Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Фэ фщIэрэ?
Гущэхэпхэ, гъэфIэж..
Гущэкъуапэибзэ. Ижь зэманым адыгэхэм яхэлъа хабзэщ. Унагъуэм хъыджэбз цIыкIу къралъхуамэ, ар благъэ зыщIыну зи мурад, щIалэ цIыкIу зиIэр къакIуэрти, лъэныкъуитIри зэхуэарэзыуэ, хъыджэбз цIыкIум и гущэкъур ирабзэрт. А хабзэм ипкъ иткIэ, сабийхэр балигъ хъуа иужь зэрагъашэрт. Зи гущэкъу ибза пщащэм нэгъуэщI щIэупщIэртэкъым. Хабзэр зезыхьэу щытар пщы-уэркъхэрат. А хабзэр XIX лIэщIыгъуэм кIуэдыжащ.
Гущэтелъхьэ. Унагъуэм щызекIуэ адыгэ хабзэщ. Сабийр тэмэму дунейм къызэрытехьам щхьэкIэ, абы и анэшхуэм фызгъалъхуэм тыгъэ хуищIырт: бостеяпхъэ, напэIэлъэщI, дыху-сабын, н.къ. Апхуэдэ тыгъэм «ГущэтелъхьэкIэ» йоджэ.
Гущэхэпхэ. Сабий пIынымрэ гъэсэнымрэ епхауэ адыгэхэм ижь-ижьыж лъандэрэ къадекIуэкI хабзэщ. Сабийр япэу гущэм щыхапхэм деж, благъэ, гъунэгъу цIыхубзхэр къраджэрти, ягъэхъуахъуэрт. Бзаджэнаджэ зэран къыхуэмыхъун щхьэкIэ жаIэрти, гущэ лъапэм гъущIхэкI щIадзырт. Джэду япэу ирагъэтIысхьэмэ, сабийр къыхэмыщтыкIыу жеину ягугъэт. ИтIанэ и щхьэр къаблэмкIэ гъэзауэ сабийр гущэм хапхэрт. Ар игъэзэщIэну нэхъ зыхуагъэфащэр бын куэд къызыщIэхъуа цIыхубзт. Гущэхэпхэр къызэзыгъэпэщри абы хэтри цIыхубзхэращ.
ГъэфIэж. Фызышэм пыщIа хабзэщ. И адэ-анэм е и Iыхьлыхэм яфIэмыфIу хъыджэбзыр унэидзыхьэу яхьамэ, лъэпкъитIым яку зэбииныгъэ дэмылъыну къуажэ IуэхукIэ щызэрагъэкIужым деж, щIалэм, уасэм щымыщу, «ГъэфIэжкIэ» еджэу, шы е абы пэкIуэ ахъшэ хъыджэбзым и адэ-анэм яритырт. ГъэфIэжым и инагъыр къэзылъытэр медэтырт (судыщIэрт).
Гъуэгубжьэ. Нысашэ зиIэ унагъуэм и Iыхьлыхэр хъуэхъуакIуэ къыщыхуэкIуэкIэ, хэгъэрей щIалэхэр куэбжэм мэуври къыдагъэхьэркъым, «Гъуэгубжьэу» фадэрэ шхынрэ кърамыту. Абы языныкъуэхэр (Дзэлыкъуэ район) «КуэбжэIухыпщIэкIэ» йоджэ. А хабзэр ди зэманми щыIэщ.
Гъуэгудэгъазэ. ХьэщIэр гъэлъэпIэным, пщIэ хуэщIыным ехьэлIауэ адыгэхэм зэрахьэу щыта хабзэщ. Гъуэгуанэ здытетым ямыцIыху хьэщIэ къахуэзамэ, пщIэ зэрыхуащIыр кърагъэлъагъуэу, къагъазэрти, абы бгъурыту кIуэрт, ягъэзэжыну къажриIэху. А хабзэм «ГъуэгудэгъазэкIэ» еджэрт.
