УадыгэлIкъэ уэ, Чылар, уадыгэлIкъэ…
Шортэн Аскэрбий щыхьэт тохъуэ
Къэбэрдей литературэм и дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхугъуэ къыщыхъуащ 1954 гъэм — дунейм къытехьащ Шортэн Аскэрбий и «Бгырысхэр» тхыдэ романым и япэ тхылъыр. Роман-эпопеем (тхылъиплI мэхъу) къызэщIеубыдэ XIX лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэм щегъэжьауэ 1870 гъэхэм нэс.
А зэман кIыхьым тхакIуэм дэ щыгъуазэ дыхуещI бгырыс щIыналъэм къыщыхъу Iуэхугъуэшхуэхэм. Дауи, апхуэдэхэм ящыщащ 1829 гъэм Балъкъ лъэныкъуэмкIэ Iуащхьэмахуэ и щыгум дэкIыну адыгэлI хахуэ Хьэшыр Чылар зыхэта цIыху миным нэблагъэр зэрежьар, Кавказ линэм и унафэщI генерал Эмануэль Георгий къызэригъэпэщауэ. Бгым дэкIхэм яхэтт академикхэу Купфер, Ленц, Менетрие, Мейер, нэгъуэщI еджагъэшхуэхэри. А Iуэхугъуэ телъыджэр зэрекIуэкIам, Хьэшыр Чылар абы къыщигъэлъэгъуа лIыгъэм зэпкърыхауэ, дэфтэрхэр я лъабжьэу, «Бгырысхэр» романым щыщ пычыгъуэхэм ящыщ зым дыщыщигъэгъуэзэжащ Шортэн Аскэрбий. Нобэ ар фи пащхьэ идолъхьэ.
Фигу къэдгъэкIыжынщи, «Бгырысхэр» романыр адыгэбзэкIи урысыбзэкIи мызэ-мытIэу дунейм къытехьащ икIи щIэупщIэшхуэ яIащ, ди лъэпкъ тхыдэм и псэзэпылъхьэпIэ лъэхъэнэ нэхъ гугъу дыдэр пэжыр и лъабжьэу къызэрыщыгъэлъэгъуам, иджыри къэс дызыщымыгъуэза е тщабзыщIа куэдым ди нэхэмрэ акъылымрэ къахузэрызэIуихам къыхэкIыу.
Хьэтау Ислъам.
«Бгырысхэр» романым щыщ пычыгъуэхэр
«Балъкъыщхьэ ауз зэвым ерагъкIэ зыдахузауэ урысхэр дэкIуейрт. Мыхэр дзэуи плъытэ хъунут, сэлэти я гъусэт, топи здалъэфырт. Абыхэм нэмыщI выгу куэди, шыд куэди я гъусэт, выгухэм хьэлъэ гуэрхэр изу, шыдхэми зыгуэрхэр ятекъуауэ. Урысхэр мыпхуэдизу жыжьэу аузым зэи дыхьатэкъым. Езы Ермолов дыдэм дзыхь ищIу щытакъым апхуэдэу жыжьэу къуршым ихьэну. Арауэ къыщIэкIынт бгырысхэм ар щIагъэщIагъуэр. Абыхэм, зэрыхабзэти, Iэджэм Iэджэ жаIэрт, щхьэж зэрыхуигъэфащэкIэ.
Языныкъуэхэм я фIэщт: урысхэр къуршым щIыдэкIуейр Балъкъыщхьэ нэсу ар IуащIэну арауэ, псыхъуэм Iус жылэхэр псыншэу къагъанэу, къагъэжыIэщIэн щхьэкIэ. Псыжь къызэпрыкIыу линием къытеуэ бгырысхэр зэрырагъэблагъэм и тезыру. НэгъуэщIхэм тхьэ яIуэрт урысхэр дыщэ лъыхъуэу. Тырку сулътIанымрэ къэжэрхэм я шахымрэ Урысейм дыщэ къыпаубыдауэ, ирамытмэ — къезэуэну. Ещанэхэри нэхъ жыжьэж Iэбэрт. Абыхэм ягъэхъыбарт инджылыз къэралым и пащтыхьым и пхъур урыс пащтыхьым къишэнущи, уасэ иритын имыгъуэту и дзэр дыщэ лъыхъуэ иутIыпщауэ. ЕплIанэхэми щаIуэжырт а псори пцIыуэ, урысхэр къезыхужьар я къарур ягъэунэхужыну арауэ, къуршым ис иныжь нэ закъуэм, щхьибл зыфIэтым, ебэныну дэкIуейуэ.
Ауэ а псори зэуэ къэлъэлъэжащ, урысхэр Iуащхьэмахуэ дэкIыну къежьауэ щыжаIэм. А жаIа псом нэхърэ мыр нэхъ гъэщIэгъуэн ящыхъуащ бгырысхэм. Ящыхъуащ, я фIэщ хъуртэкъыми. Балъкъыщхьэ дэкIуей дзэм я Iэтащхьэ генералым бгырысхэм ящыщу хэт хуейми ирегъэблагъэ щыжаIэм, я щхьэ Iуэхухэр къагъанэри зыкъомыр дзэм и ужь иуващ, зы къалэни ямыIэу, хъыбар пэж къахьыжын мыхъумэ.
