Уахътыншэ зи гуащIэм ищIахэм уахэтщ, И къэкIуэнур лъахэм зэлъытари пщIэрт
Жылагъуэ-политикэ лэжьакIуэ, щIэныгъэлI цIэрыIуэ
Лъостэн Владимир Чэлимэт и къуэр (1931 — 1994)
ЩIэблэм яхуоблэ абы и вагъуэр
ХХ лIэщIыгъуэм и жылагъуэ-политикэ лэжьакIуэ пажэхэм ящыщ, щIэныгъэлI цIэрыIуэ Лъостэн Владимир Чэлимэт и къуэр псэужамэ, накъыгъэм и 2-м илъэс 90 ирикъунут. Ар дунейм къыщытехьэм къэунэхуауэ щыта а вагъуэр лъэхъэнэкIэрэ щIэблэм яхуоблэ, щIэныгъэм и нурыр дэтхэнэми лъигъэIэсу.
Лъостэныр 1931 гъэм и накъыгъэ мазэм Шэрэдж щIыналъэм хыхьэ Аушыджэр адыгэ къуажэм къыщалъхуащ. Налшык курыт еджапIэ №2-р ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, Моск-ва дэт Горнэ институтым щIэтIысхьащ. Къыхиха IэщIагъэр и псэм къыдыхьэу зэрыщымытым щIэхыу гу лъызыта щIалэщIэм и еджэныр нимыгъэсу абы къыщIэкIыжащ икIи къыкIэлъыкIуэ илъэсым ар и студент хъуащ Ломоносовым и цIэр зэрихьэу Москва дэт къэрал университетым и философие факультетым. А лъэхъэнэм наIуэ къэхъуакIэт Владимир къызэгъэпэщакIуэ зэфIэкI лъагэхэр зэрыкъуэлъыр.
ЩIэныгъэ нэхъыщхьэ зэзыгъэгъуэтауэ республикэм къэзыгъэзэжа Лъостэныр япэщIыкIэ КПСС-м и Къэбэрдей обкомым и къудамэхэм ящыщ зым инструктору, иужькIэ партым и Прималкэ райкомым и етIуанэ секретару ягъэуващ. Лэжьыгъэм хуэIэижьу гу зылъата IэщIагъэлIым мыгувэу къыхуагъэфэщащ партым и Тэрч райкомым и япэ секретарь къулыкъур, итIанэ Тырныауз вольфрам-молиб-ден комбинатым и парткомым и секретарь къалэныр. Сыт хуэдэ IэнатIэ пэрымытами, Лъостэным зыкъигъэлъэгъуащ жэуаплыныгъэ ткIий зыхэлъ унафэщIу, лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэу. Къыдэлажьэхэм ар къызэралъытэр унафэщI къудейуэтэкъым, атIэ дэтхэнэми чэнджэщэгъуфIу, гу зэIуха зиIэ ныбжьэгъу пэжу къалъытэрт.
1961 — 1969 гъэхэм Лъостэным и щIэныгъэм щыхигъэхъуащ Жылагъуэ щIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием. Философие щIэныгъэхэм я кандидат хъуа нэужь, Владимир философиемкIэ абы и кафедрэм и егъэджакIуэу, и унафэщIу лэжьащ.
Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и ректору щагъэува 1973 гъэм Лъостэн Владимир и ныбжьыр зэрыхъур илъэс 42-рэт. Ауэ щIыхь лъагэрэ жэуаплыныгъэ инрэ зыпылъ апхуэдэ къулыкъу мытыншым пэрыхьа адыгэ щIалэр къыщыдзыха къэхъуакъым.
