ТхакIуэ щэджащэ МэшбащIэ Исхьэкъ нобэ илъэс 90 ирокъу
СыкъызыхэкIа лъэпкъым и къэкIуэнум сегъэгумэщI
Адыгэм и гугъу щащІкІэ, япэу зи цІэ къраІуэхэм МэшбащІэ Исхьэкъ ящыщщ жытІэмэ, егъэлея хъуну къыщІэкІынкъым. Абы цІэ лъапІэу къыфІащамрэ фІыщІэтыну къыхуагъэфэщамрэ къыпхуэмылъытэну куэд мэхъу. Адыгэ литературэхутэ цІэрыІуэу ШащІэ Къазбэч и псалъэкІэ жыпІэмэ, «текІуэныгъэу къихьами я бжыгъэр имыщІэжу мэпсэу». Тхэн щыщІидза илъэсхэм хуэдэуи, ноби тхакІуэр хуосакъ псалъэм и къэгъэщІыным, «иросымаджэ» абыхэм я зэпыгъэувэным. И гуащІэр щІихыу йолІалІэ псалъэм хэлъын хуей пэжым и къэгъэІукІэ хъунум. ИпэжыпІэкІэ жыпІэми, къегъэІу, йодэІуэж, псалъэу зригъэкъуари зэпешэчыж. Уеблэмэ, щылажьэ Іэнэм къыщыбгъэдэкІыжкІэ, и макъыр икІауэщ, и къарур нэхъ мащІэ хъуауэщ къызэрыІукІыжыр. Итхым макъкІэ къызэреджэжрагъэнущ, дэтхэнэ зы псалъэри къызэрыІур зэрызэхихыжрагъэнущ, тхакІуэм и Іэдакъэ къыщІэкІам фІэщхъуныгъэ хуумыщІынкІэ Іэмал имыІэу, щытыкІэ гъэщІэгъуэн урегъэувэ.
МэшбащІэ Исхьэкъ и сурэтыр Гъыдэ Валерэ (Тэрчкъалэ) ищIащ. МЭШБАЩІЭМ и тхыгъэхэм къэхутэныгъэхэр иращІылІэ, щІэныгъэ зэхуэсхэр тращІыкІ, иропсалъэ, ирозэныкъуэкъу, ауэ, нэхъыщхьэращи, а тхыгъэхэм хэт зыхуимыгъазэми, щІэныгъэ ирикъун акъыл къыхех. Лъэпкъ куэдым я бзэкІэ зэрадзэкІа и усыгъэр адыгэм и лІыкІуэ хуэдэщ, и дуней еплъыкІэр хэІущІыІу ещІ, и зэхэщІыкІыр зыхуэдэм дунейр щегъэгъуазэ, и гурыгъу-гурыщІэхэр цІыху цІыкІум ялъегъэІэс. И зэфІэкІыр зэманым ипсыхьа пэтми, кІуэтэху тхакІуэр нэхъ зэпхъэшэкІ мэхъу, зыхуигъэувыж пщэрылъхэм щеткІыбжьэкІ къыхокІ, усэбзэм зызэрыхуигъазэр нэхъ мащІэ хъуами, абы зэрыщыхабзэм хуэдэу, псалъэмрэ гупсысэмрэ зэрешалІэ, зэІуещэ, зэпешэч.
МэшбащІэ Исхьэкъ литературэм щызыумэхъа Михалков Сергей ар бгъэдегъэувэ КІыщокъуэ Алим, Кулиев Къайсын, Гамзатов Расул, Кугультинов Давид сымэ. АрщхьэкІэ езы Исхьэкъ щымыгъупщэу зы пэж ирогъуазэ: «УщыземыкІуэ щІылъэм пагэу, плъэкІынкъым ар уэ пхыбруукІын, сыт хуэдизу зумыгъэлъагэми, бгы щыгуми унэсыфынкъым». Езымрэ Куэшбей Пщымахуэрэ адыгэбзэм къралъхьа КъурІэн ЛъапІэм щыщ мы Іэятыр тхакІуэшхуэм зэпымычу и щхьэ хуихьу жиІэми, плъэмыкІыу и усыгъэм щыщ зы едзыгъуэ уигу къокІ: «Мес щІэплъыпІэр, арщхьэкІэ си Іэр лъэмыІэс, лъагапІэри къонэж лъагапІэу».
Мы махуэхэм зи ныбжьыр илъэс 90 ирикъу МэшбащІэ Исхьэкъ Адыгэ Республикэм, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм, Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм я цІыхубэ тхакІуэщ. СССР-м, Урысей Федерацэм, Адыгэ Республикэм я Къэрал саугъэтхэм, Шолохов Михаил и цІэкІэ щыІэ, ДАХ-м я дунейпсо саугъэтхэм, Островскэ Николай и цІэкІэ щыІэ саугъэтым я лауреатщ, Урысей Федерацэм ЛэжьыгъэмкІэ и ЛІыхъужьщ. Горький Максим и цІэр зэрихьэу Мэзкуу дэт Литературэ институтыр 1957 гъэм фІы дыдэу къиухри, щалъхуа Хэкум игъэзэжауэ нобэр къыздэсым гуащІафІэу лъэпкъ литературэм хуолажьэ. Тхылъи 100-м щІигъу зи Іэдакъэ къыщІэкІа тхакІуэшхуэм лъэпкъ литературэм хуищІа хэлъхьэныгъэр къыпхуэмылъытэну инщ, абы и тхыгъэхэм ящыщ куэдыр хамэбзэкІэ зэрадзэкІауэ щыІэщ. МэшбащІэм и псалъэхэм къищІыкІауэ уэрэд цІэрыІуэ куэд нобэ ягъэзащІэ.
Тхьэмадэм тражымыІыхьа гуэркІэ и гугъу пщІыуэ утыку укъихьэныр къызэрымыкІуэу хьэлъэщ. ХужыпІэн умыгъуэтыну аракъым, и ІэдакъэщІэкІхэр зэрыщыту апхуэдэ защІэщ — псалъэ теІущІыкІыпІэщ. Зи гугъу тщІыр тхакІуэр бгъафІэ зэрыхъун псалъэщ. Дегупсысыпэри, «Адыгэ псалъэм» и щІэджыкІакІуэхэм езы тхакІуэшхуэр къахэдгъэпсэлъыхьмэ нэхъыфІу тедубыдащ.
КІэрашэ Темботрэ МэшбащIэ Исхьэкърэ. Мейкъуапэ, 1981 гъэ
Лъагъуэхэшхэмрэ сэ къыслъысамрэ
Зэгуэрым цІыкІухэм литературэ зэхуэс къыхузэрагъэпэщри, тІэкІу срагъэуэршэрылІэну, тІэкІуи срагъэпсэлъылІэну срагъэблэгъат. НэІуасэ сыщыхуащІми, «ЗэвгъэцІыху, мыр адыгэ классикщ» жаІэри, я пащхьэ срашат. АрщхьэкІэ, пэжыр жыІэн хуейщ, сэ сыклассиккъым. Апхуэдэуи зыкъысщыхъужыркъым. Литературэр гъуазджэ лІэужьыгъуэщ, зыдищІэж нэхъей, хэзэгъэнумрэ хэмызэгъэнумрэ зэхегъэкІыжыр. Зыхуейри пІалъэ тІэкІущ, асыхьэтым яІэт тхыгъэр цІыхупсэм лъэІэсынрэ лъэмыІэсынрэ къищІэн щхьэкІэ. Адыгэ литературэм и лъабжьэр зыгъэтІылъахэр — ЩоджэнцІыкІу Алий, КІэрашэ Тембот, Хьэткъуэ Ахьмэд сымэ — куэдкІэ нэхъ гугъу ехьащ лъэпкъ литературэ щымыІэм и гъунэр илъэн, ар къаІэтын, зэфІагъэувэн щхьэкІэ. Абыхэм ятхам нэхърэ нэхъыбэ си Іэдакъэ къыщІэкІами, литературэм лъагъуэхэш хуэхъуар ахэращ. Сэ къыслъысар мащІэ тІэкІущ — а лъагъуэм срикІуэу зезгъэубгъунырщ. Си ужь иту литературэм къыхыхьэ дэтхэнэми ищІэнури аращ.
Дэтхэнэ тхакІуэми хуэдэу, сагъэпІейтейуэ, псэхугъэ къызамыту Іуэхугъуэ зыбжанэ щыІэщ: сыт дунейм сыкъыщІытехьар, сыт сызыхуэпсэур, дэнэ сыздэкІуэр? Си гуащІэдэкІым сиІэтын лъэкІами, сыт абыкІэ си лъэпкъым хуэсщІэфар?
Илъэс щэщІым нэблэгъащ усэ зэрызмытхыжрэ. Зэзэмызэ губампІэдэхыу сыкъыпыусыкІми, сызыхилъасэр, сызыІэщІэзыубыдэр нэгъуэщІщ, усэбзэм имытІасэ къэІуэтэкІэ лІэужьыгъуэщ. Фегупсысыт, сабийр бжыхьым щхьэпрыплъу илъагъу дунейращ дуней гъунэншэу къыщыхъур. КъыдэкІуэтея нэужьи, къуажэ уэрамымкІэ йоплъыхри, къызэрыфІэщІу щытам хуэмыдэу, дунейр зэрынэхъ иныр къыгуроІуэ. КІуэтэху, щІэплъыпІэм щыІэ дунейм нэсыну хуожьэ. Апхуэдэ зыгуэру къыщІэкІынщ сэри си дуней лъагъукІэм зэрызиужьар. Сызэридзэу сегъэгумэщІ сыкъызыхэкІа лъэпкъым и къэкІуэнум. Сыт хуэдэ ар, блэкІам щыщу сыт абы пхьы хъунур? Мы зызыхъуэж дунейм дыхэмышыпсыхьыжын щхьэкІэ, сыт тщІэн хуейр? Ди бзэр дауэ зэрытхъумэнур, ди щэнхабзэр дауэ къызэрызэтеднэнур?
ГукІэ зэдгъэзахуэ апхуэдиз гупсы-сэм зэуэ жэуап пхуетынукъым. Абы щхьэкІэ гъащІэ къэбгъэщІын хуейщ, къэбгъэщІами Іэмалыншэу ухуеплъэкІыжыфу щытын хуейщ. Адыгэ литературэм лъагъуэхэш хуэхъуахэращ здэкІуэнумрэ здаунэтІынумрэ ятеухуауэ упщІэбэ зи пащхьэ къиувэгъар. Абыхэм жэуап къызыхуагъуэта Іуэхугъуэхэм ноби я щІэщыгъуэр икІакъым, дызыхэпсэукІ дунейм елъытауэ пыжытІыхьынур къэтлъыхъуэу докІуэкІ.
Адыгэбзэщ усэр къызэрыспсэлъыр
Куэдрэ къыщызэупщІ къохъу, урысыбзэр апхуэдизу фІыуэ сщІэуэ, адыгэбзэкІэ фІэкІа сыщІэмыусэм. А зиунагъуэрэ, сызэрыгупсысэр адыгэбзэщ, аращ дунейр зэрызыхэсщІэр. Адыгэбзэм и хьэтырщ Пушкин, Лермонтов, Некрасов, Блок, Маяковский, Есенин сымэ я усыгъэр щІызэздзэкІар. Фегупсысыт: сыт хуэдиз лъэхъэнэ зэмыщхь, сыт хуэдиз хъэтІ, сыт хуэдиз усэбзэ дуней абыхэм адыгэбзэм къыхузэІуахар? Си анэдэлъхубзэр пэлъэщащ а псом я къэІуэтэным, уеблэмэ, хузэфІэкІащ апхуэдиз усэ лІыхъужьхэм я гурыщІэмрэ дуней зыхэщІэмрэ нэрынэ-нэрынэу зэпкърыхауэ адыгэхэм деж нахьэсын.
