Тхьэм фIыуэ илъэгъуа цIыху
ЦIыху цIэрыIуэм гунэсу нэIуасэ зыхуэпщIынумэ, ар къыщыхъуа къуажэм кIуэ. Аращ ар фIыуэ щацIыхури абы теухуа хъыбар нэхъ гукъинэжхэр щахъумэри. Нэгум къыщIэнэ теплъэгъуэхэм зэхъуэкIыныгъэ гуэрхэр ягъуэтми, ныбжькIэрэ зэIэпахыурэ къекIуэкI IуэрыIуатэм хуэпщI дзыхьыр нэхъ инщ зэзэмызэ. Узытепсэлъыхь нэрыбгэм хуэфащэ пщIэр щигъуэтыжын лъэхъэнэр илъэсищэ дэкIа нэужьи къэмысмэ, IуэрыIуатэр хэкIыпIэ закъуэу къыщыни къохъу.
Хъыбархэр къыщежьэр
«Алихъан-хьэжы илъэсищэм щыщIигъуакIэ, хъыбархэри езым и жьэм къыжьэдэкIыу щызэхыумыхакIэ, зэрыщыта дыдэр мыпхуэдэущ жыпIэу, дауи, зэрыпхуэмыукъуэдиинур гурыIуэгъуэщ, зыгуэрхэр тIэкIуи зэхъуэкIа хъуну къыщIэкIынщ», - ирешажьэ псалъэр Куба къуажэм бысым щытхуэхъуа, зи тхыдэр зэхуэтхьэсыж лIы махуэм и Iыхьлы нэхъ гъунэгъуу къытхуэгъуэта Думай Хьэмидбий.
- Щоджэн Алихъан-хьэжы и адэ Идрис щIалищрэ хъыджэбзищрэ иIащ. Си анэшхуэ Щоджэн Быхуэ и дэлъху дыдэм и къуэщ Алихъан-хьэжыр. «Адыгэ уэркъыжь лъэпкъ» хужаIэу апхуэдэт Щоджэнхэ. Сом ябгъэдэлъу, тыкуэнхэр яIэу, былымхэр я куэду апхуэдэхэт. А зэманхэм зэкъуэшхэр, зэкъуэш бынхэр унэ кIыхьхэм щIэсу, лъапсэшхуэ яIэу, зэдэIэпыкъужу зэдэпсэуфу щытахэщ, иджы хуэдэу зэхэкIауэ, зыр адэ, зыр модэ щымысу. Дыгулыбгъухэ, Думайхэ, Абзуанхэ жаIэри, Къулъкъужын къызытехъукIа лъэпкъым дыщыщщ дэ. Уэркъхэм благъагъкIэ зыхуагъэфащэри уэркъхэратэкъэ? Арати, мо лъэпкъ зэкIэлъыкIуэм къыхэкIа бзылъхугъэ гуакIуэ Быхуэ езыхэм зэхуагъадэу Думай Рэмэзан псэгъу хуащI. Ауэрэ Iэуэлъауэ гуэр къохъури, Мэзан зы щIалэрэ зы хъыджэбзрэ - Къарнейрэ Гуащэгъагърэ - быну къыщIонри дунейм йохыж. Къарнейр сэ си адэращ, Гуащэгъагъ ди адэ шыпхъущ, Псыхъурей исащ. Япхъу фызабэу щагъэсыну а зэманым зыхуагъэфащэтэкъыми, Быхуэр къашэжщ, я щIапIэм и кIапэр хупачщ, зэкъуэшхэм унэ цIыкIу хуращIыхьри, Идрис и гъунэгъуу ягъэтIысыжащ, Щоджэн лъэпкъым хагъэтIысхьэжащ. Ди адэ шыпхъум жиIэжу зэхэсхыжауэ аращ псори, абы ди анэм къыжриIэжауэ аращ, армыхъумэ ди анэшхуэр сэ слъэгъуакъым.
Еджэн щыщIидзар Багдадщ
Щоджэн Алихъан-хьэжыр хамэ къэрал щеджащ. Иджы хэти Багдад, хэти Сирием, хэти Иорданием жеIэ. Сэ Багдад еджэн щыщIидзэу Сирием къыщиухыжауэ къысфIощI. Абы щхьэусыгъуэ хуэхъуари и еджэгъуэ илъэсхэм къэхъуа зэдауэ гуэрщ. Ислъам дин щIэныгъэр къудамэ куэду зэщхьэщокI. КъинэмыщIауэ, щыуагъэ гуэрым гъуэгу игъуэту гу лъыптэмэ, ар убзыщIыныр къуаншагъэу ялъытэ. Лекцэ гуэрым мо Алихъан-хьэжым езыгъаджэр щыуауэ гу лъитати, и Iэр къиIэтри «Мыпхуэдэукъэ зэрыщытын хуейр?» жиIэри щIэупщIащ. ЕгъэджакIуэр и тхыгъэхэм еплъыжри, «Узахуэщ», къыжриIащ. Апхуэдэу щэнейрэ къэхъуащ. Иужьым егъэджакIуэр къоупщI: дэнэ укъикIа, усыт лъэпкъ? Нэгъэсыпауэ хьэрыпыбзэ зыщIэ Алихъан-хьэжы: «Кавказ Ищхъэрэм сыкъикIащ», - щыжиIэм, «Мыбдеж щытыну зыхуэфащэр уэращ» къыжриIауэ жаIэ егъэджакIуэм. «Хьэуэ, хьэуэ, сэ сыеджакIуэ къудейщ», - идакъым Алихъан. ИтIани, а зэманми фыгъуэ-ижэр щыIэти, щIэныгъэкIэ зытекIуэр бий къыхуохъужри, икIэщIыпIэкIэ мы щIыналъэм уимыкIмэ, уаукIынущ жаIэри хъыбар щэху къыхуахь. Алихъан унэм къокIуэж. Мазэ бжыгъэ гуэр Къэбэрдейм щыIа нэужь, егъэзэжри Сирием е Иорданием динымкIэ еджапIэ нэхъыщхьэр къыщеухыж. Мыдрейуэ, Сауд Хьэрыпым хьэжыщI зэрыщыIам шэч къыхыхьэкъым.
Еджэн иухыу Къэбэрдейм къэкIуэжа нэужь, къадыуэ ягъэув. Абы папщIэ дэ иджыпсту «юриспруденция» жыхуэтIэм фIыуэ хэпщIыкIын хуейт, шэрихьэтыр и лъабжьэу. Алихъан-хьэжыми апхуэдэ щIэныгъэ бгъэдэлът. ЗэрыжаIэмкIэ, щIэныгъэм и къудамэ куэдым хэгъуэзат ар. Дэ «гьилмы» жыдоIэ дин щIэныгъэм теухуауэ. Ауэ а акъылкIэ цIыхум зэригъэпэщ щIэныгъэм нэмыщI, «Алыхьышхуэм цIыхум къыбгъэдилъхьэ щIэныгъэ щэху», «гьилму лэдуни» жаIэри зыгуэр щыIэщ. Мис апхуэди бгъэдэлъу щытауэ жаIэж а лIым.
Дызытепсэлъыхь зэманыр зыхуэзэр урыс пащтыхьыгъуэр Николай ЕтIуанэм щыIэщIэлъа лъэхъэнэращ. Япэ дунейпсо зауэр къэхъея нэужь, Къэбэрдейм шуудзэ зэригъэпэщу абы хыхьэну мурад ищIат. Абы иужькIэ зэры-Кавказу а Iуэхум иужь йохьэри, кавказ лъэпкъ къэс шуудзэ зырыз къызэрагъэпэщ, «Дикая дивизия» жыхуаIэр. «Сотня» - зауэлIищэ – арат зэреджэр лъэпкъхэм зэрагъэпэщ шуудзэ полкхэм. Алихъан-хьэжыр Къэбэрдей шуудзэм и молэуэ ягъэув. ЩIэныгъэлIхэм зэратхыжам ещхьу, КъурIэным тригъэIэбэурэ тхьэ яригъэIуащ: «КъыщIэпхъуэж, къикIуэт щымыIэу, ди пащтыхьым дызэрыхуэпщылIынумкIэ, Алыхьышхуэ закъуэм и пащхьэ дихьэжу жэуап зэрытхьынумкIэ» жаIэхэу. ИпэжыпIэр сщIэркъым, ауэ дивизие псом Алихъан-хьэжыр и нэхъыщхьэу ягъэувыжа хуэдэуи жаIэ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, шэрихьэт щIэныгъэкIи хабзэкIи ятекIуэрт, езыри зауэлI хахуэт. Молэуэ икIи командиру щытащ, дзэр зэуапIэм Iуишэу, игъэзауэрэ къыIуишыжу.
