
Уахътыншэ
ЦIыхум и гъащIэм щыщу кIуа илъэсхэм гъазэ яIэкъым. Апхуэдэурэ, упэмыплъагъэххэу, къохъу ар блэкIа зэманым щиувэ. Гуауэщ, гущIэм къеIэу, дуней псом щыцIэрыIуэ еджагъэшхуэ, къыщалъхуа Лэскэн ЕтIуанэри, Къэбэрдей-Балъкъэрри, Урысей Федерацэ псори зэрыгушхуэ Къумахуэ Мурадин и гъащIэмрэ и гуащIэмрэ блэкIа зэманым иту нобэ утепсэлъыхьыжыну.
Къумахуэ Iэбубэчыр и къуэ нэхъыщIэ Мурадин цIыху Iэдэбт. Зэи зэхэпхынутэкъым дунейм щыцIэрыIуэ ядернэ физикхэм зэрыхалъытэм, ди къэралыр къапщтэмэ, езым лъэкIам хуэдэ зыхузэфIэкIа щIэныгъэлI куэд зэрыдимыIэм теухуауэ зыщытхъужу.
БлэкIа лIэщIыгъуэм и 60 гъэхэм дэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым икIыу Мэзкуу къэрал университетым еджакIуэ кIуа студентхэр, дригушхуэрт Мурадин ныбжьэгъу къызэрытхуэхъуам. Дэ дыщыгъуазэт Ядернэ физикэмкIэ институту МКъУ-м хыхьэм ар егъэджакIуэу зэрыщылажьэм. ЕджапIэ нэхъыщхьэм, СССР-м нэхъыфI дыдэу къыщалъытэм, Къумахуэ Мурадин дэ дяпэкIэ щIэтIысхьат икIи ар ехъулIэныгъэкIэ къиухат. И хэкуэгъухэр дыщыIущIэкIэ, Мурадин пIейтеиныгъэ лъэпкъ дэплъагъунутэкъым, и анэдэлъхубзэкIэ къызэрыддэуэршэрым зэрыщыгуфIыкIыр нэрылъагъурэ къыддэгушыIэу къыдбгъэдэт фIэкIа. Апхуэдэу щыт пэтми, дэ къыттригъэкIуадэ зэманыр иригъэкIуэкI лэжьыгъэхэм къатетхыу къытщыхъурт.
Ядернэ физикэм зезыгъэужьа къэхутэныгъэ
СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и академием и президент Александров Анатолий 1981 гъэм къэралым и газет нэхъыщхьэм — «Правда»-м ядернэ физикэм ехьэлIа къэхутэныгъэ ин дыдэхэм я гугъу щищIу, къытрыригъэдза и тхыгъэм мыпхуэдэу щыжиIауэ щытащ: «ИкъукIэ си гуапэщ Совет Союзым, Мэзкуу къэрал университетым щылажьэ Къумахуэ Мурадин иджыри къыздэсым адрей щIэныгъэлIхэм гу зылъамыта ядернэ бзий телъыджэщIэ къызэригъуэтар». Асыхьэтуи, а нур лIэужьыгъуэщIэм «Къумахуэм и эффекткIэ» еджэ хъуащ.
КъэхутэныгъэщIэр дунейпсо щIэныгъэм дежкIэ хэлъхьэныгъэшхуэу зэрыщытыр къэзыгъэнаIуэ лэжьыгъэхэр СССР-м, США-м, Германием, Франджым, Китайм, нэгъуэщI къэралхэми щрагъэкIуэкIащ. «Бзий лIэужьыгъуэщIэ» зэрыщыIэм теухуауэ хамэ къэралхэм ящыщу псом япэу шэсыпIэ ихьар США-м щыIэ Стэнфорд къалэм дэт университетым и еджагъэшхуэхэращ.
Пэжыр жыпIэмэ, адыгэ лъэпкъым къыхэкIа физик щэджащэм езым и щIэныгъэ акъылкIэ къихута нур лIэужьыгъуэщIэм къаруушхуэ иIэу къыщIэкIащ — ядернэ физикэм и Iуэху зезыхуэу мы дунейм тет лабораторэхэм я нэхъыбапIэм «Къумахуэм и эффектыр» телъыджэлажьэ ящыхъуащ икIи къалъытащ, микроэлектроникэр зи лъабжьэ технологие лъэщ абы къыхузэбгъэпэщмэ, ар цIыхубэ хозяйствэми къызэрыхуэщхьэпэнур, зауэ хуэIухуэщIэр къызэзыгъэпэщ промышленностми зэрызригъэужьынур.
КъэхутэныгъэщIэм къыкIэлъыкIуа илъэсхэм Европэмрэ США-мрэ щрагъэкIуэкIащ ядернэ физик цIэрыIуэхэр зыхэта къэрал зэхуаку конференцхэр. Абыхэм «Къумахуэм и эффектым» щытепсэлъы-хьащ. А зэIущIэхэм и гугъу щащIащ ди хэкуэгъум и къэхутэныгъэм пагъаджэу щIыпIэ зэмылIэужьыгъуэхэм щрагъэкIуэкIа лэжьыгъэхэм кърикIуахэми. Зэхуэсхэм къыщыпсэлъа дэтхэнэми къыхигъэ-щащ ядернэ физикэм алъандэрэ къыщагъэсэбэпа ускорителхэр (зэщIэузэда мэскъалхэр езыхужьэ Iэмэпсымэ абрагъуэхэр) «Къумахуэм и эффектым» и фIыгъэкIэ нэхъ цIыкIухэмкIэ икIи тыншхэмкIэ зэпхъуэкI зэрыхъунур.
Къумахуэ Мурадин и япэ къэхутэныгъэм щытепсэлъыхьа къэрал зэхуаку конференцхэр ди республикэм и Iуащхьэмахуэ лъапи щекIуэкIащ. Мы тхыгъэр зей сэ абы щыгъуэ Къэбэрдей-Балъкъэр телевиденэм редактор нэхъыжьу сыщылажьэрти, режиссёррэ операторрэ сщIыгъуу, а зэIущIэхэм ящыщ зым сыкIуауэ щытащ. Къыхэгъэщыпхъэщ, сыздэщыIа форумым къызэгъэпэщыкIэ дахэ зэриIари, езы Мурадин пщIэшхуэ къызэрыщыхуащIари. А лъэхъэнэм абы и ныбжьыр илъэс 40 ирикъуа къудейт.
Унафэ зыхуащI рентген бзийхэр
БлэкIа лIэщIыгъуэм и 80 гъэхэм Къумахуэ Мурадин зригъэхъулIащ мыхьэнэшхуэ зиIэ нэгъуэщI къэхутэныгъи. Абы зэхилъхьащ «жыIэмыдаIуэ» (неуправляемые) рентген, нэгъуэщI абы хуэдэ бзийхэм «унафэ зэрахуэпщI» хъуну щIыкIэм и Iэмалхэри.
ЕтIуанэ къэхутэныгъэм рентген оптикэщIи къыдэунэхуащ. Нэмыцэ щIэныгъэлI цIэрыIуэ Рентген Вильгельм къигупсысауэ щыта Iэмэпсымэм бзийхэр Iэрамэ-Iэрамэу зэхуихусырт е зэбгрыпхъауэ къиутIыпщырт. Къумахуэм и «абджым» (адрей абы хузэфIэкIхэм и гугъу дымыщIми), рентген «гуэрэныр» мастэм хуэдэу псыгъуэ ещIри зыхуеймкIэ ирешэкI, тIууэ-щыуэ игуэшыни хузэфIокI.
Апхуэдэ щIыкIэм тету, «Къумахуэм и линзэ» — «Къумахуэм и оптикэ» фIэщыгъэр зытеIукIа и етIуанэ къэхутэныгъэщIэми дуней псор зэлъищIысащ. Абы ипэкIэ физикхэм къалъытэрт рентген бзийхэм ауи «уаIурыIэбэ» мыхъуххэну, узыхуеймкIэ ахэр бунэтIын дэнэ къэна. Иджы щIэныгъэлIхэми, IэщIагъэлIхэми Къумахуэм и «абджым» Iэмал къаритащ рентген бзийхэр зэщакъузэу (фокус ирату) зыхуеймкIэ ираIуэнтIэкIыну. А Iуэхугъуэ закъуэм «Къумахуэм и абджым» и мыхьэнэм зрегъэIэт, медицинэм, биотехнологием, микроэлектроникэм, геологием, промышленностым, нэгъуэщI унэтIыныгъэхэми щигъэзэщIэфынум ехьэлIауэ.
