Iуэху еплъыкIэ
зэтемыхуэхэмрэ
бгъэдэхьэкIэщIэхэмрэ
Мухьэммэд-Iэмин
къызэралъхурэ илъэси
I80-щрикъум ирихьэлIэу
Мы тхыгъэр зи IэдакъэщIэкI профессор Аулъэ Мэлыч иджыблагъэ Дагъыстэным щыIащ. Ар хэтащ «Кавказ зауэр: Iуэху еплъыкIэ зэтемыхуэхэмрэ бгъэдыхьэкIэщIэхэмрэ» фIэщыгъэм щIэту ирагъэкIуэкIа Международнэ конференцым. Ар иуха нэужь, Аулъэр Щамил и Хэку Гимры, Мухьэммэд-Iэмин къыщалъхуа Гонодэ къуажэм, Дагъыстэным и бгырысхэм ирагъэкIуэкIа щхьэхуитщIыжакIуэ зауэр щиуха Гъуниб щыIащ.
А щIыпIэхэр къыщызэхикIухьым Аулъэ Мэлыч яIущIащ Мухьэммэд-Iэмин и Iыхьлыхэу нобэ псэухэм. Гъуниб къуажэм профессор Аулъэм къыщратащ «Щамил илъэс 200 ирикъуащ» цIэуней дыщэ медалымрэ дипломымрэ.
«Дэ псори Кавказым дрибынхэщ»,- апхуэдэущ сэ сызэреплъыр лъэпкъхэмрэ бзэхэмрэ щыбжыгъэншэ Кавказым ис лъэпкъхэм яку дэлъыпхъэ зэхущытыкIэм. Дауэ щымытами, ди лъэпкъхэр лIэщIыгъуэкIэрэ псэуащ зым адрейр зэхищIыкIыу, зэпымыууэ зэIущIэу, зэпыщIауэ. Абы щыхьэт тохъуэ хъыбарыжьхэри, тхыдэ тхыгъэхэри, бзэ нэщэнэхэри, лъэпкъхэм я материальнэ, духовнэ щэнхабзэкIэ дызэджэ нэгъуэщI куэди.
Кавказ лъэпкъхэр лIэщIыгъуэкIэрэ япыщIауэ къокIуэкI урысхэми икIи ахэр я бийуэ зэи къалъытакъым, уеблэмэ Кавказ зауэм и илъэс гуауэхэм щыгъуи. Куэд щIащ абыхэм къазэрыгурыIуэрэ зауэ хьэзабым хэзымыгъэкI бийр хэтми. Ди лъэпкъым и щэнхабзэ щIэиныр щызджым, гу лъыстащ урысхэм яхуэгъэзауэ ди IуэрыIуатэм губгъэн зэрыхэмытым. «Хэт къуаншэр?» упщIэм уэрэдыжьхэмрэ хъэбархэмрэ занщIэу, щIагъыбзи хэмылъу жэуап ират: Ермолов, Воронцов, Граббе, Евдокимов, Засс… Лъэпкъым генерал-лIыукIхэм я унэцIэхэм щIегъу пащтыхь зэадэ-зэкъуэхэу Николай Езанэмрэ Александр ЕтIуанэмрэ. ЦIыхубэм игу ихуакъым Кавказ зауэм и мурадым теухуауэ Николай I гурыIуэгъуэу жиIар: «Тыркумрэ яхуэдгъэлъагъу щIыпIэхэмрэ гъэIэпхъуэн, абы зыпэщIэзысахэр зэтеукIэн».
КъуэкIыпIэ Кавказым зауэ гущIэгъуншэ щекIуэкIт, абы и мафIэр щыужьыхтэкъым а щIыналъэ дахащэм и ищхъэрэ-къухьэпIэ лъэныкъуэ щIыпIэхэми. Къемызэгъыу, е къуаншагъэу къэплъытэ хъуну пIэрэ Адыгэ Хэкум (Черкесием) къыщыщIэдзауэ Дагъыстэным нэсыху щхьэхуитщIыжакIуэ зэщIэхъееныгъэм хэт лъэпкъхэр зэкъуэвэну зэрыхэтар! Шэч хэмылъу, хъунукъым.
А гупсысэ дыдэр и лъабжьэ къыщIэкIынщ Шэшэн, Дагъыстэн лъэпкъхэм я къарур зи щхьэхуитыныгъэм щIэбэн адрей лъэпкъхэм я къарум гуигъэувэн папщIэ, Имаматым и тепщэ Щамил абыхэм запищIэну зэрыхущIэкъуам.
