Жыгышхуэу хадэм димытми, псышхуэм дыщыщкъэ зы ткIуэпсу
Ширдий Маринэ Хьэжумэд и пхъур Арщыдан къуажэм къыщалъхуащ. Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и тхыдэ-филологие факультетыр къиуха нэужь ар лэжьыгъэм щыпэрыхьащ Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм къыщыдэкI «Черкес хэку» газетым, — абы политикэмрэ жылагъуэ гъащIэмкIэ и къудамэм и унафэщIу щытащ.
И унагъуэр Налшык къэIэпхъуэжа нэужь, Маринэ кърагъэблэгъащ «Адыгэ псалъэ» газетым щэнхабзэмкIэ и къудамэм и унафэщIу, 2006 гъэм щегъэжьауэ ар редактор нэхъыщхьэм и къуэдзэу мэлажьэ.
Маринэ республикэм и журналист пэжэхэм ящыщ зыщ. Езым и тхэкIэ, гупсысэкIэ иIэжщ, бзэ шэрыуэ Iурылъщ, щIэныгъэ, художественнэ тхыгъэхэр Iэрыхуэу адыгэбзэм кърегъэзэгъэф. Публицист набдзэгубдзаплъэм гу зылъитэр куэдщ, купщафIэщ абы газет напэкIуэцIхэм къыщиIэт Iуэхугъуэхэри. Псом нэхърэ нэхъ къехъулIэу жыпIэ хъунущ анэдэлъхубзэмрэ щэнхабзэмрэ я зыужьыкIэ хъунумрэ хамэ къэрал щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм я щыIэкIэ-псэукIэмрэ ятеухуа тхыгъэхэр. Апхуэдэу 1991 гъэм ар яхыхьащ Тыркум щыпсэу адыгэхэм, иужькIэ 2004 гъэм журналист гуп хъууэ трагъэзащ икIи нэгъэсауэ къиIуэтэжащ хэхэс адыгэхэм я псэукIэр зыхуэдэмрэ я гурыгъу-гурыщIэхэмрэ. Журналистхэм ящIа лэжьыгъэр щызэхуэхьэсыжа «Тыркум щыпсэу адыгэхэр» тхылъри къыдигъэкIыжауэ щытащ 2007 гъэм.
Ширдийр и IэнатIэм псэ хьэлэлу зэрыпэрытыр къагъэлъагъуэ и ехъулIэныгъэхэм — ар КъБР-м ПечатымкIэ и министерствэм, КъБР-м и Журналистхэм я зэгухьэныгъэм я саугъэтхэм я лауреатщ, Налшык къалэ щекIуэкIа, журналист нэхъыфIхэм я зэпеуэхэм тIэунейрэ лауреат щыхъуащ, Урысей печатыр илъэс 300 зэрырикъум и щIыхькIэ къыдагъэкIа дамыгъэ лъапIэр къыхуагъэфэщащ, апхуэдэуи абы зэрехьэ «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щIыхь зиIэ и журналист» цIэ лъапIэр.
Маринэ зыхэт лэжьакIуэ гупым фIыуэ къалъагъу, и псалъэм пщIэ щиIэщ редакцэм, езыр чэнджэщэгъуфIщ. Ныбжь дахэм нэсащ, и акъылрэ цIыхугъэкIэ къилэжьа Iулыджрэ и гупсысэкIэрэ тхэкIэкIэ къыдихьэха щIэджыкIакIуэхэмрэ и куэду. Узыншагъэ быдэ иIэу, и унагъуэм илъ насыпыр хуэбагъуэу, и къалэмыр жанрэ щхьэусыгъуэфIкIэ фIэкIа къимыщтэу куэдрэ ди япэ итыну дыхуохъуахъуэ.
Ширдий Маринэ: Сыту насыпышхуэ ди щIыналъэр зэрымамырыр, гъащIэ къызыпэщылъхэм
ди лъапсэжьым лъабэдий зэрыщащIыр
— Маринэ, уи щIэныгъэкIи, уи зэхэщIыкIкIи, уи хьэл-щэнкIи цIыху нэсу дунейм утетщ. Апхуэдэ гъуэгу къозыта уи адэ-анэм, уи къуажэм щыкIуа сабиигъуэм утезгъэпсэлъыхьынут.
— Си гуапэ дыдэу абыхэм я гугъу щIыпхуэсщIынур ахэр си адэ-анэу зэрыщытым и закъуэкъым, атIэ зи сабиигъуэр зауэ илъэсхэм техуа, зи щIалэгъуэр къэралыр зэфIэгъэувэжыным щхьэузыхь хуэзыщIа щIэблэм я фэеплъ хъун хуэдэу къысщохъури аращ.
Сэ унагъуэшхуэ сыкъыщыхъуащ. Си адэм и анэ КIулэ (Iэрэмысэхэ япхъут), си адэ-анэр, си адэ къуэшитIымрэ си адэ шыпхъумрэ (унагъуэ щхьэхуэ хъуху).
ДыщIэунагъуэшхуам и щхьэусыгъуэр. Си адэшхуэ Ширдий Тэукъан зауэм хэкIуэдат 1942 гъэм, ди анэшхуэм сабиищ иIэу, еплIанэри дунейм къытехьэну пэплъэу. Си адэ Хьэжумэд илъэс 12-м иту и анэм дипIын хуей хъуат и къуэшитIымрэ и шыпхъумрэ. И ныбжь нэсу, си анэ Сэма (Къылышхэ япхъут) къыщишам, хэкIыу езыр зэрыпсэун Iуэху зэрихуами хъунут, ауэ и гум идакъым фызабэ къызыхужаIэну и анэр къигъэнэну. Нанэ цIыху щэбэт, гъэсат, укIытэхт, егъэлеяуэ къабзэлъабзэт. КIэщIу жыпIэнумэ, щхьэгъусэмрэ бынымрэ зыхуей хуигъазэу унэгуащэу щытын хуейуэ арат, зауэр къэхъейуэ и дунейр къытемыкъутамэ. Гёте къызыхэкIа лъэпкъым и сэлэтхэр къакIуэри, зэпэгэкIхэм, цIыхуу ямыбжхэм цIыхугъэншагъэр зищIысыр зыхрагъэщIат.
Сэ нэхъыфIу слъагъу тхакIуэхэм ящыщщ Камю Альбер. Абы жиIэгъащ: «Къэрал щIыщыIэр жэнэт тхуиухуэн щхьэкIэкъым, атIэ жыхьэнмэ къимыгъэщIын папщIэщ». 1930 — 1940 гъэхэм щыIа къэрал нэхъ лъэщхэр жыхьэнмэращ зытелэжьар, абы хисхьахэри лажьэ зимыIахэращ, бынхэм щхьэщачу кърагъэукIахэмрэ гугъуехь фIэкIа ямылъэгъуауэ гъащIэр къызыIэщIэухахэмрэщ.
