
Адыгэхэм къытхужаIахэр
Адыгэм деж еблэгъа хьэщIэр къыщIыхэщтыкIын щыIэкъым — ар быдапIэм ис пэлъытэщ: и хьэщIэр ихъумэурэ, бысымым и гъащIэр итыфынущ. ЩригъэжьэжкIэ, шу гъусэ хуимыщIауэ бысымым хьэщIэр гъуэгу тригъэхьэжынукъым. Гъуэгу тригъэхьэжа хьэщIэм зыгуэр къыщыщI хъужыкъуэмэ, абы илъ имыщIэжауэ, адыгэр етIысэхынукъым.
Паллас Петр-Симон. Германие.
1793 гъэ
Зауэм щыIухьэкIэ, адыгэхэм и Iэщэ-фащэ нэхъыфI дыдэмкIэ зызэщIаузадэ. И Iэщэрэ и фащэкIэ ар лъэпкъ куэдым къахощ, Азием дэнэ къэна, Европэми щыслъэгъуакъым шэрджэсым и Iэщэмрэ и фащэмрэ нэхъ дахэрэ нэхъ Iэрыхуэрэ.
Хъан-Джэрий.
1840 гъэ
ЩIэджыкIакIуэм и усэ
КуэдкIэ дыфщогугъ
Зэрыадыгэм иригушхуэу,
Адыгэхэр зэбгъэдэсат,
ЩIэблэр я куэду,
я мылъкур хъушэу,
Я щIышхуэ пшэрым тхъэжу исат.
АдыгэщIыр хамэм еубыдри,
Я нэхъ лъэрыхьхэр хэкум йокIыж.
Я къэна мащIэр бампIэм еIэтри,
ПсэупIэ лъыхъуэу зэбгрокIыж.
ЗэфIэкIуэдауэ кIыфIым хэтами,
Лъэпкъыр ерыщу зэрыщIэжащ.
Удыну хьэлъащэхэр къытехуами,
Гугъэр иIыгъти, зиужьыжащ.
Уей, ирефIакIуэ адыгэр ену,
ГуфIэгъуи гуауи зэхуэсыжыфу.
Зыкъуреувэ лъэпкъым и быныр,
Хэкушхуэ дахэр ихъумэжыфу.
ДолъэIур лъэпкъыр
Алыхьу лъапIэм
Унафэ пэжым дыщIигъэтыну.
Нэр зэрихъумэм ещхьу и напIэм,
Дунейр мамыру тхущигъэтыну.
Жагъуэгъуу диIэр дэ къыдэубзэу,
Зэран тхуэхъуну къыттемыгушхуэу,
Ди пшынэ Iэпэхэр зэдэбзэрабзэу,
Дигъэпсэуну лъэпкъыр дыгушхуэу.
ХамэщIхэм зэкIэ щыпсэу
ди къуэшхэм
Хэкум узыншэу къагъэзэжыну.
Зы лIым и быну батэр ягъэшу,
Хэкум и щIыхьыр къаIэтыжыну.
Бекъул Мухьэмэд.
Кэнжэ къуажэ
Сурэтхэм тхыдэм дыхашэж
Коссак Войцех дегъэцIыху
«Дунейм щыщыIэу пIэрэ зы щIыналъэ гуэр,
Уи къупщхьэр нэмысауэ, си лъэпкъ гуей?»
«Черкесы на Краковском предместье» Дунейм щикъухьа адыгэ лъэпкъым и хъыбаррэ и цIэр къызыхэщыж Iуэхугъуэу куэд дыдэм урохьэлIэ. Абыхэм зыщыбгъэгъуэза нэужь, наIуэ пщохъу лъэпкъым тхыдэ бей зэриIэр. Мы зэманым ди деж къэсыжауэ дызэрыгушхуэ тхыдэр лъэпкъым и къекIуэкIыкIам и зы Iыхьэ къудейщ, къэттIэщIыжын хуейр гъунэжщ. Гу зылъытапхъэхэм ящыщщ сурэтыщI цIэрыIуэ куэдым адыгэхэм траухуа я IэдакъэщIэкIхэр. А сурэтхэм языхэзми тхыдэ зырыз иIэжщ.
