Ислъамым и нур
Уаз
Анэм и арэзыныгъэм жэнэтым ухуешэ
Ислъам диным быдэу къегъэув быным къэзылъхуахэм сыт щыгъуи пщIэ хуищIын хуейуэ.
КъурIэн лъапIэм и щIыпIэ куэдым къыщыхощ быным адэ-анэм хуаIэн хуей щытыкIэр. Къапщтэмэ, «Пшахъуэхэр» сурэм и 15-нэ Iэятым дыкъыщоджэ: «Дэ цIыхум хуэдгъэуващ къэзылъхуахэм фIы хуащIэну. Анэм и дежкIэ хьэлъэщ быныр и ныбэм къыщрихьэкIыну, къилъхуну, уэндэгъу щыхъуамрэ бгъэкIэ щигъэшхэмрэ зэхэту мазэ щэщI хъур. ЛIыпIэ иувэрэ и ныбжьыр илъэс плIыщI хъуа иужькIэ абы жеIэ: «Я Алыхь! Сэрэ сыкъэзылъхуахэмрэ укъызэрытхуэупсамкIэ фIыщIэ пхуэзыщIын зыхэщIыкI къысхэлъхьэ икIи Уэ арэзы узытехъуэн Iуэхугъуэхэр злэжьынымкIэ дэIэпыкъуэгъу къысхуэхъу. Сэ Уи деж тобэ къыщызохьыж. ИпэжыпIэкIэ, сэ — муслъымэнхэм языхэз зы цIыхущ».
Зэрынэрылъагъущи, Алыхьталэм цIыхухэм къалэн ящещI къэзылъхуахэр фIыуэ ялъэгъуну, пщIэ хуащIыну икIи ягу къегъэкIыж я анэм и ныбэм къызэрыщрихьэкIар, бэлыхьрэ гугъуехьрэ телъу. Абы лъхуэныгъэр къыкIэлъокIуэ — ари псэзэпылъхьэпIэщ. АдэкIэ анэм и пщэ къыдохуэ сабийр бгъэкIэ игъэшхэну, ипIыну, игъэсэну. Абы текIуадэр зы сыхьэткъым, зы махуэкъым икIи зы мазэкъым, атIэ илъэс куэд ехь. Сабийр ныбэм къыщихъуэмрэ быдзым къыщыщIачыжымрэ мазэ щэщI и кIыхьагъ хъун хуейуэ къалъытэ: мазибгъур анэм и ныбэм щокIуэ, адрей зэманым бгъэкIэ егъашхэ. КъурIэным куууэ хэзыщIыкIхэм зэрыжаIэмкIэ, а Iэятым къыщыгъэлъэгъуащ нэхъ мащIэ дыдэу цIыхубзыр мазихкIэ зэрыуэндэгъур.
Зы цIыху гуэр Алыхьым и нэфIыр зыщыхуа бегъымбарым еупщIащ: «Уа Мухьэммэд, хэт мы дунейм пщIэ нэхъ зыхуэсщIыпхъэу тетыр?». «Уи анэр», — къитыжащ жэуап ЛIыкIуэ лъапIэм. ЛIым щэнейрэ и упщIэм къытригъэзэжащ икIи сыт щыгъуи игъуэтар а жэуап дыдэращ. ЕплIанэу къыщеупщIаращ Бегъымбарым щыжиIар: «Уи адэм». Мы псалъэхэр щыхьэт тохъуэ дэтхэнэ зы цIыхуми къэзылъхуахэм, псом хуэмыдэу я анэм, я щIыхуэ зэрытелъыр икIи абыхэм я арэзыныгъэмкIэ жэуаплыныгъэшхуэ зэрахьыр.
