Зым къилэжьар адрейм зэрегъэзахуэ
2014 гъэм КъБР-м и республикэ бюджетым и ахъшэм и процент 27-м щIигъур егъэджэныгъэм трагъэкIуэдэнущ. Апхуэдэу щыт пэтми, школхэм къомэщIэкI сабийхэм щIэныгъэ гуэдзэн егъэгъуэтыным, еджапIэхэр зэгъэпэщыжыным, санитар мардэхэр гъэзэщIэныр къызэгъэпэщыным щIатын ахъшэр. Абы къыхэкIыу егъэджэныгъэм и IэнатIэм бюджетым щымыщ ахъшэ къызэрыщызэщIагъэуIуэм мы зэманым гулъытэ щхьэхуэ хуэщIыпхъэщ. А Iуэхум теухуауэ дэ зыхуэдгъэзащ КъБР-м и Парламентым Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и комитетым и унафэщI, «Захуагъэ здэщыIэ Урысей» фракцэм хэт Дадэ МуIэед.
Дадэ МуIэед — Фи комитетым и жэрдэмкIэ иджыблагъэ зэхэта зэIущIэшхуэм зэпкърыхауэ щытепсэлъыхьащ егъэджэныгъэм и IуэхущIапIэхэм бюджетым щымыщ ахъшэ зэрагъэпэщынымкIэ Iэмалхэмрэ хэкIыпIэхэмрэ…
— Егъэджэныгъэм и IэнатIэм бюджетым щымыщ ахъшэ къыхузэщIэгъэуIуэным теухуа псалъэмакъыр иужьрей илъэсипщIым мычэму йокIуэкI. 2001 гъэм Урысей Федерацэм и Президент Путин Владимир УФ-м и Федеральнэ зэхуэсым Зэрызыхуигъэзам хиубыдэу, зыхуэфащэ IэнатIэхэм пщэрылъ ящищIауэ щытащ егъэджэныгъэм и IэнатIэм бюджетым щымыщ ахъшэ къыхузэщIэгъэуIуэнымрэ ар сэбэпынагъ нэхъыбэ пылъу къэгъэсэбэпынымкIэ хэкIыпIэхэр яубзыхуну. Абы иужькIэ къащтащ егъэджэныгъэмкIэ IуэхущIапIэхэм бюджетым щымыщ ахъшэ къыщызэрагъэпэщкIэ къэхъу зэгурымыIуэныгъэхэр зэблэзыгъэкI хабзэ мардэ щхьэхуэхэр.
«Урысей Федерацэм зэрыщрагъаджэм и IуэхукIэ» Федеральнэ законым, 2013 гъэм фокIадэм и 1-м щегъэжьауэ къару зыгъуэтам, егъэджэныгъэмкIэ IуэхущIапIэхэр хуит ещI пщIэкIэ цIыхухэм, предприятэхэм, IуэхущIапIэхэмрэ организацэхэмрэ егъэджэныгъэмкIэ Iуэхутхьэбзэ гуэдзэнхэр хуащIэну. Ауэ а документым къыщыгъэлъэгъуакъым а IуэхущIапIэхэм езыхэм я жэрдэмкIэ цIыхухэр, организацэхэр къазэрыдэIэпыкъу щIыкIэр. Мыбдеж хэхауэ щыжыIэн хуейщ апхуэдэ Iуэхутхьэбзэ гуэдзэнхэр бюджетым и ахъшэ зытрагъэкIуадэ егъэджэныгъэ лэжьыгъэ нэхъыщхьэм хиубыдэу е абы и пIэкIэ къызэрагъэпэщыну зэрыхуимы- тыр.
— АтIэ бюджетым щымыщ ахъшэ къызэщIэгъэуIуэнымкIэ республикэм сыт хуэдэ Iэмалхэр нэхъ къыщагъэсэбэпрэ?
— Апхуэдэ ахъшэм хеубыдэ зи школ кIуэгъуэ мыхъуахэмрэ пэщIэдзэ классхэм щIэсхэмрэ ягъэшхэн, ахэр еджэгъуэ нэужьми жэщ хъуху школым щагъэIэн папщIэ адэ-анэхэм ятыр, цIыху щхьэхуэхэмрэ IуэхущIапIэхэмрэ езыхэм я жэрдэмкIэ еджапIэм зэрыдэIэпыкъур, егъэджэныгъэмкIэ Iуэхутхьэбзэ гуэдзэнхэр зэфIэзыгъэкI IуэхущIапIэхэм (музыкэм щыхурагъаджэ школхэм) къыхах ахъшэр, егъэджэныгъэмкIэ программэ зэмылIэужьыгъуэхэр ягъэзэщIэн папщIэ сатум пымыщIа IуэхущIапIэхэм, жылагъуэ фондхэм, нэгъуэщIхэми конкурскIэ ягуэш грантхэр, рабочэ IэщIагъэхэм зэрыхурагъа-джэм, IэщIагъэ щрагъэгъуэт IуэхущIапIэхэм цIыхухэм хуащIэ адрей Iуэхутхьэбзэхэм я уасэр, апхуэдэу лэжьапIэ зимыIэ цIыхухэм IэщIагъэ ирагъэгъуэтын, абыхэм я IэщIагъэм хагъэхъуэн папщIэ КъБР-м ЦIыхухэр лэжьыгъэкIэ къызэгъэпэщынымкIэ и къэрал комитетым зыхуэфащэ еджапIэхэм яхуиутIыпщыр.
