Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Хъыбар
ДжэгуакIуэхэм я гушыIэкIэр
Еуэщ-еIэри, джэгуакIуэ гуп КIахэм къикIыу Къэбэрдейм къэкIуэну къожьэ. Апхуэдэ зы гуп Къэбэрдейм икIыу КIахэм кIуэнуи йожьэ. Куэд якIуа, мащIэ якIуа — сытми махуэхэм ящыщу зы махуэ гуэрым а гупитIыр губгъуэм щызэIуощIэ. ЩызэIуощIэри, сэлам зэрах:
— Дэнэ фыкъикIрэ?
— Къэбэрдейм дыкъокI, КIахэм докIуэ.
— Дэри КIахэм дыкъокI, Къэбэрдейм докIуэ.
Арати, хьэщIагъэ зэрамыхыу хъунт? — еуэри, я гъуэмылэ зэхалъхьэ, я махъсымэ зэхакIэри, тхьэрыкъуэф Iэнэ пэротIысхьэ. Йошхэ-йофэ.
— АтIэ, Къэбэрдейм сыт щыхъыбар? — жи КIахэм я тхьэмадэм.
— Уэлэхьэ, ди хэку хъыбарышхуэ илъмэ, — жи Къэбэрдейм я джэгуакIуэ тхьэмадэм. — Еуэри, зы выщIэ мылъхуэс дгъашхэрт зэры-къэбэрдейуэ, и кIэбдз лъакъуитIыр Джылахъстэнейм итрэ и кIэ бацэмкIэ нэгъуейм бадзэ яхуеуэу, и фIалъэ лъакъуитIыр къурш лъабжьэм щIэтрэ езыр Дзэлыкъуэ щехъуу. Бжьыхьэр къэсмэ, дукIыжын ди гугъэу, къыздикIари-къыздихуари дымыщIэу, зы бгъэжь къытеуэри выщIэр ихьащ.
Куэдрэ уэгум уфэразэу итаи ар, выщIэр щишхын тIысыпIэ имыгъуэту, сытми зы зэман зэ къыр папцIитI къигъуэтри, а тIум яку дэтIысхьащ, зэран къысхуэмыхъуIауэ сшхынщ, жыхуиIэу. ЗыдэтIысхьар бжэным яхэт ажэжь гуэрым и бжьакъуэ зэхуакурауэ къыщIокI. А дакъикъэм уэшх къешхыу къыщIэкIынти, бжэныхъуэ Къуиижь ЦIыкIу, ажэм и жьакIэ щIагъыр гъущапIэщ жиIэри, щIэтIысхьауэ щIэсти, Iэуэлъауэ гуэр зэхихри, къыдэплъеящ. Ажэ жьакIэр зэгуихри, жьакIитI зэхуакум къыщыдэплъым, бгъэжьым выщIэ блэгъур къыщIитхъауэ ишхырти, Къуиижь ЦIыкIу щыщтэри, лъэтэжащ. Щылъэтэжым, блэгъур къыIэпохури бжэныхъуэм и нэм къыщIохуэ.
Блэгъур и нэм щIэлъу Къуиижь ЦIыкIу жэщ хъуху бжэныр игъэхъури къыдихуэжащ. Пщэдджыжьым аргуэру бжэныхъуэ кIуэну къыдокI. Бжэн къыдэзыхуахэм гу лъатэ Къуиижь ЦIыкIу нэкIэпсыжэ зэрыхъуам.
— Сыт уи лажьэ, Къуиижь ЦIыкIу? — къоупщI и къуажэгъухэр.
— Си нэм аргъуей къыщIэхуащ.
— ДэнщыIэ! — жаIэри щIэплъэм, зыгуэр къалъагъу, аргъуейми емыщхьу, зэщхьри къыпхуэмыщIэу.
Церпышхуэ щагъэлъадэ, вышхуищэ щIащIэжри, выщIэ блэгъур къыщIалъэф, хьэблэр ежауэ Шэчэр Iуфэ ялъэфри, абы къыщагъанэ.
