Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ, зауэлI хахуэ, щIэныгъэлI цIэрыIуэ Нало Ахьмэдхъан къызэралъхурэ илъэс 95-рэ ирокъу
Гъуэгуанэ гугъу икIи дахэ
Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ Нало Ахьмэдхъан Хьэмырзэ и къуэр 1921 гъэм шыщхьэуIум и 10-м Лэс-кэн районым хыхьэ Хьэтуей къуажэм къыщалъхуащ. Къэбэрдей-Балъкъэр педрабфакыр къиухащ. 1941 гъэм щыщIэдза-уэ Совет Армэм къулыкъу щищIащ, зауэшхуэр къыщыхъеям Ахьмэдхъан фронтым кIуащ.
1942 гъэм щыщIэдзауэ 1943 гъэ пщIондэ Налор Ленинград дэт дзэ-инженер еджапIэм щIэсащ. 1943 гъэм и накъыгъэ мазэм лейтенант Нало Ахьмэдхъан фронтым Iухьэжри, зауэр иухыху хэтащ, сапёр взводым, ротэм я унафэщIу. Зэрихьа лIыгъэмрэ къигъэлъэгъуа хахуагъэмрэ папщIэ Хэку зауэ орденым и япэ нагъыщэр, Хэку зауэ орденым и етIуанэ нагъыщэу тIу, Невский Александр, Вагъуэ Плъыжь орденхэр, СССР-м и медалу 10, Польшэм и медалыр къыхуагъэфэщащ.
1946 гъэм дзэм къыхэкIыжри, Лэскэн райисполкомым щылэжьащ. 1947 гъэм ВКП(б)-м и обкомым и парт курсхэр къиухащ. ИужькIэ Нало Ахьмэдхъан педагогикэ институтым щIэтIысхьэри, 1951 гъэм къиухащ икIи бзэщIэныгъэхэмкIэ кандидат хъуащ. КъБКъУ-м адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и кафедрэм и доценту зэрылажьэм хуэдэурэ, абы къэхутэныгъэшхуэ иригъэкIуэкIащ адыгэбзэм зегъэужьыным пыщIауэ. Москва къыщыдагъэкIа «Адыгэ-шэрджэсыбзэм и грамматикэ», «Урыс-адыгэ-шэрджэс псалъалъэ» тхылъхэр зыгъэхьэзырахэм яхэтащ.
Налор ящыщщ литературэм бжьыпэр щызыубыдахэм, зи тхыгъэхэр цIыхубэм ягу дыхьа тхакIуэхэм. Ар СССР-м, Урысей Федерацэм я ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэхэм хэтащ.
1960 гъэм Налшык къыщыдэкIа «Урыху акъужь» и япэ тхылъыр псынщIэ дыдэу цIыхухэм зэлъащIысащ икIи гунэс ящыхъуащ. Ар щыхьэт техъуат куэдкIэ дызыщыгугъ хъун тхакIуэ гъуэзэджэ къызэрыунэхуам. Налом и рассказ купщIафIэхэр зэрыт и япэ тхы-лъым къыкIэлъыкIуащ нэгъуэщI зыбжанэ. Абыхэм ящыщщ «ГушыIалъэ» (1963), «Къэрэгъул зэблэкIыгъуэ» (1967), «Лъагъуэхэмрэ гъуэгухэмрэ» (1969), «Рейхстагым адыгэбзи тетщ» (1972), «Нэхущ шу» (1977), «Бжьэр къэпщIащ» (1980), «Пшэплъ жыжьэхэр» (1984), «Псы Iуфэм Iут унэ цIыкIу» (1995) тхылъхэр.
Налом и IэдакъэщIэкI нэхъыфIхэр щызэхуэхьэса «Тхы-
гъэхэр» тхылъищым ярыту 1993 — 1995 гъэхэм къыдигъэкIащ. Абыхэм ящыщ зыбжанэ урысыбзэкIэ дунейм къытехьащ.
ЦIыхубэм яIурылъ бзэм и дахагъри, и IэфIагъри, и къабзагъри мыгъэкIуэдауэ, зытетхыхь Iуэхум тэмэму тегъэпсыхьауэ къэгъэсэбэпыныр тхакIуэм и тхыгъэ- хэм я фащэщ. Аращ Налом абыхэм гъунэжу щIыхэбгъуатэр псалъэ купщIафIэхэр, гушыIэ дахэкIэ узэда псалъэ шэрыуэхэр.
Зэчий ин зыбгъэдэлъ адыгэлI
Адыгэ интеллигенцэм щыщ псоми пщIэрэ щIыхьрэ зыхуащI я нэхъыжьыфIт Нало Ахьмэдхъан. Ар Къэбэрдей-Балъкъэрым и мызакъуэу, Адыгейми Шэрджэсми щыцIэрыIуэт. Налом и зэчий иным пщIэш- хуэ щыхуащIырт, цIыху Iущу, щэджащэу, тхакIуэ Iэзэу, акъыл щыпкъэу зэ- рыщытым, абы хэлъ цIыхугъэм, Хэку зауэшхуэм къыщигъэлъэгъуа лIыгъэм, адыгэ лъэпкъыр игъэдахэу, игъэлъапIэу дунейм зэрытетым папщIэ.
МэшбащIэ Исхьэкъ,
Къэбэрдей-Балъкъэр, Адыгей, Къэрэшей-
Шэрджэс республикэхэм я цIыхубэ тхакIуэ.
СССР-м и тхакIуэхэм я зэIущIэшхуэм хэтщ. 1981 гъэ
Ахьмэдхъан. 1944 гъэ
Дауэ нэху укъекIа?
Нало Ахьмэдхъан иримыгъэджа яхэтакъым адыгэбзэ факультетыр къэзыухахэм. Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым а лъэхъэнэм литературэм тегъэщIауэ ущIэкIуэну щыIар Нало Ахьмэдхъанрэ Сокъур Мусэрбийрэщ, бзэмкIэ — Урыс Хьэталийщ.
Урыс-япон зауэм теухуауэ Ахьмэдхъан итха «Нэхущ шу» романыр сэ сыредактору къыдэзгъэ-кIауэ щытащ. А зауэм си адэ къуэш лъэрызехьи хэтат. Романыр документхэм, фактхэм, архив материалхэм «иригъэтхьэлами», куэд дыдэ къызэщIиубыдэу адыгэ шухэр (сотняр) зищIысыр щыжиIэфащ, цIыхухэм я деж нихьэсыфащ.
Ахьмэдхъан хуэдэлI дунейм тетами зырызыххэщ. «КхъыIэ, щIалэгъуалэм сыкъызэрыфхыхьэр фи жагъуэ фымыщI, зы ныбжьэгъу сиIэжкъым, псори дунейм ехыжащ», — жиIэурэ дигъэныбжьэгъурт. Тхылъ тедзапIэм къыщIыхьэурэ сэлам къыдихыу, къытщIэупщIэу, гулъытэ зиIэ цIыху гуапэу дунейм тетащ.
ТхакIуэхэм щхьэкIэ «Пицундэ» зыгъэпсэхупIэ Абхъазым щыIэти, абы дыкIуэрейуэ щытащ. 1980 гъэм абы МэшбащIэ Исхьэкъ, Нало Ахьмэдхъан, КIэщт Мухьэз, и къуэр и гъусэу, си унагъуэр сщIыгъуу дыщызэрихьэлIат тенджыз Iуфэм.
Нало Ахьмэдхъан пщэдджыжь къэс телефонымкIэ къэпсалъэурэ нэху дыкъызэрекIам къыщIэупщIэрт. Езыр щынэхъыжькIэ, псэлъэну къызылъысыр дэрат, ауэ зыгуэркIэ япэ дищу жейуэ къэдгъэушынкIэ шэч тщIырти, зыдгъэхъейртэкъым. Дэтхэнэ зы тхыгъэми лъабжьэ гуэр зэриIэм хуэдэу, «Дауэ нэху укъекIа?» жысIэу Нало Ахьмэдхъан теухуауэ стха усэм и лъабжьэри аращ къыщежьар.
«Дауэ нэху укъекIа?» —
Ар сэламу къысфIэщIырт.
ЖаIэ хабзэу фIэкIа
НэгъуэщI къикIыу
сымыщIэт.
«Дауэ нэху укъекIа?» —
КъысщIоупщIэ
нэхъыжьыр.
«Мыхэр си фэм дэкIащ», —
СхужымыIэ нэхъыщIэм.
Ауэ фIыуэ сощIэж
Згъэва псор сэ а жэщым.
Си сабийм зимыщIэжт,
НэкIэ слъагъуурэ
жэщIырт.
И псэм еджэу
плъыржьэрт,
СимыIэжт зы гугъапIэ.
