ДызэгурыIуэу, гуп зэкъуэту дызэдэлэжьэну фыкъыхузоджэ
КъБР-м и Iэтащхьэ Къанокъуэ Арсен Къэбэрдей-Балъкъэр
Республикэм и Парламентым Зэрызыхуигъэзар
ПщIэ зыхуэсщI депутатхэ!
Си хэкуэгъу лъапIэхэ!
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Конституцэм тету зи чэзу ТхыгъэмкIэ зыныфхуэзгъазэу фи пащхьэ ислъхьэну сыхуейщ республикэм и гъащIэм пыщIа Iуэху нэхъыщхьэхэмрэ зэщIыгъуу едгъэкIуэкI лэжьыгъэм кърикIуэну сызыщыгугъхэмрэ сызэреплъыр. Парламентым Зэрызыхуэзгъазэм къыщыхэгъэщхьэхукIащ 2013 гъэм, абы къыкIэлъыкIуэ зэман мыжыжьэм властымрэ управленэмрэ я органхэм къапэщыт къалэн нэхъыщхьэхэр.
А къалэнхэр дыубзыхуащ нэхъ япэкIэ зыхуэдгъэувыжа мурадхэм япыщIауэ икIи абыхэм лъабжьэ яхуэхъуащ Урысей Федерацэм и Президент Путин В. В. Федеральнэ Зэхуэсым Зэрызыхуигъэзам и Iуэхугъуэ нэхъыщхьэхэр.
Япэр — республикэм и экономикэр къэгъэщIэрэщIэжынымрэ абы инновацэм и Iэмалхэр къыщыгъэсэбэпынымрэщ.
ЕтIуанэр — социально-экономикэ зыужьыныгъэм пыщIа къалэнхэр дэдгъэкIын папщIэ дызыхуеинум хуэдизу экономикэм инвестицэхэр къыхузэщIэгъэуIуэнырщ.
Ещанэр — инвестицэ щытыкIэр егъэфIэкIуэнымрэ бизнесым зегъэужьынымкIэ зыхуеину Iэмалхэр зэтегъэувэнырщ.
ЕплIанэр — къэрал унафэр тэмэму зегъэкIуэныр къызэгъэпэщынырщ.
ИкIэм-икIэжым, етхуанэр, нэхъыщхьэ дыдэр — республикэм исхэм я псэукIэм и фIагъыр социальнэ политикэр зэдэууэ пхыгъэкIыным и хьэкъкIэ къэIэтынырщ.
Дэ тегъэщIапIэ хъарзынэхэр диIэщ а унэтIыныгъэ нэхъыщхьэхэм дытету тегушхуауэ ипэкIэ дыкIуэн папщIэ. Илъэс зыбжанэ хъуауэ республикэм хъарзынэу щагъэзащIэ экономикэм зегъэужьынымкIэ, цIыхухэм я псэукIэр егъэфIэкIуэнымкIэ къалэнхэр. Абы и лъэныкъуэкIэ блэкIа илъэсри тхуэIеякъым.
2012 гъэм кърикIуахэм япкъ иткIэ валовэ щIыналъэ продуктыр сом мелард 94,2-м нэсащ, ар проценти 5-м нэблагъэкIэ нэхъыбэщ 2011 гъэм тхузэфIэкIам нэхърэ. Промышленностым и продукцэр проценти 118,6-рэ, «ухуэныгъэ» лэжьыгъэ лIэужьыгъуэмкIэ зэфIагъэкIахэр сом меларди 6,4-рэ и уасэ е 2011 гъэм елъытауэ проценти 102,8-рэ мэхъу. Мэкъумэш хозяйствэми зэпIэзэрыту зеужь. Дэ мы IэнатIэм къыщыдогъэсэбэп дуней псом щынэхъыфI дыдэу къалъытэ технологиехэр.
Ахъшэм и хэкIыпIэ псоми я хьэкъкIэ мылъку нэхъыщхьэм хуэзэ инвестицэу гъэ кIуам республикэм и экономикэмрэ социальнэ IэнатIэмрэ сом мелард 25,6-рэ къыщагъэсэбэпащ. Бизнесым и хьэрычэт IэнатIэ мыинымрэ курытымрэ ядэIэпыкъуным сом мелард 1,2-рэ къыхузэщIагъэуIуащ.
Дэ социальнэ зэгурымыIуэныгъэ лъэпкъ къэдгъэхъунукъым. Лэжьэгъуэ ныбжьым ит цIыхухэм ящыщу IэнатIэншэу проценти 10,8-р щытамэ, а бжыгъэр проценти 8,9-м нэсу дгъэмэщIащ. Республикэм ику иту щат лэжьапщIэр сом 16423-м нэсащ, ар 2011 гъэм елъытауэ процент 26-кIэ нэхъыбэщ.
А псоми къадэкIуэу, дэ къыдгурыIуэн хуейщ иджыри гугъуехь куэд зэрыщыIэр, абы къыхэкIыу лэжьыгъэшхуэ къызэрытпэщытыр. Псом япэу дэ ди къалэнщ IэнатIэхэр къэдгъэщIэрэщIэжыну, лэжьыгъэм къыпэкIуэ хъерыр къэтIэтыну, экономикэ зыужьыныгъэр щIэдгъэхуэбжьэну. Апхуэдэу дэ IупщIу къыдгурыIуапхъэщ экономикэ зыужьыныгъэм и лъабжьэр инновацэхэр арауэ зэрыщытыр. Ар псом япэу промышленностым хуэгъэзащ. Дэ ди къалэнщ а IэнатIэр щIэгъэхуэбжьауэ къэдгъэщIэрэщIэжыну, промышленностым технологие пэрытхэр къыщыдгъэсэбэпыну, а IэнатIэм и зэхэлъыкIэр дгъэтэмэмыну.
Республикэм и Правительствэм щIигъэхуэбжьэн хуейщ предприятэхэм Урысей Федерацэм и къэрал шэсыпIэхэр къыIахынымкIэ зэрадэIэпыкъур, инвестицэ проектхэр ягъэзэщIэн папщIэ къызэщIагъэуIуэ кредитхэр къахузэгъэпэщыным теухуауэ. ИкъукIэ Iэмалышхуэхэр къызэIуех 2020 гъэм нэсыху промышленностым зегъэужьынымкIэ федеральнэ программэу иджыблагъэ къащтам. Абы сом триллиони 3,5-рэ текIуэдэнущи, абы щыщу сом мелард 500-м нэблагъэр федеральнэ бюджетым къыхэкIынущ. Республикэм и предприятэ куэдым я дежкIэ ар Iэмал нэсщ IэнатIэхэр къэгъэщIэрэщIэжынымкIэ. А программэм Iэмал зэриIэкIэ нэхъ нэгъэсауэ хэтын папщIэ Правительствэм, Промышленностымрэ сатумкIэ министерствэм, Экономикэ зыужьыныгъэмкIэ министерствэм, езы предприятэхэм яхузэфIэкI псори ялэжьын хуейщ.
Зэманым къигъэув Iуэхухэм республикэр зэрыпэлъэщынур куэдкIэ елъытауэ щытынущ ухуэныгъэмкIэ IэнатIэм и лэжьэкIэм. Дэ къытпэщытщ псэупIэу дыухуэм нэрылъагъуу хэдгъэхъуэну. Индустриальнэ ухуэныгъэм, апхуэдэу унэ кхъахэхэмрэ общежитхэмрэ щIэсхэм папщIэ унэхэр щIыным, цIыху щхьэхуэхэм унэ ящIынымкIэ ядэIэпыкъуным и хьэкъкIэ дэ псори зэхэту 2013 гъэм псэупIэу метр зэбгъузэнатIэ мин 287,5-рэ хьэзыр тщIыну къытпэщытщ. ПсэупIэхэр ухуэнымкIэ нэхъ узыщыгугъ хъуну унэтIыныгъэхэм ящыщу увын хуейщ цIыху гуп щхьэхуэхэм хабзэ тэмэмхэм тету бэджэнду иратыну унэхэр щIыныр.
Гулъытэ хэха яхуэщIыпхъэщ сабий куэд зиIэ унагъуэхэм. Зэман гъунэгъум къриубыдэу абыхэм пщIэншэу щIы Iыхьэхэр хухахын хуейщ. Абы ипкъ иткIэ федеральнэ центрым дэлэжьапхъэщ апхуэдэ щIы Iыхьэхэм инженер, социальнэ инфраструктурэ къыщызэгъэпэщыным хуэгъэзауэ. Дэ псоми — Правительствэми къалэхэмрэ районхэмрэ я унафэщIхэми — ди дежкIэ а Iуэхум мыхьэнэ хэха иIэщ икIи дэ тхузэфIэкI псори длэжьыпхъэщ а къалэныр нэсу гъэзэщIа хъун папщIэ.
АдэкIи пыщэн хуейщ ухуэныгъэм ирахьэлIэ материалхэр къыщIэзыгъэкI промышленностым и предприятэу иджыпсту щыIэхэр къэгъэщIэрэщIэжынымрэ техникэщIэкIэ къызэгъэпэщынымкIэ, IэнатIэщIэхэр ухуэнымкIэ лэжьыгъэм. Мыбдеж нэхъыщхьэр къыщIагъэкI продукцэм иIэ щIэупщIэм хэгъэхъуэнырщ, абы и лIэужьыгъуэхэр нэхъыбэ щIынырщ, мис итIанэ ухуэныгъэхэм я фIагъымрэ уасэмри тэмэму зэтеувэнущ.
