Хэт мы тхыгъэр зыхуэгъэзар?
Дунейм бзэуэ тетыр зы бзэщ къызытекIар, апхуэдэу щыхъукIэ, зы лъэпкъщ а бзэм къежьапIэ езытари. Ауэ цIыху бжыгъэр багъуэм, зэбгрыкIыурэ, зы бзэ закъуэу щытар зэтепщIыкIыу щIидзащ икIи къызытехъукIа бзэм темыхуэж хъуащ тIэкIу-тIэкIуурэ. Апхуэдэу бзэ зэхуэмыдэхэр къэунэхуащ, зы лъэпкъыу щыта цIыхухэр лъэпкъ куэд хъуащ. Бзэ щхьэхуэкIэ псалъэ лъэпкъхэр багъуэурэ, бзэуэ мы дунейм тетхэм я бжыгъэр 6500-м нэсащ. Абы и ужькIэ лъэпкъыбзэхэм я бжыгъэм хэщIу щIидзащ, мащIэ фIэкIа мыхъу лъэпкъхэм я бзэр яхуэмыIыгъыжу, цIыху нэхъыбэ зэрыпсалъэ бзэхэм техьэу къызэраублам къыхэкIкIэ. Лъэпкъыбзэ 4000-м щIигъум зыри иримыпсэлъэж хъуащ, нэгъуэщIу жыпIэмэ, а бзэхэр кIуэдыжащ, ахэр зезыхьа лъэпкъхэм я нэхъыбэр къанэри. Иджыри лъэпкъыбзэу дунейм тетым я бжыгъэм хощI махуэ къэс, зи бжыгъэр мащIэ лъэпкъхэм я бзэхэр яфIокIуэд.
Уэхъутэ Александр НобэкIэ нэхъыбэу Iурылъ бзэ 40-м иропсалъэ дунейм цIыхуу тетым я Iыхьэ щанитIыр. Абыхэм ящыщу ипэ итхэр китай (чынт), испан, хинди, инджылыз, урыс, португал, хьэрып бзэхэращ. Франджыбзэм ирипсалъэхэри мащIэкъым, ауэ ар зи анэдэлъхубзэу зыбжхэр куэд хъуркъым.
Сыт хуэдэ атIэ япэ дыдэу щыIа, псори къызытехъукIыжа бзэр?
Бзэ щIэныгъэлIхэмрэ еджагъэшхуэхэмрэ йолэжь ар зэхэгъэкIыным. ИджыпстукIэ а еджагъэшхуэхэм къызэралъытэмкIэ, адыгэбзэр мы дунейм щынэхъ пасэрей дыдэ бзитхум ящыщщ. Ауэ, апхуэдэу щыт пэтми, ди жагъуэ зэрыхъущи, адыгэбзэр нобэ зытет гъуэгур щIагъуэкъым.
Адыгэбзэр мыкIуэду къызэтенэн, дэ къыткIэлъыкIуэнухэр хуиту а бзэм ирипсалъэу псэун щхьэкIэ Iуэхугъуэ куэд лэжьын хуейщ. Бзэр едгъэджын къудейр мащIэIуэщ, анэдэлъхубзэмкIэ деджэу, абыкIэ щIэныгъэ зэдгъэгъуэту, дрилажьэу, Iуэху иризетхьэу дыщымытмэ.
Тхьэм къыдитауэ анэм къыддилъхуа ди бзэр тхъумэну псоми ди пщэрылъщ, Тхьэм и пащхьэми, ди нэхъыжьхэм я пащхьэми абыкIэ жэуап дохьри. ИкIи ди дунейр тхъуэжа иужь, Тхьэр къызэрыдэупщIыну Iуэхугъуэхэм мы упщIэхэр зэращыщым сэ шэч къытесхьэркъым:
— Бзэуэ уи лъэпкъым Сэ хуэзгъэфэщар пхъума, дунейм ущытетым?
— Къабзагъэу уи лъэпкъым Сэ хэслъхьар зепхьа?
— Уи анэ-адэм пщIэ яхуэпщIа, арэзы пщIа, ягу бгъэзэгъа?
