
Ди фIэщ мэхъу
ПщIэ зыхуэтщI Хьэутий Хьэзрит и къуэ!
Уи ныбжьыр илъэс 65-рэ зэрырикъум папщIэ ди гумрэ ди псэмрэ къабгъэдэкIыу дынохъуэхъу!
Дэ уэ узэрытцIыхур Iулыдж зиIэ къэрал, жылагъуэ лэжьакIуэущ, IэкIуэлъакIуэу IэнатIэр зезыхьэ унафэщIущ, цIыхугъэ зыхэлъ лIы щыпкъэущ.
Лэжьыгъэр фIыуэ зэрыплъагъурщ, Iуэхугъуэ куэдым узэрыдихьэхырщ уэ уи пщIэр ди республикэми нэ-гъуэщI щIыналъэхэми къыщызыIэтыр.
КъызэбнэкIа гъащIэр Iуэхугъуэ куэдкIэ гъэнщIауэ зэрыщытар и щыхьэтщ къалэн зыщыпщIыжыр зэбгъэхъулIэфрэ гугъуехьым къыпумыкIухьу укъызэрыгъуэгурыкIуэм. Лъэныкъуэ куэд къызэщIэзыубыдэ уи IуэхущIафэхэм лъабжьэ яхуэхъур лъэпкъ зэгурыIуэныгъэмрэ республикэм мамырыгъэр щыгъэбыдэнымрэщ.
Ди фIэщ мэхъу уи зэфIэкIыр, акъылыр, пхэлъ жыджэрагъыр къэбгъэсэбэпу иджыри илъэс куэдкIэ узэрыхуэлэжьэнур Къэбэрдей-Балъкъэрым, Урысей псом я зыужьыныгъэм.
Уэри уи Iыхьлыхэми узыншагъэ быдэ фиIэну, ехъулIэныгъэщIэхэр зыIэрыбгъэхьэну ди гуапэщ!
КъБР-м и Жылагъуэ палатэм хэтхэр.
Гъуэгугъэлъагъуэ
Сэхъурокъуэ Хьэутий деж
ЛIым и ныбжьыр къызэралъытэр къигъэщIа илъэс бжыгъэракъым. Нобэ уздынэса илъэс 65-м уриплъэжмэ, пхужыIэнущ: къулыкъу лъагэ зэмылIэужьыгъуэхэм щызыIэрыбгъэхьа ехъулIэныгъэхэм, къэралым, республикэм я зыужьыныгъэм хэплъхьа гуащIэм, фIыкIэ узыхуэупса цIыхухэм ягу къыпхуилъ гуапагъэм уи гъащIэр щыз зэращIыр, уи пщIэр зэраIэтыр.
Гъуэгуанэ мытыншым къыбдытетахэм гу лъатащ зыхуэбгъэувыж мурадхэр зэбгъэхъулIэн папщIэ зэи укъызэримыкIуэтым, къалэн нэхъ гугъухэм зеппщытрэ зэфIэбгъэкIыфу узэрылэжьам, жэуаплыныгъэ ин зыпылъ Iуэхуу пщэрылъ къыпщащIахэр и кIэм зэрынэбгъэсам. А псоми къагъэлъагъуэ, жьыбгъэ еру ущрихьэлIэ къэхъуами, шы IумпIэр къызэрумыгъэлэлар, цIыхугъэ нэсрэ гу хьэлэлрэ уиIэу цIыхубэм уазэрыхэтыр. Ноби уи Iущагъ, Iэзагъ псори хэплъхьэу лъэпкъ Iуэхум упэрытщ. Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэу узэрыщытым къыхэкIыу, дэни щыпсэу шэрджэсхэм урагъуэгугъэлъагъуэщ, зэманым къыздихь зэхъуэкIыныгъэхэмрэ лъэпкъым къылъыкъуэкI гугъуехьхэмрэ зэбгъэзэхуэфу дяпэ уитщ.
