Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Зы уэрэдым и хъыбар
«Япэ лъагъуныгъэ»
Дзапэ уэрэд хъуа куэд зэдатхащ композитор Къардэн Хьэсэнрэ усакIуэ Журт Бибердрэ. Абыхэм ящыщ зыщ «Япэ лъагъуныгъэ» жыхуиIэри.
1969 гъэм ГИТИС-р къаухри зы гуп Къэбэрдей- Балъкъэрым къагъэзэжауэ щытащ. Абыхэм лэжьэн щыщIадзащ Музыкэ театрым. Артист ныбжьыщIэхэм яхэтащ зи теплъэкIи макъкIи удэзыхьэх пщащэ дахэ Щоджэн Ленэ. Сыт хуэдэ оперэ е опереттэ ягъэувами, абы роль нэхъыщхьэхэр игъэзащIэрт.
«Севастопольский вальс» опереттэм насыпыншэ хъуа актрисэм и гъащIэр къызэрекIуэкIар къигъэлъагъуэу Щоджэныр сценэм зэритыр Журт Биберд щилъагъум, зы уэрэд Ленэ хуитхыну мурад ищIащ.
Оперэ, опереттэхэм зи макъыр тезыухуа, классическэ актрисэм занщIэу дзыхь ищIакъым гухэлъ уэрэд игъэзэщIэну. АрщхьэкIэ Къардэн Хьэсэн, Журт Биберд, ПщыхьэщIэ Мухьэжыр сымэ радиом щрагъэблагъэм «хьэуэ» хужыIакъым.
Уэрэдыр зэратхрэ зэманыфI дэкIами, ноби щIэупщIэ иIэщ, щIэх-щIэхыурэ радиом къет. «А уэрэдым фIэкIа нэгъуэщI сымыгъэзэщIам хуэдэщ, сыкъызэрацIыхуари сызэращIэжри аращ», — жеIэ езы Ленэ.
КIУНТIЫЩ-ХЬЭПЦIЭ Аннэ,
КъБР-м щIыхь зиIэ и журналист.
* * *
КъысфIощIыр ноби дэ тIум ди закъуэу,
Дызэбзэрабзэу унэм дыщIэс.
Дыпэмылъэщу зэманыр макIуэ,
Е пщэдей махуэр къытхуэмыгъэс.
Ди деж залIэжу, фи деж илIыкIыу,
Дэ тIум тфIэфIыщэу дызэхуэзат.
Щапхъэу дыкъахьу, зым дыпамыщIу,
ГъащIэ дахащэ дэ дыухуэжат.
Ауэ кIэщIыщэт дэ ди насыпыр,
Сыту делащэу сыкъыщIэкIат.
Щымыкъутэжым мы дунеишхуэр,
Си анэм жиIэм щхьэ седэIуат.
ЛIищэ къашами сахудэкIуэнкъым
Си сабий закъуэм сыбгъэдэсынщ.
Сэ фIыуэ слъагъур IэщIыб схуэщIынкъым,
И гум сеуами, къысхуигъэгъунщ.
БлэкIрэ пэтрэ нащхьэ къысхуищIтэм,
Си лэгъунэжьым сэ згъэзэжынт.
ХъуаскIэу нэхъ мыхъуми и гум силъыжмэ,
Ар мафIэ лыгъэу щIэзгъэнэжынт.
ГъукIэ Маринэ
Мазэм сокъугъ…
Iуэтэж
Унэ лъахъшэ цIыкIум и щыгум щыджэгу жьыбгъэр, Аслъэн иныжь шынагъуэ гуэру къыщохъу. Ар ябгэщ, къарууфIэщ, щысхь лъэпкъ иIэкъым. Абы зыщихъумэн папщIэ и нэ цIыкIухэр зэтрепIэ, и тхьэкIумэхэр IэкIэ еубыд. Ауэ гъуэлъыпIэм хэлъ анэр къеджэ хъумэ, зэхимыхынкIэ мэгузавэжри, аргуэру и Iэхэр ирехьэхыж.
