ЩIыуэпсым и макъ
ЩIыпIэцIэхэр
Тхыдэм игъэгъуэщакъым
КъызыфIамыгъэIуэхуу икIи емылIэлIащэу щIыпIэцIэхэр щызэрахъуэкI куэдрэ къэхъуми, апхуэдэ Iуэхугъуэхэр къыщекIуэкI щIыналъэм ижькIэрэ иса лъэпкъым япэм къигъэсэбэпу щыта фIэщыгъэхэм псэщIэ къыщыхыхьэжи щыIэщ.
Къуэбыдэ и щыгу тхыыцIэхэм ящыщ зы. ХХ лIэщIыгъуэм и 30 гъэхэм КъухьэпIэ Кавказым и къуршылъэ щIыпIэхэр къызэхикIухьауэ щытащ щIыпIаплъэ-лъахэхутэ цIэрыIуэ Ефремов Юрий. ЗекIуэн зи щIасэ а лIым и Iэдакъэ къыщIэкIащ «Тенджыз ФIыцIэ Iуфэм къегъэщIылIа бгыхэм япхрыкI лъагъуэхэмкIэ» («Тропами горного Черноморья») тхылъ гъуэзэджэр.
Ефремовыр щыхьэт зэрытехъуэмкIэ, урыс пащтыхьым и Iуэхузехьэ Старк Александр Къбаадэ япэу къыщыкIуар 1871 гъэращ. ИкIи, абы и пэжкIэ тIуащIэм зыдэзыгъэзэгъа урыс къуажэ цIыкIумрэ лIэщIыгъуэкIэрэ хуейр зыгъэдахэу къекIуэкIа «шэрджэс» уэздыгъеишхуитIым ящыщу, а зэманым ирихьэлIэу иджыри къагъэуэну зыхунэмыса жыгыжь закъуэмрэ къилъэгъуащ.
Абы иужькIэ, илъэс 11 дэкIауэ, 1882 гъэм Старк Александр етIуанэу Къбаадэ къытригъэзауэ щытащ. Пащтыхь Iуэхузехьэм и гъуэгуанэ тхыгъэхэм щыхэплъэжым, Ефремовым мыпхуэдэ псалъэхэр къриджыкIащ: «Урыс-Кавказ зауэр зэриухам и щIыхькIэ, насып къытхуэзыхьа махуэшхуэр щагъэлъапIэм (зи гугъу ищIыр адыгэ-абазэщIыр лъэныкъуэ зыбжанэкIэ къыщызызэу урысыдзэм и къудамэхэр 1864 гъэм щызэрихьэлIэжауэ щыта Мдзымтэ псыхъуащхьэм, дзэ псоми я Iэтащхьэ джыназышхуэ Романов Михаил я пашэу, щрагъэкIуэкIауэ щыта зауэ парад-тхьэлъэIурщ), абы хэта дзэпщхэр лъэIуат зыщагъэбыда хуейм къыщыунэхуну къуажэщIэм, а щIыпIэр зи унафэкIэ къазэуа Романов пащтыхьхэм я цIэкIэ, «Романовск» цIэр фIащыну.
Къбаадэ щIыпIэм ижькIэрэ щыпсэуа «мудэвей» абазэ жылэм лъапсэрыхыр къыхуагъэкIуа иужькIэ, абдежым куэд дэмыкIыу къыщыунэхуащ щхьэгъусэ зыгъуэта урыс сэлэтхэм я къуажэ цIыкIу. А зэманым а щIыпIэм исахэм «Романовск» цIэр иджыри къагъэсэбэпу щытагъэнущ. Сыту жыпIэмэ, зи гугъу тщIы фIэщыгъэцIэр зэрагъэкIуэдыжам теухуауэ Старк тхьэусыхэн щыщIидзар а щIыпIэм етIуанэу къихьа иужькIэщ.
ИкIи абдежращ пащтыхь Iуэхузехьэм къыщилъэгъуар, Ставрополь краймкIэ кърагъэIэпхъукIыу, Кавказ шытхымкIэ къыщхьэдагъэхыу, Мдзымтэ псыхъуащхьэм къыдагъэтIысхьа алыджхэр. Асыхьэтуи, Старк Александр зэхецIыхукI хуейм зизыгъэзэгъа къуажэ цIыкIум «Романовск» — кIэ зэремыджэжри, «къыздикIар къыхуэмыщIэ» «Красная поляна» фIэщыгъэр а щIыпIэм щыпсэухэм «я фIэфIыпсу» къызэрырахьэкIри.
