Иужьрей мамлюк сулътIаныр уэсмэнхэм зэрапэщIэтар
Мамлюк сулътIанхэм яухуа Мысыр къэралыгъуэшхуэм кIуэдыжыпIэ хуэхъуа Мардж Дэбикъ зауэзэрылIыр иужьрей мамлюк сулътIанхэу Къанщауэ Гъуррэ Тумэнбейрэ я цIэхэм епхащ. А тхыдэ Iэхьэм зэзэмызэ дытепсэлъыхьми, хэтщIыкIыр зэрымащIэ дыдэр и щхьэусыгъуэ къыщIэкIынщ зи цIэ къитIуа лIы щыпкъэхэм я хъыбархэр иджыри къэс ди блэкIами ди нобэми зэрахуэфэщэну щIыхэмытым. Санкт-Петербург дэт университетым и КъуэкIыпIэ факультетым и доцент, тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат Илюшинэ Миланэ и диссертацэр мамлюк сулътIанхэм ятриухуащ. Ар илъэс бжыгъэ хъуауэ йолэжь хьэрыпыбзэ Iэрытххэу Берлин дэт къэрал тхылъ хъумапIэм щIэлъхэм. Илюшинэм утыку кърихьа лэжьыгъэ щхьэпэ дыдэхэм ящыщщ «Иужьрей мамлюк сулътIаныр уэсмэнхэм зэрапэщIэтар».
Тумэнбей тхыдэм къызэрыхэнар «мамлюккIэ» зэджэ пщылI-зауэлIхэм епщыкIущанэ лIэщIыгъуэм къызэфIагъэувэу илъэс 250-кIэ дунейм тета къэралыгъуэшхуэм и иужьрей тепщэущ. Мазэ зыбжанэщ абы унафэр зэрыIэщIэлъар. Тумэнбей сулътIан щыхъуам, уэсмэнхэм къращIылIа зэзауэшхуэм мамлюкхэр къыщрагъэкIуэтри мысыр тепщэгъуэм куэд зэримыкIужынур гурыIуэгъуэ хъуакIэт. ТIуми хэдэгъуейуэ, сулътIан Тумэнбей хэкIыпIитI къыхукъуэкIат: е зэрыхэкIуэдэным хуэхьэзыру псэзэпылъхьэпIэм Iуту зэуэн, е икIуэту и пщIэри и гъащIэри къыхуэнэн. ЩIэныгъэлIхэм иджыри къэс гулъытэ хуащIакъым 1516-1517 гъэхэм Мамлюк къэралыгъуэр мылъкурэ дзэ хуэIухуэщIэ и лъэныкъуэкIэ зэрыта щытыкIэм. Абыхэм уахэплъэмэщ гурыIуэгъуэ щыхъур Тумэнбей кIуэдыжыпIэм хуэзыша щхьэусыгъуэхэри мамлюкхэмрэ уэсмэнхэмрэ зэрызэпэщIэта щIыкIэм и пэжыпIэри.
Илюшинэ Миланэ,
тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат,
Санкт-Петербург дэт университетым
и КъуэкIыпIэ факультетым и доцент.
Тыркухэмрэ мамлюкхэмрэ зэрызэфIэнамрэ къаугъэр зэрекIуэкIамрэ
Iэхьэ зэмылIэужьыгъуэ зыбжанэу зэхэт мамлюк къэралыгъуэм щIыпIэшхуэ иубыдт, Мысырыр нэхъыщхьэу, мамлюк сулътIанхэм я хэщIапIэ Каир абы и щыхьэру. Лъэпкърэ динкIэ зэхуэмыдэ, щIыуэпс къызэрымыкIуэ зиIэ Сириер щIыналъибл хъут: Дамаск (Щам), Хьэлэб, Триполи, Хьэмэ, Сэфэд, Газэ, Кэрэк. Дэтхэнэ зы щIыналъэми сулътIаным и лIыкIуэ щытепщэт, абы къулыкъукIэ къыкIэрыхутэкъым быдапIэм и унафэщIыр, - тIури сулътIаным и унафэ щIэтт. ЩIыналъэм къыщыкъуэкI Iуэху блэкIхэр зэфIэзых лIыкIуэмрэ дзэм и Iуэхухэр зезыгъакIуэ быдапIэм и тетымрэ пашэныгъэр зэдаугуэшу зым и жыIэм адрейм ейр тIасхъэ щIэхъукIыху, сулътIанри пэрыуэншэу щIыналъэм кIэлъыплъыфт. Сирием щызекIуэ унафэм IэкIуэлъакIуэу ухэIэбэным мэхьэнэ иIэт, сыту жыпIэмэ, къэралыгъуэм мы и Iэхьэрат зэрыпхъуакIуэхэр нэхъ зэбгъэрыкIуэрейри тепщэгъуэм пэщIэувэну зи мурад мамлюкхэм нэхъыбэрэ зыкъыщаIэтри. Сириемрэ Мысырымрэ нэмыщI, мамлюк тепщэгъуэм и нэIэ щIэтт Анэдолэм, Баркэ, Нубием, Йемен, Хиджаз щIыналъэхэм щыщ Iэхьэхэр. ЕпщыкIутхуанэ лIэщIыгъуэм и етIуанэ Iэхьэм кIуэ пэтми нэхъ зызыубгъу Уэсмэн империемрэ Мамлюк къэралыгъуэмрэ я зэхуакум гъунапкъэу дэт Анэдолэм щыщ эмиратхэм я мэхьэнэми хэхъуат.
