Уэрамхэм и цIэр зэрахьэ
Совет Союзым и ЛIыхъужь Къуэныкъуей Назир и ныбжьыр илъэсищэ ирокъу
Хэт игъэунэхуа зауэ гуащIэм укъыхэкIыжауэ дагъэгъэсыныр зыуха кхъухьлъатэ ныкъуэкъутэр къэплъэфэсыжыныр зыхуэдэр?! Зи дамэр зэпыуда бгъэжьым ещхьу, уебэ-уещIэу псынщIагъ пIыгъам зыкъыбогъэхь икIи, «Ий, сохуэх» щыжыпIэ дыдэм, тIысыпIэм укъыщхьэщохьэри, шэрхъхэр къызэщIыбох, щIым уоцырхъ… Уоцырхъ узэридзэу, итIани мывалъэ псыхъуэм лъапцIэу къыщыбжыхьауэ алэрыбгъу щабэм укъытехьэжа хуэдэу зыкъыпщохъуж. Асыхьэтым гулъэф пщIауэ узэрилъэфри, адэ-мыдэкIэ узэрызэридзэри сытым щыщ? ЩIылъэ-анэм и IэплIэ гуапэм укъихутэжауэ ущIиупскIэу аращ.
ТIэ, укъэувыIащи, зыбгъэхъеину къару уиIэжкъым, ауэ уолъагъу уи ныбжьэгъухэр къызэрыжэр, кабинэм IэплIэкIэ укъызэрырахыр. «Упсэу? Упсэумэ, аращ!»
Абдежым къыбгуроIуэ, дапхуэдизкIэ уэгур фIыуэ умылъагъуми, щIы щхъуантIэм ущыпсэуным нэхъ насып зэрыщымыIэр…
Командирри къосри, уи Iэр къеубыд: «Упсэу? Упсэумэ, аращ!»
Асыхьэтым уи Iупэр зэтумыхми, уи тхьэ къызэрихькIэ уи гущIэм укъокIиикI, аддэ, уафэ щхъуантIэ укъызэхыжам нэIусу: «Сыпсэущ!»
ГъащIэр зэрылъапIэр, упсэуну зэрынасыпыр фIы дыдэу ящIэрт Хэку зауэшхуэм хахуэу щызэуа, адэжь лъахэм и щхьэхуитыныгъэм папщIэ зи псэр зыта кхъухьлъатэзехуэхэм. А гъащIэр фIэIэфIт икIи игъэлъапIэрт лIэнкъэнэну бийм пэщIэта Къуэныкъуей Назири. Дагъэгъэсыныр иухарэ и кхъухьлъатэри ныкъуэкъутэ хъуауэ ар къыщелаи къэхъуащ.
Полкым и комсорг Гаврилов Василий «Хэкум и щIыхькIэ» газетым трыригъэдза тхыгъэм дыкъыщоджэ: «1944 гъэщ, накъыгъэм и 1-щ. Кърымыр хуит къэщIыжынымкIэ екIуэкI зауэхэр и кIэм ноблагъэ… Пщэдджыжь нэмэзу ди «Як» гупым заIэтащ бийм и аэродрому Херсонес щыIэм теуэну. Кхъухьлъатэзехуэхэм яхэтщ Къуэныкъуей Назир, Шпундяков Сергейрэ Булатов Георгийрэ, Егорович Владимир, Абдрашитов Щэмил, нэгъуэщIхэри.
Качэ къалэм щащIа зыплъыхьыпIэ-унафэ щIыпIэм деж хъарзынэу щыплъагъурт зэребгъэрыкIуэ ди кхъухьлъатэхэр, тенджызымкIэ къыщыщхьэщыхьэу абыхэм бийм бомбэхэр зэрытрадзэр.
«Як»-хэр къежьэжа нэужь, Херсонес щхьэщыта «Фокке-Вульфхэр» къэпхъэращ. Къуэныкъуейрат и ужь итри, абы удыныр нэхъ лъэIэсащ. Нэмыцэ топышэхэмрэ пулемётышэхэмрэ Назир и лъэныкъуэмкIэ къагъэлъэлъащ. Адыгэ щIалэм и «Як»-р зэщIэнащ.
«Качэ деж дытету а псори зылъэгъуахэр дыкъыхэщтыкIащ: гугъэр щыхэтхыж дакъикъэм телъыджэ къэхъуащ: «Як»-м занщIэ зищIыжщ, «фоккерхэм» къаIэщIэкIри, аэродромым къиунэтIыжащ.
Кхъухьлъатэм дыщыбгъэдэлъэдам, псори дыкъэуIэбжьат: шэ зытемыхуа щIыпIэ иIэжтэкъым. Лейтенант Къуэныкъуей Назир ерагъкIэ кабинэбжэр IуигъэкIуэтри, дэ, и ныбжьэгъухэм, къэтлъэгъуащ пщIэнтIэпс щыгъэ цIыкIухэр къызэхуэх абы и нэкIу фагъуэр, ауэ нэщхъыфIэр», — игу къегъэкIыж полковник Булатов Георгий.
