Си еджапIэ — си къежьапIэ
Зи лэжьыгъэр цIыху и уасэ,
Зи пщIэр дуней псом щылъагэ
Мы гъэм илъэс 25-рэ мэхъури, жэпуэгъуэм и 5-р ди къэралым щагъэлъапIэ ЕгъэджакIуэм и махуэу. Ар ди махуэгъэпсым япэ дыдэу къыхэгъэбелджылыкIа щыхъуар 1965 гъэрщ. ИужькIэ, 1966 гъэм, ЮНЕСКО-мрэ ЛэжьыгъэмкIэ дунейпсо зэгухьэныгъэмрэ ирагъэкIуэкIа конференцым къыщащтауэ щытащ «ЕгъэджакIуэхэм жылагъуэм щаIэ увыпIэм теухуауэ» Чэнджэщыр. Ар хъуащ а IэнатIэм пэрытхэм я лэжьыгъэм хуэщIыпхъэ гулъытэ хэхам теухуа япэ дэфтэр. Абы къару щигъуэта жэпуэгъуэм и 5-р ООН-м 1994 гъэм игъэуващ ЕгъэджакIуэхэм я дунейпсо махуэу. УФ-м и Президентым 1994 гъэм къыдигъэкIа Указым ипкъ иткIэ, ди къэралри теуващ Лъэпкъ Зэкъуэтхэм я Зэгухьэныгъэм ищIа унафэм (ипэкIэ ар щагъэлъапIэу щытар жэпуэгъуэм и япэ тхьэмахуэ махуэрат).
Нобэ гуфIэгъуэр щаIэтыр школхэм я закъуэкъым, атIэ гулъытэ щыхуащI курыт щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ щызрагъэгъуэтхэми, еджапIэ нэхъыщхьэхэми. Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм зиужьыным, щIэныгъэрэ гъэсэныгъэрэ зыбгъэдэлъ щIэблэ хэкум къитэджэным, ныбжьыщIэхэр гъащIэм гъуэгу захуэ щытегъэувэным зи зэфIэкIрэ акъылрэ езыхьэлIэ дэтхэнэми яхуэгъэзащ ар.
Егъэджэныгъэ IэнатIэм и «пкъо» егъэджакIуэм ди къэралым гулъытэ лъагэ зэрыщигъуэтыр иужьрей лъэхъэнэм зыхэдмыщIэу къанэркъым. «Къэрал унафэщIхэм ялъэкI ящIэнущ егъэджакIуэм и пщIэр жылагъуэм нэхъри къыщыIэта хъун папщIэ, абы къыдэкIуэуи езы егъэджакIуэхэми зыхащIэн хуейщ я пщэ мыхьэнэшхуэ зиIэ къалэн къызэрыдэхуэр», — апхуэдэ псалъэхэр зи купщIэ гупсысэхэр щIэх-щIэхыурэ утыкухэм щыжаIэ УФ-м и Президентми Правительствэм хэтхэми. ЕгъэджакIуэм и Iуэхухэр егъэфIэкIуэным, хуэфащэ увыпIэ жылагъуэм щигъуэтыжыным хуэгъэпса мурадхэр зы илъэскIи зэфIэха хъунукъым. Абы тещIыхьащ къэрал программэ хэхахэр. Апхуэдэщ, къапщтэмэ, илъэс зыбжанэ лъандэрэ екIуэкI, УФ-м и Президентым къыхилъхьауэ щыта «Егъэджэныгъэ» лъэпкъ проектыр. Абы къыщыгъэлъэгъуа унэтIыныгъэхэр къанэ щымыIэу хуэгъэпсащ егъэджэныгъэ IэнатIэм, абыхэм я IэщIагъэлIхэм я Iуэхур дэгъэкIыным, я лъабжьэр гъэбыдэным, я пщIэр къэIэтыным. Апхуэдэ икIи нэгъуэщI Iуэху бгъэдыхьэкIэщIэхэм я фIыгъэкIэ хохъуэ ныбжьыщIэм ират щIэныгъэм и фIагъым, ар дунейпсо мардэхэм хуэкIуэ мэхъу.
