«Адыгэ макъ» газетым и тхыдэр
Мы гъэм илъэси 100 ирокъу къэбэрдей журналистикэм псыпэ хуэхъуа «Адыгэ макъ» («Голос адыга») газетым и япэ номерыр дунейм къызэрытехьэрэ.
Газетыр къыщыдагъэкIырт Тэрч областым хыхьэ Налшык округым и Бахъсэн районым и Кушмэзыкъуей къуажэм. Хьэрып алыфбейр зи лъабжьэ къыдэкIыгъуэр «Дым зэкъуэшхэм я тхылъ тедзапIэм» адыгэбзэкIэ щытрадзэрт. Газетыр тхьэмахуэм тIэу къыдэкIырт. Абы и редакторыр XIX лIэщIыгъуэм и кIэуххэм — XX лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэхэм псэуа адыгэ узэщIакIуэ цIэрыIуэ, тхылъ тедзапIэ къызэIузыха, тхакIуэ, публицист Дым Iэдэмт.
«Адыгэ макъ» газетым и къыдэкIыгъуэ тIощIым щIигъущ нобэм къэсар. Абыхэм къыбгурагъаIуэ а газетым и къалэн нэхъыщхьэу щытар цIыхубэр узэщIыныр, щIэныгъэ яхэхьэныр зэрыарар. Къэбгъэлъагъуэмэ, «Адыгэ макъым» и еплIанэ къыдэкIыгъуэм къытехуащ «ЩIэныгъэм цIыхухэр зэрыхуэныкъуэр» пэрыт тхыгъэр. Абы щызэпкърыхащ щэнхабзэр, узэщIыныгъэр лъэпкъ къулеигъэ нэхъыщхьэу зэрыщы-тыр, арыншауэ зы лъэпкъи зэрымыпсэуфынур. Газетым къыщыхьащ яухуа гъащIэщIэм щIэныгъэм мыхьэнэшхуэ зэрыщиIэр. 1917 гъэм дыгъэгъазэм и 10-м къыдэ- кIа газетым къытехуа тхыгъэм дыкъыщоджэ: «Округым хыхьэ щIыналъэхэм ящыщу курыт еджапIэ зыдэмытхэм цIыхубэ къарур зэкъуэгъэувауэ школхэр щыухуэн хуейщ, я бынхэм щIэныгъэ ирагъэгъуэтыну япэщIыкIэ адэ-анэхэр къытегъэхьауэ».
Гъунэгъу щIыналъэхэм щекIуэкI гъащIэм щыщ щапхъэхэр газет тхыгъэхэм къыщахьурэ, щIэныгъэм хущIэкъун зэрыхуейр цIыхубэм я деж нахьэсыну иужь итт. Къэбгъэлъагъуэмэ, «Тыгъэ уасэншэ» тхыгъэм щытопсэлъыхь Дагъыстэным щыщ Дыхзаев ДжэбрэIил Темырхъан-Шура еджапIэ щаухуэным сом мин хэлъхьэныгъэ зэрыхуищIам. «ЗэфIэкI зиIэ адыгэхэри абы и щапхъэм ирикIуэну Тхьэм жиIэ», — газет тхыгъэр а псалъэхэмкIэ зэхуащIыж.
Газетым и къыдэкIыгъуэхэм ящы-
щу хъума хъуахэм гупсысэ нэхъыщхьэу щыпхышащ узэщIыныгъэм мыхьэнэшхуэ зэриIэр, щIэныгъэр фIыгъуэ уасэншэу зэрыщытыр, дэтхэнэ зыри абы хущIэкъун, тхыдэм къриубыдэу лIэщIы-
гъуэкIэрэ зэхуахьэса цIыху гъащIэм и псэкупсэ къулеягъэр абы къызэрыпхузэIуихынур.
Ижь-ижьыжкIэ узэIэбэкIыжмэ, къэбэрдейхэм (адыгэхэм) тхыбзэ зэраIамрэ пэжырытхэм щыгъуазэу зэрыщытамрэ (пасэ зэманым адыгэхэм тхыбзэ зэраIам теухуа еплъыкIэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIэныгъэлIхэм я Iэдакъэ къыщIэкIа лэжьыгъэ куэдым уащрохьэлIэ. Апхуэдэщ ЦIагъуэ Нурийрэ Дым Iэдэмрэ 1917 гъэм Къэзан къыщыдагъэкIа «Тхыбзэ» («Азбука») тхылъыр, Урыс Хьэтэлий и «Адыгэ тхыбзэм и тхыдэ» (Налшык, 1968 гъэ), нэгъуэщIхэри. «Адыгэ макъым» къытехуа тхыгъэм къызэрыхэщымкIэ, къэбэрдейхэм я пасэрей тхыбзэр зэфIагъэувэжынымкIэ къэщхьэпэнут адыгэ лъэпкъхэр ижь-ижьыж лъандэрэ зэрыкъулей IуэрыIуатэр. Газетым и къыдэкIыгъуэ зэкIэлъыкIуэхэм къытехуэрт ар зи лъабжьэ хъыбарыжьхэр, уэрэдыжьхэр, псалъэжьхэр, псынщIэрыпсалъэхэр. Псалъэм папщIэ, «Адыгэ макъым» ущрохьэлIэ нарт лIыхъужь-хэу Бэдынокъуэрэ Сосрыкъуэрэ, Ридадэ сымэ ятеухуа хъыбархэр, адыгэ псалъэжьхэмрэ псынщIэрыпсалъэхэмрэ.
