Емызэш и Iуэху къыдохъу
«ЖиIамэ, ищIэнущ» — хужаIэу щытащ Мэрзей Барэсбий лэжьыгъэ IэнатIэхэм щыпэрытам щыгъуэ. КъыжыIапхъэщ ноби, пенсэм щыщыс зэманми, ар сыт хуэдэ Iуэхуми зэрыхуэжыджэрыр, зэрыгумызагъэр.
Мэрзейр 1933 гъэм Урыху къуажэм къыщалъхуащ. Курыт школым 1941 — 1951 гъэхэм щеджащ. ЕджапIэ нэужьым илъэсищкIэ учётчикыу щылэжьащ Ворошиловым и цIэр зэрихьэу жылэм иIа колхозым. 1953 гъэм пединститутым и тхыдэ-филологие факультетым и урысыбзэ къудамэм щIэтIысхьэри, Барэсбий а еджапIэр Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университет хъуауэ къиухащ 1958 гъэм. Щеджэ зэманхэм Барэсбий коммунист партым хэту щытащ, и еджэгъухэм я гъусэу, Къэзахъстанми тIэу ягъэкIуащ, щIыщIэ къаIэтхэм щылэжьэну. Япэ илъэсым, 1956 гъэм, Барэсбий иригъэкIуэкIа лэжьыгъэм къыпагъэкIуащ комсомолым и ЦК-м и дамыгъэр. 1957 гъэм абы къратащ СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и медалыр.
1958 — 1959 гъэхэм Мэрзейм Уэзрэдж курыт школым урысыбзэмрэ литературэмкIэ щригъэджащ. ИужькIэ парт лэжьыгъэм хыхьэри, зы илъэскIэ Лэскэн район парт комитетым щыIауэ, 1961 гъэм Барэсбий «Урыху» совхозым и секретару ягъакIуэ. КъыкIэлъыкIуэ илъэсым Краснодар къалэ дэт Кубань мэкъумэш институтым и илъэс курсхэр къиухри, агроном IэщIагъэри Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым щызригъэгъуэтыжащ. Мэлыжьыхь мазэу, 1963 гъэм, ар «Скотопром» къуажэ совхозым и унафэщI ящIащ икIи 1980 гъэ пщIондэ а IэнатIэм жэуаплыныгъэ хэлъу пэрытащ. ИужькIэ абы и лэжьыгъэм щыпищащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и трестым. IуэхущIапIэм и унафэщIым и къуэдзэ къалэнхэр абы дагъуэншэу мыбдежи щегъэзащIэ. «Скотопром»-р щызэбграгъэкIыжым, Барэсбий и лэжьэгъу псори и гъусэу, лым щелэжьу Налшык къалэ дэт комбинатым ягъэкIуащ. 1995 гъэм Барэсбий пенсэм кIуащ, мы зэманым ветеран зэгухьэныгъэм хэтщ, жылагъуэ лэжьыгъэхэми хуэжыджэрщ.
ЛэжьакIуэлIым и гуащIэм щIыхь тхылъ, медаль, саугъэт куэд къыпэкIуащ. Лениныр къызэралъхурэ илъэси 100 зэрырикъур гъэлъэпIэнымкIэ лэжьыгъэфI зэрыригъэкIуэкIам папщIэ, абы 1970 гъэм СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и медалыр къыхуагъэфэщащ, Лэжьыгъэм и Бэракъ Плъыжь орденыр тIэу — 1971, 1975 гъэхэм, «Лэжьыгъэм и ветеран» медалыр 1986 гъэм къратащ. Псом хуэмыдэу, Барэсбий фIэлъапIэщ Лениныр къызэралъхурэ илъэси 100 щрикъум и щIыхькIэ къызэрагъэпэщауэ щыта зэхьэзэхуэм ар зи унафэщIа «Бэтэх» совхозым Ленинскэ щIыхь тхылъыр къызэрихьар. «Абы щыгъуэм СССР псом апхуэдэ щIыхь тхылъу ятар минитI хъурти, абы щыщу Къэбэрдейм и IуэхущIапIи 5-м ар къэтхьыфат. Ахэр: «Красная Нива» колхозырт (Май районым), Налшык машинэщI заводырт, Къэбэрдей-Балъкъэр промстройрт, Тырныауз бгы-металлург комбинатырт, дэ ди IэнатIэр абыхэм яхэтыжт», — жеIэ Мэрзейм.
