Адыгэ тхыдэм и гъуэгуанэ кIыхьыр
Къаныкъуэ – Фырэ Анфисэ
(КIэухыр. ПэщIэдзэр №№200-201-хэм итщ).
Уэсмэн къэралыгъуэм и адыгэ анэхэр
ХV-ХIХ лIэщIыгъуэхэм я тхыдэм къызэрыхэщыжымкIэ, Уэсмэн къэралыгъуэмрэ адыгэхэмрэ Iуэху куэдкIэ зэпыщIауэ щытащ. ГъэрыпIэ ихуарэ, щхьэхуимыт бэзэрым къыщащэхуа пщащэхэр тырку сулътIаным и гаремым къызэрыщыхутэу щытам я закъуэ мыхъуу, зауэ-политикэ зэгурыIуэныгъэхэр зэрыщагъэбыдэ Iэмалу адыгэ пщащэхэм ящыщхэр сулътIаным щхьэгъусэу щишэм и щапхъэ куэд къыхощыж ди блэкIам. Псалъэм папщIэ, Сулеймэн Гъуэзэджэм и анэ, Сэлим Шынагъуэм и щхьэгъусэ Хьэфсэ сулътIан гуащэр адыгэ щылъхут. Пэжщ, языныкъуэ тхылъхэм Менгли-Джэрий ипхъу Хьэфсэ тэтэру щытауэ ятхыж, ауэ абы и анэр адыгэт. А зэман жыжьэм псэуа тхыдэтххэм къызэрагъэлъагъуэмкIэ, «тэтэру жыхуаIэ гуащэм адыгэ теплъэт иIэр».
Сулеймэн Гъуэзэджэ сулътIэныр
Къанокъуэ Махъидевран
Сэлим сулътIаным и унафэр Къафэ (Феодосие) щызыгъэзащIэ, абы и къуэ Сулеймэн адыгэ мамлюкхэр игъэныбжьэгъурт икIи адыгэхэм я тхыдэр куууэ иджу щытауэ жа-Iэж. Сулеймэн и жагъуэт Сэлим адыгэ мамлюкхэр игъэкIуэдыну зэрыхущIэкъур, и адэм пэщIэмыувэфми. Къыхэгъэщыпхъэщ, Мысырым щыпсэу шэрджэсхэр игъэбийми, Адыгэ Хэкум щыIэ адыгэхэр Сэлим игъэныбжьэгъуу зэрыщытар.
И адэм хуэдэу, Сулеймэн Гъуэзэджэм и япэ щхьэгъусэу щытар адыгэщ — беслъэней пщы лIакъуэ Къанокъуэхэ ящыщ пщащэщ. ЦIыхубзым и адыгэцIэр зыщIыпIи къыщыхэщыжыркъым, ауэ ар Къанокъуэ Мэхъуэщокъуэ и шыпхъу нэхъыщIэу щытащ икIи илъэс 15-м иту Сулеймэным иратри, Махъидевран (Гюлбахар) цIэ дахэр къыхуагъэфэщат. ЗэратхыжымкIэ, дахагъэкIэ Махъидевран къефIэкIын бзылъхугъэ а лъэхъэ-нэм щыпсэуакъым дуней псом. Махъидевран сулътIаным хуигъуэта Мустэфа гъэсауэ, щэныфIэу, цIыху Iущу, зэтету, хьэл дахэ хэлъу щытауэ ятхыж икIи тетыгъуэр зыхуагъэтIыгъуэри арат. Ауэ Сулеймэн и етIуанэ щхьэгъусэ, урыс цIыхубз Хуррем (Роксоланэ) бзаджэу къыщIэкIри, Мустэфа и адэм къыпэщIэува хуэдэу ар и фIэщ ищI-ри, 1553 гъэм сулътIаным и унафэкIэ щIалэр яукIащ. Къыхэгъэщыпхъэщ а зэманым къекIуэкIыу щыта хабзэмкIэ, тетыгъуэр къызылъыса шахзадем къыдалъхуа и къуэшхэр хьэрхуэрэгъу къыхуэмыхъун папщIэ, ахэр иригъэукIыжу зэрыщытар. Хуррем къуиплI иIэт, Мустэфа тетыгъуэр къылъысмэ, и щIалэхэр яукIынкIэ шынэрти, япэ зригъэщри, Мустэфа и адэм иригъэукIыжыну ирихулIауэ арат.
