ЩIэныгъэлIым гъуэгуанэ купщIафIэр
Философие щIэныгъэхэм я доктор, тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат, ЩIДАА-м и академик, КъБКъУ-м и профессор, КъБР-м ис лъэпкъхэм я тхыдэмрэ этнографиемкIэ и кафедрэм и щIэныгъэ унафэщI, КъБР-м щIэныгъэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Унэж Кашиф Хьэждаут и къуэр къыщацIыхур ди республикэм, Кавказ Ищхъэрэм я закъуэкъым, атIэ Урысей Федерацэ псом зи цIэр фIыкIэ щыIуа еджагъэшхуэхэм халъытэ. Унэжым лъэпкъ щIэныгъэм зегъэужьыным хэлъхьэныгъэ инхэр хуищIащ, ноби еш имыщIэу а IэнатIэм пэрытщ, щIалэгъуалэр къэхутэныгъэщIэхэм къыхуриджэу, езым и дуней тетыкIэмрэ Iуэху зехьэкIэмкIэ куэдым щапхъэ яхуэхъуу.
Бахъсэн щIыналъэм хыхьэ Зеикъуэ къуажэм 1946 гъэм къыщалъхуа щIалэм курыт школыр ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, егъэджакIуэ IэщIагъэр щызригъэгъуэтащ Налшык дэт педучилищэм. ЩIэныгъэм хуэнэхъуеиншэ Кашиф адэкIэ еджэным щыпищащ КъБКъУ-м тхыдэмкIэ и факультетым икIи ар фIы дыдэу къиухащ. Ар хуейтэкъым зыIэригъэхьа ехъулIэныгъэмкIэ къэувыIэну икIи Москва къэрал университетым и аспирантурэм щIэтIысхьэри, кандидат лэжьыгъэри абы щыпхегъэкI. Зригъэгъуэта щIэныгъэ куур я лъабжьэу, илъэс зэхуэмыдэхэм абы утыку кърихьащ тхыдэмкIэ и кандидат лэжьыгъэр, философиемкIэ и доктор диссертацэр. Нобэ Унэж Кашиф лъэпкъ щIэныгъэлI пажэхэм ящыщщ.
ЩIэныгъэ дунейм гъуэгу кIыхь къыщызыкIуахэм ящыщщ Унэжыр. Абы лэжьэн щыщIидзащ Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и щIэныгъэ институтым. ИужькIэ КъБКъУ-м Бэрбэч ХьэтIутIэ къыщызэIуихауэ щыта, КъБР-м ис лъэпкъхэм я тхыдэмрэ этнографиемкIэ кафедрэм щылэжьащ, абы и пашэу илъэс куэдкIэ щытащ. И щIалэгъуэм дихьэхыу зыпэрыхьа IэнатIэм куэд лъандэрэ пэрытми, къэхъуакъым Кашиф и лэжьыгъэм щытезэша. ЩIэм и лъыхъуакIуэ нэсу зи гъащIэр езыхьэкI щIэныгъэлIым аращ ехъулIэныгъэфIхэр зыIэригъэхьэ зэпыту щIекIуэкIри. Студентхэм ядэлэжьэныр, абыхэм щIэныгъэщIэ яритыныр гурэ псэкIэ зыфIэфI егъэджакIуэм къэхутэныгъэ лэжьыгъэмрэ егъэджэныгъэмрэ къызыхуэтыншэу зэдехь. А къалэнитIыр зэдэпхьыну гугъу пэтми, ахэр зэпэщIэпх мыхъуну къызэрилъытэм къыхэкIыу щIэныгъэлIым и пщэрылъхэр гъэзэщIэныр къехьэлъэкIыркъым.
— Студентхэм уащыхэтым деж къару нэрымылъагъум узэщIеIэтэ икIи щIэ гуэрхэр къэхутэныр Iэмал имыIэу къыпхуегъэув, — жеIэ профессорым. — Тхыдэм хэт сыт хуэдэ къэхъукъащIэри пэжу, IупщIу, зэпкърыхауэ ныбжьыщIэхэм я пащхьэ иплъхьэн хуейщ. Абы папщIэ еш умыщIэу, зэпымыууэ улэжьэныр Iэмал зимыIэщ. А Iуэхум узэрыпэлъэщын къару къыпхалъхьэ езы студентхэми, нэгъуэщIу жыпIэмэ, абыхэм ептым хуэдиз дыдэ къыуатыж.
