ЛЪАПСЭРЫХ
(КIэухыр. ПэщIэдзэр
№№178-180-хэм итщ).
* * *
ИувыкIауэ пащтыхьым поплъэ абазэхэхэри, къэзакъхэри, сэлэтхэри — псоми я щыпэлъагъущ: иджыщ пащтыхьыр Кавказым къыщыкIуар.
КIий-гуо макъ къэIуащ:
— Пащтыхьыр къэсащ! ИугъащIэ ди пащтыхь дотэм! И гъащIэр кIыхь ухъу!
— Щхьэ зэрыгъэкIийрэ? Я хьэм бажэ къиубыда? — ягъэщIэгъуащ абазэхэхэм.
— Аращ я хабзэр. Пащтыхь я щыпэлъагъущ.
Пащтыхьым Евдокимовымрэ Лорис-Меликовымрэ щIыгъущ. Къэзакъ шухэм къаувыхьауэ, Александр ЕтIуанэр абазэхэхэм ябгъэдэкIуэтащ.
— Укъызэрытхуеблэгъар ди гуапэщ! — жаIащ абазэхэхэм.
— Шэрджэсхэр фызибийкъым сэ, хэгъэрейуэщ фызэрыслъытэр, — жиIащ урыс пащтыхьым, Шэрджэс меджлисым хэтхэм ябгъэдэ- кIуатэри. — Тхьэм фригъэфIакIуэ, псэукIафIэ фыхъу. ФIыгъуэ къывэуалIэмэ, аращ сэ сызыхуейр. Урысейр псоми ди зэхуэдэщ, Урысейм зиузэщIмэ, абы ис лъэпкъхэми заузэщIынущ. Шэрджэсхэми зыщаузэщIынущ Урысейм — шэр-джэсхэри Урысей къэралыгъуэм щыщщ. Къэрал гъунапкъэр дгъэбыдэн хуейщ, абы щхьэдэхыпIи дэпщыпIи иIэ хъунукъым. Ди гъунэгъу къэралхэм сату ядэтщIын щхьэкIэ, хы Iуфэм дызэрыкIуэ хъун гъуэгу дызэрыхуэныкъуэм фыщыгъуазэщ шэрджэсхэр. Гъуэгум и ужь дихьащ, ТIуапсы, ЦIэмэзи, Анапи нэтхусынущ гъуэгур. Фэ фщыщ гуэрхэм я щIапIэхэмкIэ блэкIынущ гъуэгур, ар зыгуэркIэ зэран къыфхуэхъумэ, дэ пщIэ къыттенэнукъым. Жылагъуэ гуэрхэр дгъэIэпхъуэн хуей хъуми, аращ — ахэри хедгъэлъэфэнукъым. Урысейм феувалIэрэ фыхэпсэухьмэ, фIыгъуэщ къыфхудэкIуэнур, шынагъуэ фыхэхуэнукъым, фи хабзи фи дини зыри къыхэIэбэнукъым. Дызэпэувауэ дызэрызэзауэрэ куэд щIащ, зауэм фIы къытхуихьакъым фэри дэри. ЗауэкIэ къэфхьын щыIэкъым, урысыдзэр лъэщ дыдэщ, абы фыпэлъэщынукъым, фи щхьэр хэфлъхьэн фIэкI.
Пащтыхьым и псалъэр нигъэса нэужь, сэлэтхэмрэ къэзакъхэмрэ зэрыгъэкIиящ. КIий-гуо макъыр щыувыIэжынум пэплъэри, Цей Хьэтырбий утыкум къихьащ.
— Ди унафэр урыс пащтыхьым ищIакIэщ, и пщэ ар дэдмылъхьарэ пэт, — жиIащ Цейм. — Абырэ дэрэ ди акъыл зэтехуэркъым, игъащIэкIи зэтехуэнукъым. Дэри тфIэдахэщ ди хэкур, ди лъахэм пэтщIын щыIэкъым, абы и хуитыныгъэращ иджыри къэс дызыщIэзэуар, дяпэкIи дыщIэзэунущ ди хэкум и хуитыныгъэм. Урыс пащтыхьым дыкъегъэгугъэ: ди хабзи, ди унафи, ди дини къыхэIэбэнукъым. Шыгъу Iэбжьыб псы лэгъупым хэвдзэт: напIэзыпIэм хэкIуэдэнущ. Ди лъэпкъри аращ: Урысейр инщ, ди лъэпкъ мащIэр Урысейм хэткIухьынущ. Урыс пащтыхьым жиIащ: «Кавказыр дыдей хъунущ». Хьэуэ, жызоIэ сэ: Кавказыр е ди хэкущ, е ди кхьэлъахэщ. ХьэщIэм псалъэ жагъуэ жраIэ хабзэкъым — аращ адыгэм ди хабзэр. А хабзэм себэкъуэнущ нобэ. Мыращ пащтыхьым жесIэр: уэ удихэгъэрейкъым, удибийщ!