Къапщтэмэ, си анэр тху защIэкIэ еджэу еплIанэ классым къыщIашри, колхоз лэжьыгъэм пэрагъэуват, зауэр екIуэкIыху пхъэ къыщIашу мэзым щIэта гупым яхэта и адэр Iэрызехьэу щыхэгъуалъхьэм. Мамэ фIыуэ зэрылэжьам и щыхьэтщ СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и УнафэщI Подгорный и Iэр зыщIэлъ ЩIыхь тхылъ къыхуагъэфэщауэ зэрыщытар. Сыту куэд я фэм дагъэхуа зауэ нэужьым лэжьахэм.
Артист цIэрыIуэу щыта Иуан Владимиррэ си анэмрэ зэдэлъхузэшыпхъум я бынщ. Ар зэгуэр дыдей къыдыхьауэ жиIэу зэхэсхат: «Уа, си шыпхъушхуэ, къэралым псэемыблэжу хуэлэжьа, Ширдий лъэпкъым щIалиплI къахуэзылъхуа уэ фэеплъ пхуэфащэщ» (хъыджэбзитIыр дыкъыщIыхимыгъэщар щIалэхэм лъэпкъыр ягъэбэгъуэнущ жиIэу арагъэнт).
Си адэм бухгалтер IэщIагъэ иIэт. Ар къуажэ Советым секретару зы зэманкIэ щылэжьащ, уи хъэтIыр дахэщ, урысыбзэкIэ тэмэму уотхэф, жаIэри. Ауэ иужькIэ тыкуэнтет хъури, пенсэм кIуэхукIэ а лэжьыгъэм пэрытащ. «Хьэжумэд хуэдэу сатум хэтыфа щыIэу къыщIэкIынкъым», — жаIэу щызэхэтхкIэ ди гуапэщ. Школым физикэмкIэ дыщезыгъаджэ Линдт Гильдэ Давидовнэ дерсым дыздыщIэсым губжьауэ къыджиIат тыкуэнтес гуэрым ахъшэ зэрыфIишхар. Сэ си адэри апхуэдэхэм яхибжауэ пIэрэ жысIэри, сыукIытауэ си щхьэр есхьэхати: «Маринэ, уи щхьэр къэIэтыт, уи адэм апхуэдэ гукъанэ игъащIэм зыхуригъэщIакъым», — щыжиIэм си гур къызэрыгъуэтыжат.
Си къуажэгъу Бажэ Дотий ди редакцэм къыщIыхьэрейщ. «Мухьэмэд, Маринэ адэ-анэ гъуэзэджэ иIащ», — щыжиIэкIэ, дауэ уи гуапэ зэрымыхъунур?! ЦIыху къызэрыгуэкIым «гъуэзэджэ» хужаIэныр нэхъ гугъущ, зыгуэркIэ цIэрыIуэ хъуам елъытамэ. А «гъуэзэджэм» абы къригъэкIыр лэжьакIуэшхуэхэу, цIыхугъэ, хабзэ, гущIэгъу яхэлъу зэрыщытаращ. Иужьрейм и щыхьэту къыщIэкIынущ дэхуэхауэ, зеиншэу ди Iыхьлыхэм зыгуэр къахэкIмэ, зэрашэлIэжрэ зыхуей хуагъазэу зэрыщытар.
Папэ пцIы идэнутэкъым. Абы теухуауэ ди унагъуэм зы гушыIэ къинащ. Жэм диIэт, ди нысэм «игу къыдэмыхьэу». Ящэну мурад ящIри, къуажэм хагъаIуэ. Зы лIы гуэр къэкIуащ, папэ дэсу. «Ар зэрыщыт дыдэм хуэдэу жриIэнкIэ зэрыхъунур си гум къэкIри, бомкIэ псынщIэу сыкIуэмэ: «уэлэхьи, лыи тхуемыгъэщI, шэкIи мыщIагъуэ», — жриIэ пэтрэ сынэсат, жиIэжырт ди нысэм дыхьэшхыу. «Пэж къызэрызжепIам щхьэкIэ, къызощэху», — жиIэри лIым дихуат ди жэм хуэмыхур.
Папэ гушыIэрейт, журналрэ газетрэ куэду къыщIитхыкIырти, махуэм къахьар щIимыджыкIауэ игу зэгъэнутэкъым.
Сэ сфIэгъэщIэгъуэну иужькIэ сегупсысыжу щытащ си анэм и пэш зэлъыIухыкIэм. Абы сурэтыщIхэм я IэдакъэщIэкIхэр фIыуэ илъагъурт. 1960 — 1970 гъэхэм репродукцэхэр ящэрт куэду. Ди пэшхэм фIэлъахэм щыщу сигу къинащ Петров Василий «Охотники на привале» зыфIищамрэ Крамской Иван и «Неизвестная» жыхуиIэмрэ. Япэ сурэтыр фIыуэ слъагъуртэкъым, уеблэмэ сыщышынэрт псэущхьэ къаукIахэр сурэт IуплъапIэ дыдэм деж щылъти. ЕтIуанэращи, «Неизвестнэр» апхуэдизкIэ дахэти, абы зыкIи емыщхь сэ, сыунэхъуауэ фIэкI сымыщIэу, сурэт щIагъым сыщIэту сыхудэплъейрт, пагэу къысхуеплъыхым.
Си сабиигъуэм щыщщ нэхъ дыцIыкIуху гъурыгъуапщкIуэ дыщыджэгуа бэрэжьей гуэрэныр, абы дыкъыхэжмэ, дызыхэпкIэ псы IущIар (Арщыданыпсыр сытым щыгъуи чэнжт, къыщиукIэ шынагъуэ хъу щхьэкIэ), абы псым кърихьэхыу къыщыдубыд мыIэрысэр, жэрыгъэкIэ дызыдэжейуэ щыта Iуащхьэр, Муртазэ и тIыгъэ жаIэ абы щхьэкIэ. Сыт и уасэт абы утету къуажапщэм укъыхэплъэныр!
Зыгуэр къэзгупсысу къащыхъунри хэлъщ, ауэ япэрей адыгэ къуажэхэм къыщыхъуахэм я гукъэкIыжхэр зэщхьу къыщIэкIынущ. Компьютерымрэ жып телефонымрэ щымыIэу, дунейм хуиту дызэрытетар насыпышхуэу къызолъытэ. Ауэ си сабиигъуэр IэфIу сигу къызэринар зи фIыщIэр си анэшхуэмрэ си адэ-анэмрэщ. Ди сабиипсэхэр щIэгузэвэн абыхэм ядэтлъэгъуакъым икIи зэхыдагъэхакъым. Си адэ шыпхъум ди пщIантIэжьым щхьэкIэ, «мыр лъагъуныгъэм и лъапсэщ» жеIэ, гуащэмрэ нысэмрэ щызэгурыIуэ, пщIэ щызэхуащI унагъуэу дыкъызэрыгъуэгурыкIуэм щхьэкIэ. Иджы а ди пщIантIэм дэсыр си дэлъху ещанэмрэ абы и унагъуэмрэщи, срогуфIэ нысэфI зыхуэщу жыхуаIэ лъапсэм аргуэру и насып къызэрикIам. СогуфIэ а пщIантIэм къыщызыжыхь хъыджэбз щхьэц баринэ цIыкIуитIыр щыслъагъукIэ — ахэр си шыпхъумрэ сэрэ ди пIэ къиувам хуэдэщ. Сыту насыпышхуэ ди щIыналъэр зэрымамырыр, гъащIэ къызыпэщылъхэм ди лъапсэжьым лъабэдий зэрыщащIыр.
