Псэмрэ бзэмрэ зэтохуэ
Ди адыгэ лъэпкъыр дяпэкIи лъэпкъыу къызэтенэн папщIэ, абы лIэщIыгъуэ гугъухэм къыкIуэцIриха ФIымрэ Дахагъэмрэ хэщI щымыIэу хъумэн икIи ар дэ къытщIэхъуэхэми яIэрыгъэхьэн хуейщ. А ФIыр, а Дахагъэр ди деж къахьэсыфащ ди адэжьхэм, — псэзэпылъхьэпIэм хэмыкIыу псэуами, гугъуехьрэ бэлыхьу я нэгу щIэкIам гъунэрэ нэзрэ имыIэ пэтми.
Къэжэр Хьэмид Лъэпкъым къыдэгъуэгурыкIуэ ФIыгъуэр хъумэн и лъэныкъуэкIэ, адыгэ псалъэм и пщэ къыдэхуэ къалэныр зыми хуэмыдэжу зэрыиныр фIыщэу къыгуроIуэ тхакIуэ цIэрыIуэ, щIэныгъэлI ахъырзэман Нало Заур. А ФIыгъуэр абы езыми ехъумэ икIи егъэбагъуэ — и къэхутэныгъэ лэжьыгъэ куухэмкIэ, и художественнэ тхыгъэ купщIафIэхэмкIэ.
Сэ зэрысщIэж лъандэрэ Нало Заур лIы лъэрызехьэ зытIущым зрамыкуным езым и закъуэ иреку. Ирикууи къэувыIэжыркъым — и закъуэ полъэщ зыбжанэм зызытрамыгъэгусэн лэжьыгъэм.
Дихьэхауэ ар кIэлъоплъ адыгэ псалъэм иIэ зэфIэкIым. Абы зы жанри игъэхамэркъым, зы лъэхъэнэ гуэрми и щIыб хуигъазэркъым; фIэгъэщIэгъуэну ар кIэлъоплъ адыгэ псалъэм и шыфэлIыфэм — лъэпкъ IуэрыIуатэр зэпцIу щыщIидза зэман жыжьэм къыщежьэу ди нобэм къэсыху. Талантым и дэтхэнэ дзыгъэри лъапIэщ абы и дежкIэ, хъумапхъэщ, апхуэдэу щыщыткIэ, джыпхъэу, гъэлъэгъуапхъэу къелъытэ. Зыри кIэрымыхуу, лъэпкъым лIэщIыгъуэкIэрэ къыдекIуэкI ФIыгъуэр къэхутэн, зэуIу щIын, дяпэкIи егъэфIэкIуэн — аращ Нало Заур и гъащIэр зытриухуар. ИкIи а лэжьыгъэ щхьэпэм псэемыблэжу бгъэдэтщ — удзгъэкI гумызагъэм и гъэфIэн цIыкIухэр сакъыу зэрызэрихьэм ещхьу — елIалIэу, егугъупэу, зыщымысхьыжу Iуэхум пэщIэту.
* * *
Сэ гукъинэж сщыхъуащ Зауррэ сэрэдызэрызэрыцIыхуа щIыкIэр (илъэс щэ ныкъуэм нэблэгъащ абы лъандэрэ). Ар зэлъытари абы щыгъуэ Заур зэхызигъэхамрэ дэслъэгъуамрэщ.
…Сыстуденту арат, къызэIуахагъащIэ университетым сыщIэтIысхьа къудейуэ. ИтIани, сэ Заур «гужьгъэжь» хузиIэт: газетым къытрыригъэдза тхыгъэм зы усакIуэ гуэрым егъэлеяуэ щыщытхъуа къысфIэщIырти, ар езудэкIыжыну мурад быдэ сиIэу зыкъом лъандэрэ екIуэкIырт.
Сытми, зэгуэр сытогушхуэри, щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым сокIуэ, Налом и закъуэу зыхуэзгъэзэну, щыхьэт симыIэмэ нэхъ хахуэу сыпсэлъэну къысфIэщIу. Арати, слъэкI къэзмыгъанэу субащ Заур ехьэжьауэ зыщытхъуа усакIуэ цIэрыIуэр (ар икIи къулыкъущIэшхуэт).
