Мэуэтхэр
Къаныкъуэ Анфисэ
Тхыдэ роман
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №№ 94, 96, 97, 98, 100-хэм итщ).
Къэлътмакъым къриха джатэжьейм и Iэпщэр быдэу икъузащ Удынэ. Дэрдэнейхэм къагурыIуат я зэманыр ауэ сытми зэрагъэкIуэдар. Я пщэ къыдалъхьа унафэм пэлъэщатэкъыми, Iэл фIыцIэу къызэщIэнащ.
— Еуэ мы хьэбзми, пыкI! Зыри къыпытхынукъым. Зи мыхъуми, дигу тедгъэзэгъэнщ, — убжьытхэщ ужьыхури, гупым я нэхъыщхьэм хуеплъэкIащ.
Ужьыхур нэрыбгейм дежкIэ къеплъэкIыжакъым… Удынэ игъэлъэта джатэжьейм абы и пщэ кIэщIыр зэщIигъэхури, и щIыбагъ къыдэт зауэлIым и къурмакъейм зыхисэжащ. Ар апхуэдизкIэ псынщIэу, напIэзыпIэм къэхъуати, ужьыхум и пщэм уэру къриутхыкI лъыр къыздикIар занщIэу къагурыIуакъым дэрдэнейхэм. Яш-хэр, триупцIэ лъы пщтырым игъэщтауэ, щIэлъэт-щIэлъэту зэхэзехуэн хъуащи, шхуэмылакIэр къыжьэдакъуэурэ ягъэзэгъэжыну яужь итщ. Уду къалъытэ нэрыбгейм бгъэдэкIуэтэну дзыхь ямыщIу зэхэт зауэлIхэм, зэгурыIуам хуэдэу, зэуэ къашэщIащ я шабзэхэр. Ауэ, яутIыпщыну хунэсакъым. КъыздикIари къэхъуари зыми къагурымыIуэу, мэзым къызэрыщIэхащ нэрыбгей гуп. Маисэ удыжьым деж къикIыжа пщащэхэм къаутIып- ща гъущI шабзэшэ IуэнтIахэм гъуанэпщIанэ ящIащ дэрдэней зауэлIхэм я дэщI зэщIэцIууэхэр.
Пэжт Удынэ игу ирилъхьар. Пэжт. Мыхьэнэ игъуэтащ иджы и гъащIэм… Зэхэуэм я нэхъ гуащIэр лъэпкъым къыпэщылъми, пщащэм и псэр а гупсысэм дэпсэхужауэ щэтащ. Къезыгъэла нэрыбгейхэмкIэ маплъэ, ауэ къыхуэпIащIэу къызэрыхь и ныбжьэгъухэр хъарпшэру фIэкIа илъагъуркъым, и щхьэр, бжьэ щызэрызехьэм хуэдэу, мэву, и нэр щоункIыфIыкIри, и пкъыр хуэмыIыгъыжу шы сокум зыхеIубэ.
* * *
Мэуэтхэр
Мэуэтхэр зауэм Iуохьэ
ПщыхьэщхьэхуегъэзэкIыу зэгъэж дыгъэм и бзииплъ мащIэхэм таж пыIэхэмрэ бжыкI папцIэхэмрэ пэлыду Iуащхьэм къытехьащ хэкур биидзэм къыIэщIахыжыну, дэрдэнейхэр зэхакъутэну къызэхуэса, гукъыдэжым къызэщIиIэта нартыдзэр. КIэбгъулъ мэзыжьым и курыкупсэм быдапIэ иращIыхьу жылэшхуэу къэтIысыжа нэрыбгейхэм къахуеблэгъат зи хъыбарыфIхэр хэкум къыщрахьэкI лIыхъужь Iэлхэр, хъыжьэхэр, ерухэр. НэжьгъущIыдзэм и гъуазэм — Удынэ — и хэщIапIэу чэщанэ лъагэм и щхьэм жэщ-махуэ имыIэу, зызэблахъуу сытым дежи тетщ плъыр зыбжанэ. А чэщанэм и хьэщIэщырщ хасащхьэр щызэхашари. Батэр зыгъэша, уей-уей жезыгъэIэ дзэпщ хахуэхэмрэ зи цIэр зи япэ ит нарт лIыхъужьхэмрэ тепсэлъыхьырт дэрдэнейхэм зэребгъэрыкIуэну щIыкIэм, Аскъалэ хуит къызэращIыжыну Iэмалхэм. Мывэ къалэкIэ къегъэбыдэкIа нэрыбгей жылэшхуэм я хъыджэбз цIыкIухэр зэрагъасэм нэ лей темыплъэн хуэдэу, къуажэкум дэт Iуащхьэ лъагэм тращIыхьа унэшхуэм щхьэхуэу щаIыгъ. Унэ домбейр зэращIа щIыкIэр къагурымыIуэу, я щхьэ ягъэкIэрахъуэу зэхэтщ нарт зауэлIхэр. ЦIыхубз телъыджэхэм я ткIиягъыр, я гъащIэмрэ Iуэхухэмрэ зэпэщу зэрызэтеублар ягъэщIагъуэу зэпаплъыхь лIыхъужьхэм.
Нэрыбгей къэс езыр зэрыхуейм хуэдэу и унэ иухуэжауэ щIэсщ, унагъуэщ, кIэщIу жыпIэмэ, щхьэзакъуэхэщ жумыIэмэ. Е бынкъым, е лIыкъым… Бын яIэщ, дауи, ипэжыпIэкIэ. Я бынхэм зэи яIуплъакъым, яцIыхуркъым армыхъумэ. ЦIыхухъухэм яхэплъэн папщIэ зэхашэ джэгур щрагъэкIуэкI щIыпIэри абыхэм щахуэзэ унэри быдапIэм узэрыдыхьэу ижьырабгъумкIэ къыщытщ. Жылэм дашэну, щхьэж и унэ иригъэблэгъэну тегушхуэ хъункъым, цIыхухъухэр ягъэхамэ, гъунэгъу зыхуащIыщэркъым, я къалэн нэхъыщхьэр ягъэзащIэрэ псынщIэу загъэбзэхыжмэ аракъэ!
