Олимп чемпион Къаплъэн (КIыкIэ) Хьэмид
Ипхъу Неджларэ и къуэ Аттилэрэ я гукъэкIыжхэм щыщщ
ХьэкIуцухэр
ХьэкIуцухэр адыгэ нэхъ лъэпкъыжьхэм ящыщщ. Тенджыз ФIыцIэ Iуфэм, псыежэххэу ПсыфIапэрэ Ашэрэ я щIыIукIэ щылъ бгылъэ мэз тIуащIэм и хуабапIэхэм хуэзэрт абыхэм я псэупIэр. Щыпсэу щIыпIэкIи, я бзэкIэ, я хьэл-щэнкIи шапсыгъхэм япэгъунэгъути, натхъуэджхэм ещхьу, хьэкIуцухэри шапсыгъхэм яхэзэрыхьыжащ. ШахэкIей, Хьэджэкъуэ къуажэхэм, ТIуапсэ, Агуей псыхъуэм и Iэгъуэблагъэм иджыри ущрихьэлIэнкIи хъунущ абыхэм ящыщ.
КъызэраIуэтэжымкIэ, зауэжь нэужьым илъэсиплI хуэдизкIэ зыми зыкърамыгъэлъагъуу, мафIэ ямыщIу, щIакхъуэ ямыгъажьэу, мэз пхъэщхьэмыщхьэрэ къэкIыгъэрэ фIэкIа шхыныгъуэ ямыIэу, къуэкIий ныбэхэм зыщагъэпщкIуурэ псэуащ хьэкIуцухэр. ИлъэсиплI дэкIа нэужь, апхуэдэ гъащIэр яхуэмыхьыжу, урыс генералым зратащ. Мэл-былым фIатхьэкъуам щыщу зыгуэрхэр къратыжащ, ауэ нэхъ псэукIафIэ щымыхъум: «Ди лъэпкъэгъухэм дакIэлъыIэпхъуэмэ нэхъыфIщ, псэумэ, дадэпсэунщ, лIэмэ, дадэлIэнщ», — жаIэри унафэ къащтащ. Арати, Тыркум цIыхуищ лIыкIуэу ягъакIуэ. Чорум къалэм хыхьэ Лачин къалэжьейм и къуажэу Ешилпынар дэс Хьэжэ Лъашэр къагъуэтри, я Iуэху зытетыр гурагъаIуэ. Абы Хьэмэмозю щIыпIэр къахуегъэлъагъуэ, щIым къыщыкIхэри къагурегъаIуэ, иригъэхъуэпсэн папщIэ. ЛIыкIуэхэм яз Нэгъэдыжьхэ я къуэм илъагъур игу дыхьакъым. Япэрауэ, шыр къагъэнауэ, шыдхэм мэшэс. ЕтIуанэрауэ, я бжэ-щхьэгъубжэхэр гъэбыдауэ щIэсщ. АрщхьэкIэ и гъусэхэмрэ къэзыгъэкIуахэмрэ я гур яфIимыгъэкIуэдын папщIэ, зеущэху.
Апхуэдэ щIыкIэу 1884 гъэм, зауэжьыр зэриухрэ илъэс тIощI дэкIауэ, ХьэкIуцу къуажэм зеIэтри Тыркум мэIэпхъуэ. ЯпэщIыкIэ Йозгъат къалэм епха Язылыташ (хьэтхэм я псэупIэжьу щытауэ хуагъэфащэ) щохьэщIэ. ИтIанэ унагъуэ 60 хуэдиз Хьэмэмозю (ХьэкIуцухьэблэ) мэIэпхъуэри, а къуажэр яухуэ. Иджы абы унагъуэхэу дэсщ Куэблы, Гугъэв, Хъурым, Лъэцэрыкъуэ, ЛIыху, Хьэхъу, Иныхъу, Сихъу, Щэумыз, нэгъуэщI лъэпкъхэми щыщхэр. ХьэкIуцу, натхъуэдж, шапсыгъ лъэпкъхэм пщы яIакъым, ауэ абазэхэхэм яIа пэтми, яукIыжауэ ягъэхъыбар. ЛIакъуэкIэ зэщхьэщыкIыныгъэ гуэрхэр щыIэми, пщылI пщIэнтIэпс изыф уэркъ яхэтакъым, псори зэдэлажьэу щытащ. Хамэ щIыпIэ итIысхьахэм я унэцIэхэр куэдрэ зэрызэрамыхьам къыхэкIыу, щыуагъэншэу пхужымыIэным хуэкIуащ. Апхуэдэхэм язщ Къаплъэн Хьэмид и унэцIэри. Абы и анэр Гугъэвхэ я пхъурылъхункIи хъуну хуагъэфащэ, и адэкIэ — КIыкIэхэ ящыщыгъащ.