Дэ Iуэху куэд къытпэщытщ псэупIэ-коммунальнэ IэнатIэм щыIэ щытыкIэр егъэфIэкIуэным хуэгъэзауэ. Республикэм и коммунальнэ инфраструктурэр жьы хъуащ. Хуабэ, псы зрикIуэ бжьамий гъуэгу нэхъыщхьэу, канализацэ гъуэгуу нэхъ жьы хъуахэр икIи къалэхэм я хьэблэ щхьэхуэхэм я псэукIэр зэIызыгъэхьэнкIэ хъунухэр зэман гъунэгъум къриубыдэу зэрахъуэкIыну къапэщытщ. Абы къыдэкIуэу Iуэхур зэтегъэувэн хуейщ цIыхум къигъэсэбэп Iуэхутхьэбзэхэм я уасэм и лей имыту. Апхуэдэущ тарифхэр къыумыIэту хэщIыныгъэхэр зэрыпхуэгъэмэщIэнур. Тэмэму хэплъэжын хуейщ псэупIэр зи мылъкуу щытхэм я зэгухьэныгъэхэм я лэжьэкIэм. Ахэр къыщIызэрагъэпэщауэ щытар псэупIэхэр зехьэным езы цIыхухэр хэтын папщIэщ. Ауэ дэ диIэщ цIыхухэр зэзымыгъэкIуалIэ зэгухьэныгъэ куэд. Абы и щхьэусыгъуэр псэупIэр зи мылъкуу щытхэм я зэгухьэныгъэхэр къызэзыгъэпэщахэм Iуэхур езыхэм я фейдэм зэрытращIыхьырщ. Абы къыхэкIыу апхуэдэ зэгухьэныгъэхэм я лэжьэкIэмкIэ цIыхухэр арэзыкъым.
Жылагъуэхэр зэIузэпэщ щIынымрэ псэупIэ-коммунальнэ хозяйствэмрэ япыщIа Iуэхухэр Правительствэмрэ муниципалитетхэмрэ я къалэнхэм я нэхъыщхьэщ икIи властым и лэжьэкIэр къэзыгъэлъагъуэ Iуэхущ. Абы къыхэкIыу мы IэнатIэр тэ- мэму лажьэу зэтеухуэным ткIиягъ хэдмылъхьэу хъунукъым.
2013 гъэм адэкIи пащэн хуейщ республикэм и хуабэ-энергетикэ комплексым хиубыдэ предприятэхэм къэралым и дэIэпыкъуныгъэ етыным. Ауэ абы къыдэкIуэу гъэткIиипхъэщ абыхэм къагъэсэбэп Iуэхутхьэбзэхэмрэ энергиемрэ я уасэхэр зэратым, къатехуа щIыхуэхэр зэрапшыныжым зэрыкIэлъыплъыр. Ди Iэр къызыпекIуэкIыну щыIэ хэкIыпIэ псори зэщIэдгъэуIуапхъэщ энергиер къэзыгъэсэбэп псоми абы и уасэр зэратыр едгъэфIэкIуэн папщIэ.
Мы гъэм дэ къалэнышхуэ къытпэщытщ гъуэгу хозяйствэм и IэнатIэм хухаха инвестицэхэр къэгъэсэбэпын и лъэныкъуэкIэ. А ахъшэр мащIэкъым икIи ар зэгъэзэхуауэ, зыхухаха мурадым тещIыхьауэ гъэлэжьэным мыхьэнэшхуэ иIэнущ. Гъуэгу лэжьыгъэм пыщIа организацэхэм я Iуэхур зэIухауэ, фейдэ къыпэкIуэу, фIагъ пылъу ирагъэкIуэкIын хуейщ. ТкIийуэ бгъэдыхьэпхъэщ гъуэгу ухуэныгъэм къыщагъэсэбэп материалхэм я фIагъым, апхуэдэу гъуэгу ухуэныгъэм и уасэм кIэрыгъэхун, а IэнатIэм дэлэлхэр щымылажьэу зэтегъэувэн хуейщ. КIэщIу жыпIэмэ, дэ мы IэнатIэм щызэтедгъэувэн хуейщ гъуэгухэр зэращI технологие нэхъыфI дыдэхэр.
Транспортым и инфраструктурэм лъэщу зегъэужьыныр къалэн нэхъыщхьэ дыдэхэм ящыщу икIи ар щIыналъэхэм я зэхуэдэ Iуэхуу щытыпхъэщ. 2013 гъэм дэ къытпэщытщ цIыхухэр къезышэкI автомобиль транспортыр зэрызэрахьэр зэтхъуэкIыну, пассажир транспортыр къэдгъэщIэрэщIэжыну. Иджыпсту куууэ егупсысыпхъэщ Налшык къалэм и ищхъэрэ, ипщэ лъэныкъуэхэм автовокзалыщIэхэр щыухуэным. Зэман гъунэгъум къриубыдэу «Шынагъуэншагъэ здэщыIэ республикэ» автоматикэ программэр Налшык къалэм щызэтедгъэувэну, гъуэгухэм зэрыщызекIуэр нэхъ шынагъуэншэу къыщызэгъэпэщынымкIэ Iуэхухэр зэхэтлъхьэну къытпэщытщ. Зи чэзу Iуэхущ Налшык станцым и гъущI гъуэгу вокзалыр къалэ щIыбым хьыныр. КIыхьлIыхь ямыщIу щIадзэу зэхалъхьэн хуейщ аэропорт комплексыщIэм и проект-сметэ документацэр.
ПщIэ зыхуэсщI депутатхэ! Къэбэрдей-Балъкъэрым зегъэужьынымкIэ унэтIыныгъэ нэхъыщхьэ дыдэр мэкъумэш IэнатIэрщ. Дызытепсэлъыхь лъэхъэнэм къриубыдэу а IэнатIэм инновацэ Iуэхухэр, технологие нэхъ пэрыт дыдэхэр зи лъабжьэ лэжьапIэхэр щызэтеувэн, иджырей теплицэ комплексыщIэхэр щыухуэн, уней лъапсэхэм къыщагъэсэбэп теплицэ модулхэр къащэхуу ягъэувын хуейщ.
Дызэрыт илъэсым къапэщытщ иджырей технологиехэр къыщагъэсэбэп гъэш комплекс Шэджэм районым, Iэщ щагъашхэ IэнатIэ Дзэлыкъуэ районым щаухуэну, Налшык къалэм щащI гъэш, лы комбинатхэр лажьэу яутIыпщыну. А псори сэбэп хъунущ Iэщ гъэхъуныр иджырей технологиехэм тету зэтегъэувэнымкIэ.
Къуажэмрэ къуажэдэсхэмрэ ядэIэпыкъуныр ди дежкIэ дяпэкIи къалэн пэрыту щытынущ. АдэкIи пащэнущ къуажэм псэупIэ унэхэр, гъуэгухэр, къуажэ клубхэр, щэнхабзэ унэхэр, пэщIэдзэ медицинэ IэнатIэм и IуэхущIапIэхэр щыухуэнымкIэ, школхэр, псы зрикIуэ бжьамийхэр зэгъэпэщыжынымкIэ программэхэр гъэзэщIэным.
ЕрыскъыхэкIхэр къыщIэзыгъэкI, сырьем елэжь промышленностым и предприятэхэм къапэщытщ инвестицэхэр къызэщIэгъэуIуэным, технологие пэрытыр зи лъабжьэ, социальнэ къалэнхэр дэгъэкIыным хуэунэтIа IэнатIэхэр зэтегъэувэным и хьэкъкIэ къыщIагъэкI продукцэм нэхъри хагъэхъуэну икIи абы ипкъ иткIэ экономикэ зыужьыныгъэр щIагъэхуэбжьэну.
Ди стратегие мурадхэм хиубыдэу дэ къалэну догъэув инновацэм и Iэмалхэр къыщагъэсэбэп агропромышленэ комплекс зыбжанэ лажьэу утIыпщыныр. А къалэныр гъэзэщIа хъумэ, мэкъумэш хозяйствэм псынщIэу зричынурэ япэкIэ кIуэтэнущ.
Дэ Iуэху хъарзынэхэр щызэфIэдгъэкIащ бизнесым и IэнатIэ мыинымрэ курытымрэ. Иджы 2013 гъэм къалэн пэрыту увын хуейщ республикэм и хьэрычэт IэнатIэм адэкIи зегъэужьыным пыщIа Iуэхухэр — финанс, мылъку, инфраструктурэ Iуэхухэр дэгъэкIыныр.
Къэрал мылъкум хиубыдэ ухуэныгъэхэр тэмэму зехьэным и лъэныкъуэкIэ фIэкIыпIэ имыIэу зэхалъхьэн икIи къагъэсэбэпын хуейщ мылъкур комплекснэу зэгъэпэщыжынымрэ къэгъэщIэрэщIэжынымрэ трагъэкIуэдэну инвестицэхэр къызэрызэщIагъэуIуэну Iэмалхэр. Абы хиубыдэн хуейщ курорт-рекреацэ комплексымрэ абы ехьэлIа IуэхущIапIэхэмрэ. Апхуэдэ ухуэныгъэхэм трагъэкIуэдэну ахъшэм щыщ Iыхьэр къызэрагъэпэщын хуейщ ямыгъэIэпхъуэ мылъкур, апхуэдэу хозяйствэ зезыхьэ субъекту Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Iыхьэ зыхэлъхэр приватизацэ щIыным и хьэкъкIэ.
