ХэкулI Жылэ Хъусен
Ар тхьэмадэ бжьыфIэщ, зэпIэзэрытщ, гуащIэшхуэ къызыпкърыкI нэхъыжь Iумахуэщ. ГъащIэм къыхи-хауэ акъыл жанрэ гупсысэ узыншэрэ иIэщ, цIыхугъэ лъагэр, хабзэм и лъапIэныгъэхэр игъэнэхъапэу къогъуэгурыкIуэ. Шэрэджыжь и куэщIым ирапIыкIа, илъэс 87-рэ зи ныбжь Жы-лэ Хъусен Хьэту и къуэр жэмтхьэлэдэсхэм зэрацIыхур зы щыпкъэм ит, хьэл-щэн дахэрэ нэмысышхуэрэ зыхэлъ, зи щхьэм пщIэ хуэзыщIыж адыгэлIущ.
1954 гъэ 2015 гъэ Ар ящыщщ IуэхуфI куэд къызэзынэкIахэм, и гуащIэм хуэфащэ лъагъуэ мы гъащIэм щыпхызышахэм. Хъусен къикIуа гъуэгур и лъэпкъымрэ и хэкумрэ хьэлэлу зэрыхуэлэжьам и щапхъэщ. А псор иригушхуэу къыщыхагъэщырт Урысей Федерацэм и Дзэ-Тенджыз флотым и махуэм, бадзэуэгъуэм и 30-м, нэхъыжьыфIым иращIэкIа Iуэхугъуэ дахэм. Налшык паркым и гъэмахуэ театрым и лъабжьэкIэ, кхъухь теплъэ иIэу гуэлыбгъум щаухуа зыгъэпсэхупIэм, Хъусен и Iыхьлы-благъэхэр, и ныбжьэгъухэр, и къуажэгъухэр, ветеран, жылагъуэ организацэхэм я лIыкIуэхэр щызэхуэсат. Ахэр зэхыхьат нэхъыжьыфIым къикIуа гъуэгуанэ бгъуфIэм ириплъэжыну, и къекIуэкIыкIам щIэблэр щIагъэдэIуну, и гуащIэ хьэлэлым хуэфащэ пщIэ хуащIыну.
ЗэIущIэ гуапэр къызэIуаха нэужь, япэ псалъэр лъагъэсащ Хъусен и къуажэгъу, Дзэ-Тенджыз флотым илъэс куэдкIэ къулыкъу щызыщIа, япэ рангым и капитан Сокъур Башир. Абы и пэублэ пса-лъэм къыхигъэщащ Жылэм и гъащIэм флотым увыпIэ щхьэхуэ зэрыщиубыдыр, абы и нэгум щIэкIа гуауэм, и щхьэкIэ зыхуэза, къызэла псэзэпылъхьэпIэ бзаджэм и ужькIэ, щIэрыщIэу къалъхужауэ жыпIэ зэрыхъунур.
Сокъур Башир зи гугъу ищIыр 1955 гъэм жэпуэгъуэм и 29-м и жэщым псым щIилъэфа «Новороссийск» дзэ кхъухьым Хъусен псэууэ къызэрикIарт. Моряк куэд хэкIуэдащ а жэщым, я псэр яхуэхъумакъым, апхуэдэ Iэмал зимыIахэри мащIэтэкъым. Ауэ Жылэр къелащ, и насыпым къихьри, и къарур пэлъэщащ, ажалыр зытригъэкIуакъым. КъылъыкъуэкIа зэхэгъэкIыныгъэ гуащIэм зэрыпэщIэувэну къаруи дэнэ кърихат! А псэзэпылъхьэпIэ дакъикъэ хьэлъэхэр игу къыщыкIыжкIэ, нэхъыжьыфIыр йогупсыс: сыту IэфIыщэ мы гъащIэр, сытуи хьэху бзаджэ. Арат си натIэм къритхари, сыкъелащ. Абы нэхъыщхьэрэ нэхъ лъапIэрэ сыт щыIэ!
Хьэуэ, хэкIуадэ хъунутэкъым а жэщым Хъусен. И сабиигъуэ-къэжэпхъыгъуэ дыдэу Хэку зауэшхуэм и бэлыхьыр зыгъэва ныбжьыщIэм апхуэдэ ухыгъэ иIэн хуейтэкъым.
