ТекIуэныгъэ Инми щIэблэ гъэсэнми зи гуащIэ хэзылъхьа
ЦIыхур дунейм къытохьэри, адэ-анэм я ущииныгъэкIэ япэ лъэбакъуэр еч. АдэкIэ, гъащIэм хыхьэурэ, егъэджакIуэхэм я жьауэм щIэту къыдокIуэтей, йоджэ, гъэсэныгъэ зрегъэгъуэт. Сыт хуэдэ гугъуехь хуэзами, егъэджакIуэхэр я IэщIагъэмрэ зыпэрыт IэнатIэмрэ хуэпэжу, я гумрэ я псэмрэ щIэблэм ират. Мы гупсысэхэм сигу къагъэкIыжащ Дзэлыкъуэкъуажэ школым дыщыщIэтIысхьам къыщыщIэдзауэ зи нэIэ дыщIэта егъэджакIуэхэу Теувэж Ленэ, Тау Жанусэ, Гындыгъу Ахьмэд, Куэт Цуцэ, Бабыгуей Мурадин, Барсокъуэ Хъымсад, Ступников Николай, Дохъушокъуэ Майе, Тау Iэбисал, БжэныкIэ Галинэ, ТIэмашэ Хьэбидэт, Дзу Iэубэчыр, Куэт Валентинэ сымэ. Абыхэм ящыщ зыуэ зи цIэ къисIуа Гындыгъу Ахьмэд Алий и къуэрщ мы тхыгъэр зытеухуар.
Псынащхьэ
Гъуэгугъуэмылэу игъащIэкIэ гъусэ хуэхъуа цIыхугъэр, щIэныгъэм хуэнэхъуеиншэныр, хыхьэхэкI дахэмрэ хэкупсэ хьэл-щэнымрэ Гындыгъу Ахьмэд къызыдихар щалъхуа Дзэлыкъуэкъуажэрщ. Аращ абы и псынащхьэр къыщежьэр. БалигъыпIэ щиувэ илъэсхэм ар гъащIэм щIэуэ къыхыхьэ Iуэхугъуэхэр зыIэт нэхъыжьхэм ядэIэпыкъурт. Сытым дежи игъусэт и адэ къуэшым и къуэ Мухьэмэд. Ар илъэситIкIэ нэхъыжьми, ныбжькIэ зэщхьэщыкIыу къыпхуэщIэртэкъым. Пщэдэлъ плъыжьхэр ядэлъу, зэгъусэу школым кIуэрт, пIалъэр къыщысым комсомолым хыхьат. Географиер IэщIагъэ зэрыхуэхъунур и псэм ищIэ хуэдэ, Ахьмэд къэзыухъуреихь дунейм зэреплъ щIыкIэр и ныбжьэгъу цIыкIухэм къащхьэщыкIырт: абы къэкIыгъэр илъэс къэс, япэ илъагъум хуэдэу зэпиплъыхьырт, и зэхэлъыкIэр къищIэну хуейт, игъэтIыгъуэу, псэущхьэ гуэр и Iэгум исым хуэдэу, иIыгът.
Къуажэ школхэм егъэджакIуэхэр зэрахуримыкъум къыхэкIыу, нэхъ къыхэжаныкIа ныбжьыщIэхэр а IэщIагъэм щыхурагъаджэ еджапIэхэр Налшык къыщызэIуахат. Дзэлыкъуэкъуажэ щыщу классиблыр къэзыуха, къалащхьэм ягъэкIуэну щIалэ цIыкIуищым Ахьмэди яхэтт. Ауэ апхуэдизкIэ нэхъуеиншэу еджэным хущIэкъурти, щыри зэгъусэу Налшык щашэнур зэрагъэгувам къыхэкIкIэ, машинэтедзэкIэ Шэджэм дэс и анэ шыпхъум деж екIуалIэри, еджапIэм зригъэшащ.