Правительствэр нэхъ пыухыкIауэ елэжьын хуейщ приватизацэм, къэрал мылъкум и зэхэлъыкIэр гъэтэмэмыным ехьэлIа Iуэхухэм икIи абы папщIэ зэпымыууэ игъэмэщIапхъэщ къамыгъэсэбэп е зытещIыхьа мурадым тету къахуэмыгъэсэбэп IэнатIэхэм я бжыгъэр. Путин В.В. Федеральнэ Зэхуэсым Зэрызыхуигъэзам къызэрыхигъэщам хуэдэу, приватизацэр тетын хуейщ къэрал мылъкур хьэрэмыгъэ хэмылъу и уасэ нэсымкIэ щэным.
ЩIым ехьэлIа Iуэхухэр къапщтэмэ, абыхэм я унэтIыныгъэ нэхъыщхьэхэм ящыщщ щIы Iыхьэу куэд къэгъэсэбэпу щIэдзэныр, псэупIэ ухуэным, мэкъумэшхэкIхэр къехьэлIэным хуэгъэзауэ щIы Iыхьэхэр къагъэсэбэпу хуежьэн папщIэ зыхуэфащэ инфраструктурэ зэтегъэувэнымрэ къэгъэсэбэпынымрэ, апхуэдэу республикэм и дежкIэ стратегие, социальнэ мыхьэнэ зиIэ щIы Iыхьэу федеральнэ мылъкум хиубыдэхэр Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и къэрал мылъкум, муниципальнэ мылъкум хэгъэхьэныр. ЩIым пыщIа Iуэхухэр зэхъуэкIыным и гугъу пщIымэ, ар къызэрымыкIуэу гугъущ. Апхуэдэу щыт пэтми, сэ щIэуэ къызэрагъэпэща лэжьакIуэ комиссэм хэтхэм лъэIукIэ захузогъазэ щIы Iуэхухэр гъэтэмэмыным ехьэлIауэ лэжьыпхъэу къалъытэхэр гъэхьэзырыным еужьэрэкIыну.
КъыхэзгъэщхьэхукIыну сыхуейщ: щIыр къэгъэсэбэпынымкIэ дэ икIэм-икIэжым сыт хуэдэ Iэмал къыхэдмыхми, ди мурад нэхъыщхьэр зэрыщыту къонэж — ар зытеухуар щIыр Къэбэрдей-Балъкъэрым ис цIыхубэм я сэбэп зыхэлъхэм тещIыхьауэ къызэрагъэсэбэпыпхъэрщ.
2013 гъэр Урысейм Дыкъэзыухъуреихь дунейр хъумэным и илъэсу щагъэуващ. Абы и лъэныкъуэкIэ щыIэ щытыкIэр ирагъэфIэкIуэн папщIэ республикэм къыщащтащ 2013 — 2025 гъэхэм ятещIыхьа «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм кIэрыхубжьэрыхухэр тэмэму щызехьэныр» программэ хэхар. Ар зэрагъэзащIэм зэпымыууэ кIэлъыплъын хуейщ республикэм и Правительствэр, щIыпIэ унафэр зезыгъакIуэ органхэр.
ЩIыналъэхэр хъумэнымрэ абыхэм зегъэужьынымрэщ муниципалитетхэм я къалэн нэхъыщхьэр. Властым и щIыналъэ органхэм къабгъэдохуэ республикэм и къалэ, район псоми я паркхэр зэтегъэувэжынымрэ абыхэм зегъэужьынымкIэ программэхэр зэхалъхьэу ахэр гъэзэщIэным щIадзэну, жылагъуэхэр зэIузэпэщ щIыным зыубгъуауэ цIыхухэмрэ предприятэхэмрэ къыхашэну. Жылагъуэхэм къыщызэрагъэпэщын хуейщ цIыхухэм тэмэму зыщагъэпсэху щIыпIэ дахэхэр. Апхуэдэу иджырей технологиехэр къагъэсэбэпурэ, хэхауэ кIэлъыплъыпхъэщ мэзхэр зэрахъумэм, ахэр зэрызэтрагъэувэжым.
ЦIыхухэм конституцэкIэ яIэ хуитыныгъэ нэхъыщхьэхэм ящыщ зыщ зыхэпсэукI дунейр дагъуэншэу щытынымкIэ хуитыныгъэр. А хуитыныгъэр къызэгъэпэщыныр псоми ди зэхуэдэ къалэнщ икIи къэкIуэну щIэблэхэм я пащхьэ абыкIэ жэуап щыдохь.
Зэманым къигъэув къалэнхэм екIуу республикэр щытынымкIэ, абы и зыужьыныгъэм и инновацэ гъуэгур зэтегъэувэнымкIэ сэбэп мэхъу нэгъуэщI къэралхэм ядэлэжьэныр, къэрал щIыб экономикэ зэпыщIэныгъэр егъэфIэкIуэныр. Иужьрей илъэсхэм республикэр дунейпсо экономикэ зэхыхьэшхуэу пщIы бжыгъэхэм хэтащ, Европэм щыIэ къэралхэм щыщ цIыхуу къулыкъушхуэ зыIыгъхэр Къэбэрдей-Балъкъэрым щыIащ. Апхуэдэ лэжьыгъэм и фIыщIэкIэ, республикэм инвестицэхэмрэ иджырей технологиехэмрэ къаIэрохьэ. А лэжьыгъэр дяпэкIи нэхъ щIэгъэхуэбжьауэ егъэкIуэкIын хуейщ.
Ди лэжьыгъэм и унэтIыныгъэ нэхъыщхьэ дыдэхэм ящыщу дызыхуэкIуэ лъэхъэнэми щытынущ республикэм инвестицэ щытыкIэ тэмэм щызэтегъэувэныр. Абы и лъабжьэр нобэм ирихьэлIэу гъэтIылъа хъуащ: зыхуэфащэ хабзэ хъарзынэхэр къащтащ, къэралым и дэIэпыкъуныгъэ иратурэ инновацэ лэжьыгъэ езыгъэкIуэкIхэр трагъэгушхуэнымкIэ зыхуеину Iуэхухэр зэхалъхьауэ ягъэзащIэ. Къапщтэмэ, инвестицэ проекти 9-р ягъэзэщIэн папщIэ, предприятэ ину 8-м мылъкум техуэ налогымкIэ льготэхэр хуагъэуващ. А проектхэм трагъэкIуэдэн папщIэ къызэщIагъэуIуа инвестицэхэр сом мелард 17-м ноблагъэ.
Фызэрыщыгъуазэщи, республикэр жыджэру хэтщ федеральнэ программэ зэмылIэужьыгъуэхэм. Къэралыр къызэрыддэIэпыкъум и фIыщIэкIэ, 2011 гъэм щIадзауэ Урысей Федерацэм и Инвестицэ фондым и ахъшэкIэ Май районым щагъэзащIэ ерыскъыхэкIхэр къыщIэзыгъэкI IэнатIэмрэ щэкIхэр зэIузыщэ IэнатIэмрэ къыщагъэсэбэпыну полиэтилентерефталат къыщIэзыгъэкIыну завод ухуэным тещIыхьа инвестицэ проектыр. 2013 гъэм щIышылэм и 1-м ирихьэлIэу а проектым ипкъ иткIэ сом мелуан 874-м щIигъу къагъэсэбэпащ.
«Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым щагъэзащIэ инвестицэ проектхэм япкъ иткIэ, Урысей Федерацэм и къэрал шэсыпIэхэр етыным теухуауэ» Урысей Федерацэм и Правительствэм 2011 гъэм накъыгъэм и 4-м къищта унафэр гъэзэщIэным хиубыдэу ди проекту 4 къыхахащ. КъызэрабжамкIэ, ахэр гъэзэщIэным сом мелард 23-рэ текIуэдэнущ. 2012 гъэм къэрал шэсыпIэ хуагъэуващ япэ проектым. Ар «Бжыгъэхэр зи лъабжьэ иджырей медицинэ техникэ щIыным теухуауэ» «Севкаврентген-Д» яхь жэуаплыныгъэр зэхэгъэщхьэхукIа зэгухьэныгъэм игъэхьэзырарщ. Дызэрыт илъэсым дэ зэфIэдгъэкIын хуейщ къыхаха адрей проектхэми ехьэлIауэ къэрал шэсыпIэхэр ягъэувыныр.
Турист-рекреацэ теплъэ зиIэ экономикэ щIыналъэ хэхахэр Шэрэдж, Шэджэм, Дзэлыкъуэ, Iуащхьэмахуэ районхэм я щIыналъэхэм хиубыдэу къызэгъэпэщынымкIэ проектхэр IэнатIэ псори, прессэри абы хэту, нэхъ зыубгъуауэ зытепсэлъыхьхэм ящыщу жысIэмэ, сыщыуэну къыщIэкIынкъым. Нобэм ирихьэлIэу а щIыналъэхэм я гъунапкъэ псори яубзыхуащ икIи щIым, мылъкум ехьэлIа документхэр гъэхьэзырыным йолэжь.
Республикэм и Правительствэм дызэрыт илъэсым къыбгъэдэхуэ къалэн нэхъыщхьэщ Iэ зыщIидза зэгурыIуэныгъэхэм япкъ иткIэ зыхуигъэувыжа къалэнхэр нэсу гъэзэщIэныр. Хэхауэ къыхэзгъэщхьэхукIыну сыхуейщ: ищхьэкIэ къыщыгъэлъэгъуа проектым теухуа сыт хуэдэ лэжьыгъэри зыхуэфащэ районхэм щыпсэу цIыхухэр фIэкIыпIэ имыIэу хэту икIи абыхэм я Iуэху еплъыкIэр къэлъытауэ ирагъэкIуэкIын хуейщ.
