Адэжь щIэину сиIэщ уафэ тыгъэ — Iэзэгъуэ лъэщхэм я лъэщ фи къабзагъэр
Эссе
Уэс шэджэнэплъхэм я псысэ
Псэмрэ щхьэмрэ Iэжьэгъуншэу зэпэтIысурэ щIызэрыхэгъэзыхьыр зытехьэлъэнухэм мы тхыгъэр зэвгъэтIылъэкIмэ нэхъыфIщ… ГъэвыгъуафIэкъым фызыжь гъуапэхэм мыпIащIэурэ къыпыщэтыжар. Сэрщи, тэмакъыдзэрэ псэ дзапэкIэ мыр адэкIэ схьыну сыхуеижкъым. СутIыпщауэ хуэфащэ жьантIэр изогъэгъуэтыж.
Зэпадзыжурэ мыбы щыщ теплъэгъуэ щхьэхуэхэр зэман зэхуэмы- дэхэм къэзыIуэтэжа си нэхъыжьхэм мэскъали къагупсысу щIагъуакъым. Апхуэдэм шэчи шубыхьэи хэлъкъым — хьэкъщ зи дуней еплъыкIэ зэтемыхуэ цIыху зыбжанэм зыIэзыбжьэрэ зэдайуэ шыпсэ щIызэхалъхьэн щхьэусыгъуи щызэхалъхьэн хущIыхьэгъуи зэрамыIар. Я зы дэтхэнэми и кхъаблэ лъэужь сиплъэри, и пщIыхь къыхэмыхуа гуэрхэ- ри теслъэгъуэжат.
Ящыщ зым, сызыпIа си анэшхуэу — Къэшэж Хьэщий ипхъу Пагуэ и цIэ иджы къисIуэми ягъэ кIынкъым. ЖаIэркъэ: «МафIэм пэгъунэгъу лыр мажьэ». ЛIэужьыр зэрыуэ бжьиблри игъэкIуэтыгъуафIэу тIасхъэкъым. Аращи, ирехашэ жьуджалэ…
УсакIуэ ныбжьыщIэ Къэшэж Иннэ и усэхэм Союзпсо радиом къыщоджэ. 1960 гъэ КЪЭШЭЖХЭ я щIэныгъэцIэр тхыдэм щыхэIуам, Дзэ Плъыжьым и шылъэ Балъкъ псыхъуэ щигъэтхъуакIэтэкъым. Зэш-зэкъуэту зэрыIыгъ лъэпкъым и нэхъыжьхэр хьэж зыщIа, жэмыхьэт щапхъэт, нэхъыщIэхэм сохъустэи яхэтт, егъэджакIуэхэри нэхъыбэрэ къахэкI хъуат. Хьэуэ, ахэр псори Къэшэж ТIалибтэкъым, ауэ щыхъукIи, мыхуэмыху лъэхъэнэлIхэт.
Къэшэж Псэбыдэ и къуэрылъху Нащхъуэ (Инал) Балъкъ ныджэ щIыхур и джэгурылъэс щхьэкIэ, къурш уэсыщхьэхэр зыхэткIухьыж хъуапсапIэр и уэгут. Хурзалэу Къэнжал къыщхьэщыхьэ бгъащхъуэм и зыдамэшэщIыгъуэр, щIалэм афияну къефыкIыурэ, уанэ къуапэу щыIэм яришэкIыжырт.
Хъуапсэ и псэ кIуэдрэ! Дапхуэ- дэу нэхъыжьхэр къэмыуIэбжьами, кхъухьлъатэ гъуэзым хэт щIалэм пэрыуатэкъым. Псори Зыгуэрым зэригъэзэхуат: Нащхъуэ-Бгъащхъуэ-Уащхъуэ! И къэлътмакъ зэрылъу щIалэщIэр къалащхьэм дыхьат.
ИлъэситIи дэкIыжауэ жылэжьым лъагъунлъагъу къокIуэж офицер зэкIуж. Къызыхыхьэжар унэкъуэщым я нысашэти, ишэгъуэ пщащэхэр зэригъэплъыжа щхьэкIэ, къахихар зи удж кIуэгъуи нэмысарт — Iэминатт.
Пщащэр къратынутэкъым. Нащхъуэрти, гурыщIэр лъэщмэ — езыри ерыщт. Ди жылэ щIалэхэр зыми ещхькъым-тIэ, жьакIуэурэ укъыдахьэхри щабэрыкIуэурэ щIобзэхыкIыж. Нэхущ джэгур зэхэкIыжатэкъым, ягъэкIуэса нысащIэмрэ Нащхъуэрэ я мафIэгур Гумкъалэ лъапэ щынэблэгъам.
Къалащхьэм а зэманым щызэхыхьэ офицер пшыхьхэм къэбэрдей зэпсэгъухэр къахэлындыкIырт. Нащхъуэ и нысащIэр зыцIыхуахэм ар тхьэIухуду щытауэ тхьэ щаIуэж. Къэшэжыр и щхьэгъусэм гъэфIагъэбзэ кIэщIу ИНЭ-кIэ еджэрт… ЩIалэ цIыкIу зэдагъуэтати, тIури гуфIэгъуэм зэщIиIэтэрт.
Инал и нитIыр зи пытхъахуэ уэгур 1941 гъэм и кIагъуэ гуэрэну иджы къещэтэхат. Жьы тримыгъапсэу Къэшэжым и унагъуэр Къармэхьэблэ къишэжщ, гуащэ-тхьэмадэм къаригъэтIысылIэри, езыр зауэм Iухьат…
Къэшэжхэ Щыхьымрэ КIулыхурэ я щIалэр а зауэм къыхэкIыжри сэкъатыншэу къэкIуэжат, ауэ… нысэ цIыкIум и щхьэгъусэжтэкъым а къэкIуэжар. Кхъухьлъатэхэри мэгъуащэ-тIэ! Зауэт…
А махуэр зи нэгу щIэкIа Къэшэж зэрылъху-зэрыпIым псэуху яIуэтэжынущ. Мес, КIулыху лъаIуэ-IункIэурэ сабийр зи Iэблэм тес Iэминатыр Щыхьым и пщIантIэм докI. ГъущIыпсэ и баш гъумыщIэмкIэ кхъужьеижь дакъэм ебыркъыурэ щIошхыдыкI:
— Аркъымэ, хьэмэ къикIа, кхъухьлъатэ зауэ уедгъажьэрэ — матушкIэгъалъхуэ уеущэкIыжу!
