Лъагъунлъагъу
Гъэунэ Борис
Рассказ
— Ди анэ шыпхъу закъуэр тлъагъунщ икIи дехъуэхъунщ, жытIэри мы уи нысэри сэри, щIалэжь цIы-кIур къызыщIыдгъури, дыкъэкIуауэ аращи, Ёлыхь-Ёлыхь, Пагуэ, куэдрэ дяпэ уригъэт, мы фи унэлъапсэщIэр угъурлы фхуищI, тыншыгъуэрэ узыншагъэрэ фыщымыщIэу куэд дыдэрэ фыщигъэпсэу!
Жыжьэу укъеплъмэ, псом яйми къыхощ мы фи унэр: лъагэрэ- лъагэу, екIурэ-екIуу, пкъо инхэр щIэтыжу-щэ…
КIуэаракъэ, къэрал IуэхущIапIэ гуэру фIэкIауэ зэрыпщIэн щыIэкъым. Хуабжьу, ауэ сытми къызэрымыкIуэу, сыщогуфIыкI. ПщIантIэ хуитыр мраморкIэ къищIыкIыжауэ-щэ, уеплъыхамэ, гъуджэм хуэдэу укъищу, сенычыпэ ебдзыхыну уи гум имыдэу… Мы пэш хуитхэм щIэт унэлъащIэрщи, нэхъ лъапIэ дыдэм щыщрэ зэщIэцIууэжу. Хъуэпсэгъуэщ фи псэукIэр, Пагуэ. Тхьэм нэхъри…
ЛIы къуапцIэ къамылыфэм апхуэдэу жиIэу бжьэр иIэта нэужь, абы зи цIэ къриIуа фыз хэкIуэта зэIэщIэлъми фIыщIэ ищIу адыгэбзэ жиIащ:
— Тхьэразэ къыпхухъу, Къадир, си щIалэ цIыкIу, уэри узытеджалэр уи былыму куэдрэ Тхьэм уи унагъуэм уащхьэщигъэт, зи мылъкур IэфIрэ фIыгъуэкIэ зышхыжын гуащIэмрэ гущIэгъумрэ зиIэ Азалыхьталэм уищI. — Пагуэ тIэкIу дыдэкIэ и псэлъэн зэпегъэу, тхъугъэр хэпщIыкIыу зыхидза и щхьэц налъитI-щы къыщIэжат и щхьэфIэпхыкIми деупщIэж, и нэкIу хъурей тхъуэплъым, мащIэу къикIа-къикIарэ мэракIуэ ныкъуэхъур уи нэгу къыщIэзыгъэхьэм, и IэгуитIыр гъуэрыгъуэу делъэри, къыщIегъу:
— Псапэ къэфхьам, тIысэ. Си закъуэпцIий пщIантIэм сыкъыдэнауэ сызэшырт. Напэлъагъу къудейри Iэджэ и уасэщ, хьи. Мы дунейм зыри пхутехынукъым…
Си псалъэм кIыхь зезгъэщIащ, Къадир, си тIасэ цIыкIу. ХьэщIэмыгъашхэ жыхуаIэжыр сэракъэ? Федзакъэт, фымыгъэупщIыIужыт. ИIэт, Iэрзихьэт, си нысэ дахэ цIыкIу, мы щIалэ дыгъэ шырри тIэкIу гъашхэт, нэ фIыцIэ цIыкIу хъужауэ укIытэх хуэдэ, къыщIоплъри щыси, и лъакъуэ цIыкIуитIыр щIиупскIэу.
— IэрзихьэтIым мамэ и цIэр, мамэ и цIэр Нэзирэтс, — жи щIалэ къамылыфэ нэ фIыцIэ цIыкIум, и Iупэр зэтежащи, зэрыдзахъэр уолъагъу.
Зэщхьэгъусэхэр ерыскъым здыхэIэбэм сабийм и псалъэр зэрызэха-хыу, хъущт жоуэ я щхьэр къаIэтащ, зэуэ нэплъэгъуэ дахэ зэрадзщ, щIэгуфIыкIхэри, зэуи забзыжащ. Пагуэ нысэм и цIэр зэримыщIэм ириукIытэжащи:
— А щхьэ мыгъуэжь, — жи, и Iэгур и натIэм трелъхьэ, — иубыдыж мыгъуэIарэ мыбы сытми? Аращ жьы ухъуамэ.
Сабийм нэгъуэщI узыхуэмей гуэрхэр къыжьэдэмыкI щIыкIэ жыхуиIагъэнт, Къадир нэщхъ ищIу и щхьэр щигъэсысым, мобы зызэтриубыдэжри сурэт зытрахым хуэдэу захуэу тIысыжат. Апхуэдэу ар тIэкIурэ щосри, джэдлыбжьэми, пIастэми, лэкъумми яхуемыIэбу, зэм IэфIыкIэм щIоф, зэми псыIэфI стэчан хурагъэхъуати, ар IитIымкIэ иIыгъщи, зэзэмызэ йоIуб, и нэ цIыкIуитIыр Iэнэм къыдыпэрысхэм гъуэрыгъуэу ятриубыдэурэ.
