
Гъатхэм – дунейр
ЩIымахуэ кIыхьым иригъэша цIыхухэр сыт щыгъуи гуапэу IуощIэ гъатхэм. Илъэс хъурейм хэткъым гъатхэм нэхърэ нэхъ дахи нэхъ гуакIуи. Псом япэу псы уэрхэр зэщIэзыIулIа мыл Iувхэр дыгъэ хуабэм къигъачэу хуожьэ, итIанэ мэуэжхэр. Къуршыщхьэхэм къыщежьа уэсыпс инхэм мыл къутахэр ирахьэхыж икIи псышхуэм, япэм хуэдэу, щыщу, ежэхыу щIедзэж.
Абы ещхьыркъабзэу, губгъуэшхуэм телъ уэсыр зэрытекIыжу, удз щхъуантIэ цIыкIухэр щIым къыхопщ, къогъагъэ. Псом япэу къожьэ ажэгъуэмэ жыхуаIэ удзыр, абы и ужь иту тхьэкIумэкIыхьудзыр (свинорой пыльчатый), къакъий (ледвенец) цIыкIухэр. А зэманым жыгхэм гулъ къащIу хуожьэ, итIанэ ахэр къотIэпI, тхьэмпэ щхъуантIэ дахэу заубгъу.
Нало Заур.
Таурыхъ
Бажэмрэ Кърумрэ
Бажэр гъуащхьэм щыуфэразэурэ, Кърур блэкIрэ пэт кърихьэлIащ.
Еблагъэ, Къру цIыкIу! Къру тхъэмэ, узгъэтхъэнщ.
СопIащIэ, жиIащ Кърум. Гъуэгу сытетщ.
Си ерыскъы зыIугъахуэ, Къру цIыкIу. Си жагъуэ хъунщ, укъемыблагъэмэ. Си Iэнэр хьэзырщ, си шыпсыр плъыжьыбзэщ.
Сумыгъэгувэнумэ, сынеблэгъэнщ.
Кърум Iэнэ къыхуигъэуващ Бажэм. Iэнэм шыпс тепщэч къытригъэуващ.
ХэIэбэ, Къру цIыкIу. Уэ уэзмыгъэшхын сиIэкъым сэ, сызэблэн щыIэкъым.
Кърур пэкIэ хэуэурэ, шыпсыр Бажэм ирибзеикIащ.
НэгъуэщI сиIами, пщызгъэпщкIунутэкъым, Къру цIыкIу, жиIащ Бажэм, зызэпилъэщIыхьыжурэ.
Тхьэразэ къыпхухъу, жиIащ Кърум. Унеблагъэмэ, сэри узгъэтхъэнщ. Унеблэгъэнкъэ?
Пщэдей шэджагъуэм зынрезгъэхьэлIэнщ, жиIащ Бажэм.
Кърум деж еблэгъащ Бажэр. Iэнэм кхъуэщын пщэ кIыхь къытригъэуващ Кърум.
Мыр лыбжьэщ, жиIащ Кърум. ЗумыгъэхьэщIэ. Шхэ, уи хьэлэлщ.
Бажэм и щхьэр кхъуэщыным ихуэркъыми, мэпIэцIеиж:
IэфI уи лыбжьэр хьэмэ фIэIу, Къру цIыкIу?
IэфIи фIэIуи щIэлъщ, умыукIытэ, шхэ.
НэгъуэщI гуэр умыпщэфIауэ пIэрэ?
МызыгъуэгукIэ лыбжьэщ си хьэзырыр, Бажэ цIыкIу. Уигу ирихьыркъэ?
Сигу иримыхьри сыт…
НтIэ сыт къыщIэбгъэнар? Лыбжьэ куэдым яхуэзгъэфащэркъым сэ. Уэ ухьэщIэ дыдэщ, ар жиIэурэ, лыбжьэр ишхри, Кърум и пэр илъэщIыжащ. Лыбжьэ уигу къихьэмэ, хьэщIапIэ къакIуэ: пхуэзгъэжьэнщ.
