Лениным и улахуэр
Октябрь революцэр илъэси 100 щрикъум ирихьэлIэу
Ар пролетар революцэм и бэракъзехьэ, броневикым дэкIуейуэ жьакIуэу къэпсэлъэф къудейтэкъым. Ильич щIапIэр зэрихьэфырт икIи, щIэныгъэ куу дыдэ бгъэдэлъ пэтми, Iэпщэ къару зытекIуадэ лэжьыгъэми зыщидзейртэкъым. Сыт Лениныр зыхэпсэукIар, абы хьэрычэтыщIэ къыхэкIыфынут? А упщIэм, нэгъуэщIхэми жэуап кърет тхыдэдж икIи журналист Пряников Павел.
ГъэшхэкIхэм
уасэ яIэт
— Ульяновхэ я унагъуэм щIапIэ зыбжанэ яIэт. Лениным Iуэху зехьэкIэ ищIэрэт?
— ИщIэрт. Революционер мыхъуамэ, абы хьэрычэтыщIэ лэжьакIуэфI къыхэкIынут. Куэдым ящыгъупщэжащ Лениным экономисту къызэрыщIидзар. Ар и анэм Самарэ и гъунэгъу Алакаевкэ, езыр ссылкэ здагъэкIуам, щиIэ щIапIэм и унафэщIу илъэситIкIэ лэжьащ, хъарзынэуи ехъулIэрт.
— Сыту?
— Лениным ищIэрт а щIыналъэм гъэшхэкIхэм щIэупщIэ зэрыщаIэр. А зэманым жэмхэм къащIэкIыр шэ мащIэт — зы илъэсым литр 1000 къудейт. Лениныр егупсысащ литр 3000 зы илъэсым къэзыт нэмыцэ жэм лъэпкъыфIхэр Германием кърашын зэрыхуейм икIи а къэра-лым жэм 14 къыщащэхуащ. Абыхэм къадэкIуэу ших яIэт ирилажьэу.
Лениным къыгурыIуащ зэсэжа гъавэ лIэужьыгъуэхэм — хьэпцIиймрэ гуэдзымрэ — къапыкIыу джэш цIыкIурэ сэхуранрэ ясэмэ зэрынэхъ фейдэр. Абы щыгъуэм сэхуран дагъэ щIахуу щIадза къудейт. Урысейм къыщагъэсэбэпыр жуныщымрэ (лён) щIэпымрэ я дагъэрт. Сэхураным псынщIэу зиубгъуу хуежьащ. Ильич къыгурыIуэрт къэкIыгъэщIэхэм зетын, мэкъумэш зехьэкIэр зэрахъуэкIын зэрыхуейр. КъуэкIыпIэ Пруссием нэмыцэ журналхэмрэ жылапхъэхэмрэ кърыригъэхырт. Ульяновхэ апхуэдэу Поволжьем къыщызэIуахат кхъуей щыхах завод цIыкIу.
— АтIэ хисхьа Ульяновхэ ирахьэжьа Iуэхур?
— Хисхьакъым. Лениныр къэра-лым икIащ, и анэми щIапIэр хузехьэжыртэкъым, жьы хъуати. 1889 гъэм а щIапIэр сом 3500-кIэ помещик Данилиным иращащ (къызэращэхуар сом 800-т). Ульяновхэ хуабжьу жыжьэрыплъэу къыщIэкIат: 1905 — 1907 гъэхэм екIуэкIа революцэм и зэманым мэкъумэшыщIэхэм Алакаевкэ щыIэ щIапIэр ягъэсащ, помещик Данилиныр яукIащ. Абы щыгъуэми Ульяновхэ я адрей щIапIэм — Кокушкинэ щыIэм икIи Лениным и анэ шыпхъум и къуэмрэ и пхъумрэ зыкIэлъыплъым — илъэс къэс хэхъуэу сом минитIым нэблагъэ къахуихьырт.
Автомобиль
къыжьэхэуат
— АрщхьэкIэ Ульяновхэ къулейуэ щытакъым. Пэжкъэ?
— Пэжщ, ауэ зыхуей ягъуэтырт. Зэи мэжэлIакъым, щыгъыни яIащ, билетхэри къащэхуфырт. Курыту псэурт. Уеблэмэ, къухьэпIэ пщалъэхэмкIэ.
Лениным и хэхъуэр нэхъыщхьэу къызыхэкIыр унагъуэ рентэрат. Анэм илъэс къэс щэ-плIэ Владимир къыхуригъэхьырт сом 300 — 500. Ильич литературэ лэжьыгъи игъэзащIэрт: тхыгъэхэр зэридзэкIырт, тхылъхэр къыдигъэкIырт. Лениным ахъшэ лей къыхуихьащ Франджым щекIуэкIа суд Iуэхум. 1909 гъэм и дыгъэгъазэм ар лъакъуэрыгъажэкIэ Париж и гъунэм кIуащ, аэропланыр зэрылъатэм еплъыну. КъыздэкIуэжым автомобиль къыжьэхэуащ. Фэбжьхэр игъуэтати, Лениным мурад ищIащ къекъуэншэкIар судкIэ игъэпшынэну. ИкIи къе- хъулIащ; къыжьэхэуам унафэ хуащIащ апхуэдэ дыдэ лъакъуэрыгъажэ къыхуищэхужыну икIи франки 115-рэ къритыну. А зэманым ар Урысейм щызекIуэ ахъшэмкIэ сом 400 (иджыреймкIэ сом мин 500 хъурт).
