Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Адыгэ бзылъхугъэ цIэрыIуэхэр
Шарлоттэ ХьэIишэт — Аиссе
XVIII лIэщIыгъуэм Франджым цIэрыIуэ щыхъуащ ди лъэпкъэгъу бзылъхугъэ, франджы литературэм и классик, дипломат граф Шарль де Ферриоль пхъу ищIауэ щыта Шарлоттэ ХьэIишэт-Аиссе.
Хэт хъуну-тIэ ХьэIишэт? Дауэ ар Франджым къызэрыщыхутар?
Илъэс 250-рэ лъандэрэ абы и творчествэм тхакIуэу, критикыу, литературоведу тетхыхьыжыр мащIэкъым. Адыгэ цIыхубз телъыджэм траухуащ романхэр, повестхэр, пьесэхэр, рассказхэр.
ХьэIишэт 1698 гъэм ливр 1500-кIэ Истамбыл бэзэрым къыщащэхури, унагъуэ хуэщIам къыщыхъуат. Езыр егъэлеяуэ дахэт, зэкIужт, гуакIуэт, псэм дыхьэм хуэдэщ жыхуаIэт. Абы теухуауэ Сент-Бёв мыпхуэдэу итхыжащ: «Азие бэзэрым къраша а адыгэ цIыхубзыр Франджым къыщIашар бзылъхугъэм и щIыхьымрэ абы и къабзагъэмрэ зыхуэдэн хуейр ягъэлъэгъуэну арагъэнт». Куэд къигъэщIакъым ХьэIишэт. 1733 гъэм и ныбжьыр илъэс 39-м иту дунейм ехыжащ.
ХьэIишэт и дэтхэнэ зы псалъэри пшынэм хуэдэу игъэбзэрабзэрт, шэрыуэу, гупсысэ дахэ щIэлъу. ХьэIишэт и Iэрытххэр псалъэ хэIэтыкIахэмкIэ кудакъым, къызэрыгуэкIщ, ауэ ахэр шэрыуэу къыхэха, убзыхуа, шэщIа хъуащи, уатхьэкъу.
ХьэIишэт и зэманым псэуа Вольтер икъукIэ фIэтелъыджэт а адыгэ цIыхубзым и IэкIуэлъакIуагъыр, и бзэм и дахагъыр, и гупсысэхэм я кууагъыр. Вольтер ХьэIишэт и тхыгъэхэр щIиджыкIа нэужь, итхыгъащ: «Куэд щIакъым мадемуазель ХьэIишэт и письмохэм я том псо зэрыщIэзджыкIрэ… Ахэр къызэрыгуэкI письмокъым. Пщащэм къыгуроIуэ фIыри Iейри, къэзыухъуреихь псори. Езыр икъукIэ гуапэщ, гущIэгъулыщ».
Адыгэ цIыхубз телъыджэм и зэфIэкIым тетхыхьар франджыхэм я закъуэкъым. Къапщтэмэ, Инджылызым и тхакIуэ нэхъ цIэрыIуэхэм ящыщ Кемпбелл Прейд романышхуэ итхат абы теухуауэ.
КъищынэмыщIауэ, 1980 гъэм адыгей драматург цIэрыIуэ Щхьэплъокъуэ Хьисэ и «ХьэIишэт» пьесэм къытращIыкIри, спектакль ягъэувауэ щытащ. АР-м, КъБР-м, КъШР-м я цIыхубэ тхакIуэ МэшбащIэ Исхьэкъи ди лъэпкъэгъу бзылъхугъэм роман псо триухуащ. Лъэпкъым и набдзэщ, зыхужаIэхэм ящыщщ ХьэIишэт, Франджым щыпсэуами, къэзылъхуар адыгэ анэщ.
Дохъушокъуэ Синэ.
