Адыгэ бзылъхугъэ
Емуз Иринэ: Жылагъуэ лэжьыгъэм пщIэ къыпэкIуэркъым, ауэ гугъу зыщIедгъэхьыр дощIэж
«Адыгэ псалъэ» газетым и хьэщIэщ зи узыншагъэм сэкъат иIэхэм 2008 гъэ лъандэрэ защIэзыгъакъуэ «Гугъэ» жылагъуэ IуэхущIапIэм и унафэщI Емуз Иринэ.
— Иринэ, сыт щыгъуи жылагъуэ Iуэхум ухэта хьэмэрэ сыт хуэдэ къулыкъухэм упэрыта?
— Сыт щыгъуи сызыщIэхъуэпсу щытар егъэджакIуэ сыхъунырти, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и тхыдэ-филологие факультетым щIэныгъэ щызэзгъэгъуэтри, абы срилэжьащ. 1973 гъэм къыщыщIэдзауэ 1977 гъэ пщIондэ Тэрч районым хыхьэ Дей къуажэм и курыт еджапIэм нэмыцэбзэр щезгъэджащ. Апхуэдэуи Тэрч къалэм дэта, техникэ Iэ- щIагъэ щызрагъэгъуэт курыт еджапIэм сыщылэжьащ. ИужькIэ си лэжьыгъэм щыпысщащ Налшык къалэм дэта культ- просвет училищэм. Илъэс хуэдэкIэ нэмыцэбзэр щезгъэджащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетми. 1977-1988 гъэхэм «Долина нарзанов» зыгъэпсэхупIэм хэт библиотекэм и унафэщIу сыщытащ.
— ЗэрыжыпIэмкIэ, зэпымыууэ щIэблэм уахэтащ. Мы зэманми узыпэрыт IэнатIэр тыншкъым.
— «Гугъэ» жылагъуэ IуэхущIапIэр сабий сымаджэхэм, абыхэм я адэ-анэхэм ядэлэжьэну къызэдгъэпэщауэ аращ. Сэри гукъеуэ зиIэ, зи узыншагъэм сэкъат иIэ сабий зыпIхэм сащыщти, зэпымыууэ дэIэпыкъуэгъу сыхуэныкъуэу сыкъекIуэкIат, гугъу дехьат. Арати, 2006 гъэм адэ-анэ зы гупыфI дызэхыхьэри, жылагъуэ зэгухьэныгъэр къызэдгъэпэщауэ щытащ. Дызэрылэжьэну щIыкIэр япэу щыдубзыхуа ди зэхуэсым адэ-анэ 36-рэ кърихьэлIат. Ди лэжьыгъэр къызэрыщIэддзар дызэхуэсу, сабийхэр тедгъэууэ, я нэгу зедгъэужьын папщIэ театр е зыплъыхьакIуэ тшэуэ апхуэдэущ. Хуэмурэ лэжьыгъэр зэтедуб-лащ, программэ хэхахэм тету иджы долажьэ. Псом хуэмыдэу ахэр хуэгъэзащ сабий ныкъуэдыкъуэхэм я узыншагъэр езыгъэфIэкIуэну Iуэхухэм. Абыхэм хеубыдэ цIыкIухэр шы тесыкIэм щыхуэдгъасэ дерсхэр. Къапщтэмэ, иджыпсту ди IуэхущIапIэр цIыху 400-м ядолажьэ, сабийхэм я мызакъуэу, абыхэм я адэ-анэхэми IэщIагъэлIхэр ядоIэпыкъу.
— Фи щхьэ закъуэкIэ а псор фхузэфIэкIрэ? Сыт хуэдэ IуэхущIапIэхэм фадэлажьэрэ?
— Псалъэм папщIэ, ГъащIэ узыншэ ехьэкIынымкIэ фондым зэгурыIуэныгъэ етщIылIащи, абы я гъэсакIуэр ди сабийхэм пщIэншэу илъэситI хъуауэ къадолажьэ. Ди жылагъуэ зэгухьэныгъэм езым шищ диIэщ. Шыр сабийхэм я узыншагъэм дежкIэ сэбэпышхуэ хъууэ къалъытэри, IэщIагъэлI хуедгъэджауэ, 2010 лъандэрэ а программэр къыдогъэсэбэп. Апхуэдэ дерсхэр яфIэкъабылу, Налшык къалэм и мызакъуэу, республикэм и щIыналъэ псоми кърашурэ я сабийхэр къытхуашэ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, ДЦП, аутизм, Дауным и синдром узыфэхэр, нэгъуэщIхэри зиIэхэр ди мащIэкъым. «Гугъэм» къо- кIуэ мыпсэлъэфхэри къэзымыкIухьыфхэри. Гур хохъуэ абыхэм зыужьыныгъэ гуэр ягъуэтауэ щыплъагъукIэ. ИкъукIэ хущхъуэшхуэ яхуэхъуу къызолъытэ абыхэм шы тесынымкIэ дазэреIэзэм.
