Куржы таурыхъхэр
Ижь-ижьыж лъандэрэ зэгъунэгъущ адыгэхэмрэ куржыхэмрэ, я хэку гъунапкъэхэр зэпылъщ. Аращ абыхэм я IуэрыIуатэр щIызэблагъэ дыдэр — я купщIэкIэ, я фащэкIэ, я гъэпсыкIэкIэ. Ар уи фIэщ мэхъу, куржыхэм къадэгъуэгурыкIуэ хъыбархэм, таурыхъхэм, псысэхэм щыгъуазэ захуэпщIмэ.
Куржыхэм я деж щыцIэрыIуэщ Амирани и пшыналъэр, ар ебгъапщэ мэхъу Насрэн ЖьакIэ и хъыбархэм; мафIэ къызэрихьам щхьэкIэ бгыщхьэм ираIулIауэ щытащ Хьэмрий зи цIэ зекIуэлIыр: ар дыдэращ куржыхэм я Амирани натIэ хуэхъуар — зэцIэджэгъу къудейкъым ахэр, я хъыбархэмкIи зэблагъэщ. Апхуэдэ благъагъэ зэхуаIэщ куржыхэмрэ адыгэхэмрэ я пасэрей IуэрыIуатэхэм. Абы и щхьэусыгъуэр гурыIуэгъуэщ — куржыхэмрэ адыгэхэмрэ тхыдэм и гъуэгуанэ кIыхь къызэдакIуащ.
«Адыгэ хуэдэщ» — апхуэдэ псэлъафэ яIэщ куржыхэм. Ар хужаIэ цIыхугъэ зыхэлъым, щэныфIэм, хабзэрэ лIыгъэкIэ цIэрыIуэм.
Сталин Иосиф жиIауэ щытащ: «ЛъэпкъыфIщ къэбэрдейхэр. ПщIэшхуэ яIэщ. Фхъумэ а пщIэр».
КЪЭРМОКЪУЭ Хьэмид,
КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, тхакIуэ.
Зэадэзэкъуэ
МЭКЪУМЭШЫЩIЭ тхьэмыщкIэ гуэр псэурти, къуэ закъуэ иIэт. И щхьэгъусэр къыщыхьащ абы:
— Уи къуэр зыми хэзагъэркъым, Iэшмэкъугущ. IэщIагъэ гуэрым хуэбгъасэркъэ щIалэр, — жери.
Щхьэгъусэм щыхигъэзыхьым, мэкъумэшыщIэр ежьащ, и къуэр здришажьэри. Псы зэпрыкIын хуейти, псым шейтIан къыхэкIащ, цIыху сурэтым ихьэри.
— Дэнэ фежьа, сыт фыщIежьар? — къеупщIащ шейтIаныр.
— Си къуэр зыгъэсэн солъыхъуэ, — жиIащ мэкъумэшыщIэм.
— Сэ пхуэзгъэсэнщ уи къуэр, — къыжриIащ шейтIаным. — Зы илъэс тезгъэкIуэдэнщ. Илъэс дэгъэ- кIи, къыкIэлъыкIуэ. Уи къуэр къэпцIыхужмэ, пшэжынщ, къыпхуэмыцIыхужмэ, сэ къысхуэнэнщ.
ШейтIаным и гъэсэным нэгъуэщIыфэ къытригъауэрти, зейм къыхуэцIыхужыртэкъым. Ар ищIакъым мэкъумэшыщIэм: и къуэр шейтIаным деж къигъэнащ, езыр и жылэ кIуэжащ.
Илъэс дигъэкIри, и къуэм кIэлъыгъуэзащ мэкъумэшыщIэр. ШейтIаным и пщIантIэм щIалэ зыбжанэ дэтт. И къуэр яхилъэгъуакъым.
Зы щIалэщIэ къыбгъэдыхьащ мэкъумэщыщIэм.
— Уи къуэр сэращ, — къыжриIащ щIалэм. — ШейтIаныр ежьащи, иджыпсту къэсыжынущ. Къызэрысыж нэхъ пIалъэ къыхигъэкIынукъым: мо щIалэхэри сэри тхьэрыкъуэ сурэтым дригъэхьэнущ. ДиутIыпщынурэ, дылъэтэнущ. Дылъатэмэ, псоми япэ итынур сэращ, къыщыдгъэзэжкIэ я ужь зыкъизгъэнэнущ. ШейтIаныр къэсыжмэ, къоупщIынущ: «Дэтхэнэра уи къуэр?» Тхьэрыкъуэ хъушэм я ужь итынур сэращи, сэ сегъэлъагъу: «Моращ си къуэр».
МэкъумэшыщIэр гуфIащ. ШейтIаныр къэсыжри, къеупщIащ:
— КъэпцIыхужа уи къуэр? Дэтхэнэра уи къуэр?
— Тхьэрыкъуэ хъушэм я ужь итращ, — жиIащ мэкъумэшыщIэм.
ЩIалэм и адэр зэригъэIущар къищIащ шейтIаным. Сыт ищIэжынт: мэкъумэшыщIэм и къуэр къритыжащ.
КъыздэкIуэжым, мэкъумэшыщIэр и къуэм еупщIащ:
— Сытым ухуигъэса узэстам? — жери.
И адэм жэуап къримыт щIыкIэ щIалэр пабжьэм хэлъэдащ. НапIэзыпIэ нэхъ дэкIакъым: пабжьэм дыщэ джэдыкIэ къыхэжащ.
Дыщэ джэдыкIэм кIэлъыжащ мэкъумэшыщIэр — лъэщIыхьакъым.
— Сынасыпыншэ хъунщ сэ, — жиIащ мэкъумэшыщIэм, — дыщэ джэдыкIэм сыкIэлъыпхъуэурэ, пабжьэм хэлъэдэжри, сфIэкIуэдыжащ.
Пабжьэм зыхидзащ щIалэм. Пабжьэм дыщэ джэд къыхэлъэтащ. Дыщэ джэдым кIэлъыпхъуа щхьэкIэ, къыхуэубыдакъым.
— Дыщэ джэдми сыхэкIыжащ, — жиIащ мэкъумэшыщIэм. — Пабжьэм зыхидзэжащ.
мэкъумэшыщIэм и къуэр къыхэкIыжащ пабжьэм.
— Дэнэ ущыкIуэдрэ: зыри къысIэрыхьэркъым нобэ, укъыздэIэпыкъуркъэ! — и къуэм егиящ мэкъумэшыщIэр.
ЩIалэм и щIыб къигъазэри, пабжьэм зыхидзащ. Пабжьэм дыщэ тхьэкIумэкIыхь къыхэжащ. ТхьэкIумэкIыхьым зыкIэлъидзащ мэкъумэшыщIэм — къыхуэубыдакъым, IэщIэкIащ. МэкъумэшыщIэр и щхьэм щIотIахъуэ:
— Дыщэ джэдыкIэми, дыщэ джэдми, дыщэ тхьэкIумэкIыхьми сыхэкIыжащ!
— Уигу умыгъэныкъуэ, ди адэ: дыщэ джэдыкIэри, дыщэ джэдри, дыщэ тхьэкIумэкIыхьри сэращ.
МэкъумэшыщIэр къэгуфIэжащ, и къуэр къыздришэжьэжри къежьэжащ.
ЩакIуэ гуп ирихьэлIащ: пщыхэм я хьэджафэр бажэм ираутIыпща щхьэкIэ, къахуэубыдыркъым: мэзым щIэлъэдэжри, яIэщIэкIащ.
ЩIалэм и адэм жриIащ:
— Мэзым щIыхьи, бажэр къыщIэху. Сэ хьэджафэ зысщIынщи, бажэм лъэмбытI езгъэчынкъым. Бажэр къэзубыдмэ, пщым ухигъэзыхьынущ: хьэджафэр къызэщэ! ЩIэх арэзы умыхъу, бажэм и уасэр дэгъэуей. Бажэр щэи, гъуэгу техьэж — сэ сыныплъэщIыхьэжынщ.
МэкъумэшыщIэм зы бажэ къыхихуащ мэзым. Хьэджафэ зищIати, щIалэм бажэр къиубыдащ.
— Уи хьэджафэр къызэщэ! — къыщыхьащ пщыр мэкъумэшыщIэм. Хьэджафэм и уасэр дригъэуеиху, пщыр зыхигъэзэгъакъым мэкъумэшыщIэм. Дыщи дыжьыни къритащ пщым. Дыщэмрэ дыжьынымрэ кърихьэжьэри къежьэжащ мэкъумэшыщIэр. И къуэри къылъэщIыхьэжащ, цIыху сурэтым ихьэжри.
Пщым къыIэщIагъэкIа дыщэмрэ дыжьынымрэ фIэмащIэ хъуащ щIалэм.
И адэм жреIэ:
— Сэ шы пщIэгъуалъэ зысщIынщи, къэшэс, къалэм сыхуи, сыщэ. Куэсэ къысщIэупщIэнущи, куэсэм сещэ. Сепщэмэ, нахъутэр спщIэхэх — нахъутэр епщэ хъунукъым.
ЩIалэм шы пщIэгъуалэ зищIащ. Шы пщIэгъуалэм шэсри, къалэм дыхьащ мэкъумэшыщIэр. Зы куэсэ къыщIэупщIащ шы пщIэгъуалэм, ирищэху кIэрыкIакъым куэсэр. Ирищащ. И къуэм къыжриIар щыгъупщэжри, нахъутэри ирищащ куэсэм.
Шыр ихури шэщым щIигъэзэгъащ куэсэм. Куэсэр шейтIанурат, цIыху сурэтым ихьауэ.
Шэщ кIыфIым щIэзэшыхьащ щIалэр. Нэху щыри, шэщыбжэм дыгъэ бзийр къыдэплъащ. Шэщым щIэпщыпIэ иIэти, дзыгъуэ зищIри щIалэр къыщIэкIащ. Джэду зищIри, шейтIаныр дзыгъуэм и ужь иуващ, лъэщIыхьэ щыхъум, щIалэм бдзэжьей зищIри, псым хэпкIащ. ШейтIаным хъы зищIащ, бдзэжьейм кIэлъыхэпкIащ. Псым къыхэпкIыжри, мэз джэд зищIащ щIалэм, лъэтащ. Къашыргъэ сурэтым ихьэри, шейтIаныр мэз джэдым кIэлъылъэтащ. Зыкъригъэубыдакъым: мыIэрысэ джабэплъ зищIри, пащтыхьым и Iэнэм техуащ. ШейтIаным сэ жан зищIащ. МыIэрысэ джабэплъыр пщым зэгуимыгъэж щIыкIэ, щIалэм хугу зищIащ. Хугур джэдым хуапхъащ. Зы хугу къелащ джэдым. Хугур, Iуданэ хъури, мастэм зыфIищIащ, лъейри, мафIэм пэрыхуащ. Iуданэр мафIэм илыгъуащ, мастэр щIалэрати, кIэбгъу зищIыжащ. МафIэм илыгъуар — Iуданэр — шейтIанырат. Абдеж кIэ щигъуэтащ шейтIаным. ЦIыху сурэтым ихьэжри, щIалэр ежьэжащ.
Щхьэхынэ
ЗЫЛI къуэ щхьэхынэ иIэт. АпхуэдизкIэ щхьэхынэти, тIысамэ, къэтэджыжыкIэ ищIэртэкъым — къэтэджыжын щхьэхырт, къехьэлъэкIырт.
Зы сом къыхуэлэжьакъым игъащIэм. Зыгъашхэри зыхуапэри и адэ-анэрат, арат зыщыгугъыр. Жьы хъури, тIысыжащ лIыр, сымаджэрилэт. И щхьэгъусэр къриджэри жриIащ:
— Си мылъкур хамэм къыхуэзгъэнэнущ, си къуэм зыри лъызгъэсынукъым. Хуэфащэкъыми аращ щIылъызмыгъэсынур. Зы сом къыхуэлэжьакъым, сэращ зыщыгугъыр. ДяпэкIи къыхуэлэжьынукъым, сэ дунейм сехыжмэ, щIалэ щхьэхынэр шхын щхьэкIэ лIэнущ.
— Ар дауэ жыпIэрэ: жылэ щIалэм нэхърэ нэхъ хуэмыху уи къуэр? -идакъым фызым.
— Мынэхъ хуэмыхумэ, зы сом къилэжьынт. Сом закъуэ къилэжьауэ слъагъумэ, си мылъкур къыхуэзгъэнэнт. Сэ къэзгъэщIэжын щыIэкъым: нобэ-пщэдейщ, — жиIащ лIым.
Фызыр и къуэм деж кIуащ, зы сом хуихьри.
— Мы сомыр уи жып илъхьи, пщIантIэм дэкI, пшапэр зэхэуэху къэкIухь, пщыхьэщхьэ къыдыхьэжи, сомыр уэ къэблэжьауэ жеIэ уи адэм. И гур гъэзагъэ, — жриIащ фызым и къуэм.