Къанщауэ Гъуррэ Тумэнбейрэ я тепщэгъуэхэмрэ уэсмэн империем Мысырыр зэриубыда щIыкIэмрэ ятеухуауэ хьэрыпыбзэкIэ къыдэкIа тхылъхэм ящыщу мэхьэнэ нэхъ зиIэу лъытапхъэщ шэрджэс мамлюкхэм къахэкIа, къулыкъущIэ хэIэтыкIахэми дзэзешэ цIэрыIуэхэми я нэIуасэу щыта тхакIуэ Ибн Ийас Аль-Хьэнэфий Мухьэмэд ибн Ахьмэд и «Удз гъэгъа телъыджэхэр…».
Мамлюкхэмрэ уэсмэнхэмрэ зэрызэпэщIэтам и тхыдэмрэ япэрей уэсмэн-мамлюк зауэмрэ джынымкIэ щIэгъэкъуэн мэхъу 1995 гъэм «Бриль» тхылъ тедзапIэм къыщыдэкIа «КъуэкIыпIэ Гъунэгъум тепщэныгъэр зэрыщызэпаубыдар. 1485-1491 гъэхэм екIуэкIа мамлюк-уэсмэн зауэр» зи фIэщыгъэ, Хар-Эль Ш. и лэжьыгъэр. Уэсмэн тетыгъуэм хьэрып къэралхэр къызэризэуам и тхыдэр гунэсу къыщыгъэлъэгъуащ 1984 гъэм Иванов Н. А. Мэзкуу къыщыдигъэкIа и тхылъым.
ЕпщыкIуплIанэ лIэщIыгъуэм и етIуанэ Iэхьэм щегъэжьауэ уэсмэнхэр щIэгъэхуэбжьауэ хущIэкъут я къэралыгъуэм и гъунапкъэхэм зрагъэубгъуным, щIыналъэщIэ яубыдын папщIэ Iэмалу щыIэр къызэрагъэщхьэпэным иужь итхэу. Европэр емынэ узым ирилъэсыкIат; хэкIуэдэжыным нэса Византие къэралыр сэрейм щекIуэкI зэрызехьэхэмрэ къэрал кIуэцI къаугъэхэмрэ къарууншэ ящIат; Генуемрэ Венециемрэ зэныкъуэкъу зэпытти, зэгуэхьэу уэсмэнхэм хы щIыIум щебгъэрыкIуэфтэкъым. Ауэ тыркухэр чыристан щIыналъэхэм ятеуэми, мамлюк сулътIанхэм муслъымэн хэкухэм хуащI пщIэр я тхыгъэхэм къыщыхагъэщыху, Каир дэс тепщэгъуэм ахэр иджыри зыхуэсакъын хуей бийуэ къилъытакъым. Iуэхум зыщихъуэжар тыркудзэм къуэкIыпIэмкIэ иунэтIа нэужьщ. ЗэхущытыкIэр зэрыщытыпхъэм зэрытемытыр уэсмэн лIыкIуэр дипломатхэм я хабзэм щебэкъуа махуэм къыщIэщащ. 1464 гъэм сулътIан Хьушкъэдэмым и пщIантIэм къекIуэлIа тырку лIыкIуэм бысымым и пащхьэм зыщигъэщхъыу щIым ба хуищIын щимыдэм, абы иризэгуэпа Хьушкъэдэм Мехмед ЕтIуанэм лIыкIуэ хуигъэкIуэжакъым.
Я унафэр щыпхыкI щIыпIэхэм зрагъэубгъуным зэрыхуэпабгъэр нэрылъагъуу, хуэм-хуэмурэ къызэщIэплъэ зэпэщIэтыныгъэм уэсмэнхэр кIуэ пэтми нэхъ гуащIэу къыхэувэн щIадзат. Арат и хьэлыр лъэпкъыщIэхэмрэ щIыналъэщIэхэмрэ зыIэщIилъхьэныр зи нэрыгъ импер гупсысэкIэм. Мамлюкхэм псори езыхэм зэрызэтраухуам хуэдэу къызэрагъэнэным иужь итхэт. ИужькIэ гурыIуэгъуэ хъуащ абыхэм ящIа псори уэсмэнхэм я IэбэкIэм щхьэхуимыту зэрыпэджэжа жэуапу зэрыщытар.
