Хэхэсхэр
МэшбащIэ Исхьэкъ
Романым щыщ пычыгъуэхэр
(КIэухыр. ПэщIэдзэр №№93-94-95,97-хэм ярытщ)
— ДощIэ, дыщыгъуазэщ, дызэрилъэпкъэгъури дощIэ, — жиIащ ЧэрмытI.
Берычэтым и псалъэм къыщIигъуащ:
— Истамбыл сыкIуэмэ, Мухьэмэд-Iэмин къэзгъуэтын си гугъэщ. Дызыгъэжэкъуахэм ящыщщ ар. Сигу илъыр сыбзыщIынукъым, и нэм щIэсIуущ зэрыжесIэнур.
— И нэм щIэпIун къудейкъым, и нэр хуищIын хуейщ а бзаджэнаджэм! — жиIащ ЧэрмытI дадэ.
ХьэщIэщым здисым, псалъэм пащащ хьэщIэхэмрэ бысымымрэ. Зэрыхабзэти, псалъэр нэхъыбэрэ зылъагъэсыр хьэщIэхэрат.
Адыгэхэм я лIыкIуэу Лондон кIуащ Хьэжы Хьэсэнрэ Ростаныкъуэ Исмэхьилрэ.1861 гъэ Мурад-бей псалъэ лъагъэсын и пэ бысым лIыжьым хъуэхъум щIигъужащ: щхьэ тфIэткъым. Къаплъэнэф жыхуаIэр дэрати, дыщхьэрыуащ, дыжэкъуащ. Ди гум илъ зэпытщ ар: лей къыдэзыхам зэи хуэдгъэгъунукъым, дилъ дымыщIэжауэ щIым дыщIыхьэжмэ, ди гъащIэр псыхэкIуадэщ…
Мурад-бей псалъэ лъагъэсащ.
— Дуней псор щыгъуазэщ фэ къыващIа гукъутэгъуэм. Фи щхьэр хэфлъхьэху фи ужь икIакъым фи бийр. Зы къэрали къывдэIэпыкъуакъым, зигу къыфщIэгъуар Тыркум и закъуэщ. Тыркухэм гулъытэ яIэщ, утыкум фыкъранакъым. Сэ сызэрытыркуракъым ар щIыжысIэр — емыкIу сыкъэвмыщI. Хэти щыгъуазэщ Тыркур щIэгъэкъуэн къызэрыфхуэхъуам. ХьэшхыпIэ фыщихуэм зи Iэр къыфхуэзышияр тыркухэращ.
ХьэщIэщым ис шэрджэсхэм я нэгур зэрызэхэуам гу лъитащ Мурад-бей.
— Хьэмэ сыщыуэрэ? Сызахуэкъэ? — щIэупщIащ Мурад-бей.
— Ущыуэркъым. Узахуэщ. Пэж зэфэзэщщ жыпIэр, — ЧэрмытI дадэ нэщхъ яхузэхилъхьащ и гъусэхэм. — ДынодаIуэ, ди хьэщIэ.
— Сэ жысIэр уи фIэщ зэрыхъур си гуапэщ, тхьэмадэ, — пищащ Мурад-бей и псалъэм. — Шэрджэсхэр соцIыху сэ, псалъэ Iей яхужысIакъым игъащIэм. ЛIыгъи, цIыхугъи, гулъыти яIэщ. Фэ сыфхуэдабзэщ: сэри схуегъэхыркъым джаурхэм къыващIар. Си закъуэкъым зигу къыфщIэгъур, зы тыркуи вгъуэтынукъым зигу къыфщIэмыгъу. Ди пащтыхьым и Iэр ныфхуишия къудейкъым: ди къэралым фыкъригъэтIысхьэри, щIым и фIыпIэр къывитащ… Фахуэсакъ болгархэм, дзыхь яхуэвмыщI. Хэкум фыкъизыхуахэм нэхърэ нэхъ щIагъуэкъым ахэр, абыхэм я лъэпкъэгъущ. Зэкъуэхуауэ фапэщIэхуэмэ, фыIуапIэнкIэ тIэу еплъынукъым.
— Ди хэкум пэIэщIэ дащIами, джаурхэм къыдащIар тщыгъупщэнукъым зэи, — жиIащ Берычэтым. Абы зыри падзыжакъым — акъылэгъу хъуагъэнщ Зэуал жиIамкIэ. Берычэтым игъэщIэгъуар я тхьэмадэм зыри къызэрыпимыдзыжарщ.
Башым зытригъэщIауэ алъандэм жьантIэм дэса лIыжьым псалъэ кIапэр иубыдыжащ.
