Хъыбар зэшыгъуэ
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №№170, 171-хэм итщ).
ШхапIэм сызэрыщIыхьэу фызыр къызоупщI:
— Катя щIэсакъэ иджыпсту? Сыт-тIэ ди деж къыщIыщIэмыхьар? КъызэрыбгурыIуэнури пщIэркъым ар…
— Мамэ! — йошхыдэ абы Лизэ. — Хуэмеймэ, езым и Iуэхужщ. Лъэгуажьэмыщхьэу дыувын-тIэ?
— УзэрегуакIуэщ, ауэ абы къикIыр дыкъыфIэмыIуэхуу аращ. СыхьэтищкIэ кабинетым щIэсрэ игу дыкъэмыкIыжу. Дыхуэарэзыщ, апхуэдэу нэхъ къищтэмэ.
Варярэ Лизэрэ Катя ялъагъу хъуркъым. Щхьэусыгъуэр сщIэкъым — ар къыбгурыIуэн папщIэ, цIыхубзу ущытын хуей къыщIэкIынщ. Си щхьэр пезгъэупщIынщ, махуэ къэс си аудиторием щыслъагъу щIалэщIэ щэрэ щэ ныкъуэми, тхьэмахуэ къэс сызыхуэзэ лIыжьищэми, нэгъуэщI мыхъуми, зы Катя и блэкIар — дэмыкIуэу уэндэгъу зэрыхъуамрэ нэчыхьыншэу сабий къызэрилъхуамрэ — ялъагъу щIэмыхъум е абы гужьгъэжь щIыхуащIым и щхьэусыгъуэр къызыгурыIуэн къахэкIмэ. Ауэ щыхъукIэ, зы цIыхубзи зы хъыджэбзи сцIыхуркъым зэрымыщIэкIэ е и фIэщу а гурыщIэхэр зыхимыщIэу. Ар къызыхэкIыр цIыхубзыр цIыхухъум нэхърэ нэхъ къабзэу е нэхъ нэмысыфIэу зэрыщытыр аракъым: къабзагъэри нэмысри емыкIум мащIэщ къызэрыщхьэщыкIыр, гурыщIэ бзаджэ ящIыгъумэ. Сэ абы хэслъагъуэр бзылъхугъэхэр зыужьыныгъэм зэрыхуэхейрщ. Насыпыншагъэ щилъагъукIэ, иджырей цIыхухъур зэрыукIытэр, абы зыхищIэ гущIэгъу щхьэхынэр щэнхабзэмрэ зыужьыныгъэмрэ нэхъ япэгъунэгъуу къысфIощI, гужьгъэжьымрэ Iумпэмымрэ нэхърэ. Нобэрей бзылъхугъэхэр курыт лIэщIыгъуэхэм зэрыщытам хуэдэ дыдэу нэкIэпсыжэщ икIи гу Iувщ. ИкъукIэ захуэуи къысфIощI ахэр цIыхухъу гъэсэныгъэ зыхалъхэным тезыгъэгушхуэхэр. Фызым Катя илъагъу щIэмыхъухэм ящыщщ ар актрисэу зэрыщытар, фIыщIэ зэримыщIыр, зэрыпагэр, цIыхухэм зэремыщхьыр, а псом ящIыIужкIэ дэтхэнэ цIыхубзми адрейм къыхигъуэтэфыну мыхъумыщIагъэ къомыр зэрыхэлъыр.
Сэрэ си унагъуэмрэ нэмыщI ди деж щошхэ пхъум и ныбжьэгъу хъыджэбзитI-щырэ Лизэ иужь къит, зышэну зи мурад Гнеккер Александр Адольфовичрэ. Ар илъэс щэщI нэхърэ нэхъыбэ мыхъун щIалэ сырыхущ, къызэрыгуэкI лъагагъ иIэу, пшэр Iейуэ, плIабгъуэу, и тхьэкIумэм деж жьакIагъуэ тетрэ и нэкIу пшэр джафэшхуэр джэгуалъэу къыпфIэзыгъэщI и пащIэ цIыкIухэр лауэ. Абы щыгъщ кIэстум кIэщI дыдэ, кIагуэ къуэлэн, быхъу дыдэу къыщIидзэрэ бгъузэ Iейуэ иухыжу гъуэншэдж зэпрыдз, лъэдакъэ зыщIэмыт вакъэ гъуэжь. Абы и нэхэр къибыргъукIащ, елыркъэшынэщ, и пщэдэлъыр елыркъышым и пщэ цIыкIум ещхьщ, къызэрысфIэщIымкIи, а щIалэм зэрыщыту елыркъыш лэпсымэ къыкIэрех. Ар махуэ къэс ди деж къокIуэ, ауэ си унагъуэм щыщу зыми ищIэркъым ар къызыхэкIари, щеджари, зыхэпсэукIри. Ар макъамэ къызэрыкI Iэмэпсымэ гуэри еуэфыркъым, уэрэди жиIэркъым, ауэ музыкэми уэрэд жыIэнми зыгуэркIэ епхащ. ЗыщIыпIэ зыгуэрхэм я роялхэр щещэ, куэдрэ консерваторием макIуэ, зи цIэ Iуа псори ецIыху, концертхэм унафэ щещI, макъамэ гъуазджэм, адрейхэр зыфIигъэлIыкIыу, топсэлъыхь, гу зэрылъыстамкIи, псори тыншу акъылэгъу къыдохъу.
