Хъыбар зэшыгъуэ
Чехов Антон
Зи жьы хъугъуэм и тхыгъэхэм щыщ
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №№170, 171, 172-хэм итщ).
Хабзэ зэрыхуэхъуауэ, ар зыгуэр йоджэри тырку шэнтжьейм е тэхътэбаным илъщ. Сыкъелъагъури, щхьэхынэу и щхьэр къеIэт, къызэфIотIысхьэри и Iэр къысхуеший.
— Еуэ-еуэу ущылъщ, — жызоIэ сэ, тIэкIу зызгъэпсэхуа нэужь. — Ар уэзэгъынукъым. Iуэху гуэр уиIамэ арат!
— Ы-ы?
— Iуэху гуэр уиIамэ арат.
— Сыт хуэдэ Iуэху? ЦIыхубзыр IуэхутхьэбзащIэу е актрисэу фIэкIа щытыфынукъым.
— Сыт-тIэ? IуэхутхьэбзащIэр щымыхъунукIэ актрисэу кIуэ.
Щымщ.
— УдэкIуамэ арат, — зызгъэгушыIэнэпцIу жызоIэ.
— УзыдэкIуэн щыIэкъым. УщIыдэкIуэни.
— Апхуэдэу упсэу хъунукъым.
— ЛIы уимыIэуи? Iуэхушхуэ хъуати! ЦIыхухъухэр гъунэжщ, гукъыдэж уиIэ закъуэмэ.
— Катя, ар емыкIущ.
— Сыт емыкIур?
— Мис а уэ иджыпсту жыпIар.
Нэщхъей сызэрыхъуам гу лъетэри, фэ Iей къытеуар щIихъумэжын щхьэкIэ, жеIэ:
— НакIуэ. Мыдэ къакIуэ. Мис.
Абы гуакIуэ дыдэу зэлъыIуха пэш цIыкIум сыщIешэри, Iэнэр сигъэлъагъуурэ жеIэ:
— Мис… Пхуэзгъэхьэзыращ. Мыбы ущылэжьэнущ. Махуэ къэс къакIуэ лэжьыгъэ къыздэпхьурэ. Унэм ущагъэтыншкъым уэ. Ущылэжьэн мыбы? Ухуей?
Сымыдэу и жагъуэ сымыщIын щхьэкIэ, и деж сыщылэжьэну, пэшри егъэлеяуэ сигу ирихьу жызоIэ. ИтIанэ тIури а пэш дахэм дыщIотIысхьэри, псэлъэн щIыдодзэ.
Хуабэщ. Псэр зыгъэтынш унэ кIуэцIымрэ лъагъугъуафIэу къысщыхъу цIыху къызэрызбгъэдэсымрэ япэм ещхьу сигу хагъахъуэу аракъым иджы, фIыуэ сытхьэусыхарэт икIи сыгъумэтIымарэт жызагъэIэ. СщIэркъым сытхьэусыхэрэ зызгъэтхьэмыщкIафэмэ нэхъыфI сыхъуну къыщIысщыхъур.
— Iуэхур зэIыхьащ, си псэм хуэдэ! — къыщIызодзэ сэ сыщатэурэ. — Iейуэ зэIыхьащ…
— Сыт ар?