Махъидевран Сулеймэн фIыщэу къилъагъуу, и щхьэгъусэхэм къахигъэщхьэхукIыу, и къуэ Мустэфа зыпищIыни щымыIэу псэуащ, Хуррем я зэхуаку дыхьэху. Урыс пщащэр гаремым къыщыхута нэужьщ зэлIзэфызым я Iуэхур щызэIыхьар. Ар Махъидевран игу техуакъым икIи зэрыхуа щытыкIэр Хуррем хуимыгъэгъуфу, псэуху зэбийуэ, зэмызэгъыу, зыр зым зэран хуэхъуу я гъащIэр яхьащ.
Хьэфсэ сулътIаным и гаремым и унафэщIу щытащ псэуху. Абы и щхьэм лъы дэуейри, зэман кIэщIкIэ ирисымэджауэ дунейм ехыжа нэужь, гаремым и унафэр Махъидевран къылъысащ. Гаремым щIэс бзылъхугъэхэр зыхуей хуэзэу, зыщыщIэ щымыIэу, тырку сулътIаным и фызхэр зэрыкъулеймрэ зэрыдахэмрэ и хъыбар дуней псом щигъэIуу адыгэ цIыхубзым зэрихьэрт и Iуэхур. Абдежми Хуррем зэран хъуащ. И тIуанэм гаремым къигъэщIэрэщIэн IуэхукIэ щIыхуэшхуэ къызэрытехуар, и къалэнхэм зэрыпэмылъэщыр сулътIаным деж нигъэсыжри, Сулеймэн Махъидевран и къулыкъум тригъэкIащ икIи и къуэр щIыгъуу Манисэ къалэм игъэкIуауэ щытащ. Абы иужькIэ, езы Хуррем къылъысащ гаремым и унафэр.
Махъидевран и къуэри, и къуэрылъху закъуэри яукIа нэужь, гуауэр хуэмыхьыжу и нысэми зиукIыжри, зы унэIут закъуэ фIэкIа имыIэжу, щIыхуэшхуэ къытехуауэ, и быдапIэхэри, мылъкури трахыжауэ утыку къинауэ щытащ. ПщIэи щхьэи имыIэжу псэуащ адыгэ цIыхубзыр илъэс куэдкIэ. Ауэ, Хуррем и къуэ Селим ЕтIуанэм тетыгъуэр къылъыса нэужь, Махъидевран и щIыхуэхэр зэрыщы-ту хуипшынщ, быдапIэрэ зыхуэныкъуэм хуэ-диз унэIутрэ иритри, псэуху зыхуей хуигъазэу и нэIэ щIэтащ. Махъидевран дунейм щехыжам илъэс 81-рэ хъурт икIи Сулеймэни Хурреми, абыхэм я бынхэми я нэхъыбэрэ псэуащ.
Адыгэ бзылъхугъэхэр узыншэт, дахэт, гъэсат, пагагъэмрэ щIыхьымрэ я лъым хэтти, апхуэдэхэм бын узыншэ къащIэхъуэу къалъытэрт. Абыхэм щIалэ цIыкIухэр хахуэу, хъыджэбзхэр щэныфIэу ягъасэрт. КIэщIу жыпIэмэ, сулътIаным и лъэпкъыр езыгъэфIэкIуэн щIэблэ узыншэ хуащIырт. Арат пщIэшхуэ къыщIыхуащIри.
СулътIан Ахьмэд Езанэм (1603 — 1617 гъэхэм тетащ) и япэ щхьэгъусэри — Махъфейруз — адыгэт. А тIум зэдагъуэта щIалэр — Уэсмэн ЕтIуанэр — 1618 — 1622 гъэхэм тырку сулътIану щытащ. Ахьмэд сулътIаныр зекIуэ щыIэу яукIауэ ягъэIущ, абы и къуэш, акъылкIэ мыузыншэ шахзаде Мустэфа Езанэм тетыгъуэр иратын мурадкIэ гаремым зэрыхьзэрий къыщыхъейри, Махъфейруз абы хэкIуэдауэ щытащ. Уэсмэн сабий цIынэу и бгъафэм щIэкъузауэ зызыгъэпщкIуа цIыхубзыр къагъуэтри, яукIауэ, лIыукIым щIалэ цIыкIуми зытришэщIауэ кърагъэлат. Ахьмэд сулътIаныр узыншэу, бэIутIэIуншэу зекIуэм къикIыжри, гаремым бэлыхь хэзыдзахэм я щхьэр пиупщIащ, Уэсмэни сулътIаным и фыз етIуанэ Кесем ипIыжащ. Къыхэгъэщыпхъэщ Ахьмэд и пIэкIэ трагъэувэну я гугъа шахзаде Мустэфа и анэ Хьэлимэ абазэу зэрыщытари.