Щыхьым джыдэр пхъэ къутапIэм хеупцIэри тутын пегъанэ. Дотэшу тхьэкIумэ жьажьэщи, ГъущIыпсэ жиIэр къыгурымыIуауэ, Iэгу — блэтхьэкIумэ ищIурэ:
— Дауэ жыпIа, тIу? И-и-и? Нащхъуэ дэнэ щыIэ жызори…
— ХадэмкIэ! — пщыкъуэм тэрмэшкIэ жэуап иретыж КIулыху. Абы хэту пщIантIэм къыдохьэ Къэшэж ефэндыжьыр (Къамботт абы и цIэр, ауэ «ефэндыжьыр» цIэ дыдэ хуащIат). Сэлам-чэламу псалъэ зытIущыр зэшхэм зэрахри плIыри щым мэхъуж. Ефэндыжьыр къопсалъэри:
— КъратхыкIыжыркъым натIэм къритхар. Iэлохьу Тэхьэлэм и Iэмырщ. Пщащэу жаIэ къалъхуар? Псэ быдэ цIыкIу ухъу. Дыдейщ. Дилщ…
— Уоу, зиунагъуэрэ, сэ мэш къэсхрэ-тIэ! Ардыдэрщ жысIэр…. А дыдейр, а дилыр Арысейм хэкIуэдэжынущ! Фегупсысрэ абы?! МатушкIэм къыкIэрыхуарэ мэкъухьэвэм хэхуэжа мастэрэ.., — аргуэру къызэщIошасэ ГъущIыпсэ и бампIэр.
— УвыIэжыт, унэжын! Арауэ щытми, КъэзыгъэщIам къыпигъэтIылъмэ, дэ зыри тхухэлъхьэнукъым. Щхьэж и псэ Iыхьэщ.
КЪЭШЭЖ ефэндыжьым Iулыджышхуэ иIэт-тIэ. ЩIэныгъи бгъэдэлъу лIы Iущт ар. Нащхъуэ и нысащIэм трищIа тIуанэри, абы къилъхуа пщащэри лIыжьиплIым пащIэ щIыIу джэдгыну къабыл ящIырт. ЖаIэртэкъэ: «Iыхьэ…»
Жьы дэхупIэ зимыIэ упщIэ нагъыщэурэ илъэсхэр зэкIэлъыкIуатэрт. IукIуэтыжахэм Нащхъуэ и псэ дыкъуакъуэу заукъуэдийуэрэ и къуэр здэщыIэмкIэ лIыр иджы къеIэрт. Инал и пхъум Иннэ фIищат. Iыхьлы-Iэулэдым шэч къызытрамыхьэжрати — ар Iэ-м-ИНА-т зэрыкIэлъыджэж Iубыгъуэ пытхъахуэт. АрщхьэкIэ пытхъахуэкIэрэ бжыхь яхуркъыми, тIуанэри шыныджэкъым — шэхувэкIэ лыхулыпцIэм пхухэтхъыжынукъым. НысащIэм шын уапIэжьыр къиупщIэтыхьщ, бжьо уIэгъэу зришиикIри къызыхэкIа таурыхъым хыхьэжат. Хьетхуити хьилагъи батэу къызыкъуэзыха тIуанэри Iэ щIыIэкIэ зэ къахэIэбэжынути щIалэ цIыкIур адэми, анэми япэIэщIэу лъэныкъуэ иригъэзынут. Ауэ гъащIэщ ар, щхьэкIуэ зышэчым — щхьэ шхыгъуи къыпокIуэкIыж.
Дзэ къулыкъум Нащхъуэ къыхэкIыжащ авиацэм и полковник цIэр зэрихьэу. И бынунэр здэщыпсэур къалащхьэрт. Къэшэж Нащхъуэ (Инал) Балъкъ псыхъуэ диха таурыхъ кIэухыншэм и уджыр пхъу закъуэм джэрпэджэж макъамэу игъэтхытхырт. Пасэу тхэн щIэзыдза Къэшэж Иннэ и урысыбзэр лъэпкъыпсэ куум и тэрмэш Iуэщхъут. ГуащIэщ лъыр! Апхуэдэ лъынтхуэ къеуэкIэм, дауи, гу лъатэрт «уей-уей» ядыжригъэIэу усакIуэр къызыдэгъуэгурыкIуэ и лъэхъэнэгъухэми. «ЛъамытакIэщэрэт» щыжытIи къохъу: УсакIуэр «зи фэр зи бийхэм» ящыщщ-тIэ. Къэшэжым и усэбзэр 60 гъэхэм макъамэ жьгъырууэ къыхэтэджыкIыурэ къэралышхуэм и щIыналъэ жыжьэхэм уэрэд цIэрыIуэу щызэIэпахырт. Иннэ и поэзие нэхутхьэхум зэм джэгуурэ дыгъэ бзийхэр игъэкIылт, зэми уафэ хъыринэу лэгъупыкъум зыщыщIиупскIэрт. Адэ-анэр хуэузыншэурэ лъахэм и IэплIэри гуапэху, адыгэ пщащэм и усэбзэр сабийм и дыхьэшх макърэ щIалэгъуэм и вагъуэ пшыхьу зэщIэжьыуащ. Дыгъэпс уэшхым и щыгъэ джэшу зэпыщэщырт адэм и псысэхэр. Абыхэм къащхьэщытт щIэх-щIэхыурэ Къэшэжхэ къеблэгъэж пщащэр усакIуэнэкIэ зыIурыплъыхь лъахэм и сурэтхэр. БлэкIырт гъэхэр, уэрэдыр къанэрт. ЩIилъхьэжт къэзылъхуахэр — уэрэдыр пыхьэрт. Лъэлъэжырт къэралыр — уэрэдыр… бзащхъуэрт, итIани Iуэщхъурт, адэкIэ… зилъахъэрт!
ИЛЪЭС 19 хъунущ Иннэ зэрымыусэжрэ. Илъэс 19 мэхъу абы и ныбжь — нэкъыфIэщIым, зэм жеиншэ жэщу къыстекIуатэу, зэми пщIыхь жэуапыншэу сфIыIукIуэтыжу, сыкъызэрыхигъэзыхьрэ. Дэтхэнэ гурыгъу узым укъришэжьа, Жьуджалэ хей? ПхуэмыIуэтэжыр дэтхэнэ гъэвыгъуэм и тезыр? Хьэдэджадэу укъыздрикIуэж а лъагъуэр сэ куэд щIауэ ныпхупхырызотхъ 2000 гъэм и банэщIэнэу. УощIэж-тIэ 1991 гъэм къыхэбна мэгъу усэр: «Илъэсибгъущ къэнэжар.Илъэсибгъу…».
Узыхуэпсэуа лъэхъэнэр къызэроIэдэкъэуэжыр абы щыгъуэ зыхэпщIати ухыщIэрт. Гурыму къежьат ущIэзыIубэжыну уи мылылъэр. Щхьэж и мылылъэ иIэжщ-тIэ. ФIэкIыпIэншагъэм и хьэпэщыпхэ дыуэу щыбдыкIыжа а сатырхэр къазэрыгурыIуар «лIэщIыгъуэм и кIэухыу» пIэрэт? Сэ ар хуэсхьат уи псэ пIалъэм. Хуэсхьат — гущIэгъуншэу узыIурызылъафэ а жьэлъэтIа-нэ гу(ы)ихыр, зэгуэр си псэ си щхьэкIэ къысщIыхьэнути.
