Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэ
(КIэлъыкIуэр.
ПэщIэдзэр №№23-25, 27, 29-32, 37, 38, 42, 46, 48-50-хэм итщ).
28.
Эдипрэ Сухрабрэ я хъыбархэм зэщхь куэд хэлът, ауэ щызэтемыхуэ зы Iуэхугъуи щыIэт: Эдип и адэ Лай еукIыж, Сухраб и адэ Рустам IэщIокIуадэ. Япэ хъыбарым къуэр адэукI мэхъу, етIуанэм адэр — къуэукIщ. А зэщхьэщыкIыныгъэ закъуэм нэхъри къыщIигъатхъэт хъыбаритIыр зэрызэщхьыр. «Шахнаме» эпосым мызэ-мытIэу щыжеIэ Эдип хуэдэ къабзэу Сухраб и адэр ицIыхуу зэрыщымытар. Абы къеджэр йогупсыс: Сухраб иукIыну зыпэщIэувар зэриадэр щимыщIакIэ, ар къуаншэкъым. Зэадэзэкъуэр зэрызэбэнар эпосым кIыхьу къыщыгъэлъэгъуащ, Лай пщыр зыукIар къигъуэтын щхьэкIэ Эдип иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэм хуэдэу. Онгёрен щыIа театр Iэпхъуэшапхъуэм абыхэм я зэзауэм и кIэух Iыхьэрщ утыку кърихьар.
Иджы девгъэгупсысыт, зи адэр зыукIыжа Эдипи, зи къуэр зыIэщIэкIуэдэжа Рустами мыкъуаншэу жытIэ хъуну, ящIэр ямыщIэу къазэрыIэщIэщIам щхьэкIэ? Пасэрей алыджхэр Софокл и пьесэм щеплъым щыгъуэ я гугъэу къыщIэкIынт Эдип и гуэныхьыр здэщыIэр и натIэм къритхам фIэкIыну зэрыхущIэкъуарауэ, илъэс куэдкIэ узэIэбэкIыжмэ, Мыхьмуд-Iэзэ къызэрызжиIам ещхьу. Абы хуэдэщ Рустам и Iуэхури: ар щыкъуэншар и къуэр щиукIыжам щыгъуэтэкъым, атIэ ар нэчыхьыншэу къригъэлъхуу зэримыпIыжарт.
Пасэрей алыджхэм я гугъэт: тхьэхэм къыхуаухам ебэкъуэну зэрытегушхуам щхьэкIэ Эдип тезыр ирагъэхьауэ, икIи ар зэхуагъэу къалъытэрт. А еплъыкIэ дыдэм арэзы сыдэхъуу сэри си гугъэт зи къуэр зыукIыжа Рустами илэжьа щIэпхъаджэр тезырыншэу къэнэн хуэмейуэ. Ауэ абы ар зэрипшыныж лъэпкъ ищхьэ кърикIуакъым, сыту жыпIэмэ, КъуэкIыпIэмкIэ адэу ущытынракъым щынэхъыщхьэр, атIэ утекIуауэ укъалъытэнырщ.
Жэщхэм сыкъэушурэ сегупсысырт абы, IэфIу жейуэ къызбгъэдэлъ си щхьэгъусэм сыкъимыщIэу. Уэрам уэздыгъэхэм я нур фагъуэу щхьэгъубжэ Iупхъуэм и дамэдазэмкIэ къыдидзым Айшэ и натIэ дахэмрэ и Iупэ щызхэмрэ къигъэнэхурт, абы сыщеплъкIэ сэ зыхэсщIэрт, бын димыIэ пэтми, абы насыпыфIэ сызэрыдэхъуар. Сэ сыкъэтэджырти щхьэгъубжэм сыбгъэдыхьэрт.