Пагуэ аргуэру «федзакъэт, кхъыIэ», — жери лъаIуэщ, сабийм къедэхащIэри, мохэр хьэлэлу игъэшхэн хьисэпкIэ, итIысыкIыжащи, щыму щысщ; и хъэлат плъыжь къуэлэным Iуданэ цIыкIу гуэрхэр къыхиш хуэ- дэу ещI, абыхэм я кIапэхэр и IэпэджэдыкIэм щIегъэджэрэзыхьыж. Пэш кIуэцIыр щымыбзэщ, плIанэпэм дэт сыхьэтышхуэм ищI тIыркъ-сыркъыр къыумылъытэмэ. Апхуэдэу тIэкIу дэкIыжщ, зэщхьэгъусэхэр чэзутегъэкIыу ерыскъым хэIэбэщ, гуахъуэхэр тепщэчхэм ираупсеижри, зызэпалъэщIыхьыжащ.
— Алыхь, си щIалэ цIыкIу, — жи иужьым Пагуэ, и щхьэр къеIэт, и Iэ ижьыр Назирэт и куэщIым ирелъхьэри Къадир и дежкIэ плъэурэ: — Мы си нысэ цIыкIур зыхэслъхьэ щымыIэу фIы дыдэу солъагъукIэ. Тхьэм куэдрэ фызэкъуигъэт. ШыIэ иIэрэ и жыIэр IэфIу, Iэсэ-сабыр цIыкIу хъужауэ… — Фызым иужьым и псэлъэн зэпегъэу, и хъэлат жыпым пэрылъэщI бэлътоку кърех, ар и нэкIум хуехьри, и макъыр кIэзызу, къыпипIытIыкIыу щIедзэ:
— Мы щIалэ дыгъэ шырри, мы нысэ дахэ цIыкIури имылъагъуу дунейм ехыжа си анэкъилъху тхьэмыщкIэ мыгъуэм щхьа си кIуэцIыкIыщIэр къреIуэнтIыкI. И ахърэтыр дахэ Азалыхьым ищIи, дунеягъэкIэ Тхьэм къимыгъэхъуапсэкIэ. Ялыхь-Ялыхь, нэщхъеягъуэу щыIэр IэтыгъуафIэ тхуэщI.
— Щыгъуэ куэдри хьэдагъэ кIыхьри фIыкъым, Пагуэ. Тхьэм щигъэтынш дянэ мыгъуэр. Мыдрейуэ, фIыуэ солъагъу жыхуэпIэм теухуауэ… ФIымэ, и щхьэщ зыхуэфIыр, ущымытхъу. Иджы щыIэхэм уащытхъущэ хъунукъым.
Пагуэ и гурымыным зэуэ печ, и гъырнэIуагъри зэуэ мэбзэхри, жеIэ:
— Алыхь, хъунщи тIыгъуэжынмэ, ыхьы! Ауэ сытми зэрыхъунур! Мыр дыщэ зэрылэщ. Сэ куэдрэ зэхызох мы цIыкIум и хъыбарыфI. — Пагуэ иджы гуфIэжу апхуэдэу и жыIи, нысащIэм и дамащхьэм и Iэ телъхьи зы ещI, къытрепхъуэтыжри, аргуэру ар и куэщIым ирелъхьэж, и Iэпхъуамбэхэр зэкIэщIэпхъауэ.
Назирэт и нэр къыхутемыхыу дыщэ Iэлъын дэгъуэкIейхэм еплъырти, зэуэ зыкъещIэжри:
— Тхьэм фIыкIэ укъилъагъу, мамэ, куэдрэ дяпэ уригъэт. Адрейхэм зыкIи сефIэкIыу си гугъэжкъым, — жи, и Iупэ пIащIэ цIыкIуитIыр зэтежащи, зыкъытриIэтыкI хуэдэ ещIри, зэуи абы и напэ кIыхь къамылыфэм нэжэгужагъэр тобзэхыкIыж. Бетэмал! Ар щыщIэгуфIыкI дыдэм Пагуэ къыIурымыплъыхьамэ аратэкъэ, и щхьэр лъэныкъуэкIэ ирихьэкIауэ хуэзамэ сыт хъунт? А напIэзыпIэм, фызыр Назирэт къызэрыIуплъэх-хэу, абы и пэр зэуэ зэригъалъэщ, и щIыIу Iупэр худэшея щIыкIэрэ и дыщэдзэ сатырхэр хуиту, цIуужу къыщIэщуи, зэуи и нэкIубгъур зэрыщыта хъужащ. Фызым гу лъимытапIэр иIэт сытми Назирэт и дзэпэфIанитIри абыхэм я лъаб-жьэм къыщIэтыж и жьэлъэтIанэ дзитIри гъущIыдзэ къызэрыгуэ- кIыу зэрыщытым? Ахэр икIи фIы- цIэжьщ, семышкIафэ къакIэрынами ярейуэ. И тхьэгъушхуитIыр-щэ, зэщIэцIууэжрэ и щхьэр щигъэхъейкIэ нэхъри нэхъ щыджылу зыщIаупскIэу… Сыту псэукIытэгъуэ Iеищэ мыгъуэ мыр! Мыбы и Iэр трихыжрэ абы нэхъейуэ? ЗыхещIэ абы и Iэгум и пщтырагъыр. Пагуэ зэм цIыху-хъум дежкIэ зиIуантIэм, зэми зыкъригъэзэкIыжым, къыпкърыплъыхьурэ, Iэджэм я щхьэфэ йоIэбэ. Мыдрейми «уэлей арам-тIэ», — жери щысщ, мыбы къригъэкIуэкIхэр деIыгъри. Назирэт хэплъэ-еплъыхщ. Пагуэ абы и дежкIэ зыкъыщигъа-зэкIэ укIытэм ехьыпэ. Уихьынкъэ? И кIэстум зэпытыр тIорысэ-текIыжа- рэ и IэгъуапитIыр ныкъуэкъэубэлэцмэ… Иджы зэманым апхуэдэ зезыхьэжыр зырыз дыдэ мыгъуэщ. Мыбы и Iэр Iуихыркъыми Iуихыркъым. Сытми Назирэт и кIэр и лъэгуажьэпэм триукъуэдие хуэдэу ещIри, мащIэу хуэгъэша щIыкIэу, мэтIыс. ИтIанэ фызым и Iэр Iуех- ри, Iэнащхьэм телъэщIыхь хуэдэу ещI. Иужьым Назирэт захуэ зе-щIыж, и Iэблэр зэредзэри, и Iэбэлагъ цIыкIуитIыр и блэгущIэ зырызым щIегъапщкIуэ; и Iэлъын къызэрыгуэкI гуэрыр фыз зыкъизыхым и нэм къызэрыIуимыдзэным тосакъыхь, арщхьэкIэ Iэлъыныр уи блэгущIэм щIэбгъэзагъэкIэ зэфIэкIрэ сытми? Тхьэгъу мыхьэнэншэжь цIыкIуитIыр дэнэ пхьын мыгъуэ?
КъыщыщIыхьэм щыгъуэ щхьэфIэпхыкI тIэкIур плащ Iэгъуапэм ирилъхьэу ар фIэдзапIэм фIимыгъэзэгъатэмэ абы нэхъейуэ. Ар зытримыхауэ щытамэ, къригъэкIуэтэх хуэдэу ищIынти, и тхьэкIумэр щIихъумэнт. И лIым и макъым IэщIе-гъэз Назирэт зыхэшэса гупсысэр.
— Хъарзынэщ, Пагуэ, — жи абы фызыр зытепсэлъыхьа гуэрхэр хуигъэдахэрэ диIыгъыу. — Лъапсэ дэгъуэщ, хъуэпсэгъуэкIэ, уэлей. Хъуэхъуу къыфхужаIар Тхьэм къыфлъигъэс, ныджыри жызоIэри.
— Тхьэразэ къыпхухъу, Къадир. Уэри Алыхьым… — жери Пагуэ и псалъэр зэпегъэу, тIэкIурэ щыму щосри, къыщIегъу: — Мы унэм нэхърэ къуажэм дищIыхьар зыкIи нэхъыкIэкъым. УщыIагъэххи? Плъэгъуа? ЩIалэм и къарукIэ иухуакIэ, Азэлыхь, апхуэдизыр. Тынш цIыкIут сытми апхуэдиз хьэлъэр бгъэхъеин жыхуэпIэр?
— Слъэгъуакъым, Пагуэ, ауэ и гугъу ящIу, хуабжьу ягъэщIагъуэу зэхэсхащ, — жи Къадир, иужьым щIоупщIэ ар: — Сыкъэпсалъэри дыкъызэрыкIуэнур къыжесIати… Лэдин щхьэ дэмысрэ? — жери, арщхьэкIэ фызым ар зэхимыхарэ е щхьэдигъэIухауэ езым зыхуейр жиIэрэ?
— Алыхь, пэж дыдэуи, ягъэщIагъуэм хуэдэкIэ. Унэшхуэр лъапсэжьым ирищIыхьащи, согуфIэкIэ, Алыхь. ДылIэмэ, абы драшэлIэжынщ зи мыхъу. ЩIыкъуэщ, гугъущ, ущыпсэункIэ, ауэ цIыхухъу мыгъуэр а пщIантIэжьращ здыдахари… Ауэ дэсIа мыгъуэкъыми Iэджи докIуэдыкI, бжэ-щхьэгъубжэ жыпIэми къыхатхъ, хакъутыкIри, а псом я бэлыхьым хэкIыркъым щIалэр.
Къадир аргуэру щIоупщIэ:
— А щIалэр езыр — Ладин — щхьэ дэмысрэ? — жери.
— Мэзкуува къикIри хьэщIэ гуэрхэр… абыхэм якIэрыщIащ, тIысэ. КIэ иIэкъым я къакIуэ-накIуэм.