ЦIыхухэм я щхьэм къыщыуша гупсысэм хэлъ зэхъуэкIыныгъэхэр къэзыIуатэ, жылагъуэ мыхьэнэ зиIэ къэхъукъащIэхэр къэзыгъэлъагъуэ, цIыхубэм яхуэщхьэпэну тхыгъэхэр зи къалэмыпэм къыщIэкI корреспондентхэр нэхъыбэу газетым къызэрырашэлIэнум хущIэкъурт. 1918 гъэм гъатхэпэм и 8-м къыдэкIа «Адыгэ макъым» къытехуа, редакцэр газетеджэхэм ядэлэжьэну зэригуапэм защыхуигъазэ лъэIу тхыгъэм къыщыхьащ: «Редакцэм фи Iэдакъэ къыщIэкIа тхыгъэхэр къевгъэхь, фыкъеблагъэу хъыбар гъэщIэгъуэнхэмкIэ фыкъыддэгуашэ хъунущ, пщIэ къыпэкIуэн къудей папщIэ фтхы тхыгъэхэр мыхъуу, лъэпкъым, Хэкум хуэщхьэпэнухэр «Адыгэ макъым» ди гуапэу теддзэнущ». Редакцэм щIэджыкIакIуэхэр къызэригъэгугъа къалэнхэр игъэзащIэу, газетым къытохуэ Къэбэрдейм, Шэрджэсым, Адыгейм, нэгъуэщI щIыпIэхэм къикIыу къагъэхь тхыгъэхэр е телефонкIэ къылъагъэIэс хъыбар гъэщIэгъуэнхэр. Зэман кIэщIым къриубыдэу абы и штатым хэмыт и корреспондент хъуахэщ Гуанэ Зулкъэрней, ГъукIэжь Кърым-СулътIан, Гухьэж Исмэхьил, Къаздэхъу Къейтыкъуэ, КIурашын Мухьэмэд, Молэ Таукъан, Тхьэмокъуэ Хьэбас, ФIэщмыхъу Мухьэмэд сымэ.
Щэнхабзэ, узэщIыныгъэ Iуэхухэм цIыхубэр хэгъэгъуэзэным теухуа лэжьыгъи газетым игъэзащIэрт, лъэпкъыбзэкIэ дунейм къытехьа, мыгувэу къыдагъэкIыну тхылъхэм я фIэщыгъэхэр тридзэурэ. Апхуэдэу «Адыгэ макъым» и къыдэкIыгъуэхэм ящыщ зым къытехуащ «Дым зэкъуэшхэм я тхылъ тедзапIэм» адыгэбзэкIэ къыщыдагъэкIыну ягъэхьэзыра тхылъхэр. Ахэр «ПсалъэфI», «Бегъымбархэм я таурыхъ кIэщI», «Жогърафия», «Хьэишэт гуащэм и хъыбар», «Хьисэп», «Щэнгъасэ, I пычыгъуэ», Щэнгъасэ, II пычыгъуэ», «Щэнгъасэ, III пычыгъуэ» тхылъхэрщ.
1918 гъэм мэкъуауэгъуэм и 2-м «Адыгэ макъым» къытехуащ тхылъ тедзапIэм адыгэбзэкIэ къыщыдэкIа тхылъхэм я фIэщыгъэхэр. Апхуэдэщ «Муслъымэн тхыдэ», «Щэнгъасэ, I пычыгъуэ», Щэнгъасэ, II пычыгъуэ», «ПсалъэфI», «Тухват — уль — Атфаль», «Хьэишэт гуащэм и щытхъу» тхылъыщIэхэр.
