Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Хьэщыкъуей Олег
Сурэттех
Хьэблэм къыдыхьауэ
Нобэ сурэттех,
ЦIыкIухэм яхыхьауэ
Сурэт ятрех…
ЩитIэгъащ Оксанэ
И бостей нэхъ дахэр,
Томэ мэгъынанэ —
Хуейкъым зыкIи ахэм.
Мэд къэса къудейщи,
И нэ топыр къож,
Ислъам цIыкIу уващи,
Зыхуэарэзыжщ.
Къэуващ Заринэ,
ТIимэ къыбгъурытщ,
АдэкIэ Залинэ
Зыкърехри щытщ.
Мэдэ цIыкIу мэжейри,
Дэ и гугъу дымыщI,
ЩIэскъым ди Замири,
Къэувынщ нэгъуэщI,
Данэ укIытэхщи,
Идэркъым увын.
ХьэIишэт щытыххэщ —
Абы зыхинын?!
Хьэблэм къыдыхьауэ
Нобэ сурэттех, —
ЦIыкIухэр зэрызохьэ —
Сурэт ятрех…
Уд фызыжь
Уд фызыжьу
Пэ къуаншэжь,
ТIэкIуи жьажьэу
Тхы Iушэжь.
Пэжкъым жаIэр
Уэ убзаджэу,
Сабий цIыкIухэри
Бгъэтхьэджэу!..
Дзэ пIутыжкъым,
Пшхынур сщIэркъым,
КъикIи щыIэкъым
Уи макъым.
Еуи, кIий, ухуейм
Дэлъей,
Сыпщышынэркъым
Уэ Iейм!
Уэ си жейми
Укъыхыхьэм
ЖесIэжынущ
Дадэ и хьэм!…
Дыгъэ бзий цIыкIу
Дыгъэ бзий
ЦIыкIур
ГуфIэжу
Пэшым
КъыщIопкIэ,
ИгъэкIылу
ТIэкIуи,
Си напэм
КъытопкIэ.
Си набдзэм
Тоувэ,
Си натIэм
КъотIыркъ.
ГъуэлъыпIэм
Къоувэ,
ЖимыIэу
ЗыцIыкIу.
НапIэр
Зэтесхыу
А хьэщIэм
Сеплъам,
Гуапэу
Къызехыр
Бзий цIыкIум
Сэлам.
Сытэджу
Си Iэр
Щысшиям,
Бзий цIыкIур
ДаIэ?
Къэпщтэнти,
Бгъуэтам!..
Ди сурэт гъэтIылъыгъэхэр
Темыркъанхэ Юрэрэ Борисрэ, Сэхъурокъуэ Хьэутий сымэ. 2015 гъэ
Шыгъуэ фэкъум тес Лэкъумэн
ГукъэкIыж
Лэкъумэн жари Къэрмо-къуэ лъэпкъым лIы хэIэтыкIа диIащ. Бригадиру лажэрт, мэкъумэш и пIалъэ ищIэрт, ерыскъыкIэ фIыт. И шыгъуэ фэкъум тесу ялъагъумэ, Лэкъумэн къокIуэ жаIэу цIыхур хуэтэджырт, зэман гугъум хуэщIауэ, и бзаджагъкIи и Iыхьэ иIыгът. Зауэм ипэ илъэсхэм, Къэбэрдей-Балъкъэрыр къэрал псом цIэрыIуэ щыхъуам, Ленин орден зи бгъэм къыхалъхьахэм ящыщт Лэкъумэн. Си сабиигъуэ-щIалэ цIыкIугъуэу срихьэлIат а зэманми, сэри Лэкъумэн зи унафэщI бригадэм гъуэмылэзешэу сыщылажьэрт.