Арати, а тIур аргуэру Iэджэм я щхьэфэ йоIэбэ. ЕдэIуэжыркъым абыхэм жаIэм Назирэт. Щысщ ар зэрыхэплъэ-еплъыхыу. ТIэкIу докIри, плIанэпэм дэт сыхьэтышхуэр къоуэ: дзын-дзын, дзын-дзын. Насыпыжьыр зиIэ! Мыпхуэдиз хьэкъущыкъур, абдж нэхъ лъапIэ дыдэм къыхэщIыкIар, зыдэт унэлъащIэ зыкъизыхым и лъагагъыр зи лъагагъ сыхьэтыр — елърэ? Щхьэгъубжэ Iупхъуэр, шэнтиуэ щабэр, алэрыбгъу лъапIэр… МащIэ узэхъуэпсэн? Ауэ сытым хуэдэу уи псэр гугъу ехьрэ, ди Тхьэ лъапIэ, псэуныгъэм ехьэлIауэ игъащIэкIэ узылъэщIэмыхьэну унагъуэм ущисым деж! Минрэ ар уи Iыхьлы дыдэуи щрет, уэ абы ухуэмыдэрэ — укъидэнкIи укъызэрипэсынкIи Iэмали Iэзэгъуи щыIэкъым. Ехьэжьауэ псэу унагъуэм тхьэмыщкIэм и псалъэр щытIэужыIэщ, мынэхъыбэмэ.
Апхуэдэхэм деж, ухъуапсэурэ уи щхьэ мыгъуагъэ зэрыхуэпхьыжым и закъуэу щытамэ удэкIуэтэнти. А зи унэ уис узыхуэзымыгъадэр къызэроплъ щымыIэу, абы псалъэ дахэ къыбжиIэми, фIы игу къызэрыпхуэмыкIыр, уэр щхьа ар зэгупсыс псор и нэгум къыбоджыкIри, ара мыгъуэкъэ уи лыр нэхъри зышхыр? ЕбубыдылIэу абы пхужеIэнукъым: «Уэ сэр щхьа уигукIэ жыпIэр мыращ», — жыпIэу. ЖеIи еплъыт. Ауанышхуэ укъищIыни. ЛIо я нэр ипщIу пэж дыдэр щIыжыпIэнур? Хэт уфIэщIрэ абы хуейр?
Мыбы къэкIуэну зыукъуэдияр езы Назирэткъэ? «ЕмыкIущ, хьэдыгъуэдахэщ, сыт хуэдэу щытми, уи анэ тхьэмыщкIэм и шыпхъу нэхъыщIэщ». — «ЗикI сщIэркъым, Назирэт, емыкIу сыкъыумыщI, кхъыIэ. Ди анэ мыгъуэр дунейм зэрехыж- рэ илъэс тIощIым щIегъури, а махуэм лъандэрэ си бжэ къыIуихыу си унэ къихьакъым е езырауэ, е и бынхэм ящыщу. Сэ пщIэ къыстенами къыстемынами уэ фIыуэ уощIэ. ДакIэлъокIуэ сыт щыгъуи. Я унэ дихьэри укъацIыхуауэращ. Минрэ уилми уи лыджанэми укъызэзымыпэсым зыщIыкIэрыпщIэн щыIэкъым». — «УхущIэмыхьэ, кхъыIэ. Сыт мыбы жиIэхэр зиIысыр? Алыхь, а псори адрейхэм зэпалъыту щытамэ, зы цIыху зэкIэлъымыкIуэжынт. Ей-ехь!»
Апхуэдэу жиIэри езы Назирэт и лIым пэуватэкъэ дыгъуэпшыхь? Езым иукъуэдийри къэкIуащи, мис: укIытэм ехь, зепIытI, зехуз, зыгуэр жиIэну сыту мэшынэ, мор къемыдэIуэнкIэ. «Узыхуэзымыгъадэм и унэ ущопуд», — жиIэрейуэ щытати езы Назирэт и адэ тхьэмыщкIэми. Хьэуэ. Мы фызым пудыныгъэшхуэ кърихауэ жиIэфынкъым Назирэт, ауэ итIани…
… Мыбыхэм я куэбжэ лъагэшхуэм (сэрейрщи, апхуэдэ дыдэщ) къызэрыIухьэххэу къыпкърыхьатэкъэ абы мы иджыпсту зыукI зыхэщIэр — и щхьэ мыгъуагъэ хуихьыжыныр. Iумпэм укъызэращIыр къыппкърызыгъэхьэ зыхэщIэр?
…И щхьэгъусэр тоуIуэ дэкIыпIи, дэплъыпIи, дамэдази зимыIэ гъущI куэбжэ лъагэшхуэм, ин дыдэу щеуи къыхэхуэу, апщIондэхукIи я хьэ-жьым зелIэж, зэм и пэ гъумыжьыр, зэми и лъэтхьэмпэр куэбжэ щIа-гъым къыщIегъэж, и дзэхэмкIэ асфальтым йогъу, и лъэбжьанэхэмкIэ йопIэстхъ, къретхъ, узэпкъричыну хьэзырщ. ЛIыр тоуIуэри-тоуIуэ, арщхьэкIэ ахъи-быхъи, Iэуэлъауи щыIэкъым, лъапсэм цIыху щыпIэтIауэу къыпхуэщIэркъым. Хьэжьым а зэрызичэтхъэжщ. Сабийм, фIэгъэщIэгъуэнIейуэ, чы цIыкIу иIыгъщи, куэбжэ щIагъым щIе- гъэжри, аракъэ нэхъри хьэжьым зыщIилIэжыр? ЩIалэжь цIыкIум жепIэIакIи ущIэкIиекIи къодаIуэрэ абы нэхъейуэ?