Лъостэным дзыхь къыхуащIа еджапIэ нэхъыщхьэр республикэм и IэщIагъэлIхэр щагъэхьэзыр IуэхущIапIэ къудейтэкъым, атIэ щIэныгъэрылажьэхэм я къару зэхуэсыпIэт, Къэбэрдей-Балъкъэрыр зэрыгушхуэ еджагъэшхуэхэм я утыкут. Лъостэным къызэрилъытэу щытамкIэ, щIэныгъэ зыбгъэдэлъым дежкIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ гъащIэм и къэхъукъащIэхэм езым и бгъэдыхьэкIэрэ еплъыкIэрэ хуиIэным, зыдэлажьэхэм епсэлъэфу, дэгъуэгурыкIуэфу щытыным. Апхуэдэ хьэл-щэн зыбгъэдэлъ цIыхущ еджапIэ нэхъыщхьэм игъэхьэзырын хуейр. ПсынщIэу зызыужь лъэхъэнэм дэбэкъуэф, хэкIыпIэхэр къэзыгъуэтыф IэщIагъэлIхэр гъэсэнырт езы Лъостэнми къалэну зыхуигъэувыжыр. Владимир къыгурыIуэрт а мурадыр къехъулIэн папщIэ, и IэмыщIэ илъ университе-тым щIэныгъэ-къэхутэныгъэ, егъэджэныгъэ-практикэ лъабжьэ лъэщ иIэн зэрыхуейр. ИкIи ар къызэрызэригъэпэщыным, зэрыригъэфIэкIуэным мыувыIэу телэжьащ.
1973 гъэм щегъэжьауэ университетыр къаухащ IэщIагъэлI мин 50-м, абыхэм яхэтщ хамэ къэралхэм щыщу ирагъэджахэри. Фундаментальнэ, прикладной къэхутэныгъэхэм гулъы-тэ лей зэрахуищIар 80 гъэхэм я пэщIэдзэм физикэ, химие, полимер технологие, экологие къудамэхэр ефIэкIуэнымкIэ университетым сэбэп къыхуэхъужащ.
КъБКъУ-м зегъэужьынымкIэ Лъостэным зэфIигъэкIахэм ящыщщ еджапIэ корпусыщIэхэр, егъэджакIуэхэм папщIэ псэупIэ унэхэр, студент общежитхэр зэраухуар, зэреджэну Iэмэпсымэ лъапIэхэр, гъуэтыгъуейхэр къызэрищэхуар.
Апхуэдиз лэжьыгъэшхуэм ехъулIэныгъэфIхэри къыпэкIуащ. ИкIи 1982 гъэм КъБКъУ-м къыхуагъэфэщауэ щытащ Лъэпкъхэм я зэныбжьэгъугъэм и орден къэрал дамыгъэ лъапIэр. Университетыр Кавказ Ищхъэрэм щIэныгъэмкIэ, щэнхабзэмкIэ, егъэджэныгъэмкIэ и IуэхущIапIэ нэхъыфIхэм хабжащ.
Профессор, щIэныгъэлI, егъэджакIуэ, гъэсакIуэ ахъырзэманым и къалэнхэм дэщIыгъуу жылагъуэ мыхьэнэ зиIэ лэжьыгъэшхуи кърихьэлIэу щытащ. Ар мызэ-мытIэу СССР-м, КъБР-м я Совет Нэхъыщхьэхэм я депутату хахащ. Илъэс зыбжанэкIэ республикэм и Совет Нэхъыщхьэм и тхьэмадэм и къуэдзэу щытащ, «Хэку» зэгухьэныгъэм и Къэбэрдей-Балъкъэр къудамэм, республикэм и еджапIэ нэхъыщхьэхэм я ректорхэм я Советым я унафэщIу лэжьащ.
Апхуэдиз зэфIэкI зыбгъэдэлъа Лъостэным къэралым дамыгъэ лъапIэ куэд къыхуигъэфэщащ. Абыхэм ящыщщ Бэракъ Плъыжь, «ЩIыхьым и Дамыгъэ» орденхэр, медаль, щIыхь тхылъ зыбжанэр. Абы зэрихьэрт КъБР-м, Адыгэ Республикэм щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ цIэ лъапIэхэр, ИнформатикэмкIэ дунейпсо академием хэтт.
