ЩIалэгъуэ
Япэ лъэбакъуэхэр
ДяпэкIэщ псори
Бахъсэн районым хыхьэ Къулъкъу-жын Ищхъэрэ къуажэм щыщ уэрэджыIакIуэ ныбжьыщIэ Мэремкъул Ибрэхьим пасэу щIидзащ уэрэд тхыныр. Иджы щIалэм студие егъэлажьэ, езыр Налшык къалэм дэт Щэнхабзэмрэ гъуазджэмкIэ колледжым щоджэ. Мы гъэм ар хэтащ Ерокъуэ Бишер къызэригъэпэщ «Япэ нэху» Iуэхум. Пшыхьыр къызэрыщыхъуам, и япэ лъэбакъуэхэм тедгъэпсэлъыхьыну абы дыIущIащ.
— Ибрэхьим, «Япэ нэху» пшыхьыр къызэрыпщыхъуам утезгъэпсэлъыхьыжы-нут.
— А Iуэхур зэраублэрэ сыщIэхъуэпсырт сыхэтыну. УэрэдыщIэ сиIэти, Ерокъуэ Бишер езгъэдэIуэну сыкIуащ. Концертым сыхыхьэну гупыж сызэриIэр щыжесIэм, уэрэдым едаIуэри, ныкъусаныгъэ гуэрхэр абы сигъэлъагъужащ, чэнджэщхэри къызитащ. «Иджы хъуащ», — жиIэхукIэ селэжьащ уэрэдым, итIанэщ Бишер и еплIа- нэ концертым зыкъыщызгъэлъэгъуэну Iэмал сыщихуар.
— Чэнджэщыр сыт хуэдэт?
— Хамэ къэралыбзэкIэ сэ езым зэхэслъхьа уэрэдт абы щыгъуэм ар зэзгъэдэIуар. Арати, апхуэдэ уэрэдхэм зеппщытын ипэ, уи анэдэлъхубзэкIэ уи Iэзагъэм хэбгъэхъуэныр нэхъ сфIэкъабылщ, къызжиIат. Ар сэ къысхуэщхьэпащ.
— ИтIани, «Япэ нэху» концертым ущыхэтам бгъэзэщIа уэрэдыр нэгъуэщIыбзэщ.
— Абы едэIуа нэужь, куэд къызэупщIащ сыт хуэдэбзэкIэ жыпIат, жаIэу. Хэти ар испаныбзэм хуихьащ, языныкъуэхэми хьэрыпыбзэу къащыхъуащ. АрщхьэкIэ зэрыщытращ: япэщIыкIэ макъамэр зэхэслъхьати, абы декIуу къэзгупсыса псалъэхэр зэпызгъэувауэ аращ, бзэ иIэкъым.
— Гупсысэ щIэлъыр дауэ къызэрыбгурыIуэнур-тIэ ?
— Макъамэр щыстхым нэхъыбэу зытезгъэщIар лъагъуныгъэращ, гъащIэращ. Къапщтэмэ, апхуэдэ ухуэкIэр «Япэ нэху»-м и къызэгъэпэщакIуэхэм нэхъ ягу ирихьри, концертым хэтынухэр къыщыхахым сыщIыхагъэхьар аращ. Ар уэрэдым и тхыкIэщIэу къэпхь хъунущ. Псалъэм папщIэ, апхуэдэ уэрэд яIэщ Куэщты Темыркъан, DanBalan, нэгъуэщIхэми.
Уэрэдыр щыстхам, композитор ХьэIупэ Анзор езгъэдэIуат, сечэнджэщат ар урысыбзэкIэ стхыжыным теухуауэ. Ауэ абы къызжиIащ зэрыщыту къэзгъанэмэ зэрынэхъыфIыр, арыншамэ, къызэрыгуэкI уэрэд зэрыхъунур. Iуэхум хэзыщIыкIым зэрыжиIауэ, гу зэрылъыстэмкIэ, уэрэдыр зэрыхъуар нэхъ яфIэгъэщIэгъуэнщ цIыхухэм.
