Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Шхыныгъуэхэр
Лэпс зэщIэт, былымыл гъэгъупцIа, кIэртIоф хэлъу
Абы щхьэкIэ лы гъэгъупцIар зэпаупщI г 50 — 60 хъууэрэ, псы хуабэкIэ ятхьэщI, шыуаным иралъхьэри псы щIыIэ щIакIэ, мафIэ гуащIэм тету зэ къытрагъэкъуалъэ, тхъурымбэр къытрахыурэ. МафIэр цIыкIу ящIри шыуаныщхьэр тепIауэ сыхьэтрэ ныкъуэрэ-сыхьэтитIкIэ къагъавэ, зэзэмызэ тхъурымбэр къытрахыурэ. Шыгъу хадзэ, IупщIэурэ упщIэта кIэртIоф укъэбза халъхьэри зэIащIэ, зэ къытрагъэкъуалъэри мафIэр цIыкIу ящI. Шыуаныщхьэр трапIэри ягъавэ дакъикъипщI-пщыкIутху хуэдизкIэ. Абы халъхьэ щимэ цIыкIуурэ упщIэта бжьыныщхьэ. Шыуаныщхьэр трапIэжри хьэзыр хъуху ягъавэ. Хьэзыр хъуа хьэнтхъупсым халъхьэ бжьыныху, шыгъу, шыбжий фIыцIэ хьэжа. Iэнэм фалъэ куукIэ пщтыру трагъэувэ. ПIастэ щIыIэ, чыржын, хьэлIамэ, щIакхъуэ дашх.
Халъхьэхэр (цIыхуитI Iыхьэ):
былымыл гъэгъупцIауэ — г 300
лыр зэрагъэвэну псыуэ — г 1500
кIэртIоф укъэбзауэ — г 200
бжьыныщхьэ укъэбзауэ — г 60
бжьыныхуу — г 30
шыгъуу, шыбжийуэ — узыхуейм хуэдиз
Къубатий Борис.
ГуфIэгъуэ
Хэхэс гъащIэмрэ адэжь хэкумрэ зэпащIэу
Хьэуа щIыIэтыIэмрэ тхьэмпэ дыщафэхэмрэ пIащIэу къытхуэзыхь бжьыхьэм хъыбар гуапи къыдэкIуащ. Гъэм и зэман нэхъ дахэхэм ящыщ зым зы гъащIэ гъуэгуанэ щызэдытеуващ Тыркум хыхьэ Токъат вилайетым щыщ Козлу жылэм щыпсэу абазэхэ щIалэ Цей Абдулыхьрэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и Аруан къуажэм щыщ Хьэщэхэ Борисрэ Ритэрэ япхъу Мадинэрэ.
Зи адэжь щIыналъэм и нэр къыхуикIыу къэхъуа Абдулыхьрэ хьэжрэтхэм я гъащIэм сыт щыгъуи игъэпIейтеуэ щыта Мадинэрэ я нэчыхьыр хэхэсхэмрэ хэкурысхэмрэ зэпызыщIэ зы лъэмыж цIыкIу хъуащ.
Цейхэ Къадиррэ Дилберрэ я щIалитхум я нэхъыжьщ Абдулыхь. Хэкум пэIэщIэу псэу дэтхэнэ зы унагъуэми хуэдэу, Цейхэ я псэм хэлът езыхэр лъэпкъкIэ зыщыщ Адыгейр, адыгэ лъэпкъым, щIыгум я фIыпIэр здэщыIэ Къэбэрдей-Балъкъэрыр. И адэжь лъахэм щыхьэщIэну къэкIуа Абдулыхь и хъуэпсапIэ нэхъыщхьэр къыщехъулIар Налшыкщ. Абы цIыхугъэ къыхуэхъуащ адыгэбзэ шэрыуэ зыIурылъ, хабзэ зыхэлъ Хьэщэхэ я хъыджэбз Iэдэбыр. Тхьэшхуэм пхуигъэхьэзырам фIэкIыпIэ иIэкъым — Мадини щIалэм егуэкIуащ, и гупсысэкIэкIи, и дуней тетыкIэкIи дагъуэншэу къыщыхъуащ. Абдулыхь Тыркум игъэзэжа нэужь, ахэр телефонрэ ИнтернеткIэ зэрыщIащ, щIалэр зыбжанэри лъагъунлъагъу къэкIуащ.