Щапхъэ
ЕгъэджакIуэ, лъапIэщ уипщIэр
ЕгъэджакIуэ. ЩIэблэр зыгъасэ. Сыт хуэдиз купщIэ хэлъ а псалъэхэм. Абыхэм къызэщIаубыдэ пэжыгъэри захуагъэри, пщIэри нэмысри, щабагъэри хуабагъэри, лъагъуныгъэри гуапагъэри. Зи гугъу тщIы хьэл-щэнхэр щызэхэухуэнащ егъэджакIуэ Iэзэ Къэгъэзэж Ларисэ и щытыкIэм. Ахэращ абы щIэблэри зыхуиущийр.
Къэгъэзэж Ларисэ Налшык дэт 14-нэ гимназием урысыбзэмрэ литературэмрэ илъэс куэд хъуауэ щрегъэдж, икIи зэи къэхъуакъым псэ къулей зиIэ бзылъхугъэ гуащIафIэр и лэжьыгъэм щытезэша, фIыуэ илъагъу и IэщIагъэм щепцIыжа.
Абрэджхэ СулътIанрэ Хьэблацэрэ я бынитхум ящыщу анэм и IэщIагъэр къыхэзыхар, егъэджакIуэ хъуар Ларисэ и закъуэщ. Бахъсэн районым фIыуэ къыщацIыху, щIыхь зиIэ егъэджакIуэ Iэзэщ Абрэдж Хьэблацэ.
— Илъэсих ныбжьым сыщитым щыщIэдзауэ егъэджакIуэ сыхъуным сыщIэхъуэпсырт. Шэч хэмылъу, IэщIагъэм сыдезыгъэхьэхар зи лэжьыгъэр фIыуэ зылъагъу си анэращ. Литературэм гу хузэзыгъэщIар си адэрщ. Абы и хьэлт и бынхэм сытым дежи тхылъ хьэлэмэтхэр къытхухихыу, дэри дыдихьэхыу ахэр щIэдджыкIырт, — игу къегъэкIыж Ларисэ.
Къэгъэзэж Ларисэ категорие нэхъыщхьэ, опыт къулей зиIэ егъэджакIуэщ. Ар сыт щыгъуи егъэджэныгъэм и IэмалыщIэхэм лъыхъуэу, нэгъуэщI предметхэм щIэуэ къыхэхъуэхэм якIэлъыплърэ ахэр езым иригъэджым ирихьэлIэу мэлажьэ. Езыр-езыру Iуэху еплъыкIэ тэмэмым хуэкIуэфу, нэхъыжьхэм ящымыгугъыу Iуэхум жыджэру пэрыувэфу, абы екIуу хэтыфу, къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэм я къызэгъэпэщакIуэу щытыным хуеущий абы и гъэсэн цIыкIухэр. Егъэлеиныгъэ хэмылъу жытIэнщи, Ларисэ сабийхэм нэхъыфI дыдэу ялъагъу егъэджакIуэхэм ящыщщ. Апхуэдэу къызэрыхущытыр абы къилэжьыжащ бгъэдэлъ IэзагъымкIэ, жэуаплыныгъэ зыхищIэу и IэнатIэм зэрыпэрытымкIэ.
— Си лэжьыгъэм гукъыдэж нэхъыбэ къызет, еджакIуэхэм я нэм «хъуаскIэ» жыхуаIэр щыщIэслъагъуэм деж. СрогуфIэ ахэр литературэм дихьэхауэ, дэтхэнэ зыми и Iуэху еплъыкIэ иIэжу дызэджахэр щызэпкърытхым и деж, гупсысэкIэ гъэщIэгъуэн къащылъыкъуэкIкIэ. Абыхэм я ехъулIэныгъэхэм дэрэжэгъуэ къысхалъхьэ.