А псом я гущIыIужу, пащтыхь Iуэхузехьэр нэхъри къэзыгъэгубжьар уардэ жыгыу япэм къыщыкIуам зрихьэлIауэ щыта уэздыгъеижь закъуэри а щIыпIэм зэримытыжым гу лъита иужькIэщ. И бампIэм ари къыфIыхохьэжри, хуэмышэчыжу алыджхэр «хьэм ирегъэхь»: уафэр трегъэгъуагъуэ, щыблэр ятрекъутэ: «ахэращ изыупщIыкIар, жыгым къыхахыну пхъэмкIэ я унэ фейцейхэр къаIулIыхьын папщIэ», — жеIэри.
Адыгэ-абазэ лъэпкъ зэрыбыным я тхыдэм хуэсакъын зэрыхуейр и щхьэ къихьэххэу щымытами, Къуэбыдэ тIуащIэм зыдэзыуфэбгъуа хуей Iэхуитлъэхуитыр лIэщIыгъуэкIэрэ зыгъэдахэу щыта жыг уардэхэм щхьэкIэ «черкесские» зэрахужиIам, апхуэдэуи ахэр зэрыраупщIыкIар игу къызэреуам папщIэ, а лIым фIыщIэ гуэри къилэжьу къыщIэкIынщ.
Мыдрейуэ, дэ зэи арэзы дызытемыхъуэнуращи, Старк Александр къилъытэрт, хуей цIэрыIуэр къэзыухъуреихь бгыхэм, щхьэдэхыпIэхэм, хъупIэхэм, мэзхэм, нэгъуэщI-къинэмыщIхэми, Iэмал ямыIэу, урыс тхыдэм, щэнхабзэм къигъэщI фIэщыгъэхэм фIэкIа зэрахьэн хуэмейуэ. Абы къыхэкIкIи, зи гугъу тщIы пащтыхь Iуэхузехьэм адыгэхэм, убыххэм, абазэхэм къагъэсэбэпу щыта щIыпIэцIэхэр дунейм къызэрытрагъэхьэжыр хуабжьу и гум щIыхьауэ щытащ.
«Ар дауэ къызэрыбгурыIуэнур!? — хъущIэрт ар. — Даховскыр — Сочэ, Святодуховскыр — Адлер хъужащ. ЕмыкIум къыщынэжкъым! Лъахэхутэхэм, щIым и зэхэлъыкIэр зыджхэм къыщыщIэдзауэ, къызэрыгуэкI щIыпIаплъэхэм я деж щиухыжу, псыхэм, бгыхэм япэм зэрахьэу щыта фIэщыгъэхэр къахутэжу, дунейм къытрагъэхьэжыну хущIокъу. Ар къызыхахымрэ абыкIэ фIыщIэу къахьыну зыщыгугъымрэ, плъэкIмэ, уэ къащIэ! Еплъ иджы абы дызыхуишам! Дэтхэнэ псыми, бгыми зэрахьэр урысыцIэкъым, щхъуэцыр къэзыгъэубэлэцщ, зыми къемызэгъщ!»
Псалъэм папщIэ, пащтыхь Iуэхузехьэм игу иримыхьу дунейм къытрагъэхьэжа цIэхэм ящыщщ Чугуш (ЧIыгъушъ, къэбэрдейхэм «щIы гъущэ» жытIэ мэхъу), Абаго (Абагъуэ — Iэбагъуэ, «Iэщыр щобагъуэ»), Тыбга (ТIыбгы, тIыхэм я бгы, я Iуащхьэ) щIыпIэцIэхэр, нэгъуэщIхэри. «Абы щыгъуэми мы зи гугъу тщIы бгыхэм фIащын хуеяр: Александр ЕтIуанэм, Михаил, щихъхэу Константинрэ Еленэрэ я цIэхэращ», — икIуэтыжыххэртэкъым Старк Александр.
«КIуапIи-жапIи къозымыт гупсысэкIэ мышущ! — зыхуихьынур ищIэркъым Ефремов Юрий. — Сыту ди насып, Старк зытешхыхьа лъахэхутэхэм хуэдэхэр а зэманым зэрыщыIари, абыхэм шэрджэс щIыналъэм къина хэкулI закъуэтIакъуэхэр къагъуэтыжу, бгыхэм, къуэладжэхэм зэрахьэу щыта цIэхэр кърагъэIуэтэжу зэрыщытари!»
Дапхуэдэу хъуами, хуей цIэрыIуэм къегъэщIылIа Iэгъуэблагъэм ит бгыхэр пащтыхь пыхъуэпышэхэмрэ щихъ дымы- цIыхухэмрэ я цIэхэм щыхъума зэрыхъуам нобэ дыщымыгуфIыкIынкIэ Iэмал иIэкъым. Ауэ, а псом къыдэкIуэу, нэхъри ди гуапэ хъунт, Мдзымтэ псыхъуащхьэр ижькIэрэ зи хэщIапIэу къекIуэкIа лъэпкъыр а щIыпIэм зэреджэу щыта Къбаадэ цIэр нэрылъагъуу дунейм къытрагъэхьэжамэ.
