Мыкъуаншэхэр зыгъэкъуаншэхэр
Сочэ къалэм хыхьэ Головинкэ (Шахэпэ) къуажэ цIыкIум дэс адыгэ жылагъуэ лэжьакIуэ зыбжанэм я суд ящIащ накъыгъэм и 21-м. Ахэр ягъэкъуэншащ крайм и унафэщIхэм хуит къамыщIауэ цIыхухэр зэхуашэсу тхьэлъэIу ящIауэ жаIэри. Судым къихьа унафэмкIэ арэзыкъым мыкъуаншэу ягъэкъуаншэхэр. Абыхэм я мурадщ УФ-м и Конституцэм къарит хуитыныгъэхэм зи нэр хуэзыуфIыцIахэм я щыуагъэр гурагъэIуэжыну.
Илъэс 20-м нэсащ Адыгэхэм я щыгъуэ махуэр ШахэкIеишхуэ къуажэм накъыгъэм и 21-м зэрыщрагъэкIуэкIри, гъэ къэс упщIэ къоув: цIыхухэм деджэу зэхуэтшэсын хуей Кавказ зауэм хэкIуэдахэм я фэеплъ Iуэхугъуэхэм хэдгъэтын папщIэ? Нэхъыбэм къызэралъытэмкIэ, абы хэгъэзыхь хэлъкъым: илъэсищэкIэ екIуэкIа зауэм хэкIуэдахэм сахуэщыгъуарэт, мы махуэм адыгэ псоми саригъусарэт жызыIэр къокIуэ. Аращи, зыми унафэ ищIыркъым а махуэр зэрагъэкIуэнум теухуауэ, илъэс къэс екIуэкIым псори фIыуэ щыгъуазэщ. ЯпэщIыкIэ цIыхухэр щызэхуос зауэшхуэм хэкIуэдахэм я фэеплъ ШахэкIеишхуэ дэтым деж, итIанэ яунэтI ШахэпэщыкI ЖыгдахэмкIэ (ар «тюльпановое дерево» жыхуиIэращ), кIэлъыкIуэу тенджыз ФIыцIэ Iуфэ Iуохьэри, псым венокхэр халъхьэ. Iуэхур щаух Мыгу лъэпкъым я фэеплъ мывэхэм деж.
Сыхьэт 12-м псори Жыгдахэ деж щызэхуосыж, адыгэу дунейм те-тыр щыму щыщыт дакъикъэм хухахар а щIыпIэращи. Къызэхуэсхэм яхэтщ нэхъыжьхэри, щIалэгъуалэри, Адыгэ Хасэм и Iуэхухэр зезыхьэхэри. Абыхэм куэд дыдэу яхыболъагъуэ бзылъхугъэхэмрэ сабийхэмрэ. Мыбдежращ жьэрымэр щагъэууэ щагуэшри. Егъэлея, хьэлыншагъэ хэмылъу, хабзэм емыбакъуэу йокIуэкI мы Iуэхур. Абы и щыхьэтщ илъэс 20-м къриубыдэу зыри зэрамыщIар, хабзэхъумэхэм я Iуэху къызэрахуэну щхьэусыгъуэ ирату.
Мы гъэми апхуэдэу екIуэкIырт. Сыхьэт 12-м ирихьэлIэу цIыху 50 хуэдиз Жыгдахэ деж щызэхуэсащ. ЛIэщIыгъуэ куэд хъуауэ апхуэдэ Iуэхугъуэхэр щрагъэкIуэкI щIыпIэм ущызэхуэсын щхьэкIэ хуит уащIын хуейуэ хабзэми къигъэувыркъым. А махуэм цIыхухэр лейуи псалъэркъым — мыр пэкIукъым, атIэ щыгъуэ Iуэхущ. Нэхъыжьым жиIэпхъэр и ныбжькIэ зытехуэр ШахэкIеишхуэ къуажэм щыщ, жылагъуэ лэжьакIуэ цIэрыIуэ Гъуафэ Русланщ, Iэ лъэныкъуэмкIэ башым зытригъащIэу, адрей IэмкIэ лэкъум иIыгъыу псэлъащ, жиIэр нэхъыбэу щIалэгъуалэм яхуэгъэзауэ: адыгэ хабзэр, бзэр IэщIыб фымыщI, ди тхыдэм пщIэ хуэфщI. Руслан и псалъэр иухри, зауэшхуэм хэкIуэдахэм папщIэ дыуэ ящIащ, итIанэ зы дакъикъэкIэ щытащ щыму.