— Ара зэрыхъур? — Iэдэбу къызоупщI Заур, жесIэнур жызегъэIэри.
Сэ сыкъэуIэбжьыжат: тIэкIуи куэдыIуэ жысIауэ къысфIэщIыжырт; къыспидзыж щIагъуи щымыIэу, езыри акъылэгъу къыздэхъун хуейуэ си фIэщыпэу сыгугъэрт…
— НтIэ, къэдаIуэ, — жеIэ Заур, нэгъуэщI къыщыспимыхым. — А зи цIэ къипIуа усакIуэр аракъым уэ иджыпсту бубар, уэ зи гугъу пщIымрэ абырэ шурэ лъэсрэ я зэхуакущ. Пэжщ, уэ тэмэму гу лъыптащ абы и щыщIэныгъэ щхьэхуэхэм. Ауэ абыкIэ Iуэхур зэфIэкIрэ! — Абы хэту, зоIэбэкIри, дапхъэм къытрех сэ фIыуэ сцIыху тхылъ пIащэр, къызэтримыхыу ар здиIыгъым, и псалъэм пещэ: — Мис мыпхуэдэ усэхэр пщIэжрэ? — икIи я цIэ къреIуэ сэ сыкъызэджа, ауэ, сыкъеджа щхьэкIэ, мыхьэнэ щIагъуэ яIэу фэ зэзмыплъа усэ зыбжанэ.
Сэ гъэщIэгъуэн дыдэ къысщыхъуат мыри: я цIэкIэ ищIэж къудей мыхъуу, езы усэхэри зэрыщыту гукIэ ихъумэу къыщIокI. Заур и Iупэм къытелъэт псалъэхэм, сатырхэм сымыщIэххэу, тIэкIу-тIэкIуурэ сатхьэкъу, зэщIэжьыуэ телъыджэхэм сыкъаухъуреихь, саIэт…
Асыхьэтым сэ къысфIэщIат дэ тIур дэзэпэщысу дызыбгъэдэс стIолыр дунейм хуэдизу ин икIи нэху къэхъуауэ; сэри, а нэхур зыхэс-щIэу, зыхэсщIэми къыщымынэжу, къыспкърыхьэу, а зыIэзыбжьэм къриубыдэу нэгъуэщI зыгуэр сыхъуауэ… Бетэмал, сегупсысырт сэ, мис иджыпсту а усэхэм сэри сыкъеджатэмэ!.. Дауи, иджыпсту сэ жысIэнур нэгъуэщI зыгуэрт, а «нэгъуэщI зыгуэрри» зыкIи ещхьтэкъым нетIэ, тэлай и пэкIэ, си фIэщыпэу къэсIуэтам. Ауэ, апхуэдэу сегупсыс щхьэкIэ, къыдэзвыжу псалъэмакъым зыгуэр къыхэслъхьэж хъуртэкъым. Ар зымыгъэхъури фIыуэ къызгурыIуэжырт: жысIам сэ апхуэдизкIэ сытеукIытыхьыжати, иджы си щхьэр здэсхьынур сымыщIэу сыщыст, шэнт сызытесым, «щIыкъыкъ» жезгъэIэу, зытескъузэу…
— Мис апхуэдэ усэхэрщ, — пещэ Заур адэкIэ, — зи гугъу тщIы лIы ахъырзэманым и зэфIэкIыр нэхъ къыщигъэлъэгъуар. Абыхэм уаблэплъыкIмэ, нэхъыщхьэ дыдэр къыпхуэмылъэгъуауэ аращ. Мыри пщIэну щхьэпэщ: тхакIуэм и пщIэр къызэралъытэ хабзэр абы къехъулIам тещIыхьауэщ. КъемыхъулIам, и ныкъусаныгъэхэм псори тепщIыхьмэ, узытепсэлъыхьыр цIейнэпейкIэ бгъэIуу, абы хуэмыфащэ дзы фIэпщу аращ, пщIэж-умыщIэжми…
Абдеж Заур къызэфIэувапэри, хьэкъ сщыхъуащ а си пащхьэ къитыр нэгъэсауэ зэрыцIыху бжьыфIэр: лъагэу, и Iэпкълъэпкъыр екIуу зэкIэщIэхауэ, плIабгъуэу (иужькIэщ сэ къыщысщIар Заур щыщIалэм гъукIэу зэ-рыщытар), и нэгур угъурлыфэу, и нэ къуэлэн дахэшхуитIым хъуаскIэр къыщIихыу, ауэ а хъуаскIэм укъимылыгъуэу, гуапагъэрэ хьэлэлыгъэкIэ псыхьарэ укъигъэхуабэу; и Iэпхъуамбэ пIащэхэр щыщIигъашэкIэ, жиIам бжьэпэтехуэ иритыж нэхъей, и псалъэр нэхъри хьэкъыу ппхигъэкIыу.
