И IэнатIэм гурэ псэкIэ пэрытщ
«Черкес хэку» газетым и редактор нэхъыщхьэ, усакIуэ цIэрыIуэ, жылагъуэ лэжьакIуэ Тхьэгъэпсэу Увжыкъуэ
Ди лэжьэгъум дохъуэхъу
Тхьэгъэпсэу Увжыкъуэ Аскэрбий и къуэр Къэрэшей-Шэрджэсым хыхьэ Хьэгъундыкъуей къуажэжьым къыщалъхуащ 1961 гъэм шыщхьэуIум и 14-м.
8-нэ класс нэужьым Черкесск дэт ПТУ №3-м щеджащ. Дзэм къулыкъу щищIащ, итIанэ пIалъэкIэ щылэжьащ Хьэбэз щIыналъэм и радиом, редакторым и къалэнхэр игъэзащIэу.
1992 гъэм Бэрбэч ХьэтIутIэ и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и къудамэр къиухащ. Университетым щыщеджэ зэманым урысыбзэкIэ къыдэкI «Советская молодежь» газетым щылажьэрти, абы и «Псынэ» напэкIуэцIыр игъэхьэзырырт.
1990 гъэм Тхьэгъэпсэур СССР-м и Журналистхэм я зэгухьэныгъэм хагъэхьащ.
Ар адыгэбзэкIэ егъэджакIуэ цIэрыIуэу Налшык дэсащ, журналист лэжьыгъэри абы дихьу. «Хасэ» газетым и редактору щытащ 1996-1999 гъэхэм.
«Черкес хэку» газетым и редактор нэхъыщхьэу 2003 гъэм Черкесск игъэзэжащ.
УФ-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм хэтщ Увжыкъуэ.
2001 гъэм «Дуней гущэ» усэ тхылъыр, 2002 гъэм КъБР-м и тхакIуэ ныбжьыщIэхэм я гъусэу «Шыхулъагъуэ» сборникыр, 2007 гъэм «Тхьэм и бынхэр» зыфIища и къыкIэлъыкIуэ тхылъыр дунейм къытехьащ.
И лэжьыгъэ псоми къадэкIуэу, Тхьэгъэпсэур икIи зэдзэкIакIуэ Iэзэщ. Абы и фIыгъэкIэ авар усакIуэ Даганов Абдулла, шэшэн тхакIуэ Ясаев Лечэ, къэрэшей щIалэ Акбаев Азрэт, урыс усакIуэ Щёлоков Иван, ермэлы щIалэ Мазлумян Крикор сымэ, нэгъуэщIхэри адыгэбзэкIэ «къэпсэлъащ».
«Черкес хэку» газетым и редактор нэхъыщхьэу зэрылажьэрэ, Къэбэрдей-Балъкъэр, Адыгэ, Къэрэшей-Шэрджэс республикэхэм яку дэлъ зэныбжьэгъугъэр, зэпыщIэныгъэхэр нэхъ быдэ зэрищIыным яужь итщ. Абы и щыхьэтщ «Черкес хэку» газетым къуэш республикэхэм я ехъулIэныгъэхэм теухуа тхыгъэхэр щIэх-щIэхыурэ къызэрытехуэр. Апхуэдэуи абы и лэжьыгъэшхуэ хэлъщ «Адыгэ псалъэ», «Черкес хэку», «Адыгэ макъ» газетхэр пIалъэ-пIалъэкIэ номер зэхэтхэр къызэpыдагъэкIым.
И IэнатIэм гурэ псэкIэ зэрыпэрытыр, зэфIигъэкI лэжьыгъэм и мыхьэнэр къалъытэри, КъШР-м и ЦIыхубэ Зэхуэсым (Парламентым) и Президиумым и щIыхь тхылъыр, нэгъуэщI фIыщIэ, щIыхь тхылъ зэмылIэужьыгъуэхэри къыхуагъэфэщащ Тхьэгъэпсэум. Къэрэшей-Шэрджэс, Адыгэ республикэхэм щIыхь зиIэ я журналист цIэ лъапIэр къыфIащащ.