ЕгъэджакIуэр щытын хуейщ шыIэныгъэ хэлъу, сабий къэскIэ хьэл-щэн щхьэхуэ зэраIэр зыхищIэрэ дэтхэнэми бгъэдыхьэкIэ хэха къыхуигъуэтыфу. Иджырей сабийхэр къапщтэмэ, илъэси 10 и пэкIэ едгъэджахэм куэдкIэ къащхьэщокI. Ипэрейхэм елъытауэ, иджырейхэм хьэлыфIу яхэлъщ езыр-езыру я Iуэху дагъэкIыжыфу къызэрыхъур. Абыхэм я мурадхэр къехъулIэным хуэзышэ Iэмалхэр къалъыхъуэ, щIэныгъэм и мыхьэнэри нэхъ куууэ къагуроIуэ. Дызыгъэгузавэр зыщ: иджырей сабийм компьютерым бгъэдэсу зэман куэдыIуэ зэригъэкIуэдырщ, — къыддогуашэ и гупсысэхэмкIэ егъэджакIуэ Iэзэр.
Школым зэрыщылажьэ зэманым къриубыдэу литературэм сабий куэд дригъэхьэхащ Ларисэ, гупсысэкIэ хьэлэмэтрэ щIэныгъэфIрэ яритащ. Сабийм гъащIэ гъуэгур щыхиш зэманым апхуэдэ егъэджакIуэ къыпэщIэхуэным мыхьэнэшхуэ иIэщ. Мы гъэм школыр къэзыух, 5-нэ класс лъандэрэ Ларисэ иригъаджэ Щоджэн Мадинэ зыпищIын щымыIэм хуэдэщ и егъэджакIуэр:
— Сытым дежи дыхуэпIащIэу докIуэ урысыбзэ, литературэ дерсхэм. Ахэр сытым дежи гъэщIэгъуэну зэхэлъщ. Абы и закъуэкъым дыдэзыхьэхыр. Ди егъэджакIуэм езым и Iуэху еплъыкIэм дытетыныр къытпимыубыду, дэт-
хэнэми езым ди гупсысэкIэ дбгъэдэлъын зэрыхуейр къыджеIэ, дахагъэм, пэжыгъэм ди гур къыхуегъэуш. Абы и макъ гуапэр, и теплъэ гуакIуэр, Iущагъыр, щэныфIагъыр, — псори егъэджакIуэ нэсым бгъэдэлъын хуей щытыкIэу къысщохъу. Терезэ Анэм и псалъэхэр епхьэлIэ хъунущ си егъэджакIуэм: «Iэмалыншэкъым Iуэху хэIэтыкIа умылэжьыныр. Лъагъуныгъэшхуэ хэлъу блэжь Iуэху къызэрыгуэкIыр нэхъ щхьэпэщ». Си егъэджакIуэм хуэдэ къыщIэкIынщ Шорэ Хьэсин «НэгъуэщI гуэрми дэзмылъагъу» и усэр зыхуэгъэзар:
…ЕгъэджакIуэ, пщIэуэ
пхуэтщIыр
СыткIэ уи псэм нэдгъэсын,
Ди гур щабэ, дахэ уощIыр,
СфIощI щымыIэ пхуэмыщIэн
Сынохъуапсэ, егъэджакIуэ,
Уэщхь сыхъуну сэ сыхуейщ.
Уи лэжьыгъэр цIыху и уасэщ,
ЛъапIэщ уи пщIэр мы дунейм…
КъызэрысщыхъумкIэ, дамыгъэу щыIэм я нэхъ лъапIэщ егъэджакIуэм и гъэсэнхэм я деж апхуэдэ щIыхь щигъуэтыныр. Абы и мызакъуэу, Къэгъэзэж Ларисэ и лэжьыгъэфIым къыпэкIуэу егъэ-
джэныгъэмкIэ къалэ департаментым къыбгъэдэкIыу щIыхь тхылъхэмкIэ мызэ-мытIэу ягъэлъэпIащ. Адэ-анэхэм къабгъэдэкI фIыщIэ псалъэхэри мащIэкъым.
