
Гуапагъэрэ хуабагъэрэ къызыбгъэдэкI Токъу Сарэ
Токъу (Гъуэныбэ) Сарэ Михаил и пхъур Тэрч щIыналъэм хыхьэ Мэртэзей (Дейскэ) къуажэм 1949 гъэм къыщалъхуащ. Курыт школыр 1967 гъэм къиуха нэужь ар щIэтIысхьащ куэд щIауэ и псэм щигъафIэ, зыщIэхъуэпс егъэджакIуэ IэщIагъэм щыхуагъэхьэзыру Налшык къалэ дэт училищэм.
Заочнэу зы илъэскIэ еджа нэужь я къуажэм дэт сабий садым гъэсакIуэу лэжьэн щыщIидзащ абы. Дипломыр къыIэрыхьа нэужь, ар къуажэм дэт курыт школым уващ пэщIэдзэ классхэм щригъэджэну. ИкIи ищIэм темызашэу, егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэр иригъэфIакIуэу илъэс 47-кIэ лэжьащ.
ПэщIэдзэ классхэм щIэс цIыкIухэм еджэным гукъыдэж хуаIэн, щIэныгъэ лъабжьэ быдэ зэрагъэпэщын, текIуэныгъэхэр зыIэрагъэхьэфын папщIэ егъэджэныгъэм и IэмалыщIэхэр къигъэсэбэпурэ ядэлажьэрт ар. Сарэ и нэIэ щIэтахэм тхыдэ, филологие, экономикэ щIэныгъэхэм я кандидатхэри къазэрыхэкIам ирогушхуэ.
ЩIэныгъэ ярит къудей мыхъуу, Сарэ еджакIуэхэм гъэсэныгъэ яхилъхьэрт, я дуней еплъыкIэм, къэухьым зригъэужьырт, дахагъэм хуиущийрт, адыгэ хабзэм куууэ щигъэгъуазэрт. Абы и лэжьэкIэр куэдым щапхъэ яхуэхъуу апхуэдэт.
— Адэ-анэфIхэм я мызакъуэу, адэшхуэ-анэшхуэфIи сиIащ, хабзэкIи бзыпхъэкIи къимыкIуэту, — жеIэ Токъум, — «ЕвгъэкIуэкI дэтхэнэ Iуэхури щхьэпэщ, мыхьэнэ зиIэщ, ауэ ди хабзэхэр зыщывмыгъэгъупщэ, къыдэкIуэтей щIэблэр абы щIэфпIыкI», — къызжаIэ зэпытт, гъэсэныгъэ-ущииныгъэ мыхьэнэ зиIэ хъыбарыжь куэд къызжаIэжырт, сабийхэм сазэрыдэлэжьэну, ахэр къызэрыдэсхьэхыну Iэмал гъэщIэгъуэнхэм зэрызыщызгъэгъуэзэным яужь ситт. Совет къэралыгъуэр щымыIэж хъуа нэужьщ а псори нэхъ наIуэу къэзгъэсэбэпын щыщIэздзар. ЕджапIэм кружок къыщызэзгъэпэщри, адыгэ хабзэм, уэрамым, унагъуэм, Iэнэм, хьэгъуэлIыгъуэм щызэрахьэ хабзэхэм, хъыджэбз цIыкIухэр пщэфIэным, дэным хуезгъасэу, щызгъэгъуазэу щIэздзащ. Зэмани дэкIауэ КъБР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм къикIыу курыт еджапIэм гъэсэныгъэ и лъэныкъуэкIэ щедгъэкIуэкI кружокхэр къапщытэну къыщытхуэкIуэм, дытемыгушхуащэурэ наIуэ къэтщIауэ щытащ сабийхэм дазэрыдэлажьэ щIыкIэр. КъэпщытакIуэхэм ягу ирихьри, адэкIи едгъэкIуэкIыну хуитыныгъэ къыдатщ, ди лэжьыгъэхэр зи лъабжьэ программэ зэхэтлъхьэн хуейуэ пщэрылъ къытщащIри ар, иужькIэ «Нэхущ псынэ» зыфIэтщыжа клубым, къежьапIэ хуэхъуауэ щытащ.
«ЦIыхубэ педагогикэр и лъабжьэу лъэпкъыр къэгъэщIэрэщIэжын» фIэщыгъэр хуэтщIу а программэр къыдэдгъэкIа нэужь ди лэжьыгъэм нэхъыбэ щыгъуазэ хъуауэ щытащ. Уеблэмэ, «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэди фIэгъэщIэгъуэн дыхъури, хамэ къэрал къикIыжа адыгэхэр къишэурэ, здэщыпсэу щIыпIэхэмкIэ щагъэлъэгъуэжын хуэдэу, видеохэр ттрахауэ щытащ.