— Журналистикэр цIыхухъу IэщIагъэу къыщалъытэу щыта зэманым, уэ дауэ ар къыхэпха хъуат?
— Университетыр къыщызухам мазищкIэ егъэджакIуэу сылэжьащ. «Шумэданым» далъхьэжын диплом уиIэ щыхъуакIэ, унагъуэ уихьэн хуейуэ аратэкъэ? Агънокъуэ Лашэ жиIэу щытауэ яIуэтэж: ущIалэфIыр пэжмэ, уи къуажэ пщащэ къэшэф, укъэзымыцIыхум бэлыхь укъыщыхъунри хэлъщ. Апхуэдэ щIалэфIым Саратов юридическэ институтыр къыщиухауэ Черкесск лэжьэн щыщIидзэн хуейти, сэри абы сыкъыщыхутащ, декабрь мазэу, кIэщIу жыпIэмэ, «сыдекабристкэщ».
Лэжьэн щыщIэздза «Ленин нур» газетым и редактор нэхъыщхьэр Къардэн Мухьэмэдт, и гъащIэр комсомол, парт къулыкъум пэрыту ихьауэ. Къэзухам къыщIэупщIэу ди университетыр зэрыарар щыжесIэм, афIэкIа хэмылъу лэжьапIэ сыкъищтат, игъащIэм си зы тхыгъэ цIыкIу газетым къытемыхуауэ. АпхуэдэпщIэ иIэу щытащ ди университетым. Ауэ абы и закъуэкъым. А зэманым зы цIыху срихьэлIакъым Къэбэрдей-Балъкъэрым къемыхъуапсэу, Налшык къалэ и дахагъэр ямыгъэщIагъуэу. Ставрополь крайм и областу щытымрэ КъБАССР-мрэ зэхуэдэнт? Лъэпкъ интеллигенцэращи, абы щыпсэу адыгэхэм нэхърэ хуэдипщIкIэ ущынэхъыбэкIэ, щIэныгъэкIи, щэнхабзэкIи, гъащIэм и сыт хуэдэ лъэныкъуэкIи ди къигъэхъуапIэр нэхъ зэрыкуум шэч хэлътэкъым (куэдагъыр фIагъым и дамыгъэу сыт щыгъуи зэрыщымытыр, дауи, гурыIуэгъуэщ).
Ауэ а мащIэм къыхэлыдыкIырт лэжьыгъэшхуэ зи гуащIэ дэхуа цIыху гъуэзэджэхэр. Псом япэу я цIэ къисIуэнт Къэбэрдейм фIыуэ щацIыхухэм: «Адыгэ къэкIыгъэцIэхэр» зыгъэхьэзыра, мэкъумэш щIэныгъэхэм я кандидат Хьэкъун Барэсбий, «Адыгэхэм я къуалэбзу щIэныгъэр» томитI хъу тхылъыр зи IэдакъэщIэкI Брат Хьэсин, филологие щIэныгъэхэм я кандидатыр. КъэкIыгъэцIэхэм, псэущхьэхэм, къуалэбзухэм я цIэхэр, абыхэм я хущхъуагъэр, щыпсэу щIыпIэр, я Iэпкълъэпкъхэм, я кIуэцIфэцIхэм зэреджэр, нэгъуэщI куэди зэхуахьэсащ абыхэм. ЩIалэ дыдэу щIадзэри, темызашэу, зэрамыгъэтIылъэкIыу, зыпэрыт лэжьыгъэм къыдащIыкIыу щIэныгъэшхуэ тхузэхуахьэсыжащ. Псалъэм папщIэ, сабийхэм къыбжезыIэфын яхэту пIэрэ абыхэм щхьэкIэ ятха усэхэм, уэрэдхэм къыхэщ цIыжьдадэр синицэ цIыкIур зэрыарар. Лениным и цIэр зезыхьэ уэрамым вальдшнепым адыгэбзэкIэ и цIэр къыджефIэм сом мелуан фэттынущ, жыфIэу фехыу фыкъыдэкIуеижми, къыфхуэнэжынущ. Ар щIупхъ жыхуаIэращ, Кавказым и къухьэпIэ лъэныкъуэм щопсэу, нэгъуэщI щIыпIэ мылъатэу. ЖысIэну сызыхуейращи, къэкIыгъэхэм, псэущхьэхэм, бжыгъэхэм, махуэцIэхэм, нэгъуэщIхэми я цIэхэр зэрытIэщIэхум (ари егъэлеяуэ псынщIэу) къигъэлъагъуэр адыгэбзэм и къарур зэрыщIэткIукIырщ, гъатхэ мылпыжу. Аращи, Барэсбийрэ Хьэсинрэ я тхылъ гъуэзэджэхэм фIэщыгъэцIэхэм я закъуэкъым итыр, атIэ адыгэбзэм и гъэщIэгъуэнагъри, зэрыкупщIафIэри, зэрыгурыIуэгъуэри, лъэпкъ набдзэгубдзаплъагъри, IуэрыIуатэри, нэгъуэщI куэди фэеплъу щызэхэгъэжыхьа хъуащ.
Къэбэрдейм фIыуэ щацIыху усакIуэ, адыгэбзэмкIэ егъэджакIуэфIу щыта Бемырзэ Мухьэдин, ди редакцэм щылэжьа усакIуэ Нэхущ Мухьэмэд, адыгэ IуэрыIуатэмкIэ щIэныгъэлI Мыжей Михаил, артист гъуэзэджэ Акъ Мухьэрбэч. ГъэщIэгъуэнт Мухьэрбэч къызэрытцIыхуа щIыкIэр. Си щхьэгъусэмрэ сэрэ дыпсалъэу Черкесск и уэрамым дыздрикIуэм, ар дяпэ къищри: «Къысхуэвгъэгъу, Къэбэрдейм фыщыщ?» — жиIэри къыдэупщIат, ди псэлъэкIэр «зэрыкъэбэрдейр» и тхьэкIумэм къиIуати. А махуэм щыщIэдзауэ зэныбжьэгъу дыхъури, унагъуитIыр (Мухьэрбэчрэ абы и щхьэгъусэ Фэрдэусрэ хуэдэу дахэрэ, зэкIурэ, уардэрэ уагъэлъыхъуэнт) дызэкIэлъыкIуащ, зэрыжаIэу, республикэм исыр дыщIыхьэн хуэдэу я гум щIыхьауэ Мухьэрбэч илъэс 38-рэ и ныбжьу дунейм ехыжыху. «Незаменимых нет», — жызыIар сыту Iейуэ щыуа. ПлъэкIмэ, абы хуэдэ къыхуэгъуэтыф иджы Акъ Мухьэрбэч и цIэр зезыхьэ Шэрджэс драмэ театрым.
