ЩIалэгъуэ
Пщащэ жыджэр
УФ-м и Къэрал Думэм епхауэ лажьэ ЩIалэгъуалэ парламентым лъэпкъ IуэхухэмкIэ и комитетым и унафэщIым и къуэдзэ Ащхъуэт Алинэ ящыщщ политикэм дихьэха, нобэрей гъащIэм жыджэру хэт щIалэгъуалэм.
Тэрч къалэм къыщалъхуа хъыджэбзым и адэ-анэр Германием лэжьыгъэ IуэхукIэ щыкIуам, и ныбжьыр илъэсип-лIым иту арат икIи и сабиигъуэм щыщ IыхьэфI (илъэсихым нэблагъэ) хамэ къэралым щрихьэкIащ. Абы емылъытауэ, Алинэ зи Хэкум гууз-лыуз хузиIэхэм, ар зэрефIэкIуэным, абы щыпсэухэм я гъащIэр зэIузэпэщ щIыным егупсыс, жэрдэмхэр къыхэзылъхьэ политик ныбжьыщIэхэм ящыщ зы хъуащ.
Ащхъуэтыр Налшык къалэм дэт курыт еджапIэ №27-м щеджащ, иужькIэ лицей №2-р ехъулIэныгъэ иIэу къиухыжащ. ЩIэныгъэ нэхъыщхьэ щызригъэгъуэтыныр къыхихын хуей щыхъум, ар щIэтIысхьащ КъБКъУ-м и филологие факультетым нэмыцэбзэмкIэ и къудамэм. «Сэ бзэхэм, лъэпкъхэм я щэнхабзэм, философием сыдихьэхыу щытащ. ЕджапIэ нэхъыщхьэм и ещанэ, еплIанэ курс-хэм сыщIэсу, си цIыхугъэ гуэрхэм я деж къыщысщIащ КъБР-м и Парламентым епхауэ ЩIалэгъуалэ палатэ зэрыла- жьэр. Шэч хэмылъу, сфIэгъэщIэгъуэн хъуат сэри щIалэгъуалэ политикэм щысхузэфIэкIынур зыхуэдэр. Апхуэдэу 2016 гъэм КъБР-м и Парламентым и ЩIалэгъуалэ палатэм и лIыкIуэу, УФ-м и Къэрал Думэм епхауэ лажьэ ЩIалэгъуа-лэ парламентым сыхагъэхьащ», — жеIэ Ащхъуэтым.
Алинэ къыджиIащ ЩIалэгъуалэ палатэм Хабзэр убзыхунымрэ узыншагъэр хъумэнымкIэ и комиссэм хэтхэм Къэбэрдей-Балъкъэрым проект куэд зэрыщагъэзащIэр. Нэхъ иужьрейуэ ахэр зэлэ- жьа хабзэгъэув жэрдэмхэм яхэтщ дохутырхэм я зэранкIэ къэхъу Iуэхухэр къызэрыпщытапхъэр, етIуанэр теухуащ Уголовнэ кодексым хэлъхьапхъэ зэхъуэкIыныгъэхэм. Абыхэм язщ, социальнэ сетхэр къагъэсэбэпу, балигъ мыхъуахэр заукIыжыну къыхуезыджэхэм уголовнэ жэуап егъэхьын зэрыхуейр.
Мы зэманым политик ныбжьыщIэхэр йолэжь «Голос права» проектым. АбыкIэ къапщытэ школакIуэхэмрэ студентхэмрэ я хуитыныгъэхэр зэращIэр. КъызэрыщIэкIымкIэ, зэупщIахэм я процент 56-м я хуитыныгъэр мызэ-мытIэу къызэпаудауэ жаIащ, процент 34-р щыгъуазэкъым я хуитыныгъэхэр зыхуэдэм.