ЩIэблэм щIэныгъэ куу етынри гъэсэныгъэ екIу хэлъу къэгъэтэджынри зи къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщщ школ лэжьакIуэхэр. А къалэнхэр гъэзэщIа хъуауэ къыщыпхуэлъытэнур абы хэт лъэныкъуитIми — егъэджакIуэми абы и гъэсэнми — ябгъэдэлъ щIэныгъэм адэкIэ хагъэхъуэну, гъунапкъэщIэхэм нэсыну гукъыдэж яIэмэщ. А Iуэхугъуэхэр къызыхуэтыншэу зэфIэха хъуным я зэфIэкIхэр хуагъэпсауэ, егъэджакIуэхэр хущIокъу я нэIэм щIэт ныбжьыщIэхэр къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэм, творческэ Iуэхухэм дегъэхьэхыным, спортым жыджэру хэшэнми гулъытэшхуэ хуащI. А псоми япэ игъэщыпхъэщ лъэпкъ гъэсэныгъэ тэмэм сабийм бгъэдэплъхьэныр, цIыхухэм игъащIэми къыддекIуэкI лъапIэныгъэхэр гурэ псэкIэ зыхебгъащIэу къебгъэщтэныр. Гъэсэныгъэ здэмыщымыIэм щIэныгъэфIи щыбгъуэтынукъым. Аращ гъэсэныгъэм ехьэлIа къэрал программэ хэха къыщIащтари. КъэкIуэну илъэсхэм IэнатIэм щынэхъыщхьэу щытынур дэтхэнэ сабийми фIагъышхуэ зиIэ щIэныгъэ зэрызригъэгъуэтыфын Iэмал етынырщ, абыхэм ябгъэдэлъ зэчийр къэхутэнырщ, абы зегъэужьынырщ, технологие лъагэхэр щытепщэ дунейм хэзэгъэфын цIыху гъэсэнырщ.
А Iуэхугъуэхэр зэрызэбгъэхъулIэфыну Iэмал гъуэзэджэ куэд къыщыгъэлъэгъуащ «Егъэджэныгъэ» лъэпкъ проектым. Илъэс зыбжанэ хъуауэ лажьэ а проектым и фIыгъэкIэ ди щIыналъэм и егъэджэныгъэ IэнатIэм хэпщIыкIыу зиужьащ. ЕгъэджакIуэхэм я къалэныр, а ехъулIэныгъэхэр я тегъэщIапIэу, лэжьыгъэр адэкIэ ирагъэфIэкIуэнырщ, лъагапIэщIэхэр къащтэнырщ.
Къэралпсо мыхьэнэ зиIэ апхуэдэ къалэнхэр зи пщэрылъ, ахэр зэфIэхыным и къаруи щIэныгъи езыхьэлIэ егъэджакIуэр щIэблэм я гъуэгугъэлъагъуэщ, цIыхупсэм и «гъукIэщ», аращ щIэныгъэм, зыужьыныгъэм, творчествэм я лъагъуэм япэу дытезышэу илъэс бжыгъэкIэ дызыунэтIыр, Iейм дыблишрэ фIым дыхуишэу. Зи гумрэ зи псэмрэ ящыщ Iыхьэ и гъэсэным хэзылъхьэ а цIыху щыпкъэрщ сабийр гъащIэм, дунейм и зэхэлъыкIэм щыгъуазэ япэу хуэзыщIыр, ныбжьэгъугъэм, пэжыгъэм, лъагъуныгъэм я лъапIагъыр къыгурызыгъаIуэр. Шэч хэмылъу, «егъэджакIуэ» псалъэр куэдым ди дежкIэ лъапIэщ, абы и макъхэм къызэщIаубыдэ ди сабиигъуэмрэ щIалэгъуэмрэ, щIэныгъэм щытча япэ лъэбакъуэхэр, дэр-дэру дыкъызэджэфа япэ псалъэмрэ ттхыфа япэ хьэрфхэмрэ, школ гъащIэм щызыIэрыдгъэхьа ди япэ текIуэныгъэхэр, ехъулIэныгъэхэр. ЕгъэджакIуэныр — ар сабийхэм яхуэгъэпса лъагъуныгъэшхуэрэ щIэныгъэ куукIэ гъэнщIа зэчийщ. Ар IэщIагъэ къудейкъым — ар псэукIэ мардэщ, Iуэху бгъэдыхьэкIэ хэхащ, гупсысэ щхьэхуэщ, щапхъэ зытрах хьэл-щэнщ, пэжыгъэмрэ захуагъэмрэ я телъхьэ цIыхущ. Аращ егъэджакIуэм дуней псом гулъытэ хэха щIыщыхуащIыр.