Университетым и зыужьыныгъэм теухуауэ Лъостэным иубзыхуауэ щыта Iуэхугъуэхэр, иIа мурадхэр жыжьэ кIуэрт. Владимир Чэлимэт и къуэм хиша лъагъуэм ноби тетщ КъБКъУ-м и IэщIагъэлIхэр, абы и студент щIалэгъуалэр, еджапIэ нэхъыщхьэм и ректор Алътуд Юрий я пашэу. Лъостэныр къыщалъхуа махуэм ирихьэлIэу абы щызэхашэ щIэныгъэ конференцхэр, симпозиумхэр, нэгъуэщI фэеплъ зэхуэсхэр. Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и ещанэ ректор Лъостэн Владимир Чэлимэт и къуэм и фэеплъ бюсти (скульптор цIэрыIуэ ТхьэкIумашэ Михаил ищIауэ) щагъэуващ еджапIэм и щIыхьэпIэм деж.
КъБКъУ-м и ректор Алътуд Юрий зэрыжиIащи, Лъостэн Владимир ящыщщ университетыр зэфIэувэным зи къаруушхуэ, зэфIэкI лъагэ езыхьэлIахэм, ар езым хуэдэ еджапIэ нэхъыщхьэхэм я нэхъыфI хъуным елIэлIахэм. Къалэн нэхъыщхьэр Лъостэным иубзыхуа унэтIыныгъэхэм адэкIи зрагъэужьынырщ, абы бгъэдэлъа Iуэху зехьэкIэ мардэхэр я щапхъэу лэжьэнырщ. Абы папщIэ КъБКъУ-м иIэщ зыхуеину Iэмал псори.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
УафэхъуэпскIым ещхь гъащIэ
Къэралпсо мыхьэнэ зиIа щIэныгъэлI, зэман кIыхькIэ КъБКъУ-м и ректору лэжьа, республикэр, ди лъэпкъыр зэрыгушхуэ цIыху щэджащэ Лъостэн Владимир Чэлимэт и къуэм и гъащIэр уафэхъуэпскIым ещхьу нэхурэ гукъинэу щытащ.
Владимир ди щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и унафэщIу щагъэувам щыгъуэ, абы лэжьыгъэм «бэуэкIэщIэ» хилъхьауэ щытащ. Абыхэм ящыщт длэжьам теухуа отчётхэр илъэс ныкъуэ къэс зэ дгъэхьэзырыныр, нэгъуэщIхэри. Апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэм ди мурадхэр нэхъ тэмэму дубзыхуф, зэманри къарури сэбэпынагъ пылъу нэхъ къэдгъэсэбэпыф дищIат. ЩIэныгъэлI гупым дяку дэлъ зэхущытыкIэ хуабэр нэхъри егъэбыдылIа хъу зэпытт. Ар, дауи, зи фIыгъэр ди унафэщIрат.
Гукъинэ сщыхъуат абы япэ дыдэ дезгъэкIуэкIауэ щыта псалъэмакъыр. Сэ абы щыгъуэ институтым тхыдэмкIэ и къудамэм сриунафэщIт. Лъостэным жиIэхэм хэбдзыну е шэч къызытепхьэну зыри хэлътэкъым. Ар ди секторым щылажьэ дэтхэнэми и къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэм фIы дыдэу щыгъуазэу къыщIэкIащ. Абыхэм щыщIэныгъэу яIэри ехъулIэныгъэу яхэлъри и IэпхъуамбипщIым хуэдэу ищIэрт. Дыщызэпсалъэм лэжьыгъэр езыгъэфIэкIуэну къилъытэ Iуэхугъуэ куэдым я щхьэфэ иIэбащ ар. Апхуэдэхэт этнологиер нэхъ куууэ джын, Кавказыр зыджу къэралым ис щIэныгъэлIхэм пыщIэныгъэхэр яхудиIэн зэрыхуейр, нэгъуэщIхэри. Абы и жэрдэмкIэ Адыгейм, Къэрэшей-Шэрджэсым я щIэныгъэлIхэми дадэлажьэу щIэддзауэ щытащ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым щIэны-гъэм нэхъри зыщегъэужьыным сыт щыгъуи пылът Лъостэныр. Москва, Ленинград, нэгъуэщI къалэшхуэхэм я вузхэм я аспирантурэхэм я щIэныгъэм щыхагъэхъуэну КъБКъУ-р къэзыуха щIалэгъуалэ лъэрызехьэхэр игъакIуэрт. Ди щIыналъэм хиубыдэ дэтхэ-нэ зы жылагъуэми я тхыдэр джын щIадзауэ щытащ Владимир и жэрдэмкIэ. Ар езыри жыджэру хэтт апхуэдэ къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэм.
