1763 — 1864 гъэхэр
Илъэси 101-кIэ екIуэкIа Урыс-Кавказ зауэр езым имылъэгъуами, и лъэпкъым абы къыхуихьа гузэвэгъуэр зыхэзыщIэ щIалэщIэ IэпщIэлъапщIэ ГъукIэпщокъуэ Щауэмир IупщIу къигъэлъэгъуэн хузэфIокI а лъэхъэнэ гуащIэ адыгэр зыхэтар. Мы махуэхэм абы Лъэпкъ музейм щигъэлъагъуэ и лэжьыгъэхэр зытеухуар зи гугъу тщIы зауэжьыр къызэрыхъейрэ илъэс 250-м зэрынэблэгъарщ.
Дунейпсо, Къэбэрдей Адыгэ Хасэхэм я тхьэмадэхэу Сэхъурокъуэ Хьэутийрэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэдрэ Лъэпкъ музейм щекIуэкI еплъыныгъэхэм щыIащ икIи а IуэхущIапIэм и унафэщI НакIэ Феликс я гъусэу ди лъэпкъыр зыгъэпIейтей Iуэхугъуэхэм тепсэлъыхьащ.
ГъукIэпщокъуэ Щауэмир и лэжьыгъэхэр щигъэлъагъуэ выставкэм цIыху куэд кърихьэлIащ.
Фигу къэдгъэкIыжынщи, Щауэмир щылажьэр «пшахъуэ гъуазджэ», «пшахъуэ графикэ» жиIэу къызэрыкI «sand art» Iэмалырщ. ПшахъуэкIэ абы абджыпсым трищIыхь сурэтхэм тхыдэ псо къазэрыхэщым къыщымынэу, ГъукIэпщокъуэм и IэдакъэщIэкIхэм хелъхьэ и гукъеуэ-гупсысэхэри.
Щауэмир къигъэлъагъуэ адыгэ зауэлIхэми бзылъхугъэхэми я нэгум иболъагъуэ а зэманым цIыхухэм гугъуехьрэ хьэзабу ятелъар, сурэтыщIым аллегорие гъэпсыкIэм зыщыхуигъази щыIэщ. Апхуэдэу, «В пучину Черного моря» сурэтым адыгэр хэкум зэрыраша кхъухьхэм я пIэкIэ къыщихьыр бдзэжьей абрагъуэм цIыхухэр зыжьэдилъафэущ. «Адыгэш» сурэтымкIэ ГъукIэпщокъуэм дигъэлъагъу хуэдэщ лъэпкъ пагэ, ауэ икIи мащIэ адыгэр къикIуэт имыIэу Урысей пащтыхьыгъуэм и дзэшхуэм зэрыпэщIэтар. Мы сурэтым ехьэлIауэ къэпхь хъунущ Вэрокъуэ Владимир и гупсысэр: «Шэрджэсым иращIылIа зауэм и кIыхьагъкIэ а щIыналъэр къамызэуфурэ Урысей империем пащтыхьитху зэрихъуэкIыну хунэсащ. Урысей пащтыхьыгъуэм Наполеон и дзэр зэтрикъутащ, Польшэр, Кърым хъаныдзэр, Прибалтикэр, Финляндиер иубыдащ, Тыркум дригъэкIуэкIа зауиплI къихьащ, арщхьэкIэ Шэрджэс лъэщыр къизэун хузэфIэкIакъым. Шэрджэс щIыналъэр къигъэIурыщIэну абы Iэмал зэригъуэтар зы гъуэгукIэщ — абы щыпсэухэр ирихукIэщ».
Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ Сэхъурокъуэ Хьэутийрэ профессор БакIуу Хъанджэрийрэ выставкэм йоплъ.
Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд и псалъэ.
СурэтыщI ГъукIэпщокъуэ Щауэмир.
Гупсысэ шэщIа хэлъщ «Умирать стоя» лэжьыгъэми: Iэщэ зыIыгъ, шым тес гупыр адыгэ унагъуэ къызэрыгуэкIым теуэу ар щIым щыщ зэрищIыжар хьэкIэкхъуэкIагъэт.
Уи гулъытэр ихьэхурт «Къэбэрдей хьэжрэтхэр» сурэтым. ЩIалэ IэпщIэлъапщIэр хьэжрэтхэм я щIэблэм зэращыщыр къэплъытэмэ (и адэр Хуэдз хьэжрэт жылагъуэм къыдэкIащ), лэжьыгъэм абы и псэм щыщ Iыхьэ цIыкIу зэрыхилъхьар IупщIу уолъагъу. Къыхэгъэщыпхъэщ хьэжрэтхэм Урыс-Кавказ зауэм я гуащIэ мымащIэу зэрыхалъхьари. Яхэтащ абыхэм абрэджхэри. Щауэмир «Абрэдж» зыфIища и лэжьыгъэр ахэрщ зытеухуар.
