Дызэкъуэту дызэдэлажьэмэ, дэ куэд тхузэфIэкIынущ
Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ
Сэхъурокъуэ Хьэутий 2013 гъэм накъыгъэм и 21-м екIуэкIа щыгъуэ пэкIум къыщипсэлъар
Ныбжьэгъу лъапIэхэ! ПщIэ зыхуэсщI ди хьэщIэхэ! Мы щIыпIэ лъапIэм деж дэ аргуэру дигу къыщыдогъэкIыж Кавказ зауэм хэкIуэдахэр е абы и зэранкIэ хэкум пэIэщIэ хъуахэр. Илъэси 101-кIэ екIуэкIа гузэвэгъуэшхуэм адыгэ лъэпкъым и къэкIуэнур къэгъазэ имыIэу ихъуэжащ. ЦIыху хейуэ мелуанхэм я гъащIэр зыхьа, адыгэхэр гуп-гупурэ дунейм щизыкъухьа лъыгъажэ зауэр 1864 гъэм накъыгъэм и 21-м иухащ.
Совет къэралу щытам щыпсэуа лъэпкъхэм иужьрей илъэс бгъущIым къриубыдэу Граждан зауэр, Хэку зауэшхуэр, зэтекъутэныгъэхэр, цIыхубэ хозяйствэр зэрызэфIагъэувэжар, Совет Союзыр зэрыкъутэжар я нэгу щIэкIащ. Адыгэхэмрэ Кавказ Ищхъэрэм щыщ адрей лъэпкъхэмрэ я къекIуэкIыкIам ущыхэплъэжкIэ, къыбгуроIуэ адэкIэ Урысей иным зэпымыууэ щIыгъуну икIи абы и гъусэу заужьыну ди адэжьхэм илъэс щитхум нэблагъэ япэкIэ къызэрыхахар икъукIэ губзыгъагъэу зэрыщытар.
Нобэ дэ псори дызэхэзыша гузэвэгъуэм и щхьэусыгъуэхэр къэлъыхъуэныр, абы тэмэму тепсэлъыхьыныр зыхуэунэтIар зы мурадщ – XVIII-XIX лIэщIыгъуэхэм къэхъуа гузэвэгъуэм и пэжыпIэр гъэтэмэмынырщ. Дэ Кавказ зауэм щIытедгъэзэжыр иджырей щIэблэхэм зыгуэркIэ деныкъуэкъуну аракъым, атIэ щалъхуа щIыналъэр яхъумэурэ зи псэр зытахэм я фэеплъыр дгъэлъэпIэн папщIэщ. илъэси 150-рэ и пэкIэ иуха урыс-адыгэ зауэшхуэм и пэжыпIэр дыубзыхумэщ дэ ди нэгур зэIухауэ дыщызэплъыфынур икIи къэкIуэну щIэблэхэм къахуэдмыгъанэу, абы пыщIа гугъуехьхэр щыдэдгъэкIыфынур.
Ноби къэрал щхьэхуэхэм щыIэ тепщэныгъэхэр щакъутэ, абыхэм я лIыщхьэхэр зэхэзехуэн ящI икIи а псоми урагъэгупсыс дунейм цIыху тэмэму тетым я къарухэр зэщIэгъэуIуэн зэрыхуейм. Иракым, Ливием, Сербием, Боснием я щапхъэхэм, Сирием и уIэгъэхэм къытхуагъэув ем зэщIыгъуу дыпэщIэувэн хуейуэ.
Иджыпсту дуней псор быдэу зэпыщIащ, абы и хъыбарегъащIэ Iэмалхэр зыуэ зэкъуэтщ. Дэнэ щIыпIэ къыщыхъуами цIыхухэр дакъикъэ бжыгъэм щыгъуазэ ящIыф. Ауэ, ди жагъуэ зэрыхъущи, зауэр зэщIэзыгъэстхэр абы къызэтригъэувыIэркъым.
Хэхауэ дытегузэвыхьу дэ Сирием щекIуэкIхэм дыкIэлъоплъ икIи цIыху лажьэншэхэр, хамэщI зэгуэр къыщыхутауэ щыта ди лъэпкъэгъухэри абыхэм яхэту, зэрыхэкIуадэм дегъэбампIэ. Дэ а зауэр къызэтедгъэувыIэн, залымыгъэ политикэм и телъхьэхэм дапэщIэувэн папщIэ тхузэфIэкI псори длэжьыну ди къалэнщ. Дэ долъагъу а Iуэхум Урысейм и Правительствэм, Урысей Федерацэм и Президент Путин Владимир езым и щхьэкIэ къаруушхуэ зэрырахьэлIэр. А псоми къадэкIуэу, дэ Урысей къэралыгъуэм, Сирием щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм я Iуэхур дэгъэкIыным пыщIахэм аргуэру долъэIу адыгэ диаспорэм щыщу щызэзауэ щIыпIэхэм щыIэхэр икIэщIыпIэкIэ абы къишынымкIэ икIи езыхэм я адэжь хэкум шынагъуэншэу щыпсэун папщIэ къэшэжынымкIэ къыддэIэпыкъуну.
