
ЛъэпкъгъэкIуэд
Кавказ зауэмрэ тхыдэм и дерсхэмрэ
Нобэ илъэси 149-рэ мэхъу Кавказ зауэр зэриухрэ. Император Александр ЕтIуанэр Кавказым и тет пщышхуэ Михаил Николаевич къехъуэхъуауэ щытащ «лIэщIыгъуэрэ ныкъуэрэ и пэкIэ зэхаубла зауэр и кIэм нигъэсу КъухьэпIэ Кавказыр Урысейм и IэмыщIэ къызэрырилъхьам щхьэкIэ».
Кавказ зауэм Урысей къэралым насыпыншагъэ куэд къыхудэкIуащ. Бгырысхэм ялъ щагъэжа зауэщ ар, ахэр къазэун, дакъузэн папщIэ. Зауэм хисхьэпар адыгэхэмрэ абыхэм я лъахэмрэщ. Адыгэхэм къыкIэлъызэрахьа леймрэ залымыгъэмрэ щIауфэн мурадкIэ, урыс пащтыхьым и къулыкъузехьэхэм зауэм и пэжыпIэр ябзыщI зэпытащ, псом хуэмыдэу абы кърикIуа мыгъуагъэхэр.
ИлъэсищэкIэ, 1763 — 1864 гъэхэм, екIуэкIа лъыгъажэ зауэм и пэжыпIэр сэтей къащIакъым совет зэманми, «СССР-м ис лъэпкъхэм яку дэлъ ныбжьэгъугъэм зэран хуэмыхъун щхьэкIэ». Абы къыхэкIкIэ, Кавказ зауэм и тхыдэм щIэблэр щIэх щыгъуазэ хъуакъым. Нобэ нэгъуэщIщ: Урысейр демократием и гъуэгум техьащ, Кавказ зауэм и тхыдэр бджынумэ, зыри къыппэрыуэнукъым.
ЛъэпкъкIуэд, хэкукъутэ хъуащ Кавказ зауэр адыгэхэм дежкIэ. Адыгэ минищэ Iэджэ хэкIуэдащ зауэм, я щхьэм и закъуэкъым зауэм халъхьар, я мылъкуи, я псэуалъи, я щэнхабзи хисхьащ абы, я зыужьыныгъэр зэтригъэувыIащ. Зауэм къелам я нэхъыбапIэм — цIыхуипщI къэс бгъум — хэкур ирагъэбгынащ. Дуней псом текъухьауэ, хэкур зрагъэбгына адыгэхэм я щIэблэр нобэ щопсэу Тыркум, Сирием, Иорданым, США-м, Израилым, Иракым, Мысырым, Ливием, Суданым, Германием, Франджым, Болгарием, ОАЭ-м, Канадэм, Австралием, Голландием, Инджылызым, нэгъуэщI къэрал куэдми.
ЗэрыгурыIуэгъуэщи, пащтыхьым и дзэпщхэм зэрахьа лейм щхьэкIэ дэ нобэрей урыс лъэпкъым губгъэн худиIэкъым. Адыгэхэм ящIэ: урыс цIыху къызэрыгуэкIхэм лажьэ яIэкъым, ахэр зауэ гущIэгъуншэм хэтын хуей хъуамэ. Абыхэми ялъ куэд щыжащ а зауэм, нобэрей щIэблэр абы щхьэкIэ игъэкъуэншэну зыри хуиткъым, нобэрей щIэблэм жэуап ихьыркъым пащтыхьым и дзэпщхэмрэ и IэщакIуэхэмрэ ялэжьа хьэкIэкхъуэкIагъэм папщIэ.
Iэщэр къызэмэщIэкI, топ зимыIэххэ адыгэхэм къезэуащ зауэм хуагъэса, IэщэкIэ зэщIэузэда дзэшхуэ — зауэм и кIэхэм деж урысыдзэр сэлэтрэ офицеру мин 250-м нэсу щытащ.
Къэбэрдеймрэ Шэрджэсымрэ къизэун папщIэ, пащтыхьым и дзэпщхэр зыхуемыкIуа бзаджагъэрэ Iэмалрэ къагъэнэжакъым, мылъкур ятхьэкъуурэ, зы лъэпкъыр адрейм ирауштурэ. «Зэпэгуэши, хэгуэ» — аращ урыс дзэпщхэр зытетар.
«Бгырыс жыIэмыдаIуэхэр» я IэмыщIэ ираубыдэн щхьэкIэ, абыхэм бзаджагъэ Iэджэ къыкIэлъызэрахьащ урыс дзэпщхэм, дзэ пакIэхэр къраутIыпщурэ жылагъуэхэр, псэуалъэхэр, хьэсэхэр зэтрагъасхьэу, дзэшхуэ кърашажьэрэ къатеуэу. Абыи къыщынакъым: генерал-лейтенант Вельяминов Алексей и жэрдэмкIэ 1833 гъэм щIадзэри Шэрджэсыр быдапIэхэмкIэ къаухъуреихь хъуащ, адыгэхэм фIаубыда щIым къэзакъ жылагъуэхэр кърагъэтIысхьащ. Абы и ужькIэ илъэс щэщI дэкIри, Кубань областым ис дзэм и Iэтащхьэ генерал Евдокимов Николай иублащ Шэрджэс хэкум адыгэхэр иригъэкъэбзыкIыныр. 1861 гъэм мэкъуауэгъуэм и 24-м урыс император Александр ЕтIуанэм унафэ ищIащ Ищхъэрэ Кавказым урысхэмрэ къэзакъхэмрэ из щIын хуейуэ — ар щIыIэнэщI хуэдэ!
