Тхыдэр зи лъабжьэ тхылъхэр
ГъуазджэхэмкIэ Кавказ Ищхъэрэ къэрал институтым утыку къыщрахьащ ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей академием Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ центрым и къэрал институтым и лэжьакIуэ, тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат Мэлбахъуэ Къэралбий адыгэбзэм къригъэзэгъа Шаекк де Иван и «Дневник одного свидетеля», Курнаков Сергей и «Дикий эскадрон» тхылъхэр. Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 460-рэ щрикъум ирихьэлIэу ахэр къыдэкIащ, КъБР-м и Профсоюз IуэхущIапIэхэм я зэгухьэныгъэр и дэIэпыкъуэгъуу. Лэжьыгъэхэр къыдэкIыгъуэм зэрыхуигъэхьэзырам, ахэр зэрызэридзэкIам я мызакъуэу, Мэлбахъуэм абыхэм пэублэ псалъэхэри яхуитхащ.
Мэлбахъуэ Къэралбий къызэхуэсахэм яхутепсэлъыхьащ Шаекк де Иван франджыбзэкIэ къыдигъэкIа и тхылъыр зэридзэкIыным щIэдзапIэ хуэхъуам. А цIэм ар япэу щрихьэлIар Париж 1920 гъэм къыщыдэкIа «Новый журнал» франджы журналым ит «Большевистская буря» тхыгъэрщ. Абы гъэщIэгъуэн щыхъуащ 1919 гъэм и шыщхьэуIу пщIондэ Къэбэрдейм, Нартсанэ, ЕсэнтIыгу, Псыхуабэ, Къармэхьэблэ щIыпIэхэм къыщы-
хъуа Iуэхугъуэхэм, Тамбийхэ, Къуэнхэ, Шэрухэ ятеухуауэ а лэжьыгъэм зыщрихьэлIа тхыгъэхэр. 1893 гъэм дунейм къытехьа австр Шаекк де Иван урыс джыназ цIэрыIуэ Романов Владимир и къуэ Борис япэщIыкIэ и егъэджакIуэу, иужькIэ и секретару щытащ.
Шаекк де Иван и Iэдакъэ къыщIэкIа «Дневник одного свидетеля» тхылъыр зытеухуар 1917-1919 гъэхэм Кавказым щекIуэкIа, езым и нэгу щIэкIа тхыдэ Iуэхугъуэхэрщ. Абы къыхощыж урыс революцэм и зэманым Романовхэ къахэкIа джыназ цIэрыIуэ Владимир и щхьэгъусэ пащтыхь гуащэ Мариерэ абыхэм я къуэхэу Андрейрэ Борис-рэ Къэбэрдейм кIуэрыкIуэсэжу къызэрыщыхутар. Абы къыщыгъэлъэгъуэжащ япэщIыкIэ зэкъуэшхэр Къармэхьэблэ дэс Шэру Алийхэ, иужькIэ Къулъкъужын Ищхъэрэ (Къуэнхьэблэ) щыщ Къуэн Мурзэбэчхэ я деж зэрыщыIар.
Мэлбахъуэ Къэралбий Марие 1920 гъэм Франджым дунейм щехыжащ. Мэлбахъуэм къигъуэтащ Урысейм щыцIэрыIуэ Романовхэ къахэкIа щIалэхэр къезыгъэлахэу тхыгъэхэм къыщыгъэлъэгъуэжахэм къатепщIыкIыжахэм ящыщу Налшык щыпсэухэр. Апхуэдэщ пшыхь гуапэм къахуеблэгъа КъБКъУ-м и егъэджакIуэ, филологие щIэныгъэхэм я кандидат, Къуэн Мурзэбэч и пхъурылъху Ризаевэ Зарэ.
— XIX лIэщIыгъуэм Урысейм къыщыхъуа Iуэхугъуэхэм Шаекк и лэжьыгъэхэм нэгъуэщIынэкIэ сригъэплъыжащ. Тхылъым къыщыгъэлъэгъуэжа тхыдэр зи лъабжьэ фильм мыгувэу дгъэлъэгъуэну ди мурадщ, — жиIащ Мэлбахъуэм. — Къуэн Мурзэбэч щыпсэуа, тхыдэм и нэпкъыжьэ зытелъ унэр нобэр къыздэсым хъума хъуащ. Романовхэ я щIалэ цIэрыIуэхэр щагъэпщкIуа, хьэщIагъэ ирахыу мазэ бжыгъэкIэ щахъума а унэр музей ящIыну къулыкъущIэхэм захуэзгъэзащ, ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, сыкъагъэщIэхъуащ.
Бзитху зыщIэу щыта Курнаков Сергей 1935 гъэм Нью-Йорк къыщыдигъэкIа лэжьыгъэм и гугъу щищIым, Мэлбахъуэр къытеувыIащ ар уэркъ лъэпкъым щыщ Курнаковхэ, Кавказым щекIуэкIа революцэм, абы щыпсэу лъэпкъхэм я зэхущытыкIэхэм, псом хуэмыдэу адыгэхэм, къадекIуэкI хабзэхэм, я Iэщэ-фащэхэм, зэрытеухуам. Тхылъым зи гугъу щыщIахэр къыщызэщIикъуэжым, абы жиIащ абы хигъэхьа тхыгъэхэр зэрыкупщIафIэр, ахэр щIэщыгъуэ зэрыщыхъуар.
Мэлбахъуэ Къэралбий зэридзэкIа тхылъхэр
Зэхыхьэм къыщыпсэлъахэу ГъуазджэхэмкIэ Кавказ Ищхъэрэ институтым и доцент, культурологием и кандидат ЩауэцIыкIу Людмилэ, философие щIэныгъэхэм я доктор, профессор, ГъуазджэхэмкIэ Кавказ Ищхъэрэ къэрал институтым и проректор Эфендиев ФуIэд сымэ къыхагъэщащ Мэлбахъуэм зэридзэкIа лэжьыгъэхэр къызэрехъулIар, щIэблэм тхыдэр егъэщIэнымкIэ ахэр зэрыуасэншэр.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
Сурэтхэр Елъкъэн Артур трихащ.