Си псэр Iэджэми жэрт.
Зэтезмылъхьэт си напIэ.
Си гум щэхуурэ къэкIт:
«Я нэхъ гуауэр
къысщыщIым,
Сыт слъэкIын абы фIэкI, —
Сыкъеджэнщ си
нэхъыжьым».
Гузэвэгъуэр токIуэт,
ЗыкъещIэжыр си щIалэм.
ЛIыгъэр сэ къыстокIуэж,
ЖызмыIэж зы тезгъалэу…
«Дауэ нэху укъекIа?» —
Си нэхъыжь
къысщIоупщIэ.
ЩыIэ, абы фIэкIа,
КъикIыр зыщIэ
а упщIэм?
Нало Ахьмэдхъан Хэку зауэшхуэм щызэрихьа лIыгъэм папщIэ дамыгъэ куэд къыхуагъэфэщащ. Литературэми куэд хилэжьыхьати, цIыхубэ тхакIуэ цIэр къыфIащащ. Ахьмэдхъан щыпсэуам пщIэшхуэ хуэтщIу дгъэлъэпIэн хуеящ. Иджы къытхуэнэжыр и цIэр тщымыгъупщэу, щIэблэм едгъащIэу дыпсэунырщ.
БИЦУ Анатолэ,
КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ.
И тхыгъэхэм телъыжщ езым и нэпкъыжьэ
СыцIыкIуу, ди анэшым сыщыIэу, зы гуахъуэ Iэчлъэч гуэр куэбжэпэм деж къыщызгъуэтат. Си адэшхуэр еплъщ гуахъуэми жиIащ: «Мыр Бабийщ зи гуахъуэри — фхьыи, ефтыж». Хьэблэм дэсхэр фIыуэ зыцIыху си адэшхуэм гугъущи демыхьу къищIат апхуэ-дэ хьэпшып зезыхьэнур хэтми.
ЦIыхум и хьэпшыпыр щещхькIэ и IэдакъэщIэкIыр емыщхьу къэнэн? Дыщэм, дыжьыным Iэщэ-фащэ къыхэзыщIыкI, джэдыгу е цей дахэ зыдыфхэм (ахэр иджы щыIэж-щымыIэжми) я гугъу умыщIыххи, сэ Iэджэрэ зэхэсхащ мыр мыпхуэдэм и бжыхь хукIэщ, мор мопхуэдэм и джыдэ лъыкIэщ жаIэу зэхагъэкIыу. НтIэ, емыкIу тхакIуэм псалъэмакъыр дауэ къригъажьэрэ, хъыбарыр дауэ иришэжьэфрэ жыпIэу укIэлъыплъыну?
«Iуэхур зэрежьэщ», — жиIэгъащ адыгэм. Художественнэ текст щыхъу-кIэ, къыщIэдзапIэм куэдыкIей елъытащ. Ар тхакIуэм и сэламщ.
Нало Ахьмэдхъан и къегъэжьэкIэми телъыжщ езым и нэпкъыжьэ, и цIэ темыту и тхыгъэ къыпIэрыхьэми, кърипцIыхуну: «Адыгэ унагъуэр пщэдджыжьымрэ пщыхьэщхьэмрэ зэрызехьэщ. КIуэ пщэдджыжьри зыгуэрщ: цIыху жеяхэр къоушри, махуэр зи кIыхьагъым дунейм зэрытетынум зыхуагъэхьэзыр, ауэ махуэ псор мамыру езыхьэкIа цIыхухэр пщыхьэщхьэм зэрызехьэу зэрыхуежьэр нэхъ гъэщIэгъуэнщ. Пщыхьэщхьэ зэрызехьэгъуэм щыщIидзэр сыхьэткIэ къыпхуэхутэнукъым, сыту жыпIэмэ сыхьэт щамыцIыхуми пщыхьэщхьэ зэрызехьэр яхэлъауэ къыщIэкIынущи, ар къызэрыпщIэнур макъкIэщ…» («МафIэ бзий ныбжь»).
Ауэ абыкIэ зэфIэкIыркъым къыщIэдзапIэм и къалэныр. КъыщIэдзапIэм и деж щыфIегъанэ сюжетым. КъыщIэдзапIэм и деж къыщожьэ абы и тхыцIакIуэ «хуэ» нэхъыщхьэр. Нало Ахьмэдхъан и тхыгъэхэми ар ядыболъагъу.
«Бжьэр къэпщIащ» зыфIища рассказыр гуих-псэихыу — «Джэду Барэ лIащ» жери къыщIедзэ. Апхуэдэу къыщрагъажьэкIэ, нэщхъеягъуэм теухуащ мы хъыбарыр, жыпIэу уемыгупсысынкIэ Iэмал иIэкъым. Ауэ, зы псалъэуха закъуэкIэ узэрыIэпхъуэу, сыт къэхъужар: «Пщэдджыжьыр ныжэбэрей уэлбанэм и ужькIэ уэфI зэрыхъуам къигъэгуфIауэ, псэ зыIутыр хуэгуфIэрт: Джэдухэ я гузэвэгъуэр къафIэIуэхуу узыхагъэгъуазэртэкъым пщIантIэм щыпэкIу джэдкъазым, цIыхухэм гуэщымрэ бжэIупэмрэ Iуахуа нэужь, унащхьэмрэ жыг щхьэкIэмрэ щтапIэ зыщIыжауэ абы гъащIэм щыдэпIэстхъей къуалэбзуми, и фIэщу щыгъуэ лIым едзакъэурэ къыхэзыгъэщт гъудэбадзэми».
Абы ухуегъэхьэзыр рассказыр зытеухуам. КъызэрыщIэкIымкIэ, Джэду Барэ и лIэныгъэр щхьэусыгъуэ хъуа къудейщ. Мыр зытеухуар нэгъуэщIщ.
Араи бжьэ къэпщIам и хъыбарыр къызэрылъэIэсу, зи адэ лIа цIыхум и щытыкIэми хэпщIыкIыу зэхъуэкIыныгъэ щIигъуэтыр. Хьэуэ, ар къуэ хуэмыхукъым, щыгъуэкIэ имыщIэу армууи щыткъым. Iуэхур зытетыр нэгъуэщIщ — тхакIуэм мыбдеж къыщищтэ темэр нэгъуэщIщи: адыгэм «зыр лIэ щхьэкIэ адрейм зилIэжрэ» жыхуиIэм ещхьу, гуауэ къэхъуар гу лъамытэурэ бжьэ къэпщIам лъэныкъуэкIэ зэрыригъэкIуэтэкIар уегъэлъагъу тхакIуэм, а зы щапхъэ «жьгъей цIыкIумкIи», сыт хуэдэу щытами, гъащIэр лIэныгъэм и гущIыIу зэрыхъум урегъэгупсысыф.
КЪЭЖЭР Хьэмид,
усакIуэ, критик.
101-нэ полкымхэт гуп. Нало Ахьмэдхъан ищхьэмкIэ ещанэщ. 1945 гъэ
Зыхэтым къахэлыдыкIырт
Сэ куэдрэ къысхуихуащ гуп сахэсу адыгэлI щэджащэхэм я гугъу щащIкIэ Нало Ахьмэдхъан и деж нэса нэужь, мыпхуэдэу зыкъысхуагъазэу:
— Уэ, Iэдэм, Ахьмэдхъан уригъэджащ, зы кафедрэ удыщIэсу илъэс тIощIрэ тхум щIигъукIэ удэлэжьащ. Сыт хуэдэу уигу къинэжа ар?
— ЛIыфIу.
Аращ абдежым зэуэ жэуапу згъуэтыр. Абы къызэщIеубыдэ псори. ЛIыфIым хэлъын хуей хьэл псори хэлът абы. Ахьмэдхъан лIы хьэлыр къызэпхыпст сыт щыгъуи: щызауэлIами, щыегъэджакIуэми, щыщIэныгъэлIми, щытхакIуэми, гуфIэгъуэ Iэнэм щритхьэмадэми, ауэ и ныбжьэгъухэм, лэжьэгъухэм е сту- дентхэм щахэтми. Ар сытым щыгъуи зы фэмрэ зы щытыкIэмрэ тетт, егъэ-леяуэ фIэлIыкI зиIэт, нэмысышхуэрэ жэуаплыныгъэрэ зыбгъэдэлът. Ар апхуэдизкIэ зэщIэкъуауэ, зэпIэзэрыту, къекIуу хуэпауэ, набдзэгубдзаплъэу гъащIэм пхрыплъу, уардэу зиIыгъыу, нэхъыжьми нэхъыщIэми яхуищIыпхъэ пщIэр ялъигъэсу, щыпхъашэнури щыщабэнури ищIэжу дунейм тетти, зыхэтым къахэлыдыкIырт. Куэд дыдэрэ къэхъурт ар зыцIыхухэм, псом хуэмыдэу нэгъуэщI лъэпкъхэм къахэкIахэм ящыщхэм, кафедрэ бжэр ныIуахрэ «адыгэ джыназыр дэнэ щыIэ?» — жаIэу ныщыщIэупщIэ.
