ХадэхэкIхэр гъэкIыным тещIыхьа проектхэр
Къэбэрдей-Балъкъэрым нэрылъагъу къещI социально-экономикэ зыужьыныгъэм и унэтIыныгъэ нэхъыщхьэхэр тегушхуауэ зэрыпхигъэкIыр
Илъэс зыбжанэкIэ щымыIауэ щIыналъэм тезыгъэзэжа хьэщIэхэм зэакъылэгъуу къыхагъэщ Къэбэрдей-Балъкъэрым зэхъуэкIыныгъэ инхэр къызэрыщыхъуар. БгъэщIэгъуэну абы зыри хэлъкъым — КъБР-м псынщIэу зеужь, социально-экономикэ зыужьыныгъэм и IэнатIэ нэхъыщхьэ псори япэкIэ егъэкIуатэ икIи Iуэху нэхъыщхьэхэм ящыщ куэдымкIэ Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым щыпашэхэм яхэту къокIуэкI.
Заужьу щIадзащ
И нэхъыбапIэкIэ дотацэм щыгугъыу зэгуэрым щыта Къэбэрдей-Балъкъэрыр езыр зыхэпсэукIын къэзылэжьыжыф щIыналъэ хъууэ хуежьащ. Налогу къыхахыр зэпымыууэ нэхъыбэ мэхъу. 2011 гъэм бюджетым и IэнатIэ псоми налогу, налогхэм ящымыщ ахъшэу сом меларди 8,16-рэ, абы япэ ита илъэсым елъытауэ проценти 6,8-кIэ нэхъыбэ къыхузэщIагъэуIуащ. IэщIагъэлIхэм къыхагъэщ республикэм и зыужьыныгъэр нэхъ наIуэу къэзыгъэлъагъуэ Iуэхури — валовэ щIыналъэ продуктыр зэпымыууэ нэхъыбэ мэхъу. 2010 гъэм елъытауэ абы процент 24-рэ къыхэхъуащ. КъызэрабжамкIэ, 2012 гъэм валовэ щIыналъэ продуктыр сом мелард 94,2-м нос.
— Мыбы и лъэныкъуэкIэ сэбэп хъуащ зыр адрейм пыщIауэ Iуэху куэд зэрызэфIагъэкIар, — жеIэ республикэм и Iэтащхьэ Къанокъуэ Арсен. — Экономикэ, социальнэ зыужьыныгъэмкIэ хуабжьу зэпэлъытауэ зэхалъхьа программэхэм я лъабжьэщ инновацэ бгъэдыхьэкIэр, пасэрей гупсысэкIэм къытекIыныр. Апхуэдэу сэбэп хъуащ цIыхухэм я зэфIэкIым зэрыхэхъуари — лэжьакIуэхэм иджы IэщIагъэ лъагэ яIэщ.
Къэрал инвестицэ политикэр пхыгъэкIынми гулъытэшхуэ хуащI, абы къыхэкIыу лажьэу щыIэ предприятэхэр къагъэщIэрэщIэжащ, щIэуэ куэд яухуащ. Псалъэм папщIэ, иджырей техникэмрэ технологиехэмкIэ къызэрагъэпэщащ «Алькасар» (жызумым йолэжь, шагъырхэр ещI), «Кристалл-Тэрч» (минеральнэ псы ирегъахъуэ) предприятэхэр. Налшык дэт макарон фабрикэм кIэщIу зэпыупщIа макаронхэр щащI IэнатIэ, Налшык гъэш комбинатым шэ щIэмыхуам къыхэщIыкIа шхыныгъуэхэр щагъэхьэзыр цех къыщызэIуахащ.
