Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Псалъэжьхэр
Нэр зэмыплъмэ, гур зэщоплъ
Адэ щIэинкIэ псэуа щыIэкъым.
Анэм и быным хуищIэр фIэмащIэщ.
ЗэгурымыIуэ бынунэм я мыгъуагъэщ.
Зи гъунэгъу зи Iэпэгъум и насыпщ.
Къуэр унэм и пкъощ, пхъур унэм и щIэращIэщ.
Нэр зэмыплъмэ, гур зэщоплъ.
ЦIыхуфI и Iэнэ хьэзырщ.
Хэгъэрей хуэмыхум хьэ къуегъэдзакъэ.
Зи цIэ ираIуэ бжэщхьэIу тесщ.
ЗыжраIэ нэхърэ — зраIуэкI.
Зылъэгъуа щыIэмэ, зэхэзыха умылъыхъуэ.
Зыри зымыщIэр зэи щыуэркъым.
ЗыщIэн зымыщIэжым и унэ иречри иресэж.
И гур пхъэр щхьэкIэ, и лъэр пхъэм дэнащ.
И насып бжыхьым ирапхакъым.
Из зышхынум ныкъуэ шхыкIэ ищIэркъым.
Гукъинэжхэр
Шыгъу IэмыщIэ
КъэпIуэтэжын бэлыхьи хэлъкъым мыбы, ауэ дышхэу дунейм дытетыхукIэ шыгъур ди гъусэщи, слъагъухукIэ мыр сигу къокIыж.
Арати, зауэр щIидзэри, зеикъуэдэсхэр япэу зыхуэныкъуэхэм шыгъур ящыщ хъуащ. КъуажэкIэм деж Бахъсэн Iуфэ «Гъуамэжь» жари псы шыугъэ тIэкIу къыщыщIэжырти, абы къыхэпхыфыр уи Iыхьэт. Ар къагъавэрт, ягъэжэбзэжырти, хьэнтхъупс, шей сытхэм хакIэрт.
Нэхъ къуажэкум Бахъсэн Iуфэ дежи иIэт апхуэдэ псы шыугъэ къызыщIэж. Ауэ къуажэ былымымрэ чэзууэ абы кърахулIэ колхоз жэмхэмрэ къыплъагъэсыртэкъым. Си адэ къуэш Мацэ гъэш фермэм и унафэщIт а зэманми абы и Iэщхэри кърахухырт а псы шыугъэм ирагъэфэну. Сэри садэIэпыкъуну сыкIуати, гуимыкIыжт слъэгъуар. Мо былым гужьеяхэр бжьакъуэпэкIэ зэрыукIырт, зи мэ къащIихьэ псы шыугъэм я Iупэр нэсын папщIэ.
Апхуэдэт зэманыр, езы зауэми хуэдэу, абы кърикIуахэри гужьеигъуэт.
Тыкуэным, къэралым шыгъукIэ щымыгугъыж цIыхухэм зэралъэкIкIэ хьэрычэт гуэрхэр ящIэрт. Апхуэдэу, дэ дызыхэт, гъуэмылэзехьэуи сыщылажьэ ди бригадэм щыщу нэхъ зэфIэкI зиIэ щIалэ гуп шыгу зэщIэщIакIэ ирагъажьэри шыгъуу къахуэшэр къашат. Ар бригадэ унэм дэт ерыскъы гъэтIылъыпIэм щIэт чей абрагъуэм щахъумэрт, бжэм IункIыбзэ тIуащIэ етыжауэ. А чейр зыщIэт гуэщышхуэм щIыхьэну хуитыр бригадэм и завхоз Бгъэжьнокъуэ Iэминт, абы IункIыбзэIухыр дзыхь зыхуищIри си закъуэт. Арыншауи хъунутэкъым. Iэмин зауэм ямышауэ лIыжьт икIи шыгъу чейм хэIэбэн хуей хъуху абы хунэсыртэкъыми, сэ сриIуэхутхьэбзащIэт.
Iэмин лIы тIасхъэ дыдэтэкъым, ауэ нэхъапэм ар бригадиру, си адэ къуэшыр учетчикыу зэдэлэжьати, сэ фIыуэ къысхущытт. Пэжыр жыпIэнумэ, шыгъум сэри тIэкIу сыхэуэрт, ауэ зы IэмыщIэм зэи фIэзгъэкIыртэкъым. Iэмини ищIэ си гугъэт ар, ауэ зыри жиIэртэкъым. ЩIалэ цIыкIу IэмыщIэм сытыт ихуэнури, си жып лъабжьэр щIигъанэ къудейти, къыскIэрыщыртэкъым. Ауэ а си IэмыщIэ цIыкIум из шыгъур ди хьэблэ цIыкIум я псэхэлъхьэжт.