«Япэ нэху» концертым урысыбзэкIэ нэгъуэщI си зы уэрэди, «Пламя любви» зыфIэсщар, щызгъэзэщIащ, Кавказ Ищхъэрэм гъуазджэхэмкIэ и институтым щеджэ си ныбжьэгъу Къэзакъ Марат сригъусэу. ДяпэкIэ ди мурадщ абырэ сэ- рэ зэгъусэу утыку дыкъихьэну.
— Уэ езым зэхэплъхьэхэм къищынэмыщIа, уэрэд зэбгъэтх щыIэ?
— ХьэIупщы Аслъэн сыдолажьэ. Абы япэу урысыбзэкIэ схуитхауэ щытащ «Прошу, услышь меня» уэрэдыр. ЗэрызэхэсхамкIэ, ар Ингушми, Шэшэнми, Бакуи щрагъэтхауэ я уэрэджыIакIуэхэм ягъэзащIэ. Си шыпхъум тыгъэ хуэсщIа уэрэдым и псалъэхэри Аслъэн схуитхащ, адэкIэ «Си дахэу псэр зыхуэусэ» уэрэдри дунейм къытедгъэхьащ. Къапщтэмэ, утыку къисхьэ уэрэдхэм я нэхъыбэр аращ схуэзытхыр, сэ макъамэр щIызолъхьэж. Мамий Аслъэн-рэ сэрэ зэдэттхауэ, «Зэ къэсшащэрэт» гушыIэ уэрэдри жызоIэ.
— Уи ныбжьыр илъэс 15-м иту уэрэд птхыным утегушхуащ. Сыт абы ухуэзышар?
— Еханэ классым сыщIэсу, сыщеджа курыт еджапIэ №4-м IэпщэрыбанэмкIэ гупжьей къыщызэIуахати, абы илъэскIэ сыхэтауэ, къуажэм дэт адрей курыт школ №3-м пшынэ еуэным щыхуагъасэу зэхэсхащ. Си къуэшхэу Жыгун Эдуардрэ Мэремкъул Ренатрэ абы кIуэрти, къызжаIащ сэри гъусэ захуэсщIмэ зэрагуапэр. Пэжыр жыпIэмэ, спортым нэхърэ ар нэхъ сфIэгъэщIэгъуэн хъужри, куэдрэ сымыгупсысэу арэзы сыхъуат. Гупжьейм цIыху 20-м хуэдизым кIуэн щIэддзами, илъэс нэужьым къэнэжар цIыхуищт. Ахэри дэ зэкъуэшищрат. Налшык къалэм къикIыурэ махуэ къэс къыдэгугъуу дагъэсащ пшы-науэ зэщхьэгъусэхэу Вэрокъуэхэ Валерэрэ Каринэрэ. ИлъэсищкIэ емызэшу ахэр къыдэгугъуащ, икъукIэ фIыщIэ яхудощI.
Пшынэ еуэным сыдихьэхауэ гупжьейм сыкIуэурэ, уэрэдхэр аранжировкэ зыщI Сатушы Залым и студиер къэслъэгъуащ. Сэри апхуэдэ симыIэнкIэ Iэмал имыIэу а дакъикъэм сехъуэпсат. ТхьэмахуитIкIэ сытемыпыIэу программэр Интернетым къызэрисхыным селIэлIат, уеблэмэ а зэманым къриубыдэу компьютерыр зэ сымыгъэункIыфIауэ. Дауи, занщIэу къысхуэубыдакъым уэрэд тхыным и щэхухэр. Залым сечэнджэщурэ, хуэмурэ зы илъэс хуэдэкIэ абы селэжьащ. Япэ дыдэу сэ езым зэхэслъхьар «Прошу, услышь меня» уэрэдырщ. Псори зэхэту къапщтэмэ, уэрэдхэм я бжыгъэр 15-м нэблагъэу къыщIэкIынущ.
— Колледжыр къэбухмэ, уи щIэныгъэм пыпщэну уи мурад?
— Зы лъэныкъуэкIи абы согупсыс. Ауэ нэхъыбэу мы зэманым сызыщIэхъуэпсыр Налшык къалэм студие къызэрыщызэIусхынырщ. Уэрэд тхыным икъукIэ сыдихьэхащи, абы и лъэныкъуэкIэ зызужьмэ нэхъ къэсщтэнут. Иджыпсту ныкъуэтхыу уэрэд 30 хуэдиз сиIэу къыщIэкIынщи, абыхэм солэжь.