Къыхэгъэщыпхъэщ Ларисэ егъэджакIуэфI къудейм и мызакъуэу, адыгэ хабзэ, нэмыс зыхэлъ унэгуащэуи бынитIым я анэ гумащIэуи зэрыщытыр. Хьэл-щэн дахэ куэд зыхэлъ цIыхубзыр зыхэс унагъуэми и лэжьэгъухэми фIыуэ къалъагъу, пщIэ къыхуащI.
ЕгъэджакIуэ IэщIагъэр мытыншми, Ларисэ игурэ и псэрэ абы етащи, ди гуапэщ ехъулIэныгъэфIхэр иIэу и лэжьыгъэм иджыри илъэс куэдкIэ бгъэдэтыну, дэрэжэгъуэрэ узыншагъэ быдэрэ иIэу, бын гуфIэгъуэ щымыщIэу куэдрэ псэуну.
КЪЭРЭНАШЭ Аминэ.
ГушыIэхэр
ХуэдитIкIэ сынэхъыщIэщ
Щыхьэту къэкIуа хеящIэр бзылъхугъэм йоупщI:
— Илъэс дапщэ ухъурэ?
— Абы егупсысын хуейщ. СыщыдэкIуам си щхьэгъусэр илъэс 40 хъурт, сэ — 20, хуэдитIкIэ сынэхъыщIэт. Иджы си щхьэгъусэр илъэс 70 хъуащи, сэ 35-рэ сыхъуу аращ.
НэгъуэщI сыхуейкъым
Зэанэзэпхъур зопсалъэ:
— Си хъыджэбз, уи адэм саугъэт къыпхуищIыну хуейщи, сыт нэхъ къапщтэрэ?
Пщащэр зыкъомрэ гупсысауэ жеIэ:
— Мамэ, уэ илъэс 16-м уиту къызыщыгъэхъуи, сыт нэхъ ухуейт?
— НэгъуэщI зыри сыхуейтэкъым, — жи анэм.
Вакъэщэху
ЛIыр и щхьэгъусэм и гъусэу тыкуэным вакъэщэху кIуащ. КуэдыIуэрэ хэплъати, лIым хуэмышэчыжу:
— КхъыIэ, Нусэ, мо вакъэ фIыцIитIыр къащтэ.
— Хьэуэ, дауэ къэсщтэн, апхуэдэ зыми ялъыгъкъым.
— АтIэ, мо вакъэ плъыжьитIыр.
— Ар дауэ къэсщэхун, апхуэдэ псоми ялъыгъщ.
Хабзэм щащщ
Насыпыр фызым къыдокIуэ
«Жылэм ягъэпуда лIыр фызыфIым къыдехыжри, фызым игъэпуда лIыр жылэми къахудэхыжыркъым», — жеIэ нэхъыжьыфIхэм къытхуагъэна псалъэжьым. НэгъуэщI псалъэжь купщIафIэхэри щыIэщ: «Бжэгъу закъуэ хэси, фызыфIым уигъэунэнщ», «ФызыфI и Iэнэ хьэзырщ», «ЛIым и узыншагъэр фызым и фIыгъэщ», «Насыпыр фызым къыдокIуэ», «Унэр зыгъэунэри, благъэр зыгъэблагъэри фызырщ».
Мыбыхэм наIуэ къащI унагъуэр зэгурыIуэ-зэдэIуэжу, хабзэрэ нэмысрэ я жьэгу дэлъу псэуфын папщIэ унэгуащэм куэд дыдэ зэрелъытар. ЛIэщIыгъуэ куэдкIэ ямыгъэунэхуауэ жаIакъым «Бзылъхугъэр унагъуэм и шхэпсщ, лъэпкъым и къуэпсщ» псалъэ Iущхэр. АтIэ сыт хуэдэу унэгуащэр зэрыщытыпхъэр?!
