Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Фигу къыдогъэкIыж
ЩэкIуэгъуэ мазэ
«Ноябрь» мазэр латин бжыгъэцIэ «бгъу»-м къытекIащ: «новем» — ноябрь. Мы мазэцIэм цIэ зэтемыхуэхэр иIащ: мэкъушэжыгъуэ мазэ, гъуэгыгъуэ мазэ, тIы утIыпщыгъуэ. Иужьрей зэманым адыгейхэми, къэбэрдейхэми, Сирием, Иорданием щыпсэу ди лъэпкъэгъухэми къагъэсэбэпыр щэкIуэгъуэ «время охоты» жыхуиIэрщ. Мы псалъэ къэхъукIэм ди бзэм куэдрэ ущрохьэлIэ. Нэгумэ Шорэ и тхыгъэхэм къыщихьыр — б ж и х а к е м а з е (бжьыхьэкIэмазэ) «ноябрь» — псалъэращ.
ЩэкIуэгъуэ мазэм нэхъыщхьэр – ущэкIуэну узэрыхуитырщ, хьэкIэкхъуэкIэхэм я щIэжьейр ин хъуащи. Иджы хэт щэкIуэнуми, хэт хьэжэбажащэ кIуэнуми хуитщ. Абы къищынэмыщIауэ, мы мазэм щIымахуэм сыт и лъэныкъуэкIи зыщыхуагъэхьэзыр зэманщ. Мэкъумылэр кърашэлIэж, пхъэ сэбэп ягъэхьэзыр, бжьэ зиIэм нэщIэщым щIегъэувэж. Мы мазэм щIымахуэ шхын жаIэрти мэл, былым яукIырт. Лыр ягъэгъурт, яшурт, ягъэфIэIурт. ЩхьэфIэIу жыхуаIэу щытам хуэдэхэри ящIырт. Абы щхьэкIэ мэл яукIахэм я щхьэ-лъакъуэ къабзэ дыдэу гъэлыгъуар ныкъуэвэфI ящIырти, кхъуэщынкIэ е чейкIэ ягъэфIэIурт. Гъатхэм псэущхьэхэм ящыщ ямыукIыу, щIымахуэм хуагъэхьэзыра лымрэ щхьэфIэIумкIэ къахуэкIуэхэр ягъэхьэщIэрт. Ар хьэщIэныш нэхърэ нэхъыкIэу ибжыртэкъым. Уеблэмэ «щхьэфIэIу сагъэшхащ», — жаIэрт, фIыуэ зэрагъэхьэщIам и нэщэнэу.
Дохъушокъуэ Синэ.
Шхыныгъуэхэр
Пщагъэ зыхэлъ лэкъум
ПщагъэкIэ гъэтэджа тхьэвыр сэхуран дагъэ зыщыхуа Iэнэм тралъхьэри, хуэплIимэ щIыкIэу, ину, и Iувагъыр мм 3-4 хъууэ яху. Тхьэвыр см 4-5 и бгъуагъыу, см 12-13 и кIыхьагъыу щимэурэ е плIимэурэ зэпаупщIри, тэджын щхьэкIэ дакъикъэ зытхухкIэ щагъэлъ. ИтIанэ сэхуран дагъэ е тхъу къэплъа зэрыт шыуаным хадзэри зэрагъэдзэкIыурэ дакъикъи 3-4-кIэ, тхъуэплъ дахэ хъуху, ягъажьэ. Дзасэм фIаIуурэ къыхахыж, дагъэр е тхъур пагъэжын щхьэкIэ. Яшх хуабэу, шатэ, фо, кхъуей и гъусэу.
Халъхьэхэр:
гуэдз хьэжыгъэу — г 1400-рэ,
псыуэ — г 1000,
пщагъэу — г 30,
шыгъуу, тхъууэ е сэхуран дагъэу — узыхуейм хуэдиз.