Лэкъумэн хъыбар Iэджи иIэт, абыхэм ящыщу нэхъыщхьэр и Ленин орденым ехьэлIахэрт. Ар къыщратар Москват, и бгъэм къыхэзылъхьари езы Калинин дыдэрт. ФIыуэ сощIэж, орден лъапIэр хэлъу къуажэм къыщигъэзэжам, щIым темыувэу къыдэшэжын хуейщ жаIэу, унагъуэхэм алэрыбгъу къыIахыурэ зэхуахьэсауэ зэрыщытар. Машинэм къыщикIыжынум щегъэжьауэ къуажэр зэхуэсауэ къыщыпэплъэм нэсыху алэрыбгъу траубгъуат. Лэкъумэн абы тету кIуэурэ, лъэбакъуэ зыбгъупщI къэнат алэрыбгъур яхуримыкъуауи, абы нэса иужь къэувыIэри, и щхьэр игъэкIэрахъуэурэ и Iэр ищIат жаIэ, «мыбдеж алэрыбгъу щхьэ темылърэ», къригъэкIыу.
Ауэрэ щIыми есэжщ Лэкъумэни, а орденыр къыхезыгъэлъхьа щIым нэхъыфIыжу телэжьыхьу ежьэжащ. Апхуэдэу екIуэкIыурэ, жылэм я щхьэр зыхуагъэщхъ орден лъапIэр кIуэдащ. Мышынэу ар зыдыгъун щыIэтэкъым, унагъуэр къызэрагъэдзэкIащ, хьэблэр зэхэлъэдэжащ, бригадэми къуажэми афIэкIа псалъэмакъ дэлътэкъым. ЛIэныгъэм зэрытезэкIухьынум хуэдэу, цIыхухэр гузэвакIуэ къыхуэкIуэрт. Зэманыр цIыхур губгъуэм щит гъэмахуэти, колхоз лэжьыгъэри яфIэмыIуэхужу, Лэкъумэн и орденым лъыхъуэрт. Шур шууэ, лъэсыр лъэсу бригадэщIыр щIащыкIырт: дэтхэнэ хьэсэм хыхьа, дэнэ деж щепсыха, щытIыса? Партком зызылыгъуэжри къыдэкIат бригадэ унэми, нэмэз зыщIу тет пщыIэхъумэ лIыжьым жьэхэлъат жаIэ, мыбы къытекIи орденлъыхъуэ ежьэ, жери.
Ди адэ къуэш Мацэ а бригадэм учётчикыу щыIэти, орденлъыхъуэхэм я курыкупсэм хэтт. Махуэм тIэкIу едзэкъэну къыдэлъэдэжати, и шыплIэм сыфIыдэтIысхьэри, сэри бригадэ пщыIэм зыдезгъэхьат. КъуажэмкIэ сыдэплъмэ слъагъу фIэкIа, зэи си лъэ здынэмыса, си нэр къызыхуикI «ТхьэелъэIупIэ Iуащхьэм» зезгъэхьри, щIакIуэ схуиубгъуауэ дытести, Мацэ къызжиIар фIыуэ сощIэж: «Иджы мы жылэр зылъыхъуэ Лэкъумэн и орденыр уэ къэбгъуэтыжамэ, лIыхъужь уащIынут». «Уэлэхьи, самыщIынт», жызоIэ. Езы Лэкъумэн ипхъу Мэржан кIэнауэпсым ихьу ГъукIэлI Мухьэмэд къыщыхихыжам щыгъуэ ар лIыхъужь ящIыну зэрыжаIауэ щытар игу къызогъэкIыж. «А тIур зэхуэдэ?» — жи Мацэ…
Къуажэр тхьэмахуэкIэ зылъыхъуа орденыр зыми щамыгугъам къыщагъуэтыжащ. ЛазычкIэ Зеикъуэр еджэу урыс лIыжь жьакIэ хужь цIыкIу тыкуэным тетт. Абы деж зыгуэр къищэхуну Лэкъумэныр щIыхьати, къищэхуар къищтэщ, и бохъшэр къыщыгъупщэри, къыщIэкIыжат.