Сэ литературэм сыкъыщыхыхьа илъэсхэм тхылъыщІэ къыщыдэкІкІэ, яхуэмыІуэтэщІыжу ягъэщІагъуэу щытащ. Илъэси 10 — 15-м къриубыдэу зы роману къыщІэкІынт дунейм къытехьэр, ари, си тхьэ сеплърэ жысІэмэ, «зэмыгъэпэщыпауэ». «Зи кІэн къикІа а тхыгъэри» хъатэ пэмыхьэ ящІурэ цІыхум жаІэрт: сыт ар зэрытщІынур, хэт хуей адыгэбзэкІэ роман, Псыжь адрыщІкІэ узэпрыкІмэ, къеджэни щымыІэ, зыщызыгъэгъуэзэни умыгъуэтын. А лъэныкъуэм псори урысыбзэщ зэрыпсалъэр, жаІэу. УзищІысымрэ укъызыхэкІамрэ дауэ къызэрыбгурыІуэнур, анэ быдзышэм хэлъу Тхьэм къыуита бзэр ІэщІыб пщІымэ, илъэсищэ бжыгъэхэм лъэпкъым къыдэгъуэгурыкІуа Іущыгъэхэм уи щІыб хуэбгъазэмэ?
Абы лъандэрэ зыкъомым зихъуэжащ: лъэпкъым и къежьапІэм дызэрыхуеплъэкІ щІыкІэми, ди дуней еплъыкІэми, ди бзэм, ди тхыдэм яхудиІэ щытыкІэми… Литературэми ар къыхощ, къиІуэтэнуи хэтщ. Адыгэм и щхьэм кърикІуа Іуэхугъуэхэм япкъ иткІэ, ди щыІэныгъэр нэгъуэщІ лъэпкъым епха хъуами, ткІуэцІылъ купщІэр къызэтенэным ар зэран хуэхъун хуейкъым. Быдэу си фІэщ мэхъу, лъэпкъыцІэр паспортым зэрырахыжар пхуэмыузэкІужын пхэнжыгъэу зэращІар. Адыгэр адыгэу, тэтэрыр тэтэру, урысыр урысу къэнэжмэ, сыт емыкІуу хэлъыр? Зыгуэрхэм Америкэм и Штат Зэгуэтхэр щапхъэу къахь зэпытщ, абы щыпсэухэм я паспортым лъэпкъы-цІэр зэримытыр къыхагъэщу. А гупсысэ мыфэмыцыр къезыхьэкІхэм зы ящогъупщэ. Америкэм и цІыхухэр адэкІэ-мыдэкІэ къикІыурэ щызэхуэсамэ, дэ ди лъахэм дрищІыдэлъхущ, ди къекІуэкІыкІари нэгъуэщІщ.
Адыгэхэр лІэщІыгъуэкІэрэ я щІыгу щыпсэууэ, я бзэ ирипсалъэу къэгъуэгурыкІуащ. Сыт хуэдэбзэ-тІэ, сэ сыадыгэ тхакІуэмэ, сызэрытхэн хуейр? Сэрмырамэ, хэт си лъэпкъым и щхьэм кърикІуа тхьэмыщкІагъэм тетхыхьынур? Зыри тетхыхьынукъым! Сригушхуэу зи цІэкІэ щыІэ саугъэтыр къысхуагъэфэща Шолохов Михаил хуэдэу тэн къэзакъхэм я щхьэм кърикІуам тетхыхьа щыІэкъым. Си фІэщ хъуркъым щыІэу! Сыту жыпІэмэ, а тхакІуэм и тэныгуращ къыжезыІэр итхын хуеймрэ утыку кърилъхьэн хуеймрэ зыхуэдэр. Сэри аращ. Си адыгэгум къызжиІэращ стхыр. Аращ сызымыгъэпсэхур. Си псэр зыгъэушэращ, усэу ирехъу, роману щрет, адыгэбзэкІэ къэспсэлъыр.
Щхьэщэхуж и дыгъэр
Дыгъэр зыми хуэмыдэжу нэхъ гуащІэу къыщепсыр сыщалъхуа къуажэжьырщ — Щхьэщэхужырщ. Си ныбжьыр фІыуэ хэкІуэта пэтми, нобэр къыздэсым зыхэсщІэу къысщохъу си цІыкІущхьэм къыстепса дыгъэр, си нэгу щІэтщ сызыхэта нэхугъэр. Пэжщ, къызгурыІуащ гъащІэр нэхугъэ за-щІэу зэрызэІымылъыр, Іэджэ гуауэщхьэуэми узэрыщыхуэзэнур. Емрэ фІымрэ сыт щыгъуи зэІэпэгъущ, гуауэмрэ гуфІэгъуэмрэ зэпылъщ, арыншауэ щыІэныгъэр и лъащІэкІэ къыбгурыІуэнкъым, екІуэкІым и купщІэр зэхэпщІыкІын плъэкІынукъым. «Гуапагъэмрэ нэхугъэмрэ сыткІэ сщІэнт, бзаджагъэр къыслъэмыІэсатэмэ…»
Си анэ тхьэмыщкІэр илъэс щэщІ ирикъуатэкъым фызабэу къыщынам. Ар къыщыхъуар блэкІа лІэщІыгъуэм и щэщІ гъэхэрщ. Илъэс уаерэ мыгъуэу зэхэт илъэсхэрат ар. Ди анэм зэрыбынибл дыкъыщІэнати, къытщхьэщыубгъуауэ, тшхынумрэ щыттІэгъэнумрэ щхьэкІэ къыттегужьеикІауэ и гъащІэр ихьт. Ди унэ хьэблэ цІыхубзхэр къыщызэхуэс хабзэт, цыр ягъапцІэрэ щІакІуэ ящІу, Іуданэр зэІуащэрэ щыгъынхэр къыхащІыкІыу жэщхэр ягъакІуэрт. Сыт щыгъуи зэІущащэу зыгуэрхэм ирипсалъэ зэпытт ахэр. Сэ сакІэщІэдэІухьыну сыхэт щхьэкІэ, сыкъыІуахужырт. Псори сщІэну сыщыхуей, сытми сыщыхуэнэхъуеиншэ зэмант а лъэхъэнэр. Зэхэсхыр сигу изубыдэрт, жаІар сщыгъупщэртэкъым.
Къыщыхъу щыІэт, си анэм ди гъунэгъухэм я деж сригъэжэкІрэ, я пшынэр къыщызригъэхьэкІ. Си анэр езыр пшынауэтэкъым, ауэ пшынэ Іэпэм теІэба нэужь, макъамэ гууз гум щІыхьэр къригъэкІырт. Апхуэдэт ди анэр. Зэзэмызи къысфІэщІырт а пшыналъэхэр си анэм и Іэпэхэр мыхъуу, и псэр теІунщІэурэ къигъэщІ. Гъыбзэу къригъэкІри зытеухуар нобэр къыздэсым дэтхэнэ зы адыгэми къыхудэмышейуэ и гущІэм щІэлъ гуІэгъуэрт — Урыс-Кавказ зауэрт. А гъыбзэ нэщхъейхэр Хэкум икІа ди анэм и адэ и шыпхъум тригъэІукІырт. И бгырыпхыпІэм пылъ чысэм щІыгулъ тІэкІу ирикІутэу зэрырихьэжьар ди анэр псэуху щыгъупщакъым, гъыбзэр игъэш къэси ар хэлъу жиІэрт. Хамэ щІыпІэ кІуахэм сыт я щхьэ кърикІуами, я Іуэху дапхуэдэу щыхъуами, ди унагъуэм зыри хэтщІыкІкъым. КІэтІий кІапэм и гыз макъыр ди анэм гъыбзэм хилъхьэми, сэркІэ ар зы гугъапІэ гуэрым сыхуэзыгъэуш Іуэхугъуэт — дыгъэ къепсым хуэдэу, зэми къызэгуапэрт, зэми къыщыкъуэмыкІым хуэдэу, зыгуэр сфІэкІуэдыным ещхьу си щІыфэм щІыІэу ирижэрт. Щэхуурэ яІуатэурэ гъыбзэкІэ зэпагъэжьыуж тхыдэжьхэм я джэрпэджэжыр, абы тету, сэри къыслъэІэса хъуат.
Ди адэжьхэм я щхьэм кърикІуа нэщІэбжьэм дытепсэлъыхьынуи дыхуитакъым. Апхуэдэу щыт пэтми, щІагъыбзэ хэтлъхьэурэ а Іуэхугъуэм дыщыхуеплъэкІ, ар къыщытІуатэ мызэ-мытІэу дихуащ. 1950 гъэхэм «Хыуае» зыфІэсща поэмэр дунейм къыте-хьащ. Ар теухуат адыгэхэм я Хэкур зэрабгынам, гуІэгъуэкІэ гъэнщІа хы гъуэгу зэрызэпаупщІам. Сыту куэдым гъэщІэгъуэн ящыхъуат ар зэрытрадзар! Дауэ? Хэт къыпхуэзыдар? Дапхуэдэ щыкІэкІэ ар зэребгъэдар?.. Нахуэу жыпІэ мыхъун куэд усэбзэкІэ къэсІуэтэну Іэмал Тхьэм къызитат сэ.
1990 гъэхэм и пэщІэдзэхэм «Щхьэл мывэ» зыфІэсща романыр дунейм къыщытехьэм, ягъэщІагъуэр нэгъуэщІт: «Сыту псынщІэу зыпхъуэжа, къэралым щекІуэкІ зэхъуэкІыныгъэхэми сытуи щІэх зытебухуэна», — жаІэу-рэ къысщІэнакІэрт. Хэт ищІэнт а романым и тхыным СССР-р къутэным куэд ипэ къихуэу сызэрыхуежьар. ЩІагъуэуи сыщымыгугъыу, дунейм къытехьэнкІи фІэщхъуныгъэ хузимыІэу, ауэ си цІыкІущхьэм къыстепса дыгъэр къызэхуэбылІэурэ, си анэм и гъыбзэхэр си щхьэм щызэпекІуэкІыурэ стхащ а романыр. Сыт хуэдизу нобэрей гъащІэр мыхьэлъэми, Тхьэм фІыщІэ хузощІ ди тхыдэм и пэжыр дурэшым къыдэтхыну Іэмал къызэрыдитам папщІэ.
ЩІэжымрэ щІегъуэжымрэ
„Илъэсхэри блэкІынущ, дунейри зэтесэбырэжынущ, лъы щагъэжа Адыгэ Хэкури зэгъэжынущ. Мис абы щыгъуэ къыкъуэкІынщ зы тхакІуэ я адэжьхэм я нэгу щІэкІа и пэжым теІэзэщІыхь хэмыту зытхыжын, зауае бзаджэу тхыдэм хилъэсэжми и щэху Іэджэр зэрыщыт дыдэм хуэдэу къэзыІуэтэжын…». «Щхьэл мывэ» романым къыщыхьа мы псалъэхэр сэракъым зейр, ар къызыбгъэдэкІар пащтыхьыдзэм хэта зы офицер щІалэщ. А псалъэхэм, жысІэнщи, саблэкІыфакъым, апхуэдизкІэ къыщысхуэза меданым щегъэжьауэ си гум итІысхьати… Абы щыгъуэу сфІощІ щытезубыдари адыгэм и бзэмкІэ, адыгэ псалъэм хэлъ къару псомкІэ тхыдэм и пэжыр стхыжыну.
Іэджэпси ежэхакъым зауэр зэрыувыІэрэ, ауэ щІэжыр Іуэхушхуэщ, щІэх кІуэдыжыркъым, щІэх упщІыІужыркъым. Илъэс дапщэ хъуа лъапсэры-хыр къытхуэзыхьа зауэм хэкІуэдахэм я фэеплъыр дгъэлъапІэу Щыгъуэ-щІэж махуэр зэрыдгъэнахуэрэ? Куэд дыди дэкІакъым ар тхузэфІэмыкІыу щыщытам. Лъэпкъ зэныбжьэгъуныгъэм сыт хуэдизыфІ хэмылъми, Урыс-Кавказ зауэм къихьа гуІэгъуэ мыухыжыр цІыху цІыкІум щабзыщІырт, сыкъызыхэкІа лъэпкъым и тхыдэр абы щхьэузыхь хуащІу. ИтІанэми, согупсысри, дапхуэдиз цІыху лъэпкъ зэмыщхьхэм къахэкІауэ щхьэхуимыту мы лъахэм къакІуэу лъы зыгъэжар? Джаур зауэжьыр зыми щысхьакъым. Мис а тхьэмыщкІэхэм я фэеплът «Щхьэл мывэ» романыр. Пэжым дыщІыхуейр ар тщІэжын къудей щхьэкІэкъым, дерс къыхэтхыу пщэдейм дыхэпсэукІыфын папщІэщ.