Зэрыджэпсрэ форэ
Мыр бжьыхьэм гъэтIылъыгъэ ящIу щытащ. Зэрыджэм псы щIыIэ дагъэжэх, и хьэдзэхэр къыпач, шынакъ куум иракIутэри япIытIурэ и псыр къыщIаху. Зэрыджэ пIытIам псывэ тIэкIу щIакIэ, бэлагъкIэ зэIащIэурэ икIи зэхэшыпсыхьын щхьэкIэ и щхьэр тепIауэ дакъикъи 5-10-кIэ щагъэт. ИужькIэ ар бинт тIууащIэ-щащIэкIэ яз, зэрыджэпсыр къыщIакъузыкIыурэ. Абы и псыр нэгъуэщI шынакъым иракIэ, зэIащIэурэ фо гъэткIуа хакIэ, ар кхъуэщыным е кIэструл лам иракIэжри, и щхьэр гъэбыдауэ щIыIапIэ-кIыфIыпIэм ягъэув. ВитаминкIэ къулейщ. Зэрыджэпс зэхэшыпсыхьар сэбэп яхуохъу щIыIэ зыхыхьахэм, псчэрейхэм, зи шхалъэ узхэм, зи пэ лъы къикIхэм. Шейм хэпкIэуи, езыр-езыруи уефэ хъунущ. Псом нэхърэ нэхъыфIыр гъуэлъыжыгъуэм ирихьэлIэу уефэнырщ.
Халъхьэхэр:
зэрыджэпсу- г 1000,
фоуэ — г 1000,
псывэу — г 100.
Къубатий Борис.
Щапхъэ
Шыфэкъуж Санэ Иорданием щыпсэу адыгэ пщащэщ. Хьэмзэ пащтыхьыкъуэм и цIэр зэрихьэу Амман дэт адыгэ школыр къиухащ. И щIэныгъэм щыхигъэхъуэну щIэтIысхьащ Иордание къэрал университетым (University of Petra). Иджыпсту Санэ 2-нэ курсым щIэсщ, график-дизайнер IэщIагъэм хуоджэ.
Санэ хэкум быдэу къыпыщIащ, ар журналист, публицист цIэрыIуэ, «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд и пхъурылъхущ. Зыгъэпсэхугъуэхэм ирихьэлIэу и адэшхуэм деж къокIуэж Санэрэ абы и анэ Данэрэ. Данэ Амман дэт адыгэ школым адыгэбзэмкIэ щрегъаджэ.
ГушыIэ
Дэлъху
Сэ инженер IэщIагъэ къэсхьауэ диплом къызатри фабрикэм лэжьакIуэ сагъэкIуащ.
— ЗэкIэ мис мыбдеж тIыс, пщащэ тхьэIухуд! — къысщыгуфIыкIащ цехым и начальникыр, бжэ къуагъым къуэт стIол цIыкIум сыбгъэдишэри. — Нэхъ иужьыIуэкIэ, уи Iуэхум зы унафэ гуэр тетщIыхьынщ.
Абгъуэрынэ мыхъуа джэдкъуртым хуэдэу, бжэ къуагъым сыздыкъуэсым, цехым я зэхэтыкIэр сигу иримыхьу хуежьащ. Хуежьэнтэкъэ: хэт къыкIэрыхуауэ къакIуэрт. Хэт тутын Iугъуэр дригъэхуейуэ щыст, хэти къыIурыжу ефарэ зекIунтIриеу щIэтт.
Япэ щIыкIэ сэ а псом гу лъызмытэ зысщIащ. АрщхьэкIэ зы махуэ гуэрым, зыкъызэкъуэсхри, цехым щекIуэкI фIеягъэ къомыр начальникым хуэсIуэтащ.
— Уэ, тхьэIухуд нэ закъуэ, сэр нэхърэ ущынэхъ губзыгъэкIэ, ди къулыкъухэмкIэ дызэхъуэжынщ! — начальникым нэщхъыцэу IуигъэзыкIыжащ, хъуэрыбзэ къысхукъуидзри.
Абы иужькIэ начальникым, щхьэусыгъуэ гуэрхэр къысхуищIри, нэгъуэщI цех сигъэкIуэну хэтащ. Ауэ къехъулIакъым. Сэ си «абгъуэм» дагъуэншэу сист.
Арати, си «абгъуэм» сыкъинауэ сисщ. Соплъэ-содаIуэ. Си Iуэхум зы унафэ гуэри тращIыхьыркъым. Апхуэдэу екIуэкIыурэ, ди министрыр къытхуэкIуэну хъыбар зэхызох. Зэхэсх къудейр щыгъэтауэ, зэрыфабрикэу зэхэзожэ, бжьэцу зэрызохьэ.
Хэт и пщIыхьэпIэ къыхэхуэнт а зэрызехьэм сэ си «абгъуэм» сыкъришыну?
Ауэ сыкъришащ. Ари зэрыхъуар мыращ. Министрыр къыщыщIыхьэм сэ абы зездзри IэплIэ хуэсщIащ, «Дауэ ущыт, си дэлъхушхуэ?» – жысIэри.
