Адыгэбзэр псом япэ щIизгъэщыр
Зэманым псынщIэу зехъуэж. Иджырей бзылъхугъэр жыджэру хэтщ къэралым щекIуэкI жылагъуэ-политикэ, социально-экономикэ, егъэджэныгъэ-щIэныгъэ Iуэхухэм. Ауэ щыхъукIи, зэпымыууэ зи щIэныгъэм хэзыгъахъуэ, зи IэщIагъэм зезыгъэужь, зи лэжьыгъэр къызыхуэтыншэу къезыхьэлIэ бзылъхугъэм гъащIэм увыпIэшхуэ щеубыд. Нобэ ди псэлъэгъущ бзэ щIэныгъэм дихьэх, адыгэбзэм зегъэужьыным, и зэфIэкIым хэгъэхъуэным жыджэру телажьэхэм ящыщ бзылъхугъэ ныбжьыщIэ Бэждыгъу Альбинэ.
— Альбинэ, дызэрыщыгъуазэщи, уэ уащыщщ анэдэлъхубзэр фIыуэ зылъагъухэм, абы зиужьыным, и мыхьэнэр нэхъри къэIэтыным зи гуащIэ езыхьэлIэхэм. Узыпэрыт Iуэхум и къежьапIэ хъуам укъытхутепсэлъыхьамэ ди гуапэт.
— Си анэр урысми, си адэмкIэ сыадыгэщ. Адыгэбзэм и IэфIыр зыхэзыгъэщIар си адэм и анэрщ. Зэдэлъхузэшыпхъу дохъури, дыщыцIыкIум щегъэжьауэ, дэ тIур абы и деж тхьэмахуэм зэ дашэрт. Ди нанэр, зыщыщ лъэпкъым и бзэр, и щэнхабзэр апхуэдизу япэ иригъэщырти, пщэдджыжьым къыщыщIэдзауэ жэщ хъуху къызэрыдэпсалъэу щытар адыгэбзэт. Дэри а лъагъуныгъэр къызэрытхипщэным ар сытым дежи яужь итащ. СыкъыдэкIуэтеиху, сэри нэхъ зыхэсщIэ хъуащ адыгэбзэм и дахагъыр, и беягъыр. ГъэщIэгъуэныр аращи, курыт еджапIэм адыгэбзэмкIэ къыщыдат дерсхэр гъэзэщIэнымкIэ дэIэпыкъуэгъу нэхъыщхьэу сиIар ди гъунэгъухэращ, а бзэр ди анэм зэримыщIэм къыхэкIыу (адэр пасэу тщхьэщыкIат).
Мыгувэу зыхэсщIащ адыгэбзэм сызэрызыIэпишэр. Сыдихьэхауэ седжэрт ди республикэм анэдэлъхубзэкIэ къыщыдэкI газетым ярытхэми. Курыт еджапIэм иджыри сыщIэсу къысIэрыхьауэ щытащ адыгэ-урыс псалъалъэхэм ящыщ зыр. Абы и напэкIуэцIхэм сызэратхьэкъуам гу лъызыта ди анэм гузавэ тIэкIуи къищтат.
— Сэ къызэрыслъытэмкIэ, дэ нэгъэсауэ тщIэркъым цIыхум и анэдэлъхубзэм пищIын щымыIэу, ар фIыуэ илъагъу щIэхъум и щхьэусыгъуэр. Уэ, Альбинэ, узэрегупсысымкIэ, сытым къыхэпха къохъулIэ бзэ псоми адыгэбзэр япэ ибгъэщыныр?
— Курыт еджапIэм нэхъ къыщызэтыншэкIыу щытар есэпымрэ бзэхэмкIэ дерсхэрат. Адыгэбзэр псом япэ изгъэщын хуей щIэхъуар, псэм и лъащIэм аддэ жыжьэу къыщыщIэращIэ гурыщIэм деж къыщежьэу къызолъытэ. Школ нэужьым сэ япэщIыкIэ Псыхуабэ дэт колледжхэм ящыщ зым сыщIэтIысхьащ. Ар финансхэмрэ кредит IэщIагъэм-кIэ къэзухащ. Абы иужькIэ Налшык къэзгъэзэжри, «Такси» ООО-м кассир-бухгалтеру сыщылэжьащ. АрщхьэкIэ, а IуэхущIапIэм куэдрэ сыIумыту сыкъыIукIыжри, си гум нэхъ фIэIэфI унэтIыныгъэмкIэ IэнатIэ сылъыхъуэу щIэздзащ. Сэ къызжаIат литературэ-художественнэ, псэкупсэ-гъэсэныгъэ, философие тхыгъэхэм ящыщу дунейпсо мыхьэнэ зиIэу къалъытэхэр зи бжыгъэкIэ куэд мыхъу лъэпкъхэм я бзэхэмкIэ зэдзэкIыным, абыхэм ящыщу хьэзыр хъуахэр аудио дискхэм тетхэным телажьэ гуп ди республикэми зэрыщыIэр. Абыхэм защыпысщIэм, япэщIыкIэ гъэунэхуныгъэ хуэдэу дерс щхьэхуэхэр къызату щIадзащ. Ауэрэ, си пщэ къыдалъхьащ аудио диск- хэр тхыным пыщIа Iуэхухэр сэ къызэзгъэпэщын хуейуэ. Арати, Къэбэрдей къэрал драмэ театрым щылажьэ артистхэм запысщIэри, ахэри лэжьыгъэм къесшэлIауэ щытащ икIи диск зыбжанэ, балигъхэри сабийхэри едэIуэфын хуэдэу, дгъэхьэзыращ.
Мы зэманым Инджылызым и еджапIэ нэхъыщхьэхэм ящыщ зым лингвистикэмкIэ (бзэщIэныгъэмкIэ) и факультетым сыщоджэ, иджырей Интернет зэпыщIэныгъэхэр къэзгъэсэбэпурэ. КъищынэмыщIауэ, зи гугъу тщIа зэдзэкIакIуэ гупым (адыгэбзэ къудамэм) и зэгъэуIуакIуэ къулыкъури къысхуагъэфэщащи, ари зызохьэ. ИлъэситI къэс зэ Санкт-Петербург сраджэри, абы дэт еджапIэ нэхъыщхьэхэм ящыщ зым кавказыбзэхэм ехьэлIа фонетикэмкIэ дерсхэр щызогъэкIуэкI.
— Альбинэ, дызэрыщыгъуазэщи, уэ уи унагъуэкIи узэхъуэпсэнщ.
— Къэжэрым (Ираным) щыщ щIалэм сыдэкIуауэ, мы зэманым Налшык дыщопсэу. Фи нэмыс нэхъ лъагэ ухъуи, абы и фIыгъэкIэ сэ нэхъри нэхъ щIэщыгъуэ сщыхъуу щIэздзащ, нэгъуэщIынэкIи сеплъ хъуащ сыкъызыхэкIа лъэпкъым и къулеягъхэми, ди лъахэм и дахагъми. Ди щыIэкIэпсэукIэр и гум зэрыдыхьэм и мызакъуэу, си щхьэгъусэм хуабжьу фIэгъэщIэгъуэнщ ноби адыгэм ди зэхуаку хабзэ-бзыпхъэ екIухэр зэрыдэлъыр, дызыщыщ лъэпкъым и пщIэр тхъумэжыну яужь дызэритыр, лIыгъэкIэ гъэнщIа блэкIа дызэриIэр, а псор лъагэу тIэтыну дызэрыхущIэкъур, къэкIуэнум дахэкIэ дызэрыщыгугъыр.
Епсэлъар
КЪУМАХУЭ Аслъэнщ.
