Лъэпкъым папщIэ псэуа Есэн Сэбахьэтдин
Тырку Республикэм къикIри мы махуэхэм къытIэрыхьащ хъыбар гуауэ. Куэдрэ сымэджа нэужь, дунейм ехыжащ адыгэм папщIэ псэуа, зи хэкужьымкIэ зигури зи псэри щыIэу зи гъащIэр зыхьа, зи анэдэлъхубзэмрэ лъэпкъ хабзэмрэ зи пкъынэлъынэхэм, гупсысэхэм зэи хэмыкIыу щыта хэкупсэ нэс Есэн Сэбахьэтдин Сэлмэн и къуэр. ХамэщIыр псэупIэ зыхуэхъуа ди лъэпкъэгъухэм я гъащIэр нэхъ тынш щIыным, адэжь щIыналъэм ахэр пыщIауэ щытыным хуэгъэпса Iуэхугъуэ куэд зэфIэзыха адыгэлI щыпкъэхэм ящыщт а нэхъыжьыфIыр.
Есэн Сэбахьэтдин Есэныр Тыркум и Къайсэр щIыналъэм хыхьэ Къунашей къуажэм 1934 гъэм къыщалъхуащ. Жылэм дэт еджапIэр фIы дыдэу къиухри, адыгэ щIалэ гурыхуэм щIэныгъэм щыпищащ Анкара дэт университетым. Абы Сэбахьэтдин щызыIэригъэхьащ юрист IэщIагъэр. Къыхэгъэщыпхъэщ Къайсэр щыпсэу адыгэхэм, абазэхэм къахэкIауэ япэу щIэныгъэ нэхъыщхьэ зэзыгъэгъуэтахэм Есэныр зэращыщыр.
ЩIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ IэщIагъэлI щыпкъэр Къайсэр щIына-лъэм куэдрэ щылэжьащ уэчылу, прокурору, судыщIэ нэхъыщхьэу. Зи лэжьыгъэм хуэIэкIуэлъакIуэ лэ- жьакIуэфIым пщIэшхуэ щиIащ щIыналъэм я унафэщIхэм, къыдэлажьэхэм, и лъэпкъэгъухэм я деж. Ар Сэбахьэтдин къихьащ зыпэрыт IэнатIэм хуиIэ жэуаплыныгъэ инымкIэ, хэлъ цIыхугъэ лъагэмрэ зэхэщIыкI куумкIэ. Сыт хуэдэ лъэпкъхэм ящыщ цIыхухэм абы зыкъыхуагъэзами, ар дэтхэнэми хуэхъурт чэнджэщэгъу Iущ, унэтIакIуэ Iэзэ.
Зыпэрыт IэнатIэ ткIийм къыщыдэхуэ зэманым ар хуэжыджэрт щIыналъэм щекIуэкI жылагъуэ гъащIэм. Псом хуэмыдэу абы гууз-лыуз яхуиIэт и лъэпкъэгъухэм. Адыгэм и Iуэхур дэкIын, абы и щыIэкIэ-псэукIэр нэхъ тынш хъун папщIэ, Есэным имыщIэн щымыIэми ярейт, и гур лъэпкъым апхуэдизу хуитхьэщIыкIати.
Налшык и щIыпIэ администрацэм и Iэтащхьэхэмрэ Къайсэр къалэм и унафэщIхэмрэ я зэхуэзэ гуапэр Тыркум и Каппадокие щIыпIэм щокIуэкI. ИжьымкIэ япэу щытыр Есэн Сэбахьэтдинщ.
