Кипр республикэм и премьер-министр Сибер Сибел
Адыгэхэр Хэкужьым щрахум, ахэр зракIута кхъухь фейцеижьищым языр Кипрым и Iэгъуэблагъэм щыщIилъэфауэ щытащ. Къелахэм я щIэблэр Кипрым щопсэу Шэрджэс унэцIэ зыфIащыжауэ. Нобэр къыздэсым къэмыхъуауэ, Кипр Ищхъэрэ Тырку республикэм премьер-министр къулыкъур бзылъхугъэм щыхуагъэфэщащ. Ар зи гугъу тщIы ди лъэпкъэгъухэм, 1864 гъэм Хэкум иIэпхъукIахэм, къатепщIыкIа адыгэ цIыхубз Iущ Сибер (Шэрджэс) Сибелщ.
Хэту пIэрэ Сибер Сибелыр?
Премьер-министр Шэрджэс Сибел. И инагъкIэ Кипрыр хы Хужьым хэт хытIыгухэм я ещанэщ. 1974 гъэм щегъэжьауэ Тыркумрэ Алыджымрэ зэпаубыда къэралыр тIу иращIыкIащ: ищхъэрэ лъэныкъуэр — абы хытIыгум и Iыхьэ 37-р къеубыд — Тыркум къылъысащ; ипщэр Алыджым щыщ хъуащ. Зи гугъу тщIы хытIыгум и ищхъэрэ Iыхьэр езы Тырку республикэм фIэкIа нэгъуэщI къэралхэм къамылъытэми, зыхуей хуэзауэ цIыхухэр щопсэу. Политикэ и лъэныкъуэкIэ парт зэмылIэужьыгъуэхэр зэныкъуэкъу щыхъум, президент Эроглу Деруиш парт пэрытым къыпэщIэтхэм (оппозицэм) язым и лIыкIуэ Сибер Сибел иригъэблагъэри, пIалъэкIэ премьер-министр IэнатIэм тригъэуващ. Дзыхь къыхуащIу апхуэдэ IэнатIэ ин къызэрыратам папщIэ фIыщIэ зэрищIыр щыжиIэм, Сибел псалъэ итащ къыхуащIа щIыхьым хуэфащэу лэжьэну, лъэпкъым а Iуэхур хуэмахуэнуи ехъуэхъуащ.
«Кипр Ищхъэрэм и уэрамхэр цIыхухэм нэжэгужэу къыщакIухь къэрал сщIынырщ си плъапIэр, — къажриIащ журналистхэм Сибер Сибел IэнатIэм щыпэрыхьа махуэм. — ЦIыху къэси гугъапIэ иIэщ, зыгуэрхэм йохъуапсэ. Сэри си хъуэпсапIэхэм язт премьер-министр сыхъуныр. Сыту жыпIэмэ, абы цIыхухэм я псэукIэм зыкъебгъэIэтыну, тхъэгъуэ, гурыфIыгъуэ ебгъэгъуэтыну гуащIэ къыпхелъхьэ, Iэмали къует. Кипрым ис бзылъхугъэхэр цIыхухъухэм къакIэрымыхуу фIыуэ йоджэ, ауэ цIыхубэ гъащIэм ар нэрылъагъуу къыхэщыркъым. Псалъэм папщIэ, нэрыбгэ щэ ныкъуэ хъу ди парламентым зы бзылъхугъи хэткъым, цIыхубз зи пашэ зы парти диIэкъым. Апхуэдэурэ ахэр политикэм щоужыпэ. Премьер-министру сызэрагъэувам цIыхубзхэр къигъэгушхуэжащ. IэнатIэр зэрысIыгъынур пIалъэ кIэщIми, политикэ IуэхукIэ бзылъхугъэхэм уащыгугъ зэрыхъунур цIыхухэм езгъэлъагъуну сыхуейщ».
