Шэрджэс Мухьэмэд: Сызэплъу хъуам нэ лейкIэщ сызэреплъыр
Къэбэрдей-Балъкъэр, Ингуш республикэхэм гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ, УФ-м и Театр лэжьакIуэхэм, Журналистхэм я зэгухьэныгъэхэм хэт, Кавказым и Академием и действительнэ член-академик, Урысей Артиадэм тIэунейрэ и лауреат, ГъуазджэхэмкIэ Кавказ Ищхъэрэ къэрал институтым и режиссёр къудамэм и унафэщI Шэрджэс Мухьэмэд «Адыгэ псалъэ» газетым и редакцэм къытхуеблэгъащ. Ди псэлъэгъум къыджиIахэм фыщыдогъэгъуазэ.
— Режиссёр IэщIагъэр дауэ къыхэпха хъуат, Мухьэмэд?
— Сызэрысабийрэ сценэм ситыну, художественнэ тхыгъэхэм, псом хуэмыдэу гушыIэ жанрым щыщхэм, седжэну сфIэфIт. Курыт еджапIэм и 7 — 8 классхэм сыщыщIэсам нэхъ сыдихьэхащ а Iуэхум. Школ нэужьым зы илъэскIэ сылажьэри, илъэситIкIэ дзэм къулыкъу щысщIащ. 1970 гъэм къыщызгъэзэжам Москва ГИТИС-м и актёр къудамэм еджакIуэ ягъэкIуэну адыгэ студиер къыхахыу сыкърихьэлIэжащ. Абы дыхэхуащ Къэжэр Борис, Фырэ Руслан, КIэмыргуей Валентин, Балъкъэр Юрэ, Мэшыкъуэ Феня, Щэрмэт Людмилэ, Хьэмыку Жаннэ сымэ, нэгъуэщIхэри. 1975 гъэм адыгэ студием и актёр къудамэр къэдухри гупым къэдгъэзэжащ. Режиссёр IэщIагъэм сыдихьэхати къызэрыдгъэзэжу си тхылъхэр згъэхьэзырри аргуэру а еджапIэм и режиссёр къудамэм сыщIэтIысхьэжащ. ИужькIэ театр курс нэхъыщхьэхэр къэзухащ. Къапщтэмэ, нобэр къыздэсым си щIэныгъэм зэрыхэзгъэхъуэнум иужь ситщ, сыту жыпIэмэ щIалэгъуалэр щебгъаджэкIэ махуэ къэс жыхуаIэм хуэдэу ухуей-ухуэмейми уэри а IэщIагъэм зэрызиужьым, абы къыхэхъуэ щIэхэм зыхэбгъэгъуэзэн хуей мэхъу.
Институтым къыдэлажьэхэр. — Зэгуэр театр утыкум хуэкIуэ гъуэгум ухуэзыша актёр IэщIагъэм, дауи, ухуэхамэкъым. Абы урилэжьэну, театр спектаклхэм ущыджэгуну ухъуапсэркъэ?
— Пэжыр жысIэнщи, нобэр къыздэсми сохъуапсэ, ауэ сэ сызэплъу хъуам нэ лейкIэщ сызэреплъыр. Дыщеджэ зэманым щыщIэдзауэ дэр-дэру пычыгъуэ гуэрхэр щыдгъэувкIэ лIыхъужьым и ролыр щигъэзащIэкIэ Iэмал имыIэу зэхъуэкIыныгъэ гуэрхэр хэслъхьэну сыхуежьэрт. Иджыри артистхэм я джэгукIэм сыкIэлъыплъыну, си Iуэху еплъыкIэхэмкIэ садэгуэшэну сфIэфIщ. Дэнэ сыщыIэми, сыт хуэдэ IэнатIэ сыIутми нобэр къыздэсым театрым сыкIуэурэ премьерэ щаIэкIэ сфIэгъэщIэгъуэну соплъ.
