Хъыбар зэшыгъуэ
«Си цIэмрэ сэрэ» — арат япэщIыкIэ Чеховым фIищар 1889 гъэм «Хъыбар зэшыгъуэ» фIэщыгъэм триухуэжу къыдигъэкIа тхыгъэм. «Мыр повесткъым, диссертацэщ, дихьэхынури тхыгъэ хьэлъэхэр зыфIэфIхэращ», — хуегъэхъыбар тхакIуэм и ныбжьэгъум. АрщхьэкIэ нэхъ ткIий дыдэу къыхущыт критикхэм яз Михайловский Николай нэгъунэ къалъытат ар «Чехов иджыри къэс итхахэм я нэхъыфIу». «Уи лэжьыгъэмкIэ си гур зэрыптхьэкъуар бжезмыIэу схуэшэчынукъым, Антон Павлович, — къыхуетх тхакIуэм Киселев Ф. С. — Лъэбакъуэ абрагъуэ зэрыпчам и щыхьэту, Iэгуауэшхуэ пхузоIэт».
Чехов Антон
Зи жьы хъугъуэм и тхыгъэхэм щыщ
ЩIыхьышхуэ иIэу профессор гуэр исщ Урысейм. Мыстхэ я къуэ Николай Степанович; дамыгъэ хэIэтыкIахэр зи фащэтелъ чэнджэщэгъу нэхъыщхьэ. Урысхэмрэ хамэ къэралхэмрэ къратауэ абы апхуэдизкIэ орден куэд иIэщи, а псори зыкIэрилъхьэн хуей щыхъукIэ, студентхэр и нэщIыбагъкIэ «тыхь фIэдзапIэкIэ» йоджэ. И цIыхугъэхэр нэхъ хэплъыхьа дыдэхэм ящыщщ. Сыти жыIи, иужьрей илъэс тIощIырытху-щэщIым абы и уэрсэрэгъуу щымыта щIэныгъэлI цIэрыIуэ Урысейм исакъым икIи искъым. Иджы зыкIэлъыкIуэни иIэжкъым, ауэ блэкIам и гугъу пщIымэ, гумащIэрэ хьэрэмыгъэншэу абы къыбгъэдэта и ныбжьэгъуфI къомым я сатырыр Пирогов, Кавелин, усакIуэ Некрасов сымэ я цIэхэмкIэ еух. Ар хамэ къэрал университетищми, Урысейм иту хъуами лэжьыгъэкIэ япыщIащ. КъинэмыщIхэми, къинэмыщIхэми. А къомымрэ иджыри жыпIэ хъун Iэджэмрэ къыхэщIыкIащ сэ «си цIэкIэ» зэджэр.
А си цIэр цIэрыIуэщ. Урысейм ису тхэкIэ-еджэкIэ зыщIэ дэтхэнэ зыми ар ещIэ, хамэ къэрал зэхуэсышхуэхэм «цIэрыIуэ», «зи щIыхьыр ин» пагъэувэурэ къыщапсэлъ. ЖыпIэкIи къытебдзэкIи бгъэпудыну хьэмэрэ щичэзуи щимычэзуи къипIуэну емыкIуу ябж цIэ ехъулIа закъуэтIакъуэм ящыщщ ар. Апхуэдэущ зэрыщытын хуейри. Сыту жыпIэмэ, сэ си цIэм зэфIэкI зиIэ икIи, шэч хэмылъу, сэбэпышхуэ къэзыхь цIыху цIэрыIуэ уи нэгу къыщIегъэхьэ. Сэ сылэжьэн сфIэфIщ, махъшэм ещхьу сыбэшэчщ, абы мыхьэнэшхуэ иIэщ. Iуэхум сыхуэIэзэщ — абы и мыхьэнэр нэхъ иныжщ. ИтIанэ, псалъэм къыдэкIуэу, сэ сыцIыху гъэсащ, сынэмысыфIэщ икIи сыщIалэ пэжщ. Зэи литературэми политикэми си бэлагъыр хэсIуакъым. ЩIэныгъэншэхэм седауэурэ цIэрыIуэ сыхъуну сыхэтакъым. ТхьэлъэIухэми си ныбжьэгъухэм я кхъащхьэ- хэми сыкъыщыпсэлъакъым… Хэбгъэзыхьмэ, си щIэны-гъэлI цIэм зы бжьыгъи илъкъым, щIэтхьэусыхэни бгъэдэлъкъым. Ар цIэ ехъу- лIащ.
А цIэр зезыхьэ сэ, илъэс хыщIрэ тIу зи ныбжьым; зи щхьэр джафэ, зи дзэхэр Iух-Iулъхьэ, тик хэтIэса зэфыкI цIыхум и теплъэщ си теплъэр. Си цIэр зэрылыдым, зэрыдахэм хуэдизынкIэ, сэ езыр фае сыхъуащ икIи сылъагъугъуейщ. Си щхьэмрэ си Iэхэмрэ къарууншэщи, мэкIэзыз. Си пщэр, Тургеневыр зытетхыхьа хъыджэбз гуэрым ейм хуэдэу, шыкIэпшынэм и къум ещхьщ. Си бгъэр иуащ, си плIэр Iузэщ. СыщыпсалъэкIэ е лекцэ сыкъыщеджэкIэ си жьэр лъэныкъуэкIэ йоIушэкI. СыщыгуфIэкIэ си нэкIур зэрыщыту лIыжь хьэдафэу золъэ. Фэншэ дыдэщ си Iэпкълъэпкъ зэфIэшыжар, тикыр къыщыхэлъадэм и гугъу умыщIыххэми. Апхуэдэхэм деж си теплъэм щытыкIэ гуэр егъуэт, хэт къысIуплъэми игъэгужьейуэ: «Мыбы, тобэ ирехъу, куэд икIужынкъым», — жримыгъэIэнкIэ Iэмал имыIэу.
