Щхьэхуитыныгъэм и хэщIапIэ
Илъэсищэ зауэмрэ урыс усыгъэмрэ
Сыт ахэрзэгъунэгъу зыщIыр?
ЩIыналъэ дахэм малъхъэдису цIыхур зыщIешэ. Ижь-ижьыж лъандэрэ Кавказ лъахэм къэрал Iэджэхэр къыщIэхъуэпсу къокIуэкI. И дахагъэм и мызакъуэу, ахэр ди лъахэм къыхуэпабгъэрт мыр «КъуэкIыпIэм и хэгъуэгухэм уазэрыхыхьэ куэбжэшхуэу» зэрыщытым къыхэкIыу. И дахагъэмрэ географие теухуауэ иIэ мыхьэнэшхуэмрэ бэлыхь мащIи хагъэтакъым жэнэт пэлъытэ ди лъахэр. Кавказым и курыкупсэм ису, абы и джэлэс пэлъытэу псэуа адыгэхэм а бэлыхьхэм я нэхъыбапIэр къалъысащ. Зауэмрэ банэмрэ хэмыкIыу къэгъуэгурыкIуэ лъэпкъхэм я щхьэхуитыныгъэм щIэзэууэ лъыуэ ягъэжар къэзылъытэфын щыIэкъым.
Ауэ Кавказыр IэщэкIэ яубыдыну щIэхъуэпсхэм я мызакъуэу, мыбы къакIуэрт литературэм, гъуазджэм, щэнхабзэм я лэжьакIуэ цIэрыIуэхэри. КъакIуэрти, бгырыс щIыналъэм зэритхьэкъуар абыхэм я тхыгъэхэм къыщагъэлъэгъуэжырт.
ИлъэсищэкIэ екIуэкIа Урыс-Кавказ зауэм пащтыхьыдзэм IэщэкIэ щыхузэфIэмыкIыр урыс тхакIуэхэм, усакIуэхэм яхузэфIэкIырт — я тхыгъэ дахэхэмкIэ бгырысхэр ятхьэкъуфырт. Пащтыхьым зэрихьэ залымыгъэри, щхьэхуитыныгъэм зыри пэзымыщI бгырысхэм я щIыналъэр зэрахъумэжри къызыгурыIуэ а лIы щэджащэхэм яхэтт Толстой Лев, Лермонтов Михаил, нэгъуэщIхэми хуэдэу, Кавказым щыпсэуахэр. Яхэтт махуэ бжыгъэ фIэкIа щымыIахэри. Ауэ а махуэ бжыгъэри усакIуэ, тхакIуэ нэсхэм яхурикъурт ди щIыналъэр игъащIэкIэ ягу къинэн щхьэкIэ. Языныкъуэ усакIуэхэр, псалъэм папщIэ, Лермонтовыр, бгырысхэм, псом хуэмыдэжу адыгэхэм, езыхэм я лъэпкъ усакIуэу фIэкI къащыхъужыркъым. Апхуэдэу щIыщытыр абыхэм Кавказым къы- хуаIа лъагъуныгъэр я тхыгъэхэм зэрыщагъэлъапIэр аращ.
Нобэ теддзэхэр зи къалэмыпэм къыщIэкIа урыс усакIуэхэр я цIэрыIуагъкIи IэзагъкIи зэхуэдэкъым. Ауэ ахэр зэрешэлIэж ди лъахэм хуаIэта усэ сатыр гъуэзэджэхэм. Ар и щыхьэтщ, зауэр сыт хуэдизкIэ залымыгъэу щымытами, гуапагъэрэ цIыху лъагъуныгъэкIэ гъэнщIа псэхэр зэрызэIыхьлым.
УЭРЭЗЕЙ Афлик,
усакIуэ, зэдзэкIакIуэ.
Козлов Иван
«Гнедич К.Н.» усэм щыщщ
ХъуэпсапIэ нэхур зи гурыщIэм, гурыщIэ ушэм и гъэфIэным
Усэ телъыджэм и пшыналъэр бгы лъахэм ину щыбгъэIуа?