Нало Заур, Зумакуловэ Танзилэ, Кулиев Къайсын. 1966 гъэ
ПащIэ Бэчмырзэ и фэеплъ Нартан къуажэм дэтым деж. 1979 гъэ
Заур иджыри псалъэрт. Сэ абы сыхудэплъейуэ сыщыст. ЖиIэри езым зэрещхьыркъабзэ, сегупсысырт сэ. Пэж дыдэу, иджыри зэ къытызогъэзэжри, ар икъукIэ цIыху бжьыфIэт, уздыIуплъэм уи гур хигъахъуэу. А махуэм и ужькIэ дэ мызэ-мытIэу дызэхуэзат. ИкIи сэ гу лъыстат Заур узыншагъэшхуэ зэрыбгъэдэлъым. Езыр зэрыбжьыфIэшхуэм, зэрыузыншэшхуэм ещхьыркъабзэт абы псалъэу къыжьэдэкIри: узэдэIуэн защIэрэ дерс къызыхэпхынрэт, къыхэпхыф закъуэмэ.
* * *
Нэгумэ Шорэ куэд тетхыхьащ, куэди иризэныкъуэкъуащ.
АрщхьэкIэ, дауэ ямыщIами, «Адыгэ лъэпкъым и тхыдэр» зищIысыр яхузэхэмыгъэкIыу къанэрт.
Адыгэхэр къызэрыгъуэгурыкIуам ехьэлIауэ Нэгумэ Шорэ къиIуатэ псори къанэ щымыIэу къабылу къэзыщтэри мащIэтэкъым, абы жиIэу хъуар пцIы зэфэзэщу къызыщыхъухэри щыIэт.
Апхуэдэу екIуэкIыурэ, зэныкъуэкъухэм я бжыгъэми кIуэ пэтми къыхэхъуэурэ, и кIэм-икIэжым зыгуэрым игу къокI: ярэби, Нэгумэм и лэжьыгъэр зы къупхъэ зэв гуэрым икъузауэ щхьэ къызыфIэдгъэщIыпхъэ? КъэIуэтэкIэ зэмыфэгъу гуэрхэм я хабзэхэр абдеж щызэхэхуэжмэ-щэ?
Дигу къэдвгъэгъэкIыжыт, жеIэ абы, Нэгумэм а и тхыгъэм нэгъуэщI фIэщыгъи хуигъэтIыгъуэу зэрыщытар — «Шэрджэс хъыбархэр». Апхуэдэу щыщыткIэ, езы Нэгумэми ищIэжырт и IэдакъэщIэкIыр художественнэ къэIуэтэкIэ жыхуаIэм зэрыхуэмыхейр. Дигу къэдвгъэгъэкIыжыт урыс тхакIуэшхуэ, тхыдэтх цIэрыIуэ Карамзин и лэжьыгъэ хьэлэмэтыр. НтIэ, апхуэдэ къэIуэтэкIэр езы Карамзин дыди IэщIыб щимыщIкIэ… КIэщIу жыпIэмэ, а лъэныкъуэмкIэ дыкъыщевгъэплъыт Нэгумэ Шорэ и Iэужьым.
