КъШР
Ковид-сымаджэщым и унафэщIым и псалъэ
«Къытригъэзэжами — дыпэлъэщынущ»
«Зауэ мыхъумэ, зэрыдунейуэ бэлыхьым хэзыдзэфын къару щыIэ?» упщIэм и жэуапыр иджы наIуэ хъуауэ, бэлыхьым дыхэтщ. Илъэсым щIигъуащ коронавирус уз зэрыцIалэр ди къэралми хамэ щIыпIэхэми къызэрыщекIуэкIрэ, уеблэмэ ди псэукIэм щыщ Iыхьэ хъуащ.
Мэкъуауэ Iэмин Хэт и нэгу къыщIыхьэнт медицинэр Iэмал зыхуемыкIуэфын, уз къамыхута XXI лIэщIыгъуэм къыкъуэкIыу цIыху гъащIэ куэд ихьыну?! Ауэ, нэгъуэщI лъэныкъуэкIэ уеплъмэ, «Iэмал зимыIэр ажалырщ» жыхуиIэращ, цIыху акъылым къимытIэса щыIэкъым, а ажал дыдэм къищынэмыщIа. Апхуэдэщи, «уэ уеджа-сэ седжа» жызыIэу, еджагъэшхуэу дэнэ къэрали щыпсэухэр коронавирусым пэщIэувауэ, и гъэхъужыкIэ хъуну Iэмалхэм, хущхъуэ щIыным йолэжь. ЦIыху къызэрыкIуэм къытхуэнэжыр гугъапIэщи, догугъэ узымрэ медицинэмрэ я зэпэщIэтыныгъэ гуащIэр иужьрейм и текIуэныгъэкIэ кIэщIрэ псынщIэу иухыну. Лъабжьэншэкъым ди гугъапIэхэр. Дохутырхэр, волонтёрхэр, студентхэр, сымаджэщхэм защIэзыгъакъуэ псапащIэхэр… — мащIэкъым коронавирус пандемием нобэ пэщIэтыр.
ПцIыр сыткIэ щхьэпэ — коронавирусым и япэ къекIуэкIыгъуэ пIалъэм медицинэри властри хуэмыхьэзыру, ныкъусаныгъэхэри мымащIэу щытащ. Езыри, а япэ къекIуэкIыгъуэр, иужьрей хъуну дохутырхэри цIыху къызэрыгуэкIхэри дыгугъащ. Абы и щыхьэту гъэмахуэ мазэхэм узыр нэхъ ужьыхыжри, кIуэдыжыпэным нэсат. Ауэ, ди жагъуэ зэрыхъущи, псори дыкъэпцIауэ къыщIэкIащ. ФокIадэ мазэм, сабийхэм я сад кIуэжыгъуэм, студентхэм, еджакIуэхэм я еджэгъуэ илъэс щIэдзэжыгъуэм хуэкIуэу, узым зыкъиIэтыжын щIидзащ. Абы ипкъ иткIэ, республикэм щылэжьа ковид сымаджэщхэр аргуэру зэтрагъэпсыхьыжыну хуежьащ, абыхэм къыхагъэхъуащ нэгъуэщIхэри. Апхуэдэу, Хьэбэз район сымаджэщми и лэжьэкIэр коронавирус зыпкърытхэм еIэзэным триухуэн хуейуэ унафэ хуащIри, абы тету зигъэхьэзырын щIидзащ.
Зы район мыхъуу, республикэм и нэгъуэщI щIыналъэхэри зэгъэбыдылIа сымаджэщ-купсэм и лэжьыгъэр зэрыщыту нэгъуэщIу зэтебухуэныр Iуэху тынштэкъым. Абы зэрызыхуагъэхьэзырым, пандемием ехьэлIа щытыкIэхэм хуиIэ гупсысэхэмкIэ къыддэгуэшащ сымаджэщым и дохутыр нэхъыщхьэ Мэкъуауэ Хьэжмурат и къуэ Iэмин.
— Коронавирус узым зэрыреспубликэу, зэрыкъэралу, уеблэмэ, зэрыдунейуэ хьэлэбэлыкъ хидзащ. Хьэбэз щIыналъэр къапщтэмэ, бадзэуэгъуэ — шыщхьэуIу мазэхэм коронавирус узыр зыпкърытыр зырыз дыдэт, щытыкIэр зэпIэзэрыт хъужат. Арами, фокIадэм ехъулIэу узым зыкъиIэтыжри, медицинэм и лэжьакIуэхэри властри гупсысэ дыхидзащ. Зы лъэныкъуэкIэ, сабий IыгъыпIэхэр, еджапIэхэр къызэIухыжын хуейт, хуэхьэзырт, нэгъуэщI лъэныкъуэкIэ — шынагъуэт сабийхэр зэхыхьэу зэрыуцIэпIыжынкIэ. Санитар-эпидемиологие шынагъуэншагъэм къигъэув мардэ псоми дытету лэжьыгъэр ирагъэжьэжащ. Къыхэгъэщыпхъэщи, еджапIэхэм я унафэщIхэри, район властри, адэ-анэхэри зэкъуэту, жэуаплыныгъэ, зэхэщIыкI лъагэ яхэлъу бгъэдыхьащ мы Iуэхум.
Апхуэдэу щытми, гъэмахуэм зыгъэпсэхуакIуэ нэгъуэщI щIыпIэхэм щыIахэр, къалэ зэхуэмыдэхэм щеджэхэр адэкIэ-мыдэкIэ къикIыжу къагъэзэжын щIадзащ, узми зыкъиIэтыжу хуежьащ. Зы унагъуэм нэрыбгэ бжыгъэ зэуэ сымаджэ щыхъуащ, абы къыкIэлъыкIуащ студент къызыхыхьэжа нэгъуэщI бынунэри. Псалъэм папщIэ, узым и къежьэгъуэм щыгъуэ ковид-тесту районым 10 — 15 нэхърэ нэхъыбэ дымыщIу щытамэ, иджы 60-м щIигъу идогъэщI. Ар куэдщ, ди жагъуэ зэрыхъущи, абыхэм ящыщу узыр зыпкърыту къыщIагъэщыр мащIэкъым, — къыддэгуэшащ дохутыр нэхъыщхьэр.
