СыIуту уафэ гъунэм сокIуэ
Ацкъан Руслан и тхыгъэщIэхэр
* * *
КъызэрыщIэкIымкIэ, псэукIэм
хэсщIыкIыр мащIэщ, мащIэ дыдэщ.
АтIэми гъащIэр носыр и кIэм,
нэхъыбэ хъу зэпытщ сфIэкIуэдыр.
Солъагъур махуэхэр зэрисыр,
зэм-зэмкIэ щIэнэу уафэ гъунэм.
ЗэтеспIэм нэр, езэшрэ си псэр,
аргуэру яжьэ сэ слъагъунущ.
Аргуэру дэпхэм сылъыхъуэнущ,
зы къэпщIыпщIыху сыщыгуфIыкIыу.
Сыт хуэдэу си гур хигъэхъуэну
нэху мащIэ ахэм къапкърыкIым.
СащIопщэ гущIэм къина дэпхэм,
нэхъ нэхуу лыдми — схущIэнэжкъым.
Дэп хъуху згъэса гурыщIэ дапщэ,
иужькIэ яжьэу гум къинэжу.
ЯIащ адыгэм хабзэ дахэ,
ар хабзэу щыIэм ираухьэкIи.
ЗыгуэркIэ мафIэр яфIэужьыхым,
гъунэгъум деж екIуэкIт дэп щхьэкIэ.
Гъунэгъум деж къраха дэпым
къищI мафIэр нэхъ къохуэбылIэнут.
Сигу щыблэ мафIэр сфIэужьыхыпэм,
хэт деж дэп щхьэкIэ секIуэлIэну?..
* * *
Сыт къыспыпхыну узыхуейр,
хъийм уикIыпаи, уафэгъуагъуэ?
Уи хъуэпскIыр си гум тезгъэхуэнщ,
ауэ мы щыблэр умыгъауэ.
Уи щыблэ къэс къыстегъэпсащ.
Сыгужьеиху соуфIыцIыр си нэр,
зэрыхъукIэ си щхьэр сэ согъэпщкIу,
арщхьэкIэ си гур пцIанэу къонэ.
Сэ Iэуэлъауэм сесэжащ,
си щыпэлъагъукъым уафэгъуагъуэ.
Уэ укъэкIуащ щыхъу дыдэм жэщ,
абы шынагъуэр егъэбагъуэ.
Ныжэбэ Iэджи хъуащ зэпха,
къэзгъэщIа псор нэгу къыщIохьэжыр.
ИгъащIэм шхыдэу зэхэсхар
тхьэкIумэм зэуэ къоувэжыр.
Уэ ухъущIэнщи уежьэжынщ,
сэ сыкъэнэнущ си гур ныкъуэу.
Нэху щынщи, махуэм сыпежьэнщ,
сыхэплъэу уздэкIуа лъэныкъуэм.
Уэрыншэ къабзэри сфIэмыфI.
Дунейр зэшыгъуэу къыщIокIыжыр,
сфIэхъунущ си псэри хуэмыху.
УмыгъэщIагъуэ, сыноджэжым…
* * *
Си адэм иухуа унэжь,
гумахэ хъуа си жьыщхьэм ещхь,
къысхупыпщэн къысфIощI си гъащIэм,
уи нэгум къищыр схуэгъэзащIэм.
Хуейщ усхъумэн, уезмыгъэкъутэу
нэгъуэщIым и Iэм, жьапщэм, уэшхым.
АрщхьэкIэ уэ си Iуэху пхэлъыжкъым,
ищIэнур зыщIэр хэт си къуэшым,
ар щIалэщ, инми и гулъытэр,
ящыщщ и гугъэхэм кIэлъыжэм.
Си адэм иухуа унэжь,
узрапэсыжыркъым, унэщIщ.
Щопсэу уи бынхэр я унэщIэм,
уоплъэкI абыкIэ, уи гур хэщIу.
Уэ удекIужыркъым зэманым.
Гу лъамытэнт, ущымыIами,
жыг гуэрхэр уи пIэм къикIэжынт,
зыкъом дэкIа нэужь, щIыр къатIмэ,
уи кIапэлъапэ къыщIэкIынт.
Сохъу бауэкIэщI, а псор сигу къэкIмэ.
Си адэм иухуа унэжь,
сынопсэлъылIэм, сигу хэхъуэнщ,
ауэ дыщымщ иджыкIэ тIури.
Зыгуэр пкIэунэм щопэщащэ,
зищIыс псэущхьэр плъэкIмэ къащIэ.
УпходэIукI сэ схуэдэу уэри,
сэ сэщхьу уожьэ жэуап гуэрым.