Мыдрейуэ, рентген бзийр къэзыгъэIурыщIэ спектрометрым щыуагъэншэу къыуегъащIэ бгы лъабжьэхэм «зыщIэзыгъэпщкIухьа» хъугъуэфIыгъуэхэр здэщыIэри зыхуэдэхэри. Iэмэпсымэр зыубгъуауэ къыщыбгъэсэбэп хъунущ промышленностым и IэнатIэ куэдым: щIыдагъэ къыщIэзышым, газ здэщыIэ щIыпIэхэр къэзыхутэм, фIамыщI къэзылъыхъуэм, нэгъуэщIхэми. Къумахуэм и «абджырщ» лъабжьэ хуэхъуар иужькIэ къежьа «рентген скальпель» Iэмэпсымэми. Дохутырхэр абыкIэ ироIэзэ пасэу къагъэнэIуа лышх узыфэм.
Iуащхьэмахуэ и сыджитIу
Согупсыс Мурадин и гъащIэмрэ и гуащIэмрэ. Абыхэм яхуэфэщэн псалъэ къэгъуэтыгъуейщ. Сыт атIэ зэдгъапщэ хъунур Къумахуэ Мурадин бгъэдэлъа зэчиягъэр? Абы и жэуапу сигу къихьэр, дауи, Iуащхьэмахуэщ. И япэрей лъэбакъуэмкIэ — ядернэ бзий телъыджэ зэрыщыIэр къызэрихутамкIэ — Къумахуэр Iуащхьэмахуэ и ижьрабгъу сыджым дэкIащ. ЕтIуанэ и хуэIухуэщIэмкIэ — «Къумахуэм и линзэмкIэ» — ар бгыжь уардэм и сэмэгурабгъу сыджым лъэIэсащ. Ахэр, дауи, зэгъэпщэныгъэщ. ИтIани, сэ къызолъытэ щIэныгъэм и Iуащхьэ нэхъ лъагэ дыдэм ар тIэунейрэ дэкIауэ, уеблэмэ, абдежхэми къыщымыувыIауэ…
Мурадин и цIэрыIуагъэр жыжьэ нэсащ. Зызыужьа къэралхэм я еджагъэшхуэхэм къалъытэрт Къумахуэр яхуеблэгъэныр, я сатырхэм хагъэхьэныр езыхэм я дежкIэ щIыхьышхуэу.
«Оптикэмрэ фотоникэмкIэ жылагъуэ» профессиональнэ мыкоммерц къэрал зэхуаку зэгухьэныгъэр (SPIE) 1955 гъэм къызэрагъэпэщащ. Абы зыхезыгъэтхахэр 1994 гъэм къыщыщIэдзауэ илъэс къэс США-м щызэхохьэ. Зэгухьэныгъэм иригъэкIуэкI конференцхэм щIэныгъэлIхэр, инженерхэр, студентхэр щызэIуощIэ. АтIэ, мис абы и къудамэхэм ящыщ зым «Къумахуэм и оптикэ» цIэр зэрехьэ.
США-м Къумахуэм пщIэрэ щIыхьу къыщыхуащIам и зы щапхъэу къэтхьыфынущ, абы и ныбжьыр илъэс 60 щрикъуам щыгъуэ, зи гугъу тщIа зэгухьэныгъэм и цIэкIэ къагъэхьа телеграммэм ита мыпхуэдэ псалъэхэри: «SPIE-м дежкIэ щIыхьышхуэщ уэ пхуэдэ еджагъэшхуэ къызэрыхыхьар, дунейпсо щIэныгъэм уэ хуэпщIа хэлъхьэныгъэхэр зэрыинри къелъытэ».
Уэс гущIыIум
1992 гъэм и мазаем Мэзкуу Iэтауэ щагъэлъэпIащ Рентген оптикэмкIэ институт щхьэхуэ дунейм къызэрытехьар. Къумахуэ Мурадинрэ къыдэлажьэхэмрэ къищынэмыщIа, а гуфIэгъуэ зэхыхьэм хэтащ, ди къэралым и мызакъуэу, США-м, Китайм, Швейцарием къикIа ядернэ физик цIэрыIуэхэр, Къумахуэ-хэ я цIэкIэ кIуауэ абы щыIа и благъэхэри. А зэхыхьэм теле-очерк техын хуейуэ сэри си пщэ къыдалъхьат.
Зэхуэсым щIидзэу ар екIуэкIыху, зэпымыууэ гу лъыттащ Мурадин и лэжьэгъухэм ар фIыуэ къалъагъуу икIи къыхуэсакъыу зэрыщытым. А зэхыхьэм и япэ махуэм хьэщIэ лъапIэхэр къэхутэныгъэщIэм и мыхьэнэм тепсэлъыхьащ, гум къинэж псалъэ купщIафIэхэр хужаIащ. Къэнэжар къызэхуэсахэр гуфIэгъуэ Iэнэм щызэрихьэлIэжынрати, къыкIэлъыкIуа пщэдджыжьым псоми жьыуэ зыкъаужьащ икIи, зэрыщIымахуэм щхьэкIи къамыгъанэу, нэжэгужэрэ зэщыгуфIыкIыжхэу, Мэзкуу къалэшхуэм зэрыдэхащ…
Уэс гущIыIум лы щагъажьэ-рэ уэрэдхэр къыщрашу, усэхэм къыщеджэрэ хъуэхъу дахэхэр зэхужаIэу а махуэр зэдагъэкIуащ. Мыбдежми гу лъыдмытэу къэнакъым Къумахуэр зи пашэхэм ар фIыуэ къызэралъагъум, зэрагъэлъапIэм. Гум къинэжахэм ящыщ теплъэгъуэщ мыри: къыдэлажьэ цIыхубзхэм ящыщ зыр Мурадин къыбгъэдыхьэщ, и ботинкэхэр лъригъэхри, абы папщIэ нэхъ пасэу ягъэхьэзыра валенкэхэр, шыпхъур дэлъхум зэрыхуэсакъыу, лъригъэтIэгъауэ щытащ.
Ар пэжщ — цIыхур дунейм ехыжа иужькIэ блэкIа зэманым йоувэ. Ауэ Къумахуэ Мурадин и гъащIэмрэ и гуащIэмрэ ириплъэж дэтхэнэми хужыIэнущ абы и лъэужьыр уахътыншэу.
БЖЭНЫКIЭ Мухьэб,
КъБР-м щIыхь зиIэ и журналист, УФ-м и ТхакIуэхэм я союзым хэт, публицист.
И ныбжьыр илъэс 60 щрикъум. Узбекистаным ЩIэныгъэхэмкIэ и академием и цIэкIэ къыхуэкIуа гупыр къехъуэхъуа иужькIэ. Мурадин ижьымкIэ къыбгъэдэтщ абы и къуэш нэхъыжь Башир. Мэзкуу, 2001 гъэ
ПщIэшхуэ зыхуэфащэ
Къумахуэ Мурадин дигу къыщыдгъэкIыжкIэ, псом япэу къэдгъэлъэгъуэн хуейр ар цIыху телъыджэу зэрыщытарщ. Езыр щIэныгъэ лэжьыгъэм куу дыдэу хэтми, абы зришалIэрт зыпэрыт IэнатIэм япэ лъэбакъуэхэр щызыч ныбжьыщIэхэр. Ахэр дахьэхырт Мурадин яхуиIуатэхэм – апхуэдэхэр нэхъапэм зэхахатэкъым.
