Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
ЛыцIыкIулыбжьэ, бжьыныху щIэгъэжьыхьауэ
Мы ерыскъыгъуэр нэхъ къызыхащIыкIыр былымылым и тхыцIэл щабэращ. ЛыпцIэр зэпаупщI псыгъуэ цIыкIуурэ, и кIыхьагъыр см 3 — 4, и хьэлъагъыр г 10 — 15 хуэдизурэ. Шыгъу трагъэщащэри тIэкIу щагъэлъ. ИтIанэ Iэнэм тралъхьэри ягъэжэпхъ. Бжьыныхур яукъэбз, пIащIэурэ яупщIатэ. ТебэкIэ тхъу къагъэплъ, абы лы шыуар мыIув дыдэу иралъхьэ, зэIащIэурэ, тхъуэплъ къищIыху ягъажьэ, бжьыныху упщIэтар хакIутэри, зэIащIэурэ дакъикъэ 1 — 3 хуэдизкIэ ягъажьэ, абы шыбжий сыр хьэжа хагъэщащэ. Псори зэрызэщIэлъу, зэрызэIащIэм хуэдэурэ, тхъуэплъ дахэ хъуху ягъажьэ. Абы и ужькIэ шатэ тIэкIу щIакIэ, зэIащIэ, тебащхьэр трапIэ- ри, мафIэ щабэм тету дакъикъэ зы-тIукIэ ягъэбэкхъ. Iэнэм, зэрызэщIэлъу, тепщэчкIэ трагъэувэ. ПIастэ, мырамысэ хуабэ, щIакхъуэ, лэкъум дашх.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ): былымыл лыпцIэу — г 300, тхъууэ — г 80, бжьыныхуу — г 40, шатэу — г 50, шыгъуу, шыбжийуэ — узыхуейм хуэдиз.
ДзасэкIэ гъэжьа мэл жьэжьей
Жьэжьейм и кIыхьыпIэмкIэ тIу-щыуэ зэгуагъэжри и фэр трах, псы щIыIэкIэ ятхьэщI, и кIыхьыпIэмкIэ дза-сэм фIалъхьэ. Шыгъу шыпс тракIэурэ хьэзыр хъуху дэпкIэ ягъажьэ. Iэнэм щытралъхьэкIэ дзасэм къыфIахыж, пIастэ хуабэм тралъхьэ, IупщIэурэ упщIэта бжьыныщхьэ трагъэщэщэж. Пщтыру яшх.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ): жьэжьейуэ — г 300, бжьыныщхьэ укъэбзауэ — г 75-рэ, шыгъу шыпсу — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
ГъукIэ Маринэ
Усщыгъупщэмэ — сигу зыкъэгъэкIыж!
Новеллэ
щхьэгъубжэм къыдих сабэм пэш блын хужьым IэплIэ хуещIри, и куэщIым къонэ. Абы къыкIэлъыпхъуэу пэшым къыщIэлъэда жьы мащIэм хущхъуэмэм и Iэпэр иIыгъыу кърешэкI. Щхьэгъубжэ Iухам къыдих епэрымэ гуакIуэр а псом къыхохьэжри, я лъэужьи къэмынэу егъэкIуэд. Ар къысIуроуэри, си нэхэр къызэтызох икIи сызыщIэлъ пэшыр къызэхэсплъыхьын щIызо-дзэ. Сабэм гъуабжэ ищIа блыныр, емышыжу сыт щыгъуи зы цIыху зытес шэнт закъуэр, зы стIол, гъуэлъыпIэм пэжыжьэу, сэ — а гъуэлъыпIэм къыхэмыкIыу хэлъу. Аращ пэшым щIэлъыр зэрыхъур.
Сыкъызэрыушар илъэгъуауэ, си пащхьэм исыр къызоупщI:
— Зыгуэр ухуей?
«Хьэуэ» жыхуэсIэу си щхьэр сощI. Абы и нэгум гупсэхуу соплъэ, си нэхэмкIэ сурэт тесхым хуэдэу. Си щхьэм къихьа упщIэр естынрэ езмытынрэ сымыщIэу сыщылъщ, итIанэ:
— Хэтыт жыпIа си цIэр?
— Мариещ, уи цIэр Мариещ…
— Уэ-щэ?
