ФIым хуэгъэпса Апажэ Аслъэн
Зыужьыныгъэм, фIым хуэгъэпса сыт хуэдэ Iуэхуми хуэмыщхьэх цIыхум куэд зрегъэхъулIэф. Апхуэдэщ Апажэ Аслъэн Къэралбий и къуэр — къэхутакIуэ емызэшщ икIи щIэныгъэлI щыпкъэщ ар. Илъэс 20-м щIигъуауэ ар Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал мэкъумэш университетым щолажьэ. КъБР-м и Парламентым и депутат, КъБКъМУ-м и ректор, профессор, мэкъумэш-хозяйствэ щIэныгъэхэм я доктор Апажэм и гъащIэ купщIафIэр къытщIэхъуэ щIэблэм я дежкIэ щапхъэщ.
Апажэ Аслъэн Къэралбий и къуэр Шэджэм щIыналъэм хыхьэ Щхьэлыкъуэ къуажэм 1974 гъэм мазаем и 22-м къыщалъхуащ. ЦIыхум и ныбжьым елъытауэ иIэ хъуэпсапIэхэми захъуэжурэ йокIуэкI. Нэхъ балигъ хъуху и хъуэпсапIэхэри нэхъ ин мэхъу, гъащIэм зэрыхэпсэукIыфыным ехьэлIауэ ахэри еубзыху. Аслъэн класс нэхъыжьхэм нэса нэужь къыхихат IэщIагъэ ищIынур — ар хуейт ухуакIуэ хъуну. Курыт школыр 1990 гъэм дыжьын медалкIэ къиухри, КъБКъУ-м и инженер-ухуакIуэ къудамэм щIэтIысхьэну экзаменхэр щитым, лъэпощхьэпо гуэрхэр Iуэхум къыхэкIщ, и дэфтэрхэр къыщIихыжри, электрокъарукIэ лажьэ Iэмэпсымэхэр щащI «Севкавэлектроприбор» заводым слесару лэжьэн щыщIидзат. КъыкIэлъыкIуэ илъэсым, и адэ къуэшым и чэнджэщкIэ, Апажэр Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал мэкъумэш академием механик-инженерхэр щагъэхьэзыру иIэ къудамэм щIэтIысхьащ. Ещанэ курсым нэсауэ, кафедрэм и унафэщI Быгуэ Хьэзрэталий щIалэщIэм гу къылъитэри, зэреджэм хуэдэурэ лаборанту лэжьэну тригъэгушхуат.
Студент илъэсхэм хуэзащ Аслъэн и япэ къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр. ИкIи а унэтIыныгъэм дихьэхынымкIэ щIэдзапIэ хуэхъуауэ къилъытэр чэнджэщэгъуу, нэхъыжьыфIу къыщхьэщыта Быгуэ Хьэзрэталийщ. ЕджапIэр къыщиухым абы триухуакIэт и гъащIэр егъэджэныгъэ-щIэныгъэ Iуэхум зэрырипхынур. И щIэныгъэм хигъэхъуэным и мызакъуэу, езым и лъагъуэ пхишын мурадкIэ, 1996 гъэм Аслъэн аспирантурэм щIэтIысхьащ. Абы япэ курсыр къыщиуха нэужь студентхэм я деж дерсхэр щригъэкIуэкIын хуей хъури, егъэджэныгъэ Iуэхум дихьэхыным ар щIэдзапIэ хуэхъуащ.
Апажэм игу къегъэкIыж лекцэхэм зэрызыхуигъэхьэзыру щыта щIыкIэхэр. Езыри ныбжькIэ щIалэт а зэманым, иригъаджэхэм нэхърэ илъэс зыбжанэкIэ нэхъыжьу арати, щIэщхъу къыщыщI хъунутэкъыми, лъэныкъуэ псомкIи зэщIэузэдауэ дерсхэм екIуалIэрт. ИужькIэ, 2001 гъэм, ассистенту лэжьэн щIидзэри, сыхьэт бжыгъэ щхьэхуэхэр хухахауэ щытащ.
Ноби ещIэж Апажэм япэ дыдэу иIыгъа курсым щIэса студентхэм я цIэ-унэцIэхэр. Япэу егъэджэн зэрыщIидзар инженер графикэр арат. Дисциплинэр зэрыщIэ- щыгъуэм и мызакъуэу икIи гугъут, икIи гъэщIэгъуэнт. Студентхэри яфIэфIу дерсхэм къекIуалIэрт, уеблэмэ, сыхьэт бжыгъэр яуха нэужьи къанэурэ зэгъусэу зэдэлажьэхэрт. И гур зэIухауэ еджакIуэхэм зэрабгъэдэтыр арагъэнт апхуэдизу гъунэгъу къыщIыхуэхъуахэр — я дзыхь кърагъэзу, чэнджэщэгъу ящIу апхуэдэт.
