Зэ еплъыгъуэкIэ гурыIуэгъуейми
Дызэрыщыгъуазэщи, щыблэмрэ уэмрэ дунейм и къэхъукъащIэ шынагъуэхэм ящыщщ. ЩIым къылъэIэс уафэхъуэпскIхэм мафIэсхэр къагъэхъу, мэзхэм удынышхуэ ирадз, энергосистемэ лъэщхэм я къарур ягъэкIуэщI.
А къэхъугъэм и зэран йокI зи щхьэкIэр лъагэ жыгыжьхэм, псым тет кхъухьхэм, уэгум ихьа кхъухьлъатэхэм, промышленностым и IэнатIэхэу нэхъ лъагапIэхэм щыIэхэм, унэ зэтетхэм, тхыдэм и щIэину къалъытэ чэщанэжьхэм. Щыблэхэм, ди жагъуэ зэрыхъунщи, цIыху псэдзыгъи къашэ. Псалъэм къыдэкIуэу къыхэдгъэщынщи, США-м зы илъэсым хуэзэу цIыху 600-м нэблагъэ а къэхъукъащIэм щокIуэдыкI.
УафэхъуэпскIыу щIым къылъэIэсым зы напIэзыпIэм идз удыныр икъукIэ хьэлъэщ икIи шынагъуэщ — вольт мелуани 100-м нэблагъэ и гуащIагъщи. Токыу хэтыр къызэрабж Iэмэпсымэхэри щыIэщи, абыхэмкIэ къахутам я нэхъ «уэрыр» ин дыдэщ — ампер мин 26-м щIегъу. Мыбдежым зи гугъу щытщIыр щыблэр аращи, лъэщагъыу къызыкъуихри киловатт мелардым нос. МафIэсхэр щаримыдзми, унэ зэтетхэр, кхъухьхэр, члисэхэр щыблэм щызэщхьэщиуд, щызэтригъэщащэ куэдрэ къохъу.
КъызэралъытамкIэ, ди планетэм илъэсым, ику иту, уафэгъуагъуэ уэшхыу мелуан 16 хуэдиз къыщошх. Абы къикIыращи, дыщыпсэу ЩIы хъурейм зы дакъикъэм хуэзэу уафэгъуагъуэ уэшхыу 1.800-рэ къыщошх, секунд къэси щыблэр 100-м нэблагъэрэ щызэщIопщIыпщIэ. ЩIыпIэ куэдым уафэгъуагъуэ уэшх щыщыIэнкIэ хъунур дунейм и хуабэгъуэ зэманращ. Ауэ хы Iуфэ языныкъуэхэм щIымахуэхэми уэшх къыщешхрилэщ.
Къуршхэми уафэгъуагъуэ уэшхыр щыкуэдщ, уеблэмэ, уафэхъуэпскIхэм я бжыгъэр куэдкIэ щынэхъыбэщ. Зы жэщ-махуэм къриубыдэу, зи гугъу тщIы къэщIыгъэм нэхъ зыкъыщызэщIищIэр шэджагъуэ нэужьырщ. Ди щIыпIэхэм уафэгъуагъуэ уэшхыр зэрыщекIуэкIыр зы сыхьэт, нэхъыбэ дыдэу сыхьэтиплI нэблагъэкIэщ. Тропик щIыпIэу Африкэм хуэдэхэм сыхьэт 13-м нэблагъэкIэ уафэгъуагъуэ уэшхыр щымыувыIи къохъу. Зи гугъу тщIы къэхъугъэм а хэгъэгум зыкъыщызэщIищта иужькIэ, хуабжьагъышхуэ зэрихьэу щIы щхьэфэм ирокIуэ, зы сыхьэтым къриубыдэу километр 40-кIэ Iэпхъуэныр къызэрыридзэ щымыIэу.
Уэшхылъэ пшэ Iувхэр я теплъэкIэ ебгъэщхьынущ Iуащхьэхэм, чэщанэхэм е гъукIэ сыджхэм. Абыхэм я щхьэщыгур кIагъэпшагъэ гуэрым щIихъума хуэдэущ зэрыплъагъур. Я лъащIэр, ар езы къешх-къесхэр къызыхэкI пшэ Iыхьэрщ, теплъэ убзыхуа зимыIэ, фIыцIагъэ Iувщ. Уэшхылъэ пшэ гуэрэнхэм я щхьэкIэхэм километри 8-15 хуэдизкIэ щIым зыкъыщхьэщаIэтыкI, я лъащIэхэм — километр ныкъуэ, щырэ ныкъуэрэ хуэдизкIэщ.
Пшэм хэт псыIагъэм, ткIуанэ жьгъей щIыIэпсхэм къыщыщIэдзауэ мыл кIанэхэм я деж щыщIитIыкIыжу, щытыкIэ зэмылIэужьыгъуэхэр къещтэ. Уэшхышхуэ къригъэжьакъэ — зэман кIэщIым къриубыдэу пшэм псыуэ тонн мини 100-м щIигъу къыхэжынкIэ зэрыхъунум хуэхьэзыру щыт. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, апхуэдиз зи куэдагъ псыIагъэр пшэм щызэтезыIыгъэ къарур икъукIэ инщ.
ЩIы щхьэфэм къыщежьэу къащIэпщэ жьапщэм къищынэмыщIа, ткIуэпсхэмрэ мыл кIанэхэмрэ пшэм щызэтезыIыгъэ лъэщагъ ину къалъытэр пшэ лъащIэмрэ щыгумрэ щызэхэухуэна ткIуэпсхэр электро и лъэныкъуэкIэ зэрызэщIэузэдар зэрызэтемыхуэмрэ ихъуреягъкIэ къыщыунэхуа малъхъэдис губгъуэмрэ, зэхэту, къагъэщI къару абрагъуэу уэгум ит пкъыгъуэхэр зэзышалIэрщ.
Къэгъэлъэгъуапхъэщ пшэм щекIуэкI Iуэхугъуэ псори: уэшх къежэхым и куэдагъри, уафэхъуэпскIхэм я бжыгъэри, уэ къехым и хьэлъагъри зэрызэпыщIар, зыр адрейм зэрелъытар. Псалъэм папщIэ, уафэхъуэпскIхэм я бжыгъэм хэхъуэху, уэ къеххэм я куэдагъри, я инагъри нэхъыбэ зэрыхъунури хьэкъщ.
Зэ еплъыгъуэкIэ гурыIуэгъуейщ псы ткIуэпсхэмрэ мыл кIанэ цIыкIухэмрэ фIэкIа зыпкърымылъ пшэм апхуэдиз зи гуащIагъ электричествэ зэрыщызекIуэри, километр бжыгъэ зи кIыхьагъын щыблэшэхэр къызэрызыхиутIыпщыкI-ри.
Уэ кIанэхэм пшэ кIуэцIым къыщыунэхун щыщIадзэр абы щыщыIэ электричест-вэм и къарур зы мардэ гуэрым щхьэдэха иужькIэщ. Уэр пшэм къызэрыщыхъум и хуабжьагъри абы къыхэбыргъукI электро-малъхъэдис къарур зыхуэдэм елъытащ. Уэшхылъэ пшэ Iувхэм я кIуэцIым щызэпхыукI уафэхъуэпскIхэм я бжыгъэр, зы дакъикъэм къриубыдэу 18 — 20-м нэблэгъамэ, геофизикэ щIэныгъэр щыхьэт зэрытехъуэмкIэ, апхуэдэхэм уэ къазэрыхэкIынум упэплъэ хъунущ.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