ТхущI гъэхэм иджыри аспирантурэм щIэсу щIидзэри, илъэс 60-м нэблагъэкIэ университетым щылэжьати, ар лекцэм хуэмыхьэзыру е зымащIэкIэ нэхъ мыхъуми къэгувауэ аудиторием щIыхьауэ зылъэгъуа къэгъуэтыгъуейщ. Иджыпсту хуэдэу сощIэж адыгэбзэм и морфологиемкIэ абы тхуригъэкIуэкIыу щыта лекцэ купщIафIэхэр. Ахьмэдхъан материалыр апхуэдизкIэ щызу къыдитырти, тхылъ дымыгъуэтми, лекцэр зэрыттха ди тетрадхэмкIэ экзаменым зыхуэдгъэхьэзыр хъурт.
Телъыджэ дыдэр къыщыхъупэр адыгэ IуэрыIуатэм теухуа сыхьэтхэрт. Ахьмэдхъан апхуэдизкIэ и гум, и псэм къыщIикъузыкIыу нарт лIыхъужьхэм я IуэхущIафэхэм, нарт цIыхубзхэм я дахагъымрэ Iущагъымрэ, адыгэ нарт эпосым щIэлъ философие гупсысэхэм, ар алыдж мифологием пыщIа зэрыхъу Iуэхугъуэхэм тепсэлъыхьырти, дэ, адыгэ студент ныбжьыщIэхэр, апхуэдэ дакъикъэхэм псэкIэ дыкъыщыхутэрт Прометей хуэдэ дыдэу Тхьэхэм Нэсрэн ЖьакIэ нэпкъым щрапха, Лъэпщ Iэ пцIанэкIэ гъущI гъэплъар къыщигъэш, Сосрыкъуэ нартхэм мафIэрэ ху жылэмрэ къащыхуихьыжа, чынтыр зи ныкъуэкъуэгъу Бэдынокъуэ батэр щигъэш, Мэлычыпхъу Iущыцэ цIыкIум и акъыл жаныр уафэхъуэпскIыу щылыд нартыжь хэкум.
Сэ сщIэжыркъым сыщеджа зэманми нэхъ иужьыIуэкIи адыгэ кафедрэм Ахьмэдхъан сыщыдэлэжьа илъэсхэми абы зэрыригъэджа дерсхэмкIэ студент гуэр «тIу» къыщихьауэ: япэрауэ, студентхэм а предметхэр фIыуэ ялъагъурт, етIуанэрауэ, хэтыт Ахьмэдхъан фIэмылIыкIыу экзаменым пхуекIуэлIэнур, тэмэму зимыгъэхьэзырауэ.
А фIэлIыкIыныгъэм теухуауэ зы Iуэхугъуэ цIыкIу сыкъытеувыIэнут, университетым хъыбару дахьэжауэ щытауэ. АтIэ, Ахьмэдхъан нэмысыншагъэ зэридэн дунейм теттэкъым. Махуэ гуэрым зэи здыщIэмыхьа курсым лекцэ къыщеджэну ар щIыхьат. ЕгъэджакIуэм пщIэ хуащIу къыхузэфIэуващ адыгэ студент гупыр. Зы хъыджэбз цIыкIу къэмытэджауэ къыщыхъуащ Ахьмэдхъан. Университетым и адыгэ отделе-нэм къыщIэтIысхьа пщащэ цIыкIум апхуэдэ хабзэншагъэ къылъыкъуэкIыныр игу техуэнт мо хабзэщIэкъум: къызэкIуэкIащ нэрылъагъуу. «Тэдж!» — жриIащ хэкъузауэ. Модрейм зигъэхъейркъым. «Тэдж!» и макъым зригъэIэтащ Ахьмэдхъан. Гупым гузэвэгъуэр къакIэщIэзэрыхьащ. Мо пщащэ цIыкIуми гузэвэпауэ и щхьэр къиIэтри: «Сэ сыщытщ, Ахмедхан Хамурзович!» — къыдришеящ зэхэпх къудейуэ. Ахь-мэдхъан къэуIэбжьауэ къекIуэкIрэ еплъмэ — хъыджэбзыр зэфIэтт. Ауэ ар апхуэдизкIэ лъахъшэ цIыкIути, зыбгъэдэт стIолым къы- къуэщ къудейуэ арат. Абдежым аудиторие щхьэгъубжэхэм хэлъ абджхэр игъэзджыджкъэ жыпIэну Ахьмэдхъаныр (ар езыр лIышхуэт) къыщеудри мэдыхьэшх. Зигу къызэрыгъуэтыжа студентхэри мэдыхьэшх. ИтIанэ ар пщащэ цIыкIум бгъэдыхьэщ, и щхьэфэм Iэ дилъэри, къыхуигъэгъуну елъэIуащ. Лекцэри хъарзынэу екIуэкIыгъащ.
Ари Ахьмэдхъан и хьэл гъэщIэгъуэнхэм ящыщ зыт: зыгуэркIэ жэкъуауэ сыт хуэдэу къызэщIэмынами, Iуэхум и тэмэмыпIэр къызэрищIэу напIэзыпIэм губжьыр щхьэщыкIырти, «Къысхуэгъэгъу!» — жиIэфырт, «еIым еI, сэ жысIащи, пэжыр сэ зэрыжысIам хуэдэущ» жиIэу имыукъуэдийуэ.
ИщхьэмкIэ зэрыщыжытIащи, Ахьмэдхъан цIыхур я къулыкъукIи, мылъкукIи, ябгъэдэлъ зэфIэкIкIи, ныбжькIи, лъэпкъкIи зэхэгъэж ищIыртэкъым. Лэжьэгъуэ зэманым иужькIэ ар Налшык паркым иту плъагъунут ди тхакIуэ, усакIуэ, щIэныгъэлI нэхъ цIэрыIуэ дыдэхэм я гъусэу. ТIэкIу зигъэпсэхуну ди лэжьэгъухэм щыщ гуэрхэри ди гъусэу и къуажэжь Хьэтуей сшэжамэ (сэ машинэ сиIэти, ар и анэм, и къуэшхэм я деж, е Урыху Iуфэ Iут и унэ цIыкIум щIэх-щIэхыурэ сшэжырт), Ахьмэдхъан фIы дыдэу илъагъу, и тхыгъэхэми мызэ-мытIэу къыхэщыж и ныбжьэгъу Биту Нурхьэлий, нэгъуэщI лIыфI зыбжанэ и гъусэу, къригъашэрт, Iыхьлыхэр къызэхуэсырт. Жумартт Нало зэшхэр шыгъупIастэкIэ.
Абы къыдэкIуэу, Ахьмэдхъан зыцIыхуу щытахэм ноби фIы дыдэу ящIэж щIэныгъэ хъарзынэ ябгъэ-дэлъу, ауэ я гъащIэр тэмэ-му зэрызэтемыувам къыхэкIкIэ куэдым зызыща-дзей хъуа, пэщIэщIэгъу ящIыну зрамыпэсыж цIыху зыбжани абы ныбжьэгъуу зэриIар, ахэр щIэх-щIэхыурэ и Iэнэ пэригъэтIысхьэурэ къызэрекIуэкIар. «ЦIыхур цIыхущ, абы нэхъ лъапIэ щIым теткъым. Уанэгу ущисынри ущыдэхуэхынри гъащIэм щыбетэмалщ. Хутыкъуам и Iэпкълъэпкъым фащэ хуэхъуаркъым нэхъыщхьэр, а Iэпкълъэпкъым къыхэна псэм и къабзагъырщ», — жиIэгъащ Ахьмэдхъан, абы ехьэлIауэ сыщеупщIам.
ЗыхузэфIэкIхэм, влас-тым тепщэгъуэ щызиIэхэм и щхьэ щхьэкIэ зыгуэр къазэрыпихынкъым Хэку зауэшхуэм и лIыхъужь, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ, щIэныгъэлI щэджащэ, «дамэтелъышхуэхэм» кабинет куэдым я бжэр зыхузэIуахыфыну щыта Нало Ахьмэдхъан дунейм тетыхукIэ зыпылъар — зи къарурэ зи зэфIэкIкIэ нобэкIэ гуащIэмащIэхэм зэрызащIигъэкъуэнырщ. Университетым филолог щагъэхьэзыр и институтым щылажьэ куэдым фIы дыдэу ящIэж нобэ зи щIэны-гъэ лэжьыгъэхэмкIэ республикэм хъарзынэу щацIыхуа, зэгуэрым щIалэ Iэщхьэ пцIанэу лэжьапIэ къэувауэ щытам и унагъуэр зыщIэсын унэкIи Ахьмэдхъан щIэгъэкъуэн зэрыхуэхъугъар, езым зыщIигъум, къэбэрдей тхакIуэхэм яхишэурэ зэраригъэцIыхуар, и лэжьыгъэр тэмэму зэрызэтригъэувар, уеблэмэ, зэман дэкIа нэужь, ТхакIуэхэм я союзым хагъэхьэнымкIэ сэбэп зэрыхуэхъуфар.