Мурадин и щIэныгъэ щIэиным дыщытепсэлъыхькIэ, и IуэхущIафэ псори лъэхъэнищкIэ зэхэдгуэшыкI хъуну сэ къысщохъу. Япэрейм, 1964 гъэм къыщегъэжьауэ 1974 гъэм нэсыху къызэщIэзыубыдэм, ар ион инплантацэм и физикэм елэжьащ. ЕтIуанэр, 1975 — 1988 гъэхэр, кристаллхэм хаутIыпщхьэ зэщIэузэда мэскъалхэм къахэбзиикI нурыр зыхуэдэр джыным ехьэлIащ. Иужьрей лъэхъэнэр рентген оптикэмрэ рентген линзэхэр зэрагъэхьэзыр технологиемрэ триухуауэ щытащ.
Сыт хуэдэ Iуэху къимыIэтами, Мурадин щIэ куэд къызэIуихащ. АрщхьэкIэ, шэч хэмылъу, абы и ехъулIэныгъэ нэхъ ин дыдэр бгъузэрыкIуэ щIыкIэу кристаллхэм пхылъэт пкъыгъуэ цIыкIужьейхэм (зэщIэузэда мэскъалхэм) къадэунэху нурыр къызэрызэIуихарщ. А къэхутэныгъэм фIэкIа зэфIимыгъэкIами, Къумахуэм Нобель и саугъэтыр хуэфащэт.
КъызэIуихар къагурыIуэртэкъым, апхуэдизкIэ зыпэмыплъати, Урысейми нэгъуэщI къэралхэми я щIэныгъэлI куэдым зыкъыпэщIасэрт Мурадин. Псалъэм папщIэ, СССР-м и физик-теоретик Iэджэм хуабжьу я жагъуэ хъуат езыхэм я гъащIэ псор зытрагъэкIуэда электродинамикэмрэ зэщIэузэда мэскъалхэм къахэбзиикI нурым и теориемрэ «Къумахуэм и эффектым» хуэдэ къазэрыщыхуэмыгъуэтар.
И насыпым зиублэрэкIыпауэ къыщIэкIынтэкъыми, Атом энергиемкIэ институтым щылажьэ академикхэу Александров Анатолийрэ Велихов Евгенийрэ Къумахуэм и IуэхущIафэхэр лъэщу къыдаIыгъауэ щытащ.
Мурадин теоретикт, ауэ сыт щыгъуи хущIэкъурт и къэхутэныгъэхэр гъащIэм зэрыщыпхигъэкIыным. АрщхьэкIэ, зэхъуэкIыныгъэ гугъухэм хыхьа Урысейм, а зэманым бгъэдэлъыжа ахъшэр зэрыхуземыгъэкIуэжым къыхэкIкIэ, щIэныгъэм зегъэужьыным хуэфащэ гулъыти хуищIыжыфыртэкъым. ИтIани, ди жагъуэ мыхъуу къанэркъым, апхуэдэ еджагъэшхуэм къэралыр къызэрыдэмыIэпыкъуфари, езыр щалъхуа Къэбэрдей-Балъкъэрми хуэфащэ пщIэ къызэрыщыхуамыщIыфари.
ДЕДКОВ Георгий,
физико-математикэ щIэныгъэхэм я доктор.
Зыхуэбгъадэ хъун щыIэтэкъым
ЩIэныгъэ лъагъуэм щIэ гуэр къыщыгъуэтыныр вагъуэбэ уэгум щымыщ къыщылъыхъуэным хуэдэщ. ИкIи, апхуэдэм къыхуигъэщIар закъуэтIэкъуэххэщ. Дэ дыщыгъуазэщ Къумахуэ Мурадин и щIэныгъэ IуэхущIафэхэм кърикIуахэр зыхуэдэм. Ар щытащ зэчиягъэшхуэ зыбгъэдэлъа цIыхуу. Зыми емыщхь гупсысэкIэ зэриIари наIуэщ, ядернэ физикэм щыпхиша лъагъуэри гъуэзэджэщ.
Дунейм ехыжыным илъэс бжыгъэ фIэкIа имыIэжу Къумахуэ Мурадин зэхилъхьащ «къагъэIурыщIэ термоядернэ синтез щIыIэм» и гъэпсыкIэри. Ар дыдэмкIэ абы хузэфIэкIащ куэд щIауэ щIэныгъэрылажьэхэм зи Iэмал къахуэмыгъуэта Iуэхугъуэм и лъабжьэр къитIэщIыну, и купщIэм лъэIэсыну. ИкIи зи гугъу тщIы унэтIыныгъэм теухуа и тхыгъэхэр Къумахуэ Мурадин «Физикэм и техникэ» журналым 2013 гъэм и мэкъуауэгъуэ, щэкIуэгъуэ мазэхэм къытехуауэ щытащ.
Си фIэщ мэхъу щIэныгъэм къызэрыхуигъэщIар Мурадин езыр къыщалъхуа и лъахэм, Лэскэн ЕтIуанэ къуажэм, пасэ дыдэу къызэрыщыгурыIуар. Макиавелли Никколо гу лъитэгъауэ щытащ акъылыр лIэужьыгъуищу зэригуэшым: зым и гупсысэр езыр-езыру псоми хунос, етIуанэм адрейм къихутам и мыхьэнэр зэпкърех, ещанэр зэфIэкIыншэщ. Профессор Къумахуэ Мурадин ящыщщ ядернэ физикэм и унэтIыныгъэ нэхъ гугъу дыдэхэр къызэрагъэIурыщIэ Iэмалхэр къэзыгъуэтыфахэм.
Мурадин сытым дежи хуэхьэзырт гъуэгу нэхъ зэвхэр щIэныгъэм къыщылъыхъуэным. Апхуэдэхэр фIэщIэщыгъуэти, здыщагъэпщкIуари псэкIэ къищIэм хуэдэт.
Къумахуэ Мурадин щIэныгъэм езым щиIэжщ зыми емыщхь хъэтI, гупсысэкIэ. Абы и къэхутэныгъэхэм ящыщ зыбжанэм езым и цIэр фIащыжащ: «Къумахуэм и эффект», «Къумахуэм и оптикэ», нэгъуэщIхэри. Ахэр щIэныгъэм щылажьэ ныбжьыщIэхэм щыпхаш унэтIыныгъэщIэхэм лъабжьэ яхуэхъуащ. Къумахуэр зэрыеджагъэшхуэм и мызакъуэу, IэщIагъэлI гъуэзэджэуи щытащ. Ди лъахэгъум, езым и лэжьэгъухэр и гъусэу, зихуэдэ щымыIэ IэмэпсымэщIэхэри къигупсысащ.
Дунейм ехыжыным куэд дыдэ имыIэжу, абы телъыджэ щыхъуу къызжиIауэ щытащ, дыщыпсэу XXI лIэщIыгъуэм энергиекIэ зыкъызэдгъэпэщыным ехьэлIа Iэмал мыгугъухэр къызэригъуэтар. Гъэунэхуныгъэ минхэр щригъэкIуа лабораторэхэм абы щызыIэригъэхьащ гугъэфIхэр езыгъэщIа бжыгъэ гъэщIэгъуэнхэри. Къумахуэ Мурадин, ахэр и тегъэщIапIэу, Урысейм, США-м, Европэм я щIэныгъэрылажьэ IуэхущIапIэхэм я Iэ зыщIадзыжа патентыр къыхуагъэфэщауэ щытащ.
Мурадин хуабжьу нэмысыфIэт, цIыху щабэт, хэбгъэзыхьмэ, укIытэхыу къыпщыхъурт. Зэи хущIэкъуртэкъым езым и Iуэху еплъыкIэм утригъэхьэну. АрщхьэкIэ, жиIар зэрыпэжыр куэд дэмыкIыу наIуэ къэхъурт. Къумахуэр я пашэт щIэныгъэм и гъуэгу мытыншхэм и гъусэу ирикIуэну тегушхуа еджагъэшхуэхэм.
