Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Къалэнхэр
Нэхъ дахэ дыдэу къалъытахэр
Дуней псом щынэхъ дахэ дыдэу блэкIа илъэсым къалъыта къалипщIым япэр Лондонщ (Инджылыз). Пэжщ, узэплъынрэ телъыджэ пщыхъунрэ и куэдщ а къалащхьэм. Дыгъэ къызэрыщепсым нэхърэ уэшх къызэрыщешхыр нэхъыбэми, псом нэхърэ нэхъ дахэщ.
ЕтIуанэр Парижщ (Франджы). АлейкIи жиIа классикым: «Париж зэгъэлъагъуи, итIанэ лIэ!» Ауэ, пэжыр жыпIэмэ, мы къалэр фIыуэ зымылъагъухэри щыIэщ. Абы и щхьэусыгъуэр куэдыкIейщ. Зэбгъэлъагъурэ, итIанэ утепсэлъыхьмэ, нэхъыфIщ.
Ещанэ увыпIэр зейр Сиднейщ (Австралие). 2000 гъэм Олимп Джэгухэр щекIуэкIа нэужь, дуней псом къыщацIыхуащ Сидней. Шэч къытумыхьэжу жыпIэ хъунущ абы зыщыбгъэпсэхуну зэрыгъуэзэджэр.
ЕплIанэр Нью-Йоркщ (США). Нью-Йорк псом хуэмыдэу щыдахэр илъэсыщIэ махуэшхуэхэр щагъэлъапIэм и дежщ. Туристхэм я нэхъыбэр щIымахуэращ а къалэм щыкIуэр. Апхуэдэу щытми, гъэм и адрей зэманхэми ущызэшынукъым Нью-Йорк.
Етхуанэ увыпIэр зылъысар Римщ (Италие). Мы къалэр зыхуэдэр жыпIэным зэманышхуэ текIуэдэнущ, хэплъхьэни хэпхыни щымыIэу екIущ, дахэщ. ЗэрыжаIэмкIэ, зиплъыхьыну зыфIэфI дэтхэнэ цIыхури зэ нэхъ мыхъуми Рим кIуэн хуейуэ и къалэнщ.
Еханэр Барселонэщ (Испание). Урысейм щыщ туристхэр фIыуэ щыгъуазэщ Каталонием и къалащхьэм и дахагъым. Абы кIуэ дэтхэнэми къыщикIухьын, зыщип-лъыхьын щIыпIэ куэд иIэщ.
Ебланэу къакIуэр Мельбурнщ (Австралие). Абы щыIахэм зэрыжаIэмкIэ, зыми емыщхь дахагъ иIэщ къалэм. Куэд зи нэгу щIэкIа туристхэм яфIэтелъыджэ архитектурэкIэ къулейщ Мельбурн.
Еянэ увыпIэр зейр Берлинщ (Германие). ЩIалэгъуалэ щыкуэдщ абы. Арагъэнщ къалэжь дыдэ Берлин и «щIалэгъуэу» къыщIыпщыхъур. ЩIалэхэмрэ хъыджэбзхэмрэ нэмыщI, тхыдэ куу зиIэ къалащхьэм узэплъын и куэдщ.
Ебгъуанэр Амстердамщ (Голландие). Абы и цIэр щызэхэпхкIэ, уи щхьэм къихьэр хуитыныгъэщ. ЦIыху куэд зэрыщыпсэум нэмыщI, а къалэм и цIэр зыгъэIуар Ван Гог и музейр, Рембрандт и унэ-музейр зэрыдэтырщ.
ЕпщIанэр зратар Мадридщ (Испание). Ар туристхэм нэхъыфIу ялъагъу къалэхэм ящыщщ. Дунейр щыхуабэщ, уи нэгу зыщиужьынущ. Хъыбархэм къызэрыхэщыжымкIэ, къалэр зыухуар Окний лIыхъужьырщ. Къэбгъэлъагъуэмэ, Мадрид музей гъэщIэгъуэн куэд дэтщ, Европэм щынэхъ ин дыдэр — Прадор — абы щыIэщ.
Шыпш Даянэ.
