CызэплъэкIыху къэсащ щIымахуэр
Ацкъан Руслан и тхыгъэщIэхэр
* * *
Слъагъу хуэдэщ, хъуащ щытепщэ гъатхэр
сызыхуэзэш адэжь щIыналъэм.
Дяку къыдыхьауэ щытми гъэхэр,
сигу езэшар абыкIэ маплъэ.
Гъэхэм яку дэкIыу сиIэщ лъагъуэ,
абы щIэх-щIэхыурэ сытохьэ.
Си гъуэгур кIыхьщ, теуэгъуэу плъагъуми,
хэзгъэщIым нэхъ нэхъыбэ хохъуэ.
Сыщалъхуа пщIантIэм сыдыхьэжми,
сыкъэкIуэжауэ абы къикIкъым.
СыкъыщIэкIынущ ещхьу хьэщIэм,
сыщыпсэу щIыпIэр сигу пымыкIыу.
Къэлъэтэж бзурэ пэт къыстокIуэ, —
щопсэу си лъахэм щIыIэ хъухукIэ.
Сэ сытохьэж сыпIащIэу гъуэгум,
къыхэзгъэхъуауэ стелъа щIыхуэм.
Слъагъу хуэдэщ, нэр щIесыкI хужьыгъэм,
щоуэркъри гъатхэр адэжь лъахэм.
Зэ догуэт, сыщыуа си гугъэщ,
сызэплъэкIыху къэсащ щIымахуэр…
* * *
СыдэкIуэтейри Iуащхьэ гуэрым,
акъужьыр здепщэмкIэ сыплъащ.
Нэсауэ жыжьэ дыгъэр кIуэжти,
и бзийуэ хъуар зришэлIэжт.
Абы иужьым иувауэ
мы дунеижьыр сэ къысфIэщIт.
ГужьеигъуафIэ занщIэу хъуауэ
зашийти удзхэм — щIыр къыщIэщт.
ЗыхэсщIэрт Iуащхьэр зэрыбауэр,
къысфIэщIу зэм сытриIэтыкI.
ЖиIэну хэтт зыгуэр гувауэ,
абы и Iуэхури мытыншт.
Гур кIэлъыIэбэу, псэр кIэлъеIэу
дыгъэр уэгу гъунэм йобэкъуэж.
Сыщытщ, гурыщIэхэр къыстекIуэу,
псэ зыпыт псори хъуащ си къуэш.
Дэтхэнэ зыми сыщогугъыр,
къысхуейуэ псори къысщохъуж.
Апхуэдэу псэхэр зэрыIыгъыу
сымылъэгъуам, си фIэщ мыхъунт.
СхэщIари, къысхэхъуари сщIыгъуу
сэ Iуащхьэ задэм сыкъохыж.
ИкIащ акъужьым и щIэщыгъуэр,
здепщэ лъэныкъуэри ехъуэж.
ИгъэупщIыIужу щIыр, къежыхьыр.
Мывэм къелыгъуэри — зопщэж.
Сэри сыщыщщ мы зэрызехьэм,
абы сыхэпшмэ — сыгъуэщэнщ…
* * *
Ныбжь гуэрхэр къыщIоувэ нэгум,
къысфIэщIрэ слъагъурэ сымыщIэу.
УвыпIэ куэд си гъащIэ тIэкIум
абыхэм щаубыдащ, мыупщIэу.
Щопсэу а ныбжьхэр бгъуэнщIагъ нэщIхэм,
щахуэмыхьыжым деж къыщIэкIыу.
Дунейм къытохьэ ахэр жэщкIэ,
къурш ныбжьым зыхагъапщкIуэ щIыкIэу.
Заплъыхьыр, сакъыу, жыжьэ даIуэу,
къапкърыкI нэхури согъэщIагъуэ.
Зи ныбжьхэр ахэр — къызгуроIуэ —
дунейм тетыжкъым Iэджэ щIауэ.
