
Апхуэдэщ Ширдий Маринэ
Гугъущ уи ныбжьэгъум, фIыуэ узыхущыт цIыхум утетхыхьыну. Абы пщIэ хэха щIыхуэпщIу бгъэдэлъ фIагъ псори къызэрыбгъэлъэгъуэн псалъэ пхуримыкъуу, жыпIэну узыхуейхэм щыщ куэд тхыгъэ кIэщIым къыпхуимыгъэзагъэу къыпфIыщIедз. Апхуэдэ щытыкIэ ситщ сэри иджыпсту, цIыху гъэщIэгъуэн, КъБР-м щIыхь зиIэ и журналист Ширдий Маринэ Хьэжумэд и пхъум теухуа тхыгъэм сетIысылIащи.
«Адыгэ псалъэм» и лэжьакIуэхэм 1997 гъэм къытхыхьа цIыхубз Iэдэбыр сыт хуэдэ къалэнми пэлъэщ, зи къалэмыр жан журналист Iэзэщ. Мы тхыгъэмкIэ ди мурадыр Ширдий Маринэ нэхъ нэIуасэ фхуэсщIынырщи, мыпхуэдэущ ар дэ къызэрытхэтыр, зэрытцIыхур.
ИлэжьыгъэкIэ. Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетыр къиуха нэужь, Маринэ лэжьэн щыщIидзащ Къэрэшей-Шэрджэсым къыщыдэкI «Черкес хэку» газетым. Абы и IэнатIэ нэхъ гугъу дыдэм — политикэмкIэ, жылагъуэмрэ лъэпкъ IуэхухэмкIэ и къудамэм — и унафэщIу илъэс пщIыкIутхукIэ лэжьащ. Къыщалъхуа республикэм къигъэзэжа нэужь Маринэ «Адыгэ псалъэ» газетым кърагъэблагъэри, щэнхабзэмкIэ и къудамэм и унафэщI къалэныр и пщэ далъхьащ икIи а лэжьыгъэр гугъэзагъэу илъэс куэдкIэ къызэригъэпэщащ. Дэбгъуэн щымыIэу журналист лэжьыгъэм езыр зэрехъулIэм, псэ хьэлэлкIэ абы зэрыбгъэдэтым и гугъу умыщIми хъунущ — ди щIэджыкIакIуэхэм гунэс ящохъу Ширдийм газет напэкIуэцIхэм къыщиIэт Iуэхугъуэхэр зэрызэпкърихыр. Абы къыдэкIуэу, республикэм щекIуэкI щэнхабзэ гъащIэр нэсу къэгъэлъэгъуэным езым и унафэм щIэта гупыр Iэзэу хуиунэтIащ а зэманым.
Дунейпсо Адыгэ Хасэм иригъэкIуэкIа Конгресс псоми, лъэпкъ Iуэхур япэкIэ гъэкIуэтэным зыщытепсэлъыхь нэгъуэщI зэIущIэхэми я лэжьыгъэм хэтащ Маринэ. Хэкум исхэми, хамэ щIыналъэр псэупIэ зыхуэхъуа ди лъэпкъэгъухэми я гъащIэм фIыуэ щыгъуазэщ, абыхэм ятеухуа тхыгъэ купщIафIэхэр и къалэмыпэм къыщIэкI зэпытщ, «Тыркум щыпсэу адыгэхэр», «Дунейпсо Адыгэ Хасэ: IуэхущIафэхэмрэ хъуэпсапIэхэмрэ» тхылъхэр къыдигъэкIащ.
Бзэм и къарур, и беягъэр нэсу къэгъэсэбэпыным хуэпабгъэм и мызакъуэу, ар зэхъулIэ журналистщ Ширдийр. Абы и фIыгъэкIэ ди бзэм къыхыхьащ шэрджэс адыгэхэм къагъэсэбэп псалъэ зыбжанэ. КIэщIу жыпIэнумэ, ди адыгэ псалъэр текIуэту, абы и пIэ нэгъуэщIыбзэм ейр къиувэным пэщIэтщ.
2006 гъэ лъандэрэ Маринэ «Адыгэ псалъэм» и редактор нэхъыщхьэм и къуэдзэу мэлажьэри, а Iуэхуми хуэIэижьщ, и къару емыблэжу яужь итщ газетыр адыгэбзэ дахэкIэ «псэлъэным».