А псоми иджыри зэ дрегъэгупсысыж нобэрей махуэшхуэм, ди гукъэкIыжхэми дыпащIэж дыщеджа школым, егъэджакIуэу диIахэм.
МахуэшхуэмкIэ ди гуапэу дохъуэхъу IэнатIэм пэрыт егъэджакIуэхэми ар езымыхьэкIыжхэми. Дохъуэхъу щIэныгъэрэ гъэсэныгъэу щIэблэм бгъэдалъхьэм папщIэ, лъагъуныгъэрэ гуапагъэкIэ сабиипсэр ягъэнщIу балигъ гъащIэм зэрыхашэм щхьэкIэ. Фи гъэсэн псоми я цIэкIэ — фIыщIэ ин, ди егъэджакIуэ лъапIэхэ!
ЖЫЛАСЭ Маритэ,
«Адыгэ псалъэ» газетым егъэджэныгъэмрэ
щIэныгъэмкIэ и къудамэм и унафэщI.
ЩIэныгъэм и нэхур
Аруан щIыналъэм хиубыдэ Псынабэ жылэм дэт курыт школым лэжьэн зэрыщIидзэрэ мы гъэм илъэс 90 ирокъу. ЕджапIэм къикIуа гъуэгуанэ кIыхьым уриплъэжмэ, уолъагъу ар купщIафIэу, IуэхугъуэфIхэмкIэ гъэнщIауэ, цIыху щыпкъэхэмкIэ къулейуэ къызэрекIуэкIыр. А зэманыр псори къызэщIэзмыубыдэу, сэ сыхуейт ди газетеджэхэм сахутепсэлъыхьыну школым и япэ лъэбакъуэхэм. Дауи, абыхэм япыщIауэ щытащ гугъуехь мымащIэхэр, лъэпощхьэпохэр. ИтIани, IуэхущIапIэм хузэфIэкIащ партым къыхуигъэув къалэнхэр къызыхуэтыншэу зэфIихын, цIыхубэр щIэныгъэм и нэхум хуишэн.
Псынабэ илъэсибл школым япэу къыщIигъэкIа гупыр. 1938 гъэ.
Шэрэдж Ищхъэрэ къуажэм къытепщIыкIыу Псынабэр жылэ щхьэхуэу 1928 гъэм тIыса нэужь, псом япэ зэфIэхыпхъэу къэува Iуэхугъуэхэм ящыщщ цIыхубэм я щIэныгъэншагъэр гъэкIуэдыныр. Къуажэдэсхэм я япэ зэхуэсхэм ящыщ зым унафэ щащIауэ щытащ цIыхухэр еджэкIэмрэ тхэкIэмрэ щыхурагъэсэн IэнатIэ щхьэхуэ Псынабэ къыщызэгъэпэщын хуейуэ. А пунктыр къызэIухыныр нэхъ тыншу къыщIэкIащ, цIыхухэр абы къешэлIэным нэхърэ. Совет властым сабийхэр зейхэм апхуэдэ щIыкIэкIэ къатрихыну, урысыбзэр зрагъащIэмэ, ахэр джаур хъун хуэдэу ягъэIурт дин лэжьакIуэхэми, адэ-анэхэр хуейтэкъым быныр еджакIуэ ягъэкIуэну. ЕгъэджакIуэ гуп цIыкIум, Глаголевэ зи унэцIэ урыс цIыхубзыр (и цIэри, и адэцIэри зыми ищIэжыркъым) зи пашэм, зэманышхуэрэ къаруушхуэрэ тригъэкIуэдащ еджэным и зэран цIыхухэм къазэремыкIынур жылэдэсхэм къагурыгъэIуэным.