Урысхэмрэ адыгэхэмрэ Соганлы бгым (Тырку) деж щызозауэ. Сурэтыр Бролинг Герман ищIащ.1877 гъэ — ФIыщIэ пхудощI, Мурад-бей: дызэхыбощIыкI, ди гъурми ди цIынэми ущыгъуазэщ. Фи пащтыхьми дыхуэарэзыщ. ГъащIэ кIыхь ухъу фи пащтыхьыр. Ди хэкур тфIэкIуэдащ дэ. Хэкум дыкъыщрахум фи деж щхьэегъэзыпIэ щыдгъуэтащ. Дигу имыхур ди лъабжьэр здэщыIэ ди щIыналъэрщ — ар зэи тщыгъупщэнукъым дэ. ИгъащIэкIэ псэуа щыIэкъым, псори щIым дыщIыхьэжынущ, ди чэзур къэсмэ. АпщIондэху дыпсэун хуейщ. ПсэупIэ къыдэфтащи, фIыщIэ фхудощI. Тыркуи болгари ди гъунэгъущ нобэ, хэт муслъымэнщ, хэт чристэнщ. Я диным дыщIэупщIэркъым дэ, гъунэгъу дыщызэхуэхъуакIэ дызэдэп-сэун хуейщ — аращ ди лъэпкъэгъухэр зыхуэдгъэIущыр…
А псалъэхэр Мурад-бей игу ирихьарэ иримыхьарэ дэнэ щыпщIэн: лIыжьым зыри къыпидзыжакъым…
* * *
1870 гъэм и япэ махуэр уэтIпсытI хъуауэ нэху щащ. Шыр гъуэгум армыгъуейуэщ зэрыщызекIуэфыр — ятIэм хонэри.
Берычэт Зэуал шэджагъуэ нэужьым дыхьащ Истамбыл. Гугъу щехьащ ар гъуэгум. Апхуэдэ гъуэгу къыщIэлъ и гугъагъэнкъым Зэуал. Болгарием укъикIрэ Тыркум кхъухькIэ укIуэмэ, ар дыщэм хуэдэщ: нэхъ кIэщIщ, уэтIпсытIи ухыхьэнукъым. Берычэтыр щыгъуазэт абы, албаным щIедэIуаращ щIызэгуэпыр — абы гъусэ зыхуищIын хуеякъым. Албаным тыркубзи, албаныбзи, адыгэбзи ищIэрт — арагъэнщ гъусэ зыщIыхуищIар.
Гъуэгур мыгъуэ хуэхъуащ Зэуал: и ахъшэр щыIэщIэухащ абы. И гум нэхъ къеуэр ахъшэратэкъым, и адэм и къамэр зэрыIэщIэкIарат. Къамэр зэи зыкIэрихыртэкъым Берычэтым, абы къихъумэрт. Гъуэгу уасэ ищIащ къамэр, ахъшэр къыщыIэщIэухэм.
Гупсысэм хэхуащи, игу загъэркъым Зэуал. Адыгэм я псэлъафэр игу къэкIыжащ: «Умыуэвмэ, къиувыкI ухуэзэнщ».
Албанми шыгухуми къагъэпцIащ, къебзэджэкIащ Берычэтым. И щхьэр фIеудыж иджы: «Емынэм сыкърихужьат, сызезыхуар сыт? Болгарым дыщетIысэхащ, дизэгъащ а щIыпIэм. Си мыIуэху зесхуэн хуеякъым…»
Уи IэфракIэм уедзэкъэжыфын? Уедзэкъэжыфуи сощI — уэшх блэкIам щIакIуэ кIэлъумыщтэж. Аракъэ адыгэм жиIар?..»
Iэджэм егупсыса хъунщ Зэуал, жейм емызэгъыурэ. Жэщыбгращ щыIурихар. Пщэдджыжьым жьыуэ къызэщыуащ. Къамэр IэщIэкIами, цейр къыхуэнащ: зихуапэри уэра-мым дыхьащ. Истамбыл къалэшхуэщ, уэрамхэр зэвщ, цIыхур Iувщ. Хэт уеупщIын: дуней псом щыцIэрыIуэ мэжджытышхуэр дэнэ лъэныкъуэкIэ къыщызгъуэтынур?
Ая-Софи мэжджытыр чристэнхэм яIэщIэлъащ нэхъапэм, Византием щикъаруилъыгъуэу яухуэгъащ ар. Константинополь (иджы Истамбыл) игъэбжьыфIэрт абы, дуней псом щыцIэрыIуэт. Иджы тыркухэм я IэмыщIэ илъщ, я мэжджытщ…
Берычэтыр пIащIэркъым, зиплъыхьурэ ирокIуэ уэрамхэм — къалэ дахэкIейщ. Уэрамхэм сыхьэт хуэдэкIэ дэтри, Зэуал мэжджытышхуэм екIуэлIащ. Андез ищтащ. Тырку жьакIацэ гъунэгъу къыхуэхъуати, еупщIащ:
— Мыхьэмэт ефэндым ущримыхьэлIауэ пIэрэ мыбы? Шэрджэсщ зи гугъу сщIыр.