Абдежыр куэншыб идзыпIэ мэхъури щIы пшэр трещIэ, удзыпцIэ дахэ мэхъуж. АдэкIэ къиIэпхъукI, мыдэкIэ иIэпхъукIыурэ зы жылэ цIыкIу къытотIысхьэ абдеж. ХъуэпсакIуэу къакIуэм къахэтIысхьэм, загъэпщкIуну къакIуэм къапытIысхьэурэ, къуажэшхуэ мэхъу. Блэгъум и кIапэр зыщIыпIэ деж къыщыщIэщырти, ар зы бажэжь цIыкIу къигъэунэхури, мэжалIэху къакIуэурэ къегъуу щIидзащ. Блэгъум бажэр къегъуху, жылэм щIыр мэхъей жаIэурэ тыхь тхьэлъэIу ящI. Бажэри етащи, блэгъур кърелъэфэкI, егъэкIэрахъуэ-къегъэкIэрэхъуэж. Мэгузавэ жылэр: зэм дыгъэр къуажэ гупэм къыщыщIокI, зэм къуажэ щIыбым къыщыщIокI; зэм я псыр къуажапщэмкIэ блэж мэхъу, зэм къуажэ щIыбымкIэ щежэхыу къыщIедзыж. Гужье-иху тхьэлъэIу ящIурэ жылэшхуэр къулейсыз мэхъу.
ИтIанэ жылэ унафэкIэ уд гуэр ягъаплъэри, бажэр блэгъум зэрегъур абы къехутэ. ЩакIуибл кIуэри, бажэжь цIыкIур гъуэм къыщикIым еуэщ аби, къиукIащ. Жылэр дэкIри, бажэм и джабэ къыдэгъэзеям фэр трахри, адрей лъэныкъуэр къахудэмыгъэзейуэ къагъэнащ. Зы джабэм къытраха фэр къуажэм цIыхухъуу дэсым джэдыгурэ пыIэу яхурикъуащ.
Къуажэжьымрэ къуажэщIэмрэ яку псыр дэжырти, къуажэжьым щыщу зэнысэзэгуащэ псыхьэ макIуэ, лэгъупым бжэгъу щIаури. Бажэфэ щIэлъэныкъуэр темыхыу къызэрынар щалъагъум, нысэр гуащэм йолъэIу:
— Мо бажафэ къэнэжар къытезгъэх! — жери.
Гуащэм хуит къищIри, къуажэ псом яхузэмыдзэкIа бажэр лъапэкIэ къызэридзэкIщ аби, фэм и кIапэр иубыдри, къытрилъэфащ. А бажафэ ныкъуэр къыздихьри, илъэс мыхъуа и къуэм пыIэпхъэ хурикъуакъым. Залэ закъуэ хуэчэмти, тIыфибгъурэ ныкъуэрэ хилъхьэжри, пыIэ хъурей хуищIащ.
Ар зи нэгу щIэкIа Къэбэрдейм хьэIусыпэ зрату исыр зэхуэсауэ мазибл мэхъури, зэхэсщ зэныкъуэкъуу, дэтхэнэра абыхэм нэхъ иныр, жаIэри. ВыщIэра? Бгъэжьра? Ажэжьра? Къуиижь ЦIыкIу? Бажэра? Нысэра? И къуэра?
— Аращ ди хэку щыхъыбарыр, — жи Къэбэрдейм я джэгуакIуэ тхьэмадэм. — Иджы уэри къыджеIэ фи дежкIэ щыхъер-щыхъыбарыр.
— Ди дежкIэ щыхъер-щыхъыбарыращ, — жи КIахэм я джэгуакIуэ тхьэмадэм. — КIахэр зэрыкIахэу дызэхыхьауэ лэгъуп цIыкIу идогъэщI. А лэгъуп цIыкIум гъуаплъащIэ щий йолэжь, хъурейуэ къетIысэкIауэ. Абы къетIысэкIа щийр зым и уадэ макъыр адрейм зэхимыхыу зэпэIэщIэщ…
Ар щызэхихым, къэбэрдейм я накъырапщэр къэуIэбжьри и жьэр къыIурыхуащ:
— А гъуэгу махуэ ежьэн, апхуэдиз зи инагъ лэгъупымкIэ сыт фщIэнур? — жиIэри.
КIахэм я къамылапщэр къэпсалъэри:
— Къэбэрдейм я выщIэ мылъхуэсыр иридгъэвэну арат! — щыжиIэм, мы дунейр икъутэжу дыхьэшх макъ къэIуащ.
ДжэгуакIуэхэр къызэплъэкIмэ, жылагъуэр къызэхуэсауэ къэдаIуэрт… Къэбэрдейм я пцIы кIыхьыр кIахэм я пцIы кIэщIым щIиIубауэ арат.
ГъэщIэгъуэнщ
Псом нэхърэ
Ноблеллэ (Noblella pygmaea) — хьэндыркъуакъуэхэм я нэхъ цIыкIу дыдэщ. Абы и кIыхьагъыр миллиметри 10-13 хъууэ аращ.
