Iэпщэм и фэеплъ зэпеуэм
1998 гъэм щыщIэдзауэ Налшык и Сабий стадионым илъэс къэс зэ щызэхуос абы и ныбжьэгъухэмрэ Iыхьылхэмрэ. Топджэгум щыхуагъасэ сабий-ныбжьыщIэ спорт школ хэхар здэщыIэ мы щIыпIэм щокIуэкI Совет Союзымрэ Урысей Федерацэмрэ я чемпион, Къэбэрдей-Балъкъэрым физическэ щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Iэпщэ Александр и фэеплъ турнир. Мы гъэм ар ирагъэхьэлIащ накъыгъэм и 1-7 махуэхэм.
ЦIыхур псэущ ар ягу илъыхукIэ. Илъэс куэд дэкIащ 1991 гъэм и дыгъэгъазэ (декабрь) мазэм Iэпщэ Александр дунейм зэрехыжрэ, ауэ абы и цIэр кърамыIуэу, ифI жамыIэу махуэ щIагъуэ дэкIыу къыщIэкIынкъым. Ар иджыри ди гъусэм хуэдэщ. Iэпщэр «щопсэу» зи цIэр фIаща Налшык дэт Топджэгум щыхуагъасэ сабий-ныбжьыщIэ спорт школ хэхамрэ щалъхуа ХьэтIохъущыкъуей къуажэм и уэрамхэм ящыщ зымрэ.
Iэпщэ Александр ягу къыщагъэкIыж къэралым и щIыпIэ куэдым. Илъэс тIощIрэ ещанэ хъуауэ Налшык и Сабий стадионыр я зэхуэсыпIэщ ар фIыуэ зылъагъуу щытахэм. Топджэгум щыхуагъасэ сабий-ныбжьыщIэ спорт школ хэхар здэщыIэ мы щIыпIэм щокIуэкI Совет Союзымрэ Урысей Федерацэмрэ я чемпион, Къэбэрдей-Балъкъэрым физическэ щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Iэпщэ Александр и фэеплъ турнир. Япэ илъэсхэм абы хэтащ ветеран командэхэр. Хуабжьу яфIэфIу зэхьэзэхуэм зыкърагъэхьэлIэт езыр щыджэгуахэу Налшык и «Спартак»-м, Тбилиси и «Динамо»-м, Волгоград и «Ротор»-м, къищынэмыщIауэ Владикавказ и «Алания»-м я ветеранхэм зэхагъэува гупхэр. Абы и фIыгъэкIэ налшыкдэсхэм зрагъэлъагъуну Iэмал яIэт СССР-м спортымкIэ щIыхь зиIэ и мастерхэу, футболист цIэрыIуэхэу Габелия Отари, Сечинавэ Георгий, Коридзе Вахтанг, Нодия Леван, Гогия Давид (Тбилиси и «Динамо»), Зазроев Игорь (Владикавказ и «Алания», Гогибедашвили Заур, КIурашын Олег, Лъэрыгухэ Викторрэ Къазбэчрэ, ТыIэщ Хасанбий (Налшык и «Спартак») сымэ, нэ­гъуэщIхэми жьы мыхъу я джэгукIэ екIур.
Зэман дэкIри, ахэр яхъуэжащ ныбжьыщIэхэм. Куржы, Абхъаз къэралыгъуэхэм, Осетие Ищхъэрэ-Алание, Дагъыстэн, Къэрэшей-Шэрджэс, Ингуш республикэхэм, Краснодар, Ставрополь крайхэм, Ростов, Волгоград областхэм къикIахэр хэгъэрейхэм ирагъэблагъэ зэпытщ. Зэхьэзэхуэм кърихьэлIа зы цIыхуи тыгъэншэу къанэркъым – аращ зэпеуэм и къызэгъэпэщакIуэхэр сыт щыгъуи зытетыр. Iэпщэ Александр и фэеплъ псоми къалъысыну, ар фIыкIэ ягу къэгъэкIыжыну ахэр хуейщ.