Иджыри сыщІалэ дыдэт, Адыгейм я ТхакІуэхэм я Союзым сыхыхьагъащІэу арат, мо дуней зылъэгъуа тхакІуэшхуэхэм Хъан-Джэрии адрей адыгэ узэщІакІуэхэри шыбзэм щІагъэкІыу «буржуазие тхакІуэщ» жаІэу щагъэпудым. Сигу къызэреуэнщи, сэри садежьууэ щытащ абыхэм… Илъэс бжыгъэхэр тещІэн хуейт Хъан-Джэрий и щІэиным зыщызгъэгъуазэу ар нэгъэсауэ адыгэм и лъэпкъ щІэнгъуазэу зэрыщытар къызгурыІуэн папщІэ.
Тобэ, сыту сыщІегъуэжрэ… Сыту сыхущІегъуэжрэ пэжым хуэдэгуу икІи хуэнэфу сызэрыщытар… Зэкъым зэрыжысІар: «Къысхуэгъэгъу, Хъан-Джэрий, хъуну щытмэ, къысхуэгъэгъу»… ЖыпІамрэ блэжьамрэ ухущІегъуэжыныр загъуэрэ гугъущ, гугъу дыдэщ, ауэ Іэмал зимыІэщ. Илъэс пщІы бжыгъэхэр къызэднэкІами, щІегъуэж псалъэм къару иІэнущ. ФІэкІыпІэ имыІэу къытщІэхъуэ щІэблэм абы хуэфащэ уасэ хуищІынущи. Апхуэдэ дыдэу, гу зылъыдмытауэ дызыхущІемыгъуэжахэми щІэблэм хуэфащэ хьэкъыр иратынущ.
ГъащІэр дапщэщи тыншщ икІи гугъущ
1990 гъэм къэралым и лІыкІуэ гуп, сэри сахэту, Кубэ къэралым дыкІуат. Дуней псом щыцІэрыІуэ космонавт цІыхубз Терешковэ Валентинэ гупым къытхэтт, ди пашэри КПСС-м и Центральнэ Комитетым и секретарь Бакланов Олегт. Сызыпэмыплъа Іуэхугъуэ дезыгъэблэгъа Фидель Кастро къылъыкъуэкІащ. Езым и жыІэкІэ сщІынщи, Кавказым щыщ усакІуэм псалъэ къызитащ. Сызэрыхуа вакъэ зэвым сыкъикІыжыну сыхэту, зыкІэлъызгъэпІащІэурэ жысІащ: «Ныбжьэгъу Фидель, уэ пІэщІэлъыр санэхущ, сэ сызэбгъафэр санэплъщ. ТІощІ гъэхэм ди къэралым бжьыпэр щаубыдын щхьэкІэ, плъыжьхэмрэ хужьхэмрэ зэзэуэгъат, абы щхьэкІэ бжьыхэзгъэуэнкІэ Іэмал иІэкъым мы фадэбжьэр», — жысІэри. «ДунэщІынкъэ дэ а хужьыдзэм и лъапсэр», — жиІэри Фидель а сыхьэтым санэхур ирифри, санэплъыр къригъэгъэхъуащ… Щытхэм си гушыІэр зыхащІыкІат, арщхьэкІэ адэ жыжьэу си гущІэлъапсэм псэхугъуэ къызамыту гупсысэ зэхуэмыдэхэр къыщызэрыІэту, къыщызэныкъуэкъуу хуежьащ. КъызгурыІуэрт жысІэн хуэмей гуэр зэрыжысІар. Игуэшын хуейкъым тхакІуэм гъащІэр плъыжьрэ хужьу, ерэ фІыуэ. ГъащІэр сыт щыгъуи щхъуэкІэплъыкІэщ, сыт хуэдэ лъэхъэни упсэуну икІи тыншщ икІи гугъущ, плъыжь-хужькІэ бгуэшынуи, апхуэдэнэкІэ ухэплъэнуи Іэмал иІэкъым.
ЛъэпкъкІэ Щхьэщэхуж сыщыщщ, мэкъумэшыщІэ унагъуэщ сыкъыщыхъуар. Ди къуажэм и цІэм къызэриІуатэщи, дэсым щыщ зыкъомыр зэгуэр зи щхьэр зыщэхужахэм я щІэблэщ. СССР-м и къэрал саугъэтыр къыщІысхуагъэфэща «Бзиикъуэ зауэ» романым къыщестхэкІащ цІыху къызэрыгуэкІым и гъащІэр, и псэукІэр зыхуэдэм, ауэ си фІыщІэ псалъи щызгъэщІакъым пщыхэмрэ уэркъхэмрэ. Ахэрат зыхузэфІэкІыр «бжыхьым щхьэпрыплъу» дунейм къыщекІуэкІым набдзэгубдзаплъэу хэплъэн. Адыгагъэмрэ Адыгэ Хабзэм и хъумакІуэхэри ахэрат.
ГъащІэм къызгуригъэІуащ пэжыр Іэджэ лъэныкъуэкІэ къекІуэкІын зэрылъэкІыр, зэпэщІэту пхузэгурымыгъэІуэнуми, лъэныкъуитІми я пэж зэрыщыІэр.
«Совет-демократ» тхакІуэ
Сэ зы тхыгъи захуэмрэ къуаншэмрэ щызэхэзгъэкІыну, мысэмрэ хеймрэ къыщыслъыхъуэну сыхэтакъым. ТхакІуэу зызэрыслъытэжыр арагъэнщ, сыхуимыту къысщохъу апхуэдэ бгъэдыхьэкІэкІэ гъащІэм къыщыхъу Іуэхугъуэхэм секІуэлІэну, ауэ, пэжщ, арыншэуи хъунукъым, си гупсысэ, си еплъыкІэ гуэрхэр утыку къисхьэну хуитыныгъэ зызотыж. ГъащІэ къэзгъэщІащи, фІы дыдэу къызгуроІуэ щыІэныгъэр зэщымыщ куэду зэ-рызэІущар. Гъэхэр кІуэху, си цІыкІущхьэм куэдрэ сыщыхилъасэ къохъу… Куэдрэ си нэгу къыщІохьэж гъуэгыу щыс си анэр, ар зылъагъу дэри догъ, къыдгурыІуэркъым ди анэм дызыкъуэпсэукІ жэм закъуэр зэригъейр. Игъейр арами, дэращ, сабий бынырщ зытепыхьэр. Зэманыр хьэлъэт, гъей зэужьт. Зыгуэр къыхуэбзэгуфІэри, хеящІэм деж кІуэну къыжриІащ. Аращ ди унагъуэр къезыгъэлар. ХеящІэм и унафэкІэ, Іэщым и уасэр тхуапшыныжат. Мызыгъуэгуми ди анэм нэпс щІигъэкІат. Ауэ ар гуфІэ нэпст, фІыщІэ нэпст. Зыгъэгушхуам игу къызэрыдришеярагъэнт, зэкъуэшхэр дигъэтІысырти, «Уэ — хеящІэ, уэ — уэчыл, уэ — хьыкумэт лІыкІуэ фыхъунущ», — къыджиІэрт.
Иджы дегъэгупсысыт: сыкъызыхэхъукІар Совет къэралыгъуэрауэ, абы къыщызгъэщІа гъащІэм къуаншагъэ фІэкІ къыщызмылъыхъуэу, фІырэ захуагъэу хэлъар дауэ ІэщІыб зэрысщІынур? Дауи, хъункІэ Іэмал зимыІэщ!
Куэдрэ щыжысІэ къохъу «сэ сысовет-демократ тхакІуэщ» жысІэу. Пэж дыдэу, демократием и фІыщІэщ си макъыр Іэтауэ сызыхуейр жысІэну Іэмал зэрызгъуэтар. Зи гъащІэр тхэным пыщІауэ псэу цІыхум и дежкІэ абы мыхьэнэшхуэ зиІэщ. Арами, сызыхапІыкІа совет лъэхъэнэрщ си лъэпкъым тхыбзэ игъуэту и бзэм зригъэужьыну Іэмал къезытар. Абы и фІыщІэщ адыгэ интеллигенцэр къызэрыунэхуар. Сэ щІэныгъэ нэхъыщхьитІ зэзгъэгъуэтащ. Сыт хуэдэ къэралыгъуэт апхуэдэ Іэмал сэ къызэзытынур?
КПСС-м и Комитет Нэхъыщхьэм деж щыІэ парт еджапІэ нэхъыщхьэм сыкІуэну къыщысхуагъэфэщам, сытемыгушхуэу «хьэуэ» жысІат. Адыгэ Хэкум и щІыналъэ комитетым пропагандэ ІуэхухэмкІэ и къудамэм и унафэщІым и къуэдзэу сылажьэ, лектор гупым срапашэ пэтми, зыхэсщІэрт парт лэжьыгъэр сэ стеухуауэ зэрыщымытыр. ЕджапІэ сыкІуэну сыщІытегушхуари абы хэт журналист факультетым сызэрагъакІуэр къызгурыІуа нэужьщ. ЕджапІэр къэзухыу къыщызгъэзэжым Адыгэ Хэкум и щІыналъэ комитетым и япэ секретару тета Бэрзэдж Нухь зы тІэкІурэ сыщылэжьа хэку газетым и унафэщІ къалэныр къысхуигъэлъэгъуащ. ТІэуней къызжиІат, арщхьэкІэ сеувэлІэфыртэкъым. Дауи сеувэлІэнт, а тІысыпІэм цІыху псэууэ тесу. Андырхъуей Жайтемыр нэгъэсауэ цІыхут, зыпэрыт ІэнатІэри фІы дыдэу зэрихьэрт. Литературэ институтыр къэзухыу Мейкъуапэ сыкъыщыкІуэжым, хуабжьу зыкъысщІигъэкъуат лэжьыгъэкІи ІуэхукІи. Илъэс щэщІыр мащІэкъым газет зепхьэну, зыхуей хуэбгъэзэну. Си гугъэщ Бэрзэджри арэзы сызэрымыхъуам щыгуфІыкІыжауэ, ар щыгъэтауэ, къэскІуа гъуэгуанэм сроплъэжри, абы щыгъуэ къэсщта унафэр захуэт.
Сигури си псэри зыхуеІэр тхэнрат, литературэ лэжьыгъэрат. Партым щесхьэкІа Іуэхуми газетым щызлэжьами сыхущІегъуэжыркъым, абдеж си гъащІэм къыщыхыхьа цІыхухэми нобэми сахуэарэзыщ. Дапщэщи шыІагъэ пхэлъын зэрыхуейр, сыт хуэдэ ІуэхущІафэми, псалъэми мыхьэнэ зэриІэр, сыт щхьэкІи пщэдэкІыж хьыным ухуэхьэзыру зэрыщытыпхъэр ахэращ зыдэслъэгъуар, ахэращ къысхэзыпщар.
Си щхьэ сыхуитыжщ
ТІэкІуиауан хэлъ хуэдэу, тІэкІуи гие хуэдэу куэдрэ къыщызаІуэкІ щыІэщ Вындыкъуэ Ибрэхьими, Бэрзэдж Нухьи, Хъут Мэлычи, Джарым Аслъэни, Щэумэн Хьэзрэти, ТхьэкІушынэ Аслъэнджэрии щахьэмтетыгъуэм сэ-ри шы пщІэгъуалэ сытесу сыкъекІуэкІауэ. Сыт жысІэн мыбы теухуауэ? Пэжщ, садэлэжьащ, къыщыскІэлъыджэ сакІэлъихьащ, сабгъурытащ. Ауэ, дапщэщи хуэдэу, си тхылъхэм сатыру истхэр зытезухуари зытестхыхьари сызыгъэпІейтейхэращ, сызыгъэгумэщІхэращ, лъэпкъым и къэкІуэнур зэпха гупсысэхэращ.