Шэтемыгъахуэ дыуэм и хъыбар
Дзэр къызэрагъэпэщауэ, ежьэн хьэзыру, ауэ иджыри Къэбэрдейм иту, йоуэри щIалэр къуажэм къокIуэж. Ари ди адэ шыпхъум жиIэжрейуэ щытащ. Къэбэрдей шууищэм щрамолэкIэ, я цIэ-унэцIэр ищIэнтэкъэ? Дахэ цIыкIум хуэдэу мэтIысри, зауэлI къэс шэтемыгъахуэ дыуэ жыхуаIэм хуэдэ яхуетх. Жэщищ-махуищкIэ унэм къыщIэмыкIыу, цIыхущхьэ къэс хуитхащ жаIэ. Егъэлеят абы щIэныгъэу бгъэдэлъар! Щоджэнхэ езыхэр лъэпкъышхуэт, арати, «мы яхуэптххэр сэбэп яхуэхъуни яхуэмыхъуни» жаIэурэ, щIалэгъуалэм ауан къащIырт. Арати, Алихъан-хьэжы унэм къыщIокIри: «Модэ зы джэд къэвубыд», - яжреIэ. Джэдым и лъакъуэм тхыгъэр ирелъхьэ, баш хеукIэжри, джэдыр ирепх: «Фыкъэуви феуэ иджы мыбы Щоджэнхэ фоч зыгъэуэфу лъэпкъым исыр». Сыт ямыщIэми, джэдыр къахуэукIакъым, жаIэ. Иджыпсту ар цIыхум яжепIэмэ, «щхьэгъэвагъэщ» жаIэнущ, къыхэбгъэщыщи хъунукъым, ауэ мис апхуэдэ щIэныгъэ бгъэдэлъу щытащ абы.
ЗэрыжаIэжымкIэ, езым и гъусэу ежьа цIыхуищэм ящыщу зы закъуэ къаукIауэ хьэдэу къишэжауэ аращ, а зыми и дыуэр фIэкIуэдауэ арат. Абы щыгъуэ макъ щIэмыту, лентI камерэ жаIэри ягъэкIэрахъуэурэ зыгуэркIэ трахыу щытащ сурэт. Мис апхуэдэу хьэдэр зэрагъэпскIари, ар зэрыкIуэцIашыхьыжари, ар къызэрашэжари техауэ лентIу къихьыжри яIуантIэурэ иригъэплъыжащ жаIэ.
Пащтыхьым и зэманрати, зауэр яухщ, прапорщик цIэри, дамыгъэ лъапIэхэри къратри унэм къэкIуэжат. ЗауэлI саугъэтхэм къадэкIуэу, пащтыхьым саугъэту хутрыригъэдзауэ КъурIэн къыздихьауэ щытащ.
Николай ЕтIуанэм трыригъэдза КъурIэныр
Ар зэрыщытари? Фэ пхъашэм къыхэщIыкIауэ зыгуэрт и жинтыр. Зэгуэпха иужькIэ, дэ «пластик» жыдоIэ, абы щыгъуэм пластик щыIэтэкъым, ауэ КъурIэным и напэхэр къупщхьэм ещхьу, хьэрфхэр щIэхъумауэ, улъэмыIэсын хуэдэу апхуэдэу щытт. «Коран» жеIэри урыс хьэрфкIэ тету, и лъабжьэм илъэсыр – минрэ щибгъу бжыгъэхэр си нэгум къыщIоувэж. «Коран» псалъэр зэрызэхэт хьэрфитхур дыщэрэ дыжьынкIэ хэщIыхьауэ жинт щIыфэм тетт. ШхэпскIэ тегъэпщIам ещхьт. Ар саугъэту къритат пащтыхьым. КъинэмыщIауэ, шууищэм адыгэ фащэ, шым тепхъуари лIым хуэфащэри саугъэту къарет. Ар пащтыхьым, Николай ЕтIуанэм, и пхъум яхуригъэдауэ жаIэжырт.
Еуэри зауэри зэфIэкIащ, революцэр къэхъури, большевикхэр текIуащ. Революцэ пщIын щхьэкIэ мо пащтыхьым хуэпщылIа къомри, езы пащтыхьхэри, динри бгъэкIуэдын хуейтэкъэ. Ставропольскэ краймкIэ члисэхэр, мэжджытхэр якъутэурэ къыкIуэцIрокI. Диныр зэрыхагъэкIуэдэжыр нэхъыщхьэIуэхэр ягъэкIуэдурэщ-тIэ. Хъыбар къаIэрохьэ апхуэдэ щIыкIэу дин лэжьакIуэхэр зэраукIри, Алихъан-хьэжы Тыркум Iэпхъуэну мурад ещI. Ар и адэ Идрис идакъым. «Гъуэгум ущаукIмэ, уи хьэдащхьэ здэщыIэр сымыщIэу… Алыхьым зэриухам хуэдэу хъунщ», - жиIэри иригъэкIакъым. Адэ-анэр мыарэзыуэ гъуэгу утехьэ хъунутэкъыми, зыщIыпIи мыкIуэу къуажэм къыдэнащ, армыхъумэ къэралым икIыу зигъэпщкIуфынут, апхуэдэ Iэмали иIащ. Езым къыдэзэуауэ офицер Iэджэ икIауэ щытащ къэралым.
Дунейм зэрехыжар
«Плъыжьхэм» я дзэр псым къызэпрокIри, Щоджэнхэ я хьэблэр, я унэ кIыхьыр къаухъуреихь. Бензин тракIэн щIадзэ унэр ягъэсыну. «КъыщIэкI» жаIэ, ауэ и адэм щIигъэкIыркъым. Щымыхъум, Алихъан-хьэжым жеIэ: «Ди адэ, алъандэрэ сынодэIуами, иджы апхуэдэ Iэмал сиIэжкъым. Мыпхуэдиз сабиймрэ цIыхубзымрэ сэ си ягъэкIэ кIуэд хъунукъым», - жеIэри къыщIокI. Асыхьэтым фочкIэ къоуэри пщIантэкум ираукIыхь. Мыжурэ фIэлъащ япэрей фочхэм, «штык» жыхуаIэр. Апхуэдэ мыжурэ хаIу, и псэр иджыри хэмыкIауи, мо сэлэт къэкIуахэм яIэтыж мор. ЯIэтыжа нэужь, шэхьадэр жиIэу дунейм йохыж…
Нэхъ ипщэкIэт си анэшыр а зэманым здэщысу щытар, унагъуэ лъапсэхэри зэпыудауэ щыттэкъыми, си анэшхуэм жиIэжырт: «Алихъан-хьэжыр апхуэдэу Iэтауэ мыжурэпэм здыфIэлъым, «Iэшхьэду Iэннэ ла илахьэ иллэлахь, уэ Iэшхьэду Iэннэ Мухьэммэду гьэбдухьу уэ рэсулухьу» зэрыжиIэр зэхэтхырт…»
Я пщIантIэкум къызэрыралъхьэжу, и къуэшитIыр къыщIожри хьэдэм зытраубгъуэ. Ахэри траукIыхь. Леишхуэ Iей зэрахьащ.
А махуэм Щоджэн Идрис и нэпсыр къыфIекIуэмэ, и напIэр дригъэзейуэ, нэпсыр щIигъэхьэжурэ и хьэдищ мыгъуэри щIилъхьэжащ. И унагъуэми, и шыпхъухэми, псоми ялъэгъуащ.
Алихъан-хьэжы и тхылъхэр
Тхылъ куэд иIэт Алихъан-хьэжы, библиотекэ псо хъунт. А хъунщIакIуэ къэкIуахэр унэм щIыхьэхэри зэбградзащ. Кабинет хуэдэу щылажьэ пэш иIэ хъунти, абы къыщIадзахэщ. Дивизэ псом и унафэщIу щыта, пащтыхьым и къуэш Михаил къритауэ мывэ лъапIэ хэтащ абы къытрахахэм. Удзыфэу щытауэ жиIэжырт ди анэм, гуплъ (изумруд) сыту къыщIэкIынт. Iэлъын пщIынуи иныIуэу, уи пщэм иплъхьэ хъуну арат, медальон хуэдэу. Удзыфэпсу узэпхыплъырт жи. И кум деж сенычыпитI и бгъуагъыну ихъуреягъкIэ бгырыпхым ещхьу налкъутналмэс къекIуэкIырт. Абы дэщIыгъуа дыщэ къамэхэри - псори зэхадыгъуащ. А сэ слъэгъуауэ жыхуэсIэ КъурIэным «Коран» жыхуиIэ хьэрфхэр лъакъуэкIэ теувэурэ къыхачащ жаIэ, зэрыдыщэм щхьэкIэ. Къыхачри, езы тхылъыр хыфIадзэжащ. КъурIэныр сыту ящIынт мобыхэм. Мылъку лъыхъуэ хъунщIакIуэхэу арати, зыхуейр ящтащ. ХыфIадзэжа нэужь, и шыпхъухэр ежэри, тхылъ къомыр зэщIакъуэжащ. Сэ си анэшхуэ Щоджэн Быхуэ гъунэгъуу псэут, зэрыжысIащи. Абы и деж ирашэкIри ягъэтIылъащ.