Уэсмэн къэралыгъуэм и 32-нэ сулътIан Абдул-Азиз (1861 — 1876) и анэр (Мыхьмуд ЕтIуанэм и фызабэр) къэбэрдейт. «Бгырыс депутатхэм сулътIаным и уардэунэм лъа- гъуэ къыхуащIащ, гаремым щыIэ адыгэ пщащэхэм я фIыгъэкIи Абдул-Азиз и анэри я телъхьэ ящIыфащ. Гуащэм и лъэпкъэгъухэр фIы дыдэу елъагъу икIи дэтхэнэ зыми зыщIигъэкъуэну и къалэну къелъытэ», — етх а зэманым Урысейм и лIыкIуэу Истамбыл щыIам. Езы Абдул-Азиз и щхьэгъусэр шапсыгът, и гуащэм хуэдэу, и лъэпкъэгъухэм я телъхьэти, а зэманым ирихьэлIэу Уэсмэн къэралыгъуэм адыгэхэр щыкуэд хъуат.
Мыхьмуд сулътIан (1838 — 1861) и къуэ нэхъыжь Абдул-Мэжид къэзылъхуар адыгэ бзылъхугъэт. Абдул-Мэжид къухьэпIэ щIэныгъэрэ гъэсэныгъэрэ иратати, франджыбзэкIэ тха газетхэр тыркубзэкIэ хузридзэкIыурэ и анэм къыхуеджэу щытауэ ятхыж тхыдэтххэм. Бэсмы-Аллэм зи цIэу щыта адыгэ гуащэм и къуэхэм я гаремыр адыгэ пщащэ защIэкIэ къызэригъэпэщу щытауэ жаIэ.
Черкасскэхэм я лъэхъэнэр
Адыгэ Хэкум щыпсэуа пщышхуэхэмрэ лIыхъужьхэмрэ уатепсэлъыхьмэ, къыхэгъэщыпхъэщ къэбэрдей, беслъэней, кIэмыргуей, хьэтыкъуей уэркъ лIакъуэхэр къызытехъукIыжа Инал Нэху (XIV лIэщIыгъуэм и кIэхэм — XV лIэщIыгъуэм и пэхэм). Нобэ дызыщыгъуазэ адыгэ щэнхабзэм, хабзэм, пщыгъуэм, уэркъыгъэм я зэхэлъыкIэр зыубзыхуар, адыгэ лъэпкъыр зы унафэрэ жыпхъэрэ изыгъэувауэ щытар Инал Нэхущ. Абы хузэфIэкIащ цIыкIу-цIыкIуу зэбгрыдза адыгэ-абазэ лъэпкъхэр зэрипхыу, зы къэралыгъуэшхуэ къигъэунэхуну. ЦIыхухэм лей къатемыхьэу, щхьэж къылъыс щIыпIэр иригъэфIакIуэу щыпсэуну Iэмал яритырт пщышхуэм, ауэ абы и унафэм къемыдаIуэхэр, къыпэщIэувэхэр, лъэпкъыр зэщIэзыгъэстхэр къарукIэ игъэсабырыжу, Iэлхэр лъэныкъуэ иригъэзу дунейм тетащ ар.
Инал Нэху цIыхухэм фIыуэ къалъагъурт, пщIэ хуащIырт, Инал IущкIэ еджэрт. А лъагъуныгъэри нэхъыбэ щыхъуар нэгъуэщI лъэпкъ къыхэкIа, и адэжьхэм къакIэлъыкIуа цIыхухэм адыгэбзэмрэ адыгэ хабзэмрэ къаригъащтэу, адыгэу залъытэжу хъуа нэужьщ.
