Я нэIэ щIэт зэпытщ (ЩIэныгъэр зи плъапIэ щIалэгъуалэм я гъуэгур зэIухащ)
Къэбэрдей-Балъкъэрым и егъэджэныгъэ IэнатIэм зыужьыныгъэфI игъуэтынымкIэ дэрэжэгъуэщIэ къезыт хъыбар дахэ щIыналъэм щыпсэухэм зэхахауэ щытащ 2010 гъэм жэпуэгъуэм и 5-м. А махуэм Стокгольм къыщраIуащ дунейпсо щIэныгъэм ехъулIэныгъэ лъагэхэр щызэзыгъэгъуэта цIыху щэджащэхэу Нобель саугъэтыр зратынухэм я цIэхэр. ЩIэныгъэхэмкIэ Швецием и Пащтыхь Академием унафэ зэрищIамкIэ, физикэмкIэ саугъэтыр а гъэм зыхуагъэфэщахэм ящыщащ Гейм Андрейрэ абы и ныбжьэгъу Новосёлов Константинрэ. Инджылызым щыпсэуми, а щIалэхэр урысей- щылъхущ, уеблэмэ Андрей ди лъахэгъу дыдэщ. Ар къыщыхъуар Къэбэрдей-Балъкъэрым и къалащхьэ Налшыкщ.
Нобель саугъэтыр зрата Гейм Андрей. Къалэм дэт курыт школ №3-м и гъэсэнхэм ящыщщ Андрей. ЕджапIэм щыщIэса илъэсхэм ар и ныбжьэгъухэм къахэщырт гурыхуагъкIэ, IэпщIэлъапщIагъкIэ. Физикэмрэ есэпымрэ къадэкIуэу, фIыуэ илъагъурт литературэр, инджылызыбзэр, спортми дихьэхырт. Школыр дыщэ медалкIэ къиуха нэужь, щIалэщIэр щIэтIысхьащ Москва дэт физико-техникэ институтым (МФТИ) икIи ехъулIэныгъэхэр иIэу ар къиухащ.
Куэд дэмыкIыу Андрей хамэ къэрал Iэпхъуащ. 1990 гъэм, Инджылыз Пащтыхь зэгухьэныгъэм и стипендие къыхуагъэфэща нэужь, абы лэжьэн щыщIидзащ Ноттингем университетым. Зэман дэкIри, абы и щIэныгъэ зэфIэкIхэр щигъэлъэгъуащ Даниеми (Копенгаген) Нидерландхэми (Амстердам). Инджылызым къигъэзэжа нэужь, Андрей нэхъ куууэ пищащ и къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэм. Зэман кIэщIым къриубыдэу абы и щIэныгъэ диссертацэхэр ехъулIэныгъэ иIэу пхигъэкIащ. Манчестер университетым физикэмкIэ и профессор, Мезофизикэмрэ нанотехнологиемкIэ центрым и унафэщI хъуащ.
2004 гъэм Геймрэ абы и ныбжьэгъу, лэжьэгъу щIэныгъэлI щыпкъэ Новосёловымрэ къахутащ материем и лIэужьыгъуэщIэ графен. Нанофизикэр лъагапIэщIэхэм тезыгъэува а къэхутэныгъэм и мыхьэнэр апхуэдизкIэ инти, абы и хъыбарыр занщIэу дуней псом щызэбгрыкIащ. КъБКъУ-м теоретическэ физикэмкIэ и кафедрэм и унафэщI, Гейм и классэгъуу щыта ХъуэкIуэн Мурат, и ныбжьэгъум зэфIиха къэхутэныгъэм щыгъуазэ хъуа нэужь, жиIауэ щытащ ар щIэныгъэ дунейм и ехъулIэныгъэ инхэм зэращыщыр икIи абы нэсыфа щIэныгъэлIхэм Нобель саугъэтыр зэрахуэфащэ дыдэр.