ДымыщIэ гуэр абыхэм ящIэ,
ар зыхызощIэ сэ гукъуэпскIэ.
Iуэхушхуэ дэлъщ абыхэм я пщэм,
къэтщIэнщ ар, и зэманыр къэсым.
Къысхуэнэр зэкIэ, псэху сымыщIэу,
къэкIуэнум сежьэу зезгъэсэнырщ.
Еухыр жэщыр. Щэхуу ныбжьхэр
щIохьэж бгъуэнщIагъхэм, гупсысэну…
Сабиигъуэм щыщ
И макъыр псыежэхым псыхъуэм дэзщ.
Абы хохьэжри жыгхэм къаIущэщыр,
щызгъакIуэу хым и Iуфэм
къысфIощI жэщыр,
уэгу гъунэр къысщохъужыр хым и нэз.
Мы гъатхэ жэщыр слъэгъуа псом емыщхь,
къиубыдым нэм хэпхъащ иджы
хужьыгъэр,
сымыщIэ къэгъэгъауэ фIэкI кIыфIыгъэр.
Балигъ сыхъунум къэнар зым щымыщ.
Ди къуажэм дэкI гъуэгу закъуэм сытехьэнщ,
къысхуэгумащIэ ди хьэр ныскIэлъыжэу.
Абы, зрилъэфыхьрэ, игъэзэжым —
зэшыгъуэ куум ещхь гуэр
къыспкърыхьэнщ.
АрщхьэкIэ къэзгъэзэнкъым. Сыхыхьэнщ
зэм-зэмкIэ уэгур зыгъэтхытх гъащIэшхуэм.
СызыпIа лъахэм къыстенэнщ и щIыхуэ.
Ар япшыныжым щыщкъым, щIы уи фIэщ.
253-нэ сонет
Си нэр зэтеспIэм, нэхъыбэ солъагъу,
кIуар къыхыхьэжу, къэкIуэнур къыхыхьэу.
Си псэр джэгужкъым — ещIэж къызэлар,
макIуэ си гъащIэр, пэщIэту ухыгъэм.
Хыр зи инагъыр щызоуэ си нэгу,
зэми икIуэтрэ уэгу гъунэр илъэсу.
Лъэтэж кърухэм хагъэщIыр я гъуэгу,
я хъуреягъыр джэ макъкIэ пхагъэзу.
Абыхэм ягу щыщIэр зымыщIэр сэра?
ПщIэжмэ, тепхъащ дунеижьым
си лъэпкъыр.
Си нэр зэтеспIэм, щIы щIагъри солъагъу,
уафэм и къуагъым щигъэпщкIури
солъагъур.
Куэд щызэблокIыр аргуэру си нэгум.
Си нэр зэтесхмэ, Iэпхъуэнухэщ си гум.
254 нэ сонет
Щопсэу зы цIыху иджыри
си Iэпкълъэпкъым,
ар зэм сэ сщыщщ, зэм хамэм хуэдэ гуэрщ.
Езым зебжыж си гъэру — сэ ар сIыгъкъым,
сыIэщIэкIыну сыщыхэтри куэдщ.
Щымыхъун дыдэм деж ар къыспоувыр,
къемызэгъ псалъэ кърилъхьэнщ утыку.
Абы жиIар къалъытэурэ нэхъыфIу,
нэхъыбэр си гурыщIэхэм хуэдэгущ.
Абырэ сэрэ диIэр зы гъуэгуанэщ,
зэгъусэу дылIэжынуи къыщIэкIынщ.
КъытхужаIэнущ: — ЗэрытегъэкIуакъым,
зыр течыгъуеймэ, адрейр тэмакъкIэщIт.
Ар сигу нэхъ ирохьыж, кIуэтэху
си ныбжьыр.
ЩIэх-щIэхыурэ аращ гуитIщхьитI
сызыщIыр.
255-нэ сонет
Жэщыр ибг иуащ щыжысIэ дыдэм,
блэкIа махуэр гум къыщIитхъыу хуожьэ.