Пщышхуэм щэ фыз къишат. Языныкъуэ тхыдэджхэм зэрыжаIэмкIэ, къуитху иIащ пщышхуэм. Япэрей щхьэгъусэм Жанхъуэт къыхуилъхуат, етIуанэм — Минболэтрэ Беслъэнрэ, ещанэм — Унэрмэсрэ Къэрмыщрэ. Пщым и къуэхэр, адыгэ хабзэм тету, уэркъхэм къану яритри, яригъэпIащ. НэгъуэщI щIэныгъэлIхэм зэрыжаIэмкIэ, Инал къуитIщ иIар — Тобылэрэ Беслъэнрэ, Унэрмэси, Къэрмыщи, Минболэти, Жанхъуэти абы и къуэрылъхуу арат.
ИужьыIуэкIэ, ХVI лIэщIыгъуэм, Къэбэрдейм Урысейр дамэгъу къыхуэхъуа нэужь, урыс пащтыхьыгъуэм къулыкъу хуэзыщIа, а лъэхъэнэм цIыху нэхъ лъэрызехьэу, нэхъ къулей дыдэу, нэхъ зэфIэкI зиIэу щыта Черкасскэ лIакъуэри Инал Нэху и щIэблэщ. Арами, пэжыр пэжщ, Инал Нэху и бынми, абыхэм я быныжми зы щIалэ къахэкIакъым пщышхуэм къызэригъэпэща къэралыгъуэр ихъумэну, иригъэфIэкIуэну, зригъэужьыну. Тхыдэджхэм зэрыжаIэмкIэ, Инал дунейм ехыжа нэужь, пщым къыщIэна щIыналъэм-рэ мылъкумрэ зэкъуэшхэм зэхуагуэшыжщ, щхьэж къылъысым езым и цIэр лъэпкъы-цIэу фIищыжри (кIэмыргуей, беслъэней, къэбэрдей), уэркъ лIакъуэу забжыжу зэбгрыкIыжащ, зэгурымыIуэмрэ зэзауэмрэ пищэжащ.
Инал Нэху
Черкасский Къанщауэ (Дмитрий)
Инал Нэху и щIэблэу Адыгэ Хэкур зезыхьа пщышхуэхэр:
Инал Нэху и тетыгъуэр (1427 — 1453)
Инал и къуэ Тобылэ (1453 — 1465)
Тобылэ и къуэ Жанхъуэт (1465 — 1483)
Тобылэ и къуэ Инэрмэс (1483 — 1498)
Жанхъуэт и къуэ Беслъэн (1498 — 1525)
Инэрмэс и къуэ Идар (1525 — 1540)
Беслъэн и къуэ Къейтыкъуэ (1540 — 1554)
Идар и къуэ КIэмыргуокъуэ (1554 — 1571)
Къейтыкъуэ и къуэ Пщыапщокъуэ (1571 — 1578)
Идар и къуэ Къамболэт (1578 — 1589)
Къетыкъуэ и къуэ Аслъэнбэч (1589)
Къетыкъуэ и къуэ Жансэхъу (1589)
Къетыкъуэ и къуэ Къетыкъуэ (1589 — 1609)
Тепщэрыкъуэ и къуэ Щолэхъу (1609 — 1616)
Къамболэт и къуэ Къудэнет (1616 — 1624)
Щоджэныкъуэ и къуэ Алыджыкъуэ (1624 — 1654)
Къазий и къуэ ХьэтIэхъущыкъуэ (1654 — 1672)
Къазий и къуэ Мысост (1672 — 1695)
ХьэтIохъущокъуэ Къазий и къуэ Кургъуокъуэ (1695 — 1710)
Мысост и къуэ ХьэтIэхъущыкъуэ (1710 — 1721)
Мысост и къуэ Ислъамбэч (1721 — 1732)
Бэчмырзэ и къуэ Тэтэрхъан (1732 — 1737)
Къетыкъуэ и къуэ Аслъэнбэч (1737 — 1746)
Джамболэт и къуэ Бэтокъуэ (1746 — 1749)
ХьэтIохъущокъуэ Кургъокъуэ и къуэ Бомэт (Мухьэмэд) (1749 — 1762)
ХьэтIохъущокъуэ Къасей (1762 — 1773)
Тэтэрхъан и къуэ Жанхъуэт (1773 — 1785)
ХьэтIохъущокъуэ Бомэт и къуэ Мысост (1785 — 1788)
Хьэмырзэ и къуэ ХьэтIэхъущыкъуэ (1788 — 1806)
ХьэтIохъущокъуэ ХьэтIэхъущыкъуэ (1809)
Жанхъуэт и къуэ Кушыку (1809 — 1822)
Тхыдэр щыхьэт тохъуэ Инал пщышхуэм и зэман лъандэрэ Адыгэ Хэкур зэрыпхъуакIуэхэм зэрамыгъэтыншам. Абы щыгъуэ Инал Нэхум адыгэхэр зэгуигъэхьэу, бийхэр зыфIэлIыкI къэралыгъуэ лъэщ иухуами, пщышхуэм и къуэрылъху Идар Темрыкъуэ и зэманым адыгэпщхэр зэныкъуэкъуу, зэщыхьэжауэ утыку къинат.
