Кавказым итхьэкъуа тхакIуэ
Урыс литературэм и классик Пушкин Александр
къызэралъхурэилъэс 220-рэ ирокъу
Ди къэралым мэкъуауэгъуэм и 6-м щагъэлъапIэ Урыс литературэбзэм и лъабжьэр зыгъэтIылъа Пушкин Александр къыщалъхуа махуэр.
Драматург, прозаик, критик, литературэм и теоретик, тхыдэдж, публицист Пушкиныр XIX лIэщIы-гъуэм псэуахэм и IуэхущIафэкIэ къахэщырт. Псалъэ дахэ куэд нобэ хуагъэфащэ а усакIуэ телъыджэм, ауэ адыгэхэм ар «благъэ» тхуэзыщIар абы и творчествэ бейм ди лъэпкъым теухуауэ щыжиIа псалъэрщ, ар и IэдакъэщIэкIхэм гъэщIэгъуэну къызэрыхэщыжырщ. Кавказ щIыналъэм и дахагъэм, къабзагъэм, уардагъэм нэхърэ езы «бгырыс IумпIейхэм» нэхъыбэу дихьэхат тхакIуэр, уеблэмэ, лъэпкъыр бэлыхь щыхэхуэхэм деж хэкIыпIэ къахуилъыхъуэну яужь щитари мащIэрэкъым.
Кавказым къулыкъу щищIэну къагъэкIуа иужькIэ (1820 гъэ) Пушкин и Iэдакъэ къыщIэкIа «Путешествие в Азрум», «Кавказ гъэр», «Кавказ» тхыгъэхэм хэт куэд щIауэ еджэжа? «Адыгэхэм дэ фIыуэ дыкъалъагъуркъым. Дэ ахэр я щIыпIэхэм идоху, я къуажэхэр зэтыдохъунщIэ, лIакъуэхэр догъэкIуэд. Ахэр бгым йохьэжри зыщагъэпщкIу, ауэ щIэх-щIэхыурэ къыттоуэ… Мы лъэныкъуэмкIэ адыгэхэм я бзаджагъэм и хъыбарыр щыкуэдщ. Сэшхуэмрэ къамэмрэ я Iэпкълъэпкъым щыщ Iыхьэу фIэкIа ящIэжыркъым абыхэм, я сабийхэр мыпсалъэ щIыкIэ къамэр Iэрыхуэу ягъэбзэн щIадзэ. Иджыблагъэ ди сэлэт уIэгъэ зыщIа адыгэ щIалэ къэдубыдат. Зигъэзэхуэжыну Iэмал еттати, къыджиIар пщIэрэ? «Си Iэщэр куэдыIуэрэ сымыгъауэу щылъат-тIэ…» Сыт апхуэдэ лъэпкъым епщIэнур?», — щетх Пушкиным «Путешествие в Азрум» тхыгъэм. Ауэ щыхъукIи, бгырысхэр дахэкIэ къэгъэIурыщIа зэрыхъунуми егупсыс зэпытщ.
Пушкин Александр и IэдакъэщIэкIхэр Iэзэу адыгэбзэм кърагъэзэгъащ Тхьэгъэзит Зубер, Уэрэзей Афлик, Бемырзэ Мухьэдин сымэ, нэгъуэщIхэми.
«Хэт нобэкIэ Пушкин Александр, сыт хуэдэ къалэн абы XXI лIэщIыгъуэм щигъэзащIэр?» — упщIэм и жэуапу, пхужыIэнур зыщ: ар усыгъэм и фIыпIэр къызэрагъэлъагъуэ пщалъэщ, зи пщIэр литературэм кIуэ пэтми щыхэхъуэщ. Куэдым ди нэIуасэ усакIуэ зырызхэм ящыщщ Пушкиныр, икIи гъащIэм дызэригъэу-вэ щытыкIэм елъытауэ, зэ нэхъ мыхъуми, абы и усэхэр губампIэдэх зыхуэмыхъуа щыIэу къыщIэкIынкъым.
Пушкин Александр къипсэуар мащIэ дыдэу (1799 — 1837) къалъытэ языныкъуэхэм. ПцIыщ! ЛIэщIыгъуитIым щIигъуащ абы и гъащIэр. АдэкIэ къызэрыхупищэнуми шэч хэлъкъым.
Щомахуэ Залинэ.