Зэрыхьэблэуи зэрыкъуажэуи ящIэу си анэшхуэр егъэлеяуэ цIыху хьэлэлт, жумартти, ди гъунэгъу мэжалIэу езыр тIысу шхэнутэкъым. Арати, сэ махуэ къэс къэсхь шыгъу IэмыщIэр хэдзэгъуэ зырыз-тIурытIу хьэблэ фызым ятригуашэрт. КъызэрыщIэкIымкIэ, а шыгъу IэмыщIэр гуэшынри ауэ сытми Iуэху къызэрыгуэкIтэкъым. Шыгъур зыхуигуэшхэр щынэхъ мащIэ япэ зэманхэм шей бжэмышх цIыкIу зырыз ялъысырт. Аурэ лъэIуакIуэр нэхъыбэ щыхъум, шей бжэмышхыр щIэгъэлъауэ мыхъуу, телъэщIауэ щхьэIууд ищIащ. Ари щахуримыкъужым, тIум зы шей бжэмышх яриту хуежьащ. Къандисэрэ ДисIэфIрэ фызыжьитIым ялъыса шей бжэмышхыр яхуэмыгуэшу гукъанэ къыхэкIыжати, Iэпхъуалъэ зырызу яхуигуэшу щIидзащ. Нанэ сыт щыгъуи, «Ялыхь, я гуэныхь къызумыгъэхь», — жиIэрт. Зэхуэдэ хуэмыщIынкIэ шынэу арат ар щIыжиIэр. IэпхъуалъэкIэ гуэшынми гукъанэ къикI хъуащ. Фызхэм щхьэж и Iэпхъуалъэ къахьрэ абы ирырагъэкIутэу арат. Дуней факъырэм цIыхур апхуэдизкIэ нэплъыснэIус ищIати, Iэпхъуалъэхэр зэрызэхуэмыдизым къыхэкIыу псори зы IэпхъуалъэкIэ ягуэшу хуежьащ.
Шыгъу IэмыщIэр яхуримыкъуж щыхъум, нанэ ар зылъымысхэм джэдыкIэ зырыз, нартыху хьэжыгъэ тIэкIу е и пхъуантэжьым и лъащIэм къыщигъуэтыжурэ фошыгъу кIанэ цIыкIу зырыз яхуигуэшырт. «Ялыхь, ди къэтхэр узыншэу къытхуэхьыж, я шапэIудз щIы…» — жиIэурэ Тхьэм елъэIурт.
Шыгъу IэмыщIэри духащ, зауэри иухащ, Нанэ и тхьэлъэIур Алыхьым къабыл ищIри, и къуитIри къэкIуэжащ. Шыгъу ямыгъуэтыжу щыщытар ящыгъупщэжа нэужь, Нанэ и жьэм жьэдэкIакъым: «Си Нэху къысхуихьурэ згуэша шыгъу IэмыщIэращ си щIалитIым къэрэгъул бжыхь яхуэхъуу псэууэ зауэм къыхэзыхыжар…». Сэри си фIэщ хъужауэ, балигъ сыхъуху зриз- гъэщIэгъуащ абы. Иджы мис, лIыжь сыхъуа пэтрэ, сщымыгъупщэжауэ сотхыж.
Къэрмокъуэ Мухьэмэд.
Гъуэгу къежьапIэ
ЦIыпIынэ Даринэ Журтыбей Иннэ БизнесымкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтым, хабзэ дахэ хъуауэ, илъэс къэс еджакIуэхэм папщIэ зэхешэ «Псори сщIэну сыхуейщ» зэпеуэ. Абы наIуэ къещI еджакIуэхэм унэтIыныгъэ зэхуэмыдэхэмкIэ я зэфIэкIыр зыхуэдэр, я щIэныгъэм и кууагъыр. Апхуэдэу зи чэзу мыгъэрей зэхьэзэхуэм щытекIуахэм ящыщщ ЦIыпIынэ Даринэрэ (Къамылыкъуэ курыт школ) Журтыбей Иннэрэ (Малкэ къуажэ, курыт школ №1). Мы пщащэ цIыкIухэм унэтIыныгъищым текIуэныгъэр къыщахьащ.