— Республикэм и режиссёр унэтIыныгъэм хэлъхьэныгъэфIхэр хуэпщIащ. Куэдым ягу дыхьа лэжьыгъэхэр, фильм купщIафIэхэр къохъулIащ. Абыхэм укъытхутепсэлъыхьамэ арат.
Министр Къумахуэ Мухьэдин, ректор Рахаев Анатолий, Шэрджэс Мухьэмэд. — Адыгэ студиер Москва дыкъикIыжри, ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэр- дей къэрал драмэ театрым 1975 гъэм мэлыжьыхьым и 1-м лэжьэн щыщIэддзащ. Пэжщ, театрым артисту куэдрэ сыщымыджэгуу режиссёр лэжьыгъэм пасэу зестащ. Лъэпкъ театрхэм я адыгэ, балъкъэр труппэхэм сыщыIащ. ИужькIэ урыс театрым режиссёр нэхъыщьэу сыщылэжьащ. Шэджэм Ищхъэрэ къуажэм сыщыщеджам адыгэбзэ, урысыбзэ дерсхэр ирагъэджырти тIуми секIуалIэурэ балъкъэрыбзэри зэрызэзгъэщIар къысщхьэпэжащ. Къэбгъэлъагъуэмэ, Къэщкъэтау къуажэм дыщыдэсам Шэрджэс унэцIэр зетхьэу ди адыгэ унагъуэр зы уэрам дытест, апхуэдэу адрей лъэныкъуэмкIэ нэгъуэщI балъкъэр унагъуэ къыщыст, Шэрджэс унэцIэр зэрахьэу.
Нэхъапэхэм къуажэхэм дыкIуэурэ документальнэ, художественнэ фильмхэр тетхыу щытащ. УсакIуэ, тхакIуэ, журналист Жылэтеж Сэлэдин илъэс куэдкIэ сыдэлэжьащ. ЩоджэнцIыкIу Алий и «Кхъужьей щIагъым» Iуэтэж гъуэзэджэр и лъабжьэу Сэлэдин итха сценариймкIэ фильм кIэщI тетхащ. Абы ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и артист пажэхэу Балъкъыз Валерэрэ Хъыдзэдж Борисрэ щоджэгу. Къэрмокъуэ Мухьэмэд и «Лъагъуныгъэм и хьэтыркIэ» повестым Жылэтеж Сэлэдинрэ сэрэ Iыхьищу зэпыуда фильм кIэщI къытетщIыкIащ, Хьэмырзэ Ахьмэдрэ КIэхумахуэ ФатIимэрэ щIалэ дыдэу зыхэтыр. Ар ноби телевизоркIэ зэзэмызэ къагъэлъагъуэу ущрихьэлIэ щыIэщ.
Мухьэмэд и гъэсэнхэр. Телевиденэм илъэс куэдкIэ режиссёр нэхъыщхьэу сыщылэжьащ. Журналист БищIо Iэсиятрэ сэрэ (ар редактору, сэ сырежиссёру) щIэупщIэшхуэ зиIэу щыта «Акъыл жан» нэтын цIэрыIуэр адыгэбзэкIэ едгъэкIуэкIыу щытащ. Абы хуэдэу цIыхухэр жыджэру къызыпэджэж нэтын телевиденэм а лъэхъэнэм диIэтэкъым. Зэпеуэм хэтхэм тхыдэ е художественнэ тхыгъэхэм теухуа упщIэхэр еттырт. Ар нэхъ щIэщыгъуэу зэрыдгъэхьэзырыным апхуэдизкIэ дыхущIэкъурти, абы хэтыну цIыхухэр хэщыпыхьауэ къыхэтхырт. Зэгуэр а нэтыным къедгъэблэгъауэ щытащ нэгъуэщI лъэпкъхэм (урыс, балъкъэр) ящыщу адыгэбзэ зыщIэхэр. Ахэр адыгэ хабзэм зэрыщыгъуазэрат нэхъыбэу зытедухуар. Зэхьэзэхуэм щытекIуахэр саугъэткIэ дгъэгуфIэрт. АбыкIэ хьэрычэтыщIэхэр мылъкукIэ къыддэIэпыкъурт, цIыхухэми билетхэр къащэхуурэ къекIуалIэрт. А зэманым тхылъхэм щIэупщIэ яIэт икIи гъуэтыгъуейт. Арат нэхъ акъыл жанхэр зэрыдгъэгуфIэр. Республикэм щэнхабзэмкIэ и унэхэм я унафэщIхэм дагурыIуэурэ а зэпеуэр щедгъэкIуэкIырт икIи ар и кIэм щынэблагъэкIэ кърихьэлIахэм я нэгу зрагъэужьырт къедгъэблэгъа артистхэмрэ къэфакIуэхэмрэ. Ар артист Быдэ Хьэсэн иригъэкIуэкIыу щытащ.
