АдэфI къуэфI хуэщт
ТхакIуэ КIыщокъуэ Рашид къызэралъхурэ илъэси 110-рэ ирокъу
1907 гъэм Щхьэлыкъуэ къуажэжьым къыщалъхуа КIыщокъуэ Рашид къуажэ школыр къиуха нэужь, ЛУГ-м (Ленинскэ еджапIэ городок жыхуаIэу щытам) щIотIысхьэ. Абы щезыгъаджэхэм яхэтащ Цагъуэ Нурий, Борыкъуей ТIутIэ, ЩакIуэ Талъостэн сымэ. А узэщIакIуэхэм къызэрагъэпэща литературэ кружокым жыджэру къекIуалIэхэм ящыщ зыт Рашид.
1959 гъэ Ар щIэбгъэщIэгъуэни щыIэкъым: щIалэщIэм и адэ Пщымахуэ бзэрэ тхылърэ зыщIэ егъэджакIуэ къудейтэкъым — зи статьяхэр, художественнэ тхыгъэхэр щIэх-щIэхыурэ печатым къытехуэ усакIуэт. Зэхилъхьэ уэрэдхэр цIыхум яIурылът. И адэр щапхъэ зыхуэхъуа, и ущиякIуэ Iущхэм я нэIэм щIэту литературэм дихьэха Рашиди тхэным зрепщыт. Абы и къалэмыпэм къыщIокI усэбзэрэ прозэу зэхэлъ «КъанцIыкIу» повестыр. Абы щыщ Iыхьэхэр къытрадзэ «Къэрэхьэлъкъ» газетым. АрщхьэкIэ и тхэныр зэпигъэун хуей мэхъу — КIыщокъуэр дзэм къулыкъу щищIэну ираджэ. Ар кърихьэлIэу къыщигъэзэжа 1931 гъэм милицэм хохьэри, и гъащIэ псор абы епха мэхъу. Зыпэрыува IэнатIэм хурагъаджэурэ, Iуэхум фIыуэ хэгъуэза офицер щIалэр Шэрджэсым ягъакIуэри, милицэм и управленэм и унафэщIу лэжьэн щIедзэ. Хэку зауэшхуэм и зэманхэми нэхъ иужькIи лIыгъэшхуэ зезыхьэу милицэм хэта КIыщокъуэ Рашид 1947 гъэм ди республикэм къашэжри, уголовнэ къэлъыхъуэныгъэмкIэ IэнатIэм и унафэщIу ягъэув. А къулыкъум зэрыпэрытым хуэдэурэ, абы къеух Ростов къалэм дэт университетым и юридическэ къудамэр. Хабзэхъумэ IэнатIэхэр щызэрихьэм къигъэлъэгъуа хахуагъэм, Iэзагъэм папщIэ Хэкум и дамыгъэ лъапIэхэр, щытхъу, щIыхь тхылъхэр, саугъэтхэр къызыхуагъэфэща полковник КIыщокъуэ Рашид 1959 гъэм къулыкъум къыхокIыж. Ауэ дунейм щехыжа 1975 гъэр къэсыху ар лэжьыгъэншэу зэи щысакъым: абы урысыбзэкIэ етх щIэх дыдэу цIэрыIуэ хъуа «По следам Карабаира» (1969 гъэ), «Кольцо старого шейха» (1975 гъэ) романитIыр. Абыхэм нэхъыбэу къыщыгъэлъэгъуэжар езы КIыщокъуэм и дунеямрэ и лэжьыгъэмрэщ, ауэ ахэр гъэпсащ художественнэ литературэм псэ быдэ хэзылъхьэ IэзагъхэмкIи IэмалхэмкIи. Детектив жанрым ижь адыгэ литературэм къыщыщIихуар а романитIыр дунейм къытехьа нэужьщ.