Зэгуэрым жэщ ныкъуэу сэ сыкъызэщыуащ икIи, хабзэ зэрысхуэхъуауэ, щхьэгъубжэм сыдэплъащ. Истамбыл уэшхым къритхьэщIэхырт, абы и Iэуэлъауэ макъым унэжьым и къэнжалыщхьэмрэ псыкъежэхыпIэ бжьамийхэмрэ пэпсэлъэжырт, уэрам кIыфIым полицэ машинэ ирикIуэрт, и натIэм тет уэздыгъащхъуэ цIыкIур зэрыпIейтеям и нэщэнэу игъэупIэрапIэу. Зэманыр хьэлэбэлыкъыншэтэкъым: Европей зэгухьэныгъэм и телъхьэхэр, лъэпкъыр зэрылъэпкъыу и щхьэ и унафэ ищIыфу къэнэжын хуейуэ къэзылъытэхэр, япэм зэрыщытауэ дин къэралыгъуэ хъужыным хущIэкъухэр лъэрыщIыкIыу зэ- пэщIэтт. Зэныкъуэкъухэм я Iэщэ нэхъыщхьэр тырку бэракърати, Истамбыл и хьэблэхэм дэнэкIи нып плъыжьышхуэхэр щыплъагъунут. Зэзэмызэм къалэм кхъухьлъатэ лъахъ-
шабзэу щхьэпрылъэтырти, къысфIэщIырт ар сэ щхьэкIэ щхьэхуэу къэкIуа хъыбарегъащIэу икIи сегупсысырт Мыхьмуд-Iэзи абы и псыкъуийми, Iэмал имыIэу Онгёрен сыкIуэу, сыкъуаншэми сызахуэми зэхэзгъэкIын, си псэр згъэпсэхун зэрыхуейми. Ауэ а псом и пIэкIэ сэ «Шахнаме», «Эдип» эпосхэм щIэрыщIэу сыкъеджэжырт.
29.
А зэманым сэ къэзублащ хьэл хьэлэмэт: нэIуасэ къысхуэхъу адэхэмрэ къуэхэмрэ сэ езгъапщэрт Эдипрэ Рустамрэ. Сыхэгупсысыхьауэ лэжьакIуэ сикIыжу, уэрам шхапIэ цIыкIур зей лIыр и дэIэпыкъуэгъу щIалэм зэрыхуэхъущIэр щыслъагъукIэ, сэ жысIэрт ар зэи Рустам зэрымыхъунур. И ныбжьэгъу цIыхубзым и къуэ цIыкIур къыщалъхуа махуэмкIэ ехъуэхъуну Айшэ щыкIуэкIэ, сэ сегупсысырт а фызым илI ткIий тэмакъкIэщIыр Рустам акъылыншэм и пIэ иувэфыну Iэмал хъарзынэ зэриIэм.
Си гъащIэм зы лъэхъэни хэтащ цIыхухэм я зэхуаку къыдэхъуэ Iуэху мыщхьэпэхэмрэ къэхъукъащIэ щIэпхъаджэхэмрэ тетхыхь газетхэм махуэ къэс сыкъеджэу щыщыта. Сэ сфIэгъэщIэгъуэнт абыхэм я къэхъукIэмрэ щхьэусыгъуэхэмрэ зэрызэхагъэкIыр. Истамбылдэсхэм фIыуэ ялъагъу апхуэдэ къыдэкIыгъуэхэр, уэрамыщхьэ газетхэр. Ахэр зытетхыхь щIэпхъаджэ лIэужьыгъуэхэм я нэхъ пэрытхэм Эдип и щхьэм кърикIуар къуагъэлъыхъуэжынт…
Эдипрэ Рустамрэ теухуауэ сиIэ гупсысэхэмкIэ Айше сыдэгуашэу езгъажьэри, ари дихьэхащ Софокл и пьесэми, Фирдоуси къиIуэтэжа хъыбарыжьми. Иджы дэ дызэгъусэу цIыхухэр лIэужьыгъуитIу зэхэдгъэкIыу дыхуежьащ: я цIыхуфIагъымрэ гумащIагъымрэ емылъытауэ. я къуэхэр зыщышынэ адэхэр Рустам и лIэужьыгъуэт.
30.