НобэкIэ 9, 11-нэ классхэм щеджэхэмрэ пэщIэдзэ классхэмрэ щIсэхэр мыхъумэ, щIыналъэм ит курыт еджапIэхэм ныбжьыщIэхэр кIуэркъым. Сабий IыгъыпIэхэм кIуэр зи сабийм кIэлъыплъын зимыIэ унагъуэ зырызхэм щыщхэращ.
КъШР-м и Iэтащхьэ Темрезов Рэшид и унафэкIэ, мы гъэм жэпуэгъуэ мазэм щегъэжьауэ Хьэбэз щIыналъэ сымаджэщыр коронавирусым щеIэзэ сымаджэщ-госпиталу мэлажьэ. Псори зэхэту, сымаджэщыр гъуэлъыпIи 150-кIэ зэтегъэпсыхьащ. Ахэр къызэрыкIуэ гъуэлъыпIэкъым, дэтхэнэри сымаджэм жьы зэришэну, ар зэрырашэлIэну IэмалхэмкIэ зэщIэузэдащ. Кислород тонн 11 зэрыхуэ резервуарышхуэмкIэ сымаджэщым пасэу зыкъызэригъэпэщащи, абыкIэ щыщIагъэ ихуэркъым. Медицинэ оборудованэу, техникэу зыхуэныкъуэ псомкIи Узыншагъэр хъумэнымкIэ министерствэм зэтригъэпсыхьащ. Зэхурикъуу яIэщ нэкIуIулъхьэхэр, Iэлъэхэр, узыфэм зэрызыщахъумэ лIэужьыгъуэ псори, дезинфекцэ зэращIхэр. Госпиталыр зэпыхукIащ сымаджэхэр зыщIэлъ, дохутырхэм, медицинэ лэжьакIуэхэм я зэхэзекIуапIэ, зыхуэпапIэ, къинэмыщIхэу. Гулъытэншэу къагъэнакъым сымаджэхэр къызэрырашэкI, дохутырхэр я унэхэм къызэрыраш, зэрашэж машинэхэри. Ахэри, щIэкIыпIэ-щIыхьэпIэ къэси дезинфекцэ ящI. ЖыIэпхъэщи, икIи егъэлеиныгъэкъым ар, Хьэбэз щIыналъэ сымаджэщыр сыт щыгъуи щыпкъэу пылъщ санитар къабзагъэ Iэмалхэри гъэзэщIэным. Иджы, пандемием и пIалъэм, апхуэдэ лэжьыгъэр нэхъри щIэгъэхуэбжьауэ, текI имыIэу ягъэзащIэ.
— Ковид сымаджэщу дызэрылажьэрэ дызыхущымыщIаIауэ, тыншу ди лэжьыгъэр зэкIэлъокIуэ. КъШР-м Узыншагъэр хъумэнымкIэ и министерствэм сыт и лъэныкъуэкIи зыкъытщIегъакъуэ. Хущхъуэхэр сымаджэхэм къамыщэхуу, ятхьэлIэн хуей псори ди къарукIэ зэфIокI.
Госпиталым щыIэр ди лэжьакIуэхэращ, зыри къедгъэблэгъакъым. Псори зэхэту ковид сымаджэщым нэрыбги 111-рэ щолажьэ. Абы щыщу 27-р дохутырщ, 74-р медицинэ сестрахэращ, адрейр — санитархэмрэ дезинфекторхэмрэщ. Зы лэжьэгъуэ сменэр сыхьэти 6-кIэ яхь. Сыхьэт 18-кIэ загъэпсэхужри, аргуэру IэнатIэм пэрохьэж. Хьэлъэщ, гугъущ, а лэжьыгъэр, ауэ зэхэщIыкI, жэуаплыныгъэ лъагэ яхэлъу дэтхэнэ зыри мэлажьэ, зыми къикIуэтыну и мурадкъым. Апхуэдэ егугъуныгъэм папщIэ иджыри зэ къытезгъэзэжу фIыщIэ псалъэхэр яжесIэну сыхуейщ сымаджэщым щылажьэ дэтхэнэ зыми, — жиIащ Мэкъуауэ Iэмин.
Ахэр псалъэ дыгъэлкъым. Дэтхэнэми ещIэ Мэкъуауэ Iэмин псалъэ фэрыщIхэмкIэ, щытхъу лъабжьэншэхэмкIэ упсэ унафэщIу зэрыщымытыр. Абы и щытхъур къэблэжьын хуейщ. Хьэбэз щIыналъэ госпиталым щагъэхъужу щIэкIыжахэм я фIыщIэ псалъэхэри щыхьэт тохъуэ дохутырхэми медсестрахэми я лэжьэкIэфIым. Дохутыр нэхъыщхьэм дызэрыщигъэгъуэзащи, псори зэхэту нэрыбгэ 402-рэ узыншэу щIагъэкIыжащ сымаджэщым. Ахэр республикэм и дэнэ щIыпIи, Черкесск къалэми щыщщ.
КъинэмыщIауэ, нэгъуэщI узыфэ зиIэ сымаджэхэри я нэIэм щIэтщ. Сымаджэ къэс хуэфащэ гулъытэрэ дэIэпыкъуныгъэрэ егъуэт. КъШР-м Узыншагъэр хъумэнымкIэ и министерствэм и унафэм тету, дэтхэнэми и Iуэхур зэхагъэкI. Хъунумэ — и унэм щIэсу щоIэзэ, мыхъунумэ — мыковид сымаджэщым щеIэзэну яунэтI. Къалэнышхуэ яхь къуажэ къэс щылажьэ медицинэ IуэхущIапIэхэми. Ахэр махуэ къэс ялъогъуазэ сымаджэ зи унагъуэ исхэм, коронавирус зэуэлIауэ гурыщхъуэ зыхуащIыр зэуэ я нэIэм щIагъэувэри, кIэлъызэрахьэпхъэ Iэмал псори ягъэзащIэ.