Тхьэгъэпсэу Увжыкъуэ и ныбжьыр мы махуэхэм илъэс 55-рэ ирокъури, и къалэмыр мыбзэщхъуу, и зэфIэкIыр мыкIуэщIу, узыншагъэр и бэу иджыри илъэс куэдкIэ лъэпкъым хуэлэжьэну дохъуэхъу.
«Адыгэ псалъэ» газетым и лэжьакIуэхэр.
Куэдым къащхьэщокI
Тхьэгъэпсэу Увжыкъуэ и усэ гъэпсыкIэкIэ, и IэдакъэщIэкIхэм ящIилъхьэ гупсысэкIэ иджырей тхакIуэ ныбжьыщIэ куэдым къащхьэщокI.
Усыгъэм художественнэ Iэмалхэр Iэзэу хеухуанэ. Абы и «ЩакIуэм къиIуэтэжа», «Бжьэмрэ бадзэхэмрэ», «Дыгъужьыр — чэтым» тхыгъэхэм иджырей гъащIэм хэлъ ныкъусаныгъэхэр Iэзэу щIагъыбзэкIэ къыщыгъэлъэгъуащ.
Иужьрей илъэсипщIым къэунэхуа тхакIуэ ныбжьыщIэхэм ящыщу художественнэ образ къэгъэщIыкIэ ищIэу, и IэдакъэщIэкIхэм гупсысэ куу щIэзылъхьэ закъуэтIакъуэхэм ящыщщ. Абы и творческэ Iэзагъым хигъахъуэ, етхъунщIауэ зэпытщ, адыгэбзэ дахэ Iурылъщ.
«Эль-фа» тхылъ тедзапIэм 2001 гъэм къыщыдигъэкIа и усэ сборникыр абы творческэ зэфIэкI зэриIэм иджыри зэ щыхьэт техъуащ. Шэч лъэпкъ къытумыхьэу жыпIэ хъунущ къэбэрдей-шэрджэс литературэм и мызакъуэу, ди къэрал литературэр куэдкIэ нэхъ къулей зыщIын тхакIуэ къызэрытхэхъуар.
Нало Ахьмэдхъан
2002 гъэ.
Псалъэм пщIэ хуещI
Адыгэ псоми я фIыщIэ къэзылэжьа Бемырзэ Мухьэдин и къуажэгъу усакIуэ щIалэ Тхьэгъэпсэу Увжыкъуэ и япэ тхылъ «Дуней гущэ» зыфIищам и пэублэ тхыгъэм щыжиIэгъащ Увжыкъуэ псалъэм пщIэ хуэзыщI усакIуэу зэрыщытыр, абы и усэхэм укъеджа нэужь, «зэбгъэтIылъэкIыжу» уи Iуэху пщIэжу узэремыжьэжыфыр. Мухьэдин гу зылъита Iуэхугъуэр зэрыпэжым и щыхьэтщ Увжыкъуэ абы и ужькIэ итха усэхэр, гушыIэ рассказхэр, къыдигъэкIа тхылъхэр.
Пасэм адыгэхэм лIыгъэ зезыхьахэм уэрэд хуаусырт, Iуэхушхуэ зылэжьахэм фIыщIэ жыг хухасэрт. ЯгъэлъапIэртэкъым цIыхур къыщалъхуа махуэр, юбилей жыхуаIэр ящIэххэртэкъым. Нобэ дунейм зихъуэжащ — цIыхум и ехъулIэныгъэхэр утыкум къралъхьэ, псалъэ гуапэ жраIэ. Апхуэдэ юбилей махуэ дахэ Увжыкъуэ «къылъысащи» сэри сфIэигъуэщ псалъэ гуэрхэр хужысIэну.
Тхьэгъэпсэу Увжыкъуэ и хьэл-щэн дахэм, зэрыныбжьэгъуфIым, и лIыгъэм тепсэлъыхьын и мащIэкъым. Абы газетым, журналистикэм хэлъхьэныгъэ хуищIари и лэжьэгъухэм къаIуэтэнщ. Сэ си IэщIагъэм и гъунапкъэм симыкIыу и творчествэм сыкъытеувыIэмэ, нэхъ сфIэигъуэщ.
