
Сатыр телъыджэхэр
СИ ПАЩХЬЭ илъщ Къэшэж Иннэ и усэхэр щызэхуэхьэса тхылъ зыбжанэ. Пэублэ псалъэ абыхэм къыщызолъыхъуэри иткъым, ауэ и зэхэлъхьэкIэкIэ тхьэрыIуэм ещхь усэкIэ къызэIуех тхылъхэм ящыщ зыр.
Я пишусь по Иналу,
по Алиму — пишу!
Къэшэж Исмел и ныбжьэгъуфIт урыс усакIуэ цIэрыIуэ Ошанин Лев. 1982 гъэ
Иннэ и Iэзагъым псалъэ лейкIэ ущIытепсэлъыхьыжыни щымыIэу, сатыр къэскIэ телъыджэщ, лъагъуныгъэкIэ, къабзагъэкIэ, гу пцIанагъкIэ гъэнщIащ. Абы и усэхэр теухуащ лъэхъэнэмрэ абы хэпсэукI цIыхухэмрэ я зэпыщIэныгъэ быдэм, и лъэхъэнэгъухэм я гум щыщIэ псом, лъэпкъым и Iущыгъэм.
Хэкум, щIыуэпсым хуиIэ лъагъуныгъэм, щIалэгъуэм теухуа гупсысэхэр къыщеIуатэ Иннэ и усэхэм. Курыт еджапIэм щIэсу пщащэм иджащ дунейпсо литературэр, тхыдэр, философиер. И шыпхъу нэхъыжь Верэ хуэдэу, школыр дыщэ медалкIэ Иннэ къиухат. Абы щыгъуэ итхауэ щыта сочиненэр хэхуат Москва и школхэм я тхыгъэ нэхъыфI дыдэхэр щызэхуэхьэса тхылъым.
Библиотекэхэмрэ дэфтэр хъумапIэхэмрэ еджэу щыщIэскIэ зэман кIэщIкIэ куэд и гум ириубыдэфырт, къызэрымыкIуэу зэрыгурыхуэм и фIыгъэкIэ. Ар нэгъуэщI щIыпIэхэм дежи къыщыхуэсэбэпыжырт.
Къыщыхутам елъытатэкъым Иннэ и усэ къэгъэщIыныр. КIуэрыкIуэм тету, езыр-езыру дунейм къытехьэрт абы и усэхэр. Дэнэ щыIэми, асыхьэтым тхылъымпIэ кIапэм тримытхэныр Iэмал зимыIэт. Абы къыхэкIыу Иннэ куэдрэ лажьэрт, зыщигъэпсэхуну къыхуихуэри мащIэ дыдэт.
Къармэхьэблэ щыщ Нэгумэ Умар и усэхэр зэрыт тхылъ Иннэ зэгуэрым хуэсшауэ щытат схузэридзэкIыу къызитыжыну. Зэманыр сызэримащIэр къыщыгурыIуэм, тхылъым ит псор зэдзэкIыным тхьэмахуэ фIэкIа ар пылъатэкъым, псынщIэу, псэху имыIэу Iуэхур зэфIихат.
КЪЭШЭЖ Иннэ Инал и пхъур 1944 гъэм мазаем и 12-м Москва дэс зауэлI унагъуэм къыщалъхуащ. Илъэс 15-м иту и япэ усэхэр къытрадзащ. Курыт еджапIэр къиуха нэужь, Иннэ Москва къалэм и щIалэгъуалэ комитетым щылэжьащ. «Дружба народов» журналым и редколлегием хэтащ. Зэрылажьэм хуэдэурэ Горький Максим и цIэр зезыхьэ Литературэ институтыр къиухащ. Усэхэр щызэхуэхьэса тхылъу 28-рэ къыдигъэкIащ, СССР-м и ТхакIуэхэм я союзым хагъэхьащ. Уэрэду 500-м нэблагъэ итхат, ауэ зыщIыпIэ дежи щхьэхуэу къыщытрадзакъым. Москва, Ленинград, Минск, Кишинёв, Налшык, Ростов къалэхэм щыщ композитор куэдым ядэлэжьащ Иннэ. Къэшэжым и псалъэхэр зыщIэлъ уэрэдхэр ягъэзэщIащ уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэхэу Хиль Эдуард, Кристалинская Майе, Гуляев Юрий, Магомаев Муслим, Пахоменкэ Марие, Лукач Марие, Кереши Изабеллэ, Зыкинэ Людмилэ сымэ, нэгъуэщIхэми.