Щамил щыгъуазэт Адыгэ Хэкум иригъэкIуэкI бэнэныгъэм икIи хущIэкъут ар гъусэ къищIыну. А мурадым хуэунэтIа лъэбакъуэу щытащ I842 гъэм Хьэжы-Ахьмэд Черкесием зэригъэкIуар, ауэ абы и лъэр адыгэхэм я деж щигъэбыдэфакъым. ИлъэситI дэкIри, Дагъыстэным къикIри абы и пIэкIэ Адыгэ Хэкум кIуащ Сулеймэн-ефэндыр, ауэ ари и мурадым лъэIэсыфакъым. ИкIэм, I848 гъэм Дагъыстэным кърагъэкIри Шэрджэсейм къагъэкIуащ Мухьэммэд-Iэмин. Ар Адыгэ Хэкум нэIибу илъэс II-кIэ, Щамил Iимамыр гъэр ящIыху, щыIащ, I859 гъэм и шыщхьэуIум и 25 пщIондэ.
Пащтыхьыдзэм Дагъыстэным текIуэныгъэ къыщихьа нэужь, Мухьэммэд-Iэминрэ абазэхэхэм я нэхъыжьхэмрэ унафэ къащтащ зэуэн щагъэтыну. Ахэр урысыдзэ тетыгъуэм екIуалIэхэри Iэщэр зэрагъэтIылъыр хэIущIыIу ящIащ. Адыгэ тхьэмадэхэр и гъусэу Мухьэммэд-Iэмин Урысейм и къалащхьэ Бытырбыху щыIащ, Калугэ къалэм Щамил дежи кIуащ. ИужькIэ Тыркум Iэпхъуэжри къыхуэнэжа и гъащIэр иухыху абы щыпсэуащ. Адыгэ Iимамым и фэеплъу Кавказым икIахэм ар щыщIалъхьа щIыпIэм мэжджыт щаухуащ. А щIыпIэр иужькIэ хъуащ Кавказ Ищхъэрэм иIэпхъукIа лъэпкъхэм, къэрал зэмылэужьыгъуэхэм къикIа муслъымэнхэм я кIуапIэ.
Асиялов Мухьэммэд-Iэмин I8I8 гъэм Гонодэ бгырыс къуажэм къыщалъхуащ. Абы щыгъуэм ар къуажэ жэмыхьэтхэм я Андалал зэгухьэныгъэм хэхьэт, нобэ зыхэхьэр Дагъыстэн Республикэм щыщ, Авар щIыналъэм ит Гъуниб районырщ. Абы щыпсэухэм Iэщ ягъэхъу, жызум ягъэкI, цIыху гуапэхэщ, хьэщIэкIэ фIыхэщ; дэтхэнэ зыми я хэкуэгъум гуапэу и гугъу ещI, хэти нэIиб цIэрыIуэм и щIэблэу, е и благъэ гъунэгъуу зыкъелъытэж.
Мухьэммэд-Iэмин илъэс куэдкIэ дин щIэныгъэ зригъэгъуэтыным иужь итащ, хьэрыпыбзэми, шэрихьэт хабзэми фIыуэ хищIыкIыу. ЩIалэ дыдэу ар XIX лIэщIыгъуэм и 30 гъэхэм я кум Щамил и унафэм щIэту екIуэкI щхьэхуитщIыжакIуэ зэщIэхъееныгъэм хэхьащ. Илъэс I3 фIэкIа имыныбжьу зэхэуэхэм хэтащ. Адыгэ Хэкум щагъэкIуа I848 гъэм ар илъэс щэщI ирикъуа, зи щIалэ губзыгъэт.
НэIибым и къалэныр ауэ сытми трагъэхуатэкъым Мухьэммэд – Iэмин. Еджагъэшхуэу, зауэлI хахуэу, къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэу и цIэ Iуат Щамил и лIыкIуэм.
Мухьэммэд-Iэмин илъэс I4-кIэ игъэзэщIащ Кавказым и Ищхъэрэ-КъухьэпIэ лъэныкъуэм щыпсэу адыгэхэм я щхьэхуитщIыжакIуэ зэщIэхъееныгъэм и нэIиб къалэныр.