Гъунэгъу республикэхэм
Куэд зэпещIэ
Шэшэн Республи-кэм къыщыдэкI «НАНА» («Анэ») журналыр а хэгъуэгум щекIуэкI гъащIэм ухэзыгъэгъуазэ къыдэкIыгъуэ дахэщ. И цIэми къызэрыджиIэщи, ар нэхъыбэу зыхуэгъэпсар бзылъхугъэхэращ. Шэшэн цIыхубзым, псом япэу анэм, сыт щыгъуи жьэгу пащхьэр зыхъумэм, хуащI пщIэр кърагъэлъагъуэу 2003 гъэм къыдагъэкIыу щIадзащ ар.
ШР-м и Iэтащхьэ Кадыров Рамзан абы зыщIегъакъуэ къызэрыдэкIын ахъшэкIэ. Журналым теплъэ дахэ иIэщ, тхылъымпIэфIым традзэ, урысыбзэрэ шэшэныбзэкIэ тхыгъэхэр къытохуэ. Абы и пщIэмрэ и мыхьэнэмрэ зэрыиным щыхьэт тохъуэ «Прессэм и дыщэ фонд» саугъэтыр мызэ-мытIэу къызэрыхуагъэфэщар. Урысеймрэ СНГ-мрэ я мызакъуэу, журналыр щызэбгрокI шэшэнхэр щыхэхэс щIыпIэхэу США-м, Европэм, КъуэкIыпIэм. Аращ анэм и къалэн нэхъыщхьэр — дэнэ щыIэ и бынри зэхуишэсыжынырщ, и хуабагъ ялъигъэIэсынырщ.
Тхыгъэ куэдым ущрохьэлIэ журналым: художественнэ литературэми, философие лэжьыгъэми, публицистикэми, къызэрыгуэкI Iуэхугъуэхэми. Абы къегъэлъагъуэ иджырей цIыхубзыр куэдым зэрыхунэсыр, и гуащIэ зэрыхилъхьэр. Бзылъхугъэр йолIалIэ и бынхэр нобэ зыхэпсэукIыр къызэгъэпэщыным, йогупсыс и пщэдейрей махуэм. Абы ипкъ иткIэ фIэгъэщIэгъуэныр шхыныгъуэ IэфIхэм я пщэфIыкIэмрэ щыгъын дахэхэр къыщащэхунумрэ я закъуэкъым, атIэ политикэ иным, жылагъуэ гъащIэр пщэдей зыхуэкIуэнкIэ хъунум егъэпIейтей.
Журналым и напэкIуэцIхэм шэшэн бзылъхугъэхэм къыщаIуатэ иджырей щIалэгъуалэр зэрагъасэ Iэмалхэм, цIыхубэр лэжьапIэ IэнатIэкIэ къызэгъэпэщыным, щIыуэпсыр хъумэным, щIыналъэм зэрызиужьынум ятеухуауэ яIэ гупсысэхэр. КъищынэмыщIауэ, шэшэн лъэпкъым и тхыдэр, и хабзэр, и псэукIэр иризэбгъэщIэнуи Iэмал хъарзынэщ.
Литературэм мыхьэнэшхуэ ирет редакцэм. «НАНА»-м и напэкIуэцIхэм къытохуэ лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм къахэкIа, дин зэхуэмыдэхэр зезыхьэ тхакIуэ, усакIуэ цIэрыIуэхэми, а Iуэхум пэрыхьагъащIэхэми я IэдакъэщIэкIхэр. Творческэ зэпыщIэныгъэхэр я зэхуаку дэлъщ Шэшэнымрэ Урысейм и Центральнэ щIыналъэмрэ, апхуэдэуи Тэн, Кубань, Къалмыкъым, Кавказ Ищхъэрэм я хэгъуэгухэмрэ. Апхуэдэу «НАНА»-м и къыдэкIыгъуэхэм ящыщ зым къытехуащ КъБР-м щыщ тхакIуэ Мэкъуауэ Амир и Iэдакъэ къыщIэкIа «Возвращенное небо» тхыгъэр.
НэщIэпыджэ Замирэ.