ЗыгъэпIейтейхэр. КъэкIуэну махуэм къазэрыхущIэкIынум иригузавэхэм, яшхын-щатIэгъэн къэгъуэтыным гупсысэм хигъэтхэм щэнхабзэ лъагэм, макъамэтх, сурэтыщI, тхакIуэ, усакIуэ цIэрыIуэхэм я зэфIэкIым уахутепсэлъыхькIэ сыт и мыхьэнэ? Ар зыри къызэрымыкI Iуэхуу зэрыщытыр фIы дыдэу къыгуроIуэ Маринэ икIи цIыхухэм я псэукIэр егъэфIэкIуэнымкIэ щыIэ Iэмалхэм ар зи пщэ къыдэхуэхэм гу лъаригъэтэным теухуащ абы и тхыгъэхэм я нэхъыбэр.
Хамэ щIыналъэхэр псэупIэ зыхуэхъуа ди лъэпкъэгъухэм я гурыгъу-гурыщIэхэми фIыуэ щыгъуазэщ Ширдийр, абы и мызакъуэуи, адэжь щIыналъэм къэкIуэжыныр зи хъуэпсапIэхэм ар къайхъулIэнымкIэ щыIэ хэкIыпIэхэр къилъыхъуэ зэпытщ.
Зэман гугъум и нэпкъыжьэ ди лъэпкъым къытримыдзэным, дуней псом къызэрыщацIыху, пщIэ къыщIыщыхуащI и хабзэ дахэхэр фIэмыкIуэдыным, адыгэбзэр хъумэным гу хьэлэлкIэ егугъу щIэныгъэлIхэр, щэнхабзэм, гъуазджэм, литературэм я лэжьакIуэ пажэхэр къригъэблагъэурэ, газетым и пщэ къыщыдэхуэ къалэннэхъыщхьэхэр дэгъуэу зэрызэфIигъэкIым къыдэкIуэу, зэIущIэ гъэщIэгъуэнхэри щIэх-щIэхыурэ ирегъэкIуэкI Ширдийм.
ЗыщыгуфIыкIхэр, и лъэр жан зыщIхэр. И лэжьыгъэкIэ Маринэ зы IуэхущIапIэ гуэрым щыIарэ абы хъыбар гуапэ къыщищIауэ редакцэм къыщIыхьэжауэ ухуэзэныр гухэхъуэщ. Псом хуэмыдэу сабий зэчиифIэхэм я ехъулIэныгъэхэм щытепсэлъыхькIэ, студентхэм, щIалэгъуалэм я гъащIэм щыщ теплъэгъуэ гъэщIэгъуэнхэм я гугъу щищIкIэ. Апхуэдэхэм деж абыхэм я зэфIэкIым езыри ироин, дэрэжэгъуэ кърет. Зы псалъэухакIэ жыпIэмэ, дахагъэм и гур хузэIухащ Маринэ.
Дэзыхьэххэр. Маринэ щIэджыкIакIуэшхуэкIэ уеджэ хъунущ. Зыхилъхьэ щымыIэу фIыуэ елъагъу тхылъ, къэралым къыщыдэкI газет зэмылIэужьыгъуэхэм еджэн. ГъащIэм и сыт хуэдэ лъэныкъуэми къыщыхъу-къыщыщIэхэр зэрызригъэщIэным езэш имыIэу яужь итщ. Аращ щIэджыкIакIуэхэм щIэщыгъуэ ящыхъун гупсысэ сыт щыгъуи щIиIэр.
И унагъуэр. ЦIыху зэхъуапсэ жыхуаIэм хуэдэ унагъуэ дахи иIэщ Маринэ. Хабзэ дахэ зэрылъ, гуапэу къыщыпIущIэ унагъуэм исхэми яхэлъщ зи гугъу фхуэтщIа цIыхубзым и хьэл-щэныфIхэр. И щхьэгъусэ Мэсей Аскэр КъБР-м и прокуратурэм къэрал кIуэцI IуэхухэмкIэ органхэмрэ суд приставхэмрэ я уголовно-процессуальнэ лэжьыгъэм кIэлъыплъынымкIэ и къудамэм и унафэщIщ, юстицэм и чэнджэщэгъу нэхъыщхьэщ. Я щIалэ Марати и адэм и гъуэгум ирокIуэ, юрист IэщIагъэр къыхихауэ Налшык къалэ прокуратурэм и IэщIагъэлIщ. Я нысэ Мадини адыгагъэр, пщIэ, нэмыс зэхуэщIыныр щагъэнэхъыщхьэ унагъуэ къызэрыхэкIар имыгъэгъуащэу, къызыхыхьахэм ядекIуу мэпсэу. Маринэ и гъащIэр псом хуэмыдэу гуапэ, дахэ щызыщIыр и къуэрылъху цIыкIухэу Iэдэм, Идар сымэщи, Тхьэм гу щаригъахуэ.
