Пэжыр зи гъуазэ Гъэунэ Борис
ТхакIуэ, журналист цIэрыIуэм и ныбжьыр илъэс 75-рэ ирокъу
Батэр згъэшауэ си гугъэжкъым
Гъэунэ Борис Хъызыр и къуэр 1941 гъэм дыгъэгъазэм и 29-м Къармэхьэблэ къуажэм къыщалъхуащ. Нэгумэ Шорэ и цIэр зезыхьэ курыт школ №1-р къиуха нэужь, 1965 — 1970 гъэхэм щеджащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и тхыдэ-филологие къудамэм. Ар илъэс куэдкIэ щылэжьащ телевиденэмрэ радиовещанэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и къэрал комитетым. ИужькIэ «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм редактору щыIащ.
Гъэунэм и лэжьыгъэфIым къыпэкIуэу къыхуагъэфэщащ СССР-м и Къэралтелерадиом, Урысей Федерацэм ПечатымкIэ и къэрал комитетым я щIыхь тхылъхэр. Ар УФ-м и ТхакIуэхэм, Журналистхэм я союзхэм хэтщ. «КъБР-м щIыхь зиIэ и журналист» цIэ лъапIэри къыфIащащ.
ТхакIуэм и ныбжьыр илъэс 75-рэ щрикъум ирихьэлIэу упщIэ зыбжанэкIэ зыхуэдгъэзащ.
— Борис, цIыху гъащIэр зэрызэхэт Iыхьэхэм ящыщу сабиигъуэр гукъеуэншэ лъэхъэнэу ялъытэ. Ауэ ууейр зауэ нэужь зэман хьэлъэм хиубыдащ…
— А зэманым халъхуа куэдми хуэдэу, сэри си гъащIэм зауэм удын хьэлъэ къридзащ. Адэншэу къэхъум и сабиигъуэр сыт хуэдэу зэрыщытынкIэ хъунур?! Ари апхуэдэ зэман бзаджэм хиубыдауэ. Адэ зиIэм сехъуапсэу, абы и напэлъагъум сыщIэбэгыу сыкъэтэджащ. А гупсысэ хьэлъэхэр псори къыщызгъэлъэгъуэжауэ си гугъэщ «Уэ къэкIуэж закъуэ, папэ», Пощтым», «ЖэназыщIым», рассказхэм, нэгъуэщIхэми. Си анэ мыгъуэм зэрыжиIэжу щытамкIэ, гущэм сыхэлъти, си адэ мыгъуэр ежьэн и пэ къихуэу сыкъыхригъэхри тIэкIу сиIыгъыжат. «Мы пщэ псыгъуэжь цIыкIу мыгъуэр цIыху хъуну пIэрэ?» — жиIэурэ иужьу къызэплъыжат абы щыгъуэ…
ТшхынкIэ гузэвэгъуэ ттелъакъым, ди адэм гъавэ хъарзынэ къытхуигъэнат. Гугъуехьыр здэщыIэр ерыскъыр зэрыдгъэхьэзырыну мафIэр зэрытщIын гъэсыныпхъэ зэрыдмыгъуэтырт. Апхуэдэхэр къэбугъуеинкIэ Къармэхьэблэр щIыпIэ гугъут. КъэгъуэтыгъуафIэр сэхуран, нартыху жэпкъ хуэдэхэрати, къуагъэхьыххэнутэкъым. Утегушхуэрэ къепхьэжьами, хъумакIуэр къыпкIэлъысынурэ пхыр IэплIэ уи щIыб илъыр зэрызэкIуэцIыпха кIапсэр сэкIэ зэпиупщIынут, абы къыдэкIуэуи щIопщыкъур къыпкъуилъхьэнурэ ежьэжынут. ЩыгъынкIи ди Iуэхур щIагъуэтэкъым. Фэилъхьэгъуэ тэмэм дызэримыIэм дытеукIытыхьырти, ди щхьэр хуиту къытхуэIэтыртэкъым. Ауэрэ дыкъыдэкIуэтеихукIэ ди Iуэхури нэхъыфI хъуурэ кIуащ.
— Япэу къалэмыр къыщыпщтар сыт щыгъуэ?
— Илъэс 16 — 17-хэм ситу зыгуэрхэр стхыуэ щIэздзащ. Къалэмыр къэзыщтэ дэтхэнэ ныбжьыщIэми хуэдэу, сэри къызэрыщIэздзар усэщ. Зыгуэрхэр зэрыстхыр ди егъэджакIуэ Iэзэ, цIыху щыпкъэ Дзэмыхь ФIыцIэ къыщищIэм, сIихыурэ еджэу щIидзащ, зэригъэзэхуэжырти, а зэманым район газетым щылэжьа, усакIуэ Шэру Хьэсэн иритырт. Апхуэдэ щIыкIэкIэ си усэхэр район газетым къытехуэ хъуащ. Сыт мыгъуи я усэт абыхэм, ауэ ФIыцIэрэ Хьэсэнрэ сагъэгушхуэн щхьэкIэ сыдэзыхьэха Iуэхур абы щыгъуэм къызэрыздаIыгъар гуапэу си гум къинэжащ. ИужькIэ «корреспондент ныбжьыщIэ» цIэр сиIэу школым, къуажэм щекIуэкI Iуэхухэр стхыжурэ газетым къытрадзэу щытащ.
