Лъэпкъ гъуазджэм и вагъуэ
Лъэпкъым и тхыдэр, абы и напэкIуэцI курыххэр зытхыр и бынхэращ. Апхуэдэхэм я гъащIэри я лэжьыгъэхэри къэкIуэну щIэблэм я щапхъэ нэсщ.
Адыгэхэм ди нобэрей тхыдэм зи цIэр щынэIурытхэм ящыщщ профессиональнэ музыкэм и лъабжьэр Къэбэрдей-Балъкъэрым щызыгъэтIылъахэм халъытэ Къардэн Хьэсэн. Абы сытетхыхьыну къалэмыр къэсщтами и зэфIэкIымрэ и макъамэм щIэлъ къарумрэ псалъэкIэ къэпIуэтэныр къызэрымыкIуэу гугъущ.
НобэкIэ лъэпкъыр дызэрыгушхуэ композитор цIэрыIуэм и гъащIэ гъуэгуанэр тыншу щытауэ пхужыIэнукъым. Совет лъэхъэнэ хьэлъэм хэпсэукIа ныбжьыщIэ куэдым хуэдэуи, Хьэсэн гугъуехьым ерыщу пэщIэту псэуащ.
Иджыри школым щIэсу абы макъамэм гу хуищIат. Ар куэдкIэ я фIыгъэу къэп- лъы-тэ хъунущ адыгэбзэмкIэ егъэджа- кIуэ Бекъшокъуэ Жумалдин и унафэщIу лъэпкъ макъамэ IэмэпсымэхэмкIэ школым щылэжьа оркестрым. Абы дежщ Хьэсэн макъамэ Iэмэпсымэхэм зыщыхуигъэсар.
1937 гъэм, и ныбжьыр илъэс 14 фIэкIа мыхъуу, и адэр дунейм ехыжа иужь, щIа- лэ цIыкIур Налшык щыIэ школ-интерна-тым ягъэкIуащ. Хьэсэн и гум щигъафIэ хъуэпсапIэм абы нэхъри пэгъунэгъу щыхуэхъуащ, художественнэ гупхэм, оркестрым занщIэу хагъэхьащ ар. МакъамэмкIэ гупжьейм кIуэн щIидза иужь, и япэ уэрэд цIыкIухэр дунейм къытехьащ икIи ар зригъэлъагъухэм къыхужаIэ псалъэ гуапэхэм Къардэныр нэхъыбэм тригъэгушхуащ.
1942 гъэм хэкум и бын куэдым хуэдэу, Къардэн Хьэсэн зауэ IэнатIэм Iухьэри, абы и кIыхьагъкIэ хэтащ. 1946 гъэращ и унэ къыщигъэзэжар. Щхьэусыгъуэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ абы макъамэ тхыныр пIалъэкIэ зригъэтIылъэкIын хуей хъуат. Хьэсэн «Къэбэрдей пэж» газетым лэжьэн щыщIидзами и гум щэхуу щигъафIэрт и хъуэпсапIэр. 1947 гъэм ар тегушхуэри щIэтIысхьащ Римский-Корсаковым и цIэр зэрихьэу Ленинград дэт консерваторэм къыщызэIуаха къэбэрдей оперэ студием.
Профессор Исаченкэ Константин и унафэм щIэту макъамэ гъуазджэм и щэху- хэр зригъэщIащ. КомпозицэмкIэ егъэджакIуэ гъуэзэджэ, профессор Кушнарёв Христофор и дерсхэри Хьэсэн дежкIэ уасэ зимыIэ фIыгъуэт.
Абы и япэ творческэ лъэбакъуэхэр къыдаIыгъащ композитор цIэрыIуэхэу Мурадели Ванорэ Вольфензон Сергейрэ. Консерваторэм щыщIэса илъэсхэм Къардэным и щIэныгъэм хигъэхъуэнымкIэ къыхуэщхьэпащ Ленинград дэт оперэ театр, музей, симфоние оркестрхэм, драмэ театрхэм щагъэлъагъуэ лэжьыгъэхэри.