И Iыхьлыхэм, къыдалъхуахэм зэрахуэгумащIэр, зэрахуэсакъыр-щэ?! Маринэ и гу хуабагъэр, и гуапагъэр куэдым ялъоIэс. Дэри абыхэм дахэту.
«Сыту фIы апхуэдэ цIыху къыбдэлэжьэну», — жаIэнщ мы тхыгъэм къеджэхэм икIи ахэр щымыуэу къыдолъытэ «Адыгэ псалъэ» газетыр къыдэзыгъэкI гупым.
ЖЬЭКIЭМЫХЪУ Маринэ.
Тыркум ис шэрджэсхэм я гукъеуэ
Тыркум ис адыгэхэр нэхъыбэу зэлэжьыр мэкъумэшыращ. Ауэ нэгъуэщI IэщIагъэ зэзыгъэгъуэтхэм я бжыгъэм хэхъуэ зэпытурэ макIуэ. ЩIэныгъэрэ IэщIагъэфIрэ зиIэхэр жылэхэм дэкIыжурэ къалэхэм мэIэпхъуэ. Еджэр тыркубзэщ зэрырагъаджэр, и IэщIагъэм щрилажьэкIи а бзэ дыдэращ къигъэсэбэпыр. Радиомрэ телевиденэмрэ жылэхэм яхыхьауэ адыгэбзэр яуныкъу, и пIэ ираху. Ар щыгъэтыжауэ, адыгэ жылэхэу адыгэбзэм и быдапIэу щытахэм щыпсэу сабийхэм ящыщ куэдым я анэдэлъхубзэр яIэщIоху. Мис ахэращ зыгъэгузавэр щIэныгъэшхуэ зиIэ ди лъэпкъэгъухэу а къэралым нобэ щыпсэухэр.
«НАЛМЭС» академическэ ансамблым (Мейкъуапэ) сригъусэу мазэкIэ Тыркум сыщыIати, ди лъэпкъэгъу куэдым сарихьэлIащ, я гукъеуэри къызжаIащ. Абыхэм ящыщщ мэз IуэхумкIэ щIэныгъэшхуэ зиIэу икIи тхакIуэшхуэу ХьэхъурэтIэ (Челик) Уэсмэн, университетхэм щезыгъаджэхэу Таймэз Кязим, Хьэстокъуэ Фазыл, Ацумыжь Нихьэт, Таймэз Хъайдар, БатIэ Фахъри, Дудей Сэлэхьэтдин, Думэныщ Хъейри.
Тыркудзэм IэнатIэшхуэ щызиIэ Щэныбэ Мыхьэмэт къызэрызжиIамкIэ, армэм генералу хэтым я зэхуэдитIыр адыгэщ. Полицэм Iэтащхьэу хэтахэу зи цIэ къипIуэфынухэм ящыщхэщ Натхъуэ Аднан, Хъуэхъуэш Фэкъар, Дудэ Бэдрэдин, Хъурмэ Ирфан, нэгъуэщIхэри. ХамэщIым щыпсэу ди лъэпкъэгъухэр ирогушхуэ тхакIуэхэу ВыукI Изэт, Инэмыкъуэ Мулид, Бэрзэдж Сэфар, IэнатIэ зэхуэмыдэхэм Iут еджагъэшхуэхэу ЛIыщэ Сулеймэн, ЛIыщэ Абдул-Къадыр, Хьэткъуэ Аслъэн, Жанэ Щамил, Хьэпэе Эрхьан…
Адыгэхэр икъухьарэ зэпэIэщIэу псэуми, я бзи, я хабзи нобэр къыздэсым яхъумащ. Ауэ, зэрыжытIащи, хэшыпсыхьыжынкIэ иджыщ нэхъ гузэвэгъуэ щыщыIэр. Лъэпкъыу къызэтенэн щхьэкIэ зы закъуэщ абыхэм ящIапхъэр: замыIэжьэу, зэхах хъыбар фейцейхэм имыгъэгужьейуэ, я адэ хэкужьым къихьэжын хуейщ. Ар я гухэлъу, езыхэм щапхъэ ягъэлъагъуэу, Тыркум щыIэ адыгэ хасэхэр къызэзыгъэпэщахэм, зыгъэбыдахэм ящыщ зыбжани Кавказым къэкIуэжащ. Абыхэм ящыщщ МэшхуэфI Нэждэт, Едыдж Мэмэт, Бэрзэдж Нихьэт, Едыдж Нихьаи, Бидэнокъуэ Нихьэт, Джатауэ Ибрэхьим, нэгъуэщIхэри.
