СССР-м и Къэрал саугъэтым и лауреат, адыгэ тхакIуэ щэджащэ КIэрашэ Тембот Мыхьэмэт и къуэр къызэралъхурэ илъэси 115-рэ ирокъу
Уахътыншэ
Адыгэ тхакIуэхэм ящыщу СССР-м и Къэрал саугъэтыр япэ дыдэу (1948 гъэм) зыхуагъэфэщауэ щытар Адыгейм хиубыдэ Куэшхьэблэ къуажэм 1902 гъэм къыщалъхуа КIэрашэ Темботщ. Зи ныбжьыр илъэс 46-рэ фIэкIа мыхъуа адыгэ тхакIуэ Iэзэм Къэрал саугъэтыр къыщIратыгъар КIэрашэр икъукIэ псынщIэу цIэрыIуэ зыщIа «Гъуэгу насыпыфIэ» роман гъуэзэджэрат. Ар адыгэбзэкIи (Мейкъуапэ), езым зэридзэкIыжауэ урысыбзэкIи (Мэзкуу) щытрадзат 1947 гъэм.
Зэман кIэщIым къриубыдэу хамэ къэралыбзэ куэдкIи къыдагъэкIа а романыр дунейм къытехьэным и пэкIи КIэра-шэм и къалэмыпэм къыщIэкIат «Арыкъ» рассказыр (1925), «Шамбул» («Гъуэгу насыпыфIэ») романым и япэ Iыхьэр (1929), «Мэшыкъуэ и щхьэкIуэ» (1934), «Къэбэрдей таурыхъхэр» (1946) — Темботрэ Акъсырэ Залымхъанрэ зэгъусэу ягъэхьэзырауэ.
Бзэрэ тхылърэ зыщIэ урыс благъэ зиIэ адыгэхэм ящыщт Тембот и адэ Мыхьэмэт. Ар я гъунэгъуу къыщыс Дондуковскэ станицэм щыпсэу сатуущIхэм я деж щылажьэрти, и къуэри абы здишэрейт. ЩIалэ цIыкIур ехъуапсэрт сыт щыгъуи тхылъхэр зи Iэпэгъу къэзакъ сабийхэм. Мыхьэмэти гу лъитэрт абы. Арат езым и къуэри иригъэджэну мурад щIищIар. АрщхьэкIэ мэкъумэшыщIэ бынхэм къемыхъулIэн хъуэпсапIэт ар. Мыхьэмэт лIы губзыгъэт, ерыщти, и ныбжьэгъухэри зыдегъэIэпыкъу, хегъэлIыфIыхьри, щIалэ цIыкIур 1913 гъэм гъуэгуанэ жыжьэ трегъэхьэ: Уфа къалэм нэс егъакIуэри, егъэджакIуэхэри щагъэхьэзыру а къалэм дэт мыдрисэм щIегъэтIысхьэ. АрщхьэкIэ, Япэ дунейпсо зауэр къохъейри, Тембот къигъэзэжын хуей мэхъу.
И адэм и гъуэгум теува щIалэщIэр Дондуковскэ станицэм щыпсэу сатуущIхэм гъусэ яхуохъу. Еджэным, тхылъым пыщIахэм ныбжьэгъу захуещI. Ар икIи къыхуощхьэпэ: урысыбзэм хуэIэрыхуэ мэхъу. Литературэм дехьэх.
Ауэрэ революцэр къохъей. Абы кърикIуа зэхэтыкIэм Iэмал кърет и нэр къызыхуикI еджапIэм щIэтIысхьэну. 1921 гъэм КIэрашэм къеух реальнэ училищэр. А зэманым еплъытмэ, Тембот щIэныгъэфI зиIэхэм яхыуб-жэ хъунут. Адыгей облисполкомым щыкъулыкъущIэ щIалэр, а зэрыла-жьэм хуэдэурэ, щоджэ Краснодар дэт политинститутым. Зи щIэныгъэрэ зи IэзагъкIэ куэдым ефIэкI КIэрашэр Мэзкуу еджакIуэ ягъакIуэри, абыи институт къыщеух 1929 гъэм.
ЩIэныгъэ куу зыбгъэдэлъу къэзыгъэзэжа КIэрашэр яхуэмыгъуэтым хуэдэти, IэнатIэ хъарзынэхэр къыхуагъэфа-щэ: адыгэ газетым и редакторщ, тхылъ тедзапIэм и тхьэмадэщ, щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и унафэщIщ, Краснодар дэт педагогическэ институтым щыегъэджакIуэщ. Ауэ, езым зэрыжиIэжу щытамкIэ, абы усакIуэу зэрызибжыжрэ куэд щIат: 1923 гъэ лъандэрэ.
А гъэм и зы махуэ гуэрым, мафIэгум пэплъэу Краснодар вокзалым здытетым, щIалэм и нэр хуозэ блыным фIэлъ плакатым. Бгъэдыхьэрэ еплъыпэмэ — «Интернационал» уэрэд цIэрыIуэрат. Абы хэт псалъэхэр апхуэдизкIэ игу ирихьати, занщIэу къретхыкI. Ар адыгэбзэкIэ зэдзэкIыным похьэ асыхьэтым. «Мис абдеж къыщыщIэдзауэ сэ усакIуэу зыслъытэж сыхъуащ», — игу къигъэкIыжырт Тембот.
Ар КIэрашэм и творчествэм къежьапIэ хуэхъуащ. КъежьапIэ угъурлыуи къыхущIэкIри, «Гъуэгу насыпыфIэм» тришащ. Щытхъушхуэрэ цIэрыIуагъэ инрэ къыхуэзыхьа а романым къемыджа щIагъуэ адыгэхэм яхэту къыщIэкIынкъым, лIы ныбжь къэзыгъэщIа, дяпэкIи куэдым яджыну а тхылъыр ди щытхъуи хуэныкъуэжкъым…
КIэрашэ Тембот и пщIэр, и цIэрыIуагъэр нэхъри яIэтащ нэхъ иужькIэ абы и къалэмыпэм къыщIэкIа романхэми, повестхэми, рассказхэми. Ахэр ди къэралми нэгъуэщI щIыпIэхэми куэдрэ къыщыдэкIащ. Абыхэм адыгэхэм ди цIэр, ди лъэпкъым и хьэл-щэнхэр, и лIыгъэр, и псэукIэр зыхуэдэр дуней псом кърагъэщIащ. ЕзытхакIуэшхуэруахътыншэящIащ.
АдыгэРеспубликэм и Нэхъыжьхэм я хасэм хэтхэм я гукъэкIыжхэр
КIэрашэ Тембот (1902 - 1988) 1981 гъэм и пэм Адыгейм и парт обкомым и япэ секретарым сригъэблэгъат. Пэшым си бысымымрэ обкомым и секретарымрэ нэмыщI КIэрашэ Тембот щIэст. ТхакIуэм сыщрагъэцIыхум сэ сызиунафэщI «Адыгпромстрой»-м республикэм и бжьамий псыжапIэхэр укъуэдииным пыщIа Iуэхухэр зэрыIы-гъыу зэрызэфIигъэкIыр жраIащ. Ауэрэ уэршэрри ежьащ. Псори КIэрашэм къаIуэтэжхэм дыдихьэхат. И лIыхъужьхэм сигу ящIэгъуу, еджапIэм сыщыщIэса илъэсхэм щIэзджыкIырейуэ сыщытат абы и тхылъхэр. Ахэрат хабзэми, шы лъэпкъхэми, абыхэм я хьэлхэми щыгъуазэ сызыщIар. НэгъуэщIу жыпIэмэ, а тхылъхэм нэхъапэм сымыщIа куэд къыуагъэщIат. Тыншу икIи гурыIуэгъуэу тхэным и щапхъэу щытынущ ахэр си дежкIэ сыт щыгъуи. Егъэлеиныгъэ закъуи хэмылъу пхужыIэнущ сэ си ныбжьым итхэм Тургеневым, Чеховым, Пушкиным, Лермонтовым, Тютчевым, совет тхакIуэхэм къадэкIуэу адыгэ литературэм и лъабжьэр зыгъэтIылъа КIэрашэм пщIэ абрагъуэ хуащIу зэрыщытар.
Тембот ухуэныгъэм и фIэщу дихьэхат. Абдеж дыдэм унафэ къыщащтащ псыр зэбгрышыным хуэунэтIауэ екIуэкI лэжьыгъэр абы едгъэлъагъуну. Асыхьэтым лэжьапIэмкIэ дгъазэри, псыр зэхуэзыхус, бжьамийхэр зыгъэлажьэ Iэмэпсымэхэм деплъыну дыкIуащ. ЗгъэщIэгъуар ухуэныгъэхэр къызэрыфIэIуэхурат. УхуакIуэхэр езгъэцIыхури, гъущI пыIи тыгъэ хуэтщIат. Си гугъэмкIэ, ар иджы и музейм щIэлъщ. ЗыщIэупщIахэри IэщIагъэлIым хуэфэщэн Iуэху щхьэпэ защIэт: «Бжьамийхэм къащымыщIIауэ псыр Мейкъуапэ къахьэсыфыну?» УхуакIуэхэм я улахуэр зыхуэдизыр, я псэукIэр зыхуэдэр. БгъэIэпхъуэ хъууэ къэтщэхуагъащIэ унэ цIыкIухэр игу ирихьат, зыгъэпсэхугъуэм деж хъыбарыщIэ дедэIуэну радио къызэрытщэхуари фIэзахуэт.
Срогушхуэ КIэрашэм и зэманыгъуэм ныбжькIэ сызэрыхиубыдами сепсэлъылIэну Iэмал сызэриIами. Абы къыщIэна тхыгъэхэр зы цIыху ныбжькъым ныбжьитIкъым, гъуазэ зыхуэхъунур.
ХЪУТIЫЖЬ Аслъэнбий.
Мейкъуапэ
1977 гъэм и мэкъуауэгъуэм Адыгейм и цIыхубэ депутат-хэм я советым и етIуанэ зэхуэ-сыр екIуэкIырт. Облисполко-мым жэрдэм къыхилъхьат сэ псэупIэ-коммунальнэ IуэхущIапIэм и унафэщIу сагъэувыну. «Лэжьэфыну?» жыхуаIэу, депутатхэр сыздагъакIуэ IэнатIэм хэсщIыкIыр зыхуэдизым щIэупщIащ. IэщIагъэкIэ сызэрыинженер-ухуакIуэр яжесIэри, «ПщIэ зиIэ мыпхуэдэ зэхуэсым дзыхь къызэрысхуищIыр къысхуэщхьэпэну сыщогугъ сымыщIэм щыгъуазэ зысщIынымкIэ», — дыщIызгъужащ. АфIэкIа упщIэ къызатакъым, къызэрысхуэгуапэр зыхэсщIэу псалъэ зыбжанэ зэIэпаха фIэкIа.