ЦIыхур зыхуэдэр сыт хуэдэ псалъэм нэхъри нэхъыфIу наIуэ къещI лэжьыгъэм. Абы и хьэл-щэныр, и гупсысэр еузэщI. Мэрзей Барэсбий «сэ сщIащ», «ар сэращ зи лэжьыгъэр» жиIэу зэи зэхэпхынукъым, абы дежкIэ сыт щыгъуи нэхъыщхьэщ зэрылъытэ, зэгурыIуэ псалъэхэр. Барэсбий 1963 гъэм «Бэтэх» совхозыщIэм и унафэщI щащIам (зэрыжытIащи, илъэс 18-кIэ абы щылэжьащ), гугъуехь куэди пэщIэхуат, ауэ зэман куэд дэмыкIыу совхозым и цIэр къраIуэ хъуат. Барэсбий гуапэу игу къегъэкIыж и дэIэпыкъуэгъуфIу совхозыр къэIэтыным а зэманым зи гуащIэ хэзылъхьахэр. «Ахэр жэрдэм зиIэт, зи къару емыблэжт, лэжьыгъэм хуэIэижь защIэт», — жеIэ Барэсбий. Зи гугъу тщIыр Инал Азэмэт (инженер нэхъыщхьэ), Къэгъуэтыж Кушбий (зоотехник нэхъыщхьэ), Мэшыкъуэ ДжэбрэIил (агроном нэхъыщхьэ), Бро Мухьэмэд (гаражыр зыгъэлажьэр) сымэщ.
И лэжьакIуэхэм Барэсбий яжриIэрейт: «ЗэщIэкъуауэ, жыджэру, уеблэмэ ткIийуэ бгъэдыхьапхъэщ сыт хуэдэ Iуэхуми. Зы махуэкIэ нобэм укъыкIэрыхуакъэ, пщэдейрейм илъэскIэ улъэщIыхьэжынукъым».
Барэсбий и лэжьакIуэ гупыр СССР-м и дамыгъэ лъапIэхэмкIэ 43-рэ ягъэпажауэ щытащ. Совхозым и къарукIэ къуажэм ЩэнхабзэмкIэ унэ екIу щащIат, унагъуи 100-м телефон хущIрагъэшат, машинэ 50-м я гъэувыпIэр, Iэщ минитI щагъашхэ Iуэр, механизатор лъэщапIэхэр, нэгъуэщI жылагъуэ IуэхуфI куэди зэфIагъэкIат. «Бэтэх» совхозым а зэманым куэди тепсэлъыхьащ, уеблэмэ район, республикэ газетхэри мымащIэрэ тетхыхьащ. Совхозым и лэжьыгъэм теухуауэ тхыгъэ купщIафIэхэр мызэ-мытIэу къытехуат Краснодар къалэ къыщыдэкIыу щыта «Сельские зори» журналым. «Псалъэм хуэпэжу» фIэщыгъэм щIэту 1970 гъэм а журналым къытридза тхыгъэм IупщIу къыщыгъэлъэгъуат «Бэтэхым» и зэфIэкIыр. Тхыгъэр зейр фIэгъэщIэгъуэну зоупщIыж: «Апхуэдэ ехъулIэныгъэфI дауэ зыIэригъэхьа мы совхозым?!» — жеIэри. ЗанщIэуи езым и жэуапыр дыщIегъуж: «Дауи, куэд елъытащ унафэщIымрэ IэщIагъэлIхэмрэ лэжьыгъэм зэрыхущытым. «Бэтэхым» щылажьэхэм щхьэх ямыIэу щIэ гуэр сыт щыгъуи къалъыхъуэ, жэуаплыныгъэ яхэлъу я Iуэхур ягъэзащIэ…».
«Совхозым лыуэ тонн 2000 итырт, Iэщышхуэу 3000-м нэблагъэ дгъашхэрт, кхъуэуи апхуэдиз дгъэхъурт… Мы зэманымкIэ дыкъэIэбэмэ, пэжщ, цIыхубэм я псэукIэр ефIэкIуащ, IуэхущIапIэ, IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэ куэди мэлажьэ, ауэ а лъэхъэнэм ди щIым къытетхыу щытамрэ, Iэщышхуэу диIамрэ, иджы ди республикэм иIэмрэ зэлъэщIыхьэркъым. Дэ мэкъумэшым, жыг хадэхэм, хадэхэкIхэм хъерышхуэ къапытхын хуейщ, аращ ди республикэм и экономикэм и лъабжьэу щытыпхъэри, — жеIэ Барэсбий.
Мэрзей Барэсбий ноби хэлъщ а щылэжьа зэманхэм и пщIэр зыIэта и хьэлыфIхэр. Ар и псалъэм хуэпэжщ, лэжьыгъэ теухуауэ езэш зымыщIэщ. Къапщтэмэ, абы и жыг хадэм хуэдэ зиIэ Налшык къалэ къыщыгъуэтыгъуейщ.
«Езыми лэжьыгъэ щхьэкIэ зигъэлIэжынущ, адрейхэми псэхугъуэ яритынукъым», — жиIауэ щытащ Урыху къуажэ Советым и унафэщIу щытыгъа Сындыку Залым.
Арагъэнщ цIыхур зэрыщытыпхъэр. Апхуэдэхэращ мы ди щIылъэр зыгъэдахэр.
Барэсбий и ныбжьыр илъэс 80 ирикъуащ иджыблагъэ. Къэралми, унагъуэми, IэщIагъэми хуэпэжа Барэсбий зэрыжанщ, и теплъэр зэрыуардэщ. Лъэпкъыр зыгъэбжьыфIа лIым дохъуэхъу и бынми абы къыщIэхъуэжахэми гу ящихуэну.
БАГЪЭТЫР Луизэ.