Урыс-Адыгэ зауэм и лIыхъужьхэр лъэныкъуэкIэ къигъэнэн лъэкIакъым ГъукIэпщокъуэм. Абыхэм ящыщщ «Шэрджэсым и аслъэн» цIэр инджылыз Белл Джеймс зыфIищауэ щыта шапсыгъ цIэрыIуэ ЩэрэлIокъуэ (Дыгъужьыкъуэ) Къазбэч, «шэрджэс Щамил» фIэщыгъэр зыгъуэта убыхыпщ Бэрзэдж Дэгумыкъуэ Хьэжы-Исмел сымэ. ГъукIэпщокъуэм зэфIигъэувэжащ нэтыхъуей лIакъуэлIэш Шырыхъукъуэ Дыгъужь и теплъэри.
Адыгэ лъэпкъыр бэлыхь дыхэзыдза зауэр нэсу къэгъэлъэгъуэжа хъунтэкъым, а зэманым нэхъ лей дыдэ зезыхьа генерал Засс Григорий и сурэтыр утыку къримыхьатэмэ. А цIыху гущIэгъуншэм зэрихьа лейхэри Щауэмир сурэт щхьэхуэхэу уи нэгум къыщIегъэхьэ: Прочноокопскэ быдапIэм щхьэпылъэ щащIа шэрджэсхэр къызэрыщ сурэтхэр гум хохьэ, а лъэхъэнэ шынагъуэр зыхыуамыгъащIэуи къанэркъым.
Гъэлъэгъуэныгъэм къыщыхьа сурэтхэм я бжыгъэми (36-рэ мэхъу) мыхьэнэ иIэщ: зауэр щекIуэкIа илъэсхэр (1763 — 1864) зэхэплъхьэмэ, 1+7+6+3+1+8+6+4 къыщIэкIыр 36-рэщ.
«Шэрджэсхэр яхэшыпсыхьыжынущ тыркухэм, зы щIэблэ къащIэхъуэжынми аращ», — зэгуэр, 1860 гъэхэм, жызыIа генерал Фадеев Ростислав адыгэ хэхэсхэм нобэм къахьэса щэнхабзэм, гъуазджэм, я псэукIэм зы нэкIэ хэплъэну Iэмал иIамэ, гъэщIэгъуэн дыдэ къыщыхъунт.
Ди тхыдэр иухакъым дэ иджыри. Дунейр щыIэху, Алыхьым жиIэмэ, псэунущ адыгэ лъэпкъыр… Мыпхуэдэ гупсысэ я щхьэм къыщыушауэ къыпщыхъурт ГъукIэпщокъуэ Щауэмир и гъэлъэгъуэныгъэм кърихьэлIа псоми.
Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ Сэхъурокъуэ Хьэутий къызэрыхигъэщамкIэ, щIалэ IэпщIэлъапщIэм и творчествэм фIагъ куэд къызэщIеубыдэ.
— ЩIалэм и унэцIэ дыдэм «гъукIэ» псалъэр и лъабжьэщ, абыкIэ къыбгурыIуэнтэкъэ ар сурэтыщI нэс зэрыхъунур?! Пэжыр жыпIэмэ, абы и IэдакъэщIэкIхэм ар къыщоув философ Iэзэуи тхыдэдж гурыхуэуи. Апхуэдэ пхузэфIэкIыу адыгэм и тхыдэм и напэкIуэцI нэхъ гугъухэр къэбгъэлъэгъуэныр ехъулIэныгъэшхуэщ. Къысщохъу дэ псоми нобэ Щауэмир и IэдакъэщIэкIхэр гурэ псэкIэ зыхэтщIауэ. Сурэт щхьэхуэхэм уи гур кърагъэкIэзызыкI, языныкъуэхэр телъыджэ пщохъу, нэгъуэщIхэм пагагъэ къыпхалъхьэ ди лъэпкъ уардэм папщIэ. А зэман жыжьэм Шэрджэс щIыналъэм къытепсыхауэ щыта гузэвэгъуэр афIэкIа ди цIыхухэм ямылъагъужыну Тхьэм жиIэ. Сохъуэхъу ГъукIэпщокъуэм и лъэпкъыр, и лъахэр игъэлъапIэу ирихьэжьа Iуэхум адэкIи пищэну, гуфIэгъуэ Iуэхугъуэ куэд къылъыкъуэкIынуи си гуапэщ», — жиIащ Сэхъурокъуэм.
Филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор БакIуу Хъанджэрий къыхигъэщащ Щауэмир игъэлъагъуэм хуэдэ телъыджэ иджыри къэс зэрыIумыщIар, абы и сурэт дэтхэнэми гупсысэ куу зэрахилъагъуэр.