Еш зымыщIэ щIэныгъэлIым и унафэм щIэт институтыр зэман кIэщIым къриубыдэу езым хуэдэ IуэхущIапIэхэу Кавказ Ищхъэрэм щыIэхэм я нэхъыфI хъуащ.
КъБКъУ-м и ректор къалэнри илъэс 21-кIэ ирихьэкIащ Владимир, къызыхуэтыншэу, дагъуэншэу. А лъэхъэнэм къриубыдэу нэхъ наIуэж къэхъуащ Лъостэным зэчийуэ бгъэдэлъым и инагъыр, иIэ щIэныгъэм и кууагъыр. Республикэм и еджапIэ нэхъыщхьэр езым хуэдэхэм фIыкIэ къахэщ ищIащ. Абы къыщызэригъэпэщащ докторантурэ, кандидат, доктор диссертацэхэр пхыгъэкIынымкIэ совет щхьэхуэхэр. А лъэхъэнэм щIадзащ техникэ лъэрызехьэхэр университетым щыгъэувынми.
Лъостэн Владимир и цIэр дыщэпскIэ къэралпсо щIэныгъэм и тхыдэм хэтхащ. Абы и фэеплъ нэхур цIыху минхэм ягухэм щоблэ.
МАМБЭТ Хьэлым,
тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор.
2006 гъэ
Зи зэфIэкIыр гъунапкъэншэ
Егъэлеиныгъэ хэмылъу жысIэнщи, Лъостэн Владимир си зыужьыныгъэм хуабжьу сэбэп хуэхъуащ. Зэгуэр Москва дыщызэхуэзат. Сэ абы щыгъуэм аспирантурэм и япэ курсым сыщIэст. Владимир си диссертацэр и зэманым ирихьэлIэу схуэухынрэ схуэмыухынрэ къыщIэупщIащ. Си лэжьыгъэр и кIэм нэзгъэсыным сызэрыхущIэкъури, зэману сиIэр щIэныгъэм зэрытезгъэкIуадэри жесIащ Лъостэным.
Апхуэдэу къеплъэкI симыIэу щIэныгъэм зэрызестар къысхуигъэдэхэн сфIэщIа щхьэкIэ, абы къызита жэуапыр нэгъуэщIт. «Ар щIагъуэкъым, — жиIащ Владимир, — уи махуэр тэмэму гуэшын хуейщ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ иджыпсту уиIэ Iэмалхэм хуэдэ адэкIэ уиIэжынукъым. Уэ иджыпсту къыумыщIэр, умылъагъур, зэхыумыхыр иужькIэ къыпхуэщIэжынукъым. Уэ IуэрыIуатэм теухуауэ щIэныгъэлI нэс ухъун хуейщ, сыт хуэдэ упщIэми и жэуапыр хьэзыру. Сыт ухуейми щIэ, ауэ ахэр пхузэфIэкIын хуейщ». Апхуэдэу, унафэ къысхуищI щIыкIэу, ди псалъэмакъыр иухащ. Лъостэным и псалъэхэр си гум зыпхидзащ икIи етIуанэ махуэм къыщыщIэдзауэ си зэманым и къэгъэсэбэпыкIэмрэ лэжьыгъэм и зэкIэлъыкIуэкIэмрэ фIыуэ сыхэплъэжри, зэхъуэкIыныгъэхэр хэслъхьауэ щытащ. Апхуэдэу пщэдджыжьым Лениным и цIэр зезыхьэ Къэрал библиотекэ нэхъыщхьэм, шэджагъуэм музейхэм, пщыхьэщхьэхэм театрхэм щIэх-щIэхыурэ сыкIуэу сыхуежьащ.
