Бахъсэныщхьэм и къурш щыгу сытету
КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ ЩоджэнцIыкIу Iэдэм къызэралъхурэ
илъэси 105-рэ ирокъу
Гъуэгугъэлъагъуэ схуэхъуащ
УсакIуэ, тхакIуэ, драматург, зэдзэкIакIуэ Iэзэ ЩоджэнцIыкIу Iэдэм 1916 гъэм фокIадэм и 10-м Бахъсэн щIыналъэм хыхьэ Кушмэзыкъуей къуажэм къыщалъхуащ. Абы курыт еджапIэр къыщиуха нэужь зы илъэскIэ колхозым щылэжьауэ, ар щIотIысхьэ Ленинскэ еджапIэ къалэ цIыкIум. ИужькIэ Къэбэрдей-Балъкъэр пединститутым илъэсищкIэ щеджауэ, Дыгулыбгъуей къуажэм егъэджакIуэу ягъакIуэ. Ар абы щолажьэ илъэсрэ ныкъуэкIэ.
1939 гъэм ЩоджэнцIыкIу Iэдэм ТхакIуэхэм я союзым хагъэхьащ. 1941 гъэм и щэкIуэгъуэ мазэм щегъэжьауэ Iэдэм шу дивизэм хэтащ. Зауэ IэнатIэм здыIутым, абы зэхуэдэу егъабзэ фочри къалэмри. Ар ящыщщ Кавказыр, Украинэр, Молдавиер хуит къэзыщIыжа зауэлIхэм, адэкIэ Румынием, Венгрием, Австрием, Чехословакием щызэуахэм…
Зауэ нэужьым ЩоджэнцIыкIум къулыкъу зыбжанэ зэрихъуэкIащ, жылагъуэ лэжьыгъэшхуэхэр иригъэкIуэкIащ. 1947 гъэ пщIондэ ар Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым литературэмрэ IуэрыIуатэмкIэ и секторым и унафэщIу лэжьащ. 1941 — 1951 гъэхэм Къэбэрдей педагогикэ институтым и егъэджакIуэщ. 1954 гъэм Iэдэм хах республикэм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и правленэм и тхьэмадэу, 1955 — 1956 гъэхэм Къэбэрдейм щэнхабзэмкIэ и министрщ. 1965 — 1970 гъэхэм ЩоджэнцIыкIу Iэдэм «Iуащхьэмахуэ» журналым и редактор нэхъыщхьэщ.
Iэдэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и Совет Нэхъыщхьэм и депутату, Мамырыгъэр хъумэнымкIэ республикэ комитетым и унафэщIу мызэ-мытIэу хахащ, ди литературэм хуищIа хэлъхьэныгъэшхуэм папщIи «КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ» цIэ лъапIэр (1969 гъэм), Лэжьыгъэм и Бэракъ Плъыжь орденыр (1976 гъэм) къыхуагъэфэщащ.
Нобэ си ныбжьым итхэр дыщIалэщIэ дыдэу литературэм дыхыхьэну дыщыхуежьа 50 гъэхэм щыгъуэ псом япэу дызыхуэзэр ЩоджэнцIыкIу Iэдэмрэ КIуащ БетIалрэт. А тIуми я щхьэр нэхъыбэ дыдэрэ зыгъэузхэм сащыщт сэ. Апхуэдэу щIыщытыр, япэрауэ, ди къуажэр къалэм пэгъунэгъути аращ. Абы сыкъэкIуэн папщIэ, уэстын щыIэтэкъым — школ нэужьым сыкъыщIэпхъуэрт, Шыхъуэфэпс сыкъызэпрыжырт, Затишьем сыкъыфIэжырти… Театральнэ (нобэ Головко и цIэр зэрехьэ) уэрамым тет унэм сыщIыхьэрт. Арат я хэщIапIэр ди ТхакIуэхэм я союзым и унафэщIхэм. Арат 1951 гъэм япэ дыдэу Iэдэм сыщыхуэзари.