ЩIалэр махуэ псом къекIуэлIэжакъым. Пщыхьэщхьэм къэкIуэжри, и адэм деж щIыхьащ.
— Мис, — жиIащ щIалэ щхьэхынэм, — мы сомыр нобэ къэзлэжьащ. Гугъу сыдехьащ, пщIэнтIэпсыр ескъуэкIащ.
Сомыр Iихащ щIалэм и адэм. Сомыр зэпиплъыхьащ, епэмри, жьэгу мафIэм пэридзащ.
— Сомыр уэракъым къэзылэжьар, — жиIащ лIым.
И щхьэр щIигуэри, и адэм деж къыщIэкIыжащ щIалэ щхьэхынэр.
Фызыр мэгузавэ — сыт ищIэнур? И къуэм зы сом иритащ аргуэру.
— Дэни кIуэ, пщыхьэщхьэ пщIондэ пщIантIэм укъыдэмыхьэж. Уешыху къэжыхьи, пщIэнтIэпс къокIуа нэужь, къэгъэзэж. Уи адэр гуфIэнщ, сом къэблэжьауэ илъагъумэ, — жриIащ щIалэ щхьэхынэм.
Махуэ псом къиджэдыхьри, пщыхьэщхьэм къыдыхьэжащ щIалэр, и адэм деж щIыхьэри, сомыр иригъэлъэгъуащ.
— Мис, нобэ зы сом къэзлэжьащ, си Iэр увыIакъым, Iуэхум сыкъыдэхуакъым, — жиIащ щIалэм, сомыр и адэм хуишиящ.
Сомым епэмщ, зэпиплъыхьри, жьэгу мафIэм пэридзащ лIым.
— Сэ сыкъэбгъэпцIэфын уи мыгугъэ: мы сомыр уэ къэблэжьакъым, — къыжриIащ и адэм.
И щхьэр къыфIэхуауэ, и адэм деж къыщIэкIыжащ щIалэ щхьэхынэр.
— Уи адэр къызэрумыгъэпцIэфынур уи фIэщ хъуа иджы? КъэбгъэпцIэфынукъым, — къыжриIащ и анэм. — КъохьэлъэкIми, гугъу уехьми, уи Iэ-уи лъэм ущымысхь, зыгуэр лэжь. Тхьэмахуэ хуэдэкIэ гугъу зебгъэхьмэ, зы сом къыпхэхъуэнщ.
И анэм едэIуащ щIалэр. Тхьэмахуэ зэхуакукIэ пщIэнтIэпс игъэжащ, зыщысхьыжакъым, зы сом къилэ- жьати, и адэм къыхуихьащ: «ЗгъэгуфIэнщ», — жери.
А сомри жьэгу мафIэм пэридзащ щIалэм и адэм. Къэгужьейри, щIалэм жьэгу мафIэр пэрыIэбэмкIэ зэбгритхъуащ. Сомыр къипхъуэтэжащ.
— Мы сомым тхьэмахуэ тезгъэкIуэдащ, уэ жьэгу мафIэм пэрыбодзэ!
— Иджы си фIэщ хъуащ сомыр уи пщIэнтIэпскIэ къызэрыблэжьар. Сигу бгъэзэгъащ, — жиIащ щIалэм и адэм. — Зыщумыгъэгъупщэ, си щIалэ: улажьэмэ, лыжь пшхынщ, умылажьэмэ, лажьэ бгъуэтынщ.
А псалъэр игу ириубыдэри, абы тетащ щIалэр, жьы хъууэ жьэгум дэтIысхьэжыху.
Зыхуэфащэм ехь
ЛIыжь гуэрым къуибгъу иIэт, нэхъыщIэм БолэткIэ еджэрт.
— Си лIэгъуэр къэблэгъащ, сымылIэ щIыкIэ, си къуэхэм къезгъэшэнщ, — мурад ищIащ лIыжьым.
— Зэшыпхъуибгъу къытхуумыгъуэтмэ, къэтшэнукъым, — къыжраIащ лIыжьым и къуэхэм.
— Къыфхуэзгъуэтынщ, — жери ежьащ лIыжьыр.
Зы жылэ дыхьащ.
— Пхъуибгъу зэрыс унагъуэ щызгъуэтын мы жылэм? — щIэупщIащ лIыжьыр.
— Щыбгъуэтынукъым, — къыжраIэжащ.
Ежьэжри, нэгъуэщI жылэ дыхьащ.
— Пхъуибгъу зэрыс унагъуэ щызгъуэтын мы жылэм? — щIэупщIащ лIыжьыр.
— Щыбгъуэтынукъым, — къыжраIащ.
Ежьэжри, гъуэгу тетурэ, пащтыхьым пхъуий зэриIэр зэхихащ.
— Сыт сщIэн, сылъыхъунщ, — жиIащ лIыжьым.
Зэшыпхъуийри тхьэIухудт. Пащтыхьым ипхъухэм лъигъэхъуащ.
Арэзы хъуащ пащтыхьыр, лIыжьым и къуэхэм я хъыбарыфI зэ-хихати.
Пщащэ тхьэIухудхэр гуимэм къригъэтIысхьэри, къежьэжащ лIыжьыр. Лъэмыж къикIыжын хуейти, лъэмыж щIагъым зы иныжь къыщIэкIри къыпэуващ.
— Сыт узыхуейр?
— Уи къуэ нэхъыщIэращ сызыхуейр, — къыжриIащ иныжьым. — Болэт къысхуэгъакIуэ. КъыумыгъакIуэмэ, фи лъапсэм псы изгъэжыхьыжынущ.
Нэщхъей хъуауэ къигъэзэжащ лIыжьым.
— Щхьэ унэщхъей? — хагъэзыхьащ лIыжьыр и къуэхэм.
— Фи шынэхъыщIэр иныжьым и деж сымыгъакIуэмэ, ди лъапсэм псы иригъэжыхьыжынущ, — къажриIащ лIыжьым. — Иныжьым къемылынкIэ сошынэ.
— Умышынэ, — жиIащ Болэт. — СыкIуэнщ.
Шэсри, ежьащ лIыжьым и къуэ нэхъыщIэр. Иныжьым деж еблэгъащ.
— Пащтыхьым пцIы къыхуиупсащ фи адэм, — къыжриIащ иныжьым. — Пащтыхьым пхъуибгъу иIэщ. Ипхъу нэхъыщIэр дахэкIейти, ар игу пыкIакъым. Сылъыхъун мурад сщIащи, пащтыхьым и пхъум деж схуэкIуэ -къэсшэнущ.
Иныжьым и унэм къикIыжри, гъуэгу техьэжащ Болэт. Гъуэгу здытетым, зы фызыжь ирихьэлIащ. Фызыжьым гу лъитащ щIалэр зэрынэщхъейм.
— Щхьэ унэщхъей, щхьэ ухэплъэрэ? — къеупщIащ фызыжьыр.
— пащтыхьым и пхъум ехъуэпсащ иныжьыр, пащтыхьым деж сегъакIуэ. Аращ сыщIэнэщхъейр. Ди адэри лъыхъуати, пцIы къыхуиупсащ пащтыхьым.
— Пащтыхьым ипхъу нэхъыщIэм Iэджэ лъыхъуащ, зыми къаритакъым. Псэлъыхъу кIуауэ хъуар къригъэукIащ. Умыбэлэрыгъ, чэнджэщ уэстынущи, къэзэдаIуэ. Гъуэгум щIалищ ущрихьэлIэнущ: зыр ныбэхуэфIщ, зыр псыбафэщ, зым теплъхьэр и хьэлъэщ. Щыри здэшэ, укъагъэщIэхъункъым.
Ежьэжри, губгъуэм ихьауэ, зы щIалэ ирихьэлIащ. ЩIалэр зы щыхь бгъэдэсщ.
— Зы щыхь къэзукIа щхьэкIэ, срикъунукъыми, абы сытогузэвыхь.
— Гъусэ укъысхуэхъумэ, сэ зозгъэгъэнщIынщ, — жриIащ Болэт. Ар гъусэ ищIри, ежьэжащ. Шэпапым щIэувауэ, зы щIалэ IущIащ.
— Псы софэ-софэри, си псыхуэлIэ икIыркъым, — къыжриIащ щIалэм.
Ари гъусэ ищIащ Болэт. Псыхъуэ дыхьауэ зы щIалэ къалъэгъуащ: абрэмывэ зэрегъажэ щIалэм, йоIэдэкъауэри щIехуэ, дредзей-къредзых.
Ари гъусэ къищIащ. ПлIы зэрыгъэхъуауэ, пащтыхьым и унэм ихьащ, абы ипхъу нэхъыщIэм къызэрыкIэлъыкIуар жраIащ.
— Пшапэр зэхэмыуэ щIыкIэ, мэжаджэ матибгъу вгъэкIуэщIыфмэ, си пхъур фэстынщ.
Мэжаджэ матибгъу кърагъэуващ я пащхьэ. НыбэхуэфIым зы мэжаджи къелакъым.
— Къыдэптрэ уи пхъур?
— Фэстынщ, санэ кIадибгъу иффыфмэ, — къажриIащ пащтыхьым.
Зы ткIуэпс къелакъым псыбафэм — кIадибгъури иригъэкIащ. Пащтыхьыр къэгузэващ: «Сипхъу дахэкIейр сIэщIагъэкIынущ», — жери.
— Махуищ пIалъэ къызэфт, — къэгузэващ пащтыхьыр.
— Уэттынукъым, — жиIащ Болэт. — Уарэзыуэ къыдумытмэ, тхьынщи, дежьэжынщ.
Абрэмывэм ириджэгуа щIалэм и дамэм пащтыхь сэрейр тригъэувэри кърихьэжьащ. Сэрейм пщащэ дахэкIейри щIэсщ. КъыздэкIуэжым, иныжьыр лъэмыж щIагъым щIаукIыхьащ:
— Пащтыхьым ипхъу дахэкIейр зыхуэфащэм ехь! — жари.
Псэлъыхъухэр
ЗЭКЪУЭШИБЛ зы жылэ дэст. Я нэхъыщIэм БэтэтинэкIэ еджэрт. Я къэшэгъуэ хъури, зэшхэр псэлъыхъу ежьащ. Зыбг щхьэдэхауэ, иныжь къахуэзащ.
— Дэнэ фежьа зэшхэр? — къеупщIащ иныжьыр.
— Зэшибл дохъу, блыми къэтшэн мурад тщIащ, — жраIащ иныжьым.
— Сэ пхъуибл сиIэщ, — къажриIащ иныжьым. — Сынывоплъри, фэ фтетщ, сипхъухэр фи зырызщ, фызот.
— Уипхъу къэтшэнукъым, — жраIащ иныжьым.
Зэшхэр я гъуэгу техьэжащ. Зыбг щхьэдэхауэ, иныжь къарихьэлIащ.
— Дэнэ фыкIуэрэ?
— Ди къэшэгъуэ хъуауэ къытхуагъэфащэ. Зэшыпхъуибл дгъуэтмэ, къэтшэнущ, — жаIащ зэшхэм.
— Сэ пхъуибл сиIэщ, малъхъэ фысщIынщ, — къажриIащ иныжьым.
— Уипхъу дыхуейкъым, — жари ежьэжащ зэшхэр.
Зыпс зэпрыкIауэ, иныжь къаIущIащ.
— Дэнэ фежьа?
— Дыпсэлъыхъущ. Зэшибл дохъури, зэшыпхъуибл долъыхъуэ.
— Пхъуибл зиIэ фрихьэлIащ, фызот, — къажриIащ иныжьым.
— Уипхъу къэтшэнукъым, — жари блэкIащ.
Мэзым щIыхьауэ, зы иныжь къарихьэлIащ.
— Дэнэ фежьа, сытым фылъежьа? — къеупщIащ иныжьыр.
Зылъежьар жраIащ иныжьым.
— Пхъуибл сиIэщи, фи зырызщ, — къажриIащ иныжьым.
«Ди натIэ къритхами, тщIэркъым», — егупсысащ зэшхэр. Иныжьым деж еблэгъащ. Иныжьым къигъэхьэщIащ, пIэ яхуригъэщIри игъэгъуэлъыжащ зэшхэр. Зэшхэр жейм хилъэфащ, Бэтэтинэ жей нэпцI зищIащ.
Иныжьыр жэщыбгым къежьащ.
— Хэт жейрэ, хэт жейм емызэгърэ? — къеупщIащ иныжьыр.
— Сэ сезэгъыркъым, — жиIащ Бэтэтинэ.
— Сыт ущIемызэгъыр, зэран къыпхуэхъуIарэ?
— Уивхэр мэжьэгъуашхэри, сагъэжейркъым, — жиIащ Бэтэтинэ.
Иныжьым ивхэр иукIыжащ, заул дигъэкIри, къытригъэзащ:
— Хэт жейрэ, хэт мыжейрэ?