Хъунщ, жери Бажэр дзыгъуащэ хыхьэжащ.
Зытхыжар
Къармокъуэ Хьэмидщ.
Фэ фщIэрэ?
Iуащхьэмахуэ теухуа хъыбар
КъуэкIыпIэ хъыбарыжьхэм къызэраIуэтэжымкIэ, пасэрей псыдзэм иужькIэ япэу нэрылъагъу къэхъужар Кавказ къуршхэрщ. Нухь Бегъымбарым и кхъухьыр псыдзэм щыгъуэ Iуащхьэмахуэ къуршым жьэхэуэщ, и щыгур зэгуигъэзри, абы уанэгу щхьэнтэ теплъэ иритащ.
Алыдж хъыбарыжьхэр топсэлъыхьыж цIыху цIыкIум уафэ мафIэр къахуэзыхьа Прометей лIыхъужьым. Абы ищIам игъэгубжьа Зевс Прометей Iуащхьэмахуэ и мыл джейхэм ириIулIащ. Мы хъыбарыр поджэж адыгэхэм я нарт хъыбархэм, Насрэн ЖьакIэ теухуамрэ «Сосрыкъуэ мафIэ къызэрихьар» пшыналъэмрэ.
Мы хъыбархэм къыбжаIэ лъэпкъ куэдым лIыгъэ гъэлъэгъуапIэу Iуащхьэмахуэ зэраIар…
1829 гъэм бадзэуэгъуэм и 22м пщэдджыжьым фIыуэ зриIуэтыхьа нэужь, къэзакъ 20рэ зы адыгэ щIалэрэ Iуащхьэмахуэ дэкIыну ежьащ, махуитI гъуэмылэ яIыгъыу. Гупыр япэщIыкIэ «Къурш фIыцIэхэр» джабэм кIэрыхьащ. Абы и щыгум удэзыш лъагъуэ лъэпкъи къэнахуэртэкъым. Лъэр гурыгъуазэкIэ ягъэувырт, къырым ущыхуныр бетэмалт.
ПщыхьэщхьэхуэкIуэу «Къурш фIыцIэхэм» я бгым къыщыувыIэри жэщ щрахащ.
ЕтIуанэ махуэм, шэджагъуэхуэкIуэу, лъэгум щыт гупым нэрыплъэкIэ къалъэгъуащ нэм пэлыд уэс пщIыпщIым цIыхуиплI къыщынахуэу. Абы щыщу щыр щIэх дыдэу кIуэдыжащ, ауэ еплIанэм и гъуэгур хигъэщIырт. Ар пкIэлъей задэм кIэрытым хуэдэт, ауэ, ерыщти, къикIуэтыртэкъым, ищхьэмкIэ дэкIуейрт. Апхуэдэу зытэлайкIэ «зэбэнащ» лIымрэ къуршымрэ. Ауэрэ фIыцIагъэр къурш щыгум къихутащ. А лIыгъэ иныр зезыхьар, Iуащхьэмахуэ япэ дыдэу дэкIар, Къэбэрдейм и Брамтэ (Вольнэ Аул) жылагъуэм щыщ Хьэшыр Чыларщ.
А лIыгъэм зезыхьам кIэлъыплъа генерал Эммануэль и сэлэтхэм гуфIэгъуэм и джэрпэджэж фочхэр ягъэуащ. Чылар Iуащхьэмахуэ щыгу зыри щилъэгъуакъым. Ауэ абы зэрыдэкIам и дамыгъэу къыздрихьэхащ щхъуантIафэзыщIэлъадэ мывэ фIыцIэ. Ар базальт жыхуаIэм хуэдэт. Генералым и унафэкIэ мывэр тIууэ зэгуаудащ. Зы Iыхьэр СанктПетербург ирагъэшащ, адрейр Венгрием къикIа щIэныгъэлI Бесс иратащ, Пешт къалэ дэт цIыхубэ музейм щахъумэну.
