
Хэхэс адыгэхэм я усэхэр
Сыщыпсэуми хэгъуэгу Iэджэм, сэ сыхъуащ хэкуншэ
Тхьэгъэзит Рафикъ
Гу щызмыхуэжыну пIэрэ?
НэгъуэщI зы лъагъукIэу
Уилъщ мы си гум уэ,
Тенджыз сыдж бэтауэ
Щос гурыщIэм ар.
Хэсщ си лъахэ нагъуэр
Псэм щызгъафIэ псом.
Гур хуопхъэр а гъуазэм,
Дэжми дяку псы къом…
Сымылъагъужыну пIэрэ?
Гъэхэр щыц уэс щабэу
ГъащIэ жьыбгъэм блех.
Гугъэр май къэрабэу
Адэжь лъахэм схуехь.
Къухьэу слъагъумэ дыгъэр,
Си псэр мэпIейтей.
Мы си лъэпкъ хьэжрэтыр
Насып щхьэ хуэхей?..
ИмыIуэтэжыну пIэрэ?
Тэрч и даущ макъым
Фэ сыщIэвгъэжей.
Сывгъэшэс алъп хъыжьэм,
Севгъэжьэж пщэдей.
НэгъуэщI зы лъагъукIэу
Солъагъу Къэбэрдейр,
ЩыIэ уэ къофIэкIыу
ЩIыпIэ мы дунейм?!
Гу щызмыхуэжыну пIэрэ?
Тырку Республикэ,
Адана
Инэмыкъуэ Мулид
Хэхэс
Тырку щIыналъэм сыщыпсэумэ,
Си лъэпкъыцIэщ «тырку».
ХьэрыпыщIыр лъахэ схуэхъумэ,
Сэ къысфIащ «хьэрып».
Iуэхуу щыIэм я нэхъыкIэр
Куэдрэ къызапэс.
Псалъэу щыIэм я нэхъ жагъуэр
Сэ къызадз — «хэхэс».
Сыщыпсэуми хэгъуэгу Iэджэм,
Сэ сыхъуащ хэкуншэ.
Я дэ ди Тхьэ, Хэку зимыIэр
Сыту насыпыншэ!
Тырку Республикэ,
Анталие, Елэмэ къуажэ
Хъунэгу Надия
УмыщIыт уи жагъуэ
УмыщIыт уи жагъуэ, пшахъуэщI
гъунапкъэншэр
Гуузу, гуIэу нэщхъей зэрыхъуар.
Щхъуэчыфэу хуэигъуэ
си щхьэц зэрызешэм
Хьэрып щIыналъэр хэщхьэрыухьащ.
УмыщIыт уи жагъуэ,
си псалъэ къуэпсыщIэр
ГухэщIу узу зэрыкIэзызар.
Кавказ къурш щхьэхухэм
хуэхъуапсэу, хущыщIэу
Си нэ къабзитIыр абы хуэплъызащ.
УмыщIыт си жагъуэ, ппэIэщIэ
сащIауэ
Сэ ирезгъэхми хамэщIым сэлам,
ПIащIэу мэпабгъэ си Iэгу
пхуэгъущIар
Адэжь щIыналъэу сызыхуэзэшам.
КъуэкIыпIэ Гъунэгъум и гъэмахуэ
уафэр
Дыгъэ бзий нэхукIэ сыт щыгъуи
гъэнщIащ.
Ауэ мы си псэр махуэ имыгъафIэ —
КъемыхуэбылIэу си гур упщIыIуащ.
Бахъсэн уэрэдыр къыщриш аузым
Сыдэту хуиту махуэ сыбэуам,
Зэуэ хъужынут сэ спкърытыр узу,
Къэхуэбэжынут дыгъэ упщIыIуар.
Иордание,
Амман
Iэпэзауэ Жэмал
Нэплъэжыгъуэ дгъуэтыжыну?
— Ди щIыгужьу Адыгейр
Щхьэ дбгынат, си нанэ?
— Адэжь лъапсэу ди дунейр
Тхьэр зэбгат а махуэм.
— Ди хэку дыщэм димызагъэу
Щхьэ дикIат, си нанэ?
— Ныуэжь гуIэм зыдигъазэу
ЩIыр дэгызт, си щIалэ!
— Хэгъуэгу лъапсэр гум пымыкIыу
Щхьэ тхъуэжат, си нанэ?
— Хьэжрэт гъуэгум, лъыр нытеткIуэу,
Трахуат лъэпкъ тIасэр.
— Хэхэс лъахъэр щитхыжынур
Сытым щыгъуэ, нанэ?
Щигъуэтынур нэплъэжыгъуэр
Уи бын дахэм дэнэ?..
Иордание,
Уадисир къуажэ
АфэщIыж Iэмин
ЯгъэкIуэдыр си адыгэщ
(Уэрэд)
Бынунагъуэм бзэ илъыжкъым,
Хабзэ хэлъкъым, гу иIэжкъым.
Хабзэ хэлъу гу зиIахэм
Я Iэпкълъэпкъым псэ хэлъыжкъым.
Ежьу:
ЯгъэкIуэдыр си адыгэщ,
ЯгъэткIужыр си адыгэщ,
Уэуи, уэуи, си адыгэщ.
Шыжьым си бгъэр пхиудащ,
Хьэжьым си гур къыритхъащ,
Джэдум си лъыр ирифащ,
ТIыжьым бжьакъуэр фIигъэнащ.
Ежьу:
ЯгъэкIуэдыр си адыгэщ,
ЯгъэткIужыр си адыгэщ,
Уэуи, уэуи, си адыгэщ.
Тырку, Чорум
Наурзокъуэ Мыхьмуд
Мамлюк си лIакъуэр
ЛIы бланэ хъыжьэт, жыджэрт,
Бий нэхъ нэлатри хигъащIэрт.
И псалъэр тIэу жыIэ имыщIт,
Мурад ищIакъэ — игъэхъурт.