— Сыту умыбэяурэ?! — жеIэри, Аслъэн цIыкIу щхьэгъубжэмкIэ дэплъыурэ жьыбгъэм IэштIым хуегъэлъагъуэ. — Дыгъэри къыкъуэкIыжащ, увыIэ иджы!
Ауэ, жьыбгъэри ерыщщи, «уэрэ сэрэ текIуэм деплъынщ» жыхуиIэу, унащхьэр тритхъыну къоныкъуэкъу. Аслъэн щхьэгъубжэм псынщIэу къыIуокIыжри, и анэр зыхэлъ гъуэлъыпIэм бгъэдохьэ.
— Мамэ, мамэ, — хуэмурэ йоджэ. Анэм и нэхэр къызэтрех, ауэ къарууншэ хъуа цIыхубзым ар къытохьэлъэри, занщIэуи зэтрепIэж. — Мамэ, умэжалIэрэ? Люсэхэ сыкIуэнщи зыгуэр къыпхуеIысхынщ…
Ауэ, дунейм ерыскъы гуэр тетууи зымыщIэж анэр, пщIыхьэпIэ шынагъуэ гуэрхэм хэтщи, мы дунейм къыщекIуэкI псом гу лъитэжыркъым. ИтIанэми, Аслъэн ар махуитI хъуауэ зэрымышхар, унэм зы дзэкъэгъуэ зэрыщIэмылъыр ещIэжри, шхыныгъуэ гуэр къигъуэтын мурадкIэ щIэкIыну иужь йохьэ. Пэжщ, ар жьыбгъэм тIэкIу щышынэрт, ауэ апхуэдэ къызэрыгуэкI Iуэху щхьэкIэ Аслъэн къикIуэтынт?! Абы быдэу и фIэщ хъурт: иджыпсту и анэм и ныбжьэгъу Люсэхэ деж кIуэрэ шхын тIэкIу къыхуихьмэ, ар и ныбэ изу игъашхэмэ, куэдкIэ нэхъыфI хъужынущ. И анэр нэхъыфI хъужмэ, езы Аслъэни и гукъыдэжым зыкъиIэтыжынщ. Япэм хуэдэу, а тIур зэгъусэу, паркым кIуэнущ, пщэдджыжь къэс школым ишэнущ, пщыхьэщхьэм езыр и лэжьапIэ къикIыжыгъуэм пежьэнущ. Псори зэрыщытам хуэдэу хъужынущ, Iэмал имыIэу, тIэкIу ежьэн хуейуэ аращ.
Люсэхэ деж нэса щхьэкIэ, куэб- жэр гъэбыдауэ къыщIэкIащ. Пщыхьэщхьэ хъуху ежьа пэтми, къэкIуэжакъым. Ар Iейуэ игу къеуауэ, икIи махуитI хъуауэ и анэм деж щIэупщIакIуэ нэмыкIуа Люсэ хузэгуэпурэ Аслъэн унэм кIуэжырт. «Ар мамэу щытамэ, зы махуэ къэмынэу къэкIуэнут. Зэрысымаджэри зэрымышхари ещIэ, итIанэми…», — шхыдэрт ар игукIэ.