Кавказ Ищхъэрэм дагъыстэнхэми, шэшэнхэми, адыгэхэми, адрей лъэпкъхэми щрагъэкIуэкIа бэнэныгъэм и тхыдэм пэжкIэ дыбгъэдэхьэну дыхуеймэ, а бэнэныгъэм пашэу хэтахэм я IуэхущIафэхэм хуэфащэ пщIэ яхуэщIын хуейщ. Бгырыс лъэпкъхэм XIX лIэщIыгъуэм ирагъэкIуэкIа бэнэныгъэр мытэмэму къыщIрагъэдз дызэрыт зэманым, ар Тыркум, Англием, е нэгъуэщI нэгъуэщI къэралхэм зэщIагъэстауэ жаIэу. Щамил Iимамри адрей бгырыс лъэпкъхэм я пашэхэри Тыркум и агентхэу щыта къудейуэ Багировым иукъуэдия Iуэхур щыуагъэ дыдэу зэрыщытым тхыдэ щIэныгъэр и щыхьэтщ. Мухьэммэд-Iэмин Адыгэ Хэкум щилэжьахэм хуэфащэ пщIэ хуамыщIу, ахэр цIыхубэм и бий Iуэхугъуэхэу, Тыркум и сэбэп зыхэлъу къалъытэу куэд щIауэ къокIуэкI. Апхуэдэ щытыкIэм илъэс пщIы бжыгъэхэм щIигъуауэ итщ Занокъуэ Сэфарбий и тхыдэри.
Дызытепсэлъыхь Iуэхугъуэхэм революцэм ипэкIэ нэхъ тэмэму бгъэдэхьэт иджырей тхыдэтххэм я Iуэху еплъыкIэм елъытауэ. Псалъэм папщIэ, абы щыгъуэ ятхахэм къыхощ Мухьэммэд-Iэмин Лабэ къыщыщIэдзауэ Бзыбэ нэсыху ис бгырыс лъэпкъхэр зэкъуигъэувэну къызэрехъулIар.
Мухьэммэд-Iэмин гуащIэу зыкъыпэщIасэт адыгэпщхэмрэ уэркъхэмрэ, демократиер и лъабжьэу Щамил и лIыкIуэм иригъэкIуэкI зэхъуэкIыныгъэхэр ягу иримыхьу. Iуэхур нэхъ гугъуж ищIт адыгэ пщы-уэркъхэр мылъкукIи псалъэкIи зыгъэгушхуэ Тырку къэралыгъуэм и политикэм. «ПщылIыгъэр зыгъэкIуэдыж, лъэпкърэ лIакъуэкIэ зэхэгъэж зымыщI, псори зэхуэзыгъадэ Мухьэммэд-Iэмин адыгэпщхэмрэ уэркъхэмрэ я пщIэр игъэлъахъшэт, ардыдэмкIэ къызэрыгуэкI цIыхухэр и лъэныкъуэ къищIт. Ар и щхьэусыгъуэу джыназхэмрэ уэркъхэмрэ Мухьэммэд-Iэмин бий къыхуалъыхъуэт»,- дыкъыщоджэ Кавказ археографическэ комиссэм и актхэм.
Мухьэммэд-Iэмин и фIыщIэщ Щамил Дагъыстэнымрэ Шэшэнымрэ щиухуа Имаматым и щапхъэр зэрыщыт дыдэм хуэдэу Шэрджэсейм щимыгъэуву, и ущиякIуэм игъэунэхуахэр Адыгэ Хэкум нэхъ къызэрыщезэгъым хуэдэу къызэригъэсэбэпар.
Ар адыгэ лъэпкъхэр къэралыгъуэу зэгуигъэхьэну хэтащ икIи а мурадым лъэIэсын папщIэ зыхуэфащэ IуэхущIапIэхэри къызэригъэпэщащ. Езым и унафэм щIэт цIыхубэр дэтхэнэми унагъуи I00 къызэщIиубыдэу, хьэблэ-хьэблэу зэпиудри хьэблэ къэс Iэхьитху ирищIыкIыжащ. УнафэщI нэхъыщIэ дыдэхэр щыхахыр къуажэ зэхуэсырт. Дэтхэнэ хьэблэми суд щыхахат ефэндыр и унафэщIу. Ефэндыр зыгъэувыр шэрихьэт узэщIакIуэу щыт Мухьэммэд-Iэминт. Псалъэм къыдэкIуэу жысIэнщи, литературэм къыхэнащ шэрихьэт хабзэр и лъабжьэу Iуэху нэхъ ткIий дыдэхэми унафэ тращIыхьу зэрыщытам и щапхъэхэр. Кавказ археографическэ комиссэм и актхэм мыпхуэдэ псалъэхэм уащрохьэлIэ: «Асиялов Мухьэммэд-Iэмин езым и шэрихьэт судымкIэ гъэщIэгъуэну щабэу зэгуригъэIуэжыфт бий зэхуэхъуа лъэпкъ щхьэхуэхэр».