— Аслъэнщ, — шыIэныгъэшхуэ хэлъу аргуэру зэ къытрегъэзэж си пащхьэм исым.
— Сэ сы-Мариещ, уэ у-Аслъэнщ, — къызоIущэщ сэри.
— Аращ: уэ у-Мариещ, сэ сы-Аслъэнщ.
— Дэнэт дыщыпсэур?
— Мы къалэм дыщопсэу… Тхьэмахуэ и пэкIэ уджалэри уи щхьэм удын игъуэтащ. Машэ, зыри къэпщIэжакъэ иджыри? — гугъэкIэ гъэнщIа нитIыр къызоплъ.
— Хьэуэ, уэ къызжепIам фIэкIа зыри сщIэжыркъым…
— Ягъэ кIынкъым, — хощэтыкI Аслъэн. — Мыдэ унэм усшэжмэ, псори къэпщIэжынщ. Абы зэман хуейуэ аращ, дохутырми удынышхуэ уи щхьэм имыIауэ жеIэ.
— Ара къыщIэкIынщ, дежьэнщ тIэкIурэ, — зы дакъикъэ дызогъэкIри, аргуэру сыщIоупщIэ: — Си цIэр хэт жыпIа?
Аслъэн Iэнкун хъуауэ къызоплъ, ауэ итIанэми жэуап къызетыж:
— Мариещ…
— Уэ-щэ?
— Аслъэнщ…
— Аааа… къэсщIэжащ иджы…
КъэсщIэжа щхьэкIэ, куэд мыщIэу сщыгъупщэжынущ, сощIэ. Сэ сабий къалъхуагъащIэм срещхьщ, махуэ къэс щIэрыщIэу гъащIэр къасщIэу аращ. Нобэ псори сщIэ-уэ сыгъуэлъыжынурэ, пщэдей аргуэру щIэрыщIэу сыкъалъхужынущ. Мис мыпхуэдэу аргуэру Аслъэн нэщхъейуэ си пащхьэм исынущ.
— Илъэс дапщэ сыхъурэ?
— 25-рэ.
— Сабий диIэ?
— Хьэуэ…
— Си IэщIагъэр сыт?
— ГъэсакIуэщ… Дыгъуасэ бжесIати… Ахэри пщIэжыркъэ?
— Хьэуэ, сщIэжыркъым.
Адрей махуэхэми хуэдэу, ди псалъэмакъыр абыкIэ иухащ. Иджыри зэман гуэр- кIэ щосри, Аслъэн къотэджыж.
— ТIэкIу зыгъэпсэху иджы. Пщэдей сыкъэкIуэнщ.
«Хъунщ», жыхуэсIэу си щхьэр сощI. Ауэ бжэм нэсыжа нэужь, соджэ:
— Аслъэн…
И цIэр зэрысщымыгъупщэжам иригуфIэу ар къызоплъэкI.
— Сытыт жыпIа си цIэр?
Аргуэру нэщхъей къохъужри, жеIэ:
— Мариещ, уи цIэр Мариещ…
Аслъэн куэбжэм дэкIыжа нэужь, зы тэлайкIэ сыкIэрытщ щхьэгъубжэм. Абы и дамэхэр си уз гущIэгъуншэм хьэлъэу ири-шэхащ. И нэхэр сымылъагъуми, абы щIэлъ нэщхъеягъуэшхуэр зыхызощIэ. Аслъэн си гум и зы къуэпсщ, абы и нэгум сиплъэн хуейкъым къищыр слъагъун папщIэ. Сытри сщыгъупщэжынкIэ мэхъу, ауэ абы хузиIэ лъагъуныгъэр сщызыгъэгъупщэн уз иджыри къагупсысакъым.