— Си псэм фIэфI IуэхукIэ лэжьэн зэрыщIэздам ипкъ иткIэ, зыми гугъуехь хэзмылъагъуэу, си гъуэгур тыншу есшэжьащ, — жеIэ езы Аслъэн.
2002 гъэм теоретическэ, прикладной механикэмкIэ кафедрэм и егъэджакIуэ нэхъыжьу ягъэуващ Апажэр. А илъэс дыдэм Быгуэ Хьэзрэталий и нэIэм щIэту и кандидат лэжьыгъэр пхигъэкIауэ щытащ. 2005 гъэм кафедрэм и доцент цIэр къыфIащащ. Аслъэн сыт щыгъуи и лэжьыгъэхэмкIэ къыхэжаныкIыу, сыт хуэдэ къалэн и пщэ къыдамылъхьэми псори нэсу зэфIихыу нобэм къэсащ. Абы и Iэдакъэ къыщIэкIауэ дунейм къытехьащ щIэныгъэ лэжьыгъэ пщIы бжыгъэхэр.
2011 — 2014 гъэхэм Апажэр КъБКъМУ-м и щIэныгъэ секретару лэжьащ. 2014 гъэм еджапIэ нэхъыщхьэм и проректор къулыкъум ягъэуври, мазэ бжыгъэ фIэкIа иримыхьэкIауэ, КъБКъМУ-м и ректорым и къалэнхэр пIалъэкIэ игъэзэщIэну ягъэуват. Дыгъэгъазэм и 5-м IэIэткIэ хахри, а IэнатIэм пэрагъэувауэ нобэми ирехьэкI.
Аслъэн ректору лэжьэн щыщIидза илъэсым студенту миниплIрэ щитхум нэс щIэст еджапIэм, егъэджакIуэхэри куэдкIэ нэхъыбэт. Иджыпсту, я жагъуэ зэрыхъущи, къэралым къигъэув а хабзэщIэхэм тету къудамэхэр нэхъ цIыкIу ящIын хуей хъуащ, лэжьакIуэхэм я бжыгъэри ягъэмэщIащ.
Университетым нобэкIэ студенту 4059-рэ щоджэ, абы щыщу 2145-р очнэ щIыкIэм тету. Аслъэн зэрыжиIэмкIэ, школыр къэзыух ныбжьыщIэхэр я IуэхущIапIэм кърашэлIэн папщIэ лэжьыгъэ зэхуэмыдэхэр ирагъэкIуэкI. ЩIалэгъуалэм къищынэмыщIауэ, адэ-анэхэ-
ри хэту зэхыхьэхэр къызэрагъэпэщ. Апхуэдэу мазэ къэс бжэ зэIухам и махуэ яIэщи, курыт еджапIэхэм къикIыурэ къакIуэхэм университетым и щыIэкIэ-псэукIэм, и къудамэхэм, егъэджакIуэхэм, уеблэмэ, еджапIэ нэхъыщхьэр къаухмэ, лэжьыгъэ IэнатIэ яхуэхъунухэм щагъэгъуазэ.
Апажэр сыт хуэдэ лъэпощхьэпоми тыншу пэлъэщ, зи гупсысэр пхызыгъэкIыф, зи щапхъэхэмкIэ коллективым гъуазэ яхуэхъу IэщIагъэлIщ. Апхуэдэ щэнхэр сэбэп къыхуохъу и нэIэ щIэт лэжьакIуэхэр зэгурыIуэрэ зэдэIуэжу игъэлэжьэнымкIэ.
Ар ректор IэнатIэм зэрыпэрыувэрэ магистр къудамэу университетым 5 къыщызэIуахащ, иджыри программэщIэхэр зэхагъэувауэ Iуэхум зрагъэубгъун мурад яIэщ. Апхуэдэу, илъэс блэкIам еджапIэ нэхъыщхьэр къэзыухахэм Iэмал иратащ, зыхуеджа унэтIыныгъэхэмкIэ курс щхьэхуэхэм пхыкIыу, диплом гуэдзэни зэрагъэпэщыну. ЩIэныгъэлIым зэрыжиIэмкIэ, ар куэду щхьэпэщ лэжьыгъэ IэнатIэ пэрыувэн хуей ныбжьыщIэхэм я дежкIэ.