НэгъуэщI зы хьэдиси щыIэщ. И анэр зэрышэчыгъуейм къыхэкIыу, зы лIы гуэр Мухьэммэд бегъымбарым хуэтхьэусыхащ. Абы ЛIыкIуэ лъапIэр еупщIащ: «Абы и ныбэм ущилъами, ар шэчыгъуейт?». «НтIэ» къригъэкIыу лIым и щхьэр ищIащ. АдэкIэ Бегъымбарым пищащ: «ИлъэситIкIэ быдз ущригъэфами хьэл Iей иIэу щыта?». «НтIэ», — жиIащ аргуэру лIым. «Жэщи махуи къыптемыплъыкъукIыу ущипIами гутехуэгъуейт?» АбыкIэ и анэм тригъэлъа гугъуехьхэр ипшыныжауэ жиIащ лIым, и гъусэу хьэж ищIри: къэзылъхуар лъэрымыхь хъуати, и Iэблэм тесу кърихьэкIыурэ фарзыр иригъэзэщIащ. А псалъэхэр щызэхихым, Мухьэммэд бегъымбарым пиупщIащ: «Уи анэм хуэпщIар пэкIуэнукъым и ныбэм уилъу зэ зыщыбгъэзам (укъыщедыркъам) къытеплъхьа узым».
Муслъымэн гуэрым нэмэз ищIри къытекIыжат. «Сэ тхьэ усхуелъэIуа?», — жиIэри и анэр абы къеупщIащ. «Алыхьым селъэIуащ си анэр сымыгъэгуфIэфми, нэхъ мыхъуми абы и жагъуэ зымыщIхэм сахигъэхьэну», — къитащ къуэм жэуап. Анэм абы зыри пидзыжакъым. Тхьэм щIелъэIуар диIыгъыу «Iэмин!» щIыжимыIам и щхьэусыгъуэм щыщIэупщIэм, цIыхубзым жиIащ: «Си дежкIэ уэ сыт щыгъуи улъапIэщ, хуабжьу си гур хэбгъэщIми. Сэ уэ зэи си щIыб пхуэзгъэзэфынукъым».
Ди жагъуэ зэрыхъущи, кIуэ пэтми нэхъ мащIэ мэхъу муслъымэн диным къызэригъэувым хуэдэу къэзылъхуахэм яхущытыфыр. Куэдрэ урихьэлIэ хъуащ быныр адэ-анэм ткIийуэ бгъэдыхьэу, я гур хагъэщIу, псалъэ фIейхэр, Iуэху мыщхьэпэхэр кIэлъызэрахьэу.
Зы щIалэ гуэрым гукъыдэж ищIат Мухьэммэд бегъымбарым и гъусэу джихьэд ищIыну. ЛIыкIуэ лъапIэр абы къеупщIащ: «Уи анэр псэу? Псэумэ, абы и деж гъэзэжи хуэфэщэн пщIэ хуэщI». Къытригъэзэжурэ щIалэр щылъаIуэм, Бегъымбарым жиIащ: «Уи анэм и пащхьэм и деж жэнэтыр къыщыбгъуэтынщ».
НэгъуэщI хьэдисым къыщыгъэлъэгъуащ Мухьэммэд бегъымбарым и деж къакIуэу и анэм и гуэныхьышхуэ зэрытелъымкIэ зыгуэрым зэрызиумысыжар. Ар щIэлъэIуащ гъэгъуныгъэ къызэрилэжьынымкIэ чэнджэщ къритыну. Анэр зэрымыпсэужыр къыщищIам, ЛIыкIуэ лъапIэр щIэупщIащ абы шыпхъу иIэмэ. Апхуэдэ зэрыщыIэр наIуэ щыхъум жиIащ: «КIуэи абы пщIэ хуэщI».
Адэ-анэм пщIэ щахуэпщIынур ахэр щыпсэум и закъуэкъым. Хьэдис гуэрым хэтщ: «ЦIыхур лIа иужькIэ абы и гъащIэм къыщыхъуахэр зратхэ тхылъыр зэхуащIыж. Ауэ Iуэхугъуищ абы иджыри иратхэжыфынущ, лэжьыгъэфIхэр зэфIэзыгъэкIыу лIам къыщIэна щIэблэр тхьэ щелъэIукIэ и цIэр къраIуэмэ хэту». Зыщыгъэгъупщэн хуейкъым дэтхэнэ ди зы Iуэхугъуэми ди адэ-анэм я щытыкIэр зэрелъытар, дунейм ехыжахэри къызэщIиубыдэу.