Тхьэгъэпсэу Увжыкъуэ усакIуэ нэсщ, урыс классик гуэрым и жыIэкIэу, «УсакIуэщ, аращ зэрыхьэлэмэтыр». Гугъущ Хьэгъундыкъуей укъыдэкIауэ усакIуэ цIэрыIуэ зыпщIыну, сыту жыпIэмэ, мы къуажэм усакIуэ гъуэзэджэ куэд, Бемырзэ Мухьэдин, Нэхущ Мухьэмэд, Пхъэш МуIэед, АбытIэхэ Владимиррэ Хъызыррэ, Шорэхэ Хьэсинрэ Ахьмэдрэ, нэгъуэщIхэри, иIэщи, абыхэм уабгъэдэувэну е япэ уищыну тыншкъым. Шэч хэмылъу, мы гупым яхэтщ Тхьэгъэпсэу Увжыкъуи. Гу лъытапхъэщ — Хьэгъундыкъуей апхуэдиз тхакIуэ Iэзэ къызэрыдэкIар зи фIыщIэр, гуэхыпIэ имыIэу зэпхар а къуажэм дэт курыт еджапIэм адыгэбзэмрэ литературэмрэ пщIэ хэха зэрыщыхуащIыращ, Хьэгъундокъуэ Рэмэзан и деж къыщегъэжьауэ литературэ кружок хъарзынэ зэрыщылэжьаращ… Увжыкъуэ усакIуэ нэхъыжьхэм я ехъулIэныгъэм пещэ.
Тхьэгъэпсэум итх усэхэр нэхъыбэу лирикэм и фащэм итщ. Лирикэр эпосымрэ драмэмрэ къащхьэщокI ар авторым, усакIуэм и биографием, и щыIэкIэм, и гупсысэкIэм нэхъ пэгъунэгъуу зэрыщытымкIэ. Ар зытепсэлъыхьым елъытауэ гуэшащ: лъагъуныгъэм, пейзажым, жылагъуэм теухуа лирикэ, философие лирикэ хуэдэхэу. Увжыкъуэ и биографием пыщIащ гум къинэж усэхэу «Анэм и сурэт», «Си гум», «Си адэ», «Си анэ», «Пщхьэщымытыжмэ адэр», «СрокIуэ уи лъагъуэм» жыхуиIэхэр. Мы усэхэм зытхам и гурыщIэхэм, и гукъеуэхэм я мызакъуэу, зэманым и нэпкъыжьэ телъщ. Псалъэм папщIэ, «Си адэ» усэм и сюжетыр куэдым я нэгу щIэкIа Iуэхухэм, къэхъукъащIэхэм, ахэр къыщыхъуа зэманым зэрешалIэ. Зэман хьэлъэм хэпсэукIа дэтхэнэми авторым къыщегъэхъу щхьэж и гъащIэм усэр теухуауэ. Увжыкъуэ къегъэлъагъуэ гугъу ехьа адэр теубгъуауэ и быниблыр зэрипIар, цIыху мыхъумыщIэхэм зэрахьэу щыта залымыгъэр абыи зэригъэвар. Усэм и кIэм деж къуэр адэм и сыным бгъэдэтщ — «игу къэплъар сыным Iэ дилъэмэ упщIыIуу». Ар йопсалъэ адэм, итIанэ къыIуокIыж, сыным тет сурэт мыхъейми къыхэплъ нэхэр нэщхъейщ и къуэр къызэрыIукIыжым щхьэкIэ. Шэч хэлъкъым абы и къуэр адэм и лъагъуэм зэрырикIуэнум, пэжым и телъхьэу зэрыпсэунум.