* * *
Пасэрей адыгэхэм я цIыхубзхэр унэ кIуэцIым, пщIантIэм, я нэхъ жыжьэу — унэ бжэIупэ хадэм мыхъумэ, губгъуэм щагъэлажьэу щытакъым, бэзэр жыпIэмэ — яIэххакъым. ПщэфIапIэм лъэмбытI щIачэну цIыхухъухэм яфIэемыкIут, апхуэдэр и ныбжьэгъухэм щIэнэкIалъэ ящIырт.
Шхыныгъуэ-гъуэмылапхъэхэр, къэлэжьын-къэхьыныр, былым фIэгъэжын-зэпкърыхыныр цIыхухъум и къалэнт. Ахэр хъумэныр, зехьэныр, пщэфIыныр, унагъуэр гъэшхэныр, Iыгъыныр, хьэщIэм Iэнэ къыхуэщтэныр цIыхубзым и Iуэхут. Адыгэ унагъуэр сытым дежи хьэщIэ къыхуэкIуэным хуэхьэзыру щытын хуейт, жэщ-махуэ, гъэмахуэ-щIымахуэ имыIэу. Абы щхьэкIэ гъавэ, гъэш, лы гъэгъуа, адыгэ кхъуей, фIэIугъэ щыщIэ хъунутэкъым. Къуажэдэс адыгэ унагъуэм и пщIантIэм мэл-былымрэ джэдкъазрэ щыдэткIэ, тхъури шатэри, нышри джэдыкIэри яIэ хабзэт. Ахэр ущиIэкIэ, къыдыхьар гъэхьэщIэным сыт щыгъуи ухуэхьэзыру арат. Псалъэжьи щыIэщ ДжэдыкIэм и удэн ирикъумэ, шууищэ дегъэкI жиIэу. Е ХьэщIэ къэкIуэнущ жыIи — гъэтIылъ, къэкIуакъым жыпIэу — умышхыж. Иджыри апхуэдэу щытащэрэт! Адыгэ цIыхубзыр губгъуэми щымылIыщIэу, бэзэрми гугъу щемыхьу, и унагъуэ Iуэху зэрихьэжрэ и бын ипIыжу, цIыхухъум къилэжьыр псоми ярикъуу.
Урыс-Кавказ зауэр щыщIидзам щегъэжьауэ адыгэ гъащIэр кIуэ пэтми нэхъ гугъу хъууэрэ къекIуэкIащ. Зауэм хэкIуэда адэм и пIэкIэ анэр губгъуэм ихьэн хуей хъуащ. Губгъуэм ихьэм и мызакъуэу, гъаблэм иримыгъэхьын папщIэ, зы щIакхъуэ уасэкIэ и быныр зыгъэшхэфын къулей гуэрым щрищэ къэхъурт. Зауэ мэхъаджэм ихьам кIэлъыкIуэдыжынкIэ гузэвэгъуэ хэхуа ибэ быным хэхэс гъащIэм къатрилъхьа хьэзабыр зыхуэдэр пхужыIэнукъым, къыпхуаIуатэкIи уи фIэщ пхуэмыщIыным хуэдэщ.
Мис апхуэдэ зы хэхэс адыгэ унагъуэм къихъухьащ Тыркур зыгъэбжьыфIа бэнакIуэ цIэрыIуэ щэджащэ Къаплъэн Хьэмиди.