Япэ уэсмэн-мамлюк зауэм щыщIидзар 1486 гъэрщ. Зэхэуищым мамлюкхэр щытекIуа нэужь, 1491 гъэм мамырыгъэкIэ зэгурыIуахэщ. Уэсмэнхэм япэщIэта Къаитбей 1496 гъэм дунейм ехыжат. КъыкIэлъыкIуэ илъэситхум емынэ узым иунэщIа Каир сулътIанитху, зым иужьым адрейр иту, щызэрахъуэкIащ. 1501 гъэм тепщэгъуэр зыIэрыхьа, Къаитбей и мамлюкыу щыта Къанщауэ Гъурщ цIыхубэ гъащIэр зэтезыгъэувэжыфар. Уэсмэнхэм апщIондэху 1486-1491 гъэхэм яфIэкIуэда къарур зрагъэгъуэтыжри, КъуэкIыпIэ Гъунэгъум щрагъэкIуэкI зауэхэр яублэжат. Мамлюк сулътIанхэм я къарылыгъуэм нэмыщI абыхэм иджыри япэщIэтт епщыкIуплIанэ лIэщIыгъуэм Ираным къыщыунэхуа сэфэуийхэм я шиит къэралыгъуэри. 1514 гъэм уэсмэнхэм сэфэуийхэм я дзэр зэтракъутэри фокIадэм и пэм Тебриз дэхьауэ щытащ.
Уэсмэнхэр зыфIимыгъэнэн папщIэ лъэкI къэзымыгъанэ Къанщауэ Гъур шиит-сэфэуийхэм къащхьэщыжыну фIэигъуакъым. Ауэ хуэм-хуэмурэ сулътIан къэралыгъуэм и гъунапкъэхэм хуэкIуатэ Сэлим и бийр бзаджэу игъэбэлэрыгъащ.
15I6 гъэм и шыщхьэуIум уэсмэнхэр теуащ мамлюк къэралыгъуэм и унафэ щIэт Сирием. А гъэ дыдэм, шыщхьэуIум и 24-м, Хьэлэб и ищхъэрэкIэ къыщылъ Мардж Дэбикъ губгъуэм уэсмэнхэм мамлюкхэр щызэтракъутэри Къанщауэ Гъур зауэ губгъуэм щыхэкIуэдащ. (Хуэзыгъэфащи щыIэщ, сулътIаным, зэрытемыкIуэнур къыщищIэм, щхъухь ирифауэ).
Тумэнбей сулътIан зэрыхъуа щIыкIэр
Мысырым тепщэу щыщыта мамлюк сулътIанхэм я сатырым плIыщIрэ ебланэу къыщокIуэ Тумэнбей. Ар къызыхэкIамрэ къыздикIамрэ тхыдэджхэр IупщIу тепсэлъыхькъым. ЯщIэр ар 1473 гъэм дунейм къызэрытехьамрэ Къанщауэ Гъур и благъэу, и къуэш-шыпхъу быну зэрыщытамрэщ. Къанщауэм ар къищэхуу иужькIэ, мамлюкхэм я деж зэрыщыхабзэу, хуит ищIыжауэ ятх. Тумэнбей «тибак» жыхуаIэ мамлюк щIалэхэр щагъасэ еджапIэр къиухащ, и къулыкъум амир джэмдаркIэ еджэу. Лэжьэн зэрыщIидзар сулътIаным и Iэпыдзлъэпыдзущ. ИужькIэ ар пщIым я пашэ, зэман дэкIри – плIыщIым я пашэ хъуащ. КъыкIэлъыкIуэу абы къыIэрыхьащ сулътIаным и бгъуэщIэс нэхъыщхьэм и IэнатIэр, итIанэ сулътIаным и дэфтэр зехьэпIэм и тету ягъэуващ. Тумэнбей тепщэ Iэзагъ къызэрымыкIуэ къыкъуэкIат. Куэд дэмыкIыу абы IэщIалъхьащ щIыхэр, унэхэр, унэлъащIэхэр, Iэщэ-фащэхэр, цIыхур зышэс-зэрызекIуэ псэущхьэхэр, сулътIаным и щакIуэ хуэIухуэщIэхэмрэ макъамэ Iэмэпсымэхэмрэ. Абы къыкIэлъыкIуэу Къанщауэ Гъур Тумэнбей къалэн щищIащ Мысырым и мэкъумэш Iуэхухэмрэ псы къыщIэшыным епха лэжьыгъэхэмрэ я унафэр. Абыхэм къадэкIуэу лъэмыж ухуэныгъэхэм, псыIэрышэхэм, щIы къэзыпщхэм, Каир гъавэр къэзышэ IуэхущIапIэхэм я лэжьыгъэм кIэлъыплъынри Тумэнбей и пщэ къыдэхуащ. Абы и нэIэ щIэтт «кашифкIэ» зэджэ лIыщхьэ нэхъыщхьищыр: Мысыр Ипщэм и унафэщIымрэ Ищхъэрэм и унафэщIитIымрэ. СулътIаным и благъэ щIалэм зэ закъуи гурыщхъуэ зыхуригъэщIакъым тепщэгъуэм епцIыжын мурадкIэ, икIэм абы аргуэру зы къулыкъу къыIэрыхьащ: Къанщауэ Гъур къалащхьэм дэкIын хъумэ, цIыхубэр щыгъуазэу Тумэнбей езым и пIэкIэ къигъанэт. Тумэнбей хуитт эмир нэхъыщхьэхэм къулыкъу яритыну е ящхьэщихыну, хэхыпщIэхэри IэщIэлът. Шэч хэлътэкъым Къанщауэ Гъур 1516 гъэм уэсмэнхэм езэуэну Сирием щыкIуэм щыгъуэ, къыщыщIIамэ, езым и пIэ къиувапхъэр Тумэнбейуэ къызэрилъытам.
