Хуэфащэ увыпIэ иубыдыжын папщIэ
Иужьрей илъэсхэм Урысей Федерацэм мэл гъэхъуным хуэмурэ зыщеужьыж. Хъубжэми мэлылу къалэжьми, цыуэ къыпахми хохъуэ, ауэ абыхэм иджыри хуэфащэ лъабжьэ ягъуэтыжакъым. Мыбдежым упщIэ къоув «мэл гъэхъуным и IэнатIэр нэгъэсауэ зэтеувэжын папщIэ сыт хуэдэ хэкIыпIэхэр щыIэ?»
Профессор Уэлджыр Мушэхьид. Аращ зытеухуауэ щытар Урысеймрэ СНГ-м хыхьэ къэралхэмрэ я щIэныгъэлIхэм нэгъабэ мэлыжьыхьым и 23 — 26-хэм Ставрополь къалэм щрагъэкIуэкIа зэзыгъэуIу конгрессыр. Абы хэтащ Украинэм, Белоруссием, Къэзахъстаным, Узбекистаным, Тыркумэным, Къыргъызым, Таджикистаным, Молдовэм я къэрал, щIэныгъэ, еджапIэ IуэхущIапIэхэм, мэкъумэш IэнатIэхэм, ерыскъым елэжь предприятэхэм я лIыкIуэ 37-рэ. ЗэIущIэм доклад 35-м щедэIуащ. Сысейр тезухуат «Къущхьэхъу хъупIэхэр щынэл къабзэр куэду икIи пуду къэлэжьыным и хэкIыпIэщ» Iуэхугъуэм. Доклад псори «Мэлхэр, бжэнхэр, цы Iуэхур» щIэныгъэ-производственнэ журналым занщIэу къытрадзащ (2013 гъэ, №2). Ахэр щызэпкърытхым мэл гъэхъуным зегъэужьынымкIэ унэтIыныгъэ нэхъыщхьэхэр дгъэбелджылащ. Зэхыхьэм къыщыхагъэщащ иужьрей илъэсхэм мэл хъушэр хуэмурэ зэрызэтеувэжыр. Лырэ цырэ, лырэ щэрэ зыщIхэм, пшэр хуэгъашхэхэм, щIэжьейхэм я бжыгъэм хохъуэ.
1962 гъэ лъандэрэ Кавказ Ищхъэрэм и щIэныгъэлIхэмрэ и IэщIагъэлIхэмрэ бгылъэ, тафэтес щIыпIэхэм щезэгъ, щыбагъуэ, адрейхэм ефIэкIыу псынщIэу зызыужь мэл лъэпкъыфIхэр къагъэхъуащ. ЛыфI зыщI лъэпкъхэм зэрызра- гъэужьыну технологиехэр иджыпсту ди къэралым щагъэхьэзыр, гъэунэхуныгъэхэр щрагъэкIуэкI. Абы папщIэ, иджырей зехьэкIэр, гъэшхэкIэр, хъубжэр зэрагъэбагъуэ биотехнологиер къагъэсэбэп. Цы щабэрэ шухьэц ныкъуэрэ зытелъ мэлхэр къызэрыгуэкI хъупIэхэм, нэгъуэщI щIыпIэхэм зэрыщаIыгъым текIуадэр зэрагъэмащIэ IэмалыщIэ къагупсысащ. Конгрессым хэтахэм къыхагъэщащ мэл, бжэн гъэхъуныр къызэраIэтыжым, абы зэрызрагъэужьыжым Урысеймрэ СНГ-мрэ я экономикэ, социальнэ щытыкIэр зэрыригъэфIэкIуэнур. Аращ зытещIыхьар 2020 гъэ пщIондэ а IэнатIэр къызэраIэтыжынум теухуауэ УФ-м къыщащта программэ хэхар.
Мэл гъэхъуным елэжь щIэныгъэлIхэм я къэрал зэхуаку зэзыгъэуIу конгрессым унафэ къыщащтащ:
1. Зихуэдэ щымыIэ я генофондыр, щIыпIэхэм щаIыгъ мэл лъэпкъыфIхэр, IэнатIэм и IэщIагъэлIхэр, зоотехние щIэныгъэр яхъумэну; псынщIэу лыфI зыщIхэр, гъэшыфIэхэр, цы хужь пхъашэ ныкъуэ зытелъхэр ягъэбэгъуэну.