И ныбжьэгъум хуащIа гулъытэ лъагэм, дауи, щыгуфIыкIащ ХъуэкIуэнри Андрей и щIэныгъэ зэфIэкIхэм щыгъуазэ, абыхэм якIэлъыплъ дэтхэнэри. Абыхэм ящыщщ Гейм и классэгъуу, ныбжьэгъуу щытахэр, школым щезыгъэджахэр. Абы и класс унафэщIу щыта, урысыбзэмрэ литературэмкIэ егъэджакIуэ Пешковэ Ольгэ зэрыжиIэжымкIэ, Андрей фIы дыдэу еджэу, предмет куэдым дахьэхыу щытащ. Абы фIэфI дыдэу иджащ урыс классикэ литературэм щыщ тхыгъэ куэд. Физикэм и щэхухэм Андрей куууэ щыгъуазэ хуэзыщIар а лъэхъэнэм КъБКъУ-м и егъэджакIуэу щыта Петросян Валерийщ. Ар иджыпсту и унафэщIщ ныбжьыщIэ зэчиифIэхэм я школу КъБКъУ-м епхауэ лажьэм. МФТИ-м щIэтIысхьэным Андрей хуэзыгъэхьэзырари Петросянщ. Абы игу къызэригъэкIыжымкIэ, щIалэщIэм щIэныгъэм и архъуанэр «ирихъупыкIырт», псы хуэлIа къэкIыгъэм хуэдэу. ЦIыху губзыгъэм зэринэщэнэу, имыщIэм щыгъуазэ хуэзыщIыну упщIэхэри и куэдт, апхуэдэуи и мурадым ерыщу, къикIуэт имыIэу хуэкIуэрт, танкым хуэдэу.
— ЕджапIэ нэхъыщхьэм щыхуэзгъэхьэзыр иужьрей мазэхэм сызыгъэгуфIэ икIи сызыгъэгушхуэ хьэлэмэтагъ куэд дэслъагъурт си гъэсэным: задачэ, есэп гуэр естамэ, ар гукIэ занщIэу ищIыжырт, тхэным зэман тригъэкIуэдэну хуэмейуэ, — жеIэ Петросян.
Андрей мыгувэу къэкIуэжынущ Налшык. Шэч хэлъкъым: къалащхьэми республикэми и щIалэгъуалэр поплъэ щапхъэ яхуэхъуа щэджащэм. Абыхэм ящыщщ 11-нэ классым щIэс Гузеевэ Алинэ.
— Курыт школ нэужьым си мурадщ си щIэныгъэм ди щIыналъэм и еджапIэ нэхъыщхьэхэм щыхэзгъэхъуэну. Сызыхуеджэну IэщIагъэр иджыри къыхэсхакъым, ауэ химием епхахэм нэхъ сыдахьэх. Дауэ хъуми, щIэныгъэм пщIэ щигъуэт ди республикэм сызэрыщеджэнур хьэкъщ. А IэнатIэм апхуэдэ къэрал гулъытэ щраткIэ, си фIэщ мэхъу: щIэныгъэр зи плъапIэ щIалэгъуалэм ди гъуэгур зэIухащ. ЩIэныгъэ нэхъыщхьэ зэзгъэгъуэта нэужь, президент программэмкIэ си зэфIэкIым щыхэзгъэхъуэну сыхуейщ хамэ къэралхэм. А мурадхэм далъэIэсынущ, еш дымыщIэмэ, дымыщхьэхмэ, — жеIэ Алинэ.
Алинэ игу къызэригъэкIыжымкIэ, абы зэгуэрым телевизорымкIэ илъэгъуащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и Iэтащхьэ Къанокъуэ Арсен щIыпIэм и студент нэхъыфIхэм яхуэзауэ, абыхэм псалъэ дахэхэр яжриIэу, фэеплъ тыгъэхэр, саугъэтхэр яриту. Пщащэм и хъуэпсапIэщ апхуэдэ зэIущIэм езыри ирагъэблэгъэну. Ди гуапэщ ар къехъулIэмэ.