Мардж Дэбикъ деж мамлюкыдзэр щызэтракъута нэужь, Каир къыдэна эмирхэм Къанщауэ Гъур и уэсятым тету Тумэнбей абы и пIэкIэ хахат, ауэ езы Тумэнбей махуэ щэ ныкъуэкIэ идакъым къэрал унафэр и пщэ дилъхьэн. СулътIан тепщэгъуэм и щIыналъэхэр фIэкIуэдат, дзэм зыри къыхэнэжатэкъым. КъинэмыщIауэ, Тумэнбей имыщIэу щыттэкъым мамлюкхэр зэрызэмыакъылэгъур, Сирием кIуа дзэр зытекIуэдэжар арат. Ар егупсыс къыщIэкIынт езым имытелъхьэ эмирхэм, Каир къызэрыдыхьэжу, я Iэщэр къытраубыдэнкIи зэрыхъунум. Iуэхур шынагъуэу зэхэзэрыхьыпат. Иужьым сэрейм зи нэIэ тет дин щIэныгъэлIхэм я деж къыщекIуэкI хабзэрати: «СулътIан мыхъумыщIэм и унафэм илъэс плIыщIкIэ ущIэтмэ нэхъыфIщ, зы сыхьэткIэ унафэншэу укъанэ нэхърэ» жаIэри, Тумэнбей унафэр егъэзыгъуэкIэ кърагъэщтащ.
1516 гъэм жэпуэгъуэм и 11-м Тумэнбей сулътIан хъуащ. Iуэхум хъалиф Мутэуэккил Ещанэр хэтыну Iэмал щыIакъым, - ар уэсмэнхэм гъэру яIыгът. Тепщэ хъуагъащIэ сулътIаныр хабзэм тету зэрагъэлъапIэм емыщхьу екIуэкIащ Тумэнбей и лъэтеувэр: дыжьын бзу зытет тепхъуэри, дыжьынкIэ гъэщIэрэщIа уанэри, дыщэпскIэ хэдыкIа шы тепхъуэри сулътIаныщIэм папщIэ сэрейм и хъумапIэхэм къыщIахакъым.
Тумэнбей Къанщауэ Гъур и телъхьэхэм фIыкIэ ядекIуэкIыну хуежьащ, тепщэгъуэм и къулыкъущIэхэри дзэзешэхэри зэрихъуэжаишхуэ щымыIэу, итIанэми къулыкъу къызыхуигъэна эмир псоми абы и лъэныкъуэ къащтакъым.
Уэсмэнхэр къатеуэн шынагъуэ зэрыщыIэм къыхэкIыу, сулътIаныр зэрыхъукIэ къэралкIуэцI къаугъэ къызэримыгъэхъеиным иужь зэритыр губзыгъагъэт, ауэ иужькIэ къэхъуахэм къагъэлъэгъуащ езы Тумэнбеи мамлюк тепщэгъуэри абыкIэ хъума зэрымыхъуар.
Тахътэмрэ щхьэпылъапIэмрэ я зэхуакум
1516 гъэм и дыгъэгъазэм мамлюкхэм Каир къалэбгъум деж уэсмэнхэм ящыщ зы гуп къыщаубыдащ. Езыхэм зэрыжаIэмкIэ, ахэр Тумэнбейрэ мамлюк эмирхэмрэ тхыгъэ къахуэзыхьа Сэлим Езанэм и лIыкIуэхэт.
ТкIийуэ щапкърыупщIыхьым, наIуэ къэхъуащ зауэлI щэ ныкъуэ зыщIыгъу уэсмэн лIыкIуэм мамлюк хъумакIуэхэм гу залъримыгъатэу заблригъэшын щхьэкIэ, къумырысхэр къигъэщхьэпэну зэрыхэтар. Ахэр блэзышыну хэтахэм зы мамлюк эмири къахэкIащ. Гу къылъамытэу Каир дэхьэну зэрыхэтами, мамлюк эмирхэм тхыгъэ гуп къыхурагъэхьами гурыщхъуэ яригъэщIащ къаубыдахэр лIыкIуэ хуэдэу зызыщI, телъхьэ яхуэхъун къэзылъыхъуэ тIасхъэщIэххэу.
Арати, уэсмэн лIыкIуэхэр псалъэмакъ куэд хэмыту сулътIаным и дэфтэр хъумапIэм яшэ, Iуэхур нэгъэсауэ зэхагъэкIыху щаIыгъыну. Уэсмэн лIыкIуэхэм я пашэр пщIантIэм зэрыдашэу, шым къепсыхыу бысымым сэлам ирихыну унафэ хуащI. Ауэ уэсмэн лIыкIуэм ар имыдэу хъущIэн щIедзэ, и маисэр кърепхъуэтри къыбгъэдэт мамлюкхэм къахэзэухьу хуожьэ. Апхуэдэу щыхъум, канцелярием и унафэщI эмир Iэлан лIыкIуэм и Iэщэр пщIэхахыну унафэ ещI, лIыкIуэхэм я пашэри абы и гъуса уэсмэн зауэлIхэри ярегъэубэрэжьри ирегъэгъэтIыс. Куэд дэмыкIыу хэIущIыIу мэхъу ищхьэкIэ зи гугъу тщIа гупым щыщу къалэм иджыри уэсмэн зауэлI плIыщI зэрыдэтыр. ТIасхъэщIэххэм зэрадэIэпыкъуам щхьэкIэ, абыхэм щIэгъэкъуэн яхуэхъуа къумырыситIыр яукI. Мамлюк нэхъ гуащIэхэм «лIыкIуэхэр» дэфтэр хъумапIэ пщIантIэм щыдэхьэм зэтраукIэнути, эмир Iэлан яхуимыдэу, ягъэтIысахэр езым и нэIэ тету ирегъэхъумэ.