— Мыр сыту укъепэсэуа, — пыгуфIыкIыу жиIащ еджапIэм щIэтIысхьэнухэр зытх лIым. — Дзэлыкъуэкъуажэ щыщ щIалэхэр къыщыкIуэнур пщэдейщ. Ауэ умыгузавэ, псори тэмэмщ. Спискэми ухэтщ:
— Алыхь, схутемыпыIа, къыкIэрыхуа и гугъэщ, — жиIащ анэ шыпхъум.
— Мис мыбы итщ еджэным щыщIидзэну махуэр, — жиIэри, унафэщIым и къуэдзэу къыщIэкIа лIы нэфIэгуфIэм тхылъымпIэ кIапэ къритащ. А зэманым Гындыгъу Ахьмэд и ныбжьыр илъэс 16 ирикъуатэкъым.
Апхуэдэ ныбжьым ит щIалэ цIыкIум и гупсысэр жанщ, жепIэр псынщIэу къепхъуатэ. Ар гъащIэм и хабзэщ. Гындыгъухэ я къуэри а хабзэм текIакъым. Япэ классхэм щригъэджэну хуитыныгъэ къезыт дипломыр иIыгъыу илъэс иримыкъум егъэзэж. ЕгъэджакIуэ нэхъ зыхуримыкъу, егъэджэныгъэм нэхъ зыщиубгъуа IэнатIэхэм щылэжьэну ягъакIуэ — ар Сэрмакъ дэт илъэсибл еджапIэрт, иужькIэ Каменномост щыIэ, япэ классхэм щрагъаджэ етIуанэ школырт. А еджапIэхэм Гындыгъур щылэжьащ 1939 гъэм къыщыщIэдзауэ 1941 гъэм и кIэ пщIондэ.
Зауэм и гъуэжькуийхэм
Хэку зауэшхуэр и гуащIэгъуэу екIуэкIырт. Щэхурыпхъуэу къыттеуа, Европэр къанэ щIагъуэ щымыIэу зи IэмыщIэм изыубыда фашист Германием и дзэр ди щыхьэр Москва и дыхьэпIэхэм къэсат. Ауэ абдеж ди дзэхэм удын лъэщ щрадзри, къыздикIа къухьэпIэмкIэ километр 200 хуэдиз- кIэ ирагъэкIуэтащ. Зыри зыпэмылъэщу дуней псом къыщалъыта нэмыцэдзэм япэу къыфIэтхьа текIуэныгъэм, зы фIыгъуэ гуэр къыхэхъуа хуэдэу щыгуфIыкIырт Ахьмэд. Иригъаджэ сабийхэм къытрачу, занщIэу ирамыджами, езым и мурадт военкоматым зыщригъэтхыу, фронтым кIуэхэм я гъусэу дэкIыну. Ауэ повесткэр зы сыхьэткIэ япэ къищащ икIи 1941 гъэм и дыгъэгъазэм Гындыгъур фронтым Iут ди дзэ гупхэм ящыщ зым хэхуащ. Ар зыхуэзэр Москва деж къыщрагъэкIуэта бийм и дзэхэм зыщагъэбыда щIыпIэхэм ящыщ зыт. Илъэс 19 зи ныбжь щIалэм, зэи дзэ къулыкъу Iуэху хэмытам, Iэщэ зэраIыгъ щIыкIэм зэман кIэщIкIэ фIэкIа хуемыджам, и гъусэхэм елъытауэ, куэдкIэ нэхъ къытехьэлъэрт зэрыхуа щытыкIэр. Ауэ зэрымышынэм, ебгъэрыкIуэн хъуамэ, яужь къызэримынэм псоми гу лъатат.