Нало Заурщ ар япэу зигу къэкIар.
Дауи, Нэгумэ Шорэ ехьэлIауэ къэув (е къэувынкIэ хъуну) упщIэ псоми мыбдеж жэуап щагъуэтащ жыпIэныр щыуагъэ хъунт. Ауэ, си гугъэмкIэ, а узэщIакIуэ телъыджэм и щIэиныр джыным, абы епха Iуэхугъуэхэр убзыхуным зи гъащIэ псор тезыухуа щIэныгъэлIхэри зэдэIуэн, абыхэми къащхьэпэн хэлъщ Налом и гукъэкIым. Нэгумэм и «Тхыдэри» нэхъ куууэ джа щыхъунур япэм елъытауэ нэхъ бгъэдыхьэкIэ бгъуфIэ абы къыхуагъуэта нэужькIэу къыщIэкIынущ.
* * *
КIуащ БетIал псэу щIыкIэ дунейм къытехьар абы и зы тхылъ пIащIэ цIыкIущ («Си гъащIэм и гуащIэр»). УсакIуэр дунейм ехыжа нэужь, абы и щIэиныр щызэхуэхьэсыжа томитIыр къыдэкIыным хуэзыгъэхьэзырар Нало Заурщ. ЕкIуу зэхигъэува, пэублэ псалъэ гъуэзэджи хуитха, комментарийхэри щIигъужа къудей мыхъуу, томитIым хыхьэну тхыгъэхэм ящыщ куэдыр езым къитIэщIыжу, къигъуэтыжу, адэкIэ-мыдэкIэ къыдихыжа пычахуэхэр зэпигъэпщIэжу. КIуащым и тхылъу иужькIэ къыдэкIахэри дунейм къытехьэным хуэзыгъэхьэзырар Налорщ.
Пэжыр жыIэпхъэщ: КIуащ БетIал и творчествэр зыджу ар зыхуэдэ усакIуэр къытхуэзыхутари Нало Заурщ. Абы и ужькIэ хэт сыт итхами, щIагъушхуэ щымыIэу нобэр къыздэсым йокIуэкI. Заур и фIыгъэкIи куэд щIауэ десэжащ КIуащ БетIал ди лъэпкъ литературэм и классикхэм ящыщ зыуэ зэрыщытым.
Апхуэдэ лъэкIыныгъэ Заур къезыт къарум сыт узэреджэнур: Iущыгъэ, Iэзагъэ е, куэдым зэрыжаIэу, тхьэгурымагъуэу пIэрэ ар? Хэбгъэзыхьмэ, а псори хузэхэмыту пIэрэ абы? СщIэркъым.
* * *
Нало Заур зытетхыхьым, ар хэтуи щрети, зы щIэ гуэр хужимыIэу сэ срихьэлIакъым. Ауэ Налом и фIыгъэкIэ къэтцIыхуа, абы лъэпкъ литературэм и тхыдэм къыхиша усакIуэхэри щыIэщ. Аращ Заур «Лъабжьэрэ щхьэкIэрэ» зыфIища и тхылъыр псом хуэмыдэж зыщIри.
Къанэ щымыIэу, псори тIыгъуа защIэщ мы тхылъым ихуа лэжьыгъэхэр Iэзагъышхуэхэр хэлъу ухуауэ, бзэ къулейкIэ къэIуэтауэ, тхакIуэм зытригъэчыныхь гупсысэхэр щапхъэ IэрыхуэхэмкIэ щIэгъэбыдэжауэ. Апхуэдэщ ПащIэ Бэчмырзэ, КъардэнгъущI Зырамыку сымэ ятеухуа тхыгъэхэр.