Илъэс хыщIрэ тхур мащIэкъым, ауэ куэд зыхузэфIэкIам нэхъыбэжкIэ ущогугъри, иджыри уи гукъыдэжымрэ жыджэрагъымрэ хэмыщIу Урысей Федерацэр, адэжь щIыналъэр, лъэпкъыр ефIэкIуэн папщIэ куэд плъэкIыну дыпхуохъуахъуэ. Уи щхьэкIэ, уи унагъуэкIэ, уи IэнатIэкIэ уигу хэзыгъэщIын уримыхьэлIэу, узыхунэмысахэр къохъулIэрэ къохъулIар пхуэбагъуэу куэдрэ Тхьэм уигъэпсэу, шынэхъыщIэ!
ХьэфIыцIэ Мухьэмэд,
Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ, «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ.
ПщIэ зыхуэтщI
Хьэутий Хьэзрит и къуэ!
Дунейпсо Адыгэ Хасэм и ГъэзэщIакIуэ гупым къабгъэдэкIыу уи махуэ лъапIэмкIэ дынохъуэхъу!
Илъэс бжыгъэхэр къызэбнэкIащ унафэщI IэнатIэ упэрыту. Уи жэрдэмхэм ехъулIэныгъэфIхэр къыпокIуэ. Лэжьыгъэм куууэ зэрыхэпщIыкIыр, цIыхуми Iуэхуми бгъэдыхьэкIэ къазэрыхуэбгъуэтыфыр сэбэп хъуащ ди лъахэм и экономикэ, щэнхабзэ зыужьыныгъэм, лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм къахэкIахэмрэ дин зэмыщхь зыIыгъхэмрэ зэгурыIуэу псэуным.
Жылагъуэ-политикэ Iуэхухэми уи гуащIэу хэплъхьар мащIэкъым. Иужьрей зэманым куэд бощIэ адыгэ Iуэхум, лъэпкъ щэнхабзэр къэгъэщIэрэщIэжыным, хэхэсхэмрэ хэкурысхэмрэ зэпыщIэным теухуауэ. Къэрал унафэщIхэр зыдэбгъэIэпыкъуу ди лъэпкъым ифI зыхэлъ Iуэхугъуэ куэд зэрызэфIэпхам и фIыщIэкIэ укъацIыхуащ дуней псом щикъухьа адыгэхэм.
Узыншагъэ, гуапагъэ, мамырыгъэ ущымыщIэу Тхьэм уигъэпсэу!
Дунейпсо Адыгэ Хасэм и
ГъэзэщIакIуэ гупыр.
Путин Владимир и гъусэу. 2001 гъэ
Налшык щохьэщIэ УФ-м и япэ Президент Ельцин Борис
Матвиенэ Валентинэ Налшык къэкIащ
ЦIыхум и къарур и фIэщ пщIымэ, дэтхэнэ зыми куэд хузэфIэкIынущ
Къэрал къулыкъушхуэхэр зыIыгъыу къекIуэкI Сэхъурокъуэ Хьэутий, къуажэдэс дэтхэнэ зы щIалэ цIыкIуми хуэдэу, лэжьыгъэм щымышынэу къэтэджащ, щIэныгъэ куум хуеIащ — 1970 гъэхэм щIалэгъуалэм я нэхъыбэм ар я хъуэпсапIэт.
Курыт школыр къиухыу япэ илъэсым еджапIэ нэхъыщхьэм щыщIэмыхуэм, езым зэрыжиIэмкIэ, зэманыр лейуэ имыгъэкIуэн щхьэкIэ, IэщIагъэ зригъэгъуэтащ: Старэ Шэрэдж дэт чырбыш заводым экскаваторым тесу щылэжьащ.