ХэкIуадэр куэдт, нобэ узигъусар пщэдей плъагъужынутэкъым. Ахьмэд и натIэ къритхауэ къыщIэкIынт а псэзэпылъхьэпIэм псэууэ къыхэкIыну: илъэскIэ апхуэдэ зауэ гуащIэм хэтауэ, ар уIэгъэ мэхъу, щхьэуназэ къещтэ, госпиталым щIохуэ. Хъужа иужь, фронтым Iухьэжын и пэкIэ, и адэ-анэр, и Iыхьлыхэр илъагъуну махуэ зыбжанэкIэ хуит ящI. Хабзэм къызэригъэувым тету, Дзэлыкъуэ куейм щыIэ военкоматым занщIэу кIуэ-ри, пIалъэ кIэщIкIэ унэм къызэрыкIуэжар, и Iуэху къызэрекIуэкIа щIыкIэр яжриIащ.
— Уэ фронтым бгъэзэжыну къыщIэкIынкъым, — къыщыжраIащ военкоматым. — Хуит укъедгъэщIри, Дзэлыкъуэ хъупIэхэм IэщэкIэ зэщIэузэдауэ ит бандэм ебэныныр зи пщэ дэтлъхьа гупым ухэдгъэхьащ. Ухуэхьэзыру пщэдей мыбдеж къекIуалIэ.
Фронтым Iут и ныбжьэгъухэм яхыхьэжыну дапхуэдизу хуемыIэми, унафэр унафэт, къалэныщIэр нэхъапэт. Ауэ Ахьмэд иIыгът акъылым щхьэдэхыу гум зыхищIэ гупсысэ гуэрым: хамэщIым къикIыу, уи лъахэр пIэщIихыну, уи жьэгу пащхьэм псы изыгъэжыхьыжыну къэкIуа бийр зыхущIэкъум нэмысын папщIэ абы и псэр гъэнын хуейщ. Мыбдеж узыпэщIэтыр, узэзауэр, уи къэралым щыщу, и фэкIэ зыкъыбдищIу, игукIэ фIейуэ къыбдэпсэуа цIыхут. Нэмыцэ фашистым хуэдэу ари бийт. Ухуэзами е букIынут, е укъиукIынут. Ауэ, дауэ ирехъуи, ар дыдейт, ди щIыналъэм къыщалъхуат, ди гъусэу псэуат. А гупсысэр Гындыгъу Ахьмэд къытехьэлъэрт, бандэм ебэныныр пщэрылъ зыщащIа гупым хэт дэтхэнэми хуэдэу. Ахьмэд абы хэтащ 1944 гъэм и кIэм нэс. ИтIанэ, егъэджакIуэхэр Iэмал зэриIэкIэ фронтым дамышыну къащта унафэм ипкъ иткIэ, Псынэдахэ къуажэм дэт школым егъэджакIуэу икIи военруку щылэжьэну ягъэкIуащ.
Зауэр и кIэм нэблагъэрт. Советыдзэм бийр, фIэщхъуныгъэ хэлъу, иригъэкIуэтурэ къыздикIам ихужырт. Сэри ди ТекIуэныгъэм Iыхьэ гуэр хэслъхьащэрэт жиIэу, Ахьмэд и гум зэрыщыщIэр Дзэлыкъуэ военкоматым къищIам хуэдэу, 1945 гъэр щыщIидзэм фронтым аргуэру зэрыраджэжымкIэ повесткэ кърат. Абдеж щыщIидзэри, Гындыгъур яхэтащ Польшэр хуит къэзыщIыжа, Германиер лъэгуажьэмыщхьэу зыгъэува, Эльбэ деж америкэ сэлэтхэм ныбжьэгъугъэкIэ щахуэза ди зауэлIхэм. Империалист Японием Квантун деж зэщIэIулIауэ къигъэтIыса и дзэшхуэр зыкъута ди дзэхэм ящыщ зым хэхуэну къыщIэкIынт Гындыгъур, ауэ 1945 гъэм и фокIадэм Хэку зауэшхуэм и пэкIэ егъэджакIуэу лэжьахэр дзэм хэкIыжыну зэрыхуитым теухуауэ СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм къыдигъэкIа Указым ипкъ иткIэ, Ахьмэд и унэ къокIуэж. ЯпэщIыкIэ и адэ-анэр зыхэт колхозым щолажьэ, къызыхуигъэщIа егъэджакIуэ IэщIагъэм 1948 гъэм пэроувэжри, классибл щIэныгъэ щрату Дзэлыкъуэкъуажэ и ипщэ хьэблэм, Красивый Курган жыхуаIэм щыIэ школым щрегъаджэ.