Хузимурадми зэрыхъунуми семыгупсысурэ, жэщкIэрэ (махуэм хущIыхьэгъуэ дэнэ къикIынт: еджэнми унагъуэ Iуэхухэми щхьэ къэIэтыпIэ къуатыртэкъым) усэ гуэрхэр стхыуэ щIэздзат. Зыкъом «къыщIезгъэдза» нэужь, абыхэм сакъыхуоджэ си классэгъухэм. Си ныбжьэгъухэм я жьэр пхуэубыдынт? «Я Пушкин», «Я ЩоджэнцIыкIу Алий» къызэрыунэхуар ди егъэджакIуэхэм ирагъащIэ. Си классэгъухэр мыхъуамэ, сэ ди нэхъыжьхэм закъезгъэщIэфынуи къыщIэкIынтэкъым. АрщхьэкIэ си тхыгъэхэм щыгъуазэ хъуа егъэджакIуэхэм сытрагъэгушхуащ.
Республикэм и тхакIуэхэмрэ усакIуэхэмрэ.
Iуащхьэмахуэ лъапэ зыщагъэпсэху.
Арати, 1951 гъэм ТхакIуэхэм я союзым сыкъокIуэ. Iэдэм щIалэ къекIу хэщIыхьат, цIыху зэпIэзэрытт, Iэдэбт. Щабэу, гуапэу, Iэсэ дыдэу къопсалъэрт. Ауэрэ сыздедаIуэм, апхуэдизкIэ сигу ирихьати, абы си усэхэр тха мыхъуауэ къызжиIэу си жагъуэ къищIыфыну си фIэщ схуэщIыртэкъым. АрщхьэкIэ сыщыуауэ къыщIокI. Iэджэ къысхуригъэкIуэкIа нэужь, и псалъэр зэриухыжаращ: «Умытхэну пхузэфIэкIынумэ, умытхэ».
Абы иужькIэ уигу фIы щыщIэнт? Зи жьэ зыгъэузу апхуэдизрэ къызэущиям сигу къыхуэкIаращ: «Сымытхэмэ, нэхъ къищтэу аращ». Ауэ, гъэщIэгъуэнракъэ, сымытхэу схузэфIэмыкIыурэ, дыдейхэм фэтыджэн Iэджэ яфIэзгъэсащ. Махуэ къэс жыхуаIэу си усэхэр къызыхуэсхь Iэдэми КIуащ БетIали нэгъуэщI зыгуэру къызэплъ хъуащ: мы щIалэ ерыщ цIыкIур бжэмкIэ щIэпхужми, щхьэгъубжэмкIэ къыпфIыщIыхьэжынущ. Апхуэдэу щыщыткIэ, мыр мытхэу зыхузэфIэмыкIынухэм ящыщ къыщIэкIынщ жыхуаIэу арагъэнт.
Сэ абы сыщымыгъуазэми, Iэдэм си жагъуэ къызэрищIауэ щыта псалъэ гуемыIухэр жызыIэгъар урыс тхакIуэшхуэ Толстой Левт. ЗыжриIауэ щытари сэ схуэдэ тхакIуэ ныбжьыщIэ гуэрт. Гупсысэ куууэ акъылышхуэ зыхэлъ а псалъэхэм къарыкIрат: умытхэн пхузэфIэкIынумэ, тхакIуэ ухъунукъым…
Сэ сызэрыхъуну щытар Тхьэм ещIэ, ауэ зыгуэр сыхъуамэ, ар зи фIыщIэр, иджыри къытызогъэзэжри, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм, КIуащ БетIал, Къардэн Бубэ сымэщ. Ахэр гъащIэ ябгэми, зауэ мафIэ гуащIэми япсыхьа адыгэ щIалэ хьэлэмэтхэт. Лъэпкъми щэнхабзэми папщIэ абыхэм ямыщIэфын, ахэр къызэрыпхуикIуэтын зэрыщымыIэр зи нэгу щIэкIар си закъуэкъым. Пэжщ, языныкъуэхэм я щхьэ тралъхьэркъым ахэр мыхъуамэ, сэ усакIуэ, тхакIуэ сыхъунтэкъым жаIэу зыкъаумысыжу «загъэпудыжыну». Хэти сытыфэ къызреплъ, ауэ сэ шэч къытесхьэркъым мо цIыху телъыджэхэр мыхъуамэ, си гъащIэ гъуэгум нэгъуэщI зыгуэрым сыхуишэнкIэ хъуну зэрыщытам…