Ар си ныбжьэгъуу зэрыщытам срогушхуэ. Апхуэдэ зэхущытыкIэ дызэриIам и къуэпсхэр къыщежьэр тIури щIэныгъэ IэнатIэ дызыпэрытам и закъуэтэкъым. Дэ гъунэгъу дызэхуищIырт абы и гуапагъэми. Зэныбжьэгъугъэр щхьэхуитыныгъэмрэ зэхуэдэныгъэмрэ ятещIыхьауэ щытын хуейщ. Сэ Мурадин сыкъызэрилъытэр щIэныгъэм и нэгъуэщI унэтIыныгъэм сриIэщIэгъэлIыут. Абы сригъэблагъэрт щIэх-щIэхыурэ иригъэкIуэкI зэIущIэ зэмылIэужьыгъуэхэм. Пэжщ, языныкъуэхэм деж щезгъэлеи щыIэт. Гъубжхэм е махуэкухэм и кабинетым сыщIыхьэрти, махуэ псом лэжьа еджагъэшхуэм щIэныгъэм ехьэлIа псалъэмакъхэр есщIылIэрт! Зэман дэкIауэщ сыщегупсысыжауэ щытар: «нэгъуэщI Iуэхухэм яужь дихьэ, зэгъусэу зыдгъэпсэху щхьэ мыхъурэт?!» жысIэу.
Курчатов Игорь и цIэр зэрихьэу Атом энергиемкIэ институтым и лабораторэм Мурадин япэу сызэрыщыхуэза щIыкIэри сигу къокIыж. ИкIи япэ дыдэу гу зылъыстауэ щытар абы и псэ щабагъымрэ цIыхухэм яхуиIэ гудзакъэмрэт. Iуэхухэр хуабжьу щызэхэзэрыхьауэ щыта 90 гъэхэм, и лэжьэгъухэм я улахуэр езым и жыпым къриха и ахъшэмкIэ езытыфынур, зи гонорарымкIэ Iэмэпсымэхэр къэзыщэхуфынур псэ къабзэ дыдэ зиIэ, гулъытэшхуэ зыхэлъ цIыхут. А псор абы гъащIэм къыхилъхьа и хабзэт, и философиет. Къумахуэм хьэкъ къысщищIащ зэныбжьэгъугъэм пэи кIэи зэримыIэр. А зэманращ щыщIидзар илъэс 20 зи кIыхьагъа ди зэпыщIэныгъэ телъыджэм.
ИпэкIэ жысIа псоми къикIыркъым Мурадин щIэныгъэм щикIуа гъуэгуанэр тыншу щытауэ. Ар и къэхутэныгъэхэм гугъу дехьырт, ауэ итIани къикIуэтыртэкъым. Мис апхуэдэ лъэужь гъащIэми щIэныгъэми къыщигъэнащ иджырей лъэхъэнэм и физик щэджащэ, цIыху хьэлэл дыдэу дунейм тета Къумахуэ Мурадин Iэбубэчыр и къуэм.
ЗЕКIУЭРЕЙ Аслъэн,
Экологиер шынагъуэншэу щыгъэтынымкIэ дунейпсо щIэныгъэ
академием и академик, профессор, техникэ щIэныгъэхэм я доктор.
Мурад инхэр зиIа Мурадин
Къумахуэ Мурадин къызэрытхэмытыжыр къыщысщIар зэманыфI дэкIауэщ. Асыхьэту си нэгу къыщIэувэжащ сыщыдэлэжьа, сыщыбгъэдэта лъэхъэнэм зыхэсщIа гурыщIэхэмрэ зэдэдгъэунэхуа теплъэгъуэхэмрэ.
Мурадин мурад инхэр сыт щыгъуи и куэдт, зэманым къигъэщI политикэ зэхъуэкIыныгъэхэм зыдримыгъэхьэхыу, езым къызэщIиIэта лэжьыгъэшхуэм пэрытт, лъэпкъ зэхэгъэж иIэтэкъым. Абы физикэм и щэхухэм сыхьэт бжыгъэкIэ я гугъу ищIыфынут, нэхъ дызыхэмызагъэхэр бзэ тыншкIэ къыдгуригъэIуэфынут, щIэныгъэлI ныбжьыщIэхэри гулъытэншэу къигъэнэнутэкъым.
Япэ дыдэ абырэ сэрэ дыщызэрыцIыхуауэ щытар Тулиновскэ конференцрат — МКъУ-м Ядернэ физикэмкIэ и институтым иригъэкIуэкIам. Ар теухуауэ щытащ зэщIэузэда мэскъалхэр монокристаллхэм щыпхагъэкIкIэ къызыхаутIыпщыкI нурыр зыхуэдэм.
А лъэхъэнэм а унэтIыныгъэщIэм нэхъ хэлэжьыхьу щытар профессорхэу Данием щыщ Линдхард Йоханрэ СССР-м и еджагъэшхуэ Тулинов Анатолийрэщ.
Хьэлэмэтыракъэ, Мурадин зэман кIэщIым къриубыдэу дахэкIейуэ зэхигъэуват къыхэбзэщхъукIыныгъэщIэр (нур лIэужьыгъуэщIэр) зищIысыр гурыIуэгъуафIэ дыдэ зыщI математикэ теориери.
Мурадинрэ сэрэ дызрихьэлIэну, дызэдэлэжьэну, быдэу зэпыщIа дыхъуну Ди Щхьэщыгу Итым иухауэ къыщIэкIынт. Ди япэ зэIущIэгъуэм ар си нэгу къыщIэуващ зи акъыл тIыса, физикэм и фундаментальнэ зэхэтыкIэм фIы дыдэу хэзыщIыкI, куэдым щыгъуазэ щIэныгъэлI щэджащэу. Мурадин елъытауэ сэ тIэкIу сынэхъыжьыIуэти, зыщыхуэзгъазэкIэ и цIэ къудейрат къисIуэр, Кавказым къыщыхъуахэм зэрыдихабзэу, и адэцIэр дэщIызмыгъужу.
Къумахуэр гуапэу ягу къинащ Iуэху дэзыIыгъыу, и ныбжьэгъуу, и Iыхьлыуэ, и лэжьэгъуу щыта псоми. Физикэ щIэныгъэм и мызакъуэу, абы егъэщIылIа нэгъуэщI къудамэхэми лъэужь дахэ къыщызыгъэна цIыхум Къэбэрдей-Балъкъэрри езыр къызыхэкIа лъэпкъри иригушхуэ хъунущ.
АВАКЯН Роберт,
Армением ЩIэныгъэхэмкIэ и лъэпкъ академием хэт.
Iуащхьэмахуэ лъапэ щекIуэкIа къэрал зэхуаку конференцым хэтахэр.1986 гъэ
Къумахуэ Мурадин щIэныгъэлI гупым яхэту. СэмэгумкIэ ещанэщ.1987 гъэ
СэмэгумкIэ къыщыщIэдзауэ: SPIE зэгухьэныгъэм и унафэщI, профессор Гувер Ричард, Къумахуэхэ Мурадинрэ Михаилрэ, Дэбагъуэ СулътIан сымэ. Звенигород къалэ. 2004 гъэ
Зэчиягъэм и ерыщагъри и гъусэт
Рентген оптикэмкIэ институтыр къызэIуахын ипэ къихуэу, Мурадинрэ сэрэ куэдрэ дызэхуэзэу щытащ. ДызэрихьэлIэрт дыщылажьэхэми зыщыдгъэпсэхухэми. Абы щыгъуэ а цIыху щэджащэм къыджиIауэ щыта псалъэхэм я нэхъыбапIэр зэи сщымыгъупщэжыну сигу къинащ. Абыхэм ящыщ зыбжанэм и гугъу ныфхуэсщIынщ.
Мурадин и псалъэхэм ятепщIыхьмэ, щIэныгъэм ухэтын папщIэ, абы ухуэнэхъуеиншэу, зэхэщIыкI куу уиIэу, хьэл-щэн дахи лIыгъи пхэлъу ущытын хуейщ. Еджагъэшхуэм Тхьэм кърита зэчиягъэшхуэ бгъэдэлъын зэрыхуейм и мызакъуэу, а къызэрыхуэупсам пщIэ хуищIрэ зэрызригъэужьын Iэмалхэми хищIыкIыу щытыпхъэщ. Куэд елъытащ щIэныгъэм и унэтIыныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэм зэрыхэзагъэми. Дауи, щIэныгъэм гу хуэзыщIа цIыхум унагъуэм щигъуэта гъэсэныгъэр зыхуэдэми мыхьэнэшхуэ иIэщ. Бгъэдэлъын хуей хьэл-щэн нэхъыфI дыдэхэм ящыщуи къыщIэкIынщ, зи яужь ихьэ дэтхэнэ зы лэжьыгъэми хуэмыщхьэхынымрэ щымышынэнымрэ.
