Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэ
Памук Орхьэн, Нобель саугъэтым и лауреат
(КIэлъыкIуэр.
ПэщIэдзэр №№23-25, 27, 29-32, 37, 38, 42, 46-хэм итщ)
— Абыхэм хабзэ къызэпызыудхэмрэ къемызэгъ зылэжьхэмрэ къалъыхъуэу аращ, — жиIащ Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм. — Сыт щхьэкIэми сщIэркъым, ауэ мыбыкIэ щыIэ сэлэтхэр хьэлыншэ дыдэщ.
— Фэ абыхэм щхьэкIэ хэхауэ зыгуэр къэвгъэлъагъуэу ара щэбэт пщыхьэщхьэхэм?
— Дэ ахъшэ къэдлэжьын хуейщ, — жиIащ абы си нэм къыщIэплъэурэ. — Дэ дыцIыхубэ театрщ, къэралым и мылъку къыттригъэкIуадэркъым.
НэмыщI-IэмыщIу ар къэIэбэри, си джанэ пщампIэм къыкIэрыпщIа шхий налъэр кIэрихащ. Абы иужькIэ зы псалъэ зэжедмыIауэ, дэ дынэсащ Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэр щыпсэу унэм. ЩIыпцIэщIыдэ жыгым и щIагъым дыщыщIэтам абы и нэ фIыцIэхэм я фэр яхъуэжу удзыфафэ хъуауэ къысфIэщIат. Сэ си пIэм сизэгъэжыртэкъым…
— Си лIым къызжиIащ уи ныбжьым емылъытауэ фадэ ефэнми хъарзы-нэу узэрыхэзагъэр, — жиIащ абы. — Уи адэр ефэрэт?
Сэ си щхьэр сщIащ «нтIэ» къизгъэкIыу. КъысхуэмыщIэжыр абы и лIымрэ сэрэ дызэдефэн хуэдэу зы Iэнэ дыщыпэрысарат, ауэ сыщIэупщIэу жезгъэIэнуи сыхуейтэкъым. Си гур икъутыхьауэ къысфIэщIырти, псори зэрызыщызгъэгъупщэным сыхущIэкъурт. КъищынэмыщIауэ, сабийм хуэдэу си жагъуэ хъурт псыкъуий къэтIын дыухмэ, Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэр слъагъуну Iэмал сызэримыIэжынур.
Ар аргуэру зэ щабэу икIи гуапэу къысхуэгуфIащ. Асыхьэтым сэ зыхэсщIащ театрым щыслъэгъуа зэадэзэкъуэм ягъэва хэкIыпIэншагъэм хуэдэ дыдэ.
— Тургай нобэ Истамбыл кIуащ, — жиIащ абы зэрыпыгуфIыкIым хуэдэурэ. — Уэри, уи адэм ещхьу аркъэ фIыуэ плъагъумэ, зы кумбыгъэ цIыкIу къыпхуизгъэхъуэфынущ.
— Куэду си гуапэ хъунт, — жызоIэ сэ. — КъищынэмыщIауи уи щхьэгъусэр зэзгъэцIыхунщ.
— Тургайщ си щхьэгъусэр, зы-пщыхьэщхьэ фызэдефати абырэ уэрэ, — жеIэ Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм. Зыхэсхар къызгурыIуэным ежьэу ар тIэкIурэ щыму щытащ, итIанэ къыпищащ. — Тургай мэукIытэ и щхьэгъусэр езым нэхърэ илъэсиблкIэ зэрынэхъыжьым щхьэкIэ икIи ифIэфIкъым дыкъэзымыцIыхухэм дызэрызэщхьэгъусэр яжриIэну. Ар зэрыщIалэм емылъытауэ губзыгъэщ икIи щхьэгъусэфIщ.
— А-а-а, сэ согупсысэри къысхуэщIэжыркъым уи щхьэгъусэмрэ сэрэ дызэдефэну къыщытхуихуар дапщэщми, — жысIащ сэ ерагъыу, бэлыхь сызыхэтыр къызыхэзмыгъэщыну сыхущIэкъуу.
— ПтIулъкIэ ныкъуэ хъун щIэтщ унэм. Коньяк гуэри щыIэщ, мы щIыпIэхэм щащIауэ, ди ныбжьэгъу маоистым и тыгъэу. Тургай мыгувэу къэсыжынущ, а зэрызэм дызэдефэнщи дыкъыщIэкIыжынщ. Уэ уощIэ, дэ мыбы дызэрыщыIэну пIалъэр нэблэгъащ, махуэ зыбжанэ дэкIмэ, дежьэжынущ. Сэ уэ сыпхуэзэшынущ, Бей цIыкIу.
— Сэри уэ сыпхуэзэшынущ…
IункIыбзэр кърихауэ бжэр щыIуихым:
— Уи аркъэм пхухэздзэну мыли, уедзэкъэжыну джэш гъэлыгъуа тIэкIуи сиIэщ сэ, — жеIэ Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм.
— Джэш гъэлыгъуа сэ сыхуейкъым, — естыжащ абы жэуап.
ПэIущIэ пэшым и уэздыгъэр щIигъанэурэ, Бзылъхугъэм си дежкIэ зыкъигъазэри:
— УщIэшынэн лъэпкъ щыIэкъым, — жиIащ абы. — Къаплъэт, уи анэ сыхуэдэщ сэ.
19
Бзылъхугъэ сригъусэу згъэкIуа япэ жэщт ар. КъэпIуэтэжынкIэ псалъэ пхурикъунукъым сэ абы зыхызигъэщIар. ГъащIэм хузиIэ еплъыкIэми, дунейр къызэрысщыхъуми, цIыхубзхэм ятеухуауэ сщIэми напIэзыпIэм зихъуэжащ. Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм зызигъэлъагъужащ икIи насыпым и зы плъыфэ къызигъэцIыхуащ.
Ар илъэс 33-рэ хъурт. НэгъуэщIу жыпIэмэ, сэ къэзгъэщIам хуэдитI къипсэуат. А махуэм сэ сегупсысыртэкъым ныбжькIэ дызэрызэхуэмыдэм, ауэ еджапIэм ныздэкIуэ си ныб-жьэгъухэмрэ ди хьэблэ щIалэ цIыкIухэмрэ хъыджэбз нэхъыжьхэм зэрахудэплъейм гу зэрылъыстэрэ куэд щIат. Апхуэдэуи сэ сщIэрт Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэмрэ сэрэ дяку къыдэхъуар, абы зыхызигъэщIари зыми хуэсIуэтэж зэрымыхъунур. Абы къыхэкIыу фэри, си щIэджыкIакIуэ лъапIэхэ, илъэс 16 — 17-м ит си ныбжьэгъу лицеистхэм яфIэхьэлэмэтми я фIэщ мыхъункIэ хъуну а къэхъукъащIэм и теплъэгъуэ гуэрхэр нывжезмыIэу къэзгъэнэнщ…
СыщыхьэщIа унэм сыкъыщIэкIыжын ипэкIэ сэ Тургай и аркъэ птулъкIэ ныкъуэфыр нэзгъэсащ, маоист лIыжьым и коньякым щыщ зы кумбыгъэ цIыкIури абы кIэлъызгъэкIуащ. Жэщыбгым фIыуэ фIэкIауэ, сэ Онгёрен сыкъыдэкIыжащ, ауэ гъуэгум захуэу срикIуэфыртэкъым, си щхьэ кърикIуа псори пщIыхьэпIэу къысщыхъурт.
ДжабэнэкIум кIэрыт кхъэм сыкъыщысыжам, сэ сыкъэшынащ, сыкъызэрытари си къэкIуэжыкIэри Мыхьмуд-Iэзэ къызэрыщыхъунур зэуэ сигу къэкIри. Абы и шхыдэм щысхъумэну сэ сыхуейт а пщыхьэщхьэм къыдэкIуа насып налъэмрэ си гур зыгъэбзэрабзэ гукъыдэжымрэ. КъищынэмыщIауэ, ар къызэфыгъуэнкIи хъунут. Кхъэм сыкъыблэкIыжа нэужь (къыткIэлъымыджауэ зэ закъуи дыблэзымыгъэкIа жьындуужьри, уеблэмэ жеижат абы ирихьэлIэу), си гъуэгур згъэкIэщIын мурадкIэ сэ щIыIэнэщI зэщIэкIам сыпхрыкIыну сыхуежьащ, кумб гуэрым сиуэри, зыри симыгъэузу сыджэлащ. Сыкъэтэджыжыну сыпIащIэртэкъыми, сэ къэслъэгъуащ вагъуэ лыдхэмкIэ зэщIэпщIыпщIэ уафэр. А жэщым ар зэи хуэмыдэжу дахэт. Абдежщ сэ щызыхэсщIар сыкъэзыухъуреихь дунейм и хьэлэмэтагъыр. Дэнэ сэ сыздэпIащIэр? Сыт сыкъызыкIэрыхур? Апхуэдизуи сыт Мыхьмуд-Iэзэ сыщIыфIэлIыкIыр? Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм жиIар пэжмэ, ари щыIащ а шэтыр гъуэжьым, ещIэ абы щагъэлъагъуэр зищIысыр. Ауэ спектакль нэужьым ахэр зэхуэзэнкIэ хъуну зэрыщытар сигу къыщыкIкIэ, мафIэу сыкъызэщIэнэрт. Мыдрей лъэныкъуэмкIэ сыкъыщеплъмэ, фIыуэ слъэгъуа бзылъхугъэм сызэригъусам сэ гушхуэныгъэрэ лIыгъэрэ къысхилъ- хьати, къысфIэщIырт иджы сызыпэ-
мылъэщын щымыIэу. Иджы псыкъуийм игъащIэкIэ псы къимыхъуэми сыгузэвэжыркъым: къэзлэжьар къэсщтэнщи унэм сыкIуэжынщ, курсхэр къэзухынщи, университетым сыщIэ-тIысхьэнщ, абы нэс къызэхъулIэмэ, тхакIуи сыхъуауэ слъагъунщ. ЖыпIэнуракъэ, гъащIэ телъыджэщ сэ къыспэплъэр. Си къэкIуэнур IупщIу убзыхуат, ар сэ хьэкъыу зыхэсщIэрт, шэчи къытесхьэртэкъым. ПщIэну щыткъым, Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм теухуа романи зэгуэр стхыфынкIи хъунщ…
Вагъуэиж блэлъэтащ. Нэм илъагъу дунеймрэ нэрымылъагъу хьэршымрэ си щхьэм зэрыщызэхэзэрыхьыр щIыфэкIэ зыхэсщIэурэ, сэ сыхуежьащ гъэмахуэку мазэм и жэщ уафэ вагъуэбэр гупсэхуу зыпэсплъыхьын. Сэ къысфIэщIырт уафэм вагъуэ хъэтIкIэ тха и тхыдэм сыкъеджэфмэ, си къэкIуэнум и щэху псори абы къызигъэщIэну. А жэщым сэ хьэкъыу къызгурыIуащ тхакIуэ сымыхъуну Iэмал зэримыIэр. Абы щхьэкIэ куэд ухуейкъым: еплъыф, лъагъуф, зыгурыгъэIуэф икIи дахэу къэIуэтэф. Сэ гукIи псэкIи сыхуэарэзыт Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм. Абы ныкъуэр из ищIыжри, мыхьэнэ зэриIэри сигъэлъэгъуащ.