ЩIыпIэ куэдым къыщацIыхурт усакIуэр икIи фIыуэ къалъагъурт. Усэ тхыныр къызэрехъулIэм нэмыщI, Иннэ сценарий итхырт, режиссёрт, концертхэр дахэу иригъэкIуэкIырт, макъамэмкIэ редакторым и къалэнхэр щигъэзащIэ къэхъурт.
ЗэрыцIыкIурэ ар дихьэхырт Кавказ къуршхэм икIи усэ куэди абы теухуауэ итхащ. И ныбжьыр илъэсих фIэкIа мыхъуауэ, и адэшхуэм деж щыIэу, Иннэ бгым дэкIри, кIуэдауэ щытат. Пшагъуэ Iув къытегъуэлъхьам игъэгъуащэри, хъыджэбз цIыкIур къэкIуэжыфатэкъым, ауэ Iыхьлыхэмрэ къуажэ-дэсхэмрэ ежьэри, псынщIэу къагъуэтыжат.
Адэшхуэ Щыхьым дунейм ехыжа нэужьи, Иннэ и унагъуэр гъэ къэс къэкIуэжырт и адэ къуэш нэхъыщIэ Заурбэч и деж. Арат пщащэ цIыкIум шы тесыкIэ езыгъэщIар. Заурбэч тыгъэ къыхуищIа шы IэсэмкIэ Иннэ, илъэс 15 фIэкIа мыхъуу, Дзэлыкъуэ куейр зэрыщыту къызэхикIухьащ. КъБАССР-м и комсомолым и саугъэт лъапIэр Иннэ къыщIратауэ щыта «Кавказ надо мною» тхылъым илъэс тIощI дэкIа нэужь, мыпхуэдэу езым хуитхыжыгъат: «Кавказ къуршхэр сыт щыгъуи къысщхьэщытынущ, унагъуэ тхьэмадэм е тхьэшхуэм хуэдэу. Илъэс 18-м ситу си тхылъыр Налшык къыщыдэкIри, сэ Кавказым сыкъицIыхуащ».
Къэшэж Иннэ и «Къеблагъэ» тхылъым (1982 гъэ) и редактор ХьэфIыцIэ Мухьэмэд мыпхуэдэу щетх:
«Иннэ и усэхэм лъабжьэ яхуэхъуащ Кавказым, адэжь лъахэм и дахагъэр. Хэкум папщIэ лэжьыгъэу езы усакIуэм бгъэдэлъымкIэ иджырей бгырысым и гурылъхэр къеIуатэ. Мы тхылъым ихуащ Къэшэжым и усэ нэхъыфIхэу нэхъапэIуэкIэ къыдэкIа «Вольный Аул», «Белый тур», «Кавказ надо мною», «Незнакомое время» сборникхэм итахэм щыщи усэщIэ Iэрами».
ПсэхупIэ езымыту къеуэлIа уз бзаджэр зытримыгъакIуэу, Иннэ жэщ-махуэ жимыIэу лажьэрт, и тхылъхэр дунейм къытехьэрт, Налшыки Москваи къыщыдэкIырт. Къэбэрдей-Балъкъэрым и усакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэр урысыбзэкIэ зэдзэкIынри телъыджэу къехъулIэрт. Лэжьыгъэ IуэхукIэ ежьэурэ абы къызэхикIухьащ СССР-у щыта щIыналъэр, кхъухькIи зыплъыхьакIуэ ежьэнуи и насып къикIат.