Сэ си насып къэкIуэгъуэ хъуагъэнти, псоми сыкъалъэгъуащ. ЗэIущIэр зэфIэкIыху, ди директорым и нэр къыстеубыдарэ къысхуэгуфIэжу щысащ.
ЕтIуанэ махуэм езы директор дыдэм сриджащ.
— Мурат Мударович сыткIэ къыбгухьэрэ, Мэзагъуэ? — жиIэри къызэупщIащ.
— Си дэлъхущ! — жысIащ сэ, укIытафэ зытезгъауэри. — Абы и адэмрэ си анэмрэ зэдэлъхузэшыпхъущ.
– Ди напэр текI пэтащ. Алъандэм зыгуэр щхьэ жумыIарэ-тIэ, гъуамэ? — жи директорым, гъэфIагъыбзэ зыкъысхуищIауэ. — Уэ тIэкIу лей уэтхащ, Мэзагъуэ, ауэ къытхуэбгъэгъунщ, — директорым и псалъэм адэкIэ пещэ. — IэщIагъэлI ныбжьыщIэхэм гъуэгу етын зэрыхуейм дыгъуасэ Мурат Мударович щытепсэлъыхьым, япэ дыдэ сигу къэкIар уэращ, Мэзагъуэ! Зумыусыгъуэджэу щытмэ, зэкIэ фи цехым инженеру укъыщIэднэжынщ. Абы иужькIэ дымыгъэгувэжу нэхъ къулыкъу тэмэмыIуэ уэттынщ.
Директорыр и псалъэм епцIыжакъым. Абы иужькIэ, тIэкIу фIэкIа дэмыкIауэ, ди цехым и начальникыр трагъэкIри сэ абы и пIэм срагъэуващ. Ауэ мыбыи абгъуэринэ сыщымыхъу щIыкIэ, аргуэру сыдраIэтеящ: фабрикэ псом и инженер нэхъыщхьэу сагъэуващ.
А къулыкъур зесхьэу, зы махуэ гуэрым директорым сриджащ.
— Уэри узэрыщыгъуазэщи, Мэзагъуэ Iэулэдиновнэ, — къригъэжьащ директорым, и хьэм бажитI зэуэ къиубыдам хуэдэу гуфIэжу, – сэ Мурат Мударович и заму сешэ. Сэ си пIэр уэ нэхъ зыхуэзгъэфащэ ди фабрикэ псом щыслъагъуркъым. Уэ сыткIи укъокI: уи щIалэгъуэщ, уи дахэгъуэщ, уIэщIагъэлI ныбжьыщIэщ, псом нэхъыщхьэжращи – уцIыхубзщ. Ди жагъуэ зэрыхъущи, ди цIыхубзхэм гъуэгу щIагъуэ едмыту дащыпэрыуэ иджыри къохъу.
Сэ апхуэдизкIэ сыукIытати, асыхьэту си нэкIущхьитIыр дэп жьэражьэ къэхъуащ. Ауэ, си насыпти, директорым, абы гу лъимытэу, адэкIэ пищащ:
– Иджы унафэщI лэжьакIуэхэр IэIэткIэ зэрыхахым уэри ущыгъуазэу къыщIэкIынщ, Мэзагъуэ Iэулэдиновнэ! Ауэ уэркIэ абы шынагъуэ лъэпкъ хэлъкъым. Сыщымыуэмэ, уэ упхыкIын хуейщ.
СыпхыкIащ. Директорым и шэнтиуэ щабэми ситIысхьащ. Ауэ абы иужькIэ зы илъэси дэкIатэкъым министрыр нэхъыщхьэж ящIу, замыр абы и пIэм щрагъэувам, сэри министрым и зам сыщащIам. Иджы езы министр дыдэм и пIэм сыпоплъри сыщысщ.
Дудар Хьэутий.