Кавказ зауэм хисхьащ адыгэ жылагъуэ куэдыкIей. Декабрист Бестужев Александр игу щIыхьауэ итхыгъащ: «ФIыгъуэ къахуэтхьын щхьэкIэкъым бгырысхэм дакъылъыщIихьар: абыхэм я гъавэри я мэкъури зытыдогъасхьэ». Вельяминовым итхыгъащ: «Дожьэри мафIэ ядодз, жылагъуэхэр догъэс. УзэплъэкIынуи шынагъуэт, дэнэкIи мафIэсти». Зауэм хэта, ар зи нэгу щIэкIа урыс офицерхэм ящыщ куэдым къызэранэкIащ адыгэхэм кIэлъызэрахьа лейм и щапхъэ куэд. ЩIэныгъэлIхэри щыхьэт тохъуэ абы. Академик Бутько П. Г. и Iэдакъэ къыщIэкIа тхылъым («Материалы по новой истории Кавказа». Спб, 1869 гъэ) итщ пащтыхьым и дзэм ди хэкум щригъэкIуэкIа лъыгъажэ зауэм и хъыбар куэд. Мис абыхэм ящыщ зыбжанэ:
— 1787 гъэм жэпуэгъуэ мазэм генерал-аншеф Теккели дзэшхуэ къришажьэри Псыжь къызэпрыкIащ; дзэм адыгэ жылагъуэ 300-м щIигъу зэтрикъутащ, игъэсащ… Гъави мэкъуи къелакъым, псы ирагъэжыхьыжащ;
— 1788 гъэм шыщхьэIу мазэм Анапэ и Iэшэлъашэм щекIуэкIа зауэм адыгэ 800 хэкIуэдащ, жылагъуитхум унэ минитI щакъутащ, я мылъкур зэрапхъуащ;
— 1790 гъэм генерал-поручик Розен Псэкупсэрэ ПщIасэрэ я Iуфэм Iуса жылагъуэ псори игъэсащ;
— ар дыдэм жэпуэгъуэ мазэм и 7 — 9 махуэхэм Мартэ псым и Iуфэм къуажищ щигъэсащ, нэгъуэщI щIыпIэм деж — къуажи 8, Псыжь и сэмэгурабгъумкIэ дэкIуейри КIэмыргуейм нэблэгъауэ къуажэ 28-рэ игъэсащ;
— Щербинэ Ф. зэритхымкIэ («История Кубанского казачьего войска». Екатеринодар, 1913), генерал Власовым 1821 — 1825 гъэхэм Шэрджэсым къуажэ куэд щигъэсащ, сабий, лIыжь-фызыжь, цIыхубз, цIыхухъу куэдыкIей щызэтриукIащ;
— 1861 гъэм гъатхэпэ — мэлыжьыхь мазэхэм генерал Евдокимовым Щхьэгуащэрэ Хуэдзрэ я тIуащIэм адыгэ къуажэ 90 щызэтрикъутащ («Русский вестник», 1887, №7);
— хьэкIэкхъуэкIагъэ ин дыдэ зезыхьахэм ящыщщ Кубань линием и Iэтащхьэ генерал Засс, абы иукIахэм я щхьэхэр бжэгъум фIиIуурэ гъуэгущхьэIухэм, Iуащхьэхэм тригъэувэу, «яджын папщIэ» нэгъуэщI къэралхэм яхуригъэхьу щытащ. Уи гур мыузынкIэ Iэмал иIэкъым Засс зэрихьа хьэкIэкхъуэкIагъэхэм щыгъуазэ уащыхуэхъукIэ. А лъыифым и цIэр ноби зэрехьэ Кубаным и жылагъуэшхуэхэм ящыщ зым — ар гум тегъэхуэгъуейщ.
Шэч зыхэмылъращи, Кавказ зауэм и зэманым адыгэ къуажэ миным щIигъу зэтрагъэсхьащ — Хатынь иращIам ебгъапщэ хъунущ ар. Хатынь и цIэр тхыдэм къыхэнащ, Кавказ зауэм хисхьа адыгэ жылагъуэхэм я цIэр тхыдэм хэбзэхыкIащ… А псор зи нэгу щIэкIа генерал Раевский Николай итхыгъащ: «Кавказым щыдлэжь щIэпхъаджагъэм сигу къегъэкIыж Америкэр къазэун щыщIадзам щыгъуэ испанхэм зэрахьа лейр… Кавказ зауэр урыс тхыдэм лъызащIэ лъэужьу къыхэмынэну Тхьэм жиIэ, испан зэрыпхъуакIуэхэм я лъэужьыр абыхэм я тхыдэм къызэрыхэнам хуэдэу». Зауэ кIыхьым хадза адыгэхэм гущIэгъу къахуэзыщI генералхэм ящыщащ Раевскэр, абыхэм къезэуэн имыдэу дзэр ибгынауэ щытащ.