ХЬЭТЫКЪУЭ ЩауапцIэ.
Абхъаз
Бзыбэ тIуащIэр къызэрытIущIар
Тхыдэм аддэ жыжьэу къыщежьэ я къуэпсыжьхэмкIэ, адыгэхэмрэ абхъазхэмрэ (азгъэхэмрэ — адыгэхэр абхъазхэм мыпхуэдэуи йоджэ) зэрызэблагъэр гурэ-псэкIэ къозыгъащIэ хуэмэбжьымэхэм «яжь» къыщысщIихуну махуэм сэ куэд щIауэ сыпэплъэрт.
Тенджыз Iуфэр - Сыхъум деж. Ар зэзгъэхъулIэн папщIэ, лъэпкъыжьитIым къызэранэкIа тхыдэмрэ ижь-ижьыж лъандэрэ къадекIуэкI хабзэ-бзыпхъэхэмрэ щыгъуазэ захуэсщI къудейкIэ зэрызэфIэмыкIынури псэкIэ зыхэсщIэрт. Абы къыдэкIуэуи, «Псэм и лъахэ» (аращ къикIыр «Апсны» псалъэм абхъазыбзэкIэ) цIэр зыгъэщыпкъэ щIыналъэм щыпсэу цIыхухэм я псэкупсэр зэхозыгъащIэ нэщэнэхэм гу лъыптэныр а псом нэхъыщхьэжу щытынкIэ зэрыхъунури къызгурыIуэрт.
Апхуэдэ гупсысэхэр си гущIэм къызэрыщыхъейрэ куэд щIатэкъыми, абыхэм тегъэщIапIэ щагъуэтыну пIалъэм иджыри сыпэIэщIэу къысщыхъурт. ЗэкIэ нэхъ къызэхъулIэри кIахэ адыгэхэм я лъахэмрэ абыхэм ятеухуа хъыбархэмрэ къэзугъуеинырт, сатетхыхьынырт. Ауэ щыхъукIи, гъэ блэкIам и хуабэгъуэ зэманым ирезгъэхьэлIа си зыгъэпсэхугъуэ тхьэмахуитIыр къэзгъэсэбэпу, Шапсыгъ щIыналъэм си лъэм тIэкIу зыщезгъэукъуэдиину мурад сщIат. Си анэш къуэшхэм апхуэдэ гукъыдэж сызэриIэр нэхъ пасэу ясIуэкIати, япэхэми хуэдэу, си гъусэу гъуэгу ныздытехьэну абыхэм сащыгугъат. АрщхьэкIэ, зи гугъу сщIа пIалъэр къыщыблагъэм, щхьэусыгъуэ зэхуэмыдэхэм къахэкIкIэ, щIалэхэр ныздежьэну зэрыхуэмыхьэзырыр IупщI къэхъуащ.
Куршыпс уардэм и зы къуэпс. «Тенджыз ФIыцIэ Iуфэм сэр-сэру си лъэр нэсхус щхьэ мыхъурэ?» — жысIэри, бжьыхьэпэ мазэм и пэщIэдзэу Абхъаз щIыналъэм сыкъыщыхутащ. Нэхъри, фи нэмыс нэхъ лъагэ ухъуи, си быным я адэшхуэ Экбэ Январби Сыхъум куэд щIауэ дэсти, ар къыщызэджэм, абы и деж сыкIуащ. Абазэ благъэр къыщысIущIэм къысщыгуфIыкIащ, а пщыхьэщхьэми зэгъусэу дызэдыщысащ. КъыкIэлъыкIуэ махуэм ар лэжьапIэ дэкIын хуейти, «уигу зэрыпIэпихым хуэдэ къабзэу зыщыбгъэпсэхункъэ» — жиIэри, фэтэр щхьэхуэм и IункIыбзэIухыр къысIэщIилъхьащ.
Япэрей махуитIыр уэшх мащIэ къешхыу, жьы тIэкIуи къепщэу екIуэкIащ. Ауэ ещанэ махуэм и пэщIэдзэм уафэгум изэрыгуа пшэхэм зызэкIэщIапхъыжри, дыгъэри гуфIэжу къыкъуэкIыжащ, тенджыз гущIыIум щызэрызехьа сыджхэри ужьыхыжащ. Зыкъом щIауэ я унэхэм къыщIэмыкIыфу щIэзэшыхьа цIыхухэм, Абхъазым и къалащхьэр зэгъэщIылIа, мазэ ныкъуэ къуаншэм хуэдэу къэгъэша хы псыIу ныджэм зыдагуэшащ. Сэри абыхэм захэзгъэпшэхъуащ.