Иджы сэлэтхэри бгырысхэри, Iэщышхуэхэри Iэщ цIыкIури зэхэзэрыхьыжауэ ауз нэпкъ задэм дэущей лъагъуэ закъуэм кIэрынауэ, хагъэщIышхуи щымыIэу, цIыхухэри Iэщхэри зэщIэмэхыкIауэ, дэпщейрт. Топхэр зэщхьэщыхарэ топ гъуанэхэм кIапсэ ищIэжауэ шы плIэпкъкIэ далъэфырт, яунэщIа выгухэри зэпкърахауэ щхьэхуэ-щхьэхуэу дахырт сэлэтхэмрэ бгырысхэмрэ. Къыр мывалъэм зи лъабжьэр емыса выхэри ерагът лъагъуэ закъуэм зэрыдэкIыфыр, я пщэхэр хэшауэ, тхъурымбэ къажьэдэхур дыгъэм игъэплъа мывалъэм техуэу, бахъэр къащхьэщихыу.
Гупыр нэпкъ задэм зэрыдэлъэфри, дыгъапIэ лъэныкъуэмкIэ зи гъунэхэр щIыпIэ-щIыпIэкIэрэ гъэмахуэ дыгъэ гуащIэм иуфэкъа губгъуэ щхъуантIэм ихьащ. Мыр пщы Аслъэнджэрий и уэтэрыпIэхэрт, Дзэлыкъуэ хъупIэкIэ еджэу. Дзэлыкъуэ хъупIэм адкIэжкIэ къыщыт къуршым нэр тепщIыпщIэу къызэщIилэрт лъагэу зызыIэта удз дыгъэлыр, къызэщIилэрт хъарэхъарэу, плъыфэ минищэу. Къуршыбэм къыжьэхиху салъкъынми щIыIэтыIэ укъищIу узригъэхъуапсэрт, мыункIыфIыж хъуапсэкIэ. ПщIэнтэкъым езы уафэр къетIысэхыу щIыгум игъуэлъхьа, щIылъэми зиIэту уэгум зриупсея фIэкIа, апхуэдизкIэ щIым и дахагъэр, ар нурыщэу зэрызэщIэIукIыр уэгум къищти, уэгури зыщIэбзауэ, къабзэу щIым и плъыфэ гъуэзэджэм зэщIигъэнэхукIырти.
Куэд ямыкIужу гупыр пщы Аслъэнджэрий и уэтэрхэм техьащ. Мыбдежым фIы дыдэу, кIуэаракъэ, уIэбэмэ и щхьэгум Iэ дэплъэн къыпфIэщIу, ину, дахэжьу, мамыру игъуэлъыкIауэ къыщылът Iуащхьэмахуэ. Ину, уардэу, узригъэхъуапсэу, пшэ IэгупIэ из хъуни и щхьэ дыкъуакъуэми ибгъухэмкIи къытемылъу. Куэдыщэрэ уеплъыфыртэкъым абы, и хужьагъым, абы теды-хьэрэныкI дыгъэ бзийхэм гущIэкIэ защумыгъэнщIыж щхьэкIэ, нэр ирагъэшырти. Сэлэтхэри бгырысхэри зэхыхьэжауэ, псори иувыкIауэ хуэплъэрт Iуащхьэмахуэ. Мы къомыр я псэукIэкIи, я дуней еплъыкIэкIи зэхуэмыдэ пэтми, уеблэмэ, зыкъомыр зэтеплъэ мыхъуу зэбийуэ щытами, иджыри здэщытми, а псори яфIэбзэхыжауэ, зэрафIэбзэхари езыхэм ямыщIэжу, псори а зы дахагъэм зэщIиIулIауэ, абы псэкIэ зэришэлIауэ зэхэтт, Iуащхьэмахуэ фIэкIа нэгъуэщI плъапIи гукъэкIи ямыIэжу.
ЗауэлIхэми емыщхьу, урысыфи ятемыту лIы зытхухым унафэ ящIурэ уэтэрыпщэм ибгъукIэ зыгуэрхэр щагъэувырт, Iуащхьэмахуэ хуэгъэзауэ. Бгырысхэм къагурыIуэртэкъым мы бжьамий инхэр, гъуджэшхуэхэр щIагъэувыр, пкъо къуэлэнпщIэлэнхэм зыгуэрхэр тетхауэ, зэпрытхъыкIауэ адэкIэ-мыдэкIэ къыщIыхасэр, лъагэу Iэтауэ бгырыс щхьэл цIыкIухэм я шэрхъхэм ещхьу, дэбзыкIауэ, жьым дэджэрэзу, къыщIагъэувыр. НэгъуэщI зы лIы гъур цIыкIу гуэрми сэлэт зыбжанэ Iуишауэ бгыжьэ ехуэхыпIэр гуи-тIыкIырти, ари къахуэмыщIэу бэлыхь ятелът абыхэм.
— Степан-паша, — еупщIащ и урысыбзэ ныкъуэмкIэ Чылар мы гупым и лекару къыздаша Степан Игнатьевич, а зауэлIхэм емыщхь цIыхухэр игъэлъагъуэу, — чыто эта?
