Къэбэрдейм тхыбзэм зыщиужьын зэрыхуей щIыкIэм теухуауэ ХьэтIохъущокъуэ Къазийрэ Макаров Тимофейрэ зэрызэдэуар
АдыгэбзэкIэ тхэкIэ-еджэкIэ зыщIэ дэтхэнэ зыми мызэ-мытIэу зэхихагъэнщ адыгэ тхыбзэм зригъэужьын папщIэ лIыгъэ мымащIэ зезыхьа узэщIакIуэ цIэрыIуэ ХьэтIохъущокъуэ Къазий и цIэр. КъызэрыщIэкIымкIэ, ХьэтIохъущокъуэр фIыуэ зыцIыхур ди закъуэкъым. 2014 гъэм Осетие Ищхъэрэм щыIэ ЦIыхумрэ цIыхубымрэ епха кIэлъыплъыныгъэхэмкIэ институтым (СОИГСИ) и лэжьакIуэхэу Бекоева Татьянэрэ Кудзаева Аксанэрэ тхыгъэ гъэщIэгъуэн я Iэдакъэ къыщIэкIащ «ХьэтIохъущокъуэ Къазийрэ Макаров Тимофейрэ Къэбэрдейм тхыбзэм зыщиужьын зэрыхуей щIыкIэм теухуауэ зэрызэдэуар» тхыгъэр. Осетин щIэныгъэрылажьэхэм я IэдакъэщIэкIымрэ абыхэм зи гугъу ящI зэдауэм щхьэусыгъуэ хуэхъуа ХьэтIохъущокъуэ Къазий и тхыгъэмрэ къыхэха пычыгъуэхэр нобэ фи пащхьэ идолъхьэ.
ХьэтIохъущокъуэр егъэджэныгъэм пыщIауэ щыщыта илъэсхэр IыхьитIу пхуэгуэшынущ. Япэ Iыхьэм - I858-I864 гъэхэм - узэщIакIуэм къэбэрдеибзэм и алыфбей зэхилъхьащ, бгырысхэм папщIэ тхылъхэр зэридзэкIащ, «Къэбэрдей алыфбейр» Тифлис щытрыригъэдзащ. I865 гъэм щIидза етIуанэ Iыхьэм ХьэтIохъущокъуэм Налшык егъэджакIуэхэр щагъэхьэзыр курсхэр къыщызэIуех, тхыгъэхэм йолэжь: «Къэбэрдей тхыбзэр къегъэщтэн IуэхукIэ», «Макаровым хуэгъэза жэуап», нэгъуэщIхэри; адыгэбзэкIэ «Пщы Бадынокъуэ», «Ашэмэз» жыхуиIэ хъыбархэр къеIуэтэж.
«Къэбэрдейм тхыбзэр къыщегъэщтэн IуэхукIэ» ХьэтIохъущокъуэ Къазий и тхыгъэр «Тэрч хъыбархэр» («Терские ведомости») газетым и I7-нэ номерым къытехуа нэужь, абы къыкIэлъыкIуат псалъащхьэ зимыIэххэ Макаров Тимофей и пэджэжыр. Макаровыр Бытырбыху дэт зауэлI ныбжьыщIэхэм я батальоным и егъэджакIуэт, Кавказым илъэс зыбжанэкIэ тэрмэшу щэлэжьауэ, иужькIэ Новочеркасск дэт гимназием тэтэрыбзэ щригъэджат. 1844 гъэм Бытырбыху дэт университетыр къыщиухым кърата дэфтэрым зэритымкIэ, абы хьэрыпыбзэри, персыбзэри, тыркубзэри фIыуэ, тэтэрыбзэр – фIы дыдэу ищIэрт, иригъэджэнуи хуитт. «Кавказ» газетым абы «Адыгэ лъэпкъыр» зи фIэщыгъэ тхыгъэшхуэ къытрыригъэдзауэ щытащ, адыгъэ лъэпкъхэм я бжыгъэм, я диным, нэхъыжь-нэхъыщIэхэр зэрызэбгъэдэтым, я бзэм, я IуэрыIуатэм я гугъу щищIу.