— Сэ сыжейркъым, — жиIащ Бэтэтинэ.
— Сыт ущIэмыжейр?
— Уи жэмхэр мэбури, жеипIэ къызатыркъым.
Иныжьым и жэмхэр иукIыжащ, зы жэм фIэкI къигъэнакъым.
Нэхущым къежьащ иныжьыр.
— Хэт жейрэ, хэт мыжейрэ?
— Сэ сыжейркъым, — жиIащ Бэтэтинэ.
— Сыт ущIэмыжейр?
— Фи джэдхэр маIуэри, си нэбдзыпэ зэтрызагъалъхьэркъым.
Джэдэщым кIуэри, иныжьым и джэдхэр зэтриукIэжащ. АпщIондэху Бэтэтинэ и къуэшхэр къигъэушри, зэрехьэжьэжащ.
Иныжьым къыгурыIуащ зэшиблым я нэхъыщIэр къызэребзэджэкIар. ЯкIэлъежэжьащ, пхъэзакъуэ лъэмыжым икIыжауэ ялъэщIыхьащ зэшхэм.
— Пхъэзакъуэ лъэмыжым фимыкI щIыкIэ сыфлъэщIыхьатэмэ, кIэ фэстат. ФымыпIащIэ, иджыри дызэрихьэлIэнкIэ мэхъу, — якIэлъыджащ иныжьыр зэшхэм.
— Дунейр шэрхъщи, мэкIэрахъуэ. ДызэрихьэлIэнкIи хъунщ, — къегуоуащ Бэтэтинэ иныжьым.
Иныжьым и жэмыр яхури, зэшихыр ежьэжащ. Бэтэтинэ лIыщIакIуэ ежьащ. ЩIалэр пащтыхьым деж кIуащ:
— СыпхуэлIыщIэнщ, — жери.
— УзгъэлIыщIэнщ, иныжьым и алэрыбгъур къысхуэпхьмэ, — къыжриIащ пащтыхьым.
— Дыдрэ мастэпэбдзрэ къызэти, сежьэнщ, алэрыбгъум ухеймэ, — жиIащ Бэтэтинэ.
Дыдрэ мастэпэбдзрэ здищтэри ежьащ Бэтэтинэ, иныжьым деж кIуащ, унэм зыщIигъэзагъэри, иныжьыр щыжей тахътэм и щIагъ щIэтIысхьащ. Дыдрэ мастэпэбдзкIэ йопыдж иныжьым. Хуэмыхьыж щыхъум, иныжьыр къызэфIэуващ:
— Гъуанэдэсым си фэр ирахащ, — жери.
Тахътэм иубгъуа алэрыбгъур щIихащ иныжьым, есэбауэри, бжыхьым фIидзащ. Бэтэтинэ зэщэр арати, алэрыбгъур къипхъуатэри, кIэбгъу зищIыжащ. Алэрыбгъур пащтыхьым хуихьащ.
— Афэрым, щIалэфI! — ФIыщIэ къыхуищIащ пащтыхьым. — Тебгъазэрэ иныжьым и гъуаплъэ лэгъупыр къысхуэпхьатэмэ, сыбгъэунат.
Тригъэзащ. Иныжьым и деж кIуэри зыхуигъэтхьэмыщкIэфащ.
— Си напэр фIыцIэщ усIэщIэкIмэ! УзыIурыздзэнкъэ иджы! — жиIащ иныжьым.
— СызыIурыдзэ, сигу нобгъэнукъым.
— Гъуаплъэ лэгъупымкIэ узгъэвэнщи, усшхынщ!
ЛэгъупыIэмпIэ зэфIидзэри, иныжьыр псыхьэ кIуащ. Ар къэмысыж щIыкIэ, Бэтэтинэ лэгъупыр кърихьэжьэри къежьэжащ.
Гъуаплъэ лэгъупым щыгуфIыкIащ пащтыхьыр.
— Иджы сызыхуейр пщIэрэ? Езы иныжьыр къысIэщIэгъэхьэ, хуэфащэр есщIэнущ, — жиIащ пащтыхьым.
— Сэ есщIэнщ иныжьым хуэфащэр, — жиIащ Бэтэтинэ.
— ЕщIэ-тIэ.
Зы джыдэ, зы уадэ, зы пхъэх здрихьэжьащ Бэтэтинэ. Иныжьыр бжэIупэм Iусщ мэIэуэлъауэри.
— Сыт пщIэр? Сыт узыхэтыр?
— Ашык сощI. Ашыкым удэзгъэтIысхьэнурэ, пхъэзакъуэ лъэмыжым уездзыхынущ, — жиIащ иныжьым.
— Ашыкыр къэскъутэнщи, пхъэзакъуэ лъэмыжым сынумыхьэс щIыкIэ, сыщIэпхъуэжынщ, — жиIащ Бэтэтинэ. — Ашык тIасхъэщ уэ пхуэщIынур. Сэ сыгъэщI. Я джыди, уади, пхъэхи къыздесхьэжьащ.
— ПхузэфIэкIынумэ, щIы, — арэзы хъуащ иныжьыр.
Ашык ищIащ Бэтэтинэ.
— Ашыкыр хъуарэ мыхъуарэ къысхуэщIэ. ИтIысхьэт: тIасхъэ хьэмэ дзыхь хуэпщI хъуну ашыкым? ДэтIысхьи, блыпкъкIэ къыпхуэкъутэрэ къыпхуэмыкъутэрэ сегъэплъ, — жери иныжьыр тригъэгушхуащ Бэтэтинэ.
Иныжьыр ашыкым итIысхьащ, блыпкъкIэ къеныкъуэкъуащ.
— УкъигъэщIэхъунукъым ашыкым. БлыпкъкIэ схуэкъутэркъым, — жиIащ иныжьым.
— Аракъэ сэ сызыхуейр! — ашыкым и щхьэр триIулIэжащ Бэтэтинэ, пхъэзакъуэ лъэмыжым ихьри иридзыхащ.
Тбилиси япэм иIа теплъэхэм ящыщщ. 1953 гъэ
ХъуэжыкIафIэ
ЗЫ ЩIАЛЭ зекIуэ ежьащ. Гъуэгущхьиблыр щызэхэкIым нэсауэ, жэщ къытехъуащ. Жэщ къыщытехъуэм, иныжь нэ закъуэм деж еблэгъащ щIалэр:
— Ныжэбэ жэщыр щизгъэх уи деж, — жери.
— Си нэщ, си псэщ, — жиIащ иныжь нэ закъуэм.
Мэл иукIри игъэващ иныжьым, лыр Iэнэм къытрилъхьащ. Зы лы Iыхьи лъигъэсакъым хьэщIэм, мэлыр езым ишхыжащ.
— Ныщхьэбэ мэлыр сошх, пщэдей уэ усшхынущ, — къыжриIащ щIалэм.
Иныжь нэ закъуэр гъуэлъыжащ. ЩIалэр пырхъуэм тегъуэлъхьащ. Жэщыбг хъуауэ, гъэлъэхъум къигъэушащ щIалэр.
— Умыжей, — къыжриIащ гъэлъэхъум. — Иныжьым пщэдей узэришхынур къыбжиIакъэ?
— КъызжиIащ. Сыт схузэфIэкIын? СыIэмалыншэщ, — жиIащ щIалэм.
— УIэмалыншэкъым. Дзасэр гъэплъи, иныжьым и нэ закъуэр ищI. Зы мэл укIи, мэлыфэр зэшэкI, мэл хъушэм захэбгъэпшахъуэмэ, иныжь нэфым уахигъуэтэнукъым, — къыжриIащ гъэлъэхъум.
Нэху щыри, иныжь нэфыр гъынанэу къэтIысащ.
— Сыбгъэунэхъуащ, емынэунэ хъун! Си нэ закъуэр ипщIащ!
Иныжьыр фIэгуэныхь хъуащ щIалэм:
— Сыт пхуэсщIэфынур? Си гуащIэ себлэнкъым, — жиIащ.
— Си мэл хъушэр схуэгъэхъу, си нэр щипщIакIэ, — къелъэIуащ иныжьыр.
— Пхуэзгъэхъунщ, зы гъэкIэ пхуэзгъэхъумэ, хъушэм и зэхуэдитIыр къызэптынщ.
Зы гъэкIэ хуэлIыщIащ щIалэр иныжьым. Хъушэм и зэхуэдитIыр къыпихуащ, зэгурыIуати. Къежьэжын щыхъум, иныжьым къыжриIащ:
— Гъуэгум зы жыг ущрихьэлIэнущ. Жыгым къыпэкIухь, убгъэдэмыхьэ: жыгыщхьэм бгъэ исщи, узыIуригъэлъэдэнущ.
Ар пэжрэ пцIырэ игъэунэхун мурад ищIащ щIалэм: ежьэри, бгъэм и абгъуэр зытет жыгым хуиунэтIащ. ЩIалэр къыщилъагъум, бгъэр къыхуэгубжьащ:
— Хэт къызэзыкуар?
— Сэращ къозыкуар. СыгъуэгурыкIуэщ. Уи бгъэ шырхэр къызэт. Къызумытмэ, жыгыр къэзгъэуэнущ, — жиIащ щIалэм.
Сыт ищIэжынт бгъэм: и шыритIыр къридзыхащ.
ШыритIыр и дамэм тригъэтIысхьэри къежьэжащ щIалэр. КъыздэкIуэжым дэ жыгхэм ярихьэлIащ.
— Уи дамэм тес бгъэ шыритIыр къыдэт. Къыдумытми, къыптетхынущ. Уарэзыуэ къыдэптмэ, я уасэм деблэнкъым, — къыжраIащ дэ жыгхэм.
ЩIалэр и щхьэм щIэтIэхъуащ: «Бгъэ шырхэм сыт къысхуащIэн? Яшхынур нэхъыбэщ».
Дэ жыгхэм ящыщ зым и гупкIэм пщащэ дахэкIей пыст.
— ПщащэмкIэ фызохъуэж бгъэ шырхэр. Фэсхъуэжын фIэкI, фэсщэнукъым, — яжриIащ дэ жыгхэм.
«Бгъэ шыритIыр дгъасэмэ, дрищакIуэ хъунущ», — жаIащ ягукIэ дэ жыгхэм.
— Удохъуэж, — къыжраIащ. — Удот пщащэр, бгъэ шыритIыр уигу пыкIмэ.
Бгъэ шыритIымкIэ къихъуэжри, пщащэ дахэкIейр и унэ иришащ щIалэм.
Уахътыншэ щыIэкъым
ЗЫ ФЫЗАБЭ псэурти, къуэ закъуэ иIэт. Фызабэкъуэт псори къызэреджэр — абы иризэгуэпырт щIалэр.
— Псоми адэ яIэщ, сэ щхьэ симыIэрэ? — еупщIащ щIалэр и анэм.
— Уи адэр лIащ, — къыжриIащ и анэм.
— Сыт абы къибгъэкIыр? Къигъэзэжынукъэ си адэм?
— Къигъэзэжынукъым. Дэ дыкIуэнущ ар здэкIуам, — жиIащ щIалэм и анэм. — Псори дылIэнущ, зыри IэщIэкIынукъым ажалым.
— Дунейм сыкъыщытехьакIэ, сехыжыну си жагъуэщ. Сежьэнурэ ажал здэщымыIэм сыкIуэнущ, — игу ирилъхьащ щIалэм.
И анэр елъэIуа щхьэкIэ, къедэIуакъым, ежьэри щIы хъурейр зэхикIухьащ.
Дэни щыщIоупщIэ:
— Ажал щыIэ мыбыи?
— ЩыIэщ, — къыжраIэ.
ЩIалэм игу хэщIащ. И щхьэр къыфIэхуауэ къикIухьурэ, щыхь ирихьэлIащ.
Щыхьым еупщIащ:
— Ажал здэщымыIэ пщIэрэ?
— Ажал здэщымыIэ бгъуэтынукъым, — къыжриIащ щыхьым. — Си бжьэр уафэм щIэуэху сыпсэунурэ сэри сылIэнущ. Гъусэ укъысхуэхъумэ, уэри упсэунущ апщIондэху.
ЩIалэм идакъым:
— ИгъащIэкIэ сыпсэун щхьэкIэщ сыкъыщIалъхуар, си нэр абы къыхуимыкIатэмэ, сыкъежьэххэнтэкъым, сыкъыщалъхуам сыщылIэжынт, — жери.
Зы къуэладжэ дыхьауэ, къуаргъ ирихьэлIэри еупщIащ:
— Ажал здэщымыIэ щIыпIэ пщIэрэ?
— СщIэркъым, — къыжриIащ къуаргъым. — Мы къуэладжэр къуаргъыцкIэ згъэнщIыху сыпсэунущ сэ, згъэнщIа нэужьщ сыщылIэнур. Уемыжьэж, сэ дунейм сытетыху упсэунщ уэри.