Апхуэдэу зи гур зи лэжьыгъэм ета Токъум и къалэмыпэм къыпыкIащ 3-нэ классым папщIэ «Анэдэлъхубзэ тхылъым зэрелэжьын тетрадь» (2006 гъэ), АдыгэбзэмкIэ демонстрационнэ таблицэ, методическэ чэнджэщхэр щIыгъуу (2010 гъэ), 3-нэ классым папщIэ методическэ чэнджэщхэр (2016 гъэ), пэщIэдзэ классхэм папщIэ «Диктантхэмрэ изложенэхэмрэ» тхылъым, адыгэбзэмрэ литературэмрэ пэщIэдзэ классхэм зэрыщаджыну программэхэм я къызэгъэпэщакIуэ-хэм яхэтащ.
И IэзагъкIэ категорие ищхьэ иIэу и IэнатIэм пэрыта Сарэ «Урысей Федерацэм и егъэджакIуэ нэхъыфI» зэпеуэм пашэ щыхъуауэ щытащ, «Адыгэ псалъэ» газетым 1999 гъэм къыхилъхьауэ щыта «Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэпсо зэпеуэм щэнейрэ щытекIуащ. А зэпеуэм и къэпщытакIуэ гупым илъэс 14-кIи хэтащ.
ЕгъэджакIуэ IэнатIэм къыдэкIуэу Сарэ Мэртэзей къуажэм ЩэнхабзэмкIэ и унэм и унафэщIу илъэс 12-кIэ лэжьащ.
— Сэ сыунафэщI щхьэкIэ, къуажэм нэхъыжьу дэсри, щIалэгъуалэри, нэхъ цIыкIужхэри — псори дызэгъусэт а зэманхэм. Сыт и лъэныкъуэкIи дэхуэхауэ щыта ЩэнхабзэмкIэ унэр къэдгъэщIэрэщIэжри, кружок зэмылIэужьыгъуэхэр къызэIутхауэ едгъэкIуэкIыу, дызэгурыIуэу дызэдэлэжьащ, — жеIэ Сарэ.
А зэманхэм Токъум иригъэкIуэкIа лэжьыгъэр къэралми гулъытэншэ ищIакъым. Абы и щыхьэтщ КъБР-м и Правительствэм, КъБР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм, Дунейпсо Адыгэ Хасэм, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм, КъБКъУ-м, Тэрч щIыналъэм и щIыпIэ администрацэм къабгъэдэкI щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр мызэ-мытIэу къызэрыхуагъэфэщар, «РСФСР-м цIыхубэ егъэджэныгъэмкIэ и отличник» цIэ лъапIэр къызэрыфIащар, комсомолыр илъэси 100 щрикъум ирихьэлIэу орден, ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ медалыр къызэрыратар. Апхуэдэу Сарэ и цIэр ихуащ «Сердце отдаю детям» (2006), «Победитель приоритетного национального проекта «Образование» (2009), «Лучшие педагоги и учащиеся школ КБР» (2013) тхылъхэм.
Сыт хуэдэ гуп хэмыхьэми, зы хьэлым тет бзылъхугъэм къэзыухъуреихь псоми игури и псэри яхузэIухауэ, дэтхэнэми защIигъэкъуэну, ядэIэпыкъуну хьэзыру апхуэдэщ. Арауи къыщIэкIынщ псоми фIыуэ къыщIалъагъур.
НобэкIэ лэжьапIэ IэнатIэ пэрыту мылэжьэжми, Сарэ Мэртэзей къуажэм дэс пенсионерхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщIщ, Тэрч районым и пенсионерхэм я зэгухьэныгъэм хэтщ, Мэртэзей къуажэм щыIэ Адыгэ Хасэм и унафэщIщ, Джылахъстэней Адыгэ Хасэм хэтщ.
ЗэхэщIыкI куурэ акъыл жанкIэ Тхьэр зыхуэупса Сарэ унагъуэ дахи иIэщ. И щхьэгъусэ Анатолэ пасэу дунейм ехыжри, Сарэ бынитху зыхуей хуигъэзэн, зэфIигъэувэн хуейуэ къыхуэнат. «КъуещIэри — къоIэзэж», — жаIэ, Тхьэшхуэм къару къритри, гуауэм зэфIимыщIыкIыу цIыхубз щыпкъэм хулъэкIащ и сабийхэм щIэныгъэ яригъэгъуэту гъащIэм лъэ быдэкIэ щигъэувын. Сарэ нобэкIэ ирогушхуэ и бынхэм я быныжхэм, абыхэм къащIэхъуахэм.
Сэбэпышхуэ къэзыхьын лэжьыгъэ куэд зи Iэдакъэ къыщIэкIа цIыхубз щыпкъэм ехъулIэныгъэфIхэр иIэу, и унагъуэ дахэр хуэузыншэу, нобэ хуэдэу жыджэру илъэс куэдкIэ псэуну ди гуапэщ.
ХЬЭРЭДУРЭ Аллэ.
ГуащIафIэ икIи зэчиифIэ
Мы бзылъхугъэр зэрысцIыхурэ куэд щIакъым — 2017 гъэрщ, иджы хуэдэу гъатхэм и щIэрэщIэгъуэу, гупыфI дызэрыгъэхъуауэ, Къэрэшей-Шэрджэсым и Адыгэ хьэблэ щIыналъэм хыхьэ Эрсакон къуажэ (Абатэхьэблэ) дыщыкIуарщ.