Журналист, усакIуэ гъуэзэджэт Пхъэш МуIэед. Абы и усэхэр щызэхуэхьэса «Гъуэгуанэ» тхылъыр къызэрыдэзгъэкIыжыфар (езыр дунейм ехыжа иужькIэ) сызыгъэгуфIэщ. Ар зи жэрдэмри зи ахъшэ тезыгъэкIуэдари МуIэед и ныбжьэгъуу щыта, художник, хьэрычэтыщIэ Къардэн Мухьэдинщ. Тхылъыр адыгэ усыгъэм и зы налъэ зэрыхъуар, абы щIэупщIэ иIэу зэрызэбграхар, литературэ критикхэм къабыл зэращIар куэд и уасэщ. Нэхъыщхьэращи, къызэщIэкъуэжа хъуащ, адэ-мыдэкIэ дэмыкIуадэу. Сыхуейт гъащIэм сыщыхыхьэ дыдэм лэжьэгъу, ныбжьэгъу къысхуэхъуа, зи гуапэ зыхэсщIа псоми фIыщIэ яхуэсщIыну.
Ди республикэм дыкъызэрыIэпхъуэжрэ илъэс 20 мы гъэм хъуащ, ауэ абы ныбжьэгъу щытхуэхъуахэм дэрэ дызэрощIэ, дызэкIэлъокIуэ, телефонкIэ дызопсалъэ. КIыхьыIуэ хъункIэ сымышынэтэмэ, иджыри куэдым я цIэ къисIуэфынут, псалъэм папщIэ, щхьэхуэу утепсэлъыхьыну хуэфащэт драматург, тхакIуэ, усакIуэ Шыд Юрэ. Адыгэ интеллигенцэм щыщу сэ абы къыщысцIыхуахэм яхуэфащэт совет усакIуэ Озеров Лев и мыпхуэдэ псалъэхэр зытет фэеплъ яхуэбгъэувыну:
«Мы уходим. Вы нас прозевали.
Нас прошляпили в недобрый час.
Оправдаться сможете? Едва ли.
Как всегда, вам будет не до нас».
— Маринэ, сыт журналистикэм и къалэн нэхъыщхьэу къэплъытэр?
— ЦIыхухэм щIэныгъэ яхыхьэнырщ. Къэралми, республикэми, дунейми къыщыхъур, дауи, къэгъэлъэгъуэн хуейщ, газетым аращ и къалэн нэхъыщхьэу къалъытэу къекIуэкIри. «Газетхэр — тхыдэм и секундхэр пызыбжыкIщ», — жиIакъэ Шопенгауэр Артур. Ди зэманым хъыбарегъащIэ Iэмалу щыIэр гъунэжщи, дэ щIэныгъэм нэхъ тедгъэщIэну сыхуейт, ди газетыр нэхъыбэу зыIэрыхьэр къуажэдэсхэр зэрыарар, тхылъхэр егъэлеяуэ лъапIэ зэрыхъуар къэслъытэу. «ЩIэныгъэ» жыхуэсIэр — ар тхыдэм, литературэм, адыгэ хабзэм, дунейпсо политикэмрэ экономикэмрэ, цIыхум и узыншагъэм, щIыуэпсым дызэрыхущытыпхъэм теухуахэрщ. Ахэр тыдодзэ, ауэ Iуэхум фIыуэ хэзыщIыкI щIэныгъэлIхэм ятхыут сызэрыхуейр. ЦIыхубэм щIэныгъэ зэрахэтхьэм къищынэмыщIауэ, апхуэдэ тхыгъэхэм ди адыгэбзэм зрагъэужьынущ. БощIэж, ИнтернетымкIэ хъыбар хагъэIуауэ щытащ «Адыгэ псалъэр» къыщIэзытхыкIхэм я бжыгъэр зэрымащIэм къыхэкIыу, ар зэхуащIыпэнкIэ хъуну. Япэрауэ, си гугъэкъым апхуэдэ къэхъуну, лъэпкъ мащIэхэм я бзэр хъумэныр къэралым пщэрылъ зыщищIыжхэм ящыщщи. ЕтIуанэрауэ, апхуэдэ къэхъумэ, сытми пэлъэщу мы зэманым къэса, къэралыбзэм хуэфэщэн къару зиIэ хъуа адыгэбзэр ужьыхыжу щIидзэнущ. Бзэр щIэблэм лIэщIыгъуэ-лIэщIыгъуэкIэ зэIэпах, нобэ зэкIэ дыкъэувыIэнщи, пщэдей пытщэжынщ жыхуэпIэр абы къезэгъынукъым.
— Дунейпсо Адыгэ Хасэм и зэхуэсышхуэхэм ящыщ куэдым ухэтащ, птхыжащ. Сыт жыпIэнт плъэгъуамрэ зэхэпхамрэ теухуауэ?
— «Дунейр шэрхъщи, мэкIэрахъуэ» псалъэжьыр уигу къэмыкIынкIэ Iэмал иIэтэкъым Дунейпсо Адыгэ Хасэм и япэ зэхуэсым кърихьэлIахэм уащыхэплъэкIэ. КъулыкъукIэ нэхъ зэфIэкI зиIэхэр зыхуэмей Iуэхут ар — дыдейхэри хэхэсхэри къапщтэмэ. Сигу икIыжыркъым щIэныгъэлI Едыдж Бэтрай (абы щыгъуэм ар Германием щыпсэурт, иужькIэ Мейкъуапэ къэIэпхъуэжащ) къызжиIауэ щытар. «IэнатIэфIрэ мылъкуфIрэ зэзыгъэпэщахэр шынэрти, коммунистхэм дрателъхьэу къащыхъурт. Хасэм драгъэкIуэлIэну хуейтэкъым, адыгэбзэр зэрызэдгъэщIэжам, ХэкумкIэ ныбжьэгъу щыдиIэу, дызэхуэтхэу зэрыщIэддзам къыхэкIыу. АрщхьэкIэ дахуикIуэтакъым: тшхым тедгъэкIуадэр дгъэмащIэурэ, Хасэм хэтыпщIэ хэтлъхьэу, анэдэлъхубзэкIэ тхылъхэр зыIэрыдгъэхьэу, ахэр дгъэбагъуэрэ нэгъуэщIхэм яхуэдгуэшу щIэддзащ». Уи нэгу къыщIэгъэхьэт «Хэку, лъэпкъ, адыгэбзэ» жаIэфын щхьэкIэ абыхэм бэлыхьу ятелъар! Апхуэдэ цIыхухэр къызэкIуэлIа, абыхэм я гугъэ псор зрапха Хасэр къарууншэ пщIын дэнэ къэна, ар махуэ къэс узытелэжьэн хуей Iуэхущ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, зы псэущхьэ кърагъэламэ, кIуэдыжынкIэ хъунур ягъэбэгъуэжамэ, IэщIагъэлIхэм фIыщIэшхуэ хуащIу хъыбар къат. Зауэм епха щхьэусыгъуэхэм я зэранкIэ дунейм тепхъа хъуа лъэпкъыр дауэ зэрыбгъэкIуэдыжынур? Ар цIыхугъэми, лъэпкъ мащIэхэр хъумэным теухуауэ ООН-м, нэгъуэщI дунейпсо зэгухьэныгъэхэм къащта унафэхэми, Урысейм и Конституцэми къезэгъыркъым.