Епсэлъар БАГЪЭТЫР Луизэщ.
Псысэ
ПкIей зэныбжьхэр
(АдыгэбзэкIэ зэдзэкIауэ)
Бжьыхьэ махуэ уэфIт. ЛIэщIыгъуэхэр зи ныбжь мэзым дыгъэ къэплъам зыхуигъафIэрт. Илъэсищэ бжыгъэ къагъэщIауэ абы хэт жыгхэм я лъабжьэр иджыри быдэ дыдэу щIым хэтщ, я тхьэмпэхэрщи, къудамэхэм Iуву фIэлъщ. Я лъэдийхэр мыхъуамэ, абыхэм апхуэдиз къапсэуауэ зэрыпщIэн щыIэтэкъым.
Жыгейхэмрэ пкIейхэмрэ я лъэдий гъумхэр быркъуэшыркъуэщ, ныбжь зэраIэр къагъэлъагъуэу. Мэзым и IувыпIэ дыдэм зэныбжьэгъуищ, зи ныбжьыр зымыщIэж пкIей жыгищ, хэтт. Абыхэм я щхьэкIэ баринэхэм япэм хуэдэу удахьэхыжыртэкъым, къапщтэмэ, я лъэдийхэри куэд щIат кунэф зэрыхъурэ. АрщхьэкIэ, сыт хуэдизу жьы хъуами, мы жыгхэм гъэщIэгъуэну ящIэжырт я щIалэгъуэм ялъэгъуа псори.
— Сыту зэманыгъуэ дахэ диIа! — Iущащэрт пкIей жыгыжьым и тхьэмпэхэр. — СощIэж си лъэдий лантIэхэм зашэщIурэ дэнэ лъэныкъуэкIи зызгъэзэфу зэрыщытар. Къысхуихуащ гъуэжькуийуэ къызэкъуэу жьым сыкъиуфэрэзыхь зищIыурэ, срищIыкIыну щыхэта. Ауэ сыкъарууфIэти, сытекIуэрт…
— Уэ пщIэжрэ, — пищащ абы и гъунэгъу пкIейм, — къуалэбзухэм япэ дыдэу ди жыг щхьэкIэхэм щаухуа абгъуэхэр! Сыту сыгузэват бзу шырыр абгъуэм къиху щыпэтам!
— Ди япэ дыщафэ тхьэмпэхэр-щэ! Сабийхэр Iэгъэбэгухьэ мэзым къыщыкIуэкIэ, ахэр зэхуахьэсырт.
— Пэжщ, зэманыгъуэ дахэ диIащ — къэкIыргъащ уэршэрым къыхыхьа ещанэ пкIейр. Ауэ ар хуеищэтэкъым а псом иджыпсту тепсэлъыхьыжыну. Арати, щхьэукъуащ.
— Сэ сыхущIегъуэжыркъым къэзгъэщIам,- пищащ и псалъэм япэ пкIейм. — Пэжщ, уи щIалэгъуэм ущхьэпрех, жьыгъэр — Iущщ, абы зэпIэзэрыт уещI. Феплъыт, жыгыщIэхэр къызэрытхудэплъейм! Абыхэм я дежкIэ щапхъэщ ди лIыгъэр, бэшэчагъэр, дызэрызэфIэтыр.
— Шэч хэмылъу, жыпIэмкIэ узахуэщ! — диIыгъащ абы и псалъэхэр етIуанэ пкIейм…
Жыгхэр щым хъуащ. АрщхьэкIэ щхьэщытхъу мащIэ зыхэлъ я гупсысэхэм ахэр иджыри яIыгът. Зэуэ жыгхэр къызэщыуащ, зы хъыджэбз цIыкIу абыхэм гъунэгъу къахуэхъуат. Ар нэфIэгуфIэт, щIалагъэр и напщIэ телът. Хъыджэбзыр жыг абрагъуэхэм хуеплъэкIыххакъым. Абы и нэр нэгъуэщIым теплъызат. Дыгъэ нурым я дамэ щхъуэкIэплъыкIэхэр пэлыду хьэндырабгъуэхэр мэз Iувым щызелъатэрт. «Сыту телъыджэ!» — къиIущэщырт пщащэм, абыхэм здеплъым.