Аслъэн унэм хуэзышэж гъуэгум утехьэжын папщIэ парк цIыкIу уикIырт. А паркым и анэмрэ езымрэ сыт хуэдизрэ къакIуэрэт?! Уеблэмэ езы тIур сыт щыгъуи зытес тIысыпIи итт абы. Аддэ жыгхэм нэхъ хэгъэпщкIухьауэ щытт ар. Сыту куэд щIауэ темысыжарэ а тIур абдежым? Аслъэн и анэм и закъуэу куэдрэ къигъэнэныр фIэмыфIми, а тетIысхьэпIэм фIэкIыфакъым. Анэмрэ абырэ дыхьэшхыу мыбдежым куэдрэ зэрытесар, зэжраIа псалъэхэр игу къигъэкIыжырт абы. «Зэ ухъужарэт, мамэ», хужиIэжырт абы и щхьэ. И нэпсхэр къежэхыну хьэзырми, цIыхухъухэр гъыркъым, жиIэурэ ирикъухыжырт. Зы дакъикъэкIэ абы и нэр тенащ пэмыжыжьэу щыт тетIысхьэпIэм тес цIыхубзым. Абы и жыпым ахъшэ кърихауэ ибжырт. Аслъэн занщIэу и нэгу къыщIигъэхьащ, а ахъшэм щыщ тIэкIу иIамэ и анэм къыхуищэхуфыну псор. Ар игъэшхэнт, хущхъуэ зыхуеинухэр къыхуигъуэтынт. Ауэ дауэ ар къызэриIыхынур? Сыт жиIэу? ЦIыхубзым ахъшэр бжын иухри бохъшэм дилъхьэжащ. Абы щыщ тIэкIу иIамэ…
Аслъэн къотэджри хуэмурэ цIыхубзым бгъэдохьэ. Зыгуэр къигупсысынщи елъэIунщ, армырмэ апхуэдэу шхыныншэу дауэ щIэсынхэ?! ЩIалэ цIыкIур хуэмурэ хуокIуатэ цIыхубзым. Мыдрейми, и щхьэм хьэрэмагъэ лъэпкъ къэмыкIыу, и бохъшэр тетIысхьэпIэм трилъхьауэ и сумкIэм зыгуэр къыщелъыхъуэ. Аслъэн цIыхубз мыцIыхум бгъэдыхьэри и пащхьэм иуващ.
— Сыт, щIалэ цIыкIу?! Зыгуэр ухуейт?
— Сэ, — кърегъажьэ Аслъэн, ауэ адэкIэ жиIэнур къыхуэмыгупсысу, мапхъуэри бохъшэр къещтэ икIи жэрыгъэкIэ щIопхъуэж.
— КъэувыIэ, напэншэ, къэувыIэ, — кIийуэрэ цIыхубзыр къыкIэлъожэ. Аслъэн здэжэм бохъшэм къыдех сом щитхуи — зредзэкIыж. Паркым ижыжыным и пэкIэ зэ къызэплъэкIыжри, къилъэгъуащ цIыхубзыр зэрыджэлар. Ар къэтэджыжыху ихьыну зэманри езым зэриIэр къызыгурыIуэжа Аслъэн, и гур нэхъ къызэрыгъуэтыжауэ щIопхъуэж.
ЦIыхубзым пэжыжьэ зэрыхуэхъуар къилъэгъуа нэужьщ, щIалэ цIыкIур къыщызэтеувыIар. «А сэ сщIар, сэ сщIар», — а гупсысэрат и щхьэм щызеуэр. «Мамэ къищIамэ, сиукIынт. «Абы нэхъ хьэл мыгъуэ щыIэкъым, умымей умышх», — сыт хуэдизрэ къыжриIэрэт абы?!» Ауэ, нэгъуэщI хэкIыпIэ иIэтэкъым, анэр шхакъым… АбыкIэ и гур игъэфIыурэ, тыкуэным хуиунэтIащ Аслъэн цIыкIу. ДакъыкъипщI дэкIри, Аслъэн шэ птулъкIэ, щIакхъуэ, анэм фIыуэ илъагъу кIэнфет гуэрхэр иIыгъыу унэм щIыхьэжащ. «Дэнэ къыздипхар?!» — жиIэурэ къызэрыфIэнэнур ищIэ пэтми, абы зыгуэр зэришхыну къудейм игъэгуфIэрти, гупсысэ мышухэр зытрихурт.
Унэм щыщIыхьэжам, анэр иджыри и нэхэр зэтепIауэ щылът.
— Мамэ, — хуэмурэ йоджэ ар абы. — Мамэ, еплъыт къыпхуэсхьам. ТIэкIу ушхамэ арат…
Анэм зыри зэхимыхым хуэдэт.