Кипр Ищхъэрэм и президент Эроглу Деруишрэ Сибер (Шэрджэс) Сибелрэ.2013 гъэ
Сибел 1960 гъэм Лефкошэ, Кипр Ищхъэрэм и къалащхьэм, къыщалъхуащ. 1983 гъэм дохутыр IэщIагъэм хуэфащэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ Истамбыл щызригъэгъуэтащ. 1984 гъэм а IэщIагъэ дыдэр зиIэ Сибер Рифат, Лефкошэ дэт къэрал сымаджэщым и дохутыр нэхъыщхьэм, унагъуэ диухуащ. Зэщхьэгъусэхэм бынитI зэдапI: экономикэм хуеджа Шумэррэ юрист факультетым щIэс Айсел пщащэмрэ.
1989 гъэм Сибел Вирджиние университетым (США) фошыгъу узым, 2000 гъэм — Чикагэ Руш университетым хуэ-лыпцIэ (ревматизм) узыр зэрагъэхъужым щыхуеджащ. Сибел дохутырым и мызакъуэу икIи журналистщ, ар Кипрым къыщыдэкI газетхэм язым щылэжьащ, и эссехэр зэрыхуа «Си пщыхьэпIэхэмрэ си гупсысэхэмрэ» тхылъыр 2011 гъэм къыдигъэкIащ. Сибел и IэдакъэщIэкIхэм къыхэтха пычыгъуэхэм ящыщу адэкIэ къэтхьым шэч лъэпкъи къагъэнэжыркъым ар зэрыадыгэмкIэ.
Хъуажь Фахъри.
«Си пщыхьэпIэхэмрэ си гупсысэхэмрэ»
Тхылъым щыщ пычыгъуэхэр
Тремешерэ ди лъапсэмрэ
Тремеше жыхуаIэр си сабиигъуэм и гукъинэж дахэхэр щекIуэкIауэ псэм пэсщI си къуажэрщ. Си адэр IэнатIэщIэ кърату Лефкошэ щагъэкIуа 1972 гъэм къыщыщIэдзауэ абы сыщыпсэуащ.
Къуажэдэсхэм сыт хуэдэ хьэл-щэн ябгъэдэлъ жыпIэмэ, дэтхэнэ зыри щIэуэ къежьэм ягу яхузэIухауэ зэрыщытырт. Къуажэр и къэхьэуэ ефапIэхэмкIэ цIэрыIуэт. Къэхьэуэгъавэ «ди анэш МэхьмэткIэ» зэджэм пшахъуэ пщтырым къэхьэуэ кIэрисхьа щигъавэу хьэкум кIэрыт зэпытт. Къуажэм дэс алыджхэр бжыгъэкIэ нэхъыбэми, псоми фIы дыдэу тыркубзэ ящIэрт, къуажэкум ит къэхьэуэ ефапIэхэм емызэшу къекIуалIэрт. Абыхэм щагъавэ къэхьэуэхэрат узэфэну зыхуэфащэр, абдеж къыщауэршэрри гъэщIэгъуэнт.
Си адэм и лъэныкъуэкIэ сэри Тремешем сыщыщщ. Си адэм и анэшхуэр, абы дызэреджэр нанэжьт, лъапсэкIэ адыгэт. Лъэпкъыр и щIыналъэм къыщрахуа адыгэм я Iэпхъуэшхуэм абы и анэр хъыджэбз цIыкIуу хиубыдащ. И адэ-анэр и гъусэу пщащэ цIыкIур «кхъаблэ ескIэ» (цIыхухэр зракIута кхъухьхэм илIыхьу ахэр кхъаблэ е бэн щахуэхъуж къэхъурт), зэджэ кхъухьхэм язым ирагъэтIысхьэри япэщIыкIэ Уэсмэн щIыналъэм, итIанэ Кипр хытIыгум ягъэIэпхъуат. Хъыджэбз цIыкIум и анэр, адрей куэдым хуэдэу, узымрэ гъаблэмрэ щызэхыхьэжа кхъухьым илIыхьри, хым хадзэжащ… Къела тIэкIур Кипрым и щIыпIэ зэпэщхьэхуэхэм ирагъэтIысхьащ.