…ИтIани зыгуэр къыщызоукъулыжрэ 2000 гъэм и зы Iуплъэгъуэу зи лъэужь уимыплъэжа гъатхэм. ГурыгъуазэкIэ сохьэ Переделкинэ щIапIэм. НэкъыфIэщIкIэ къызолъыхъуэ уи тэмакъыщIэ тхьэджэм пшыналъэ къырткIэ къыпежьууа бзур. Вагъуэ нэщэнэкIэ къызохутэ уи лъэр хьэсэ пабжьэм щыщIэхуа дакъикъэр. МахуэгъэпскIэ зэпызолъытэ псэр теуджыджыхьу пкъы- нэ-лынэр хадэм зэрыхэукIытыхьа жэщ-махуэхэр: хы..блы?! Аргуэрыжьу зыгуэр къыщызоулъэпхъэщ а щIыгулъым — усэу птхам я усащхьэу — уахъты IупщIакIэм къыпыткIуа сатыр джалъэр! А зы сатырым тыхь хуэсщIынти шакъэпс IэмпIэу къысщIэнар… АрщхьэкIэ УсакIуэм апхуэдэр техьэпщIэу здищтэж къыщIэкIынщ. Уащхъуэ и уэрэдпежьэу пIэрэ ар?
СИIЭЖКЪЫМ адэкIэ къэслъыхъуэни, IэгунэщI-IэщIджафэу сопыIэ. Си нэкъыфIэщIурэ уи ныбжь дахэр — журт хьэмэшыпхэм игъуэщыхьар — а зэи зызэрумыгъэнщIа лъэпкъыбзэмкIэ изошэжьэж! НакIуэ, си Жьуджалэ, иджы ухуэныкъуэжкъым псэжь тхьэлъанэ, зэи упщIэхэлъыххакъым чристан жор. НакIуэ. Уэ пхуэдэр гъэриб Iус хуэныкъуэ? Иджы узо-шэ-жыпэ уэс шэджэнэплъхэм я лъахэ.
УIуплъэртэкъэ ди КIунитIыгъэ и бгъафэ гъуэплъым? Уехъуапсэртэкъэ мо ди екIэпцIэхэм я тхьэгъу гъупцIахэм? УепщIыхьыртэкъэ Балъкъ и тхъурымбэхум? Уи усэтэкъэ а мывэ джей щхъуантIэпсыр? УхуэлIатэкъэ ди тхъуэбзащхъуэхэм? Мо-одэ Къэшэж и псынэмкIи дыкъегъэкIуэкI! Уи адэшхуэхэм щэрэ мину аргъынэ кърахьэхырт мо мэкъупIэ бгылъэхэм. Ахэри уи уэрэдт.
Зэхэпхрэ, Жьуджалэ, Джэтэгъэжь жьыбгъэр зэрыфийр? Абы бгъэчкIэ игъэджэгури уи макъамэт. Иджы акъужькIэ дыусэурэ гуэл бжьэпэхэр къэдгъэуджыхьи мылылъэ жьэгъухэм я псыкъелъэхэм дахэгъэхьэж. Бзиихухэм лъапэпцIийуэ зыныткIэлъашийуэрэ, уэсэпсымэ къызыпих псыкъелъэм дыщIэгъаплъэ. Дыкъэсыжаи, си Жьуджалэ, мес ди Джэдмышх! Плъагъурэ абы и щхьэц къуэпс цIынэ блаблэхэр гъадэ тхъугъэу зэриупцIыр? А блапцIэ дыжьыныфэхэр изогъэщхь ди анэшхуэхэм я фэдэныжьхэм (ауэ ар сэ си уэрэдщ, зэгуэр пхуэсIуэтэнщ). Иджыпсту схущIэдэIу псыкъелъэм къиужьгъыж псысэм. Дэплъейт, си дахэ… Ущыбыдзафэм ди дадэхэр щIэгуэуэщхьэуа «Арысей пха- щIэм» лъапцIэрыщэу укъыщIисшыжу пхуэзгъэтIыгъуам уIузгъэплъэнщ. Мес ар — Нащхъуэ нимыжыIысауэ уэс шэджэнэплъхэм я дунейр! Уи дыщасэ тыгъэщ… Уи уахътыншагъэщ. Уи псысэщ. ХэкIэсауэ щытми, псэ къарууэ сиIэмкIэ узогъэдыщасэ!
Уэс шэджэнэплъым лъапцIэу сыкъыхонэри усэ Iубахъэр къыпщхьэщихыурэ, дыщасэ лъагъуэкIэ ди Псысэ пщIыпщIым ухохьэж.
Мазаещ…
Къармэ Iэсият,
«Адыгэ псалъэ» газетым и
литературэ обозреватель.
Нэхъыжьым и псалъэ
Къурш псынэ къабзэ
Мы тхылъыр, «Вольный Аул», зытхам илъэс пщыкIуийщ и ныбжьыр! Апхуэдэу щыщыткIэ, нэхъ гуапэж къыпщохъу абы и лэжьыгъэм нэхъри тезыгъэгушхуэ псалъитI-щы жепIэну. Сэ сыхуейщ къыхэзгъэщыну зэчий зыбгъэдэлъ сызэрыхуэзам сызэригъэгуфIар. Къэшэж Иннэ и усэхэм укъыщеджэкIэ, псом япэу гу зылъыптэр абы езым къыдалъхуа зэчий зэриIэрщ. Мы тхылъыр къызэрызэтесхыу сыкъызэджа сатыриплIым сэ сагъэгуфIащ, а усэм зэуэ къысIуригъэуащ къурш псынэ щIыIэм и мэ гуакIуэр.
ЯЗЫНЫКЪУЭ критикхэм къащохъу зы Iуэху гуэрым укъыхуезыджэ усэхэр Iэмал имыIэу кIий-гуоууэ зэхэлъын хуейуэ, ущие гъущэкIэ Iуэхур зэфIэкIыу. АрдыдэмкIи ахэр зэранышхуэ къахуохъу ди усыгъэм. Узытезашэ, уи гур къэзымыгъаблэ псори усыгъэм пэIэщIэщ. Псэм къигъэщI дэтхэнэми хуэдэу, усыгъэри къыппкърыхьэркъым абы зы щIэ гуэр хэмылъмэ, зытхам зы щIэщыгъуэ жыIэ-кIэ къыхуэмыгъуэтамэ. Уи гуапэ мэхъу Къэшэж Иннэ гупсысэщIэ зэрылъыхъуэри, къигъуэтар къызэриIуэтэн къызэригъэщIыфри. Абы и усэхэм дыкъыщеджэкIэ, дунейм дэ доплъ ди щыпэлъагъум хуэдэу. Си гугъэмкIэ, а щытыкIэм уришэныр гъуазджэм и къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщщ.