— Мамэ, мамэ, къэуш, мамэ, — мэкIий щIалэ цIыкIур. Ауэ игъащIэкIи къызыхэмыкIыжыну жейм анэр зэрыхыхьар къыщыгурыIуэм, унащхьэр зэтричыу кIий макъ къэIуащ:
— Мамэ…
Аслъэн цIыкIу хуэмурэ гъуэлъы-пIэм къыбгъэдэкIыжри, пэмыжыжьэу щыт шэнтжьейм итIысхьащ. Абы и нэхэм къытелъэда нэпсхэр къежэхыну хьэзыр щхьэкIэ, зиIыгът. Аслъэн и нэр тенат стIолым тет шэ птулъкIэм, щIакхъуэм, анэм зэи имышхыжыну кIэнфетхэм. А псом къабгъэдэлът нобэрей ахъшэ «фIейхэм» къадэхуар. Псори къызэпиплъыхьа нэужь, нэгъуэщI хэкIыпIэ зымыгъуэтыжа сабийр щхьэгъубжэм бгъэдыхьэри, и макъ къызэрикIкIэ кIиящ. Зизакъуэукъэнадыгъужьшырырмазэмекъугъыу арат…
Къуажэхьхэр
Гъатхэр пасэу къытхуэзыхь
Мастэ зи куэд,
Iуданэ зимыIэ.
ЩIыгум щывэ,
Уэгум щыву.
Джэдыгу гъурыджэ,
Щхьэгъур балыджэ.
Лъакъуэ псынщIэм
кърахьэкI,
Илъэс къэскIэ
зи бжьэр фIэкI.
ЩIылъэм щызекIуэ,
ЩIы щIагъым щывакIуэ.
Гъатхэр пасэу
къытхуэзыхь,
Унэм унэ гуэзыщIыхь.
Зэхэзылъхьар Щоджэн Леонидщ.
ЖЭУАПХЭР: Цыжьбанэ. ЦIыв. Шылъэгу. Щыхь. ЩIыIуб. ПцIащхъуэ.
ЖыIэгъуэхэр
ПхузэфIэмыкIын уи щхьэм тумылъхьэ
Нэхъыжь зымылъытэ нэхъыщIэ зэи нэхъыжь хъунукъым.
Пасэу жьантIэм ухуемыплъэкI, пхуэфащэмэ, и чэзум къыплъысынщ.
Зи ныбэ изым мэжалIэр къыфIэIуэхукъым.
ПщIыхьэпIэ псори нэрылъагъукъым, плъэгъуа псори пщIыхьэпIэкъым.
УимыIэр къэлъыхъуэ, уиIэр зэгъэзахуэ.
Зи Iуэху зытет зымыщIэжыр нэгъуэщIым щIонакIэ.
ПхузэфIэмыкIын уи- щхьэм тумылъхьэ, Iуэхум упэрыувамэ, и кIэм нэгъэс.
Нэхъыжь зымылъытэ нэхъыщIэ и Iуэху дэкIынукъым.
Пщыбий СулътIан.
Анапэ щыщ адыгэ зауэлI. Сурэтыр Гагарин Георгий ищIащ. 1840 гъэ
Си адэм къиIуэтэжахэр
* * *
— Уэи, абы зэфIэкIышхуэ иIэмэ, хуабжьу хуэщIащ, мылъкуи иIэщ, — жиIащ зылI щхьэкIэ щIалэжьым.
— Акъылу иIэр сыту пIэрэ? — щIэупщIащ ар зыжраIа лIыжьыр.
* * *
— Уа, Хьэмзэт, уи къуэр бригадиру ягъэуващ, Тхьэм хригъэгъахъуэ,- лIыжьыр ягъэгуфIэн я гугъэу жраIащ.
— Уа, тIо, бригадирри хъарзынэщ, ауэ си къуэр пщэдджыжькIэ къэзыгъэушыну хэт ягъэувар? – щIэупщIащ лIыжьыр.
* * *
— А си щIалэ, Къурей кIуэн хуейщ, — жиIащ хуэм дыдэу лIыжьым и къуэм зыхуигъазэри, адэкIи дадэр и Iуэху яужь ихьэжащ.
Зы махуэ дэкIауэ къуэр къыдыхьэжри и адэм еупщIащ:
— Уа, си адэ, Къурей сыкIуэри сыкъэкIуэжащ. КIуэн хуейуэ щIыжыпIар сытыт абы?