1929 гъэм и шыщхьэуIум жылэм щызэхаша зэхуэсым аргуэру къыщаIэтащ щIэныгъэншагъэр гъэкIуэдыным и Iуэхур. Абы теухуауэ зэхуэсым къыщыпсэлъауэ щытащ Шыд ХьэкIашэрэ окружной комитетым и секретарь Сэралъп Нартшурэ. Абы щащIа унафэм ипкъ иткIэ, сабийхэр щебгъаджэ хъуну унэ щхьэхуэ школым хухахащ икIи 1929 гъэм и фокIадэм и 1-м лэжьыгъэр нэхъ хэкъузауэ ирагъэжьащ. А гъэр къалъытэ Псынабэ япэ школ къыщыщызэIуаха илъэсу.
Ди республикэм и жылэхэм я нэхъыбапIэм зэрыщащIам хуэдэу, Псынабэ къуажэм и школыр къыщызэIуахар нэхъ къулейуэ абы дэсхэм я унэхэрат. Апхуэдэ хъуахэт Индрокъуэ Тохъутэмыщрэ Тхьэзэплъ Хьэжкъасымрэ я псэупIэ унэхэр. Жылэм дэт унэ нэхъ зэпэщхэр еджэным хухахами, зэман кIэщIым къриубыдэу ахэри къемэщIэкI хъуащ школым: абы къекIуалIэ сабийхэм я бжыгъэм хэхъуэрт, апхуэдэуи пэш щхьэхуэ яIэн хуейт егъэджакIуэхэми школым и унафэщIми. ЕджапIэм адэкIи зегъэузэщIын зэрыхуейр нэрылъагъут.
1934 гъэм и бжьыхьэм, мэкъумэш лэжьыгъэхэр и кIэм нагъэса нэужь, къуажэм щаублащ школыщIэм и ухуэныгъэр. КъыкIэлъыкIуэ илъэсым хьэзыр ящIащ классиплI щIэныгъэ щрагъэгъуэт пэщIэдзэ еджапIэр, Хьэкъун Тыгъуэн и унэм папщIэ игъэжа ятIэ (сэман) чырбышхэр къаритри. Абы хэтт еджапIэ пэшиплI, егъэджакIуэхэмрэ школым и унафэщIымрэ папщIэ пэшхэр, къинэмыщIауэ, хамэ щIыпIэхэм къикIыурэ абы щылажьэ IэщIагъэлIхэр щыпсэунухэри. Зызыужь, ефIакIуэ жылэ Iумахуэм зэман кIэщIым къриубыдэу къемэщIэкI хъуащ а еджапIэр. КласситI зэхагъэтIысхьэурэ зы пэшым щIэсу щеджэ куэдрэ къэхъурт. Апхуэдэу школыр ирикъуртэкъым IэщIагъэлIхэмкIи, еджэным къыщагъэсэбэп IэмэпсымэхэмкIи, стIолхэмрэ шэнтхэмкIи, тхылъхэмрэ тетрадхэмкIи. ИтIани школыр лажьэрт, сабийхэри балигъхэм ящыщ куэди яфIэфIу щеджэрт абы, щIэныгъэм и IэфIыр щIэх дыдэу зыхащIауэ. ЩIыпIэм и унафэщIхэм теплъэкъукI ямыIэу ягъэзащIэрт партым къахуигъэува унафэр: илъэси 8 — 12 зи ныбжь сабий псоми пэщIэдзэ щIэныгъэ егъэгъуэтын хуейт.