Ауэ мы тхылъым и пщIэр нэхъри лъагэ зыщI щхьэусыгъуэ щыIэщ: мыбы хыхьащ Налом тхуихъума усакIуэ зыбжанэм ятеухуа лэжьыгъэхэри. Абыхэм яхэтщ зи цIэкIэ тцIыхуу щытахэри (Сыжажэ Къылъшыкъуэ), дымыцIыхуххэу мыбдеж къыщытцIыхуахэри (Абазэ Къамбот, Куп Хьэжы-Исмэхьил, Къылышбий Исмэхьил, н.)
Агънокъуэ Лашэ и усыгъэхэр зэхуихьэсыжащ Налом. Лашэ и зэфIэкIыр нэхъ IупщI къэзыщI усыгъэхэр зытхыжари Заурщ (псалъэм папщIэ, «Агънокъуэм цIыхубзым хужиIар», «Агънокъуэм нэпсым хужиIар», «Агънокъуэм гуащэ хъыджэбзым жриIар», «Агънокъуэр Анзорхэ я пхъум зэрыхуэусар», н.). Итхыжам и закъуэкъым, Агънокъуэ Лашэ хуэфэщэн псалъэ екIу езышэжьари ар зыхуэдэмрэ зыхуэдизымрэ къытхузэIузыхари Налорщ.
* * *
ГушыIэрэ и фIэщрэ къыпхуэмыщIэу, зыгуэрым жиIэгъат мыпхуэдэу: «Нурыр» къыдэкI хъури, псоми сабий усэ ятхыу щIадзащ». Ар мыпэж дыдэми, иджыпсту зыкъомым сабийхэм папщIэ усэ е рассказ зэратхыр бэянщ. Нало Заур сабийхэм яхуэтхэу щыщIидзам щыгъуэ сабийхэм папщIэ зыгуэр итхыу ди республикэм исар Щомахуэ Амырхъан и закъуэщ.
Мыпхуэдэми гу лъытапхъэщ. Щомахуэ Амырхъан зызыхуигъазэ хабзэр еджакIуэ цIыкIухэрт, зы ныбжьыр илъэси 9 — 12-м итхэрт. Дауи, а ныбжьым ит сабийхэри хуэныкъуэщ гунэс къыщыхъуну тхыгъэм, удихьэхыу тха усэм, рассказым, повестым. Абы зыми шэч къытрихьэуи къыщIэкIынкъым.
Ауэ хэт жызыIар сабийм даIуэу щыщIидзэр а ныбжьым щынэсым дежу? Иджырей щIэныгъэм къызэрилъытэмкIэ, дунейм къытехьэн и пэкIэ, ныбэм здилъым, сабийр мэдаIуэ. ИкIи зэхех. А зэхихым елъытауэ (фIыкIэ е IейкIэ), зэхъуэкIыныгъэ гуэрхэр игъуэтынкIи мэхъу абы и узыншагъэм (е зэхэщIыкIым), ар белджылы къыщыхъунур нэхъ иужьыIуэми.
Абы шэч къытезыхьэн щыIэми, акъылэгъу къыбдэмыхъун къэгъуэтыгъуей хъунщ, мыпхуэдэу жыпIэмэ: сабий къалъхуагъащIэ дыдэри балигъхэм абы зэхрагъэхым сакъыу къыщIодэIу; абы тыншу зэхегъэкI уедэхащIэми уешхыдэми; къомыпсэлъэжыф щхьэкIэ, абы жепIэр къызэрыгурыIуэр и фэмкIэ къуегъащIэ.
Апхуэдэу щыщыткIэ, уемыгупсысуи къанэркъым: сыт ныбжьым щыщIэдзауэ сабийм усэбзэкIэ епсэлъэн щыхуейр? Ар къыщалъхуа дыдэм щыщIэдзауэ, жыпIэмэ, ущыуэну си гугъэкъым.