Ащхъуэт Алинэ дыгъэгъазэм хэтащ УФ-м и Къэрал Думэм япэу къызэригъэ-пэща урысейпсо щIалэгъуалэ зэхыхьэшхуэм. Ар къызэрызэрагъэпэщамрэ зэрекIуэкIамрэ хъыджэбзым гукъинэж щыхъуащ: «КъБР-м и Парламентым и ЩIалэгъуалэ палатэм Хабзэр убзыхунымрэ узыншагъэр хъумэнымкIэ и комиссэм и унафэщI Созаев Кязим и гъусэу зэхы- хьэм сыхэтащ. НэхъапэкIэ ди гугъащ щIыналъэ къэс я хабзэ жэрдэмхэр къыхалъхьэн хуейуэ. АрщхьэкIэ форумым щIалэгъуалэ 400 зэхуишэсати, гуп 20-у дагуэшащ икIи зэгъусэу зы жэрдэм зэхэтлъхьащ, — жеIэ Ащхъуэтым. — Ди 15-нэ гупым щIалэгъуалэ 23-рэ хэтащ, икъукIэ сфIэгъэщIэгъуэну сыкIэлъыплъащ Урысейм и щIыпIэ зэхуэмыдэхэм къикIа политик ныбжьыщIэхэм я Iуэху еплъыкIэр удихьэхыу къызэраIуатэм. Зэхыхьэм и мыхьэнэр нэхъ ин ищIырт УФ-м и Къэрал Думэм и депутатхэм я гъусэу хабзэ жэрдэмхэм дыхэплъэу, абыхэм чэнджэщхэр къыдату, ди лэжьыгъэр яунэ- тIу зэрыщытам. КIэщIу жыпIэмэ, щIалэгъуалэ зэхыхьэм ди къэухьым зригъэужьащ, нэгъуэщIхэм я зэфIэкIым дыщигъэгъуэзащ, дэ тлъэкIынури къыдигъэгъэлъэгъуащ. Арагъэнщ ар къызэзыгъэпэщахэм я мурад нэхъыщхьэу щытар».
УФ-м и Къэрал Думэм Узыншагъэр хъумэнымкIэ и комитетым и унафэщI Морозов Дмитрийрэ Сеченов И. А. и цIэр зезыхьэ, Москва и Япэ къэрал медици- нэ университетым и ректор Глыбочко Пётррэ я унафэщIу Ащхъуэт Алинэ зыхэта гупыр елэжьащ «Тутын ефэным, абы и Iугъуэм къашэ зэраныгъэм цIыхухэр щыхъумэным теухуауэ» Федеральнэ законым и 15-нэ Iыхьэм хэлъхьапхъэ зэхъуэкIыныгъэхэм. Проектым къызэрыщагъэлъэгъуамкIэ, цIыхум и узыншагъэмкIэ зэранщ электроннэ тутынхэ-ри. ИтIани, апхуэдэу ящэм и бжыгъэм кIуэ пэтми хохъуэ. НыбжьыщIэхэм а Iуэхум теухуауэ къыхалъхьа жэрдэмым къыщаIэт тутын зыщэхэм щхьэкIэ акциз хэхахэр зэрыгъэувыпхъэр, электроннэ тутынхэм иракIэ ткIуаткIуэхэр къэбгъэсэбэп зэрыхъунум щыхьэт техъуэ тхылъ яIэн зэрыхуейр, н. Гупым я жэрдэмым Iэ хуаIэтащ цIыхуи 197-м икIи япэ увыпIэр къихьащ. Законопроектым халъхьэну къагъэлъэгъуа жэрдэмыр Къэрал Думэм щыхэплъэну ирагъэхьынущ.
Ащхъуэт Алинэ и мурадхэр мащIэкъым, дяпэкIи нэхъыбэу зытриухуэр политикэ и лъэныкъуэкIэ зэрызиужьынырщ. «ЩIалэгъуалэ палатэм Iэмал къыдет Iуэху пыухыкIа къэдгъэлъэгъуэну, ар хэIущIыIу тщIыуэ, къэрал унафэщIхэм гу лъедгъэтэну. Апхуэдэ лэжьыгъэм уащыIуощIэ зэфIэкI зиIэ, зы Iуэхум зэщIигъэуIуэ цIыху куэдым. Дэтхэнэри щхьэх имыIэу хьэзырщ и лъахэр зэрефIэкIуэным и къару хилъхьэну», — жеIэ Ащхъуэтым.
Щад Мэржан.