Ар зэрыдэкIыжым сыкIэлъыплъурэ, аргуэру сигу къокIыж зы махуэ гущIэгъун- шэ. Мис мыпхуэдэ зы пэш, зы щхьэгъубжэ, си жагъуэ къэзыщIа зы цIыху… ГукъэкIыжхэм нэхъ куууэ сыхилъэсэху, си гур нэхъ ину къеуэн щIедзэ. Аддэ жыжьэу гупсысэ гуэр къоIу, а къэсщIэжынум зыкIи сыхуэмейуэ жиIэу къызэIущащэу. Ауэ, а чэнджэщыр гуващ. ГукъэкIыжхэм я кIапэр къэзубыда- щи схуэмыутIыпщу сыкърехьэкI…
«ФIыуэ услъагъужыркъым, сызыщыгъэгъупщэ», — жиIэу си пащхьэм ит щIалэр Аслъэн сыту ещхьыщэ?! Хьэуэ, ар ещхь къудей хъунщ, армырмэ абы апхуэдэ дауэ къызжиIэн?! И хьэпшыпхэр зэщIикъуэжауэ унэм щIэкIри ара?! Абыи ещхьщ… Сэ абы сыкIэлъоплъри щхьэгъубжэм сыIутщ… Седжэмэ къигъэзэжыну пIэрэт? ТIэкIу сызригъэлъэIуну хуейуэ арагъэнт! Сэри зыри жесIакъым… Щхьэгъубжэ Iухам зыдызошийкIри соджэ: «Аслъэн». Сыт мо цIыхухэр щIэкIийр! Хьэуэ, къывгурыIуакъым, зыдэздзыжын Iуэху къесхуэкIыркъым, Аслъэн седжэну аращ. Ауэ, жьыбгъэм кърихьэкI пщIащэм хуэдэу, еплIанэ къатым соджэрэзэх… «Аслъэн»…
— Сыт ущIэгъыр? КъэпщIэжа зыгуэр?! — щIоупщIэ си щIыбагъым дэт дохутыр цIыхубзыр.
— ТIэкIу, — жызоIэри, си нэпсхэр солъэ-щIыж.
Угупсысэну апхуэдэу гугъуу си гугъэнтэкъым, ауэ сригъэзэшащи, си гъуэлъыпIэм сыхуокIуэж…
— Сыт къэпщIэжар? КъызжеIэжыт…
Ауэ гукъэкIыжхэм я пIэкIэ, си пащхьэм исым жызоIэ:
— Сыхъужауэ къызэрищIэу, абы сыкъигъэнэнущ.
— Хэт ар?
— Аслъэн…
— Умыхъужуи хъунукъым. Ар уэ щхьэкIэ хуабжьу мэгузавэ…
— Сызыщыгъэгъупщэ жиIати, зыщызгъэгъупщащ.
А псалъэхэм къыкIэлъыкIуэу, си нэпсхэ-ри йожэх. Си щхьэм Iэ къыдэзылъэ дохутырым сызэрыхъужынур къызжиIэурэ, жейм сыхелъафэ. Абы аргуэру сщигъэгъупщэжынущ псори. Пщэдей сыкъэушмэ си пащхьэм исынущ зыщызгъэгъупщэну къызэлъэIуа цIыхур, сигу зыкъигъэкIыжу…
ЖыIэгъуэхэр
Напэ зимыIэ щыIэкъым, зэдэIуэжыф закъуэмэ
Адэ-анэ гугъуехьыр зыщымыгъупщэр гурыхуэщ.
Дадэ къуапэри ядакъым: мыхъунур пасэу мэтIыгъуэ.
Зи къарум къимыгъэгугъэм и унэцIэ-адэцIэм трегъэчыныхь.
Хабзэм и къежьэгъуэм зыпыIуадз, и кIуэдыжыгъуэм зыкIэращIэ.
ХабзэщIэ мыхъумыщIэр, гувэ-щIэхми, мэкIуэдыж, хабзэжьыфIми зеузэщIыж.
ЦIыхум хуэпщIэр ууейщ, къыпхуищIэр езым еижщ.
Гугъу узыдезымыгъэхьри, гугъу къыбдехьри фIыщ.
Гъуэгущхьищыр щызэхэкIым тетхащ: лIыгъэ, цIыхугъэ, щIэныгъэ — щыми зэдрикIуэн хуейщ.
Зи хьэщIэ ежьэжым езыгъэхъуапсэм хэгъэрей хуэфащэкъым.
КъыпхуащIар яхуэпщIэжыр зырикIт, я гум илъри къэпщIэн хуэмейтэмэ.
Напэ зимыIэ щыIэкъым, зэдэIуэжыф закъуэмэ.
Напэр зэ щэгъуэщ, къыщIэпхар зэ шхэгъуэщ.
Ажалым къебгъэла пэлъытэщ, цIыхум и сэбэп зыхэлъыр и чэзум къыпхугурыгъаIуэмэ.