Унэжыр лэжьыгъэм нэхъри тезыгъэгушхуэхэм, махуэ къэс студентхэм яхэтыну къару къезытхэм ящыщщ щIалэгъуалэм я акъылым псынщIэу зиужьу, яжепIэр къащтэу, уадэлэжьэну гухэхъуэу къызэрилъытэр. Студентхэми щIэх дыдэу къащтэ егъэджакIуэм и Iуэху зехьэкIэр: къагуроIуэ тхылъым кърах жэуап къудейкIэ я унэтIакIуэр арэзы зэрымыхъунур. Ахэр нэхъ куууэ гупсысэу, зэджам и лъабжьэр къыщежьэр зрагъэщIэну я нэр къыхуикIыу Кашиф ирегъасэри, зэпкърах Iуэхугъуэм лъабжьэ хуэхъуар иужькIэ зэгъусэу къаугъуеиж.
Апхуэдэу ткIийуэ студентхэм щIахущытым и щхьэусыгъуэр гурыIуэгъуэщ: ар езыр жэщи махуи и щIэныгъэм зэрыхигъэхъуэным пылъщ, лэжьыгъэ куэд зэдихьу щытщ. ЖыпIэнурамэ, куэдым хунос Унэж Кашиф. Кафедрэм щиIэ къалэнхэм, апхуэдэу студентхэм шэщIауэ зэрадэлажьэм нэмыщI, еджагъэшхуэм дапщэщи ирегъэкIуэкI къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр. Абы и къалэмыпэм къыпыкIащ щIэныгъэ лэжьыгъэу 250-м нэс. Абыхэм яхэтщ къэхутэныгъэ купщIафIэхэри, ди лъэпкъ тхыдэм и напэкIуэцI щхьэхуэхэм ятещIыхьахэри, монографиехэри. ЕджапIэ нэхъыщхьэхэм студентхэр зэрыщеджэ тхылъ зыбжани къыдигъэкIащ Унэжым. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, «Адыгэхэр я щIыгум щопсэуж», «ЗэхъуэкIыныгъэм и лъэхъэнэр, Къэбэрдей-Балъкъэрым ис цIыхухэм, лъэпкъхэм я зэхущытыкIэр», «Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ я тхыдэр», «Къэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэу цIыхухэм зэрахьэ динхэм я тхыдэр», «Шэрджэс мамлюкхэм КъуэкIыпIэ Гъунэгъумрэ Африкэ Ищхъэрэмрэ я тхыдэхэм щаубыд увыпIэхэр», нэгъуэщIхэри. Иужьрейуэ дунейм къытехьахэм ящыщщ щIэупщIэшхуэ зиIэ «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и тхыдэр» тхылъыщIэр.
Еджагъэшхуэм и къалэмыпэм къыпыкIа дэтхэнэ лэжьыгъэри хуэгъэпсащ адыгэм и тхыдэр нэсу зэфIэгъэувэжыным, республикэм щыпсэу лъэпкъхэм я хабзэхэр, щэнхабзэхэр ирикъуу джыным. ЩIэныгъэлI щыпкъэм и лэжьыгъэхэр яфIэхьэлэмэтщ курыт школхэм я егъэджакIуэхэми, еджакIуэ цIыкIухэми, ди адыгэ лъэпкъым и къекIуэкIыкIам дихьэх хэкупсэхэми.