Литературэ IуэхукIэ, лэжьыгъэкIэ сэ нэхъыбэ дыдэрэ сызрихьэлIар Iэдэмт. Ар къызыхэкIри гурыIуэгъуэщ. Ди жагъуэ зэрыхъущи, БетIал игъуэ нэмысу дунейм ехыжат, Буби, зэрытхакIуэм къыдэкIуэу, егъэджакIуэ, щIэныгъэ Iуэхум зритыжат. ТхакIуэхэм я союзым и тхьэмадэу псом нэхърэ нэхъыбэрэ лэжьар Iэдэмщ. Арат абы нэхъыбэрэ сыщIыхуэзэри. Седжэу Москва сыщыщыIа илъэсхэм Iэдэми лэжьыгъэ IуэхукIэ абы нэкIуэрейуэ щытащ. ИкIи ди институтым ныщIэмыхьэу, си Iуэху зыIутыр зримыгъащIэу, сыкъыщIишрэ симыгъафIэу, сигъэгушхуэу сыкъримышэкIауэ зэи къэкIуэжу щытакъым. ИтIанэ гъащIэм нэхъри зэгъунэгъу дещI: 1958 гъэм Iэдэм Москва ноIэпхъуэ, и бынунагъуэри щIыгъуу. Зауэм ипэкIэ пединститутыр къиуха, егъэджакIуэуи школым и унафэщIуи лэжьа, щIэныгъэфIи бгъэдэлъ пэтми, акъыл зиIэм акъыл къелъыхъуэ, жаIэ. Зи усыгъэхэмкIи зи прозэ тхыгъэхэмкIи, псом хуэмыдэу «Софят и гъатхэ» повестымкIэ, къэрал псом цIэрыIуэ щыхъуа ЩоджэнцIыкIу Iэдэм и щIэныгъэм, и Iэзагъэм нэхъри хигъэхъуэну еджакIуэ нэкIуауэ арат. Зы унэм дыщеджэу, нэгъуэщI унэми дыздыщIэсу арати, махуэ псом дызэщIыгъут. Зи тхыгъэхэмкIи зи къулыкъухэмкIи, псом ящхьэращи, зи цIыхугъэрэ дуней тетыкIэ дахэкIэ Москва фIыуэ къыщацIыху, зэIущIэшхуэхэм, утыкушхуэхэм ирагъэблагъэрей Iэдэм езыр здэкIуэм сэри куэдрэ сыздишэрт. Сигъэгушхуэн, цIыху хэтыкIэ сигъэщIэн папщIэ. Хабзэм, дуней тетыкIэм сыхуригъаджэу арат. Езым пщIэ къыхуэзыщIхэм сэри сакъригъэцIыхурт. Си гъуэгур схуиузэщIырт.
Апхуэдэ узэщIакIуэу, ущиякIуэу ар зиIар си закъуэкъым. ТхакIуэхэм я союзым и правленэм и тхьэмадэу, «Iуащхьэмахуэ» журналым и редактор нэхъыщхьэу щылэжьа илъэс щэщIым нэблагъэм къриубыдэу ЩоджэнцIыкIу Iэдэм ищIэфар зыхуэдизыр ящIэж ди тхакIуэхэми журналистхэми. Пэжщ, джэдыкIэм цы къыхэзыхыну зи мыжагъуэхэм арэзы къыздэмыхъунхэри, адрейхэм яхуимыщIар сэ къысхуищIэу щытауэ жызыIэнхэри яхэтынкIэ мэхъу. Ауэ сэ схужыIэнукъым Iэдэм нэфI-ней зэрихьэу, зэхэгъэж ищIу щытауэ. Адрейхэм яхуищIэ дыдэрат сэри къысхуищIэр: фэтэр, тхылъ къыдэгъэкIын Iуэху щхьэкIэ дгъэлъэIуэну дежэлIамэ, абы ди хьэтыр къыщимылъэгъуа щыIауэ жызыIэм гуэныхь къихьынщ. Пэжщ, езыр дэр щхьэкIэ зэлъэIуахэм къыщагъэщIэхъу куэдрэ къэхъурт. Абы и Iуэхур нэгъуэщIщ…
Си ныбжьэгъу нэхъыжьу, и цIыхугъэрэ и дуней тетыкIэ дахэкIэ къилэжьу пщIэшхуэ зыхуэсщIу илъэс 40-м щIигъукIэ сыкъызэдэгъуэгурыкIуа ЩоджэнцIыкIу Iэдэм и цIэфI куэдрэ жысIащ. ИкIи жысIэнущ. Си гукъэкIыжхэр щызэхуэхьэса тхылъышхуэм и напэкIуэцIхэм хуэфащэ увыпIэ щигъуэтащ ЩоджэнцIыкIу Iэдэм. Арыншамэ, фIыщIэгъэкIуэд сыхъунт.