КъехьэкI-нехьэкI хэмылъу, Макаровым и тхыгъэм щытригъэчыныхьырт: «Адыгэхэм хьэрыпыбзэкIи урысыбзэкIи тхэну къащехьэлъэкIкIэ, зэи зыри зэрымытха бзэмкIэ нэхъ тыншу тхэфыну пIэрэ? Адыгэбзэм тхыбзэ иIэкъым. Ди кавказ щIэныгъэлIхэм зэхалъхьа алыфбейр лъэпкъым ицIыхуркъым, Ставрополь гимназием адыгэбзэ зэрыщрагъэджар зыщIыпIи нэмысу еджапIэ кIуэцIым къыщIэнэжа Iуэхущ».
«Къэбэрдейр къызэраубыд лъандэрэ урыс тхыбзэм хурагъаджэу щытамэ, абы урыс тхыбзэ фIэкIа щызекIуэххэнтэкъым», - жеIэ адэкIэ псори урыс зыщIыну хэтхэм я телъхьэм. Макаровым идэртэкъым къэбэрдей тхыбзэм зрагъэубгъуну, ауэ псом нэхърэ ар нэхъ къэзыгъэгубжьыр ХьэтIохъущокъуэм Къэбэрдейм щызекIуэ дэфтэрхэр адыгэбзэкIэ ятхыну жэрдэм къызэрыхилъхьэрт. Макаровым деж дыкъыщоджэ: «КъащтэнкIи къамыщтэнкIи хъунум уемылIалIэу, шэч хэмылъу къащтэнум щхьэ зебгъэужь мыхъурэ, куэд щIауэ лъэпкъым урысыбзэр зэригъэщIэну зэрыхуейри къэбгъэсэбэпу, урысей цIыхубэм куэд щIауэ къигъэщхьэпэ тхыбзэри къэбгъэщIэрэщIэжу? Аргуэру зэ жызоIэри – лъэпкъым имыцIыхур дауэ къызэрищтэнур, къищтэми – сыт абы къытхуихьынур? И гугъу сщIыххэркъым тхыбзэ зимыIэ бзэмкIэ дэфтэрхэр зегъэкIуэн хуейщ жыхуаIэ Iуэхум. Мелуан пщIейм яIурылъ бзэр (урысыбзэр) къэбгъанэрэ, цIыху мин бжыгъэ фIэкIа зэрымыпсалъэ бзэм (адыгэбзэм) уелIалIэу, ауэ щыхъукIэ мохэри мыдрейхэри зы пащтыхьым, зы щIыналъэм и унафэ щIэту».
Газетым и I8-нэ номерым къытехуа «Макаровым хуэгъэза жэуапым» ХьэтIохъущокъуэм и дауэгъур щрегъэкIуэт: «Къуажэ IуэхущIапIэхэм щызэIэпах дэфтэрхэр адыгэбзэкIэ ятхамэ зэрынэхъыфIым дыщытепсэлъыхь ди тхыгъэу «Кавказ» газетым къытрадзам щыщ пычыгъуэ къехьри, зиусхьэн Макаров Тимофей адыгэхэм урысыбзэр зэрамыхамэр къигъэлъэгъуэн папщIэ жеIэ: «Куэд щIакъым Къэбэрдейм и ныкъуэр тэрмэш хуэмыныкъуэу урысыбзэкIэ псалъэу зэрыщытрэ. ИтIанэ къоуIэбжь: «Iуэхур щхьэ икIуэтыжын хуей хъуа, дэнэ щыIэ урыс еджапIэхэр къэзыухахэр?» «Сыт къуажэ писыр къэбгъуэтыну щIэгугъур, щэщI гъэхэм Къэбэрдей судым къэбэрдей щIалэщ щылэжьар», - жеIэ абы». (Зи гугъу ищIыр I838-I842 гъэхэм Къэбэрдей судым щылэжьа Нэгумэ Шорэщ – Б.Т., К. А.)
«Шэч хэмылъу, адыгэхэм яIэщ гукъыдэж урысыбзэр зэрагъэщIэну, - етх адыгэ узэщIакIуэм, - а гукъыдэжми, урыс еджапIэхэм щеджэхэм я бжыгъэми хохъуэ, икIи щэщI гъэхэм хейщIапIэм и секретару лэжьэфыну зы нэрыбгэ фIэкIа щымыIамэ, иджы апхуэдэхэр пщIы бжыгъэкIэ бгъуэтынущ. ИтIани урысыбзэр зэгъэщIэн Iуэхур хуэму фIэкIа кIуатэркъым, абыкIэ цIыхубэм щIэныгъэ щхьэпэ зэрагъэгъуэтыным тебгъэгушхуэн хуэдэу, анэдэлъхубзэм ипIэ ибгъэувэфын хуэдизуи урысыбзэм зиужьакъым. Абы и щыхьэтщ адыгэхэм я нэхъыбэр урысхэм тэрмэшыншэу зэремыпсалъэр». ХьэтIохъущокъуэм Макаровым чэнджэщ ирет Къэбэрдейм кIуэуэ Iуэхур зыIутыр и нэкIэ зэригъэлъагъуну.