ЦIыхур Iэуэлъауэ зэрыгъэхъуащ. Шэрджэсхэр къебгъэрыкIуэн къафIэщIри, къэзакъхэм пащтыхьыр къаувыхьащ, я сэшхуэхэр кърагъэлъэтри. Зы адыги епхъуакъым и къами и сэшхуи.
— Урыс пащтыхьыр ди хьэщIэщ нобэ. ХьэщIэм хуэфащэ хабзэм дебакъуэмэ, игъащIэкIэ хъуэн тхуэхъунщ! — жиIащ Цейм. — Пащтыхьым и псалъэм къыщIигъужынIамэ, дедэIуэнущ.
И тэрмэшхэм ящыщ зым зыхуригъэзэкIащ пащтыхьым. ЛъэбакъуитI-щы къичри, тэрмэшым жиIащ:
— Пащтыхьым и псалъэм къытригъэзэжыркъым. Зэхэфхар къывгурыIуамэ, фи гум ивубыдэ — аращ пащтыхьым къывжиIэр.
* * *
Инджылызым щыкIуэм гугъу ехьащ адыгэ лIыкIуэхэр. Хым щызэпрыкIым урыс кхъухьхэр къеплъакIуэрти, абыхэм зыщагъэпщкIун хуей хъуащ. Истамбыл нэсыху хым щытетар жэщущ, махуэкIэ хы Iуфэм есылIэурэ.
Истамбыл нэса нэужь, япэ къаIущIар Джеймс Беллщ.
— Гъуэгум и нэхъ хьэлъэр къэфкIуащ, — лIыкIуэхэм, Дзэпщ Исмелрэ Хъущт хьэжымрэ, я гур фIы къахуищIащ абы. — Зыдгъэгувэжынкъым: Франджым дынэсмэ, Инджылызри жыжьэжкъым.
Инджылызым Уркварт Дэвид къащыпэплъэрт Шэрджэсым и лIыкIуэхэм: абы щыгуфIыкIащ Дзэпщ Исмел — а тIур нэIуасэ зэхуэхъуауэ зэрыцIыхурт. Инджылыз парламентым къыщыпсэлъэнущ Исмел, абы щыжиIэнури и хьэзырщ. Дуней псом щреIу зауэм хэт шэрджэсхэм ятелъ хьэзабым, лей къазэрытехьэм и хъыбар. Зауэм хэзыдзар шэрджэсхэм я псэм къещэ урыс дзэпщхэрщ, урыс пащтыхьым къариуштащ ахэр, адыгэ хы Iуфэм кхъухьхэр кърашэлIащи, бэуапIэ къратыркъым, нэгъуэщI къэралхэм сату дащIыфыркъым, Шэрджэсым кърагъэхьэIакъым — ар щхьэ хузэфIэкIрэ Урысейм, адыгэхэм къадэщIын теткъэ мы дунейм, зыми ил узыркъэ егъэзыгъэ хъуа адыгэхэм щхьэкIэ?… Дзэпщ Исмел и щхьэм икIыркъым ар, и гупсысэм хэт зэпытщ.
— ПщIэншэрыкIуэ дымыхъумэ арат Хъущт хьэжымрэ дэрэ дызыхуейр. Гынрэ топрэ тшэфамэ, пщIэншэрыкIуэ дымыхъуауэ тлъытэнут, — жиIащ Дзэпщ Исмел.
— Инджылызым къыфхуащIэфынур сэ дэнэ щысщIэн, Исмел, сэ схузэфIэкIынуращи, гыни, топи, нэгъуэщI Iэщэ гуэрхэри фхуэдгъэхьэзыращ. Ахэр икIэщIыпIэкIэ зэрыфIэрыдгъэхьэнум иужь дитщ. Шэрджэсыр зыхэт хьэзабым щыгъуазэр мащIэкъым. Фэ фимыкIуэтыж закъуэ, — жиIащ Белл. — Урысхэм закъевмыгъэгъапцIэ, дахэ къывжаIэкIэ фемыдаIуэ, Iэщэр фымыгъэтIылъ. Европэм игу техуэнукъым Урысейм къывих лейр. Куэд яхьыжынукъым: Урысейм теуэнущ европей къэралхэр, абы и Iэ-и лъэр япхынущ — лей зэрихьэжыфынукъым дяпэкIэ, ар хуадэнукъым…
Махуэ тIощIым щIигъукIэ гъуэгу тетащ адыгэ лIыкIуэхэр. Лондон нэсри, зы махуи загъэпсэхуакъым: зылъежьам и ужь ихьащ. Зы кхъухь из Iэщэ щIэлъэIуати, кхъуитI-щыкIэ къагъэгугъащ.
Инджылыз пащтыхь гуащэм къахуигъэкIуам, зиусхьэн Дуглас, иригъэблэгъащ лIыкIуэхэр. ЛIы гъур кIыхьщ Дуглас, лIыкIуэхэм къащыгуфIыкIауэ фэ тетщ. Уркварти ящIыгъущ лIыкIуэхэм. Ар я тэрмэшщ.