ЦIыхубзыр сыт щыгъуи нэхъ тэмакъкIыхьу, шыIэныгъэ хэлъу, хуэгъэкIуатэ ищIэу щытыпхъэщ. Абы къикIыркъым и щхьэр зыгуэркIэ игъэпудыжу. ЦIыхубзым и бзэ IэфIагъымкIэ, и гуапагъэмкIэ езыр зыхуей псор лIым иригъэщIэфу щытын хуейщ. Пэжщ, абы папщIэ Iуэхум акъыл хэлъу бгъэдыхьапхъэщ. ИувыкIыу макъ IэтакIэ цIыхухъум пэувыжыныр бзылъхугъэ щэнкъым, атIэ и щхьэр зэригъэпудыж хьэл мыхъумыщIэщ.
Сыт хуэдэ Iуэху имылэжьми, дэнэкIэ зимыгъазэми, бзылъхугъэ щхьэгъусэм дахагъэр, къабзагъэр, гуакIуагъэр къебэкIыу щытыпхъэщ. Зэи мыубзэщхъужу цIыхубзым бгъэдэлъ Iэщэр и бзылъхугъэ щэнырщ. Фызыр абы кIэлъымыплъыж щыхъукIэ, ар унагъуэ зэтекъутэм и япэ лъэбакъуэщ.
ЗэщхьэгъуситIым я зэхущытыкIэхэр, я тIасхъапIэ-быдапIэхэр цIыхубзым утыку ищI хабзэкъым. ЦIыхухъум апхуэдэу ищIэмэ, ар емыкIу дыдэщ. Зэдэпсэун щыщIадзагъащIэм щегъэжьауэ зэщхьэгъуситIым яку дэлъ пэжыгъэрщ абыхэм пщIэрэ щIыхьрэ зэрызэхуащI гъащIэ гъуэмылэу ягъуэтыжынури.
Фызыр тхьэусыхэреймэ, унагъуэр гугъусыгъум хэкIыркъым. ЗэщхьэгъуситIыр зэгурыIуэмэ, Iуэху гуэша унагъуэм щызэдаIэкъым. Адыгэ нысэр и гуащэ-тхьэмадэ, нэхъыжь е хамэ щыту и бын едэхэщIэныр е ехъурджэуэныр къекIуркъым, апхуэдэщ абыхэм я пащхьэ и щхьэгъусэм щепсэлъэнри. Унэгуащэм щхьэгъусэм и дэтхэнэ Iуэхури диIыгъыу, абы и щIэгъэкъуэну, жыпIэнурамэ, гъащIэ гъуэгу баш хуэхъуфу щытыпхъэщ.
ЗэщхьэгъуситIым нэхъ зэгъунэгъу дунейм теткъым, я нэчыхьым хуэпэжы-ныр къызэрымыкIуэ хабзэфIщ, унагъуэ, лъэпкъгъэдахэщ, я пщIэри лъагэу еIэт.
Фызыр лIым дэтIысу шхэныр хабзэу щытакъым. Ар бзылъхугъэр ягъэикIэу аратэкъым, атIэ фIы псори зыхуагъэфащэ цIыхур и жьэ иущIу, зыгуэрым едзакъэу, жьэгъуашхэу ялъагъуну хуейтэкъыми аращ.
Щхьэгъусэр къызэрыкIуэжынур зыщIэ бзылъхугъэр абы мыгъуэлъыжу ежьэмэ, гуапагъэщ, нэмысщ, пщIэ зэхуэщIынщ къикIыр.
Шэрджэс Алий.
Интернетым дыкъыщоджэ
Щхьэгъусэ
ЛIы Iущ гуэрым и деж зы бзылъхугъэ къакIуэри къыжриIащ:
— ИлъэситI ипэ си щхьэгъусэмрэ сэрэ ди нэчыхьыр птхауэ щытащ. Иджы нэчыхьыр схуэкъутэж, сыхуейкъым афIэкIа сыдэпсэуну.