ЩIыхь зыхуэсщI къэхутакIуэ ФедаIи Хьарид дэфтэрхэр и тегъэщIапIэу къиIуэтэжу зэхэсхащ: адыгэхэр къызэритIысхьар я гуапэ хъуатэкъым Кипрым щыпсэухэм. Ар нэхъ къызыхэкIри экономикэрт. ЩIакхъуэм и уасэм тIукIэ хэхъуа нэужь, чыристани муслъымэни зэхыхьэри тхьэмадэм елъэIуащ абы адэкIэ хытIыгум зыри кърамыгъэхьэжыну. Кипр къэкIуа адыгэхэр IэпкълъэпкъкIэ зэрыбыдэм, зэрылъэщхэм нэмыщI, лIыгъэшхуэ зыхэлъ цIыху зэпIэзэрытхэт. Я цIыхубзхэр дахэт, губзыгъэт, нэгъуэщIым щымыгугъыу IэпщIэлъапщIэхэт. Я щIакхъуэ Iыхьэ мывэм къыхахыфу лэжьакIуэ жанхэт. Си нанэжь си нэгум къыщыщIэувэжкIэ, а псори зэрыпэжым щыхьэт сытохъуэ.
Си адыгэ нанэжьри хым хадзэжат
Си анэр хуабжьу бзылъхугъэ дахэт. Ерагъыущ си нэгу къызэрыщIэувэжыр. ЦIыхубз псыгъуэ лъагэт, и нэшхуэхэр удзыфэу. И щхьэц фIыцIэ кIыхьыр и бгым нэсырт.
Адрей я лъэпкъэгъухэм хуэдэу, адыгэ лъэпкъ Iэпхъуэшхуэм хиубыда си адэ-анэр зэрыс кхъуафэр я нэгу къыщIэмыхьа гъащIэ кIыфIт зыхуэкIуэр. Я лъапси, я гъащIи, яIа псори къагъанэри Хэкужьыр ябгынат абыхэм. Гугъуехь куэд дыдэ ягъэунэхуами, я гугъэр ягъэкIуэдыртэкъым, гугъэр бгъэкIуэдынымрэ улIэпэнымрэ зыуэ зэрыщытыр ящIэрти. Хы гъунэншэм хэсыхьхэурэ ямыцIыху гъащIэм здыхуэкIуэм, ахэр зэрыс кхъухьым уз бзаджэ къиуащ, гъаблэм ищтахэм лIэныгъэри къещэу.
Адыгэхэм хэкур зэрабгынар, и анэм и лIэкIэ хъуар къыщиIуэтэжкIэ, си анэм и нэхэр зэплъым тедиерт. «ИлъэсиплI фIэкIа сыхъуртэкъым, ауэ сощIэж ар псым зэрыхадзар. И щхьэц фIыцIэ кIыхьышхуэр хы толъкъунышхуэм щыбырыбырт. Нэм имылъагъужыхункIэ кIэлъыплъащ кхъухьырысхэр хьэдэпкъ псэншэм. Си шыпхъумрэ сэрэ ди адэм и куэщIым дису дызэрыгуIар зэи сщыгъупщэркъым. Сыгъырт, ауэ губжьми сиIыгът, зысIэту: «Сыт си анэр хым щIыхэвдзар?» — жысIэу псоми сапэувыну сыхьэзыру».
Сабий щхьэкIэ, и нэгум щIэкIа гуауэм я нэхъ иныр мыкIыжын уIэгъэу къытенат и псэм. И адэм и IэплIэм ису щIым къызэреувэхари ищIэжырт. Зы унагъуэу зытехьа гъуэгуанэм анэншэ ибэу ирикIуат. Ауэ сыт хуэдэ гугъуехь пэщIэмыхуами, гугъэр ямыгъэкIуэду я Хэкужьым зыкIи емыщхь хытIыгу цIыкIум гъащIэм щыпащэну хуежьащ зэшыпхъу цIыкIуитIымрэ я адэмрэ.