Шууей щэджащэт, зекIуэлIт,
Лъэпкъ щIыхьым псэр щIитынт.
Губжьамэ, дыгъэми зигъэпщкIут,
Шы лъэгукIэ бий лъахэр ирихт.
ФхуэсщIынщ, хуей хъумэ,
си щхьэр тыхь,
Лъэпкъ набдзэу фэ фыдиIащи,
Къэхъункъым бзаджащIэм фи щIыхь
Хиутэу фи щIэблэ щыIэху.
Мысыр,
Каир
БАБЫГУ Эргун
Адыгэхэр хэкум къокIыр
ЯунэщIауэ я унэхэр,
Къатеуауэ я дунейхэр,
КъакIэлъоплъ къагъэнахэр —
Адыгэхэр хэкум къокIыр.
ЯмыщIэххэу дэнэ кIуэми,
Я щхьэ сыт кърикIуэнуми,
ХэкущIэ яухуэну
Адыгэхэр хэкум къокIыр.
Ди хэкур жэнэт къуапэщ,
Ар дэркIэ куэду лъапIэщ,
Я псэхэр абы къранауэ —
Адыгэхэр хэкум къокIыр.
Я гъащIэхэр зауэкIэ кIуауэ,
Я щхьэхэр къыфIэхуауэ,
Я хэкур яIэщIэкIауэ —
Адыгэхэр хэкум къокIыр.
Тырку, Къайсэр
Шурдым Къундет
Мы зы щIымахуэр игъэкIыж
«Адэжь щIыналъэм дыгъэкIуэж, —
КъызжеIэ си щхьэгъусэм. —
СлъэмыкIыу сэри сегъэкIуэщI
Гугъуехьу телъым уи псэм».
Си щIалэ закъуэм согупсыс,
Сигу щыщIэм сщIынт пэIэщIэ.
Гъуэгу сытехьэну сыхьэзырщ,
АрщхьэкIэ зызоIэжьэ.
Сэ нобэ зым къызиткъым гъуэгу,
Си гугъэр екъутэжыр:
Мы щIыпIэр сэ схуэмыхъуми Хэку,
Ар лъапсэщ си къуэм дежкIэ…
«Мы зы щIымахуэр игъэкIыж», —
ЖызоIэ си щхьэгъусэм.
Уи сабиигъуэ пIэщIэкIам
Хэт зылъэгъуар къигъазэу?
Австрие, Инсбрук
КIубэ Шэбан
Iуащхьэмахуэ
уэсят
Сэ Iуащхьэу щыIэм срамахуэщ,
СыIуащхьэщ сэ, сы-Iуащхьэмахуэщ.
Сэ сыжьэгъухущ мазэгъуэ нэгуу,
Дидэху и пыIэр щыслъагъуу уэгум.
Сэ срагъуазэщ кхъухьыжь гъуэщахэм,
Кавказ къуршыжьхэми сратхьэмадэщ.
КъысхуокIуэ хьэщIэ сэ лъагъунлъагъу,
Си лъапэ щIэсхэм я щыпэлъагъу.
ЩакIуэлIу лIыжьыр пщыIэм
къыщIоплъыр,
Жагъуэгъуу щыIэм фыкъатIысыхь,
Мыгъуагъэу ящIэм фыхагъэпскIыхь,
Бзэгузехьэр куэду ахэм къахокI,
Хъуну къыфхэкIхэр я бзэм къеукI.
Зэгуэп къызощтэ, саныхэплъамэ,
ДыщэкIэ напэр зыщэж слъэгъуамэ,
Щхьэщыту бахъэр нэпсыр сфIыщIож.
ЦIыху нэд нэпсейхэм ягу зребгъэж.
Гъуэзу къыхихур си щхьэгум щосыр,
Пшэ хужь Iэрамэр уэсу къытосэр.
Бын гузэвэгъуэм сегъэгузасэ,
Гъыбзэ зэхэслъхьэу сыфхуегъэусэ.
ФыпыкI Iуэху жьгъейхэми,
фыкъызэхуэс,
Лъэпкъыр хъумэным девгъэгупсыс!
США,
Нью-Джерси штат, Паттерсон
ЕРЭТЫКЪУЭ Метин
Си хэку
Адэжь щIыналъэм и кIэдахъуэм
СыкъыщIэкIатэм удз гъэгъауэ,
IэфIыгъэм гъащIэр щыз ищIынт,
Псэхугъуэр си псэм щыхэпщынт.
Адэжь щIыналъэм и къурш щIагъым
Си гъащIэр псыуэ къыщежьатэм,
ГуфIэгъуэ защIэр есхьэхынт,
Къуршыбгъэ лъагэр псым къищынт.
Голландие, Амстердам
ХЬЭВЖОКЪУЭ Маждэ
ПщIыхьыфIыр мэлъэтэж
Уи удз Iущащи, псынэ уши,
Уи Iуащхьэмахуэ ныдэж жьыбгъи,
ПсынэщIэ къэзылъху уэ уи къурши,
Уэгум щыхуарзэ уи къуршыбгъи —
Я макъ зэщIэлъыр, Къэбэрдей,
Щызэхызохыр сэ мыбдей.
Согужьеижыр, зысплъыхьамэ, —
Сэ къысщхьэщытыр хамэ уафэщ,
Сызытет щIыгури сэ си хамэщ —
Си лъэгур къесыр абы мафIэу.
ГуфIэгъуэу сиIэр, Къэбэрдей,
Уи макъ къэIусырщ сэ си дей.
Си нэр зэтеспIэм сэ къысфIощIыр:
Къыспебгъэжьауэ адэ-Хэкум
Жьыбгъэм си натIэр къысхуилъэщIу,
Жыгхэм къыдалъэу Iэ си нэгум,
Псынэм схуиусу и уэрэд —
А псом сыгуфIэу сэ сахэт.
