Махуэку. Маршал Чуйковым и уэсятыр
Абы и гум къыхуидакъым лIа иужькIи а щIыналъэр ибгынэн
Сталинград» псалъэр зэхэзымыха цIыху балигъ къэгъуэтыгъуейщ. И пщIэр апхуэдизкIэ инщи, Европэм и къалэ зыбжанэм я уэрамхэм фIащащ и цIэр. Сыт ар апхуэдизу зыIэтар? Хэку зауэшхуэм и зэманым ар зыхъумахэм къыпхуэмылъытэн хуэдизу зэрахьа лIыгъэрщ. Нобэ ди тхыгъэр тыдоухуэ абы и деж къыщахьа ехъулIэныгъэ иным и къызэгъэпэщакIуэхэм ящыщ дзэзешэ Чуйков Василий.
Ар 1900 гъэм мазаем и 12-м Тульскэ губернэм бын куэд щапI унагъуэм (зэкъуэши 8-рэ зэшыпхъуи 4-рэ хъурт) къыщалъхуащ. И ныбжьыр илъэс 12 фIэкIа мыхъуауэ лэжьэн щIидзащ, пасэу 1917 гъэм, Кронштадт къулыкъу щищIащ, 1919 гъэм РКП (б)-м хыхьащ.
Граждан зауэм и лъэхъэнэм IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм пэрыту плIэнейрэ уIэгъэ къыщащIащ. Илъэс 19 зи ныбжь Чуйковым уIэгъэ хъуар зэрихъуэкIри 1921 гъэр иухыхукIэ 5-нэ фочауэ дивизэм и 43-нэ полкым и унафэщIу щытащ. Ипщэ, Ищхъэрэ, КъухьэпIэ фронтхэм щызэуащ, зэрихьа лIыгъэм папщIэ Бэракъ Плъыжь орденитI, дыщэ сыхьэт, дыщэ Iэщэ къыхуагъэфэщащ.
Хэкур хъумэным зи гъащIэр тезыухуа щIалэм 1925 гъэм РККА-м и Дзэ академиер къиухащ. ИлъэситI дэкIри, Китайм чэнджэщэгъуу ягъэкIуащ, 1929 гъэм Блюхер и КъуэкIыпIэ Жыжьэ армэ щхьэхуэм и штабым и къудамэм и унафэщI хъуащ. Ауэрэ къулыкъукIэ дэкIуэтеящ.
9-нэ армэм и Iэтащхьэу совет-фин зауэм хэтащ. 1940 — 1942 гъэхэм Китайм дзэ атташеуэ икIи Чан Кайши и чэнджэщэгъу нэхъыщхьэу щыIащ.
Хэку зауэшхуэм зэрыщIидзэу Чуйков Василий лъэIуащ ар фронтым ягъэкIуэну. 1942 гъэм фокIадэм и 12-м 62-нэ армэм и Iэтащхьэ хъуащ. КъулыкъущIэм пэрыхьам къалэну хуагъэуващ сыт къэхъуами Сталинград бийм яримытыну. Генерал-лейтенантым и зауэлIхэм мазихым щIигъукIэ яхъумащ бийм зэтрикъута къалэр. Зэхэуэхэр уэрамхэм, унэ щхьэхуэхэм щекIуэкIырт. Дэтхэнэ щIы Iыхьэри унэри зэпэубыдат. Псалъэм и хьэтыркIэ, къарукIэ быдэу къефIэкI пэтми, нэмыцэхэм къахуэщтакъым иужькIэ «Павловым и унэ» зыфIащар. А сержантым и гупым ар яхъумэфащ.
Гъэмахуэу Волгэ и Iуфэхэм къыщыIухьам зэрыпхъуакIуэхэм я гугъащ зэресам хуэдэу дяпэкIи псори тыншу екIуэкIыну: хьэуам тепщэныгъэр щаIэт, танкхэмрэ артиллериехэмкIи къебэкIырт, лъэсырыкIуэдзэхэм я гугъу умыщIыххи. Ерыскъы хэплъыхьакIэ ягъашхэ гитлеровцхэр нэщхъыфIэт, щыгъын пIащIэкIэ хуэпат (сытыт нэгъуэщI зэребгъэщIынур къалэр тыншу икIи псынщIэу къащтэну я мурадт). АрщхьэкIэ мазэ бжы-гъэ фIэкIа дэмыкIыу абыхэм къатепсыхащ емынэ. Мис 1941 гъэм и пэщIэдзэм нэмыцэ сэлэтым езыр зыпылъ хъыджэбзым хуитха письмом щыщ Iыхьэ: «Сэ иджыри къэс сщIакъым дэ дызыхэхуам хуэдэ гузэвэгъуэ мы дунейм щыIэу. Мы-бы елъытауэ жыхьэнмэр зырикIыу къыщIэкIынущ. Ерыскъы пщытыр тлъагъужыххэркъым, щIыIэм дес. Мазэм нэсауэ жэщи махуи зыттIэщIыркъым. Псом хуэмыдэу схуэмыхьыр цIэхэрщ. Апхуэдизу къыдэжащи, дэ тхуэдэу мэжалIэ хуэдэщ. СытIахъуэурэ къисфыщIыкIащи, си Iэпкълъэпкъым сеIусэж хъуркъым!»