Нэрыбгей жылэр къандзэгум хуэ-дэщ иджыпстуи, зэрызохьэ. УIэгъэхэр зыхуей хуэгъэзэн, цIыкIухэр гъэшхэн, балигъхэм зыгъэпсэхупIэ етын хуейщ, хьэщIэми хьэщIагъэ ехыпхъэкъэ… Хасащхьэри мэчэнджащэ.
— Си хьэщIэ лъапIэхэ! Си зауэлI хахуэхэ! — и бгъэм куууэ къипсэлъыкIыу, и макъ лъахъшэ гъумыр иIэтащ Тыуар. — Ди щыпэкъым алыджыкъуэхэр къызэрыдэбгъэрыкIуэр. Хабзэ яхуэхъуащи, ди цIыкIухэр ядыгъуу, ди цIыхухэр къызэтраукIэу, ди жылэхэм мафIэ щIадзэу дыкъогъуэгурыкIуэ. Мы псыхъуэжьыр иубыду, алыдж къалэхэр щиухуэну щIохъуэпс дэрдэнеипщыр. ЗытIыгъащ иджыри къэс, ди къару закъуэкIэ дапэлъэщырти. Иджы, мызыгъуэгум, дыкъыхигъэщIащ, ди къалащхьэри иубыдащ… Е дылIэн, е дылIын! Естынукъым сэ абыхэм Мэуэтейр.
И гуащэр сэкъатыншэу кърихьэлIэжати, Тыуар и гур нэхъ псэхужа хуэдэщ. КъищынэмыщIауэ, и бгъуитI зырызым къыщытщ дзыхь нэхъ зыхуищI, и дзэпщ хахуэу Адэмейрэ ду-ней щIэншэу къызэIуиха, и дзыхь зригъэза Алэдамэрэ. Тыуар и малъхъэр яцIыхуми, пщым и гъусэу хасэм къекIуэлIа щIалэщIэм ней-нейуэ къыхуоплъэкI нартыжьхэр.
— Нобэ Мэуэтейр иубыдынщ, пщэдей Псыжь икIынщ, — и IэфракIэ сэмэгумкIэ куэпкъым тегъэщIауэ, Iэгу ижьыр лъэгуажьэм телъу щыс лIыхъужьыр къыхэпсчыкIри, и макъ гъуагъуэр мащIэу икIам хуэдэу, фий щIэту къэпсэлъащ пэшым щIэсым я нэхъ пелуан лIы пащIапцIэр.
Набдзэ Iувым къыщIэплъ нэ пIащэ фIыцIитIым уафэхъуэпскIыр къыщIехь, пщэ гъум хъужарэ, гъущI Iэпщэу нарт цIэрыIуэм зэхэуэр къыхуэмыгъэсу зэрытепыIэншэр къапщIэу и дзэхэр зрегъэшх.
— Пэжщ Щэуей жиIэр, ауэрэ Насып Iуащхьэ нэсынщи, джэгупIэ ящIыжынщ. Хым къызэпрыкIа хьэIуцы-дзым хуэфащэкъым ди щIым щыщу зы мэскъали! — пелуаным и псалъэм пищащ псы тIуащIэм къикIа Тотрэш Ябгэм.
Тотрэш и домбеякъ афэм шабзэшэ пхымыкIыу, и бжыкIыр мыкъутэу, и тажыр мэIум хуэдэу быдэу жаIэрт. Абы лIипщI къыпэщIэувами, Псатхьэм и нейр къащыхуа хуэдэ, псыблаер яхилъхьэнт, я шыр ирихужьэнти, тIуащIэм дэтIысхьэжынт, зыри къэмыхъуам хуэдэу шыбз гуартэр игъэхъуу. Дауи, дзэгъащтэ щхьэзакъуэу зи цIэр Iуа лIыхъужь ябгэм къыкъуэкI къарур къыздрихыр къахуэмыщIэу, цIыху къызэрыгуэкIхэм хъыбарыжьхэр зэхаблэрт.
Мис, иджыпстуи щысщ Тотрэш — лIы быдэ лъагэр, абы хужаIэ псори зэригъэхъа щIыкIэр къыпхуэмыщIэу, укъигъэуIэбжьу. Алыджхэми хьэтхэми хуэдэу дэщI екIу щыгъкъым абы, атIэ хъырцыжьым* къытекъуа домбеякъ афэ джанэ зэвыр мыхъумэ, ямылейуэ зэщыхуэпыкIакъым. ИтIани абы и лIыгъэм и хъыбар цIыхум яIурыкIыркъым.
— Дауэ тщIымэ, дауэ хъун? — Тыуар хуэныкъуэт апхуэдэ лIыхъужьхэм я чэнджэщ.
— Хуит сыкъэпщIмэ, зиусхьэн! — псалъэмакъым къыхэIэбащ Адэмей, мэуэт дзэпщыр. — ЩIэщхъу къытщыщIащ, димыгугъа бзаджагъэ къакъуэкIащ дэрдэнейхэм: къумал гуп къытщIагъэувауэ къыщIэкIри, ахэращ ди тIасхъапIэхэр зыIуэтар, ди ищхъэрэбжэр Iуахыу бийр къалэм къыдэзыгъэхьар. КъищынэмыщIауэ, ди Iуэху зыIути ди зэхэтыкIи зэрыщыту хуаIуэтэжащ Ахей. ДызэребгъэрыкIуэну щIыкIэми щыгъуазэу, екIурэ ещхьу къытпежьэми згъэщIэгъуэнукъым!
