ЩIэныгъэр зи гъуазэ
КIэрэф Майе и гъащIэри, и гупсысэри, и насыпри щIэныгъэм епхауэ къекIуэкIащ. ЩIэныгъэм и унэтIыныгъэхэм я нэхъ гугъу дыдэ генетикэр и адэ КIэрэф Къамболэт и чэнджэщкIэ къыхиха хъуами, игурэ и псэрэ етарэ хуэпэжу еджащ икIи 1959 гъэм щыщIэдзауэ нобэр къыздэсым Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым щолажьэ. А зэманым къриубыдэу Майе тхылъ куэд къыдигъэкIащ, курс щхьэхуэ зыбжанэ зэхилъхьащ, иджыпсту цIыхур къызыхэкIамрэ и зыужьыныгъэр къызэрекIуэкIамрэ теухуа лекцэхэм къоджэ. КIэрэфым аспирант, биологие щIэныгъэхэм я кандидат зыкъом игъэхьэзыращ икIи абыхэм дунейм фIыуэ къыщацIыху щIэныгъэлIхэр къахэкIащ.
КIэрэф Къамболэтрэ ипхъу Майерэ. 1978 гъэ — ЦIыхур зыхуэдэнур, дуней тетыкIэу иIэнур нэхъыбэу зэлъытар егъэджакIуэращ. Адэ-анэм къищынэмыщIауэ, аращ сабийхэм щапхъэ зытрахыр, — жеIэ Майе. — Абы къыхэкIкIэ, си еджакIуэхэм сытым дежи яжызоIэ: дызэрытхэ доскар къабзэу щытын хуейщ, сэ си яужькIи зыри пэшым къыщIыхьэжыркъым. Сыту жыпIэмэ, сэ зэи сыкъыкIэрыхуркъым, езыхэри абы езгъэсэну сыхуейщ. Си гуапэ зэрыхъунщи, студентхэм яжесIэр ягъэзащIэ, зыхалъхьэ. Сэри абы хуабжьу сыщогуфIыкI. ЩIалэгъуалэ псоми еджапIэ нэхъыщхьэ щIэтIысхьэну ялъэкIыркъым, апхуэдэ насып къащылъысакIэ, хуэфащэу, хабзэ яхэлъу дунейм тетыну сыхуейщи, абы къыхузоджэ. ЦIыху еджар щыпкъэу щытмэ, пщIэ-нэмыс хэлъмэ, абы нэхъри егъэдахэ. «Маршруткэ» уису уи еджакIуэхэр къэтэджрэ нэхъыжь ягъэтIысу гу лъыптамэ, къепсалъэр зэпамыуду, зышыIэ яхэлъу даIуэмэ, абы щэхуу урогуфIэ икIи уропагэ. Абы къикIыр уи къарумрэ лэжьыгъэмрэ хэмыкIуадэу аращ.
Майе и сабиигъуэр зэман хьэлъэм техуащ. Абы и адэр зауэм кIуэри, анэмрэ анэшхуэмрэ ящIыгъуу къэнащ. КIэрэф Къамболэт еджагъэшхуэт, щIэныгъэм зи гур хуэпабгъэ лIы Iущт. Ар щIэхъуэпсырт и пхъур щIэныгъэрылажьэ цIэрыIуэ хъуну, езым и щIэгъэкъуэн ищIыжыну, и IэщIагъэм пригъэщэну.
Майе и адэр игу къыщигъэкIыжкIэ, гу лъумытэу къанэркъым абы лIыгъэ зэрихьауэ зауэм къызэрикIыжам зэрырипагэм, нобэр къыздэсым ар и щапхъэу къызэрекIуэкIым.
— ЩIэныгъэм сыкъыхуалъхуат сэ. Ар си натIэ итт. Си адэ КIэрэф Къамболэт Орджоникидзе (иджы Владикавказ) дэт мэкъумэш институтым щеджэу сэ сакъыхэхъуат. ЕджапIэр къиухщ, аспирантурэр къыхуагъэлъагъуэри, Ленинград щыIэ Агрофизическэ институтым иунэтIащ. Дуней псом щыцIэрыIуэ егъэджакIуэ бэлыхьхэм я деж щеджа си адэм щIэныгъэкIэ зэщIэузэдауэ къигъэзэжат.