Мылъкуи халъхьэ, хъери къет
Химие, физикэ, биологие, электрохимие щIэныгъэхэм зэрыхурагъаджэмкIэ Къэбэрэдей-Балъкъэр къэрал университетым бжьыпэр щиIыгъщ Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ щIыналъэм, апхуэдэуи мылъкушхуэкIэ къызэгъэпэща, лабораторэ ехьэжьахэр зиIэ, щIэныгъэлI цIэрыIуэхэр щылажьэу къэралым щыIэ еджапIэ нэхъыщхьэ куэдми япэ итщ. Университетым и IэщIагъэлIхэм, унафэщIхэм зэрыжаIэмкIэ, КъБКъУ-м иIэ мылъку лъабжьэр гъэбэгъуэнымкIэ, гъэбыдэнымкIэ фIыщIэшхуэ бгъэдэлъщ республикэм и Iэтащхьэ Къанокъуэ Арсен. Къэралым хыхьэ субъектхэм я пашэ зыбжанэм къащхьэщыкIыу, абы къыгуроIуэ егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмрэ хэплъхьэ мылъкур зэи зэрымыкIуэдынур, абы и куэдагъым IэнатIэм игъуэтыну зыужьыныгъэр, фIагъыр зэрелъытар.
— ЩIэныгъэ IэнатIэм зиужьыныр зэлъытар сыту пIэрэ жаIэу къыщызэупщIкIэ, сэ дапщэщи жызоIэ абы папщIэ нэхъыщхьэр абы Iэмал псори къыхузэгъэпэщыныр зэрыарар. Дауи, Iуэхум мылъку хэлъхьэным мыхьэнэшхуэ иIэщ, арщхьэкIэ нэхъыщхьэжщ ди еджапIэм щIэныгъэлI щыпкъэхэр зэрыщылажьэр. Ахэр ди студентхэм яхуохъу щапхъэ, унэтIакIуэ, — жеIэ КъБКъУ-м и щIэныгъэлI ныбжьыщIэхэм я советым и унафэщI Хьэшыр Светланэ. — ФIыщIэ ин худощI ди республикэм и Iэтащхьэ Къанокъуэ Арсен, щIэныгъэм и гъуэгум техьэ ди щIалэгъуалэр я мурадхэм лъэIэсын щхьэкIэ, Iэмал псори къахузэгъэпэщыным и къаруи зэфIэкIи зэрырихьэлIэм папщIэ.
Хьэшыр Светланэ езыр химие щIэныгъэхэм я докторщ, КъБКъУ-м и кафедрэм и унафэщIщ, «Полимерхэмрэ композитхэмрэ» щIэныгъэ-еджапIэ центрым и пашэщ. Бгъэдэлъ щIэныгъэм, зыIэригъэхьа ехъулIэныгъэхэм папщIэ фIыщIэ хуещI и егъэджакIуэу щыта профессор цIэрыIуэ МэкIэтIей Абдулыхь. КъыжыIапхъэщ полимерхэр джынымкIэ, абыхэм епха къэхутэныгъэхэр егъэкIуэкIынымкIэ Урысей Ипщэм и щIэныгъэ школ пашэм и къызэгъэпэщакIуэу МэкIэтIейр зэрыщытыр. А IэнатIэр зэрыгушхуэщ щIэныгъэхэм я доктор 30-р, я кандидатхэу 100-м щIигъур.
Полимерхэмрэ нанокомпозитхэмрэ ятеухуа щIэныгъэшхуэ зэрыбгъэдэлъым и щыхьэту, Хьэшырым гъэщIэгъуэн куэд къыджиIащ. Ар гурыIуэгъуэщ: ди хъуреягъыр полимер защIэ хъуащ, къинэмыщIауи, УФ-м и унафэщIхэм а щIэныгъэ унэтIыныгъэр ягъэбелджылащ нэхъыбэу зэлэжьыпхъэу, зегъэужьыпхъэу, къэхутэныгъэри щегъэкIуэкIыпхъэу. А щIэныгъэхэм зэрызегъэужьыпхъэр и къэпсэлъэныгъэхэм дапщэщи къыхегъэщ республикэм и Iэтащхьэ Къанокъуэ Арсени. КъБКъУ-м 2008 гъэм къыщызэрагъэпэщащ «Полимерхэмрэ композитхэмрэ» щIэныгъэ-еджапIэ центрыр (НОЦ). Къэралым, хамэ щIыпIэхэм я апхуэдэ IэнатIэ куэдым лэжьыгъэ IуэхукIэ япыщIа Хьэшырым зэрыжиIэмкIэ, КъБКъУ-м и НОЦ-м хуэдэу иджырей техникэкIэ зэпэщу къызэгъэпэща, абы щекIуэкI къэхутэныгъэ купщIафIэхэм хуэдэ щызэфIах IэнатIэ Урысей Федерацэм щымыIэми ярейщ. КъБКъУ-м полимерхэмрэ композитхэмкIэ и диссертацэ советыр Кавказ Ищхъэрэм щыяпэщ.