— Эй, эй, Киллар, — и адыгэбзэр иримыкъущэми, а цIыхухэр зэрыбэлыхьыр къыгуригъэIуэну пыхьащ Степан Игнатьевич, — уадэмыджэгу абыхэм, щIэныгъэлIхэщ, академикхэщ, академикхэ, къыбгурыIуэркъэ? ЩIэныгъэлIу щыIэхэм я нэхъ ищхьэжхэм ящыщщ. Мес мо пкъор хэзытIэр Купфер жыхуаIэращ, дуней псом щыцIэрыIуэщ, дуней псом! Абы къыбгъэдэтми нэхъ зигъэнэхъыкIэркъым. Ар Ленц жыхуаIэращ. Модрейри плъагъуркъэ, мо гъуджэ хъуреишхуэр Iуащхьэмахуэ тезыгъэпсар? Ари академикщ, Мейерщ абы и цIэр.
Чылар, дауи, Степан Игнатьевич жиIэ псори тэмэму къыгурыIуэртэкъым, ауэ абы къыжриIэхэмкIэ къыгурыIуащ мыхэр IуэхушхуэкIэ къызэрыкIуар, Iуащхьэмахуэ дэкIыну зэрамурадыр.
— Сыт абыхэм Iуащхьэмахуэ и щхьэм щалэжьынур, Степан? — мы къыжраIэхэм хуэнэпсейуэ еупщIащ Чылар абы.
— Сэ сщIэ мыгъуэрэ, и инагъ, и лъагагъ къапщытэну къыщIэкIынщ.
— Ар мыбдеж щыту ялъагъуркъэ?
— ЯлъагъукIэ ялъагъу, тэмэму ящIэркъым, Киллар. ЗрагъэщIэнущ.
— Хьэлэмэт къызжепIаи!
— И щхьэ, и лъабжьэ, и щIыIагъ, и хуабагъ… Iэджэм щIоупщIэ, Киллар, ахэр, Iэджэм. Зы псалъэкIэ жыпIэмэ — щIэныгъэлIхэщ.
— Ди Хьэжы-Исмел нэхърэ нэхъ еджа ахэр? — Чылар къыфIэщIырт, я къуажэм ефэндыуэ дэс Хьэжы-Исмел нэхъ еджагъэшхуэ щIы хъурейм темыту.
— Нэхъ еджащ, Чылар, куэдкIэ нэхъ еджащ, къуэш, куэдкIэ.
— Я дэ ди тхьэ! — Чылар и пыIэ къуацэшхуэр зыщхьэрихри, гузэвэгъуэм къыпхрихуа и пщIэнтIэпсыр трилъэщIащ. — Хэт и фIэщ хъунт!
Чылар занщIэу къызэщIиубыдэу, къызэригъэкIыу, зы гукъэкI хъыжьэ къыпкърыхьэри, абы и гъащIэ псор нэхъыфIкIэ зэлъыIуитхъынкIэ щыгугъыу, къигъэпхъашэу, къигъэгулэзу къызэщIэнащ, езы дыдэм а къыпкърыуа гурыщIэм пэлъэщыгъуэ гуэри хуимыгъуэтыжу.
— Степан, — жиIащ абы, и пыIэ къуацэр хуэфIу зыщхьэрикъуэжурэ, — Степан, схуажеIэ, сэри садыдэкIынт абыхэм…
— Уи фIэщуи? — Степан Игнатьевич зэрещIэкъуауэ лъакъуэ сэмэгумкIэ хэпкIащ, и дамэ Iузэхэр къыфIыдэуеижу. — НакIуэт модэ.
Степан Игнатьевич, хуэпсынщIэу, Чылар япэ иту ежьащ. И дамэ сэмэгур нэхъ ешэхауэ, жыджэрыфэ тету. А тIур бгъэдыхьащ щIакIуэм телъ уанэм блыгукIэ егъэщIауэ щылъу шхэ генерал Эмануэль. ЩIакIуэм къетIысэкIауэ генералым къыдэшхэрт Iуащхьэмахуэ дэкIыну мурад зыщIа академикхэри.
— Генерал, — иувыкIащ Степан Игнатьевич, — хуит фщIымэ, мис мы щIалэри ядыдэкIынут мы зиусхьэн академикхэм, ядыдэкIынут Iуащхьэмахуэ.
Генералым зы хьэлэмэт зэхиха хуэдэ, и жьэм хуихьа блэгъур хуэмурэ игъэтIылъри, и нэр Чылар тримыгъэкIыу зыкъомыфIрэ зэпиплъыхьащ, сыт и лъэныкъуэкIи зэригъапщэу. Генералым и пащхьэ къитт щIалэ, зи ныбжьыр илъэс тIощIрэ тхум-хым итыну, щIым хэщIыхьауэ, плIабгъуэу, пщэ кIэщI хъужауэ. ЕнтIырым къыхаIущIыкIа фIэкIа, дунейм ар къызэрыпщIэн щыIэтэкъым. Чылар, псоми щIыхь яхуищIу, и пыIэ къуацэр зыщхьэрихащ.
— ЗыщхьэрытIэгъэж. — И пащIэ къеупцIэхам къыщIэгуфIыкIащ Эмануэль. — Жьапщэщ, щIыIэ уз бгъуэтынщ.
Ар къыщыгурыIуэм, къеплъхэм ягъэщIагъуэу, Чылар напIэзыпIэм и гуэншэрыкъри и лъейри зылъидзащ, дыгъэмыхъуэ нэпкъым къыкIэрына уэсым хэлъадэри, лъапцIэу уэсыкум къыщыфэу хуежьащ. Генералми академикхэми заIэтри задзащ Чылар дежкIэ. Абы зыхитIэрт, и лъабжьэм уэс сабэм зыкъыщиIэтауэ, мыл щтырыгъу цIыкIухэри и лъапэм къыщIэлъэлъу, езы Чылар къыщхьэщих бахъэмрэ лъапэкIэ дрипхъей уэсымрэ зэщIэрыуэжауэ.