Гъуэмылэукхъуэж. Лэжьыгъэм, гъуэгуанэм е зекIуэм пыщIа адыгэ хабзэщ. Лэжьыгъэ гуэр зэфIагъэкIыну е зыщIыпIэ IуэхукIэ щыкIуэхэм деж, гупым здрихьэжьа шхыным щыщу къэнар къуажэбгъум къэсыжа нэужь зэдашхыжырт. Зэдэузыншэну, гъуэгу куэдрэ зэдытехьэну зытехъуэхъухьу зэдашхыж ерыскъым «ГъуэмылэукхъуэжкIэ» еджэрт. Апхуэдэу щIащIыр унэгуащэр унэм имысу е шхын мыхьэзыру гъуэгу тетар ирихьэлIэжынкIэ мэхъу, жаIэрти аращ.
Думэн Хьэсэн.
Псалъэжьхэр
Чэзу зимыIэ щыIэкъым
Фор IэфI дыдэщ — зигу иримыхьым ишхыркъым.
ФIым и бзыхьэхуэ кIуэдыркъым.
Хейм и лъыр хамэм ещIэж.
ЦIыху цIыху щIыжщ.
Чэзу зимыIэ щыIэкъым.
Шынэ здэщымыIэм укIыти щыIэкъым.
Щхьэм жьэр и лIыкIуэщ.
Щымыуэн щыIэкъым.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Пэлъхъо
Гуэдз хьэжыгъэр тепщэчышхуэм ираухуанщIэри, и кур къратхъу, пщагъэ, шыгъу, фошыгъу, джэдыкIэ цIынэ, содэ зыхэлъ псы хуабэ иракIэ. Сэхуран дагъэ щIапщэурэ тхьэвыр джафэ хъуху япщ, хъыдан трапхъуэ, хуабапIэ ягъэуври, тэджын щхьэкIэ, сыхьэтрэ ныкъуэрэ-тIукIэ щагъэт. А зэманым къриубыдэу тхьэвыр тIэу-щэ щIапщэ.
Тхьэвыр Iыхьэ 15 — 20 хъууэ зэпаупщI, ахэр хъурейуэ яху, я Iувагъыр мм 3 — 4 хъууэ. Тхьэв яхуам щыщ зы тхъу зыщыхуа тебэм хуэфIу иралъхьэри, и щIыIум тхъу щахуэ, чыщмыщ, фошыгъу пIащIэу тракIутэ. Тхьэв яхуар яухыху апхуэдэурэ тебэм иралъхьэ. Ищхьэ дыдэм телъынур адрейхэм нэхърэ нэхъ ину ящI. Абыхэм я кIапэхэр джэдыкIэ цIынэкIэ зэтрагъапщIэ. А псори зэфIэкIауэ хьэкулъэм щрагъэувэкIэ, тхьэвыщхьэм тхъу щахуэ, гуахъуэкIэ щIыпIи 6 — 7-м гъуанэ щащI, и лъабжьэ дыдэм нэмысу. Апхуэдэу щIащIыр щыжьэкIэ къэмыпщын щхьэкIэщ. Абы и ужькIэ тебэр хьэкулъэм дакъикъэ 18 — 20-кIэ ирагъэт.
Хьэзыр хъуа пэлъхъом, тебэм кърамыхыу, псы щIыIэ тIэкIу щIакIэ, и щхьэфэми щахуэ, тебащхьэр занщIэу трапIэжри щабэ ящIын щхьэкIэ дакъикъи 10-кIэ щагъэт. ИтIанэ IупщIэурэ зэпаупщIри, тепщэчым иралъхьэ. Нэхъыбэу фошыгъу шейм драф. IэфIщ, шхыгъуафIэщ, къэуатщ.
Халъхьэхэр: гуэдз хьэжыгъэу — г 550-рэ, псыуэ — г 200, содэу — г 3, шыгъуу — г 2, джэдыкIэу — 1, пщагъэу — г 10, щапщкIэ тхьэвым халъхьэ фошыгъуу — г 40, тхьэвыр зэрыщIапщэ сэхуран дагъэу — г 40, тхьэв пIащIэм щахуэ тхъууэ — г 200, чыщмыщу — г 300, тебэм щахуэну тхъууэ — г 10, фошыгъуу — г 100.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр»
тхылъым къитхыжащ.