Сэ сыусакIуэ щIалэжкъым, ауэ гупсэхугъуэ къызиту щIэзджыкIащ усакIуэ ныбжьыщIэм и тхылъыр. Аращ мы сатырхэр стхынри къызыхэкIар. Тхылъым сыкъы-щеджэм, сэ мызэу къысфIэщIащ гъэмахуэ бадзэуэгъуэ махуэм хъарбыз бзыгъэ къысIэщIалъхьа е жыг баринэ жьауэм сыкъыщIэхута хуэдэу. Сигури си псэри апхуэдизкIэ дихьэхат сыкъызэджами, сэ слъагъу хуэдэт удзыр къызэрыкIыр е мэз щхъуантIэм уэшхыпс гуакIуэм зэрызыхигъэпскIыхьыр. Абы къигъэлъагъуэр зыщ: усэхэм яхэлъ пэжыгъэрщ. Езыр-езыру гум къыпылъадэу ятхам апхуэдэу уегъэгуфIэ, зыхагъэзыхьыжурэ къагупсысам гужьгъэжь уегъэщI.
Узыпэмыплъэххэ зэгъэпщэныгъэм зэуэ къуегъэлъагъу Къэшэжым и зэчийр. Абы уимыгъэгуфIэнкIэ Iэмал иIэкъым, усыгъэр псэкIэ зыхэпщIэххэмэ.
Къэшэж Иннэ къыщыхъуар Мэзкуущ, ауэ абы ди республикэри фIыуэ елъагъу, дэ тщыщ дэтхэнэ зыми хуэдэу.
Абы Къэбэрдей-Балъкъэрым, бгырысхэм яхуитха усэхэм гу хуабагъэрэ псэ гумащIагъэрэ яхэлъщ. Ди щIым и теплъэ зэмыфэгъухэр дэгъуэу къыщыгъэлъэгъуащ усакIуэм и тхылъхэм.
Къэшэж Иннэ и усыгъэм сыщыIущIа махуэр гуфIэгъуэ махуэу къысхущIэкIащ. Сыхуейщ си гуфIэгъуэр тхылъеджэхэм къыздагуэшыну. Си гуапэщ нэхъ гъунэгъу фхуэсщIыну нобэ и япэ тхылъыр фи пащхьэ къизылъхьэ, зэчий зиIэ усакIуэр, пхъэгулъей къудамэу ар фи Iэм IэщIэ- зылъхьар.
КУЛИЕВ Къайсын.
1962 гъэ
СымыгъэщIэгъуэн слъэкIыркъым
Къэшэж Иннэ сэ япэу сыщыхуэзар ЦДЛ-м (ТхакIуэхэм я унэ Москва дэтым) и буфетырщ. Абы и буфетагъым нэхърэ нэхъыбэ и зэIущIапIэ-зэрыцIыхупIэт, зэпсэлъапIэт.
Сызэдзэкъэн тIэкIу къасщтэри сытIысауэ сыплъэмэ, си гъунэгъу Iэнэм пэрыст Иннэ и закъуэу. Сэ, пэжу, япэми ар зэ слъэгъуауэ щытат, илъэс 18 фIэкIа мыхъуу Налшык къэкIуауэ. Тхылъеджэ зэIущIэ иращIэкIам и япэ тхылъ цIыкIур къыщызитат, моуэ къысхутритхэри: «Сыт и лъэныкъуэкIи насып уиIэну сынохъуэхъу!» ЗэIущIэм куэд кърихьэлIат, Iэджэми яритат тхылъ. Дауи, абы сэ сыкъицIыхужыртэкъым. Сэри сыбжыртэкъым абы щыгъуэ Иннэ сыIущIауэ, ауэ къэзмыцIыхужыпIэр иIэтэкъым хъыджэбз къамылыфэ зэкIужыр.
Сыщыст, сыхукъуэплъу, ауэ сыбгъэдыхьэфыртэкъым — къезгъэкIуртэ-къым. Iэмал сыхуокIуэ. Зи щхьэр гъэбыда къэнжал пIащIэ гуэрым иту пивэ сIыгъти, ар къызогъэсэбэп:
— Къысхуэгъэгъу, — жызоIэ, сыбгъэдохьэ, сэлам изохри. — Мыбы и щхьэр дауэ пIэрэ зэрытрахыр?..
Абдежым си нэкIэ слъагъуу зэщIопсэ хъыджэбзыр. Сэри, сытыбзэкIэуи ирехъуи, си япэ псалъэр зэрыжысIэу сызэрыадыгэр къызэращIэр сигу къокIыж.
— Уэ Къэбэрдейра, — жи, — узыщыщыр?
Арати, зыкъызогъэцIыху. ЖыпIэкIэ уи фIэщ хъунукъым абы гуфIэгъуэу иIар! Зы сыхьэт хуэдэкIэ дыщысагъэнщ, дыпсалъэу. Iэджэм дытепсэлъыхьыну дыхунэсауэ, хъыджэбз гуэр къыбгъэдохьэ:
— Иннэ, моторыр къыдожьэ!
Абы и ужькIэ мызэ-мытIэу сыкъигъуэтащ телефонкIэ, хуейт дызэIущIэну, ауэ сэ зэзэмызэщ зэман щызиIар. Сэ сылажьэрыеджэт. Аушыджэр къуажэкIэм сыдэсу Москва Горькэм и цIэкIэ щыIэ Литературэ институтым сыщеджэу арати, экзамен стыну сыкъыздэкIуам, щIэныгъэлIхэм, профессорышхуэхэм я дерсхэм махуэ къэс едаIуэхэм, жэщи махуи тхылъым кIэрысахэм хуэдэ сыхъунт, нэхъ лейуэ зызмыгъэхьэзыру хъуртэкъым.
Ауэ дызэхуэтхэрт, дызэпсалъэрт телефонкIэ — дызэпыщIат. ПщIэнтэкъым сэ къызэрыздэIэпыкъумкIэ абы зыщIыпIэ жэуап щитыжыну хуейуэ фIэкIа, стхыхэм, творчествэм щызиIэ лэжьыгъэхэм щыгъуазэ зищIыну зыкIэ хущIэкъурти. Иннэ зэман-зэманкIэрэ зыкъысхуигъазэрт письмокIэ си усэщIэхэр хуезгъэхьыну, ахэр урысыбзэкIэ зэридзэкIырт. 1983 гъэм урысыбзэкIэ къыдэкIа «Свежесть» си усэ тхылъым ихуащ Ин- нэ абы щыгъуэ схузэридзэкIахэри.
