Кальяныр тутыным нэхърэ нэхъ щIагъуэкъым
Тутын ефэныр къабыл ищIу зы цIыху губзыгъи щыIэу къыщIэкIынкъым. А Iуэхум теухуауэ инджылыз тхакIуэ Шоу Бернард жиIар гъэщIэгъуэнщ: «Тутыныр — гыным къыхэщIыкIа кIапсэ уи жыпым илъым хуэдэщ, и зы кIапэм мафIэ, адрей кIапэм делэ пыщIауэ».
ЛIэщIыгъуэ бжыгъэ ипэкIэ Колумб Америкэр къызэIуихыу европейцхэм тутыныр щаригъэцIыхуам, ар апхуэдизу куууэ ди гъащIэм къыхыхьэну и гугъауэ къыщIэкIынкъым. КъызэрыщIэкIымкIэ, тутыныр цIыхухэм тынш дыдэуи къащтакъым. Псалъэм папщIэ, Тыркум тутынафэхэр бжэгъу упэпцIам щыфIагъэтIысхьэрт. Персым а удзыр щызыщэхэр ягъэсырт. Тутын ефэу къаубыда монах зыбжанэ Урбан VII и унафэкIэ зэрыпсэууэ блыным хаяуэ щытащ. 16 — 17 лIэщIыгъуэхэм ди къэралым тутын ефэу къыщаубыдхэр чынутIкIэ яукIырт, я пэр, я тхьэкIумэхэр траупщIыкIырт, Сыбырым ягъакIуэрт, ар зыщэхэр яукIырт. Хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкIэ, абы щыгъуэ властыр зыIэщIэлъхэм къагурыIуэу къыщIэкIынт «Iугъуэ ефэным» (арат Колумб тутыным зэреджэр) къишэ зэраныгъэр.
Ауэ щыхъукIи, 18 — 19-нэ лIэщIыгъуэхэм тутыным дунейр зэщIищтащ. ЛIэщIыгъуэ кIуам и 60 гъэхэращ абы къишэ зэраныгъэм и гугъу нэхъыбэу ящIу щIэныгъэлIхэм щыщIадзар. Илъэс куэдкIэ ирагъэкIуэкIа къэпщытэныгъэхэм кърикIуам уигъэгумэщIырт: тутын ефэхэмрэ емыфэхэмрэ я узыншагъэр зэпэплъытмэ, ар къэзыгъэсэбэпхэм ишемие узыфэр — 13-кIэ, инфарктыр — 12-кIэ, лъатэ узыфэхэр — 10-кIэ, лышхыр 30-кIэ нэхъыбэу япкърытт. Ахэри нэгъуэщI медицинэ къэхутэныгъэхэри щыхьэт техъуащ тутын ефэныр цIыхур зэрылIыкIхэм зэращыщым. Абы иужькIэ тутыным ткIийуэ пэщIэтын щIадзащ, уеблэмэ дунейпсо Iуэху ящIащ. Ди къэралым а Iуэхум нэхъ гувауэщ щыпэрыхьар. 2007 гъэращ тутын ефэныр цIыхухэм япэзыубыд унафэ къыщыдагъэкIар.
Тутын Iугъуэ жьэдэшэныр гурыхьу зэрыжаIэр пэжу къыщIэкIынщ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ нобэ жылагъуэм жыджэру къыщагъэсэбэп хъуащ абы ещхь нэгъуэщI зы Iуэхугъуи. Зи гугъу сщIыр кальянырщ. Абы цIыхум и узыншагъэмкIэ иIэ зэраныгъэр тутыным къыхуихьым нэхърэ нэхъыбэщ.
Муслъымэн къэралыгъуэхэмкIэ къикIа кальяныр узыншагъэм зэран хуэмыхъуу къащохъу языныкъуэхэм. Ар фIыуэ зылъагъухэми зыщэхэми зыжьэу жаIэ абырэ тутынымрэ зыкIи зэмыщхьу. Абы и Iугъуэр зыпхрыкI ткIуаткIуэм узыншагъэм зэран хуэхъу псори къыхигъэкъэбзыкIыу къалъытэ. КъищынэмыщIауэ, кальян Iугъуэр тутыным къыпихым нэхърэ куэдкIэ нэхъ гурыхьщ, абы халъхьэхэм я фIыгъэкIэ.
А IуэхумкIэ хьэрычэт зыщIэхэм я фейдэ хэлъщ апхуэдэ хъыбар нэпцIхэр зэрагъэIум. Абыхэм я псалъэр зи фIэщ хъухэм ипэкIэ зи гугъу щытщIахэр тыншу къагурыбгъэIуэжыфыркъым.