— Апхуэмыдэ куэдым дыкъелащ, Адэмей. Япэ къэсым дригъэкIуэту щытамэ, нарт лъэпкъыжьыр нобэм къэсынтэкъым. БзаджагъэкIэ къытпэщIэувами, дэ лIыгъэкIэ дыпежьэнщ, — пидзыжащ абы Тыуар.
— Аскъалэ щаубыдакIэ, мэуэт кхъухьхэри яхьэхуащ. Хыдзэ уимыIэу лъэсыдзэ защIэрэ шуудзэкIэ уапэлъэщыну? Сэ зэрысщIэмкIэ, алыджхэр кхъухь мин бжыгъэкIэ къесылIащ мэуэт псыхъуэм, — жиIащ тэрэуэтхэм япщ, лIы гъур фIыцIэ Къарэшу.
— Пэжщ, Къарэшу. Ди Iэ-ди лъэр зэщIапхащ. Дэрдэнейхэм тенджызым зыкъыщытраубгъуам, я кхъухьыжьхэм щIэплъыпIэр къигъэуфIыцIати, кIэ имыIэжым хуэдэу уIуплъэрт. Ди мывэ къалэм пэмылъэщын ди гугъами, лIитху зытетыр зи лъагагъ, дэшхуеищ IэплIэр зи Iувагъ блыныр къызэтракъутащ. СызэригугъэмкIэ, дэрдэнейхэм я закъуэкъым. НэгъуэщI алыдж лъэпкъ зыбжанэ къыдоIэпыкъу Ахей, пщIэ щIиту хьэтхэм я деж лъэсыдзэ къыщищэхуауи къыщIэкIынущ, — жи Адэмей.
Алъандэрэ Алэдамэ щэхуу щытауэ, хьэт гугъу щызэхихым зыхуэмышыIэу дзэпщым хуеплъэкIащ и нэщхъыр зэхэлъу, и Iупэплъыр зэтекъузауэ. Хасэм къекIуэлIахэми абы гу лъамытэу къэнакъым. Зи цIи зи щхьи ямыцIыху пщыгъусэм япэу щIэупщIар Щэуей жьэнахуэщ.
— ЛIо, нарт щауэ, укъыщIытричыр? ЖыпIэн уиIэмэ, жыIэ, — дыхьэшхащ ар и макъ гъуагъуэмкIэ, хасэм къекIуэлIахэр къыдежьууэ.
Тыуар и нэкIубгъур щIалэм хуигъазэри, и щхьэр ищIащ, «жыIэ» жыхуиIэу.
— Хьэтхэмрэ нартхэмрэ зы лъабжьэжь дызэриIэм щымыгъуазэу щыткъым хьэтыпщыр. КъищынэмыщIауэ, мамырыгъэкIэ зэхэкIыну Iуэхум джатэ хилъхьэркъым Хьэтусилэ, — пигъэщхъащ Алэдамэ, къызэрытехьар наIуэу.
— Хьэтхэмрэ алыдж лъэпкъхэмрэ зэкъуэту мысыр фирхьэуным зэрезэуам и хъыбари къытлъэIэсыжащ, — Уэрыш и къуэм дзыхь зэрыхуимыщIыр хуэшыIакъым Адэмей.
— Пэжщ, Дэрдэнейр Хьэт къэралыгъуэм и дамэгъущ, зэгурыIуэныгъэ гуэрхэри я зэхуаку дэлъу къыщIэкIынщ, ауэ хьэтыпщым и щIыхьыр хэзыутэн икIагъэ илэжьынукъым. Хьэтусилэ ищэркъым и цIыхухэр, — жиIэм текIыркъым щIалэщIэри.
— Дауи, фIыуэ уоцIыху хьэтыпщыр. Ауэ, зыри хэпщIыкIыу къыщIэкIынкъым Хьэтусилэ и къуэш нэхъыжьым и тетыгъуэм ди лъэпкъэгъуу Ахын и адрыщI Iуфэм тес къашкъэхэм къазэрезэуам… — дзэпщ щхьэцыгъуэм и нэкIущхьэр къызэщIэнат, къытехьауэ.
— Абыи сыщыгъуазэщ, зи щIыхьыр ин. Ауэ ар ди Iуэхукъым дэ иджыпсту. Псы Iуфэр зыубыда дэрдэнейхэм я унафэ дывгъэщIи, адэкIэ уэршэрым къыпытщэнщ, — ныбжькIэ щIалэми, Алэдамэ зэрымытIэсхъэнур наIуэт.
— ЛIы гуащIэу укъыщIэкIын пэтрэ, зыбущэхуауэ пщым и щIыбагъ укъыдэти, — и пащIэм щIэгуфIыкIыу жиIащ Щэуей.
— Пщыгъусэр дыбгъэцIыхуркъэ, Тыуар! — жиIащ Тотрэш, и напщIэ лъэныкъуэр иIэтри.
— Уэрыш и къуэ Алэдамэ и адэ цIэрыIуэм хуэфэщэн быну къыщIэкIащ. Дэрдэнейхэм къытщIагъэува къумалхэм ящыщ зыр сэкIэ къызэпыджри, щыхупIэм сыщидзыжат. Си щIыбым уIэгъэ телъу си хьэдащхьэ къагъуэтыжатэмэ, сытIэулIэти! Абы ищIыIужым мэзыкхъуэм и хьэдзэхэмкIэ сызэридзэу Алэдамэ нрихьэлIэри, сыкъыIэщIихащ. Мэзытхьэм гущIэгъу къысхуищIагъэнт, си лъэпкъри Псатхьэ къиужэгъужатэкъым. Мы щIалэр вакъуэ адэм деж щыIэу бзаджащIэ-хэм ядыгъури, Хьэт къэралыгъуэм къыщыхъуащ, Хьэтусилэ пщышхуэм и блыгущIэту, и хъумакIуэу къулыкъу щрихьэкIащ, — арэзыуэ жиIащ Тыуар.
