Сышынэркъым жаIэми…
Зы лІыжь цІыкІу фызи быни имыІэжу, хуэмыщІауэ псэурт. ЩІыІи къыте­хъуауэ унэм щІэпІыщІыхь щыхъум, пхъэ къурагъ зытІущ къэслъэфынщ жиІэри мэзым ­кІуащ. ЛІыжьым, мы зы пхъэр хэслъхьэжми, схуэлъэфынщ жиІэурэ пхъэлъэфынхэр зы­рищІар зэкІэрищІэри, зы дэгъэзыкІыгъуэ тІэкІу деж къыщысым, мо дыгъафІэм уэсри тІэкІу текІыжауэ къыщІэкІынти, лІы­жьыр къеІэ пэтми, къыдэмыкІыф хъуащ. Лъэбакъуэ ­къичыхукІэ:
- Сыт мыгъуэ зыщІэзгъэлІэжыр, сыфызкъым, сыбынкъым, абы нэхърэ сылІащэрэт, - жиІэрти, пхъэм тетІысхьэурэ и щхьэ хуэшхыдэжырт.
Аргуэру къежьэрти, пхъэ тІэкІур къы­щы­хуэмылъэфкІэ:
- Сыту мыгъуэ сынасыпыншэ, щхьэи ­гугъу зезгъэхьрэ, абы нэхърэ сылІащэрэт, - жиІэу тхьэ елъэІурт. ЛІыжь цІыкІум и тхьэусыхафэр псэхэхым щызэхихым:
- Сыт нэхъ ухуей, сэ мыдэ сыщыІэщ, - жиІэри къыкъуэкІащ.
- Уэ хэт ухъуну? - еупщІащ лІыжь цІыкІур абы.
- Псэхэхыр сэращ, тхьэмадэ, - къыщыж­риІэм, лІыжь цІыкІур къэгузэващ, егъэ­леяуи къэшынащ. Ауэ игу къызэрыгъуэ­тыжщ, Іэмали хуекІуэжри:
- Мы пхъэ тІэкІур мо нэпкъым деж къызды­дэплъэфатэмэ, - жиІащ. Арати, псэ­хэхыр къыдеІэри, лІыжь цІыкІур джабэ тІэкІум къыдэкІыжащи, къыздэкІуэм ­игукІэ жеІэ:
- Тобэ ярэби, сышынэркъым жаІэми, лІэ­ныгъэм щымышынэ щыІэу къыщІэкІынкъым.
Акъыл уимыIэмэ, Тхьэм къуиткIи хъунукъым
Къуажэм дэст жаІэ хуэмыщІауэ зылІрэ зы фызрэ. Зым нэхърэ зыр нэхъ цІыкІуу бын я куэдти, жылэр зэхыхьэри унафэ ящІащ:
- Мыбы зы жэмыщІэ къахуэдвгъэщэху, зэкІэ зы шэ шынакъ къызыщІэкІын ягъуэт­мэ, хуэмурэ заужьыжынщ, - жаІэри.
Арати, къуажэр зэхыхьэри, а унагъуэ тхьэмыщкІэм зы жэмыщІэ къыхуащэхуащ. ЖэмыщІэ псэфыр щІэх дыдэуи лъхуащ, жаІэ. Ауэрэ жэмыр уэ къэпшын ­хуейщ, сэ къэсшын хуейщ, жаІэу къамышурэ, ягъэ­гъужри яукІри яшхыжащ, шкІэрщи, ари и ныбжь нэмысу яІэщІэшхыхьыжащ. Хэти жиІащ дадэвгъэІэпыкъу, иныкъуэми ар ­ядакъым:
- Акъыл уимыІэмэ, уадэІэпыкъукІи, Тхьэм къуиткІи хъунукъым, - жари.
Ауэрэ зыри дэмыІэпыкъуу тхьэмыщкІэ дыдэ щыхъум, зэлІзэфызыр бэзэрым ­кІуэ­ри, зы джэдыщІэ цІыкІу къащэхуащ. Джэ­ды­щІэр кІэцІри, дыщэ джэдыкІэ ­къи­­кІэцІащ, жаІэ. Аргуэру арати, дыщэр ящэри, заужьыжауэ, уей-уей жрагъэІэу ефэ-ешхэу, цІыхуи зэрамыпэсыжу дэп­лъейуэ хуежьауэ:
- Іусыр нэхъыбэ дыгъэщІи, махуэ къэс тІу къикІэцІынщ, - жари къагупсысащ икІи ап­хуэдэу ящІащ.