— Дэтхэнэ шэрджэсыр пцIыхун? — зыкъигъэзэххакъым тырку жьакIацэм. Иужьым къеупщIащ къыхуеплъэкIри. — Ди бегъымбар дотэм и цIэджэгъура хъунщ жыхуэпIэр. Мэрем махуэм абы мы мэжджытышхуэм уаз щет.
— Сыт и ныбжьын? — щIэупщIащ Берычэтыр.
— И ныбжьым сыщыгъуазэкъым, — жэуап къритыжащ тыркум. — И фэкIэ уэ уи ныбжьынщ, е зымащIэкIэ нэхъыжьынщ… Мес гухъыринэм зыгуэр къокI. АрагъэнкIэ мэхъу узыщIэупщIэр. КIуэ зыхуэгъазэ. И гъусэхэм къыпхуадэмэ.
— Ара хуэдэщ, — жиIащ Зэуал.
Ефэндым бгъэдыхьащ Зэуал, сэлам ирихащ адыгэбзэкIэ. Къыбгъэдыхьар имыцIыхуфэ зытригъэуащ Мэрзухъай Мыхьэмэт, ней-нейуэ къеплъри мэжджытыбжэмкIэ иунэтIащ. Бжэм щынэблагъэм къызэплъэкIащ.
— СыкъэпцIыхужыркъэ, Мыхьэмэт? Сэ сы-Берычэт Зэуалщ.
— Зэлъэпкъэгъухэр зэрыгъэгъуа-щэркъым — аращ шэрджэсхэм я хабзэр, — жиIащ Мэрзухъай Мыхьэмэт, къэувыIэри. — Ачкъалэ дэс дзэм и Iэтащхьэм и къуэдзэм уи гугъу къысхуищIащ зымахуэ. Абы къызэрызжиIамкIэ, уэ Бэлъкъаным ущыIэщ, болгархэм уахэсщ. Пэж ар?
— Пэжщ, афицарым укъигъэпцIакъым, — жиIащ Зэуал. — Езы афицарыр дэнэ щыIэ? Юсефщ жыхуэсIэр.
ЩIэмыупщIэми, Зэуал ищIэрт Юсеф здэщыIэр.
— Жыжьэ щыIэкъым. Къэдгъуэтынщ, дылъыгъуэзэнщи, — фIэмыфIыщэу жэуап къритащ Мыхьэмэт. — Уэрэ сэрэ дызэрызэрыцIыхурэ Iэджэ щIащ. ДяпэкIэ укъызэрызэджэнур пщIэрэ?
— Дауэ?
— Мыхьэмэт-ефэнды. Ар зыщумыгъэгъупщэ.
— Дауэ сщыгъупщэн! Уэ абэзэхэ- хэм ураефэндышхуэщ.
— Абэзэхэхэм я закъуэкъым. Тыркухэм сраефэндыщ, — и бгъэр къригъэкIащ Мэрзухъайм. — Сэ сопIащIэ, иджыпсту сыхущIыхьэнукъым. ИтIанэ дызэхуэзэнщ.
— Хъунщ. Узгъэгувэнкъым, Мыхьэмэт-ефэнды, — жиIащ Зэуал. — Сэ тхылъ къыздэсхьащ, абы итщ Юсеф и лэжьапIэр къыщызгъуэтынур.
— Сыт тхылъ?
— Бэлъкъан дзэпщ Мустафа-пащэ къызигъэхьащ. Юсеф естыжын хуейщ.
Апхуэдэ хъыбар щызэхихым, Мыхьэмэт-ефэнды и фэм зихъуэ-жащ, нэгъуэщI хъуауэ къыфIэщIащ Зэуал.
— ЗанщIэу щхьэ къызжумыIарэ дзэпщышхуэм укъызэриIуэхуар? — НакIуэ, нэмэз тщIынщи, итIанэ дызэпсэлъэнщ. Тыркухэр къоупщIмэ, дзэпщышхуэм узэрилIыкIуэр яжеIэ.
Мыхьэмэтрэ Зэуалрэ мэжджытым щIыхьащ. Ефэндым уаз итащ.
— Мы мэжджытым пэшитI щызиIэщ сэ, — жиIащ Мэрзухъайм. — ПэшитIым нэхъри нэхъ лъапIэщ пщIэуэ щызиIэр: пщIэшхуэ къысхуащI, я дзыхь къызагъэзащ, сызыпащI щыIэкъым. Уи нэкIэ плъэгъуакъэ ар?