— Мэзыкхъуэ губжьам упэлъэщамэ, уи Iэпщэм къару щIэлъщ, афэрым! — зигъэкIэщIащ Къарэшу. — А псори фIыщ, нартыжьхэм яхуэфэщэн щIэблэ Псатхьэм къытщIигъахъуэ! Дэрдэнеидзэм лIо етщIэнур?
— Ди къарур здынэсынур дощIэж. Зы нартыр дэрдэнеипщIым пэлъэщыну дыкъегъэгугъэ. ЩIалэщIэм гу зэрылъитащи, уэршэрыныр къэдвгъэгъани, девгъажьэ, — къытричырт Щэуей.
— Аскъалэ лъагапIэм тетщ. Губгъуэм ущызэхэлъадэу узауэмрэ псыIуфэм ущызэхэуэмрэ зыкъым, — гу лъитащ Адэмей.
— Ди тIасхъэщIэххэм къызэрахутамкIэ, Аскъалэ дэхуэр щепсыхащ, мыдрейхэм псыхъуэм шэтыр щагъэувауэ дэсщ. ДебгъэрыкIуэнуми, удэуеймрэ укъеухымрэ зыкъым. Арат Аскъалэ щIамыубыдыфыр — лъага-пIэм тетти. Иджы ди Iэщэ нэхъыщхьэр къыттрагъэпсэжам хуэдэу, утыку дыкъинащ, — и макъыр ехуэхащ Тыуар.
Абы и Iэпкълъэпкъ зэхэкъутар къезауэрт, хущхъуэ ехьэлIэгъуэт, хасэр япэ иригъэщу зэхишат армыхъумэ. Тыуар и Iэпкълъэпкъым зриубгъуауэ къеныкъуэкъу узыр зыхуигъэшэчми, щIыIэтехьэгъуэм зэхуишэрт, плъыржьэрым хидзэрти, и нэкIущхьитIыр къызэщIэплъэрт. МащIэу къыдэша и пэр къэпщIантIэурэ щIэх-щIэхыу пилъэщIыкIырт. Арами, мэуэтыпщым и плIабгъуэшхуэм къытегъуэлъхьа хьэлъэр имыIэту хъунутэкъыми, дзыхэу къалъагъункIэ Iэмал иIэкъым. Тыуар и набдзэ фIыцIэ Iувыр мащIэу зэхэкIати, ткIиифэ къытригъауэрт, и нэщхъыр щызэхиуфэкIэ. Иджыпстуи зэхэлъщ и нэщхъыр, и Iуэхур хэплъэгъуэщи. Iэ ижьым IэщIэлъ бжыкъур иджыпсту къыIэщIэлъэлъэнукъэ жыпIэу екъуз. Гузавэм, губжьым, узым иубыдауэ имыутIыпщ мэуэтыпщым и кIуэцIым щыщIэр зэримыгъэлъэгъуэным пылъми, Алэдамэ абы гу лъимытэу къанэркъым. Тыуар икIэщIыпIэкIэ хущхъуэ ехьэлIэн хуейщ, ауэ псори щым зэрыгъэхъуауэ зралъэфыхь.
Губгъуэрысхэмрэ псыхъуэм дэсхэмрэ я Iуэху еплъыкIэр зэтехуэртэкъым, зым жиIэр адрейм къищтэртэкъыми, псалъэмакъыр зэуэ ужьыхащ.
— Хасэм кърихьэлIа дэтхэнэ зыми и Iуэху еплъыкIэр утыку кърилъхьэну хуитщ. Аращ хасэм щIраджэжри. Уэрыш и къуэм нэхъыщIэ мы пэшым щIэмысми, псалъэ ефт. Дэрдэнейхэр фIыуэ ицIыхуу фэ есплъащи, акъылзэхэдзэм къыхрепсэлъыхь, — къыхилъхьащ Щэуей, хамэщI къыщыхъуа щIалэщIэм къызэрымыкIуэ акъылрэ къарурэ зэрыбгъэдэлъым гу лъитати.
Адэмей абыкIэ мыарэзыуэ и щхьэр игъэкIэрэхъуащ. Блэ зэуар аркъэным щощтэ жыхуиIэракъэ — и ныбжьэгъу нэхъыфI дыдэу къилъыта Нэжан къумалу къызэрыщIэкIыжам гущтэ иригъэщIат дзэпщым. Зыми ямыцIыху «хамэ-благъэм» хуэмыфащэ гулъытэ хуащIу къыщыхъурт Адэмей.
— Гу зэрылъыстамкIэ, Щындейм и лIыкIуэ щIэскъым мыбдеж?! — языныкъуэхэм нэмыплъ къызэрырат- ри, дзыхьщIыгъуэджэу къызэрыхуеплъэкIри къызыфIимыгъэIуэхуу жиIащ Алэдамэ.
— Щындхэр нэхъ гувауэ къэсынущ. ХытIуалэм* къыдэкIыу КIэбгъулъ и Iэшэлъашэм къесылIэху зэман хуейщ, — Алэдамэ къыхуемыплъэкIыххэу жэуап итащ дзэпщым.
— Арамэ, лIэныкъуиплIымкIи теуэн хуейщ дэрдэнейхэм, — кIэщIу пидзыжащ абы Алэдамэ.
— Зэ догуэт, еплIанэ пщIыжыр сыт хуэдэ лъэныкъуэ? — пыдыхьэшхыкIащ Адэмей, Алэдамэ щIэнакIэу. — Ди кхъухьхэр яубыдащ, хыдзэ диIэжкъым.
