Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Хъыбархэр
Жанхъуэтыпщыр
Псыгуэнсу къуажэм япэм зэреджэу щытар Жанхъуэтхьэблэщ. Жылэр Бгыжьымрэ БгыцIыкIумрэ я лъапэм щIэсщ Псыгуэнсуупсымрэ Шэрэджыпсымрэ я Iуфэм декIуэкIыу. Псыгуэнсу псыр, къуажэкум щызэхуэзэу, Шэрэджыпсым и сэмэгурабгъумкIэ холъэдэж.
Жанхъуэтыпщыр, уэркъхэмрэ пщылIхэмрэ и гъусэу, а щIыпIэм къыщытIыса зэманыр зыми ищIэжыркъым, зыщIыпIи тхауэ иткъым, «Жанхъуэт и къуажэр Псыгуэнсу псым и ижьырабгъумкIэ щысщ» жаIэу ятха фIэкIа.
Жанхъуэт, пщышхуэ лъэпкъым къыхэкIауэ, Беслъэн ПцIапцIэ и лIакъуэхэм ящыщт. 1. Беслъэн и къуэр Къетыкъуэщ, 2. Къетыкъуэ и къуэр Пщыапщокъуэщ, 3. Пщыапщокъуэ и къуэр Къазийщ, 4. Къазий и къуэр Жамболэтщ, 5. Жамболэт и къуэр Бэчмырзэщ, 6. Бэчмырзэ и къуэр Тэтэрхъанщ, 7. Тэтэрхъан и къуэр Жанхъуэтщ. Аращи, къуажэр зыгъэтIыса, зи цIэ зэрихьэу щыта Жанхъуэтыр Беслъэн и ебланэ лIакъуэщ.
Пэжыр жытIэмэ, Къэбэрдейр зезыхьар Беслъэн и лIакъуэрщ. Идар и лIакъуэр — Темрыкъуэрэ Къаниболэтрэ я бынхэр — Урысейм кIуэри, абыхэм яхэкIуэдэжащ, яхэшыпсыхьыжащ.
Талъостэнрэ Джылахъстэнрэ я бынхэм зэзэмызэххэ фIэкIа пщыгъэр ирамыгъэубыду, Беслъэн и лIакъуэм Къэбэрдейр зэрихьащ.
Къэбэрдейхэм жаIэу щытащ: «Мыщэ лъхуэри, дыщэ къилъхущ, дыщэ лъхуэри, мыщэ къилъхущ». Апхуэдэу щIыжаIэр мырат: ищхьэкIэ зи гугъу тщIа Бэчмырзэ и теплъэкIи и хьэл-щэнкIи къэбэрдейхэр зэреджэр «мыщэт». Абы и анэкъилъху и къуэш нэхъыщIэ Къетыкъуэ и цIыхуфIагъым, и теплъэ дахэм къыхэкIыу къэбэрдейхэр зэреджэр «дыщэт». Ауэ а зэкъуэшитIым къалъхуа я къуитIыр я адэхэм зыкIи ещхь хъужатэкъым. Бэчмырзэ-«мыщэ» лъхуэри, Тэтэрхъан-«дыщэ» къилъхуат, Къетыкъуэ-«дыщэ» лъхуэри, Аслъэнбэч-«мыщэ» къилъхуат. Арати, къэбэрдейхэр Тэтэрхъан «дыщэкIэ» еджащ, Аслъэнбэч — «мыщэкIэ». Тэтэрхъан-«дыщэ» и къуэщ Жанхъуэтыр. Бэчмырзи Тэтэрхъани я кхъэлэгъунэ чэщанэхэр Шэджэм псым и Iуфэ иджыри Iутщ.
