Пасэрей Iэужьым и нобэрей ежьу
Республики 5-м я цIыхубэ артист Нэхущ Чэрим и махуэщ
Къэбэрдей-Балъкъэр, Къэрэшей-Шэрджэс, Адыгэ, Ингуш республикэхэм я цIыхубэ артист, лъэпкъым къызэрымыкIуэу фIыуэ тлъагъу Нэхущ Чэрим и ныбжьыр нобэ илъэс 50 ирокъу.
Чэрим утыкум къызэрихьэрэ псалъэ гуапэу хужаIам, абы цIыху цIэрыIуэу къыщытхъуам и куэдагъыр къэппщытэныр, дауи, тыншкъым, ауэ абы и творчествэм ухэплъа иужькIэ, щхьэхуимыту «Щэ и уасэу зы!» жыIэгъуэр уигу къокI. Тхьэм и нэфIыр къытщыхуат Чэрим лъэпкъым къыщытхэхъуам. Си псалъэхэм щыхьэт техъуэфынущ абы и концертхэм зэ нэхъ мыхъуми щIэса дэтхэнэри, абы щIэт хьэуам и IэфIагъыр зыхэзыщIар. Ашэмэз и бжамийм хуэдэу, Нэхущым и макъым зэм дунейр зэщIегъэгъагъэ, зэми уи нэпсхэр кърегъакIуэ.
Адыгагъэр, зэрытщIэщи, къыщежьэр IуэхущIафэрщ, псэукIэрщ, лъэпкъым хуэпщIа, хуэбгъэтIылъа тыхьырщ. Абы и уэрэдхэм, щтаучым хуэдэу, адыгэлъыр зэщIагъаплъэ. Ар уэрэджыIакIуэ къудейуэ къэлъытэныр щыуа-гъэщ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, уэрэджыIакIуэ къалэным куэдкIэ йобэкI пщэрылъ зыщищIыжауэ лъэпкъым хуилэжьыр. Куэд щыгъуазэкъым абы нэхъыщIэхэр ущииным, гъуэгу захуэ тегъэувэным, щэнхабзэм и къудамэ хэхахэр егъэфIэкIуэным, къэгъэщIэрэщIэжыным, псапэ Iуэхухэм зэман куэд, мылъкушхуэ зэрахухихым. Пэжщ, псори арэзы зыщIыфа щыIэкъым, ауэ цIыху Iущ гуэрми зэрыжиIауэ: «Зыгуэрым и гъащIэ гъуэгум утепсэлъыхьын ипэкIэ абы и вакъитIым тIэкIурэ ити еплъ». ГурыIуэгъуэщ ар лъэпкъым и уIэгъэ псоми хущхъуэ зэрахуэмыхъунур, абыкIэ зы цIыхум ущыгугъыу ущысынри щхьэгъэпцIэжщ. Ауэ, нобэ тцIыху щIалэм Тхьэм кърита зэфIэкIым езыр пылъхьэншэу емыгугъуамэ, «Нэхущ Чэрим» (1996 гъэ), «Песня — дорога жизни» (2000 гъэ), «Гугъэм гъащIэ къызетыж» (2006 гъэ), «Уэрэд-къафэм фыкъыпэджэж» (2006 гъэ), «Five» (2008 гъэ), «Рассвет» (2016 гъэ), «Хъуапсэ и псэ» (2017 гъэ) альбом гуимыхужхэр дунейм къытехьэнтэкъым, цIыху миниблым щIигъу зыщIэхуэ «Крокус Сити Холл» пэш иным концерт телъыджэхэр щитынтэкъым. Дуней псом щикъухьа зы адыги щыIэу къыщIэкIынкъым Чэрим и концертым щIэсыну емыхъуапсэ. А щхьэусыгъуэращ зыбжанэрэ ирагъэблагъэурэ абы Иорданием, Сирием, Тыркум, Германием, Голландием, Инджылызым концертхэр къыщIыщыхузэрагъэпэщар. Абы цIэ лъапIэ куэд къыхуагъэфэщащ, ауэ къызэрымыкIуэу уи гуапэ мэхъу, апхуэдиз ехъулIэныгъэр зыIэрызыгъэхьа ди лъэпкъэгъу щIалэм, щытхъу бжыгъэншэхэм и нэм мэIуху къытрамыгъэхьэу, япэ дыдэу утыкум къыщихьам хуэдэу, зэпIэзэрыту, къызэрыгуэкIыу зэрызиIыгъыр. Ар куэдкIэ я фIыгъэщ напэ къабзагъэр беягъэу къыщалъытэ, ар къызыдэкIа Зеикъуэ жылэжьым, и адэ-анэм зыхапIыкIа адыгэ дуней телъыджэм. Абы езы Нэхущым куэдрэ и гугъу ещI, ауэ нэхъыщхьэр а хабзэ дахэхэмкIэ езым и унагъуэ жьэгур зэригъэплъырщ, цIыхугъэмрэ зэхэщIыкIымрэ гущхьэдэсэу зэрызэрихьэрщ.