Хасэм щIэсхэм яфIэгъэщIэгъуэну кIэлъыплъырт дзэпщымрэ щIалэ мыцIыхумрэ зэрызэныкъуэкъум, япэрыуэнуи зы цIыху къахэкIыртэкъым.
— ИщхъэрэкIэ щэрмэтхэр, къуэкIыпIэмкIэ тэрэуэтхэмрэ агъырейхэмрэ, ипщэкIэ арыкъейхэр, къухьэпIэмкIэ — тенджызымкIэ — щындхэр къебгъэрыкIуэнщи, биидзэр къэдухъуреихьынщ. Мэуэтхэм хуэдэу, мы псыхъуэмрэ мэзыжьхэмрэ зыми яцIыхуркъым. Ауэ щыхъукIэ, дзиплIу заугуэшынщи, уэриплIми я дзапэу къэувынщ. Дэрдэней кхъухьхэм мафIэ ящIэдзауэ зэтегъэсхьэн хуейщ, псом япэрауэ. Гужьеигъуэ ихуа биидзэр теплъэкъукIынщи, апщIондэху мыдрейхэр быдапIэм дыхьэнщ. Аращ сэ сызэреплъыр, — жиIащ Алэдамэ зэпIэзэрыту, хэкъузауэ.
— ЩIалэщIэм жиIэр дызоIыгъ! — зыкъиIэтащ Тотрэш. — Апхуэдэ гъусэ уи-Iэу уи лъэпкъыр дзыхэнкъым, Тыуар…
— Дапщэщ дыщежьэр? — къытричырт Щэуей.
Абы хэту пэшым зы зауэлI къыщIыхьэри, Адэмей гъунэгъу зыкъыхуищIащ. Дзэпщыр хуабжьу къызэрыуIэбжьар и нэгум къищу къызэкIуэкIащ, и напщIэхур хэлъэтри, къыжраIар и фIэщ мыхъуа нэхъей, зэ щIэупщIэжащ.
— Зиусхьэн, хъыбарыщIэ щыIэщ… Ахей яукIауэ жаIэ, — псоми зэхахыу, ину жиIащ Адэмей.
— Ар дауэ хъун? Хэт зыукIар? — къызэщIэващ хасэм кърихьэлIахэр.
Тыуар Адэмей хуеплъэкIри, и щхьэр ищIащ, «жыIэ псори» жыхуиIэу.
— Ди плъыртетыр гъэр ящIат дэрдэнейхэм. Нэрыбгейм зыри къахужьэдэшакъым, ауэ дэрдэнеипщыр иукI-ри, къаIэщIэкIыжащ, — апхуэдэ цIыху мэуэтхэм зэрахэтым зэрырипагэр къапщIэу, гушхуэу жиIащ дзэпщым.
— Iэгъу! — зэплъыжащ хасэм щIэс пщыжьхэмрэ лIыхъужьхэмрэ.
Псом нэхърэ нэхъыбэжу ар зыгъэщIагъуэр Алэдамэт. Абы хуигъэфащэрт Удынэ зэрымыцIыху тIасхъэр, ищIэрт нэрыбгейхэм фызшу ябгэхэр, пелуанхэр къазэрыхэкIыр, ауэ мазэнэкIуу пщащэ тхьэIухудым апхуэдэ лIыгъэрэ хахуагъэрэ къыкъуэкIыну и гущхьэ къыхуэкIыххэртэкъыми, жиIэнумрэ зэгупсысынумрэ къыгурымыIуэжу щытт. Абы и щхьэфэцыр дэ-хъеят Адэмей и псалъэхэм. Дэрдэнейхэр цIыху залымщ, лейзехьэщ. Пщащэр гъэрыпIэ итамэ, мытIасхъэу къаукIагъэнщ. Сыт и лажьэ, дауэ къаIэщIэкIа?! Алэдамэ зэшэзэпIэу къыпкърыхьащ Iэджэ щIауэ зыхимыщIэжа гузавэ, хуабагъэ, нэху гуэр. Ар хуэпIащIэрт Удынэ и нэгу нэхутхьэхум иплъэну. ИпэжыпIэкIэ, Алэдамэ и гущхьэ къэкIыххатэкъым Удынэ кIуэуэ мафIэм и курыкупсым хэувэну, апхуэдэ лей къытехьэну. КIэбгъулъ къыщекIуэлIэжам, Алэдамэ къыхуэтыр къыгурымыIуащэу зиплъыхьырт, лъыхъуэрт зыгуэрым, и нэгу къыфIыщIидзэрт пщащэ щхьэцыплъыр, ауэ Удынэ щIимылъагъур къыгурымыIуэурэ хасэр зэхашэри, кIэлъыгъуэзэфакъым. Иджы мис, Адэмей утыку кърилъхьа хъыбарым зыкъыдигъэзащ Алэдамэ и кIуэцIыкIыщIэм.
Алэдамэ къригъэкIуакъым икIи къытехуэртэкъым щIэупщIэну, ауэ, щIалэм и гум илъыр къищIа нэхъей, Къарэшу къэпсэлъащ:
— Нэрыбгейхэр цIыхубз хахуэщ. Афэрым! Узыншэу къекIуэлIэжа-тIэ плъыртетыр?
— И псэр пытщ. Къэсыжа къудейщ гупыр, — и щхьэр ищIащ дзэпщым.
— Ахей мыпсэужмэ, хэт иджы дэрдэнейхэм я гъуазэр? — щIоупщIэ щэрмэтхэм я дзэзешэ лIы зэIэщIэлъ лъэдий гъумыр.