— Уи анэдэлъхубзэмкIэ абыхэм уепсалъэрэт?
Абы дынэмысми, нобэ мы дунеишхуэм щыпсэу адрей лъэпкъхэм я бзэм хуэдэщ ди адыгэбзэр. Адыгэ хабзэри адыгэбзэри зейр адыгэ лъэпкъым и закъуэкъым, атIэ ар дунейпсо щэнхабзэм и хъугъуэфIыгъуэхэм ящыщщ. Абы къыхэкIыуи адыгэ хабзэри адыгэбзэри абы ихъумэн хуейщ. Берлин, Токио, нэгъуэщI къалащхьэхэм дэт университетхэм щадж адыгэбзэр. Германием щыпсэу нэмыцэ бзылъхугъэ Хёлиг Моникэ филологие щIэныгъэхэм я доктор зэрыхъуар адыгэбзэращ. Дунейм и дахагъэр, и щэнхабзэр, ди лъэпкъыр тхъумэну дыхуеймэ, уэрэд дахэ къизыш дэтхэнэ бзу цIыкIум дызэрыхуэсакъым хуэдэу, ди адыгэбзэм дыхуэвгъэсакъ!
Гугъуехь лей пымылъу ар дэтхэнэ зыми тхузэфIэкIынущ махуэ къэс дрипсалъэмэ, сыт хуэдэ Iуэхури иризэфIэтхыу къэдгъэсэбэпмэ, ди сабийхэм едгъащIэмэ, щIэблэр анэдэлъхубзэкIэ едгъаджэмэ. «Бзэр лъэпкъым и къэрэгъул бжыхьщ», — жиIащ Нало Заур. Бзэр щыщыIэращ лъэпкъри щыщыIэр. Дэтхэнэ лъэпкъми и хабзэхэр зэрызэрихьэр езым и лъэпкъыбзэращ. Адыгэ хабзэми и бзэр адыгэбзэщ.
«Сэ сыцIыхущ!» — жызыIэм цIыхугъэ хэлъын, цIыху хабзэкIэ псэун хуейщ. «Сэ сымуслъымэнщ!» — жызыIэм муслъымэн диным и фарзхэр ищIэн, ахэр игъэзащIэу псэун хуейщ. «Сэ сыадыгэщ!» — жызыIэм адыгэбзэр, адыгэ хабзэр ищIэн, адыгэбзэм ирипсэлъэн, адыгэ хабзэм ирипсэун хуейщ», — къызжиIат муслъымэнхэм я нэхъ еджагъэшхуэхэм ящыщщ Цей Джаудэт 1993 гъэм Джоланым (Сирием) сыщыщыхуэзам. КъыжыIапхъэщ, Цей Джаудэт адыгэ лIы губзыгъэ дыдэу зэрыщытыр, муслъымэну дунейм тетхэр зэчэнджэщхэм, пщIэ зыхуащIхэм зэращыщыр, Сократ пэлъытэу нобэ адыгэ лъэпкъым зэрыдиIэр.
«Лъэпкъхэр сыткIэ дызэщхьэщыкIрэ?» — жыпIэмэ, ди бзэмрэ ди лъэпкъ хабзэхэмрэщ зэмыщхь дызыщIыр. «Уэ уурысщ, уфранджыщ, уяпонщ, ауэ сэ сыадыгэщ» — щыжытIэкIэ, ди адэжьхэм къытхуагъэна ди бзэрщ, хабзэрщ, щэнхабзэрщ дызэрыадыгэр къэзыгъэлъагъуэр. А зэщхьэщыкIыныгъэр дунейм и дахагъэщ! Лъэпкъ псори псомкIи дызэхуэдэу щытамэ, мащIэт абы дахагъэу хэлъынур. Ауэ щыхъукIэ, ди лъэпкъ нагъыщэхэр дывгъэхъумэ!
Мы тхыгъэр яхуэгъэзащ Адыгэ, Къэбэрдей-Балъкъэр, Къэрэшей-Шэрджэс республикэхэм щыпсэухэм, Москва, Краснодар, Ставрополь крайхэм, Осетие Ищхъэрэ — Алание республикэм (Мэздэгу къалэмрэ районымрэ) щыпсэу адыгэхэм!
