КъэхутакIуэ емызэш ЗекIуэрей Аслъэн
Техникэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор, Экологиемрэ гъащIэм и шынагъуэншагъэмкIэ дунейпсо академием, ТранспортымкIэ Урысей академием я академик ЗекIуэрей Аслъэн ФуIэд и къуэр ящыщщ ди республикэм и IэщIагъэлI пашэхэм. ЗекIуэрейр Ипщэ федеральнэ щIыналъэм и ЩIэныгъэлIхэмрэ къэхутакIуэхэмрэ я зэгухьэныгъэм и президентщ, апхуэдэуи Транспорт IэнатIэм зегъэужьынымкIэ инженерхэм я дунейпсо ассоциацэм и унафэщIщ. Ар еш имыщIэу йолэжь а унэтIыныгъэм ди къэралым зыщиужьыжыным, щIалэгъуалэр абы дегъэхьэхыным. Зи къэхутэныгъэ купщIафIэхэр ди щIыпIэми нэгъуэщI щIыналъэхэми я транспорт IэнатIэхэм шэщIауэ къыщагъэсэбэп щIэныгъэлIым и ныбжьыр нобэ илъэс 65-рэ ирокъу.
ЗекIуэрей Аслъэн Бахъсэн районым хыхьэ Дыгулыбгъуей къуажэм 1952 гъэм накъыгъэм и 25-м къыщалъхуащ. Набдзэгубдзаплъэу, еджэныр фIэфIу, спортым дихьэхыу къэхъу щIалэм ехъулIэныгъэкIэ къиухащ курыт школыр, арщхьэкIэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ зригъэгъуэтыным хунэмысу, дзэм ираджащ, къэралым къулыкъу хуищIэну. ЩIыхь зыпылъ а къалэныр екIуу зэфIэзыха Аслъэн езым хуэдэ щIалэгъуалэ жыджэрхэм, Iэчлъэчхэм яхэту щылэжьащ Байкал-Амур гъущI гъуэгу ухуэныгъэм. ИужькIэщ ар щыхунэсар и хъуэпсапIэр зригъэхъулIэным. 1978 гъэм ЗекIуэрейм фIы дыдэу къиухащ Хабаровск дэт политехникэ институтыр.
Спортыр зи Iэпэгъуу къэтэджа адыгэ щIалэщIэм а унэтIыныгъэмкIи ехъулIэныгъэхэр зыIэригъэхьащ. Ар хэтащ Урысей Федерацэм самбэмкIэ и командэ къыхэхам, СССР-м спортымкIэ и мастер хъуащ. Хабаровск крайм и «Буревестник» спорт зэгухьэныгъэм самбэмкIэ и тренер нэхъыщхьэу илъэс зыбжанэкIэ щылэжьащ.
СпортымкIэ бгъэдэлъ зэфIэкIхэм цIэрыIуэ ирихъуами, абыхэм къадэкIуэу ЗекIуэрейм иригъэкIуэкIырт фIыуэ илъагъу инженер-техник IэщIагъэм пыщIа къэхутэныгъэ хьэлэмэтхэр. ЩIэныгъэм хуэнэхъуеиншэ щIалэщIэм мурад ещI зыхуеджа IэщIагъэм и щэхухэм нэхъри зыщигъэгъуэзэну икIи 1980 гъэм ар щIэтIысхьащ Киев дэт автомобиль-гъуэгу институтым (КАДИ) и аспирантурэм. Студент илъэсхэм, абы къыкIэлъыкIуэ илъэсхэм иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэр и лъабжьэу абы зэман кIэщIым къриубыдэу игъэхьэзыращ и лэжьыгъэр. Ар ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкIащ икIи техникэ щIэныгъэхэм я кандидат хъуащ.
Аслъэн а лъэхъэнэм зэфIиха къэхутэныгъэхэм ящыщ зыбжанэ «Киевухуэныгъэтранс» IуэхущIапIэм, апхуэдэу Чернобыль АЭС-р къыщыуам абы щрагъэкIуэкIа зэгъэпэщыжыныгъэ лэжьыгъэхэми шэщIауэ къыщагъэсэбэпауэ щытащ.
ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 90 гъэхэм я пэщIэдзэм ЗекIуэрейм къигъэзэжащ щалъхуа щIыналъэм. Куэд дэмыкIыу абы къызэIуихащ щIэныгъэ-производствэ IуэхущIапIэ ин, Тырныауз дэт вольфрам-молибден комбинатым и промышленнэ кIэрыхукIэрыщхэм уазэрелэжьын, цIыхухэм транспорт Iуэхутхьэбзэхэр республикэм и кIуэцIкIэ, гъунэгъу щIыналъэхэм зэращыхуэпщIэн технологиещIэхэр и лъабжьэу.