Сэ иджыри мыIейуэ лекцэ сыкъоджэ. Езгъаджэхэр сыхьэтитIым и кIуэцIкIэ зызогъэдэIуэф иджыри. Сыдихьэхауэ, тхыбзэм тету, гушыIи хэлъу сызэрыпсалъэм си макъым и дагъуэхэр ягъэпщкIу — ар езыр икIащ, пхъашэщ икIи тхьэгъэпцIым ейм ещхьу зэпош. Си тхэкIэращи — Iисрафщ. Тхэн Iэзагъыр къызэрыкIыкI си щхьэкуцI къуэпсыр гъуащ. Щыгъупщэх сыхъуащ, гупсысэхэр зэрызэкIэлъыкIуапхъэм хуэдэу зэрыIыгъкъыми, тхылъымпIэм истхэн зэрыщIэздзэу, ахэр зэрызыгъэубыдыр зыхэсщIэжыркъым. А зы ухуэкIэжьращи, псалъэухар къуийщ икIи мыкIуэмытэщ. Стхым жысIэну сызыхуейр къыщимыкI куэдрэ къохъу. И кIэм сыщынэсым деж къызэрыщIэздзар сщогъупщэж. Псалъэ къызэрыгуэкI дыдэхэр щIэх-щIэхыурэ сIэщIоху икIи сыт щыгъуи къаруушхуэ сфIехь тхыгъэм псалъэ лейрэ псэлъафэрэ хэзмыгъэхьэным — а тIури цIыхум и щхьэр тэмэму зэрымылажьэм и щыхьэтщ — Iэмал хуэзгъуэтыркъым. Хьэлэмэтракъэ, тхыгъэр нэхъ къызэрыгуэкIыху, бэлыхьу стелъыр нэхъ инщ. ЩIэныгъэм сыщытетхыхькIэ, си гур IэджэкIи нэхъ утIыпщащ икIи нэхъ зысфIэгубзыгъэжщ, зыгуэрым псалъитI-щыкIэ сехъуэхъун е къулыкъу тхылъымпIэ гуэр стхын щыхуейхэм нэхърэ. ИтIанэ: нэмыцэбзэкIэ е инджылызыбзэкIэ сытхэну нэхъ сфIэтыншщ урысыбзэкIэ нэхърэ.
Иджырей си псэукIэм и гугъу пщIымэ, сызэрымыжеифым си фэр зэрырихым и гугъу сымыщIу хъунукъым. Уи псэукIэм гу лъумытэнкIэ Iэмал имыIэу нэхъ къыхэщыр сыт», — жиIэу зыгуэр къызэупщIамэ, «жейр зэрыс-фIэкIуэдар» жысIэнт. Япэм ещхьу, сызэресауэ, жэщыку зэрыхъуу, зызотIэщIыжри согъуэлъыж. ЗанщIэу сыIурех, ауэ сыхьэтитIыр екIуэкIыу сыкъызэщоуж, сымыжеиххам хуэдэу. Сыкъэтэджыжу уэздыгъэр щIэзгъэнэн хуей мэхъу. Зы сыхьэт е сыхьэтитI сыкъикIукI-сыникIукIыу пэшым сыщIэтщ, зэрысщIэжрэ фIэлъ сурэтхэм сеплъу. КъэкIухьыныр сужэгъуа нэужь, си Iэнэм сыбгъэдотIысхьэ. Зыри сыхуэмейуэ, зыми семыгупсысу, зызмыгъэхъейуэ сыщысщ. Си пащхьэм тхылъ илъмэ, къызогъэкIуатэри, зыкIи сфIэмыхьэлэмэту соджэ. Апхуэдэу жэщ гуэрым роман псо щIэзджыкIащ, «ПцIащхъуэм и уэрэд» цIэ мыгурыIуэгъуэр иIэу. Е, сытемыгупсысыкIын щхьэкIэ, миным нэс сыбжэну къалэну зыхузогъэувыж. Хьэмэрэ ныбжьэгъухэм языхэз си нэгу къыщIызогъэхьэри, дапщэщ, сыт хуэдэ щIыкIэкIэ лэжьапIэм къэува хъуами къызогубзыгъыж. СызыпхыдэIукIын сфIэфIщ. Зэм пэшитIкIэ спэIэщIэу жей сипхъу Лизэ мэIуэщхъу. Зэм си щхьэгъусэр хьэщIэщым шэху уэздыгъэ иIыгъыу кIуэцIрокIри, Iэмал имыIэу мафIэдзылъэр Iэпоху. УнэлъащIэ тIорысэр мэкIыргъ е уэздыгъэкум зуун щIедзэ, икIи, къызыхэкIыр сымыщIэу, а макъ псоми сагъэпIейтей.
Жэщым умыжеймэ, пхухэту зыкъыпщохъуж дакъикъэ къэс. Аращи, сымыжеину сыщыхуит пщэдджыжьымрэ махуэмрэ къысхуэмыгъэсу сожьэ. Уи гущхьэр игъэуфIыцIу зэманышхуэ макIуэ пщIантIэм дэт адакъэр Iуэн и пэкIэ. Япэрей гуфIапщIэр абы къелэжь. Ар Iуакъэ — сыхьэт зэрыдэкIыу, и лъабжьэм къыщыуша хъумакIуэр зыгуэр щхьэкIэ шхыдэу, зигъэпсчэуIуу къызэрыдэкIуеинур сощIэ. ИтIанэ щхьэгъубжэ щIыбым хуэм-хуэмурэ хьэуам и фэр щыпыкIынурэ, уэрамымкIэ макъхэр къиIукIын щIидзэнущ…
Си махуэр щхьэгъусэм и къыщIыхьэгъуэмкIэ къыщIедзэ. Ар ныкъуэхуапэщ, и щхьэцыр мыжьщ, ауэ зитхьэщIакIэщ, удзхэкI дыхумэ къыкIэрех. ЗэрымыщIэкIэ къыщIыхьа нэхъей, абы сытым дежи жиIэр зыщ:
— Къысхуэгъэгъу, сэ зы дакъикъэкIэ… Ныжэбэ гуэрми ужеякъэ?