Къуныжь ХьэIишэт.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Нэкулъ гъэва
ФIыуэ лъэса кIэтIий гъумыр см 40-50 и кIыхьагъыурэ зэпаупщI, и зы кIапэр ягъэбыдэ, адрейм лы хьэжар бжэмышхкIэ иралъхьэри папхыкIыж, шыуаным ит псы хуабэм халъхьэри, хьэзыр хъуху — сыхьэт 1,5-2-кIэ — хуэмурэ ягъавэ, къэмыуэн щхьэкIэ. Ва нэужь тIэкIу ягъэупщIыIури хъурей цIыкIуурэ зэпагъэж, тепщэчым иралъхьэри бжьы- ныху шыпс тракIэ. Пщтыру яшх пIастэ, щIакхъуэ и гъусэу.
КIэтIийм иракуэну лыр зэрагъэхьэзы-рыр: ЛыпцIэр псы щIыIэкIэ ятхьэщIри ягъэжэпхъ, г 30-40 хъууэ тыкъыр цIыкIуурэ зэпагъэжри лыхьэжым щIагъэкI, абы шыгъу, бурш, шыбжий плъыжь сыр хьэжа, джэдгын, щэ тхъурымбэ зэпыупщIа, бжьын цIынэ упщIэта халъхьэ, псы щIыIэ тIэкIу хакIэри зэIа-щIэ.
Халъхьэхэр (цIыхуитху Iыхьэ): былымыл цIынэу — г 1000, щэ тхъурымбэу — г 200, кIэтIий гъуму — г 300, бжьыныщхьэ укъэбзауэ — г 200, псыуэ — г 100, шыгъуу, шыбжий сыр хьэжауэ, буршу, джэдгыну — узыхуейм хуэдиз.
Нартыху хужь хьэжыгъэ мырамысэ
Шыуаным псы щIыIэ иракIэ, шыгъу хадзэри къагъэкъуалъэ, бэлагъкIэ зэIащIэурэ нартыху хьэжыгъэ ухуэнщIар хакIутэ, мафIэшхуэм тету дакъикъэ 25-30-кIэ ягъавэ, иужькIэ мафIэр нэхъ цIыкIу ящIри и щхьэр тепIауэ дакъи- къи 9-10-кIэ ягъажьэ. Мырамысэр хьэзыр хъуамэ, бэлагъкIэ щызэIащIэкIэ шыуан джабэм кIэрыпщIэркъым.
Мырамысэ жьар тепщэч куум иралъхьэ, пхъэ бжэмышхкIэ кумб хуащIри абы тхъу, фо иралъхьэ. Шху тепфыхьыжыну къэуатщ, шати лыхэкI шхыныгъуэхэми дэпшх мэхъу.
Халъхьэхэр (цIыхуитI Iыхьэ): нартыху хьэжыгъэу — г 240-рэ, псыуэ — г 960-рэ, шыгъуу — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
Псалъэзэблэдз
1. «Эмирым и … » — КIыщокъуэ Алим и роман. 3. Члисэхэм къыщеуэ уэзджынэшхуэ. 6. ПхъэIэщэм къызэригъэдзэкIа щIы. 8. IэщIэвыщIэ. 10. ПхъащIэ Iэмэпсымэ. 11. НэгъуэщIым … хуэптIмэ, уэ уихуэжынкIэ мэхъу. 15. Бгым и бгъуэщI. Е … задэ. 16. Теунэ Хьэчим, Сокъур Мусэрбий, ХьэкIуащэ Андрей, Къэжэр Пётр сымэ я къуажэ. 18. Iэщ пIащэ: къэгубжьауэ зыпэщIумыгъахуи нэхъыфIщ, бжьакъуэпэкIэ укърихьэкIынщ. 20. … зэрымытым Iэтэ ирегъэувэ. 21 … бзаджэ тIысыпIэншэщ. 22. Адыгэ таурыхъхэм узыщрихьэлIэ фызыжь хьилэшы. 23. Бжьэхуцым къыхэщIыкIа щэкI Iув. 26. ПIастапхъэ. 29. Iэщым хузэхащIэ Iус. 30. Мэжаджэ, чыржын, хьэтыкъ, … 34. Шыцуэс … узэрысым уимыкI. 36. … — … лъагъуэ зэхуаIэщ. 37. Адыгэ фащэ зыщыгъ адыгэлIым зэрихьэу щыта Iэщэ. 38. Бэрбэч ХьэтIутIэ и цIэкIэ щыIэ Къэбэрдей-Балъкъэр университетым и 4-нэ ректору щыта. 39. Адыгэ усакIуэ КIэщт … 40. Къамылым къыхащIыкI алэрыбгъу, лъэгурыдз.