КъысфIощI Сосрыкъуэ къихьа мафIэм
Сэ сигу пIыщIар къигъэхуэбэжу,
Си адэжь лъэпкъым и бзэ IэфIыр
Бзэрабзэу сэ къысIуралъхьэжу…
Гугъэ-пщIыхьыфIыр мэлъэтэж,
Сэ хэхэс щIыгум сыкъонэж.
США, Нью-Йорк
ЧУРЕЙ Алий
Тхыдэ
Си адыгэ нащхъуэ,
Уи нэ нащхъуитIыр
ГъэущхъуэнтIи,
Хы щхъуантIэм хэплъэ.
Хэплъэ-хэплъи,
Хэплъагъуэр къызжеIэ.
Псы щIыIэ дэхуабэу
Ноби хым хэтыр
КъызжеIэ зи нэпсыр.
Гупсысэ-гупсыси,
Си лъэпкъым и тхыдэр
Пэж дыдэу схуэIуатэ.
Темыхуэу и щIыгум
ЩыкIауэ къикIа?
КIыфIыгъэм щигъауэу
Гъуэгу мыгъуэ техьа?
Къихьахэм
И лъахэр
ФIаубыду къикIа?
КIэ дэдзэ уи лъэпкъыр?
Къуэладжэ-къуэладжэм
Ар щхьэ дэкъухьа?
Тхьэщыхьэ биижьхэм
Лъэужьыр яутэ.
Къэтэджи, си нащхъуэ,
Уи лъэхъур ихыж.
Ди Хэку дгъэгъэзэжи
Ди тхыдэр дгъэджыж.
Инжыджи Тэрчыжьи
Я ткIуэпсхэр быдзышэу,
Ди къуэпсыр гъэкIыж.
Тырку, Зонгулдак
ДЫГЪУЖЬ ФуIэд
Уз
Уз Iеищэ къызоуз,
Къызоузри — сегъэгыз.
Пхъэхым хуэдэу сызэпех,
КъысхыхьэхукIэ сегъатхъэ.
Къызэузми, си гуапэщ,
СрищIыкIми, сфIэлъапIэщ.
Уэ си узу, бетэмал,
ХыумыгъэщIыт зы мэскъал.
Адыгэ псоми еуалIэ,
Псори зы щIыпIэ ешалIэ.
Уеуз хъумэ — заIэтынщ,
Уи хущхъуэгъуэр къагъуэтынщ.
Гъуэгу нэхъыфIым дытепшэнщ,
МыхъумыщIагъэм дыхэпшынщ.
Сэ си узыр хэт къищIэн?
Си щэхуфIыр къыздищIэн?
Адыгагъэрщ къызэузыр,
ЦIыху пэжагъырщ сэ сызысыр.
ЗэрыцIалэми си узыр,
Сыхъужынут зэуэзэпсэу:
Си лъэпкъ мащIэр зы хъужамэ,
Iуащхьэмахуэ тлъагъужамэ!
Сирие, Хъышние къуажэ
ЧЕРКЕЗ Владимир
Адэжь хэку
Хэкур — уэшхышхуэм иужькIэ
къепсыж дыгъэ хуабэщ,
Жьыуэ тэджауэ, гъавэм елэжь
мэкъумэшыщIэрщ;
ЖэщкIэрэ уафэ кIыфIым къыщыблэ
вагъуэщ,
Бийм пэува зауэлIхэм зи хьэлу
Iыхьэр езыт анэщ;
Псынэ къабзэщ ар, зэрылъэлъу
дыхьэшх псыкъелъэщ,
Губгъуэм ит жыгей инщ ар,
зэщIэгъагъэ жыг хадэщ;
Къуалэбзум я уэрэд зыщхьэщыт
ныджэ инщ,
Щащыху хужьыр я ныджэм телъщ
щIымахуэм темыкIыу;
Удз уфафэм гъэмахуэм яуфэбгъу
губгъуэ инщ ар,
КъыщIафыкI щIым а удзхэм гъащIэ
зыт хъугъэпсхэр;
Хэку — ар дэ ди унэрщ,
ди жыг хадэрщ, заводырщ,
Ди гум ди адэжь хэкур — Кавказыр —
щопсэу.
Югославие, Приштинэ
1982 гъэ
Адыгэ шууейхэр Филипполь (Пловдив) къалэм и уэрамхэм ирокIуэ. Сурэтыр зыщIар наIуэкъым. 1867 гъэ
Тырку янычархэм адыгэ хэхэсхэр болгархэм я унэхэм щIагъэтIысхьэ. Сурэтыр Канитц Фриц ищIащ. 1875 гъэ
Пэжым нэр ирещI
ГущIэгъу къыхуащIыну щыгугъыжхэртэкъым
Адыгэхэр, шэч хэмылъу, хуитщ урысхэр ялъагъу мыхъуну. КъухьэпIэ Кавказым ещхьу, лъэпкъ псо щызэтраукIа щIыпIэ куэд тхыдэм дигу къигъэкIыжыркъым.
Гугъущ къэпщIэжыну тенджыз ФIыцIэм щегъэжьауэ Лабэ нэс бгырысу исам я бжыгъэр здынэс дыдэу щытар. Абыхэм ящыщу къэнар дыдей къэIэпхъуэжа минищэ къудейрщ. Мин щитхум щIигъу Тыркум кIуащ, я нэхъыбэр гъуэгум тету кхъухьхэм илIыхьащ е Тыркум нэса нэужь, дунейм ехыжащ. Ирахужьа нэужь, ди деж щекIуэкIа зэхэуэхэм, узым, мэжэщIалIагъэм, тенджыз Iуфэм нэсауэ е нэмысу, кхъу-хьым итIысхьэным пэплъэу хэкIуэдахэр минищэм щIегъу…
ДахагъкIэ узытхьэкъу щIыналъэ берычэтышхуэм илъэс мин бжыгъэкIэ щыпсэуа лъэпкъыр зэрыщыту апхуэдэ щIыкIэкIэ «ирагъэкъэбзыкIащ».
