ЦIыкIураш
Сабийхэр мэгушыIэ
«НанэкIэ» сыноджэнущ
Хуабжьу зызыгъэщIалэфI Анзор цIыкIу и анэшхуэм жреIэ:
— Мэрожнэ къысхуумыщэхунумэ, псоми зыхахыу «нанэкIэ» сыноджэнущ!
Мыхъури сошх
Гъунэгъу хадэмкIэ ТIыкъэ цIыкIу екIуэкIауэ мэракIуапцIэм хопэщэщыхь. Ар зейм жеIэ:
— УкъыкIэрыхуащ. Плъыжь лъэпкъ къыщIэнакъым, дыгъуасэ псори къыпачащ.
ТIыкъэ, а псалъэхэр зыгуригъэIуэну хуэмейуэ, жэуап ет:
— Сэ мыхъури сошх.
ЗанщIэу сыIурех
— Нэхъ псынщIэу сыIурихын папщIэ, сызэрыгъуэлъыжу 100-м нэс собжэ, — жи ТIэмрашэ цIыкIу.
— ПцIы умыупс, уэ 100-м нэс убжэфыркъым, — пэроуэ абы и къуэш нэхъыжьыр.
— Сызэрыгъуэлъыжу сыIурехри, абы нэс сыбжэну сыхунэсыххэркъым, — жэуап етыж ТIэмрашэ.
НЭЩIЭПЫДЖЭ Замирэ.
КхъыIэ, жыIэ…
Дадэ, Дадэ! КхъыIэ, иIэ,
Таурыхъ цIыкIу аргуэру жыIэ…
Хъыджэбз цIыкIур мэзым кIуауэ,
Дыгъужьыжьым ныхуэзауэ,
Ирихьэжьэу ежьэжауэ,
И гъуэ кIыфIым нэсыжауэ,
Щхъуэжь кIэ бацэр есхужьауэ,
Хъыджэбз цIыкIур къезгъэлауэ,
Тхъэрэ псэууэ къэнэжауэ!..
Дадэ, Дадэ! КхъыIэ, иIэ, —
Мис апхуэдэу таурыхъ жыIэ.
IУТIЫЖ Борис.
Къэбэрдейм щыщ шууей
Гуля ищIэрт зыхэхуа гупыр адрейхэм зэремыщхьыр. Мыбы хэтт я лэжьыгъэфIымкIэ къэрал псом къыщацIыхуа пионер куэд.
— Уэ сыткIэ уцIэрыIуэ? — еупщIащ ар адыгэ фащэ зыщыгъ щIалэ къамылыфэ цIыкIум.
— Шы согъэхъу, — гуфIэжу жиIащ абы, и дзэ хужьыр къыIуигъэпсу. — Зым и цIэр Костикщ, адрейхэм — Къазбич, Заурбэч…
— Хэт зыхуэбгъэхъур? — щIэупщIащ цIыкIухэм ящыщ зы.
— Хэт зыхуэбгъашхэр жыпIа? Ди Шуудзэ Плъыжьым. Сэри аращ: сышууейщ.
— Сыщымыуэмэ, уэ у-Барэсбийщ? — къэгуфIащ Гуля, «Пионерская правда» газетым тету зэджауэ щыта тхыгъэр игу къигъэкIыжурэ. — Хьэмгъуокъу Барэсбийщ…
… Хьэмгъуокъум и гъащIэм теухуауэ «Къэбэрдейм щыщ шууей» художественнэ фильмыр трахат.
1936 гъэм и гъэмахуэм «Артек» лагерым Барэсбий щицIыхуащ Королё-вэ Гуля. Хъыджэбз цIыкIу хахуэм абы шы тесыкIэ иригъэщIащ, адыгэ къафэхэм, адыгэ хъыбарыжьхэм щыгъуазэ ищIащ.
«Артек» лагерым щыIэ псоми Гуля яригъэцIыхуащ Барэсбий. ЯжриIащ илъэс ныкъуэ и пэкIэ Калинин Михаил Кэнжэ щыщ ныбжьыщIэр Кремлым ишэу и бгъэм «ЩIыхь Дамы-гъэ» орденыр къызэрыхилъхьар. Абы щыгъуэ Хьэмгъуокъум зэригъэ-цIыхуащ Будённый Се-мён.
— Сэ шыхэр фIы дыдэу солъагъу, — жриIэрт Барэсбий Совет Союзым и Маршалым. — ФIыуэ солъагъу Дзэ Плъыжьыр. Ин сыхъумэ, сэри абы сыхыхьэ-нущ…
Хэку зауэшхуэм Хьэмгъуокъум лIыгъэ щигъэлъэгъуащ, дамыгъэ лъапIэхэри къыщратащ.