ИпэкIи хуэдэу, иджы- ри дохутыр нэхъыщхьэм цIыхухэм лъэIукIэ захуегъазэ:
— Псори дызэкъуэту узым дыпэщIэмыувэмэ, абы кIыхьлIыхьу зыкъытхуригъэнэнущ. Дохутырхэми фигу ящIэвгъэгъу, фи щхьи фегупсыс, нэгъуэщIым и узыншагъэми зэран фызэрыхуэхъунур зыщывмыгъэгъупщэ: цIыхухэр куэду фызэхэмыхьэ, санитар шынагъуэншагъэ Iэмалхэр зефхьэ, нэкIуIулъхьэхэр дэнэ дежи къыщывгъэсэбэп, къабзагъэм пыщIа Iэмалхэм фытет. Псори дызыхуэсакъыжу, щхьэж къыдэлъытар тщIэмэ, узми дыпэлъэщынущ.
КъинэмыщIауэ, мыхьэнэшхуэ иIэщ коронавирусым пэщIэт мастэр зыхегъэлъхьэнми. Ар зэранкъым, зыгуэрхэм къазэрыщыхъум хуэдэу. Вакцинэр зэтхьэлIэу, «иммунная прослойка» жыхуиIэр жылагъуэм къыщыдмыгъэщIмэ, коронавирусым кIэ имыIэу къекIэрэхъуэкIыурэ, къытригъэзэжурэ къыддекIуэкIынущ. «Иммунная прослойка» жыхуэсIэр жылагъуэм и зэхуэдитIым нэсым узыр япкърыкIауэ, адэкIэ узым зэрызедмыгъэубгъуным дэтхэнэри дыхуэсакъыу щытмэ, мис абы щыгъуэщ ковидыр щикIуэтынур.
Мыдрейуэ, цIыхур къызэригъэщIрэ узри къыдокIуэкI. Уз зэхуэмыдэ куэдым цIыхубэр пэлъэщащ. Дыпэлъэщынущ коронавирусми. Нэхъыщхьэр: жэуаплыныгъэ тхэлъын, дохутырхэм жаIэм дытетын, ди щхьи нэгъуэщIхэми дахуэсакъынращи, дывмыгъэбэлэрыгъ! Дэ, дохутырхэм, къыдэлъыта псори, щIигъужу тщIэнущ! — жеIэ Хьэбэз щIыналъэ сымаджэщым и дохутыр нэхъыщхьэ Мэкъуауэ Iэмин.
— КхъыIэ, медицинэ лэжьакIуэхэри фызыхуэсакъыж, — щIыдогъуж дохутырым и псалъэхэм.
ТУАРШЫ Иринэ.
СурэтырТуаршы Беслъэн трихащ.
Ди псэлъэгъухэр
Къуажэ ФАП-хэм я лэжьыгъэр
Коронавирус уз зэрыцIалэм, дуней псор хьэлэбэлыкъ иным хэзыдза пандемием илъэсым зэрынэхьэсауэ жылагъуэм и гъащIэр зэрихъуэжар нэрылъагъущ. А зэхъуэкIыныгъэхэм дэкIуатэу, ипэкIи тыншу щымыта я лэжьыгъэ гугъур жэщ-махуэ ямыIэ жыхуаIэм хуэдэу зэпымыууэ къызэрагъэпэщ къуажэхэм, жылагъуэхэм дэт фельдшер-акушер пунктхэм (ФАП). Пэжщ, нэхъапэхэм хуэмыдэу, нобэкIэ мы медицинэ IуэхущIапIэхэр нэщIщ. Абыхэм уекIуэлIакIэ щыбгъуэтынур пандемием пэщIэтхэращ.
Жу ФатIимэ Пандемием ФАП-хэм я лэжьыгъэм къыхилъхьа зэхъуэкIыныгъэхэм, лэжьакIуэхэр абыхэм зэрапыкъуэкIым, къуажэдэсхэм зэрадэлажьэм, уз зэрыцIалэм земыгъэубгъуным яужь зэритым, сымаджэхэр хущхъуэкIэ къызэрызэрагъэпэщым, нэгъуэщI упщIэ куэдми я жэуап кърет адыгэ къуажэхэм я нэхъ инхэм ящыщ Хьэгъундыкъуей (Али-Бэрдыкъуэ) дэт амбулаторэм и унафэщI Дэбагъуэ (Жу) ФатIимэ.
Жу ФатIимэ Хьэбэз къуажэм дэт лицейр къиуха нэужь, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и медицинэ къудамэм щIэтIысхьащ. Стоматолог IэщIагъэр иIэу, интернатурэр Черкесск къалэм щрихьэкIащ, республикэм и къалащхьэм лэжьэн щыщIидзащ. 2012 гъэм, «Земский доктор» проектым и фIыщIэкIэ, абы къигъэзэжащ къыщалъхуа къуажэм.
— ФатIимэ, нобэ жылагъуэр нэхъ зыгъэгузавэ Iуэхуу къуажэм дэлъыр пандемием ехьэлIарщ жытIэмэ, дыщыуэну пIэрэ?
— Дауи, Iуэхур зэрыщыт дыдэр аращ. Нобэ медицинэм и лэжьакIуэхэми къуажэдэсхэми ди къарур, ди щIэныгъэр зыхуэдунэтIыр коронавирус уз зэрыцIалэм земыгъэубгъунырщ. Пэжщ, пандемиер къыщежьам щыгъуэ абы пэщIэтыным нобэ дызэрыхуэхьэзырым хуэдэу щытыкIэр псынщIэтэкъым. Гугъу дехьащ, ди лэжьыгъэм и къызэгъэпэщыкIэ хъунур, зэрызэкIэлъыдгъэкIуэнур къыдгурымыIуащэу…
Узыфэр зыпкърытхэр гъэмахуэм нэхъ мащIэ хъури, ди лэжьыгъэ къызэгъэпэщыкIэри къэтпщытэжыну зэман диIащ, дызэрыбгъэдыхьэн хуей Iэмалхэми нэхъ куууэ дегупсысащ. ИкIи, мис, бжьыхьэм узыфэм и «етIуанэ толъкъун» жыхуаIэр къыщысым, абы куэдкIэ нэхъ дыхуэхьэзыру, Iэмалхэр убзыхуауэ декIуэлIащ.