— Иджырей зэманым нэрылъагъу дыдэщ ди республикэм и унафэщIхэм егъэджэныгъэ IэнатIэм хуащI гулъытэшхуэр. Iуэхур зыхуэунэтIар щIэблэм щIэныгъэ нэхъыщхьэ егъэгъуэтыным и закъуэкъым, атIэ а щIэныгъэр гъащIэм къыщагъэсэбэпыфу, абы хагъэхъуэфу щIалэгъуалэр егъэсэнырщ, — жеIэ профессор Хьэшыр Светланэ. — Ди университетым и студентхэм къыхаха IэщIагъэхэмкIэ щIэныгъэ едгъэгъуэт къудейкъым — ахэр я къэхутэныгъэхэмкIэ япыщIащ Урысей Ипщэм щыIэ еджапIэ нэхъыщхьэхэм я гъэсэнхэм. КъБКъУ-м щIэх-щIэхыурэ къыщызыдогъэпэщ Урысей Ипщэм и щIэныгъэлI ныбжьыщIэхэм я зэхуэсхэр, апхуэдэуи щолажьэ Кавказ Ищхъэрэм и щIэныгъэлI щIалэхэм я инновацэ проектхэм я гъэлъэгъуэныгъэ хьэлэмэтхэр. Ди апхуэдэ Iуэху зехьэкIэр щапхъэ яхуэхъуащ къэралым и еджапIэ нэхъыщхьэ куэдым. Ар хуабжьу ди гуапэщ.
Зи IэщIагъэр мэкъумэш хозяйствэм епха студентхэми ехъулIэныгъэ лъагэхэр зыIэрагъэхьэ. Агропромышленнэ хъугъуэфIыгъуэшхуэ зиIэ щIыналъэу ялъытэ Къэбэрдей-Балъкъэрым Iэмал псори щыщыIэщ дэтхэнэми и щIэныгъэм щыхигъэхъуэну, ахэр гъащIэм къыщигъэсэбэпыну. КъБР-м и Iэтащхьэ Къанокъуэ Арсен гулъытэшхуэ хуещI щIэныгъэр теорие къудейуэ къэмынэу, лэжьыгъэ IэнатIэхэми хапщэу щытыным. ЩIыпIэм и щIалэгъуалэм щIэх-щIэхыурэ яхуозэ Iэтащхьэр икIи дапщэщи къыхегъэщ щIэныгъэр гъащIэм къыщыгъэсэбэпыпхъэ мылъкушхуэу, ехъулIэныгъэхэр къыпхуэзыхь, уезыгъэфIакIуэ, зозыгъэужь IэмалыфIу зэрыщытыр. Абы къыхэкIыу Къанокъуэр дапщэщи щогуфIыкI щIалэгъуалэ къэхутэныгъэхэр бизнес проектыфIхэм я лъабжьэ зэрыхъум.
ЕхъулIэныгъэ нэрылъагъухэр зыIэрагъэхьащ КъБКъУ-м и биологхэм. Псалъэм папщIэ, абыхэм яубзыхуащ лышх узыфэр нэхъ пасэIуэу къызэрыпхутэ хъуну Iэмалхэр, апхуэдэуи лъыр сыт хуэдэ лъэныкъуэкIи къэппщытэ зэрыхъуну щIыкIэхэр. ФизикэмкIэ, электрохимиемкIэ щIэныгъэлIхэри я къэхутэныгъэхэмкIэ лъагапIэщIэхэм нэсащ. Абыхэм яхуолажьэ центр хэхар, зыхуеину техникэ псомкIи ирикъуу къызэгъэпэщар.