Зэщхьэгъусэхэр еупщIат блэкI-къыблэкIыж гуэрхэм: мыбыхэм я зэхэзекIуэ ялъэгъуа, ямылъэгъуа? АрщхьэкIэ мобыхэм я дамэр драшейри блокI, жамыIэIауэ. Сытми, къыIукIыжыну траухуа къудейуэ бжэ Iух-Iулъхьэ макъ къоIу. Иужьым фыз макъ гъум гуэр IупщIу зэхы- бох: «Адэ кIуэ», — жери хьэм щIогубжьэ. Фызым хьэжьыр унэ щIыбагъымкIэ иришэкIыу и гъуэм ириубыдэжаи сыти, абы и макъыр нэхъ жыжьэут икIи нэхъ дэгуут иджы зэрызэхэпхыр. Ауэрэ, лъыгъ вакъэр зэрилъэфыр къапщIэу, лъэ макъыр тIэкIу-тIэкIуурэ куэбжэм гъунэгъу къыхуохъу: «Хэту пIэрэ мыпхуэдизу мы хьэм къезауэр? Ан-на, куэбжэ ялагъащIэм апхуэдизу къемыуэмэ хъунукъэ? Зэвэнэку щIиIэжыр сыт, мыр якъутэнумэ? КъытрапIытIамэ зэфIэкIыркъэ?» Фызыр апхуэдэу шхыдэм, тхьэусыхэм, гъумэтIымэурэ куэбжэм и лъэс дыхьэпIэбжэр макъышхуэ ищIу зэIуокIри, къехьэлъэкIыпэу цIыхубз гъум лъагэшхуэ къыдокI, хъэлатыр и лъэщхьэвэм теуэрэ и лъэр, хуэшхужьыгуэ щIыкIэу, къехьэлъэкI-къехьэлъэкIыурэ, зэблихыурэ. Абы Iэдакъэжьауэ ищIащи, къыхуэкIуахэм йоплъ, зэуи и нэщхъыр зэхокIыжри, щIогуфIыкI, дыгъэм пэлыд и дыщэдзэхэм нэр щыджылу.
— УэIий гущэ, фэраи ар! — жи фызым, и хьэщIэхэм IэплIэ яхуищIурэ. — Щхьэ мыгъуэ сыкIийрэ? Факъырэ сыт къэкIуауэ си гугъати… Сыту фIыт, Къадир, си щIалэ цIыкIу! УэIий, Iэрзихьэт, си нысэ дахэ цIыкIу! — Иужьым абы щIалэ цIыкIум хуеплъэкIыурэ къыщIегъу: — Ей-иехь, мы дыгъэ шырри то фIыт!.. ФынакIуэт, фыныдыхьэт, тIысэ. Сабийхэр дымылъагъуурэ ин хъури ежьэжакъэ, — жиIэурэ фызыр мобыхэм яужь иту здэкIуэм, зыгуэр къызыщыгъупщаIам ещхьу, зэуэ зэщIоувыIыкIри, щIоупщIэ: — АIей, адрей цIыкIухэри щхьэ къыздэвмышарэ? — жери. Зэщхьэгъусэхэр хъущт жоуэ зоплъыжри, нэплъэгъуэ дахэ зэрадз, зэщогуфIыкI.
— Уэлей, Пагуэ, уи нэмыс нэхъ лъагэ ухъу, цIыкIууи инуи мы зызакъуэракIэ диIэр…
Назирэт ищIэжыртэкъэ и лIыр зэрыжьэнахуэр? Мыбы зы мыхъун гуэр иджыри къыжьэдэкIыу и анэ шыпхъур имыгъэукIытарэт, жыхуиIэу ар Къадир и Iэщхьэм къокъу.
— А…а… си щхьэм иубыдыжIа мыгъуэрэ сытми? Аращ, жьы ухъуамэ. ФынакIуэт, тIысэ, фыныщIыхьэт.
Пагуэ куэд мыщIэу Iэнэ къищтащ бжьэ лъапIэ щIыгъуу.
— Мы нысэ цIыкIур мыпхуэдизу щхьэ нэщхъейуэ пIэрэ? — жери фызым и Iэр Назирэт и дамащхьэм трелъхьэри, мор зыхэт гупсысэм къыхеш. — Алыхь, Къадир, — жи абы. — Алыхь, мы цIыкIур гугъу ебгъэхьу си гугъэкIэ. Щхьэ мыр мыпхуэдизу Iей хъуа? ФызэгурыIуэ, тIысэ, фи сабийр зэдэфпIыжмэ нэхъыфIщ.