«Мыхьэнэ ин дыдэ иIэщ цIыхухэр зэхэпщIыкIынми, — къыхигъэщырт Мурадин. — Къыбдэлажьэхэм яхуэпщI пщIэм и пщалъэу щытын хуейр абыхэм щIэныгъэм ипэжыпIэкIэ хуащIа хэлъхьэныгъэрщ, атIэ яIэщIэкIа щыуагъэхэракъым. Уэ къогъэщIылIа цIыхухэм къащрырехъу яIэщIэкIа щыуагъэхэм гу лъумыта хуэдэу». Зи гугъу ищIа хьэлым а и лъэныкъуэ псори езы Мурадини нэгъэсауэ хэлът.
БлэкIа лIэщIыгъуэм и 70 гъэхэм я кIэухымрэ 80 гъэхэм я пэщIэдзэмрэ Мурадин КъБКъУ-м и физикэ факультетым кърагъэблэгъауэ щытащ, пкъыгъуэ быдэхэмкIэ кафедрэу езым къызэIуихам и унафэщIу щытын папщIэ. Абы къаруушхуэ ирихьэлIащ пкъыгъуэ быдэхэм и радиацэ физикэм и IэнатIэм щылажьэ щIэныгъэлIхэр ди университетым щыгъэхьэзырынми. Абыхэм ящыщ куэдыр мы зэманым зи цIэр фIыкIэ къраIуэ еджагъэшхуэхэщ. ЖыпIэнурамэ, Мурадин и лекцэхэр егъэлеяуэ купщIафIэт, куэдым уезыгъэгупсыст, удэзыхьэхт.
КЪУМАХУЭ Iэдил.
Зи яужь ихьэ псори къехъулIэрт
Мурадин физикэ щIэныгъэм гупсысэщIэхэр сыт щыгъуи къыщызыулъэпхъэщ цIыхут.
1984 гъэм Къумахуэм, абджым къыхригъэщIыкIа линзэ телъыджэр и дэIэпыкъуэгъуу, рентген-нейтрон мэскъал гуэрэнхэр къызэрыбгъэIурыщIэ хъуну IэмалыщIи къигупсысащ. А къэхутэныгъэр и лъабжьэу, Мурадин и лэжьэгъухэмрэ езымрэ капилляр зэфэзэщхэм рентген линзэхэр къыхаIущIыкIащ.
Къумахуэ Мурадин профессорт, дунейпсо еджагъэшхуэхэм къацIыхуа щIэныгъэлIт, къызэгъэпэщакIуэ Iэзэт, Рентген оптикэмкIэ институтым и унафэщIт. Ахэр шэч къызытумыхьэнщ. Ауэ дэ псом япэу ар дигу нэхъ къызэринэжар зыпэрыхьэ дэтхэнэ зы Iуэхуми дихьэхыу, удэуэршэрынкIэ щIэщыгъуэу, цIыху гуапэу икIи зэIухауэ зэрыщытарщ.
ПЕТУХОВ Владимир,
физико-математикэ щIэныгъэхэм я кандидат.
Зэманым фагъуэ дэмыхъу лIыгъэ
Лъэпкъ щIэныгъэм и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIа адыгэхэм ящыщщ совет, урысей еджагъэшхуэ, профессор, Урысейм Естественнэ щIэныгъэхэмкIэ и академием щIыхь зиIэ и академик, КъБР-м щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, Рентген оптикэмкIэ институтым и генеральнэ директору, Физикэ оптикэмкIэ институтым и унафэщIу щыта Къумахуэ Мурадин Iэбубэчыр и къуэр. Iуэху зехьэкIэщIэхэм, жэрдэмыщIэхэм я зэхэублакIуэу, щIэм и лъыхъуакIуэу щыта Къумахуэ Мурадин иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэм ноби мыхьэнэшхуэ щаIэщ щIэныгъэм и дунейм. Псэужамэ, щэкIуэгъуэм и 26-м ар илъэс 75-рэ ирикъунут…
ЦIыхум игъуэт зыужьыныгъэр, и дуней еплъыкIэр, Iуэху зехьэкIэр зыкъомкIэ елъытащ ар къызыхэкIа унагъуэм. Лэскэн ЕтIуанэ къуажэм щыпсэу Къумахуэхэ Iэбубэчыррэ КIузэрэ яухуа унагъуэр нэмысрэ хабзэрэ зэрылът, нэхъыжьым — пщIэ, нэхъыщIэм — гъуэгу щагъуэтырт. ЗэгурыIуэрэ зэдэIуэжрэ яку дэлъу ягъасэрт абыхэм я бынихыр: щIалиплIымрэ хъыджэбзитIымрэ. Еджэныр Къумахуэхэ я унагъуэм щIыпIэ хэха щызыубыд, пщIэ щызиIэ Iуэхугъуэт. КъащIэхъуэ сабийхэм зэрахуэхъуапсэхэр зрагъэхъулIэным хунэмысу, Хэку зауэшхуэм кIуащ Iэбубэчыр икIи абы хэкIуэдащ. А гуауэшхуэм нэгъуэщIи къыкIэлъыкIуащ. Зауэр зэриухрэ куэд дэмыкIауэ, КIузэ и къуэхэм ящыщ МуIэед зэуэзэпсэу дунейм ехыжащ. Быныр и закъуэу къигъэтэджын, игъэсэн, иригъэджэн хуейуэ гъащIэм къалэн зыщищIа анэм дежкIэ ари удын хьэлъэт.
«Гугъэ здэщыIэм гъащIи щыIэщ», — жиIащ псалъэжьым. И щхьэгъусэр зауэм щыдэкIым къыжриIауэ щыта псалъэхэм гъащIэм къыхуигъэушыжащ КIузэ. Абы и тхьэкIумэм дапщэщи итт а псалъэхэр: «СыздэкIуэр зауэщ, псэзэплъхьэпIэщ. КъэзмыгъэзэжынкIэ хъунущ… Сабийхэм яхуэсакъ, тхуэхъумэ. Iэмал гуэр бгъуэтыххэмэ, егъаджэ». Iэбубэчыр и уэсятыр игъэзэщIащ КIузэ.
Быным я пажэ Башир зауэм и пэ къихуэу къиухат Налшык дэт политпросветтехникумыр. Лэжьыгъэ IэнатIэ тэмэм игъуэтыным хунэмысу, Хэку зауэшхуэр къэхъейри, и ныбжьыр илъэс 18 фIэкIа мыхъуауэ ари фронтым кIуат, и насып къикIри, 1947 гъэм Iэпсэу-лъэпсэууэ къигъэзэжащ, еджащ. Башир къыкIэлъыкIуэ и анэкъилъхухэми: и къуэшхэу Мухьэдин, Мурадин, и шыпхъухэу Тосэрэ Анусэрэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ яригъэгъуэтащ КIузэ. Тбилиси дэт къэрал университетыр ехъулIэныгъэкIэ къэзыуха Мухьэдин еджэным Москва щыпищащ. Ар щIэтIысхьащ СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и академием БзэщIэныгъэхэмкIэ и институтым и аспирантурэм. Кандидат, доктор диссертацэхэр пхигъэкIащ, академик цIэрыIуэ къищIыкIауэ щытащ. Зэшыпхъухэу Тоси Ануси КъБКъУ-р къаухащ. Тосэ биологиемкIэ кандидат лэжьыгъэр пхигъэкIауэ щытащ. Анусэ адыгэбзэмрэ литературэмрэ илъэс куэдкIэ щригъэджащ я къуажэм дэт курыт школым.