— Слъэгъуащ, — жиIащ Зэуал. — Уи пщIэр нэхъ лъагэ хъумэ, си гуапэщ. Тхьэм уригъэфIакIуэ.
Мэрзухъай Мыхьэмэт пщIэ лъэпкъ щиIакъым Абэзэхэм, цIыхум хабжэххэртэкъым — абы щыгъуазэт Берычэтыр.
— Си лъэпкъэгъухэм я деж пщIэш-хуэ щызимыIами, сигу ебгъэркъым абыхэм. Сэ къызгурымыIуэр зыщ: Цейхи, Быржэхи, Бэрзэджхи загъэхуэмыхуакъым. Занокъуэми къикIуэтын мурад иIакъым. ИтIани я лъэпкъэгъухэр яхуэхъумакъым абыхэм, къащхьэщыжыфакъым. ИкIэм-икIэжым ягъэунэхъуащ.
— Мухьэмэд-Iэмин къытхуигъэкIуауэ щытащ Шамил, дзэпщ къытхуищIащ, — жиIащ Зэуал. — Зыри хузэфIэкIакъым. И Iуэхур щызэIыхьэм кIэбгъу зищIыжащ Мухьэмэд-Iэмин. Зауэм хэкIуэдамэ, нэхъыфIт зита нэхърэ. Бийм зарищащ.
— Узахуэщ, Зэуал. Пэжщ жыпIэр — акъылэгъу сыбдохъу. ЛIыгъэ яхэлъакъым, — жиIащ Мэрзухъайм, иджы къызэреджэмкIэ — Мыхьэмэт-ефэнды.
Шей къахьащ. Шейм хэфурэ, ефэндыр щIэупщIащ:
— Сыт я псэукIэ абэзэхэхэм? Болгархэм яхэзагъэрэ?
— Дызэгъунэгъущ, дызэрыгъэха-мэкъым. ДыщIызэмызэгъын щыIэкъым, — жиIащ Зэуал.
— Тхылъым итыр сыт? Ущыгъуазэкъэ?
— Сэ дэнэ щысщIэн тхылъым итыр. ЕджэкIи тхэкIи сщIэркъым. ТыркубзэкIэ тха хъунщ — сщIэркъым. Тыркубзэми сыхуэхейщ.
— Хъунщ. Ухэзгъэзыхьыркъым. ИужькIэ щыгъуазэ сыхъун сфIощI, — жиIащ ефэндым. — Iимамыр жьы хъуащ, жьы дыдэ. Абы и пIэ срагъэувэнкIэ согугъэ. Схузехьэнут, срагъэувамэ…
— Хамэр фIыуэ ялъагъуркъым тыркухэм. Уэ ухамэщ… УехъулIат, Iимам уащIамэ.
— Си кIэн къикIат. Си нэр адыгэхэм ятезгъэкIынтэкъым, Iимам сащIамэ…
— Ар тыркухэм къыпхуадэн? — игъэщIэгъуащ Зэуал.
— Тыркухэм я пщIыхьэпIэм къыхэмыхуэ схузэфIэкIынущ сэ, — зыщытхъужащ Мэрзухъайр.
— Тхьэм пхущIигъэхьэ, — абы къыфIигъэкIакъым Зэуал.
ЗаулкIэ щымри, шей здефэм, Зэуал жиIащ:
— Багъ Мэсхьэб, Наурыз Дзэгъащтэ, Куэблэ Хьэрун сымэ уигу къэкIыжрэ?
— Зэи сщыгъупщакъым… Хьэбаз мащIэ зэдэтшэчакъым дэ. МафIэм дыхэтащ, зы махуэ депсыхакъым. ЛIыгъэ зэрахьащ абыхэм. Сащымыгъупщэжамэ, фIэхъус схуехыж псоми. Куэблэ Хьэрун и адэр, ЧэрмытI, псэукъэ?
— Псэущ…
— Тхьэм и шыкурщ. И гъащIэр кIыхь ухъу тхьэмадэм. ПщIэшхуэ хуэфащэщ лIыжь угъурлым. КъысщIэупщIэмэ, си хъыбар жеIэ. ЖеIэ сигу зэримыхур.