ЗэIущIэр щызэпагъэум КIэрашэ Тембот къызбгъэдыхьэри «СыкъэпцIыхурэ?» — жиIащ. Шэч хэлът сэ ар зэрысцIыхум?! И тхылъхэми седжат, ауэ апхуэдиз цIыхум я гулъытэм игъафIэу къаухъуреихьам сыбгъэдыхьэ-ну гу схурикъуатэкъым. СощIэж абы и пкъым хуэфIыпсу кIэстум кусэ щIыху-фIыцIафэ зэрыщыгъар. Уэс чэсейм хуэдэ джанэ хужьыбзэм кIэстумым екIу пщэдэлъ къытелът, депутатхэм зэрахьэ хабзэ бгъэхэIур кIэстумыбгъэм зэрыхэлъари си нэгу къыщIоувэж. СщIэркъым телыдыкIыу къабзэ и туфлъитIми си нэр щIытехуар. Сызыщыщымрэ сыдэзыхьэхымкIэ къыщызэупщIым, кIэщIу жэуап естащ. Зыкъомрэ къызэплъри: «Щхьэ занщIэу къэзмыщIарэ Теувэж Цыгъу, Уджыхъухэ Хъалидрэ Адэлджэрийрэ узэракъуажэгъур?»
«Утхэрэ?» — жиIэри къызэуп-щIат иджыри. «ЕджапIэм сыщыщIэсым усэ стхыуэ щытащ, иджыпсту стхыжыркъым», — жысIащ. «Тхэ, гува-щIэхами абы ухуэкIуэжынущ», — къызжиIащ, абы хэтуи депутатхэм збгъэдашыжащ.
ТхакIуэр къыщыпсалъэхэм деж седаIуэрт куэдрэ. Егъэлея-уэ цIыху зэпIэзэрытт ар. ЖьакIуэщ хужыпIэфынутэкъым, ауэ жиIэр гукъинэжт. Къигъэщхьэпэну псалъэхэм хэщыпыхьырт. Псори къызэщIиубыдэу, купщIафIэу тепсэлъыхьырт Iуэхум. БлэкIам и гугъу щищIкIэ, гугъу зэрехьар къыхэщырт, ауэ къэкIуэнум щыхэплъэкIэ и нэхэм нэху гуэр къыщIэувэрти, къедаIуэхэм я гупсысэхэр езыр зыхуеймкIэ иунэтIыфырт. Ара къыщIэкIынщ и псалъэмрэ и гупсысэмрэ къару къезыту щытар. ГъэщIэгъуэныщэт макъ лъахъшэмрэ мыхьэнэ куумрэ зэрызэкIур. Сыт щыгъуи къабзэу зэрызихуапэм, и гупсысэкIэм и мызакъуэу, и дуней тетыкIэри игури зэрыкъабзэр уи фIэщ ищIырт. Адыгэр лIэщIыгъуэкIэрэ псэм и кууагъым телажьэу къызэрыгъуэгурыкIуэм и щапхъэщ апхуэдэ цIыху къызэрымыкIуэ абы къызэрыхэкIар. Къэхъу-гъэм и хабзэщ цIыхур зэгуэр дунейм зэрехыжынур, ауэ и гъащIэр къызыхэкIа лъэпкъым лъэгущIыхь хуищIарэ а къарур къезыт гупсысэ куур псэукIэ дахэкIэ къигъэлъэгъуамэ, апхуэ-дэр бэм я гум зэи ихужынукъым.
ГЪУКIЭЛI Нурбий.
Мейкъуапэ
Си унэ тхылъ хъумапIэм КIэрашэ Тембот адыгэбзэкIи урысыбзэкIи итха псори хэлъщ. Си гур хьэлъэ щыхъухэм деж абыхэм яз къызэрысщтэу нэщхъеягъэр сщхьэщокI. «Гъуэгу насыпыфIэ» зыфIища и тхылъыр Iэнэтемых тхылъ схуэхъуащ. Щоджэн районым щыщ, щэнхабзэм и лэжьакIуэхэмрэ Мамхэгъ къуажэ клубым и лэжьакIуэхэмрэ 1953 гъэм а тхылъым къытращIыкIа теплъэгъуэ ягъэувауэ щытащ. Бжьэдыгъукъалэ и Iэшэлъашэм щыIэ театр зэгухьэныгъэхэм я зэпеуэм а теплъэгъуэм япэ увыпIэ къыщихьат. СощIэж гъэлъэгъуэныгъэхэм я зым цIыхухэр зэфIэту артистхэм Iэгу яхуеуауэ зэрыщытар. Гупым «Лъэпкъ театр» къыфIащри, а теплъэгъуэр Щоджэн районымрэ Куэшхьэблэ районымрэ ит адыгэ къуажэхэм щыдгъэлъагъуэу къызэхэткIухьауэ щытащ.
КIэрашэ Тембот и сэбэп Кавказ Ищхъэрэм лъэпкъыу исым екIащ. Обкомымрэ облисполкомымрэ ирагъэкIуэкI депутат зэхуэсхэм, пленумхэм, конференцхэм куэдрэ сыщыхуэзэрт абы. Узым щиубыда иужьрей илъэсхэм псэлъэну къытехьэлъэрти, Президиумым ис Бэрзэджым езым зыбгъэдигъэтIысхьэ хабзэт. Къэпсалъэхэм тэмакъкIыхьу едаIуэрт, иужькIэ псалъэ къищтэрти, и чэнджэщхэр зэхуэсым щащI унафэм хэувэрт.
АЧМЫЖЬ Кушыку.
Хьэкурынэ хьэблэ
Зэгуэрым, мэрем махуэм и пщыхьэщхьэу, тхэн щIэзыдзэ ныбжьыщIэ гуэр КIэрашэ Тем-бот деж Iухьауэ жаIэж. Iэрытх IувыфI къыздэзыхьа щIалэм тхакIуэм зэрелъэIу хабзэ Iуэхур бгъэдилъхьащ: «КхъыIэ, къеджи, къызэрыпщыхъуар къызжеIэ». КIэрашэм ар и лэжьапIэ пэшым щIешэ, и пащхьэ ирегъэтIысхьэ, и нэ нагъуэхэр къытреубыдэри: «Дэнэ ущыщ, сыт уи IэщIагъэ?» — жеIэри къоупщI. И щхьэгъусэ Iэщабэ-Iущабэ Зузи шей IэфI къахуегъэув.
— Дапщэщ сыкъакIуэ хъуну? — щIэупщIащ хьэщIэр щыщIэкIыжым.
— Блыщхьэм, сыхьэтипщIым деж, — къритащ тхакIуэм жэуап.
— Апхуэдэу псынщIэуи? — егъэщIагъуэ щIалэм.
— Укъеджэныр птхыным хуэдэкъым…
ЩызэгурыIуа махуэм тхакIуэ щIалэр икъукIэ гузавэу къокIуалIэ:
— Армырами зэманышхуэ пфIэзгъэкIуэдащ, къысхуэгъэгъу, — жеIэ абы Iэнкуну.
— Ягъэ кIынкъым.
— КъызожьэIа, къуажэм сокIуэж.
КIэрашым щIалэм хэлъ нэмысым и хьэтыр илъагъуу:
— Къуажэми? ФIы дыдэщ, уи къуажэжьыр зыщыбгъэгъупщэ хъунукъым, аращ фIым ухуэзыгъасэр. Сэри узгъэгувэн-къым. ТхакIуэ щIалэхэр гъуэгу техьам ирикIуэ хабзэщ — зэджам-рэ литературэм къыхахымрэщ зытепсэлъыхьыр, уэ гъащIэм къыхыбох, абы мыхьэнэшхуэ иIэщ. Тхылъыр къохъулIащ, ауэ Iэзагъ тIэкIу, редакторыIэ хуэчэмщ.
Ахэр къыжриIэри, и Iэ къамылыфэхэмкIэ щIалэм и Iэрытхыр къыхуишиижащ: «Тхылъ тедзапIэм хьыи, мы гъэм къытрадзэну сызэрелъэIур схуаже- Iэж».
ЩIалэм и бзэм IэфIу щIэлъымкIэ фIыщIэ къыхуищIын щIидзати, зэпиудащ:
— Зытхар уэращ, сыт фIыщIэ къыщIысхуэпщIыр?
Тхылъ тедзапIэм и унафэ-щIым Iэрытхыр редакторым иритри, ар тхьэмахуэкIэ къеджащ. ИтIанэ езы унафэщIыр — тхьэмахуэрэ ныкъуэкIэ. Тепсэлъыхьахэщ, хъун хуэдэщ. Ауэ къыдагъэкIыну Iэмал яIэтэ-къым: а гъэм традзэнухэр партым и обкомым къабыл ищIакIэт. УнафэщIыр КIэрашэм деж щыпсалъэм, мыр къыжреIэ:
— Мы гъэм къыдагъэкIын хуей сэ си тхылъым и пIэкIэ мы щIалэм ейр хэвгъэхьэ.
— ЩIалэщ, къызыкIэрыху щыIэкъым! Уэ уи тхылъым и пIэ абы ейр иувэн?
— Ар нэхъ хуэныкъуэщ.
— КъызгурыIуакъым.
— ЩIэзыдзагъащIэм дэIэпыкъун хуейщ. «Уи ужь итым гъуэгу ет», — жаIэ адыгэхэм.
ПРЕНКЭ Анатолий.
Мейкъуапэ
«Шу закъуэ», «Шапсыгъыпхъу», «Абазэ шу», «КIукIуэ», «ГъащIэ дерс», «Бысым щIалэ»… УрысыбзэкIи адыгэбзэкIи щIэх-щIэхыу щIызоджыкIыж КIэрашэ Тембот и тхылъхэр. Лъэпкъ хабзэхэм я нэхъыфIыр цIыхум деж зэрынихьэсам нэмыщI, тхакIуэм гулъытэшхуэ иритащ адыгэ бзылъхугъэм гъащIэм щиу- быд увыпIэм. А псори къыкIэлъыкIуэ щIэблэм къыхуигъэнащ. СфIэфIщ си къуэрылъху-пхъурылъхухэр абы и тхылъхэм еджа нэужь, хабзэмрэ абы зэманым елъытауэ зэрызихъуэжамрэ зэрыщIэупщIэри. Куэдрэ нэхъыщIэхэм яхузогъэхъыбар КIэрашэм и къуэхэу Аслъэнрэ Анчокърэ щIалэфIхэу зэригъэсар. И къуэрылъху Iэнзэур щIэныгъэхэм я доктор хъуауэ нобэ республикэм ЩIэныгъэмрэ егъэджэныгъэмкIэ и министерствэм и пашэщ.
ЧЫНАЗИР Енвар.
Мейкъуапэ
КIэрашэ Тембот и гупсысэм ипкъ иткIэ, лъэпкъыр ефIэкIуэн папщIэ псом нэхърэ нэхъыщхьэр бзылъхугъэм и псэукIэращ. ЦIыхубзыпсэм гъащIэм къыщыхъу псори жану зыхещIэ, ахэр нэхъыбэм гурыгъуазэ къудейкIэ фIэкIа къагурымыIуэми, а зыхэщIэкIэр куущ. ЦIыхубзыр зыхэпсэукI гъащIэм абы къыдалъхуа къару къызэрымыкIуэр иримыудыхыу, зиужьыну Iэмал иритмэ, телъыджэ гъащIэм абы къыдалъхуа хьэл дахэ псори езыр-езыру еузэщI. ТхакIуэм дежкIэ бзылъхугъэхэм я нэхъ лъагэр губзыгъэу, хахуэу, жану, сыт щыгъуи гъащIэм и гупэр хуэгъэзауэ, адыгэ хабзэм тету псэуращ. КIэрашэ Тембот и тхыгъэхэр щыхьэт тохъуэ бзылъхугъэм и псэр къэгъэушыныр лъэпкъ хабзэм и купщIэу зэрыщытым. ТхакIуэм къаруушхуэ тригъэкIуэдащ а гупсысэр къызэрыгъэлъэгъуапхъэ Iэмалхэм. Бзылъхугъэхэр тхылъ утыку къыщришэкIэ, абы и гупсысэкIэм зэрызихъуэжым щIэуэ къежьэ псори тохуэ. ЗэхъуэкIыныгъэхэм бзылъхугъэм и псэукIэри и хьэлри яхъуэж, ауэ лъэпкъым къыдекIуэкI Iущыгъэми и хьэтыр лъагъупхъэщ: бзылъхугъэ бгъэлъэпIэнри нэхъыжь бгъэлъэпIэнри зыщ. Зэман дэкIа нэужьщ къыщызгурыIуар а гупсысэр езы КIэрашэ Тембот хэлъ нэмысым и куупIэм къызэрыхэкIы-кIыр.