Лазыч бохъшэм дэлъ орденыр къаритыжри, жылэр тыншыжащ. Ауэ тыкуэнтетыр Iуэху ящIащ: «Щхьэ бгъэпщкIуа орденыр?» — жари. Ауэ мо лIыжь Iущ цIыкIум зытригъэхьакъым: «Бохъшэр къыщыгъупщати, къыщIэупщIэм естыжыну схъумащ, сэ абы сыт дэлъми сщIакъым», — жиIэри…
Зейм ещхьу цIэрыIуэт Лэкъумэн сыт щыгъуи зытес шыгъуэ фэкъури. Абы зыри шэсыну хуиттэкъым. Бригадэ унэр Бахъсэн Iуфэ Iуту лъэгум дэтт. Лэкъумэнхэ я унэр мыдэкIэ гъуэгу нэхъыщхьэм тетти, шыр сэ сигъэшэжырт, пщэдджыжькIэ щыдызигъэши щыIэт, ауэ сыт щыгъуи къызжиIэрт сымыгъэхьэмкIэну. Сэри сыщышынэрти, жиIэм сыфIэкIыртэкъым.
Зэгуэрым зейм и Iизыныншэу шэсащ абы лIы гуэр, КIурашын Хьэжысмел жари. Ди унэм фэтэру щIэст ар. Ди хьэблэм гъэш щIэхупIэ пункт цIыкIу дэтти, абы и унафэщIу арат Хьэжысмел, ауэ абы щыгъуэ ар тхъэжу узыгъэпсэу къулыкъути, щIыхьышхуи хуащIырт. Сытми, Хьэжысмел и ныбжьэгъу-ефэгъухэм баз япихьэри, Лэкъумэн и шыгъуэ фэкъум шэсащ. Абыи къыщымынэу, шыр зейм я куэбжэм ирихулIэри, «Ялыхь, мыр мыфэкъуу е фэкъущэу щытамэ, сыту шыфIыщэт», — жиIэурэ щIопщымкIэ зэприхулэкIыу щIидзащ. Iэуэлъауэм къигъэушыжа Лэкъумэн къыщIэкIмэ, арат. И шы гъэфIар и куэбжэм кърахулIэжауэ IуаукIыхьырт.
— А си фоч зэгуэтыр къыщIэхыт, ЛакIуэ, — жиIэу Лэкъумэн и щхьэгъусэм щеджэм, шыр куэбжэм фIидзэри, Хьэжысмел Iужыжащ.
Шы зэхаукIам Лэкъумэн игу щIэгъури, етIуанэ махуэм шэсакъым. Iужажэ гуэрхэм къыжраIат мыр къозыщIар моращ, егъэгъэтIыс, враг народщ ар… — жари. Ауэ, сыт хуэдизу мылIыгуащIэми, Лэкъумэн ар яхуидатэкъым, «Хьэуэ, дауэ щымытми, ар хамэ къуажэщ, хьэщIэщ», — жиIэри.
Къэрмокъуэ Мухьэмэд.
ГушыIэ
Къысхуэгъэгъу, си шыдыжь
Хъуэжэ и шыдыжьымкIэ гъавэ къишэжырт. Джабэ гуэр зэрыкIэрыхьэу шыдыр къэувыIащ. Хъуэжэ шы-дым щIэрыIэу, щIэкIиеу щIидзащ.
АрщхьэкIэ, жагъын ищтауэ шыдыр хуекъужыртэкъым. ИужькIэ Хъуэжэ къэгубжьри, ар иубэрэжьу хуежьащ. Асыхьэтым къуажэ тетыр шууэ блэкIырти къыбгъэдэлъадэри, и жьэм къихь къимыгъанэу, Хъуэжэ бзаджэ къыжриIэу щIидзащ, шыдыр зэриубэрэжьым щхьэкIэ.
ИтIанэ Хъуэжэ зэуэ зызэридзэкIыжри, и шыдым и напэм Iэ дилъэурэ жри-Iащ:
— Къысхуэгъэгъу, си шыдыжь, дяпэкIэ сыноуэжынкъым, къуажэ тетыр узэрикъуэшыр сщIакъым!