ИтIанэ уэздыгъэр егъэункIыфI, Iэнэм бгъэдотIысхьэри псэлъэн щIедзэ. Сэ сыбегъымбаркъым, ауэ къыщIимыдзэ щIыкIэ сощIэ ар зытепсэлъыхьынур. Пщэдджыжь къэс а зыращ. Зэрыхабзэу, си узыншагъэ зытегузэвыхьым щIэупщIа нэужь, зэуэ игу къокIыж Варшавэ къулыкъу щызыщIэ ди къуэ офицерыр. Мазэм и кIэм абы тумэнитху худогъэхь — аращ нэхъ дызытепсэлъыхьри.
— Тхьэ, ар ди дежкIи мытынш, — мэщатэ фызыр, — ауэ и Iуэху зэтеувэху тIэкIу зыщIэдмыгъакъуэу хъунукъым. Сабийр хамэ щIыпIэм щыIэщ, и улахуэри мыхьэнэншэщ… Ар жысIэ щхьэкIэ, ухуеймэ, мазэ къакIуэ тумэнитху мыхъуу, плIы хуедгъэхьынщ. Дауэ уеплърэ?
Махуэ къэс и нэгу щIэкIхэм си щхьэгъусэм и фIэщ ящIын хуейт нэхъыбэрэ дытепсэлъыхь щхьэкIэ, дгъэкIуэдыр нэхъ мащIэ зэрымыхъур. АрщхьэкIэ зыгуэр гъэунэхун жыхуаIэр абы къыфIэIуэхукъым икIи димыгъэхуIауэ пщэдджыжь къэс ди къуэ офицерми, щIакхъуэр, Тхьэм и шыкуркIэ, нэхъ пуд зэрыхъуами, фошыгъу уасэм кIэпIейкIитIкIэ зэрыхэхъуами къысхутопсэлъыхь. Ари хъыбар щIэрыпс къызжиIэм хуэдэу. Сэ содаIуэ, езыр-езыру арэзы сыдохъу, итIани, жэщым сызэрымыжеяра къыщIэкIынщ, мыхьэнэ зимыIэ гупсысэ зыщымыщхъухэм сызэщIаубыдэ. Соплъ си фызми, сабийм зыгуэр зэригъэщIагъуэм хуэдэу согъэщIагъуэ. СыкъэуIэбжьыжу сызоупщIыж: пэжу пIэрэ мыпхуэдиз зи пшэрагъ фызыжь мыкIуэмытэр; Iуэху мыфэмыцхэмрэ щIакхъуэ Iыхьэмрэ ягъэгужьеярэ щIыхуэмрэ къэщэхупхъэмрэ фIэкIа емыгупсысу зи нэм пшагъуэ трихьар; ахъшэ зытригъэкIуадэм фIэкIа зыми темыпсэлъыхьыжыфрэ уасэ пуд фIэкIа зыщыгуфIыкI мы дунейм темытыжыр… Пэжу пIэрэ мы цIыхубз дыдэр и акъыл нэхум, псэ къабзэм, дахагъэм, Отеллэ Дездемонэ дилъэгъуа «гущIэгъур» си щIэныгъэ Iуэхухэм къызэрыхуиIэм щхьэкIэ зызмыщIэжу зэгуэр фIыуэ слъэгъуа а Варя бгы псыгъуэ цIыкIурауэ? Зэгуэр къуэ къысхуэзылъхуауэ щыта си щхьэгъусэ Варя мы цIыхубз дыдэ- ра?
Сэ быдэу соплъэ фызыжь мыкIуэмытэм и нэгум, си Варя сылъыхъуэу. Ауэ хэлъам щыщу абы къыхэнэжар си узыншагъэм зэрытегузэвыхьымрэ си улахуэм «ди улахуэкIэ», си пыIэми «ди пыIэкIэ» зэреджэ къудеймрэщ. Си гур мыузу сеплъыфыркъым абы. Аращи, тIэкIу теун папщIэ сытри жызогъэIэ. Уеблэмэ цIыхухэм яхуэмыфащэ щахужиIэми, сымаджэхэм сазэремыIэзэмрэ еджакIуэхэм папщIэ тхылъ къызэрыдэзмыгъэкIымрэ щхьэкIэ къыщызэхъурджауэкIи сыпэрыуэфыркъым.
Ди уэршэрыр сыт щыгъуи зэщхьу еух. Фызым зэуэ шей сызэремыфар къещIэжри къощтэ.
— Сыт Iей сыщIыщысыр? — жеIэ абы къэтэджурэ. — Самоварыр куэд щIауэ Iэнэм тетщ, сэ еуэкIэ сыкъовэ. Гу зи цIэ сиIэжкъым, Тхьэ!
Ар щIопхъуэри мыр жиIэну бжэм деж къыщоувыIэж:
— Егор мазитху лъандэрэ сом еттакъым. Пщыгъупщэжа? УнэIутым и улахуэр зытрегъэхьэн хуейкъым жысIэурэ дапщэрэ жысIа? Зы мазэм тумэн ептыну нэхъ тыншщ мазитхум тху ептын нэхърэ!
БжэщхьэIум йобакъуэ, итIанэ аргуэру къоувыIэжри жеIэ:
— Ди Лизэ тхьэмыщкIэм хуэдэу сфIэпсэкIуэд мы дунейм теткъым. Хъыджэбз цIыкIур консерваторэм щоджэ, цIыхум яхэт зэпытщ, ауэ зэрызихуапэр сытым ещхь. Абы и джэдыгужь цIыкIумкIэ уэрамым удыхьэну емыкIущ. НэгъуэщIым ипхъуу щытами иджыри зыгуэрт, ауэ псоми ящIэ и адэр зэрыпрофессор цIэрыIуэри зэрычэнджэщэгъу нэхъыщхьэри.