— Куэд щIауэ дыфкIэлъоплъ дэ, Шэрджэсым и Iуэху зытетым дыщыгъуазэщ, — жиIащ Дуглас. — Нэхъапэми дывдэIэпыкъуащ, дяпэкIи дывдэIэпыкъунущ. Фэращ дэ дызителъхьэр. Урысейр къыжьэдумыкъуэмэ, хъийм икIыпэнущ. Кърым зауэм и ужькIэ дызэрызэгурыIуащи, дэ дызэрывдэщIри дызэрывдэIэпыкъури Урысейм ищIэ хъунукъым.
Дуглас и иужьрей псалъэр шэуэ къытехуащ Дзэпщ Исмел. «Инджылыз меджлисым дыкъыщагъэпсэлъэнукъым — аращ мы зиусхьэным и псалъэм къикIыр», — гу лъитащ Дзэпщ Исмел.
— Зы лъэIу сиIэт, — жиIащ Дзэпщ Исмел. — Инджы-лыз меджлисым сыкъыщыпсалъэ хъунукъэ?
— Хъунущ. Сыт щIэмыхъунур? Дэ зыми и жьэ дубыдыркъым, — жэуап къритащ Дуглас. — Iэщэ зэрывэттыр къыхэбгъэщынкIэ Iэмал зимыIэщ — ар зыщумыгъэгъупщэ закъуэ. Дакъикъибл нэхъыбэкIэ укъэпсалъэ хъунукъым. Парламентым хэтхэм дакъикъитхущ иратыр.
ПIалъэр къыщысым, шэрджэс лIыкIуэхэр парламентым яшащ. Дзэпщ Исмел псалъэр къылъысащ. Джеймс Белл къыбгъурыуващ — ар тэрмэшщ.
КIыхь зригъэщIакъым Дзэпщ Исмел: дакъикъиблкIэ фIэкI уамыгъэпсэлъэнумэ, уигу къеуэ псор дауэрэ яхуэпIуэтэн? Нэхъыщхьэм гу лъаригъэтащ: лъыгъажэ зауэм зэрыхэтым, ар къазэрытехьэлъэм, дэIэпыкъуэгъурэ къадэщIынрэ зэрамыIэм. Инджылыз парламентым иритащ Шэрджэс меджлисым дуней псом зэрызахуигъазэ Псалъэр.
Адыгэ зауэлIхэр гъуэгу тохьэ. Сурэтыр зыщIар тщIэркъым. 1828 гъэ
* * *
-Сэ сежьэн хуейщ, си унафэм къедаIуэ, — жриIащ генерал Евдокимовым полковник Сердюковым. Мейкъуапэ къыщыщIэдзауэ Псыхуабэ нэс къэзакъ плъырхэр гъуэгум тегъэувэ: шэрджэс абрэджхэр къеджэдэжьэнкIэ мэхъу. Фахуэсакъ абыхэм, фыбэлэрыгъмэ, фыIуапIэн хьэзырщ.
— ДатеплъэкъукIынкъым! — жери пэшым щIэкIыжащ Сердюковыр.
И закъуэ къыщынэм, генералыр гупсысэм хэджэрэзащ: «Кавказым и тетыр щIэх дыдэ къызэджэн си гугъащ — щхьэ зигъэгувэрэ? Сыкъызэрытричыр ищIэркъэ? ЩIымахуэр къихьэху къызэджакъым, иджы гъуэгум щызекIуэгъуейщ. Зыри къыщыщIынтэкъым тетым, езыр къакIуэрэ псори и нэкIэ зригъэлъэгъуатэмэ. МафIэм дызэрыхэтыр ищIэркъэ? Кавказым дзэуэ исым Iэтащхьэ щыхуащIакIэ, ар и къалэнщ зиусхьэн Романовым. Дэ ди псэ деблэжыркъым, лъы догъажэ, фIыщIэр зылъысыр езыхэращ. Пащтыхьым сигу ебгъэркъым: къулыкъукIэ сыдригъэкIуэтеящ, къызэтащ, граф цIэр къысфIищащ. Кавказми къэкIуащ, ди Iуэху зытетыр и нэкIэ зригъэлъэгъуащ, бгырысхэр зэрыхьэкIэкхъуэкIэр и нэгу щIэкIащ. ФIыщIэ къыхуащIыным щIэнэцIым и щхьэ зэрыхьщ, дэ ди IэнатIэр зэуапIэрщ…»
