Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Зыуэрэдым и хъыбар
«КЪАФЭЖЬ»
УсакIуэ Джэдгъэф Борис и псалъэхэр зыщIэлъ уэрэд гукъинэж куэд диIэщ, уеблэмэ нэхъыбэр дзапэ уэрэд хъуауэ, зэIэпахыу ягъэзащIэу.
— ЦIыху щхьэхуэм ехьэлIауэ зэи уэрэд стхакъым, — жеIэ Борис. — ГъащIэ щыхъукIэ, Iэджэми уIуоуэ, куэди зэхыбох, абыхэм гупсысэ зэхуэмыдэхэр къахыбох. Мис апхуэдэ Iуэхугъуэхэрщ си усэхэм лъабжьэ яхуэхъур.
«Къафэжь» уэрэдыр Джэдгъэфым и щIалэгъуэм итхахэм ящыщщ. Абы макъамэ щIилъхьащ Бэрэгъун Владимир. Илъэс куэдкIэ радиом и дыщэ фондым хэлъа уэрэдыр къигъэщIэрэщIэжри, утыку кърихьэжащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал филармонием и уэрэджыIакIуэ Хьэкъул Оксанэ.
ХЬЭПЦIЭ-КIУНТIЫЩ Аннэ,
КъБР-м щIыхь зиIэ и журналист.
* * *
Къафэбзэ нэхукIэрэ пшынэр бзэрабзэм,
Дунейм еубзэурэ щIыгур мэушэ,
Си къэшэн дахэри схуэдыгъэ-мазэм,
МэIу си уэрэдхэри гум и тхьэгъушу.
Ежьу:
УзыгъэгумащIэри,
Псэгъухэр зэпызыщIэри
Къафэщ, уей-ей!
Къафэбзэ дахэкIэ дызэгъэпсалъэт, уей!
Сэ ныбжезмыIэри къафэм жиIэнкъэ, дахэ, уей! Ей!
Къихьэт утыкуми дыкъыздэгъафэт, уей!
ФIыуэ слъагъу къафэри гупым яублэм,
Псыкъелъэ Iэлхэри уэгум щоджэгур.
Лэгъунэ бжыхьхэурэ Вагъуэзэшиблым
ЗэщIагъэлыдэри мы ди уафэгур.
Ежьу.
Си гум и къафэкIэ пшынэр ягъаджэм,
Мы си гухэлъхэр шы жэр мэшэскъэ.
Сэ счы гъуэгуанэри, нэм фIэтелъыджэу,
Шыхулъагъуэ защIэу укъуэдиякъэ.
Ежьу.
Си къафэ гупсэри адыгэ къафэщ,
Уэращи си псэри, къыдэкIи къафэт.
ЩIыпIэ къырыдзэми псыдзэ етами
Упхрысшынкъэ, сыпхуэхъуу дамэ.
Ежьу.
Гукъинэж
Алыхьым зэриухам хуэдэу хъуащ
Илъэс 85-рэ къэзыгъэщIауэ иджыри езыкъутэкIыу псэу Аслъэн дадэ къызжиIэжащ мы хъыбарыр.
Си джэгу хэтыгъуэ-къэшэгъуэт. Ар къысIэрымыхьэмэ, сылIэн сфIэщIу сызыпылъ хъыджэбз дахэр хьэгъуэлIыгъуэм къыщызгъэуджу дыздыхэтым: «Мы утыкум ди гурыIупсыр къажэу куэдрэ цым-цым жоуэ димыту, сеуэу ныжэбэ усхьын», — жызоIэ. И дамэр дришейуэ зыкъысхуигъэфIэIуа мыхъумэ, хъуни-мыхъуни къызжимыIэу си япэкIэ къэзыгъэуджу сэ къызыIэпысха щIалэмкIэ еплъэкIащ. Сэри, абы къисхаи щымыIэу, «апхуэдэурэ укъыдэнэжынущ уэ…» — жысIэу сыдэгушыIэурэ сыкъыздекIуэкIым, нетIэ къызыIэщIэсха, пащIэ дахэ зытет щIалэм сIэпихыжащ.