ЖыIэгъуэхэр
Къарум кърелъэфэкI
«Дуней пэжыр» кIыфIым хэтщ.
Зэман блэкIам нэгъуэщI зыгуэру хэтыфыну щыта хуэдэу фIэкI зимыгугъэр аргуэру щоуэ.
Зэман къэкIуэнури мыкIуэмытэм и дежкIэ блэкIа пэлъытэщ.
ЗызыдебгъэкIунури Iумпэм пщIынури пщIэжын хуейщ: апхуэдэщ зэманри.
Лъэхъэнэ жыжьэм щыпсэуа куэд иджыри куэдкIэ ди япэ итщ.
Уи нысэ жепIэу уипхъу пхузэхегъэщIыкIмэ, гуфIэ.
Гугъэм цIыхур ипэкIэ ешэ, къарум кърелъэфэкI.
Гугъэр мурадым и Iэмэпсымэщ.
ГъащIэм и кууагъым хуэдизкIэ и кIыхьагъкIи зедз.
ГъащIэр къызэмыхъулIам гукъэкIыжхэмкIэ игу егъэзагъэ.
Дыпсэуху къытхуэныкъуар пэжщ, дылIа нэужь дащымыгъупщэжмэ.
Мыгъагъэ гъуэлэжыр-къым.
Бейтыгъуэн Сэфарбий.
Ди сурэт гъэтIылъыгъэхэр
ИстамбылакIуэ. Сурэтыр КIуанэ Аслъэн ищIащ. 1993 гъэ
Ауан
Тхьэмбылыр къыщыпIэрыхьа махуэр зэхудипIалъэщ
Къуажэ псом къацIыхуу ди хьэблэм лIыжьищ дэсащ: Хьэжсуф, Хьэжкъасым, Хьэждаут. Я дуней тетыкIэкIи, я хьэл-щэнкIи псоми къахэщырт ахэр. ГушыIэ дахэ яхэлът, таурыхъ, псысэ, хъыбарыжь куэд ящIэрт. «Гуп зыгъэгупыр гуп и уасэщ» зыхужаIэм хуэдэт а щыр. Жьыми щIэми ядекIурти, ахэр зыхэмыт Iуэхур мыхъуауэ къалъытэрт.
Хабзэ яхуэхъуауэ, а зэныбжьэгъуищыр зэман-зэманкIэрэ Хьэжнэгъуей и шхапIэм щызэхуэсырти, угушыIэнумэ, къеблагъэ… Апхуэдэ зэхуэсхэр зыхилъхьэ щыIэтэкъым Хьэжнэгъуей, абыхэм къабгъэдэтIысхьэрти, «и тхьэкIумитIыр тегъэхуауэ» жаIэм едаIуэрт. Езы Хьэжнэгъуеи гушыIэн тIэкIуи и жагъуэтэкъым, лIыжьхэми ар ящIэрти, тIэкIу нэжэгужэ зэрыгъэхъуа иужь: «ИIэт, Хьэжнэгъуей, чэзур ууейщ, зы хъыбарыжь дыкъегъэдаIуэт», — жаIэрт. Мыдрейр зыхуеиххэр аратэкъэ, хэгъэзыхьи и Iуэхум хэмылъу къыщIидзэрти, ирикъутэкIырт. И щхьэ щытхъужыныр хьэл мыгъуэу хэлът абы, имыцIыхурэ хузэфIэмыкIрэ щымыIэу жиIэрт. «Уи быныр еджапIэ нэхъыщхьэ щIэбгъэтIысхьэнумэ, IэнатIэ бгъэувынумэ, Хьэжнэгъуей зэхегъэх закъуэ — Iуэхур къохъулIауэ бжы», — жаIэрт ауану.