Ди щIыналъэхэм яIэ къыхэщхьэхукIыныгъэхэр нэхъ нэсу къэгъэсэбэпа хъун папщIэ, 2012 гъэм и кIэухым Урысей Федерацэм Экономикэ зыужьыныгъэмкIэ и министерствэм дэ хуедгъэхьащ промышленностым и продукцэ къыщыщIагъэкI экономикэ щIыналъэ хэха Май районым къыщызэгъэпэщыным теухуа заявкэ. Егъэлея хъунукъым турист кластер къызэгъэпэщыным къыдэкIуэу, а проектыр нобэ нэхъ ин дыдэхэм зэращыщыр жыпIэмэ. Абы къыхэкIыу ди дежкIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ Урысей Федерацэм Экономикэ зыужьыныгъэмкIэ и министерствэм иригъэкIуэкI конкурсым ар щыпхыгъэкIыным.
Зэрыфлъагъущи, инвестицэ жыджэрагъыр къэIэтыным хуэгъэзауэ зэфIагъэкIхэр мащIэкъым, ауэ абы и лъэныкъуэкIэ щыIэ гугъуехьхэри куэд мэхъу.
Зэман кIыхьым тещIыхьауэ инвестицэхэр къызэщIагъэуIуэнымкIэ Iэмал тэмэмхэр зэтригъэувэн папщIэ республикэм и Правительствэм зэфIигъэкIын хуейщ:
республикэм щрагъэкIуэкI инвестицэ лэжьыгъэр зэблэзыгъэкI хабзэ мардэхэр егъэфIэкIуэныр;
ди экономикэм инвестицэхэр къыхалъхьэн папщIэ къэралымрэ мылъку зыбгъэдэлъ цIыху щхьэхуэхэмрэ зэрызэдэлажьэ щIыкIэм зегъэужьыныр;
промышленнэ, турист-рекреацэ теплъэ зиIэ экономикэ щIыналъэ хэхахэр къызэгъэпэщыным теухуа проектхэр пхыгъэкIыныр;
инвестицэ проект инхэр гъэзэщIэнымкIэ Урысей Федерацэм и къэрал шэсыпIэхэр къэгъэсэбэпыныр.
2012 гъэм фокIадэм и 10-м Урысей Федерацэм и Президентым къыдигъэкIа Указ №1276-мкIэ къащтащ хьэрычэт лэжьыгъэ ирагъэкIуэкIын папщIэ Iэмал тэмэмхэр зэтегъэувэнымкIэ Урысей Федерацэм и субъектхэм я къулыкъущIэ нэхъыщхьэхэм ирагъэкIуэкI лэжьыгъэр зыхуэдэр къызэрапщытэ унэтIыныгъэхэм я спискэр. Абы ипкъ иткIэ фIэкIыпIэ зимыIэ Iуэхухэм ящыщу яубзыхуащ щIыналъэм инвестицэ щытыкIэ тэмэм къыщызэгъэпэщынымкIэ Урысей Федерацэм и субъектым и гъэзэщIакIуэ властым и органхэм я лэжьэкIэмкIэ стандартымрэ абы къыщыгъэлъэгъуа Iуэхухэр гъэзэщIа зэрыхъум хьэрычэтыщIэхэр зэреплъымрэ. Стандартым хеубыдэ хабзэ мардэхэр, Урысей Федерацэм и субъектым къыщащтэн хуей адрей документхэмрэ Iуэхур къызэзыгъэпэщ унафэхэмрэ.
Республикэм и Правительствэм и пщэ изолъхьэ ищхьэкIэ къыщыгъэлъэгъуа Стандартыр текI имыIэу къэгъэсэбэпыныр къызэригъэпэщыну икIи а лэжьыгъэм зэпымыууэ хэхауэ и нэIэ тригъэтыну.
Ди бюджет политикэр республикэм и социально-экономикэ политикэм и Iыхьэу зэрыщытым къыхэкIыу ар цIыхухэм я псэукIэр егъэфIэкIуэнымрэ экономикэм и зэфIэкIыр къэIэтыным- рэ яхуэгъэзауэ щытып- хъэщ.
Абы къыхэкIыу къалэн нэхъыщхьэ дыдэу сыт щыгъуи щытащ, дяпэкIи апхуэдэу щытынущ республикэм, щIыналъэхэм я бюджетхэм къаIэрыхьэ хэхъуэхэр нэхъыбэ щIыныр. Абы папщIэ зэпымыууэ зегъэубгъупхъэщ налог ахъшэми, налогхэм химыубыдэ ахъшэми я хэкIыпIэхэм.
Дэ ди налог политикэр къалэну тIу гъэзэщIэным хуэунэтIауэ щытын хуейщ. Япэ къалэныр – республикэм и бюджет зэгуэтым къыIэрыхьэну хэхъуэхэр зыхуэдизыр нэхъ тэмэму къэбжынырщ. ЕтIуанэр – налогхэмрэ налогыу щымыт ахъшэмрэ нэхъ нэсу къыхэхы- нырщ.
Ахъшэу къыхахыр зэпымыууэ нэхъыбэ щIынымкIэ щыIэ Iэмалхэр мащIэкъым. Псалъэм папщIэ, зэпымыууэ хэгъэхъуэн хуейщ ухуэныгъэм, фадэхэкIхэр зэрызэблагъэкIым, ямыгъэIэпхъуэ мылъкум и рынокым, сатум я IэнатIэм къабгъэдэкI налог ахъшэр.
2013 — 2015 гъэхэм Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и республикэ бюджетым и хэщIхэр щызэхагъэувэкIэ, абыхэм социальнэ унэтIыныгъэ яIэныр къызэрагъэпэщыну я мурадщ. Ди дежкIэ къалэн нэхъыщхьэ дыдэщ егъэджакIуэхэм, гъэсакIуэхэм, медицинэ, социальнэ лэжьакIуэхэм, апхуэдэу щэнхабзэм и лэжьакIуэхэм я лэжьапщIэм хэгъэхъуэным хуэунэтIауэ Урысей Федерацэм и Президентым 2012 гъэм и накъыгъэ мазэм къыдигъэкIа указхэр гъэзэщIэныр.
Бюджет ахъшэр зытрагъэкIуэдэнухэр щызэхалъхьэкIэ къалъытэн хуейщ хэщIхэмкIэ къалэнхэр фIэкIыпIэ имыIэу зэрыгъэзэщIапхъэр. Абы къыхэкIыу бюджет мылъкум унафэ тезыщIыхьхэм я къалэнщ хэщIхэмкIэ къалэнхэм хэплъэжу, ахэр щагъэзэщIэн хуей пIалъэхэмрэ ахъшэу трагъэкIуэдэнур зыхуэдизымрэ ягъэтэмэмыжыну.
Къэралыр зыхуейм папщIэ товархэмрэ Iуэхутхьэбзэхэмрэ къыщащэхукIэ, мылъкур нэхъ зэгъэзэхуауэ къызэрагъэсэбэпыным хущIэкъупхъэщ. Абы папщIэ заказхэр хэгуэшэным пыщIа Iуэхухэр нэхъ тэмэму ирагъэкIуэкIын, къэрал заказыр къэзыщтэнухэм я зэпеуэр ягъэлъэщын икIи апхуэдэ лэжьыгъэм дэтхэнэри къыхыхьэнымкIэ зэхуэдэ Iэ- малхэр хузэтрагъэувэн хуейщ.
Зэпымыууэ зэпэлъытыпхъэщ хэхъуэхэр къазэрыIэрыхьэмрэ зыхуэфащэ зэманхэм ятещIыхьауэ ягъэзэщIэн хуей Iуэхухэм трагъэкIуадэ хэщIхэмрэ зэрызэхуэхъур. Абы и лъэныкъуэкIэ нэрылъагъуу хохъуэ кассэ планым и фIагъымрэ ар зэрагъэзащIэмкIэ республикэ бюджетым и мылъкум и унафэщI нэхъыщхьэхэм яхь жэуапым.
ИщхьэкIэ къыщыгъэлъэгъуа Iуэхухэр гъэзэщIэныр сэбэп хъун хуейщ бюджет IэнатIэм и зэфIэкIыр къэIэтынымкIэ, щIыналъэм, щIыпIэ пыухыкIахэм бюджет лэжьыгъэр зэрырагъэкIуэкIыр егъэфIэкIуэнымкIэ, республикэм и бюджетым зэпIэзэрытыныгъэ хэлъхьэнымкIэ.
ПщIэ зыхуэсщI депутатхэ! Сыт хуэдэ экономикэ, технологие зэхъуэкIыныгъэхэми я мыхьэнэр икIэм-икIэжым къызэралъытэр социальнэ Iуэхухэр зэрыдэкIырщ, цIыхухэм я псэукIэр зэрефIакIуэрщ.
Зи псэукIэр нэхъ хуэмыщIа цIыху гупхэм защIэгъэкъуэным, социальнэ гугъуехьхэр гъэмэщIэным и лъэныкъуэкIэ нэхъ хуэмыщIа дыдэхэр гъэбелджылын икIи къэрал дэIэпыкъуныгъэхэр щраткIэ абыхэм хэхауэ ябгъэдыхьэн хуейщ. Псалъэм папщIэ, пенсионерхэм зэрадэIэпыкъур иригъэфIэкIуэн папщIэ Правительствэр хэплъэн хуейщ псэупIэмрэ коммунальнэ Iуэхутхьэбзэхэмрэ я уасэхэм унагъуэм къаIэрыхьэ хэхъуэ псоми щыщу тригъэкIуадэ процент 15-р процент 12-м нэсу егъэхынымкIэ зыхуэфащэ Iуэхухэм.