Уафэм аргуэру зы вагъуэ ижащ. Тхьэм ирещIи, си закъуэ къыщIэкIынт асыхьэтым а вагъуэм гу лъызытар. Сэ сегупсысащ: «Сэ сыщыIэщ». ИкIи ар зыхэпщIыкIыну, къыбгурыIуэжыну икъукIэ телъыджэт…
А жэщым сэ зыхэсщIа насыпыр щызу схужыIэнукъым: ныбжьэгъум хуэдэу къысхущыта Тургай сызэрепцIыжар къызгурыIуэжырт. Си щхьэ утхъуам сэ ерыщу къыщыслъыхъуэрт зэрызызухеижыну щхьэусыгъуэхэр, си фIэщ сщIыжыну сыхуейт къэзлэжьа емыкIур хыумыбжэмэ, дзыхь зыхуэпщI мыхъуну сызэрыщымытыр. Сэ зыжесIэжырт а шабзэшэр шабзэм зэриутIыпщрэ куэд зэрыщIар икIи абы сыпэлъэщыну къару сызэримыIар. КъищынэмыщIауэ, сэ Тургай ныбжьэгъугъэкIэ сеувэлIатэкъым. Сыт-тIэ ар тIэу-щэ зэрыслъэгъуам щхьэкIэ? ИгъащIэкIэ ныбжьэгъу пэж сыхуэхъуну псалъэ еста? Си щхьэр зэрызухеижым щыщу сэ сегупсысырт: уни лъапси ямыIэрэ Iэпхъуэшапхъуэу дэт артистхэм я фызхэр сэлэт ефахэм я пащхьэ ныкъуэтIэщIу къыщыщагъафэкIэ, зэщхьэгъусэхэм я зэхуаку дэлъын хуей къабзагъэр куэду къафIэIуэхущэкъым. Шэч хэлъкъым езы Тургай нэгъуэщI бзылъхугъэхэм я гъусэурэ, и фызым мызэ-мытIэу зэрепцIыжам. Уеблэмэ абыхэм зэхуаIуэтэж къыщIэкIынщ я щхьэ кърикIуа хьэлэмэт Iэджэ. Хэт ищIэрэ, Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм пщэдей и лIым жриIэжынкIэ мэхъу ныжэбэ зыхэтщIыхьахэр. Ауэ нэхъ пэжыр абы щIэх дыдэ сызэрыщыгъупщэжынуращ.
Апхуэдэу сигу къызэрыкIыу, си гукъыдэжыр къэкъутащ. Иджы сэ сыщIегъуэжат, театр утыкум иту зи къуэр зыукIыжа лIым нэхъей. Спектаклым сыщеплъым сэ нэгъэсауэ зыхэсщIы-кIатэкъым абы и гурыгъуз хьэлъэхэр, ауэ иджыпсту сэ ар фIы дыдэу къызгурыIуэрт. Апхуэдэуи сэ сефыгъуэрт Мыхьмуд-Iэзэ, сэ сыздэкIуэу имыда театрым сыхэмыту икIи си нэхъапэ зэрыкIуам щхьэкIэми япэу фIыуэ слъэгъуа Бзылъхугъэм ныбжьэгъу хуэхъуауэ къызэрысфIэщIарами мыбелджылыуэ.
Ар жейрт, сэ пщыIэм сыщытехьэжам. СымыIэуэлъауэу, зыкъезмыгъащIэу сыгъуэлъыжыну сыхэта щхьэкIэ, ар къэджащ:
— Дэнэ уздэщыIар?
— Къалэм.
— Си закъуэ Iэнэм сыкъыпэрыбнэри зыбгъэкIуэдащ. Театрым ущыIауэ ара?
— Хьэуэ.
— Сыхьэтыр плIы хъуащ, нэху щыным къэнэжа щыIэкъым. Дауэ пщэдей дыгъэвэхым ухэту узэрылэжьэнур, ныжэбэ зумыгъэпсэхуауэ?
— Сынэщхъейти аркъэ срагъэфащ, — жысIащ сэ. — СыкъыщыкIуэжым хуабэм сигъалIэрти удзым сыхэгъуэлъхьащ, вагъуэхэм сеплъурэ зэрымыщIэкIэ сыIурихащ. Сыжеящ сэ ныжэбэ, си гъэсакIуэ, сыкъызэрымысыжар губгъэн умыщI, кхъыIэ.
— Си щIалэ, сыкъэбгъэпцIэну ухэмыт Тхьэм щхьэкIэ. Псыкъуийм удэгушы-Iэу фIэфIкъым. Псыр къыдэкIуейуэ щIидзэным къэнэжа зэрыщымыIэр уощIэ…
Сэ абы зыри пэздзыжакъым. Мыхьмуд-Iэзэ къэтэджри пщыIэм щIэкIащ. Сэ сыгугъэрт абы жиIахэр зыщызгъэгъупщэу тIэкIу сыжеину, арщхьэкIэ псыкъуиитIым семыгупсысын слъэкIыртэкъым. Сыт ар къыщIызэупщIар театрым сыкIуарэ сымыкIуарэ? Ари сэ къызэфыгъуауэ пIэрэ? Тхьэм ирещIи, Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм хуэдэ актрисэ дахэм икIи губзыгъэм Мыхьмуд-Iэзэ хуэдэ къуажэ щIалэжь зрипэсынтэкъым. Ауэ а Бзылъхугъэм и щхьэ илъри зэгупсысари зыми ищIэркъым. Зызумысыжынщи, арауэ къыщIэкIынт сэ ар фIыуэ щIэслъэгъуар…
ПщыIэм сыкъыщIэплъри, слъагъур си фIэщ хъуакъым — Мыхьмуд-Iэзэ Онгёрен ехырт. Си щхьэм лъыр дэуейри, губжьымрэ фыгъуэмрэ си нэр къыщрагъэпхъуащ. Вагъуэхэм я нэхум фIэкIа здэщымыIэм сэ ерагът ар кIыфIым зэрыхэслъагъукIыфыр. ИтIанэ ар зэуэ къэувыIащ, зыгуэрым егупсыс хуэдэу тIэкIурэ щытащ, къигъэзэжщ, дей жыгым и щIагъым щетIысэхри, тутыныр пигъэнащ. Сэри удзыпцIэм сыхэгъуалъхьэри ар тутын ефэу зэрыщысым сеплъу сыщылъащ, слъагъур абы и тутын кIапэм пыс дэп плъыжь цIыкIум и закъуэми.
20
Пщэдджыжьым, хабзэ зэрысхуэхъуауэ, сэ нэхущым сыкъэушащ — пщыIэ бгъэным и дамэдазэм дыгъэм и нэбзий Iэпэ къыдигъэжар къыщысхиукIэ дыдэм ирихьэлIэу. Сыхьэтищ иримыкъу гуэр хъунт сызэрыжеяр, ауэ фIыуэ зызгъэпсэхуам хуэдэу сыжант. Жэщ кIуам къызэхъулIахэр къэплъытэмэ, нэхъ къарууфIэ сыхъуауи къысщыхъужырт.
— Уи жей ирикъуа? Узэфар ппкърыкIыжа, уи акъылыр тэмэму лажьэрэ? — къызэупщIащ Мыхьмуд-Iэзэ, шей ефэурэ.
— Зызгъэпсэхуащ, си гъэсакIуэ, аслъэным хуэдэуи сылъэщщ.
Дэ тIуми зы псалъэ зэжетIакъым гувауэ сыкъызэрыкIуэжам теухуауэ. Иужьрей махуиплIым зэрытщIам хуэдэу, Мыхьмуд-Iэзэ псыкъуий мащэм нэхъапэ ехащ. Аддэ лъащIэм ерагъыу щыхэплъагъукI фIыцIагъэм пэгуным псынщIэу из къищIырт.
Псыкъуийм метр 25-рэ и кууагъ хъуат, ауэ ихъуреягъкIэ къызэригъэжыкIам къыхэкIыу, мащэр Iузэти, зэрыщытым нэхърэ нэхъ куу къыпфIэщIырт. Дыгъэм си нэхэр щигъэункIыфIыкIырти, зэзэмызэм псыкъуиитIыр сымылъагъужу хъурт. Апхуэдэ-хэм деж сыгужьейрт, мащэм сыщхьэщыхьэрти, сыщхьэпрыхуу сихуэнкIэ шынагъуэу сиплъэрт. ЯтIэр зэрылъ пэгунри къыдэпхьеину куэдкIэ нэхъ хьэлъэ хъуат икIи къызыхэкIыр къытхуэмыщIэу, ар зэпымыууэ иридзэкIырт, псыкъуий блынхэм ириудэкIыу. Пхъэрыгъажэр зыгъэкIэрахъуэр си закъуэти, пэгуным «къэфэн» щыщIидзэкIэ, сыхуэсакъынуми слъагъуртэкъым. Апхуэдэхэм деж Мыхьмуд-Iэзэ, хьэлъэр и щхьэм къыфIэхуэнкIэ гузавэрти, зэрифIэщкIэ къаджэрт.
Псыкъуийр нэхъ куу хъуху, псыкъуиитIыр нэхъыбэрэ икIи нэхъ хуабжьу къэкIиин хуей хъурт. Ар сытым щхьэкIи гъумэтIымэрт: пэгуныр щезгъэжэхыжкIэ хуэмыIуэу къыщыхъурт, ятIэр искIутыну щыIусшкIэ, куэдыIуэрэ сыкъэту жиIэрт, апхуэдэу ар зэгуигъэпырт пшахъуэщI гъущэм мащэ лъащIэм къыщиIэт сабэм. Сыт сщIэми, сыкъуаншэу, зи ягъэр сэрауэ къыщIидзыжырти, сэри си щхьэм мыгъуагъэ хуэсхьыжырт. ПсыкъуиитIым и кIий макъыр бетон блынхэм «жьэхэуэурэ» къыдэкIуейрти, си деж къыщысым ирихьэлIэу гурым шынагъуэм ещхь хъурт.