Си ныбжьыр илъэс 40-м щIигъуа нэужь, сэ жейм семызэгъыу сыхъуащ. Жэщыбгым сыкъэушыжырти, лэжьыгъэ Iуэху зесхуэу, дэфтэрхэм, ухуэныгъэм къыщагъэсэбэп хьэпшыпхэм я каталогхэм сыхэплъэу куэдрэ сыщыст. Лэжьыгъэм теслъхьэрт си жейр зэрыкIуэдар. Мис аргуэру си гупсысэм къыхохьэ Мыхьмуд-Iэзэ: си зэхэщIыкIым и зы къуапэ къуэтIысхьауэ абы псыкъуий къетI, кIуатэ пэтми нэхъ цIыкIу хъууэрэ.
Истамбыл иджыри къыздэсым цIыху хъарзынэ куэд дэсщ. Иджыри «Дениз» тхылъщапIэм сыщыщылажьэм щыгъуэ сэ нэIуасэ къысхуэхъуат литературэмкIэ профессор гуэр. Абы ищIэрт Рустамрэ Сухрабрэ я хъыбарым сызэрыдихьэхыр, абы теухуауэ нэхъыбэ къэсщIэным сызэрыхущIэкъур. Профессорым си гугъу хуищIауэ къыщIэкIащ Топкапы уардэунэм и библиотекэм и унафэщIым. А бзылъхугъэ Iущым къысхуиIуэхуащ:
— КърекIуэ си деж, сэ абы езгъэлъагъунщ «Шахнаме» эпосым и пасэрей Iэрытххэр, сурэт гъэщIэгъуэнхэри дэщIыгъуу.
Сурэтхэмрэ тхыпхъэщIыпхъэхэмкIэ гъэщIэрэщIа пасэрей къэжэр Iэрытххэу Топкапы уардэунэм и библиотекэм щIэлъхэр, пэж дыдэу, дунейм щынэхъыфIу къалъытэ, Тегеран щыIэ Голистан уардэунэм и Нигяр-хане павильоным щахъумэ Iэрытххэм хуэдэуи бейщ. Топкапы и тхылъ гъэтIылъыгъэхэм къежьапIэ яхуэхъуащ 1514 гъэм сулътIан Селим Ябгэ шах Исмэхьил текIуа нэужь, Тебриз къриша тхылъхэр. Шахым и дыщэ хъумапIэм абы къыщIихащ егъэлеяуэ дахэ, налкъутналмэскIэ гъэщIэрэщIа, сурэт щхъуэкIэплъыкIэхэр зыдэщIыгъу «Шахнаме» и Iэрытх телъыджэхэр. Ахэр щыщт Ак-коюнлу пащтыхь лIакъуэм, Шейбани узбек хъаным къадэгъуэгурыкIуауэ щытахэм. А лъэхъэнэм къыкIэлъыкIуа илъэс щитIым къриубыдэу Уэсмэнхэр куэдрэ езэуащ Сефивидхэм, икIи зэпэщIэта лъэныкъуитIым Тебриз къалэр мызэ-мытIэу зэIэпахащ, чэзууэ тепщэныгъэр щаубыду. Зи чэзу зауэр щыувыIэкIэ, Сефивидхэм я лIыкIуэ Уэсмэнхэм я деж ягъакIуэрт мамырыгъэ зэгурыIуэныгъэ зэращIылIэну икIи тыгъэу здашэрт налкъут-налмэскIэ гъэщIэрэщIа «Шахнаме»-м и Iэрытх тхылъ, абы и дахагъэм иригушхуэрт, ирипагэрт, Топкапы уардэунэм и дыщэ хъумапIэм хуэсакъыу щагъэтIылъырт. Апхуэдэ щIыкIэкIэ къэжэр усыгъэм и хъугъуэфIыгъуэ курыхым и Iэрытх тхылъ телъыджэ зыкъом Тыркум къыщыхутащ.
Фикрие-хъаным си пащхьэ кърилъхьащ лIэщIыгъуитху ныбжь зиIэ тхылъ Iэрытх нэхъ дахэ дыдэхэр, дэ зэгъусэу дыхэплъащ абы дэлъ сурэт гъэщIэгъуэнхэм. Нэхъ Iэзэ дыдэу ящIа сурэтхэм иплъагъуэрт зи къуэр зыIэщIэукIэжа Рустам и нэгум илъ хэкIыпIэншагъэмрэ иужь дакъикъэхэм къэхъуа псори къригъэкIуэтыжыну егъэлеяуэ зэрыхуеймрэ.