«Адыгэ макъым» узэщIыныгъэ Iуэхугъуэр нэхъыщхьэу щыщытами, нэгъуэщI куэди къызэщIиубыдэрт. Газетыр къыдэзыгъэкI щIэныгъэлI, егъэджакIуэ, тхакIуэ, узэщIакIуэ цIэрыIуэ, тхылъ тедзапIэм и унафэщI Дым Iэдэм газетыр 1917 гъэм щэкIуэгъуэм ауэ сытми зэтриублакъым. Абы гугъэфIхэр иIэу кIэлъыплъырт Урысейм къыщыхъу революцэхэм, адыгэхэмрэ къэралым щыпсэу нэгъуэщI лъэпкъхэмрэ я гъащIэр зэрызэпыщIар къыгурыIуэу. ЯухуагъащIэ Совет Республикэм и текIуэныгъэхэмрэ хэщIыныгъэхэмрэ теухуауэ Урысейм и къалэ, къуажэ зэмылIэужьыгъуэхэм къикIыу къагъэхь тхыгъэхэр газетым зэпымыууэ къытехуэрт. Демократием и телъхьэ Дым Iэдэм урыс революцэр зэрыгъэнщIа лъыгъажэм и бийт. Апхуэдэу хъуми, Октябрь революцэм фIагъ гуэрхэр зэрыхилъэгъуэным ар хущIэкъурт. Апхуэдэу абы къилъытэрт щIым теухуауэ къыдагъэкIа декретыр. «Иджы щIыр зэрыщыту цIыхубэм ейщ», — етх «Адыгэ макъым».
«Доброшан хуэдэ къулейхэм я мылъкур зэрыщыту къытрахынурэ цIыхубэм трагуэшэнущ. ЩIыр абы телэжьыхьхэм иратынущ». («Адыгэ макъ», 1918 гъэ, накъыгъэм и 2). Газетым къызэрилъытэмкIэ, совет властым цIыхубэм я щIэныгъэншагъэр гъэкIуэдыныр, щэнхабзэр къэIэтыныр къалэн зэрызыщищIыжар захуагъэт. «Адыгэ макъым» къигъэлъагъуэрт адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ 1917 гъэм Урысейм къыщыхъуа Iуэхугъуэхэм, социально-политикэ зэхъуэкIыныгъэхэм пыщIэныгъэ зэрыхуаIэр.
Газетым увыпIэфI щиубыдырт нэгъуэщI щIыналъэхэм я гъащIэм, псэукIэм теухуа тхыгъэхэми. Ахэр, хабзэ зэрыхъуауэ, редакцэм и лэжьакIуэхэм я еплъыкIэхэр щIыгъужауэ традзэрт. ГъэщIэгъуэнщ «Адыгэ макъым» газетым 1918 гъэм гъатхэпэм и 18-м къытехуа «Инджылызхэм сыт ялэжьыр?» тхыгъэр. Абы къыщыгъэлъэгъуат инджылызхэм нэгъуэщI щIыналъэхэм Iуэху мыщхьэпэхэр зэрыщалэжьыр, зи чэзууэ къалъытэ къэралхэм зэрыпэщIэувэр.
Къэбэрдейм и щIыпIэ демокра-тие интеллигенцэр гуапэу IущIащ «Адыгэ макъыр» къызэрыунэхуам. Налшык округым и мызакъуэу, нэгъуэщI щIыпIэхэри абы къызэрыпэджэжам и щыхьэтщ Екатерино- дар къикIыу ЛIыцIэрыIуэ Хьэрун («Псыжь Плыжь» адыгэ газетым и редактор нэхъыщхьэу щытащ) и Iэ щIэлъу редакцэм къигъэхьа тхыгъэр 1918 гъэм щIышылэм и 8-м къыдэкIа газетым къызэрытехуар. Абы щыжыIат адыгэ щэнхабзэр зэфIэгъэувэжынымкIэ тхыдэ мыхьэнэ зиIэ «Адыгэ макъ» япэ лъэпкъ газетыр къызэрыунэхуам я лэ- жьэгъухэр хуабжьу зэрыщыгуфIыкIар, адыгэхэм я Iуэху зэIумыбз- хэр къэзыIуатэ, лъэпкъ щэнхабзэ хъугъуэфIыгъуэхэр хэIущIыIу зыщI, нэгъуэщI лъэпкъхэм я псэкупсэ лъапIэныгъэхэм хэзыгъэгъуазэ газетыр пэж дыдэу адыгэхэм я макъыу зэрыщытыр.
Иджыпсту нэхъ пэжу къахутащ «Адыгэ макъым» и япэ номерыр 1917 гъэм щэкIуэгъуэм и 27-м (28-м) къызэрыдэкIар. Абы и иужьрейр къыщыдэкIамрэ псори зэхэту дунейм къытехьауэ щытам я бжыгъэмрэ нэхъ зэхэгъэкIыгъуейщ. Иужь дыдэу къыдэкIахэм ящыщу хъума хъуа №52-м къытехуа тхыгъэхэм ятепщIыхьмэ, ар икIи иужьрейтэкъым икIи зэрызэхуащIыжтэкъым.