ЦIыкIу дыдэхэм, сабий сад жыхуэтIэм кIуэн зи ныбжьым къриубыдэхэм, абыи нэмысахэм я деж къыщыщIэдзауэ — лъэпкъым къытщIэхъуэ сабийм пасэ дыдэу (нэхъ пасэхукIэ нэхъыфIщ) зэхахащэрэт адыгэбзэр, абы ирипсалъэу есащэрэт, иужькIэ ящымыгъупщэжын хуэдэу, — а гупсысэм къыпкърыкIыу си гугъэщ Нало Заур сабийхэм яхуитх усэхэр. Езы Налом и жыIэкIэу, икIэщIыращи, адыгэбзэр яIурылъу къэтэджын, адыгэ псалъэм и IэфIыр пасэу къалъэIэсын щхьэкIэ, а цIыкIухэми яIэн хуейт езыхэм яхуэгъэза усыгъэ. Мис а лэжьыгъэ иныр (урыс поэзиер къапщтэмэ, мыбдеж уигу къокIыж Маршак С., Чуковскэ К. сымэ я тхыгъэхэр) адыгэ литературэм япэу къыхэзыхьар Нало Заурщ. Дауи, а IуэхумкIи Заур сэбэпышхуэ къыхуэхъуащ — ар зыхуэIэижь адрей псом я щхьэу — абы адыгэ IуэрыIуатэр фIыщэу зэрищIэр.
Сабийхэм яхуитха тхылъхэм («Инэмыкъуэ», «Аслъэныкъуэ», «Хъуромэ», «КIэфий», «Джэгузэхэшэ», «Дыгъэеджэ», «Нагъуэ щабэрыкIуэ», н.) Налом къыщеIэт адыгэ сабийр зэрыбгъэджэгу, бгъэджэгуури зэрыбгъасэ, зэрыбущий хъун Iуэхугъуэхэр: адэжь щIыналъэм, хэкум, хабзэм, нэмысым, цIыхугъэм, зэныбжьэгъугъэм теухуащ абы и сабий усэхэр. Абыхэм «ящыгъщ» лъэпкъ фащэ екIу, адыгэбзэ IэфIкIи тхащ — сабийхэм тыншу къагурыIуэу, ауэ языныкъуэ тхакIуэхэм я псэлъэкIэм «сабиифэ» къытрагъэуэн мурадкIэ Iэпэгъу ящI фэрыщIыгъэ купщIэншэм хуэхейуэ.
Сэ мызэ-мытIэу срихьэлIащ: Заур и тхылъыр къуэрылъхум (е пхъурылъхум) къыхуэзыщэхуа адэшхуэр езыри ихьэхуауэ тхылъым къеджэу. ИкIи абы бгъэщIэгъуэну зыри хэлъкъым, ар хабзэ зэрыхъурэ куэд щIащ: сабий тхылъыр щIэщыгъуэмэ, балигъхэри абы къыхузэпощэ. Нало Заур и Iэужьри апхуэдэщ.
Налом куэд щIауэ мыпхуэдэ хабзи зыхуигъэувыжащ: нэгъуэщI лъэпкъхэм къадекIуэкI таурыхъыу, псысэу, мыр ди сабийм зэхезгъэхащэрэт, жиIэу нэхъ зэхъуапсэр адыгэбзэм кърегъэзагъэри (ар икIи тэрмэш ахъырзэманщ), Iэмал зэригъуэткIэ цIыкIухэм яхуоупсэ.
* * *
ЖаIэ хабзи: «усакIуэм и прозэ». ЗыхужаIэри, и усыгъэхэм къыдэкIуэу, усакIуэм и къалэмым къыщIэкI прозэ тхыгъэхэрщ. КърагъэкIри гурыIуэгъуэщ: прозэ и лъэныкъуэкIэ абы узэрыщыгугъышхуэни хэмылъу, ауэ — «кхъуейм и хьэтыркIэ пIастэу» — образхэмкIэ къулей бзэ жанкIэ зэрытхам, гупсысэ щIэщыгъуэ гуэрхэр къызэрыщыIуэтам я фIыгъэкIэ, н. къ., кIэщIу жыпIэмэ, ар прозэ дыдэм иджыри нэмысыпа хуэдэу…
Си гугъэщ «Къру закъуэр» усакIуэм и прозэу. Ауэ мыбдеж сэ абы къизгъэкIыр нэгъуэщIщ: мыр прозэщ, прозэм и къалэнри къыщыпкIыу егъэзащIэ; ауэ мыр зи Iэужьыр усакIуэщ; нэхъ хэскъузэу жысIэнщи, мыпхуэдэу зыхуэтхынур прозэми поэзиеми я щэхухэм фIыуэ щыгъуазэ тхакIуэ Iэзэрщ.