2. ЩIэныгъэ организацэхэм, щIыналъэхэм мэл лъэпкъыфIым щелэжь я IуэхущIапIэхэмрэ ветеринар IэнатIэхэмрэ ящIыгъуу, зэфIэгъэкIыпхъэхэр зэуIуу яубзыхуну.
3. Мэл гъэхъуным зэпIэзэрыту зиужьын папщIэ ди генофондымрэ нэгъуэщI къэралхэм я нэхъ лъэпкъыфIхэмрэ къагъэсэбэпурэ, ди щIыпIэхэм лыфI, лыфIрэ цыфIрэ псынщIэу щезыгъэщIыну технологие ягъэхьэзырыну.
4. Зи чэзу Урысейпсо мэкъумэш къыхэтхыкIыныгъэр щрагъэкIуэкIкIэ, хозяйствэ лIэужьыгъуэ псоми я мэкъупIэхэмрэ я хъупIэхэмрэ я щытыкIэр нэхъ куууэ яджын папщIэ ахэр зэратхэ тхылъхэр тэмэму зэхуагъэкIуэну; щIэныгъэлIхэмрэ эксперт зэгухьэныгъэмрэ я Iуэху еплъыкIэхэр Къэрал статистикэмкIэ федеральнэ IуэхущIапIэм Iэрагъэхьэну.
5. Мэкъумэш предприятэхэм, мэкъумэшыщIэ (фермер), уней хозяйствэхэм зэрадэлажьэ щIыкIэм зрагъэхъуэжын папщIэ УФ-м Мэкъумэш хозяйствэмкIэ и министерствэм тхылъкIэ зыхуагъэзэну, абыхэм я ехъулIэныгъэхэр хэIущIыIу ящIын мурадкIэ, мэлхэмрэ бжэнхэмрэ я урысей, щIыналъэ гъэлъэгъуэныгъэхэр илъэс къэс къызэрагъэпэщыну.
6. Мэл гъэхъуным и IэнатIэм къыпыкI хъерыр зыхуэдэр (цым, фэм, абыхэм къыхащIыкIхэм, мэлылым, щынэлым, мэлышэм, кхъуейхэм теухуахэр) федеральнэ, щIыналъэ цIыхубэ хъыбарегъащIэ IуэхущIапIэхэмкIэ хэIущIыIу ящIыну, апхуэдэу Урысеймрэ СНГ-м хыхьэ къэралхэмрэ я хозяйствэхэм ящэн папщIэ щаIыгъ Iэщ лъэпкъыфIхэм я бжыгъэмрэ я ефIэкIыныгъэмрэ теухуа хъыбархэр зэбграгъэхыну.
7. Мэл гъэхъунымрэ бжэн гъэхъунымрэ я IэнатIэхэм я щытыкIэхэмкIэ жэуаптакIуэ IэщIагъэлIхэр ягъэувын зэрыхуейр щIыналъэхэм мэкъумэш хозяйствэмкIэ я управленэхэм я къэрал IуэхущIапIэхэм я деж нахьэсыну, нэгъуэщI Iуэхугъуэхэри зэфIахыну.
КъБР-м Мэкъумэш хозяйствэмкIэ и министерствэм, районхэм, щIэныгъэ IуэхущIапIэхэм, еджапIэхэм, цIыху щхьэхуэхэм «Мэлхэр, бжэнхэр, цы Iуэхур» щIэныгъэ-производственнэ журналым хуэдэу 100-м щIигъу къахуэкIуэу щытащ. Иужьрей илъэсхэм республикэм къыIэрыхьэр зы закъуэщ. Абы къегъэлъагъуэ мэл гъэхъуным хозяйствэхэм сыт хуэдэ гулъытэ щигъуэтми.