Газетыр щIызэхуащIыжам и щхьэусыгъуэри гурыIуэгъуэкъым. Елбэд Хьэсэн и гукъэкIыжхэм щетх 1918 гъэм и кIэхэм нэсыху газетыр къыдэкIыу зэрыщытар. 1919 гъэм кIэдетхэм (белогвардейцхэм) Къэбэрдейм властыр пIалъэкIэ щаубыдам, Дымхэ я типографиер къытрахщ, станокыр Налшык яшэри, езыхэм газет къыдагъэкIыу щIадзащ. Совет властыр аргуэру текIуа нэужь, типографиер Налшык къэнащ (Елбэд Хьэсэн. Мемуар тхыгъэхэр. Езым и дэфтэрхэм щыщщ).
«Адыгэ макъ» газетыр къызэрыдэкIа зэманымрэ ар щIызэхуащIыжа щхьэусыгъуэмрэ теухуа и Iуэху еплъыкIэр ЦIагъуэ Нурии къигъэлъэгъуащ: «Газетыр тхьэмахуэм зэ къыдэкIырт. Ар мазийкIэ зэкIэлъхьэужьу къыдагъэкIащ икIи кIэдетхэм (белогвардейцхэм) типографие машинэр Налшык зэра-шам къыхэкIыу зэхуащIыжащ». (Урыс Хьэтэлий и «Адыгэ тхыбзэм и тхыдэ» тхылъым («История кабардинского литературного языка», Налшык. 1968 гъэ., нап. 64).
Къэтхьа гукъэкIыжхэмкIэ гурыIуэгъуэщ «Адыгэ макъыр» щIызэхуащIыжам щхьэусыгъуэ хуэхъуар зы Iуэхугъуэу зэрыщытыр: белогвардейцхэм типографиер къызэрытрахар. Ауэ газетыр щызэхуащIыжа зэманымрэ абы и номеру къыдагъэкIам я бжыгъэр зыхуэдизымрэ гурыIуэгъуэкъым. Абы и лъэныкъуэкIэ пэжым нэхъ пэгъунэгъур Елбэд Хьэсэн къиIуэтэжарщ. Япэрауэ, ЦIагъуэ Нурий щыуагъэ IэщIокI газетыр тхьэмахуэм зэ фIэкIа къыдэмыкIыу щытауэ щыжиIэкIэ. Хъума хъуа къыдэкIыгъуэхэм ятепщIыхьмэ, газетыр зэ мыхъуу, тхьэмахуэм тIэу къыдэкIыу щытащ. А номерхэм уеплъмэ, мазийм щIигъукIэ къыдагъэкIауэ хубогъэфащэ. Елбэд Хьэсэн и Iуэху еплъыкIэм тохуэ Дымхэ я школым 1919 гъэм щIэса, белогвардейцхэм Бахъсэн типографиер зэрызэхакъутар зи нэгу щIэкIа Дым Хьэбий и гукъэкIыжхэри.
Номер къыдэкIам и бжыгъэми ар щызэхуащIыжами емылъытауэ, «Адыгэ макъым» къэбэрдей журналистикэм и тхыдэм увыпIэфI щиубыдащ, республикэм и печать къыдэкIыгъуэхэм я пэублэ хъури.
Гулъытэ хуэфащэщ газетыр къыдэзыгъэкIыу щыта Дым Iэдэм япэ махуэхэм щегъэжьауэ ар зэхуащIыжыху редактор нэхъыщхьэу, секретару, корректору, къэщыпакIуэу, зэдзэкIакIуэу, корреспонденту зэрылэжьам. А псом къыдэкIуэу езым и мылъкукIэ къызэригъэпэщыжа лъэпкъ школым абы и закъуэу щригъаджэрт.
Дым Iэдэм и гъащIэр триухуащ лъэпкъымрэ Хэкумрэ къулыкъу хуэщIэным. Абы зэхуэдэу фIыуэ илъагъурт и Хэку цIыкIу Къэбэрдейри и Хэкушхуэ Урысейри.
Дым Iэдэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и лъэпкъ щэнхабзэм и тхыдэм къыхэнащ гуманист ину, узэщIакIуэу, тхакIуэу, егъэджакIуэу, тхылъ тедзапIэмрэ лъэпкъ журналистикэмрэ я лъабжьэр зыгъэтIылъа, «Адыгэ макъ» япэ адыгэ газетыр къыдэзыгъэкIа цIыху щэджащэу.
Ащнокъуэ Фозэ,
тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат, доцент.