ЩIыIэ махуэхэр къызэрыблагъэр зыхащIэ нэхъей, ди Iэпкълъэпкъхэм нэхъуеиншэу дыгъэ бзийхэм зыдагъафIэрт, псы хуабэ шыугъэри я жагъуэтэкъым. Ауэ итIани апхуэдэ зыгъэпсэхукIэр, цIыхухэм дапхуэдизкIэ ягу иримыхьми, сэркIэ ирикъуа хъуртэкъым. ЗэкIэлъыпыту махуищ сыIуса яужь, хы псыIум сыIузэшыхьу щIэздзащ. «Мы си къэкIуэгъуэм къриубыдэу, нэгъуэщI мыхъуми зэ къуршыщхьэхэм сыкъыщыхутарэт!» — жысIэрт сигукIэ.
СыздэкIуэну нэхъ къыхэсхри, Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу адыгэхэмрэ абазэхэмрэ ижькIэрэ нэхъ я кIуапIэу щыта, тхыдэ мыхьэнэ зиIэ щIыпIэхэрат. Абыхэм ящыщу сэ къызолъытэ Бзыбь (Бзыбэ, Бзып) тIуащIэ абрагъуэм зыдэзыгъэпщкIухьа Псхьу жылэжьым пэмыжыжьэу щыт, адыгэ псоми я пщышхуэу щыта Инал-Нэху здыщIалъхьэжауэ хуагъэфащэ Iуащхьэ телъыджэр, Рицэ хыжьей цIэрыIуэр, абы ищхьэжкIэ щыIэ Ауэдхъарэ (Ауадхара) хуейм къыщыщIэж псы хущхъуэр, Кавказ шытхы-жьым гъунэгъубзэу кIэщIэт Мзы хыжьей къабзащэр, щхъуэкIэплъыкIэрэ гухэхъуэу гъэмахуэм зэщIэгъагъэ къущхьэхъу хъупIэхэр, нэгъуэщI куэдхэри.
Абхъазым теухуа мы ди япэрей тхыгъэм къыхэщ щIыпIэцIэхэм ящыщу «Бзыбь», «Псхьу» фIэщыгъэхэм кIэщIу сатепсэлъыхьыну сфIэигъуэт. ЩIэныгъэлIхэм и нэхъыбэм къызэралъытэмкIэ, «Бзыбь» псалъэр (абхъазхэм «Бзып» жаIэ) IыхьитIу зэхэлъщ. УбыхыбзэкIэ «бзы»-м къикIыр дэ адыгэхэм «псы» жыхуэтIэращ, «пIэ»-р, хьэмэрэ «пэ»-р ди бзэми хэтщ. Зи гугъу тщIы щIэныгъэлIхэм абы щIэдзапIэ, хэхуэжыпIэ, пэщIэдзэ мыхьэнэхэращ кърагъэкIыр.
Ауэ, сэ тIуащIэ абрагъуэм къыдэж псышхуэм сыIуплъа иужькIэ, «Бзыбь» фIэщыгъэм и етIуанэ Iыхьэр адыгэхэм «бэ» жыхуэтIэ псалъэми пэмыжыжьэу къысщыхъуащ, «псыбэ» мыхьэнэри къикIыу. Абы къыхэкIкIэ, мы псы уардэм дяпэкIэ дыщытетхыхькIэ, ищхьэкIэ къыщытхьа фIэщыгъэхэм я гъусэу, «Бзыбэ» жыIэкIэри адыгэхэм къэдгъэсэбэпмэ ягъэ мыкIыну къэслъытащ.
«Псхьу» псалъэр къызгурымыIуэу сыкъыздекIуэкIым, нэгъабэ дыгъэгъазэм и 6-м, Къэбэрдей-Балъкъэрым и хабзэгъэув IэнатIэм и юбилейхэр щагъэлъапIэ махуэм, Абхъазым къикIа хьэщIэхэр Налшык къэкIуауэ щытащ. Абыхэм яхэтащ а республикэм и Совет нэхъыщхьэм и депутат, тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат, и анэдэлъхубзэми фIыуэ хэзыщIыкI Гургулия Даур. ГуфIэгъуэ зэхыхьэм ипэ къихуэу абырэ дэрэ дызэрихьэлIати, «Псхьу» псалъэм къикIым теухуауэ сеупщIащ. «Псэм и Iуащхьэ здэщыIэ щIыпIэ» мыхьэнэр тызогъакIуэ сэ, ауэ «Псэм и псыхъуэ» жыпIэ хъунуи къыщIэкIынщ», — къызитыжащ абы жэуап.