СыхьэтитI нэхъ дэкIатэкъым, «хабзэр къизымыдзэ» шапсыгъхэм я Iуэху зэрахуэу щыщIадзам. Шахэпэ щыщ, «Шапсугия» газетым и лэжьакIуэ Бастэ Айдамир административнэ хабзэм ебэкъуауэ иту участковэм протокол итхащ. Ар ягъэкъуэншащ хуит ямыщIауэ жылагъуэ Iуэху иригъэкIуэкIауэ жаIэри. Махуищ дэкIри, накъыгъэм и 24-м, Бастэр судым ираджащ, адвокатми езы Айдамири жаIам зыри къикIакъым, хьэкумыр псынщIэу зэфIэкIащ: укъуаншэщ! Апхуэдэм деж нэхъыбэ дыдэу ебгъэпшын хъунури — сом мин 30-р къытралъхьащ. Уеблэмэ къыхуэщэбауэ жыпIэ хъунущ, ар зэрагъэкъуэнша статьямкIэ махуипщIкIэ тутнакъым ирадзэфыну зэрыщытар къэплъытэмэ.
— Ди дежкIэ лъапIэ Жыгдахэм деж дыщIызэхуэсыр пэкIу едгъэкIуэкIын, лей жытIэн папщIэкъым. Мы зэми ди нэхъыжьыр тхьэ елъэIуу, Щыгъуэ махуэм теухуауэ къызэхуэсахэм яжриIа мащIэм фIэкIа, нэгъуэщI зыгуэрым зы псалъи и жьэ къыжьэдэкIакъым. Дэ дощIэ хабзэр икIи абы дытетщ. Зауэшхуэм хэкIуэдахэм зы дакъикъэкIэ уахуэщыгъуэныр, лэкъум яхуэбгуэшыныр политикэ статьям хуэбгъэкIуэну, къызэрыщIэкIымкIэ, тыншщ. «Сызэрыкъуаншэр» хьэкумыщIэм дежкIэ хьэкъти, Iуэхум тэмэму зыщамыгъэгъуазэу, псынщIэу си унафэ ящIащ. Сэ КонституцэмкIэ сиIэ хуитыныгъэхэр къалъытэну хуэмейуэ ара? — жеIэ Айдамир.
Накъыгъэм и 24-м Хасащхьэр икIэщIыпIэкIэ зэхуэсащ. Къэхъуам къанэ щымыIэу тепсэлъыхьри, суд унафэр егъэкъутэжын зэрыхуейм псори арэзы техъуащ икIи тхьэусыхэ тхылъ щIалъхьащ УФ-м и хабзэхэм судыр зэребэкъуам теу- хуауэ.