«Къэбэрдейр къызэраубыдрэ урыс тхыбзэм елIалIэу щытамэ, абы урысыбзэ фIэкIа щыземыкIуэу хъунт», - етх Макаровым, - жеIэ адэкIэ адыгэ узэщIакIуэм. – ПщIыхьу къызэфIимыгъэщIамэ, ар апхуэдэ гупсысэм хуэзышар къытхуэщIэркъым. Нобэ тлъагъум тепщIыхьмэ, дэ жыжьэуи гъунэгъууи тхужыIэнукъым адыгэхэм урыс тхыбзэр къагъэщхьэпэфын хуэдэу къащыхуэщтэну зэманыр».
ХьэтIохъущокъуэм зэрилъытэмкIэ, Макаровыр щоуэ, зыри иджыри къэс зэрымытха адыгэбзэмкIэ дэфтэр тхылъ зепхьэныр хьэрыпыбзэм нэхърэ нэхъ гугъу хъуну къызэрыфIэщIымкIэ. «А зэгъэпщэныгъэм нэхърэ нэхъ къемызэгъ къыпхузэфIэгъэщIынукъым, езы Макароври егупсысыжмэ къыгурыIуэжынущ ар, - жеIэ узэщIакIуэм. – Ауэ гупсысэр сэбэп мыхъумэ, абы къыхуэщхьэпэнущ къуажэ егъэджакIуэхэр щагъэхьэзыр еджапIэр къэзухахэм, грамматикэ жыхуаIэр ямыщIэххэу, «игъащIэм зыри зэрымытха бзэмкIэ» - адыгэбзэкIэ - я гупсысэр IупщIрэ зэхахауэ къызэраIуэтэфыр…»
Iуэхур ХьэтIохъущокъуэр зыщыгугъым хуэмыкIуэу, «Тэрч хъыбархэм» и 25-нэ номерым аргуэру бгырысхэм я бзэмрэ я щэнхабзэмрэ ауан зыщI Макаровым и тхыгъэ къытехуащ. «Сэ сызытетам сытетыжщ икIи жызоIэ къэбэрдей тхыбзэр къебгъэщтэнри нэхъыбэм ямыцIыху алыфбей щхьэхуэ зезыхьэу щыта мысыр динзехьэхэр къэбгъэтэджыжынри зэрызыр, дамыгъэрытхэхэр, стенограф тхэкIэр къепхьэжьэным ещхьщ ар. Хэт ищIэрэ, ахэр зыгуэрым хуэщхьэпэнкIи хъунщ, ауэ лъэпкъым и нэхъыбэм абы зэраныгъэ фIэкIа къыхуихьынукъым».
Макаровым зегъэлIыфI, Къэбэрдейм егъэджакIуэхэм папщIэ къыщызэIуаха еджапIэм ехъулIэныгъэшхуэ игъуэтакъым жеIэри. Абы гу лъимытэ зещI а еджапIэр фIыуэ лэжьэным зэран хуэхъуа щхьэусыгъуэхэу адыгэ узэщIакIуэм зи гугъу ищIхэм. Къэбэрдей алыфбейм Макаровыр «ХьэтIохъущокъуэм и пщIыхькIэ» йоджэ. «Къэбэрдей тхыбзэ зэрыщыIэм и щыхьэту къуажэ егъэджакIуэхэр щагъэхьэзыр еджапIэхэм щIэсахэр адыгэбзэкIэ тхэуэ щытащ», - жеIэ ХьэтIохъущокъуэм. Сыт, а еджакIуэу щытахэр егъэджакIуэ хъуфауэ пIэрэ? Иджыпсту щыIэ «еджакIуэкIэ» узэджэ хъун?.. Сэ апхуэдэ Iуэхухэм семыпщIыхьми, адыгэ тхыбзэм зрагъэубгъун IуэхукIэ пщIыхьэпIэм хэтхэм зэран сахуэхъуркъым».