Евдокимовым и нэгу щIэт зэпытщ мафIэ щIадзэурэ зэтрагъасхьэ жылэхэр, гужьеяуэ мэзым щIэлъэдэж сабийхэр, и тхьэкIумэм икIыркъым абыхэм я гъы макъыр. А псори къыфIэIуэхукъым генералым, и нэгум щIэт, и тхьэкIумэм ит зэпыт щхьэкIэ, къыхэскIыкIынукъым — зэсэжагъэжьщ лъэгуажьэм къэсу лъыуэ зыхэтар. ЩIэгузавэр нэгъуэщIщ: Кавказым и тетым щIриджэрщ. «Къулыкъум сытригъэкIынкIэ хъунукъэ? Ари къызищIэфынущ. И нэфI къызэрыпщыхуэщ… Зауэр и кIэм нэзгъэблэгъащ, зы махуэ сепсыхакъым. Иджы лъэныкъуэ срагъэзмэ, си вагъуэр ижауэ аращ. Хэт Ермолов сымэ зигу къэкIыжыр? Ермоловракъэ Къэбэрдейр зыгъэбэяуар? И цIэ ираIуэжрэ иджы? Езыр зи пIэ иува Барятинскэр-щэ? Засс, Вельяминов, Филипсон сымэ-щэ? Ящыгъупщэжащ ахэри. Къулыкъур сIэщIахрэ лъэныкъуэ срагъэзмэ, сэри аращ къыспэплъэр. Къулыкъум сытрихун мурад ищIми, и къуэш нэхъыжьым, ди императорым, къыхуидэнкъым: ар къысщытхъуащ, фIыщIэ къысхуищIащ: «Шэрджэсхэм я джабэр щIэбудащ», — жери. Хьэуэ, си IэнатIэр сIащIахын си гугъэкъым, ахэр сэ къысхуейщ иджыри — зауэр и кIэм нэдгъэсыху…»
Евдокимовыр зэрымыгугъауэ къыщIэкIащ: Кавказым тет хуащIа Романовыр къыщыгуфIыкIащ, IэплIэешэкIкIэ иригъэблэгъащ. Шэрджэсхэм иращIылIа зауэр здынэсам щIэупщIащ тетыр. Евдокимовым кIыхь зригъэщIакъым:
— Мы гъэм и гъатхэм кIэ еттынущ шэрджэсхэм.
— Ар дэгъуэкъэ! — гуфIащ тетыр. — Пащтыхьри сэри дыпщогугъ абыкIэ. ТекIуэныгъэм дыхуеужьэрэкIын щхьэкIэ, сыткIэ дыбдэIэпыкъун? Сыт нэхъ ухуэныкъуэ?
— Кхъухь дыхуэныкъуэнущ. Шэрджэсхэр хым зэпрызышын кхъухь, — жиIащ Евдокимовым.
— Кхъухь фыщыдгъэщIэнкъым.
— Кхъухь дыщымыщIэмэ, Iэрэ жьэрэ зэхуэзыхь къиднэнкъым Шэрджэсым, я лъапсэр нэщI тщIынщ…
* * *
Евдокимовыр жьэмыгъуэ ипсэлъыкIауэ къыщIэкIащ: шэрджэсхэм я лъыр щагъэжа зауэр и кIэм нэблэгъат. Ар нэрылъагъу хъуащ 1864 гъэм и щIымахуэм.
Офицерхэм ящыщ зым игу къигъэкIыжащ: «ДебгъэрыкIуауэ бгым дохьэ. Ди дзэр щалъагъукIэ, шэрджэсхэр зэрогъащтэ. Нэхущым уэс Iув къесащ, уаещ. Жыгыщхьэм идиихьа бгырыс лIыжь дрихьэлIащ. ЛIыжьыр щхьэпцIэщ, лъапцIэщ. Плъыр хъунт лIыжьыр, уае къытехъуэри, жыгыщхьэм идиихьащ. Шэрджэс къуажэ зыбгъупщI дгъэсащ зы махуэм.
ЛIы цIэрыIуэ гуэр, Щауэ КъасболэткIэ зэджэр, лIыкIуэ къытхуащIащ, къыдагъэпсэлъэн щхьэкIэ. Къару къахуэнэжатэкъым шапсыгъхэм, къытпэувыжыфынутэкъым. «Дызэвгъэпсалъэ» — аращ ар лIыкIуэ къыщIащIар. Тыркум кIуэнущи, я гъуэгур зэпыдмыупщIмэ, нэгъуэщIым щIэлъэIужыркъым шапсыгъхэр. Хуит тщIымэ, гъуэмылэ здащтэнут. «Къэнар хьэрэм фхухъу» — арагъэнщ, дауи, ягукIэ жаIэр…»
Шэрджэс меджлисыр ягъэса нэужь, шэрджэсхэр зэувэлIэжыфакъым — я щхьэр я лажьэщ псоми. Меджлисыр щэнейрэ зэхуэсати, я акъыл зэтехуакъым, дзыхь зэхуащIыжыртэкъым.
Занокъуэ Къарэбатыр игу къокIыж и адэми, Сэфарбий, меджлис къызэригъэпэщын мурад зэриIар. Ар и хъуэпсапIэ зэпытащ Сэфарбий, дунейм тетыху, — къехъулIакъым…
Занокъуэ Къарэбатыри арат и гуращэр — шэрджэсхэр зэгуигъэхьэныр. Зыри къедэIуакъым абы. Къэрабгъэм ящыщтэкъым Къарэбатыр, нобэ къэшынауэ къыфIэщIащ — Тхьэм ищIэнщ къызыхэкIар.