ЩIэныгъэм и лъагапIэм нэсыфа щэджащэхэм ящыщт Къумахуэ зэкъуэшхэм я нэхъыщIэ Мурадини. Ар 1941 гъэм щэкIуэгъуэм и 26-м къалъхуащ. Иджыри школакIуэ ныбжьыщIэу, куэдым гу лъатат Мурадин есэпымрэ физикэмкIэ зэфIэкIышхуэ зэрыбгъэдэлъым. Курыт школыр ехъулIэныгъэкIэ къэзыуха щIалэщIэр тегушхуэри Москва кIуащ, и щIэныгъэм хигъэхъуэну, икIи МКъУ-м ядернэ физикэмкIэ и факультетым щIэтIысхьащ.
Студент илъэсхэр, напIэдэхьеигъуэу, псынщIэу блэлъэтащ, къэхутэныгъэ хьэлэмэтхэмрэ щIэныгъэ къэугъуеинымрэ и бэу. Псы хуэлIа къэкIыгъэм псыIагъэр зэрызэщIишэм хуэдэу, щIэныгъэм хуэнэхъуеиншэ Мурадин а илъэсхэм куэд къыхихащ дунейпсо цIэрыIуагъ зиIэ профессорхэм, еджагъэшхуэхэм я лекцэхэм. Зыхуеджа IэщIагъэмкIэ щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ хъуа Къумахуэм лэжьэн щыщIидзащ МКъУ-м Ядернэ физикэмкIэ и институтым икIи илъэс 15-м щIигъукIэ абы егъэджакIуэу щыIащ. 1978 гъэм щIэныгъэлIыр ирагъэблэгъащ Атом энергиемкIэ институтым и лабораторэм и унафэщIу. А зэманыращ Мурадин дунейпсо цIэрыIуагъ къыхуэзыхьа, «Къумахуэм и эффект» цIэр щIэныгъэ дунейм щызыгъуэта абы и къэхутэныгъэ къызэрымыкIуэр наIуэ къыщыхъуар.
Физикэм и теориемкIэ зэфIэкIышхуэ зыбгъэдэлъ щIэныгъэлIу зэрыщытам къыдэкIуэу, Къумахуэр къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэт, техникэщIэ гъэхьэзырынымкIэ проектхэм я пашэт. Абы и унафэм щIэту ягъэхьэзыра Iэмэпсымэ куэдым дунейпсо, урысейпо гъэлъэгъуэныгъэхэм саугъэтхэр, медалхэр къыщыхуагъэфэщащ. Илъэс 28-кIэ ар зи унафэщIу щыта институтым технологие лъагэхэм ятещIыхьа къэхутэныгъэ гъуэзэджэу 10 хуэдиз щаубзыхуащ. Ахэр къагъэсэбэпу хуежьэмэ, япэкIэ зэрыщытам хуэдэу, Урысейм бжьыпэр щиубыдыжыфынущ хьэршым, микроэлектроникэм, медицинэм, биологием, наноиндустрием, микромеханикэм, авиацэм, ХХI лIэщIыгъуэм и зыужьыныгъэхэр зыубзыху нэгъуэщI IэнатIэ хэхахэм.
Къумахуэ Мурадин и унафэм щIэту фундаментальнэ физикэм иужьрей илъэсхэм щрагъэкIуэкIа лэжьыгъэхэм я фIыщIэкIэ къызэIуаха къэхутэныгъэщIэми мыхьэнэшхуэ иIэщ щIэныгъэмрэ техникэмрэ я IэнатIэм лъэщу зегъэужьынымкIэ. Рентген оптикэмкIэ институтыр къызэзыгъэпэща икIи абы и унафэщI Къумахуэм пщIэшхуэ хуащIу, 1992 гъэм ар хагъэхьат Германием физикэмкIэ и щIэныгъэ зэгухьэныгъэм. 2008 гъэ лъандэрэ хэтащ РАН-м Аналитикэ химиемкIэ и щIэныгъэ советым.
Профессор Къумахуэ Мурадин гулъытэшхуэ хуищIырт езыр щалъхуа Къэбэрдей-Балъкъэрым папщIэ щIэныгъэ лэжьакIуэхэр гъэхьэзырынми. Къумахуэм и гъэсэнхэм ящыщ куэд нэхъыжьыфIым и лъагъуэм нобэ ирокIуэ.
Къумахуэ Мурадин щIэныгъэ лэжьыгъэу 250-м щIигъу, монографиеу 10 къытригъэдзащ. И къэхутэныгъэ къызэрымыкIуэхэм къыпэкIуа урысейпсо, дунейпсо патенту 95-рэ иIэт. Совет, урысей щIэныгъэм нэхъапэкIэ къыщымыхъуауэ, ар къэрал куэдым зэщIыгъуу къыдагъэкI «Radiation Effects and Defects in Solids» журналым КъуэкIыпIэ ЕвропэмкIэ и къудамэм и редактору илъэс 20-м щIигъукIэ лэжьащ. Къумахуэм къыхуагъэфэщащ Урысейм ЩIэныгъэхэмкIэ и Академием и ЩIыхь тхылъымрэ ахъшэ саугъэтымрэ. Инженер-оптикхэм я дунейпсо зэгухьэныгъэм и саугъэтым и лауреат хъуащ 2002 гъэм. Физикэ щIэныгъэм зегъэужьыным хуищIа хэлъхьэныгъэ инхэм папщIэ Къумахуэ Мурадин дыжьын фэеплъ пхъэбгъу къыщыхузэIуахащ США-м и Католическэ университетым.
Къумахуэр 2014 гъэм дунейм ехыжащ. Къэралри, ди республикэри, щалъхуа къуажэри зэрыгушхуэщ и цIэм ещхьу зи мурадхэр ину, IуэхущIафэхэр екIуу псэуа Къумахуэ Мурадин и гъащIэ купщIафIэр. Лъэпкъ щIэныгъэм зегъэужьынымкIэ абы зэрихьа лIыгъэр зэманым фагъуэ зэи дэхъунукъым.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
Жьгъей зэфэзэщт къыхуэзулъэпхъэщахэр
Къумахуэ Мурадин сэ къыщысцIыхуар 60 гъэхэм я кIэухырщ. Абы щыгъуэ гу лъатакIэт ар зэфIэкIышхуэ зыбгъэдэлъ щIэныгъэлIу зэрыщытым. И къэпсэлъэныгъэхэр апхуэдизкIэ купщIафIэт икIи зэхэщIыкIыгъуафIэти, жэщ кIыфIыр къэзыгъэнэхуа вагъуэлэкъумым ирагъэщхьырт.
ИужькIэ, Къумахуэм и кандидат диссертацэр Мэзкуу къэрал университетым Ядернэ физикэмкIэ и щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым щыщыпхигъэкIым, оппонент хуэхъун хуей къалэныр си пщэ къыдалъхьати, и лэжьыгъэм сызэрыпэрыуэным ерыщу яужь ситащ. АрщхьэкIэ, зэфIигъэкIахэм я мыхьэнэм елъытауэ, «уасэ лъэпкъ» ямыIэжу къыщIэкIащ, апхуэдиз- кIэ ахэр жьгъей зэфэзэщти.
МАРТЫНЕНКЭ Юрий,
физико-математикэ щIэныгъэхэм я доктор.
Мурадин, и инвестор шейх Джамил Абдул бгъэдэту.
Мэзкуу и Iэшэлъашэм. И къуэш нэхъыжь Башир бгъэдэту. 2001 гъэ
Дуней псом къагъэсэбэп
Къумахуэ Мурадин зэманым апхуэдизкIэ япэ ищырти, абы и къэхутэныгъэхэр къащыгурымыIуэ куэдрэ къэхъурт. Каналированием теухуа и теориер ямыдэу, нэгъуэщI къэралхэм я еджагъэшхуэхэри, СССР-м и щIэныгъэ жылагъуэри къэуват.
И ныбжьыр илъэс 70 зэрырикъуам и саулыкъукIэ зэхаша гуфIэгъуэ зэIущIэм Мурадин щыжиIэжауэ щытащ США-м щыщ физик цIэрыIуэ гуэрым абы и тхыгъэр Physical Letters журналым тридзэн имыдэу, къызэрыригъэгъэзэжауэ щытар. «Урыс гупсысэкIэ Iушэ» — арат абы и рецензэм фIищар. Мурадин хуэфащэ жэуап иритыжа иужькIэ, а и тхыгъэ дыдэр къащтэжри, зи гугъу тщIа журналым къытрадзауэ щытащ.