— Нет, нет, инырал, Чыллар больной не надо! — лъэкI къигъанэртэкъым абы, «Чылар игъащIэкIэ сымаджэ хъунукъым» жиIэ щIыкIэу.
— Хъунщ, хъунщ, щIалэфI, — Эмануэль уэсым хэщатэу бгъэдыхьэщ Чылари, и дамэм теуIуащ, хуэарэзыуэ. — Уадежьэнщ уэри мыбыхэм, плъагъункъэ, тхьэм гъуэгу къызэрывитщ…
ИгъащIэми Кавказым ар зэрыщыхабзэти, Чылар Iуащхьэмахуэ дэкIыну мурад зэрищIар ду жиIэу зэщIэIукIащ, зыр игъащтэу, адрейм зэригъэщIэгъуэнур имыщIэу, дауи, зи фIэщ мыхъуи щыIэт. АрщхьэкIэ Чылар, уэтэрым къытехьэжауэ, Iуэхум и пэжыпIэр къыщиIуатэм, уэтэртесхэр къызэщIэбжьэхъуащ.
Сыт щыгъуи зызышыIэф, сыт щыгъуи Iуэхум куууэ хэплъэф Дыкъуэ и щхьэр игъэкIэрахъуэурэ къыхидзащ, хэгупсысыхьу:
— Мы урысхэри, мы урысхэр!.. Дыдей къэсауэ, иджы тхьэхэри ягъэпсэуркъым.
Дыкъуэ я нэхъыжьт уэтэртесхэм, ауэ абы нэхъ фIэкIыфыну къыщIэкIынт Чылар, сыту жыпIэмэ, хьэзаб Iэджэ зи нэгу щIэкIа пщылIым, псом хуэмыдэжу и сабий цIыкIуитIыр зэкIэлъхьэужьу лIа нэужь, ар куэдым пыкIащ, гъащIэми езым и щхьэми хуэдэгуу къэнащ, уеблэмэ динми хуиIэшхуэ щымыIэжу екIуэкIырт. Ар нэгъуэщIу щытатэмэ, динщIэкъу хъунт, гукIи псэкIи къэсэхыжынти. Ауэ Дыкъуэ псэуныгъэм хьэрэм зэрыхуэхъуам хуэдэу, а псэуныгъэм пыщIа адрей Iуэхугъуэхэми хуэщIыIэ хъуащ, динри абы къыдэкIуэу. ЖыпIэ хъунутэкъым абы диныр и фIэщ мыхъуу, хьэуэ, ар абы хуэбэлэрыгъ къудейт. Дыкъуэ апхуэдэу щытмэ, Тазий иригъэкъужырт псори. Абы и псэри, и лъэри Алыхьым IэщIэлът, хьэлэлу абы зритауэ.
— Си адэу щIы фIыцIэм щIэлъ ТIырэ и цIэкIэ соIуэ, — Чылар и хъыбарым къигъэгуэщIат ар, — фIэкхъыу уделэкIэ уэ, Чылар. Сыт а узыхыхьар? Сыт а узыпыхьар? Iуащхьэмахуэ удэкIынуи?.. Тхьэхэм я тIысыпIэм, тхьэхэм!.. Уэ къыбгурыIуэжрэ ар?
— ПщIэжрэ, Тазий, — зитыртэкъым Чылар, — Бэтокъуэ ди гъусэу, Iуащхьэмахуэ и щIыб дыгъэм зыщыдидзэжым дызэхъуэпсауэ щытар?.. Мис иджы сокIуэ… Мис иджы сокIуэ… Iуащхьэмахуэ и щыгу зыгуэр къыщысхуэзэмэ, сыхуэтхьэусыхэнщ, Тазий сыкъыпхуигъэкIуащ жесIэнщ…
Чылар гушыIэми и фIэщми къыпхуэщIэнутэкъым. Арауэ къыщIэкIынт Тазий нэхъ къэзыгъалIэр.
— Пу, пу! Жьэр ууеймэ, зэщIэкъуэ! — телъэрт ар Чылар.
— Уи шыпхъу закъуэр пщы Аслъэнджэрий тырку сондэджэрым зэрырищар пхужесIэнщ, ар пщым хуимыгъэгъуну сыпхуелъэIунщ.
— Уи щхьи уи лъэIуи сыхуейкъым! — къызэIурыуэпат Тазий, зимыIыгъыжыфу. — Си цIэ къыумыIуэ, къыумыIуэ, къыумыIуэ, Чылар. Си адэу щIы фIыцIэм щIэлъ ТIырэ и псэр згъэпцIащ, пхуэздэмэ!
АдэкIэ Iуэхур нэхъ куу хъункIэ шынэу, Дыкъуэ хуежьащ щIалитIыр зэтриIыгъэну.
— Фыбэяу, делагъэ жывмыIэ.
— Ар делагъэ, Дыкъуэ? — зидзащ абы дежкIэ Тазий, — Алыхьым и деж хьэщIапIэ сыкIуэнщ жыпIэу уежьэну, езы Алыхьыр зэрыщыIэр уи фIэщ хъугъэххэу щытмэ.