Нало Ахьмэдхъан и гъащIэм щыщ зы Iыхьэт абы егъэлеяуэ адыгэ нэмысыр зэрыхэлъыр, сыт хуэдэ Iуэхугъуэ къылъыкъуэмыкIами, ар хуэсакъыпэу и гум, и псэм зэрыщихъумэр. Илъэс тIощI фIэкIа мыхъуу зауэ IэнатIэм сэлэт къызэрыгуэкIыу Iухьа, Хэку зауэшхуэм и япэ степеным и орденыр, етIуанэ степеным и ордену тIу, дзэзешэ цIэрыIуэхэм хуагъэфащэу щыта Александр Невскэм и орденыр, Вагъуэ Плъыжь орденыр, медаль пщыкIуз зи бгъэм хэлърэ офицеру 1946 гъэм къэзыгъэзэжа Нало Ахьмэдхъан иджыри 1943 гъэм «Совет Союзым и ЛIыхъужь» цIэ лъапIэр къыфIащыну ягъэлъэгъуат. Iуэхур ягъэтIылъыжын хуей щIэхъуари и адэ Хьэмырзэ ягъэкIуэдауэ зэрыщытарщ. Ауэ телъыджэр аращи, сэ Ахьмэдхъан зэрысцIыхуа зэман кIыхьым къриубыдэу зауэм щызэрихьа лIыгъэм я хъыбар кIапи дунейм къытригъэхьакъым. Зэгуэрым, ТекIуэныгъэшхуэр илъэс 50 щрикъу махуэр дгъэлъапIэу, Ахьмэдхъан щыхэзгъэзыхьыпэм мыращ къызжиIэгъар: «Зауэр — мафIэщ, цIыхуфэм дэгъэхуэгъуей гугъуехьщ, мэжхахщIалIагъэщ, ажалщ, анэ гуIэгъуэщ, фызабэ нэпсщ. Сэ Алыхьым фIыуэ сыкъилъагъу хъунти, си насып текIуэри, сыкъелащ, армыхъумэ, зэ топышэ гъунэгъуу къыщыуэри, шэ къутахуэм сщхьэрыгъ жыр пыIэр ибгъукIэ екIуэкIыу пхриупщIыкIащ. НэгъуэщI зыгуэри дибгъукIэ къыщыуа топышэм си зауэлI гупыр зэтриукIэри си плIэм илъ автоматым и дакъэр сэкIэ паупщIам хуэдэу пихащ».
Сыт сымыщIами, и дамыгъэхэр къыщIратам ехьэлIауи «Совет Союзым и ЛIыхъужь» цIэр къыфIащыну щIагъэлъэгъуауэ щытам теухуауи Ахьмэдхъан зыри къысхупыхакъым. Къысхупыхакъым, и щхьэ тепсэлъыхьыжыныр фIэемы-кIути, зыщIапIыкIа адыгэ нэмысым къемызэгъыу къилъытэрти. Ауэ а сэлэ-тым зауэ лыгъейм и лъагъуэрэ гъуэгуу къызэпичар, зауэм хьэзабрэ бэIутIэIуу пыщIар, абы гущIэгъуншэу цIыхупсэм псы зэрыригъэжыхьыжыфыр дэтхэнэ тхакIуэми и хъэтIым хэмыгъуэщэну псэкIэ къыщиIуэтэфащ Ахьмэдхъан и «Къэрэгъул зэблэкIыгъуэ», «Лъагъуэхэмрэ гъуэгухэмрэ», «Рейхстагым адыгэбзи тетщ», «Псыхьэ нанэ» тхыгъэхэм. КъыщыIэта Iуэхугъуэхэм я пэжагърэ я кууагъкIэ ахэр пэгъунэгъу дыдэу къэплъытэ хъунущ Васильев Борис и «В списках не значился», Быков Василь и «Сотников», «Дожить до рассвета», Бондарев Юрий и «Горячий снег» зауэм теухуа тхыгъэ цIэрыIуэхэм. Гугъущ абы и лъэныкъуэкIэ акъылэгъу удэмыхъуну критик Къэрмокъуэ Хьэмид, мыпхуэдэу щитхкIэ: «Ахьмэдхъан и тхыгъэхэм тэрэфарэ лъэпкъ хэлъкъым. Ар гуауэуи гухэщIуи щрет, тхакIуэр зытетхыхь цIыхухэм я Iуэхур, я гум, я псэм щыщIэр щIиуфэркъым, фэрыщIыгъэ лъэпкъ хэмылъу гъащIэм и пэжыр етхыж».
«Сэ Алыхьым фIыуэ сыкъилъагъу хъунти, си насып текIуэри сыкъелащ…» 1995 гъэм и накъыгъэ мазэм Ахьмэдхъан къызжиIауэ щыта а псалъэхэм щIэлъ гупсысэр мафIэм хуэдэу си Iэпкълъэпкъым ирижащ а псалъэмакъым иужькIэ илъэсищ дэкIауэ, 1998 гъэм мэкъуауэгъуэм и 25-м. А махуэм Ахьмэдхъан и ныбжьэгъуфI, усакIуэ Шэвлокъуэ Пётр и гъусэу кIуат Налшык щаухуа спорткомплексым. Абы щекIуэкI Iуэхугъуэхэм еплъу здэщысхэм Ахьмэдхъан Iуэху гуэр къылъыкъуэкIри къыщIэкIащ. Ар къызэрыщIэкIых-хэу цIыху куэд зытет балконыр къехуэхри Ахьмэдхъан къыбгъэдэса лIы зыбжанэ, Шэвлокъуэ Пётри абыхэм яхэту, гуузу хэкIуэдэгъащ.
Ахьмэдхъан и тхыгъэхэр, псом хуэмыдэу ахэр зэрытха бзэмрэ образхэм я къызэфIэгъэувэкIэ Iэмалхэмрэ, лъэпкъ бзэщIэныгъэмрэ литературоведениемрэ я налкъутналмэсщ. Тхыгъэхэм икъукIэ куэду уащрохьэлIэ зи ухуэкIэ телъыджэм укъагъэуIэбжь адыгэ псалъэухахэм е зы псалъэуха закъуэкIэ зыхущыщIэ щымыIэу къызэфIэгъэувэфа образ гъэщIэгъуэнхэм. Иужьрейм и щапхъэу мыри ирикъуни: «ХьэмкIутей баш плъыжь гъум кIэщIым кIэщIу и ужь иту лIы плъыжь гъум кIэщI кабинетым къыщIэукIуриящ». Зи образ къызэфIэгъэувэным тхылъ напэкIуэцI зыбжанэ ихьыну мы персонажым и теплъи и дуней еплъыкIи зы псалъэухакIэ ди пащхьэ кърилъхьэфащ Ахьмэдхъан.
Зыщ жысIам щIызгъужынур: Налом и IэдакъэщIэкIхэм хуэфэщэн пщIэ нобэкIэ ягъуэтыпакъым. Ахэр щIэныгъэ и лъэныкъуэкIэ нэсу зэпкърыхакъым. Ауэ шэч къытесхьэркъым дэ дызыхунэмысар къытщIэхъуэ щIэныгъэлI ныбжьыщIэхэм пщэдей зэрырагъэкъужынум, абы и фIыгъэкIи Ахьмэдхъан и тхыгъэхэм лъэпкъ литературэм и жьантIэ дыдэр зэралъысынум…
Нобэ Ахьмэдхъан тхэтыжкъым. Абы и кхъащхьэм щхьэщыт жыг баринэр Урыху акъужь гуапэм щIи-упскIэху и къудамэ цIыкIухэмкIэ йоубзэ лъэпкъым фIы дыдэу илъэгъуа и къуэ щэджащэм: къуажэбгъум хъущIэу щежэх Урыхупс и Iуфэм Iут унэ цIыкIуу Ахьмэдхъан и фэр зраплъри сакъыу зэрахьэ и къуэш бынхэм; тхакIуэшхуэм и цIэр фIащащ къалэ, къуа-жэ уэрамхэм; Ахьмэдхъан и тхылъхэр щIаджыкI но- би зэIэпахыу. Псоми ящхьэжращи, ар ягу илъынущ зи щIалэгъуэм щIэныгъэ зыбгъэдилъхьа, IэщIагъэ зригъэгъуэту гъащIэ гъуэгу махуэ тригъэува и лъэпкъэгъуищэхэм, и хэкуэгъу минхэм: цIыхур зэралъытэр и Iэужьщ.