Иджыблагъэ, накъыгъэм и пэщIэдзэ махуэхэм, Налшык щызэхэта Iэпщэ Александр и фэеплъу къызэрагъэпэща урысейпсо зэхьэзэхуэм кърихьэлIат командипщI. Мис ахэр: Iэпщэм и цIэр зезыхьэ Топджэгум щыхуагъасэ «Эльбрус» сабий-ныбжьыщIэ спорт школ хэхам, Астрахань и «Волгарь»-м, Яшиным и цIэр зезыхьэ футбол академием и къудамэу Дагъыстэным щыIэм, Прохладнэ къалэм и СДЮСШОР-м, «Краснодар» футбол академием, «Спартак-Налшык» сабий-ныбжьыщIэ спорт школым, Песчанокопскэм Чайкэ и цIэкIэ щыIэ академием, Псыхуабэ и СШОР №6-м, Налшык щыIэ Олимп резервхэр щагъэхьэзыр спорт школым, Владикавказ и «Алания»-м я топджэгу ныбжьыщIэхэр.
Накъыгъэ зыгъэпсэхугъуэ лъэхъэнэ кIыхьым я нэгу зрагъэужьащ Iэпщэ Александр и фэеплъ зэпеуэм хэтахэм. Тхьэмахуэ псокIэ пщэдджыжьым сыхьэтипщIым щыщIэдзауэ абыхэм бэнэныгъэ гуащIэ Налшык и Сабий стадионым щрагъэкIуэкIащ. НыбжьыщIэхэм я зэпэщIэтыныгъэм еплъыну цIыху куэд кърихьэлIащ, зэрыунагъуэу къэкIуахэри яхэту. Дэтхэнэми Iэмал игъуэтащ лъэпкъыр, республикэр, къэралыр нобэ дызэрыгушхуэ Iэпщэ Александр хуэдэ хъуну щIалэщIэ цIыкIухэм топджэгум щач япэ лъэбакъуэхэм кIэлъыплъыну.
ТекIуэныгъэ Иныр къызэрытхьрэ илъэс 76-рэ щрикъум ирихьэлIэу зэхэкIащ Iэпщэм и фэеплъу екIуэкIа 23-нэ зэпеуэм бжьыпэр щызыубыдахэр. Ди лъахэгъу цIэрыIуэр зи гъусэу джэгуа гъуащхьэтет телъыджэ Яшин Лев и цIэр зезыхьэ футбол академием и къудамэу Дагъыстэным щыIэм къикIахэм къапэлъэщын зэхьэзэхуэм кърихьэлIакъым. Абыхэм яхуэфащэ дыдэу яIэрыхьащ зэIэпах кубокымрэ дыщэ медалхэмрэ. Финалым абыхэм щыхагъэщIа Астрахань и «Волгарь»-р етIуанэщ. Владикавказ и «Алания»-м ещанэ увыпIэр лъысащ.
Адрей илъэсхэми хуэдэу, зэпеуэм кърихьэлIа зы ныбжьыщIи саугъэтыншэу къэнакъым. Шэч хэлъкъым абыхэм куэдрэ ягу зэрилъынум Iэпщэ Александр и фэеплъ зэхьэзэхуэм зэрыхэтамрэ ар щыпсэуа щIыналъэм къыщыкIэлъызэрахьа пщIэмрэ.
Дауи, ахэр щагъэгъуэзащ къыщIызэхэуса футболист цIэрыIуэм и гъащIэм и къекIуэкIыкIам. Дэтхэнэми щапхъэ хуэхъуфынущ ХьэтIохъущыкъуей адыгэ къуажэжьым къыщалъхуа къызэрыгуэкI щIалэ цIыкIум спортым къыщигъэлъэгъуа ехъулIэныгъэфIхэр. Тырныауз и шахтэм къыщIэкIри, ар Налшык и «Спартак»-м хагъэхьащ. ИужькIэ Мэзкуу и «Динамо»-ми зыкъыщигъэлъэгъуэну хузэфIэкIащ. Тбилиси и «Динамо»-м хэту 1964 гъэм Совет Союзым и чемпион хъуауэ икIи «СССР-м спортымкIэ и мастер» цIэ лъапIэр къыфIащауэ Iэпщэ Александр къыкIэлъыкIуэ илъэсым Къэбэрдей-Балъкъэрым къигъэзэжащ. IэщIыб хуэщIакъым абы ехъулIэныгъэм и гъуэгум тезыша Налшык и «Спартак»-р, икIи, дауи, занщIэу, гупым и капитан ящIащ.
