Пащтыхь Бейбарс
Бейбарс пащтыхьу тетащ 1260-1279 гъэхэм. Езыр къызыхэкIа лъэпкъым теухуауэ хэтым тырку лъэпкъхэм къыхэкIащ жеIэ, хэтми адыгэщ-шэрджэсщ жеIэ. Иужьрей илъэсхэм Казахъхэм, Мысыр щагъува сериалым тращIыхьри, Бейбарс казахъыу къагурыIуэри, иджы тет я президент Назарбаевым и унафэкIэ кино къыдагъэкIыну и ужь ихьахэщ, ар я лъэпкъ лIыхъужьу къалъытэу; адыгэхэм адыгэу жаIэ, абы теухуауи къэхутэныгъэхэр ирагъэкIуэкI. Сирием щыщ тхакIуэ Тэисир Хъэлаф[1] и къэхутэныгъэхэм, Бейбарс адыгэ лъэпкъым къызэрыхэкIамкIэ тегъэщIапIэхэр къегъуэт: «Бейбарс и лъэхъэнэм, «адыгэ», «Шэрджэс» псалъэхэр къежьатэкъым, Кавказым щыщ псоми щхьэкIэ «тырку е тэтэр» жаIэрт. Ар зэщхьыр, Уэсмэн империем щыгъуэ Латин Америкэм Iэпхъуа хьэрыпхэр, нобэми тыркуущ документхэм зэритыр, ахэр апхуэдэу икIауэ щытащи».
……………………………….
* «бэхьрит» псалъэр хьэрыпыбзэщ, « хы, тенджыз» къокI. ЩхьэщэхупщIэ щIату къащэхужа адыгэр, хы Iуфэм Iут еджапIэм щIагъэтIысхьэрти, абы щрагъаджэрт, щагъасэрт. А еджапIэр къэзухахэм, щIыпIэм елъытауэ, «бэхьрит» цIэр ятеIукIащ. «Эльбрус» журнал, Дамаск, №22, 2007 гъэ.
НэгъуэщI тхыгъи щыIэщ, Бейбарс адыгэу зэрыщытыр къигъэлъагъуэу. А тхыгъэр езы Бейбарс итхыжу Темыр ЩIакъуэ хуигъэхьауэ щытарщ. Абы щыжеIэ "Хьен-Джалут (Айн Джалуте)* зауэм фи напэр тезыхауэ щытар Шэрджэс сулътIанхэрщ…" ЗэрытщIэщи, а зауэр зезышэу щыта дзэпщхэм яхэтащ Бейбарс.
Бейбарс и тхыдэр зытхыжхэми къыхагъэщащ, абы тыркубзэ имыщIэу зэрыщытар. Абы илъэкIащ Багдад къалэ тэтэрыдзэр дихужу, Аббасидхэм я хъэлифатыр абы дигъэтIысхьэжыну, Европэм щыIэ пащтыхьхэм запищIэу зэгурыIуэныгъэхэр ядитхыну, "Дыщэ лъэпкъым - Золотая ордам - мамырыгъэкIэ ягурыIуащ, езым и кхъухьыдзэ хым тетыр иригъэфIэкIуащ, псоми ятекIуэн хуэдэу; жор зехьэхэм япэщIэувэри, и щIыналъэр-муслъымэн щIыналъэр абыхэм ящихъумащ. 1266 гъэм Бейбарс пщы Къалэун езым и дзэзешэу Ермэлы зэщIэхъеяхэм я деж игъакIуэри, ахэр япIэ иригъэувэжащ, я пащтыхь Хьесум и къуэр гъэр къищIри, къэкIуэжащ, илъэс къэс тезыр ятыну яхуигъэуври. Пащтыхь Бейбарс муслъымэн хьэрыпхэм куэд яхуищIащ я щIэнгъуазэр, я бзэр, езыхэр къызэтенэнымкIэ. Ар ерыщт Кавказым ис и лъэпкъэгъухэр зэришэлIэнымкIэ, къишахэм я бжыгъэр шууей мин 40-м нэсат.
Пащтыхь Бейбарс щIэныгъэлIхэм щIыхьышхуэ яхуищIырт: пащтыхьу хахын щхьэкIэ цIыхубэри, динымкIэ щIэныгъэлIхэри щыхьэт техъуэн хуейт, а увыпIэр абы зэрыхуэфащэмкIэ. Ахэр псори хуарэзыт, ауэ Щихъ Издин[2] гурыщхъуэ къытрихьэрт, Бейбарс щхьэхуитрэ мыщхьэхуитри, бзыщIи, шыни химылъхьэу, езы сулътIаным еупщIащ, « Уэ, Рукнуд-дин! (пащтыхь хъуну Бейбарс зыгъэлъапIэ цIэлейращ) Сэ зэрысщIэмкIэ, Уэ Бындыкъударийм (топ гъауэхэм) я унафэщIым урейщ…» А зыдыщысхэм, Бейбарс щыхьэтхэр къыщIишащ, Бындыкъударым щхьэщэхупщIэ ириту хуит зэрыхъужамкIэ. Абы и ужькIэщ, Бейбарс пащтыхь тахътэр щылъагъэсар. ЗэрыжаIэжымкIэ, Щихъ Издин лIауэ щыдахыжым, пащтыхь Бейбарс жиIауэ жаIэж «Иджыщ пащтыхь сыщыхъуар, мо щихъыр цIыхубэм захуигъазэу, мыр пащтыхь хъунукъым яжриIамэ, си тетыгъуэр абы и деж щиухат». *
*«Хьен джалут» Пащтыхь Сэлэдин и дзэр Жорзехьэхэм я дзэм щытекIуа щIыпIэм и цIэщ. Абы щыгъуэм, Сэлэдин и дзэпщу щытар Бейбарсщ.
……………………………….
* Мыхьмуд Рызкъ Сэлим
Бейбарс Мысыр къызэрыщыхутам теухуауэ Бын Тыгърий Бердий[3] тхыдэтхым етх: « Щехъ Издин къызжиIащ, пщы Бэдрудин къыжриIэжауэ, Бейбарс Кабчакым-Кавказым кърашауэ 1225 гъэхэм. Къыщрашам и щхьэусыгъуэри мырат: тэтэрхэм гъэру яубыдам дахэтт, сэрэ Бейбарсрэ. Абы щыгъуэм ар илъэс 14-м итт. Ящахэм я гъусэу Сивас[4] къалэ дахуащ; Сивас къалэ дыщызэфIэкIуэдри, етIуанэу дыщызэрыгъуэтыжар Хьэлэб-Алеппо[5] къалэрщ. Езыр абы ирашри, Каир къалэ дэс пщы Алэдин Идкин Бундыкъударий иращащ…».*
……………………………………..
*Бацэжь, том 4\I, нап 225.
Мысыр щекIуэкIа япэ шэрджэс къэралыгъуэм хуэлъэкIат щIыналъэм ис бедуинхэр игъэIэсэну, ЩамкIэ щыIэ Аиубитхэм я щIэблэри игъэбэяуну, кхъухьыдзэри лъэщу икIи шынагъуэу хым щызэригъэкIуэну.
Бейбарс сулътIану зэрытеувэу, зы зэманым къриубыдэу, зэщIэхъэиныгъэу тIуу Iууащ, зыр Каир кIуэцI, етIуанэр Дамаск. Каир къыщыхъеяхэри, Дамаск щызэщIэхъеяри игъэужьыхащ, къарукIэ. Ещанэ Iуэхуу абы къыпэщылътэр, аббасидхэм я хъэлифатыр зэфIэгъэувэжынрати, ари зэфIигъэкIащ.
Къэрал щIыбымкIэ нэхъ шынагъуэу щыIэтэр жорзехьэхэмрэ, монголхэмрэти, абыхэм зэгурыIуэныгъэ быдэкIэ ягурыIуащ: 1262 гъэм Византием я император Михаил еянэ Балилодж зэгурыIуэныгъэ тхылъ дитхащ, Наплои и император Фридрик етIуанэм хуригъэхьа зэгурыIуэныгъэ тхылъым нэмыщIауи, лIыкIуэ хуищIа гупым я гъусэу тыгъэ лъапIэри хуригъэхьат: жураф, «Хьен Джалут» зауэм гъэр къищIауэ щытахэм щыщ гупи ядыщIыгъут, яшхэм тесу, я Iэщэ-фащэри якIэрылъу. А тыгъэм щыгуфIыкIат императорыр, абы щхьэкIэ лIыкIуэхэм хьэщIагъэшхуэ ярихауэ щытащ. А илъэс дыдэми, и лIыкIуэхэр Азия цIыкIум, Сэлджукъхэм я деж игъакIуэри, абыхэми ягурыIуащ. Апхуэдэурэ, абы и къарур зыдынэсыр, и бий къезэуэнкIэ хъунум ягуригъэIуащ.
Бейбарс и лIыкIуэхэр Европэм и закъуэкъым зыдигъэкIуар Золотая орда-Лъэпкъ дыщэм и дежи игъэкIуащ. Абыхэм я щIыналъэ «КъэбджакъкIэ» зэджэу щытар къухьэпIэмкIэ Туркыстаным къыщыщIидзэрти, ХыфIыцIэм нэсырт. Я къалащхьэр Сэраи къалэрт.
Мысырым и кхъухьыдзэм и лъабжьэр зыгъэтIылъар Бейбарсу къалъытэ. Тхыдэтх Мэкъризий[6] етх: «Кипр и пащтыхьым и лIыкIуэхэр Бейбарс щыхуигъэкIуам, ар кхъухьхэр щащI лэжьапIэм щIэту ирихьэлIахэщ, лэжьакIуэхэм пхъэхэр ядихьу. Ар зылъэгъуа лIыкIуэхэм, я пащтыхьым хуаIуэтэжащ ялъэгъуа телъыджэр». *
И кхъухь зэгъэпэщамкIэ Хыкурытым техьэри, Iуфэм Iус Яфа[7] къалэ къищтащ, хыщхьэм Iус Антакие*7 къалэ дэлъадэри, абы къуэнтхъ куэд къыдахащ, шэрджэс муслъымэн зауэлIхэм «..ахъшэр фалъэкIэ зэхуагуэшащ, дэтхэнэ зы зауэлIым зы гъэр къылъысащ, ахэр псори ящащ».
1270 гъэм Триполи къалэ къищтащ, Ермэлы цIыкIумкIэ, езым и дзэпщ пщы Къалэун игъакIуэри, Сивас, Адэнэ[8] къалэхэр къащтащ. 1277 гъэм езы дыдэр ежьэри, мини 7 хъу тэтэрыдзэр зэтриукIащ, урым Сэлджукъхэм я къалащхьэ Къэисэрей[9] дыхьэри, и цIэр абы щигъэIуащ, цIыхубэми яхэпсэлъыхьащ, пащтыхь псалъапIэм тету.
Бейбарс и зэфIэкIыр зауэ хэIущIэIухэм къыщынакъым, дин щIэныгъэми, ухуэнми, литературэми хэлIыфIыхьащ: езым и цIэкIэ Каир щаригъэухуащ мэжджытышхуэ. А мэжджытым тхылъеджапIи гуэтыжт, тхылъ гъуэтыгъуейхэр щIэлъу. Абы еджапIи хэтт, щезгъаджэхэм улахуэ яIэу, ирагъаджэри абы щыпсэууэ.*
………………………….
* Мыхьмуд Рызкъ Сэлим, том 3, нап 40.
1263 гъэм унафэ ищIри, къэралым и гъунапкъэхэм быдапIэхэр, плъапIэхэр яригъэухуащ; плъапIэм итым бийр жыжьэу къызэрилъагъуу, жэщмэ, мафIэ пигъанэрт, махуэмэ, Iугъуэ дригъэхуейт. АбыкIэ хъыбар зэратыжырт, бийр я пэгъунэгъу щыхъукIэ. А быдапIэхэр IэщэкIи зэгъэпэщат, илъэсипщкIэ ярикъун гъуэмыли щыхъумат.
126I гъэм и лIыкIуэхэр Мэчэ-Мэдинэ игъакIуэри, абы щыIэ мэжджытхэр зэфIагъэувэжащ. Ар икIи лъэпкъщIэкъут, и лъэпкъэгъу шэрджэсхэр япэ иригъэщу, езым зришалIэхэу. Абы къыхэкIыуи Iэл-Къэлкъэшэндий* тхыдэтхым хужиIащ « пащтыхьыр и лъэпкъымкIэ ебэ хъуащ». Арати, Мысыр щIыналъэм щызеуащ шэрджэсхэр. Абыхэм яхъумащ щIыналъэр, щIэныгъэр ирагъэфIэкIуащ, муслъымэн динри зэфIагъэувэжащ. Абы унафэ къыдигъэкIащ цIыхухэр фадэ ефэ, зина ящIэ мыхъуну. Къэралым исыр зэрызэлъэIэсын пошт Iуэхури зригъэзэхуащ: гъуэгухэм бэтэгъей шухэр тетт, тхылъхэр зыр зым Iэригъэхьэу, адэкIэ зейм и деж лъагъэIэсыжу.*
……………………………………
* Мыхьмуд Рызкъ Сэлим, том 1, нап 26, 27, 28.
Бейбарс и шыфэлIыфэр тхыдэтххэм зэратхар мыпхуэдэущ: «КIыхьт, къуапцIэт, и нитIыр щIыхут, макъ IупщIт, езыр хахуэт, псынщIэт, и нэм щIыIуху телът зы мастэпэ инагъыу, шыбгым къемыхыу тест, шуууэ гъунапкъэр, бэтэгъейхэр къызэхикIухьырт, зы тхьэмахуэм тIэурэ топ джэгурт, зэм Дамаск, зэм Мысыр. Ар апхуэдизкIэ цIэрыIуэ хъуати, езыри и дуней тетыкIэри таурыхъыфэу къаIуэтэжырт*».
………………………………..
* Бацэжь, том 4\I, нап 227, 233, 234
Бейбарс, 1279 гъэм дунейм ехыжащ, илъэс 20-кIэ пащтыхьу тетауэ. И кхъэри и къуэ Мухьэмэд и кхъэри Дамаск дэт Амяд мэжджэтым, лэгъунэ щхьэхуэ щаIэу щIэлъхэщ.
[1] Тэисир Хъэлаф (Хъэлифэ): Сирием щыщ тхакIуэщ, къэхутакIуэщ
[2] Щихъ Издин: Пащтыхь Бейбарс псэуа щIэныгъэлIщ, тхыдэтхщ
[3]Бын Тыгъри Бердий: Пащтыхь Бейбарс и лъэхъэнэм псэуа тхыдэтхщ, лъэпкъкIэ адыгэщ
[4] Сивас: Тырку къэралыгъуэм хиубыдэ къалэщ
[5] Хьэлэб: Сирие къэралыгъуэм хиубыдэ къалэщ
[6] Ал-Мэкъризий: Пащтыхт Бейбарс и лъэхъэнэм псэуа тхыдэтхщ.
[7] Яфа: Палестинэм хиубыдэ ЩIыкурытых Iуфэ Iус къалэщ.
[8] Адэнэ: Тырку къэралыгъуэм хиубыдэ, ЩIыкурытых Iуфэ Iус къалэщ.
[9] Тырку къэралыгъуэм хиубыдэ къалэщ, адыгэр куэду дэсщ.
Пщы Бейбарс - тхакIуэр
Пщы Бейбарс Дыуэдар-тхакIуэр 1274-1325 гъэхэм псэуащ. Ар Каир къалэ щылIащ нэщI мазэу, фокIадэм и 5-м. Бейбарс- тхакIуэр тхыдэтх цIэрыIуэщ, пащтыхь Бейбарс и лъэхъэнэм псэуащ, дзэпщуи щытащ. Ар къыщыхъуар Иракым хиубыдэ Мусил къалэращ. Абы и сабиигъуэр щырихьэкIащ а къалэм, 126I гъэм и тетым Каир къишэхукIэ. Каир къалэ Бейбарс щиджащ КъурIэныр, муслъымэн диным пыщIа щIэныгъэхэр. СулътIан Мухьэмэд Насир и етIуанэ тетыгъуэм Бейбарс-тхакIуэр пщыгъэм и нэхъ лъагэ дыдэр хуагъэфэщауэ щытащ. Бын Ияс, тхыдэтх цIэрыIуэм, Бейбарс-тхакIуэм тетхыхьу жиIащ: «..ЩIэныгъэлIт, бзэхэм хищIыкIырт, усэ дахи зэхилъхьэрт». Пщы Бейбарс тхылъитху къыщIэнащ тхыдэм, бзэм теухуауэ:
……………………………………
Бейбарс Iэлджашинкир
Мы Бейбарсри лъэпкъкIэ адыгэщ, щыри зэлъэхъэнэгъущ, ауэ мы Бейбарсым и цIэр ДжашинкиркIэщ зэрыIуар. «Джашинкир» псалъэр персыбзэщ, абы къокI пащтыхьым и шхыным кIэлъыплъ, жиIэу. Ар къэрал зехьакIуэхэм и къулыкъу инт а лъэхъэнэм.
ЖыIэпхъэщ, Мысырым щекIуэкIа адыгэ пащтыхьыгъуэм и кIуэцIкIэ Бейбарс цIэр зэрихьэу цIыху I2 зэрыщыIар. Абыхэм щыщу пащтыхьыгъуэм нэсар тIущ: I) Бейбарс Iэлбундыкъдари 1260-1277, илъэс 17-кIэ тетащ. 2) Бейбарс Iэлджашинкири 1308-1309, зы илъэсщ пащтыхьу зэрытетар. Пащтыхь Бейбарс Iэлбундыкъудари и кхъэр Дамаск къалэ дэт Амяд мэжджытышхуэм щIэлъщ, пащтыхь Бейбарс Iэлджашинкир и кхъэр Каир къалэ щыIэщ. Ар абы щылIащ 1309 гъэм.
Бейбарс Iэлджашинкири, султIан Мухьэмэд Насир и етIуанэ тетыгъуэм пащтыхь къуэдзэу щытащ (1299-1309) гъэхэм, ар икIи дзэзешэт, пащтыхь хъунуи ныкъуакъуэт. Бейбарс Iэлджашинкирым илъэкIащ тет пащтыхьыр тридзу езыр пащтыхь тахътэм итIысхьэныр. Ар цIыхубэм фIыуэ ялъэгъуакъым, я псэукIэр иригъэфIэкIуэфыртэкъым, Нилым и псы лъахъшэ хъуами Iэмал къыхуигъуэтакъым, хьэпшыпхэм я уасэхэри хэхъуэ зэпытт, уз зэрыцIалэми нэхъ зиубгъурт, мэнгулымрэ жорзехьэхэм я дзэ шынагъуэу къыхуэкIуэми зэрыпэщIэувэн къару иIэтэкъым. Къэрал дэхуэхам и Iуэху фIы ищIыжын щхьэкIэ, еруагъ ямылей зэрихьами, фадэр ямыщэну унафэ къыдигъэкIами, цIыхубэр арэзы хуэщIакъым. Ахэр уэрамхэм къыдэувэти пащтыхьыр тахътэм текIыну хуагъэувырт. Апхуэдэу щыхъум, пщыхэр зэхуэсащ къэхъуам унафэ тращIыхьыну, зэхуэсахэм пщы Бейбарс Дыуэдар-тхакIуэри яхэтащ. Абыхэм пащтыхьыр текIын хуейуэ унафэ къызэдащтащ. Унафэр пащтыхь тетым къыщищIэм, къэрал ахъшэр зэщIикъуэри щIэпхъуэжащ. Бейбарс Iэлджашинкир- пащтыхьыр зэрыщIэпхъуэжу, абы ипэ тета Насир Мухьэмэд пащтыхьыр ещанэу тахътэм трагъэтIысхьэжащ. Тахътэм, и ещанэ тетыгъуэу трагъэтIысхьа Мухьэмэд Насир зэрызигъэбыдэу, щIэпхъуэжа пащтыхьыр къаригъэшэжри, ар ятхьэлэу Iуащхьэм щыщIалъхьэжыну унафэ яхуищIащ, а унафэри ягъэзэщIащ.
Пащтыхь Бейбарс Iэлджашинкири псэу щIыкIэ фIыгъуэ гуэрхуэри хуэщIащ, псалъэм папщIэкIэ, абы иригъэщIа хьэщIэщыр нобэми Каир дэтщ. А хьэщIэщым мэжджыт хьэлэмэт дэтт, Бэгдади, нэгъуэщI щIыпIэ жыжьэхэм къикI сатуущIхэм щхьэкIи утыку зэгъэпэщэхар дэтт а ухуэгъуэ телъыджэм. А хьэщIэщым пщэфIапIэшхуи дэтт, шхыныгъуэ зэмыфэгъухэр щагъэхьэзыру, суфийхэмрэ факъырэхэмрэ екIуалIэу. Абы къыщIэнащ КъурIэн телъыджэ, дыщэпскIэ тхауэ, Iыхьибл хъууэ. КъурIэныр Лондон дэт тхылъ хъумапIэм щIэлъщ.
Къалмыкъ Аднан
Къалмыкъ Аднан
Нэфисэт Гуащэ
Ар Кавказым ирашащ хъыджэбз цIыкIуу. Мысырым и цIэр щыIуащ «Нэфисэт Iумахуэ», «Мурат и щхьэгъусэ Нэфисэт», «Къулейхэм я къулеиж», «Адыгэ пащтыхьхэм я анэ»-кIэ. Къыщалъхуа щIыпIэр зыми ищIэркъым, хэтым Анатолэ етх, хэтми Кърым, хэтми Кавказ жеIэ. Псоми зэрыдахэр я япэ псалъэщ, пащтыхь Али Бэч Ин* тыгъэу къыхуащIри, иужькIэ щхьэгъусэу къишэжащ. Ар и пщIантIэм дэт цIыхубз гупым хишри, Езбэчхэ я хьэблэм* щаухуауэ щыта хыжьей дахэм хэплъэу чэщанэ хуригъэщIри, абы щIигъэтIысхьащ. Али Бэч Ин зауэм щыхэкIуадэм, и дзэпщу щыта Мурад Бэч къишэжащ 1773 гъэм. ЖыIэпхъэщ, Нэфисэт и щхьэгъусэу щытам къыщIэна псори езымрэ зыдэкIуа Муратрэ къазэрыхуэнар. Абы къыщIэнат чэщанэ зыбжанэ, сату щIапIэ куэдхэр, мин 400 зи бжыгъэ дзэ зэгъэпэща, Нилым щызекIуэ кхъухь тедзэхэр, цIыхубз гъэру 56. Нэфисэт къыхуэна мылъкум хигъэхъуа фIэкIа хигъэщIакъым, Каир и дыхьэпIэхэм щыщ ЗуелэкIэ зэджэм деж цIыхубэм псы ефапIэрэ, еджапIэрэ яхуищIащ 1796 гъэм. Псы ефапIэр мрамэркIэ дэщIеят, Нэфисэт щытхъуу усэ сатриплI тетхат абы:
ФIыщIэ хуэфащэщ псы ефапIэ зыщIам.
И теплъэр дахэщ, гур зэлъыIуех.
Псы къижыр Елфрат псыуэ къабзэщ,
Нэфисэт ищIа тхьэщIагъыр ди гум имыхунщ.
Псы ефапIэр зыхэлъ блыным щхьэгъубжищ хэлът, ар щащIатэм щыгъуэ, Каир къалэ абы хуэдэу 300 дэтащ, иджыпсту дэтыжыр 70 къудейщ. Абыхэм нэмыщIауи, Нэфисэт къалэм дищIыхьащ хьэмамитI, цIыхур абы щIыхьэрэ зигъэкъабзэу. ЗэрыжаIэжымкIэ, Нэфисэт кIасэу зэригъэщIэжа хьэрыпыбзэмкIэ еджэрт икIи тхэрт, къыдалъхуа бзэм хуэдэу. Абы ищIэрт тыркубзэри, франджыбзэри. Джэбэрти тхыдэтхым зэритхыжымкIэ, Нэфисэт и щхьэгъусэ Мурат хуэарэзытэкъым, европэм къикIа сатуущIхэм налог куэд зэрытрилъхьэм щхьэкIэ. Арауи жеIэ щхьэусыгъуэ хуэхъуар Франджым и дзэр Мысыр къришэнымкIэ.
1798 гъэм, бадзэуэгъуэ мазэм и 21-м пирамидэхэм деж щекIуэкIа зауэм Мурат и дзэр Наполеон и дзэм щыхигъэщIащ. Мурад Суданыр щтапIэ ищIащ, Нэфисэт Каир къыдэнащ, зэрыпхъуакIуэ къихьам цIыхубэр щихъумэну, и лъэпкъэгъу адыгэхэм къыщхьэщыжыну, иIэ мылъкушхуэр бийм IэщIимыгъэхьэну. Ар къалэн тынштэкъым, цIыхубз игъэзэщIэну ауэ, ар гугъуехьхэм пэщIэтащ, дипломат Iэзагъэ хэлъу.
Нэфисэт цIыхубз дахэт, щIэныгъэ бгъэдэлът, адыгэ гуащэм хэлъ хьэл телъыджэхэр хэлът, цIыхубэм фIыуэ къалъэгъуат, бгъэдэлъ мылъкум щымысхьу зэрыпсапащIэм щхьэкIэ. Ар Каир дэс унагъуэ хуэмыщIахэм мазэ улахуэ япилъхьауэ етэрт. Апхуэдэу щытащ къулейсыз дыдэ щыхъуами. Нэфисэт и чэщанэм и хьэщIэщ бжэр сытым щыгъуи зэIухат щIэныгъэлIхэр щызэхуэсу, абы щызэдауэхэу, щызэчэнджэщу.
Наполеонрэ Нэфисэтрэ зэкIэлъыкIуэрт, тыгъэхэри зэIэпахырт. Зы пщыхьэшхьэ гуэрым езы Наполеон кIуащ Нэфисэт деж, Нэфисэти ар игъэхьэщIащ, и щхьэгъусэ Жозфини тыгъэ хуищIащ налъкъутнэлмэсхэр зыхэгъэпщIа дыщэ Iэлъын лъапIэ. А тыгъэ лъапIэмкIэ къащIащ Нэфисэт и мылъкур зыхуэдизыр, Нэфисэти зэхихыжащ абы теухуауэ жаIар: «Абы хуэтынущ налог тетлъхьэр» Ар щызэхихым Нэфисэт жиIащ: «Ахэр згъэлъапIэу си мылъкум щыщкIэ сахуэупсэн хуеякъым-згъэдыгъуэн хуеящ». Хуэмытын налогышхуэ щытралъхьэм, Франджы республикэм и цIэкIэ къратауэ щыта сыхьэт лъапIэр езым иIа хъарзынэ псоми хилъхьэжри, яритауэ щытащ.
Наполеон Мысырым икIыжа иужьи тыркухэм зэхэзехуэн ящIащ Нэфисэт, ягъэтIысынуи хэтащ, ауэ щIэныгъэлIхэр къыщхьэщыжри хуит къащIыжащ. Абы щхьэкIэ тхыдэтх цIэрыIуэ Фелекс Манжин жиIащ: «Ар дахэ дыдэу щытакъым, ауэ егъэлеяуэ Iущт. Уи пащхьэ къыщиувэкIэ уи щхьэр къэпIэту и нитIым ущIэплъэну утегушхуэртэкъым. АпхуэдизкIэ и щIыхьыр инти, гъэщхъауэ фIэкIа и пащхьэ уитыфынутэкъым».
Нэфисэт дунейм щехыжам мылъку бгъэдэлъыжтэкъым, ауэ и щIыхьыр мыухыжыну цIыхум ягум къинащ. Франджым и дзэ Мысыр къихьам, зи пащтыхьыгъуэр икIа адыгэхэм я щIэблэхэр зэхэзехуэн ищIащ, егъэлеяуэ цIыхубзхэр. Нэфисэт а цIыхубзхэм ящхьэщытащ лей къатримыгъэхьэу. Ар тынштэкъым зи щхьэгъусэр щIэпхъуэжа цIыхубзым дежкIэ. Абы и щIыIужкIэ, мылъку къыхуэнари зехьэн хуейт. Ар Iэсэу хущытащ Наполеон и зауэлIхэми, абыхэм ящыщ уIэгъэ хъуамэ и чэщанэм щеIэзэт.
Наполеон и дзэпщхэми щIыхьышхуэ къыхуащIырт Нэфисэт. Дзэм и дохутыр нэхъыщхьэ Деджынт Мысыр щыIэхункIэ абы щыета фэгъазэ узым теухуа тхылъ хьэрыпыбзэмкIэ итхам щыщ экзепмляр 50 иритауэ щытащ Нэфисэтым.
Наполеон и гъэрыпIэ Сант Хеланэ хытIыгум щыIэу франдж тхакIуэ Лакруа иригъэтхыжырт игу къэкIыжхэр. А махуэкъэс тхыгъэхэм итт Нэфисэт и щхьэгъусэ Мурад щтапIэ щыIэу, пирамидэхэм я нэхъ лъагэм дэкIуейурэ, фэтыджэн уэздыгъэ нэхукIэ, унащхьэм тет Нэфисэт зэрепсалъэтэр. Нэфисэтым ар цIыхухэм ягъэхъыбарыжу щызэхихыжым, зыгуэр къращIэнкIэ шынэри, Наполеон и деж кIуащ, адрейми ар къригъэблэгъащ щIыхьышхуэ къыхуищIу икIи жыриIащ мыгузэвэну, и щхьэгъусэм хуэзэну хуейми, и хьэтыркIэ, зауэр зы жэщ зы махуэкIэ игъэувыIэну. Нэфисэт хуидакъым икIи жриIащ « И зауэлIхэр къигъанэу и фызым и деж къэкIуэж лIы сиIэкъым». Наполеон абыкIэ зыхуейтэр Нэфисэт фIы зыхуищIу и щхьэгъусэ Мурад, зауэ-банэ хэмыту гурыIуэнрат.
Наполеон и ужькIэ Клибр къагъэкIуащ Мысыр. Мурадрэ абырэ зэгурыIуащ. Ауэ, Мурад Бэч 1801 гъэм, мэлыжьыхь мазэм и 22-м тало узым илIыкIащ, Нэфисэт и закъуэ къыхуэнащ мылъку хъумэнри, и лъэпкъэгъу адыгэ цIыхубзхэми лей къатемыгъэхьэныр. Мис а лъэхъэнэм Нэфисэт «Адыгэ пащтыхьхэм я анэ» цIэр теIукIащ. 1804 гъэм уэсмэнхэм Хъуршид Пэщэр Мысыр и уэлийуэ щагъэувым, ар ебзэджэкIащ Нэфисэтым икIи пцIы трилъхьащ къэралым бунт къиIэтыну хэту. Абы ипкъ иткIэ Нэфисэтыр хьэпсым щIадзащ ауэ, куэдрэ имысу, и телъхьэхэр щIэлъэIури кърагъэутIыпщыжащ. Абы и ужькIэ, 1805 гъэм Мухьэмэд Алий и тетыгъуэр къыщысми, Нэфисэтым уэху жрагъэIакъым, абы IэщIитхъащ мылъкуу къыхуэнэжар, ауэ и щIыхьым лъэIэсыфакъым.
Нэфисэт Iумахуэ Мысырым щынэхъ цIыхубз къулей дыдэу псэуами, щынэхъ тхьэмыщкIэ дыдэу дунейм ехыжащ 1816 гъэм, мэлыжьыхь мазэм и 19, махуэку махуэу. Ар щIалъхьэжащ и япэ щхьэгъусэу иIа Али Бэч Ин и кхъэм бгъурыту. Абыхэм я кхъитIри щIэтщ, Али Бэч хуригъэщIауэ щыта, Каир дэт чэщанэм. ТIуми къащIэнэжа чэщанэри, чэщанэм щIэлъри Мухьэмэд Али Пэщэм зрилъэфIэлIэжри, езым и блыгущIэтхэр щIигъэтIысхьащ.