* * *
Терафозэ Блондэ бэджыр Гиннесым и тхылъым иратхащ, дуней псом нэхъ ин дыдэу къыщалъытэри. Абы «бзуушх-голиафкIэ» йоджэ. Бразилием и ищхъэрэ лъэныкъуэмкIэ, Венесуэлэм, Суринамым, Франджы Гвианэм, Гайанэм щыIэ тропик мэзхэм щопсэу.
* * *
Willkom япон операторым телефон нэхъ цIыкIу дыдэр къыдигъэкIащ. Phone Strap 2 WX06A телефоным грамм 32-рэ и хьэлъагъыу аращ, и инагъыр миллиметр 32х70х10,7 мэхъу.
* * *
Малай мыщэр дуней псом щынэхъ цIыкIу дыдэщ. Балигъ хъуа мыщэм и хьэлъагъыр килограмм 65-рэ хъууэ аращ, езым и лъагагъыр метр 1,5-м фIэкIыркъым. И инагъым емылъытауэ лъэщщ, икIи нэхъ губжьыгъуафIэу къалъытэ.
* * *
Хорват къалэ ХумкIэ зэджэр псоми я нэхъ цIыкIущ. Абы цIыху 17 щыпсэууэ аращ икIи Гинессым и тхылъым иратхащ. Ар бузетэ жылэм километри 9-кIэ пэжыжьэу щысщ.
* * *
Джэду нэхъ ин дыдэм, Гиннесым и тхылъым иратхам, зэреджэр Геркулесщ. И хьэлъагъыр — килограмм 410-рэ, и кIыхьагъыр — метри 3,6-рэ, и лъагагъыр сантиметри 186-рэ мэхъу. Абы махуэ къэс кхъуэл килограмм 45-рэ ешх.
ЩIымахуэмрэ сабийхэмрэ
Зи школ кIуэгъуэ мыхъуа сабийхэр щагъасэу Налшык къалэ дэт IуэхущIапIэ №40-м екIуалIэ ныбжьыщIэхэм я махуэхэр нэгузыужьу зэрагъэ-кIуэным иужь итщ гъэса-кIуэхэр. ЩIымахуэм и дахагъыр зыхрагъащIэу, уэсыр фIыуэ зылъагъу цIыкIухэр махуэ къэс щIыбым къыщIашри, зэхьэзэхуэ зэмылIэужьыгъуэхэр ирагъэкIуэкI.
Сурэтым къыщыгъэлъэгъуа махуэми цIыкIухэм я Iэжьэхэр къыздашэри, шэджагъуэ нэужьым пщIантIэм щыджэгуащ, IэжьэкIэ къыщызэдэжащ, я гукъыдэжыр инрэ я Iэпкълъэпкъми зиужьауэ махуэр ягъэкIуащ.
ЦIыхушхуэхэм я гупсысэхэр
Пщэдейр зэрыхуей ещIыф
Языныкъуэ Iуэхухэм я мыхьэнэм и инагъыр зэлъытар и куэдагъымрэ и инагъымрэкъым, атIэ и чэзууэ зэрызэфIэбгъэкIарщ.
* * *
Ныбжьэгъу уимыIэмэ, насыпми ущыгуфIыкIыфыркъым.
Сенекэ.
НасыпыфIэу зыкъэзымылъытэжыф цIыхур зэи насыпыфIэ хъунукъым.
Аврелий Марк.
Уемыгупсысауэ упсэлъэнри, тумыгъэпсауэ кIэкхъур щIэпчынри зыщ.
Сервантес Мигель де Сааведрэ.
Зыми и дыгъуасэр хузэхъуэкIыжынукъым, ауэ и пщэдейр зэрыхуей ищIыфынущ.
Кундерэ Милан.
ФщIэн папщIэ
Къуалэбзухэм я цIэхэр
Балобан европейский — къыякъ.
Воловья птица большая — хывбзу.
Горлица — мэзтхьэрыкъуэ.
Воробей черногрудый — бзубгъэгуфIыцIэ.
Голубь мохноногий — тхьэрыкъуэлъэбыцэ.
Дятел белоспинный — псыхъуэжыгыуIу.
Жаворонок серый — уэгунэбзу.
Журавль — къру.
Клинтух — тхьэрыкъуащхъуэ.
Клушица — къуанщIэпэплъ.