ЦIыху къулейхэр якIэщIэпсэукIын гуэрхэм къамыухъуреихьу хъуркъым игъащIэми. ЩIэныгъэмрэ гъуазджэмри аращ. Си фIэщ хъуркъым дунейм гъуазджи щIэныгъи тету, мы зиусхьэн Гнеккер хуэдэ щымыщ гуэр якIэрымыщIауэ. Сэ сымузыканткъыми, Гнеккер теухуауэ сыщыуэ къыщIэкIынщ, ар сэ икIи фIыуэ сцIыхуркъым. Ауэ икъукIэ шэчышхуэ къытызохьэ абы хуаIэ фIэлIыкIми, зыгуэрым уэрэд щыжиIэкIэ е роялым щеуэкIэ, и щхьэм пщIэ хуищIыжу бгъэдэту ар абы зэредаIуэ щIыкIэми.
Минрэ лIы зэкIэлъыкIуэуи чэнджэщэгъу нэхъыщхьэуи ущрырет, пхъу уиIэмэ, дунейм теткъым хъыджэбзаплъэм, лъыхъум, фызышэм уи унэмрэ уи гукъыдэжымрэ къыхахьэну зэрызелъафэм ущызыхъумэн. Сэ, псалъэм папщIэ, зикI сесэркъым Гнеккер ди деж щIэсыху си фызым и нэкIур зэрыхиш щIыкIэм, сесэркъым дыхуей дгъуэту фIыуэ дызэрыпсэур езым и нэкIэ илъагъун хуэдэу, абы и закъуэ щхьэкIэ къытрагъэувэ шагъыр лъапIэхэм. Апхуэдэуи схуэхьыркъым Лизэ консерваторием зыщригъэсауэ къыщитхъыурэ дыхьэшхын къызэриублари, цIыхухъу ди деж къыщыщIыхьэкIэ абы и нэхэр зэрызэхуишэ щIыкIэри. Ауэ псом нэхърэ нэхъапэу сэ къызгурымыIуэххэращи, сыт махуэ къэс си деж къакIуэурэ къыщIыздэшхэн хуейр си хьэлми, си щIэныгъэми, си псэукIэми хуэхамэ, фIыуэ слъагъу цIыхухэм зыкIи емыщхь псэущхьэ. «Ар псэлъыхъущ» жаIэурэ фызымрэ унэIутхэмрэ мэIущащэ, ауэ итIани къызгурыIуэркъым сэ ар щIыщысыр. Негр къызбгъэдагъэтIысхьамэ сыкъызэрыуIэбжьыным хуэдабзэщ сэ ар къызэрысщыхъур. КъищынэмыщIауэ, сфIэгъэщIэгъуэнщ сабийуэ сыбжу сызэса си пхъум мо пщэдэлъыр, мо нэхэр, мо нэкIущхьэ щабэхэр зэрыфIэфIыр…
Япэм шэджагъуашхэр фIыуэ слъагъурт е къысфIэIуэхуртэкъым, иджы зэшрэ бампIэрэ фIэкIа абы зыри сигу къигъэкIыркъым. Зи щIыхьыр ин сыхъуу деканхэм сахыхьэу сакъызэрыхэкIыж лъандэрэ, унэм исхэм тшхымрэ дызэрышхэ хабзэмрэ икIэщIыпIэкIэ хъуэжын хуейуэ къалъытащ. Сыщыстудентамрэ дохутыру сыщыщыта зэманымрэ сызэса шхын къызэрыгуэкIхэм я пIэкIэ иджы мылпыж хужь гуэрхэр зыхэсыхь хьэнтхъупс пIытIарэ шагъырым хэлъ жьэжьейхэмкIэ сагъашхэ. Инэрал къулыкъумрэ цIэрыIуагъэмрэ къэгъазэ ямыIэу сыхагъэкIыжащ борщми, дэлэн IэфIхэми, мыIэрысэ гъэжьа зэрылъ къазми, хъудыр зыщIэлъ бдзафэми. Ар дыдэхэм Агашэ, фызыжь псэлъэрей дыхьэшхрилэр, страхащ. Абы и пIэкIэ иджы шэджагъуашхэр Егор, щIалэ тумэ пагэжь цIыкIум, и Iэ ижьым Iэлъэ хужь Iэрыгъыу, къытрегъэувэ. «Антрактхэр» кIэщIщ, ауэ кIэ ямыIэу къыпщохъу, къызэрыбгъэсэбэпынур