Гугъущ жылагъуэ Iуэху зепхуэну, ауэ нэгъуэщI гъуэгу щыIэкъым. «ЛIэным лIыгъэ хэлъщ» жыхуиIэм хуэдэу, улъэпкъынми лIыгъэ хэлъщ, глобализацэм и архъуанэм дикIуэдэнкIэ зэрыхъунум тепщIыхьмэ. Аращи, фылажьэ, Замирэ, уэри ДАХ-м и унафэщIхэм уащыщщ, фIыщIи пхузощI, редакцэм уи къалэн щыбгъэзащIэ къудей мыхъуу, лъэпкъым уи гур хузэIухауэ узэрыщытым папщIэ.
— Маринэ, сытым уигъэгуфIэрэ, сыт насыпыр зыхэплъагъуэр?
— Упсэуныр насыпщ, жей Iувым дыкъыхэкIыу дыхилъэфэжыным хуэдэу гъащIэр щыкIэщкIэ. Насыпщ си ныбжьым къриубыдэм нэхърэ нэхъыбэрэ Къэбэрдей-Балъкъэрыр зэрымамырар. Сэ къызэрыслъытэмкIэ, зауэр IуэхугъуитIщ къызэрыкIыр: япэр щхьэхуещагъэщ (щIыр, абы щIэлъ фIыгъуэр, н.къ. зэпаубыду), етIуанэр — Iуэху куэдыIуэ щызэтрихьэм деж (дыгъум и лъэужьыр игъэкIуэдыжын щхьэкIэ пэшым мафIэ щыщIидзэж къызэрыхъум хуэдэу), цIыхухэр зауэкIэ щхьэлажьэ щащIращ, къэралым къахуищIэн хуейуэ къахуимыщIэм темыпсэлъыхьыжыфу, «зауэ щымыIэмэ, псори додэ» гупсысэм я щхьэр теухуа хъууэ. ФIыуэ слъагъуу жыхуэсIа Камю и псалъэкIэ жысIэнщи, «отсутствие смысла в условиях абсурда» — щытыкIэм зыри нэбгъэс хъунукъым. Плехановым (абы фIы дыдэу ищIэрт зытепсэлъыхьыр) 1917 гъэм социальнэ гъэунэхуныгъэ Урысейм щызыублахэм щхьэкIэ «они были левее здравого смысла» жиIэгъащ.
Акъыл гъэтIысакIэ зы Iуэхуи бгъэдыхьэну хуэмейхэрэ жыпIэну, дунейр зэрызохьэ, къулейсызхэр, щIэныгъэншэхэр, лэжьапIэншэхэр куэд мэхъу. Ар сытым дежи шынагъуэщ икIи фIыкIэ иухыркъым.
Насыпщ «Нанэ, сэ сыножьэ», — жиIэу етIуанэ къатым пщэдджыжькIэ къыщыджэ си къуэрылъхум сыпежьэн хуейуэ зэригъэувар.
Насыпщ ди сабийхэм, щIалэгъуалэм адыгэ къафэм зэрызратыжар. Ар цIыхур ирибгъэсэну, и Iэпкълъэпкъыр дахэ ирипщIыну Iэмал гъуэзэджэщ. Къагъэфэн зэрафIэфIым хуэдэу, адэ-анэхэм адыгэбзэми гугъу зыдрагъэхьу щытамэ, лъэпкъыр глобализацэм нэхъ къегъэлыгъуафIэ хъунт. Сызэгупсысыр пщIэрэ? Зыгуэрым деж кIуэт уи унэр е уи машинэр къызэт жыIи. Къэхъунур бощIэ. Уи бзэр, уи хабзэр, уи зэхэтыкIэр зыгъэкIуэдыну, нэгъуэщIхэм уахэзыгъэшыпсыхьыну уи яужь къихьам щхьэ зептын хуей, уэр-уэру, уи хуэмыхуагъымрэ, щIэныгъэншагъэмрэ, жыжьаплъэу узэрыщымытыфымрэ зытебгъакIуэу? «Ди быныр къэфакIуэ дгъэкIуэнукъым», — жызыIа яIуэтэжуи сэ зэхэсхакъым, ауэ адыгэбзэ дерсхэмкIэ я быныр гугъу ирагъэхьыну зэрыхуэмейм теухуа «зауэ щэхухэр» щокIуэкI ди курыт еджапIэхэм.
— Сыт уи хъуэпсапIэ, сытым гу лъебгъэтэнт жылагъуэм?
— Уи фIэщ мыхъунри хэлъщ, уеблэмэ сыгушыIэу я гугъэнщ, ауэ ди цIыху- хэм я узыншагъэр мыпхуэдиз ерыскъым ихьыну къысщохъу. Япэм Налшык дэта цIыхухэр я теплъэкIи я IэпкълъэпкъкIи нэгъуэщIащ. Интеллигенцэмрэ рабочэмрэ зэбэкI къалэдэсхэр нэхъ светскэт. Иджы апхуэдэжкъым.
Черкесск дыщыщыпсэум зы абазэ бзылъхугъэ ди гъунэгъут, и ныбжьыр хэкIуэтауэ. Езым и деж дыкIуэми, ди деж къатшэми, пщыхьэщхьэ щIагъуэ къэхъуртэкъым дыщызэдэмышхэ. Абы жиIэжар сигу къинащ. «Псыжь къуажэ шы дахэ зыщIэщIа тешанкIэхэм ису хьэщIэхэр ныщыкIуэкIэ, «къэбэрдейхэр бгы псыгъуэ хъужауэ къэсащ» жаIэу ди нэхъыжьхэр къыдэкIырт».
Цветаевэ Маринэ и зы усэм къыхигъэщар-щэ?!
«Как будто когда-то прикладом и
сталью
Мне выправили этот шаг.
Недаром, недаром черкесская талья
И тесный ременный кушак».
НэгъуэщIхэм уакъыхэзыгъэщыр тхъумэн хуейт, жысIэу аращ.
ХъуэпсапIэхэм пысщэмэ, ахэр егъэлеяуэ къысщыхъуркъым, зи гугъу сщIынухэм апхуэдэ пщIэ къызэралэжьам шэч къытесхьэркъыми. Сыхуейт Щэнхабзэ IуэхущIапIэ диIэну 1950 гъэхэм къыщыщIэдзауэ ди щIэныгъэмрэ литературэмрэ хуэлэжьахэм я щIэинхэр щызэхуэхьэсауэ, абы щыгъуэм ятха уэрэдхэмрэ макъамэхэмрэ ущедэIуэфу, сурэтхэм, н.къ. ущеплъыфу. Фантастикэ дыдэтэкъэ КъардэнгъущI Зырамыку, Нало Заур, IутIыж Борис сымэ дэтхэнэми апхуэдэ IуэхущIапIэ щхьэхуэу къахузэIутхыныр! Музейм щIэлъыпхъэм хуэдэхэри я фэеплъу щIэлъу, цIыхухэми я зэхуэсыпIэу, я IэдакъэщIэкIхэм къыщеджэу, театр теплъэгъуэхэм щеплъу. «Жыгышхуэу хадэм димытми, псышхуэм дыщыщкъэ зы ткIуэпсу», — щыжеIэ «Россие» усэм КIыщокъуэ Алим. Ди лъэпкъ мащIэм тещIыхьауэ жыпIэмэ, мыхэр жыг къудейкъым, атIэ жыгейщ, я жьауэм иджыри куэдрэ ди лъэпкъыр щIэсыфыну.