— Плъагъурэ, тIасэ, Iуэхур зыIутыр. НэхъыфI дыдэу икIи нэхъ лъапIэ дыдэу пащтыхьхэр зыхуитыр цIыху къегъэлынырщ. Арати, сыт щыгъуи пащтыхьу зызбжыжырт, а хуитыныгъэр гъуни нэзи имыIэу къэзгъэсэбэпырти. Сэ зэи сыубэу сыдэтакъым, зызгъэтэмакъкIыхьащ, япэ къэсым сфIэфIу сытри хуэзгъэгъуу. Адрейхэм ядэнкIэ Iэмал щимыIэм, ягу щытрамыгъэхуэххэм деж сэ чэнджэщ естыну, къагурызгъэIуэну сыхэтт. Си гъащIэ псом унагъуэм, студентхэм, ныб-жьэгъухэм, унэIутхэм шэчыгъуафIэ защысщIыну фIэкIа нэгъуэщI хъуэпсапIэ сиIакъым. Апхуэдэу цIыхухэм сазэрыхущытым спэгъунэгъуну къызыхуихуа дэтхэнэри игъасэу зэрыщытари сощIэ. Ауэ иджы сыпащтыхьыжкъым. УнэIутхэм фIэкIа яхуэмыфащэ гуэрхэр къысщощI: си щхьэм жэщи махуи гупсысэ бзаджэхэм къыщаущыхь, япэм зищIысыр сымыщIэу щыта гурыщIэхэм си псэм абгъуэ иращIыхьащ. Сэ егъэлеяуэ ткIий, гумызагъэ, къэгубжьрей, нэщхъыцэ, гурыщхъуэщI сыхъуащ. Япэм зэ лейуэ сызыгъэгушыIэну, сигу хэхъуэу сыдыхьэшхыу сезыгъэжьэжыну щытахэм иджы сагъэбампIэ. Си гупсысэкIэми зихъуэжащ: пасэм слъагъу мыхъур ахъшэм и закъуэт, иджы сызыхуэбампIэр ахъшэракъым, къулейхэращ, ахэр къуаншэ нэхъей. Япэм сызытеплъэ мыхъур гущIэгъуншагъэмрэ залымыгъэмрэт, иджы лей зезыхьэ езы цIыхухэр слъагъу хъуркъым, зыр адрейм зымыгъэсэжыф дэ къомыр дыкъэгъэнауэ, абыхэм я закъуэ къуаншэ хуэдэ. Сыт абы къикIыр?
ГъащIэм сызэреплъым зэрызихъуэжам си гупсысэщIэхэмрэ щIэуэ зыхэсщIэхэмрэ къыхэкIамэ, дэнэ апхуэдэ зэхъуэкIыныгъэ къыздикIыфынур? Дунейр нэхъ Iей хъууэ сэ нэхъыфI сыхъуауэ пIэрэ? Хьэмэ япэм нэфу, зыри къысфIэмыIуэхуу сыщытауэ ара? А зэхъуэкIыныгъэхэр си Iэпкълъэпкъымрэ акъылымрэ я къарум зэуэ зэрыхэщIам къыхэкIамэ — сэ-тIэ сысымаджэщи махуэ къэс си хьэлъагъым хощI — си Iуэхур щIагъуэкъым. Абы къикIыр си гупсысэщIэхэр мытэмэму, мыузыншэу аращи, ахэр мыхьэнэншэу сыбжу сытеукIытыхьын хуейщ…
— Сымаджагъ Iуэху лъэпкъ хэткъым абы, — сызэпеуд Катя. — Уи нэр къэплъауэ аращ. Аркъудейщ. Иджыри къэс зыгуэрурэ гу лъумытэну узыхэтахэр къэплъэгъуащ. Сэ сызэреплъымкIэ, псом япэ унагъуэр хыфIэбдзэу укъыхэкIыпэн хуейщ.
— Уэ жыпIэр хьэдэгъуэдахэщ.
— Уэ ахэр фIыуэ плъагъужкъым, пэжыр щхьэ жыпIэ мыхъурэ? Унагъуэ ар сытми? Хьэбыршыбырхэ! Нобэ зэтелIэми, пщэдей зыми гу лъитэнукъым ахэр зэрыщымыIэжым.
Фызымрэ пхъумрэ Катя къытеплъэ зэрымыхъум хуэдэ дыдэу, езыми ахэр илъагъу хъуркъым. Утепсэлъыхь хъуххэну пIэрэ ди зэманым зы цIыхум адрейр илъагъу мыхъуну хуитрэ хуимытрэ. Ауэ Катя и Iуэху еплъыкIэм тепщIыхьрэ апхуэдэ хуитыныгъэ щыIэу къыубжмэ, гурыIуэгъуэ хъунущ фызымрэ Лизэрэ ар къалъагъу мыхъуну зэрыхуитым хуэдэ дыдэу, езыри абыхэм ятеплъэ мыхъуну хуиту.
— Хьэбыршыбырхэ! — жеIэ абы аргуэру. — Шэджагъуашхэ пщIа уэ нобэ? Дауэ ягу къэкIыжа шхапIэм ураджэну. Дунейм узэрытетыр иджыри къэс дауэ ящымыгъупщэжыпарэ?
— Катя, — жызоIэ сэ хэкъузауэ, — уувыIэну сынолъэIу.