— Абы дэ гу къытлъитэххакъым, — я жагъуэ хъуащ пкIей зэныбжьэгъуищым. — Ар дауэ, зы махуэкIэ фIэкIа мыпсэу хьэндыраб- гъуэ цIыкIум нэхъ къилэжьрэт-тIэ апхуэдиз гулъытэ?!
Жыгхэр Iэнкун хъуащ. Щыму зыкъомрэ хъыджэбз цIыкIум кIэлъыплъащ ахэр. Апхуэдиз илъэс бжыгъэ къагъэщIами, иджы япэу зыхащIауэ арат щIалэгъуалэм щапхъэрэ лъапIэу къалъытэм зыри зэрыхамыщIыкIыр
IэпщIэлъапщIагъэ
Марьянэрэ абы и гуащэ цIыкIухэмрэ
Налшык къалэм щыщ программист Бер Марьянэ Интернетым щиIэ блогым иджыблагъэ къыщытлъэгъуащ абы езым ид гуащэ цIыкIухэр. Дэрбзэр IэщIагъэм хуемыджами, Марьянэ и IэдакъэщIэкIхэр къызэрехъулIэр къегъэлъагъуэ гуащэхэм щIэупщIэ зэраIэм. Ахэр нэсагъэххэщ Нью-Джерси, Москва къалэхэм, Иорданием, Куржым, КъуэкIыпIэ Гъунэгъум я щIыналъэхэм. Марьянэ къызэрыджиIамкIэ, иджыблагъэ и зы гуащэ цIыкIу Париж здахьащ.
Бер Марьянэ япэ дыдэу ищIа гуащэр сыт щыгъуи езым щIыгъущ, щIыпIэ гъэщIэгъуэнхэм «зыщызыплъыхь» гуащэм сурэт куэд иIэщ щIыуэпсым хэту. Къапщтэмэ, апхуэдэ мурадщ Берым иIар япэ гуащэр щидым — сурэт техыным дихьэха хъыджэбзым («Нальчик. На стыке времён» проектыр зэхилъхьащ. Зы сурэтым деж абы щызэхегъэувэ къалэжьым и теплъэмрэ абы ди зэманым зэрызихъуэжамрэ) и унэ пщIантIэм дэт, удз гъэгъахэр щыкI IэрыщI гуэл цIыкIум щыпсэу хьэндыркъуакъуэм щIыгъуу, зы теплъэгъуэ къигъэщIыну игу къэкIати, псысэм хэт «Дюймовочка»-м и пIэм лъэпкъ фащэ зыщыгъ гуащэ цIыкIур абы къригъэхутащ. Ауэрэ абыхэм я бжыгъэм хэхъуащ.
Нэхъ цIыкIу дыдэу Марьянэ ищIа гуащэм сантиметри 6 и лъагагъыу аращ, нэхъ ин дыдэм — сантиметр 30. Нэхъ ипэкIэ абы и гуащэхэр къытрищIыкIыу щытащ зыплъыхьакIуэ Бёлл Джеймс и дневникым къыщыхьа адыгэ пщащэм и сурэтым. АрщхьэкIэ иджы абы нэхъ куууэ зыщегъэгъуазэ адыгэ фащэм и тхыдэм, тхыпхъэщIыпхъэ- хэм я мыхьэнэм. Гуащэ цIыкIухэр я теплъэкIэ зэщхькъым, уеблэмэ я пыIэхэр зэмылIэужьыгъуэу зэрищIынум Марьянэ хущIокъу.
Лъэпкъ IэпщIэлъапщIагъэм дихьэха программистым иджы дыщэидэм зыхуегъасэ, уагъэ-щагъэ зэIущэкIэхэр зэрегъащIэ. Адыгэ фащэхэм я дыкIэм сурэтыжьхэмкIэ кIэлъоплъ. Нэхъ гъэщIэгъуэнращи, апхуэдизу цIыкIуу абы ид гуащэ зыбжанэм Марьянэ шылэхъар яхузэIуищэфащ.