Езыр къыщалъхуа махуэм и пэ къихуэу и унэ деблэгъат зэгуэр. ХьэщIэщыр, щхьэгъубжэм хэлъ абджхэм я деж щегъэжьарэ шэху зыщыхуа паркет лъэгум деж щиухыжу, зэщIэлыдэрт. КъызэрыкIуэт пэшым щIэт унэлъащIэр, ауэ узыIэпишэу гум зыщигъэпсэхурт, езыр-езыру уигу къызэIупхыу ууэршэрыным утригъэгушхуэу.
Темботрэ абы и щхьэгъусэ Зузэрэ гуапэу къытIущIахэщ. Я зэхущытыкIэм занщIэу гу лъумытэу, ауэ зыхыумыщIэнкIэ Iэмал имыIэу хуабагъ гуэр хэплъагъуэрт. Зузэрэ Iэнэр къытезыгъэувэ хъыджэбз цIыкIухэмрэ пэшым къыщIэхутэху, Тембот и нэгум уэздыгъэ цIыкIу гуэр щыщIэнэрт, езыми зытес шэнтым щхьэхуимыту мащIэу зыкъытриIэтыкIырт. Iэнэм къытрагъэувэр лъэпкъ шхыныгъуэхэрт. Си нэр фарфор хьэкъущыкъумрэ абджыпс Iэгубжьэхэмрэ щытехуэм, абы гу лъызыта Тембот пыгуфIыкIри хъыбар иришэжьащ:
— ДыщIалэу, дбгъэдэлъышхуи щымыIэу, си хэгъэрей гуэрымрэ сэрэ тIуми ди ныбжьэгъу щIалэ гуэрым деж деблэгъат. Здэсшар арэзы щIыгъуей цIыхут, и щхьэгъусэр дохутыру. Пщыхьэщхьэ псом и пэр Iэнэм IуишиикIыурэ шхакъым икIи ефакъым. Езым иужькIэ зэрыжиIэжамкIэ, хьэкъущыкъухэр къабзэтэкъым, пхъэ кумбыгъэхэри бдзэху гуахъуэ-бжэмышххэри пасэрейт, я шагъырри фIэIуат… Зэрыхабзэу, тхьэм фигъэпсэу яжесIэщ, я ерыскъымрэ фадэмрэ сыщытхъури дыкъежьэжащ. Бысымым дызригъэфа шагъырым щыщ зы абдж тыгъэ къысхуищIащ дыкъыщыщIэкIыжым. Зэман докIри, абы здэсшауэ щыта хэгъэрей щIалэр хьэщIэ щысхуэхъум, а шагъыр дыдэр къыхутызогъэувэ, абджыпс Iэгубжьэхэм ярыту. Иухыху, «мыр хамэ къэрал къраша къыщIэкIынщ, сыту IэфI, и фэри зыми зэремыщхь» жиIэурэ щытхъуащ. Зузэрэ сэрэ куэдрэ дыдыхьэшхащ абы иужькIэ. Абы лъандэрэ ерыскъы нэхъ къызэрыкIуэ дыдэри хьэкъущыкъум я нэхъыфIымкIэ къытыдогъэувэ. — Ар жиIэурэ и щхьэгъусэм дежкIэ плъэри щабэу пыгуфIыкIащ. — Едзакъэ, псалъэкIэ уи ныбэ из хъунукъым.
Дэри гурэ псэкIэ дехъуэхъуащ дунейм тетыху гъащIэм фIыуэ бгъэдэлъ псори къыхузэIуихынкIэ. Зэрымыузыншэри куэдрэ дыщысмэ къызэрытехьэлъэнури тщIэрт, ауэ зыкIи зыкъыдигъэщIакъым. Куэдым дытепсэлъыхьащ, дыгушыIащ, езым уедэIуэну уасэ иIэтэкъым.
«ГъащIэм нобэ фыкъеблагъэу къыздэфхьа лъагъуныгъэмрэ цIыху гулъытэмрэ нэхърэ нэхъ лъапIэ хэткъым», — къыджиIащ абы дыкъыщыщIэкIыжым. — ЦIыхухэм фIы фигу къахуэкIыу, лъэпкъым ифI зефхуэу куэдрэ Тхьэм дунейм фытригъэт».
БАЖЭНЭ Мурат.
Мейкъуапэ
Сабийхэр щэнхабзэм, лъэпкъым и тхыдэм иджыпсту щыхагъэгъуазэ хабзэр еджапIэм, егъэджакIуэм ит дерсхэращ. А лъэныкъуэмкIэ сэ икъу-кIэ сехъулIащ, сыту жыпIэмэ Блашэпсынэ къуажэм адыгэбзэмрэ литературэмкIэ сыщезыгъэджар егъэджакIуэ телъыджэ Дэбагъуэ Гуащэнагъуэщ. Дэ дыдихьэхыпэу дыщIэдэIурт адыгэ тхакIуэхэмрэ усакIуэхэмрэ я гъащIэмрэ я лэжьыгъэмрэ къыщыджиIэж абы и хъыбархэм. Псом хуэмыдэу егъэджакIуэр игу хэхъуэу тепсэлъыхьырт езым и лъахэгъу тхакIуэм. Сэрэ си классэгъухэмрэ егъэлеяуэ дригушхуэрт КIэрашэ Тембот щыпсэу щIыпIэр дызэрихэкум, а Iуэхугъуэм тхакIуэм нэхъ гъунэгъу дыхуищIу зыкъэтлъытэжу. «Гъуэгу насыпыфIэ» зыфIища абы и романым деджэурэщ дэтхэнэ зыми ди насып гъуэгур къызэрытлъыхъуар.
ХЪЫМЫЩ Къазбэч.
Мейкъуапэ
КIэрашэ Тембот сэ щызэзгъэцIыхуар Адыгейск къалэ администрацэм егъэджэныгъэмкIэ и къудамэм и унафэщIу сыщыщыта зэманырщ. ЩIэх-щIэхыурэ къедгъэблагъэрт ар егъэджакIуэхэр щызэхуэтшэс зэIущIэхэм. И ныбжьыр хэкIуэтами, узыншагъэшхуэ имыIэжми, сыт щыгъуи жану Iуэхум хэлэжьыхьырт, хъарзынэуи зиIыгът. Къезэгъыу гушыIэн ифIэфIт. ПсэлъапIэ ихуэху, къыдэкIуэтей щIэблэмрэ егъэджакIуэхэмрэ фIым хуиущиину Iэмал къигъанэртэкъым.
Си ныбжьэгъухэм яз абы и унафэ щIэтыпэу лажьэрт а зэманым. Сабийхэм папщIэ хъыбар кIэщI цIыкIухэр итхырт, зыщIыпIи къыщытригъадзэртэкъым. ТхакIуэ щIалэхэм ар щызэхахым, КIэрашэм зыхуигъэзэну къытрагъэхьащ. Хъыбарыр зытеухуар унагъуэ гуэрым я унэр щызэрахьэм щIыбым щIаха гъуджэр адакъэм зэрикъутарат. Гъуджэм къищыр нэгъуэщI адакъэ къыфIэщIри, икъутэху увыIакъым, арати, унэр зейр къэгубжьу фIигъэжыжа адакъэр ягъажьэри яшхыжащ. КIэрашэм дыхьэшхыурэ тхыгъэр нигъэсри, мыр жиIащ жи: «ГъащIэм зэрыщыт дыдэм хуэдэу къыхэкIа хъыбарым мыхьэнэшхуэ иIэщ. Хъарзынэу щIэбдзащ, ауэ апхуэдэу ебгъэухмэ, сабийхэм я гуапэ хъунукъым. ЛIыр адакъэм лъэщIэмыхьа хуэдэу щIыи, псэууэ къэгъанэ, цIыкIухэр гуфIэн хуэдэу». ЩIалэр арэзы хъури, адакъэ насыпыфIэм и хъыбарыр зэрихъуэкIыжащ.
Тембот еш имыIэу тхакIуэ щIалэхэм защIигъакъуэрт. Абы и чэнджэщхэм я фIыгъэкIэ тхакIуэ нэс хъуа куэд щыIэщ. ЩIалэгъуалэм хуэзэнуи ифIэфIт, хэкур, лъэпкъыр фIыуэ ялъагъуну къыхуриджэрт. Зэгуэр Адыгейск къалэм щыщ егъэджакIуэ гуэр тхакIуэм гурыIуат ар и еджакIуэ нэхъыжьхэм яхуигъэзэну, ауэ сабийхэр къалэм къыщаша махуэм КIэрашэр сымаджэу къыщIэкIащ. Абы щхьэкIэ къигъэнакъым тхакIуэм сабийхэм яIущIэн. Нобэми балигъ хъуа а еджакIуэхэм ягу къагъэкIыжын яфIэфIщ а зэIущIэр.
Мы сатырхэр щыстхым Тембот зи цIэ си зы ныбжьэгъуфI сигу къэкIыжащ. Зэгуэрым абы и деж сыпсэлъауэ, телефоныр и шыпхъу нэхъыжьым къытрихащ. Уи дэлъхум и цIэр къыздрихар умыщIэу пIэрэ жысIэу сыщеупщIым, «ФIы дыдэу сощIэж, — жиIащ. — ЩIалэр дунейм къыщытехьам щыгъуэ ди благъэ гуэрым хабзэм тету мэл иукIщ, тыгъэ хуэфэщэни трилъхьэри, цIэ къыфIищауэ щытащ». «КIэрашэ Темботрэ абы и тхыгъэхэм къыхэщ лIыхъужьхэмрэ ящхьу цIыху Iущрэ щIалэфIу Тхьэм къытхуигъэхъу», — жиIэри хъуэхъуауэ щытащ.
Акъыл къызыкъуэзыххэр ди лъэпкъым зэрыщымыкIуэдыжым хуэдэ дыдэу, игъащIэкIи псэунущ абы и тхылъхэр.
ЩЭНЫБЭ Щхьэмызэ.
Адыгейск
КIэрашэ Тембот «Шапсыгъыпхъу» зыфIища и япэ тхылъым иджыри школым сыщIэсу сыкъеджат, адрей тхылъышхуищым сыщеджам балигъ сыхъуакIэт. Адыгеймрэ Кавказымрэ я закъуэкъым КIэрашэ Тембот и лэжьыгъэр зыхуэщхьэпэр, атIэ Урысей псом зыщеубгъу. Абы и тхыгъэхэм я фIыгъэкIэ адыгэхэм я псэукIэм-рэ я хабзэхэмрэ къэралым ис лъэпкъхэм къацIыхуащ. Ди лъэпкъым и насып гъуэгур зэрымытыншар долъагъуж абыхэм дащеджэкIэ. Ар зытепсэлъыхь лIыгъэмрэ жэуаплыныгъэмрэ ди хьэл-щэнкIэ къыддалъагъуу, гъащIэми хэтпщэфу щытын хуейщ.