Мы тхыгъэр яхуэгъэзащ Иордание пащтыхь къэралыгъуэм пщIэшхуэ щызиIэ ди лъэпкъэгъухэм, Сирием щыпсэу ди къуэшхэу адыгагъэ куэд зыдэслъэгъуахэм, Израилым ису дахэу зызыхъума адыгэхэм, Европэмрэ Америкэмрэ щыпсэу адыгэхэу я къару емыблэжу лъэпкъым зыкъыщIэзыгъакъуэхэм, ди лъэпкъэгъу нэхъыбэ дыдэ здэщыIэ Тыркум бжыгъэкIи мылъкукIи зэфIэкIышхуэхэр щызиIэ адыгэхэм!
Мы тхыгъэр яхуэгъэзащ Мысырым, Ливием щыхэшыпсыхьыжа адыгэхэу зи бзи зи хабзи зыщыгъупщэжахэм, зэгуэрым адыгэм къыхэкIауэ зэрыщытам нэхъыбэ зымыщIэжхэм!
Мы тхыгъэр яхуэгъэзащ щIэныгъэ Iуэху зезымыхуэ къызэрыгуэкI адыгэхэми, ди щэнхабзэр, анэдэлъхубзэр, лъэпкъ хабзэр нэхъ куууэ зыщIэ щIэныгъэрылажьэ лъэщхэми!
«Хэкужьыр зыхъумар хэкурысхэращ, ауэ ар зэфIэзгъэувэжынур хэхэсхэращ», — жызоIэ сэ сыт щыгъуи. Хэхэсу щытауэ, гугъуехь псоми ебакъуэу «Хэкужьым и гуфIэгъуэр си гуфIэгъуэщ, и гукъеуэри си гукъеуэщ, и хьэлъэри дэсшэчынущ», — жызыIэу адэжь лъахэм къэзыгъэзэжахэми яхуэгъэзащ си псалъэр!
Сыхуейт мы псалъэр ялъэIэсыну пщIэшхуэ зыхуэтщIу Дунейпсо Адыгэ Хасэм и Тхьэмадэми, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием и Тхьэмадэми, фIыкIэ дызыхуэупсэ зэпыту, Адыгэ Хэкур ягъэщIэрэщIэжынкIэ дызыщыгугъ ди нэхъыщIэхэми, ди нэхъыжьыфIхэу куэдрэ дяпэ итынкIэ дызэхъуэхъухэми!
Дэ, адыгэхэр, дызэщхьэщокI ди гупсысэкIэмкIэ, дуней еплъыкIэмкIэ, дызыщыпсэу щIыпIэхэмкIэ, дину зетхьэхэмкIэ, Iуэхуу дызэлэжьхэмкIэ. Ауэ дэ псоми зэхуэдэу тхэлъщ ди лъэпкъымрэ ди хэкумрэ яхудиIэ лъагъуныгъэр, зэгъусэу зетхьэ ди адыгэбзэмрэ адыгэ хабзэмрэ. Зы лъэпкъ дищIу дызэкъуэзыгъэувэ Iуэхугъуэхэм я нэхъыщхьэр Адыгэбзэращ. Адыгэ хэкур зыгъэдахэр адыгэ хабзэращ. Адыгэ хэкуращ адыгэ хабзэри адыгэбзэри псэхуиту щызекIуэфынур, къэралыгъуэ хабзэм и гуащIэр абыхэм къыщагъэсэбэпыфынури абдежыращ.
