КъигъэIурыщIэ и гугъэжу мы дунейр, Илъагъуу хъуам цIыхугур хуонэпсей
Уэрэзей Афлик
«Адыгэ псалъэ»
Псалъэ, псалъэ, си «Адыгэ псалъэ»,
ЗэхуэтIуатэу тIуми ди мурад,
Ди гур пэщыхункIэ дыгъэпсалъэ,
Уэрэ сэрэ зэжетIэн ди куэдщ.
Дэ ди куэдщ ди тхыдэр. Ди къэкIуэнум
Тхыдэращ хуэхъунур щIэгъэкъуэн.
ЩIэблэр зэман псоми ирекIуну
Ди лъэпкъыжь и хабзэр ирикъунщ.
Псэм ещIэжыр сымылъэгъуа тхыдэр,
Гур холъадэ тхыдэм и пщэдейм.
Си адыгэ псалъэр Iумэ уардэу,
ЩIэщыгъуэнущ кIэншэу мы дунейр.
Мы дунейм къобэкIыр залымыгъэр,
ЛIыгъэр къызэбэкIыр хъуркъым куэд.
ЦIыхум къемэщIэкIмэ цIыхугъэр,
Лъэпкъхэр щIы хъурейм щызэфIокIуэд.
Хэку гъуэгужьым хуиту къыщыткIухьу,
Хуиту дыдэтыжу ди хьэблэжь,
Хьэуа къабзэр ди бзэм къыхэткIухьу
Дыпсэуну псоми къыдолэжь…
Дыгъэпсалъэ тIэкIу, «Адыгэ псалъэ»,
ПщIэншэрыпсалъэ мыхъуу къэтпсэлъар.
Тхъумэжыну ди бзэм и пшыналъэр
Ди адэжь щIэину къытлъысащ.
Адыгэ
Уи лъэпкъ гъэжэщIу, укъигъаскIэу
Лъыгъажэ макъкIэ бийр къыщыбгэм,
УIэгъэр птхьэщIти тенджызыпскIэ,
Аргуэру уитIысхьэжырт шыбгым.
Уагъэухуакъым уни лъапси,
Урагъэджакъым хуиту тхылъым.
ИтIани, зыми уемыхъуапсэу,
Упсэут, пагагъэр хэту уи лъым.
Гъунэгъу-жэрэгъухэр къыплъришэрт,
УраIэ защIэт гупсысапIэу.
Уи тхыдэ гъуэгури нашэкъашэт,
МыгурыIуэгъуэу къэгъэшыпIэр.
ЩIэлэжьыкIыхукIэ уи шым налыр,
Къыумыгъэлалэт шыныбэпхыр.
Арат бгъуэтыжри Iэмалу,
Аргуэру щIэпкъузэжырт уи бгыр…..
ИрамыгъэщIу хэку, унагъуэ,
КърамыгъэкIыу зэи шыбгым,
И бгыр щIикъузэурэ, бгы псыгъуэ
ЩIэхъуар аратэкъэ адыгэр?
ХытIыгу жыжьэ
Къыхыхьэу куэдрэ си псысэм,
КъыщIыхьэу Iэджэрэ си нэгу,
Гъунэншэ хым и курыкупсэм
КъыхонэIукIыр зы хытIыгу.
ХытIыгум ухуэзышэ лъагъуэр
Къэзыгъуэтыфыр зым и пэбжщ:
Ар телъщи псым нэрымылъагъуу,
Зи гур хьэлэлым къыподжэж.
Къыппэджэжамэ джэрпэджэжу,
Пхуэхъунущ лъагъуэр насып гъуэгу,
ХытIыгум зэIуихынущ куэбжэр,
Гуапагъэ къищмэ уи нэгу.
Абы щацIыхукъым фыгъуэ-ижэр,
Iужажэм ар яхуэхъукъым гъуэгу,
ЦIыху гъащIэр щижкъым вагъуэижу,
Дунейм щимыгъэнщIауэ игу.
Псым тетщ щэнауэу кхъуафэжьейхэр,
Уэрэд хур пщащэхэм къраш.
Уэрэдым псым къыхиш бдзэжьейхэм
Псы щхъуантIэ щIыIум удж щыхаш.
Щызэшкъым цIыху мыбы, щезэшкъым,
Щымыщтэ зыми къуалэбзур.
