Дыщэр дыщэпс хуэныкъуэкъым
Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ ШэджыхьэщIэ Хьэмыщэ къызэралъхурэ илъэс 85-рэ ирокъу
ШэджыхьэщIэ Хьэмыщэ ТIру и къуэр Тэрч районым хыхьэ Абей (Урожайнэ) къуажэм 1932 гъэм гъатхэпэм и 18-м къыщалъхуащ икIи абы курыт школыр къыщиухащ. Дзэм илъэсищкIэ къулыкъу щищIащ. И хэкум къигъэзэжа нэужь, Тэрч районым и комсомол комитетым и къудамэм и унафэщIу лэжьащ, къуажэ школым физкультурэмкIэ щригъэджащ.
1958 гъэм къыщыщIэдзауэ печатым щылэжьащ. 1963 гъэм абы къиухащ КПСС-м и еджапIэ нэхъыщхьэу Дон Iус Ростов дэтыр. ШэджыхьэщIэр Шэджэм, Дзэлыкъуэ районхэм къыщыдэкI газетхэм я редактору, полиграфкомбинатым и унафэщIу лэжьащ. ИужькIэ «Ленин гъуэгу» газетым щэнхабзэмкIэ и къудамэм и тхьэмадащ. СССР-м и Журналистхэмрэ ТхакIуэхэмрэ я союзхэм хэтащ.
1982 гъэм къыщыщIэдзауэ 1996 гъэ пщIондэ ШэджыхьэщIэ Хьэмыщэ «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм щылэжьащ редактору, итIанэ художественнэ литературэмкIэ редакцэм и унафэщIу.
И лэжьыгъэфIхэм къапэкIуэу «1941 — 1945 гъэхэм екIуэкIа Хэку зауэшхуэм и лъэхъэнэм и къару емыблэжу зэрылэжьам папщIэ», «Лэжьыгъэм и ветеран» медалхэр, КъБР-м и ЩIыхь тхылъыр къыхуагъэфэщащ.
ШэджыхьэщIэ Хьэмыщэ и тхыгъэхэр щIэх-щIэхыурэ къытехуэрт республикэ газетхэмрэ журналхэмрэ, «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм къыщыдэкIырт.
Псалъэ шэрыуэхэр, гушыIэ дахэр IэкIуэлъакIуэу, хуэIэзэу къэзыгъэсэбэп тхакIуэхэм ящыщт ШэджыхьэщIэ Хьэмыщэ. Абы ди литературэм хуищIа хэлъхьэныгъэр къалъытэри, «Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ» цIэ лъапIэр къыфIащауэ щытащ.
И гушыIэ-ауанхэр гукъинэж пщызыщIын художественнэ Iэмалхэр ШэджыхьэщIэм хуэIэзэу къигъуэтырт. Зытепсэлъыхь цIыхухэр я IуэхущIафэкIэ, я теплъэкIэ, я гупсысэкIэкIэ, я псэлъэкIэкIэ зэрызэмыщхьым хуэдэу, тхакIуэм ахэр къызэригъэлъагъуэ щIыкIэри зэщхьэщыкIырт.
ШэджыхьэщIэм и гушыIэ рассказхэр зэрыкупщIафIэм, зэрыщIэщыгъуэм, шэрыуэу зэрытхам нэмыщI, гу лъумытэнкIэ Iэмал иIэкъым абы и литературнэ образхэм я хьэл-щэнхэр, я гушыIэхэр нэгъуэщI лъэпкъхэм ейм хэгъуэщэнкIэ Iэмал зэримыIэм. Ахэр зэрыадыгэ гушыIэр, адыгэбзэ шэрыуэ фащэкIэ зэ-щыхуэпыкIауэ зэрыщытыр дэтхэнэ Iуэтэжми щынаIуэщ. Рассказхэм нэмыщI, Хьэмыщэ и къалэмыпэм къыщIэкIащ лъэпкъ тхылъеджэхэм дихьэхыу щIаджыкI повестхэр, романхэр. Ахэр ди прозэм и фIы-пIэм хабжэ. Хьэмыщэ къызэралъытэу щытар прозаик, драматург къудейтэкъым, атIэ ар икIи лирик нэсу, усакIуэ-уэрэдусу щытащ.
ШэджыхьэщIэ Хьэмыщэ дунейм ехыжащ 1999 гъэм бадзэуэгъуэм и 23-м. Ар щыщIалъхьэжащкъыщалъхуаАбейкъуажэм.
Лъэпкъым и гъащIэ гъуджэ, и нэ жан
ТхакIуэм и гъащIэм, абы и творчествэм утетхыхьыну мурад щыпщIкIэ, Iэмал имыIэу уогупсыс: сыт хищIыхьа абы, сыткIэ къыхэува лъэпкъ литературэм? Тхэн зэрыщIидзэрэ и къалэмыпэм къыщIэкIахэм я нэхъыфIыр дэтхэнэра, дауи къыщыхъуа ар тхылъеджэм?