Адыгэхэр я Хэкужьым къызэрырахуар тхыдэм и зы Iыхьэщ, гуауэрэ гузэвэгъуэкIэ гъэнщIауэ. Урыс пащтыхьым и унафэкIэ лъапсэншэ, хэкуншэ хъуахэр илъэс кIыхь IэджэкIэ къимыкIуэту гугъуехьым пэщIэтахэщ.
«ГущIэгъуншэу зауэ мэхъаджэт. Адыгэ къуажэ щэ бжыгъэхэм мафIэ лыгъейр ирадзат. Щытеуэ хабзэр жэщыбг нэужьрат. Урыс зауэлIхэм адыгэхэм иращIылIа хьэзабыр нэсу къиIуэтэжыну зы репортёри тегушхуэртэкъым», — ятхыжащ урыс классикхэм.
1864 гъэм Хэкужьым кърахуа адыгэхэу зи бжыгъэр мелуаным щIигъум зи IэплIэ къахузэIузыха Уэсмэн щIыналъэм щагъэтIысыну кхъухькIэ гъуэгуанэ трагъэхьащ. Абыхэм ящыщу и зэхуэдитIрат здэкIуэм нэсыфыр, и ныкъуэр гъуэгум щакIэрыхурт.
Кхъухьым итIысхьэфахэр уз зэрыцIалэм къелмэ, гъаблэм «и Iэбжьанэр» къахиукIэрт. «Ихуэнум нэхърэ куэдкIэ нэхъыбэ цIыху зракIута, бэн ес хъужа кхъухьхэм ящыщу дапщэ хым щIилъэфами ящIэркъым», — етхыж къэхутакIуэ Пинсон.
Кипр щыIэ адыгэхэм я адэшхуэхэр къэзыша кхъухьхэр япэщIыкIэ Самсун, абы и ужькIэ Истамбыл, итIанэ Кипр кIуэну гъуэгу къыщытрагъэхьар 1864 гъэм шыщхьэуIум и 22-нэ махуэрт. А кхъухьищым цIыху 2346-рэ ист. Тхьэмахуэ бжыгъэкIэ гъуэгу здытетым, узымрэ гъаблэмрэ миным нэблэгъэн нэрыбгэ илIыкIащ. Кхъухьым щылIэхэр зыхадзэ хым къыхидзыжа хьэдэпкъ Iуплъэгъуейхэм хытIыгу Iуфэр яуфэбгъуат. Инджылыз консул Ланг етхыж: «Зы кхъухьым зы махуэм къриубыдэу цIыху 30-50 илIыхьырт. МылIэу къанэхэри хьэдэ пэлъытэт».
КъызэрабжамкIэ, нэрыбгэ 1362-р Ларнакэм нэсыфат, абыхэм ящыщу 826-р сымаджэт, 19-р хьэдэт.
УвыIэпIэ яхуэхъунур зэхагъэкIыху, кхъухь тедзапIэм тесхэми яхэлIыкIырт. А лъэхъэнэм къриубыдэу хьэди 150-рэ хуэдиз Ларнакэ щагъэсауэ къаIуэтэж.
Адыгэхэр Хэкум къыщрахуам вэгъуэ мазэт. А мазэр къэсыху си гум къыфIонэ гъуэгуанэм текIуэдахэр, щхьэц фIыцIэ дахэшхуэ зытелъу щыта си адыгэ нанэжьу хым хадзэжар, гъащIэм пызыщэфахэр, мы хытIыгум лъапсэ щызыухуэфахэр. Зи блэкIар гуауэ защIэкIэ гъэнщIа ди адэшхуэхэм сыт хуэдиз гугъуехь ямыгъэвами, мы щIы кIапэм Iэбжьанэ-лъэбжьанэкIэ зыхаукIэри хэку зыхуащIащ, дэри ар щIэину къытхуагъэнащ.
Ди гугъэр дгъэкIуэдмэ, абыхэм депцIыжу, ди щхьи дымыгъэпэжу аращ. Мыр зэи зыщыдвмыгъэгъупщэ!