ГурыIуэгъуэщ къэралым щызекIуэ законхэр гъэзэщIэн икIи сыт хуэдэ Iуэхури хабзэм къезэгъыу дэгъэкIын зэрыхуейр. Дэ къыдгуроIуэ мы Iуэхухэр къызэрыгуэкIыу зэрыщымытыр. Ауэ, итIани, политикэ зэфIэкIымрэ цIыху акъылымрэ къитIасэу лъыгъажэр къызэрагъэувыIэн икIи зэныкъуэкъу лъэныкъуэхэр зэрызэгурагъэIуэн Iэмалхэр къэлъыхъуэн хуейщ.
Мы махуэхэм Адыгей, Къэрэшей-Шэрджэс, Къэбэрдей-Балъкъэр республикэхэм я унафэщIхэм, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм, цIыху щхьэхуэхэм ирагъэкIуэкI лэжьыгъэм къегъэлъагъуэ, дызэкъуэтмэ, дэ куэд зэрытхузэфIэкIынур. Пэжщ, ди Iэпэр къызыпемыкIуэкIхэри щыIэщ. Ауэ гузэвэгъуэр дэгъэкIынымкIэ дызэрызэкъуэтым, лей зытехьахэм дадэIэпыкъуну дызэрыхущIэкъум пыухыкIауэ Iуэху тэмэмхэр кърикIуащ.
Мы утыкур къэзгъэсэбэпу, республикэм исхэм я цIэкIэ КъБР-м и Iэтащхьэ Къанокъуэ Арсен фIыщIэ хуэсщIыну сыхуейщ иригъэкIуэкI лэжьыгъэшхуэм, ди лъэпкъэгъухэр къешэлIэжынымрэ ахэр зыхуей хуэгъэзэнымкIэ езым и щхьэкIэ IуэхукIи мылъкукIи куэд зэрыхищIыхьым папщIэ. Къэзыгъэзэжахэм папщIэ унипщI бжыгъэхэр къуажэхэм къыщащэхуакIэщ.
Апхуэдэу фIыщIэ яхуэсщIыну сыхуейщ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и унафэщIхэм, Сирием, Иорданием, Тыркум, Сербием, Израилым щыщ ди лъэпкъэгъухэм я сабийхэр егъэджэнымкIэ илъэс 45-м щIигъуауэ лэжьыгъэшхуэ зэрырагъэкIуэкIым папщIэ. Нэгъабэ и закъуэ КъБКъУ-м иригъэджэну къищтащ Сирием щыщ щIалэрэ хъыджэбзу 200-м нэблагъэ.
Сирием щекIуэкI зауэм къыхэкIыу къэIэпхъуэжа ди къуэшхэмрэ ди шыпхъухэмрэ захуэзгъэзэну сыхуейт. ФыкъыздэкIуэжар фи адэжь хэкущ, фи щIыналъэщ. Тхьэм псэукIафIэ фищI! Тхьэр арэзы къахухъу дэIэпыкъуэгъу хуэныкъуэхэм IуэхукIи, сомкIи, псалъэ гуапэрэ гущIэгъукIэ нэхъ мыхъуми защIэзыгъэкъуахэм.
Ди къуэшхэмрэ ди шыпхъухэмрэ я дежкIэ сыт хуэдэ дэIэпыкъуныгъэри лъапIэщ, ахэр мылъкуми псалъэ гуапэми хуэныкъуэщ. Дэ хэкум къэкIуэжахэр зыщыщ лъэпкъхэм я нэхъыжьхэм захудогъазэ. Жьэгу пащхьэ мафIэрщ зэшхэр щызэрыукI зауэу Сирие Хьэрып Республикэм щызэщIагъэплъам и жыхьэнмэм къыхэкIыжу къэIэпхъуэжа адыгэхэм я псэр зыгъэхуэбэжыфынур.
