И жылэжьыр и гущIагъщIэлът
Журналист лэжьыгъэр IэщIагъэ зэрысхуэхъурэ илъэс тIощIрэ пщIым щIигъуащи, абы лъандэрэ зэ нэхъ мыхъуми сыздэмыкIуауэ зы адыгэ жылагъуи ди щIыналъэм иткъым. А зэманым къриубыдэу IэнатIэ зэхуэмыдэхэм Iуту сызыхуэзам, сызытетхыхьам я бжыгъэр мин зыбжанэ хъууэ къыщIэкIынщ. «Дунейр чэзущ» жыхуаIэращи, а сызыIущIахэм ящыщ Iэджэ псэужкъым. Пэжыр жыпIэмэ, зэман гуэр дэкIа нэужь, а узыхуэзахэм я нэхъыбэр пIэщIохуж. Нэхъ мащIэжщ зэи пщымыгъупщэу уигу къинэр, зэзэмызэ IэфIу уи нэгу къыщIэбгъэхьэжыр. ЦIыху телъыджэу дунейм тета апхуэдэ зылIщ ди тхыгъэр зытеухуари. Ар Арщыдан жылэм щыпсэуа Бацу Тамбийщ.
Тамбий и анэмрэ къуэрылъхумрэ ягъусэу.
Тамбий иIакъым сабиигъуэ дахэ, сабиигъуэ IэфI. Абы и адэр пасэу дунейм ехыжри, анэм бынитху къыхуэнат. «И кIэтIийр и вакъэпсу» къэзылъхуар губгъуэм итащ, гуфIакIэкIэ гъавэ тIэкIу къихьыфмэ, ар и гурыфIыгъуэу сабийхэр ипIащ. И анэм телъа гугъехьыр бынхэм зэи ящыгъупщакъым. Псом хуэмыдэу, абы и гугъу ищIырейт Тамбий. И анэм и закъуэ къыхигъэщхьэхукIыртэкъым, фызабэ псоми я фэм куэд зэрыдэкIам тригъащIэрт.
Ди университетыр къиуха нэужь, Бацум егъэджакIуэу лэжьэн щыщIидзащ езыр зыщIэса школым. Япэ зэманхэм наIуэ хъуат ар гъэсакIуэ Iэзэу, къызэгъэпэщакIуэфIу зэрыщытыр, IэхъуэтегъэкIыу Iуэхум зэрыбгъэдэмыхьэр, и лэжьыгъэм гу къабзэкIэ зэрыпэрытыр. Арауэ къыщIэ-кIынщ и IэнатIэм зэрыпэрыхьэрэ дэкIаишхуи щымыIэу, и ныбжьыр илъэс тIощIрэ пщIым ебэкъуа къудейуэ, школ унафэщIу щIагъэувари. Абы щыгъуэщ лэжьыгъэшхуэ щызэфIигъэкIар: и цIыхугъэри, и Iэзагъри, и зэманри щIэблэр тэмэму егъэджэным, гъэсэным хуигъэпсащ. Тамбий хузэфIэкIащ и унафэ щIэт псори а Iуэхум тэмэму хузэщIигъэуIуэн.
Бацум и дуней тетыкIар, егъэджакIуэхэм зэрахущытар, и Iуэху зехьэкIэр зыхуэдар, дауи, фIы дыдэу ящIэж абы къыдэлэжьахэм. ЯщIэж зэманыфI дэкIами.