АрщхьэкІэ къикІэцІыр а зы джэдыкІэ­рати, и жьэм Іусыр жьэдакуэурэ джэд ­хулъэр зэгурагъэтхъащ. Абы лъандэрэ «Акъыл ­уимыІэмэ, Тхьэм къуиткІи хъу­ну­къым», - жаІэ, псэукІэ зымыщІэм удэІ­эпыкъукІи ­хъуркъым, жыхуаІэу.
Алыхь, сызэрынэсу уэстыжынмэ
Гунэ жари зы фыз гуэр жылэм дэсти, ахъшэ щІыхуэ къищтэурэ сондэджэрыным пыхьэрт, жаІэ. АрщхьэкІэ щІыхуэкІэ зяужь ихьэм фейдэ къримыгъэщІыфурэ, нэ­гъуэщІ зыгуэрми елъэІуурэ щІыхуэ къищ­тэрт, зэуэ къизудыжынщи, псоми я щІыхуэри естыжынщ жыхуиІэу, абы щыгугъыу. И Іуэхур хуэмыхъуурэ, щІыхуи ­хуэ­мы­тыжурэ «ди щІыхуэр къы­дэтыж» жаІэу цІыхухэр къакІуэу хуежьащ. Фызым нэ­гъуэщІ Іэмал къыхуэмыгъуэту, нэхъ и Іыхьлы и благъэ хуэдэ деж кІуэри, ахъшэ зэуІу къыІихащ икІи къэзыгъэгузавэхэм яритыжащ, жаІэ.
АрщхьэкІэ зэуІуу ахъшэ нэхъыбэ къы­зыІихар къакІуэрти, пщэдей-пщэдей­мыщ­кІэ, жиІэурэ къигъэгугъэрт, иритыжын игъуэ­тыртэкъым. Апхуэдэурэ, къы­зыІиха фы­зыр къакІуэурэ езэшри:
- Нобэ къызумытыжыфми, къемэт махуэм къызэптыжынщ, - къыжриІащ.
ЩІыхуэ къэзыщтам ар зэрызэхихыу:
- Алыхь, сызэрынэсу уэстыжынмэ, - жи­Іауэ къаІуэтэж.
СопIащIэри сежьэжынут, ауэ…
Жыжьэ къикІа гъуэгурыкІуэ лІыжь цІыкІу гуэр уэрамыщхьэм щыуэршэру ­щы­­зэхэт лІы гупым яхыхьэри, захуигъэзащ:
- Ярэби, сыгъуэгурыкІуэщ икІи сопІащІэ, зыгуэрым сыдэфшэрэ сывгъэхьэщІатэмэ…
Апхуэдэу щыжиІэм, зи унэ нэхъ гъунэ­гъуу яхэтым иригъэблагъэри игъэшхащ, игъэтхъащ.
- Иджы сопІащІэри, сежьэжынт, ауэ… - жиІэу лІыжьым зыщрилъэфыхьым, мыд­рейхэми ежьэжи жрамыІэурэ, шэ­джагъуэ хъури, шэджагъуашхи ирагъэ­щІащ. ЛІы­жьыр аргуэру къэпсалъэри:
- Сежьэжынут, ауэ… - жиІэри.
Бысым хуэхъуахэм лІыжьыр щІе­мы­жьэжыр къахуэмыщІэурэ жэщ хъури, пщы­хьэщхьэми ягъэшхащ, ягъэтхъащ, жэщу дэнэ укІуэн жыхуаІэу, жэщми ­щагъэІэри, пщэдджыжьми нэхъыфІыжу къелІэлІащ.
Ауэ иджыри зрелъэфыхь лІыжьым, жи­Іэри ардыдэращ. Бысымым нысэ губзыгъэ цІыкІу яІэти, Іуэхур зыІутыр тхьэмадэм къыщыгурымыІуэм, аргуэру къы­кІэлъыкІуэ шхэгъуэм игъашхэри, нысэ цІы­кІур ауэ щІыбагъымкІэ къыдэувэжащ. ЛІыжь цІы­кІум:
- Иджыри сывгъэшхащ, сывгъэтхъащ, тхьэ соІуэ сопІащІэри сежьэжынутэм, ауэ… - щыжиІэм, нысэ цІыкІур къэпсалъэри:
- МащІэ пшхами, куэд пшхами, Тхьэм хьэлэл пхуищІ, - къыжриІащ.