Ауэрэ, уджыр ягъэувыIэри, къэфэным щIадзэжащ. Си къэфэгъуэ чэзур къыщысынум сыпимыгъаплъэу, си ныбжьэгъужь Зулхьэчим, къыскIэрыхъыжьэри, езыр зыпылъ хъыджэбзыр здэщыIэ нэгъуэщI джэгу гуэрым сишащ. Дезэшыху дыкъыщыфащ, дыщыуджащ, джэгур яухри, щхьэж и унэ дызэбгрыкIыжащ… Сыкъэсыжмэ, ди пщIантIэм зы шыгу зэщIэщIа дэтщ и вожэр бжыхьым едзэкIауэ. Ди анэр унэбжэм итщ: «А щIалэ, ныжэбэ жэщым дэнэ ущыкIуэда? Нысэ къыдахьэлIащ…». «Хэт?!» — жызоIэ, си жьэр Iурыхуауэ. ПащIэ дахэ зытет егъэджакIуэ Лъостнащ (ар ди анэмкIэ ди Iыхьлыт) сэ сызыпылъ хъыджэбзыр къигъэкIуасэри, ди деж кърихьэлIауэ арат. Къэхъуар си фIэщ схуэмыщIу, нысащIэр зыщIэс пэшым сыщIэлъэдащ си нэшхуитIыр къихуу.
Арат. ИлъэситI хъуауэ сызыпылъ, ныщхьэбэ къыщызгъэуджым зи дамэр дэзышея си хъыджэбзыр жэщитI фIэкIа джэгум щимылъэгъуа щIалэ пащIэ дахэм къигъэкIуасэри, ди деж кърихьэлIауэ си лэгъунэм щIэт гъуэлъыпIэ гъэщIэрэщIам зигъэнэмысыфIэу кIэрытт. Лъостнащи, мэзым щIэтым я нэхъ дахэ щыхьыр зэ уэгъуэм къизыуда щакIуэжьым хуэдэу, зыIурыбзаеу адэкIэ къыщытт.
НэгъуэщI къысхуэнэжатэкъыми, нысащIэм соупщI:
— Мыр пэж?!
— Пэжщ, тхьэ.
— Дауэ ухъу?
— Алыхь Iуэхущ. Абы зэриухам хуэдэу хъуащ…
Сэ щауэкъуэт сыхъунутэкъыми, си щхьэр дэсхри, нысащIэр зейм и унэ ирашэлIэжыху сыкъекIуэлIэжакъым. ФIыуэ слъагъуу, езыми сыкъилъагъужу къысщыхъу си къэшэным апхуэдэу щIищIар нобэми къысхуэщIакъым.
* * *
Си ныбжьэгъужьым жьы хъужыхукIэ къыхуэмыщIа щхьэусыгъуэр мырауэ пIэрэ жызоIэ: зи ишэгъуэ хъыджэбз хьэзырыр илъэситIкIэ къигъэбырсейри къыщимышэм, зышэн щIалэ хьэзыру къыкъуэкIри, дэкIуауэ аркъудейщ.
Къэрмокъуэ Мухьэмэд.
Ущие зыхэлъ
Губзыгъэмрэ делэмрэ
Хъуэжэрэ Дизыкъуажэрэ зэныбжьэгъушхуэт. Зэгуэрым а тIур зэхуэзауэ Хъуэжэ Дизыкъуажэ еупщIащ:
— Дауэ губзыгъэмрэ делэмрэ зэрызэхэбгъэкIынур? — жиIэри.
— Iау, Хъуэжэ, а упщIэмкIэ сэ зыкъысхуумыгъазэу Жэбагъы уеупщIамэ, абы и деж жэуап тэмэм нэхъ щыбгъуэтынт.
— Сыту гъэщIэгъуэн жыпIэрэ уэ?! Жэбагъы псэужамэ, шэч хэмылъу, а упщIэр абы фIэзмыхынт.
— Сыт щхьэкIэ, уэ иджыри къэс ущымыгъуазэу ара ди зэманми Жэбагъы дызэриIэм?