ЗаконыщIэм цIыхухэр езыхэм я жэрдэмкIэ еджапIэхэм зэрадэIэпыкъу щIыкIэр зэрызэблимыгъэкIым къыхэкIыу егъэджэныгъэм и IэнатIэм хиубыдэ IэухщIапIэхэм къагъэсэбэпын хуейщ УФ-м и Граждан кодексыр, апхуэдэу псапащIэ лэжьыгъэмрэ псапащIэ организацэхэмрэ ятеухуа законодательствэр. ПсапащIэ Iуэхур дэтхэнэми езым и гум къызэрищтэм тещIыхьауэ, хэгъэзыхь щымыIэу къызэрагъэпэщ икIи щхьэж езыр зыхуей мурадым трещIыхь. Апхуэдэу щыщыткIэ, егъэджэныгъэмкIэ IуэхущIапIэхэм хуитыныгъэ яIэщ ахъшэкIэ езыхэм я жэрдэмкIэ къадэIэпыкъуну хуейхэм зэгурыIуэныгъэхэр иращIылIэну, ауэ а ахъшэр зыхуэдизымрэ зытрагъэкIуэдэну мурадымрэ пыухыкIауэ зэгурыIуэныгъэм къыщагъэлъэгъуэн хуейщ. Адрей къекIуэкI псоми къадэкIуэу, апхуэдэ хабзэр сэбэп хъунущ ахъшэр къызэрагъэсэбэп щIыкIэм кIэлъыплъынымкIэ. Бюджетым щымыщ ахъшэр зегъэкIуэнымкIэ Iуэху нэхъыщхьэ дыдэр ар къыхэхынри къэгъэсэбэпынри зэIухауэ, щIэуфэ лъэпкъ хэмыту егъэкIуэкIынырщ, а лэжьыгъэм школым и Iуэхухэр зэблэзыгъэкI коллегиальнэ органхэр къыхэшэнырщ.
— Бюджетым щымыщ ахъшэр нэхъ зыубгъуауэ къэгъэсэбэпынымкIэ еджапIэхэм иджыпсту нэхъ зэран къахуэхъур сыт?
— Куэд мыщIауэ ди комитетым иригъэкIуэкIа зэIущIэм хэтахэм къызэралъытамкIэ, щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэр ди еджапIэхэм кIэзонэ IуэхущIапIэм и статус зэраIэрщ. « Егъэджэныгъэм и IэнатIэм егъэщIылIа къэрал (муниципальнэ) IуэхущIапIэхэм я правовой щытыкIэр зэрырагъэфIэкIуам къыхэкIыу Урысей Федерацэм и закон акт щхьэхуэхэм зэхъуэкIыныгъэхэр хэлъхьэным и IуэхукIэ» Федеральнэ законыр 2010 гъэм и накъыгъэ мазэм къащта нэужь республикэм и еджапIэ псоми апхуэдэ статус етыным теухуауэ КъБР-м и Правительствэмрэ щIыпIэ унафэр зезыгъакIэ органхэмрэ апхуэдэ унафэхэр къащтащ. Ауэ блэкIа илъэсхэм нэрылъагъу къэхъуащ апхуэдэ лэжьэкIэм бюджетым щымыщ ахъшэ къызэщIэгъэуIуэныр къызэрилъахъэр, езы еджапIэхэри апхуэдэ ахъшэ зэхуэхьэсыным тезыгъэгушхуэ щхьэусыгъуэ гуэри къазэрыхуэмынар. Бюджетым щымыщ ахъшэу еджапIэм къилэжь псори Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм ФинансхэмкIэ и министрествэм хуигъэхьыну и къалэнщ. А министерствэрщ дэтхэнэ еджапIэми къыхуащIа Iуэхутхьэбзэ зэмылIэужьыгъуэхэм я уасэр бюджетым щымыщ ахъшэм къыхэкIыу езытынур. Абы къыхэкIыу егъэджэныгъэмкIэ кIэзонэ IуэхущIапIэхэм бюджетым щымыщу къызэщIагъэуIуа ахъшэр и зэманым къахуэгъэсэбэпыркъым.