А зэман жыжьэм, XVI лIэщIыгъуэм, Къэбэрдейр Джылахъстэнейрэ (Къэбэрдей ЦIыкIу) Къэбэрдеишхуэу зэхэщхьэхукIа хъуат. Къэбэрдеишхуэм Къетыкъуэрэ абы и къуэхэмрэ щытепщэт, Къэбэрдей ЦIыкIур Джылахъстэныпщымрэ абы и къуэхэмрэ зэрахьэрт. Къетыкъуэ и бынхэмрэ Идархэмрэ лъыкIэ зэблагъэми, я зэхуаку зэгурымыIуэныгъэ къыдэхъуэри, Темрыкъуэ я пашэу Идархэр Джылахъстэней щIыналъэм Iэпхъуауэ щытащ.
Пщышхуэ IэнатIэр къылъыса нэужь, псэзэпылъхьэпIэ щихуэм, зы хэкIыпIэ закъуэщ Темрыкъуэ къыхуэнэжар — къыщхьэщыжын, къыдэIэпыкъун, бийхэм ящызыхъумэн гуэр дамэгъу къищIыныр.
Зи благъэр жагъуэгъу зыхуэхъужа пщышхуэм зэрызыхуэмыхъумэжынур къыщыгурыIуэм, урыс пащтыхь Иван Грознэм деж япэ лIыкIуэр игъэкIуащ, дамэгъу къыхуэхъуну, кърым-тэтэрхэм ящихъумэну щIэлъэIуу.
1557 гъэм абы и лIыкIуэхэр етIуанэу Мэзкуу щигъэкIуам щыгъуэ Темрыкъуэ илъэс щэ ныкъуэм щхьэдэхауэ, лIыку ныбжьым зэритам шэч хэлъкъым: и къуэхэр балигъ хъуат, ипхъу нэхъыжьитIыр лIы дэкIуат. Урысеймрэ Къэбэрдеймрэ зэращIылIэ зауэ зэгурыIуэныгъэм и щыхьэту, Темрыкъуэ и къуэ СулътIан Москва къыщынащ, чристэн диныр къищтэри, Черкасский Михаил цIэр къыфIащыжащ.
1560 гъэм урыс пащтыхьым и щхьэгъусэ Анастасие дунейм ехыжащ. Грозный Иван етIуанэу фыз къишэжыну щытегушхуэм, къэрал зыбжанэм лIыкIуэхэр игъэкIуащ, ауэ къэбэрдеипщ Идар Темрыкъуэ ипхъу нэхъыщIэ Гуащэнэт и гум нэхъ дыхьари, 1561 гъэм пащтыхь лIыкIуэхэмрэ къэбэрдей уэркъхэмрэ зэщIыгъуу Идархэ я пхъур Москва яшащ.
1561 гъэм шыщхьэуIум и 21-м Иван ЕплIанэмрэ къэбэрдей пщащэмрэ я нэчыхьыр ятхащ. А Iуэхугъуэм Темрыкъуэ и Iулыджым, къарум хигъэхъуащ, и жагъуэгъухэм япэщIэтыну нэхъ тынш хъуащ. Сыту жыпIэмэ, Грознэм и щыкъу адэм дзэ къыхуиутIыпщат, и ныкъуэкъуэгъухэм япэщIэтынымкIэ къыдэIэпыкъуу.
Къэбэрдей пщышхуэ Идар Темрыкъуэ, и пхъуищым нэмыщI, къуитху иIащ: Думэныкъуэ, Мамсырыкъуэ, Белгъэрыкъуэ, МатIэ, СулътIан сымэ. Зэшхэм я нэхъ цIэрыIуэр, дауи, Мамсырыкъуэщ. Урысейми Къэбэрдейми я тхыдэм къызэрыхэщыжымкIэ, Мамсырыкъуэ лIыгъэшхуэ зыхэлъа, Къэбэрдеймрэ Урысеймрэ нэхъри благъэ зэхуэхъуным хэлIыфIыхьа дзэпщ, лIыщхьэ цIэрыIуэщ. Абы хуэфэщэн дзэпщу псэуащ и къуэри — Черкасский Дмитрийр.