Бейтыгъуэн Сэфарбий.
ЩIымахуэ теплъэгъуэхэр
Псей цIыкIур уэсым щIихъумащ. Сурэтыр Къарей Элинэ трихащ.
ГушыIэхэр
Щхьэ укъызэупщIрэ?
Зы махуэ гуэрым пхъэ къишэу Хъуэжэ мэз къикIыжырт. Къуажэм къыдыхьэжауэ зимыIуэху зезыхуэ и цIыхугъэ гуэр къыIущIэри къеупщIащ:
— Уа, Хъуэжэ, дэнэ ущыIа, сыт мы къапшэри? — жиIэри.
— Хьэмым сыщыIауэ хукхъуэ къызошэ, — жриIащ Хъуэжэ.
— АтIэ уи гум илъыр пхъэи, мэзымкIи укъокIыжри, — къыжриIащ и цIыхугъэм.
— АтIэ, си хэгъэрей, сыкъыздикIыжым- рэ къасшэмрэ уэ нэхъыфIу пщIэ пэтрэ, щхьэ укъызэупщIрэ? — жиIэри къежьэжащ Хъуэжэ.
ЩIыпIэм сыщыщкъым
Чэф хьэлъэ зыгъуэта удэфаитI дыгъэр зэпаубыдауэ зэныкъуэкъурт:
— Мо тлъагъур дыгъэкъым, мазэщ, — жи-Iэрт зым.
— Мазэкъым, дыгъэщ, — жиIэрт адрейм.
Абыхэм япэмыжыжьэу блэкI пэтрэ, Хъуэжэ къагъэувыIэри къеупщIащ:
— Мо уафэм щытлъагъур дыгъэ хьэмэрэ мазэ? — жаIэри.
— Сэ мы щIыпIэм сыщыщкъым, сщIэркъым, — жиIэри Хъуэжэ и гъуэгу теувэжащ.
Махуэ Iэлисэхь.
Псалъэжьхэр
ЩхьэзыфIэфI лъагъугъуейщ
«Яхуэмышхын сщIынщ», — жери ямышхыфын ищIащ.
ХэкIэ зымыщIэм и гъубжэр дзагуэщ.
Делэм зэхибзэнщ, губзыгъэм зэхихыжынщ.
Илъэс Iуэху къэщтэжыгъуейщ.
Дзыгъуэ пэтрэ щIымахуэм хуогъэтIылъэ.
Iуэхур зейм зэрыжиIэу пщIэфмэ, уIэзэщ.
ЩхьэзыфIэфI лъагъугъуейщ.
Унэ къыбдимысарэ шу гъусэ къыпхуэмыхъуарэ я хьэл пщIэркъым.
Хэт и щхьэщытхъуи пцIыупсщ.
ШыщIэ къамылъхуам уанэ хузэщIелъхьэ.
Уеуэмэ — мэкъущ, уемыуэмэ — къурэщ.
Едзыгъуэхэр
Си лъэужьыр дахэу зызогъэзэхуэж
ХьэщIэм хъугъуэфIыгъуэ хузэблэпхми,
Унэщхъыцэм, — псори кIуэдыжащ.
Ауэ Iэнэ нэщIым бгъэдэбгъэсми,
УнэщхъыфIэмэ, — бгъэтхъэжащ.
* * *
Уо, хъыджэбз, щагуэшым щыгъуэ дахагъэр,
Уэрати нэхъ IыхьэфIыр зылъысар!..
Ауэ щытрагуэшэжым Iэдэбагъэр
Дэнэ къуагъ, гущэт, уэ уздыкъуэсар?
* * *
Си ныбжьэгъу, гуапагъэкIэ си гу укъыдэмыхьэфми,
СынолъэIу: къысхуумыщI лъакъуэпцIэрыуэ.
ИтIанэ, дыщэкIэ ущIэзмыгъэнэжыфми,
Сыпсэуху сэ пхуэсщIынкъым гукъеуэ.
* * *
НыбжьэгъуфIыр анэкъилъху пэлъытэщ.
Уныбжьэгъуншэ? — Удамэншэ тхьэрыкъуэщ!
Ауэ щхьэгъусэ пэж нэхъ ныбжьэгъу лъэщ
Мы дунейм темыткIэ сэ си тхьэрыIуэщ.