Щопсалъэ уэшхыр кIыхьу щIыбым,
зытепсэлъыхьыр ар нэхъыбэу
зэрыщымыIэрщ кIэншэу гъащIэ…
* * *
СыIуту уафэ гъунэм сокIуэ,
щыхупIэр зымкIэ щызыхэсщIэу,
АдреймкIэ гугъэр къыщыстекIуэу.
КъызгурыIуэжкъым Iэ зыхуэсщIыр.
Солъагъур Iуащхьэ, ещхьщ ар пхъуантэм,
абы ихъумэм щIэ имыIэ.
Сэ къэзгъэщIауэ хъуар зыхуэдэр
имыщIэу Iуащхьэм къызжумыIэ.
Жыг закъуэм тхьэмпэхэр щIигъазэм
сыщымыгъуазэм нэхъ къызощтэ.
Игу иримыхь хэтам си гъащIэм,
жьым хиутIыпщхьэжу аращ — сощIэ.
Къысщхьэщоувэ зэми пшэхэр,
сыт зыщIагъэпщыр апхуэдизу?
Зэм къысщагъэхъур сагъэшынэу,
къысфIощI зэм я гур къысщIэузу.
Мо слъагъум адкIэ щыIэр сщIэркъым,
абы нэсыху сыкIуакъым зэи.
СыхущIыхьакъым си гуащIэгъуэм,
иджы сыхуей хъуащ зэуэ псоми.
Псэр къапщтэм — лIэщIыгъуищэ сохъур,
сабийм и ныбжьым сигукIэ ситми.
СыIуту уафэ гъунэм сокIуэ,
сызыIэщIэкIри сщIэуэ щыткъым…
* * *
Сабийр мэджэгур, зэм сехъуапсэу.
Джэгуэгъу ищIынкъым япэ къэсыр.
Къыхешэ дыгъэр гъуэрыгъуапщкIуэм,
мес, пшэ хужь закъуэм зыкъуегъапщкIуэ.
Сабийм, дэплъейуэ, ар къелъыхъуэ,
игу цIыкIур къилъэтын къысщыхъуу.
АрщхьэкIэ къоджэри и анэр,
къызэплъэкIыжу, ешэж унэм.
Екъутэ джэгум я нэхъ дахэр.
Щымыхъум — къыкъуокIыжыр дыгъэр.
И нэгу зэш мащIэ ислъэгъуа,
идз нэхури тIэкIу нэхъ мащIэ хъуа?
Иужьрей бзийхэр зэщIикъуэжу
зрилъэфыхьу щыкъухьэжым,
плъэгъуарэт иIэти зы плъэкIэ.
КъызэупщIын сфIэщIат зыгуэркIэ…
Сонетхэр
261
Мыбдеж гурыщIэм и къарур
щызыхызощIэ псом хуэмыдэу.
Щысщхьэщылъэтым деж къру,
жьыр щIедзэ си гум къыпиубыду.
Ар сыт лъэтэкIэ, сыт джэ макъ,
къриIуэнтIыкIыу зэми гущIэр.
ЖысIэнут, къру къэскIэ магъ,
щытамэ я бзэр тIэкIу сымыщIэу.
Уи лъахэр фIыуэ лъагъу, къызжаIэ,
убгынэу ар, умыщI и жагъуэ,
лъыгъэс гухэлъыр, ущымысхьу.
Ар нэсу згъэзэщIэнут, ауэ,
уи лъахэр плъагъун щхьэкIэ фIыуэ,
плъагъун хуейщ фIыуэ цIыхуу исыр…
262
Ар хамэ щIыпIэ Iэпхъуэжащ,
изыр ныкъуэкIэ ихъуэжащ.
Иджы и гъащIэм уемыхъуэпсэн,
имыIэр иIэ фIэщIу мэпсэу.
Зэгуэр ар хьэщIэу щалъхуам къэкIуэнщ,
ещхь хъунщ дамэдазэм къыдэплъым.
БлэкIар къыхыхьэжынщи и лъым,
зым емыщхь гурыщIэр къытекIуэнщ.
Ежьэжынщ, къызэплъэкIыу щIэх-щIэхыу.
И хъыбар зэхахынкъым афIэкI.
«ИщI хэплъэжащ, ищIащ хузэфIэкI», —
къыхужаIэнщ зыгуэрхэм щэхуу.
Ар здэкIуэжым къокIыж бзухэр, пIащIэу.
ЩагъэкIуар абы хабжакъым гъащIэм.
263
Удз гумащIэм мывэм зрешэкI,
псалъэмакъи щабэу ирещIэкI.
