Тхыдэм и дерсхэр
И роман телъыджэхэмкIэ дуней псом фIы дыдэу щацIыху Толстой Лев. Кавказым, абы и лъэпкъхэм, а щIыналъэм щекIуэкIа илъэсищэ зауэм теухуа тхыгъэ зыкъоми и Iэдакъэ къыщIэкIащ. Ауэ псом я нэхъ цIэрыIуэр пэжагъ иныр зи лъабжьэ, зауэм гуIэгъуэу къишэр нахуэу къыщыгъэлъэгъуа «Хьэжы-Мурат» повесть мыинырщ. И щIалэгъуэу Толстой урысыдзэм къулыкъу щыщищIа гъэхэм техуащ жьэгъущIэсхэр я лIыгъэкIэ, хъыжьагъкIэ къыщицIыхуа лъэхъэнэр.
Зауэм хэмыхьащэу, зи щхьэ Iуэху зезыхуэу кавказыдзэм хэта Толстой Лев фIэгъэщIэгъуэну кIэлъыплъащ Хунзах щыщ Хьэжы-Мурат зэхищIыхьхэм, абы и лIыгъэм пщIэ хуищIу. 1851 гъэм дыгъэгъазэм и 25-м и къуэш Толстой С. Н. абы мыпхуэдэу хуитхыгъащ: «Кавказ хъыбаркIэ зыбгъэщIэгъуэну ухуеймэ, уи ныбжьэгъухэм яжеIэ, Щамил и ужькIэ Кавказым фIэлIыкI нэхъ щызиIэ шууей хъыжьэ, лIы ахъырзэман Хьэжы-Мурат урыс правительствэм и IэмыщIэ зэрызрилъхьар. Къыхуэдэ щымыIэу Шэшэным илI щэджащэу щытами, иджы абы бзаджэнаджагъэ илэжьащ». ЗэрызитамкIэ тхакIуэм Хьэжы-Мурат игъэкъуаншэрт.
Хьэжы-Мурат и образыр тхакIуэм къигупсысакъым, ар пэж дыдэу щыIа-псэуа цIыхущ. Авархэм я тетыр — 1816 гъэм къалъхуауэ хуагъэфащэр — илъэс 13-кIэ Щамил и Iэ ижьу зэуащ, къыщыхагъащIэ зэи щымыIэу. Хьэжы-Мурат урысхэм ягухьэн щIэхъуам нобэм къэс ирызоныкъуэкъу: хэти жеIэ и пIэм иувэнкIэ шынэу, Щамил екIэ и ужь къызэрихьар абы и щхьэусыгъуэу. И тIасхъэщIэхыу Iимамым ар урысхэм я деж игъэкIуауэ зыукъуэдии щыIэщ. Пэжыр щэхуу къэнащ — Щамилрэ Хьэжы-Муратрэ ар хьэдрыхэ здахьащ.
Повестыр Хьэжы-Мурат яукIыу лIэщIыгъуэ ныкъуэ дэкIыжауэщ Толстой Лев щитхар, апхуэдиз илъэскIэ и щхьэм лIыхъужьым и образыр щызэригъэзахуэу къыздрихьэкIащ урыс тхакIуэшхуэм. 1902 гъэм шыщхьэуIум и 8-м абы ипхъу Сухотинэ-Толстая Т. Л. хуитхащ: «Хьэжы-Мурат» елэжьын сухащ, ауэ сыпсэууэ абы къытрезмыгъэдзэну мурад сщIащ». Повестыр япэ дыдэу къыщыдэкIар 1912 гъэрщ, абы щыгъуэми цензурэм зэхифыщIауэ. Зэритха дыдэм хуэдэу, дамыгъэхуаIауэ ар тхылъеджэм и пащхьэ щынэсар 1917 гъэм иужькIэщ.
Мы повестым — Кавказ зауэм теухуам — тхакIуэшхуэм къыщигъэлъэгъуащ а зауэм гущIэгъуншагъэу хэлъар, бгырысхэми урысхэми абы гуауэу, хэщIыныгъэу къахуихьар зыхуэдизыр.
ТхакIуэм ибзыщIыркъым зауэр лъыкIпсыкIыу апхуэдизу зэман кIыхькIэ щIекIуэкIам и щхьэусыгъуэри — Кавказ зауэм и тхыдэр куууэ, гупсэхуу зыджа лIыжь Iущым ар фIыуэ къыгурыIуат. КъуакIэбгыкIэхэм, псы уэрхэр щхьэусыгъуэ зыщI дзэ зешэхэм жаIэмкIэ мыарэзыуэ зи хэку зыхъумэ бгырысхэм лIыгъэу яхэлъыр къигъэлъэгъуа нэужь, Толстой етх: «Урысхэр зауэ Iуэхум ироджэгу, ириджэгуурэ ар нэхъри зэщIагъэст, бгырысхэр яукI, сэлэтхэм я гъащIэми щысхьхэркъым, цIыхуукI политикэм зэпымыууэ пащэ, саугъэтхэмрэ жорхэмрэ ягуэшыну, зыIэрагъэхьэну Iэмал яIэн папщIэ».
Телъыджэщ Толстой Лев мы и Iуэху еплъыкIэр пащтыхь Николай Езанэм и франджы тхыдэтх Лакруа Поль и Iуэху еплъыкIэм зэрытехуэр.
Урыс тхакIуэшхуэм и повестыр дунейм къызэрытехьэрэ илъэсищэм щIигъуащ. Ауэ абы и мыхьэнэр, купщIэр ноби кIуэдакъым, акъыл куу хэлъщ. Тхыдэр тхыдэщ, блэкIам къэгъэзэж иIэкъым, ар къыщIиптхыкIыжыни щыIэкъым. Ауэ зэман жыжьэм къэхъуа Iуэхугъуэ гуауэхэр дерс хъун хуейщ. Хьэжы-Мурат и гъащIэри, и кIуэдыкIари абы хэту.
МЭЗЫХЬЭ Борис.