Хэку зауэшхуэр къыщыхъейм, 115-нэ шуудзэм хэту, фронтым кIуащ ди адэр. ЩIэныгъэлIхэр зауэм дашыртэкъым, абыхэм къэралыр къащыгугъырт. Ди адэри къраджэжат, ауэ «сэ си лъэпкъым сыкъуэтынущ» жиIэри, идатэкъым. Шуудзэр щызэпкърыхужым, 4-нэ Украин фронтым хыхьащ. Зауэр щиухам, ди адэр Чехословакием щыIэт. А зэманым Японием зауэ иращIылIэнкIэ шынагъуэ щыIэти, химие IэщэхэмкIэ щIэныгъэ зыбгъэдэлъ жаIэу, зауэм хашэну я гугъат, ауэ 1945 гъэм ди щIыналъэр щIэлъэIури, кърагъэгъэзэжащ. Зауэм и пэкIэ зыIута IэнатIэм ягъэувыжащ, иужькIэ 1950 гъэм министр къулыкъур къыхуагъэфэщащ.
Абы ирихьэлIэу сэри курыт еджапIэр къэзухащ. ФIы дыдэу, «5» защIэкIэ се-джэртэкъым, ауэ си къарум къихь къэзгъанэртэкъым, си адэм сыхуэфэщэн папщIэ. ЕджапIэ нэхъыщхьэ сыщIэтIысхьэн хуейуэ дыщыхэплъэм, си псэм нэхъ дыхьэр тхыдэмрэ философиемрэт. Ди адэр егупсысри, «биологиер мынэхъыфIу пIэрэт» жиIащ. «Уеджэну ухуеиххэмэ, Москва дэт къэрал университетым (МКъУ) щIэтIысхьэ, си лэжьыгъэм пэгъунэгъу IэщIагъэщ, дэIэпыкъуэгъу укъысхуэхъужынщ»,- жиIащ.
Курыт еджапIэм къыщыдата щIэныгъэм срикъуащ МКъУ-м срищIэтIысхьэну. Пэжщ, зы цIыхум и пIэм хы иту зэпэубыдат факультетыр, ауэ си насып къихьри, сыщIэтIысхьащ. Си кIэн къикIыу, апхуэдиз гугъуехь щысшэчакIэ, седжэн хуейщ, адэр къысщогугъ, къэзгъэпцIэжынкъым жысIэри, диплом плъыжькIэ къэзухащ. АдэкIэ, адэм и жыIэм сызэрытетым хуэдэурэ, аспирантурэми сыщеджащ.
КъБКъУ-м биологиемкIэ и къудамэм егъэджакIуэу щылажьэр езыгъэджэжа, нэхъыжьыфIу ноби яхэт КIэрэф Майе и щIэныгъэмрэ гукъыдэжымрэ гъуни нэзи иIэкъым жыпIэкIэ, ущыуэнукъым.
— Москва седжэу сыздэщыIэм, сыдэкIуат. Си щхьэгъусэр урыст, си анэми хуэдэу. Дызэдеджат, дызэакъылъэгъут. Си гъусэу сыщалъхуа щIыналъэм къэкIуащ, езым и Iыхьлыхэмрэ зэсамрэ IэщIыб ищIри. Си адэр къызэрысщыгугъауи, дэIэпыкъуэгъу сыхуэхъуащ, уеблэмэ тIури абы и щIэгъэкъуэну дыщытащ. Си щхьэгъусэр жыг-хадэ хэсэнрат зыхуеджар, сэ нартыху гъэкIынрати, щыри дызэдэлажьэу етхьэкIащ. 1961 гъэм кандидат лэжьыгъэр пхызгъэкIащ. Илъэсий дэкIри, щIэныгъэхэм я доктор сыхъуащ. ДэнэкIэ згъэзами, зи лэжьыгъэм гурэ псэкIэ ета цIыхухэрат сыкъэзыухъуреихьыр. Абыхэм сакIэлъыплъыху, сэри си адэм, си егъэджакIуэ нэхъыщхьэм, хуэдэ сыхъужыну сыхущIэкъурт. УнэтIыныгъэ зыбжанэмкIэ унафэщI сащIыну къысхуагъэлъэгъуат, ауэ сэ абыхэм си гур хуэгъэтIылъатэкъым. Кавказ Ищхъэрэм япэ дыдэ генетикэр щаухуар ди еджапIэращ. 1971 гъэм си жэрдэмкIэ КъБКъУ-м генетикэмкIэ кафедрэ къыщызэIутхащ, абы и унафэщIуи сагъэуващ. Абы къыщыщIэдзауэ, нобэр къыздэсым ди кафедрэр долажьэ Урысейм генетикэр куууэ зыдж и еджапIэ нэхъыщхьэхэм, щIэныгъэкIэ дызэдогуашэ, иужьрей къэхутэныгъэхэр ди программэм хыдогъэхьэ, зэманым декIу IэмэпсымэхэмкIэ долажьэ.