Ар лІыжь цІыкІум щызэхихым, къэгуфІэжри:
- Іэу, армыраи хабзэр, сшхар хьэрэм къыс­щыфщІами хьэлэл къысщыфщІами сы­мыщІэу дауэ пщІантІэм сыдэкІыжынт, - ­къажриІэщ, фІыщІэ къахуищІыжри, хьэ­щІэр гуфІэу и гъуэгу теувэжащ.
Нарт хабзэ
Нарт Ерокъуэ хьэщІапІэ ихьауэ хьэщІапІэ здисым, я пщащэм зы щауэ къы­лъыхъуащ. Пщащэр арэзы ­щыхъум, щауэм пІалъэ ­иритащ.
ПІалъэр къэсмэ, пщащэр иратыну зэгурыІуэри, щауэр дэкІыжащ, нысашэм зы­хуищІын хуейти.
Нарт Ерокъуи дихьэхащ пща­щэм. Дихьэхри, яфІихьыну триубыдащ.
И хьэщІэгъуэр зэфІэкІати, нарт Ерокъуэ къежьэжащ. Къежьэжа щхьэкІэ, жыжьэ къыІукІакъым - псыхъуэ ­чы­цэм хэуващ:
- Пщащэр зэ мыхъуми зэ псыхьэ къэкІуэнкъэ, - жи­Іэри.
ЗэрыжиІауэ, псыхьэ къе­жьащ пщащэр, и да­мащхьэм гуэгуэн тригъэувэри. Псы къыщригъа­хъуэм, нарт Ерокъуэ пщащэр къипхъуатэщ, шыплІэм къыдидзэри - макІуэ-мэ­лъей!
Махуэ гъуэгу къикІуауэ, пІалъэ зрата щауэр кърихьэлІащ:
- Гъуэгужь апщий, нарт Ерокъуэ! - жиІэри.
- Упсэу апщий, щауэхъу, - жиІащ Ерокъуэ. - Гъэзэж, пщІэншэрыкІуэ ухъуащ.
- Сыт сыщІэхъуар? - къеупщІащ щауэр.
- Пщащэр сэ сохь.
- Пхьынкъым, - жери къы­пэу­ващ щауэр.
- ПлъэкІмэ, сумыгъэхь, - жиІащ нарт Ерокъуэ.
- Апхуэдэ гугъэ пщІамэ, ди гъуэгу зэблэкІынукъым. Уи шабзэр зэІудзэ. - Щауэр епсыхри, и шабзэр зэІуи­дзащ.
Нарт Ерокъуи епсыхащ, пща­щэр иригъэувэхри. И шабзэри зэІуидзащ.
Нарт шууитІыр щызэ­пэу­вым, пщащэр яку ды­хьащ, и ІэлъэщІыр зэтрих­ри.
- СылІэм и гъунэщ: фызэ­рыз­­гъэукІынкъым, - жери пща­щэм и ІэлъэщІыр нарт щауитІым яку дидзащ.
Пщащэм фІэлІыкІри, тІуми я Іэщэр иралъхьэжащ…
Абы къыдежьауэ, нартхэ хабзэ яхуэхъуащ: яку цІыхубз къыдыхьауэ, Іэщэ къра­хыжакъым, цІыхубз и псалъи ебэкъуакъым.

Жьырытэдж шыщІэ къыхуалъху
♦Акъылыр щагуэшым дурэшым дэсащ.
♦Делэм и гъуэмылэ пэшхщ.
♦Джэд пэт мэулъэпхъащэ.
♦Дзыдзафэр и хьэлъэщ.
♦ЕкІуу делэным Іуэхушхуэ пылъщ.
♦Жьы къашэ жыхуаІэр ищІэркъым.
♦Жьырытэдж шыщІэ къыхуалъху.
♦Зепщыпщэ нэхърэ - пэщащэ.
♦ЗэдэщІэ щІэхщи, зэдэшхэ ІэфІщ.
♦Зэрабзыр иІэ щхьэкІэ, кърабзэр иІэкъым.
♦Зэрагъэгъуазэ и гъуэгущ.