Я хьэлкIи, щэнкIи зэтехуэу, унагъуэ яухуэным хуэхьэзыру лъэныкъуитIми траухуа нэужь, Абдулыхь и Iыхьлыхэр щIыгъуу и благъэхэр зыдэс Мейкъуапэ къакIуэри, щытраухуа махуэм Мадинэ фызышэу Аруан дашащ. ХьэгъуэлIыгъуэ дахэ щызэхэтащ Мейкъуапэ, адыгэ нэчыхьри абы щатхащ. Благъэ зэхуэхъуахэр абы щызэрыцIыхуащ, щызэбгъэдэсащ. Къэбэрдейм ираш нысащIэр ящIыгъуу Тыркум кIуэжа Цейхэ я хьэгъуэлIыгъуэр махуэ бжыгъэкIэ екIуэкIащ, къахуэгуфIэмрэ къехъуэхъумрэ зэпымыууэ.
Абдулыхьрэ Мадинэрэ иджы Истамбыл щопсэу — щIалэр абы щолажьэ. Абдулыхь и псэр сыт щыгъуи хэкумкIэ щыIэт, абы щыпсэуну мыIэпхъуэжыфми, нэхъ пэблагъэ зэрызищIын Iэмалхэм егупсысырт: «АрщхьэкIэ Тхьэшхуэм псори зэригъэзэхуауэ къыщIэкIащ, — жеIэ абы. — Къэшэнхэм сащыхэплъэм деж япэ изгъэщыр си бынхэм анэ яхуэхъунум анэдэлъхубзэр Iурылъын зэрыхуейрат. Ар аддэ си гум щыгъэпщкIуауэ къыздесхьэкIырт сыт щыгъуи. БалигъыпIэ сиувэу, сызэрыпсэун къэзлэжьыжу сыхъуа нэужь, хэкум сыхуэныкъуэу спкърыт узыр згъэхъужын мурадкIэ, илъэсым зэ нэхъ мыхъуми адэжь щIыналъэм сыкIуэжурэ зыщысплъыхьыну тезухуащ. Апхуэдэ мурадщ хэкум сыкъэзышэжар, аращ си насыпри къыщызгъуэтар».
Абдулыхьрэ Мадинэрэ диалект зырызщ зэрыпсалъэр, ауэ адыгэбзэр зи псэм хэлъхэр, лъагъуныгъэр зи гум илъхэр сыт хуэдэ IэмалкIи зэрызэгурыIуэфынум шэч хэлъкъым. НыбжьыщIэхэм гъащIэ гъуэгуанэ кIыхь къызэдакIуну, быныфIэу, насыпыфIэу зэдэпсэуну дахуохъуахъуэ, ди зэпыщIэныгъэр нэхъ быдэ зэращIам гур хигъахъуэу.
«Кавказым - мамырыгъэ» ХVI дунейпсо фестивалым «Кабардинка» къэрал академическэ къэфакIуэ ансамблыр къыщофэ. Сурэтыр МАМИЙ Руслан трихащ.
ЦIыхушхуэхэм я гупсысэхэр
Макъамэр зыми хуэныкъуэкъым
ЦIыхум шыIэныгъэшхуэ хэлъын хуейщ, цIыхуу къэнэжын папщIэ.
Марков Аврелий.
Псалъэхэр макъамэ щыхуэныкъуэ щыIэщ, ауэ макъамэр зыми хуэныкъуэкъым.
Григ Эдвард.
Ахъшэ къэблэжьыныр лIыгъэщ, пхъумэныр губзыгъагъэщ, зэбгъэзэхуэныр зэчийщ.
Авербах Бертольд.
Акъыл уимыIэххэныр нэхъыфIщ, делагъэкIэ къэбгъэсэбэп нэхърэ.
Остин Джейн.