«Бзэр псом япэщ», «Жьынду нэжэгужэ», «Шыпсэхэр, тхыдэ, къэхъуа хъыбарыжьхэр» унэтIыныгъэхэм зэфIэкI лъагэ къыщигъэлъэгъуащ Журтыбей Иннэ.
«ФIыуэ слъагъу таурыхъхэр», «Жьынду шыр», «Таурыхъхэм я дуней» фIэщыгъэхэр зиIэ Iыхьэм ЦIыпIынэ Даринэ утыку къыщрихьа лэжьыгъэхэр псоми ефIэкIащ.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Лы гъэжьа, бжьын упщIэта щIэлъу
Мыр пщIын щхьэкIэ нэхъыфIыр мэлыл, былымыл пшэрщ. ЛыпцIэр г 40 — 50, щэр г 15 — 20 хъууэ зэпаупщI. Псы дагъэжэхри тебэм иралъхьэ, псы щIыIэ щIакIэ, мафIэр ину, и щхьэр тепIауэ зэ къытрагъэкъуалъэ. ИтIанэ шыгъу хадзэ, мафIэр цIыкIу ящIри дакъикъэ 60 — 65-кIэ ягъавэ. А зэманым псыр щIэвэщIэн, лыр вэн хуейщ. Ауэ псыр щIэващIэрэ лыр хьэзыр мыхъуамэ, псывэ щIакIэжри ягъавэ.
Абы иужькIэ зэIащIэурэ дакъикъи 6 — 8-кIэ, тхъуэплъ хъуху ягъажьэ лым къыщIэкIа дагъэмкIэ. ИтIанэ мафIэр цIыкIу ящI, пIащIэу упщIэта бжьыныщхьэр халъхьэри и щхьэр тепIауэ дакъикъи 7 — 8-кIэ ягъажьэ, бжьыныр тхъуэплъ хъуху. ИтIанэ шыбжий сыр хьэжа хадзэри, псори зэIащIэурэ дакъикъэ зытIукIэ ягъэжьэж.
Iэнэм тепщэч чэнжкIэ трагъэувэ. ПIастэ дашх, махъсымэ, шху, лэпс трафыхьыж.
Халъхьэхэр (цIыхуитI Iыхьэ): былымылу е мэлылу — г 400, псыуэ — г 150-рэ, бжьыныщхьэ укъэбзауэ — г 100, шыгъуу, шыбжийуэ — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
Фэ фщIэрэ?
Псалъэхэм я мыхьэнэр
Гъуо. Жылагъуэ зэхэтыкIэм ехьэлIа терминщ. Хэкум, жылэм дежкIэ мыхьэнэ хэха зиIэ унафэхэр цIыхубэм ялъэгъэIэсыныр, яхэгъэIуэныр зи пщэрылъым гъуокIэ еджэу щытащ.
Совет властыр Къэбэрдейм щагъэувыным ипэ къихуэ лъэхъэнэм хабзэу щыIащ къуажэ къэс гъуо иIэн хуейуэ. Ар цIыхубэм хъыбар зэрырагъащIэ зы Iэмалт. ИщхьэкIэ къикIауэ унафэ щыIэмэ е, къуажэдэсхэр зэхуэсу, зы Iуэхугъуэ гуэрым тепсэлъыхьын хуеймэ, гъуом ар цIыхухэм яхигъаIуэрт. Къуажэр инмэ, уэрамдыхьэ къэс увурэ гъуор кIийрт, унафэм цIыхухэр щIигъэдэIуу. Къуажэр цIыкIумэ, лъагапIэ гуэрым теувэрти, и псалъэр ялъигъэIэсырт.
Гъуо къалэныр зыгъэзащIэм хьэкъэлэт (налог) ирагъэтыртэкъым. ЩIыхьэхукIэ абы и щIы Iыхьэр хуавэрт, хутрасэрт, хуIуахыжырт, мэкъу хупаупщIырт, нэгъуэщI Iуэхутхьэбзэхэри пщIэншэу хуащIэрт.
Гъуо Iыхьэ. Фызышэм хэта хабзэхэм щыщщ. НысащIэр кърагъэтIысхьауэ фызышэр пщIантIэм къыщыдэкIыжым деж, къуажэ гъуом и Iыхьэу джэд укIа, аркъэбжьэ яту щытащ. Абы «Гъуо IыхьэкIэ» еджэрт. Хабзэр кIуэдыжащ.