Си закъуэтэкъым Къэшэжым пыщIэныгъэ зыхуиIэр. Ар къэбэрдей усакIуэ куэдым япыщIат, мыувыIэуи ядэлажьэрт, я тхыгъэхэр яхузэридзэкIырт, ахэр къыдэгъэкIынымкIэ ядэIэпыкъурт.
ГъащIэ иIакъым усакIуэ Iэзэм. Иджы, ари дунейм ехыжри, зэмани дэкIыжауэ, согупсысыжри, сымыгъэ-щIэгъуэн слъэкIыркъым: сыту цIыху дыщэт! Сыт хуэдиз лъагъуныгъэ уи хэкум, укъызыхэкIа лъэпкъым, абы и литературэм хуиIэн хуейт, абы дэ къытхуищIэу щыта псор пщIэн щхьэкIэ?!
Нобэ, бэзэр зэхущытыкIэ угъурсызым и зэранкIэ, дызэпызыщIэни, зэдзэкIакIуи, щхьэщыжакIуи димыIэжу дыкъыщына зэманым зэи хуэмыдэжу дыхуейт Къэшэж Иннэ хуэдэу гурэ псэкIэ къыдбгъэдэтын, ауэ…
Иннэ дыхуэныкъуэщ!
ХЬЭХ Сэфарбий.
Гупсысэм пэджэж уэрэдхэр
Къэшэж Иннэ литературэмрэ уэрэдымрэ зэуэ хыхьащ. Абы и япэ тхылъыр 1962 гъэм дунейм къытохьэ, илъэситI докIри, композитор Колкер Александр детх «Опять плывут куда-то корабли» уэрэдыр. Ар зэуэ цIыхухэм фIыуэ ялъэгъуащ, «щIы гъунэм» зэрыщитхар арагъэну пIэрэ жыуигъэIэу. Уэрэдыр композиторымрэ усакIуэмрэ щатхар Карскэ хырат, пхъащхьэ къезышэкI «Туломалес» кхъухьым ису. ИужькIэ Иннэ ядэлэжьащ композиторхэу Троцюк Б., Савельев Б., Рубашевский В. сымэ. Абыхэм зэдатха «Мальчишки России», «Я иду из кино», «Позови меня на свадьбу» уэрэдхэм саугъэтхэр зэпеуэ куэдым къыщахьырт. Ауэ Иннэ и пса-лъэхэр зыщIэлъ уэрэдхэм я нэхъыфIыр Островский Аркадий макъамэ зыхуитхахэр арагъэнущ. Композиторымрэ усакIуэмрэ я гупсысэр гъэщIэгъуэныщэу зэтехуащ. Абыхэм къагъэщIа уэрэдхэр я псалъэкIи я макъамэкIи дызэмысауэ щIэщ, тегушхуэ зэраIэм, гъащIэм губзыгъэу зэрыхэплъэм и щыхьэту. Псалъэм папщIэ, «Полутона» циклым щыщ «Лунный камень», «Круги на воде» зыфIащахэр, нэгъуэщIхэри уэрэд щэнхабзэр нэхъ бей зыщIа IэдакъэщIэкIыу къызолъытэ.
Дунейр мамыру щыгъэтыным къыхуезыджэ «Атомный век» уэрэдыр псынщIэ дыдэу цIэрыIуэ зэрыхъуам къищынэмыщIауэ, совет уэрэд нэхъыфIым и Союзпсо зэпеуэм и лауреат цIэри 1966 гъэм къилъэщащ.
Уэрэдыр — цIыху мелуан бжыгъэм зэрызахуэдгъазэ псэлъапIэщ, макъыбэу, гум щIыхьэ гупсысэм пэджэжу. Уэрэдыр нэм къиубыд гъунапкъэм ебгъэщхьмэ, Къэшэж Иннэ, дэ тщыщ дэтхэнэми хуэдэу, и уэрэд нэхъыфIыр иджыри итха-къым.
ФЕЛЬЦМАН Оскар,
совет композитор.
1973 гъэ
Ноби къызопсалъэ
Къэшэж Иннэ и фэеплъу
Къэбэрдей куэщI щалъхуат уи адэр.
Уи анэр къыщалъхуат Мэзкуу:
Мы дуней псор зейр уэра хуэдэт
Хъум я щIыхь лъагэ, я пщIэр куу.
Адэ щIыналъэм урипагэт,
Адэ щIыналъэм уриинт.
…ЩIэхъуэпст гур къуршым
я нэхъ лъагэм
Усэ сатыркIэ зыпIэтын.
Уэ ди поэзие тхьэмадитIым
Къыпхуихуащ я кум удэсын:
УеплъэкIт ижьрабгъумкIэ —
Алим плъагъут,
УеплъэкIт сэмэгумкIэ —
плъагъут Къайсын.
Уэрэду псэкIэ зэхэплъхьами,
КъэкIыркъым игу хыхьэну пщIыхь:
ЩIэлъу адыгэм и макъамэ,
Уи лъахэ уафэр къелъэтыхь.
Уи тхылъыр ноби къызопсалъэ,
Хуэхъуауэ уигу хуабагъэр псэ.
…Усэ сатыркIэ Iэ дызолъэ
Сымылъэгъуа уи сыным сэ.
ТХЬЭГЪЭЗИТ Зубер,
КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ.
2000 гъэ
Лэгъупыкъуу зы шакъалъэ
ЩыIэу пIэрэ псэрэ лъырэ япэлъэща? Жэуапыр — Къэшэж Иннэ и усэ дунейм ущыхыхьэкIэ, зы псэгъэнщIыгъуэу щатэурэ, пащIэкIэм щIохъуэпсыкI…
Уэгунэбзу! Бзэрабзэ! Е жьуджалэ?! Дэтхэнэ псалъэкIэ къыщIэзгъэлъэнт уи усэпсэр — Тхьэ Iэужьхэм я лъэщ лIэужьыбзэ шакъалъэу пхузезмыхьатэмэ? Усэ фащэрти, урысыбзэ хьэлэмэтыщэм адыгэпсэр мафIэу къыIурихырт.
Уи уэрэдхэр анэшхуэ макъкIэ жысIэжыну сехъуапсэу аркъудейт, ауэ щыхъукIи, зэм хъэтIым сецырхъын сышынэрт, зэми а къыхэсхар бзэм зимыгъэнщIыжу сфIырихьэжьэурэ сылъатэрт. Апхуэдэурэ иджыри сыпхурикIуэнущ а уи «кхъухьтедзапIэм» щхьэщыт лэгъупыкъум…
Къэшэж Иннэ зэрытхар урысыбзэщ, ардыдэрщ усакIуэм и тхылъхэр дунейм зэрытетри. Иджы диIэщ тхылъеджэхэр щIэгуфIэн гуэр: Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэм тхылъ щхьэхуэу къыдигъэкIыну егъэхьэзыр Иннэ и усэхэм я адыгэбзэ зэдзэкIыгъэхэр. Тхьэм дахэу иригъэхъулIэ!