Гулъытэ хэха ягъуэтын хуейщ ныкъуэдыкъуэхэм. Абыхэм я узыншагъэм и щытыкIэм зэпымыууэ зэрыкIэлъыплъыр, медицинэ Iуэхутхьэбзэхэр щызэфIагъэкIкIэ ахэр япэ зэрырагъэщыр, «Нэхъыжьхэр», ныкъуэдыкъуэхэм ятеухуа адрей республикэ программэхэр зыубгъуауэ зэрагъэзащIэр, ныкъуэдыкъуэхэм папщIэ лэжьапIэ IэнатIэхэр хэхауэ къызэрызэрагъэпэщыр, психологие дэIэпыкъуныгъэ зэрыратыр сэбэп хъун хуейщ ныкъуэдыкъуэхэр гъащIэм хэзэгъэжыным къыщымынэу, абыхэм я зэфIэкIхэр нэсу къагъэсэбэпынымкIи. Сабий ныкъуэдыкъуэхэм фIэкIыпIэ имыIэу курыт щIэныгъэ ягъуэтынымкIэ Iэмалхэр къыхузэрагъэпэщын, унагъуэшхуэхэм, унагъуэ хуэмыщIахэм ящыщ сабийуэ, ныбжьыщIэу, сабий ныкъуэдыкъуэу, адэ-анэм я жьауэм щIэмытыжу къэна сабийуэ зыгъэпсэхуакIуэ ягъакIуэхэм, зи узыншагъэр ирагъэфIакIуэхэм я бжыгъэм хэгъэхъуэн хуейщ.
Къэралымрэ жылагъуэмрэ я гулъытэ мыухыж, дэ тщыщ дэтхэнэ зыми и хуабагъэ ялъагъун хуейщ Хэку зауэшхуэм и ветеранхэм. Псом япэу гъэзэщIапхъэщ абыхэм псэупIэ етынымкIэ зыхуэдгъэувыжа къалэнхэр. Зэи тхуэмыпшыныжыну абыхэм я щIыхуэ зэрыттелъым къыхэкIыу дэ я пащхьэ жэуаплыныгъэ хэха щыдохь.
Жылагъуэм щыIэ социальнэ зэпIэзэрытыныгъэр хъумэным, лэжьыгъэм и рынокым адэкIи зегъэужьыным хуэунэтIауэ нэхъри щIагъэхуэбжьэн хуейщ щIалэгъуалэр IэнатIэкIэ къызэгъэпэщынымкIэ лэжьыгъэр. Абы папщIэ ахэр зыхуэфащэ IэнатIэхэм зэрыщылэжьэнум хуэгъэхьэзырын, IэщIагъэлI ныбжьыщIэ- хэр лэжьэкIэм хуэгъэсэн хуейщ.
Урысей Федерацэм и Президентым Федеральнэ Зэхуэсым Зэрызыхуигъэзар нэхъыбэу зытеухуауэ щытар цIыхум и зэфIэкIырщ. Езыми къызэрыхигъэщхьэхукIащи, аращ къэралым тэмэму зиужьынымкIэ хэкIыпIэ нэхъыщхьэр.
ЦIыхум и зэхэщIыкIыр зэтегъэувэнымкIэ Iэмал нэхъыщхьэр егъэджэныгъэрщ, абы къыхэкIыу а IэнатIэм дэIэпыкъунымрэ зегъэужьынымрэ дэ зэпымыууэ ди нэIэ тедгъэтщ, дяпэкIи тедгъэтынущ.
БлэкIа илъэсхэм республикэм егъэджэныгъэмкIэ и IэнатIэм егъэджэныгъэр къэгъэщIэрэщIэжыным хуэунэтIа федеральнэ проектхэм япкъ иткIэ ахъшэшхуэ къыIэрыхьащ, абы республикэм езым хуэфэщэн мылъкуи хилъхьащ. А мурадхэм папщIэ 2013 гъэм къытхуаутIыпщыну федеральнэ ахъшэр сом мелуан 400-м щIегъу. Правительствэм и къалэнщ егъэджэныгъэм и IэнатIэм къыпэщыт Iуэху нэхъыщхьэ дыдэхэр зэфIагъэкIыным хуэунэтIауэ апхуэдиз ахъшэр икъукIэ зэгъэзэхуауэ къигъэсэбэпы- ну.
Федеральнэ Зэхуэсым Зэрызыхуигъэзам Путин В. В. къыщыхигъэщхьэхукIащ: «Егъэджэныгъэм и IэнатIэм и джэлэсу щытыпхъэр зэфIэкIышхуэ зыбгъэдэлъ, щIэныгъэшхуэ зиIэ егъэджакIуэрщ. Апхуэдэ лэжьакIуэхэр зырызыххэу къыхэхын, апхуэдэхэм яхуэсакъын, ядэIэпыкъун хуейщ». Мис абы тещIыхьауэ республикэм и Правительствэм, Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ министерствэм дызэрыт зэманым зэхигъэувэн хуейщ егъэджэныгъэм и IэнатIэр IэщIагъэлIхэмкIэ къызэгъэпэщыным хуэгъэза хабзэ пыухыкIахэр. Абы папщIэ егъэджэныгъэм и IэнатIэм щылажьэ псоми я IэщIагъэмрэ щIэныгъэмрэ зэрыхагъахъуэр егъэфIэкIуэн хуейщ. А лэжьыгъэр дэтхэнэ зы цIыхуми тещIыхьауэ, езы IэнатIэм нэхъ ехьэлIауэ зэтегъэувапхъэщ. Мыбдеж программэхэр лэжьакIуэхэм я Iуэхум къезэгъыу зэхагъэувэн икIи егъэджэныгъэхэр республикэм и курыт еджапIэ нэхъыфIхэр къагъэсэбэпурэ ирагъэкIуэкIын хуейщ.
Курыт еджапIэхэмрэ республикэм и профессиональнэ еджапIэхэмрэ я егъэджакIуэхэм ику иту къаIэрыхьа улахуэр экономикэм и IэнатIэхэм къыщалэжьым хуэдизу 2013 гъэм щытын папщIэ егъэджэныгъэм хуаутIыпщ ахъшэр сом 1 мелардым щIигъукIэ нэхъыбэ ящIащ. ЛэжьапщIэм зэрыхагъэхъуам, абы къыдэкIуэу, социальнэ дэIэпыкъуныгъэри зэрефIэкIуам егъэджакIуэм и пщIэр къызэриIэтам къыщымынэу, школым IэщIагъэлI ныбжьыщIэхэр къешэлIэнымкIи сэбэп хъуащ. Къэбэрдей-Балъкъэрым и Правительствэм и пщэ изолъхьэ республикэм и школхэм IэщIагъэлI ныбжьыщIэхэр, абыхэм Урысей Федерацэм и нэгъуэщI щIыналъэхэм щыщхэри яхэту, къешэлIэнымкIэ зэфIэгъэкIыпхъэхэр иубзыхуу къыхилъхьэну.
Къытпэщыт лъэхъэнэм къэув къалэн нэхъыщхьэ дыдэхэм ящыщщ зи школ кIуэгъуэ мыхъуахэр зыхуэфащэ IуэхущIапIэхэм ягъэкIуэнымкIэ цIыху псоми зэхуэдэ Iэмалхэр къахузэгъэпэщыныр. Урысей Федерацэм и Президент Путин Владимир къызэригъэувам тету, 2016 гъэм нэсыху зэфIагъэкIын хуейщ зи ныбжьыр илъэси 3-м щегъэжьауэ илъэси 7-м нэс ит сабий псори сабий садхэмкIэ къызэгъэпэщыным теухуа лэжьыгъэхэр. А къалэныр дэ 2014 гъэм ирихьэлIэу зэфIэдгъэкIыну зыхуэдгъэувыжащ, абы къыхэкIыу Правительствэмрэ щIыналъэ администрацэхэм я Iэтащхьэхэмрэ захузогъазэ а лэжьыгъэр нэхъ егугъуу ирагъэкIуэкIыну.
Республикэм и Правительствэм, Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм къапэщытщ пэщIэдзэ, курыт профессиональнэ егъэджэныгъэм и IэнатIэм и зэхэлъыкIэр ягъэтэмэмыну, абыхэм я лэжьэкIэр ирагъэфIэкIуэну. Абы и лъэныкъуэкIэ плъапIэ нэхъыщхьэр республикэм и экономикэр зыхуэфащэ IэщIагъэ зиIэ кадру, псом япэу, рабочэ IэщIагъэхэр зиIэ лэжьакIуэу зыхуэныкъуэхэр, къэкIуэну зэманым нэхъ зыхуеинухэр нэгъэсауэ къэлъытэнырщ.
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и щIэныгъэ центрыр, вузхэр, республикэм и щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтхэр нэхъ быдэу зэпыщIауэ елэжьын хуейщ прикладной къэхутэныгъэхэр егъэкIуэкIынымрэ экономикэм и IэнатIэхэр зыхуеину Iуэхухэр зэхэлъхьэнымрэ. Дэтхэнэ IэнатIэми и продукцэм щIэупщIэ щиIэнур абы иджырей материалхэмрэ технологиехэмрэ къыщигъэсэбэпым дежщ. Ди жагъуэ зэрыхъущи, зэкIэ ди деж нэхъыбэу къыщагъэсэбэпыр нэгъуэщI къэралхэм я технологиехэрщ. Сэ къызолъытэ а Iуэхушхуэр дэгъэкIыным елэжьын папщIэ ди щIэныгъэлIхэр тезыгъэгушхуэн Iэмалхэр зэхэлъхьэн хуейуэ.