«Сурэтхэм тхыдэм дыхашэж» зыфIэтща рубрикэм щIэт тхыгъэхэмкIэ нэIуасэ фыхуэтщIынщ ди лъэпкъым къытраухуа сурэтхэмрэ абыхэм япыщIа хъыбархэмрэ…
Иджыблагъэ Интернетым дыщрихьэлIащ адыгэхэм ятеухуа зы сурэт. КъызэрыщIэкIамкIэ, ар зи IэдакъэщIэкIым а зыракъым ди лъэпкъыр къызыхэщу иIэр. Зи гугъу тщIыр Польшэм и сурэтыщI цIэрыIуэ Коссак Войцехщ. Ар зыщыщ лъэпкъыр а къэралым и щэнхабзэм хуабжьу щыцIэрыIуэщ. Езым и гугъу тщIынщи, сурэтыщI IэщIагъэм щыхуеджащ Краков, Мюнхен, Париж къалэхэм. И сурэтхэм я нэхъыбэм къыщыгъэлъэгъуар зауэ теплъэгъуэщ. Абы и щхьэусыгъуэр езы Войцех уланхэм, австро-венгрыдзэм хэту зауэ куэдым зэрыхэтарщ. Арагъэнщ абы и сурэт-панорамэ «Рацлавице», «Березина», «Египетский поход Наполеона» жыхуиIэхэр дуней псом цIэрыIуэ щIыщыхъуар.
Войцех и творчествэм и зы къудамэщ адыгэхэм ятеухуа сурэтхэр: «Черкесы на Краковском предместье», «Черкесы на Новом Свете», «Черкес, скачущий галопом», «Удар мамлюков» жыхуиIэхэр, нэгъуэщIхэри. Ипэу зи цIэ итIуа сурэтитIым теухуауэ Интернетым куэд щызэдауэу урохьэлIэ. Языныкъуэхэм трагъэчыныхь абы итыр къэзакъыу: «Ар урыс генералым и гъусэ къэзакъхэращ, Польшэм а зэманым адыгэхэр дэнэ къыщикIынт?» — жаIэ. А упщIэм жэуап еттынщи: сурэтым итри зытеухуари адыгэхэращ. Адыгэхэр Польшэм къызэрыщыхута щIыкIэрщ, Войцех и сабиигъуэм ахэр илъагъу, иужькIэ и сурэтхэр триухуэ щIэхъуа щхьэусыгъуэращ мы тхыгъэр зытедухуар.
«Черкес, скачущий галопом»
АтIэ, дэнэ адыгэхэр Польшэм къыздикIар? Мы упщIэм и жэуап япэу щыдгъуэтар 16-нэ лIэщIыгъуэращ. Абы щыгъуэм Украинэр, Литвар, Беларусыр Польшэм хыхьэу щытащ. А зэманым украиныпщ Вишневецкий Димитро (мыр иужьым Польшэм и пащтыхь хъуауэ щыта Вишневецкэ Михаил и адэшхуэщ) Урысейм къулыкъу хуищIэу кърым тэтэрхэм езауэу щытащ. Вишневецкэрауэ къалъытэ запорожскэ къэзакъхэм я лъабжьэр зыгъэтIылъар, езыри япэ къэзакъыу ятх. Дауэми, Грозный Иван абы и ехъулIэныгъэхэр елъагъури, Къэбэрдей щIыналъэм дзэпщу къегъакIуэ. Пщы Димитрорэ абы и къэзакъхэмрэ Къэбэрдейм къокIуэри, адыгэхэм ядэгъуэгурыкIуэу, я ерыскъы зэхэлъу куэдрэ къулыкъу щещIэ. А зэманым абы ныбжьэгъу пэж куэд щегъуэт Къэбэрдейм.
Апхуэдэу къекIуэкIыурэ, 1561 гъэм Грознэр Польшэм теуэну мурад ещI. АбыкIэ мыарэзы Димитро и хэкум егъэзэж, и лъэпкъыр фIыуэ зэрилъагъур, цIыху щыпкъэу зэрыщытыр къигъэлъагъуэу. Димитро и гъусэу макIуэ адыгэ уэркъхэм ящыщ зыбжанэ. Грознэм ар щызэхихкIэ, абыхэм къамыгъэзэжыфыну, укI ятрелъхьэ. Абы къыдэкIуэу, Польшэм и пащтыхь Сигизмунд II Август и къэралым Iэпхъуэну ирегъэблагъэ Димитро и ныбжьэгъуу щыта адыгэпщ зыбжанэ. 1562 гъэм Iуащхьибл хэгъуэгум (иджырей Пятигорск) щыпсэу къэбэрдеипщи 5-м заIэтри, я унагъуэхэмрэ уэркъхэмрэ я гъусэу Польшэм мэIэпхъуэ. Иджырей Польшэм и тхыдэджхэм зэрыжаIэмкIэ, уэркъхэм я бжыгъэр 300-м нэсырт.