Арати, зыкъом дэкIауэ ди гушыIэрейхэм Хьэжнэгъуей хъыбар ирагъэщIащ ныщхьэбэ дынокIуэ жари. «Фи хъыбар зыкъом щIауэ зэхэсхакъым, сигу фыкъэкIат. Хъарзынэкъэ фыкъакIуэм! Дыхьэзырщ, ди гуапэщ, фыкъеблагъэ». Арати, лIыжьхэр зэрызэгурыIуам хуэдэу, пщыхьэщхьэхуегъэзэкIыу Хьэжнэгъуей и шхапIэм еблэгъащ. ПщIэ къахуищIуи ахэр иригъэблэгъащ Хьэжнэгъуей, Iэнэ екIури къахуигъэуври, гушыIэжхэу сыхьэт зыбжанэкIэ зэбгъэдэсащ.
— «Ебгъэлеймэ, къреху» жыхуаIэращ. Хъарзынэу дыщысащ, ефэнкIи-шхэнкIи тлъэкI къэдгъэнакъым, иджы дежьэжынщ. Упсэу, Хьэжнэгъуей, пщIэ къытхуэпщIащ, — жиIащ зэныбжьэгъухэм я нэхъыжь Хьэждаут.
— Тхьэр арэзы къыфхухъу! Сытым дежи фэркIэ си бжэр зэIухащ. Фызыхуей, фызыхуэныкъуэ щыIэмэ, къызжефIэ закъуэ — пIалъэ къыхэзгъэкIынкъым, — пидзыжащ Хьэжнэгъуей.
Абдежым Хьэжкъасым абы дэгушыIэну мурад ищIри, занщIэу Хьэждаут зыхуигъэзащ:
— Уа, уи щхьэгъусэ сымаджэр дауэ щыт? Сыт дохутырхэм жаIэр?
— Уэлэхьи, Iуэхур мыщIагъуэ, — пидзыжащ абы Хьэждаут, и ныбжьэгъум и мурадыр къыгурыIуэри. — Кенгурум и тхьэмбыл ишхамэ, хъужыну жаIэ дохутырхэм!
— Кенгурум и тхьэмбыл жыфIа? — зэпиудащ ахэр Хьэжнэгъуей. — Зэ фымыпIащIэт, модэ тхылъымпIэ напэм тезвгъатхэт ар. Уэлэхьи, пщэдей нэху сыкъызэрекIыу, абы фIэкIа Iуэху сымыщIэн. ЛыхэкIхэр щызэрахьэ IуэхущIапIэм и унафэщIым и деж сыкIуэнщи, ар, абы яIэххэмэ, къыпхуэз-гъэсынщ. ЗыгуэркIэ щымыIэмэ, къашэну унафэ яхуэсщIынщ. Умыгузавэ, кенгурум и тхьэмбылыр фиIэу фыбж.
Арати, сэлам зэрахыжщ, «кенгурум и тхьэмбылыр къыщыпIэрыхьа махуэр зэхудипIалъэщ», — жаIэри зэбгрыкIыжащ.
Пщыбий СулътIан.
Хъыбар цIыкIу
Унагъуэм щытепщэр
Налшык и уэрамхэм ящыщ зым сыздрикIуэм солъагъу: зи ныбжь хэкIуэта цIыхухъу зэIэщIэлъымрэ цIыхубзымрэ белхьэкхъуафэ зырыз яIыгъыу машинэм къригъэджэлыкIа растворыр я тыкуэн бжэIупэм щызэбгратхъу. IухьэпIэм япэм тралъхьа асфальтыр ныкъуэхэкIуэдэж хъуат. Дунейр хуабэти, лIым спортивнэ гъуэншэдж фIэкI щыгътэкъым, ари пыщэтыжауэ. Абдежым цIыхубзым и макъ зэхызох:
— Апхуэдиз раствор абдей щIытебупцIэр сыт, гъуэгу мыгъуэм емыжьэн?!
— Мыбдей къэчащи аращ, — Iэдэб дыдэу ет лIым жэуап.
— Тхьэ, узыхуейрамэ, уи кIуэцIыр къэзгъэчэнмэ! Пхэ дыкъуакъуэжь ухъужауэ, щысхь жыхуаIэр бжэгъукIэ къраудми пщIэркъым.