Ауэ ар къыщыхъуар иужькIэщ. ЗэкIэ, ипэкIэ зэрыжытIащи, нэмыцэхэм IэнатIэ псоми ефIэкIыныгъэр щаIыгът. Генерал Чуйков Василий хэкIыпIэ къигъуэтащ: абы ди зауэлIхэм я окопэхэр нэмыцэхэм я щIытIхэм гъунэгъу яхуищIащ метр 40 нэхърэ нэхъыбэкIэ нэхъ пэмыжыжьэу. Абы и фIыгъэкIэ зэрыпхъуакIуэхэм я артиллерием и зэфIэкIыр куэдкIэ нэхъ мащIэ хъуащ: езыхэм я зауэлIхэм къатехуэнкIэ шынагъуэти, къеуэ хъуртэкъым. Ардыдэр яхужыпIэ хъунут бийм и авиацэми. АпщIондэхукIэ Сталинград зыхъумэхэм я къарум хэхъуэ зэпытт.
Хэку зауэшхуэм зэрыщIидзэрэ лъэныкъуитIми къару нэхъыбэ щызэщIагъэуIуат мы щIыпIэм. ИпэIуэкIэ Гитлер жиIат: «Баку и бензинымрэ Грознэ и щIыдагъэмрэ симыIэмэ, сэ зауэр згъэувыIэн хуей хъунущ». ХэкIыпIэу ялъагъури Сталинград яубыдынырт: итIанэ СССР-м и ипщэ лъэныкъуэр зэIуха хъуну къалъытэрт.
Дауи, совет унафэщIхэми къагурыIуэрт Сталинградым и мыхьэнэр. Абы къыдэкIуэу дуней псор кIэлъыплъырт Волгэ и Iуфэхэм щекIуэкI зэхэуэхэм.
Ауэрэ белджылы хъуащ нэмыцэхэм къалэ зэхэкъутар къазэрыхуэмыщтэнур. Генерал Паулюс Гитлер елъэIуащ къамыухъуреихьыпэ щIыкIэ и дзэр Iуишыну хуит ищIыну. АрщхьэкIэ а ебгъэрыкIуэныгъэм апхуэдизу къарууушхуэрэ мылъкушхуэрэ езыхьэлIа фюрерым къыхуидакъым. Ар иджыри щыгугъырт телъыджэм. РадиограммэкIэ Паулюс унафэ къыхуищIащ зиIыгъыну икIи хъыбар къригъэщIащ фельдмаршал цIэр къызэрыфIащамкIэ. — «Иджыри къэс а цIэр зезыхьэ зы нэмыцэ дзэзеши къикIуэтакъым икIи зитакъым».
АрщхьэкIэ Малиновский Родион и Резерв армэр Iуэхум хаша иужькIэ нацистхэр кIуапIи жапIи ямыIэжу къаухъуреихьащ. Нэмыцэ зауэлIхэу минищэм щIигъум гъэру зыкъатащ фельдмаршалыщIэ Паулюс я пашэу.
А текIуэныгъэм и курыкупсэм хэтащ нобэ зи гугъу тщIы Чуйковыр. Зихуэдэ щымыIа зэхэуэ гуащIэм и хьэлъэхэм я нэхъыбэр зытещIар абы и къарухэрщ.
АрщхьэкIэ дыщэ вагъуэкIэ ягъэлъэгъуами, Чуйков Василий абы и пIэкIэ къыхуагъэфэщар Суворовым и орденым и япэ нагъыщэрщ: Сталиным щыгъупщэжатэкъым езым хуит имыщIу Малиновскэм и армэр зауэм зэрыхашар. Пэжщ, иужькIэ яхуигъэгъуащ.
Зихуэдэ щымыIэ лIыгъэ къызэригъэлъэгъуам папщIэ 1943 гъэм и мэлыжьыхьым 62-нэ армэр щIыхь зиIэ 8-нэ гвардие армэу зэрахъуэкIащ. Абы и пашэу зауэр яухыху щытащ Чуйков Василий. А зэманым къриубыдэу ар тIэунейрэ Совет Союзым и ЛIыхъужь хъуащ — япэ Дыщэ вагъуэр Украинэм и щIыналъэм щыщ Iыхьэшхуэ хуит къызэращIыжам папщIэ, етIуанэр — Познань зэребгъэрыкIуам икIи къызэращтам къыхэкIыу.
Зауэм иужькIэ Чуйковым унафэщI къулыкъу зэмылIэужьыгъуэхэр иIыгъащ, 1955 гъэм Совет Союзым и Маршал хъуащ, КПСС-м и ЦК-м хагъэхьащ, СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату хахащ.
1981 гъэм КПСС-м и ЦК-м итхащ: «Си лIэгъуэр къызэрыблэгъар зыхызощIэри, сыволъэIу, сылIэмэ, Мамай Iуащхьэм сыщыщIэфлъхьэну, 1942 гъэм фокIадэм и 12-м си хэщIапIэр къыщызэзгъэпэща а щIыпIэ дыдэм и деж. Абы лъандэрэ сэ зэхызох топышэхэм Волгэ ипсхэр къызэрагъэкъуалъэр, шэхэм я фий макъыр. А щIыпIэм щIэлъщ ди зауэлI минхэр».
Чуйковым и лъэIур хуащIащ.