Барасбий ВЛКСМ-м и Къэбэрдей обкомым и секретару, «Хэку» хасэм и унафIэщIу, мамырыгъэр хъумэнымкIэ Совет Комитетым и Къэбэрдей Балъкъэр къудамэм и тхьэмадэу лэжьащ.
ХьэфIыцIэ Мухьэмэд.
Адыгэ хабзэ
Нэхъыжьымрэ нэхъыщIэмрэ
Нэхъыжьымрэ нэхъыщIэмрэ я зэхущытыкIэм ехьэлIа хабзэхэр жыжьэ къыщожьэ. Зэманым елъытауэ абыхэми зэхъуэкIыныгъэ ягъуэтурэ къогъуэгурыкIуэ.
Псалъэм папщIэ, гъэщIэгъуэнщ ижь-ижьыжкIэ узэIэбэкIыжмэ щыIа хабзэу нарт хъыбархэм къахэщыжыр. А хъыбархэм зэрыжаIэмкIэ жьы, лъэрымыхь хъуахэр тажьджэм ирагъэтIысхьэурэ бгым щагъэжу щытащ.
А хабзэр нартхэм хезыгъэнар Бэдынокъуэщ. Бэдынокъуэ и адэр жьы дыдэ щыхъум, адрейхэми хуэдэу, хабзэм къызэригъэувым тету, тажьджэм иригъэтIысхьэри бгым иригъэжэхащ. АрщхьэкIэ тажьджэр жыг лъэдакъэ гуэрым фIэнэри къызэтеувыIащ. Апхуэдэу щыхъум, и ажал къэсакъым, къэмысауэ бгым щыздзынкъым, жери Бэдынокъуэ и адэр бгым къыдихыжащ. БгъуэнщIагъыжь гуэрым щигъэпщкIури, нартхэм ямыщIэу гъуэмылэ хуихьу-рэ щиIыгъащ. Нартхэр гузэвэгъуэ щихуам деж, адэм кърит чэнджэщхэмкIэ Бэдынокъуэ ахэр къригъэлырт. Сытми, Iуэхум и пэжыпIэр къащIа нэужь, нартхэм жьы хъуар бгым щыдзын хабзэр зыханащ икIи нэхъыжьхэр я чэнджэщэгъурэ абыхэм я жыIэм едаIуэу псэун щIадзащ.
Нэхъыжьым пщIэрэ нэмысрэ хуэщIын хабзэр адыгэм иджыри зэрехьэ, ауэ уигу къемыуэу хъуркъым ар куэдкIэ къызэрытIэсхъар, зымыгъэзащIэхэр зэрыщыIэр. Абы и щапхъэу къэтщтэнщ тутынафэныр. Адыгэм тутыныр зэрицIыхурэ куэд щIакъым. Къыздрахари урысым я дежщ. Тутыныр къащыхыхьагъащIэм, цIыхухэр есатэкъыми, зыгуэрым тутын щIигъэнамэ, зэрыхьэблэу къащIихьэрт. Адыгэ щIэныгъэлI Нэгумэ Шорэ итхыжауэ щытащ къэбэрдейхэр тутын ефэну, ар ягъэкIыну зэрыхуимытым теухуа хабзэ 1807 гъэм зэрагъэувыгъар.
Зэман дэкIыу тутыным зиубгъуа нэужьи щIалэхэр нэхъыжьым ялъагъуу тутын ефэртэкъым, ар нэмысыншагъэу къалъытэрти. АтIэ иджы ныбжьыщIэ дапщэ щыIэ нэхъыжь дэнэ къэна, и адэ, и шынэхъыжь бгъэдэту тутыныр зыIуригъэсу. Ар езы щIалэхэм я щхьэм пщIэ зэрыхуамыщIыжым и щыхьэтщ.
«Нэмыс здэщымыIэм насыпи щыIэкъым», — жиIащ псалъэжьым. А нэмысым и къежьапIэ, лъабжьэ нэхъыщхьэ дыдэхэм ящыщщ нэхъыжьымрэ нэхъыщIэмрэ яку дэлъ хабзэр. Ар дгъэкIуэд, зыщыдгъэгъупщэ хъунукъым.
ГъукIакъуэ Инал.
Си чыцI цIыкIур
Си чыцI цIыкIур,
Си чыцI цIыкIур
Хъурыфабзэщ, натIэ фэкъущ,
Удзхэр щхъуантIэу къызэрыкIрэ
Имыдэж ишхыну мэкъу.
КъызэрыкIмэ, ещI шыгъажэ,
Джэдми къазми яхуолъ,
Зэ щIихьамэ, къимыгъазэу
ПсыIэрышэм зэпролъ.
Си чыцI цIыкIуу си гъэфIэныр,
Къуэш цIыкIу хуэдэу, къыздоджэгу,
ИфIэфIщ бжьэфкIэ шэ ефэныр,
Уеблэм, ар йошхыкI си Iэгу.