Жанхъуэт Къэбэрдейм пщы уэлийуэ тIэунейрэ тетащ. Япэу 1753 — 1759 гъэхэм, етIуанэу 1770 — 1780 гъэхэм. Жанхъуэт етIуанэу пщы уэлийуэ щытетам щыгъуэ, Аслъэнбэч и къуэ Хьэмырзэ лIы кIэщIрэ ХьэтIохъущокъуэ Мысост-рэ, тетым емыдаIуэу, «жэщтеуэ зауэр» зэхашауэ щытащ. Хьэмырзэ и адэшхуэ Къетыкъуэ IэщIэлъа «Къетыкъуей тIуащIэкIэ» зэджэ щIыр (иджы Алътудыр, Псыншокъуэр, Къэрэгъэшыр зэрыс щIыпIэхэр) урыс пащтыхьым иубыдати, ар къытрихыжыну, Къетыкъуэ и къуэ Хьэмырзэ лIы кIэщI, Къэбэрдейри, Псыжь адрыщI щыпсэу адыгэхэри къызэщIиIэтэри, жэщу урыс станицэм теуауэ щытащ. А зауэм адыгэхэр урысыдзэм гущIэгъуншэу къыщызэтраукIат. Езы Хьэмырзи а зауэм хэкIуэдащ. «Жэщтеуэ» уэрэдыр яусыныр къызыхэкIари а зауэрщ. Аслъэнбэч и къуэ Хьэмырзэ зэхишауэ щыта зауэр Жанхъуэтыпщым игъэзэхуакъым. «Къэралыжьым феныкъуэкъункIэ фымащIэщ, фи IэмыщIэм къимытIысхьэнум фыщIокъу», — жиIауэ щытащ Жанхъуэт. «Жэщтеуэ» уэрэдым а псалъэ дыдэхэр халъхьащ: «Къэбэрдейр Жанхъуэтыпщым федаIуэркъым» жаIэу.
Жанхъуэт лIащ 1785 гъэм. Езыр щыпсэуа и къуажэкум, зэрыса щIапIэм и хадапхэм деж, Iуащхьэ щыхуащIри, абы щыщIалъхьэжащ. ИужькIэ а Iуащхьэм деж щыщIалъхьащ Кушыкуи абы и бынхэри. А Iуащхьэр иджыри щытщ. КIасэм и цIэр зезыхьэ уэрамымкIэ удэжейуэрэ КъардэнгъущI хьэблэм узэрыблэжу, щыгу цIыкIум унэса нэужь, ижьырабгъумкIэ щытщ.
Жанхъуэт лIа нэужь, абы и къуэ Кушыку ди къуажэпщу щытащ, нэхъ иужьыIуэкIэ Къэбэрдей псом я пщышхуэу хахащ.
Кушыку къалъхуащ 1785 гъэм, уэлиигъуэ пщыгъэр къылъысащ илъэс 27-м иту. Кушыку фызищ иIащ: Щэхугъуей гуащэр, Хъаний, ещанэм и цIэр тщIэркъым.
Щэхугъуей гуащэм къилъхуащ Хъымсад гуащэрэ Чэбэхъан гуащэрэ.
КъардэнгъущI Зырамыку.
«Кабардинка» къэрал академическэ ансамблыр къофэ
ЖыIэгъуэхэр
Удафэм и джэгур фIыкIэ иухыркъым
ГъущIри мэпсалъэ, утеуIумэ.
Хьэлыншэ IуэхузэIыщIэщ.
Зи гур къабзэм и бзэр IэфIщ.
Сэбэпынагъ къыппымыкIынумэ, зэран умыхъу.
ТхьэмыщкIэр иудыгъуафIэщ.
Уи щIалэгъуэм уимыIар уи жьыгъэм бгъуэтыжынукъым.
Ахъшэм насыпыфIи насыпынши уещIыф.
Къулейм къыкIэлъажыхь, тхьэмыщкIэм къыпажыхь.
Гува-щIэхами, пцIыр хэIущIыIу мэхъуж.
Удафэм и джэгур фIыкIэ иухыркъым.
Пэжыр зи Iэпэгъум пцIым къыпекIухь.
Дыгъужьыр гъуащэри, мыщэм пэщIэхуащ.
ЗэгурымыIуэ я Iуэху дэкIыркъым.
Хуэмыху и Iуэху кIыхьлIыхьщ.
АфэщIагъуэ Анас.
Псалъэжьхэр
ЩIы нэхъ бей щыIэкъым
Улажьэмэ, Iыхьэншэ ухъункъым.