Урысей Федерацэм щIыхь зиIэ и тренер Чихрадзе Дмитрийрэ абы и дэIэпыкъуэгъу Котов Юрэрэ 1965 гъэм ирихьэлIэу гуп лъэщ къызэрагъэпэщат. «Б» классым и 4-нэ зонэм абы ипэ ит илъэсым еплIанэ увыпIэр зэрыщиубыдам ди «Спартак»-м нэхъ къалэнышхуэжхэр зэрыхузэфIэкIынур къыбгуригъаIуэрт. Зи пщIэмрэ зэфIэкIымрэ хуабжьу лъагэ Iэпщэ Александр къахыхьэжа иужькIэ налшыкдэсхэр узыпэщIэмытыфын къару лъэщ хъуащ.
ПэщIэдзэ зэIущIиплIми щытекIуэри, «Спартак»-м занщIэу бжьыпэр иубыдащ икIи зэхьэзэхуэр иухыхукIэ бжьыпэр иутIыпщакъым. Зэпеуэр зэфIэкIыным иджыри зыкъом иIэжт налшыкдэсхэм япэ увыпIэр къызэрахьар наIуэ щыхъуам. Абыхэм къызэранэкIат Куржым, Армением, Урысей Федерацэм я командэ 19, Баку, Кировабад, Сухуми, Батуми, Мэхъэчкъалэ, Ставрополь, Новороссийск, Орджоникидзе (иджы Владикавказ) я гуп лъэщхэр яхэту. Налшык и «Спартак»-р ипэкIэ игъэкIуатэрт абы и капитан Iэпщэ Александр.
АрщхьэкIэ зыхэт гупым япэ увыпIэр къыщахькIэ Iуэхур зэфIэкIатэкъым. Зыхэхуа зонэм щытекIуахэм Iэмал яIэт Урысей Федерацэм щынэхъ лъэщхэр щызэхагъэкIыну зэхьэзэхуэм зыкъыщагъэлъэгъуэну. Зэпеуэр IыхьитIу зэщхьэщыхат. Япэм командэхэр финал ныкъуэ гупиплIу щагуэшащ, дэтхэнэми щырыщ хэту. Ахэр щекIуэкIыну яубзыхуат Калининград, Саратов, Армавир, Налшык.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и къалащхьэм, ди командэм къищынэмыщIауэ, къыщызэхуэсат Сыбырым щынэхъ лъэща Омск и «Иртыш»-мрэ Томск и «Торпедо»-мрэ. Ахэр тIорытIэ зэдэджэгуу гупым щытекIуар зэхагъэкIын хуейт, иужькIэ кIэух зэпеуэм ар ягъэкIуэн папщIэ.
1965 гъэм щэкIуэгъуэм (ноябрым) и пэщIэдзэм Къэбэрдей-Балъкъэрыр зэрыщыту футболым итхьэкъуауэ къыпщыхъурт. Дэнэ щIыпIи щекIуэкI псалъэмакъхэм я нэхъыбэр зытеухуар Урысей Федерацэм и командэ нэхъ лъэщхэр Налшык зэрыщызэIущIэрт икIи ди «Спартак»-р абыхэм зэрахэтырт. Джэгухэр щекIуэкIыну махуэхэм республикэм футболым щыдихьэххэр хэти хьэлъэзешэ машинэкIэ, хэти автобускIэ, хэти шууэ, хэти лъэсу Къэбэрдей-Балъкъэрым и къалащхьэм къекIуалIэрт. «Спартак» стадионым IэпэдэупIэ имыIэжу цIыхур изт. Абыхэм къахуэгъэсыртэкъым ди щIалэхэр джэгупIэ губгъуэм къыщихьэну дакъикъэхэр.