— Абы и щапхъэ къытхуэпхьын?
— Илъэс ныкъуэ хуэдэкIэ къэкIуауэ арагъэнщ Казаковэ Дианэ. Хъыджэбз цIыкIур мыпсэлъэфу щытати, а пIалъэ кIэщIым къриубыдэу абы и бзэр къиутIыпщащ. Апхуэдэуи нэгъуэщI зы хъыджэбз цIыкIу, и цIэр къисIуэмэ я жагъуэ хъуну къысщохъури къыхэзгъэщынкъым, и лъакъуэ лъэныкъуэр сантиметри 3-рэ ныкъуэкIэ нэхъ кIэщIу, и нэхэми сэкъат яIэу къытхуашауэ щытащ. Илъэсищ-плIыкIэ дыдэлэжьащ абы. ГъэщIэгъуэнрати, шыр зи инагъыр а цIыкIум зригъэдаIуэрт, IэкIуэлъакIуэу тесыфт. Дохутырым иужьым абыхэм къажриIащ сабийм и лъакъуэ лъэныкъуэр сантиметр 1,5-кIэ фIэкIа адрейм къызэрыкIэрымыхужыр. И нэми нэхъыфIу илъагъу хъуат. Къэслъытэркъым шы тесынымкIэ дерсхэм я закъуэкIэ а цIыкIум и узыншагъэр зэтеувэжауэ, ауэ ари сэбэпышхуэ хъуауэ жытIэмэ дыщыуэнукъым.
Ширяевэ Златэ къимыкIухьыфыххэу щытащ, иджы и Iэблэр яIыгъыу къекIухь. Пэжыр жыпIэмэ, а цIыкIур 2010 гъэм къыщыщIэдзауэ нобэр къыздэсым ди деж къашэ.
Налшык къалэм и курыт школхэм епхауэ щыIэ коррекцэ классхэм щIэсхэми дадолажьэ. КъищынэмыщIауэ, къалэ поликлиникэхэм иппотерапиемкIэ дызэрылажьэр яжетIауэ, сымаджэхэр къыщытхуагъакIуэ щыIэщ. Сабийр япэу шым тедгъэтIысхьэн ипэ, дохутырым итхауэ щытын хуейщ ар зэран зэрыхуэмыхъунур. Мы Iэмалыр зэпымыууэ къэдгъэсэбэпыфын щхьэкIэ 2013, 2015 гъэхэм республикэ бюджетым щыщ ахъшэ къытхухагъэкIащ. УФ-м и Президентым и саугъэтхэр зыт фондым 2017 гъэм иригъэкIуэкIа зэхьэзэхуэм дыщытекIуащ икIи абы ахъшэ саугъэт къыдитауэ, ар мы гъэм къэдгъэсэбэпынущ сабий ныкъуэдыкъуэ зиIэ унагъуэхэм защIэдгъэкъуэным, гъащIэм хэгъэзэгъэ-ным ехьэлIауэ. ЩIалэгъуалэр гъащIэм хэгъэзэгъэнымкIэ куэд елъытащ творчествэ и лъэныкъуэкIэ абыхэм зэрызау- жьым. 2008 гъэм къыщыщIэдзауэ, «Гугъэм» Кавказ Ищхъэрэм ГъуазджэхэмкIэ и къэрал институтым зэгурыIуэныгъэ ирищIылIауэ «Твой дар» фIэщыгъэр зиIэ центр мэлажьэ. Ар и нэIэ щIэтщ еджапIэм культурологиемкIэ и къудамэм и унафэщI Шаваевэ Маринэ. Сурэт щIынымкIэ, уэрэд жыIэнымкIэ, къэфэнымкIэ абы ди сабийхэм зыщаужь, республикэ пшыхьхэм, зэхьэзэхуэхэм хэтщ. 2014 гъэ лъандэрэ щIыналъэхэм зэгъусэу ирагъэкIуэкI «Равные возможности. Достойная жизнь для всех» фестивалым ехъулIэныгъэ абыхэм зэпымыууэ къыщахь. 2017 гъэм и накъыгъэм Санкт-Петербург къалэм сабииплI тшащ «Шаг навстречу» дунейпсо зэхыхьэм хэтыну. Абыи щIыхь тхылъхэр къыщахьащ. Шэч хэмылъу, утыку итыкIэм, цIыху хыхьэкIэм есэнымкIэ мыпхуэдэ Iэмалыр сэбэп мэхъу. Яхэтщ утыкум щIакъуэ баш яIыгъыу къихьэхэри, IэплIэкIэ кърахьэу шэнтым тесу зыкъэзыгъэлъагъуэхэри. Мыбдеж нэхъыщхьэращи, а цIыкIухэми Iэмал яIэн хуейщ гъащIэм и фIагъ-IэфIагъхэр зыхащIэну.