Берым и гуащэхэм я сурэт «Инстаграм»-м — къизылъхьа зы цIыхубзым етх: «Иорданием мы цIыкIуитIыр си гъусэу сокIуэ. Гуащэхэр IэкIэ ящIащ. Си гугъэщ ахэр зыхуэсхь адыгэ пщащэхэми мы гуащэхэм къызат гукъыдэжым хуэдэ зыхащIэну».
Iэгум ихуэну, зэрыхабзэу, щхьэцыгъуэ еухуэнэха зытелъ «адыгэ гуащэ» цIыкIухэм я фащэми, я теплъэми удахьэх: бгъэIулъ зыщIыгъу фащэ плъыжь цIыкIур, Iэщхьэтелъыр, пыIэ лъагэхэр — псори зэдекIуу дащ.
Илъэсищ хъуауэ дунейм тет гуащэ цIыкIухэр цIэрыIуэ щыхъуащ Интернетми гъащIэми (гуащэ цIыкIур зыIэрызыгъэхьахэм ар яIыгъыу дунейм и щIыпIэ зэмылIужьыгъуэхэм сурэт щызэтрагъэхыурэ къралъхьэ). Насыпщ цIыхухэм я псэм къищтэ IуэхущIафэ уиIэныр. Бер Марьянэ и мурад-хэр зригъэхъулIэну ди гуапэщ.
Темрыкъуэ Жылэгуащэ.
Адыгэм и псалъэ шэрыуэхэр
Гур мыплъэмэ, нэр плъэркъым. Уи гур зытемыубыдар — къыпфIэмыIуэхур уи нэми къыфIэIуэхукъым — илъагъуркъым.
Мэлыхъуэхэм я зэхэ-кIыжыгъуэм кхъуейшыпс зэраутхыж. ЗэфIэкIуэдащ — я Iуэхур IейкIэ иухащ.
Хьэр гугъу ехьынумэ, чэруаным ядокIуэ. Мыхьэнэ зимыIэ гугъуехь зыгуэрым и щхьэ къыщыхуигъуэтыжым деж, ауан хэлъу къапсэлъ.
Шыдыгъу хабзэрэ дыгъужь хабзэрэ зэтохуэ. «ТIури я гъунэгъу едыгъуэжыркъым» жыхуиIэщ.
ЩIалэ гъакIуи, кIэлъыкIуэж. «ЦIыху арму, зэфIэгъэкI зимыIэ Iуэху гуэр и пщэ иплъхьэу зыщIыпIэ бгъакIуэмэ, кIэлъыгъакIуэ хуэпщIыжын хуей хъунщ» жыхуиIэщ.
ЩIопщыкъурэ пэт жьы еубыд. «УимыIэххэIа нэхърэ нэхъыфIщ» жыхуиIэщ.
Фалъэ лъапIэ
Хъыбар
ЩIэныгъэ нэхъыщхьэ зэзыгъэгъуэту лэжьапIэ хъарзынэхэри зыIэрызыгъэхьэжа щIалэгъуалэ гуп я егъэджакIуэу щытам деж кIуащ лъагъунлъагъу. Щхьэж и Iуэху зэрыдэкIым чэзууэрэ тепсэлъыхьащ, ауэрэ зыIууэ гугъуехьхэри абыхэм къаIуэтэн щIадзащ.
ХьэщIэхэм шей къахуищIыну профессорыр шхапIэмкIэ щIыхьащ. Зимыгъэгувэу абы къигъэзэжащ, шей зэрыт фалъэ зэмылIэужьыгъуэ куэд (фарфорым, абджым, хрусталым, пластикым къыхэщIыкIауэ, нэхъ лъапIэхэри къызэрыгуэкIхэри яхэту) иIыгъыу.