Апхуэдэ гузэвэгъуэ куэд пэщIэхуащ Лашынкъей къуажэм щыщ адыгэ щIалэр, ауэ зэрымыгужьейм, сыт хуэдэ щытыкIэ гугъуми хэкIыпIэ къыщигъуэтыфу акъыл жан зэриIэм, зэрыIэмалшым ар къригъэлащ.
Уэгум уихьэрэ бийм упэувамэ, зы напIэ дэхьеигъуэкIэ Iуэхум утеплъэкъукI хъунукъым. УафэхъуэпскIым хуэдэу псынщIэщ уигу къэкIыр, къэбгупсысар зы тэлайкIэ бгъэзэщIэжын хуейщ, бийм бэуапIэрэ зыкъэщIэжыпIэрэ иумыту. Арат Къуэныкъуейри къыдэзыхыжыр.
1945 гъэм мазаем и 25-м Къуэныкъуей Назиррэ абы и гуэгъу Иванов Александррэ уэгум ихьащ. Абыхэм я къалэнт Сиваш зэпрыкI ди дзэхэр нэмыцэ кхъухьлъатэхэм щахъумэну. Я къежьэжыгъуэ хъуауэ зэныбжьэгъухэм къахуозэ фашист бомбэзехьэ пщыкIутIрэ ахэр зыхъумэ зэребгъэрыкIуэ кхъухьлъатиплIрэ.
А дакъикъэм Къуэныкъуеймрэ и ныбжьэгъумрэ къафIэIуэхутэкъым абыхэм я бжыгъэр. Бомбэзехьэхэр ящхьэщыбгъэхьэу ди дзэр Iисраф ебгъэщI хъунутэкъым. ИкIи Назиррэ Сашэрэ я кхъухьлъатэхэм зыкъагъазэри, уащхъуэдэмыщхъуэу бийм йобгъэрыкIуэ. И топымрэ пулемётымрэ зэдегъауэри, Къуэныкъуейм нэмыцэ кхъухьлъатэ пашэм удын хьэлъэ иредз. «Юнкерсым» и дамэ лъэныкъуэр гуощэтри, езыри йохуэх. Ивановми зы кхъухьлъатэ ирегъэпсых.
Назир зыкъегъазэри аргуэру зы бомбэзехьэ хьэуам къыщегъауэ. Иджы бийхэм я сатырыр къутащи, бомбэхэр я щIыпIэхэм щрадзыхыжурэ зэбгролъэт.
Назир кIэлъопхъэр нэгъуэщI «Юнкерсым». А дакъикъэми гу лъетэ Александр и Iуэхур зэрызэIыхьэм: зэребгъэрыкIуэ кхъухьлъатиплIым тIурытI защIауэ ар я кум даубыдэну хэтщ. Къуэныкъуейм и ныбжьэгъур къригъэлыну зыкъегъазэ. Иванов нэхъ къыхэзыгъэзыхьам гъунэгъу хуохъу икIи кIакхъум йоIэ, ауэ уэ макъ къэIуркъым — шэхэр иухащ. Назир щилъагъум Сашэ къебгъэрыкIуам кIэбгъу зещIыж. АрщхьэкIэ адрей лъэныкъуэмкIи и ныбжьэгъум кхъухьлъатитI къыщебгъэрыкIуэрт. Адыгэ щIалэр абыхэм накIуэпакIуэу япожьэ. ПсынщIэу гъунэгъу зэхуохъу, зы тэлай дэкIыжмэ, зэжьэхэуэнурэ тIури хэкIуэдэнущ. Ауэ фашистым зыхуэIыгъакъым, лъэныкъуэкIэ триIуэнтIащ. А щIыкIэм тету Иванов Александри ажалым къелащ…
Къуэныкъуейр Берлин къэзыщтахэм яхэтащ. Абы и бгъэм хэлът Бэракъ Плъыжь орденитIрэ Вагъуэ Плъыжь орденитIрэ, медалхэр. Зауэ нэужьым Назир къратыжащ Совет Союзым и ЛIыхъужьым и Дыщэ Вагъуэри.
Хэку зауэшхуэр иуха нэужьи лашынкъей щыщ щIалэм дзэм къулыкъу щищIащ — эскадрильем и унафэщIу, полкым и командирым и къуэдзэу. И узыншагъэр ещIэкъуауэу зэрыхуежьэу, Назир авиацэм къыхэкIыжри, Налшык къэIэпхъуэжащ. Санаторэхэм ящыщ зым и дохутыр нэхъыщхьэу лэжьащ.
1975 гъэм Къуэныкъуей Назир дунейм ехыжащ. Абы и цIэр фIащащ Лашынкъей щызэхэт мэкъумэш IуэхущIапIэм, Налшык, адыгэ къуажэ зыбжанэм я уэрамхэм.
ХЬЭФIЫЦIЭ Мухьэмэд.