Апхуэдэу илъэсиплIкIэ лэжьа нэужь, пэщIэдзэ школыр илъэсибл еджапIэ ящIащ. Абы класси 7-р къыщызыух ныбжьыщIэхэм еджэным щыпащэрт гъунэгъу Къэхъун къуажэм дэт курыт школым. Ауэ щыхъукIи, 8 — 10-нэ классхэм ущеджэныр пщIэншэтэкъыми, ябгъэдэлъ щIэныгъэм адэкIэ хагъэхъуэфыну Iэмал зиIэ куэд сабийхэм къахэкIыртэкъым. КъуажитIым яку дэлъ гъуэгур зэпычынри тынштэкъыми, зи благъэ е Iыхьлы Къэхъун дэсхэрат нэхъыбэу еджэным пызыщэр. Адрейхэр курыт щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ къозыт еджапIэхэм кIуэрт е лэжьапIэ IэнатIэ къалъыхъуэрти, я унагъуэхэм щIэгъэкъуэн яхуэхъурт. Къэхъун дэт курыт школыр япэу къэзыухауэ щыта ныбжьыщIэхэм яхэтащ Псынабэ щыщ ныбжьыщIиплI: Сэншокъуэхэ Пагуэрэ ХьэIишэтрэ, ХьэбытIэжь Тобий, Шыд Къэралшу сымэ.
ЕгъэджакIуэхэр зэрахуримыкъум къыхэкIыу, егъэджэныгъэмкIэ щIыпIэ IэнатIэм унафэ къищтащ курыт школхэм нэхъыфIу щеджэ ныбжьыщIэхэр пэщIэдзэ, илъэсибл школхэм щылэжьэну хуиту. А унафэм ипкъ иткIэ, Къэхъун курыт школым и класс нэхъыжьхэм щIэс БытIэ Хьэжумэд, Шырыкъу Iэмбий, Балъкъэр Къэралбий, Хьэкъун Iэлисэхь, Шыд Хьэзрит, Сэншокъуэ ХьэIишэт, Чэрим Кърым сымэ егъэджакIуэу ягъэкIуат Псынабэ дэт илъэсибл школым. Ахэр лажьэрт, школым и япэ егъэджакIуэу щытахэу Глаголевэм (ар япэ унафэщIуи лэжьащ), Къэжэр Хьэбцынэ, Гъубжокъуэ Шагъир, Къэбардэ ТIэлиб, Бучацкий Евгений, Уэзрокъуэ Марусэ, Хужьокъуэ Лолэ, Хъуран Хьэжмурид, иужькIэ школ унафэщIу лэжьахэу Монич Игоррэ Сиротинэ (Ахъмэт) Иринэрэ я нэIэм щIэту. А ныбжьыщIэхэм я нэхъыбапIэм къахэкIащ щIыпIэм и егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм цIэрыIуэ щыхъуахэр.
1941 — 1945 гъэхэм екIуэкIа Хэку зауэшхуэм къызэпиудащ совет цIыхубэм яIа мурадыфIхэмрэ хъуэпсапIэхэмрэ. Псынабэ дэт школым и егъэджакIуэхэми еджакIуэхэми ящыщ куэд хэтащ зауэм, мащIэкъым абы и губгъуэхэм зи щхьэр щызыгъэтIылъахэри. Апхуэдэхэр цIыху 28-рэ мэхъу. Абыхэм ящыщщ Балъкъэр Къэралбий, БытIэ Хьэжумэд, Хъуран Мухьэжыр, ХьэбытIэжь Борис, нэгъуэщIхэри. Абыхэм я цIэхэр тетщ школ пщIантIэм дащIыхьа фэеплъым.
ЛIыгъэрэ хахуагъэрэ къагъэлъагъуэу Хэку зауэшхуэм хэтахэм ящыщщ ШэджыхьэщIэ Хъусен. Зауэм и пэщIэдзэ дыдэм фронтым Iухьащ ар икIи къикIуэт имыщIэу бийм ерыщу пэщIэтащ. Абы и щыхьэтщ къыхуагъэфэща къэрал дамыгъэхэу Хэку зауэ орденым и етIуанэ нагъыщэр, Бэракъ Плъыжь, Вагъуэ Плъыжь орденхэр, медалхэр. Апхуэдэу лIыгъэ хэлъу зэуахэм ящыщщ Хьэкъун Iэлисэхьи. Абы къратащ Хэку зауэ орденым и етIуанэ нагъыщэр, маршал Жуковым и цIэкIэ щыIэ медалыр, «Германием зэрытекIуам папщIэ» дамыгъэр.