Мамсырыкъуэ и къуэ Къанщауэ (иужькIэ Черкасский Дмитрий зыфIащар) 1591 — 1592 гъэхэм къриубыдэу Урысейм кIуауэ жаIэ. НыбжькIэ щIалэ дыдэу Къанщауэ и цIэр игъэIуащ. 1608 гъэм Урысейм граждан зауэр щекIуэкIырт — Шуйский Василийрэ Лжедмитрий ЕтIуанэмрэ властым щхьэкIэ зэзауэрт. Лжедмитрий кIэ ирата нэужь, Къанщауэ щхьэхуитщIыжакIуэ зэщIэхъееныгъэм хэтащ.
1612 гъэм къыщыщIэдзауэ 1634 гъэ пщIондэ Черкасский Дмитрий дзэпщ нэхъ лъэрызехьэ дыдэхэм хабжэу щытащ. Ауэ иужькIэ пащтыхь унафэхэр зэгъэпэщыжынымкIэ жэуап ихьу, зэIущIэхэмрэ дауэдапщэхэмрэ и нэIэ щIэту, пащтыхьыр къыщытым деж и пIэкIэ Къанщауэ унафэщIу къигъанэу, пщIэрэ щхьэрэ иIэу къекIуэкIащ.
1558 гъэм Къэбэрдейм икIри, пщышхуэ Темрыкъуэ и къуэхэу Белгъэрыкъуэрэ СулътIанрэ кIуащ урыс пащтыхь Грозный Иван деж, къумыкъупщым щахъумэну елъэIуну. СулътIан и лъэIум ипкъ иткIэ, пащтыхьым унафэ ищIащ абы чристэн ди- ныр кърагъэщтэну, езым и пщIантIэм дэт унэхэм ящыщ зым щыпсэуну. Къыхуагъэува унафэр игъэзащIэу, СулътIан диныр къищ-та нэужь, Михаил цIэр къыфIащащ икIи абы щIэныгъэ ирагъэгъуэту пащтыхьым хуэлэжьэн папщIэ ирагъэджащ.
Белгъэрыкъуэ къыжраIащ шамхалым щызыхъумэн дзэ Къэбэрдейм къагъэкIуэну пащтыхьым унафэ зэрищIар.
Михаил илъэс 19 щыхъуам, Грознэм и унафэкIэ кърагъэшащ пащтыхьым и щыкъу щIалэ Захарьин-Юрьев Василий и пхъур. Михаил зэрихьа лIыгъэм, бгъэдэлъа къарумрэ акъылымрэ я щыхьэту, тхыдэм къыхэнэжащ Iуэхушхуэ куэд. Апхуэдэу, 1559 гъэм СулътIан и зауэлIхэр и гъусэу Урысейм и ипщэрабгъу къэрал гъунапкъэхэм бийм и шу гуп щызэтрикъутащ. Япэ дыдэу Черкасский Михаил зыкъыщигъэлъэгъуа зауэрат ар.
Черкасский Михаил 1567 гъэм зауэм хэтащ дзэпщ Iэтащхьэу. А лъэхъэнэм Марие и дэлъхум пащтыхьым хуабжьу гулъытэ къыхуищIу щытащ: щIапIэшхуэ къритат, Клязьмэ псым Iут Пороховец къалэри хэту. Михаил къулыкъушхуэ зыбжанэ IэщIэлъащ: боярину, хэкушхуэ зыIэщIэлъ пщыуэ, боярхэм я судым и комиссэм и унафэщIу, опричнэ думэм и Iэтащхьэу, япэ дзэпщу.
Михаил урысыдзэхэм я Iэтащхьэу зауэ зыбжанэм 1571 гъэм нэс жыджэру хэтащ. Ар Ливон зауэми щыIащ, 1563 гъэм Полоцк къалэр къыщащтам а текIуэныгъэшхуэм и хъыбарыфIыр пащтыхьым деж къэзыгъэ-сар Михаилщ.