Пейзаж лирикэкIэ зэджэм щIыпIэшхуэ щеубыд поэзием. Художникхэм дунейм и щытыкIэр — губгъуэр, мэзхэр, псы ежэххэр лэчкIэ, къэрэндащкIэ къагъэлъагъуэмэ, усакIуэхэм «псалъэкIэ» сурэт ящI. Ар нэхъ гугъущ. Пейзажым теухуауэ Тхьэгъэпсэум итха усэхэр куэд дыдэ хъуркъым, ауэ абыхэм Iэзагъ ин хэлъу къыщыгъэлъэгъуащ дунейм и теплъэ зэхуэмыдэхэр, усакIуэм и чэзууэ къегъэсэбэп зэгъэпщэныгъэхэр, эпитетхэр. Псом хуэмыдэу къыхэгъэщыпхъэщ «олицетворение» Iэмалыр. (Псэ зыхэмыт къэхъукъащIэхэм псэ зыIутым и щэнхэр хэпщэныращ, абы теухуауэ псалъэжьи диIэщ: «ЗэIусэм псэ хелъхьэ») ЩIэщыгъуэщ усакIуэм и жыIэгъуэхэр: «Жьэражьэ дыгъэм бзийхэмкIэ зеплъыхь», «Дыгъэ дыхьэшхым къыхуридзри бзэгур, жьауапIэ лъыхъуэу ха-дэм хьэр ихьащ», «Инжыдж и макъыр зэхэзых жыг хадэр къобырсей», «И тхьэмпэр нэпсу къещэщэхыу жэщ къэскIэ магъыр гужьея мыIэрысейр», Уэшхым и япэрей ткIуэпс пIащэхэр «шабзэу тохуэ щIыгум», «МэхъуэпскI, зихъунщIэу, уафэ зи гуфIэгъуэр», Уэшхыр щабэ хъуа нэужь «абы кIэлъыплъу, пшэм къыкъуэкIыжауэ, гукъыдэжыншэ дыгъэр йощэтэх», нэгъуэщIхэри. Ахэр къызыхэтха усэхэр щыхьэт тохъуэ Увжыкъуэ зэрыусакIуэ нэсым.
Лъагъуныгъэ лирикэм щIыпIэ ин щеубыд Увжыкъуэ и творчествэм. ГъэщIэгъуэнщ усакIуэм дунейм и къэхъукъащIэмрэ лъагъуныгъэ темэмрэ зэрызэрипхыр. «Жэщмыжей» усэм лъагъуныгъэм жэщмыжей ищIа пщащэр «мафIэм ису пIэкум исщ», уэздыгъэ нэфми, къыхуащIа унафэр игъэзащIэу, «щхьэхынэу нуркIэ мэпэщащэ», мазэри щхьэгъубжэм къыIухьауэ, пщащэм дихьэхауэ, уэздыгъэ нэфым ефыгъуэу щIохьэ пэш нэщхъейм. Пщащэм нэпс щIегъэкI, уэздыгъэми дыгъэми ар ягъэудэIуну хэтщ, ауэ «Гухэлъыр мыуэздыгъэ — ухуейкIи мыункIыфI, мазэщIэр щыхъукъым гущIэм дыгъэ, гупсысэр ищIу чэф». УсакIуэм и псалъэуха къэс гъэнщIащ усэбзэкIэ — «Пэш нэщхъей», «Гугъэ щхьэхуит», «Гупсысэ чэф». Дунейм тет дэтхэнэми езым и лъагъуныгъэ хэха иIэжщ, а гурыщIэ дахэм и гуфIэри и гузэвэгъуэри хэти игъэвын хуейщ. А философиер лъабжьэ хуэхъуащ Тхьэгъэпсэум и усэхэу «Уэсыр сигу пыкIыркъым», «Вагъуэиж», «Гум и хущхъуэ», «БжьыхьэкIэ», «Дытету нэпкъ зырызым», «МазэщIэмрэ лъагъуныгъэмрэ», «МафIэщ лъагъуныгъэр», «Уи гъусэщ си гур», нэгъуэщI куэдми.
Гулъытэ хэха усакIуэм яхуищIащ адыгэ лъэпкъыр зыгъэгузавэ Iуэхухэм, абы и тхыдэ мытыншым, и нобэм, и пщэдейм. Апхуэдэхэщ усэ купщIафIэхэу «Си лъэпкъыу гугъуехь зи натIэм», «Редадэ», «Адыгагъэ», «ЩIэблэм ныпыр къеIэтыж», «Зэман», нэгъуэщIхэри.