ДэнэкIэ згъэзами, сыт хуэдэ къалэ лэжьыгъэ IуэхукIэ сагъэкIуами, сыдаIуэрт. СыдаIуэрт адыгэбзэ зэхэсхыну пIэрэ жысIэу. ЗыгуэркIэ ар си насып къихьмэ, зызущэхурти, сыщIэдэIукIырт. Псэр зыдэпсэху макъамэ дахащэу зэхэсхырт сэ ар. Хамэ къалэ си закъуэу сыкъыщынэм, си бзэр хуэм-хуэмурэ сIэщIэхуащ. Къыщызгъэзэжам «бзэ къута» жыхуаIэм сыхуэдэт. Сытым дежи сехъуапсэрт адыгэбзэр дахэу зыгъэшэрыуэм, сэ ар схузэфIэкIыжыртэкъым. Си анэр урысми, адыгэбзэр фIы дыдэу ищIэрт икIи ирипсалъэрт. Сэ Москва сыкъыщикIыжам си адыгэбзэм си ныбжьэгъухэр къыщыдыхьэшхауэ щытащ, си къэпсэлъыкIэр яфIэгъэщIэгъуэн хъури. Абы иужькIэ «къыкъ» сыхуэхъуащ адыгэбзэм, сыхуейми, сыпсэлъэфыркъым.
Зыпхъу закъуэ диIэу аращ. Ар бзэ щIэныгъэхэм нэхъ хуэшэрыуэти, Ленинград университетыр къиухауэ, и IэщIагъэмкIэ лэжьапIэ хъарзыни иIэу IэнатIэ Iутт. Ауэ абы и къуэ закъуэм уз шынагъуэ къеуэлIащ. Ар Германием фIэкIа щахуэмыгъэхъужыну къыщыжраIэм, абы кIуэри, къыщынащ. Абы лъандэрэ си пхъумрэ пхъурылъхумрэ Германием щопсэу. Къагъэзэж хъунукъым, абы и узыр уз бзаджэщ, сытым дежи укIэлъыплъын хуейщи. Си гуапэ зэрыхъунщи, тIури лэжьапIэ хъарзынэхэм Iутщ, я Iуэхухэр фIыщ. Махуэ къэс жыхуаIэм хуэдэу дызопсалъэ, дызэрощIэ. СызэрашэлIэжыну къызоджэ. Ауэ… Къысхурегъэгъу, сэ сыкъэзылъхуахэр щыщIалъхьэжар мыращ, сыщалъхуари Къэбэрдей-Балъкъэрращ. СхузэфIэкI хуэсщIащ си лъэпкъым. ЦIыхухэм фIыкIэ ягу сыкъинэну сыхуейщ.
Зытелажьэ щIэныгъэ унэтIыныгъэм теухуауэ, къэкIуэну жыжьэм цIыхухэр IэрыщI IэмалкIэ дунейм къытрагъэхьэну еджагъэшхуэхэм гупсысэ зэрыхашым щытепсэлъыхькIэ, КIэрэфым жеIэ:
— ЦIыхухэм яфIэгъэщIэгъуэнщ генетикэм илэжьыр. Псалъэм папщIэ, цIыхум и клон щащIкIэ, ар зытращIыкIыжым и хьэл-щэнкIэ, гупсысэкIэкIэ, теплъэкIэ, гурыщIэкIэ хуэдэ хъужрэ? Абы теухуауэ си студентхэм я еплъыкIэр къэсщIэну къызэрапщытэ лэжьыгъэ езгъэтхащ. Языныкъуэхэм къызэрыгуэкI еплъыкIэщ къагъэлъэгъуар, укъигъэуIэбжьыжу жэуап зиIи яхэтащ. УпщIэм и жэуапыр мыращ: клон зытращIыкIыж цIыхур зэчиифIэмэ, псалъэм папщIэ, макъамэмкIэ зэфIэкI бгъэдэлъмэ, клонми апхуэдэ зэчий зезыхьэ ген пкърылъынущ. Ауэ и сабиигъуэм щыщIэдзауэ а зэчийм зумыгъэужьмэ, кIуэдынущ, IэщIэхунущ. Абы къикIращи, цIыхур зэрыхъунур зэлъытар къызыпкърыкIам и зэфIэкIхэракъым, атIэ къэзыухъуреихь цIыхухэм, дунейм, узэрыдэлажьэми куэд иIыгъщ. Абы къищынэмыщIауэ, цIыхур къамылъхуу, зэрыжаIэу, «пробиркэкIэ» IэрыщIу дунейм къытехьэным дыхуэкIуэну жызыIи щыIэщ. Ар пэжкъым. ЦIыхур цIыху зыщIыжыр, хьэли, гупсыси, акъыли хэзылъхьэр анэращ. Ныбэрылъым анэм и ныбэм илъыху куэд къещIэ. Арыншамэ, пробиркэкIэ дунейм къытехьам мораль имыIэу, цIыхугъэ хэмылъу, псэ хэмылъуи жыпIэ хъунущ. Псэр езыр цIыхум и дуней тетыкIэр кIуэцIкIэ, гукIэ зэрызыхищIэжращ.