Нэфисэт Гуащэ теухуа документ куэд щIэлъщ Каир и дэфтэр хъумапIэхэм. Абыхэм ярытщ хъугъуэфIыгъуэу иIауэ щытар, зыдэкIуар, здыщыIэри. ЕджапIэу ищIауэ щытам и къалэныр игъэзащIэри, егъэджапIэщIэхэр абы ипIэ иуващ; унэм и унащхьэр къиуащ, и блынхэр къещэщэхащ. Ар зэфIагъэувэжын щхьэкIэ къэралым мылъку хухихри, илъэсищкIэ илэжьа нэужь, езгъэщIауэ щытам и фэеплъу къагъэнащ.
Франдж тхакIуэ Франсуаз Бротулей Нэфисэт и гъащIэ таурыхъыфэ зытеуам дихьэхри, абы трищIыхьащ и роман
«Къулейуэ псэуащ, тхьэмыщкIэу лIэжащ» зыфIищар.
_____________________________________________________________
*Али Бэч Ин: 1728-1773. И цIэ дыдэр Али Бэч Болэтщ, хэтми «Иусиф Дауд» етх, иджырей тырку къэралыгъуэм хыхьэ Амася къалэ къыщалъхуащ.
1517 гъэм, адыгэ пащтыхьыгъуэр еухри уэсмэнхэр къытохьэ. Адыгэхэм я пащтыхьыгъуэр иухами, я тетыгъуэр кIуэдакъым, ахэр тетахэщ уэсмэн сулътIанхэм я къуэдзэхэу, абыхэм я унафэхэр хьэрып щIыналъхэм щагъэзащIэу. А лъэхъэнэм къыхэжаныкIахэм ящыщщ Али Бэч Ин. Ар мысырым тетащ унафэ щищIу. Ари адрей адыгэхэм хуэдэу гъэру Мысыр къашащ, абы щагъэсащ, ирагъэджащ, апхуэдэурэ лъэгапIэхэм нэсащ. Езым и лъэхъэнэгъуу икIи гъунэгъуу зыцIыхуу щыта тхыдэтх Стафро Лансбан етх ар тыркум щыщ Амася къалэм щыщ поп гуэрым и къуэу; I728 гъэм къалъхуащ, илъэс пщыкIущым иту ядыгъури Каир къалэ яхьри абы пщы Iибрахьим Чэтхъэда щыращащ, абы ипIащ, игъэсащ. Илъэс тIощI щырикъум, зыщэхужа Ибрахьим щхьэщэхупщIэ щIитри, хуит къищIыжащ Али. Илъэс тIощIрэ тIум иту зыпIа Iибрахим I754 гъэм дунейм ехыжри, абы къыщIэна мылъкур Али къыхуэнащ. Псом япэу, и лъэпкъуэгъу адыгэхэр зришэлIащ. И къарур щырикъум, I763 гъэм Каир и тету захригъэхащ. Утыкур щызригъэгъуэтым, уэсмэнхэмрэ урысхэмрэ я зэхуаку къыдэхъуа зауэр къигъэсэбэпри, Мысыр псор зыIэщIилъхьащ. АбыкIэ иримыкъуи Щам щIыналъэмкIэ Iэбащ ари зыIэщIилъхьэну. Урысым зэгурыIуэныгъэ дитхащ якхъухьыдзэмкIэ и хы Iуфэхэр усмэнхэм щахъумэну, езыр абыхэм IэщэкIэ якъуэувэну. Ауэ, абы ирихьэлIэу икIи абы и щхьэусыгъуэкIэ уэсмэн сулътIаным унафэ къыдигъэкIащ Али Бэч Ин дэнэ щамылъэгъуами яукIыну. Ауэ Али Бэч Ин зыIэщIэкIуэдэжар уэсмэнхэракъым атIэ, езым и малъхъэ икIи и дзэпщу щыт Iэбу-Зэхьэб жыхуаIэращ. Ар и уIэгъэхэм илIыкIащ накъыгъэ мазэм и 26-м, I773 гъэм.
Али Бэч и тетыгъуэр къигъэсэбэпкIэрэ и Iыхьлыхэр Кавказым къыщилъыхъуэну иужь ихьащ. Езым и блыгущIэт икIи и ахъшэIыгъ ТIэнтIауир игъэкIуащ Амася къалэ. ТIэнтIауир Амася къалэ къыщигъуэтащ Даукд жыхуаIэ попыр, Али и адэр. Адэри ипхъу Ехьуди къыздишэри Каир къэкIуэжащ ТIэнтIауи. Ахэр Али и пащхьэ щырашэм, и лъэгуажьитIыр щIым нэсыхукIэ зигъэщхъащ и адэм и IитIми бахэр хуищIащ. Али и адэр и къуэм зэрыщыIар мазибл къудейщ, къыздикIа Амася къалэ игъэзэжащ.
Али Бэч Ин и лъэхъэнэм Мысыр и сатум зиужьащ. Тхыдэтххэм ар тхыдэм теухуа тхылъхэм еджэу, дихьэхыу, гушыIэ зымыщIэ лIы ерууэ зэрыщытар ятхыжащ. Абы щхьэгъусэу плIы иIащ: «Къадэн ХьэIишэт, «Чэлсэн Хъатун», езы Али псэу щIыкIэ дунейм ехыжащ, «Мунэур Хъатун», « Мурадей Нэфисэт» Иужьрей Нэфисэт псом нэхъыфIу илъагъурт, езы Нэфисэти цIыху Iущт, еджати, цIыхубэм щIыхьышхуэ къыхуащIырт. Аращ «Адыгэ пащтыхьхэм я анэ»-кIэ зэджахэр.
*Езбэч хэблэ: Мысыр и къалащхьэ Каир дэт хьэблэжьхэм ящыщ зыщ. Ар зухуауэ щытар ТIытIыхъу и къуэ Езбэчхэ Сефудинщ. Сефудин пащтыхь Темрыбгъи, къэтбии я лъэхъэнэхэм дзэпщу щытащ. Хьэблэм и ухуэным щыщIадзар 1475 гъэращ, пащтыхь Къэтбей и тетыгъуэм. А щIыпIэр пщы Езбэч игу ирихьри, Нилым хэша псыкIэ хыжьей щищIащ, жыгхэр щыхисащ, удзгъэгъахэр щигъэкIащ. Абы текIуэдащ динар минищэ. I477 гъэм хыжьейм IуищIыхьащ мэжджыт екIу, чэщанэ дахэ. А мэжджытыр щытащ франджыр къихьэу ар сату щIапIэ ящIыху. Хыжьейри щытащ Хъыдеви Iисмахьил къытехьэу, I869 гъэм, унэ оперэр ищIыху. Езбэч Сефудин ищIа хьэблэ уардэм теухуауэ усакIуэхэр хъуэхъуащ. Абыхэм яусахэм щыщщ мы сатырхэр:
«Ди зиусхьэн Езбэч и чэщанэм,
ФIыгъуэр вагъуэбэу и щхьэгъубжэхэм къыдоплъ».
Зэманым декIуурэ Езбэчхэ я хьэблэм зиужьащ, абы бгъуращIыхьащ КъубтIхэм я хьэблэр, хьэблэм я чылиси дэтыжу. Абы ищхъэрэкIэ журт хьэбли щаухуащ. Езбэчхэ я хьэблэм чэщанэ дахэхэм нэмыщIауи сэрей лъагэхэмкIэ къэхухьауэ унэшхуи дэтащ. Абыхэм ящыщ зыщ Мухьэмэд Али и сэрейр, Наполеон и дзэм къыхуэнэжар. Абыхэм ящыщщ Али Бэч Ин и щхьэгъусэ Нэфисэти хуиухуауэ щытар. Нэфисэт абы щыпсэуащ 1773-1816 гъэхэм. А сэрейхэмрэ чэщанэхэмрэ хъугъуэ фIыгъуэм къикъутэрт, тхылъ лъапIэхэр щIэзт. Хьэблэм утыку иIэти ар цIыхубэ зэхуэсыпIэт, махуэшхуэхуэр щырагъэкIуэкIырт, суфийхэм я ныпхэр яIэтауэ къыдыхьэрти абы щыпэкIурт.
Адыгэ пащтыхьхэр - Мысырым
Къалмыкъ Аднан
Хэзыгъэгъуазэ
Тхылъым къалэну зыхуегъэувыж адыгэ лъэпкъым икIуа зы гъуэгуанэ наIуэ къищIыну: I250-I5I7 гъэхэм, хьэрып-муслъымэн щIыналъэхэм щыIа "адыгэ пащтыхьыгъуэр". А пащтыхьыгъуэм муслъымэн кулътурэри, хьэрып щIыналъэри щихъумащ жорзехьэхэмрэ тэтэр-мэнгол зэрыпхъуакIуэхэмрэ. Абы щхьэкIэ адыгэм къэралыгъуэ иухуащ и нэхъыщхьэр адыгэ пащтыхьу, хабзэр зубзыху, езыгъэфIакIуэ, зыгъэзащIэ къэрал пкъыгъуэхэри зэфIигъэуващ, ахэр къэзыхъумэ дзэ лъэщи зригъэпэщащ.
Ди адэжьхэм къагъэщIа а дунейр, дунейпсо тхыдэм хыхьащ, хьэрыпым и тхыдэм щыщщ. Ар ди тхыдэ хъужьын щхьэкIэ, иджырей адыгэбзэмкIэ тхыжауэ ди лъэпкъым и пащхьэ илъхьэн хуейуэ къыдолъытэ.
Хьэрып щIыналъэм щекIуэкIа "Адыгэ пащтыхьыгъуэм" щыщ гуэрхэр ихъумащ адыгэ IуэрыIуатэм, тхыдэр IуэрыIутэм зэрыпытщIэфын лъагъуи къытхуигъэнащ. Лъагъуэм и нэхъыщхьэр тхыдэм а пащтыхьхэр адыгэу зэритхырщ, IуэрыIуатэр абы зэрыпыщIамкIэ нэхъыщхьэу къигъэлъагъуэр Инал Нэхущ, Къэбэрдейм и къежьапIэрщ. Абы зэпещIэ IуэрыIуатэмрэ тхыдэмрэ. Тхылъым и къалэнщ, Инал Нэху мыхъыбару, тхыдэ пэжым и къэухьым иригъэувэныр. Ари утыку кърилъхьэн щхьэкIэ, къэхутэныгъэу иригъэкIуэкIахэм я тегъэщIапIэ щыпкъэхэри еджакIуэм и пащхьэ идолъхьэ.
Тхылъым итщ «шэрджэс пащтыхьхэм» я лъэхъэнэм псэуа шэрджэс тхыдэтх цIэрыIуэ Ибн Ийяс теухуа тхыгъэ. Абы итхыжащ а лъэхъэнэм и къэхъукъащIэу и нэгу щIэкIа псори.
«Шэрджэс пащтыхьыгъуэр» иухыу уэсмэнхэм я тетыгъуэр къыщежьэми, адыгэр а лъэхъэнэм хэтащ лIыщхьэу, япэм хуэдэу, пащтыхь увыпIэм нэмысыжахэми, абы къыкIэлIыкIуэ увыпIэр куэдым яIыгъащ. А лIыщхьэхэм теухуа тхыгъи щибгъуэтэнущ тхылъым.
Тхылъым цIэ гъэлъагъуэ иIэщ, цIэхэм, щыIэцIэхэм, щIыпIэцIэхэм ущигъэгъуэзэн папщIэ. Абы адэкIэ «тегъэщIапIэхэр» итщ, ахэр еджакIуэм, къэхутакIуэм къыхуэщхьэпэну ди гугъэщ. Иужь дыдэу псалъащхьэхэр итщ.
Адыгэ пащтыхьхэр - Мысырым
Тхыдэтххэм зэратхыжымкIэ, Мысырыр, Щам щIыналъэри къыдэкIуэу адыгэхэм яIыгъащ илъэс 267-кIэ. Абыхэм яужькIэ тепщэгъуэр уэсмэнхэм яIэщIыхьэри, адыгэр къинащ, уэсмэнхэм я унафэхэр а щIыналъэм щыпхрагъэкIыу, илъэс 388—рэкIэ. Уэсмэн империем иужькIи адыгэхэр Мысырым и къэралыгъуэщIэм хэлIыфIыхьащ.
Япэ Адыгэ гупыр, «бэхьритхэм» я тепщэгъуэращ. Ар I250 гъэм къыщыщIедзэ, I380 гъэм еух. ЕтIуанэ гупыр бурджитхэм я тепщэгъуэм хэтахэрщ, ар I382 къыщыщIедзэри, I5I7 гъэм еух. Адыгэхэм я ещанэ лъэхъэнэр, адыгэпщхэм я тетыгъуэрщ, ар I5I7 гъэм къыщыщIедзэри, I8II гъэм еух, еплIанэр Мухьэмэд Алий Пэщэ Ин и деж къыщыщIедзэри, пащтыхь Фарукъ и деж щеух, I952 гъэм, етхуанэр I952 гъэм къыщыщIидзэри, нобэми къосыр. Иужьрей гупым яхэтащ адыгэ лъабжьэ зиIэ лIыщхьэхэр, политикэм, дзэм, экономикэм, литературэм, щэнгъуазэм, щIэнгъуазэм, гъуазджэм куэд хащIыхьауэ.
Тхыдэтх (Lane poole) зэритхыжымкIэ Мысырыр зыIыгъа бэхьритхэм яхэта адыгэхэр ХыфIыцIэ Iуфэм Iус адыгэхэм ящыщщ. Абыхэм нэхъ цIэрыIуэу къахэкIащ Шэрджэс Фэхъуруддин Ияз. *
Фэхъуруддин Ияз, пащтыхь Ал-Хьадил и лIыкIуэу Баняс, Тубнин, Ханин* щIыпIэхэм щыIащ. Аращ Каир дэт мэжджытышхуэр езгъэщIар, Дамаск дищIыхьауэ щыта адыгэ еджапIэм щыщу къэнэжар унащхьитIщ. Ар дунейм ехыжащ I260 гъэм, щыщIалъхьэжащ адыгэкхъэ Къас Ин –Къасиун* бгым тетым.
……………………………………………….
* Бацэжь, том 4\I, нап 2I0.
* Щам щIыналъэм хыхьэ къалэхэщ
* Дамаск къалэ бгъурыт бгыращ. Шэфикъ Исмахьил, «ЛIыхъужьхэр…ЗауэлIхэр…лIыщхьэхэр», Дамаск 2007 гъэ, нап II0.
Аииубитхэм я лъэхъэнэм дзэпщу щытар Акъ ТIаищ. Абы къыкIэлъыкIуащ, Пащтыхь Сэлэдин и дзэзешэ Бейбарс. Абы къыкIэлъыкIуащ Бейбарс и къуэ Бырчы (Бэрэкэ).
Сэлэдин дунейм ехыжа иужь къыкIэлъыкIуа пащтыхьыр цIыхубзщ, Шэджэрэтуд-дур жыхуаIэр.
Шэрджэс пащтыхьу япэ лъэхъэнэм тетахэмрэ зэрытета илъэс бжыгъэмрэ
I – Салихь Аииубий и щхьэгъусэ Шэджэрэтуд –дур махуэ 80-щ зэрытетар 1250
2 – Издин Аибэч- I250-1257
3- Нурдин Аибэч (Издин и къуэщ) I257-1259
4- Сеифуддин ГутIэжь I259-1260
5- Бейрбас Рукнуд-дин I260-1277
6- Бейбарс и къуэ Бырч Мухьэмэд I277-1279
7- Бейбарс и къуэ Сэлэмыш I279
8- Къалэунэхэ Сефуд-дин I279-1290
9- Къалэунэхэ Хъэлил I290-1293
I0- Къалэунэхэ Мухьэмэд I293-1294
II- Чэтбгъэ Зенуд-дин I294-1296
I2-Лашын Хьусамуд-дин I296-1299
Къалэунэхэ Мухьэмэд (етIуанэу) I299-1309
I3- Бейбарс Рукнуддин Алджашинкир I309-1310 «япэракъым, абы и цIэджэгъущ, пащтыхьу зэрытетар мази I0-рэ махуэ 24-рэщ».
Къалэунэхэ Мухьэмэд (ещанэу) I310-1341
I4- Къалэунэхэ Абубэчыр I34I
I5- Къалэунэхэ Кучыку I34I-1342 (мази 5 хуэдизщ зэрытетар).
I6- Къалэунхэ Ахьмэд I342 (мази 2-рэ, махуэ I2-рэщ зэрытетар).
I7- Къалэунэхэ Исмел I342-1345
I8- Къалэунэхэ Шыхьбан I345-1346 (Зы илъэсрэ, мазитIрэ ныкъуэрэщ зэрытетар)
I9- Къалэунэхэ Хьэжы I346-1347 (Зы илъэсрэ, мазищрэ, махуэ I8-рэ тетащ).
20- Къалэунэхэ Хьэсэн I347-1351
2I- Къалэунэхэ Сэлэдин I35I-1354
Къалэунэхэ Хьэсэн (етIуанэу) I354-1361
22- Хьэжы Мухьэмэд I361-1363
23- Къалэунэхэ Хьусен и къуэ Шыхьбан I363-1377
24- Къалэунэхэ Шыхьбан и къуэ Алий I377-1382
25- Шыхьбан и къуэ Амир хьэжы I382 (Зы илъэсрэ, мази 7-рэ тетащ). *
…………………………
*Мыхьмуд Рызкъ Сэлим, том 1, нап 23,40.
* «Шэрджэс пащтыхьу япэ лъэхъэнэм тетахэмрэ зэрытета илъэс бжыгъэмрэ» зэкIэлъыхьыкIэр Замбару и «Муслъымэн тхыдэм къыщыкIуа пащтыхьхэр» жыхуиIэ псалъалъэм Бацэжьым кърихащ, том4\I, нап 2I9, 220, дэ абы дыхэлэжьыхьыжащ.
Къалэунэ и къуэ Мухьэмэд Насир илъэс 45-кIэ тетащ пащтыхьу, щэрэ техьэурэ текIыжащ, абыхэм я зыхэз тетыгъуэр илъэс 32-рэ йукъуэдиящ.
Бейбарс илъэс 20 хуэдизкIэ тетащ, Къалэунэ и къуэ Мухьэмэд илъэс I3-кIэ тетащ. Къалэунэ и къуэрылъху Насир и къуэ Хъусен илъэси – 7-кIэ тетащ, Аибэч Издин илъэси 7, къэнар зэрытетахэр мазэ бжыгъэщ.
ЩIэныгъэлI Щехъ Захьид Ал-Каусэрий зэритхымкIэ, Къалэунэхэ убых адыгэщ, я унэцIэр бырчщ. Абы къыхэкIыуи, я тетыгъуэм БэхриткIи* еджахэщ, бурджиткIи еджахэщ.
…………………………………………………..
* Бацэжь Мухьэмэд-Хъер, "адыгэ тхыдэм и щIэнгъуазэ" том 1
1. Шэджэрэтуд-дур:1250
Языныкъуэ тхыдэтххэм ар адыгэу жаIэ, хэти ермэлыуэ етх.
Муслъымэн-хьэрып къэралыгъуэм мыбы и пэкIи и ужькIи цIыхубз пащтыхь зэи иIакъым. Шэджэрэтуд-дур и щхьэгъусэ пащтыхь Сэлэдин Индием щыIэ и къуэ Туран Шах 1250 гъэм Мысырым къешэжри, мазаем и 27-м тахътэр IэщIелъхьэ. Накъыгъэ мазэм и 2-м, ХьиджрэмкIэ 648-нэ гъэм, Акъ ТIаи и къуэ Фарисрэ Бейбарсрэ зэгурыIуэри (тIури адыгэ дзэпщщ), Туран Шах яукIащ. Абы и деж щеух Аюбидхэм я къэралыгъуэ илъэс 80-кIэ къэгъуэгурыкIуар. Абы къыкIэлъыкIуащ Бэхьрит пащтыхьхэм я лъэхъэнэр. Абыхэм 1250 - 1382 гъэхэм яIыгъащ Мысырымрэ Щамрэ.
Инджылыз тхыдэтх Пул Лейн зэрыжиIэмкIэ, Аюбидхэм я иужьрей пащтыхьыр Акъ ТIаирэ Бейбарсрэ яукIа иужь, Шэджэрэтуд-дур гуащэр пащтыхь тахътэм тотIысхьэж. Ар къыщыхъуар 1250 гъэм и накъыгъэ мазэрщ. А цIыхубзым теухуауэ хьэрып-адыгэ-абазэ тхыдэтх цIэрыIуэ Ибн Ийяс етх: «ЦIыхубз ерыщт, лъэщт, пагэт, и щхьэ щыгугъыжт».
Шэджэрэтуд-дур пащтыхь гуащэу зэрыщытар махуэ 80 къудейщ. Абы и ужькIэ пащтыхь 24-рэ къытехьащ, абыхэм ящыщу 21-р лъэпкъкIэ адыгэщ, псори Къалэунэ унагъуэм щыщхэщ.
2. Издин Аибэч
1250 - 1257
Издин Аибэч лъэпкъкIэ тыркумэну ятхащ. Ар Iэюб и къуэ Нэжмудин ейуэ щытати, хуит къищIыжри пщы увыпIэм нэсащ. Пащтыхьыр дунейм щехыжым, къэрал зехьэныр езым и пщэ къыдэхуащ, Индием щыIэ Туран Шах къэсыжыхункIэ.
Туран Шах къыщысыжым, Издин зи нэхъыщхьэу пIалъэкIэ къэралыр зезыхьа пщы гупыр абы пэуващ. ЗэгурымыIуэныгъэ яку къыщыдэхъуэм, Туран Шах яукIащ. Тахътэр нэщI щыхъум, дунейм ехыжа пащтыхь Нэжмудин и щхьэгъусэ Шэджэрэтуд-дур унафэщIу ягъэуващ, къэралыр Издин Аибэч зэрихьащ. Шэджэрэтуд-дур пащтыхьу махуэ 80-кIэ тетри, езыр текIыжащ, и пIэкIэ Издиныр тахътэм тригъэтIысхьащ, иужькIи абы дэкIуэжащ.
Издин и пащтыхьыгъуэр нэхъ игъэлъэщын щхьэкIэ, езым къыкъуэт пщыхэм я жэрдэмкIэ, Аюбидхэм я щылъху Музафар Iэд-дин Исуф щIалэр къагъуэтри, ар трагъэтIысхьащ пащтыхь тахътэм (и ныбжьыр илъэс 20-т зэрыхъур). Апхуэдэу къэралым пащтыхьитI иIэ хъуащ. ИужькIэ пащтыхьитIыр зэгурыIуащ: Издин Мысыр щIыналъэм пащтыхьу къытенэну, Исуфыр Щам щIыналъэм и унафэщIу щытыну.
Зэман дэкIри, Издин Аибэч и ныкъуэкъуэгъухэм ебзэджэкIри, пащтыхьыгъуэр зыIэщIиубыдащ. Ныкъуэкъуэгъуу къыхуэнар и щхьэгъусэ Шэджэрэтуд-дурт: щхьэгъусэ етIуанэр къишэну къыщищIэм, къыхуидакъым, щхъухькIэ игъэлIащ. Иужьым езы Шэджэрэтуд-дури яукIыжащ. Ар иригъэукIащ Издин и къуэм и анэм: пащтыхь чэщанэм щIэс цIыхубзхэр къызэщIигъэстри, зэрыжаIэжымкIэ, хьэмэмым пхъэ вакъэкIэ щIаукIыхьащ.Тхыдэтх, тхакIуэ цIэрыIуэ Джорджи Зидан итхыжащ «Шэджэрэтуд-дур» фIэщыгъэр зиIэ роман.
Издин яукIа иужь, езым и къуэ Алий пащтыхь тахътэр лъагъэсащ. Абы фIащат Iэл-Мэнсур Нуруд-дин ибн Iэл-Мухьэз цIэр.
3. Iэл-Мэнсур Нуруд-дин ибн Iэл-Мухьэз
1257 - 1259 гъгъ
Езым и цIэр Алийщ, «Нуруд-дин»-р и цIэлейщ, пащтыхь Издин Аибэч и къуэщ. Пащтыхьыгъуэр щылъагъэсам ныбжькIэ щIалэти, къэралыр ГутIэжь дзэпщым зэрихьащ. А лъэхъэнэм ирихьэлIэу тэтэрхэр къызэрыIэтри, Багдад къалэ зэтракъутащ, абы дэса Аббасидхэм я хъэлифатри зэбграхуащ. АдэкIэ Мысырри Щами къащтэну ягугъащ. Мысыр къэралыгъуэм и унафэр зыIэщIэлъхэм къахуэкIуэ тэтэрхэм зэрапэщIэувэн къару къыщалъыхъуэм, узыщыгугъын пащтыхь лъэщ яIэмэ нэхъыфIу къалъытэри, я пащтыхь Нуруд-диныр трагъэкIри, дзэпщ ГутIэжь абы и пIэкIэ трагъэуващ.
Нуруд-дин пащтыхьу зэрытетар илъэситIрэ мази 8-рэщ.
4. Iэл-Музэффэр Сэифуд-дин ГутIэжь
1259-1260
«Iэл-Музэффэр» цIэлейщ, «текIуэныгъэр, ехъулIэныгъэр»-жиIэу къокI, «Сэифуд-дин»-ри цIэлейщ «диным и сэшхуэ» жиIэу къокI, «ГутIэжь» и цIэращ; хьэрыпыбзэмкIэ зэратхар «КъутIыз», къызэрапсэлъар «КъутIыз, КъэтIэз».
ГутIэжьыр Аибэчхэ я блыгущIэту щытащ. Абы пащтыхьыгъэр щылъысар езым япэ ита Нурдин и ужькIэщ. Езыращ Нурдини, Нурдин и къуэшри, я анэри хьэпсым иридзэу, пащтыхьу теувар, тэтэр къэпщхэм, ахэр зэран къыхуэмыхъуу, лъэщу япэщIэувэныр и щхьэусыгъуэу. Езым къызэрилъытамкIэ тет пащтыхьыр ныбжьыщIэщ икIи зауэ хэIухуэщIэхэм хуэгъэсауэ щымытщ. ГутIэжьыр пащтыхьу зэрытеувэу, тэтэрхэм зэрыпэщIэувэн къарур зригъэпэщу щIидзащ.
Тэтэрыдзэм Хьэлэб къалэ къищтэри зэтрикъутащ, адэкIэ зигъазэри, Дамаск къалэ иунэтIащ ари къищтэну. Ар къащтащ, къалэм и унафэщIу тетари щIэпхъуэжащ.
Дамаск дэт тэтэрыдзэм и пашэм ГутIэжьым лIыкIуэхэр къыхуигъэкIуат, зыкъитын хуейуэ зэрыт тхылъ иIыгъыу. и тхылъи иратыжащ, ГутIэжьым лIыкIуэхэр иукIащ, и дзэпщхэр зэхуишэсри, къимыкIуэту зэрызэуэнум зыхуагъэхьэзырыну ягуригъэIуащ. И дзэ зэгъэпэщар щIыгъуу, Палестинэ щIыналъэм хыхьэ «Хьен Джалут», «Бисан» щIыпIэхэм деж щапэуври, тэтэрыдзэр Евфрат псыежэхым адэкIэ ихужащ. А текIуэныгъэмкIэ ГутIэжьым хьэрып щIыналъэри, муслъымэнри тэтэр зэрыпхъуакIуэхэм щихъумащ, езым и щIыналъэри, нэхъри нэхъ ин ищIащ.
ГутIэжьым текIуэныгъэр къихьауэ Мысыр къызэригъэзэжу, и дзэпщхэм щыщ Бейбарс, езым хуэдэ дзэпщхэри къигъэдаIуэри, ГутIэжьыр пащтыхь тахътэм традзри, Бейбарс пащтыхьу тоувэ.
ГутIэжьыр пащтыхьу зэрытетар зы илъэс иримыкъущ.
5.Пащтыхь Бейбарс: 1260-1277
Бейбарс пащтыхьу тетащ 1260-1277 гъэхэм. Езыр къызыхэкIа лъэпкъым теухуауэ хэтым тыркущ жеIэ, хэтми тэтэрщ жеIэ, хэтми адыгэщ жеIэ. Иужьрей илъэсхэм Казахъхэм, Мысыр щагъува сирялым тращIыхьри, Бейбарс казахъыу къагурыIуэри, иджы тет я президент Назарбаевым и унафэкIэ кино къыдагъэкIыну и ужь ихьахэщ, ар я лъэпкъ лIыхъужьу къалъытэу; адыгэхэм адыгэу жаIэ, абы теухуауи къэхутэныгъэхэр ирагъэкIуэкI. Сирием щыщ тхакIуэ Тэисир Хъэлаф* и къэхутэныгъэхэм, Бейбарс адыгэ лъэпкъым къызэрыхэкIамкIэ тегъэщIапIэхэр къегъуэт: * «Бейбарс и лъэхъэнэм, «адыгэ», «Шэрджэс» псалъэхэр къежьатэкъым, Кавказым щыщ псоми щхьэкIэ «тырку е тэтэр» жаIэрт. Ар зэщхьыр, Уэсмэн империем щыгъуэ Латин Америкэм Iэпхъуа хьэрыпхэр, нобэми тыркуущ зэралъытэр, ахэр апхуэдэу икIауэ щытащи».
……………………………….
* «бэхьрит» псалъэр хьэрыпыбзэщ, « хы, тенджыз» къокI. ЩхьэщэхупщIэ щIату къащэхужа адыгэр, хы Iуфэм Iут еджапIэм щIагъэтIысхьэрти, абы щрагъаджэрт, щагъасэрт. А еджапIэр къэзухахэм, щIыпIэм елъытауэ, «бэхьрит» цIэр ятеIукIащ.
* Сирием щыщ тхакIуэщ.
*«Эльбрус» журнал, Дамаск, №22, 2007 гъэ.
НэгъуэщI тхыгъи щыIэщ, Бейбарс адыгэу зэрыщытыр къигъэлъагъуэу. А тхыгъэр езы Бейбарс итхыжу Темыр ЩIакъуэ хуригъэхьауэ щытарщ. Абы щыжеIэ: « "Хьен-Джалут* зауэм фи напэр тезыхауэ щытар Шэрджэс зауэлIхэрщ…" ЗэрытщIэщи, а зауэр зезышэу щыта дзэпщхэм яхэтащ Бейбарс.
Бейбарс и тхыдэр зытхыжахэми къыхагъэщащ, абы тыркубзэ имыщIэу зэрыщытар.
Бейбарс илъэкIащ Багдад къалэ тэтэрыдзэр дихужу, Аббасидхэм я хъэлифатыр абы дигъэтIысхьэжыну, Европэм щыIэ пащтыхьхэм запищIэу зэгурыIуэныгъэхэр ядитхыну, "Дыщэ лъэпкъым («урысыбзэкIэ – «Золотая орда») мамырыгъэкIэ ягурыIуащ, езым и кхъухьыдзэ хым тетыр иригъэфIэкIуащ, псоми ятекIуэн хуэдэу; жор зехьэхэм япэщIэувэри, и щIыналъэр-муслъымэн щIыналъэр абыхэм ящихъумащ. I266 гъэм, пщы Къалэунэ езым и дзэзешэу, Ермэлы зэщIэхъеяхэм я деж игъакIуэри, ахэр япIэ иригъэувэжащ, я пащтыхь Хьесум и къуэр гъэр къищIри, къэкIуэжащ, илъэс къэс тезыр пыухыкIа ятыну яхуигъэуври. Пащтыхь Бейбарс муслъымэн хьэрыпхэм куэд яхуищIащ я щIэнгъуазэр, я бзэр, езыхэр къызэтенэнымкIэ. Ар ерыщт Кавказым ис и лъэпкъэгъухэр зэришэлIэнымкIэ, къишахэм я бжыгъэр шууей мин 40-м нэсат.