Къэхъуар зэрызэхихыу, Тумэнбей лIыкIуэхэм яIэщIэлъа тхыгъэхэр къыхуахьыну унафэ ещI. Сэлим Езанэм мамлюк сулътIаныр къыхуриджэт езым и унафэр къабыл ищIыну, и цIэр мэрем хъутIбэхэм щагъэIуну, ахъшэ къыдагъэкIхэми тратхэну. «Си лIыкIуэу ув, - къыхуитхырт Сэлим Тумэнбей. Уэ – Газэрэ Мысырымрэ я зэхуаку дэт щIыналъэр къыплъысу, дэ – Сириемрэ Евфратрэ я зэхуакур». И гупыжыр къабыл ямыщIмэ, Сэлим Мысырым дэхьэу зы адыгэ къыдимынэу зэтриукIэну жиIэт. Тумэнбей абы къигъэгубжьри, уэсмэн лIыкIуэхэм зы жэуапи яIэрыхьакъым.
АпщIондэху Сэлим Езанэм Сирием къалэшхуэу дэтхэр иубыдри Газэ деж къыщыувыIат. Газэ щыIэ мамлюк комендантым мызауэу зитыну зигъэхьэзыртэкъыми, Каир дэIэпыкъуэгъу къыхурагъэкIыну лъэIуащ. Я зы Iэхьэр иджыри еджапIэр къэзымыуха зауэлI ныбжьыщIэхэу, мыдрейхэр пщылI фIыцIэрэ хьэпсым кърагъэкIыжа щIэпхъаджащIэхэу, Тумэнбей зауэлI минипщI ерагъыу зэхуешэсри еутIыпщ. Фоч зыIыгъ лъэсыдзэр пхъэ гув щэщIым ирагъэзэгъат. Дзэм емыщхь а тхьэмыщкIэ гупым унафэщI яхуэхъун хуей эмирхэм иратын «тегъэгушхуапщIэ» къызыхэкIын ахъшэ щыIэххэтэкъым. Iуэхур зыIутрат: Къанщауэ Гъур Сирием щыкIуэм мысыр хъарзыналъэм мылъкуу илъыр здишат. Япэрауэ, тахътэм и унафэр езыхэм зэраIэщIэлъым и щыхьэту, мамлюк сулътIанхэр зэман кIыхькIэ къэтыну щыхьэрым щыдэкIкIэ хъарзыналъэри хъэлифри здыщIагъу я хабзэт: зыгуэркIэ сулътIаным пэщIэувэн къыкъуэкI хъумэ, ахъшэм - дзэр, хъалифым - унафэр къахуигъанэт. ЕтIуанэрати, Къанщауэ Гъур Сирием щыIэ и лIыкIуэхэмрэ цIыхубэмрэ къахуэпэжын папщIэ гулъытэ яхуищIыну и мурадт. СулътIаным и лъэщагъымрэ абы и сэрейр зэрызэщIэлыдэмрэ наIуэ къэхъун хуэдэу, Сирие зекIуэр зекIуэ ехьэжьа ящIыну загъэхьэзырт. СулътIаным и хъугъуэфIыгъуэр махъшэ щэ ныкъуэм яшэт, зыгуэрхэм зэрыжаIэмкIэ, яхь мылъкур динар мелуаным нэблагъэу. Эмир куэдми ахъшэшхуэ къыздащтат. Къанщауэр иджыри гугъэт уэсмэнхэм емызауэу Iуэхур игъэзэкIуэжыфыну. Сэлим мамырыгъэкIэ гурымыIуэфу, мамлюкыдзэм зауэм зыхуигъэхьэзырын хуей щыхъум, хъарзыналъэмрэ эмирхэм я мылъкумрэ Хьэлэб пэгъунэгъу чэщанэм щIалъхьат. Дэбикъ деж къыщыхагъэщIа нэужь, Хьэлэб и тетым къалэр мызауэу итри мамлюк сулътIан къэралыгъуэм и мылъкури эмирхэм я ахъшэри Сэлим Iэрыхьат. Тумэнбей дзэщIэ зэригъэпэщыну хуежьэпэнуми, езым и мылъкум фIэкIа нэгъуэщI бгъэдэлътэкъым. Хъарзыналъэм, Ибн Ийас зэритхыжымкIэ, «зы динари зы дирхьэми илъыжтэкъым».