* * *
ЦIыху зэтегъэлIэныр — нэгъуэщI псалъэ къысхуэгъуэткъым — илъэсиплI хуэдизкIэ екIуэкIащ, и гуащIэгъуэр 1863 гъэм хуэзауэ. Адыгэхэм яшэчар нэгум къыпхущIэгъэхьэнукъым.
Сэлэтхэм яIэщIэкIын папщIэ, екIуэлIапIэншэрэ дзэкъэгъуэ яIумыхуэу, я щхьэ зэрахьэу апхуэдэт, уаер градус тIощI щыхъуми, ахэр щIымахуэм IэпцIэлъапцIэт. ЩIымахуэхэри егъэлеяуэ щIыIэт, хэплъыхьу а илъэсхэм хухахам хуэдэу.
Гъэмахуэм уз зэрыцIалэхэр къахыхьэу хуежьащ, псом хуэмыдэу — хуабэуз. Унагъуэхэр зэкIэрыхурт, адэ-анэхэм я сабийхэр яфIэкIуэдырт. Псэущхьэхэм къратхъуа гъуэмбхэм илъу, щIыбым дэлъу хэкIырт я псэхэр.
* * *
Я Хэкум иIэпхъукIхэр мелуаным щIигъурт. Апхуэдиз цIыху зэрыхуэн кхъухь къэгъуэтыгъуафIэтэкъым, арати, я щIыпIэм ираху сыхьэт мыгъуэ гупыр я ежьэгъуэм пэплъэу мазэ бжыгъэкIэрэ тенджыз Iуфэм щыIус къэхъурт. Iэпхъуэхэм «закъыщIэзыгъакъуэ» хьэрычэтыщIэхэм я кхъуафэхэм итIысхьэн папщIэ, бгырысхэм ахъшэшхуэ ятын хуей хъурт, модрейхэми, кIадэм бдзэжьей ираубэ фIэкIа умыщIэну, ахэр кхъуафэхэм иракуэрт. Хуабэузым е нэгъуэщIым и зэранкIэ, цIыху бжыгъэншэхэр бадзэхэм хуэдэу зэтелIэрт.
* * *
Бгырысхэр езыр-езыру иIэпхъукIын гукъыдэж къызыкъуахыным сыт и лъэныкъуэкIи ирахулIэрт. Ар и мураду Евдокимовым сом минищэ къыхуаутIыпщыну лъэIуащ, езыхэр хуейуэ иIэпхъукI унагъуэхэм яритыну.
ГурыIуэгъуэт а ахъшэ мащIэр унагъуэ куэдым зэраримыкъунур. Ауэ Евдокимовым игъэIуну хуей къудейуэ арат апхуэдэ тыгъэхэр зэрыхагъэкIыр, абы щигъэгугъыу нэхъ псынщIэу я лъапсэр яригъэбгынэн папщIэ.
Iэмалым я нэхъ ину къанэр хэзыгъэзыхь къару зэфэзэщырт. ЗэрыжысIащи, къызэремылынур ящIэ пэтми, адыгэхэр зэгухьэу-рэ зауэхэрт. Ауэ дэнэкIи щыщызэтраукIэм, хуэм-хуэмурэ я гур яфIэкIуэдыпэри, я щхьэ яхъумэжыныр щагъэтыпащ.
Тынштэкъым зэуэ зыпIэ-ту уежьэныр, кIуапIэри жапIэри къыпхузэфIэмыгъэщIу. Ауэ гупсысапIи къратыртэкъым абыхэм. Лъэныкъуэ псомкIи дзэ гупхэр яутIыпщат, абыхэм загуэшыжурэ Iэгъуэблагъэр къызэхакIухьырт: къуажэ, унэ, е пщыIэ гуэрхэм зыщаудыгъуауэ щIэмысу пIэрэ адыгэ ирахужьахэр жаIэу къалъыхъуэу. Апхуэдэ къуажэхэр, унэхэр, пщыIэхэр зыри къыхэмынэжыху ягъэсырт, щIэлъыр къуентхъыу зэщIакъуэрт, щIэсахэр — цIыхухъуи, бзылъхугъи, сабии — я нэр здэплъэмкIэ кIуэну зэбграхурт. Гужьеяхэм е мэзхэм, е иджыри зэтрамыкъутэпа къуажэхэм зыщагъэпщкIурт. Ауэ лъапсэрых къарур нэхъри нэхъ жыжьэ Iэбэурэ я зыгъэпщкIупIэхэми нэсырт.
Гуп екIуэлIапIэншэхэр бжыгъэкIэ багъуэурэ къухьэпIэмкIэ жэхэрт, гущIэгъу зимыIэ жыхапхъэми ахэр еуэ-еуэу зэхуитхъусурэ ирипхъэнкIыкIырт, Кавказ щхьэдэхыпIэм зэприхурти тенджыз ФIыцIэ Iуфэм деж Iэтэшхуэурэ щызэтритхъуэрт.
Тихомиров Лев,
урыс цIыхубэ лэжьакIуэ, тхакIуэ.