Иннэ и усыгъэм щIыпIэшхуэ щаубыд адыгэ цIыхубзхэм, абыхэм хуащI пщIэм теухуа усэхэм.
«А как женщин ценили тогда!
Очутиться б на миг в мире
прежнем».
Апхуэдэу Къэшэжым иIэщ «Кумиры моей молодости» зыфIища усэ тхылъ, тхакIуэ цIэрыIуэхэм яхуитхахэр щызэхуэхьэса. Иннэ къыхегъэщ: «СынасыпыфIэщ сэ. Илъэс 17 фIэкIа сыщымыхъум Кулиев Къайсын и усэ нэхъыфIхэм сригъэдаIуэу къуршыщхьэ бжьэпэм дыщытетар сигу зэи ихужынкъым. Къайсын къызэреджэр и анэдэлъхубзэрт. ГурыIуэгъуафIэу ар сэркIэ щымытми, псалъэхэм къарыкIратэкъым сэ зэхэсхыр, атIэ усакIуэм и псэм къыбгъэдэкI гурыщIэрт, и гум кърих макъамэрт. А макъамэм хэлъ «щхъуэращ» игъащIэкIэ спкърымыкIыжыну сызытхьэкъуар.
Джэрпэджэж, дэнэ уэ щыпхъумэр си гъащIэм щыщ а дакъикъэ телъыджэхэр, дунейм и къэхъугъэ нэхъыфIым макъамэ щIэзылъхьар, лъагъуныгъэм и уэрэдыр къэзыгъэушар?»
Къэшэж Иннэ и усэхэм куэд тепсэлъыхьащ икIи тетхыхьащ, иджыри яIэщIэхуакъым. «Дунейм и къэчапIэр усакIуэм и гум кIуэцIрокI», — жиIэгъауэ щытащ Гейне Генрих. А дыркъуэр телът Иннэ игу пIащIэми. Урыс усакIуэ Фет Афанасий зэрыжиIащи, Иннэ зэрыцIыкIурэ «усэкIэ нэпсейт». Зыми хуэбгъадэ мыхъун гупсэхугъуэ къыхихырт абы Пушкиным, Лермонтов, Есениным, КIыщокъуэм, Кулиевым я усэхэм къыщеджэкIэ.
КIыщокъуэ Алим, Кулиев Къайсын сымэ зэрепсэлъылIэм пщащэр ямыгъэгушхуэнкIэ Iэмал зимыIэт. Абы къабгъэдих дерсхэрат Иннэ и гур хэзыгъахъуэр.
Къэшэжым фIыуэ илъагъурт къызыхэкIа лъэпкъыр, и адэр, и дэлъхухэр. Абыхэм яхуэгъэза усэ зыбжани и Iэдакъэ къыщIэкIащ:
Мои братья, как черти,
красивые.
Не советую стать их врагом.
И шыпхъухэм захуегъазэри, адэкIэ етх:
Мало просто сестрой
называться,
Надо быть этим братьям
сестрой!
Адыгэ лъэпкъым ехьэлIа псори ищIэну, илъагъуну фIэфIт Иннэ. Зыхилъхьэ щыIэтэкъым ди лъэпкъ шхыныгъуэхэр, абы хуэдэн ерыскъы щымыIэу къилъытэрт. Иннэ и хьэщIэхэр зэригъэхьэщIэр езым ипщэфIа адыгэ шхынт. АбыкIи адрей москвадэсхэм къащхьэщыкIырт.
Апхуэдэу Къэшэжым егъэлеяуэ пщIэ хуищIырт лъэпкъ Iэщэ-фащэм. Псори зэхуэхьэсауэ иIэну хуейти, абыкIэ къалэн нэхъыбэр сэ пщэрылъ сщищIат. ЦIыхубз, цIыхухъу адыгэ фащэхэмрэ ар зэрагъэщIэращIэхэмрэ Иннэ хуэсшэу сыщыкIуам абы и гуфIэгъуэм кIэух иIэтэкъым.