Зэщхьэгъусэхэр зоплъыж, гъэщIэгъуэнагъ я нэгум къищу; иужьым я псалъэхэр зэпадзыжурэ, мобы гурагъаIуэ, Тхьэм и шыкуркIэ, псалъэмакъ яку дэмылъу зэрызэдэпсэур. Апхуэдэу щыщыткIэ, а щымыIэр щыIэу къызыфIэбгъэщIу, псалъэмакъ мышыу епшажьэу щхьэи утепсэлъыхьыххэн хуей? — жыхуиIэр къикIыу Къадир жэуап къет, тIэкIуи епщтырэкIрэ жыпIэу. Назирэт и лIым нащхьэ-Iущхьэ хуищIри, и щхьэр игъэсысат, «иумыгъэлей, дахэ-дахэу псалъэ», — жыхуиIэу, арщхьэкIэ Къадир дэнэт абы гу щылъитэр?
Пагуэ жеIэ: — Ан-на гущэ, зыгуэркIэ фамыущийуэ, сэ сщIэ мыгъуэрэ, нэхъыжь и псалъэ, хьэмэ и чэнджэщ гуэр фыхуэмейуэ ара? ТIумикIи фыкъэзылъхуа мыгъуэхэр къыщыфщхьэщымытыжкIэ, сэ къыстохуэ фи унагъуэ Iуэхур тэмэм зэрыхъункIэ нывжесIэнIауэ. Анэ шыпхъу анэ пэлъытэщ, — жи. Уэ, Къадир, си щIалэ цIыкIу, гугъу Iей уехь мыгъуэурэ укъэтэджащ, мыпхуэдэу щыт, къыбжезыIэн уиIакъыми, сэ сщIэ мыгъуэрэ, мы нысащIэ цIыкIум и фэр щыIейкIэ гугъу зэрегъэхь мыгъуэу пIэрэ? — жызори…
— АбыкIэ зыми игу иремыгъу, — жи Къадир, мыбы аргуэру къызэхригъэхыр игу зэрыримыхьыр нэхъри и нэгум къищу. Пагуэщи, апхуэдэ жэуап пэплъагъэххэтэкъыми, и напщIэр зэуэ къеухри, еплъыхыу тIысыжащи, а и щысыкIэр и щысыкIэщ: и хъэлатым Iуданэ цIыкIу гуэрхэр къыхиш хуэдэу ещI, ахэр и IэпэджэдыкIэм щIегъэджэрэзыхь, итIанэ щIыIунэ-щIыIущхьэхэм йопэщэщ.
Зыми зыри жиIэркъым. Зэщхьэгъусэхэр мащIэу ерыскъым хоIэбэ. ТIыркъ-сыркъ, тIыркъ-сыркъ, тIыркъ-сыркъ, — къыпебжыкI сыхьэт зыкъизыхым зэманыр зы мардэм тету. Мо сабий пкъымызагъэм хуэшэ- чынт сытми щыс кIыхьыр? Абы зэуэ зыкъызэщIипхъуэтри, унэ лъэгум итIысхьащи, и машинэ цIыкIур къызыкъуихауэ зэрегъажэ; зэм ар «хонэри», зыкъомрэ и пIэм итщ мэву- ри, итIанэ зэуэ зречри, щIехьапэ: блыным хуищIэу жьэхоуэри, къегъэлъеиж, щхьэпредз. Паркет лъэгур, гъуджэм хуэдэу укъызэрыщыр, машинэ шэрхъхэм зэхауIухьынкIэ Пагуэ гузавэ къызэрищтар и нэгум къощ. Абы гу лъызыта анэр къыщолъэтри, машинэр къыIэщIех, сабийр IэплIэкIэ къещтэри, шэнтым трегъэтIысхьэж, арщхьэкIэ мобы ар дэнэт къыщыхуидэр? Къыщиуда- щи, магъри-магъ, Пагуэ сабийм кIэнфет нэхъ лъапIэ дыдэхэм щыщ хуешийри идэркъым, псыIэфI аргуэру хурегъахъуэри, дэнэт? Зыми хуейкъым ар. ЩIалэ цIыкIур щахуэмыгъэсабырым адэм машинэ цIыкIур IэщIелъхьэж, «мо алэрыбгъу щIыIум къытумыгъэкIыу къыщегъэжыхь», — жери. Арати, и адэм къызэрыжриIам хуэдэу, сабийм и щхьэр тригъэужу тIэкIурэ щыса нэужь: «Елъыт, папэ, дахэ дыдэIэ? — жери дыщэпскIэ лэжауэ абы шы цIыкIу гуэр Iэнащхьэм къытрегъэувэ. — Ар мо щхьэнгъубзасхьэм тетас». — «Хъунщ, кIуэи тегъэувэж иджыпсту!» — жи адэм ткIийуэ. ЩIалэ цIыкIум фIэмыфI-фIэмыфIу, и Iупэ Iув цIыкIур къэпщауэ, и адэм къызэрыжриIам хуэдэу ещIри, и машинэ цIыкIур алэрыбгъу щIыIум щызэригъажэу щIедзэж. Ауэрэ Пагуэ и напIэ Iувыр тIэкIу-тIэкIуурэ докIуэтеижри, зэрыщыта мэхъуж, Къадирщи, нэхъ йоупIэхыж. Псалъэмакъ гуэрхэр къызэфIащIэри, Iэджэм я щхьэфэ йоIэбэ, иужьым, цIыху цIыкIум я нэхъыбэр зэрыхуа псэукIэ мыгъуэм, ахэр хуэIудэIущэрэ Iэгъуапэ ишхыкIыу къызэрынам топсэлъыхь.