ГушыIэмрэ ауанымрэ щIыпIэшхуэ щаубыд усакIуэм и IэдакъэщIэкIхэм. Абыхэм яхэтщ усэ кIэщIхэр, псэущхьэхэм ятеухуахэр («Аслъэнымрэ бажэмрэ», «Мэлыхъуэхьэ», «Къабзагъэ» шыпсэу зэхэлъхэр, «Бжьэмрэ бадзэмрэ», «Дыгъужьыр — чэтым», нэгъуэщIхэри), таурыхъ фащэм итхэр. Абыхэм я сюжетхэр гъэщIэгъуэну ухуащ, узыIэпишэу укъоджэ. ГушыIэ зыбжани прозэкIэ тхауэ иIэщ Тхьэгъэпсэу Увжыкъуэ. Апхуэдэ рассказхэщ «Сывохъуэхъу — фыхуэмейми», «Нэчыхьытх», «ГАИ-м сыхэтщ», «Упэлъэщами», «ДызэблэпсэлъыкIащ», «Джэду Хьэжы… е нэхъыфIыж». Мыбыхэм я лъабжьэ хъуащ иджырей гъащIэм къыхэха сюжетхэр.
Увжыкъуэ и гушыIэхэм щIыпIэ щхьэхуэ щеубыд усэбзэкIэ тха «Жьакуэ-на-ЛампIу» зыфIищам. Псоми зэращIэщи, ижь-ижьыж лъандэрэ адыгэ къуажэхэр зохъурджауэ, ауан зэрощI. Апхуэдэщ Жьакуэ къуажэмрэ (Алъэсчырей), Али-бэрдыкъуэ (Хьэгъундыкъуей) къуажэмрэ. Тхьэгъэпсэур Хьэгъундыкъуей щыщщ. Жьакуэдэсхэр а къуажэм «Китай»-кIэ йоджэ, цIыху нэхъыбэ зэрыдэсым щхьэкIэ. Я къуажэм ирапэсхэм къигъэгубжьри, «ялъ ищIэжу» усакIуэм гушыIэ гъэщIэгъуэн зэхилъхьащ. Абы къигъэсэбэпащ «Ростов на Дону, а Жако на ЛампIу» жиIэу зыгуэрым ирихьэжьа ауаныр. ЛампIу псы цIыкIур лIыщIэу пасэм къащта осетин лIы гуэрым къытекIащ. Ар Инжыжь къыхашри къуажэм и гъунэгъуу къашащ кIэнауэ IэрытIкIэ, къуажэкIэм деж Инжыдж щыхолъэдэж. Псыр къыщIыхашар щхьэл трагъэувэну арат. Нобэ псыщхьэли тетыжкъым, ЛампIури гъужащ. Увжыкъуэ егъэлеиныгъэ (гиперболэ) Iэмалыр гъэщIэгъуэну къигъэсэбэпри, псы цIыкIум и Iуфэм «порт щиухуащ», къуажэ цIыкIур къалэ ищIащ, ар пищIащ хамэ къэралхэм, сюжетым хигъэзэгъащ «Нэплошри» (къуажэкум ит зэхуэсыпIэр — «На площади» жыхуаIэр, Москва и Ут Плъыжьым ирагъэщхьыр). Образ хьэлэмэтхэр гъэщIэрэщIащ рифмэ зэщIэжьыуэхэмкIэ. Ауан дыдэ мыхъуу, гушыIэ дахэ хъуащ поэмэ цIыкIур. Жьакуэдэсхэм загъэгусэным и пIэкIэ усакIуэм «Жьакуэ къуажэм щIыхь зиIэ и цIыху» цIэ лъапIэр фIащащ.
Увжыкъуэ зэман гуэркIэ егъэджакIуэу лэжьащ, и гуащIэшхуэ хилъхьащ журналист IэщIагъэм, ауэ сыт хуэдэ IэнатIэ пэрымытами, абы зэи IэщIыб ищIакъым литературэр, усэ тхыныр. Абы и IэдакъэщIэкIхэр къытехуащ газетхэм, журналхэм, къыдигъэкIащ тхылъ щхьэхуэ зыбжани. Абы хузэфIэкIащ нобэрей адыгэ усакIуэ нэхъ пажэ дыдэхэм яхэувэн. Иджыри и къару илъыгъуэщ, щIэныгъэ куу бгъэдэлъщ, шэрджэс лирикэм хэлъхьэныгъэ хъарзынэ хуищIащ, ауэ дыщогугъ и ехъулIэныгъэхэм пищэну. Илъэс бжыгъэ дахэ зэрыхъуам теухуауэ узыншагъэ быдэ иIэну, и гъащIэ гъуэгур насыпкIэ гъэнщIауэ кIыхь хъуну сохъуэхъу!