19-нэ лIэщIыгъуэм икухэм, Урыс-Кавказ зауэжьыр здекIуэкIым, Бзыбэ псыхъуащхьэм дэса къуажэ гупым «Псхьу жылагъуэкIэ» еджэрт. Ар щытащ урыс пащтыхьыгъуэм и IэмыщIэ зизылъхьэну хуэмей, адыгэ-убых-абазэ хэкулIхэм я яужьрей хэщIапIэу. Дауи, тхыдэм цIэрыIуэ щыхъуа Къуэбыдэ (Къбаадэ, Красная Поляна) щIыпIэм къищынэмыщIа.
— Уэсыр къуршым зэ къытрилъхьа иужь, Бзыбь къуэладжэм дыхьэгъуейщ. Иджыпсту абы кIуэн машини, цIыхуи тхузэхуэшэсыну ди фIэщ хъуркъым, — жаIащ Сыхъум щылажьэ турист зэхэшэхэм.
НэгъуэщI Iэмал щызмыгъуэтыжым, гъуэгугъуазэхэм «я жьэм жьэдэмыкI» Мзы хыжьейр зыгъэпсэхуакIуэхэр бжьыхьэпэми здэкIуэ щIыпIэхэм ящыщти, ар здэщыIэ бгыщхьэхэм зи лъэр нэзыхусыну зызыгъэхьэзыра гупым захезгъэтхащ. Нэхъри, сэр дыдэр иужькIэ щыхьэт сызэрытехъуэжамкIэ, мы гъуэ- гуанэри Инал и Iуащхьэр зыдэт къуэладжэ абрагъуэм зэрыпэжыжьэ щыIэтэкъым.
Псы хъурейр зэрыт хуейр зэрыщIыпIэ телъыджэр зи лэжьыгъэм хуэIэижь турист зэхэшэхэм нэхъ пасэу къызжаIат. Ди къэралым ис дэтхэнэми дызэрыцIыкIурэ зи цIэр ди тхьэкIумэ къиIуэрей Рицэ гуэлым зызыдиуфэбгъуа тIуащIэ зэхуакум елъытауэ, Мзы хыжьейр тенджыз псыIум куэдкIэ нэхъ щхьэщыIэтыкIащ. Къэбгъэлъагъуэмэ, япэм — метр 950-рэ, етIуанэм — метр 2053-рэ я лъагагъщ.
ФокIадэм и 9 пщэдджыжьым, сыхьэти 7-м сызыщIэс унэм сыкъыщIэкIащ. Къыспежьа машинэм япэ дыдэу итIысхьар сэращ. Гублащхьэдэсыр къызыхэкIа лъэпкъкIэ алыджт. «ЦIэ-унэцIэкIэ хэт ухъуну?» — жысIэу сыщеупщIым, «Чульфэ Константин. «Костя»-кIэ укъызэджэми хъунущ», — къызитыжащ абы жэуап.
Сочэ лъэныкъуэкIэ Абхъазым узэрихьэ гъунапкъэм къыщыщIэдзауэ, Сыхъум нэсыху узэрыщызекIуэ автомобиль гъуэгур Урысей Федерацэм и дэIэпыкъуныгъэкIэ илъэс зыбжанэ ипэкIэ къагъэщIэрэщIэжри, иджырей технологиехэмкIэ асфальт дэгъуэ тралъхьащ. Дызэрыс машинэм и шэрхъхэр тыншу зэрыщIэжым и фIыгъэкIэ, Бзыбэ псышхуэр къызыдэж тIуащIэм и Iур хым щыхуиущIым дызэримыгугъауэ псынщIэу дынэсащ.
Лъэмыжым дызэрытелъадэу, сызыбгъэдэс гублащхьэдэс Костя, абы пэплъа нэхъей, и нитIыр лыдрэ езыри гуфIэжу, «иджыпсту жьышхуэ къепщэнущ!», — жиIэри, машинэм исхэм я дежкIэ зыкъригъэзэкIащ. Абы и псалъэхэр и кIэм нигъэсауэ къыщIэкIынтэкъым ижьырабгъу лъэныкъуэмкIэ къыкъуэуа жьапщэр «къыщыджьэхэпыджам».