Шэсри, Бжьэдыгъукъалэ къикI гъуэгум техьащ Къарэбатыр. Нобэ нэщIщ гъуэгур. Дыгъуасэ дзэ фIыцIэр щызэхэзекIуащ, шыбжькIэ ялъэф топхэм къаIэт сабэм Iур икудауэ.
Гупсысэ мыфэмыцхэм къыхэкIыфыркъым Занокъуэ Къарэбатыр: «МазитI и пэкIэ хуэстха лъэIум жэуап къритакъым пащтыхьым. Езыр зыгуэр хуей хъумэ, мэкъакъэ-мэкIэцI. Щыхуэмейм деж дэгусагъро зещI. Хуеймэ, и унафэр икъутэжыфынущ пащтыхьым. Абазэхэхэм ягъэкъуаншэр Евдокимовыращ, къагурыIуэркъым пащтыхьым и Iизын хэмылъауэ генералым зы лъэбакъуи зэримычынур. Дызыщымыгугъыным дыщыгугъащ, дыкъаплъэнэфти, дыплъэкъуащ. Сыт иджы тщIэнур, сыт къытпэплъэр? Нэгум щIэлъыр лъэгум кIуащ жыхуаIэракъэ…»
* * *
Гъуэгум техуэжыркъым цIыхур — зи лъэ вакъэ изылъхьэфыр хы Iуфэм зэрохь. Уапэувмэ, къодэIуэжынукъым зи щхьэр щIэзыхьахэр. Сыт Тыркум къащыпэплъэр — ар зыми ищIэркъым. Я бзи я хабзи ямыщIэми, я диныр зыщ, гущIэгъу къыхуащIынкъэ?
Я хэкур зэрыпхъуакIуэхэм щахъумащ абыхэм, я лъахэри, я къуршхэри, я хъупIэхэри, я хадэхэри къызэранэкI иджы. КъызэранэкI я адэжьхэм я кхъэхэр…
Къарэбатыри изэгъэжыркъым и унэ. «Урысейм зыхуейр зыIэригъэхьащ. Сыт урыс пащтыхьым адыгэхэм къажриIар? «Си IэмыщIэ зыкъифлъхьэн фымыдэмэ, Тыркум фыIэпхъуэ!» Шэч хэлъкъым: Урысеймрэ Тыркумрэ ди нэщIыбагъкIэ зэгурыIуащ. Тырку кхъухьхэр хы Iуфэм Iузщ. КъэралитIыр зэрызэгурыIуам щыхьэт техъуэркъэ ар? Хэкум фикIын фымыдэмэ, залымыгъэкIэ фитхунущ — аращ урыс пащтыхьым къызэригъэгугъар. И псалъэр егъэпэж урыс пащтыхьым: дзэ фIыцIэр къариутIыпщащ, адыгэхэм лъапсэрыхыр къахуигъэкIуэн щхьэкIэ…»
Зы махуэ дигъэкIри, Занокъуэ Къарэбатыр Сошэ деж кхъухьым щитIысхьащ, и унагъуэр зыщIигъури…
ЦIыхум ягу ебгъащ Занокъуэ Къарэбатыр. Япэ зригъэщащ — аращ ягу щIебгъар. Абы и ужьыр зэрахунум шэч къытрахьэркъым шапсыгъхэм: а зы гъуэгуращ псоми къащIэлъыр. Ар зэрыгъуэгу мыгъуэр къагурыIуэркъым я нэхъыбэм: Тыркур жэнэт унапIэ яхуэхъун къафIощI…
* * *
И IэмыщIэ илъ убых унагъуэ щиплIыр здришэжьэнути, Бэрзэдж Джырандыкъуэ генерал Гейман деж кIуащ, гъуэгу тхылъ къыIрихын щхьэкIэ. Абы щыгъуазэ офицер гуэрым итхыжыгъащ: «… Шэджагъуэ нэужьым Бэрзэдж Джырандыкъуэ къэкIуащ. Тхьэмадэ пщыкIутхуи щIыгъущ. Генерал Гейман къащыдыхьэшхащ убыххэм:
— Си деж щхьэ фыкъэкIуа иджы? Европэр къыфщхьэщыжын фигугъатэкъэ? Дэнэ щыIэ фыкъэзыгъэгугъахэр? Слъагъуркъыми ахэр. ТопкIи фыкъагъэгугъат — топи слъагъуркъым.
— Зыми дыщыгугъыжыркъым дэ, утыкум дыкъранащ, — жэуап итащ Бэрзэдж Джырандыкъуэ. — ДыкъыщIэкIуар дывэпсэлъэн щхьэкIэщ.
— Фыкъыдэпсэлъэн мурад фщIащ? Сыт фыкъыщIыдэпсэлъэнур: фэ фыхахуэщ, фыщхьэмыгъазэщ. Хьэмэрэ фыкъыдэзэуэн фи мурад, текIуэнур къэфщIэн щхьэкIэ? — жиIащ генералым.
