
Литва
КъэкIуэну зимыIэ къэрал
ЩIыпIэ политикхэр Урысейр къагъэпудыну щызэпеуэ мы зэманым Балтикэ тенджызым и Iуфэм Iус мы къэралым цIыху минищэхэр йоIэпхъукI.
Литвам щыIэ щытыкIэр зыхуэдэр къыбгурыIуэн папщIэ, къалэ-кум нэхъ пэIэщIэу Вильнюс и уэ- рамхэм къыщыпкIухьын хуей къудейуэ аращ. Уэ цIыху зыщымыпсэуж щIыпIэ гуэр укъыщыхутауэ къыпщыхъунущ — ихъуреягъкIэ закъуэтIакъуэ фIэкIа щыплъагъунукъым. Махуэмэ, зыгуэрщ: ауэ пщыхьэщ- хьэ хъуамэ, уошынэ кIыфIым къыхэжу зыкъуадзмэ-щэ? Лэжьэгъуэ махуэр щиухкIэ Урысейм и гъуэгу- хэм автомобилхэр тезщ, ауэ Вильнюс и уэрамхэр нэщIщ. ЖаIэ цIыхухэр зыгъэпсэхуакIуэ щыIэ хуэдэу. АрщхьэкIэ бжыгъэхэм нэр иращI — СССР-м къызэрыхэкIыжрэ Литвам щыпсэур мелуани 3-рэ мин 700-м къехри, мелуани 2-рэ мин 850-м хуэкIуащ. Илъэс къэс ЕС-м мэIэпхъуэ литвахэм ящыщу зы процентрэ ныкъуэм хуэдиз. ЩIыпIэм щыпсэухэр мэгушыIэ аэропортым къыщыфIадзэнкIэ хъуну: «Ди къэралыр зыбгынэ иужьрей цIыхум долъэIу уэздыгъэр игъэункIыфIыну зыщимыгъэгъупщэну!»
«Мыбы ущыпсэуфынукъым»
ИлъэсипщI ипэкIэ сэ Лондон сышхэну сыщIыхьащ кафе мылъапIэ гуэрым. Си псэлъэкIэр зэрызэхихыу Iэнэзехьэр пыгуфIыкIащ: «УрысыбзэкIэ жыIэ». Ар Литвам къикIа гастарбайтеру къыщIэкIащ. Пиццэ яхуэзыхьхэм, уэрамхэр зыпхъэнкIхэм, хьэкъущыкъухэр зытхьэщIхэм яхуэдэу. Литвам цIыху минищэхэр икIащ Инджылызым, Ирландием, Германием уэрамхэр щапхъэнкIын, сабийхэр щытрагъэун, хьэкъущыкъухэр щатхьэщIын папщIэ. Сэ Iэнэзехьэм сеупщIащ къыздэкIуар игу ирихьрэ иримыхь-рэ. Жэуап къызитыжащ. «Ирихьыщэркъым, ауэ Литвам ущыпсэуфынукъым». Иджы Ливерпулрэ Дублинрэ къыщыхутащ литвахэм фIэ-кIа зыдэмыс хьэблэ псохэр. Ахэр хуейкъым я хэку ягъэзэжыну.
— Дэ куэдыIуэм дыщыгугъащ, — зеумысыж Каунас щыщ хьэрычэтыщIэм. СССР-м дыкъызэрыIэщIэкIыу, къулей дыхъуу дахэу дыпсэуну къытфIэщIащ. Еплъ: Швейцариер къэрал цIыкIущ икIи щIыдагъэншэщ, ауэ ахъшэ и куэдщ, здихьын имыщIэу! Бельгиер-щэ? Финлянтдиер-щэ? ПщыхьэщхьэкIэрэ ди уэрамхэм ирикIуэ сабийхэр зыгъэджэгур лIыжь-фызыжьхэрщ. Адэ-анэхэр инджылызхэм яхуолажьэ. 2004 гъэм Литвар ЕС-м хыхьэри, цIыхухэр хуит хъуащ Европэм кIуэну. Абы лъандэри къызэтеувыIэркъым. 2050 гъэм ирихьэлIэу Литвам цIыху мелуанитI нэхърэ нэхъыбэ къимынэну жаIэ. Апхуэдэурэ екIуэкIмэ, 2100 гъэм ирихьэлIэу къэралыр щIыIэнэщI хъунущ.
«Европей Таджикистаным» дыхуэдэщ!»