Къэмбэчокъуэ Iэдэм,
филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор.
Хьэлэлыгъэм и макъ
ТхакIуэр цIыхупсэм и инженеру ялъытэ. Ар тхакIуэ нэсмэ, псалъэм и художник цIэри фIащ. Мис а псалъэм и художник-тхакIуэмрэ нэгъуэщI цIыху гуэрымрэ гъащIэм и къэхъукъащIэхэм зэреплъри зэхуэдэкъым. Зым илъагъуфыр и нэм къыIуидзэ къудейрщ, зэхиххэм я макъымкIэщ гулъытэ зэрищIри. ТхакIуэр къыщынэркъым зэхихми илъагъуми — ар гурэ акъылкIэ жыжьэ маплъэ, а илъагъу, зэхиххэм яфIокIри. Абы папщIэ нэрэ тхьэкIумэрэ нэмыщI, куэд зыхэзыщIэ гурэ хуабагъ мыухыж зыхэлъ псэрэ иIэн хуейщ тхакIуэм, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, абы илъагъухэмрэ зэхиххэмрэ зэрилъагъум, зэрызэхихым нэмыщI, ар гум щигъэфIэнуи, псэкIэ игъэхуэбэнуи и къалэнщ.
Зи гугъу тщIа зэфIэкI лейм хуэдэ зиIэ-хэм Нало Ахьмэдхъан зэращыщыр нэрылъагъущ. Ар къегъэлъагъуэ абы и рассказхэр зэрыт «Урыху акъужь» тхылъым. Абы ущIэджыкIрэ зэтупIэжа иужькIэ, къызэрыпфIэщIыр адыгэ унагъуэ куэдым ущеблэгъа хуэдэущ. Абыхэм ауэ сытми ущыIа къудейкъым – зыкIи зэмыщхь я хьэлкIи, я дуней тетыкIэкIи зэтемыхуэ, гъащIэр зыгъэкIуатэ цIыху зыбжанэм нэIуасэ уахуещI. Абыхэм языныкъуэм тIэкIу уагъэгубжь, губгъэн уагъэщI, адрейхэм уигу хагъахъуэ. Ахэр апхуэдизкIэ хьэлэлщ, гу зэIухащ, гуапэщи, уабгъэдэкIыжын уигу пыкIыркъым.
Сыт нэхъ зытеухуар Ахьмэдхъан и рассказхэр? ЗытеухуакIи я гупсысэ нэхъыщхьэкIи ахэр куэду зэщхьэщокI. Нэхъыщхьэращи, абыхэм яхыболъагъуэ ди литературэм псалъэщIэу хэувэ рассказхэр. Абыхэм ящыщщ «Бостей упIышкIуа», «Тезыр», «Сом», «Урыху акъужь», «Псыхьэ нанэ» жыхуиIэхэр.
Ахьмэдхъан и рассказхэр художественнагъ и лъэныкъуэкIэ гу зылъатапхъэщ — ди рассказхэм иджыри къэс ямыIа гъэпсыкIэ зиIэ яхэтщ: ахэр символичнэщ, рассказыр зытеухуа Iуэхугъуэ нэхъыщхьэр умыщIэххэу щIагъыбзэкIэ къызэкIуэцIех. Ауэ щыхъукIи, рассказым щызэкIэлъыхьа Iуэхугъуэхэм узыIэпашэ, Iэпэдэгъэлэл умыщIыфу, нэхъыщхьэм урашалIэ. Ар классикэ рассказхэм я гъэпсыкIэм щыщ зыщ.
ЕтIуанэу, Налом и рассказхэр риторикэншэщ. ГъащIэм и къэхъукъащIэ пыухы-кIахэм ахэр апхуэдизу нэрылъагъуу тепсэлъыхьащи, уэр-уэру рассказым и гупсысэ нэхъыщхьэм ухуокIуэж.
Бзэ и лъэныкъуэкIи рассказхэр гъэхуауэ тхащ, шэрыуэщ, къеджэгъуафIэщ, зэрызелъафэ жыIэгъуей я мащIэщ, псалъэжьхэмрэ псалъэ шэрыуэхэмрэ зэщыщхъуу къыщыгъэсэбэпащ. Мис абыхэм жан ящI а рассказхэр. Ауэ, дэ къызэрытфIэщIымкIэ, Налом и зэфIэкIыр нэхъри зыузэщIыр абы гъащIэм хуиIэ гуапагъэрщ, цIыхухэм дзыхь яхуищIу зэрахуэхьэлэлырщ. А хьэлэлыгъэм и макъщ Ахьмэдхъан и рассказ нэхъыфI-хэр.
ЩоджэнцIыкIу Iэдэм.
1962 гъэ
Иджыри деущий
Нало Ахьмэдхъан хуэдэхэм «мыращ», «моращ», «мыпхуэдэу щытащ» жыпIэу блэкIа зэманым иту уатепсэлъыхьыныр акъылым къыпхуигъэтIасэркъым. Уахътыншэ щыIэкъым, и уахътыр къэсу нобэрей дунейм текIыжами, апхуэдэхэр иджыри уи гъусэу, цIыхугъэкIэ, ныбжьэгъугъэкIэ, псэ хьэлэлагъкIэ къыбдэгуашэурэ уаущий хуэдэу къыпщохъу. Къыпщыхъу къудейм къыщымынэу, иджыри уаущий, сыту жыпIэмэ, я чэнджэщ дахэхэмрэ дерс щхьэпэхэмрэ, я цIыхугъэми хуэдэу, уахътыншэщи.
Ди республикэм и тхакIуэхэм, усакIуэхэм, литературэм егъэщIылIа IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм нобэ щылажьэхэм яхэту къыщIэкIынкъым Налом иримыгъэджа е и ныбжьэгъуфIу щымыта. Сэри си напщIэм телъщ Ахьмэдхъан иригъэджахэм, и дерсрэ ущиерэ щIэдэIуахэм сазэрыщыщыр.
Зэрынэхъыжьым, зэрыегъэджакIуэм щхьэкIэ къэмынэу, ар студентхэм зэрахущытыр и ныбжьэгъум хуэдэут. А лъэхъэнэм студентхэм ящыщ куэд ухуакIуэ гупым хэту гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуэм лажьэрти, фокIадэм еджэн щIадзэжа нэужь, бжьыхьэм къуажэдэсхэм ядэIэпыкъуну колхозхэм, совхозхэм щагъакIуэкIэ, ухуакIуэ гупым хэту лэжьахэр абы мыкIуэми хъунут. Мыр фIыуэ сощIэж: етIуанэ курсым и ужькIэ сэри студент гупым сахэту лэжьакIуэ сыщыIат. Бжьыхьэм ди курсыр колхозым кIуэрт нартыху къыдачыжыну. Сэ абы сымыкIуэми хъунути, ахэр колхозым зэрыщылэжьэну мазэм ди къуажэ сыкIуэжу зызгъэпсэхуну си мурадт. Ауэ Ахьмэдхъан махуэ гуэрым къызоупщI:
— Уэ ди гъусэу нэкIуэн мурад уимыIэу жаIэри, пэж?
— Сэ студент гупым сыщылэжьащи, мы мазэм зызгъэпсэхун си гугъэщ, — жызоIэ.
— Уэ, щIалэ, зыгуэрхэр птхыну ухэтщ. АтIэ, зы ма-зэ сылэжьащи, зы мазэ зызгъэпсэхужын хуейщ, жыпIэу упсэукIэ тхакIуэ ухъунукъым. ТхакIуэр цIыху хэтыным иригъэш хъунукъым, цIыхум нэхъыбэрэ уахэтыху, дэрэжэгъуэ нэхъыби бгъуэту щытын хуейщ. Ар япэрауэ. КъищынэмыщIауэ, мыри хьэкъыу зыпхыгъэкI — аудиторэм ущIэсу узэдаIуэ лекцэхэм нэхърэ куэдкIэ нэхъыбэ къыщыпщIэнущ уи ныбжьэгъухэм уащIыгъуу губгъуэм ущит зэманым.
Зызгъэпсэхуну зэрыжысIа къудейм сыхущIегъуэжауэ, адрейхэм сащIыгъуу сыкIуэгъащ абы щыгъуэ колхозым. ИкIи сыхущIегъуэжакъым. Нэхъыжьым и ущиер зихуэдэ щымыIэ дерс схуэхъугъащ абы щыгъуэ. ГъащIэ гъуэгуанэм ар гъуазэ зыщыхуэхъуари си закъуэкъым.