ЦIыкIухэр дошэ Дагъыстэным, Къэрэшей-Шэрджэсым, Осетие Ищхъэрэ — Аланием щекIуэкI фестивалхэми. Апхуэдэ гъуэгуанэхэр сэбэп мэхъу сабийхэм я къэухьым зиужьынымкIэ, ныбжьэгъу ягъуэтынымкIэ. Гулъытэ худощI я лъахэр фIыуэ ялъагъуу, гудзакъэ яIэу ахэр къэгъэхъуным. Псалъэм папщIэ, «Дыкъэзыухъуреихь дунейр» зыфIэтща программэм хыхьэу, сабийхэм жыг хадэхэм защыдогъэплъыхь, къуалэбзухэм я унэ цIыкIухэр езыхэм я IэкIэ идогъэщI, шыхэри зэра- гъашхэм кIэлъыдогъэплъ.
ИкъукIэ фIыщIэ яхуэсщIыну сыхуейт ди IуэхущIапIэм зыкъыщIэзыгъакъуэ псоми. Нэхъыщхьэу къыхэзгъэщынут КъБР-м Мэкъумэш IэнатIэмкIэ и министерствэр. Шы Iусыр илъэс къэс абы къыдет, дызыхуэныкъуэ щыIэмэ, хьэрычэтыщIэхэми зыкъытщIагъакъуэ.
— Фи зэгухьэныгъэм цIыху дапщэ хэт?
— IуэхущIапIэм цIыху 34-рэ хэтщ, зэгухьэныгъэм и советым цIыхуибл къызэщIеубыдэ. Къыхэгъэщыпхъэу къызолъытэ 2006 гъэм зэгухьэныгъэр къызэрызэдгъэпэщ-рэ и гуащIэ хэзылъхьэ Шэшэн Мэржан, Накуэ Альберт, Кубатько Иннэ, ХьэхъупащIэ Заремэ сымэ. Сыт хуэдэ Iуэху къедмыхьэжьэми, зыми щхьэх имыщIэу къыткъуоувэ.
— Иринэ, уи щIалэ Бэгъуэт Анзор пшынэм зэрыхуэIэкIуэлъакIуэмкIэ и цIэр зэхыдох.
— «Гугъэ» зэгухьэныгъэм сыхыхьэнми ар къызэдгъэпэщынми сыщIытегушхуар аращ. 2007 гъэм Москва щекIуэкIа «Са-биигъуэ гъунапкъэншэ» дунейпсо зэхьэзэ-хуэм абы ехъулIэныгъэ къыщихьащ, УФ-м и Президентым и саугъэтыр къыхуагъэфэщащ. Кавказ Ищхъэрэм ГъуазджэхэмкIэ и къэрал институтым уэрэд жыIэнымкIи гупыж ищIауэ мы зэманым зыщегъасэ, концертхэм хэтщ. Бынращ дыщIэпсэур. Жылагъуэ лэжьыгъэм пщIэ къыпэкIуэркъым, ауэ гугъу зыщIедгъэхьыр щIэблэращи, Тхьэм и шыкуркIэ, гудзакъэ зиIэ, къыддэIэпыкъун цIыхухэри догъуэт. Сабийхэр хъумэным и дунейпсо махуэр, ИлъэсыщIэ махуэшхуэр, Ныкъуэдыкъуэхэм я махуэр абыхэм яхуумыгъэлъэ- пIэныр гуэныхьщ. Сыт щыгъуи ди щIэгъэ- къуэну цIыкIухэр ягъэгуфIэ «Жако», «Налшык IэфIыкIэхэр» фабрикэхэм. Зэрыхъунур сщIэркъым, ауэ ди къару къызэрихькIэ адэкIи сабийхэм защIэдгъэкъуэнущ.