ФIыуэ плъагъу Iуэхум Iэр хуэпсынщIэщ.
ХамэIэр Iэгъэзагъэ щхьэкIэ — гугъэзагъэкъым.
Хуэмыху унафэ щIынкIэ Iэзэщ.
ЩIы нэхъ бей щыIэкъым.
IэщIагъэ зиIэ и Iэпэ дыщэ къыпощ.
Iуэхуншэ псэлъэрейщ.
ЦIыхуфI и тхьэкIумэ дэгущ.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
ТебэкIэ гъэжьа бжэныл гъэгъупцIа
Бжэныл гъэгъупцIар яупщIатэ е джыдэкIэ зэпауд хьэлъагъыр г 80-100 хъууэ, псы хуабэкIэ ятхьэщIри, тебэм иралъхьэ, псы щIыIэ щIакIэри, тебащхьэр тепIауэ пэшхьэкум трагъэувэ. МафIэ щабэм тету, тхъурымбэр къытрахыурэ ягъавэ, псыр щIэвэщIэху икIи дагъэр къыщIидзыху.
ИтIанэ зэIащIэурэ тхъуэплъ дахэ хъухукIэ ягъажьэ а дагъэ къыщIидзамкIэ, мафIэр ирашэхри, бжьыныщхьэ укъэбза упщIэтар халъхьэ. Псори зэIащIэурэ дакъикъи 3-4 хуэдизкIэ ягъажьэ, шыбжий сыр хьэжа траудэри, зэIащIэурэ зы дакъикъэ-дакъикъитIкIэ ягъажьэ.
Iэнэм тепщэчкIэ трагъэувэ, щыжьэм къыщIэжа дагъэри тракIэж. Пщтыру, пIастэ хуабэ и гъусэу яшх, шэ хуабэ трафыхьыж.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ): бжэныл гъэгъупцIауэ — г 300, псы щIыIэу — г 100, бжьыныщхьэ укъэбзауэ — г 50, шыбжийуэ — узыхуейм хуэдиз.
Ныбгъуэ гъэбэкхъа
Ныбгъуэ къагъэхьэзырахэр псы щIыIэкIэ фIыуэ ятхьэщI, зэгуамыгъэжу и кIуэцIымкIи, и щIыбымкIи шыгъу щахуэ. ТебэкIэ тхъу къагъэплъри, абы ныбгъуэхэр халъхьэ, зэрагъэдзэкIыурэ тхъуэплъ хъуху ягъажьэ. ИтIанэ мафIэр цIыкIу ящI, абы IупщIэурэ упщIэта кIэртIоф халъхьэ, шыгъу хадзэри, зэIащIэурэ дакъикъи 5-6-кIэ ягъажьэ. ИтIанэ бжьын упщIэта щIалъхьэ, тебащхьэр трапIэжри, зэзэмызэ зэIащIэу-рэ бжьыным тхъуэплъыфэ къытридзэху ягъажьэ. Шыбжий сыр хаудэ, зэIащIэ, псывэ щIакIэ, тебащхьэр трапIэжри, мафIэ щабэм тету хьэзыр хъуху ягъэбэкхъ.
Тебэр пэшхьэкум къытрахыжри, джэдгын хаудэ, и щхьэр трапIэри, дакъикъи 5-6-кIэ щагъэт, нэхъ зэхэшыпсыхьын щхьэкIэ. ЗэрызэщIэлъу Iэнэм тепщэчкIэ пщтыру трагъэувэ. Дашх пIастэ, мырамысэ, чыржын.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
Гурылъ темыпыIэхэр
Сытым укъысхуихьа, си гум и хьэщIэ…
Щхьэ мыпхуэдэу плъыжь укъэхъуа? Си плъэгъуэм уигу зэшыр къызэщIигъэстауэ ара? Сэ сыныщIоплъар узгъэукIытэну аратэкъым! Сэ си гугъащ си гуфIэгъуэ плъэкIэм уэри уригуфIэну. Сыт апхуэдизу псэ къабзэм ешыкъылIар? Сыт мы си нитIым къыбжаIар, абыхэм къыщIэбджыкIар?