Мис апхуэдэ гупсысэхэмкIэ ШэджыхьэщIэ Хьэмыщэ убгъэдыхьэмэ, нэрылъагъущ абы тхыгъэфI куэд зэриIэр. Ди адыгэ литературэр зыгъэдахэ гушыIэ шэрыуэхэм я деж къыщыщIэдзауэ, романхэм нэс къызэщIаубыдэ абыхэм.
Хьэмыщэ литературэм и нэгъуэщI жанр зыбжанэми щылэжьащ, ищIэр хъууэ. Драматург ШэджыхьэщIэм и къалэмыпэм къыпыкIащ пьесих. Абыхэм ящыщу щыр ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей драмэ театрым и утыку кърахьащ, Налшык дэт Музыкэ театрым тIур, Черкесск — адрей зыр щагъэлъэгъуащ, Къэбэрдей-Балъкъэр телевиденэми зы щагъэуващ. Хьэмыщэ и пье- сэхэм къытращIыкIа спектаклхэу «Гъуэгу техьэр къытенэркъым», «Хэт къуаншэр?», «Дыбгъэунэхъурти, Зузэ», нэгъуэщIхэри илъэс зыбжанэкIэ ди театрхэми Къэрэшей-Шэрджэсым ейхэми я репертуархэм хэтащ, еплъахэми ягу ирихьащ. Драматургым абыхэм къыщеIэт ди гъащIэм къыщыхъу Iуэхугъуэ нэхъыщхьэхэр. Псалъэм папщIэ, абы и пьесэ «Ягъеижа» жыхуиIэмкIэ ягъэува спектаклыр ди телевиденэмкIэ дапщэрэ къагъэлъэгъуэжа, телевизореплъхэр щIэлъэIуурэ! Ахэр цIыхухэм я дежкIэ гукъинэжщ. Сэ къызолъытэ ар езы тхакIуэм и дежкIэ насыпу.
ШэджыхьэщIэм и псалъэхэм макъамэ щIалъхьауэ щытащ композитор гъуэзэджэхэу Тхьэбысым Умар, Даур Аслъэн, Жырыкъ Заур, Согуэ Данил, нэгъуэщIхэми.
Хьэмыщэ и ехъулIэныгъэ-хэр къыхуэзыхьар, псом япэу, лэжьэрейуэ зэрыщытарщ, увыIэ имыIэу зэрытхарщ, ерыщу Iуэхум зэрыпэ-рытарщ. Абы и япэ рассказыр 1950 гъэм ТхакIуэхэм я союзым къихьри къэкIуэгъат. Езым зэрыжиIэжымкIэ, хэплъахэм ар ягу ирихьауэ щытакъым. Ягу иримыхьа къудей мыхъуу, тхэн Iуэхум щищIэнышхуэ щымыIэу, лейуэ гугъу зригъэхьыни хуэмейуэ къикIыу къепсэлъащ.
— Абдежым къалэмыр щысIэщIэхури, — игу къигъэкIыжырт Хьэмыщэ, — тхэным куэдрэ гукъыдэж хузиIэжакъым. Тхьэм ищIэнт сэ IэщIагъэ схуэхъунур, а зэманым ди районым редактору щылэжьа усакIуэ Нэгумэ Умар мыхъуамэ. Абы щIыгъуу район газетым сыщылэжьэну къысхуихуэри, тхэным гу щIэрыщIэу хуэсщIыжыгъащ 1958 гъэм.
Мис абдежым къыщыщIэдзауэ ШэджыхьэщIэм и IэдакъэщIэкIхэр газетхэм къытрадзэу, радиокIэ къату хуожьэ. И япэ рассказыр, «ХьэмлэтIиф, къэгъэзэж» зыфIищар, «Iуащхьэмахуэ» журналым къытохуэ. А гушыIэ рассказыр псоми ягу ирохь. Радиом къопсэлъыкI, апхуэдэ рассказ иIэмэ, къатыну къыжраIэ. И къарур и фIэщ ящIыжри, ШэджыхьэщIэр нэхъри тегушхуауэ лажьэу щIедзэ.
Абы и тхыгъэхэм еджэр дэзыхьэхын Iэмал хилъхьэфу тхэрт сыт щыгъуи. Об-раз гъэщIэгъуэнхэр къегъуэтыф, зэгъэпщэныгъэ шэрыуэхэр, псалъэжьхэр Iэзэу къегъэсэбэп. Зыми хэмыгъуащэ адыгэ псэлъэ-кIэ, адыгэ гушыIэкIэ, адыгэ дуней тетыкIэ яIэт и лIыхъужьхэм. Абыхэм я нэхъыбэр гурэ псэкIэ хуолажьэ къызыхэкIа лъэпкъым, и гуныкъуэгъуэр я гуныкъуэгъуэу, и гуфIэгъуэр я гуфIэгъуэу мэпсэу, мэлажьэ.