Пэжщ, къэрал лІыщхьэхэм сыкъалъыхъуэрт, ауэ жысІэм къикІыркъым абыхэм зэрахьэ политикэр псори ядэсІыгъыу щытауэ. Зэкъым икІи тІэукъым щІакІуэкІапэм сытрагъэувэну зэрыхэтар, стхын хуейхэмкІэ къызэущиехэу гъэсэныгъэ лэжьыгъэ къыздрагъэкІуэкІар. Арыххэуи, лъэпощхьэпо гуэри сыхэмытауэ зи гугъэхэм ящІэмэ сфІэфІт си тхакІуэ гъуэгур сыт щыгъуи къэгъагъэ защІэкІэ сеяуэ зэрыщымытар.
КъысфІэлІыкІыу щыта? ПцІы хэмылъу, щытащ. Ауэ си ІэдакъэщІэкІ псори щІаджыкІыу щытауэ жыпІэфын? Си гугъэкъым. ХьэщІэлъытэу куэдрэ сыщрагъэблэгъа къыхэкІащ. Сахуэныкъуэу арат? Хьэуэ, пэжыр жыпІэмэ, езыхэрат къысхуэныкъуэр. ЖыпІэнуращи, апхуэдизу си гур етауэ стхыр зыхуэстхыр къулыкъущІэхэратэкъым. ЩІыналъэ секретархэмрэ Іэтащхьэхэмрэ нобэ тетмэ, пщэдей токІ. Дунейм темыкІыжу икІи мыкІуэдыжу къанэр цІыхум цІыхум щхьэкІэ ищІэращ. Дауэ абы иужькІэ си щхьэ сыхуимытыжу зэрыжысІэнур?
ФІы щІэи, псым хэдзэ
Си гъащІэм хэтщ зы цІыху хьэлэмэт — Щэумэн Хьэзрэт. Куэд лъандэрэ дызэнэІуасэщ абырэ сэрэ. «Хъан-Джэрий» зыфІэсща романыр абы и мылъкущ дунейм къызэрытехьар. ЛІэщІыгъуэ блэкІам и бгъущІ гъэхэм тхылъ къыдэбгъэкІыныр къызэрымыкІуэу гугъут. Романыр къыдэкІынми си гугъэр хэсхыжыным нэсат, зы пщыхьэщхьэ гуэрым Красноярск къращІыкІыу къыщызэпсэлъам: «Уи тхылъыр къызэрыдэкІыну ахъшэр сыт хуэдэ щІыкІэкІэ къыпІэрыдгъэхьэну?» — жаІэу. Сызыпэмыплъа Іуэхугъуэт. Ахъшэр къэсри, тхылъри дунейм къытехьащ. «ФІы щІэи, псым хэдзэ», жаІэ адыгэхэм. Апхуэдэурэ екІуэкІыну къыщІэкІынт, зэрымыщІэкІэ Краснодар кхъухьлъатэ тэджыпІэм дыщызэримыхьэлІамэ. Абдеж дытесыхункІи, метр минибгъукІэ зытІэту уэгум дитыхункІи, къытезгъэзэжурэ фІыщІэ хуэсщІырт. «Гумрэ псэмрэ къабгъэдэкІыу…».
Адыгэхэм, хэти хуэдэу, яфІэфІщ хъуэпсэну. ГушыІэу зэхэпхынущ «Мы си пыІэжьыр дэздзейрэ къехуэхыжыхункІэ лІыщхьэ сыхъуатэмэ, мор сщІэнт, мыр сщІэнт» жаІэу. ФІэщщІыгъуейщ ар зыхузэфІэкІа щыІэу. Нэхъыбэм ди нэгу щІэтыр нэгъуэщІщ. Мылъку яІэу, къэрал бжьыпэри яІыгъыу псэухэм мащІэщ яхэтыр абы къапэкІуэ фІыгъуэр нэгъуэщІым дэзыгуэш.
Гуауэщ цІыху хьэлэлым и хьэкъ щимыгъуэтыжым и деж. Фыгъуэ нэхъы-кІэ сыт щыІэ? Ди насыпти, дэ тІэкІу нэгъуэщІущ дызэрызэхэтыр. Сыпсэуху си нэгу щІэкІынкъым, Абхъаз къэралыгъуэр илъэсипщІ щрикъум, лІыкІуэ гуп я махуэщІыр ядэтІыгъыну дагъэкІуат. Хъуэхъуэнри гуфІэнри зэфІэкІри, дызэхэувэжауэ дыздэщытым, зи ныбжьыр фІыуэ хэкІуэта тхьэмадэ гуэр къызбгъэдыхьэри, нэку-нэпс хъуауэ къызжиІащ: «Уи Іэр соубыдри, зыхэпщІа хуабагъэр Хьэзрэт хунэпхьэсыжыну сынолъэІу». Иджы абы щыгъуэ Щэумэн мелуанипщІ тыгъэу Абхъазым я махуэщІ махуэм тыгъэу яхудигъэхьати, арат яхуэмыІуэтэщІыжу фІыщІэ ящІыр. Ар Хьэзрэт щыжетІэжым, жиІар ар дыдэращ: «Гумрэ псэмрэ къабгъэдэкІыу…».
Щэумэныр зэзгъэщхь щыІэкъым пщІэнтІэпс къабзэкІэ хьэрычэтыщІ хъуа ТІрахъуэ Лу фІэкІа. Адыгэ дунейм фІы дыдэу къыщацІыху Лу дуней мылъкур иІэт, ауэ, нобэми и гугъур ямыухыу яІуатэ, апхуэдиз фІыгъуэм ипэ иригъэщар цІыхумрэ цІыхугъэмрэщи. Дунейм щехыжми, ар уэсяту къигъэнауэ жаІэ, «сыщыщІэфлъхьэкІи, си Іэгур къаплъэу сыдэфх», хьэдрыхэ зыми зыри зэрызэдимыхьынур къигъэлъагъуэу.
ПщІэращ къэнэнур. Апхуэдэщ Тхьэм пэблагъэ Щэумэным и ІуэхущІафэхэри.
Жагъуэгъу уиІэмэщ, пащІэ птету лІыуэ ущалъытэнур
МащІэ зи куэда, зыгуэр тІэкІу къызэхъулІа цІыхум мывэр кІэлъызутІыпщым а зырауэ къыщІэкІынущ зыкъыхигъэщыну Іэмалу иІэр…
БлэкІа илъэс зыбжанэр тынш дыдэу щытауэ жыпІэфынкъым. Сыт хуэдизу умынабдзэгубдзаплъэми, щыуагъэхэм щыхъума ухъуркъым, Іэмалыншэу зыгуэрхэр пІэщІокІ. Зыри зымыщІэращ, дауи, щымыуэр. Адыгэ Хэкум и лІыщхьэхэр дапхуэдизу цІыху гъэщІэгъуэну щымытами, ахэр къэзыухъуреихь цІыху псори зэхуэдэкъым, я хуамэбжьымэ ящыуащ. Хэти и гум фІы къыпхуилъщ, хэти ущІигъэлъэдэну хьэзырщ. БогъэщІагъуэ, уи Іэшхылъэм ишхыкІыр загъуэрэ къопэбжьэуэжу утыкум псалъэу къыщихьэкІэ. Ауэ апхуэдэ зыгуэру къыщІэкІынщ «Жагъуэгъуншэ сумыщІи, жагъуэгъу зэрыжаІи сумыщІ», щІыжиІар адыгэм.
Жагъуэ псалъэ гуэр сигъэдзыхауэ, си анэ деж тхьэусыхакІуэ сыщыкІуэжар сигу къокІыжри, ярэби, сыт хуэдизыпс абы лъандэрэ ежэхар, жызоІэ. Абы щыгъуэ си анэм къызжиІар нобэ хуэдэу си тхьэкІумэм итщ. Аращ ар тынш дыдэу усэ сатырми щІитІысхьар:
Ей, си щІалэ, умынэщхъей,
ІуэхугъуэфІым и
щхьэусыгъуэщ ар,
УиІэщ уэ жагъуэгъуи,
ПащІэ птету лІыуэ уалъытащ.
КъызэрекІэрэхъуэкІар аращи — нэгъуэщІу хъуну пІэрэ ар? — си ІэдакъэщІэкІхэр къанэ щІагъуэ щымыІэу сыкъызыхэкІа лъэпкъым и щхьэ кърикІуам теухуащ, къызэринэкІа тхыдэ гъуэгуанэми ехьэлІащ.
Адыгэм и нобэрей махуэм, пщэдейм къыхуихьыным, Хэкум къина мащІэм и пщэ дэлъыр зыхуэдэм, хамэщІым къыщыхутахэм Хэку къэщІэрэщІэжыным хилъхьэным зыхуэдэм семыгупсысын слъэкІын, гущІэр изыным нэсу сропІейтей псоми… Мывэ къыскІэлъадзми, дахэ къысхуагъэфащэми, ар си гъуэгущ, ар си дунейщ… Акъыл диІакІэщэрэт, гугъапІэхэри уафэщыгъэу зэпублэфынт. Сэ нобэми сотхэ…
Зыгъэхьэзырар ТАБЫЩ Муратщ.
Къэгъуэтыгъуейщ нэхъ гуащIафIэ
Иужьрей илъэсипщIхэм МэшбащIэ Исхьэкъ прозэм, псом хуэмыдэу роман жанрым псэ хьэлэлкIэ хуолажьэ. АбыкIэ и цIэр фIыкIэ жыжьэу щигъэIуащ. Адыгэ тхыдэм и лъэхъэнэ зыбжанэми тритхыхьащ роман щхьэхуэхэр, сэтей къищIащ цIыху щэджащэ зыкъомым я гъащIэр, ди нэгум къыщIигъэувэжащ зэман зэхуэмыдэхэм щыIа псэукIэр. IутIыж Борисрэ МэшбащIэ Исхьэкърэ зыгуэркIэ зэщхьщ. Борис и трагедиехэмкIэ адыгэхэм я тхыдэм и лъэхъэнэ хьэлъэхэр щызэфIигъэувэжащ театр сценэм, МэшбащIэ Исхьэкъ нэгъуэщI жанркIэ хузэфIэкIащ ди тхыдэм, адыгэм и мызакъуэу, нэгъуэщI лъэпкъхэри иригъэгупсысын, гу лъаригъэтэн къытлъыса гуауэ куэдым. Аращ и щхьэусыгъуэр Исхьэкъ и романхэр адыгэбзэкIи урысыбзэкIи зэкIэлъхьэужьу къыщIыдигъэкIым.
МэшбащIэм нэхъ гуащIафIэ тхакIуэ къыщыгъуэтыгъуейщ Адыгейми, Къэбэрдей-Балъкъэрми, Къэрэшей-Шэрджэсми, ди гъунэгъу республикэхэми. Апхуэдиз роман иужьрей илъэс щэныкъуэрэ плІым (тхакIуэм и япэрей роман «Ягъеижам пэплъэжхэркъым» зыфIищар 1966 гъэм итхащ, абы къыкIэлъыкIуащ: «ЦIыхур тIэу къалъхуркъым» — 1968; «Нэхущ лъагъуэхэр» — 1971; «Илъэс уаехэр» — 1973; «Бзиикъуэ зауэ» — 1976; «Гуащэней», «ФIы щIэи, псым хэдзэ», «Щхьэл мывэ», «Хъан-Джэрий», «Ридадэ», н.) зи Iэдакъэ къыщIэкIа сщIэркъым. Я куэдагъым и закъуэкъым, атIэ ахэр Iэзэу «историзм» жыхуаIэ Iэмалым тету, фIэщхъуныгъэ хэлъу зэрытхам папщIэ фIыщIэ жыг хухэпсэ хъунущ тхакIуэшхуэм.
