Махуэ тIощIрэ щырэ
Совет Союзым и Лiыхъужь Левченкэ Василий
Уэздыгъэ хьэнэфийкIэ къэгъэнэхуа щIыунэм полкым и унафэщI-хэр щызэхэсщ. Ахэр тегъэхуауэ йодаIуэ майор Левченкэ Василий жиIэм. Псалъэмакъыр и кIэм нэблэгъащ: «Батальонищым япэ итынущ Бурцевым ейр, адрей тIур нэхъ иужьыIуэкIэ псым нытохьэ. ЩIэупщIэн щыIэ?»
— Сэ хуит сыщI, — зыкъеIэтри картэм бгъэдохьэ Бурцевыр. — Ныбжьэгъу майор, Днепр дызэпрыкIынкIэ — дызэпрыкIынщ, ауэ мыбдежыр, мы дызытехьэну Iуфэр, джафэщ. Нэхъ ипщэIуэкIэ, мэзылъэ хуэдэу щыт щIыпIэм деж, псым дыщыхэкIамэ мынэхъыфIу пIэрэт?
— ЯпэщIыкIэ сэри арат зытезу- хуар. Ауэ фашистхэми делафэ иуплъ хъунукъым. Ахэр нэхъ къыщытпэплъэр мыбыкIэщ. Пэжщ, нэмыцэхэр псы Iуфэ псом декIуэкIыу къыщытпэтIысащ, я щхьи щотхъуж «БыдапIэ зэфэзэщу етщIэкIам зылI къыфIэкIыфынкъым» жаIэри. Ауэ щIыналъэ мащIэ къатетхыжа, ахэр я щхьэ щытхъужурэ?
— ГурыIуэгъуэщ, ныбжьэгъу майор.
— НетIи зэ жысIащ: цIыхур фхъумэ. А фыздикIынум деж къэкIыгъэ темытми, ныджэр щIы лъагэщ. Абы зыкъуэвгъэпщкIуэнщ, псори фызэрыгъуэтыжыху. Фызэрыгъуэтыжакъэ, зывмыIэжьэж… ПсымкIэ и пэр къэгъэзауэ зы топи зы пулемёти бийм къыхуэвгъанэ хъунукъым. Мыдрей дзэхэр, зы цIыху яхэмыщIу, Днепр нызэпрыкIыныр къызэвгъэпэщын хуейщ.
— Дапщэщ? — къыщIоупщIэ командирхэм ящыщ гуэр. Левченкэ занщIэу жэуап итыжыркъым. Мэгупсысэ. «Пшапэ зэхэуэгъуэщ, деплъынкъэ, — жи, — жэщыр зэрыхъум. Дзэ унафэщIхэм махуищ зэкIэлъыкIуэр пIалъэ къытхуащIащ… Жэщ мазэгъуэу псым дытехьэмэ, Iисраф дащIынущ».
— Мазэр еIэжащ, ныбжьэгъу майор, ныжэбэ кIыфIу щытыну хузогъэфащэ, — жеIэ штабым и унафэщI абазэ щIалэ ФызыкIэм.
— Деплъынкъэ… Арат, кIыфI хъуамэ. Дапхуэдэу хъуми, хьэзыру фыщыт…
Зэрыщыгугъауэ, а жэщыр кIыфI хъуащ. Уэгум щызэрызехьэ пшэхэм мазэр хэсыхьырт зэм пшэхэм къакъуэкIрэ и нур фаехэмкIэ Днепр псышхуэм мащIэу къытепсэу, зэми кIуэдыжрэ дунейр фIыцIагъэ зэфэзэщу къигъанэу. А къыщепс зэзэмызэхэм деж мазэм къигъэнаIуэрт псы щхьэфэм фIыцIагъэ гуэрхэр щызэщIэхъаеу.
А жэщым бийри жейртэкъым. ХьэрэкIытIэкIэ щIэх-щIэхыурэ къагъэнэхурт псы щхьэфэр.