ГъущIкъэтхъыхь. Лъэпкъ IэзэкIэм, мажусий диным ехьэлIа хабзэщ. ЦIыху джэламэ е зэрымыщIэкIэ къэмэхамэ, абы и хъуреягъыр гъущIыпэ гуэркIэ къатхъыхьырт. Апхуэдэу ящIмэ, зэран къахуэхъуар (бзаджэнаджэр е узыр) а къатхъыхьам къинэу ягугъэрт. А хабзэм «ГъущIкъэтхъыхькIэ» еджэрт.
Адыгэхэр ижь-ижьыж лъандэрэ гъущIхэкIым пщIэ хуащIу, ар къабзагъэм и нэщэнэу ялъытэу къогъуэгурыкIуэ. Псалъэм папщIэ, щIэупщIакIуэ кIуэм гъуэгум гъущIыкIэ гуэр щрихьэлIамэ, ар и нэщэнэу ябжырт зыхуэкIуэ сымаджэр щIэх зэрыхъужынум. IуэхукIэ уежьауэ, нал е нэгъуэщI гъущI кIапэ къэбгъуэтынри фIыуэ ялъытэрт.
Думэн Хьэсэн.
Тхыгъэ кIэщIхэр
Зеиншэ хъуни сиIащэрэт…
Си ныбжьэгъу щIалэ сымаджэщым щIэлъти, сыщIэупщIэну сыкIуащ. Ар сэ нэхърэ зыкъомкIэ нэхъыщIэт, илъэс плIыщIым щхьэдэха къудейт. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, ар мащIэкъым, лIыныбжьщ, итIани абы фыз къиша щIыкIэтэкъым, пщэдеи махуэщ жиIэурэ гъэхэр игъэкIуат, хъыджэбз дахэ илъагъумэ, щауэ зыхуищIу. Езыр Iэпкълъэпкъ зэкIужт, щхьэпэлъагэт, нэгу зэIухат, и нащхъуитIыр набдзэ Iувхэм къыщIэплъу. Музэринт абы и цIэр.
Сымаджэщым сыздэкIуам хъэлат хужь си щIыб кърадзэри, си ныбжьэгъур зыщIэлъ пэшым сыщIагъэхьэ. Музэрин бжэмкIэ къаплъэу щылъти, сызэрыщIыхьэу, «Уо, Болэт, укъэкIуа!» — жиIэри, гуфIэу къызэплъащ, и IитIри зэуэ къишийри, гуапэу сэлам зэтхащ. Шэнт щытти, хуиту сыIуплъэу сытIысащ.
ЗанщIэу гу лъыстащ Музэрин и фэр узым зэрырихам, лъы зыщIэту щыта и нэкIу хъурей хужьыр зэримыIэжым, абы и пIэкIэ иджы плъагъур кIыхь хъуа и пэ гъурыр щытепщэ и нэкIу уэдырт. А псори занщIэу си гум ешыкъылIащ икIи слъэмыкIыу сегупсысащ: «И нурыр кIуащ жыхуаIэр мыракъэ… ЦIыхум и нурыр кIуэмэ…» АдэкIэ си гупсысэм къыпысщэну сышынащ… «Тхьэм гущIэгъу къыхуищI», — жысIа къудейщ сигукIэ.
А псори къезгъэщIэнт Музэрин?! Зыри къэмыхъуа хуэдэ, Iэмал зэрызгъуэткIэ нэхъ зызгъэнэщхъыфIэурэ, сыщIэупщIащ дохутырхэм къыжраIэм. «Абыхэм пэж къыбжаIэн? Ухъужынущ, жаIэ. Деплъынкъэ…» Дыуэршэру дыздэщысым гу лъызмытэу къэнакъым си ныбжьэгъур гъащIэм нэхъ куууэ хэплъэ зэрыхъуам, а япэрей щIалагъэ-псынщIагъэр зэрыхэмылъыжым. Ар нэхъри си фIэщ ящIащ сыкъыщIэкIыжын гъунэгъу хъуауэ Музэрин къызжиIахэм.