Елгъэр Кашиф,
КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ.
А псори абы хужаIащ…
ГурыщIэ лъагэ, гупсысэ куу
Ныбжьэгъу Iэдэм! «Софят и гъатхэ» уи повесть хьэлэмэтыр хуабжьу сигу хыхьэу сыкъеджащ. Ар усыгъэ пшыналъэрэ гурыщIэ нэхукIэ гъэнщIащ. АбыкIэ уэ бгъэпсащ цIыхум и гуащIэм, и уардагъэм теухуа уэрэд телъыджэ.
Фадеев Александр.
1955 гъэ
* * *
ЩоджэнцIыкIу Iэдэм и усэхэм сыт щыгъуи щынэрылъагъущ ар нобэрей зэманым декIуу, къызыхэкIа лъэпкъыр имыгъэгъуащэу зэрыщытыр. Абы и усэхэр гъэхуащ, пыухыкIащ. Абыхэм гурыщIэ лъагэ, гупсысэ куу япкърылъщ.
Смирнов Сергей,
Горький Максим и цIэр зезыхьэ
къэрал саугъэтым и лауреат.
1977 гъэ
* * *
ЩоджэнцIыкIу Iэдэм и поэзиемрэ прозэмрэ нэхъыщхьэ дыдэу къыхэщ темэхэм ящыщщ цIыхумрэ абы и гуащIэмрэ, цIыхумрэ ар зыщыпсэу зэманымрэ, цIыхумрэ абы и дунеймрэ. А Iуэхугъуэшхуэхэр ЩоджэнцIыкIум гъунапкъэ зимыIэ гъащIэм и къэхъукъащIэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ цIыхум къабыл ящыхъуу нэгъэсауэ зэпкърех.
Прокофьев Александр,
Ленин саугъэтым, СССР-м и къэрал саугъэтымя лауреат.
1966 гъэ
Сыт хуэдэ IуэхукIи
узыбгъэдыхьэ хъун цIыхут
Къыщалъхуа Хэкум, къызыхэкIа лъэпкъым куэд яхуилэжьыфащ ЩоджэнцIыкIу Iэдэм. Псом япэрауэ, къэралыр гузэвэгъуэ щыхэхуа лъэхъэнэм Хэкум и хъумакIуэ пэжхэм ящIыгъуу лIыгъэ щызэрихьэу ар хэтащ псэзэпылъхьэпIэ зауаем, текIуэныгъэ къэзыхьахэм я гъусэу къигъэзэжащ. Мамыр IэнатIэм Iуувэжа нэужь, абы иIакъым зы махуэ зыгъэпсэхугъуэ. ЗэрыусакIуэм, зэрытхакIуэ гъуэзэджэм къыдэкIуэу, Iэдэм къекIуэкIащ щIэблэм я гъэсакIуэ, ущиякIуэ нэсу. Художественнэ литературэр куууэ зыхищIэрт Iэдэм, Iэрыхуэуи тхэрт, унафэщI IэкIуэлъакIуэт. Ленинскэ еджапIэ къалэ цIыкIум зэрыщеджэ лъандэрэ махуэл имыIэу Iэдэм жылагъуэ лэжьыгъэми хэтащ.
Псом хуэмыдэу къыхэзгъэщхьэхукIыну сыхуейщ Iэдэм IуэхукIэ узыбгъэдыхьэ хъун цIыхуу зэрыщытар — гуфIэгъуэкIи гузэвэгъуэкIи жэуап щыбгъуэтт абы и деж.