Польшэм Iэпхъуащ: Черкасскэхэ Къасым, Гаврилэ Къамболэт и къуэхэр, Черкасскэ Жумыкъуэм и къуэхэу СулътIанрэ Темрыкъуэрэ, Къудадэч Александр — къухьэпIэ Шэр-джэсым ипщ Сибокъу Васул Къанщаукъуэ и къуэр. Грознэр хуеящ ахэр къишэжыну икIи Польшэм игъэкIуащ и дзыхь зригъэз Клобуков Алексей, ауэ адыгэпщхэр къыхуэкIуэжакъым.
Адыгэпщхэр польскэ пщыхэм хуагъадэ, абыхэм къыхуагъэфащэ герб щхьэхуэхэр. А зэманрауэ къалъытэ Польшэм и гербхэм, бэракъхэм мазэ ныкъуэрэ вагъуэхэмрэ къыщытехутар. Польшэм и лъэпкъ бэракъ куэдым тет хъуащ (псалъэм папщIэ Польшэм и пщыхэм, уеблэмэ Мазепэ и бэракъым) «Т» хьэрф зэпыгъэзауэ жор щIыкIэу щIыжам мазэ ныкъуэ къыщIэтыжу, иныкъуэхэм деж вагъуи и гъусэу. Аращ Войцех и сурэтхэм («Черкесы на Краковском предместье», «Черкесы на Новом Свете») деж адыгэхэм бэракъ яIыгъым жор щIыкIэу щыт нагъыщэ щIытетыр.
«Черкесы на Новом Свете»
Дауэми, СулътIанрэ Темрыкъуэрэ «пятигорские хоругви» зыфIаща польшэдзэм и полк щхьэхуэхэм я унафэщI мэхъу. Полякхэм ямы- щIэу щыттэкъым адыгэхэр зауэлI нэсу зэрыщытыр. ИкIи, иужьым, я лIыгъэкIэ, щхьэмыгъэзагъымкIэ ди лъэпкъэгъухэр абы щапхъэ техъуэжащ. Псалъэм папщIэ, 1572 гъэм мэлыжьыхьым и 13-м, тырку-дзэшхуэр Молдовэ деж Польшэм и дзэм къыщытеуэм, полякхэм загъазэри, гужьеяуэ щIэпхъуэжауэ щытащ. Абыхэм утыкум кърана Темрыкъуэ, и полкыр и гъусэу, бжьизкIэ икIуэтакъым, зэрытыркудзэу къыщытезэрыгуэми яхуэгъэхъеякъым. Ди лъэпкъ зауэлIхэр тыркудзэ псом езэуащ, полякхэм ягу къызэрыгъуэтыжыху. Адыгэхэм тыркудзэр къафIэмыкIыфу щалъагъум, полякхэм зауэ губгъуэм ягъэзэжауэ щытащ. Апхуэдэ лIыгъэ куэд зэрихьащ Темрыкъуэ. Польшэм и сеймымрэ пащтыхьымрэ щапхъэу къахьырт абы и лIыгъэр, езы Польшэм ипщхэм нэхърэ нэхъ яIэтырт, Латвием, Киев, Подольск щIыпIэхэм деж хапIэшхуэхэр, мэкъумэшыщIэ мин 50 къратауэ щытащ.
Зэман докIри, адыгэ пщитхум лъабжьэ быдэ щагъэтIылъ Польшэ къэралыгъуэм, пщIэрэ щIыхьрэ щагъуэт, я псалъэхэмрэ чэнджэщхэмрэ къыщIэдэIуу щIадзэ. Ахэр щыпсэуар зыхуэзэр Украинэм и Подолие хэгъуэгуращ. Тхыдэм зэрыхэтымкIэ, илъэс къэс хэкужьым икIыурэ адыгэ куэд абыхэм я деж кIуэрт къулыкъу ящIэну. Илъэс зыбжанэ докIри, Польшэм и дзэм и къудамэ нэхъыщхьэ мэхъу адыгэхэр.