1927 гъэ
Анапэ щыщ убых зауэлI. СурэтыщIыр Гагарин Григорийщ. 1844 гъэ
Унафэр гъэзэщIэн зэрыщIэддзэу, бгырысхэм къагурыIуащ къапэплъэр. Абы къыхэкIыу 1861 гъэм нэхъ мыхьэнэшхуэ зиIэ лъэпкъищыр — шапсыгъхэр, абазэхэхэр, убыххэр — зэгухьэри пащтыхьым деж лIыкIуэ ягъэкIуащ, Мухьэммэд-Iэмин фызэрыгурыIуа щIыкIэм тету, фи жьауэ дыщIэвгъэувэ жаIэри. Абыхэм затыпэныр унафэ ткIийуэ къыпаубыдащ, занщIэуи къыжраIащ бгы лъапэхэм иIэпхъукIыну. Уазэрыщыгугъ хъунурати, бгырысхэм Iэщэ къащтащ. Илъэс блэкIам нэхърэ нэхъ гугъу диIакъым. Адыгэхэр я псэ еблэжакъым, ауэ лъэныкъуитIкIи къебгъэрыкIуэ ди зауэлI сатырхэм япэлъэщакъым…
Бгылъэ щIыпIэхэм кърахуха цIыхухэр икIуэтыпащ, иджы мис, ди унафэ щIэту Псыжьрэ абы хэлъадэ псыхэм я Iуфэмрэ нэрыбгэ мин 50 хуэдиз IутIысхьахэщ. Зы гуп Пшышрэ Шэбшрэ я зэхуаку щызэтрихьауэ пщыIэхэм щIэсхэщ. ХэкIыпIэ къызыхуамыгъэна абазэхэхэр иджы къыттеуэжхэркъым, гущIэгъу яхуэтщIыну, жэпуэгъуэ хъуху я гугъу дымыщIу гуэдзыр Iуедгъэхыжыну мэлъаIуэ. Жэпуэгъуэм абыхэм ящыщу гукъыдэж зиIэхэр Тыркум мыкIуэу хъунукъым, адрейхэр тафэм Iэпхъуэнущ.
Константинополь дэс урыс лIыкIуэм и тхыгъэм щыщ. 1861 гъэ
Адыгэхэм я Iуэхур зыIутыр иджыри къагурымыIуэжу зауэхэрт. Апхуэдэу щыхъум, 1862 гъэм и мазаем Евдокимовыр дзэ зэгъэпэща и гъусэу Адыгэ Хэкум и кум иунэтIащ, Пшехэ псыежэхым и лъэныкъуэкIэ. Шыщхьэмыгъазэу къыпэщIэта абазэхэхэр зэтракъутащ. Жыгхэр ираупщIыкIыурэ мэзхэм гъуэгухэр пхашащ. Хуэдзрэ Щхьэгуащэ псыежэхымрэ я зэхуаку дэса псори Псыжь адрыщIрэ Лабэрэ дежкIэ ягъэIэпхъуащ. Гъатхэпэм и 8-мрэ 29-мрэ я зэхуакум къуажэ бгъущIым щIигъу здэщыс щIыпIэхэр ирагъэхъуэжащ. Мэлыжьыхьым Евдокимовыр Бгы ФIыцIэм блэкIри, узыдэмыхьэфыну жыхуаIэ Дахэ псыхъуэм нэсащ, абы къэзакъ къуажи щиухуащ. И гъуэгуанэм и кIыхьагъкIэ къэзакъ къуажэ 35-рэ иригъэтIысэкIри, Евдокимовым Белореченскэ гъунапкъэр иухуащ, Пшыш, Пшехэ, Курдымыс псыхэм я Iуфэ Iус урыс быдапIэхэр шынагъуэншэ хъун хуэдэу.
Лавинцев Александр,
урыс тхакIуэ.
1904 гъэ
Адыгэхэр аслъэн ныкъуэлIэм ещхьщ. ХущIыхьэр абыхэм я гущIыIум итщ. ЩIаукIами зыукIами щIэмыупщIэжхэу зэрагъэкIуэдым нэмыщIыж, ираудых, яубэрэжь, къалъыс щIыр къытрах, пудыныгъэ куэд яшэч. Адыгэхэр Iэщэ яIыгъыну зэрыхуимытым къыхэкIыу, я щхьэ трагъэужын папщIэ, бгырысыр теIущIыкIыпIэ зыщI къэзакъхэр мащIэкъым. Напэр ящыгъупщэжауэ ящIхэр зэзыпхъуэ къэзакъхэм нэмыщI, дзэм хэт сэлэтхэм я мэкъур паупщI.
* * *
Я псэукIэр зэрызэтекъутам нэмыщI, Псыжь адрыщIкIэ ис адыгэхэм иужьрей зэманым я псэм апхуэдизкIэ хьэзабышхуэ ишэчащи, зыкъызэраIэтыжын къару ябгъэдэлъыжкъым. Урысейм и IэмыщIэм сабийм хуэдэу ихуащ ахэр. ЖаIэуи яIуатэуи зэхамыха гъэкIуэдыкIэм я зэхэщIыкIыр апхуэдизкIэ игъэутхъуащи, сыт ирамыщIэми — зыри ягъэщIэгъуэжынукъым. Гугъуехь мащIэ дыдэр ящхьэщыпхмэ, ебгъэхъулIауэ къащыхъунущ. Плъагъур уи фIэщ хъуркъым: плъы- ру щыт дзэ сатырищым къимыкIуэту мазэ зыбжанэ и пэкIэ къызэпрыкIыу щыта адыгэр иджы, и щIыналъэ зэрисыжым хуэдэу, мы мэз Iувым япэу къыщыхуэзэ къуажэдэсым зыпыIуедз, щIалэжь цIыкIум зыкъытришащIэмэ, зримыгъэуэн мэшынэ.
Урыс империем зэрытемыкIуэнур къагурыIуауэ, ауэ урыс къэралыгъуэм къарит хуитыныгъэхэр зыхамыщIэу, адыгэхэм къахуиухар ягу трагъахуэ; кIэ имыIэу зэрыдакъузэ-ри, гъунэгъу къэзакъхэм кърах лейри, япэ къэсыр къызэрытегушхуэри икIуэтыпауэ яшэч.
Фадеев Ростислав,
урысыдзэм и тхыдэтх,
генерал-майор,
1860 гъэ
IэфIыпс деж щекIуэкIа зауэм и зы теплъэгъуэ. Сурэтыр Горшельт Теодор ищIащ. 1860 гъэ, фокIадэм и 15
Засс бийр гузэвэгъуэ и псэм телъу гъэпсэун хуейуэ къилъытэрт. Абы и нэщэнэу, езым и унафэкIэ зэтригъэтхъуа ЩIытI Бы-дэм пэгъунэгъу Iуащхьэм гъущI бжэгъухэр щыхригъатIэри, абыхэм адыгэхэм я щхьэ пыупщIахэр фIригъэIуауэ фIигъэлът, я жьакIэхэр жьым щIихурыхукIыу. Уи гур къригъакIуэрт а теплъэгъуэ гукъутэм.