БАКIУУ Хъанджэрий,
филологие щIэныгъэхэм я доктор,
Къэрэшей-Шэрджэсми Къэбэрдей-Балъкъэрми
щIыхьзиIэ я щIэныгъэрылажьэ.
«Адыгэ макъ» газетым и илъэс 90-р Мейкъуапэ щагъэлъапIэ. 2013 гъэ
Тхьэгъэпсэу Увжыкъуэ
ЖэщкIэ дагъэлажьэ
ГушыIэ
Iэщыр зэрымыгъэшхар,ирагъэшхынуи шхий я пщIантIэм зэрыдэмылъыр Теувэж къыщищIэжар жэщыр хэкIуэтауэ я деж дыхьэжу жэмхэм я бу макъ зэхиха нэужьщ. Ар ауэ сытми бу макъ къызэрыкIуэтэкъым, атIэ гущIэм щIэтIысхьэ тхьэусыхэ макът, «кхъыIэ, мыхъуж хъуми, зы удз IэмыщIэ къытхуэфший» — къикIыу. Ауэ дыгъуасэ лъандэрэ увыIэгъуэ имыIэу ефэ-ешхэ Iэнэм пэрыса щIалэжьыр апхуэдизкIэ ешати, и щхьэр гъуэлъыпIэм нихьэсыжмэ, Iэщти, былымти, Iусти…- зыри мы дунейм къыщыфIэIуэхужтэкъым.
И вакъэр гъуэгурыкIуэу зылъигъэпкIщ, щыжей хабзэ и пэшым щIыхьэри, зэуэ ныбафэкIэ зыхиIубащ ящIыжа пIэм. Ауэ и щхьэгъусэ Iэминат сэром хуэдэу къыщхьэщыуващи, псынщIэрыпсалъэ къыжьэдэлъэлъ нэхъей, кIуэ пэтми щIигъэхуабжьэу макъ IэтакIэ зыгуэр къепсэлъ. Апхуэдизу псынщIэу мэпсалъэри, абы жиIэри, жиIэну зыхуейри Теувэж къыгурыIуэркъым. ИтIани, къыгурымыIуэ щхьэкIэ, гукIи псэкIи зыхещIэ и узыншагъэм къызэрыщIэмыупщIэр, чынтыуэ къызэрытехьар, хьэлэбэлыкъ къызэриулъэпхъэщыр. «Моуэ тIэкIунитIэ иришэхатэмэ, сыт хъунт! Зы жеипэ цIыкIу щхьэкIэ лIым и фэ апхуэдиз дэпх хъурэ? УсщхьэщыкIуэтрэ сыбгъэжейкъэ!»… — Теувэж и гупсысэхэр чэфыжьыпкъэу зэрызохьэ.