— ТхакIуэм, псом япэрауэ, и бзэр шэрыуэу щытын хуейщ. Зытетхыхь Iуэхугъуэр сыт хуэдизу хьэлэмэту щытми, бзэр хуэмыгъэIэрыхуэмэ, абы и тхыгъэм мыхьэнэ иIэкъым. Уэ уи IэдакъэщIэкIхэм укъыщеджэ- кIэ гу лъыботэ адыгэбзэ дахэ, къулей зэрыпIурылъым. Анэдэлъхубзэм и IэфIыр апхуэдэу куууэ зэрызыхэпщIам сыт и щхьэусыгъуэр?
— Си анэр жэщ-махуэ имыIэу губгъуэм итти, сэ анэшым сыщыIэрейт. Сабий IэубыдыпIэншэ жыхуаIэм сыхуэдэти, адэшхуэ-анэшхуэр къыстеплъэкъукIыу зыгуэр къысщыщIынкIэ шынэрти, си анэ шыпхъу нэхъыщIэм и гъусэу школым сагъакIуэрт. Мис абдежщ псори къыщежьар. Дерсхэм сыздыщIэсым сэ, псом хуэмыдэу, сыдихьэхащ ЩоджэнцIыкIу Алий и усэхэм. УсакIуэшхуэм и IэдакъэщIэкIыу еджакIуэхэр къызэджэр сэ гукIэ къэзубыду щIэздзащ.
Махуэр уейщи жьы зэпихум
Хуарзэу уэсыр кърехьэкI,
КъуакIи тафи къимыгъанэу
Джэбын хужьыр кърешэкI.
Адыгэбзэ къулейкъэ, шэрыуэкъэ дунейм и щытыкIэр къызэрыIуэта а псалъэхэр?! Дауэ апхуэдэ усэхэм узэрыдамыхьэхынур?! ЩоджэнцIыкIум и творчествэр фIыуэ зэрызигъэлъэгъуам къыщымынэу, си анэ шыпхъум пэщIэдзэ классым сымыкIуэ щIыкIэ тхэкIи еджэкIи сигъэщIащ. Аращи, анэдэлъхубзэм и IэфIыр япэу зыхызигъэщIауэ къызолъытэ си анэ шыпхъу ГуфIэжыкъуэ КIунэ.
Адыгэбзэр си нанитIми си анэми фIы дыдэу ящIэрт. Абыхэми я псэлъэкIэм, я псэлъафэхэм си бзэр нэхъ къулей ящIащ. Школым сыкIуа нэужь, икъукIэ щIэныгъэшхуэ зыбгъэдэлъа Дзэмыхь ФIыцIэ куэд къызигъэщIащ. АдэкIэ университетым сыщIэтIысхьэри, абы щылажьэ литературэ кружокми сыхэтащ. Си гъусэу абы екIуалIэрт нобэ куэдым фIыуэ яцIыху IутIыж Борис, ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, Джэрыджэ Арсен, Сонэ Абдулчэрим, Абдокъуэ Iэуес, ПщыукI Нурхьэлий, Хьэх Заурбий, Апажэ Ахьмэд, Тхьэзэплъ Хьэсэн сымэ.
— Борис, прозэм и мызакъуэу, усыгъэми уи къару ущеплъыжащ. Апхуэдэу щытми, тхылъеджэм нэхъыбэу укъызэрацIыхур прозаикыущ.
— Иджыпсту усэу зы тхылъ хъун сиIэщ. Ауэ сэ сыусакIуэкъым, абы си Iуэху зэрыхэмылъыр къызгурыIуэжри, си усэхэр утыку къисхьэн щызгъэтыжащ. Си прозэм си гъащIэ хьэлъэр хэпща хъуащ. Гум псэхугъуэ къезымыт гупсысэр къыщызэныкъуэкъукIэ, щхьэхуимыту срехулIэ къалэмыр къэщтэным. «Уэ къэкIуэж закъуэ, папэ», «Чыщбалъкъ акъужь», «ХьэщIэ» тхыгъэхэр, нэгъуэщI гуэрхэри зэ тIысыгъуэкIэ стхахэщ.
— КъызэрызгурыIуамкIэ, уи IэдакъэщIэкIхэм лъабжьэ яхуэхъур гъащIэм къыщыхъуа Iуэхугъуэхэрщ.