Къэбэрдей пщышхуэ Къундет и къуэр 1624 гъэм и пэщIэдзэм и адэм и унафэм тету Москва кIуащ. А гъэм Урыскъан чристэн диныр къищта нэужь, цIэуэ Яков къыфIащащ. Апхуэдэу абы къратат стольник къулыкъури. Урыскъан бгъэдэлъа акъылым, щIэныгъэм, зэфIэкIым я щыхьэтщ къыкIэлъыкIуэ гъэм кърата къулыкъур — Дыщэ палатэ цIыкIум стольникхэм яхэсу япэ тIысыпIэм щыст.
Уеблэмэ, 1626 гъэм мазаем и 5-м пащ-тыхь Михаил Федорович и хьэгъуэлIыгъуэм, щауэр здэщысын хуей тIысыпIэм деж щысащ Яков. А зэманым щегъэжьауэ, Черкасский Яков, Романов Иван, Черкасский Иван, Черкасский Дмитрий сымэ я фIыгъэкIэ, пащтыхьым и гъунэгъуу щытащ. Абы Иноземнэ приказым къулыкъу щищIащ, дзэпщу Тулэ щыIащ 1641, 1645 гъэхэм.
Черкасский Алексей 1680 гъэм фокIадэм и 28-м Москва къыщалъхуащ. Урысей тхыдэм лъагъуэшхуэ къыхинащ, ауэ езыр щIэблэншэ хъуащ. ЗэрыжаIэжымкIэ, канцлер ин Черкасский Алексей нэхърэ нэхъ къулей Урысейм исакъым, и пщIэр лъагэт, пащтыхьым дзыхь къыхуищIырт, ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, Черкасскэ лIакъуэм и иужьрейт. А зэманым псэуа, Алексей къыдэлэжьа къулыкъущIэхэм къызэранэкIа гукъэкIыж тхыгъэхэм къазэрыхэщыжымкIэ, канцлер Черкасскэр псэлъэрейтэкъым, цIыху зэтетт, щэхут, дэнэ щыIами, сыт хуэдэ IэнатIэ зэрихьами сакъыу апхуэдэт.
1702 гъэм Алексей и адэ, тобольск дзэпщ Михаил дэIэпыкъуну ягъакIуэри, илъэси 10-кIэ къулыкъу зэрихьащ. А зэманым къриубыдэу сыт хуэдэ IуэхугъуэкIэ Алексей зыкъигъэлъэгъуа жыпIэмэ, абы иухуащ Брон-нэ быдапIэр. Алексей и адэр дунейм ехыжа нэужь, 1712 гъэм, ар пащтыхьым ириджэж-ри, стольникыу и деж щыIащ.
1714 гъэм щегъэжьауэ Черкасскэр щылэжьащ къалэ канцелярием. Петербург щаухуэм щыгъуэ, Пётр Езанэм абы унафэ къыхуищIат нэхъ Iэзэ дыдэу Москварэ къинэмыщI щIыпIэхэмрэ къыщигъуэту IэщIагъэлI 458-рэ къалащхьэм елэжьыну къришэлIэну. КъищынэмыщIауэ, илъэс 20 нэхърэ мынэхъыжьу щIалэщIэ 15 къигъуэту, коммерцэ щIэныгъэхэр ирагъэджын пап-щIэ хамэ къэралыгъуэхэм ягъэкIуэну. Алексей къыхуащIа унафэхэр псынщIэу, нэсу зэригъэзащIэу щытам и щыхьэтщ къыкIэлъыкIуэ гъэм ар Петербург щрагъэкIуэкI лэжьыгъэм кIэлъыплъыну обер-комиссар зэращIар. Черкасскэр а къулыкъум тетащ 1719 гъэ пщIондэ.
1719 гъэм Пётр I и унафэкIэ Черкасский Алексей Сыбырым и губернатору ягъэуващ. Урысейр а зэманым губернэу 8-т зэрыхъур. Сыбырым губернатору щыIа Гагариным дзыхь хуащIа мылъкур зэхидыгъуэжати арат Черкасскэр щIагъэкIуар. Пащтыхьым абы дзыхь къыхуищIырт, зэрыцIыху пэжыр, зэрымынэпсейр ищIэрт, къищынэмыщIауэ, Алексей Сыбырыр фIы дыдэу ицIыхурт.