А «зекIуэр» зэхэзышари зи щхьэусыгъуэкIэ дежьэн хуей хъуари Къэрэшей-Шэрджэсым и цIыхубэ артист, зи ныбжьыр илъэс 70-м щхьэдэха, уэрэджыIакIуэ Iэзэ Шумахуэ ХьэзрэIилщ.
ДыщызэгурыIуа щIыпIэм къыIухьа автобус цIыкIу зэщIэкъузам щызэрихьэлIахэр, зызыгъэгувэхэм дапэплъэу, дызэдэуэршэрт, зыр адрейм игъэгушхуэрэ дызэхъуэхъужу.
Пэжым фыхуеймэ, а махуэм япэщIыкIэ си мурадар, си ныбжьэгъуфIу слъытэ Шумахуэ ХьэзрэIил и хьэтыркIэ сызыхыхьа гупым тIэкIу сахэсу, иужькIэ сакъыхэкIыжыныр арат. АрщхьэкIэ, сызрихьэлIахэм, гъуэгуэгъу сахуэмыхъуну сызэрыхэтыр щахуэсIуатэм, къызэлъэIуащ, садежьэмэ нэхъ къащтэу.
Абдежым сегупсысащ: «Си насыпым селъэпэуэжми сщIэркъыми». ИкIи, мо гуп цIыкIуми я жагъуэ сщIыну сызэрыхуэмейр абы къысфIыхыхьэжри, садежьэныр тезгъэкIуэн хуей хъуащ. ИкIи, иужькIэ зэрызгъэунэхуам тесщIыхьын-щи, апхуэдэ лъэбакъуэ зэрысчам сыхущIегъуэжакъым.
Ауэрэ, дыщызэгурыIуа пIалъэм къыкIэрыхуахэри къыщыIухьэм, ди гупзэхэшэм унафэ ищIащ дызэрыс гъущIышым и «пэр» Къэрэшей-ШэрджэсымкIэ игъэзэну…
Шэджэм къалэ дыщынэсым, дезышэжьа микроавтобусыр зы щIыпIэ гуэрым деж къыщыувыIащ икIи абы къихьащ бзылъхугъэ нэфIэгуфIэ гуэр. Гъуэгуанэ къыддытет зы цIыхубзрэ сэрэ абдежым ирихьэлIэу дызэдэуэршэрырт, зи гугъу тщIыри ди зэхуэдэ адыгэ Iуэхут: ди анэдэлъхубзэм гулъытэ хэха зэрыхуэщIыпхъэрт, и дахагъэм, и зэфIэкIым хэгъэхъуэн зэрыхуейрт, къинэмыщI абы хуэдэхэрат.
Шэджэм деж къыщитIысхьа бзылъхугъэми гъунэгъу зыкъыщытхуищIым, сэ зыхэсщIащ абы дызытепсэлъыхьхэм нэхъ кууужу зэрыхищIыкIри, зи гугъу тщIыхэм ар нэхъ псынщIэжу зэрыпэджэжри. Ар нобэрей тхыгъэр нэхъ зытезгъащIэ, цIыху гуащIафIэ икIи зэчиифIэ, усакIуэ икIи хьэрычэтыщIэ Къанкъулхэ япхъу, Нэзрэнхэ я нысэ Рает.
Ауэрэ, зэманыр зэрыкIуам гу лъыдмытэу, ди къуэш республикэм и щIыналъэм дихьащ, Адыгэ-хьэблэ районым хиубыдэ Эрсакон къуажэми дынэсащ. Дыкъемыжьэ ипэ къыджаIат, а жылэм дэт ЩэнхабзэмкIэ унэм Шумахуэ ХьэзрэIил зэщIигъэуIуа гуп цIыкIум а пщыхьэщхьэм концерт щитын зэрыхуейри.
Ауэ, япэщIыкIэ, дэ дыщепсыхар ХьэзрэIил и анэ дэлъхум и къуэ Хьэтыкъуей Феликс и щIапIэрщ. Гъуэгу кIыхь зэпызыупщIахэм бысымхэр гуапэу къытIущIащ, унэ зыкъизыхым къыщытхуаухуа Iэнэшхуэм дыпэрагъэтIысхьэри зыдагъэгъэпсэхуащ, шхын гурыхьхэр щытхузэблахащ, псалъэ дахэ къыщыджаIэри, пшапэ зэхэуэгъуэр къыщыблагъэм, хьэщIэхэри бысымхэри ЩэнхабзэмкIэ унэм дызэрыхьащ…
А пщыхьэщхьэм зэхэтша концертыр купщIафIэу икIи гукъинэжу зэрекIуэкIар куэду я фIыщIэщ ар апхуэдэ хъунымкIэ лъэкI къэзымыгъэна, а Iуэхум зи гуащIэ хэзылъхьа псоми. Ауэ, итIани, дэ нэхъыбэу къыхэдгъэщынут а зекIуэм гъуэгуэгъу къыщытхуэхъуа Къанкъулхэ япхъу, Нэзрэнхэ я нысэ Рае. Аращ а къуажэ жыжьэм къыщызэрагъэпэща гуфIэгъуэ пшыхьыр къызэIузыхари езыгъэкIуэкIари, концертым и «джэлэс» Шумахуэ ХьэзрэIил уэрэджыIакIуэ Iэзэу, макъ телъыджи иIэу зэрыщытыр и къуажэгъухэм «щIэрыщIэу» езыгъэцIыхужари, утыкум къихьэу бысымхэм фIыщIэ щхьэхуэ яхуэзыщIари.