— Сыт, сэ сигу хигъахъуэ уи гугъэ абыхэм сазэрытепсэлъыхьым. СымыцIыхуххамэ нэхъ къэсщтэнт ахэр. Сэ къызэдаIуи, си псэм хуэдэ, псори хыфIэдзи ежьэж. Хамэ къэрал кIуэ. Нэхъ псынщIэху нэхъыфIщ.
— Сыт делагъэ! Университетыр-щэ?
— Университетри аращ. Сыт ар зэрыпщIынур? КъикIIакъым зыми. Илъэс щэщI хъуауэ лекцэ укъоджэ, дэнэ уи еджакIуэхэр здэщыIэр? Апхуэдэу щIэныгъэлI цIэрыIуэ куэд диIэу пIэрэ дэ? ИIэт, къэбжыт! НтIэ, мыдрей щIэныгъэншагъэр зыгъэпщылIу мин щэ бжыгъэкIэ мылъку зэзылъэфалIэхэр бгъэбэгъуэн щхьэкIэ, Iэзагъ убгъэдэлъуи цIыхуфIуи ущытын хуейкъым. Уэ улейщ.
— Ди Тхьэ, сыту уткIий! — си щхьэфэцым зеIэт сэ. — Сыту уткIий! Щыгъэт, армыхъумэ сыщIэкIыжынущ! СщIэркъым сэ уи псалъэ ткIийхэм жэуап зэрестынур!
УнэIутыр къыщIохьэри шей дефэну къыдоджэ. Самоварым деж, Тхьэм и шыкуркIэ, ди псалъэмакъым зыщехъуэж. Сытхьэусыха нэужь, адрей си лIыжь хьэл мыгъуэр — гукъэкIыжхэр — хуит сщIыну сигу къохьэ. Сэ Катя си блэкIар хузоIуэтэж, икIи, зэрызгъэщIэгъуэнур сымыщIэу, иджыри къэс си гум илъыж си мыгугъа Iэджэ къызощIэж. Езыри и жьэр ущIауэ, къыздэгушхуэу, мыбауэу къызодаIуэ. Псом нэхърэ абы жесIэжыну нэхъ сфIэфIыр зы зэман семинарием сыщIэсу университетым сыщIэтIысхьэну сехъуапсэу зэрыщытаращ.
— КъыщызокIухь, зэрыхабзэу, ди семинар хадэми… — жызоIэж сэ. — ЕфапIэ гуэрымкIэ пшынэ кIыргъ макърэ уэрэдрэ кърех жьым, е семинар бжыхьымкIэ уэзджынэхэр кIэрыщIауэ шищ зыщIэщIа шыгу блож. Ар къелыжу пхурокъу насыпым зэуэ, уи гум и мызакъуэу, уи ныбэри, лъакъуэхэри, Iэхэри зэщIищтэн щхьэкIэ… Пшынэм е уэзджынэхэм я макъ ужьыхыжым уодаIуэ, дохутыру зыкъызыфIэбгъэщIурэ уи нэгум зыр адрейм нэхърэ нэхъ дахэу сурэтхэр къыщIоувэ. Мис-тIэ, зэрыплъагъущи, си хъуэпсапIэхэр къызэхъулIащ. СызыщIэхъуэпсыну сызытегушхуам нэхърэ нэхъыбэ къысIэрыхьащ. НэхъыфI дыдэу ялъагъу профессору сыщытащ илъэс щэщIкIэ, ныбжьэгъу гъуэзэджэхэр сиIащ, фIыкIэ цIэрыIуэ сыхъуащ. Лъагъуныгъэр зищIысыр зыхэсщIащ, фIы дыдэу слъагъу цIыхубз къэсшащ, бын згъуэтащ. Сытми, сызоплъэкIыжри, си гъащIэр зэрыщыту дахэу, Iэзагъ хэлъу щIа сурэту солъагъуж. Иджы къысхуэнар кIэухыр зэIызмыгъэхьэнырат. ЛIэныгъэр, пэж дыдэу, шынагъуэмэ, абы егъэджакIуэм, щIэныгъэлIым, Iиман зиIэ цIыхум хуэфэщэн хуэдэу IущIэн хуейщ: жыджэру, уигури мамыру. АрщхьэкIэ сэ кIэухыр зэIызогъэхьэ. Сэ сыщIелъафэ, сыкъегъэл жызоIэри уи деж сыкъожэ, уэ: зыщIегъэлъафэ, апхуэдэущ зэрыщытын хуейр жыбоIэ.