* * *
СыщефэкIэ, мащIэу сегъэжанри,
Къысщохъур фадэр фоупс.
ИужькIэ пкъыуэу сыкъегъанэри,
Сигу щокIыр, слъагъумэ зы ткIуэпс.
Дудар Хьэутий.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:1. … уасэ иIэкъым, гъэсэныгъэм гъунэ иIэкъым. 4. Шхын зи мащIэм, тхьэмыщкIэм ират Iыхьэ. 6. Аушыджэр къыщалъхуа къэбэрдей тхакIуэ. 8. Iэзэ къашэри … ирищIщ. 9. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и джэгуакIуэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ артисткэ Хьэмыку … 11. … къызытеха къэбыр нэхъ IэфI мэхъу. 13. Адыгэ генерал. 14. Гъатхэр къызэрихьэу жыгхэм … иратащ. 15. Мэш хьэуазэ. 16. Пасэрей зэрыпыджэ Iэщэ. 19. Пщэдейрей … нэхърэ нобэрей бзу. 20. Уи … мыкIуэду уи уз укIуэд. 22. Мылъэтэфми, Iэзэу бадзэ къеубыд. 23. ПхъащIэ Iэмэпсымэ. 24. Уи … мыузым боз иумышэкI. 25. Пхъэ уадэшхуэ. 29. ФызитI зэфIэнам зым адрей жреIэ: «Уи … къысщыхуэ!» 32. УэрэджыIакIуэ Iэзэу щыта, Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и артист. 34. ХъумакIуэ, къэрэгъул, … 35. … бзий щабэхэр Iэпкълъэпкъым и гуапэщ. 36. Колхоз тхьэмадэу щыта, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь … Хьэсэн. 37. Макъамэ Iэмэпсымэ.
Къехыу: 2. Лажьэ лъэпкъ симыIэу, си гъунэгъум … къызищIэкIащ. 3. Гъуор маджэ: « … Iуэхушхуэ щыIэщи, къуажэбгъум фыкъыщызэхуэс!» 4. Ди унафэщIым и … къызэкIащ: си улахуэм къыщIигъуащ. 5. Хэтхэ я унэ … тес? 7. Шатэ гъэвэжам къытрищIэ дагъэ. 8. ЛIы и къуэгъурэ … и гъуррэ. 10. … зимыIэм дзажэпкъ иIэщ. 12. Аруан районым щыщ къуажэ. 13. Плъыжьыфэ. 17. ДжэдыкIэ … 18. Псэхэлъхьэж. 21. Мынэхъыжь, мынэхъыщIэ. 26. Пхъум и щхьэгъусэ. 27. «Уэзы …» — ПащIэ Бэчмырзэ и псалъэхэр зыщIэлъ адыгэ уэрэдыжь. 28. Шыр зэрагъэIэсэ кIапсэшхуэ. 30. Къэ- бэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ, КъурIэныр адыгэбзэкIэ зэзыдзэкIахэм ящыщщ. 31. Муслъымэн диным зэрыжиIэмкIэ, зи щIалэгъуэр зэи имыкIыу жэнэтым ис тхьэIухуд. 33. Фызыжь хьилэ- шы.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Дыгъэгъазэм и 2-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр
ЕкIуэкIыу:3. Руслан. 6. Хьэуазэ. 8. Афэ. 9. Бзаджэ. 10. Сэлэт. 11. Уадэ. 13. Сурэ. 16. Нэд. 17. Щхьэзэ. 18. Къэб. 21. Пхъэщхьэмыщхьэ. 24. Сом. 25. Дыжьын. 27. Хьэм. 28. Лъэпщ. 30. ГупкIэ. 31. Бланэ. 33. Сибэч. 35. Пхъы. 36. Вэрокъуэ. 37. Хьилэшы.
Къехыу:1. Иризгъэкъунщ. 2. Къуабэбжьабэ. 4. Сыдж. 5. Нахътэ. 6. Хьэбас. 7. Адэ. 12. Дыщ. 14. Ужьэ. 15. НэщIэбжьэ. 19. Жэм. 20. Пщы. 22. Псыхьэлывэ. 23. ХъумпIэцIэджым. 25. Дэп. 26. Нып. 29. Щхьэпэ. 30. Гуэныхь. 32. «Нур». 34. Ибэ.