ЖысIэну сызыхуейр аращи, а махуэм Къэрэшей-Шэрджэсым нэIуасэ щызэхуэхъуахэр иужькIи мызэ-мытIэу щыхьэт дытехъуащ Къанкъул Рае хьэрычэт лэжьыгъэми дэгъуэу зэрыщехъулIэм, абы къыдэкIуэуи, езым ещхь цIыху псэ къабзэ — гу пцIанэхэм, зэчиифIэхэм къыхалъхьэ жэрдэмхэр гулъытэншэу къызэримыгъанэм, къызэрагъэпэщ зэхыхьэхэм хэтыну зэрыхущIэкъум. Мыдрейуэ къыхэдгъэщынщи, Къанкъул Рае УФ-м и Коммунист партым и Къэбэрдей-Балъкъэр къудамэм 2017 гъэ лъандэрэ хэтщ, жыджэрагъи гудзакъагъи абы къыщигъэлъагъуэу.
Къанкъулыр псапащIэ IуэхухэмкIи жэрдэмщIакIуэщ. Си щхьэкIэ къызэхъулIащ абы къыхилъхьа апхуэдэ зы Iуэхум сыхэты-ну. Апхуэдэу, 2017 гъэм Зи ныбжь хэкIуэтахэм я дунейпсо махуэм, жэпуэгъуэм и 1-м, ирырагъэхьэлIэри, ар зи пашэ гупыр, школакIуэхэри уэрэджыIакIуэхэри яхэту, щыIащ Налшык жьы хъуахэмрэ ныкъуэдыкъуэхэмрэ щапIыжу дэт унэм.
Флъагъуну фIэкIа сыхуейтэкъым, зи гугъу тщIы хэщIапIэм и пэшышхуэм а махуэм щызэхуэса «гъарибхэм» гуфIэкIэу зэрахьар зыхуэдизыр.
Къул ФатIимэ артист гъуэзэджэщ, и макъ щабэмкIэ игъэзащIэ уэрэдхэр цIыхубэм я гум нэзыхьэсыфщ, нэIуасэ къыхуэхъухэм «мыр иджыри къытхуэкIуарэт» къыхужаIэу. АтIэ, мис абырэ Шэджэм къалэ дэт курыт еджапIэ №2-м и пэщIэдзэ классхэм щезыгъаджэ Цей ФатIимэ и гъэсэн цIыкIухэмрэ а махуэм екIуэкIа концертыр хуабжьу ягъэдэхащ. Ауэ, итIани, къытедгъэзэжу жыдоIэри, мы утыкуми щекIуэкIахэр екIуу зэзыгъэзэхуари зэблэугъуэхэр зи усыгъэхэмкIэ щIэщыгъуэ зыщIари ди тхыгъэр нэхъыбэу зытедухуа Къанкъул Раещ.
Зи гугъу тщIахэр зы псалъэкIэ къризэщIэткъуэжынщи, мы цIыхубз цIыкIум гуащIэрэ гу хуабагъэу бгъэдэлъыр зыхуэдизыр умыгъэщIэгъуэн плъэкIынукъым. Рае унагъуэ лъэрызехьэм и унэгуащэщ, и щхьэгъусэр къыхуэарэзыщ, быниплI зэдапIри, псори зыхуей зэрыхуагъэзэным хущIэкъу зэпытщ. Налшык и къалэкум дэт бэзэрым Къанкъулым щиIыгъ тыкуэн цIыкIухэм щащэ сабийхэм папщIэ джэгуалъэ зэмыфэгъухэр, ныбжьыщIэхэм еджэныгъэм къащыхуэщхьэпэ хьэпшып зэмылIэужьыгъуэхэр, нэгъуэщIхэри. Рае езым и нэIэ зытригъэт плIанэпэр зыкъизыхщ, и къабзагъэкIи, и зэкIэлъыкIуагъэкIи дэбгъуэн щымыIэрэ къэзылъагъу псоми я гум дыхьэу.
Ди тхыгъэр духынщ езы Къанкъулым и усэхэм ящыщ зым и сатырхэмкIэ:
Мы ди гъащIэр
мэщIэращIэр,
Ауэ гъащIитI къыдимыт.
Къыдимытми,
фIы пщIэ защIэу,
Зыр къэбгъащIэм — мэхъу
гъащIитI!