Пащтыхь Бейбарс щIэныгъэлIхэм щIыхьышхуэ яхуищIырт: пащтыхьу хахын щхьэкIэ цIыхубэри, динымкIэ щIэныгъэлIхэри щыхьэт техъуэн хуейт, а увыпIэр абы зэрыхуэфащэмкIэ. Ахэр псори хуэарэзыт, ауэ щихъ Издин* гурыщхъуэ къытрихьэрт, Бейбарс щхьэхуитрэ мыщхьэхуитри, бзыщIи, шыни химылъхьэу, езы сулътIан хъунури яхэсу щIэупщIащ: « Уэ, Рукнуд-дин! ( "рукнуд-дин" пащтыхь хъуну Бейбарс зыгъэлъапIэ цIэлейращ) Сэ зэрысщIэмкIэ, Уэ бындыкъударийм ("бындыкъударий" топ гъауэхэм я унафэщIщ) уарейщ. А зыдыщысхэм, Бейбарс къыщIишащ, Бындыкъударийм щхьэщэхупщIэ ириту хуит зэрыхъужамкIэ щыхьэту техъуэхэр. Абы и ужькIэщ, Бейбарс пащтыхь тахътэр щылъагъэсар. ЗэрыжаIэжымкIэ, Щихъ Издин лIауэ щыдахыжым, пащтыхь Бейбарс жиIауэ жаIэж «Иджыщ пащтыхь сыщыхъуар, мо щихъыр цIыхубэм захуигъазэу, мыр пащтыхь хъунукъым яжриIамэ, си тетыгъуэр абы и деж щиухат». *
……………………………..
*«Хьен джалут» Пащтыхь Сэлэдин и дзэр Жорзехьэхэм я дзэм щытекIуа щIыпIэм и цIэщ. Абы щыгъуэм Сэлэдин и дзэпщу щытар Бейбарсщ.
*Издин Ибн Абус-Сэлам (577-660), динымкIэ щIэныгъэлIщ (Мыхьмуд Рызкъ Сэлим) том 3, нап I76.
* Мыхьмуд Рызкъ Сэлим, том 3, нап I82.
Бейбарс Мысыр къызэрыщыхутам теухуауэ Бын Тыгърий Бердий тхыдэтхым етх: «Щехъ Издин къызжиIащ, пщы Бэдрудин къыжриIэжауэ, Бейбарс Кабчакым-Кавказым кърашауэ I225 гъэхэм. КъыщIрашам и щхьэусыгъуэри мырат: Тэтэрхэм гъэру яубыдам дахэтт, сэрэ Бейбарсрэ, (абы щыгъуэм ар илъэс I4-м итт) ящахэм я гъусэу Сивас къалэ дахуащ; Сивас къалэ дыщызэфIэкIуэдри, етIуанэу дыщызэрыгъуэтыжар Хьэлэб къалэрщ. Езыр абы ирашри, Каир къалэ дэс пщы Алэдин Идкин Бындыкъударий иращащ…».*
……………………………………..
*Бацэжь, том 4\I, нап 225.
Мысыр щекIуэкIа япэ шэрджэс къэралыгъуэм хуэлъэкIат щIыналъэм ис бидуинхэр игъэIэсэну, ЩамкIэ щыIэ Аиубитхэм я щIэблэри игъэбэяуну, кхъухьыдзэри лъэщу икIи шынагъуэу хым щызригъэкIуэну.
Бейбарс сулътIану зэрытеувэу, зы зэманым къриубыдэу, зэщIэхъэиныгъэу тIу Iууащ, зыр Каир кIуэцI, етIуанэр Дамаск. Каир къыщыхъеяхэри, Дамаск щызэщIэхъеяри игъэужьыхащ, къарукIэ. Ещанэ Iуэхуу абы къыпэщылъыр, аббасидхэм я хъэлифатыр зэфIэгъэувэжынрати, ари зэфIигъэкIащ.
Къэрал щIыбымкIэ нэхъ шынагъуэу щыIэр жорзехьэхэмрэ, мэнголхэмрэти, абыхэм зэгурыIуэныгъэ быдэкIэ ягурыIуащ: I262 гъэм Византием я император Михаил еянэ Балилодж зэгурыIуэныгъэ тхылъ дитхащ, Наполи и император Фридрик етIуанэм хуригъэхьа зэгурыIуэныгъэ тхылъым нэмыщIауи, лIыкIуэ хуищIа гупым я гъусэу тыгъэ лъапIэхэри хуригъэхьат: жураф, «Хьен Джалут» зауэм гъэр къищIауэ щытахэм щыщ гупи ядэщIыгъут, ахэр яшхэм тесу, я Iэщэ-фащэри якIэрылъу. А тыгъэм щыгуфIыкIат императорыр, абы щхьэкIэ лIыкIуэхэм хьэщIагъэшхуэ ярихауэ щытащ. А илъэс дыдэми, и лIыкIуэхэр Азия цIыкIум, Сэлджукъхэм я деж игъакIуэри, абыхэми ягурыIуащ. Апхуэдэурэ, абы и къарур зыдынэсыр и бий къезэуэнкIэ хъунум ягуригъэIуащ.
Бейбарс и лIыкIуэхэр Европэм и закъуэкъым зыдигъэкIуар, Лъэпкъ Дыщэм и дежи игъэкIуащ. Абыхэм я щIыналъэ «КъэбджакъкIэ» зэджэу щытар къухьэпIэмкIэ Туркыстаным къыщыщIидзэрти, хы ФIыцIэм нэсырт. Я къалащхьэр Сэраи къалэрт. Ахэр Тэтэртуп фIэмыкIхэу къыщигъэувыIахэщ.
Мысырым и кхъухьыдзэм и лъабжьэр зыгъэтIылъар Бейбарсу къалъытэ. Тхыдэтх Мэкъризий етх: «Кипр и пащтыхьым и лIыкIуэхэр Бейбарс щыхуигъэкIуам, ар кхъухьхэр щащI лэжьапIэм щIэту ирихьэлIахэщ, лэжьакIуэхэм пхъэхэр ядихьу. Пащтыхьыр Iэпщэрылажьэхэм ядэлажьэу зылъэгъуа лIыкIуэхэм хуаIуэтэжащ я пащтыхьым, ялъэгъуа телъыджэр». *
И кхъухь зэгъэпэщамкIэ Хыкурытым техьэри, Iуфэм Iус Яфа къалэ къищтащ, хыщхьэм Iус Антакие къалэ дэлъадэри, абы къуентхъ куэд къыдахащ, шэрджэс муслъымэн зауэлIхэм «..ахъшэр фалъэкIэ зэхуагуэшащ", дэтхэнэ зы зауэлIым зы гъэр къылъысащ, ахэр псори ящащ.*
……………………………………….
* Бацэжь Мухьэмэд-Хъер, «Адыгэ тхыдэм и щIэнгъуазэ», Амман 2009 гъэ, том 4\I, нап 232.
I270 гъэм Триполи къалэ къищтащ, Ермэлы цIыкIумкIэ, езым и дзэпщ пщы Къалэунэ игъакIуэри, Сивас, Адэна къалэхэр къащтащ. I277 гъэм езы дыдэр ежьэри, мини 7 хъу тэтэрыдзэр зэтриукIащ, урым Сэлджукъхэм я къалащхьэ Къэисэрей дыхьэри, и цIэр абы щигъэIуащ, цIыхубэми яхэпсэлъыхьащ, пащтыхь псалъапIэм тету.
Бейбарс и зэфIэкIыр зауэ хэIущIэIухэм къыщынакъым, дин щIэныгъэми, ухуэнми, литературэми хэлIыфIыхьащ. Езым и цIэкIэ Каир щаригъэухуащ мэжджытышхуэ. А мэжджытым тхылъеджапIи гуэтыжт, тхылъ гъуэтыгъуейхэр щIэлъу, щезгъаджэхэм улахуэ яIэу, ирагъаджэри абы щыпсэууэ.*
………………………….
* Мыхьмуд Рызкъ Сэлим, том 3, нап 40.
I263 гъэм унафэ ищIри, къэралым и гъунапкъэхэм быдапIэхэр, плъапIэхэр яригъэухуащ; плъапIэм итым бийр жыжьэу къызэрилъагъуу, жэщмэ мафIэ пигъанэрт, Махуэмэ Iугъуэ дригъэхуейрт. АбыкIэ хъыбар зратыжырт, бийр я пэгъунэгъу щыхъукIэ. А быдапIэхэр IэщэкIи зэгъэпэщат, илъэсипщкIэ ярикъун гъуэмыли щыхъумат.
I26I гъэм и лIыкIуэхэр Мэчэ-Мэдинэ игъакIуэри, абы щыIэ мэжджытхэр зэфIагъэувэжащ. Ар икIи лъэпкъщIэкъут, и лъэпкъэгъу шэрджэсхэр япэ иригъэщу, езым зришалIэхэу. Абы къыхэкIыуи Iэл-Къэлкъэшэндий тхыдэтхым хужиIащ «лъэпкъыр и лъэпкъымкIэ ебэ хъуащ». Арати, Мысыр щIыналъэм щызеуащ шэрджэсхэр. Абыхэм яхъумащ щIыналъэр, щIэныгъэр ирагъэфIэкIуащ, муслъымэн динри зэфIагъэувэжащ.
Бейбарс унафэ къыдигъэкIащ цIыхухэр фадэ ефэ, зинэ ящIэ мыхъуну. Къэралым ис псори зэрызэлъэIэсын пошт Iуэхури зригъэзэхуащ: гъуэгухэм бэтэгъей шухэр тетт, тхылъхэр зыр зым Iэрагъэхьэу, адэкIэ зейм и деж лъагъэIэсыжу.*
……………………………………
* Мыхьмуд Рызкъ Сэлим, том I, нап 26, 27, 28.
Бейбарс и шыфэлIыфэр тхыдэтххэм зэратхар мыпхуэдэущ «КIыхьт, къуапцIэт, и нитIыр щIыхут, макъ IупщIт, езыр хахуэт, псынщIэт, и нэм щIыIуху телът зы мастэнэ инагъыу, шыбгым къемыхыу тест, шууэ гъунапкъэр, бэтэгъейхэр къызэхикIухьырт, зы тхьэмахуэм тIэурэ топ джэгурт, зэм Дамаск, зэм Мысыр. Ар апхуэдизкIэ цIэрыIуэ хъуати, езыри и дуней тетыкIэри таурыхъыфэу къаIуэтэжырт».
Бейбарс, I279 гъэм дунейм ехыжащ, илъэс 20-кIэ пащтыхьу тетауэ. И кхъэри и къуэ Мухьэмэд и кхъэри Дамаск дэт Амяд мэжджэтым, лэгъунэ щхьэхуэ щаIэу щIэлъхэщ.
Бейбарс къыкIэлъыкIуа пащтыхьыр Къалэунэхэ Сефуд-динщ.
………………………………..
* Бацэжь, том 4\I, нап 227, 233, 234
6. Iэс-Сэхьид "Iэбул-Мэхьали Мухьэмэд-Бырч-Хъан"
1277-1279
И цIэр Мухьэмэдщ, Бейбарс и къуэщ. Пащтыхь тахътэр и адэм къыщIэнащ езыр илъэс I8-м иту. Тахътэм зэрытетIысхьэу, къыпэува пщыхэр зэтриукIащ. Абы щхьэкIэ цIыхубэм я гум гужьгъэжьыр хуаIэ хъуащ. Езыхэри ерыщу я ужь ихьэхэри, и щхьэр ирагъэужэгъущ, пащтыхьыгъэри ибгынэри, Кэрэк Къалэ кIуэри абы щыпсэуащ. И ажалыр кIэщIу къэсри, и хьэдэр Дамаск яхьри, и адэм и кхъэм бгъуралъхьащ.
Мухьэмэд пащтыхьу зэрытетар илъэситI къудейщ. ЗэрыжаIэжымкIэ, ар езым къыкIэлъыкIуа и къуэшым и ужькIэ къэкIуа пащтыхьым и малъхъэу щытащ.
7.Iэл-Хьадел "Сэфуд-дин Сэламыш"
1279
Сэламыш пащтыхь Бейбарс и къуэщ. И япэ ита и къуэш пащтыхьыр зэрытекIыу езыр трагъэуващ. Ар щIалэт, и ныбжьыр илъэсибл фIэкIа мыхъуауи, къэралыр пщы Къалэунэ дзэпщым зэрихьащ. ТIум я цIэри мэжджыт уазхэм щыжаIэрт, ахъшэми традзэрт. ИужькIэ Къалэунэм утыкур къыхуэнэпащ, пащтыхьри тридзри, Кэрэк къалэ игъэкIуащ, къэрал Iуэхум и унафэ хилъхьэну хуитыныгъэ имыIэжу.
Сэламыш пащтыхьу зэрытетар махуи 100-щ.
8.Iэл- Мэнсур Сэифуд-дин Къалэунэ
1279-1290
И цIэр Къалэунэщ, "Сэифуд-дин"-ыр цIэлейщ. Ар пщы Iэлэдин, абы щыгъуэм зекIуэ ахъшэ 1000-кIэ къищэхуати, (Миныр-хьэрыпыбзэкIэ "Iэлф") ари и цIэм цIэлейуэ къыпыуващ; къэзыщэхуам и цIэр IэлаIти, IэлаIым и цIэлейри пытыжу Къалэунэм и цIэм цIэлейуэ къыпыуващ. Аращи, тхыдэтххэм Къалэунэм и цIэр зэпкърыхауэ зэратхыр «Сэифуд-дин Къалэунэ Iэл-Iэлфий Iэл-ХьэлаIий».
Мыри тэтэр-мэнголхэм япэщIэтащ, и къэралыгъуэ хьэрып-муслъымэн щIыналъэм къримыгъэхьэхэу. Щам щIыналъэр жорзехьэхэм илъэси 150-рэкIэ яIыгъауэ къаIэщIитхъыжащ. 1290 гъэм дунейм ехыжри, Каир къалэ щыщIалъхьэжащ. Абы и лъэпкъэгъу шэрджэсхэр сытым щыгъуи япэ иригъэщырт: Кавказым къилъэда тэтэрхэм гъэр къащIа адыгэхэр езым къищэхужырт, Мысыр къригъашэхэрти, увыпIэшхуэхэр яритырт. Ахэращ, иужькIэ, «Бырчы» цIэмкIэ Iуахэр, Убых адыгэ лъэпкъым щыщ Бырчыхэм ящыщти.*
Пащтыхь Сефуд-дин, езым япэ ита пащтыхь Бейбарс и лъэужьым тетащ и къэралыгъуэр игъэбыдэнымкIэ, бийм щихъумэнымкIэ, тэтэрхэм зэхэзехуэн ящI и лъэпкъэгъухэр зэшэлIэнымкIэ. Кавказым я пщым муслъымэн диныр къищтауэ зэрызэхихыу, и лIыкIуэхэр хуигъэкIуащ абыкIэ ехъуэхъуну. ЛIыкIуэхэм тыгъэ лъапIэхэри яIыгът. Къэзыгъэзэжа лIыкIуэхэм, Кавказым я пщым и деж къикIыу зы лIыкIуи къыхуищIат, ар Мысырым и пащтыхьым елъэIуащ, и къэралыгъуэм щызекIуэ цIэ лъапIэхэм щыщ я пщым къыфIищыну.
Къалэунэхэ Сефуд-дин и деж Йеменым и имамым и лIыкIуэхэри къакIуэрт тыгъэ лъапIэхэр яIыгъыу: пщылI фIыцIэхэр, пылхэр, хэубэн лъапIэхэр, бзу лIэужьыгъуэ гъуэтыгъуейхэр. Цилоным и пщымрэ пащтыхь Сефуд-динрэ я зэхуаку къакIуэ-накIуэр зэпыуакъым. Апхуэдэурэ абы и сату гъуэгур шынагъуэншэу щигъэтырт. ЕвропэмкIэ щыIэ къэрал лъэщхэми зэныбжьэгъугъэкIэ ягурыIуэрт.*
Къалэунэ Сефуд-дин пащтыхьу илъэс 11 хуэдизкIэ тетауэ дунейм ехыжри, тахътэр езым и къуэ Хъэлил къылъысащ.
…………………………………….
* Бацэжь Мыхьэмэд-Хъер, «Адыгэ тхыдэм и щIэнгъуазэ», том 4\I, нап 239.
*Мыхьмуд Рызкъ Сэлим, "СулътIан мэмлюкхэм я лъэхъэнэр"том I, нап 29.
9. Къалэунэхэ Хъэлил
1290-I293
Пащтыхь тахътэм тетIысхьащ I290 гъэм. Ари ерыщу и ужь итащ жорзехьэхэр хьэрып-муслъымэн щIыналъэм ирихужыну. Акка къалэ илъэси I00-кIэ яIыгъауэ къаIэщIигъэкIыжащ. Адрей къалэхэми щытепщэ жорзехьэхэм Акка къалэ къыщыщIар щалъагъум, яIыгъа къалэхэр зауэншэу ябгынащ. Акка къалэ и кхъухь тедзапIэу щытам деж щыхэтIа мывэм хьэрыпыбзэ, анджылыбзэ, журтыбзэкIэ тетхащ «Мыдеж щиухащ жорзехьэхэм я тетыгъуэр». АдэкIэ тетщ, «Къалэунэхэ Хъэлил Акка къалэ жорзехьэхэм къатрихыжащ, и шэрджэс зауэлIхэмкIэ I29I гъэм» А мывэр нобэми щытщ.*
…………………………………..
*Бацэжь Мухьэмэд-Хъер, «Адыгэ тхыдэм и щIэнгъуазэ», Амман, 2009 гъэ, том 4\I, нап 242.
Пащтыхь Хъэлил и дзэм Ермэлыхэм я къалащхьэри къищтауэ къыздигъэзэжым яукIащ: Хузэгуэп пщы гуп "Бедра" я нэхъыщхьэу, Хъэлил зекIуэ щыIэу телъадэхэри яукIащ. Бедра пащтыхьу ягъэува щхьэкIэ, ар нэху кърагъэкIакъым, Хъэлил и блыгущIэтхэм яукIыжащ. Абы щхьэкIэ, тхыдэтххэм, а лъэхъэнэм тета пащтыхьхэм Бедра хабжакъым.
Хъэлил къыкIэлъыкIуащ, езым и къуэш Мухьэмэд.
10. Къалэунэ Мухьэмэд: 1293-1294
Къалэунэхэ Мыхьэмэд техьэ-текIыжу, щэрэ пащтыхьащ, I292-I294, I298-I308, I309-I34I-рэ гъэхэм. И япэ теувэгъуэм и ныбжьыр илъэси 9-м иту цIыкIути, къэралыр дзэпщ Чэтыбгъэ зрихьащ.
Пащтыхь Мухьэмэд и гъащIэр ирихьэкIащ тэтэр мэнголхэм япэщIэту. Абыхэм я дзэ I00,000 хъур, я пащтыхь Гъазан* я пашэу, Сирием щыщ Хьумус къалэ деж щыпэуври, 30,000 фIэкIа мыхъу и дзэмкIэ ар иригъэкIуэтащ. И пащтыхьыгъуэр Маррокэ нэсат, а щIыналъэхэм езым игъэува и дэIэпыкъуэгъухэм унафэ щащIу. I34I гъэм дунейм ехыжащ, илъэс 42-рэкIэ пащтыхьауэ. И япэ тетыгъуэм щыгъуэ къэрал Iуэхур зи пщэ дэлъа Чэтыбгъэрэ пщы гупымрэ зэгурыIуэри, пащтыхьыр трагъэкIри, езы Чэтыбгъэр пащтыхьу трагъэуващ.
Пащтыхь Мухьэмэд и япэ тетыгъуэр мазэ II-щ зэриукъуэдияр, Чэтыбгъэ абы къыкIэлъыкIуащ.
…………………………………………….
*Бацэжь, том 4, нап 235 - 239.
* «Гъазан», «Къазан»: Тэтэр хъанщ, муслъымэн сунитщ, дунейм щехыжым Олджино къытехьащ хъану. Олджину и анэр чыристэнт, езыми чыристэныфэ зытригъауэрт, муслъымэн мэзхьэб сунитыр Щам щIыналъэхэм щызригъэкIуэн хуэдэуи зищIырт.
*Бацэжь, том 4\I, нап 244.
11. Чэтыбгъ Зенуд-Дин
1294-1296
Япэ ита пащтыхьыр тридзри езыр абы и пIэкIэ пащтыхь хъуащ.
Чэтыбгъэр Къалэунэ Сефуд-дин Хьумус къалэ деж тэтэрхэм щапIэщIэувам щыгъуэ къищIа гъэрхэм щыщти, хуит къищIыжри, дэкIуэтейурэ пащтыхь къуэдзэ хъуащ, итIанэ тахътэм тес пащтыхьыр тригъэкIри езыр теуващ.
И пащтыхьыгъуэм и илъэс етIуанэм ирихьэлIэу, Щам щIыналъэмкIэ щыIэу, МысырымкIэ щыIэ пщыхэр Лашын я пашэу зэгурыIуэри, Лашыныр пащтыхьу трагъэтIысхьащ, Чэтыбгъэ а зыдыщыIэм къэнащ, пащтыхь цIэр имыIэжу.
Чэтыбгъэ пащтыхьу зэрытетар илъэситIщ. И зэманым хьэпшыпхэм я уасэхэр дэуеящ, уз зэрыцIалэри къежьащ, Нилым ипсри гъуащ, мэнгол лъэпкъым щыщхэр Мысырым куэд щыхъуащ.
ЖыIэпхъэщ, мы Чэтыбгъэр Къалэунэхэ Мухьэмэд аргуэру пащтыхьу щытеувэжми зэрыпсэуар икIи Хьэма щIыналъэхэм, езы Мухьэмэд и къуэдзэу зэрыщыIар. А увыпIэри иIыгъащ дунейм ехыжыхункIэ-702 гъэ пщIондэ. Абы къыкIэлъыкIуащ пащтыхь Лашын.
I2. Лашын Хьусамуд-Дин Лашын
1296-1299
Лашын Къалэунэхэ я пщылIу щытти, хуит ящIыжащ. Пащтыхь Чэтыбгъэ и къуэдзэу лажьэу, пащтыхьыр Щам кIуауэ иригъэхьэлIэри, езыр пащтыхь тахътэм тетIысхьащ.
Абы и лъэхъэнэм Мысыр щIыналъэр щIэрыщIэу пщыхэмрэ дзэлIхэмрэ ятригуэшыжащ, ауэ езым нэхъыбэр къызыхуигъэнэжащ. Абы щхьэкIи, езым и блыгущIэт "Менкотемыр" и къуэдзэу зэригъэувам щхьэкIи (ар цIыху ерут, залымт) цIыхубэр зэгурыIуэри, зы жэщым тIури яукIащ.
Къалэунэ Мухьэмэд (етIуанэ тетыгъуэ)
1299-1309
Пащтыхь Лашын яукIа иужь, пщыхэр зэгурыIуэри, Къалэунэ Мухьэмэд пащтыхь тахътэм аргуэру трагъэтIысхьэжащ, къэрал зехьэным илъэсиплIкIэ пэIэщIауэ щытауэ.
Япэ гугъехьу зыIууар тэтэр зэрыпхъуакIуэхэрати, щапэщIэувэм, къытекIуэри, Щам щIыналъэр зэрапхъуащ, зэтракъутащ, езым Мысыр игъэзэжащ, и дзэм хэщIыныгъэшхуэ игъуэтауэ. Куэд дэмыкIыу и дзэр аргуэру зэфIигъэувэжри, хъэлифатыр, къадуэ 4 зыдищIыгъури, и дзэр иришэжьащ, тэтэрхэр Щам щIыналъэм ирихужыну. Мы зэм текIуащ, тэтэрхэри зэтриукIащ. А щIыкIэм тету Щам щIыналъэри и къэралыгъуэм щыщ ищIыжащ.
ГъащIэр куэдрэ мамыракъым, езым и дзэпщ Бейбарс къеныкъуэкъуу зэрыщIидзэу, пащтыхь тахътэр къыхуигъанэри, Кэрэк къалэ кIуэри дэтIысхьэжащ.
Мухьэмэд и етIуанэ пащтыхьыгъуэр илъэсибгъурэ ныкъуэкIэ ирихьэкIащ.
13. Бейбарс Iэл-Джашинкирий
1309-1310
ЦIэрыIуагъэкIэ япэ ита пащтыхьхэм къакIэрыхуркъым Бейбарс Iэл-Джашинкирий*. Мыри ТкIийуэ япэщIэтащ жорзехьэхэмрэ, мэнголхэмрэ, абыхэм ящихъумащ мэжджытхэр къамыгъауэу. еджапIэхэр ищIащ, Къудус- Иеросалим къалэ дэт мэжджыт лъапIэм куэбжитху хригъэлъхьащ, хьэжыщхIэр хуиту дыхьэу, хуиту дэкIыжу щытын папщIэ. Етхуанэ куэбжэр I967 гъэм зэтракъутащ, абыхэмрэ хьэрыпхэмрэ щызэзэуам.*
Джашинкир Бейбарс Къалэунэхэ я пщылIу щытащ. Къалэунхэ Мухьэмэд и тетыгъуэм дзэпщ хъуащ. Мухьэмэд езыр хуейуэ пащтыхьыгъэр щибгынэм, пщыхэр зэгурыIуэри, Бейбарс пащтыхьу тахътэм трагъэтIысхьащ. Къулыкъур зэрыIэрыхьэуи, Мухьэмэд къыдэщIу щыта пщыхэр зэхэзехуэн ищIу щIидзащ. Абы щхьэкIэ Мухьэмэдыр губжьри, ЩамкIэ щыIэ езым и ныбжьэгъу пщыхэр къигъэдаIуэри, Бейбарс унафэ хуащIащ пащтыхь тахътэр ибгынэу, Кэрэк къалэ дэтIысхьэжыну.
Бейбарс къыхуащIа унафэм едэIуащ. Кэрэк Къалэ кIуэуэ гъуэгу здытетым, ар яубыдри, Каир къашэжащ икIи Мухьэмэд и пащхьэ щатхьэлащ. Мыр пащтыхьу зэрытетар мази I0-рэ махуэ 24-рэщ. *
…………………………………………………………
*Заккар, Дамаск, I982, нап-299. "жашинкир" Пащтыхь Iэнэм трагъэува шхыныгъуэмкIэ жэуап зыхьырщ. Абы и къалэн нэхъыщхьэщ, шхыным щхъухь зэрыхэмылъымкIэ къищIэну. «жашинкир» псалъэр персыбзэщ. Ар IыхьитIу зэхэлъщ "жашна", "кир" япэр бзэгумкIэ зыхэщIэн, етIуанэр кIэухщ, «зыгъэзащIэ» "къэхутэн" "къэхутакIуэ" мыхьэнэр къикIыу.
* Бацэжь Мухьэмэд –Хъер "Адыгэ тхыдэм и щIэнгъуазэ" том 4\I, нап 246.
* Мыхьмуд Рызкъ Сэлим "сулътIан мэмлюкхэм я лъэхъэнэр" том I, нап 32.
Къалэунэхэ Мухьэмэд (ещанэу)
1310-I341
I3I0 гъэм, зы илъэскIэ ибгынауэ, пащтыхь тахътэм тетIысхьэжащ Къалэунэ Мухьэмэд. Каир къалэ дэт Iуащхьэм хъэлифатыр, къадуэ 4, пщы гупри и щхьэту пащтыхь тахътэм тетIысхьэжащ. Адрей щIыналэхэм щыIэ и къуэдзэхэм и гур яхуэзагъэртэкъыми, псори IуигъэкIахэщ, "пащтыхь къуэдзэ" къулыкъури икъутэжащ, и тетыгъуэм зэран къыхуэхъуну къилъытати. И тетыгъуэр зэригъэбыдэу, Щам щIыналъэмкIэ зигъэзащ, тэтэрыдзэм пэщIэувэн гугъэр иIэу, ауэ ахэр къыпэувыжахэкъым, ябгыр ягъазэри икIыжахэщ. И щIыналъэм зиубгъуащ, и цIэри мэжджытхэм щагъэIуащ, пащтыхьхэри зригъэубзащ, тыгъэхэри къыхуащIащ.
И лъэхъэнэм къэрал мылъкур хэхъуащ. Пщырэ пщылIу иIэм я бжыгъэр мин 24-рэм нэсат. Ахэр фащэ екIукIэ ихуэпащ, сэшхуэ якIэрылъыр дыжьынкIэ гъэщIэрэщIат. И лъэхъэнэм щIэныгъэри ефIэкIуащ, щIэныгъэлIри гушхуащ, усакIуэхэри хуиту утыку къихьащ.
Къалэунэм иригъэкIуэкIа лэжьыгъэшхуэм щыщщ щIыналъэр щIэрыщIэу и зауэлIхэмрэ, дзэпщхэмрэ, пщыхэмрэ зэрытригуэшэжар. Чэщанэ быдэхэр, мэжджыт дахэхэр, лъэмыж телъыджэхэр яригъэухуащ. ТIэурэ хьэжыщI щыIащ. ЕтIуанэу щыкIуам, бжей плъыжьым къыхэщIыкIа, дыжьын зытегъэлъэда бжэ Чэбэ лъапIэм хригъэлъхьащ.
ЩIалэ I2 къыщIэнати, абыхэм щыщу 8-р пащтыхь увыпIэм нэсащ.
Къалэунэхэ Мухьэмэд I340 гъэм дунейм ехыжащ, къэралыгъуэ абрагъуэ къызэринэкIауэ. Пащтыхьу щэрэ зэрытетар зэхэплъхьэжмэ, псори илъэс 43-рэ мэхъур. Езыр дунейм ехыжа нэужь, и уэсяткIэ, и къуэ Iэбу-Бэчыр лъысащ пащтыхь тахътэр.
14. Къалэунэхэ Iэбу-Бэчыр
1341
Iэбу Бэчыр Къалэунэ Мухьэмэд и къуэщ. Пащтыхь тахътэр и адэм и уэсяткIэ къылъысащ, езыр зэкъуэшхэм я нэхъыжьу щымытрэ пэт. Пащтыхь щыхъуам и ныбжьыр илъэс 20 хъууэ арат, зэрытетар жэщ-махуэ 59-рэщ. Тетыгъуэ щIэкъухэр, дзэпщ Къосон я пашэу, къаубыдри, хьэпсым ирадзэри, абыи щаукIыжри, езым и къуэш Кучуку пащтыхь ящIащ.
15. Къалэунэхэ Кучыку
1341-1342
Кучыкуи Къалэунэ Мухьэмэд и къуэщ. И къуэшыр яукIыу езыр пащтыхьу щагъэувам и ныбжьыр илъэси 8 ирикъуатэкъыми, къэралыр зезыхьар, дзэ зешэу икIи пащтыхь къуэдзэу щытар Къосонщ. А лъэхъэнэм къэралыр зэхэзэрыхьащ. Щам щIыналъэмкIэ щыIэ пщыхэр зэгурыIуащ, Кучыку и къуэш Кэрэк къалэ щыIэр, и къуэш тетым и пIэкIэ пащтыхьу ягъэувыжыну. Къосоныр яубыдащ, Кучыку трагъэкIащ, мазитху фIэкIа темытауэ, Ахьмэд трагъэуващ.
16. Къалэунэхэ Ахьмэд
1341-1342
Ахьмэд Къалэунэ Мухьэмэд и къуэ нэхъыжьщ. Пащтыхь тахътэм зэрытеувэу, и бийуэ къилъыта пщибл иукIащ, нэгъуэщIхэри лъэхъуэщым иридзащ, абы щхьэкIэ зауэлIхэм я гур щыкIауэ щытащ. Ар Кэрэк къалэ дэсащ Каир къахуэмыкIуэу. Ар и щхьэусыгъуэу, пащтыхь тахътэм трагъэкIри, езым и къуэш Исмахьил трагъэуващ пащтыхьу.