Дыжьын жьгъей макъым и тхьэгъушкъым
Нэхущ пшыналъэр зыгъэзур:
КъуэкIыпIэ пшэплъым и лъэ макъыр
ХуэщабэрыкIуэу зи даущ,
Уэрэд нэщхъыфIэм и макъамэм
Пщэдджыжь уэрамыр къыдоуш…
А хытIыгу жыжьэм и щIыгулъым
ПIастэмэ IэфIыр хобэукI.
Гъатхэпэм гъунэ гъэм хуралъэу,
Я вагъэбдзумэр щогъуэлъыкI…
А хытIыгу жыжьэр хэтщ си псысэм:
Зэгуэр Хы фIыцIэм адыгэпсэу
ЗыIэщIилъхьахэр а хытIыгум
Щызэхуэсыжри, щIэрыпсу
Щаухуэжащ адыгэ жьэгур.
Гупсысэм сигъэбакъуэркъым
Зыгуэр щысIэщIэкIыу мы гъащIэм
КъысфIощIри, сыкъогумащIэ.
ЦIыхугъэр къысIэщIэмащIэм,
Сыт зищIысыжыр гурыщIэр?
ХущощIэ зыгуэр мы си псэри,
Гупсысэм симыгъэбакъуэ,
Къызогупсысыр си псысэри,
СыщIодэIужыр си закъуэ.
Си напIэхэр зэтызолъхьэри,
Таурыхъыр къызэхызолъхьэ.
ХъуэпсапIэм и куэщI сотIысхьэри,
ГугъапIэм сыныхотIысхьэ…
Таурыхъым и хъупIэ щхъуантIэхэр
Щхъухьпсыхьым имыгъэхуалэ.
Дыгъэшхуэм бзий псыгъуэ лантIэкIэ
Жыг щхьэкIэр къызэщIегъаблэ.
Махуэл щIыдамых зэманкъэ мыр?
ЗыщIыпIи самыгъэпIащIэ.
Гурыщхъуэр зищIысыр сщIэркъыми,
Гуузым симыгъэхыщIэ.
Лэгъунэм щIохьэж нысащIэри,
Уэздыгъэр къызэщIегъанэ.
Насып къэкIуэнум Iуплъэнущи,
Сэхусэплъыр зыхелъхьэ мащIэу…
ХущощIэ зыгуэр мы си псэри,
Гупсысэм симыгъэбакъуэ.
Къызогупсысыр си псысэри,
СыщIодэIужыр си закъуэ…
Адыгэ уэрэдыжьхэр
1.
ИпщэкIэрэ сыныдэплъеймэ,
КъухьэпIэр пшагъуэ гуэрэнкъэ.
ИщхъэрэкIэ сыкъеплъыхыжмэ,
КъуэкIыпIэр пшэ фIыцIэ блынкъэ.
ИщхьэмкIэ сыдэплъеинут, уей,
Шынагъуэу сегъэгупсысэ.
ИлъабжьэмкIэ сеплъыхыжынут, уей,
Си напэм къысхуимытIасэ.
Къызэхэсплъыхьмэ хъуреягъыр,
Ныбжь гуэрхэр щызэхэзоуэ.
Сэшхуэдзэхэм я макъыжь жагъуэр
ЗыщIыпIэ щызэщIожьууэ.
Зауаем хуагъэпса псэхэм, уей,
КъызэщIагъаплъэрэ хьэуар,
ШкIурэжу ежэха псыхэр, уей,
Дыгъужь нэщIауэрэ къиуащ.
Бгы жьэгъужьхэм щагъауэ топхэр,
Топ уэ макъхэр аузхэм щоIу.
Нэхъуеиншэу сыIэбэ пэтми,
Щызгъуэтыжкъым зыщIыпIэ мэIу.
ЗгъэIунут си уэрэдыжьри, уей,
Зы цIыхуи къемыдэIуэжрэ.
Пшыналъэу дунейр зи ныбжьри, уей,
ЗыщIыпIи щамыгъэIужрэ.
Лъыгъажэр зи гъуэгугъэлъагъуэхэм
Я лъагъуэр лъакъуапIэ защIэщ,
Мазэгъуэр зи жэщ шынагъуэхэм
Мазэхэр я насып тIуащIэщ.
Лъыгъажэм ухуэIэижьмэ, уей,
Уи гъуэгур нэпс-лъыпс зэхэлъкъэ.