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
Шорэ Маритэ: УщиикIэми Iэмал Iэджи иIэщ
Къэрал автоинспекцэм и лэжьыгъэм увыпIэшхуэ щеубыд руль зыIыгъыу гъуэгу техьэхэмрэ лъэсырыкIуэхэмрэ зэхуэсакъыным хуэущииным. А IэнатIэм куэд къызэщIеубыдэ: хабзэхэр щызэхуэхьэса тхылъхэр ягъэхьэзырыныр, Iуэху, зэпеуэ зэхуэмыдэхэр ирагъэкIуэкIыныр, хуей хъумэ, сценарист, режиссёр , видеооператор, сурэттех лэжьыгъэр зэфIахыныр. КIэщIу жыпIэмэ, сыт и лъэныкъуэкIи къызэгъэпэщакIуэ Iэзэу щытын хуейщ. А псоми я щIыIужкIэ, къыхиха IэщIагъэр фIы дыдэу илъагъупхъэщ. Арыншамэ, уи пщэ дэлъ къалэнхэр пхуэгъэзэщIэнукъым. ИщхьэкIэ зи гугъу тщIа ефIэкIыныгъэ псори иIэщ ди тхыгъэр зытедухуа Шорэ (Ульясовэ) Маритэ Анатолий и пхъум — КъБР-м щыIэ МВД-м и УГИБДД-м къызэгъэпэщыныгъэ-аналитикэ лэжьыгъэмрэ гъуэгум шынагъуэншэу щызекIуэныр зэтеухуэнымкIэ и къудамэм и унафэщIым и къуэдзэм.
Мы IэнатIэм къэкIуэн и пэ къихуэу Маритэ МВД-м и ЕджапIэ центрым пIалъэ кIыхькIэ щылэжьащ. КъБР-м щыIэ МВД-м и УГИБДД-м и ДПС-м и батальон щхьэхуэм илъэскIэ щыIа иужь ГИБДД-м и республикэ Управленэм кIуащ. Езым зэрыжиIамкIэ, ар къыхихащ сабийхэр фIы дыдэу зэрилъагъум, абыхэм епсэлъэну зэрыфIэфIым, цIыхухэм яхэтыну зэригуапэм къыхэкIыу. Мы зэманым полицэм и подполковник Маритэ республикэ Къэрал автоинспекцэм гъуэгум шынагъуэншэу щызекIуэныр къызэгъэпэщыным теухуа ущииныгъэ лэжьыгъэр и нэIэм щIэтщ.
— Пропагандэр зэпымыууэ егъэфIэкIуэн икIи куууэ зэгупсысын хуей лэжьыгъэщ, — жеIэ Маритэ. — Махуэ къэс щIэ, гъэщIэгъуэн гуэр къызэрыхэтлъхьэным дыхущIокъу, Iуэху зэмыщхь куэд къыдохьэжьэ. Ахэр къызэгъэпэщыным, егъэкIуэкIыным худиIэ бгъэдыхьэкIэри сигу ирохь.
Урысей псом щекIуэкI апхуэдэ Iуэхухэм бгъэдыхьэ-кIэ щхьэхуэ къахуэгъуэтыну, нэхъ щIэщыгъуэ ищIыну фIэфIщ Маритэ. Псалъэм папщIэ, «шынагъуэншагъэм и гъуэгу» Iуэхур иригъэкIуэкIын папщIэ бзылъхугъэм къигупсысащ «Мазэ 12» таурыхъыр: «Дэ мазэ 12-ми я ролхэр зыгъэзэщIэну волонтёрхэр къетшэлIащ, абыхэм мазэхэм я цIэхэр зытетха пщэдэлъ дахэхэр яхуэдгъэхьэзыращ», — игу къегъэкIыж Маритэ. Волонтёрхэм гъуэгу тетхэм жраIэрт Къэбэрдей-Балъкъэрым и дуней щытыкIэм гъэм и зэманым елъытауэ зэуэ зихъуэжынкIэ зэрыхъунур.
«Креш-курс» жыхуаIэр щIыналъэ куэдым щокIуэкI. Нэхъыбэу абы хэтхэр класс нэхъыжьхэм щеджэхэмрэ студентхэмрэщ. Маритэ и фIыгъэкIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым, Урысейм щыяпэу, школхэм «креш-курс»-хэр щрагъэкIуэкIыу щIадзащ адэ-анэхэм папщIэ. «Анэхэр нэхъ гу пцIанэщ, щIалэгъуалэм нэхърэ, — жеIэ Шорэм. — Абыхэм нэхъ дызэхащIыкI. Депсэлъа иужькIэ адэ-анэ куэдым автомашинэ шэнтжьей цIыкIухэр къащэху. Гъуэгум зэрыщызекIуэ хабзэм нэхъ хуэнабдзэгубдзаплъэщ, сабийхэр темыплъэкъукIыу школым, тренировкэхэм яшэ».
Иджы а щапхъэр нэгъуэщI щIыналъэхэми къыщагъэсэбэпу хуежьащ.