Пелуаныр пелуану дунейм къытехьащ
Ар псалъэ къудейкъым. Пэж дыдэу, Къаплъэн Хьэмид пелуану къэхъури, япэрауэ, щIыуэпс гуащIэшхуэ гущIэгъуншэм текIуащ, ар зы хъыбаруи тхыдэм къыхэнащ…
Тыркум икухэм хуозэ Амасие щIыналъэм хэт Хьэмэмозю/ХьэкIуцухьэблэ жыхуаIэ жылэр. Адрей тырку жылагъуэхэм еплъытмэ, ику ит къалэ цIыкIуу е къуажэшхуэу убжын ХьэкIуцухьэблэр щхъуантIэ дахащэт.
1934 гъэм и фокIадэ мазэт. Къуажэр тIууэ игуэшу ежэх псыIэрышэ цIыкIум и къуэдзэ нэхъей, зы лъагъуэ зэв цIыкIу къыбгъурытт, и нэпкъым унэ лъэбышэ цIыкIухэр Iуту. Абыхэм ящыщ зым и бжэ Iух макъ къэIури, унэм и гуащэ ФатIимэ сыт щыгъуи хуэдэу Iэсэу дэкIуеипIэм къызэрытехьар къалъэгъуащ. Ар тIэкIу «лъэрымыхьт», и гъунэгъухэр къыдэгушыIэу: «Ей, зэтIолъхуэныкъуэщ мыр, зэрупIынум егупсыс» къыжраIэурэ. Езыр сыт къыхуэхъуми арэзыт, и сабийр псэурэ узыншэмэ — арат и хъуэпсапIэр. Къуажэдэсхэм бжьыхьэ Iуэхухэр ямыухыпауэ, кIэртIофти джэшти жаIэу губгъуэм щыпэщащэхэрт, я нэхъыбэр цIыхубзу. ФатIимэ гуащи абыхэм яхыхьэну и мураду дэкIуеипIэм къехри, лъагъуэ цIыкIум теуващ, абазэхэхэр къэбэрдейхэм зэрехъурджауэ щIыкIэу, и зыгъазэ мазитIщ хужыпIэну. НэхъапэкIэ сабиитI зыфIэкIуэдыжа ФатIимэ мыбэлэрыгъыу фIыуэ зыхуэсакъыжырт. «Сыт щыгъуэ къэхъуну пIэрэ? ЩIалэ? Хъыджэбз?» — а гупсысэхэм хэту губгъуэ хадэм нэсащ ФатIимэ. Дакъикъэ зыбжанэкIэ фIэкIа гъуэгу тетатэкъым, ауэ жыг щхъуантIэхэм къаухъуреихьа псыIэрышэм зэрынэсу зигъэпсэхуну етIысэхащ. «Сежьэжынщи си Iуэху нэзгъэсынщ», — жиIэу зиIэтыну щыхуежьэм, уз гуащIэ гуэр зыхищIащ, зэи имыгъэунэхуауэ. Ипэрей сабиитIыр зэрыфIэкIуэдар щIыIэ-щIыIэу игу къэкIыжри, нэхъри гужьеящ, ауэ угуокIи узэхэзыхын щыIэтэкъым. Сыту игъуэджэу хуэза мыгъуэ! Дауэ иджы и сабийр зэрихъумэфынур? ИкIэщIыпIэкIэ къуажэм нэсыжын и мураду къэтэджыжыну къеIа щхьэкIэ, къызэфIэувэфын дэнэ къэна, нэхъеиж хъуащ. ФатIимэ адыгэ бзылъхугъэ лъэщт, фIырыфIкIэ къыхэщтыкIынутэкъым, ауэ мы зыгъуэгум зыхуэшыIэжакъым. Дауи, и сабийр къэсат, езыр губгъуэм илът, дэIэпыкъуэгъуи иIэтэкъым, и нанур губгъуэ хадэм, сабэм хилъхьэн фIэкIа…
ФатIимэ зы тэлайкIэ мэхащ. Ауэ анэм нэхъ къарууфIэ щыIэ! Куэд дэмыкIыу зыкъищIэжащ икIи гупсысапIэ хэхуащ: сабийр псэун папщIэ, и бынжэр пиупщIын хуейт, ауэ зэрыпиупщIын иIэкъым. Дунейм къытехьар, зэрыхуагъэфэщауэ, зэтIолъхуэныкъуэтэкъым, ауэ абыхэм уаримыгъэхъуэпсэну щIалэ пIащэт. ЗэрыпиупщIын щимыгъуэтым, сабийм и бынжэр кIапсэм хуэдэу зэридзащ. ЩIыIэм зэрыщихъумэн къудей иIэтэкъым, кIэпхын кIапэм фIэкIа. Сытэджынщи къуажэм сыкIуэжынщ жиIэ щхьэкIэ, зыкъызэриIэтын къару хэлъыжтэкъым. Сытми, ерагъыу къызэфIэувэри къуажэм хуэкIуэ гъуэгум теуващ. Ауэ куэдри кIуэфакъым — къыщызэфIэщIэм, и нэм хъарпшэру къиубыдащ къуажэмкIэ выгу гуэр къикIыу. Ауэ ар пэжрэ пщIыхьэпIэрэ зэхимыгъэкI щIыкIэ, аргуэру къэмэхащ.