КъыхащIыкI продукцэ лIэужьыгъуэхэр зыхуэдэмкIэ адрей псэущхьэхэм я деж мэлым бжьыпэр щиIыгъщ. Абы промышленностыр цыкIэ, хъурыфэкIэ, фэкIэ, щынэфэкIэ къызэрегъэпэщ, къищынэмыщIауэ, лыщ, щэщ, шэщ, ерыскъыгъуэ зэмылIэужьыгъуэщ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым мэл гъэхъуным хъерышхуэ къыпихыу щытащ. Ахэр лъэпкъищ хъууэ республикэм хэхауэ щызэрахьэрт. ЛыфI зыщI, цышхуэ къызытекI «советскэ» жыхуиIэ лъэпкъыр Къэбэрдей-Балъкъэрым и Къущхьэхъу щIыпIэ псоми щезэгъырт, гъэмахуэ лъэхъэнэм абыхэм щаIыгът. Мэлу ягъэхъум и процент 70-м нэсыр а лъэпкъым хуэдэт. «Къэрэшей» лъэпкъыр (проценти 10-м нэблагъэр) щIымахуэ хъупIэ зиIэ бгылъэ хозяйствэхэм щаIыгът, лыфI зытезылъхьэ, цышхуэ зыщI «Кавказ Ищхъэрэ» лъэпкъыр (процент 20-м нэсыр) тафэтес щIыпIэхэм щызэрахьэрт. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, къэрал псом щынэхъыфI, Къущхьэхъу хъупIэ псыIэхэм хъарзынэу щезэгъ «совет-скэ» мэл лъэпкъыр ди республикэм щагъэкIуэдыжыпауэ жыпIэ хъунущ. Ар къыхэкIащ кIэрыутIыпщу хъушэхэр зэрызэхагъэхьам, нэгъуэщI щIыпIэхэм къраша лъэпкъхэр зэрыхаутIыпщхьам. Къыхалъхьа реформэхэм я зэранкIэ «советскэ» мэл лъэпкъыр щагъэбагъуэ IэнатIитхур щызэхуащIыжым, мин 200-м щIигъу хъушэр абы дэкIуэдащ. Технологие зэтеухуам къызэрыпыкIам лъэпкъхэр зэхигъэзэрыхьащ: мэлхэр мыхьэнэншэ, хъерыншэ хъуащ, къатекI цым фIагъи щIэупщIи яIэжкъым. Абы къикIыр а лъэпкъыр тфIэкIуэдауэ аращ. Дарвин Ч. жиIэгъащ: «хъерышхуэ къызыпыкI Iэщыр гулъытэншэ хъуамэ, ущымыгугъыж». Зоотехние щIэныгъэм куууэ хэзыщIыкIхэу профессор Кулешов П., академик Иванов М. сымэ щыхьэт зэрытехъуэщи, селекцэ IэмалкIэ къагъэхъуа Iэщышхуэм фейдэуэ къитым хуэди 2-3-кIэ, мэлым — хуэди 7-8-кIэ хохъуэ. РАСХН-м и академик, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь, профессор Мороз В. къызэригъэлъэгъуамкIэ, къызытепщIыкIар мыгурыIуэгъуэ мэлхэр хъушэм и Iыхьэ нэхъ сымаджэ дыдэхэрщ, Iэщ гъэхъуныр зыхуэхейщ.
Иужьрей илъэсхэм щынэлымрэ мэлышэмрэ дуней псом щIэупщIэшхуэ щаIэщ. Абы къыхэкIыу, псынщIэу лы зыщI, гъэшыфI къэзыт мэл лъэпкъхэр гъэбэгъуэныр япэ игъэщыпхъэ къалэну къоув. Урысейм и генофондыр нобэкIэ а Iуэхум щIагъуэу хуэхьэзыркъым. Ауэ абы и лъэныкъуэкIэ ди республикэм хэкIыпIэ хъарзынэхэр щыIэщ. Дунейм и щытыкIэмрэ мэкъумылэр зыхуэдэмрэ елъытауэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым а IэнатIэм фейдэ пылъу зыщып-хуегъэужьынущ. ИджыпстукIэ мэл зыгъэхъур цIыху щхьэхуэхэрщ, унагъуэхэм, мэкъумэшыщIэ (фермер) хозяйствэхэм гулъытэ зыхуащIыр я бжыгъэрщ. Зоотехниемрэ биологием пыщIа Iуэхухэмрэ зэрыхамыщIыкIым къыхэкIыу, я ныбжь, я лъэпкъ елъытауэ зэхадзыркъым, псори зэхэтщ. ТIыхэмрэ лъхуэн-пIэнхэмрэ зэпымыууэ зэгъусэщи, гъэм и сыт хуэдэ зэманми щIэжьей къыIэпах, ауэ ахэр мыхьэнэншэщ икIи хъерыншэщ. Зоотехнием къигъэув хабзэхэр ягъэзащIэркъым, зыщыщ лъэпкъыр ятхыркъым, мэлхэр IэрыщIу псэф ящIыркъым, и фIагъ зыхуэдэкIэ цыр зэхагъэкIыр-къым.