Нобэ унэлъащIэ Iуэху щызетхуэм деж «бжих зыхэлъ шифоньер» жыдоIэ. Ахэр япэми щыIащ. Мис апхуэдэ бжих зыхэлъ шифоньерым дэз хъурт жаIэ Алихъан-хьэжы тхылъу къыщIэнар. И лъабжьэм къыдэгъэжышхуэхэр иIэти, абыхэми дэзт.
Зэман гуэр докIри, Алихъан-хьэжым къыдеджауэ Ибрэхьим жеIэри зы хьэрып щIалэ Мэзкуу еджакIуэ къокIуэ, Щам сфIощIыж къыздикIар. КъыздэкIуам и ныбжьэгъур яукIауэ кърохьэлIэ, езыми игъэзэжыфыркъым. Арати, я деж щопсэу, Алихъан шыпхъу нэхъыжьищ иIам ящыщу нэхъыжьыр абы щхьэгъусэу ират. Адрей курытыр Тхьэгъэпсэухэ, Къулъкъужын докIуэ. Ещанэр Къэсейхьэблэ, Къалэжьокъуэхэ яшащ. Хъыджэбзхэр зэбгрыкIа щыхъум, а къурIэн-чытапхэр къыздрахьэкIыну Iэмал яIэтэкъыми, хьэжым и архивыр зэрыщыту си анэшхуэм къыхуэнэри, а щаукIа махуэ лъандэрэ зэIэпахыурэ яхъумащ.
Ауэрэ ди анэшхуэр дунейм йохыжри, тхылъхэр си анэм ей мэхъу. Дэнэ пхьынт? Къэбэрдейм апхуэдэ щIэныгъэ зыбгъэдэлъ щымыIэу, дунейми къытебгъэхьэщэ мыхъуну… УтекIуэдэнкIэ хъунути, гъэпщкIуауэ яIыгъыурэ яхъумащ. Сэри сыщIалэжь цIыкIут, илъэсих-блы сыхъуу арат ахэр япэу щыслъэгъуам. А зи гугъу сщIа шифоньерым и къыдэгъэжхэр къыдэзгъэжурэ сеплъырт. А дыщэ хьэрфхэр зытрафыщIыкIа КъурIэныр си нэгу щIэту щIэсщIэжыр аращ. Мо щIалэжь цIыкIу зи къуейщIеигъуэм телевизор, компьютер щыщымыIэкIэ, къанэр тхылъхэрат…
Апхуэдэу зетхьэурэ, 1960 гъэ нэужьхэм зэманри нэхъ щабэ хъуауэ, Дагъыстэным къокIри Къэбэрдей-Балъкъэрым зылI къокIуэ. Иджы мобы Кавказ Ищхъэрэ псом къыщацIыхуу щIэныгъэ щыбгъэдэлъакIэ, яцIыхунтэкъэ? «Щоджэн Алихъан-хьэжы зыщыщыр дэнэ?» - жиIэу щыщIэупщIэм, «Куба къуажэ» къыжраIэ. Къытредзэри Куба къокIуэ. КъыздэкIуам къуажэ ефэндыр къегъуэтри щIоупщIэ, ефэндыми дагъыстэн лIыр ди деж къешэ.
ЛIыр къокIуэри, ди анэм къыжреIэ: «Щоджэн Алихъан-хьэжы и тхылъхэр фи деж зэрыщыIэр дощIэ. Апхуэдэу гъэру щылъ нэхърэ нэхъыфIщ, ягъэ кIынкъым, дыхэвгъаплъэ». Къуажэ ефэндыми «Диныр ипэкIэ игъэкIуэтэнумэ, шэрихьэт щIэныгъэм хуэщхьэпэнумэ, мы лIыр еджэфыну жеIэри хэдвгъэгъаплъэ», - жи. Ди анэ мыгъуэм апхуэдиз илъэс бжыгъэкIэ ихъумати, «Дунейм ехыжам щейкIэ, дэнэ кIуэн, Алыхьым и псапэ лъигъэс», - жеIэри, шифоньерыбжэр къыхузэIуах лIым.
Адыгэм «шей ефэгъуэ» жыхуиIэр зэфIэкIа къудейт, хьэщIэр ди унэм къыщыщIыхьам, сыхьэтибгъу нэужьхэрат. Мис абдежым щегъэжьауэ дотIысхьэ шкафми, дахэу ичынды нэмэзыр зэфIэкIауэ ахъшэмыр къэблэгъэху тхылъым хос. КIапсэ къегъуэт, егъэтIылъ зэпэплIимэуи, абы тез ещI тхылъхэр. Дэ гъуэгу Iуфэм дыIуст, автобусхэр зекIуэрт а зэманми, автобус къэувыIэпIэм щытеувэжам тхылъхэр и гуфIакIэхэм дэлът, и блэгущIэхэм щIэлът. НэгъуэщI хьыпIэ къыхуэмынэжауэ зэфIэувэжри, тхылъу худэхыр и IитIымкIэ къеIэтри йожьэж. Къытригъазэурэ щэ къэкIуэгъуэ Дагъыстэным къикIащ, мо щIэныгъэ зыбгъэдэлъам къыщIэна тхылъхэм хъугъуэфIыгъуэу хэлъыр хихащ, хуэхьыр ихьащ.
Абы нэмыщIкIэ хамэ къуажэ адэ-модэкIэ къикIыурэ къыщIэупщIэIамэ, ди анэ мыгъуэм игуэшащ. Мэжджытым пхьырэ щIэплъхьэкIэ сытыт, щIэныгъэ зыбгъэдэлъ Къэбэрдейм щимысыжкIэ?! Апхуэдэурэ къэгъуэгурыкIуащ тхылъхэр.
Иджы ахэр сэ къысхуэнауэ сиIэти, зы щэ ныкъуэм нэблэгъэнт я бжыгъэр. Илъэсищэм щIигъужауэ щытщ ахэр, щызгъэлъэгъуат мы Iэшэлъашэхэми, щIэзыджыкIыфын апхуэдэу срихьэлIакъым. Иужьым Сирием къикIауэ мы ди мэжджытым Къанкъулхэ Сэлихь жаIэри зы щIалэ къыщызихьэлIащ, адыгэ Iэпхъуахэм ящыщу. «Мыращ, си анэ дэлъхум къыщIэнауэ мыпхуэдэу диIэщи, ухэзгъэплъэнут», - жызоIэ Сэлихь. Ар езыр КъурIэныр гукIэ ищIэу, хьэрыпыбзэм нэгъэсыпауэ хуэшэрыуэу, щIэныгъи бгъэдэлъу апхуэдэти, къызошэ ди деж. Тхылъхэр къыщIэтхьэу утыкум къидгъэува нэужь, Сэлихьым игъэщIэгъуащ: «Толъкуныр къиурэ дунейм къытехьауэ щытамэ, мис абы хуэдизын щIэныгъэ бгъэдэлъащ абы» жиIащ а зыхэзгъэплъа тIэкIум щхьэкIэ. Абы зы Iэрытххэр IэкIэ итхауэ иIэти, апхуэдэу дахэу, къабзэлъабзэу тхэ слъэгъуатэкъым.
ИужькIэ дызэхуэзэри, аргуэру тхылъ хъыбар къыщыхъеижым, мыпхуэдэу Бахъсэн дэт мэжджытышхуэм апхуэдэ тхылъыжьхэр щызэхуахьэс, ухуейуэ щытмэ, Iимамым жетIэнщи, абы щIэтлъхьэнщ жиIащ. Сэри: «ЩIалэгъуалэм сэбэп яхуэхъунумэ, сэ абы щхьэкIэ зэран сымыхъун», жысIэри арэзы сыхъуащ. «Сэ мыбы хэсщIыкI щыIэкъым, ауэ хэкум ирамышу къинэжынумэ, щхьэпэ хъунумэ, еджэн щыIэмэ…» - жысIэри зы пщыхьэщхьэ гуэрым щIалэ зыбжанэ хъухэу къезгъэблагъэхэри тхылъхэр естащ. Тхылъхэм хэплъэу, музейхэм зэрыщIалъхьэм ещхьу псалъащхьэ тедзауэ езыхэм къызэрагъэпэщ библиотекэм щIалъхьэну сыкъагъэгугъащ. Хэплъа нэужь, унагъуэм фэеплъу къинэмэ нэхъыфI гуэрхэри къыхахыу къызатыжыну жаIащ.
Сэ езым сигу пымыкIыу унэм къыщIэзнауэ мис мыр зызохьэ (Саблуков Гордий япэ дыдэу урысыбзэкIэ зэридзэкIа КъурIэныр, и хьэрыпыбзэр къэзан зэрыбкIэ къэщыпауэ, урысыбзэри къыгуэту.) Мыр зыми схуетынутэкъым. Урысыбзэм иджыри «Ъ» («ять» зи фIэщыгъэ хьэрфыр) щыхэта зэманым традзащ мыр. Мыр ещанэ къыдэкIыгъуэщ, I907 гъэм традзащ, илъэсищэрэ пщIырэ мэхъу. Мыр ди анэ мыгъуэр псэууэ, «ЗэрывиIэр дощIэ», жиIэри щIалэ гуэр къыдэлъэIури, Псыхуабэ дэт тхылъ тедзапIэм копие плIыщI щытрыригъэщIыкIауэ щытащ.