Си адэр сигу къэзгъэкIыжыну сфIэфIщ
Илъэсибл сыхъуу си адэ-анэр зэбгъэдэкIыжат, ауэ щыхъукIи си адэм зэи IэщIыб сищIакъым, щIэх-щIэхыурэ къыслъыгъуазэрт, сигъафIэрт. Апхуэдэу бын фIыуэ зылъагъу, и фIылъагъуныгъэри зымыгъэпщкIу адэ куэд а зэманым щыIакъым. Щхьэгъусэ зырызхэм ейуэ си адэм бынищ иIэти, а и бынхэр ди унэ къишэурэ щигъэхьэщIэрт, дызэрылъагъумэ фIэфIу. Театрхэмрэ шхапIэ лъапIэхэмрэ дишэурэ дыщIигъэст.
Курыт еджапIэм сыщыщIэсым, дерсым сыкъыщIишырти, си нэгу зригъэужьырт. Ар къыдбгъэдэмыса щхьэкIэ, адэ лъагъуныгъэ зэи сыщигъэщIакъым. Ауэ щыхъукIи, абы зэи ущыкIыу къыпхуидэнутэкъым. Унагъуэ сыщихьам абы и уни хьэгъуэлIыгъуэ щысхуищIауэ щытащ.
Си адэм и хьэлэлагъыр къэзыгъэлъагъуэ зы хъыбар вжесIэжынщ. УэрэджыIакIуэ цIэрыIуэ Бэгъуэтыж Светланэ КIыщокъуэхэ ди благъэт. Ар балигъ ныбжьым нэсауэ ди деж хьэщIапIэ къэкIуат, а зэманым си адэр республикэм уголовнэ къэлъыхъуэныгъэмкIэ и IэнатIэм и унафэщIти, и кабинетым дыщIишэщ, ахъшэ зэкIуэцIылъ къищтэри «Светэ, дауэ уеплърэ, мыбы дрищэхуэну нобэ тхурикъун?» — жиIэри къеупщIат. Светэ си адэр къыщIеупщIар къыщыгурыIуар тыкуэн иным ишэу екIуу зэщихуэпыкIа иужьщ.
Абы и дежкIэ мыхьэнэшхуэ иIэт цIыхум зэрызихуапэм, щыгъыныр екIуу зэрыщитIагъэм.
Си адэ-анэр зэбгъэдэкIыжа иужьи, пщIэ зэхуащIу зэрыщытам папщIэ сахуэарэзыщ. Си адэм зэи псалъэ жагъуэ хужиIэу зэхэсхакъым си анэм, зыщIыпIэ сыщишэкIэ къызыфIимыгъэIуэху хуэдэурэ къыщIэупщIэрт армыхъу. Илъэс 26-кIэ нэхъыщIэт си анэр си адэм нэхърэ.
1962 гъэ
Ауэ си адэр нэгъэсауэ къыщысцIыхуар абы къыщIэнауэ щыта «Двойной пароль» тхылъым сыщелэжьа лъэхъэнэрщ. Дунейм зэрехыжрэ илъэс 30 дэкIыжауэ абы и Iэрытххэр къэдгъуэтыжати, абы селэжьыжри къыдэзгъэкIыжауэ щытащ.
Сэ езыри си адэращ нэхъыбэу сызэщхьыр, си анэр цIыху щабэ дыдэщ. Сэ сызыхуейр пхызгъэкIыфу сригъэсащ си адэм, тхэныр сфIэфIщ, «Кабардино-Балкарская правда» газетым хабзэхъумэ IуэхухэмкIэ и къудамэм сриунафэщIщ. А IэнатIэр сэ сфIэфI къудейкъым, сэ нэхъыфIу къызэхъулIэр а унэтIыныгъэращ.
ИтIанэ, си адэм хэлъа хьэлыфIхэм ящыщт хуэмыщIауэ псэу ди благъэхэм зэрызащIигъакъуэр. Апхуэдэ куэд иджыпсту бгъуэтынукъым.
Си адэр сигу къэзгъэкIыжыну, абы сытепсэлъыхьыну сфIэфIщ, адэфI дыдэу сиIащи.
КIыщокъуэ Рашид
Ипхъу Мэлбахъуэ (КIыщокъуэ) Зинаидэ.