Езы тхакIуэр апхуэдэти аращ ар къыщIехъулIар. ТхакIуэр езыр адыгэгурэ адыгэпсэрэ иIэу щыщытым и деж, и тхыгъэр лъэпкъым и гъащIэ гъуджэщ, и нэ жанщ, и хъугъуэфIыгъуэшхуэщ. Хьэмыщэ и мащIэкъым лъэпкъым и блэкIар къэзыгъэлъэгъуэж тхыгъэхэр.
ШэджыхьэщIэм и Iэзагъым зэпымыууэ хэхъуащ. Узытетхыхьыр фIыуэ умыщIэу, япэщIыкIэ псори умыубзыхуауэ, тхыдэм теухуа роман птхыфынкIэ Iэмал иIэкъым, птхыкIи гъэщIэгъуэн, художественнэ тхыгъэ нэс хъунукъым. Ар художественнэ Iэзагъ уиIэкIи зэфIэкIыркъым. Тхыдэр щыуагъэ хэмыту къызыхэщ документхэр гъэкIэ зэрызэкIэлъыкIуэм хуэдэу зэкIэлъыпхькIэ, ари художественнэ тхыгъэ хъуркъым. Тхыдэм и пэжри художественнагъ хъужри зэуIу пхуэщIмэщ ехъулIэныгъэ ущыщыгугъынур. Ар Iуэхушхуэщ, дэтхэнэ тхакIуэми къехъулIэркъым. Псом хуэмыдэу, тхыдэм къыхэщыж, фIыуэ яцIыху лъэпкъылIхэм я гугъу щыпщIыр, я образыр къыщыбгъэлъагъуэр гугъущ. Апхуэдэу щытми, ар хъарзынэу ШэджыхьэщIэм щыхузэфIэкIащ «ЛъыщIэж» романым. Мыр тхакIуэм и творчествэм и щыгуу убж хъунущ.
Гу нэхъ зылъытапхъэу мы тхыгъэм къыхэгъэщыпхъэщ адыгэм яхэлъа фыгъуэ-ижэр, лIыфIыгъуэ зэримыгъахуэу, лъэпкъым къыхэкIа-къыхэжаныкIахэр зэныкъуэкъуу зэрыпсэуар, лъы щIэжыным адыгэм и къарур щIихыу, и гуащIэр мащIэ ищIу, лъэпкъыр зэрыщыту текIуэдэнкIэ хъуну зэрыщытар ШэджыхьэщIэм къызэригъэлъэгъуар.
А псом и щIыIужкIэ, адыгэхэм щхьэхуитыныгъэ, лъэпкъым къэралыгъуэ иригъэгъуэтыну щIэхъуэпсу псэуахэмрэ а гупсысэхэр къизымыдзэу зи щхьэ Iуэху къудей къезыхуэкIхэмрэ зэрызэпэщIигъэувэр-щэ? А лъэныкъуэмкIэ укъыщегупсысмэ, гъащIэм пэджэ-жыркъэ а романыр! Ар иджырей ди гупсысэхэм, нобэрей ди Iуэхухэм пэгъунэгъуу къыдолъытэ. АбыкIи романым и мыхьэнэр, и пщIэр нэхъ ин мэхъу.
Литературэм и зыужьыныгъэр здынэсар къызэрапщ пщалъэу сыт щыгъуи къалъытэр прозэ жанрырщ. А жанрым и зэфIэкIыр къэзыгъэлъэгъуэжыр лъэпкъ тхыдэм теухуа мис мыпхуэдэ романышхуэхэрщ. Ар, шэч хэмылъуи, ШэджыхьэщIэ Хьэмыщэ и Iэзагъми щыхьэт техъуэ Iуэхугъуэщ.
ЖЫЛЭТЕЖ Сэлэдин.
Сирием къикIа Биданыкъуэ Аднанрэ Къумыкъу Мамдухьрэ Шэджэм аузым щегъэхьэщIэ. 1981 гъэ
Хьэмыщэ хъыбар дахэ и ныбжьэгъухэу ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, Къып Мухьэмэд, ХьэIупэ ДжэбрэIил сымэ яжреIэж. 1982 гъэ
БлэкIам и пэжыпIэ
Дунейм щехыжкIэ, цIыхум къызэренэкI и гуащIэр, и лэжьыгъэр, и цIэр. МылIэжын щыIэкъым — псэ зритам ящыщ зыи зэмыбэкъуэфын хабзэщ ар. ЦIыхур мылIа пэлъытэщ, абы и гуащIэр, и лэжьыгъэр, и цIэр бэм ягу къинэмэ. ТхакIуэм дунейм къытринэр уасэ зи-мыIэ фIыгъуэщ — абы и къалэмыпэм къыщIэкIа тхыгъэхэр гъащIэ кIыхь хъу хабзэщ щахуэфащэм деж.