Дыкъуэ фIэфIыщэтэкъым мы псалъэмакъым хэджэрэзыхьыну, ауэ игу илъ хуэмыбзыщIу зыхущIэлъэфыжакъым.
— Ар плъагъуркъэ, Тазий, Алыхьым кърищIыхьащ Iуащхьэмахуэ ди щIыналъэ… Абы хамэ гуэр дэмыпщейуэ ди цIыху япэу дэкIмэ, ди цIыху: муслъымэным къилъхуауэ, Алыхьым и жагъуащэ хъуну къыщIэкIынкъым.
— Сыт а жыпIэ хьэдэгъуэдахэр, Дыкъуэ?
— Алыхьми лIыгъэ зыхэлъ цIыху жагъуэу илъагъуркъым, Тазий. Уи фIэщ щIы, имылъагъукIэ.
НЭХУЩЫМ генерал Эмануэль и лагерым зиIэтащ. Иджы Iуащхьэмахуэ и лъабжьэ къыщIэт зы къурш лъагапIэ цIэншэ гуэрым нэсу, лагерыр абдеж къыщызэтеувыIэу, адэкIэ Iуащхьэмахуэ дэкIыну гупыр ящхьэщыкIын хуейт. Чылар бжэгъу кIэщI, зи пэм гъущI мыжурэ къэрэкъэш фIэлъыр, иIыгъыу академикхэм я курыкупсэм иту кIуэрт. Мыбэлэрыгъыу и гъусэхэр зэпиплъыхьырт абы, дэтхэнэми лъэкIынур и теплъэкIэ къипщытэу.
Купфер лIы гъумыщIэIуэти, Чылар игукIэ жиIащ абы куэдыщэ хуэмыкIуну, ар щIэх ешыну. Мейер щхьэкIи гукъэкIыфI къыхуэгъуэтакъым. Ари щIэх псэхыжыну къилъытащ, гъурыщэти, кIыхьыщэти. Чылар а псоми нэхъ къахихар Ленцщ. Адыгэхэм лIы и къуэгъурэ вы и гъуррэ жыхуаIэм хуэдэт Ленци, абы нэхъыбэ икIуфыну игъэуващ Чылар.
Iуащхьэмахуэ и джабэху дахэм узыIэпишэу, езыр къоджэ хуэдэ, налкъутнэринэу зэщIэхъуэпскIыкIыу, дыгъэ къыкъуэкIым и бзийхэм ар дыхьэрэныфэу зыщIагъэжьыуэу, зэщIагъэпсыкIыу, уэсыщхьэм телъащIэу, уардэу, мамыру къыщытт, уафэ къабзэм щIэуэу. Дэнэ лъэныкъуэкIэ уплъами, пхуэмышэчу, псынщIэу, уи нэхэм къытрагъэзэжырт Iуащхьэмахуэ дежкIэ, апхуэдизкIэ ар гупымыкIти, укъигъэшынэуи дахащэти. Чылар, и гурыщIэр зэщIэнэхукIауэ, езы Iуащхьэмахуэ и джабэхухэр зэрыкъабзэм хуэдэу мы дуней псом хуэкъабзэу, хуэжумарту кIуэрт, быдэу лъэкIэ щIым теувэу, мыпIащIэу, ауэ хуэщIауэ.
Чылар и кIуэцIыкIыщIэм хьэшкурийуэ щызэрызехьэрт гурыщIэ Iэджэ, Iуащхьэмахуэ гущIэкIэ ехъуапсэ пэтми, ар абы къигъэгулэзырт и инагърэ и лъагагъкIэ. Чылар тегушхуат мы Iуэхугъуэм, ауэ, зэрыхъунур къызэрыхуэмыщIэм къыхэкIкIэ, зэзэмызэ: «Мы сызытеува гъуэгум мыгувэ щIыкIэ тезгъэзыкIыжым мынэхъыфIу пIэрэ?» — жиIэт игукIэ. Академикхэм зэрадэIэпыкъуну къудейм и пщIэу Эмануэль сом щиплI къыхуигъэлъэгъуат, ауэ, хэт ищIэрэ, Чылар Iуащхьэмахуэ дэкIыфмэ, уэркъыгъэ пащтыхьым къыхуIихынуи къыжриIати, — дауи, а хъуэпсэныгъэм адрей гукъэкIхэр щIигуэу абы и щхьэм щыхъэрахъэрт.
IУАЩХЬЭМАХУЭ нэху къытещащ къабзащэу, зэщIэлыдыкIыу, кIуэаракъэ, «фыкъакIуэ» къажриIэ хуэдэу. Ахэр лагерым ящхьэщыкIауэ, Iуащхьэмахуэ и нэпкъым и зэхуэдитIым деж нэсауэ, мыбдежым зыщрачыну нэху къатещхьати, лагерь псор зэщIэтэджауэ абыкIэ плъэрт. Нэрыплъэншэу хуиту плъагъурт уэсым къытещ цIыхуиплIыр, уеблэмэ, ахэр зэрыпIэжьажьэр. Сэлэтхэмрэ къэзакъхэмрэ нэмыщI лагерь плъапIэм деж щызэхуэсат бгырысхэри, Псыхуабэ къэкIуа зыгъэпсэхуакIуэхэри, цIыхубзхэри ящIыгъужу.