Улахуэ зрамыт мамлюкхэм зекIуэ мыкIуэн щхьэкIэ сыт хуэдэ щхьэусыгъуэри къагъэсэбэпт. Къанщауэ Гъур и зауэлI щIалэхэми, мамлюкыдзэм куэд щIауэ хэт зауэлIхэми (абыхэм нэрыбгэ къэс динари 130-рэ кърамытауэ замыгъэхъеину жаIэт) сулътIаным и дамэгъухэми Тумэнбей чэнджэщ иратт IэмалыншагъкIэ ящIэ хабзэ хэкIыпIэхэм хуэкIуэу дзэ зэригъэпэщыну. Ауэ Тумэнбей цIыхухэм я мылъкуми, тхьэмыщкIэхэм я Iэхьэми хэIэбэн идакъым, хэхыпщIэщIи игъэувакъым. «Унафэр сэ сIэщIэлъыху, залымыгъэкIэ зыми зыри къеIысхынукъым», - иукъуэдият сулътIаным. А зэманым псэуахэми Iуэхум щыхьэт хуэхъуахэми ялъытэ уэсмэнхэр Мысырым къримыгъэхьэу зэрапэлъэщын амал закъуэ къыхуэнам Тумэнбей апхуэдэ щIыкIэкIэ зыхигъэкIыжауэ. Хэт ищIэрэ, сулътIаныр гузавэ къыщIэкIынт хабзэм къемызэгъыу мылъку хихмэ, армырами тIасхъэ хъуа къэралыгъуэм и Iуэхур нэхъеиж ищIынкIэ, е егупсыс къыщIэкIынт Iуэху зэхэзэрыхьам нэхъыфI дыдэу хэпщIыхьыфынур шэрихьэтымрэ унафэ щIыкIэ захуэмрэ утетынрауэ. Дауэ хъуами, зэзауэр зэриухынур гурыIуэгъуэт. Тумэнбей IэщэкIэи зауэлI бжыгъэкIэи хэщIыныгъэшхуэ игъуэта нэужь, Газэр Сэлим Iэрыхьэри уэсмэнхэр мысыр гъунапкъэм деж къыщыхутащ.
Каир кIуэцI Iуэхур кIуэ пэтми нэхъ къыщызэщIэплъэт. Улахуэрэ ерыскъырэ ирикъуу зрамытыф мамлюкхэр хъунщIэнымрэ лей зехьэнымрэ хуимыгъэкIуэн папщIэ, ерагъыу зэтриIыгъэф къудейт сулътIаным. Къанщауэ и блыгущIэт къэкIуэжахэр арэзытэкъым Тумэнбей езыхэм къемыупщIу зэрытрагъэувамкIэ. Абыхэм Къанщауэ Гъур и къуэ Мухьэммэдт сулътIану хахынур. Къалэм уэсмэнхэм я тIасхъэщIэххэр дэз хъуат, абыхэм язым Тумэнбей иукIыну хэтащ. Къалащхьэм и щIыбкIэ къумырысхэр хъийм щикIауэ щызэрызехьэхэт. Ибн Ийас зэритхыжымкIэ, жорзехьэхэм зэрахьатэкъым а илъэсым къумырысхэм лейуэ зэрахьам хуэдиз.
1517 гъэм Сэлим и дзэр мысыр къалащхьэм къыбгъэдэхьащ. Зэхэуэм зыщыхуигъэхьэзырым, Тумэнбей къарурэ мылъкуу иIэм я нэхъыбэр мафIэрыуэ Iэщэ зэригъэпэщыным тригъэкIуэдат. Мысырхэмрэ нубийхэмрэ жыжьэрыуэ Iэщэхэр къызыхуэгъэсэбэпын къыхашри топхэр Ар-Риданийэ и Iэгъуэблагъэм, Аль-Мукъэттэм бгыщхьэм трагъэуват. Ауэ ягъэхьэзыра къомыр къахуэгъэщхьэпакъым. Iэщэ хьэлъэхэр пшахъуэм хэнат, Каир зэрахъумэну зэрызагъэхьэзыр щIыкIэм щыгъуазэ уэсмэнхэми топ гъэзэгъуейхэр ялъэмыIэсын хуэдэу къызэрыпакIухьын Iэмал къагъуэтащ. Тумэнбей зыщыгугъыну къыхуэна хэкурысхэр Iэщэми хуэIэкIуэлъакIуэтэкъым, зауэхэм хэтуи есатэкъым. Уэсмэнхэр зэрытекIуар гурыIуэгъуэти, Тумэнбей къыхуэнэжа зауэлI тIэкIур здыщIигъуу щыхьэрым дэкIын хуей хъуащ. Тыркухэм махуищым и кIуэцIкIэ Каир зэхакъутащ. Къалэм къыдэна мамлюк псори здэщыт дыдэм деж щаукIащ.