Зэпыу имыIэу сызэгупсысыр Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэрат, абы и Iэпкълъэпкъ дахэр, гуфIэ къызыщIих и нэ лыдхэр, зэдэдгуэша IэфIагъыр си нэгум къысфIыщIыхьэрт. Шэджагъуэ зыгъэпсэхугъуэм ирихьэлIэу абы и деж лъагъунлъагъу Онгёрен сежэхмэ, дауэ хъуну пIэрэ? Сэ Тхьэм фIыщIэ хуэсщIырт псыкъуий мащэм симыту щIы щIыIумкIэ сызэрытетым папщIэ, хуабэвэхым си щIыфэр имыгъатхъэ пэтми. Пхъэрыгъажэр си закъуэ згъэкIэрэхъуэнми сесэ хуэдэу хъуат, зэзэмызэ сыщыпэмылъэщ къэхъуми. ЯтIэ зэрылъ пэгуныр къэрэкъэшым къыщыфIэсхкIэ мащIэу къэщIей хуэдэу хъурти, мывэкIэщхърэ хьэмлашкIуэрэ зыхэлъ пшахъуэ гъущэм щыщ Iэмал имыIэу ещэщэхырт. Дакъикъэ ныкъуэ хуэдиз зэрыдэкIыу, Мыхьмуд-Iэзэ и кIий-гуо макъыр си тхьэкIумэм къэсырт. Абы щIэх-щIэхыурэ жиIэрт мывэр цIыкIуми, лъагэу къехуэхмэ, ар зытехуэм фэбжь хихыфынуи, иукIыпэнкIэ хъунуи зэрыщытыр.
Пэгуныр щызунэщIыну плIанэпэм нэс схьыуэ сыкъэкIуэжыху егъэлеяуэ сыпщIантIэрт, сыкъыщысыжкIэ зэпыу зимыIэжыххэ шхыдэр гурым макъыу мащэм къиIукIырт. КъыпфIэщIынт щIыщIагъ жиныр губжьауэ псыкъуийр къэзытIхэм яхуэхъущIэу. Псыкъуий мащэр апхуэдизкIэ куути, пэгуныр щезгъэхкIэ здынэсар къысхуэлъагъуртэкъым. ЛъащIэм нэса хъункъэ щыжысIэм деж къэзгъэувыIэрт, ар къызэрысIэтыжыныну пхъэрыгъажэм и къур езгъэубыдырти, Мыхьмуд-Iэзэ: «Iэт!» — жиIэу къэджэным сыпэплъэрт. Сыту цIыкIунитIэу икIи гуащIэмащIэу къысфIэщIрэт ар псыкъуий мащэм и лъащIэм иту щыслъагъукIэ.
СыхьэтитI хъуауэ дылажьэрт. Зэуэ си щхьэр унэзащ. Сэ сыгузэват бэлэрыгъауэ псыкъуийм сихуэнкIэ. Пэгуныр искIутыну сыIукIауэ, удзыпцIэм деж сыгъуэлъащ, зы дакъикъэ зызгъэпсэхуу сыкъэтэджыжыну си гугъэу. АрщхьэкIэ сэ езым гу лъызмытэжу сыIурихащ.
Псыкъуиищхьэм къыщызгъэзэжам, Мыхьмуд-Iэзэ и гъумэтIымэ макъыр нэгъуэщI зыгуэр хъуауэ зэхэсхащ. Сэ пэгуныр езгъэжэхащ, ауэ хъущIэ макъыр зэпыуакъым.
— Сыт къэхъуар, си гъэсакIуэ? — секIиехащ сэ, псыкъуиитIым сызэхихын хуэдэу хуабжьу.
— Сыдэхьеиж!
— Сыт жыпIар?
— СыIэт жызоIэ! Сызэхэпхыркъэ?
Пэгуныр хьэлъэт, къиувауэ къыдэкIуеижу арагъэнщ. Сэ си щхьэр иджыри мэуназэ, ауэ сызэрифIэщкIэ пхъэрыгъажэр согъэкIэрахъуэ, псыкъуий къэтIыныр щыдгъэтыну, сэри си улахуэр къызиту щхьэхуит сищIыжыну Мыхьмуд-Iэзэ унафэ къищтауэ сыгугъэурэ. Ахъшэ тIэкIур къызэрысIэрыхьэу, сэ псом япэ Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм и деж сыкIуэнут, жесIэнут ар фIыуэ зэрыслъагъур, Тургай къигъанэу сэ къыздэкIуэну. Сыту пIэрэ си анэм жиIэнур? Ауэ Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэр шэч хэмылъу къысхуэгуфIэнурэ, «Сэ уи анэ сриныбжьщ!» — къызжиIэнущ. Шэджагъуашхэм ипэ къихуэу тIэкIу зызгъэпсэхумэ мынэхъыфIу пIэрэ? Егъэлеяуэ ущешам деж, дакъикъипщI ужеиныр куэд дыдэ и уасэщ, абы жан уищIыжынущ сыхьэт зыбжанэкIэ ужея хуэдэу. Сэ ар зыщIыпIэ деж къизджыкIауэ щытат. ТIэкIу зызгъэпсэхумэ, Iэмал имыIэу сыкIуэнущ Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм и деж.
Мыхьмуд-Iэзэ и щхьэр псыкъуий нэзым къыщхьэщыхьащ.
— Си щIалэ, нобэ зикI зыбгъэхъейркъыми, — жиIащ абы. — ПщIэрэ, сэ мыбдеж Iэмал имыIэу псы къыщызгъуэтынущ. АпщIондэху уэ сэ укъызэдэIуэнущ. Уигу къомыгъэкIыххэ лэжьыгъэр зыгуэркIэ къэплъэхъэну.
— Хъунщ, си гъэсакIуэ.
— Сэ сыгушыIэркъым.
— КъызгуроIуэ, си гъэсакIуэ.
— Мы дунейм зыщIыпIэ псэукIэ зызыужьа къыщыунэхуамэ, къалэ дахэхэмрэ къуажэ зэпэщхэмрэ щаухуамэ, псыкъуийхэмрэ псыкъуиитIхэмрэ я фIыгъэщ. Псы хэмыту гъащIи зыужьыныгъи щыIэкъым. Ар зыгурыгъаIуэ, си щIалэ. Мыбдеж псы къызэрыщыдгъуэту, уэри сэри абы къулей дрихъунущ.
— Къулей дримыхъунуми, укъэзгъэнэнукъым, пщIэ зыхуэсщI си гъэсакIуэ.
Мыхьмуд-Iэзэ школ егъэджакIуэм хуэдэу сигъэIущу кIыхьу къызэпсэлъащ: сэ набдзэгубдзаплъэу икIи сакъыу сыщытын хуейщ, си хъуреягъым къыщыхъум щыщ зыри гулъытэншэу къэзмыгъанэу. ГъэщIэгъуэнщ, театрым щIэсу Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм щеплъым щыгъуэ, сигъэIущыну игу къэмыкIыу пIэрэт абы? Мыхьмуд-Iэзэ и псалъэхэм пщIыхьым сыхэтым ещхьу нэбэнэушэу седаIуэрт, жэуап езмытыжми хъуну щытти. Си нэгум щIэтри си гупсысэхэм хэтри Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэрат…
— КIуэ, уи щыгъыныр зэхъуэкI, — жиIащ Мыхьмуд-Iэзэ. — И лъабжьэм иджы уэращ ехынур, абдеж ущылэжьэну нэхъ тыншщ.
— Хъунщ, си гъэсакIуэ.
21
Псыкъуий лъащIэм ущылэжьэну нэхъ тыншт, пэжу. Гугъуехь зыхэлъыр пэгуным пшахъуэр из къэпщIу къыдребгъэшеинратэкъым, атIэ метр 25-рэ зи кууагъ мащэм уитыфынрат.
Лъакъуэ лъэныкъуэкIэ пэгуным ситу, IитIымкIи кIапсэр быдэу сIыгъыу мащэм сыщехым, сеплъурэ псыкъуийм и Iур нэхъ Iузэ, и кIуэцIыр нэхъ кIыфI хъурт. Блыныр къызэридгъэжыкIа бетон щIыпIэ-щIыпIэкIэ къэчахэм тхыпхъэщIыпхъэ гъэщIэгъуэнхэр къищIат, бэджыхъхэр кIэрыплъагъуэрт, шындырхъуо цIыкIухэри зэбгрыжурэ блын къэчахэм зыдадзэжырт, сыблэкIа нэужь я пэхэр къыдагъэжыжырти, нэхур здэщыIэмкIэ кIуэну зашийрт. Псыкъуий лъащIэм гурым макъым ещхь гуэри къиIукIырт. Си нэгу щIэкIымкIэ къызгурыIуэн хуейт щIыщIагъ дунейм хъыбар къызэрызигъащIэр.
Си щхьэр къэсIэту сыкъыщыдэплъеям, псыкъуий икIыпIэр апхуэдизкIэ зэву икIи цIыкIуу къысщыхъуати, пцIы хэмылъу сыкъэшынат икIи занщIэу сыкъыдэкIуеижыну сыхуеят. Ауэ Мыхьмуд-Iэзэ пIащIэрт, зэманыр лейуэ дгъэкIуэд хъунутэкъыми, сэ пэгуным пшахъуэр из къэсщIри, иIэтыну сыджащ.
Мыхьмуд-Iэзэ сэ нэхърэ куэдкIэ нэхъ Iэчлъэчти, пхъэрыгъажэр псынщIэу игъэкIэрахъуэрт. Пэгуныр Iуихыу ар щыIукIкIэ, сэ сеплъырт шейщIэт хуэдиз фIэкIа мыхъуж уафэм. Абы зы плъыфэ телъыджэ иIэти! Ар зыкIэ жыжьэти! ПсыкъуиитIыр къыIухьэжу пэгуныр кIапсэм кIэрищIэжын щIидзэху, сэ сыумэзэхауэ уафэм сеплъырт. Зэ Мыхьмуд-Iэзэ къыIумыхьэжу тIэкIу зигъэгувати, сиутхыпщIу си гур шынэм зэщIиубыдат. Ар ищхьэм щыIэу лъэпэрапэмэ, джалэмэ, зыгуэр къыщыщIмэ, сэ дауэ сыхъуну? Е, сигъэIущын мурадкIэ, мыбы сыкъринэрэ езыр зыщIыпIэ кIуэмэ-щэ? Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм сызэригъусар ищIэтэмэ, Мыхьмуд-Iэзэ тезыр къыстрилъхьэну хуеину пIэрэт?