АПХУЭДЭ тхыгъэ куэд къызэринэкIащ ШэджыхьэщIэ Хьэмыщэ — ди литерату- рэм и жьантIэр къалъысауэ, цIыхум гукъинэ ящыхъуауэ. Зыми шэч къытрихьэжынкъым ШэджыхьэщIэ Хьэмыщэ и тхыгъэхэм ди литературэм, псалъэм папщIэ, прозэм, лъэбакъуэщIэ зэрырагъэчам — и рассказхэми, и повестхэми, и романхэми. А псом я пщIэмрэ я мыхьэнэмрэ литературнэ щIэныгъэм игъэбелджылын хуейуэ къыпэщылъщ, шэч зыхэмылъыжращи, ШэджыхьэщIэ Хьэмыщэ дунейм къытринащ ди лъэпкъ художественнэ щэнхабзэм и тхыдэр зыгъэбжьыфIэн гуащIэрэ лэжьыгъэрэ.
ШэджыхьэщIэ Хьэмыщэ и япэ тхылъыр («Уи пщэдджыжь фIыуэ, Тэрч!») дунейм къыщытехьар 1975 гъэрщ. Абы щыгъуэ Хьэмыщэ и ныбжьыр илъэс 40-м итт, лIыпIэ иуват, гъащIэм и IэфIи и дыджи илъэгъуауэ, абы и «щэхуми» и «нахуэ- ми» куууэ щыгъуазэ хъуауэ. «Уи пщэдджыжь фIыуэ, Тэрч!» тхылъым деж IупщI щыхъуауэ щытащ зи псалъэр жан, зи гупсысэр куу тхакIуэ набдзэгубдзаплъэ ди литературэм къызэрыхыхьар — абы щыхьэт техъуащ а тхылъым ит повестри рассказхэри. Абдеж къыщыщIэдзауэ Хьэмыщэ и цIэр жылэм хэIуащ, и тхыгъэхэр щIэх-щIэхыурэ дунейм къытехьэурэ, цIыхур ятхьэкъуащ. Дауи, апхуэдэ насып къызэуалIэр псалъэм и гуащIэр цIыхум зыхезыгъэщIэф, абы и гущIэлъапсэм къипсэлъыкIыф, къалэм жан зыгъэбзэф тхакIуэщ. Хьэмыщэ апхуэдэ тхакIуэт — цIыхур зригъэдэIуэнрэ абы и гур къызэрихьэхунрэ зи гъунэж тхакIуэ Iумахуэт. Апхуэдэуи къыхэнащ ар ди литературэм, а цIэр и гуащIэрэ и лэжьыгъэкIэ къихьауэ.
«Уи пщэдджыжь фIыуэ, Тэрч!» тхылъыр дунейм къытехьэри, абы къыкIэлъыкIуа гушыIэ, ауан рассказхэри цIэрыIуэ дыдэ хъуауэ, Хьэмыщэ къыщеупщI куэдрэ къэхъурт: «Илъэс плIыщIым ущхьэдэхыху уи тхылъ щхьэ къыдэмыкIарэ, сыт узыпэплъар?» — жаIэу. Апхуэдэ упщIэм тхакIуэм ирит хабзэ жэуапыр гурыIуэгъуэщ. Апхуэдабзэуи гурыIуэгъуэщ: илъэс плIыщI ныбжьым щхьэдэхауэкъым Хьэмыщэ къалэмыр къыщищтар. ЩIалэ ныбжьым щита лъандэрэ IэщIэлъащ Хьэмыщэ тхакIуэ къалэмыр, ауэ ар хуе-пIэщIэкIакъым и тхыгъэхэр цIыхум я пащхьэ зэрырилъхьэным — аращ тхакIуэ нэсым и хьэлыр. Апхуэдэ хьэл зэрыхэлъам зэи хущIегъуэжакъым Хьэмыщэ: аращ зи фIыгъэр абы и тхыгъэхэр узэщIауэ, сыт и лъэныкъуэкIи нэщIысауэ дунейм къызэрытехьар.