ЛIЭУЖЬ Мухгъар.
Тохъутэмыкъуей къуажэ
Гугъут икIи дэгъэзеигъуэт КIэрашэ Тембот и пщIэр къызэрилэжьыжа гъуэгур. ТхэкIэ-еджэкIэ зригъэщIа нэужь, ар яхэтащ Адыгэ республикэм щIэныгъэншагъэр щыгъэкIуэдыным елэжьахэм. Илъэс куэдкIэ IуэрыIуатэ зэхуихьэсыжу дэтащ, ахэр зэрыт тхылъ зыбжанэ къыдигъэкIащ. Ахэращ тхэным гу хуезыгъэщIари. Зыгъэпсэху имыIэу лажьэрт, Iуэтэжхэр, хъыбархэр, романхэр, повестхэр итхырт. 1922 гъэм Кавказ Ищхъэрэм щыщу Къэрал саугъэт зрата тхакIуэхэм яхиубыдащ КIэрашэр.
Абы и тхыгъэхэм я фIыгъэкIэ, и ужь къиува тхакIуэ щIалэхэм литературэм щыпхаша гъуэгур нэхъ тынш хъуащ.
ЩIэблэщIэм КIэрашэм и щIэиныр яхъумэфауэ пхужыIэнущ. Куэшхьэблэ къуажэм дэт еджапIэмрэ уэрам хэхамрэ абы и цIэр зэрахьэ. Къуажэ администра-цэм КIэрашэм и цIэр зезыхьэ саугъэт игъэувауэ нэхъ еджакIуэфIхэм ират. Куэд щIакъым къуажэкум ит паркым тхакIуэм фэеплъ зэрыщыхуагъэуврэ.
Дэри ди къалэнщ тхакIуэм къызыхуриджэу щыта фIыр ди щапхъэкIэ къэдгъэлъэгъуэну.
БАЖЭДЫГЪУ Индрис.
Куэшхьэблэ
Маршал Будённый Семён Адыгейм щохьэщIэ 1969 гъэ
Адыгэ тхакIуэхэр зочэнджэщ - КIэрашэ Тембот, МэшбащIэ Исхьэкъ, Жанэ Къырмызэ. Мейкъуапэ, 1981 гъэ
«Iуэху сиIэщ, зэман сиIэкъым»
Урыс классикхэм ящыщу КIэрашэм псом нэхърэ нэхъ игу дыхьэр зэрыцIыкIу-рэ зыдэплъей Пушкиным и тхэкIэрат. Иджыри ныбжьыщIэу ар урыс усакIуэм и IэдакъэщIэкIхэм щIэджыкIырт, еджакIуэ къудейуэ къэмынэу, зэхэлъхьакIуэ хуэдэу кIэлъыплъырт: сюжетыр зэриухуэр, лIыхъужьхэр зэрызэригъэпсалъэр, дунейм и щытыкIэр зэрызэблигъэкIыр.
ЖыпIэ хъунущ КIэрашэм Пушкиным и тхэкIэм къыхихар лъэпкъ литературэм хипщауэ. Псалъэм папщIэ, кIэщIу, жьы щIэту, куууэ цIыхубэ гъащIэр къызэригъэлъагъуэр: унагъуэ зэхущытыкIэр, тхыдэр, лъэпкъ щхьэхуэхэм къахэкIахэм я зэныбжьэгъугъэр, зэдекIуэкIыкIэр.
ГъэщIэгъуэнщ Пушкинми КIэрашэми тхакIуэм и образыр тхыгъэм лIыхъужь нэхъыщхьэу щыхагъэувэ щапхъэ мымащIэ зэрыщыIэр. Абы ущрохьэлIэ урыс усакIуэм и «Кавказ гъэрми» адыгэ тхакIуэм и «Гъуэгу насыпыфIэми».
КIэрашэр усакIуэ щэджащэм дэплъейуэ щытами, абы игу нэмыс гуэрхэри зэрыIэщIэкIар ибзыщIыртэкъым. Псалъэм и щыхьэту къэтхьынщ «Кавказ гъэрым» хэт адыгэ шур Пушкиным нэгум къызэрыщIигъэхьэ щIыкIэм теухуауэ КIэрашэм жиIар: «СурэтыщI Iэзэм зэрыхуэфащэу, урыс усакIуэшхуэм Кавказ Ищхъэрэм ис бгырыс лъэпкъ псори къызэщIэзыубыдэ теплъэгъуэ екIуу зэфIигъэуващ адыгэ шум и шыфэлIыфэр»:
Адыгэр зэщIиблащ и Iэщэм,
И гур еIэт, ирогумащIэ:
И афэр, фочыр, шабзэр, къамэр;
И сагъындакъыр, и аркъэныр;
Зэи къемыпцIыжу и сэшхуэжь —
ЛIыр щылIи щытхъи зыгъэпэж.
КъемыхьэлъэкI, мыIэуэлъауэ,
Хуейм, ирешу ар, ирелъэс, —
А зэрыплъагъущ, зихъуэжкъым щауэм —
ПхуимыгъэкIуэт, пхуэмыгулэз.
«Ауэ Пушкиныр шум и теплъэм щхьэдэплъыхыфакъым, — къыпещэ КIэрашэм. — УсакIуэ щэджащэр щIэдэIуфакъым мамыр гъащIэм къыхэкIыу Iэщэ щхьэхуимыту къэзыщта адыгэм и гукъеуэхэм, псэзэпылъхьэпIэм зи гъащIэр щызыхьым, лIэщIыгъуэкIэрэ дэкъузэныгъэм къыхэмыкIыу зи псэр зыхъумэжым зыхищIэхэм».
КIэрашэ Тембот Адыгэ Республикэм и цIыхубэм яхуищIам гъунэ иIэкъым, абы и щIыхуэ зэрыттелъри шэчыншэщ. ТхакIуэм къыдэлажьэу щытахэм щIэх-щIэхыу ягу къокIыж абы и жыIэгъэ цIэрыIуэр: «Iуэху сиIэщ, зэман сиIэкъым — лэжьэн хуейщ». Езыр зэи епцIыжу щытакъым а псалъэхэм.
Бэчыжь Лейлэ екIуу зэрыжиIауэ: «КIэрашэ Тембот адыгэ лъэпкъ литературэхэм папщIэ мафIэ къэзыхьа нарт шут, абы ипэ тхэн Iэзагъыр здынэмыса лъагапIэм хущIиIэтэу». Лъэпкъым и блэкIамрэ абы къыдекIуэкI дахагъэмрэ я щапхъэ и нэгу къыщIигъэувэну гукъыдэж игъуэтыху, дэтхэнэ ныбжьри куэдрэ щIэджыкIыжынущ абы и тхыгъэхэм.
ЩХЬЭЛАХЪУЭ Дарико.
КIэрашэ Тембот
Шу закъуэ
Романым щыщ пычыгъуэ
Шэджагъуэнэужьым, махуэр бгъащхъуэуэгъуэм щынэсым, джэгур зэпагъэуащ. ЦIыхуу абы щызэхэтар къызэрыIэтри, лъэсыр лъэсу, шур шууэ, къуажэбгъум зэрыдэхащ. Пщащэхэри хэт шыплIэкIэ дахащ, хэти гукIэ дашащ. ЛIыгъэкIэ зэпеуэу джэгукIэ зэмылIэужьыгъуэхэр зэхаублащ.
Нэщанэ еуэнырщ япэ ирагъэщар. Нэща-нэ еуапIэхэр ягъэхьэзыракIэт. ШабзэкIэ, къэлаткIэ, фочкIэ зэпеуэхэм я увыпIэр щхьэхуэт.
Губгъуэм жыгыжь зырызхэр итт, зэгуэр абдеж щылъа мэзышхуэм къыщIэнауэ. Жыг къудамэхэм джэдыкIэр вакъэнжейкIэ пащIащ — шабзэрэ къэлаткIэ нэщанэ еуэну-хэм папщIэ. Фочауэхэм я нэщанэуапIэри ягъэбелджылащ: зы пхъэ дакъэжь и нэкIур хъурейуэ ирабзащ, абы и гузэгум дыдыпэ хаIужащ. Лъэбакъуэ щитIкIэ къэуврэ дыдыпэр фочышэ закъуэкIэ пызыудыр текIуауэ ялъытэнущ.
Ерстэм, и бысымым щIыгъуу, шу гупым яхэтщи, лъэныкъуэкIэ увауэ яхоплъэ. ФIэгъэщIэгъуэну яхэплъэ зищIми, абы и нэм къалъыхъуэр Суандщ. Ауэ ар илъагъуркъым. Пщащэхэр щызэхэт лъэныкъуэмкIэ джэгу тIэкIу щызэхашауэ къыщофэхэ — щызэпеуэнур къэсын и пэ, щIалэгъуалэм зытрагъэу.
Абыи яхилъагъуэркъым Суанд.
— АтIэ Суанд пщащэм яхэту слъагъуркъыми? — йоупщI ар Батым.
— Суанд къыдэкIакъым, — жиIащ Батым, хьэщIэм и упщIэхэм къыхэща гумэщI щэ- хум гу лъимытэххэу. — Суанд гуащэнысэм бгъэдэт пщащэхэм ящыщщ. Гуащэнысэм къыбгъэдэна хъунщ… — Заул дэкIри къыщIигъужащ:
— ЗэрызэхэсхамкIэ, гуащэнысэм Темгъэн-хэ я унагъуэр и щIасэкъым. ЛъхукъуэлI унагъуэ зэрырахьэлIамкIэ арэзы хъункъым, лажьэ зимыIэ унагъуэр лажьэ хидзауэ жаIэ. Захуегъэгусэ, захуегъэбэг, я ерыскъыи игу иримыхь зещI. И нэщхъ щызэхихыркъым унагъуэм. Абы кIуэцIылъыр пщым ягущ.
Ерстэм абы зыри пидзыжакъым. Зиущэхужащ. Батым къыжриIа хъыбарри игъэ-щIэгъуакъым — гуащэнысэхэм сыт хуэдэгу якIуэцIылъми ар фIыуэ щыгъуазэт…
Суанд щахимылъагъуэм, Ерстэм и гур щIыIэ хуэхъужащ зыхыхьа джэгум. Насып хъуэпсапIэу плъэгъуар, зэ кIуэдыжыгъуэти, бзэхыжауэ къыщыхъуащ. Джэгум кърита гухэхъуэгъуэри напIэзыпIэм еупIэхыжауэ къыфIощI. ГугъапIэр нэщI зэрыхъужари хъуэпсапIэ нэхугъэр зэрыкIуэсэжари къыгурыIуэжащ. Ауэ езы пщащэр и нэгу щIэтщ иджыри — и напIэ къиIэту къеплъынкIэ иримыкуу…
«А пщащэм фIыуэ илъагъур илъагъу-пэнщ. Си насып къихьынкIэ гугъапIэ сиIатэмэ, си псэ себлэжынтэкъым, мы жылэ зэхэтым яхэсхынти, яфIэсхьынт… Арщхьа сыт… Сыт си Iэмал?.. Гуащэ къызошэ жысIэри, си унэ блащхъуэ изгъэтIысхьащ…» — жери, Ерстэм и нэгу зэхэуащ.