«Псыр зэхуэдитI тщIащ», — щыжаIэм, дыдейхэр бийм къилъэгъуащ. Фашистхэр зыпэмыплъа Iуэхут я нэгу щIэкIыр — апхуэдизкIэ быдэу зыщагъэбыдат Днепр и ижьырабгъуми, ди зауэлIхэм къракуну я пщIыхьэпIэ къыхэхуэртэкъым. Арати, нэхъ къулыкъу цIыкIу дыдэ зыIыгъ сэлэт къэрэгъулым езым нэхърэ нэхъыщхьэм, а нэхъыщхьэм езым нэхърэ нэхъыщхьэжым зыпищIэурэ, генералыр къагъэушыжу щIадзащ. Ауэ «Урысхэр Днепр къызэпрокI» зэрыжаIэу «Къыфщыхъуагъэнщ» — жаIэу жэуап къратыжырт. Къазэрыщымыхъуар мыдрейхэм щаIуатэм, унафэ зэхахащ: «Зы урыс зауэлI псым къыхэвмыгъэкI!»
— Аращ зи ужь дитыр, Iисрафыр яхыдолъхьэ.
Пэжщ, хэкIуадэрт ди зауэлIхэр. АдрыщI ныджэм къиукI топхэмрэ пулемётхэмрэ ди кхъуафэжьейхэм къащылъэIэси, абы исахэр псым щыщIэтIысыкIи щыIэт. Ауэ мыдрейхэр, псэууэ къэнахэр, езыхэм нэхърэ куэдкIэ нэхъыбэ бийр здэщыIэ щIыпIэмкIэ есхэрт…
Батальоным и унафэщI Бурцевыр зэрыс кхъуафэжьейр псом япэу ижьрабгъу псы Iуфэм Iухьащ. Ар зауэм фэжьIужь хуэхъужа цIыху пхъашэт, Iэджэ гуауи нэщхъеягъуи и нэгу щIэкIауэ. Ауэ а жэщым зыхуэIыгъакъым — и зауэлI псыхэкIуадэ хъуа къомыр щилъагъум, зыми гу къылъимытэу нэпс щIигъэкIащ: «Iэщэ яIыгъыу щIым щыкIуэдами аратэкъэ, лъэужьыншэу псым итхьэлахэщ». Асыхьэтым ахэр игу къэкI пэтми, ар щыгъуазэт хэкIуэдахэр Днепр лъэмыж зэрыхуэхъунум, а лъэмыжми ди зауэлI минхэр къызэрикIынум.
Псы Iуфэм нэсахэм я къалэныр ягъэзащIэу бийм жэщтеуэ хуащIащ. ИкIи ахэр ебгъэрыкIуащ, полкым и командирым зэрыжиIам хуэдэу, псы зэпрыкIыпIэмкIэ гъэзауэ зы топи, зы пулемёти къамыгъэнэху. Полкым и адрей батальонитIри псым зэпрыкIащ, хэщIыныгъэ ямыIэу…
МАЙОР Левченкэ и унафэм щIэт полкым и къалэныр хуэгъэзэщIа? Абы и жэуапыр дэ къыщыдогъуэт Левченкэ Совет Союзым и ЛIы- хъужь ящIын папщIэ генерал-майор Пархоменкэ игъэхьэзыра тхылъым. Абы дыкъыщоджэ: «Дзэ Iэтащхьэм я унафэкIэ 1943 гъэм фокIадэм и 25-м и жэщым майор Левченкэ къызэригъэпэщащ полкым цIыхууи мылъкууи иIэр Днепр и ижьырабгъу псы Iуфэм зэпрышыныр. ЗэпрыкIыпIэ гъэхьэзыра зэримыIэм щхьэкIэ къэмынэу, къэбгъэсэбэп хъуну псори — пхъэбгъу зэкIэрыIулIа, бдзэжьеящэхэм я кхъуафэжьей сыт хуэдэхэр — къигъэсэбэпри, биишэхэр къазэрытелъалъэм хуэдэу, зы жэщым полк псор Днепр зэпришащ. Мыдрей дзэхэм зэрыкIуэну гъуэгур яхузэIуихыу, адрыщI ныджэм щиубыда щIыпIэм зригъэубгъуу щIидзащ. Танкхэмрэ кхъухьлъатэхэмрэ къызыдэIэпыкъу биидзэхэм, езым и полкым нэхърэ куэдкIэ нэхъыбэ хъухэм, гуащIэу ебгъэрыкIуэри, Гребень къуажэмрэ Ютки къуажэкIэмрэ яфIиубыдащ. 811-нэ фочауэ полкыр зыдагъэIэпыкъури, 189,9-рэ лъагапIэри бийм фIиубыдащ икIи абы зыщигъэбыдащ.