Пэжыр жыпIэнумэ, адыгэ щIыналъэм деж хуэдэуи Тыркуми адыгэр щагъэлъапIэ, я хабзэмрэ зэхэтыкIэмрэ пщIэ щыхуащI. Я псэукIэкIи Iейкъым: мэлажьэ, мэшхэж, бей дыдэхэри яхэтщ, ягукIи я псэкIи адыгэщ, дяпэкIи къамыгъэтIэсхъэну дащогугъ. КъащIэхъуэ щIэблэм ящыщ куэдым адыгэбзэ ямыщIэми, я гур ХэкужьымкIэ къэгъэзащи, лъэпкъыр дызэрыубыдыжыну абы гугъапIэ къыдет.
ТХЬЭРКЪУАХЪУЭ Инус,
филологие щIэныгъэхэм я доктор,
Дунейпсо Адыгэ Академием и академик.
Мейкъуапэ къалэ.
1998 гъэ
«Летучкэм» хэтахэм Мэздахэ зыщагъэпсэху. Мейкъуапэ, 1997 гъэ
«Черкес хэку» газетым и щIыхьэпIэм деж. Бысымхэмрэ хьэщIэхэмрэ. 1994 гъэ
ДифI догъэлъапIэ
ЗэфIэкI лъагэ зиIэ ТIымыжь Хьэмыщэ
«ЗыщIыфым ещIри, зымыщIыфым егъэIущ зэрищIын хуеймкIэ», — жиIэгъащ тхакIуэшхуэ Шоу Бернард. Журналист, щIэныгъэлI, егъэджакIуэ, тхакIуэ икIи зэдзэкIакIуэ ТIымыжь Хьэмыщэ цIэрыIуэ зыщIар а IэнатIэ псоми фIыуэ зэрыхищIыкIырщ.
Джылахъстэней щIыналъэм къыщыхъуа адыгэ щIалэр зэи зытемыкI хабзэ иIэжщ: «Ари сэ схуэдэ цIыхущ. Абы щыхузэфIэкIкIэ, сэри схузэфIэкIын хуейщ». Абы сыт щыгъуи и гъуазэу щытащ зыпэрыт IэнатIэм — еджэнми лэжьэнми — ехъулIэхэр. Курп Ищхъэрэ (Ислъэмей) школыр «тху» защIэкIэ къиуха нэужь, Хьэмыщэ хузэIухат еджапIэ нэхъыщхьэ куэдым я бжэр. АрщхьэкIэ журналист IэщIагъэм дихьэха щIалэр КъБКъУ-м и адыгэбзэ къудамэм щIотIысхьэ. ИлъэситI нэхъ дэмыкIыу Iэмал хъарзынэ къыхукъуокI: журналист IэщIагъэм нэхъ хэзэгъэну къалъытэхэр къэралым и еджапIэ нэхъыщхьэхэм ягъакIуэрт.
Арати, ТIымыжьыр Ломоносовым и цIэр зезыхьэ Москва университетым журналистикэмкIэ и факультетым и студент мэхъу. ПIалъэ кIэщIым къриубыдэу курсэгъухэм ялъэщIыхьэжащ, уеблэмэ зыхуэмышэрыуэ инджылызыбзэри абыхэм нэхърэ мынэхъыкIэу зрегъащIэ. Гоголь и стипендиери къихьу фIыуэ йоджэ.
1979 гъэм Хьэмыщэ Налшык къегъэзэж икIи адыгэ газетым и лэжьакIуэу мэув. Мыгувэуи жэуап зыхь секретарым и къуэдзэ мэхъу. Хэлъ ерыщагъ псомкIи ТIымыжьыр йоувалIэ республикэм къыщыдэкI лъэпкъ газет закъуэм и теплъэр, и зэхэлъхьэкIэр егъэфIэкIуэным.
ЗэрыгурыIуэгъуэщи, ар хэтт Къэбэрдей-Балъкъэрым, Адыгейм, Къэрэшей-Шэрджэсым я лъэпкъ газетищым я номер зэгуэтхэр къыдэгъэкIыным теухуа лэжьыгъэм и курыкупсэм. Жэуап зыхь секретарь къулыкъум ягъэува иужь, ди газетым и лъэныкъуэкIэ апхуэдэ номерхэр зэрагъэхьэзырым и фIагъыр абы куэд дыдэкIэ елъыта мэхъу. Дэ, илъэс куэдкIэ Хьэмыщэ дэлэжьахэм, фIы дыдэу дощIэ ар номер зэхэтхэм я зэхэублакIуэхэм, унэтIакIуэхэм ящыщ зыуэ зэрыщытыр.