Апхуэдэу си цIэри си къулыкъури къызеудэкIри, ар зэ мыхъуми зэ щIокIыж. Аращ си махуэм зэрыщIидзэр. ЗэрекIуэкIри нэхъ щIагъуэкъым.
Шей сефэ пэтрэ джэдыгу цIыкIурэ пыIэ цIыкIурэ щыгъыу, нотэхэр IэщIэлъу, консерваторэм кIуэн хьэзыру си Лизэ къыщIохьэ. Ар илъэс 22-рэ мэхъу. НэхъыщIафэ тетщ, дахэ цIыкIущ, си фызыр щыщIалам тIэкIу ещхьщ. Абы гумащIэу си нэзэрыхъэмрэ си Iэгумрэ ба къыхуищIурэ:
— Дауэ ущыт, папочкэ? Уузыншэ? — жеIэ.
ЩыцIыкIум абы гъэдиигъэ1 фIэфI дыдэти, IэфIыкIэ щащэ тыкуэным щIэх-щIэхыурэ сшэн хуей хъурт. Гъэдиигъэр абы и дежкIэ дунейм фIыгъуэу тетым я пщалъэт. Къысщытхъуну хуеймэ: «Уэ, папэ, ушатащхьэщ», — жиIэрт. И зы Iэпэ цIыкIур «дэ цIыкIу зыхэкIутат», адрейр «шатащхьэт», ещанэр «мамкъутт», нэгъуэщIт, къинэмыщIт. Десауэ «уи пщэдджыжь фIыуэ» къызжиIэну къыщыщIыхьэкIэ, си куэщIым изгъэтIысхьэрти, и Iэпэ цIыкIухэм ба хуэсщIурэ:
— Мыр шатащхьэщ, мыбы дэ хэлъщ, мыбы — лимон… — жысIэрт.
Иджыри, къысхуинауэ, Лизэ и Iэпэхэр Iупэм хузохьри: «Мыбы дэ хэлъщ, мыбы — лимон, мыр шатащхьэщ…» жысIэурэ согурым, ауэ ещхь хъужыркъым. Си гур гъэдиигъэм хуэдэу щIыIэщи, си напэр мэс. Пхъур къыщIыхьэу си нэзэрыхъэм IупэкIэ къыщеIусэкIэ, бжьэ къызэуа нэхъей сыкъоскIэ, лIыгъэкIэ си дзэлыфэр зэтызошри, нэгъуэщIыпIэкIэ соплъэ. Жей сызэримыIэжрэ си щхьэкуцIым дыд къыхаIуам хуэдэу иугъуэну зы упщIэ итщ. Си пхъум елъагъу сэ лIыжьым, цIыху цIэрыIуэм, унэIутым и щIыхуэ зэрыстелъым сигъэукIытэу си псэм хьэзабу тригъэлъыр. Абы ещIэ лэжьыгъэр хыфIэздзэурэ сыхьэт бжыгъэкIэ сыкъикIукI-сыникIукIыу, щIыхуэ жьгъейхэм сегупсысу сызэрыбампIэр. АтIэ сыту зэ закъуэ нэхъ мыхъуми и анэм имыщIэу къакIуэрэ щэхуу: «Ди адэ, мис си сыхьэтыр, си Iэпщэхъухэр, тхьэгъухэр, бостейхэр. Мыбыхэм я уасэ къеIых, уэ ахъшэ ухуейщ», — къызжимыIэрэ? И анэмрэ сэрэ щхьэгъэпцIэж емыкIум зыдедгъэхьэхауэ ди тхьэмыщкIагъэр дгъэпщкIуну дызэрыхэтыр щилъагъукIэ, сыт апхуэдиз зи лъэпсеягъ макъамэм ухуеджэн насыпыр щIыIуимыгъэкIуэтыр. КъеIысхынутэкъым сыхьэти, Iэпщэхъуи, зыри пэзубыдынутэкъым, Тхьэм сыщихъумэ! Аракъым сэ сызыхуейр.
Ауэрэ Варшавэ къулыкъу щызыщIэ си къуэ офицерри сигу къокIыж. ЦIыху губзыгъэщ, цIыху пэжщ, зэпIэзэрытщ ар. Ауэ си дежкIэ ар мащIэщ. Сэ сызэрегупсысращ. ЖьыхуегъэзэкI хъуа адэ сиIэрэ и тхьэмыщкIагъэм щытеукIытыхьыж дакъикъэ абы къыхуихуэу сщIамэ, офицер IэнатIэр зыгуэрым естынти, сэ езыр лэжьапIэ сыувынт. Сабийхэм ятеухуа апхуэдэ гупсысэхэм зыри къысханэжыркъым. Сыт абыхэм я мыхьэнэр? ЦIыху къызэрыгуэкIым ар зэрымылIыхъужьым щхьэкIэ хуэбэмпIэфынур къэухьышхуэ зимыIэ цIыху ерущ. Хъунщ зэкIэ абы теухуауэ.