Иужьым Пагуэ щIоупщIэ:
— Мазэм дапщэ къэпхьыфрэ, тIысэ?
— Сэ мин 15-рэ 400-рэ, мобыикIи 10-м тIэкIу щIигъуу, — жи Къадир.
— Ыы? Сыт жыпIэр, н-нна гущэ! — Пагуэ и нэ пIащитIыр къикIа-къикIарэ гъэщIэгъуэнагъ и нэгум къищу, щIоупщIэри, и Iэгур зэтрегъауэ. — Ара мыгъуэ тIум фыфейри зэрыхъурикI? Дауэ мыгъуэ фрикъурэ а тIэкIум?
— Зрыдогъэкъу зыгуэрурэ. Гугъуми, сыт тщIэн? Зы тхьэмыщкIэ гуэрым и жыIауэ «апхуэдэу мэхъу, нэхъыфIи мэхъуж». ФIым дыщыгугъынщ. — Къет жэуап Къадир пыгъэщхъуа-пыгъэщхъуарэ и псэлъэгъум дежкIэ мыплъэурэ.
Абы хэту кIэлындор лъэныкъуэм- кIэ лъэ макъ къоIукI, тIэкIу докIри, пэшым къыщIохьэ щIалэ зэIэщIэлъ лъагэшхуэ, и анэм емыщхьу фIыцIэ-къамылыфэу, набдзапцIэрэ пэхъу-пэхъуу. Хабзэм тету Къадир къызэфIэувэри бжьэр абы хуишият, арщхьэкIэ модрейм идакъым ар Iихыни Iэнэм тIысыни, «сопIащIэ, руль сIыгъщ», — жери. Сэлам-чэламыр зэфIокI, гуапэу зэщIоупщIэхэри:
— ИIэт, мамэ, — жи щIалэм, — къащтэт, — ахъшэ зэрыхуейр къуигъащIэу и Iэ ижь Iэпхъуамбапщэмрэ абы къыкIэлъыкIуэмрэ тIэу-щэ зэщихъуэ, зэтригъэж хуэдэу ещI.
— Ан-на, нышэдибэ уэста къомыр иримыкъунура?
— Ирикъунукъым, дянэ, апхуэдэ Iэджэжь къытхуащIэ езыхэми… Фадэм къыхэщэхуэн хуейщ, бэзэр шхынырщи сфIэмащIэщ.
Пагуэ и щхьэр игъэсысурэ, къехьэлъэкI-къехьэлъэкIыу къызэ-фIоувэ, и хъэлат жып сэмэгум йоIэбэ, тхылъымпIэ ахъшэ плъыжь щIэрыпсу зыбгъупщI кърехри, куэзыр щыджэгухэм деж зэращIым хуэдэу, зэкIэщIэгъэжа-зэкIэщIэгъэзауэ, ахэр и Iэгум ирегъэзагъэ; йоплъ, итIанэ ар зэуэ зэтрегъэлъэ-дэж, адрей пэшым щIохьэ, зэтемычауэ нэгъуэщI зы зэкIуэцIылъыфI къыщIехри, и къуэм хуеший: — «Алыхьым хьэтыр иIэмэ, зыфщIэжу фыкъэкIуэж», — жиIэурэ.
— Хъунщ, дянэ, умыгузавэ, — жи абы, ахъшэр и жыпым ирегъэзагъэри, зэщхьэгъусэхэм яхуэгъэзауи къыщIегъу: — КхъыIэ, фи жагъуэ фымыщI, хьэщIэ гуэрхэр дымыщIэххэу къыттеуауэ-щэ, Iейуэ сопIащIэри-щэ…
— Хьэуэ, хьэуэ, Iэу. Уэ уи Iуэху яужь ит. Дэри адэкIэ зытIэжьэ хъужынукъым, — Iэнэм пэрымытIысхьэжу пэIущIэ пэшымкIэ, я щыгъыныр здыщахамкIэ, щIыхьахэщ. ЩIыхьахэщи, щIалэ пыжьынэ цIыкIур (и анэм абы и кIэстумыбгъэ щIыIур здыхуипхэжым) щэху цIыкIуу мэлъаIуэри мэлъаIуэ:
— Мамэ, зо, и мамэ, кхъыIэ. Мо шы цIыкIур, кхъыIэ, мамэ! — сабийм и Iэпэр еший зи гугъу ищIыр здытет щхьэгъубжащхьэмкIэ.