Нало Ахьмэдхъан,
КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ.
2006 гъэ
Къалэмыр Iэзэу
зыгъэлэжьа
«Дуней нэпцI» жыхуэтIэм щыдиIэ гъащIэм щынэхъыщхьэ дыдэр абы къытеднэну лъэужьыр арауэ къысфIощI. А лъэныкъуэмкIэ убгъэдыхьэмэ, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм насыпыфIэщ. Абы фэеплъ дахэ дунейм къытринащ. Ар сытым щыгъуи цIыху щыпкъэу щытащ.
Революцэшхуэм и пщэдыкъым къыдалъхьэу, зи бжьэпэ къыщыхъуа Бахъсэн ябгэжьым ещхьу, зи гъащIэр уэру екIуэкIа ЩоджэнцIыкIу Iэдэм и нэгу щIэкIащ колхоз зэхуэсри, кулак игъэсыкIри, лажьэ зимыIэ цIыху хейхэр зэраукIри, Хэку зауэшхуэм и мафIэ гъуэгури, зауэ нэужь хьэзабхэри, а хьэзаб кIыхьым яку къыдэлыдыкIа гуфIэгъуэ нэху кIапэри. А псори и нэгу щIэкIа къудейкъым Iэдэм, атIэ абыхэм дэтхэнэ теуэгъуэми хуэусащ. И гур къызэригъэдзэкIыу, и псэр къитхъунщIыжущ зэрыхуэусари. Ар Iэпэдэгъэлэлу зы Iуэхуи бгъэдэтакъым, цIыху къалэнымрэ Тхьэм къыбгъэдилъхьа тхакIуэ IэщIагъэ лъапIэмрэ хуэмыпэжу зы махуи псэуакъым.
Iэдэм ящыщщ зэманым и гуауэри и гуфIэгъуэри дэзыгъэву икIи и къалэмыр абы Iэзэу хуэзыгъэлажьэу гъуэгуанэ кIыхь къэзыкIуа ди адыгэ тхакIуэ нэхъыжьхэм. ЩоджэнцIыкIу Алий и чэнджэщ губзыгъэхэм тету къыщIэзыдза Iэдэм хузэфIэкIащ КIыщокъуэ Алим, Теунэ Хьэчим, Шортэн Аскэрбий, КIуащ БетIал сымэ ябгъурыувэу адыгэ лъэпкъым и щэнхабзэр, и литературэр хэку псом и утыку ирихьэн. Абы и тхыгъэ зэмылIэужьыгъуэхэр бзэ зэмылIэужьыгъуэ куэдкIэ зэдзэкIауэ хамэ къэрал Iэджэми къыщыдэкIащ.
Къэрмокъуэ Мухьэмэд,
КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ.
2001 гъэ
Усыгъэр
Анэдэлъхубзэ
Си анэдэлъхубзэ, зэкъым уэ губгъэну
ЗэрыпхужаIахэр нэху къыптемыщхьэну,
ЖаIэрт убзэхыну, жьым зэрихьэ бгъэну,
КъалэкIыхьым адкIи сыфIумышыфыну.
Ауэ, зыпIэтащи, бгъэхэм уохьэуохуэ.
Тэрчым и псыпыхуу мыкIуэщIыжщ уи псалъэр.
Шууейр и уанэгум нобэ щогъэхахуэ,
Тхуожумарт сыт IуэхукIи уэ Iущыгъэу пхэлъыр.
ЗашэщIащ уи гъуэгухэм, къэрал Iэджэм нэсу.
НэгъуэщIыбзэ жылэхэр зыхэплъхьащ
бэвыгъэу.
Фыздопсэу бзэ Iэджэ нобэ зэнэзэпсэу.
Сэри сегъэусэ пхэлъ уи шэрыуагъэм.
Си анэдэлъхубзэ, узианэщ — ушэ, —
Анэр зэи хъуркъым гущэ уэрэдыншэ.
Сыплъыхъуэрт
Сыплъыхъуэрт си гум сыхуимыту,
Узмыбжыххауэ си щыуагъэу.
Уи кIуапIэм куэдрэ схьащ сытету,
Сыпхуэзэххэнуи сымыгугъэу.