ФатIимэ зыкъыщищIэжам и пIэм хэлъыжт. БынжэпыупщI Зейнэб гуащэр къыщхьэщыту къилъагъури къэгузэващ: нану ещанэри фIэкIуэдамэ-щэ? ФатIимэ зэрызищIымкIэ Зейнэб гуащэм къыгурыIуащ абы къыхудэмышейр.
— УфIщ, ФатIимэ, умыгузавэ! — къыжриIащ. Зейнэб тэлайкIэ къыщхьэщыувэри адыгэбзэкIэ къепсэлъащ, езыри и сабийри псэууэ къызэрелар къыгуригъэIуащ. Абдежым ФатIимэ щигъуэта гуфIэгъуэр зэбгъапщэ хъун дунейм тет къыщIэкIынтэкъым. И къуэр щызриубыдылIэм, гугъуехьу зыхэта псори лъэлъэжат. КъызэрыщIэкIымкIэ, къэмэхын и пэкIэ къилъэгъуа гур пщIыхьэпIэтэкъым — нахуапIэт. Я гъунэгъу дадэм цIыхубзри сабийри зыгуэрурэ гум иригъэзагъэри къишэжат. Зейнэб зэрыжиIэмкIэ, ФатIимэ бынжэр зэрызэридзам и фIагъышхуэ сабийм екIат. Мис апхуэдэу пелуаныр щIыуэпс гущIэгъуншэми, сабэми, бжьыхьэми ятекIуэри, пелуан дыдэу дунейм къытехьат.
Адэм и хъуэпсапIэхэр
Я къалэнхэр нэхъ тыншу зэрызэфIагъэкIын Iэмэпсымэ зэзымыгъэпэщыф къуажэдэсхэм я хъуэпсапIэ нэхъыщхьэр зрапхыр къэкIуэну махуэращ: «Мы гъэм къыдэхъулIакъым, ауэ етIанэгъэ, Тхьэм жиIэмэ…» Апхуэдэ гуращэхэм ящыщщ мыри: «Зы щIалэ жан къысхуэхъурэ къызгуэувэу, зэадэзэкъуэм сабэ дредгъэхьейуэ губгъуэр зэхэдвыхьащэрэт! Флъагъурэ мохэр, мо зэадэзэкъуэр зэрывэ-зэрысэр!» — къытхужаIэу. Апхуэдэт ФатIимэ и щхьэгъусэ Ахьмэди и хъуэпсапIэхэр. ХъыбарыфIыр щрагъащIэм занщIэу унэм къэсыжащ. ЩIэупщIэнущи — цIыхубз псалъэмакъыр иухыркъым. Ауэ анэм бгъэдэлъ сабийм и гъы макъ щызэхихым, нэхъыжь-нэхъыщIи, цIыхубз-цIыхухъуи, хабзэ-емыкIуи къыфIэмыIуэхужу щIэлъадэри, пэш утыкум къыщыхутащ. ЖиIэнур ищIэртэкъыми: «Сыт къэхъуар?» — жиIэри къыжьэдэхуащ.
— Сыт къэхъуар, жыпIа, Ахьмэд дадэ? Сыт къэбгъэхъунур, гуфIапщIэ къыдэптын хуей хъуащ, мэшаллахь, зы щIалэшхуэ къыпхэхъуащ.
И бзэр иубыдащ.
— ЩIалэщ жыпIа? — жиIэфащ. Сабийм и щхьэм Iэ дилъащ, апхуэдэ саугъэт лъапIэ къезыта щхьэгъу- сэ зыкъэзымыужьыжами лъэIэсащ.