Ауэ, къэбгъуэтаи узыгъэжеин! КIуэ пэтми Iэминат и макъыр нэхъри дрешей, и псалъэхэм я зэкIэлъыгъэпIэщIэнри ирегъэхъу… Сытыт ищIэнур? ГъумэтIымэурэ къэтэджщ, и щIыIутелъхэр трихри, щIагъщIэлъ зэпытыр хужьыбзэу зэрыщыгъыу зигъэукIуриижащ. Iэминати мыувыIэжыххэу, нэхъ псынщIэрыуэ фочым хуэдэу къыIурылъэлъу мэшхыдэри-мэшхыдэ. Ауэрэ Теувэж и тхьэкIумэ кIуэцIым зыщагъэбыдащ «жэм», «шхын», «удз» псалъэхэм. ИужькIэ и щхьэгъусэм и макъым и пIэкIэ зэхих хъуащ жэм бу макъ: «Уэ кхъуэм хуэдэу уефэщ, хьэм хуэдэу ушхэри укъекIуэлIэжащ, дэ шхын щхьэкIэ Iуэм долIыхь. Иджыпсту зы жеипэ пкIун щхьэкIэ шэи, шхуи, шати, кхъуеи нобэ щыщIэдзауэ узэрыхуэмеижыр гурыIуэгъуэщ, ухуеймэ, афIэкIа лыи умышх, ауэ, зиунагъуэрэ, цIыху укъилъхуакъэ! Къэтэджи удз IэплIэ къытхуэший, лIы зыIурамылъхьэж!» — жиIэ щIыкIэу. Хьэмэрэ пщIыхьэпIэ зэхэтхъуа гуэрым хилъэфауэ арат? Сытми, Теувэж къыгурыIуащ дэнэ хуейми кърырех, Iэщым удз ятримыпхъэмэ, тыншу зэрамыгъэжеинур. Арати, къэтэджщ, кIэлош куухэм иувэщ, къыщIэкIри, бэкхъым къыщIихащ шэмэджыр. Шэмэджыр и дамэм телъу пщIантIэм къыдэкIри, иунэтIащ япэмыжыжьэу иIэ къуажэкхъэмкIэ. Кхъэм дыхьэщ, удз къыздэпх хъуну щIыпIэр ищIэрти, хэувэри, мэкъуауэ щыIэ нэхъей, зигъазэу щIидзащ. И хъуреягъкIэ щымщ, зэхэзехуэн хъуа хьэпIацIэ гуэрхэм я «цIу-цIу» — уэршэр макъымрэ шэмэджым иригъэщI «хъыщт», «хъыщт», «хъыщт» макъымрэ нэгъуэщI къиIукIыркъым.
Теувэж мэкъуауэшхуэ хъуауэ кхъэм зэрыдэтрэ дакъикъищ-плIы нэхъ дэмыкIауэ, цIыху гуэрхэм я псалъэмакъ къэгъунэгъуу хуежьащ. КIасэу щIидзауэ, а пщыхьэщхьэм къуажэ клубыщIэм щагъэлъэгъуат зэрыкраю театр нэхъыфI дыдэу ябжым игъэхьэзыра «Мастер и Маргарита» спектаклыр. КъэIуа псалъэмакъыр къызыщхьэщыIукIыр кхъэ бжыхьым и гъунэгъуу екIуэкI гъуэгумкIэ я деж кIуэрат. Я гур утIыпщауэ ахэр тепсэлъыхьырт ялъэгъуам зыхидза гупсысэхэм, артистхэр фIыуэ зэрыджэгуам, цIыхум и акъылым къимытIэс нэрымылъагъу къарухэр сыт щыгъуи къыдэпщIэкIауэ дызэрыпсэум… Ауэрэ, кхъэм къызэрынэсу къаплъэмэ, къалъагъу сынхэм япэмыжыжьэу, хужьыбзэу хуэпауэ, «хъыщт» макъым дэхъуу зигъазэу зыгуэр зэритыр. Зэплъа спектаклымрэ иджыпсту ялъагъумрэ зэрызэпхар яхузэмыгъэзахуэу, я пIэм ижыхьауэ, я пащхьэ къихута «жин хужьым» кIэлъоплъ. Модрейми зегъазэ, и шэмэджымрэ пиупщI удзымрэ я зэдэжьу макъым дэхъуу.
Мыхъейуэ кIыфIым хэту къыкIэлъыплъ гупым Теувэж гу ялъитагъэххэти, шынэ я гум къызэрихьар къыгурыIагъэххэти, езыри къызэщIэувыIыкIри, фадэм иритхъунщIэха макъ пхъашэмкIэ, щIы щIагъым къыщIэпсэлъыкI нэхъей, жэщ щымыбзэм къыхэгурымыкIащ:
— Фэ фи гугъатэкъэ мыбдеж псори сабыр щыхъуж? Хьэуэ, си тIасэхэ, хьэуэ! Дуней хьэхум хэт гуэныхь щилэжьами, ар ахърэтым щепшыныж… Мис мыпхуэдэу, псэхугъуэ ирамыту ямыгъэжейуэ, жэщкIэ ягъэлажьэ…
Теувэж жиIар и кIэм нигъэсатэкъым гупыр фэнд щхьэпсу щыбзэхыжам.
Адыгэ Iэнэ
Адыгэ пшынэм гупыр егъэчэф,
Фадэбжьэу уэрэдыжьхэр къригъахъуэу.