КЪАРМЭ Iэсият.
* * *
СыщыIущIэм деж псыкъелъэ,
псэкIэ щхьэщэ согъэтIылъ.
Къуршхэр магъыр, псэкIэ джалъэу,
ягъеижыр сыт гущIэлъ?
Ягъеижыр — зауэ лыгъэм
Iугъуэ кIэншэу ишэщIарщ,
мэлыхъуэхьэхэр хэкъугъэу —
псыщхьэм — ныбжьу трищIарщ.
Тхьэху фэеплъу тхъурымбэхум
абрэмывэхэр къыщIоплъ,
пащIэ-жьакIэ зэщIэмыхьэу
ежьэжахэм якIэлъоплъ!
А псыкъелъэу емылыджым
зы IущIапIи пэмылъэщ,
а псыхэгъэм и нэджыджым
анэ гъыбзэхэр щоIуэщхъу.
Мыл джей шэхухэм я къатыщхьэм
уардэ сыну нурыр пех —
а псыкъелъэхэм я пащхьэ
джэрпэджэжхэм зыщагъэщхъ.
1989 гъэ
УЭШХ
Къошх — иупцIу соку телъыджэр — уэшх:
къемызэгъ абы фIэпщыну «уэшх».
Къемыжэх, къемыжьэшхауэ мыр,
щIыр ирилъэсыкIыу лъащэрт псыр.
Гъуэзыр къалэм гъуахъуэу
къыщхьэщытт,
алъпхэм я макъ жьачэу хэщыщыкIт.
Уэшхым жьатхъуэу фIалъэкIэ щIыр
етхъу …
Къемыжэх, къемыжьэшхауэ — щIыр
ирихыжу къоукIуриехыр псыр.
«Нартыжь уэшх» — нэхъыжьхэм
жыхуаIар —
унэхэр дэщIыщIэу щIачэрт ар.
Къемызэгът абы фIэпщыну «уэшх».
Шууэ зекIуэ псори мышууей,
уанэ зытелъ псори мы-Тхъуэжьей,
уэшхыр икIуэтыжурэ йожьэж,
хьэмкIэу къыр плIанэпэхэм дохьэж,
щыблэр мафIэ лыгъэу егъэхъуэпскI —
матхъуэ шы емлыджу уафэхъуэпскI.
1972 гъэ
* * *
Уэ умыщIэми, щыIэщ зы щIыпIэ:
кхъухьыжь тхыцIэр зи щыгуу къурш
бжаблэ,
Балъкъыжь псыхъуэ щхьэщыт
кхъухьтедзапIэ —
пасэрейхэм я жьэгу — Къармэхьэблэ.
Уэ умыщIэми, псысэр нахуапIэщ:
хуэмыныкъуэт лъэмыж
кхъухьтедзапIэр,
арщхьэ, пщIэрэ, зэгуэрым псы кIуапIэу
къыдэкIащ си лIакъуэжьым и псыпэ.
Уэ умыщIэмэ, упщIэ, щIэупщIэ —
ауэ уи нэкIэ плъагъумэ — зэхуэдэ…
И плIэм нэс уафэ IэплIэм ещIауэ
бгы щэджащэ мэплъырыр кхъухь хуэдэ,
хьэуэ, уафэркъым, хы купраузым
ар хохьэжыр, пшэ тхьэхухэр бырыбу…
Кхъухьыр пхокIыр лIэщIыгъуэхэм
хуарзэу,
нэхъыжь гъуазэм темыкI небэ-къебэу,
уахъты фарзым хыхьэжмэ нэхъыжьыр
шэрхъ IупщIакIэр еубыд зыхуэфащэм.
Къыщхьэщохьэ борэнхэм я жьапщэ,
уэму пшагъуэ, итIани мэхуарзэ,
къоIур макъ зэпигъэзу гуфIэгъуэр —
шэрхъ кIэрахъуэм ириплъэу:
«Лъа-а-хэщIыр!»
Лъахэщ ар, ди лъэпкъжэпкъым и
дыгъэу,
и жьэгу яжьэр Iиманым и купсэу,
епцIыжакIуэм нэлатыр щытегъэу,
щемыблэжу зыгуэр и щхьэ и псэ,
зауэ тхыдэхэм я текIуэныгъэу.
А кхъухьышхуэр есынущ мыпIащIэу —
емысыххэми — ес къытфIигъэщIыу,
зиузэщIу си лъэпкъыу Iумахуэм,
и гугъапIэр дэрауэ жэщ-махуэ,
и пщIэ и щхьэкIэ тхыдэр игъахъэу,
и вакIуэлIхэм щIы Iупэр я махъэу,
къэрэгъулу къурш гъуохэр къеплъыхыу,
къалъхуагъащIэр зэпщIыхьыр:
«Си лъахэу…»
Уэ умыщIэмэ, сэ сыпхуохъуапсэ
купрауз хурикъуну уафэпсэм:
зэлъыIуихыу и нэз Къэбэрдейм —
уIуплъэну а кхъухь уэс чэсейм!
* * *
Зыгуэрым гущхьэр сфIыхеупIэ,
къызгурымыIуэ сытми ар.
Къыдызолъэф зыгуэр щыхупIэ —
соплъыжри — аркъым къэслъэфар.
Зыгуэрым папщIэ си гур хощIыр,
къызгурымыIуэ — сыт къэхъуар.
Зыгуэри къысхуэныкъуэ сфIощIыр,
ауэ сымыщIэ хэтми ар.
Къэблагъэу къаджэри дакъикъэр,
сыкъигъэуIэбжьу къызжиIащ:
Уэращ, а уэ узыхуэныкъуэр,
нэгъуэщIкъым плъэфыр —
уи щхьэр арщ.
Арауи сощIри, Тхьэм и фIыщIэу
Iиманыр си псэм зэрихьэху,
сыджэнущ — псэкIэ сыдэхыщIэу
а зыхуэныкъуэм си щIыхьэху.
1975 гъэ
* * *
Гу пщызмыхуэ, къунан емлыдж,
адыгэшу емынэ шабзэ —
Бзэрабзэм!
Жэщ жеиншэхэр схубогъэхъуэпскI,
кIапсэ сокур жьапщэм хилъасэу.
Жэщ жеиншэхэр IуантIагъэ егъут,
лъагъуэ бгъунлъэхэм траха пщалъэт,
лъынтхуэ кIантIэхэм я щтапIэ кугъут,
кугъу дзэлытIхэм
къуейщIейр удэплъэт…
Зы Iэмали симыIэдэжт…
Жэщ жеиншэр зи хьэпэщыпхэм:
хьэпэщыпхэр — умыупщIыIуж —
зесхьэкIынут дуней хьэзабхэм!