Сэ сыныщIоплъар, си гур щэхуу къодэхэщIати, си псэр гурыщIэ абрагъуэкIэ къыпхуэхъуапсэти аращ.
* * *
Сэ вагъуэхэм сащеплъкIэ, ахэр погуфIыкI: «Сыт, цIыху, укъыщIыдэплъыр?» — жаIэри. Ахэр нурыбэу гуфIэн ирикъуа нэужь, сэ щэхуу яжызоIэ: «Ари» фэ фэщхьщи аращ». Ахэр зэуэ нэщхъей мэхъужри зоупщIыжхэр: «ЩIыми дэ тхуэдэ щыIэ-тIэ?» — жаIэри.
Абы и жэуап вагъуэхэм щамыгъуэткIэ, сэ аргуэру абыхэм яжызоIэ: «Ар» апхуэдизкIэ дахэщи, фэ псори фофэгъуэкI «Абы».
* * *
Хэту пIэрэ пщыхьэщхьэ къэс уэрэд гуапащэр къизышыр? Си гур абы егъэпIейтей! Сэ сщIэркъым ар хэтми, сиплъакъым и нэгуи, ауэ пщыхьэщхьэ къэс къриш уэрэдым си псэр ехьэху. Сэ щхьэгъубжэр Iусхынурэ абы сеплъынут, ауэ сошынэ — гъэмахуэ пщыхьэщхьэр псэм йодэхащIэ, щIалэгъуэр егъэжыIэщIэ, зыгуэркIэ сегуауэрэ макъамэр хьэуам хэкIуэдэжмэ, сытым игъэбэяужыну мы си гур?
Дэнэ укъикIа, сытым укъысхуихьа, си гум и хьэщIэ… СыныщIэжынут, укъэслъыхъуэнут, ауэ сщIэркъым, гупсысэ гуэрым сегъэнэщхъей: пщыхьэщхьэ къэс уэ уэрэд къипш къудейуэ аращ. Ухэт Уэ, уэрэдкIэ сэ къызэджэ хьэщIэ? Сэ укъысхуэпIащIэрэ хьэмэрэ ублэкI къудейуэ ара?
* * *
Сэ си гуфIэгъуэ псори уи деж щызэхуэхьэсащ. Уэ абыхэм уахуосакъ, емызэшыж хъумакIуэу уащхьэщытщ ди гъащIэр зэзыпхыну удз гъэгъам пэпщIу. Ауэ а епэрыр пIащIэркъым. Ар хуэму къокI. Уэри ар уогъафIэ уеIущащэу, уедэхащIэу. Илъэс мин гъащIэхэм я къуэпсым пызыщэ а удз гъэгъам уэ пщэдджыжь къэс псы щIыбокIэ ди гъащIэр зэрызэрипхынум щхьэкIэ, итIани ар пIащIэркъым, уэри уимыгъэпIащIэу уздегъэбакъуэ.
Сэ си гуфIэгъуэ псори уи деж щызэхуэхьэсащ. Сэ сыхуэдэщ пщэдджыжьым зыкъызэIузыха удз гъэгъам. Ар къэгъагъэу гум дыхьэу щытыну сыту зэман мащIэ иIэр!.. ЩIалэгъуэр, дахэгъуэр напIэзыпIэщ, бетэмалу ужьыхыжынкIэ мэхъу. Уэ пщэдджыжь къэскIэ псы зыщIэпкIэ удз гъэгъам ди насыпыр и жылэ цIыкIущи, дыгъэпсым зыкIэрищIэурэ щIылъэр къызэхеплъыхь, щыбэгъуэн къилъыхъуэу.