Алихъан-хьэжы сэ нэхърэ нэхъ гъунэгъу Iыхьлыи иIэщ, ауэ къуажэм щыдэмысакIэ, мыбдеж гъунэгъуу щымыпсэуакIэ, дэнэ щащIэн? Дунейм ехыжа ди адэмрэ а си адэ шыпхъу тхьэмыщкIэмрэ сабийуэ къахьыжхэри, Щоджэнхэ япIыжащ, аращ дэ хъыбар нэхъыбэ зэхэтхыжа щIэхъуар.
Уэгъум теухуа хъыбар
Еуэри уэгъу хъуат, жи. Мэкъумэшыр губгъуэм яфIрисхьэжу апхуэдэ гъэмахуэт. Алихъан-хьэжы еджакIуэ щIалэт, зыгъэпсэхугъуэм унэм къэкIуэжауэ исти, жэмыхьэтым хэт лIыжьхэр къыхуокIуэри жаIэ: «Ярэби, мыпхуэдэ къулейсызыгъэ къытлъоIэс, Алыхьышхуэ закъуэм и хэкIыпIэ гуэр щымыIэу пIэрэ мыбы дыкъелыну?». «ЩыIэщ», - къажриIащ.
Мис мыбдежым Гупэпс жеIэри псы гуэр ежэхыу щытащ. Мэрем махуэм я нэгум щIэкIыжауэ аращ мыр. Унагъуэхэр иджыпсту хуэмыдэу зэбгрыдзауэ щысхэти, жумгьэ нэмэзыр ящIа нэужь, «КъурIэн къабзэлъабзэу икIауэ лIы балигъ щэщIрэ щырэ фыкъыхэкI» яжреIэ. КъыхокIхэри, йожьэ Алихъан и гъусэу. Мыбдежым удэплъмэ, бгы хуэдэу щытщ. А бгы лъапэм деж лIы щэщIрэ щыр мэтIысри, КъурIэным щыщу «мыбы феджэ» жыхуиIэхэм йоджэ. ИтIанэ езым «амин» къыздыжыфIэ жеIэри духьэхэр къебж. Апхуэдэу здэщысхэм зыми зихъуэжыртэкъым жаIэ. ИтIанэ Алихъан: «КхъыIэ, фынехыжи щIэрыщIэу андез дывгъэщтэж», яжреIэ. Андез ящтэжа нэужьым: «Ягъэ кIынкъым, узыншагъэкIэ андез зыхуэмыIыгъ къыфхэтмэ, бгым фыныдэмыкIыж», яжреIэ. Арати, зи ныбжь хэкIуэтэпауэ лIищ бгы лъапэм деж къыщонэ яхэмыхьэжу.
Мо гупым аргуэру КъурIэн еджэн щIадзэжащ. Тхьэ яIуэ, асыхьэтым мо ипщэрабгъумкIэ пшэ фIыцIэхэр джэрэзу, джэрэзу, адрей пшэхэм яхэмызэрыхьу къызэрыкъуэхыу къащхьэщыхьауэ. «Иджы, - яжриIащ Алихъан-хьэжы, - фи КъурIэнхэр зэгуэфпIи, щхьэж гъунэгъуу вгъуэт унагъуэхэм зыныщIэвдзэ». Я КъурIэн тIэкIур псыф ямыщIын папщIэ я гуфIакIэхэм дэлъу, къыщэпхъуэхэри къэкIуэжахэт жаIэ, толъкуным хуэдэу къех уэшхым хэту.
ЩIэныгъэр Iэщэм хуэдэкъабзэщ
Ар Алыхьышхуэм фIыуэ илъэгъуа цIыхут. И хьэлкIэ щабэу, къэгубжь-нэгубжь щымыIэу апхуэдэт жаIэ. ЩIалэгъуалэр тIэкIу дэгушыIэу ауан щащIхэм дежи, зыкъомрэ зыри жимыIэу щыст, къилъ-къипкI хэлътэкъым. Дунейм щехыжам илъэс 38-рэ хъууэ арат.
Гуащэгъагъ мыгъуэм жиIэжырт абы и псалъэу: «ЩIэныгъэ зэбгъэгъуэтыныр тэмэмщ, ауэ жэнэтым узэрыхуишэм хуэдэкъабзэу жыхьэнмэми уишэфынущ абы. Iэщэм хуэдэ дыдэщ щIэныгъэр: уиукIыжынкIи хъунущ, ухуэмысакъмэ».
Ар дахэ дыдэу жиIэжырт, сэ схужыIэжыркъым...
Епсэлъар Чэрим Марианнэщ
Къэбэрдей полкым и молэ Щоджэн Алихъан
Щоджэн Алихъан теухуауэ урысыбзэкIэ щыIэ дэфтэрхэр зэзыгъэуIуари, ахэр утыку къизыхьари тхыдэр зи щIасэхэм фIыуэ яцIыху щIэныгъэлI Опрышкэ Олегщ. Алихъан-хьэжым теухуауэ дызыщымыгъуазэ хъыбарыщIэ гуэр щыIэу пIэрэ жытIэу упщIэкIэ зыщыхуэдгъазэм, щIэныгъэлIым къыджиIа псалъэхэри щхьэпэщ: «Щоджэн Алихъан нобэр къыздэсым хуэфащэ пщIэ зымыгъуэта цIыхушхуэщ. Абы хуэдэу Урысейми, и лъэпкъми, и динми хуэпэжа цIыху мы щIыналъэм щыгъуэтыгъуейщ». Газетеджэхэм папщIэ къыдохь Опрышкэ «Кавказ шуудзэ» и тхылъым Къэбэрдей полкым щхьэхуэу щыщытепсэлъыхьым Щоджэн Алихъан теухуауэ итхахэмрэ Япэ дунейпсо зауэр илъэсищэ щрикъум «Кавполит» интернет сайтым 20I4 гъэм бадзэуэгъуэм и 19-м ирита «Къэбэрдей полкыр зэрызэфIагъэувауэ щытар» и интервьюм щыщ пычыгъуэхэмрэ, зы тхыгъэу зэхэгъэувауэ.
Къэбэрдей полкыр ислъам диныр зезыхьэ адыгэрэ балъкъэру зэрызэхэтым къыхэкIыу, Кавказ шуудзэм и адрей полкхэм ещхьу, и унафэщI гупым молэ хэтыныр хабзэт. Зауэ IэнатIэм Iут шууейхэм я дежкIэ абыхэм я мыхьэнэр ин дыдэт, урысыдзэм попхэм щагъэзащIэ къалэным ещхьу. Подполковник Къылышбийм игу къигъэкIа нэужь, Къэбэрдей полкым и командир Воронцов-Дашков Илларион а къалэн лъагэр Налшык округым и Бгырыс хейщIапIэм и къады, Куба къуажэм щыщ Щоджэн Алихъан Идрис и къуэм и пщэ дилъхьэну мурад ищIащ. Мэчэрэ Мадинэрэ щIыпIэ гъэлъэпIахэм зэрыщыIам и щыхьэту, муслъымэнхэр абы «хьэжыкIэ» еджэт.
Щоджэн Алихъан щIэныгъэшхуэ зыбгъэдэлъ, пщIэшхуэ зыхуащI цIыхут. Абы къэухьышхуэ зэриIам и щыхьэтщ I9I3 гъэм жэпуэгъуэм и 20-м иджыри «слобода» цIэр зезыхьэ Налшык «къэбэрдей лъэпкъымрэ бгырыс зэгухьэныгъэхэмрэ я мылъкукIэ» Къэбэрдей-Бгырыс реальнэ училищэр къызэрызэIуахым папщIэ яIэта тхьэлъэIум къыщипсэлъар. «Лъэпкъым и къады, Щоджэн Алихъан-хьэжы адыгэ, балъкъэр еджакIуэ цIыкIухэм нобэми зи мыхьэнэр емыхуэха псалъэ гунэскIэ захуигъэзащ», - итхыжащ «Терские ведомости» газетым а Iуэхугъуэм теухуауэ, Алихъан и псалъэ купщафIэхэри къихьу: «ФIыуэ фызэреджэнум зэрыфхузэфIэкIкIэ иужь фит, къывата тыншыгъуэхэр къэвгъэщхьэпэ. Зыщывмыгъэгъупщэ: щIэныгъэр нэхущ, акъылыр къарущ. ЩIэныгъэ зимыIэм зыри къехъулIэнукъым. Лъэпкъ щIэныгъэншэхэр тхьэмыщкIэщ, апхуэдэхэр лъэпкъ зызыужьахэм я унафэ щIэмыхуэнкIэ Iэмал иIэкъым. Ауэ щIэныгъэ лъагэ щызэвгъэгъуэткIэ, динри зыщывмыгъэгъупщэ. Акъылым къызэщIиубыдэми, нэр зытеплъэми я щхьэщыгу псори къэзыгъэщIа Алыхьталэр зэритыр фигу ивмыгъэху.