Хэкупсэ нэсу щыт ЗекIуэрейр дапщэщи йолIалIэ ди щIыналъэм лъэпощхьэпоуншэу зэрызиужьыным. Абы зэхилъхьащ КъБР-р кризис лъэхъэнэм нэхъ тыншу къызэрикIыным ехьэлIа программэ (1992), республикэм и гъуэгу-транспорт IэнатIэр егъэфIэкIуэным епха план хэха (1994), Кавказ Ищхъэрэм и рекреацэ-бальнеологие, курорт-турист щIыпIэхэм зэрызегъэужьыпхъэ проект купщIафIэхэр (1995), нэгъуэщIхэри.
ЩIэныгъэлI Iэзэм, къэхутакIуэ емызэшым дзыхь къыхуащIащ икIи къызыхуэтыншэу ирихьэкIащ къэрал къулыкъу лъагэхэри. 1994 гъэм къыщыщIэдзауэ илъэси 5-кIэ ЗекIуэрейр щытащ КъБР-м и Правительствэм Украинэм щиIэ Представительствэм и полномочнэ лIыкIуэу. А зэманым къриубыдэу хэпщIыкIыу ефIэкIуащ Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ Украинэмрэ яку дэлъ политикэ, экономикэ, щIэныгъэ, спорт зэпыщIэныгъэхэр. Аслъэн мызэ-мытIэу къызэригъэпэщащ къэралпсо щIэныгъэ-практикэ конференцхэр, спорт зэхьэзэхуэхэр, лъэпощхьэпоуншэу зэфIихащ таможнэ Iуэхугъуэхэр.
Сочэ къалэр Олимп Джэгухэм щыхуагъэхьэзырым, профессор ЗекIуэрей Аслъэн илъэси 3-м щIигъукIэ лэжьащ щIыпIэм зегъэужьынымкIэ IэнатIэм и пашэу. Апхуэдэ къалэныр абы пщэрылъ къыхуищIащ Дунейпсо олимп комитетым (МОК).
Транспорт техникэщIэмрэ технологиехэмкIэ «ТАЙССИС» проект компанием и конструктор нэхъыщхьэ ЗекIуэрейм и иужьрей къэхутэныгъэхэр тегъэпсыхьащ Ищхъэрэ щIыналъэ пхыдзамрэ Сыбырымрэ я псыпцIэ щIыпIэхэм гъуэгу зэрыщыукъуэдиипхъэ Iуэхугъуэхэм. Ахэращ лъабжьэ хуэхъуар щIэныгъэлIым и доктор диссертацэм.
Апхуэдэ щIэныгъэ лэжьыгъэу, тхыгъэ щхьэхуэу 80-м нэс и къалэмыпэм къыпыкIащ ЗекIуэрейм. Абы къигупсыса Iэмэпсымэхэм ди къэралми нэгъуэщI щIыпIэхэми щIэупщIэшхуэ щаIэщ.
ЩIэныгъэлI Iэзэм зэфIих апхуэдэ псэ хьэлэл лэжьыгъэм къэрал гулъытэ ини игъуэтащ. Мызэ-мытIэу абы къыхуагъэфэщащ дамыгъэ лъапIэхэр, щIыхь, щытхъу тхылъхэр. Абыхэм иджыблагъэ къахэхъуащ «ЩIыхьым и Вагъуэ» дыщэ орденыр. Ар къыбгъэдэкIащ ООН-м и деж Экологие шынагъуэншагъэмкIэ щылажьэ дунейпсо академием.
Жыджэрагъышхуэ зыхэлъ хэкупсэм, ихъуреягъкIэ щекIуэкI Iуэхухэм папщIэ жэуаплыныгъэ зыхэзыщIэ цIыху пэрытым, щIэныгъэлI икIи къэхутакIуэ цIэрыIуэм къызыхэкIа лъэпкъым, ди къэралым яфI къызэрыкI IуэхугъуэфI куэд иджыри зэфIихыну, гъащIэм и хъугъуэфIыгъуэ нэхъыщхьэу илъытэ и бынхэу Мадинэ, Iэдэм, Азрэт сымэ я гуфIэгъуэ илъагъуу псэуну ди гуапэщ.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