Пащтыхьым и дзэм адыгэхэм къакIэлъызэрихьа леймрэ залымыгъэмрэ гъуни нэзи яIэкъым. Адыгэхэр зэтраукIащ я хэкумрэ я щхьэмрэ я хуитыныгъэм зэрыщIэзэум папщIэ. Пащтыхьым и тхыдэтх Фадеев Ростис- лав зиумысыжауэ щытащ: «Псыжь адрыщI ис адыгэхэм я щIыналъэрат къэралыр зыхуейр, езыхэм зыкIи хуэныкъуэтэкъым».
Дунейм зэрыпхъуакIуэ зауэ мин 15-м щIигъу щекIуэкIащ. Ауэ игъащIэми къэхъуауэ къыщIэкIынукъым адыгэхэр зыхадза зауэ гущIэгъуншэм хуэдэ. Лъэпкъым лъапсэрыхыр къыхуигъэкIуащ а зауэм. Къелам и нэхъыбапIэр хэкум ирахуащ. Ар зыфIэзахуэ ущрихьэлIэ щыIэщ иджыри къэс. Ауэ пэжыр зыщ: ирамыхулIатэмэ, я щхьэр щIрамыгъэхьатэмэ, фочыпэкIэ хы Iуфэм Iуамыхуатэмэ, кхъухьхэмрэ кхъуафэхэмрэ ирагуэурэ тенджызым зэпрамышатэмэ, псэм пащI я хэкур зыбгынэн зы адыги къэхъунтэкъым. Аращ илъэси 100-кIэ зэпымыуа зауэ гущIэгъуншэм къытхуихьар — хэкур ябгынэн хуейуэ ирахулIащ адыгэхэр, я лъахэр, я мылъкур, я гъавэмрэ я Iэщымрэ, я адэжьхэм я кхъэлъахэхэр, я губгъуэхэр, я къуршхэр, я мэзхэр, я хадэхэр, я псы уэрхэр IэщIыб ирагъэщIурэ…
«Всемирный путешественник» газетым 1871 гъэм итхащ: «Илъэс дэкIри, абыхэм я бжыгъэ щанитIыр зэтелIащ… Батум деж щитIысыкIа хьэжрэт мин 22-м щыщу псэууэ къэнэжар мини 7-щ; Самсун щытIыса мин 30-м къелар 1800-рэщ, нэгъуэщIу жыпIэмэ цIыхур мин бжыгъэкIэ зэтелIащ. «Апхуэдэ насыпыншагъэр апхуэдизу егъэлеяуэ цIыху цIыкIум я нэгу щыщIэкIар зэзэмызэщ» — итхыгъащ урыс пащтыхьым и зэрыпхъуакIуэ политикэр зыфIэзахуэ Дроздов Иван.
Хэкур зрагъэбгына адыгэхэм хамэ щIыналъэм тыншыгъуэ щагъуэтакъым. Пащтыхьхэм я зэманым и закъуэкъым лъэпкъхэр зэхэзехуэн ящIу, я хэкум ирахуу щыщытар. Совет къэралым и зэманми къэхъуащ апхуэдэ насыпыншагъэ. ИтIани, адыгэхэм кIэлъызэрахьа лейм хуэдэ зылъыса къэгъуэтыгъуейщ — лажьэ зимыIэ лъэпкъыр зэрылъэпкъыу ирахуащ я хэкум, хамэ щIыналъэхэм хэхэс щыхъуащ ахэр.
Зауэм и зэманым зэтраукIащ адыгэ лъэпкъ зыбжанэ: адэмейхэр, мэкъуэшхэр, жанейхэр, хэгъакIэхэр; убыххэр зэрыщыту ирахуащ я хэкум.
Зауэм къела шэрджэсхэр (мин 33-рэ хуэдиз хъууэ) Псыжь губгъуэ шэдылъэм ягъэIэпхъуащ, ахэр къатIысыхьащ, я щхьэр кърамыгъэIэтын щхьэкIэ. Вакъэ зэв ирагъэуващ Псыжь губгъуэ ягъэIэпхъуахэр, я лъэр япхащ, яхурикъун гъавэщIапIэ къратакъым, я нэр ямыгъаплъэ, ягу къихьэмкIэ ягъэкъуаншэ хъуащ. А псор яхуэмышэчурэ, Кавказ зауэр зэрыувыIэ лъандэрэ илъэс 30 — 40 дэкIарэ пэт, заIэтурэ Тыркум куэд Iэпхъуащ.
Илъэси 149-рэ мэхъу Кавказ зауэр зэриухрэ. ИлъэсищэкIэ зэпыуакъым ар, зэзэмызэщ апхуэдэ зауэ гущIэгъуншэ цIыху цIыкIум и нэгу щыщIэкIар. Гуузщ абы и тхыдэр, ноби дызыщымыгъуазэ куэд хэлъщ а зауэм и тхыдэм, и кIэм нэсу джа хъуакъым.
Илъэси 149-м и кIуэцIкIэ дунейми Урысейми зэхъуэкIыныгъэ куэд къыщыхъуащ. Зихъуэжащ адыгэхэм я гъащIэми. ИтIани, дигу ихуркъым адыгэхэм я щхьэр, я хэкур зыхалъхьа зауэ гуащIэр, абы къыттридза уIэгъэр кIыжакъым нобэр къыздэсым — ар зыхыдощIэ къэбэрдейхэми, адыгейхэми, шэрджэсхэми, шапсыгъхэми. Дэ дигу къоуэ адыгэхэр зытекIуэда лъыгъажэ зауэм и пэжыпIэр тщIэныр, тIуэтэныр къыщытпаубыд къызэрыхъур.