Ахьмэд пащтыхьу зэрытетар мазитIрэ махуэ I2-рэщ. Ар Кэрэк къалэ дэсащ, и къуэш Исмахьил и унафэкIэ яукIыху.
17. Къалэунэхэ Исмел-Исмахьил
1342-1345
Мыри Къалэунэхэ Мухьэмэд и къуэщ. И къуэшыр иукIри, езыр пащтыхь хъуащ. Пащтыхь Исмел лIы захуэт, псапащIэт. Ар I345 гъэм дунейм ехыжащ.
18. Къалэунэхэ Шыхьбан
1345-1346
Шыхьбани Къалэунэхэ Мухьэмэд и къуэщ. Пащтыхь тахътэм зэрытетIысхьэу, и жагъуэгъу пщыхэр лъэхъуэщым иридзащ. Пащтыхьыгъуэр къызыхуигъэнэжын щхьэкIэ и къуэшитI иукIыжын гуращэр иIэу къыщащIэм, пщыхэр пэуващ. Iуэхур апхуэдэу къыщекIуэкIым, ар щIэпхъуэжащ. Пщыхэр зэгурыIуэри, щIэпхъуэжа пащтыхьым и пIэкIэ абы иукIыжыну зыхэта и къуэш Хьэжы тахътэр лъагъэсащ. ИужькIэ, Шыхьбан и щтапIэр зрагъащIэри яукIащ, и къуэш теувам и унафэкIэ.
Шыхьбан пащтыхьу зэрытетар зы илъэсрэ, мазитIрэ ныкъуэрэщ.
19. Къалэунэхэ Хьэжы
1346-1347
И ныбжьыр илъэс 20 иримыкъуауэ, япэ ита и къуэш Шыхьбан и ужькIэ лъысащ пащтыхьыгъуэр.. Зэрытеувэу и жагъуэгъухэр лъэхъуэщым щIидзащ, языныкъуэхэр иригъэтхьэлащ. Бзу зехуэным дихьэхырт, егъэлеяуэ - тхьэрыкъуэм. Абыхэм дашэхырт къэрал Iуэхухэм. Абы щхьэкIэ пащтыхь увыпIэр хуэмыфащэу къалъытэри, лъэхъуэщым щIадзащ. Абы щIатхьэлъыхьа иужь, и къуэшыр пащтыхьу ягъэуващ.
Хьэжы пащтыхьу зэрытетар зы илъэсрэ мазищрэ махуэ I8 –рэщ.
20. Къалэунэхэ Хьэсэн
1347-1351
Хьэсэн, япэ ита и къуэш Хьэжы иужькIэ пащтыхьыгъэр лъагъэсащ. И ныбжьыр илъэс 13 ирикъуауэ арати, пщы гупыр къыдэIэпыкъуащ къэрал зехьэнымкIэ.
И лъэхъэнэм тало узым зиубгъури, цIыху куэд ихьащ, хьэпшыпхэм я уасэхэри дэуеящ. Щам щIыналъэр зыIыгъ пщы гупыр зэмызэгъыж хъури, цIыхубэр зэхэзехуэн ящIащ. А зэрыхьзэрийм пащтыхьри хэкIуэдащ: и жэгъуэгъухэм къаубыдри ягъэтIысащ, илъэсищрэ мазибгъурэ фIэкIа темытауэ. Абы и пIэкIэ и къуэш Iэс-Салихь ягъэуващ.
21. Къалэунэхэ Сэлэдин
1351-1354
Япэ ита и къуэш Хьэсэн трагъэкIри езыр трагъэтIысхьащ пащтыхь тахътэм. Пащтыхь хъунымкIэ дэIэпыкъуар пщы «ТIаз»-ти, ТIазым къэралыр зэрыхуейм хуэдэу зэрихьащ. Абы щхьэкIэ пщы гупыр хузэгуэпри, ТIазми, пащтыхьми зауэ иращIэкIащ. Пащтыхьыр пщыхэм ятекIуащ, зэщIэгъэстакIуэхэри лъэхъуэщым иридзахэщ. Ауэ и къуэдзэу Хьэлэб щIыналъэм щыIэ Урыс Бебгъа, Триполи, Хьэма къалэхэм тет пщыхэри пащтыхь щIыналъэм къыгуэкIыну щыщIадзэм, зауэ ярищылIэри, Урысыр тыркумэн щIыналъэм ихужащ, и зауэлIхэр гъэр къищIащ, адрей пщыхэр лъэхъуэщым иридзахэщ. Апхуэдэу Каир къэкIуэжащ, и бийхэм ятекIуауэ, гъэр куэдыр къищIауэ.
И лъэхъэнэм Аббасидхэм я хъэлифыр дунейм ехыжри, и къуэр хъэлифу ягъэуващ.
Пащтыхь Сэлэдин илъэсищрэ мазищрэ ныкъуэрэ тетауэ, фIэгуэныхь хъууэ лъэхъуэщым къришыжа пщы «Шехъо Iэл-Хьумэрий» жыхуаIэм и гупыр зэщIигъэстри, СулътIаныр яригъэубыдри лъэхъуэщым ирадзащ, Хьэсэн етIуанэу пащтыхь тахътэм трагъэтIысхьэжащ.
Къалэунэхэ Хьэсэн (етIуанэу)
1354-1361
755 гъэм етIуанэу тетIысхьэжащ пащтыхь тахътэм. ДауикI, къыдэIэпыкъуауэ щыта Шехъо и Iэр хуит ищIащ зыхуейр ищIэну. Шехъо еджапIэхэр, сымаджэщхэр иухуащ. Пащтыхь Хьэсэн езым и цIэкIэ еджапIэшхуэ яригъэухуащ. Пщы шехъо къыхузэгуэп гуэрым иукIри, къеныкъуэкъуу щыта пщы Сэгъуртэмэш утыкур къыхуэнащ. Ар лъэщт, и лъэкIыныгъэр инти, сулътIаныр щышынэрт; абы и бэлыхьым хэкIын щхьэкIэ яригъэубыдри, лъэхъуэщым щIадзащ, абыи щатхьэлэжащ.
Пащтыхь Хьэсэн и блыгущIэт "Елыбгъа"-р епцIыжащ: къиубыдри лъэхъуэщым иридзащ; жаIыжащ, итхьэлэу хым хидзэжауэ, и хьэдэр къагъуэтыжатэкъыми.
Пащтыхь Хьэсэн и лъэхъэнэм чылисэхэм, къулъшырыфхэм епха щIыр къытрахыжри, пщыхэм хуагуэшащ, хабзэ мыхъумыщIэхэр цIыхубэм захригъэнащ. Ар илъэси 10-рэ ныкъуэрэкIэ тетащ пащтыхьу.
22. Хьэжы Мухьэмэд
1361-1363
Къалэунэхэ Насир и къуэрылъхущ. И адэш Хьэсэн яукIа иужь тахътэм трагъэтIысхьащ пащтыхьу 762 гъэм. И ныбжьыр илъэс 24-рэ хъурт. Къэрал зехьэнымкIэ къыдэIэпыкъуащ пщы "Елыбгъа", иужькIэ дзэ зешэ хъуар.
Хьэжы Мухьэмэд зэрытеувэу лъэхъуэщым щаIыгъ пщы куэдыр хуит къищIыжащ. Щам щIыналъэм ихьэри, абы щытет пщы зэмызэгъхэр зригъэкIужащ. Каир къызэригъэзэжу, къещэу дэса "Елыбгъа"-м къиубыдри лъэхъуэщым щIидзащ, и пIэкIэ, и адэшым и къуэр пащтыхь тахътэм тригъэтIысхьащ, илъэситIрэ мазиплIрэ тетауэ.
23. Къалэунэхэ Хьусен и къуэ Шыхьбан
1363-1377
И адэкъуэшым и къуэ Хьэжы къыкIэлъыкIуащ. И ныбжьыр илъэси 10-ти, къэралыр пщы Елыбгъа зэрихьащ. И лъэхъэнэм Кипр и пащтыхьыр Александрей къалэ теуэри зэтрикъутащ, пащтыхьым и дзэр щыкIуэм, къытеуахэр дэжыжауэ нэсащ. Абы и ужькIэ пщы Елыбгъа кхъухьыдзэ зригъэпэщащ, и хы Iуфэхэр Франджыхэм щихъумэн щхьэкIэ. КхъухьыщIэхэр псым щытрагъэхьэну махуэр ехъулIэныгъэшхуэу къалъытэри, пащтыхьри хэтащ а махуэшхуэм. Зэхуэсышхуэр пащтыхьым и жэгъуэгъухэм къагъэсэбэпу, традзу и къуэш Iэнук трагъэувэн мурадыр яIэу къыщищIэм, щэхуу Каир щIэпхъуэжри, и чэщанэм зыщигъэбыдащ, зэщIэгъэстакIуэ Елыбгъа яригъэубыдри, укIыкIейуэ яригъэукIащ.
Хьусен и къуэ Шыхьбан и лъэхъэнэм пщыхэр зэгъакъым, езы пащтыхьри япэмылъэщыжу, зэпымыууэ зэщIэхъаехэт, Франджым и дзэр пащтыхь щIыналъэм хиубыдэ Щамрэ, ермэлы щIыналъэмрэ теуэхэрт, къалэхэр зэтракъутэрт, зэрапхъуэрт; и лъэхъэнэми Каир къалэдэсхэм уз зэрыцIалэ къахыхьащ, Дамаск и Iэшэлъашэр мацIэм зэщIиштащ, цIыхубэри пщыхэм хуэмарэзуэ зэщIэхъаехэрт.
778 гъэм пащтыхь Шыхьбан хьэж ищIыну ежьащ хъэлифри, къадии 4-ри и гъусэу-къэтыхункIэ трагъэкIри, езым и къуэ Алий пащтыхьу ягъэуващ. КъыздэкIуэжым и бийхэм яукIыну къыщищIэм, гъэпщкIуауэ Каир нэсами, къагъуэтри лъэхъуэщым ирадзащ, абыи щатхьэлэжащ, илъэс I4 хуэдизкIэ пащтыхьауэ.
ГъэщIэгъуэнщ, Ибн Ийяс Шыхьбан и лъэхъэнэр мамыру щытауэ зэритхыр.
24. Къалэунэхэ Шыхьбан и къуэ Алий
1377-1382
Япэ ита пащтыхьым и къуэщ. Пащтыхь тахътэм щытрагъэтIысхьам щыгъуэ и ныбжьыр илъэсиблт зэрыхъури, къэралыр зэрихьащ дзэпщ «Аинбэч».
Алий и лъэхъэнэр пщы зэрышхым хэкIакъы. ИлъэситхукIэ пащтыхьу тетауэ, ар сымаджэ хъури, I382 гъэм дунейм ехыжащ.
ЖыIэпхъэщ, пщы Бэрыкъуэр а лъэхъэнэм къыхэжаныкIауэ зэрыщытар, абы хэтурэ дзэпщ увыпIэм зэрынэсар.
25. Шыхьбан и къуэ Амир Хьэжы
1382
Амир Шыхьбан и къуэщ, япэ ита пащтыхьыр и къуэшщ. Щытеувам щыгъуэ и ныбжьыр илъэс 11 хъууэ арати, шэрджэс лъэпкъым къыхэкIа дзэ зешэ Бэрыкъуэм къэралыр зэрихьащ.
Бэрыкъуэм къэралым куэд хуилэжьащ: Хьэлэб къытеуэу щыта тыркумэнхэр игъэшынащ, щIыналъэм ирихужащ, бидуинхэр игъэIэсащ, Нилым лъэмыжышхуэ трилъхьащ. Пащтыхь увыпIэм ехъуапсэу щIидзэри, къеныкъуэкъу пщыхэр лъэныкъуэ иригъэзащ, пщыхэр, хъэлифыр, къадыуэ плIы хэту хасэ зригъэпэщри, пащтыхьыр трамыгъэкIмэ къэралыр кIуэцIрыхуну я фIэщ ищIащ. Ахэр зэдауэри траубыдащ, пащтыхьыр традзу абы и пIэкIэ Бэрыкъуэр трагъэувэну. Абдеж щыщIидзащ «Шэрджэс пащтыхьхэм я къэралыгъуэ» жыхуиIэ лъэхъэнэр, Бэрыкъуэри а къэралыгъуэм и зэхэублакIуэу къалъытащ.
Шыхьбан и къуэ Амир хьэжы пащтыхьу зэрытетар зы илъэс иримыкъущ.
Бырчы шэрджэсхэр хэт хъуну, Мысыр къакIуэхэу абы дауэ пащтыхь щыхъуа?
Нууейрий и тхылъ «Нихьаетул Iэрэб» жыхуиIэм итщ: «Пащтыхь Къалэунэ и къуэ Мухьэмэд и лIыкIуэхэр Кавказым щыIэ шэрджэсхэм я деж щыIауэ къыздагъэзэжым, ахэр франджы хъунщIакIуэхэм яубыдащ, яубыда цIыху 60-р ящэнути, яхуэщакъым. А хъыбарыр пащтыхь Къалэунэ щызэхихым, и дзэм щыщ игъакIуэри, и лIыкIуэхэр зыубыдахэм къаIэщIигъэкIыжащ"
I3-I4-нэ лIэщIыгъуэхэм тэтэрыдзэр Кавказым къытеуэрейт, абыхэм я гъэрхэр е яукIырт, е гъэрыр зэращэм хуэдэу ящэрт. Абыхэм щхьэкIэ, тхыдэтх цIэрыIуэ Ибн Хъэлдун, идэркъым «мэмлюк» псалъэу «пщылI» мыхьэнэр къэзыгъэлъагъуэр я фIэщыгъэцIэ пэжу щытыныр. Абы зэрыжиIэмкIэ, Мысырым, пащтыхь щыхъуа шэрджэс бырчхэр щхьэусыгъуитIкIэ къихьащ Мысырым:
I- Къэралым тет пащтыхьым, езым ахэр къаригъашэрти, дзэм хагъыхьэрт.
2 – Тэтэрым гъэр къащIа шэрджэсхэр, щхьэщэхупщIэкIэ къащэхужырт. Языныкъуэ тхыдэтххэм щхьэщэху Iуэхур, пщылIыр ящэ-къащэхужу зэрыщытам хагъэгъуащэри, «Мамлюк» псалъэу «пщылI» мыхьэнэ зиIэр къагъэсэбэпащ, пцIыуэ.
Тхыдэтх Бын Тыгъурий Исуф и тхылъ «Iэлминхьэл-Iэссафий» жыхуиIэм итщ: «пащтыхь Къалэунэ ерыщт, и лъэпкъэгъу шэрджэсхэр зришэлIэнымкIэ»*.
Тхыдэтххэм я нэхъыбэм ядакъым «мамлюк» псалъэр, абыхэм «пащтыхь» "сулътIан" "цар" псалъэхэрщ нэхъ къагъэсэбэпар.
"…Адыгэ пащтыхьхэм, езыхэм я лъэпкъэгъу Кавказым къикIауэ хъыбар къазэрыIэрыхьэу, пежьэхэрти, ягъэлъапIэу кърагъэблагъэрт, дыщэ уанэ зытелъ шы, тыгъэ хуащIырт лъапIэхэр».».
………………………………………………..
*Iэбу Хьамид Ал-Макъсидий "Муслъымэн къэралыгъуэ"
Шэрджэс пащтыхьу етIуанэ лъэхъэнэм тетахэмрэ
зэрытета илъэс бжыгъэмрэ
I.Бэрыкъуэ I382-I388.
2.Шыхъбан и къуэ Хьэжы I388-I389 (етIуанэу).
3. Бэрыкъуэ I389-I398 (етIуанэу).
4. Бэрыкъуэ и къуэ Фэрэдж I398-I405.
5. Бэрыкъуэ и къуэ Абдулхьэзиз I405 (мазэ бжыгъэщ зэрытетар).
6. Бэрыкъуэ и къуэ Фэрэдж I405-I4I2 (етIуанэу).
7. Щехъ Мыхьмуд I4I2-I42I.
8. Щехъ и къуэ Ахьмэд (зы мазэщ зэрытетар).
9. Тэтэр I42I (махуэ 94-рэщ зэрытетар).
I0. Тэтэр и къуэ Мухьэмэд I42I-I422.
II. Бэрсбей I422-I437.
I2. Бэрсбей и къуэ Исуф I437-I438.
I3. Чыкъмыкъ I438-I453.
I4. Чыкъмыкъ и къуэ Уэсмэн (мазэ бжыгъэщ зэрытетар).
I5. Инал I453-I460.
I6. Инал и къуэ Шухьабулдин (мазэ бжыгъэщ зэрытетар).
I7. Хъушкъэдэм (Хъушкъам) I460-I467.
I8. Бэлэбей (мазэ бжыгъэщ зэрытетар).
I9. Темырбгъэ (зы жэщ закъуэщ зэрытетар).
20. Къэтбей I468-I496.
2I. Къэтбей и къуэ Мухьэмэд I496-I497.
22. Къанщауэ Щитху (махуищщ зэрытетар).
23. Къэтбей и къуэ Мухьэмэд I497-I498 (етIуанэу).
24. Къэнщауэ I498-I500 (Къэтбей Мухьэмэд и анэшщ).
25. Жанболэт I500-I50I.
26. Думбей (мазэ бжыгъэщ зэрытетар).
27. Къанщауэ Гъур I50I-I5I6.
28. Думэнбей I5I6-I5I7 (етIуанэу).
ИщхьэкIэ къэкIуа тхыгъэм деплъыжмэ къыдощIэр,
I – Адыгэ Бырч пащтыхьхэм я етIуанэ лъэхъэнэр иукъуэдиящ илъэс I36-рэ: Къэт Бей илъэс 29, Чыкъмыкъ илъэс I7, Бэрысбей илъэс I5, Хъушкъэдэм илъэс – 8, Бэрыкъуэ илъэси – 8, Бэрыкъуэ и къуэ Фэрэдж – 8.
2 - Япэ лъэхъэнэм пащтыхьыгъэр адэщIэину быным лъысырт, етIуанэ лъэхъэнэм зыхуэфащэрат пащтыхьыгъэр зылъысыр.
3 - ЛъэхъэнитIми тхыдэтххэм фIащар «Шэрэджэс» псалъэр зыхэт фIэщыгъэцIэщ, абыхэм я нэхъыбэр лъэпкъкIэ адыгэу зэрыщытым къыхэкIыу – мыадыгэу яхэтар: Хъущкъэдэм (ар лъэпкъкIэ алыджт) Темырбгъа (урымт).
4 - Ахэр куэд хъууэ щытами, къыхэжаныкIар бгъущ: Бэрыкъуэ, Щехъ, Чыкъмыкъ, Инал, Хъушкъуэдэм, Къэтбей, Къанщауэ Гъур, Думэнбей.
Мысыр щытепща пащтыхьхэр тхыдэтххэм лъэхъэнитIу ягуэшми, тIури куэдкIэ зэщхьэщыкIыркъым, лъэхъэнитIыми щыIахэр, езы Мысырым щымыщхэщ. Япэ лъэхъэнэм адыгэри, мэнголри, тыркури, куртри,тэтэрри хэтащ, етIуанэ лъэхъэнэм тетахэр адыгэ защIэт, тIу нэмыщIауэ, аращ, етIуанэ лъэхъэнэм "шэрджэс пащтхьхэр"-жаIэу щIеджахэр.
Шэрджэс пащтыхьхэм я лъэхъэнитIми, я тепщэгъуэр мысырым къыщынакъым, абыхэм яIэщIэлъащ хьэрып-муслъымэн щIыналъэхэр, европэм зыпащIащ икIи зыщахъумащ, Азие лъэныкъуэмкIэ щытепщэ уэсмэнхэм, Къэжэрхэм, Индым,
Чынтым зыпащIащ.
Пащтыхь Бэрыкъуэ (I382-I389)
Бэрыкъуэ Кавказым изышар сатуущI Уэсмэн Фэхъуруддинщ. Ар Мысыр зэрихьэу, пщы Елбгъэ щхьэщэхупщIэ щIетри, зрешалIэ. Елыбгъа яукIыу и блыгущIэтхэри щызэбгрыжыжым, Бэрыкъуэ абыхэм хуэдэу щIэпхъуэжакъым. Ауэ ар яубыдри, Кэрэк къалэ* щыIэ лъэхъуэщым ирадзащ. АрщхьэкIэ, лъэхъэнэ зэхэзэрыхьыгъуэр къигъэсэбэпри, лъэхъуэщым къикIуэсыкIыжащ. Бэрыкъуэ Лъэхъуэщым къызэрикIыжу, дзэ зригъэпэщри, КаиркIэ иунэтIащ икIи хъэлифатыр и лъэныкъуэ къищIри, езыр тахътэм пащтыхьу итIысхьащ. Бэрыкъуэр пащтыхь хъунымкIэ дэIэпыкъуащ, Псыжь щыщ адыгэпщ Бырч*
«Дыщэ ипхъа» тхылъыр зи Iэдакъэ къыщIэкIа тхыдэдж Ибн Алхьимад Бэрыкъуэм хужиIащ: «..Пащтыхь хахуэт, Iущт, шууейт, лъэрызехьэт, бжым Iэзэу ириджэгурт, тхьэмыщкIэхэм яхуэгумащIэт, и макъыр лъагэт, и жьакIэр Iувт, тхьэкIумэкIыхьынэт, ахъшэ зэхуэхьэсыным дихьэхырт, лъэужь щхьэпэ куэд къызэринэкIащ. И дзэр Сириеми, Персми, Иракми нэсат.."
Бэрыкъуэр Уэсмэнхэм я сулътIан Бэизыт зэрыгурыIуар, Темыр ЩIакъуэ игу иримыхьу лIыкIуэ къыхуищIати, лIыкIуэхэм щызагъэпхъашэм, Бэрыкъуэм ар игум темыхуэу, и щхьэхъумэхэм унафэ яхуищIри, лIыкIуэхэр яригъэукIащ. Абы и щхьэусыгъуэкIэ Темыр и дзэр Бэрыкъуэм хуигъэкIуащ, ауэ Бэрыкъуэм и дзэр абы хуэзакъым. Тэтэрыдзэр Хьэлэб къалэ теуэщ, ар зэтрикъутэри, Бэрыкъуэм и дзэм зыхуимыгъазэу, къызыдикIамкIэ игъэзэжащ.
Бэрыкъуэр пащтыхь хъуным иджыри мазитI иIэжу, дзэпщ увыпIэми иту, езыр Кавказым къизышауэ щыта сатуущI Уэсмэн Кавказым игъакIуэри, и адэр къригъэшащ, и Iыхьлы гупи и гъусэу. Ибн Ийяс абы щхьэкIэ итхащ "Шэрджэс зэкIуэцIылът, зы хьэрыпыбзэ псалъэ имыщIэу."*
Бэрыкъуэ и ныбжьыр илъэс 60-м нэсауэ дунейм ехыжащ. Езым и цIэкIэ иригъэщIауэ щыта мэжджытыр ноби къызэтенауэ Каир дэтщ. А лъэхъэнэм псэуа тхыдэтхым (IэссиутIий) и тхылъ (Хьуснул мухьадэрэ) и 2-нэ томым и 74-нэ напэкIуцIым щетх: « СулътIан Бэрыкъуэ езым и цIэкIэ иригъэщIа мэжджытыр ухуэн щаухым, абы щезыгъэджэну егъэджакIуэхэр къригъэблэгъащ. Абыхэм апхуэдизкIэ щIыхь яхуищIырти, къыщыщIыхьэхэм, езым и IэкIэ алэрыбгъур яхуиубгъауэ щытащ».* «Iэл-Iэзхар» мэжджытым и азэн джапIэр куэдрэ игъэщIэрэщIэжащ, псы хъумапIэхэр дищIыхьащ, андез щтапIэхэр дигъэуващ. А зэманым, мэджыт ухуэнымкIэ пащтыхьхэр ерыщт, абыкIэ зэхьэзэхуэрт, яухуам и дахагъым ирипагэхэрт, ухуакIуэхэр ягъэлъапIэрт. Къэбгъэлъагъуэмэ, Пащтыхь Бэрыкъуэ и мэжджытыр зыгъэува ухуакIуэм и пхъур къишауэ щытащ, езы Бэрыкъуэ ипхъури, ухуакIуэм и къуэм иригъэшауэ щытащ.*
-----------------
* Кэрэк: Ярдан къэралыгъуэм хыхьэ къалэщ.
*Ибрахьим ТIэрхъан "Мысыр, шэрджэс пащтыхьхэм я лъэхъэнэм" Каир I960. ТIэрхъаным "Бырч" псалъэр зэритхыр "Кубан щыщ шэрджэс-Бэрэкэ Ал-Кубаний".
*ТIэрхъан, Каир, I960. (бэдаIихьил зухьур) том, I, напэ, 253-254. (Хьуснул мухьадэрэ) том 2, на I05. (шэзэратул зэхьэб) том 7, на 6. (Ибн Хъэлдун) том 5, на 472-473.
* Сэлим Рызкъ «Пащтыхь сулътIанхэм я тепщэгъуэр», Каир I963, том 2, япэ Iыхьэ, нап 23.
* Сэлим Рызкъ, том 2, нап I60.
Бэрыкъуэ и къуэ Фэрэдж (I399-I4I2)
Бэрыкъуэм къуищ къыщIэнат: Фэрэдж, Абдул-хьэзиз, Ибрэхьим. Дунейм зэрехыжу пащтыхь хасэр зэхуэсри, унафэ къызэдащтащ, пащтыхь тахътэм Фэрэдж трагъэтIысхьэну. И ныбжьыр илъэси I0-рэ мазихрэ фIэкIа хъуатэкъыми, пащтыхь щIалэм и къалэнхэр дзэпщ Аитмэш и пщэм далъхьащ.
Фэрэдж къыщалъхуам щыгъуэ и адэм цIэуэ фIищар «Бэлыхьыкъуэ»-щ, къыщалъхуа махуэм бэлыхь хэту ирихьэлIати. Хьэрыпхэм цIэр зэратхар «Бэлгъакъ»-щ. ИужькIэ, зыхэхуауэ щыта бэлыхьыр дахэкIэ щызэфIэкIыжым, «Фэрэдж» фIищыжащ, хьэрыпыбзэкIэ «насып къэкIуэгъуэ» къикIыу.**I-2
Фэрэдж и сабиигъуэми къэмыланджэу, хахуэу щытами, егъэлеяуэ щхьэпст, пащтыхь хъууэ тахътэм щытетIысхьами апхуэдэт ефауэ зауэм Iухьэрт, чэф хъухункIэ ефэрти, жэщкIэ уэрамхэм къыщиджэдыхьырт, лъэхъуэщым иридзахэр къыщIыригъэшырти, нэхъ зыхузэгуэпхэр къыхишурэ иукIырт, и IитIымкIэ фIигъэжырт, хьэдэ фIигъэжам кIуэцIыпкIэрт, итIанэ тегъутхьэжырт*3. Тхыдэтххэм, Фэрэдж и хьэл мыхъумыщIэхэр къызыхэкIауэ тхыдэджхэм къалъытэрт, и адэм и былыгущIэтхэр езым хуэфIу зэрыщымытарауэ*4.
Фэрэджрэ и адэмри зэгурыIуэртэкъым. И адэ Бэрыкъуэм иригъэухуауэ щыта мэжджытыр икъутэнути, ирагъэкъутакъым, ауэ щIэлъыр щIихащ. Мэжджытыр щимыкъутэфым, и адэм и цIэри, и дамыгъэри мэжджыт блынхэм тещIыхьати, ахэр тригъэкIри, езым и цIэри, и дамыгъэри тригъэуващ, мэжджытыр зыухуауэ щыта Жэмалудин иригъэукIащ. *5
Къэбэрдей Аднан*6 и къэхутэныгъэхэм хэтщ, пащтыхь Фэрэдж, и адэм и гъуэгум щIытемытам и щхьэусыгъуэр «Фэрэдж и адэ Бэрыкъуэ лъэпкъщIэкъут, и лъэпкъэгъу адыгэр япэ иригъэщырт, увыпIэ яритырт, ауэ езым и къуэ Фэрэдж апхуэдэтэкъым. И анэр (Хъонд Ширин) Урым лъэпкъым къыхэкIати, и анэшхэр япэ иригъэщырт, абы щхьэкIи адыгэпщхэр хузэгуэпырт, яукIынуи, ятхьэлэнуи хэтахэщ». Ахэр зэгуригъаIуэу, тэтэрыдзэ къебгъэрыкIуам зыкъыхудигъэхуэну игугъати, къыдэхъуакъым. Щымыхъужым, илъэсихрэ ныкъуэрэ пащтыхьу тетауэ, тахътэм текIри, пащтыхьыгъэр езым и къуэш Абдулхьэзиз, илъэсипщI фIэкIа зи мыныбжьым IэщIалъхьащ, къэралыр дзэпщ Бейбарс зэрихьащ. Ауэ пщыхэр абыкIи арэзы мыхъуу, трагъэува Абулхьэзизыр, мазитIрэ махуипщIрэ фIэкIа мыпащтыхьауэ трагъэкIыжри, аргуэру Фэрэдж, зызыгъэпщкIуауэ щытар къраджэжри, пащтыхь тахътэм трагъэтIысхьэжащ. Фэрэдж и етIуанэ пащтыхьыгъуэр, илъэсихкIэ екIуэкIащ. А зэманым тета хъэлифатыр арэзытэкъым абыкIэ. «Пащтыхьу муслъымэн -хьэрып щIыналъэм тетын хуейр Мухьэмэд Бегъымбарым и щIэблэм щыщу щытын хуейщ» - жиIэу псалъэмакъ къыщиIэтым, Фэрэдж ар идакъым. Дамаск быдапIэм тэтэрхэр димыгъэхьэну зауэу, къаубыдри яукIащ. Фэрэдж езыгъэукIа хъэлифатыр пащтыхьу теувами, мазих къудейщ зэрытетар.*7
Темыр щIакъуэ и дзэм щхьэщыту, Антаб къалэ къритхыкIри, Фэрэдж и къуэдзэ Хьэлэб къалэм и тет пщы Дымырдаш, Щам къалэм и тетымрэ тхылъ яхуригъэхьащ «политикэм хэзмыщIыкI Шэрджэсхэм я бжым фыкъыщIэкIи сэ фыкъызгуэувэ» жиIэри. АбыкIэ зыхуейтэр, Фэрэдж и къарур зэпкъригъэщэщынрати, къехъулIащ.*8
Пащтыхь Фэрэдж и лъэхъэнэр щIагъуэу щымытауэ зытх щыIэщ, нэхъ къызыгурыIуэхэм, зэрыщытар тэмэму ятх. Сыт хуэдэу щымытами, абы илъэкIащ, тэтэр зэрыпхъуакIуэхэр Дамаск дихужыну, Мысыр щIыналъэри, абыхэм ящихъумащ, муслъымэнри, муслъымэн динри, щэнгъуазэри, хьэрыпыбзэри, щIэныгъэри иригъэфIэкIуащ. Еезыр тету тэтэрхэм я дзэр Дамаск дыхьэри зэтракъутащ. Ахэр махуэ бгъущI дэсати, яхузэщIэкъуэр зэщIакъуэри, дэжыжахэщ, Фэрэдж и дзэм зыIуамыгъащIэу.*9
Фэрэдж сулътIан, Шэрджэс пащтыхьхэм я нэхъ щэджащэу къалъытащ, зауэ IуэхухэмкIэ лIыхъужьт, ухуагъэ уардэхэр куэду Каир къалэ дищIыхьащ. И лъэхъэнэм щIэныгъэлIхэмрэ, тхакIуэ-усакIуэхэмрэ заужьаж. *I0
…………………………………………
I-2** ТIэрхъан, Каир, I960, нап 26, 27,28,29,30.