ЦIыхухъум абы зыри пидзыжакъым. ГурыIуэгъуэт унагъуэм щытепщэр хэтми. Абдежым сигу къэкIаращ: зэщхьэгъусэхэм е я къуэ къишащ, е япхъу яшащ. Абы щыгъуэ, шэч хэмылъу, хъуэхъу дахэ куэд къыхужаIащ а тIуми, «ЗэгурыIуэу зэдопсэу, зым Iэпыхур зым къищтэжу, адыгэ хабзэ щызекIуэ унагъуэщ…» Апхуэдэ хъуэхъу абыхэм яжезыIахэм езгъэлъэгъуащэрэт а махуэм сэ си нэгу щIэкIар!
Саут СулътIан.
Дыгъэ бзийхэр къедэхащIэу, И щIэщыгъуэу дунейр, гъащIэр, ЗигъэщIагъуэу исщ Ясминэ, Ди пщIантIэкум ит хъыринэм.
Къуажэхьхэр
Пшынэ емыуэу дыкъэзыгъафэ
Жыгым и джанэ,
Джанэ жэбзэж.
ЩIылъэм
Къытелъалъэ,
Лъакъуэр
Зыгъэпсалъэ.
ЩIыIэм игъэбыдэ,
Хуабэм игъэжабзэ.
Пшынэ емыуэу
Дыкъэзыгъафэ.
Зебыршэу
ЗекIуэ,
КъимыкIуэт
БэнакIуэ.
Iумыл. Уэс. Мыл. ЩIыIэ уае. Мыщэ.
Зэхэзылъхьар
Щоджэн Леонидщ.
Фи лъэIукIэ
Сыкъэплъагъур пэжмэ
Фи уэрамымкIэ сыныблэкIыурэ,
Куэдрэ сыкъэплъагъуурэ,
Сыкъэплъагъур пэжу щыт(ы)мэ,
Лъагъуныгъэм, си дахэ, сумыгъэхь.
Лъагэу уэгум зыщеIэт(ы)ри
Бгъэжьым зегъэпагэрэ,
Уэри зыкъысхуэбгъэпагэурэ,
Ди насыпым, си дахэ, уемыпцIыж.
Гъуэгум машинэ псынщIагъуэхэр
Куэду щызэбложырэ,
Схузэблэжу щытми щауэхэр,
Нэ къуэлэнми, си дахэ, сыпхуэпэжщ.
Данэу бостеикIэ цIыкIури
Сэ къыздоджэрэзырэ,
Уэ зыкъысхуэбгъэджэрэзурэ,
Сэ нэгъуэщIкIэ, дахэ, сумыхъуэж.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 5. … зэрына хузэрыхкъым. 7. Нартыху гъэлыгъуа хьэжыгъэ. 9. Муслъымэн диным и хабзэхэр гъэзэщIэным къыхуезыджэ, хуэзыущий псалъэ. 11. Хьэцэпэцэхэм я щхьэкIэр. 13. ХадэхэкI. 14. Мэлыхъуэ пщыIэ. 15. ГушыIэр … и щIасэщ. 16. Сабийм … топ цIыкIу къыхуащэхуащ. 17. … къигъэбатэри, къуэшхэр щыгъупщащ. 19. Махъсымэм щIэтIысыкIар. 20. ЦIыхубзыр мэтхьэусыхэ: «Си лIыр …-ешхакIуэу дэт мыхъумэ, баш къиIэтыркъым». 24. И адэр къешхыдати, и напIэ хуэдакъым, и … хэхуауэ къыщыхъуакъым. 25. Джэдуушхуэ: ди щIыпIэм щыIэкъым. 29. «МахуиблкIэ нарт … Сосрыкъуэ щагъафIэ, хъуэхъуфI Iэджэр хуаус» — нарт хъыбархэм щыщщ. 30. НэгъуэщI унагъуэм ирагъэпIу щыта щIалэ цIыкIум апхуэдэу йоджэ. 31. Гурыгъу — … . 34. Сабий цIыкIур зыгъафIэ хабзэ бзылъхугъэ. 36. Дин лэжьакIуэ, хеящIэ. 38. КIыщокъуэ Алим и усэ цIэрыIуэ. 39. Сыт и … а лIым, дунейр къутэжыхункIэ и сэбэп зыми иригъэкIынукъым. 40. ЩхьэпсынщIэ. 41. … джэлам ущIэмынакIэ. 42. «… ящыщщ жыпIэу, къимылэжьа пщIэ хуумыщI» — псалъэжь. 44. Таурыхъхэм узыщрихьэлIэ псэущхьэ шынагъуэ, щхьэ зыбжанэ пыту.