МэшбащIэм и романхэм щIэныгъэлI куэд тетхыхьащ, абыхэм хуа-гъэфэщащ саугъэт лъапIэхэри, хужаIащ псалъэ дахэ Iэджи. Сэ зи гугъу сщIынур абы и усэхэрщ, лирикэ жанрым и жыпхъэм итхэрщ. Куэд щIауэ Исхьэкъ поэзиер тIэкIу «IэщIыб ищIами», ар литературэм зэрыхыхьар, и цIэр фIыкIэ къраIуэу зэрыщытар и лирикэмкIэщ. Пэжщ, Исхьэкъ и поэзием щымащIэкъым эпосыр зи лъабжьэ усэхэри поэмэхэри. Уеблэмэ, усакIуэм и япэрей поэмэ «ЦIыху лъэщхэр» (ар и фIэщыгъэцIэ хъуащ и япэрей тхылъми) эпикэр щытопщэ, ауэ лирикэм и хьэли дыболъагъу.
Сэ сызэреплъымкIэ, МэшбащIэм и творчествэм, усэми прозэми щытопщэ эпикэр, ауэ лирикэм дежи и зэфIэкI къыщегъэлъагъуэ. Лирикэр драмэми эпосми къащхьэщокI къигъэсэбэп IэмалхэмкIэ, зытепсэлъыхь Iуэхур къызэригъэлъагъуэмкIэ. Абы и дежкIэ нэхъыщхьэр усакIуэм и щхьэзакъуэ гурыщIэрщ, езыр зыгъэпIейтейрщ. Мы жанрым и дежкIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ усакIуэм и тшыфэлIыфэм.
КIыщокъуэ Алим и усэ «Дамыгъэ» жыхуиIэм фIы дыдэу къыщигъэлъэгъуащ зи гугъу тщIыр. УсакIуэм и цIэр дамыгъэ яхуохъу усэхэм, шым трагъауэм хуэдэу. Алим тегузэвыхьу жеIэ: «Си усэшыхэу си дамыгъэ зытеслъхьахэм къахьыфыну пIэрэ шууейхэм я деж фIыщIэ?». МэшбащIэ Исхьэкъ и дамыгъэ зытет усэ куэдым къалэжьащ адыгэхэм я лъагъуныгъэрэ я щIыхьрэ. Абыхэм яхэтщ «макъамэм шэсу» уэрэд цIэрыIуэ хъуахэри. Хэт нобэ зымыщIэр «Адыгэхэр» жыхуиIэ усэр? Мы усэ закъуэм деж Исхьэкъ адыгэхэм я лъэпкъ щэныр, я хабзэ дахэр, я лIыгъэр, псом хуэмыдэу зэрыхьэлэлыр, я гур зэрызэIухар къыщигъэлъэгъуэн хузэфIэкIащ. УсакIуэм сюжет хьэлэмэт къигъуэтащ. Ар «мы-адыгэ гуэрым» дэуэршэр хуэдэурэ, адыгэхэм ятопсэлъыхь, «ирожэ» тхыдэм, хабзэ щыIахэмрэ щымыIэжхэмрэ къретхэкI. ИкIэ дыдэ строфам деж щыжеIэ: «Иджы фоч щагъауэр нысэишыжым дежщ», «сабийр къагъэхъур, гъуэгу трагъэувэр», «цIыху хуэдэ щыт» жраIэурэ.
НэгъуэщI усэ куэдми МэшбащIэм гупсысэ куу къыщегъэлъагъуэ, псалъэ къызэрыгуэкIхэр къигъэсэбэпурэ, абыхэмкIэ образ щIэщыгъуэ иухуэурэ. Япэрей и усэ тхылъ «Си дуней» (1957) зыфIищам къыщыщIэдзауэ МэшбащIэм и усэхэм а хабзэр къадогъуэгурыкIуэ. УсакIуэм и пэ ита КIыщокъуэ Алим, Гамзатов Расул, Кулиев Къайсын сымэ философие зыщIэлъ лирикэм зрапщытауэ щытащ 60-70 гъэхэм. Абыхэм образ гъэщIэгъуэнхэр къагъэщIащ икIи символ мыхьэнэ иратащ бгы, шу, мывэ, сэшхуэ, шы, фоч псалъэхэм. Зыгуэрхэм я тхылъхэм цIэ яхуэхъуащ ахэр: «Iэсят и мывэ» (Уэхъутэ Абдулыхь), «Мывэ хуабэ» (КIыщокъуэ Алим),«Мывэ уIа» (Кулиев Къайсын),н. КIыщокъуэ Алим шымрэ шумрэ гъуэзэджэу къыщигъэсэбэпащ и усэхэм.
МэшбащIэр абыхэм я гъуэгу теувакъым, ауэ абыи къигъэсэбэпащ адыгэм я нэпкъыжьэ зытелъ хьэпшыпхэр, псалъэхэр. Псом япэ къиIуапхъэщ мыхьэнэшхуэ зиIэ «гъуэгу» псалъэр. КъыкIэлъыкIуэу «Адыгэ фащэр», «ЛъагапIэр», «ЩIыгу хъурейр».
Адыгэм и гъащIэм деж, и гупсысэкIэм, и псэукIэ-щытыкIэ философием щIыпIэшхуэ щеубыд гъуэгум. ЦIыхум лъэтеувэ щыхуащIым деж хеш езым и лъагъуэ, къыдокIуэтейри — и гъуэгу къыщелъыхъуэ гъащIэм. ЗекIуэ хабзэм гъуэгу куэдыкIей иригъэкIурт адыгэлIым. МэшбащIэми езым и гъуэгу щыпхишащ поэзием. «Гъуэгухэр» жыхуиIэ усэм деж «псэ хелъхьэ» гъуэгум, цIыхум и хьэл-щэн ирет.
Адыгэ гъащIэм, ди лъэпкъ гупсысэм, ди хьэл-щэным зи творчествэр нэрылъагъуу пыщIа тхакIуэ, усакIуэ КIэрашэ Тембот, ЩоджэнцIыкIу Алий, КIыщокъуэ Алим сымэ ябгъэдэуващ МэшбащIэ Исхьэкъи. Абыхэм яхузэфIэкIащ адрей лъэпкъхэм яхэмыгъуащэу ди хъугъуэфIыгъуэхэр, хабзэр, дуней тетыкIэр литературэм и Iэмал нэхъыщхьэ образхэмкIэ къагъэлъэгъуэн.
Исхьэкъ и лирикэр нэхущ, ар гъэнщIащ къызэрыгуэкI псалъэхэмкIэ, ауэ абыхэм щIегъэувэ зэман бзаджэм IэщIыб ищI гурыIуэгъуэхэр: хьэлэлагъыр, цIыхугъэр, адыгагъэр, гущIэгъур, ныбжьэгъугъэр.
ЗылI хузэфIэмыкIын хэлъхьэныгъэ хуищIащ МэшбащIэ Исхьэкъ ди литературэм. ЦIыхум зигъэпсэхуну щыхуит ныбжьми фIыуэ фIэкIащ, ауэ зэш имыщIэу лъэпкъым хуолажьэ. И унэцIэми къеIуатэ абы и адэжьхэм «мэш куэд, мэш бэв» къалэжьу зэрыщытар. Арагъэнщ абы узыншагъи талант гъуэзэджи щIиIэр, псэемыблэж зыщIыр. Сохъуэхъу куэдрэ дяпэ итыну!
БАКIУУ Хъанджэрий,
филологие щIэныгъэхэм
я доктор.
Хуэмыфащэ щыIэкъым
ХьэфIыцIэ Мухьэмэд Илъэс щэныкъуэрэ зырэ хъуащ сэ МэшбащІэ Исхьэкъ зэрысцІыхурэ. «ЗекІуэ и вакъэ лажьэркъым» жыхуаІэу, си напщІэм телъ а ныбжьэгъугъэр къыздисхауэ щытар КъуэкІыпІэ Гъунэгъум щызэпысча гъуэгуанэхэрат. 1969 гъэм туристхэм срагъусэу Сириемрэ Ливанымрэ сыкІуат. Абы щыгъуэ сэ илъэс тІощІрэ щырэ сыхъуу арат, Исхьэкъ плІыщІым нэблэгъат. Ауэ, нэхъыжьыфІти, сигъэныбжьэгъуу, сигъэгушхуэу сызригъэгъусащ. Апхуэдэу щІэхъуар зыкъомкІэ елъытагъэнт ди Іуэху еплъыкІэхэр зэрызэтехуэм, хэхэс гъащІэр натІэ зыхуэхъуа ди лъэпкъэгъухэм ехьэлІауэ къыдэфыкІ «узхэмкІи» дызэрызэщхьым.
Дэнэ щІыпІэ дыкъыщыхутами, дэ къэтлъыхъуэр 1763-1864 гъэхэм екІуэкІа Урыс-Кавказ зауэжьым и зэранкІэ зи лъахэр къэзыбгынэу хэхэс псэукІэ бзаджэр зыгъэва ди лъэпкъэгъухэм я щІэблэхэрат. ИкІи къэдгъуэтырт апхуэдэхэр.
Адэжьхэм я хэкум ирамыгъэзэгъа шэрджэс насыпыншэхэм а хамэ щІыпІэхэми псэупІэ щратыртэкъым. 1967 гъэм израилыдзэхэр къызытеуа щІыпІэхэр адыгэхэм нэхъыбэу хэщІапІэ ящІа щІыналъэхэрати, мо тхьэмыщкІэ къомым я щхьэр щІахьэри, адэ-мыдэкІэ егъэзыпІэ щащІат. Мис ахэр къэгъуэтыгъуафІэтэкъым. Ауэ абыхэм зыхуэдмыгъазэу ди гум тхутегъэхуэнутэкъыми, дымыщхьэхыу къэтлъыхъуэрт ахэр. Псом хуэмыдэу темыпыІэжыр, емызэшыжыр МэшбащІэ Исхьэкът. Адыгэхэм я щхьэм кърикІуа насыпыншагъым теухуауэ сэри ди гъусэхэми дымыщІэ куэдым щыгъуазэт ар. А хъыбар гуауэхэм дыщІигъэдэІуу сыхьэт бжыгъэкІэ дыщигъэст. Дызыхуэзэ ди лъэпкъэгъухэм къыджаІэхэр и дэфтэрым иритхэрт, ахэр зи тегъэщІапІэ гущІэм зыкъыдэзыгъа-зэ усэщІэхэм дригъэдаІуэрт нэхъ иужькІэ.
Сириемрэ Ливанымрэ дыкъикІыжа нэужь, МэшбащІэр куэдрэ ялъыгъуэзащ унафэщІышхуэхэм. Сытыт зыгъэпІейтейр? ХамэщІым щыпсэу адыгэхэм я дунейр зэрыкІыфІыр яжриІэу, абыхэм зыгуэркІэ защІэгъэкъуэн зэрыхуеймкІэ лъаІуэу арат. Ауэ «уи мыІуэху зумыхуэ» къыжраІэ мыхъумэ, къапих щыІэтэкъым. «Зи мыІуэху зезыхуэ» усакІуэм хузэфІэкІрати, тІысырти усэбзэкІэ и щхьэм хуэтхьэусыхэжырт, адыгэхэм я тхыдэр лъабжьэ зыхуищІ усэ уахътыншэхэр итхырт. Абдежхэращ дунейм къыщытехьар нобэ ди лъэпкъэгъуу хъуам яІурылъ « Адыгэхэр» уэрэд цІэрыІуэр къызытращІыкІа усэр.
ЛІэщІыгъуэ ныкъуэ дэкІащ си ныбжьэгъу нэхъыжьымрэ сэрэ дызэрызэрыцІыхури, абы адыгагъэу, цІыхугъэу дэслъагъур сэркІэ щапхъэфІщ. Исхьэкъ ещхь хъугъуафІэкъым, псом япэрауэ и талантышхуэмкІэ, итІанэ — и дуней тетыкІэ дахэмкІэ. Абыхэм щІэхъуэпсын, МэшбащІэм удэплъейуэ псэун хуейуэ аращи.