Вындыжь Аскэр: Пасэрей уэрэдыжьхэр цIыхухэм ящыдмыгъэгъупщэн мурадкIэ
Кавказ Ищхъэрэм и уэрэджыIакIуэхэм я VI зэпеуэм, УФ-м и цIыхубэ артисткэ Гъэсашэ Наталье и цIэр зезыхьэм, етIуанэ увыпIэр къыщызыхьа, Кавказ Ищхъэрэм гъуазджэхэмкIэ и институтым и студент, Сэрмакъ къуажэм щыщ Вындыжь Аскэр и ехъулIэныгъэхэм тедгъэпсэлъыхьыну дыIущIащ. Зэхьэзэхуэр къызэрыщыхъуам, къапщтэмэ, уэрэд жыIэныр езым къызэрыхиха щIыкIэм, нэ-гъуэщIхэми я гугъу къытхуищIащи, къыджиIахэм ди гуапэу фыщыдогъэгъуазэ.
-Курыт школыр къыщызухым, си анэм къызжиIат театр еджапIэ сыщIигъэтIысхьэну зэрыщIэхъуэпсыр. Сэри абы зытезгъэгусэртэкъыми, Кавказ Ищхъэрэм гъуазджэхэмкIэ и институтым си зэфIэкI сыщеплъыжыну сыкIуащ. АрщхьэкIэ зэхьэзэхуэшхуэм сыпхыкIакъым. Апхуэдэу щыхъум Щэнхабзэмрэ гъуазджэхэмкIэ колледжым си дэфтэрхэр хуэзгъэхьэзыращ. А еджапIэм сыщыщIэтIысхьэм сегупсысыщатэкъым оперэ оперэ гъуазджэм нэхъ тегъэщIауэ дызэрырагъэджэнум. Сэ, уеблэмэ абы сыпэжыжьэу къэслъытэрт. Ауэ, зэман куэди дэмыкIыу, си гъэса- кIуэ ЗэшэкIуий Розэ и зэфIэкIыр щапхъэ схуэхъури, оперэм сыдихьэхащ. Си IэщIагъэмкIэ колледжым къыщIэсха щIэныгъэр лъабжьэшхуэ схуэхъуащ, псом хуэмы-дэу абдеж утыку итыкIэм, зыIыгъыкIэм куэд зэрелъытар къыщысщIащ. А псор зи фIыщIэу къэслъытэр ЗэшэкIуий Розэщ.
Си щIэныгъэм хэзгъэхъуэн мурад сиIэу, Кавказ Ищхъэрэм гъуазджэхэмкIэ и къэрал институтым сыщIэтIысхьэжауэ сыщоджэ, Гуазэ Тимур си гъэсакIуэщ.
— Аскэр, Гъэсашэ Наталье и цIэкIэ Кавказ Ищхъэрэм и уэрэджыIакIуэхэм я зэпеуэм ухэтащ. Ар къызэрыпщыхъуамрэ нэгъуэщI уи ехъулIэныгъэхэмрэ дыщыбгъэгъуэзамэ арат.
— ИлъэсиплIым зэ зэхашэ а зэпеуэм иджы япэу сыхэтауэ аращ. Абы хэтащ ди еджапIэм щеджэ- хэм къищынэмыщIауэ, Ростов къэрал консерваторэм, Воронеж ГъуазджэхэмкIэ и къэрал институтым, Адыгэ Республикэм гъуазджэхэмкIэ и колледжым, Сафонов В. И. и цIэр зезыхьэ Ставрополь макъамэ школым, нэгъуэщIхэми щеджэхэр. Фестивалым и пщIэр зэрылъагэр зыхэсщIэрти, итальяныбзэкIэ зы оперэ ариерэ Жырыкъ Заур и Iэдакъэ къыщIэкIа «Бзухэм я бзэ» уэрэдымрэ сегугъуу абы щызгъэзэ-щIащ. СызэреплъымкIэ, апхуэдэ зэхыхьэхэр, зэхьэзэхуэхэр сэбэпщ, нэгъуэщI щIыналъэхэм щыщхэм уащыIущIэкIэ, абыхэм я зэфIэкIымрэ Iуэху бгъэдыхьэкIэмрэ щыболъагъу, щIэ гуэр уи щхьэкIэ къыхыбохри.