ПщIы хъуным дакъикъэ пщыкIутху иIэжу си щIалэ цIыкIухэм я деж сыкIуэн хуейщ, лекцэ сыкъеджэну. Зызохуапэри, илъэс щэщI хъуауэ сцIыху, езым и тхыдэ щхьэхуэ си дежкIэ зиIэж гъуэгумкIэ соунэтI. Мис аптекэ зыхэт унэ гъуабжэшхуэр. Мыбдеж зэгуэр унэ цIыкIу щытат, сырэ ефапIэ хэту. Абы сыщIэсу си диссертацэм сегупсысу щытащ. Варя япэ лъагъуныгъэ письмо щыхуэстхари арат. «История болезни» жиIэу зытедза тхылъымпIэ напэм къэрэндащкIэ истхат. Мис тыкуэн цIыкIури. Ар щIыхуэу тутын къызэзыту щыта журтыжь цIыкIу гуэрым зызэман и IэмыщIэ илъащ. ИтIанэ дэтхэнэ студентри «анэ зэриIэм щхьэкIэ» фIыуэ зылъагъуу щыта фыз гъумыщIэм. Иджы абы сондэджэр щхьэцыгъуэ гуэр щIэсщ, къыфIэIуэху щымыIэрэ гъуаплъэ шейнычкIэ шей ефэу. Мис куэд щIауэ Iэ зэмыIуса университет куэбжэ зэхэуфахэри. КIагуэ зыщыгъ пхъэнкIакIуэ зэшыр, жыхапхъэ, уэс зэхуэтхъуса… ЩIэныгъэм и сэрейр пэж дыдэу сэрейуэ къызыфIэщI, къуажэм къикIагъащIэ щIалэ цIынэ цIыкIур мы куэбжэхэм щIрамыгъэгъуэжынкIэ Iэмал иIэкъым. Хэбгъэзыхьмэ, университет унэ кхъахэхэри, пырхъуэ кIыфIхэри, кIэгъуасэ зыкIэрищIа блынхэри, нэху хуиту къызэрыщIимыдзэри, дэкIуеипIэхэм, щыгъын фIэдзапIэхэм, тетIысхьэпIэхэм я теплъэ гурымыхьри лъэпкъыр дахэмкIэ мыплъэжу езыгъэса Iуплъэгъуэхэм ящыщщ… Мис ди жыг хадэри. Сызэрыстудентрэ абы фIыкIи IейкIи зихъуэжауэ сщIэркъым. ФIыуэ слъагъуркъым ар. КуэдкIэ нэхъ губзыгъагъэт, бзииху ныкъуэлIэхэм, кIарц гъуэжьхэм, мэжджытжыг пыщыкIахэм я пIэкIэ абы уэздыгъей лъагэхэмрэ жыгеифIхэмрэ къыщыкIыу щытамэ. Къэзыухъуреихьым зи дуней еплъыкIэр елъыта еджакIуэм щеджэ щIыпIэм лъэбакъуэ къэс щилъагъупхъэщ лъагэ, лъэщ, щIэращIэ защIэ. Тхьэм щихъумэ ар жыг ныкъуэлIэхэмрэ щхьэгъубжэ къутахэмрэ, блын гъуабжэхэмрэ фэ чэтхъа зытебза бжэхэмрэ.
ЩIыхьэпIэм сыкъыщыблагъэкIэ, бжэр зэIуокIри, си лэжьэгъужь, си цIэджэгъу, бжэIут Николай къыспожьэ, дэ икIи дызэныбжьщ.
СыщIегъэхьэ, и макъым зрегъэтхъунщIри:
— Уаещ, зи щIыхьыр ин! — жеIэ.
Хьэмэрэ, си джэдыгур псыфмэ:
— Къошх, зи щIыхьыр ин!
ИтIанэ бжэуэ си гъуэгум тетыр Iуихыурэ сяпэ иту мажэ. Къысхуэсакъыурэ джэдыгур лэжьапIэ пэшым щысщех. АпщIондэху ар хунос университет хъыбар гуэр къызжиIэну. Университетым бжэIутрэ хъумакIуэу дэтыр фIыуэ зэрызэрыцIыхум и фIыгъэкIэ абы факультетиплIми, канцеляриеми, ректорым и пэшми, тхылъ хъумапIэхэми щекIуэкIыу хъуар ещIэ. Абы имыщIэр укIуэдыж! Псалъэм папщIэ, ректорыр е деканыр зэрытекIым фIэкIа Iуэху щыдимыIэжым, зэхызох трагъэувэнкIи хъунухэм я гугъу хъумакIуэ щIалэхэм зэрахуищIыр. Абдеж дыдэм мор министрым зэримыдэнур, мыдрейр езыр зэрыхуэмеинур къащыгуригъаIуэу. ИтIанэ къэхъункIэ Iэмал зимыIэ, пщIыхьэпIэм ухэту фIэкIа къыпхузыфIэмыгъэщIын хъыбар гуэрхэр ирешажьэ, канцелярием къаIэрыхьа тхылъымпIэ хьэлэмэтлажьэхэм, министрымрэ уэчылымрэ яIа псалъэмакъ щэхум, къинэмыщIхэм ятеухуауэ. А хъыбархэр хэбгъэкIмэ, нэхъыбэм ар захуэу къыщIокI. ЯгъэувынкIэ хъунухэр гъэщIэгъуэну къегъэлъагъуэ, ауэ абы щыгъуэми жиIэр пэжщ. Хэт дапщэщ диссертацэ пхигъэкIамэ, лэжьапIэ къэувамэ, IукIыжамэ е лIамэ фщIэну фыхуеймэ, мы сэлэтым и гурыхуагъ абрагъуэр къэвгъэсэбэпи, илъэсыр, мазэр, махуэр къывжиIэн дэнэ къэна, а Iуэхугъуэм епха нэгъуэщI гуэрхэри къыдыщIигъунущ. Апхуэдиз зигу къыпхуинэфынур фIыуэ укъэзылъагъу закъуэращ.