Иджы нобэрей щIалэгъуалэм сащыхэплъэкIэ, тхакIуэ Iэзэр, егъэджакIуэ Iущыр сигу къокIыжри, зыхызощIэ иджырей ныбжьыщIэхэр Ахьмэдхъан хуэдэ ущиякIуэ икъукIэ зэрыхуэныкъуэр. Езы лIы Iущыр нобэ тщIымыгъужми, абы къыщIэна тхыгъэхэр ныбжьыщIэхэм нэхъыбэу ирагъэджмэ, щIалэгъуалэр гъуэгу пэж зэрытрагъэувэфынум шэч къытесхьэркъым.
УЭРЭЗЕЙ Афлик, усакIуэ.
Къалэм жан
Нало Ахьмэдхъан и къалэмыпэм къыщIэкIа дэтхэнэ тхыгъэри зэрыкупщIафIэм, зэрыщIэщыгъуэм, гупсысэ куукIэ зэрыгъэнщIам шэч къытезыхьэн щыIэкъым. Си щхьэкIэ сэ ахэр къызолъытэ адыгэ прозэм и лъагапIэхэм ящыщ зыуэ.
Ди прозэр иужьрей илъэс пщIейм гъуэгуанэ- щIэ техьамэ, ар псом япэ зи фIыщIэхэм хабжэ анэдэлъхубзэм и IэфIыпIэмрэ и дахапIэмрэ куу дыдэу къыщIэзыгъэлъэф тхакIуэ телъыджэ Нало Ахьмэдхъан.
ЦIыхум и гущIэлъапсэм нэплъыс, абы и гурыгъу-гурыщIэхэр къалэм жанкIэ къыщIэзыгъалъэ, дэтхэнэ цIыхуми цIыхугъэ лъагэрэ дуней хьэлэмэтрэ дэзы-лъагъуф тхакIуэт Ахьмэдхъан — ар куэдым яхузэфIэкIыркъым, къызэхъулIэри гъащIэм и уэрыпIэм хэшасэ къалэм зыгъабзэ тхакIуэ набдзэгубдзаплъэрщ. Апхуэдэут дэ псоми Нало Ахьмэдхъан зэрытцIыхур. Абы куэдрэ ди литературэм и жьантIэр иIыгъащ.
КЪЭРМОКЪУЭ Хьэмид,
тхакIуэ, критик.
Телъщ ар ноби ди напщIэ
Нало Ахьмэдхъан сэри адрей Хьэтуей щIалэхэми щапхъэ къызытетх щIалэжьу щытащ, нобэми ар ди напщIэм телъщ. Орден лъапIэ дыдэхэр къихьарэ фащэ дахэр екIуу щыгъыу Хэку зауэшхуэм ар къызэрикIыжауэ щытар иджыри си нэгум щIэтщ.
А зэманым куэдым тхьэлъэIу ящIыжырт, къашэ-нашэхэри куэдти, ди къуажэшхуэм дэнэкIи пшынэ макъыр къыщыIурт. А хьэгъуэлIыгъуэхэм кърихьэлIэрт зауэм жыджэру хэтахэу Бетрожь Мишкэ, Биту Нурхьэ-лий, Мамхэгъ Билъостэн, Къанщыкъуей Уэхьид, Былымгъуэт СулътIан, ГуэбэщIыкI ПIытIэ (Умар), ХьэщIэлI Iэмин, Нот Хъусен, Iэщнокъуэ Назир, Нало Ахьмэдхъан сымэ. Абыхэм я дуней тетыкIэр, я къэфэкIэр, я гушыIэкIэр псоми яфIэдахэт. Дэри абыхэм зедгъэщхьу, «Ахьмэдхъану сыкъофэ, прокурору сыкъофэ» жытIэу утыкум дитт.
Ауэрэ зэманыр макIуэ, балигъ дыкъохъу. Ахьмэдхъан пщIэншэу зы сыхьэти игъэкIуэдыркъым, пединститутыр къеух, университетым егъэджакIуэу къагъанэ, кандидат диссертацэри пхегъэкI. Псом нэхърэ нэхъыщхьэращи, зи IэдакъэщIэкIхэр щIэджыкIакIуэхэм гунэс ящыхъу цIыхубэ тхакIуэ мэхъу.
Си щхьэкIэ сэ ар сэбэпышхуэ къысхуэхъуащ, си цIыху хэтыкIэм, си Iуэху зехьэкIэм, уеблэмэ си зекIуэкIэм иIэ дагъуэхэр зэригъэзэхуэжу, сиущийуэ, и чэнджэщ щхьэпэхэр къызихьэлIэу ныбжьэгъуфI-нэхъыжьыфIу си япэ итащ.
Тхэным сыдихьэхыу тхылъ цIыкIу зытIущ дунейм къызэрытезгъэхьари зи фIыщIэр Ахьмэдхъану къызолъытэ.
Нобэ Ахьмэдхъан къытхэмытыжми, ар ди гум илъщ, лIы щэджащэм и фэеплъыр щIэблэми ящыгъупщэ хъунукъым. Абы щхьэкIэ Налор щыпсэуа унэм фэеплъ пхъэбгъу кIэрылъхьэн хуейуэ, къыщалъхуа къуажэм, илъэс куэдкIэ щылэжьа къалэм я уэрамхэм Налом и цIэр фIэщыпхъэу къызолъытэ.
КЪУЭДЗОКЪУЭ Анатолэ,
КъБР-м спортым и ветеранхэм я советым и унафэщI.
Адыгэбзэ, урысыбзэ кафедрэхэм и лэжьакIуэхэр. КъБКъУ, 1969 гъэ
И гъащIэм и пэжыр щIиуфэртэкъым
Нало Ахьмэдхъан адыгэ литературэм къыхыхьащ зытетхыхьын иIэжрэ и тхыгъэхэм къыщиIэт Iуэхухэр IэкIуэлъакIуэу зэпкъри-хыу. Хэку зауэшхуэм хэта тхакIуэм и нэгу щIэкIар и тхыгъэхэм къыщигъэсэбэпырт, блэкIамрэ нобэмрэ езыр зэрыхущытыр къызэригъэлъагъуэ Iэмалу.
1960 — 1980 гъэхэм совет прозэм къызэрымыкIуэу зиужьащ. Ар зи фIыщIэхэм ящыщ Нало Ахьмэдхъан и тхыгъэхэм увыпIэшхуэ щаубыдащ цIыхубэр къызыхэщыж рассказхэмрэ повестхэмрэ. И рассказхэр гуимыхуж зыщIыр къигъэлъэгъуэж зэманыр пэжу уи нэгу къыщIэзыгъэувэж образхэмкIэ зэрыдигъэлъагъурщ.
Лъэпкъым и цIыхухэм я хьэл-щэнхэм адрейхэм емыщхьу хэлъхэр къэгъэлъэгъуэныр тхакIуэм зэрыхузэфIэкIа щIыкIэм и щыхьэтщ «Къэрэгъул зэблэкIыгъуэ» (1967), «Лъагъуэхэмрэ гъуэгухэмрэ» (1969), «Рейхстагым адыгэбзи тетщ» (1972), нэгъуэщIхэри. Налом фIэгъэщIэгъуэнт адыгэ лъэпкъым и гупсысэкIэр зэрызэфIэувэр, дыгъуасэрей тхыдэмрэ нобэреймрэ хэлъ Iуэху зэIумыбзхэр.
Ахьмэдхъан гъащIэм и пэжыр щIиуфэркъым. Ар хущIокъу зытетхыхь зэманым адыгэ лъэпкъыр зыхэхуа гугъуехьхэм пхыкIа нэужь, гъащIэм нэгъуэщIынэкIэ еплъ зэрыхъуар къигъэлъэгъуэжыну.
Налом и прозэр нэгъуэщIхэм хэзымыгъэгъуащэщ зы цIыхум и образым, и гъащIэм, и хьэл-щэнхэмкIэ лъэпкъ псом, цIыхубэм яйр къызэрызэщIикъуэфыр. Зауэм теухуа и рассказхэмрэ повестхэмрэ къыхэщыж лIыхъужьхэм гъащIэ мамырыр я нэгу щIэт зэпытщ, я хъуэпсапIэхэрщ зэрыпсэур. Ахьмэдхъан и тхыгъэхэр тхылъеджэхэм гунэс щIащыхъур тхыдэри, гъащIэм къыхихари, къигупсысари зэрыщызэхэухуэнарщ.