— Уэ зи гугъу пщIыр философышхуэ жаIэу кърашэкIырагъэнщ. Хьэуэ, ап-
хуэдэ «цIыхушхуэхэм» я зэманыр ди упщIэ мыхьэнэншэхэмкIэ дгъэкIуэдынкъым, — жиIащ пыгуфIыкIыурэ Хъуэжэ.
— АтIэ, апхуэдэ упщIэр сэ къыщызэпхьэлIакIэ, си еплъыкIэр бжесIэнщ, — жиIащ Дизыкъуажэ. — Губзыгъэм хузэфIэмыкIынкIэ цIыхур къигъэгугъэркъым. Iуэху иIэмэ, зэрыхъунур зыпимылъытауэ, кърихьэжьэнукъым. ЗыгуэркIэ щыуагъэ IэщIэкIамэ, и щхьэр зэригъэзэхуэжынум хэмыту, и къуаншагъэмкIэ зиумысыжыфынущ. КъищынэмыщIауэ, «къуэгъэнапIэ фочауэ» жыхуаIэ хьэлым хуэхейуэ щытынущ. Аращ сэ уи упщIэм и жэуап нэхъыщхьэу къэслъытэр. АдэкIэ уэ узэреплъщ, Хъуэжэ.
Пщыбий СулътIан.
ЖыIэгъуэхэр
Куууэ гупсысэм кIэщIу жиIэн къегъуэт
Тегушхуэныгъэ лъэпкъыгъуитI: япэр щIалагъэ-делагъэщ, етIуанэр зыужьыныгъэм и дамыгъэщ.
Уи бийр къыбдэзыубым, пфIэделэу щытами, губзыгъафэ ибоплъыж, уэри делафэ къыптоуэ.
ЦIыхум нэи жьэи къритащ: щхьэж къызыхуигъэщIамкIэ маплъэ.
Мылъкум ныбжьэгъу иIэкъым: е тепщэщ е пщылIщ.
Зэманым япэ узэрищынури укъызэрыкIэрыхунури пщIэнукъым: гугъур абы екIуу удекIуэкIынращ.
Махуэр сэбэпыншэу зэрыбгъэкIуар къэпщIэжмэ, ари псыхэкIуадэ дыдэу кIуакъым.
Гугъэм игъэщIэхъуIакIэ хыфIидзэжыркъым.
Дамэр зи ажалыр хъумпIэцIэджым и закъуэкъым.
КъыщIэбдзэж хъууэ щытамэ, гъащIэр зэIащIэпэнти.
Жьы ухъури делэ ухъужащ къыпхужаIэми, ухилъэфэпа хуэдэкъым — уащыфIэгубзыгъаи щыIэщ.
Куууэ гупсысэм кIэщIу жиIэн къегъуэт.
Нэмыплъ къозытынум, къызыхихын къегъуэт.
Щхьэж хуэгъэкъарур къыпщехуэ: хэт и нэфI, хэт и ней.
Зи къару илъыгъуэм щIэгъэкъуэн и куэдщ.
Къомызэгъымрэ умыгъуэтымрэ хъуэпсапIэщ.
Узыщымыгугъауэ къэбгъуэтыжыр щIэуэ къыпхэхъуэ пэлъытэщ.
Дэтхэнэ зэманми езым и пэж иIэжщ.
Зи щхьэ къэзыгъэпцIэжри пцIыупсщ.
Бейтыгъуэн Сэфарбий.
Псалъэжьхэр
Дахагъэм гур егъэгушхуэ
Псэр зэхъуапсэр дахэщ.
Сабий зэрымысым насып илъкъым.
Аргъуей мыдзакъэ щыIэкъым.
Гум илъыр нэгум къыуегъащIэ.
Дахагъэм гур егъэгушхуэ.
Дунейр зыгъэнэхур зы дыгъэщ.
Джэдур дзыгъуэкIэ лIыхъужьщ.
Жыгым и пщIащэр и фащэщ.
И насып бжыхьым ирапхакъым.
Къанжэр и бзэтокIуадэ.