— Еней — дэрдэней дзэзешэр, Ахей и къуэ закъуэщ. Алыдж хабзэкIэ, пщыгъуэр зылъысыр аращ. НыбжькIэ щIалэми, дзэпщ лъэрызехьэу жаIэ, — жэуап итащ Тыуар.
— Деплъынкъэ! — пыгуфIыкIащ Щэуей бзаджэу.
— АтIэ, лIо ди унафэр? Алэдамэ къыхилъхьам арэзы дытехъуэрэ хьэмэрэ нэгъуэщI хэкIыпIэ щыIэ? — къызэщIэва гупым къахэкIиикIащ Къарэшу.
Тыуар и дзэзешэм хуеплъэкIащ, жиIэным пэплъэу.
— ЩIалэм жиIамкIэ сыарэзыщ, — хуей-хуэмейуэ и щхьэр игъэсысащ Адэ- мей.
— Шууей гуп пегъажьэ щындхэм, Адэмей. КIэбгъулъ деж щемыпсыхыу, тенджызым хьэзыру тетыну, махуитI дэкIмэ, Нэхущвагъуэм и кIуэдыжыгъуэм ирихьэлIэу дэрдэней кхъухьхэм теуэу, мафIэ щIадзэну яжефIэ. Псыхъуэм дэт биидзэр щындхэмрэ нэрыбгейхэмрэ ейщ. Аскъалэ щепсыхахэм лъэныкъуищымкIи дебгъэрыкIуэнщ мыдрейхэр. Тэтэртуп и нэфI къытщыхуэ! ТхьэлъэIум зыхуагъэхьэзыращ нэрыбгейхэми, фынеблагъэ, ди ныбжьэгъу лъапIэхэ, — узыр, къыхэдзэкъыкIыу, куцIым хыхьами, зыкъиIэтри, и Iэр бжэмкIэ ишиящ Тыуар.
* * *
Зи хэщIапIэ екIуэлIэжа нэрыбгейм и гур псэхужат, хьэмэрэ махэ хъуа Iэпкълъэпкъым зызэтригъэувэжыну зигъэпсэхужрэт — Удынэ зимыщIэжу кърашэлIэжауэ жейрт. Iэзэр къеплъа нэужь, Жан ар нэгъуэщIым дзыхь хуимыщIу, Удынэ и дэщIыр щихщ, быдэу зэпилъэщIыхьри, мыщэм и фэр шхыIэну трипIэжауэ щхьэщыст. Зэхэуэ нэужьым Удынэ хуэдэу хьэлъэхэр куэдт, дэтхэнэм гулъытэ хуищIынт Iэзэм… Плъыртетщ жыпIэу япэ ибгъэщкIэ, дунейр чэзущ. Щхьэж и натIэ къритхам фIэкIынукъым. Удынэ и къулыкъури хьэулеинутэкъым, ар зыхуэбгъэфэщэн нэрыбгейхэм куэду яхэтти, къелIэлIакъым Iэзэр. «Къелмэ — цIыху быдэщи, псэуну хуэфащэщ, къемылмэ — и хьэдрыхэ дахэ ухъу. Сэ схузэфIэкIыр хуэсщIащ», — жиIэри, щIэкIыжащ.
Пщащэм и бгъэр хуэм дыдэу дэкIуейуэрэ, хьэлъэ-хьэлъэу ехыжырти, зэрыпсэур къызэрыпщIэр арат, армыхъумэ, и напэм хъыдан псыф теплъхьэкIи уеджэкIи укъищIэртэкъым.
Сыт хуэдиз щэху зэхуаIуатэрэт, сыт хуэдиз гугъуехь зэдашэча Жанрэ Удынэрэ… Къызэдэхъуащ, зэрыцIыкIурэ зэщIыгъущ. Уи адэ-анэр щумыцIыхукIэ, къыбдалъхуа шыпхъу уиIэми умыщIэххэу, щхьэзакъуэ дыдэу дунейм ущытеткIэ, укъызыгурыIуэн, щIэгъэкъуэн пхуэхъун, уи дзыхь зэбгъэзу зы цIыху закъуэ уиIэныр уасэншэщ.
Удынэ мыхъужмэ-щэ?! Дауэ хъуну Жан, и щIэлъэныкъуэр гуатхъмэ?!
Игу къегъэкIыж хъыджэбзым я сабиигъуэр… Жан къуейщIей дыдэу къэтэджат, мылъхуэсми, къэмыхъуххэну я гугъами. Уеблэмэ адрей хъыджэбз цIыкIухэм нэхърэ нэхъ псынщIэу къэжэпхъат. Ар щхьэзыфIэфIт, IэпсынщIэлъэпсынщIэт, жыIэмыдаIуэт, зэраншут. Абы къыхэкIыуи, щIэх-щIэхыурэ къилэжьырт чы цIынэр. Зэгуэр, Жан гъэсакIуэм хузэгуэпри, и таж пыIэм мывэкIэ еуэурэ къуаншэ ищIати, бы-дэу яукIауэ, зэщIэкIэзызэу щылът. Сыт хуэдиз удын имыхьами, зы «Iым» жимыIэу зригъэукIат, и зы нэпс къудами къехатэкъым. Ауэрэ, Жан къригубжьыжащ зэраукIыххам. Жэщыбгым, псори зэгъэжарэ жей IэфIым хэту, кIэпхъ цIыкIум даущыншэу шэщым зыщIигъахуэщ, хьэнцэ из шывей къихьри, таж пыIэ яузэхужам ирилъхьэри, зыкъыщIигъэбзэхыкIыжащ гъэсакIуэ ябгэм и пэшым. Нэхумыщым гъуахъуэу къахэлъэдащ абыхэм гъэсакIуэр. Чы цIынэм и пIэкIэ бжы псыгъуэ кIыхьыр Жан трикъутэну зигъэхьэзырауэ щыщхьэщылъадэм, Удынэ щхьэплъ бацэ цIыкIум и ныбжьэгъур фIэгуэныхь хъури, къэкIиящ: «Аракъым ар зыщIар! Сэращ!». Абдежым, Жан къыкIэрыщIауэ, нэрыбгей губжьам и бампIэр дыгъэ шыр цIыкIум и щIыфэ хужьым дилъхьэри, щIэкIыжащ. Жанрэ Удынэрэ къызэхуэнэжа нэужь, зызэрашэкIри, зэщыджэу тIури гъуэгыу щысащ зыкъомрэ. Абдежым тхьэ зэхуаIуат а тIур псэуху зэныбжьэгъуну, сыт къэмыхъуами, афIэкIа зэи я нэпс къудамэ кърамыгъэхыну.