ЩIалэгъуалэм шей фалъэхэр зэбграха нэужь, тэлай дигъэкIри, егъэджакIуэм жиIащ: «Гу лъыфтамэ, фалъэ нэхъ лъапIэ дыдэхэр зэбгрыфхащ. Дэтхэнэми и щхьэм нэхъыфI зэрыхуигъэфащэм ар и нэщэнэщ. Нэхъыбэж вжесIэнщи, аращ лъэпощхьэпо фхуэхъур, зи гугъу фщIы гугъуехьхэри «къыщIэунэхур». Уегупсысмэ, фалъэм елъыта-тIэ абы итыр фIы хъуныр е мыхъуныр?! Си гугъэмкIэ, елъытакъым. Ар хьэпшып лъапIэ къудейщ, уеблэмэ дызэфэр зыхуэдэр языныкъуэми игъэпщкIуу. Девгъэгупсысыт, сытыт фэ нэхъапэкIэ фигу къихьар? Шей фефэныр аракъэ?! Ауэ щыхъукIи, фыIэбэри, дэтхэнэми къэфщтар теплъэ дахэ зиIэрщ, уеблэмэ хэт сыт хуэдэ фалъэ къылъысами зэвгъэзэхуэжу фызэплъыжащ. Иджы, мыпхуэдэу девгъэплъ: гъащIэр — ар фызэфа шейра, лэжьыгъэ, ахъшэ, цIыхухуэм факъы-
зэрыщыхъу жыфIэми — а псор мис а фалъэ- ращ. Ди гъащIэр купщIафIэу щытыныр зы «фалъэми» елъытакъым. АрщхьэкIэ языныкъуэм а «фалъэм» апхуэдизкIэ мыхьэнэшхуэ идотри, тщогъупщэ дызыхуеяр абы ита шей IэфIыр (гъащIэр) арауэ зэрыщытар. ЦIыху насыпыфIэхэм нэхъыфI дыдэу щыIэу хъуар яIэкъым. Ауэ ахэр щIэнасыпыфIэр — яIэмкIэ зэрыарэзырщ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, насып жыхуаIэжыр уиIэм (мащIэ-куэдми) уарэзынырщ, армыхъумэ узыхуей псор уиIэныркъым. Зыхэвмыгъэгъуащэ!»
Балъкъэр Фоусэт
* * *
Вагъуэ жыжьэм
ЦIыхухэр щхьэ
щIэхъуэпсрэ? —
А лъагапIэм
Гур нэхъ щытыншын?
НэхъыфIщ уи щIым,
Уи цIыхухэм уахэсым, —
УмыцIыхуу жыжьэр
Сыту пщIын?
Вагъуэ жыжьэм
ХуеIэ нэхърэ уи псэр, —
ЩIы гъунэгъум насып
къыщыгъуэт,
ЦIыхуфIагъкIэ,
Дахэу уи нэмыскIэ,
ЛэжьыгъэфIкIэ
Вагъуэкъурырет.
Пщащэ нэфIэгуфIэ
ИнджылызыбзэмкIэ ехъулIэныгъэфIхэр къэзыгъэлъагъуэ, нэгъуэщI къэрал литературэм къызэрымыкIуэу дихьэх, «Гарри Потер» романыр къытезыгъэзэжурэ щIэзыджыкIыж Бжьыней Камиллэ зэманыр IуэхукIэ зыгъэнщI, гупсысэ гъэщIэгъуэнхэр зиIэ еджакIуэщ. Иджыблагъэ абы текIуэныгъэ къыщихьащ республикэм «Усыгъэм хухэха сыхьэтитI» фIащауэ ирагъэкIуэкIа зэхьэзэхуэм.
Зэпеуэм Камиллэ къыщеджащ Кулиев Къайсын «Баллада о погибшем друге» и усэм инджылызыбзэкIэ зэдзэкIауэ. Усэр абы инджылызыбзэмкIэ и егъэджакIуэ Усубековэ Iэсият щIыгъуу игъэхьэзырауэ щытащ «100 шагов к Кайсыну» зэхьэзэхуэм хэтыну щрагъэблэгъам. И къеджэкIэр зигу ирихьа къэпщытакIуэ гупым Камиллэ зэпеуэм и япэ Iыхьэм пхагъэкIащ, иужькIэ усэм къеджэу видео трахын хуейти, Интернет IэIэтми ар пашэ щыхъуащ.