— Тамбий хуэдэ цIыхуу мащIэщ нобэ ди къуажэм дэсыжыр,- жеIэ илъэс 40-м щIигъукIэ егъэджакIуэу лэжьа Сэбаншы Людэ,- Абы и акъылри, и цIыхугъэри, и щIэныгъэри зэхуэкIуэрт. Ар ди еджапIэм щыIэхункIэ «2-нэ школыр фIы и лъэныкъуэкIэ адрейхэм къахощ» жаIэрт зэхуэс дыкIуамэ. Зы хьэлым тету, егъэджакIуэ зэхэгъэж имыIэу псоми пщIэ яхуищIу сабийми балигъми къытхэтащ. КъелъэIуу нэгъуэщI IэнатIэ кIуа нэужь, дыхуэныкъуащ, ди школым зы зэкIэлъымыкIуагъ гуэр къыщыхъуамэ, «тхьэ, ар Тамбий имыдэнт» жытIэрт. Езым гушыIэ дахэ хэлът, гуфIэгъуэ гуэркIэ гупыр дызэхуэсамэ, дигъэгушхуэу, зи мычэзу псалъэ жимыIэу апхуэдэт. «Сыт хуэдэ уэрэд, Тамбий, нэхъыфIу плъагъур?» жытIэу деупщIамэ, «кхъыIэ, «ТекIуэныгъэм и махуэм» девгъэдаIуэ» жиIэрти, а уэрэдыр къыхэддзамэ, гупсэхугъуэ къритырт… ЗдэкIуам Тхьэм щигъэтынш, къимыгъэщIар и бынхэм, и унагъуэ дахэм Тхьэм къахупищэ. Си щхьэкIэ сыхуэарэзыщ, Алыхьыр арэзы къыхухъу.
ЩIэблэм я гъэсэным, егъэджэным Тамбий IэхъуэтегъэкIыу зэрыбгъэдэмытам и зы щапхъэкъэ егъэджакIуэхэм елъэIуурэ пщыхьэщхьэкIэрэ цIыкIухэм я деж зэригъакIуэу щытар — унэм щагъэзэщIэн хуейуэ пщэрылъ щащIа дерсхэм зэрыпэлъэщым кIэлъи- гъэплъырт, уэрамым хьэулейуэ дэтрэ дэмытрэ зрагъащIэрт.
Илъэс 11-кIэ курыт еджапIэм и унафэщIу щытауэ, Тамбий нэгъуэщI IэнатIэ къыхуагъэлъэгъущ: 1979 гъэм ар ягъэуващ къуажэ советым и тхьэмадэу. Жылэм и гъурри и цIынэри фIыуэ зыщIэ а лIым лъэкI къигъэнакъым абы и Iуэху дигъэкIын папщIэ. ИлъэсищкIэ а къулыкъур зэрихьауэ, нэгъуэщI IэнатIэ пщэрылъ къыщащIащ: Къэбэрдей-Балъкъэрым и мызакъуэу, къэралым и щIыналъэ куэдым къыщацIыху колхоз цIэрыIуэм и парткомым и секретару хахащ. Дауи, Тамбий къыгурыIуэрт ар икъукIэ жэуапышхуэ зыпылъ IэнатIэу зэрыщытыр. Ауэ, дзыхь удогъэз жаIэу къыщепсалъэм, апхуэдэпщIэ къыщыхуащIым, арэзы мыхъун хузэфIэкIакъым.
Колхоз лъэрызехьэм и парт организацэм и секретару щылэжьа лъэхъэнэрщ дэ, журналистхэм, Тамбий нэхъ гъунэгъуу къыщытцIыхуари. ДыкIуэрейт абы я жылэм. Ар ирерадио, ирегазет, иретелевиденэ лэжьакIуэ. Уеблэмэ, къыщыхъу щыIэт IэнатIитI- щым къикIахэр зы махуэм щызэтрихьэ. Апхуэдэхэм дежи Тамбий псоми зэман къахуигъуэтырт: и нэгур зэлъыIухауэ, гуапэу къытIущIэрт. Дэ абы нэхъыбэу дыщыкIуэр и гуащIэгъуэу губгъуэ лэжьыгъэхэр щекIуэкI лъэхъэнэхэрт. Хозяйствэм къигъэкIам, Iуихыжам, кърихьэлIэжынум и бжыгъэм теухуауэ зэи и жып иIэбэртэкъым — псоми фIы дыдэу щыгъуазэт. Ар сытым хуэдэу гуапэу тепсэлъыхьрэт и гум щигъафIэ и жылэжьым, гъавэ бэв къезыхьэлIэ мэкъумэшыщIэхэм, Iэщыхъуэхэм, жэмышхэм. Колхозхэтхэм я зэIущIэ е къуажэдэсхэм я зэхуэс екIуэкIыу дрихьэлIамэ, гу лъумытэнкIэ Iэмал иIэтэкъым абы и псалъэмакъыр зэрыкупщIафIэм, пщIэшхуэ къызэрыхуащIым. Языныкъуэхэм сигу къэкIрат: ярэби, цIыхум хэлъын хуей хьэлыфI псори Тамбий и деж щызэхуэмыхьэсауэ пIэрэ жысIэу сегупсысырт, и акъылым, и къэухьым, и зыIыгъыкIэм, и цIыху хэтыкIэм, и псэлъэкIэм, и гушыIэкIэм апхуэдизкIэ хьэщыкъ сащIырти.