* * *
Уи гум и дыхьэпIэр мыл куэбжэкIэ хуэщIамэ, сэ гъатхэ щIэращIэм дыгъэпс уэзджынэ къеIысхынщи, абыкIэ зы дакъикъэм къэзгъэвыжынщ. Сэ щхьэ закъуэ зэшыгъуэ къыстеуэу аракъым, Уи мыл куэбжэ дыхьэпIэм деж сынакIуэу, дыгъэпс уэзджынэкIэ ар щIэзгъэвыжынур, атIэ Уэ мыл щIыIэ зэпытым укъыхэсшу зэ закъуэ псэм и хъуэпсапIэ гъатхэм укъыхэсшэн жызоIэри аращ. Уэ, дауи, пщIэркъым лъагъуныгъэ жылэр къыщыкIыр гъатхэм и губгъуэр зэрыарар.
Гъатхэращ лъагъуныгъэр. Лъагъуныгъэри гъатхэ мыухыжщ.
Тхьэзэплъ Хьэсэн.
Едзыгъуэхэр
* * *
Зым адрейр фIэауаныжщи,
АбыкIэ ди щхьэр догъэфIыж.
Зым адрейр фIэкъулейщи,
Абы щхьэкIэ зыдошхыхьыж.
* * *
Ныбжьэгъу! Уэ цIыху псори
щIакIэу тхьэ щоIуэж,
Уи япэ къалъхуахэми уахуопсэлъэж.
НтIэ уэ зыр уфIу дэнэ укъикIа?
Уэрмырауэ пIэрэ икIэу къытхэкIар?
* * *
ЛIы хуэдэ лIыр, шыд бгъэшэсми,
Алъп къыпщигъэхъуу, къопсыхыж,
ЛIы хуэмыхур алъп тесами,
Шыр зэретхауэу къохуэхыж.
* * *
Уэрэ сэрэ дызэхуэзэху,
Ди нэ цIыкIухэр зэхудогъэджэгу.
Ауэ Тхьэм ещIэ зэрыхъун ди Iуэху, —
ЛъагъуныгъэкIэ думыгъэджэгу.
* * *
Дунейр хуэныкъуэти зы хьэсы,
Алыхьталэм уэ укъыдитащ.
Уримыуасэми апэсы,
Нэпсеягъэм цIэрыIуэ уищIащ.
* * *
Зы фIы гуэр уэ къохъулIамэ,
Зэлъэкъуауэу ар къомэх!
Уи насыпым ипкъ щIэлIамэ,
ЛIауэ щытми, къохъуж щIэх.
Дудар Хьэутий.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 1. Псалъэр IыхьитIу зэхэтщ: япэ Iыхьэр мэз псэущхьэщ, етIуанэр — цIыхубз щыгъынщ. ТIури зэхэплъхьэжмэ, хадэхэр, хьэсэхэр зэщIэзыщтэ удзыжьщ. 4. Ди республикэм щыщ, Къэрал Думэм и депутат. 7. ЩIы къиуда, мащэ. 8. Шыр зэрагъэIэсэ кIапсэшхуэ. 10. Европэм хиубыдэ къэрали 10-м я щIыналъэхэм щежэх псышхуэ. 12. Муслъымэн лъэпкъышхуэ. 14. … ныкъуэрэ зэрыщIэркъым. 15. … из хъужыркъым. 16. КъэгъэшыгъуафIэ. 18. Iэпслъэпсым щыщ. 20. Нартыху … е хугу … 22. Пхъэ уадэшхуэ. 23. Зауэ нэужьым зи фэр ираха Iэщ. 24. Улажьэмэ, … пшхынщ, умылажьэмэ, лажьэ бгъуэтынщ. 25. Хадэм зэрилэжьыхь Iэмэпсымэ. 26. ПкIэлъейм и зы Iыхьэ. 27. Зимыхьэпшып щэхуу зыгъэкIуасэ. 29. Дин лэжьакIуэ. 30. Псы къишыпIэ. 32. Шым и … макъ бом къыщIэIукIащ. 34. Къуэш … нэхърэ — ныбжьэгъуфI. 35. Таурыхъхэм узыщрихьэлIэ шы лъэрызехьэ: псэлъэфу, лъэтэфу. 36. Бжэныфэм къыхаха къэп. 37. Уафэм къех мыл тыкъыр цIыкIу. 38. МахуэцIэ. 40. Зи нэхэр куууэ ис цIыху. 42. ХадэхэкI трищIэну унагъуэм игъэхьэзыра, игъэщэба щIы Iыхьэ. 43. Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь … Хьэлий. 44. Композитор цIэрыIуэ, Урысей Федерацэм и Къэрал саугъэтыр зрата. 46. Милицэм и лэжьакIуэу щыта адыгэ генерал. 48. «Эмирым и … » — КIыщокъуэ Алим и роман. 50. … хиса жыгыр мэгъу. 52. Вакъэ лъапщэ кIыхь. 53. Ямыупсу щхьэкум къранэу щыта щхьэц Iэрамэ. 54. Кавказым щыпсэу лъэпкъышхуэ. 55. Хьэцэпэцэ къэкIыгъэ.