Си дунейм щыщ Iыхьэ нэщI хъуа хуэдэщ,
ар си гъащIэ кIэщIым зэрыхэщIрэ.
Сыт дыгъуасэ, адрей псом емыщхьу,
къыщыхъуар си гъащIэм? — согупсысыр.
ЩыIэу сэ апхуэдэ гуэр сымыщIэ,
йокIуэкI псори а зэрыщытыпсу.
Ауэ щыхъукIи — дыгъуасэрей махуэр
къысфIоувэ махуэ куэдым япэ.
Зэм ар къыщIэкIыну си фIэщ мэхъур
зы Iуэхушхуэ гуэрхэм я щIэдзапIэу.
Нэху зэрыщыр хъуа нэужькIэ IупщI,
си къэкIуэнум и джэ макъ къэIунщ.
256-нэ сонет
Аращи, согъэзэжыр си хэщIапIэм,
щыIэжкъым си псэм къыщимыкIухьа.
Зэхэздзыжынущ хуэму сиIэр псапэу,
къэсхьар гуэныхьу, лейуэ къыстехьар.
Изгъэзэгъэжрэ и пIэ мис а псори
зы гугъэ гуэрхэр къысхуэнэж нэужь,
нэхъ ерыщыжу щIэздзэжынщ сыпсэууэ,
гъуэгу кIыхьхэм щамылъагъуми си лъэужь.
ДэкIыгъуэр сыт, егъэзыхыгъуэрщ гугъур,
зыгуэркIэ урихьэжьэм — зэфIэкIащ.
Сыщыхуеинур дяпэкIэщ си гугъэм,
гъусэ нэхъ пэжыр ара къыщIэкIынщ.
Сыплъыхъуэжынущ уэри — ар зэгъащIэ.
Езым сымыщIэу ухэтащ си гъащIэм.
* * *
Я куэбжэпэм деж щыт жыг закъуэм
зыкъом щIауэ ар теплъэ хъужкъым,
ауэ и гур бгъэм имызагъэ,
къыщIигъэхьэм и нэгу ар гъужу.
Закъуэныгъэ щапхъэу а жыгыр
къилъытащи абы зэгуэрым,
къыщытекIуэм и деж зэшыгъуэр,
ар здэщыIэ лъэныкъуэмкIэ кIуэркъым.
ЗыщIэхъуэпсыр мэхъур куэдыIуэ.
И щIалэгъуэщ, мэпабгъэ и гур,
псым елъэнущ тету кIуэрыкIуэм,
ауэ быдэу епхащ и щIыгум.
Зэпичынщи, узу, къуэпс гуэрхэр,
гъуэгу техьэнщ ар махуэу е жэщу.
СощIэ, ар сыздэщыIэм къэкIуэнущ,
дяку дэлъ гъуэгум псынщIэу хигъэщIу.
Ар къэсынкIэрэ хъунщ пасэIуэу,
сымыхьэзыру сыхуэзэну.
Ар къэкIуэнкIэри хъунщ кIасэIуэу,
сыщимыгъуэтыжынум зэи.
Ар къэкIуэнущ — аращ нэхъыщхьэр.
IэщIэкIар зэшым зым хуэубыдкъым.
СфIэфIт къыщхьэпэмэ си лъэужьыр,
къэскIуащ сэри а гъуэгу дыдэр…
* * *
ГумащIэ сохъу, сахуэзэмэ унэжьхэм,
зысIэжьэу, сыздежьам сыкъыкIэрыхуми.
Унэжьхэр щытщ, тегупсысыкIым ещхьу,
сэ сфIэфI пхъэм и мэ гуакIуэр
къакIэрихыу.
ГъущI Iэджэ зыхэлъ унэхэр мэлыдыр,
я напщIэм телъщ абыхэм я лъагагъыр.
УнэщIэхэр къызжаIэми нэхъ быдэу,
унэжьхэм къыхызох я гумахагъыр.