ФыкъызыфIэмыщIыж, абы куэд текIуэдащ. Дин зезыхьэращ щIылъэм лъэ быдэкIэ тетыр, Iиманыншэр жьым зэрихьэ тхьэмпэм ещхьщ. Аращи, фыкъызыхэкIахэр вгъэгуфIэу, лъэпкъми Урысей къэралышхуэми фахуэщхьэпэу феджэ, фи гъуэгур зэIухащ».
Мис апхуэдэт хэкуми лъэпкъми япэIэщIэ хъуныр зи натIэ ит, фIэщхъуныгъэкIэ езым къыгухьэ и лъэпкъэгъу адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ дин гъуазэ яхуэхъуа Щоджэн Алихъан.
Къэбэрдей шуудзэ полкыр зэрызэфIагъэувауэ щытар
Дзэм щызекIуэ хабзэмкIэ, полкым офицер тIощIрэ тIу, къулыкъущIэ нэхъыщхьэу нэрыбгищрэ, зы молэ, «шукIэ» зэджэ къызэрыкIуэ зауэлIу щитхурэ блыщIрэ тхурэ, къинэмыщIауэ зауэлI нэхъыщIэу хыщIрэ и хэтын хуейт. ИтIани шухэм я бжыгъэр щихрэ пщыкIутхум нэсащ. Дохутыру илъэс плIыщI зи ныбжь Щоджэн Бэчмырзэ къащтат, Iэщ дохутыру – Мантойфель зи унэцIэ гуэр.
Полкым и молэуэ езы командирым и жэрдэмкIэ Бгырыс хейщIапIэм и къады Щоджэн Алихъан ягъэуват. Абы Налшык округым пщIэшхуэ щиIэт, Мэчэрэ Мадинэрэ зэрыщыIам папщIи «хьэжыкIэ» къеджэхэт. Офицерхэм Налшык округым щыпсэу лъэпкъхэм нэмыщI, урысхэри яхэтт…
ЗауэлIхэм я шхыныр шуудзэм и полк псоми щызэрахьэ диным игъэкъабылу щытын хуейт. Шухэмрэ офицерхэмрэ я нэхъыбэр муслъымэнти, кхъуэлри императорыдзэм щыщ урыс сэлэтхэм ират хабзэ аркъэри ерыскъым хэтыххэтэкъым.
Полк къэс езым и хабзэ иIэжт, я нэхъыбэр IэнатIэкIэ нэхъ лъагэ-нэхъ лъахъшэм емылъытауэ, нэхъыжьыгъэ-нэхъыщIагъэм тетт, динкIэ зэтемыхуэми, я зэхуаку пщIэрэ нэмысрэ дэлъын зэрыхуейм тещIыхьат. Къэбэрдей полкым а хабзэр зэрыщаIыгъам теухуауэ Арсеньев Алексей етхыж: «Офицерхэмрэ шухэмрэ я зэхущытыкIэр император шуудзэм и адрей полкхэм щызекIуэм хуэдэтэкъым. Псалъэм папщIэ, офицерым и щIыб къыдэт шугъусэм зэчыр къыхидзэн е къыдэуэршэрын щIидзэн жыхуэпIэр зыми щыщтэкъым. НэгъуэщIу жыпIэмэ, унагъуэ хуэдэу зэхэтхэрт, зауэ IэнатIэм щахь къалэным зыкIи зэран хуэмыхъуу, хабзэ дахэхэр я зэхуаку дэлъу. Макъым зебгъэIэтыныр емыкIушхуэу къыщалъытэт».
ТхьэрыIуэр I9I4 гъэм фокIадэм и 7-м екIуэкIащ.
ФокIадэм и 7-м цIыхубэ къады, Къэбэрдей полкым и молэ Щоджэн Алихъан полкым и командир, полковник Воронцов-Дашковымрэ подполковник Бекович-Черкасскэмрэ щыту муслъымэн зауэлIхэм тхьэ яригъэIуащ: «Николай ЕтIуанэр зи император Урысей къэралыгъуэм хуэпэжыну, ялъ ягъэжэнкIэ, я гъащIэм емыблэжынкIэ, къимыкIуэту псэ яIутыху зэуэнкIэ».
Щоджэн Алихъан-молэм тхьэрыIуэр къипсэлъа иужь, зауэлI къэс тхылъымпIэм Iэ тридзащ, е нэгъуэщIу жыпIэмэ, лэчым хэщIа я Iэпхъуамбэ иIар «ТхьэрыIуэ тхылъым» и лъабжьэм трагъэуащ. Абы игъэIурт: «Уэлихьи, Билихьи, Талихьи. Алыхьталэм и пащхьэм КъурIэнымкIэ щызоIуэ Зи щIыхьыр ин Урысейм и пащтыхь Императорыр згъэпэжынкIэ; слъэкI къэзмыгъанэу унафэу къысхуащIыр згъэзэщIэнкIэ; си къалэным семыбэкъуэнкIэ, си зэран мылъкукIи къарукIи зыми езмыгъэкIынкIэ; унафэ къысхуащIар си пщэрылъу слъытэу згъэзэщIэнкIэ, а псомкIэ хабзэмрэ Алыхьталэм и пащхьэмрэ къемэт махуэм жэуап зэрыщысхьыжынур зыщызмыгъэгъупщэу. Абы и щыхьэту КъурIэным ба хузощI. Амин». МазэкIэ ягъэса нэужь, I9I4 гъэм жэпуэгъуэм и I-м шуудзэ полкыр КъалэкIыхь мафIэгу тедзапIэм текIри, Ипщэ-КъухьэпIэ фронтым иунэтIащ.
Полкым и молэ Щоджэн Алихъан и лъэпкъэгъу адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ зауэ IэнатIэми махуэкъэс гъащIэми гъуазэ - а псалъэм и мыхьэнэ нэхъ лъагэр къызэщIиубыдэу - яхуэхъуащ. Шухэм я гъусэу ар бийм теуэрт, зэуапIэм и нэхъ гугъупIэхэм деж щIэгъэкъуэн щахуэхъурт. Апхуэдэ зы щапхъэщ КъухьэпIэ Украинэм хыхьэ Ивано-Франковск къалэм пэгъунэгъуу Подгорки къуажэм къыщыхъуар. Молэм и хахуагъым и хьэтыр илъагъуу, полкым и командир Воронцов-Дашков Илларион абы «Георгий лъапIэм жор» дамыгъэр къратыну щIэлъэIуащ.
Муслъымэн къулыкъущIэм «Георгий лъапIэм и жор» къызэрырартар игъащIэм къэмыхъуа Iуэхугъуэт. Кавказ шуудзэм и полкихым щыщу Къэбэрдей шуудзэ полкым и молэ Щоджэн Алихъан и закъуэт апхуэдэпщIэ къэзылэжьыфар.
Щоджэн Алихъан и лIыгъэр иджыри къыщигъэлъэгъуащ I9I5 гъэм и фокIадэм Днестр и Iуфэ сэмэгум щекIуэкIа зэхэуэм. Къэбэрдей полкым и командир Воронцов-Дашковым ар къыщыхигъэщым итхт: «Къэбэрдей полкым и молэ Щоджэн Алихъан Идрис и къуэм Георгий и жорыр зэрехьэ. Хъыбар фызогъащIэ абы «прапорщик» цIэр къыфIащыныр зэрысфIэигъуэмкIэ. I9I5 гъэм фокIадэм и I0-м Доброполе къуажэм деж топышэри фочышэри къытелъалъэу ар, бийм ебгъэрыкIуэ зауэлIхэр псалъэрэ щапхъэкIэ игъэгушхуэу, ябгъурытащ, абы къыхэкIыуи муслъымэн шууейхэм хахуагъ къызэрымыкIуэ къагъэлъагъуэри, мэжэр лъэсыдзэм щыщу зауэлI 300 гъэру къаубыдащ. Зауэ IэнатIэм молэ Щоджэн Алихъан хахуагъ псэемыблэжкIэ Iутщ, къэрабгъэхэр игъэгушхуэу, бийм ебгъэрыкIуэ зауэлIхэр къимыкIуэтынымкIэ щапхъэ яхуэхъуу, полкым къехъулIахэри куэдкIэ абы и фIыгъэщ. Щоджэныр офицер тщIыным мыхьэнэшхуэ иIэнущ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, абы и фIыгъэкIэ зауэлIхэм молэм пщIэ къыхуащIым нэхъри хэхъуэнущ, зауэ IэнатIэм зэрыбгъэдэт щIыкIэри ефIэкIуэнущ».