Абы университет хъыбарыжьхэр ехъумэ. Езым япэ ита хъумакIуэхэм университет гъащIэм теухуа таурыхъ куэд къыхуагъэнащ. А мылъкум езым и IыхьэфI, лэ- жьэху зэригъэпэщауэ, хилъхьэжащ икIи, ухуеймэ кIэщIу, ухуеймэ кIыхьу абы хъыбар Iэджэ къыбжиIэжыфынущ. ЗыхамыщIыкI мы дунейм темыт еджагъэшхуэхэми, тхьэмахуэ бжыгъэкIэ гъуэлъу мыжей лэжьакIуэ ехьэжьахэми, щIэныгъэм щхьэкIэ куэд зышэчахэмрэ зи псэр зытыпахэмрэ я гугъу къыпхуищIыфынущ. ФIыр абы сыт щыгъуи Iейм трегъакIуэ, къарууншэр — лъэщым, Iущыр — делэм, Iэдэбыр — пагэм, щIалэр — жьым… Iэмал имыIэу щыткъым а шыпсэ къомыр уи фIэщ мыхъункIэ. Ауэ ахэр щIэгъэпщи, шыбзэм узыхуейр къинэнущ: ди хабзэфIхэмрэ псоми яцIыху лIыхъужь дыдэхэмрэ. Ди цIыхубэм щIэныгъэлI гъащIэм теухуауэ ящIэр профессорыжьхэр егъэлеяуэ зэрыщыгъупщэхымрэ зэм Грубер, зэм — сэ, зэм Бабухиным патхэ псалъэ шэрыуитI-щымрэ деж щеух. ЩIэныгъэ зыбгъэдэлъ лъэпкъым дежкIэ ар мащIэIуэщ. ЩIэныгъэр, щIэныгъэлIхэр, студентхэр цIыхубэми Николай хуэдэу фIыуэ ялъагъуу щытамэ, куэд щIат абыхэм къабгъэдэкI литературэм тхыгъэ куу, тхыдэ лъагэ, хъыбар щIэщыгъуэ зэрыхэтрэ. Иджыпсту, ди жагъуэ зэрыхъунщи, хэмытхэр.
ХъыбарыщIэ къызжиIа нэужь, Николай и нэгур зэ- хеуфэжри, Iуэхум тепсэлъыхьын щIыдодзэ. А дакъикъэм хамэ гуэр къэдаIуэрэ Николай терминхэр къызэрыжьэдэлъэлъыр зэхихамэ, тобэ ирехъу, ар унэIуту хуэпа еджагъэшхуэу къыщымыхъутэмэ. Пэжыр жыпIэмэ, университет хъумакIуэхэм щIэныгъэшхуэ ябгъэдэлъщ жыхуаIэр фIыуэ егъэлеящ. Дауи, Николай фIэщыгъэхэу щэм щIигъу латиныбзэкIэ ещIэ. Хьэдэ къупщхьэр зэпкърелъхьэф. Зэзэмызэ препаратыр егъэхьэзырыф. ЗыщIыпIэ къриха псалъэуха кIыхькIэ студентхэр егъэдыхьэшхыф. Ауэ, псалъэм папщIэ, лъыр зэрызекIуэ хабзэ къызэрыгуэкIыр абы и дежкIэ илъэс тIощI ипэкIэ зэрыщыта дыдэм хуэдэу гурыIуэгъуейщ.
Кабинетым щIэт стIолым лъахъшэу и щхьэр егъэзыхауэ тхылъым е препаратым си прозектор Пётр Игнатьевич щхьэщысщ. ЩIэныгъэм зи насып хэмылъ лэжьакIуэжь нэмысыфIэ. Илъэс 35-рэ хъуми аращ, ауэ ныбэфщ, и щхьэцри икIащ. Ар пщэдджыжьым щыщIэдзауэ жэщ хъуху мэлажьэ. Узижагъуэну куэд йоджэ, зэджа псори фIы дыдэу ещIэж, икIи абы и лъэныкъуэмкIэ ар цIыхукъым — дыщэщ. Ауэ адрей псомкIи ар шы хьэлъэзешэщ е, зэрыжаIэщи, еджагъэшхуэ щхьэдыкъщ. Шы хьэлъэзешэр хэлъэт зиIэм къызэрыхэпцIыхукIыну хьэлхэр мыращ: абы и къэухь цIыкIур и IэщIагъэм и гъунапкъэм деж зэуэ щыпеч. IэщIагъэм щымыщ Iуэхум и деж ар сабийм хуэдэу щыкъаплъэнэфщ. Зэгуэр, сощIэж, пщэдджыжьым сыкъыщIэхьэри:
— Ярэби, сыту гуауэшхуэ! Скобелев лIауэ жаIэ, — жысIащ.
Николай Iэпэ жор ищIащ. Пётр Игнатьевич зыкъригъэзэкIри:
— Хэт Скобелевыр? — жиIэри щIэупщIащ.
Иджыри зэ — ар тIэкIу нэхъ пасэу — профессор Перов зэрылIар щыжысIэм, Пётр Игнатьевичу тIасэ цIыкIур къызэупщIыгъащ:
— Сытыт абы зэрыригъаджэр?
