МыкIуэдыжын лъэужь
Псыгуэнсу дэт курыт еджапIэ №1-м щагъэлъэпIащ адыгэ лъэпкъыр зэрыгушхуэ КъардэнгъущI Зырамыку къызэралъхурэ илъэси 100 зэрырикъуар.
«ЛIым и гуащIэ и пщIэщ», «АдыгэлI щэджащэ», «Налкъутналмэс Iуащхьэр зи Iэужь Зырамыку илъэси 100 ирокъу», «Лъэпкъыр зыгъэлъэпкъ Зырамыку и гуащIэр гъунапкъэншэщ» — псалъэм я нэхъыфIымрэ фIыщIэм я нэхъ инымкIэ гъэнщIа апхуэдэ блынгазетхэр яIыгъыу пэщIэдзэ классхэм щеджэ цIыкIухэр хьэщIэхэм къапежьащ. Ахэр адыгэ фащэ екIупсхэмкIэ зэщыхуэпыкIат, щеувэкIа утыр къагъэнэхуу. Дауэдапщэхэр щекIуэкIыну пэшышхуэм лъэувыпIэ имыIэу цIыхур щIэзт. Абыхэм яхэст пщIэ зыхуащI нэхъыжьхэр, къуажэ уна-фэщIхэр, егъэджакIуэхэмрэ еджакIуэ цIыкIухэмрэ. Зырамыку и Iыхьлыхэмрэ и благъэхэмрэ. Фэеплъ пшыхьыр художественнэ ансамблым и щIалэгъуалэ къафэкIэ къызэIуихащ. АдэкIэ сценэр хуит зыхуащIа еджакIуэхэр зэблэкIыу тепсэлъыхьащ КъардэнгъущIым и гъащIэм. Пасэу зеиншэу къэна сабийм и къекIуэкIыкIар, гугъуехькIэ гъэнщIа щIалэгъуэр, зауэ лъэхъэнэр, ГИТИС-м щигъэкIуа илъэсхэр псоми щыгъуазэт школакIуэхэр. Ахэр кIэщIу тепсэлъыхьащ цIыху щэджащэм емызэшу зэхуихьэсы-жа лъэпкъ IуэрыIуатэм, лъэпкъ драматургием, литературэм, тхыдэм хуищIа хэлъхьэныгъэ инхэм. Сценэм итхэм я псалъэр нэхъри яузэщIырт Зырамыку и уэрэдыжьхэм ящыщу хуэму къеуэм. Сценэм и зы лъэныкъуэкIэ тхакIуэм и гъащIэм щыщ пычыгъуэхэр къызыхэщ видеороликхэр щагъэлъэгъуащ. Ахэр теухуат псэ къулей зиIэ цIыхум зыщалъхуа жылэжьым хуиIа гурыщIэ IэфIхэмрэ дэзыхьэхыу зэлэжьа Iуэхугъуэхэмрэ. Къапщтэмэ, Зырамыку и жыг зехьэкIэм жылэр кIэлъыплъу щытащ. Уеблэмэ КъардэнгъущIхэ я лъапсэжьым ноби итщ, зэрыжаIэмкIэ, а жыгхэм ящыщ. Къуажэдэсхэр щIагъэдэIуащ 1935 гъэм къызэрагъэпэща япэ адыгэ студием и лэжьыгъэм. Куэдыр зэрыщыгъуазэщи, Зырамыку иджыри студенту и Iэдакъэ къыщIэкIа «Къанщобийрэ Гуащэгъагърэ» пьесэмкIэ а студием и лэжьыгъэр иублат. КъардэнгъущIым и щап-хъэр ноби Псыгуэнсум и щIэблэмкIэ гъуазэщ. Курыт школым щеджэ цIыкIухэм уитхьэкъуу сценэм щагъэлъэгъуащ зи гугъу тщIы а пьесэм щыщ Iыхьэхэр.