IэбэгъуитI-щыкIэ сэ пэгуным из къэсщIырт. ПшахъуэщIыр щабэIуэт икIи хужьыфэт. ГурыIуэгъуэт мыбы псы зэрыщымыIэр. Ди къарури, тэмакъри, зэманри пщIэншэу дгъэкIуэ-ду арат.
Псыкъуийм сызэрикIыу Онгёрен сыкIуэнущ, Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм деж. Иджы сэ къысфIэIуэхужкъым Тургай жиIэнури сыкъызэрыщыхъунури. Уеблэмэ сэ езым жесIэнщ абы дыгъуасэ жэщ къэхъуар. Абы сиубэрэжьынкIи хъунщ, сиукIыну хэтынуи тIэу еплъынкъым. Ауэ сэ сыгузавэркъым. Сыту пIэрэт жиIэнур Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм и унэ бжэIупэм сыIухьауэ махуэ шэджагъуэм сыкъилъэгъуатэмэ?
Апхуэдэу си щхьэр тезгъэужурэ пшахъуэ пэгуныр къыдрезгъэхьейрт, ауэ ар Iуихыу Мыхьмуд-Iэзэ щыIукIкIэ, Iэмал имыIэу шынэм сызэщIиубыдэрт. Абы щIэх къигъэзэжыртэкъым, щIы щIагъым къыщIэIукI макъ дэгухэр зэпыуртэкъым.
— Си гъэсакIуэ! Си гъэсакIуэ! Мыхьму-у-д! — сыгужьеяуэ сокIий сэ.
Уафэ къащхъуэр зы къурыш хуэдиз фIэкIа мыхъужу къысщохъу иджы, гузэвэгъуэм си нэр къыщригъэпхъуащи. Дэнэ щыIэ Мыхьмуд-Iэзэ? Си къару къызэрихькIэ аргуэру соджэ. ИкIэм-икIэжым псыкъуиитIыр къыIухьэжащ.
— Си гъэсакIуэ, тхьэм щхьэкIэ сыныдэхьеиж! — седжащ сэ абы.
Ауэ Мыхьмуд-Iэзэ жэуап къызитыжакъым. Пхъэрыгъажэм бгъэдыхьэри зыри жимыIэу пэгуныр иIэтыну хуежьащ. Сызэхимыхауэ пIэрэ-тIэ? Пэгуныр хуэмурэ дэкIуеиху си нэр абы къытезгъэкIакъым. Пэгуныр щIыIум зэрынэсу, Мыхьмуд-Iэзэ псыкъуий нэзым къыщхьэщыхьауэ аргуэру къэслъэгъуащ. Сыту спэжыжьэ ар иджыпсту! Сэ си макъ къызэрихькIэ сыджащ, ауэ абы итIани сызэхихакъым. Илъар гу цIыкIум ирикIутэри, пэгун нэщIыр къригъэжэхыжыну абы пхъэкъур иубыдащ. Сэ иджыри зытIэкIурэ сыджащ, ауэ си макъыр абы и тхьэкIумэм нэсакъым.
Зэман куэд дыдэ кIуауэ къысфIэщIырт. Си нэгу къыщIэзгъэхьэрт Мыхьмуд-Iэзэ гур зэрыIуишыр, зэригъэпкIыр, пшахъуэр зэрырикIутыр, къызэригъэзэжыр. Мис иджыпсту псыкъуий нэзым къыщхьэщыхьэжын хуейщ, ауэ ар къэсыжыртэкъым. Тутын ефэу увыжауэ пIэрэ-тIэ?
КъыIухьэжауэ къызэрыслъагъуу, сэ сызэрифIэщкIэ аргуэру сыкIиящ. «Сызэхимых хуэдэу зищIуращ!» — сегупсысащ сэ, икIи асыхьэтым сигу къэкIащ: пэгун нэщI къехыжам соувэ, кIапсэр соубыдри зызогъэIэтыж.
Мыхьмуд-Iэзэ пхъэрыгъажэр хуэму игъэкIэрахъуэурэ сыдрилъэфеижырт. Сэ сыкIэзызырт, ауэ сыщыгуфIыкIырт мащэм сыкъызэрикIыжыфам.
— Сыт къэхъуар? — жиIэри къызэупщIащ ар сэ, Тхьэм и фIыщIэкIэ, щIы щIыIум сызэрынэсыжу.
— Си гъэсакIуэ, сэ абы фIэкIа сехынукъым псыкъуий лъащIэм.
— Сэ сщIынщ абы и унафэр.
— Шэч хэмылъу, уэращ унафэр зыщIынур, си гъэсакIуэ, — жысIащ сэ, дуней хуитым сыкъытехьэжри сызэрышынам сытеукIытыхьыжати.
— Афэрым! Япэ махуэм щегъэжьауэ апхуэдэу ущытатэмэ, куэд щIат псыр къызэрыдгъуэтрэ.
— Си гъэсакIуэ, сэ япэ махуэхэм щегъэжьауэ сыщIыкIейщ, ауэ сэра зи ягъэр иджыри къэс псы къызэрыдмыгъуэтар?
И напщIэхэр хишри, Мыхьмуд-Iэзэ къызэрыуIэбжьамрэ си псэлъэкIэр игу зэрыримыхьамрэ къызгуригъэIуэну зищIащ.
— ПщIэ зыхуэсщI си гъэсакIуэ, сэ сыпсэуху уэ усщыгъупщэнукъым. Уэ сызэрыбдэлэжьа зэманым игъащIэкIэ срикъун дерс щхьэпэ куэд къэсщIащ. Ауэ, Тхьэм щхьэкIэ, дыпыгъэкI мы псыкъуийм! — жысIэурэ сэ зысшиящ абы и Iэ щIыIум ба хуэсщIыну, апхуэдэ щIыкIэкIэ пщIэшхуэ зэрыхуэсщIри егъэлеяуэ сызэрелъэIури къыгурызгъэIуэну сыхуейуэ.
Мыхьмуд-Iэзэ и Iэр къызитакъым.
— Абы фIэкIа апхуэдэу зэи жумыIэ. КъыбгурыIуа?
— КъызгурыIуащ.
— Иджы къыздэIэпыкъуи мащэм сегъэх. Шэджагъуашхэм нэсыным сыхьэт иримыкъущ къэнэжар. Нобэрей ди зыгъэпсэхугъуэр тIэкIу нэхъ кIыхь тщIынщ, уэ дей жыгым и щIагъым ущыгъуэлъынщи ужеинщ.
— Алыхьым фIыгъуэу щыIэр къыпхуищIэ, си гъэсакIуэ.
— ИIэ, гъэкIэрахъуэ пхъэрыгъажэр.
Сэ сыхущIэкъурт пэгуныр нэхъ жыджэру зэрызунэщIыным, сыхуэсакъырт Мыхьмуд-Iэзэ и макъыр, ерагъыу псыкъуий мащэм къиIукIыр, къызэрызубыдыным, къарууэ сиIэ-жыр есхьэлIэрт пхъэрыгъажэр нэхъ псынщIэу зэрызгъэкIэрэхъуэным. ПщIэнтIэпсыр псыхьэлыгъуэу къыспыжырт, ауэ сэ сыхунэсырт пщыIэм нэс сыжэурэ псы тIэкIуи сефэну. Зысхуэмыгъэхъеижу сеша пэтми, Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэр си нэгум къызэрыщIэзгъэхьэу, нэхъыфI сыкъэхъужырти адэкIэ секъурт.
ТщIэр фIэхьэлэмэту къыдэплъ хуэдэу, зи дамэхэр хужьыбзэ хьэндрабгъуэ дахэ зблэлъэтащ, ди пщыIэри псыкъуий нэзри къилъэтыхьри зигъэпщкIужащ. Хьэндрабгъуэм сыкIэлъыплъурэ сэ сегупсысащ шэджагъуэ зыгъэпсэхугъуэм Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэр слъагъуну Онгёрен сызэрыкIуэнум. Сэ сыхуейт абы сыпкърыупщIыхьыну Мыхьмуд-Iэзэ теухуауэ. Пхъэрыгъажэм и къур фIэмыджэрэзыхьын хуэдэу езгъэубыдри, пэгун хьэлъэр къэзубыдащ. Ар сунэщIын щхьэкIэ псыкъуий нэзым къыщеслъэфалIэм, сэ зэхэсхащ Мыхьмуд-Iэзэ аргуэру зыгуэр жиIэу къызэрыджэр. Сешами, сызэресам тету, пэгуныр псыкъуий нэзым тезгъэзагъэрэ пэт, пщIэнтIауэ псыф си Iэгум пэгуныкъур IэщIэцIэфтри, пэгуныр дзакIэм темызагъэу ехуэхащ.
— Си гъэса-а-а-кIуэ-э-э! — сыкIиящ сызэрифIэщкIэ.
КIий макъ кIэщI зэхэсхри, абы иужькIэ псори щым хъуащ. А кIий макъыр сэ игъащIэкIэ си тхьэкIумэм икIыжынукъым…
Сэ псыкъуий нэзым сыкъыIужащ. Абы макъ къиIукIыжыртэкъым, ауэ сэ лIыгъэ схурикъуртэкъым абы аргуэру сыщхьэщыхьэжыну. Хэт ищIэрэ, а зэхэсхар кIий макъыу щымытынкIи мэхъу, Мыхьмуд-Iэзэ къысхуэшхыдауэ арагъэнщ.
Дунейм зыри щымыдымыж хуэдэу ихъуреягъыр даущыншэт. Сэ си лъакъуэхэр щIэкIэзызыхьырти, зы лъэбакъуи схуэчыртэкъым. АдэкIэ сыт сщIэнуми къызгурыIуэртэкъым. ЩIыбжьэ пIащэшхуэ псыкъуий мащэм къыщхьэщылъатэщ, зыщиплъыхьри, зигъэбзэхыжащ.
Сэ пщыIэмкIэ зыздзащ. ПщIэнтIэпсыр къызыпыж си джанэ-гъуэншэджыр зыщыздзри, нэгъуэщI щыстIэгъащ. СыкIэзызырт, уеблэмэ сыкъыщиудри сыгъат, сызэрыхэкIыпIэншэм сигъэгужьеяуэ, ауэ псынщIэу зызэтезубыдэжащ. Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм щIалэжь цIыкIум хуэдэу сыгъыу сыкъилъагъумэ, сыукIытэжынщ. Ар сэ Iэмал имыIэу къыздэIэпыкъунущ, илIри къэсэбэпынкIи хъунущ. Ахэр сэлэтхэм, къалэ IуэхущIапIэм и лэжьакIуэхэм е мафIэсгъэункIыфIхэм еджэфынущ. Дауэ ящIми, къыздэIэпыкъунщ.