— Дыунагъуэшхуэт, зэрыбынитху дыхъурт. Колхозыр зэрызэхыхьэ лъандэри ди адэр пхъащIэу лажьэрти, и Iэм имыщI щыIэтэкъым. ТщIэн-тшхын дгъуэту дызэгурыIуэу зыдужьырти, къуажэдэсхэм щапхъэу драIэт. Зэкъуэшитхур унагъуэ Iуэхуми, еджэнми дыхунэсырт, ди адэ-анэм дращIэгъэкъуэнти, я гум дызэрыдыхьэным, арэзы зэрытщIыным дыхущIэкъурт. Ауэ фашист зэрыпхъуакIуэхэм ди мамыр гъащIэр къызэпаудри, бэлыхьым дыхадзат. Ди адэр зауэм тщхьэщичати, дэтхэнэ зыми хуэдэу, хуабжьу гугъу дехьырт. Нэмыцэхэр ди къуа-жэм къыщысари щрахужьэжари нобэ хуэдэу си нэгум щIэтщ. Ди насыпти, ди адэр хэкIуэдакъым, къыщигъэзэжа махуэм пхъэпсыр къищтэжри, псэухункIэ игъэтIылъакъым. Дэ жэмкIэ дывэрт, дысэрт, Iэпщэ къарукIэ лэжьыгъэшхуэ зэфIэдгъэкIырт. Зауэ нэужьым зы шыпхъу къытхуалъхужати, ди нэди псэт. Апхуэдэурэ зыкъэдужьу хуожьэ, ди щхьэ Iуэху зетхуэжыф мэхъу, — игу къегъэкIыж а лъэхъэнэр Хъусен.
ЦIыхум илъэгъуа гуауэр щыгъупщэркъым. Жылэ Хъусени аращ — «Новороссийск» кхъухьым и кIуэдыкIар, зи щIалэгъуэ дахэу а насыпыншагъэм хэкIуэдахэр и нэгум щIэтщ.
Дзэм дашу мази 8-кIэ ирагъэджа нэужь, Тенджыз ФIыцIэ флотым и «Новороссийск» линкор цIэрыIуэм Хъусен къулыкъум щыпещэ. ЕтIуанэ статьям и старшина адыгэ щIалэр здагъэкIуар Генуе къалэм щащIа, «Чезаре Джулио» (Цезарь Юлий) цIэр зезыхьэу щыта кхъухьырт. Италием и Дзэ-Тенджыз флотыр зэгурыIуэныгъэкIэ щагуэшым, 1949 гъэм и мазаем ар СССР-м къылъысат. Жылэм фIыуэ ещIэж я линкорыр Севастополь кхъухь тедзапIэм щыува махуэр. Ар 1955 гъэм жэпуэгъуэм и 28-рт. Лъэсыдзэхэм ящыщу флотым хагъэхьэнухэр къыхахати, ахэр къащтэрт. Псори зэхэту «Новороссийск» кхъухьым цIыху минрэ щитхурэ ист. Жэпуэгъуэм и 29-м и жэщым, сыхьэтитIым и ныкъуэм, макъышхуэ ищIу кхъухьым и пэIу лъабжьэм зыгуэр къыщыуащ. Моряк фащэр щатIэгъэну хунэмысу, къащтагъащIэхэм я зэхуэдитIым щIигъур, я къулыкъум щыщIадза япэ махуэм хэкIуэдащ.
— Къэхъуар къэщIэгъуейт. ЯпэщIыкIэ чеиплIым ярыт бензиныр къэуа къытфIэщIащ. Командэ къыщатым, псори я постым хуопIащIэ, — къеIуэтэж Жылэм а дакъикъэ гузэвэгъуэхэм и нэгу щIэкIар.
Гъунэгъуу щыIэ кхъухьхэм, къэхъукъащIэхэм пэщIэтхэм, медицинэ гупхэм икIэщIыпIэкIэ хъыбар ирагъэщIауэ, ахэ-ри къахуэпIащIэрт. И пэIур псым щIигъэнат, хъурзэ едзыхам линкорыр зэщIиIулIати, зэпащIэкIэ, псы Iуфэм е чэнжыпIэм яхуэшэнутэкъым. ЦIыхухэр кърагъэлыну яужь щихьар гувауэщ. Моряк миным щIигъу кхъухь кIапэм щызэтрихьат. Кхъуафэжьей цIыкIухэр линкорым есылIэрт, ауэ абыкIэ Iуашыну зыхунэсар мащIэщ.
— Си постыр псы щIагъым щыкIуэм, кубрикым соIэпхъуэ. Ари щыщIигъанэм, дивизионым и командир капитан-лейтенант Либерман зыхузогъазэ «сыт тщIэнур?» жысIэу. Асыхьэтым лъэныкъуабэ мэхъу, зэуэ мэуфэрэнкIри, дэ кхъухь лъабжьэм докIуэ. Абы дауэ сыкъыщIэкIами къысхуэгубзыгъыжыркъым, — мэщатэ Хъусен, и нэгу щIэкIахэм и гущIэм зэрызыдигъазэм гу лъыптэу.