— Амбулаторэм и лэжьакIуэм нобэ и къалэн нэхъыщхьэр сыт?
— Ди къалэн нэхъыщхьэр профилактикэ лэжьыгъэр нэгъэсауэ къызэдгъэпэщынращ. ЦIыхур сымаджэ зэрымыхъуным дытолажьэ. Псалъэм папщIэ, коронавирусым и «япэ толъкъуныр» щыщыIам, тхылъ цIыкIухэр дгъэхьэзырри, къуажэр унагъуэрыкIыу къызэхэткIухьурэ, ахэр яIэрыдгъэхьащ. Абдеж къыщеттхэкIащ цIыхум коронавирусыр къыхыхьа нэужь абы и щытыкIэм, зэрызихъуэжынкIэ хъунур, япэщIыкIэ ищIэн хуейр, зэкIуэлIэнур. Мис, ноби а тхылъ цIыкIухэр дэIэпыкъуэгъу къахуохъу, абы иттха ди телефонхэмкIэ къуажэдэсхэм зыкъытпащIэ, къыдочэнджэщ. Узыфэм пэщIэтынымкIэ, абы земыгъэубгъунымкIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ медицинэм и лэжьакIуэхэмрэ цIыхухэмрэ зэпыщIэныгъэ быдэ яку дэлъыным.
— ЗэрыхъумкIэ, пандемием и «етIуанэ толъкъуным» Iуэхум и пIалъэ зэвгъэгъуэтагъэххэу фекIуэлIащ. Фи лэжьыгъэм иджыпстукIэ къыщывгъэсэбэп Iэмалхэм, бгъэдыхьэкIэщIэхэм дыщыбгъэгъуазэмэ хъунт?
— Уз зэрыцIалэм пэщIэт гуп хэха къызэдгъэпэщащ. Ар Iэмал зимыIэт. Пщэдджыжьым амбулаторэм и лэжьыгъэр едмыгъажьэ щIыкIэ, медсестра Токъубай ФатIимэ, зэрыхуэфэщэну ковид-щыгъынхэмкIэ хуэпауэ, Iэмэпсымэхэр иIыгъыу, идогъажьэ. Абы IэщIэлъщ зи тестым узыр зыпкърыту къигъэлъэгъуахэм я цIэ-унэцIэхэр. Ахэр унагъуэрыкIыу къызэхекIухь, я плъыржьэрагъым йоплъ, сатурацэр, я щытыкIэр нэгъэсауэ къепщытэ, ахэр и тхылъым иретхэри, амбулаторэм къегъэзэж. Итхахэр дохутырым и пащхьэ ирелъхьэ. Къапщтэмэ, мы узыфэм пэщIэтхэр зэгъусэу, я чэнджэщ зэхалъхьэкIэрэ, узыр зэуэлIа дэтхэнэми зэреIэзэну щIыкIэр яубзыху.
АдэкIэ дохутырым егъэбелджылы гупыр зэкIуэлIэн хуей унагъуэр, абдеж щызэфIахыну Iуэхухэр. Езыри кIуэуэ сымаджэм и щытыкIэр зэхигъэкIа нэужь, КТ зрагъэщIын хуей щыIэмэ, абыкIэ хъыбар къыдегъащIэ. Ковид сымаджэхэр къезышэкI бригадэхэр район сымаджэщым щыгъэбелджылауэ щыIэщи, абыхэм хъыбар яIэрыдогъэхьэ. Бригадэр къос, сымаджэр яшэри, КТ ящI.
Гу зылъытапхъэщи, а Iуэхухэр псынщIэ дыдэу къызыдогъэпэщ. Уеблэмэ шэджагъуэ нэужьым КТ-м къигъэлъэгъуахэр къытIэрохьэж. Абы еплъа нэужь, дохутырым унафэ къехь сымаджэ хъуам ирихьэлIэну хущхъуэхэмкIэ, зэригъэхъужыну IэмалхэмкIэ.
Ковид сымаджэщым цIыхур гъэгъуэлъыным теухуа унафэр зыщIыр дохутыр нэхъыщхьэхэращ, нэгъуэщIу жыпIэмэ, ар Узыншагъэр хъумэнымкIэ министерствэм и унафэщ.
Коронавирус узыфэр зыпкърытхэм я закъуэкъым ди лэжьакIуэхэр зыкIэлъыплъыр. АтIэ, цIыхум и давленэр дэкIуеями, нэгъуэщI уз гуэрхэм къыхагъэзыхьми, анализ итын хуейми далъоIэс. ХущхъуэкIэ, япэ дэIэпыкъуныгъэр къызэрагъэпэщынымкIэ IэнатIэри зэтегъэпсыхьащ.
Къыхэзгъэщынщи, ди къуажэм и Iэтащхьэ Иуан Руслан и дэIэпыкъуныгъэ ин хэлъу, хуэмыщIауэ псэу унагъуэм хущхъуэкIэ защIэдгъэкъуэфащ. Дэ тхузэфIэкIари, къуажэм и унафэщIым къыбгъэдэкIари унагъуэм исхэм етхьэлIащ. ГъащIэр гугъу хъуащи, сыт хуэдэ дэIэпыкъуныгъэри гуапэщ.
— Мы зэман хьэлъэм уз зэрыцIалэм пэщIэт лэжьакIуэхэм, уи лэжьэгъухэм я цIэ къиIуэн хуейуэ къыдолъытэ…
— Ахэр, шэч хэмылъу, иджырей зэманым и лIыхъужьу къэплъытэ хъунущ. Си гуапэу къыхэзгъэщынщ ди дохутыритIыр: Щымырзэ ФатIимэ-рэ Шыбзыхъуэ ФатIимэрэ. Абыхэм я медсес- тращ ЛIымаху Санятрэ Мэремыкъуэ Людэрэ. Сабий дохутырыр Уэрзэлы Залинэщ, абы щIыгъу медсестрар Урэкчай Ритэщ. Ди гур ягъэпсэхуу къыддолажьэ ди амбулаторэм къепха водитель-зэкъуэшхэу Бетыгъуэнхэ Артуррэ Рэмэзанрэ. Къохъу сабий пэплъэ бзылъхугъэ цIыкIухэми коронавирус къыщаубыд. Абыхэм набдзэгубдзаплъэу якIэлъоплъ, якIэлъокIуэ акушер Iэзэ Щохъужь Iэминат.