Ди тхыдэм зэIумыбз куэд хэлъщ, а псор хэIущIыIу хъуа нэужьщ цIыхум я акъыл щызэтехуэнур. Пэжыр щIэбуфэ хъунукъым, ар IэфIми дыджми. Пэжым цIыхухэр зэрешалIэ, пцIым зэблеш.
Тхыдэм и шэрхъыр къыпхуегъэкIэрэхъуэкIыжынукъым, блэкIам къыпхуегъэгъэзэжынукъым. Тхыдэм и дерсхэм дригъуазэурэ ди щыуагъэхэр дгъэзэкIуэжын тхузэфIэкIа нэужьщ лъэпкъхэм яку зэгурыIуэрэ ныбжьэгъугъэрэ щыдэлъынур. Кавказ зауэм хэкIуэдахэм (адыгэхэми, урысхэми, къэзакъхэми) фэеплъ яхуэхъунущ абы и пэжыпIэр — ар геноцидщ адыгэхэм дежкIэ, аращ фIэкIыпIэ зимыIэ пэжыр. Апхуэдэ лъэбакъуэ псоми тхуэчмэ, абы и ужькIэ нэхъри благъэ, гуапэ дызэхуэхъунущ Урысей Федерацэм ис лъэпкъхэр, ди къэралри нэхъ лъэщ хъунущ, лъэпкъхэм яку дэлъ ныбжьэгъугъэри нэхъ ефIэкIуэнущ.
Дунейпсо Адыгэ Хасэр, ди къэралми нэгъуэщI къэралхэм щызэхэт Адыгэ Хасэхэр Урысей Федерацэм и Президентым, Правительствэм, Урысейм и Федеральнэ Зэхуэсым щогугъ гугъуехь куэд зыгъэва адыгэ лъэпкъым хуэфащэ гулъытэ къыхуащIынкIэ.
Адыгэхэр илъэсищэкIэ зыхэта лъыгъажэ зауэр геноциду къалъытапхъэу 1992 гъэм унафэ къищтауэ щы-тащ Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м и Совет Нэхъыщхьэм, 1994 гъэм КъБР-м и Парламентым ардыдэмкIэ зыхуигъэзауэ щытащ Урысей Федерацэм и Федеральнэ Зэхуэсымрэ Къэрал Думэмрэ. А лъэIухэм иджыри къэс зыри къикIакъым.
Къэбэрдей Адыгэ Хасэ.
Iуэху еплъыкIэ
ДАХ-м щIалэгъуалэр псалъэмакъ щхьэпэм ирешалIэ
Дунейпсо Адыгэ Хасэм и хэщIапIэу Налшык дэтым накъыгъэм и 16-м щекIуэкIащ «Шэрджэсхэр: къэкIуэнум и теплъэгъуэхэр» зыфIаща зэIущIэ.
Абы и лэжьыгъэм хэтащ КъБР-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм щIалэгъуалэ политикэмкIэ и департаментым и унафэщI КIурашын Анзор, Къэбэрдей-Балъкъэрым щыIэ Адыгэ (шэрджэс) жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм я зэзыгъэуIу советым и тхьэмадэ, тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат Къалмыкъ Жылэбий, ДАХ-м ЩIалэгъуалэ политикэмкIэ, спортымрэ туризмэмкIэ и комитетым и Iэтащхьэ Битокъу Аслъэнбэч, Сабийхэм эстетикэ и лъэныкъуэкIэ гъэсэныгъэ ятынымкIэ Къэзанокъуэ Жэбагъы и цIэкIэ щыIэ центрым и унафэщI Къуныжь ХьэIишэт, Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтым и щIэныгъэ лэжьакIуэ пашэ Мэрзей Аслъэнбэч, республикэм и гъащIэм жыджэру хэт, зэфIэкI къэзыгъэлъэгъуа щIалэгъуалэр, IэщIагъэлIхэр, журналистхэр, нэгъуэщIхэри.
— Куэд щIауэ, дытепсэлъыхьырт адыгэ Iуэхум тегузэвыхь, абы ирипIейтей цIыхухэр зэшэлIэн зэрыхуейм. Лъэпкъым и къэкIуэнур зэрымыIупщIым иригузавэ куэд щIалэгъуалэм яхэтщ. Апхуэдэхэм я гупсысэрэ чэнджэщрэ дыщIэдэIумэ нэхъ къатщтэу, ди акъыл зэхэддзэмэ, лъэпкъым и къэкIуэнум теухуауэ унэтIыныгъэщIэхэр къызэрыунэхунум дыщыгугъыу нобэ фызэхуэтшэсащ, — жиIащ зэхыхьэр къызэIузыха ДАХ-м и хэщIапIэ нэхъыщхьэм и унафIэщI Мыкъуэжь Арсен.