Ауэ мис, сенэм уэзджынэр къыщоуэ, Катя сэрэ ар къыдоцIыхужри:
— Ар, дауи, Михаил Федорович къыщIэкIынщ, — жыдоIэ.
Пэж дыдэу, дакъикъэ докIри, си ныбжьэгъу филолог Михаил Федорович къыщIохьэ. Ар лъагэщ, Iэпкълъэпкъ зэкIуж иIэщ, илъэс 50 и ныбжьщ, щхьэц Iув тхъуарэ набдзэ фIы- цIэрэ телъщ, зэщIэупсащ. ЦIыхуфIщ икIи ныбжьэгъу телъыджэщ. Ди литературэмрэ щIэныгъэмрэ я тхыдэм мыхьэнэшхуэ щызыубыд, Iэзагърэ ехъулIэныгъэрэ бэуэ зыбгъэдэлъ уэркъ лъэпкъыжьым къыхэкIащ ар. Езыр губзыгъэщ, хэлъэт иIэщ, щIэныгъэшхуи бгъэдэлъщ, итIани тIэкIу хухэмыту пхужыIэнукъым. Псоми тIэкIу-тIэкIу тхухэтщ дэ икIи жылэм дарещхькъым, ауэ абы и хухэтыкIэр зыми хэмыгъуэщэн, и цIыхугъэхэми фIы зыщIамыхын гуэрщ. Зи гугъу сщIыхэм ящыщ куэд соцIыху, абы и хухэтыкIэм и къуагъым фIыуэ хэлъ къомыр къуэзымылъэгъуэххэ.
Ди деж къыщIыхьа нэужь, абы мыпIащIэурэ Iэлъэхэр зыIэрехри, къэдабэм ещхь макъ гъум щабэкIэ жеIэ:
— Дауэ фыщыт? Шей фефэу ара? И чэзу дыдэщ. Узижэгъуэну щIыIэщ.
ИтIанэ Iэнэм бгъэдотIысхьэ, шеибжьэ къещтэри псэлъэн щIедзэ. Нэхъ IупщI дыдэу абы и псэлъэкIэм къыхэщыр зэрыдыхьэшх зэпытырщ: Шекспир и мащэтIхэм я хьэлу, гупсысэмрэ гушыIэмрэ щызэхэпща гуэрщ. Зи гугъу ищIыр Iуэхушхуэ защIэщ, ауэ и фIэщу зэи псалъэркъым. ТкIийуэ, хуэшхыдэу фIэкIа зыми и гугъу ищIыркъым, ауэ гушыIэкIэ щабэ зэпIэзэрытым и фIыгъэкIэ, ткIиягъми шхыдэми урамыгъэзэшу псынщIэу уосэж. Пщыхьэщхьэ къэс хъыбар зытхух къыздехь университет гъащIэм теухуауи, къызэрыщIидзэ хабзэри абыхэмкIэщ, Iэнэм бгъэдэтIысхьа нэужь.
— Уэ, ди Тхьэ, — мэщатэ ар, щIэгуфIыкIыурэ и набдзэ фIыцIэхэр игъэджэгуу. — ЩыIэкъэ-тIэ цIыху дыхьэшхэн!
— Сыт-тIэ? — щIоупщIэ Катя.