Псори мы щIыпIэм езэгъми, цIыхубзхэр мыбдеж къызэрыщыхутар гъэщIэгъуэн ящымыхъуу къэнакъым бгырысхэм. Хуабжьу зыкърахыу, балхэм зэрыкIуэ фащэкIэ зэщIэхуэпахэу, зэщIэкъузахэу, бостей кIыхь хъужахэу, хьэуазэ пыIэ лъагэхэр ящхьэрыгъыу, гъэщIэгъуэнт а къомыр. Зы офицер щIалэ гуэрым гуфIэгъуэшхуэ зэрихьэрт:
— Зиусхьэнхэ, дэ нобэ тхыдэм къыщымыхъуа Iуэхугъуэм дрищыхьэту къыщIокI. ИгъащIэм къэмыхъуар тлъагъунущ. Хэт ищIэн, мы бгы зэрамыщIэжым дэкIыфахэр дэр фIэкIа дяпэкIэ зыми имылъагъужынкIи хъунщ… Европэ псом и нэхъ лъагапIэ ин дыдэм дэкIыфахэм. Ар, зиусхьэнхэ, плъагъун папщIэ Петербург дэнэ къэна Эфиопием укъикIыу абы уеплъ хъунщ. — ЦIыхубзхэм, офицер щIалэм и псалъэхэр даIыгъыу, Iэгуауэ яIэтащ.
— Сэ сыхуитатэмэ, зиусхьэнхэ, — къызэрыкIыпат офицер щIалэр, — нобэ дэкIыф дэтхэнэ зыми Георгий и орден зырыз естынт… Фи фIэщ фщIы, бийм и зы полк зэхэпкъутэну нэхъ тыншкIэ, уи закъуэу Iуащхьэмахуэ удэкIын нэхърэ, фщIы ар фи фIэщ!
ЦIыхубзхэр зэрызехьэу, зэрыгъэкIийуэ, бгъэдыхьащ Эмануэль.
— Генерал, цIыхубзхэр дыныволъэIу Iуащхьэмахуэ дэкIхэм я щIыхьыр фымыгъэкIуэдыну!
— Гуащэхэ, фымыгузавэт абыкIэ.
Эмануэль къэтэджауэ, хуэIэзэу цIыхубзхэм щхьэщэ яхуищIурэ псори зэпиплъыхьырт, нэхъ гуакIуэр къыхихыу, нэ зызымыгъэнщIыжкIэ зэпипщытэу.
— Фымыгузавэт, тхьэм щхьэкIэ, фымыгузавэт… Тхьэм дихахэщэрэт, дэ абыхэм я щIыхуэ къыттенэнтэкъым, зиусхьэнхэ.
— Хьэлэмэту фIыуэ макIуэхэр! — Iэдакъэм хущIэплъу жиIащ офицер щIалэм.
— Хэт а япэ итыр? — щIэупщIащ хъыджэбз ныбжьыщIэ къамылыфэр.
— Хэтми — баз! — и Iэр ишиящ офицер щIалэм.
— СыткIэ?
— Ар дэкIмэ — удэкIуэнщ абы!
— ДэмыкIмэ-щэ?
— Узыхуейр, дахэ.
— О, сэ сызыхуей псом уи къарур пэлъэщынкъым, — и нэ фIыцIэхэр дыгъэ бзийм дэджэгурт хъыджэбз гуакIуэм. — Пэлъэщынкъым…
— Ар си Iуэхужщ.
— Апхуэдэу щытми, хэт а япэ итыр?
— Бгырысщ… Килларщ жаIэ и цIэр.
— Абы фIыуэ хегъэщI.
— ГъэщIэгъуэнкъым, мы щIыпIэращ къыщалъхуар.
Пэжу, Чылар фIыуэ хигъэщIу дэкIырт, мыдрейхэри абы къызэрыкIэрыху щIагъуэ щыIэтэкъым. Чылар гъуэгур хишу арати, дауи, ар куэдкIэ нэхъ гугъу ехьырт. Уэсым и хужьагъым, ар зэрыпщIыпщIым нэр щIисыкIырт, игъэузу. Чылар и щхьэр щIигуауэ, хуэфIуи зигъэшауэ, бгъэгукIэ щIым зритауэ бакъуэрт, лъэкIэ уэсым хикъузэу, лъэужь куу къигъанэу. Абы и ужь академикхэр итт лъэбакъуипщI хуэдизкIэ. Чылар зэзэмызэ къызэмыплъэкIыу хъуртэкъым, ахэр къызэрыкIуэр зригъэщIэн папщIэ. ИджыпстукIэ ар зэгупсыси зыгъэгузави щыIэтэкъым. Псоми гунэщI хуэхъуауэ, псоми хуэтыншу, хуэпсэхуу кIуэрт ар, бгым нэхъ зиIэтыху, зыхищIэу и къарур нэхъ мащIэ хъууэ.
Iуащхьэмахуэ мамырт икIи дыгъэпст. Дыгъэм фIыуэ зиIэтауэ Iуащхьэмахуэ и щыгу дыдэм къитIысхьауэ къежьэрэжьэхт, арщхьэкIэ мылылъэ абрагъуэхэм зэщIаубыдэжа гъэмахуэ уэсым ар пэлъэщыфыртэкъым, ауэ и уэсыщхьэр къигъэщэбати, Чылар, и башыр, мыжурэ зыфIэсыжыр, фIыуэ пхыкIырт. Чылар и лъакъуэри и лъэгуажьэм къыфIэкIыу пхыхут. Уэс щIэткIукIым куэдкIэ нэхъ къигъэхьэлъэрт Iуащхьэм дэкIхэм я гъуэгуанэр.