Зэгуэрым генералым Нарышкинэ-гуащэр и деж иригъэблэгъащ. Бзылъхугъэм къыхуиIуэхуащ, щхьэхэр фIебгъэхыжмэ, сынэкIуэнщ жиIэри. Засс абы и гукъыдэжыр игъэзащIэри, псори и унэм деблэгъащ. И пэшым сызэрыщIэбакъуэу, псэм къытегъуалъхьэ мэ Iей дыдэ гуэр къысщIихьащ. Абы гу лъызыта Засс дыхьэшхри, Iуэхур зыIутыр къыдгуригъэIуащ: щхьэхэр къыфIахыжыну унафэ зыхуищIахэм ахэр зыдэлъ пхъуантэр гъуэлъыпIэ лъабжьэм щIагъэувауэ ара къыщIэкIынщ. Пэж дыдэу, ар гъуэлъыпIэ лъабжьэм щIэIэбэри, пхъуантэ абрагъуэ къыщIилъэфащ, щхьэ зыбжанэ дэлъу, абджыпсым ещхь я нэ ижыхьахэм уи псэр Iуахыу. «Сыт мыхэр зэрыпщIынур?» — сеупщIащ генералым. «Согъавэ, согъэкъабзэри, анатомием елэжьу Берлин дэс си ныбжьэгъу профессор гуэрхэм яхузогъэхь»,- къызитащ абы жэуап.
Лорер Николай,
Кавказым къулыкъу щызыхьа урыс декабрист.
1904 гъэ
Иджы адыгэхэм мэзхэм я IувыпIэм зыщагъэпщкIурт, бийм кърагъэлыну къафIэщI тIэкIур яIыгъыуи, иджыри къэс къамыгъэлъэгъуа гуащIагъыр яхэлъу бгъэдыхьэпIэхэр яхъумэрт. Ахэр щикIуэтыр сэлэтхэр мыжурэр ягъэпIийуэ щебгъэрыкIуэм дежт. ИтIани лъэбакъуитI-щыкIэ IукIуэтхэрт, я фочхэр яузэдыжырти, урысхэм я щIыналъэр бжьиз зырызу къытрахыжын я мурад хуэдэ, аргуэру къежьэжхэрт.
* * *
БыдапIэм и унафэщIым хъыбар зэрырагъащIэу, зимыгъэгувэу унафэ ищIащ адыгэхэм зыщагъэпщкIуа мэзым ебгъэрыкIуэну къэзакъ сэлэт щэ зыбжанэ яутIыпщыну. Модрейхэм шы лъэ макъхэмрэ Iэщэм и IэуэлъауэмкIэ къагурыIуащ къызэраухъуреихьар. ЗамыIэжьэу абыхэм унафэ пыухыкIа къащтэ: псэууэ бийм Iэрагъэхьэну хуэмей яшхэр зэбгъурагъэуващ, псэ зыIут а блынымкIэ бгъэдыхьэпIэншэ защIри, езыхэр я щIыбагъ къыдэуващ. БлэукIа къахэмыкIыу, зэ уэгъуэм абыхэм ящыщ дэтхэнэ зыми и шыр иукIыжащ, езыхэр хэкIуэда нэужь, бийм къыхуэмыщхьэпэн хуэдэу.
ИтIанэ абдежым кърихьэлIахэм ящыщу псэууэ къэнахэм зэи ягу имыкIыжа зауэзэрылIым щIидзащ. БжыгъэкIэ зэхуэмыдэу яубла а зэбгъэрыкIуэныгъэм иужькIэ, шапсыгъ хыщIым я хьэдэхэр губгъуэм къинащ, я хъуреягъкIэ нэхъыбэжу къэзакъхэр, шыхэр, Iэщэ къутахуэхэр щылъу.
* * *
Адыгэхэм уи нэгум къыпхущIэмыгъэхьэн хахуагъ къагъэлъэгъуащ. Урыс мыжурэхэмрэ топышэхэмрэ дэнэкIи къащыпежьэу, тIощIым щIигъурэ къытрагъэзэжурэ ахэр урысхэм къебгъэрыкIуащ.
«УхэкIуадэмэ нэхъыфIщ, бийм уи къуэшым и хьэдэр къыхуэбгъанэ нэхърэ», — жызыIа Тхьэм и лIыкIуэм и уэсятым хуэпэжу, ахэр урысхэм я топ гъэувыпIэхэм нэс къыкIуэцIрыкIхэрт, зауэзэрылI гужьеигъуэм щыхэкIуэдахэр къалъыхъуэжу. Зауэ губгъуэм къинар жэнэткIэ къэзыгъэгугъэ диным ерыщу зэрыбгъэдэтхэращ мы зауэлI лъэпкъхэм дащIыпэмылъэщыр. Зэхэ-уэ гуащIэхэм ущыхэплъэ-кIэ, къарууэ къыхуэнэжар зэхилъхьэжу, и сэшхуэр зыт-
рикъута урыс ныкъуэлIэм и хьэдэм и гъусэу щIым техуэн хуэдэу, зи бгъэгум мыжурэ кIуэцIрыкIа адыгэр бийм ебгъэрыкIуэу зэкъым-тIэукъым узэрырихьэлIэр.