Ахьмэд арэзы хъу щIыкIэу къыщIэкIыжащ:
— ЩIалэ къысхуэхъуащ! ЩIалэ пIащэшхуэ!
Ар зэхэзых-зылъагъухэм зэрагъэщIэгъуэнур ящIэртэкъым.
ЩIалэ цIыкIум фIэкIа Iуэху яIэжтэкъым зэрыкъуажэу. Дунейм и къытехьэкIар, къызэрелар, зэрыин-зэрыпIащэр, и адэм зэрызищIахэр… ЩIалэм и цIэр Хьэмидт, ауэ зэрыпIащэм щхьэкIэ зэреджэр Пелуант. «Пелуаныр къэкIуати, Пелуаныр кIуэжати, Пелуаным жиIати, ищIати…»
Ахьмэд езыр щапIар зыхуей зыгъуэт унагъуэт, иджы дяпэкIэ щIалэм егупсысын хуейт. Пелуан, пелуан жаIэ, езыми и жагъуэкъым ар зэрыкъарууфIэр, ауэ пелуан хъу нэхърэ иригъаджэмэ нэхъ къищтэнут. Уеджэнри ебгъэджэнри гугъущ иджы. Езым и гъусэу щIалэм зы Iуэху кIапэ иубыдми, Iейтэкъым…
Пелуаным и гугъу ящIурэ, унагъуэм иджыри зы пщащэ къыщихъуэм, Хьэуа фIащащ. КъыкIэлъыкIуэ щIалэм — Ирфан, пщащэ нэхъыщIэм — Кадрие. Апхуэдэу нэрыбгих зэрыс унагъуэшхуэ хъуахэщ.
Пелуаныр цIыкIу щхьэкIэ, и адэм и дэIэпыкъуэгъушхуэт, зи ныбжь ирикъуа лIы мыкIуэмытэ нэхърэ нэхъыфIу. Ауэрэ еджапIэ щIэтIысхьэгъуэр къэсри, Ахьмэд и къуэм и Iэпэр иубыдри абы ишащ. И бжэIупэм щынэсым къэувыIэри адэм и къуэм жриIащ:
— Плъагъурэ, си щIалэ, мыр еджапIэщ. Мыбы ущеджэныр лъапIэщ, щыпхузэгъэщIэнури нэгъуэщI щIыпIэ щыбгъуэтынукъым. Ауэ зыщумыгъэгъупщэ: уэрэ сэрэ зы унагъуэ диIэщ. Уэ зыкъэпIэтащи, иджы дызэдэIэпыкъуурэ уи ани, уи къуэш-уи шыпхъухэри зыхуей хуэдгъэзэн хуейщ. Аращи, фIыуэ еджэ, къыбжаIэу хъуар гъэзащIэ, ауэ еджэн зэрыбухыу унэм унэкIуэжу унагъуэ Iуэхухэри пщIэн хуейщ.
— КъызгурыIуащ, си адэ. ЗыкIи умыгумэщI, сэ сыпэлъэщынущ еджэнми лэжьыгъэми. Си еджэни къэнэнукъым, IуэхукIи сыкъикIуэтынукъым.
Хьэмид а махуэм щыщIэдзауэ, хэт сыткIэ къыщыгугъыу зыкъыхуигъэзами, «хьэуэ, сщIэфынукъым» жриIэжакъым. ИгукIи апхуэдэт: цIыху гуэрым хузэфIэкIамэ, езыри пэлъэщыну къыфIэщIырт.
Апхуэдэ щIыкIэу Хьэмид еджапIэр къиухащ: пщэдджыжьым еджэу, къэкIуэжа нэужь и адэм дэIэпыкъуу, егъэджакIуэм кърита унэ лэжьыгъэр пщыхьэщхьэм игъэзащIэу. ЩыхущIыхьэхэм деж кIуэурэ ар хэплъэрт къуажэ гъунэгъум щызэхашэ зэбэн зэпеуэхэм. НэгъуэщIу хъурэт, абы хэти къызэреджэр Пелуант. Зэбэнхэм щеплъкIэ, а утыкум ит бэнакIуэр езырауэ къызыщигъэхъурт, ауэ зэкIэ зыми ебэнатэкъым.