Сэ, амбулаторэм и унафэщIу сыщыткIэрэ, гупым ягуэщI лэжьыгъэм и къызэгъэпэщыныгъэр си къалэным хохьэ. КъинэмыщIауэ, си лэ- жьэгъухэм зэрысхузэфIэкIкIэ ящхьэщызох езыхэр зыхунэмыс Iуэхухэри. ЖыпIэнурамэ, дызэкъуэту, зызэхэтщIыкIыу дызэдолажьэ.
— Коронавирусым фызэрыпэщIэт мазэ бжыгъэм, дауи, гурыIуэгъуэ хъуащ нэхъыщхьэу абы зэрызыщыпхъумэфыну Iэмалхэр. Ахэр цIыхухэм иджыри зэ ягу къэбгъэкIыжынри мылейуэ къызолъытэ…
— Мы узыфэм зэрызыщыпхъумэфынур абы телажьэ къулыкъухэм къабгъэдэкIа чэнджэщхэмкIэ IупщIу къэгъэлъэгъуащ. Ахэр зымыщIэ иджыпсту гъуэтыгъуейщ. Ахэр текI имыIэу бгъэзэщIэн хуейуэ аращ.
Япэрауэ, цIыху куэду щызэхуэс щIыпIэхэм укIуэ хъунукъым. Апхуэдэщ, лIэныгъэ, сэдэкъэ, хьэгъуэлIыгъуэ хуэдэхэр. Апхуэдэхэм хэтахэращ уз зэрыцIалэр нэхъыбэу зэуалIэр.
Узыншагъэр зыгъэбыдэ дуней тетыкIэр: физкультурэмрэ спортымрэ цIыхум и Iэпэгъуу щытын хуейщ. КъищынэмыщIауэ, цIыхум пкърыт узыфэхэр хэмытIэсэн папщIэ, дохутырым хуитха хущхъуэхэр зэхьэлIэныр щыбгъэт хъунукъым.
ЦIыхум жэуаплыныгъэ хэлъмэ, медицинэм и лэжьакIуэм ищIэн хуейуэ зыри къигъанэу къэслъытэркъым. НэгъуэщIуи жысIэнщи, зыми егъэзыгъэкIэ зыпхуегъэхъумэжынукъым. Дэ чэнджэщ ятт къудейуэ аращ. ИкIи псом хуэмыдэу ди чэнджэщхэр зыхуэгъэзар ныбжь зиIэхэращ. Аращи, фызыхуэсакъыж! ИлъэсыщIэ дызэрыхьэнури угъурлы Тхьэм тхуищI!
Епсэлъар ЩОХЪУЖЬ Лусанэщ.
Щапхъэ
ЛIыхъужьыгъэ зезыхьэхэр
ЦIыхур псэзэпылъхьэпIэ щихуэм деж ар абы къизышыфым лIыхъужьыгъэ зэрихьэу аращ къызэрылъытэн хуейр. Дуней псор коронавирус узыфэ зэрыцIалэ шынагъуэм щыпэщIэт мы лъэхъэнэ гугъум зи къалэныр хьэлэлу зыгъэзащIэ медицинэ лэжьакIуэхэми апхуэдэ щапхъэ ягъэлъагъуэ.
Дохутырхэм, медицинэ лэжьакIуэ курытхэм, нэхъыщIэхэм фIыщIэ зэрыхуащIым, абыхэм цIыху куэд зэрахуэарэзым и хъыбархэр махуэ къэс зэхыдох. Сымаджэхэр гузэвэгъуэм къыхэзыш апхуэдэ лэжьакIуэхэр иджыблагъэ щагъэлъэпIащ Черкесск къали.
COVID-19-р зыпкърытхэр гъэхъужыным хэлъхьэныгъэшхуэ зэрыхуащIам, къахьа ехъулIэныгъэхэмрэ я IэщIагъэм зэрыхуэIэзэмрэ папщIэ щIыхь, фIыщIэ тхылъ-хэр иратащ узыншагъэр хъумэн IэнатIэм и лэжьакIуэхэм. Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм жьэн уз зэфыкIхэр щагъэхъуж и диспансерым къыщызэрагъэпэща сымаджэщым и унафэщI Гуэгуш Зураб, анестезиолог-реаниматолог Каппушевэ Мадинэ, терапевт Эбзеевэ Марьянэ, медсестра Караевэ Мадинэ, дезинфектор ДыщэкI СулътIан сымэ хуагъэфэщащ Черкесск къалэм и Iэтащхьэм и Iэ зыщIэлъ щIыхь тхылъхэр.
Зи ныбжь хэкIуэтахэм, зи щхьэ Iуэху зезымыхуэжыф-хэм пандемием и лъэхъэнэм зэрызыщIагъэкъуам папщIэ фIыщIэ тхылъхэр иратащ КъШР-м зыуэ щыт и волонтёр штабым езыхэм яфIэфIу дэлэжьахэу Бойкэ Валерий, Задощенкэ Сергей, Татаринцев Никитэ, Акбаевэ Зухра, Щелоковэ Людмила, Борэныкъуэ Руслан сымэ.
ТЕМРОКЪУЭ Марьянэ.
Iуэху тынш лъыхъуэркъым
Коронавирус уз зэрыцIалэр къежьэу, абы пэщIэтынымкIэ республикэм сымаджэщ щхьэхуэхэр къызэрагъэпэщу щыщIадзам, абы щылэжьэну хьэзыру ди лъэпкъэгъу куэд къахэжаныкIащ. Абыхэм ящыщщ Черкесск къалэм дэт, жьэн узым щыпэщIэт диспансерым хэту япэу къызэIуаха сымаджэщым хэгъэзыхь хэмылъу, езыр хуейуэ а лэжьыгъэм пэрыува медсестра ГъукIэкъул Мадинэ.