2006 гъэм Истамбыл щекІуэкІырт Дунейпсо Адыгэ Хасэм и VII Зэхуэсышхуэр. Дауи, МэшбащІэ Исхьэкъи абы кърихьэлІат. Гухэхъуэт а Лъэпкъ Хасэшхуэм литературэмкІэ игъэува саугъэт лъапІэр си ныбжьэгъу нэхъыжьым и роман телъыджэхэм папщІэ къызэрыратыр плъэгъуныр. Апхуэдэ гуфІэгъуэ куэд си нэгу щІигъэкІащ Адыгэ Республикэми, Къэбэрдей-Балъкъэрми, Къэрэшей-Шэрджэсми я цІыхубэ тхакІуэ, СССР-ми РСФСР-ми я Къэрал саугъэтхэр зыхуигъэфэща си ныбжьэгъу нэхъыжь МэшбащІэ Исхьэкъ. Абыхэм я закъуэкъым Исхьэкъ адыгэхэр дызэригъэгуфІэр, дызэригъэгушхуэр — Хэку литературэм хуищІа хэлъхьэныгъэ инхэм папщІэ МэшбащІэм къратащ къэрал дамыгъэ лъапІэ куэд, Адыгэ Республикэми Краснодар щІыналъэми абы къыхуагъэфэщащ цІыхушхуэхэр зэрагъэпажэу яІэ дамыгъэ нэхъ лъапІэ дыдэхэр.
Жылагъуэ лэжьыгъэм жыджэру зэрыхэтыр, ди къэралым щыпсэу лъэпкъхэм я зэныбжьэгъугъэр, мамырыгъэр гъэбыдэ-ным псэемыблэжу зэрыбгъэдэтыр къалъытэри, МэшбащІэ Исхьэкъ къыхуагъэфэщащ «Мамырыгъэм щІэбэн» дыщэ медалыр, Урысей лъэпкъ фондым и «Обществэм зэригъэлъапІэ» дыщэ щІыхь нагъыщэр.
Дауи, мис а псори къалъытащ абы Мейкъуапэ къалэм щІыхь зиІэ и гражданин цІэр къыщыфІащми.
Дунейпсо гражданин цІэр къыпфІащыну пхуэфащэщи, ари къыплъагъэсауэ Тхьэм дигъэлъагъу, си ныбжьэгъу нэхъыжьыфІ Исхьэкъ!
ХЬЭФІЫЦІЭ Мухьэмэд,
УФ-м щэнхабзэмкІэ щІыхь
зиІэ и лэжьакІуэ,
КъБР-м, Адыгэ Республикэм,
КъШР-м щІыхьзиІэ я журналист.
ТхакIуэ цIэрыIуэхэм я псалъэ
«УсакIуэ» псалъэр гупсысэ куу зыхэлъ псалъэшхуэщ. Ар щIэбгъэщIэрэщIэни щыIэкъым. Ар уэри фIыуэ уощIэ, Исхьэкъ. Дауи, уэ езыми къыбгуроIуэж узэрыусакIуэр. Сэри абы щыхьэт сытохъуэ. Ауэ, сэ сыщынэхъыжькIэ, а псалъэм щIызогъу: уэ уусакIуэшхуэщ, гу губзыгъэ зи бгъэм къыщеуэ уусакIуэ телъыджэщ. Кавказым и усакIуэ нэхъ ин дыдэхэм уащыщщ.
КУЛИЕВ Къайсын. 1981 гъэ
* * *
МэшбащIэ Исхьэкъ и усыгъэ тхылъхэм укъыщеджэжкIэ уи нэгу къыщIохьэ абы и къуажэгъу Iущхэм я дунейр, я псэукIэ-щыIэкIэхэр, я хьэл-щэнхэр. Къыпщохъу абыхэм урахьэщIэу, урапсэлъэгъуу. Усыгъэм и къалэн нэхъ лъапIэу хъуар гъэзэщIа щохъу Исхьэкъ и тхыгъэхэм — Iуэхур апхуэдэу щIыщытыр си ныбжьэгъу МэшбащIэр усакIуэ нэсщи аращ.
РОЖДЕСТВЕНСКИЙ Роберт. 1981 гъэ
* * *
Исхьэкъ и усэхэр сыт щыгъуи узыгъэпIейтейщ. Ахэр зи IэдакъэщIэкIыр зи акъылыр тIыса, дунейм и пIалъэ зыщIэ адыгэлI нэсщ. УсакIуэшхуэщ. Куэдым зэрыжаIэщи, МэшбащІэм и усыгъэхэм я тегъэщIапIэр и лъэпкъ тхыдэращ. А тхыдэм и пэжырщ абы и усэхэр псэ быдэ, удэзыхьэх зыщIыр, езы усакIуэм пщIэрэ щIыхьрэ къыхуэзыхьыр.
ДАНГУЛОВ Саввэ. 1971 гъэ
* * *
Кавказ Ищхъэрэм и усыгъэм Гамзатов Расул иIэмэ, МэшбащIэ Исхьэкъ зыхуэлажьэ абы и прозэри насыпыншэкъым. Расулрэ Исхьэкърэ зэбгъэдэпх хъунукъым — тIуми талантышхуэ ябгъэдэлъщ, къызыхэкIа лъэпкъхэри Урысейм и литературэри зыгъэбжьыфIэ цIыху цIэрыIуэхэщ.
ИСАЕВ Егор.1981 гъэ
* * *
МэшбащIэ Исхьэкъ адыгэлI Iущщ, укIытэ зыхэлъщ. Гу къабзэрэ псэ дахэкIэ зыхещIэ абы Урысейми езым и лъахэми щекIуэкI псори. Литературэми жылагъуэ гъащIэми щекIуэкIыу хъуам гудзакъэ иIэу якIэлъоплъ. И тхакIуэгъухэм къащхьэщыжу хуежьакъэ – зыкIи къыпхуикIуэтынукъым. Абы и дуней тетыкIэри и лэжьэкIэри цIыхур зэхъуапсэм хуэдэщ. Литературэ нэсым пэлъэщыр талантымрэ емышыжу лэжьэнымрэщи, а тIумкIи Алыхьыр къыхуэупсащ си ныбжьэгъу МэшбащIэ Исхьэкъ.
БОНДАРЕВ Юрий. 2001 гъэ
* * *
Сэ куэдрэ слъэгъуащ МэшбащIэ Исхьэкъ дэнэ щIыпIи — Якутиеми, Краснодари, Смоленски, Налшыки, Ростови – цIыхухэр гуапэу къызэрыщыIущIэр. Апхуэдэу щIыщытыр гурыIуэгъуэщ: Исхьэкъ зи тхакIуэр адыгэхэм я закъуэкъым – ар лъэпкъыбэ урысей литературэр япэкIэ зыгъэкIуатэ шу пашэхэм ящыщщ.
СОРОКИН Валентин.1991 гъэ
* * *
Адыгэбзэр зыхъумэхэм, къулей зыщIхэм ящыщщ МэшбащIэ Исхьэкъ. Абы Алыхьым къыIурилъхьащ адыгэ псалъэм и дахагъри, и шэрыуагъри, и лъэщагъри. Мис а псори IэкIуэлъакIуэу къызэригъэсэбэпыращ Исхьэкъ и тхыгъэхэр уахътыншэ зыщIыр, дэнэкIэ щыIэ адыгэми я гумрэ я псэмрэ щIыдыхьэр, езы тхакIуэр зыгъэцIэрыIуэр.
ШАЩIЭ Къазбэч. 2011 гъэ
* * *
Адыгэ тхакIуэ, усакIуэ щэджащэ, жылагъуэ лэжьакIуэ цIэрыIуэ МэшбащIэ Исхьэкъ и къалэмыпэм къыщIэкIащ тхыгъэ купщIафIэ куэд – усыгъэ телъыджэхэр, роман гъуэзэджэхэр. Ахэр Адыгейм и литературэм и лъагапIэ хъуащ, ди лъэпкъым и цIэмрэ и пщIэмрэ жыжьэ щагъэIуащ. Исхьэкъ и усыгъэхэр гъэнщIащ гъащIэм и пэжымкIэ, уи акъылыр зыгъэлажьэ, гукъыдэжрэ дэрэжэгъуэрэ къозыт гупсысэ жанхэмкIэ. ТхакIуэм и романхэм лъабжьэ яхуэхъуар адыгэ тхыдэрщ — пасэрей адыгэ дзэпщ Ридадэ деж къыщыщIэдзауэ XIX лIэщIыгъуэм къэс.
КЪЭРМОКЪУЭ Хьэмид.2015 гъэ
* * *
Си ныбжьэгъу адыгэ тхакIуэшхуэ МэшбащIэ Исхьэкъ сэ соцIыху щыстудента лъандэрэ. Си щхьэгъусэ, сурэтыщI Кончаловская Наталье занщIэу гу лъитат а щIалэщIэр усакIуэшхуэ зэрыхъунум. Ар икIи щыуатэкъым. СССР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм хагъэхьэну абы тхылъ зэрестамкIэ сэри сыщыуатэкъым. МэшбащIэ Исхьэкъ ящыщщ Урысейм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм нэхъ пщIэшхуэ дыдэ щызиIэхэм. Абы пщIэ хуэзымыщIрэ ар фIыуэ зымылъагъурэ яхэткъым лъэпкъыбэу зэдэлажьэ ди тхакIуэхэм. МэшбащIэм хуэфащэу пещэ и ныбжьэгъу нэхъыжьыфIхэу КIыщокъуэ Алим, Кулиев Къайсын, Гамзатов Расул, Кугультинов Давид сымэ я IуэхущIафэ дахэхэм.
МИХАЛКОВ Сергей. 2001 гъэ
* * *
Сыкъеджэн щIэздзэри, схуэмыгъэтIылъыжу и кIэм сынэсыху сиIыгъащ МэшбащIэ Исхьэкъ и «Хъан-Джэрий» романым. Ар адыгэ лъэпкъ тхыдэм и гъуджэщ. Апхуэдэ романхэращ Урысей прозэр дунейпсо литературэм и фIыпIэхэм ящыщ зыщIыр. А тхыгъэм къеджэм, шэч хэмылъу, къищIэнщ адыгэхэм я хэкумрэ езы лъэпкъымрэ зищIысыр, абыхэм тхыдэшхуэ зэраIэр.
АРХИПОВ Владимир. 2005 гъэ
Адыгейм и президент Щэумэн Хьэзрэт и хьэщIэщ.
Урысейм и тхакIуэхэм я зэхуэсышхуэм щызэрихьэлIащ МэшбащIэ Исхьэкъ, Распутин Валентин, Лихоносов Виктор сымэ. 1999гъэ
МэшбащIэ Исхьэкъ
Уафэбгыкъу и нэлат
Тхыдэ роман
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №№37 — 39, 41 — 48, 50 — 51, 54 — 57-хэм итщ).
Жаней абрэджым Мырзэбэч зытеса шым и фIалъэ сэмэгур къиIэтщ, шылъэбжьанэм дэплъэри:
— Iэдэ папцIэр къызэфтыт, — лъэIуащ.
— Сыт хуэдэ Iэдэ? — къыгурымыIуауэ къыпоупщIэж Мырзэбэч.
— Сэ згъэщIагъуэр зыми фрисэбэпкъым фэ тIур! Уа, адыгафэ зытезыгъэуэну хэт нэгъуей щылъху, — къамышы дакъэр Iэта-Ильяс дежкIэ еший Нэкъар, — мо си уанэм кIэрыщIа къэлътмакъыр зэIухи, Iэдэ папцIэр къысхуэхь. Шылъэбжьанэм пхъэ Iунэ щIэлъщ.
— Апхуэдэ къэхъункIэ Iэмал щыIакъым! — губжьауэ къызэщIолындэ Мырзэбэч. — А-а-а! Еплъ а гъуамэм ищIам! Абазэ шууищым дащригъусам щыгъуэщ ар… КIэн дызэдэджэгури, зым и къамэр къыфIэсхьэхуат. Мыдэ зэ шы тхьэмыщкIэм и щIэкъуэныр хэкIмэ, саIущIэнущ абыхэм иджыри. МахуитI-щы нэхъ мыгувэу саIущIэнущ. Къамэр дэнэкIэ щыIэми, щызгъэгъупщэну си тхьэлъанэщ: а пхъэ Iунэр и Iэ дакъэ сэмэгум хухэзукIэжауэ плъагъунщ.