Шэрджэс полкхэр хэтащ Польшэр Уэсмэн къэралыгъуэм, Кърым хъанхэм, Швецием щезауэм, Собесский Ян Ещанэм и дзэм Венэ деж 1683 гъэм уэсмэныдзэшхуэр щыщызэтрикъутам. ХVII лIэщIыгъуэм адыгэ шуудзэ къудамэхэр хэтащ литовскэдзэм.
Адыгэпщхэр дипломату яIащ Речь Посполитая федерацэмрэ Кърым хъанхэмрэ щызэгурыIуэм. Псалъэм папщIэ, Баторие Стефан и зэманым дипломату иIащ адыгэпщ Къамболэт и къуэ Адриан.
Апхуэдэурэ къокIуэкI 1795 гъэм нэс. Абы щыгъуэм къэралыгъуищым — Урысейм, Пруссием, Австрием — Польшэр къазэури, щыуэ ягуэшыж. Адыгэхэм я нэхъыбэр зауэм хокIуадэ, къэнэжахэр польскэ, украинскэ, тэтэр полкхэм яхошыпсыхьыж. Арами полкхэм я фащэр, зыхуэпэкIэр ягъэкIуэдауэ щытакъым. Иджырей польскэ тхыдэджхэм къыхагъэщ Польшэм и дзэм сыт и лъэныкъуэкIи зиужьыным адыгэхэр зэрыхэлIыфIыхьар, зэхъуэкIыныгъэ куэдыкIей абы зэрыхалъхьар. Польшэм и дзэм и зэхэлъыкIэри, зыгъэсэкIэри зэтезыгъэпсыхьэр адыгэхэрат. Абыхэм я фащэхэр: тажхэр, афэ джанэхэр, Iэщэхэр адыгэ хэкужьым ирашырти, Польшэм яшэрт. Адыгэпщхэм я зыхуэпэкIэм, зыщIыкIэм щапхъэ трахырт полякыпщхэм, уеблэмэ пащтыхьым. Ар псори ятхыж польскэ тхыдэджхэм. Уеблэмэ, Собесский Ян адыгэ цей щыгъыу, адыгэшхэм тесу щытащ. Речь Посполитэр ягуэша и ужьи, абы къина адыгэхэм куэдрэ ягъэгъуэщакъым къызыхэкIахэр. Варшавэ дэт университетым щылажьэ, тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор Граль Х. зэритхыжымкIэ, нобэр къыздэсым Польшэм щыбгъуэтынущ адыгэ кхъэжьхэр.
Дауэми, Речь Посполитая щIыгум и нэхъыбэр къызылъыса Урысейм щIэгъэкъуэн ещI адыгэхэр. Сыту жыпIэмэ адыгэхэм пщIэшхуэ щаIэт а хэгъуэгум, абы къыдэкIуэу, къэбэрдеипщхэмрэ Урысеймрэ зэпыщIэныгъэ быдэ яIахэри сэбэп мэхъу. Польшэ пащтыхьыгъуэм деж Урысей пащтыхьым и властыр щигъэбыдэнымкIэ куэду къегъэсэбэп абдеж лъабжьэ быдэ щызыгъэува адыгэхэр. АбыкIэ Iэмэпсымэ нэхъыщхьэу иIэр шэрджэс эскадронращ. Ар къызэрагъэпэщ ХIХ лIэщIыгъуэм и 20 гъэхэм и кIэм. ИужькIэ абы фIащыж шууей-бгырыс дивизионыцIэр. Мы дивизионращ Урысейм и «IэштIыму» Польшэ пащтыхьыгъуэм деж щиIар, 1830-1831, 1863 гъэхэм къэхъуа зыкъэIэтыныгъэхэр зэригъэсабырыжар. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, зауэ куэд къызэзынэкIа адыгэ шуудзэр къару лъэщт, абы къыпэлъэщынрэ хуэмыгъэдэIуэнрэ а зэманым а хэгъуэгум щыIакъым.