«Къумахуэм и бзийр» дуней псом къызэрыщалъытам щыхьэт тохъуэ Мурадин Урысейм и еджагъэшхуэ нэхъ акъылыфIэ дыдэу 100-м зэрыхатхари, Нобель и саугъэтыр къратыну хуэфащэу къалъытэу тIэунейрэ ягъэлъэгъуауэ зэрыщытари.
Мурадин и къыкIэлъыкIуэ къэхутэныгъэу рентген оптикэм и IэнатIэм къыщызэIуихам зрагъэужьын папщIэ, РСФСР-м и Министрхэм я Советым и унафэкIэ, Рентген оптикэмкIэ институт къыхузэIуахауэ щытащ.
Зыхэхуа гугъуехьхэр къызэринэкIынымкIэ Мурадин щIэгъэкъуэныфI къыхуэхъуауэ щытащ и оптикэр зи лъабжьэ продукцэ къыщIигъэкIынымкIэ зэгурыIуэныгъэ къезыщIылIауэ щыта, езыр къыщалъхуа и Къэбэрдей-Балъкъэрри.
Рентген-нейтрон оптикэм и IэнатIэм Мурадин щиIэ фIыщIэхэр къалъытэри, 1997 гъэм США-м и Сан-Диегэ щекIуэкIа щIэныгъэ конференцым зэпымыууэ лажьэу хагъэхьауэ щытащ «Къумахуэм и оптикэ» къудамэр. Европей жылагъуэм и грантыр я щIэгъэкъуэну, 1997 гъэм ягъэхьэзыра линзэр Европэм и атом реактори 4-мрэ Обнинскрэ щагъэунэхуауэ щытащ. Ар я лъабжьэу медицинэ техникэ лIэужьыгъуэщIэхэри къежьащ. Мурадин энергие лъагэхэм я физикэм и IэнатIэми къэхутэныгъэ инхэр щригъэкIуэкIащ. Ахэр дуней псом иджы къыщагъэсэбэп.
Псэужамэ, Мурадин нэхъыбэж хузэфIэкIынут. Ауэ, сэ схужыIэнущ ар цIыху насыпыфIэу дунейм тетауэ. Къумахуэм и къэхутэныгъэхэм ди къэралым и мызакъуэу, дуней псом пщIэшхуэ къыщыхуащIащ, и гъэсэнхэм щIэныгъэм и IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм щахузэфIэкIар илъэгъуащ, хэмыгъуэщэжын лъэужь къызэригъанэми щыхьэт техъуащ.
КЪУМАХУЭ Михаил,
Рентген оптикэмкIэ институтым и унафэщIым и къуэдзэ.
Къумахуэ зэкъуэшхэу Мухьэдин, Мурадин, Башир. 1964 гъэ
Зи сабий зыфIэкIуэдам хуэдэу сигу къеуащ
1953 гъэращ Къумахуэхэ Iэбубэчыррэ КIузэрэ я къуэ нэхъыщIэ Мурадин къыщысцIыхуауэ щытар. Сэ Анзорей къуажэм дэт район библиотекэм и унафэщIу а зэманым сылажьэрт. Дэ къытхуэкIуэ тхылъеджэхэм я нэхъыбэр зи ныбжькIэ балигъыпIэм иува IэщIагъэлI ныбжьыщIэхэмрэ студентхэмрэт, IуэхущIапIэ зыбжанэм я унафэщIхэри яхэту.
Зэгуэр ди библиотекэм къыщIыхьащ илъэс 12 фIэкIа зи мыныбжьын щIалэ цIыкIу. «Сытым ухуейуэ укъыщIыхьа, си нэху?» — жысIэу сыщеупщIым, жэуапу къызитыжари гъэщIэгъуэнщ: «Карл Маркс и «Капиталым» седжэну къызэптамэ арат», — жиIащ. И цIэ-унэцIэмкIэ сеупщIри, зыщIэлъэIуар естащ. МахуитI нэхъ дэмыкIыу къытригъазэри, сызыбгъэдэс Iэнэм «Капитал» томищыр къысхутрилъхьэжащ. «Сыту пасэу къытхуэпхьыжа, си щIалэ?» — жысIэри, зыхуэзгъэзащ. «Сызыхуея псори къизджыкIащ мы тхылъхэм!» — къызитыжащ жэуап а щIалэ цIыкIум.
Зы илъэс нэхъ дэмыкIыу, Тхьэм апхуэдэу иухагъэнти, Мурадин и къуэш нэхъыжь Башир щхьэгъусэ сыхуэхъуащ. Мы унагъуэ гъуэзэджэм теухуауэ утыку къиплъхьэну пфIэигъуэхэр зы тхылъым имыхуэну къысщохъу. АтIэми, сэ нобэ зи гугъу сщIыну сызыхуейр езы Мурадинщ.
Унагъуэм къыщыхъуахэм ягу къызэрагъэкIыжу щытамкIэ, Мурадин гъэщIэгъуэныщэу гурыхуэт, лъэныкъуэ куэдкIи адрейхэм къахэщырт. И цIыкIугъуэр зи нэгу къыщIэзыгъэувэжыфхэм ар ныбжьыщIэ телъыджэу зэрыщытар къыхагъэщырт. Ар тхылъхэм бгъэдэсырейт. Абыхэм я нэхъыбэр цIыхум и къэухьым зезыгъэужьт. Мурадин щеджэкIэ, ихъуреягъкIэ щекIуэкIыр зэхимыхыжым хуэдэт, сыхьэт-сыхьэтитIыр зыуи къыщыхъуртэкъым. Языныкъуэхэм деж ар гъуэлъыжыххэртэкъым. Жэщ псом и напIэ зэтримылъхьауэ тхылъхэм бгъэдэса иужькIи, пщэдджыжьым жьыуэ зыкъиужьырти школым кIуэрт. Иныкъуэхэм дежи анэм къуэ нэхъыщIэр фIэгуэныхь хъурти, «ТIутIэ, си нэху! Гъунэгъу щIалэ цIыкIухэр мэджэгури уэрамым дэтщ. Уэ щхьэ уахэмыхьэрэ абыхэм?» — жриIэрт.
ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 50 гъэхэм ди къуажэхэм электричествэ, газ жыхуэпIэхэр яIакъым, псы зэфэныр ныджэм къыдахырт. КIыфI хъуамэ, псэупIэхэр фэтыджэн уэздыгъэхэмкIэт къызэрагъэнэхур, къызэрагъэплъри пхъэ хьэкут. А псоми уадэкIуэтэнт, гъаблэу щымытамэ.
Си гуащэ КIузэ бзылъхугъэ гуащIафIэт икIи Iущт. Абы гъащIэм и хьэзаб куэд игъэващ: и щхьэгъусэ Iэбубэчыр зауэм хэкIуэдащ, илъэс 19 фIэкIа мыхъуа и къуэ МуIэед 1949 гъэм жьэн узым илIыкIащ. Къэралыр мамыр псэукIэм хуэкIуэжами, къэна бынитхур пIын хуейт. Сыт хуэдэ гугъуехь Iумыуами, и щхьэгъусэ Iэбубэчыр и уэсятыр КIузэ игъэзэщIэн хулъэкIащ: «Сабийхэр еджэну хуеймэ, зэран уахуэмыхъу!» — къыжриIауэ щытауэ яIуэтэж, зауэм щыдэкIым. Нану (инэхъыбэр апхуэдэут си гуащэм зэреджэр) и зэран и бынхэм екIын дэнэ къэна, щIэныгъэ лъагэ зрагъэгъуэтынымкIэ щIэгъэкъуэнышхуэ яхуэхъуащ. Уеблэмэ, нэхъыфIу еджа хъун папщIэ, лэжьыгъэ хьэлъэ- хэм ящихъумэрт. КIузэ нэху мыщу, жьы дыдэрэ дунейр жьычу, езым хуэдэ и гъунэгъу фызабэхэм ягъусэу, дыгъужь нэщIахэр зыщIэз мэзым пхъэ гъур къыщищыпыну кIуэрт.