2011 гъэм «Тэрчалмаз» компанием УФ-м Промышленностымрэ сатумкIэ и министерствэм къэрал контракт ирищIылIащ иджырей автомат системэхэм къыщагъэсэбэп IэмэпсымэщIэ зэращI технологие зэтегъэувэным теухуауэ. Зэрагъэпэщыжри иджырей техникэ Iэмэпсымэхэр щагъэуващ «Телемеханика», «Кавказкабель» кабель завод» предприятэхэм. «Севкаврентген-Д» заводым иджырей рентген техникэ щащIу щIадзащ, апхуэдэу металлым къыхэщIыкIа пкъыгъуэхэр къыщIэзыгъэкI IэнатIэ щызэтрагъэуващ.
«Комплект» вакъэ фабрикэм Италием щыщ «Maingrup» фирмэм кърашри щагъэуващ лъэгущIыхь зэмыфэгъухэр щагъэж линэ. Апхуэдэу лъахъстэным къыхэщIыкIа хьэпшыпхэр къыщIэзыгъэкI «Кариста» предприятэщIэ лажьэу яутIыпщащ. «Эрпак» предприятэм Италием щыщ «SIPACK» фирмэм и иджырей оборудованнэ щолажьэ. ГъущI-бетон пкъыгъуэхэр къыщIигъэкIыу Налшык дэт заводым лъэс зекIуапIэхэр къызэрыращIыкI иджырей плиткэхэр ща- гъэхьэзыр. Яухуэри лажьэу яутIыпщащ «Джеха» унэлъащIэхэр щащIа заводымрэ щхьэгъубжэхэр щащI «Фенстер-Бау» заводымрэ.
Къуажэм папщIэ инвестицэхэр
КъБР-м и мэкъумэш IэнатIэм зэпIэзэрыту лажьэу, зиужьу хуежьащ — а IэнатIэм къыщалэжь мэкъумэшхэкIхэр 2010 — 2012 гъэхэм къриубыдэу процент 25-кIэ хэхъуащ. МэкъумэшыщIэхэм къэралым и дэIэпыкъуныгъэу сом меларди 4-рэ мелуан 420-рэ хуаутIыпщащ, абы щыщу сом меларди 3-рэ мелуан 450-р лэжьыгъэ IэнатIэхэм трагъэкIуэдэн, адрей къэнар къуажэм и социальнэ зыужьыныгъэм ехьэлIа Iуэхухэм хухахын папщIэ.
Республикэм псори зэхэту сом меларди 10 и уасэу инвестицэ проект 82-рэ щагъэзащIэ. Мыбдеж гулъытэ хэха щыхуащIащ агропромышленнэ комплексым зыщIэзыгъакъуэ банкхэм я кредит политикэр зэгъэуIуным, апхуэдэу мэкъумэш продукцэ къехьэлIэным, хъумэным, абы елэжьыным теухуауэ дуней псом щыIэ технологие нэхъыфIхэр IэнатIэм къыщыгъэсэбэпыным.
Аграрнэ промышленностым зегъэужьынымкIэ унэтIыныгъэ нэхъыщхьэу къыхахащ пхъэщхьэмыщхьэ, жызум, хадэхэкI гъэкIыныр, Iэщ гъэхъуныр. Къэбэрдей-Балъкъэрым егупсысауэ икIи егугъуу щолэжь хозяйствэ инхэмрэ цIыхухэм я уней лъапсэхэмрэ жыг хадэхэр щыгъэкIыным. Республикэм пхъэщхьэмыщхьэрэ мэракIуэу езым хурикъуну псори егъэкI. Абы къыдэкIуэу жыгыщIэхэр ящэхун папщIэ Кавказ Ищхъэрэм и щIыналъэ псоми къикIыурэ къокIуэ.
Жыг хадэхэр щагъэкIыу Шэджэм районым щыIэ «Аламат» предприятэм куэд мыщIауэ щыщыIам УФ-м мэкъумэш хозяйствэмкIэ и министр Федоров Николай жиIащ жыг хадэхэр гъэкIынымкIэ КъБР-м щыIэ лэжьэкIэр «хэкум щащIа продукцэр рынокым щыпхыгъэкIыным щегъэжьауэ хозяйствэхэм иджырей инфрастуктурэрэ техникэщIэмрэ ирикъуу зэрамыIэм нэсу» агропромышленнэ комплексым щыIэ гугъуехьхэр дагъэкIынымкIэ адрей предприятэхэм щапхъэу къащтэ зэрыхъунур.