— ГъащIэм къыщыхъуа Iуэхугъуэр лъабжьэ хуэмыхъумэ, ар тхыгъэкъым. Ар гум емыпхъуэмэ, псэм зыхимыщIэмэ, цIыхур еджэнукъым. ГъащIэм къыхэкIа тхыгъэрщ щIэджыкIакIуэр къызэрыпхудэхьэхынур. ЩыIэщ ар къызыгурымыIуэ тхакIуэхэри, я IэдакъэщIэкIхэм къагупсыса Iуэхугъуэ гуэр лъабжьэ хуащIрэ, я Iэпэм «къыщIафыкIыу» тIысыжу. Тхылъеджэр къыпхуэгъэпцIэнукъым. «Мыр зытхами, тхакIуэу зыкъелъытэж», — къыпхужаIэнурэ ежьэжынущ, уи тхыгъи абы иужькIэ къилъыхъуэжынукъым. Сэ усэ щIэзмытхыжри аращ. Сигу ирихьыжкъым ар къызэрызэхъулIэр. Сэ сызэрызэплъыжам хуэ-дэу нэгъуэщI зыкъомыр зэплъыжауэ щытамэ, апхуэдиз усэ мышур нобэ дунейм къытехьэнтэкъым. ДиIэщ усакIуэ нэсхэр. IутIыж Борис, Бещтокъуэ Хьэбас сымэ я усэхэр уахътыншэщ. Сэ срогушхуэ ахэр си лъэхъэнэгъуу зэрыщытым.
— Режиссёр щIалэ Хьэмокъуэ Олег уи тхыгъэхэм ящыщ зымкIэ — «Уэ къэкIуэж закъуэ, папэ» рассказымкIэ — фильм трихауэ щытащ. А рассказыр Хэку зауэшхуэм хэкIуэда уи адэ Гъэунэ Хъызыр и фэеплъ тхыгъэщ. Дауэ къыпщыхъуа а Iуэхур? Тхыгъэм уэ щIэплъхьа гупсысэр фильмым нэсу къыщагъэлъэгъуэфа?
— Фильмыр хьэзыр хъухукIэ Iуэхум зыри хэсщIыкIакъым. Утыку къыщрахьэнум хъыбар сагъащIэри, Кэнжэ дэт ЩэнхабзэмкIэ унэм срагъэблэгъащ. Апхуэдэ пщIэ а си тхыгъэм зэригъуэтар икъукIэ си гуапэ хъуащ, ар щагъэлъагъуэм гуфIэгъуэми гуIэгъуэми сызэщIаубыдат. Рассказым щIэслъхьа гупсысэр зыри IэщIэмыхуу къигъэлъэгъуэфащ режиссёр щIалэм. Ар куэдкIэ и фIыщIэу къызолъытэ абы и сценарийр зытха Хьэгъундокъуэ Сэлисэт. Нэхъ сытегузэвыхьат си адэм и письмом нанэ сыкъыщыхуеджэм, абы иIа гурыгъу-гурыщIэхэр Балъкъэр Тамарэ зыхищIэфыну пIэрэ жысIэри. АрщхьэкIэ абы къигъэлъэгъуэфащ нанэ и псэм телъа гузэвэгъуэр, къуэрылъхур письмом къыщеджэм Тамарэ и нэпс пIащэ ткIуэпсхэр напэм къежэхырт. Адрей ролхэр зыгъэзэщIахэу Балъкъэр Юрэ, КIэхумахуэ ФатIимэ, Щоджэн Мурат, Унэжокъуэ Ислъам сыми я джэгукIэм наIуэ къищIащ тхыгъэм щIэлъ гупсысэр зэрызыхащIар. Абыхэм псоми фIыщIэ яхузощI.
— Борис, фIыуэ плъагъу тхакIуэхэр, къэпщтэжурэ зи тхыгъэхэр щIэбджыкIыжхэр хэт сымэ?
— Ди лъэпкъ тхакIуэхэм я деж къыщыщIэздзэнщи, псом япэ изгъэщыр ЩоджэнцIыкIу Алийщ. Илъэс миным зэ апхуэдэ цIыху къалъхуу аращ. АдэкIэ сфIэфIу икIи щIэх-щIэхыурэ зи тхыгъэхэр щIэзджыкIыжхэм ящыщщ КIыщокъуэ Алим, Къашыргъэ ХьэпащIэ, Нало Ахьмэдхъан, IутIыж Борис, Бещтокъуэ Хьэбас сымэ, нэгъуэщIхэри. Урыс литературэм ухэIэбэмэ, абыи куэд мэхъу сызэджэжыр. Толстой Лев пэсщI урыс литературэм хэткъым. Абы къыкIэлъокIуэ Бунин Иван, Чехов Антон, Куприн Александр, Белов Юрий сымэ, нэгъуэщIхэри. ТхакIуэр псом хуэмыдэу куэд еджэу щытын хуейщ, ар щыгъуазэу щытыпхъэщ адрейхэм ятхым. Ауэ апхуэдизу седжэми, зы бэлыхь схузэфIэкIакъым, батэр згъэшауэ си гугъэжкъым. Ухуейми еджэ, ауэ Алыхьым къуимытар дэнэ къыздипхынур?
— Уэ узэреплъымкIэ, тхылъым нобэ ди гъащIэм сыт хуэдэ увыпIэ щиубыдыр? Адыгэ литературэм и къэкIуэнур сыт хуэдэ?
— Ди жагъуэ зэрыхъунщи тхылъыр интернетым иригъэкIуэтащ, щIалэгъуалэм я деж абы и пщIэр щелъэхъшэхащ. Тхылъым цIыхум и гъэсэныгъэмкIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ, аращи, абы и лъэныкъуэкIэ куэд тфIокIуэд.