Дауи, Тамбий апхуэдэ гукъыдэж, таучэл сыт щыгъуи дэплъагъуну къыщIэкIынтэкъым щIыбагъ хъарзынэ, унагъуэфI имыIамэ. Я акъыли, я гупсыси зэтехуэу я гъащIэ Iыхьэр къыздрахьэкIащ и щхьэгъусэ Розэрэ абырэ.
— Тхьэ, цIыхум фIыуэ къалъагъуу щытамэ,- игу къегъэкIыж Розэ, — къыщIалъагъур езыми пщIэ яхуищIтыри арат — мэкъумэшыщIэти, Iэщыхъуэти жиIэу зэхэгъэж ищIакъым, къулыкъущIэхэм нэ лейкIэ еплъакъым — псори и зэхуэдэт, цIыхур цIыхуу ибжырт. ЕрыскъыкIи хуабжьу жумартт: щIакхъуэ Iыхьэ иIэмэ хэти дигуэшу, ди унэ къыщIишэрэ хьэзыр щыIэмэ яхутригъэувэу щытащ. Чэн-джэщ, дэIэпыкъуэгъу хуейуэ Iэджэ къакIуэрт ди деж. Апхуэдэхэм зэрыхузэфIэкIкIэ щIэгъэкъуэн яхуэхъурт. Зэи цIыхум еижакъым. ФIы къехъулIэмэ щыгуфIыкIырт. ПсэухункIэ, и унагъуэ Iуэхум ипэ зыпэрыт IэнатIэр иригъэщащ. Дэри абы унагъуэ Iуэхухэр зэрытедмыгъэхьэлъэным иужь дитащ.
Къэрал Iуэхухэм, гъащIэм и лъэныкъуэ куэдым куууэ щыгъуазэ цIыхут Тамбий. Абы къэухьышхуэ зэриIэм и зы щыхьэтт лъэпкъ литературэми, гъуазджэми гъэщIэгъуэну зэрытепсэлъыхьыр. Псом хуэмыдэу, абы фIэфIт газет, тхылъ еджэну. Адыгэ тхылъ къищтамэ, и кIэм нимыгъэсауэ игъэтIылъыжтэкъым. Литературэм пыщIа и ныбжьэгъухэм, и цIыхугъэхэм яIущIамэ, тхылъым фIыуэ хилъагъуэри и ныкъусаныгъэхэри сэтей къищIырти, яриIуэтылIэрт. Еджэныр апхуэдизкIэ фIыуэ илъагъурти и щхьэгъусэм уэсят къыхуищIат. «СяужькIэ си тхылъхэр хыфIэвмыдзэж, си фэеплъу зефхьэ», жиIэри. Ноби унагъуэм щахъумэ Тамбий и библиотекэр …
А лIы щэджащэм хэлъа цIыхугъэм, и дуней тетыкIам, и цIыху хэтыкIам пхутепсэлъыхьынущ ар фIыуэ зыцIыхуу щыта дэтхэнэ зыри. Абыхэм ящыщщ Цицэ Мухьэдин:
— Дэ дызэныбжьт, тIури колхозым дыщызэдэлэжьащ. Тамбий хуэдэ цIыху пэж уигъэлъыхъуэнт. Гуп хэтыкIэ дахэ иIащ, цIыхур фIыуэ илъагъуу щытащ. Сабийти балигъти жиIэу зэхэдз имыIэу псоми пщIэ яхуищIу дунейм тетащ. ПцIы жыхуэпIэм пэжыжьэт. ЗыгуэркIэ укъигъэгугъамэ, Iэмал имыIэу къыпхуищIэнут. Сигу къоуэ пасэу дунейм зэрехыжар. Ар зыцIыхуу щытахэм нобэми тщыгъупщэркъым, дыпсэухуи тщыгъупщэну къыщIэкIынукъым апхуэдизкIэ псэ къабзэу, гупыр игъэгупу, и псалъэр шэрыуэу, и гушыIэр дахэу щытащи. Ар жыпIэкIи пхуэухынукъым. Махуэ псом лъэуджыджауэ екIуэлIэжа нэужь, и къуэрылъху-пхъурылъхэр илъэгъуамэ, къыщыгуфIыкIамэ, къыбгъэдэлъадэрэ и IэплIэ къихутамэ, зэрезэшар лъэужьыншэу бзэхыжырт. ХэкIуэтауэ дыхьэжауэ и къуэрылъху цIыкIухэр имылъэгъуамэ, пщэдджыжьым щыдэкIкIэ и щхьэгъусэм елъэIурт: «КхъыIэ, къэушамэ, къысхущIэхи сыгъэлъагъу», жиIэрти. И машинэм иригъэтIысхьэрти, асфальт гъуэгум нэс здишэрт. И бынхэм япимыдзыхыу фIыуэ илъагъурт и нысэри — Къаныкъуэхэ япхъу Маринэ.
… Зэ закъуэщ сэ а лIыр тIэкIу нэщхъейуэ щыслъэгъуар… 1997 гъэр екIуэкIырт. Абы щыгъуэ колхозым къыIукIыжауэ къуажэ администрацэм щылажьэрт. «Сыт, Тамбий, ухэзыгъаплъэр?» жысIэу сыщеупщIым, «Дянэм тIэкIу зегъэсымаджэри, си гур ныкъуэщ» къызжиIат. ИгъащIэкIэ си фIэщ хъунтэкъым си гур зыкIэрыпщIа а лIым афIэкIа сыIумыщIэжыну: тхьэмахуэ е тхьэмахуитI хуэдиз дэкIауэ зэхэсхащ — «Тамбий щыIэжкъым». И анэ сымаджэр къанэри, езыр дунейм ехыжащ. КъигъэщIа щымыIэу, илъэс 60-м щхьэдэха къудейуэ. Ар зыцIыхуу щытахэм а хъыбарыр гущIыхьэ зэращыхъуар, я Iыхьлы — гъунэгъу дыдэ яфIэкIуэдам хуэдэу Арщыдан жылэшхуэм дэсхэм я нэхъыбэм я гур зэрыхэщIар хьэкъыу си фIэщ мэхъу…
Куэд къимыгъэщIами, лъэужь узыншэ, унагъуэ дахэ къызэринэкIащ Тамбий. И щхьэгъусэ Розэрэ абырэ бынитху зэдапIащ. ИкIи, шэч хэмылъу, Беслъэни, Жанни, Маи, Сусанни, Марьяни пщIэшхуэ зиIэу зи гъащIэ Iыхьэр езыхьэкIа, зи акъылри зи гуащIэри къуажэм, лъэпкъым щхьэузыхь хуэзыщIа, Iэужь дахэ къэзыгъэна, нобэми цIыхухэм IэфIу ягу къагъэкIыж ап- хуэдэ адэ зэраIам иригушхуэ хъунущ.
МЫЗ Ахьмэд.