Налшык къалэ дэт поликлиникэ №7-м и дохутыр нэхъыщхьэ Дол Маринэ Антон и пхъум и махуэ лъапIэмкIэ дохъуэхъу
ПщIэ зыхуэтщI, фIыуэ тлъагъу Маринэ! Уи дунейр дахэрэ узиплъыр узыншагъэм ущымыщIэу, уи дэрэжэгъуэм, беягъэм хэхъуэ зэпыту, гуфIэгъуэр уи куэду, нэщхъеягъуэр къыппекIуэкIыу, узыпэрыт лэжьыгъэм и хъер плъагъуу, уи гур щызрэ унасыпыфIэу, уи гурылъхэмрэ мурадхэмрэ зэтехуэу уи гъащIэр Тхьэм къыпхузэпищэ. Уи Iэнэгур берычэту, фIыгъуэр уи куэду, уи псэр къабзэу, уи гур зэIухауэ цIыхум уадо-кIуэкIри, абы и сэбэп къокIыну, гъащIэм гу щыпхуэрэ абы и IэфIыгъэ псори зыхэпщIэу куэдрэ укъытхэтыну ди гуапэщ.
Уи анэр, уи унагъуэр, уи Iыхьлыхэмрэ
благъэхэмрэ, уи ныбжьэгъухэр.
Зэныбжьэгъухэр щызэрощIэ
Къызэрыунэхурэ илъэси 10 зэрырикъур мазаем и 4-м игъэлъэпIащ планетэ псом щынэхъ ин дыдэ Facebook социальнэ сетым. И инагъкIи къэзыгъэсэбэп цIыху бжыгъэкIи дунейм щыетIуанэщ ар. Япэр google.com сайтырщ.
Зы мазэм къриубыдэу Facebook-р къагъэсэбэп цIыху зы мелардрэ мелуан 23-м. Иужьрей илъэси 2-м абыкIэ хъыбар триллиони 8 зэIэпахащ, сурэт мелард 400 иралъхьащ.
Facebook сетыр къызэрежьам и гугъу пщIымэ, ар Гарвард университетым и студентхэм щхьэкIэ Цукерберг Марк зэригъэпэщауэ арат. Ауэ ар куэдым ягу ирихьри, япэщIыкIэ США-м и еджапIэ нэхъыщхьэ псоми щIэс студентхэм къагъэсэбэп хъуащ, итIанэ школакIуэхэр «итIысхьащ», иужькIэ дуней псом къыщагъэсэбэпыну хуиту яубзыхуащ.
Ар къызэрагъэсэбэпа илъэсипщIым къриубыдэу цIыху мелард 200 «ныбжьэгъу зэхуэхъуащ».
Къэбарт Мирэ.
Адыгэ шхыныгъуэхэр
Хугу
хьэнтхъупс, шэкIэ щIауэ
Хугу лъэсар шыгъу зыхэдза псы къэкъуалъэм хакIутэ, чымчыркIэ зэIащIэурэ. Тхъурымбэр къытрах, мафIэр щабэ ящIри дакъикъэ 12 — 15-кIэ ягъавэ. ИтIанэ зэIащIэурэ шэ гъэпщта хакIэ. МафIэр щабэ ящIри, хьэзыр хъуху ягъавэ, къимыкIын щхьэкIэ зэзэмызэ зэIащIэурэ. Хьэзыр хъуа хьэнтхъупсыр пэшхьэкум къытрахри бжьын гъэлыбжьа традзэ. Шыуаныщхьэр трапIэжри дакъикъитху-хыкIэ щагъэт. Iэнэм фалъэм иту трагъэувэ. ЩIакхъуэ е лэкъум дашх.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ):
Хугуу — грамм 50
Псыуэ — грамм 200
Шэуэ — грамм 400
Шыгъуу — узыхуейм хуэдиз.
Бжьын гъэлыбжьам:
Тхъууэ — грамм 15
Бжьыныщхьэ укъэбзауэ — грамм 15
Шыбжий сыр хьэжауэ — узыхуейм хуэдиз.
Шыгъум телъу гъэжьа джэдыщIэ
Мыр къызыхащIыкIыр джэдыщIэщ. Джэдым и фэр уIэпIэ имыIэу щытын хуейщ. Ар ягъэкъабзэ, псы щIыIэкIэ ятхьэщI, ягъэгъущыж. Пщэр щыпаупщIкIэ абы и фэм щыщ къыпанэ. Ар IуданэкIэ папхыкI, джэдыр бжьыныху убакIэ, шыгъукIэ, шыбжий хьэжакIэ, джэдгынкIэ яшыу, а псори и кIуэцIым иракухь, фIыуэ хагъэхьэурэ. Нэгэгъури, тхьэмщIыгъури, пщэри, лъакъуэхэри гъэкъэбзауэ, шыуауэ и кIуэцIым иралъхьэж. И щIыбми шыгъу щахуэ. ДамитIыр и пкъым IуданэкIэ трапхэ, куитIыр зэрапх. Тебэм шыгъу иракIутэ, ар фIыуэ къагъэплъ, и щIыбыр егъэзыхауэ джэдыр а шыгъум халъхьэ. ИтIанэ джэдым шатэ щахуэ, хьэкулъэм ирагъэувэри, да-къикъэ 23 — 25-кIэ ягъажьэ. Хьэзыр хъуа нэужь, тебэм кърах, и щIыбым кIэрылъ шыгъур кIэрагъэлъэлъ, тепщэчым иралъхьэри, тIэкIу зэрыупщIыIуу Iыхьэурэ зэпкърах. Яшх пщтыру, дашх пIастэ, мырамысэ, мэжаджэ, чыржын, щIакхъуэ.