Сэ жьы хъуа цIыхухэм изогъэщхъ
унэжьхэр,
къэсахэм нобэм, гугъуехь Iэджэм къелу.
ТекIыжа пыIэм ещхьу слъагъу унащхьэм
къыщIэплъ щхьэгъубжэ къэскIэ гущIэм
къоплъэ.
Я гъащIэм пшэм хэт пэшхэм щыпсэу
цIыхухэм
бзу мылъэтэфым и дунейщ хэслъагъуэр.
Губзыгъэт ди адэжьхэр: унэр абыхэм
щытакъым ящIу жыгым нэхъ нэхъ лъагэу.
* * *
Сыту лIыфI куэд мы дунейм тета.
ГъащIэр яхьами зэхэзехуэну,
Я нэхъ шынагъуэм пимыкIуэта.
Нобэ допсэур ахэр къытхуэту.
Нобэ допсэур. Зэм къысфIощIыж
дымыпсэуами — зы къэмыхъуну.
ЛIыфIхэм къахьахэр куэдрэ дощэж,
мылъкуу къэтлъытэм къыхэдгъэхъуэну.
Сыту лIыфI куэд мы дунейм тета.
Уафэм сыхоплъэ, гурыщIэр къеблу.
ЛIыфIхэм я псэхэр щыпхылъэтам
къэна гъуанэхэм вагъуэхэр къоплъыр…
* * *
Щыуагъэу сщIар къызолъытэжыр,
зырызу щызгъэвыжу гущIэм.
Яхэтщ къыщысхь си гукъыдэжым,
къахокIыр зыхуэсщIыни фIыщIэ.
Абыхэм куэдрэ си гъащIэр
зэтраухуащ, ираIуэнтIэкIыу.
СымыщIэ гуэр аргуэру къасщIэрт,
къызэжьэу нэхъыбэж къыщIэкIырт.
Сопсэур зэкIэ, сыщIихьауэ,
къикIуэтыжыкIэ лъэпкъ сымыщIэу.
Зэбгъэзэхуэн мыхъун щыуагъэр
лIэныгъэ закъуэрщ — ар иужькIэщ.
* * *
Гум ихуа псалъэм солъыхъуэж,
ар псом нэхъыщхьэу къыщIэкIынут.
Абы епхауэ къысщохъуж
къысхуэна гъащIэм хулъэкIынур.
Ихуащ ар си гум. Дэнэ кIуа?
зэрыгъунэгъур зыхызощIэ.
Псалъэ лей къомыр къыстекIуэху,
а зым сылъыхъуэжынущ, сощIэ.
Ар мыкIуэдын. Къигъэзэжынщ,
сыпэмыплъэж зэгуэрым хъумэ,
къызэщIикъуауэ уафэм щыщ
е къыкIэрихыу псыхъуэм и мэ.
Дэ дызэщIыгъуу дыпсэунщ,
зы къэмыхъуа нэхъей, аргуэру.
ИтIанэ сыткIи къызэупщI,
усхуэмылъыхъуэ сыздэкIуэнум.
* * *
Гур здэплъэм нэскIэ си дунейщ,
жызоIэ, ауэ къыслъысыжыр
сэ сыздэкIуэфым нэс къудейщ,
нэхъ къасщтэу унэм сынэсыжым.
СыпIащIэу пщIантIэм сыдохьэж,
сыщIэсщ мамыру ди жыг щIагъым.
БлэкIауэ хъуар къысщхьэщохьэж,
къысщохъур зэрызехьэу къуаргъыу.
Къесынущ уэс — сэ согупсыс,
ирокIуэ щIыIэр си Iэпкълъэпкъым.
Жыг тхьэмпэр жьыбгъэм егъэсыс,
зэрыпыхунур сигъэлъагъуу.
ЗыщIыпIэ деж щIым къыщыпхоплъ
нэм къыщIэплъэну хэт жыг лъабжьэр.
