къыщызжиIэм, нэгъуэщI Iэмал сиIэтэкъыми, Хъыжьэ хым къызэпрысхащ. Лей фэсщIащ, фэсщIар къысхуэвмыдэнуми, фи щхьэ фызэреплъщ. Хым къызэрызэпрысх лъандэрэ Хъыжьэ си унэ исщ, си адэм хуэдэщ, адэм хуащIэр хуэсщIащ, езыми къуэ хуэдэущ сыкъызэрилъагъур. Си унэ зэрис лъандэрэ емыкIу къезгъэхьамэ е зыгуэркIэ и жагъуэ сщIамэ, езым къывжиIэнщ. Хъыжьэ нэхъыжьщ, нэхъыжьыпIэ исщи, фынакIуэ: Бэдынокъуэ уи ныбжьэгъужьыр плъагъужынщ, Шужьей уи адэм укъезгъэцIыхунщ. АдэкIэ езым унафэ зэ- рищIщ.
Ар жери, щIалэм и хьэщIитIыр Хъыжьэ зэрыс унэм иришащ…
Хъыжьэрэ щIалэмрэ зэрызэраухылIати, я пIалъэр къэсри шэсащ, Бэдынокъуэрэ Шужьейрэ гъусэ щахуэхъум. ЗызэщIаузадэри дэшэсыкIащ, иныжьхэм зи щхьэ яхьа зэшихым ялъ ящIэжыхуи епсыхакъым.
Теплъэгъуэхэр
Бжьыхьэмрэ щIымахуэмрэ я зэIущIэ.
Шхыныгъуэхэр
Нартыху зэтеуда хьэнтхъупс
Нартыху зэтеудар тIэу-щэ щIагъэпщ, псы щIыIэкIэ плIэ-тхуэ ялъэс, итIанэ шыуаным ит псы къэкъуалъэм хакIутэ зэIащIэурэ, тхъурымбэр къытрах, мафIэр щабэ ящIри, шыуаныщхьэр тепIауэ дакъикъэ 20 — 25-кIэ ягъавэ, Iув хъуху. Абы зэIащIэурэ шэ гъэпщта щIакIэ. Шыгъу хадзэри, щIэх-щIэхыурэ зэIащIэурэ хьэзыр хъуху ягъавэ. Пщтыру фалъэ куум иракIэри, шатэпс тракIэж. ЩIакхъуэ е лэкъум дашх.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ):
Нартыху зэтеудауэ — г 50
Псыуэ — г 300
Шэ щIэмыхуу — г 400
Шатэпсу — г 50
Шыгъуу — узыхуейм хуэдиз.
Джэш лыбжьэ
Джэшыр зэхадз, фIыуэ ялъэс, псы къэкъуалъэм хакIутэри, тхъурымбэр къытрахыурэ сыхьэтрэ ныкъуэкIэ ягъавэ. Шыгъу хадзэри, иджыри апхуэдизкIэ ягъавэ. АпщIондэху псыр щIэващIэмэ, псывэ щIакIэ. Джэш вар зэрыпщтыру яуб е лыхьэжым щIагъэкIри, шыуаным иралъхьэж. Абы тхъукIэ гъэлыбжьа бжьын халъхьэ, шыбжий сыр хакIутэ, а псори зэIащIэ, шатэ хакIэри, дакъикъи 7 — 8-кIэ къагъэкъуалъэ.
Хьэзыр хъуа джэш лыбжьэм джэдгын хаудэри, и щхьэр тепIауэ тIэкIурэ щагъэт, мэ дахэ къищтэн щхьэкIэ. Пщтыру яшх, щIакхъуэ е пIастэ и гъусэу.
Халъхьэхэр (цIыхуитI Iыхьэ):
Джэшу — г 200
Псыуэ — г 1450-рэ
Бжьын укъэбзауэ — г 30
Тхъууэ — г 60
Шатэу — г 160-рэ
Шыгъуу, шыбжийуэ, джэдгыну — узыхуейм хуэдиз.
Къубатий Борис.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:1. Зеиншэ. 3. Пхъэ уадэшхуэ. 5. Къэзышам и благъэщIэ. 8. … и губжьыр кхъуэм щехьэ. 9. НыбэхуэфI. 10. Нарт Щэуей и адэр. 11. Шыгу шэрхъым и … макъ къэIуащ. 12. … зэрыхьэ бей мэхъу. 13. Шым и кIуэкIэ. 15. КъБР-м и Муслъымэнхэм я дин IуэхущIапIэм и унафэщI. 19. Лым трищIэ пшэрыпIэ. 20. Аруан куейм хиубыдэ къуажэ. 21. Пхъэм къыхэщIыкIа бжэмышхышхуэ. 22. УрысыбзэкIэ тхэуэ щыта адыгэ бзылъхугъэ усакIуэ цIэрыIуэ. 23. Пхъэщхьэмыщхьэ. 24. Жэм лъакъуэ … иукIрэ? 26. Дыгъэ … е нартыху … 28. Ныкъусаныгъэ, щыщIэныгъэ, сэкъат, … 31. Зи купсэр яшх удз сыр лIэужьыгъуэ. 32. … куэду зэтет унэ лъагэхэр Налшык дэзщ. 33. Iуэхугъуэ гуэрым теухуа зэхыхьэшхуэ. 34. ПсыпцIэм хэс къуалэбзу пщэ кIыхь, лъакъуэ псыгъуэ. 35. Вагъэм къыщхьэщих бахъэ.
Къехыу:2. ЩыщIыIэм е щыуэлбанэм деж пщэм, щхьэм кърашэкI. Нэхъыбэу къущхьэхъу ит шыхъуэ-Iэщыхъуэхэм. 4. Къэбэрдей-Балъкъэрым и Правительствэм и УнафэщIу щыта … Михаил. 6. Илъэс зытIущ зи ныбжь шыщIэхъу мыгъасэ. 7. Джэдкъаз. 8. Егъэлеяуэ нэпсей. 13. Хъыджэбз тхьэIухудым щIалэхэр … къищIащ. 14. Ар щIэпым къыхах. 16. Совет зэманым зекIуэу щыта ахъшэ жьгъей. 17. ЗэрымыщIэкIэ … ин къыкъуэуащ. 18. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, ар нэм хуэдэщ. 25. Игъуэ нэмысу зыкъэзыгъэшыжа нащэ. 26. Урыс театрым и джэгуакIуэ, КъБР-м и цIыхубэ артист … Юрэ. 27. Егъэлеяуэ ерыщ. 29. Школым щадж предмет нэхъыщхьэхэм ящыщ. 30. ЦIыхуфI и … дэгущ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
ЩэкIуэгъуэм и 21-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:3. Лъэрыгъ. 4. Хьэсэгъу. 7. Къэрэгъэш. 9. Бжэн. 10. Къру. 11. Бзий. 12. Дыгъу. 13. Къэб. 15. Бэдж. 17. Лы. 18. Хъы. 19. Шей. 20. Щхьэ. 22. ПщIэ. 27. Щхьэр. 28. Ужьэ. 29. Уэркъ. 30. ПщыхьэщIэ. 33. Жызум. 34. Бланэ.
Къехыу:1. Мыщэ. 2. Iэзэ. 3. Лъэрыжэ. 5. Гъуэжькуий. 6. Хьэкъурт. 7. Къанлы. 8. Шабзэ. 12. Делэщ. 14. Бжьыдзэ. 15. Баш. 16. Джей. 21. Хьэрып. 23. ЩIыунэ. 24. Щхьэмыж. 25. Бжьыхьэ. 26. Кургъуокъуэ. 31. Щауэ. 32. ЩIалэ.