Хьэмыщэ и цIэр япэу зыгъэIуа тхылъым и ужькIэ дунейм къытехьащ абы и къалэмыпэм къыщIэкIа тхыгъэ хьэлэмэт куэд: «Дыщэм ефIэкIыу» (1977), «Дыщэр дыщэпс хуэныкъуэкъым» (1980), «Мазизэ» (1989) повестхэр, «Гум псори къонэ» (1984), «Тэрч щыхьэтщ» (1987), «ЛъыщIэж» (1992) романхэр, рассказхэр щызэхуэхьэса «ХьэмлэтIиф, къэгъэзэж» (1980), «СыпIэскIуащэрэт, жызоIэ» (1992) тхылъхэр. Мыбдежым зи цIэ къыщитIуауэ зы тхылъи лъэужьыншэ щыхъуакъым ди литературэм, абыхэм цIэрыIуэ дыдэ ирихъуащ тхакIуэр, илъэс зыбгъупщIым и кIуэцIкIэ ар ябгъурыуващ ди литературэм куэд щIауэ щылажьэ тхакIуэ пажэ-хэм. ТхакIуэм и насыпщ, абы и Iэдакъэ къыщIэкIа тхыгъэр цIыхум я деж нэсмэ, цIыхум я гум дыхьэн тхыгъэ къигъэщIыфамэ. АбыкIэ насыпыфIэт Хьэмыщэ: абы и дэтхэнэ тхылъми щIэупщIэ иIащ, дяпэ-кIи иIэнущ. Щхьэусыгъуэр гурыIуэгъуэщ: Хьэмыщэ хузэфIэкIырт цIыхум и гум къипсэлъыкIын, цIыхум и гурыгъу-гурыщIэхэр куууэ къыщIигъэлъэн, а гурыгъу-гурыщIэхэр псалъэ шэрыуэкIэ иIуэтэ- фын. Аращ Хьэмыщэ ди тхакIуэ цIэрыIуэхэм ящыщ зы щIэх дыдэ щIэхъуар. Сэ куэдрэ срихьэлIащ: IуэхукIэ гъуэгу дытехьауэ, зыщIыпIэ дыкъыщыувыIэн хуей хъуамэ, е нэхъыжь, е нэхъыщIэ гуэр къыбгъэдыхьэрти, Хьэмыщэ фIэхъус кърихырт, зи ужь ит тхыгъэщIэхэмкIэ къеупщIырт, игъащIэ лъандэрэ и нэIуасэ гуэр фIэкIа умыщIэну, дэуэршэрырт езы Хьэмыщи. Дежьэжауэ дыздэкIуэм: «Хэ-тыт ар, дэнэ щыпцIыхурэ?» — жыпIэрэ уеупщIамэ, Хьэмыщэ и дамэр дригъэуейрт: «Уэлэхьи, сымыщIэ, сымыцIыху». Ар си нэгу щыщIэкIащ, къэбэрдей жылагъуэхэм нэмыщI, Адыгейми Шэрджэсми.
ШэджыхьэщIэ Хьэмыщэ и прозэм бжьыпэр щызыIыгъыр, дауи, «ЛъыщIэж» романырщ. Езы тхакIуэми ар зыхилъхьэ щыIакъым. Сэ сыщыгъуазэщ а романым Хьэмыщэ щIэх зэрытемыгушхуам: абы и лъабжьэр тхыдэрти, тхакIуэм ирикуртэкъым, ар зэрыхуейм хуэдизкIэ имыIуэтэфынкIэ шынэрт. Иужьрей илъэс тIощIрыпщIым дунейм къытехьащ адыгэ тхыдэр лъабжьэ зыхуэхъуа тхыгъэ пIащэ зыбжанэ. Тхыдэр гъэбэтэгъуафIэкъым, псом хуэдэжкъым адыгэ тхыдэр — и щхьэусыгъуэм лейуэ утемыпсэлъыхьыжми. Апхуэдэ тхыгъэ куэд псыхэкIуадэ хъуауэ къыщIидзыжащ нобэ — ди тхыдэм и пэжыпIэр яIуэтэнкIэ хуитыныгъэ щагъуэта ди зэманым. Хьэмыщэ и романым ар къыщыщIакъым, тхыдэм и пэжыпIэр къыщIигъэлъэн хузэфIэкIат, ар зыгуэрхэм зэрафIэзахуэу щытам хуэдэу иIуатэртэкъыми. «ЛъыщIэж» романыр щиублэм, Хьэмыщэ иригъуэзакъым тхыдэм и «унафэщIхэм» я чэнджэщхэм: ар(адыгэ тхыдэр) ди пащхьэ кърилъхьащ зи нэгу щIэкIа лъэпкъым и акъылрэ и гупсысэкIэ, аращ «ЛъыщIэж» романым и пщIэр ноби щIемыхуэхар, ар ди блэкIам и пэжыпIэр зи лъабжьэ тхыгъэ хьэлэмэтхэм ящыщ зы щIэхъуар.