Ауэ чыцIым зы хьэл мыгъуэ
Хэлъщи, куэдрэ сигу хегъэщI:
Хадэм мажэ, хуит зэрыхъуу —
Ди жыг цIыкIухэр «тфIеухъуэнщI».
ГЪУБЖОКЪУЭ Лиуан.
Илъэсым и лъэхъэнэхэр
Гъатхэр къос,
Дыгъэр къопс,
ЩIыр игъэхуэбэну.
Къошхыр уэшх,
Уэшхыр къошх,
ЩIыр игъэщхъуэнтIэну.
Гъэ къихьам
Къытхуихьащ
ХадэхэкIхэр, гъавэ.
Хьэрычэт
ИщIми хэт —
Мэхъур псэукIафIэ.
Бжьыхьэ бэв,
Хьэм тевэв…
Губгъуэм итщ лэжьакIуэр.
Жьыуэ тэдж,
Нартыхудэч.
КIэртIофтIыж фынакIуэ.
Уэсыр къос,
Дэни нос
Ди щIымахуэр гушхуэу.
Уэс алътес
Телъу, мес,
Зегъэпсэху щIыгушхуэм.
ИУАН Бубэ.
ПсынщIэрыпсалъэхэр
Пыжь пызу пыту жыг.
ЩакIуэ щIакъуэм щIакхъуэ ныкъуэ щIакIуэ щIагъым щIэлъу ехь.
Ди пщIэгъуалэжьыр кIагуэ пэхущ, кIапэ хужьщ, кIэмажьэкIэщ, псы кIэнтхъ ифщ, псыIуфэрыхъущ.
Жьэгум дэлъ яжьэ жьэражьэм лIыжьым кхъужь мыхъу пэрихъумащ.
Хьэл-щэным, зэхущытыкIэхэм ятеухуа псалъэжьхэр
Акъыл кIэщIыр бзэгу кIыхьщ.
Губгъэн фIэмылIыкIыр жылэм я нэхъыкIэщ.
Гупыр зыгъэгупыр гуп и уасэщ.
Делэ гуэшэгъу нэхърэ губзыгъэ дэуэгъу.
Дыгъужьым мэл зыфIихьыфынур и пыIэ щыгукIэ къещIэ.
Дзы зи бэ убэрейщ.
Хьэфэ топ
Топ, топ,
Хьэфэ топ,
Упщэхащи — сызэгуоп.
Банэ папцIэ къыпхэуа?
Е абдж дзакIэм
УIууа?
ИIэт — гъуанэр
сыгъэлъагъуи,
Ба уIэгъэм хуэзгъэщIыжыт.
Мис итIанэ —
зыбгъэщIагъуэу
Япэм хуэдэу къэлъеижыт.
ТАЗ ФатIимэ.
Псалъэзэблэдз
Хьэрф «А»
УпщIэхэр:1. Джэдкъаз лъэпкъ. 2. Псы Iуфэ чыцэхэм, мэкъупIэхэм щыпсэу бзу гъуабжэ. 3. Адэм и анэш. 4. Хущхъуэ щахъумэ, щащэ IуэхущIапIэ. 5. Пщыхьэщхьэ, пшапэ зэхэуэгъуэ. 6. Адыгэхэм къагъэхъуа шы лъэпкъыфI. 7. Хым хэс бдзэжьеишхуэ. 8. Iуащхьэ щыкуэд, бгылъэ щIыпIэ. 9. Къэрэшей — Шэрджэсым щыпсэу лъэпкъ, а лъэпкъым щыщ цIыху. 10. Дыхьэшхэн, щIэнэкIалъэ.
Жэуапхэр пэжмэ, къехыу фыкъеджэнщ адыгэ уэрэдыжьхэм, хъыбархэм къыхэщыж лIыхъужьыцIэ.
Жэуапхэр:
Адакъэ. 2. Адэжынэ. 3. Адэш. 4. Аптекэ. 5. Ахъшэм. 6. Адыгэш. 7. Аргъей. 8. Арыкъ. 9. Абазэ. 10. Ауан.
Къехыу — Андемыркъан.
Шыкъулътыр
Тетщ къырыщхьэм шыкъулътыр,
И бжьакъуитIыр хуэдэщ жыр.
Къуршым итщ ар, пкIэуэ, лъэуэ,
Мыхутыкъуэу, жыжьэ плъэуэ.
Къурш бжэн гупи кърешэкI,
Яригъэшхкъым хъуныфI фIэкI.
Ар IэмалкIэ IэкIуэлъакIуэщ,
ЯIэщIокI дыгъужьи щакIуи.
Мис апхуэдэщ а къурш ажэр,
Шыкъулътырыр зи цIэ пажэр.
КЪАГЪЫРМЭС Борис.