ИлъэситхукIэ Сыбырым и тету зэрыщыIам къриубыдэу, Черкасскэм а щIыналъэр башкирхэмрэ монголхэмрэ ящихъумащ. Черкасскэр дэлэжьауэ щытащ Екатеринэ Езанэм, Пётр ЕтIуанэм, Аннэ Иоановнэ сымэ. Къыхэгъэщыпхъэщ пащтыхьыр дунейм ехыжа нэужь, абы и унагъуэм и пщIантIэм къыщекIуэкI псалъэмакъхэм хэмыIэ-бэу, лей жимыIэу, зэныкъуэкъухэм Алексей япэIэщIэ зищIауэ зэрыщытар. Абы щыгъуэщ Черкасскэм Первозваннэм, Невскэм я орденхэр къыщыхуагъэфэщар.
1727 гъэм гъатхэпэм и 8-м Екатеринэ I къызэригъэпэща, коммерцэмкIэ комиссэм хагъэхьащ Черкасскэр. Алексей къызыхуигъэщIари, и акъылри, и зэфIэкIри къыщигъэсэбэпын къулыкъур арат — политикэ утыкур. «Черкасский Алексей щапхъэ зытрахым хуэдэ политикщ. Гурэ псэкIэ и лэжьыгъэм хуэпэжщ, пащтыхь гуащэми пщIэшхуэ къыхуещI», — апхуэдэ псалъэхэр урыс тхыдэм къыхэнэжащ канцлерым теухуауэ.
Зыми и унафэ щIэмыувэу, я щхьэрэ я лъэпкъымрэ яхъумэжу, щIыхькIэ, лIыгъэкIэ, хахуагъэкIэ къалъэщIыхьэн щымыIэу псэуащ дяпэ итахэр. Урыс-Кавказ зауэм и Iэужьу дуней псом текъухьа хъуа ди лъэпкъэгъухэм я гур иудами, лъэрытету къыщIэнар, лъабжьэ быдэ зрагъэгъуэтмэ, зэгуэр адыгэм иIа цIэмрэ щхьэмрэ щи-гъуэтыжыну чэзум пэплъэн, дэнэ лъэныкъуэкIэ къыщымыхутами «уей-уей» жезыгъэIэу псэуа лъэпкъым хуэфэщэн щIэблэ игъуэтын хъуэпсапIэр и гъуазэти аращ. Зыхъумэжыным и закъуэ мыхъуу, зыхэхуа лъэпкъым къарукIэ, акъылкIэ къахэщхьэхукIыныр и лъым хэту къэгъуэгурыкIуащ адыгэр. Абы и щапхъэ куэд ди пащхьэ кърелъхьэ тхыдэм. Ноби аращ: адыгэ лъэпкъым къыхэкIа бын пажэхэм — къулыкъущIэхэм, еджагъэшхуэхэм, унафэщIхэм, дзэпщ хахуэхэм, зауэлI бжьыфIэхэм, бзылъхугъэ Iущхэм — я цIэр щоIу дунейм и сыт хуэдэ щIыпIэми. Ди лъэпкъыр мащIэкъым, хэкум исыр Iэбжьыбым хуэдиз фIэкIа мыхъуми, дунейм адыгэ мелуани 10-м щIигъу тетщ. Ахэр адыгэбзэкIэ псалъэу, адыгэ хабзэм тету, я бгъэм адыгэгу къыщеуэу псэуху щыIэнущ ди лъэпкъри.
ИщхьэIуэкIэ дызыщытепсэлъыхьа тхыдэшхуэм дызэрыщыщым, дунеижьыр зыгъэгызу щыта зауэлIхэмрэ пщы ерухэмрэ я щIэблэу дызэрыщытым уи щхьэр лъагэу уигъэIэтыжми, къыхэгъэщыпхъэщ адыгэм дэнэ лъэныкъуэкIэ игъэзами, сыт хуэдэ лIыгъэ игъэхъами и хэкум щилэжьам, хуищIам ефIэкIын щIыхь зэи зыщIыпIи зэрыщимыгъуэтар. Тырку адыгэхэм ящыщ усакIуэ Лу Джихьэн и IэдакъэщIэкIкIэ духынщ мы тхыгъэр:
Ди лъэпкъыр и цIыху
Къалэным хуэпэжу щымыту
ГъащIэм зы махуи хыхьакъым,
Iэщэр тIэщIэлъу хамэщIыр тхъумэжу
ДгъэщIати, зы фIыщIи, щIыхьи
пытхакъым…