Дэтхэнэ цIыхуми и гум къинэжын, и гъащIэ псом къыздрихьэкIын Iуэхугъуэ гуэр егъэунэху. Сэ апхуэдэу гукъинэ схуэхъуар си адэр псэууэ зауэм къыщикIыжаращ. Ар жыжьэу къакIуэу щыслъэгъуам, сыщIэпхъуэри зездзауэ щытащ. АпхуэдизкIэ си фIэщ хъужырткъым зэрыпсэури, «Папэ, уэра мыр?» жысIэу сеупщIырт, аргуэру и пщэм зесшэкIыжырти, Iэплъэ хуэсщIырт. А дакъикъэм зыхэсщIам къытекIуэн гурыщIэрэ щытыкIэрэ зэи сихуакъым.
Сыт гъащIэм и мыхьэнэр жыпIэмэ, цIыхуу дунейм тетым хуэдиз жэуап зэхуэмыдэ щыIэ мэхъу. Ауэ сэ, илъэс пщIей къэзыгъэщIа анэм, цIыхубзым, щIэныгъэрылажьэм и жэуапым ущIэупщIэмэ, зэи цIыхум и теплъэм, щыгъым сеплъакъым, мыхьэнэи естакъым. Сэ сыанэ Iейкъым, ауэ сызэрыхуейм хуэдэуи сыанэфIакъым, щIэныгъэм, лэжьыгъэм сыкъыдэхуатэкъыми. Ауэ си бын закъуэр зэпIэзэрыту, щыкI жыхуаIэр имыщIэу, цIыхуфIу зэрызгъэсэным иужь ситащ. ЦIыхум и гъащIэм, къыщIигъэщIам и мыхьэнэм утепсэлъыхьмэ, си щхьэгъусэм зэрыжиIэу щытам хуэдэу жысIэнщ: псом япэрауэ, дунейм дыкъызэрытехьэххамкIэ ди насыпщ! ДыкъытемыхьэнкIи хъунут, ауэ дыкъалъхуащ. Ар псом нэхъапэщ. ЦIыхур дунейм къыщытехьакIэ, ар къызэрыгуэкIыу къыфщыхъунущ, ауэ фIы нэхъыбэ ищIэн хуейщ. ЦIыхур хьэкIэкхъуэкIэм къыщхьэщызыгъэкIыжыр и гурыщIэхэмрэ гуапагъэмрэщ. ФIы пщIэуэ упсэун хуейщ. Абы щIэныгъэр къыкIэлъокIуэ. ЩIэныгъэ уимыIэмэ, гупсысэкIэ пщIэнукъым, узыщыпсэу дунейми узыхэпсэукI зэманми зыри хыумыщIыкIыу ущытынущ.
Майе ущепсалъэкIэ апхуэдизкIэ удехьэхри, нэхъыбэрэ сыбгъэдэсарэт жыбоIэ. Арауэ къыщIэкIынущ абы деж жьыри щIэри щIеIэр, пщIэ хуащIу нобэм къыщIэсар. И гум къыбгъэдэкI хуабагъэмрэ и нэм къыщIих гуапагъэмрэ нэхъыбэ мыхъумэ, зыкIи мыужьыхыу къокIуэкI а цIыхубз цIэрыIуэр.
Фырэ Анфисэ.