Апхуэдэу БищIо Iэсятрэ сэрэ «Дахэнагъуэ», Къущхьэ Маринэрэ сэрэ «Тхыдэм и лъэхъэнэхэр» нэтынхэр къызэдгъэпэщу щытащ. Си лэжьэгъу, телевиденэм и макъамэ редакцэм нэхъ пыщIауэ щыта ГъукIэлI Исуфрэ сэрэ адыгэ уэрэдыжьхэм теухуа зэпеуэ илъэситI къэс зэ республикэм и къуажэхэм, районхэм щедгъэкIуэкIырт. Иужьым республикэ псом къыхэжаныкIахэр зэпедгъэуэжырт. А нэтынми щIэуп-щIэ ин иIэт. Адыгэ уэрэдыжьхэр ди тхыдэм, гъуазджэм щыщ Iыхьэщ. А зэманым ди редакцэм и лэжьакIуэхэм къадэкIуэу нэгъуэщI IуэхущIапIэхэм щыщхэр зыхэт жылагъуэ советым хэтхэр ди нэтынхэм еплъырт, блыщхьэ къэс дызэхуэсырти я Iуэху еплъыкIэхэр зыхуэдэм дыхагъэгъуазэрт.
— ГъуазджэхэмкIэ Кавказ Ищхъэрэ къэрал институтым и режиссёр къудамэм и унафэщI къалэным къыдэкIуэу, студентхэм я гъусэу лэжьыгъэ куэд зэфIыбох. Абыхэм я гугъу къытхуэщIыт, Мухьэмэд.
— 2004 гъэ лъандэрэ институтым и штатым сыхэтщ, ауэ 90 гъэхэм щыщIэдзауэ IуэхущIапIэм сыдэлажьэу сыкъогъуэгурыкIуэ. Ди къалэн нэхъыщхьэр зыхуэунэтIар дбгъэдэлъ щIэныгъэмкIэ щIалэгъуалэм дадэгуэшэнырщ. Театр факультетым и режиссёр къудамэм щIэсхэм «Киномрэ телевиденэмрэ я режиссёр», «Кинодраматургия», «Режиссёр лэжьыгъэм хэзыгъэгъуазэ» дерсхэр идогъэдж.
Институтыр илъэс 25-рэ щрикъум ирихьэлIэу студентхэм я гъусэу лэжьыгъэшхуэ дгъэхьэзырауэ щытащ. Ди гъэсэнхэр урысейпсо, республикэпсо зэпеуэхэм жыджэру я зэфIэкI щоплъыж, абыхэм къыхожаныкI. Я ехъулIэныгъэхэм дрогушхуэ, ябгъэдэлъ зэфIэкIымрэ щIэныгъэм зэрыхэдгъэхъуэным дыхущIокъу.
— Фи гъэсэнхэм узэрыгушхуэ, куэдкIэ узыщыгугъ хъуну режиссёрхэр къазэрыхэкIам шэч къытесхьэркъым.