— НапIэзыпIэр къигъэувыIэ къудейкъым сурэтыщIым, абы егугъуауэ дегъэгупсысэ. ИкъукIэ мыхьэнэ зиIэщ гъэлъэгъуэныгъэр накъыгъэм и 21-м, Адыгэм и щыгъуэ-щIэж махуэм, зэрырагъэхьэлIар. Абы къегъэлъагъуэ ди блэкIар зэрытщымыгъупщэри адэкIэ лъэпкъым зэрызиужьыжынури. Гу зэрылъыстамкIэ, ГъукIэпщокъуэ Щауэмир гупсысэщIэ зиIэ цIыхущ, си гуапэщ абы и цIэр ди аузхэм, адыгэр щыпсэу щIыпIэхэм я мызакъуэу, дуней псоми щыIуну. Урыс-Кавказ зауэр зылъэIэсар зы унагъуэтэкъым, зы къуажэтэкъым, атIэ лъэпкъ псом гузэвэгъуэу къатехуат… А гуауэм и фэеплъу Щауэмир дигъэлъэгъуа теплъэгъуэхэм папщIэ фIыщIэ хузощI, пщIэрэ гъуэгу дахэрэ иIэну Тхьэм жиIэ, — къыхигъэщащ Хъанджэрий.
— Адыгэм нэхърэ нэхъыбэу пшахъуэр зыуба, пшахъуэм ирикIуа нэгъуэщI лъэпкъ щыIэу къыщIэкIынкъым. Тенджыз ФIыцIэм и Iуфэр, ди псышхуэхэм я Iуфэ дахэхэр… — жиIащ Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд. — Ауэ дэ тщыщ зыми иджыри къэс зэи игу къэкIатэкъым пшахъуэм мыпхуэдэ телъыджэ къыхэпщIыкI хъуну. ГъукIэпщокъуэм ар щищIми, ди гум къыщIитхъ, дызыгъэпIейтей Урыс-Кавказ зауэм и напэкIуэцI нэхъ гузэвэгъуэ дыдэр къигъэлъэгъуащ. Адыгэ цIыхухэр зэтезыукIа генерал Засс и сурэтыр, адыгэ къуажэхэр, зауэшхуэм и лIыхъужьхэр… ФIэщ щIыгъуейщ мы щIалэр илъэси 101-кIэ екIуэкIа а зауэм хэмытауэ, абы апхуэдизкIэ Iэзэу псори ди нэгу къыщIегъэувэри. ГъэщIэгъуэныщэщ псори. Зэчий къызэрымыгуэкI убгъэдэлъщи, Щауэмир, уи лъэпкъым IуэхуфIкIэ ухуэлэжьэфыну, уи Iэпэхэм къыпыщ гъуазджэм зиужьыну сыпхуохъуахъуэ. Тхьэм дызэдигъэузыншэ!
Къыхэгъэщыпхъэщ ГъукIэпщокъуэ Щауэмир и гъэлъэгъуэныгъэр къызэIуаха и ужь, пшахъуэкIэ сурэт зэрищIым цIыхухэр зэрыхигъэгъуэзар. ЯфIэщIэщыгъуэу псори еплъащ дакъикъэ 15-кIэ абы игъэлъэгъуа «Адыгэ Хэку» фильмым. Ар къыщIедзэ Iуащхьэмахуэ и теплъэмрэ абы и Iэгъуэблагъэм къыщыкI жыг уардэм и сурэтымкIэ, адыгэ пщIантIэмрэ абы щыпсэу цIыху мамырхэмрэ къыщыгъэлъэгъуа теплъэгъуэхэмкIэ. Зэуэ лъэпкъым къащхьэщохьэ бгъэ фIыцIэжьыр, щыблэм хуэдэу къохъей зауэр, ирауд лъахэм и жыг лъэщри. Лъэпкъым хьэзабыр я натIэ зэрыхъуар IупщIу уолъагъу. А псом щIэт макъамэм нэхъри гупсысэ куум ухешэ. ГъукIэпщокъуэм фильмым курых хуещI лъэныкъуэкIэ къыщыт, пшахъуэм къыхигъэщхьэхукI лIыжь зи щхьэр фIэзыубыдыкIам и нэгу щIэкIхэр… Елъагъу абы зауэ шынагъуэр, лажьэншэу абы хэкIуадэхэр, тенджызыр, кхъухьхэм ирагуэ цIыхухэр… ИстамбылакIуэр гъуэгу мыгъуэт. ИтIани, ираупщIыкIауэ щыта жыгым щыщу къэна пхъэдакъэжьым гугъэ уэзыгъэщI къудамэ къыдожыж…
Адыгэр псэущ, лъэ быдэкIэ тетщ дунейм, мэкI и жыг уардэри…
БАГЪЭТЫР Луизэ.