♦Зэшыбэ бэхьщ.
♦И зыгъазэр мазэщ.
♦И Іэпэм дыщэр къыпощ.
♦Іэпхъуалъэ псырыхьщ.
♦Къэрабгъэм и уэрэдыр зэчырым хуреш.
♦Къэрабгъэр щыпауэщ.
♦МывэкІэщхъ зэхедз.
♦ПсэлъэкІей Іушэщ, зекІуэкІей лъашэщ (егъэлеяуэ адрейхэр ауан умыщІ, жыхуиІэщ).
♦ПщыІэ унэ сыкъыщалъхуи, дыщэ лэгъунэ сыщылІэж.
♦ПІастэм игъэудафэм къыщІоуэ,
♦Фадэм игъэудафэм щІоуж.
♦Уи Іэшхылъэ нэбдзыфІэмэ, УнэфІ япхъу къуатынщ.
♦Хабзэр ищІэ щхьэкІэ, ирабзэр ІэщІэлъкъым.
♦ХьэкІуф зофий, зэфэгъу зэІуощІэ.
♦Хьэм уеджэм хьэ къокІуэ,
Хум уеджэм ху къокІуэ.
♦ЦІыху ищІэ и уасэщ.
♦ЩакІуэфІ и нэд дыгъужьыфэ изщ.
♦ЩІэнышхуэ умыгъэхъейми, хъеяр гъэтэрэз.
♦Щхьэхынэ Іуэху блэкІ иІэкъым.
♦Щхьэхынэ щІэрыбэщ.
♦ЩыщІэ нэхърэ - мащІэшх.
Зэдауэ
ФызитІ псыхьэ кІуат. Псы Іу­фэм здыІутым, плъэ­ри ад­рыщІкІэ зы шу щалъэ­гъуащ.
- Ар зы! - жиІащ фызым.
- Зыр мащІэщ, - жэуап ­къитыжащ етІуанэ фызым.
Абы къытехъеикІри, зэ­пеуэу щІадзащ:
- ТІу!
- НитІым ялъагъур пэжщ.
- Щы!
- Іэнэр лъакъуищмэ, мэув.
- ПлІы!
- Жэм быдзиплІыр зэхуэ­дэ­мэ, шафІэщ.
- Тху!
- Іэпхъуамбитхур зэхуэ­дэмэ, шэрыуэщ.
- Хы!
- Хым хэхуэр етхьэлэ.
- Блы!
- Блэр зэуэр мэбэг!
- И!
- Им гъущІыр ешх.
- Бгъу!
- Уий, гъэщІэгъуэн слъэгъуаи!
- Сыт плъэгъуар?
- Дыгъужьибгъум ар­гъуей кІэбдз яхуэмышхыу слъэ­гъуащ.
- Дыгъужьхэр цІыкІужьей хъунт?
- ЦІыкІу-мыцІыкІуми, дэт­хэ­нэри ХьэтІохъущокъуэхэ я шы къуэлэныжьым хуэдиз хъурт.
- ХьэтІохъущокъуэхэ я шы къуэлэныжьыр цІыкІу ды­дэу къыщІэкІынт?
- ЦІыкІу-мыцІыкІуми, Хьэ­рэ-Кхъуэрэ лъапэм щІэту бгыщхьэм дэІэбейуэрэ мэхъуакІуэ.
- Бгыр лъахъшэ хъунт?
- Лъахъшэ-мылъахъшэми, щауэр дэплъеймэ, и пыІэр щхьэроху.
- Щауэр цІыкІу хъунт?
- ЦІыкІу-мыцІыкІуми, Що­джэнхэ я псыкъуийм пэгункІэ еІэбыхыурэ псы кър­е­гъахъуэ.
- Щоджэнхэ я псыкъуийр чэнж хъунт?
- Чэнж-мычэнжми, пщэдджыжьым пэгун ебдзыхмэ, и щІэм щынэсыр пщы­хьэщ­хьэращ.
- Ар махуэ кІэщІ хъунт?
- Ар махуэ кІэщІми-мы­кІэщІ­ми, пщэдджыжьым къалъхуа шыщІэм пщы­хьэщхьэм щауэр мэшэс…
- Тобэ, тобэ!..
Сытми, зэрытемыгъа­­кІуэу, фызитІыр псым къы­дэкІыжащ, жаІэ.