А гъэ дыдэм Воронцов-Дашковым Кавказ шуудзэм и унафэщIым лъэIу тхылъ хурегъэхь Щоджэн Алихъан-молэм Станислав лъапIэм и орденым и ещанэ нагъыщэ кърыригъэтыну. Жэуапу дивизэ штабым и унафэщI полковник Юзефович Яков къетхыж: «1915 гъэм фокIадэм и 10-м екIуэкIа зэхэуэм щызэрихьа лIыгъэм папщIэ Щоджэн Алихъан-молэм маисэхэмрэ бырыбхэмрэ зыщIыгъу, Станислав лъапIэм и дамыгъэм и ещанэ нагъыщэр хуэфащэу къыдолъытэ».
Къэбэрдей полкым ехьэлIа унафэ №158-м, I9I6 гъэм накъыгъэм и 24-м къыдэкIам, къыщокIуэ: «Брусиловым и ехъулIэныгъэ» фIэщыгъэмкIэ тхыдэм къыхэна, 1916 гъэм накъыгъэм и 22-м Ипщэ-КъухьэпIэ фронтым и дзэхэр бийм щытеуэм щыгъуэ, Щоджэн-молэр Буковинэ деж, Прут псыежэхым и Iуфэ сэмэгум хуэзэ Окно къуажэм пэгъунэгъуу екIуэкIа зэхэуэм и Iэблэм шэпхъ къыщытехуэри, уIэгъэ хъуащ. Абы щхьэкIэ къэмынэу, зи гугъу тщIы молэр зауэ IэнатIэм къыIунащ. А уIэгъэр абы и зауэлI ехъулIэныгъэхэм хэлъытапхъэщ».
1918 гъэм и жэпуэгъуэм Налшык Даутокъуэ-Серебряковым щибыдам щыгъуэ, Щоджэн Алихъан Налшык округым и хеящIэ Комиссэм хагъsхьэри, щэкIуэгъуэм и 2-м Налшык округым и Кассационнэ судым, «Округ хейщIапIэхэм я Шэрихьэт къудамэм» щыщ хъуат.
Даутокъуэ-Серебряковым и дзэр икIуэту Къэбэрдейм икIа нэужь, Щоджэн Алихъан Идрис и къуэр абыхэм я гъусэу имыкIыу езыр щалъхуа Хьэсэнбий къуажэм (иджы Куба) дэсащ. Шуудзэм къыхашыжу 1917 гъэм и фокIадэм лъэпкъым и унафэм зэрыщIэувэж лъандэрэ абы адыгэ (къэбэрдей) лъэпкъым и пащхьэм и напэр щыкъабзэу зилъытэжт. ИтIани гущIэгъу хуащIакъым… Архив дэфтэрхэм ятх: «Офицер хужь Щоджэн Алихъан большевикхэм 1918 гъэм и кIэм яукIащ».
ОПРЫШКЭ ОЛЕГ,
Къэбэрдей-Балъкъэрым гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым и щIэныгъэрылажьэ, КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
ЗауэлI молэ
Зауэ IэнатIэм Iута чыристан дин лэжьакIуэхэм я бжыгъэр куэдыкIейщ. Гъунэгъу къэралхэм езауэ зэпыту къекIуэкIа Урысей къэралыгъуэм и армэм и дин гъуазэхэр нэгъунэ хигъэхьащ, абы къыхэкIыу зауэлI дамыгъэ щоджэным и бгъэм хэлъу плъагъуныр бгъэщIэгъуэн хуэмеиж Iуэху къызэрыкIуэ хъуат. Абыи къыщымынэу, щапхъэ щхьэхуэхэр щыIэщ зауэлIхэр зэрагъэлъапIэ нагъыщэхэмкIэ чыристанхэм нэмыщI, нэгъуэщI дин зезыхьэхэри къыщыхагъэща.
Шуудзэ Щхьэмыгъазэ цIэр зезыхьэ Кавказ лъэпкъ шууей дивизэр цIэрыIуэ хъуат Зауэшхуэм и лъэхъэнэм. Армэм къулыкъу щащIэну къэрал хабзэкIэ къызытемыхуэ кавказырысхэм я гукъыдэжкIэ къызэрагъэпэща а шуудзэр 1914 гъэм зауэ IэнатIэм Iухьэну хунэсри, австрийцхэм япэщIэувакIэт. Шуудзэ Щхьэмыгъазэм и япэ унафэщIу щытар а лъэхъэнэм пащтыхьу тета Николай ЕтIуанэм и къуэш нэхъыщIэ Романов Михаилщ. Япэ дыдэ зэфIагъэувари Къэбэрдей шуудзэ полкырщ. Абы зауэлI къызэрыгуэкIыу 615-рэ хэтащ, 431-р къэбэрдей адыгэу, 75-р балъкъэру. Шуудзэм молэ иIэн хуейуэ къэралыгъуэм хабзэкIэ къигъэуват. Къэбэрдей полкым а къулыкъур Щоджэн Алихъан щызэрихьащ.
1915 гъэм и мазаем Шуудзэ Щхьэмыгъазэр, Карпатхэр къуршхэм деж щекIуэкIа зэхэуэ ткIийхэм хэтагъащIэу, Самбор къалэм пэмыжыжьэу Станиславов деж (иджырей Ивано-Франковск) бийм щебгъэрыкIуэн хуей хъуащ. Мазаем и 13-м полкым унафэ къыIэрыхьащ Подгорки къуажэр иубыду шуудзэр Станиславовым пэIэщIэ ящIын папщIэ ялъэкI къамыгъанэу къебгъэрыкIуэ австрийцхэм псы зэпрыкIыпIэр Iэрамыгъэхьэу яхъумэну.
МахуитIкIэ, мазаем и 13-14 - хэм австрийцхэм зэпыу ямыIэу топышэр трагъэлъэлъащ къэбэрдейхэм зыщаIыгъ щIыпIэм, ауэ полкыр и пIэм ирагъэкIыфакъым, езыхэри къатеуэну тегушхуакъым.
И лъахэгъу муслъымэнхэм я гъуазэ, Къэбэрдей полкым и молэ Щоджэн Алихъан лIыгъэшхуэрэ хахуагърэ къыщызыкъуихащ Подгорки деж. Полкым и командирым лъагэу иIэтащ къадым и фIыщIэр икIи щхьэкъэIэтыпIэ къезымыт топышэхэм ямыгъэдзыхэн хуэдэу, зауэлIхэр зыгъэгушхуэфа Алихъан-хьэжы «Георгий и жор» дамыгъэр къратыну хуигъэфэщащ.
Шуудзэ корпусым и командир генерал-лейтенант Нахичеванский Гуссейн-Хъан итхыжа унафэм къыхощ: «Къэбэрдей шуудзэ полкым и къады Щоджэн Алихъан Подгорки къуажэм деж щекIуэкIа зэхэуэм полкыр езым и гупыжкIэ щришажьэри, зэпыу зимыIэ топышэхэмрэ фочышэхэмрэ япимыкIуэту, игъэгушхуа зауэлIхэм лIыгъэшхуэ зэрахьэнымкIэ щапхъэ яхуэхъуащ». Дин лэжьакIуэхэм ящыщу пщIэ нэхъ лъагэ дыдэ зиIэу къалъыта зауэлI молэр иужькIэ прапорщик ящIри, офицерхэм хагъэхьащ.
Зауэ нэужьым, куэд дэмыкIыу Щоджэн Алихъан и гъащIэм гузэвэгъуэ къыхэхьащ.
1917 гъэм «Бгырыс республикэ» фIэщыгъэмкIэ тхыдэм къыхэна, «Кавказ Ищхъэрэм, Дагъыстэным, Абхъазым щыщ бгырысхэм я Зэгухьэныгъэ» Урысейм щызэфIэува нэужь, Щоджэн Алихъан абы и Дин къудамэм къэбэрдей лъэпкъым къыбгъэдэкIыу хагъэхьэ. 1918 гъэм и фокIадэм Щоджэн Алихъан «Налшык округым и Лъэпкъ Хасэм и Дин къудамэм» къызэригъэпэща, Граждан зауэм и лъэхъэнэм зэпэщIэува лъэныкъуэхэр зэгъэкIужыным хуагъэпса Комиссэм щолажьэ. А илъэс дыдэм и щэкIуэгъуэм Алихъанрэ и къуэшхэмрэ большевикхэм яукIащ.
«Дружина» тхыдэ-литературэ журналым и Интернет-сайтым къитхащ.
Алихъан
«Къэбэрдей дин щIэныгъэлIхэм Щоджэн Алихъан хуэдэу еджарэ пщIэ зиIэрэ яхэтакъым», - жаIэж и лъэхъэнэгъухэм. Къэбэрдей шуудзэ полкым и командир Воронцов-Дашков Илларион 1914 гъэм Щоджэн Алихъан полк молэуэ игъэувауэ щытащ. Ар графым игу къэзыгъэкIар Налшык округым и тепщэ Къылышбий СулътIанбэчт.