ЗэIущIиплIми щытекIуэри, Налшык и «Спартак»-м зыхэта гупым япэ увыпIэр щиубыдащ. АдэкIэ кIэух зэпеуэм хэтыну абы Iэмал игъуэтащ. Ар Налшык щыIэну щытраухуам, зэрыреспубликэу хуабжьу щыгуфIыкIащ. КъызэгъэпэщакIуэхэм къызэрымыкIуэу ягу ирихьат финал ныкъуэ зэхьэзэхуэхэр ди деж зэрыщекIуэкIа щIыкIэр, цIыхухэр изу стадионым къызэрекIуалIэр.
 Зэпеуэм и мыхьэнэр зэрыдэуеяр къалъытэри, топджэгум дихьэххэр нэхъыбэжу къекIуалIэу хуежьащ. ЗэIущIэм щIидзэным иджыри сыхьэт зыбжанэ иIэжу ахэр «Спартак» стадионым из хъурти, темыпыIэжу зыдэщIхэм пэплъэрт. ЦIыху мин тIощIым щIигъу къызэхуэсыныр а махуэхэм мардэт.
ДжэгупIэ губгъуэм къихьэ футболистхэм гурэ псэкIэ зыхащIэрт жэуаплыныгъэшхуэ я пщэ къызэрыдэхуэр. Iэпщэ Александр ахэр тригъэгушхуэурэ «Фымыгузавэ!» яжриIэ хабзэт. Абы и псалъэр къызыгурыIуэр гупым къыдыхэт и лъэпкъэгъухэу ТыIэщ Хьэсэнбийрэ Щэрмэт Валерэрэ я закъуэтэкъым. Ар зыхащIыкIырт куржы Гогибедашвили Заур (иужькIэ Хьэмгъуокъухэ я малъхъэ хъуам), осетин Джиоев Владимир, украинхэу Николаенкэ Владимиррэ Дьяченкэ Юрэрэ, урысхэу Алдышев Анатолий, Давыдов Игорь, Литвинов Борис, Красиков Геннадий, Кривошеев Анатолий, Ильин Валерэ, Ивановский Юрэ, Малютин Владимир, Шаповалов Анатолий, Першин Валерий сыми. Ахэращ япэ дыдэу Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIыхьыр футболымкIэ зыIэтар икIи Урысейм и дыщэ медалхэр къытхуэзыхьар.
Я зы хьэрхуэрэгъуи ди щIалэхэм къапэхъуфынутэкъым! Абы щыхьэт техъуащ Урысей Федерацэм и чемпионатым и кIэух зэIущIэхэр. ЯпэщIыкIэ Саратов и «Сокол»-м, къыкIэлъыкIуэу Уфа и «Строитель»-м топ щырыщ жэуапыншэу худагъэкIащ. Аркъудейм «А» классым (иужькIэ япэ лигэ хъужам) щыджэгуну Налшык и «Спартак»-м хуитыныгъэ къритырт. АрщхьэкIэ дыщэм щыщIэбэныну иужь дыдэ зэIущIэр налшыкдэсхэм къапэщылът. Ахэр иджыри къэс псоми ефIэкIа Къэзан и «Рубин» командэ лъэщым дэджэгун хуейт. ТекIуэр Урысей Федерацэм и чемпионт.
Я хьэрхуэрэгъу тIурытI хагъэщIарэ бжьыпэр зэдагуэшу Налшык и «Спартак»-мрэ Къэзан и «Рубин»-мрэ кIэух зэIущIэм ирихьэлIащ. Топ дагъэкIахэмрэ къыхудагъэкIахэмрэ зэрызэхущытым Iэмал къитырт, зэпэщIэтыныгъэр зэрытемыгъэкIуауэ иухми, налшыкдэсхэм япэ увыпIэр яубыдыну. АрщхьэкIэ абы егупсысыр мащIэ дыдэт. Стадионым изу къекIуэлIа цIыху мин тIощIым щIигъур зыщIэхъуэпсыр зыдэщI «Спартак»-м и текIуэныгъэрат. Ар кIэух телъыджэ хуэхъунут дэрэжэгъуэ куэд къезыта 1965 гъэм екIуэкIа зэхьэзэхуэхэм.