Епсэлъар КЪАНЩАУЭ Мэлычыпхъущ.
Гъуазджэ
Тхыпхъэхэм я гуащэхэр
Тхыдэдж, этнограф КIыщ Хьэзрэталий «IэпщIэлъапщIэ» гупжьейр 1984 гъэм щигъэлажьэм, МэзщIэкIуасэхэ япхъухэу Маринеттэрэ (Дагъырхэ я нысэщ) Джульеттэрэ (Шэт) абы и деж зыщагъасэрт. КIыщыр а зэманым щIэхъуэпсырт дыщэидэ лъэпкъ IэщIагъэр къигъэщIэрэщIэжыну.
ДыщэидэмкIэ щIэныгъэ щрату а зэманым Урысей псом Тверь областым и Торжок къалэм зы еджапIэ щыIэу арати, КIыщым и мурадыр зригъэхъулIэн папщIэ, и гъэсэн хъыджэбз цIыкIухэм ящы- щу тху (илъэс 14-18-хэм иту) абы еджакIуэ игъэкIуат. Абыхэм яхэтт Маринеттэрэ Джульеттэрэ. Зэшыпхъухэм зэрыжаIэмкIэ, КIыщым а еджапIэм и хъыбарыр Санкт-Петербург къалэм гъэлъэгъуэныгъэ хэтыну щыкIуам къыщищIауэ арат. А Iуэхум хэта зы бзылъхугъэм и бостейр зэрыщыту дыщэидэкIэ хэдыкIауэ щилъагъум, фIэгъэщIэгъуэныщэ хъури, Хьэзрэталий ар зригъэцIыхуат, ар зи гугъу тщIы училищэм и егъэджакIуэу къыщIэкIат. Арати, КIыщым мурад ищIащ Къэбэрдей-Балъкъэрым а IэщIагъэр къыщигъэщIэрэщIэжыну.
Маринеттэрэ Джульеттэрэ зэреджа илъэсищым щыщу тIум абы-хэм кърагъэщIащ Урысейм щып- сэу лъэпкъхэм я хэдыкI лIэужьыгъуэхэр. Ещанэ курсым дыщэидэм зыхуагъэсащ. ИужькIэ хъыджэбз IэпщIэлъапщIэхэм я щIэныгъэм щыхагъэхъуэну ягъэкIуащ Торжок къалэм дыщэидэм щелэжьу дэт фабрикэм. Я IэкIуэлъакIуагъэмрэ Iэзагъымрэ ягу ирихьри, къыкIэлъыкIуэ илъэситIми хъыджэбзхэр егъэджакIуэу ягъэлэжьащ.
— Хьэзрэталий зэпымыууэ къыджиIэрт ди Iуэхур ипэкIэ дгъэкIуэтэн, дызыхуеджам ди щIыналъэм зыщедгъэужьын зэрыхуейр. XIX лIэщIыгъуэм и кIэхэм XX ипэ- хэм къыщына ди лъэпкъ IэщIагъэр зэфIэгъэувэжын зэрыхуейр дэри зыхэтщIэрти, ди гъэсакIуэм дедаIуэри, Къэбэрдей-Балъкъэрым къэдгъэзэжауэ щытащ, — жеIэ Джульеттэ. — Апхуэдэу Хьэзрэталий и мурадым хуэмурэ, езыр ди дэIэпыкъуэгъуу, дыхуэкIуэрт. Япэ илъэсхэм, дауи, гугъу дехьащ. IуэхущIапIэхэр, еджапIэхэр къызэхэткIухьурэ яжетIэрт ди IэщIагъэм и мыхьэнэр, ар щIэблэм деж нэтхьэсыну дызэрыхуейр. Ди гуапэ зэрыхъунщи, цIыхухэм ди мура- дыр ягу дыхьат, дыкъацIыхуа иужьи, псоми драгъэблагъэу, я сабийхэм дадэлэжьэну къыдэлъэIуу хъуат.