Зи гъащIэр и лъэпкъым щхьэузыхь хуэзыщIа цIыху гъуэзэджэм Iуэхугъуэ куэд зэфIихащ Тыркум щыпсэу адыгэхэм къыщхьэщыжакIуэ яхуэхъун, хэкужьым къина я лъэпкъэгъухэм япызыщIэн жылагъуэ зэгухьэныгъэ яIэнымкIэ. ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 80 гъэхэм, Тыркум тетыгъуэр дзэм щыщиубыда лъэхъэ-нэм, абы щызэхуащIыжауэ щытащ Адыгэ хасэхэр. ЩытыкIэм фIыкIэ зихъуэжа нэужь, Сэбахьэтдин лъэкI къигъэнакъым хасэхэр щIэрыщIэу къызэIуахыжын папщIэ. Абы къызэхикIухьащ адыгэхэр щыпсэу къуажэхэр, хасэм и Iуэху зыIутыр яжриIэу, ахэр абы къыхишэу, Къайсэр щыIэ Адыгэ Хасэмрэ адэжь Хэкум щыпсэу адыгэхэмрэ яку зэпыщIэныгъэхэр щиухуэу.
НэхъыжьыфIыр хуабжьу хэлэжьыхьащ Тыркум щыIэ Адыгэ хасэхэм я зэгухьэныгъэ нэхъыщхьэ КАФФЕД-р къызэгъэпэщынми. Къайсэр щыIэ Адыгэ хасэр зыщIэсын унэ имыIэу къыщынэм, Есэныр сэбэп хъуащ абы хэщIапIэ тэмэм егъэгъуэтынымкIэ.
ТIэш Хьэмид и «Iуащхьэмахуэ» уэрэдым зэрыхэту, «лыуэ телъыр» Тыркум ейми, «къупщхьэу иIэр», лъыуэ щIэтыр адэжь лъахэу Къэбэрдейм ейуэ къилъытэрт Сэбахьэтдин. Дунейпсо Адыгэ Хасэр 1991 гъэм къызэзыгъэпэщахэм яхэтащ хэкупсэр. Абы щыгъуэ ар Тыркум щыпсэу адыгэхэм я лIыкIуэу къэкIуэжат адэжь щIыналъэу и пщIыхьым хэмыкIым икIи жыджэру хэтащ ДАХ-м и япэ зэIущIэми Адыгэхэм я Дунейпсо Конгрессми. Абы иужькIи зыбжанэрэ къытригъэзащ хэкужьым икIи дапщэщи хуэхьэзырт лъэпкъым ифI къызэрыкIыну къалэнхэр пщэрылъ зыщищIыжыну, апхуэдэуи адыгэпсо IуэхугъуэфI куэдым я жэрдэмщIакIуэт.
КъызыхэкIа лъэпкъыр фIыуэ илъагъуу, абы хуэIуэхутхьэбзащIэу и гъащIэр ирихьэкIащ Есэн Сэбахьэтдин. Апхуэдэт абы и щIыбагъ къыдэт и унагъуэ дахэри: и щхьэгъусэри, и пхъуитIри, и щIалэ закъуэри.
НэхъыжьыфIым лъэпкъым и пащхьэ щиIэ фIыщIэхэр наIуэ хъуащ ар иужьрей гъуэгуанэм щытеувэми. Сэбахьэтдин и жэназым зыкърагъэхьэлIат Тыркум и къалэ куэдым щыпсэу адыгэхэм я лIыкIуэхэм, Къайсэр дэс ди лъэпкъэгъу куэдым.
Зи лъэпкъым хуиIа лъагъуныгъэ къабзэмкIэ пщIэшхуэ къэзылэжьа Есэн Сэбахьэтдин Сэлмэн и къуэм и фэеплъыр куэдрэ тхъумэнщ адыгэхэм. Дахуогузавэ абы къыщIэна унагъуэм исхэм, я гуауэр ядыдогуэш. Уи ахърэтыр нэху ухъу, ди нэхъыжьыфI, ди шынэхъыжь щыпкъэ.
Дунейпсо Адыгэ Хасэр,
КАФФЕД хасэр, Къайсэр, Къэбэрдей, Шэрджэс,
Адыгей, Шапсыгъ Адыгэ хасэхэр.