Ди щIалэхэр зэрыщыгугъауэ къыщIэкIащ. А пщыхьэщхьэм 3:1-уэ Къэзан и «Рубин»-р хигъащIэри, Налшык и «Спартак»-р зэи къэмыхъуауэ Урысей Федерацэм и чемпион хъуащ.
Стадионым къекIуэлIа цIыху мин тIощIым щIигъум я гуфIэгъуэр пхуэмыIуэтэжынт. Зытеса газетхэм мафIэ пагъэнауэ абыхэм ягъэдалъэрт. 1965 гъэм щэкIуэгъуэм (ноябрым) и 20-м и пщыхьэщхьэм «Спартак» стадионыр щIыб мафIэшхуэм зэщIищтауэ къыпщыхъурт. Топджэгум дихьэххэм апхуэдэу ягъэлъапIэрт ди щIалэхэм япэу къытхуахьа текIуэныгъэ иныр. Езы футболистхэми, зы къару къахуэмынэжу ешами, насыпыфIэу Урысей Федерацэм и чемпион лентIхэр, дыщэ медалхэр, спортымкIэ мастер къызэрыфIащам щыхьэт техъуэ удостоверенэхэр гуфIэжу къыIахырт. Абыхэм яхэтт илъэс етIуанэ хъуауэ апхуэдэ дэрэжэгъуэр къызэхъулIэ Iэпщэ Александр. Нэгъабэ ар Совет Союзым и чемпион хъуат, иджы Урысей Федерацэм и дыщэр зыIэригъэхьат. Iэпщэм текIуэныгъэрэ насыпрэ къызыхуихьар Тбилиси и «Динамо»-м и закъуэтэкъым, атIэ хуэугъурлат зыгъэса Налшык и «Спартак»-ми.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и къалащхьэм щрагъэкIуэкIа финал ныкъуэмрэ кIэух зэIущIэхэмрэ хыхьэ джэгугъуиблми, адрейхэм куэдкIэ зэрефIэкIыр нэрылъагъуу, ди щIалэхэр щытекIуащ. Налшык и «Спартак»-м и лъэщагъыр наIуэ къыпщищIырт и хьэрхуэрэгъухэм топ 21-рэ зэрахудигъэкIамрэ зы топ закъуэ фIэкIа къызэрыхудамыгъэкIыфамрэ.
ЖыIэн хуейщ 1965 гъэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и футболым зэрыхуэфIар. Ди командэм щыджэгухэмрэ абы дэщIхэмрэ апхуэдизу быдэу щызэрыубыда, щызэрыIыгъа, ди гугъэмкIэ, афIэкIа зэи щыIакъым. Пэжщ, щыIащ 1970 гъэр - Налшык и «Спартак»-р етIуанэу Урысей Федерацэм и чемпион щыхъуар. Зэи гум имыхунщ 2005 гъэм и бжьыхьэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и командэр япэ дыдэу къэралым и гуп нэхъыщхьэм щыхыхьамрэ ар абы илъэсихрэ ныкъуэкIэ зэрыхэтамрэ. Абы щыгъуэми япэ текIуэныгъэ иныр къыщахьа 1965 гъэр зыми хуумыгъэдэфынщ. Ар зэи пщыгъупщэнукъым икIи къыкIэлъыкIуа ехъулIэныгъэхэм я лъабжьэ быдэщ.