— АIэ, цIыкIуэ, ар мыбыхэм я щIа- лэ цIыкIум ейщ, гъынущ къапщтэмэ. Сэ дыкIуэжым къыпхуэсщэхунщ.
— IыIы. Мыхэм щIалэ цIыкIу яIэIым. Уэ IысхуэпсэхунуIым, — жиIэурэ сабийр мэгъынанэ, и нэм щIоIуэтыхь.
Пагуэ ахэр унэм къызэрыщIишыжу щIалэ цIыкIум нэхъри зыкъызэщIищIащи, и макъыр иутIыпщыпауэ магъ.
— Сыт мы дыгъэ-щыгъэ цIыкIур щIэгъыр мыпхуэдизу? — жери Пагуэ мобы зыхуигъэщхъауэ йоупщI: — Сыт ухуей, си псэ?
Назирэт сабийр щIэгъынанэр фызым къримыгъэщIэн хьисэпкIэ жеIэ, япэ зыкърегъэщри:
— Зыхуейри имыщIэж, Алыхь, абы. И жеин къэкIуаи сыти, къиин хъуащ.
— IэкIуакъым си жеин. Сэ шы цIыкIум сыхуей, — и макъым зрегъэIэт абы и нэм а зэрыщIэIуэтыхь-щIэIуэтыхьурэ.
— Шы цIыкIури?.. Ан-нна, абы щхьа бгъагъ хъурэ мы цIыкIур? — жери фызым унэм щIыхьэжын хуэдэу зещI, арщхьэкIэ Назирэт:
— Хуейкъым, мамэ, и куэдыкIейуэ иIэщ, зебгъэщIыркъэ? — жери идакъым.
Мохэр пщIантIэм къызэрыдэкIыжыххэу Пагуэ куэбжэпэм деж ува-щи, Iэдакъэжьауэ ищIауэ зэм ипщэкIэ, зэми ищхъэрэкIэ маплъэ, ауэрэ абы къелъагъу нэхъ IукIуэтыIуауэ тутын зыгъэсу мо тIум къапэплъэу щыт Къадирыр (абы зимыIэжьэу, унэм къызэрыщIэкIыжу, и анэ шыпхъум сэлам ирихыжри, дэкIыжат).
— Ан-нна мыгъуэ, фылъэс? Фылъэс къабзэ? — жи Пагуэ и нэгу фафIэшхуэм гъэщIэгъуэнагъи гущIэгъуи иплъагъуэу.
— Дылъэсым, Тхьэ.
— Ан-нна, щIалэм фынезгъэдзысыжынти…
— Хьэуэ, мамэ, умыгузавэ.
Пагуэ къригъажьэри фIыщIэшхуэ къахуищIу аргуэру адыгэбзэ жиIащ, мыпхуэдэу иухыжу: — Мы дыгъэ шыр цIыкIум къишэмэ, дынэкIуэнкъэ, дгъэлъэпIэнкъэ, Алыхьым жиIэмэ. Хъыбарыншэ дывмыщI, тIысэ. Iэрмэм къикIыжми дгъэлъэпIэнкъэ. Тхьэм дигъэлъагъу!
— Ей, фыкъэпIэтIауэ хъуну? — жиIэу Къадир и макъым хэпщIыкIыу зыщригъэIэтым, цIыхубзитIым гуапэ дыдэу IэплIэ зэхуащIыжащ.
Лъэпэрапэ-еутэкIыу и анэм и Iэ-пэр зыIыгъыу ежьэжа щIалэ цIыкIур, аргуэрыжьти мэгъынанэ. Назирэт зэщIэувыIыкIщ, ар фIыуэ игъэсысщ, щIиудыныхьыж щIыкIэуи: «Щыгъэтыт иджы иумыгъэлейуэ!» — жери щIэкIиящ. Са-бий тхьэмыщкIэм и пыIэ хъурей ныкъуэтехъукIыр лъэныкъуабэ-еутэкI хъуати, анэм ар дахэ-дахэу щхьэригъэзэгъэж сыту здэщы-тым, зэрихабзэу Iэдакъэжьауэ ищIауэ абыхэм къакIэлъыплъ Пагуэ къакIэлъогуо:
— Алыхь, нысэ цIыкIу, зэшхыдэм ухуэдэкIэ! Сабийр гуэныхькъэ, н-нна гущэ? — жери.
ХьэщIапIэ икIыжу я гъуэгу техьэ-жа лъэсырызекIуэхэм я тхьэкIумэм куэд мыщIэу къиIуащ хуит къэхъу- жу пщIантIэм къыдаутIыпщхьэжа хьэ пIащэжьым и банэ макъ гурымыхьыр, псэр зыгъащтэр; хьэф-хьэф, хьэф-хьэф, хьэф-хьэф! Зэхахырт, абыхэм мор къакIэлъыбанэ къудейуэ къэмынэжу, атIэ икIи къазэрыкIэлъыгъурхъыр, зэхахырт, абыхэм ерыскъы щашха унэш- хуэм теуэгъуэфI хуэдизкIэ пэIэщIэ хъуа щхьэкIи къэмынэу.