3* Расим Рушдий, адыгэ тхыдэтхым, Фэрэдж хужаIахэр и жэгъугъухэм пцIыуэ кIэралъхьауэ къелъытэ. Еплъ «Мысыр, Шэрджэсхэр», Каир I948, нап 6I.
4* Сэлим Рызкъ, том 2, етIуанэ Iыхьэ, нап 54.
5*Къэбэрдей Аднан (СулътIан Фэрэдж) "Зэкъуэшыныгъэ" журнал, "Адыгэ фIыщIэ хасэ" Уадий Iэссир къалэ, № I36, 2005 гъэ, на 3-4.
6* Сэлим Рызкъ, Каир, I947, том 2, япэ Iыхьэ, нап 44,45,46.
7*Аббасидхэм я хъэлифатыр Багдад къикIыу Каир я хэщIапIэ хъуа иужь, абыхэм я къарур щIэкIащ, къэрал Iуэхум щыщу я хузэфIэкIыжыр, дин зехьэным епхарат: цIыхубэр абыхэм зэреплъыр, къызэрыгуэкI ефэндым зэреплъым хуэдэут.
8* ТIэрхъан, Каир, нап, 79.
9* Сэлим Рызкъ, том 2, япэ Iыхьэ, нап 325.
I0*Сэлим Рызкъ, том I, япэ Iыхьэ, нап 44,45,46.
Пащтыхь Щехъ Ал-Мыхьмудий
(I4I2-I42I)
Пащтыхь Щехъ Ал-Мыхьмудий Каир къыщысам щыгъуэ и ныбжьыр илъэс I2-т зэрыхъур. Ар щIалэ къабзэт, бзэ IэфIт, гурыхуэт. Абы пащтыхьыгъуэр къызэрылъысар адэ щIэинукъым, атIэ езым и лIыгъэкIэ къилэжыжащ.
Кавказым ар къизышар Iэлхъэуаджа Мыхьмуд Щах Шэрджэс жыхуаIэ сатуущIэращ,.*I Бэрыкъуэм ар сатуущIым и деж къыщищэхуащ, МуIэед зи цIэ щIалэр, динар 3000-кIэ. Ар щригъэджащ, Кавказым ираша шэрджэсхэр щырагъэаджэ, щагъасэ еджапIэм. ЕджапIэр къызэриухыу, хуит къищIыжащ, тыгъэуи шы-уанэ зэтелърэ, щэкI лъапIэрэ иритащ, езым и " джамдар*2-щыгъын зехьэ" къулыкъури и пщэм дилъхьащ, нэхъ зыбгъэдишэри, и блэгущIэт ищIащ, "псызехьэ" IэнатIэри IэщIилъхьащ. Ахэр щхьэщихыжри, зауэлIи I0 IэщIилъхьащ, адэкIэ, абыхэм я бжыгъэр 40-м нэсын хуейуэ. А увыпIэр иIыгъыу, Мысырым икI хьэжыщIхэм я унафэщI ищIри, I398 гъэм Хьиджазым игъэкIуащ. Бэрыкъуэ и къуэ СулътIан Фэрэдж и тетыгъуэм зауэлI I000-м я дзэпщу, Триполирэ Щамрэ ягъэкIуащ, а щIыналъэхэм сулътIаным и унафэхэр щыпхигъэкIыну, (а зэманым, ар увыпIэшхуэт). А зыдыщыIэм щыIэу илъэкIащ, сулътIан Фэрэдж и пащтыхьыгъэм тридзу, абы и пIэкIэ, хъэлифат Iэл-мустэхьин пащтыхь тахътэм тригъэтIысхьэну, иужькIэ ари лъэныкъуэ иригъэзри, езым пащтыхь тахътэр иубыдащ.
СулътIан Щехъ Iэлмыхьмудий пащтыхьыгъэр мыадэщIэину, езым и лIыгъэкIэ къэзэрилэжьам хуэдэу, мы сулътIанхэри пащтыхь тахътэм нэсахэщ: Тэтэр-ТIэтIэр, Инал, Бэрысбей, Чыкъмыкъ, Жанболэт, Тумэнбей.*3
Тхыдэтх Абдуррхьман Зэкий *4 абы хужиIащ "пащтыхь хахуэт, дзэ зешэным хуэIэкIуэлъакIуэт, зыхуэфащэм етэрт, зыхуэмыфащэм пиубыдырт, кIыхьт, ныбэкът, нахъуэт, жьакIацэт, макъ лъагэт, губжьамэ хъуанэрт, ткIийт, и пащхьэ уиувамэ, уи гур игъэкIэзызырт, щIэныгъэлIхэр фIыуэ илъагъурт, музикэм хуэIэижьт, жьакIуэт, и зыхуэпэкIэр къызэрыгуэкIт, и псэукIэкIи цIыхубэм къащхьэщыкIыртэкъым, куэдри яхыхьэрт, абы щхьэкIи цIыхубэм фIыуэ къалъагъурт. ЗэрыжаIэжмкIэ, хьэрыпыбзэр къыгурыIуэрт, абыкIи усэ зэхилъхьэрт».*5
Аббасидхэм я хъалифатыр хэтащ пащтыхь Щехъ и тахътэм тридзыну. АрщхьэкIэ, къещэм и гуращэр къищIэри, езы хъэлифатыр яригъэубыдри, Александрей къалэ иригъэшащ, абы къыдэкI мыхъун тезырыр телъу. Абы и пIэкIи езым и къуэш Дауд хъэлифату игъэуващ.
Щехъ илъэси 8-рэ мазитхкIэ пащтыхьу тетащ. Абы и лъэхъэнэм щIэныгъэр ефIэкIуащ, мэжджыт дахэхэр яухуащ, абыхэм я нэхъ цIэрыIуэр езым иригъэщIауэ, ноби Каир дэтырщ. Абы и ухуэныр I4I5 гъэм къыщыщIидзэри, илъэсиплIкIэ елэжьахэщ. Мэжджытыр щригъэщI щIыпIэм ита лъэхъуэщыр*6 икъутэри, абы и пIэкIэ мэжджытыр яригъэгъэуващ. Мэжджытым и ухуэным кIэлъыплъащ, унащIэ Iэзэ, Бырч и къуэ Мухьэмэд. Абы елэжьащ ухуакIуи I00-м, унафэщI 30 ящхьэщыту, текIуэдащ динар мин 40. Мэжджытым тхылъ хъумапIэ телъыджэ хэтщ. Абы тхылъ лъыпIэхэр щIэлъщ, я бжыгъэр том 500-м нэсырт, а зэманым щыIа егъэджакIуэхэм я нэхъыфIыр абы щылажьэрт. А мэжэджытым щыщIалъхьащ пащтыхьыр, езыр псэу щIыкIэ дунейм ехыжа и къуэ Ибрахьими.
Пащтыхь Щехъ, I9I4 гъэм, уэсмэныдзэм къащтауэ щыта щIыналъэхэр хуит къищIыжащ, езым и къуэ Ибрэхьим, и дзэр IэщIилъхьэри, тыркумэнхэм къаубыда щIыналъэхэр къаIэщIигъэкIыжурэ, Къэисэрей*7 къали нэсауэ щытащ.
Пащтыхь Щехъ дунейм зэрехыжу, пщыхэр зэдарэзуэ, и къуэ быдзафэр пащтыхь тахътэм трагъэтIысхьащ, кърал Iуэхур пщы Тэтэр и пщэм далъхьащ иужькIэ абы пащтыхь быдзафэм и анэр щхьэгъусэу къишэжри, езыр сулътIану теуващ. Куэдрэ тетакъым, сымаджэ хъури лIащ, езым и къуэ илъэс II зи ныбжь Ахьмэд пащтыхьыгъуэр лъысащ, къэралыр пщы Жани Бэч зэрихьащ. Жани Бэч къеныкъуэкъу Тыкъумакъхэ пщы Бэрысбей къытекIуэщ, къиубыдри лъэхъуэщым иридзащ, езы Бэрыс Бей, пащтыхь Iуэхур зэрихьащ. И къарур щырикъум, пащтыхь щIалэр лъэныкъуэ иригъэзри, езыр пащтыхь тахътэм тетIысхьащ.*8
...............................
*I. "Ал-Мыхьмудий" Кавказым изыша, шэрджэс лъэпкъым къыхэкIа "Мыхьмуд"- псалъэм и кIэухыу къакIуэ "й"-р, иджырей адыгэбзэмкIэ "ей" еиныгъэ къэзыгъэлъагъуэ кIэухыу къокIуэ, -Хэт ей? УпщIэм, Мыхьмуд ейщ-и жэуапу.
*2. "джамдар" персыбзэщ, псалъитIу зэхэтщ, "джама-щыгъын", "дар-зыIыгъ"
*3. ТIэрхъан, Каир, I960, нап 232, 233.
*4. Абдуррхьман Зэкий «Каир и тхыдэ». Расим Рушдий «Мысыр, Шэрджэсхэр» Каир I946, нап 62..
*5. Рызкъ, Каир, I962, том I, нап 47,48.
*6. Щехъ, иджыри пащтыхь мыхъуауэ, и ныкъуэкъуэгъухэм къаубыдри, а лъэхъуэщым щIадзауэ щытащ. Езым зэрыжиIыжымкIэ, а лъэхъуэщым егъэлеяуэ гугъ щихьащ, бжьыдзэмрэ, аргъуеймрэ щыетати. Абы къыхэкIэ Тхьэ иIуат, къызэрыщIэкIыжу, ар икъутэу, абы и пIэкIэ мэжджыт иригъэщIыну. (Бын Ияс, том 2, нап 6. )
*7. Иджырей Тырку Республикэм хыхьэ къалэщ, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и къалащхьэ Налшыкрэ Къэисэрейрэ, зэкъуэшыныгъэкIэ зэбгъэдэтыну зэгурыIуэныгъэ зэдатхащ, къалитIым я унафэщIхэм.
*8. Расим Рушдий, Каир I948, нап 64. Сэлим Рызкъ, том I, япэ Iыхьэ, нап 47,48.
Пащтыхь Бэрысбей (I422-I438)
И цIэр тхыгъэхэм зэритыр: (Бэрысбай бын Абдулыхь Iэбу Iэннэсыр Ал-Дыкъумакъий -Абдулыхь и къуэ Бэрысбей «текIуэныгъэр зибэ» Тыкъумакъхэ)
Пащтыхь Тэтэр и щхьэгъусэ иригъэкIыжар щхъухькIэ щригъэукIым, абы и къуэ сабийуэ къыщIэнар зыпIыжар Бэрысбейщ. Абы щыгъуэм, Барысбей пащтыхьым и тхакIуэ къалэныр игъэзащIэрт".*
Бэрысбей сулътIан Бэрыкъуэ и блыгущIэту щытащ. Бэрыкъуэ и къуэ пащтыхь Фэрэдж и псы зехьэу Iутащ. Абы хэтурэ зауэлI I00 бжыгъэхэр IэщIалъхьащ, етIанэ зауэлI I000-м и унафэщI хъуащ. Пащтыхьым и къуэдзэу Дамаск ягъакIуэри, щIыналъэр зыхуей хуигъэзащ, абы къикIыжри, Каир дэсащ пащтыхь тахътэр IэщIалъхьэхункIэ.
Тхыдэтххэм абы хужаIащ: «…И щхьэ пщIэ хуэзыщIыж пащтыхьт, политик Iэзэт, хьэлкIэ къызэрыгуэкIт, дахэу зихуэпэну фIэфIт, пащтыхь хабзэхэм хуэсакъырт, фадэ зыIуилъхьэртэкъым".
Барысбей и лъэхъэнэм пащтыхь щIыналъэр Евфрат псым нэсауэ щытащ. Кипр хытIыгум и пащтыхьыр къытеуэурэ игъэгузавэрти, и кхъухьыдзэр иузэдри япэщIэувэу щIидзащ. Кипрым и пащтыхьым Жор зехьэхэм я пашэ зищIри, Александрей къалэ къытеуэри, и дзэр махуищкIэ дэтащ хъунщIэу. Махуищ нэужьым дэкIыжахэщ, гъэр 5000 яIыгъыу.
А къытеуэ-нытеуэм пащтыхь Бэрысбей къигъэгубжьри, и хыдзэр нэхъыбэ ищIащ, я бжыгъэр кхъухь 40-м нигъэсащ. I425 гъэм ахэр иригъажьэри, Лимассол къалэр къащтащ. Каир къагъэзэжащ гъэр I.000-м щIигъу яIыгъыу. Ахэр Каир и бэзэрхэм щащащ.
ЕтIуанэ илъэсым Бэрысбей и кхъухьыдзэр аргуэру хым тригъэхащ. Абыхэм жорзехьэ хъунщIакIуэхэм я кхъухьхэр ягъэсащ, щIыми телъадэхэри, я лъэсыдзэри зэтракъутащ, я пащтыхь Джимс Лузиджани гъэр къащIащ. Хым щызекIуа и дзэр Каир къэсыжащ, текIуэныгъэр къахьауэ, пащтыхьри яхэту гъэр мин бжыгъи ящIыгъуу.
Кипр и пащтыхь Лузиджин Iэпхлъэпхыу, пащтыхь Барсыбей и деж щыщIашэм, абы и пащхьэ къитт уэсмэнхэм я лIыкIуэхэр, Мэчэ и унафэщIыр, Тунис и пащтыхьыр, нэгъуэщI лIыщхьэ гупи. «Джимс», пащтыхь гъэрыр, пащтыхь Бэрысбей и пащхьэ щиувыкIым, Бэрысбей абы унафэ хуищIащ, зыхуигъэщхъыну, и натIэр щIым лъэIэсыхункIэ, зыхищIыхьа щIэпхъаджагъэхэм къыхэкIкIэ. Пащтыхь «Джимс» ехуэхащ къэмытэджыжыфу. Зы зэман дэкIри, къэрал лIыкIуэхэм я лъэIукIэ, Джимс гъэрыпIэм кърашыжащ, и пащтыхьыцIэр игъащIэкIэ зэрихьэну хуимытыжу. Ар Кипр хытIыгум ягъэкIуэжащ, пащтыхь Бэрысбей и унафэхэр абы щыпхыригъэкIыну. Апхуэдэу, Кипр хытIыгур Шэрэджэс пащтыхьхэм яIэщIэлIащ, адыгэ-Бырч къэралыгъуэр къутэжыхункIэ.*
Пащтыхь Бэрысбей и пащтыхьыгъуэр Мэчэ, Джэддэ къалэхэми нэсат, дыгъэ къуэкIыпIэмкIэ щызекIуэ сату гъуэгухэри IэщIэлът. Ар фIыуэ ягурыIуэрт Франджы пащтыхьхэм, уэсмэнхэм я сулътIанхэм. Нобэми Каир къалэ дэтщ абы иухуа мэжджытыр. Ар тетщ, Гъурым и цIэкIэ щыIэ уэрамым и къэгъэшыпIэм деж. Тхыдэтххэм а лъэхъэнэм щыIа пащтыхьхэм я нэхъ хахуэу къалъытащБэрысбей. ФIыщIэ лей хуащIауэ щытащ, пащтыхьым и пащхьэ иувэ цIыхум, щIыхьыр зыкъутэ хабзэхэр захригъэну, Iэм ба хуэщIын закъуэр къызэригъэнатэм щхьэкIэ.
Бэрысбей дунейм ехыжащ щэбэт махуэу, I438 гъэм. Пащтыхьыу тетащ илъэс I8-нэблагъэкIэ. И ныбжьыр илъэс 60 ирикъуауэ лIэри, пащтыхьыгъуэр езым и къуэ, илъэс I4 фIэкIа зимыныбжь Исуф лъысыжащ. Ауэ ар мазищ фIэкIа тетакъым, пащтыхьым и дзэпщ Чыкъмыкъ тахътэм трагъэтIысхьащ.
………………………………..
*Джэрыджэ Зидан (Иджырей Мысырым и тхыдэр), 2-нэ том.
*ТIэрхъан и тхылъым нэхъ зэпкърыхауэ итщ.
Пащтыхь Чыкъмакъ (I438-I453)
И цIэр тхыгъэхэм зэритыр (Iэлмэлек «Iэззахьер» Чыкъмыкъ Бын Абдуллыхь- пащтыхь "наIуэр", Абдуллыхь и къуэ Чыкъмыкъ) Мыхьмуд Рызкъ Сэлим зэритхыр: (Сэифуддин Iэбу Сэхьид Чыкъмыкъ АлхьэлаIий-Диным и сэшхуэ, Схьид и адэ, АлаIхэ Чыкъмыкъ).
Чыкъмыкъ лъэпкъкIэ адыгэщ, Кавказым къизышар Ал-хъэуаджа Къызылщ. Абы и деж къыщызыщэхужар Исуфхэ Инал и къуэ дзэпщращ, Абы, ар пащтыхь Бэрыкъуэм иритри, Бэрыкъуэм ар и блыгущIэт ищIащ. КъулыкъукIэ дэкIуэтейурэ, тетыгъуэмкIэ ныкъуэкъуэгъуу къыщыувым, Бэрыкъуэ и къуэ Фэрэдж Чыкъмыкъыр къиубыдри, лъэхъуэщым щIидзащ, итIанэ къиутIыпщыжащ. Пащтыхь Бэрысбей и лъэхъэнэм дзэпщу щытащ.*I Чыкъмыкъ и ныбжьыр илъэс 69-рэ ирикъуауэ пащтыхь тахътэм тетIысхьащ. Къыпэрыуэ псори я пIэ иригъэзагъэри, къэралыр гупсэхуу, зэрихьэу щIидзащ: Жан Бэч «тхакIуэр-тхылъ зехьэр»*2 къеныкъуэкъуну къызэрищIэу, къиубыдри, лъэхъуэщым щIидзащ.
Чыкъмыкъ щIэныгъэлIхэм, тхакIуэхэм я зэIущIэхэм хэтыну фIэфIт. Абы и лъэхъэнэм къэралыр мамыру псэуащ, ибэхэм гущIэгъу яхуищIырт, цIыхубэм яхэтт, езыхэм ящыщым хуэдэу. ЩIэныгъэлI е цIыхушхуэ и деж къыщIыхьамэ, хуэтэджырт, Iэсэу псалъэрт, шууэ къикIухьыну фIэфIт, фадафэтэкъым, цIыхубзи зэришэртэкъым.*3
Чыкъмыкъ и политикэ IущымкIэ, зауэ-банэ куэди хэмыту, нэгъуэщI пащтыхьхэм ягурыIуэрт. Къэжэрхэми, Азие ЦIыкIум ис пщыхэми Iмал къахуигъуэтыфырт: Анэдолэм щытепщэ тыркумэнхэм я пхъуитI къишэри, малъхъэ яхуэхъуащ. Абыхэм зэпымыууэ тыгъэхэр къыхурагъэхьырт, якум дэлъ зэныбжьэгъугъэр зэрахъумэр кърагъэкIыу. Езыри ядэIэпыкъурт, къыхуащIа тыгъэм пэкIуэж тыгъи яхуищIыжырт.
I440 гъэм Анэдолэм къикIа тыркумэн лIыкIуэхэм къыздахьа тыгъэ лъапIэхэм ягъусэт, езы шах унагъуэм щыщ зы щIалэ, Чыкъмыкъ а щIалэр и унагъуэм хигъэхьащ, къыхуэупсахэми динар мин I5 и уасэ тыгъэрэ Iэщэрэ яхуригъэхьыжауэ щытащ.*4 I440 гъэм Андалузие щыIэ муслъымэнхэм я гъунэгъу Франджхэр къащеныкъуэкъум, абыхэм я пащтыхь Мухьэмэд и къуэ Абу Абдулыхь къыдэIэпыкъуну зэлъэIуар, Мысырым щыIэ Чыкъмыкъ пащтыхьращ. Чыкъмыкъ абы и лъэIур хуигъэзэщIащ, дзэ хуимыгъэкIуэфами, мылъкукIэ дэIэпыкъуащ.*5 I443 гъэм, Ифиубием и император ЗырI, пащтыхь Чыкъмыкъ лъэIу тхылъ хуригъэхьауэ щытащ, Мысырым ис КъубтIхэм-чристэнхэм лей къытримыгъэхьэну; тхылъым дищIыгъуат, пащтыхь унэм щIэсыну цIыхубз гъэса 70, дыщэм къыхэщIыкIа тас-къубгъан, фэ лъапIэм къыхэбзыкIа шы Iэпс-лъэпс лъапIэхэр. Ифиубиемрэ Мысыр пащтыхьыгъуэмрэ, Чыкъмыкъ и лъэхъэнэм мамыр дыдэу щытауэ пхужыIэнукъым: I449 гъэм Ифиубием и Император ЗырI Ехькъуб Нилым и къежьапIэр Мысырым пиубыдыну хэтащ. I444 гъэм, Уэсмэнхэм я дзэр, Варна зауэм, Маджархэм зэрытекIуам щхьэкIэ, Уэсмэнхэм я сулътIан Мурад, пащтыхь Чыкъмыкъ, муслъымэнхэм я къыщхьэщыжакIуэу къилъытэри, фIыщIэ къыхуищIу гъэр 50, цIыхубзитху, данэ щэкI, тыгъэу къыхуригъэхьащ.*6 Чыкъмыкъ и кхъухьыдзэр Испарт зауакIуэхэр зыщагъэбыда, хытIыгу Родос щэрэ теуащ, хытIыгур къаIэщIигъэкIыу, и кхъухьыдзэр Хы хужь курытым хуиту щызекIуэн щхьэкIэ; япэр I440 гъэм, етIуанэр I443 гъэм, ещанэращ къыщехъулIар, Родос дыхьэу зэтрикъутэну. Абы щыгъуми, Аспартхэр хуикIакъым хытIыгум, зэгурыIуащ зэныбжьэгъуну, икIи ахэр хуиту псэуахэщ, I453 гъэ пщIондэ, уэсмэнхэм я дзэр илъадэу зэIэщIалъхьэхункIэ.
Чыкъмыкъ Уэсмэн (тырку) къэралыгъуэм фIыуэ хущытащ, ар нэхъ иригъэфIэкIуэн щхьэкIи, Шах Задэ гуащэр щхьэгъусэу къишащ. Уэсмэныдзэм Канстантинобыл, I453 гъэм къыщищытами, Чыкъмыкъ ядэгуфIащ, а Iуэхуми хьэгъуэлIыгъуэшхуэ ирищIэкIауэ щытащ.*7
Чыкъмыкъ илъэс пщIейм щхьэдыхауэ сымаджэ щыхъум, езым и къуэ Фэхъруддин Iусман пащтыхь тахътэм трагъэтIысхьащ; ( ар зэрытетар махуэ 43-рэщ,) махуэ I2 дэкIри, щIалэм и адэ Чыкъмыкъ дунейм ехыжащ.
Гъубж махуэу, илъэс I4-рэ мази I0-рэкIэ пащтыхьауэ. Пащтыхь трагъэувар трихуу езыр теувэну хэтащ хъэлифатыр, ауэ ар къыдэхъуакъым. Пщыхэр зэхуэсри, унафэу къызэдащтащ, Инал пащтыхьу тахътэм трагъэтIысхьэну.
……………………………………………………..
I*Бацэжь, том 4, япэ Iыхьэ, нап 289, 290.
2* Пащтыхь чэщанэм щIэсым игъэзащIэ IэнатIэщ, абы къэхъу-къащIэхэр етх.
3*"Шэзэратуз-зэхьэб" том 7, напэ 29I.
4*. ТIэрхъан, нап I23,I24,I25.
5* Расим Рушдий, Каир, I948, нап 72, 73, 74.
6,7* ТIэрхъан (Иджырей Мысырым и тхыдэр), Каир I960, напэ I46, I65.
Пащтыхь Инал (I453-I46I)
И цIэр зэратхыу щытар (Iэлмэлек IэлIэшрэф Сефуддин Iэбуннэсыр Инал IэлхьэлаIий-щIыхьышхуэ зиIэ, диным и сэшхуэ, текIуэныгъэм и адэ, IэлаIхэ Инал).
Инал пащтыхь Бэрыкъуэ и лъэхъэнэм къэхъуащ, пэгъунэгъуи щытащ. Бэрыкъуэ и къуэ Фэрэдж и лъэхъэнэм бэрэбанауэхэм-фэндауэхэм я унафэщIу щытащ (апхуэдэ IэнатIэ щыIэт), итIанэ къэхъукъащIэхэр зытх гупу пащтыхь чэщанэм щIэсхэм я нэхъыщхьэу ягъэуващ. Абы къытрагъэкIри, кхъухьыдзэм и дзэпщ ящIащ; Бэрысбей и пащтыхьыгъуэм, зауэлIи I00-м и тет хъуащ, абыхэм я бжыгъэр миным нэсати, дзэпщ ящIащ.
Пащтыхь Инал лIы кIыхьт, жьакIэ мащIэт, цIыху щабэт, щыуагъэ зэримыщIэнум хущIэкъурт, пщыхэм, щIэныгъэлIхэм зэпымыууэ етэрт*I. Инал тахътэм зэрытетIысхьэу, тет хъэлифатыр текIыну унафэ къыщыдигъэкIым, "техьэн-текIыным и унафэр зыщIыр езы хъэлифатращ"-жиIэу адрейм къыщыпиубыдым, хъэлифатыр Александрей лъэхъуэщым иригъашэри, лIэжыхункIэ абы исащ. И лъэхъэнэм Франджыхэм Кипр хытIыгур зэIэщIаубыдэжыну иужь ихьахэти, Инал и кхъухьыдзэр щIэрыщIэу иузэдыжри, я гуращэр зэпиудащ. Абы иужькIэ, ахэр Пащтыхь Инал хуэфI хъуахэщ: I458 гъэм, Кипр и пащтыхь гуащэ Шарлоттэрэ, и дэлъху Джимс ЕтIуанэмрэ щызэщыхьэм, я зэгъэкIужакIуэу щытар пащтыхь Иналщ, абы щхьэкIи, зэдэлху-зэшыпхъум пащтыхь Инал тыгъэ лъапIэхэр къыхуащIауэ щытащ*2. Пащтыхь Инал и щIыналъэм и ищхъэрэкIэ зызукъуэдий пщыгъуэхэм я унафэщI пщыхэм къэралым зыпагъэщхьэхукIыну загъэхъеяти, и дзэр яхуигъакIуэри, япIэ иригъэзэгъэжахэщ, Къэисэрей къали дыхьэри зэтрикъутащ.
Пащтыхь Инал и тетыгъуэм сату Iуэхур зэIыхьащ, ахъшэ нэпцIхэр дунейм къытехьати. I455 гъэм, абы ебэнурэ, цIыху гъэпцIакIуэ куэдыр сэшхуэкIэ тIууэ зэпаупщIащ (апхуэдэ тезыр щIэкIэ щыIащ а зэманым). Ауэ абы щхьэкIэ Iуэхур нэхъыфI хъуакъым- бэзэрхэм щызекIуэрт ахъшэ нэпцIхэр.
Пащтыхь Инал мэжджытрэ еджапIэрэ куэд иригъэухуащ, абыхэм я нэхъ дахэр пшахъуэщIым щригъэщIарщ. Абы сабийхэр щрагъаджэрт, гъуэгурыкIуэми зыщигъэпсэхурт. ЕджапIэм и дыхьэпIэм тещIыхьат езы Инал и пащтыхь дамыгъэр: хъумпIырэ, шэкъалъэ-тхэпсылъэ, кумбыгъэ, гынылъэ бжьакъуитI.*3
Пащтыхь Инал I46I гъэм махуэку махуэу дунейм ехыжащ, пащтыхьу илъэси 8-рэ, мазитIрэ, махуэ I6-рэ тетауэ. Ар дунейм зэрехыжу, пщыхэр зэгурыIуауэ, езым и къуэ Ахьмэд, илъэс 37-рэ зи ныбжьым пащтыхьыгъуэр лъагъэсащ. Пащтыхь Ахьмэд, пщыхэр зэрызэгуримыгъэIуэфтэм щхьэкIэ, унафэ къызэдащтэри, пащтыхьыгъуэр трахащ, нэщI мазэм и I8-м, мазиплI фIэкIа темытауэ. Пщыхэм ямурадащ, Щам и унафэщI пщы Жаным пащтыхьу трагъэувэну. Ар къэсыхункIэ, Хъушкъэдэм дзэпщым пащтыхьыгъуэр пIалъэкIэ IэщIалъхьащ. Хъушкъэдэм адыгэтэкъым, лъэпкъкIэ Урымт.
Ауэ, Хъушкъэдэм пащтыхь тахътэм яхутекIыжакъым, и тепщэныгъэр игъэбыдащ, пщыхэм я зэхуакуи дыхьэри, фIыкIэ зэгуригъэIуахэщ, дзэпщхэри и лъэныкъуэ къищIащ, пащтыхьыгъуэр зыхуагъэфэщауэ щыта Жаным иригъэукIащ. Апхуэдэурэ абы и пащтыхьыгъуэр игъэбыдащ. Хъушкъэдэм Жанымыр иригъэукIауэ адыгэпщхэм къызэращIэу, къагурыIуащ, хамэм пащтыхьыгъуэр зэIэщIилъхьэну зэрыхущIэкъур. Хъушкъэдэми полтик Iущти, адыгэпщхэр зэщигъэхьэжри, езым утыкур къыхуэнащ. Арати, Хъушкъэдэм илъэсихрэ ныкъуэрэ хуэдизкIэ пащтыхьу тетащ.
Хъушкъэдэм дунейм зэрехыжу, Бэлэбей трагъэтIысхьащ пащтыхь тахътэм, ауэ ар цIыху щIыкIейт, мыхьэнэншэт, и Iэ къикI щыIэтэкъым, зыгуэркIэ еупщIахэмэ, «Хъербэч феупщI» фIэкIа япэIуэжыртэкъым-жэуап итыфыртэкъым, (Хъербэч Хъушкъэдэм и гупым я нэхъыжьт, арат къэрал унафэр зыIэщIэлъыр). Абы къыхэкIыуи, цIыхубэм Бэлэбей ауан ящIу «пащтыхь - мобы феупщI» цIэ лейр фIащат.*4 Пщыхэм Бэлэбей махуэ 66-рэ фIэкIа яхуэщэчкъым, трагъэкIри, абы и пIэкIэ Темырыбгъэ трагъэтIысхьащ тахътэм. Ари трагъэкIам зыкIи къыкIэрыхуртэкъыми, мазитI фIэкIа темытауэ, тахътэм традзри, абы и пIэкIэ пщы Къэтбей пащтыхь ящIащ.
……………………………………………….
I*Джэрыджэ Зидан, (иджырей Мысырым и тхыдэр), том 2. Бацэжь, том 4, Iыхьэ I, нап 29I.
2*ТIэрхъан, напэ 36. «ТIэрхъан» унэцIэр, Адыгэ пащтыхьхэм я къэрал зэхэтыкIэмкIэ, къулыкъущIэ мылажьэу ягъэтIысыжа жиIэу къокI. Ар «пенсэ» лIэужьыгъуэт, къулыкъущIэ хабзэм ебэкъуар, тезыр хуэдэу, мылэжьэжыну ягъэтIысыжрт. Абы хуэдэм «пенсэ» пыухыкIаи палъхьэт. Нэхъ зэхэхауэ зыщIэну зыхуейр, ТIэрхъаным и (мысыр, адыгэ пащтыхьхэм я лъэхъэнэм» напэ I44-245-хэм иреплъ.