Щоджэн Алихъан Куба (ХьэтIохъущыкъуей Ещанэ) къуажэм къыщалъхуащ. А зэманым ар Налшык хейщIапIэм (Нальчикский словесный суд) и къадыуэ лажьэт, Мэчэмрэ Мадинэрэ хьэжыщI зэрыщыIам къыхэкIыуи «хьэжы» цIэ лъапIэр зэрихьэт. Мазэ зыбжанэ ипэкIэ ар Александр Ещанэм и цIэкIэ къызэIуах Къэбэрдей-бгырыс реальнэ училищэм иращIэкI тхьэлъэIум Налшык округым и дин лэжьакIуэхэм къабгъэдэкIыу къыщыпсэлъат. Абы теухуауэ 1913 гъэм жэпуэгъуэм и 31-м къыдэкIа «Тэрч хъыбархэм» («Терские ведомости») итхыжащ: «ЦIыхубэм къыбгъэдэкIыу Щоджэн Алихъан-хьэжы еджакIуэ цIыкIухэм - адыгэхэм, балъкъэрхэм, урысхэм - мы псалъэхэмкIэ захуигъэзащ: «ЗэрыфхузэфIэкIкIэ фIыуэ фызэреджэным иужь фит, къывата тыншыгъуэхэр къэвгъэщхьэпэурэ. Зыщывмыгъэгъупщэ: щIэныгъэр нэхущ, акъылыр – къарущ. ЩIэныгъэ зимыIэм зыри къехъулIэнукъым. Лъэпкъ щIэныгъэншэхэр тхьэмыщкIэщ, апхуэдэхэр лъэпкъ зызыужьахэм я унафэ щIэмыхуэнкIэ Iэмал иIэкъым. Ауэ щIэныгъэ лъагэ щызэвгъэгъуэткIэ, динри зыщывмыгъэгъупщэ, акъылым къызэщIиубыдэми, нэр зытеплъэми я щхьэщыгу псори къэзыгъэщIа Алыхьталэр зэритыр фигу ивмыгъэху.
ФыкъызэфIэмыщIыж, абы куэд текIуэдащ. Дин зезыхьэращ щIым лъэ быдэкIэ тетыр, Iиманыншэр жьым зэрихьэ тхьэмпэм ещхьщ. Аращи, фыкъызыхэкIахэр вгъэгуфIэу, лъэпкъми Урысей къэралышхуэми фахуэщхьэпэу, феджэ, фи гъуэгур зэIухащ».
Зауэм зэрыщIидзэрэ полкым и молэ Щоджэн Алихъан зауэм хэкIуэда е уIэгъэ хъууэ дунейм ехыжа и къуэш муслъымэнхэр щIилъхьэн пщэрылъ гухэщIыр къыIэрыхьат.
Ауэ а лIы хахуэм и зэфIэкIхэр аркъудеймкIэ иухыртэкъым. I9I5 гъэм гъатхэпэм и 29-м шуудзэр бийм щебгъэрыкIуэм, Щоджэн Алихъан къигъэлъэгъуа лIыгъэм щыгъуазэ полковник Бекович-Черкасский и гупыжкIэ абы Георгий и цIэр зезыхьэ орденым и еплIанэ нагъыщэр къыхуагъэфэщащ. Апхуэдэ къыщыхъур закъуэтIакъуэххэт икIи а щапхъэм куэд къыбжеIэ Къэбэрдей шу полкым щыщ и лъэпкъэгъухэм я къыщхьэщыжакIэу щыта Алихъан-хьэжы фIыуэ далъэгъуам теухуауэ.
А гъэ дыдэм, 1915 – м и фокIадэм Щоджэн Алихъан иджыри зэ фIыкIэ гу залъригъэтащ. Ар къыхощ Къэбэрдей полкым и командир граф Воронцов-Дашков Илларион и унафэщIхэм яхуригъэхьа тхылъым: «Щоджэн Алихъан прапорщик цIэр етын хуейуэ къызолъытэ: 1915 гъэм фокIадэм и 15-м Доброполе къуажэм деж топышэмрэ фочышэмрэ къытелъалъэу, ар япэрытащ бийм ебгъэрыкIуэ зауэлIхэм. Алихъан и пщIэмрэ зауэлIхэм захригъэха псалъэхэмрэ я фIыгъэкIэ муслъымэн зауэлIхэм хахуагъ къызэрымыкIуэ къагъэлъагъуэри мэжэр лъэсыдзэм щыщу зауэлI 400 гъэру къаубыдащ. Дэтхэнэ зэхэуэми Щоджэн Алихъан-молэр шынэ жыхуаIэр имыщIэу, езыри зэмыблэжыныгъэм и щапхъэу, сыт щыгъуи полкым и гупэ иту бийм теуэу, гу махэхэр игъэгушхуэу, пщIэ къыхуэзыщI полкым и ехъулIэныгъэхэм хэлIыфIыхьащ. Ар прапорщик, офицер тщIымэ, Iуэхур куэдкIэ нэхъ ефIэкIуэнущ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, шууейхэм абы хуащI пщIэми куэдкIэ хэхъуэнущ».
Фронтым и унафэщI Деникин Антон и унафэкIэ Щоджэн Алихъан прапорщик ящIауэ щытащ.
Илъэсищ дэкIри Къэбэрдей шуудзэ полкыр Къэбэрдейм къэкIуэжащ. Ар къыщыхъуар 1917 гъэм и жэпуэгъуэрат. Абы и пэ Щоджэн Алихъан Къэбэрдей шуудзэ полкым щихь и зауэлI пщэрылъыр щхьэщыкIыжакIэт. Ар IупщI мэхъу полкым и командир Абеловым итхым: «ЕплIанэ унафэ: Къэбэрдей лъэпкъым и унафэм ихьэжа Щоджэн-къадым и пIэкIэ си нэIэ щIэт полкым и урядник нэхъыщIэ Махъсидэ Къазджэрий гъэувын. Унафэм къару егъуэт фокIадэм и 12-м щегъэжьауэ».
Гугъуехь куэд зыпыщIа зауэ зэманыр блэкIат. Ауэ хьэжым и хэкум къыщыпэплъэр нэхъ хьэлъэжт. Къэбэрдей тхыдэм 1918 гъэр кIыфIыгъэм хэту къыщыхощ, Алихъан дежкIэ ар иужьрей илъэст.
Гуузт мы къызэрымыкIуэу хахуэкIэ узэджэфыну лIы махуэм и натIэ итыр. И гъащIэ псор абы лъэпкъ Iуэхум тригъэкIуадэри езыри абы текIуэдэжащ. I9I8 гъэм «офицер хужь икIи къады» зыфIаща Щоджэн Алихъан «контрреволюционеру» ялъытэри и къуэш Нурмухьэммэдрэ Мытыкърэ къыдэщIыгъуу яукIащ. А зэманым хеящIэхэр Iуэхум елIалIэтэкъым.
Большевикхэм абы къыхуамыгъэгъуар мыращ. Шу щищ и гъусэу фокIадэм Даутокъуэ-Серебряков Заурбэч Налшык къыщыдэхьэм, Налшык округым и цIыхубэм и етхуанэ съездым и лIыкIуэхэм унафэ къащтат: «Дин лэжьакIуэхэм ящыщу гуп зэгъэпэщауэ округым ис муслъымэнхэр зэрагъэкIуэжыну я пщэ дэлъхьэн». Даутокъуэ-Серебряков гурыIуэн хуей а Комиссэм пщIэ нэхъ лъагэ зиIэ дин лэжьакIуэхэм ящыщу Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ къыщыхаха цIыхуихым язт Щоджэн Алихъан.
Иджыри зы: мы тхыгъэр зи IэдакъэщIэкIым зэкIэ архив тегъэщIапIэ иIэкъым, ауэ Щоджэн Алихъан Къатхъэн Назир и ущиякIуэу щытауэ хъыбар иIэщ. Архив тегъэщIапIэххрэ къытIэрыхьэмэ, ди мурадщ ар къыкIэлъыкIуэ тхыгъэхэм къыщыдгъэщхьэпэну.
Аслъэн Хь. (ГъуаплъащIэ Заудин)
«Политикэ щхьэусыгъуэкIэ 1918-1930 гъэхэм
Къэбэрдей-Балъкъэрым щагъэкIуэдахэр», 2009 гъэ.