— Апхуэдэхэр дызэриIэр дызыгъэгуфIэщ, дауи. Ди республикэм и телевиденэм щылажьэхэр апхуэдэщ. Абыхэм яхэтщ режиссёр, редактор лэжьыгъэхэр здэзыхьхэр, звукооператорхэр, монтажёрхэр, операторхэр. Ди гъэсэн, Къэбэрдей-Балъкъэр ВТК телевиденэм и редактор-режиссёр Бжьахъуэ Лолэ ди студентхэм я ехъулIэныгъэхэм, Москва, Краснодар къикIыу ди еджапIэм къакIуэ хьэщIэ лъапIэхэм теухуа нэтынхэр егъэхьэзыр. Ди еджапIэр къэзыухахэм ящыщу телевиденэм и лэжьакIуэ Ашэбокъуэ Дамири куэдкIэ узыщыгугъ хъунухэм ящыщщ. Абы и диплом лэжьыгъэ хъуащ дэфтэрхэр зи лъабжьэ «Дивизия» фильмыр. Ар теухуащ Хэку зауэшхуэм и зэманым къызэрагъэпэща 115-нэ шу дивизэм. КъищынэмыщIауэ, Ингуш, Шэшэн, Абхъаз республикэхэм, Ставрополь крайм, Смоленск, Липецк, Москва къалэхэм, нэгъуэщI щIыналъэ куэдми езгъэджахэм ящыщу узэрыгушхуэ хъуну IэщIагъэлI къызищIыкIахэр зэрыщылажьэр ди щхьэр лъагэу дэзыгъэлъагъужщ.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, студентхэм зрагъэгъуэт щIэныгъэм гъэ къэси зэрыхэщIым иужьрей зэманым гу лъызотэ. Я щхьэм имылъми хъуну къащохъу, хуей щыхъукIэ иджырей Iэмэпсымэхэр, Интернет Iэмалыр къагъэсэбэпмэ. Апхуэдэ еплъыкIэм цIыхум и акъылыр, и щхьэр игъэгупсысэркъым. Режиссёрым и гупсысэр и гъусэхэм ейм нэхърэ нэхъ лъэгэн, щIэныгъэ нэхъыбэ бгъэдэлъын хуейщ. Лэжьыгъэр къомыхъулIэми, абы ухущIэкъун хуейщ. ВГИК-м щылажьэ режиссёр, продюсер, документалист, профессор Калинин Виталий ди еджапIэм къэпщытакIуэ гупым хэту къокIуэ. Абы зэгуэр жиIат зи гугъу ящI, сыхьэтрэ ныкъуэкIэ екIуэкIыну кинор зэрыхъунури зэрыщIидзэнури и пэм щыщIэдзауэ и кIэм нэс зы дакъикъэм къриубыдэу илъэгъуауэ. Апхуэдэ гуэр щхьэкIэ пхузэмыгъэзахуэмэ режиссёр лэжьыгъэр къохъулIэнукъым.
— Мухьэмэд, цIыхум лэжьыгъэм ехъулIэныгъэ щиIэн папщIэ абы и Iуэхухэр и щIыбагъ къыдэт и унагъуэм къызэрыдаIыгъыр куэдкIэ зэрелъытам тепщIыхьмэ, абы и лъэныкъуэкIэ уи насып къикIащ КъБР-м щIыхь зиIэ и артисткэ Мэшыкъуэ Феня гъащIэ гъусэ зэрыпхуэхъуамкIэ.
— Фенярэ сэрэ ГИТИС-м дыщызэдеджа зэманым дызэрыгъуэтащ. Зы хъыджэбз диIэщи, унагъуэ хъужащ. КъыдэкIуэтей ди пхъурылъхухэм (зы хъыджэбзрэ щIалитIрэ) дамэ къыттрагъакIэ, абыхэм я зэфIэкIхэм адэшхуэ-анэшхуэм дигу хагъахъуэ.
Епсэлъар
ТЕКIУЖЬ Заретэщ.