* * *
Нало Заур и прозэм къыхэтэджыкI цIыхухэр я хьэлэлагъкIэ, я псэм и къабзагъкIэ удэзыхьэхщ. Зэ еплъыгъуэкIэ ахэр цIыху къызэрыгуэкIщ, я IэщIагъэкIи адрей къуажэдэсхэм къащхьэщыкIыркъым: вакIуэлIщ, гъукIэщ, фащIэщ. Ауэ нэхъыщхьэр — а «къызэрыгуэкIхэм» я цIыхугъэрщ, я напэрщ, абыхэм я хьилмырщ, къакъуэщ лIыгъэрщ.
ТхакIуэм хуэIэзэу хъыбарыр еукъуэдийри, и персонажхэр зыхуэдэр IупщIу къыщылъэгъуэн къэхъукъащIэ хедзэ, е, езы Налом и псалъэкIэ жыпIэмэ, абыхэм я «дыщэ гъэпщкIуар дурэшым къыдезыгъэхыжын» щхьэусыгъуэ екIуу къахуегупсысыф. Абы къыхэкIкIи ахэр зищIысымрэ зыхуэдэмрэ, уи пащхьэ къитым ещхьу, уолъагъу.
Заур и прозэм ущрохьэлIэ нобэр къыздэсым критикхэм гу лъамытауэ зы новеллэ жьей (хэт ищIэрэ, зэрымыиным къыхэкIыу, «гъуабжафэ» ираплъагъэнкIи мэхъу). Ауэ щыхъукIэ, сэ къызэрысфIэщIымкIэ, а тхыгъэ кIэщIыр — «Жэщтеуэ» — Заур и новеллэхэм зы IункIыбзэIух гуэр яIэнкIэ хъунумэ, ар екIуу зыхъумэ чысэ щIагъуэщ.
Мы новеллэ мыиныр телъыджэ дыдэ зыщIыр, цIыхубз тхьэIухуду псоми къащыхъур, нэсри къигъэзэжауэ уд фасикъыу къызэрыщIидзыжыр аракъым. Хэбгъэзыхьмэ, Нур и Iэужьри апхуэдэу гъэщIэгъуэнкъым. ГъэщIэгъуэныр сыт жыпIэмэ, Амщыкъуэ абы къызэрыхущIэкIырщ.
Пэжыр жыIэпхъэщ, Амщыкъуэ зы махуэ унэу игъэунат и адэм: мыхъунур къримыгъашэу, хъун дэнэ къэна, къалъыхъуэм хуэдэкIэ къыхуэупсат и щIалэм, «Уардэщауэхэ я пхъум хэбдзын хэлътэкъым — цIыхубз зэкIэлъыкIуэт, цIыху тыншт».
* * *
Нало Заур и бзэр-щэ! Адыгэхэм мэкъу екIуу зэрахьэфу щытащ. И уэшхкIи и хуабэкIи къызыхуэтыншэу игъуэ нэса мэкъу дыгъэлыр и мардэр фIэмыкIыу пыупщIа, тэмэму Iэнэ щта, и чэзуми зэщIэлъхьэжа хъуамэ, гухэхъуэщ апхуэдэ мэкъу пыпхъуэ къакъутэу урихьэлIэныр! ФIы дыдэу хъума дыщэплъ нэхъей, абы и теплъэ къудейр-щэ! Хьэмэрэ щхьэр гуапэу игъэуназэрэ псэм IэфI къыщыхъуу абы мэ гуакIуащэу къыхихыр-щэ!
Абы ещхьщ Нало Заур Iурылъ адыгэбзэр.
