Тумэ Рэхьми: «Хэкум хузиIэ гурыщIэм хэщIыркъым»
Тыркум щыпсэу, Истамбыл дэт хасэм и тхьэмадэу илъэсипщIкIэ лэжьа, зи IэщIагъэкIэ уэчыл Тумэ Рэхьми ди хьэщIэщым къедгъэблагъэри, упщIэ зыбжанэкIэ зыхуэдгъэзащ.
— Рэхьми, Хэкум щIэх-щIэхыурэ укъызэрыкIуэжым дыщыгъуазэщ. Гъуэгуанэ укъытехьэхукIэ, сыт хуэдэ гупсысэ е гурыщIэ уиIэ?
— Япэ дыдэу апхуэдэ мурад щыс-щIам, Хэкур зэрыслъагъуным си гур хигъахъуэу сыкъежьауэ щытащ. Абы къыкIэлъыкIуа адрей гъуэгуанэхэми зы мэскъалкIи а гурыщIэм хэмыщIауэ зэпымыууэ гъуэгу сыкъытоувэ. Седжэфу зэрыщIэздзэрэ, ди лъэпкъым и къекIуэкIыкIам, абы и адэжь щIыналъэр ибгынэн хуей щIэхъуам сыт щыгъуи сигъэпIейтейуэ, тхылъхэр къыщIэсIукIыурэ зыщызгъэгъуазэу сыкъэхъуащ. Япэу Хэкум и гъунапкъэм гъунэгъу сыкъыхуэхъуу, «адэкIэ Къэбэрдей щIыналъэщ» къыщызжаIам, абдежым сытIысри сыгъат. Ар жыпIэ къудейкIэ уи фIэщ хъунукъым, ауэ Хэку лъагъуныгъэм и мыхьэнэр нэсу щызыхэпщIэр абы пэIэщIэ ухуэхъуа иужькIэ къыщIэкIынщ.
— Тыркум и Мараш къалэм къепха Гёксун щIыпIэм хыхьэ Къаншыуей жылэращ укъыщыхъуар. Хэкум щыIэ апхуэдэ къуажэм ущыIа?
— Хэкум щыIэ Джылахъстэнейм лъагъунлъагъу зэ сыкIуэфауэ аращ. Тэрчыпсыр зэзгъэлъэгъуащ, икъукIэ хьэщIагъэшхуэ къыщызахауэ щытащи, сщыгъупщэжыркъым. Си жагъуэ зэрыхъунщи, ди лъэпкъым теухуауэ куууэ хэзыщIыкI срихьэлIакъым. Ауэ щыхъукIи Тумэ лъэпкъым и къежьапIэр, къекIуэкIыкIар зэрыт дэфтэрхэр нэхъ ипэкIэ зэхуэсхьэсауэ сиIэщ, ауэ тхылъу къыдэзгъэкIакъым зэкIэ.
— Адыгэ хабзэм, Кавказым и тхы-дэм утетхыхьащ, нэгъуэщI Iуэхухэми теухуа тхылъхэр къыдэбгъэкIащ. Сыт хуэдэ ди лъэпкъ хабзэжьхэр къыщыбгъэлъэгъуа тыркубзэкIэ дунейм къытебгъэхьа тхылъым?
— Адыгэ хабзэр дауэ къежьа? И купщIэр сыт? Унагъуэм, цIыхум щыхыхьэкIэ къагъэсэбэп хабзэхэр сыт хуэдэ? А еплъыкIэхэмкIэ Iуэхум сыбгъэдыхьащ. Нысашэр, жэнэзыр зэращI щIыкIэхэр, абыхэм я пэжыпIэр къэсIуэтащ. Абы къищынэмыщIауэ, адыгэм дежкIэ шым мыхьэнэшхуэ иIэу щытащ икIи абы укъызэрепсых щIыкIэм хабзэ пыухыкIахэр ирапхырт. Псалъэм папщIэ, зыгуэр дунейм зэрехыжам и хъыбарыр ихьу шэсамэ, шур ижьрабгъумкIэ къепсыхырти, щыхьэкIуэ къазэрыхуэкIуар абыкIэ къагурыIуэрт. Ахэр иджы, дауи, зыханыжащ, зэманым дэкIуэдыжащ. Ауэ апхуэдэ Iуэху, хабзэ дахэхэр тщыгъупщэ хъунукъым, щIалэгъуалэм ахэр ящIэу къэгъэхъун хуейщ. Аращ сэ апхуэдэ лэжьыгъэхэр нэхъыбэу дунейм къытехьэхукIэ щIысфIэфIыр. Апхуэдэуи нэгъабэ Тыркум щыIэ хасэхэм яхуэзгуэшащ щIэблэм хабзэр зэрызрахьэным, абы гулъытэ зэрыхуащIын хуейм теухуауэ згъэхьэзыра тхыгъэ зыбжанэ.
— Сыт хуэдэ мурадхэр уиIэ, Рэхьми, Хэкум щыбгъэкIуэну тебухуа зэманым къриубыдэу?
— Мазих, мазибл ипэкIэ сымаджэ хьэлъэ сыхъуауэ щытащ. Сыхъужын си гугъакъым. Абы лъандэрэ мурад сщIат, зэ нэхъ мыхъуми, Хэкум сыIуплъэжарэт, си ныбжьэгъухэм сахэтарэт жысIэу. Ар къызэхъулIащи, сыщогуфIыкI. Мэрем кIуам икъукIэ конференц щхьэпэ сыхэтащ Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтым къызэригъэпэщауэ. Абы дыщытепсэлъыхьащ лъэпкъ зэхущытыкIэфIхэм къэралыр зэраухуэр, быдэ зэращIыр. Сэ абы къыщызэхуэсахэм сащыхутепсэлъыхьащ Тыркум щыпсэу адыгэхэм я тхыдэр япэ дыдэу зытхыжа Беркъукъу Исмэхьилрэ Эрджан Исуфрэ Кавказ Ищхъэрэм 1918-1920 гъэхэм щекIуэкIа политикэ Iуэхухэм ятеухуауэ ятхыжауэ щыта я гукъэкIыжхэм. Ахэр икъукIэ гъэщIэгъуэнщ ди тхыдэм дежкIэ. Зэхуэсыр Къэбэрдей-Балъкъэрыр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 460-рэ зэрырикъуам и щIыхькIэ зэрекIуэкIар иджыри зэ щыхьэт тохъуэ ди блэкIар тхъумэжын зэрыхуейм, ди япэ итахэм я фэеплъыр тщыгъупщэ зэрымыхъунум.
Епсэлъар
Багъэтыр Луизэщ.
Сурэтыр Къарей Элинэ трихащ.