ТIэкIу къэсымэджамэ, гукъыдэмыжмэ, сыт щыгъуи си деж къэпсалъэрт, сыкIуэну къызэлъэIурт, сэри слъэкIымкIэ зыщIэзмыгъакъуэу къэзгъанэртэкъым.
Ты не знаешь, а это все просто:
есть вершина как старый
корабль
в тихой пристани
Каменномоста,
в том селе, что звалось
Кармохабль, — итхырт абы.
Адыгэ хьэгъуэлIыгъуэм пыщIа хабзэхэр, абыхэм я зэкIэлъыкIуэкIэр хуабжьу игу ирихьырт Иннэ. Абы теухуауэ Къэшэж ТIалиб итхахэри щыгъупщэртэкъым.
Новое имя, новая крыша —
Так совершается унаиша.
Кхъухьым тету дунеяплъэ щыщыIам и гъуса композитор цIэрыIуэ Фельцман Оскар Къэшэжым итха усэ куэдым макъамэ щIилъхьащ, а уэрэдхэр утыкушхуэ щыIуащ.
Иннэ хуабжьу иригушхуэрт, ин ирихъурт Налшык Къэшэж ТIалиб и цIэр зезыхьэ уэрам зэрыщыIэм. Абы теухуауэ мыпхуэдэ сатырхэри итхат:
По улице Кашежева
Инкогнито иду,
Иду я, безымянная,
жить, драться, побеждать!
Иннэ псэуащ, къызыхэкIа лъэпкъым ирипагэу. Абы ищIэрт Къэшэжхэ IуэрыIуатэм фIыуэ щыгъуазэу, уэрэдыжьхэр жаIэу, таурыхъ зэмылIэужьыгъуэ куэд къаIуэтэфу зэрыщытар. Езыри литературэм хуэунэтIа хъунымкIэ, усыгъэм ехъулIэныгъэ щиIэнымкIэ бгъэдэлъа зэчийр абыхэм къазэрыпкърыкIар зыхищIэрт.
КЪЭШЭЖ Исмел.
2004 гъэ
Къэшэж лъэпкъым и къежьапIэ
Лъэпкъ узэщIакIуэхэм ящыщ зыуэ щIэныгъэ лэжьыгъэшхуэ езыгъэкIуэкIа Къэшэж ТIалиб и гуащIэ хэлъщ Тамбий Пагуэ къыдигъэкIауэ щыта «Адыгэ алыфбейм». Успенский К. Д., Толстой Л. Н. сымэ я урыс учебникым тращIыкIыжа а тхылъым ихуащ Къэшэж ТIалиб зэхуихьэсыжу итхыжа IуэрыIуатэм щыщ IыхьэфI. Апхуэдэу дунейм къытехьащ тхыдэм, этнографием теухуауэ Къэшэжымрэ Къудащ Елбэздыкъуэрэ я тхыгъэхэр.
Къэшэж ТIалиб и цIэр фIыкIэ къыхощыж революцэм и пэкIэ ди щIыналъэм щыпсэу лъэпкъхэм ирагъэкIуэкIа бэнэныгъэми. Ар Къармэхьэблэ щыщ унагъуэм 1860 гъэм къыщалъхуащ. ТIалиб пэщIэдзэ щIэныгъэр мыдрисэм щызригъэгъуэтащ, Кавказ ЩIыбым щыIэ егъэджакIуэ семинариер къиухащ, итIанэ Бытырбыху дэт университетым щеджащ. Юрист IэщIагъэр зэриIэмкIэ тхылъ иIыгъыу къигъэзэжри, пIалъэ гуэркIэ тэрмэшу Налшык хейщIапIэм щылэжьащ.
Къэшэж ТIалибщ Къармэхьэблэ япэ къуажэ еджапIэр къыщызэзыгъэпэщар. IуэрыIуатэ тхыгъэу а щIэныгъэлI Iущым къигъэнахэм ящыщщ «Андемыркъан», «Тамбий Къэбардэ къызэрыIэпхъуар», «Ещэнокъуэ зэшхэр», нэгъуэщI куэди.