3*Сэхьид Хьашур, напэ I03-I2I
4* Маил, «дамыгъэхэр»
Пащтыхь Къэтбей (I468-I496)
Тхыдэтххэм къалъытащ Къэтбей адрей пащтыхьхэм губзыгъагъэкIэ, IущагъкIэ яфIэкIыу зэрыщытар. Ар егъэлеиныгъэ хэмылъу динщIэкъут. И ныбжьыр илъэс 60 ирикъуауэ пащтыхь хъуащ, щытеувам щыгъуэ къэралыр зэхэзэрыхьат, ахъшэ хъумапIэхэр нэщIти, ахэр псори и пIэ иригъэувэжри, цIыхубэм загъэпсэхужащ. Ар щыткIиинум деж ткIийт, щыщабэнум дежи щабэт. Тхылъ еджэрт. И бий нэгъунэ щIыхь хуищIырт: пшыхь зэхуэсхэм къригъэблагъэхэрт, спорт зэхьэзэхуэхэм иригъэплъырт, хьэжыщI кIуэнум дэIэпыкъурт. Шэрджэс пащтыхьыгъуэм и япэ лъэхънэм дзэм и бжыгъэр мин 24-рэ хъууэ щытамэ, Къэтбей и лъэхъэнэм, Мысыр и закъуэ мин 24-рэ щыIэт, Дамаск мин I2 щыIэт, Хьэлэб Къалэ мини 6, Триполи-мини 6, Гъэззэ- мини 2.*I
И пащтыхьыгъуэм и къыщIэдзапIэхэм Тыркумэн лъэпкъым щыщ Iэблэстинхэм я пащтыхь Сиуар и щIыналъэм къытеуати, пщы Ешбэч я нэхъыжьу зекIуэ яхуигъакIуэри, Тигр псышхуэм нэс ирагъэкIуэтыжащ, я пащтыхь Сиуари гъэр къащIри, Iэпхлъэпхыу Каир къашащ. А лъэхъэнэм Бэрыкъуэр щам щIыналъэм щыIэт, пащтыхь унафэхэр абы щыпхигъэкIыу. Ещэбэч къиубыда Сиуар бэрыкъуэм и деж щIишаш, абы унафэ трищIыхьыну. Бэрыкъуэр Сиуар тIэу еупщIащ: «уэра Сиуарыр, уэра си дзэлIхэр зыукIар?»- жиIэурэ. Жэуап къритыжыртэкъыми, и блыгущIэтхэм унафэ яхуищIащ, щIашу яукIыну, ауэ Ещбэч яхуидакъым, «сымыукIыну псалъэ естащ» жиIэри. *2
Къэтбей и тетыгъуэм, Эфиопием и пащтыхьым гурыIуэрт, уеблэмэ, абыхэм ящыщ куэд и дзэми хигъэхьат, увыпIэшхуэхэри яритат.* 3
Уэсмэнхэм я сулътIан Мыхьэмэд ЕтIуанэр Къэжэрхэм я пащтыхьым и дзэм текIуауэ Къэтбей щызыхихым, къэгузэващ, абы и дзэр Сириеми къэсынкIэ шынэри. Ар къимыгъэхъун щхьэкIэ и дзэр игъэхьэзыращ пэувыну. А хъыбарыр СулътIан Баизед къызэрыIэрыхьэу, къэгубжьри, езым и малъхъэ Ахьмэд и дзэм щхьэщыту иригъэжьащ. Ауэ абы и дзэр Къэтбей и дзэм пэмылъэщу къикIуэтащ, Къэтбей и дзэми Каир къигъэзэжащ. Абы иужькIэ тIури зэгурыIуащ, зыр зым темыуэну. А тIум я зэхуаку дэлъ зэгурыIуэныгъэр куэдрэ иукъуэдиякъым. I5I2 гъэм Баизед ЕтIуанэм пащтыхьыгъуэр къызэрылъысу, езым и къуэш Джымрэ*4 зэщыхьащ. Джым Къэтбей и деж щтапIэ къэкIуащ, Къэтбеи ар иригъэблэгъащ икIи хьэжыщI игъэкIуащ. Баизед, ар игу техуакъым икIи къигъэгубжьащ. Къэтбей хуейтэкъым Джым и хьэтыркIэ Уэсмэнхэм ебиину. Арати, зэкъуэшитIыр зригъэкIужыну иужь ихьащ, арщхьэкIэ Баизед къыхуидакъым…*5
Курыт лIэщIыгъуэхэм екIуэкIа пащтыхь Къэтбей и лъэхъэнэм и кIыхьагъым нэмыщIауи, (илъэс 29-рэкIэ тетащ) империер а лъэхъэнэм лъэщу зиубгъуащ икIи къытеуэну къехъуапсэ уэсмэнхэмрэ тыркумэнхэмрэ и щIыналъэр ящихъумащ. А Iуэхум мылъку куэд зэрытекIуадэр зыхэзыщIар цIыхубэрщ. Абыхэм я мыарэзыныгъэр къагъэлъагъуэу зыбжанэрэ зэщIэхъэяхэщ, къэрал кIуэцIыр ягъэутхъуэу. Пащтыхь Къэтбей и хасэр куэдрэ зэхуишэсащ, Iуэхум и пэжыпIэр цIыхубэм ялъигъэIэсын мурадкIэ. а
Апхуэдэу ямыщIмэ, и тахътэм текIыу, Мэчэ кIуэуэ дэтIысхьэжыныр нэхъ къызэрищтэри ягуригъэIуащ. ЦIыхубэр зыгъэпIейтей нэгъуэщI Iуэхуи щыIэт: I476 гъэм ахъшэ нэпцIхэр къежьэри, уасэхэр дэуэящ. Езы пащтыхьыр апхуэдизкIэ и щхьэм тешыныхь хъуати, цIыхубэ губжьам запыIуидзын щхьэкIэ, и чэщанэр зытет Iуащхьэм къехыу и лэжьапIэм кIуэн щыхъукIэ, кхъалъэхэм пхрыкIырт.*6 Мысырым и сату Iуэхур щызэIыхьэпар, Европэм и сату гъуэгур МысыркIэ блэмыкIыжу, Индым кIуэ гъуэгур къахута иужькIэщ.*7
Кипр хытIыгум илъэныкъуэкIэ тыншащ Кэтбей, абы телъ тезырыр илъэс къэсыхункIэ къыIэрыхьэрт ямыгъэгувэу, апхуэдэуи щытащ, шэрджэсхэм я пащтыхьыгъуэр Мысырым щыIэхункIэ.
Пащтыхь Къэтбей и лъэпкъэгъу Бырчы адыгэ пащтыхьхэм ефIэкIащ унэ ин, дахэ, гъэщIэрэщIа ухуэнымкIэ. Абы къызэринэкIащ лъэмыж екIухэр, еджапIэ зэгъэпэщахэр, чэщанэ быдэхэр, зи Iэзэн джапIэхэр лъагэ мэжджытхэр, бэзэр хуитхэр. Абыхэм ящыщ куэд ноби къызэтенащ, дуней зыплъыхьакIуэхэр дихьэхыу.*8 I484 гъэм пащтыхь Бэрыкъуэ и кхъэм трищIыхьа кхъэлэгъунэм и дахагъэр, ухуагъэхэм хэлъ гъуазджэм дихьххэр, ноби абы йоплъыр замыгъэнщIу. Мэжджыт кIуэцIхэр зэрыгъэщIэрэщIа тхыпхъэхэр, сурэтыщIхэм, графикхэм я плъапIэщ. Ахэр псори гъуазджэр зыджым и дежкIэ телъыджэщ, а лъэхъэнэм щыIа дуней еплъыкIэр къегъэлъагъуэри. Абы «Зэмзэм»-псыр къызыщIэж псынэр къигъэкъэбзэжащ. илъэс къэсыхункIэ Чэбэр ихуапэрт*9, абы гуищIыхьащ, ибэхэр щагъасэ-щырагъаджэ еджапIэ, гъуэгурыкIуэм и зыгъэпсэхупIэ, Бегъымбарым и мэжджыт мафIэсым къигъэуауэ щытар, езыращ езыгъэщIыжар, Дамаск дэт Омейяд мэжджытышхуэр ихъумащ…
Пащтыхь Къэтбей цIыхухэми дахэу яхущытт, езым и диным имыт чристэнми, журтми лей къатригъэхьэртэкъым: Уеблэмэ, Иерусалим дэт журтхэм я тхьэлъэIупIэр, къалэм и тетым и унафэкIэ якъутати, Къэтбей ар яригъэщIыжащ, зыкъутами тезыр трилъхьэри, башкIэ иригъэуащ.
Пащтыхь Къэтбей тхьэмахуэу дунейм ехыжащ, къыкIэлъыкIуэ блыщхьэ махуэм Каир щыщIалъхьэжащ, илъэс 29-кIэ пащтыхьауэ. Ар зэрылIэу езым и къуэ Мухьэмэд пащтыхьэ тахътэм трагъэтIысхьащ, ауэ ар зэрытетар мазихщ. Абы и пIэкIэ Къанщауэ и къуэ Къанщауэ пащтыхь ящIащ.
……………………………………..
*I. дзэм и зэхэтыкIам нэхъ щыгъуазэ зызыщIыну хуейр иреплъ, Ибн Ийяс, том,2, напэ I04, том, I0, напэ 309-3I0. Зиядэ «ЕпщыкIутхуанэ лIэщIыгъуэм Мысыр щыIа тхыдэтххэр» напэ 26-80. Iэлхьэриний «Мэмлюк шууейр» Мысырым и тхыдэр зыдж комитетым къыдигъэкI жорнал, I956 гъэ, напэ, 47-49.
*2. епъ «Муслъымэнхэм я щIэныгъэр» инджылыбзэкIэ къыдэкIам, том 2, напэ 66I.
*3. ТIэрхъан, Каир I960.
*4. «Джым» Уэсмэнхэм я сулътIан Баизед ЕтIуанэм и къуэшщ. Ар европэми, Мысыри щыпсэуащ, и къуэшымрэ езырэ зэгурыIуэртэкъыми. Европэм щхъухькIэ щаукIыжащ. Еплъ: « turky. Pp. I46.I49-50. wiet. Pp. 59t.8.
*5. «Ещбэч и тхыдэм» еплъ, напэ 36.
*6. Бын Хъэлдун, том 5,напэ 433-434.
*7. ТIэрхъан, Каир I960, напэ 264-265. «БэдаIихьил Зухьур» том 2, напэ 243.
*8. Hist/ du Commerce. T 3. pp 232/
*9. «ихуапэрт» Мыхьэмэд бегъымбарым и кхъэр пцIанэу къагъанэртэкъым, абы щэкI лъапIэхэр траубгъуэрт, абыкIэ яхуапэрт. А Iуэхум увыпIэщхуэ щиубыдырт муслъымэнхэм я деж, пащтыхьхэр зэныкъуэкъурт, а кхъэм и хуэпэныр зылъагъэсын щхьэкIэ, ар къызэхъулIэм, щIыхьышхуэ къилэжьырт
*.I0 нэхъыбэ зыщIэну хуейр иреплъэ, Зиядэ, напэ 202-203, Ибн Ийяс.
Къанщауэ и къуэ Къанщауэ
I496-I497
Къанщауэ и къуэ Къанщауэ Пащтыхь Къэт-бей и блыгущIэту щытащ. Каир дэт Iуащхьэм тет еджапIэу шэрджэс лIыщхьэ псори щеджам щIэтIысхьэри, ар къиухащ. ЛIы Iущт, хабзэщIэкъути, еджапIэ нэужьым илъэсих фIэкIа мылэжьауэ, пащтыхь тахътэр зыIэригъэхьащ, адыгэ пщы псори хуэарэзыуэ. Арат къэралым къытепсыха гъаблэм хэкIыпIэ къыхуигъуэтыну зыхуэфащэри щыуакъым. Гъаблэри къызэранэкIащ, къэрал кIуэцIми щIыбми къыщыхъуа шынагъуэхэм япэлъэщащ.
Къэралым и ищхьэрэкIэ лъэныкъуэмкIэ щыIэ гъунапкъэм Iус Хьэлэб къалэм туркумэнхэр щызэщIэхъаеу щIадзати, и дзэр игъакIуэри, Iуэхур зэтес хъужащ, я нэхъ щхьэпщтырхэри гъэру къахуащ. Мысыр кIуэцIым щыеIуящIэхэм ТIумэбей (тхакIуэр)I* яхуигъакIуэри, Iуэхур зэтес ищIыжащ, ныкъуэкъуэн щызымыгъэтахэр къаубыдри, Iэпхэлъэпхыу Каир къашащ.
И пащтыхьыгъуэм и илъэс етIуанэм, апхуэдиз Iуэхури зэфIигъэкIауэ, езым и дзэпщхэм щыщ Тумэнбейрэ Жанболэтрэ зэгурыIуэри, пащтыхьыр и тахътэм трагъэкIащ. Жанболэт пащтыхьу теуващ, ауэ абы и ныбжьэгъуу щыта Тумэнбей еижри, пащтыхь тахътэм мазих фIэкI темысауэ тридзри, Александрие иригъэшащ. Абы къыдэкIыну хуимыту дигъэтIысхьащ, зэман дэкIри, и блыгущIэтхэр кIэлъигъакIуэри, иригъэукIащ.
Тахътэм тетIысхьа Тумэнбей Езанэм шэрджэс пщыхэр хуэарэзытэкъым, и ныбжьэгъуу щыта Жанболэт тридзу, иригъэукIыу езыр абы и пIэи зэритIысхьам щхьэкIэ. Ауэ езыри мазищ фIэкIа темытауэ, Къанщауэ Гъур я пашэу пщыхэр зэгурыIуэщ аби, къаубыдри щхьэпылъэ ящIащ. А зэщIэхъееныгъэм и пашэу щыта Къанщауэ Гъур пащтыхьу ягъэуващ.
……………………………………..
* I. Зэратхыр (ТIуман Баи Iэд-дыуэдарий)-"ТIуманыр", Тумэн, Думэну къапсэлъми, псоми къагъэлъагъуэр цIэщ е, унэцIэщ; Баи, Бей, Бий, ахэр зэманкIэрэ, щIэпIэми елъытаурэ зэмыщхьурэ къапсэлъми, псоми къагъэлъагъуэр, цIэм къыпыувэ цIэ лейщ, зыпыувам щIыхь зэриIэр къигъэлъагъуэу. Псалэр къызытекIыжар «бэ» адыгэ псалъэрауэ къыщIэкIынущ.
Къанщауэ Гъур I50I-I5I6
Къанщауэ Гъур зихъунщIэурэ пащтыхь тахътэм трагъэтIысхьащ, «унафэ щIыныр си хьэлкъым» жиIэурэ. ТрагъэтIысхьа нэужьи яжриIащ: « си гуапэ хъунущ зы махуэ гуэрым, дыпхуеижкъым» жыфIэу зыкъсхуэвгъазэмэ, тыншу си унэ ситIысхьэжынщ». *
И цIэ тэмэмыр Джундобу* жызыIэ щыIэщ, ар ТIолон и къуэ СулътIаным фIищащ. ЯгъэлъапIэу; Гъур-кIэ еджэу адыгэ гуп щыIащ.
Тхыдэтх цIэрыIуэ Ибн Ийяс Гъурым и теплъэр мыпхуэдэу къритхэкIащ « Лъагэт, инт, ныбэфт, хужьт, нэкIу хъурейт, нэ пIащэт, макъ лъагэт, жьакIэ зэпэхъурейт, тхъугъэ мащIэ хидзауэ». НэгъуэщI щIыпIэми щитхащ « Абы сытым щыгъуи зыкърихыну фIэфIт, щыщысми, щызекIуэми зыкъырихырт, уэрэд жаIэу едэIэуэну и щIасэт, гъуазджэм дихьэхырт, Iэлъын лъапIэхэр зыIэритIагъэрт, налкъутналмэсым къахэщIыкIауэ, зэмыфэгъухэу, я мыщIэхэр плъыжьу, щIыхуу, удзыфэу; дыху зытрикIэрейт, мэ дахэ зыщыу Iугъуэ къызыпих чы цIыкIухэр пигъанэурэ епэмырт, Iэнэ узэда, гъэщIэрэщIа пэрытIысхьэну и жагъуэтэкъым, щыгъынкIэ зэгугъужырт, зыкъырихырт, удз гъэгъахэм, пхъэщмыщхьэ зыпыт жыгхэм ящыгуфIыкIырт, жыг хисэрт, а зэманым щыIа джэгукIэхэм зыхигъэныртэкъым, зэрефэр дыщэ кумбыгъэт, шхэнуи фIэфIт, уэрэди жиIэрт. езым зэхилъхьауэ уэрэд къыщIэнащ, зыгуэрхэми пшыналъэ щIигъэувэжащ.»*
Къанщауэ Гъур и къэралыгъуэм псори ныбжьэгъу къищIат- Каир я плъапIэт, я зэIущIапIэт. Ибн Ийяс и тхыгъэхэм къыхощ зы мазэм къриубыдэу къэрал пщыкIуплIым я лIыкIуэхэр и бжаблэм Iутауэ: къэжэрхэм я шахыр, Урым, Тыркумэн, Мароккэ, Мэчэ, езым и унафэр пхигъэкIыу Хьэлэб къалэ щыIэ пщым и лIыкIуэр, Индым, Франджым, нэгъуэщIхэр, нэгъуэщIхэри.
I5I6 гъэм Ифиубием цIыху 600 къикIащ, Гъурым елъэIуну, Къудусым хьэж щащIын щхьэкIэ. Абыхэм я гугъу ещI Ибн Ийяс: "…тхьэмадэу яхэтар цIыхуитхущ, адрейхэр къызэрыгуэкIхэщ. Ахэр щхьэ пцIанэщ, я щхьэцыр къеупсэкIащ, щхьэкум акIэ къинауэ. Я тхьэкIумитIым дыщэ тхьэгъу къыполэл, я Iпщэхэм дыщэ Iэпщэхъу илъщ. къыздахьа гъущI шэнтым тетIысхьэнути, Гъурым яхуидакъым, и пащхьэ зэфIэту иригъэтахэщ. Ахъшэрэ тыгъэу къыздахьар къащыригъэпщытэм, езым япэ ита пащтыхьхэм къыхуахьу щытам нэхърэ нэхъ мащIэу къыщIэкIащ-ар игу ирихьакъым."*
Италие, Франджы, Испание къэралхэмрэ езыр зи тепщэмрэ я зэхуаку зэныбжьэгъугъэ, мамырыгъэ дэлъын папщIэ тхылъ ядитхащ Гъурым. ИкIи ар къигъэсэбэпкIэрэ, Испанием и пащтыхьым зыхуигъэзащ, Рим дэс Попышхуэм хуилъэIужыну, Португалием и кхъухьыдзэ хъунщIакIуэхэм я щIэпхъэджагъэхэр щагъэтыну. Апхуэд политикэм наIуэ къещI Мысыр пащтыхьыгъуэр лъэщу зэрыщытар.
Къанщауэ Гъур и лъэхъэнэм Португалиер етауэ хым хъунщIэу тетт, сатур илъахъэу. I504 гъэм португалхэр Мысырым и кхъухь I7 щIрагъэлъэфащ, Гъурым ар къызэрищIэу губжьащ, А кхъухьхэмкIэ пхъэ къашэу арат, езым и кхъухьыдзэ I505 гъэм щIрагъэлъэфахэм я пIэкIэ яригъэщIыжыну.* I508 гъэм Мысырым и кхъухьыдзэм и унафэщI Хьусен зришэр, Португалым и хы дзэпщ Лоронзорэ зэжьэхэуэри, Португалым и кхъухьыдзэр щIрагъэлъэфащ, я дзэпщ Лоронзорэ Инд хы тIуащIэм щызекIуэу щызэхэуэри, Португалым и кхъухьыдзэр щIрагъэлъэфащ, я дзэпщ Лоронзони яукIащ. А зауэм мысырхэм къащыдэIэпыкъуауэ щытащ Индым и кхъухьыдзэм и унафэщI Диу- Diu. КъыкIэлъыкIуэ илъэсым Португалым и лъыр ищIэжыну Мысырым и кхъухьыдзэм къытеуэри, Хы плъыжьым хахуэжащ, Аден портым и деж. А щIыпIэм къыщына Мысырым и кхъухьыдзэм и унафэщI Хьусен, Еимен щIыналъэм Шэрджэс Бэрысбей къытринащ, Мысыр пащтыхьым и унафэр абы щыпхигъэкIыну. А щIыкIэм тету, Еименыр Мысыр къэралыгъуэм и зы щIыналъэу ябж хъуащ.
Мысырым и политикэм зыщихъуэжар, Уэсмэнхэм я пащтыхь Езид и къуэ Сэлим Мысырым ебгъэрыкIуэн мурад зэриIэр Гъурым къищIа иужькIэщ. Къанщауэ Гъур уэсмэнхэм фIыкIэ гурыIуэн и гугъати, адрейм зыкъыхуигъэпхъэшащ, хуигъэкIуа лIыкIуэхэм жэуапу къаритащ: « КIасэ хъуащ, вгъэзэжи фи сулътIаным жевIэж, зы мывэм тIэурэ дигъэлъэпэрапэркъым, дэ Каир дынокIэ, улIмэ, зыхъумэж».
Хьэлэб щIыналъэм и ищхъэрэкIэ зыщызукъуэдий тафэм (Маржэ дэIэпыкъу) I5I6 гъэм уэсмэныдзэмрэ Гъурым и дзэмрэ щызэпэщIэувэри, Сэлим зи пашэ уэсмэныдзэм текIуэныгъэр къихьащ, Гъурыр зи пашэ шэрджэсхэм я дзэр къутащ, Хъебэчрэ Жан Бердрэ я гъэпцIагъэкIэ. А тIум я зауэлIхэр хашри, Гъурм и закъуэ утыку къранащ. Ибн Ийяс а къэхъукъащIэр къыщритхэкIым Хъербэч теухуауэ жиIащ: "Хъербэч и адыгэ фащэр щихри, тырку фащэр щитIэгъащ".*
А зауэм и хъыбарыр адыгэ IуэрыIуатэми ихъумащ:
Дзэ гущэу къытхуэкIуэр,
Маржэ, дэIэпыкъу щогъуэлъ.
Лъы гущэр ягъажэу
Джатэ ихахэр щозауэ,
Зауэм дыхыхьэ гущэмэ,
Къанщауэ Гъурыр ди пашэ.
Дзэ пашэ диIэр
Хъербэчщ, дигъакIуэркъым,
ДызэщIэкIуэнути,
Къанщауэ Гъурыр мэзауэ,
Зауэм щыхыхьэкIэ,
Аслъэн хабзэу мэзекIуэ.*
А зауэм езы пащтыхь Къанщауэри къыщаукIащ, илъэс I5-рэ, мази 9-рэ, махуэ 25-кIэ тетауэ.
Гъурыр диным, гъэсэныгъэм егугъырт, цIыхубэм еущиерт мыхъумыщIагъэхэм зыпэIуадзыну, уеблэмэ, унафэ къыдигъэкIащ жэщым Iэщэ яIыгъыну хуимыту. Абы щIэныгъэ бгъэдэлът, бзэхэм хищIыкIырт, хьэрыпыбз, адыгэбзэ, тыркубзэ, къэжэрыбзэ, ермэлыбзэ, курдыбзэ ищIэрт, пIалъэкIэрэ щIэныгъэлIхэр зэхуишэсырти, дунейм щIэуэ къытехьа къэхутэныгъэхэмкIэ зэпсалъэрт, зэдауэрт. А хасэхэм къыщапсэлъахэр тхылъитIу тхауэ къэнэжащ, "Гъурым и хасэхэр" цIэр иIэу.
ЩIэныгъэмрэ бзэмрэ нэмыщI, Гъурым къэкIыгъэр, щIым елэжьынри иригъэфIэкIуащ. Мысырым къыщымыкI пхъэщхьэмыщхьэхэр, удзгъэгъахэр нэгъуэщI щIыпIэхэм къришурэ, и щIыналъэм щигъэбэгъуащ, бзу дахэхэр, бзэрабзэхэр Каир дищIыхьа паркхэм иригъэтIысхьащ. Мэжджыт дахэхэр, еджапIэ зэгъэпэщахэр иухуащ. Езым и цIэкIэ щыIэ уэрамым мэжджыт дищIыхьащ, хамэ къэралхэм къикI сатуущIхэр щызэхуэс щIыпIэ, зыщагъэпсэхун хьэщIэщхэр, бэзэрхэр зэтригъэпсыхьащ, Ал-Азхар мэжджыт цIэрыIуэм и азэн джапIэ дахэр езыгъэщIар езыращ.
Къанщауэ Гъур хуащIу щыта щIыхьым и инагъыр къегъэлъагъуэ и цIэм пагъэува цIэлейхэм. Абы и зэхуэсхэм щекIуэкIахэр зытхыжахэм, пащтыхьым и пщIэр зыIэт цIэлеи I0 къагупсысат: "ЩIым щызекIуэ, Тхьэшхуэм и жьауэ пащтыхь", "Тхьэшхуэ хабзэхэр щIым щызыхъумэ пащтыхь", "Хьэрыпхэмрэ мыхьэрыпхэмрэ я сулътIан", "ЩIэныгъэр езыгъэфIакIуэ пащтыхь", "Тхьэм ищIыр зыхъумэ пащтыхь", "Тхьэм къигъэщIа цIыхур тезыгъакIуэ пащтыхь", "Тхьэр зи фIэщ хъухэм япщ", "Муслъымэнхэм я Хъэлиф", "ЩIыхь зиIэ Мысыр лъапIэм и пащтыхь", "ТекIуэныгъэм и адэ", "Къанщауэ Гъур".
………………………………………..
*Мыхьмуд Рызкъ Сэлим, том 8, нап I20.
* «джундоб» хьэрыпыбзэщ, ар "мацIэхъущ". Сэ си сигугъэкъым, ар и цIэ тэмэму щыткъым; жызыIи щыIэщ, (Джундоб) щIыфащар, и макъ дахэм и хьэтыркIэщ. Апхуэдэу щыщыткIэ, ар цIэлейщ.
* Бын Ияс, том, 8, нап, I20.
*ТIэрхъан "Мысыр, шэрджэс пащтыхьхэм я лъэхъэнэм" Каир I960, нап II2.
*Абы лъандэрэ а щIыпIэм "Маржэ дэIэпыкъу" щIыпIэцIэр къищтащ; хьэрыпхэм ар къызэрапсэлъар "Мэрдж дабекъ" зэратхри апхуэдэущ. ЩIыпIэр, Сирие къэралыгъуэм хыхьэ Хьзаз къалэ и Iэшэлъашэм зыщеубгъу. Ар Хьэлэб къалэ пэжыжьэкъым.
*Бын Ияс том3,нап 7.
*Сэлим Рызкъ, "пащтыхь сулътIанхэм я тепщэгъуэр" Каир I963, том I, нап, I34.
*Адыгэ IуэрыIуатэхэр" Налшык, I969, том 2, нап 209.
Думэнбей I5I6-I5I7
Думэнбей Шэрджэс пащтыхьхэм я иужьрейщ. Хьэрыпхэм абы и цIэр «ТIуманбаи»-у ятх. Къанщауэ Гъур «Маржэ дэIэпыкъу» деж щекIуэкIа зауэм хэкIуэдауэ къызэращIэу, Думэнбей пащтыхьу трагъэуващ. Ар, езыр Къанщауэ Гъур и къуэшым и къуэщ. Кавказым къизыша сатуущIым и деж къыщищэхуащ Къэтбей, щхьэщэхупщIэ щIитри, хуит къищIыжащ. АдэкIэ къулыкъукIэ драгъэкIэтейуэрэ, Гъурым и пащтыхьыгъуэм увыпIэшхуэ щызыIэригъэхьащ, итIанэ пащтыхь къуэдзэ хъуащ, пащтыхьыр ежьэмэ, езыр абы и пIэкIэ къигъанэу. А увыпIэр иIыгъащ Думэным, Гъурыр СылътIан Сэлим и дзэм пэщIэувэну щежьам щыгъуэ. Гъурыр къэтыхункIэ, Думэным къэралыр зыхуей хуигъэзащ, цIыхубэр хъунщIакIуэхэм щихъумащ. Гъурыр зауэм къыщаукIауэ къызэращIу, псори зэдарэзыуэ Думэнбей пащтыхь тахътэм трагъэтIысхьащ.*I
Думэнбей пащтыхьыр псом япэу зыпэщIэувар уэсмэнхэм ядзэ къэкIуатэр къэгъэувыIэнырщ. Абы пэщIэувэну зигъэхьэзыррэ пэт, сулътIан Сэлим I къыбгъэдэкI мы тхылъыр къыIэрыхьащ: « СулътIан Сэлим Хъан, щIыми хыми я сулътIан, сулътIан Баизед Хъан и къуэм и деж къикIыу, Шэрджэс Думэнбей деж кIуэ тхылъ. Тхьэм фIыщIэ худощI. АдэкIэ Тхьэм уэхьий къысхуищIащ къухьэпIэмрэ къуэкIыпIэмрэ дэт щIым сыщытепщэн хуейуэ, БжьакъуитI зытет Александр зэриубыдауэ щытам хуэдэу. Ди лIыгъэ лъэщым лъэкIащ Исмахьил Шах дгъэкIуэдуну, Зызыгъэпагэ Къанщауэ Гъур джаурым, хьэжы щIыныр къытпэзыубыду щытам, хуэфащэр етщIэну. Уэ угъунэгъу бийщ, Тхьэу лъапIэр къыддIэIэпыкъунщ, уэри пхуэфащэр уэтщIэнымкIэ. Ди гущIэгъу ухуеймэ- мэжджытхэм ди цIэр щыгъэIу, ахъшэр ди цIэкIэ тедзэ, Мысырым гъэзэжи, абы щыIэ уи Шэрджэсхэр зэтеукIэ, фи цIыхубз уэндэгъухэм я ныбэр къивгъэу. КъакIуи, ди бжаблэм къытеуви, Тхьэ къытхуэIуэ, ди жыIэм утетыну. Апхуэмыдэмэ….*2
Думэнбей тхылъым къызэреджэу губжьри, сулътIан Сэлим пэувыну мурад ищIащ, и пащтыхьыгъуэри и мылъкури ихъумэну триубыдащ*3. И дзэр иришажьэри, «Ридание»-м и деж щIытI къыщIитIри зигъэбыдащ. А щIытIым дзэри дзэпщри махуи-жэщи къыдэмыкIыу дэтын хуейуэ унафэ ищIарэ пэт, дзэпщхэр махуэм зыкъагъэлъагъуэрти, жэщкIэ я унэ кIуэжырт. Апхуэдэ жыIэмыдаIуэхэм гугъ иригъэхьырт пащтыхь Думэнбей. Уэсмэныдзэм щIытIымкIэ къэмыкIуэу щыдадзыхым, дзэм унафэ хуищIащ, щIытIым къыдэкIыу, Уэсмэныдзэм зыдиунэтIа лъэныуъуэмкIэ щыIэ «шы унэхэр*4»-ерызкъы, псэущхьэ хъумапIэхэр ягъэсыну, ахэр бийм къимыгъэсэбэпын щхьэкIэ. И зауэлIхэми унафэ яхуищIащ, я зауэ фащэр щамыхыну, шыбгми къемыпсыхыну.
I5I7 гъэм, щIышылэм (январым) и 23-м, уэсмэныдзэр КаиркIэ иунэтIауэ щалъагъум, якIэлъыкIуэри, а щIыпIэм зауэшхуэ щекIуэкIащ, езы Думэнбей дзэпщым кIэлъыжащ, зридзри, и IэмкIэ итхьэлащ. Итхьэлэр СулътIан Сэлиму игугъа щхьэкIэ, Уэсмэныдзэм я дзэпщ Синан-у къыщIэкIащ.*5 «Ридание» деж щекIуэкIа зауэм Думэнбей и дзэр хагъэщIащ, и зауэлIхэри щызэбгрыжыжым, нып иIыгъыр зэкIуэцIишыхьыжри, езыри щтапIэ ихьэжащ. «Ридание» зауэми зэран щыхъуар Хъэр Бэчрэ Жан бердрэщ- а тIур СулътIан Сэлим и тIасхъэщIэхыу щытащ икIи бзэгу хуахьащ Думэнбей и дзэр здэщыт щIыпIэми, зэрызигъэбыда щIыкIэми теухуауэ.