Республикэм щIэгъэхуэбжьауэ щокIуэкI узыншагъэр хъумэн IэнатIэр къэгъэщIэрэщIэжыныр. А лэжьыгъэр дэ узыншагъэр хъумэнымкIэ IуэхущIапIэ нэхъ инхэм къыщедгъэжьащ. 2013 гъэм IэнатIэр адэкIи къэгъэщIэрэщIэжыным пащэнущ. Мыбдеж гулъытэ хэха щыхуащIын хуейщ IуэхущIапIэхэм я мылъку-техникэ зэфIэкIыр къаIэтыным, узыншагъэр хъумэнымкIэ IэнатIэм информатизацэм зыщегъэубгъуным.
Узыншагъэр хъумэн IэнатIэр къэгъэщIэрэщIэжынымкIэ программэм ипкъ иткIэ, медицинэ дэIэпыкъуныгъэ етыныр Iыхьищу зэщхьэщыхауэ къызэгъэпэщыным зэрыхуэкIуам къыхэкIыу ягъэува стандартхэмрэ методикэхэмрэ езэгъыу Iуэхутхьэбзэ тэмэм хуащIэу щIадзащ. Апхуэдэ къызэгъэпэщыкIэр зэрытэмэмыр иджы гурыIуэгъуэщ, сыту жыпIэмэ, абы хиубыдэу сымаджэр и зэманым стационарым яшэ икIи узыр хэмыужьынэ щIыкIэ еIэзэу щIадзэ.
Медицинэ дэIэпыкъуныгъэ ягъуэтынымкIэ псоми зэхуэдэ Iэмалхэр яIэн папщIэ, зыхуэфащэ Iуэхухэр зэфIагъэкIын хуейщ пыухыкIауэ уз щхьэхуэхэр зэрагъэхъуж, иджырей технологие лъагэхэр къызэрагъэсэбэп системэхэр егъэфIэкIуэным, апхуэдэу социальнэ мыхьэнэшхуэ зиIэ медицинэ дэIэпыкъуныгъэ къызэгъэпэщыным хуэунэтIауэ. Апхуэдэу адэкIи пыщэн хуейщ цIыхухэм щеIэзэ IуэхущIапIэхэм я мылъку-техникэ, технологие зэфIэкIхэр къэIэтыным.
Дызэрыт илъэсым зи чэзу Iуэхухэр ялэжьыпхъэщ анэмрэ щIэблэмрэ я узыншагъэр хъумэным, апхуэдэу сабийхэм къыдалъхуа узыфэхэр пасэу зэхэгъэкIыным хуэунэтIауэ. Сабийхэмрэ анэхэмрэ ират медицинэ дэIэпыкъуныгъэм и фIагъыр къаIэтынымкIэ шэсыпIэу увын хуейщ республикэм и сабий клиникэ сымаджэщымрэ перинатальнэ центрымрэ ягъуэта зыужьыныгъэр.
IэнатIэр къэзылъахъэ икIи икIэщIыпIэкIэ къызэнэкIын хуей гугъуехь нэхъыщхьэр IэщIагъэ нэс зиIэ лэжьакIуэхэмкIэ IэнатIэр ирикъуу, къызэрызэмыгъэпэщарщ икIи абы и щхьэусыгъуэр узыншагъэр хъумэнымкIэ IэнатIэм и лэжьакIуэхэм тэмэму псэуну Iэмал зэрамыIэрщ. Урысей Федерацэм и Президен- тым нэгъабэ и накъыгъэ мазэм къыдигъэкIа Указым езэгъыу а гугъуехьыр къызэднэкIын папщIэ узыншагъэр хъумэным и лэжьакIуэхэм я лэжьапщIэр 2013 гъэм жэпуэгъуэм и 1-м щегъэжьауэ процент 20-кIэ хухагъэхъуэнущ икIи абы текIуэдэну ахъшэр мы илъэсым Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и республикэ бюджетым щыхухахащ. АдэкIэ дыплъэмэ, 2018 гъэм ирихьэлIэу, дохутырхэм я лэжьапщIэр сом мин 55-м нэсынущ.
КъызэрыслъытэмкIэ, Iуэхум а и унэтIыныгъэ нэхъыщхьэхэм щедгъэкIуэкI лэжьыгъэхэм Iэмал къатынущ республикэм узыншагъэр хъумэнымкIэ и IэнатIэм зэман благъэм къриубыдэу тэмэму зиужьынымкIэ.
Федеральнэ Зэхуэсым Зэрызыхуигъэзам Путин Владимир къыщигъэуващ «къэралымрэ цIыхухэмрэ узыншагъэр хъумэным тещIыхьа псэукIэм зэрыхущытыр къызэнэкIын хуейуэ». Абы и лъэныкъуэкIэ иужьрей илъэсхэм ди деж лэжьыгъэшхуэ щекIуэкIащ, ауэ зэфIэдгъэкIын хуейуэ къанэхэри мащIэкъым. ЗэкIэ диIэ спорт IуэхущIапIэхэр мащIэIуэщ. Къапщтэмэ, дызыхуейм елъытауэ спорт IуэхущIапIэ зэIухауэ процент 80 хуэдиз, спортзалу процент 52-рэ, бассейну проценти 7-м зымащIэкIэ щIигъу диIэу аращ.
Правительствэм, Спортымрэ туризмэмкIэ министерствэм яхузэфIэкI псори ялэжьыпхъэщ физкультурэмрэ спортымрэ я IуэхущIапIэхэм я мылъку-техникэ зэфIэкIхэм зегъэужьынымкIэ, спорт ухуэныгъэхэр щIынымрэ зэгъэпэщыжынымкIэ. Мы Iуэхум бизнесыр къыхэшэным иIэ мыхьэнэр мащIэкъым. Iэмал тэмэмхэр зэтегъэувапхъэщ щхьэзакъуэ инвесторхэр спорт ухуэныгъэхэм къыхыхьэн папщIэ. Нэхъ зыубгъуауэ къэгъэсэбэпыпхъэщ къэралымрэ цIыху щхьэхуэхэмрэ я мылъкухэр зэщIыгъуу зэрагъэлажьэ хэкIыпIэхэр. Абы бизнесыр къыдихьэхыну си гугъэщ. ИкъукIэ лэжьыгъэшхуэ къытпэщытщ. Абы кърикIуэхэм иужькIэ цIыхухэм илъэсипщI бжыгъэкIэ къагъэсэбэпын папщIэ ягъэува пIалъэхэм япэ дищу дылэжьэн икIи физкультурэмрэ спортымрэ комплекснэу зегъэужьынымкIэ программэ лъэщ зэхэтлъхьэн хуейщ.
Республикэм зегъэужьынымкIэ нэхъ мыхьэнэш- хуэ зиIэ унэтIыныгъэхэм ящыщщ щэнхабзэм и IэнатIэр. Абы и лъэныкъуэкIэ къэув къалэнхэр Федеральнэ Зэхуэсым Зэрызыхуигъэзам купщIафIэу щызэпкърихащ Путин В. В. Абы къыхигъэщхьэхукIащ: «Нобэ урысей жылагъуэм нэрылъагъуу хуримыкъухэм ящыщщ псэр зэщIэзыIэтэ гущIэгъур, зым адрейм зыщIигъэкъуэныр, дэIэпыкъуныр, нэгъуэщIу жыпIэмэ, тхыдэм и сыт хуэдэ лъэхъэнэми дэ къару къытхэзылъхьэу щыта икIи дызэрыгушхуэу екIуэкIа Iуэхухэр».
Абы и лъэныкъуэкIэ убгъэдыхьэмэ, дэ хэхауэ дегугъун хуейщ тхыдэм и блэкIар хъумэным, ижь-ижьыж лъандэрэ къыддекIуэкI хабзэхэр цIыхухэм ящымыгъупщэным. Мыбдеж къыдгурыIуэн хуейщ блэкIам хуэсакъыныр зы лэжьыгъэ пыухыкIакIэ е программэ хэхакIэ къызэгъэпэща зэрымыхъунур. Ар зэпымыууэ зэлэжьын хуей Iуэхущ.
Республикэм и Правительствэм дяпэкIи зыхуеину къэрал дэIэпыкъуныгъэ иритын хуейщ щэнхабзэм и IэнатIэм. Мы гъэм Музыкэ театрым лажьэу щIидзэжын хуейщ. Апхуэдэу пащапхъэщ «Налшык» курортым щэнхабзэмкIэ и унэр, ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей драмэ театрым и унэр зэгъэпэщыжыным, Театр центрыр щIыным. Зыхуэфащэ псори лэжьыпхъэщ дэтхэнэ зы жылагъуэми щэнхабзэм и IуэхущIапIэ тэмэм къыщызэгъэпэщынымкIэ, къуажэм и щэнхабзэ гъащIэм и иджырей инфраструктурэ зэтегъэувэнымкIэ.
Правительствэм япэ дыдэ иригъэщын хуей Iуэхущ щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ я лэжьакIуэхэм социальнэ дэIэпыкъуныгъэ тэмэм етыныр, абыхэм я улахуэм хэгъэхъуэныр. Дэ щэнхабзэм и лэжьакIуэхэм я улахуэр республикэм и экономикэм ику иту къыщалэжьым 2018 гъэм нэдгъэсыну къытпэщытщ. А къалэным дэ иджы щыщIэдзауэ гъэ къэс делэжьын хуейщ.
Аргуэру зэ къыхэзгъэщхьэхукIыну сыхуейщ цIыхум и зэхэщIыкIымрэ гупсысэмрэ къэIэтыныр зэрымытыншыр, ар зэман кIыхьым тещIыхьа къалэну зэрыщытыр. Къэралым, творческэ интеллигенцэм, граждан жылагъуэ IуэхущIапIэхэм, республикэм и щэнхабзэ IуэхущIапIэ псоми я къару зэхэлъкIэщ мыхьэнэшхуэ зиIэ а Iуэхур зэрыпхуэгъэзэщIэнур.