Къызэхуэсахэр псалъэмакъым нэхъ жыджэру къыхэша хъун папщIэ, «Черкесский вопрос» тхылъыщIэр зи IэдакъэщIэкI, тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат Къалмыкъ Жылэбий и Iуэху еплъыкIэр къиIуатэу щIидзащ:
— Адыгэ Iуэхур къыщежьари къыщIежьари 2014 гъэм Сочэ щекIуэкIын хуей олимпиадэракъым, — жиIащ абы. — Дауи, абы тIэкIу щIигъэхуэбжьагъэнкIи хъунщ а псалъэмакъыр, ауэ адыгэ Iуэхур нэхъ жыжьэ къыщожьэ.
Апхуэдэуи Жылэбий и гугъу ищIащ адыгэ лъэпкъыр зэрызэбгрыдзам, зэрыубыдыжын зэрыхуейм. ИкIи ар зэдгъэхъулIэн папщIэ, абы гугъуехь куэд зэрыпыщIам, хэкIыпIэхэр къызэрыгъуэтыгъуейм лъэпкъым щыщ куэд зэрызэгуигъэпыр, нэгъуэщIхэми.
— Шэрджэсхэм я къэкIуэным теухуауэ гупсысэ зэмылIэужьыгъуэхэр щыIэщ, — къыпищащ и псалъэм Къалмыкъ Жылэбий. — Ахэр кIуэ пэтми нэхъыбэж хъунущ, сэ сызэрегупсысымкIэ. ЕтIанэгъэ илъэси 150-рэ ирокъу Урыс-Кавказ зауэр зэриухрэ. Абы ирихьэлIэу а Iуэхум тепсэлъыхьхэри тетхыхьхэри нэхъыбэж хъунущ. Дэ нобэ дегупсысын хуейщ сыт хуэдэ дерс ди тхыдэм къыхэтхыфынуми, дяпэкIэ лъэпкъым зыдузэщIын папщIэ длэжьыпхъэми.
КъищынэмыщIауэ щIэныгъэлIым и гугъу ищIащ Кавказ Ищхъэрэм ис лъэпкъхэм ящыщу, псом нэхърэ зи Хэку нэхъыбэу икIар зэрыадыгэм къыхэкIкIэ, абыхэм я щIыналъэр фIыуэ ямылъагъужу щытауэ зыгъэIухэри зэрыщыIэр. Апхуэдэхэм шэрджэсхэр ягъэкъуаншэ зэрызамыхъумэжыфам папщIэ.
— Мы иужьрейм ещхь Iуэху еплъыкIэ «мышу» къэзыпсэлъхэр тхыдэм фIыуэ щымыгъуазэхэращ, — жиIащ абы теухуауэ Жылэбий. — Адыгэхэм къазэрытегуплIа Iэмалхэр куэдкIэ нэхъ гущIэгъуншэт икIи хэкIыпIэншэт Кавказым иса адрей лъэпкъхэм Урысей къэралыгъуэжьыр къазэреныкъуэкъуа щIыкIэм нэхърэ. Ар япэрауэ. ЕтIуанэрауэ, а лъэхъэнэм лъахэм къытезэрыгуа бийр нэхъыбэу зыхуэныкъуэри, зыхущIэкъуари тенджыз ФIыцIэ Iуфэр иубыдынырат. Ар гурыIуэгъуэу ди гугъэщ.
Тхыдэм и напэкIуэцIхэм тэмэму дыщыгъуэзэным и мызакъуэу, нобэрей гъащIэми дыхэзагъэу щытын зэрыхуейм къыхуриджэу, Къалмыкъ Жылэбий жиIащ:
— Еджэныгъэм и IэмалыщIэ псори къэдгъэсэбэпрэ, ди щIэныгъэм сыт и лъэныкъуэкIи зэрыхэдгъэхъуэным, абы къыдэкIуэуи адыгэ лъэпкъым ди хъугъуэфIыгъуэхэр зэрытхъумэжыным яужь дитмэ, зэманым дыдэкIуэтэфынущ. Дызэхуэарэзыжу детIысэхыж хъунукъым. Хуэмыхухэр нэхъ ди мащIэу, жыджэрхэр ди нэхъыбэу щытын хуейщ.
Зэхыхьэм и гугъу щащIащ мы зэманым адыгэ Iуэхум интернетми куэд тепсэлъыхь зэрыщыхъуар. Абы, ди жагъуэ зэрыхъунщи, тхыдэм фIыуэ хэзымыщIыкIхэри ирисондэджэрхэри щыIэщ.
— Интернетым адыгэ Iуэхум нэхъыбэу щытепсэлъыхьыр ныбжьыщIэхэращ, — жиIащ КIурашын Анзор. — Зи гугъу ящIым теухуауэ абыхэм щIэныгъэшхуэ зэрабгъэдэмылъым гу лъыботэ икIи урогузавэ.
ХъыбарегъащIэ «губгъуэу» щыт интернетым къыщекIуэкI псалъэмакъ «мыфэмыцхэр» лъэпкъ Iуэхум зэран хуэдмыгъэхъун папщIэ, абы еплъыкIэ узыншэ хузиIэ, тхыдэм фIыуэ хэзыщIыкI цIыхухэр хэшэн хуейщ. А гупсысэр къызэдащтащ зэхыхьэм къекIуэлIа псоми.