Сэрмахуэ, мы дунеижьмэ, уей,
И набжьэм зыгуэрхэр щIэлъкъэ.
Адыгэм сыкъеджэжынути,
Си макъыр дэнкIэ згъэзэну?
Адыгэр къэслъыхъуэжынути,
ДэнэкIэ къыщыщIэздзэну?..
ИпщэкIэ сыдэплъеинути, уей,
КъухьэпIэр пшагъуэ гуэрэнкъэ.
ИщхъэрэкIэ сеплъыхыжынути, уей,
КъуэкIыпIэр пшэ фIыцIэ блынкъэ.
2.
И пшыналъэ егъэIуж дэтхэнэ зыми,
ЗэрыIэпихым хуэдэу и псэм, и гум.
Пщэдджыжь макъамэр схузэхелъхьэ бзуми,
Дзапэ уэрэду трелъхьэж си гъуэгум.
СошэщIыр, сымыпIащIэу, а пшыналъэр,
Уэрэдым щIэзгъэдэIуу адыгэщIыр,
Хы Iуфэм толъкъун фIыцIэр къыщыспоплъэ,
Макъамэр щигъэIуну адрыщIым.
Къыщелъэтыхьыр бзуми хы гущIыIум,
КъыщIэдэIужу зэхилъхьа пшыналъэм,
ХуеплъэкIыжрэ и тхыдэ гуемыIум,
Хы Iуфэм къыщилъыхъуэу нэпс гъэжалъэ.
Нэпс гъэжалъэ яфIэхъуати псэр,
Гъыбзэт иусыфыр гум и лъащIэм,
Тенджызми нэпскIэ зэхищIати псыр,
Толъкъуныр хуэмыпIащIэт адрыщIым.
Зэманыр макIуэ, къэувыIэ имыщIэу,
Адыгэр къэсыжыным поплъэ губгъуэр,
Бзу цIыкIум зэхеплъыхьри хьэсэ нэщIыр,
Егъэзэж бгы жьэгъум щищIа абгъуэм.
Абгъуэм къыщыпоплъэ бзум и шырхэр,
Я унэжь исыжщи къэмыланджэу.
Толъкъунри нэщхъыфIабзэу мэуэршэрыр,
Толъэдэжри и хэкужь и ныджэм.
Псэр щынасыпыфIэр адэжь лъахэрщ,
IэфIу гур къыщеуэр и жьэгужьщ.
Бэлыхь Iэджэу лъэпкъ нэгум щIэлъахэр
КъысхуэзыIуэтэжыр уэрэдыжьщ.
3.
Макъамэр шэщIащ.
IуигъэкIуэтри зэманыр,
Макъамэр сэшхуэдзэу зууащ.
УIэгъэ мыхъуж —
ЗыхэткIухьым шыгъу кIанэ
И гъыбзэу уэрэдыр къиуащ.
КъыщIохьэхэр бжэмкIэ,
КъыдокIхэр щхьэгъубжэм.
Шууейхэр си унэм щIэз мэхъу.
Сабаем иуахэу,
Лъыкъуалэр къапыжу,
КъысфIощIыр сэ ахэр къыслъыхъу.
МэтIысхэр. Я Iэщэр ялъэщI, зэщIалъыкIыр.
Гынымэм пIастэмэр хоткIухь.
ПщIантIэшхуэм шы щыщхэм
я макъ къыдэIукIым
И гъунэр хьэ къугъхэм къакIухь.
— Зыхэфхрэ хьэ къугъхэр?
Фыщыс фымыпIащIэу,
Си унэр фхуэхъунущ хьэщIэщ.
— АтIэ, зэхыдохыр:
Хъыбар къыдагъащIэу,
Шагъдий тхуэзэшахэр къощыщ.
Шууейхэр щIокIыжыр:
Шууейхэр зэманым
И гъуэзым уэрэду хожыхь…
Зыгуэрым щышынэу, зыгуэрым ебэну
Хьэ щтам ди пщIантIэшхуэр къежыхь.
Iуащхьэжь
Уэшхыпс къиуам пщэдджыжь уэсэпсу
ЛъакъуапIэр щIым трелъэсыкI.
БлэкIар къэкIуэнум хэлъщи къуэпсу,
Щхьэ къупщхьэр щIым къыщIопсэлъыкI.
Мыбдеж телъащ гу лъэужь Iэджэ,
ЛIыфI Iэджэм щакъутащ я бжыкI.