Зоотехние, селекцэ, ветеринар Iуэхугъуэхэр зэуIуу иращIэкIын папщIэ, унагъуэхэмрэ мэл зыгъэхъу хозяйствэ мыинхэмрэ я хъубжэр зэгъэуIун хуейуэ къызолъытэ. Зоотехние, ветеринар щIэныгъэр я лъабжьэу зэрамыхьэмэ, а IэнатIэм фейдэ пылъу зиужьынукъым. Мэл лъэпкъыфIхэр къэгъэхъуным пыщIа лэжьыгъэр республикэм хуабжьу щехуэхащ. Мы зэманым мэл лъэпкъыфI диIэжкъым. «Къэрэшей», «Кавказ Ищхъэрэ» лъэпкъхэм хуэдэхэр щаIыгъ хозяйствитIыр я къалэнхэм жыжьэуи пэлъэщыркъым, лыфI зыщI, цышхуэ зытелъ «советскэ» лъэпкъыр къыщагъэхъуу щытахэр ягъэкIуэдыжащ. КъБР-м Мэкъумэш хозяйствэмкIэ и министерствэми, адрей хозяйствэ лIэужьыгъуэ псоми мы зэман гъунэгъум ягъэбелджылын хуейщ ди щIыналъэм нэхъ щезэгъ мэл лъэпкъхэр къызэрыхахыну щIыкIэр. Апхуэдэу дэтхэнэ лъэпкъми хэхауэ щелэжьыну хозяйствэ щхьэхуэхэр къызэгъэпэщыпхъэщ.
ЛыфI зыщI мэлхэмрэ гъэшыфIэхэмрэ гъэхъуным Европэм и къэралхэм иужьрей зэманым ерыщу зратащ. Абы щхьэусыгъуэ хуэхъуащ щынэлымрэ мэлышэмрэ цIыхухэм я узыншагъэр зыхъумэ, зыгъэбыдэ хущхъуэхэр зэрыхэлъыр. Мэлылым маркуэрэ ар къэзыгъэщI хьэпIацIэхэмрэ къыхагъуэтакъым. Мэлым жьэн узыр къеуалIэркъым. Абы и лыр шхыныгъуэ зэмылIэужьыгъуэ миным нэсым къыщагъэсэбэп
И къэуаткIэ адрей унагъуэ псэущхьэхэм яйм мэлышэр куэдкIэ йофIэкI. Абы щIэупщIэшхуэ иIэщ, дапщэщи хущхъуэхэлъхьэу къагъэсэбэп. Псом хуэмыдэжу, сабий гуащIэмащIэхэм, гугъусыгъуу зызыужьхэм, жьыкIэфэкIэхэм сэбэпышхуэ яхуохъу. Мэлышэр жэмышэм нэхърэ хуэдэ 1,5-кIэ нэхъ къэуатщ, вещество гъущэу хуэдэ 1,4-кIэ, щэрэ белокыу хуэдэ 1,8-кIэ нэхъыбэ хэлъщ. Белокыу, щэуэ, витамину, минерал веществоуэ, нэгъуэщIу жэщ-махуэм цIыхур зыхуейр мэлышэ килограммым къызэрегъэпэщ.
Мы зэманым дуней псом ерыскъы къабзэр щагъэнэхъапэ, белок къабзэхэмкIэ къулей, холестериныр щымащIэ ерыскъыпхъэхэм гу- лъытэ нэхъыбэ щыхуащI. А псор зэпэплъытмэ, наIуэ мэхъу мэл гъэхъуным зегъэужьыным, мэлышэм, мэл кхъуейм, шхухэкIхэм адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ дапщэщи мыхьэнэшхуэ щIратыр.
Ди къэралым цыуэ къыщалэжьым иужьрей илъэсхэм хуабжьу кIэроху. Арами, абы и процент 60-м щIигъур хамэ къэралхэм иращэ. Мы зэманым цIыху къэс хуэзэу Урысейм цыуэ къыщалэжьыр грамм 400-м нэблагъэщ, ари нэгъуэщI щIыпIэхэм пщIэншэу ират. Хъурыфэмрэ мэлыфэмкIи щытыкIэр нэхъ щIагъуэкъым — абыхэмкIи къэралыр тэмэму къызэгъэпэща хъуркъым.