Гъэ еджэгъуэм и кIуэцIкIэ Урысейм, апхуэдэу дуней псом къыщацIыху егъэджакIуэхэр, IэщIагъэлI зэхуэмыдэхэр еджапIэм кърагъэблагъэурэ студентхэм хуагъазэ, мастер-классхэр драгъэкIуэкI. Апхуэдэ Iэмалхэр къагъэсэбэпурэ, студентхэм университет гъащIэр щIэщыгъуэ щащI, еджэным драгъэхьэх, иужькIэ къахуэщхьэпэжыну сертификатхэри ират.
Апажэр унафэщI гумызагъэщ, зыужьыныгъэм и хэкIыпIэхэр наIуэу зылъагъу IэщIагъэлIщ. Абы и унафэм щIэту университетым щолажьэ щIэныгъэ зэзыгъэгъуэта еджакIуэхэр IэнатIэкIэ къызэгъэпэщынымкIэ центр. Абы щылажьэхэм я къалэнщ диплом зыIэрыхьа ныбжьыщIэхэм лэжьыгъэ къагъуэтынымкIэ дэIэпыкъуэгъу яхуэхъуну. Абы папщIэ КъБКъМУ-р ди республикэм ит IуэхущIапIэхэм жыджэру ядолажьэ, студентхэри абыхэм практикэ ягъакIуэ.
ЩIэныгъэ-къэхутэныгъэхэм ехъулIэныгъэфIхэр щызыIэрызыгъэхьа студентхэр езы университетым къызэрагъэнэжыным хущIокъу, ахэр аспирантурэм щIэтIысхьэнымкIи, иужькIэ я щIэныгъэ лэжьыгъэхэр пхагъэкIынымкIи дэIэпыкъуэгъу яхуохъу.
Ректорым и псалъэхэм къызэрыхэщымкIэ, нобэкIэ аспиранту 60 яIэщ. ЕджапIэ нэхъыщхьэм и фIагъыр къызэрахутэ Iэмалхэм ящыщщ абы къыщIигъэкI аспирантхэм я лэжьыгъэхэр зэман кIэщIым къриубыдэу утыку ирахьэныр. Апажэр иримыгушхуэу къанэркъым КъБКъМУ-м и аспирантхэм еджапIэр къауха нэужь илъэс нэхъ мыгувэу я кандидат лэжьыгъэхэр зэрыпхагъэкIым.
Сыт хуэдэ Iуэхушхуэми тегушхуэ, зыужьыныгъэм и хэкIыпIэхэр зыубзыхуф, цIыху зэпIэзэрыт Апажэ Аслъэн ди республикэм и мызакъуэу, нэгъуэщI щIыналъэхэми фIыкIэ къыщацIыху, жылагъуэ гъащIэми жыджэру хэтщ. Ар Урысей педагогикэ зэхуэсым ди республикэм щиIэ къудамэм и унафэщIщ, апхуэдэу «Урысей зэкъуэт» партым и щIыналъэ советым и президиумми хэту мэлажьэ.
А псом къадэкIуэу, 2018 гъэм Аслъэн и доктор лэжьыгъэр Мэзкуу щыпхигъэкIри, мэкъумэш щIэныгъэхэм я доктор цIэр къыфIа- щащ. Апхуэдэу, илъэс блэкIам КъБКъМУ-м и щIэныгъэлIхэу ШэджыхьэщIэ Юрийрэ Хьэжмэт Лиуанрэ ящIыгъуу ягъэхьэзыра лэжьыгъэм жылэр трасэн и пэ къихуэу щIыр зэрыгъэхьэ28зырыпхъэм, абы папщIэ къэгъэсэбэпыпхъэ технологиехэм, экологие и лъэныкъуэкIэ яIэн хуей къабзагъэм теухуам мыхьэнэшхуэ зэриIэр къалъытэри, Къэбэрдей-Балъкъэрым и Къэрал саугъэтыр къыхуагъэфэщащ.
Мыри узыщыгуфIыкIын Iуэхухэм ящыщу къехъулIащ Апажэм — дызыхуэкIуэ илъэситхум еджапIэ нэхъыщхьэр зэрылэжьэну программэр, абы зэрызегъэужьыпхъэхэм теухуауэ Апажэм игъэхьэзыра лэжьыгъэр УФ-м Мэкъумэш хозяйствэмкIэ и министерствэм и аттестационнэ комиссэм игу ирихьри, ар къыдиIыгъащ.
Щалъхуа щIыналъэм, зыпэрыт IэнатIэм и къэкIуэнум дапщэщи егъэпIейтей Апажэ Аслъэн. Зи зэфIэкI лъагэр абыхэм я зыужьыныгъэм хуэзыгъэпс адыгэлIым ди гуапэу дохъуэхъу, узыншагъэ быдэ иIэу, ехъулIэныгъэщIэхэр и куэду псэуну.
ХЬЭРЭДУРЭ Аллэ.