Къэтхьынщ иджыри нэгъуэщI зы щапхъэ. Мыхьэнэшхуэ иIэщ чэфу машинэр зезыгъакIуэм къигъэхъунур зыхуэдэр цIыхухэм къагурыгъэIуэным. Къэбэрдей-Балъкъэрми мы Iуэхум нэгъуэщIхэм емыщхьу щыбгъэдыхьащ. Рейдхэр щрагъэкIуэкIым абыхэм автомашинэхэр зезыгъакIуэхэм хуагъэлъэгъуащ езыхэр зыхуейр (шэ, лимонад, аркъэ) занщIэу ирафыну.
Дауи, шофёрхэм ящыщу зыми фадэ къыхихынукъым, автоинспекторхэм ящымышынэу. Ауэ мы Iуэхум нэгъуэщIи хэлъщ: гъуэгу щытехьэкIэ а цIыхур тегушхуэжынукъым фадэ ирифауэ руль иубыдыну.
— Псом нэхърэ нэхъыщхьэр сабийхэм яхуэсакъынырщ, зэрыжаIэщи, хамэ сабий щыIэкъым. ЦIыху гъащIэр хъумэнырщ дэ дызэкъуэзыгъэувэр, — къыхегъэщ Маритэ.
Зи IэщIагъэм, лэжьыгъэм фIыуэ хэзыщIыкI, ар фIыуэ зылъагъу хабзэхъумэщ полицэм и подполковник Шорэ Маритэ. И лэжьыгъэр хьэлэлу зэрырихьэкIым, зыIэригъэхьа ехъулIэныгъэхэм къапэкIуэу, абы къыхуагъэфэщащ Урысей МВД-м, КъБР-м щыIэ МВД-м, щылажьэ УГИБДД-м я ЩIыхь, фIыщIэ тхылъхэр, саугъэт лъапIэхэр. Абыхэм ящыщщ Урысейм къэрал кIуэцI IуэхухэмкIэ и министр, полицэм и генерал Колокольцев Владимир къыбгъэдэкI «И лэжьыгъэр хьэлэлу зэрырихьэкIым папщIэ», «И къалэным зэрыхуэпэжым папщIэ» ЩIыхь тхылъхэр. Маритэ 2018 гъэм Урысейм и пропагандист нэхъыфIу къалъытащ.
Абы и адэри хабзэхъумэщ, ГИБДД-м куэдрэ щылэжьащ, иджы тIысыжауэ зегъэпсэху. Шорэ Маритэ унагъуэ дахэщ. И щхьэгъусэ Ульясов Валентин къэрал кIуэцI къулыкъум и полковникщ, КъБР-м щыIэ МВД-м унафэщIхэм ядэлэжьэнымкIэ и управленэм и унафэщIу щытащ, иджыкIэ Ингуш Республикэм щолажьэ. Зэщхьэгъусэхэм бынитI яIэщ. Я нэхъыжь Иринэ 11-нэ классым щоджэ, щIалэ цIыкIу Александр илъэси 8 хъууэ аращ. Ахэри ирикIуэнкIэ мэхъу я адэ-анэхэм я лъагъуэм.
ЦIыхубзхэм я дунейпсо махуэмкIэ дохъуэхъу Шорэ Марити и лэжьэгъу цIыхубзхэми. Гъатхэм хуэдэу фи гъащIэр щIэрэщIэну, узыншагъэрэ ехъулIэныгъэрэ фиIэу фылэжьэну ди гуапэщ.
УЭРДОКЪУЭ Женя.
Къэшэж Иннэ
* * *
КъызжеIэжыт, нанэ,
пхуагъэфIа гухэлъыр,
къыщхьэрипхъуэу и нэ —
зыщымысхьа шылъэр.
УщIэукIытэу-хабзэр,
Фызабэ щхьэлъащIэр —
А уи нитIым язым
уапэзыгъэIэщIэр.
А зы гурыфIыгъуэу,
а Iуплъэгъуэ хьэхур —
хамэ хьэгъуэлIыгъуэм
епщIэкIыжа щэхур.
А жэщ фIыцIэ Iувым
хуумыIэта напIэр,
а ислъэмей къафэм
хилъэсэж нахуапIэр.
Зызыукъуэдий Iэпщэу
уи нэгу щIэта IэплIэр…
ПхуэмыгъэнщIа къафэу
къомэщIэкIыж уафэр.
Уи жэщыпсэ пIалъэу —
шэмыгъапцIэ гъащIэр…
Нанэ, къызжеIэжыт,
Iухыт нэмэз щыгъэр.
Щыгъэр IэпэщIэжу,
сощIэ зи цIэ пшэщIыр,
узыхуэлъэIуэжу —
сощIэ къэпIущэщыр.
КъызжеIэжыт, нанэ,
къыщыпхуэмеижыр,
нэгъуэщI
хьэгъуэлIыгъуэу —
жэщ гу(ы)имыхужыр.