— Уэлэхьи, Болэт, си гугъам зэи сымаджи жьыи сымыхъуну, — жиIащ абы. — Пэжщ, сэ жьыгъэм и япэ жьыбгъэр къысщIихуа къудейщ, ауэ, уэлэхьи, узым, зэрыхъуар сымыщIэу, сиубыдам. Си Iуэхур адэкIэ зэрыхъунур сщIэркъым. Сыту Iейуэ сыщыуа! Сыту куэд щIат сэ фыз къызэрысшэн хуеярэ! Уэлэхьи, нобэ сылIэми здэнтэмэ, адэншэу къэхъуну щытми, зы бын гуэр си ужь къинамэ. Иджы сылIэ- мэ, уеблэмэ зеиншэ хъуни сиIэкъым…
Сэ абы и гур фIы хуэсщIыну сыхэтащ, ауэ ар щыму къызэплъри, нэпсышхуитI къызыщIэува и нэхэр лъэныкъуэкIэ ирихьэкIащ…
ТхьэмахуитI дэкIри, Музэрин дунейм ехыжащ.
Къагъырмэс Борис.
ЖыIэгъуэхэр
Сэбэпыншэ зэпэубыда щыIэкъым
Узыхуей псор бгъуэтыркъым, бгъуэт псоми ухуейкъым.
Ныбжьэгъугъэр Iыхьэ-Iыхьэу гуэшакъым — щхьэж хузэфIэкIыр къылъос.
ПцIыр пIэщIэкIыр Iуэхукъым, ар хэти къыщощI — умыутIыпщ закъуэ.
И чэзум зызущэхур жьакIуэщ.
КъыпхуэзымыщIэнуIам псалъэ дахэ куэд къыпхуригъэкIуэкIынущ: ари Iей дыдэкъым.
Мыгупсысэу псалъэр гупсысэ хохуэ.
ПсалъэкIэ зэIыпщIар IуэхукIэ зэрыпхузэIыхыжщ.
Псалъэр зыжепIэр къонэри, зыщыбгъэпщкIум зэхех.
Зэ зыхуумыщIэжыфа нэхърэ — зыри зыхуумыщIэхха.
Къаруушхуэ зыбгъэдэлъращ чэнджэщ хуэныкъуэр — лъэрымыхьым зэIищIэфыни щыIэкъым.
Лейуэ зыхужумыгъэIэIа: зы къыпхуэпсалъэмэ, урокъу.
Сэбэпыншэ зэпэубыда щыIэкъым.
Уэшхыр блэкIащ жыпIэу щIакIуэншэу зыкъыумыгъанэ: къыщыблэкIыжынур пщIэнукъым.
Уи жьэр яубыдмэ — кIий, уагъэкIиинумэ — яфIызэтепIэ.
Бейтыгъуэн Сэфарбий.
Къуажэхьхэр
Фащэм и зы Iыхьэ
Бзэгу зимыIэу
Псэлъэрей,
ЦIыкIуми инми
Ягъусэрей.
ЗэкIуэцIалъхьэмэ —
Баш закъуэ,
ЗэкIуэцIахмэ —
Зы щIакIуэ.
Ди гуэщ цIыкIу
Къаз шыр щIэзщ,
Ауэ, бжэр Iуахами,
Зыри къыщIэмыкI.
Фащэм
И зы Iыхьэ,
Iыхьэм
И нэхъ жан.
Жэуапхэр: Жып телефон. Жьауэ. Жьэ. Къамэ.
Зэхэзылъхьар Щоджэн Леонидщ
ГушыIэ
Мырамысэмрэ дзажэ пшэрымрэ
Хъуэжэ мэжэлIауэ и хэгъэрей гуэрым и деж еблагъэри, ягъэшхэну елъэIуащ.
— Алыхь иджыпсту хьэзыру мырамысэ гъущэ фIэкIа симыIэ, — жиIэри, уэнжакъым дзажэ гъэгъуа фIэлъ пэтми, унэгуащэм Хъуэжэ ар къыхутригъэуващ.
Абы мырамысэр ишхыу щIидзащ. АрщхьэкIэ мырамысэ гъущэр пхуэшхынт — и тэмакъым тенэурэ хуегъэхыртэкъым. Абы нэмыщIауэ, лым и мэр къыщIихьэрти, Хъуэжэ жиIащ:
— Мырамысэ, мырамысэ, уехынумэ, ех, уемыхынумэ, мо уэнжакъым фIэдза дзажэ пшэрым урезгъэхьэхынщ!
Ар зэхэзыха унэгуащэр укIытэжри:
— Сигу къэкIыжатэкъым, на, дзажэр зэрыдиIэр, — жиIащ икIи лы хуигъажьэри иригъэшхащ.