— СыкъокIыж нобэ лекцэми, дэкIуеипIэм ди мыст, а ныкъуэделэжьым сыщыхуозэ. КърокIуэ, зэрихабзэу, и шы жьэпкъыпэр къыщIишиикIауи, и щхьэузым, и фызым, и лекцэхэм къэкIуэну хуэмей студентхэм щхьэкIэ зыхуэтхьэусыхэн къелъыхъуэ. Уей, согупсыс, сыкъилъэгъуащи, зэфIэкIам ар, сыIэщIэкIуэдэнум…
НэгъуэщI-къинэмыщIхэри апхуэдэ защIэу. Е мыпхуэдэу къыщIедзэ:
— Дизыкъуажэ и цIыхубэ лекцэм сыщыIащ дыгъуасэ. СогъэщIагъуэ ди еджапIэр, тобэ, тобэ, а дизыкъуажэ хуэдэ белэмбешэмхэмрэ къыщIэзыгъэкIар IупщI жьэмщхьэмхэмрэ цIыхубэм яригъэлъагъуну зэрытегушхуэр. Европэрыс акъылыншэ! Уи фIэщ щIы, махуэм уэздыгъэ нэхукIэ иджыри апхуэдэ зы Европэ псом къыпхутемышынкIэ! Къоджэ, фи нэгу къыщIэвгъэхьэт, фоIумыл щIэфым хуэдэу: сю-сю-сю… Шынауэ, и Iэрытхым итыр дахэ-дахэу къримыхыжыфу, щихънагъыр лъакъуэрыгъажэ тес фIэкIа умыщIэну, и гупсысэжь цIыкIухэм ерагъмыгъуейуэ фIэкIа замыгъэхъейуэ. Ауэ, нэхъыщхьэращи, жиIэну зыхуейр къызэрыбгурыIуэн мы дунейм теткъым. Бадзэхэр нэгъунэ мэзэш. Гъэм и кIэм лэжьыгъэр къыщапщытэжкIэ зэджэ хабзэ, зэпытрэ зэкIэсу кIуэн тхыгъэм уедаIуэ фIэкIа пщIэнкъым.
Зэуи нэгъуэщIыпIэкIэ мэIэбэ:
— Илъэсищ хуэдиз и пэкIэ, мис, Николай Степанович ещIэж, сэ сыкъеджэну къысхуихуат а тхыгъэм. Хуабэщ, уэмщ, фащэм блэгущIэхэр къыщIекъузэ — гъуэлъи лIэ! Сыхьэт ныкъуэкIэ, сыхьэткIэ, сыхьэтрэ ныкъуэкIэ, сыхьэтитIкIэ сыкъоджэ… «Тхьэм и шыкурщ, согупсыс, къэнэжар напэкIуэцIипщI къудейщ». ИкIэм укъемыджэххэми хъуну напэкIуэцIиплI сиIэти, ахэр дэзгъэхуну си мурадт. Аращи, согупсыс, къэнэжар хы къудейщ. Ауэ тIэкIу ипэкIэ соплъэри, фи нэгу къыщIэвгъэхьэт: лентI зыпщIэхэлъ генералрэ дин лэжьакIуэ пашэрэ щысщ зэгъунэгъубзэу. ТхьэмыщкIэжьхэр зэшым игъэдыкъащ, мыжеин щхьэкIэ, я нэхэр кърагъэж, ауэ, итIани, я нэкIухэм гулъытэ кърагъэщыну хэтщ, си къеджэкIэр къагурыIуэу икIи ягу ирихьу фэ зытрагъауэ. НтIэ, согупсыс, фигу ирихьмэ, мэ-тIэ! Фи нэхейкIэ! Сеуэри напэкIуэцIиплIми сыкъеджащ.
Ар щыпсалъэм деж, ауаныщI псоми ещхьу, гуфIэр и нэхэмрэ и набдзэхэмрэ я закъуэщ. Абдежым абы и нэм гужьгъэжьи бзаджагъи щIэткъым: плъагъур шэрыуагърэ цIыху набдзэгубдзаплъэ дыдэхэм я деж фIэкIа щумыгъуэт бажэ хьилагърэщ. Абы и нэхэм адэкIи и гугъу пщIымэ, сэ иджыри зы ямылей гуэр ядэслъэгъуащ абыхэм. Катя кумбыгъэ къыщыIихкIэ, абы гу зылъита гуэрым щедаIуэкIэ, е ар зыгуэр щхьэкIэ пэшым тэлайкIэ щIэкI пэтрэ, нэкIэ щыкIэлъыкIуатэкIэ, абы и плъэкIэм Iэсэу, кIэлъызэшу, къабзэу зыгуэр щIызолъагъуэ…
УнэIутым самоварыр Iуехыжри, кхъуей Iыхьэшхуэ, пхъэщхьэмыщхьэ, Катя Кърымым щыпсэуху зэса кърым шампанскэм щыщ птулъкIэ (шагъыр мыхьэнэншэ дыдэ) Iэнэм къытрегъэувэ. Михаил Федорович тхылъ телъхьэпIэм куэзыр къытрехри, идзын щIедзэ. Абы зэрыжиIэмкIэ, языныкъуэ куэзыр дзыкIэхэм гупсысэшхуэрэ гулъытэшхуэрэ токIуадэ, ауэ, итIани, ахэр идзыху, уэршэрурэ зытригъэужын щигъэткъым. Катя набдзэгубдзаплъэу абы и куэзырым кIэлъоплъри, псалъэ нэхърэ нэкIукIэ нэхъ доIэпыкъу. Шагъыру пщыхьэщхьэ псом абы кумбыгъитI нэхъыбэ ирифкъым, сэ стэчаным и Iыхьэ плIанэ изоф, птулъкIэм къинэ адрейр чэф мыхъуу куэд ефэф Михаил Федорович и Iыхьэщ.