Жылагъуэ Iуэху зезыхуэхэм къагъэувхэр къызэрыгуэкIщ: уи лIахэр уигу илъыныр, абыхэм щхьэкIэ зыгуэр зэфIэпхыныр дапщэщ щIэпхъаджагъэу къалъытэ щыхъуар? Краснодар крайм фэеп-лъу, хэIэтыкIауэ ягъэлъапIэу щагъэбелджыла махуэгъэпсым хеубыдэ Адыгэхэм я щыгъуэ махуэр. ЩIыпIэм и хабзэхъумэ IуэхущIапIэхэм я лэжьакIуэхэм ар «ящыгъупщэныр» сыт къызыхэкIар? Хуит ямыщIауэ пэкIу ирагъэкIуэкIауэ зэрыжаIэр, абыкIэ зэрагъэкъуэншар къагупсысащ: Шахэпэ щекIуэкIа зэхыхьэм жылагъуэ-политикэ Iуэху къыщаIэтакъым, властым зэрыхуэмыарэзыр щыжаIакъым, хабзэм къемызэгъ ялэжьыну къыхуеджэныгъэ гуэри щыIуакъым. Иджыри зэ фигу къызогъэкIыж: Адыгэхэм я щыгъуэ махуэм теухуауэ ирагъэкIуэкIыну Iуэхухэм щIыпIэ унафэщIхэр и чэзум щагъэгъуазэри, ахэр арэзы къытехъуат. Ауэ прокурорымрэ полицэм и лэжьакIуэхэмрэ къезэгъыу къалъытащ ШахэкIеишхуэ къуажэм дэт курыт еджапIэм щIэсхэм ящыщ гупым еупщIыну ахэр езыр-езыру а Iуэхум хэтарэ нэхъыжьхэм хагъэзыхьарэ. Нэхъыжьхэм я унафэ-кIэ ныбжьыщIэхэр абы зэрымы-кIуар, щIалэгъуалэм я хуитыныгъэм зыри зэремыбэкъуар жаIэн фIэкIа къахуэнэжакъым хабзэхъумэхэм, ауэ жылагъуэр игъэгубжьащ, ягъэшынэну хэтущ къызэралъытари.
ЖыпIэнумэ, хабзэхъумэхэм мы Iуэхум пащэну яужь итщ. Мэкъуауэгъуэм и 2-м Лазаревск дэт район судым полицей машинэкIэ яшащ Гъуафэ Руслан. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, ар езыр ныкъуэдыкъуэщ, и лъакъуэ лъэныкъуэр пытыжкъым, а махуэми сымаджэт, ауэ, абы щхьэкIи къамыгъанэу, судым яшэри, хабзэм зэребэкъуар къэзыгъэлъагъуэ тхылъ къыIэщIалъхьащ. Бастэ Айдамир «и Iуэхум» хэплъа хьэкумыщIэ дыдэм сом мин 10 ипшыныну къытрилъхьащ илъэс 67-рэ зи ныбжь ди нэхъыжьым. Дауи, Руслан жиIащ зыкIи зэрымыкъуаншэр, судым и унафэр якъутэжу, «къытхуэгъэгъу» псалъэри къыжраIэну яхуигъэу-ващ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, Руслан и къару дигъэхуэфакъым а махуэм зыхагъэта бэлыхьыр: судым къыщызэIыхьэри, абы «дэIэпыкъуэгъу псынщIэр» къыхураджэн хуей хъуащ.
Мы Iуэхум игъэгубжьахэр Интернетым щызэрызохьэ, Урысей Федерацэм и гъунапкъэм икIри, хъыбарегъащIэ пщIы бжыгъэхэм япхъуэтауэ. Сочэ къыщыхъуам къыпэджэжащ адыгэ хэхэсхэри. Зэи къэмыхъуа Iуэхущ — фэеплъ Iуэхугъуэхэр хуит ямыщIауэ къызэрагъэпэщ пэкIум хуагъэдащ. Ар щхьэусыгъуэ хуэхъуащ Шапсыгъым и жылагъуэ лэжьакIуэхэм папщIэ соцсеть IэмалхэмкIэ Iуэхухэр къызэрагъэпэщыным, абыхэм уэчыл къыхуащтэну ахъшэ зэхадзэным. Абы зэкъуигъэува гупым лъэIукIэ зыкъыхуагъэзащ «ЦIы-хум и хуитыныгъэхэр хъумэнымкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр щIыналъэ центрым».