Япэ хъуэхъубжьэу дадэри къофэф,
ГуфIэгъуэ Iэнэр нэхъри игъэдахэу.
ЗекIуэлI хъыбархэр Iэнэм щызэблах,
Щытхъупсыр зыми лейуэ хущIамыкIэ.
«Хуэмыху» зыхужаIахэм заущэху,
ЖрагъэIами я цIэр куэдрэ фIыкIэ.
ДжэгуакIуэм ещIэ
щIэщхъу къызыщыщIар,
ИкIи абы щIэнакIэу ар мэусэ…
ЩакIуэ ерыщу мыщэм къифыщIар
Яхэсми гупым, захуимыгъэгусэ.
ЛIыхъужь уэрэдхэм гур къагъэбырсей,
ГурыщIэм адэжь лIыгъэр щагъэятэу.
… Адыгэ Iэнэм къыщекIуэкIкъым лей,
Хуэфащэр бгъэдэсыжмэ и тхьэмадэу!..
Си гум
Сыт махуэ еным ущIэнэщхъейр?
Нэгум щIэтыну уэ узыхуейр? –
Къилъхьэ си пащхьэм, схуIухи бжэр,
Гугъэ-гухэлъхэм я шагъдий жэр.
УкъыщагъапцIэм уэ, чэнджэщэгъу
ПщIакъым акъылыр, псэм и ныбжьэгъу,
Ауэ мыхъумыщIэ къыщыпщыщIам,
Япэу гулъытэ щхьэрщ пхуэзыщIар.
Уэ Лъыр зыбохуэ, Псэр уи хьэтырщ,
Бгъэм укъыщоуэ, ену упщтырщ.
Псоми уагъафIэ, псори пфIолIыкI,
ТIэкIу узам, уи гукъеуэм хэмыкI.
Пэжщ, цIыху акъылырщ гъащIэр
щIэбейр,
Мылъкуу уиIэнкIэ щыIэм я лейр
Ауэ уэ ари богъэдэIуэф —
Уэ ущымыплъэм — нэри мыплъэф.
Хуитщ зэзэмызэ уэ ужэкъуэн —
Гу зыкIуэцIылъым хэт къытекIуэн?
Зэм уэ ущабэщ, зэми ужырщ,
ЦIыхур дунейм хуэзыхъумэ гу пщтыр!
Дитщ пщIантIэкум
Дыгъуасэ къыIухьащ ди деж дыгъужь,
Къихуауэ жери мыщэм и лъэужь…
Сыт лъандэрэ мэзыхьэ яфытхъам
КърихуэкIыф зэрыхъурэ мыщэхъу
тхъар?
Ар и щхьэусыгъуэу пщIантIэм
къыдыхьащ,
ИкIи ди хапIэр къызэпиплъыхьащ,
КъыфIэщIу бэкхъым щIэт псэущхьэ
«дыдж»,
Мышынэу мэз псэущхьэхэм епыдж.
Мамырт ди хапIэ къэтхухьа къудейр.
ЯщIэн щхьэ псоми ар зэрыдыдейр,
Кхъужьей хэтсащ пщIантIэкур игъэдахэу,
Хэкужь дагъэбгынам и фэеплъ махуэу.
Дэнэ къитхын дыгъужь зыщышынэн?!
ДыщыхэхэскIэ, хуейщи зытшыIэн,
Сабыру дыкIэлъоплъ еру псэущхьэм,
ДымыщIэу кърикIуэнкIэ хъунур ди
щхьэм.
Ауэ, джэгуну унэм къыщIэкIа
Сабийм дыгъужьыр зэрыхуеплъэкIар
Щытлъагъум, зыхэтщIащ къыкъуэуа
жьыбгъэр,
Ажалыр къыдэхъуапсэу зэрыпабгъэр.
АтIэ хэхэсым хэт къыщхьэщыжын?..
Лъэпкъэгъухэм щалъэмыкIкIэ дашэжын,
Дитынщ пщIантIэкум…
Дыгъужь Iус дыхъухукIэ,
Е Хэкум дыкIуэжауэ Псыжь
тлъагъухукIэ!..
2013 гъэ