— Зыщызгъэгъупщэнкъым. — Шей ефэри къэтэджыжащ Зэуал: Iуэху къыщIэлът. Юсеф хуэзэн хуейщ. И лъэпкъэгъум, Мэрзухъей Мыхьэмэт, зыри къыпихакъым, шеибжьэ къыхуищта фIэкI, зыкIи къигъэгугъакъым. НэгъуэщI къыпыпхынутэкъым абы — Iимам зэрыхъунырщ зыщIэкъур. Хэт и гугъэнт: хэкум щисам щыгъуэ цIыхум хабжэу щытакъым, Тыркум къэIэпхъуэри ефэнды цIэрыIуэ хъуащ, Iимам IэнатIэм щIокъу иджы — пщIэнукъым цIыхур къызэрыщIидзынур…
Истамбыл уэрамхэм дыхьэжащ Берычэтыр. Зеплъыхьри зыщигъэнщIыркъым илъагъум: къалэ дахэщ, цIыхур дэзщ, кIий-гуо макъым уи тхьэкIумэ Iупсыр IуаудынкIэ шынагъуэщ. Азэн джэхэращ зи жьэр мыувыIэр — нэмэз ящIын фIэкI, нэгъуэщI Iуэху ямыIэми ярейщ.
Iимам IэнатIэм щIэбэг хьэхэбасэм сыт къыпыпхын? А IэнатIэм ещэ зэпытщи, уи лъэпкъэгъуи уи гузэвэгъуи къыфIэIуэхукъым: псыхэкIуа-дэщ жепIэр.
Зэуал игу къыщIэзубыдэн щызэхихакъым Мэрзухъай Мыхьэмэт деж. И лъэпкъэгъухэм Болгарием щаIэ псэукIэми къызэрыщIэупщIа щыIэкъым, зы-тIум я цIэ къриIуа фIэкI. ЧэрмытI дадэ башкIэ щIиукIыхьынт ар мэжджытым, кърихьэлIамэ. И на-сыпти, зрихьэлIар игу хэзымыгъэщIын щIалэщ — Берычэт Зэуалщ. Зэуал тэмакъкIыхьщ, сытри ишэчынущ, къыщумыгъэч закъуэмэ. Къыщебгъэчмэ, щIым ущIихуэн тIэу еплъынукъым…
Зыхуэзэн хуей тырку дзэпщхэм яIущIащ Зэуал. Тхылъ къыщратащ штабым. Тхылъым итми щыгъуазэ ящIащ. Тырку дзэпщхэм унафэ ящIащ: Болгарием щыпсэу шэрджэсхэм дзэ пакIэ къызэрагъэпэ-щын хуейщ. Езы Берычэтым афицарыцIэ къыфIащащ — юзбаш. НэгъуэщIу жыпIэмэ, лейтенант. Абы щыгуфIыкIащ Зэуал. ДзэлI фащи къратащ. Фащэр щитIагъэри еплъащ хуэхъурэ-хуэмыхъурэ.
— Пхуэмыхъумэ, тхъуэжынщ, — адыгэбзэкIэ къыжриIащ тырку афицарым.
Зэуал и нэр къихуащ:
— Уадыгэ? Ушэрджэс?
— Уэ узэрытыркум хуэдэущ сэ сызэрышэрджэсыр.
— Адыгэбзэ дэнэ щыпщIэрэ-тIэ?
— Шэрджэсым илъэсищкIэ щысщIащ къулыкъу. Шэрджэсхэм я бзэри я дуней тетыкIэри зэзгъэщIащ илъэсищым. Фэ, шэрджэсхэр, фыжыIэмыдаIуэщ, зым и унафи федаIуэркъым, зыр зым зыхувогъэлIри, абыкIэ факъыхощ. Аращ урысхэр къыщIыфтекIуар. Нэхъ белджылыуэ бжесIэмэ — зыщIытевгъэкIуар.
— Шэрджэсхэр дыкъэрабгъэщ. Аракъэ къызжепIэну узыхуейр? — къэтэмакъкIэщIащ Зэуал.
— ЗывгъэлI щхьэкIэ фхузэфIэкI щыIэкъым. Аращ Тыркум фыкъыщIыщыхутар.
— Тыркум дыкъыщыхутащ, фэ фыкъыддэщIатэкъыми. Зауэм и гуащIэгъуэм кIэбгъу зыфщIыжащ, фи щIыб къытхуэвгъазэри!
— АфицарыцIэ къыпфIащами, уэр нэхърэ сызэрынэхъыщхьэр зыщумыгъэгъупщэ — пхуэздэнкъым! — жиIащ тырку афицарым.
«Мыбы къыпыпхын щыIэкъым!» — жиIащ Зэуал игукIэ, фащэр къищтэ-ри уэрамым дыхьэжащ. ДзэлIхэм я хьэщIэщым щIыхьэн хуейт, Юсеф IущIэн щхьэкIэ.
