ЩIэблэм я щапхъэ
ЦIыхухэр я теплъэкIэ зэрызэмыщхьым хуэдэу, я хьэл-щэнкIи, я IуэхущIафэкIи зэхуэдэкъым. Абы къыхэкIыу тхузэфIэкIыркъым гулъытэ лей зыбгъэдэлъ цIыху гуащIафIэхэм зэман-зэманкIэрэ я гугъу дымыщIу. Псом хуэмыдэу ар махуэ къэс жыхуаIэм хуэдэу зи дуней тетыкIэ укIэлъыплъыну Iэмал зыхуэбгъуэт, къэплъыхъуэми, дагъуэ гуэри щIыхуэпщIыфын щхьэусыгъуэ зыдумылъагъу цIыхуу щытмэ. Апхуэдэщ си дежкIэ си адэ шыпхъу Феня.
Феня Псыгуэнсу адыгэ къуажэм дэс ШэрIужьхэ япхъущ, Балъкъызхэ я нысэщ. «Си адэр сцIыхуу щытакъым» уэрэд гуузыр зыхуауса, зи сабиигъуэр зауэмрэ абы иужь лъэхъэнэ гугъухэмрэ хиубыдахэм ящыщщ ар. А зэман бзаджэм халъхуауэ гугъу емыхьа ди къэралышхуэм исауэ къыщIэкIынкъым, дауи. А лъэхъэнэм и гугъу щищIыжым и дежи, гъэщIэгъуэныращи, Феня нэгъуэщIхэм ятелъа гугъуе-хьхэм нэхъыбэу топсэлъыхь, езыхэр зи адэр хэкIуэдахэм ящыщ пэтми.
— Япэрауэ, зэрыбынитхум сэ сранэхъыщIэу дэлъхуиплI сиIэти, апхуэдэ дыдэу гугъуехь ямылей къыслъагъэIэсыртэкъым. Абы къищынэмыщIауэ, ди адэр тщхьэщымытыжми, адэшхуэфIрэ анэшхуэфIрэ диIащ, сыткIи я нэIэ къыттету, — жеIэ Феня. — Си адэшхуэ ХьэкIашэ и къуитхум ящыщу плIыр зауэм кIуати, зыщ къэзыгъэзэжар. Ди анэм и лъэныкъуэкIэ уIэбэми (ар Бэрбэчхэ япхъут), и дэлъхуиблым ящыщу щыр хуэпсэурти, абыхэми зэи гулъытэншэ дащIыртэкъым. А псом и щIыIужкIэ дэ Алыхьыр къытхуэупсат гъунэгъуфIкIэ. Ар ди къуажэ пщIэшхуэ зиIэу дэса ефэндышхуэ Барийхэ Мухьэмэдрэ абы и щхьэгъусэ, ХьэхъупащIэхэ япхъу Акълимарэ (я хьэдрыхэ фIы Тхьэм ищI) я унагъуэ дахэрт. Я бын дыдэхэм зэрахуэсакъым хуэдэу, дэри къытхущытащ, уеблэмэ куэдым я гугъэт ди анэхэр зэшыпхъуу е зэнысэгъуу. Ди зэхуакум куэбжэ цIыкIу хэлъу зы унагъуэм хуэдэу дызэдэпсэуащ дэ псори.
Феня зэрыжиIэмкIэ, Барийхэ я къуэхэмрэ и дэлъхухэмрэ зэныбжьхэти, зэкъуэш дыдэхэм хуэдэу къызэдэхъуащ, езыри быным я нэхъыщIэ ФатIимэт и ныбжьти, нэхъыбэм зэшыпхъу дыдэу фIэкIа къащIэртэкъым. ФатIимэтрэ абы щхьэгъусэ хуэхъуа Къэ-занш Сэфарбийрэ унагъуэ дахэу Кэнжэ къуажэм пщIэрэ щхьэрэ яIэу щопсэури, ахэр ноби зэрыщIэу къызэдогъуэгурыкIуэ.