Ежьэжри, Iэджэрэ къикIухьащ щIалэм, дуней псор зэхикIухьащ — ажал здэщымыIэ ирихьэлIакъым.
ЗэхэзекIуэурэ, и анэм хуэзэшащ щIалэр. Дапщэрэ зэхэзекIуа — езы дыдэми ищIэркъым: махуэри, мазэри, илъэсри хуэбжакъым.
И анэм щыхуэзэшым, и жылэ къигъэзэжащ щIалэм. КъыщыкIуэжым, къуэладжэм дыхьати, къуэладжэм къуаргъыцыр дэзт. Щыхьым и бжьэр уафэм зэрыщIэуари илъэгъуащ: езы щыхьыр и псэм йоджэ, лъэгуажьэмыщхь зищIауэ. Зэрежьэрэ куэд дыдэ зэрыщIар къыгурыIуащ щIалэм. Я жылэ дыхьэжа щхьэкIэ, зыми къицIыхужакъым. Зы лIыжь ирихьэлIати, еупщIащ:
— Си анэм и хъыбар пщIэмэ, къызжепIэркъэ?
— Си адэми си адэшхуэми къызжаIауэ щытащ фызабэ гуэр ди жылэ зэрыдэсар. Ар зэрылIэрэ незэман! Уэ иджыри къэс дауэ упсэуа? — къеупщIащ лIыжьыр.
— Куэд щIакъым сэ сызэрежьэрэ — тхьэмахуэ гъуэгу сытетауэщ къызэрысщыхъур, — жиIащ щIалэм.
— Ущоуэ, — къыжриIащ лIыжьым. — ЛIэщIыгъуэм щIигъуащ узэрежьэрэ.
Я унэ лъабжьэжьщ щIалэр зрихьэлIэжар.
— ЩIы фIыцIэм щIыхьэжынущ псори, уахътыншэ щыIэкъым, — жиIащ щIалэм, и щхьэр я лъапсэжьым къихьэсыжри.
ЩакIуэм и къуэ
ЩАКIУЭР лIэри щIалъхьэжащ. Зы къуэ къыщIэнащ абы. КъыдэкIуэтейри, и анэм еупщIащ щакIуэм и къуэр:
— Сыт и IэщIагъэт си адэм? — жери.
— ЩакIуэу щытащ уи адэр, — къыжриIащ щIалэм и анэм.
— Сэри сыщэкIуэнущ, нэгъуэщI IэщIагъэ сыхуейкъым, — жиIащ щIалэм.
— ЩакIуэ, ауэ ущыщэкIуэнур бгы хужьымрэ бгы фIыцIэмрэщ, бгы плъыжьым уимыхьэ, — къыжриIащ щIалэм и анэм.
ЩакIуэ ежьащ щIалэр. Бгы хужьымрэ бгы фIыцIэмрэ щыщэкIуащ — зыри къыпэщIэхуакъым. Бгы плъыжьым ихьащ итIанэ. Пшапэр щызэхэуэм жыг щIагъым щIэуващ щIалэр. Жыгыщхьэм мэз адакъэ исти, адакъэр къиукIащ щIалэм, и анэм къыхуихьащ.
— Пащтыхьым хуэхь мэз адакъэ дахэкIейр, — къыжриIащ и анэм. — Пащтыхьым и пщIантIэм назирхэмрэ уэзирхэмрэ къыщыпIущIэмэ, «адакъэр къыдэщэ» жаIэнущи, ещэ. Йумыщэмэ, ущIегъуэжынщ.
Пащтыхьым и пщIантIэм назирхэмрэ уэзирхэмрэ къыщыIущIащ.
— Адакъэр къыдэщэ, тумэн тIощI удот, — къыжраIащ назирхэмрэ уэзирхэмрэ.
Ярищакъым адакъэр:
— Пащтыхьыращ адакъэр къызыхуэсхьар, — жери.
— Мы щIалэм хуэхьынум хуэдиз налкъутналмэс ефт, — яжриIащ пащтыхьым назирхэмрэ уэзирхэмрэ.
Назирхэмрэ уэзирхэмрэ щIалэм мэжаджэ Iыхьэрэ кхъуей бзыгъэрэ кърагъэшхащ, санэ фалъэ кърагъафэри, пащтыхь пщIантIэм къыдахужащ.
ЩIалэр и унэ кIуэжащ.
Назирхэмрэ уэзирхэмрэ пащтыхьым бзэгу хуахьащ:
— Хы хужьымрэ хы плъыжьымрэ я тIуащIэм пщащэ тхьэIухуд щопсэу, уэ пхуэфащэт а пщащэ тхьэIухудыр.
— Хэт къысхуихьын пщащэ тхьэIухудыр? — щIэупщIащ пащтыхьыр.
— Адакъэр къыпхуэзыхьам пщащэри къыпхуихьыфынущ.
Пащтыхьым щIалэр ириджащ.
— Хы хужьымрэ хы плъыжьымрэ я тIуащIэм щыпсэу пщащэ тхьэIухудыр къысхуэхь, — къыжриIащ пащтыхьым.
И цыр уауэ и анэм деж къигъэзэжащ.
— Пащтыхьым си пщэ къыдилъ-хьар схузэфIэкIынукъым, аращ сыщIэнэщхъейр, — жриIащ щIалэм и анэм.
— Тегъази, пащтыхьым ахъшэ щхьэкIэ елъэIу. Къуитмэ, ахъшэ хуэныкъуэ гуэр гъуэгум ущрихьэлIэнкIэ хъунущи, ар абы IэщIэлъхьэ, -къыжриIащ щIалэм и анэм.
Пащтыхьым деж кIуэри, ахъшэ щхьэкIэ елъэIуащ.
— Хуэхьынум хуэдиз ефт мы щIалэм, — яжриIащ пащтыхьым и назирхэмрэ уэзирхэмрэ.
Гъуаплъэ ахъшэщ назирхэмрэ уэзирхэмрэ ягу пыкIар. КъыздэкIуэжым щIалэ цIыкIу зыбжанэ ирихьэлIащ. Къашыргъэ къаубыдауэ яфыщIырт щIалэ цIыкIухэм:
— Къашыргъэр тфыщIынурэ и цыр тщэнущ, — жари.
— ФымыфыщI, футIыпщыж, сэ гъуаплъэ ахъшэ фэстынщ, — яжриIащ.
Щылъэтэжым къашыргъэм къыжриIащ:
— Си зы къабзий узот, гузэвэгъуэ уихуэмэ, къыпщхьэпэжынкIэ мэхъу.
Ежьэри, псыхъуэм дыхьащ щIалэр. Ныджэм телъ бдзэжьей цIыкIу ирихьэлIащ. Бдзэжьейр псым хиутIыпщхьэжащ.
— КъысхуэпщIар сщыгъупщэнкъым, — къыжриIащ бдзэжьейм.
Ежьэжауэ щакIуэ ирихьэлIащ щIалэр. Аркъэн идзри, щакIуэм щыхь къиубыдати, сэр мывэупцIэм дидзэрт.
— Щыхьыр умыукI, и уасэр уэстынщ, — жери щIалэм щыхьыр иутIыпщыжащ.
ЩакIуэм и хьэджафэм зы бажэ хигъэзыхьауэ ирихьэлIащ щIалэр. Бажэр и гуфIакIэм дигъэтIысхьэри, къежьэжащ. ЩакIуэр къыхуэзащ:
— Бажэ къыпIэщIэмылъэгъуауэ пIэрэ?
— Слъэгъуакъым, — жери щакIуэм къыблихщ бажэри, иутIыпщыжащ.
— Зэгуэр сыкъыпщхьэпэжынкIэ мэхъу сэри, — къыжриIащ бажэм.
Пщащэ тхьэIухудыр зыдэс тIуащIэм дыхьащ щIалэр.
— Сытым укъылъежьа? — къеупщIащ тхьэIухудыр.
— Пащтыхьым ухуэсхьынущ, си пщэ кърилъхьащи. Аращ сыкъыщIежьар, — жиIащ щIалэм.
— Сэ сыпхьын щхьэкIэ, щэнейрэ зысфIэбгъэпщкIун хуейщ. ЗысфIэбгъэпщкIурэ укъэзгъуэтмэ, уи щхьэр пезгъэупщIынущ, — къыжриIащ тхьэIухудым. — Уэ пхуэдищэм я щхьэр пезгъэупщIауэ бжыхь щхьэкIэм фIэлъщ, уэри аращ уэсщIэнур.
Гузэвэгъуэ щыхэхуэм, къашыргъэм и къабзийр къищтащ щIалэм. Къашыргъэр къэлъэтащ:
— Сыт ухуейт? — къеупщIащ къашыргъэр.
— СыгъэпщкIу, тхьэIухудым сыкъигъуэт хъунукъым.
ЩIалэр игъэшэсри, уэгум ирихьащ къашыргъэм.
ТхьэIухудыр гъуджэм иплъащ, щIалэр уэгум зэритыр гъуджэм ирилъэгъуащ.
ТхьэIухудым деж къигъэзэжри, еупщIащ:
— Сыкъэплъэгъуа, дэнэ зыщызгъэпщкIуар?
— Услъэгъуащ, уэгум уитащ, — къыжриIащ тхьэIухудым, — КIуэ, иджыри зыгъэпщкIу.
Псыхъуэм дыхьащ щIалэр. Дыщэ бдзэжьейр къеупщIащ:
— Сыт ухуей?
— СыгъэпщкIу, аращ сызыхуейр, — жиIащ щIалэм.
ЩIалэр псы щIагъым щIихьащ бдзэжьейм.
ТхьэIухудыр гъуджэм иплъащ, щIалэр псы щIагъым зэрыщIэсыр илъэгъуащ.
— Иджыри зэ зыгъэпщкIу, — къыжриIащ тхьэIухудым.
Гузэвэгъуэ щыхэхуэм, щыхьыр къэсащ щIалэм деж:
— Сыт ухуейт?
— СыгъэпщкIу, аращ сызыхуейр, — жиIащ щIалэм.
Щыхьым ирихьэжьэри, щIалэр къуэладжэ куум дихьащ.
Гъуджэм иплъэри, щIалэр къуэладжэ куум зэрыдэсыр илъэгъуащ тхьэIухудым.
— Иджыри зэ зызгъэгъэпщкIу, — елъэIуащ щIалэр тхьэIухудым.
— ЗыгъэпщкIу. Укъэзгъуэтмэ, уэсщIэнур бжесIакIэщ.
Бажэр къриджащ щIалэм.
— Сыт пхуэсщIэфынур? — къеупщIащ бажэр.
— СыгъэпщкIу, пщащэ тхьэIухудым сыкъигъуэт хъунукъым.
— Жыжьэ усхьынкъым, — къыжриIащ бажэм. — Пщащэм и сэрейм ущызгъэпщкIунщ.
Сэрей щIыунэм щигъэпщкIуащ щIалэр.
Гъуджэм иплъа щхьэкIэ, щIалэр къыхуэгъуэтакъым тхьэIухудым. Гъуджэр хыфIихуащ. НэгъуэщI гъуджэ иплъащ — абыкIи къыхуэгъуэтакъым.
— Пащтыхьым сыдэкIуэнукъым, — къыжриIащ тхьэIухудым. — Уэ сыхь.
Пщащэ тхьэIухудыр тIуащIэм къыдихри къежьэжащ щIалэр.
Шыпхъу закъуэ
МэкъумэшыщIэм къуибгъу иIэт. «Зыпхъу сиIащэрэт», — жиIэрейт, и нэ къыхуикIырти. Зэшибгъур щакIуэ ежьэурэ мэзым щIэтт, шыпхъу яIамэ, гуфIэнут ахэри.
Зэшхэм я анэр уэндэгъушхуэти, жраIащ:
— Дыкъэтыху иджыри зы къуэш къытхуэплъхумэ, бжэщхьэIум бжьы тегъэувэ, шыпхъу къытхуэплъхумэ, бжэщхьэIум цыкIуэкI тебгъэувауэ дыкърегъэхьэлIэж.
Зэшибгъур къэтыху, я анэм шыпхъу къахуилъхуащ. И къуэхэр къызэригъэгугъар арати, бжьэщхьэIум цыкIуэкI тригъэуващ. Я гъунэгъу фызыр къакIэщIэдэIухьати, цыкIуэкIыр игъэпщкIури, бжьэщхьэIум бжьы тригъэуващ.
Зэшхэм къагъэзэжащ. Бжьыр щалъагъум, жаIащ:
— Ди анэм къуэш къытхуилъхуащ, ар хурикъунущ ди анэм, дэ къытхуэныкъуэжынукъым.