Асыхьэтым ар гъэщIэгъуэн тщыхъуами, дегупсысыжа иужькIэ абы и щхьэусыгъуэр зыхуэтхьар мыращ: япэрауэ, Бзыбэ псышхуэр къызыдэж тIуащIэр хьэкхъуафэжьым ещхьу бгъуфIэщ икIи бгъунжырыкIуэ шытххэмкIэ лъагэу къэувыхьащ. ЕтIуанэрауэ, псыхъуащхьэр уэсылъэ бгыщхьэхэм гъунэгъубзэу жьэхэгъэкъуащи, абыкIэ щыIэ хьэуар, гъэмахуэм зэрынэхъ щIыIэтыIэм къыхэкIкIэ, и пIэ къызэрикIыу, хуабагъэр щытепщэ хы IуфэмкIэ къоIэ. Апхуэдэ щIыкIэм тету километри 110-рэ зи кIыхьагъ къуэладжэр къызэзынэкIа хьэуам, и лъабжьэхэм къызэрысу, жьапщэшхуэу зыкъызэщIещIэ.
Тенджыз Iуфэм декIуэкI гъуэгу нэхъыщхьэм дыкъытежри, псышхуэр къызыдэж тIуащIэм дыдэлъэдащ. МашинитIым исхэм, дигухэр къилъэтыным хуэдэу, дыкъэзыухъуреихь Iэгъуэблагъэр тфIэщIэщыгъуэу къыдоплъыхь. «МыбыкIэ щыIэ гъуэгуми зэрызыкърих», жытIэурэ, «лъагъуэщIэм» дакъикъипщI хуэдиз дрижауэ, тIуащIэр зэкIэщIэкIуэтыжри, «Рицэ реликтовэ лъэпкъ парк» мэзгъэфIэным дыкъызэрысым теухуа тхыгъэ зыкIэрылъ пхъэбгъум и деж дыкъыщыувыIащ.
Абдежым машини цIыхуи фIэкIыпIэ ямыIэу мэзкъуэдым и гъунапкъэхъумэхэм зрагъэтх, ихьэпщIэ гуэри щат. ЩIыпIаплъэ къежьахэм зыдамыгъэхъейуэ, а «Iуэхугъуэ жьгъейхэр» гублащхьэдэсхэм тщхьэщахри, машинитIыр адэкIэ дежьэжащ.
«УАЗ» гъущIыгухэмкIэ дэ иджыри ткIуну зытедухуа гъуэгуанэр мащIэтэкъым: Рицэ хы жьей цIэрыIуэм дыбгъурыкIыу, ижьырабгъу лъэныкъуэмкIэ зыкъызэкъуэ- зых джабэ задэм дэкI гъуэгу нашэкъашэмкIэ къуэладжитIым я зэхуаку къыдэувэ шытхыжьым дыкъытехутэн хуейт.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
Телъыджэ
Гоби губгъуэшэкъракъым и щIэин
Гоби щыпсэуа динозаврхэр. Монголием и щIыпIэ нэхъ телъыджэ дыдэхэм ящыщщ дуней псом цIэрыIуэ щыхъуа, Гоби къумым хиубыдэ Немегету тIуащIэр. Ар, шыпсэм къыхэкIа фIэкIа умыщIэну, щхъуэкIэплъыкIагъэ гъэщIэгъуэныщэхэр щытепщэ, нэхумрэ кIыфIымрэ щызэдэджэгу, къурш уардэ гуэудахуэхэм я лъахэ, бгы зэхуакухэр дэзытхъукIа къуэладжэ куущ. Губгъуэшэкъракъым цIыхухэр щIыдихьэхыр абы иIэ теплъэ дахэм и закъуэкъым, атIэ а щIыпIэр зэман жыжьэм дунейм тета псэущхьэ абрагъуэхэм — динозаврхэм — ноби я кхъахэ-лъэжьу зэрыщытырщ.
Немегету къегъэщIылIа тафэр зыпхызыгъэмбыкIа къуакIэбгыкIэхэм ирижэу щыта псышхуэхэм я Iуфэхэм, адэкIэ-мыдэкIэ губгъуэжьым зизыуфэбгъуа хыжьейхэм я Iэгъуэблагъэхэм, абыхэм япэмыжыжьэу щызэщIэкIэжа мэз Iувхэм къыщаущыхьу щытащ, шыпсэ нэхъ шынагъуэ дыдэми узыщримыхьэлIэ, IэпкълъэпкъкIэ благъуэ теплъэ зиIэ, щхьэуэ яфIэтхэмкIэ зэхуэмыдэ, фэ Iувыжь къэбырыбыжар зи шэпэIудз, къитхъым хуэдэу Iэбжьанэжьхэр зэрызыгъэкI псэущхьэ жьажьэ хьэщхьэвылъэжьхэм.