Абы щыгъуэ Гындыгъум и ныбжьыр зэрыхъур илъэс 26-рэт. Ауэ абы куэд илъэгъуат, куэдми яхуэзат, псэзэпылъхьэпIэ зауэ гъуэгуани зэпичат. Ар япсыхьат иужьрей илъэсхэм зыхэта Iуэхугъуэ гуащIэхэм, ныбжь зиIэм хуэдэу, гъащIэм хэплъэ лIы къыхащIыкIат.
Псэм и IэфIыр — щIэблэм
Бийм зэтрикъута псэуалъэхэр зауэ нэужьым зэрагъэпэщыжащ, цIыхуIэр зыхуэлIа щIым гъавэ тращIэу щIадзэжащ, ерыскъымкIэ гугъуехьхэр къалъыкъуэкIами, къуажэдэсхэр фIым щыгугъырт. Узэрыгушхуэ хъун щIэблэ къащIэхъуэрт. Гындыгъум занщIэу къыгурыIуащ, щIэблэр егъэджэнымкIэ езым къыхуагъэфащэ IэнатIэр зэманым екIуу къызэригъэпэщын папщIэ, зауэм и пэкIэ къиуха классиблымрэ егъэджакIуэхэр щIэгъэпсынщIауэ щагъэхьэзыр курсхэмрэ зэрымащIэр. Хэку зауэшхуэм и орденымрэ медалхэу и бгъэм къыхэлыдыкIхэмрэ лэжьыгъэкIи щIэныгъэкIи яхуэфащэу къыщIэкIыну быдэу мурад ищIат. 1948 гъэм ар щIотIысхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал пединститутым икIи егъэджакIуэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ зрегъэгъуэт. Абдежи къыщымыувыIэу, Ставрополь дэт Къэрал пединститутри 1959 къеухри, Хэку зауэшхуэм тIасхъэщIэх лIыхъужьу хэта, Хэкум и хуитыныгъэм зи псэр щIэзыта Гындыгъу Мухьэмэд и щапхъэм тету, етIуанэ дипломыр — географиемрэ естествознаниемкIэ класс нэхъыжьхэм егъэджакIуэу щылэжьэну Iэмал къезытыр — зыIэрегъэхьэ.
… Сэ игъащIэкIэ си гум къинэжащ Гындыгъу Ахьмэд дыщригъэджа илъэсхэр, къыдита дерсхэр. Абы и предметыр фIыуэ умылъагъункIэ Iэмал иIэтэкъым. КъыбжиIэр зэригъэпс щIыкIэм удихьэхырт, и псалъэм уемыдаIуэу утеплъэкъукIыфынутэкъым. ГеографиемкIэ дыщригъаджэкIэ, ар куэдрэ «щхьэдэхырт» школ программэм, указкэкIэ картэм ирикIуэурэ, къэралым и щIыпIэцIэхэм, къалэхэм я тхыдэм кIэщIу къытеувыIэрт, классым дыкъыщIишырти, дыщалъхуа щIыналъэм и щIыуэпсым куэдрэ дыхишэрт, абы и дахагъэр, и къекIуэкIыкIар тхыдэми нобэрей зэманми къыхих щапхъэхэмкIэ зыхыдигъащIэрт…
ЩIэблэр егъэджэным хилъхьа гуащIэ иным папщIэ Гындыгъу Ахьмэд къыхуагъэфэщащ къэралми республикэми къабгъэдэкI дамыгъэ лъапIэхэр, щIыхь тхылъхэр, ауэ абы дежкIэ нэхъ лъапIэ дыдэр Хэку зауэшхуэм къыщихьа орденхэмрэ медалхэмрэт. Дзэлыкъуэкъуажэ школым щылажьэ егъэджакIуэхэм я аттестацэ екIуэкIыу, «Сыт уэ егъэджакIуэ IэщIагъэр къыщIыхэпхар?» упщIэр Гындыгъу Ахьмэд къратати, абы и жэуапу жиIащ: «Си гъащIэм мыхьэнэ имыIауэ къэслъытэнт, ар школым емыпхауэ, щIэблэр егъэджэным, гъэсэным теухуауэ щымытамэ».