ХьэтIохъущокъуэм итха жэуапым Iэдэб зыхэлъ бзэ зэпIэзэрыткIэ къыщыхегъэщ къуажэ IуэхущIапIэхэм щызекIуэ дэфтэрхэр адыгэбзэкIэ зебгъакIуэмэ, адыгэ тхыбзэм псынщIэ дыдэу зэрызиужьынур. «Макаровым адыгэ тхыбзэм зегъэужьын зэрыхуейм теухуауэ иIэ еплъыкIэр дэ дыдейм жыжьэуи гъунэгъуи бгъэдыхьэркъым, - жеIэ Къазий. - Абы жыхуиIэр пщIэмэ, тхыбзэм и зыужьыныгъэр игъащIэкIи уи нэгу къыпхущIэмыгъэхьэн зэман жыжьэкIэ IукIуэтынущ…»
ХьэтIохъущокъуэм и тхыгъэм Макаровыр игъэбэяуакъым. «Тэрч хъыбархэм» и 30-нэ номерым абы аргуэру тхыгъэ къытрырегъадзэ, иджы Къэбэрдейм адыгэ тхыбзэ къыщебгъащтэмэ, ар урысыбзэм зиужьыным зэран хуэхъуну щыжиIэу. Абы идэркъым дэфтэр лэжьыгъэхэр адыгэбзэкIэ зегъэкIуэн Iуэхур. «Мыбдежым «сыт щхьэкIэ», «дауэ» жыпIэу ущIыщIэупщIэххэн, «сыт адыгэбзэкIэ дэфтэр зебгъакIуэ щIэмыхъунур?» жыпIэу упщIэ щIэбгъэувын щхьэусыгъуэ щыIэххэкъым. Дэфтэрхэр Iэмал имыIэу урысыбзэкIэ зекIуэн хуейщ», - етх Макаровым.
Зэдауэр кIыхьыIуэ щыхъум, газетым и 33-нэ номерым ХьэтIохъущокъуэм «Макаровым хуэгъэза иужьрей жэуап» къытрырегъадзэ. Адыгэ тхакIуэм абы аргуэру къыщыхегъэщ цIыху нэхъыбэм урысыбзэр зэрагъэщIэху адыгэ тхыбзэм и Iуэху къепхьэжьэ мыхъуну жызыIэм зэримыакъылэгъур икIи жеIэ: «Къэбэрдейм урысыбзэр къыщыщебгъащтэкIэ абы цIыхухэм тхэкIэ-еджэкIэ зэрагъэщIэн Iуэхур игъэгувэнукъым», - къехь Макаровым шэч зыхэмылъ, ауэ Iуэхум щымыщ гупсысэ. НэгъуэщI зыгуэр жызыIэри къуаншэт. Дэ жытIахэми зы псалъи къыхэхуэркъым урысыбзэм зиужькIэ тхэкIэ-еджэкIэ Iуэхур гувэну къикIыу. Дэ жытIар Къэбэрдейм щыпсэухэм урысыбзэкIэ тхэкIэ-еджэкIэ зэрагъэщIэху тхыбзэм зегъэужьын Iуэхур къыхэдмылъхьэмэ, адыгэхэм илъэс бжыгъэшхуэ дэмыкIауэ тхэкIэ-еджэкIэ зэрызэрамыгъэщIэфынурщ. А тIури зыкъым, зиусхьэн Макаровым жытIам нэгъуэщI зыгуэр кърихыну хэтми».
Гъэхуауэ, щыхьэтхэри къихьурэ пхегъэкI ХьэтIохъущокъуэ Къазий и Iуэху еплъыкIэр. Абы «жэуап гуащIэ» ирет зауэлI-тэрмэшхэр зыгъэхьэзыр Новочеркасск дэт гимназием и къухьэпIэ къудамэм тхыбзэ зимыIэ адыгэбзэр щрагъэджу зэрыщымытар, абы зыри зэрыхуэмыныкъуэр, мыхьэнэи зэримыIэр жызыIэ Макаровым. ХьэтIохъущокъуэм и макъым зримыгъэIэту ягу къегъэкIыж адыгэ тхыбзэр къухьэпIэ къудамэр къызэIуахын ипэкIи зэрыщыIар. «Лъэпкъыбзэхэр нобэр къыздэсым зыми, дэ дызэрыщыгъуазэмкIэ, мыхьэнэ зиIэрэ зимыIэкIэ зэхидзакъым. Новочеркасск дэт гимназием адыгэбзэр щрагъэджу щIыщымытар нэгъуэщI щхьэусыгъуэщ», - жеIэ абы.