Блыщхьэу хуэзащ Сэлим мамлюк сулътIанхэм я хэкум щихьа махуэр - 1517 гъэм, щIышылэм и 26-м. Абы и пэ къихуэ мэремым Каир дэт мэжджытхэм абы и цIэр щагъэлъапIэ хъутIбэхэр къыщыIуакIэт. Ауэ Тумэнбей икIуэтыныгутэкъым. Бэрэжьейм, щIышылэм и 28-м ар и зауэлI гупыр и гъусэу къалэм дэхьэри уэсмэнхэм я тIысыпIэм мафIэ щIидзащ. Мамлюкыдзэм иджы Тумэнбей жыжьэрыуэхэм яхигъэхьэну зыхэта каирдэсхэри гуэхьат. Уэсмэнхэм икIуэтыну мурад ящIри мэрем махуэ зыхуэкIуэм хъутIбэхэм аргуэру Тумэнбей и цIэр щагъэIуащ, мамлюкхэм къалэр махуиплIкIэ яIэщIэлъащ. Ауэ щэбэтым, щIышылэм и 31-м увыIэгъуэ имыIэу къателъалъэ фочышэм ахэр къалэм дихужащ. Каир уэсмэныдзэр къыдохьэжри, аргуэру псори зэхакъутэн щIадзэ. Мамлюкхэм ядэIэпыкъуа псоми я унэхэр ягъэс. Хьэрып щIэныгъэлI гуэрхэм зэрыжаIэмкIэ, а Iуэхум мысыр жылэм щыщу минипщI, мамлюк эмиррэ къызэрыкIуэ зауэлI щий хэкIуэдащ.
Мазаем и 3-м, гъубж махуэу, Сэлим пщIэ хэIэтыкIа пылъу каир чэщанэм щIыхьащ. А зэман дыдэм Тумэнбей Аль-Бахънэс зыщигъэбыдауэ, Мысыр Ипщэм щыщ къумырысхэм дзэщIэ къахищIыкIыну хэтт. Сэлим мамлюк епцIыжакIуэхэр къигъэщхьэпэурэ и бийм текIуэну хэтащ. Абы Аль-Бахънэс уэсмэнхэм иджыри Мардж Дэбикъ деж щэхуу къащыдэIэпыкъуа Хъаирбей и унафэм щIэт кхъухь зыбжанэ еутIыпщ, ауэ абыхэм зыри къехъулIэкъым. Тумэнбей къатеуахэр зэтрикъутэну хузэфIокIри я Iэщэри ятрех.
Мамлюк мызагъэхэр зэтрикъутэну Сэлим къиутIыпща етIуанэ гупым пашэ яхуэхъуар мамлюкхэм епцIыжу уэсмэнхэм ягуэхьа нэгъуэщI зы дзэзешэт – Аль Гъэзалий Джанбирдий. Ар Тумэнбей и щыкъу щIалэт – и щхьэгъусэм и дэлъхут. А зыращ Джанбирдий къезыгъэлар: щыкъу щауэр Аль-Бахънэс къызэрысу зыIэрыхьа Тумэнбей абы и тэмакъыщIэм маисэр къытриубыдат, ауэ малъхъэм зыхуигъэфэщакъым и щхьэгъусэм и анэкъилъхур иукIыну, модрейми Iэщэ иIыгъыу Тумэнбей афIэкIа пэщIэмыувэжыну тхьэ иIуащ.
Куэд дэмыкIыу Каир тхыгъэ ирагъэхь: Тумэнбей арэзы мэхъу уэсмэн сулътIаным и цIэр мэрем хъутIбэхэм щигъэIунуи, ахъшэм тригъэуэнуи, Истамбыл хэхыпщIэ иригъэхьынуи, Сэлим и дзэр дэщIыгъуу Каир дэкIыжу щытмэ, афIэкIа я Iуэхуми къыхэмыIэбэнумэ. Тумэнбей итхт апхуэдэ унафэм щIыхуэкIуар зэуэну е хэкIуэдэну зэрышынэм къызэрыхэмыкIар, ар зыхуейр лъыгъажэр къигъэувыIэнырт. Сэлими арэзы мэхъури, лъэныкъуитIым мамырыгъэ зэращIылIэн папщIэ, тырку сылътIаным Каир Ипщэм лIыкIуэхэр еутIыпщ. Абыхэм нэхъыщхьэу я гъусэт Каир щыщ хеящIэхэм пашэу яхэтиплIымрэ хъалифым и лIыкIуэмрэ. Ауэ ежьахэр Аль-Бахънэс нэмыс щIыкIэ, тырку лIыкIуэхэм Тумэнбей и унафэмкIэ мыарэзы мамлюкхэр ятеуэщ, уэсмэнхэр яукIри, иужьрей адыгэ сулътIаным хуахь тыгъэ лъапIэхэри ядыгъуащ.
ЗэгурыIуэныгъэм и гъуэгур зэпыупщIа хъуакIэт. Иужьрей зэхэуэр Гизэ пирамидэхэм деж щызэхэтащ. Уэсмэныдзэр езышэжьа Сэлим топхэмрэ фочауэхэмрэ Нил и Iуфэм иригъэувэкIат. Зэпымыууэ къателъалъэ шэм мамлюкхэм я шуудзэр къагъэщхьэпэну Iэмал яритакъым. Тумэнбей и лъэныкъуэ къумырысхэм зауэм и гуащIэгъуэм я щIыбыр къыщагъазэм, уэсмэнхэр текIуащ. СулътIанымрэ абы нэхъ къыпэгъунэгъу эмирхэмрэ зыщагъэпщкIуат зэгуэр Къанщауэ Гъур и зауэлIхэм укI тезыр зытралъхьэу Тумэнбей къригъэутIыпщыжа къумырыс шейх гуэрым деж. Сэлим Тумэнбей и хъумакIуэхэм Iэщэншэу къаIэщIигъэкIыну мурад ищIащ. Абы шейхыр къигъэгугъащ, Тумэнбей къритмэ, и щIым щхьэкIэ зы динари зы дирхьэми Iимыхыу, езым нэхърэ нэхъ пщIэшхуэ зиIэ мысыр къумырысхэм яхэмыту игъэпсэуну. Тумэнбей уэсмэнхэм иратри, 1517 гъэм мэлыжьыхьым и 13-м ар щхьэпылъэ ящIащ. Мысырри, Сирием ещхьу, Уэсмэн империем щыщ хъуащ.