Нэрыщэ-гурыщэкIэ Чэрим зыри къызэрыхимыхыр и уэрэдхэми, IуэхущIафэхэми, ныбжьэгъухэми гурыIуэгъуэ ящI. Арауэ пIэрэ-тIэ ехъулIэныгъэм и щэхур зыхэлъыр? Абы и жэуапымкIи нэгъуэщI куэдкIи къыщыддэгуэшащ Нэхущ Чэрим и махуэм ирихьэлIэу къеIытха интервьюм. Ди гуапэу фи пащхьэ идолъхьэ ди зэпсэлъэныгъэр.
— Ныбжь гуэрым цIыхур щынэсым деж, къызоплъэкIыжри, и Iэужь хоплъэж. Адыгэ дунейр зытхьэкъуа, иджыблагъэ уи къалэмыпэм къыщIэкIа «Хъуэпсэгъуэ гъащIэ» уэрэдым и псалъэхэр уи гъуэгуанэм къыхэтIэпIыкIа хьэмэрэ ар лъагъуныгъэ уэрэд къудей?
— ПцIыр сыткIэ щхьэпэ, сыкъыщалъхуа махуэм ирихьэлIэу мы уэрэдыр згъэхьэзыракъым, абы ирихьэлIауэ аращ армыхъумэ. Уэрэдым щIэлъ макъамэр «Иуанхэ я къафэ» фIэщыгъэм щIэту нэхъ ипэкIэ Иуан БетIал и Iэдакъэ къыщIэкIауэ щыIэххэт. Къафэм и зэхэлъыкIэмрэ уэрэдым щIалъхьэ макъамэмрэ зэщхьэщыкIыныгъэ яIэщ- тIэ. «Иуанхэ я къафэр» уэрэдыпкъ хьэзыру зэхэлът. «БетIал, ягъэ кIынкъым, Иуанхэ яхуэптха къафэ цIыкIур къызэт!» — щыжесIэм, мащIэу Iэнкун хъуами, сыкъимыгъэщIэхъуу, ар уэрэдуи къафэуи дунейм тетыным арэзы техъуащ. Аращ, «Хъуэпсэгъуэ гъащIэр» къызэрытIэпIыкIари, сыщогугъ абы фIы куэд цIыхум я гум къыщигъэушыну.
Ауэ гукъанэрэ гукъэкIрэ къыпхуэмыщIэу, а зи гугъу сщIахэм гу зэрылъатар зыкъызагъэщIэну «Ярэби, уи зэфIэкIыр абдеж щыбухауэ арауэ пIэрэ, иужьрейхэр зэфэзэщ пфIохъури?» — жаIэурэ къызэзыIуэкI щыIэщи, апхуэдэхэм яжесIэну сыхуейт, а уэрэдхэм узыщрихьэлIэ зэтехуэныгъэхэр си «хъэтIым» и Iэужьу зэрыщытыр. Сыт хуэдэ творческэ цIыхуми и Iэужь зытелъыр хэмыгъуащэу кърацIыхужу зэрыщытым хуэдэу, сэри ар си мыхъурщ.
Уэрэдым и купщIэр сэ къызэрызэхьэлIам ущIэупщIэмэ, ар си гъащIэм къыхэсха гухэлъщ, дахагъэщ, абы сэ зыпыIуздзынри щхьэгъэпцIэжщ. ГъащIэр фIыуэ умылъагъумэ, хъуэпсэгъуэ псэукIэкъым узытетхыхьынур. ЗанщIэу жызоIэ си Iэдакъэ къыщIэкIар бэлыхьлажьэу, ар лъагапIэ гуэрым сIэту зэрыщымытыр — абы хуэфащэ увыпIэр езым игъуэтыжынщ. Уэрэдыр фIымэ, цIыхубэм къажьэдэнэнущ, мыфIмэ, къызыхэкIа хьэуам хэзэрыхьыжынущ. ФIылъагъуныгъэ зыхэзымыщIа зы цIыху балигъи щыIэу къыщIэкIынкъыми, дэтхэнэри уэрэдым щедаIуэкIэ фIым хуигъэплъэнырщ абы и щIагъыбзэр.
