Лъагъуэр пхызышахэр
ЛIэщIыгъуэхэр блэкIынщ, щIэ куэд къэхъунщ, ауэ 1961 гъэм мэлыжьыхьым и 12-р цIыхубэм и гъащIэм къыхэнэнущ езыр дунейм тетыху…
…А махуэм дэ, школакIуэхэр, дыщызэхуагъэсат пионерхэм я пэшышхуэм. ДыщIызэхуашэсар тщIэртэкъым, ауэ абыи дегупсысыххэртэкъым: щхьэусыгъуэхэр сыт щыгъуи къыкъуэкIырт, щIэх-щIэхыурэ. КъыджаIащ цIыхур япэ дыдэу космосым (а зэманым «хьэрш» псалъэр къагъэсэбэпыртэкъым щIагъуэу) зэрылъэтар, апхуэдэ лIыгъэ зезыхьам и цIэ-унэцIэр.
— Гадарин жиIа? — щIэупщIащ къызбгъурытыр.
— Хьэуэ, Газаринщ, — жэуап къритащ адрейм.
— Сыт фэ фызэрыдаIуэр? Гагарин Юрийщ, — пигъэщхъащ ещанэм.
Мис апхуэдэ щIыкIэкIэ гъащIэм къыхыхьащ ди псэм къехуэбылIэу къыддэгъуэгурыкIуэ цIэ-унэцIэр: «Гагарин Юрий». Пэжщ, дысабийти, дэ къыдгурыIуащэртэкъым къэхъуам и мыхьэнэр зыхуэдизыр. АрщхьэкIэ псэкIэ зыхэтщIэрт дунейпсо тхыдэм нэхъапэм зэи щымыIа гуэрым дызэрыхуэкIуар.
…КъызэригъэщIрэ, цIыхур уафэмкIэ доплъей, жэщкIэрэ абы къитIысхьэ вагъуэхэм йоплъ икIи йогупсыс: сыту пIэрэ абыхэм щыIэр? Ахэр щхьэ апхуэдизу лъагэ, уалъэмыIэсу? Хьэршыр сыт хуэдэу зэтеухуа? Абыхэм, нэгъуэщI куэдми, я жэуапхэр къагъуэтын папщIэщ хьэршыр къэхутэным теухуа лэжьыгъэр щIызэхаублари.
Зи гугъу тщIы зэманым ирихьэлIэу абы и лъэныкъуэкIэ куэд зэфIагъэкIакIэт. Къапщтэмэ, 1957 гъэм жэпуэгъуэм и 4-м Совет Союзым дуней псом щыяпэу иутIыпщащ ЩIым и спутник IэрыщI. Ар дыдэмкIэ белджылы къащIащ хьэршым улъатэ зэрыхъунур. ИужькIэ уэгу жыжьэм ягъэкIуащ Лайкэ, Стрелкэ хьэхэр. Абыхэм къагъэлъэгъуащ хьэршым псэ зыIут зэрыщылэжьэфынур. Ауэ а псори щIэдзапIэ къудейт.
Хьэршыр къагъэIурыщIэнымкIэ бжьыпэр яубыдыну зэпеуэрт къэралышхуитI — СССР-мрэ США-мрэ. Дуней псор кIэлъыплъырт а зэхьэзэхуэм: япэ ищынур, зэрыгурыIуэгъуэщи, жаIэфыртэкъым.
Ар белджылы щыхъуар мис а зи гугъу тщIы махуэрщ. 1961 гъэм мэлыжьыхьым и 12-м дуней псор игъэзджызджащ мыпхуэдэ хъыбарым: «Урысхэр хьэршым итщ!». ХъыбарегъащIэ агентствэ псоми къатащ СССР-м и Дзэ-хьэуа къарухэм я кхъухьлъатэзехуэ Гагарин Юрий «Восток-1» кхъухьымкIэ ЩIыр хъурейуэ къызэрилъэтыхьар. Мис ар щытт уэгу жыжьэр къэгъэIурыщIэным хуэгъэзауэ дунейм къызэрытехъуэрэ цIыхубэм ича япэ лъэбакъуэшхуэу. Лэжьыгъэ ин дыдэм и гъуэгур къызэIуха хъуат!
ИужькIэ абы и лъэныкъуэкIэ Iуэхушхуэ куэд зэфIагъэкIащ. США-м къихь ехъулIэныгъэхэри мащIэтэкъым, арщхьэкIэ мы IэнатIэм пашэныгъэр щызыIыгъыр СССР-рт. Псалъэм и хьэтыркIэ, ди къэралырщ хьэршым япэу цIыхубз (Терешковэ Валентинэ) зыгъэлъэтар, кхъухьым къикIыу хьэрш зэIухам япэу хыхьар (Леонов Алексей), зэман кIыхькIэ кхъухьым ису хьэршым итар (ахэр зыкъом мэхъу).
Апхуэдэу зрапщытащ планетэ гъунэгъухэри къэхутэным, абыхэм я щытыкIэм ятеухуауэ куэд зрагъэщIащ. Псори зи фIыщIэр СССР-м щыщ еджагъэшхуэ ин дыдэхэу конструктор нэхъыщхьэ Королев Сергей зи пашэрт.
Космосыр къэхутэным теухуа лэжьыгъэр щIэхуабжьэ зэпытщ. Пэжщ, СССР-р лъэлъэжа иужь Урысейр мы IэнатIэм нэхъ къыщыкIэрыху хъуащ. Псом хуэмыдэу иужь илъэсхэм мурад зэмылIэужьыгъуэхэм хухаха спутникхэр мэкIуэд, здынагъэсын хуей лъагапIэм нагъэсыфыркъым е къохуэх. Ар къызыхэкIари IэнатIэм зэремыгугъужырщ, абы хухах ахъшэр зэрагъэмэщIарщ. Апхуэдэу щыт пэтми, ди къэралым иджыри лъэщагъышхуэ бгъэдэлъщ. ЖыпIэнуи ирикъунщ США-м «Челленджер» ракетэ лIэужьыгъуэхэр ямыгъэлъэтэж щIыхъум (абыхэм ящыщ зыр уэгум къыщыуэри цIыхухэр хэкIуэдащ), ЩIымрэ уэгу жыжьэм цIыху ису щылажьэ Дунейпсо космос станцымрэ зэпызыщIэр ди ракетэхэм я закъуэу зэрыщытыр. Абы къыдэкIуэу Урысейми США-ми зыхуагъэхьэзыр нэхъ ди гъунэгъу дыдэ планетэм — Марсым — цIыху ягъэлъэтэну. А лэжьыгъэм тIури щызэдэIэпыкъуну къыщIэкIынущ, зэкIэ абы теухуауэ пыухыкIауэ зэгурыIуауэ щымытми. Ауэ дяпэкIэ хьэршым егъэщIылIауэ сыт хуэдэ ехъулIэныгъэшхуэ къахьми, ар нэхъ цIыкIуу щытынущ 1961 гъэм мэлыжьыхьым и 12-м Гагарин Юрий хузэфIэкIам нэхърэ.
МАХЪШОКЪУЭ
Мухьэмэд.