Къехыу:1 Мыдрисэм щеджэ щIалэ цIыкIу. 2. ЦIыхубз пшэрыхь … 4. ЗыгъэпскIыпIэ. 5. Адыгэ тхакIуэ, драматург цIэрыIуэ. Абы и цIэр зэрехьэ Налшык и уэрамхэм ящыщ зым. 7. ЕгъэджакIуэр токIие къемыдаIуэу щыс еджакIуэм: «ЖьэкIэ … уещэу ущымыс!» 9. Псы Iуфэ пшахъуалъэ-мывалъэ. 12. Фадэ гуащIэ. 13. ШколакIуэ ныбжьыщIэхэм къуалэбзу … ящIащ. 14. Мынэхъыжь, мынэхъыщIэ. 17. Щхьэусыгъуэ гуэркIэ жылэр къэзыбгынэу зызыгъэпщкIуу щытам адыгэр зэреджэ. 19. Iэщ … бгъашхэмэ, уи Iупэр дагъэ къищIынщ, цIыху … бгъашхэмэ, уи Iупэм къеуэжынщ. 21. ПIалъэкIэ къащтэ щыгъын е нэгъуэщI хьэпшып гуэр. 24. … зэхэдзэ нэхърэ акъыл зэхэдзэ. 25. Школым щадж предмет. Бухгалтер хъуну зи нэ къикIхэм ар фIыуэ зрагъэщIапхъэщ. 27. Iужажэм и унафэщIым … кърегъэжэх. 28. Бахъсэн районым щыщ къуажэ. 31. … уасэ иIэкъым, гъэсэныгъэм гъунэ иIэкъым. 32. Урысей Федерацэм и щIыналъэ, къызэрыдгухьэрэ илъэсиплI фIэкI мыхъуу. 33. ПщафIэ щыгъын щIыIутелъ. 35. Адэ-анэр, бынхэр. 37. Ищэ хьэпшыпым, ерыскъым я уасэм пхутемыкI цIыху нэпсей.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Мэлыжьыхьым и 14-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:3. Махъшэ. 7. Бэзэр. 9. Дапхъэ. 10. Киров. 11. Щыгъын. 12. Жыр. 14. Бу. 15. Ду. 18. Мэз. 21. Ибэ. 22. Пхъэхь. 23. Журт. 24. Лэч. 26. Пэу. 27. Ер. 28. Пщагъэ. 29. Хъы. 30. Джей. 33. Лал. 35. Чынт. 36. Фырэ. 37. Дыд. 39. Мэл. 40. Хъун. 41. Шху. 42. Жэм. 44. Бжэгъуу. 45. Ленин. 47. Псысэ. 48. Насып. 49. Лъэхъуэщ.
Къехыу:1. Омск. 2. Ерэн. 4. Хъарбыз. 5. Къанж. 6. Пхъэр. 8. Зыгъази. 13. Iумыл. 14. Бахъэ. 16. Уэркъ. 17. Хьэлу. 19. Щхьэщытхъу. 20. Ажэгъафэ. 25. Чей. 26. Пыл. 30. Джэду. 31. Сытхъу. 32. Урыху. 34. Лулэ. 38. Дыщэпс. 39. Мэунэхъу. 42. Жасы. 43. Мысэ. 44. Банэ. 46.Нащэ.