Къехыу:1. Словакием и къалащхьэ. 2. Ди гъунэгъу щIалэм и … къикIащ: къулыкъу ин къратащ. 3. Ди къэралым и псыежэх нэхъ ин дыдэхэм ящыщ. 5. НэщI- икIыжым иужькIэ зэман дэкIыу ягъэлъапIэ махуэхэр. 6. Гъатхэм пасэу, гъуэжь-хужьыфэу къэгъагъэ удз. 9. Мывэ блын задэу дэкIуей бгы. 11.. Языныкъуэ цIыхухэр … хъурейщ, е … кIыхьщ, е … Iувщ. 12. Пхъэ быдэр щызэгуаудкIэ къагъэсэбэп гъущI, и кIапэ лъэныкъуэр упIэщIауэ. 13. Абы пэгунитI фIадзэри псыхьэ ирокIуэ. 17. Псэм фIэIэфIыр … фIэдахэщ. 19. Iэщым (цIыхухэми) я щIыфэм зыхэзыукIэ, лъы къыщIэзыфыкI хьэпIацIэ. 21. Дзэлыкъуэ районым хиубыдэ къуажэ. 27. НысащIэр къызыхэкIа унагъуэр. 28. Мэш хьэуазэ. 31. Горбачёвым и хьэмтетыгъуэм СССР-м нэгъуэщI къэрал IуэхухэмкIэ и министру щыта. 33. Бахъсэн щIыналъэм хиубыдэ къуажэ. 39. И пщэм тралъхьэу выр гум зэрыщIащIэ пхъэ. 41. Унэм щигъэзэщIэн хуейуэ, еджакIуэм … къратащ. 42. …- щIыхуэ жысIэми, си унэ ныкъуэщIыр и кIэм нэзгъэсыжащ. 45. Хьэуар пхуримыкъуу, дунейм щихуабэгъуэ зэман. 47. Къалэ Iэтащхьэхэм иджы хамэбзэкIэ зэреджэр апхуэдэущ. 49. Ди гъунэгъур ежьэжащ и … къурыкъуу. 51. Псыщхьэ тещтыкIа. 52. Iэпслъэпсым щыщ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
ФокIадэм и 20-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:1. Щолэхъу. 3. Бланэ. 4. Амдэч. 8. Пхъы. 10. ЦIыв. 11. Ибэ. 12. Бжы. 13. Пшэ. I5. Щай. 17. Анэ. 18. ЩIэп. 20. Мэш. 22. Бзаджэ. 23. Лъабзэ. 24. КIыщ. 25. Нал. 27. Ужьэ. 29. Хьэм. 32. Уэщ. 33. Уэр. 34. Бжьэ. 35. Бгъэ. 36. Бдзы. 39. Назир. 40. Шэрэдж. 41. Ташло.
Къехыу:1. Щынэ. 2. Хъурмэ. 3. БдзапцIэ. 5. Чыщмыщ. 6. Пхъэбгъу. 7. Ливан. 9. Гъаблэ. 14. Шыбзыхъуэ. 16. Абазэхэ. 17. Арджэн. 19. Псафэ. 20. МэкI. 21. Шэщ. 26. Ахърэт. 28. Жьыбгъэ. 30. Мудрэн. 31. Бжьыдзэ. 32. Уэзрэдж. 37. Жинт. 38. Сэро.