Консерваторэм щIэсу Хьэсэн итхащ и япэ уэрэдхэр: «Колхоз щIалэщIэм и уэрэд», «Приходи вечерком на свидание» (1950 гъэ). Абыхэм кIэщIу къакIэлъокIуэ «Белая голубка» уэрэдыр, «В родном краю» симфоние теплъэгъуэр.
ЕджапIэр къиухри, 1954 гъэм Къардэ- ныр Налшык къэкIуэжащ. ЦIыхубэм фIы- уэ ялъэгъуа абы и гухэлъ уэрэдхэри зыдэбгъуэн щымыIэ симфониехэри щIэх-щIэхыурэ радиокIэ къатырт. «Си къалэ», «Жэмыш уэрэд», «Хэку нэху», «Си дуней», «Шыхъуэм и вагъуэ» уэрэдхэр псом хуэмыдэу цIэрыIуэ хъуат, Къардэным и симфоние произведенэхэр, рапсодиехэмрэ къафэ телъыджэхэмрэ-щэ?!
И нэгу щIэкIа зауэ мафIэр лъэужьын- шэ щыхъуакъым композиторым и творчествэм, «Хъыбарыншэу кIуэдахэр», «Усэ ныкъуэтх», «Уигу игъэлъ сэлэт» уэрэд зыбжанэ и Iэдакъэ къыщIэкIащ абы.
«Ленэ дахэкIей», «Хэт усIэщIиха?» (псалъэхэр зейр Бахъуэ БетIалщ), «Уи цIэр Мадинэ хьэмэ Маринэ?» (Гъубжокъуэ Лиуан), «Сызэхэх» (Къэжэр Пётр) гурыщIэ уэрэдхэр нобэр къыздэсым цIыхухэм фIыуэ ялъагъу, я гущIэм щагъафIэхэм ящыщщ.
Лъэпкъ оперэ зэи димыIауэ зэрыд-гъуэтар зи фIыгъэр Къардэн Хьэсэнщ. Абырэ Балэ Мухьэдинрэ ЩоджэнцIыкIу Алий и «Мадинэ» поэмэм оперэ хуат- хауэ щытащ. Ар псэм дыхьэу зэрыхъуам хуэдэ дыдэу, оперэри гурыхь ящыхъуат зылъэгъуа псоми.
Хьэсэн зэрыкомпозитор лъэщым и мызакъуэу, жылагъуэ гъащIэми щыпэрытт. Илъэс куэдкIэ абы и унафэм щIэтащ КъБР-м и Композиторхэм я союзым и правленэр, абы жэуап зыхь и секретару щы-тащ, РСФСР-м и Композиторхэм я союзым и правленэм, СССР-м и Композиторхэм я союзым и къэпщытакIуэ комиссэм мызэ-мытIэу хахащ.
1969 гъэм Къардэн Хьэсэн къыфIащащ «Къэбэрдей-Балъкъэрым гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр, 1974 гъэм ар республикэм и Къэрал саугъэтым и лауреат хъуащ. Зыбжанэрэ къратащ гъунэгъу щIыналъэхэм я щIыхь, щытхъу тхылъхэр, макъамэ гъуазджэм хуищI хэлъхьэныгъэфIым папщIэ къэралым и дамыгъэ лъапIэ зыбжанэ къыхуагъэфэщащ. ИужькIэ абы къыфIащащ «РСФСР-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ», «Урысей Федерацэм и цIыхубэ артист» цIэ лъапIэхэр.
Макъамэ гъуазджэм зегъэужьыным куэд зэрыхищIыхьам къыхэкIыу «Къэбэрдей-Балъкъэрым и пащхьэм щиIэ фIыщIэхэм папщIэ» орденыр иджыблагъэ Хьэсэн къыхуагъэфэщащ. Къардэным и творчествэм и лъагапIэу къэплъытэ хъунущ Къэбэрдей-Балъкъэрым хуитха гимныр. Ди лъэпкъэгъу композитор цIэрыIуэм и IэдакъэщIэкIхэр щызэхуэхьэса тхылъ зыбжани дунейм къытехьащ.