пщIэркъыми. Япэрей нэжэгужагъэри, Iэнкунагъ зыхэмылъ уэршэрри, гушыIэхэри, дыхьэшх макъри, шхапIэм дыщыщызэхуэскIэ сабийхэри, фызри, сэри дызыгъэпIейтейуэ щыта гуфIэгъуэри иджы щыIэжкъым. Сэ цIыху хущIэмыхьэм си дежкIэ шэджагъуашхэр зыщызгъэпсэхумрэ дыщызэрылъагъумрэ я чэзут, фызымрэ сабийхэмрэ я дежкIэ ар махуэшхуэт. Пэжт, кIэщI дыдэу, ауэ нэхурэ гуфIэгъуэкIэ гъэнщIауэ, а сыхьэт ныкъуэм и кIуэцIкIэ, щIэныгъэри студентхэри къэгъэнауэ, езыхэм я закъуэ фIэкIа сэ зыми сызэрымейр щызыхащIэу. ЩыIэжкъым афIэкIа зы бжьэм чэф сищIыфу щыщыта зэманри, Агаши, хъудыр зыщIэлъ бдзафэри, щыIэжкъым шэджагъуашхэ зэхэвэзэхэжьэ цIыкIухэр къызэрыщIидзэу щыта Iэуэлъауэри, хьэмрэ джэдумрэ Iэнэ лъабжьэм щызэрызехьэу, е Катя и жьэгъур къызэрепхэкIа IэлъэщIыр къыщIэхурэ хьэнтхъупсым хэхуэу щыщытахэр.
Иджырей шэджагъуашхэм утетхыхьынри IэфIкъым, пшхыным хуэдабзэу. Фызым и нэкIур хэIэтыкIащ, зы бэлыхь гуэру фэ зытригъэуамрэ «хабзэм къыхуигъэув къалэнымрэ» къищу. Ар гузавэурэ ди тепщэчхэм къоплъэри: «ЗэрыслъагъумкIэ, лыбжьэр фигу ирихьыркъым… Ирихьыркъым, аракъэ?» — щIоупщIэ. Сэ жэуап естын хуейщ: «Умыгузавэ лейуэ, си псэм хуэдэ, лыбжьэр IэфI дыдэ хъуащ». Ауэ езым: «Уэ сытым дежи укъысщхьэщожри, Николай Степаныч, пэжыр зэи жыпIэркъым. Сыт-тIэ Александр Адольфович афIэкIа щIимышхар?» Зэрышэджагъуашхэу мис апхуэдэ защIэу йокIуэкI. Лизэ къыщитхъыурэ мэдыхьэшхри, и нэхэр зэхуешэ. Сэ абыхэм сеплъурэ иджыпстущ, шэджагъуашхэм дежщ, хьэкъыу къыщызгурыIуэр тIуми я гум щекIуэкI гъащIэр куэд щIауэ си гулъытэм зэрыIэщIэкIар. КъысфIощI си унагъуэ пэж дыдэр си гъусэу си унэ зэгуэр сыщыпсэуауэ, иджы фыз нэпцIым деж хьэщIапIэ сыщыIэу шэджагъуашхэ сщIыуэ, слъагъу Лизэри нэпцIу. ТIуми егъэлеяуэ захъуэжащ. Сэ блэзгъэкIащ а зэхъуэкIыныгъэр зэрекIуэкIа зэман кIыхьри, гъэщIэгъуэнкъым зыри къызэрызгурымыIуэр. Сыт зыщIахъуэжар? СщIэркъым. Бэлыхьыр къызэрыкIар сэ къызита къарум хуэдэ Тхьэм си фызымрэ си пхъумрэ къазэрыримытара къыщIэкIынщ. СызэрыцIыкIурэ сэ зэран хъуфыну псоми сапэщIэувэфу зезгъэсати, быдэфI сыхъуат. ЦIэрыIуагъ, инэралыгъэ, пшхын щыбгъуэт псэукIэм укъикIыу къэблэжьым ущримыкъужым узэрыхуэкIуэм, зиусхьэнхэм якIэлъыкIуэн зэрыщIэбдзэм хуэдэ гъащIэм къыщыхъу хьэлэбэлыкъхэр сэ къызэцырхъа къудейщ, сызэрыщытам хуэдэ дыдэу сыкъэнэжащ. Ауэ нэхъ махэхэм, емыса фызымрэ пхъумрэ, ахэр уэс Iэтэшхуэм хуэдэу къатехуэри зэхапIытIащ.