Зы дакъикъэ хуиту симыIэу Iейуэ гугъу сехьами, а илъэситIым къриубыдэу сэ зэзгъэщIамрэ си лъэр здынэсхусамрэ куэдыкIей мэхъу. Апхуэдэ чэнджэщ къызэзытауэ щыта Владимир зэкъым икIи тIэукъым гукIи псэкIи фIыщIэ зэрыхуэсщIар.
Апхуэдэ псалъэмакъхэр си закъуэтэкъым цIыху Iущым зыдригъэкIуэкIыр. Сэ схуэдэ щIалэщIэ куэдым псалъэкIи IуэхукIи щIэгъэкъуэн яхуэхъуащ ар, гъуэгу захуэм куэд тригъэуващ. Сыт хуэдэ Iуэхуми къемыхьэлъэкIыу зыщигъэгъуэзэфу зэрыщытым кIыхэкIыу, абы и чэнджэщхэр дапщэщи игъуэт, купщIафIэт. Абы теухуауэ зы хъыбар гуэрым фыщызгъэгъуэзэнщ. Зы щэджащэ гуэр псэут жи, Iуэхугъуэ куэдым нэсу хищIыкIыу. Ар экономистым экономист хуэдэу, астрономым астроном хуэдэу епсалъэрт, апхуэдизу акъылышхуэ, зэфIэкI лъагэ иIэти. Мы хъыбарыр Лъостэным хужаIам хуэдэщ. ХэубыдыкIауэ IуэрыIуатэр, литературэр Владимир зэи имыджами, абыхэм ятеухуа тхылъыр къыдэгъэкIа зэрыхъуар абы и цIэм епхащ. Апхуэдэу нобэр къыздэсым институтыр зэрыгушхуэ, абы и лэжьакIуэхэр зыгъэлъапIэ къэхутэныгъэхэм я къегъэжьапIэу, жэрдэмщIакIуэу щытари Лъостэн Владимирщ.
ЩIэныгъэ куу зэрыбгъэдэлъам и закъуэкъым Владимир цIыхум я гум фIыкIэ къыщIинар. Абы хэлъа цIыхугъэ лъагэми псори ихьэхурт. IэщIагъэлIыр и зэфIэкIкIэ къэзылъытэ унафэщIхэм ящыщт ар. Пэжу, зи лэжьыгъэр езыгъэфIакIуэ, зи щIэныгъэм хэзыгъахъуэ дэтхэнэри благъэу, къуэшу ибжырт абы. Апхуэдэ лэжьакIуэм щIэгъэкъуэн хуэхъуну хьэзырт.
Егъэджэныгъэр егъэфIэкIуэным и лъэныкъуэкIэ Лъостэным ди республикэм и еджапIэ нэхъыщхьэм хуищIар зыхуэбгъэдэфынур зыщ: КъБКъУ-м и япэ ректор Бэрбэч ХьэтIутIэ абы ирихьэлIа и гуащIэм и закъуэщ. А тIум я зэхуакум университетым и тхьэмадэу лэжьахэм я пщIэр, зэфIэкIыр зыкIи згъэмэщIэну сыхуейкъым, итIани Владимир щытетым щыгъуэщ университетым нэхъыфIу зиужьын щыщIидзар, етIуанэу къалъхужа хуэдэу.