1940 гъэм Зырамыку дзэм ираджэ, куэд мыщIэу къохъей Хэку зауэшхуэри. А лъэхъэнэр сыт хуэдэу гугъуу щымытами драматургием зи гур хуеIэ щIалэм искусствэр IэщIыб ищIакъым, абы щIыгъуу гурэ псэкIэ зритащ лъэпкъ IуэрыIуатэми. «Нарт пшыналъэ», «КъебжэкIхэр», «Хъуэжэ», «Къэбардрэ Алътудрэ» — мыхэр адыгэ театрым и гъэлъэгъуэныгъэхэм хэмыкIыу хэтщ. ПэкIум къыщеджащ КъардэнгъущIым хузэхалъхьа усэхэм. Абыхэм ящыщт илъэс куэдкIэ къуажэм егъэджакIуэу щылэжьа Гумэ БетIал «Шынэхъыжь» зыфIища и IэдакъэщIэкIыр. Абы къыкIэлъыкIуащ Зырамыку и гушыIэ хъыбархэр: «Шыц уэсыр къесу унэм уимыкI», «Адэм и щIэин», «Уи къуэр директор ящIащ». Куэдым ягу дыхьэу еджакIуэхэр щыджэгуащ анэдэлъхубзэ къабзэкIэ цIыхур псэлъэным къыхуезыджэ гушыIэ пычыгъуэми. КъардэнгъущI Зырамыку бгъэдэлъ зэчиймрэ иIэ зэфIэкIымрэ фIыщIэ псалъэ хуэзымыгъэша ди цIыху цIэрыIуэхэм яхэтакъым.
— Насыпышхуэщ, насыпышхуэщ КъардэнгъущI Зырамыку хуэдэхэр лъэпкъым щиIэм деж. Ар ди нобэрей гъащIэм и джэгуакIуэшхуэщ, — жиIэгъащ МафIэдз Сэрэбий. Сценэм къыщыIуащ КIыщокъуэ Алим, Нало Заур, ХьэдэгъэлI Аскэр, Къущхьэ Догъэн, Бемырзэ Мухьэдин сымэ я псалъэ Iущхэр. Игъуэ дыдэу, а псалъэхэм щIэжьыуэу Бадынокъуэ и уэрэдыжьыр къэIуащ. Ар зыгъэзэщIа щIалэ гупым уаIуплъэн хуейт гъуазджэм, щэнхабзэм ехьэлIа лэжьыгъэ нэс къыщрахьэлIэрэ, жылагъуэ куэдым сыткIи я щапхъэу къэгъуэгурыкIуа адыгэ жылэжьым и тхыдэр зыхъумэн щIэблэ дахэ, щIэблэ узыншэ зэра-Iэр зыхэпщIэн папщIэ. КъардэнгъущI Зырамыку цIыхубэм къахуигъэна лъэужь дахэм теухуауэ пшыхьым къыщыпсэлъащ Аруан щIыналъэ администрацэм и унафэщIым и къуэдзэ Щоджэн Риммэ, Псыгуэнсу дэт курыт еджапIэ №2-м и егъэджакIуэ пажэ КъардэнгъущI-СемэнЛарисэ, Фэеплъ зэIущIэр къызэзыгъэпэща курыт еджапIэ №1-м и унафэщI Безыр Мадинэ, КъардэнгъущI Зырамыку и къуэш бынхэм ящыщу КъардэнгъущI Замир сымэ. Мы Iуэхур къызэгъэпэщыным жыджэру хэтащ къуажэм зи цIэ фIыкIэ къыщраIуэ егъэджакIуэхэу Жыкъуэ Оксанэ, Темыркъан Ася, Хьэсанэ Мерэ, КъардэнгъущI Жанусэ, Къардэн Аринэ, художественнэ унафэщI Iэзэ Мыз Хьэжмурат сымэ. Пшыхьым ирагъэблэгъащ Аруан щIыналъэ администрацэм егъэджэныгъэмкIэ и къудамэм и унафэщI Жэрыщты Олег, щIыпIэ самоуправленэм и Советым и унафэщI Бэлахъуэ Хьэсэнбий, егъэджэныгъэмкIэ район управленэм и методист нэхъыщхьэ ХьэщIэлI Зое сымэ. КъардэнгъущI Зырамыку и фэеплъ махуэр гъатхэпэм хуэзэу иджыри зэ щагъэлъэпIэнущ Нарткъалэ ЩэнхабзэмкIэ и унэм.
Лъостэн Музэ