— Пэж дыдэщ, Мырзэбэч. Пэжщ! — дуней гуфIэгъуэр зэрехьэ пхъэ Iунэр зи Iэужь нэгъуейм. — Зыкъимыужьыжын хуэдэу хухэукIэж а абазэ гъуа-мэм!
— Дыхунэсынщ абыи. Иджыпсту гъуэмылэр зэрыхи, тхьэрыкъуэф Iэнэ къытхуэщI. Алыхьым къыдита ерыскъыр Мамсырым дэрэ зыдыIудгъэхуэнщ. Ди анэшхуэ Iумахуэм и жыIауэ, зэдэшхэ IэфIщ.
Мырзэбэч хуабжьу нэшхуэгушхуафэ зытригъауэрт. Хамэшым къызэрыраудыхари и лъэпхъуамбэшхуэр зэрипкIари зыуи къыщымыхъуа хуэдэу зиIыгът. Куэд зи нэгу щIэкIа абрэдж хъыжьэм, игъащIэ лъандэрэ и ныбжьэгъужьу къэгъуэгурыкIуа нэхъей, иджы дэуэршэрырт.
Нэкъар и псэм куэд щIауэ мэгъу исти, Мырзэбэч щIэрыщIэпсу хьэгъэщагъэ зэрызэхищэр гущIэ псантхуэкIэ къипхъуатэрт. Жаней абрэджыр пэплъэрт Мырзэбэч пихыну зыхуейр хэIущIыIу къыщыхъунум. Кърымым и хьэIухубжэхуэщIым адэкIэ къызыкъуихынур езы Нэкъари фIэгъэщIэгъуэнт. Iэта-Ильяс къэлътмакъ уэдыр игъэджэгуурэ макъ псыгъуэ тхьэмыщкIафэ зищIри:
— Ди гъуэмылалъэр нэщIщ. Дэнэ сэ ерыскъы къыфхуздисхынур?
ЩIакIуэ убгъуам тIэтIэжу зытезыгъэзэгъа Мырзэбэч зегъэкъри, нэгъуейм нэмыплъ ирит щIыкIэу:
— ЛIо, Мамсырым зыкъедгъэгъэхьэщIэну бжесIа сэ? Жьы пщIэту мафIэ зэщIэгъэсти, псыр къэгъавэ. Лыгъур хьэжыгъэр хьэзырыххэщ.
— Ар… Ар ди дэдзыхыгъэщ. ДемыIусэну жытIатэкъэ? — Iэта-Ильяс тхьэусыхэм, шхыдэурэ гъэсын чыхэх кIуащ.
МафIэ хьэрыщэр гурыгужу мэс. Гъуэгуанэ тет лIищым пхъэсыгъуафIэр къатIысыхьауэ, уэсэпсым дэщIыта гуэншэрыкъ цIанлъэхэр ягъэгъущыну йолIалIэ. ПыIэ хъурыфэхэр IэгукIэ зэпалъащIэ, фэилъхьэгъуэ щIыIутелъхэр ягъэкъабзэурэ яутхыпщI.
МафIэм зрагъэури заукъуэдиижауэ иджы щылъщ зи лъагъуи зи гъуази зэтемыхуэ лIитIыр. Иджыпсту я напIэхэр умэзэхауэ жей нэпцIщ тIури. Жейркъым. ЛIитIым зыдащIэж зэуэзэпсу е IэпщэкIэ, е псалъэкIэ зызэрызэпэщIасэнур. Щымщ тIури. Гъуэгуанэ хьэлъэ къапэщымылъ нэхъей, мамырщ тIури.
Лэгъупжьейм ит псыр къикъуэлъыкIыурэ къыщхьэщихурт. Iэта-Ильяс а псывэм удз гуэрхэр хипхъэурэ:
— Мо Iуащхьэм адэжкIэ къыщылъщ Бэлэтокъуэпщым и жылэр.
Мырзэбэч зэуэ зыкъретIэри, нэгъуейм хуэдзэлашхэу:
— Дапщэрэ зэрыбжесIар а цIэр сэ сыщысу умыгъэIуну?!
Iэта-Ильяс япэщIыкIэ къоуIэбжь, итIанэ зэгуоп… «А жылэм теухуауэ зэи хьисэп гуэрхэр ямыIа хуэдэ? А хьисэпхэм ехьэлIауэ зэмыхъуцэца хуэдэ? Сыт-тIэ иджы зы псалъэ къызжьэдэхуамэ… Къэхъунур сыт? Жаней шум ахэр фIэIуэхуххэкъым. Пщэдей ежьэжмэ, щыгъупщэжынущ. Я щIыб зэхуэгъэзауэ зэрыщылъым ещхьыркъабзэу, я Iуэхуи зэхэмылъу зэбгъэдэкIыжынухэщ…» Мырзэбэч дыджу зыкъызэрыхуищIам нэгъуейр ирибэмпIати, езыми зегъэделэри, игу тIысу мэпIаскIуэ:
— ЖыпIат… Ауэ, абы къищынэмыщIауэ жыпIатэкъэ уи къуэм уи нэ къызэрыхуикIыр?
Мырзэбэч иджы Iэл фIыцIэу къызэкIуэкIат. «Мы нэгъуей фызыпхъэм и бзэр зэрыхуэмыубыдым и щIыIужу, Мамсырым зэхригъэхащ езым ибзыщIыну зэлIалIэ мурадыр. Нэкъари гуфIэжу ипхъуэтэн хьэзырщ ар. Кърымым и IуэхутхьэбзащIэхэр мы щIы-пIэм щIыщызэхэзекIуэм щIэмыупщIа пэтми, фIы дыдэу къыгуроIуэ зыгуэрхэр зэрабзыщIыр. Нэкъар хуэдэхэр тхьэкIумэ дазэкIэ мэпамэ, пэщхъын лыцIкIэ мэдаIуэ. Зы мэскъал Iурыгъэцырхъэ къудей! ИтIани… Мамсырым нэхъ кIэщIущ дунейм темы- тауэ щытми, абы зэи къыхущIэIукIынкъым ди мурад нэхъыщхьэр!» Мырзэбэч и гур игъэудэIужурэ къотэджри, мафIэм зригъэу хуэдэурэ щхьэхынафэу:
— Зэхэпхагъэнщ, Нэкъар, къалмыкъхэм, нэгъабэ мыхъу абы и щыпэгъэ, си щIалэр зэрадыгъуар. Къэбэрдейхэм, загъэлIыфIу, щIалэр Къалмыкъым кърашыжри, нэхъ иужьыIуэкIэ Бэ- лэтокъуэхэ япхъу жьэхъум хуашэжат.
Нэкъар иджыпсту къызэщыууэ къэушыжам ещхьу и Iэпкъынэ-лъэпкъынэр IэфIу еукъуэдий, зешэщIри, зэуэ къызэфIотIысхьэ:
— Апхуэдэ хъыбархэр жыжьэ мэIу, Мырзэбэч. Сэ къызолъытэ Быж ЛIыгъур а IуэхумкIэ адыгагъэ екIу зэрихьауэ.
— Ар здэнут, сэ нэмыплъ къызиту, Быжыр зблэмыIэбыкIатэмэ.
Iэта-Ильяс дэп ужьыхыжхэр башкIэ зэхуитхъусри:
— Анэр дапщэщи анэщ, Мырзэбэч.
Мырзэбэч и нэхэм лъы къытрихуауэ къолъ:
— Уэ къоупщIар хэт? Уи фызIуэху иужь ити нэхъыфIщ.
Нэгъуейр и дзэ шыжарэ щIэшыныхьыжарэ мыбелджылыуэ, пхэщIыщхьэкIэ ещэтэхри:
— Иджыпсту… Зыри жысIакъым — зыри зэхэфхакъым. Иджыпсту хьэзырынущ Iэнэр.
Мамсырыр мызэ-мытIэу ярихьэлIат мы кърым шууитIым. Шэч къызытримыхьэжрати, зэгурыIуэ яку илътэкъым мыбыхэм. Зэм зызэпэщIасэрт, зэми — зэпэпсэлъэжхэу зэхуэдзэлашхэрт. НетIэ Iэта-Ильяс Мырзэбэч жриIахэри зыхуэгъэзар, дауи, Мырзэбэчтэкъым, атIэ езырт; езы Нэкъар и тхьэкIумэхэрт. Сытым ар къыхэмыкIами, зы гужьгъэжь гуэр иIэт нэгъуейми, иджы илъ ищIэж пэлъытэу, Мырзэбэч ибзыщIыр Нэкъар къриIуэкIауэ арт. Псалъэри бзукъым, илъэтамэ упыкIащ! КъызэрыщIэкIымкIэ, Мырзэбэч адыгэ щIыналъэр шылъэ-кIэ щIиубэр и къуэм пыщIа хьэгъэщагъэ гуэрщ…
Абрэдж Мырзэбэч нэIуасэу зымыцIыхухэм ар лIы быдэу, лIы жьэнахуэу къалъытэрт. И хьэл-щэныр IуэнтIами, ар Алыхьым къритати, хуагъэгъурт е хуагъэгъуртэкъым. Мамсырым хузэмыгъэзахуэр Iэта-Ильяс нэгъуейм и щытыкIэрт: «Уоплъри — Мырзэбэч и дзейщ. УкIэлъоплъыжри — нэрылъагъущ: хьэмрэ джэдумрэ ещхьу, зэмызэгърэ пэт, мыхэр щIызэкIэрымыкIым нэгъуейм и зы фейдэ гуэр хэлъщ. А фейдэ IупщIэр къыщыIэрыхьа дакъикъэм Iэта-Ильяс и лъэужьыр щыIаи щымыIаи! Езы Мырзэбэч-щэ? Пэжщ, Тырку сулътIаным хуэдэу хэмыIэтыкIами, унафэшхуэ IэщIэлъщ кърым хъаным. Къаплъэн-Джэрий хуилэжь зауэ Iуэхутхьэбзэхэм щхьэ- кIэ хъаным къулыкъу пажэ къыхуигъэлъэгъуэну Мырзэбэч мэгугъэ. Абрэдж Мырзэбэч хуэдэхэм зауэм зыдаIэт е… замыIэтыжыфын хуэдизу я лъэ хущIауд. Мырзэбэч къулыкъушхуэ хузехьэн: мо нэгъуей фызыпхъэм фIэкIа шэрей зимыIэм пщIэ зыхуригъэщIыфыркъым.
… Лыгъур хьэжыгъэм и мащIэри къэуатщ. Адыгэ шэрджэсхэр гъуэгуа-нэ щытехьэкIэ, лыгъур хьэжыгъэр здрахьэжьэу хабзэт. Езыр зехьэгъуафIэщ, зэкIуэкIыгъуейщ. Иджыпсту лIищыр лыгъурым хэIэбэу здэщысым, Мырзэбэч нэгъуейм еплъри, гушыIэ хуэдэу:
— Сакъ, насыпыншэ, зэрымыщIэкIэ си хьэзырыр ебгъэлъэтэхынущ! ЗыщIыпIи уахуркъым, дыгъэр иджыри етIысэхакъым.
Адыгэхэр ерыскъы Iэнэ пэрытIысхьамэ, гъаблэгуфэ къатемыуэн хуэдэу, мыпIащIэу хоIэбэ.
Ныбаблэр адыгэм дапщэщи и жагъуэщ, езыри мащIэрышхэщ. Хабзэщ ар. Нэгъуейхэми яIэжщ я адэшхуэхэм, тедзэщ-тедзэщу псэуахэм я хабзэхэр. Ахэр зэресар псынщIэу я мэжалIэ ирахрэ, гъуэгуанэ техьэжущ. Iэта-Ильяс къызыхэкIам ещхьыжу машхэ: пIащIэу, куэду. Лэгъупжьейм илъри хьэзырым къинари нэгъуейм уэру зэрыкIуэцIыкIуадэм кIэлъоплъри, Мырзэбэч шхэнуи хуеижкъым.