Езы Лъостэныр занщIэу щIэныгъэлIышхуэ щIэмыхъуами щхьэусыгъуэ иIэщ. Кандидат диссертацэр зэфIигъэкIа иужь, щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и пщIэр къиIэтыныр пщэрылъ къыхуащIащ. ИтIанэ университетым и ректор къалэным пэрыуващ. Ныкъусаныгъэншэу, нэгъэсауэ дэтхэнэ зы Iуэхури зэфIэзыхыу еса цIыхум и къарури и зэманри ихьырт абы, игъэзэщIэну мурад ищIа доктор диссертацэм елэжьыну хунэмысу. Абы и Iуэху зэрихуэн папщIэ зыгъэпсэхугъуэ мазэ къыIихыну яужь щихьэм Владимир къыжраIат: «Дэ дызыхуейр докторкъым — ректорщ».
Апхуэдэурэ, и щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэшхуэм япэ иримыгъэщу хъуртэкъым университетым щиIэ къалэнхэр. Игу къыхэмыщтыкIыжу абы щегъэкIуэкIыпхъэ егъэджэныгъэ, къэхутэныгъэ Iуэхугъуэхэр зэтриубла нэужьщ Лъостэным и щIэныгъэ лэжьыгъэм нэхъри зригъэубгъуну Iэмал щигъуэтар. Абы щыгъуэми абы щIэныгъэу бгъэдэлъым и гъунапкъэр къэлъытэгъуейт.
ГЪУТ Iэдэм,
филологие щIэныгъэхэм я доктор.
Бицу Анатолэ
РекторитI
Бэрбэчхэ ХьэтIутIэ,
Лъостэнхэ Владимир,
Аушыджэр лIыфIхэ,
Лъэпкъ набдзэ дахитI,
КъэвгъэщIар зэшитIми
ЗылI гъащIэ къудейми,
Уахътыншэ зи гуащIэм
ИщIахэм фахэтщ.
Лъахэм и дыгъуасэм
ФщIэрт фэ и лъы уасэр.
Лъахэм и къэкIуэнур
Зэлъытари фщIэрт.
ЩIэныгъэр я гъуазэу
ЩIалэгъуалэр вгъасэу,
Гъуэгуу зэрыкIуэнур
Сэтей дахэ фщIырт.
ЕгъэджакIуэ Iущхэ,
Еджагъэшхуэ лъэщхэ,
Сыт хъунт тIэкIунитIэ
Фызыщысхьыжам.
Махуэ, жэщ фимыIэу,
Унэ, жьэгу жывмыIэу,
ФыIутащ IэнатIэ
Гугъу фызыхьыжам.
Фыхэтащ лэжьыгъэм
Хуэдэу мафIэ лыгъэм,
Фиту зауэ губгъуэ
ФыкIуэдам ярейщ.
ФызилIыгъэ щапхъэщ,
Къэзгъэнэнкъым сщIапхъэ,
Къалэм жаныр сIыгъыу
Сытетыху дунейм.
Схьынщ сэ сызелъатэу,
Фэ фыстетщи дамэу.
СыпIэщIэнщ хуэсщIэну
Си лъэпкъ мащIэм куэд.
Бэрбэчхэ ХьэтIутIэ,
Лъостэнхэ Владимир,
Си шынэхъыжьыфIхэ,
Фи кIуэдыр си кIуэдщ!
ЛIэщIыгъуэкIэрэ ящымыгъупщэ
БлэкIамрэ къэкIуэнумрэ зэпызыщIэ, щIэблэхэм тхыдэр яхуэзыхъумэ зэманым Лъостэн Владимир и цIэр жыжьэ нихьэсынущ. Бгъэдэлъа зэфIэкI лъагэмрэ цIыхугъэ инымрэ ар ящIащ цIыхубэм я гум лъэхъэнэкIэрэ имыхуж цIыху щэджащэ.