1946 гъэм мэкъуауэгъуэм и 10-м Хьэмид еджапIэр къиухырт. ЕджакIуэ фащэр иужь дыдэ зыщитIэгъэжри, и адэ-анэм яку дэту еджапIэм кIуащ.
«Тху» защIэкIэ къиухри, и щыхьэт тхылъри къратыжат Хьэмид, ауэ абы иджыри и нэ къыхуикIырт еджэным. Ар хуейт еджэу цIыхушхуэ хъуну, и адэ-анэр игъэтыншыну, и къуэш нэхъыщIэмрэ и шыпхъухэмрэ иригъэджэну. Бэнэнри зыпищI щыIэтэкъым. И адэм Хьэмид къалэм щригъэджэну фIэфIми, псори зэрызэдэмыхъунури гурыIуэгъуэт.
Убэнэну зэи уигу къэкIакъэ?
Зы пщэдджыжь гуэрым Хьэмид жьыуэ къэтэджщ, выхэр щIищIэри губгъуэм кIуэну ежьащ. ЗдэкIуэм нэмысу, бэнакIуэу щыта и къуажэгъу Хьайдар къыхуозэ, зыкъыхуегъазэ жумыIэнумэ.
— Дауэ ущыт, Пелуан, дэнэ уежьа? Губгъуэ хадэм укIуэу ара?
— СыфIщ, жьыщхьэ махуэ ухъу, нэхъыжь. НтIэ, хадэм сокIуэ.
— НакIуэ зэгъусэу дыкIуэнщ, тIэкIуи дыуэршэрынщ.
Губгъуэм щынэсым, Хьайдар жиIащ:
— ПщIэрэ бжесIэнур? Уэ улъэщщ, ущIалэ хъарзынэщ. Убэнэну зэи уигу къэкIакъэ?
— КъэмыкIыу хъурэ? Си нэ къыхуокI, ауэ дауэ сызэрыбэнэнур? Абы Iуэху куэд пылъщ.
— НакIуэ, нобэ мо къуажэ гъунэгъум зэбэнышхуэ зэхашэри, абы ущыдгъэбэнэнщи деплъынщ.
— Дэгъуэщ, ауэ дауэ хъун? Хадэр дауэ къэзгъэнэн? Си адэм себгъэубэрэжьыну ара? Абы нэмыщI, бэнакIуэ фащи сиIэкъым. Дауэ утыкум сихьэн?
— Зыгуэр хъунщ а псори. Выхэр щIэтIыкIи накIуэ уэ.
— Уа нэхъыжь, уэлэхьи, си щхьэм бэлыхь къиплъхьэнум уэ. Ауэ апхуэдизкIэ си нэ къыхуокIри, «хьэуэ» схужыIэркъым.
— СощIэ, Хьэмид, зэрыпфIэфIыр, аращ апхуэдизу ущIыхэзгъэзыхьри. Иджыри къэс зэбэнхэм уеплъащ, уехъуэпсащ. Уи адэри къыщIошхыдэн щыIэкъым. НакIуэ!
Зэрызэрыгъэделэм щхьэкIэ тIури зэплъыжри дыхьэшхащ. Абы къикIыр зэгурыIуауэ арат. Хьэмид выхэр щIитIыкIри, мэкъупIэ дэгъуэм хиутIыпщхьащ, итIанэ гур абдеж къыщыбгъанэ зэрымыхъунур игу къэкIыжри, щIалитIыр зэдеIэри пабжьэм хагъэпщкIуащ. Гъуэгу здытетым, Хьэмид зэзэмызэ къызэплъэкIыурэ Тхьэм елъэIурт выхэр мыкIуэдыну.
ЗдэкIуэм нэса нэужь, «иджыпсту сыкъэкIуэжынщ» жиIэу IукIа Хьайдар бэнакIуэ фащэ иIыгъыу къыIуохьэж.
— КIуэи зыхуапэ, уи цIэр бэнакIуэхэм хезгъэтхащ.
— Ар дэгъуэщ, шынэхъыжь, ауэ сэ мы гъуэншэджыр зэрапхэ къудейр сщIэркъым.