Тхыдэ и лъэныкъуэкIэ, мыхьэнэ куу яIэщ а тхыгъэхэм. Апхуэдэщ, псалъэм папщIэ, «Тамбий Къэбардэ къызэрыIэпхъуам» теухуар. Адыгэхэр къызытехъукIыжауэ къалъытэ касогхэр Кавказым и ищхъэрэ-къухьэпIэ лъэныкъуэм къызэрыкIуауэ щытам, иужькIэ Балъкъ псым и сэмэгурабгъу лъэныкъуэр яубыду къызэрытIысам щыхьэт техъуэ Iуэхугъуэ хьэлэмэтхэм ущрохьэлIэ а тхыгъэм.
Къэшэжым зэхуихьэсыжу итхыжа хъыбархэм тхыдэм и мызакъуэу, адыгэхэм я псэукIэу щытари къызэрыхэщыжым гу лъумытэнкIэ Iэмал зимыIэщ. Абыхэм я хабзэхэр, я Iуэху зехьэкIэр джыным и зэфIэкI мымащIэ хилъхьащ ТIалиб. Къэшэжым и IэдакъэщIэкIхэм щIыпIэ хъарзынэ щаубыд псысэхэмрэ таурыхъхэмрэ.
Езыр къызыхэкIа лъэпкъым и тхыдэр къыхощыж Къэшэж ТIалиб «Кърымхэр-Къэбэрдейм» зыфIищауэ щыта лэжьыгъэм.
Абы къызэриIуэтэжымкIэ, Къармэхьэблэ щыпсэуа зэшитIым, Къармэхэ Къаныкъуэрэ Къандыкъуэрэ я шыпхъур кърым хъаным и щхьэгъусэт.
Адыгэхэр пщылIыпIэм иригъэувэн мурад иIэу кърым хъаныр зэкъуэхуауэ Къэбэрдейм къытеуат. КъарукIэ зыри пэмылъэщу пелуан лъэрызехьэ хъаным иIэти, абы къытекIуэн щыIэмэ, зэригъэбэныну адыгэ къуажэхэм гъуо яхигъэхьащ.
Къармэ зэшхэм я къуажэм дэст Бей зи цIэ мэкъумэшыщIэ гуэр. Ар апхуэдизкIэ къарууфIэти, пхъэ къишэну мэз кIуа нэужь, жыг лъэдийхэр и дамэм телъу къихьырт. А щIалэр кърагъэблагъэри жраIащ пелуаным ирагъэбэныну зэрамурадыр. Бей къэпсалъэри: «Си Iэ- си лъэр кIэщIщ, ахъумэ себэныфынут сэ а пелуаным», — жиIащ.
Абы зи гугъу ищIыр зэшхэм занщIэу къагурыIуащ: къызэрыгуэкI мэкъумэшыщIэр хуейт уэркъыцIэ къыфIащыну. Бей къахуигъэувамкIэ арэзы хъури, щIалэр утыку ирашащ пелуаным ирагъэбэныну. Къуэхъуэпсыхъуэр зезыхьэ пелуан гъэшхам бгъэдыхьэщ, лъагэу къиIэтри, щIым тридзащ.
Игъуэта удыным пелуаныр етIуанэ махуэм илIыкIащ. Абы текIуа Бей уэркъыцIэ къыфIащащ. Бей къуитI иIэт, Къэшэжрэ ШэрукIэ еджэу. Тхыгъэм къызэрыхэщыжымкIэ, Къэшэжхэрэ Шэрухэрэ я лъэпкъхэр къызытекIыжари ахэращ. Мы хъыбарым ипкъ иткIэ Къэшэжхэ уэркъыцIэ къызэрыфIащар щIэныгъэлI куэдым зыщагъэгъупщэри, ахэр мэкъумэшыщIэу къалъытэ.
КЪЭШЭЖ Исмел.