— Зытеухуа елъытауэ, сыт хуэдэ уэрэдхэра цIыхубэм нэхъыфIу ялъагъур?
— ГъащIэм щилъэгъуам теухуа дэтхэнэри цIыхум и щхьэм хуехьри, фIыуэ елъагъу. Абы къыхэкIыу, хэдэхэх сщIыныр сфIэщыуагъэщ. Уэрэдыр жызыIэм, зытхам къазэрехъулIарщ псори зэлъытыжар.
— Адыгэ лъэпкъым къызэрымыкIуэу фIыуэ илъагъу, зи макъ, псэукIэ, IуэхущIафэ хъуэпсэгъуэу къалъытэ Нэхущ Чэрим дежкIэ хъуэпсэгъуэ гъащIэр сыт?
— Гукъеуэ уимыIэу, уи узыншагъэр щызу, уи щIыбагъ гузэвэгъуэ дэмылъу, уи нэхъыжь пхуэпсэууэ, уи бынунэр зыхуей хуэзэу, пIэщхьагъ тынш уиIэныр хъуэпсэгъуэ гъащIэщ. Пэжщ, а псори гъащIэм щыщызэлъэщIыхьэр закъуэтIакъуэххэщ, ауэ фIыр ебэкIмэ, абы и IэфI къыщIэпхыфмэ, унасыпыфIэу зыкъэплъытэж хъунущ.
— Сценэм укъыщихьа махуэм щегъэжьауэ — илъэс 30-м щIигъуауэ — адыгэ утыкур богъэбжьыфIэ, уэркIэ а утыкур къару хэхъуапIэ хьэмэрэ?..
— ТIури зэгъусэщ. Ауэ нэхъыщхьэр аракъым, атIэ, абы уи бгыр зэрыщIикъузэрщ. ЦIыхум я гум удыхьэу плъагъумэ, къыпхуэпабгъэу къыпкIэлъыкIуэмэ, ар насыпщ. Абы къару темыкIуадэу жысIэныр фэрыщIыгъэщ, а къарур щыуэ-плIыуэ гъэбэгъуауэ къуетыж цIыху лъагъуныгъэм. Сабийхэм я деж къыщыщIэдзауэ нэхъыжьхэмкIэ иухыжу, си концертхэм къекIуалIэ дэтхэнэми сахуэарэзыщ хуабжьу, псоми я цIэр сщIамэ, зырызу къисIуэнти, фIыщIэ яхуэсщIынт.
Нэхъ иужьыIуэкIэ ста концертхэм язым пэшым щIэсхэм сахыхьауэ, зы цIыхубз къэIэбэщ, микрофоныр сIихри: «АIей,Чэрим! Илъэс 30 хъуауэ уи концертхэм зы дэдмыгъэхуауэ дыкъокIуэри, дэ жьы дыхъуащ, уэ узэрыщIалэщ», — жиIэри псори зэщIигъэдыхьэшхат. СфIэфIщ апхуэдэ гушыIэ дахэ зыхэлъ цIыху нэфIэгуфIэхэр.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, зэманыр гугъу хъуащ. Яшхын, щатIэгъэн, я унагъуэм ирагъэкIуэдэн къелыжауэ псоми зэрамыIэр сощIэ, ауэ абыхэми къыдагъахуэу си концерт къекIуалIэхэм лъэгуажьэиуэу щхьэщэшхуэ яхузощI.
— МакъамэфIым и къарур инщ, ар куцIым хохьэри, узэщIеубыдэ. Ар едаIуэм дежкIэщ, жызыIэм ар нэхъ куужу зыхищIэ къыщIэкIынщ…
— Пэж дыдэщ. Уэрэдыпкъымрэ псалъэхэмрэ ныкъуэхьу зэбгъэдоувэ. Сэ сызэреплъымкIэ, макъамэмрэ псалъэмрэ зэрытемыгъакIуэу фIы хъумэщ уэрэдыр къыщохъулIэнур.