Апхуэдэу захуэзгъэзэну сыхуейт захуагъэр сыт щыгъуи нэхъ куууэ зыхэзыщIэ ди щIалэгъуалэм. Интернетым и фIыщIэкIэ дэтхэнэ къэхъукъащIэми псори псынщIэ дыдэу щыгъуазэ хъууэ хуежьащ. Ди щIалэхэмрэ хъыджэбзхэмри а Iэмалхэр къызэрагъэсэбэпыр хъарзынэщ. Абыхэм ящыщ куэдым я гупэр адыгэ хабзэхэм хуагъэзэжащ, анэдэлъхубзэм и къэкIуэнум тогузэвыхь, хабзэ, нэмыс яхэлъу щытыным хущIокъу. КъэкIуэнур зейр фэращ. Ауэ сыт хуэдэ IуэхуфIми зэпIэзэрыту, егупсысауэ, зэраныгъэ къызэримыхьыным ху-щIэкъуу бгъэдыхьэпхъэщ. Ди адэжьхэм жаIащ: «ФIым къимыхьар Iейм къихьыркъым». Фэ фIыуэ къывгурыIуэу щытын хуейщ бэлыхь куэд зытелъа ди лъэпкъым и гугъуехьхэр законым утету, хабзэ пхэлъу фIэкIа зэрыпхудэмыгъэкIынур. Нобэ дэ ди гуапэу дыкIэлъыплъащ ди щIалэгъуалэр Налшык и уэрамхэм зэрырикIуэм. Дэ ди фIэщ мэхъу нобэ дыщIызэхуэсахэм я псэр зэрытщIыгъур. Дэ IупщIу къыдгурыIуэн хуейщ Урысейм ис лъэпкъ псоми пщIэ яхуэщIыным фIы къызэрырикIуэнур. Абы и лъэныкъуэкIэ ди нэхъыжьхэм жэуаплыныгъэшхуэ къабгъэдохуэ.
НэгъуэщI къэралхэм щыпсэу ди къуэшхэмрэ ди шыпхъухэмрэ ятеухуауэ псалъэ зыбжанэ жысIэну сыхуейт. Сыт хуэдизу ди жагъуэ мыхъуми, абыхэм псоми я адэжь щIыналъэм къызэрамыгъэзэжыфынур къыдгуроIуэ. НэгъуэщI щIыналъэхэм щызэбгрыдза адыгэ мелуанхэр езыхэр щыпсэу къэралхэм ятолажьэ. Абыхэм адыгэ гъэсэныгъэм и щапхъэ ягъэлъагъуэ. А псоми дэ ди псэм къыбгъэдэкIыу яжыдоIэ: Тхьэр арэзы къыфхухъу. Ди гуапэщ а къэралхэм езыхэм я къуэу, я быну фыкъалъытэну, фи щапхъэхэмкIэ ди лъэпкъым и хьэл нэхъыфIхэр вгъэлъэгъуэну. Дэ, Кавказым ис адыгэхэм, ди къарур хуэдунэтIынщ Кавказ Ищхъэрэм зэпIэзэрытыныгъэр щыгъэбыдэным. Апхуэдэу мамырыгъэр, лъэпкъхэм яку дэлъ зэныбжьэгъугъэр, Урысей къэралыгъуэр гъэбыдэнымкIэ хэкум и тегъэщIапIэу дыщытынщ.
Нобэ щыгъуэмрэ гуауэмрэ я махуэщ. Апхуэдэ махуэ дыдэ яIэщ ди къуэш балъкъэрхэм, адрей ди гъунэгъу лъэпкъхэм. Ауэ абыхэм къэщIэрэщIэжыныгъэм и махуэхэри яIэщ. Ди жагъуэ зэрыхъущи, дэ зэкIэ апхуэдэ гуфIэгъуэ махуэ диIэкъым. Махуищ япэкIэ Мейкъуапэ Дунейпсо Адыгэ Хасэм и гъэзэщIакIуэ комитетым щригъэкIуэкIа зэIущIэм къыщащтащ Адыгэхэм я дунейпсо махуэ гъэувыным теухуа унафэ. БлэкIам и гурыщIэ ткIыбжьым къыдэкIуэу, дэ ди щIалэгъуалэм я псэм хэтлъхьэну дыхуейщ гъащIэми хэкуми я уасэр зыщIэу щыта ди адэжьхэм я псэм и зэфIэкIыр. КъызыхэкIам иригушхуэу, дунейм тет лъэпкъ псоми ящIыгъуу дэтхэнэ адыгэми мы щIылъэм къызэрытехьар игъэлъэпIэну дяпэкIэ Iэмал иIэнущ.
Сынывохъуэхъу, си ныбжьэгъу лъапIэхэ, мамыру фыпсэуну икIи ди мурадыфIхэр къыдэхъулIэну.