Де Пинэ Эмануэль, урысыдзэм хэту Кавказым щызэуа франджы уэркъ. 1830 гъэ
Ди нэгум къыщIэува сурэтыр гукъутэт: хьэхэм ныкъуэшх ящIауэ адэ-модэкIэ щызэбгрыдза сабий, бзылъхугъэ, лIыжь-фызыжь хьэдэхэр. ИIэпхъукIхэр, мэжалIэмрэ узымрэ я фэр ирихарэ я лъэр яхузэблэмыхыжу, зыкъызэраIэту ехуэхыжхэрти, зэрыпсэууэ хьэ мэжэщIалIэхэм къаIэрыхьэрт.
Дроздов Иван,
Кавказ зауэм хэта
урыс офицер.
1863 — 1864 гъгъ.
Бгырысхэр гъэIэса зэрыхъун Iэмал нэхъ зэпэщу Вельяминовым илъытэр гъаблэрати, тенджызым къызэпрашу зыри къаIэрымыхьэн хуэдэу, Iуфэм Iэнэпэрэ Гагрэрэ я зэхуаку дэт кхъухьхэмрэ дзэ щхьэхуэрэ Iугъэувэн хуейт, адыгэхэр мэжэщIалIагъэм иубыдын хуэдэу.
А къарухэм, япэрауэ, я къалэнт урыс къуажэхэм нэхъ щIы пшэрхэр ирагъэубыду, бгырысхэр ящIхэм щызэхагъэкIуэтэныр. ЕтIуанэу — тепщэгъуэм и унафэрэ и арэзыныгъэрэ хэмылъу зыхуей-зыхуэныкъуэ зыри къаIэрымыхьэн папщIэ, ахэр щIыналъэм и адрыщIкIэ зыми ялъэмыIэсу щIын хуейт.
Короленкэ Прокопий,
Теджыз ФIыцIэ къэзакъыдзэм и тхыдэтх.
1874 гъэ
Константинополь дызышэн хуей кхъухьыр сыхьэткIэ гувэрти, адыгэ тхьэмыщкIэхэм деплъыну дыкIуащ псори. Ахэр зэрыт щытыкIэ хьэлъэмрэ яшэч бэлыхьымрэ ди нэпсхэр къыщIихуащ. Щхьэж хузэфIэкI зэхэтлъхьэри, ерыскъы яхуедгъэхьащ. Анэхэм, адэхэм я бынхэр IэплIэкIэ къыдбгъэдахьэурэ къыджаIэрт: «КхъыIэ, мыр фщэху. Щэху цIыкIущ, фигъэбэмпIэнукъым, псынщIэу къывэсэнщи, сытри къыфхуищIэнщ. КхъыIэ, зиусхьэн, щэху!»
Гур зыкъутэ теплъэгъуэт ар. Уэ зи сабийхэр къыдэ-зыгъэщэхуну хэт анэ тхьэмыщкIэхэ! Дауи, ахэр гу быдэщ жыпIэу пхуэгъэкъуэншэнукъым. Сабийхэр ящэмэ, мы ирахужьа тхьэмыщкIэхэм гъащIэ къыхуащэхуу арат, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, абыхэм фIыуэ ящIэрт езыхэм къызыхуагъанэмэ, ахэр мэжэщIалIагъэм, е щIыIэм, е къарууншагъэм зэрилIыкIынур. Я щхьэр къазэрыфIэмыIуэхуж гурыщIэрат ахэр зезыхуэр…
ЩIыIэмрэ мэжэщIалIагъэмрэ я фэр пихуауэ, адыгэ тхьэмыщкIэхэу щIы пцIанэм телъхэр; гъуэгум къащытепсыха гугъуехьыр зыхуэмыгъэву дунейм ехыжа сабийхэр; абыхэм я мащэ къатIагъащIэхэр; я псэр хэкIын и пэ слъагъугъа иджыри нэгъуэщI куэдыр; анэ тхьэмыщкIэ зи сабийр щIыIэмрэ гъаблэмрэ щызымыхъумэфхэр зэрыт сурэт гужьеигъуэр — а псори си нэгу щIэмыкIамэ, сэри жысIэнкIи хъунт мы адэ-анэхэр гущIэгъуншэу. Ауэ слъэгъуа нэужь жызоIэ, абыхэм ящIэр адэкIэ кIуапIэ зимыIэж анэ лъагъуныгъэм къызэрыхэкIар. Мы гузэвэгъуэм нэплъэжыгъуэ къыщезыт я бынхэр къахуэнэ нэхърэ, ахэр ажалым къыIэщIатхъын папщIэ, ятмэ нэхъ къащтэу.
Олимпия Эдвард,
франджы тхакIуэ.
1864 гъэ
Джанашиа Симон игу къинэжат шапсыгъ къуажэ Агуий щыщ илъэс 91-рэ зи ныбжь Нэхусос-дадэ зэрыхуэзар. Зы пычыгъуэ къыдохь шапсыгъ хъыбарым щыщу: «1862 гъэм Жьыубгъу мухьэжырхэм я хъыбар къэсащ. Илъэсиблым и кIуэцIкIэ тенджыз Iуфэм цIыху къупщхьэ Iулъащ, къуаргъхэм я абгъуэр цIыхухъу жьакIэхэмрэ бзылъхугъэ щхьэцхэмрэ къыхащIы-кIыу. Илъэсиблым и кIуэцIкIэ псым, хъарбызым ещхьу, щхьэкъупщхьэхэр къызыхидзу екIуэкIащ. Бийм Тхьэм иримыгъэлъагъукIэ а сэ слъэгъуар…»
Джанашиа Русудан,
куржы профессор.
2007 гъэ
Иужьым унафэ къэ-кIуащ адыгэ тхьэмыщкIэхэр Псыжь тафэм, урысхэм я зэхуаку щыдагъэзэгъэну. Бгырысхэм ар насыпу къалъытэрт. АрщхьэкIэ, дэнэт! МащIэ дыдэт а насыпыр зыIэры-зыгъэхьэфынур.
Тыркум Iэпхъуахэм я зэхуэдитIым щIигъур абы илъэс бжыгъэм илIыхьащ, къэнахэм къыпхуэмыIуэтэну къулейсызыгъэ ин ятелъти, урыс гъунапкъэм къызэрысыжын къару яIэтэкъым.