Ерстэм зэрыхамэр — зэрыхьэщIэр — иджыпстущ нэхъ щызыхищIэпар. ДжэгункIэ зэпеуэхэми яхыхьэнкIэ гукъыдэж иIэжкъым, ари къригъэкIуркъым.
Уэркъ щауэ шууищ Ерстэмрэ Батымрэ къабгъэдыхьащ. Батым иш къуабэбжьабэжьыр щIалэхэм ней-нейуэ зэпаплъы-хьащ. IукIуэтыжа нэужьи ящыщ зым, къызэплъэкIыжри, шыр ауан къищIащ:
— Мыр зытесыр махъшэ хьэмэ къыдыр?..
Уэркъ щауэхэр зэрыгъэдыхьэшхащ. Батым, ар щхьэкIуэ щымыхъуу, якIэлъидзыжащ:
— Махъшэкъым икIи къыдыркъым. НэщIгъущIыдзэщ. ФымылъэгъуагъэнкIи хъунщ апхуэдэ. Фызышхынур аращ, фымыщIэмэ.
Ерстэм, мащIэу пыгуфIыкIри, жиIащ:
— Уиш мураду хуиIэмкIэ дэгъуэу къыхэпхащ, Батым: уэркъхэм я нэ къыфIэнэнкъым.
— Уэркъым плъапIэ-кIуапIэ уащIыным ущIэмыхъуэпс, — и щхьэ хужиIэж щIыкIэу, къыпидзыжащ Батым.
Нэщанэ еуэну фочауэхэм я нэхъыбэр уэркъ щауэщ, лъхукъуэлIу яхэтыр зырызщ. Шабзэ зэIузыдзахэр лъхукъуэлI защIэщ. Фочыр къежьа нэужь, уэркъым шабзэр зэрамыпэсыж хъуат.
Батым шабзауэхэм яхыхьэн и гугъащ Ерстэм, абы и шэрыуагъэр зыхуэдэр ищIэмэ, фIэигъуэт. Ауэ адрейм нэщанэ еуэнухэм яхыхьэн мурад имыIэ хуэдэщ. КъыщIигъанэр езырауэ шэч ищIащ — и хьэщIэ къигъанэу хыхьэжын къригъэкIуа хъункъым.
— Нэщанэ еуэн щIадзэ, Батым, уахыхьэнукъэ? — еупщIащ абы Ерстэм. — Уи еуэкIэ слъагъуну сфIэигъуэщ, аращ сэ нэхъ сызыпэплъэр.
— Уи шэрыуэ бгъэлъэгъуэнуи узыхуэмейщ. ЛъхукъуэлIыр шэрыуэмэ, уэркъым дежкIэ зэрышынагъуэр пщIэркъэ?
— ЗэрыжыпIэмкIэ, уэркъхэр къыпщышы-нэн хуэдэу, ушэрыуэщ! — игъэщIэгъуащ Ерстэм.
— Сызэуэм сытемыхуэнумэ, шабзэр сыт щхьэкIэ къеслъэфэкIын.
Нэрыбгэ зыхыбл къабгъэдыхьащ абдежым. Къабгъэдыхьахэр лъэст, дыгъуасэ пщыхьэщхьэ Батым и хьэщIэщым нэIуасэ къыщыхуэхъуахэм ящыщщ. Имылъэгъуауэ, нэIуасэ зыхуэмыхъуауэ яхэтыр тIут.
Шым къепсыхри, Ерстэм къабгъэдыхьахэм я Iэ иубыдащ.
— Щхьэ ущыт, Батым? — къеупщIащ къабгъэдыхьахэм ящыщ зы.
— Сыщымыту сылъэтэн атIэ? — дыхьэшхащ Батым.
— Уахыхьэнукъэ нэщанэ еуэнухэм? Шабзэр алейкIи къыздэпщта?
— Аращ сэри жесIэр, — Ерстэми и псалъэ яхидзащ. — Уи шабзэ игъэхъэфынум дегъэплъ жызоIэ.
— Ар уи хабзэкъым, Батым, — уи хьэщIэ фIэигъуэр хуумыщIэну. Нобэ къэхъужар сыт? — нэхъри ирахухьу къызэдежьу хъуащ псори.
— ШабзэкIэ хуэмыхуу щытакъым Батым. Иджы зыгъащтэр тщIэркъым.
— Уи насып ятекIуэмэ, мэл щIагъуэр уи Iыхьэщ — уи хьэщIэм нышыпхъэ хуэхъунщ, дэри дыдэтхъэнщ…
— Ар мыхъуми, си хьэщIэ нышыншэ хъункъым.
— Нэщэнэ даущыр зыпылъыр адрей ны-шыпхъэ къызэрыкIуэм яхуэдэн! ХьэщIэми нэхъ фIэфI хъункъэ! Аркъэ, ди хьэщIэ, абы уэ сыт къепIуэтылIэрэ?
— Си бысымым цIыхум я пащхьэ щытхъу къыщихьмэ, си гуапэ мыхъупIэр иIэ! А щытхъум щыщ тIэкIуи сэ къыслъысынкъэ! — пыгуфIыкIащ Ерстэм.
Сытми, Батым акъылэгъу къащIащ:
— Хъунщ абы щыгъуэм — ди хьэщIэм апхуэдэу щыжиIэкIэ. Ди хьэщIэм и насып текIуауэ, садеуэнщ, — жиIэщ, шхуэмылакIэр щIалэхэм ящыщ зым IэщIилъхьэри, Батым ежьащ.
Нэщанэ зэдеуэнухэр зэгурыIуащ: джэдыкIэр зыфIащIа жыгым лъэбакъуищкIэ бгъэдокIуэтри, дэтхэнэри щэ мауэ, щэ уэгъуэм джэдыкIищ зыкъутэрщ текIуауэ ялъытэнур.
Батым и пэкIэ еуахэм зы джэдыкIэ зыкъута къахэкIащ, ауэ джэдыкIищ зыкъутэфын къэувакъым. Зым джэдыкIитI икъутат, ауэ ещанэм техуэжакъым…
Батым и чэзури къэсащ. И псалъэ зэрышэрыуэрэ лIыгъэ зэкъуэущэхуа зэрыкъуэлърэ къыдащIэрти, зыхэс хьэблэр, бэкIэ къыщыгугъыу, къыдощI:
— Ди хьэблэ и напэ тепхынщи, тезыр птетлъхьэнщ!
— Укъимыгъэгугъэмэ, къыхэкIыжи, нэхъыфIщ!
— Мэз бжэнкъым зэбгъапщэр — хуэсакъ!
Батым ядогушыIэж:
— Сызыщогугъыж жысIэу сыкъакIуэу сыкъыхэувакъым. Си хьэщIэ и цIэ тесIуауэ, соуэ, аращ сытезыгъэгушхуар. Си хьэщIэм текIуэныр дапщэщи и натIэщи, абы сыщыгугъынущ.
Нэхъыжьхэм ящыщ Батым къыхуэхъущIащ:
— А, хуэмыху, угушыIэурэ ди хьэщIэм емыкIу къебгъэхьынщи, зэрыкIэмыргуейуэ ди напэр тепхащ!
— Хьэуэ, ГуIэтыж, ди хьэщIэм абыкIэ сыгурыIуащ: сэ хуэмыхуу сыкъыщIэкIмэ, ди хьэщIэм сыкъыдихыжынущ.
— КIуэ, хъунщ. Еуэ. Нэхъ лъэбакъуэхъуу ув! — пидзыжащ къытричхэм ящыщ зым.
— Зауэ е щакIуэ ущыIэу пIэщIэгъуэкIэ уеуэн хъумэ, лъэбакъуэхъу увыгъуэрэ гъэпсыгъуэрэ уихуэжынкъым! — хуидакъым абы. — КIуэрыкIуэм тету тебгъахуэмэ, аращ армыхъу…
Ар жиIэри, Батым нэщанэуапIэ гъунапкъэм lyxьащ. ЗэрыIухьам тету, и шэрэ и бзэрэ зэIуидзэри, тригъэпсэнми емылIалIэу, уащ. Зы джэдыкIэ икъутащ. ЦIыхур зэрыгъэIэуэлъэуащ.
Адрей уэгъуитIри, апхуэдабзэу псынщIэу зэкIэлъигъакIуэу, иутIыпщащ. ДжэдыкIитI-ри зэдыщIэкIыу зэкIэлъикъутащ.
Уэркъ щIалэхэр, зыри жамыIэу, зэплъыжащ. ЛъхукъуэлIхэр щызэхэт щIыпIэхэмкIэ гуфIэ макърэ гушыIэрэ къиIукIащ. Батым, цIыхум жаIэми пымылъыжу, и шабзэшэхэр къигъуэтыжри, цеикIэкIэ зэпилъэщIыхьыжащ, и шабзалъэми ирилъхьэжащ.
Батым нэщанэм зэрытригъэхуар Ерстэм игъэщIэгъуакъым. И хьэщIэм и цIэ триIуауэ жылэм щыхагъаIуэм Ерстэм къыгурыIуат Батым игурэ и щхьэрэ зэрызэтелъыр. Абы-кIэ игурэ и щхьэрэ зэтемылъатэмэ, апхуэ-дэу жиIэнтэкъым — хьэщIэм емыкIу дауэ къригъэхьынт! ХьэщIэр джэгупIэ езыгъэщI, Iеи фIыи, адыгэм я лъэпкъ къэхъуакъым.
Ерстэм игъэщIэгъуар нэгъуэщIщ: Батым и уэкIэращ.
Шабзэм и щIэши и уи зы пщIыуэ нэщанэ цIыкIу дыдэм, лъэбакъуищэкIэ упэщыту, тебгъэхуэныр — ар зылъэкIынур шэрыуэ егъэлеярщ. Езы Ерстэми, фочрэ къэлатрэ зригъэгъуэтыху, ирикъункIэ пылъащ шабзэм. Хуэкъулей хъуауэ, я нэхъ шэрыуэу ялъытэм ящыщащ. Ауэ щIэх хуэхъуакъым абы хуэкъулей, абы и щэхур къыIэщIэмыхьэурэ бэрэ елIэлIащ. Мэз бжэн еуэн хъумэ, мыуэщхъуу, ауэ нэщанэ цIыкIу щеуэкIэ щыуэщхъу къыхэкIыу щытащ. Сыт хуэдизу елIалIэу иригъапщэми, къызыхэкIыр имыщIэу зэм техуэрт, зэм блэукIырт. Ар щхьэкIуэ щыхъуу, иризэгуэпу, апхуэдэу щIэхъур къищIэн лъэмыкIыу, нэщанэ еуэныр нэрыгъыу иубыдри, куэдрэ елIэлIащ. Сытми, куэдрэ пылъа, мащIэрэ пылъа — и щхьэусыгъуэр къихутэн лъэкIащ. «Мастэнэм ирегъэкI» жыхуаIэ шабзауэм и шэрыуагъыр лIым и гуащIэми, Iэм и быдагъми, IэпэIэсагъэми емылъытауэ къыщIэкIащ. Ар шабзэшэм пылъ шапэми, абы и инагъ-пIащагъми, и щIыкIэкIэ зэрыгъэпсами, езы шабзэшэм и захуагъми, ар зэрыупсами елъытат. КъинэмыщIауэ, шабзэшэр шабзэкъум зэребгъэубыдми мащIэ иIыгъкъым. Шабзэкъум и щIэшыкIэми уесауэ щытын хуейщ. Жьыр къыздеуэ лъэныкъуэри Iуэ- хум къыхыумылъытэу хъунукъым. Бзэпсыр зыхуэдэми куэд епхакъэ: щIэп гъэща бзэпсымрэ данэ бзэпсымрэ зэхуэдэ хъункъым, а тIуми яхуэмыдэххэр шыкIэ бзэпсырщ. УуэщхъункIэ укъыхэмыщтыкIыжу нэщанэ уеуэн папщIэ, а псор уи гуащIэрэ уи Iэзагъэ дэлъытэн хуейуэ къыщIэкIащ. Езым игъэунэхуауэ ещIэ ар Ерстэм. Ауэ мы и бысым лъхукъуэлI щIалэщIэм и акъыл а псом дапщэщ щынэсар?!