Думэнбей зи унафэщI шэрджэсыдзэр уэсмэнхэм я дзэм дэнэ щIыпIэ щыпэмыувами, уэсмэнхэм я дзэ топхэмкIэ узэдам пэлъэщакъым. Абы щыгъуэм Думэнбей Каир игъэзэжри, абы зыщигъэбыдащ, Iэщэ зыIыгъыф псори къыдэкIащ бийр къыдамыгъэхьэну. АрщхьэкIэ уэсмэнхэм я дзэр уэрамхэм дэлъэдащ, къапэщIэувэр яукIыу. Щихъ и цIэкIэ щыIэ мэжджытым и азэн джапIэм шэрджэсхэр къеухырти, мэжджытым мафIэ щIадзэри ягъэсащ. СулътIан Сэлим гъуо игъаджэри, Каир дэс шэрджэсхэр Гъурым и цIэкIэ щыIэ еджапIэм щызэхуашэсри, адэкIэ лъэхъуэщым ирадзахэщ.
ЛъэныкъуитIми хэщIныгъэ яIащ: уэсмэнхэм я дзэпщ Синан пэщэр яукIащ, къалэм дыхьа уэсмэныдзэм къыIэрыхьэр къищтащ, унэхэм мафIэ щIадзэри, ягъэсащ, Думэнбей къалэр ибгынащ. Абы япэм лъэхъуэщым къригъэкIыжауэ щыта Мырхьий и дзыхь иригъэзри, абы екIуэлIащ. АрщхьэкIэ Мырхьий къепцIыжахэщ Думэнбей- и анэр зэрелъэIум щхьэкIи къимыгъанэу къэзыхъумэну къыщыгугъар СулътIан Сэлим Iэпхлъэпхыу IэщIилъхьащ.
Думэнбейр Сэлим и пащхьэ щрашам, хьэрып джанэ теубгъуат, и щхьэм IэлъэщI пIащIэ телът. Ар щыщIыхьэм Сэлим тэджащ, и фIэщ мыхъууи Думэныр зэпиплъыхьащ. Сэлим Къегиящ: « Iэухур мыбы нэсын хуеякъым, си унафэр къабыл пщIатэмэ, щIыналъэм си унафэр щыбгъэзащIэу укъэнат». Думэнбей пэIуэжащ: « Зи щхьэ пщIэ хуэзыщIыжхэр зыгуэрым и унафэкIэ зекIуэркъым. Уэ бдэну сэ унафэ пхуэсщIу? Дыгъужьым едаIуэ аслъэн плъэгъуа? ЗауэкIэ фыкъытпэлъэщакъым,- и Iэр ишийри,- мо тIум я гъэпцIагъэкIэ фыкъыттекIуащ». И Iэр зыхуишиятэр, адэкIэ щыт Хъуер Бэчрэ Жан Бердрэщ. Сэлим къыбгъурысхэм я хуеплъэкIри жиIащ « Мыпхуэдэ лIыр яукIыркъым».
ГъэпцIакIуитIыр аргуэру утыкум къилъадэри, Сэлим гурагъэIуащ, Думэнбей псэууэ езым псэхугъэ зэримыIэнур. I5I7 гъэм Мэлыжьыхьым- Апрел мазэм и II-м, I5I7 гъэм, Думэнбей зыщIадза «Iэмбабэ-мыбы Iэбэ» лъэхъуэщым къыщIашри, хъумакIуэ 400-м къаувыхьауэ щхьэпылъэм яшащ. Ибн Ийяс етхыж а къэхъугъэр: «Думэнбей здашэр къыжраIами, дзыхакъым, зиIыгъащ. И шым задэу тест, гъуэгубгъуитIым тет цIыхубэм сэлам ярихыурэ яблэкIырт. ЩхьэпылъапIэм щынэсым и шым къепсыхщ, лъагапIэм теувэри, цIыхубэм яжриIащ КъурIэным щыщ «Iэлфатихьэ-пэублэ» сурэм щэрэ къеджэну. ЗэрыжиIам хуэдэуи, цIыхубэм я Iэхэр Iэтауэ макъ лъагэкIэ «Iэлфатихьэ» къеджащ. Къыбгъэдэт IуэхутхьэбзащIэм хуеплъэкIри, «Уи Iуэхур гъэзащIэ» жриIащ, адрейм кIапсэр Думэным и пщэм фIидзэри, и хьэдэр къыфIамыхыжу «зуелэ» куэбжэм махуэ заулкIэ фIэлъащ. *6
Пащтыхь Думэнбей деж щиухащ шэрджэсхэм я етIуанэ пащтыхьыгъуэр. I36-рэкIэ Мысырми Щам щIыналъэхэми щытепща адыгэ пащтыхьхэм мыадыгэу яхэтар щы къудейщ, къэна 22-р адыгэ лъэпкъым щыщт.
Арати, Шэрджэсхэм я империем кIэ игъуэтащ. Уэсмэнхэм я империем зиубгъуащ; шэрджэсхэм яIыгъа щIыналъэр яIэщIэкIри, уэсмэнхэм я бжым щIэуващ. Мысыр уэсмэн империем и зы вилаяту къыщIидзыжащ, Хъер Бэч гъэпцIакIуэм и унафэр абы щыпхрыкIыу.
Шэрджэс империер щIэкIуэдыжам щхьэусыгъуэ куэд иIэщ, нэхъыщхьэр, гъащIэм и хабзэрщ- жьымрэ щIэмрэ я зэхуаку къыдэхъуэ зэныкъуэкъурщ: сытым щыгъуи, жьыр токI, щIэр къытохьэ. Уэсмэнхэм щIэуэ къахута гын-топыр къагъэсэбэпыну хунэсащ, шэрджэсхэр къыкIэрыхуащ-гыныр гъущIым текIуащ.
Шэрджэс Куртбей жыхуаIэ пщыр, зауэм гъэру къаубыдар сулътIан Сэлим и пащхьэ ирашат. Абы и гупсысэ, и лIыгъэ къищIэну Сэлим еупщIат:
- Уэра Куртбейр?
- Сэращ.
- Дэнэ щыIэ уи шыгъэ-лIыгъэр?
- Зэрыщытщ.
- Ди зауэлIхэм сыт епщIар?
- СукIыфыр сукIащ. Дэ лIэныгъэм щымышынэ дызауэлIщ, уи фIэщ мыхъумэ, фи гыныр-цIыхубз Iэщэр-лъэныкъуэ евгъэзи, фыкъытпэув…*7
…Уэсмэнхэм къаIэщIыхьа щIыналъэр зэрапхъуащ, зэтракъутащ, фIыгъуэу илъ псори консстантинопл ягъэIэпхъуащ; IэщIагъэ зиIэхэр здашащ, хъугъэфIыгъуэу илъыр яхьащ. Тхылъ куэд ягъэIэпхъуащ, уеблэмэ, чэщанэхэм хэлъ мывэ гъэщIэрэщIахэр-мрамэрхэр блынхэм къыхахри, махъшэкIэ яхьащ. Кулътурэ- щэнхабзэр зэтекъутэнымкIэ Сэлим Езанэм ищIар, илъэсищэ ипэкIэ псэуа Темыр щIакъуэ ищIам зыкIи къыкIэрыхуркъым.
…………………………..
I*Мыхьмуд Рызкъ Сэлим, Каир I962, том I, нап 62,63,64.
2* Нэхъ щыгъуазэ зыхуэзыщIынур иреджэ «СулътIан Гъурей и хасэхэр» жыхуиIэ тхылъым, Абдулуэхьаб Аззам Бэч итхауэ. ТIэрхъан, Каир I960, нап I86, I87. Бын Ияс "БэдаIихь Iэззухьур" том 3, нап 80, 8I.
3* Нэхъ щыгъуазэ зыхуэзыщIынур иреджэ «Мысыр, шэрджэсхэр» жыхуиIэ тхылъым, Расим Рушдий итхауэ, Каир, I948 гъэ, нап I04.
4*. Мысырым и хьэрыпыбзэ диялектым къыхэнащ "шунэ" псалъэр, а зэрыстхам хуэдэу къапсэлъу.
5* «..И Iэ сэмэгумкIэ епхъуэри, шыбгым къридзыхащ « Сэлим! псэууэ усIэщIэкIынукъым» жиIэурэ. ЩIым традза Синан, пщы Алан щхьэщылъадэри, Синан и щхьэр пиупщIащ» Апхуэдэу къиIутэжащ Бын Зэнбэл и тхылъымкIэ, нап 32.
6*. ТIэрхъан, Каир I960, нап I94,I95,I96,I97,I68. Бын Зэнбэл, нап 67, 69, I04, I06, III.
7*. ТIэрхъан, нап 20I, 206,
**********************************************
Инал IуэрыIуатэм, тхыдэм къызэрыхэщыжыр
- IуэрыIуатэм зи гугъу ищI Иналыр Мысырым къикIыжар пэж?
А упщIэм и жэуапыр къэдгъуэтын щхьэкIэ Мысырым щекIуэкIа "Адыгэ пащтыхьыгъуэм" хэт Иналхэр къыдохутэ. Ахэр къэтхутэурэ, и хэку къигъэзэжауэ зы Инал яхэдгъуатэмэ, ар лъагъуэ мэхъур, Къэбэрдеипщ Иналыр Мысырым къызэрикIыжар къыдигъащIэу.
Мысырым щыIа "Адыгэ пащтыхьыгъуэр" IуэрыIуатэкъым, атIэ тхыдэщ. Тхыдэтххэм ятхыжащ а зэманым и къэхъукъащIэ псори – инри цIыкIури, мыхьэнэ зиIэри зимыIэри. Абыхэм я лэжьыгъэр махуэ къэс къыдэкI газетым и корреспондентхэм ещхьт. А махуэм къэралыгъуэм къыщыхъуар зэпкърыхауэ къагъэлъэгъуэжырт. Тхыдэтххэр икъукIэ набдзэгубдзаплъэт, куэдым гу лъатэрт.
Абыхэм яхэтащ, езы адыгэ пащтыхьхэм я лъэпкъэгъухэри, Ибн Ийяс тхыдэтх цIэрыIуэм хуэдэхэр. Уэсмэнхэр къыщытехьэм, абы хуэмыарызыуэ, "Адыгэр адыгэм и телъхьэщ"*, - хужаIауэ щытащ. Абыхэм яхэтащ хьэрыпи, "ДищIри, ди бзэри, ди динри тхуэзыхъумэ адыгэр Тхьэшхуэм къытхуигъэкIуауэ къыщIэкIынущ" - жызыIаи.
Инал Нэху Мысырым къикIауэ къыхощ IуэрыIуатэм. Инал зи цIэ лIыщхьэ "Мысырым икIыжри и хэку игъэзэжащ" жиIэу тхыдэм сыщрихьэлIэну пIэрэ жысIэу сыщылъыхъуэм, Мысырым щыIа Иналхэм ящыщу зы къэзгъуэтащ. Ар Инал Ал-Хьэким (Инал Iэзэ) жыхуаIэращ.
ЩIэджыкIакIуэм игу къэдгъэкIыжын щхьэкIэ, Iуэхур къызэрекIуэкIар IуэрыIуатэм къызэрыхэщыжымкIэ доублэри, итIанэ тхыдэм къызэрыщыгъэлъэгъуар къыпыдощэ.
…………………………………….
*Мыхьмуд Рызкъ Сэлим, Мэмлюк сулътIанхэм я лъэхъэнэр», Каир, I956, том 4, нап 203.
Инал IуэрыIуатэм
(Зэрытлъагъущи, IуэрыIуатэм адыгэхэм я лъабжьэр къыщилъыхъуэжкIэ щIыпIэ жыжьэхэм мэIэбэ. А лъагъуэ дыдэм ирокIуэ Нэгумэ Шори. Абы и лъэпкъым и къежьапIэр Араб-хъан деж къыщыщIедзэри Кес къыблехури, Хъурыфэлъей деж къос, Инал деж щегъэтIылъыж. Инал и бынхэм (языныкъуэхэм зэрыжаIэмкIэ: Темрыкъу, Беслъэн, Занокъуэ, Къэпарт, адрейхэм: Жанхъуэт, Мынболэт, Беслъэн, Унармэс, Къырмыш, ещанэхэм: Тобылрэ Беслъэнрэ) ятригуэшэжащ адыгэ лIакъуэхэр. Мы тхылъым ит хъыбархэри, зэрызэщхьэщыкI щIагъуэ щымыIэу, зытет лъагъуэр ар дыдэрщ. Инал деж къыщыщIэдзауэ адыгэ IуэрыIуатэр тхыдэм тоувэ. Ар щылIэжар I458 гъэращ. Ауэ абы ипэ къихуа къомым зыкъомкIэ таурыхъыфэ къатоуэ, псалъэм папщIэ, Абдан-хъан кхъухьым ису и фызыр лъхуэуэ Кес къызэрилъхуар, нэгъуэщIхэри).*
(ГъэщIэгъуэныращ, езы къэбэрдей пщыжь-уэркъыжьхэм ар я фIэщ дыдэ хъужауэ дауэхэу щытащ «аравие лIакъуэлIэшхэм» къахэкIауэ. Пащтыхьым хуатхауэ щытащ къэбэрдей лIакъуэлIэшхэм, генерал Дибэч IэщIалъхьэу, I825 гъэм: «Къэбэрдей пщыжьхэмрэ народымрэ Египет къикIащ»- жаIэу.)*
(Бахъсэн къыщыдэкIыу щыта (I9I7-I9I8 гъ.) «Адыгэ макъ» газетми ар иукъуэдияуэ щытащ).*
(Абы къыхэкIкIэ IуэрыIуатэм лъэпкъ лъапсэр къыхуэгъуэтыжыркъым тэмэму: Ар къыщыхуэмыгъуэтыжым деж, зэм щыгъуэ Iуэхур тыншу зэфIегъэкI мифологием хоIэбэри.)*6 ………..
* "Адыгэ IуэрыIуатэхэр", том 2, нап 5.
*** "Адыгэ IуэрыIуатэхэр, том 2, нап 6.
(Иналыр щIалэ цIыкIухэм яхэту арэхъ джэгурэ пэт и нэм къытехуэри кърихуащ. Аращ Инал нэфу Хъурыфэлъейм и къуэ жыхуаIэу щытар.)*67
(Абы хуэдэу къалмыкъыпщымрэ Тамбий Къэбардрэ зэкIэлъыкIуэу, зэныбжьэгъуу екIуэкIыурэ, зэгуэрым Къэбардэ IуэхукIэ Мысост и къуэ нэфым и деж пщэдджыжьым жьыуэ щIыхьащ.) "Адыгэ IуэрыIуатэхэр" нап 59.
(Нэхъыбэм зэрыжаIэр Инал нэфщ.) нап.58.
( Инал пщыуэ яхэсу, КъэбардэкIэ зэджэр лъэс закъуэу, Инал къекIуэлIащ. Иналыр егъэзыпIэ хуэхъури, ешхэ-ефэу абы деж щыпсэуащ. Пщэдджыжь гуэрым Къэбардэ хьэщIэщым къыщIэкIри, Инал и деж щIыхьащ, зэлIзэфызыр къэмытэджауэ зы пIэм хэлъу. Къэбардэ укIытауэ щикIуэтыжым, «УмыукIытэ, Къэбардэ. ЩхьитIу дыкъыхощ, нищу дыкъыхоплъ, лъакъуиплIу дыхэлъщ», - жиIащ Инал и фызым. Къэтэджри захуэпащ. Пщэдджыжьым пIастэ гъэжьа, шыбжий-шыгъу я дэшхыну фIыуэ зэрегъэфащ Иналрэ Къэбардэрэ.) "Адыгэ IуэрыIуатэхэр" нап 43.
(....Зэгуэрым Къэбардэр IуэхукIэ Мысост и къуэ нэфым и деж пщэдджыжьым жьыуэ щIыхьащ. Бжэр Iуихри, къэмытэджахэу хэлъти, къыщигъэзэжым, Мысост и къуэм: «КъыщIыхьэ, къыщIыхьэ, Къэбардэ!» - жиIащ. ЗдыщIыхьам зэлIзэфызыр зы пIэм хэлът, абдеж Мысост и къуэм и щхьэгъусэр къэпсалъэри жиIащ:
- ЛIэу, Тамбий Къэбардэ, щхьитIрэ нищым уигъэшынауэ арат щIэбгъэзэжар?
А псалъэр Мысост и къуэ нэфым щызэхихым, икъукIэ щхьэжэ щыхъуащ, ауэ асыхьэтым зыри жиIакъым. ИужькIэ пщы Мысост и къуэм къуэ Къэбардэр иригъашэри, жриIащ:
- Си фызыр нобэ щыщIэдзауэ узот, Тамбий и къуэ, пхуэщ ухъу!
-Ар дауэ жыпIэрэ, емыкIущ, - къыпидзыжащ Къэбардэ. Мысост и къуэм зигъэхьэзырщ, «ЩIым сокIыж», -жиIэри ежьэжащ. Нобэми къигъэзэжакъым….)
…………………………………………………
«Адыгэ IуэрыIуатэхэр» Налшык. I969, нап 59.
Мыри япэ ит хъыбарым ещхьщ, къызэрыщхьэщыкIыр «ЩIым сокIыж» жыхуиIэрщ. Абы теухуауэ «ИкIыжу дэнэ зыдэкIуар?» - жытIэу упщIэ дгъэувмэ, зы лъагъуэ гуэр дытехьэфыну пIэрэ?...
Инал
Абазэпщуэ Иналыкъуэжьым
Адыгэри зыIэрагъэхьэр.
Жылэгъуэуи къыIэрыхьахэм
Къэрал хабзэхэр абы щеухуэр.
ЛIы хэхакIэ хасэр еухуэри
ПщышхуэкIэрэ захырегъэхыр.
Иналыкъуэр хэтхынкъым жызыIэм
Хэхэсыпщыр дагъуэ къыхуещIыр.
Ар зымыдэу къежьа гупми
Иналыкъуэм зауэ иращIэкIыр.
Иналыкъуэу лIышхуэ лIы есым
Пщышхуэ есщи закъыхущIесэр.
Сагъындакъым ар къыщеIэжкIэ
Нартыжь хабзэкIэ ар къызэхуешэр.
Шапэм пылъу ирихьэхар
Гуп зешэу хэта пщышхуэрщ.
Абхъазыпщуэ Иналыкъуэми
Пщы япщыжыуи зыкъегъэнахуэр. *32
…………………………………..
* «Адыгэ IуэрыIуатэхэр» том 2, нап 5,6, 32, 34, 58, 59, 67.
ИщхьэкIэ къыщытхьа тхыгъэ хэхахэр щыхьэт тохъуэ, IуэрыIуатэм Инал цIэр зэрищIэжыр. Ар къыщыгъэлъэгъуащ ар абазэу, Къэбэрдейм къэкIуауэ икIи абы щылIэжауэ, дунейм щехыжа илъэсри I458 гъэрауэ.
I825 гъэм къэбрдеипщхэм урыс пащтыхьым хуатхам ипкъ иткIэ къонаIуэ, а зэманым, къэбэрдейр къыздикIауэ и фIэщ хъур: Мысыр щIыналъэрщ. I9I7 гъэм къыдэкIыу щыта "Адыгэ макъ" газетми, аращ жиIар. Хъыбарыр IуэрыIуатэм зэтемыхуэу къиIуэтэжми, ар нэ закъуэ нэфу зэрыщытар къыжеIэ. Нэгумэ Шорэ, Инал и адэшхухэр Вавилюн къиIэпхъукIыу Мысыр зэрыкIуахэр, абы къиIэпхъукIыу Кавказым къихьэжауэ жеIэ.*
………………………………………………..
*Мэт Изэт «Адыгэм я тхыдэ» Истамбыл I9I2 гъэ, нап 77.
Инал теухуа къебжэкIым къегъэлъагъуэ, ар абазэпщу, адыгэр зыIэригъэхьэу, къэрал хабзэхэр хасэкIэ зэриухуар. Абы дагъуэу хуащIтэр, "хэхэсыпщ"-у зэрыщытращ. IуэрыIуатэм Инал и Iущагъыу къелъытэ, къэралыр лIы–хэхакIуэ хасэу зэриухуар, нобэрей бзэмкIэ жыпIэнумэ "демократиер" и лъабжьэу къэрал зэриухуар. Къыпэува гупым, Инал зауэкIэ япэувыжащ - "закъыхуещIэсэр икIи ятокIуэри пщы япщыжыуи зыкъегъэнахуэр".
Инал теухуауэ IуэрыIуатэм жиIэр аращ.
IуэрыIуатэм инал щхьэкIэ "нэф" псалъэр жиIэми, апхуэдэу ятхми, къэбэрдей къызэрыгуэкIым «Инал» цIэм пигъэувэр "нэху", "Ин" псалъэхэрщ. Абы и щхьэусыгъуэу къигъэувыр: "нэху" псалъэр адыгей диалекткIэ къызэрапсэлъыр "нэф"-щ, IуэрыIуатэм зэрихъумар адыгей диялектращ, жеIэр. Ауэ "щхьитIу дыкъыхощ, нищу дыкъыхоплъ, лъакъуиплIу дыхэлъщ" щыжиIэкIэ, Иналыр нэфущ къызэригъэлъагъуэр. ИтIани, къэбэрдейм Инал и цIэм "нэху" псалъэр зэрыпигъэувэм увыпIэ щеубыд, пэжым и утыкум. А лIы щэджащэм дзы зыпылъ псалъэр хуигъэфащэркъым. Пэжыр ауан пщIыми, дзы фIэпщми, пэжыр зэрыщыту къонэж. Пэжым узэреплъщ, ар емыкIу зыпылъу плъэгъуамэ, ар зылъагъум и ягъэжщ, илъэгъуар емыкIу ищIынуми, имыщIынуми.
Инал «Нэху» къэбэрдейм пщы уэлийуэ тетащ I427 гъэ пщIондэ. Ар дунейм ехыжа иужькIи цIыхубэм «Инал и махуэхэм къагъэзэжарэт» жаIащ. Абы и цIэми «Нэху», «Ин» цIэлей дахэхэр пагъэувэрт.*
…………………………………………….
* Нэгумэ Шорэ, «Адыгэ лъэпкъым и тхыдэр», Хьэвжьокъуэ Шэукэт (хьэрыпыбзэкIэ) Амман I953 гъэ,
Инал - тхыдэм
I. Инал, Пащтыхьыр (I453-I460)
И цIэр зэратхыу щытар (IэлIэшрэф Сефуддин Iэбуннэсыр Инал IэлхьэлаIий-щIыхьышхуэ зиIэ, диным и сэшхуэ, текIуэныгъэм и адэ, IэлаIхэ Инал).
Инал пащтыхь Бэрыкъуэ и лъэхъэнэм къэхъуащ, и блыгущIэтуи щытащ. Бэрыкъуэ и къуэ Фэрэдж и лъэхъэнэм бэрэбанауэхэм я унафэщIу щытащ (апхуэдэ IэнатIэ щыIащ), итIанэ, пащтыхьыгъуэм къыщыхъухэр зытххэм я унафэщI, кхъухьыдзэм и дзэпщ къалэнхэр игъэзэщIащ; Бэрысбей и пащтыхьыгъуэм зауэлIи I00-м и тету щытащ, абыхэм я бжыгъэр миным нигъэсри дзэпщ хъуащ.
Пащтыхь Инал лIы кIыхьт, жьакIэ мащIэт, залымтэкъым, щыуагъэ зэримыщIэным хущIэкъурт, пщыхэм, щIэныгъэлIхэм зэпымыууэ етэрт*I. Пащтыхь тахътэм зэрытетIысхьэу, хъэлифатыр текIыну унафэ къыщыдигъэкIым, "техьэн-текIыным и унафэр зыщIыр хъэлифатращ" -жиIэу щыпэпсэлъэжым, Александрей лъэхъуэщым иригъашэри, лIэжыхункIэ абы исащ, и къуэшыр езым и пIэкIэ хъэлифату игъэуващ. Пащтыхь Инал и лъэхъэнэм франджыхэм Кипр хытIыгур зыIэщIаубыдэжыну яужь ихьахэти, и кхъухьыдзэр щIэрыщIэу иузэдыжри, я гуращэр зэпиудащ. Абы иужькIэ, ахэр пащтыхь Инал и IупэфIэгъу хъуахэщ: I458 гъэм Кипр и пащтыхь гуащэ Шарлоттэрэ и дэлъху Джимс ЕтIуанэмрэ щызэщыхьэм, я зэгъэкIужакIуэу щытар пащтыхь Иналщ. Абы щхьэкIи, зэдэлху-зэшыпхъум пащтыхь Инал тыгъэ лъапIэхэр хуащIауэ щытащ*2. Пащтыхь Инал и щIыналъэм и ищхъэрэкIэ зызыукъуэдий пщыгъуэхэм я унафэщI пщыхэм, къэралым зыпагъэщхьэхукIыну зыкъаIэтати, и дзэр яхуигъакIуэри, я пIэ иригъэзэгъэжахэщ, Къэисэрей къали дыхьэри зэтрикъутащ.
Пащтыхь Инал и тетыгъуэм сату Iуэхур зэIыхьащ, ахъшэ нэпцIхэр дунейм къытехьати. I455 гъэм, абы ебэнурэ цIыху гъэпцIакIуэ куэдыр сэшхуэкIэ тIууэ зэпаупщIащ (апхуэдэ тезыр щIэкIэ щыIащ а зэманым). Ауэ, абы щхьэкIэ Iуэхур нэхъыфI хъуакъым, бэзэрхэм щызекIуэрт ахъшэ нэпцIхэр.
……………………………….
** Мыхьмуд Рызкъ Сэлим "СулътIан мэмлюкхэм я лъэхъэнэр" том I, япэ Iыхьэ, нап 50,5I,52.
Пащтыхь Инал мэжджыт, еджапIэ куэд иригъэухуащ, абыхэм я нэхъ дахэр пшахъуэщIым щиухуарщ. А мэжджыт-еджапIэхэм сабийхэр щрагъаджэрт, гъуэгурыкIуэми зыщигъэпсэхурт. ЕджапIэм и дыхьэпIэм тещIыхьат езы Инал и пащтыхь дамыгъэр: хъумпIырэ, шакъалъэ-тхэпсылъэ, кумбыгъэ, гынылъэ, бжьэкъуитI.*3
Пащтыхь Инал махуэку махуэу дунейм ехыжащ, I460 гъэм, пащтыхьыгъуэм илъэси 8-рэ, мазитIрэ, махуэ I6-рэ тетауэ. Ар дунейм зэрехыжу, пщыхэр зэгурыIуауэ, езым и къуэ Ахьмэд, илъэс 37-рэ зи ныбжьым, пащтыхьыгъуэр лъагъэсащ. Пащтыхь Ахьмэд пщыхэр зэрызэгуримыгъэIуэфыр щхьэусыгъуэ хуащIри, унафэ къызэдащтэри, пащтыхьыгъуэр трахащ, нэщI мазэм и I8-м, мазиплI фIэкIа темытауэ. Пщыхэм я мурадащ, Щам и унафэщI Жаным пащтыхьу трагъэувэну, ар къэсыху, пIалъэкIэ, Хъушкъэдэм дзэпщым IэщIалъхьащ пащтыхьыгъуэр, (Хъушкъэдэм адыгэтэкъым, лъэпкъкIэ Урымт) ауэ, Хъушкъэдэм яхутекIыжакъым пащтыхь тахътэм, и тепщэныгъэр игъэбыдащ: япэ ита пащтыхь Инал и къуэ Ахьмэд, и къуэшри, я анэри ядыщIыгъужу хьэпсым иридзахэщ, пщыхэм я зэхуакуи дыхьэри, фIыкIэ зэгуригъэIуахэщ, дзэпщхэри и лъэныкъуэ къищIащ, пащтыхь тахътэр зыхуагъэпсауэ щыта пщы Жаным иригъэукIащ. Апхуэдэур, абы и пащтыхьыгъуэр игъэбыдащ. Хъушкъэдэм Жанымыр иукIауэ адыгэпщхэм къызэращIэу, къагурыIуащ, хамэм пащтыхьыгъуэр зэIэщIилъхьэну зэрыхущIэкъур. Хъушкъэдэми полтик Iущти, адыгэпщхэр зэщигъэхьэжри, езым утыкур къыхуэнащ. Арати, Хъушкъэдэм пащтыхьу тетащ илъэсихрэ ныкъуэрэ хуэдиз.
Тхыдэтххэм "Адыгэ пащтыхьхэм" и гугъу щащIкIэ Хъушкъэдэм абыхэм хабжэркъым.
Хъушкъэдэм дунейм зэрехыжу Бэлэбей трагъэтIысхьащ пащтыхь тахътэм, ауэ ар цIыху щIыкIейт, мыхьэнэншэт, и Iэ къикI щыIэтэкъым, зыгуэркIэ еупщIамэ, «Хъербэч феупщI» фIэкIакIэ япэIуэжыртэкъым, (Хъербэч, Хъушкъэдэм гупым я лIыщхьэт, арат къэрал унафэр зыIэщIэлъыр). Абы къыхэкIыуи, цIыхубэм Бэлэбей ауан ящIу «пащтыхь - мобы феупщI» фIащат.*4 Пщыхэм Бэлэбей махуэ 66-рэ фIэкIа яхуэшэчкъым, трагъэкIри, абы и пIэкIэ Темырыбгъэ трагъэтIысхьащ тахътэм. Ари, трагъэкIам зыкIэ къыкIэрыхуртэкъыми, мазитI фIэкIа темытауэ, тахътэм традзри, абы и пIэкIэ пщы Къэтбей пащтыхь ящIащ.
……………………………………………….
I*Джэрыджэ Зидан, (иджырей Мысырым и тхыдэр), том 2. Бацэжь, том 4, Iыхьэ I, нап 29I.
2*ТIэрхъан, напэ 36. «ТIэрхъан» унэцIэр, Адыгэ пащтыхьхэм я къэрал зэхэтыкIэмкIэ, «къулыкъущIэ мылажьэу ягъэтIысыжа» жиIэу къокI. Ар «пенсэ» лIэужьыгъуэт, хабзэм ебэкъуа къулыкъущIэр, тезыр хуэдэу, мылэжьэжыну ягъэтIысыжрт. Абы хуэдэм «пенсэ» пыухыкIаи палъхьэт. Нэхъ зэхэхауэ зыщIэну зыхуейр, ТIэрхъаным и (мысыр, адыгэ пащтыхьхэм я лъэхъэнэм» напэ I44-245-хэм иреплъ.
3*Сэхьид Хьашур, напэ I03-I2I
4* Маил, «дамыгъэхэр»
2. Бэджийхэ Инал Сырыху (879 хидж)
Инал сырыху дунейм ехыжащ 879-I43I гъэм. Ар пщы хахуэт, нэгъуэщIми и щхьи хуэткIийт. Егъэлеяуэ цIыхум етэрт. Ар пащтыхь Чыкъмыкъ и блыгущIэту щытащ. И гъащIэм къриубыдэу IэнатIэ куэдым Iутащ: Каир, Хьэлэб къалэхэм я унафэщIу – меру, дзэм и Iэщэ хъумакIуэу, нэгъуэщI къулыкъухэри зрихьащ. Фэ уз бзаджэ къеуалIэри, абы илIыкIащ, пащтыхь Къэтбей и тетыгъуэу.*
…………………………………………………
* Ибн Ийяс, том 3, нап I55. Мыхьмуд Рызкъ Сэлим «Мэмлюк сулътIанхэм я лъэхъэнэр» Каир I956, том I, япэ Iыхьэ, нап 202, 203.
3. Инал Ал-Хьикмий
Щам щIыналъэм щыIащ пащтыхь Чыкъмыкъ и унафэхэр абы щигъэзащIэу, пащтыхьым емыдаIуэжу, зыгуигъэщхьэкIын гуращэр иIэу къыщащIэм, и къулыкъум трагъэкIри, абы и пIэкIэI394 гъэм пщы Темразхэ Акъыбгъэ ягъэкIуащ.*
…………………………………
*Мыхьмуд Рызкъ Сэлим , том I, япэ Iыхьэ, нап II4.
