СигукIэ сохъумэ
Илъэс 20 мэхъу зауэр зэриухрэ, илъэс 21-рэ мэхъу си дэлъху Нурхьэлий абы зэрыхэкIуадэрэ. Гагрэ къыщхьэщыт Мамзыщхьэ лъагапIэм щекIуэкIа япэ зэхэуэм ар къыщаукIащ…
Сэ быным сранэхъыщIэщ, Нурхьэлий сэр нэхърэ илъэситхукIэ нэхъыжьт. Ар щыхэкIуэдам сэ куэд къызэупщIащ: «Щхьэ вгъэкIуа ар зауэм? Унагъуэм ису хъуар фыпэщIэувэу щхьэ къэвмыгъэувыIарэт?» — жаIэурэ. Дэ зыри хэтщIыкIакъым ар зэрежьэнуми щIежьэну щхьэусыгъуэми. ТщIэпауэ сощIри, си фIэщ хъуртэкъым Нурхьэлий къытхуэгъэувыIэну: зыгуэр ищIэн и пэ ар фIыуэ гупсысэрт, мурад гуэр ищIамэ, чэнджэщэгъу хуэмыныкъуэжу.
Сыт си дэлъхур Абхъазым щIэкIуар? Мы упщIэм и жэуап пэжыр Нурхьэлий фIэкI зыми жиIэфынутэкъым, сэ абыкIэ си дэлъхум сеупщIыну къысхуихуакъым. Шэч къытезмыхьэу сэ сщIэр зыщ: ар Абхъазым щIэкIуа щхьэусыгъуэм и щхьэ Iуэху хэлъакъым, гумрэ псэмрэ къабгъэдэкIыу цIыхум зыгуэр ялэжьмэ, абы и щапхъэщ Нурхьэлий илъэс тIощIрэ зырэ и пэкIэ зэрихьа лIыгъэр.
Нурхьэлий быным я еплIанэт, ди дэлъхуитIым я нэхъыжьт. Ди анэм куэдрэ къыджиIэжащ къуэ иIэным и нэ къызэрыхуикIар. Хъыджэбзищым яужь щIалэ цIыкIу щигъуэтам, ар, гуфIэщауэ, щIалэцIэу щыIэм игу ирихьын къыхухэхыртэкъым. Ди адэращ абы и цIэр фIэзыщар: «хьэл» псалъэр хэтщ, щIалэм хьэлыфI игъэлъэгъуэн хуейщ, жиIэри къыхихат. Нурхьэлий и ныбжьэгъухэр къызэреджэу щытар Нурщ…
Нурхьэлий щымыIэжу хъыбар къыщыдагъащIэм, сэ иужь сихьат ар зэрыхэкIуэда щIыкIэр зэзгъэщIэну. И гъусэу зауэм Iутахэм, ар иужь дыдэу зылъагъужахэм сахуэзэрт, къезгъэIуэтэжырт псори къызэрекIуэкIар. Сыхъум къалэ иджыри къамыщтэжауэ, Гагрэ хуит къыщащIыжым, Абхъазым сыкIуэри Мамзыщхьэ сыдэкIащ, Нурхьэлий и ныбжьэгъухэм срагъусэу. Абдежым иджыпстуи щытщ си дэлъхумрэ абы и гъусэу хэкIуэда Науржан Ибрэхьимрэ я фэеплъыр… Сигу нэхъ зэгъа абы щыгъуэ? Хьэуэ, абы щыгъуи иужькIи зэгъакъым. Зэман гуэр дэкIри, си дэлъхум къыхуагъэ-фэщащ Леон и орденыр. Ар къеIызыхыну кIуари сэращ…
Орденым, сурэтхэм щIыгъуу Нурхьэлий школым щыщIэсам къратауэ щыта грамотэхэри ди анэм, псэухукIэ ихъумащ. Иджы ахэр хуэсакъыу зыхъумэр си дэлъху етIуанэм ипхъу Илианэщ…
Нурхьэлий фIы дыдэу еджэрт. Ауэ къуажэ еджапIэм къыщрагъащIэхэр абы къызэремэщIэкIыу щытар сощIэж. Дыгулыбгъуей къуажэ библиотекэм щIэлъыр щIиджыкIыу Бахъсэн тхылъ кърихын щыщIидзам, ар иджыри еханэ-ебланэ классым щIэст. Унэм дэ тхылъ куэд щыдиIэт, псалъалъэ нэгъунэ ярытыр гукIэ ищIэрт Нурхьэлий.
ФIы дыдэу еджэхэм я нэхъыбэр щэхущ, къару мащIэхэщ. Нурхьэлий апхуэдэтэкъым. Псоми гу къылъатэу, къацIыхуауэ, абы езыми лей зытригъэхьэртэкъым, нэхъыщIэхэм, нэхъ къарууншэхэм къащхьэщыжыфырт. Спортым дихьэхыу щытащ ар, футбол джэгурт хуабжьу. Районым и щIалэгъуалэ топджэгу гупым хагъэхьат.
Тхыдэмрэ философиемрэ ар пасэу дахьэхащ, ауэ еджапIэ нэхъыщхьэм щыщIэтIысхьэм къыхихар математикэмкIэ факультетращ — пыухыкIауэ пэжыр къэзыгъэлъагъуэ щIэныгъэхэми абы пщIэ хуищIырт.