Жьынду Iущым и таурыхъхэр
Жыг ку гъуанэ
Дыгъэр къухьэри, гъэмахуэ пщыхьэщхьэр къихьащ. Жыгым идз ныбжьхэр нэхъ кIыхь хъуауэ, мэзыр щIыIэтыIагъэм зэщIещтэ. Нанэ лъэтэкIэ сигъасэрт. Сэ сыжьынду пIырыпIыжь цIыкIути, дыхьэшхэну фIэкIа сылъэтэфыртэкъым. Ауэ нанэ сытригъэгушхуэрт, си дамэхэри сшэщIыхукIэ, къысщытхъурт. ЛъэтэкIэм зыхуезгъэсэныр си дежкIэ гуфIэгъуэт. Ди унагъуэр щыпсэу жыгым и зы къудамэм дыгъуасэ сытелъэтыкIри, адрей къудамэм нэс сылъэтэфащ. Нобэ нанэ къызжиIащ гъунэгъуу щыт жыг щхьэ баринэм нэс сылъэтэну. А жыгыр апхуэдизкIэ баринэти, гъунэгъуу щыт адрей жыгхэм къудамэхэмкIэ ялъэIэсырт. Сэ сыкъэгузэващ: схузэфIэмыкIмэ-щэ? Ауэ нанэ егъэджакIуэ Iэзэ дыдэщ. Си дамэхэр зыбжанэрэ тезгъауэри, гъунэгъу жыгым и къудамэм нэс сылъэтащ. Сыту фIыIуэ-тIэ! Абдежым жыг лъэдийм иIэ ку гъуанэшхуэм гу лъыстащ — щхьэгъубжэм ещхьт ар. Сиплъэну сигу къэкIауэ зыщысшийм, нанэ и гуапэ мыхъуауэ зыщIэдэIукIащ…
Дакъикъэ зыбжанэ дэкIа иужь абы жиIащ:
— КъызэдаIуэт, цIыкIуэ! Мы инышхуэр жыгейщ. Зэгуэрым ар жыгыщIэ цIыкIуу щытащ, жьыбгъэм игъэкIэзыз тхьэмпэ зыбгъупщI фIэкIа пымыту. Езыри, жьыбгъэ ин къепщэмэ, адэ-мыдэкIэ иригъащIэрт. Ауэ жыгейр жыгейщ. Зэман дэкIри ар инышхуэ, лъэщ щыхъум, пагагъэр къытекIуащ. Зы псэущхьи абы и деж шхыни псэупIи къыщилъыхъуэртэкъым. Зы бзу закъуи ицIыхуртэкъым. Арати, жыг пхъафэр зышх хьэпIацIэхэр къеуэсащ. ЯпэщIыкIэ жыгейм абыхэм гу ялъитакъым. Ауэ хьэпIацIэхэр куэдыкIей хъури, жыгей пхъафэр щэщэным нэсащ. Абдежым жыгейм къыгурыIуэжащ и щыуагъэр — ауэ и узым и закъуэ пэлъэщынутэкъым. Нэщхъей къэхъуащ… И къудамэ баринэхэри къелъэхъшэхащ…
Гъунэгъу жыгым жыгыуIур щыпсэурт. Ар жыгхэр гъэхъужынымкIэ Iэзэ дыдэт. КъыгурыIуащ абы жыгейр и дуней тетыкIэу щытам зэрыриукIытэжыр, бзу цIыкIухэм я жагъуэ зэрищIу щытамкIэ зэрыхущIегъуэжыр. Арати, жыгыуIур абы еIэзэу щIидзащ. Гугъут ар зыIуува IэнатIэр. И закъуэ хьэпIацIэхэм япэлъэщыртэкъым. ЖыгыуIум къыдэIэпыкъуну адрей и ныбжьэгъу бзухэри къэлъэтащ. КIыгуугури къраджащ. ЗэгурыIуэу зэдэлажьэри, бзухэм жыгейр ягъэкъэбзащ. Абы къудамэщIэхэр къыдэжыжащ. И щхьэ баринэри лъагэу иIэтыжри, бзухэр къригъэблэгъащ и деж щигъэпсэуну. Иджы еплъ абы и ку гъуанэхэм щыпсэу бзухэм я куэдагъым.
Си щхьэр къэсIэтри, жыгыщхьэм сыдэплъеящ. Пэжщ… Абгъуэ инхэри цIыкIухэри зыр зым кIэщIэсу къудамэхэм фIэзт. Фэтэр куэду зэхэт чэщанэм ещхьт а жыгыр.
— Нанэ, хэт мобы исыр? — си дамэр сшиящ ку гъуанэмкIэ.