Прозэм и закъуэкъым ШэджыхьэщIэ Хьэмыщэ бгъэдэлъ зэчийр къыщигъэлъэгъуар. Адыгэ театрхэм (Къэбэрдейми Шэрджэсми) щагъэуващ Хьэмыщэ и пьесэхэм къытращIыкIа спектаклхэр: «Гъуэгу техьэ къытенэркъым», «Хэт къуаншэр?», «Дыбгъэунэхъурти, Зузэ», «Ди гуэныхьхэр», «Гум и щэху», нэгъуэщIхэри. Ахэр щыхьэт зэрытехъуэщи, ШэджыхьэщIэ Хьэмыщэ а литературэ лIэужьыгъуэм и «щэхухэм» куууэ щыгъуазэ драматург гъуэзэджэуи щытащ, цIыхур зригъэдэIуэнрэ и акъылыр зэригъэлэжьэн гупсысэ жанрэ и куэду.
Ди литературэм куэд щIауэ зыщиужь-ми, гушыIэ рассказым утыкур нэхъ щиубыдар, дауи, иужьрей илъэс тIощIырып-щIырщ: я цIэ къипIуэфынущ апхуэдэ тхыгъэ хьэлэмэт куэд зи Iэдакъэ къыщIэкIа тхакIуэ зыбжанэм. Абыхэм ящыщщ Шэ-джыхьэщIэ Хьэмыщи — абы и къалэмыпэм къыпыкIащ, зэрыжытIащи, гушыIэ, ауан рассказ тхылъ зыбжанэ. Абыхэм уще-джэкIэ, гу лъумытэнкIэ Iэмал иIэкъым Хьэмыщэ и гушыIэ рассказхэр нэгъуэщIхэм зэрахэмыгъуащэм, и бзэкIи, и гъэпсыкIэкIи къазэрыхэщым. Зэрыхабзэщи, Хьэмыщэ и гушыIэ рассказыр купщIафIэщ, щIэщыгъуэщ, узыIэпишэ зэпыту- рэ уноджыс, ущытезашэ къэхъуркъым. Ар зи фIыгъэр, псом япэрауэ, тхакIуэм бгъэдэлъа Iэзагъырщ, Хьэмыщэ набдзэгубдзаплъэу, гъащIэм фIыуэ хищIыкIыу зэ-рыщытарщ. Хьэмыщэ и гушыIэ, ауан рассказхэр апхуэдизкIэ цIэрыIуэ хъуащи, ахэр гукIэ зыщIэр куэдыкIейщ, гуп зэхыхьамэ, зэпадзыжу жаIэу урохьэлIэ.
ЦIыхум гукъинэ ящыхъуащ ШэджыхьэщIэ Хьэмыщэ и псалъэхэр зыщIэлъ уэрэдхэри — щэ ныкъуэм ноблагъэ ахэр. ЦIэрыIуэ дыдэ хъуащ, псалъэм папщIэ, «УщытеткIэ, сыщытеткIэ зы дунейм», «Хабзэ», «Мазэгъуэ жэщ», «Услъэгъуакъыми дыгъуасэ», «Уэрэду сиIэр уэрщ», «СщIэркъым уэ ухэтми» уэрэдхэр. ЗэрыжаIэ хабзэщи, уэрэдым и дамэр макъамэрщ, итIани, абы и пкъыр — псалъэр — мыжанмэ, уэрэдым икIунур мащIэщ. Макъамэр зышэщIыф, зыгъэIуф псалъэ шэрыуэ куэд къиIукIащ Хьэмыщэ и гущIэм — аращ абы и псалъэхэр зи лъабжьэ уэрэдхэр гъащIэ кIыхь щIэхъуар.
Гум псори къонэ. Хьэмыщэ и псалъэщ ар — апхуэдэцIэ фIищащ тхакIуэм и романхэм ящыщ зым. Гум псори къонэ — Iейри фIыри, гуапэри гуауэри, IэфIри дыджри. И насыпщ цIыхум я гум фIыкIэ къинэм. Апхуэдэ насыпыр натIэ хуэхъуащ ШэджыхьэщIэ Хьэмыщэ — тхакIуэ гуащIафIэм. Хьэмыщэ къызэринэкIащ цIыхум и гум фIыкIэ къыщIинэн — и тхыгъэ хьэлэмэтхэр, и цIыхугъэр.
КЪЭРМОКЪУЭ Хьэмид.