Музейм щызгъэкIуа махуэхэм ящыщ зым Фикрие-хъаным сурэт цIыкIу куэд сигъэлъэгъуат.
— Пасэрей хъыбархэри тхыдэри зыфIэгъэщIэгъуэн иджы щыIэжкъым, — къызжиIащ абы. — Сэ си гуапэ хъуащ уэ Рустамрэ Сухрабрэ я хъыбарым узэрыдихьэхар, абы теухуауэ нэхъыбэ къэпщIэну узэрыхущIэкъур. Сыт хьэлэмэтагъыу уэ хэплъэгъуар а таурыхъым?
— Си гум хыхьащ адэм и къуэр зэриукIыжымрэ хущIегъуэжа нэужь зыхищIа Iэмалыншагъэмрэ, — жысIащ сэ. — Илъэс куэдкIэ узэIэбэкIыжмэ, сэ абы ещхь теплъэгъуэ щыслъэгъуауэ щытат шэтыр театрым и утыкум.
— Уэрэ уи адэмрэ фи зэхущытыкIэхэр щIагъуэ къыщIэкIынкъым, — жиIащ Фикрие-хъаным икIи си жэуапым емыжьэу къыпищащ, — Дэ, тыркухэм, «Шахнаме» хуэмыфащэу IэщIыб тщIащ. КъищынэмыщIауэ, иджырей дунейм фIэфIкъым пасэрей зауэлI хахуэхэм теухуа хъыбарыжьхэр. Фирдоуси и тхылъыр зэращыгъупщэрэ Iэджэ щIащ, ауэ «Шахнаме» эпосым хэт хъыбархэр ноби мэпсэу. Ахэр дэ къытхэтщ, къыддогъуэгурыкIуэ, я теплъэр яхъуэжурэ. Псалъэм папщIэ, вэсэмахуэ си дэIэпыкъуэгъу хъыджэбзымрэ сэрэ ебланэ каналымкIэ деплъащ Татлысес Ибрэхьим щыджэгу пасэрей фильм гуэр. А фильмым лъабжьэ хуэхъуар Гюльнаррэ Ардаширрэ я лъагъуныгъэм теухуа хъыбару «Шахнаме» эпосым къыхэщыжрат. Си дэIэпыкъуэгъу Тугбэрэ сэрэ пасэрей тырку фильмхэм щIэх-щIэхыурэ доплъ, Истамбыл япэм зэрыщытар зэдгъэлъагъуну тфIэфIщи. КъищынэмыщIауэ, дэ а фильмхэм къыхыдоубыдыкI «Шахнаме» е нэгъуэщI пасэрей тхылъхэм къыхахыу дызыхэпсэукI лIэщIыгъуэм кърагъэзэгъа теплъэгъуэхэмрэ хъыбарыжьхэмрэ. Уэри, Джем-бей, уолъагъу Истамбыл зэрызихъуэжар, ауэ нэхъапэхэм траха фильмхэм ущеплъкIэ, нэхэм къацIыхуж нобэ дэ дыщызекIуэ уэрамхэмрэ утхэмрэ. Абы ещхьщ «Шахнаме» и хъыбархэри. Иджыблагъэ фильм гуэр деплъати, абы къыхэдгъуэтащ Хосроврэ Ширинрэ я хъыбарыр зэрызэхэлъ теплъэгъуэ псори. КъызэрысщыхъумкIэ, пасэрей хъыбарыжьхэри, ахэр зэрыт Iэрытх тхылъхэри кIуэдыжа нэужьи, зытхахэм я цIэхэр ящыгъупщэжыпа нэужьи, а хъыбархэр иджыри куэдрэ псэунущ, щIэрыщIэу къаIуэтэжурэ. «Йешильчам» («Псей щхъуантIэ») киностудием щытраха мелодрамэхэм дыщеплъкIэ, псоми ди нэгу къыщIэувэр зыщ — пасэрей къуэкIыпIэ хъыбарыжьхэрщ.
ЗэзыдзэкIар
КЪЫп (НЫБЭЖЬ) Таисэщ.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