IэнатIэм адэкIи зегъэужьыным къыгуэхыпIэ зимыIэ и Iыхьэу уващ иджырей пхъэщхьэмыщхьэ, хадэхэкI хъумапIэхэр ухуэныр. Республикэм псори зэхэту тонн мини 10 зыщIэхуэн апхуэдэ комплексу плIы, жэм 3100-рэ щаIыгъын гъэш коплексу плIы, IэщIэвыщIэу 5100-рэ щагъэшхэн IуэхущIапIэу щы, «Велес Агро» зэгухьэныгъэм и джэдкъаз фабрикэм и япэ Iыхьэр щаухуащ.
Республикэр гъуэгу тэмэмым тетщ
Къэбэрдей-Балъкъэрыр Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым инвестицэхэр къыщыгъэсэбэпынымкIэ и щIыналъэ нэхъ удэзыхьэххэм ящыщщ. «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Инвестицэ фондым и IуэхукIэ» КъБР-м и Правительствэм и унафэ къыдэ-кIащ, 2012 — 2015 гъэхэм ятещIыхьа «КъБР-м щыIэ инвестицэ щытыкIэр егъэфIэкIуэныр» республикэ программэ хэхар къащтащ, инвестицэ лэжьыгъэм и субъекту щыт IуэхущIапIэу, предприятэу инвестицэ проектхэр щIыналъэм щызыгъэзащIэхэм налогхэмкIэ зэрыхудачых, къаIэрыхьэ хэхъуэм техуэ налогхэр зэрыхуагъэмащIэ хабзэхэр къащтащ.
Илъэсищым къриубыдэу КъБР-м щрагъэкIуэкI розницэ сатур товаркIэ тещIыхьауэ процент 30-м нэблагъэкIэ нэхъыбэ хъуащ. 2012 гъэм ар сом мелард 81,98-м нэсауэ къабжащ. Апхуэдэу Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыщу къэралщIыб экономикэ лэжьыгъэм хэтхэм, къызэралъытамкIэ, 2012 гъэм США-м и доллар мелуани 165-рэ, 2010 гъэм елъытауэ хуэдитIкIэ нэхъыбэ, зэблагъэкIащ. КъэралщIыб сату нэхъ зыубгъуауэ здащIхэм ящыщщ Италиер, Тыркур, Германиер, СНГ-м хыхьэ къэралхэм ящыщу — Азербайджаныр, Къэзахъстаныр, Украинэр.
— Къэбэрдей-Балъкъэрыр ящыщщ мэкъумэш хозяйствэм и IэнатIэм ехьэлIауэ Италием щызэхалъхьа IэмалыщIэхэр нэхъ тэмэму икIи зыубгъуауэ къэзыгъэсэбэп щIыналъэхэм, — жиIащ Италием и лIыкIуэу Урысейм щыIэ Ланди Антонио.
— Экономикэм зэрызиужьым нэхъыщхьэ дыдэу къихь сэбэпынагъыр социальнэ гугъуехьхэр дэгъэкIынымкIэ диIэ Iэмалхэм зэрыхэхъуэрщ, — жеIэ Къанокъуэ Арсен. — Iуэху куэд къыдэхъулIащ: IуэхущIапIэщIэхэр къызэIуахащ, школхэр, щэнхабзэ унэхэр, спорт комплексхэр яухуащ, сымаджэщхэмрэ поликлиникэхэмрэ мылъкурэ техникэкIэ яIэ зэфIэкIым хагъэхъуащ, псы зрижэ бжьамийуэ жьы дыдэ хъуахэр зэрахъуэкIащ, гъуэгухэр, псэупIэ унэхэр зэрагъэпэщыжащ, лэжьапIэншэхэм я бжыгъэм кIэрыхуащ, демографиер йофIэкIуэж. КIэщIу жыпIэмэ, ди зыужьыныгъэм нэрылъагъуу зричащ икIи абы къыхэкIыу республикэм исхэм я псэукIэр нэхъыфI хъуащ.