Нэгъуейми, а кърадза хъуэрыбзэр къызыфIимыгъэIуэхуу, и шу гъусэм нэфIэгуфIэу погушыIэж:
— Сыт? Уи хьэзырыр фо хьэкIуэ хъуа уи гугъэжу ара? Ар фо хьэкIуэу щытатэмэ, шэч къытумыхьэт нэдазэкIэ узэрытезмыгъэплъэжынум.
Нэгъуейр зэрыхуэмыгъэукIытэнур Мырзэбэч къыгурыIуати, кхъуфлыфым Iумыплъэн папщIэ, Iэмал хьилэ хуокIуэ:
— Сыт щыгъуи хуэдэу узахуэщ, си ныбжьэгъужь. Пхузогъэгъу. Мыдэ, Аспарух1 и цIэр зи бзэгупэ темыкI Жэфаррэ дэрэ къущхьэм къыщытщыщIар Мамсырым хуэIуэтэжыт.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
1Аспарух — Котляровхэ Мариерэ Викторрэ къыдагъэкIа «Загадочная Кабардино-Балкария» тхылъым къитхыжащ:
Кубрат хъаныр дунейм ехыжа нэужь (665 гъэм пэгъунэгъуу) абы иухуа къэралыгъуэр лъэлъэжат, нэхъ тэмэму жыпIэмэ, хъаным и къуэхэм зэхуагуэшыжат. Болгарие Иныр БIэтабаян лъысат, ауэ и къуэшхэр зэрыфIэкIуэду хъэзэрхэм трахащ. Къайрат езым и лIакъуэр щIыгъужу Индыл Iэхэлъахэм итIысхьэри Индыл (Волжская) Болгарие иухуат. Аспарух къылъыса лIакъуэр щIыгъуу КавказымкIэ игъэзат. Болгархэм къащIэна жылакIэм теухуа гупсысэхэм уащрохьэлIэ Нэгумэ Шорэ и «Адыгэ лъэпкъым и тхыдэм».
Налшык къалэ и Iуэгъуэблагъэм щыIэ мэзылъэ щIыпIэм итщ шэнтиуэ абрагъуэм ещхь мывэджей. Къущхьэ-тэтэрхэм я щIэблэу иджыпсту Къэбэрдейм исхэм а мывэджейр «Аспарух и тахътэу» къалъытэ. Апхуэдэу къэзылъытэхэм я нэхъыжьыIуэхэр а мывэм «тхьэрыIуапIэкIэ» йоджэ. КъызэрыщIэкIымкIэ, «Аспарух и цIэ» жызыIам и псалъэр шэчи шубыхьэи хэмылъыжу пэжщ.
Ростов щIыналъэ, Вёшенскэ станицэ. Мы щIыпIэм деж япэу щызэIущIащ «Тихий Дон»романым и лIыхъужьхэр — Аксиньерэ Мелехов Григорийрэ. Мыбдеж дыдэм щызэрихьэлIащ урысей тхакIуэ гуп, МэшбащIэ Исхьэкъи яхэту, Шолохов Михаил къыщалъхуа махуэр ягъэлъэпIэн папщIэ. 1995 гъэ, накъыгъэм и 23
МэшбащIэ Исхьэкъ и усэхэр
ХЬЭГЪЭУДЖ МЫХЬЭМЭТ
ЩаІуэтэжкІэ тхыдэм и хъыбар,
СыщедаІуэкІэ бзум и уэрэд,
КъыщешхкІэ гъатхэ уэшх дызыпэплъар,
Си гум укъокІыр, Мыхьэмэт.
ЩхъуэкІэплъыкІэу зэщІигъаблэу щІыгур,
Пшынэ Іэпэу джэгумэ дыгъэ бзийр,
ГуфІэу зызэІуихмэ пщащэ нэгум,
Мыхьэмэт, уэ укъокІыжыр си гум.
ІупщІу хызолъагъуэр уи пшыналъэм
Си илъэс блэкІахэм я сурэт,
Сабиигъуэм и макъ зэрылъэлъыр,
Къурш щхьэ хужьхэр. Уэри — Мыхьэмэт.
Еуэ пшынэм, еуэ тегушхуауэ,
ЩІалэ хъужа гур ирихужьауэ,
Уи макъ лъэщкІэ къыщIэбдзэм уэрэд,
СедэІуэнт семышу, Мыхьэмэт!
Шыщхьэмыгъазэу уанэшыр зэщІэплъэу,
Хэлъэдауэ Шыхулъагъуэм, ирижэу уафэгум,
Вагъуэхэр хъуаскІэу и лъэгу къыщІэлъэлъу,
Мыхьэмэт, къыщІегъэхьэр си нэгу уи пшыналъэм!
Щыблэр губжьауэ зэрыщыуэм щыгум,
ТекІуэныгъэ гугъум къикІуа гъуэгум
Я гугъу къысхуэщІ, уафэхъуэпскІыу си лъым,
Мыхьэмэт, къыхэгъэхьэ уи пшыналъэр!
Узэрихьэлу, къэгъэушыж адыгэр,
Къызэригъэушым ещхьу щІылъэр дыгъэм.
Лъагъуныгъэ макъамэу, зэман къакІуэм и джакІуэу,
Мыхьэмэт, уи уэрэдыр къысхуокІуэ!
Джэгум и лъэгум щремыщІэ еш,
Пшынэм зэи гъыбзэ хремыш.
Уи ужь къихъуэ ныбжьыщІэхэм уэрэд
Пхуаусынущ уэ, Мыхьэмэт!
РИДАДЭ
Ди унэишэщ нобэ — хьэгъуэлІыгъуэщ,
Лыдыжу уафэм щызэщІонэ вагъуэр,
Уэрэдыр мэІур жыжьэ дыдэ,
Уэредэ-ридадэ!
Гур кІэлъопхъэрыр а уэрэдым,
ЛІэщІыгъуэ куэдкІэ йокІуэтыжри,
Зэманыр къыщохутэжыр и пасэрей унэм.
Щызыхыумыхт а унэм — «уэридадэ»,
Іурт уэрэд папщІэу «Ридадэ, о Ридадэ»…
Ридадэ, Ридадэ, ди шынэхъыжь,
КъуэкІыпІэ пшэплъым кІуэцІрокІыр лъы лъэужь,
Уи дзэр зауэм къикІыжащ хэщІыншэу,
Уи дзэр зауэм къикІыжащ уэрыншэу, Ридадэ!
О Ридадэ, Ридадэ…
ЛIыхъужь хабзэу утеувэу щІакІуэ кІапэм,
Ущызауэм уемыпцІыжу напэм,
ЩІакІуэ кІапэм теджэла уи хьэдэр
Пэплъэххакъым напэншагъэ дыдэ.
Иджы уэ зэи вагъэбдзумэр
Щумыхьыжыну гъатхэ губгъуэм,
Техьэлъэу гуауэр я унагъуэм,
Адыгэр лъахэм щыпхуэщыгъуэрт…
Пасэрей адыгэ лІыхъужь щылъху,
КІэсэгъу лъэпкъ щхьэхуитым и къуэ пажэ,
Фыплъэт: жьыми щыгъуэурэ зеущэху,
ЗауэлІ нэсыр хьэдэу къытхуашэжыр.
О Ридадэ, Ридадэ, ди шынэхъыжь,
Пщэдджыжь пшэкІэплъым пхокIыр лъы лъэужь.
Уи дзэр зауэм къикІыжащ хэщІыншэу,
Уи дзэр зауэм къикІыжащ уэрыншэу, Ридадэ!
О Ридадэ, Ридадэ…
ЩІэплъыпІэм адэкІэ Іуащхьэжьым зы Іуащхьэжьыр
Къыпоувэж, сатыру зэдекІуэкІыу.
Илъэсхэр блокІ, зэманыр ирагъэкІрэ
Тщагъэгъупщэжу гъэпцІагъэм и гужьгъэжьыр.
ЛІэщІыгъуэ дапщэ блэкІа, махуэ дапщэ!
Уэрэдыжьым ноби и щІалэгъуэщ,
ГуфІэгъуэкІэ зэхишэу дауэдапщэр,
Уэридадэр щоІу ди хьэгъуэлІыгъуэм!
УБЫХХЭР
Адыгэ лъапсэжьым и жыг къудамэбэм,
И къудамэ быдэу псэугъащ убыхыр.
Пхуэхъумакъым, си лІэщІыгъуэ, убыхыбзэр,
Иригушхуэу лъэпкъым хэлъа хабзэр.
Хы ФІыцІэ Іуфэм зэдекІуэкІ къыр блынхэм
Щхьэ щымыпсэужрэ убых бынхэр?
ЛІэщІыгъуэ блэкІа, жэуап ептыфыну:
КъэкІуэну лІэщІыгъуэу къыппэувынум,
Дыгъэ уахътыншэм, дызытет щІыгум,
Мо пшэ Іэрамэу пхысыкІым уафэгум?
Уахътыншэм хухихыркъым зэи пІалъэ,
Абрэмывэм нэхъ нэхъ быдэщ псалъэр.
Псэуахэщ убыххэр, згъуэтыжкъым лъэпкъыжьыр,
ХэкІуэдэжащ зэман бзаджэм лъэужьыр.
Бгыщхьэхэм, тафэхэм фІащауэ иреджэу
Къигъэнащ убыхым псалъэ Іэджэ:
Псалъи, пшыналъи, лІэщІыгъуэм и гъыбзи
ХэкІуэдэжащ зэман хъыжьэ, гуузым и гъуэзым.
Топышэ фиям игъэІуа макъыжь дыджым,
Бгыхэм иджыри къыщеджэдыхьыр.
Къуршыжь зи щхьэ тхъуахэм я макъ щхьэукъуэжыр,
Джэрпэджэжым къегъэушыжыр.
Бзэ тІэщІахари щыхэтыр дэнэ?
Къигъуэтыжынущ ари зэманым.
Хутыкъуэу зэгуэрым джэла тхыдэр
Къэувыжынущ иджыри лъэ быдэу.
АДЫГЭХЭР
Адыгэ щІыналъэм адыгэр щопсэу,
ШэрджэскІэ къеджэу мы дуней псор,
ЩыгуфІыкІыу дыгъэм, уэшхым пэплъэу гъатхэм,
Щопсэу адыгэр я адыгэ лъахэм.
Сыт уэ хэпщІыкІыр абыхэм я гъащІэм,
Я уэрэдым, пшыналъэм, я гъыбзэу
КъиІукІым гу лъащІэм?
Сабий цІыкІу къыдалъхуамэ, хьэблэм,
Жыг хухасэу, мэгуфІэ зэрыжылэу.
Фочауэ макъкІэ щагъэІур дунейм —
Ди хэкум нобэ къыщалъхуащ сабий.
Адыгэ щІыналъэщ адыгэр щыпсэур,
ШэрджэскІэ къеджэу мы дуней псор.
ЦІыхугъэм и хьэтыркІэ худачых залымым,
Пагагъэр хэту я лъым, къэрабгъэр я Іумпэму,
Гум и Іущыгъэр, псалъэм и быдагъэр
Мы дунеишхуэм къабгъэдилъхьа тыгъэщ.
Уэзгъэлъэгъуарэт ахэм я къэфэкІэр,
УезгъэдэІуарэт я уэрэд жыІэкІэм.
ХьэгъуэлІыгъуэм щызэхаша джэгум
Адыгэшыр зэрыщагъэджэгур!
Зэманыжь бзаджэ блэкІам и щэхухэр
Ноби зыхъумэ къамэ Іэпщэхухэм,
Топауэ макъым щІыр игъэзджызджу,
Зэрыщытар къатощыжыр гъуджэу.
Куэд щІауэ гынымэм и гъуэзыр
Къыщхьэщихьэжкъым аузым,
Щыфиижкъым топышэр губгъуэм,
Къашэм нысащІэ, хъыбарегъащІэу
Фочхэр щагъауэр я хьэгъуэлІыгъуэрщ.
Адыгэ щІыналъэм адыгэр щопсэу,
ШэрджэскІэ къеджэу мы дуней псор,
ЩыгуфІыкІыу дыгъэм, уэшх Іумахуэм,
ЩІэблэр япІыр, трашэ гъуэгу махуэ!