1958 гъэ лъандэрэ си цIыхугъэт Лъостэныр. А лъэхъэнэм Владимир Тырныауз комбинатым и парткомым и секретару лажьэрт, сэ Гундэлэн дэт курыт школым и унафэщIым срикъуэдзэт. Владимир сэрэ куэдрэ дыщызэхуэзэрт Iуащхьэмахуэ куейм щекIуэкI пленумхэм, конференцхэм. Теплъэ гуакIуэ зиIэ щIалэщIэр япэу щысцIыхуам згъэщIэгъуащ абы и Iущагъымрэ и псэлъэкIэ зэгъэкIуамрэ. СощIэж, Лъостэныр къыщыпсалъэм деж зэхуэсым щIэсхэр мыдыму едаIуэу зэрыщытар. Абы фIыуэ хищIыкIырт Iуащхьэмахуэ районым щекIуэкI ухуэныгъэхэм, промышленностым, мэкъумэш хозяйствэм ехьэлIа Iуэхухэм.
ЦIыхухэм егуэпэкIыныр, ядэIэпыкъуныр Владимир и гъащIэм и купщIэу щытащ. ЦIыхубэм папщIэ псэуащ ар жыпIэкIи, ущыуэну къыщIэкIынкъым.
Сэ Лъостэным илъэс 30-кIэ сыдэлэжьащ. Си зэфIэкIым хэзгъэхъуэнымкIэ, щIэныгъэ лэжьыгъэм сыдихьэхынымкIэ абы и сэбэпынагъ куэд къызэкIащ. Сызэлэжьхэм сытым дежи къыщIэупщIэрти, чэнджэщ щхьэпи къызитырт. Абы зы акъыл жан бгъэдэлъти, сыт хуэдэ Iуэхуми и хэкIыпIэр кIуэрыкIуэм тету зэригъэзахуэрт. Абдеж щыплъагъурт абы и философие гупсысэкIэр, арат ар щIэныгъэлI къызэрымыкIуэу, ректор щыпкъэу щIыщытри.
Лъостэным и фIыгъэ хэлъу жыпIэ хъунущ Кулиевым и фэеплъыр цIыхухэм ящымыгъупщэн папщIэ схузэфIэкIа мащIэм. Абы лъандэрэ балъкъэр усакIуэм теухуа тхылъу томи 8 къыдэкIащ, Кулиевым и юбилейхэм хуэгъэпса щIэныгъэ-теорие конференцу хы, Iуащхьэмахуэ еджэныгъэхэр езгъэкIуэкIащ. «Кулиев Къайсын и ныбжьэгъухэм ятеухуауэ» зи фIэщыгъэ ебгъуанэ томри згъэхьэзыращ. Иджыпсту епщIанэ тхылъым иужь ситщ. СызэреплъымкIэ, ар псом нэхърэ нэхъ гъэщIэгъуэн хъунущ.
БлэкIа илъэсхэм си лэжьыгъэм хуабжьу къыщысхуэсэбэпащ жыжьэ пхыплъыф, гупсысэ жан зиIэ Лъостэн Владимир сызытригъэува гъуэгуанэр, абы къызитауэ щыта чэнджэщхэр. Абы фIыуэ къыгурыIуэрт тхыдэмрэ щэнхабзэмрэ лъэпкъым дежкIэ яIэ мыхьэнэр, жылагъуэм и псэкупсэ гъащIэм хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщIа цIыху щэджащэхэм я фэеплъыр хъумэн зэрыхуейр.
Владимир си ущиякIуэу, ныбжьэгъуу зэрыщытам и закъуэкъым — ар сэ къуэшу къэслъытэу екIуэкIащ. ГупцIанэт Владимир, абы жагъуэ щыхъурт и ныбжьэгъухэм я гуныкъуэгъуэхэр, сыт и лъэныкъуэкIи зэрызащIигъэкъуэным иужь итт. Сэ зэи срихьэлIакъым абы и Iулыджыр, бгъэдэлъ щIэныгъэр Iуэху мыхъумыщIэ гуэр щхьэкIэ къыщигъэсэбэпа. Абы и хьэлыр зэпIэзэрыт къудейтэкъым, атIэ философие куу щIэлът и дуней тетыкIэм. И жыджэрагъым, лэжьыгъэм хуиIэ нэхъуеиншагъэм, еш зэримыщIэм дэри къару къытхилъхьэрт. И лъым мафIэ хэтщ жыхуаIэ цIыхухэм хуэдэт ар. Хуабжьу жэуаплыныгъэшхуэ зыхэлът. И пщIэр илъытэжу, гупсэхуу гупсысэу, акъыл жан иIэу зэрыщытым адрейхэм къахигъэщырт Лъостэныр.