Мыри гъэщIэгъуэну хэлъщ си адэ шыпхъум и хьэлхэм: зи гугъу тщIа зэманым блэкIыу балигъ гъащIэм хыхьэу унагъуэ ихьа нэужь, зыхэхуахэр нэхъыфIыжу щытауэ жеIэ. Ещхьыркъабзэщ Феня илъэс 44-кIэ щылэжьа къуажэ амбулаторэм щIэсхэм я гугъу щищIкIэ. Ар сымаджэщу щыщытам щыгъуэ къадэлэжьа нэхъыжьыфIхэм яхуэдэ щымыIауи жеIэ. Апхуэдэу, иужь-кIэ езыр зи нэхъыжьу къащIэува щIэблэм япэхъуни гъуэтыгъуейуэ ди фIэщ ещI абы.
Феня щхьэгъусэ хуэхъуа Балъкъыз Хьэтуи зауэ-жьым адэншэ ищIахэм ящыщт. А зы бын закъуэм фIэкIа зэдамыгъуэтами, абы и анэ ХутIэ (ари ди къуажэ Шыбзыхъуэхэ япхъут) ибг щIикъузэри, и щIалэр нэгъуэщIхэм емыхъуапсэу, зыхуей зэрыхуигъэзэным телажьэу и гъащIэр ихьащ. ИкIи ар абы къемыхъу- лIауэ пхужыIэнутэкъым. Хьэту яхэтащ нэхъапэу ди университетым и мэкъумэш факультетыр агроном IэщIагъэр иIэу къэзыуха-хэм. Къуажэм щызэхэт, Гъуэгунокъуэм и цIэр зезыхьэ колхозым учетчикыу щыщIидзэри, жэуаплыныгъэ ин зыпылъ IэнатIэ зыбжанэм щылэжьащ, колхозым и парт комитетым и секретаруи щытащ. ЩIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ IэщIагъэлIу зэрыщытым къыхэкIыу, партым и Аруан райкомым яшэри, мэкъумэш къудамэм и унафэщIу илъэс куэдкIэ лэжьащ. Сыт хуэдэ IэнатIэ пэрымытами, Хьэту жэуаплыныгъэшхуэ хэлъу бгъэдэтащ лэжьыгъэм, ауэ, ди жагъуэ зэрыхъущи, и узыншагъэм зэман кIыхькIэ гугъу иригъэхьащ, икIи илъэс 53-рэ фIэкIа къимыгъэщIауэ дунейм ехыжащ. Псэужамэ, ар мы гъэм илъэс 80 ирикъунут…
Зэрызэдэпсэуа зэманыр мыкIыхьми, дахэт, икIи купщIафIэт Хьэтурэ Фенярэ. Къахуиухар зэрымащIэр зыхащIэрт, жыпIэну, зыгурыIуэрэ зэдэIуэжу абыхэм зэдапIащ хъыджэбзитIрэ зы щIалэрэ. Ди жагъуэ зэрыхъущи, гъащIэм щытлъагъу гухэхъуэхэм ещхьыркъабзэу, нэщIэбжьэри и мащIэкъым. Хинакъым абы Хьэтурэ Фенярэ я унагъуэри. Ди къуажэ щыщ Бозийхэ Iэуесрэ Ленэрэ благъэ зэрахуэхъурэ зэман куэди дэмыкIауэ, и зэран лъэпкъ хэмылъу машинэ зэжьэхэуэм хэкIуэдащ Хьэтурэ Фенярэ я хъы-джэбз нэхъыжь ФатIимэ и щхьэгъусэ Алик. Шэч хэмылъу, ар гуауэшхуэт, щIалэр къэзылъхуам я дежкIи унагъуэм яхыхьагъащIэ нысащIэ цIыкIум и дежкIи, итIани цIыхуфэр Iувщ жы-хуаIэрати, гуауэ къытепсыхам гузэрыдзэ иримыгъэщIу ибг щIикъузэри, и анэшхуэхэм я щапхъэм тету ФатIими и щхьэр щхьэу-зыхь хуищIащ дунейм къытехьа, зи адэр зымылъэ- гъуа ипхъу Лианэ. ФатIимэ зыхуеджа фармацевт IэщIагъэм иролажьэ Налшык дэт аптекэ нэхъыфIхэм ящыщ зым и унафэщIу. Лианэ Москва дэт Урысей правительствэм финансхэмкIэ и академиер фIы дыдэу къиухауэ, унагъуи хъужауэ, и ехъулIэныгъэхэмкIэ и анэр, анэшхуэхэр игъэгуфIэу мэпсэу.