ЛъэужьыфIэ
ТхакIуэ псор литературэм зэхуэдэу къыхыхьэркъым, щылажьэркъым зэхуэдэуи. ЩыIэщ сабий ныбжьым иткъэ мыр жыпIэну, пасэу къыщIэзыдзэу, итхышхуэ щымыIэу, къыпытхыкI хуэдэу-рэ, зэман куэд зыгъакIуэу, итIанэ щIикъузэу Iуэху зыщIыж, лъэужьыфIи къэзыгъэнэн зыхузэфIэкI. Ауэ нэгъуэщI тхакIуэ лIэужьыгъуэхэми уарохьэлIэ. Абыхэм тхэн щыщIадзэр я ныбжьыр хэкIуэтауэ, гъащIэ и пIалъи фIыуэ ящIэ хъуа нэужьщ. Гу зэрылъыстамкIэ, дунейм и пIалъэ фIыуэ зыщIэу, ныбжь иIэу тхэн щIэзыдзахэр зилъэфыхь куэд Iуэхум къыхамыгъэхьэу нэхъ зэкIэлъолажьэ, я Iэужьхэри нэхъ зэхуакуншэу дунейм къытехьэ хабзэщ.
А етIуанэ лIэужьыгъуэм щыщт ШэджыхьэщIэр. Хьэмыщэ кIасэущ тхэн щыщIидзар, псынщIэ дыдэуи къыхыхьащ литературэм. Абы и ныбжьыр илъэс плIыщIым фIыуэ щхьэдэхат и япэ тхыгъэхэр дунейм къытехьэу щыхуежьам. Къулыкъу зэмылIэужьыгъуэхэр иIыгъыу лэжьапIэ IэнатIэ зыбжанэм куэдрэ щылэ- жьа цIыхур, Iуэху, гъащIэ я пIалъэ фIыуэ ищIэу къалэмыр къэзыщта тхакIуэр щIэгъэхуэбжьауэ тхащ. Зы тхыгъэм адрейр къыкIэлъыкIуэу газетхэм, журналхэм къытрадзэрт, тхылъ щхьэхуэхэуи къыдэкIырт ШэджыхьэщIэ Хьэмыщэ и гушыIэ рассказхэр, повестхэр, романхэр. Ахэр псори цIыхум ягу ирихьырт.
Хьэмыщэ дэрэ дызэдэлэжьащ тхэн щыщIидза япэ лъэхъэнэхэм щыгъуэ, абы и тхылъ къыдэкIамэ, е и рассказ традзамэ, куэдрэ къанэртэкъым и деж зыгуэр къэмыпсалъэу, а къызэджар игу зэрырихьам къыхэкIыу ШэджыхьэщIэм псалъэ гуапэ къыхужимыIэу, къемыхъуэхъуу. Хьэмыщэ езыр цIыхуфIт, абы и мыныбжьэгъурэ и мыцIыхугъэрэ куэд щыIэтэкъым. Хуабжьу фIэфIу епсалъэу, нэгъуэщIхэм жаIэми езыр едаIуэу, гуп хэсын и жагъуэтэкъым. Апхуэдэхэм деж Iэджэ хъыбари зэхихырт, а зэхихахэри хъарзынэу итхыжырт художественнэу. Арат абы итхын сыт щыгъуи щIигъуэтыр. Арат а итхари цIыхухэм ягу щIрихьыр — езыхэм я деж къриха сюжетыр екIурэ ещхьу тхыжауэ я пащхьэ ирилъхьэжырти, гурыхь ящымыхъункIэ Iэмал иIэтэкъым.
Къызэрыдгъэлъэгъуащи, жанр куэдым зэуэ щызэдэлажьэрт Хьэмыщэ. Гугъут бубзыхуну мы жанрыр нэхъ къохъулIэ, мыбы нэхъ къыхуигъэщIащ жыпIэн хуэдэу. Зым зыр игу ирихьырт, адрейхэм — нэгъуэщIыр. Псалъэм папщIэ, абы и романхэр зым нэхъ къищтэрт, адрейм пьесэхэр зыхуэдэ щымыIэу жаIэрт, ещанэхэм Хьэмыщэ и псалъэкIэ ятха уэрэд- хэр нэхъыфIу къалъытэрт. Дауэ щымытами, ШэджыхьэщIэм гушыIэр псом нэхърэ нэхъ къехъулIэу къыщIэкIынут. Аращ ар псынщIэу цIэрыIуэ зэрыхъуар зи фIы- щIэр. Абы и гушыIэхэр, ауанхэр ятеухуат къулыкъущIэшхуэ зыкъызыфIэщIыжахэм, «фи цIыхумэ» жызыIэхэм я деж къыщыщIэдзауэ модэм егъэлеяуэ къыкIэлъызыжыхь хъыджэбз щхьэпс цIыкIухэм я деж нэсыжу.
Зэман мащIэщ ШэджыхьэщIэр литературэм зэрыщылэжьар. Илъэс тIощIым зэрыщIигъу щыIэтэкъым, ауэ лъэужьыфIэт — лэжьыгъэшхуэ ищIащ. Си гугъэщ абы и тхыгъэхэр иджыри я гур, я псэр нэху яхуищIу, Iуэхушхуэхэм трагъэгушхуэу цIыхухэм куэдрэ яхуэлэжьэну.