Куэзырым дыбгъэдэсыху Iуэху куэдым я гугъу дощI, нэхъыбэ къызылъыс хабзэри нэхъыфI дыдэу тлъагъу щIэныгъэращ.
— ЩIэныгъэм, Тхьэм и шыкуркIэ, и зэманыр кIуащ, — жеIэ Михаил Федорович мыпIащIэурэ. — Абы и чэзур икIащ. Ар-ращ. ЦIыхубэм ар нэгъуэщI зыгуэркIэ зэрихъуэкIыну игу къихьэн щIедзэ.
Хабзэжьхэм къыхэкIащ, зыпIари хабзэжьхэращ, иджыри, дунейм ехыжа и анэшхуэхэу алхимием, метафизикэм, философием ещхьу, пасэрей гупсысэкIэм и курыхыу аращ ар. Пэж дыдэу, сыт абы цIыхухэм къахуищIар? Европэ еджагъэшхуэхэмрэ щIэныгъэ лъэпкъ зимыIэ китайхэмрэ мащIэ дыдэщ зэрызэщхьэщыкIыр, уеплъмэ плъагъу защIэщ. Китайхэм щIэныгъэ яIакъым, сыт-тIэ абыхэм яфIэкIуэдар?
— Бадзэхэми яIэкъым щIэныгъэ, — жызоIэ сэ, — сыт-тIэ абы щхьэкIэ?
— Уэ имычэзууэ укъогубжь, Николай Степаныч. Сэ ар мыбдеж, дэр-дэру щыжысIэу аращ… Сэ уэ къызэрыпфIэщIым нэхърэ сынэхъ сакъщи, цIыхухэм сахэту жысIэнукъым ар, Тхьэм сыщихъумэ! ЦIыхубэм щIэныгъэмрэ гъуазджэмрэ мэкъумэшми, сатуми, IэщIагъэхэм нэхъри нэхъыщхьэу къебж. Ди мэсхьэбыр а нэкъыфIэщIымкIэ къопсэури, уэрэ сэрэкъым ар зыкъутэнур. Тхьэм дыщихъумэ!
Куэзыр здытридзэм, щIалэгъуалэм я Iыхьэри яретыж.
— Мыхьэнэншэ хъуащ иджы ди цIыхухэр, — мэщатэ Михаил Федорович. — Гугъэ дахэхэмрэ къинэмыщIхэмрэ я гугъу сщIыххэркъым, ауэ, нэгъуэщI мыхъуми, лэжьэкIэрэ гупсысэкIэрэ жылэм ещхьу яхузэфIэкIыу щытащэрэт!
Хуэзэу зэрыжиIа ар: «Сэ сынэщхъейуэ соплъыр иджырейхэм».
— Пэжщ, мыхьэнэншэ Iей хъуахэщ, — арэзы мэхъу Катя. — ЖыфIэт, иужьрей илъэситху-пщIым, зы еджакIуэ закъуэ нэхъ мыхъуми, зэчий бгъэдэлъу фиIа?
— Адрей профессорхэр сщIэркъым, ауэ сэ срихьэлIауэ къысхуэщIэжыркъым.