И гупсысэр зэгъэкIуарэ лIэщIыгъуэ блэкIахэм псэуа философ цIэрыIуэхэм жаIар тегъэщIапIэ ищIурэ, ар иужь итт гъащIэм и мыхьэнэр кIэщIу, гурыIуэгъуэу къиIуэтэну.
Лъэпкъхэм я тхыдэр щиджым, ар дихьэхащ дин зэхуэмыдэхэм я тхыдэми. Сигу къинэжащ Нурхьэлий хъуэпсапIэ гуэр зэриIар. «Дунейм дину щызэрахьэм я храм сухуэнт, схулъэкIамэ», — къызжиIащ абы зэгуэрым. Сэ асыхьэту си нэгу къыщIэзгъэхьащ зи гугъу ищIыр икIи сеупщIащ: «Дэнэ деж щыбухуэнт?» — жысIэри. Ди къуажэбгъум екIуэкIыу джабэ-лъагапIэ къыщхьэщытщ, а лъагапIэм Iуащхьэ хъуреишхуэ къытощ, мис а Iуащхьэр сигъэлъэгъуащ Нурхьэлий, «мобдеж» жиIэри. Абдежым укъытету укъаплъэмэ, къуажэр хуиту уолъагъу, Бахъсэни Ислъэмеи уноплъыс… ИлъэситI-щы дэкIат си дэлъхум и хъуэпсапIэр къызэрысщIэрэ, ар езыр щыIэжтэкъым. Сигъэлъэгъуауэ щыта Iуащхьэм деж къуажэдэс фызыжьхэр мэрем къэс щызэхуэсурэ тхьэ щелъэIуу ирагъажьэ, нэгъуэщI къуажэхэм, къалэхэм къикIыурэ цIыхухэр къокIуэ: КъурIэн еджэ гуэрым къихутат а щIыпIэм цIыхум и хущхъуэгъуэ хэлъу. Апхуэдэу екIуэкIащ илъэситI-щыкIэ… Сыт Нурхьэлий дину щыIэм я унэ иухуэну щIыхуеяр? А хъуэпсапIэр апхуэдизкIэ дахэщи, а мурадым и щхьэусыгъуэр къыумылъыхъуэжми хъуну къысщохъу…
Сэ сыт щыгъуи згъэщIагъуэрт Нурхьэлий художественнэ тхыгъэхэм зэреджэ щIыкIэр: псалъэуха ухуэкIэ, псалъэ зэкIэлъыгъэкIуэкIэ нэгъунэ гу лъитэрт, гу зылъитахэр згъэщIагъуэу седаIуэрт, игу ирихьа тхыгъэм щытепсэлъыхькIэ. Си усэхэр къытрезгъэдзэн щыщIэздзам, мыр Iуэху джэгукъым, жиIэу, еджэхэм стхар къазэрыщыхъунум иригузэващ ар.
Зэгуэрым сымаджэ сыкъэхъури, къыздалъхуахэр къысхуэгузавэу къызэхуэсыжат. Жэщ щыхъум, си шыпхъухэм фыгъуэлъыж яжриIэри, Нурхьэлий нэху щыхукIэ къызбгъэдэсащ. ИужькIэ, сыхъужауэ щилъагъум, и нэпсыр къызэрекIуар симыгъэлъагъуну и щхьэр ирихьэкIат…
Нурхьэлий щхьэкIэ сэ зыри схуэтхын си гугъакъым. Зэманыр кIуэтэху, ар пасэу, илъэс 28-рэ фIэкI мыхъуу, щIэбли къыщIэмынауэ дунейм зэрехыжам кърикIуэ гуауэр Iэджэуи зэтопщIыкI. УсэбзэкIэ къызоIуатэ а гуауэм и Iыхьэ мащIэ…
* * *
Гъэбзэрабзэ пшынэр,
ЩIы, адыгэ, джэгу.
Нобэ сымыгъын сэ,
Щызэхыхьэм пэкIу.
ЩIызэхуэсыр цIыхухэр
Хэти къыбжиIэнщ:
ЕкIуэкIащи зауэр,
Ар иухагъэнщ…
Зауэм и кIэр гъыбзэщ,
Зауэм и кIэр гуэшщ.
Ягуэша щIы кIапэр?
Къэнэжа зэкъуэш?
Гъэбзэрабзэ пшынэр,
ЩIы, адыгэ, джэгу.
Куэдрэ къыпхуимыхуэ
Уэ щыхэхъуэ уигу.
Уи щхьэ лъагэу Iэти,
Уи ныбжьэгъу Iуплъэж.
УощIэр уэ: биишэм
ИщIкъым зэхэгъэж.
Зауэр къызэбнэкIмэ,
ГъащIэм пхупыщэнщ.
Напэм емыпцIыжым
Быныр хуэгъэсэнщ.
Гъыбзэр кIыхь умыщIи,
Уэ Iыхьэгъу умыхъу.
Зауэм и кIэр нэпсми,
Гуауэр псэм щхьэщых.
Псэр зытам и нурыр
Ноби къытщхьэщытщ.
Мы дунейм щызетхьэм
Ахэр я щыхьэтщ.
Гъэбзэрабзэ пшынэр,
ЩIы, адыгэ, джэгу!
Сымыгъыну щхьэкIэ,
Семыуэну Iэгу.
… АбхъазыщIым зауэ
Зэгуэр щекIуэкIащ.
Сэри си дэлъху цIыкIур
Абы щаукIащ.
Къаныкъуэ Заринэ.