Къэжэр Хьэбцынэ ящыщащ «адыгэбзэмрэ литературэмкIэ егъэджакIуэ» IэщIагъэр зиIэу школым япэу щылэжьахэм. А предметхэр ныбжьыщIэхэм зэрырагъэджым къыдэкIуэу, ар иджыри школ унафэщIым егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэмкIэ и къуэдзэт. Апхуэдэу илъэс 15 ныбжьым иту Псынабэ школым и пэщIэдзэ классхэм щезыгъаджэу щIэзыдза Шыд Хьэзрит езыр Къэхъун курыт школым и еджакIуэт. Махуэм а къалэнхэр кърихьэлIа нэужь, Хьэзрит жэщым телефонисту лажьэрт. «1941 — 1945 гъэхэм екIуэкIа Хэку зауэшхуэм гуащIэдэкI хьэлэл зэрыхилъхьам папщIэ» медалхэр япэу зратахэм ящыщщ Хьэзритрэ абы и адэ Шыд Къасботрэ (ар шыхъуэу щылэжьащ жылэм щызэхэта хозяйствэм). Хэку зауэшхуэр иуха нэужь, Хьэзрит зэрылажьэм хуэдэурэ къиухащ егъэджакIуэхэр щагъэхьэзыр институтым и естественно-географие факультетыр, иужькIэ университетым и щIэныгъэм щыхигъэхъуащ. Илъэс зэхуэмыдэхэм Хьэзрит лэжьащ Къэхъун, Псыгуэнсу, Нарткъалэ дэт курыт школхэм я унафэщIу, егъэджэныгъэмкIэ район IэнатIэм и пашэуи лэжьащ. А IэнатIэм Шыдым иритащ и гъащIэ купщIафIэм щыщу илъэс 63-рэ. Ди къуажэгъу лъапIэ Шыд Хьэзрит и цIэр нобэ зэрехьэ Нарткъалэ дэт курыт школ №2-м.
Псынабэ дэт школым и пэщIэдзэ классхэм щезыгъэджахэм ящыщщ ШэджыхьэщIэ Марие, КъБКъУ-м и профессор, филологие щIэныгъэм я доктор, Бзэхэр егъэджынымкIэ щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и къызэгъэпэщакIуэ икIи унафэщIу щыта еджагъэшхуэр. А цIыху щыпкъэм и мылъкукIэ Псынабэ къуажэ дыхьэпIэм деж щаухуащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и мэжджыт нэхъ дахэм ящыщ зы.
Ди жылэм къыдэхъуэ щIэблэм щIэныгъэ куурэ гъэсэныгъэ дахэрэ егъэгъуэтыным я къару куэд ирахьэлIащ егъэджакIуэхэу Жамборэ (Нэзэр) Хъамсинэ, Хъуэст (Къандэхъу) Хужьпагуэ, Ерыжокъуэ (Тамбий) Хурирэт, Къуэшы (Джаурджий) Лолэ сымэ. Хурирэт зэрыжиIэжымкIэ, Къэхъун уикIыу Псынабэ школым укIуэн щхьэкIэ къуажэхэм я зэхуаку дэлъ мэз цIыкIум упхыкIын хуейт. «Абы дыгъужь, хьэIуцыдз, нэгъуэщI псэущхьэ Iэлхэри щIэсти, гуп дызэрыгъэхъуурэ фIэкIа гъуэгу дытеувэртэкъым, физкультурэр а школым щезыгъэдж Лъэпщокъуэ Инал фоч иIыгъыу ди гъусэу», — игу къегъэкIыж Хурирэт. Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм илъэс куэдкIэ хьэлэлу пэрыта бзылъхугъэ щыпкъэм фIыкIэ игу къинахэм ящыщщ а лъэхъэнэм школ унафэщIу лэжьа Монич Игорь. Ар хуабжьу къахуэсакъырт IэнатIэм пэрыхьагъащIэ егъэджакIуэ ныбжьыщIэхэм, чэнджэщ щхьэпэхэмкIэ закъыщIигъакъуэу.