Сыхуейт ди къуажэ «нэщхъеифэхэр» дгъэщIэрэщIэну, Налшык архитектурэ и лъэныкъуэкIэ зыми хэмыгъуэщэн къалэу зиужьыну, зиубгъуну. Ауэ гъазэ имыIэу ар тIэщIэкIа си гугъэщ.
Епсэлъар НэщIэпыджэ Замирэщ.
УФ-м и Президент Путин Владимир 2002 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм къыщыкIуам КъБКъУ-м и унафэщIхэмрэ и егъэджакIуэхэмрэ щахуэза зэIущIэм хэту.
Мэзыхьэ Борис КъБР-м и Журналистхэм я зэгухьэныгъэм и саугъэтыр кърет. 2001 гъэ
ДАХ-м и 4-нэ зэхуэс. Краснодар, 1998 гъэ
Емызэш шэрыуэ
Илъэс 20 хъуауэ сыдолажьэ Ширдий Маринэ. А зэманым къриубыдэу сэ абы сигу иримыхьын зыгуэр дэслъэгъуакъым.
Маринэ хэлъ адыгагъэм поэмэ тептхыхь хъунущ. Бзылъхугъэ щыпкъэм и зэфIэкIыр инщ, узэхъуэпсэнщ. Лъэпкъ Iуэху хъуамэ, Ширдийм щхьэх ищIэр-къым. Ар хэтащ Дунейпсо Адыгэ Хасэм и зэIущIэшхуэ псоми, абыхэм кърихьэлIа ди лъэпкъэгъу цIэрыIуэхэм тетхыхьащ. И дэтхэнэ тхыгъэри куут, удэзыхьэхт, узыIэпызышэт.
Псом хуэмыдэу гъэщIэгъуэнт Маринэ и гъуэгуанэ тхыгъэхэр. Ахэр теухуат Тыркум щыпсэу ди къуэшхэмрэ ди шыпхъухэмрэ. Тхыгъэхэр «Адыгэ псалъэ» газетым теддзащ икIи, щIэупщIэшхуэ зэриIэм къыхэкIыу, иужькIэ тхылъ щхьэхуэуи къыдэдгъэкIыжащ.
Нобэ хуэдэ махуэ дахэу Маринэ дунейм къытехьащ. Си гуапэу сохъуэхъу Къэбэрдей, Шэрджэс, Адыгей хэкухэр, Шапсыгъ щIыналъэр зэрыгушхуэ ди шыпхъу телъыджэм, зи адыгэ лъэпкъыр емызэшыжу псэм нэхърэ нэхъ зыгъэлъапIэм, гъащIэ ин Тхьэм къритыну, узыншагъэ быдэ иIэну, и гурылъхэр къехъулIэну!
ХЬЭФIЫЦIЭ Мухьэмэд.
Бзылъхугъэ щыпкъэ
Уи ныбжьэгъум, фIыуэ узыхущыт цIыхум утетхыхьыну икъукIэ гугъущ — абы бгъэдэлъ фIагъхэр, уи гум хуилъ IэфIагъхэр къызэрыбгъэлъэгъуэн псалъэхэр къомэщIэкI, блэкIа зэманым фагъуэ имыщIыфа гурыщIэхэр пфIызэтрехьэ, жыпIэну узыхуейхэр тхыгъэ кIэщIым пхуигъэзагъэркъым. Арауэ къыщIэкIынщ езы Марини мыпхуэдэ тхыгъэ итхыну щIыфIэмыфIыр. Апхуэдэу щытми, къыщалъхуа махуэр нобэ зыхуэдгъэлъапIэ ди ныбжьэгъу, ди лэжьэгъу Ширдий Маринэ дигу хуилъ зыгуэрхэмкIэ зыхуэдгъэзэну дыхуейщ.
АтIэми, «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэм и къуэдзэ, КъБР-м щIыхь зиIэ и журналист Ширдий Маринэ и дуней тетыкIэкIи, и лэжьэкIэкIи, и унагъуэ зехьэкIэкIи — кIэщIу жыпIэмэ, сыткIи щапхъэ дахэу бгъэлъагъуэ хъуну бзылъхугъэ щыпкъэщ.
Къэрэшей-Шэрджэсым къыщыдэкI «Ленин нур» (1991 гъэм къыщыщIэдзауэ — «Черкес хэку») газетым политикэмкIэ, жылагъуэмрэ лъэпкъ Iуэхухэм-кIэ и къудамэм и унафэ- щIу илъэс пщыкIутхукIэ лэжьащ Маринэ. Газетым и къудамэ нэхъ мыхьэнэшхуэ дыдэ зиIэм и унафэщIу зэрагъэувами абы и хьэл-щэным теухуа куэд къыбжеIэ. А лэжьыгъэм упэлъэщын щхьэкIэ щIэныгъэфI уиIэу, дунейм, къэралым къыщекIуэкI Iуэхухэм фIы-уэ ущыгъуазэрэ ахэр цIыхубэм я пащхьэ тэмэму иплъхьэжыфу ущытын хуейт. Ар а лэжьыгъэм хъарзынэу пэлъэщу зэрыщытам ди газетым и лэжьакIуэхэри а зэманми фIыуэ дыщыгъуазэт. Адыгэ, Къэбэрдей-Балъкъэр, Къэрэшей-Шэрджэс республикэхэм ди анэдэлъхубзэкIэ къыщыдэкI «Адыгэ макъ», «Адыгэ псалъэ», «Черкес хэку» газетхэм «Зыщ ди блэкIари, зыуэ щрет ди къэкIуэнури» фIэщIыгъэм щIэту зэгъусэу къыдагъэкI номер зэхэтхэр гъэхьэзырынми Маринэ жыджэру хэтт. КъыкIэлъыкIуэ къыдэкIыгъуэхэр нэхъ зытеухуапхъэмкIэ, тхыгъэхэм я гъэпсыкIэ хъунумкIэ и чэнджэщхэр къыщыхилъхьэрт газетхэм я журналистхэм ирагъэкIуэкI зэхуэсхэм, «летучкэ» жыхуэтIэхэм.
1997 гъэм «Адыгэ псалъэм» къыщыувами псоми занщIэу гу лъыттащ ар цIыху зэщIэкъуауэ, дэтхэнэ зы Iуэхуми губзыгъэу бгъэдыхьэу зэрыщытым. Газетым щэнхабзэмкIэ и къудамэм и унафэщIу ягъэуври, а IэнатIэм гугъэзагъэу илъэс куэдкIэ пэрытащ Маринэ. Зэман гугъум и нэпкъыжьэ ди лъэпкъым къытримыдзэным, дуней псом къызэрыщацIыху, пщIэ къыщIыщыхуащI и хабзэ дахэхэр фIэмыкIуэдыным гу хьэлэлкIэ хуэлажьэ щIэныгъэлIхэу, гъуазджэм, щэнхабзэм я лэжьакIуэ пажэхэу газетым и напэкIуэцIхэм абы «къыщигъэпсэлъахэм» я бжыгъэр къэлъытэгъуейщ. Я лэжьыгъэм тригъэпсэлъыхь къудейтэкъым ахэр журналист Iэзэм, атIэ я IэнатIэхэм нэхъри зиужьын папщIэ щIэн хуейхэмкIэ, гъащIэм теухуа я Iуэху еплъыкIэхэмкIэ, лъэпкъым и пашэхэм гу зылъатапхъэу къалъытэхэмкIэ щIэджыкIакIуэхэм ядигъэгуашэрт.