КIэух
Мамлюк сулътIаным къэралыгъуэр ихъумэн папщIэ иIа гупыжхэм гъуэгу ягъуэтакъым. Тумэнбей унафэр къыщылъыса лъэхъэнэр зэман гугъут. Мардж Дэбикъ деж Къанщауэ Гъур и дзэр щызэтракъутат. Мысыр хъарзыналъэр Селим и IэмыщIэ ихуат, абы къыхэкIыу Тумэнбей дзэщIэ зэригъэпэщу уэсмэнхэм Каир къыдимыгъэхьэн хузэфIэкIакъым. Тумэнбей зыкъэзыIэтхэр игъэсабырыжу зэресари (псынщIэу Каир къыдэхьэрэ къатеуахэм ятеуэжу, Мысыр Ипщэм къаруущIэхэр къыщызэригъэпэщыжу), и зауэлI IэкIуэлъакIуагъри, езыр лIы хахуэу зэрыщытри, зыхуэбгъэдэн щымыIэу текIуэныгъэм зэрыхуеIэ и хьэлри къыхуэщхьэпакъым, унафэр къыIэщIэнэн папщIэ. ИужькIэ къэхъуа псоми къагъэлъэгъуащ Дэбикъ зауэм и ужькIэ Мысырым щытепщэ къулыкъущIэхэм уакъыхэнэу уи щхьэри зэрыпхъумэн Iэмал закъуэу щыIар уэсмэнхэм уагурыIуэныр зэрыарар. Каир къыдэна мамлюкхэм я зэхуаку зэгурыIуэрэ хабзэ зэтеухуарэ зэрыдэмылъым къыхэкIыу, Сэлим мамырыгъэкIэ бгъэдэувэн мурадри Тумэнбей къехъулIакъым. ИщхьэкIэ зэрыжытIащи, сыт къэмыхъуми я сулътIаныр ягъэпэжыну эмир псоми загъэхьэзыртэкъым.
Иджыри Сирием зауэм щыщIимыдзэ лъандэрэ, уэсмэнхэм щэхуу ядэлажьэрт Хъаирбей. Ар Къаитбей и мамлюкхэм ящыщт, миным я эмир цIэр зэрихьэт икIи зэман кIыхькIэ сулътIаным и лIыкIуэу Хьэлэб дэсат. 1516 гъэм и фокIадэм Хъаирбей зимыбзыщIыжу уэсмэнхэм ягуэхьащ, илъэс дэкIри, 1517 гъэм и фокIадэм и 9-м ар Мысырым щыIэ уэсмэн лIыкIуэ ящIащ. ИпэжыпIэкIэ Сэлим Тумэнбей къызэригъэгугъар Хъаирбей лъысауэ жыпIэ хъунущ - псэуху ар Мысырым и тепщэу щытынут, хэхыпщIэр тыркухэм яриту, уэсмэн сулътIаным и цIэр хъутIбэхэм щагъэIуу, ахъшэхэми къыхаIущIыкIыу.
Уэсмэн тепщэгъуэм, и хьэл лантIэм тету, щIыпIэ пхыдзахэм пщIэ щызиIэ къулыкъущIэхэм емыныкъуэкъуу ядекIуэкIыныр нэхъ къищтащ, щIыналъэм щызэтеува унафэр зэтрамыкъутэу икIи ямыхъуэжу. КIэныщIэкIэ джэгуну хьэзыр мамлюкхэми яфIэкIуэдар зыIэрагъэхьэжын папщIэ, уэсмэнхэм я дзэмрэ мылъку зезыгъакIуэ къулыкъущIэхэмрэ зыхагъэзэгъащ. Абы и фIыгъэкIэ абыхэм мамлюк сэрейм щызекIуа хабзэхэри я дзэ зэгъэпэщыкIэри къызэтранащ. ЯIэщIэкIа пщIэр къэралыгъуэм щызэрагъэпэщыжщ, «бейликат» жыхуаIэ уэсмэн къулыкъу зехьэкIэщIэр къагъэунэхури, хуэм-хуэмурэ ахэр Уэсмэн къэралыгъуэм и унафэм щIэкIыжыпахэщ. Мамлюкыдзэр епщыкIубгъуанэ лIэщIыгъуэм ипэ пщIондэ щыIащ, ауэ мамлюк сулътIанхэм я тхыдэр иужьрей бурджий сулътIан Тумэнбей зэрыхэкIуадэу иухащ.