ЕгъэджэныгъэмкIэ IуэхущIапIэхэм я статусыр зэрахъуэкIрэ, ахэр бюджет IуэхущIапIэхэм, языныкъуэхэм деж — пыгъэщхьэхукIа (автономнэ) IуэхущIапIэхэм хуагъакIуэмэ, УФ-м и Бюджет кодексым ипкъ иткIэ абыхэм хуитыныгъэ ягъуэтынущ фейдэ къызыпыкI лэжьыгъэм къыпэкIуа ахъшэр (зыхуэфащэ налогхэр ирикъуу хатыкIа нэужь) сметэм къыщалъытэну, ар къэрал е муниципальнэ мылъкур къэгъэсэбэпыным, пщIэ зыщIат Iуэхутхьэбзэхэр гъэзэщIэным къыпэкIуа хэхъуэу бюджетым къыщагъэлъэгъуэну. Абы и фIыщIэкIэ IуэхущIапIэхэм Iэмал ягъуэтынущ апхуэдэ ахъшэр уставым къыщыгъэлъэгъуа къалэнхэр дэгъэкIыным хуэгъэзауэ тэмэму къагъэсэбэпынымкIэ.
Бюджет IуэхущIапIэм езым бгъэдэлъ мылъкур цIыхухэм лэжьапщIэ яритын, страховой взносхэр бюджетым щымыщ къэрал фондхэм хилъхьэн, цIыхухэр лэжьыгъэ IуэхукIэ иригъэжьэн, къэрал, муниципальнэ контрактхэм япкъ иткIэ зэфIагъэкIа лэжьыгъэхэмрэ кърагъэша товархэмрэ я уасэр япэкIэ къащта сметэхэм япкъ иткIэ къэрал, муниципальнэ зэгурыIуэныгъэ лейхэр имытхыу щIитын папщIэ къигъэсэбэпыну хуитыныгъэ иIэщ.
— АтIэ зэтеува щытыкIэр зэхъуэкIынымкIэ, еджапIэхэм я Iуэхур егъэфIэкIуэнымкIэ иджыпсту лэжьын хуейр сыт?
— ЗэIущIэм хэтахэм зэакъылэгъуу даIыгъащ «Егъэджэныгъэм егъэщIылIа къэрал (муниципальнэ) IуэхущIапIэхэм я правовой щытыкIэр зэрырагъэфIэкIуам къыхэкIыу Урысей Федерацэм и закон акт щхьэхуэхэм зэхъуэкIыныгъэхэр хэлъхьэным и IуэхукIэ» Федеральнэ законыр зэрагъэзащIэм теухуа парламент едэIуэныгъэ къызэгъэпэщыным хуэгъэзауэ КъБР-м и Iэтащхьэмрэ Правительствэмрэ я лIыкIуэу КъБР-м и Парламеным, суд органхэм щыIэ ДыщэкI Мадинэ къыхилъхьар лэжьакIуэ гупым чэнджэщ иратащ иджыпсту щыIэ щытыкIэр зэпилъытэу егъэджэныгъэмкIэ IуэхущIапIэхэм я статусым хэплъэжыным хуэгъэзауэ зэфIэгъэкIыпхъэу къилъытэхэр къыхилъхьэну.
КъБР-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм Iуэху пыухыкIахэр зэфIимыгъэкIыу хъунукъым бюджетым химыубыдэ ахъшэ къызэралэжь щIыкIэм хуэгъэза республикэ хабзэ мардэхэм халъхьэну зэхъуэкIыныгъэхэр гъэхьэзырыным и лъэныкъуэкIэ. ЗэIущIэм къыщыпсэлъахэм ящыщ зым, Налшык дэт гимназие №4-м и унафэщI Нэгъуей Риммэ, зэрыжиIамкIэ, икIэщIыпIэкIэ зэгупсысыпхъэхэм ящыщщ «школхэм къыщызэрагъэпэщ хьэрычэт Iуэху» жыхуаIэр курыт еджапIэхэм къыщыгъэсэбэпынымкIэ хэкIыпIэхэр.
ЗэIущIэм хэтахэм къызэралъытамкIэ, муниципальнэ районхэмрэ къалэ округхэмрэ я бюджетхэр къыщащтэкIэ властым и муниципальнэ органхэм курыт еджапIэхэр зэгъэпэщыжыным, абыхэм санитар мардэхэр гъэзэщIэныр къыщызэгъэпэщыным текIуэдэну ахъшэр къалъытэн хуейщ.
Си псалъэм и кIэухыу къыхэзгъэщхьэхукIыну сыхуейт егъэджэныгъэм и IэнатIэм зегъэужьыным текIуэдэну ахъшэм щыщ езыхэм къалэжьын папщIэ егъэджэныгъэмкIэ IуэхущIапIэхэм законым къезэгъыу щыIэ Iэмал псори къахузэдгъэпэщыпхъэу къызэрыслъытэр.
КъБР-м и Парламентым
и пресс-IуэхущIапIэ.