Дэбгъуэн щымыIэу журналист лэжьыгъэм езыр зэрехъулIэм, псэ хьэлэлкIэ абы зэрыбгъэдэтым къытедгъэзэжу и гугъу дымыщIми хъунущ — газетым и щIэджыкIакIуэхэм гунэс ящохъу Ширдийм газет напэкIуэцIхэм къыщиIэт Iуэхугъуэхэр зэрызэпкърихыр. Мыбдежым зи гугъу щытщIыну дызыхуейр Маринэ газетым иджыпсту щигъэзащIэ къалэнырщ — журналист ныбжьыщIэхэм ядригъэкIуэкI лэжьыгъэрщ. Ар лъэпкъым и бзэр хъумэнымкIэ, абы зиужьынымкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэщ.
Газетым и къыдэкIыгъуэхэр нэхъ гъэщIэгъуэн, щIэщыгъуэ, тхыгъэхэр нэхъ купщIафIэ хъуным хьэлэлу хуолажьэ ар илъэс куэд хъуауэ. «Мыбы щIэтыр си цIэ-унэцIэракъым», — жиIэу корреспондентым и тхыгъэм IэхъуэгъуэтегъэкIыу Маринэ къыщеджэж къэхъуркъым. «Зымышхыжыным и мэкъумэш щIэ-кIэ» жыхуаIэм хуэдэу тхыгъэхэр щагъэхьэзыр къэхъуми, ахэр гупсэхуу, къэзытахэм яхуэтэмакъкIыхьу зэрегъэзэхуэж, я щыуагъэхэм гу лъарегъэтэж. Псалъэухам хэт дэтхэнэ зы псалъэри «и пIэм» иримыгъэувэжауэ тхыгъэр секретариатым иритынукъым. Ди адыгэ псалъэр текIуэту абы и пIэ нэгъуэщI къиувэным пэщIэтщ, и нэIэ зытет журналист ныбжьыщIэхэри хуеущий адыгэбзэр и къулеягъ псомкIи ягъэлэжьэным, я къэухьым махуэ къэс зэрызрагъэужьыным яужь итыным.
Лъэпкъ Iуэхуми гулыцI хузиIэ цIыхущ Маринэ. Дунейпсо Адыгэ Хасэм ди дежи, ди къуэш республикэхэми щригъэкIуэкIа Конгресс псоми, лъэпкъ Iуэхур япэкIэ гъэкIуэтэным зыщытепсэлъыхь нэгъуэщI зэIущIэ куэдми я лэжьыгъэм хэтащ Маринэ. Хэкум исхэми, хамэ щIыналъэр псэупIэ зыхуэхъуа ди лъэпкъэгъухэми я гъащIэм фIыуэ щыгъуазэщ, абыхэм ятеухуа тхыгъэ купщIафIэхэр и къалэмыпэм къыщIэкIащ, «Тыркум щыпсэу адыгэхэр», «Дунейпсо Адыгэ Хасэ: IуэхущIафэхэмрэ хъуэпсапIэхэмрэ» тхылъхэр къыдигъэкIащ.
Маринэ дэзыхьэххэм ящыщу нэхъ къыхэдгъэщыну дыхуейт абы тхылъ, къэралым къыщыдэкI газет зэмылIэужьыгъуэхэм еджэныр зыхилъхьэ щымыIэу фIыуэ зэрилъагъур. ГъащIэм и сыт хуэдэ лъэныкъуэми къыщыхъу-къыщыщIэхэр зэрызригъэщIэным яужь итщ. Аращ сыт щыгъуи щIэджыкIакIуэхэм щIэщыгъуэ ящыхъун гупсысэ щIиIэр.
ЦIыху зэхъуапсэ жыхуаIэм хуэдэ унагъуэ дахи къыкъуэтщ Маринэ. И щхьэгъусэ Мэсей Аскэр КъБР-м и прокуратурэм и къудамэм и унафэщIщ, юстицэм и чэнджэщэгъу нэхъыжьщ. Я щIалэ Марати и адэм и IэщIагъэр къыхихри, юристу еджауэ Налшык къалэ прокуратурэм щолажьэ. «Щхьэж хуэфащэ и щауэгъущ», — жиIэркъэ адыгэ псалъэжьым. И IэдэбагъкIи, хэлъ нэмыскIи, и щIэныгъэкIи абыхэм ядекIу дыдэу къахыхьащ я нысэ Мадини. Хабзэ дахэ зэрылъ, гуапэу къыщыпIущIэ унагъуэм исхэми яхэлъщ Маринэ и хьэл-щэныфIхэр. Езыхэм я щапхъэм тету ягъасэ унагъуэм я нэхъыщIэ дыдэ, Маринэ «Дыгъэ НанэкIэ» къеджэ я Iэдэм цIыкIуи.
Къыдалъхуахэм, абыхэм я щIэблэм зэрахуэгумащIэри зэрахуэсакъри ящыщщ Маринэ пщIэ хэха щIыхуэтщIым. Абы и гу хуабагъэр, и гуапагъэр куэдым ялъоIэс. Дэри абыхэм дахэту.
Ди тхыгъэр Маринэ хуэгъэза псалъэхэмкIэ духыну дыхуейщ: «Маринэ, ди шыпхъу дахэ! ЦIыхухэм уазэрыдэгуашэ гуапагъэр, гулъытэр минкIэрэ бэгъуауэ къыпхэхъуэжу, уузыншэу, фIыуэ плъагъухэр къыпкъуэту, уи гъащIэмрэ уи хъуэпсапIэхэмрэ зэтехуэу куэдрэ Тхьэм уигъэпсэу!»
ДЫЩЭКI Соня,
ЖЬЭКIЭМЫХЪУ Маринэ.
Хэкупсэ
Ширдий Маринэ адыгэ лъэпкъым псэемыблэжу икIи жыджэ-ру хуэлажьэ журналист, публицист хьэлэмэтщ. Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетыр къиуха нэужь, Маринэ и щхьэгъусэм лэжьапIэ хуэхъуа Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм мэIэпхъуэри, «Черкес хэку» газетым лэжьэн щыщIедзэ. А лъэхъэнэм шэрджэс цIэрыIуэхэу, адыгэ ботаник нэхъыщхьэ Хьэкъун Барэсбий, IуэрыIуа-тэдж хъарзынэ Мыжей Михаил, усакIуэ гъуэзэджэхэу Бемырзэ Мухьэдин, Пхъэш МуIэед сымэ нэIуасэ яхуохъу, икIи абыхэм адыгэ лъэпкъым хуаIэ лъагъуныгъэ нэсыр гурыхь щохъу. Газетым щыщылэжьа илъэс 16-м Маринэ хузэфIэкIащ зыпэрыт IэнатIэ мытыншыр иригъэфIэкIуэн, дерс къызыхахын Iэужь щхьэпэ къызэринэкIын.