Пщащэхэмрэ Гнеккеррэ фугэхэмрэ контрапунктхэмрэ, уэрэджыIакIуэхэмрэ пианинэ еуэнкIэ Iэзэхэмрэ, Бахрэ Брамсрэ ятопсэлъыхь, фызым музыкэм химыщIыкIыу гурыщхъуэ къыхуащIынкIэ мэшынэри, гумащIэу яхуэгуфIэурэ: «Ар гъуэзэджэщ… Пэжуи? Дауэ къыпщыхъурэ…» — жиIэурэ мэгурым. Гнеккер фэ тету машхэ, фэ тету мэгушыIэ, пщащэхэм жаIэхэри игу трегъахуэ. Зэзэмызэ абы франджыбзэ мыхьэнэншэкIэ псэлъэну къыхохъыжьэри, зи щIыхьыр ин-кIэ къызэджэн хуейуэ къыфIощI.
Сэ-тIэ си нэщхъыр зэхэукIащ. Тхьэм ещIэ, сакъытехьэлъэ къыщIэкIынщ, езыхэри къыстохьэлъэ. Япэм лъэпкъ зэхэгъэж жыхуаIэр нэгъэсауэ къызгурыIуэу щытакъым зэи, ауэ иджы си фэр тезыхыр мис апхуэдэ гуэрщ. Сэ Гнеккерым хьэл Iей фIэкIа хэзмылъэгъуэну сыхэтщ, ауэ ахэр псынщIэу къызогъуэтри, собампIэ псэлъыхъум и пIэм схуэмыфащэ цIыху зэрыщысым щхьэкIэ. Ар зэрыщысым и зэран нэгъуэщI зыгуэркIи къызокI. Сэ сыщизакъуэм, е фIыуэ слъагъу гуп сащыхэсым деж си ехъулIэныгъэхэм сегупсыс хабзэкъым, сегупсысми, щIэныгъэлI сыщыхъуар дыгъуасэ хуэдэ, ахэр мыхьэнэншэ дыдэу къысщохъу. Ауэ Гнеккер гуэр щыщысым деж, си ехъулIэныгъэхэр бгышхуэу солъагъу, и къуршыщхьэхэр пшэхэм хэкIуадэу, и лъапэм, нэм къиубыд къудейуэ, Гнеккерхэр щызепщып- щэу.
Шэджагъуэ нэужьым кабинетым сыщIохьэжри зы тутын щIызогъанэ, махуэ псом, пщэдджыжьым щыщIэдзауэ пщыхьэщхьэ хъуху, Iугъуэ зэрыдрезгъэхуейуэ щыта хьэлым щыщу къысхуинауэ. Тутын сыщефэкIэ фызыр къыщIохьэри къызэпсэлъэну мэтIыс. Пщэдджыжьми ещхьу, абы щIимыдзэ щIыкIэ сощIэ дызытепсэлъыхьынур.
— Ди фIэщу дызэмыпсалъэу хъунукъым уэрэ сэрэ, Николай Степаныч, — щIедзэ абы. — Сэ Лизэщ зи гугъу сщIыр… Сыту гу лъумытэрэ?
— Сыт ар?
— Уэ зыри умылъагъуу фэ зытыбогъауэ, апхуэдэу хъунукъым. Зыгуэр къыпфIэIуэхун хуейкъэ… Гнеккер Лизэ мурад гуэрхэр къыхуиIэщ… Сыт жыпIэн?
— Ар хьэбыршыбыру схужыIэнукъым, сцIыхуркъыми, ауэ сигу зэрыримыхьыр минрэ бжесIащ.