ЩакIуэ ежьэжащ зэшибгъур. ЩакIуэ ежьэри загъэбзэхащ, къагъэзэжакъым. Я шыпхъур къыдэкIуэтеящ. ПщIантIэм щыджэгуурэ, зы хъыджэбз цIыкIу къыщыIеящ зэшибгъум я шыпхъум. Къегиящ:
— Уи дэлъхухэр зытекIуэдар уэращ. Уи зэранкIэ ежьащи, щыхэтыр уи анэми, уи адэми ящIэркъым, — жери.
Зэшибгъум я шыпхъу цIыкIур унэм щIэлъэдэжащ:
— Дэлъхуибгъу сиIэр пэж? — щыхьащ и анэм. — Иджыри къэс зыри щхьэ къызжумыIарэ?
— Уи дэлъхухэр зытекIуэдар ди гъунэгъу фызращ. Уэ дунейм укъыщытехьэм бжэщхьэIум тезгъэува цыкIуэкIыр бжьыкIэ зэблихъуащ ди гъунэгъу фызым. Шыпхъу къызэрыхуамылъхуар я гум щIыхьэри, уи дэлъхухэр унэм икIащ, Iэджэ щIащ абы лъандэрэ, зыми тщIэркъым увыIэпIэ яхуэхъуар, — жриIащ анэм ипхъу закъуэм.
«Си дэлъхуибгъум увыIэпIэ яхуэхъуар къэзмыщIауэ сыкъекIуэлIэнкъым», — жери хъыджэбз цIыкIур ежьащ. Гъуэгуанэ кIыхь зэпичащ. Зы тэхъуанэ ирихьэлIащ зэгуэрым. Тэхъуанэм щIэплъащ — зыри щIэскъым.
— Хэтми, зыгуэр щопсэу тэхъуанэм, — жиIащ хъыджэбз цIыкIум. — СеплъэкIуэнщи, зэзгъэщIэнщ щIэсыр.
Пшапэр зэхэуауэ, щакIуэ къикIыжри, пщIантIэм щIалибгъу къыдыхьэжащ. Хъыджэбз цIыкIум и псэм ищIащ: «Си дэлъхухэращ».
Нэху щыри, щIалэхэр щакIуэ ежьащ. Ахэр пщIантIэм дэкIа нэужь, хъыджэбз цIыкIур тэхъуанэм щIыхьащ, тэхъуанэр къипхъэнкIащ, къилъэсащ, пщафIэри ипщэфIар Iэнэм къытригъэуващ. Езым зигъэпщкIужащ.
Зэшибгъур пщыхьэщхьэм къыдыхьэжащ: тэхъуанэр зэлъыIухащ, Iэнэм шхын тетщ.
— Зыгуэрым игу къытщIэгъуащ, — жаIащ зэшхэм. — Тэхъуанэр щызэлъыIуихакIэ, щытхуэпщэфIакIэ игу Iей къытхуилъкъым. Дауэ къэдумыса зэрыхъунур?
ШынэхъыщIитI пщIантIэм къыданэри, зэшхэр щакIуэ ежьащ, нэху ща нэужь. ШынэхъыщIитIым къуэгъэнапIэ защIащи, ялъагъу тэхъуанэм зы пщащэ зэрыщIыхьэр. Щыхагъэзыхьым, пщащэм псори къажриIащ.
ЩIалитIым шэч къытрахьэжакъым пщащэр зэрашыпхъум. ЩакIуэ ежьахэми къагъэзэжащ пщыхьэщхьэм, абыхэми закъригъэцIыхуащ пщащэм.
Гъусэ зэхуэхъужауэ зэдопсэу абы лъандэрэ: зэшибгъур щакIуэ йожьэ, пщащэм тэхъуанэр зэлъыIуех, мэпхъанкIэ, мэлъасэ, и дэлъхухэм яхуопщафIэ. ЩакIуэ щежьэкIэ, пщащэм и дэлъхухэм къыжраIэ: «Жьэгум дэлъ мафIэр зэхыумыгъэкIыж закъуэ».
ТеплъэкъукIри, жьэгум дэлъ мафIэр фIызэхэкIыжащ зэшибгъум я шыпхъум. КъыщыщIар и щхьэм дэуейри, пщащэр ежьащ: «МафIэ къэзмыгъуэтауэ къэзгъэзэнкъым», — жери.
Iугъуэ къыIэщIэлъэгъуащ. «Iугъуэ здэщыIэм мафIи щыIэщ», — жери кIуащ. Зы фызыжь ирихьэлIащ. Цы еджри щысщ фызыжьыр, и бгъэр къыдэдзащ.
— МафIэхьэ сыкъэкIуащ, — жиIащ пщащэм. — МафIэ къызэт.
Фызыжьым мафIэ къритащ, джэдгыни къыщIигъуащ:
— Джэдгыныр гъуэгум щипкъухьурэ кIуэж, етIуанэ гъуэгу укъежьэмэ, джэдгыным уригъуэзэнщ.
Фызыжь щхьэц бацэр иныжьым и анэрат. Иныжьыр къыдыхьэжащ жэщ хъуауэ.
— Фу цIыхумэ! Хэт ди деж къэкIуар? — и анэм еупщIащ иныжьыр.
— Абы ухуеймэ, улъэщIэхьэнущ джэдгынымэм уригъуазэурэ, — къыжриIащ и анэм.
Иныжьыр джэдгынымэм иригъуазэурэ зэшиблым я тэхъуанэм нэсащ.
Зэшхэр щакIуэ ежьат, тэхъуанэм къыщIэнар я шыпхъум и закъуэт.
— Бжэр Iух, уи дэлъхухэр къэсыжащ, — жиIащ иныжьым, и макъым зригъэхъуэжри.
Пщащэм бжэр Iуихакъым — иныжьым зыкъригъэгъэпцIакъым.
Зэшхэр пщыхьэщхьэм къыдыхьэжащ. Иныжьым и хъыбар яжриIащ я шыпхъум.
— Игу фIы илъкъым абы! — жаIащ зэшхэм. — ЩакIуэ дыщIежьэр арати, и хэщIапIэр къэдбгъэщIащ: джэдгынымэм дригъуазэурэ дыкIуэнщи, и унэ идукIыхьыжынщ иныжьыр.
Аращ иращIар иныжьым: и пIэ кърагъэкIакъым, и унэ щIаукIыхьыжащ.
Я шыпхъур къыздашэжри, я анэмрэ я адэмрэ деж къэкIуэжащ зэшибгъур.
Бажэмрэ ныбгъуэмрэ
Бажэр шхакъуэри, хьэлъэ хъуащ, зыхуэгъэхъеижыркъым. Къэгузавэри, ныбгъуэм еджащ.
— Ныбгъуэ цIыкIу, сышхэкъуащи, си лъэр щIэнащ. Сыт си хущхъуэгъуэ? Си хущхуэгъуэр пщIэмэ, къызжеIэ.
— СощIэ, — жиIащ ныбгъуэм. — Сэ сылъэтэнщ, уэ си ужь ниуви, ныскIэлъыжэ. Зыкъомрэ къэбжыхьмэ, пшхар пщыкIуэнущ.
Ныбгъуэр лъэтащ, бажэр абы и ужь иуващ. Ишхар игъэтIысыху, къэувыIакъым бажэр.
— «Уэху!» жысIэжаи! — гуфIащ бажэр, псынщIэ щыхъужым.
— Иджыри сыт ухуей? — къеупщIащ ныбгъуэр.
— Сшхар сщыкIуа нэужь, сыдыхьэшхащэрэт жызоIэ.
— Ар Iуэху-тIэ!
Бажэр иришажьэри, ныбгъуэр хьэмым лъэтащ.
Вым и бжьакъуэм фIэтIысхьащ ныбгъуэр. Выр зейр къыхуилъащ, баш къриутIыпщащ. Ныбгъуэм техуакъым башыр, вым и бжьакъуэр триудащ.
Бажэр дыхьэшхыурэ ныбафэуз хъуащ:
— Хуэзэр епщIащ вакIуэ жьэрыплъэм! — жери.
Къилъэтыхьурэ, вакIуэм и гъуэмылэм ирихьэлIащ ныбгъуэр. ВакIуэм мывэ къриутIыпщащ. Мывэр шхупс зэрыт кхъуэщыным техуащ. Бажэр тIысауэ мэдыхьэшх: «Зэрыделэ мы вакIуэр!»
— Ирикъункъэ узэрызгъэдыхьэшхар? — къеупщIащ ныбгъуэр бажэм.
— Си нэгу зебгъэужьащ нобэ, — жиIащ бажэм.
Къижыхьурэ къэмэжэлIати, ныбгъуэр IуипIэн мурад ищIащ бажэм.
— СыкъэмэжэлIэжащ, ныбгъуэ цIыкIу.
— Сыт-тIэ нэхъ узыхуейр?
— Усшхащэрэт жызоIэ.
— Щыгугъ абы! — жери ныбгъуэр лъэтэжащ. — ДяпэкIэ кIуэгъу-жэгъу сыкъыумыщI. Услъэгъуакъым, сыкъэплъагъужакъым.
— Алъандэм узыIурыздзэн хуеящ, бетэмал! — жери бажэм и щхьэр ирихьэжьэжащ.
Хьилэшы
Хьэсэм щхьэмыж къыщищыпащ бажэм. И блэгущIэм зы пхыр щIилъхьэри ежьэжащ. «Мэш пхырым насып къысхудэкIуэнкIэ мэхъу», — жиIащ.
Ежьэжауэ, жэщ къытехъуащ бажэм. Зы пщIантIэ дыхьэри, джащ:
— СыгъуэгурыкIуэщ, фи унэ ныжэбэ сивгъэсын? — жери.
— Еблагъэ! — къыжраIащ. Ирагъэблэгъащ.
— Мэш пхыр къыздесхьэжьащи, фи джэдэщым щIэзвгъалъхьэ.
Бажэм и мэш пхырыр джэдэщым щыфIадзащ. Жэщ ныкъуэ хъуауэ, джэдэщым кIуащ бажэр. Джэдым къелаIатэкъым — мэш пхырыр IуапIакIэт. Нэху игъэщри, бажэм япиубыдащ:
— Си мэш пхырыр фи адакъэм IэщIэкIуэдащ. Къэфпшыныж!
— СыткIэ къэтпшыныжын?
— Мэш пхырыр зыIэщIэкIуэдар адакъэращи, адакъэр къызэфт.
Сыт ящIэнт: адакъэр бажэм иратащ. Адакъэр ирихьэжьэри ежьэжащ.
Махуэ гъуэгу икIуауэ, жэщ къытехъуащ бажэм. Жэщ къыщытехъуэм, мэлыхъуэ пщыIэ техьащ.
— Си адакъэм фытеплъэкъукIрэ гъэлъэхъум IэщIэвгъэкIуэдамэ, сывгъэунэхъуащ, — яжриIащ мэлыхъуэхэм.
— ДытеплъэкъукIынкъым.
— Нэхущым маIуэри, сыкъегъэуш адакъэм. Ар симыIэжмэ, сыхэжеенущ.
Жэщыр мэлыхъуэ пщыIэм щрихащ бажэм. Нэху щымэ — адакъэр гъэлъэхъум IэщIэукIауэ къыщIэкIащ.
— Си адакъэр зыIэщIэкIуэдар гъэлъэхъуращ. Гъэлъэхъур къызэвмытмэ, бэлыхь фыхэздзэнщ, — жиIащ бажэм.
Гъэлъэхъур къратын хуей хъуащ — бэлыхь зыхрагъэдзэнт зы гъэлъэхъу щхьэкIэ!
Гъэлъэхъур ирихужьэри ежьэжащ бажэр, жэщ къыщытехъуэм зы унагъуэ еблэгъащ. Унагъуэм зы выщIэ къаIэщIигъэкIащ, пцIы яхуиупсри.
Гъэлъэхъумрэ выщIэмрэ ирихужьэри, гъуэгу техьэжащ бажэр.
Бгым щыдз
ЗылI мэкъуауэ дэкIащ, шэмэдж къищтэри. МэкъупIэм ит мей жыгым и лъабжьэм зы мыщэ щIэлъщ, мы гуащIэ ишхыурэ шхэкъуауэ. Шхэкъуащи, мыщэм зыхуэгъэхъеижыркъым. Къыщиудауэ мэдыхьэшх лIыр:
— ИгъащIэм слъэгъуакъым уэ пхуэдэ мыщэ. Сыт къохъулIар?
— Сышхакъуэри, хьэлъэ сыхъуащ — аращ къысщыщIар. СумыIуэтэж, жылэм сахыумыгъаIуэ, — жиIащ мыщэм.
— УсIуэтэжынкъым, — жиIащ лIым. — Си мэкъупIэр умыутэ закъуэ, жыг щIагъым щIэлъ.
Мэкъу еуэри, лIыр ежьэжащ. «СиIуэтэжынкIэ мэхъу», — жери шэч ищIащ мыщэм, лIым и ужь иуващ.