Уэс цIынэ къесырт, псыр щIыIэт, а псом Жылэм и къарур щIихырт. Тенджыз Iуфэм къыхуеIэми, абы нэсыным иджы-ри куэд иIэт. И Iэ-и лъэр къемыдэIуэжых- хэ щыхъум, щIыбкIэ тогъуалъхьэри, зегъэпсэху. «ЩIыIэм сиубыдыпэмэ, сщIэнур сыт?» — жиIэу щегупсысым кхъуафэжьейм и зекIуэ макъ къоIу. Абы исхэм гу къылъата е джэ макъыр зэхаха, сытми, и насыпти, къалъагъури, «Фрунзе» крейсерым яшэ, адэкIэ уIэгъэщым ягъэIэпхъуэ. Мазэм щIигъукIэ къыщеIэзащ Хъусен сымаджэщым. И узыншагъэр зэтеувэжа нэужь, и къулыкъум «Куйбышев» крейсерым щыпищащ.
— Гуауэшхуэ къыщыхъуа жэщым цIыху 600-м щIигъу, нэгъуэщIхэм 900-м нэс хэкIуэдауэ яIуатэ. Ауэ а бжыгъэр миным фIэмыкIыу си фIэщ хъуркъым, — жеIэ Жылэм икIи дыщIегъуж, — насыпыншагъэр къызыхэкIар иджыри нэгъэсауэ зэхэгъэкIа хъуакъым.
Дзэ къулыкъур кърихьэлIэу къигъэзэ-жа нэужь, IэщхэкIхэм я зехьэкIэм, гъэхьэзырыкIэм, къэгъэсэбэпыкIэм хуеджэри, Къэхъун, Аушыджэр, Жэмтхьэлэ къуажэхэм дэта гъэш заводхэмрэ цеххэмрэ илъэс плIыщIым щIигъукIэ емызэшу, дагъуэншэу, пщIэшхуэ пылъу щылэжьащ. Щыгъэмахуи щыщIымахуи, щыуэфIи щыуэлбани абы и зэранкIэ IэнатIэр щызэблэуа къэхъуакъым. Зи цIыху хэтыкIэкIэ, зи Iуэху зехьэкIэкIэ щытхъу къэзылэжьам пщIэ лей къилъыхъуэркъым. Сокъур Башир и хъуэхъум ар мы-зэ-мытIэу къыхигъэщащ икIи 1955 гъэм жэпуэгъуэм и 29-м тенджызым щIилъэфа «Новороссийск» дзэ кхъухьым иса морякхэм я фэеплъу къыдагъэкIа дамыгъэр нэхъыжьыфIым и бгъэм хилъхьащ, апхуэдэу флотым и офицерхэм зэрахьэ, къулыкъум къыхэжаныкIхэм ират хабзэ «кортик» къамэ кIэщIрэ адыгэ щIакIуэрэ тыгъэ хуищIащ.
Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ Сэхъурокъуэ Хьэутийрэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и ДОСААФ-м и унафэщIым и къуэдзэ МацIыхъу Хъусенрэ къагъэлъэгъуащ зэIущIэр зытеухуа нэхъыжьы- фIыр зэрыхэкулIыр, зэрыцIыху щыпкъэр, абы и лэжьэкIар, и Iуэху зехьэкIэу щытар дапщэщи зэрыщапхъэр, мы гъащIэм щыхузэфIэкIамрэ зыщыхунэсамрэ зэрыригушхуэр. Нобэ зэрыщытым хуэдэу жыджэру, бжьыфIэу иджыри илъэс куэдкIэ и щIэблэм яхэтыну ехъуэхъухэри, я IуэхущIапIэхэм я щIыхь тхылъхэр иратащ, фэеплъ тыгъэхэр хуащIащ.
И мамыр лэжьыгъэм, и гуащIэ хьэлэлым къыпэкIуэу фIыщIэ, щытхъу тхылъ куэд къыхуагъэфэщащ Жылэм. Апхуэ-дэу абы зэрехьэ «Урысей флотыр илъэс 300 ирокъу», «ТекIуэныгъэр илъэс 55-рэ ирокъу», «ТекIуэныгъэр илъэс 70 ирокъу» юбилей медалхэр.
Унагъуэ дахэм, насыпыфIэм и тхьэмадэщ Хъусен. И щхьэгъусэ Лусэрэ абырэ щIалитIрэ хъыджэбзищрэ зэдапIащ, гъуэгу захуэ трагъэхьащ. Я къуэрылъху-пхъурылъхуу, абыхэм къатепщIыкIыжауэ щIэблэ 20-м щIигъу яIэщи, ахэр я гурыфIыгъуэщ.
Зи дэтхэнэ махуэри IуэхуфIкIэ гъэнщIауэ къекIуэкI Жылэ Хъусен Хьэту и къуэр къызыхэкIа лъэпкъым, къэзылъхуахэм яхуэфащэу дунейм тетщи, хъуэпсапIэрэ мураду иIэхэр къехъулIэну ди гуапэщ.
Хьэжыкъарэ Алик.