Хьайдар гъуэншэдж лъапэр и ныбжьэгъум хуипхэри къыжриIащ:
— Сэ си Iуэхур мыращ зэрыхъур, къэнар уэ уи Iуэхужщ. Гъуэгу махуэ!
Я ныбжькIэ, я инагъ-хьэлъагъкIэ нэхъ зэпэгъунэгъуурэ ятхат зэпрагъэуэну щIалэхэр. Пхъэидзэ ящIри, зэбэнынухэр къагъэнахуэ. Хьэмид и гуфIэгъуэти, и гур и бгъэм изэгъэжыртэкъым. Бэнэным апхуэдизкIэ итхьэкъуати, япэу кърагъэбэнар секунд зыбжанэм ириудащ. Хэт къыпэщIэхуэми хигъащIэрт. Ауэрэ иужь дыдэ зэбэныну щIалитIым язу къэнащ. Къэхъур къыгурымыIуэу Хьайдар деж жэри:
— Уа, нэхъыжь, сэ сыфIу ара хьэмэрэ къызэбэнхэр мыщIагъуэу ара? Хэт сепщэдэкъауэми, щхьэщэ къысхуищI нэхъей, си пащхьэм къотIысхьэ.
— Ахэри Iейкъым, къуэш, уэри уфIщ. Уэ фIэкIа Iуэху яIэжкъым. Мы зыми утекIуэжыфмэ, тырку лиритху (ар ахъшэшхуэт абы щыгъуэ — Хъу. Ф.) къуатынущ.
Зэпеуэм и кIэухыу зэбэна щIалэри ириудащ, куэдрэ емылIалIэу. Псори зэщIэтэджауэ Iэгу къыхуеуэрт.
— Дауэ хъуа мыр, къуэш? — къыбгъэдэлъэдащ Хьэмид Хьайдар. — ПщIыхьэпIэм хуэдэщ мыр! Уэ бэнакIуэ цIэрыIуэ ухъунущ. Сэ сщIэрт псоми уазэрытекIуэнур!
Лиритхур къаIихщ, бэнакIуэ гъуэншэдж хьэхур зейм иратыжри, зэныбжьэгъухэр къуажэм къэкIуэжыну гъуэгу къытеувэжахэщ. ЗэратекIуами, ахъшэ къызэрихьами хуабжьу щыгуфIыкIырт, ауэ къэсыжын гъунэгъу щыхъум шынэ-пIейтей къихьэу щIидзащ и гум.
— ЗыгуэркIэ си адэр хадэм къэкIуауэ къыщIэкIмэ, кхъыIэ, къыздэIэпыкъу, си къуэш. Iуэхур къызэрызгъэнам, имыщIэу сызэрыкIуам щхьэкIэ сиубэрэжьынущ.
Хадэм къэсыжмэ, ущIэгузэвэн щыIэтэкъым, Тхьэми и лъэIухэр къыхуищIа къыщIэкIынти, выхэри здиутIыпщам деж щыхъуакIуэрт.
Хьэмид выхэр къришэлIэжщ, щIищIэжри унэм къэкIуэжащ. Выхэр бом щIипхэри унэм щIыхьэжыну щежьэм, къызэтеувыIэри и жыпым илъ лиритхур зэпиплъыхьащ. ЩIыхьэж пэтрэ и адэр къоджэ:
— Хьэмид, къакIуэ мыдэ!
И гум илъ шынэр имыгъэпщкIуфу щIыхьащ адэм и деж. Зэрыгубжьар нахуэт. Псори игъэгушхуэу нобэ къигъэхъам и гугъу ищIыну зигъэхьэзыррэ пэт, «щIач» жиIэу и адэр къеуащ, нэкIущхьэ сэмэгум мафIэ къридзу. Ар игъэщIэгъуэн имыухыурэ етIуанэ нэкIущхьэми удын къылъысащ. Хьэмид и нэхэр ирихьэхащ: и напэр узат, и жагъуи хъуат. Адэр Iэбэри абы и напэ едзыхар къыдригъэзеящ. ЕтIуанэу я нэхэр щызэтеплъызэм адэр дыхьэшхыпцIащ. Хьэмид къыгурыIуэркъым: «Мыр дауэ? Си нэпсыр къыщIихуху сиубэрэжьу икIи къысщыдыхьэшхыжу?» Езыри хуэмышэчу къыхэдыхьэшхыкIащ. Абы хэту и адэр Iэбэри ебэн хуэдэу Хьэмид зрилъэфэлIащ. Зэадэзэкъуэр IэплIэшхуэ зэхуащIауэ щыта нэужь, адэр щIэупщIащ:
— СыныщIоуар пщIэрэ?