Дунейр зи инагъ «шындырхъуоужьхэр» езыр-езыру щызэзэуэжи къэхъурт. ЩIытI лэжьыгъэхэр езыгъэкIуэкIхэм къагъуэтащ, зэманми имыпхъэхыжу телъыджэлажьэу хъума хъуа, щызэфIэнэм зэрыфыщIурэ зи псэхэр зэдыхэкIа динозавритIым я хьэдэкъупщхьэхэр.
ПсэущхьитIыр щызэпаплъыхьым, щIэныгъэлIхэм зэхагъэкIащ Iуэхур къызэрекIуэкIа щIыкIэр. Удзрэ къэкIыгъэрэ фIэкIа зыIузымыгъахуэ, динозавр зэрамыщIэжым лыр зи мыхьэмышх хьэщхьэрыIуэ нэхъ цIыкIум Iэпкълъэпкъыу иIэмкIэ зытригъэукIуриящ. Мыдрей и лъабжьэм къыщIэхутари, нэгъуэщI Iэмал къыщыхуэмыгъуэтыжым, къыдэпхъуейри, и дзэпкъитIыр къыщхьэщытым и щхьэм хиIулIащ. АбыкIи къыIэщIэмыкIыжыфыну къыщыхъури, мо гужьеям, къызэрыдэлъэпIэстхъея и кIэбдз лъакъуитIымкIэ, къытегуплIам и ныбэр зэгуипхъащ, абы дэкIуэу зылъэIэса и тхыцIэри зэпиудащ. Псэущхьэ абрагъуэжьитIыр, зэрыхуа псэзэпылъхьэпIэм къыщимыкIыжыфым, IэплIэ мыухыжыр зэхуащIа фIэкIа умыщIэну, зэкIэрынауэ къанэри, тIуми я псэхэр зыщызыраупсеям щыхэкIащ.
Динозаврхэм я хьэдэ къупщхьэхэр щIы хъурейм и щIыпIэ куэдым къыщыIэгъуэж пэтми, Гоби къумым ит кхъэхалъэжьым инагъкIэ хуэбгъэдэн иджыри къыкъуэкIакъым. Абы метр зэбгъузэнатIэу 1000-м щIигъум зытригуэшащ. ГъэщIэгъуэныракъэ, мыбдежым дунейм къыщытехьэжащ щIэныгъэлIхэр зэи нэгъуэщI щIыпIэ зыщримыхьэлIа псэущхьэ лIэпкъыгъуэхэри. Абыхэм ящыщщ метр 20 зи лъагагъ «немегтозавр» хьэщхьэвылъэжьри. Ар Немегету губгъуэшэкъракъым къызэрыщагъуэтаращ апхуэдэцIэ щIызэрихьэм и щхьэусыгъуэр. Мы щIыпIэм итар динозаврхэм я закъуэкъым, атIэ а зэман жыжьэм псэуа шы- лъэгухэми, шындырхъуохэми, къызэрыгуэкI благъуэхэми я зекIуапIэу щытащ. Абы и щыхьэтщ иужьрейуэ къедбжэкIа хьэпщхупщхэм я хьэдэкъупщхьэу Гоби къумым къыщрагъуэтэжхэри.
Монголием щызэпрыбэкъукIыу ита динозаврхэмрэ ижькIэрэ Америкэ Ищхъэрэр зи кIуапIэу щыта псэущхьэхэмрэ я къупщхьэу къагъуэтыжахэр щызэрагъапщэм, щIэныгъэлIхэм гу лъатащ ахэр гъэщIэ-гъуэныщэу зэрызэщхьым. Абы ахэр нэхъри иригъэгупсысащ Евразиемрэ Америкэ Ищхъэрэмрэ зэпызыщIэ щIы кIапэ гуэр зэманым хэкIуэсэж лъэхъэнэ жыжьэм зэрыщыIам. ЗэрыхуагъэфащэмкIэ, ар иджырей Берингов псы дэлъэдапIэм нэхъ ипщэIуэкIэ щыIэт. ЩIэныгъэрылажьэхэр зэрегупсысымкIэ, щIыуэпсым и зэхэтыкIэ, щIыIагъ-псыIагъкIэ щIы кIапитIым щытыкIэу яIар а лъэхъэнэм зэхуэдагъэнущ. Ари щхьэусыгъуэ хуэхъуащ динозаврхэр лъэныкъуитIымкIи хуиту зекIуэу щIыщытам.