Ар щызэхихым, къуажэ тетыр губжьащ.
— А уи жьэм утекIуэдэжынщ уэ! — къыжриIащ абы.
— Зи жьэм текIуэда мащIэ щIэлъ кхъэм, сэри абы сакъыхэжыжынкъым! — жиIэри, Хъуэжэ ежьэжащ.
КъардэнгъущI Зырамыку.
Псалъэжьхэр
ЛIы и псалъэ епцIыжыркъым
Гъуэмылэпэм еIэзэ, гъуэмылэкIэм езауэ.
Гъунэгъу бий ящIыркъым.
Дахэр пагэмэ, пуд мэхъу.
Дыгъуэм и кIэр мыгъуэ мэхъу.
Джэд пасэрэ бын пасэрэ.
Егъэлей делагъэщ.
Зи щхьэ мыузым уи щхьэуз хуумыIуатэ.
Зи Iуэ ит нэхърэ — зи щхьэ ит.
Зызыгъэгусэ Iыхьэншэщ.
ЛIы и псалъэ епцIыжыркъым.
Зым ищIэр щэхущи, тIум ящIэр нахуэщ.
Куэд къыубжмэ, уи тхьэмадэжь и цIэри къыхэхуэнщ.
ЛIыкIуэ яукIыркъым.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Джэдыл гъэбэкхъа
Абы щхьэкIэ нэхъ къащтэр джэдыжьщ. Джэд гъэкъэбзар Iыхьэ-Iыхьэурэ зэпкърах, псы щIыIэкIэ ятхьэщIыж. Джэдыл Iыхьэхэр шынакъ мыулъийм иралъхьэ, шыгъу, губгъуэпхъ, мыцIыкIу дыдэурэ упщIэта бжьыныщхьэ, бурш мыхьэжа, IупщIэ цIыкIуурэ упщIэта шыбжий сыр мыхьэжа халъхьэ. Псы щIыIэ тIэкIу хакIэри, фIыуэ зэIащIэ, бжьыныпсыр фIыуэ къыщIахуху. Шынакъыщхьэр трапIэжри, нэхъ зэхэшыпсыхьын щхьэкIэ щIыIапIэм ягъэув сыхьэти 8 — 10-кIэ е нэху кърагъэкI.
А зэманым къриубыдэу джэдылыр зэ-тIэу зэIащIэ. Щагъэжьэнум деж джэд Iыхьэхэм кIэрыпщIахэр къыкIэрах-ри, езы джэдылыр ягъэгъущ, тебэ куукIэ тхъу къагъэплъ, джэдыл Iыхьэ гъэгъущахэр абы халъхьэ, мафIэр ину блэуэ, зэрагъэдзэкIыурэ ягъажьэ, тхъуэплъ дахэ хъуху. ИужькIэ псывэ щIакIэ, мафIэр цIыкIу ящIри, тебащхьэр тепIауэ ягъэбэкхъ, псыр щIэвэщIэным нэсыхукIэ. ИтIанэ, зэIащIэурэ, шатэпс щIакIэ, бжьыныху уба халъхьэ, тебащхьэр трапIэжри, мафIэ щабэ дыдэм тету хьэзыр хъуху ягъэбэкхъ, тебэр къытрахыж, джэдгын траудэри, и щхьэр тепIауэ дакъикъи 5 — 6-кIэ щагъэт.
ЗэрызэщIэлъу Iэнэм пщтыру трагъэувэ. Дашх пIастэ хуабэ, мырамысэ.
Халъхьэхэр (цIыхуитху Iыхьэ): джэдылу — г 1000, тхъууэ — г 180-рэ, бжьыныщхьэ укъэбзауэ — г 100, псывэу — г 300, бжьыныху укъэбзауэ — г 30, шатэпсу — г 300, шыгъуу, шыбжийуэ, губгъуэпхъыу, джэдгыну — узыхуейм хуэдиз.