4.Къэджмэс и къуэ Иналбей
I300 гъэм, пащтыхь Бэрыкъуэ и къуэ Фэрэдж и дзэр иришажьэу Темыр ЩIакъуэ и дзэм пэувыну щыкIуэм, и дзэр зезышэ унафэщIхэм язт Къэджмэс и къуэ Иналбей.*
…………………………………………..
* Мыхьмуд Рызкъ Сэлим "СулътIан мэмлюкхэм я лъэхъэнэр" Каир, I962 гъэ, етIуанэ къыдэкIыгъуэ, том I, нап I94.
5.Исуфхэ Инал (794 хидж)
Бэрыкъуэ иджыри дзэпщу, сулътIани мыхъуауэ, Исуфхэ Инал абы и ныкъуэкъуэгъуу щытащ. Ауэ Бэрыкъуэ абы текIуэри, сулътIан хъуащ, Исуфхэ Инал а зэрыныкъуэкъуэгъууэ къэнэжащ.
Бэрыкъуэр пащтыхь тахътэм зэрытетIысхьэу, Исуфхэ Инал дзэм и Iэтащхьэ ищIащ. Исуфхэ Инал а увыпIэ лъагэм нэмыс щIыкIэ IэнатIэ щхьэпэ куэдым пэрытащ: Бэрыкъуэм и япэ пащтыхьыгъуэм, I343 гъэм, Щам щIыналъэр къэзыхъумэ, пащтыхь къуэдзэу, пащтыхьым и унафэхэр абы щигъэзащIэу щыIащ. Абы щыIэурэ, пщы Елыбгъэ зэщIигъэста гупыр къытекIуэщ, и IэнатIэри къыIэщIатхъри, езыхэм я IупэфIэгъу пщы Чэмшыбгъэ-Кэмшыбгъэ IэщIалъхьащ, Иналыр Сэфэд* быдапIэм и лъэхъуэщым щIадзащ. Инал куэдрэ исакъым лъэхъуэщым, Бэрыкъуэр хэлIыфIыхьри къыщIигъэкIыжащ. Ар хуит зэрыхъужу, Бэрыкъуэри къыдэщIурэ, Сэфэд быдапIэри, абы щIэлъ Iэщэри, дэт зауэлIхэри IэщIилъхьащ. Инал и гъащIэр ихьащ, Бэрыкъуэм и жыIэдаIуэу.
ГъэщIэгъуэнращи, мы зи гугъу тщIы Иналыр Бэрыкъуэ и бийуэ щытащ: I332 гъэм, Бэрыкъуэри дзэпщу, пащтыхьыпIэми имыту, зекIуэ ежьауэ къэту, Иналым пащтыхьыр зэрыщымыIэр къигъэсэбэпри, (Инал абы щыгъуэм Iэщэм и хъумакIуэт) и дзэлIхэр зэхуишэсри, Бэрыкъуэ и Iэщэхэр зыщIэлъ хъумапIэм теуауэ щытащ. Дауэ мыхъуми, зэманыр къекIуэкIри, Бэрыкъуэр сулътIан хъуащ, Иналыр езым и дзэзешэ хъуащ.**
Каир и дыхьэпIэ «Зуелэ» адэкIэ щыт, «Iэлхьэлилие» куэбжэм бгъурыт еджапIэр езыгъэщIар Исуфхэ Иналщ. ЕджапIэр I346 гъэм яухуэн щIадзэри, етIуанэ илъэсым яухащ. Инал и кхъэр а еджапIэм и пщIантIэм дэтщ.
Пщы Исуфхэ Инал дунейм ехыжащ, хиджритымкIэ 794 гъэм.*
………………………………………
*"Сэфэд" иджырей Иорданым хыхьэ къалэщ.
* Ибн Ийяс, том I, нап 243, 244, I70, 276, 28I, 284, 29I. Мыхьмуд Рызкъ Сэлим том I, I-нэ Iыхьэ,нап I40, I4I, I42.
* Мыхьмуд Рызкъ Сэлим, том 3, 2-нэ Iыхьэ, нап 53.
6.Иналбаи дыуэдар (дыуэдар- тхылъIыгъ, письр)
Иналбай Пащтыхь Къанщауэ Гъур и лIыкIуэу сулътIан Сэлим и деж игъэкIуауэ щытащ, и мурадхэр къищIэну. Ар къыщыхъуар хиджритымкIэ 920 гъэрщ. Ар къэкIуэжащ и къалэныр игъэзэщIауэ, тыгъэ лъапIэхэри къыздихьауэ, зы тхылъи Гъурым ейуэ. А илъэс дыдэми, пащтыхьым Хьэлэб къалэ игъэкIуащ, абы щыIэ пщы зэмызэгъэжхэр зэгуригъэIуэжын щхьэкIэ. И къалэныр игъэзащIэри, 922 гъэм къигъэзэжащ.*
……………………………………….
* Мыхьмуд Рызкъ Сэлим , том I, 2-нэ Iыхьэ, нап 2I6, 2I7.
7. Инал ХьэтIэб
I358 гъэм, хьиджритымкIэ 803 гъэм, Темыр ЩIакъуэ и дзэр Хьэлэб къыщыдэлъэдам щыгъуэ, сулътIан Фэрэдж Хьэлэб къалэ игъэкIуар Инал ХьэтIэбрэ Задэ и къуэ Содонрэ пщитIырщ, а лъэныкъуэмкIэ къыщыхъум и пэжыпIэр къащIэну.*
………………………………….
* Мыхьмуд Рызкъ Сэлим, I-нэ том, 2-нэ Iыхьэ, нап 255.
8. Инал Ал-Хьэким -(Инал «Iэзэр»)
I43I гъэм, 879 хьиджритымкIэ, Мысырым и сулътIан Кэтбей и деж къэкIуащ лIыкIуэ гуп, уэсмэнхэм я сулътIаным и деж къикIыу. Абыхэм тыгъэ лъапIэхэр яIыгът, зы тхылъи езы сулътIаным иратащ. Ар лъэIу тхылът, сулътIан Къэтбей и ней зыщыхуауэ щыта Инал теухуауэ: Инал урымыр щтапIэ ищIауэ абы щыIэти, уэсмэнхэм я сулътIаныр, Мысыр и пащтыхь Къэтбей йолъэIу, Инал хуит къищIыжыну, Мысыр къигъэзэжын щхьэкIэ. А лъэIу тхылъым ипкъ иткIэ, Инал Мысыр игъэзэжащ, абы тIэкIурэ щыIэри, итIанэ и хуэкум кIуэжащ.*
………………………………………………
* Ибы Ийяс, том 2, нап I52, I53. Мыхьмуд Рызкъ Сэлим "Мэмлюк сулътIанхэм я лъэхъэнэр" Каир, том I, 2-нэ Iыхьэ, нап 223.
9. Инал ал-Фэкъихь- ( Инал, динымкIэ щIэныгъэшхуэ зиIэр)
Мы Иналыр I447 гъэм хьэжыщIхэм я унафэщIу ягъэкIуащ, пщы Куртбей пащтыхь унагъуэм и кIэлъыплъакIуэу, пщы Инал Iэл_Фэкъихьыр-гурыхуэр* абы и къуэдзэу.*
899 гъэм хьэжыщIхэм я тхьэмадэу ягъэкIуар Аздемыр Тимсахьщ-благъуэщ, а IэнатIэр къехъулIэу зэригъэзащIэм щхьэкIэ. Ауэ, ар лIащ, нэщI мазэу, хьэжыхэм я ежьэгъуэри къэмысу, абы и пIэкIэ Инал ал-Фэкъихь ягъэкIуащ. ХьэжыщIыр гъуэгу теувэри, итIуанэ илъэсым и пэщIэдзэращ къыщагъэзэжар. ЗэрыжаIэжымкIэ, а илъэсым ЩамкIэ къежьа хьэжыщIхэм Лам лIакъуэм щыщ хьэрып бедуинхэр къатеуэри яхъунщIащ, цIыхубзхэр гъэр ящIащ, хьэжыщIхэм я тхьэмадэри я гъусэу.*
……………………………………..
* «Iэл-Фэкъихь» псалъэр хьэрыпыбзэщ «гурыхуэ» мыхьэнэри иIэу къокIуэ, нэхъ зыфIащыр динымкIэ щIэныгъэ зиIэрщ.
**Ибн Ийяс, том 2, нап 28I, 283, 284,286. Мыхьмуд Рызкъ Сэлми, том I, 2-нэ Iыхьэ, нап, I65.
Гу лъыдотэ:
А) Тхыдэм хэт Инали 9-ри лъэхъэнэ зэпэгъунэгъухэм зэрыхиубыдэхэр.
I. Инал пащтыхьыр (I453-I460)
2. Бэджийхэ Инал Сырыху I43I (Къэтбей и лъэхъэнэу дунейм ехыжащ)
3. Инал Ал-Хьикмий I364 (Чыкъмыкъ и лъэхъэнэщ)
4. Къэджмэс и къуэ Иналбей I300 (Бэрыкъуэ и къуэ Фэрэдж и лъэхъэнэщ)
5. Исуфхэ Инал I332 (Бэрыкъуэм и лъэхъэнэщ)
6.Иналбаи Дыуэдар* - Иналбаи тхылъIыгъыр I472 (Къанщауэ Гъур и лъэхъэнэщ)
7. Инал ХьэтIэб I355 (Бэрыкъуэ и къуэ Фэрэдж и лъэхъэнэщ)
8. Инал Ал-Хьэким I43I (Къэтбей и лъэхъэнэщ)
9. Инал Ал-Фэкъихь I45I (Къэтбей и лъэхъэнэщ)
Б. Пащтыхь Къэтбей и лъэхъэнэм псэуащ Инали 2.
I. Инал Ал-Хьэким I43I
2. Инал Ал-Фэкъихь I45I
В. Пащтыхь Къэтбей и лъэхъэнэм псэуа Инали 2-м щыщу и хэку къэзгъэзэжар (Инал Ал-Хьэкимщ).
…………………………….
* «дыуэдар»: Пащтыхьыгъуэм къыщыхъухэр зытхырщ «дыуэдарыр». А зэманым апхуэдэ IэнатIэ щыIащ. Псалъэр къэжэрыбзэщ, «дыуэ»- «шакъэ», «тхэпс», «дар», «зыIыгъ».
Мы къэхутэныгъэм къызыхуэт щымыIэжу щыткъым, цIэм и пэм е и ужьым къакIуэ цIэлейхэм гугъ ящIри. Ахэр зы цIыхум, езым и увыпIэм елъытауэ зэхъуэкIа мэхъу, зы цIыхум и гъащIэм къриубыдэу, цIэлей зыбжанэ иIэуи къохъур, езы цIэлей зэщхьхэри цIыху зыбжанэм щызэрахьи щыIэщ. Абыхэм езы цIыхур зыщыщ щIыпIэри, лъэпкъри къагъэлъагъуэ - "Шэркэсий" - Шэрджэс щIыналъэм щыщщ, "Мысрий" - Мысыр щIыналъэм щыщ, "Кубаний" - Кубаным щыщщ. И цIэр имытыххэу езыр зи къуэр къигъэлъагъуэу - Ибн Ийяс-Ийяс и къуэ, Ибн Хъэлдун-Хъэлдун и къуэ, Ибн Токъмакъ-Токъмакъ и къуэ хуэдэхэр. ЦIэлейр щытхъууи къокIуэ, дзыуи къокIуэ; псалъэм папщIэкIэ "Грозный, «Инал Нэху»… Зейми емылъытауэ, нэгъуэщI лъэпкъхэм я бзэхэм къыхэкIауэ къыщагъэсэбэпи къохъур - задэ, князь, амир хуэдэхэр;
Еиныгъэр къэзыгъэлъагъуэ «и»-р псалъэм и кIэухыу къэзыгъэсэбэп бзэ куэд щыIэщ - хьэрыпыбзэм «шэркэсий» адыгэбзэм «къэбэрдей» урысыбзэм «Русский» нэгъуэщIхэри.
Мысырым щекIуэкIа шэрджэс пащтыхьыгъуэр къатщтэу, абы щыгъуэм "цIэлейр" къызэрыхъу щIыкIэр къэтхутэну я ужь дихьэмэ, долъагъур: ЦIэлейр къэзгъэхъу щхьэусыгъуэхэм ящыщщ цIыхур къэзыхьа е къэзыдыгъуауэ щытам и цIэр къадыгъуам и цIэм къызэрыпыувэр; абы ар щищэжкIи, уасэу щIита бжыгъэри цIэлей щыхуэхъуи къэхъуащ. Псалъэм папIщIэкIэ, "Iэ-Iэлфий" нобэми Мысырым унэцIэ щыхъужар аращ къызытекIар; "Iэлф"хьэрыпыбзэм къикIыр "I000"-щ. Пащтыхь Бэрыкъуэм и цIэм къыпыувэ "Iэл-Хьусманий"-р Къавказым изышауэ щытам и цIэрщ; зыщами къэзыщыхужами я цIитIри ящам и цIэм къыщыпыувэ къохъур, цIэлейуэ.
Дуней псом щекIуэкIыу щыта пщылIыныгъэр, адыгэм и деж нэгъуэщIущ зэрекIуэкIар…
.............................
Къалмыкъ Аднан
Ибн Ийяс ал-Хьэнэфий
(тхыдэтх, I492 гъ.)
«Зеныддин Ибн Ийяс ал-Хьэнэфий: Ар езыр «Iэбулбэрэкат Мыхьэммэд бын Ахьмэд Ибн Ийяс ал-Хьэнэфий Алмэсрий». ЛъэпкъкIэ шэрджэсщ. И тхыгъэхэмкIэ гу лъыдотэ, ар къэралым щекIуэкI Iуэхугъуэхэм хэту икIи абыхэм тетхыхьыжу зэрыщытар. Апхуэдэуи ар усакIуэт, и усэхэри тхыгъэхэм хэпхъауэ хэтт, зытетхыхь Iуэхугъуэм езэгъыу. Абы езыр зыхэпсэукIа лъэхъэнэм щыIа гъащIэр зыхуэдар тхылъиплIу итхыжащ:
I. "БэдаIихьул зухьур – КъэхъукъащIэхэм хэпхъа накъыгъэхэр", том II мэхъу, абы щыщу къыдэкIар 4-щ .
2. «Нэшкъул Iэзхьар фи хьэджаIибил IэкътIар – Хэку зэхэлъыкIэхэм къапих удзымэр".
3. "Мэрджуз-зухьур фи уэкъаIихьид-духьур – КъэхъукъащIэхэм хэлъ удзыпцIэр".
4. "Нузхьэтул-Iумэм филхьэджаIеб уэл хьикэм – ГъэщIэгъунрэ губзыгъагъэу лъэпкъхэм я зэхэлъыкIэхэм хэлъыр ".
*Джэрыджэ Зидан, том 3,нап.298.
Иджыри хамэщI сыщыIэу, курыт еджапIэми сыщIэсу, хьэрыпым и тхыдэм дыхэзыгъэгъуазэ тхылъым итт шэрджэс пащтыхьхэм теухуа Iыхьэ. Сызыдеджэ хьэрып щIалэхэм сызэры-шэрджэсыр ящIэрти, ней-нейуэ къызэплъхэрт, сэри Iэнкун сыкъэхъурт: а пащтыхьхэм сралъэпкъэгъущи, абыкIэ зызыгъэпагэнут, ауэ «мэмлюк» псалъэми псэхугъуэ къызитыртэкъым: хьэрыпыбзэкIэ а псалъэм «пщылI» мыхьэнэр къокIыр. Абы лъандэрэ а псалъэр схъуэжыну соныкъуакъуэ …
Хэкужьым къэзгъэзэжауэ, зы махуэ гуэрым къысIэрыхьа «Ленин гъхуэгу»-м ит тхыгъэ кIэщIым и псалъащхьэм сыщрихьэлIащ «мэмлюк» фIэщыгъэм - хамэщI къыщысхэуауэ щыта мастэм аргуэру зыкъызигъэщIащ.
Си гугъэмкIэ, щыуагъэри щIэныгъэншагъэм къыхокI. Щыуагъэм и пэжыпIэр къэсхутэн щхьэкIэ тхылъ седжащ. Абыхэм ящыщ зыт Ибн Ийяс и IэдакъэщIэкIхэри. Абы и тхыгъэхэм къыхэщырт лIым адыгэпсэ зэрыIутыр, лIакъуэкIэ абазэхэм ящыщт. Си лъэпкъэгъу лIы щэджащэм и гъащIэм абы фIэкIа зэрыхэзмыщIыкIми сыризэгуэпырт.
Апхуэдэу екIуэкIыурэ Мысырым щыIа «шэрджэс пащтыхьхэм» я тхыдэм сызэрыдихьэхыр, тхылъ и пщIэ зыщIэ, ХьэфIыцIэ Мухьэмэд къыщищIэм, Ибн Ийяс и тегъэщIапIэу Мыхьмуд Рызкъ Сэлим томий хъууэ къыдигъэкIа и тхылъхэр къызитащ. Абы къыщызгъуэтащ си гуакъуэр изыгъэкIын куэд.
Ибн Ийяс «БэдаIихьул зухьур фи уэкъаIихьил духьур – къэхъукъащIэхэм хэпхъа накъыгъэхэр» и тхылъым Мысырым и тхыдэр ижь лъэхъэнэхэм къыщыщIэдзауэ шэрджэс пащтыхьыгъуэм и кIэм нэсыхункIэ къыщыгъэлъэгъуэжащ. Ар апхуэдизкIэ гурыIуэгъуафIэу тхащи, ущеджэкIэ, езыр къыббгъэдэсу къыбдэуэршэрым хуэдэу къыпщохъу. АпхуэдизкIэ узыIэпишэу Iуэхур къигъэлъэгъуэжащи, а къэхъукъащIэхэм уэ уахэтым хуэдэу къыпфIегъэщIыж.
Нэхъ сыдызыхьэхар адыгэ пащтыхьхэм теухуа и тхыгъэхэращ. А лъэхъэнэм тетхыхьыжа тхыдэтхэ куэдым абы щыгъуэм екIуэкIа Iуэхухэр зэхэзыэрыхьауэ къагъэлъагъуэжащ. Ибн Ийяс а лъэхъэным хэтащ, абы хэпсэукIащ, абы къыхэкIыуи и нэгу щIэкIар бзыщI хэмыту утыку кърихьэжащ. Апхуэдэу пэжыр къызэригъэлъэгъэужам абы и пщIэр лъагэ ещI, езым хуэдэхэм къахегъэщ.
Ибн Ийяс дунейм ехыжащ Уэсмэн империер щызэфIэувэм. Апхуэдэу щытми и тхыгъэхэм къыщегъэлъэгъуэж Мысырым и лъэхъэнэжьхэм щекIуэкIа Iуэхугъуэхэри. Абдеж абы тегъэщIапIэ ищIыр и пэкIэ итахэм къаIуэтэжа хъыбархэмрэ абыхэм къащIэна тхылъхэмрэщ. Езыр зыхэпсэукIа лъэхъэнэм теухуауэ итхыжа псори и нэгу щIэкIащ. Ар адыгэ пащтыхьхэм япыщIауэ щытащ: зэрыжаIэу абыхэм ядэлажьэрт, ядэшхэрт, я гуфIэгъуэри я гузэвэгъуэри ядигуэшт. Сыт хуэдэ IуэхукIи абыхэм яхуэпэжт икIи иужьым абыхэм я щхьэ кърикIуэм хуэдэщ езыри зыIууэжар.
Зи гугъ тщIы тхылъыр томиплI мэхъу, абы щыщу щыр Мысыр щытрадзащ, ахэр Булакъ тхылъ тедзапIэм I963 гъэм къыщыдэкIащ. Тхылъхэр инщ, ауэ зэрытедза хьэрфхэр цIыкIущ.
Япэ томыр напэкIуэцI 359-рэ мэхъу. Абы Мысырым и тхыдэр лъэхъэнэжьхэм къыщегъэжьауэ ар хьэрыпхэм къазэухункIэ къыщыгъэлъэгъуащ; кино техыкIэу тхыгъэхэр зэкIэлъыхьащ. Абы IуэрыIуатэри, КъурIэнри, усэхэри къыщегъэсэбэп. Япэу дунейм къытехьа Iэдэм и деж къыщрегъажьэри, I42I гъэхэм, пащтыхьу тета Щехъ и зэманым деж щеух япэ томыр.
ЕтIуанэ томым I4I2-I5I7 илъэсхэм екIуэкIа Iуэхугъуэхэр къыщыгъэлъэгъуэжащ, абы хеубыдэ пащтыхь Къэтбей и тепщэгъуэри. Мы томым а лъэхъэнэм екIуэкIа къэхъукъащIэхэр нэхъ зэпкърыхауэ щитхыжащ абы. Псом хэумыдэу, фIы дыдэу, къигъэлъэгъуэжащ пащтыхь Къэтбей и лъэхъэнэр.
Ещанэ томым къыщыгъэлъэгъуэжа къэхъукъащIэхэм я зэкIэлъыхьэкIэкIэ еплIанэ тхылъу къэбгъэлъэгъуэну нэхъ тэрэзщ, аращи ещанэр кIуэдауэ къокI. Мыбы хеубыдэр СулътIан Къанщауэ Гъур и лъэхъэнэр. Апхуэдэу а кIуэда Iыхьэм итын хуеящ Къанщауэ Гъур Уэсмэнхэм я дзэм зэрезэуар, а зауэм гъэпцIагъэрэ щэхуу щызекIуа псори, Къанщауэ Гъур зэрыхэкIуэда щIыкIэри. АдэкIэ иужьрей шэрджэс пащтыхь Тумэнбейр зэрытеувэр, ари уэсмэнхэм я къарум пэмылъэщу, абыхэм щIыналъэр зэраубыдар къыщыгъэлъэгъуат. НэгъуэщIу жыпIэмэ, а лъэхъэнитIым я зэхэкIыпIэр – адыгэ пащтыхьыгъуэм и кIэухымрэ уэсмэнхэм я къытехьэгъуэмрэ - итын хуящ ещанэ томым.
ЕплIанэ том. ЗэрытщIэщи, еплIанэ томыр Мысырым щыIэ Булакъ тхылъ тедзапIэм къыщыдэкIакъым. Ауэ Константинобл дэса, къуэкIыпIэ тхыдэм елэжь нэмыцэ щIэныгъэлI гупым ещанэ том кIуэдауэ щытар къагъуэтыжри, абы къыщыдагъэкIащ, гъэщIэрэщIауэ икIи хэлэжьыхьыжауэ. Абы, фIы дыдэу къыщыгъэлъэгъуэжащ Къанщауэ Гъур и лъэхъэнэр.
Константинобл къыщыдэкIа тхылъым и кIэлъыплъакIуэхэм Ибн Ийяс къритхэкIахэр ягум темыхуэу, тхылъым щыхэтхыхьыжым ар пцIыупсу кърагъэкIащ, хуэмыфащэ куэди хужаIащ. Дауи, Ибн Ийяс и лъэпкъэгъу шэрджэсхэм къащыщIар и гум техуэнутэкъым, зэрыпхъуакIуэхэри игъэзэхуэнутэкъым. Арати, "шэрджэсыр шэрджэсым и телъхьэ хъуащ"* хужаIащ.
Пэжыр жыпIэмэ, Ибн Ийяс и тхыгъэхэм нэфI-ней гуэри ущрихьэлIэркъым. Абы пэжу къэхъуар итхыжащ, лъэныкъуитIми яхэлъа ныкъусаныгъэхэр щIимыуфэу къиIуэтэжащ. Абы къыхигъэщащ гъэпцIакIуитIым я цIэхэр: Хъербэчрэ, Жан Бердрэ. Абыхэм я Iуэхури зэхэхауэ итхыжащ.*
………………………………….
* Мыхьмуд Рызкъ Сэлим, том 4, нап 253.
Етхуанэ томыр Константинополь къыщыдэкIащ. Абы итыр "Булакъ" тхылъ тедзапIэм къыщыдэкIа ещанэ томым къыщыгъэлъэгъуахэрщ - уэсмэн империем и тепщэгъуэр.
Ибн Ийяс и тхылъ псори зы жыпхъэм тету зэхэгъэуващ. Абы махуэ къэс къэхъур итхырт: «Нобэ щэбэт махуэщ, щIыщхьэIу мазэм и ...» И тхыгъэр апхуэдэу къригъажьэрти, а махуэм и нэгу щIэкIахэр къритхэкIырт. Апхуэдэурэ махуэ къэс къэхъуахэр итхыжырт, илъэсыр иуха иужь ар зы Iыхьэ ищIыжырт. Мис апхуэдэу махуэ къэс къыдэкI газетым дунейм щыхъыбархэм узэрыхигъэгъуазэм хуэдэу, абы и тхылъхэм щызэхуэхьэсащ илъэсищэ бжыгъэхэм я къхъукъащIэхэр.
Ибн Ийяс щыпсэуа лъэхъэнэм мыхьэнэшхуэ зиIэу екIуэкIа Iуэхугъуэ псоми езыр хэтащ. Апхуэдэу пащтыхьым и деж лIыкIуэ къэкIуамэ, абыхэм яхэст, къэрал кIуэцI Iуэхухэр зыфIэзыххэм яхэтт. Абы имыщIэу къэралым зыри къыщыхъуртэкъым жыпIэми, ущыуэнукъым. Ар къулыкъущIэхэм я гъусэт, щIэныгъэлIхэми тхакIуэхэми япыщIат, Iуэху мыщхьэпэхэр щызэфIах судми щIэст. Ибн Ийяс адрей тхакIуэхэмрэ тхыдэтххэмрэ яхэмылъа хьэл хэлът: и тхыгъэхэм усэ Iэрамэхэр хигъэувэрт, зытепсэлъыхьым зэрыхуэфэщэнкIэ. А усэхэм хьэрып литературэр нэхъ къулей ящIащ. Псалъэм папщIэкIэ, Къанщауэ Гъур тырку сабий ибэхэм яхухих ахъшэм щыщ шэрджэс сабийхэми яритынути, езым и блыгущIэт Къэт Рэджбий къыхуидатэкъым. А Iуэхум игъэпIейтея Ибн Ийяс мы едзыгъуэ цIыкIур абы триухуат:
Гузэвэгъуэ уихуамэ, Тхьэм елъэIу –
УемылъэIу Тырку, зэвщ абыхэм я нэр.*
Апхуэдэу абы и тхыгъэхэм фIы дыдэу щыгъуазэ ухуащI цIыхубэм я зэхэтыкIам, абыхэм я дэтхэнэ зы дауэдапщэри зэхэхауэ къегъэлъэгъуэж. КIэщIу жыпIэмэ, зы къэхъукъащIи зэрыдимыгъэхуэным хущIэкъурт.
Адыгэ пащтыхьхэм я лъэхъэнэр зыдж тхыдэтххэм тегъэщIапIэ нэхъыщхьэу яIар Ибн Ийясщ. Мыхьмуд Сэлим Рызкъ и «Мамлюк сулътIанхэм я лъэхъэнэ» тхылъыр щигъэхьэзырми къигъэсэбэпар Ибн Ийяс и IэдакъэщIэкIхэрщ. Абы и тхылъ томи 8-уэ зэкIэлъыхьам Ибн Ийяс теухуауэ щыжеIэр: " СызэрыцIыкIурэ сыдихьэхыу седжэрт Ибн Ийяс и тхылъхэм. Ар и лъэхъэнэм и гъуджэт, узэригъэхъуапсэу губзыгъэт, зыхэт гъунэгъум нэмыщIауи, блэкIа жыжьэхэр зэпищIэфырт, илъэсхэр зэкIэлъыхьаурэ уи пащхьэ къригъэувэрти, укIуэцIригъэплъыжырт. Тхьэ закъуэращ зыри къызыхуэмытыжыр, Ибн Ийяс щыуагъэ гуэрхэр IэщIэмыкIауэ пхужыIэнукъым, псалъэм папщIэкIэ, илъэс бжыгъэр щитхкIэ, абыхэм щыуагъэ ущрохьэлIэ. Ауэ апхуэдэ лэжьыгъэшхуэ щыуагъэ къыхэмыхуэу хэт зыхуэтхынур!". *
…………………………………………………………… *Мыхьмуд Рызкъ Сэлим "Мамлюк сулътIанхэм я лъэхъэнэр" Каир I952, том 3, япэ Iыхьэ. нап290-296
Еджэм упщIэ игъэувынкIи хэлъщ: ПщIэшхуэ зиIэ архивым щIэлъ тхыгъэхэр сыт тэрмэш щIамыщIыр? -ЖиIэу.
Ибын Ийяс и IэдакъэщIэкIым и закъуэкъым архивым щIэлъыр дунейм къытегъэхьэн хуейуэ. А лъэхъэнэми, яужь къэкIуами хэтащ адыгэ лъэпкъым къыхэкIа лIы щэджащэхэр: Тыкъумакъ, Ибн Тыгъри Бырдий, Ал-Кэусэрий, Щехъ (пащтыхьыр), Къанщауэ Гъур (пащтыхьыр) дэ дымыщIэуи щыIэнкIи хэлъщ. Ауэ, ахэр лъэпкъкIэ шэрджэсми зэрытхахэр хьэрыпыбзэщ. Хьэрып лъэпкъым и дежкIи гугъщ, ахэр архивым къыщIэпщу иджырей еджакIуэм и пащхьэ иплъхьэныр, ахэр зэрытха хьэрыпыбзэр иджырейуэ тхыжын хуейщи, ахэр иджыреибзэкIэ тхыжа хъун щхьэкIэ, бзэжьри, бзэщIэри, а лъэхъэнэм щыIа тхыдэри пщIэн хуейщи.
Адыгэм и деж гугъехьыр тIуащIэщ, нетIэ жыхуэтIа хьэрыпыбзэм пыщIахэм нэмыщIауи, а хьэрыпыбзэр иджырей адыгэбзэмкIэ зэдзэкIыжын хуейщи.
Архивым щIэлъыр адэ щIэинщ, адэ щIэиныр къэхъуркъым лIэныгъэр абы япэ имыщауэ. "Хэхэс адыгэ литературэ" щымыIауэ къэхъуар дунейм къытезыгъэхьар езым япэ ита зэдзэкIын Iуэхурщ. Ар къоувыр, адэщIэиным япэ ищ лIэныгъэм хуэдэу.
ХамэбзэкIэ тха адыгэлIым къыщIэнар ууей хъун щхьэкIэ ар уи иджыреибзэмкIэ пхузэдзэкIыжын хуейщ-пхузэмыдзэкIмэ, езыр зэрытха бзэм еижщ.
"Адыгэ псалъэ" газетыр адыгэбзэм и плъыр хъуауэ йокIуэкIыр бзэ, тхыдэ, хабзэ илъэныкъуэкIэ. Абы махуэ къэс лэжьыгъэщIэ дунейм къытрегъэхьэ, псэ хэту, бауэу, цIыху еджэр иридауэу. Бзэр зыгъэлажьэу щыIэжыр а закъуэрщ. Ауэ, абы и закъуэкIэ зэфIэмыкIын Iуэхухэри щыIэщ, нетIэ дызытепсэлъыхьа адэщIэиным хуэдэхэр. Ахэр Iуэху щIын хуейуэ къыщIэкIынущ- дымыщIэмэ, адэщIэиныр хамэм къыхуэнэжынущ.
Си гугъэмкIэ, нобэ ди щIалэгъуалэм я дуней тетыкIэ дигу иримыхьыр къызыхэкIар и бзэмрэ, и хабзэмрэ, и тхыдэмрэ зэрыщIэтмыпIыкIыфарщ.
…………………………….
Къалмыкъ Аднан