Кугъу гъэрыпIэм сыкъыIэщIэш,
хьэпэщыпхэр здумыхьэжьэж.
ЗызмыгъэнщIурэ къыщIэзгъэлъэнт
си псэу уи цIэм кIэлъыджэж усэр,
гущэхэпхэу есщIэкIыжынт
а жэщ макъым къиIукIыж псысэр —
Бзэрабзэр!
Жэщ жеиншэу IуантIагъэ кукъум
къытебгъазэурэ игъуэщыхь закъуэ.
1966 гъэ
* * *
Узу щыIэм къапекIуэкI узыжьыр
къыстекIуатэм, псэр къызоныкъуэкъу,
зызыщызмыгъэнщI си лъахэ жыжьэр
щхъыщхъыу Дунай псышхуэм
щохьэкъувыкъу.
КъызощIэжыр —
блыным фIэлъу фоч,
шым тес си адэшхуэу — лIы Iэчлъэч.
Балъкъ,
Чыщбалъкъ,
Унэжьым и бжэблыпкъ.
ЗыришэкIыу нанэ IэлъэщIышхуэр,
щIэгуфIыкIыу пащIэм си адэшхуэр…
Йопэщэщ си хъэтI хьэпIацIэщыгъэу
ЩIыпIэ жыжьэ кърезгъэха тхыгъэм.
… Зэралъхьэжу пIащIэу я хъуржынхэр
Къалъыхъуакъым зэй Варшавэ
гъатхэр.
Ахэм ялъэгъуакъым зэй Карпатхэр.
Я напэпкъыу дыгъэнэпс лъэдэхыр
фагъуэу зэй пихуакъым Берлин
уэшхым…
ТезмыцIалэу сэри шакъэ ткIуэпс,
тхыгъэр тхыгъэм тещIэу салъоIэс,
къысхуеджэнкъэ, схуащIу
бжэщхьэIутес!
Балъкъ,
Чыщбалъкъ…
Бжьэпэшхуэхэм я нэпкъ…
ФIыуэ слъагъу щIыпIэцIэхэм я хьэкъ.
Хущхъуэ. Хущхъуэу щыIэм я жылэпкъ!
1965 гъэ
* * *
Схузэпищэу епэрымэ махъэр,
дыгъэм дыщэпс бзийуэ зелыпщIыж.
КъиIущэщу гъэмахуэ таурыхъыр —
гъатхэр нэхущ пщIыхьу мэупщIыIуж.
ПсыпцIэ бзууэ сыкъыхощт, сокъыртри
нурыр къысщхьэщихыу сыкъоуш,
а дыщэпсым зыхэсшытIыхьынти
згъафIэу бакIэ, арщхьэ … йокIуэтыж.
УкъэкIуэнущ уэ абы ещхь дыдэу
данэпс гурыфIыгъуэ къызэпщIэкIыу,
сыппежьэнущ усэ дамэр сIэту —
уэсэпс зэпыткIукIхэр пхуэзгъэуджу.
Сыту жыпIэм, псыхъуэр Балъкъ
игъахъэу
лъэмыжыжь Iэгъуапэхэм йопщхьэж,
сыту жыпIэм, гъатхэпэ хъэрахъэу
уи дыхьэшх макъ лъэщыр
къысщIохьэж.
Сыту жыпIэм, дэ балигъ дыхъуауэ
пщIыхьэпIэ тэрмэшхэм дащохьэщIэ,
сыту жыпIэм, псысэр къэушауэ
си уэрэдым гъатхэу щогумащIэ.
1963 гъэ
* * *
СащыIуощIэ дэнэ щIыпIи
куэдрэ си лъахэгъухэм:
зыхишытIэу насып фIыгъуэм
КъогуфIыкI нэкугъуэр.
Дыгъэ фIыцIэ — дыгъэ псыпсу
плIыр зэполыдыж…
Шагъыр пщIыпщIым и мафIэпсу
лъыр къоукъубеиж.
Псалъэ лейхэр зэхэдмыджэ:
зэIуплъамэ нэхэр,
зэрыщIамэ, зыхащIамэ,
къаIуэтэнур Iэджэщ.
Дызэблашыр гъащIэ гъуэгухэм,
дызэрашэлIэж…
ПIалъэр къосри ди бжэщхьэIухэм
псалъэфIитI щоIуж.
А щIагъыбзэр догъэлъапIэ,
сытуи къару лъэщ —
зым щыжиIэм деж: «Къеблагъэ!»
адрейм: «Себлэгъащ!»
Пшахъуэхьэвэу дуней куэщIым —
цIыхур цIыху IущIам —
жиIэн щхьэкIэщ а гуфIапщIэр:
«Уалейкум сэлам!»
Спэгъунэгъу — ирехъу — спэжыжьэ,
а шэчыншэ пэжу —
вагъуэкъану а телъыджэм —
сыпхрокI гуфIэжу.
1967 гъэ
* * *
Гукъеуэ дзэпкъыр псэм къетIэхъуу
насыпыр щатэу IукIуэтыжмэ,
гупсысэ гъуазэр си щолэхъуу
уи деж, хэкужь, сынолъэтэжрэ,
уэчыл мыджылу си къурш лъахэ!
Си напIэхэр къелIыхми, нэIурыту
солъагъу уи пэж уахътыншэхэм я щыгур
Мэзкуу къысфIыщхьэщыхьэу гъадэ
къату —
зэригъэщIэну гъащIэм щыхэсш
гъуэгур,
Зэпилъытыну щIым сызыхутету —
сыщIэтхэр, сыщIэбауэр, сыщIэусэр?
ЛIэщIыгъуэм естыфар, злэжьар,
си гъусэр,
сыхуэгумащIэрэ гущIэгъур
зыхуэныкъуэм?
Лей зытехьам хуэсщIар,
сызыхуэныкъуэр?
Нэр къизуIукIыж пэжым и жьэ нахуэу
къыспывохыж згъэхъахэм я жэуапыр,
сызыхихьа борэнхэм я хьэкъ щэхур —
сызыдилъафэ ныджэхэм я псыпэр,
гу зыхуэсщIа урыс си Iыхьлы хьэхухэм
яжесIэр сыт — хэку мафIэр
къысIурихыу?
ИугъащIэ къуршхэм фи жьэнахуэ
Iущым!
Фи зы Iуплъэгъуэм мастэри къеумыс,
зэфпхъэкIыркъым фэрыщI
факъырэ Iус.
ФыкъокIуэ … А дакъикъэхэм сапэплъэу
мис, иджыпстуи гуфIэу псэр мэIэпхъэ!
Гъуэбжэгъуэщ гуэрхэм гъуэзу
факъыхэплъу
хьэкумэ Iущыр къыщызэфщIэкIынум,
фыкъысщымытхъуу е
фыкъысхуимылъу,
си лъагъуэхэм Iэдэбу фапхырыплъу
и лъащIэм… Сыфпоплъэ.