Бжьыней Камиллэ мы гъэм къеух Красноармейскэ (Тэрч район) къуажэм дэт курыт еджапIэм и 9-нэ классыр. Мызэ-мытIэу абы ехъулIэныгъэхэр щиIащ район, республикэ зэхьэзэхуэ зэмылIэужьыгъуэхэм, олимпиадэхэм. Абыхэм ящыщщ Тэрч районым щекIуэкIа «Iущхэмрэ Iущыцэхэмрэ» зэпеуэр. Камиллэ зэрыжиIэмкIэ, ар абы игу къинэжащ, гъуазджэмрэ тхыдэмрэ теухуа Iуэхугъуэхэм фIэгъэщIэгъуэну езым зыщегъэгъуазэри.
2016 гъэм Камиллэ етIуанэ увы- пIэр къыщихьащ Пушкин Александр къыщалъхуа махуэм ирихьэлIэу КъБКъУ-м щрагъэкIуэкIа республикэ зэпеуэм. Абы Бжьынейр гъэхуауэ инджылызыбзэкIэ къыщеджащ урыс классикым и Iэдакъэ къыщIэкIа «К морю» усэм. Нэгъабэ Бжьыней Камиллэ хэтащ КъБР-м щрагъэкIуэ-кIа «Детство без границ» зэпеуэми. Япэ увыпIэр къыхуагъэфащэри, абы и лэжьыгъэр Москва къалэм ирагъэхьащ икIи ещанэ увыпIэр къыщратащ.
Хъыджэбз нэфIэгуфIэ цIыкIур еджакIуэ жыджэрхэм зэращыщыр къегъэлъагъуэ школ зэгухьэныгъэм хэтхэм къазэрыхэжаныкIми. Камиллэ еджакIуэхэр зэщIегъэуIуэф, зэгъусэу махуэшхуэхэм ирихьэлIэу пшыхь- хэр къыхузэрагъэпэщ сабий ныкъуэ-
дыкъуэхэм, абыхэм тыгъэхэр хуагъэхьэзыр, нэгъуэщI IуэхуфIхэри къызэрагъэпэщ.
Иджыблагъэ Камиллэ «Урысыбзэмрэ урыс щэнхабзэмрэ фIыуэ щIэслъагъур» Iуэхум теухуауэ итха сочиненэм къыхуагъэфэщащ ещанэ нагъыщэ зиIэ щIыхь тхылъыр.
Камиллэ илъэсищым нэблэгъауэ къэфэным зыщыхуегъасэ Хъущт Сэтэней и гупжьейм, апхуэдэуи Красноармейскэм дэт ЩэнхабзэмкIэ унэм къыщызэрагъэпэщ театр теплъэгъуэхэм хэтщ.
КЪАНЩАУЭ Мэлычыпхъу.
IэщIагъэлIхэр
ФIыуэ плъагъу Iуэхум Iэр хуэпсынщIэщ
Курп Ищхъэрэ (Къаншыуей) къуажэм щыщ Былымыхь Аскэр нэхъ IэщIагъэ гугъу дыдэхэм ящыщ къыхэзыха щIалэщ. Курыт еджапIэм зэрыщIэсрэ абы ищIэрт дохутыр хъуну зэрыхуейр.
2002 гъэм ар щIэтIысхьащ Астрахань дэт Медицинэ академием икIи ехъулIэныгъэ иIэу къиухащ . АдэкIэ абы Налшык къалэм къигъэзэжри, интернатурэм и щIэныгъэм щыхигъэхъуащ, 2009 — 2011 гъэхэм Республикэ клиникэ сымаджэщым Лъынтхуэ хирургиемкIэ и центрым ординатурэм щыпищащ. ИужькIэ Аскэр аспирантурэм щеджащ, КъБКъУ-м госпиталь хирургиемкIэ кафедрэм и унафэщI, профессор Аслъэн Ахьмэд и унафэщIу диссертацэ лэжьыгъэр игъэхьэзыращ. Сеченовым и цIэр зезыхьэ Медицинэ академием (Москва) и профессор Косенков Александр и дэIэпыкъуэгъуу, лъынтхуэ узыфэхэм зэреIэзэ IэмалыщIэхэр абы къигъэлъэгъуащ.