— Чэрим, адыгэ утыкум, щэнхабзэ дунейм урикъану жыпIэ хъунущ, шэч хэмылъу, абы и къэкIуэнум, нобэм хъуэпсапIэ, хэхахэр хууиIэ къыщIэкIынщ…
— УзыгъэлъапIэри узыIэтри къыпкIэлъыкIуэ цIыхухэращ, апхуэдэ дыдэуи ухэзыутэфынур ахэращ. Емызэшыжу къыскIэлъыкIуэхэр си ехъулIэныгъэхэр зи фIыщIэхэм ящыщщ. Сценэм хузиIэу къекIуэкI хъуэпсапIэхэм ящыщт адыгэхэм ди зэхэтыкIэ дахэр екIуу зэхэгъэувауэ утыкум щызгъэлъэгъуэныр. Абы и Iыхьэ кIапэ схузэфIэкIауэ къалъытэмэ, сынасыпыфIэт.
— Иджырей гуфIэгъуэ зэхыхьэ куэдым, абы щызекIуэ хабзэм, зэхэтыкIэм мащIэу я гугъу уэзгъэщIынут.
— Ди гуапэми, ди жагъуэми зэманым куэдым зыдехъуэж, щIехъумэ. Пасэ зэманым ди лъэпкъыр зэрыщытам, абы зэрихьа хабзэхэм зэхъуэкIыныгъэ, хэлъхьэныгъэ гуэр хуамыщIу нобэ утыку итамэ, зыужьыныгъэ ин зыгъуэта дунейм емыкIужынкIи хъунут. Къаплъэр къехъуапсэу уи хабзэр зепхьэн папщIэ, пасэрейм зэрыжиIащи, «Пасэрей Iэужьым нобэрей ежьу» щIэбгъэувэфын хуейщ. А жыIэгъуэр псом хуэмыдэу ди иджырей хьэгъуэлIыгъуэ зэхэтыкIэхэм епхьэлIэ хъунущ. Нэхъыжь куэд мыарэзыуэ щIалэщIэхэм кърахьэжьэжа Iуэхум топсэлъыхь, лъэпкъ хабзэжьхэм хэмыта куэд хагъэхьауэ ехъурджауэу. Пэжщ, нэгъуэщIущ зэрыщытар, ауэ «Зэманым декIур лIыфIщ» — псалъэ пэжхэри жызыIар адыгэракъэ! Зыужьыныгъэ зыгъуэта дунейм и лъагапIэхэм удэплъеин, ауэ щыхъукIи укъызыхэкIар пщымыгъупщэу дахэу утыку ипхьэфын хуэдэу, ебгъэфIэкIуэн хуейщ. Ди хьэгъуэлIыгъуэхэм щаIэтыжа хабзэхэм сэри схузэфIэкI хэслъхьащ. НэгъуэщI лъэпкъ щыщу адыгэ хьэгъуэлIыгъуэ хэта гуэрым мыпхуэдэу итхыу срихьэлIащ: «Ди къафэри, зыщIыкIэри, зыIыгъыкIэри щхьэпсыншагъэу къыпщохъуж, адыгэхэм я зэпIэзэрытагъыр плъэгъуа иужькIэ». Абы куэд къыбжиIэу къысщохъу!
— ЦIыхубэмрэ эстраднэмрэ зэкIуу яку дэтщ уи уэрэдхэр, а лъэмыжыр уи творчествэм хэт щхьэхуэныгъэхэм я нэхъыщхьэу къысщохъу. Апхуэдэ дыдэу, сэ сызэреплъымкIэ, лъэмыж къахуэбгъуэтауэ пасэрей хабзэжьхэр ди гъащIэм екIуу, езэгъыу зыбохьэ…
— ЗанщIэу жысIэну сыхуейт, ди лъэпкъ хабзэр зыхэмызэгъэнрэ къыщемызэгъынрэ мы дуней гугъусыгъум зэрыщымыIэр. Апхуэдэ хабзэ зимыIэр ар зэригъэпэщыным щIохъуэпс. Ар къызыдалъхуахэм зыпыIуамыдзу, зыщамыдзейуэ, зезыхьэжыфын, зи къару къыдэкIын дэтхэнэри дыхъуну си хъуэпсапIэщ.
— Иджырей уэрэдусу узыдэлажьэхэм, уэрэдыщIэ къыщыхэпхкIэ узэплъ Iуэхугъуэхэм я гугъу уэзгъэщIынут.