КъысхуэзанщIэр си гъуэгуу сэ губгъуэхэм сызэпхрыжырт, Онгёрен сыхуэкIуэу. Дыгъэм писыкIа удзыпэхэм сащхьэпрылъэтурэ сыщыжэкIэ, сыздынэсам деж хэс цIырцIырхэм заущэхурт. Кхъэм сыщыблэкIым, зыгуэр къызэджэу сызэплъэкIами ярейуэ, сэ зызгъазэри къэслъэгъуащ Истамбыл къыщхьэщыхьэ пшэ щхъуэ-фIыцIафэхэр.
Мыхьмуд-Iэзэ уIэгъэ хъуамэ, абы лъы фIэкIуэдынущ, еужьэрэкIын хуейщ. Ауэ сэ сщIэртэкъым абы щхьэкIэ хэт зыхуэзгъэзэнуми. Къалэм сызэрыдэлъадэу сэ сунэтIащ Зи щхьэ-цыр дыщафэ Бзылъхугъэмрэ Тургайрэ щыпсэу унэмкIэ. Япэ къатым хэлъ бжэр фыз къуэгъу цIыкIу гуэрым къыIуихащ. Хуэбгъэфащэ зэры-хъунумкIэ ар маоист лIыжьым и щхьэгъусэрат.
— Ахэр ежьэжащ, — жиIащ абы, сызыщIэупщIэр тэмэму къызжьэдэкIыну сыхунэмыс щIыкIэ, икIи сэркIэ гукъинэж жэщыр щызгъэкIуа пэшым и бжэр иридзылIэжащ.
БауэкIэщI сыхъуауэ сэ къызэхэзжыхьащ мафIэгу станцым и утыр. «Румелия» къэхьэуэефапIэм зыри щIэстэкъым, ауэ пощт IуэхущIапIэм деж сэлэт гупышхуэ щызэхэтт, телефонкIэ псэлъэну я гугъэу.
«УзыгъэIущ хъыбархэм я театрым» и шэтырыр здэщытам деж нэщIт, билет пытхъахуэрэ щIым хэукIауэ къэна бжэгъу цIыкIухэмрэ фIэкIа зыри щумылъагъуну.
СщIэм семыгупсысу сэ Онгёрен сыкъыдэжыжри жэрыжэкIэ згъэзэжащ Тхьэр зэуа псыкъуий угъурсызым деж. Уэлбанэм зыкъызэщIишэну пшэ гуэрэнхэр хуэм-хуэмурэ къызэхуихусырт. Кхъэм къегъэкIэкIа шыкIуртIым дэгухэр пщыхьэщхьэ акъужь щIыIэтыIэм дэхъейуэ щытамэ, иджы дунейр уэмщ бэуапIэ сымыгъуэту. Мывэ сынхэм я зэхуакум щыхъуакIуэрт удзыпэ къыпачын фIэкIа Iуэху зимыIэ мэл зыбжанэ.
Дыщылажьэ щIы Iыхьэм сыщынэсыжам, сэ сыпщэхыпати, жэрыжэкIэ сыкIуэжыфыртэкъым. Сэ фIыуэ къызгурыIуэрт дяпэ сыхьэт зытIукIэ сщIэнум къэкIуэну си гъащIэ псор зэрелъытар, ауэ сэ иджыри сыхуэхьэзыртэкъым абы теухуа унафэ къэсщтэну. Мыхьмуд-Iэзэ къэмэха къудейуэ арами, уIэгъэми, занщIэу и псэр хэкIами къызгурыIуэфыну сыщыттэкъым, къызэрысщIэнури сщIэртэкъым. Псори зи ягъэр гъэмахуэку хуабэвэхрауэ пIэрэ? Дыгъэр си щхьэщIыбым къипсэрт, си щхьэкуцIыр къигъэкъуалъэу.
Зыри сыхуейтэкъым иджыпсту Мыхьмуд-Iэзэ и джэ макъ е и щэIу зыхэсхыну фIэкIа. Ауэ псыкъуий мащэр бэн дэгум хуэдэт. Зыхэпхыр цIырцIырхэм я зэпэджэжым и закъуэт. Пхъэрыгъажэм шындырхъуо цIыкIуитI къызэрыдэжеям гу лъыстащ. Псыкъуийм сыщхьэщыхьэну сыбэкъуат, ауэ сышынэри сыкъикIуэтыжащ. Гъунэгъуу сыбгъэдыхьэу сеплъыхыну къару сиIэтэкъым. Сэ къысфIэщIырт мащэм сиплъэмэ, нэф сыхъуну.
О, ди Тхьэ! ГущIэгъу къысхуэщI! Сытыт сэ сщIэну къысхуэнэжыр?
ПщыIэмкIэ къэзгъэзэжри, Мыхьмуд-Iэзэ и шейнычыр, щэрэ минрэ къызэджа газетхэр, и хьэфэ вакъэ лъэмбыIуитIыр, къалэм щыкIуэкIэ зыщIилъхьэ и фэ бгырыпхыр, скотчкIэ зэкIэрыгъэпщIэжауэ, и сыхьэткъеуэр щыслъагъум, сэ аргуэру сыгъащ…
Си Iэхэм езыр-езыру си хьэпшыпхэр зэщIакъуэжын щIадзащ. Дакъикъищ нэхъыбэ текIуэдакъым къыздэсша тIэкIур фэ пхъуантэжь цIыкIум дэскудэжыным, зи щызмытIэгъа топджэгу вакъитIри зэрыхэлъу. Мыбы сыкъанэмэ, Iэмал имыIэу сагъэтIысынущ, нэхъ мащIэ дыдэрамэ зэрымыщIэкIэ цIыху зэрысIэщIэукIам щхьэкIэ. ХеящIэхэм къэхъуар зэхагъэкIыху илъэсхэр текIуэдэнущ, итIанэ си курсхэми, си университетми пщIыхьэпIэу фIэкIа сытрагъэплъэнукъым. Си гъащIэр зэрыщыту лъэныкъуабэ хъунущ, балигъ мыхъуахэр щаIыгъ хьэпсым сисыху, си анэр бампIэм илIыкIынущ.
Сэ тхьэ селъэIурт Мыхьмуд-Iэзэ псэууэ къыщIэкIыну. Псыкъуийм аргуэру сыбгъэдыхьащ, си гъэсакIуэм и макъ зэхэсхынкIэ сыгугъэу. Ауэ псыкъуийр щымт.
Истамбыл къикI мафIэгур къыщытехьэнум куэд къэмынэжауэ, сэ пщыIэм сыкъыщIэкIащ си адэм и пхъуантэ фIыцIэр IитIкIэ скъузу, икIи сыкъызэмыплъэкIыу Онгёрен сежэхащ. СщIэрт сыкъызэплъэкIмэ, си нэпсхэр зэрысхуэмыубыдынур. Уэлбанэ къэзышэ пшэ фIыцIэжьхэр къегъуэлъхьэхыпати, дуней къутэжыр къэблэгъам хуэдэу шынагъуэу уфат.
Вокзалым цIыхухэр щIэзт, я нэхъыбэр тхьэмахуэ махуэм хуит къэхъуа сэлэтхэмрэ бэзэрым къэкIуа къуажэдэсхэмрэт. Чыматэхэр, тхылъымпIэ пхъуантэшхуэхэр, къэпхэр къызэгъэувэкIа мэкъумэшыщIэхэмрэ сэлэтхэмрэ ежьэрт зыкъэзыгъэгувэ мафIэгум. Сэ тезухуащ мафIэгум сызэрихьэу, сэмэгурабгъумкIэ иIэ щхьэгъубжэм сыбгъэдэтIысхьэну, Мыхь-
муд-Iэзэрэ сэрэ псыкъуий къыщыттIа лъэныкъуэмкIэ сыплъэфын щхьэкIэ. Абы мазэ хъуауэ сегупсысырт: псы къызэрыдгъуэтам папщIэ Хъайри-бей къыдита улахуэмрэ тыгъэхэмрэ сIыгъыу, Истамбыл кIуэж мафIэгум зы махуэ дыгъэпс сызэритIысхьэнум икIи Iэмал имыIэу сэмэгурабгъу лъэныкъуэм иIэ щхьэгъубжэм сызэрыбгъэдэсынум. Ауэ иджыпсту сэ — зэрымыщIэкIэ бэлыхьлажьэр зыIэщIэщIар щIэпхъуэжащ.
МафIэгур къэсыху сэ гупсэхуу сиплъащ вокзалым къыщIыхьэу хъуам я нэгум. Мы мафIэгу дыдэр арагъэнщ Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэмрэ ар зи гъусэ артист гупымрэ Истамбыл зэрыкIуэжар. ИкIэм-икIэжым мафIэгур къэсри, сэ сыпIащIэу абы ситIысхьащ, иужь дыдэу Онгёрен и ут фэншэм зэ сыкъыхуеплъэкIыжри.
ЕтIуанэ Iыхьэ
22
Щхьэгъубжэм сыкъыдэплъу слъагъу псори — гъуэгубгъум Iут кхъэри, шыкIуртIым дэгухэри, псыкъуий къыщыттIа щIы Iыхьэри — игъащIэкIэ сщымыгъупщэну сурэту си нэгум къыщIэнащ, нэхъ жыжьэу сыкъыIукIуэтыху ар кIыфIым хэкIуадэ пэтми. Аддэ жыжьэу уафэ джабэм уафэхъуэпскI ирижащ. Уафэгъуагъуэ макъыр къэмыс щIыкIэ, кIыфIым псори игъэпщкIури, сэ щхьэхуитыныгъэм и Iубыгъуэ мащIэ зыхэсщIащ.