КъардэнгъущI Зырамыку.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 3. ХадэхэкI. 5. Псышхуэ. 10. ЦIыху Iэдэб, мамыр. 11. Ди гъунэгъу щIалэм … зыпылъ IуэхуфI куэд илэжьащ. 12. МахуэцIэ. 13. … илъ хамэм ещIэж. 15. ЦIыхуу мелардым щIигъу щыпсэу къэралым и къалащхьэ. 18. Языныкъуэ цIыхухэм я напэм е я щIыфэм хэпхъа гъуэжь-морафэ цIыкIухэр. 20. ДэкIуэн мурад зыщIа и пхъум анэр йошхыдэ: « … кIапцIэр уэстыну ухуейуэ ара, уэ илъэс 18 ухъуакъым». 21. Пщэ гъум. 23. Палестинэм и унафэщIу илъэс куэдкIэ щыта Ясир … . 24. Акъыл жан зиIэ цIыху. 27. Чы щIыкIэ къыумыгъэшар … хъуа иужь къыпхуэгъэшыжыркъым. 29. Волгэ псым адыгэхэр зэреджэу щытар. 31. ИлъэситI-щым ит шыщIэхъу мыгъасэ. 32. ЛIыжьыр мэхъуахъуэ: «…-банэ щымыIэу хэкур мамыру Тхьэм дигъэпсэу». 33. ГъэшхэкI. 34. Плъыжьыфэ. 36. Ди лэжьапIэм … ткIий щыгъэуващ: укъыкIэрыху хъунукъым. 37. Данэ щэкI пIащIэ. 38. Жыг лIэужьыгъуэ, и пхъафэр хужьу. 40. НэгъуэщIхэм хэмыгъуэщэн папщIэ Iэщым традзэ дамыгъэ.
Къехыу: 1. Пхъэщхьэмыщхьэ. 2. … зимыIэм шкIэ щIещIэ. 4. Налшык дэт хьэщIэщ унэ лъагэшхуэ. 6. … зимыIэм дзажэпкъ иIэщ. 7. Псыхэс псэущхьэ, къилъэтыхьу. 8. ЩIопщ, чнутI … . 9. Тэрч щIыналъэм хиубыдэ къуажэ. 14. Ху къызыщIаIукI къэкIыгъэ. 15. ЩIалэр … жьэражьэу къызэщIэнащ. 16. Мэзкуу щылажьэ адыгэ физик цIэрыIуэ Къумахуэ … 17. Хьэпщхупщ. 19. Мэл … унейуэ зиIэ куэд исщ республикэм. 22. Жэщхэсу губгъуэм кIуэ щIалэм … хуабэ къыздищтащ. 25. Адыгэ лъэпкъ. 26. Шэжыпс гъэфIэIуа. 28. Шым, Iэщым я фэр изых бадзэшхуэ. 30. Духьэ куэд зыщIэ цIыху. 31. Зэпымыууэ уэс зытелъ бгы. 34. Анэкъилъху. 35. ХадэхэкI. 39. Бдзэжьей зэрещэ. 41. Пхъэщхьэмыщхьэ плъыжь-фIыцIафэ цIыкIу, купкъ илъу.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Мэлыжьыхьым и 26-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу: 7. Малъхъэрэ. 8. БэнэнкIэ. 10. Даур. 11. Тумэн. 12. Къауц. 14. Хукхъуэ. 16. Без. 22. Набгъэ. 24. Гущэ. 25. Щхьэпс. 29. Гухъу. 30. Бажэ. 31. Бжьын. 32. Шху. 34. Щэбэт. 36. Гъурц. 37. Iэдэб. 41. Ауз. 42. Кугъуэ. 46. Парт. 48. Ержыб. 50. Иреч. 51. Зэрэгъыж. 52. Берычэт.
Къехыу: 1. Магас. 2. Пхъэр. 3. Курыт. 4. Пэгун. 5. Хьэлъкъ. 6. ПкIауэ. 9. Кумб. 13. Къэб. 15. Кхъужь. 17. Ер. 18. Афэ. 19. Унэгуащэ. 20. Пщы. 21. Псыхуабэ. 23. Гъаблэ. 26. Хьэнцэ. 27. Ажэ. 28. Яжьэ. 33. Къру. 35. Бэдж. 38. Дэхъу. 39. Ду. 40. Егъу. 43. ЩIакхъуэр. 44. Бжы. 45. Къемэт. 47. Тхьэм. 48. Ерыщ. 49. Бжей. 50. Иныжь.