КъыдэкIуэтей ди щIэблэм едгъэщIэн хуейщ нарт эпосыр, адыгэ IуэрыIуатэр, ди усакIуэхэмрэ тхакIуэхэмрэ я тхыгъэхэр. Ахэр анэдэлъхубзэкIэ зэрытхам хуэдэ къабзэу, ди лъэпкъым къыдекIуэкI Iущагъым хамэ гупсысэкIэхэр пкърымыхьэу ди сабийхэм ялъэдгъэIэсыпхъэщ. Дыхуейщ КIэрашэ Тембот, ПащIэ Бэчмырзэ, ЩоджэнцIыкIу Алий, Кубэ Шэбан, КIыщокъуэ Алим, МэшбащIэ Исхьэкъ, ХьэдэгъэлI Аскэр, КъардэнгъущI Зырамыку, Нало Заур, МафIэдз Сэрэбий, Бештокъуэ Хьэбас, Хьэкъун Барэсбий, Къуиикъуэ Налбий, Дыгъужь Къурмэн, Къэрмокъуэхэ Мухьэмэдрэ Хьэмидрэ, Ацкъан Руслан, Нэхущ Мухьэмэд, Бицу Анатолэ, Бемырзэ Мухьэдин, адрей ди тхакIуэ-усакIуэ лъэщхэми я IэдакъэщIэкIхэм ди ныбжьыщIэхэр едгъэджэну.
Абы къыдэкIуэу дыщогугъ ди щIэблэм Адыгагъэр къащтэжыну. Дунейпсо эпос жьантIапщэм я тхьэмадэр адыгэбзэм къыдэунэхуа нарт хъыбарыжьхэращи, ХьэдэгъэлI Аскэри, КъардэнгъущI Зырамыкуи ятхыжауэ къыдэкIа «Нартхэр» дгъэпсэун хуейщ, къыткIэлъыкIуэу къыдэкIуэтейхэр абы адыгэбзэкIэ еджэф къудейм къыщымынэу, и куууагъыр къагурыIуэу, гупсысэ къарууэ, философиеу абы къыпкърыкIыр къагурыIуэу едгъэсэн хуейщ. Апхуэдэ зэфIэкI дэ щыдгъуэтынур ди хэкуращ, къыдэзытынури Урысей Федерацэм и хабзэхэращ.
«Адыгэбзэм дэнэ нэс уихьын? Къуажэм удэкIмэ бухащ. Ди сабийхэр абы щIеджэн щыIэкъым», — жызыIэхэм я щхьэри я лъэпкъри ягъэпудыж. Эстонхэр зы мелуан иримыкъу пэтми, иролажьэ, ироджэ, иропсэу я анэдэлъхубзэм. Мы дунейми а бзэмкIэщ эстонхэр зэрыхыхьэр. Адыгэбзэм ирипсэлъэфыр мелуанищым дыщIегъу, абы къыхэкIыу ди лъэпкъыбзэр дгъэпсэуным къару нэхъыбэ етхьэлIэфынущ. Сэ фыкъыхузоджэ бзэм хуэлажьэ фондхэр зэхэфшэну, тхыгъэхэмкIэ фи гупсысэхэр къэвгъэлъэгъуэну, адыгэбзэм, адыгэ хабзэм фызэрыхуэныкъуэр къэфIуэтэну. Ноби дэ къытхэтщ адыгэбзэм мыхьэнэ езымытхэр. Апхуэдэхэми я Iуэху еплъыкIэхэм дыщагъэгъуэзэну дыхуейт, сыту жыпIэмэ, абыхэм я гупсысэм лъабжьэ хуэхъури гъэщIэгъуэнщ. Сэ си гуапэщ адыгэбзэм фызэрытепсэлъыхьыр, фи гупсысэхэр къызэрыфIуатэр анэдэлъхубзэрами хамэбзэми. Адыгэбзэм и гугъу фщIыху, абы и гуащIэм хуохъуэ. Ауэ нэхъыфIт адыгэбзэр зэрытхъумэным, ар адэкIи дахэу зэрыдгъэпсэуным и гъуэгур, и хэкIыпIэр апхуэдэ псалъэмакъхэм къыхэдгъуэтамэ. Абы и IуэхукIэ куэд елъытащ адыгэ лъэпкъым къыхэкIауэ нобэ диIэ ди щIыналъэ Iэтащхьэхэм, къэралым къулыкъу лъагэ щызиIэхэм, лъэпкъым и пашэхэм. Зи щхьэ пщIэ хуэзыщIыж лIыщхьэм и лъэпкъыбзэр ещIэ. Лъэпкъым и пашэхэрщ абы и гъуэгугъэлъагъуэхэр. Абы къыхэкIыу ахэр сыт щыгъуи хущIэкъупхъэш анэдэлъхубзэмрэ щэнхабзэмрэ зегъэужьыным, лъэпкъыр зыгъэдахэ, зыгъэлъапIэ дамыгъэхэр хъумэным.