Истамбыл кIуэж мафIэгу псынщIэр темыпыIэу блэцIэфтырт зэраухуэрэ илъэс Iэджэ щIа заводхэм, хъумапIэшхуэхэм, щIыпIэ нэщIхэм, мэжджытхэм, къэхьэуэефапIэхэм, лъэщапIэхэм. Сиркеджи станцым деж сэ мафIэгум сыщикIри, Хьарем кIуэ бра-мым ситIысхьащ. Ар IумыкIыфурэ и чэзум фIигъэкIат: цIыхухэм дунейм тетыр якIэрыщIати зэпрыкIыпIэр яхузэрыгъэгъуэтыртэкъым. Абыхэм сащыхэплъэкIэ, бгъуэнщIагъым щIэсу къэхъуа, иджы япэу цIыхум яхыхьэ гуэру зыкъысщыхъужырт. Сэ зызмыгъэхъейуэ сыщыст, уэшх ткIуэпсхэм щIауфа щхьэгъубжэ абджым сыпхыплъурэ Босфор и лъэныкъуитIым-кIи хуэмурэ блэсыкI Истамбыл сеплъу. Къалэшхуэм дэт ухуэныгъэхэм къахэслъагъукIыну сыхуейт Долмабахче уардэунэм и щIыбагъкIэ къыщылъ Бешикташ хьэблэмрэ сыкIуэну сызэхъуапсэ курсхэр здэщыIэ щIыпIэм щыIэ къат куэду зэтет псэупIэ унэмрэ.
АдэкIэ сызышэну автобусым ситIысхьэн ипэ, шхапIэ гуэрым тхылъымпIэ IэпэлъэщIхэм хуэдэ къыщысщэхури си напэр зэпыслъэщIыхьащ. Сызэрымышхэрэ сыхьэт зытхух хъуагъэнт, ауэ си гущхьи къэкIыртэкъым зы мэжаджэ е хьэлыгъуанэ къэс- щэхуу сшхыну. КъызэрыщIэкIымкIэ, лIыукIхэр мис апхуэдэу мэхъу.
Гебзе кIуэ автобусыр сыхьэтищ мыхъупэу текIынут. Сэ хуабжьу сыпIейтейт мыгувэу си анэр зэрыслъагъу- нум щхьэкIэ, уэшх нэужьым къыкъуэкIыжа дыгъэм автобус щхьэгъубжэм сыкIэрысурэ сыкъигъэхуэбэжри, сэ сыIурихащ.
Си анэм зыцIыкIу зихъуэжатэкъым. ЯпэщIыкIэ ар тIэкIурэ пыхьащ, итIанэ шэджэгъуашхэр къытригъэувэн щIидзащ, гуфIэжу уэршэру, Гебзе зэрыщыпсэур игу ирихьу жиIэурэ. Сэ сыкъызэримылъагъумрэ къыстегузэвыхь зэпыту зэрыщытамрэт ар нэхъ гугъу езыгъэхьар. Ахэр къыщисхуиIуэтэжым, си анэр аргуэру къэпыхьащ. Ар тIэкIу згъэсабырыну иджыри зэ IэплIэ есшэкIащ.
— Сыту ухэхъуа мы зы мазэм, уи Iэхэм я инагъыр! — игъэщIагъуэу сыкъызэпиплъыхьырт си анэм. — Балигъ ухъуащ, лIыфэ къыптеуащ. Ухуеймэ, помидор пхузэхэзупщIэтэнщ япэм хуэдэу…
Гебзе и Iэгъуэблагъэм щыIэ Iуащхьэхэм сэ куэдрэ къыщыскIухьащ, Истамбыл жыжьэу сыдэплъэу. Зэми сэ къысфIэщIырт дыщылэжьа щIы Iыхьэр (е абы езгъэщхь) слъагъуу икIи сыкъэгузавэрт Мыхьмуд-Iэзэ сыIуп-лъэ хуэдэу.
Си анэм жесIэжатэкъым псыкъуий мащэм сехын хуей зэрыхъуари, адрей сыбзыщIахэм дэщIыгъуу. Сыпсэууэ икIи сыузыншэу сыкъыщыкIуэжакIэ, къекIуэкIа псор абы имыщIэныр Iэмалыншэкъым. Дэ апхуэдэу дытепсэлъыхьакъым си адэми. Сэ къызэрызгурыIуамкIэ, ар си анэм деж къэпсалъэркъым. Ауэ сэ щхьэ сыкъимылъыхъуарэ?
ЩIэх-щIэхыурэ си нэгу зы теплъэгъуэ къыщIэувэрт: Мыхьмуд-Iэзэ псыкъуийм ехыу. Сэ си фIэщ хъурт абы иджыри къыздэсым псыкъуийр иритIыхыу, хьэпIацIэм мыIэрысэм икур зэрырихым ещхьу.
Си анэм и ахъшэмкIэ Гебзе щыIэ бэзэрым дэ телевизорыщIэрэ сыхьэткъеуэрэ къыщытщэхуащ. Мыхьмуд-Iэзэ сыдэлэжьэху зэхуэсхьэсар ахъшэ хъумапIэм хэслъхьащ. МахуищкIэ зыщIыпIи сымыкIуэу унэм сисащ, си жейр иризгъэкъужу. Мыхьмуд-Iэзи, си лъэужьыр къэзыху цIыху бзаджэ гупи, нэгъуэщI хъарпшэр гуэрхэми сепщIыхьырт. Ауэ Гебзе зыми сыкъыщилъыхъуакъым, си ужьи зыри къихьакъым. ЕплIанэ махуэм сэ Истамбыл сыкIуащ, Бешикташ щыIэу университетым щыхуагъэхьэзыр курсхэм зезгъэтхащ икIи сызэрифIэщкIэ еджэным зестащ. Ауэ си закъуэ сыкъыщынэкIэ, Мыхьмуд-Iэзэрэ псыкъуий мащэмрэ Iэмал имыIэу си нэгум къыщIэувэрт.
Лицейм къыщыздеджахэмрэ ди хьэблэ щIалэхэмрэ Бешикташ сащыхуэзэжам, сэ хуабжьу сыгуфIат: нэхъапэхэми хуэдэу зэныбжьэгъухэр дызэхуэхъужащ. ТIэу-щэ дэ зэгъусэу дыщыIащ бэзэрым тет пивэ ефапIэм. Ауэ сэ тутынрэ аркъэрэ сефэну сыукIытэрт икIи къызыфIэзгъэIуэхуртэкъым си ныбжьэгъухэр къызэрызэхъурджауэр. Си фэр изыхыр нэгъуэщIт: и гъэсакIуэр псыкъуий лъэ-гум дэIэпыкъуэгъуншэу къизына цIыху напэншэр тхакIуэ хъуфыну? Нэхъыбэрэ си щхьэр зэрытезгъэужыр псыкъуийм зыри къыщымыхъуауэ, Мыхьмуд-Iэзэ псэууэ, щIы Iыхьэр зейр къакIуэу кърихыжауэ, лэжьыгъэ хьэлъэр си фэм дэхуэртэкъыми, къыс-хуэлэжьа тIэкIур къасщтэри унэм сыкъэкIуэжауэ, нэгъуэщI къэхъуаишхуэ щымыIэу сызэрегупсысырат. Апхуэдэу ищIынут дэтхэнэ цIыху къызэрыгуэкIми. «ЦIыху къызэрыгуэкI» — иджы сэ сытеплъэ хъуркъым а псалъэхэм.
Ди хьэблэм щыщу Истамбыл дэт университетым щеджэ си ныбжьэгъухэм я нэхъыбэм пащIэ-жьакIэ яутIыпщат, уеблэмэ хьэлэбэлыкъ гуэрхэм хэхуэри полицэм япэщIэувэнуи хунэсат. Иридыхьэшхрэ яфIэтхъэгъуэу ахэр тепсэлъыхьыжырт я щхьэ кърикIуахэм. Сэ сщIэрт абыхэм си адэм пщIэ зэрыхуащIыр. Зы пщыхьэщхьэ гуэрым зэрымыщIэкIэ къезгъажьэри, Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм и гугъу тIэкIу абыхэм яхуэсщIащ.
— Къэгъанэ, Джем! Уэ игъащIэм хъыджэбзым иIэпэ бубыдыфа сытми? — къыскIэщIидзащ си ныбжьэгъу студентхэм ящыщ зым, Эдирне щылажьэ ухуакIуэ гупым мазитI ипэкIэ си анэшыпхъум и лIым сигъэкIуауэ (ухуакIуэ гупым уахэтыным пщIэ нэхъ иIэт, псыкъуий къэптIын нэхърэ) икIи Онгёрен къалэ цIыкIум бзылъхугъэ гуэрым сригъусауэ щыжысIам.
— Фэ фщыщ зыгуэрым ищIэрэ Онгёрен дэнэкIэ гъэзами? — сеупщIащ сэ Iэнэм пэрыс си ныбжьэгъухэм.
Ахэр Iэнкун къэхъуащ, апхуэдэкIэ къысщыгугъатэкъыми. Зым жиIащ и къуэш нэхъыжьым дзэ къулыкъур щрихьэкIар а къалэрауэ, и къуэшым деж лъагъунлъагъу кIуауэ щытат и адэ-анэм ядэщIыгъуу икIи Онгёрен къалэ зэшыгъуэжь цIыкIуут къызэрыщыхъуар.
— Сэ абы бзылъхугъэ дахэ, артисткэ, фIыуэ щыслъэгъуат… Сэ абы уэрамым сыщыIущIащ… Езым и унэ сригъэблэгъащ…
Си ныбжьэгъухэр я жьэр ущIауэ къызэплъырт: нэрылъагъут я фIэщ сызэрымыхъур. Сэ жысIащ а Бзылъхугъэм и гъусэу жэщ зэрызгъэкIуар.
ЩIалэхэм я упщIэхэр хьэзырыххэт:
— АтIэ дауэ къыпщыхъуа?
— Уигу ирихьа?
— Хэтыт абы и цIэр?
— Сыт-тIэ фIыуэ плъэгъуар къыщIумышар?
Онгёрен и къуэшым деж щыIам игу къэкIыжащ:
— Мы дунейм теткъым абы щумылъагъун хьэбыршыбырагъ! Театр Iэпхъуэшапхъуэхэр а къалэм къыщоувыIэ, я ныбэ пцIанэхэр къэзыгъафэ цIыхубзхэм зыкъыщагъэлъагъуэу! Зыгъэпсэхугъуэ махуэр къалэм щызыгъакIуэ сэлэтхэм я зэш трагъэу хуэдэурэ я ахъшэр къыIэщIагъэкI!