— Сэ си гъащIэм къриубыдэу студент куэди, фи щIэныгъэлI щIалэхэм ящыщи, актер мымащIи слъэгъуащ… Сыт-тIэ? Зэи лIыхъужь е зэфIэкI зиIэ дэнэ къэна, ауэ цIыху хьэлэмэт сыхуэзэну къысхуихуакъым. Псори фэншэхэщ, хэлъэтыншэхэщ, зэрымылъ пэлъагэхэщ…
Дэхуэхыныгъэм теухуа мыпхуэдэ уэршэрхэм зэрымыщIэкIэ си пхъум теухуа псалъэмакъ мыщIагъуэ сыкIэщIэдэIухьам хуэдэу сащI сытым дежи. Си жагъуэ мэхъу щхьэусыгъуэншэу зэрахуэшхыдэхэр е а щIагъэкъуаншэхэр псоми ящIэу ящыгъупщэжа дэхуэхыныгъэм, плъапIэ зэрамыIэжымрэ блэкIа телъыджэмрэ хуэдэ нэкъыфIэщIхэм зэрырапхыр. Дэтхэнэ къуаншагъэри, цIыхубз щыту жаIэу щытми, зэрыхъукIэ белджылыуэ къэIуэтэн хуейщ, армыхъумэ ар къуаншагъэкъым, зи щхьэ пщIэ хуэзыщIыж цIыхум хуэмы-фащэ, зыри къызэрымыкI убэщ.
Сэ сылIыжьщ, илъэс щэщI хъуауэ солажьэ, итIани, мыхьэнэншагъэм хэхъуауи, гугъэ дахэ ямыIэжхэуи гу лъыстэркъым, япэм зэрыщытам нэхърэ нэхъ Iей хъуауи къысфIэщIыркъым. Си бжэIут Николай, абы къигъэщIам пщIэ гуэр иIэкъэ, иджырей студентхэр япэрейхэм нэхърэ мынэхъы- фIу икIи мынэхъ Iейуэ жеIэ.
Иджырей уи еджакIуэхэм уигу иримыхьу яхэлъыр сыт жиIэу зыгуэр къызэупщIамэ, сэ занщIэуи кIыхьуи жэуап естынутэкъым, ауэ си жэуапыр фIыуэ згъэбелджылынт. Абыхэм я щыщIэныгъэхэр сэ сощIэ, аращи, Iэмал имыIэу щыткъым жаIэ хабзэ пшагъуэ гуэрэнымкIэ ар щIэзмыуфэнкIэ.
Сигу ирихькъым ахэр тутынрэ фадэрэ зэрефэр, кIасэу къызэрашэр, зэрыIуэхуншэхэр; зышхын зымыгъуэт къахэтыну ягу зэрытехуэр, къазэрыфIэмыIуэхуIам къыхэкIыу; студент хуэмыщIахэм ядэIэпыкъу псапащIэ хасэм и щIыхуэ зэрызытрагъахуэр. БзэщIэхэр ящIэркъым, урысыбзэкIи пэжу псэлъэфыркъым. Дыгъуасэщ си ныбжьэгъу гигиенистыр къыщысхуэтхьэусыхар физикэр зэрамыщIэмрэ метеорологиер зэрамыцIыхуххэмрэ я зэранкIэ, хуэдитIкIэ нэхъыбэ къахуеджэн хуей зэрыхъумкIэ. Иджы дыдэ къэунэхуа тхакIуэхэм, нэхъыфI дыдэуи щымытхэм, я Iумэтым ахэр яфIэфIу йохьэ, ауэ щыхъукIэ, Шекспир, Аврелий Марк, Эпиктет е Паскаль сымэ хуэдэ классикхэр къафIэIуэхуххэр-къым. А инымрэ жьгъеймрэ зэрызэхамыцIыхукIыф-ми къегъэлъагъуэ абыхэм псэукIэ зэрамыщIэр. ЦIыхубэм жыжьэу е гъунэгъуу епха дэтхэнэ Iуэху гугъусыгъури (псалъэм папщIэ, щIыпIэ хъуэжыным теухуар) абыхэм Iэ зыщIэдза тхылъымпIэ напэкIэ зэфIагъэкI, щIэныгъэм е къекIуэкI хабзэм япкъ иткIэ къамыхутэу. Ауэ щыхъукIэ, иужьрейрат езыхэм я къалэным нэхъ хыхьэр. Ординатору, ассистенту, лаборанту, экстерну яфIэфIу мэуври, илъэс плIыщI хъуху а IэнатIэм Iутми ядэ, гъуазджэмрэ сатумрэ я мызакъуэу, щIэныгъэми акъыл, щхьэхуитыныгъэ, гукъэкI ущыхуей пэтми. Сэ еджакIуи, лекцэм едэIуэни сиIэщ, ауэ дэIэпыкъуэгъурэ къысщIэувэн щIэблэрэ сиIэкъым. Абы къыхэкIыу сэ ахэр фIыуэ солъагъу, сигу хагъахъуэ, ауэ абыхэм срипагэркъым…