Черкесск къалэм дэ къыщызэдгъэпэщащ Адыгэ лъэпкъ щэнхабзэ автономие икIи Урысей Федерацэм и хабзэм ипкъ иткIэ, ар къэралыгъуэ реестрым хатхащ. Адыгэ лъэпкъ-щэнхабзэ автономием и IуэхущIафэхэр зыхуэунэтIар, къалэн нэхъыщхьэу къигъэлъагъуэр мы къыкIэлъыкIуэхэрщ:
— я ныбжьыр илъэсищым щегъэжьауэ сабийхэр илъэс къэс къэзыщтэ, адыгэ хабзэм щIапIыкIыу, анэдэлъхубзэкIэ тхэфу икIи еджэфу, апхуэдэу урысыбзэри, инджылызыбзэри ирагъащIэу, лъэпкъ уэрэдхэмрэ къафэхэмрэ хуагъасэу, цIыкIухэм я школ кIуэгъуэм нэс щаIыгъ сабий гъэсапIэхэр гъэпсын;
— а сабийхэм я япэ гупыр курыт еджапIэм щыщIэтIысхьэм ирихьэлIэу ахэр зэрырагъэджэну тхылъхэр адыгэбзэкIэ къыдэгъэкIын;
— курыт еджапIэм предмет псори адыгэбзэкIэ зэрыщаджым къыдэкIуэу, урысыбзэри, инджылызыбзэри нэхъ куууэ щрагъэщIэн.
— дэтхэнэ адыгэми бзищ ищIэн хуейщ: и лъэпкъыбзэр (адыгэбзэр), и къэралыгъуэбзэр (урысыбзэр), дуней псор зэрызэпсалъэ бзэр (инджылызыбзэр).
Сэ си гуапэщ адыгэ лъэпкъым чыристан дини муслъымэн дини зэрызэрихьэр. Ар лъэпкъым и дахагъэм, и тхыдэм щыщщ. Апхуэдэу абы къегъэлъагъуэ нэгъуэщI дин зезыхьэхэм яхуэгъэза шыIэныгъэ ди лъэпкъым зэрыхэлъыр. Iыхьэ лейуэ гуапэщ адыгэ чыристанхэм адыгэбзэкIэ дин Iуэхухэр зэрызэрахьэр. Муслъымэн динри чыристан динри адыгэбзэкIэ курыт школым щаджын хуейщ. Абы бзэри динри егъэкъабзэ, епсыхь, нэхъ быдэ ещI. Диныр адыгэбзэкIэ щызепхьэкIэ, адыгэбзэр ехъумэ, фIэщхъуныгъэри егъэлъэщ.
А щIыкIэм тету илъэс пщыкIухкIэ (сабий гъэсапIэм — илъэсиплI, курыт еджапIэм — илъэс пщыкIутI) ирагъэджа щIалэр е пщащэр нэхъ пасэу хуэхьэзыр мэхъу еджапIэ нэхъыщхьэм зэрыщIэтIысхьэным. Апхуэдэ курыт еджапIэм адыгэбзэкIэ щIэныгъэ щызэзыгъэгъуэта, урысыбзэмрэ инджылызыбзэмрэ куууэ щызыджа ди щIалэгъуалэр США-м, Инджылызым, Испанием, Германием, Урысейм и къалэхэм нэхъыфI дыдэу щыIэ еджапIэ нэхъыщхьэхэм, Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ Адыгеймрэ я университетхэм щIэтIысхьэнымкIэ зэгурыIуэныгъэхэр етщIылIэн хуейщ. Абы къыхэкIыуи, дэ зи гугъу тщIы еджапIэр къэзыухым шэсыпIэ иIэнущ и щIэныгъэм еджапIэ нэхъыщхьэм щыпищэну.