— Сыт хуэдэ Iуэхуми утелэжьэху нэхъыфI хъууэрэ, ефIакIуэурэ макIуэ. Сэри утыкум сыкъызэрихьэрэ, а унэтIыныгъэм хэсыхьа сызэрыхъуным, си къэухьым зэрызезгъэубгъуным сыхущIокъу. Макъамэ сыщрагъэдаIуэкIэ, сэ сэкIунури сэщхьри солъагъу, ар япэу утыку къыщисхьэнур занщIэу си нэгу къыщIохьэ. Нэхъыщхьэращи, ар зи пащхьэ къисхьэнухэм я фIэщ схуэщIынрэ схуэмыщIынрэ къызолъытэ, макъамэм дэщIыгъуу гулъытэшхуэ хузощI псалъэхэми. Си адэм къызжиIэрейт: «КIуати-къэкIуэжати, тлъагъужыртэкъыми — жыпIэу куэдрэ укъемыкIуэкI. Уэрэдым щIэдзапIэ — курыт — кIэух иIэу, узытепсэлъыхьыр цIыхухэм къагурыIуэу, пэщIэдзэр умышхыу, кIэухыр пумышхыкIыу щытыпхъэщ, арыншамэ, утыкум укъимыхьэми хъунущ». Си адэм жиIар кIуэ пэтми нэхъ куууэ къыспкърохьэ.
Ди щхьэщыгу итым апхуэдэ гъуэтыгъуэ сригъахуэри, уэрэдус куэдым садэлэжьэну си насып къикIащ. Абыхэм си пщIи, си зэфIэкIи яIэтащ. Иджыпсту сызыдэлажьэхэри мащIэкъым. УащымыгуфIыкIынкIэ Iэмал иIэкъым зэфIэкI дахэ яIэу утыкум къихьа ди щIалэгъуалэм. Уэрэд жыIэн щыщIэздзам щегъэжьауэ Думэн Мурадин сыдолажьэ, си гум къипсэлъыкIам хуэдэу, и уэрэдхэр дахэ защIэщ. Ауэ, иужьрейхэм театр Iуэхухэм нэхъ трегъащIэри, селъэIу пэтми, схуитхыжIакъым. Абы иужькIэ Мамий Аслъэн и цIэр къисIуэну сыхуейщ, абырэ сэрэ икIи дызэдеджащ. Аслъэн и уэрэд куэд жысIащ, абы ноби и къалэмыпэр жанщ. Иужьрей зэманым Иуан БетIалрэ сэрэ дызэгурыIуэу дызэдолажьэ, цIыхум ягу дыхьэ уэрэд зыбжанэ дунейм къытедгъэхьащ. БетIал сэ схуитххэм къищынэмыщIауэ, езым игъэзащIэхэми адыгэм и зэпIэзэрытагъыр къыхощ, адыгэгу, адыгэпсэ зэрыхилъхьэм и фIагъыр егъэбагъуэ.
— Иужьрей зэманым уздэщыIа къэралхэмрэ абы щыбгъэзэщIа программэхэмрэ дыщыбгъэгъуэзэфын?
— Интернетым и фIыгъэкIэ зы Iуэхугъуи гулъытэншэу къанэркъым. Концертыр щекIуэкIа пэшым щIэсам хуэдищ-плIыкIэ нэхъыбэ йоплъыжри, щэхуи щIэуфаи зыри щыIэжкъым. Ауэ къызэрымыкIуэу сигу къинэжауэ къыхэзгъэщмэ сфIэфI къэралхэри щыIэщи, газетеджэхэм щхьэщытхъуагъ Iуэхум хэлъу къащыхъуну сыхуейтэкъым, ауэ сэ къару къысхэзылъхьэу, нэхъыбэм сытезыгъэгушхуэмкIэ сывдэгуашэмэ си гуапэщ.
Тыркум хыхьэ Къайсэр къалэм (куэд щыгъуазэу къыщIэкIынщ ар адыгэ нэхъыбэу щыпсэу щIыналъэхэм зэращыщым), концерт щыттырти, адыгэ фащэкIэ хуэпауэ, ныбжь зиIэ зы адыгэ лIыжь къекIушхуэ си пащхьэм къист. Сэ утыкум сыкъихьэмэ, сыздыщхьэщыувэ курыкупсэм деж, япэ сатырым, щысти, макъамэхэр иныIуэу къедгъауэмэ къытехьэлъэнкIэ сышынэрт. Загъуэ-загъуэкIэ сыщIэупщIэр-ти, зэм къэIэбэри, микрофоныр сIихащ. «Си щIалэ, макъамэр иныIуэти, цIыкIуIуэти жыхуэпIэхэракъым къысфIэIуэхур. Мы щIыналъэм ди адэм и адэжхэр зэрыщетIысэхрэ дызэкъуэмыхуу дызэрыIыгъын, ди бзэр, хабзэр зетхьэжын, ар щIэблэм къедгъэщтэн папщIэ къамыгупсысарэ зызрамыпщытарэ щыIэу къыщIэкIынкъыми, ныщхьэбэ си нэм илъагъумрэ си тхьэкIумэм зэхихымкIэ зызгъэнщIыркъым. Сэ нобэ къызгурыIуащ лъэпкъыр мыкIуэдыжын щхьэкIэ щIэн хуейр — ар нобэ дызыхэбгъаплъэращ!» — абы иджыри псалъэ дыгъэл куэд къыкIэлъыкIуащ, ауэ нэхъыщхьэр а щытхъупсракъым, атIэ, гъащIэ зылъэгъуа нэхъыжьым и гум къыщызгъэушыфа гурыщIэхэрщ. СэркIэ абы ефIэкIын мылъкуи былыми щыIэу къыщIэкIынкъым.