А псом ищIыIужкIэ, мыбдежым адыгэхэр зрагъэува щытыкIэр Iуплъэгъуейщ. Хуитыныгъэм нэхърэ нэхъ лъапIэ щымыIэу зылъытэ лъэпкъ нэжэгужэм, жыджэрым урысхэм я тепщэныгъэр игу тригъэхуэпам нэмыщI, зрагъэтIысхьа щIыпIэм кIэраIулIам хуэдэщ. ЩакIуэми дэнэми, зыщIыпIэ кIуэну зи мурад адыгэм жылагъуэ унафэр зыIэщIэлъ дзэпщым тхылъымпIэ къыIихын хуейщ, здэкIуэр, къыздикIыр, иIыгъ Iэщэ лIэужьыгъуэр иту. Апхуэдэ тхылъымпIэ зымыIыгъыр яубыдынурэ тетым деж яшэнущ. Къуршыбгъэ уардэхэм я щIыпIэм дыгъужьхэмрэ хьэIуцыдзхэмрэ къихутащ.
* * *
Бгырысхэм, я Iуэху зэрыдамыгъэкIыфынур къагурыIуэри, я псэр ятыну мурад ящIащ, ауэ я лIэкIэми хахуагъ хэлът. Бийр яукIыурэт езыхэр зэрылIэр. ГущIэгъу къыхуащIыну щыгугъыжхэртэкъым икIи хуейхэтэкъым, зэгурыIуэнри ядэжыртэ-къым. Дэтхэнэ зыри и анэ, и щхьэгъусэ, и бын щхьэкIэ зауэрт. Мыбыхэм ятеуэу аратэкъым иджы, аслъэ-ныр гъущI хъарым ираубыдауэ Iэсэлъасэу зэдзэкъэн тIэкIу удзым къыщиулъэпхъэщыну трагъэгушхуэрт. Къуршыбгъэр джэдэщым щIэтIысхьэну хуит ящIырт, и дамэхэмрэ и лъакъуэхэмрэ япхауэ. Хэкум пэIэщIэу упсэуныр бгырысхэм я дежкIэ лIэныгъэм нэхърэ нэхъ Iеижт. ИIэпхъукIын щIэзыдза бгырысхэр псы Iуфэхэм щыщызэхуэскIэ, цIыхубзрэ сабийуэ яхэтыр мащIэ дыдэт. КъызэрыщIэкIымкIэ, ахэр урысыдзэхэр щебгъэрыкIуа зэманым къатехьа лейм ихьыжащ. МэжэщIалIагъэм, щIыIэм илIыкIхэрт, я акъылыр яфIэкIуэдырт. ЦIыху сурэтым икIахэу мэзым щIэсу щэ бжыгъэкIэрэ цIыхухэр къагъуэтыжырт. Граф Евдокимовым Фадеев генералым жриIат: «Дзэзешэм хуэстхащ, сыт дэфтэр къэс щIыIэм игъэдыкъауэ гъуэгум телъ хьэдэхэм я гугъу щIищIыр? Сыт, джыназышхуэмрэ сэрэ ар дымыщIэ и гугъэу ара?»
1864 гъэм и фокIадэм ди дзэхэр сатыр-сатырурэ Псыкупс, Шэбшэ и Iуфэхэм ирикIуащ, къахуэзэ лъэпкъ псори Тыркум ирагъэкIын папщIэ тенджызым кърахулIэу. Зауэм и пэ КъухьэпIэ Кавказым бгырыс нэрыбгэ 500.000 исащ. Абыхэм ящыщу 200.000-р Тыркум Iэпхъуащ. 80.000-р къыхуагъэлъэгъуа щIыпIэм итIысхьэну арэзы хъуащ. 220.000-р, нэгъуэщIхэм зэрыжаIэмкIэ — 170.000-р мы зауэм хэкIуэдащ.
* * *
Бгырысхэр къимыкIуэту я къэкIуэну махуэм фIыкIэ щыгугъхэрт, я гъуэгур зэрызахуэр ящIэрти, темыкIуапIэ яIэтэкъым. Сыти жыIи, ди фIэщу зыкъэдгъэпцIэжми, къэралыгъуэм и фейдэшхуэ хэлъу Iэмал зимыIэ Iуэху щхьэпэ зэфIэдгъэкIауэ жытIэу зыдухеижми, дэращ абыхэм я хэкури, я унэ-жьэгури, я щIакхъуэ Iыхьэри къатезыхар.
Немирович-Данченкэ
Василий,
урыс тхакIуэ, журналист, зауэ корреспондент.
1876 гъэ
Урысхэм я быдапIэхэр нэхъри нэхъ шынагъуэжу, Iуву зэхэту къращIэкIмэ, абыхэмкIэ Адыгэ Хэкур ялъахъэфынущ. Ауэ игъащIэкIи къэбэрдей лъэпкъ пагэм, бжьыфIагърэ цIыхугъэкIэ Адыгейм и лъэпкъ хэIэтыкIахэм фIэкIа пхухуэмыгъэдэнум, абыхэм я щIопщым зыдигъэщхъынукъым.
Зэ закъуэ нэхъ мыхъуми, Къэбэрдей Хасэм екIуалIэу мы цIыху щапхъэ гуакIуащэр зи нэгу щIэкIам, ахэр дунейм щытепщэныр я натIэу и фIэщ нэхъ хъунщ, урысхэм я пщылI, нэгъуэщIу жыпIэмэ, пщылIхэм я пщылIыж хъун нэхърэ.
Боденштедт Фридрих,
нэмыцэ усакIуэ,
тхакIуэ, зэдзэкIакIуэ.
1855 гъэ
Къэзакъхэмрэ адыгэхэмрэ зозауэ. Сурэтыр зыщIар наIуэкъым.1862 гъэ