Налом и прозэм философие куу щIэлъщ. ГъащIэм и пэжым щIыгъуу, абы цIыхухэм я хъуэпсапIэхэри къегъэлъагъуэ. Адыгэ къуажэ цIыкIум щыщIэдзауэ Берлин нэс пхыкI гъуэгуанэ гугъур икIури, рейхстагым адыгэбзэкIэ тхыгъэ тритхащ Хьэгъундокъуэ Барэ. НэгъуэщIхэм къащхьэщыкIыу абы лIыгъэшхуи зэрихьакъым, атIэ совет цIыхухэм ещхьу езыри зэуащ, ауэ къикIуа гъуэгуанэр зэрыщыту ехъулIэныгъэрэ текIуэныгъэкIэ гъэнщIауэ щытащ.
Нало Ахьмэдхъан адыгэ литературэм хэлъхьэныгъэфIхэр хуищIащ, зригъэужьащ. Аращ ар цIыхухэм я гум щIилъынур, и фэеплъыр щIахъумэнур.
МУСУКАЕВЭ Анжелэ,
филологие щIэныгъэхэм
я доктор, профессор.
Щапхъэ тхуохъу
Дэ, ингуш тхакIуэхэм, Нало Ахьмэдхъан, къуэш нэхъыжьым хуэдэу, пщIэшхуэ хуэтщIырт. Абы и тхыгъэ купщIафIэу урысыбзэкIэ зэдзэкIауэ щыIэхэм дыдихьэхыу дыкъоджэ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и мызакъуэу, Кавказ Ищхъэрэ псоми щыцIэрыIуэ тхакIуэшхуэщ Налор. Абы и теплъэр зэрыуардэм, зэрыбжьыфIэм хуэдэу, и псэри и дуней тетыкIэри дахэт. Ахьмэдхъан ди дежкIэ щапхъэщ.
Чахкиев Сэхьид,
Ингуш Республикэм и цIыхубэ тхакIуэ.
2001 гъэ
Напэмрэ лIыгъэмрэ
Иджырей цIыхухэр дахагъэм хуэгъэушын, зэманым дэгъэбжьыфIэн, абыхэм я къарур къызэщIэIэтэн къалэным критикэр щIэгъэкъуэн пэж иджыри хуэхъуакъым. Литературэм и гъуэгуа-нэр къэзыпщытэж тхылъ закъуэтIакъуэхэр къэбгъанэмэ, ди критикэр куэдрэ щхьэдэхыркъым рецензэ цIыкIуфэкIухэмрэ «щытхъу» тхыгъэ мащIэхэмрэ; рецензэхэри «уэ къызэрыпщыхъу — сэ къызэрысщыхъум» щыфIэкIыр зэзэмызэщ. ТхьэкIумэ жан дыдэ ухуейщ, критикэм и макъ иджы- ри зэрымыубыдар, дзапэ уэрэдым хэкIуадэр зэхэпхын щхьэкIэ.
Къапщтэмэ, зыкъом щIауэ матхэ Нало Ахьмэдхъан, тхылъеджэхэми IуэрыIуэтэжу зэпхыжаIыкI абы и тхыгъэхэр ягу зэрырихьыр. АтIэ, критикэр егупсысыпхъэкъэ абы и щхьэусыгъуэхэр къэхутэным? Налор макъ Iэта егъэлея-кIэ псалъэркъым, уеблэ- мэ языныкъуэхэм нобэрей гъащIэм шындэбзиймкIэ хукъуэплъ хуэдэщ, ауэ егъэлеяуэ нэ жанрэ гупсысэ тэмэмрэ къегъэлъагъуэ. Ди литературэр мызэ-мытIэу зытхьэлэ «зыпэщIыж-зегъэщхь» псэлъэкIэр Налом и бийщ, и нэIэ нэхъыбэу зытригъэтыр езыр фIыуэ зыщыгъуазэ цIыхухэм я дуней тетыкIэрщ. ЖыпIэ хъунущ нобэрей прозэм цIыху псэудэу, хьэл щыз, характер нэтхыса къыхыхьэмэ, ар Налом куэдкIэ и фIыщIэу: Iуэхугъуэ гуэрхэр, дунейм къыщыхъу цIыху Iэужьхэр къетхэкIыныркъым ар дэзыхьэхыр, атIэ къигъэлъагъуэ цIыхум и цIыхугъэр, и напэр, и лIыгъэр здынэсыр къэхутэнырщ. Напэ-напэншагъэ — а еплъыкIитIырщ Налор цIыхум зэрыбгъэдыхьэр. Нэщхъеягъуэ мащIэм хэшыпсыхь лиризмэрщ Ахьмэдхъан и тхыгъэхэр нэхъыбэу гурыхь зыщIыр. Абы къешэ «псэлъэкIэ гъэпщкIуакIэ» узэджэ хъун нэщэнэхэр: Налом и тхэкIэр, дэ къызэ-рытфIэщIымкIэ, зыгуэрым ебгъэщхьын хъумэ, Чехо-вырщ япэу гур зыхуэжэр, ауэ къару, псэ а тхыгъэхэм нэхъыбэу хэзылъхьэр, дауи, пэжыфэ мащIэр пэж дыдэ къыпщигъэхъуну хущIэкъу литературщинэм Налор зэрыпэжыжьэрщ.
ЦIыхугъэмрэ лIыгъэмрэ я зэхэгъэкIыпIэр, дауи, псэзэпылъхьэпIэм дежщ. Ахьмэдхъан апхуэдэми куэдрэ тотхыхь, ауэ Iуэху цIыкIуфэкIухэми къагъэлъагъуэ цIыхум и напэмрэ и лIыгъэмрэ здынэсыр.
СОКЪУР Мусэрбий,
критик. 1972 гъэ
Пшыхьхэр
Лъэпкъым и цIыху гъуэзэджэ
Пшыхьым кърихьэлIахэр.
КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ, Хэку зауэшхуэм и ветеран, Урысей Федерацэм и ТхакIуэхэм я союзым хэта, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и щIэныгъэлI гъуэзэджэу щыта Нало Ахьмэдхъан мы гъэм и ныбжьыр илъэс 95-рэ зэрырикъум теухуа пшыхь дахэ къызэригъэпэщат Налшык къалэ дэт школ №30-м адыгэбзэмрэ литературэмкIэ щезыгъэдж Сэбаншы СэIимэт.
Абы зыкърагъэхьэлIащ «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм и адыгэ къудамэм и редактор нэхъыщхьэ Джэрыджэ Арсен, егъэджакIуэхэм я щIэныгъэм щыхагъахъуэ институтым адыгэ, балъкъэр литературэхэмрэ бзэхэмкIэ и къудамэм и унафэщI Иншы Иринэ, УФ-м и Журналистхэм я союзым хэт Iэщнокъуэ Олег, «Нур» журналым и лэжьакIуэ, усакIуэ Къармэ Iэсият, КъБР-м и радиом и редактор МахуэлI Хъаджэт, ЦIыпIынэ Аслъэн и цIэр зезыхьэ Адыгэ щэнхабзэ центрым и унафэщI Езауэ Мадинэ, КъБКъУ-м и егъэджакIуэ Шыгъушэ Джульеттэ, Iуэхур зращIэкI щIэныгъэлIым и къуэ Нало Даут, тхакIуэм и творчествэм дихьэххэр.
Сэбаншым хузэфIэкIащ зэхы-хьэр гъэщIэгъуэну икIи щIэщы-гъуэу зэхиухуэнэн. Уи гукъыдэжым зригъэIэту адыгэ макъамэ дахэрэ къафэ екIукIэ пшыхьыр яублащ. Абы кърихьэлIахэр адыгэбзэ шэрыуэрэ макъ жьгъырукIэ къыдахьэхыфащ зэIущIэр езыгъэкIуэкIа Гъусэхэ Арианэрэ Маратри. ЩIэныгъэлIым и къекIуэкIыкIам, шэч хэмылъу, щапхъэ пхуэхъун Iуэхугъуэ куэд хэтт. «…ЦIыхум пщIэ иIэн хуейщ зэрыцIыху къудейм щхьэкIэ…» псалъэхэм куэдым урагъэгупсысырт. Апхуэдэ жызыIэфынур цIыху нэсщ, зи гъащIэ гъуэгум тэмэму тетщ, псэемыблэжу зи лъэпкъым хуэлажьэ цIыхущ. Ахьмэдхъан теухуауэ къаIуэтэжхэр ди нэгу къыщIагъэувэрт абы теухуа теплъэгъуэ хьэлэмэтхэмкIэ.