— Сыт абы и щхьэусыгъуэр? — щIэупщIащ лIы Iущыр.
— Адрейхэм я щхьэгъусэхэр и зэманым я унэ йокIуэлIэж, сысейр сытым дежи къогувэ. Абы щхьэкIэ махуэ къэс дызэфIонэ, — къитащ жэуап.
— Аркъудей уи щхьэусыгъуэр? — игъэщIэгъуащ лIым, — фызэпызгъэкIыжынщ, ауэ унэм кIуэжи, щIакхъуэ IэфIышхуэ гъажьи къысхуэхь. Ауэ щIакхъуэм хэплъхьэнухэм щыщу унэм зыри къыщумыщтэ, атIэ шыгъури, псыри, джэдыкIэри хьэжыгъэри уи гъунэгъу фызхэм къеIых. Iэмал имыIэуи яжеIэ уи Iуэхур зытетыр.
Бзылъхугъэр кIуэжри, Iуэхум пэрыуващ. И гъунэгъум деж екIуэкIри псы тIэкIу къыIихащ.
— Фи псыр къимыжу ара? — щэIупщIащ и гъунэгъур.
Мыдрейми и Iуэху зытетыр хуиIуэтащ. Гъунэгъу цIыхубзым къригъажьэри, и лIыр къыхуиубащ. Шыгъу, джэ-
дыкIэ, хьэжыгъэкъызыIихахэми къыжраIащ я щхьэгъусэхэм ныкъусаныгъэу яхэлъхэр.
ИкIэм-икIэжым бзылъхугъэм щIакхъуэ щабэшхуэ игъажьэри, лIы Iущым хуихьащ.
— Упсэу, гугъуехьыншэ ухъу, сэбэп укъысхуэхъуащ, — жиIащ абы,- ауэ ди нэчыхьыр пкъутэжын Iуэху зумыхуэж.
— Сыт щхьэкIэ, сыт къэхъуар? — жиIэу лIыр щыщIэупщIэм:
— КъызэрыщIэкIымкIэ, сэ си щхьэгъусэр псом нэхърэ нэхъыфIщ, — жиIащ абы.
КъэхутакIуэхэм я нэкIэ
Зы лъэпкъи иIэкъым апхуэдэ уардагъэ
Ижь-ижьыж лъандэрэ къэрал зэхуэмыдэхэм ящыщ къэхутакIуэхэр, еджагъэшхуэхэр ягъэщIагъуэу адыгэ бзылъхугъэм тетхыхьащ. Ахэр тепсэлъыхьащ адыгэ бзылъхугъэм и дахагъэм, и акъыл жаным, ар нэхъри гуакIуэ зыщIу зэрихьэ хабзэ гъэщIэгъуэнхэм.
X лIэщIыгъуэм адыгэ хэкум щыIа хьэрып географ-къэхутакIуэ Абдул-Хьэсэн Али аль Массуди мыпхуэдэу итхыгъащ: «Хэгъуэгуу дэ дыздэщыIахэм, къеттхэкIа лъэпкъхэм зыри яхэткъым адыгэхэм хуэдэу зи щIыфэр хужьрэ зи бзылъхугъэхэр дахэрэ. Зы лъэпкъи иIэкъым апхуэдэ уардагъэ, Iэпкълъэпкъ зэкIуж. Адыгэ бзылъхугъэхэр цIэрыIуэщ я хьэл-щэн дахэмкIэ».
Массуди и ужькIэ илъэс 800-м нэс дэкIауэщ нэмыцэ философ-этнограф Гердер Иоганн адыгэхэм щатетхыхьар. Мис абы итхам щыщ пычыгъуэ: «Мыр адыгэ хэкущ, дахагъэм и хэщIапIэщ… адыгэ бзылъхугъэр дуней хъурейм къыщацIыху. Абыхэм я набдзэ шылэ фIыцIэ псыгъуэ къурашэм, хъуаскIэр къызыщIих нэ фIыцIэхэм, натIэ хужь джафэм, нэкIу хъурей Iупэ пIащIэм удимыхьэхынкIэ Iэмал иIэкъым. Дуней псом Iэпкъ-лъэпкъ зэкIужу тет цIыхухэр мыбдеж Тхьэм щызэхуишэсам хуэдэщ… Дэ Европэм, ди насыпти, мы лъэпкъ дахащэм дыпэмыжыжьэу Тхьэм дыкъыщигъэщIащ».