Фестивалым зыкъыщызыгъэлъэгъуахэм я утыку итыкIэм, уэрэд жыIэкIэм сыкIэлъыплъати, къыхащыпыкIам хуэдэу икъукIэ удэзыхьэх защIэт. Псом хуэмыдэу сигу ирихьат Даур Аслъэн и «Мамэ» уэрэдыр Мейкъуапэ щыщ уэрэджыIакIуэ хъыджэбз гуэрым зэригъэзэщIар (къысхуэгъэгъу, и унэцIэр къысхуэщIэжыркъым). Абы хуагъэфэщащ зэпеуэм «ЩIыпIэ композиторым и IэдакъэщIэкIыр нэхъыфIу зэригъэзэщIам папщIэ» и щIыхь тхылъыр.
Нэхъыжь гупым хэту зыкъэзыгъэлъэгъуахэм япэ увыпIэр зыми иратакъым, сэ етIуанэр къысхуагъэфэщащ. Ещанэ увыпIэр къихьащ Подколзин Астемыр. Ари къыздеджэ щIалэщ. Зэпеуэм щызыхэтщIа гурыщIэмрэ гукъыдэжымрэ зи фIыщIэр псом япэу Гъэсашэ Натальещ, ар ди щапхъэщ. КъызэрыслъытэмкIэ, Наталье ди еджапIэм щы- лэжьэху, уэрэджыIакIуэ ныбжьыщIэхэм яIэнущ зыгъэгушхуэн.
Колледжым сыщыщеджам нэгъуэщI зы ехъулIэныгъэ цIыкIуи сиIащ. Ар «Эдельвейс» фIэщыгъэр иIэу Минеральные Воды къалэм щекIуэкIауэ щыта зэпеуэрщ. Абы ЗэшэкIуий Розэ сыхуигъэхьэзырат икIи ещанэ увыпIэр къыщысхьауэ щытащ. Къапщтэмэ, республикэм щекIуэкI гуфIэгъуэ зэхыхьэхэм, пшыхьхэм дыщрагъэблагъэкIэ, сыт хуэдэ Iуэхуми ди гуапэу дыхохьэ, ар ди гъащIэ хъуагъэххэщ.
— Уэ езым уи уэрэд бгъэзащIэрэ?
— Хьэуэ, ауэ сыщIохъуэпс макъамэри псалъэри сысейуэ уэрэд жысIэну.
— Сыт хуэдэбзэкIэ?
— Шэч хэмылъу, адыгэбзэкIэ стхымэ нэхъ къэсщтэнущ. Ауэ абы утепсэлъыхьыну иджыри пасэщ. ИджыкIэ согъэзащIэ Вындыжь Марие и псалъэхэр зыщIэлъ «Дызэдоджэгу» уэрэдыр. Абы макъамэр Мамий Аслъэн схущIилъхьащ. НэгъуэщI зы адыгэ гушыIэ уэрэд согъэзащIэ къыздеджа Еуазхэ Азэмэт и гъусэу.
— Аскэр, сызэрыщыгъуазэмкIэ, «Уэредадэ» джэгуакIуэ гупым ухэтщ. Сыт фи мураду ар къызэвгъэпэща?
— Гупыр къызэзыгъэпэщар Битокъу Науркъанщ. Абы хэт щIалэ- хэр дыхущIокъу ди хьэгъуэлIыгъуэхэр адыгэ хабзэм тету егъэкIуэкIыным. Псалъэм папщIэ, джэгу щызэхашэкIэ утыкум псори щызэ-хэмылъэдэжу дахэу егъэкIуэкIыныр, цIыхубзми цIыхухъуми пщIэ зэхуащIу. Апхуэдэуи пасэрей уэрэдыжьхэр догъэзащIэ, абыхэм я купщIэмрэ я дахагъэмрэ ящымыгъупщэн щхьэкIэ. Гупыр дыкъызэрыунэхурэ илъэситху хъуащ. Къыхэгъэщыпхъэу къыщIэкIынщ 2015 гъэм Владикавказ къалэм макъамэ тхынымкIэ, къэфэнымкIэ, уэрэд жыIэнымкIэ щекIуэкIауэ щыта зэхьэзэхуэм дэ япэ увыпIэр къызэрыщытхьар.
— Упсэу, Аскэр. Фи мурадхэр къывэхъулIэну, лъэпкъым хуэщхьэпэн Iуэхухэр влэжьыну ди гуапэщ.