— СощIэ, си адэ.
— Хьэуэ, пщIэркъым.
— Сыт, нтIэ?
— СыщIонапэфэуам щхьэусыгъуитI иIэщ. Япэрейр узубэрэжьыну укъысщыгугъати, уи гугъэр нэпцIу къыщIремыкI жысIэри аращ. Ауэ нэхъ щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэу схуэмышэчаращи, дауэ къызэппэсыфа нобэ къэпхьа япэ текIуэныгъэм и гуфIэгъуэр къыздумыгуэшыныр? Мис аращ сыкъыщIэгубжьар.
— Уэ дэнэ къыщыпщIар?
— А си щIалэ махуэ! А уздэкIуа къуажэм ди жылэ щыщи макIуэ. Абы нобэ къыщыхъуар ди къуажэ щыщ гуэрщ къызжезыIэжар. АпхуэдизкIэ сыгуфIат, си гуапэ хъуати, а гуфIэгъуэм сыхинынкIэ щхьэ хъуа жысIэри сызэгуэпат.
— Сэри сыхуейт, си адэ, узигъусатэмэ, ауэ дэнэ щысщIэнт, къысхуидэнкъым жысIэри бжесIэфакъым.
Хьэмид къыщылъэтри и адэм IэплIэ хуищIащ. IэплIэ зэхуащIауэ, зэхуэгумэщIэжауэ, я нэплъэгъуэр бжэм щыхуэзэм, унэгуащэ ФатIими къеплъу щытт, и къуэм и лIыфIыгъэ зэраIуатэм иригуфIэ-иригушхуэу.
А махуэм щыщIэдзауэ Хьэмид къуажэ гъунэгъухэм щызэхашэ зэбэныгъуэхэм захимыгъэну захуигъэпсын щIидзащ. Куэд дэмыкIыу и къуэш-и шыпхъухэри къызэщIэтэджати, пелуан гъуэгуанэми ипэжыпIэкIэ техьащ.
Саугъэт
Хьэмид къуажэ гъунэгъухэм щызэхашэ зэпеуэхэм псоми щытекIуэрт. Абы къыдэкIуэу, къигъахъэ лиритхухэми къахэхъуэ зэпытт. Ахэр зэхуихьэсри, япэрей Iуэхуу езыр зыхуэупсэжащ: бэнакIуэ гъуэншэдж иригъэдащ. Хуэмурэ ар Амасие-Чорум Iэгъуэблагъэм цIэрыIуэ щыхъуащ, Хьэмид зыхэмыт зэбэныгъуэ зэхамышэжу. Апхуэдэ зэбэныгъуэхэм ящыщ зым и кIэм Iуэхур езыгъэкIуэкI тхьэмадэр къыбгъэдохьэ:
— Дауэ ущыт, Пелуан?
— Жьыщхьэ махуэ ухъу, Уэсмэн-агъа, сыфIщ, уэ дауэ ущыт?
— Сыноплъри, уи тхыцIэр щIым лъэIэсыркъым, афэрым, щIалэ! ЗыгуэркIэ зыныпхуэзгъэзэнущи, бдамэ дэгъуэ хъунут.
— Хъер ухъу, сыту пIэрэ ар?
— Нобэрей кIэух зэбэныр дагъэ зыщыфхуэу евгъэкIуэкIамэ арат сызыхуейр.
— Дауэ хъун, Уэсмэн-агъа, мыр IэплIэзэбэнщ, дагъэ хэткъым.
— IэплIэзэбэным дагъэ зэрыхэмытыр сощIэ! Ауэ кIэух зэбэныгъуэм уэ узэрытекIуэнур армырами псоми ящIэри, щIэщыгъуэ хэтлъхьэну дыхуейуэ арат, кIэух зэбэныр дагъэзэбэн тщIыуэ.
Зыгъэхьэзырар
Хъуажь Фахърийщ.
(КъыкIэлъыкIуэнущ)