Иджыри зы хьэдисым дыкъытеувыIэну дыхуейт. Алкамэ щIалэщIэр хуабжьу динщIэкъут. Абы и ажалыр къэса пэтми, и псэр хэкIыртэкъым. Алкамэ и щхьэгъусэр гузавэри Мухьэммэд бегъымбарым и деж игъэкIуащ, чэнджэщ зрыригъэтыну. Iуэхур зытетыр къыщищIэм, ЛIыкIуэ лъапIэм щIалэщIэм и деж и акъылэгъуищ игъэкIуащ, Алыхьыр зэрызакъуэр къызыхэщ псалъэхэр лIэм жрагъэIэну. АрщхьэкIэ Алкамэ зы псалъи къахужьэдэшакъым. Апхуэдэу щыхъум, зи псэ еджэу телъым и анэм къэкIуэну хуиIуэхуащ. И пащхьэм къыщихьэм, бегъымбарыр абы и къуэм и дуней тетыкIам щIэупщIащ. Анэм жиIащ щIалэр хуабжьу динщIэкъуу, тхьэ елъэIуу, нэщI иIыгъыу, сэдэкъэ игуэшу къызэрыпсэуар. Я зэхущытыкIэхэм щыщIэупщIэм, цIыхубзым ибзыщIакъым ахэр фIы дыдэу зэрыщымытар, и къуэр и фызым и жыIэм нэхъ фIэлIыкIыу къызэрекIуэкIар икIи абы папщIэ зэрыхуэмыарэзыр. ЛIыкIуэ лъапIэм къыгуригъэIуащ и къуэм и хьэзабыр къызыхэкIар зэрыарар. АрщхьэкIэ анэм и быным лей къызэрытригъэхьар игъэгъун идэртэкъым.
Мухьэммэд бегъымбарым и динэгъухэм унафэ яхуищIащ пхъэ зэхуахьэсу пщIантIэм мафIэшхуэ щащIыну икIи фызым жриIащ абы и къуэр зэрыхагъэсхьэнур. «Си псэм хуэшэчынкъым къэслъхуа си быныр си нэкIэ слъагъуу мафIэм хагъасхьэу», — гуIэжащ насыпыншэр. Ар щызэхихым, ЛIыкIуэ лъапIэм фызым жриIащ хуигъэгъухукIэ апхуэдэ жыхьэнмэ мафIэм и къуэр къызэрыхэмыкIынур икIи тхьэ зэрыхуелъэIури, хуащI сэдэкъэри, нэгъуэщI IуэхугъуэфIхэри абы зэрылъымысынур. А псалъэхэр пхыкIа иужькIэщ анэм и къуэм щыхуигъэгъуар. Ар шынэм къыхэкIарэ гурэ-псэкIэ хуигъэгъуарэ хьэкъ щыхъун папщIэ, Бегъымбарым и лIыкIуэхэр лIэм и деж игъэкIуащ. Абыхэм ялъэгъуащ шэхьэдыр (Алыхьыр зэрызакъуэр къызыхэщ тхьэ елъэIукIэр) езыр-езыру жиIэурэ щIалэм и псэр тыншу зэрыхэкIыр.
Бегъымбарым дунейм ехыжар и IэкIэ игъэпскIщ, джэбын хужьым кIуэцIишыхьыжри, жэнэзы нэмэз трищIащ. ДыуэщIым къекIуэлIахэм ЛIыкIуэ лъапIэм яжриIащ: «Зыщывмыгъэгъупщэ — зи анэр зыгъэпудам, абы пщIэ хуэзымыщIам, къэзылъхуам япэ фызыр изыгъэщам Алыхьым, мелыIычхэм, цIыху псоми я нэлатыр техуэнущ. Анэм и гъэгъуныгъэ къэзылэжьаращ Алыхьыр зыхуэарэзыр».
Мухьэммэд бегъымбарыр уафэм щыдрахьея жэщым мафIэ пкъохэм кIэрыпхауэ хьэзабыр зытелъ цIыху гуп къилъэгъуащ. «Хэт сымэ ахэр?», — жиIэу щыщIэупщIэм, ДжэбрэIил мелыIычым жэуап къритащ: «Абыхэм къэзылъхуахэр гугъу ирагъэхьащ».