ГъукIэкъул Мадинэ Черкесск къалэм дэт медицинэ училищэр 1993 гъэм къиухри, Къэрэшей-Шэрджэс республикэ сымаджэщым сабий реанимацэмкIэ и къудамэм лэжьэн щыщIидзащ Мадинэ. ИужькIэ, республикэм сабийхэр дунейм къыщытехьэ и Унэм анестезиологиемрэ реанимацэмкIэ и къудамэм кIуэжащ. Абдежым ар медсестрауэ, операцэ зыщI гупым яхэту, анестезиологми и гъусэу щылэжьащ.
Бзылъхугъэр илъэс 27-рэ хъуауэ реанимациемрэ анастезиологиемрэ епхауэ мэлажьэ. Ар, дауи, тыншыгъуэ щумыгъуэтыну щIыпIэщ. Зи лэжьыгъэм и мыхьэнэр къызыгурыIуэ бзылъхугъэм, дунейр гузэвэгъуэ хэзыдза уз зэрыцIалэр къызэрежьэу, мурад ищIащ цIыхухэм зэрадэIэпыкъуфымкIэ япыкъуэкIыну.
— Сэ Iуэху тынш къэслъыхъуэу сесакъым. ИкIи, япэу ковид-сымаджэщым кIуэну хьэзырхэр къыщыхатхыкIым зыкъэзгъэлъэгъуащ, си лэжьэгъухэри сщIыгъуу. Дызыхуагъэсар аращ. НэгъуэщIуи хъунутэкъым. Япэу апхуэдэ Iуэху дыпэрыувэну мурад щытщIам, абы ахъшэшхуэ къыпэкIуэнуи псалъэмакъ гуэри щыIэтэкъым. Ар си къалэну къэслъытэу аркъудейт, — жеIэ Мадинэ.
Уз зэрыцIалэм епха сымаджэщми Мадинэ щылажьэр реанимацэ къудамэращ. Мыбдежми абы и лэжьыгъэр нэхъ гугъухэм ящыщу зэрыщытым шэч хэлъкъым. Сыту жыпIэмэ, а къудамэращ зи узыншагъэкIэ нэхъ хьэлъэхэр зыщIэхуэр, «ажалымрэ гъащIэмрэ яку дэт гъунапкъэр» здыщагъэунэхур.
Махуэм сыхьэтихкIэ лажьэ медсестрахэм мыбдеж къащыхудохуэ нэхъ хьэлъэ дыдэу сымаджэщым щIэлъхэм якIэлъыплъыныр. Медицинэ хуэIухуэщIэхэм къищынэмыщIауэ, сымаджэхэм я къабзагъри, я гъэшхэнри ахэращ къызэзыгъэпэщыр. Мыбыхэм къахудэхуэркъым Iуэхуншэу, уэршэру щыщыс дакъикъэ.
Япэу узыр къыщыхъеяуэ щытамрэ иджырэ зэхуэбгъадэмэ, Мадинэ зэрыжиIэмкIэ, куэдым зихъуэжакъым. Сымаджэхэр иджыри мащIэкъым. Ауэ, гъатхэм елъытамэ, иджыри ныбжь зиIэхэм нэхъыбэу къазэреуалIэр къыхегъэщ.
Медицинэм и лэжьакIуэхэр госпиталым зыщыIууэ гугъуехьхэм тепсэлъыхькIэрэ, Мадинэ жеIэ сыма- джэр зэрыгуIэр уи нэгум зэрыщIэтым нэмыщI, езыхэм ящыгъ, зэрызахъумэ хьэпшыпхэр зепхьэнри гугъу дыдэу зэрыщытар. Абы есэху, хуабжьу гугъу ехьахэщ. Уеблэмэ махуэ псом зыIуамыха респираторхэм я нэкIухэр трихауэ, тыншу IэбэнымкIэ зэран хъууэ зэрыщытар игу къегъэкIыж. Ауэ, «псоми уосэж» жыхуаIэр пэжу къыщIэкIынщи, ахэри кърадзэжыркъым. Уеблэмэ, апхуэдэ зэрызахъумэ хьэпшыпхэр къызэрагъэсэбэпым, ахэр ирикъуу зэрагъуэтым и фIыгъэу къелъытэ мази 7-м къриубыдэу уз зэрыцIалэр здэщыIэ утыкум итами, ар езым къызэрыпкърымыхьар.
Къалэнхэмрэ гугъуехьхэмрэ къайбэкIыу лэжьыгъэм пэрытми, а IэнатIэр щIыхыфIамыдзэ щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэри къегъэлъагъуэ ГъукIэкъулым. Адрейхэм яхуэмыдэу, реанимацэ къудамэм щылажьэ дэтхэнэмкIи насыпышхуэщ зэманыфIкIэ я нэIэм щIэта сымаджэ хьэлъэр хъужауэ зэралъагъур.
— Сыт хуэдэ лIэныгъэу мыбдеж къыщыхъури, Iэмал имыIэу, зыхыдощIэ. Сыту жыпIэмэ, цIыхум уосэ. Ар нэхъыбэрэ щIэлъыхукIэ, псэкIэ гъунэгъу къыпхуохъу. Пэжщ, нэхъ хьэлъэхэм къару нэхъыби зэмани ятыбогъэкIуадэ, ахэр нэхъ хуэныкъуэщи. Зэхэбдзыркъым ахэр ныбжькIи, хъулъхугъэ-бзылъхугъэкIи, къызыхэкIа лъэпкъкIи… Ди лэжьэгъуэ пIалъэр духа нэужьи, телефонкIэ дызэпсалъэурэ сымаджэхэм дащIоупщIэ. Ахэр нэхъыфI хъужу интенсивнэ терапие къудамэм щагъэкIуэжым, уеблэмэ хъужыпэу щыщIатхыкIыжым деж ар дэркIэ гуфIэгъуэшхуэщ, абы дигу хегъахъуэ, — жеIэ Мадинэ.