Iэджэм йогупсыс Зэуал, уэрамым здыдэтым. «ЦIыхуитI зэщхькъым, Зым ди гур хегъэщI, зым дегъэгушхуэ. Тырку афицарым ауан сыкъищIащ. Ар къригъэкIуащ, сэ сызэрыхьэщIэр зыщигъэгъупщэри. Сэ сыадыгэщ, сызэрыадыгэм срогушхуэ. ИлъэсищкIэ щыIауэ жеIэ ди хэкум. СрихьэлIакъым зэи. И цIэ Iуамэ, срихьэлIэнт — зэхэсхакъым и цIэ. КъуэгъэнапIэм къуэсагъэнщ, дэ зауэм дыхэтыху. КIэбгъу зищIыжащ иужьым. ИлъэсищкIэ къыддэзэуауэщ зэригъэIуар, кIакхъу щIимычами…»
Юсеф деж зыщрихьэлIам еплъ! Мэрзухъай Мыхьэмэт. Зэуал къыщыгуфIыкIауэ фэ зытригъэуащ ефэндым.
— Си гуапэ дыдэщ, Зэуал, афицар узэращIар! Фащэр щытIагъи, дызэгъэплъыт, — жиIащ Мэрзухъайм.
— ЩыстIэгъэнт, къэпталым и Iэщхьэр схуэкIыхьщи, аращ щIыщызмытIагъэр, — жэуап къритащ Зэуал.
— Ар си фIэщ хъуркъым. Уэ пхуэмыхъун фащэ къуатынукъым. ПыIэр пхуэхъурэ?
— ПыIэри шырыкъури схуохъу, — жиIащ Зэуал.
— Щхьэр псэумэ, пыIэ щыщIэркъым. Аракъэ адыгэм жиIэр? Псом ящхьэращи, пщIэ къыпхуащIащ, афицар уащIащ. Юсефи сэри ди гуапэщ афицар узэращIар. А цIэм узэрыхуэпэжынум шэч къытетхьэркъым дэ. Нэхъыщхьэж ухъуауэ Тхьэм дигъэлъагъу.
Ефэндым и псалъэм Юсеф къыщIигъуащ.
— Дзыхь зыхуэдмыщIым афицарыцIэ фIэтщыркъым дэ. Дзыхь пхуэтщIащ, укъызэрытхуэпэжынум шэч къытетхьэркъым. Аращ тыркухэр къызэрыпщыгугъыр. Ди бийхэм уащымысхь, я пэр щIым щыхуэ! Я нэр къыумыгъаплъэ!
Мэрзухъайр къэтэджыжащ.
— Сэ абы фIэзгъэкI хъунукъым, — жиIащ ефэндым. — ЦIыхур мэжджытым къыщыспоплъэ. Фи Iуэху фIы ирикIуэ. Фи акъыл зэтехуащи, абы сыщогуфIыкI. — Ар къыщIигъужри ефэндыр ежьэжащ.
— Жыжьэ маплъэ мы уи лъэпкъэгъур, — жиIащ Юсеф. — Ар зэщэр пщIэрэ?
— Дэнэ щысщIэн? Ефэнды IэнатIэм щIэкъурти, зыIэригъэхьащ, — жиIащ Зэуал.
— Аркъудейкъым. Сэ бжесIэнщ ар зыщIэбэгыр. Шэрджэс шуудзэ къызэдгъэпэщын зэрыдимурадым щыгъуазэ ухъуакIэщ, шынэхъыщIэ. Шэрджэс шуудзэм ефэнды захуищIын мурад иIэщ абы — аращ зыщIэбэгыр: мэжджытыр фIэIэзэвлъэзэвщ.
— Мэрзухъайр апхуэдэ IэнатIэм щIэбэгмэ, сэ болгарым лIыщхьэ сахуэхъункIэ емыкIу илъкъым, — гушыIащ Берычэтыр.
— СогушыIэ жыпIэу, ар уи жьэм къыумыгъакIуэ, шынэхъыщIэ. Дэ зы лIыщхьэщ диIэр — тыркухэми болгархэми. СулътIанращ. Ди пащтыхь дотэращ!
* * *
Тыркухэм гулъытэ къыхуащIащ Берычэт Зэуал: Истамбыл яшэри афицар ящIащ, фащэ екIу къыщатIэгъащ, улахуэ къыхуагъэлъэгъуащи, ахъшэншэ хъужынукъым дяпэкIэ.
И Iуэхур зэфIэкIати, Истамбыл зыщигъэгувэжакъым Зэуал, гухъыринэ къищтэри гъуэгу техьэжащ. Шыгузехуэр зригъэцIыхуащ Зэуал, дзыхь иригъэзри еупщIащ:
— Сэрдар зи цIэ шыгузехуэ пцIыхурэ?