— Мэз бжэным езыгъапщэу, мыщэ къэзыукIам ещхь сыхъуащ. Апхуэдэу сышэры-уэу сщIакъым, ар зи фIыгъэр уэращ, ди хьэщIэ, уи насыпым къихьащ, — пыгуфIыкIыу къыбгъэдыхьэжащ Батым и хьэщIэм.
Батым къызэрыбгъэдыхьэжу, Ерстэм Iэбэри, абы и шабзалъэм зы шабзэшэ кърихащ. Шэч зэрищIауэ къыщIэкIащ: шабзэ-шэр шабзэкъум щытрилъхьэмрэ бзэпсым щригъэкIумрэ фIыцIагъэкIэ хэгъэбелджылыкIат. КIэлъыIэбэри, и IэмыщIэм из шабзэшэ кърихащ. Зэпиплъыхьащ. Нэхъыбэм я кIапэм къуалэжь бзий пылъщ. Къуалэжь ныбэкIэхум и бзий пылът шабзэшипщI хуэдизым. Апхуэдэ шабзэшэрщ кърым бэзэрхэм нэхъ щагъэлъапIэр. Ар ищIэрт Ерстэм, и нэ занщIэу къыщIыфIэнари арат. Адрей шабзэшэхэм яхуэдэтэкъым ахэр, дэгъуэ дыдэу щIат, псори зэщхь защIэу, зыгуэркIэ зэщхьэщыкIыу гу лъумытэну…
«ЩIалэм игурэ и щхьэрэ зэтемылъу и хьэщIэм и цIэ триIуакъым. И шабзэкIи и шабзэшэкIи хуэщIауэ, езыри хуэхьэзыру, еуащ ар нэщанэ. ЛъхукъуэлI щIалэм апхуэмыдэ лIыгъи къыкъуэкIынкIэ ущыгугъ хъунущ», — жиIащ Ерстэм игукIэ.
— Мы шипщIым я щIын уелIэлIагъэн хуейщ, утегузэвыхьу зэхуэпхьэсыжащ, — жиIащ Ерстэм, шабзэшэхэр Батым иритыжри.
Батым, и нэ къихуу, къеплъащ.
— Шабзэшэр зэхуэдэу щытыным и мыхьэнэм уэри ущыгъуазэ? Сэр нэмыщI, ар зыми имыщIэ си гугъати…
— Сэри зэгуэрым сыпылъащ шабзэм… — жиIащ Ерстэм.
Нэщанэ еуэныр зэфIэкIа нэужь, шурыджэгур яублащ. Шу еIэбыхи, уанэгум иувэни, шурэ лъэсрэ зэбгъэрыкIуэни, шыбгъэзэзауи — джэгукIэ зэмылIэужьыгъуэ куэд къагъэлъэгъуащ. Иужьым сэшхуэ зэзауэри кърахьэжьащ, шумрэ лъэсымрэ зэпыдзауэ…
И нэ тримыхыу зыгуэр къызэреплъыр зыхищIэри, зыхуихьынур имыщIэу, зыгуэр къедыркъа щIыкIэу, Ерстэм псынщIэу зэплъэкIащ. Уэркъ шу вакъэ плъыжьхэр щызэхэт лъэныкъуэмкIэ щыплъэм, зы шу и нэплъэгъуэ Iууащ. Ерстэм гу зэрылъитар къыщищIэм, шум и нэр иридзэкIыжащ.
Ар зэгуэр илъэгъуа хуэдэу къыщыхъуу, ауэ зыщилъэгъуаи зыщыщи къыхуэмыщIэжу, пIалъэ-пIалъэкIэ хуеплъэкIыу, Ерстэм заулрэ щытащ. Иужьым игу къэкIыжащ: «Уэркъ щIалэжьыра хуэди мыр!.. Аращ, мэзым сызыщрихьэлIаращ… Дауи къэса мыбы?.. Шы-уанэ зэтелъи сыту щIэхыу игъуэтыжа? Зытесар армырауэ пIэрэ? ЩIалэ цIыкIур яIэщIыхьэжу шыри трахыжамэ?» — жери, Ерстэм къэгузэващ. ЩIалэжьыр зытес шыр зэпиплъыхьри, армырауэ къыщIэкIащ: мэзым щызрихьэлIам зытесар шы пцIэгъуэплъщ, мыр шы къарэщ.
ЩIалэжьыр и щыгъынкIи къицIыхужащ. И къэлатыр зэрыгуэмылъыжми гу лъитэри, Ерстэм игу зэгъэжащ — абы щыгъуэм щIалэ цIыкIур яIэщIыхьэжакъым…
ЩIалэжьымрэ Ерстэмрэ я нэр зэхуэзащ аргуэру. Ауэ адрейм и нэ иридзэкIыжакъым, яку зыри къыдэмыхъуагъэххэ хуэдэ, и нэ мыджылу, нэхъуеиншэу, и нитIыр къытриубыдауэ, къоплъри щытщ.
Абы и плъэкIэ мэхъаджэм къикIыр къыгурыIуащ Ерстэм. «Бий мэхъаджэ бгъуэта-кIэ шэч сощI, — игукIэ и щхьэ хужиIэжащ Ерстэм, — бий щэхурыпхъуэ. Апхуэдэр къыппэтIысу къуэгъэнапIэм къыкъуэукIынкIи уи щIыбкIэ къоуэнкIи тIэу еплъынкъым. ХьэIуцыдзым хуэдэу, уи тIасхъапIэ къещэн бийщ. ЕмыкIуу къехъулIар сIуэтэжынми фIэлIыкIыркъым, апхуэдэ IуэхукIэ сызэрымыхэшэнури зэрызмыIуэтэжынури ещIэ. Сызыщыщи сызыхуэди зэригъэщIащ абы — ари къыхилъытащ. Бзаджэщ хьэм къилъхугъэр! Бзаджэ Iущщ!.. Деплъынщ зи насып текIуэм…»
СэшхуэкIэ джэгун щIадзащ. Нэрыбгищ ягъэуващ, джэгум и унафэр ящIыну. Те-кIуэр зыгъэнэхуэнур а щырщ.
Зы джэгугъуэ зэфIэкIауэ зи чэзухэм я къытехьэгъуэм, джэгур зэпыуати, щIалэжьыр, уэркъ шухэм къахэкIри, нэрыбгищым язым бгъэдыхьащ. Зыгуэр зэжраIэри, унафэщIымрэ уэркъ щIалэжьымрэ Ерстэм зыхэт гупым къыхуаузэнщIри къежьащ.
— Залыкъуэ Ерстэм! — жиIащ унафэщIым. — Мы си гъусэу плъагъури хьэщIэщ, Бжьэдыгъум къикIауэ. ЕмылIыкъуэ Хьэту жыхуа-Iэжырщ. Уи сэшхуэ гъэбзэкIэ зыхуэдэр зэригъащIэмэ фIэигъуэу, сэшхуэрыджэгу уреджэ. Уэ сыт къыджепIэн?
Ерстэм, гупсысэу, заулрэ зиIэжьащ. Хуеякъым апхуэдэм и джэгуэгъуи и бэнэгъуи — фIэджэгуалъэщ, фIэгуемыIущ. ИтIани, шэч ищIащ ар уэркъхэм кърауштакIэ. «Шу хэтакIуэжь мэхъаджэщ, сэшхуэ гъэбзэнкIи яцIыху хъунщ. Си напэ трырагъэхын щхьэкIэ, зэрахъагъэнри хэлъщ. Езы щIалэжьми гужьгъэжь къысхуиIэщи, ари хэлъхьэж…»
Апхуэдэ Iуэху хэмыхьэну мурад ищIри, Ерстэм пыгуфIыкIащ, гушыIэм хуэкIуэжмэ, нэхъ фIэзахуэу:
— Си хьэщIапIэ срагъэтмэ ситынут, джэгум сыхэплъэн фIэкIа, джэгун-бэнэным сыхыхьэну сфIэигъуэкъым.
Абдежым езы Хьэтур къыхыхьащ псалъэм:
— Уэ ухьэщIэмэ, сэри сыхьэщIэщ, — жиIащ абы, Iэдэбыфэ зытригъэуауэ. — Залыкъуэ Ерстэм и цIэ зэрыраIуэм хуэдэмэ, и сэшхуэ гъэбзэкIэ згъэунэхун сфIэигъуэщ, нэгъуэщIым къыхэсхакъым… Ауэ узгъэщтамэ…
— СыбгъэщтэнкIи зыхуэIуа щыIэкъым — упIащэ дыдэщ… — пыдыхьэшхыкIащ Ерстэм, щIалэжьым мэзым щрищIар къыхухигъэщыжу. — Ауэ нэхъыбэу сыщIыхуэмейр си сэшхуэ хьэулейуэ къисх си хабзэкъыми, аращ.
— Хьэулейуэ ухуэмеймэ, си шыр пызолъхьэ. Ухуеймэ, си псэ пыслъхьэнщ. СытымкIи сыхьэзырщ!
Уэ уи псэ ухуэмеижми, сэ си псэ сужэгъужакъым, — дыхьэшхащ Ерстэм аргуэру.
— Уи псэ апхуэдизу утешыныхьыжмэ, къэщта жыхуаIэр аракъэ! Абы щыгъуэм уи Iуэху щхьэхуэщ…
Абдежым, и хьэщIэм емыкIу къылъысу илъытэри, Батым къэхэшащ.
— Бысымым и псэ и хьэщIэ пыIуидзэ хабзэщ: уэ укъэмыщтэмэ, си хьэщIэм и пIэкIэ си псэ ппызогъэтIылъ! — жриIащ абы уэркъ щIалэжьым, къэтэмакъкIэщIауэ.
— Уэ пхуэдэ хьэрылъхум си сэшхуэ пэзгъэджэгуну Бжьэдыгъум сыкъикIыу сыкъэкIуакъым сэ! — къещхьэкIуащ уэркъ щIалэжьыр, Батым нэ жагъуэкIэ къеплъри.
А псалъэр уэркъхэм ягу ирихьащ — псори зэрыгъэдыхьэшхащ.