Зэрыщытращи, цым, лым, гъэшым я Iуэхур мэл гъэхъуным и IэнатIэм зэуIуу къыщылъытапхъэщ. ЛыфI зыщI, цыфI зытезылъхьэ мэл лъэпкъ лъапIэхэр, пшэр хуэгъашхэхэм, гъэшыфIэхэм хуэдэхэр ди къэралми, Кавказ Ищхъэрэми иджыпсту щагъэхъу. Хуей псоми Iэмал еIэщ я щIыпIэхэмрэ я хъупIэхэмрэ езэгъынухэр къыхахыу, адэкIэ ягъэбэгъуэну. Къэбэрдей-Балъкъэрым мэл гъэхъуныр зэпIэзэрыту щызэтеувэжа хъун папщIэ, селекцэ-лъэпкъ лэжьыгъэр пыухыкIауэ къызэгъэпэщын, гъэмахуэ хъупIэхэр зэгъэзэхуауэ къэгъэсэбэпын хуейщ. Абы и лъэныкъуэкIэ лыфI зыщI, цыфI зытезылъхьэ «советскэ» мэл лъэпкъым зегъэужьыпхъэу къызолъытэ. КъищынэмыщIауэ, лыфI зытезылъхьэ ташлинскэ, гъэшыфIэ къуэкIыпIэ-фризскэ лъэпкъхэр республикэм и тафэтес, жьэгъущIэс щIыпIэхэм щыгъэбэгъуэнми фейдэ пылъщ. Абыхэм хэхауэ елэжьыну хозяйствэ щхьэхуэхэр щымыIэу хъунукъым. ТIы хэплъыхьахэри ирикъуу зэгъэпэщыпхъэщ. Мэкъумэш IэнатIэм я унафэщI, IэщIагъэлI щхьэхуэхэм мэл гъэхъуным пылъ фейдэр (лыр, шэр, гъэшыр, цыр, фэр) къазэрыфIэмыIуэхуам и зэранкIэ, а Iуэхур етIысэхащ. Абы щыгъуэми, Европэм и къэрал зызыужьахэм щынэлым, мэлышэм, цым къыхэщIыкIа щыгъынхэм щIэупщIэшхуэ щаIэщ.
Республикэм мэлу итым и процент 90-р унагъуэхэмрэ мэкъумэшыщIэ (фермер) хозяйствэхэмрэ зэрыщаIыгъым къыхэкIыу, абыхэм хуэфащэ гулъытэ хуэщIыпхъэщ. КъБР-м Мэкъумэш хозяйствэмкIэ и министерствэм, КъБКъМУ-м, Къэбэрдей-Балъкъэрым мэкъумэш хозяйствэмкIэ и щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым, «Дыщэ щхьэмыж» агрохолдингым я щIэныгъэлIхэм, IэщIагъэлIхэм, ветеринар IуэхущIапIэхэм, нэгъуэщIхэми мэл гъэхъуным и технологием пыщIа лэжьыгъэ псори зэуIуу къызэрагъэпэщын хуейщ. Мэл зыгъэхъу дэтхэнэ хозяйствэми игъэбэгъуэну и мурад лъэпкъхэр щIыпIэм зэрыщезэгъым елъытауэ къыхихыпхъэщ.
Илъэс 55-рэ хъуауэ езгъэкIуэкI гъэунэхуныгъэхэм къарикIуахэр си тегъэщIапIэу, мы IэнатIэм пэрытхэм чэнджэщ язот: гъэмахуэ хъупIэхэр къэзыгъэсэбэпхэм лыфI зыщI, цышхуэ къызытекI «советскэ» лъэпкъыр ягъэбэгъуэну, илъэс псом бгылъэ хъупIэхэр къэзыгъэсэбэп хозяйствэхэм «къэрэшей» лъэпкъыр ирагъэфIэкIуэну, тафэтес щIыпIэхэм мэл щызыгъэхъухэм лыфI зытезылъхьэ ташлинскэ, гъэшыфI къэзыт «къуэкIыпIэ-фризскэ» лъэпкъхэм зрагъэужьыну.