Хиос-хьэфизым и уэрэдым, хулъэкIыу псэр игъэгуфIэну,
Кавказ къуршыжьхэр щIэдэIуа?
Дуней телъыджэм и дахагъэм хулъэкIыр уэ езым уолъагъур,
Къыр абрагъуэхэм я щыгур зэщIегъэлыдэр я мыл джанэм,
Аузым дэзу и толъкъунхэр, йожэх псы уэрыр бгым щIэбжьахъуэу,
Къызэролъэлъ дыжьыну!
Къуршыщхьэ тхъуахэм я уэс нурыр уэгу лъащIэ щхъуантIэм щракъухьыр.
Жызум къудамэхэр къуэм доплъэ, щыхупIэ куухэм къащхьэщыту.
Уи лъабжьэм пшахъуэм зыщешыхьыр, къыщеджэдыхьыр мыкIуэмытэу,
Псыр гъуахъуэу нэпкъым къолъэр!
Уолъагъу жыжьаплъэу: къыр зэхуакухэр къызэхикIухьу итщ бгырысыр,
Тхьэхэм я мафIэр къафIихьыну тегушхуэфар зрапха бгыжьым
Щхьэхуитыныгъэм, лIыгъэм, шыфIым зи гъащIэр щIэзытыф шэрджэсым
КъытонэIукIыр и лъэужьыр.
Бгым ирапхами, и щхьэр зыми хуигъэлъэхъшакъым а лIыхъужьым,
КъигъэIурыщIэрт, уеблэм, хуэму езы Щыблэтхьэ дыдэм и гур.
КъыщеплъкIэ Тхьэшхуэр, къэгубжьауэ, лIыхъу къэмыланджэм и Iэужьым,
ИкIэзызыхьырт щыблэр Iэгум!
Пушкин Александр
Кавказым и гъэр
(Повестым щыщ Iыхьэхэр)
Адыгэр хуэму мэуэршэр.
Ягу къагъэкIыжыр я шы жэр,
Псэ зэпылъхьэпIэ щита зауэр,
ЗекIуэ шынагъуэм и IэфIагъ,
Бийм къылъыбгъэсу гузэвэгъуэр,
Щхьэхуитыныгъэ дэрэжэгъуэр
УщиIэ махуэм и дахагъ.
Уэркъ хьилэшыхэм я бзаджагъэр,
Абы я сэшхуэм и гъэбзэкIэр,
Шабзэшэу бийм якIэлъысар,
Бийм и жылагъуэу ягъэсар,
Гъэр тхьэIухудхэм я гуфIэкIэр.
***
Сурэт щэджащэхэм я теплъэ!
Уахътыншэ уэсхэм я шэнтжьейм
Замыгъэхъейуэ пшэхэр илъу
КъыпфIощIыр, уеплъым уэс чэщейм.
Абы я куэщIым щхьэмыж тхьэхуу,
ЗэщIэлыдэжу и щхьэ тхъуар,
КъыхотэджыкIри Iуащхьэмахуэ,
Къащхьэщоувэ бгыуэ хъуам.
Уэлбанэпежьэ уафэгъуагъуэр,
Игъауэу щыблэ, къыщысам,
Нэщхъейуэ щIалэр, щхьэр и жагъуэу
Бгы щыгум дапщэрэ теса!
И лъабжьэм пшэ хьэлъэжьхэр щIэпщу,
Етауэ, тафэм жьыр щытепщэу;
Къижыхьырт, щтауэ, зы мэз бжэн,
Къилъыхъуэу щхьэр зрихьэлIэн;
КъытелъэтыкIырти къыр сыджым,
Уафэгум бгъэхэр щызэпэджэрт.