— Щэхуу… Абы кIэпхъ щопсэу. Иджыпсту абы шыр цIыкIу зэраншухэр иIэщ. Ар махуэ псом абыхэм якIэлъоплъ. ТIэкIу щхьэукъуахэщ иджыпсту. Зрегъэпсэху кIэпхъ анэми. А ку гъуанэр жыгыуIум и чэнджэщкIэ псэупIэ а зэрыбыным ящIащ. Щэху цIыкIуу иплъэт…
Сиплъэмэ… сыту телъыджэ! Ку гъуанэр фэтэр дыдэм хуэдэщ. Къабзэ дыдэу зэлъыIухащ, шхын гъэтIылъыгъэхэр плIанэпэм щызэтелъщ.
— УэI, плъэгъуа! — зысхуэшыIакъым сэ, згъэщIэгъуащ.
А напIэзыпIэм нанэ къыскIэщIэуэри жыгей щIагъым сыкъыщIэхутащ. Сышынэнуи сыхунэсакъым, нанэ къызбгъэдэтт. Ар къызэшхыдащ: кIэпхъ шырхэр къэзгъэуш пэтащ. Сэ ар зыкIи си жагъуэ сщIакъым. ИтIанэ, нанэ сригъусэмэ, сэ сышынэххэркъым: унэм тэмэму дынэсыжынущ. Зэрыхъуари аращ…
Гуровэ Людмилэ.
ЗэзыдзэкIар Мэлей ФатIимэщ.
ГушыIэхэр
Зэхуэс
Гукъыдэжыншэу школым къикIыжа щIалэ цIыкIур и адэм бгъэдыхьауэ жреIэ:
— Папэ, пщэдей ди школым адэ-анэхэм я зэхуэс щыIэщ. Ауэ егъэджакIуэм зэрыжиIамкIэ, зэхуэсым куэд хэтынукъым.
— Сыт абы къикIыр? — щIоупщIэ адэр.
— Уэ, сэ, школым и унафэщIыр дызэхуэзэну аращ, — жи сабийм зрилъэфыхьурэ.
Сожей
ЗэныбжьэгъуитI зопсалъэ:
— Пщэдджыжьым сыхьэтыр къыщеуэкIэ, фочкIэ къызэуауэ фIэкIа къысщыхъуркъым.
— Укъигъащтэу укъыщылъэтрэ?
— Хьэуэ, яукIам хуэдэу сожей.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 1. « … жэщ» — Молэ Владимиррэ Джэдгъэф Борисрэ я уэрэд цIэрыIуэ, Сокъур Ольгэ игъэзащIэу. 4. Хьэцэпэцэхэм я щхьэкIэ. 7. Берычэт, хъер зыщIэмылъ. 10. Дэрбзэр хьэпшып. 11. Таурыхъ, шыпсэ, … 14. Унагъуэ псэущхьэ. 17. Колхозым Iэщ … иIэщ. 21. … зимыIэм шкIэ щIещIэ. 22. Уэс къесагъащIэм IупщIу хыболъагъуэ бажэ … 23. Пасэрей зауэлIым и джанэ. 24. КIуэ пэтми … зымыкIу. 25. Фэ кIапсэ зэрыхъам къыхэщIыкIа, нэхъапэхэм ящыгъыу щыта цIыхухъу вакъэ. 26. Данэ щэкI пIащIэ. 28. Муслъымэн диным зэрыжиIэмкIэ, зи щIалэгъуэр зэи имыкIыу жэнэтым ис пщащэ. 29. Уэрсэрыжь и фIыгъэкIэ нартхэм къагупсыса Iэмэпсымэ. 30. ЦIыхубзхэм (цIыхухъухэм я нэхъыбэми) къыздрахьэкI хьэпшып цIыкIу. 31. Жэм мэжэлIам и … макъ. 35. УнафэщIышхуэм и къулыкъур … хэхыпIэ ищIащ. 36. Совет Союзым и ЛIыхъужь Иуан … 37. Пасэрейхэм Iэщхэм я тхьэу къалъытэу щыта. 39. Зэпымыууэ уэс зытелъ бгы. 40. ЦIыхуу мелардым щIигъу щыпсэу къэралым и щыхьэр. 41. ЦIыхубз щыгъын. 42. «Сакъ, гъуэгум … къутахуэ телъынкIэ мэхъу». 44. Зи фэм щыз. Е лышхуэ зытелъ Iэщ. 49. ЩIалэм … къихьащ, хадэ тIыныр гъунэгъу фызыжьым дигъэпсынщIэри. 50. Гъуэгум иIэ кумблъэмбхэр. 51. Шыр къызэрагъэIэсэ кIапсэшхуэ. 52. Къэбэрдей-Балъкъэрым и правительствэм и унафэщIу щыта … Михаил. 53. Жыгыжь лъэдийм и дыгъэмыхъуэ лъэныкъуэмкIэ къыкIэрыкIэ удз щхъуантIафэ.