Абы и плъэкIэм Iэджи хэлъщ —
я зэхуэдитIу щIым, уэгу лъащIэм.
Псэм пэгъунэгъухэм согупсыс,
зырызу сигукIэ сеубзэжу.
Яхэтыр мис а псоми зыщ
зэгуэр сщIа гугъэм ехъуэпсэжу.
А зыр си гъусэу сэ сыхуейщ
псэр здэкIуэм нэс пхысшыну лъагъуэ.
Гур здэплъэм нэскIэ си дунейщ,
арщхьэкIэ гури мэхъур набгъэ.
* * *
Ди къуажэкхъэм ситщ сэ аргуэру.
Къызопсалъэ жыг тхьэмпэ гъущэр.
КъызоупщI сыкъызыхуэкIуамкIэ,
Iущащэ защIэу, акъужьыр.
Сын зэхуакухэм сыдокIыр щэхуу,
сыдэт хуэдэ уэрам зэвым.
Щхьэгъубжэхэм къыдэплъ къысщыхъуу,
нэ сакъхэр къыхоплъыр мывэм.
Къуаргъ гуэр аддэ жыжьэу щохъущIэ.
Кхъэр ещхьщ жейм хилъэфа хьэблэм.
Бгъэм щIикъузэ фэкIа умыщIэу,
кхъащхьэ къэс илъщ щIым и IэплIэм.
ЩIым щIэлъхэм сепсалъэурэ сокIуэ,
зэм-зэмкIэ си гур къилъэту.
— Си анэм фыхуэсакъ, — жызоIэ, —
си адэми хуэфщI гулъытэ…
* * *
Сыт щыгъуи сегъэгушхуэ псы къиуам,
сышынэми лей гуэрхэр зэрихьэнкIэ,
Мес, жыгри здихьу, нэпкъыр къыгуэуащ,
мывэшхуэхэр, зэрышхыу, ирехьэхыр.
ЩымыIэу хуэдэ зи фIэщ хъужа псым
ищIам хущIегъуэжыну и гум къэкIкъым.
И гуащIэ уафэм хэлъщи мис а псом,
къыхуоплъыхыж, зигъэпщу, и зэфIэкIым.
И жапIэм, зыри къэмыхъуа нэхъей,
пщэдей дэувэжынущ псыежэхыр.
Уэгу къащхъуэ зы пшэ закъуэ щымыхъейм
зищIынущ псыр къиуауэ имыщIэххэу.
ИкIыхукIэ махуэр гущIэм щызесхьэнщ
зы пIейтеигъэ гуэр, ескъух мыхъуну.
Аргуэру, кIуэрэ пэткIэ, сигу къихьэнщ
псым и къежьапIэм нэс сыдэкIуеину…
Насып
— УздэщыIар уэ дэнэ, жэщыр
и сахуэу махуэм къыщысщыхъум,
дыгъэр, си гуауэр къыщIигъэщу,
и гъуэгу щытеувэжым щыгъуэ?
УкъысхуэкIуакIэ сыт имыгъуэу,
сыпхуэмеижу къыщыслъытэм.
Иджы нэгъуэщIхэм сахуолъыхъуэ
хъуэпсапIэу сиIа уи гулъытэм.
— Инщ мы дунейр. СызыхуэкIуэну
зи натIэм итыр Iэджэ мэхъур.
Сагъэгуващ сэ тIэкIу зыгуэрхэм,
сыджакIэ, бжэр къысхуIуамыхыу…
* * *
Хэт сыт жиIэми — лъэщщ упсэуну,
ар иджыщ щызыхэсщIэр нэсу.
СыкъокIуэлIэж пIейтейуэ си унэм,
си гъащIэ кIыхьыр зэуэ си гъусэу.
Мы си щытыкIэр — насыпышхуэщ.
СыIукIыжынукъым зэкIэ жыжьэ.
ДэнэкIи гъази, — псэр ягъэгушхуэу,
хэIэтыкIа нагъыщэщ жыгхэр…