Адыгэ литературэм и гугъу пщIымэ, тхакIуэ, усакIуэ нэсхэр диIэщ. АдэкIэ литературэм зиужьыныр зэлъытар ди цIыхухэм я псэукIэрщ. Иджыпсту зэманыр гугъущ. Зи унагъуэр зыхуей хуэзымыгъэзэфым литературэ и Iуэхукъым. Дыщыгугъынщ, цIыхухэм я псэукIэр ефIэкIуэжу, литературэмрэ щэнхабзэмрэ я гупэ щыхуагъэзэжын зэман къэсыну.
— Борис, иджыпсту сытым уелэжьрэ?
— Нэмытхыса-нэмыщIысауэ сиIэ тхыгъэхэр куэд мэхъу. Мис абыхэм хуэмурэ солэжь.
— Упсэу, Борис! Узыншагъэ, гуфIэгъуэ, дэрэжэгъуэ уиIэу, уи зэфIэкIым хэмыщIу, уи гуащIэм зэрыпыпщэн гукъыдэж уиIэу, уи творческэ ехъулIэныгъэм къыпыпщэу, уи гур здэплъэм уи Iэр лъэIэсу иджыри илъэс куэдкIэ укъытхэтыну ди гуапэщ.
Епсэлъар ЩхьэщэмыщI Изэщ.
Зэ уеджамэ, пщыгъупщэркъым
ЦIыхум ныбжь хъарзынэ къыщызэринэкIам деж зэм-зэм къыхуохуэ къикIуа гъуэгуанэм щриплъэж. Борис зэплъэкIыжрэ и илъэсхэр щIипщытыкIыжмэ, шэч хэмылъу, и щхьэр лъагэу щIилъагъужын IэужьыфI къызэренэкI. Сыт хуэдэ IэнатIэ Iутами — ар телевиденэ, радио, тхылъ тедзапIэ ирехъуи — и акъылри, и щIэныгъэри, и зэфIэкIри Iуэхум щхьэузыхь хуищIу къэгъуэгурыкIуащ. Ар зэи ящыщакъым и пщэ къыдэхуэ къалэным IэхъуэгъуэтегъэкIыу бгъэдэтхэм — хэт ищIэн, зэрысабийрэ ар хьэл хуэхъуауэ къыщIэкIынт.
Ди Къэбэрдей прозаик пажэхэм я гугъу пщIымэ, Гъэунэр абыхэм зэращыщым шэч къытесхьэркъым. Псом хуэмыдэу абы и Iэзагъэр здынэсыр наIуэ щыхъуащ рассказ жанрым. АбыкIэ Борис зэфIэкIышхуэ зэриIэм, и адыгэбзэр шэрыуэу зэригъабзэм нэхъапэIуэкIэ тетхыхьащ ди тхакIуэ, усакIуэ цIэрыIуэхэу Тхьэгъэзит Зубер, Хьэх Сэфарбий, Къэжэр Хьэмид сымэ, нэгъуэщIхэри.
Гъэунэр ящыщкъым тхыгъэ куэд зи Iэдакъэ къыщIэкIхэм е а итхар мыгъущыж щIыкIэ газетым, журналым, тхылъ тедзапIэм зыхьхэм. АпхуэдизкIэ гумызагъэщ, зыхуэарэзыжкъыми, рассказыр зыхыблрэ къыщритхыкIыж щыIэщ. Аращ темэм хуэмылажьэ псалъэ, псалъэуха лей хэмыту абы и тхыгъэхэр щIызэщIэкъуари. Апхуэдэу егъэлеяуэ зи IэдакъэщIэкIхэм егугъу, рассказыр «кхъузанэм» хэ, блэ щIэзыгъэкI ди тхакIуэхэм нэгъуэщI яхэту срихьэлIакъым икIи зэхэсхакъым.
Дэтхэнэ зы тхакIуэми и зэчийр здынэсыр къызэрапщытэ пщалъэхэм ящыщщ и бзэр. Тхыгъэр бзэ шэрыуэкIэ мытхамэ, гъэткIугъуафIэу щымытмэ, гугъу уехьу фIэкIа и кIэм пхунэгъэсыркъым. Уеблэмэ щызэбгъэтIылъэкIи щыIэщ, утезашэу. Абы и лъэныкъуэкIэ утепсэлъыхьмэ, Гъэунэм и рассказхэр хьэлэмэту адыгэбзэ къулейкIэ тхащ. А жысIам и щапхъэу къэпхь хъунущ «Уэ къэгъэзэж закъуэ, папэ», «Пощтым», «Шыцуэс», «Чыщбалъкъ акъужь», «Нэхулъэ», «ЖэнэзыщIым» жыхуиIэхэр. Куэд мэхъу, дэтхэнэм и цIэр ипIуэн.