Iуащхьэмахуэ лъапэ щыхасащ адыгэлI щэджащэ Чылар и фэеплъ сын.
Лъэпкъ хъугъуэфIыгъуэхэр
Нэхъыжьым ехьэлIа хабзэхэр
Адыгагъэр зэрыщыту къапщтэмэ, нэхъыжьым ехьэлIа хабзэхэр, хэку щIыхьым нэмыщI, адрей псоми япэ ибгъэщ хъунущ. Абы и ныбжьри лъэпкъыр къыщежьа, щызэфIэува лъэхъэнэхэм хуокIуэжыр. НэгъуэщIу жыпIэмэ, нэхъыжьым пщIэ нэс хуэщIыныр зэфIэзыгъэувэжа нарт Бэдынокъуэ и зэман жыжьэхэм къыщожьэ ди адэжьхэр сыт щыгъуи зыгъэбжьыфIэу къыздрахьэкIа а хабзэ дахэр. Абы лъандэрэ илъэс мин бжыгъэхэр дэкIыжами, абыхэм я щыхьэтщ ди тхыдэм, нарт хъыбарыжьхэм, IуэрыIуатэм хэт щапхъэхэр.
Пасэ зэманым нэхъыжьым и пщIэр, и щIыхьыр апхуэдизкIэ лъагэти, лъэпкъым фIы къехъулIэми, Iей къащыщIми, зыхуахьыр нэхъыжьырт, абыхэм пэжу къащта е къамыщта унафэрт. Лъэпкъым и набдзэу щытыр нэхъыжьырт. НэхъыжьыпIэм иува дэтхэнэ адыгэми ар къыгурыIуэрт, и гъащIэри, и дуней тетыкIэри адыгагъэм зэрекIунум хуиунэтIырт. Адыгэр дэнэ къыщымыхутами, сыт хуэдэ гъащIэ къэхъугъэ хэмыхуами, и щхьэр зэримыгъэпудыным иужь итт, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ а зым и щхьэ пудыгъэр зыхуэкIуэжыр езы закъуэратэкъым, атIэ лъэпкъми, и хэкуми я щхьэпудыныгъэм хуэкIуэжырт. Арат адыгэм и гъащIэм нэхъыщхьэу хэлъыр хэку напэр, лъэпкъ напэр, абыхэм яужькIэ езым и напэ, езым и нэмыс. Абыхэм нэмысыншагъэ ныбжь тримыдзэн щхьэкIэ, адыгэр зыми щысхьыртэкъым, и гъащIэри хэту.
Хэт дауэ щIымахуэр ириха?
Мэзым щIэс хьэкIэкхъуэкIэ гупым щIымахуэр къакIэлъысат. Сыт ящIэнт? ЩIымахуэр щхьэж зэрыхузэфIэкIкIэ ирихыу хуежьащ. Зыкъом дэкIри, гъатхэр къэсащ, дыгъэри гуащIэу къепсу хуежьащ. Уэсыр текIыжащ, махуэхэри хуабэ хъуащ.
Гъатхэр къэса нэужь, кIэпхъ цIыкIур жыг гъуанэм къипщыжащ. Дзыдзэри, уашхэри, цыжьбанэри, мыщэри я гъуэхэм къикIащ. Абыхэм зэжраIэж, дауэ щIымахуэр ягъэкIуами, хэт сыт хуэдэ пщIыхьэпIэ илъэгъуами.
ТхьэкIумэкIыхьым зыри жиIэртэкъым. Уашхэр абы йоупщI: «Уэ дауэ бгъэкIуа щIымахуэр, назэ?» «Сэ си лъакъуэхэмрэ си джэдыгумрэ сиIэу сызыщышынэн щыIэкъым», жэуап къет назэм.
ХьэкIэкхъуэкIэхэм зыри жаIакъым, абы ехъуэпса мыхъумэ.