Сыт гуригъэIуэну ар зыхэтыр
мывэ пхъашэм, зи гур мывэм хуэдэм?
Гулъытэншэ, гущIэгъуншэ фIещ.
Удзыр зы гуапагъэ гуэрхэм хуейщ.
Езыр къигъэщIащи псэхьэлэлу,
фIощI а хьэлыр щыIэу хъуам яхэлъу.
Удзым акъужь мащIэм зыдегъэш,
ещIыр фIыщIэ, къытешхамэ уэшх.
Мывэм хэлъкъым убзэ, быдэщ и бзэр.
Мыри и щхьэм къэмыкIыххэ удзым:
Щымытамэ мывэм екIэкIауэ,
ар паупщIри ежьэжат куэд щIауэ.
264
ФIылъагъуныгъэм я нэхъ иным
лъагъумыхъуныгъэм щыщи хэлъщ.
Ар зы мэскъалкIэ къыпщысхьынкъым,
уIэгъэм тещIэу иIэщ хьэл.
Ар фIыуэ плъагъум и щыуагъэм
къызэригъэщIрэ сыт щIа.
КъыщыпфIэщI дыдэм пщыгъупщауэ
гухэлъхэм къыщIокIыж я щIагъ.
Лъагъумыхъуныгъэр щIоужьыхэжыр,
ищIэну хъуар ищIа нэужь.
ФIылъагъуныгъэм хогъуэщэжыр,
гухэлъу хъуам зарегъэужь.
АрщхьэкIэ гур къэнакIэщ шынэу,
ехь, пэплъэу ар къыщыушынум.
265
Бжэм IункIыбзэ етауэ сфIэмыфI,
си псэупIэр ещхь мэхъур лъэхъуэщым.
Я нэхъ лъагэр гупсысэм схуэмыфI,
согужьей зэзэмызэ си фIэщу.
Си псэр хуиту тезгъэхьэу дунейм
зэIуздзынт бжэуэ хъуар сэ зэгуэрым.
Къыздэпсэухэр апхуэдэу хуэмей,
сощIэ, ахэм я псалъэр текIуэнущ.
Сыхуэныкъуэу дунейм сыпсэунщ,
сылIэжынщ, сынэмысу уэгу гъунэм.
Жыжьэ сыплъэм, мы си гур псэхунщ,
къысщыхъунщ симыIэжу гукъанэ.
Гъуэгу тет пшэхэр шы жыжьэу мэщыщ.
Сэ унагъуэм и гъэрхэм сащыщщ.
266
А цIыхубзыр схуегъэщхькъым зыми,
си Iуэху лъэпкъи абы хэмылъ.
Сыкъридзэу къысщыхъукъым зыуи,
ауэ, зыхэсщIэу, къыскIэлъоплъ.
А цIыхубзым куэдрэ соубзэ,
мащIэу сыщышынэри хэлъщ.
Хэтщ зэдауэм и курыкупсэм,
ИригъэкIуэтынщ лIы хуэдэлI.
Абы дежкIэ губжь закъуэр мащIэщ,
здэщымыIэм щолъыхъуэ мафIэ.
Ауэ сыту IэфI абы и бзэр
и гурыфI къыщикI зэзэмызэм.
Мэхъу абдеж зэрыщыту гухэлъ.
Апхуэдэм ажалым укърегъэл…
267
Бгы задэм къемыплъэкIыу докIыр лъагъуэ,
къысфIощI зыгуэрым лъэщIыхьэну хэту.
И сабэр зэрыпщIыпщIыр ягъэлъагъуэу,
абы зэм-зэмкIэ пшэхэр щхьэщокIуэтыр.
ЗыщIедзыр лъагъуэм, гъащIэр къыгурыIуэу,
Iуэху тыншкъым уи лъагапIэм унэсыныр.
А лъагъуэм, мыдэIуэжу, нэр ирокIуэ,
езыр, сешащи, сыхуейщ сыщысыну.
Къуршыпс емышыр си бгъумкIэ щоушэ,
и макъыр си фIэщ мыхъу къыщымыпкIыну.
Зыр йопIэщIэкI, лъагапIэхэм уришэу,
адрейр мэпIащIэ бгым яIэщIэкIыну.
А тIум яку дэтыр дауэ сыкъыпщыхъурэ,
си гъащIэр IупщI щыхъунур сытым щыгъуэ?..
268
Сопсэур, гъащIэм фIыщIэ хуэсщI зэпыту.
Дунейм зыщызгъэнщIыну си фIэщ мыхъу,
ар хэзгъэхъуэнут си псэм зэрыщыту.
Апхуэдэу упсэуну сыту гугъу.