Епсэлъар КЪАНЩАУЭ Мэлычыпхъущ.
Псалъэжьхэр
И адэм и щэн и къуэм къыхохуэ
IэщIагъэншэм и шэрхъ лъэныкъуабэщ.
УщыщIалэм умыугъуеяр уи жьыщхьэ бгъуэтыжынкъым.
ЩIалэр жэмэ, лIыжьым и лъэнтх мэуз.
Нэхъыжь зымыгъэлъапIэр щхьэ лъапIэгъуэ ихуэркъым.
Уи дахагъэм уримыпагэу, уи лэжьыгъэм ирипагэ.
Уи пэшэгъу и фэ къыптоуэ.
Уи щхьэ ущымытхъуж — уфIмэ укъалъагъунщ.
ЖьантIэм ущIэмыкъу, пхуэфащэмэ — къыплъысынщ.
Жьым и гъащIэр фIэмащIэщ, щIэм ищIэр фIэкуэдщ.
Лъыхъуэм къегъуэтри, емышым къыдохъу.
Жьым и кIапэр щIэм и напэщ.
И адэм и щэн и къуэм къыхохуэ.
ЛIэужьыр бжьиблкIэ мауэ.
Нэхъыжьыр щыуэмэ, нэхъыщIэм и мыгъуагъэщ,
УзыхапIыкIа лIэщIыгъуэ и дамыгъэ къыптоуэ.
Уижь жиIэр щIэ, уи щIэ ищIыр шхы.
ЩIэр жьы мэхъури, жьыр щIэ хъужыркъым.
Тубей Мурат и гъуэгу къежьапIэ
IэпщIэлъапщIэхэм ижь-ижьыж лъандэрэ къадэгъуэгурыкIуэ IэщIагъэхэм пызыщэхэр диIэщ. А Iуэхум елэжьхэм ящыщщ УФ-м и цIыхубэ IэпщIэлъапщIэ Тубай Валерэ и унагъуэр. И щхьэгъусэ ФатIими, и къуэ Мурати, езыри йолэжь пхъэм хьэпшып зэмылIэужьыгъуэхэр къыхэIущIыкIыным.
Уасэ яIэкъым абыхэм къагъэщIэрэщIэж махъсымэ фалъэхэм. Адыгэм и хьэщIэр зэригъэлъапIэу щыта а хьэкъущыкъур дэтхэнэми и унагъуэм илъыпхъэт икIи абы пщIэ зэриIар иджырей IэпщIэлъапщIэхэм нэрылъагъу тщащI. Тубей Мурат нэхъыжьхэм я щIэиныр лъэпкъ хъугъуэфIыгъуэу къелъытэ, адэ-анэм я IэщIагъэр къызэрыхихыжами ирогушхуэ.
— Си адэм Налшык къалэм дэта культпросвет училищэр къиуха нэужь, Москва Васнецов В. М. и цIэр зезыхьэ Абрамцевскэ художественно-промышленнэ еджапIэм щеджауэ щытащ. Къапщтэ-мэ, абы щызэрыцIыхуат си адэ-анэр. ЩIэныгъэ зрагъэгъуэту къагъэзэжа иужь, ахэр щылэжьащ Художественнэ хьэпшыпхэр къыщIэзыгъэкIыу щыта Налшык заводым, КъБКъУ-м декоративно-прикладной гъуазджэмкIэ и факультетым, иужькIэ си анэм Нар- тан дэт Сабий унэм лъэпкъ IэщIагъэхэм щIэблэр хуригъаджэу щыIащ. 2008 гъэм щегъэжьауэ Санкт-Петербург къалэм ахэр щолажьэ, хьэпшып зэхуэмыдэхэр къагъэщIэрэщIэжу, — дыщегъэгъуазэ Мурат.