Борис и IэдакъэщIэкIхэм гъащIэм и сыт хуэдэ лъэныкъуэ, Iуэхугъуэ нэхъыбэу тегъэщIапIэ щищIыр жыпIэмэ, къыхэгъэщыпхъэу къызолъытэ Хэку зауэшхуэ екIуэкIам и Iэужь бзаджэр и тхыгъэ зыкъомым зэребэкIыр. А лъэхъэнэ дыджым и гугъу зымыщIа прозаик диIэу къыщIэкIынкъым, ауэ зи адэр зауэм хэкIуэда тхакIуэр абы зэрытепсэлъыхьыр адрейхэм яйм фIыуэ къыщхьэщокI. Ди адыгэ жылагъуэ къызэрыгуэкIым зауэ нэужьым иIа псэукIэр зыхуэдар, цIыхухэм я зэхущытыкIэр, я образхэр апхуэдизкIэ уи фIэщ хъууэ уи нэгу къыщIегъэхьэ- ри, «ярэби, мы псор езы тхакIуэм и сабиигъуэм и нэгу щIэмыкIауэ пIэрэ?» жыбоIэ. Къэтщтэнщ, псалъэм папщIэ, «Уэ къэгъэзэж закъуэ, папэ», «Пощтым» рассказхэр. Я бзэкIи, хэт персонажкIи, я сюжеткIи апхуэдизкIэ зэгъэкIуауэ, телъыджэу зэгъэпэща хъуащи, адыгэ тхакIуэ дызэрыгушхуэхэм я IэдакъэщIэкIым я мызакъуэу, къэралым ис прозаик нэхъ Iэзэхэм ятхам ебгъапщэкIэ, емыфэгъуэкIыну фэ изоплъ а тIур. «Уэ къэгъэзэж закъуэ, папэ» и тхыгъэр, кIуэаракъэ, «шедевр» жысIэми езгъэлейуэ си гугъэкъым. Ар гунэс ящымыхъуамэ, рассказыр и лъабжьэу телевиденэм кино трихынт?
Абы елъэхъшэкIыркъым «Пощтым» зыфIища рассказри. Ар апхуэдэу гунэс щIытщыхъуам и гугъу фхуэтщIынщ. И щIалэ цIыкIум, илъэс зытхух зи ныбжьым, анэр йолъэIу пощтым кIуэуэ зауэм хэкIуэда и адэм щхьэкIэ кърат пенсэр къыIихыну. Сабийр гъынанэурэ пщIантIэм докI. Абы и гур щыкIащ пощтым. Махуэ къэс макIуэ, ауэ сыт и пэрмэн, сыт щыгъуи Хъалидыжьыр къахокIиери жьыри щIэри зэбгрехуж: «Фыбанэу мыбдеж фыщызэхэмыт, нобэ ахъшэ щыIэнукъым», — жери. Пэжу, абы и лъэр щIэзыгъэкIыу щыIэщ зы Iуэхугъуэ: ахъшэр къихьмэ, хьэфэ топышхуэрэ джанэ щIэрыпсрэ къыхуищэхуну къигъэгугъащ и анэм. Ар игу къокIыжри зреч щIалэ цIыкIум, адэкIэ езы сабийм и псалъэкIэ пытщэнщи, «Си лъащхьэвэр щIэзыгъанэ гъуэгу сабэм сыкъисырти, жьэгу мафIэм дэлъ яжьэ пщтырым сыхэувэми ярейти, си лъэр псынщIэ-псынщIэу щIым къытеспхъуэтыкIыурэ сежэхырт. Сабэм укъыхэкIрэ дыгъэ хуабэвэхым трилыгъукIа гъуэгубгъум утехьэкIи зыкIи нэхъ щIагъуэтэкъым: нэхъ Iеижу уи лъэгур щIижьыкIырт, ятIэ шыкъырхэр лъэгудыгъуэм къиуэрти, плъэмыкIыу узэщIагъэтIысыкIырт…» АрщхьэкIэ пощтым кIуэуэ гъуэгу здытетым Балъкъ псышхуэм телъ лъэмыж икIыпIэм деж къыщоувыIэ. Абдеж щыст къаз гупышхуэ, я шырхэр ящIыгъуу. Абыхэм мызэ-мытIэу къыщIагъэIат сабийр. Ахэр лъэмыж техьэпIэм щыIукIынум пэплъэурэ мо хуабэвэхым щIалэ цIыкIур тотIысхьэ абдеж щылъ мывэ джейм. Ауэрэ мо хуабэвэхым жейр къытокIуэ… Абы зы зэман гу къылъетэ лъэмыжым къикIыж я гъунэгъу цIыхубзым — къегъэтэджри я унэ ешэж. КъызэрыщIэкIымкIэ, а махуэм ятат пенсэр. ЕтIуанэ пщэдджыжьым и анэм щIыгъуу пощтым кIуа щхьэкIэ, «ведомэстым итщ естауэ» жери Хъалидым заригъэумысакъым. Ахъшэр яфIишхащ.