Чылар къызэплъэкIащ. Абы къилъэгъуащ академикхэр къэувыIауэ зыр уэсым хэгъуэлъхьауэ хэлъу, адрей тIур абы щхьэщыту. Чылар псынщIэу къигъэзэжри, щабгъэдыхьэм, гъэщIэгъуэн щыхъуащ — щылъыр Чылар нэхъ зыщыгугъа Ленцт.
Чылар зригъэзыхри:
— Давай, давай, кунак, — къызэщIиIэтащ Ленц.
Абы и Iэблэр иубыдри, Чылар япэ иувэжащ, хуэбгъу зыхуищIауэ Ленц, ар и дамэм къытригъащIэу здишэу. Апхуэдэ защIэу ахэр кIуащ зыкъомыфIрэ, лъэбакъуэ щэ ныкъуэ ичыхукIэ, Чылар зэ къэувыIэурэ заригъэгъэпсэхуу. АрщхьэкIэ, Iуащхьэмахуэ и сыджым нэсыным куэдыщэ имыIэжу, Ленц къэджэлэпащ. Мыдрей тIуми яхуэхьыж щыIэтэкъым. Ленц зэрехуэхыу, Купфери Мейери етIысэхащ, къару лъэпкъ ямыIэжу.
— Си щхьэр, си щхьэр къочэ, — ерагъкIэ къыдришеящ Ленц.
— Аращ бгыщхьэ уз жыхуаIэжыр, сэри си къэжьын къокIуэ… Сэри ардыдэр къыспкърыхьэу аращ, — жиIащ Купфер.
— Сыт-тIэ ди унафэр? — щIэупщIащ нэхъ зызыIыгъыф Мейер. — Дгъэзэжыну?
— ДгъэзэжынкIэ Iэмал иIэкъым! — Ленц къэтэджыжыну щеIэм, Чылар абы зыпэщIигъакъуэри къигъэтэджащ, арщхьэкIэ лъэбакъуипщIи ямычу, Ленц нэкIукIэ хэхуащ уэсым. Чылар ар къызэригъэдзэкIащ и гущIыIур къыдэгъэзеяуэ. Ленц и жьэр ину зэтехат, жьы зэримыгъуэтыр нэрылъагъуу, бауэкIэщI хъуауэ. Чылар уэс IэшкIэ къищтэри Ленц и напэр итхьэщIу хуежьащ, арщхьэкIэ абы и нэхэр къызэтрихри:
— Кил-лар, молодец… Не надо, — щабэу и плIэм къытеуIуэри, и нэхэр зэтрипIэжащ.
— Дгъэзэжын хуей хъунущ. Киллар, уэ дауэ уеплърэ? — къеупщIащ абы Купфер.
Чылар и дамэхэр зэхуишащ, сщIэркъым жиIэ щIыкIэу.
— Сэри сыкъызэIохьэ, — жиIащ Мейер, алъандэрэ фIыуэ зызыIыгъам.
— Дгъэзэжынщ, — хьэлъэу етIысэхащ Купфер.
Iуащхьэмахуэ лъабжьэм щIэтхэм иджы къахуэубыдыжыртэкъым дэкIхэр. Генерал Эмануэль нэрыплъэр иIыгъти, абы фIыуэ илъагъурт лIиплIри. Генералыр къаухъуреихьауэ цIыхубзхэри, бгырысхэри, сэлэтхэри зэхэпшэхъуэжауэ зэхэтт, абы и дэтхэнэ псалъэри къапхъуатэу.
— Псори етIысэхащ, — жиIэрт абы, нэрыплъэм и нэр къыIуимыхыу. — Зы закъуэщ щытыр… Ар, сыщымыуэмэ, Килларщ. Киллар ящхьэщытщ, ахэр къигъанэри и закъуэу ежьащ…
— ЗэфIэкIащ, зиусхьэнхэ,- генерал Эмануэль нэрыплъэр Iуихыжащ и нэм. — Зыри слъагъужыркъым, Iуащхьэ сыджым дыхьэри дэкIуэдащ…
А гузэвэгъуэри ягъэвыфыну къыщIэкIынт псоми, ауэ куэдыщэ дэмыкIыу, тенджыз ФIыцIэмкIэ зэуэ къыщыкъуэури, пшэ фIыцIэхэр къызэрехьэжьащ, итIанэ аузым зыкъыдигъэщатэри дыгъэри умылъагъужу дунейр зэщIигъэункIыфIащ.
А псори апхуэдизкIэ зэрымыгугъауэ псынщIэу къызэщIэхъукIати, пцIы хэмылъу, цIыхухэр шынат. ЦIыхухэр дэнэ къэна, Iэщхэми ар зыхащIауэ зэрыщымытауэ щытт: шыхэм я тхьэкIумэхэр дзасэу ягъэкIауэ, нэкIэ адэкIэ-мыдэкIэ зеуэт, хьэлъэр къызэраша шыхэм, я пщэхэр хашауэ, я макъым щымысхьыжу зэщIэгъуахъуэрт. А псом ищIыIужкIэ, зищIысыр зыми къыхуэмыщIэу, а пшэ гуэрэн фIыцIэм ябгэу, щIым къыщIэщэIукI фIэкIа умыщIэну, зы макъ гъум гуэр къыхэIукIырт.