Ибис алый — мысырбзууплъ.
Казарка краснозобая — бабыщжьэгъуплъ
Камышовка болотная — псыпцIэбзу.
Кобчик — къаргъэжьей.
Лебедь черный — къыуфIыцIэ.
Шхыныгъуэхэр
Джэд лэпс
Мыбы щхьэкIэ нэхъ къащтэр джэдыжьщ, абы и лым нэхъ лэпсыфI къыщIовыкIри. Джэд гъэкъэбзар зэпкърах, ятхьэщIри шыуаным иралъхьэ. Абы и тхьэмщIыгъури нэгэгъури зыхуей хуагъазэри ари халъхьэ. Лыр щIигъанэу псы щIыIэ щIакIэри, мафIэ иным тету зэ къытрагъэкъуалъэ, тхъурымбэр къытрахыурэ. МафIэр ирашэхри, шыуаныщхьэр тепIауэ, тхъурымбэри къытрахыурэ ягъавэ ныкъуэвэфI хъуху. Абы халъхьэ бжьыныщхьэ, тыкъырышхуэурэ упщIэта пхъы укъэбза, шыгъу. МафIэр цIыкIу ящIри, тхъурымбэр къытрахыурэ хьэзыр хъуху ягъавэ. Джэдыл вар пэшхьэкум къытрахри и щхьэр тепIауэ щагъэт дакъикъипщI-пщыкIутхукIэ. Джэдыл вар къыхахри хьэкъущыкъу иралъхьэ, бжьыныху-шыгъу, шыбжий хэлъу халъхьэ, зэIащIэжри и щхьэр тепIауэ тIэкIу щагъэт, нэхъ мэ гуакIуэ къищтэн щхьэкIэ. Лэпсыр бинт тIууащIэ-щащIэкIэ языж. Джэдыл шыуар тепщэч иралъхьэри Iэнэм трагъэувэ пщтыру. Дашх пIастэ. Лэпс пщтырыр трафыхьыж. Джэд лэпсым шыпс, хьэнтхъупс ирипщI мэхъу.
Халъхьэхэр:
джэду — зы, грамм 2000 хъууэ,
псыуэ — грамм 4000,
пхъы укъэбзауэ — грамми 100,
бжьыныщхьэ укъэбзауэ — грамми 100,
шыгъуу, шыбжийуэ, бжьыныхуу — узы-хуейм хуэдиз.
Щыхьыл е бжьоул щIэгъэжьа
Щыхьылымрэ бжьоулымри унагъуэ Iэщым къыхащIыкI шхыныгъуэхэм хуэдэ къыхащIыкI. ЛыпцIэр г 15-20 хъууэ яупщIатэ, хьэкъущыкъу лам иралъхьэ, шыгъурэ бурш хьэжарэ хадзэри зэIащIэ, бжьыныщхьэ упщIэта халъхьэ. Псори фIыуэ зэхапIытIэурэ зэIащIэ, бжьыныпсыр къыщIахуурэ. И щхьэр трапIэри сыхьэти 5-6-кIэ щIыIэпIэм щагъэт. ИтIанэ лы тыкъырхэр дзасэм фIалъхьэ, я зэхуакум бжьыныщхьэхэр дэлъуи, хьэзыр хъуху дэпкIэ ягъажьэ. ЩагъажьэкIэ лым щэ дагъэ гъэткIуа щахуэ. Абы лыр тхъуэплъ ещI. Iэнэм щытрагъэувэнум и деж дзасэм къыфIахри тепщэчым иралъхьэ е пIастэ хуабэм тралъхьэ. Мырамыси, чыржыни, мэжаджи, щIакхъуи дашх.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ):
лыпцIэу — грамм 200,
лым хапIытIэну бжьыныщхьэу — грамм 50,
дзасэм фIалъхьэну адыгэ бжьыну — грамми 100,
щэ дагъэу — грамм 20,
шыгъуу, шыбжийуэ — узыхуейм хуэдиз.