Я лэжьыгъэр хьэлъэми, я щхьэкIэ абы фэбжь хахынкIэ зэрышынагъуэми емыплъу нобэ псэемыблэжу зи IэнатIэм пэрыт медицинэ лэжьакIуэ дэтхэнэми фIыщIэрэ щытхъурэ зэрахуэфащэм шэч хэлъкъым. Апхуэдэу къапэджэж сымаджэхэри куэдщ. ТхылъымпIэм тратхэми, телефонкIэ фIыщIэ къы-хуащIми, апхуэдэхэр дапщэ? Ягъэхъужа дэтхэнэ зым дежкIи медицинэм и лэжьакIуэр лIыхъужьщ. Аращ зэрыщытри.
Уэхъутэ Эммэ.
Аращ дэри къытхуэмыгъэсыр
Мамхэгъ Iэмин Уз зэрыцIалэр къызэрежьэрэ ковидым епхауэ пIалъэкIэ къызэрагъэпэща сымаджэщхэм щылажьэхэр цIыху гъащIэр хъумэным псэемыблэжу пылъщ. Ахэр я IэнатIэ пэрытщ жэщ-махуэ ямыIэу, зэрызахъумэ щыгъын мытыншхэр къеныкъуэкъуу, респиратор хьэлъэхэм я нэкIущхьэхэр трихауэ, тIуащIэу яIэрылъ хьэфэ Iэлъэхэм я Iэхэр игъэщIытауэ. Апхуэдэу, гъатхэ-гъэмахуэ хуабэри ирахьэкIри, бжьыхьэми пащэжауэ Гиппократ хуащIа тхьэлъанэр ягъэпэжу я къалэн ягъэзащIэ. Ахэракъэ зэманым и лIыхъужь хъужыр нобэ?! Абыхэм я фIыгъэщ цIыху куэд узыншэу я унагъуэхэм зэрахыхьэжар. Пэжщ, щыIэщ къахуемыгъэлу яIэщIэкIахэри…
Черкесск къалэм дэт, Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм жьэн уз зэфыкIхэр щагъэхъуж и диспансерым хэту къызэрагъэпэща ковид-сымаджэщым и лэжьакIуэхэм яхуэгъэзауэ щытхъу куэд къэIуагъэххэщ. А IуэхущIапIэр нэхъ япэу къызэрагъэпэщахэм ящыщщ. Республикэм и сымаджэщ зэхуэмыдэхэм щыщхэр, уеблэмэ хэгъэгум щымыщхэри яхэту, мыбдеж щызэхуэсат уз зэрыцIалэм пэщIэтыну. ЗэманыфI яIащ лэжьакIуэ гупыр зэгурыIуэу я лэжьыгъэр зэкIэлъыкIуэу ягъэпсынымкIэ.
Гуэгуш Зураб Мы сымаджэщым и реанимацэ къудамэм и унафэщIыр IэщIагъэлI ныбжьыщIэ, Жьэкуэ къуажэм щыщ Мамхэгъ Iэминщ. И ныбжьым емылъытауэ, «и IэщIагъэм хуэIэижьщ» зыхужаIэхэм ящыщщ Мамхэгъыр.
Ар щеджащ Ростов къалэм дэт къэрал медицинэ университетым. Абдеж ординатурэри къыщиухащ «анестезиология-реаниматология» IэщIагъэр иIэу. А къалэ дыдэм дэт 6-нэ сымаджэщым щылэжьащ. Иужьым, и хэгъэгум къигъэзэжри, Хьэбэз район сымаджэщым и дохутыр анестезиолог-реаниматологыу илъэскIэ щыIащ.
Уз зэрыцIалэм епха сымаджэщхэр къыщызэIуах зэманым Iэмин ирагъэблэгъащ а узыфэр зыпкърытхэр щагъэхъуж сымаджэщым щылэжьэну. IэщIагъэлI ныбжьыщIэр а Iуэхум занщIэу пэрыуващ мэлыжьыхь мазэм. Реаниматологыу къыщIидзащ. Абы и гурыхуагъымрэ бгъэдэлъ щIэныгъэмрэ, и лъэкIыныгъэхэр къызыгурыIуахэм къыхуагъэфэщащ реанимацэ къудамэм и унафэщI IэнатIэр. Накъыгъэм къыщыщIэдзауэ ноби къудамэм и унафэщIщ.
— Ковид сымаджэщым и реанимацэмрэ стационарым щыIэмрэ зэщхьэщыкIыныгъэшхуэ яIэщ. Япэрауэ, ковид узыфэр иджыри нэгъэсауэ къызэрамыхутам къыхэкIыу, махуэ къэс щIэ гуэрым упэщIохуэ, узыр зэрекIуэкIым зехъуэж, и хъужыкIэр зэщхьэщокI. Абыхэм укIэлъыплъурэ кIуэрыкIуэм тету бгъэунэхуахэр уи лэжьыгъэм хыболъхьэ, щIэуэ къыхыхьэхэр зэпкърыбох. Iуэхур нэхъри нэхъ хьэлъэ зыщIу къыхэбгъэщ хъунущ зэрызахъумэ Iэмалхэр: щыгъынхэр, нэкIуIулъхьэхэр, тIуащIэу зэтелъ Iэлъэхэр зехьэныр зэрымытыншыр. АбыхэмкIэ уузэдауэ сымаджэм и щытыкIэр къэпхутэнри, уепсэлъэнри къызэрымыкIуэу гугъущ. Сымаджэм ущепсалъэкIэ, абы узэримылъагъум, жыпIэр IупщIу къызэрыгурымыIуэм сымаджэмрэ дохутырымрэ яку дэлъын хуей зэпыщIэныгъэр егъэтIасхъэ. Япэрауэ, сымаджэм дзыхь къыпхуищIын хуейщ. ИтIанэщ абы ущеIэзэфынур. Ар къарум и мызакъуэу, псэкIи къыдохьэлъэкI, — жеIэ Iэмин.