… Абы щыгъуи хуэдэу, и щIыфэм зы IэпапIэ гъущэу къытемынауэ, уфIыцIарэ чэтхъащ Удынэ и Iэпкълъэпкъыр. Жан и нэпситIыр къыфIыщIэжыну, ерагъыу зиIыгъыу аращ. ЛъэгуажьэмыщхьэкIэ щIым щыту кIэрысщ гъуэлъыпIэм, и нэр къытримыгъэкIыу и ныбжьэгъум йоплъ, и бэуэкIэм щIодэIу.
ЩIыбымкIэ ефэ-ешхэ, дыхьэшх, зэрызехьэ макъ къыщоIу. Я зекIуэр къехъулIэну тхьэхэм йолъэIу нартхэр, мэуэтхэм я хьэщIэ лъапIэхэм хабзэ кIэлъызэрахьэ, хьэщIагъэ ирах. Дауи, ныщхьэбэрей жэщым хуэдэ зэи ямыIэжынри хэлъщ нэрыбгейхэм — апхуэдиз нарт лIыхъужь зэуэ куэдрэ зэхуэсыркъым. А Iэмалри зыIэщIагъэкIынукъым нэжьгъущIыдзэм. КъагуроIуэ абыхэм нарт хахуэхэм щIэблэ узыншэ, лъэщ, къарууфIэ зэрадэбгъуэтынур. Аращи, къапэщылъ зауэм нэрыбгейхэр къелмэ, мазибгъу нэхъ дэмыкIыу хъыджэбз быдэ цIыкIухэр тыгъэ хуащIынущ мэуэтыдзэм.
— Дауэ щыт Удынэ? — Жан и гупсысэхэм къыхишыжащ цIыхухъу макъ гуэрым.
КъызэплъэкIмэ, Алэдамэ бжэблыпкъым итщ.
— СщIэркъым! Мэжей, укъимыщIэу, — нэщхъейуэ жиIащ Жан.
Алэдамэ и щыпэтэкъым цIыху сымаджэ, ауэ зэи хуэмыдэжу и гур къидзэкъыкIащ пIэм иукъуэдия бзылъхугъэм щыщхьэщыхьэм.
— Хьэлъэу мэбауэ, и бгъэр хъей къудейуэ аращ, — занщIэу гу лъитащ щIалэм.
— Солъагъу! — щIыIэ-щIыIэу пидзыжащ абы нэрыбгейм, мыарэзыуэ.
— Ар тэмэмкъым, щIыунэм щаIыгъамэ, щIыIэ хыхьэри, и тхьэмбылыр икудауэ аращ, е къупщхьэ гуэр къутэ-ри хэуэжауэ аращ, — хуегъэфащэ, IэзэкIэм мащIэу хэзыщIыкI щIалэм.
— Сыт-тIэ тщIэнур? — пIейтейуэ псынщIэу къызэфIоувэ Жан.
Алэдамэ абы жэуап иримытыжу, гъуэлъыпIэм бгъэдолъадэри, Удынэ и бынжэм нэс мыщафэр ирегъэкIуэтэх, нэрыбгейм и пкъы пцIанэр къыщIэщу.
— ПщIэр сыт, цIыхухъу, мыр пцIанэщ! — и макъым зригъэIэтащ нэрыбгейм.
ЩIалэр зэрыщымщ. И Iэр къызэщIигъаплъэу, зэрегъэIуэтри, щабэ дыдэу гъуэрыгъуэурэ тоIэбэ Удынэ и шхулъэхэм. Псощ, лажьэ яIэкъым. И дзажэналъэхэмкIэ къоIэбых, зырызурэ тоIэбэ, бгъэгукIэм* нэс и Iэпэхэр иригъажэурэ. Ахэри псощ. Хуэсакъыпэу бгъукIэ егъэгъуэлъри, и тхыцIэр, блэгъур, блэгъукIэр къепщытэ. И къупщхьэхэр псощ. Ауэ щыхъукIэ, тхьэмбылым щIыIэ хыхьэри, бэгауэ аращи, икIэщIыпIэкIэ хущхъуэ иумыхьэлIэмэ, хьэуа хуримыкъуу лIэнущ.
— Уашхэ дагъэ бгъуэтыну иджыпступцIэ? — зыхуегъазэ абы Жан.
— Сылъыхъуэнщ, — бжэмкIэ мажэ нэрыбгейр.
— Къыумыгъуэту хъунукъым. ИтIанэ форэ санэ хужьрэ къэхь, хъыдан къабзэ щIыгъуу, — кIэлъоджэ абы Алэдамэ.
Жан и щхьэр ещIри, зегъэбзэх.