Кхъухьлъатэхэмрэ танкхэмрэ къыдэIэпыкъуу бийр хэней гуащIэу къебгъэрыкIуэжащ а щIыпIэхэм. Ауэ полкым иубыдар зыIэщIигъэкIыжакъым. Абы и командирыр Iэмалшыуэ, лIыгъэ хэлъу, дзэ зешэным хуэIэзэу зэрыщытым къыпэкIуащ а текIуэныгъэр… Совет Союзым и ЛIыхъужь ящIыну майор Левченкэ хуэфащэщ».
Махуэ тIощIрэ щыкIэ езым нэхърэ IэджэкIэ нэхъыбэ хъу бийм пэщIэтащ полкыр. ПэщIэтащ, и зы зауэлI и псэм емыблэжу, хэкIуэдэн щыхъукIи, лIыгъэ яхэлъу лIэуэ. УIэгъэ хъуахэри зэуащ къахуIумыкIыу. ЦIыхур мащIэ здэхъу ротэм е взводым ягъакIуэрт шууей тIасхъэщIэххэр, пщафIэхэр, шыгухухэр, дохутырхэмрэ штаб лэжьакIуэхэмрэ, зауэм Iухьэну гукъыдэж зыщI иджыри мыхъужыпа сымаджэхэр. Фашист щибл зыхэкIуэда, абы и Iэщэ куэд Iисраф щыхъуа а щIыпIэр дыдейхэм яубыдыжа зэуапIэ губгъуэшхуэм и зы щIы кIапэт. Киев и гъунэгъуу мыхьэнэшхуэ зиIэ зэуапIэ IэнатIэ — БукринсккIэ зэджэу щытар — щызэпэщат. Ауэ а лъэныкъуэмкIэ Украинэм и къалащхьэр къащыхуэщтакъым.
Советыдзэм и унафэщI нэхъыщхьэм и унафэкIэ, бийм гу къылъимытэу ди дзэм и нэхъыбэр абдеж къытрачри, Киев и адрей лъэныкъуэмкIэ къекIуэкIыу хуожьэ. Зэи къэхъуатэкъым бийм гу къылъимы-тэу апхуэдиз дзэ зауэм къыIуашу нэгъуэщI щIыпIэ ягъэIэпхъуэныр. Ар дыдейхэм къайхъулIащ Букрин деж къэнахэр нэхъ гуащIэжу езэуэн ирагъажьэри, бийм и къару псори зэщIаIулIащ. Абыхэм я фIыщIэкIэ, я лIыгъэкIэ адрей дзэхэм Киев хуит къащIыжащ. АтIэ Букрин и нэхъ «щIыпIэ Iей дыдэу» къалъытэм деж, жыхьэнмэ дакъэжьым хуэдэу, мафIэм хэту щызэуащ Левченкэ и полкри. Абы деж дзэзешэ Iэзэу, зауэлI хахуэу зыкъыщызыгъэлъэгъуам къыпэкIуэу ди хэкуэгъум, Бахъсэн щыщ лIым къыфIащащ Совет Союзым и ЛIыхъужь цIэр. Абыхэм, Левченкэ хуэдэхэм, ятеухуауэ а лъэхъэнэм «Правда» газетым тридзэрт: «Иджы фIэкIа зэи къэхъуакъым лIыгъэ зиIэ апхуэдиз цIыхум нэхъ лIыгъэж яIэу апхуэдиз къащыхэкIа»…
МАЙОР Левченкэ Василий и полкыр щIыгъуу Австрием нэсащ, Хэку зауэшхуэр ди текIуэныгъэкIэ иухыху, Iэщэр игъэтIылъакъым. Совет Союзым и ЛIыхъужьым и бгъэм къыхалъхьащ къэралым и дамыгъэ нэхъ лъапIэ дыдэхэр. Дыщэ Вагъуэм щIыгъуу абы къратащ Невскэ Александр, Хэку зауэшхуэм и япэ лIэужьыгъуэ, Ленин орденхэр, «Бэракъ плъыжьу» тIу, медалхэр…
Зауэ нэужьым Левченкэ къиухащ Фрунзе и цIэкIэ щыIэ дзэ академиер. «Вагъуэ Плъыжь» газетым и редактор нэхъыщхьэм и къуэдзэуи, «Воениздат» тхылъ тедзапIэм и редактор нэхъыщхьэуи лэжьащ.
ХЬЭФIЫЦIЭ Мухьэмэд.