Монич Игорь школым и унафэщIу щытащ 1935 гъэм къыщыщIэдзауэ 1951 гъэ пщIондэ. А IэщIагъэлI щыпкъэм лъэкI къигъэнакъым егъэджэныгъэ IэнатIэм жылэм зыщиужьын папщIэ. Хэку зауэшхуэр къэхъея нэужь, Монич фронтым Iухьащ икIи лIыгъэ иIэу бийм пэщIэтащ. 1946 гъэм абы Псынабэ къигъэзэжащ икIи зыIукIа IэнатIэм пэрыхьэжри, иджыри илъэс куэдкIэ лэжьащ. ЕгъэджакIуэ-зауэлI хахуэм и бгъэгум щылыдырт ордениплIрэ медаль зыбжанэрэ. Унагъуэ дахи иIащ абы. Игорь и щхьэгъусэ Щоджэн Марие фельдшеру щылэжьащ къуажэм. Зэщхьэгъусэхэм япхъу Ларисэ Жэмыхъуэхэ я нысэ хъуащ, абы илъэс 50-м нэскIэ математикэр щригъэджащ Нарткъалэ дэт курыт школ №2-м.
Хэку зауэшхуэм и пэ илъэсхэм, зауэм къыкIэлъыкIуа лъэхъэнэм Псынабэ школым щылэжьахэм ящыщщ Мэремыкъуэ (Хьэщэ) Марие, КIуащ Лъостэнбэч, ХьэбытIэжь (Гъубжокъуэ) Налжан, Шырыкъу Iэмбий, Балъкъэр Къэралбий сымэ, нэгъуэщIхэри. Жылэм къыдэхъуэ щIэблэм щIэныгъэ егъэгъуэтыным хьэлэлу хуэлэжьащ Березинская Евдокие, Москаленкэ Антонинэ, Бэдракъ Хьэбас, Лъэпщокъуэ Шэбудин, Къуэдзокъуэ Пётр, Молэмусэ Кашиф, Кузьминов Абрам сымэ.
ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 30 — 40 гъэхэм Псынабэ дэт школыр къэзыухахэм къахэкIащ парт, хозяйствэ лэжьакIуэфIхэр, щIэныгъэлI цIэрыIуэхэр, дохутыр Iэзэхэр, егъэджакIуэ щыпкъэхэр. Апхуэдэхэщ ипэкIэ зи гугъу щытщIахэу ШэджыхьэщIэ Мариерэ Шыд Хьэзритрэ, математикэ щIэныгъэхэм я кандидат, КъБКъУ-м и физико-математикэ факультетым и декану лэжьа, школакIуэ нэхъыжьхэм папщIэ университетым тхьэмахуэ школ къыщызэзыгъэпэща Шыд Лиуан, медицинэ щIэныгъэхэм я кандидат, Налшык къалэ клиникэ сымаджэщым и дохутыр нэхъыщхьэу щыта Чэрим Борис, КПСС-м и Дзэлыкъуэ райкомым и секретару, иужькIэ Дзэлыкъуэ райисполкомым и тхьэмадэу лэжьа Хьэкъун Мухьэдин, КПСС-м и Аруан райкомым и япэ секретару щыта Хъуран Хьэжмурид, КПСС-м и Дзэлыкъуэ райкомым и секретарь къулыкъум пэрыта Теувэ Хъанбий сымэ, нэгъуэщI куэди. Псынабэдэсхэр дрогушхуэ ди къэралым и дамыгъэ лъапIэхэр зыхуагъэфэща ди къуажэгъухэм.