«Адыгэ псалъэм» и редактор нэхъыщхьэу ХьэфIыцIэ Мухьэмэд ягъэува иужь, КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ ТIымыжьым и къулыкъуми мыгувэу зехъуэж: ар абы и къуэдзэ мэхъу. Ауэ и лэжьыгъэм зихъуэжакъым — номер зэхэтхэр щагъэхьэзыркIэ зэпымыууэ ядэIэпыкъурт. Мыбдежым къыщызгъэлъэгъуэнщ езы ХьэфIыцIэ Мухьэмэд газетым и теплъэр зыхуэдэм гулъытэшхуэ зэрыхуищIыр, езыми макет щIыным куууэ зэрыхищIыкIыр. Абы и лъэныкъуэкIэ и псэм удыхьэныр гугъущ. Ауэ ар къехъулIащ ТIымыжьми, зэчий зыбгъэдэлъ абы и гъэсэнхэми.
ЗэрыгурыIуэгъуэщи, абдеж къыщынэртэкъым Хьэмыщэ зэфIигъэкI лэжьыгъэр. Редакцэм хуабжьу къыхуэщхьэпащ абы адыгей къэпсэлъыкIэр къэбэрдей жыIэкIэм Iэзэу къызэрыригъэзэгъэфыр.
Иджыри къэс сэ зи гугъу сщIар ТIымыжь-журналистырщ. Ауэ ар икIи щIэныгъэлI Iэзэщ. Мейкъуапэ филологие щIэныгъэхэм я доктор диссертацэр щыпхигъэкIащ.
Дунейм щикъухьа адыгэхэм яхуиIэ лъагъуныгъэм ар ирихулIащ тхакIуэ лэжьыгъэми. Хьэмыщэ «Зи нэхэм уафэхъуэпскI къыщIих сулътIан» и повестыр триухуащ курыт лIэщIыгъуэхэм Мысырым (Египетым) пащтыхьыгъуэр щызыубыда адыгэ мамлюк сулътIанхэм. Ар куэдым ягу ирихьащ бзэ купщIафIэкIэ зэрытхам, тхыдэм и гъуджэу щыт документхэр къызэрыщигъэсэбэпам къыхэкIыу.
Си псалъэр ныкъуэ хъунт ТIы-мыжьыр зэрыегъэджакIуэри къэзмыгъэлъэгъуамэ. Ар КъБКъУ-м и профессорщ, ЩIэныгъэхэмкIэ гуманитар институтым и адыгэ къудамэм и унафэщIщ.
АрщхьэкIэ нобэ зи гугъу тщIы щIалэм нэхъыфI дыдэу къехъулIауэ жыпIэ хъунущ езыр зыхуэпIащIэу зыхыхьэж и унагъуэр — и щхьэгъусэмрэ и щIалищымрэ. Светланэ Белгород потребкооперацэмкIэ дэт университетым и филиалу Налшык щыIэм и егъэджакIуэу щытащ. Гъэсэныгъэ зыгъуэта щIалэхэм я нэхъыжьитIым — Хьэсэнрэ Хъусенрэ (зэтIолъхуэныкъуэхэщ) Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и экономикэ факультетыр, нэхъыщIэ Аслъэн Белгород университетыр къаухащ.
НэгъуэщI сыт къысщыгъупщэрэ? Иджыри нэхъыщхьэр жысIа си гугъэкъым: ТIымыжь Хьэмыщэ цIыхугъэ, адыгагъэ зыхэлъщ. ФIыщ ар уи лэжьэгъунуи уи ныбжьэгъуу щытынуи.
Шал Мухьэмэд,
КъБР-м щIыхь зиIэ и журналист.
Телъыджэ
Бэлагъы Къантемыр и лъагапIэ
Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщ режиссёр ныбжьыщIэ Бэлагъы Къантемыр «Оскар» дунейпсо саугъэтым хуокIуэ.
Урысейм и режиссёр цIэрыIуэ Сокуров Александр и гъэсэн адыгэ щIалэр «Оскар» дунейпсо саугъэт лъапIэр зыхуэгъэфэщэну къалъытахэм хабжащ.
Гулъытэ лей зыгъуэта «Дылда» фильмыр зытеухуар Ленинград и зауэ нэужь лъэхъэнэ гугъухэрщ. Роль нэхъыщхьэр зыгъэзащIэ Ия зенитчицэу Хэку зауэшхуэм хэтащ. УIэгъэ хьэлъэм и ужькIэ абы и унэ егъэзэж икIи медсестрауэ госпиталым лэжьэн щыщIедзэ. Фэбжь хьэлъэ зытелъ Ия зимыщIэжу щIэх-щIэхыурэ къытохуэ. Апхуэдэ къытехуэгъуэхэм ящыщ зым гузэвэгъуэ къыIэщIощIэ — илъэсищ зи ныбжь сабийр IэщIокIуадэ.