Америкэм и Штат Зэгуэтхэм сыщыкIуам, а къэралым япэ дыдэ дэтIысхьауэ щыта адыгэ щIалэ Натхъуэ Къадир и унагъуэм сыщыIащ. Къэзмылэжьа хуэдиз пщIэ къысхуащIащ, хьэщIагъэшхуэ къызахауэ щытащ. Къадир Адыгэ Хасэ къызэригъэпэщауэ щыIэти, абыи срагъэблэгъащ. Арати, тхьэмадэ жьакIэхухэр къотэджри къысщотхъу, зыр, етIуанэр, ещанэр… СыщIалэми, нэхъыжьхэм фIыщIэ яхуэсщIыну къыстехуэрти, сыкъэтэджри си къэухь къызэрихькIэ адыгэбзэ яжесIащ. Си яужь кIэщIкIэ Къадир къэтэджри: «Уа, маржэ хъужыхэнхэ, мы щIалэм Алыхьыр къызэрыхуэупсар макъ къудейкIэкъым, ар мыхъуами, абы и бзэмрэ и хабзэмрэ зэрыузэщIари къэзыгъэщIам кърита фIыгъуэшхуэщ. Ягъэ кIынкъым щIалэгъуалэм абы гу лъыфтэрэ щапхъэ фхуэхъумэ»,- жиIэри аргуэру си щхьэфэцым зригъэIэтат.
Къэрал къэс зыгуэркIэ гукъинэж сщыхъуащ. Нэмыцэм дыщыIэу хэкум зэи къэмыкIуэжыфа ди лъэпкъэгъухэм ящыщ бзылъхугъитI къызбгъэдыхьэри, гуапагъэ защIэкIэ сагъэнщIат. Концерт нэужьым бзылъхугъэм и нэ къыстримыгъэкIыу къызэрызэплъыр слъэгъуати, сэри абы гулъытэ нэхъыбэ зэрыхуэсщIыным сыхущIэкъуу сыщыбгъэдыхьэм: «А, си щIалэ цIыкIу, адрейхэр къэгъэнауэ, си закъуэ нобэ къысхуэпщIар зыхуэдизыр уэ езым къыбгурыIуэж хъункъым. Зэи си нэм имылъэгъуа хэкур си нэгу къыщIэбгъэхьащ, абы щызэрахьэ адыгагъэр си нэгу щIэкIащ», — къызжиIащ. Бзылъхугъэр игъусэм щигъэпIащIэм: «УкIытэм, хабзэм къыхэкIкIэ, сызыхуимыт си Iэпкълъэпкъыр Iусхыжми, сызыхуит си гум зыпщимыгъэнщIауэ уигъусэу къызогъанэ», — къызжиIат. А псалъэхэм слъэмыкIыу си нэпсхэр кърагъэкIуат. Апхуэдэ дакъикъэхэм фIыщIэ хузощI а зэфIэкIыр къызбгъэдэзылъхьам.
ЖыпIэнуракъэ, дэнэ къэрали къэзмылэжьа хуэдизу сыщагъэлъэпIащ, абыкIэ псоми фIыщIэ яхузощI.
— Иджырей адыгэ эстрадэм фIагъыу хэлъымрэ щыщIэныгъэу иIэмрэ къыджепIэн?