Рассказыр зэриухри тхакIуэм бгъэдэлъ зэчийм и нэщэнэщ. Илъэс куэд дэкIащ тхыгъэм зыщытепсэлъыхьа Iуэхугъуэр къызэрыхъурэ. ЩIалэ цIыкIури балигъ хъуащ. «…Нобэми ныжэбэми згъэщIагъуэр зыщ, — жеIэ абы, — а сызытесауэ щыта мывэ джей пIащэжьыр а здэщылъа дыдэм деж, а зэрыщылъа дыдэм хуэдэу, нобэми щылъщ. Щылъщ, нобэми ныжэбэми, зэгуэмыудауэ е къэмычауэ». Абы нэхърэ нэхъ кIэух дахэ, гупсысэ куу зыщIэлъ улъыхъуэкIи къыпхуэгъуэтынкъым.
Ди нобэм, изрэ ныкъуэрэ щызэрымыщIэ зэманым къытхуихьам, зэблагъэ дыдэхэри зэпэIэщIэ зэрищIам ди адыгэ тхакIуэ пажэхэм ящыщ тетхыхьаIауэ сщIэркъым. Абы теухуауэ Борис иджыблагъэ «Адыгэ псалъэм» къытрыригъэдзащ рассказ хьэлэмэт «Лъагъунлъагъу» и фIэщыгъэцIэу. Ар зытеухуам кIэщIу дыкъытеувыIэнщ. Унэ-лъапсэщIэ итIысхьэжа и анэ шыпхъур илъагъуну, ехъуэхъуну макIуэ щIалэр, и щхьэгъусэмрэ и къуэ цIыкIумрэ щIыгъуу. Здеблэгъам я унэр домбейщ, я пщIантIэр мраморкIэ къищIыкIащ, я унэлъащIэрщи, нэхъ лъапIэ дыдэхэм хуэдэщ. Лъагъунлъагъу къэкIуамрэ къыздэкIуамрэ я псэукIэм шурэ лъэсрэ зэризэхуакур наIуэ пщещI я зыхуэпэкIэм: унэр зей фызыжьым, Пагуэ, и щыгъыным, и Iэлъын-тхьэгъухэм хуабжьу йофэгъуэкI абы хуеблэгъа Назирэт ейхэр. НысащIэм и кIэстумыр тIорысэрэ ныкъуэтекIыжмэ, бысым цIыхубзым ейр щIэрыпсщ. Назирэт и щхьэр здихьынур ищIэркъым, апхуэдизкIэ и щыгъынымрэ кIэрылъ цIуугъэнэ пудхэмрэ ироукIытэри. Щхьэгъусэм и анэ шыпхъум деж къэкIуа цIыхубзым сытым хуэдэу и псэр гугъу ехьрэ мылъкукIэ, къулеягъкIэ игъащIэкIэ зылъэщIэмыхьэну унагъуэм къызэрихьам щхьэкIэ. Аращ ди нобэрей зэманым и нэщэнэр: минрэ уи Iыхьлыми, уи благъэми, жьыр къыщепщэр зымыщIэ унагъуэм укъызэрипэсынукъым, хуэмыщIауэ упсэумэ. Уеблэмэ фызыжьым ищIэркъым и анэ къилъхуа и шыпхъум нысэ хуэхъуам и цIэр, и шыпхъум и къуэм бын дапщэ иIэми щыгъуазэкъым …
Гъэунэ Борис и дэтхэнэ художественнэ тхыгъэми утепсэлъыхьыфынущ кIыхьу. Си фIэщ мэхъу абы и IэдакъэщIэкIхэм еджэ дэтхэнэ зыри зэрыхущIемыгъуэжынур, зэгупысын куэд къызэрыхихынур.
Зи ныбжьыр илъэс 75-рэ ирикъу ди шынэхъыжьым хужытIэ псалъэмакъыр ныкъуэ хъунт абы и творчествэм и адрей лъэныкъуэхэм кIэщIу я щхьэфэ димыIэбамэ. Борис щыхуэмыхукъым поэзиеми — усэ хъарзынэ Iэрамэ зыбжанэ иIэщ. Псом хуэмыдэу гурыхьщ, гуапэщ абы и очеркхэр. ЗэманыфIкIэ телевиденэми радиоми щылажьэу, журналист пажэхэм я сатырым хэту къэгъуэгурыкIуа, «Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и журналист» цIэр зыхуагъэфэща а лIым и Iэдакъэ къыщIэкIащ литературэм, щэнхабзэм, нэгъуэщI IэнатIэхэм зэфIэкI щызиIэ цIыхухэм ятеухуа тхыгъэ хьэлэмэт зыкъом. КъимыдэкIэ, тхылъ тедзапIэм щыщылэжьа илъэсхэм зэфIэкIышхуэ ирихьэлIащ ди сабийхэм школым щаджыну тхыгъэ нэхъыфIхэр зэрыт тхылъхэр къыдэгъэкIыным.
Уи къуитIымрэ абы къащIэтэджа цIыкIухэмрэ я гуфIэгъуэ ущымы-щIэу куэдрэ дяпэ итыну ди гуапэщ Борис.
МЫЗ Ахьмэд.
Балъкъ и къуэ
Гъэунэ Борис хузотх
Къалэмыр зэпэщу богъабзэ,
Бзэм лъэкIыр IурыщIэ къыбощI,
КъэбгъэщIыр псынэпсу мэжабзэ,
Уи гуащIэм тхылъеджэм пщIэ хуещI.