Зэхыуигъэхыжкъым жьы щыкIам
Я макъ жэм бум, шы зэрызехьэм…
Уафэгум пшэ къыщыхъуэпскIам
ТрекIэр губгъуэм уэшхыр щхьэхьу;
Толъкъунхэм джабэхэр къалъэс,
Мывэ хьэдзэжьхэр зэлъыIуитхъуу
Къожэхыр псыхьэлыгъуэр гъуахъуэу, —
Гъэр щIалэ бгыщхьэм зэрытесщ;
ШыIэншэу поплъэ дыгъэ бзийм,
И закъуэу, къиту пшэм я щыгум,
ЗилIэжми щыблэм, мыгужьей,
КъыпфIощIыр мы зэрыхьзэрийм
ГуфIэгъуэ гуэр кърилъхьэу и гум.
Ауэ щIалэщIэр гъэщIэгъуэну
ЗыIэпишат лъэпкъ зыхэхуам;
КIэлъыплъырт, зыри къимыгъанэу,
Адыгэм хабзэ къыдалъхуам,
Я гъащIэр, хьэлыр щыхъут гурыхь,
ЗэуапIэм гур зэрыхуэпабгъэр;
Я хьэщIэм зэрыхуащIыр щIыхь,
Я жыджэрагъыр, яхэлъ лIыгъэр.
Адыгэ щIалэм и шагъдийм
Къызэхижыхьу къуакIи бгыкIи,
Гухэхъуэу зэрызиукъуэдийм
КIэлъыплъыфынут махуэ псокIэ:
Шыбг лантIэм исщ. Абы йокIупс
И пыIэр, и адыгэ щIакIуэр.
НыбжьыщIэм зауэм зыхуегъэпс,
Уанэгум ису IэкIуэлъакIуэу.
И Iэщэ-фащэ ямылейм
Дехьэх, икIауэ и нэхъуейр.
И Iэщэр, и шыр арщ адыгэр
ЗыкъуэгушхукIыр, зэрыпагэр:
Шабзалъэр, къамэр, мэIу, фокIэщI,
Аркъэныр, шабзэр, зым пимыщI
И сэшхуэр ибг ищIащ Iэпэгъуу
Зыщигъэпсэхуи зауэ губгъуи.
ЗауэлIым зы къемыхьэлъэкI,
Зы макъ имыщI щылъэси шууи.
А зэрыщытми зи темыкI, —
ЗэрызауэлI езэгъыпIэншэщ.
Къэзакъ жьэрыплъэм и ажалщ
И къулеигъэ и шы мафIэр,
Бгы щыгу ирапIыкIауэ Iэлщ
И ныбжьэгъу пэж къыхуэIумпIафIэр.
БгъуэнщIагъым, пабжьэ зэщIэкIам
КъыхолъэтыкIри накIуэпакIуэу,
Шабзэшэ щIагъэфиикIа
ПфIэщIыну пожьэ бий къыхуэкIуэм.
НапIэIэтыгъуэщ ар зыхуейр,
Бийр къыщIидзэну и шы бгъэгум.
Аркъэным зедзри блэ нэхъей,
КъреутIыпщхьыкIыр ар уанэгум.
И лъэгум хъуаскIэр щIэлыдыкIыу,
И нитIым къилыдыкIыу губжь,
Пхелъэфыр гъэрыр къуакIи бгыкIи,
Къыщинэу гъуэгум лъы лъэужь;
Лъэпощхьэпо къыхуэхъу щымыIэу,
Поджэжыр шы лъэ макъым бгыр.
Толъкъунхэр зыр адрейм кIэлъеIэу,
Къохутэр пащхьэм къуршыпс уэр.
КIуэрыкIуэу холъэр, псыкум гъэр
Хидзам ирефыр псы утхъуар.
Ажал щIолъэIур хэкIыпIэншэр,
Хуеижкъым зы, ажал нэмыщI…
Арщхьэ адыгэ щIалэм и шым
Ар зэпрех псы адрыщI.
***
Дунейр къэхъужмэ зэ мамыр,
Пщыхьэщхьэ пшагъуэ уэлбанэгъуэм
Жьэгу хуабэм дэсу мэуэршэр
Адыгэр хэсу и унагъуэм.