И унэ нэсыжри, лIым и щхьэгъусэм мыщэм и хъыбар хуиIуэтэжащ. Мыщэр къыкIэлъыкIуауэ къакIэщIэдэIухьырти, зэлIзэфызыр къазэрыщIэнакIэр зэхихащ.
— СыхулIэ апхуэдэ мыщэ, — жиIащ фызым.
Нэху щыри, лIыр мэкъуауэ дэкIащ. Абы и мэкъупIэм зригъэзэгъауэ, мыщэр жыг щIагъым щIэлъщ.
Мыщэр щилъагъум, лIым и псэр и лъэдакъэпэм нэсыжащ. Шэджагъуэ хъури, фызым гъуэмылэ къыхуихьащ.
— Мыщэр къызэуэсащ, сыIэщIэкIуэдэнкIэ сошынэ, — жиIащ лIым.
— Сыт ущIыIэщIэкIуэдэнур?
— И хъыбар дыгъуэпшыхь зэрыпхуэсIуэтэжам щхьэкIэ.
Гъуэмылэр къигъанэри, фызыр ежьэжащ. Гъуэмылэм хэIэбакъым лIыр, и щхьэр къыфIэхуауэ щысщ, мыхъумышхэ хъуащ.
Блэжрэ пэт, бажэр кърихьэлIащ. ЛIым и щхьэр зэрилажьэм гу лъитэри, бажэр къеупщIащ:
— Щхьэ узэхэуа, сыт ущIэнэ- щхъейр?
— Сынэщхъеинкъэ, — жиIащ лIым. — Мыщэр си мэкъупIэм хэсщ, сыIэщIэкIуэдэнкIэ сошынэ.
— Сэ укъыIэщIэсхынщ мыщэм, — къыжриIащ бажэм. — Мо Iуащхьэм сыкъытеувэнщи, сэ сыкъэджэнщ. Уэ шэмэджыр къащти, мэкъу еуэ.
Iуащхьэм къытеувауэ, къоджэ бажэр:
— Мыщэ къыпIэщIэмылъэгъуауэ пIэрэ, си нэфI зыщыхуэн?
— «Слъэгъуакъым» жыIэ. ГущIэгъу пхуэсщIынщ, уи мэкъупIэм сикIыжынщ, — къехъуцэцащ мыщэр.
— Слъэгъуакъым, — жиIащ лIым.
— Жыг щIагъым щIэлъыр сыт-тIэ? ЩакIуэр мыщэм къылъежьащи, игъуэтыркъым.
— «Пхъэдакъэжьщ» жыIэ, — къохъуцацэ мыщэр.
— Пхъэдакъэжьщ.
— Пхъэдакъэжьмэ, гум илъхьэ, — къэджащ бажэр.
Мыщэр гум ирилъхьащ лIым.
— Гур бгъэуфэрэкIмэ, пхъэдакъэжьыр къихунщ. КIапсэ лэрыгъукIэ ипхэ.
Мыщэр гум ирипхащ лIым.
— Мо нэпкъым ешалIи, пхъэдакъэжьыр бгым щыдз иджы! — къэджащ бажэр.
ЛIым мыщэр бгым щидзащ.
Куржым и къуэкIыпIэ лъэныкъуэм щыIэ Сигнахи къалэ цIыкIур. 1968 гъэ
Бзу шырищ
Жыгыщхьэм щыкIэцIри, бзум шыр цIыкIуищ къыщришащ. Бажэр ещакIуэ хъуащ бзум и шырхэм. Жыг щIагъым зыщIигъэзагъэри, бзум еджащ бажэр:
— Бзу тхьэмыщкIэ! КIэ уэстынущ, узгъэунэхъунущ.
— Сыт кIэ къыщIызэптынур, сыт сыщIэбгъэунэхъунур? — гъынэнащ бзур.
— СомэжалIэри, уи шырищым щыщ зы къысхуедзых. Къысхуумыдзыхмэ, пхъэх къэсхьынурэ жыгыр къэзгъэуэнущ.
— Къыумыгъауэ. Дауэ сыхъун, жыгыр къэбгъауэмэ?
— Къэзгъэуэнкъым, уи хьэтыр слъагъунщ, зы шыр къысхуебдзыхмэ.
Сыт ищIэнт бзум: бажэм зы шыр къыхуридзыхащ. Шырыр IуипIэри, бзум еджащ бажэр:
— ЗызгъэнщIакъым, иджыри зы шыр къысхуедзых. Къысхуумы-дзыхмэ, къызжиIакъым жумыIэж: пхъэх къэсхьынурэ жыгыр къэзгъэуэнущ.
ЕтIуанэ шырри къридзыхащ бзум. АбыкIи зигъэнщIакъым бажэм: бзу шырым и лыр IэфI къыIурыхъуащ.
— ЗызгъэнщIакъым: ещанэри къысхуедзых. Къысхуумыдзыхмэ, уэсщIэнур бжесIакIэщ.
Ещанэри къридзыхащ бзум. Ари IуипIащ бажэм. IуипIащи, зыIуробзае. «Мыр си дежи къэсынущ», — жиIэри къэгузэващ бзур, зиIэтри, жыгыщхьэм илъэтыкIащ, къилъэтыхьурэ нэгъуэщI жыгыщхьэ итIысхьауэ мэгъынанэ.
ЩакIуэм къилъэгъуащ жыгыщхьэм щыгъынанэ бзур.
— Щхьэ угърэ, бзу цIыкIу? Сыт къэхъуар? — къеупщIащ щакIуэр.
— Сыгъынкъэ, — жиIащ бзум. — Шырищ къисшати, бажэм сфIишхащ.
— Сэ хуэфI сыхъункъэ а кIэ бацэм! НакIуэ, сышэ бажэм и гъуэм, — жиIащ щакIуэм, и фочыр игъэпкIри.
Бзум щакIуэр иришэжьащ. И гъуэм къикIауэ дыгъэ зригъэурти, щакIуэм и фочыр триубыдащ бажэм. Лъэбакъуэ иригъэчакъым бажэм — еуэри къиукIащ.
Хэт нэхъыжь?
ХъуакIуэщакIуэ ежьауэ, мыщэм, дыгъужьым, бажэм зы танэ псэхэлIэ къапэщIэхуащ.
— Щы дохъу, щыри дымэжэщIалIэщ. Танэр тхурикъункъым, — жиIащ бажэм.
— ЛIо-тIэ тщIэнур? — жиIащ мыщэм.
— Танэр нэхъыжьым ишхынщ, — жиIащ дыгъужьым.
— Хэт нэхъыжьыр?
— Нэхъыжьыр япэ къалъхуаращ, — жиIащ дыгъужьым. — Уафэр щызэпцIагъащIэм, щIылъэр щымыджэ-мыпцIэм сыкъалъхуащ сэ.
Бажэм и нэпсым къызэпижыхьащ.
— Щхьэ угърэ?
— Сыгъынкъэ: уафэр щызэпцIагъащIэм, щIылъэр щымыджэмыпцIэм си къуэ нэхъыщIэр къашыргъэм ипхъуатэри, уэгум иришхыхьауэ щытащ, — жиIащ.
Мыщэр къэгузэващ: «Мы тIум танэр сIэщIагъэкIынущ», — жери. Пхъуэри танэ псэхэлIэр зрилъэфэлIащ.
— СыныводаIуэри, дыгъужьми бажэми ныбжьышхуэ фиIэщ. ФимыIэр щхьэщ: ныбжьыракъым нэхъыщхьэр, нэхъыщхьэр зи уэлиигъуэращ. Зи уэлиигъуэр сэращи, танэр сэ сшхынщ, — жиIащ мыщэм.
Дыгъужь кIэбдз
Аслъэныр сымаджэ хъури гъуэлъащи, дунейкъытехьэ иIэкъым. ХьэкIэкхъуэкIэхэр щIэупщIакIуэ къыхуокIуэ. Бажэр къакIуэркъым.
— Дэнэ щыщIэвэщIа бажэр? — мэшхыдэ аслъэныр. — Сызэрысыма-джэр жефIакъэ?
— ЖетIащ. УкъыфIэIуэхуакъым.
— Аслъэныр сымаджэ хъуа щхьэкIэ гузавэрэ бажэр? — и дзэлыфэр итIащ дыгъужьым. — И цыр хуэщын хуейщ абы, и пэр щIым щыхуэн хуейщ!
— Аращ хуэфащэр а нэжэсым! — мэгурым аслъэныр.
Бажэм бзэгу хуахьащ: дыгъужьым пхуэмыфащэ жеIэ, аслъэныр къызэрыпщигъэIеинщ зыхэтыр, умыбэлэрыгъ, уи цыр пхуащынущ.
— Зи цыр зыхуащ езгъэлъагъунщ сэ абы! ИремыпIащIэ! — жиIащ бажэм.
Тхьэмахуэ дигъэкIри, бажэр аслъэным деж щIэупщIакIуэ кIуащ.
— Иджыри къэс щхьэ укъысщIэмыупщIарэ? Уигу къысщIэузыркъэ? Хьэмэ сызэрысымаджэр зэхыумыхауэ ара? — къегиящ аслъэныр бажэм.
— Зэхэсхащ. Тхьэмахуэ мэхъу зэрызэхэсхрэ. Iэзэ сыпхуэлъыхъуащ, аращ сыкъыщIэгувар, — жиIащ бажэм.
— Къэбгъуэта-тIэ?
— Къэзгъуэтащ. Хущхъуэ пхуэхъунури къызжиIащ.
— Сыт?
— Дыгъужь кIэбдз пшхымэ, ухъужынущ — аращ Iэзэм къызжиIар.
Ар щызэхихым дыгъужьым и цыр уащ. И цыр зэрыуам щхьэкIэ гущIэгъу хуащIакъым: и кIэбдзыр къыщIагъэжри аслъэным и пащхьэ иралъхьащ.
Пхуэфащэр уэсщIэнщ
КIуэри, бажэм и гъуащхьэм зыщигъэукIуриящ мыщэм. Бажэр гъуэм къиплъащ:
— Щхьэ укъэджэда, сыт узы- хуейр?
— СыкъыщIэджэдар пщIэркъэ? УзгъэщэкIуэнущ. Къуажэм дыхьи, джэд бгъуэтми, къаз бгъуэтми, къысхуэхь, щынэ къысхуэпхьми, зытезгъэгусэнукъым, — жиIащ мыщэм. — КIуэ, ежьэ, ирикъунщ гъуэм узэрибэмпIыхьар.
Сыт ищIэнт бажэм — мыщэм пэлъэщынутэкъым. Къуажэм дыхьэри, джэд къихьащ. Тригъазэри, къаз къихьащ.
— Щынэ урихьэлIакъэ? Щынэ щхьэ къысхуумыхьарэ? — къыщIэгубжьащ мыщэр.
Бажэм зы щынэ къыдихуащ къуажэм. Щынэри иригъэмэрэкIуэхащ мыщэм.
Мыщэм фIэкI Iуэху иIэжтэкъыми, и щхьэр къыIэщIэужэгъуащ бажэм, мэжэщIалIэ хъуащ. «Абы фIэкIмэ, кIэ згъуэтынущ», — жиIащ бажэм игукIэ. — Сэ кIэ сымыгъуэт щIыкIэ, мыщэ бэлацэм кIэ естынщ».
Зы дэ къыIэрыхьащ бажэм. Дэр икъутауэ ешх.
— Сыт сыхэбнауэ пшхыр? — къыхуилъащ мыщэр.
— Си зы нэр къисчыжауэ сошх, — жиIащ бажэм. — Нэм нэхърэ нэхъ IэфIрэ фIэIурэ дэнэ къипхын!
— Пэж къызжепIэр?
— Пэж зэфэзэщщ. Уи фIэщ мыхъумэ, уи зы нэр къичыжи, шхыт.
Мыщэм и зы нэр къричыжащ.
— Пэжи къызжепIэр! — гуфIащ мыщэр. — Нэхъ IэфI си джийм ехакъым игъащIэм.
Бажэм зы дэ икъутащ аргуэру.
— Сыт иджыри пшхыр? — хуеплъэкIащ мыщэр бажэм.
— Си нэ етIуанэри къисчыжауэ сошх, — жиIащ бажэм.
Мыщэми и нэ етIуанэр къричыжри ишхащ.
— Ныджэм къаз хъушэ щыслъэгъуащ. ДыгъакIуэ, къазкIэ зозгъэтIыжынщ, — жиIащ бажэм.
— Дауэ сызэрынэкIуэнур, си нитIыр къисчыжри нэф сыхъуащ, зыри слъагъужыркъым.
— Сэ усшэнщ, — жиIащ бажэм. — Си кIэр къэубыд.
Мыщэр къыщыпщащ, бажэм и кIэр иубыдри дежьащ.
— Лъэбэдий умыщI, сымэжэлIауэ солIэ, нэхъ псынщIэIуэу накIуэ. Зыбгъэжьажьэурэ къаз хъушэм дыхэбгъэкIыжынущ, — жиIащ мыщэм.