— СоцIыху, — жиIащ модрейм. — Сыт ущIыщIэупщIэр? Си гухъыринэр уигу ирихьыркъэ?
— Сыт щIримыхьыр! Гухъыринэ щабэщ, уишри шыфIщ. Сэрдар си щIыхуэ телъщи, аращ сыщIыщIэупщIэр.
— НапIэзыпIэм къыпхуэзгъуэтынщ! Мес, зи цIэ ираIуэ бжэщхьэIу тесщ: мобдей щытщ, гъуэгурыкIуэр мэлъыхъуэри.
Афицар фащэ зыщыгъ щIалэр къыщыбгъэдэкIуатэм, Сэрдар къэщтащ.
— СыкъэпцIыхужыркъэ?
— ЕмыкIу сыкъыумыщI: услъэгъуауэ сщIэжыркъым, — жиIащ Сэрдар, Iэнкун къэхъуауэ.
— Сэ узоцIыхуж: къамэр зэстар уэракъэ?
Шыгузехуэр ней-нейуэ къеплъащ Зэуал.
— Уэра ар? Мис иджы укъэсцIыху- жа хуэдэщ. Ухэзгъэзыхьакъым, уи IэкIэ къызэптащ. Ахъшэ пIыгъагъэнтэкъым…
— Сыахъшэншэти, аращ щIозмытар. Къащтэ мыдэ къамэр. Мэ гъуэгупщIэр.
ГъуэгупщIэр IэщIилъхьэри, шыгузехуэм къыбгъэдэкIыжащ Зэуал…
Гъуэгу здытетым Iэджэм йогупсыс Берычэтыр. ПщIэ къыщыхуащIащ Истамбыл, афицар хъуащ, улахуи къратынущ. ИтIани и гур загъэркъым, гупсысэм хэкIыркъым.
«Мы къэралым зыри къыщытхуейкъым дэ. Зауэ ди щыпэ лъагъу дэ, зауэкъэ дыкъызыхэкIар? Динэ къыхуикIыркъым зауэм. ИтIани ди пщэ къыдалъхьэну зыхэтым еплъ: шэрджэс шуудзэ къызэдгъэпэщын хуейщ. Ар къытпаубыдащ, аращ Истамбыл сыщIраджар. Гулъытэ лъэпкъ къытхуащIакъым езыхэм, мэз лъапэм дыщагъэтIысати, дызыщIэс хьэщпакъхэр езым ди IэкIэ тщIыжащ. КъыдобзэджэкI тыркухэр, сытри къытхуагъэфащэ, хэхэскIэ къыдоджэ. Ар пэжщ, дыхэхэсщ дэ, дыщыхамэщ мы лъахэм. Ди ныпыр зетхьэн къытпаубыдыркъым, ауэ ди ныпым тырку бэракъри дэщIыдгъун хуейщ, шуудзэ къызэдгъэпэщмэ. Ди лъэпкъ дамыгъэм и закъуэкъым ди ныпым тетын хуейр — мазэ ныкъуэри хэтщIыхьын хуейщ ди ныпым — апхуэдэ унафэ къытхуащIащ…»
Гупсысэ кIыхьым къыщыхэхужым, Зэуал шыгухум еупщIащ:
— Сыт уи цIэр? КъызжепIэркъэ. Сэ ЗэуалкIэ къызоджэ. Сышэрджэсщ сэ.
— Узэрышэрджэсыр къэсщIащ Сэрдар къамэр къыщытепхыжам, — жиIащ шыгухум. Сэ Iэюбщ си цIэр. Тыркум ис псори тыркуущ дызэралъытэр. Уэ узэрышэрджэсыр щумыбзыщIакIэ, сэри си лъэпкъыр сыбзыщIынкъым: сэ сыкурдщ. Фи дежи нэсынщ ахэр — фымыпIащIэ. ШэрджэсыбзэкIэ фагъэпсэлъэнукъым — ар къыфхуаму-рад хъунщ тыркухэм. Тырку афицар фащэ къыпщатIэгъащ. ФIыкIэ зу- ухьэ. Тырку фащэ къыпщатIэгъами, укъызыхэкIа лъэпкъыр умыгъэгъуащэ, узэрышэрджэсыр зыщумыгъэгъупщэ — аращ си чэнджэщыр.
Курдым и псалъэм хигъэплъащ Зэуал: захуэ ар? И жьэм темыкIуэдэжащэрэт мыр. Соплъри, и гум Iей илъ хуэдэкъым. ЦIыху губзыгъэщ. Жьэнахуэщи, игу илъыр ибзыщIыныфэ теткъым — абы и зэран къекIыжынкIэ мэхъу, иригъэлеймэ.