Зэшыпхъухэр илъэс зыбжанэкIэ щылэжьащ КъБКъУ-м абы щыгъуэм Лъэпкъ IэщIагъэхэмкIэ иIа факулътетым (иджы Декоративно-прикладной гъуазджэмкIэ щы- Iэм). Иужьым Къэзанокъуэ Жэбагъы и цIэр зезыхьэ, Эстетикэ гъэсэныгъэ сабийхэм етынымкIэ Нал-шык къалэм дэт центрым лэжьэн щыщIадзауэ, нобэр къыздэсым абы щыIэщ, я IэщIагъэм ныбжьыщIэхэр хагъэгъуазэу.
Абы къищынэмыщIауэ, Маринеттэ щолажьэ IэпщIэлъапщIагъэмкIэ республикэ центрым, Джульет-тэ мы зэманым щIэныгъэ лэжьа-кIуэ нэхъыжьу щыIэщ КъБР-м и Лъэпкъ музейм этнографиемкIэ и къудамэм. Зэшыпхъухэм я лэжьыгъэхэр Къэбэрдей-Балъкъэрым, Санкт-Петербург къалэм щекIуэкI гъэлъэгъуэныгъэхэм мызэ-мытIэу хагъэхьащ, ауэ нэхъыбэу я гупсы-сэр зытраухуэр лъэпкъ IэщIагъэ зрагъэгъуэтар ныбжьыщIэхэм зэрыбгъэдалъхьэжынырщ. КъБКъУ-м Декоративно-прикладной гъуазджэмкIэ факультетым и кафед- рэм и унафэщIу щыта Мэлбахъуэ Борис и лъэIукIэ, университетым ягъэзэжри, зэшыпхъуитIыр илъэс 12-кIэ аргуэру егъэджакIуэу лэжьэжащ.
Къапщтэмэ, я ущиякIуэу щыта КIыщ Хьэзрэталий и мурадар хъыджэбзхэм къайхъулIащ, Къэбэрдей-Балъкъэрым а IэщIагъэм зыщрагъэужьыжащ, зэшыпхъухэм я лъэужьым ирикIуэу, абыхэм ирагъэджахэм иджыпсту ехъулIэныгъэхэр къагъэлъагъуэ, щIэблэр зыгъаси яхэтщ. Псалъэм папщIэ, апхуэдэщ гъэлъэгъуэныгъэхэм жыджэру хэт, а IэщIагъэм нэхъ куууэ хэпщIа хъуа Тхьэгъэлэдж Агнессэ, Дэцырхъуей Марьянэ, Щоджэн Лянэ, Тэшу Маринэ, ЦIыпIынэ (Елгъэр) Мадинэ сымэ, нэгъуэщIхэри. Джульеттэрэ Маринеттэрэ УФ-м и СурэтыщIхэм я зэгухьэныгъэм хэтщ, 1989 гъэм «Урысейм и цIыхубэ IэпщIэлъапщIэ» цIэ лъапIэр тIуми къратащ. Абыхэм я лэжьыгъэхэм я сурэтхэр ихуащ «Черкесы. Воины и мастера» (2012 гъэм къыдэкIащ), «Лучшие художники России» (2017 гъэ) тхылъхэм.
— ЕджапIэм дыкъикIыжу къыщыдгъэзэжам щIэныгъэ зэдгъэгъуэтам лъабжьэ егъэщIын хуейти, ди Лъэпкъ музейм дыкIуэурэ тхыпхъэщIыпхъэхэм дыхэплъащ, КIыщ Хьэзрэталий и Iэдакъэ къыщIэкIамрэ нэгъуэщI тхылъхэмрэ дджащ. Нэхъыбэу тегъэщIапIэ тщIыну дызыхуейр нэхъапэм дыщэидэр ди IэпщIэлъапщIэхэм зэращIу щытарат, — жеIэ Маринеттэ. — Псалъэм папщIэ, фащэр зэрагъэщIэращIэу ябжу щытар хэдыкIрат, дыщэ е дыжьын Iуда- нэр шылэкIэ ирагъэубыдырт. Апхуэдэ дыпIэхэр лIэужьыгъуэ 30-м щIигъуу зэщхьэщыкIырт икIи дэтхэнэми езым цIэ иIэжт: хьэлыуэ IупщIэ хъуми, зэпрыдз, зэхэкI жыпIэми. Шэч хэмылъу, иджыпсту ди гъэсэн цIыкIухэм IэмалыщIэхэри къагъэIурыщIэ, уеблэмэ налкъуткIэ, хьэпIацIэщыгъэкIэ хадыкIыу.