Тазий, япэм гурыщхъуэ ищIу щытами, иджы а гурыщхъуэ псори щхьэщылъэтауэ, Iуащхьэмахуэ тхьэхэм я тIысыпIэу зэрыжаIэр и фIэщ хъуауэ, и псэр хэкIауэ, и цеижь тIэкIур иубгъуауэ Алыхьым елъэIурт.
— Ялыхь, ялыхь, — и Iупэ пIэжьажьэхэм а зы псалъэм фIэкIа къажьэдэмыкIыу, и IитIыр лъагэу уафэм хуэIэтауэ, и нэпсхэр къыщIэжу лъаIуэрт ар. — Ялыхь, ялыхь, дыкъэхъумэ… Чылар и бэлыхьым думыгъэхь! Ар шейтIанхэм, джаурхэм ягъэщхьэрыуащ, дэ сыт ди лажьэ…
ЩIы щIагъым къыщIэгурымыкI макъыр и тхьэкIумэм имыкIыу, зыхуэпщри имылъагъуу нэхъыбапIэм хьэлъакъуиплIкIэ пщыуэ, башым зытригъащIэурэ щыкIуи щыIэу, кIуэ пэтми нэхъ лъагэу зиIэтт Чылар. ИкIэм-икIэжым, къару щIагъуи къыщIэмынэжауэ, лъэгуажьэмыщхьэкIэ лъагъуэр пхишу хуежьащ абы. И Iур щитхьэлыкIыу, и кIуэцI псор къигъэхъэрахъэу, нэхъ лъагэу зиIэтыху, нэхъ гуащIэ хъууэ, Чылар кIуапIэ къезымытыр тхъуэбзащхъуэмэ бзаджэрт.
ИтIани ерыщ екIуауэ дэпщырт ар хьэлъакъуиплIу, уэсым трищIа мыл щтырыгъур лъэгуажьэмыщхьэкIэ пхиуду, IэбжьанэкIэ пхигъэзрэ, ар фIэнапIэ ищIрэ дэкIуэтейуэ, дэкIуэтейуэ зы лъэбакъуэкIэ, лъэбакъуитIкIэ, лъэбакъуищкIэ… Зыри, зы къару мащIэ гуэри къыхуэмынэжауэ: «Мис иджыпсту зызукъуэдиинщи, сыкъэувыIэнщ, адэкIэ сыкIуэфынукъым, зы лъэбакъуи схуэчыжынукъым, сытредие сэ мыбдежым, мы сыкъыздэсам деж?..» — жиIэу Чылар игу къыщыкIым деж, а гукъэкIхэр ириудыхыу, щIигуэу, къару фIэкIуэдар къыхуигъуэтыжу нэгъуэщI гурыщIэ къыпкърыхьэжырт абы: «УадыгэлIкъэ уэ, уадыгэлI, Чылар!».. А гурыщIэрауэ къыщIэкIынут ар дэзыхыр бгым…
Чылар Iуащхьэмахуэ и щхьэр илъагъужыртэкъым, пшэ фIыцIэм щIигъэнати. Сыт хуэдиз къыхуэнэжами ищIэртэкъым, Iуащхьэмахуэ и щыгу дыдэм деж, пшэ фIыцIэр зэкIэщIихуу щыблэр къыщеуам. Щыблэр къеуэри, уэмрэ уэсымрэ зэщIэту къехыу хуежьащ. Дакъикъэ зыхыбл нэхъ дэмыкIыу, щыблэм Iуащхьэгур ибгынэри, и бгъуитIымкIи къыщыуэу щIидзащ, губжьауэ пшэр зэкIэщIихуу. Чылар иджы зэхихыжыртэкъым щыблэ уэ макъри, зыхищIэжыртэкъым дэ цIыкIу хуэдиз хъууэ къытехуэ уэри, ар дэпщейрт Iуащхьэм лъэгуажьэмыщхьэу, мыл щтырыгъу пIащIэр зэтригъэпIанкIэу, IэбжьанэкIэ пхигъэзу: «УадыгэлIкъэ уэ, Чылар, уадыгэлIкъэ…» — жиIэу игукIэ.
КъызэрызэщIищIам хуэдэу псынщIэ дыдэу, уэми, уэсми, уэшхми щагъэтыжри, дуней къэуфэкъауэ щытар, аргуэру, япэм хуэдэу, щIэращIэу, дыгъэпсым зэщIилъащIэу къэнэхужащ, мамыру, зыри къэмыхъуа хуэдэ зиущэхужауэ. Дунейм зибзыжа нэужь, Iуащхьэмахуи, япэм хуэдэу, зэщIэнахуэу, мамыру, уардэу къалъагъужащ лагерым тетхэм.
Дуней гуфIэгъуэр зыгъуэтыжа Тазий, и тэмакъыр гуфIэгъуэм щичу, и Iэхэр уафэм хуишияуэ щIибжыкIырт:
— Ялыхь, алыхь, сызэхэпхащ… Ялыхь, ущыIэщ…
Генерал Эмануэль нэрыплъэр зэIуилъхьэри, плъащ IуащхьэмахуэкIэ.
— Зиусхьэнхэ, Iуащхьэмахуэ и щыгум цIыху тетщ! — кIиящ ар ину. — Батарея, огонь!
Топищыр зэуэ зэдэуащ, Iуащхьэмахуэ япэ дэкIа Чылар щIыхь хуащIу.
1954 гъэ