Курдым и псалъэм пищащ.
— Шэрджэсхэм фи насыпщ, — жиIащ, заулрэ щыма нэужь.
— Сыт щIыдинасыпыр? — игъэщIэгъуащ Зэуал.
— Тыркум я пащтыхь гуащэр фи лъэпкъэгъущ. Къайгъэ фыхэхуэмэ, къывдэщIынщ… Зэрышэрджэсыпхъур зыщигъэгъупщэркъым, сэ зэрызэхэсхамкIэ. Дэ апхуэдэ дэIэпыкъуэгъуи къытщхьэщыжыни диIэкъым. Уэри зыщумыгъэгъупщэ узэрышэрджэсыр. Тырку афицар фа-
щэкIэ ущIахуэпар пщIэркъэ, Тхьэм и нэфI зыщыхуэн?
— СщIэркъым. Уэ пщIэрэ?
— Сэ сщIэм ущIэмыупщIэ, — абы къыфIигъэкIакъым курд шыгузе-хуэм.
— Уэ куэдым ущыгъуазэщ. Щхьэ пфIэтщ, — жиIащ Зэуал.
— Псоми тфIэтщ щхьэ. Дызыхуэныкъуэр акъылщ… Болгархэм я щIым фытрагъэтIысхьащ. Сыт щхьэкIэ жыIэт? Нэхъ иужькIэ къэпщIэнщ ар. Болгархэри адрей цIыхухэм хуэдэщ: нэхъыфIкъым, нэхъ Iейкъым. Чристэнри муслъымэнри Алыхьыращ къэзыгъэщIар. Ди бзэ зэтемыхуэми, дыщIызэгурымыIуэн щыIэкъым… Зым илъ адрей драгъажэркъым, дгъэжэнуи дыхуейкъым — Алыхьым къытхуидэнукъым ар. ЗэкIэ дызэмызэгъми, ди Iугъуэ щызэдикIын зэман къэсынщ — абы шэч къытесхьэркъым сэ…
Шыгухум и псалъэм хигъэплъащ Берычэтыр. «Зы илъэскъым, илъэситIкъым Тыркум дыкъызэрыIэпхъуэрэ блэкIар. Мыпхуэдэ жьэнахуэ срихьэлIауэ сщIэжыркъым, — игукIэ жиIащ Зэуал. — Жьэнахуэ къудейкъым. Акъылышхуэ зиIэ цIыхущ. Сыту фIыт мыпхуэдэ цIыху гъусэ къызэрысхуэхъуар!»
— Курдхэм я хъыбар сщIэркъым. Куэд фыхъурэ? — еупщIащ Зэуал шыгузехуэм.
— Курдхэр лъэпкъышхуэщ, — жиIащ шыгузехуэм. — ЩIыпIэ куэдым щопсэу. Хьэрыпхэми яхэсщ, ермэлыхэми къэжэрхэми ядопсэу — тыркухэм я закъуэкъым. Тыркум ис курдхэм я щхьэр кърагъэIэтыркъым, курдыбзэкIэ дыпсалъэу къытхуадэркъым. Дэри дапикIуэтыркъым, ди бзи ди хабзи IэщIыб тщIынукъым — аращ къыттеплъэ щIэмыхъур.
«Курдхэри зыIут IэнатIэр нэхъ щIагъуэкъым-тIэ, вакъэ зэвым итщ ахэри», — жиIащ Зэуал игукIэ.
— Сэ узэхызощIыкI, Iэюб. Хьэзаб фтелъщ, зэрыжыпIэмкIэ. Фи гур кIуэдыркъыми, фи насыпщ. Абы нэхъ насып щыIэкъым — гу уиIэным. Гухэ ухъу хъунукъым, — къыщIигъужащ Зэуал и псалъэм.
— Гухэ ухъу зэрымыхъунур шэрджэсхэм дуней псом я нэгу щIэвгъэкIащ. Аращ фыкъэзыхъумар. Фи Iуэху къызэрекIуэкIам, зымащIэкIэ нэхъ мыхъуми, сыщыгъуазэщ. Лей къызэрыфтехьар сощIэ. Лейри залымыгъэри зыхуэвгъэшэчащ — ар псом ящхьэщ. Ар фигу имыхумэ, фехъулIащ. Хэхэсым зыщигъэгъупщэ хъунукъым IэнатIэ хьэлъэ зэрыIутыр.
Шыгухум и псалъэм нэхъри хигъэплъащ Берычэт Зэуал. Гъуэгу кIыхьыр зэ теуэгъуэм якIуауэ къыщыхъуащ Зэуал — апхуэдэ псэлъэгъу щиIащ и лъэпкъэгъухэм я деж нэсыжыху.