Дэ пщIэ яхудощI ди республикэм щыпсэу лъэпкъ псоми я хабзэхэм. Шэч къызытумыхьэжыну ди ехъулIэныгъэхэм ящыщщ лъэпкъ, дин зэхущытыкIэхэр зэпIэзэрыту зэрекIуэкIыр. Аращ республикэм зэпIэзэрытыныгъэр щыхъумэным и лъабжьэр.
Абы къыдэкIуэу къэгъэлъэгъуэн хуейщ цIыху зэхэщIыкIыр зэтегъэувэжыныр къызэрыпщыхъункIэ хъунум нэхърэ нэхъ гугъуу, языныкъуэхэм деж упэмылъэщыным хуэдизу хьэлъэу, къызэрыщIэкIыр, ар дэгъэкIа хъун папщIэ къэралми жылагъуэми я зэфIэкIхэр зэрызэкъуэгъэувапхъэр. Хэхауэ нобэ гулъытэ хуэщIыпхъэщ диным, псом япэу дэ къыддекIуэкI мэсхьэбхэм къытхуахь фIыгъуэхэр хэIущIыIу щIыным. Дин мэсхьэб егъэлеяхэм зыкъаIэтыныр къэбгъэхъу хъунукъым, сыту жыпIэмэ абы ди зэкъуэтыныгъэр къигъэтIэсхъэнущ. Къэрал властымрэ муниципальнэ властымрэ я органхэр, хабзэхъумэ IэнатIэхэр, республикэм и Муслъымэнхэм я дин IуэхущIапIэр ткIийуэ хамэ идеологием пэщIэувэн хуейщ. ЗэхэщIыкIыгъуэу икIи гурыIуэгъуэу абы и лъэныкъуэкIэ дэтхэнэ зы цIыхуми дэлэжьэн хуейщ щысабийм щегъэжьауэ.
Иджырей лъэхъэнэм къэралымрэ жылагъуэмрэ къапэщыт Iуэху нэхъыщхьэхэм ящыщщ щIалэгъуалэм я социальнэ мыхьэнэр, абыхэм я дуней еплъыкIэмрэ зэхэщIыкIымрэ къэIэтыныр. Ди къэрал щIалэгъуалэ политикэм а къалэнхэр зэщIыгъуу дигъэкIын хуейщ. Хэхауэ егугъупхъэщ дэтхэнэ зы щIалэри зыхэт гупым хэгъэзэгъэным, абы и къарумрэ зэфIэкIымрэ тэмэму унэтIыным. Мыбдеж дэ зэпыбгъэщхьэхукI мыхъун къалэну тIу къыщытпэщытщ. Япэ къалэным ипкъ иткIэ дэ щIалэгъуалэм я зэфIэкIхэр къагъэсэбэпынымкIэ Iэмалхэр къызэдгъэпэщын хуейщ, мыдрейуэ, апхуэдэ Iэмалхэр езы щIалэгъуалэм я дежкIэ гъэщIэгъуэну икIи къезэгъыу щытыпхъэщ. А IуэхуитIри ди республикэм зэрыщыдагъэкIыр нэгъэсауэ тэмэму пхужыIэнукъым, абы къыхэкIыу Правительствэм, зыхуэфащэ министерствэхэмрэ ведомствэхэмрэ, граждан жылагъуэ IуэхущIапIэхэм я къалэнхэм зэпымыууэ я нэIэ трагъэтыпхъэщ.
ПщIэ зыхуэсщI депутатхэ! ИщхьэкIэ къыщызгъэлъэгъуа гугъуехьхэр пхудэгъэкIынукъым властым и орган псори зэщIэгъэуIуауэ икIи тэмэму мылажьэмэ. Республикэм и къэрал властым и органхэм яку дэлъ зэпыщIэныгъэхэмрэ ахэр зэрызэдэлажьэмрэ зэкIэ мыIейуэ жыпIэ хъунущ.
Дызэрыт илъэсым республикэм и парламентаризмэр илъэс 75-рэ, КъБР-м и иджырей Парламентыр илъэс 20 ирокъу. Властым законхэр къыдэзыгъэкI и орган нэхъыщхьэм лэжьыгъэшхуэ иригъэкIуэкIащ республикэм адэкIи зиужьыным, цIыхухэм я псэукIэр егъэфIэкIуэным, жылагъуэ зэпIэзэрытыныгъэр хъумэным хуэунэтIауэ щIыналъэ законодательствэр гъэтэмэмынымкIэ. А псоми къадэкIуэу дэ парламентархэм дащыгугъ хъунущ щIыналъэ инвестицэ законодательствэр егъэфIэкIуэным нэхъ жыджэру елэжьыну, езыхэм къабгъэдэхуэ къэпщытакIуэ къалэнхэр нэхъ нэсу ягъэзэщIэну.
Куэд щIакъым дэ республикэм и ПравительствэщIэ къызэрызэдгъэпэщрэ. Сэ а Правительствэм хуэзгъэуващ 2015 гъэм нэсыху зэлэжьыну Iуэху пыухыкIахэмрэ къалэнхэмрэ. Ахэр гъэзэщIа зэрыхъум сэ зэпымыууэ ткIийуэ сыкIэлъыплъынущ.
Сыт щыгъуи хуэдэу, япэ игъэщыпхъэ Iуэхухэм ящыщу къонэ щIыпIэ унафэр зезыгъакIуэ IэнатIэм и мыхьэнэр къэIэтыныр. Иужьрей илъэсхэм куэд зэфIэгъэкIа хъуащ муниципальнэ реформэр дэгъэкIыным и лъэныкъуэкIэ. Ауэ абы къыдэкIуэу жыIэн хуейщ: щIыпIэ унафэр зезыгъакIуэ органхэм я лэжьэкIэм и фIагъыр гъэ къэс къызэралъытэм кърикIуэхэр щыхьэт тохъуэ цIыхухэм хуащIэ муниципальнэ Iуэхутхьэбзэхэм я фIагъыр къэIэтыным муниципальнэ властхэм гулъытэ нэхъыбэ хуащIын зэрыхуейм.
УнафэщI IэнатIэхэм я лэжьэкIэм хагъэхьэн хуейщ абы кърикIуэ фIагъыр къэIэтынри. Апхуэдэ къалэнхэр щыубзыхуащ Урысей Федерацэм и Президентым 2012 гъэм и накъыгъэ мазэм къыдигъэкIа указхэм. Ахэр зэрагъэзащIэ щIыкIэм, апхуэдэу и пIалъэм къриубыдэу, нэгъэсауэ зэрызэфIагъэкIым елъытауэ щытынущ республикэм и Iэтащхьэм и деж щегъэжьауэ унафэщI псоми, бюджет IуэхущIапIэхэм я унафэщIхэри хэту, я лэжьэкIэр къызэралъытэнур. СыныволъэIу ар зыми зыщывмыгъэгъупщэну, нэхъыщхьэр аращи, лэжьыгъэм и фIагъыр къэфIэтыну.
Тэмэму зызыужь къэралыр цIыхумрэ жылагъуэмрэ яхуэлажьэ къэралырщ. ЗэкIэлъыкIуэу икIи егугъуу пхыгъэкIын хуейщ коррупцэм пэщIэтынымкIэ, абы и Iэужьхэр экономикэмрэ социальнэ IэнатIэмрэ къыщымыгъэхъунымкIэ Iуэхухэр. Ауэ гъащIэм къызэригъэлъагъуэмкIэ, зи къулыкъур фейдэ хэкIыпIэ зыщI, езым къегъэщIылIа хьэрычэт IэнатIэхэм хабзэм къемызэгъыу яхудэзычых къулыкъущIэ щхьэхуэхэр иджыри щыIэщ. Апхуэдэ цIыхухэм властым и IэнатIэхэм щащIэн щыIэкъым.
Иужьрей илъэсхэм зэхъуэкIыныгъэ нэрылъагъухэр къыщохъу хъыбарегъащIэ IэнатIэм. Куэд щIауэ къыддекIуэкI газетхэмрэ журналхэмрэ я ныкъуэкъуэгъу лъэщ икIи жылагъуэ зэфIэкI зиIэ къару хъуащ электрон хъыбарегъащIэ IуэхущIапIэхэмрэ социальнэ сетхэмрэ. Дэ псоми зедгъэсэн хуейщ апхуэдэ лъэхъэнэщIэм дызэрылэжьэнум. Иджыпсту социальнэ жэуаплыныгъэ хэха къабгъэдохуэ цIыхубэ хъыбарегъащIэ IуэхущIапIэхэмрэ журналистхэмрэ. ХъыбарегъащIэ IэнатIэм и унэтIыныгъэ нэхъыщхьэр зэлъытар ахэр я IэщIагъэм зэрыбгъэдыхьэ щIыкIэмрэ я граждан зэхэщIыкIымрэщ. Республикэм и жылагъуэ-политикэ зыужьыныгъэр куэдкIэ елъытащ къэралым щекIуэкI политикэ зэхъуэкIыныгъэхэм. Политикэ партхэм я бжыгъэм, ахэр жылагъуэ гъащIэм зэрыхэтым хэхъуэ зэпытщ. Демократие Iуэхухэм я мыхьэнэм, абыхэм цIыхухэр зэрыхэтым зеубгъу. ИпэжыпIэкIэ къапщтэмэ, политикэ щытыкIэщIэ зэтоувэ. А псоми щIагъэхуэбжьэн хуейщ политикэ къарухэр, къэрал властым и органхэмрэ щIыпIэ унафэр зезыгъакIуэ органхэмрэ, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм, цIыхубэ хъыбарегъащIэ IуэхущIапIэхэм я лэжьыгъэр. ФIэкIыпIэ зимыIэ Iуэхущ жылагъуэ мыхьэнэшхуэ зиIэ къалэн псори зэрыдагъэкIыр республикэм щыпсэухэм я сэбэп зыхэлъхэм тещIыхьыныр. Жылагъуэм къыщыхъу зэхъуэкIыныгъэхэм нэхъ псынщIэу гу лъытэн, жэрдэм хэхахэр тегушхуауэ къэIэтын, цIыху гуп зэмылIэжьыгъуэхэм тэмэму епсэлъэн хуейщ.