Интернетым дыкъыщоджэ
Шыдымрэ псыкъуиймрэ
Зыгуэрым и шыдыр псыкъуийм ихуауэ кърихыжыфтэкъыми, егупсысащ:
— Си шыдыр жьы хъуащ, куэд къипсэужынуи къыщIэкIынкъым. ШыдыщIэ къэсщэхун хуейщ армырами. Мы псыкъуийри игъуэжащ, итхъуэжауэ, щIэ къэтIын хуейщ. Уегупсысмэ, иджыпсту си IуэхуитIри зэуэ зэфIэзгъэкIыфынущ: псыкъуийр истхъуэжынщ, апхуэдэ щIыкIэкIэ абы ихуа шыдри щIэслъхьэжынщ…
ЛIым и гъунэгъухэр щIыхьэху ищIри, псыкъуийм щIы ирадзэу хуежьащ. Шыдым зихъунщIэ щхьэкIэ, абыи мыхьэнэ иратыртэкъым. Ауэ куэдыщи дэмыкIыу шыдыр щым хъужащ. ЛIыр псыкъуийм еплъыхмэ, елъагъу: шыдым и щIыбым ирадзэ щIыгулъыр зытриутхыпщIыкIыжым, лъакъуэкIэ теувэурэ къыдэбэкъуейрт. ЩIыгулъыр из щащIым, шыдыр псыкъуийм тыншу къипкIыжащ.
ЗэзыдзэкIар Гъуэт Синэмисщ.
Гъуазджэ
«Circassian Film Festival» Канадэм щокIуэкI
Канадэм щылажьэ «Адэжь хэкум зыгъэзэжахэм я фонд» зэгухьэныгъэм и жэрдэмкIэ къызэрагъэпэща «Circassian Film Festival» адыгэ фильмхэм я дунейпсо фестивалыр жэпуэгъуэм и 31-м щIедзэ.
Адыгэхэм я тхыдэр, хабзэр, щэнхабзэр утыку къыщрахьэ фестивалым мы гъэм лэжьыгъэу 10 ягъэхьащ: Хьэрып Эмират Зэгуэтхэм щыщ Лlыбзу Ярэ трихащ «Ягъэхъахэр» зыфIища фильмыр, Швецием щыпсэу Алхъатиб Яхья фильмитI иригъэхьащ зэпеуэм — «Мэз», «2М», Джэтауэ Ясминэ (США) триха теплъэгъуэм зэреджэр «Нэхунэщ», Иорданием щыщ Хьэвжокъуэ Нурэ ейр «Пыр пырщ», Канадэм и лIыкIуэ Хъуадэ Рияд и фильм цIыкIум фIищащ «СлъэкIынщ», Сирием щыпсэу Инэмыкъуэ Умар «Сыадыгэщ» теплъэгъуэр игъэхьэзыращ, Къат Сизар (Катар) зэхьэзэхуэм иригъэхьащ «Фи пщэдджыжь фIыуэ» лэжьыгъэр. Адыгейм и лIыкIуэхэу Лlыбзу Усамэрэ КIэныбэ Динэрэ зэпеуэм щагъэлъэгъуэнущ «ЕджапIэм догъэзэж», «КъытщIэнам и къутахуэ» фильмхэр.
ФильмипщIри «Circassian Film Festival» и ютуб-каналым къралъхьэнущ. Абы тхьэмахуэ псокIэ еплъынущ икIи нэхъыфIыр къыхахынущ цIыхубэмрэ къэпщытакIуэ гупымрэ.
КъэпщытакIуэ гупым хэтщ режиссёр Къат МуIэфэкъ (Канадэ), театрымрэ киномрэ я актёр Албайрак Синан (Тырку), журналист цIэрыIуэ ТIэш Светланэ (Адыгей).
Фестивалым саугъэту тIу щагъэуващ. Зыр къэпщытакIуэхэм фильм нэхъыфI дыдэу къалъытэм иратынущ, адрейр цIыхухэм нэхъ ягу дыхьэм хуагъэфэщэнущ.
Канадэм щылажьэ Адыгэ Хасэм илъэс къэс зэхишэ кинофестивалым и 9-нэщ иджырейр. Мыр 2020 гъэм и бжьыхьэм Истамбыл щрагъэкIуэкIыну ягъэпсат, ауэ коронавирус уз зэрыцIалэм дызэригъэува щытыкIэм ипкъ иткIэ, нэгъуэщI хэкIыпIэ къагъуэтащ — ютубым онлайну щрагъэкIуэкIынущ. Фильмхэр дакъикъищым щIимыгъуу трахыну ягъэуващ.
Зэпеуэм и къызэгъэпэщакIуэхэм ящыщ, Канадэм щыпсэу Инэмыкъуэ Сэхьид къызэрыджиIамкIэ, фильмхэр тезыхахэр я къалэным пэлъэщащ. Абыхэм мардэ псори ягъэзэщIащ: дакъикъищ фIэкIа мыхъуу, адыгэбзэр къыщыIуу, лъэпкъ тхыдэр, щэнхабзэр, хабзэр къыхэщу щытын хуейти, къайхъулIащ.