Адыгэ лъэпкъым тхыбзэрэ и бзэкIэ игъуэтыжа щIэныгъэрэ иIэну зэрыхуэфащэм хахуэу къыщхьэщыжурэ, ХьэтIохъущокъуэ Къазий и лэжьыгъэр мыпхуэдэу еух: «Зиусхьэн Макаров игу зэгъэн папщIэ жыIапхъэщ абы мысыр динзехьэхэм я алыфбейм, дамыгъэрытхэхэм, стенограф тхэкIэм нэгъунэ иригъэщхь адыгэ алыфбейр цIыху мелуанипщIхэм зэрамыгъэщIэнкIэ Iэмал имыIэу зэрыщымытыр. Хъарзынэщ ар цIыху минхэм, хьэмэрэ цIыхуищэхэм, уеблэмэ цIыху пщIы бжыгъэхэм зэрагъащIэми».
ХьэтIохъущокъуэ Къазийрэ Макаров Тимофейрэ я зэхуакум щекIуэкIа щIэныгъэ зэдауэм адыгэр нэрылъагъуу щытекIуащ. Хъийми имыкIыу, жагъуэгъум и псалъэ папцIэхэр къипхъуатэурэ хуэзэу жэуап езытыжыфа ХьэтIохъущокъуэр щIэныгъэ дауэкIи зэрыIэзэр ар щхьэхуимыту зыхэхуа зэпеуэм къигъэлъэгъуащ. Интеллигентым хэлъыпхъэ Iэдэбыр дэплъагъуу, абы Макаровым и псалъэ пхъашэхэм гъэхуарэ гурыIуэгъуэу жэуап иритыфащ. Акъылэгъу ухуэмыхъункIэ Iэмал имыIэу, ХьэтIохъущокъуэм утыку кърилъхьащ Къэбэрдейм анэдэлъхубзэкIэ тхыбзэм зыщегъэужьын хуейуэ къызэрилъытэри къыщIилъытэри. Адыгэхэм урысыбзэ зэрагъэщIэну зэрыхуейм гу лъыуигъэта нэужь, абы тегъэчыныхьауэ жеIэ абы щыгъуэми хамэбзэр анэдэлъхубзэм и пIэ къызэримыувэфынур. Ауэ щыхъукIэ, анэдэлъхубзэкIэ щIэныгъэ зэрагъэгъуэтмэ, абы и лъэпкъэгъухэм урысыбзэри нэхъ тыншу зэрагъэщIэфынущ, урыс щэнхабзэми нэIуасэ нэхъ псынщIэу зыхуащIыфынущ. Абы улъэIэсын папщIэ, дэфтэр лэжьыгъэхэр адыгэбзэкIэ зэфIэзыхыфын цIыхухэр егъэджэн хуейщ. Макаровым ХьэтIохъущокъуэм и жэуап лъэщыр Iэрыхьа нэужь, и жьэр зэтрипIэныр нэхъ захуагъэу къилъытэжащ, текIуэныгъэр щIэныгъэ зыбгъэдэлъ щIалэ губзыгъэм, бгырыс хахуэм зэрыхуэфащэм и щыхьэту.
БЕКОЕВА Татьянэ,
Егъэджэныгъэ щIэныгъэхэм я доктор, Хетагуровым и цIэр зезыхьэ Осетие Ищхъэрэм щыIэ университетым и доцент.
КУДЗАЕВА Аксанэ,
егъэджэныгъэ щIэныгъэхэм я кандидат, Хетагуровым и цIэр зезыхьэ Осетие Ищхъэрэм щыIэ университетым и доцент.