Си фIэщ хъуркъым и тхьэкIумэм деж Патти уэрэд къыщыхидзами, Урысейм китаидзэр къытеуами, щIыр хъеями, абы и Iэпкълъэпкъыр зы мэскъалкIэ хъеину, нэ щIиукъуэнцIамкIэ и микроскопым иплъэу щысын фIэкIа. Сытми, Гекубэ и Iуэху лъэпкъ абы зэрихуэркъым. СымыщIэн щыIэтэкъым, а пхъэдакъэжьыр и фызым и гупэм зэрыхэлъым сеплъын папщIэ. Иджыри зы хьэл: щIэныгъэм жиIэм итхьэкъуащ, псом хуэмыдэу, нэмыцэхэм ятхым. Абы игурэ и щхьэрэ зэтелъщ. И препаратхэм шэч къытрихьэркъым. ЩIэпсэур ещIэ. Iэзагъ зыбгъэдэлъ цIыхухэм я щхьэцхэр зыгъэтхъу шэч, щIегъуэж жыхуаIэхэр абы ищIэххэркъым. Зи цIэ Iуам къыжьэдэкIар къепхъуатэри, езыр гупсысэн Iуэху зэрихуэххэркъым. Ар зэ жиIам хущIебгъэгъуэжыну гугъущ. УедэуэнкIэ Iэмал зимыIэщ. Едауи еплъ, Тхьэм щхьэкIэ, щIэныгъэ нэхъыфI дыдэр медицинэрауэ, нэхъ цIыхуфIу дунейм тетхэр дохутырхэрауэ, нэхъ хабзэфI дыдэу щыIэр дохутыр хабзэхэрауэ къэзылъытэ цIыхум. Дохутыр IэщIагъэм и дыгъуасэрей махуаем къелауэ щыIэжыр нобэ дохутырхэм ядэлъ галстук хужьырщ. ИтIани щIэныгъэлIми ауэ цIыху еджами къилъытэн хуейр университет псом щызекIуэ хабзэхэращ, ахэр дохутырхэм, юристхэм, нэгъуэщI-къинэмыщIхэм ейкIэ зэхэмыдзауэ. АрщхьэкIэ Пётр Игнатьевич ар зэридэн дунейм теткъым икIи Къемэт махуэр къэсыху абы щхьэкIэ къодэуэфынущ.
Ар зыхуэщIар сэ IупщIу солъагъу. И гъащIэ псом къриубыдэу дунейр я къабзагъыу препарат щэ бжыгъэ игъэхьэзырынщ, екIуу реферат зэшыгъуэ зыкъом итхынщ, тхыгъэ зыбгъупщI псэемыблэжу зэридзэкIынщ, ауэ щIэ гуэр къыхуэгупсысынукъым. ЩIэм щхьэкIэ хэлъэт, гукъэкI, къащIэ гуэр уиIэн хуейщ. Апхуэдэ зыри Пётр Игнатьевич бгъэдэлъкъым. КIэщIу жыпIэмэ, ар щIэныгъэм щыбысымкъым — щыIэпыдзлъэпыдзщ.
Сэ, Пётр Игнатьевич, Николай ди макъым зедмыгъэIэту допсалъэ. Дэ тIэкIу дыIэнкунщ. Тенджыз къэукъубеям ещхьу, студент къомыр бжэ щIыбагъым щыщызэщIэвууэкIэ, нэхъ лейуэ зыгуэр уи гум зыхещIэ. Илъэс щэщI хъуауэ сесэркъым а гурыщIэм, пщэдджыжь къэси зыхызощIэ. Сэ сыкъэгумэхауэ, къэпталыр сопхэ, Николай зыри къызэрымыкI упщIэхэр изот, сыкъогубжь… Сышынэ хуэдэу щытщ, ауэ къэрабгъагъэкъым ар, нэгъуэщI зыгуэрщ, фIэсщынури зэзгъэщхьынури къысхуэмыщIэу. ЗыкIи сыхуэмейуэ сыхьэтым соплъри:
— ИIэ-тIэ! ЩIыхьэн хуейщ, — жызоIэ.
Мыпхуэдэ щIыкIэу дожьэ: япэ иту Николай макIуэ, препаратхэр е атласхэр иIыгъыу. Абы иужьым — сэ. Си ужьым Iэдэбу и щхьэр иригухауэ шы хьэлъэзешэр нолъэбакъуэ. Е, дыхуей хъумэ, япэу хьэдэр щIахьэ, абы и ужь Николай щIохьэ… Сэ сыкъызэралъагъуу еджакIуэхэр къотэдж, итIанэ мэтIысыж. Тенджыз Iэуэлъауэр зэуэ мэудэIу. Жьыугъуэджэм щIедзэ.
Сэ сызытепсэлъыхьынур сощIэ, ауэ сыт хуэдэ щIыкIэу езгъэкIуэкIынуми, сыткIэ къыщIэздзэнуми, дауэ сухынуми сщIэркъым. Зы псалъэуха хьэзыр щхьэм илъкъым. АрщхьэкIэ аудиториер зэ къэсплъыхьрэ — ар езыр хъурейуэ амфитеатр хуэдэу къокIуэкI — жаIэ хабзэ «лекцэ кIуам дэ дыкъыщыувыIар» къызэрызжьэдэкIыу, псалъэухахэр зым и ужьым зыр иту си гущIэм къилъэтурэ — макIуэ-мэлъей! Сэ увыIэгъуэ симыIэу псынщIэу, сыщIихьауэ сопсалъэ, икIи си псалъэр зэпызыудыфын къару щыIэу си гущхьэ къэкIыркъым. Дэгъуэу, — абы къикIыр мызэшыгъуэу, — къедаIуэхэми сэбэп гуэр хахыу лекцэ укъеджэн папщIэ, Iэзагъым нэмыщI хуэIэкIуэлъакIуэу, бгъэунэхуауэ ущытын хуейщ уи къарур здынэсри, укъызыхуеджэхэри, зи гугъу пщIы Iуэхугъуэхэри Iэмал зэриIэкIэ нэхъ IупщIу уи нэгу къыщIэбгъэхьэфу. КъинэмыщIауэ, бзаджагъэ тIэкIуи пхэлъын хуейщ, набдзэгубдзаплъэу уакIэлъыплъу, зы тэлайкIи нэм