Мурадин школыр экстерну (зы илъэсым класситIым щаджын хуейм пхрыкIыу) къиухащ, и ныбжьыр илъэс 15 фIэкIа мыхъуауэ. Лэскэн районым япэ дыдэу дыщэ медаль къыщызыхьауэ щыта еджакIуэри аращ. Абы ипэжкIэщ щIалэ щэджащэм зыхуеджэну щIэныгъэр зыхуэдэри — физикэр — къыщыхихауэ щытар.
ГъэщIэгъуэныракъэ, Ломоносов Михаил и цIэр зэрихьэу Мэзкуу дэт къэрал университетым щыщIэтIысхьэм, зэуэ факультетитIым — физикэмкIи философиемкIи — зрипщытауэ щытащ. АрщхьэкIэ, зы илъэс нэхъ дэмыкIыу сымаджэ
хъури, академическэ отпуск къыIихын хуей хъуащ. Лэскэн ЕтIуанэм дэт я унэм, и анэм деж зыщигъэхъужри, Мэзкуу аргуэру тригъэзащ. ФизикэмкIэ факультетым щIэтIысхьэжри, ядернэ унэтIыныгъэм щыхуеджащ.
Сытым хуэдэу дыщыгуфIыкIрэт Мурадин и ехъулIэныгъэхэм! Ар езыр укIытэхт, зыщытхъужын и жагъуэти, хузэфIэкIахэм щытхутепсэлъыхьыр зэзэмызэххэт. И къэхутэныгъэхэм мыхьэнэшхуэ зэраIэр газетхэм къытрадзэхэмкIэ къатщIэу арат.
Си щхьэгъусэр, Башир, Мурадин къуэш нэхъыжьу хущыта къудейкъым, атIэ «зауэжьым пасэу ящхьэщиха я адэм и къалэнхэм щыщ гуэрхэри игъэзэщIащ» жытIэмэ, дыщыуэну къыщIэкIынукъым. НэхъыщIэр сыт хуэдэ Iуэху ин пэрымыувами, Башир абы дэIэпыкъуэгъуи чэнджэщэгъуи хуэхъурт. Ауэ, къыжыIэпхъэщ, езы Мурадини лъэкI къызэримыгъэнар и шынэхъыжьым и псалъэхэм емыбакъуэу, пэжу къыбгъэдэтыжыным ехьэлIауэ: сытым дежи гулъытэ къызэрыхуищIыным, и пщIэр зэримыгъэкIуэдыным, и гукъэкIхэмрэ и мурадхэмкIэ къызэрыдэгуэшэным, и шынэхъыжьым и унагъуэ IуэхухэмкIэ зэрызыкъыщIигъэкъуэным пылъащ.
Мурадин цIыху щабэу икIи гумащIэу щытащ. ЩIэныгъэм и иужьрей къэхутэныгъэхэм «яжь зыщIихуа» IэмэпсымэщIэхэр къыщагупсыс икIи щагъэхьэзыр институт цIэрыIуэр уи унафэ щыщIэткIэ, дауи, лэжьыгъэм къигъэув къалэнхэм уегугъун хуейт, ар дыдэр къыбдэлажьэхэми япумыубыду хъунутэкъым. Абы къыхэкIкIэ, зэзэмызи щыпхъашэ къэхъуу къыщIэкIынт, ауэ, сэ зэхэсхыжащ икIи сыщыгъуазэщ Мурадин и зы дэтхэнэ лэжьакIуэми гулъытэшхуэ хуищIу зэрыщытар.
Сэ сщIэрт адыгэ шхыныгъуэхэм ящыщу Мурадин нэхъ фIэфIхэр сыт хуэдэхэрами икIи тщыщ гуэр Мэзкуу щыкIуэкIэ хуезгъашэрт. Слъагъум хуэдэу къызыщызгъэхъурт Мурадин и гуфIэкIэр, сыпщэфIа шхыныгъуэхэм ящыщ фIыуэ илъагъу и лэжьэгъухэмрэ къыхуэкIуэ хьэщIэ лъапIэхэмрэ щаIуигъахуэкIэ. Езыми, Мэзкуу къикIыжу Къэбэрдейм къыщигъэзэжкIэ, гулъытэ къытхуимыщIу зэи къигъанэртэкъым: дэтхэнэми тхуигъэхьэзыра тыгъэ цIыкIухэр къыдитурэ дигъэгуфIэрт.
1993 гъэм Нану сымаджэ хъуащ. Башир зы жэщ къимыгъанэу Лэскэн ЕтIуанэм дэт я унэм кIуэжырти, и анэм бгъэдэст. Дэри, зэкъуэшхэм я шыпхъу Тосэрэ сэрэ, махуэм дыкIуэрти, гуащIэмащIэ хъуа щхьэлъащIэм дыдэIэпыкъурт. Гъунэгъухэри щIэгъэкъуэн къыщытхуэхъу куэдрэ къэхъурт. АрщхьэкIэ, Нану и узыншагъэм кIэрич зэпытт. ИкIи шыщхьэуIу мазэм и кIэм си гуащэр дунейм ехыжащ. Мэзкуу къикIыжри я адэжь лъапсэм къихьэжахэщ Мухьэдинрэ Мурадинрэ. Сэ нэхъ сигу зыгъэузар Мурадинщ — псом я леижу абырэ анэмрэт гурэ-псэкIэ нэхъ зэрылъагъури, зэрыщIэри.
Мурадин сэркIэ щытащ сызыкъуэгушхукI икIи сызыщыгугъ дэлъху нэхъыщIэм хуэдэу. ИкIи и мычэзууэ дунейм зэрехыжар си дежкIэ хэщIыныгъэшхуэщ, зи сабий зыфIэкIуэдам хуэдэуи сигу къеуащ.
КЪУМАХУЭ Хьэнифэ.
Къумахуэ Мурадин. 2013 гъэ
Iуащхьэмахуэ лъапэ. Мурадин, къыдэлажьэхэр и гъусэу. 1974 гъэ
Зыми емыщхь
Къумахуэ Мурадин еджагъэшхуэ къудей мыхъуу, къэхутакIуэ гъуэзэджэуи щытащ.
Иужьрей илъэс 20-м сэ Мурадин сыдэлэжьащ, и къэхутэныгъэхэм я патентхэр зэгъэпэщыным я Iуэху дызесхуэу. Къумахуэм лэжьыгъэм ехьэлIа и гупсысэхэр апхуэдизкIэ гурыIуэгъуафIэу, зи гугъу ищIхэр ди нэгу къытхущIэгъэхьэн хуэдэу къиIуатэрти, ди гур здигъэжам дытригъэIэбэжу, и купщIэр занщIэу тхузэпкърихырт.
Нэхъапэхэм еджагъэшхуэ куэд щыIакъым я теориехэм гъуэгу зэрагъуэтар ялъагъужауэ. А мащIэ тIэкIум Мурадин зэрыхиубыдар ди гуапэ дыдэщ. Абы 1984 гъэм зэхригъэгъэува рентген линзэр ди къэралым — 1987 гъэм, Америкэм и Штат Зэгуэтхэм — 1993-м щатхащ икIи хуэфащэ патентхэр къыщратыжащ. ЩIэныгъэмрэ техникэмрэ я иужьрей ехъулIэныгъэхэм щытепсэлъыхь «McGRAW-HILL YEARBOOK of Science & Technology» американ журналым къэунэхуагъащIэ рентген линзэм и гугъу щищIым, «Kumakhov optics» — «Къумахуэм и оптикэ» фIэщыгъэращ къигъэсэбэпар.
Къумахуэ Мурадин рентген бзийхэр къэзыгъэIурыщIэ и IэмэпсымэщIэу «лабораторнэ синхротрон» зыфIищами мыхьэнэ ин дыдэ иIэу къыщIэкIащ. Апхуэдэ уиIэмэ, метр щэ бжыгъэ зи бгъуагъ синхротрон абрагъуэхэми ухуеижынукъым.
ПОЛИЩУК Евгений,
Профессор