… Сыт хуэдэ къэзэуат
къыслъимыхьами,
дэтхэнэ хьэзаб Iэл сымыгъэвами,
къэсIущэщынущ зы джэ макъыу:
«Къуршхэ!»
Фэращ гъадэ уахътыншэхэм я пащхьэр —
плъыржьэри узи зэтезуIэфIэжу,
сабий сымаджэр анэм кIэлъыджэжу,
щIыгулъ гъущIам уэшх ткIуэпс
къилъэIухуэжу.
Сыфхунэмысу фылъагащэ пэтми,
Сызэгуигъэзу си гуэныхьыр куэдми,
Адэжь щIэину сиIэщ уафэ тыгъэ —
Iэзэгъуэ лъэщхэм я лъэщ фи
къабзагъэр.
1965 гъэ
Нарт санэ
Н. В.
Уи ба IэфIу соIубыр нарт санэм,
сыпэIэщIэу уи къалэ — псы софэ.
ЩIым пIейтейуэ къыщIих ткIуэпс
нэрынэм
гущIэр пыIэрэ Iэпхъэу къыдофэ.
Iупэ джафэр мэгъущIэ, мэгъущIэ…
хьэцыбанэу, пхъэгулъу — къэуату —
а IэфIыщэр йоткIухь си фIыншащIэ —
санэ тхьэхум и дыгъэ уэрэду.
Уоу, псей кугъухэм я гуащIэ къабзащэ!
Бжьэ шэрэзхэм къапих хущхъуэ бзий!
Гур щыбзыгъэм куцI еншэр си Iэпщэу,
псынэ шкIурыр йохуэхыр си джий…
Уоу… щIыгулъ: КъысхуэутIыпщ
псыIэрышэ,
гуащIэ батэкIэ си гур бгъэIущу!
СыкъилыпщIу щIы Iупэ пщтырыжьэм
санэ софэ уи бахэм ещхьыщэу.
Къалэ хужь
Уи лъэмакъыу пIэрэ а къысфIэщIыр?
Е, сепщIыхьэкIуэжу аркъудей?
Цыджан тхьэгъухэр зыпщIэхилъхьэу
жэщым
и нэбжьыц вындычыр егъэтIей.
Хьэуа Iувым и Iубыгъуэ яеу
IэфIщ къудамэ шэхухэм къапыхьар —
тэмакъыщIэм йоткIухьыж макъамэу
гукъэкIыж иджы сызыхыхьар.
Бгы лъэкIэнхэр зи Iэпщэхъу а къалэм
щыпэу Iупэ мафIэ къыщысхуэпхьт…
ЩыIэкъым дунейм зыпэсщI а жылэр
фIыншэм щIэзу фIыгъуэр щIэзэрыхьт.
Апхуэдэххэу дыкIуэрэ дыкIуатэу,
гущхьэ псантхуэр лъагъуэурэ дошэщI,
къыщыднар зыщIыпIэ ди IэфI батэу
дыхоущыкIыж къалэ адрыщI.
Арагъэжьщи, си етхуанэ къатым
щабэрыкIуэр къыдокIуей даущу,
зыкъысхуегъэщIагъуэ а нэпцI ятэм —
къыр лъэджажэм къыщIэпс къалэ хужьу.
1961 гъэ
Лъахэм и сурэт
Шэхуфэу уэс пыIэ фагъуэ,
лъыщIэжым и щIакIуэ жагъуэ,
нэхущыр зи Iущхьэ Iупэ,
щыхупIэр зи дамэ пщампIэ…
Дахащэхэм я IэпапIэу
гущхьэIум телъ хьэзыр Iупэ.
* * *
И нитIыр уэсэпс Iумылу —
си адэр бгырыс лIы гуащIэт,
Гуапагъэр псэм щигъэджылу —
си анэри зы бзууху гуащэт.
Щхьэхуитрэ бийр иупщIатэу,
къыр нэзым зэгуэр щапIар,
лъыкъуалэ зыпыжыр джатэу,
щIы щхьэфэм зэ ирикIуар —
хэплъащ шэпэIудз хъуа жьэгухэм,
хэгъэгухэм я яжьэ сахуэм,
лъыбахъэ зыщхьэщих гъуэгухэм,
лагъымхэм япхъ цей пытхъахуэм…
Гухэлъыр ипIытI-ихузри
псэ пкъынэм къыщIекъузыкI,
лъыIэмпIэу уIэгъэр езри —
бзу Iэсэм и дамэр хокI.
Бзуухур иджы бгъэ гуащэщ,
бгырысри зыгъэгумащIэщ.
* * *
Къуршхэ!
СщIэркъым фызыхуэзгъэдэнур…
Анэ нэкIу зэлъахэм
фапэсщIынт —
сынэмылъэтамэ лъагэ гуэру,
щыгум дауэ Iупэхэр хуэсхьынт!
* * *
ГъащIэр — къэрабэмэ,
цIыхур — къапщIийщ,
епщи — зыгуэрхэр щыIэжкъым…
Щыуэмэ епщэр — дэнэ сихьыну?
НэгъуэщI дунеи сымыщIэ…
сылъэтэжынуми сымыхьэзыру
дунейуэ щыIэри дапщэ?
Укъысхуэсакъыурэ епщэ!
1994 гъэ
* * *
ГъащIэ ныбжьыр гъэ щэныкъуэм
пибжэу
хуеIэтыж лIэщIыгъуэм шэсыжыбжьэ.
Сытхэр гъащIэм къыхуигъэфэщэж
уэс мыткIужыр къытесэн ипэж?
И илъэсхэр фи илъэсхэм тещIэу,
напIэдэхьеигъуи уэху имыщIэу,
зэи хабзэ хьэкъ емыбэкъуа —
тIэкIу хухэту пIэрэт — тIэкIу жэкъуа!
ЕпцIыжакъым, си тхьэлъанэщ, дзыхэу
къимыкIуэту ихьырт и цIыху фарз.
Игъэпэжырт адэм и хэку-лъахэу,
лIыгъэм и гущапIэ — и Кавказ.
Щыпсэуа и лъахи хамэ ныджи
ар щещэтэкIакъым шыпшэруанэу.
Щысщ иджы, и шэсыжыбжьэ дыджыр —
ткIыбжьу лъапIэ пшыхьыр —
мазэхъуанэу.
Гъэхэр Iэтыгъуейуэ абрэмывэщ,
нэхэм къащохъуэпскI щIалэгъуэ бзий…
Фэрщи, цIыхухэ, гу зыщимыхуэфыр!
Фалъэр шэсыжыбжьэу схуэвгъэщIей.
1991 гъэ
Литераторхэм я Центральнэ Унэм (ЦДЛ) Къэшэж Иннэ и усэхэм къыщоджэ. Москва, 1961 гъэ, накъыгъэм и 25