Къубатий Борис.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 6. Игъуэ нэмысу дунейм къытехьа цIыху. 7. Адыгэ лъэпкъ. 9. Махъсымэм и щIэтIысыкIар. 10. «Фи нысэ цIыкIур къуэ бын … Тхьэм фхуищI». 12. Мы гъэм зи ныбжьыр илъэс 80 ирикъу, Къэбэрдей-Балъ-къэрым и цIыхубэ усакIуэ ( и цIэр). 14. А къэпхъэным уихуамэ, уи гъащIэм упыкIащ, бадзэ цIыкIу. 16. Зэгуамыгъэжу псэущхьэм траха фэ. 17. ЩIалэ цIыкIум зызыпишам зэрыпэмылъэщынур къыщыгурыIуэм … зищIыжащ. 18. Мэлым къытращыкI цы щабэ. 20. Дэм хуагъадэ цIыху. 22. Псы ежэхым и … макъ. 27. Зи щIыхуэ птелъым … 28. «Балигъ» хъуа чы. 29. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, а къуалэбзур куэдрэ уэмэ, и дамэр мэкъутэ. 30. ЩIэпхъаджагъэ зылэжьа адыгэм нэхъапэм и тезырыр щрагъэпшыныжу щыта мащэ. 35. … бэлътоку. 38. Нарт фызыжь Уэрсэрыжь и фIыгъэкIэ къагупсыса Iэмэпсымэ. 40. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ театрым и джэгуакIуэ Iэзэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и артисткэ. 41. … дыгъуфэ къыстоуэ. 43. … и фэр и бийщ. 44. Пасэрей адыгэ зауэлIым и пыIэ. 45. Урысейм я пащтыхь Грознэм и етIуанэ щхьэгъусэ. 47. ЦыхэкI щэкI пIащIэ. Е … джанэ.
Къехыу: 1. Жыг къэтIэпIам и нэщэнэ. 2. Шэ, псы хуэдэхэр зэрызэрахьэ кумбыгъэ. 3. Узыдэмыхьэ … лы дэзщ. 4. КIуэ пэтми .. зымыкIу. 5. Адыгэ таурыхъхэм узыщрихьэлIэ фызыжь хьилэшы. 6. … Iэрымылъхьэм гуащэр щумыгъэгугъ. 8. Дунейр … шэнтщ. 11. Зэщхьэгъусэхэм … хъарзынэ зэдапIащ. 13. Iуэху мыублэ … хэсщ. 14. ПхъащIэ Iэмэпсымэ. 15. МэкъумэшыщIэм кърихьэлIэжа гъавэм … хъарзынэ къыпэкIуащ. 18. ТкIуаткIуэ ирищIэу къэпща. 19. Адыгэ композитор цIэрыIуэ, ПащIэ Бэчмырзэ и пхъурылъху. 21. УщIэгузэвэни ущIэдыхьэшхыни зыхэлъ Iуэху къэхъуа гуэр. 23. Джэдкъаз. 24. Зи щхьэм имыт, цIыху псынщIэ. 25. Гузехуэм Iэ сэмэгумкIэ иIыгъ Iэпслъэпс. 26. Нэхъапэм муслъымэн дин лэжьакIуэм зэрихьэу щыта щыгъын щIыIутелъ. 31. Зи гур иуда, гукъыдэж зимыIэ цIыху. 32. Къэралым и ищхъэрэ щIыналъэхэм Iэжьэм щыщIащIэ псэущхьэ. 33. Шым и пщэм тет цы кIыхь. 34. Дзэлыкъуэ щIыналъэм хиубыдэ адыгэ жылагъуэ. 36. … мыкъу уврэ, … къуа зигъэщхърэ? 37. Георгиевск къалэм и адыгэцIэр. 39. Бгырыпхыщхьэ. 42. Автомашинэ шэрхъыр … хъуащ. 43. Iэщ цIыкIу. 46. Лым трищIэ пшэрыпIэр. 48. Адыгэ къэфэкIэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Дыгъэгъазэм и 31-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу: 2. Къаз. 3. Щхьэпс. 5. Хъущт. 6. Пхъужь. 8. Гуэгуш. 10. Думэ. 12.Тумэн. 14. Псапэ. 16. Хъуэн. 17. Пхъу. 18. Егъу. 20. Еру. 21. Iулъхьэ. 23. Шыд. 25. Хьэху. 26. Пщае. 30. Ду. 32. Шы. 33. Адакъэ. 35. Ем. 37. Фо. 38. Бэдж.
Къехыу: 1. Iужажэ. 3. Щыщ. 4. Сэхъу. 5. Хъушэ. 7. Жьым. 9. Гудзэ. 11. Уэс. 13. Уанэ. 15. Псей. 17. Пщы. 19. Гъудэ. 22. Хьэ. 24. Дыд. 25. Хьэкъ. 27. Щэ. 28. Вы. 29. Яе. 31. Уз. 32. Шху. 34. Анэл. 36. Мы. 37. Фу.