1964 гъэм Псынабэ еджапIэщIэ щаухуащ икIи ар курыт школ хъуащ. Илъэс зыбжанэ ипэкIэ абы пэшхэр къыпащIыхьыжщ, къанэ щымыIэу зыхуей хуагъэзэжри, курыт щIэныгъэ щрагъэгъуэт IуэхущIапIэ бэлыхь хъуащ. Иджыпсту абы школакIуи 150-м щIигъу щоджэ. Теувэ Иринэ зи унафэщI егъэджакIуэ гупым я къаруи зэфIэкIи ирахьэлIэ я еджакIуэхэм щIэныгъэ куу ягъуэтын, гъэсэныгъэ дахэ халъхьэн папщIэ. Гупыр дапщэщи хущIокъу я къалэн нэхъыщхьэр — щIэблэм щIэныгъэ егъэгъуэтыныр — къызыхуэтыншэу зэригъэзэщIэным.
Зи илъэс 90 юбилейр мы зэма-ным зыгъэлъапIэ ди курыт школым ехъулIэныгъэщIэхэр иджыри зыIэригъэхьэну ди гуапэщ. ЩIэблэм я гъуэгугъэлъагъуэу, унэтIакIуэу щыт егъэджакIуэхэми абыхэм я унафэщIми я пщIэм хэхъуэ зэпыту щрырет.
ТЕУВЭ Алексей,
Псынабэ къуажэм и администрацэм
и Жылагъуэ советым и тхьэмадэ.
Илъэс зыбжанэкIэ узэIэбэкIыжмэ, Щхьэлыкъуэ къуажэм къыщызэIуахауэ щытащ ЕгъэджакIуэм и фэеплъ. Ар дэтщ къуажэм и езанэ курыт еджапIэм и пщIантIэм.
Къэпщытэныгъэхэр
УнэтIыныгъэхэр ягъэнаIуэ
Хабзэ хъуауэ, курыт школыр къэзыуххэм къызэрыщIагъэкI тхыгъэ лэжьы- гъэ (сочиненэ е изложенэ) ятх гъэ еджэгъуэм и япэ Iыхьэм и кIэухым ирихьэ- лIэу. А лэжьыгъэм еджакIуэр зэрыпэлъэщам ипкъ иткIэ («зачёт» е «незачёт» ягъэув хабзэщ), абы хуитыныгъэ иIэщ къызэрыщIагъэкI къэрал къэпщытэныгъэ-хэм хэтыну. ШколакIуэ нэхъыжьхэр мы гъэм зытетхыхьыну унэтIыныгъэхэр иджыблагъэ наIуэ къэхъуащ.
УФ-м егъэджэныгъэмкIэ и министр Васильевэ Ольгэ зэрыжиIамкIэ, курыт школыр етIанэгъэ къэзыух ныбжьыщIэхэр тетхыхь хъунущ мыпхуэдэ унэтIыныгъэхэм:
«Зауэмрэ мамырыгъэмрэ — «Война и мир» тхылъ телъыджэр илъэси 150-рэ щрикъум ирихьэлIэу»;
«Гугъэмрэ гужьеигъуэмрэ»;
«ФIымрэ Iеймрэ»;
«Пагагъымрэ Iэдэбыгъэмрэ»;
«ЦIыхухэм яку дэлъ зэхущытыкIэхэр».
Курыт школыр къэзыуххэм къызэрыщIагъэкI лэжьыгъэхэр егъэтхынымкIэ сове-тым, ЕгъэджэныгъэмкIэ министерствэм къепхауэ лажьэм, къищта а унэтIыныгъэхэм тегъэпсыхьа темэ хэхахэр еджапIэхэм яIэрыхьэнущ сочиненэхэр щатхын хуей махуэм. Зи узыншагъэм сэкъат иIэ ныбжьыщIэхэм хуитыныгъэ яIэщ сочиненэм и пIэкIэ изложенэ ятхыну.
Къэпщытэныгъэм пэмылъэщахэм Iэмал яIэнущ иджыри зэ лэжьыгъэр ягъэзэщIэжыну.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