Адыгэ хьэпшып нэхъ жьы дыдэу къалъытэхэм ящыщу махъсы- мэ фалъэхэмрэ фэлъыркъэбхэмрэ Тубей Валерэ къигъэщIэрэщIэжын щIидзауэ щытащ 1986 гъэм. Урысейм и мызакъуэу, Измир, Страсбург къалэхэм къыщызэрагъэпэща гъэлъэгъуэныгъэ- хэм мызэ-мытIэу ар хэтащ. Апхуэ-дэ щэнхабзэ дахэ къызыдекIуэкI унагъуэм къыщыхъуа Мурат е 8-нэ классыр къыщиухым, егупсысын щIидзащ гъащIэм IэщIагъэ щыхуэхъунум. Адэ-анэм я IэщIагъэр игу къызэрыдыхьэм шэч хэлътэкъыми, мурад ищIащ художест-веннэ школым щIэтIысхьэну.
Адыгэм япэм яIа хьэпшыпхэр — фэлъыркъэб жыпIэми, пхъэ вакъэми — зэращIым фIэгъэщIэгъуэ-ну кIэлъыплъу хуежьащ. ИлъэсищкIэ а еджапIэм щеджауэ, КъБКъУ-м декоративно-прикладной гъуазджэмкIэ и факультетым и щIэныгъэм щыхигъэхъуэну щIалэр кIуащ. «Пхъэм и Iэмалхэр си адэ-анэм деж арыншами къызэрыщысщIэнур сщIэрти, гъущIхэкIхэм зэрелэжьым сыхуеджэ- мэ нэхъ сфIэкъабыл хъури, ар къыхэсхат. Иджы а тIур зэдэзгъэIэпыкъуну Iэмал сиIэщ», — къыхегъэщ Мурат.
ЕджапIэм щIэсу Мурат Эстети- кэ гъэсэныгъэмкIэ IуэхущIапIэм щылэжьэн щIидзащ, ныбжьыщIэ- хэр пхъэм хьэпшып къызэрыхаIущIыкIым хигъэгъуазэу.
«Адыгэр и хьэл-щэнкIи зэпIэзэрыту, и дуней тетыкIэкIи къызэрыгуэкIыу щытащ, цIуугъэнэхэр, гъэщIэрэщIар и хамэу. Апхуэдэ бгъэдыхьэкIэт лъэпкъ IэщIагъэхэми хуаIэр, уеблэмэ а гъэсэны-гъэр къытощ абы зэрихьа хьэпшыпхэм. ЖысIэнуращи, цIыхумрэ IэщIагъэмрэ зэкъуэпч мыхъуну быдэу зэпыщIащ», — пещэ Тубейм.
Къэбгъэлъагъуэмэ, цIыхум сыт хуэдэ IэщIагъэри къохъулIэ, фIэгъэщIэгъуэну, гукъыдэж иIэу абы еувалIэмэ. Мурат цIыкIуу ищIа и япэ IэдакъэщIэкIыр (шэнтжьейр) ехъумэ, щIэдзапIэ хуэхъуар зыщимыгъэгъупщэн щхьэкIэ. «СызэреплъымкIэ, лэжьыгъэр уигу къыщыдыхьэм деж зыри къогугъуэкIыркъым. Университетыр къэзуха нэужь, зы илъэскIэ лъэщапIэм сыщылэжьауэ щытащ, иужькIэ си адэм и гъусэу Санкт-Петербург къалэм хьэпшыпхэр къэгъэщIэрэщIэжыным делэжьу сыщыIащ, — жеIэ щIалэм. — Си IэщIагъэм епха сыт хуэдэ лэжьыгъэми зеспщыты-ну сфIэфIщ. Апхуэдэу илъэсищкIэ сыщылэжьащ ЦIыхубэ IэпщIэлъапщIэхэм я IуэхущIапIэми, сфIэгъэщIэгъуэну сыхэтщ гъэлъэгъуэныгъэ, зэпеуэ зэхуэмы- дэхэми. Иужьрей илъэсхэм ирагъэкIуэкI «Кавказ джэгухэр» зэхыхьэм IэпщIэлъапщIэхэм я хьэпшыпхэр щыдогъэлъагъуэ, ди зэфIэкI дыщоплъыж.
2017 гъэм «Амра» фондым иригъэкIуэкIа «ЩIэблэм зэIэпах щIэин» Iуэхум Тубей Мурат хэтащ.