Мы щIалэр зи унафэщI къудамэм сымаджэ хьэлъэхэм ятегъэпсыхьауэ гъуэлъыпIэ 30 щIэтщ. Ди жагъуэ зэрыхъущи, нобэкIэ абыхэм нэщI яхэткъым. Арами, унафэщIым къыхегъэщ а сымаджэ хьэлъэхэр къызэфIагъэувэжыным зэрыхущIэкъур. НэхъыфI хъур терапие къудамэм ягъэкIуэжу, абдежми щеIэза нэужь узыншэу я унагъуэхэм щахыхьэжкIэ, ар сымаджэщым щылажьэхэм зэдай гуфIэгъуэшхэу къелъытэ дохутыр ныбжьыщIэм.
Реанимацэм и гугъу щыпщIкIэ, псалъэмакъ куэд зытрыжаIыкI ИВЛ аппаратым и гугъу умыщIу хъунукъым. «ИВЛ-м пащIар — зэфIэкIащ», «Аппаратыр щыIэ щхьэкIэ — къахуэгъэсэбэпыркъым» жаIэу куэдрэ зэхыбох.
— IэрыщIу тхьэмбылыр вентиляцэ зэращI (ИВЛ) аппаратыр къэбгъэсэбэпыныр гугъуу аракъым. Мыбдеж жыIэпхъэщи, абы цIыхур щыпащIэр и щытыкIэр хьэлъэ дыдэ щыхъуам дежщ. Абы ипэкIэ жьы шэныр къызэхьэлъэкIхэм нэгъуэщI IэмалхэмкIи жьы Iурагъахуэ. Ахэри щымыхъужым дежщ ИВЛ-м щыхуэкIуэр.
Гъэунэхуныгъэхэм къызэрагъэлъагъуэмкIэ, абы нэсыр жьы зыхуримыкъу закъуэхэракъым, атIэ абы къыдэкIуэу сымаджэм нэхъ уз хэужьыныхьа куэд къыщыхукъуэкIращ. Апхуэдэ сымаджэр гъэхъужыныр ебгъэщхь хъунущ сэ жаным утету урикIуэм. Мыбдеж лъэбакъуэ нашэ пчыныр шынагъуэщ — сымаджэм лей епхыныр хэтщи. Аппаратри къыщхьэмыпэжу сымаджэр щытыкIэ хьэлъэм щитым деж удэIэпыкъунращ нэхъ хьэлъэр. Ди лэжьакIуэхэм хуабжьу Iэрыхуэу къагъэсэбэп ИВЛ-р, — жеIэ IэщIагъэлIым.
Сымаджэ хьэлъэу щытауэ мащIэкъым мыбдеж къыщызэфIагъэувэжар. Уеблэмэ, илъэсищэ зи ныбжь нанэ цIыкIур и лъэ трагъэувэжауэ щытащ. Абы и тхьэмбылитIри узым иубыдауэ щыт пэтми, жьыгъэм къыдэкIуэ уз зыбжани бгъэдэлъми, кърагъэлыфащ. НобэкIэ ар уз зэрыцIалэм къыIэщIаха нэхъыжь дыдэхэм ящыщщ.
IуэхущIапIэм псалъэмакъ гуапэхэр зэрытеIукIыр и фIыщIэу къэплъытэ хъунущ сымаджэщым гуп зэрыIыгъ хьэлэмэт, дохутырыфIхэр зэрыщыIэр. ЖыIэпхъэщи, сымаджэщым и унафэщIри адыгэ щIалэщ, Гуэгуш Зурабщ. Ар я пашэу, жэщ-махуэ ямыIэу медицинэм и лэжьакIуэхэр госпиталым щыIэщ. «Красная зона» жыхуаIэм щиткIэ сымаджэхэм ящхьэщытщ, лэжьэгъуэ пIалъэр яуха нэужь, зэхотIысхьэри я IуэхущIафэхэм иропсэлъэж, адэкIэ ящIэнур яубзыху. Сымаджэм ирахьэлIэ IэзэкIэр хъуэжын хуейми, сыт хуэдэ IэмалкIэ абы бгъэдыхьэнуми зэщIыгъуу унафэ къахь мыхъумэ, щхьэзакъуэкIэ ягъэбелджыла IэзэкIэхэр сымаджэм ирахьэлIэркъым. Лэжьыгъэр яухыу, къыхузэрагъэпэща псэупIэм щыщIыхьэжым дежи зытепсэлъыхьыр ардыдэращ.
Iэмини мазэ бжыгъэ хъуауэ апхуэдэущ зэрыпсэур. И унагъуэм яхуэсакъын, уз зэрыцIалэр яхуимыхьын папщIэ, унэм кIуэжыххэркъым.
— Узыр къыщежьа къудейм нэхъ хьэлъэу щытар къызэгъэпэщыныгъэ лэжьыгъэращ. Ди закъуэкъым, зэрыдунейуэ апхуэдэт — уз къежьагъащIэр зыхуэдэмрэ зэрыхъунумрэ, ар къызыхэкIыр, цIыхум еIэзэн зэрыхуей щIыкIэр ящIэртэкъым. Ауэ, сымаджэхэм я щытыкIэ хьэлъагъкIэ къапщтэмэ, узыр иджыпсту нэхъ гуащIэу йокIуэкI. ИкIи цIыху нэхъыбэм къоуалIэ. Апхуэдэми, мы зэманым дэ къыдгуроIуэ уз зэрыцIалэм и зэранкIэ цIыхум и Iэпкълъэпкъым къыщыхъу щытыкIэхэр, адэкIэ етщIэнур, абы дызэрыпэщIэтыныр нэхъ IупщIщи, цIыхур и лъэ тедгъэувэжынри къыдохъулIэ, — къыщIегъуж реанимацэ къудамэм и унафэ- щIым.
НобэкIэ IэщIагъэлI ныбжьыщIэм и хъуэпсапIэр зыщ — уз зэрыцIалэ зэрыхьзэрийр ужьыхыжу, цIыхур гъащIэ зэпIэзэрытым хыхьэжынращ. Аращ дэри къытхуэмыгъэсыжыр…
БОРЭНЫКЪУЭ Мадинэ.