И бысымым къраха щхьэкIуэм Ерстэм къызэщIигъэплъащ. Батым, къызэщIэнауэ, шым зридзын и мураду щилъым, и Iэблэр иубыдри Ерстэм къызэтригъэувыIащ. «ЗумыхъунщIэ, уи пIэ ит!» — жриIащ абы Батым, езым, и губжь иригъэтIысэхын щхьэкIэ, тIэкIурэ зиIэжьащ. ИтIанэ, нэхъ упщIыIужауэ, зызэтриубыдэжауэ, щIалэжьым жриIащ:
— Ирехъу ару! Ди псэ зэпыдолъхьэ!
Ерстэм шэсри, утыкум ихьащ. ШууитIым, зэпэуври, я сэшхуэ кърахащ. Хьэту, сэшхуэ зэпэгъуэдзыным пымылъу, шыр къригъэлъри, и гуащIэ къызэрихькIэ къеуащ Ерстэм. Сэшхуэ пэгъуэдзкIэ зэтебубыдэн плъэмыкIыным хуэдизт щIалэжьым и уэкIэр. Ерстэм апхуэдэ хьэщэхурыпхъуэ уэкIэм пэплъатэкъыми, Iуэхум абыкIэ кIэ игъуэтыну я гугъащ нэхъыбэм. Пэжуи, уи Iэпщэм гуащIэ ин дыдэ хэмылъмэ, ар пхузэтемыIыгъэнкIэ шынагъуэу удын мэхъаджэт. Ауэ, зэрамыгугъауэ, Ерстэм гуащIэ къуэлъу къыщIэкIащ: зыкIи мыгумэщIу, и сэшхуэ тIыгу пэщIидзри, щэхурыпхъуэм и удыныр тригъэбгъунлъыкIащ.
— Сыт къару абы и Iэпщэм хэлъыр? — къыхэкIиикIащ цIыхухэр, ар щалъагъум.
Хьэтум мурад бзаджэ зэриIэр къигъэлъэгъуащ зэ уэгъуэм. Ауэ сэшхуэ гъэбзэкIэм абы щIагъуэ зэрыхимыщIыкIыр къыгурыIуащ Ерстэм: адыгэ сэшхуэм и нэхъ шынапIэм — пыджэным хуэшэрыуэкъым. ЛъэныкъуитIымкIи Iэбэрабэу къауэу къиуващ утыкум. Ерстэм зэ закъуи зидзакъым, модрейм и удыныр сэшхуэ пэгъуэдзкIэ иригъазэ фIэкIа. ЦIыхум ягъэщIагъуэ: модрейр зэрылъэкIкIэ къытошасэ, и псэр хихын и мураду, мыбы ар къыфIэIуэхукъым, и сэшхуэ пэщIедз армыхъу, еуэн хьисэп иIэкъым. Ерстэм сэшхуэм хуэмыкъулейуэ шэч зыщIаи къахэкIащ.,..
Сэшхуэ пэщIэдзкIэ зы уэгъуэ аргуэру иригъэгъазэри, Ерстэм шым елъэдэкъэуащ, модрейр нэхъ щыбэлэрыгъам хуигъазэри. Хьэтур сэшхуэ Iэтыжыгъуэ ихуакъым — Ер-стэм ар уанэгум къриудащ, и сэшхуэр IэщIиудри. Езым и сэшхуэр уэркъ щIалэжьым и гущхьэм ириубыдащ: «Мэ, уи псэ ухуэмеижмэ!» — жери. «ХьыI!» — жери, щIалэжьыр и бгъэм епхъуэжащ.
Сэшхуэр щIалэжьым и гущхьэм триубыдауэ, Ерстэм, абы зыхуиший хуэдэу зищIри, нэгъуэщIым зэхамыхыну, жриIащ:
— Ар етIуанэщи, пхузогъэгъу. Ещанэу зыкъыспэщIумыгъахуэ!..
Ерстэм къигъазэри Батым къыбгъэдыхьэжащ.
— НакIуэ, бысымым декIуэлIэжынщ, — жиIащ Ерстэм, къызэтеувыIи къызэплъэкIи имыIэу, къахэкIыжри къежьэжащ.
ЦIыхуу къызэхэнар, укIыгъэ къыхэмыкIыу Iуэхум кIэ зэригъуэтам щыгуфIыкIыу, бжьэдыгъу щIалэжьым и напэр зэрытекIам иридыхьэшхыу, куэдрэ зэхэтащ.
Къалэм лъэщ
ЦIыхубэр сыт щыгъуи ирогушхуэ, иробжьыфIэ тхакIуэм и гуащIэм. Псом хуэмыдэжу лъагэщ лъэпкъ литературэм и зэхэублакIуэхэм я щIыхьыр. Адыгэхэм я дежкIэ апхуэдэ тхакIуэщ КIэрашэ Тембот.
Адыгэ тхыбзэм япэ лъэбакъуэр щича махуэм къыщожьэ КIэрашэм и литературэ лэжьыгъэр. ЛIы ныбжь гъуэгуанэ и нэгу щIэкIащ Тембот и къалэмым. А къалэмым игъэбэтащ къэрал псом щыцIэрыIуэ «Гъуэгу насыпыфIэ» романыр, повесть хьэлэмэт зыбжанэ, рассказ куэд, нэгъуэщI тхыгъэхэр. Абыхэм ящыщ дэтхэнэми ди литературэм темэщIэрэ гупсысэ гъэщIэгъуэнрэ къыхалъхьащ, цIыху гъащIэм и сурэт IупщIхэр ди нэгу къыщIагъэувэ.
КIэрашэ Тембот и творческэ гъуэгуанэр лъэпкъ литературэм и тхыдэм лъабжьэ хуэхъуащ; абы къихутащ жанр зэмылIэужьыгъуэ зыбжанэм я хабзэхэр; социалистическэ реализмэм и хабзэхэмрэ адыгэ лъэпкъ фащэхэмрэ япэ дыдэ зэзыгъэкIуа тхакIуэхэм ящыщщ ар.
1925 гъэм дунейм къытехьащ абы и япэ тхыгъэр. Мыгувэу абы къыкIэлъыкIуащ етIуанэри, ещанэри… КIэрашэм и цIэр хэку псом щызэлъащIысащ, абы и къалэмым зэхиублащ лъэпкъ литературэ.
Къалэм гуащIафIэр зыгъабзэ тхакIуэм и тхыгъэхэм я фIыпIэм — «Гъуэгу насыпыфIэ» романым — и тхыдэр 1929 гъэм къыщожьэ. А гъэм тхакIуэм и Iэдакъэ къыщIэкIауэ щытащ романым и япэ Iыхьэр. «ШамбулымкIэ» (арат а Iыхьэм зэреджэр) тхакIуэм и мурадар цIыхубз ныбжьыщIэм и гъащIэ гъуэгуанэр — ар пасэрей унагъуэ хабзэхэм я IэмыщIэ къызэрикIыр — къэгъэлъэгъуэнырт. Романым зделэжьым, КIэрашэм гу лъитащ а темэр, социальнэ Iуэхугъуэхэм къыгуэхауэ, зэпкърыпх зэрымыхъунум. ЦIыхум, псалъэм папщIэ, цIыхубзым, и хуитыныгъэмрэ и насыпымрэ хэкум щекIуэкI щэнхабзэ ухуэныгъэхэм епхат. Хуэм-хуэмурэ зиубгъуащ романым и темэм, ар куэдкIэ нэхъ къулей хъуащ, зы цIыху гъащIэм и пIэ цIыхубэм я гъащIэр иуващ. А псор къэгъэбэтэгъуафIэ хъуакъым. Илъэс тIощIым нэблагъэ тригъэкIуэдащ Тембот «Гъуэгу насыпыфIэ» романым. 1947 гъэрщ ар нэтхыса щыхъуар. А гъэм «Гъуэгу насыпыфIэр» адыгэбзэкIи урысыбзэкIи дунейм къытехьащ. КъыкIэлъыкIуэ илъэсым а романым папщIэ КIэрашэм къратащ Къэрал саугъэтыр. Адыгэ лъэпкъ литературэхэм я тхыдэм и кIуэцIкIэ къэрал псом япэ дыдэ цIэрыIуэ щыхъуа тхыгъэщ КIэрашэ Тембот и романыр. Нобэр къыздэсым ар ялъытэ советскэ лъэпкъ литературэ ныбжьыщIэхэм я дежкIэ щапхъэ гъуэзэджэу.
Адыгэ лъэпкъ литературэхэм я дежкIэ «Гъуэгу насыпыфIэр» Шолохов Михаил и роман цIэрыIуэхэм еплъыт мэхъу: апхуэдабзэу пкъыфIэщ, купщIафIэщ, узэщIащ КIэрашэм и тхыгъэри.
«Гъуэгу насыпыфIэ» романым ди литературэм и тхыдэм увыпIэшхуэ щеубыд, мыхьэнэшхуи щиIэщ. Аращ адыгэ романым и тхыдэм къызэрыщIидзар, абы и хабзэхэр, и лъэпкъ фащэхэр япэ дыдэу убзыхуа щыхъуар. КIэрашэ Тембот и роман цIэрыIуэм и лъэужьыр адыгэ литературэм дежкIэ махуэу къыщIэкIащ, абы и щапхъэхэр дэркIэ лъапIэныгъэшхуэщ.
1955 гъэм дунейм къытехьащ Тембот и етIуанэ романыр — «Ди пщащэхэр». Гупсысэм и пэ ищу зызыужь гъащIэм и гуфIэгъуэр зыхэзыщIэ, абы зи гур дыхэхъуэ, зи Iэпкълъэпкъыр щызэрыубыд цIыху жанхэщ а романым щытлъагъур. Ар дыдэхэм уащрохьэлIэ тхакIуэм и къалэмыпэм нэхъ иужьыIуэкIэ къыщIэкIа «КIукIуэ» романми. Абы цIыхубз щIалэм и образыр нэхъри куууэ зэпкърыха щыхъуащ. ТхакIуэм игъафIэ пщащэм дежкIэ нэхъыщхьэр псэм и къабзагъэмрэ и дахагъэмрэщ. Абы и гум техуэркъым зэманыжьым къыщIэна хабзэ мыхъумыщIэхэр, абыхэм и къару псомкIи йобгъэрыкIуэ, и хуитыныгъэмрэ и цIыхугъэмрэ гъащIэр щIитыфынущ. КIэрашэм апхуэдэ цIыхур ди пащхьэ кърегъэувэ сыт хуэдэ гугъуехьми ебгъэрыкIуэфу, псэкIэ къулейуэ, мурад дахэм хуэпабгъэу, гъащIэм махуэл щызымыщI, зи гупсысэр жан, зи гур жыжьэ плъэ цIыху лъэрызехьэу.