Зауэр еухри, Пашэ (аращ абы зэреджэр) и анэр фронтым къокIыж… Фильмым и кIыхьагъкIэ къыхощ зауэм цIыхубэм къахуихьа насыпыншагъэмрэ ахэр зыпхыкIын хуей хъуа гугъуехьхэмрэ.
«Дылда»-р Бэлагъым и япэ лэжьыгъэкъым. ФощIэж Канны нэсауэ щыта «Теснота» фильмым дунейпсо критикхэр хьэщыкъ ищIауэ зэрыщытар. «Дылда»-р Урысейм къыбгъэдэкIыу «Оскар» саугъэтым и «шорт-листым» хагъэхуащ. Абы къыдэкIуэу, хамэ къэрал фильм нэхъыфIхэм хабжэным щIэбэнынущ европей къэралыгъуэхэм къабгъэдэкIауэ иджыри 7, КореИпщэмрэ Сенегалымрэ яйуэ зырыз.
«Оскар»-м щIэбэнынухэм яхэтщ урыс режиссёр Бронзит Константин «Ар хьэшыншэу псэуфынукъым» зыфIища и мультфильмри. Бжьыпэр зыубыдхэм я цIэр къыщраIуэну дауэдапщэшхуэр 2020 гъэм мазаем и 9-м Голливуд и «Долби» театрым щызэхэтынущ.
ЖАНХЪУЭТ Зузэ.
Сурэтым:Фильмым роль нэхъыщхьэхэр щызыгъэзащIэ артистхэмрэ продюсерымрэ (ижьырабгъумкIэ щытыр Бэлагъы Къантемырщ).
Адыгэхэм къытхужаIахэр
Захуагъэм уемыбакъуэ закъуэмэ…
АДЫГЭР хахуэщ, гушхуэныгъэ хэлъщ, ауэ пщIэншэу лъы игъэжэн фIэфIкъым, игукIи бзаджэкъым. ЗекIуэ кIуэрейщ, арщхьэкIэ и Хэкум пэIэщIэныр и жагъуэщ. И гур здэщыIэр я мэзхэмрэ бгыхэмрэщ. И щхьэхуитыныгъэр насып нэхъ ин дыдэу къелъытэ. Щабэу уепсалъэмэ, сабийм хуэдэу къыпхуэгъэпцIэнущ, уепхъэшэкIми, игу тригъэхуэфынущ, захуагъэм уемыбакъуэ закъуэмэ.
И зэуэкIэм къыхужаIэм фIолIыкI, нэгъуэщIым и хахуагъым пщIэ хуещI, ар и бийуэ щытми. Махуэ псом уэрэд къришу, и мылъкуи и уни хэкIуадэми къыфIэмыIуэхуу, шыр игъэджэгуу дэту къыпфIэщIми, ар и унагъуэм гурэ псэкIэ хуэпэжщ. Адэ-анэм зэредаIуэмкIэ, унагъуэм щиукъуэдииф зэгурыIуэмкIэ дэтхэнэ лъэпкъ зызыужьауэ зызылъытэжми щапхъэ хуэхъуфынущ.
ЛАПИНСКИЙ Теофил,
адыгэхэм къащхьэщыжыну
Польшэм къикIа
лыхьыдзэм и унафэщI,
полковник. 1857 гъэ
Хьэл-щэн гуакIуэ хэIэтыкIа ядыболъагъу
КЪЭБЭРДЕЙ адыгэхэр хахуэщ, цIыху пэжхэщ, лей зехьэн, цIыхум ебзэджэкIын хьэл яхэлъкъым. Ахэр лъагъугъуафIэхэщ, я теплъэм егъэлеяуэ йолIалIэ. ЗыхуэпэкIэ зыщIэ бгырысым «къэбэрдейм ещхьу хуэпащ» щыхужаIэ Кавказым. Абыхэм IэбэкIэ дахэ яIэщ, хьэл-щэн гуакIуэ хэIэтыкIа ядыболъагъу, ищхьэкIэ зэрыщыжытIащи, цIыхугъэ лъагэр къыдалъхуауэ я щэнщ. Адыгэм зэзэмызэххэщ пцIы щиупсыр, и бий нэгъунэ пэж фIэкIа жриIэркъым.