Тенджыз ФIыцIэ Iуфэм Iус шапсыгъхэм я Адыгэ Хасэм и лъэIукIэ Адыгэ Республикэм Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институ- тым игъэхьэзыращ мы Iуэхугъуэм тхыдэ, хабзэ я лъэныкъуэкIэ лъабжьэ яхуэхъухэр зыхуэдэм хэзыгъэгъуазэ тхылъ кIэщI. А институтым и унафэщIым щIэныгъэмкIэ и къуэдзэ, тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор Пэунэж Аскэр и Iэр зы-щIэлъ дэфтэрым къызэрыхэщымкIэ, Шахэпэ щыкI Жыгдахэр тхьэ елъэIупIэу адыгэхэм (шапсыгъхэм) ижь-ижьыж лъандэрэ яIэщ, апхуэдэ жыгым ТхьэщIагъкIэ йоджэ. Тенджыз ФIыцIэ Iус — шапсыгъхэм я щэнхабзэр зыдж щIэныгъэлIхэм икIи адыгэ псомкIи абы мыхьэнэшхуэ иIэщ, хабзэмрэ бзэмрэ хъума зэрыхъум тепщIыхьмэ.
Адыгэ Республикэм и интеллигенцэм щыщ гупым Краснодар крайм и губернатор Кондратьев Вениамин письмо зэIуха хуатхащ. «Дэ, мы щIыр зей лъэпкъым къытехъукIахэр, дызыхущIэкъур нэгъуэщI лъэпкъхэм мамыру, зэгурыIуэ дяку дэлъу дадэпсэу-нырщ. Урыс-Кавказ зауэм хэкIуэдахэм папщIэ гъэ къэс накъыгъэм и 21-м едгъэкIуэкI Щыгъуэ махуэ зэхыхьэм ар щыжыдоIэ. Адыгэм я дежкIэ лъапIэ жыгым деж тхьэ щелъэIуныр гущIэгъумрэ захуагъэмрэ епха Iуэхущ. Ар пэкIукъым, зыми жиIакъым икIи ищIакъым хабзэм къемызэгъ» — итщ щIэныгъэлI цIэрыIуэхэу Къуиикъуэ Асфар, ЛопащIэ Нурбий, Адыгейм и «Адыгэ Хасэм — Шэрджэс парламентым» и унафэщIу щыта, тренер цIэрыIуэ Хьэпай Арамбий, жылагъуэ лэжьакIуэ Вындышхуэ Заурбий сымэ Iэ зыщIадза письмом.
М
ы Iуэхугъуэм и щхьэусыгъуэр гурыIуэгъуэми, адыгэхэр хабзэм зэремыбэкъуар, зыгуэр къаулъэпхъэщыну яужь зэримытар нэрылъагъуми, дыкъызыщхьэщыжын хуей мэхъу. Абы зэмани, къаруи, ахъши текIуэдэнущ, судым и инстанцэ псоми жылагъуэ лэжьакIуэхэр пхрыкIынущи. Ауэ къуаншэу къыщIрагъэдзахэр яужь итынущ захуагъэр зэфIагъэувэжыну, политикэ мыхъуу, мы Iуэхум хабзэкIэ бгъэдагъэхьэну. Шапсыгъым къыщыхъуам тепсэлъыхьынущ Дунейпсо Адыгэ Хасэм и гъэзэщIакIуэ гупым и зэхуэсыр. «Шапсугия» газетри кIэлъыплъынущ Iуэхум кърикIуэнум. Ауэ, ар сыткIэ иухми, нэхъыщхьэр ди щхьэм пщIэ хуэтщIыжу ди щIыпIэ дисыжыну, ди тхыдэр тщIэну, ди нэхъыжьхэр дигу илъыну аращи, ар зыми къытпиубыдыфынукъым. ЕпщыкIубгъуанэ лIэщIыгъуэракъым дыщыпсэур.
Ныбэ Анзор,
«Шапсугия» газетым и редактор нэхъыщхьэ.