Хьэх Сэфарбий.
Апхуэди къохъу
ГушыIэ
Пщэдджыжьым лэжьапIэм сыкIуэну си жьакIэр супсу гъуджэм сыкIэрыту, щхьэгъусэм письмо гуэр гъуджэ дапхъэм къысхутрилъхьащ. «ЖЭК-м къокI, — жиIащ абы, — дыгъуэпшыхь уэстыжыну къысщыгъупщащ».
Письмоулъэр зэтесхри, абы дэлъ тхыгъэр къыдэсхащ. ЖЭК-м и тхьэмадэм сригъэблагъэу арат. СыщIригъэблагъэри, сыщыкIуэн хуей махуэри, сыхьэт бжыгъэри иттэкъым. А IуэхущIапIэм урагъэблэгъэн хуей щыхъур фэтэрыпщIэ умытамэ арати, абыкIэ ди Iуэхур тэмэмт. Абы къищынэмыщIауэ, гараж сщIатэкъым, си унэм къыпысщIыхьатэкъым. Ещанэ къатым утесу дэнэкIэ къыпыпщIыхьынт?
Сызэгуэпу икIи сыгузавэу ЖЭК-м сыкIуащ. КъэкIуар щыжраIэм, езы тхьэмадэ дыдэр къыщIэкIри, сригъэблэгъащ, нэхъ жьантIэмкIэ сигъэтIысри, езым и щхьэр егухауэ тIысыжащ.
— Уи шыпхъур… — къригъэжьащ тхьэмадэм, си дежкIэ къэмыплъэу. А псалъитIыр къыжьэдэкIри, щым хъужауэ щысщ, тхылъымпIэ гуэрым йоплъри.
«А-а, — къэзгупсысыжащ сэ, — си шыпхъур илъэсым нэблэгъауэ си деж щопсэу пропискэншэу. Арауэ къыщIэкIынщ мыбы сыкъыщIриджар».
— Пэж дыдэу, си шыпхъур, — къызогъажьэ сэри, ауэ адэкIэ жызимыгъэIэу си псалъэр зэпеуд, и щхьэр щIэгуауэ зэрыщысым хуэдэу:
— НтIэ, уи шыпхъур…
Телефоныр къэдзыргъри, трубкэр къытрихауэ зыгуэрым кIыхьу йопсалъэ. Сэ сызэгуоп: «Мыр дауэ? И лIым емызэгъыу къикIыжа си шыпхъур уэрамым къыдэзнэн хуей? Зы анэм дыкъилъхуащ, зиунагъуэрэ. Догуэ, мыбдеж щысым и шыпхъур уэрамым къыдинэну? Къыдинэмэ, тхьэр нахуэу согъэпцI. Уеблэмэ, фэтэр иримытмэ. Абы теухуауэ зы псалъэ жрыреIи иреплъ, мис итIанэ демыплъым хэт сыт хуэщIэми. Дэри гуэгушым дыкъришакъым».
Трубкэр зэрытрилъхьэжу, сэ къыщIэздзащ:
— КъызжеIэт, тхьэмадэ, унафэ щыIэ и насыпыншагъэкIэ кърагъэкIыжа шыпхъур уэрамым къыдэнэн хуейуэ? ЩыIэмэ, сыгъэлъагъу. Е уэ укъызэтхьэкъуну а псори къэбгупсысамэ, зэгъащIэ зы сом зэрумылъагъунур. Абы нэхърэ нэхъыфIт а ди бжэ тхуIумыхыжыр тхуебгъэщIыжамэ, щхьэгъубжэ хэудар тхухебгъэлъхьэжамэ. Илъэс хъуауэ сотхьэусыхэ…
Тхьэмадэр къэмыплъэу тхылъымпIэ гуэр къысхуишиящ. Сэри таучэл сымыщIыщэурэ ар къеIысхри, япэ псалъэхэм сыкъыщеджэм, си щхьэр къэунэзащ. Къэзытхыр си шыпхъурат, дыгъуэпшыхь дадэрэ нанэрэ я деж сокIуэж, жиIэу унэм къыщIэкIа си шыпхъур. «Мы тхыгъэр къозытым сэ сфIэфIу сыкъыдэкIуащ. Нэчыхьытх къыщыбгъакIуэкIэ, Хьэжмысост зыщумыгъэгъупщэ, къэзгъэгугъащи», — къитхырт шыпхъум.
Хьэжмысостыр япэм иIа лIырат.
ШЭДЖЫХЬЭЩIЭ Хьэмыщэ.