Къэбэрдей тхыбзэр къегъэщтэн IуэхукIэ
Псоми зэращIэщи, Кавказым щыщ бгырысхэм зэи езыхэм я тхыбзэ яIэу щытакъым. Муслъымэн диныр къызэращтэрэ, дин лэжьыгъэхэр зэрызэфIахри, куэд дыдэ мыхъу дэфтэр тхылъхэм къыщагъэщхьэпэри хьэрыпыбзэрщ. Апхуэдэ щIыкIэу къэбэрдей адыгэхэм диным къыдэкIуэу хьэрыпыбзэ бзэмыIумкIэ тхэкIэ зэрагъэщIащ, нэхъыбэу ар зи фIыгъэр муслъымэным къурIэныбзэ ищIэн зэрыхуейм зыми шэч къызэрытримыхьэрщ. Сабий псоми, хъыджэбз цIыкIухэри яхэту, хьэрыпыбзэкIэ тхэкIэ-еджэкIэ зэрагъащIэ. Ауэ пасэрей Iэмал гугъукIэ къызэрабгъэдалъхьэм къыхэкIыу, ар зэбгъэщIэным илъэс зыбжанэрэ къаруушхуэрэ токIуадэ. Абы къару лейуэ ихьыр зыхуэдизыр къыбгурыIуэн папщIэ сохъустэхэм, илъэсипщIкIэ еджа нэужьи, хуиту тхэуэ икIи еджэу зэрызэрамыгъэсэфыр щапхъэу урикъунщ, зэджэр къагурыIуэу тхыгъэр зэрадзэкIыфыным и гугъу умыщIыххэ. Абы къыхэкIыу, нэгъэсауэ хьэрыпыбзэ зэзыгъэщIэфыр ар зи къалэну щыт молэ закъуэтIакъуэхэрщ. Адрейхэр – хъулъхугъи бзылъхугъи зэхэту – КъурIэным къызэреджэф къудейм зэрыщхьэдэхышхуэ щыIэкъым. Пщы-уэркъхэм гугъу зыщIрагъэхьын щымыIэу ялъытэри, ямыщIэнкIэ Iэмал зимыIэ нэмэзыбзэ тIэкIу зэраIурылъымкIэ Iуэхур зэфIагъэкI. Апхуэдэ щIыкIэу псори зыщыгъуазэ хьэрыпыбзэм, хъу-мыхъуми, цIыхубэр тхэн-еджэн IуэхукIэ зыхуей-зыхуэфIхэм зэрылъигъэIэсым щхьэкIэ, анэдэлъхубзэкIэ тхэн-еджэныр Iэмалыншэу къалъытэркъым.
Адыгэхэр урысхэм нэIуасэ яхуэхъуу щIэныгъэм фIыуэ хэлъыр ялъагъуну Iэмал зэрагъуэтрэ, хьэрыпыбзэм цIыхубэр зыхуей псоми зэрылъимыгъэIэсыфри, куэдым зэрамыщIэм къыхэкIыу ар щIэныгъэм ухуэзышэ Iэмал нэхъыфI дыдэу зэрыщымытми гу лъызытэ нэрыбгэ гуэрхэр къыкъуэкIащ. Псалъэм папщIэ, плIыщI гъэхэм япэ дыдэу ягу къэкIащ адыгэ тхыбзэ къызэбгъэпэщын папщIэ лъэпкъыр зэребгъэджэн Iэмалхэм я нэхъыфIыр анэдэлъхубзэрауэ зэрыщытыр, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, лъэпкъым анэдэлъхубзэкIэ фIэкIа щIэныгъэ къыпхуегъэщтэнукъым.
Сытми, еджэныгъэм фIыуэ хэлъ Iуэхум куууэ и гугъу дымыщIу, къэбэрдейхэм езыхэм я бзэкIэ тхэкIэ-еджэкIэ ирагъэщIэжу щытамэ, абы, шэч хэмылъу, Iуэхур нэхъ тынш зэрищIынум дытепсэлъыхьынщ…
Иджы къэбэрдеибзэ алыфбейуэ щыIэхэмрэ цIыхухэр абыхэм нэIуасэ хуащIын папщIэ къагъэщхьэпа Iэмалхэмрэ зэ дахэвгъэплъэж. КъинэмыщIауэ, и гугъу тщIынщ адыгэхэм тхэкIэ-еджэкIэ ирагъэщIэн папщIэ генерал-майор Услар зэхилъхьа алыфбейми, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, а алыфбейр лъэпкъым зэригъэцIыхуакIэщ икIи администрацэм къабыл зэрищIым и фIыгъэкIэ абы нэхъ зиубгъуныфэщ.