— Дызэрыфпэмылъэщэнур къыдгурыIуащ, итIани къару гуэри къытхуэнащ дэ. Дызэзауэмэ, ди цIыхур хэкIуэдэнущ — абы дыхуейкъым. Дызэвгъэпсалъэ — аращ дыкъыщIэкIуар, — жиIащ Джырандыкъуэ.
— Шыпсэ севмыгъэдаIуэ! Сэ фызоцIыху фэ! Тыркум фызэрыкIуэну гъуэгур фымыщIэмэ, абазэхэхэмрэ шапсыгъхэмрэ феупщI.
Ар жери, генералыр убыххэм ябгъэдэкIыжащ…»
Апхуэдэ жэуапщ генерал Гейман убыххэм къаритар. НэгъуэщI къыхуэнэжатэкъыми, Бэрзэдж Джырандыкъуэ и унагъуэри и IэмыщIэ илъ цIыхухэри гъуэгум хуигъэхьэзыращ, бгым къришри хы Iуфэм къащыпэплъэ кхъухьхэм иригъэтIысхьащ…
* * *
1864 гъэм и гъатхэм Кавказым и тет Романов Михаил пащтыхьым хуитхащ: «Лабэ къыщыщIэдзауэ Псыжь псыхъуи ТIуапсэ псыхъуи ди бийхэр дэдгъэкъэбзыкIащ». Пащтыхьыр гуфIащ: «ФIыщIэр ди Тхьэшхуэм ейщ!»
Генерал Гейман хъыбар игъэIуащ: «1864 гъэм гъатхэпэ мазэм Навагин быдапIэм (иджы Сочэ) шэрджэсхэм я иужьрей гъуащхьэр щызэтетфыщIащ. Кхъухьхэм зэрогуэ шэрджэсхэр, Тыркум зэрыхьынущи. Кхъухьыр къомэщIэкI — шэрджэс куэдыIуэ щызэтрихьащ хы Iуфэм. Хы Iуфэм къэмысаи щыIэщ: бгым къикIыурэ къызэрохь. Кхъухь дыщIыхуейр аращ. Шэрджэсхэр Кавказым идгъэкъэбзыкIын мурад щыдиIэкIэ, зы кхъухьми кхъухьитIми дрикъунукъым. Бгы дурэшхэм зыдэзыгъэпщкIуа шэрджэсхэр къызэщIыдокъуэ — зы цIыхуи къиднэнукъым бгым…»
«… Шэрджэсхэр зытедгъэкъэбзыкIа щIым къэзакъ станицэ 52-рэ нэгъуэщI жылагъуи 3-рэ идгъэтIысхьащ, унагъуэ 4374-рэ дэсщ абыхэм, — Бытырбыху хъыбар иригъэщIащ Евдокимовым. — Шынагъуэр ящхьэщыкIащ абыхэм — шапсыгъ къиднэжакъым: топи, нэгъуэщI Iэщи хуэныкъуэжкъым. Я хади я лъапси къызэранэкIащ шэрджэсхэм: гъавэ щыщIэнукъым мы лъахэм къэдгъэIэпхъуэхэр — псори я хьэзырщ, дыпсэунщ жаIэмэ…»
* * *
Кавказ зауэм кIэ зэригъуэтам и щIыхькIэ Къуэбыдэ дзэр щиувыкIащ. Псори нэжэгужэщ — я хьэм бажэ къиубыдащ жыхуаIэращ. Кавказым и тет Романов Михаил дзэм и пащхьэ иуващ, абы и щIыбагъ къыдэтщ генералхэмрэ офицерхэмрэ.
— Кавказ зауэм кIэ игъуэтащи, абы щхьэкIэ сынывохъуэхъу, — дзэм къахэгуоуащ Романовыр. — ЛIыгъэ зефхьащ фэ! ФIыщIэ хузощI фэ фщыщ дэтхэнэми! ФIыщIэ хузощI ди Тхьэшхуэм! Зауэм хэкIуэда лIыхъужьхэр зэи тщыгъупщэнукъым дэ: лъы ягъажэурэ къазэуащ абыхэм мы лъахэр — ар псэупIэрэ тыншыпIэрэ тхуэхъунущ дэ!
Я жьафэр къехыркъым генералхэми, офицерхэми, сэлэтхэми — псоми я гуфIэгъуэщ. Махуэри уэфI дыдэщ нобэ — 1864 гъэм накъыгъэ мазэм и 21-м…
Къуэбыдэ щиувыкIауэ зэщIэгуауэ дзэм зырыз-тIурытIурэ блокI я лъэпкъэгъухэм къакIэрыхуахэр — хы Iуфэращ ахэр здэпIащIэр: нэгъуэщI къахуэнэжакъым. Я хэкум лъапсэрыхыр къыхуагъэкIуащ…
* * *
Кавказ зауэм кIэ игъуэтащ. КIэ зымыгъуэтыр адыгэхэм къатепсыха насыпыншагъэрт. Зауэм къелахэм я щхьэр щIахьащ, бгым къикIыурэ хы Iуфэм зэрохь.