— Еуэри, зэгуэрым си ныбжьэгъу нэхъыжь къызэхъурджэуащ, адыгэм ди уэрэд жыIэкIэр пасэрей гъуэгум тесшауэ къилъытэу, щIалэгъуалэри си ягъэкIэ «жакъуэу» жиIэу. Скрипкэ, фортепианэ, нэхъапэм лъэпкъым имыIа нэгъуэщI макъамэ Iэмэпсымэхэр къызэрызгъэсэбэпыр фIэкъабылтэкъым ныбжьэгъум. Сэ абы жесIащ дуней псом макъамэм щигъуэта зыужьыныгъэм удэмыплъеймэ, зэрызыпхуэмыужьынур. Ди макъамэм и фIыр, и IэфIыр щIы хъурейр зэщIэзыщтам пэгъунэгъу хъумэ, абы нэхъыбэм гулъытэ хуащIу, ар зей лъэпкъым и щIэупщIэр ягъэбэгъуэнкIэ уегъэгугъэ, дауи. Ауэ щыхъукIи, «Сэ уи уэрэдхэр апхуэдэуи сигу ирихьыщэркъым, ауэ сыздэкIуэ къэралхэм здызохьри, согуэш», — къызжиIащ. Абы иужькIэ махуэ зыбжанэ нэхъ дэмыкIыу, а щIалэр лэжьыгъэ IуэхукIэ хамэ къэрал кIуэн хуей мэхъу. Иджы абы къызжеIэж: «ХьэщIэщым и шхапIэм дыщIэсыху уи дискыр теслъхьэри къезгъэуати, рестораныр зейр къызэлъэIуащ ар къахуэзгъэнэну. Къахуэзгъэнащ. Нэхумыщу макъ гуэрым сыкъигъэушащ, си тхьэкIумэр згъэжанрэ седэIуапэмэ, «Дахэжан» уэрэдыр ину дэшеяуэ, хьэщIэщыр зи инагъым щыIурт. ЩхьэгъубжэмкIэ сыкъеплъыхмэ, хьэщIэщым цIыхуу щIэсыр зэхуэсауэ зарядкэ ящIырт». Абдеж си ныбжьэгъур къэпсалъэри, сэлами къызимыхыу: «Чэрим, дыгъуасэ бжесIа псалъэхэр къызощтэж, сызэрыщыуар къызгурыIуащ!» — къызжиIащ.
УутыкуакIуэну, цIыхум я пащхьэ зыгуэр иплъхьэну тыншкъым, ауэ Iэрэ Iуэхурэ зымыщIэхэм ныкъусаныгъэ къыпхуащIыну нэхъ яфIэфIщ. Нэхъыбэ зыхузэфIэкIынум ирырещIэ, сэ ар си гуапэ хъуну аркъудейщ.
Сэ сыхуейт адыгэр и сыт хуэдэ фIыгъуэмкIи дуней псом къыщацIыхуну. Лъэпкъым зыужьыныгъэ игъуэтын папщIэ, адэжьхэм къащIэнам дытегужьеикIауэ дытес къудейкIэ хъунукъым, абы зэрызедгъэужьыным, дэри зыгуэр зэрыхэтлъхьэным дыхущIэкъупхъэщ.
— Чэрим, псом я дежкIи наIуэщ цIыхубэм къыпхуаIэ лъагъуныгъэм и инагъыр. Апхуэдиз цIыху гулъытэм ущимыгъэкIыу сыт узэтезыIыгъэр?
— «Нэ илъагъу, Iэ ещIэж»,- жиIащ пасэрейм, дызыщIапIыкIа псэукIэрщ нобэми дызытетри дызытетынури. Ди анэ мыгъуэм къызжиIэрейт: «Куэдыщэ пщIауэ къыпщыхъужмэ, уимыкIыу уи пIэм укъинащ. Хьэлыншэу зэи зумыщI, нобэ пхузэфIэкIа мащIэм нэхърэ нэхъыбэж зыхузэфIэкI, нэхъыфIыж зэрыщыIэр зыщумыгъэгъупщэу, нэхъыфIым дэплъей зэпыт». Абы нэхъ Iущагъ ин сэ сыхуейкъым!
— Дэнэ щIыпIэ щыпсэу ди лъэпкъэгъухэми зэдайуэ къалъытэ артистым дежкIэ «Уадыгэну гугъу»? УэркIэ адыгагъэм и пщалъэмрэ и къэуатымрэ сыт?