* * *
Нало Заур и цIэмрэ и пщIэмрэ я мыхьэнэр абы и Iэ зыщIэдза тхыгъэхэм фIыуэ ящхьэдох. Зыкъым икIи тIукъым и гулъытэрэ и чэнджэщкIэ ар дэIэпыкъуэгъу зыхуэхъуар. Литературэм е щIэныгъэм гъуэгу щыпхызышыну мурад зыщIа ныбжьыщIэм Заур и чэнджэщкIэ къыхих хабзэр, нэхъ гугъуми, нэхъ захуэщ.
ЖаIэ, хадэм зы дэшхуей итмэ, абы адрей жыгхэм я пащхьэ санитар къалэн щигъэзащIэу: и сэбэп екIыу, хадэри зэрыщыту иузэщIу. Си гугъэщ Нало Заур ди деж апхуэдэ къалэн щигъэзащIэу.
НтIэ, ар насыпкъэ — апхуэдэ лIыр илъэс пщIейм щIигъукIэ зыхуэпсэуа, зыхуэлэжьа литературэм и дежкIи, къэзылъхуа лъэпкъым и дежкIи?
КЪЭЖЭР Хьэмид,
КъБКъУ-м и доцент, критик, усакIуэ.
Адыгэ псоми дыдей
ЩIэныгъэлI, тхакIуэ, усакIуэ, IуэрыIуатэдж, литературэ критик, цIыхубэ лэжьакIуэ, щIэныгъэм и къызэгъэпэщакIуэ, зэдзэкIакIуэ, узэщIакIуэ, гъуазэ, щIэгъэкъуэн, гупсысакIуэ, жьакIуэ, псэ къабзэ — апхуэдизыр зэубыдылIауэ бгъэдэлъкъым Пушкин урысхэм я университет зыфIища Ломоносовым.
Бейтыгъуэн Сэфарбий ДИIЭУ пIэрэ адыгэм апхуэдэ? Къэмыхъуауэ лъэпкъым зы лъэIу къыдэхъулIэрэ, лъапIэу лъагэм зыхуэдгъэзами, къытхуищIэфыну иIэр дигу къэмыкI щIыкIэ къытхуищIауэ къысщохъу — ар Нало Заурщ, ди адыгэ Университетырщ.
Ауэ ари сфIэмащIэщ: зэгъэпщэныгъэм и дунейм нэхъ куужу ухэIэбэмэ, щыуагъэ пIэщIэкIынымкIэ укъыхэмыскIыкIыу жыпIэ хъунущ Заур ди еджапIэу щытауэ, зэпымычу ущеджэну мыхъумэ, къэбухыныр зэхэщIыкIыныгъэншэу, щIэныгъэншагъэу, гуащIэмащIагъэу. Щэджащэ, цIыхушхуэ, абрагъуэ, къинэмыщI псалъэ хэIэтыкIахэри фагъуэ щIэхъукIыу къысфIощI Заур утепсэлъыхьыну щIэбдзэмэ. Зи гугъу сщIыр, и унэцIэ хъарзынэр къыхэмыгъэщами, си гугъэщ наIуэу. Сократ, Платон сымэ жаIахэм щхьэкIэ ахэр лъэпкъкIэ къызыхэкIам щIэупщIэжыркъым — дуней псом зэдайщи.
Глобализацэм и лъэхъэнэ хьэлъэу зи бжыгъэкIэ мащIэ лъэпкъхэр хэзыгъаплъэу хуежьам нэхъ тынш хъуащ дунейм и тепщэ зыпщIыну, узыхуейри зыщ — зэфIэкIышхуэ, шыIэныгъэ, пэрыт, гупсысэ куу, зэхэщIыкI нэс. А псоми утрегъэгушхуэ Заур и гъащIэ гъуэгум урикIуэфмэ. Апхуэдэ цIыху щыпкъэщ лъэпкъ гъуазэ насып мытыншыр къызылъысыр.
Бейтыгъуэн Сэфарбий,
тхыдэдж, тхакIуэ.