— Сэ щIэх-щIэхыурэ сыхэтщ урысейпсо, дунейпсо щIэныгъэ зэхыхьэхэм, — пещэ Светланэ. — Фи фIэщ фщIы: зэи укIытэгъуэ сихуакъым, абыхэм щыслъагъу Iэмалхэм хуэдэ ди еджапIэ нэхъыщхьэм иIэкъым, жысIэу. ЩIалэгъуалэм щIэныгъэ куу етынымкIи, абыхэм къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр ирагъэкIуэкIынымкIи, зыужьыныгъэ ягъуэтынымкIи — сытми хуэщIащ ди еджапIэр. ЖыпIэнурамэ, КъБКъУ-р Урысей Федерацэм и щIыналъэ псоми IэщIагъэлIхэр хуэзыгъэхьэзыр еджапIэ къалэ инщ.
КъБКъУ-м и егъэджакIуэхэмрэ и студентхэмрэ къызэралъытэмкIэ, мыхьэнэшхуэ иIэщ республикэм и Iэтащхьэ Къанокъуэ Арсен щIэныгъэм апхуэдэ гулъытэ зэрыхуищIым, студентхэм я ехъулIэныгъэфIхэр къыхигъэщу, абыхэм фIыщIэ, щытхъу тхылъхэмкIэ зэрахуэгуапэм. Апхуэдэ щIыкIэкIэ гъэтIылъа мэхъу щIэныгъэфI зэгъэгъуэтыным пщIэшхуэ хуэзыщIу къэтэдж щIэблэм я гупсысэ лъабжьэр. Студентхэм зэрыжаIэмкIэ, щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ Iэтащхьэм къыгуроIуэ иджырей гъащIэм нэгъуэщIу узэрыдэмыбэкъуэфынур.
Хьэшыр Светланэ ирогушхуэ езыр зи унафэщI «Полимерхэмрэ композитхэмрэ» НОЦ-м иригъэкIуэкI къэхутэныгъэхэм къапэкIуэу мегагранти 2 къызэрихьам. Сом мелуан 420-рэ хъу япэ грантыр хуэгъэпсат «Кавказкабелъ» заводым папщIэ нанокомпозит продукцэхэр гъэхьэзырыным. А грантыр щIышылэм «зэхуащIакIэщ». ЕтIуанэ грантыр сом мелуан 490-рэ мэхъу. Ар къэхьэхуным хэтащ IуэхущIапIэ 300-м нэс, Москва щыIэ IэнатIэхэри хэту. Ар хуэгъэпсащ ерыскъыхэр зэмыкIуэкIыу зэман куэдкIэ щахъумэ, узыншагъэми зэран хуэмыхъу хьэкъушыкъу лIэужьыгъуэ къыдэгъэкIыным. А Iуэхум епхауэ, технологиещIэхэр зи лъабжьэу лэжьэну цехыщIэ республикэм щаухуэнущ.
ТехникэмкIэ IэщIагъэлI ныбжьыщIэхэм я кIыщ
Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIалэхэмрэ хъыджэбзхэмрэ университетым зэрыщIэтIысхьэу щIэныгъэлI ныбжьыщIэ къазэрыхэмыкIыр хьэкъщ. Абыхэм ящыщ куэд щIэныгъэ-къэхутэныгъэ гъуэгум нэхъ пасэу тохьэ, иджыри курыт школым щIэсу. Республикэм и куэдщ предмет хэхахэр куууэ щрагъэдж школхэр, гимназиехэр, лицейхэр, прогимназиехэр. Абыхэм щолажьэ гупжьей зэмылIэужьыгъуэхэмрэ факультатив бжыгъэншэхэмрэ. Республикэм и техникэ IэщIагъэлI ныбжьыщIэхэм я кIыщу ялъытэ НыбжьыщIэхэм щIэныгъэ-техникэ творчествэмкIэ я республикэ центрыр. Абы екIуалIэ сабийхэм еджэным и унэтIыныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэм я щэхухэр къыхузэIуах щIэныгъэхэм я доктору 2-м, кандидату 12-м, щIыхь зиIэ егъэджакIуэу 7-м, егъэджэныгъэм и отличникыу 11-м. Центрыр шэщIауэ йолэжь егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмрэ я фIагъыр республикэм къыщыIэтыным. Абы къэхутэныгъэ хьэлэмэтхэр щызэфIах робототехникэмкIэ, автоматикэмкIэ, нанотехнологиехэмкIэ. Ахэр езыгъэкIуэкI ныбжьыщIэхэр, университетыр къаухмэ, жыджэру яхыхьэнущ республикэм, къэралым я щIэныгъэлIхэм.