Къэбэрдей зауэлI. 1821 гъэ Сурэтыр Фелицын Евгений и музейм щIэлъщ. (Краснодар)
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Бжэныщэм форэ тхъурэ хэгъэшыпсыхьауэ
Бжэныщэ гъэвэжагъащIэр шыуаным иралъхьэ, хьэкум трагъэувэри мафIэ цIыкIу дыдэкIэ ягъэткIу. БэлагъкIэ зэIащIэурэ щэ ткIуам форэ тхъурэ халъхьэри, псори фIыуэ зэхагъэзэрыхьа нэужь, къытрахыжри и хуабагъыр градус 40 — 50-м нэсыху ягъэупщIыIу. Абджым е кхъуэщыным къыхэщIыкIа хьэкъущыкъу гъущэм иракIэри, и щхьэр фIыуэ ягъэбыдэж икIи щIыIапIэ-кIыфIыпIэм ягъэув.
Мы ерыскъыгъуэм шэрджэсхэр ириIэзэу щытащ. Зи тхьэмбыл узхэм, Iупс бзаджэ зиIэхэм, псчэрейхэм, щIыIэ зыхыхьахэм сэбэпышхуэ яхуэхъуу ябжырт. Къыщагъэсэбэпынум и деж шэ гъэпщтам (бжэнышэ е хывышэ), зы стэканым хущхъуэгъуэ зэхалъхьам щыщу г 5 традзэрти, шха нэужь махуэм щэ ирафырт.
Халъхьэхэр: фоуэ — г 100, тхъу гъэвэжагъащIэу — г 100, бжэныщэ гъэвэжауэ — г 100.
Тхъуий хьэлыуэ
Тхъуийр зэхащыпыкI, яхьэж, кхъузанэ щабэкIэ щэ-плIэ яухуэнщIри, шыуаным ит тхъу ткIуам хакIутэ. МафIэ мыин дыдэм тету, бэлагъкIэ зэIащIэурэ, дакъикъэ 25 — 30-кIэ ягъажьэ. Шыуаныр пэшхьэкум къытрахыжри, абы Iуву гъэва фошыгъупс хакIэ, бэлагъкIэ япщурэ. Дагъэ зыщыхуа Iэнэм хьэлыуэ жьар зэрыпщтыру тралъхьэри, ху хьэлыуэм ещхьу яубэ. Мыдиипэ щIыкIэ IупщIэурэ зэпаупщI.
Хуабжьу шхыгъуафIэщ, мэ гуакIуэ иIэщ, и теплъэкIэ тхъуэплъ-фIыцIафэу щытщ. Шэм, шхум, шейм докIу.
Халъхьэхэр: тхъуийуэ — г 4800-рэ, тхъууэ — г 1000, фошыгъуу — г 1600-рэ, псыуэ — г 1200-рэ.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:1. Мэжаджэ, чыржын, хьэтыкъ, … 3. «Уэ зым си нэр птедиями, … щIалэхэмкIэ усфIоплъэкI» — ДыщэкI Залымхъан иуса, Тут Заур игъэзащIэ уэрэд цIэрыIуэм щыщщ. 6. Къэрэгъэш къыщалъхуа къэбэрдей усакIуэ. 8. ЦIыхубзхэм я напэм щахуэ. 9. Цы хужь зытет шы. 11. Уи … джэлам ущIэмынакIэ. 13. Уеплъмэ — …, уеджэмэ -дэгу. 15. Зи щхьэгъусэм къыбгъэдэкIыжа цIыхубз. 17. Дон псым адыгэхэр зэреджэу щытар. 19. Псы фIей ина. 21. Щхьэц … е удз … 22. Iэщ … бгъашхэмэ, уи Iупэр дагъэ къищIынщ, цIыху … бгъашхэмэ, уи Iупэм къеуэжынщ. 23. Хущхъуэгъуэу къагъэсэбэп хьэмбылу лъэпкъ. 24. Хьэуар пхуримыкъуу, жьы къемыпщэу дунейм щихуабэгъуэ зэман. 26. А удзым «къуэнтхъурейкIи» йоджэ. 27. Уэлбанэ щымыIэу зэман кIыхь щыдих лъэхъэнэ. 29. Бжэныфэм къыхах къэп. 30. АдакъэщIэрэ … пIастэрэ. 31. Колхоз губгъуэм къыщрахьэлIа гъавэр пIалъэкIэ щызэтракIутэ щIыпIэ. 32. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, ар нэм хуэдэщ. 37. Имыадэу адэ хуэхъуа. 39. А унэцIэр зэрахьэ: Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэм; ди республикэм и цIыхубэ тхакIуэм икIи композиторым. 42. ХадэхэкI. 43. НэщI исым и пщэдджыжьышхэ. 44. МафIэс ин.