Зэхуэсым Сирием къиIэпхъукIыжхэм я Iуэхуми щытепсэлъыхьащ. Абы теухуауэ и Iуэху еплъыкIэр къыщиIуатэм, КIурашыным жиIащ:
— Хэкуэгъухэм ехьэлIауэ къыдэкIа хабзэм къищынэмыщIа, хамэ щIыпIэ къиIэпхъукIыжхэм ядэIэпыкъунымкIэ ди къэралым и законодательствэм нэгъуэщI зы хэкIыпIи щыхэплъагъуэркъым. Законым къызэригъэувымкIэ, къэралыр хэкуэгъухэм къадэIэпыкъунущ, ауэ мы зы гъуэгукIэ, абыхэм щыпсэуну къыхуагъэлъагъуэр Кавказым пэжыжьэ щIыналъэхэращи, а Iуэхугъуэм Сирием къикIыж ди лъэпкъэгъухэр, сыт хуэдизрэ делъэIуами, иджыри къыздэсым тхуеувэлIакъым. Абыхэм яжыдоIэ илъэситI дэкIмэ, Урысей Федерацэм и гражданин цIэр къызэрыфIащынур икIи абы и ужькIэ, кърата унэхэр ящэжу, Кавказым къэIэпхъуэж зэрыхъунур. Ауэ, ар хэкуэгъухэм я тхьэкIумэ ирагъэхьэххэркъым. Ахэр хуейщ Хэкужьым нэхъ псынщIэу увыIэпIэ щагъуэтыжыну. Ар дэркIи гурыIуэгъуэщ, ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, хэкуэгъухэм ядэIэпыкъуным хуэунэтIауэ, иджыпсту къэралым щызекIуэ хабзэр апхуэдэщ.
Зэхуэсым кърихьэлIа щIалэгъуалэр щIэупщIащ хэкуэгъухэм ядэIэпыкъуным хуэгъэзауэ къэралым и законодательствэм зэхъуэкIыныгъэ хэплъхьэ щIэмыхъунум и щхьэусыгъуэм. Абы и жэуапу КIурашын Анзор жиIащ:
— Иджыпсту Урысей Федерацэм и Хабзэгъэув IэнатIэм псалъэмакъ щхьэпэ щокIуэкI шэрджэсхэм «беженец» («IэмалыншагъэкIэ къыщIэпхъуэжын хуей хъуа») статус етыным хуэунэтIауэ. АбыкIэ жэрдэмыр зейр УФ-м и Федеральнэ Зэхуэсым хэт, Къэбэрдей-Балъкъэрым и лIыкIуэ, сенатор Къэжэр Альбертщ.
Зэхыхьэм къыщаIэта Iуэхугъуэхэр куэд хъурт, дэтхэнэми зэпкърыхауэ тепсэлъыхьыпхъэщ. Абы къыхэкIкIэ, къызэхуэсахэр арэзы техъуащ, адыгэ лъэпкъым и къэкIуэнум хуэгъэза псалъэмакъ щхьэпэм дяпэкIи пыщэн зэрыхуейм. Мазэм къриубыдэу зэ зэхуэсмэ, къекIуалIэхэм я бжыгъэр нэхъыбэж хъумэ зэрагуапэр абыхэм къыхагъэщащ.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
Сурэтхэр Елъкъэн Артур ейщ.
Адыгэхэм къытхужаIахэр
КъэбэрдеитIми исыр зы лъэпкъщ, ижь-ижьыж лъандэри иджыи щхьэхуитщ ахэр, япщхэм ящыщ зыкъомым АрысеймкIэ зрагъэбами, зыми дэкъузэн зрагъэщIакъым.
Абыхэм я щхьэм и хуитыныгъэм пащI щыIэкъым, я гъунэгъу къэралхэм я IэмыщIэ зралъхьэн дэнэ къэна, уеблэмэ япщхэми зрагъэувэлIэфынукъым, езыхэр мыарэзымэ. Абы къыхэкIкIэ, пщым пщIэрэ унафэрэ зэрызыIэригъэхьэфынур езым и лIыгъэ къудейкIэщ.
Гербер Иоганн. 1728 гъэ
ГущIэгъу зыхэлъхэм зыфхудогъазэ
Сирием щыпсэу шэрджэсхэм я джэ макъ
Хэкужьым къина адыгэхэр дапщэщи дропIейтей хамэщI щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм. Мы лъэхъэнэм дрогузавэ Сириер псэупIэ зыхуэхъуауэ щыта адыгэхэр абы щекIуэкI зауэм псэзэпылъхьэпIэм зэрыригъэувам. Пэжщ, абы щыпсэуахэм ящыщ гуэрхэри къэIэпхъуэжыфащ адыгэ щIыналъэхэм, ауэ зауэ мафIаем къыхэнауэ абы пыщIа гугъуехь мыухыжхэр зыгъэвхэр нэхъыбэж мэхъу.
Иджыблагъэ ди редакцэм къыщIыхьащ Сирием щыпсэуауэ щыта, иджы Нартан къуажэм дэс и Iыхьлыхэм псэупIэкIэ къызэрагъэпэща Къущхьэ Надим. Абы къытхуиIуэтащ а хамэ щIыпIэм и бэлыхьхэр зыгъэв адыгэхэр мы зэманым зэрыхуа щытыкIэ къызэрымыкIуэр. Дамаск дэт Адыгэ ФIыщIэ Хасэм и цIэкIи лъэпкъым зыхуегъазэ ди хэкуэгъухэр зыхэхуа бэлыхьыр ядэгъэпсынщIэнымкIэ дэIэпыкъуэгъу хъуну.