УвыпIэшхуэ пшыхьым щиубы-дащ Ахьмэдхъан Хэку зауэшхуэм зэрыхэта щIыкIэмрэ щызэрихьа лIыгъэмрэ. Зауэм и япэ махуэхэм щыщIэдзауэ и кIэм нэс Налом жыджэру зыкъыщигъэлъэгъуащ, ар псэзэпылъхьэпIэ куэдым Iууащ. Ахьмэдхъан яхэтащ 1941 гъэм и кIэм Москва деж фашистхэм япэ удын гуащIэр щезыдза зауэлI хахуэхэм. Зауэ кIыхьым гукъинэж дыдэ щыщыхъуахэм ящыщщ Одер щызэпрыкIари, 1945 гъэм Берлин къызэращтари. Ахэр зауэ гъуэгуанэ кIыхьым и IэпапIэ зырыз къудейщ. Нало Ахьмэдхъан Хэку зауэшхуэм щызэрихьа лIыхъужьыгъэм папщIэ къэрал дамыгъэ лъапIэхэр къыхуагъэфэщащ «Хэку зауэ» орденым и 1-нэ, 2-нэ нагъыщэхэр, «Александр Невский», «Вагъуэ Плъыжь» орденхэр, СССР-м и медалу 13, Польшэм и медаль. Абы къызэринэкIащ тхыгъэ куэд: рассказхэр, повестхэр, романхэр, адыгэбзэм, адыгэ тхыдэм ятеухуа лэжьыгъэхэр.
Сэбаншым Iэмалыншэу къилъытащ Налом и «Нэхущ шу» япэ романым щыщ пычыгъуэ зэпкърихыныр. Бгырысхэм я лIыкIуэу, узэщIакIуэу, уэчылу романым къыхэщыж КIэрэф Залымджэрий и образыр къыхех, и лъэпкъым пап-щIэ адыгэ шуудзэм зэрихьа лIыгъэр, хэбгъэзыхьмэ, абы щхьэкIэ и псэр зэритыр дегъэлъагъу. НыбжьыщIэхэр Налом и гъащIэмрэ и литературэ лэжьыгъэмрэ фIыуэ зэрыщыгъуазэр IупщIт. Ар плъагъурт тхыгъэм щытепсэлъыхьыжкIэ абы хэшыпсыхьауэ зэрыщытымкIэ. Налом и романыр нэхъри гъэщIэгъуэн, купщIафIэ зыщIахэм ящыщщ ди лъэпкъ IуэрыIуатэм щыщхэр абы и IэдакъэщIэкIхэм и кIыхьагъкIэ зэрыкIуэцIрыкIри. Абы и тхыгъэхэр щызэпкърахым тхакIуэм къигъэсэбэпа псалъэжьхэр къыхахыурэ ныбжьыщIэхэм зрагъэщIащ.
АдэкIэ ди пащхьэ къралъхьа тхыгъэхэм ящыщщ «Рейхстагым адыгэбзи тетщ» рассказыр. Мыбы езы Налом и гъащIэм щыщ пычыгъуэ къызэрыщигъэлъэгъуэ-жам фIыуэ щыгъуазэт еджакIуэхэр. Абы хэт Хьэгъундокъуэ Барэр зэры-Ахьмэдхъаныр, Рейхстагым адыгэбзэ тезытхари зэрыарам ахэр иригушхуэрт.
Бзэ шэрыуэкIэ, гъэхуауэ, зытепсэлъыхь Iуэхугъуэм фIыуэ зэрыщыгъуазэр дагъэлъагъуфу жыджэру зыкъэзыгъэлъэгъуа ныбжьыщIэхэм ящыщщ Къуныжь Каринэ, Хьид Сабинэ, Куэцэ Амур, Гъэунэ Алий, ЛIызам Аскэр, Къэрмокъуэ Залым, Бэджий Марат, Къубатий Аскэр, Багъ Данэ, Балъкъэр Камилэ, Бэрбэч Мухьэмэд, Хъущт Аделинэ, Пэунэж Амырхъан, Къунаш Астемыр, Гъэунэ Данэ, Къуэдзокъуэ Къантемыр, Къуныжь Камилэ, Хьэмыкъуэ Миланэ, Хъуран Алихъан, Къуэшрокъуэ Астемыр, Хьэту Жантемыр, нэгъуэщIхэри.
Анэм быным хуиIэ лъагъуныгъэр зэрыгъунапкъэншэр, зи быным пэIэщIэу къэна анэм и псэм игъэвыр зыхуэдизыр, цIыхугъэр гъащIэр къызэрапщытэ мардэу зэрыщытыр Налом гущIыхьэу къыщегъэлъагъуэ «Псыхьэ нанэ» рассказым. Абы теухуа теплъэгъуэ гурыхь дагъэлъэгъуащ ныбжьыщIэхэу Жанкъулей Заринэ Хьэмыкъуэ Миланэ, Мыз Залинэ, Куэцэ Амур, Балъкъэр Альбинэ, ТIыхъужь Лианэ, Чэт Даянэ сымэ. Хъущт Аделинэрэ ТIыхъужь Лианэрэ Гамзатов Расул и псалъэхэр, Франкель Ян и макъамэр зыщIэлъ «Кърухэр» уэрэдыр дахэу жаIащ. Ар адыгэбзэкIэ зэридзэкIащ езы СэIимэт.
Нало Ахьмэдхъан теухуауэ ди щIэныгъэлIхэмрэ тхакIуэхэмрэ хужаIахэмрэ хуаусахэмрэ щыщхэри утыку екIуу кърахьащ сабийхэм. Налом и фэеплъу Сэбаншы СэIимэт «Лъэпкъыр зэрыгушхуэ» зыфIища и усэщIэри пшыхьым еджакIуэхэр къыщеджащ.
Ауан зыщIэлъ, адыгэ хабзэм хуэхей цIыхубзым теухуауэ Налом итха «Бостей упIышкIуа» рассказми гушыIэ теплъэгъуэ къытращIыкIат сабийхэм. Абы гукъинэжу щыджэгуащ ТIыхъужьхэ Лианэрэ Данэрэ, Балъкъэр Альбинэ, Мыз Залинэ сымэ.
Зэхыхьэм и кIэухым СэIимэт фIыщIэ яхуищIащ зыкъыщIэзыгъэкъуахэу еджапIэм и унафэщI Темыр Ларисэ, и лэжьэгъухэм, сабийхэм, кърихьэлIа псоми.
Нало Ахьмэдхъан иращIэкIа пшыхьыр къазэрехъулIар жиIащ Джэрыджэ Арсен. ТхакIуэшхуэм хэлъа хьэл-щэн дахэхэм, зэрихьа лIыгъэхэм, и гъащIэм щыщ Iыхьэхэм тепсэлъыхьащ ар. Апхуэдэу Джэрыджэм къыхигъэщащ Ахьмэдхъан гъащIэм щилъэгъуа пэжыр и тхыгъэхэм къызэрыщигъэлъэгъуэжыфар, абыхэм фIым дыхуагъасэу, пэжым дыхуаущийуэ, цIыхугъэм, лIыгъэм дыкъыхураджэу зэрыщытыр.
— Нало Ахьмэдхъан пщIэшхуэ сыт щыгъуи иIащ. Абы къыщIэна и тхыгъэхэр купщIафIэщ икIи ахэр зэи мыкIуэдыжын хъугъуэфIыгъуэщ. Налом ныбжьэгъу куэд иIэт икIи ахэр лъэпкъкIэ адыгэти балъкъэрти жиIэу зэи зэхэгъэж ищIыртэкъым. Абы лъэпкъым къыхуигъэнащ лъэужь мыкIуэдыж, и тхыгъэ къыщIэнахэмкIи, зауэм щызэрихьа лIыхъужьыгъэхэмкIи, адыгагъэм зэрыхуэлэжьамкIи. Сэ къызолъытэ Налом фэеплъ Налшык къалэ щыхуэгъэувыпхъэу, — жиIащ Iэщнокъуэ Олег. — ТхакIуэшхуэм иращIэкIа пшыхьым и гугъу пщIымэ, Сэбаншы СэIимэт ар къехъулIауэ собж. Налом и гъащIэри и литературэ лэжьыгъэ-ри нэгъэсауэ ди пащхьэ кърилъхьэфащ егъэджакIуэ гумызагъэм. И IэщIагъэм гурэ псэкIэ егугъуу зэрырилажьэм и щыхьэтщ СэIимэт нобэ игъэхьэзыра пшыхьыр.
И адэм пщIэшхуэ зэрыхуащIам папщIэ псалъэ гуапэхэр къызэхуэсахэм яжриIащ Нало Даут.
Нало Ахьмэдхъан и IэдакъэщIэкIхэр зэрыт тхылъхэр, журналхэр, газетхэр, абы теухуа тхыгъэхэр, сабийхэм, егъэджакIуэхэм я лэжьыгъэхэр щызэхуэхьэса гъэлъэгъуэныгъэ хьэлэмэти къызэрагъэпэщащ.
Табыщ Динарэ.