Къехыу:1. ХадэхэкI, гъавэ хуэдэхэр тращIэну унагъуэм е колхозым ягъэхьэзыра щIы Iыхьэ. 2. Уафэм къех псыIэгъэ. 3. … зимыIэм дзажэпкъ иIэщ. 4. Пасэрей адыгэ хъыбарегъащIэ. 5. « … къэIэта» — ТIыхъужь Алий, Токъуий Хъусен, Мысостышхуэ Пщызэбий сымэ, нэгъуэщIхэри Iэзэу щыджэгуа спектакль, Шолоховым и романым къытращIыкIауэ. 6. ЦIыху гъур, и къупщхьэхэр къыхэплъу. 7. ГушыIэр … и щIасэщ. 10. ТхылъымпIэм итыр зэрыпэжым щыхьэт техъуэ дамыгъэ. 12. Адыгэ тхакIуэ, усакIуэ, «Iуащхьэмахуэ» журналым и лэжьакIуэу щыта Мысачэ … 14. Бразилием щекIуэкIа дунейпсо олимп зэхьэзэхуэхэм дыжьын медаль къыщызыхьа адыгэ щIалэ. 16. ПкIэ-лъэуэ къэзыкIухь, макъ псыгъуэ зиIэ псэущхьэ цIыкIу. 18. Пщыкъуэм и щхьэгъусэ. 19. ЗэрыпщафIэ хьэкъущыкъу. 20. Унагъуэ къэс щIэлъ дэрбзэр хьэпшып. 25. Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и япэ ректору щыта Бэрбэч ХьэтIутIэ и адэцIэр. 26. Iэпкълъэпкъ зэкIуж зиIэ щIалэ. 28. Бжейм къыпыкIэ жылэ. ЦIыхум яшх. 33. КъуэкIыпIэ ГъунэгъумкIэ щыIэ муслъымэн къэрал къулей. 34. Адыгэ лъэпкъым теухуауэ революцэм ипэкIэ тхылъ гъэщIэгъуэн зи Iэдакъэ къыщIэкIа … Елбэздыкъуэ. 35. Нартхэм я гъукIэ. 36. Адыгэм нэхъапэм яIащ … лъакъуищ. 38. Гъасэ щаIуэкIэ гъупщым нэхърэ нэхъ щабэу къыщIокI. 40. Ику иту тонн зыплIытху, зытхух къэзышэч псэущхьэ. 41 … вы бжьакъуэм къокI.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Гъатхэпэм и 17-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:1. Щиху. 2. Таж. 6. МыджэмыпцIэ. 8. Хъыжьэ. 9. Блэ. 10. Мылъку. 13. Бжьэпэ. 14. Къургъакъ. 17. Зэрэгъыж. 18. Нэ. 19. Хы. 20. ТешанкIэ. 23. Хъуржын. 24. Гурышэ. 28. Арму. 30. Къурш. 31. Псыжь. 32. Малъхъэунэгъу. 33. Щихъ. 34. Сэху.
Къехыу:1. Щэлъахъэ. 3. Жэмыкуэ. 4. Мыщэ. 5. ПцIым. 7. Молэ. 11. Iупхъуэ. 12. Куржы. 13. Бжэндэхъу. 15. Къэбыстэ. 16. Бэракъ. 21. Ерыщ. 22. КIыргъ. 25. Къанкъуэщ. 26. Аркъэ. 27. Бжьыныху. 29. Умар. 31. Пхъэх.