ЛАВИНЦЕВ Александр,
урыс тхакIуэ, журналист, усакIуэ. 1904 гъэ
Налшык щекIуэкIа «летучкэхэм» язым хэта журналист гуп.1994 гъэ
«Адыгэ псалъэ» газетым и лэжьакIуэхэр. 2004 гъэ, накъыгъэм и 15
МЭЩБЭШIЭ Исхьакъ
Адыгэ Республикэм и Гимн
Тихэгъэгу кIасэу тигупсэр
Адыгэ чIыгушъ, терэI.
Зы бын-унагъоу лъэпкъыбэр
ЩызэгурыIоу щэрэI.
ШIум факIу, лъыкIуат,
Республикэу тиунэ дах.
Егъэхъу, зыIат,
Республикэу тигугъэ лъаг,
Уилъэпкъи хъишъэр
фэIуат.
Дунаим ичIыпIэ шIагъор
Нэхъыжъмэ тэ къытфыхах,
Ахэмэ ялIыгъэ-шIагъэ
ЛIэшIэгъумэ къызэIэпах.
ШIум факIу, лъыкIуат,
Республикэу тиунэ дах.
Егъэхъу, зыIат,
Республикэу тигугъэ лъаг,
Уилъэпкъи хъишъэр
фэIуат.
Хьэзабмэ уахэмытыжьэу
Уитыгъэ нэфи пшъхьащыт.
Урысейм зыкIэ ущыщэу
Ащ гукIи ущышъхьафит.
ШIум факIу, лъыкIуат,
Республикэу тиунэ дах.
Егъэхъу, зыIат,
Республикэу тигугъэ лъаг,
Уилъэпкъи хъишъэр
фэIуат.
Тэ тыщэIэфэ-егъашIэм! —
ТичIыгоу тыгур щыIэщт,
Тиуашъуи тыгъи бэгъашIэ
Тэ ренэу, ренэу тиIэщт.
ШIум факIу, лъыкIуат,
Республикэу тиунэ дах.
Егъэхъу, зыIат,
Республикэу тигугъэ лъаг,
Уилъэпкъи хъишъэр
фэIуат.
1992 гъэ
БЕМЫРЗЭ Мухьэдин
Си адэжь лъахэ
Псом нэхърэ уэ, си адэжь хапIэ,
Умынэхъ бей, умынэхъ ин,
Ауэ сэ зыми уэр нэхъ лъапIэ
Къысхуигъэнэнтэкъым щIэин.
Уи дежщ здэпсэур си ныбжьэгъухэр,
ЦIыхубз хьэщыкъ сызыхуэхъуар,
Си къуэшыр, сянэр,
бын къысщIэхъуэу
Сэ гъащIэ дыгъэ къысхуэхъуар.
Уи дежщ я кхъащхьэхэр здэщыIэр
ЦIыху дыщэ кIэрысчахэм сигу,
Къыслъысмэ сэри ажал щIыIэр,
СызыщIалъхьэнур уэ уи щIыгущ.
Си лъахэ дыщэ! Уэ хьэщIагъэ
Зэпхахэр куэдым и куэдыжщ,
Ар дэри щIэлъщи ди гу щIагъым,
Ди адэжь хабзэ мыкIуэдыжщ.
Хуей хъумэ, сэри сиIэр фIыгъуэу,
Си Хэку, уи хьэщIэм и къурмэнщ,
АрщхьэкIэ хапIэкIэ къофыгъуэм
Сэ уэ уи удзри щысхъумэнщ…
АФIЭУНЭ Лиуан
Зэ уадыгэну сыт и уасэ!
Уи адэжьхэм я бзэм урипсалъэу,
Я хъыбарыжь Iущхэр уи пшыналъэу,
Хъуэхъум я нэхъыфIыр зэхыуагъэхыу,
Ху махъсымэ фалъэр зэIэпыпхыу —
Зэ уадыгэну сыт и уасэ!
Уи къурш лъапэ псынэпс
къыщыкъуалъэр
Уи бын и быныжхэм къыщIагъалъэу,
Уи Iэщ хъушэм хъупIэхэр яуфэбгъуу,
Мо Iуащхьэмахуэшхуи къыбдалъагъуу —
Зэ уадыгэну сыт и уасэ!
Уи нэмыс, уи фащэ, уи джэгукIэм
Уи щIэблэщIэ уардэр щыгуфIыкIыу,
Узэпсалъэр,
УщIэпсалъэр пщIэжу,
Уи лъэпкъ напэр лIыгъэкIэ бгъэпэжу —
Зэ уадыгэну сыт и уасэ!