Политикэ зэхъуэкIыныгъэхэм къадокIуэ граждан жылагъуэ IуэхущIапIэхэм я мыхьэнэр нэхъ ин зэрыхъур, абыхэм я лэжьыгъэр нэхъ купщIафIэу зэрызэтеувэр. КуэдкIэ ущыгугъ хъунущ жылагъуэ Iуэхухэр нэхъыщхьэу зэблэзыгъэкI центрхэм — Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Жылагъуэ палатэмрэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Iэтащхьэм и деж щыIэ Жылагъуэ советымрэ — я мыхьэнэм зэрыхэхъуэм. Республикэм зегъэужьыным пыщIа Iуэхухэр дэгъэкIыным цIыхухэр къызэрыхашэ щIыкIэр ефIэкIуэн папщIэ нэхъ жыджэру щIэгъэкъуэн къэщIыпхъэщ иужьрей зэманым ведомствэхэмрэ щIыналъэхэмрэ къыщызэрагъэпэща жылагъуэ советхэр, апхуэдэу социальнэ мыхьэнэ зиIэ проектхэр зэрыдаIыгъ грант Iэмалхэр.
Урысей Федерацэм и Президентым и Указым тету, дэ зэфIэдгъэкIын хуейщ социальнэ Iуэхухэм телажьэ организацэхэм ират къэрал дэIэпыкъуныгъэм хэгъэхъуэнымкIэ зыхуэфащэ Iуэхухэр. Апхуэдэ къэрал дэIэпыкъуныгъэм Iэмал къитынущ социальнэ IэнатIэм кризисым и зэранкIэ къыщыкъуэкIа гугъуехьхэр дэгъэкIынымкIэ, апхуэдэу щIалэгъуалэр радикальнэ, экстремист Iуэху бгъэдыхьэкIэхэм щыхъумэнымкIэ.
Республикэм и Парламентымрэ Правительствэмрэ, щIыпIэ унафэр зезыгъакIуэ органхэм, хабзэхъумэ, къарузехьэ IэнатIэхэм я къалэн нэхъыщхьэ дыдэу щытащ, апхуэдэуи къонэ социально-политикэ зэпIэзэрытыныгъэр, хабзэр, жылагъуэ шынагъуэншагъэр гъэбыдэныр.
Зэрыщыту къапщтэмэ, нэгъабэ республикэм щыIэ оперативнэ щытыкIэр зэIымыхьэу зэтраIыгъэфащ. Апхуэдэу щыт пэтми, криминоген щытыкIэр иджыри ткIийщ. Хабзэншагъэхэр нэхъыбэ хъуащ, абыхэм ящыщу, япэхэми хуэдэу, нэхъыбэр мылъкум ехьэлIа хабзэншагъэхэрщ, абыхэм я зэхуэдитIым щIегъу хамэ мылъку къэдыгъуным пыщIахэр. Уголовнэ хабзэншагъэхэм ящыщу сэтей къащIхэр иджыри мащIэщ.
Хэхауэ уегъэпIейтей IэщэкIэ зэщIэузэда дин-экстремист щэхурылажьэ гупхэм зэребэныр зэремыфIэкIуам. Япэхэми хуэдэу, цIыхухэр яукI, хабзэхъумэ органхэм я лэжьакIуэ куэд хокIуадэ. Псом хуэмыдэжу уегъэгузавэ республикэм щыщ щIалэщIэхэр экстремистхэм иджыри зэрызыхашэм.
Дызэрыт илъэсым IэщэкIэ зэщIэузэда щэхурылажьэ щIэпхъаджащIэ гупхэм зэребэным зыкъыдигъэзэн хуейщ. Сочэ къалэм щекIуэкIыну Олимпиадэр къызэIуахыным мазэ бжыгъэ иIэжу аращ. Къэнэжа зэманым, апхуэдэу зэхьэзэхуэр щекIуэкIыну лъэхъэнэм дэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIыналъэм къыщыдгъэхъу хъунукъым Олимпиадэр зэхэзыша къэралу щыт Урысей Федерацэм и пщIэр зыгъэлъэхъшэн зы щIэпхъаджагъэ хэхаи. Ар ди дежкIэ щIыхь зыпылъ къалэнщ.
Абы и лъэныкъуэкIэ дэ къарум и закъуэ дыщыгугъ хъунукъым. ЩIалэгъуалэр экстремизмэм и мурадхэм дедмыгъэхьэхын папщIэ дэ лэжьыгъэм и теплъэ, Iэмал псори къэдгъэсэбэпын хуейщ. Мыхьэнэ хэха зиIэ къалэн щхьэхуэщ экстремизмэм и идеологием пэщIэтынымкIэ щIэныгъэр зи лъабжьэ комплекс системэ зэтегъэувэныр. Псори дызэгъусэу тегушхуауэ дыпэщIэувэн хуейщ дин экстремистхэмрэ террористхэмрэ я щэхурылажьэ щIэпхъаджащIэхэм щIалэхэр зэрызыхашэм.
А мурадхэр гъэзэщIа хъун папщIэ республикэм и Iэтащхьэм и Администрацэм хузогъэув, информацэм и Iэмалхэр къагъэсэбэпурэ, экстремизмэм ебэнынымкIэ лэжьыгъэр икIэщIыпIэкIэ егъэфIэкIуэным хуэгъэза къызэгъэпэщыныгъэ Iуэхухэр Парламентым, Правительствэм, щIыпIэ унафэр зезыгъакIуэ органхэм ящIыгъуу икIэщIыпIэкIэ зэхилъхьэну.
Нобэ властымрэ хабзэхъумэ IэнатIэхэмрэ яхурикъун къару яIэщ республикэм щыщыIэ щытыкIэр ирагъэфIэкIуэн папщIэ. А къарур нэгъэсауэ икIи тэмэму къэгъэсэбэпын хуейщ цIыхум, жылагъуэм шынагъуэ къатемыгъэхьэным, ди цIыхубэр мамыру, лажьэрэ шхэжу псэунымкIэ Iэмал тэмэмхэр зэтегъэувэным хуэунэтIауэ.
ПщIэ зыхуэсщI депутатхэ, къытхуеблэгъа ди хьэщIэхэ!
Апхуэдэщ дызыхэт лъэхъэнэм ди мурадхэмрэ къытпэщыт къалэнхэмрэ. Къэбэрдей-Балъкъэрым и зыужьыныгъэм и лъэхъэнэщIэм — экономикэ, социальнэ хабзэмрэ жылагъуэ псэукIэ тэмэм зэтегъэувэнымрэ я лъэхъэнэу республикэм исхэм я зэIузэпэщ псэукIэр, ефIэкIуэныгъэр къызэзыгъэпэщыфынум — дыхуокIуэ.
Зыхуэдгъэувыж къалэнхэм дапэлъэщыну къызолъытэ. Дэ ахэр гъэзэщIэн зэрыхуей щIыкIэм дыщыгъуазэщ икIи ехъулIэныгъэ дызэриIэнур ди фIэщ мэхъу. Ауэ абы къыдэкIуэу нэгъэсауэ къыдгуроIуэ ди мурад инхэр дгъэзэщIэн папщIэ ди цIыхухэм я зэфIэкI мыухыжыр нэсу щIэгъэкъуэн къэщIын зэрыхуейр. Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыху щэджащэ КIыщокъуэ Алим иужь дыдэу ита интервьюхэм ящыщ зым щыжиIауэ щытащ: «Си лъахэгъухэр зэхъуэкIыныгъэфIхэм пэплъэу лъэныкъуэкIэ щымыту, гъащIэр нэхъыфI хъун папщIэ езыхэм яхузэфIэкI псори ялэжьыну си гуапэщ». Ди тхакIуэ, усакIуэ гъуэзэджэм къытхуигъэна апхуэдэ уэсятыр дэ псоми ди тегушхуэныгъэмрэ едгъэкIуэкIыну лэжьыгъэщIэмрэ я къежьапIэу увын хуейщ. Псори къыхузоджэ зэгурыIуэу, зы гуп зэкъуэту, я зэфIэкI халъхьэу зэдэлэжьэну икIи Iуэхухэр дагъэкIыну.
Дэ ди Iуэху зехьэкIэр жэуаплыныгъэм, лъэныкъуэ псори зэпэлъытыным тещIыхьауэ, экономикэм, республикэм ис дэтхэнэми папщIэ сэбэпынагъ къыпэкIуэу щытын хуейщ. Апхуэдэу фIэкIа пхуэгъэзэщIэнукъым зыхуэдгъэувыжа къалэнхэр, апхуэдэущ зэрыпхуэгъэпэжынур Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэм я дзыхьыр.
ФIыщIэ фхузощI гулъытэ фхэлъу фыкъызэрызэдэIуам папщIэ.