Псэм щыбгъэфI а
мыгъуэм
и Iуплъэгъуэ хъуэтыр,
ислъэмей архъуанэм
иужьгъыж гукъутэр.
ЗызышэщIа Iэпщэр,
пхуемыхьэха напIэр,
арщхьэкIэ… тIуанэр —
зэлъэщIиха IэплIэр,
а бжэщхьэIу
икIыгъуэр, —
а уи зэплъэкIыгъуэр…
Жэщ теIущIыкIыпIэр!
Жэщым и
кIыхьыгъуэр…
Дзыхь къысхуэщIи,
нанэ,
зыщ къызгурымыIуэр:
а псэ уз хьэнкъуным
гъащIэкIэ уиуIурэ?
Сыт иджы уи щыгъэр
езгъэпIэщIэкIар?
Сыт а уи нэкIущхьэр,
фагъуэу зэщIэкIар?
Укъыхуэмышачэ,
Сэ сшэча гурыгъум,
а ислъэмей жьачэр
сохь гущхьэ уIэгъэу.
1967 гъэ
ЗэзыдзэкIар Къармэ Iэсиятщ.
Апхуэдэщ ГъущIапщэ Линэ
НыбжькIэ щIалэми, куэдым хуэнабдзэгубдзаплъэ, зи гупсысэр жыжьэ нэс ГъущIапщэ (Мамхэгъ) Линэ щеджар Лашынкъей дэт 1-нэ курыт еджапIэращ. Дыщэ медалкIэ курыт школыр къиуха нэужь, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым тхыдэмкIэ и факультетым щIэтIысхьащ.
— Школым сыщыщIэсхэми сфэфIт тхыдэмкIэ дерсхэр, ауэ нэхъыбэу юрист Iэщагъэрат сызыщIэхъуэпсыр. ТхыдэмкIэ къудамэм сыщыщIэхуам щыгъуи мураду сиIэт, зы илъэскIэ абы сыщеджэу иужькIэ си хъуэпсапIэм яужь сихьэжыну — юрист Iэщагъэм сыхуеджэну. Ауэ а илъэсым си Iуэху еплъыкIэхэм зихъуэжри, сыдихьэхыжауэ щытащ а унэтIыныгъэм. А псори зи фIыгъэр дезыгъэджахэу БетIрожь Руслан (Ахърэт нэху Тхьэм кърит!), Кузьминов Пётр, ТекIуий Мадинэ, Тэмазэ Муслим сымэщ, нэгъуэщIхэрщ, — жеIэ Линэ.
Университетым зэрыщеджа илъэсихым пщащэм зыкъигъэлъэгъуащ акъылыфIэу, жыIэщIэу, щIэныгъэ куу бгъэдэлъу. А зэманым еджапIэм щекIуэкIа зэхьэзэхуэхэм, зэхыхьэхэм жыджэру хэтащ. ФIы дыдэу зэреджэм папщIэ Линэ стипендие лъагэ къихьырт. Ди республикэм и Iэтащхьэу щыта Къанокъуэ Арсен и цIэкIэ, Мечиев Кязим и цIэкIэ щыIэ, Урысей Федерацэм и Правительствэм я стипендиехэр къихьу еджащ.
Бакалавриатри магистратурэри диплом плъыжькIэ къэзыуха пщащэр Налшык къалэ администрацэм щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и къудамэм и лэжьакIуэщ. Абы къыдэкIуэуи, 2017 гъэ лъандэрэ Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым тхыдэмкIэ и къудамэм и аспирантщ. Адыгэ лъэпкъыр къыздикIар, абы и къежьапIэ хъуар темэу къищтауэ и диссертацэр абы третхыхь.
— Тхыдэдж, щIэныгъэлI куэди тетхыхьащ абы, куэди тражыIыхьащ, ауэ иджыри къыщIэгъэщын хуей лъэныкъуэ гуэрхэри щыIэщи, абы солэжь, — жеIэ Линэ.
Лэжьыгъэм, еджэным къыщыдэхуэм Линэ фIэфIщ къызыхэкIа лъэпкъым теухуа тхыгъэхэм, гъащIэм, лъагъуныгъэм, дунейм и къэхъугъэхэм ехьэлIа усэхэм еджэну, пшыхьхэм, конференцхэм хэтыну, жылагъуэ Iуэхухэм хэлэжьыхьыну.
Адыгэбзэ дахэ зыIурылъ, бзылъхугъэ Iэдэб, щэныфIэ цIыкIум иджыри мурад куэд иIэщ и IэщIагъэм теухуауэ. Ар зытехьа гъуэгум зэрытемыплъэкъукIынум шэч хэлъкъым. Зи къаруи, зэфIэкIи, щIэныгъи, Iэзагъи IуэхуфIхэм тегъэпсыхьа ГъущIапщэ (Мамхэгъ) Линэ и мурадхэр къехъулIэну ди гуапэщ.
ИСЛЪАМ Нащхъуэ.