Мухьэммэд-Iэмин къэрал лэжьакIуэуи, дзэпщ акъылыфIэуи, Тыркум, Европэм щыщ къэралхэм я лIыкIуэхэм запызыщIэф дипломат губзыгъэуи щытащ. Щхьэхуэ-щхьэхуэу зэхэт адыгэ лъэпкъхэр зэгуэгъэхьэнымкIэ, ахэр псори къызэщIэзубыдэ унафэм щIэгъэувэнымкIэ иригъэкIуэкIа лэжьыгъэмкIэ ар XIX лIэщIыгъуэм адыгэ къэралыгъуэ ухуэным гъунэгъу дыдэу бгъэдыхьахэм язщ.
Мухьэммэд-Iэминщ Адыгэ Хэкум зэпымыууэ яIыгъ дзэ, мылъку, Iэщэ, улахуэкIэ ягъэлажьэ къулыкъущIэ гуп япэу къыщызэзыгъэпэщари, уIэгъэ хъуахэм, хэкIуэдахэм я унагъуэхэм мылъку хухатыкIын хуейуэ утыку къихьэу зыукъуэдияри. Шэрихьэт хабзэкIэ абы зэригъэпэщат цIыхубэр зэпымыуууэ къэзыхъумэн дзэ, зауэлIхэр къыхэхьэ зэпыту. ЦIыхубэм зауэлIхэр зыхэпсэукIын мылъку езыхэм ябгъэдэлъым дин хабзэкIэ хагъэкIт.
Шэч хэмылъу, Мухьэммэд-Iэмин иригъэкIуэкIа лэжьыгъэр пыупщIауэ зы лъэныкъуэ закъуэкIэ къэбгъэлъагъуэфынукъым. Ауэ пцIы зыхэмылъыжращи, Щамил Iимам хуэдэу, Мухьэммэд-Iэмин хамэ къэралхэм я агенту щытакъым, Кавказ лъэпкъхэм ирагъэкIуэкI бэнэныгъэм къарурэ зэфIэкIыу иIэр хилъхьащ.
Мухьэммэд-Iэмин и махуэр гъэлъапIэн зэрыхуейм хуэдэ дыдэу, шэч хэлъкъым, абы и IуэхущIафэхэм уащыбгъэдэхьэкIэ тхыдэм и хабзэм тетын зэрыхуейм. ЗэфIэгъэувэжын хуейщ Занокъуэ Сэфарбий, Хьэжы-Бэрзэдж сымэ хуэдэхэм я пщIэри. Адыгэхэр щыгъуазэн хуейщ ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием и Дагъыстэн щIэныгъэ центрым къищта, Дагъыстэн Республикэм и унафэщIхэмрэ щIэныгъэлI гупышхуэмрэ Iэ зыщIадза тхыгъэм:
1. Гонодэ щыщ Мухьуммэд-Iэмин къызэралъхурэ илъэси I80-рэ щрикъу махуэр къэрал мэхьэнэ ету гъэлъапIэн.
2. Махуэшхуэр зыгъэхьэзырын комитет республикэм къыщызэгъэпэщын.
3. Щамил Iимамым и IуэхущIэгъу цIэрыIуэу щыта Мухьэммэд-Iэмин и махуэшхуэм хуэгъэхьэзырыным икIи егъэкIуэкIыным къэрал управленэм и органхэр, щэнхабзэм, щIэныгъэхэм я IуэхущIапIэхэр, ВУЗ-хэр, творческэ организацэхэр, общественнэ зэщIэхъееныгъэхэмрэ фондхэмрэ къыхэшэн.
ИщхьэкIэ зи гугъу тщIа псор къэплъытэмэ, шэч къызытумыхьэжынщ Мухьэммэд-Iэмин къыщалъхуа махуэр Кавказ псом щыгъэлъэпIэн хуей цIыхушхуэу зэрыщытар.
Аулъэ Мэлыч, тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор,
профессор, Бжьэдыгъухьэблэ (Краснодар), I999 гъэ