Къехыу: 1. … жэщым си напIэ зэтеслъхьакъым. 2. Пхъэщхьэмыщхьэ. 3. Зыщышынэн имылъагъумэ, ар Iуащхьэм докIуей. 4. … кIыхьыр и жагъуэщ, шынакъ кIы гъуанэр и щIасэщ. (Мэкъу еуэным зыпыIузыдз, шхэн тIэкIур зыфIэфIым хужаIэ). 6. Ди республикэм щыщ къалэ. 8. Дэрбзэрым …, бзыхьэхуэм джанэ къыпхухех. 10. Уэлбанэ нэужьым уэру мэзхэм, куэншыб идзыпIэхэм къытрикIутэ къэкIыгъэ. Урысхэм хуэдэу, адыгэхэм щIагъуэу яшхыркъым. 12. Мэрем махуэм мэжджытым щащI нэмэз. 13. Шым и теплъэ, и фэ. 18. ГъущI … зиIэ гъущI мастэ щощIэ. 21. Фэ кIапсэшхуэр зэрызэхэлъ Iыхьэхэр. 22. ГъукIэ Iэмэпсымэ е адакъэм и … . 23. УимыIуэху зепхуэмэ, уи щхьэм къытехуэнкIэ хъунущ. 26. … нэхърэ лъэпхъуамбыщIэ. 27. Лыр варэ мыварэ зэреплъым апхуэдэу йоджэ. 28. Уэ … хэлъхьи, сэ берычэт ныхэслъ-хьэнщ. 32. Германие къэралитIыр зэгухьэжын ипэ ФРГ-м и къалащхьэу щыта. 33. Жыгхэр зи псэупIэ псэущхьэ кIэ баринэ. 35. Адыгэ жылагъуэшхуэ. 37. Бдзэ-жьей лIэужьыгъуэ. 43. Лъэбыцэжьей и шыбэр … тIуащIэм щигъэхъурт. 45. Ерыскъыпхъэ: Совет Союзым и зэманым языныкъуэ дохутырхэм мащIэ дыдэу фIэкI умышхмэ, узыншагъэмкIэ фIыуэ къалъытэрт. Иджы апхуэдэу жызыIэ дохутыр гъуэтыгъуейщ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Мазаем и 8-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу: 6. Бжьэдыгъу. 7. Щэрмэт. 9. Гъуджэ. 10. Дапхъэ. 11. Къэлэр. 12. Хъымыщ. 14. Нану. 16. Куржы. 17. НапщIэ. 18. Къущ. 19. Ду. 24. Къургъакъ. 25. Жагъын. 29. Хъы. 32. Шэ. 33. Щэбэт. 35. Щыкъун. 36. Жинт. 37. Хьэрып. 38. Румын. 41. Iэнлъэ. 43. Сом. 44. Гуащэнэ. 45. БжьапцIэ.
Къехыу: 1. Лэгъуп. 2. Мывэ. 3. МыджэмыпцIэ. 4. Хьэлъкъ. 5. Iумыл. 6. Бэдынокъуэ. 8. Тырныауз. 12. Хъан. 13. Щхьэ. 15. Уэгъу. 16. Куэд. 20. Бру. 21. Пкъы. 22. Ажэ. 23. Къыр. 26. ПхъэщтIрагу. 27. Къэбэрдокъуэ. 28. Жэмтхьэлэ. 30. Жин. 31. Деж. 33. Щыхь. 34. Топ. 39. Мащэ. 40. «Нанэ». 41. Iэжьэ. 42. Напэ.