ТхьэмахуэкIэ цIыхухэр еплъа нэужь, лэжьыгъэм кърикIуар щэкIуэгъуэм и 6-м утыку кърахьэнущ икIи текIуэм доллар 500 иратынущ.
НэщIэпыджэ Замирэ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:1. Урысей Федерацэм и курорт щIыналъэ — хытIыгуныкъуэ. 3. Къэрэшей-Шэрджэсым, Адыгейм я щIыналъэхэм щежэх псы. 5. Бажэр, дыгъужьыр зэщакIуэ мэз псэущхьэ, унагъуэми щаIыгъщ. 7. КIуэ пэтми … зымыкIу. 8. Псэхэлъхьэж. 9. Корее Ипщэм и къалащхьэ. 12. Украинэм я президенту щыта Леонид … 13. ПамыупщIу гъэ техьа удз. 16. … зэрымытым Iэтэ ирегъэувэ. 17. Унэгуащэм пщэдджыжь къэс пэгун … шэ къеш. 18. Таурыхъхэм узыщрихьэлIэ фызыжь хьилэшы. 19. КъБР-м и тхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэу щыта усакIуэ. 22. «Щауэ … » — адыгэ уэрэдыжь цIэрыIуэ. 23. Махъсымэ къызыхащIыкI зэхэгъэва. 27. Чыржын, мэжаджэ, хьэтыкъ, … 29. «Мы уэлбанэм диуфэнщIынущ» жари, хьэндыркъуакъуэхэр абы хэпкIэжащ. 30. Егъэлеяуэ нэпсей. 31. Колхоз губгъуэм къыщагъэкIа гъавэр зыхъумэ. 32. УнэлъащIэм щыщ. 33. Хабзэхъумэ IэнатIэм Iута генерал … Мухьэрбий.
Къехыу:1. Цы кIэщI щабэ зытет щэкI Iув. 2. УсакIуэ Iэзэ КIэщт … 3. ПIащIэ гуэр, упхыплъыфу. Е тыкуэнхэм щIакхъуэ, нэгъуэщI ерыскъыпхъэхэр зралъхьэ. 4. Банэ зытет удз баринэ: бжьыхьэм мэфри, жьым кърехьэкI. 6. Къуаншагъэ зылэжьа цIыху. 10. Iэпслъэпсым щыщ. 11. Нартхэм я ныкъуэкъуэгъу лъэпкъ. 12. Сталиным и зэманым СССР-м и унафэщIхэм ящыщ зыуэ щытащ. Абы и цIэр зрехьэ къэралым и къалэшхуэм, Налшык и уэрамхэм ящыщ зым. 14. Пхъэм къыхэщIыкIа кумбыгъэ ин, псылъэ. 15. Къэрэшей-Шэрджэсым щыпсэу лъэпкъ, адыгэм хабзэ-бзыпхъэкIэ ди гъунэгъу. 20. Хывым нэгъуэщIу зэреджэ. 21. Америкэ Ипщэм щыщ къэрал. 24. Ди лъэпкъэгъу, Къэрал думэм и депутат. 25. Шыуанышхуэ. 26. Жызум гъэгъуа. 28. ЗылъэкI унагъуэм я IуэхутхьэбзащIэ. 30. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ театрым и джэгуакIуэ пажэхэм ящыщ, КъБР-м и цIыхубэ артисткэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Жэпуэгъуэм и 24-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:2. Без. 3. Щыхь. 6. Хьэ. 8. Уэ. 9. Пхъэрыгъажэ. 10. Мел. 12. Бей. 13. Быф. 16. Налъэ. 17. Пхыр. 19. ХущIэ. 20. Жьэмей. 21. Сыр. 22. Хьэкъ. 24. Махуэку. 26. ЧыцI. 27. Жылэ. 28. Хъыщт. 32. Жыр. 33. Кумб. 34. Нал. 37. Псынэдахэ. 38. Лы. 39. Егъу. 40. Мэз. 41. Къан.
Къехыу:1. Щхьэумэ. 2. Бахъэ. 4. Хьэжы. 5. Хьэкхъуафэ. 7. Жыгей. 11. ЛантIэ. 13. Борис. 14. Плъыжь. 15. Шхий. 18. Къумахуэ. 23. Къэжэр. 24. Молэ. 25. Курыт. 26. Чэтэн. 29. Бжаблэ. 30. Амдэч. 31. Алабгъуэ. 35. Псым. 36. Ахын.