— НэгъуэщI къэралхэм щыщыIам мыкъулейсызамэ, сыт Женевэ и вокзалым хьэлъэзехьэу щIыщылэжьар?
— Ар абы зэрыщылэжьар махуищ къудейщ, къыщратари франкищщ. Ар хуейуэ къыщIэкIынут пролетариатым и псэукIэр зригъэщIэну. ЩIапIэм щыщыпсэуам мыIейуэ игъэунэхуат мэкъумэшыщIэхэм я Iуэху зыIутыр, арщхьэкIэ класс пэрыту къалъытэ пролетариатым ирихьэлIатэкъым. Арати, я пIэ иувэу лэжьакIуэхэр нэхъыфIу зригъэцIыхун и мурадащ.
— АтIэ урысей пролетариатыр мыхъуу, швейцархэм яйр щхьэ къыхихат?
— Абы щыпсэурти. 1917 гъэр къэсыху Лениныр нэмыцэ социал-демократием щыщащ. А зэманым а зэгухьэныгъэр пашэт. Урысейм щекIуэкI гъащIэр зыхуэдэр къызэрищIэр газетхэмкIэт, и цIыхугъэ-хэм къыжраIэхэмкIэт. Абы и щIыIужкIэ, а зэманым пролетариатыр дэтхэнэ къэралми щызэхуэдэу къалъытэрт.
1916 гъэр
— Большевикхэм сыт хуэдэу зэрагъэзахуэрэт парт ахъшэр?
— Улахуэ зыхуагъэувар ищхьэмкIэ щыIэхэрат — цIыху 15 — 20 хуэдизырт. Бюджетым и процент 90-р листовкэхэр, газетхэр, тхылъхэр традзэным хухахат. ПроцентитхукIэ ядэIэпыкъурт лъэхъуэщхэм щаIыгъхэм, щIыпIэ пхыдзахэм ягъэкIуахэм. Парт лэжьакIуэхэм мэжалIэ яхэттэкъым. Абыхэм фэтэр къащтэрт, ерыскъы къащэхурт. Ауэ щIрагъэгъуртэкъым. Къулеи цIуугъэнэхэм дихьэхи яхэттэкъым. Лениным и дежкIэ нэхъ хьэлъэу щытащ 1916 гъэр: и анэр лIащ, ахъшэ къыIэрыхьэжакъым. Лениным и дежкIэ ар удынышхуэт. 1916 гъэм и кIэухым Владимиррэ Крупская Надеждэрэ кхъуэлымрэ былымылымрэ къагъанэу шыл нэхъ пудыр яшхын хуей хъуащ, щыгъыныщIэ къащэхуртэкъым, зэрытхэну тхылъымпIэм щыщу къыхахыр нэхъ мыхьэнэншэхэрат. 1917 гъэм и пэщIэдзэм Лениным и япэрей хэхъуэр зэфIэувэжащ РСДРП-мрэ скандинав социал-демократхэмрэ я фIыгъэкIэ.
Вакъэ
зэщIэдэжахэмкIэ
— Тхыдэм нэгъуэщIу зызэридзэкIатэмэ, Лениныр помещик хъункIэ хъунут?
— ЩIапIэр ищэну къыщIэкIынт. 1905 гъэм иужькIэ помещикхэр ялъагъу хъуртэкъым, абыхэм я унэхэр мэкъумэшыщIэхэм ягъэсырт. Лениным юрист хъарзынэ къыхэкIат, езым къиуха гимназием щеджа Керенскэр уэчыл Iэзэ зэрыхъуам хуэдэу. Министрым и къуэдзэ е, уеблэмэ, министр хъуфынкIэ зыхуэIуа щыIэтэкъым. Газетышхуэм и редактору къыщIидзынкIи тIэу еплъынутэкъым. Нэхъ къулейуэ псэунт.
— Крупскэм куэдрэ кърырикIухьащ вакъэ зэщIэдэжахэм. Кремлым къыщIэхута иужькIи, Ленинри кумбыгъэ зэгуэгъэпщIэжахэмкIэ шей ефэу щытащ.
— Пэжщ, ахэр зыми хуэнэхъуеиншакъым. Ахъшэр ерыскъымрэ тхылъ къэщэхунымрэ трагъэкIуадэрт. Тхылъхэр а зэманым лъапIэт — соми 5 — 8 я уасэт (иджырей ахъшэхэм ятепщIыхьмэ, сом 600 — 1000). Лениныр куэд дыдэ еджэрт. Щыгъынхэр къафIэIуэхутэкъым.
1917 гъэм и дыгъэгъазэм Лениным мазэ улахуэу сом 500 зыхуигъэувыжащ. Ар Москварэ Петербургрэ хьэлъэзехьэу щылажьэм къыIэрыхьэм хуэдизт. Керенскэм и зэманым инфляцэм хуабжьу зричат. 1917 гъэм и кIэухым зы сомым проценти 10 къудей къыхэнэжауэ къыщIэкIынутэкъым, япэ дунейпсо зауэм ипэкIэ иIа къарум елъытауэ. 30 гъэхэр къэсыху парт унафэщIхэм хуагъэуват я улахуэр ямыIэтыну. Ахэр лэжьакIуэ къызэрыгуэкIхэм ику иту яIэрыхьэм зэрыщIигъу щыIэтэкъым.
Кривякинэ Еленэ.
«Комсомольская правда»
