ЗылI и гъащIэ къимыгъэщIами
30 гъэхэм адыгэ литературэм зезыгъэужьахэм ящыщщ тхакIуэ, журналист, публицист Махъси- дэ Залымхъан БытIу и къуэр.
Ар 1910 гъэм ХьэпцIей (Хьэмидей) къуажэм къыщалъхуащ. 1932 гъэм щIэтIысхьащ Ленинград журналистхэр щагъэхьэзыру дэт и институтым. ЩIэныгъэ зыбгъэдэлъ, цIыху хэтыкIэ зыщIэ Махъсидэр «Ленин гъуэгу», «Социалистическая Кабардино-Балкария» газетхэм, Къэбэрдей-Балъкъэр тхылъ тедзапIэм, радиокомитетым журналисту, къудамэм и унафэщIу, жэуап зыхь секретару, редактор нэхъыщхьэу щылэжьащ. Абы и художественнэ очеркхэр, критикэ тхыгъэхэр печатым куэдрэ къытехуащ 1934 — 1935 гъэхэм.
Махъсидэм газетым трыригъадзэ и тхыгъэхэм щIэлъ гупсысэ куумкIэ, зэрытха бзэ шэрыуэмкIэ ягу дыхьэрт абы еджэхэми и унафэщIхэми.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и радиокомитетым и уна-фэщIу, тхылъ тедзапIэм и редактор нэхъыщхьэу щы-лэжьам щыгъуэ а IуэхущIапIэхэм заужьын папщIэ куэд ищIащ, ауэ ар нэхъыбэу цIыхухэм ягу къызэринэ-жар и къалэмыпэм къыпыкIа художественнэ тхыгъэхэрщ.
Акъыл жан зиIэ цIыху щыпкъэм и тхыгъэхэм пэжагъ ин яхэлъу къыщигъэлъэгъуэжащ а зэманым псэуа цIыху гуащIафIэхэм я хъуэпсапIэхэр, я IуэхущIафэхэр, я гурыщIэхэр. Махъсидэм и художественнэ тхыгъэхэр теухуащ блэкIа зэманым, граждан зауэм. 20-30 гъэхэм къэбэрдей литературэм ар и зы темэ нэхъыщхьэу щытащ. Апхуэ-дэхэщ, абы и Iэдакъэ къыщIэкIа «Ар зыщыбгъэгъуп-щэ хъунукъым», «Хабзэжь удын», «Хьисэ и махуэ блэкIахэр» рассказхэр. Иужьрей рассказыр къалъытэ ди лъэпкъ прозэм и фIыпIэхэм ящыщу.
Зытепсэлъыхьымрэ и мурадымрэ темыхьэулеикIыу, и тхыгъэхэм хэт цIыхухэм я хьэл-щэныр къызэригъэлъагъуэ художественнэ Iэмалхэр тэмэму къыхихыфу зэрыщытам абы и IэдакъэщIэкIым еджэхэр зыIэпешэ. ТхакIуэм и тхыгъэхэм пэжыр я лъабжьэщ. Литературовед Теунэ Хьэчим зэритхыжамкIэ, Залымхъан нэгъуэщI тхыгъэ куэди и Iэдакъэм къыщIэкIащ, дунейм къытемыхьами. Абы бгъэдэлъ зэфIэкIхэр къалъытэри, СССР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм хагъэхьауэ щытащ.
… Махъсидэ Залымхъанрэ стенографисткэ Высоцкая Мариерэ унагъуэ зэрыхъу-рэ куэд мыщIауэ, 1937 гъэм и щIышылэ мазэм Залым-хъан пцIы къытралъхьэри НКВД-м и лэжьакIуэхэм яубыдащ.
И лэжьапIэ пэшымрэ унэмрэ къащри, тхылъ цIыкIу 21-рэ и кIэм нимыгъэса Iэрытххэмрэ щIахащ. Кировым Ленинград къритхыкIа письмо 12, дыщэ сыхьэт къыкъуахауэ ятх. Ахэр «лъабжьэ» яхуэхъуащ Махъсидэ Залымхъан троцкист-зиновьевскэ терро-рист зэгухьэныгъэм хэтауэ, редакцэмрэ радиокомитетымрэ контрреволюционнэ тхыгъэхэр щыпхигъэкIыу щытауэ жаIэу ягъэтIысыным.
Залымхъан и адэ-анэри, и щхьэгъусэри, и Iыхьлыхэри щыгугъырт хабзэхъумэ органхэм щыуагъэ зэраIэщIэкIар псынщIэ дыдэу зэхагъэкIыу, ар хуит къэхъужыным. Ауэ абыхэм ящIэртэкъым 1937 гъэм мазаем и 14-м Махъсидэр партым къызэрыхадзар, «контрреволюционеру, цIыхубэм я бийуэ зэрыщытым къыхэкIыу». УкIкIэ и судыр ящIэ-ри, икIэщIыпIэкIэ а унафэр бадзэуэгъуэм и 26-м ягъэзэщIащ.
Илъэс 20-кIэ абы къигъэзэжыну пэплъащ и Iыхьлыхэмрэ и благъэхэмрэ. Нэхъыбэр абы и пэжыпIэр къамыщIэу дунейм ехыжащ. Политикэ залымыгъэ кIэлъызэрахьауэ жаIэу Махъсидэ Залымхъан щагъэзэхуэжар 1957 гъэм шыщхьэуIум и 9-рщ.
ИужькIэ, Хьэмидей къуа-
жэ щIыпIэ администра- цэм и Советым и унафэкIэ Махъсидэ Залымхъан и цIэр 1998 гъэм фIащащ ар щеджа школым. ЗылI и гъащIэ къигъэщIамэ, Залымхъан куэд хузэфIэкIыну зэрыщытам шэч хэлътэкъым. Махъсидэм итхауэ щыта тхыгъэ мащIэхэр ноби ди литературэм и фIыпIэу ябж.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