— Ди адэр пасэу тщхьэщыкIати, си сабиигъуэр IэфIу щытауэ схужыIэнукъым, ауэ си гъащIэм и дэгъэзеигъуэхэм деж зэпымыууэ цIыху хъарзынэхэр къызбгъурытащи, абы сринасыпыфIэщ. Ди анэ, Хьэкъун Лэушэ, и закъуэ къарукIэ быниплIыр, зэкъуэшитIымрэ зэшыпхъуитIымрэ, дыкъиIэтащ, щIэныгъэ дигъэгъуэтащ, сыт хуэдэу гугъу демыхьами, тхузэфIэкIар зи фIыщIэр аращ, — жеIэ Сэхъурокъуэм. — Къапщтэмэ, гугъуехьырщ цIыхум и хьэл-щэныр зыпсыхьыр. УиIэм, ар мащIэми куэдми, и уасэр зэхэпщIыкIыфу уещI гугъуехьым. Сэ си адэ-анэми си адэшхуэ-анэшхуэми зэпымычу фIыщIэ яхузощI, си гъащIэм къыщысщхьэпэн куэдым си акъылыр зэрытраухуам папщIэ. Ди анэр ар, дауи, ди нэ-ди псэт. Зы Iуэху гуэрым зетпщытын и пэкIэ, абы дызыхуигъэIущамрэ гъуазэ тхуищIамрэ дызэрытетыным иджыри къыздэсым догупсыс. Си адэ-анэм я ужькIэ, си гъащIэм цIыху нэхъыщхьэу хэтар КъБКъУ-м и ректору щыта Лъостэн Владимирщ. Егъэлеяуэ щIэгъэкъуэныфI къысхуэхъуащ ар. Диплом плъыжькIэ еджапIэр къыщызухым, аспирантурэм си щIэныгъэм щыпысщэну сытригъэгушхуэу къызэпсэлъат. Ар занщIэу къызэмыхъулIами, Лъостэныр къызэрысщыгугъар иужькIэ зэзгъэхъулIащ, — пещэ Хьэутий.
Сэхъурокъуэр Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым щеджащ, Лениным и цIэр зезыхьэ стипендиер къихьу. ЩIэныгъэлI ныбжьыщIэхэм я советым и унафэщIым и къуэдзэу лэжьащ, ВИГИС-м и аспирантурэр (Москва) къиухащ, ветеринар щIэныгъэхэм я кандидат лэжьыгъэр пхигъэкIауэ, иужькIэ ар экономикэ щIэныгъэхэм я доктор хъуащ.
1982 гъэм КъБАССР-м мэкъумэш хозяйствэмкIэ и министерствэм ветеринар дохутыр нэхъыщхьэм и IэнатIэр Хьэутий къыщыхуигъэлъагъуэм, ар зэчэнджэщар Лъостэн Владимирщ. Зы зэманкIэ абы щылэжьауэ, «Птицепром» зэгухьэныгъэм и унафэщIу а зэманым щыта Черкесов Георгий и псалъэкIэ а IуэхущIапIэм кIуащ, икIи ныбжьэгъугъэ я зэхуаку дэлъу а тIур къызэдэгъуэгурыкIуащ. «Налшык» джэдкъаз фабрикэм и унафэщIу лэжьэну Сэхъурокъуэр щагъэкIуам, фабрикэм и Iуэхухэр щIагъуэтэкъым, илъэс 16 хъуауэ планыр хуэгъэзэщIэжыртэкъым», — игу къегъэкIыж Сэхъурокъуэм.
Козак Дмитрий тыгъэ трет. Сочэ. 2014 гъэ
Пащтыхьыкъуэ Алий бен Хъусейн ДАХ-м и дамыгъэр ирет. Амман, 2015 гъэ
Амман къалэм и Iэтащхьэм деж. 2015 гъэ
Хьэутий лэжьакIуэхэм я къарур зэщIигъэуIуэри, фабрикэм къэрал дамыгъэхэр, бэракъхэр къыхуагъэфащэу Iуэхухэр зэтригъэпсыхьыжыну хузэфIэкIат.