Ислъамым къегъэув лIым хуэфэщэн пщIэ и щхьэгъусэм хуищIыну. «Фэ фщыщу нэхъыфIхэр я фызхэм фIыуэ яхущытхэрщ», — итщ хьэдисым. ЦIыхухъум и къалэнщ унагъуэм зэхущытыкIэ тэмэмхэр щызэфIигъэувэну, фызымрэ бынымрэ пщIэ лъагэ яхуищIыну, зыхуей-зыхуэфIхэмкIэ къызэригъэпэщыну. Абы щыгъуэми къэзылъхуахэр, псом хуэмыдэу анэр, сыт щыгъуи япэ иригъэщыпхъэщ, я жыIэм едаIуэу, щабэу, IэфIу яхущыту. ИтIанэщ ар жэнэтым хуэзышэ гъуэгум щытеувэфынур.
Джэрпэджэж
Бегъымбаррэ пэт щоуэ
«Ислъамым и нурым» и къыдэкIыгъуэ блэкIам къытехуа «Алыхьым и Iумэтым Хьэзрэталий къызэрихьэжар» хъыбарыр псалъэмакъ зыщIа ди газетеджэхэм къахэкIащ. Ар зы цIыху закъуэ фIэкIа мыхъуми, хуэфэщэн пщIэ хуэтщIкIэрэ, Iуэхур зытетыр къыгурыдгъэIуэну дыхуейт.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и Муслъымэнхэм я IуэхущIапIэм 1994 гъэм дыгъэгъазэм и 27-м къыдигъэкIа «Дингъуазэ» газетым «Бегъымбаррэ пэт щоуэ» фIэщыгъэм щIэту къытрадза тхыгъэм мащIэу дыхэлэжьыхьыжу къытедгъэзэжауэ аращ. Хъыбар щыхъукIэ, абы егъэлеиныгъэ е мытэмэмыныгъэ гуэрхэр щыхэлъ щыIэщ. Щхьибл зыфIэт благъуэ зэи зэрыщымыIари, тхыгъэм къыщыгъэлъэгъуа нэгъуэщI Iуэхугъуэ гуэрхэр зэрыщIэгъэтхъари гурыIуэгъуэу къытщохъу. Псом ящхьэр — купщIэращ, укъызыхуриджэращ. Зи гугъу тщIы тхыгъэм утепсэлъыхьмэ, Алыхьым и хьэтыркIэ къэзымыгъазэм сыт хуэдэ тезырри зэрыхуэфащэрщ абы и гупсысэ нэхъыщхьэр.
Ислъамым и тхыдэ пэжыр и гъуазэу къапщтэмэ, Мухьэммэд бегъымбар лъапIэр Алыхьталэм и иужьрей лIыкIуэщ — абы нэгъуэщI зыри къыкIэлъыкIуакъым. Псори зэхэту КъурIэным бегъымбар тIощIрэ тхум я цIэр къыщыгъэлъэгъуащ (Iэдэм, Идрис, Нухь, Хьуд, Сэлихь, Ибрэхьим…). Мухьэммэд и малъхъэ Хьэзрэталий щэхьэбущ (пщIэ хэха зыхуэщIыпхъэущ) суннитхэм зэрыдбжыр, ар бегъымбару щыуагъэкIэ къэзылъытэ шиитхэм яхэтми.
АдэкIэ фыщыдгъэгъуэзэну дыхуейт «Iумэт» псалъэм адыгэбзэм къыщикIыр «пэжыгъэкIэ бгъэдэт» жиIэу зэрыарар. Ар хьэрып «Iуммэ»-м («гупышхуэ зэкъуэува» е «лъэпкъ» мыхьэнэ иIэщ) къытекIащ. Ислъам диным а псалъэм къыщызэщIеубыдэ муслъымэн псори, зыхыхьэ къэралыгъуэмрэ зыщыщ лъэпкъымрэ емылъы-тауэ.