Къубатий Борис.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 1. Лъахъстэн вакъэ пIащIэ. 3. Нэм фIэдахэр … фIэIэфIщ. 5. ТхакIуэхэу Къашыргъэ ХьэпащIэ, МафIэдз Сэрэбий, композитор Молэ Владимир сымэ я къуажэ. 8. Космонавтхэр здэлъатэ щIыпIэ. 9. Джэду … е бзу …10. Зэраныгъэ зыщIа щIалэ цIыкIум … зищIыжащ. 13. Жыгым пыт тхьэмпэ гъуам и … макъыр зэхыбох. 14. Пасэрей фоч.17. Лъэгум щыщу щIым емыIусэр. 18. … зиIэм кIэи иIэщ. 19. Щыгъыным хищIэ хьэпIацIэ къэзылъэтыхь. 20. Къэрэшей-Шэрджэсым щыпсэуа адыгэ усакIуэ цIэрыIуэ. 23. Iуэхугъуэ гуэр зи нэгу щIэкIа, ар къэзыIуэтэжыфыну цIыху. 24. Джэдкъаз. 27. Анэкъилъху. 29. Зимыхьэпшып щэхуу зыгъэкIуасэ. 31. ТхылъымпIэм итыр зэрыпэжым щыхьэт техъуэ дамыгъэ. 32. Балъкъэрхэр нэхъыбэIуэу, адыгэр нэхъ мащIэIуэу зыдэс къуажэ, Бахъсэн щIыналъэм щыщу. 33. …-банэ щымыIэнырщ анэу щыIэр зыщIэхъуэпсыр. 34. Аузхэр щызэхуэкIуэж щIыпIэ.
Къехыу:1. Щхьэлыкъуэ къыщалъхуа адыгэ тхакIуэ цIэрыIуэ. 2. Члисэхэм фIэлъ уэзджынэшхуэ. 3. Дунейпсо, Европэ, къэрал зэхьэзэхуэхэм мызэ-мытIэу щытекIуа адыгэ шууей цIэрыIуэ … Жамбот. 4. Мазэр нуру къыщыблэ жэщ. 6. Ху къызыщIаIукI къэкIыгъэ. 7. Къэбэрдей адыгэ сабийхэм я журнал. 11. Республикэм ди гъунэгъу лъэпкъ. 12. …-гурыщIэ. 13. Мылъкум къигъэпщри, къуэшхэр … 15. Шыхъуэ, мэлыхъуэ, … 16. Псыежэхым и адрей лъэныкъуэр. 21. Джэду лъэпкъым щыщ псэущхьэ Iэл. 22. Бгы … 25. Нартхэм я бжьамияпщэ. 26. Псым и куупIэ. 28. Къэрэгъул, плъыр, … 29. Жэмтхьэлэ къыщыхъуа адыгэ генерал. 30. Къэрэшей-Шэрджэсым щыщ уэрэджыIакIуэ, Урысей Федерацэм и цIыхубэ артист … Хъусин. 31. Аушыджэр къыщыхъуа къэбэрдей усакIуэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Дыгъэгъазэм и 31-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:1. Къулыкъу. 3. Джэду. 5. Егъу. 6. Мы. 7. Гъудэ. 8. Мыщэ. 10. Удж. 11. Зэ. 13. Махуэ. 14. ТIу. 15. Лы. 17. Iулъхьэ. 18. Шы. 20. Щэ. 21. Ду. 22. Чы. 23. Напэ. 25. ЦIэ. 28. ЦIыв. 29. Бжьын. 32. Ахъшэ. 34.КIэс. 35. Махъшэм. 36. Гъуэжькуий.
Къехыу:1. Къулей. 2. Къупщхьэ. 3. Джэлам. 4.УкIытэ. 7. Гъуджэ. 9. Щэху. 10. Уз. 12. Тумэн. 13. Мэл. 16. Вы. 17. Iуащхьэ. 18. Шыд. 19. Емынэм. 22. ЧыцI. 24. Пу. 26. ПцIым. 27. Псей. 30. Жьым. 31. Ней. 32. Ажэ. 33. Шыгъу.