КIэрашэм и иужьрей романым — «Шу закъуэм» — лъабжьэ хуэхъуар тхыдэрщ, ар бэнэныгъэ гуащIэм хэт зэпыту адыгэхэм зэпача гъуэгуанэ кIыхьым и гъуджэ пэлъытэщ. Романыр щыхьэт тохъуэ тхыдэм и къару нэхъыщхьэр цIыхубэр ару зэрыщытым, лъэпкъым ижь-ижьыж лъандэрэ къыдэгъуэгурыкIуэ хъугъуэфIыгъуэ псори абы и Iэдакъэ къызэрыщIэкIам. Апхуэдэ гупсысэр IупщIу ядыболъагъу романым и лIыхъужь нэхъыщхьэм — «шу закъуэ» Ерстэм, мэкъумэшыщIэ щIалэ Батым сымэ, нэгъуэщIхэми. Ахэр сыткIи йофIэкI «уэркъ щауэ хъыжьэхэм», йофIэкI цIыхугъэкIэ, лIыгъэкIэ, хабзэкIэ, дуней тетыкIэкIэ, гукIэ, псэкIэ. Романым щынэрылъагъущ «уэркъ хабзэкIэ» зэджэмрэ лъэпкъ куэдым я деж цIэрыIуэ щыхъуауэ къэгъуэгурыкIуэ адыгэ хабзэмрэ шурэ лъэсрэ зэразэхуакур, иужьрейм демократическэ купщIэ узыншэ зэриIэр, ар цIыхум и пщIэмрэ и цIыхугъэмрэ гъэлъэпIэным хуэунэтIауэ зэрыщытар.
Хуабжьу цIэрыIуэщ КIэрашэм и повестхэри. 1951 гъэм дунейм къытохьэ зи цIэр жыжьэ Iуа «Налмэс» («Шапсыгъ пщащэ») повестыр. Пасэрей гъащIэщ абы купщIэ хуэхъуар — епщыкIубгъуанэ лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэрщ.
Адыгэ мэкъумэшыщIэр революционнэ бэнэныгъэм хэзыша гъуэгуанэр лъабжьэ хуэхъуащ «Абрэдж» повестым. МэкъумэшыщIэр лIыгъэкIи цIыхугъэкIи, лIакъуэлIэшхэм, гъэпщылIакIуэхэм зэрефIэкIыр нэрылъагъу щохъу «Шыхъуэм и лIыгъэ» повестым. Тхыдэм и къару нэхъыщхьэ дыдэу цIыхубэр ижь-ижьыж лъандэрэ къызэрыгъуэгурыкIуэм щыхьэт тохъуэ КIэрашэм и новеллэ гъуэзэджэхэри — «Абэзэхэ щакIуэжь», «ЛIыгъэр зэрагъэунэху», «АдыгэлIыр нэхъ зыхуейр». Абыхэм ягъафIэ цIыхубэм я гуащIэмрэ я акъылымрэ, дунейм щызекIуэ хъугъуэфIыгъуэ псори зи Iэдакъэ къыщIэкIар гуащIэрыпсэухэр ару зэрыщытыр уи фIэщ ящI.
КIэрашэ Тембот и повестхэм, новеллэхэм я нэхъыбапIэм лъабжьэ яхуэхъуар цIыхубэм Iэджэ щIауэ къадэгъуэгурыкIуэ хъыбархэрщ. Пасэрей ныбжь яIэми, а хъыбархэр нобэрей цIыхум пэжыжьэкъым. КIэрашэм адыгэ тхыдэм сыт щыгъуи хегъуатэ гупсысэ жан — нобэрей цIыхум и акъылыр зыгъэлажьэ гупсысэ хьэлэмэт.
КIэрашэ Тембот къаруушхуэ тригъэкIуэдащ адыгэ IуэрыIуатэр зэхуэхьэсыным, джыным, къыдэгъэкIыным. АдыгэбзэкIи урысыбзэкIи тхылъ щхьэхуэхэм щызэхуэхьэсауэ мызэ-мытIэу дунейм къытехьащ КIэрашэм итхыжа, зэхуихьэсыжа пасэрей адыгэ хъыбарыжьхэмрэ таурыхъхэмрэ. КIэрашэм зэхуихьэсыжу нобэрей щIэблэм я пащхьэ ирилъхьа хъыбарыжьхэр щыхьэт тохъуэ адыгэхэм жыжьэ къыщежьэ лъабжьэ быдэ зиIэ IуэрыIуатэ къулей къызэрагъэщIыфам. Апхуэдэ IуэрыIуатэр ноби хэкIыпIэ хуохъу лъэпкъым и художественнэ зыузэщIыныгъэм. Дигу къэдгъэкIыжынщ езы КIэрашэм и новеллэ телъыджэхэм я нэхъыбапIэм хэкIыпIэрэ купщIэрэ яхуэхъуар IуэрыIуатэр арауэ зэрыщытыр. IуэрыIуатэр лъабжьэ хуэхъуащ е абы къуэпс быдэкIэ пыщIащ, псалъэм папщIэ, «Налмэсми», «Абэзэхэ щакIуэжьми», «ЛIыгъэр зэрагъэунэхуми», «Пщащэм и псалъэми», «Бысым щIалэми», «Иужьрей фочауэгъуэми».
Лъытэгъуейщ КIэрашэ Тембот и гуащIэр. Тембот и къалэм гуащIафIэм игъэбэта тхыгъэ щэджащэхэр щыхьэт тохъуэ ди лъэпкъым и художественнэ гупсысэр зэрыжаным, абы и псэкупсэ къарур зэрыгъунапкъэншэм. «Гъуэгу насыпыфIэр», «Налмэсыр», «Шу закъуэр» зи Iэдакъэ къыщIэкIа тхакIуэм и гуащIэм куэдкIэ нэхъ къулей дэхъуащ адыгэ лъэпкъ щэнхабзэр, абы и пщIэмрэ и щIыхьымрэ лъагэ хъунырщ КIэрашэ Тембот и художественнэ къару лъэщыр зыхуэунэтIар.
Адыгэ лъэпкъ литературэм и зэхэублакIуэхэм ящыщ зыщ КIэрашэ Тембот. Апхуэдэм и пщIэр кIуэ пэтми нэхъ лъагэ хъу зэпытщ. Махуэ, угъурлы хуэхъуащ КIэрашэм и художественнэ гуащIэр адыгэ литературэм. Абы и дамэр жамэ, и лъэр увамэ, и Iэпкълъэпкъыр зэрыубыдамэ, фIыщIэр япэ дыдэ зыщылъагъун хуей тхакIуэ щэджащэхэм ящыщщ КIэрашэ Тембот. КIэрашэм къыщIэтэджа щIэблэ гуащIафIэ зыбжанэ къыщIэуващ адыгэ литературэм, абыхэм я къару илъыгъуэщ нобэ, шу пашэхэм я щапхъэр я гъуазэу лъагапIэщIэхэм йобгъэрыкIуэ.
КIэрашэ Тембот и тхыгъэхэм я цIэ жыжьэ Iуащ, куэдым я гур ятхьэкъуащ абыхэм, Iэджэм я дежкIэ хъуащ лъапIэ, гукъыдэжрэ гуфIэгъуэрэ къезыт художественнэ къулеигъэ. Советскэ тхакIуэ цIэрыIуэ Дангулов Саввэ игу къегъэкIыж:
«Ноби си нэгу щIэтщ КIэрашэм и тхыгъэхэм япэ дыдэ нэIуасэ сащыхуэхъуа махуэхэр. Сэ сыкъыщалъхуа къалэм — Армавир — и анэдэлъхубзэр адыгэбзэрт. Ди унагъуэ къихьэ адыгэхэмрэ дэрэ дызэрызэпсалъэр а бзэрат. Сысабийуэ зэхэсха таурыхъхэри адыгэ таурыхът, адыгэбзэкIэщ абыхэм си анэмрэ си анэшхуэмрэ сызэрырагъэдэIуэгъар. Си анэшхуэр Къэбэрдейм къыщалъхуат. Си анэм и адыгэбзэр апхуэдизкIэ дахэт, гъэхуати, ди унэ къихьэ адыгэ хьэщIэхэм зэрагъэщIэгъуэнур ящIэртэкъым. Ди анэр фIыуэ щыгъуазэт адыгэ тхыдэм, пщIэшхуэ хуищIырт адыгэ лъэпкъым хэлъ лIыгъэмрэ цIыхугъэмрэ. Ноби зэхэсх хуэдэщ абы сызригъэдаIуэу щыта уэрэдыр — хышхуэм и толъкъунхэм зэрадзэ кхъухьым и уэрэд гуузыр. Кхъухь фIыцIэжьым хэкум иришырт хьэжрэт насыпыншэхэр… Адыгэхэм дащыхэса зэманыр си нэгу къыщIигъэувэжырт а уэрэдым, куэд щIатэкъым абы лъандэрэ, дэ зы лъэпкъ пэлъытэу дызэдэпсэурт, ди бзэр зыт — адыгэбзэт. Адыгэбзэ ящIэрт си Iыхьлы псоми, абы иригушхуэрт. Ди анэм и бзэм адыгэ псалъэжь шэрыуэхэр хэпхъат… А псор щIыжысIэр зыщ: адыгэ хэкур сэркIэ зэрылъапIэрщ, абы и быдзышэщ сэ сызэфар…
КIэрашэм и тхылъ япэ дыдэ сэзыгъэлъэгъуар ди анэрщ — ар зыпищI щыIэтэкъым абы. ЯпэщIыкIэ нэIуасэ сыхуэхъуащ «Гъуэгу насыпыфIэм». ИтIанэ седжащ «Шапсыгъ пщащэм». Ди деж къэсын и пэ, «Гъуэгу насыпыфIэм» Армавир дэс унагъуэ псори зэлъищIысагъэнт. ЩэщI гъэхэм я пэщIэдзэрт ар — гъэсыныр мащIэти, унэхэр щIагъуэу ягъэплъыртэкъым. Тхылъ напэхэр уфIыцIат, бжьыгъэ защIэ хъуат, ауэ уеджэфырт, хьэрфхэр хэгъуэщэжатэкъым. Жэщыр хъуамэ, фэтыджэн уэздыгъэнэфыр пигъанэрти, тхылъым бгъэдэтIысхьэрт ди анэр. Тембот и тхылъхэм пищI щыIакъым ди анэм. Адыгэ тхакIуэшхуэм и пщIэр кIуэ пэтми дэкIуэтейуэрэ къэгъуэгурыкIуащ абы лъандэрэ…»
Совет литературэм КIэрашэ Тембот хилъхьа гуащIэм пщIэшхуэ игъуэтащ. Гъунапкъэншэщ абы къызыхэкIа лъэпкъым и пащхьэм щиIэ пщIэмрэ щIыхьымрэ, а лъэпкъым и художественнэ тхыдэщ Тембот и Iэдакъэ къыщIэкIа тхыгъэхэр.
ТхакIуэм и къалэмыр ирагъэщхь вагъэбдзумэхэр къызэридзэкIыу щIыгулъ пшэрым щIэлъадэ вабдзэм. Апхуэдэу щIолъадэ тхакIуэм и къалэмыр гъащIэм и лъащIэм, егъэбатэ абы и пэжыпIэр, и купщIэр. Зи къарум телъыджэу къитIасэ къалэм лъэщ IэщIэлъащ адыгэ литературэм и тхьэмадэ Iумахуэ КIэрашэ Тембот.
Къэрмокъуэ Хьэмид.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и махуэхэр Адыгейм щокIуэкI. ГуфIэгъуэ зэIущIэм хэтщ (ижьымкIэ къыщыщIэдзауэ): уэрэджыIакIуэ Гъэсашэ Наталье, тхакIуэхэу МэшбащIэ Исхьэкъ, КIэрашэ Тембот, Гъэунэ Борис, Кулиев Къайсын, Тхьэзэплъ Хьэсэн, Жанэ Къырмызэ. 1982 гъэ