— «Зэ уадыгэну сыт и уасэ!» псалъэ дахэхэр усакIуэ цIэрыIуэ Бемырзэ Мухьэдин итхауэ щытащ. Уадыгэным фIагъ, дахагъ куэд хэлъщ. Дауи, адыгагъэм къалэн пыухыкIахэр ди пщэ къыделъхьэ. Ауэ уи къару, лIыгъэ хурикъумэ, уадыгэным нэхъыфIрэ нэхъ дахэрэ щыIэкъым. Адыгагъэм узэримыгъэпудыр, абы фIагъыу къыдэкIуэм я куэдагъыр адыгэлъ зыщIэт дэтхэнэми къыгурыIуэну сыхуейт.
— Творчествэм и къигъэхъуапIэр сыт?
— ЦIыхуфIхэмрэ щэджащэхэмрэ си гъащIэм щымащIэкъыми, ар си беягъэ нэхъыщхьэхэм ящыщщ. Абы къыхэкIыу, псоми я цIэ унэцIэр къысхуиIуэнукъым, ауэ я гугъу сымыщIуи сыблэкIыфынукъым. Уэр нэхърэ нэхъыфI, зэфIэкI ин зиIэ щымыIэми, гъусэ пхуэхъум, уи Iуэху къыбдэзыгъэпсынщIэм куэд елъытащ. Апхуэдэу сиIэ дэтхэнэми я фIыщIэ сымыгъэкIуэду си гум IэфIу илъщ, зыкъэзыцIыхужахэм захузогъазэри: «Алыхьыр арэзы къыфхухъу!» яжызоIэ. Нобэ сиIэ ехъулIэныгъэхэр си щхьэ закъуэкIэ зыIэрызгъэхьауэ зэи жысIакъым икIи ар щхьэгъэпцIэжщ. И нэхъыбэр зи фIыщIэр си хъуреягъымрэ щIэгъэкъуэн схуэхъухэмрэщ.
— Ди зэпсэлъэныгъэм и кIэухым схьами, зи мыхьэнэкIэ пэрыт уи унагъуэм, абы щызепхьэ хабзэ нэхъыщхьэхэм укъытхутепсэлъыхьа си гуапэт.
— Унагъуэр узэгурыIуэу упсэун папщIэ къару, акъыл ин хуейщ. Псом я щхьэжу къэувыр цIыхур къызыхэкIарщ, зыщIапIыкIа хабзэрщ. Уплъэмэ къэплъагъуфу, удаIуэмэ къыхэбдэIукIыфу унагъуэ щыпщIым деж цIыхур япэ уищу къыпхуэцIыхуркъым. Алыхьым и нэфI къыпщигъэхуамэ, гъусэ тэмэми къует. «Уэ хьэрычэт щIэи, сэ берычэт хэслъхьэнщ», — жиIащи, абы къуитар уи акъылкIэ пхузэтеIыгъэмэ, ар къызыгурыIуэн псэгъу гъусэ пхуэхъумэ, фIыгъуэшхуэщи, унагъуэ насып ухэплъэнущ.
— Адыгэ лъэпкъым сыт хуэдэ псалъэкIэ зыхуэбгъэзэнт?
— ЦIыхухэр дызыгъэгузавэ узыжьыр банэ и къуагъ хъужыну солъаIуэ.
КъызылъэIэсахэм, хэщIыныгъэ зыгъуэтахэм IэтыгъуафIэ Тхьэм ящищI, мыдрей псори абы Алыхьым пэIэщIэ дищI! Мы зэманкIэ узым зэщIиубыдахэм тыншу ящхьэщыкIыну сахуолъаIуэ.
Гурэ псэкIэ сыкъэзылъытэу си Iуэху зыхэзыщIэ дэтхэнэми фIыщIэ хузощI. Си IэщIагъэкIэ сызыхэтыр гуфIэгъуэ Iуэхущи, гуфIэгъуэхэмыкIыж ди лъэпкъыр Алыхьым ищI! Гузэвэгъуэ дымылъагъуу, ди Iуэху тщIэжу, ди IэкIэ къэдлэжьыр ди ерыскъыуэ дыпсэуну си гуапэщ.
Езы ди лъэпкъэгъухэм селъэIуну, захуэзгъэзэну сыхуейт, мы щIылъэм дыкъызэрыхэкIар, абы дызэрыхыхьэжынур, къищынэмыщIауэ, адыгэм дыкъызэрилъхуар псэ зыIуту адыгэлъ зыщIэтым зыщамыгъэгъупщэну, нэгъуэщIхэмкIэ замышиину, ди лъэпкъыр IэщIыб ямыщIыну. Адыгэм нэхъыфI зэрыщымыIэр къагурыIуэну сыхуейт!
Епсэлъар Щомахуэ Залинэщ.