Вильнюс и уэрамхэм жьым щызэщIегъэхъае «Литвам къанэ!» къыхуеджэныгъэр зытетха плакат текIыжахэр. Илъэситху ипэкIэ ахъшэшхуэ трагъэкIуэдащ ныбжьыщIэ-хэр къагъэIулэным: уи къэралым ущыпсэуну, сабийхэр щупIыну, уи Хэкур фIыуэ плъагъуну гъуэзэджэщ! АрщхьэкIэ ахъшэр псым хапхъауэ къыщIэкIащ: икIхэр нэхъыбэ хъуащ. ЦIыхухэм зэреупщIам къызэригъэлъэгъуамкIэ, иджыпсту ежьэну хьэзырщ щIалэгъуалэм и процент 20-р. УемыгупсысынкIэ Iэмал иIэкъым: Литвар Сириекъым е Ираккъым, мыбы бомбэхэр щрадзыхыркъым, цIыхухэри щымэжалIэркъым, атIэ абы щхьэ икIрэ Европэм щызекIуэ уасэхэм тещIыхьауэ ахъшэ жьгъейкIэ Лондон уэрамхэр щызыпхъэнкIыну хьэзыр цIыху минищэхэр? Зуплъыхьмэ, псори хъарзынэ хуэдэщ — Литвам курыт ула- хуэр еврэ 700 (сом мин 49-рэ), пенсэхэр еврэ 300 (сом мин 21-рэ) щохъу. Процентитхум щIимыгъу ипотекэкIэ тыншу фэтэр къыщыпщэхуфынущ — дэ апхуэдэм, уеблэмэ, дыщIэхъуэпсыфыркъым. АтIэ сыт щхьэусыгъуэр? КъэкIуэнур зыми и фIэщ зэрымыхъурщ. 2009 гъэм Литвам и бюджетым и процент 30-р ЕС-м къыхуиутIыпща дотацэхэрт, аргуэру процент 15-р нэгъуэщI къэралхэм щылажьэ гастарбайтерхэм къагъэхьарт. — «Дэ европей Таджикистаным» дыхуэдэщ! — жеIэ илъэс 22-рэ зи ныбжь Альгимас. Ар зыгъэпсэхуакIуэ Вильнюс къэкIуэжащ, Ливерпуль и тыкуэнышхуэ гуэрым кассиру щолажьэ. Хкупсэу ущыты- ну тыншщ, улахуэшхуэ уиIэу уполитикмэ. Коммунальнэ Iуэхутхьэбзэ къудейхэр еврэ 200 (сом мин 14) я уасэщ. Дэ ди улахуэхэм ирипсэуа-мэ, ар езыр Лондон зэрыщIэпхъуэжрэ куэд щIат».
— Экономикэм дыщызыIууэ гугъуехьхэр къыхокI зэ зэпымыууэ Урысейм дызэрытехъущIыхьым, — жеIэ егъэджакIуэу щыта (ар лэжьакIуэхэр щагъэмэщIа 2012 гъэм и IэнатIэм IуагъэкIащ) Петраускас Янис. — Пэжщ, сэ къызолъытэ Литвар езым фIэмыфIу иубыду иIыгъауэ. Ауэ ар блэкIащ. 1991 гъэм ди зэхущытыкIэхэр щIэуэ зэтедухуэжын хуеящ. Иджы ди политикэр хуэкIуащ «Хэт нэхъ Iей Урысейм иримыпэсрэ!» зэпеуэм. Совет оккупацэм папщIэ ахъшэ къыдатыну къагъэув. Ауэ хэт и ныкъуэделэ ар къезытынур? УФ-м етщэн ддакъым щIыдагъэ зэрыкIуэ «Зэныбжьэгъугъэ» бжьамийр. Иджы ар Урысейм къигъэсэбэпыжыркъым. Абы къыхэкIыу тфIэкIуэдащ транзитым пэкIуэ ахъшэшхуэр. Евросоюзым и санкцэхэм дыхыхьэ- ри, Прибалтикэм щынэхъыфI ди гъэшхэкIхэр зыщэхун димыIэу дыкъэнащ. Иджы фи къэралым паромхэр Калининград щеухуэ, ди гъэтIылъыпIэхэм къыхуеижынукъым. Аращи, Литвам аргуэру доллар мелард фIэкIуэдынущ. Си нэгу къыщIэзгъэхьэну сыхуейкъым ди экономикэм къыщыщIынур.
Циркым ещхьщ
Сэ къысщыхъуащ министрхэмрэ Литвам и цIыху къызэрыгуэкIхэмрэ планетэ зырыз щыпсэууэ. Иужьрейхэр Урысейхэм икIахэм къахуогуапэ, урысыбзкIэ къопсалъэ. Ауэ щIыпIэ газетхэм уеджамэ е радиом уедаIуэмэ, зэхэпхыр Литвар зыхигъэхьэну Урысейр хуейуэщ. Мыбы делагъэ дыдэу щыт зыгъэсэныгъэхэр щрагъэкIуэкI — Калининград кIуэ мафIэгум и пассажирхэр республикэм яубыдыну хущIокъу, губгъуэм щитIысыкIауэ. Ар ажэгъафэхэр зыхэт цирк мыхьэнэншэщ. АрщхьэкIэ политикхэм я фIэщ мэхъу псори тэмэму ящIэу. Урысейм фIыуэ хущытын хуейуэ жызыIэ дэтхэнэри «Кремлым и агенту» къыщIедз.