И пщIантIэм къыщыхуепсыхам,
Жэщ къытехъуауэ, гъуэгурыкIуэ,
Ирегъэблагъэ накIуэпакIуэу, —
Адыгэ Iэнэр зэIухащ.
Къыпожьэр хьэщIэм хэгъэрейр,
И фIэхъус гуапэр и пэ иту,
Хъуэхъубжьэ дахэр къыхуиIэту,
ИрегъэIэтыр мэрэмэжьейр.
Нэху щыхукIэ, щIакIуэр теубгъуауэ,
ЙопщIыхьыр хьэщIэр пщIыхь мамыр.
Нэхущым мэшэсыжри шур,
Тохьэжыр гъуэгу, зигъэпсэхуауэ.
Къурмэн махуэшхуэм щIалэгъуалэр
Къуажэбгъум гупу щызэхуос.
Хэти и лIыгъэ зыдынэс
Щигъэлъэгъуэнущ джэгу яублэм.
Зэдоуэ шабзэ, пшэм я щIыбым
Щылъатэ бгъэр къраудых.
Мэз бжэну сакъыу къызэдох
Бгы нэкIуми, тафэм зыхаIубэ.
Къыщолъэтыжри зэуэзэпсэу,
Толъкъуну зэрехьэх къуршыпсу
Зэдолъ, къызэранэкIыу сабэр.
Бестужев-Марлинский Александр
Шэрджэс уэрэдыжь
Бгъэжьхэм ещхьу Казбек щыгум
Пшагъуэр хьэлъэу къытогъуалъхьэ.
Пшагъуэм хуэкIуэу къыр щыгу гъуэгум
Уэркъ шуудзэ гупыр тохьэ.
ДокIхэр лъагэу, нэхъри лъагэу,
Урысыдзэм дэжэщIа
Уэркъ гуп цIыкIум и къыр лъагъуэр
Лъы ящIэкIымкIэ гъэнщIащ.
Фочхэр, сэшхуэр ягъэдалъэу
Къэпхъэрахэщ бий емынэр.
Я топышэу къателъалъэм
Пэлъэщыфкъым афэ джанэр…
«Шыхэ, флъэкIыр къэвмыгъанэ!»
Фэ фешакIэщ — ауэ жыжьэщ
Ди быдапIэу къурш мэзыжьыр!
Бий нэщанэ хъуащ ди гущхьэр…
Щысщ молэр лъэгуажьэмыщхьэу,
Тхьэ йолъэIур, тхьэлъэIу псалъэр
Тенджыз нэхум, уафэ нэзым
ПхолъэтыкIри шабзэшэу,
Бегъымбарым и деж носыр:
«Алыхь лъапIэ, дыкъэхъумэ!»
Ялъагъужыркъым къелыпIэ,
Ауэ, ди Тхьэ, сыт пщIыхьэпIэ!
Асыхьэтым тхьэ IэмыркIэ
ЗэщIоушэ мэзыжь щхьэкIэр:
Толъкъун щIыкIэу зэщIэгъуагъуэу,
ЯгъэщIагъуэу, ар къоIэгъуэр!..
Муслъымэнхэр я ажалым
Мэз Iувыжьым кърегъэлыр.
Лермонтов Михаил
Тэрч и тыгъэхэр
Тэрч мэкъугъыр, Iэлщ, губжьауэ
Къыр зэхуакур декъутыкI.
Мывэ Iуфэм епэбжьауэу,
Налкъут нэпсхэр щIекIутыкI.
Ауэ толъэдэжри тафэм,
Iэдэб дыдэу зеубыдыж.
ЗыщигъафIэу тенджыз Iуфэм,
Каспий дадэ йоубзэж:
«IэплIэр, дадэ, къысхуэущIыт!
Лъэр уи деж къэсхусыхун
Зэпысчакъым гъуэгуу мащIэ,
МащIэу хуейщ зызгъэпсэхун.