Министрым жеIэ
УФ-м мэкъумэш хозяйствэмкIэ и министр Федоров Николай:
— Мыбы сэ щыслъэгъуа предприятэхэр, абыхэм иджыпсту яухуэхэри яхэту, ипэжыпIэкIэ иджырейщ, технологие нэхъыфI дыдэхэм ятещIыхьащ икIи къэкIуэну зэманым хэзэгъэнущ. Апхуэдэ бгъэдыхьэкIэрщ ди къэралым дунейпсо утыкум щиIэ зэфIэкIыр къэзыIэтынур. Къэбэрдей-Балъкъэрыр Дунейпсо сату организацэм къигъэувхэм пэлъэщу зэрылэжьэным хуэхьэзырщ. Я нэхъ мащIэ дыдэр арамэ, абы къэралым исхэр экологие и лъэныкъуэкIэ дагъуэ зимыIэ шхыныгъуэхэмкIэ, языныкъуэ шхын лIэужьыгъуэхэмкIэ — СНГ-м хэт къэралхэр, Европэм и къэралхэр къызэригъэпэщыфынущ. КъБР-м щрагъэкIуэкI Урысей псом зыхуэбгъэдэн щымыIэ лэжьыгъэ куэд.
Бжыгъэшхуэщ
Агропромышленнэ комплексым и IэнатIэм хиубыдэу КъБР-м щагъэзащIэ псори зэхэту сом меларди 10 зи уасэ инвестицэ проектхэр.
КъБР-м щагъэзащIэу щIадзащ пасэу къызыпыкIэ жыг хадэхэр, жызум хадэхэр хэсэнымкIэ, биотехнологиехэр я лъабжьэу помидорымрэ нащэмрэ теплицэхэм щыгъэкIынымкIэ, нэгъуэщI къэралхэм къраш консервхэм я пIэ иувэфын продукцэу къыщIагъэкIым хэгъэхъуэнымкIэ республикэ программэр. 2020 гъэм ирихьэлIэу щIыналъэм пхъэщхьэмыщхьэрэ мэракIуэу къыщрахьэлIэр тонн 1 мелуаным нэсынущ.
КъБР-м и Парламентым къищта бюджетым ипкъ иткIэ 2013 гъэм республикэ программэ хэхауэ 22-р гъэзэщIэным трагъэкIуадэ ахъшэр нэхъыбэ ящI. Псалъэм папщIэ, унэгъащIэхэр псэупIэкIэ къызэгъэпэщыным хухаха ахъшэм сом мелуан 50, сабийхэм я узыншагъэр егъэфIэкIуэным — сом мелуан 92-рэ, цIыхухэм социальнэ дэIэпыкъуныгъэ етыным, административнэ лъэпощхьэпохэр гъэмэщIэным — сом мелуани 194-рэ щIагъуж.
Псалъэм къыдэкIуэу жытIэнщи, КъБР-м и Правительствэм и деж къыщызэрагъэпэщащ щIэныгъэ-технологие зыужьыныгъэмкIэ жылагъуэ совет. Абы республикэм щрагъэкIуэкI щIэныгъэ-технологие политикэм мыхьэнэшхуэ зиIэ и унэтIыныгъэхэр иубзыхунущ, технопаркхэр, бизнес-инкубаторхэр, щIэныгъэ-технологие центрхэр, иджырей инфраструктурэм и нэгъуэщI IуэхущIапIэхэр ухуэнымрэ ахэр гъэлэжьэнымкIэ дэIэпыкъуэгъуу щытынущ.
«Российская газета» («ЩIыналъэ. Кавказ Ищхъэрэ» къыдэкIыгъуэ хэха),
№9, 2013 гъэм щIышылэм и 18-м.