Зэчыр
ШэфихьэткIэ дыпщогугъ
Мухьэммэду бегъымбарыр
Дыгъэ мазэу къыщIэкIат,
Ар дунейми щехыжам,
Жэщ мазэхэу къащыхъуат.
ЛаIиллахьэ Iиллэлахьу,
ЛаIиллахьэ Iиллэлахь.
Къурейшити хьэшимити
Лъэпкъыу къабзэм
къыхэкIат,
Мухьэммэду бегъымбару
ЛъапIэныгъэр зритар.
ЛаIиллахьэ Iиллэлахьу,
ЛаIиллахьэ Iиллэлахь.
Мухьэммэду бегъымбарыр
Бегъымбархэм я нэхъ инт,
Тхьэм и нэфIыр
къыщыхуати
Гъуэгур захуэу хуиунэтIат.
ЛаIиллахьэ Iиллэлахьу,
ЛаIиллахьэ Iиллэлахь.
ДжэбрэIилу мелыIычым
Тхьэм и пащхьэм иришат,
А зы Алыхьым и къарукIэ
И гур къабзэу бгъэдыхьащ.
ЛаIиллахьэ Iиллэлахьу,
ЛаIиллахьэ Iиллэлахь.
Мухьэммэду ди псэм
хуэдэр
Псоми ди пщу, Тхьэм и
пщылI,
Уи Iумэту къодэIуахэр
ШэфихьэткIэ дыпщогугъ.
ЛаIиллахьэ Iиллэлахьу,
ЛаIиллахьэ Iиллэлахь.
Зэхьэзэхуэ
Хэт и зэхэщIыкIыр нэхъ куу?
Налшык къалэ администрацэм щагъэлъэпIащ «Динымрэ цIыху хэтыкIэмрэ» зыфIаща республикэпсо зэхьэзэхуэм и къалэ зэпеуэм щытекIуахэр.
2008 гъэ лъандэрэ ирагъэкIуэкI мы Iуэхум и къалэн нэхъыщхьэр къыдэкIуэтей щIэблэр диным хэлъ лъапIэныгъэмрэ лъэпкъхэм яку дэлъын хуей зэгурыIуэныгъэмрэ, жылагъуэ гъащIэм щиубыд увыпIэмрэ яIэ мыхьэнэмрэ къагурыгъэIуэнырщ. Къалэ администрацэм щIалэгъуалэ Iуэхухэмрэ жылагъуэ зэгухьэныгъэхэмкIэ и къудамэмрэ егъэджэныгъэмкIэ департаментымрэ я жьауэм щIэту мы зэхьэзэхуэр зэрекIуэкIа илъэсхэм къриубыдэу абы хэтащ Налшык дэт курыт школхэм къабгъэдэкI еджакIуэ 200-м нэс.
Зэпеуэм бжьыпэр щиубыдащ курыт еджапIэ №30-м щеджэ Ахмедовэ Маликэ. Гъэ еджэгъуэщIэм и пэщIэдзэм «Плакат» унэтIыныгъэмкIи абы япэ увыпIэр къихьауэ щытащ.
Шэрэдж Дисэ.
2014 гъэм и муслъымэн махуэ лъапIэхэр
Мэкъуауэгъуэм (июным) и 28-м — нэщI мазэм щIедзэ.
Бадзэуэгъуэм (июлым) и 23 — 24-м и жэщыр — къэдэр жэщщ.
Бадзэуэгъуэм и 28-р — нэщIикIыж хьидщ.
Жэпуэгъуэм (октябрым) и 3-р — хьэжыщIщ.
Жэпуэгъуэм и 4 — 6-р — къурмэн хьидщ.
Жэпуэгъуэм и 24-м — муслъымэн махуэрыбжэмкIэ 1436 гъэр къохьэ.
ЩэкIуэгъуэм (ноябрым) и 2-р — IэшрыIщ.
Гу зылъытапхъэ: мазэр къыщыунэхум елъытауэ мы махуэхэм зэхъуэкIыныгъэ гуэрхэр ягъуэтынкIэ хъунущ.