ЗэрытщIэщи, гъэмахуэ хъупIэхэм дунейм и щытыкIэм щIэх-щIэхыурэ зыщехъуэж — хьэуар икъукIэ щыпсыIэщ, пшагъуэр щыIувщ, щыуэлбанэрилэщ, уэ къыщох. Урысейм щызэрахуэ «къэрэшей», «советскэ» лъэпкъхэр а псом хъарзынэу полъэщ, адрей лъэпкъ 33-м къатохьэлъэ е яхуэхьыркъым. «Къэрэшей», «советскэ» лъэпкъхэр бгылъэ хъупIэхэм гъуэзэджэу щозэгъ, щIыпIэ гугъухэр, къуейщIейхэр адрей псэущхьэхэм нэхърэ нэхъыфIу къагъэIурыщIэ. ЛыфI зыщI, цышхуэ къызытекI «советскэ» лъэпкъыр хьэлъафIэщ. ТIыхэм — килограмм 80-90, лъхуэн-пIэнхэм — 50-55-рэ, илъэс хъу щынэхэм — 50-60, зи къэлъхуэгъуэхэм — 35-40, мазиплI зи ныбжь щIэжьейхэм — 26-28-рэ, мази 7-8 хъууэ гъэмахуэ хъупIэм щыIахэм килограмм 36-38-рэ къашэч. Ику иту цыуэ килограмми 3-4 къатокI, мэл лъхуэн-пIэнищэм щыни 115-130-рэ къащIохъуэ. Мази 7-8 хъу «советскэ» лъэпкъым нобэрей уасэмкIэ сом 2400-2600-рэ, «къэрэшей» лъэпкъым сом 2000-2200-рэ фейдэ къабзэу къат. Тафэтес щIыпIэм щаIыгъ «кавказ-ищхъэрэ» лъэпкъым сом 2250-2300-рэ, Ставрополь крайм щагъэхъу «ташлинскэ» лъэпкъым сом 2150-2250-рэ хъеру къапокI. «Ташлинскэ» лъэпкъым лъхуэн-пIэнищэ къэс щыни 140-170-рэ къыIэпах.
Профессор Ульянов А. етх: «хэхауэ зэрахуэ «къуэкIыпIэ-фризскэ» мэл лъэпкъ гъэшыфIэр процент 60-70-кIэ адрейхэм йофIэкI. Махуэ 300-м килограмм 500-800 къыщIаш, шэм и Iувагъыр проценти 6 мэхъу, лъхуэн-пIэнищэм щыни 190-210-рэ къыщIагъахъуэ. Зы лъхуэн-пIэным килограмм 65-85-рэ къешэч, цыуэ килограмми 3,5 — 4,5-рэ къытокI. Мэлхэм псынщIэу заужь. Мази 7-8 зи ныбжь щынэм килограмм 45-60 къешэч, мази 7-9-м иту ягъэхуажэ. Лъхуэн-пIэныр илъэсым килограмм 68-м нэскIэ хохъуэ. Абы къыхэкIыу, унагъуэхэмрэ мэкъумэшыщIэ хозяйствэ мыинхэмрэ чэнджэщ язот тафэтес, жьэгъущIэс щIыпIэхэм а лъэпкъым зыщрагъэужьыну.
Адрей псэущхьэхэм зэран яхуэмыхъуу, мэлу мин 650-м нэблагъэ гъэмахуэ хъупIэхэм щаIыгъыфынущ, щынэл къабзэу тонн мини 9-м нэс къащыхуэлэжьынущ, мэкъумылэ единицэу мин 80-м щIигъу къащыхудэгъэхуэнущ.
Мэл щагъэхъу хозяйствэхэр щызэхэт жылагъуэхэм зоотехние, селекцэ лэжьыгъэхэр езыгъэкIуэкIыну IэщIагъэлIхэр яIэн хуейщ. Абы папщIэ, КъБКъМУ-м зоотехниемкIэ, ветеринариемкIэ, механизацэмкIэ и кафедрэхэм ахэр щагъэхьэзырыпхъэщ.
Уэлджыр Мушэхьид,
мэкъумэш щIэныгъэхэм я доктор, профессор,
Урысейм Естественнэ
щIэныгъэхэмкIэ и академием и академик,
Къэбэрдей-Балъкъэрым мэкъумэш хозяйствэмкIэ
щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