Владимир гуащIэшхуэ хилъхьащ Къэбэрдей-Балъкъэрым ис лъэпкъхэм я зэхущытыкIэр егъэфIэкIуэным. 1990 гъэхэм республикэм и жылагъуэ-политикэ гъащIэм зэпэщIэувэныгъэ гуэрхэр къыщыхъуат. Абы щыгъуэм КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм Лъостэныр сыхьэтрэ ныкъуэкIэ къызэрыщыпсэлъар сощIэж. Ар эфир занщIэу къагъэлъагъуэрт телевиденэмкIэ. Абы и псалъэхэм ящIэлъ гупсысэ куумрэ Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщыIэ хъуа щыты-кIэм набдзэгубдзаплъэу зэрыкIэлъыплъымрэ умыгъэщIэгъуэн плъэкIыртэкъым. Хэкупсэ нэсым, жыжьэ плъэм цIыхум, пщIэшхуэ зыхуащI интернационалистым и къэпсэлъэныгъэ купщIафIэр иджыри куэдрэ щIапщытыкIыжынущ, а илъэсхэм щыIа зэпэщIэувэныгъэр щаджкIэ. Лъостэн Владимир хуэдэхэм я фIыгъэщ ди лъэпкъхэм лIэщIыгъуэкIэ яку дэлъа зэныбжьэгъугъэр ноби къызэрызэтенар. КъищынэмыщIауэ, лэжьыгъэм, псэуныгъэм я пIалъэр зыщIэхэм къагурыIуэнущ тхыдэм и къэгъэшыпIэ шынагъуэхэр цIыхубэм къыщIызэранэкIыфар Лъостэным хуэдэхэрауэ зэрыщытыр. Балъкъэр лъэпкъым гурэ псэкIэ бгъэдэту щыта Владимир лъэпкъ зэхэгъэж зэи ищIыртэкъым: адыгэхэми балъкъэрхэми зэхуэдэу яхущытт, уеблэмэ лъэпкъитIми я къуэу зибжыжырт.
Лъостэн Владимир университетым и ректору щылэжьа лъэхъэнэм Iулыджышхуэ щиIащ СССР-м, РСФСР-м ЩIэныгъэмрэ егъэджэныгъэмкIэ яIа министерствэхэм. Уеблэмэ, «ректорхэм я егъэджакIуэкIэ» къеджэрт абы. ЗэIущIэхэм къыщыпсалъэрт, конференцхэм жыджэру хэтт.
Лъостэн Владимир зигу илъыр университетым къыщыдэлэжьахэм, а лъэхъэнэм абы щеджахэм я закъуэкъым, атIэ республикэм и жылагъуэ-политикэ, щэнхабзэ гъащIэм мафIэ мыужьыхым хуэдэу къыхэнащ абы и фэеплъыр. Сэ сфIэигъуэт XX лIэщIыгъуэм и жылагъуэ-политикэ лэжьакIуэ цIэрыIуэу щыта Лъостэн Владимир и цIэр Налшык и уэрамхэм ящыщ зым фIащыныр. Апхуэдэхэрщ лъэпкъым и пщIэр зыIэтыр, абы и «набдзэу» къалъытэр.
ЭФЕНДИЕВ Сэлихь,
философие щIэныгъэхэм я
доктор, профессор.
2011 гъэ
КъБКъУ-м къеблэгъащ Амман къалэм щылажьэ Адыгэ ФIыщIэ Хасэм и лIыкIуэхэр. 1984 гъэ