Халъхьэхэр (цIыхуитху Iыхьэ):
Джэд гъэкъэбзауэ — 1 (г 1500-рэ)
Бжьыныху укъэбзауэ — грамм 25-рэ
Шыгъуу — грамм 25-рэ
Шатэу — грамм 25-30.
Шыбжийуэ, джэдгыну — узыхуейм хуэдиз.
Джэдыр зыхалъхьэ шыгъуу — грамм 1000.
Къубатий Борис.
ЦIыхушхуэхэм я гупсысэхэр
IыхьипщIым я ебгъуанэр
Гур зыгъэпсэхур, гъащIэм щынэхъ гурыфIыгъуэшхуэр цIыхухэр къызэрыпхуейр зыхэпщIэнырщ.
Горький Максим.
Уи бийм къуищIар хуэбгъэгъуну нэхъ тыншщ, уи ныбжьэгъум нэхърэ.
Блейк Уильям.
Зыхуэныкъуэр жызымыIэфым, зыми гугъу зыдригъэхьыркъым.
Чернышевский
Николай.
Ди насыпыр зэрызэхэлъ IыхьипщIым ящыщу бгъур зэлъытар узыншагъэрщ.
Шопенгауэр Артур.
ЕхъулIэныгъэ зыIэрыбгъэхьэныркъым узыщIэхъуэпсын хуейр, атIэ уи гъащIэм мыхьэнэ гуэр иIэ-нырщ.
Эйнштейн Альберт.
Лермонтов Михаил къызэралъхурэ илъэс 200 ирокъу Тамарэ и къафэ. Зичи Михай «Демон» поэмэм хуищIа сурэт. 1851 гъэ
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 6. Адыгэ лъэпкъ. 7. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и джэгуакIуэ, КъБР-м и цIыхубэ артисткэ. 9. Уеплъмэ — …, уеджэмэ — дэгу. 10. Жьэгу натIэм хэщIыхьа тегъэувапIэ. 11. Бжьын-бжьыныху лъэпкъыгъуэм хабжэ къэкIыгъэ: мэзхэм, хуейхэм къыщокI. Яшх, шхынми халъхьэ. 12. Нарт Батрэз и адэр. 14. Сабий цIыкIум зэрызыхуагъазэ, зэреджэ псалъэ. 16. … — абхъаз зауэм лIыгъэ щызэрахьащ адыгэ щIалэ куэдым. 17. НэщIащэм и къэухь. 18. Гъущэ, псы зыщIэмытыж. 19. Дзыгъуэхэм фIыуэ ялъагъу нартыху хъумапIэ. 24. Гъуэгум иIэ кумблъэмбхэр. 25. Шы яхуемыкъум, зизыгъанэм щхьэкIэ апхуэдэу жаIэ. 29. Бдзэжьей зэрещэ. 32. Зэманыр … икIауэ макIуэ. 33. МахуэцIэ. 35. Джэд … и пщIыхьэгъущ. 36. Тхылъым и «джанэ». 37. Муслъымэн лъэпкъышхуэ. 38. Хэку зауэшхуэм и зэманым нэмыцэм ящIыгъуу ди республикэм къихьа лъэпкъ. 41. Пхъэм къыхэщIыкIа кумбыгъэшхуэ, тхьэвым хуэщIауэ. 43. Ахъшэ жьгъей. 44. ЦIыхубзыцIэ. 45. Яхуэмылажьэу псэу бжьэ пIащэ.