СыкIуэжми унэм, зызмытIэщIу,
Сыщыст сыщатэу-сыпхуэгухэу…
Къос гъатхэр аурэ. Дунейр пщIыпщIу
Мэгъагъэ, плъагъум нэр пIэпахыу.
АрщхьэкIэ си гур зэрыщIыIэт,
Схуэмыхъуу гъатхэр гурыфIыгъуэ.
Дэнэ сыкIуами уздыщыIэт,
Здумыхьу щытми зы Iуэху щIэгъуэ.
Хъуат уэркIэ си гур хьэжэпхъажэ,
Хуэнэхъуеиншэу Лъагъуныгъэм.
«Ерыщым щхьэлыр егъэхьэжэ!»
ЖысIэу, сытету схьырт си гугъэм.
А ерыщыгъэрщ зэхуэпабгъэу
ЗэпэIэщIахэр зы зыщIар.
СынасыпыфIэщ иджы слъагъуу
Уи нэкIу фопIытIыр, нитI пщIыпщIар.
Уэрэд
Пшэ Iувхэр дыгъэм зэпхесыкIри
Уэгу лъащIэр нуру егъэнэху.
Апхуэдэу си гум ущохъуэпскIри
Мэлыд гурыщIэр, сыпIуплъэху.
Бгы лъагъуэр бгъуэщIым ежэхащи,
ЩIыгу тафэ гъуэгуу зеукъуэдий.
ПхуэсщIа гухэлъым зызIуихащи,
Ар хуэIыгъынкъым зы лъхудийм.
Си гугъэр гъащIэм и Iэмыру,
Насып нахуапIэу пыбгъэнащ.
Гухэлъ нэхугъэм ар и нуру,
Уэрэд мыухыу сигу къинащ.
Зи гуращэ хуабэм…
Бахъсэныщхьэм и къурш щыгу сытету
СыщызокIуэ уафэ бгы гъунапкъэм…
Си щIалэгъуэр зауэ щIытIхэм ситу
Схьами зекIуэныгум сибгынакъым.
Сыдахьэхыр бгыхэм сэ иджыри,
Сагъэхъуапсэ нэхъ лъагапIэ инхэм.
ЗысIэтыхукIэ бгыхэм нэхъ жыджэри
СащI — хуэпIащIэу бгы щыгу къэхутэнхэм.
Дауи, уигу хэхъуэнкъэ — псей фадэбжьэу
Терскол и салъкъынхэм уригъафэм,
КъодэхащIэу, уи гур ягъэхъыжьэу,
Уэздыгъейхэр къытеIэбэм щIыфэм!
Уигу хуэбэнкъэ — дыжь хъурыфэ щабэу
Псей шхыIэнхэм уаер къыпщагъащтэм!
Ухэхуэнкъэ бгы гушхуагъэр уибэу
Лыхъужьагъ мыухым узэщIищтэм!
Арщи, бгыхэм, къурш псы уэру ябгэу,
Си гурыщIэр лIыгъэм ерыщ хуащI…
Ей, щIалэгъуэ, къурш бгы щхьэхуу лъагэ,
ЖыджэрагъкIи зи къару мыкIуэщI!
ПщыгъэнщIащ уэ лIыгъэ ерыщагъкIэ
Бгыхэр — Алим и усэфIхэм хуэдэу.
Уардэу къуршым къелъэ псым гуфIагъкIэ
Гур хегъахъуэ — Къайсын и уэрэду.
Сэ абыхэм я къуэшыгъэ гуапэм
Срогушхуэ, ину сропагэ,
Бгыхэм — аддэ щыIэта гъуэгу пщхьэпэм
Хуэдэу, я насыпри ирелъагэ!
Ныбжьэгъу пэжхэм я къуэшыгъэм си лъэр
Сэри зекIуэ гъуэгум щагъэжан.
Япэ итырщ япэ узыгъаплъэр,
Япэ ищхэм сфIэфIщ сакъыдэжэн!
СокIуэ нэхъри — вагъуэм сыхуэIэгъуэу,
СокIуэ — щIылъэм вагъуэ щыблэн папщIэ…
СокIуэ сэ, фIэкIами си щIалэгъуэ —
Сэлэтыгум жьыгъэ зэхимыщIэ!