ЛIыфI я лIыфIыжыр и псэм еджэу
Щытелъми махуэр къыпабжыкI.
Ар къыпебжыкIыр ит зэманым,
КъэкIуэнур гугъэкIэ зэхэлъщ.
Мурад ищIахэр щымыиным,
ЦIыху цIыкIум щIэтыр тхьэмыщкIэлъщ.
Зэгуэр мы Iуащхьэм, мы Iуащхьэжьым
ЩыщIалъхьэжащ гугъапIэ куэд.
ТекIуэдыкIами я лъэужьыр,
Я ныбжьыр нобэми мыкIуэд.
МэкIуэщIыр уэшхыр. Махуэр макIуэ,
Удз ятIагъуафэм зыкъещIэж.
Абы и бзийхэр IэкIуэлъакIуэу
Дыгъэ нэбзийхэм ялъэщIыж.
СыдокIыр Iуащхьэм. Си лъакъуапIэм
Къегъанэр тыншу си лъэужь,
ЛакъуапIэм илъу си губампIэр
Къыпхузогъанэ, си Iуащхьэжь.
Зэман къэкIуэнум сриджауэ,
Сэ къыспэщылъми гъуэгу куэд,
Къешхынущ куэдрэ уэшх иджыри,
ИрилъэсыкIыу си мурад.
ИмыщIэу си псэр щIэныкъуакъуэр,
ИмыщIэу къеныкъуэкъур сигу,
ЩызэфIидзэнущ лэгъупыкъум
И лэгъупыIэмпIэр уафэ жьэгу…
Мыбдеж, мы Iуащхьэм, мы Iуащхьэжьым
ЩыщIалъхьэжами гугъэ куэд,
ХъуэпсапIэр ахэм я Iэужьщи,
СыщигъэщIэнукъым мурад.
Жыгей
Пшагъуэ Iувыр тогъуалъхьэ
Къуажэ бжьэпэм и натIэм.
Лъапэрисэу уэсэпсыр
Жьым си хадэм щыхесэ.
Гъатхэр къэсым уэсэпсыр
КъэкIыжыну удз щхъуантIэу? —
ТIэкIу пасэIуэу къэсащ,
ТIэкIу пасэIуэу къэсащ бжьыхьэ кIасэр.
ГъущI гъуэлъыпIэм и натIэм
Езгъэкъуауэ си натIэр,
Пэш щIыIэм сыщIэсщ,
Зы даущ тезгъуэтэжкъым дунейм.
ЗэIухащ си щхьэгъубжэр,
Псэ щыдымыркъым пщIантIэм,
Уэрам хэжеяр
ЦIыхуу хъуам ябгынами ярейщ.
Зы бэджыхъ, щыгъэ щIыкIэу,
Тхьэмпэ закъуэ хуэгъуэжьу, —
Аращ къыпынар
Си бжэIупэр зыхъумэ жыгейм.
А жыгейми, яIуатэ
Дунеижьыр и ныбжьу,
Аращ а жыгейм
ЩIимыщIари игъащIэм гужьей.
Къуэпсхэр куууэ хэкIами
СщIэркъым. Зыми имыщIэ
Жыгеижьым и нэгум
Бэлыхьу щIэкIар сыт хуэдиз.
Уэшхи уэси къытесэу,
Дыгъэ бзийр къедэхащIэу
Лъэдий япсыхьар
Шылъэгуфэм кIуэцIылъу мэгыз.
Дауэдапщэр ещIэжыр,
Хьэдагъэу жылэм дэлъар
ЕщIэжыр абы.
Жыгым псори фIы дыдэу ещIэж.
БзэмыIу хъуанэр ягъэIуу,
Джатэ къуаншэкIэ далъэу
И нэгу щIэжыхьа зы теплъэгъуэ
лъэдийм къыхощыж.
Си адэшхуэр сабийуэ
Жыгым и щхьэкIэм фIэсащ.
Жыгым фIы дыдэу си адэшхуэм
и адэр ещIэж.
Зы къудамэкъым, тIукъым
Щыблэм и мафIэм фIисар.
ИтIани жыгым
ЖыгеищIэ ерыщхэр къыщIож.
Сыкъеджэф сызэрыхъурэ
Солъыхъуэри згъуэткъым, си лъэпкъ,
Уи тхыдэм и пэж,
И блэкIар къизджыкIыну зы тхылъ.