Урысейм и футбол Олимпым дэкIуеифа Налшык и «Спартак»-м дэщIхэр 1966 гъэми текIуэныгъэ инхэмкIэ щыгугъырт. Ди щIалэхэм япэ дыдэу зыкъыщагъэлъэгъуэнут «А» классым и етIуанэ гупым. Совет Союз къэралыгъуэшхуэм щекIуэкI футбол зэхьэзэхуэм мыхьэнэкIэ етIуанэу щыщыт зэпеуэм налшыкдэсхэм къащыпэщIэтынут хуабжьу зэфIэкI лъагэ зиIэ «Жальгирис» (Вильнюс), «Текстильщик» (Ивановэ), «Кубань» (Краснодар), «Даугава» (Ригэ), «Локомотив» (Тбилиси), «Тэрч» (Грознэ), «Ростсельмаш» (Дон Iус Ростов) командэ лъэщхэр, нэгъуэщIхэри. Зэныкъуэкъуныгъэ хьэлэмэт икIи гугъу къапэщылът ди щIалэхэм. Ди жагъуэ зэрыхъущи, абы ирихьэлIакъым Iэпщэ Александр. «Спартак»-м и щIэгъэкъуэн нэхъыщхьэр и къару илъыгъуэу командэм хэкIыжащ. Волгоград дэт Физическэ щэнхабзэмкIэ институтым щIэтIысхьати, абы Iэпхъуащ, щIыпIэ «Трактор»-м хыхьэри. Ари дыдейхэм хуэдэу «А» классым и етIуанэ гупым хэтти, Iэпщэр зэрыхашар ди щIалэхэм хуагъэгъуакъым, а гъэм тIэунейрэ хагъащIэри.
КомандэщIэм хэзэгъакъым адыгэ щIалэр. «Трактор»-м и фащэр щыгъыу зэIущIэ пщыкIубл фIэкIа хэмытауэ, Налшык къигъэзэжащ. Хэт ищIэнт ар иужьрей дыдэу?
1967 гъэми ди «Спартак»-р «А» классым и етIуанэ гупым щыджэгуащ. Командэм къыхыхьат ди щIыпIэм къыщалъхуа икIи щагъэса щIалэщIэхэу Санэшокъуэ Владимир, Iэшыбокъуэ Руслан, Лъэрыгу Виктор, Мирзоев Виталий сымэ. НэгъуэщI щIыпIэхэм къикIыжри къахыхьэжат Сыжажэ Валерэрэ Iэпщэ Александррэ. Тренер нэхъыщхьэри яхъуэжат. Налшык и «Спартак»-р Урысей Федерацэм и чемпион зыщIа икIи «А» классым и етIуанэ гупым зыша Чихрадзе Дмитрий и пIэкIэ Холодков Серафим ягъэуват. АрщхьэкIэ хъуэпсапIэхэр нахуапIэ хъуакъым.
Iэпщэ Александр и дежкIэ Налшык и «Спартак»-м хэту иужьу иригъэкIуэкIа зэхьэзэхуэ хъуащ а илъэсым щыIар. 1967 гъэм мэлыжьыхьым (апрелым) и 9-м СССР-м и кубокыр къэхьыным ипкъ иткIэ зэхаубла зэпеуэм Фергана и «Нефтяник»-м худигъэкIа топри фIыуэ илъагъу командэм иужь дыдэу хузэфIигъэкIа IуэхугъуэфIт.
Футболист IэщIагъэр Iэпщэм 1968 гъэм Краматорск и «Авангард»-м къыщиухащ. ИкIи джэгугъуи 8-м топи 4 щыдигъэкIыну хузэфIэкIами, къафIыхэкIыжащ. Топджэгур IэщIыб ищIыну иджыри зэрыпасэр тренерхэми, къыдэджэгухэми, ныбжьэгъухэми, топджэгум дихьэххэми къыжраIа пэтми, къахуэгъэдэIуакъым. Абы ищIэрт пэщIэдзэ зиIэм, кIэухи къызэрыпэплъэр икIи, и чэзур къэсмэ, зы щIыпIэм укъыщаужэгъужыхукIэ упэмыплъэу, гъащIэр хъуэжын зэрыхуейр. Александр быдэу и фIэщ хъурт топджэгу губгъуэм къимыхьэми, ищIэн гъунэжу зэригъуэтынур. Абы къыпэплъэрт зыкIи мынэхъ зэшыгъуэ икIи и къару, зэфIэкI псори зрихьэлIэну тренер, гъэсэныгъэ лэжьыгъэ хьэлэмэт. 1970 гъэм Налшык и «Спартак»-м хэту абы зы зэIущIэ закъуэ иригъэкIуэкIыжащ. Апхуэдэу футболым дихьэххэм сэлам гуапэ ярихыжащ.
 
Жыласэ Заурбэч.