Сэ сыхуейкъым фызгъэжэкъуэну Литвам щыщу зыри хуейкъым Совет Союзым ягъэзэжыну. Аэ 1991 гъэм абы и политикхэм Урысейм тэмэму къыхущытын щIадзэмэ, Литвам и экономикэр хуабжьу нэхъыфIынут, цIыхуу икIынури нэхъ мащIэнут. Ди насыпщи, ди деж апхуэдэ гугъуехьхэр щыIэкъым, ауэ абы и щапхъэм дерс къыхэтхын хуейщ! Илъэс 26-рэ хъуауэ я псэукIэр ефIэкIуэну властхэм къагъэгугъэрэ, я псэукIэфIыр ямылъагъумэ, къэхъунур белджылыщ. Аращи, Урысейм ущыпсэуну зэрынэхъыфIыр цIыхухэм едмыгъэлъагъужмэ, Литвар зэрыхуа щытыкIэм дыкъихутэнкIэ хъунущ.
Зотов Георгий.
«Аргументы и факты»
Испание
Каталонием сэлам къарехыж
Полицейхэм токъмакъхэр къагъэсэбэпурэ Испаниер зыуэ щытыным и Iуэхур пхагъэкIащ. Каталоние автоном областыр щхьэхуэ хъуным теухуа референдум щекIуэкIым цIыху куэд яубэрэжьащ.
Испанием и правительствэм пасэу жиIат плебисцитыр зэримыдэр, ар хабзэм емызэгъыу къызэрилъытэр. Абы и телъхьэу къэуващ Пащтыхь судри. IэIэтым ипэ къихуэу властхэм хэхыпIэ участкэхэу щэхэр зэхуащIащ, тхыгъэ зратха бюллетенхэу мин 770-рэ нэхърэ мынэхъ мащIэ къыщIахащ, абы къыхэкIыу, ахэр референдумым кърикIуахэм хагъэхьакъым.
Iэ щаIэта махуэм полицэр хуабжьу зэран яхуэхъуащ зи фIэфIыныгъэр къэзыгъэлъэгъуэну хуейхэм. Абы папщIэ нэпс къыщIэзыгъэж газри, токъмакъхэри, хьэфэм къыхэщIыкIа шэхэри къигъэсэбэпащ. Дуней псом щалъэгъуащ лъы къызыпыж цIыхубзхэмрэ лIыжьхэмрэ къызэрыщ кадрхэр. Зэжьэхэуэхэм фэбжь хахащ цIыху 844-м, уIэгъэ щыхъуащ полицей 33-рэ.
Ауэ Мадрид хузэфIэкIакъым IэIэтыр къызэтригъэувыIэпэн. Къызэхуэсахэм я процент 90-р Каталониер щхьэхуэ хъуным и телъхьэу къыщIэкIащ. ЗанщIэу абы иужькIэ а автономием и Iэтащхьэ Пучдемон Карлес жиIащ «республикэ теплъэ иIэу хамэ унафэ щIэмыт къэралу щытыным теухуа хуитыныгъэ Каталонием зэригъуэтар». Плебисцитым кърикIуахэр зэхалъхьэжа иужь, Каталонием и парламентым и мурадащ Испанием къызэрыхэкIым теухуа унафэ къищтэну.
АрщхьэкIэ Испанием и премьер-министр Рахой Марианэ жиIащ Каталонием референдум гуэри щемыкIуэкIауэ: хабзэм едаIуэ цIыхухэр конституцэм къемызэгъ IэIэтым хэтыххакъым. Абы и псалъэхэм ятепщIыхьмэ, Iэ зыIэта адрейхэм я Iуэху бгъэдыхьэкIэхэр къамылъытэми хъунущ.
Кожемякин Владимир.
«Аргументы и факты»
Мельбурн япэ увыпIэр щиубыдащ дунейм цIыхухэр щыпсэуну щынэхъыфIу къалъыта къалипщIым я деж. ЦIыху мелуани 3,8-рэ щыпсэуар и инагъкIэ къэралым щыетIуанэщ икIи Викторие штатым и щыхьэрщ. Къалэр къэралым и коммерцэ, промышленнэ, щэнхабзэ центр нэхъыщхьэхэм ящыщщ. Абы къыдэкIуэу, ар Австралием и къалэ нэхъ дахэ дыдэуи къалъытэ: архитектурэ гъуэзэджэ иIэщ, езыр щIыпIэ телъыджэм щыIэщ.