Уи уси, уи прози щIэщыгъуэщ,
ЯфIэфIу, дихьэхыу щIаджыкI,
КъэпIэтыр сыт щыгъуи Iуэху игъуэщ,
Щхьэмыпэ Iэдакъэ щIэмыкI.
Уи тхылъу «Нэхулъэ» цIэ зиIэм
Дыкъеджэу нэхущыр къыттощхьэ,
IэфIагъыу, пэжагъыу къыджепIэм
ГугъэфIыр кърелъхьэ дэ ди щхьэ.
Уи псалъэр къулейуэ уохуапэ,
Захуагъэр уэ уи бзэм къыпощ.
ЦIыкIу-инми уощIыфыр я гуапэ,
Уэрэдыр дахащэу къыбош.
Сыт щыгъуи уи Iэщэщ пэжыр —
Уи тхыгъэхэм тщащI нэрылъагъу.
Къулейщ, Борис, уи Iэужьыр,
Уи щIэджыкIакIуэхэм ялъагъу.
Щхьэныкъуэ Мусэбий.
2011 гъэ
ЖиIам тыбогъуэтэж
Гъэунэ Борис теухуауэ утхэныр тыншу къыщIэкIынкъым, псом хуэмыдэу ар фIыуэ щыпцIыхум и деж. Псалъэжьым зэрижиIэр сигу къэзгъэкIыжмэ, зы шыгъу путкъым абы дэсшхар. Борис пщIэ зыхуэфащэ цIыхущ, тхакIуэщ.
Ар КъармЭхьэблэ жылэжьым къыщалъхуащ, и сабиигъуэр Чыщбалъкъ псыхъуэм щихьащ. ТIэкIу къэжэпхъа нэужь, гъунэгъу къуажэхэм и закъуэу кIуэф щыхъуам, Сэрмакъ къэкIуэрейуэ щытащ. Сэрмакъ къуажэмрэ Къармэхьэблэмрэ зы гъуэгу Iуфэ Iусщ, зэрызэкIэлъыкIуэри аращ. Япэ дыдэ щыслъэгъуар ди Балъкъ псыхъуэрщ. Си къуэш нэхъыжьхэм я гъусэу ди псыхъуэм куэдрэ щыджэгуащ. А псори фIы дыдэу сымыщIэжми, ар сэр нэхърэ нэхъыжьти, нэхъ гу къыслъитэу, «сабийщ» жыхуиIэу нэхъ къысхуэгупцIанэу, нэхъ къысхуэсакъыу, икIи нэхъ сигъэгушхуэу зэрыщытар си гум IэфIу къыхуинэжащ. Абы щыгъуэ хэтыт зигу къэкIыр ар тхакIуэ хъуну, зэман дэкIа нэужь журналист IэщIагъэм дэ тIур дызэхуишэжыну?! Къэхъуащ апхуэдэу икIи 1977 гъэм радиом сыщылэжьэну срагъэблэгъа нэужь, Гъэунэ Борис сыхуэзэжащ. Хьэлэмэтращи, езым сыкъицIыхужащ. ЗэманыфI дэкIат дызэрымылъагъуурэ. А лъэхъэнэм щхьэж и гъуэгу икIуащ, гъащIэм зэрихабзэу. Борис хунэсащ КъБкъУ-ри къиухын (илъэс зыхыблкIэ си япэ итт), щхьэгъуси быни иIэ хъуащ. И теплъэми зихъуэжат, лIы хъуат. Сэ иджыри а псом сыхунэмысауэ апхуэдэт. АтIэми, а нэхъапэхэм къысхуэсакъыу зэрыщытар дызэдэлажьэурэ си нэгу къыщIэувэжащ.
А псор сигу къэзыгъэкIыжыр илъэс 75-рэ гъуэгуанэ абы къызэринэкIам щыщу сэ сщIэжым сриплъэжу арати, Гъэунэм и теплъэм зихъуэжа мыхъумэ, и хьэлым зэрызихъуэжа щыIэкъым. Борис цIыху пэжщ, жиIэм тебгъуэтэжу, апхуэдэ дыдэу ухущымытуи идэнукъым. ИIэкъым ехьэкI. Хэлъкъым фэрыщIагъ. И гупсысэр къуихьэлIэу, узыдигъэгуашэу, узыхуигъэгушхуэу, къемызэгъри занщIэу уигъэлъагъужу апхуэдэ цIыхущ. Теплъэ хъуркъым пцIыупсым, IуитIбзитIым, фэрыщIуу псалъэм. Ар езым и тхыгъэхэми къыхощ.
Гъэунэм и тхыгъэхэм я гугъу пщIымэ, радиом дыщызэдэлажьэми гу лъыстащи, и псалъэхэм, абыхэм я зэкIэлъыхьыкIэхэм хуэсакъ IэщIагълIщ. Къыхих псалъэхэмкIэ, зэхигъэувэ псалъэухахэмкIэ жиIэнур фIыуэ имыгъэбелджылауэ тхылъымпIэм тригъэзэгъэнукъым, пхъащIэм хуэдэу етхъунщIауэу, игъэкъабзэу, зыщIэкъу и мурадым уи гупсысэр хуеунэтI.