Кальяныр цIыхум и узыншагъэм зэран хуэмыхъур пэж атIэ? Тутыным хуэдэу, абыкIи цIыхухэр къамыгъапцIэу пIэрэ? Ауэ щыхъукIи, кальян ефэныр хабзэ зыхуэхъуа Мысыр къэралыгъуэм и зыгъэпсэхупIэхэм, унэ кIуэцIхэм ущефэну ухуиткъым. Щхьэусыгъуэ хуэхъуар дохутырхэм ирагъэкIуэкIа къэпщытэныгъэхэрщ. Абыхэм къызэралъытэмкIэ, зы сыхьэткIэ кальян уефэнри тутынищэ хуэдиз бгъэсынри зэхуэдэщ. КъищынэмыщIауэ, жьэн уз зыпкърытхэм я бжыгъэм зэрыхэхъуэр кальяным и зэрану къалъытэ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, зи хьэуар гъущэ къэралым а узыфэм зыщиужьынкIэ Iэмал щыIэкъым.
КъухьэпIэ къэралхэми кальяным япэу щыпэщIэувар дохутырхэрщ. ВОЗ-м и къэпщытэныгъэхэм къызэрагъэлъагъуэмкIэ, Iугъуэр псым пхрыкIми, абы къикIыркъым металл хьэлъэхэмрэ химие зэпыщIэныгъэхэмрэ хэлъ шыгъур къыхилъэсыкIыу. Абы къыхэкIыу узыншагъэмкIэ къишэ зэраныгъэр тутын Iугъуэм пикIуэтыркъым. Зы сыхьэткIэ кальян ефэм зы тутыным къыпиху Iугъуэм нэхърэ хуэди 100 — 150-кIэ нэхъыбэ зыжьэдешэ. гъуэзу цIыху Iэпкълъэпкъым хыхьэр тутын пачкэ изыфам зыжьэдишам нэхърэ хуэди 7,5-кIэ нэхъыбэщ.
Узыншагъэм дежкIэ зэраныгъэ къэзыхьынкIэ хъунухэр къэзыхутэ федеральнэ институтым (Берлин) иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэм къагъэлъэгъуащ Iугъуэр зэрагъэщIыIэм къыхэкIыу ар жьэным и Iыхьэ псоми зэран зэрыхуэхъур.
ЖытIахэр къызэщIэпкъуэжмэ, кальяныр тутыным нэхърэ зэрымынэхъыфIыр, тIури зэхуэдэу узыншагъэм зэран зэрыхуэхъур къыбгуроIуэ. ТIуми гу, лъынтхуэ, лышх, жьэн, нэгъуэщI узыфэ лIэужьыгъуэхэр къахокI. Мыбдежым къыхэгъэщыпхъэщ кальяным щефэкIэ цIыху зыбжанэм зы мыштыку къыщагъэсэбэп куэдрэ къызэрыхъури. Абы узыфэ зэрыцIалэхэр къыхэкIынкIэ шынагъуэ щыIэщ.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, ди республикэм исхэр а псом щыгъуазэкъым. Абы къыхэкIыу кальяным дихьэххэр кIуэ пэтми нэхъыбэ мэхъу. Ар щамыщэу кафе, ресторан куэд Налшык щыбгъуэтынукъым. Жьыми щIэми а Iугъуэ дыджым зыщагъэнщIыркъым. Зы илъэсым нэхърэ адрейм нэхъыбэ мэхъу тутын ефэу ди республикэм ис бзылъхугъэхэм я бжыгъэри. И нэхъыбэм ар зыуи къащыхъуркъым. Кальяныр зэраныгъэ пымылъу зи фIэщ зыщIыжхэм я узыншагъэр я IэкIэ якъутэж.
кальяным дихьэх щIалэгъуалэм я бжыгъэр нэхъыбэ кIуэ пэтми мэхъу. НыбжьыщIэ зэхуэсхэм абырэ фадэмрэ щыпэрыхьэтщ. Ауэ щыхъукIи, ар псом хуэмыдэу шынагъуэщ зи щIалэгъуэм дежкIэ, ахэр щIэхыу йосэри, хьэл мыгъуэу къахуонэ.
Сэ сызэреплъымкIэ, кальяныр къэзыгъэсэбэпхэм япэзыубыд унафэ ткIий ди республикэм къыщыдагъэкIыну и чэзу хъуащ. Апхуэдэуи балигъ ныбжьым нэмысахэм ар езыщэхэм ткIийуэ якIэлъыплъыпхъэщ. Кальяным къишэ зэраныгъэхэм ятеухуа псалъэмакъ ныбжьыщIэхэм ядегъэкIуэкIын хуейщ. КъБР-м Узыншагъэр хъумэнымкIэ, ЩэнхабзэмкIэ, СпортымкIэ, ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэхэм, Печатымрэ цIыхубэ коммуникацэхэмкIэ и къэрал комитетым ирагъэкIуэкIыпхъэщ кальяныр узыншагъэм емыгуауэу кърахьэкI хъыбархэр зэрыпцIыр къыщIэзыгъэщ лэжьыгъэхэр.
Тау Пщыкъан,
КъБР-м и Iэтащхьэм деж щыIэ
Эксперт-аналитикэ советым и унафэщI,
УФ-м щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