«Налшык» джэдкъаз фабрикэр къиIэтыжа нэужь, Сэхъурокъуэр «Къэбэрдей-Балъкъэр» джэдкъаз фабрикэм и унафэщIу щагъэкIуам, цIыху 567-м я къару зэхэлъу игъэлэжьэн хуейт. «Лэжьыгъэ мытынш къыспэщылът, ауэ апхуэдэ дзыхь къызэзыгъэзахэр згъэщIэхъу хъунутэкъым. Сэ абыхэм фIыщIэ яхузощI, уи гуащIэдэкIыр къызэралъытэм куэд зэрелъытар къызгуроIуэри. Сэри сыхущIэкъуащ си лэжьакIуэхэм лей къатемыхьэным», — жеIэ ди псэлъэгъум.
1980 гъэхэм я кIэхэм лэжьакIуэхэм я улахуэр абы сом 400 — 450-м нигъэсыфат. Дауэ? Сыт и лъэныкъуэкIи IуэхущIапIэм зригъэужьри: фабрикэм илъэс къэс хигъахъуэрт къилэжьым, къыщIигъэкIым и фIагъым.
«Лэжьыгъэм сыщыпэрыувагъащIэм, япэ Президент КIуэкIуэ Валерий гушыIэу къызжиIауэ щытар сщыгъупщэжыркъым: «ПIалъэ пыухыкIам фабрикэм зэфIигъэкIын хуейр пхуэгъэкъарумэ, шы хужь утесу Унэ хужьым укъедгъэблэгъэжынщ, орденри уи бгъэм къыхэлыдыкIыу», — пыгуфIыкIат, лэжьыгъэр зэрыгугъунур къызгуригъаIуэу.
УнафэщIым зэрытриIуам хуэдэу, Сэхъурокъуэ Хьэутий иужькIэ КъБР-м и Правительствэм и УнафэщIым и къуэдзэу — мэкъумэш IэнатIэмрэ ерыскъыхэкIхэмкIэ, егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ министру щытащ.
— ЗэрытщIэжщи, джэдкъаз гъэхъуныр Совет Союзым щыпашэ IэнатIэхэм ящыщащ (Къэбэрдей-Балъкъэрым апхуэдэу фабрики 8 щылажьэрт), икIи нобэ сыздеплъэкIыжым къызгуроIуэ цIыху сызыхэтахэм ядэслъэгъуа зэхущытыкIэмрэ зэкъуэтыныгъэмрэ зэрафIыщIэр сыт хуэдэ ехъулIэныгъэри. ЦIыхум и къарур и фIэщ пщIымэ, дэтхэнэ зыми куэд хузэфIэкIынущ. Дэ дызэкъуэту, зым и гуфIэгъуэри гузэвэгъуэри дэтIыгъыу, си лэжьакIуэхэм я Iуэху еплъыкIэр къэслъытэу а зэманым дызэдэлэжьащ. Абы и фIыгъэкIэ Налшык и джэдкъаз фабрикэр мардэщIэхэм хуэдгъэкIуэфат. ДжэдыкIэм, лым дызэрелэжьым и мызакъуэу, зэтедублауэ къазыцыр Свердловск къалэм едгъашэрт. Къапщтэмэ, Къэбэрдей-Балъкъэр джэдкъаз фабрикэм махуэм лыуэ тонни 10 къилэжьырт. ИкъукIэ сахуэарэзыщ джэдкъаз фабрикэр дзыхь къысхуэзыщIа Черкесов Георгийрэ илъэс 14-кIэ сызыдэлэжьа КIуэкIуэ Валерийрэ. А цIыхуитIым я деж къыщысщIам уасэ иIэкъым.
Зы ныбжь гуэрым щынэскIэ, цIыхур зоплъэкIыж. ФIыр дэнэ кIуэжын, ауэ абыхэм ящхьэ къыпфIокIуэ узыхущIегъуэж гуэрхэри. Абы теухуауэ Хьэутий жеIэ: «ЩыIэщ Iуэхугъуэ гуэрхэр нэхъапэм къызэрысщыхъуам, сызэрегупсысам хуэмыдэжу. Хьэл-щэным теухуауэ жыпIэмэ, нэхъ тэмакъкIыхьу, си гъуэгуанэм къыщызихьэлIа цIыхухэм нэхъ набдзэгубдзаплъэу сахущытын хуеят».