къиубыдым утемыплъэкъукIыу. ДирижёрыфIым композиторым и мурадыр къыщиIуатэкIэ зэуэ Iуэху тIощI зэфIегъэкI: партитурэм йоджэ, баш цIыкIур щIеупскIэ, уэрэджыIакIуэм кIэлъоплъ, зэм бэрэбаным, зэм валторнэм, къинэмыщIхэмкIэ зеший… Сэри аращ сщIэр лекцэ сыкъыщеджэкIэ. Си пащхьэм зыр адрейм емыщхьу нэкIуищэрэ щэ ныкъуэрэ исщ. ЗанщIабзэу си нэкIум къытеубыдауэ нэ щищ къызоплъ. Си плъапIэр — апхуэдизыщхьэ зыфIэт благъуэм сытекIуэнырщ. Абы и гулъытэм и инагъымрэ и зэхэщIыкIым и къарумрэ сыщыпсалъэ дакъикъэ къэс къысхузыфIэгъэщIмэ, ар си IэмыщIэм илъщ. Адрей си бийр сэ езым сщыщыжщ. Ар — гъуни нэзи зимыIэ теплъэхэмрэ, къэхъукъащIэхэмрэ, Iэмалхэмрэ, сысеи сысымеи зэхэту, абыхэм къагъэхъужа гупсысэ къомымрэщ. Дакъикъэ къэс сэ IэкIуэлъакIуагъ схурикъун хуейщ а къызыхэхыпхъэ къомым нэхъ мыхьэнэ зиIэ, нэхъ зыхуейр сызэрыпсалъэм хуэдэ дыдэу псынщIэу къыхэспхъуэтурэ благъуэм нэхъ къызэрыгурыIуэн, и гулъытэр нэхъ къэзыхьэхун жыпхъэм изгъэувэну. ИтIанэ теплъэкъукI щымыIэу елIэлIэн хуейщ гупсысэхэр къызэрыкIуэ щIыкIэм темыту, зэрызэкIэлъыкIуапхъэм, сэ я нэгу къыщIэзгъэувэну сызыхуей сурэтыр IупщIу я нэгу къыщIыхьэн хуэдэу, яIэрыгъэхьэным. АдэкIэ сэ сыхэтщ си псэлъэкIэр тхыбзэм тету, дэтхэнэри кIэщIрэ шэрыуэу, псалъэухар гурыIуэгъуафIэрэ удихьэхыу сухуэну. Дакъикъэ къэс сэ зыкъэзубыдыжурэ сыхьэтрэ дакъикъэ плIыщIрэ фIэкIа сызэримыIэр къэсщIэжын хуейщ. Сытми, пщIэн мащIэкъым. Зэуэ щIэныгъэлIуи, ущиякIуэуи, жьакIуэуи зыкъэзгъэлъэгъуэн хуей мэхъу, икIи Iуэхур зэIыхьащ, жьакIуэр ущиякIуэмрэ щIэныгъэлIымрэ, е ахэр мыдрейм къатекIуэу щытмэ.
Дакъикъэ пщыкIутхукIэ, сыхьэт ныкъуэкIэ укъоджэри, гу лъыботэ еджакIуэхэр унащхьэмкIэ, Пётр Игнатьевич дежкIэ, плъэн зэрыщIадзэм. Зыр бэлътоку кърихыну мэIэбэ, адрейр нэхъ тыншу мэтIыс, ещанэр и гупсысэхэм щIогуфIыкIыж… Абы къикIыр я гулъытэр езэшауэ аращ. Зыгуэр щIэн хуейщ. Япэу къызэрысхуихуэу гушыIэ гуэр жызоIэ. НэкIуищэрэ щэ ныкъуэм я Iупэхэр зэтож, тенджызым и Iэуэлъауэр тIэкIурэ зэхыбох… Сэри содыхьэшх. Гулъытэр къэщIэрэщIэжащи, пысщэми хъунущ.
ИгъащIэм спортми, нэгу зегъэужьыкIэ е джэгукIэ гуэрми сигу хигъэхъуакъым, лекцэ къеджэным хуэдэу. Лекцэм и закъуэщ сэ зызмыщIэжу сызытхьэкъуар, псэр хьэхун жыхуаIэр усакIуэхэм къамыгупсысауэ пэж дыдэу зэрыщыIэр къызгурыIуэу. Си фIэщ хъуркъым Геркулес и лIыхъужьыгъэ нэхъ курых дыдэхэм яужькIи сэ лекцэ нэужь къэс IэфIу сызэрезэшу щытам хуэдэу ешауэ.
Ар япэм щыгъуэщ. Иджы лекцэхэм хьэзаб фIэкIа зыри щызыхэсщIэжыркъым. Сыхьэт ныкъуи дэмыкIыу, си лъакъуэхэмрэ си плIэмрэ схуэмышэчыжу къыхоузыкI. Шэнтжьейм сотIысхьэ, ауэ сэ сыщысу сыкъеджэу сесакъым. Дакъикъэ докIри сыкъотэджыж, сыщыту пызощэ, итIанэ аргуэру сотIысыж. Си Iур йогъущыкI, макъыр къикIыжыркъым, щхьэр мэуназэ… КъызэдаIуэхэм къысщыщIар къезмыгъэщIэн щхьэкIэ, еуэ-еуэу псы софэ, сопсчэ, щIэх-щIэхыурэ си пэр яхузогъаджэ, пыхусыхур зэран къысхуэхъу хуэдэ, гушыIэхэр къемызэгъыу къыхызодзэ, икIэм-икIэжым зыгъэпсэхугъуэ пIалъэр къэмыс щIыкIэ соутIыпщ. Ауэ, нэхъыщхьэращи, соукIытэ.
Си напэмрэ си акъылымрэ къызжаIэ сэ иджыпсту нэхъыфI дыдэу схуэщIэнур щIалэ цIыкIухэм иужьрей лекцэ сакъыхуеджэу, сэлам есхыжу, сехъуэхъуу, си IэнатIэр сэ нэхърэ нэхъ щIалэм, нэхъ къарууфIэм естын зэрыхуейр. Ауэ, Тхьэм унафэ къысхурырещI, напэм къекIур сщIэну сэ лIыгъэ схурикъуркъым.
ЗэзыдзэкIар ЧЭРИМ Марянэщ.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
Сурэтыр СэвкIуий Хьэмид ищIащ.