Сыщалъхуащ Къазбэч и лъапэм,
Пшэхэм бгъафэкIэ сапIащ,
Залымыгъэр зыгъэлъапIэ
ЦIыхухэм бийуэ сраIащ.
Уи щIалэфIхэу зи джэгугъуэм
Сэ Дарьял псыр къахуэсхъунщIащ,
Зэрызехьэу, абрагъуэу
Мывэ хъушэ къахуэсхуащ.
Ауэ Iуфэм зригъэщIу,
Каспий, жей пфIэщIыну, щымщ.
Нэхъри бзафIэ зыныхуищIу,
Тэрч и макъыр егъэдым:
«Къыпхуэсхьащ сэ тыгъэ лъапIэ,
Тыгъэ лъапIэ псом я лей,
Къыпхуисхащ сэ уэ
АдыгэлIу зы шууей.
Дыщэ защIэщ афэджанэр,
Iэблэтелъхьэ жыр псыхьам,
КъратхыкIри КъурIэным
Тхьэм и псалъэ хащIыхьащ.
Зэхэлъхьащ и нэщхъыр жагъуэу,
И пащIэкIэр зыгъэплъыжь
Лъы щIэкIам пхиша и лъагъуэм
Къытенащ и лъы лъэужь;
Жэуапыншэу и нэшхуитIым
Гужьгъэжьышхуэ къыщIэнащ.
И щхьэгу дыдэм зыщеIуантIэ
АкIэ фIыцIэ ухуэнам».
Ауэ Iуфэм зригъэщIу,
Мэщхьэукъуэр Каспий, щымщ.
И толъкъунхэр хуэму ещIэу,
Тэрч и псалъэр егъэдым:
«Еплъыт, дадэ, мы си тыгъэм!
Хэт мыпхуэдэ илъэгъуа?
Тезмыгъаплъэу дунеягъэм,
Ар сэ уэ пхуэзгъэтIыгъуащ.
Къыпхуахьащ си толъкъун пщэцхэм
Къэзакъ пщащэ, пщащэ хур,
Iэблэ фэхущ ар, дыжьын щхьэцхэр
Бгъэгум хуэму щоуэршэр.
НэкIу пшагъуафэр нэщхъеифэщ,
НитIыр пщIэнкъым жей фIэкIа,
УIэгъэщIэ телъщ и щIыфэм,
Лъыми лъагъуэ пхищIыкIащ.
Псы ежэхым нэр хэплъызэу,
Пщащэм жылэр хуэнэщхъейщ.
Хуэмыщыгъуэр зыщ хъыджэбзым —
Къэзакъ щIалэ лIы домбейрщ.
КъызэщIелъхьэ и шы къарэр,
Теувэнущ зауэ гъуэгу,
Жэщ зэхэуэм шэшэн къамэр
Къыхахуэнущ абы игу».
Мэщымыж толъкъун губжьахэр,
Толъкъун щIагъым къыщIэжащ
Пщащэ, и щхьэр уэсу хужьу,
И щхьэц Iувыр зэпцIэжащ.
И тепщагъэ абрагъуэр
Игъэлъагъуэу къэува
Тенджыз дадэм игъэщIагъуэу,
И нэм нэпс къыщIэуващ.
Къэхъущ тенджызри нэжэгужэ,
Каспий уардэу зишэщIащ.
Толъкъун пакIэурэ къыхуэжэм
IэплIэ гуапэ къыхуищIащ.
Рылеев Кондратий
***
Дахагъэм уардэ щIэхъукIыжу,
Къыхощыр Iуащхьэмахуэ пшагъуэм.
Мэкъугъыр жьыбгъэр зиукIыжу,
Къыр щыгум уафэр къыщогъуагъуэ.
Бгы лъабжьэм пшэр щызэрызохуэ,
Мэушэ псынэр, псыр мэгъуахъуэ:
А псори зыуи къыщымыхъуу,
Щытщ тхьэIухуду Iуащхьэмахуэ.