— Ауэ щыхъукIи, ди дежкIэ нэхъыщхьэр адыгэм и хэдыкI Iэмалхэрщ: дыщэидэр, дэнлъэчыр, уагъэ, хъагъэ зэхуэмыдэхэр. Апхуэдэуи 1870 гъэхэм адыгэ бзылъхугъэхэм нэхъ щIэх-щIэхыурэ ящIу щыта «бэзэридэ» хэдыкIыкIэр къыдогъэсэбэп. Ар ди лъэпкъ IэщIагъэм щыщщи, зэрыдмыгъэкIуэдыным иужь дитщ, — пещэ Джульеттэ.
Маринеттэрэ Джульеттэрэ зэманым добакъуэ, къежьэ IэмалыщIэхэм зэрылъэщIыхьэнми яужь итщ. МашинэкIэ, компьютер программэкIэ хэдыкIхэр зэращIыр къагъэIурыщIэ, апхуэдэ IэмалкIэ тхыгъэ кIэщIхэр, къэрал, лъэпкъ дамыгъэхэр, ныпхэр цIыхухэм я лъэIукIэ хухадыкI.
— Иужьрей зэманым нэхъ до-лъагъу ди цIыхухэр къызыхэкIа лъэпкъым зэрыщыщым зэрыригушхуэр ягъэлъэгъуэну зэрафIэфIыр. Ар къегъэлъагъуэ лъэпкъ гупсысэ зыхэлъ хьэпшып яхуэтщIыну (нэхъыбэм адыгэ тхыпхъэ зы- тет чысэхэр яфIэфIщ) къыдэлъэIуу куэдым зыкъызэрытхуагъазэм. Абы дрогушхуэ, нэхъри зыдужьарэт жыдегъэIэ. Псалъэм папщIэ, унэ пэшхэр зэрагъэдахэ Iупхъуэхэр, щхьэнтэхэр, нэгъуэщI хьэпшыпхэри лъэпкъ тхыпхъэщIыпхъэхэр тету зэрызэбгрыдгъэкIыну щIыкIэм догупсыс, — жеIэ Маринеттэ.
МэзщIэкIуасэхэ къахэкIа IэпщIэлъапщIэ бзылъхугъитIым я Iэда-къэщIэкI хьэпшыпхэр Урысейми хамэ къэралхэми щызэбгрыкIащ. Адыгэ тхыпхъэхэр зытет пыIэхэр, чысэхэр, бащлъыкъхэр тыгъэ хуащIауэ щытащ Ельцин Борис и щхьэгъусэ Наинэ, Иордание пащтыхьыпхъум, нэгъуэщI куэдми. Джульеттэ ипхъу Оксанэрэ Маринеттэ ипхъу Даринэрэ лъэпкъ IэщIагъэм дихьэхауэ илъэсищым нэблэгъауэ а Iуэхум зыхагъэгъуазэ, уеблэмэ абыкIэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ зрагъэгъуэтыну я мурадщ.
БАГЪЭТЫР Луизэ.
XXI лIэщIыгъуэ: ЦIыхубз IэщIагъэу къалъытэхэр
ГъэсакIуэ. ЦIыхухъум мы IэщIагъэр къезэгъкъым, сабийхэр нэхъыбэу анэ гулъытэщ зыхуэныкъуэри. Гъэшхэн, хуэпэн, кIэлъыплъын, и чэзум гъэжеин — ахэр зыхуэщIэнур бзылъхугъэращ. ЦIыхубзым сабийхэм я щэхухэр зрегъэщIэф, егъасэ, зрегъэужь. ГъэсакIуэм и нэIэ щIэт сабий гупыр цIыхухъур зыпэмылъэщын лэжьыгъэу, Iуэхуу къалъытэ.
Дэрбзэр. Щыгъын щад лэжьапIэм иужьрей лIэщIыгъуэм цIыхубз фIэкIа къыщIамынэжам хуэдэщ. Набдзэгубдзаплъэу, тэмакъкIыхьу, бэ-шэчу узыпэрытын хуей IэщIагъэщ ар. Апхуэдэуи зэпымыууэ зызыужь дунейм лъэщIыхьэн папщIэ, дэрбзэрым и гупсысэр къулейуэ щытыпхъэщ, щIэр къигупсысу, жьыр «къигъэ-щIэрэщIэжыфу».