Къехыу: 1. Шыуанышхуэ. 2. Уи япэкIэ … хъурей бгъажэмэ, уIуощIэж. 3. Шху мыхъуу упщIыIужа шэ гъэпщта. 4. БжэIулъэ. 5. ЩIы щхьэфэ тещтыкIа, уэс темылъыжу. 6. Нарт лIыхъужь. 8. Ди республикэм щыщ къалэ. 12. Курыт Азием хиубыдэ къэралхэм я тетхэм нэхъапэм зэреджэу щытар апхуэдэущ. 13. И … мыузым боз кърешэкI. 15. Уэшх къемышхыу пIалъэ кIыхь щыдих лъэхъэнэ. 16. ПэкIум цIыху … щызэхуэсат. 20. ПхъащIэ Iэмэпсымэ. 21. Языныкъуэ пхъэщхьэмыщхьэхэм я кум илъщ. 22. … цIыкIу бжьакъуэшхуэ. 23. Бгы лъагэ, мывэ блын задэу. 26. Шэмэджым щыщу мэкъуауэм Iэ ижьымкIэ иIыгъыр. 27. Адыгэ уэрэдус, макъамэтх. 28. УсакIуэхэу Гъубжокъуэ Лиуан, Джэрыджэ Арсен сымэ я къуажэ. 30. Зыми имылъэгъуами, апхуэдэ пэшэгъу зиIэ цIыху щыIэу жаIэ. 31. «Бгы лъапэхэм …» — КIыщокъуэ Алим и поэмэ. 33. Мэз псэущхьэ пIащэ. 34. Танкым ит Iэщэ. 39. Мащэ … йохуэж. 40. ЩоджэнцIыкIу Алий и усэ нэхъ цIэрыIуэ дыдэр. 41. ИпэкIэ плъэ цIыхум гъэмахуэм гу, щIымахуэм … ещI. 42. … зимыIэм дзажэпкъ иIэщ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Мазаем и 1-м ди газетым тета
псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу: 6. IуещIыкI. 7. Жыгей. 9. Туз. 11. Гъатхэ. 12. Тутын. 13. ХьэщIэщ. 15. Уэркъ. 17. Хьэвэ. 18. Инат. 20. Пхъэгулъ. 22. Тхъупс. 24. Басир. 25. Бытыр. 29. Пхъэхь. 31. ТхъапIэ. 32. Хьэрэ. 33. Црым. 36. Хуарэ. 37. Хьэмэм. 38. Былым. 41. Мастэ. 43. Къурэ. 44. Члисэ. 45. Бланэ.
Къехыу: 1. Дерт. 2. Мыщэ. 3. ЩIэупщIакIуэр. 4. Чынт. 5. Мест. 8. Егъэулъий. 10. Къундэпсо. 13. Хьэ. 14. Щэ. 16. Къат. 17. Хьет. 19. Абазэ. 20. Пэрыт. 21. Лъабзэ. 23. Хъурыфэ. 26. Iупэцабэ. 27. Къарэмырзэ. 28. Къэрэгъэш. 30. Хьэм. 32. Хьэху. 34. Кхъухь. 35. Къум. 39. Лулэ. 40. Мысэ. 41. Молэ. 42. Санэ.
ЩIышылэм и 18-м ди газетым тета
псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу: 5. БзэмыIу. 7. Псыкуэд. 8. КIыщ. 9. Мэ. 10. Гуу. 11. ЩхьэлъащIэ. 12. Даущ. 15. Лыгъэ. 17. Шэмэдж. 20. Пабжьэ. 21. Елгъэр. 26. Жин. 27. Къулейсыз. 28. Ауз. 34. КIапсэ. 35. Джэдыгу. 37. Сэшхуэ. 38. Армэ. 39. Нащэ. 40. Хьэнтхъупс. 43. Бо. 44. Къум. 46. Гъубж. 47. Хьэкъырш. 48. ЩIымахуэ.
Къехыу: 1. Бзум. 2. Хъымыщ. 3. Псынэ. 4. Джэду. 6. ЦIыплъ. 13. Алъп. 14. Щыблэ. 15. Лагъым. 16. Гъэр. 17. Шэд. 18. Мэз. 19. Джей. 22. Къуий. 23. Шей. 24. Псы. 25. Тут. 29. Гъуаплъэ. 30. Фэдэн. 31. КIэс. 32. Ныш. 33. Гъуджэ. 34. КIыр. 36. Гуэщ. 40. Хьэкъурт. 41. Тебэ. 42. Сарыкъ. 43. Бгъэн. 45. Махуэ.