— Къуажэ нэхъ пхыдзауэ хым лъэпкъ IэпщIэлъапщIагъэм хуедгъаджэу мазэ тIурытIкIэ дыщы- Iащ. ХьэцIыкIу Мадинэ ныбжьыщIэхэр дыщэидэм хигъэгъуэзащ, Хъалил Миланэ — упщIэ зэрызэIуащэм, Мэзло Руслан — арджэн зэращIым, сэ — пхъэм хьэпшып къызэрыхаIущIыкIым. ИкъукIэ ди гуапэ хъуащ Аруан жылагъуэм щыщ щIалэгъуалэр куэду мы Iуэ-хум къызэрыхыхьар, нэхъыщхьэрати, зэфIэкI ядэтлъагъуу, езыхэ-ми яфIэгъэщIэгъуэну ди дерсхэм къекIуэлIащ, — жеIэ Мурат. — КъыдэкIуэтей щIэблэм лъэпкъ IэщIагъэхэр IэщIыб емыгъэщIынращ дызыхэта Iуэхум и щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэр. Ди гугъэщ абы иджыри пытщэну, уеблэмэ ди гъунэгъу республикэхэми далъэIэсыну. Нэгъабэ сабийхэр едгъэджамэ, ди мурадщ дяпэкIэ гъэсакIуэхэми дадэлэжьэну — IэщIа- гъэм теухуа щIэ гуэрхэр абыхэм етту, ар я сабийхэм бгъэдалъхьэжын хуэдэу.
Тубей Мурат Эстетикэ гъэсэныгъэмкIэ центрым, Къэзанокъуэ Жэбагъы и цIэр зезыхьэм, пхъэм щелэжь и лъэщапIэм и унафэщIу щыщыIам елэжьащ адыгэ нысашэм епха хабзэ щхьэхуэхэр къэгъэщIэрэщIэжыным. Псом хуэмыдэу пхъур щрагъашэкIэ и хьэпшыпхэр зыдалъхьэжу щыта пхъуантэр гъащIэм къыхэгъэхьэжыным абы гулъытэ хуещI. «Ар ди гъащIэм хэкIащ, иджырей зэманым дэлъхьапIэ зэмылIэужьыгъуэ куэд къызэрежьам и зэранкIэ. Ауэ пхъуантэм езым лъэпкъ гупсысэ хэлъщ, унагъуэм щагъэлъапIэ хьэпшып нэхъыфI дыдэхэр щахъумэу щытащ. Уеблэмэ псэлъафэ щыIэщ «пхъуантэдэлъ пщIыну?» жаIэу, нэхъ щагъэлъыну, яхъумэну хуейхэм папщIэ, — жеIэ Мурат.
Апхуэдэ япэ пхъуантэр Тубейм ищIащ сурэтыщI-модельер Сэралъп Мадинэ зыкъыхуигъэза нэужь. «Пэжыр жысIэнщи, си гугъакъым а лэжьыгъэм апхуэдиз зэман сIихыну. ар зэрысщIыну щIыкIэм, и теплъэ хъунум мазэ хуэдэкIэ сегупсысат. Нэхъыбэу зытезгъэщIар адыгэм къыдэгъуэгурыкIуа Iэдэбагъымрэ зэпIэзэры-ту зэрыщытамрэ хьэпшыпым зэрыкIэрыслъхьэнырт. Абы къыкIэлъыкIуащ я инагъкIэ зыр адрейм къыщхьэщыкIыу иджыри зыбжа-нэ. Гу лъыботэ пасэм къагъэсэбэ- пу щыта хьэпшыпхэр иужьрей зэманым цIыхум нэхъ къафIэIуэху зэрыхъужам. Ахэр къэгъэщIэрэщIэжыным зыгуэркIэ си лэжьыгъэ схухэлъхьэмэ си гуапэщ», — жеIэ Мурат.
Тубей Мурат щIохъуэпс пасэреймрэ иджырей зэманымрэ щызэхиухуэнэфыну хьэпшып хьэлэмэт зыми емыщхьу ищIыну. Ди гуапэщ щIалэм и мурадхэр къехъулIэну.
БАГЪЭТЫР Луизэ.
Къандур Iэдисэ къофэ
Санкт-Петербург щекIуэкIа «Танцевальное единство» урысейпсо зэхьэзэхуэм япэ увыпIэр къыщихьащ Налшык къалэм щыщ Къандур Iэдисэ.