Къехыу: 2. Бгы … 3. ЩIалэ цIыкIум и вакъэр … хъуащ. 5. ХадэхэкI е гъавэ зытращIэну ягъэхьэзыра щIы Iыхьэ. 6. Къуаншагъэ зылэжьа цIыху. 8. Дунейр щыщIыIэм деж жыгхэм, унащхьэхэм трищIэ уэс пIащIэ. 9. Махъсымэм халъхьэ пщагъэ. 12. ЦIыхубзым, бзылъхугъэм щхьэкIэ апхуэдэуи жаIэ. 13. Къэбэрдей драмэ театрым и джэгуакIуэ, Урысей Федерацэм щIыхь зиIэ и артист. 15. Зи щхьэгъусэм къыбгъэдэкIыжа е кърагъэкIыжа цIыхубз. 16. Фызышэу нысащIэр унэм щыщIашкIэ Iах ахъшэ. 18. Пхъэщхьэмыщхьэ, и купкъыр быдэу. 19. ЩIалэ цIыкIу япэу къызыхуалъхуам сабийм ирищIэкI гуфIэгъуэ Iуэху. 20. ХадэхэкI. 25. Игъуэ нэмысу зыкъэзыгъэшыжа хадэхэкI. Е нащэ … 27. ЩыжьыщIэкIэ, зыщагъэ-къабзэкIэ къагъэсэбэп. 32. Пхъэм къыхэщIыкIа Iэмэпсымэ, шэмэджым дадзэу. 33. Хадэм щагъэкI чыцэм къыпыкIэ пхъэщхьэмыщхьэ. 34. Тэрч районым щыщ къуажэ. 38. … куцIрэ фо цIынэкIэ щIалэр япIащ. 40. Пхъэщхьэмыщхьэ жыг. 42. Ди къэралым щыIэ псыежэх, километр 2800-м щIигъу и кIыхьагъыу. 43. … и щIагъ нанэ щыIэкъым. 45. … и жапIэр езым къегъуэтыж. 46. Кхъуей … е хъарбыз … 47. Кавказым щыпсэу лъэпкъышхуэ, мелуан зыбжанэ хъууэ. 48. Зыкъом, зыбжанэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
ФокIадэм и 28-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу: 7. Лэгъупэжь. 8. Хьилэшы. 9. Iэбгъэ. 10. Гъунапкъэ. 12. Пэнагуэ. 14. Сыр. 16. Жумэ. 18. Псэху. 21. Нысэ. 24. Щхьэм. 25. Iущхьэ. 26. Хъери. 29. ХьэмкIэ. 30. ПщIащэ. 31. Амдэч. 34. Арму. 35. Бахъуэ. 36. Къиин. 38. БаIуэ. 39. Аркъэ. 40. Фэбжь. 42. Дэхъу. 45. Лъэхъэнэ. 47. Данагъуэ. 49. Аруан. 50. Ерыскъы. 51. IумпIафIэ.
Къехыу: 1. Благъуэ. 2. Нэпкъ. 3. ТкIуэпс. 4. Елгъэр. 5. Гуимэ. 6. Хъыдзэдж. 11. Пажэ. 13. Нэхущ. 15. Шындэбзий. 17. Мащэ. 19. Сурэ. 20. ХьэщхьэрыIуэ. 22. ЛъэгущIэуэ. 23. Пхъэщабэ. 27. ШкIэ. 28. Аму. 32. Арыкъ. 33. Тхъугъэ. 37. Надэ. 38. Бжьын. 41. Алътес. 42. Дурэш. 43. ХъумакIуэ. 44. Дэбэч. 46. Накъэ. 48. Армэ.