Дауэ мыхъуми, адыгэбзэ къабзэр зыIурылъ, адыгэ хабзэм щIапIыкIа нэрыбгэ щэ бжыгъэ илъэс къэс университетхэм щIэдгъэтIысхьэфу дгъэпсын хуейщ, абыхэм еджапIэ нэхъыщхьэхэр къауха нэужь Хэкум къыхуэщхьэпэн хуэдэу. Апхуэдэ Iуэху къэбублэнуи зебгъэкIуэнуи гугъукъым, зэгъусэу дыхущIэкъумэ, дыхуэлажьэмэ.
Зи гугъу тщIы сабий гъэсапIэм и къанхэр лъэпкъкIэ зэхэдзауэ щымытми хъунущ, ахэр урысми, абазэми, балъкъэрми, нэгъуейми ягъэ кIынукъым, я бынхэр адыгэбзэкIэ зэрырагъэджэнумкIэ адэ-анэр арэзымэ. Лъэпкъ щхьэхуэ хэубыдыкIа мыхъуу, адыгэбзэмрэ хабзэмрэ зыгъэпсэун цIыху дызэрыхуейращ абы и лъабжьэр. Абы къыдэкIуэу делэжьын хуейщ Адыгэ курыт еджапIэ, АдыгэбзэмкIэ институт, Адыгэ университет зэрыдгъэпсыным, абыхэм щезыгъэджэнухэр гъэхьэзырыным. Псалъэм къыдэкIуэу жыпIэмэ, ныбжьыщIэхэм зэрадэлэжьэнур Урысей Федерацэм гъэунэхуауэ иIэ егъэджэныгъэ программэращ. Ауэ сабийхэр зэреджэну тхылъхэр гъэхьэзырын, адыгэбзэкIэ зэдзэкIын хуейщ: есэпри, химиери, физикэри, ботаникэри, нэгъуэщIхэри.
«АдыгэбзэкIэ зэдзэкIын хуейщ», — щыжысIэкIэ абы гугъуехьышхуэ пылъкъым, щIэныгъэ къэс езым и бзэ иIэжщи. Псалъэм папщIэ, есэпыр зэрытхари зэраджри урысыбзэкъым икIи инджылызыбзэкъым, атIэ есэпыбзэщ. АдыгэбзэкIи урысыбзэкIи есэпым и нагъыщэхэр зыщ, я мыхьэнэкIи я сурэткIи. Радикалыр (v) адыгэбзэкIи, урысыбзэкIи, инджылызыбзэкIи а зы дамыгъэращ къызэрагъэлъагъуэр. Химиер къэтщтэнщи, сыт хуэдэбзэкIи псыр Н2О-щ. Апхуэдэщ адрей щIэныгъэхэри. Гугъукъым ахэр зэбдзэкIыну, уелIэлIэн, зэман хухэхын хуейуэ аращ.
ЩыIэщ бзэщIэныгъэ университетхэр, къэралым къызэIуимыхауэ, цIыху щхьэхуэхэм къызэрагъэпэщауэ. Апхуэдэщ, псалъэм папщIэ, филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор, ЩIДАА-м и академик Сэкий (КIарэ) Риммэ Бзэхэр щаджу Армавир дэт бзэ, социальнэ институтыр зэрызэфIигъэувар. Мис ар икъукIэ щапхъэфIщ.
Я анэдэлъхубзэр зэзыгъэпэщыжа, къэзыIэтыжыфа лъэпкъхэм я щапхъэхэр щыIэщ. Псалъэм папщIэ, журтхэм зэфIагъэувэжащ илъэс минкIэ зэрымыпсалъа я бзэр. Тыркубзэм нэхъ зэхэтхъуа гъуэтыгъуейт, ауэ ар ягъэкъэбзэжри, екIу ящIащ. Къэбгъэлъагъуэмэ, тыркубзэм апхуэдэу елэжьахэм ди лъэпкъэгъу куэди яхэтащ. Абыхэм ящыщщ тхакIуэ, дунейпсо литературэм и классик Омер Сейфеттин (Хьэткъуэ).