Къэбарт Мирэ.
Псалъэжьхэр
ЦIыхубз пшэрыхьхущанэ
Бзылъхугъэ зэрымыс унэрэ мэш зэрымыт хьэсэрэ.
ФызыфI и Iэнэ зэтетщ.
Фызыр щIагъуэмэ, унагъуэм къеIуатэ.
ФызыфI илI гъуэмылэншэ хъуркъым.
Анэр нэщи, адэр лъэпкъщ.
Дыгъэ нэпс нэхърэ анэ бгъафэ.
И анэ еплъи ипхъу къашэ.
ЛIым и узыншагъэр фызым и фIыгъэщ.
ФызыфI зиIэ и гуауэ шэчыгъуафIэщ.
Насыпыр фызым къыдокIуэ.
Уи фызыр фIымэ, джэгу умыкIуэж — махуэ къэси уи джэгущ.
ФызыфI зиIэм хъуэхъу и унэ илъщ.
ЦIыхубз пшэрыхь хущанэ.
ФызыфI гъэтIылъыгъэншэ хъуркъым.
Анэ бгъафэрэ хъурыфэ джэдыгурэ.
Анэ зимыIэм гуIэр и махуэщ.
Анэм къыуипэсыр гунэсщ.
ЖыIэгъуэхэр
Дахэр гъуджэ иплъэреймэ…
Унагъуэм тхьэмадэр и щхьэщ, унэгуащэр и псэщ.
ФызыфIрэ лIыфIрэ зэнатIэкъым.
ЦIыхубзыр къарууншафэ къарущ, цIыхухъур къарууфIафэ къарууншэщ.
ЦIыхубзыр уи яужь къихьэмэ — узыIэрегъэхьэ, къыкIэлъыбжыхьу щIэбдзамэ — пIэщIэкIащ.
ЦIыхубз дахэр зэ фэладжэ мэхъуж, лъагъугъуафIэр сыт щыгъуи лъагъугъуафIэщ.
Дахэр гъуджэ иплъэреймэ, лъагъугъуей мэхъу.
ЦIыхухъукIэ насыпыфIэ цIыхубзымрэ цIыхубзкIэ насыпыфIэ цIыхухъумрэ нэгъуэщI щIремыхъуэпсыж.
Бейтыгъуэн Сэфарбий.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:1. ЩIакхъуэ… Е лы … . Е щIы … . 3. IэнатIэ сызэрыуврэ унафэщIым и … къэсхьакъым. 5. Ди республикэм щыIэ псыежэх. 8. И гъуэгур щIалэ цIыкIум зэрызэпимыупщIар лIыжьым и … хъуащ. 10. Пхъэ вакъэм, къамэм тралъхьэ лъахъстэн лIэужьыгъуэ. 11. Зи ныбжьыр хэкIуэта цIыхубз. 14. ПщафIэ щыгъын. 15. Бэзэр Iэмэпсымэ. 16. … техьэ тенэркъым. 17. МышхумпIэ къызыпыкIэ жыг. 19. А республикэм и лIыхъужьщ генерал Сосналы СулътIан. 23. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, ар куэдрэ уэмэ, и дамэр мэкъутэ. 24. ЩIагъыбзэ, гушыIэ зыщIэлъ псэлъэкIэ. 25. … зэуар аркъэным щощтэ. 26. Iэпслъэпс. 27. Муслъымэн диным къабыл имыщI ерыскъыгъуэхэм щхьэкIэ апхуэдэу жаIэ. 29. Зи Iуэ ит нэхърэ зи … ит. 32. Адыгэ уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэ Тут Заур зэрехьэ «Урысей Федерацэм и цIыхубэ …» цIэр. 35. Яхуэмылажьэ бжьэхъушхуэ. 38. Муслъымэн лъэпкъышхуэ. 40. Щхьэц закъуэ. 41. Сосрыкъуэ мафIэ къызыхуихьу щIыIэм къригъэла нартхэм ящыщ зы. 42. Нэм IупщIу илъагъу гуэр. 43. ЛъагапIэ. 44. ЩIымахуэм гу, гъэмахуэм … щIы.