Стюардессэ. Ар и дахагъэкIи и псэлъэкIэкIи щапхъэу щы- тын хуейщ. Кхъухьлъатэм ис-хэм я шынагъуэншагъэм кIэлъыплъыныр абы къытохуэ. ЦIыхухъуу мащIэщ мы IэнатIэм пэрыувэр.
Медицинэм и лэжьакIуэ нэхъыщIэ, курыт. Абы игъэзащIэ къалэным и мыхьэнэр ину къалъытэ. А IэщIагъэр 11-нэ лIэщIыгъуэм къэунэхуащ. Къапщтэмэ, сымаджэхэм я узынша-гъэм кIэлъыплъыныр дзыхь зыхуащIу щытар цIыхубзхэм я закъуэт. Ди зэманми нэхъ лейуэ абы зыкIи зихъуэжакъым.
Библиотекэм и лэжьакIуэ. Тхылъхэм я уардэунэм нэхъыбэу щылажьэр цIыхубзхэращ. Лэжьыгъэ гугъукъым, ауэ улахуэри мащIэщ. Абы къыхэкIыу цIыхухъухэр мыбдежи щыкуэдкъым.
Фитнесым хуезыгъасэ. Ар зи IэщIагъэ хъыджэбзыр адрейхэм щапхъэ яхуохъу. Iэпкълъэпкъыр зэкIужу щытын зэ-рыхуейр и лэжьыгъэм щынэхъыщхьэщ, абы и деж къакIуэхэм я узыншагъэми зэран хуэмыхъуу Iуэхур зэ- риунэтIыным пылъын хуейщ. Жэуаплыныгъэ зыхэлъ лэжьыгъэщ зи гугъу тщIыр. КъуэкIыпIэмкIэ къикIа йогэ лIэужьыгъуэми нэхъыбэу дихьэхыр бзылъхугъэхэращ. Апхуэдэ IэщIагъэ зиIэ цIыхубзым хищIыкIын хуейщ психологиеми философиеми.
Япэу тыдодзэ
Лъэпкъ хабзэ
Ди лъэпкъыр сыт щыгъуи пэрыту щытащ.
ЛъэпкъылIыр и псалъэ хуэпэжу псэуащ,
Зэманым дыдекIурт, дунейм дыщыбжьыфIэрт,
Лъэпкъ хабзэр ди щIэблэм я напщIэу къэтэджырт.
Тхьэмадэ жьакIэхухэм я псалъэ фIэлIыкIт…
Сэ сиIэщ куэд щIауэ хъуэпсапIэ хэха,
Сыхуейщ си лъэпкъ уардэр щIыхь Iуащхьэм тетыну,
Мамыру ди гъащIэр, лъэпкъитI зэщымыхьэу,
Анэгур бын гуауэм къыхимыгъэщту,
Адэжьхэм я щIыхьыр тIыгъыфрэ тIэтыфу,
Ди хабзэр я бзыпхъэу къытщIэхъуэр дгъэсэн,
Лъэпкъ ныпыр уэгу къащхъуэм щыхуарзэу тIэтын!
Къущхьэбий Люсэ.
Щытхъу зиIэхэр
Щоджэн СэIихьэт и гъуэгу захуэр
«Илъэсым и егъэджакIуэ нэхъыфI-2018» урысейпсо зэпеуэм и щIыналъэ Iыхьэм щIэныгъэ гуэдзэн етынымкIэ егъэджакIуэ нэхъыфIу къыщалъы-тащ Налшык къалэм Сабий, ныбжьыщIэ творчествэмкIэ и центрым и лэжьакIуэ Щоджэн СэIихьэт.
Ар Май къалэм къыщалъхуащ, гимназие №1-р абы къыщиухащ. СэIихьэт илъэсихым щегъэжьауэ ГъуазджэхэмкIэ сабий школым фортепианэ еуэным зыщыхуигъэсащ, апхуэдэ дыдэуи Май къалэм дэт ЩэнхабзэмкIэ унэм епхауэ лажьэ «Феникс» студием уэрэд жыIэным зыщыхигъэгъуэзащ. ЩIыналъэ зэпеуэхэм и зэфIэкI къыщигъэлъагъуэрэ увыпIэ хъарзынэхэр къыщыщихьым щыгъуэ, абы иджыри ищIэртэкъым зэгуэр езыр егъэджэныгъэ лэжьыгъэм пэрыувэну. Къыщалъхуа къуажэм, районым и гъащIэм жыджэру хэт Щоджэныр 2009 гъэм къыдагъэкIа «Урысейм зэфIэкI зиIэ и сабийхэр» щIэнгъуазэм иратхахэм ящыщщ.