ЕIэтри и щхьэр нэхъри лъагэу,
Доплъей уафэгум, зигъэпагэу.
Полежаев Александр
Адыгэ романс
Къырыщхьэ задэм и щхьэщыгум
Жыгей IэплIакIуэр къытожьауэ.
Щысщ, щыму иплъэу жэщ уафэгум,
ЩIалэ къудан — адыгэ щауэр.
Жэщ даущыншэм зыхигъапщкIуэу,
Абы ищIакъым мурад бзаджэ.
Ажалым и гур хуэIэпщакIуэу,
Лъыгъажэ зауэм хуримыджэ.
ГурыщIэ нэхум зэщIиIэтэу,
И лъагъуныгъэм щIалэр поплъэ.
И макъым хуэму зыкъиIэту,
И зэшыр щIелъхьэ и пшыналъэм:
„Уэращ сызэжьэр, къэс нэхъ псынщIэу!
ТемыпыIэжу уэ къыппэплъэу,
Мы си гум кърехуэкIыр си лъыр,
КъызэщIигъаплъэу си гурыщIэр.
Щхьэ укъэгувэрэ, си дахэ?!
Жамбей, хуэхьыжкъым си псэ махэм!
Мэжей мамыру хьэблэр, къуажэр,
Жей IэфIым хэтщ уи адэ-анэр.
Дэ къытхуэгуапэу кIыфIщи жэщыр,
Гу къыплъатэнкIэ умышынэ!
Си дахэ, дэнэ уздэщыIэр,
Къэс псынщIэу, си псэр темыпыIэ!
Си адэжь лъахэм и хур вагъуэ,
Жэнэт пэлъытэ къысхуэхъуа!
НэгъуэщI си нитIым ямылъагъуу,
Уи Iупэм, уи бгъэм щIэбжьэхъуащ.
КъыщIокIыр мазэр… зумыIэжьэт,
АфIэкI схуэхьыжыркъым, сыножьэ!“
Акъужьыр гуапэу, зэрымыщIэу
Къыхукъуэуа фIэкIа умыщIэу,
Къохутэр пщащэр щIалэ пащхьэм,
КъытолъэщIыхьыр гуапэу и щхьэм.
Макъ гуакIуэр, и гур къигъэIэсэу,
Щэху дыдэу, щабэу мэIущащэ:
„Уэращ сызейр, хэтыхукIэ си псэр“, —
Мэщатэр, тIэкIу нэщхъейуэ пщащэр,
ТоIэбэр щауэм!..
Ауэ зэуэ
Сыт къыр зэхуакум щыхъуэпскIар?
Жэщыбг уафэгур зэгуигъэзу,
Къэлыда Iэщэр къыздикIар?!
И адэрщ!.. Жэщым и дахэгъуэр
Жеиншэ адэм зыхимыщIэт.
Зригъэлъагъури пщащэ лъагъуэр,
КъыкIэлъыкIуат ар и пхъум пIащIэу.
ЛIы къэгубжьам и къамэ уэгъуэм
ЩIалэщIэ гъащIэр диухащ…
АрщхьэкIэ… Дэнэ щыIэ и пхъур?
Сыт пхъум и натIэм къритхар?
ИгъащIэ псокIэ гъэр пэлъытэу
Иджы ар адэм иIыгъыну?
Адэм и губжьым, и укIытэм
Дахагъэм и псэр ягъэныну?..
Пщащэ лажьэншэм сыт и натIэр…
Ди Тхьэшхуэ! Месыр, сыныр къаплъэу
Щхьэщытщ къырыщхьэ задэ натIэм:
Махуэ нэхутхьэхухэм я пшэкIэплъыр
КIыфIыгъэ кIэншэм хисхьэжащ.
И щауэр, лъыр къыпыжу, пщащэм
И пащхьэм къыщиукIуриям,
Икъузщ хъыджэбзми къамэ Iэпщэр,
Къамэдзэм лъыр игъэдиящ!..