Iэдисэ илъэситху ныбжьым щегъэжьауэ художественнэ гимнастикэм хэтщ, балетым хуоджэ 2014 гъэ лъандэрэ. Балетыр къыхэхынымкIэ абы чэнджэщэгъу къыхуэхъуащ классикэ къафэхэр хъыджэбзым къызэрымыкIуэу къызэрехъулIэм гу лъызыта и гъэсакIуэ Терентьевэ Иннэ. Мы зэманым Iэдисэ щоджэ Щэнхабзэмрэ гъуазджэмкIэ колледжым къафэмкIэ и къудамэм и етIуанэ курсым. «Балетыр си Iэпкълъэпкъым щыщ хъуащ, сыкъэмыфэу зы махуэ дэзгъэкIыфынукъым», — жеIэ абы.
КъБР-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ ПащIэ Рамед и гъэсэн Iэдисэ иджыблагъэ япэ увыпIэр къыщихьащ Санкт-Петербург щекIуэкIа зэпеуэм. Абы Iэдисэ къыщигъэлъэгъуат «Корсар» балетым щыщ Iыхьэ.
Илъэси 7 — 21-рэ ныбжьым итхэм я зэхьэзэхуэм зэхуишэсат къэралым и щIыпIэ зэхуэмыдэхэм щыщ ныбжьыщIэ минитIрэ ныкъуэрэ. Ахэр, я ныбжь елъытауэ, гупитхуу гуэшауэ махуиплIкIэ зэхьэзэхуащ. Iэдисэ и зэфIэкIым щыхьэт тохъуэ зэпеуэм япэ нагъыщэ зиIэ и щIыхь тхылъыр къызэрыщыхуагъэфэ- щар. «Зэхьэзэхуэм си зэфIэкIым хэзыгъэхъуэн куэд щыслъэгъуащ, — жеIэ Iэдисэ. — СфIэхьэлэмэту сеплъащ сэ схуэдэу зызыгъасэ щIалэгъуалэм я зэфIэкIым. ИкъукIэ къафэ дахэ куэд зэпеуэм щагъэлъэгъуащ. Абы сэ япэ увыпIэр къыщысхьыну си гугъакъым, арагъэнщ гурыщIэу зыхэсщIар къыщIэIуэтэгъуейр. Абдеж щызэзгъэцIыхуащ БалетымкIэ Санкт-Петербург театрым и хореограф, япэ цIыхухъу балет труппэ къызэзыгъэпэща Михайловский Валерий. Си дежкIэ уасэ яIэтэкъым балетым теухуауэ абы сызыщигъэгъуэза щэхухэм. Си насып кърихьэкIри, сыщыIащ Эйфман Борис къызэригъэпэща, Санкт-Петербург къэрал академическэ театрым. Апхуэдэуи зэпеуэр щызэхуащIыжым «Октябрьский» концерт тыпIэм къыщызэрагъэпэща пшыхьым сыхэтащ. ГъэсакIуэ цIэрыIуэ Дружинин Егор и гъусэу зы утыку уитыныр си дежкIэ лъапIэт. ФIыщIэ ин хуэсщIыну сыхуейт си гъэсакIуэ ПащIэ Рамед, и зэман, и къару щымысхьу, тэмакъкIыхьу къызэрыздэлажьэм папщIэ», — жеIэ Iэдисэ.
ПащIэ Рамеди псалъэ гуапэ хужеIэ и гъэсэн хъыджэбзым: «Iэдисэ илъэсищ хъуауэ сыдолажьэри, ЕсэнтIыгу, Мейкъуапэ къалэхэм, нэгъуэщI щIыпIэхэми мызэ-мытIэу япэ увыпIэхэр къыщихьащ. Ныкъусаныгъэ гуэрым гу лъебгъэтэжамэ, IэхъуэгъуэтегъэкI имыщIу зогугъуж. Балет къафэм икъукIэ и гуи ипси хэпщIауэ зэрелэжьыр нэрылъагъущ. Къапщтэмэ, и иджырей ехъулIэныгъэр ар балет гъуазджэм зэрыхуэкIуэ гъуэгуу аращи, лэжьыгъэ куэд къыпэщылъщ».
АЛЪХЪО Дыжьын.