ЗэрыегъэджакIуэм къищынэмыщIауэ, СэIихьэт КъБР-м и Музыкэ театрми и уэрэджыIакIуэщи, лэжьапIитI зэдехь. Оперэм, классикэ уэрэдхэм ар сыт щыгъуи дахьэхыу щытати, щIэныгъэ щызригъэгъуэ-тат Кавказ Ищхъэрэм ГъуазджэхэмкIэ и къэрал институтым.
— ЩIэныгъэ нэхъыщхьэ зэзгъэгъуэтыну сыщегупсысым, юрист IэщIагъэр къыхэсхынымрэ уэрэджыIакIуэ сыхъунымрэ сыхэдащ. ИкIэм-икIэжым, творчествэр нэхъ спэгъунэгъути, си адэ-анэми ар къыздаIыгъри, иджыпсту сызытет гъуэгум сытехьа хъуащ. Ди еджэгъуэ зэманыр купщIафIэу икIи гъэщIэгъуэну зэрекIуэкIам шэч хэлъкъым, зэхьэзэхуэ, фестиваль куэдым дыхэтащ, ди Iэзагъым хэдгъэхъуащ, — жеIэ СэIихьэт.
2013 гъэм Щоджэным «Молодые дарования России» зэпеуэм япэ увыпIэр къыщихьри, Урысей Федерацэм и Президентым и саугъэтыр къыхуагъэфэщауэ щытащ.
Зэреджэм хуэдэурэ, СэIихьэт лэжьэн щIидзащ. Хьэсэней къуажэм кIуэрэ абы ГъуазджэхэмкIэ сабий школ №1-м и къудамэу щыIэм уэрэд жыIэкIэм ныбжьыщIэхэр щыхуигъасэу лэжьащ. ИтIанэ — Сабий, ныбжьыщIэ творчествэмкIэ къалэ центрым. IэнатIэ тыншкъым зыпэрытыр, зыдэлажьэр школкIуэгъуэ ныбжьым нэмысахэмрэ зи узыншагъэм сэкъат иIэхэмрэщи. АрщхьэкIэ егъэджакIуэ ныбжьыщIэр къыхиха лэжьыгъэм и къарум къигъэгугъэу пэрытщи, ар къохъулIэ. щIэныгъэ гуэдзэн етынымкIэ егъэджакIуэ нэхъыфIу иджыблагъэ къызэралъытар абы и щыхьэтщ.
Абы зэрыжиIэмкIэ, ныбжьыщIэ-хэм я зыужьыныгъэм сэбэпышхуэ хуохъу макъамэмрэ уэрэдымрэ. «Тэмэму мыпсэлъэф сабийр уэрэдым ирегъасэ и макъыр нэхъ хуиту иутIыпщыну. Апхуэдэуи макъамэ Iэмэпсымэхэр абыхэм идогъэцIыху, дэтхэнэми Iэмал иIэщ нэхъ дэзыхьэхыр къыхихыну. Ахэр утыку къыдошэ, зэпеуэхэм хэтщ. Псалъэм папщIэ, иджыпсту цIыкIухэр худогъэхьэзыр «Си псэм и дуней» республикэ зэпеуэм», — къыхегъэщ Щоджэным.
КъБР-м и Музыкэ театрым зэрыщылажьэ илъэсым СэIихьэт абы щигъэзэщIэну хунэсащ Штраус Иоганн и «Летучая мышь» опереттэм хэт Адели и ролыр. Ар хэтащ Темыркъан Юрий и цIэкIэ екIуэкI Симфоние макъамэмкIэ фестивалым. Абдеж хъыджэбзым щигъэзэщIащ «Руслан и Людмила» опе-рэм Людмилэ и ариер, «Букет цве-тов из Ниццы» романсыр. Ар щIо- хъуэпс Верди Джузеппе и «Травиата» оперэм Виолеттэ и партиер щигъэзэщIэну. «ЦIыхум и IэщIагъэмкIэ зыкъигъуэтыжу жыхуаIэр пэжмэ, ар стеухуауэ къысщохъу, си лэжьыгъэм сфIэфIу сыхэтщи. Псом хуэмыдэу егъэджэныгъэм си гъащIэр зэреспхар мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхуу къызолъытэ», — пещэ СэIихьэт.
Алъхъо Дыжьын.