А пщыхьэщхьэм сэ къызгурыIуащ апхуэдэ ныбжьэгъухэр сиIэу, си гур зэрыгъумрэ си напэр зысымрэ зэи зэрызыкIэрызмыгъэкIыфынур. Апхуэдэуи сэ зэхэсщIыкIырт Мыхьмуд-Iэзэ-рэ абы и псыкъуиймрэ сыпсэуху си гупсысэм зэрыхэмыкIынури, къызэ-рыгуэкI гурыфIыгъуэхэм я IэфIагъым пэIэщIэ сащI зэпыту зэрыщытынури. «Зыри къэмыхъуам хуэдэу ущытыфынращ нэхъыщхьэр» — зэпымыууэ си щхьэ хужысIэжырт.
23
Ауэ зыри къэмыхъуам хуэдэу дауэ сызэрыщытынур? Си щхьэкуцIым хэт псыкъуийм къинащ Мыхьмуд-Iэзэ! Абы и белыр игъэтIылъыркъым, щIым йопIэстхъри, йопIэстхъ… Апхуэдэу щищIкIэ ар псэущ икIи узыншэщ!
Япэ лъэхъэнэхэм си щIыфэр дэтхытхыу сэ сигу къэкIырт, псыкъуиитIым и хьэдэр зыгуэрым къигъуэтауэ, псалъэм папщIэ, Алий; Iуэхур прокуратурэм нэсауэ; абы теухуа хъыбарыр Гебзе къэсауэ; ар щызэхихым си анэр къэмэхауэ; сыщеджэ курсхэм е тхылъщапIэм полицэм сыщиубыдауэ. Псом нэхърэ нэхъ тэмэмыр си адэр къэзгъуэту псори абы хуэсIуэтэнрат. Ауэ ар сэ зэи къысщIэупщIатэкъым, къысхуэзэнуи хуеятэкъым, си гуныкъуэгъуэр хуэсIуэта нэужьи, къыздэмыIэпыкъуфынкIи хъунут, ди зэхущытыкIэхэр нэхъ икIэж хъунри зыхуэIуа щыIэтэкъым. КIэщIу жыпIэмэ, сэ сыпсэурт си бжэм зыгуэр къытеуIуэным сежьэ зэпытыу. Зыми сыкъимылъыхъуэу кIуа махуэр си дежкIэ и щыхьэтт сызэрымыкъуаншэм. Ауэ сэ сышынэрт къыкIэлъыкIуэ махуэм Iэмал имыIэу си лъыхъуакIуэхэр бжэм къытеуIуэнкIэ. Иныкъуэхэм деж сэ къысфIэщIырт «Дениз» тыкуэн цIыкIум тхылъ гуэрым щIэупщIэну къыщIыхьэ щэхуакIуэхэр щыгъын къызэрыгуэкIкIэ хуэпа полицейскэу, икIи занщIэу абы зыкъыхуэзумысыжын хуэдэу сыхъурт. Зэми си фIэщ сщIыжыну сыхэтт: псыкъуиитIыр езыр-езыру мащэм къикIыжыфауэ икIи абы къизына и гъэсэн напэншэр зэрызыщигъэгъупщэрэ куэд щIауэ.
ТхылъщапIэм си Iуэхухэр щыдэкIырт. «Дениз» тыкуэныр зейм игу ирихьырт тхылъ телъхьэпIэхэр, гъэлъэгъуапIэхэр дахэу къызэгъэпэщынымкIэ, щэхуакIуэ нэхъыбэ къешэлIэнымкIэ къыхэслъхьэ Iуэхугъуэхэр. Уеблэмэ, абы хуит сыкъищIат щIымахуэ жэщ-хэм сыкъанэурэ тыкуэным къыпыт къуэдзапIэ пэш цIыкIум, зы шэнтиуэ фIэкIа зыщIэмыхуэм, тхылъ сыщеджэну. Си анэм, дауи, и жагъуэ хъурт аргуэру сызэрыпэIэщIэр, ауэ абы хьэкъыу и фIэщ хъур фIыщэу илъагъу и къуэ закъуэр Бешикташ щыIэ курсхэм зэрыщеджэм хуэдэурэ Каботаш щылажьэмэ, университетым зэрыщIэтIысхьэфынур.
Еджэныр Iэпэдэгъэл сщIыртэкъым, вым хуэдэу гугъу зезгъэхьырт, къызгурымыIуауэ зы псалъэуха блэзгъэкIыртэкъым, формулэ псори гукIэ зэзгъащIэрт. Дерсым нэхъ и гуащIэгъуэу сыщыхэтми, сэ си нэгум къыщIэувэрт Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэр. Ауэ, пцIыр сыткIэ щхьэпэ, еджэ-ным сызэрыдихьэхарат зыри къэмыхъуа хуэдэу сыщытынымкIэ сэбэп къысхуэхъур.
Си гъэсакIуэр псыкъуийм къизнэу сыкъызэрыкIуэжрэ, тхакIуэ сыхъуну сызэрехъуапсэр хуэм-хуэмурэ ужьыхырт. Абы къыхыхьэжырт инженер сыхъуну си анэр зэрыхуейри. Арати, геологиемкIэ инженер IэщIагъэм сыхуеджэну тезубыдащ.
1987 гъэм и гъэмахуэкIэм наIуэ къэхъуащ: Истамбыл дэт техническэ университетым геологиемкIэ инженер-хэр щагъэхьэзыр факультетым щеджэнухэм я бжыгъэм сызэрыхэхуар. Университетым и хэщIапIэр Уэсмэн пащтыхьыгъуэм и лъэхъэнэм Iэщэ хъумапIэу, сэлэтхэм я псэупIэу щытат. 1908 гъэм, Абдул-Хьэмид сулътIаныр традзын мурадкIэ тырку щIалэхэм я унафэ щIэт дзэ зэщIэузэдар Салони-ки къикIыу Истамбыл къыщыдыхьам, пащтыхьым хуэпэжу къэна зауэлIхэр мы быдапIэрщ зыдэсар. А псор сэ тхылъхэм къизджыкIауэ сщIэрт. Сэ сигу ирихьат университетым и еджапIэ пэш Iэхуитлъэхуитхэр, унащхьэ лъагэхэр, дэкIуеипIэ задэхэр, пырхъуэ кIыхьхэр. КъищынэмыщIауэ узыщыгуфIыкIынт университетыр «Дениз» тыкуэн цIыкIуми Бешикташ хьэблэ ми зэрыпэмыжыжьэр, лъэсу укIуэмэ, дакъикъипщIкIэ узэрынэсынур.
Тыкуэным щысIыгъ «къулыкъури» нэхъ лъагэ хъуат: тыкуэнтетым и пIэкIэ Iуэхухэр зезыгъакIуэ унафэщI сащIат. ТхылъщапIэр зейр зикI арэзы дэхъуну хуейтэкъым тхакIуэ сызэрымыхъунум икIи тригъэчыныхьурэ жиIэрт инженерыфIым литератор хъарзыни къызэрыхэкIыфынур. Ар си тхьэкIумэ измыгъэхьащэми, университет общежитым сыщыщIэсым, пщыхьэщхьэ къэс зы тхылъ седжэрт.
Зэгуэрым сэ етIуанэу къыспэщIэхуащ Эдип теухуа хъыбарым сыкъыщеджауэ щыта тхылъ цIыкIур. Пасэрей алыдж пащтыхь насыпыншэм теухуа хъыбарыр а тхылърат сэ «къысхуэзыIуэтар». ИтIанэ сигу къэкIыжащ и адэр иукIыжыну «къыхуезыджэ» гупсысэр дэтхэнэ цIыхухъуми хэлъу Фрейд Зигмунд зэритхыгъар.
Абы иужькIэ мазэ зыбжанэ дэкIауэ, пасэрей тхылъхэр зытелъ тыкуэн дапхъэм сэ къыщыспэщIэхуащ Софокл и пьесэр. Ар 1941 гъэм егъэджэныгъэмкIэ министерствэм и жэрдэмкIэ тыркубзэкIэ зрадзэкIат. Библиотекэ хъугъуэфIыгъуэ жыхуаIэхэм хуэдэт а тхылъыр. Си гъащIэм хэлъ щэхур абы къизджыкIыну фIэкIа пщIэнтэкъым, апхуэдизкIэ псынщIэу ар «езгъэлъэтэхати».
Эдип и адэр иукIыжащ, илъагъун хуейуэ и натIэм къритхар къимыгъэхъун и гугъэурэ. Ауэ пащтыхьыкъуэм зэхихар къызэфIимыгъэIуэхуу, дыхьэшхрэ ежьэжатэмэ, и унэри, и къэралри къигъэнэн хуей хъунтэкъым, зекIуэ гъуэгуанэ тету и адэ-пащтыхьым хуэзэнтэкъым икIи IэщIэкIуэдэнтэкъым. Ардыдэр хужыпIэ хъунущ Эдип и адэ Лай. Насыпыншагъэм зыщихъумэн щхьэкIэ лейзехьэ хъуащ, ауэ къыхуиухар и нэгу щIэмыкIыуи къигъэнэфакъым. Абы ещхьщ си Iуэхури: къызэрыгуэкI гъащIэ тэмэм сиIэну сыхуеймэ, Эдип имыщIэфар сщIэуэ зыри къэмыхъуа хуэдэу сыпсэун хуейуэ аращ. Пэжымрэ захуагъэмрэ я телъхьэу, фIым хуэлажьэу псэуну зи гугъа Эдип лIыукI хъуащ, лIыукI хъуну зэрыхуэмеям щхьэкIэ, и адэр зыукIыжар езыр зэрыарари къыщищIар а Iуэху ищIа нэужьщ. Софокл и пьесэр зэрызэхэлъыр щэхур къэтIэщIынымкIэ лIыхъужь нэхъыщхьэм иригъэкIуэкI къэхутэныгъэхэрщ. ИкIэм-икIэжым абы къещIэ: а зы лIым (нэгъуэщIу жыпIэмэ, езым) и натIэ къритхар къэхъун зэрыхуейм щхьэкIэ адрей псоми я нэгу щIэкIар къэхъуащ.
Си щхьэм кърикIуам согупсысыж-ри, сэ шэч къызытесхьэр сызэрылIыукIым и закъуэтэкъым, атIэ щIэпхъаджагъэ сщIауи зыслъытэжыртэкъым. Сэ сиIакъым апхуэдэ гурылъ: цIыху сыукIынуи, щIэпхъаджэ злэжьынуи. Сэ сыщымыгъуазэми, Мыхьмуд-Iэзэ псыкъуийм Iэпсэу-лъэпсэууэ къикIыжагъэнущ. Армырамэ сэ куэд щIат полицэм сызэриубыдрэ.