Хы Iуфэм зэрыхьми, я гугъэр хахыжакъым: гува-щIэхами зэгуэр къагъэзэжынкIэ хъунущи, ар гурыфIыгъуэщ.
Зауэм и кIэр зи нэгу щIэкIа гуэрым, Тихомиров Л. А. игу къегъэкIыж: «… Шэрджэсхэр я лъахэм ирахун щIадзакIэт, дэ Темрыкъуэ къалэ цIыкIум дыщыдэсам щыгъуэ. Дагъыстэным зауэр зэрыщекIуэкIамрэ Щамил зэраубыдамрэ сэ сызэрыщыгъуазэр а псор зи нэгу щIэкIахэм я гукъэкIыжхэмкIэщ. Псыжь адрыщIрэ хы ФIыцIэм и Iуфэмрэ зауэр зэрыщекIуэкIар си нэкIэ слъэгъуауэ сыщыгъуазэщ. А насыпыншагъэм и хъыбар гууз Iэджи срихьэлIащ, ар зи нэгу щIэкIахэм ятхыжауэ. Сэри сытетхыхьын мурад сиIащ а зауэ гущIэгъуншэм, хъыбар куэд зэхуэсхьэсауэ щытащ, ауэ а псор стхыжыным сыхунэсакъым, щхьэусыгъуэ гуэрхэм къыхэкIри».
КъуэкIыпIэ Кавказыр къазэуа нэужь, Барятинскэм дзэпщхэр Тэрчкъалэ (Владикавказ) щызэхуишэсауэ щытащ. КъухьэпIэ Кавказыр къэзэуа зэрыхъунум тепсэлъыхьын щхьэкIэ.
Генерал Филипсон зэрилъытэмкIэ, шэрджэсхэм уагурыIуэфынут, мафIэ ящIумыдзэми, — ар абы щигъэунэхуащ абазэхэхэм я деж. Ар щхьэгъэпцIэжущ Барятинскэми адрей урыс дзэпщхэми зэралъытар.
Шэрджэсхэр хэзэгъэнукъым Урысейм, игъащIэ лъандэрэ щхьэхуитщ ахэр, зым и IэмыщIи илъакъым ахэр — аращ Iэрыубыд щIыпхуэмыщIынур. КъыщомыдэIуэнукIэ, Iэщэрэ мафIэкIэ хэгъэзыхьын хуейщ. Урысейм еплъытмэ, шэрджэсхэм тхыдэм и гъуэгуанэ кIыхь къызэпачащ. Пасэрей алыджхэм япыщIауэ щытащ шэрджэсхэр, илъэс мин зыбжанэм и кIуэцIкIэ зэрыпхъуакIуэ куэд къещащ шэрджэсхэм я хэкум, къеща щхьэкIэ, я лъэгу щIагъэувэфакъым: зэрыпхъуакIуэхэр е зэхакъутащ, е езыхэр зэщIэ-кIуэжащ, шэрджэсхэм фIырыфIкIэ уазэрыпэмылъэщынур къагурыIуэурэ. Я хэкури я щхьэри зэрахъумэжыфын къару яIэти, абы къыкъуэгушхукIырт шэрджэсхэр, зи щхьэр бийм хуэзыгъэщхъ лъэпкътэкъым ахэр. Тыркухэр динкIэ къагухьэми, абыхэм я IэмыщIи зралъхьэн мурад яIэтэкъым шэрджэсхэм, IэщэкIэ къалъихьэрэ — абыхэм зэрызрагъэцIыхужын къару ябгъэдэлът шэрджэсхэм. Урысейм и гугъу пщIымэ, IэщэкIэ фIэкI ахэр Iэрыубыд яхуэщIынутэкъым.