Сэхъурокъуэ Хьэутий нэгъабэ етIуанэу хахыжащ Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэу.
— Къэрал къулыкъу куэд зэсхъуэкIащ, ауэ Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэу сызэрыхахрэ жэуаплыныгъэу абы зыхызигъэщIам хуэдэ нэгъуэщI зы IэнатIи сыщрихьэлIакъым. НэгъуэщI сыт хуэдэ Iуэхури хабзэм тещIыхьауэ пхузэгъэзэхуэнущ, зебгъэкIуэфынущ, ауэ мыбдеж дэтхэнэ уи псалъэми мыхьэнэ иIэщ, уи лъэпкъым и пащхьэ жэуап щыбохь. ДАХ-р зэрылажьэ илъэс 25-м къриубыдэу жылагъуэ гъащIэм абы щигъэзащIэ къалэныр мызэ-мытIэу къигъэлъэгъуащ. Бзэр хъумэным, хабзэр зехьэным, лъэпкъ зэхущытыкIэхэр егъэфIэкIуэным ар телэжьэн хуейуэ аращ. Политикэ Iэмэпсымэ гуэру ар къэбгъэсэбэпыну къезэгъыркъым. Къэрал 50-м щIигъум щыIэ ди лъэпкъэгъухэм дазэрыпыщIам сыт и уасэ! Ар ДАХ-ращ зи фIыщIэр. Сэ сызэреплъымкIэ, IуэхущIапIэм и къалэн нэхъыщхьэр — зэманым къигъэув сыт хуэдэ гъэунэхуныгъэми и пщIэр иIыгъыу пхыкIынырщ, ди лъэпкъэгъухэр гугъуехь хэхуэмэ, абыхэм защIэдгъэкъуэнырщ», — къыхегъэщ Хьэутий. АдэкIи пещэ: «Журтхэм жаIэ: «ДымащIэ дыдэщ, ауэ сыту фIыт къэрал псоми дызэрыщыIэр». Дэри дыпсэун хуейщ, дуней псом дызэрыщикъухьам фейдэ къыхэтхыфу.
Мы зэманым Сэхъурокъуэ Хьэутий и унафэщIщ «Ветеринар, фитосанитар кIэлъыплъыныгъэхэмкIэ Федеральнэ IуэхущIапIэм и Къэбэрдей-Балъкъэр референт центр» къэрал бюджет IуэхущIапIэм. Абы и къуэдзэ Жэмыкъуэ Жанеттэ жеIэ: «Хьэутий сызэрыдэлажьэрэ илъэс зытхух хъуащи, къыщысцIыхуа япэ махуэми си дежкIэ гурыIуэгъуэ хъуат ар зи гур зэIуха цIыху гуапэхэм зэращыщыр. Ар зэрыунафэщIым щхьэкIэ жысIэ псалъэ дахэ къудейкъым, атIэ Хьэутий къэзыцIыху псори абы щыхьэт техъуэфынущ. Псом япэу гу зылъыстар икIи абы и хьэл-щэныр псом хуэмыдэу зыгъэдахэу къысщыхъур гъэсэныгъэ хэлъращ. Iуэхугъуэ нэхъ къызэрыгуэкIми ар гупсэхуу емыгупсысауэ, унафэ гуэри ищIынукъым. ЛэжьыгъэкIэ ирехъу е я щхьэ Iуэхуу щрет, абы зыкъыхуэзыгъазэ дэтхэнэми и къарур и фIэщ ещIыжыф. Лэжьыгъэ и лъэныкъуэкIэ икъукIэ цIыху Iущщ, Iуэху зехьэкIэм куууэ хэзыщIыкIщ. И мурадхэр гъунапкъэншэщ, Iуэхуншэу ущигъэсынукъыми, абы зыкъыкIэрумыгъэхуну ухущIокъу».
БАГЪЭТЫР Луизэ.