Къехыу:1. ЩIыр … къегъазэ. («Гузэвэгъуэм егъэхыщIэ» жыхуиIэщ). 2. УнэщIэр фызым … лъапIэкIэ иузэдащ. 3. Мыгурыхуэ, щыгъупщэх. 4. Уэшхышхуэр теужа …, дыгъэр гуфIэжу уафэгум къиуващ. 6. Бдзэжьей лIэужьыгъуэ. 7. Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и артистхэу Уэтэрхэ Анатолэ, МуIэед, Шал Хъусен сымэ я къуажэ. 9. ШыкъумцIий уд фызыжьыр псыхьэ зэригъэкIуа хьэкъущыкъу. 12. Пхъэщхьэмыщхьэ гуащIэ цIыкIу. 13. … зиIэм кIэи иIэщ. 17. Гум щIащIа шым … къищтащ. 18. АдыгэцIэ зезыхьэ, Осетие Ищхъэрэм хиубыдэ къуажэ. 20. Нэпкъ, псы Iуфэ лъагэ. 21. ЦIыху ткIий, гущIэгъуншэ. Е цIыхухъуцIэ. 22. Унагъуэ псэущ-хьэ щхьэзыфIэфI. 28. СССР-м и ВЦИК-м и Iэтащхьэу щыта. Абы и цIэр зэрехьэ Налшык и уэрамхэм ящыщ зым. 30. Нартыху гъэлыгъуа хьэжыгъэ. 31. ХадэхэкI. 33. Сымаджэ хьэлъэр къызэфIэувэжати, … хуащIыжащ. 34. … гъущэрылърэ фыз игъэплъа лIырэ. 36. Пщыхьэщхьэ зэрыхъуу, … щIыIэтыIэ къыкъуэуащ. 37. Пхъэм къыхэщIыкIа бжэмышх цIыкIу. 38. ЩIэпхъаджагъэ зылэжьахэр нэхъапэм зрадзэу щыта мащэ куу. 39. ПхъащIэ Iэмэпсымэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Мазаем и 27-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:1. Пшапэ. 3. Пшэплъ. 7. Шыпсыранэ. 8. Ахъшэ. 10. ПцIы. 11. Къарэ. 15. Танэ. 16. Къады. 18. Ущ. 20. Андэгурэ. 21. Уэ. 22. Кхъухь. 23. Бащырбэ. 26. Хы. 30. Лъагъуэ. 31. Быдэ. 34. Хьэрш. 36. Къуий. 37. Къэхъун. 38. «Тыргъэтауэ». 39. Нысэгъу. 40. Сэшхуэ.
Къехыу:1. Псыхуабэ. 2. Пшынэ. 4. Шынакъ. 5. ЛъэгущIэуэ. 6. КъыпцIэ. 9. Шатэ. 12. Амыщ. 13. Къунан. 14. Джаур. 17. Хьэшыр. 19. Щыхь. 21. Уэх. 24. Абгъуэ. 25. Бжьын. 27. Плъыр. 28. Хьэрэ. 29. Дыхьэрэн. 32. Шэнтиуэ. 33. Сибэч. 35. Шхыдэ. 37. Къаугъэ.