— Сирием ис адыгэхэр нобэ зыхэт мафIэмрэ гузэвэгъуэмрэ нэхърэ нэхъ гуауэрэ дыджрэ ахэр хуэзакъым, Урыс-Кавказ илъэсищэ зауэшхуэр зэриух лъандэрэ. ЩIыпIэм щекIуэкI зауэр нэсащ адыгэхэр куэду зыдэс къуажэхэм, жылэхэм. Ди лъэпкъэгъухэм ящыщу цIыхуи 100-м щIигъу хэкIуэдакIэщ а зауэ гуащIэм, нэхъыбэжи уIэгъэ хъуащ. Куэдым яIэжкъым я псэуалъэхэр, унэхэр, ябгъэдэлъа мылъкури щIэпхъаджащIэхэм зэрапхъуащ, — жеIэ Надим. — Адыгэ унагъуэ мини 4-м нэс Дамаск къалэм къыдэзэрыхьащ, гузэвэгъуэм кърихужьэри. ЦIыху мин бжыгъэхэм я IэнатIэхэр яфIэкIуэдри, зэрыпсэун, яшхын ямыIэу джафэу къэнащ. Абыхэм зэралъэкIкIэ ядоIэпыкъу Дамаск дэт Адыгэ ФIыщIэ Хасэмрэ абы и къудамэу щIыпIэ зэмылIэужьыгъуэхэм щыIэхэмрэ. Апхуэдэ щIэгъэкъуэн лъэщыр мыхъуатэмэ, а хамэ щIыналъэм щыIэ адыгэхэм леищэ къатехьэнт, ауэ, итIани, зэрыжаIэщи, «бзум ил и лъэпсщ»: Хасэми тэмэму, зэрыхуейуэ цIыхухэр къыхузэгъэпэщыркъым ахэр Iэмалыншэу зыхуей-зыхуэфI псомкIи.
Ди лъэпкъэгъухэр зыхэт апхуэдэ гузэвэгъуэр зылъагъу, ауэ нэсу дэмыIэпыкъуф Адыгэ ФIыщIэ Хасэм и джэ макъыр яхуэгъэзащ дунейм тет адыгэ псоми.
«Ди къуэшыфIхэ, ди лъэпкъэгъухэ! ДыныволъэIу дэIэпыкъуэгъу фыкъытхуэхъуу дызэрыт гужьеигъуэм дыкъыхэфшыну. «МафIэм пэгъунэгъу лыр мажьэ», — жеIэ псалъэжьым. Вбгъэдэлъ адыгагъэмрэ цIыхугъэмрэ зэрыгъунапкъэншэр дощIэри, дыныволъэIу гу къытлъыфтэну. Гуапэ зыхэлъым псапи хэлъщ. Фи хэхъуэр куэду, гуапагъэрэ псапэрэ фщIэфу куэдрэ узыншэу Тхьэм фигъэпсэу!
Дамаск дэт Адыгэ ФIыщIэ Хасэр».
«Лъэпкъ и зыпкъ кIуэдыркъым», — жеIэ адыгэ псалъэжьым. Сирием щыпсэу адыгэхэм мылъкукIэ защIэзыгъэкъуэну хуей дэтхэнэми зыпищIэ хъунущ Дунейпсо Адыгэ Хасэм. Абы и реквизитхэр мыращ:
Союз Общественных объединений
«Международная Черкесская Ассоциация»
В лице президента Сохрокова Х. Х.,
действующего на основании Устава
Юридический адрес:
360000, Россия, Кабардино-Балкарская
Республика, г.Нальчик,ул.Шогенцукова, 6
тел.42-05-73,Факс 42-58-34
ИНН- 0721002124
КПП-072101001
Коммерческий банк «БУМ-БАНК» ООО
г.Нальчик, ул.Ногмова, 62,
Счет № 40703810720000000701
К/С № 30101810100000000749
БИК 048327749
ИНН 0711007268
КПП- 072101001
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
Псыр къэбгъавэмэ, бахъэ мэхъу
ИвэщIэху къагъавэурэ бахъэу уэгум ираутIыпщхьэжа псым ещхь хъуащ адыгэ лъэпкъым и Iуэхур. УвыIэншэу илъэсищэкIэ утетхыхьми къыпхуэIуэтэнкъым и хэкур, и псэукIэр, и гупсысэкIэр ихъумэжын папщIэ мы дунейм абы лъырэ нэпсу щрикIутар. Езыр илъэс мин бжыгъэкIэ щыпсэуа и щIыдэлъху хэкум хуимытыжу, адыгэм къыхудэхуащ а лъэхъэнэм Уэсмэн империем хабжэу щыта щIыналъэ зыбжанэм папщIэ илъ игъэжэн, ахэр къэрал хъуным щIэзэун.