Уи шы лъэпкъыфI пцIащхъуэу
щIэлъэтыкIым
Укъэшэсрэ лIыуэ бгъэшу батэр,
УщIэукIытэжыни къыпхуимыхуэу,
Уэ уи щIакIуэ кIапэр жьым зэрихуэу —
Зэ уадыгэну сыт и уасэ!
Хьэм уигу щIэгъуу —
Зэхэпхамэ пщIэууэ,
УзэрылIэжынур
Зэгуэр пщIэуэ,
Дунеишхуэм уэ щыпщIэн щыпщIауэ,
ЛIым и хьэлкIэ гъащIэ къэбгъэщIауэ —
Зэ уадыгэну сыт и уасэ!
Зэ уадыгэну сыт и уасэ!
МАХУЭЛI Нарзан
Адэжь щIэин
ДжатэпэкIэ дядэжьхэм щIыр тхуаващ,
ДжатэпэкIи жылапхъэ тхухасащ,
Дэр папщIэ ягу тхуилъахэр ядэтIыгъыу,
Бэвыгъэр IутхыжынкIэ къытщыгугъыу.
Иджы, лIэщIыгъуэ Iэджэ кIуа нэужь,
КъэкIар Iудох пымыту зы щхьэмыж.
Иджы щIэблэщIэр дитщ псэзэпылъхьэпIэ,
Ди натIэ хъуамкIэ куэдым мэс ди напэ.
Дыгугъэт фIыкIи… фыгъуэр куэдыкIейщ.
Сыт щыгъуи цIыхур мылъкум хуэнэпсейщ.
АкъылкIэ диувауэ тфIэщIми лIыпIэ,
ТхуэIэпхъуэркъым зауэжьхэр
нэгъуэщI щIыпIэ.
ЩIы щIагъым щIэлъ дядэжьхэм я гур къоплъ,
Я плъэкIэм щIыр дэхъейуэ къыткIэлъоплъ.
Ди гуэнхэр нэщIщ. БлэкIынщи
мы лIэщIыгъуэр,
Лъысынщ ди щIэблэм гъуанэу лэжьа гугъэр.
ПХЪЭШ МуIэед
* * *
Адыгэбзэр жаIэ кIуэдыжыну.
Ар уи фIэщ уэ хъурэ, си ныбжьэгъу?
Зэхэпхар уигу къеуэу умышынэ,
Ди бзэр хуэныкъуэххэкъым гущIэгъу.
Черкесск къалэ, 1994 гъэ
УЭРЭЗЕЙ Афлик
Адыгэ
Уи лъэпкъгъэжэщIу, укъигъаскIэу,
Лъыгъажэ макъкIэ бийр къыщыбгэм,
УIэгъэр птхьэщIри тенджызыпскIэ,
УитIысхьэжащ аргуэру шыбгым.
Уагъэухуакъым уни лъапси,
Урагъэджакъым хуиту тхылъым.
ИтIани зыми уемыхъуапсэу,
Упсэут, пагагъэр хэту уи лъым.
Гъунэгъу-жэрэгъухэр къыплъришэрт,
УраIэ защIэт гупсысапIэу,
Уи тхыдэ гъуэгури нэшэкъашэт,
МыгурыIуэгъуэу къэгъэшыпIэр.
ЩIэлэжьыхьыхукIэ уи шым налыр,
Къыумыгъэлалэт шыныбэпхыр.
Арат бгъуэтыжри Iэмалу,
Аргуэру щIэпкъузэжырт уи бгыр…
ИрамыгъэщIу хэку унагъуэ,
ИрамыгъэкIыу зэи шыбгым,
И бгыр щIикъузэурэ бгы псыгъуэ
ЩIэхъуар аратэкъэ адыгэр?
МЫКЪУЭЖЬ Анатолэ
* * *
Сэ сыIуплъам
Адыгэ лIыжь,
ЗыхэсщIэу сохъур
Нэхъ лIыхъужь.
Къысщохъу зэхэсхыу
Уэрэдыжь,
Къысщохъу зэхэсхыу
Хъыбарыжь.
Адыгэ тхыдэр
Зи нэгу къищ
А лIыжьхэм
СыткIи задызощI:
Я хъыбарыжьым
СегъэIущ,
Я уэрэдыжьым
Сегъэлъэщ.
Ауэ зы лIыжь
ЩIым ехыжыху,
Нэрымылъагъуу
Нэпс сIэщIоху:
КIуэдыжу сфIощI
Зы уэрэдыжь,
КIуэдыжу сфIощI
Зы хъыбарыжь.