НыбжьыщIэхэм щIэныгъэ-техникэ творчествэмкIэ я республикэ центрым и къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщщ щIыпIэм и сабий зэчиифIэхэр наIуэ къэщIыныр, абыхэм я зэфIэкI псори къызыкъуахынымкIэ сэбэп хъуныр. А къалэным хуэлажьэу, центрым щIэх-щIэхыурэ щокIуэкI республикэпсо, урысейпсо щIэныгъэ-практикэ конференцхэр, зэпеуэхэр, олимпиадэхэр. Апхуэдэхэщ «Хьэршыр», «Вагъуэбэ», «21-нэ лIэщIыгъуэм и зэчиифIэхэр», «Робототехникэ» зэхьэзэхуэхэр, наноолимпиадэхэр. Центрым и творческэ зэгухьэныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэм я гъэсэнхэр гъэ еджэгъуэ блэкIам щытекIуащ ЩIэныгъэлI ныбжьыщIэхэм я 10-нэ Урысейпсо гъэлъэгъуэныгъэм, ЕджакIуэхэм я щIэныгъэ-творчествэмкIэ Урысейпсо олимпиадэм, Урысейпсо сабий центрым щекIуэкIа «Бумеранг», «Дыщэ гъэтIылъыгъэ» зэпеуэхэм, Сколковэ щIэныгъэ къалэм къыщызэрагъэпэща Ещанэ Урысейпсо щIалэгъуалэ щIэныгъэ зэхыхьэм. Центрым и гъэсэнхэр жыджэру хэтщ хъыбарегъащIэ, компьютер технологиехэмкIэ къэралпсо олимпиадэхэм. Москва иджыблагъэ щекIуэкIа «Наносистемэхэмрэ нанотехнологие оборудованэмрэ» щIэныгъэ школым и зэхуэсым Къэбэрдей-Балъкъэрым и лIыкIуэ ныбжьыщIэхэм езыхэм яхуэдэ гуп 30-м щатекIуэри, япэ увыпIэр къыщахьащ. Центрым и гъэсэнхэм ящыщу цIыхуищ зэпеуэм и унэтIыныгъэ псоми пашэ щыхъуащ.
— Республикэм и егъэджэныгъэ IэнатIэм адэкIи зиужьын папщIэ, абы хыхьэ дэтхэнэ IуэхущIапIэри набдзэгубдзаплъэу кIэлъыплъын хуейщ и пщэрылъхэр зэрызэфIихым, зыIэригъэхьэ ехъулIэныгъэхэри зыхунэмыс Iуэхугъуэхэри дапщэщи къилъытэу, — жеIэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министр Семэн Пщыкъан. — А IэнатIэм гулъытэшхуэ хуащI къэрал, республикэ унафэщIхэм, апхуэдэу ар жылагъуэми и нэIэ щIэт зэпытщ. Егъэджэныгъэм къыхыхьэ Iуэху зехьэкIэщIэ мардэхэм IэмалыфIхэр къыдэкIуащ лъэпкъ щIэныгъэм, егъэджэныгъэм адэкIи заужьынымкIэ.
«Комсомольская правда. Северный Кавказ»
газетым (2013 гъэ, шыщхьэуIум и 8-15)
къитхыжащ.