Унагъуэ дахэ
Гындыгъу Ахьмэдрэ и щхьэгъусэ Хьэцацэрэ быний — хъыджэбзиблрэ зы щIалэрэ — зэдагъуэтат. Лъагъуныгъэмрэ зэгурыIуэмрэ я зэхуакум дэмыкIыу бынхэр зэдапIащ, адыгэ хабзэм тету ягъэсащ, ирагъэджащ, гъуэгу зырыз ирагъэгъуэтащ. Ахэр сыт и лъэныкъуэкIи зэхуэфащэт. Хьэцацэ и щхьэгъусэм хэлъ хьэлым и нэхъыфIыр — гугъуехьым пэлъэщыну сытым дежи лъэкIыныгъэ зэриIэр — щапхъэу къытрихырт, Ахьмэди и щхьэгъусэм и Iэдэбагъыр, шыIэныгъэр куэдрэ гъуазэ хуэхъурт. Уеблэмэ, игъэщIагъуэрт сабийхэр зыхуей хуэгъэзэным къыдэхуэу, лэжьэну зэрылъэкIыр. Гындыгъу Хьэцацэ колхозхэт бзылъхугъэхэм къызэрагъэпэща бригадэм щыпашэт. НыбжькIэ нэхъ щIалэу и къаруилъыгъуэу яхэтти, езым къылъыса щIы Iыхьэр ипщIэрти, адрейхэм ядэIэпыкъурт. Сыт хуэдэ IэнатIэ пэрымыувами, ар къуажэдэсхэм пщIэ ин зыхуащI и щхьэгъусэм хуэфащэу игъэзащIэрт. Быным ятеубгъуат. И щхьэгъусэми фызыфI и хабзэкIэ кIэлъыплъырт, лIы къекIум и щыгъыныр къыщылыдыкIыу цIыхум яхигъэхьэрт. Ахьмэд, зэи жимыIэми, иригушхуэрт апхуэдэ щхьэгъусэм. Хьэцацэ къратащ «Анэм и щIыхь», «Лэжьыгъэм и ветеран», «1941 — 1945 гъэхэм екIуэкIа Хэку зауэшхуэм хилъхьа гуащIэдэкIым папщIэ» медалхэр, ЩIыхь тхылъ куэд къыхуагъэфэщащ.
Зэманым декIуу, адэ-анэм къыхалъхьа хьэл-щэныр я гъуэгугъэлъагъуэу мэпсэу Ахьмэдрэ Хьэцацэрэ я бынхэр. Абыхэм я къуэпсым лъэныкъуэ куэдкIэ зидзащ: хэт щалъхуа къуажэм дэсщ, хэти республикэм и къалэхэм щопсэу, Москва щылажьи Франджым унагъуэ щызыухуаи яхэтщ. Гындыгъу Ахьмэд Алий и къуэм и фэеплъыр яхъумэ абы хиша лъэужьым ирикIуэхэм.
БЖЭНЫКIЭ Мухьэб,
КъБР-м щIыхь зиIэ и журналист, УФ-м и телевиденэмрэ
радиомрэ я отличник.