24
Сэ университетым и пырхъуэхэм къыщыскIухьырт, сэ схуэдэу металлургиемкIэ дерсхэм щIэмыхьа си ныбжьэгъухэм я гъусэу кином сыкIуэрт, общежитым щIэт телевизорымкIэ пычыгъуэ куэду зэхэт фильмхэм сеплъырт, икIэм- икIэжым адрей цIыхухэм сахэгъуащэ сыхъуауэ си гугъэжу.
Ди университетым хъыджэбз цIыкIу закъуэтIакъуэт щеджэр, а мащIэми щIалэхэр яужь ит зэпытт. Абы къыхэкIыу сэ сфIэхьэлэмэт хъуащ зыгъэпсэхугъуэ махуэхэм ящыщ гуэрым си анэм деж сыкIуэжауэ зи гугъу къысхуищIа хъыджэбзыр зэзгъэцIыхуну. Ар Гёрдес щыпсэу ди унэкъуэщым и фызым и Iыхьлыхэм япхъут, Истамбыл дэт университетым фармацевтикэм хуеджэну щIэтIысхьат, ди общежитым щыпсэунут.
Айшэ и щхьэцыр щхьэцыгъуэ-сырыхуфэт, ауэ и нэпкъпэпкъкIи и IэпкълъэпкъкIи ар ещхьт Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм. Псом хуэмыдэу и Iупэмрэ и жьэпкъыпэмрэ. Япэ махуэм щегъэжьауэ сэ зыхэсщIащ а хъыджэбзыр сигу зэрырихьыр, фIыуэ слъагъуфыну зэрыщытыр, езыми сызэримыжагъуэр къызгуригъэIуат. Щэбэт махуэхэм шэджагъуэ нэужьым дэ зэм кином, зэми Чеховым е Шекспир и пьесэхэр щагъэлъагъуэ къалэ театрхэм дыкIуэрт, автобускIэ Эмиргян дынэсти шей дыщефэрт. Хъыджэбз дахэм икIи губзыгъэм и гъусэу къэпкIухьыныр, уи нэгу зебгъэужьыныр икъукIэ гуапэт, гъащIэри нэхъ зэпIэзэрыт хъужауэ къысщигъэхъурти, Мыхьмуд-Iэзэ щысщыгъупщэр нэхъыбэт.
Апхуэдэ щIыкIэкIэ зэтеубла хъуа псэукIэр адэкIи пысщэн мурадкIэ сэ магистратурэм сыщIэтIысхьэну лъэIу тхылъ естащ, нэхъыфIу еджэхэм сазэрыщыщым къыхэкIыуи занщIэу сыкъащтащ. Айшэрэ сэрэ нэIуасэ дызэрызэхуэхъурэ етIуанэ илъэсым хыхьа нэужь, IэпэкIэ дызэрыубыду, ба зэхуэтщIу къэдублащ. Ауэ сэ фIыуэ сщIэрт хъыджэбзыр хабзэ зэрылъ унагъуэ ткIийм зэрыщапIар икIи абы къыфIэкI нэгъуэщI гуэркIэ сыгугъэ зэрымыхъунур. Уеблэмэ ар згъэунэхун мурадкIэ тIэсхъапIэ исшат, ауэ зыкъысхуигъэгусэри тхьэмахуитIкIэ къызэпсэлъакъым. Сытми зэ дызэкIужри нэчыхь едгъэтхыну дызэгурыIуащ. Сэ сфIэфIт щэбэт махуэхэм Айшэ си деж тхылъщапIэм нызэрыщIыхьэр. Тыкуэныр зейми абы игъэлажьэ адрей щIалэхэми «Гёрдес щыщ хъыджэбзыр» тхьэIухуду къалъытэрт, сэри ар гуапэ сщыхъурт икIи срипагэт. Апхуэдэу сэ сфIэфIт сыкъызэджа тхылъхэм, геологиемкIэ тхыдэм, си политикэ Iуэху еплъыкIэхэм е топджэгум Айшэ сыхутепсэлъыхьыну. Гъэмахуэм практикэ сыщыщыIам къыхуэстха письмохэр дахэ цIыкIуу зэхуихьэсурэ зэрихъумэри къищтэжурэ къызэреджэри къэсщIащ. Сэри схъумэрт абы къысхуитхахэр…
А махуэ насыпыфIэхэр зэзэмызэм къысфIагъэутхъуэрт си гукъэкIыжхэм. А гъэмахуэр егъэлеяуэ уэгъущIыгъу-ти, псыр яхуримыкъуу истамбылдэс-хэр икъукIэ гугъу ехьырт. Мэкъумэш хъызмэтымкIэ къэрал IуэхущIапIэм щIэсхэр уэшх къригъэшхыну Тхьэм елъэIуу зэхэмысу, Истамбыл и хадэ псоми псыкъуий зырыз къыщатIыну унафэ ящIатэмэ, куэдкIэ нэхъ щхьэпэ хъуну си нысащIэм зэрыжиIам си бзэр иригъэубыдат. Онгёрен и Iэгъуэблагъэхэм Балканымрэ КъуэкIыпIэ Гъунэгъумрэ щынэхъ ин дыдэу мылылъэ къыщIэзыгъэкI фабрикэшхуэ зэрыщаухуам, къэрал лIыщхьэхэм щыщ кърихьэлIэу ар къызэрызэIуахам теухуа хъыбар газетхэм иту сыкъыщеджэм, сэ сигу къэкIыжащ Мыхь-муд-Iэзэ къысхуиIуэтэжу щыта хъыбархэр.
Къыщалъхуа махуэм и щIыхькIэ си къэшэным тыгъэ хуэсщIыну си гугъэу згъэхьэзыра тхылъым, Достоевскэм и «Карамазов зэкъуэшхэр» романым (нэхъ иужькIэ зэрадзэкIа къыдэкIыгъуэм) пэублэ псалъэ хуащIар Фрейд Зигмунд и IэдакъэщIэкIыу, зи гугъу ищIхэм Эдипи Гамлети яхэту къыщысщIэм, сызэщIэкIэзызэу а тхыгъэм сыкъеджащ, итIанэ тхылъыр зэзгъэтIылъэкIри, абы и пIэкIэ къэсщэхуащ гуэныхьыншэ цIыху псэкъабзэм теухуа «Идиот»-р.
Зэзэмызэ Мыхьмуд-Iэзэ пщIыхьэпIэу слъагъурт. Абы псыкъуий къыщитIырт адрей планетэхэм хэту хьэршым щыкIэрахъуэ топ къащхъуэшхуэм. Апхуэдэу щыхъукIэ, ар лIакъым икIи гурыгъузхэм сыхэзыгъэт си напэм семыныкъуэкъуми хъунущ.
ГеологиемкIэ инженер сыщIэхъуар зи фIыщIэр зэры-Мыхьмуд-Iэзэр си къэшэным жесIэну сыхуейуэ сыхъурт, ауэ зэпымыууэ зызэтезубыдэжырт. ЗызумысыжынкIэ Iэмал имыIэу къыщысхэхъыжьэр сыкъызэджа тхылъхэм я гугъу Айшэ щыхуэсщIкIэт. Ауэ Мыхьмуд-Iэзэ сытемыпсэлъыхьу, сэ ар щызгъэгъуазэрт геологием и щэхухэмрэ и хьэлэмэтагъымрэ. Псалъэм папщIэ, хым къыхэкIа хьэмлашкIуэхэр бгылъэ щIыпIэхэм, бгъуэнщIагъхэм, къуэ зэвхэм къызэрыщIыщагъуэтым и щхьэусыгъуэр XI лIэщIыгъуэм Китайм щыпсэуа Ко Шень къищIауэ зэрыщытар, е Софокл иужькIэ илъэси 150-рэ дэкIыжа нэужь, «Мывэхэм теухуауэ» тхылъыр Теофраст зэритхар икIи илъэс мин бжыгъэкIэ цIыхухэр къэгъуэгурыкIуащ минералхэм теу- хуауэ абы къыщIэна тхыгъэр я фIэщ хъууэ. Сэ тхакIуэ сыхъуфакъым, ауэ сыхуейт псоми къахуэщхьэпэн тхылъ дэгъуэ, псалъэм папщIэ, «Тыркум и геологие зэхэлъыкIэр», стхыну. А тхылъым сэ изгъэхуэнут псори: Тавр къуршхэм щегъэжьауэ щэху зэфэзэщу зэхэлъ Фракие щIыналъэм нэс.
25
Сэ сщIэрт си адэр Истамбыл зэрыдэсыр икIи сризэгуэпырт телефонкIэ нэхъ мыхъуми къызэрызэмыпсалъэм, ауэ сэ езыми ар къэслъыхъуэртэкъым. Абырэ сэрэ япэу дыщызэрылъэгъуар Айшэрэ сэрэ дызэрыша нэужьщ. ХьэгъуэлIыгъуэ нэужьым дэ дыщызэхуэзащ Таксим утым щыIэ хьэщIэщышхуэхэм ящыщ зым хэт шхапIэм. Ар къызэрыслъагъуу ирикъункIэ сынасыпыфIэу зыкъысщыхъужат.
— Щхьэгъусэ пщIынур уи анэм ещхьу къыхэпхащ, — къызжиIащ абы.
Пщыхьэщхьэшхэм бгъэдэсу Айшэрэ си адэмрэ псынщIэ дыдэу къагъуэтащ зэрызэгурыIуэн бзэ икIи сэ къысщIэнакIэу, къыздэгушыIэу ирагъэжьащ.
Си адэм жьыфэ къытеуат, ауэ япэхэми хуэдэу лIы къекIут. Гу лъыстащ абы ахъшэ гуэри зэрыкъуэлъым, зыхуей игъуэту зэрыпсэум, ауэ и нэгум иплъагъуэрт дыкъигъанэу нэгъуэщI унагъуэ зэриухуам си пащхьэ зэрыщытеукIытыхьыжыр. Сэри си напэр къызэныкъуэкъурт зи адэр зыукIыжхэм теухуа хъыбархэм сегупсысу сыкъызэрыгъуэгурыкIуэм щхьэкIэ.
ЗыкIи къызэмыныкъуэкъуми, дзыхь езгъэз зэрыхъунур и нэгум къищми, си адэм сыщригъусэм деж сэ зэпIэзэрыту сыщытыфыртэкъым. Мыхьмуд-Iэзэ зы мазэ нэхъыбэ сримыгъусами, сэ си фIэщ хъужырт абы сыпэщIэувэныр си жэрдэму зэрыщытар. Апхуэдэ си еплъыкIэхэр мызахуэми сщIэркъым.
ЗэзыдзэкIар
КЪЫП (Ныбэжь) Таисэщ.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