Зи псалъэри хущхъуэ
Зи лэжьыгъэр фIыуэ зылъагъурщ зыпэрыт IэнатIэм сэбэп щыхъуфынур. Ар цIыхум нэхъ лъапIэ дыдэу иIэ узыншагъэм епхамэ, жэуаплыныгъэр куэдкIэ нэхъыбэщи, IэщIагъэр фIыуэ егупсысауэ къыхэхын хуейщ. Апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэщ иIэр Республикэ клиникэ сымаджэщым щхьэ куцIым щызекIуэ лъым и лэжьэкIэр къызэпыудамэ, абы щеIэзэ и къудамэм и дохутыр невролог Уэрсей Иннэ.
Къыхиха IэщIагъэм къалэнышхуэ къызэрыхуигъэувым, абы гугъуехьхэр зэрыпыщIам щыгъуазэми, Уэрсейм и мурадыр зригъэхъулIащ. ЯпэщIыкIэ абы къиухащ медицинэ колледжыр, иужькIэ и щIэныгъэм щыхигъэхъуащ КъБКъУ-м и медицинэ къудамэм. 2014 гъэм ар пэрыуващ зыщIэхъуэпса лэжьыгъэм.
Япэ махуэхэм къыщыщIэдзауэ Иннэ зыкъигъэлъэгъуащ Iуэхум фIыуэ хэзыщIыкI лэжьакIуэу, гущIэгъу зыхэлъ цIыху гуапэу. «Уэрсейр икъукIэ цIыху тыншщ. Абы хуэдэ хьэл-щэн дахэ зыхэлъхэр нобэрей ди гъащIэм щымащIэщ. Ар ящыщщ дэIэпыкъуэгъу хуэныкъуэ цIыхур зымыгъэщIэхъуфынухэм. IуэхукIи чэнджэщкIи хузэфIэкIынур мызэ-мытIэу ди нэгу щIэкIащ», — жаIэ и лэжьэгъухэм.
Иннэ зэрылажьэ илъэситхум къриубыдэу гукъыдэж яIэу абы гъащIэм хигъэплъэжахэр мащIэкъым. ЗэIэзахэми нобэ и нэIэ щIэт сымаджэхэми бзылъхугъэм псалъэ гуапэ куэд хужаIэ. Абыхэм псоми къыхагъэщ хуэфащэ дыдэу дохутыр IэщIагъэм зэрыпэрытыр. Сэри сащыщщ ар зэIэзахэм, щытыкIэ хьэлъэм сыкъыщихутам Iэзагъышхуэ зыхэлъ Иннэ сызэрырихьэлIамкIэ Тхьэм фIыщIэ хузощI.
Сымаджэм и щытыкIэм зыкъызэригъэзэнур куэдкIэ елъытащ дохутырым абы ирит гугъэм. Уеблэмэ языныкъуэ цIыхухэм жаIэ хъэлат хужь зыщыгъхэр ялъэгъуамэ, я узыр хэпщIыкIыу нэхъ кIащхъэ хъууэ. Уэрсейр ящыщщ «и псалъэри хущхъуэти» зыхужаIэхэм. Зи щхьэр къезыхьэлIа сымаджэм и гукъеуэм едэIуа нэужь, абы гупсэхуу гурегъаIуэ адэкIэ и Iуэхур зэрыхъунур, иужькIэ зэреIэзэну иубзыхуа щIыкIэми щегъэгъуазэ. Аращ абы сымаджэхэм я дзыхь къыщIрагъэзыр.
— Узым зи нэгум гуфIэ ириха цIыхур гъащIэм и гур хузэIухауэ зэрыхэплъэжыр плъагъуныр сыт и уасэ! — жеIэ Уэрсей Иннэ, и IэщIагъэм и гугъу щищIкIэ. — Абы щыгъуэм дохутырыр и къалэн нэхъыщхьэм пэлъэщауэ аращи, гушхуэныгъэ хэлъу и IэщIагъэм нэхъыбэ зэрыщызригъэхъулIэным хущIэкъуу и Iуэхум пэрохьэж. Сыт нэхъ хьэлъэр жыпIэмэ, сымаджэм сэбэп узэрыхуэмыхъуфынур къыщыбгурыIуэкIэ укъызэрыхутэ щытыкIэрщ. Апхуэдэм деж пхузэфIэмыкIымкIэ абыхэм я пащхьэм ущыкъуаншэу зыкъыпщохъуж. Пэжкъым, дохутырхэр гу быдэ мэхъу жыхуаIэр. Ахэр я IэщIагъэм гугъуехьым, гуауэм пэщIэтыфу иригъасэу аращ.
ЦIыху гъащIэмкIэ жэуаплыныгъэ ихьу зэрыщытыр нэсу къызыгурыIуа Уэрсей Иннэ и щIэныгъэм, Iэза-гъэм зэрыхигъэхъуэным хущIокъу. Абы сытым дежи медицинэ литературэр и Iэпэгъущ, и унэтIыныгъэмкIэ республикэми къэралми щекIуэкI конференцхэм жыджэру хэтщ.
Къардэн Мухьэмэд,
УФ-м и Журналистхэм
я союзым хэт.