Жьэрытэдж
Месыр, къоджэ
Хьэрхьупыр.
Плъэгъуа, плъэгъуа
Жьырытэдж!
Абы фощIыр
ЦIыкIуи ини
Къигъэушу
Къигъэтэдж.
«Хьэрхьупыр
Къэджэн ипэ,
Пщэдджыжьышхэ
Умышхам
УкъагъапцIэу
Махуэр пхьынущ»,
Аращ жаIэу
Зэхэсхар.
Ауэ нобэ
СыкъамыщIэу
Псоми сэ
СебзэджэкIащ:
Сыкъэтэджщ,
ЗыстхьэщIщ,
Зысхуапэщ,
Сышхэри
СыкъыщIэкIащ.
Мэз Iэниуар.
Зэныбжьэгъугъэ
Мэз дохутырхэр
Мэз лъапэ дыдэм щыт Щихужьым и къудамэхэм инрэину заубгъуат. Пщэдджыжь къэс ЖыгыуIур къэлъатэрти щиху къудамэм тетIысхьэрт, и хъуреягъыр къызэхиплъыхьырт. Къызэхиплъыхьырти, жриIэрт Щиху жыгыжьым:
Пхъафэ щIагъым хьэпIацIэ щIэзщ, хьэпIацIэ джэдыкIэхэр тхьэмпэм тезщ. Абыхэм я зэран хуабжьу къокIынущ уэ.
Аа, уемылIалIэ, зыкIи сащышынэркъым сэ абыхэм, сэ сылъэщщ, дыхьэшхырт Щиху жыгыжьыр. АпхуэдизкIэ сылъэщщи, мо кIей, псей цIыкIу къомым зыкъыскъуагъапщкIуэ. Сэ ахэр сохъумэ, сракъэрэгъулщ. Апхуэдэу сопсэу илъэс Iэджэ щIауэ.
Ауэрэ зэман зыкъом блэкIащ жыгыуIур Щихужьым деж къэмылъатэурэ. Зэгуэрым жыг абрагъуэ дахэкIейр игу къэкIыжри къэлъэтащ ЖыгыуIур, къэлъэта щхьэкIэ, къыхуэцIыхужакъым: и фэр пыкIат, и теплъэ дахэм щыщ къыхэнатэкъым.
ХьэпIацIэ гуэрхэм сашхащ, тхьэусыхащ Щихужьыр. Мис иджыри къыстесщ къапщыхьри. Ярэби, зыгуэркIэ укъыздэмыIэпыкъуфыну пIэрэ?
ХэмыкIэсауэ пIэрэ? щIэупщIащ ЖыгыуIур. Ауэ деплъынщ…
ЖыгыуIум фIыуэ къыгурыIуэрт ар и закъуэ къарукIэ зэрызэфIэмыкIынури, дэIэпыкъуэгъу гуэрхэр къилъыхъуэу ежьащ. Абы бзухэм я бзэмкIэ мэз псом хъыбар щызэбгригъэхащ Щихужьым къыщыщIа тхьэмыщкIагъэм теухуауэ. Куэд дэмыкIыу къуалэбзууэ мэзым щIэсыр къызэхуэсащ, къызэхуэсри я пэ папцIэ цIыкIухэмкIэ хьэпIацIэхэри джэдыкIэхэри напIэзыпIэм зэщIащыпащ.
Сытыншыжаи, жиIащ Щихужьым, махуэ зытIущ дэкIауэ.
ДэгъуэкъэтIэ ар! къэгуфIащ къуалэбзухэри.
Берычэт бесын, нэхъыбэрэ фыкъакIуэ си деж, зыщывгъэпсэху си къудамэ ин дахэхэм, си жьауэм фыщIэс, жиIащ Щихужьым. Сэ уаеми хуабэми фащысхъумэнщ!
Апхуэдэу къуалэбзухэмрэ Щихужьымрэ зэныбжьэгъу хъуащ.