ЗэрыжаIэмкIэ, «Адыгэ лъэпкъым и тхыдэр» зытха Нэгумэ Шори плIыщI гъэхэм адыгэ грамматикэм елэжьащ, ауэ абы алыфбей щхьэхуэ гуэр зэхилъхьарэ урыс хьэрф къигъэщхьэпарэ тщIэркъым. Абы къыхэкIыу адыгэбзэ (шэрджэсыбзэ) псоми езэгъын алыфбей зэхэлъхьэн IуэхукIэ япэ лIыгъэр зезыхьар Ставрополь губернием дэт гимназием адыгэбзэ щезыгъаджэу щыта абэзэхэ Берсей Умарщ.
Зиусхьэн Берсейм и алыфбейр хьэрып хьэрфхэмкIэ зэхэгъэуващ, хьэрыпыбзэм хэмыт адыгэ макъхэр къигъэлъэгъуэн папщIэ тIэкIу ихъуэжауэ. ФIыуэ зэлэжьа алыфбейщ ар, дэбгъуэн щымыIэу бзэр зыхуэныкъуэ псоми лъэIэсу. Берсейр алыфбей къудейрэ грамматикэ тIэкIурэ зэхилъхьэу къэувыIэжакъым. Ар бзэ щIэныгъэми елэжьащ, и лэжьыгъэхэми пщIэ яхуэфащэщ.
Шэч закъуи хэлъкъым Берсейм и алыфбейм щIэгъэкъуэн тIэкIу игъуэтатэмэ, псынщIэ дыдэу лъэпкъым зыщиубгъуфын хуэдэу зэрыщытам, ищхьэкIэ зэрыжытIащи, ар, хъу-мыхъуми, цIыхубэм нэхъыфIу яцIыху хьэрып алыфбейм къызэрытещIыкIам къыхэкIыу…
Ауэ, ди жагъуэ зэрыхъущи, езы Берсейми абы и гъэсэн бгырыс еджакIуэхэми тхыбзэр бэм зэрыхапщэн Iэмал яIэххакъым. Уеблэмэ и алыфбейм щIэупщIэхэм ялъигъэIэсыфын хуэдэу, Берсейм еджакIуэхэм папщIэ тхылъу зыхуэныкъуэм хуэдиз къыхудэгъэкIакъым.
Ставрополь гимназием щрагъэдж щIэныгъэ къудамэхэм я зэхуакум адыгэбзэм щиубыду щыта увыпIэм тепщIыхьмэ, Берсейм адыгэбзэр езыгъэдж егъэджакIуэм и пщэ къыдэхуэ псори игъэзэщIащ, и еджакIуэхэм я нэхъыбэр урысу зэрыщытари, Франджым щеджа езы зиусхьэн Берсейм урысыбзэр фIыуэ ищIэу зэрыщымытари Iуэхум хэту. Урыс еджакIуэхэм адыгэбзэ зэрызэрагъащIэшхуэ щымыIэу, а къащIа тIэкIури гимназием зэрыщIэкIыжу я щхьэм ирагъэхужу щытами (ар къызыщыщIыр адыгэбзэм и закъуэтэкъым), адыгэ еджакIуэхэм нобэми, хуэныкъуэ хъуху, абы зэригъэпэща тхыбзэр къагъэщхьэпэ. I850 гъэм Ставрополь гимназием яджын щыщIадза адыгэбзэр а зэманым Кавказ лIыкIуэу щыта Воронцов-джыназым КъухьэпIэ Кавказым папщIэ тэрмэшхэр игъэхьэзырын щхьэкIэ иригъэджу ара къыщIэкIынти, ар ипэм ямыджыну зыхуимыт щIэныгъэ къудамэу щытащ, иужькIэ къэзакъхэмрэ къалэдэс сабийхэмрэ фIэкIа ирамыгъэджыж хъуащ, икIэм икIэжым гимназием щадж бзэхэм хагъэкIыжыпащ. Ставрополь иужь иту а бзэр джын щыщIадзауэ щыта Ейск дэт гимназиеми ардыдэр къыщыхъуащ. А зэманым щегъэжьауэ, дэ дызэрыщыгъуазэмкIэ, зыри иужь итакъым Берсей Умар зэригъэпэща адыгэ (шэрджэс) тхыбзэм лъэпкъым зыщригъэужьыну, ауэ шэч хэлъкъым Iэмал къызэрыкъуэкIыу ар аргуэру, Къэбэрдейр армырами, нэгъуэщIыпIэ къызэрыщыунэхужынум.
ХьэтIохъущокъуэ Къазий,
I870 гъэ, «Тэрч хъыбархэр», №I8 (пычыгъуэ).