Зыкъысхуегъазэ дыгъэм, къыщыщIэкIкIэ,
нэгъуэщIым сIиха гугъэр къызетыж.
Сыкърегъэлыр псалъэм и зэфIэкIым,
кIуэдыпIэ сиуващ щыжысIэм деж.
ЦIыху гъащIэр зэрыкIэщIри хэтыжу
мы си псэм пхымыкIа дунейм тетыжкъым.
А псом щымыщ гупсыси къыстохьэлъэ.
КъысщремыщI, жызоIэ, псом нэхъ жагъуэр.
Сошынэ си гум — уэрэдыпсэ абгъуэм,
си бзур ирихуу, кIыгуугу къитIысхьэнкIэ.
269
Щымщ сызыбгъэдэсыр зэзэмызэм,
хишэ хуэдэщ дунейр и гупсысэм.
Къылъыс гъащIэр зыфIэмащIэ бжьыхьэр
хощэтыкI щIэх-щIэхыу, уи гум щIыхьэу.
Мэхъу сэ сщыщ а макъыр, лъыр зэрихуэу,
сщIыгъум си фIэщ хъуркъым ар зэхихыу.
Хоплъэ щIым, сэ уэгумкIэ содаIуэ,
сфIэфIщ сэ псори, ар мэлъыхъуэ дагъуэ.
Абы дэрэ доплъ зэмыщхьу гъащIэм,
дизэхуэдэ псалъэр сыту мащIэ.
Дыщызэхуэзари къысхуэщIэжкъым,
дызэришэлIа хъунщ жьыгъэм, зэшым.
Дэ тIур зэи дызэдэмыхъуну,
ауэ, Iупшмэ ар, дунейр нэщI хъунущ.
270
Сыдэплъэм псыхъуэм, щыIэщ къыщысфIэщI
къикIуэтыжыну хэту псыежэхыр.
Ар зыщышынэр цIыхухэрщ, мынэгъуэщI,
елъагъур — сытри къуащIэфынущ ахэм.
ЩыкIауэ дунейм тетыр сыту куэд,
ялэжьыр зэраныгъэу хэт зыбжынур.
ЯIэщIэкIуадэр ахэм фIэпсэкIуэдщ
къекIуэкIыу щыIэр зылъагъу псыежэхым.
ПхуэмыIуэтэнщ дунейм и бэшэчагъыр,
итIани зэ нэхъ мыхъуми къыщичынкъэ,
къахокIыр щынагъэс зэгуэудыным.
Къахоуэ цIыхухэм ар, щыхуэмыхьыжым.
ЩымыIэу нэхъ шэрыуэ и гугъэжми,
зимыIэм лажьэ тохуэ и удыныр.
271
Къуаншагъэр щаIуэтэжым къос и пIалъэр,
сыхуокIуэ гукъэкIыжхэр тепщэ щыхъум.
Уэ зыр укъыхэсхауэ сынопсалъэ,
ар псоми зэхахыну сыщыгугъыу.
Сыдридзеящ — сыкъридзыхащ мы гъащIэм,
сыкъызэла щыхупIэхэр сощIэжыр.
Зыгуэрхэр схулъэмыкIыу згъэщIэхъуащи,
иджы ар зэпымычу сигу къоуэжыр.
Зэбгъэзэхуэж мыхъунур къызгуроIуэ,
сымыгъуэтыжынури нэхъыбэщ.
Уэ зыр укъыхэсхауэ ныбжызоIэ
къысхуэмыIуэтауэ хъуар нэхъапэм.
Сэ фIыуэ слъагъухэм куэдрэ сщIынщ я гугъу.
ЩIэслъагъур жысIэфыну си фIэщ мыхъу.
272
Аргуэру си къэкIуэнум зысфIегъэпщкIу.
Е къыкIэрыхурэ — сыт къыщIыспемыжьэр?
Абы сыкъиужэгъуауэ арагъэнщ
жызоIэри, къреIуэнтIыкI си гущIэр.
Иджыри сыпсэуну тIэкIу сыхуейщ,
къызэхъулIэнкIи хъунщ ар — умыщIэну.
Сэ нобэ цIыхуфI гуэр къэкIуащ си деж,
и псалъэкIэ си гъащIэм къыпищэну.
Аргуэру си къэкIуэнум нэр хуоплъыз,
щIагъыбзэкIэ дунейр къызоIущащэ.
Зэгуэр, иужьрей псалъэр къыщыслъыс,
жысIэнущ пэжыр теухуауэ гъащIэм.
Сыхэтыжынкъым псалъэ къэзгупсысу,
зэфIокI хьэуар есшэхмэ си бгъэм щызу.