— Апхуэдэу хъунукъым… хъунукъым…
Ар къотэджри гузавэурэ къекIухь.
— Мыхьэнэ зиIэ Iуэхум апхуэдэу ухущыт хъунукъым… — жеIэ абы. — Пхъум и насыпым псори щелъытам деж уи щхьэ Iуэхур IугъэкIуэтын хуейщ. СощIэ, ар уэ уигу ирихьыркъым… Хъунщ… Иджыпсту ар дымыдэмэ, псори зэтеткъутэмэ, Лизэ и гъащIэ псом димыгъэкъуэншэжыну ущыхьэт? Иджы апхуэдэу лъыхъу куэд Iеи щыIэкъым, нэгъуэщI зыдэкIуэн къыкъуэмыкIыжынри хэлъщ… Абы Лизэ фIыуэ къелъагъу, езыми игу ирихь хуэдэщ… Пэжщ, IэнатIэ гуэри иIэкъым, ауэ лIо-тIэ пщIэнур? Тхьэм жиIэмэ, зэман дэкIмэ зыгуэр къигъуэтынщ. Ар унагъуэ хъарзынэм къыхэкIащ икIи къулейщ.
— Дэнэ уэ ар щыпщIэр?
— Езым жиIащ. И адэм Харьков дэту унэшхуэ, къалэм и Iэгъуэблагъэхэм лъапсэ щиIэщ. Сытми, Николай Степаныч, Iэмал имыIэу Харьков умыкIуэу хъунукъым.
— Сыт щхьэкIэ?
— КъыщыпщIэнщ абы… Уэ абы профессор цIыхугъэхэр ущиIэщ, ахэр къыбдэIэпыкъунщ. Сэ езыр сыкIуэнт, ауэ сэ сыцIыхубзщ. СыкIуэфынукъым.
— СыкIуэнукъым сэ Харьков, — жызоIэ си нэщхъыр зэхэукIауэ.
Фызыр мащтэри и нэкIум хьэзабышхуэ къощ.
— Тхьэм щхьэкIэ, Николай Степаныч! — мэлъаIуэ ар къызэфIэнауэ. — Тхьэм щхьэкIэ мы хьэзабыр сщхьэщых! Схуэхьыжкъым!
Сэ абы си гур мыузу семыплъыжыфу сохъу.
— Хъунщ, Варя, — жызоIэ щабэу. — УзэрегуакIуэщ, сыкIуэнщ Харькови, узэрыфIэфI дыдэм хуэдэу сщIынщ.
Абы и нэм бэлътокур кIэрекъузэри гъыну и пэшым щIохьэж. Си закъуэ сыкъонэ.
ТIэкIу докIри уэздыгъэ къыщIахьэ. Шэнтиуэхэмрэ уэздыгъащхьэмрэ куэд щIауэ сужэгъуа я ныбжьхэр блынхэмрэ лъэгумрэ кIэредзэри, абыхэм сащеплъкIэ, жэщ хъуауэ си жейемызэгъ угъурсызым щIидзэ къысфIощI. ПIэм согъуэлъ, итIанэ сыкъотэджыжри пэшым къыщызокIухь, аргуэру согъуэлъ… Шэджагъуэ нэужьым си бампIэр и щытыкIэ нэхъ гуащIэ дыдэм ихьэ хабзэщ. Сэ щхьэусыгъуэ симыIэу гъын щIызодзэри, си щхьэр щхьэнтэ лъабжьэм щIызоIу. Абдежым зыгуэр къыщIыхьэнкIэ сошынэ, сошынэ напIэзыпIэм сылIэнкIэ, си нэпсхэм сытоукIытыхь, сытми, схуэмышэчыж гуэру мэхъу. Сэ къызгуроIуэ адэкIэ си уэздыгъэри, си тхылъхэри, лъэгум тридзэ ныбжьхэри зэрысхуэмыхьыжынури, хьэщIэщымкIэ къыщIэIукI макъхэм сызэремыдэIуэжыфынури. Зы къару нэрымылъагъу гъэщIэгъуэн гуэр пхъашэу къызэIунщIурэ фэтэрым сыкъыщIеху. Сыкъыщолъэт, псынщIэу зызохуапэри, унэм щIэсхэм гу къыслъамытэн хуэдэу, щIыбым сыкъыщIокI. Дэнэ сыздэкIуэнур?
А упщIэм и жэуапыр куэд щIауэ си гум илъщ: Катя деж.
ЗэзыдзэкIар ЧЭРИМ Марянэщ.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