Урысей пащтыхьыгъуэм Кавказыр къизэун хуей щIэхъуам нобэрей щIэныгъэлIхэм, къэхутакIуэхэм щхьэусыгъуэ зэтемыхуэхэр къыхуагъуэт, ауэ зауэу дунейм щекIуэкIауэ хъуам зы щхьэусыгъуэщ яIар — ар гъунэгъум и щIыналъэмрэ и мылъкумрэ къытехынырщ! Пэжщ, зауэр яублэн папщIэ нэгъуэщI щхьэусыгъуэхэри къагупсыс, ауэ кIэухыр зыхуэкIуэжыр аращ. А лъэхъэнэм Урысейм иIэт щапхъэ хуэхъун щIэпхъаджагъэхэр зезыхьа къэралхэр. Франджы, Инджылыз, Испание, Португалие къэралхэм Америкэ континентым тепщэныгъэр щаубыдыным хуэунэтIауэ ирагъэкIуэкIа Iуэхухэм, щызэрахьа залымыгъэхэм Романовхэ щыгъуазэу щымытауэ жыIэгъуейщ. Абы нэмыщI а къэралиплIым Африкэр яунэщIащ. ЩIэныгъэлIхэм зэрыжаIэмкIэ, ахэр мыхъуамэ, «континент фIыцIэм» нобэ щыпсэунут Китайм, Индием цIыху бжыгъэу исым хуэдиз. Тыркури адыгэхэм къахуей хъуауэ щIыщытар Европэм щылъэлъэж езым и лъапсэр игъэбыдэжынращ, армыхъумэ къахуиIэ лъагъуныгъэм «къызэгуитхъыу» аратэкъым.
Урысейм пэщIэт защIурэ адыгэхэм я лъапсэр гъэгъущыным фIыуэ хэлэжьыхьахэщ Франджыри Инджылыз къэралри. Романовхэ я лъэпсэрых политикэр 1910 гъэм нэс лэжьащ, ауэ езыхэм я дунейр зэраухыжари нэхъ дахэкъым.
БлэкIам дигъэгухэ пэтми, ди лъэпкъэгъуу хамэ къэрал щыпсэухэм ягурыгъэIуапхъэщ бланэ пэт щалъхуам зэрекIуэлIэжыр. Уи Хэку ущыпсэуныр щыгъэтауэ, ущылIэжынри насыпщ. Апхуэдэ гупсысэкIэ имыIэу адыгэр псэун хуейкъым. Пэжщ, хамэ къэралхэм щыпсэу адыгэхэм дэ, и Хэку исыжхэм, гуныкъуэгъуэ гуэрхэр къытхуаIэщ. Ауэ, игъащIэ лъандэрэ зэпыщIауэ къекIуэкI адыгэпсэмрэ Адыгэ Хэкумрэ гъуэгу сыт щыгъуи къызэхуагъуэтыжынущ, гуауэ мыухыжым хисхьа ди нэхъыжьыфIхэм я псэр дгъэтыншыжын папщIэ. ИкIи псори и пIэ щизэгъэжынур ди лъэпкъыр зы хъужа нэужьщ. Ар хьэкъщ!
ГЪУКIЭКЪУЛ Даут.
Жыгыжьым и пIэ
ИращIыкIащ, ягъэсыжащ жыг-дадэр,
Хъуащ фаджэ дунеишхуэм и жыг хадэр,
Ауэ псэ хэтщ абы къыщIэна лъабжьэм…
Ар дауэ хуэхъумауэ пIэрэ яжьэм?!
А лъабжьэм къыдожыж чы лантIэ цIыкIухэр,
Сабийуэ, дыгъэ бзийхэм ядэджэгухэр.
Зы напIэм къыхэкIами, зыпкъ ямыIэ, —
Лъабжьэжьыр а гукъеуэм егъэгуIэ.
А цIыкIухэр махэщ, сабий зекIуагъащIэу,
Жьы къепщэмэ, ежьужьхэм зытрагъащIэу,
Ауэ дэтхэнэ зыми къыщохъужыр
Езыр арауэ лъабжьэр щIэмыгъужыр.
А лъабжьэрами къэзылъхуар езыхэр,
Я фIэщу жаIэу, къохъу щытхьэусыхэ,
Лъабжьэжьыр Iуплъэгъуейрэ къуабэбжьабэу,
КъыщетIысэхыу жьым зэрихьэр сабэу.
Нэхъ ин хъухун чы лантIэ зэблэкIыкIхэр,
КъафIэмыIуэхуу лъабжьэм токIуэтыкIхэр…
Иджыри игъуэщ ахэр зэппхыжыну,
Зыпкъ хъужын папщIэ зэхэбгъэкIэжыну.
Ауэ а Iуэхум хэт зыпищIэфыну,
КъэкIуэнум щхьэузыхь зыхуищIыфыну?
ИкIи жыг уардэр къэкIыжыным папщIэ,
Къарууэ, лIыгъэу текIуэдэнур дапщэ?..
Лъэужь къудей къамыгъэнэн я гугъэу,
ИращIыкIами ныбжьрей жыг-дадэр,
ЯщIами фаджэ гъащIэм и жыг хадэр,
Согугъэ къэкIыжыну зы жыг уардэ
А щIыпIэ дыдэм, япэм хуэдэу гъагъэу,
Къудамэр хы толъкъунхэм къадигъафэу,
И жьауэр зи гур къабзэм и псэхупIэу,
И щхьэкIэр мелыIычхэм я тIысыпIэу,
Зы хъужа пкъышхуэм гъащIэр къыщыкъуалъэу,
КъыщхьэщыIукIри нартхэм я пшыналъэу…
Тхьэм чыхэр жыгыпкъ лъэщу къигъэкIыж,
Зэкъуамычыжу, ямыщIыжу чыш!..