Монголием и къалащхьэ Улан-Батор дэт Музей нэхъыщхьэм зыщызыплъыхь дэтхэнэри имытхьэкъункIэ Iэмал иIэкъым палеоонтологиемкIэ пэшышхуэм щIагъэува хьэпшыпхэм. Абы щахъумэ Гоби губгъуэшэкъракъым къыщагъуэта щIэин телъыджэхэр. Зэ IуплъэгъуэкIэ, япэу гу зылъыптэхэм ящыщщ метри 5 зи лъагагъ тарбозаврым и къупщхьэлъапщхьэхэмрэ абы и Iэпкълъэпкъым пыгъэувэжа щхьэ гъумыжьымрэ. Иужьрейм къыIуна дзэхэм я инагъым укъагъащтэ. Абыхэм ящыщ дэтхэнэри къамэ къиха хуэдиз мэхъу…
БЭРАУ Бышэ.
ЩIыналъэм и зэхэлъыкIэр къэзыгъэлъагъуэхэр
Бгыжьэ — бгы дурэш зэв. Бгыжьэм и лъабжьэр кIыхьу, куууэ щIэупщIыкIат. Ш.А.
Губгъуэшэкъракъ — зыри щымыпсэу, къэкIыгъэ щIагъуи къыщымыкI губгъуэ нэщI.
ГузэпыщIэ — IуащхьитI зэхуакур зэпызыщIэ, уанэгум ещхь щIы Iыхьэм, щыгу зиIэ щIыпIэ хэIэтыкIа зэпэгъунэгъуитIым я зэпылъыпIэм апхуэдэу йоджэ. «Игужь ипщэм къежэха шумрэ игужь ищхъэрэм къежэха мыщэмрэ гузэпыщIэм щызэIущIащ». IуэрыIуатэ.
Гъуэдыдж — гъуэ, бгъуэнщIагъ куу. Чей лъабжьэм и щIэм зы гъуэдыдж гуэр иIэт, унэмыплъысу. IуэрыIуатэ. Ар зы махуэ гуэр зекIуэ къикIыжу къуршымкIэ къыщыщхьэдэхыжым, зы гъуэдыдж гуэр IущIащ. Ад. Iу.
Гъуэжлау — гъуащхьэ куэд зиIэ щIыпIэ. Iуащхьэ лъапэм ущымыжей, гъуэжлау Iуфэхэм убгъэдэмыхьэ. «Iуащхьэмахуэ» журнал.
Гъуэфылъэ — Псыжь, Инжыдж псыхъуэхэм дэс адыгэхэм я деж щызекIуэ псалъэщ. / Уэх. Шыхъуэм шы гуартэр IуащхьэжьитIым яблихури, гъуэфылъэм ириутIыпщхьащ. IуэрыIуатэ.
ДамэщI — мыри къэбэрдей хьэжрэтхэмрэ беслъэнейхэмрэ я деж щызекIуэ псалъэщ / бгы, лъагапIэ сыт хуэдэхэм яIэу узрихьэлIэ дапхъэ, занщIапIэ. Мэкъу дыгъэл Iэтэшхуэхэр джабэ дамэщI цIыкIухэм къоувэ. «ЛъэбакъуэщIэхэр».
ДэкIыней — узыдэкIыну гугъу. Адрей бжьэпэхэр задэщ, дэкIынейщи, уи щхьэр ерагъыу пхудэх къудейщ. «Iуащхьэмахуэ» журнал.
Жьанэ — къуэладжэр щызэхуэкIуэж, щиух. Дэ ды къущхьэт, къущхьэ жьанэм дыщалъхуат, Дэ дыкъэзылъхугъэри дыщэкI унагъуэти, ар мэунэ. IуэрыIуатэ.
УЭЛДЖЫР Заур.
ГъэщIэгъуэнщ
Псы псалъэм и зэтепщIыпщIэкIэ
КIахэ адыгэбзэм хэтщ, «псы»-р зи лъабжьэ, абы къытепщIыкIа, дэ, къэбэрдейхэми, гурыIуэгъуафIэ тщыхъуну псалъэхэр. Къапщтэмэ, апхуэдэщ «псыбыбы», «псыкъепэпэх» — псыкъелъэ; «псыгу» — псыку; «псыгъэхъун» — псы зэхуаку ит хъупIэ; «псыкIей» — псы зыдэт тIуащIэ, къуэладжэ; «псыкъуалэ» (шапсыгъ) — псы хьэлыгъуэ, псы кIантIэ; «псылъахъэ», «псыхъырз» — архъуанэ, псым зыщриIуэнтIыхь щIыпIэ; «псылъэукъ» — тафэм зытезыгъэуфафэ, къуэпсыбэу зэбгрыж псы; «псынакIэ» (шапсыгъ) — псынэм къытепщIыкIыжа псыхьэлыгъуэ; «псыутI» — зызымыгъэхъей, и пIэ имыкI псы, «псыхэ» — псы ежэхым и кIэух; «псыIу» — псы Iуфэ; нэгъуэщIхэри.
МАХУЭКЪУЭ Заурбэч.