Мыщэр щыхупIэ задэ иришэлIащ бажэм.
— Дыкъэса?
— Дыкъэсащ. НапкIэ! УнапкIэмэ, къаз хъушэм уахэтIысхьэнущ, — жиIащ бажэм, мыщэр щыхупIэ задэм иришэлIа нэужь.
— СынопкIэ! Уэри ныскIэлъелъэ! — жери мыщэр щыхупIэм елъащ. Мыщэм кIэ иритри, и гъуэм зригъэзэгъэжащ бажэм.
Хэт зи лажьэр?
ХъуакIуэщакIуэ ежьауэ, бажэр къаз хъушэ ирихьэлIащ. «Мы хъушэм зы къаз къахэзудкIэ жылэр унэхъункъым, сэ сытхъэжынущ», — жери бажэр къаз хъушэм яхэлъэдащ, жылэм нэсыху хъушэм я ужь къикIакъым. Жылэм нэсауэ, хьэм къаумысащ бажэр. И щхьэр къыщIихьэри ерагъмыгъуейуэщ къазэрыIэщIэкIар. Мэзым щIэлъэдэжри, и гъуэм зридзэжащ бажэм.
— КIэ къызат пэтащ жылэм я хьэм! Насып сиIэти, къыслъэщIыхьакъым. КъыслъэщIыхьамэ, сызэпкъраудынут. СакъыIэщIэкIащ хьэм. Хэт зи фIыщIэр, хэт хьэм сакъыIэщIэзыхар? — И лъакъуэ цIыкIухэм еупщIащ. — Си лъакъуэ цIыкIухэ, сыт къысхуэфщIэфар нобэ?
— Хьэр къыплъэщIэдгъэхьакъым, уакъыIэщIэтхащ, — жаIащ бажэм и лъакъуэхэм.
— Си нэ цIыкIуитI, фэ сыт къысхуэфщIар?
— Хьэр япэ къэзылъэгъуар дэракъэ! — жаIащ бажэм и нэхэм.
— Фэ-щэ, си тхьэкIумэ цIыкIуитI?
— Хьэ банэ макъыр дэракъэ зэхэзыхар! Удгъэбэлэрыгъакъым!
— Фысхуэпсэуащэрэт фэ! Си кIэ бацэжь, уэ къысхуэпщIар къызжепIэркъэ.
— Нобэ сынокъуэншэкIащ, — жиIащ кIэ бацэжьым.
— Дауэ?
— Пыжьей гуэрэным укъыщыкIуэцIрыжым, пыжь банэм зыкIэрысщIэурэ хьэр къыпщIэзгъэхьэ пэтащ.
— Унапэншэщ! Пхуэфащэр уэсщIэнкъэ сэ! — Гъуащхьэм тет хьэ къарэжьым еджащ бажэр. — Хьэ къарэжь, си кIэ бацэжьым сытекIуэдэж пэтащ нобэ. СыхулIэ апхуэдэ кIэ бацэ! Мэ, уи хьэлэлщ си кIэ бацэр! — жери бажэм и кIэр гъуэм къришиикIащ.
Гъуащхьэм тет хьэ къарэжьым кIэ бацэр иубыдри, бажэр гъуэм кърилъэфащ. Кърилъэфри, зэпкъриудащ.
Дунейр мэкъутэж
Бажэр жыгей щIагъым щIэгъуэлъхьащ: «Сыщхьэукъуэнщ», — жери. Жыгым зы мышхумпIэ къыпыхуащ. МышхумпIэр къыщытехуэм, бажэр къыщылъэтащ. Къыщылъэтри, щIэпхъуащ. И щхьэр ирихьэжьауэ здэжэм, дыгъужьыр къыIущIащ.
— Дэнэ ужэрэ, сыт къэхъуар? — къеупщIащ дыгъужьыр.
— Къэхъуар пщIэркъэ: дунейр мэкъутэж!
— Хэт къыбжезыIар?
— Си нэкIэ слъэгъуащ! Сакъ, дыгъужьыжь! — жери щIэпхъуэжащ бажэр.
Дыгъужьыр бажэм кIэлъыщIэпхъуащ. Здэжэм, мыщэр къарихьэлIащ бажэмрэ дыгъужьымрэ.
— Дэнэ фыздэжэр, къэхъуар сыт?
— Дунейр зэрыкъутэжыр пщIэркъэ, мыщэжь? Уи щхьэр зэрыхэпхын! Убэлэрыгъынщи, уунэхъуащ, — жиIащ дыгъужьым.
— Дунейр зэрыкъутэжыр хэт къыбжезыIар?
— Бажэм къызжиIащ. Бажэр щыгъуазэщ.
— Бажэ цIыкIу, уэ хэт къыбжезыIар?
— Си нэкIэ слъэгъуащ! — жиIащ бажэм.
— Сэри гъусэ зыфхузощI, — жери мыщэр бажэмрэ дыгъужьымрэ ядыщIэпхъуащ.
Я щхьэр щIахьауэ здэжэм, бажэм, дыгъужьым, мыщэм ажэ къарихьэлIащ.
— Дэнэ фыжэрэ, сыт къэхъуар? — къеупщIащ ажэр.
— Дунейр мэкъутэж, ар уфIэмащIэ! — къыжраIащ ажэм.
— Гъусэ сыфщI! — жери ажэр бажэм, дыгъужьым, мыщэм ядыщIэпхъуащ.
Я щхьэр щIахьауэ здэжэм, зы гъэлъэхъу къаIущIати, ари гъусэ къахуэхъуащ. Адакъэри ядежэжьащ бажэм, дыгъужьым, мыщэм, гъэлъэхъум.
Жэм-жэуэрэ жэщ къатехъуащ. Щхьэл ирихьэлIати, жэщыр абы щрахын мурад ящIащ.
Бажэр жэщыбгым къызэщыуащ.
— СыкъэмэжэлIащ, — жери дыгъужьым едыркъащ бажэр.
— Сэри сыкъэмэжэлIащ, — жиIащ дыгъужьым. — Дунейр мыкъутэж щIыкIэ адакъэр дыгъэшх.
— АдакъэкIэ зыдгъэнщIын? Зэ дзэкъэгъуэщ зэрытхуэхъунур, — жиIащ бажэм.
— Гъэлъэхъури тетшхыхьынщ.
Трашхыхьащ гъэлъэхъури. Ажэри IуапIащ. ЗагъэнщIакъыми, бажэмрэ дыгъужьымрэ я нэр къож.
— Иджы хэт тшхын?
— Мыщэм зыдигъэшхамэ, фIыщIэ хуэтщIынт, — жиIащ бажэм.
Мыщэр нэбэнэушэти, бажэмрэ дыгъужьымрэ къыхуамурадыр зэхихащ.
— Къутэжакъэ дунейр? — къызэфIэтIысхьащ мыщэр, бажэмрэ дыгъужьымрэ мурад мыгъуэ къызэрыхуащIар щызэхихым.
— Къутэжа щIыкIэкъым, — жиIащ бажэм.
— ПцIы къысхуэбупсыркъэ? СыщIэкIынщи, дунейр къутэжарэ мыкъутэжарэ зэзгъэщIэнщ, — жери мыщэм зыкъиIэтащ, щхьэлым щIэкIри мэзым щIыхьэжащ.
Бажэмрэ дыгъужьымрэ я жьэр ущIауэ щхьэлым къыщIэкIащ.
Гъуэгу техьауэ
Iуэху къылъыкъуэкIри, зылI гъуэгу техьащ. ЗдэкIуэм, хьэIуцыдзыр къыпэтIысащ.
— Дэнэ уздэкIуэр, хэт улъежьа? — къеупщIащ хьэIуцыдзыр.
— Уи дей сынакIуэт: пщэдей ди хьэгъуэлIыгъуэти, уезгъэблэгъэнут, — жиIащ лIым. — Си пхъур изогъашэ.
— Хъарзынэкъэ-тIэ! IэнэщIу сынэкIуэнкъым: зы адакъэ ныпхуэсхьынщ.
Ежьэжауэ, лIым бажэр къыхуэзащ.
— Дэнэ укIуэрэ, си нэфI зыщыхуэн? — къеупщIащ бажэр.
— Уи дей сынокIуэ. Си пхъур изогъашэ, ди хьэгъуэлIыгъуэщ, — жиIащ лIым.
— НасыпыфIэ ухъу уи пхъур. Себгъэблагъэмэ, хьэжыгъэ къэп ныздэсхьынщ, — жиIащ бажэм.
И гъуэгу техьэжауэ, зы джэду ирихьэлIащ лIыр.
— Дэнэ укIуэрэ? — къеупщIащ джэдур.
— Уи дей сынокIуэ, си пхъур изогъашэри, уезгъэблэгъэнущ, — жиIащ лIым.
— Тхьэразэ къыпхухъу. Себгъэблагъэмэ, кхъуей кIадэ ныздэсхьынщ.
Ежьэжауэ, лIым мыщэр къыхуэзащ.
— Дэнэ укIуэрэ? — къеупщIащ мыщэр.
— Уи дей сынокIуэ. Си пхъур пщэдей изогъашэ. Унеблагъэмэ, хьэщIэ утщIынщ.
— IэнэщIу сынэкIуэнкъым, зы танэ нэсхунщ, — къыжриIащ мыщэм.
Мыщэм къыбгъэдэкIыжауэ, лIым дыгъужьыр къыIууащ.
— Дэнэ укIуэрэ? — къеупщIащ дыгъужьыр.
— Си пхъур пщэдей изогъашэ, ди хьэгъуэлIыгъуэщ, неблагъэ.
— Сынеблэгъэнщ, зы щыхьи ныздэсхунщ, — жиIащ дыгъужьым.
ЛIыр и унэ ихьэжащ. Нэху щыри пщIантIэм дыхьащ.
Зы адакъэ къихьри, къэсащ хьэIуцыдзыр. Адакъэр джэдым яхиутIыпщхьэри, хьэIуцыдзыр гуэщым щIидзащ. Джэдури къэсащ, кхъуей кIадэ къыздишэри. Джэдур щIэупщIащ:
— Уи пхъур слъагъуркъыми? Дэнэ щыIэ уи пхъур?
— И пэшым щIэсщ, кIуэ, щIыхьэ.
ХьэIуцыдзым джэдур илIащ.
Хьэжыгъэ къэп къыздишэри, бажэр къэсащ.
— Еблагъэ! — жиIащ лIым. — ГуэщымкIэ ныщIыхьэ.
Гуэщым щIыхьащ бажэр, хьэIуцыдзым зридзри, гуэщым щIишхыхьащ.
Дыгъужьри къэсащ, зы щыхь къыздихури.
Гуэщым щыщIиутIыпщхьэм, дыгъужьым бажэр IэщIэкIуэдащ.
Мыщэми зигъэгувакъым: зы танэ къыздихури къэсащ.
— Ебгъашэр слъагъуркъыми? Дэнэ щыIэ?
— Гуэщым щIэсщ, мэгъынанэри: дэкIуэн идэркъым си пхъум. Уэ къытебгъэхьэфынкIэ мэхъу, — жиIащ лIым, мыщэр гуэщым щIиутIыпщхьащ.
Мыщэм кIэлъыщIыхьащ лIыр, мыщэр иукIри и фэр трихащ. Мыщафэр лъэпсейуэ ищэри, абы зыбжанэрэ къуэпсэукIащ лIыр.
ФIыкIэ ушх
Мыщэр, дыгъужьыр, бажэр мэзым щызэрихьэлIащ. Щыри ныбаджэщи, я щхьэр я жагъуэщ. Къаущыхьурэ, зы щыхь щIакъуэ къапэщIэхуащ. Щыхьыр яукIри, зэпагуэшын щIадзащ.
— Щыхьылыр къытхуэгуэш, дыгъужьыжь. Щыхьыл уи щыпэшхкъым уэ, — жиIащ мыщэм.
— Фхуэзгуэшынщ, — жиIащ дыгъужьым. — Уэ удитхьэмадэщ, удинэхъыжьщи, щхьэр къыплъос. Щыхьыбгъуэр сэ сшхынщ, сымэжэщIалIэщи. Бажэм щыхь лъакъуэр къыддишхынщ.
Ар игу ирихьынт мыщэм: щIэкIиери дыгъужьым и джабэр щIиудащ.
— Иджы уэ къытхуэгуэш, бажэ цIыкIу, — жиIащ мыщэм.
— Фхуэзгуэшмэ, мыращ: удинэхъыжьщ, удитхьэмадэщ, дызыгъэIущри дызыущийри уэращ: щхьэри, лъакъуэри, бгъуэри уэ пшхынщ, мыщэжь, — жиIащ бажэм.
Мыщэр и пащIэкIэ щIэгуфIыкIащ:
— Хэт къыпхилъхьа апхуэдэ губзыгъагъэ, бажэ цIыкIу?