ИщIакъым гущIэгъу,
Игу къэкIакъым уи бийм
гущIэгъу лъэпкъ,
Уи тхыдэм и гъусэу
Щигъажэм уи тхыбзэми илъ.
Соплъэр щыму, сыщIоплъ,
Гупсысэр топлъызэ жыгейм.
Пшагъуэр щхьэщытщ,
Пшагъуэр гъуэзу гупсысэм щхьэщытщ.
Къэпсэлъамэ арат,
Къэпсэлъамэ, къедаIуэу дунейр,
Уи тхыдэм, си хэку,
техъуэфынут щыхьэт а жыгейр.
И къудамэм щхьэхынэу
Къощэтэх кIагъэпшагъэр.
Жыг къуэпсхэр ешащ,
ВытIощыщIэу щIы щхьэфэм къыхопщ…
Сыт и гугъэр мы бжьыхьэм,
Сыт мы бжьыхьэм и гугъэр?
Жыг щхьэкIэм зы къуаргъ
Гугъэ IэфIыр и пщIыхьу щыхопщ.
Щымщ щIы хъурейр.
Тощэтыжыр хуэм-хуэмурэ пшагъуэр.
Жыгейр зэрыщымщ,
МэжэлIауэ къуаргъыжьыр мэкIий.
ДзыхьщIыгъуэджэурэ пшагъуэм
Къызэпхоплъ дыгъэ фагъуэр.
Жыгейр зэрыщымщ.
Ар ерыщу иджыри докIей.
ЩIыр мэкIэрахъуэ
Зегъэкъэбзэжыфыр псым езыр-езыру,
Уэгъу нэужьми къокIыжыф къэкIыгъэр,
Уэлбанэр икIмэ, дунейм
зеукъэбзыжри,
Аргуэру къытопсэжыр щIылъэм дыгъэр.
ЗэгурыIуэжу зэдокIуэкI дунейр,
Зэхамыдзыжу — мыр ууейщ, сысейщ.
А псори зришэкIрэ къришэкIыу
ЩIыр мэкIэрахъуэ, жагъын
къыхимыгъэкIыу.
КъыщIокIыр мазэр зэм мазэхэу,
зэм мазэгъуэу,
КъотIысхьэ жэщ къэсыхукIэ уафэм вагъуэр,
Иредыгъэпс дунейр е ирепшагъуэ,
МахуэщIэ къэс дыIуощIэ тфIэщIэщыгъуэу.
ЦIыху цIыкIуми къыщекIухьыр
ЩIы хъурейм,
КъыфIэщIыжауэ псори езым ей.
КъигъэIурыщIэ и гугъэжу мы дунейр,
Илъагъуу хъуам цIыхугур хуонэпсей.
Зэрахабзэу, уэшхыр къошхыр,
уэсыр къос,
Мы гупсысэм сегъэхыщIэр махуэ къэс:
Дэ дытемытуи ЩIыр кIэрэхъуэфынущ,
ЩIыр мыкIэрахъуэу, дэ дытетыфыну?!.
Лъагъуныгъэ
Пщащэр мэIущащэ, мэIущащэ,
Хэщыпыхьурэ, къелъыхъу
псалъэ нэхъыфI,
Къигъуэтами, псалъэ IэфIхэр пщащэм,
Темыгушхуэ — зыри жимыIэф.
Хьэщыкъ зыщIа щIалэм
фIитхьэкъупэ и нэр,
НапIэр ирехьэхри, егъэпщкIуж,
Ауэ напэр фIэсу къызэщIэнэ
НэкIущхьитIыр хуэмыгъэункIыфIыж.
И укIытэм щыукIытэж нэхъей,
Iэнкун пщащэм соплъри, согупсыс:
КъызэрытхуигъэщIрэ мы дунейр
ЩIыр зэтезыIыгъэр цIыху нэмысщ.
Зи нэмысым щIэхъукIыжыр тхьэIухуд
Ди къэкIуэнум жылапхъэу хухах…
Щауэми къегъуэтыр псалъэфI куэд,
Ауэ нэхъ зыхуейр къыхухэмых.
Гумрэ гумрэ щэхуу щызэрыщIэм,
Псалъэ псори зэуэ мэхъур лей.
НыбжьыщIитIым соплъри зыхызощIэ:
Иджыри кIэрэхъуэнущ ЩIы хъурейр.