— Тхыдэр езыр ар цIыхубэр сыт щыгъуи хуабжьу дэзыхьэх щIэныгъэщ. Бгъэдэлъ щIэныгъэм и кууагъми, зыпэрыт IэщIагъэм къызэщIиубыдэ гъунапкъэхэми, зыхэпсэукI лъэхъэнэм и нэщэнэхэми — апхуэдэ къэхъукъащIэхэм, нэгъуэщIхэми емылъытауэ цIыхур, псом хуэмыдэу хэкупсэр, сыт щыгъуи хущIокъу къызыхэкIа лъэпкъым, щалъхуа хэку цIыкIум, зыщыпсэу къэралым я блэкIар зыхуэдэр зригъэщIэну, ар нобэрей зэманым ирилъытрэ къэкIуэнум ирипхыу и гупсысэр иунэтIын папщIэ. Тхыдэм и напэкIуэцIхэр апхуэдизу зэмыфэгъущи (атIэ ар езы гъащIэрщ), абыхэм яхэтщ узыгъэини, уи щхьэ мыгъуагъэ хуозыгъэхьыжи, къэкIуэнум фIыкIэ упэзыгъаплъи.
Унэжым къызэрилъытэмкIэ, щIэблэм и лъэпкъ гупсысэм зегъэшэщIын, нэхъыжьхэм къакIуа гъуэгуанэм гушхуэныгъэ къахилъхьэу, ар къэкIуэнум фIыкIэ хуэгъэлэжьэн хуейщ сыт хуэдэ лъэхъэни. И къалэмыпэм къыщIэкI дэтхэнэ лэжьыгъэми папщIэ, ар цIыкIуми инми емылъытауэ, жэуаплыныгъэ ин зэрызыхищIэри къыхегъэщ Унэжым. Дауи, лъэпкъ тхыдэм теухуа лэжьыгъэ птхыныр Iуэху джэгукъым. Псом хуэмыдэу ар школакIуэхэм яхуэунэтIарэ лъэпкъым къикIуа гъуэгуанэр щIэблэм абыкIэ яджрэ, абы и бгъуапIэри кIыхьыпIэри зэпалъыту, хэта къэхъукъащIэхэм я гупсысэр иунэтIмэ. Ар гурэ псэкIэ зыхищIэрэ пэжыр и гъуазэущ дэтхэнэ тхылъми къэхутакIуэр зэрелэжьыр.
— Си дежкIэ нэхъыщхьэр тхыдэм и пэжыпIэм цIыхухэр щыгъуазэ щIынырщ, лъэхъэнэмрэ къэхъукъащIэхэмрэ абыхэм къагурыIуэнырщ, а Iуэхугъуэхэм ятеухуа гупсысэхэм жылагъуэм зыщегъэужьынырщ.
Лъэпкъым къыщIэхъуэ щIэблэм и дуней еплъыкIэм, иIэ гупсысэм зэрызишэщI щIыкIэм, абы и кууагъымрэ къызэщIиубыдэ гъунапкъэхэмрэ апхуэдэу набдзэгубдзаплъэу яхущыт егъэджакIуэм, щIэныгъэлIым и къару куэд ирехьэлIэ а унэтIыныгъэхэр егъэфIэкIуэным.
Апхуэдиз зэфIэкI зыбгъэдэлъ еджагъэшхуэм гугъуехьхэр къызэринэкIынымкIэ, насыпыфIэу псэунымкIэ и унагъуэр и щIэгъэкъуэн нэсу къокIуэкI. Абырэ и щхьэгъусэ Маритэрэ (ари щIэныгъэ лэжьакIуэщ) хъыджэбзитI яIэщи, тIуми щIэныгъэ нэхъыщхьэ тIурытI зрагъэгъуэтащ. Мадинэ юристу мэлажьэ, Оксанэ экономистщ, тIуми унагъуэ яIэщ. Кашиф зэрыщIэныгъэлIым, зэрыегъэджакIуэм, зэрыпрофессорым къыдэкIуэу икIи дадэ гумащIэщ. И пхъурылъхухэрщ иджыпсту абы и дунейр зыгъэщIэращIэр, и гъащIэр зыгъэIэфIыр.
Лъэпкъым хуэщхьэпэн IуэхуфIхэмкIэ жылагъуэм цIэрыIуэ щыхъуа Унэж Кашиф дохъуэхъу и гъащIэ гъуэгур екIуу, зыпэрыт лэжьыгъэм и хъер илъагъуу, и гурылъхэмрэ мурадхэмрэ зэтехуэу куэдрэ узыншэу псэуну, щIэныгъэм хэлъхьэныгъэфI куэд иджыри хуищIыну.
КЪАРДЭН МаритIIэ.