«ДиIэкъым дэ хуитыныгъэ ар дымыхъумэну! Тхъумэн-дгъэпсэун жыхуэтIэм къикIыр зыщ — нэхъыбэу дрипсэлъэн, дрилэжьэн, дунейм дритетын, дреджэн, езыри едгъэфIэкIуэн!» — жиIащ еджагъэшхуэ Хьэкъун Барэсбий ди бзэм хуэгъэзауэ.
«Адыгэбзэм къэкIуэн иIэкъым», — жызыIэм дыкъегъапцIэ, абы сыт хуэдиз щIыхьыцIэ имыIэми. Псори зэлъытар бзэр зей лъэпкъращ. Зи щхьэ пщIэ хуэзыщIыж лъэпкъым и бзэр сыт щыгъуи игъэпсэунущ, игъэдэхэнущ, игъэкъэбзэнущ. «Iуэху мыублэ блэ хэсщ», — жеIэ адыгэм. Iуэхур щIэбдзэмэ кIуэтэнущ. Дызэкъуэвгъэуви, кIыхь хуэдвгъэщI адыгэбзэм и гъащIэр, ди дадэжь-нанэжьхэм къащIэнар щIэблэм яхуэдвгъэхъумэ. Ди лъэпкъыр къызэтенэну, ди адыгэ хабзэр псэуну дыхуейуэ щытмэ, зы гъуэгу закъуэщ щыIэр — ди щIэблэм адыгэбзэкIэ щIэныгъэ едгъэгъуэту Iуэхур зэтеублэнырщ.
НэгъуэщI хэкIыпIэ щыIэкъым. Къэралыгъуэ хабзэкIэ абы дыхуэкIуэн хуейщ.
«АдыгитI зэзэгъыжкъым», — жызыIар адыгэ лъэпкъым и бийщ. Зэхуэзахэр адыгэу щытмэ, я лъэпкъ хабзэкIэ къызэдекIуэкIмэ дауэ зэмызэгъынрэ?! УсакIуэ Бемырзэ Мухьэдин «Уадыгэным къикIыр» и усэм щыжеIэ:
Адыгэу нобэ ущытыныр гугъущ,
Адыгэу нобэ упсэуныр хьэлъэщ.
АдэкIи щIоупщIэ:
Ауэ сыт щыгъуэт щыщытар ар тыншу,
Къэвгъуэтыт тхыдэм зэ щищIыж ди гугъу,
Ди гъащIэ тхьауэ дэ къэзэуатыншэу!
Сыт щыгъуи зытхъумэжурэ дафIэпсэуащ, мы дунеишхуэм апхуэдизу цIэрыIуэ щыхъуа Адыгагъэр зей лъэпкъым ар тхъэжурэ къигъэщIакъым, и Бзэри ди нобэм тыншу къихьэсыфакъым. Сэ сызэреплъымкIэ, апхуэдэ фIыгъуэр зэгъэпэщынымкIи хъумэнымкIи фIыщIэр зыбгъэдэлъыр адыгэ бзылъхугъэрщ. Иджыри аращ ди бзэ, хабзэ дахэхэр тхуэзыхъумэфынури, лъэпкъым ар хэзылъхьэфынури, къыдезыгъэкIуэкIыфынури.
«Бзэм сыхуэлэжьэнущ, си гуащIэ гуэр абы хэслъхьэнущ», — жызыIэ дэтхэнэми мы зэманми зыри къыпэрыуэркъым. МылъкукIэ дэIэпыкъуэгъу хъунухэм фондхэр къызэрагъэпэщатэмэ, фIы дыдэт. Сом бжыгъэу хэфлъхьэмкIэ щхьэпэ фызэрыхъум и мызакъуэу, мыхьэнэшхуэ иIэщ апхуэдэ гупыж зэрыфщIами. Нэхъыщхьэращи, адыгэбзэм хуэгумэщIым и бжыгъэр нэрылъагъу хъунущ.
Тхьэм иригъэфIакIуэ адыгэбзэр! Гъуэгу техьэ тенэкъым. Тхьэм гъуэгу Махуэ тришэ ди адыгэбзэр!
УЭХЪУТЭ Александр,
Урысей Федерацэм ис адыгэхэм я лъэпкъ-щэнхабзэ автономием и тхьэмадэ.