— Уэращ къысхэзылъхьар: дыгъужьым епщIар слъэгъуати, абы Iущ сыщIэхъукIащ, — жиIащ бажэм.
— Уи акъылым и хъер улъагъу, сыпхуэарэзыщ, — жери мыщэм щыхьылыр иригъэмэрэкIуэхащ.
ХьэIуцыдзымрэ бажэмрэ
Джэдыхъуэм зы джэд фIрихьэжьащ хьэIуцыдзым.
— ФымыгъакIуэ! И лъэдийр зэрывуд! ХьэIуцыдзым зы джэд сфIрихьэжьащ! — зелIэж джэдыхъуэ фызыжьым, хьэIуцыдзым кIэлъыпхъэрауэ.
Iуащхьэм къытеувауэ, фызыжьым къыхуоплъэкI хьэIуцыдзыр.
Бажэр кърихьэлIащ.
— Сыт узэплъыр, Iуащхьэм утеувауэ? — игъэщIэгъуащ бажэм.
— Зы джэд пщэкъуий къыфIесхьэжьати, джэдыхъуэ фызыжьыр къыскIэлъыпхъэращ. КъысщIыхьэн и гугъэмэ, къопцIэ! — дыхьэшхащ хьэIуцыдзыр.
— Унабгъэ уэ?
— Сыт сыщIэнабгъэр: си нитIыр жан дыдэщ! — жиIащ хьэIуцыдзым.
— Уи нитIыр жан дыдэтэмэ, фызыжьым и ужь ит шур плъагъунт, — жиIащ бажэм.
— Шу жыпIа? — и нэр къихуащ хьэIуцыдзым.
— Шу! Фочыр къыптригъэпсащ, сакъ! Уи джэд къэткъым уэ, пыкI!
И псэр и лъэдакъэпэм нэсыжри, хьэIуцыдзым джэд ныкъуэлIэр хыфIихуащ. Бажэр зэщэр арати, джэдыр ипхъуатэри мэзым хэлъэдэжащ.
Бажэмрэ мыщэмрэ
Зы бажэ мэзым щIэтти, и закъуэ къиущыхьурэ и щхьэр иужэ- гъуащ.
— Ар хъункъым, — жиIащ бажэм, — гъусэ къэзгъуэтынщи, ныбжьэгъу къэсщIынщ.
Ежьэри, мыщэм ирихьэлIащ бажэр.
— Мыщэжь, гъусэ сыщI, ныбжьэгъу къысхуэхъу, — жиIащ бажэм. — Уи гъуэм сыбдисынщ, хьэуэ жыпIэрэ, си гъуэм усшэнщ.
— Ныбжьэгъу усщIрэ си гъуэм усшэмэ, сыт къысхуэпщIэфынур, сыткIэ укъысщхьэпэн? Сэ мэлыхъуэм махуэ къэс зы мэл къыфIызохь, — жиIащ мыщэм.
— Джэдыхъуэм махуэ къэс зы джэд къыфIэсхьыфынущ, — жиIащ бажэм. — Ар уфIэмащIэ?
— Джэдми зытезгъэгусэнкъым. Хъунщ, гъусэ узощI. СыкъыумыгъэщIэхъу закъуэ. СыкъэбгъэщIэхъумэ, уи цыр пхуэсщынщ.
Мыщэр ежьэри, мэлыхъуэм зы мэл пшэр къыфIихьащ. Бажэр гъуащхьэм къытенащ. Мэлым и кIапэ пшэрыр кхъуэщын сэкурэм ирилъхьащ бажэм. Кхъуэщыныр пхъэ лъантхъуэм фIидзащ.
— Гъуащхьэм дытекIауэ дыгъужь кърихьэлIэмэ, тфIишхынкIэ сошынэ, — жиIащ бажэм.
Щхьэ зыфIэт мэзым щIэсащэрэт жыхуаIэр уэ пхуэдэкъэ! — гуфIащ мыщэр.
— Мэли джэди къыщытпэщIэмыхуэн къэхъункъэ жызоIэ. Ар къытщыщIмэ, кIапэр ди Iэрылъхьэщ.
— Хъунщ, акъылэгъу сыбдохъу, ауэ сыхыумын. Сыхэбнрэ уи закъуэ пшхыжмэ, уэсщIэнум ущыгъуазэщ.
— Дауэ ухэзнын! — зигъэгусэ нэпцI зищIащ бажэм.
Тхьэмахуэ дэкIащ, мэли джэди къапэщIэмыхуэурэ. Ныбаджэ щыхъум, мыщэм ебзэджэкIын мурад ищIащ бажэм. «Мы зы кIапэм мыщэри сэри дрикъунукъым, си закъуэ сшхымэ, зызгъэнщIынщ», — жери бажэм мэл кIапэр ишхащ, мыщэр игъэбэлэрыгъри. Мыщэри къэмэжэлIащ:
— КIапэр дыгъэшх, — жиIащ мыщэм. — СыкъэмэжэлIащ.
— КIапэр зышхам и нэфI къыпщыхуэ, — жиIащ бажэм.
— Хэт зышхар?
— Хьэрэм хухъу: дыгъужьыжьым тIэщIигъэкIащ, — жиIащ бажэм, и вакъэр зылъыпиIуурэ.
— Дыгъужьым улъежьэн мурад пщIауэ ара?
— Дыгъужьыр хьэрэкъуакIэ дыхьэжащ, дэнэ къипхыжын? — жиIащ бажэм. — ХьэгъуэлIыгъуэм срагъэблэгъащи, сыкIуэнущ.
Ежьэри, жэщ-махуэкIэ къигъэзэжакъым бажэм. Нэхъри къыщымэжалIэм, мыщэри ежьащ: «Зыгуэр къыспэщIэхуэнкIэ мэхъу», — жери.
Мэлыхъуэ пщыIэм техьащ мыщэр.
— Сызэдзэкъэн гуэр къызэфт, сыгунэщIщ, тхьэмахуэ мэхъу си джийм дзэкъэгъуэ зэремыхрэ, — елъэIуащ мыщэр мэлыхъуэхэм.
— Удын уэттынщ! — къыщIэгубжьащ мэлыхъуэхэр, къаубэрэжьри кърахужьэжащ. — Щынэ мащIэ тфIэпхьакъым уэ!
«Мыщэм къытригъэзэнкIэ мэхъу», — жари къапхъэн ягъэуващ мэлыхъуэхэм. Мыщэм тригъэзакъым, кIуэцIакъухьащи, и щхьэр и жагъуэщ, гъуэм къикIыркъым, ныбаджэщ.
— Бажэжь цIыкIу, зы джэд нэхъ мыхъуми къэгъэхьэрычэт, шхын щхьэкIэ солIэ, — жиIащ мыщэм.
— Джэдкъым, щынэ къыпхуэсхьынщ, — жери бажэр мэлыхъуэхэм я деж кIуащ. КIуэри, къапхъэным иубыдащ.
Бажэр къапхъэным къыдахащ мэлыхъуэхэм.
— Мыщэм гущIэгъу хуэтщIами, уэ дыпщысхьынкъым, — жари бажэр яукIын мурад ящIащ мэлыхъуэхэм.
— Ямыгъэпсалъэ яукIыркъым, сывмыукI, — къэгъынэнащ бажэр. — ХеящIэр къысхуевджэ япэ щIыкIэ.
— СыткIэ ущыгугърэ хеящIэм?
— Абы къысхуищI си унафэщ, — жиIащ бажэм.
ХеящIэр къраджащ.
— Сыт си лажьэ? Мыщэр шхын щхьэкIэ малIэри гъуэм исщ. Сэ мэлыл си мыхьэмышхщ, джэдылым пэсщI щыIэкъым, — жиIащ бажэм. — Фи фIэщ мыхъумэ, джэдыхъуэм феупщI — пцIы къыфхуиупсынукъым. Мыщэ тхьэмыщкIэр шхын щхьэкIэ вгъалIэмэ, жылэм сыт къыфхужаIэн?
ХеящIэр и щхьэм щIэтIэхъуащ.
— Бажэр захуэщ, лажьэ иIэкъым, — жиIащ хеящIэм.
ХеящIэм ар щыжиIэм, мэлыхъуэхэр икIуэтыжащ.
Бдзэжьеящэ
Зы мэкъумэшыщIэ бдзэжьеящэ кIуащ. Выгум матэ иригъэуващ. Матэм из бдзэжьей къиубыдащ мэкъумэшыщIэм. КъыщыкIуэжым бажэр пабжьэм къыхэжащ. «Мы делэм и бдзэжьейр фIэсшхынщ», — жиIащ бажэм, гупкIэм дэлъейри, зырыз-тIурытIурэ бдзэжьейр матэм къридзащ. Модрейр щхьэукъуэрти, гу къылъитэххакъым.
Бдзэжьейр зэхуихьэсыжри, и гъуэм ихьащ бажэм.
Блэжрэ пэт, дыгъужьыр кърихьэлIащ.
— Къеблагъэ, дыгъужьыжь, бдзэжьейкIэ узгъэтхъэнщ.
Дыгъужьыр ныбаджэти, гуфIащ.
— Мыпхуэдиз бдзэжьей дэнэ къипха, бажэ цIыкIу? Хэт къыпхуэупсар? — еупщIащ дыгъужьыр бажэм.
— Хэт къысхуэупсэн? — жиIащ бажэм. — Си щхьэм сыхуэупсэжащ.
— Дауэ?
— Бдзэжьей зэрещэр сощIэ сэ — сыхурагъэджащ.
— Сэри сыхуегъаджэ бдзэжьей зэрещэм, — жиIащ дыгъужьым.
— Ухуезгъэджэнщ. Сыт хэлъ абы! Гъусэ укъысхуэхъурэ укъызэдаIуэмэ, бдзэжьейм лъакъуащхьэкIэ уахэзгъэтыфынущ сэ.
— Сыпхуэхъунщ гъусэ, — гуфIащ дыгъужьыр, — бдзэжьей ещэкIэ сыгъащIэ закъуэ.
— НакIуэ, псы Iуфэм дыкIуэнщ, бдзэжьейм уи нэ къыщыхуикIкIэ.
Дыгъужьыр псы Iуфэм ишащ бажэм.
— Псы Iуфэм IутIысхьи, уи кIэр псым хэщIэ. УмыпIащIэ: бдзэжьейр къыщыдэкIуеинур нэхущым дежщ. Уи кIэр псым хэщIи, нэху щыху щыс мыбдей. Цыуэ птетым хуэдиз бдзэжьей къэбубыдыфынущ.
— Сыбгъэунащ, бажэ цIыкIу. ИгъащIэкIэ сщыгъупщэнкъым! — гуфIащ дыгъужьыр, псы Iуфэм IутIысхьэри, и кIэр псым хищIащ.
— Сэ хьэщIапIэ сыкIуэн хуейщи, сопIащIэ. Уэ нэху къыптещхьэху щыс мыбдей, зумыгъэхъей. Алабгъуи, пащIэкIапси, бдзэжьей къуэлэни — Iэджэм зыкъыпкIэращIэнущи, нэхъ пфIэIэфIыр къыхэх, — жери бажэм IуигъэзыкIыжащ. — Пщэдджыжь сыкъыплъыгъуэзэнщ.
И кIэр псым хищIэри, нэху щыху зигъэхъеякъым дыгъужьым. ЩIымахуэ жэщт, уаети, дыгъужьым и кIэр псым хэщтыхьащи, къеIэ щхьэкIэ, къыхухэчыжыркъым.
Нэху игъэщри, дыгъужьым деж тригъэзащ бажэм.
— Си нэфI ныпщыхуи, бажэ цIыкIу! Бдзэжьей куэдыIуэ къызэжэри, сызэпаубыдащи, си кIэр псым къысхухэчыжыркъым, — жиIащ дыгъу-жьым. — Си закъуэ сапэлъэщынукъым, бдзэжьейр си гъуэм нэс ныздэзыхьын гуэр къысхуэгъуэт.
— Къыпхуэзгъуэтынщ. Ар Iуэху сытми! Къыспэплъэ закъуэ. Сыкъэсыжыху зумыгъэхъей. Зыбгъэхъеймэ, бдзэжьейм уи кIэр пачынщи, макIуэ-мэлъей! — жери бажэр къуажэм дэлъэдащ.
Жылэр зэщIигъэстащ бажэм. Бжэгъу цIынэ къащтэри, бажэм и ужь иуващ жылэр, хьэхэри зэрехьэжьащи, зэщIобанэ.
Псы Iуфэм щынэблагъэм, бажэм кIэбгъу зищIыжащ, пабжьэм хэлъадэри. Жылэми хьэми яхуэмыгъуэтыр къаIэрыхьащ — дыгъужьыжьыр.
ЗэзыдзэкIар КЪЭРМОКЪУЭ Хьэмидщ.
Куржым щыIэ Метехи къулшырыфыр. 1972 гъэ