Зи адэр зауэм хэкIуэда щIалэ цIыкIур, адэм и IэфIым щIэбэгыу къэхъуа ныбжьыщIэр, гугъуехь куэдым хэтащ икIи абыхэм къыхиха дерсщ и гъащIэр зэрыгъэпсар. Борис и къалэмыпэ къыщIэкIахэм ущеджэкIэ болъагъу езым и гъащIэм къыщыхъуа, и нэгу щIэкIа Iуэхугъуэхэм зэрытепсэлъыхьыр. И тхыгъэхэм къэгупсыса хэлъкъым. Ахэр и фэ дэкIащ е и нэкIэ илъэгъуащ, езыр ирихьэлIащ. ЗэрыцIыкIурэ набдзэгубдзаплъэу къызэрыхъуар хьэкъщ. Адрей къыдэхъуахэм къащхьэщыкIыу гу зылъитэхэр мащIэтэкъым. Илъагъур псэкIэ зыхищIэрт.
ЦIыху гумызагъэщ Борис. ФIыуэ сыщыгъуазэщ, итхар трыригъэдзэн папщIэ щыпIэщIа къызэрымыхъуам. Арэзы техъуауэ иуха нэужьи щигъэлъщ зэманкIэ. ТIэкIу дэкIа нэужь йотIысылIэж и тхыгъэми, щIэджыкIакIуэм и пIэ зрегъэувэри йоджэж. Ар хьэл хуэхъуащ. ЦIыхум игу дыхьэну къыщыхъуа нэужьщ ар утыку къыщрихьэнур.
Сыт нэхъ фIэфI жыпIэрэ ущIэупщIэмэ, и жэуапыр уи фIэщ хъункъым, гушыIэр зыхилъхьэ щыIэкъым. И пэжыпIэкIэ фIыуэ умыцIыхумэ, гушыIэ хэлъуи дэплъагъущэркъым. И тхыгъэхэми гушыIэр щымащIэщ, цIыхур зыгъэгупсысэн, зыгъэсэн Iуэхугъуэхэр къигъэлъэгъуэныр нэхъ и нэрыгъщ.
Борис сэрэ зэкъым, тIэукъым зэгъусэу хьэгъуэлIыгъуэ дызэрыщыIар. Апхуэдэхэм и дежщ Гъэунэм и гушыIэхэр нэхъыбэ щыхъур, гупыр нэжэгужэу, дэрэжэгъуэ яриту щигъэсыфщ. Ари куэдым ямыщIэ хьэлу тхуакIуэ, журналист Гъэунэ Борис иIэщ. ГушыIэ жанрымкIэ тхэну щIытемыгушхуар нобэми сэркIэ къонэ мыгурыIуэгъуэу.
Хьэмту Къадир.
КъБКъУ-м щылажьэ «Адыгэ Хасэ» литературэ зэгухьэныгъэм хэтхэрщ. Гъэунэ Борис щытхэм яку дэтщ. 1966 гъэ
Зырызхэм ящыщщ
Си цIэджэгъу! Тхэр куэдщ, тхакIуэр зырызщ. Уэ мис а зырызым уащыщщи, уузыншэну, уи IэдакъэщIэкIкIэ щIэджыкIакIуахэр дяпэкIи куэдрэ бгъэгуфIэну Тхьэм жиIэ!
Мэзыхьэ Борис.
ГущIэм нос
Гъэунэ Борис и творчествэ псоми сытепсэлъыхьыну си дежкIэ гугъу хъунущ, сыту жыпIэмэ сызыщыгъуазэр урысыбзэкIэ зэрадзэкIауэ щыIэ тIэкIурщ.
Абыхэм ящыщу сэ хуабжьу телъыджэ сщыхъуащ «Уэ къэгъэзэж закъуэ, папэ» жыхуиIэ рассказыр. Сыт хуэдиз фIылъагъуныгъэкIэ гъэнщIа ар! ГубампIэр сыту нэсу къыщыгъэлъэгъуа! Дэтхэнэ зы псалъэри гущIэм нос, уи нэпс къемыкIуэу укъеджэн плъэкIыркъым. КъызэрыгуэкI бзэкIэ тха хуэдэщ зэ еплъыгъуэкIэ, ауэ абы сабий псэлъэкIэкIэ, сабий гупсысэкIэкIэ, сабиинэкIэ къыщыгъэлъэгъуа хъуащ гъащIэм дызыщрихьэлIэ гузэвэгъуэр.
Е лъагъуныгъэшхуэрщ е гуауэшхуэрщ гъуазджэ нэсыр къызыхэкIыр. Борис и лIыхъужьым — щIалэ цIыкIум — гъащIэм щигъэва гуауэр пэжу ди пащхьэ кърилъхьащ. А тхыгъэ гъуэзэджэр зи Iэдакъэ къыщIэкIа Гъэунэм сохъуэхъу гум къинэжын прозэ лъэщ дяпэкIи итхыну, гъащIэ кIыхь иIэну.
Ахматовэ Сафарият,
балъкъэр усакIуэ.