ЖыIапхъэщ абы и лэжьыгъэхэр езым ещхьыжу гуапагъэкIэ зэрыгъэнщIар. Хьэсэн нобэми хузэфIокI гъащIэм и дахэр илъагъуфу абы гу зэIухакIэ хэпсэукIын. ЩищIалэгъуэм хуэдэу, абы иджыри къигъэщI макъамэхэр щIэщыгъуагърэ гу хуабагъкIэ гъэнщIащ.
Къардэным къикIуа творческэ гъуэгуанэ бгъуфIэр и зэфIэкI иным и щыхьэтщ, и IэдакъэщIэкIхэр лъэпкъ гъуазджэм и дыщэзэрылэщ. Абы и цIэр дапхуэдизу лъагэу яIэтами езыр къызэрыгуэкIыу къэнэжащ. И IэдакъэщIэкIхэр езым ещхьыжу зыхуэбгъадэ хъун щымыIэу, я пщIэ яIыгъыжу дунейм тетщ. Хьэсэн жиIэрейщ макъамэ щитхкIэ тегъэщIапIэу иIэр и гущIэм къиIукI, абы щызыхищIэ гурыщIэхэр зэрыарар. Аращ абы и макъамэхэр къэцIыхужыгъуафIэ, зыми емыщхь зыщIыр. Ауэ щыхъукIи, дэтхэнэ и зы лэжьыгъэми гъэщIэгъуэну щызэхеухуанэ лъэпкъ нагъыщэ къызытещ макъамэхэр, езым и хъэтI къызыхэщ щхьэхуэныгъэхэри хелъхьэф.
Композиторым и IэдакъэщIэкIхэм я нэхъыбэр дзапэ уэрэду гум щоушэ, икIи езым гу лъумытэжу ахэр куэдрэ гум къридзэу ущыдежьу щыIэщ.
Къардэн Хьэсэн и творчествэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и композиторхэу Молэ Владимир, Жеттеев Мустафир, ХьэIупэ ДжэбрэIил, Жырыкъ Заур сымэ къежьа-пIэ яхуэхъуащ жыпIэмэ, ущыуэнукъым. Лъэпкъ макъамэ гъуазджэм и фIыпIэу къалъытэ а цIыху гъуэзэджэхэм езыхэми жаIэ я IэдакъэщIэкIхэмкIэ лъэпкъ макъамэм и къупхъэм пэгъунэгъу хъуфрэ абы и нагъыщэ я макъамэхэм яIэмэ, ар Къардэным и фIыщIэу зэрыщытыр.
Хьэсэн и талант иным зыкIи ефэгъуэ- кIыркъым и цIыхугъэ лъагэри. Ар сыт щыгъуи хуэныкъуэм дэIэпыкъуну, зыщIигъэкъуэну хьэзыр, зэхэщIыкI зыхэлъ цIыху гумащIэщ.
Къардэным лъэпкъ щэнхабзэм хуищIа хэлъхьэныгъэшхуэр, и дуней еплъыкIэ гъэщIэгъуэныр и лэжьыгъэ инхэр щапхъэ зыхуэхъуар мащIэкъым. Абы и зэфIэкI лъагэр кърагъэлъагъуэу цIэ лъапIэхэр къыфIащащ, ди тхакIуэхэмрэ усакIуэхэмрэ усэ хуатхащ, ди сурэтыщI нэхъыфIхэм и сурэтхэр ящIащ. Быдэу си фIэщ мэхъу абы хуэгъэза псалъэ нэхъыфIхэр къэкIуэну зэманым шэрыуэу къызэрыпхыIукIынур.
Композитор цIэрыIуэм и гъащIэм ириплъэ дэтхэнэми цIыху нэсым, музыкант лъэщым и гъуэгу дахэ илъагъунущ. Къардэн Хьэсэн иджыри куэдрэ ди япэ итыну, и лэжьыгъэхэмкIэ дигъэгуфIэну си гуапэщ!
Ащхъуэт Беслъэн,
ГъуазджэхэмкIэ Кавказ Ищхъэрэ институтым и проректор,
КъБР-м щэнхабзэмкIэ, щIэныгъэхэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ.