Евдокимовым къыгурыIуащ ар щIэх дыдэ. Шэрджэсхэм уахэзэгъэнукъым, уи лъэгум щIумыгъэувауэ. УатегуплIэрэ хэбгуэмэ, итIанэщ шэрджэсхэр жыIэдаIуэ щыхъунур. Ар хузэфIэмыкIмэ, Урысейр зэи тыншынукъым. Европейхэмрэ тыркухэмрэ зауэ къращIылIэмэ, Урысейм и Iуэхур хэплъэгъуи шынагъуи хъунущ. Шэрджэсхэри къадэщIынущ абыхэм — аращ шэрджэсхэм кIэ етыпэн щIыхуейр. Дауэ кIэ зэрептыфынур? И ныкъуэр зэтеукIауэ, и ныкъуэр хэкум ихун хуейщ. Абы яхутекIакъым Евдокимовыр, хэт къыпэрыуами, хэт къечэнджэщами. ЩIэныгъэ лъэпкъ имыIами, акъылыншэкIэ уеджэнтэкъым Евдокимовым, жыжьэ плъэфырт: шэрджэсхэр зэтраукIэмэ, е лъэныкъуэ ирагъэзмэ (я хэкур ирагъэбгынэмэ), Псыжь къыщыщIэдзауэ хы ФIыцIэм и Iуфэм нэс Урысейм ей хъунут…
Барятинскэм зэрилъытэмкIэ, захуэт Евдокимовыр. Дагъыстэнхэр зэтриукIакъым Барятинскэм: я пIэ иригъэтIысхьэжри, я хэкум къринащ…
Шэрджэсхэм я Iуэхур щхьэхуэщ. Евдокимовыр щIэзахуэр аращ: е дэ, е ахэр — дязыхэзщ, лъэпкъитIри дизэгъэнукъым а хэкум. Дызэдэпсэуфынукъым: зым кIэ етауэ, адрейм лъахэр къахуэнэн хуейщ. Урысхэм кIэ ягъуэт нэхърэ нэхъыфIщ, лъахэр къахуэнэмэ. КIэ зыгъуэтын хуейр шэрджэсхэращ… Евдокимовым акъылэгъу дэхъуащ Барятинскэр — Кавказым и дзэпщ нэхъыщхьэр…
Дзэпщ нэхъыщхьэр бгырысхэм ящыгъуазэщ 1835 гъэ лъандэрэ. Абыхэм езауэурэ, зыбжанэрэ уIэгъэ хъуащ Барятинскэр. Зы хъуэпсапIэ иIэщи, абы хуэнэхъуейщ: Ермоловымрэ Воронцовымрэ ящхьэпрыкIыжмэ, и цIэр Iунущ. Бгырысхэр иджыри къэс я лъэгу щIагъэувэфакъым урыс дзэпщхэм, Барятинскэм ар хузэфIэкIынущ: КъуэкIыпIэмкIэ щыпсэу лъэпкъхэр хигуащ, къыхуэнэжар шэрджэсхэрщ. Дауэ, сыт хуэдэ щIыкIэкIэ ахэр зэрыхигуэнур? ЛIакъуэлIэшщ Барятинскэр, щIэныгъэ иIэщ, уэркъ хабзи хэлъщ, зэуэнщ къызыхуигъэщIар — абыкIэ лъэрымыхькъым. Ауэ…
«Ауэращ» хэзыгъаплъэр: лъэпкъ псо зэтебукIэ хъурэ? Егупсысагъэнщ абы «уэркъыгъэм» иригушхуэ дзэпщыр. Куэд дыдэкIи егупсысагъэнкъым: лъэпкъ жыIэмыдаIуэм и лъапсэм псы игъэжыхьыжын хуейщ — аращ зытриубыдар. Апхуэдэ чэнджэщкъэ Евдокимовым кърихьэлIэр? Щхьэ емыдаIуэрэ абы? Захуэ хъунщ Евдокимовыр: шэрджэсхэм я лъапсэм псы игъэжыхьыжын хуейщ. И чэзу хъуащ. Пащтыхьым хъыбар егъэщIэн хуейщ, лъэпкъ псо зэтебукIэн мурад пщIамэ, — арыншауэ хъунукъым: Европэм псалъэмакъ къыщаIэтынкIэ мэхъу — абы пащтыхьри езыри хуейкъым, я нэ къыхуикIыркъым апхуэдэ псалъэмакъым. Генерал Филипсон абазэхэхэм ягурыIуэн хузэфIэкIащ, ахэр я пIэ иригъэтIысхьэжыфауэ щытащ. Барятинскэм апхуэдэ мурад гуэр иIагъэнкIэ мэхъу — хунэсакъым: 1861 гъэм сымаджэ хъури, гукъыдэж иIэжакъым, къыкIэлъыкIуэ гъэм Кавказым икIыжын хуей хъуащ, и гъащIэр нэгъуэщI къэралхэм щигъэкIуащ итIанэ, дунейм щехыжари аращ…
Шэрджэс хэкур къэзызэуам и фIыщIэр къылъысакъым Барятинскэм, фIыщIэ къызэрихьар Евдокимовым гъуэгу зэрыритамрэ абы акъылэгъу зэрыдэхъуамкIэщ.
Евдокимовым акъылэгъу къыдэхъуащ пащтыхь Александр ЕтIуанэри — аратэкъэ шэрджэсхэм къажезыIар: «Зыкъэфтын фымыдэмэ, хэкум фикI».
Шэрджэсхэр ирахумэ, я щIыр нэщI хъунущи, къэзакъ игъэтIысхьэ — ар зыщигъэгъупщакъым Евдокимовым: адыгэ хэкум из ищIащ къэзакъ жылагъуэхэр. Абыхэм къыдахуахэр, шэрджэсхэр, хэт гъуэгум телIыхьащ, хэт хы Iуфэм IукIуэдащ. Къелар Тыркум Iэпхъуащ…
ЗэзыдзэкIар
КЪэРМОКЪУЭ Хьэмидщ.