2012 гъэм къыщыщIэдзауэ Былымыхь Аскэр Республикэ клиникэ сымаджэщым фIэкIыпIэ имыIэу операцэ ящIын хуейуэ кърашалIэхэм еIэзэ хирургыу мэлажьэ. Апхуэдэуи ар Тэрч район сымаджэщ нэхъыщхьэм лъынтхуэ хирургыу щыIэщ, Тэрч къалэм и поликлиникэми сымаджэхэм щоIэзэ.
Аскэр щIэныгъэфI зригъэгъуэтауэ иджы и лэжьыгъэм фIэфIу пэ- рытщ, уеблэмэ илъэсым къриубыдэу зигъэпсэхуну дохутырым иIэ махуэ 42-р щыхуэмыгъакIуэ къэхъуу. Япэ дыдэ езым и закъуэу абы операцэ ищIын щIидзащ 2010 гъэм. Ас-кэр зэрыжиIэмкIэ, ар Iэ, лъакъуэ пыхыным епхауэ щытащ. «Интернатурэмрэ ординатурэмрэ нэхъ гугъу дыдэми ухуегъэхьэзыр. Сэ егъэджакIуэфIхэр сиIащ. Апхуэдэщ, псалъэм папщIэ, лъынтхуэмкIэ хирург Баппенаев Марат. Дохутырыр псом хуэмыдэу Iэсэлъасэу, зэпIэзэрыту щытыпхъэщ, апхуэдэ дыдэуи зыпэрыхьа IэнатIэр и гъащIэм щыщ Iыхьэ нэхъыщхьэ хъун хуейуэ къысщохъу. Апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэ уимыIэу дохутыр-хирургыу улэжьэфынукъым», — жеIэ Былымыхьым.
Аскэр хущIокъу щылажьэ Тэрч район сымаджэщым тхьэмахуэм тIэу е щэ операцэ щищIыну. ЦIыхум и лэжьэкIэр хэIущIыIу хъуа нэужь, апхуэдэ дохутырым деж чэзу къагъэхъуу макIуэ сымаджэхэр. Былымыхьыр дэтхэнэми зэрыхъукIэ сэбэп яхуохъу, узыфэ нэхъ гугъухэр зиIэ къащыхэкIым, Налшык къалэм Лынтхуэ хирургиемкIэ и центрым пыщIащи, и ныбжьэгъухэмрэ и лэжьэгъухэмрэ зыкъыщIагъакъуэ, зочэнджэщ. ГурыIуэгъуэщ, район сымаджэщым иIэ Iэмалхэр зэрынэхъ мащIэрщ абы и щхьэусыгъуэр.
— ЦIыхухэр щыгъуэзэн хуейщ узыфэхэр къызыхэкIымрэ зэрызэгугъужыпхъэмрэ. Си деж къакIуэхэм зэпымыууэ яжызоIэ узыфэр хыумыгъэтIасэмэ, дохутырыр сэбэп нэхъ къызэрыпхуэхъуфынур, — жеIэ Аскэр. — Дохутырми и щIэныгъэм зэпымыууэ хигъэхъуэн хуейщ. Псалъэм папщIэ, иджыблагъэ Республикэ клиникэ сымаджэщым щекIуэкIащ Склифосовскэм и цIэр зезыхьэ институтым къикIа профессорхэр зыхэта конференц. ИкъукIэ тфIэгъэщIэгъуэну абыхэм дедэIуащ. Апхуэдэуи госпиталь хирургиер илъэс 50 зэрырикъур дгъэлъэпIащ, а Iуэхуми Москва къа- лэм къикIа профессорхэр хэтащ, абыхэм жаIами куэд къыхэтхащ. Ар щIыжысIэращи, Iуэхум сыт хуэдизу фIыуэ хэпщIыкIми, уи лэжьыгъэм гукъыдэж къует щIэ гуэрхэр къэпщIэху. Сэ сфIэфIщ зи щIэныгъэм, Iэзагъэм хэзыгъэхъуэну хущIэкъу цIыхухэр», — жеIэ Аскэр.
АЛХЪО Дыжьын.