А зэманращ Войцех и сурэтхэм лъабжьэ яхуэхъуа теплъэгъуэхэр и нэгу щыщIэкIар. Абы щыгъуэм ар илъэсиблым иту арат, ауэ сабийм и гъащIэ псом щымыгъупщэжыну игу ириубыдащ зыкъэзыIэтахэр зыгъэсабырыжыну къалэм къыдэзэрыгуа адыгэ шуудзэр. Фоч кIэщIхэр драгъэуейуэ, сэшхуэ къихауэ, щхьэмыгъазэу къалэм къыдэлъэда шууейхэм ягъэшынэри, зыкъэзыIэтахэм я нэхъыбэр зэбгрыжыжауэ щытащ, зауэ-банэ хэмыту. А псори нэгъэсауэ Войцех и сурэтхэм къыщигъэлъэгъуэжащ.
ГъэщIэгъуэнщ, ауэ тхыдэм къызэрыхэщыжымкIэ, Польшэ пащтыхьыгъуэм къулыкъу щызыщIахэм ящыщщ Нэгумэ Шорэ. Тхыдэм зэрыхэтымкIэ, 1831 гъэм щIышылэм и 31-м ар гвардейскэ корпусым хагъэхьэри, мазаем Польшэм макIуэ. Хъан-Джэрий и унафэм щIэту, ахэр хэтщ Остен-Сакенэ бароным, генерал-лейтенантым и гупым. Блинкэ щIыпIэм деж зыкъыщызыIэтахэм яхуэзэри, Нэгумэ Шорэ зыхэта гупым ахэр зэбграхуащ, ягъэсабырыжащ. Мэкъуауэгъуэм и 16-м щыщIэдзауэ, бадзэуэгъуэм и 4-м нэс Нэгумэр хэтащ Гелгуд Антоний генералым и гупыр ирахужьэу, прусскэ гъунапкъэм нэс зыхуахэм. Жэпуэгъуэм и 3-м ар хохьэ Кавказ полуэскадроным, 1832 гъэм и мазаем Бытырбыху къокIуэж.
А зауэхэм хэтауэ тхыдэм къыхощыж: уэркъ Уэщрыуэ Ехье, Анзор Хьэбыж, Варшавэ деж прапорщик цIэр къызыхуагъэфэща Андырыхъуей Абдурэхьмэн, корнет Къунащ Умар, Къэсей Дохъушокъуэ, Хьэудэ Захар сымэ. 1846 гъэм шыщхьэIум и 30-м зи къулыкъу зыухыу хэкужьым къэзыгъэзэжахэм яхэтащ: Къуэжьокъуэ Щауэбий, Мудран Заурбэч, Щоджэн Умар, Дэхъу Абазэ, Гъубжокъуэ Исхьэкъ, ЛъытI Мусэ, ГъукIэжь Алий, ХьэщIэлI Умар, ХьэтIохъущокъуэ Къазий, Мысост Мыхьэмэт сымэ. Дэфтэрхэм къыхощыж Польшэм къулыкъу щащIэну ягъэкIуэну зи цIэр ятха къэбэрдей уэркъхэу: МафIэнэ Бэчмырзэ, Ерчэнхэ Мэтджэрий, Мыхьэмэт сымэ. Къулыкъу зыщIахэм яхэтщ уэркъхэу: корнет Къармэ Бэчмырзэ, майор Къарэмырзэ Къасболэт; ротмистрхэу — Ло Щыхъым, Лий Кушыку, Iэхъуэжакъуэ Талъостэн; орден зыбжанэ къызыхуагъэфэщахэу — штабс-ротмистр Уэлэгъей Дэхъушокъуэ, штабс-ротмистр Сид Пщымахуэ, полковник Брыкъуэ Бынагъуэ сымэ.
АрщхьэкIэ, дзэ къулыкъур иужьым полицэ лэжьыгъэм хуэкIуэжу щыхъум, апхуэдэ пщэрылъхэр, я щхьэ ирамыпэсу, адыгэхэм ядэжакъым Польшэм кIуэн. Иужьым, адыгэхэр здэмыкIуэж шууей эскадроныр ирагъэкъун папщIэ, нэгъуэщI Кавказ лъэпкъхэм щыщхэри къэзакъхэри Польшэм яшэу щIадзащ. Дауэ щымытми, адыгэхэр Польшэм и тхыдэм пщIэ яIэу къыхэнащ, къэралыгъуэм и тхыдэм увыпIэфI щаубыдащ.
БЕМЫРЗЭ Зураб.
Черкесск къалэ
«Шэрджэсым и аслъэнкIэ» еджэрт Кавказ зауэм и лIыхъужь Хьэжы Къазбэч. Сурэтыр Бёлл Джеймс ищIащ. 1840 гъэ