КъыкIэлъыкIуэ я хъыджэбз Фатуси ди къуажэ Темыржанхэ я нысэщи, и щхьэгъусэ Хьэзритрэ абы-рэ пщIэ зиIэ унагъуэ дахэу къуажэм дэсщ, я бын пажэм и щIэблэ зэралъэгъуам игъэгушхуэрэ адрейхэми я насып къэкIуэным щIэхъуэпсхэу.
«Щэ уэстын хьэмэрэ щэ я уасэу зы уэстын» жыхуиIэм хуэдэщ Хьэтурэ Фенярэ я щIалэ закъуэ Албэч. Зыхуеджа IэщIагъэм хуэпэжу ар щылэжьащ къуажэм щызэхэта колхозым, иужькIэ Аруан «Мэкъумэштехникэм» и инженер нэхъыщхьэу, и унафэщIу щытащ. Мы зэманым толэжьыхьыж бэджэнду иIыгъ и щIы Iыхьэм. Албэчрэ и щхьэгъусэ Оксанэрэ хъыджэбзитIрэ зы щIалэрэ яIэщи, ахэращ Феня и нобэр зыгъэдахэр, пщэдейрей махуэм и гугъапIэфIхэр къезытыр.
Лэжьыгъэм къыпэрыкIыжу дэтIысхьэжа иужькIи, и псэ гумызагъэм къыхуидакъым Феня ауэ щысыну. Абдеж сэбэп къыхуэхъуащ щыцIыкIум и анэшхуэм зыхуригъэджауэ щыта, зэи IэщIыб имыщIа диным псэ къабзэкIэ зэрыбгъэдэтыр. Мы иужь зэманым къежьа узыфэхэм я зэранкIэ цIыху Iувхэм яхэмыхьэми, «зи псэ къысщыгугъ дауэ гулъытэншэ сщIын, схузэфIэкIыху» жеIэри КъурIэн лъапIэр IэщIэлъу псапэ щIэным хуолажьэ.
Си тхыгъэм и пэщIэдзэм зэрыщыжысIащи, сыт хуэ-дэ Iуэхугъуэми къыхуигъуэт хэкIыпIэр бгъэщIагъуэу апхуэдэщ ди Феня и дуней тетыкIэр. Дунейм ехыжащ абы и анэри, анэ пэлъытэ хуэхъуа и гуащэри, и дэлъхухэри, ауэ гуфIэгъуи гузэвэгъуи зэпIэзэрыту щыт ди адэ шыпхъум Тхьэр къыхуэупсащи, дахэщ жьыщхьэ махуэ хъуа и нобэр, къуэрылъху-пхъурылъхуу блы иIэщ, абыхэм къащIэхъуэжахэри плIы мэхъу.
Мы тхыгъэм сетIысылIэн хуей щIэхъуам нэгъуэщI зы щхьэусыгъуи иIэщ. Мы гъэм илъэс 60 ирокъу Фенярэ иджыри къэс и гум имыху и классэгъухэмрэ школыр къызэраухрэ. Яхэтщ абыхэм ди къэралышхуэм и къалащхьэ Москва щIэныгъэ нэхъыщхьэ щызэзыгъэгъуэта IэщIагъэлI цIэрыIуи, полковник вагъуэхэр зи дамэтелъу къулыкъу зыщIаи, ухуэныгъэхэмкIэ инжене-ри, егъэджакIуи, бэм я узыншагъэр хъумэным хьэлэлу куэдрэ хуэлэжьа цIыху гуащIафIэхэри. Псом ящхьэжыращи, къахэкIакъым абыхэм гъащIэм увыпIэ тэмэм щызымыубыдыфа. Ди жагъуэ зэрыхъущи, щыIэщ абыхэм нобэ мыпсэужхэр, я ахърэт Тхьэм фIы ищI.
Си адэ шыпхъум зи хъыбархэр къыджиIэж а цIыхухэми, езы бзылъхугъэ Iумахуэми гурэ псэкIэ сохъуэхъу я узыншагъэр мыкIуэщIу тхуэпсэуну, я бынхэм я гуфIэгъуэкIэ я щхьэр лъагэу яIэту куэдрэ дяпэ итыну! Фэ фхуэдэхэращ къытщIэхъуэ щIэблэм щапхъэ яхуэхъур.
ШЭРIУЖЬ Аслъэн.
Псыгуэнсу къуажэ