Бжэблыпкъым и лъэныкъуитIымкIи щыфIэдза мафIэм мащIэу къигъэнэхуу аращ Удынэ и пэшышхуэр. Жыгеибжэ Iувышхуэр зэрызэIулIа гъущI кусэм топщIыпщIыкI а нэхури, жьым игъэхъей жыг къудамэу къыпщегъэхъу. Бжэкъуагъым къуэт Iэнэ лъагэм кумбыгъэрэ гуэгуэн пщэ псыгъуэ кIыхьрэ тетщ, нэрыбгейр зэрызэпалъэщIыхьа хъыдан псыф лъы защIэхэри тепхъащ… ЩIым щылъщ пщащэм пIащIэу щатхъа дэщI екIур. Ари лъы защIэщ. Ауэ щыхъукIэ — удынышхуэ ишэчащ цIыхубзым. Алэдамэ и дзэр зэригъэшхащ Удынэ апхуэдиз лей къезыхам хуэгубжьу. Щхьэ иутIыпщат?!
Мывэ блын щIыIэм кIэредзэ пIэм иукъуэдия пщащэ пцIанэм и ныб-жьыр. Алэдамэ, хуэсакъыпэу, щIеуфэж пщащэри, бгъуротIысхьэ. Сыту дахащэ нэрыбгейр! ЗэкIужу къагъэщIащ тхьэхэм абы и Iэпкълэпкъ лантIэр. НетIэ, гужьеяуэ, зыхимыщIами, иджыпсту къыгурыIуэжауэ аращ Алэдамэ, бзылъхугъэ Iэпкълъэпкъ пцIанэм зэрытеIэбар. И дзажэналъэхэр къыщипщытэм и Iэгур зыщIэгъуэлъхьа бгъэ лъагэхэм я хуабагъэр, дамитIым тепхъа щхьэц гъуафэ-гъуаплъафэм, и шэху щIыфэм я щабагъыр… Иджыщ щызыхищIар, я закъуэ къызэхуэна нэужь. Хъыджэбзым и нэбжьыц фIыцIэ кIыхьыр иIэту и нащхъуэ щIэншэхэр ныкъуэзэтехыу, гуапэу къеплъу, и Iупэплъ хъуэпсэгъуэр зэтрихыу, щэху дыдэу «мыдэ къэкIуатэ» къыжриIэным зэрыщIэхъуэпсыр и щхьэм щынэсым, Алэдамэ къыщылъэтащ.
Сыт ар зищIысыр? Щхьэ и кIуэцIыр икIэзызыкIрэ? Щхьэ къэплъа, дэпым хуэдэу? Нэрыбгейр зэщIиубыдэу, зэи имыутIыпщыжу, еIущащэу, и щхьэц Iувым зыхиIубарэ, и Iэпэхэр хъыджэбзым и щIыбым иригъажэу зрикъузылIэну щхьэ щIэхъуэпсрэ? Щхьэ и пкъым зыкъриубгъуа а гупсысэм? Ар цIыхухъумрэ цIыхубзымрэ я зэхуаку къыдэхъуэ, къызэрыгуэкI хъуэпсапIэ, хьэмэрэ нэхъ куу гуэр?
Алэдамэ щыщтэжат и гупсысэр зэщIэзыщта гурыщIэм. Абы и гугъат бзылъхугъэ зэи емыплъыжыфыну, и бгъэгум икIуэдыкIа и гур зэи къимыкIэжыну. Ауэ, къызэрыщIэкIымкIэ, щхьэм унафэ хуэпщIкIэ, зэфIэкIыркъым Iуэхур.
Блыным фIэдза мафIэм и бзийхэр иджэгухьырт щIалэм и нэ фIыцIэм. Абы и нэщхъыр зэхэлъу, и IэштIымхэр быдэу икъузарэ, и щхьэр мащIэу ехьэхауэ щытщ, къыпкърыхьа гурыщIэм ебэну.
— Ди тхьэ, мы си щхьэр къэмыуэ щIыкIэ зыгуэр къыщIэгъэхьэ пэшым! — мэбжэрыIуэ* ар, и нэр зэтрекъузэри.
УафэмкIэ зыгуэрым щызэхихыу, гущIэгъу къыхуищIа нэхъей, бжэр Iуихри, къыщIэбэкъуащ гуащэр.
— Алэдамэ! Сыт мыбдеж щыпщIэр? — къэуIэбжьащ НэтIасэ.
— ЕмыкIу сыкъыумыщI, гуащэ! Плъыртетым сыщIэупщIэну сыкъэкIуати, лъэрымыхь дыдэу къыщIэкIащ, — и нэгур зэхихыжри, хуиту къэбэуэжащ Алэдамэ.
— Сыт мы жыпIэр?! — пщащэм щхьэщыхьэщ гуащэри, и натIэм теIэбащ. — МащIэу пщтыру къысщыхъурэ?
— ДяпэкIэ щIидзэу аращ плъыржьэрым. Жан хущхъуэхьэ згъэкIуащ.
— Мы пщащэм Мэуэтейм куэд къытхуищIащ, Алэдамэ. Хуэфащэщ псэуну! — гугъэ хэлъу къыхуеплъэкIащ ар щIалэм.
— КъызгуроIуэ, — и щхьэр ирихьэхьащ Алэдамэ, Удынэ хъужыным езыри зэрыщIэхъуэпсыр игъэпщкIуу.
— Уэ къытхуумыщIа щыIэкъым, щIалэфI! Афэрым! ФIыщIэ пхуэсщIыну ныщхьэбэрей лъандэм узгъуэтыркъым. Тхьэхэм фIыуэ дыкъалъагъуу къыщIэкIынт, и чэзум хэкум укъыщIрашэлIэжар… Уэр мыхъуатэмэ, зы бэлыхь гуэр къытщыщIынти, — гуапэу пыгуфIыкIащ НэтIасэ.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
Псалъэгъэнахуэ
*Хъырцыжь — рубаха из грубой ткани под кольчугу
*ХытIуалэ — пролив
*БгъэгукIэ — солнечное сплетение
*МэбжэрыIуэ — шептать что-то, молиться