Къэбэрдей хьукмэтым большевикхэм 1919 гъэм зи мылъку зытрахахэр арэзы ящIыжын папщIэ зэригъэпэща «Комиссэм» и дэфтэрхэм щыщ пычыгъуэ
1918 гъэм и гъатхэпэм Къэбэрдейм Совет властыр щагъэува нэужь, цIыхубэр абы и телъхьэрэ и бийуэ гуэша хъуат. ВластыщIэр зымыдэхэр (пщы-уэркъхэр, дин къулыкъущIэхэр, офицерхэр, мэкъумэшыщIэхэр) дакъузэн щIадзащ, щапхъэм языхэзу, я мылъкур къытрахыурэ. Нэхъ гуащIэу «цIыхубэ властым и губжьыр» къыщыхъеяр 1918 гъэм и щэкIуэгъуэм Къэбэрдейр мазитIкIэ большевикхэм ящызыхъума Даутокъуэ-Серебряков Заурбэч и дзэр икIуэта нэужьщ. Зэзауэхэм щхьэзыфIэфIагъкIэ ягу трагъэзэгъэну мурад зэращIар нэрылъагъуу, унафэр зыIэщIэлъхэм езыхэм къагъэхъейр нэхъыбэт. Дзэ плъыжьым и сэлэтхэмрэ къуажэдэсхэмрэ властым зи ней щыхуахэм я унэ лъапсэхэр зэтракъутэт, я мылъкур къытрахт.
1919 гъэм и щIышылэм Къэбэрдейм «хужьхэр» къыдэхьа нэужь, большевикхэм лей зрахахэм я мылъкур Iэрагъэхьэжыну иужь ихьахэщ.
Мылъку кIуэдам и уасэр къапщытэн папщIэ, «Комиссэм» лей зытехьа унагъуэхэм дэтхэнэ зы хьэпшып кIуэдами и цIэр къраIуэн хуейт, ар зэрыщытари зищIысри гурыIуэгъуэ хъун хуэдэу. А дэфтэрхэращ и тегъэщIапIэр 2013 гъэм Ехъутэныдж Хьэсэн къыдигъэкIа, мы пычыгъуэр къызэрытха, а лъэхъэнэм ди лъэпкъэгъухэм псэукIэу яIар кърипщIэнкIэ щхьэпэ хъун тхылъым. ФIыщIэ худощI тхылъыр къытIэрызыгъэхьа усакIуэ Щоджэн Леонид. Тхьэмадэм зэрыжиIэмкIэ, Щоджэн Алихъан и унагъуэм тыкуэн ягъэлажьэу щытащ, абы къыхэкIыу мы пычыгъуэм къыхэщ хьэпшыпхэм ящыщу унагъуэм зэрихьамрэ тыкуэным къыщIахамрэ зэхэбгъэкIыну гугъу мэхъу. Псалъэм папщIэ, чэнджэщэгъу тхуэхъуа, Щоджэн Алихан и шыпхъум и къуэрылъху Думай Хьэмидбий и унагъуэм «Алихъан-хьэжы пащтыхьым саугъэту къритащ» хужиIэу пащтыхь дамыгъэ зытелъ дыжьын бжэмышх илъщ. Дауэ хъуами, дызытепсэлъыхь нэрыбгэм дуней тетыкIэу иIам теухуауэ мыри зы тхыдэ щапхъэщи, гупсысэм щIэгъэкъуэн хуэтщIынкIэ утыку къитхьэныр тфIэзахуэщ.
Большевикхэм щакIуэгъуэм и 22-м щегъэжьауэ 1919 гъэм мазаем и 1 пщIондэ яхъунщIахэр арэзы ящIыжын папщIэ зэрагъэпэща «Комиссэ». Председателыр – Къылышбий СулътIанбэчщ.
Щоджэн Алихъан-хьэжы къытраха мылъкур:
1. Алащэ.
2. Шы.
3. ШыщIэ.
4. ФочитI.
5. ДыщэпскIэ гъэщIэрэщIа дыжьын къамэ.
6. ДыщэпскIэ гъэщIэрэщIа дыжьын бгырыпх.
7. КIэрахъуэ.
8. ДыщэпскIэ гъэщIэрэщIа дыжьын сэшхуэ.
9. ДыщэпскIэ гъэщIэрэщIа дыжьын уанэ.
10. Дыщэ сыхьэту - 2
11. Хьэзыр фIыцIэу – 12.
12. Дыжьын хьэзыру – 14.
13. Гъуэншэдж лъэпахъуэу – 2.
14. Шырыкъу.
15. IэлъэщIу – 24-рэ
16. Iэлъэу - 5.
17. Лъэпэду – 6.
18. Джанэу – 4.
19. КIагуэу – 5.
20. Бзылъхугъэ щIагъщIэлъу.
21. Бохъшэу – 2.
22. Бзылъхугъэ джанэу – 3.
23. Джэдыгу.
24. Цейуэ – 4.
25. Бжьэхуцу – фунти 6.
26. Бзылъхугъэ лъэпэдитI.
27. ЛентIу – аршыни 4.
28. ЩIакIуэ.
29. Щхьэрыхъуэн.
30. ПхъуантитI.
31. Къэпталитху.
32. ПыIитху.
33. ЩIагъщIэлъ.
34. Кэшмир абэ.
35. ЩIопщ.
36. Пащтыхьым и къуэ Михаил Александрович тыгъэ къыхуищIа мывэ лъапIэ сом I000 и уасэу.
37. Дыжьын жор (орден).
38. Сыхьэт зыхэт гъуджэ.
39. ТхылъымпIэ бэлътокуих.
40. IэнэтепхъуиплI.
41. Дыщэ бжэмышхыу – 6.
42. Дыжьын бжэмышхыу – 6.
43. Дамэтелъу – 4.
44. Iэгубжьэ игъэувапIэ дыщэу – 5.
45. Дыжын шалъэ (шэ зракIэ).
46. Дыщэ шыбзэ.
47. Дыщэ зытебза дыжьын бжэмышх.
48. Iэгубжьэ дыщэпс тегъэлъэдауэ.
49. Дыщэ медальон.
50. Дыщэ бгъэхэIу.
51. Дыщэ зытебза дыжьын бгырыпх.
52. Дыщэ Iэлъын.
53. Дыжьын къалэм.
54. Дыщэ зытебза дыжьын бгъэIулъ.
55. Дыщэ зытебза дыжьын Iэпщэхъу.
56. Дыщэ щIыIу (запонки) – 2.
57. ГъущI тепщэч.
58. Дыжьын Iэпхъуалъэ.
59. Дыщэ кIапсэ арщыни 6.
60. КъурIэнтебзэ дыщэ.
61. Iэлъын.
62. Бостейуэ - 8.
63. Шейуэ - 1 фунт.
64. Шейныч.
65. Кофейник..
66. Кофе - 1 фунт.
67. Шоколаду - фунти 3.
68. Лэнысти 2.
69. КIэ шылэ.
70. IэлъэщIи 9.
71. Ахъшалъи 2.
72. Куэзыр, шылэхъар, хъуржын (сумкэ).
73. Шакъалъэ.
74. Шылэ бостеи 4.
75. Шылэ пщэдэлъи 2.
76. Шылэу - 1 фунт.
77. Бзылъхугъэ лъэпэд 12.
78. Шылэ Iуданэу топи 6.
79. Iуданэшэрхъ шылэ.
80. Iуданэ топ 12.
81. Бзылъхугъэ джани 6.
82. Сабий джани 6.
83. ЩэкI арщын 50.
84. Пхъуанти 3.
85. Бохъшэшхуэ.
86. Абдж (флакон).
87. Бзылъхугъэ Iэлъи 2.
88. ЛентI арщын 14.
Псори зэхэту сом 940 040 и уасэ.
ГъащIэ гъуэгур
Щоджэн Алихъан-хьэжы Идрис и къуэр (1880–11.1918), прапорщикщ (1915), къэбэрдей адыгэщ, Хьэсэнбий къуажэм къыщалъхуащ. XIX лIэщIыгъуэм и кIэм щегъэжьауэ 1914 гъэм и щэкIуэгъуэ хъуху, къинэмыщIауэ - 1916 гъэм Налшык хейщIапIэм къадыуэ щылэжьащ, «дин лэжьакIуэ щIэныгъэ нэхъ зыбгъэдэлъхэм, пщIэ нэхъ зыхуащIхэм ящыщщ».
Япэ дунейпсо зауэм - 1914 гъэм и шыщхьэуIумрэ 1917 гъэм и накъыгъэмрэ я зэхуакум - Кавказ лъэпкъ шуудзэм и Къэбэрдей полкым молэуэ (полк къадыуэ) щылэжьащ. «Георгий лъапIэм и жор» дамыгъэм и еплIанэ нагъыщэр 1915 гъэм фокIадэм и 29-м къратащ; Станислав лъапIэм и дамыгъэм и ещанэ нагъыщэр, маисэрэ бырыбхэмрэ зыщIыгъур абы къыкIэлъыкIуащ. Налшык слободам щыщщ. И унагъуэр: и щхьэгъусэ Жужэ (ТIутIэ) Къасбот и пхъур (1891 гъэ); ипхъу Мэржан (1912 гъэ). 1918 гъэм и щэкIуэгъуэм и къуэшхэр и гъусэу большевикхэм яукIащ.
Къэзакъ Аслъэн «Урысыдзэм къулыкъу щызезыхьа адыгэхэр (шэрджэсхэр. Дзэзешэхэмрэ офицерхэмрэ») и тхылъым къитхащ.