Безрокъуэ Маритэ, Джэрыджэ Арсен, ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, IутIыж Борис, Ширдий Маринэ, Бейтыгъуэн Сэфарбий сымэ.2005 гъэ
Зыщалъхуа лъахэм 1997 гъэм къегъэзэжри, «Адыгэ псалъэ» газетым редактор нэхъыщхьэу увагъащIэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд и жэрдэм хэлъу, журналист лэжьыгъэм пэроувэж. ИужькIэ, 2006 гъэм, Маринэ редактор нэхъыщхьэм и къуэдзэу лэжьэн щIедзэ. Нобэми а къулыкъур дагъуэншэу зэрехьэ. Хьэл-щэнкIэ зэпIэзэрытщ. Тхьэм и щIасэ гушыIэри и хамэкъым.
Къалэмыр Iэпэгъу зыхуэхъуа дэтхэнэми и зэфIэкIыр наIуэ здэхъур, дауи, и тхыгъэхэрщ. Статья, очерк зэмылIэужьыгъуэ куэдым къадэкIуэу, Маринэ тхылъитI къыдигъэкIащ: «Тыркум щыпсэу адыгэхэр» (2007 гъэ), «Дунейпсо Адыгэ Хасэ: IуэхущIафэхэмрэ хъуэпсапIэхэмрэ» (2013 гъэ). ТхылъитIри адыгэ лъэпкъ гупсысэ куурэ гурыщIэ нэхукIэ гъэнщIащ. Нэхъыбэу зытеухуар адыгэ лъэпкъыр зэIурэ зэIузэпэщу псэуным къыщIэгъэлъауэ къыхуезыджэ, псалъэ хэщыпыхьакIэ гъэпса дуней еплъыкIэщ.
ФIы и лъэныкъуэкIэ щапхъэ зыбжанэ хэхэсхэм ятеухуауэ къехь Маринэ, ауэ абыхэм я зэхэтыкIэ, IуэхущIафэ мыфэмыцхэри щIихъумэркъым. ТхэкIэ дахэ иIэщ. И псэм ижагъуэ щытыкIэр зыми я гуауэ имыщI хуэдэурэ, зыхуей гупсысэр и кIэм нэсу нэрылъагъу тщещI. Зы щапхъэ: «Адыгэхэм я къуэпсыр хамэм я деж щымахэщи, я щхьэ кърахьэкI… НэгъуэщIу жыпIэмэ, адыгэхэм я дунейм зэрыхэкI лъагъуэм тоувэ».
Адыгэбзэм зегъэужьынми Маринэ и гуащIэ хелъхьэ. ПсалъэщIэхэр куэдрэ къегъэсэбэп. Анэдэлъхубзэм и пщэдейм тегузэвыхьурэ, абы етх: «Бзэм зегъэужьын, гъэлэжьэн хуейщ, абы и IэфIыр щIэмыкIын, псынщIэ дыдэу зызыхъуэж дунейм къыкIэрымыхун папщIэ».
Лъэпкъ гъащIэм, абы къыпэщылъым, и зекIуэкIэм, и зыужьыкIэм гу лъимытэу къанэркъым Маринэ. Философие гупсысэкIэм сыткIэ къыкIэрыхурэ мы псалъэхэр: «ЩIым налкъутналмэсыр къызэрыпкърыкIым зыгуэркIэ ещхьщ лъэпкъым зэман-зэманкIэрэ цIыху цIэрыIуэ къызэрыхэкIыр». Афоризм жыхуаIэм и псалъэм тету жыIаи хъуащ.
Адыгэр псори я хэкужьым къызэрымыкIуэжынур хьэкъыу пхы-кIащ Маринэ. Абы и лъэныкъуэкIэ Дунейпсо Адыгэ Хасэм и лэжьыгъэм арэзы укъызэримыщIыр ибзыщIыркъым. А зэгухьэныгъэм и закъуэкIэ Iуэхур зэфIэха зэрымыхъунур къыгуроIуэ адыгэ республикэм бжьыпэр щызыIыгъахэри хей цIыкIуу хигъэкIыркъым. ФедаIуэт: «ДАХ-м куэдкIэ нэхъыбэ хузэфIэкIынут адыгэхэр щыпсэу республикищым я унафэщIхэр ди лъэпкъ Iуэхур Урысейм зэрыщагъэувыным нэхъ пыухыкIауэ телажьэмэ».
Шэч къытрихьэркъым дызыгъэпIейтей, дыхэзыгъаплъэ Iуэхушхуэми: адыгэ щIыналъэ уимысу адыгэу укъызэтенэнукъым. Маринэ и псэ мызагъэр здынэмыса къуэладжэ адыгэ дунейм щымыIэжу къыпщохъу и IэдакъэщIэкIхэм щыгъуазэ зыпщIмэ. Ар езым екIурэ ещхьу къохъулIэри тхылъ псо ихьынущ.
Си псалъэ кIэщIым пысщэжынут мы зыри… Щхьэгъэузым узыншагъэкIэ сыхуэупсэркъым. ЦIыху мыхъумыщIэр кIэщIрэ-псынщIэу дунейм ехыжмэщ Iуэху тэмэм щилэжьыр. Ауэ адэжь щIыналъэм, дуней псом гуп-гупурэ щикъухьа адыгэ лъэпкъым жэщ-махуэ ямыIэу зи гъащIэ кIэщIыр купщIафIэу щхьэузыхь хуэзыщIым ныбжь кIыхь узыншэу къехъулIэну сохъуэхъу. А закъуэтIакъуэхэм къыгуэхыпIэ зимыIэжщ Маринэ и унагъуэри, Iыхьлы-благъэм, ныбжьэгъухэм, адыгагъэмрэ цIыхугъэ лъагэмрэ зи плъапIэ дэтхэнэми тхурепсэу. КIэухыншэу.
Бейтыгъуэн Сэфарбий.
«Адыгэ псалъэ» газетым и редакцэм щылажьэхэр.2004 гъэ
Тыркум щыпсэу режиссёр, сценарист, тхакIуэ, артист Онер (ГъуэгулI) Четинрэ тележурналист Хьэгъундокъуэ Салисэтрэ я гъусэу. Анкара, 2004 гъэ
Беслъэнейхэр къыпхуозэш
Къэбэрдей-Балъкъэрым къыщыдэкI «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэм и къуэдзэу лажьэми, Шэрджэсым щыпсэу адыгэхэм «дыдейуэ» къытщыхъуу сытым дежи дигу илъщ Ширдий Маринэ.
Ар журналист ныбжьыщIэу ди республикэм къыщыдэкI «Черкес хэку» газетым лэжьакIуэ къыщыкIуа зэманыр щIэджыкIакIуэ куэдым ящIэж. Пэжщ, ди хэкуэгъухэм ящыщ куэдым езы Маринэ нэIуасэ яхуэмыхъуами, абы и тхыгъэхэм, и бзэ дахэм, газетым къыщиIэт Iуэхугъуэхэм, и дуней еплъыкIэм щымыгъуазэр мащIэт.
И лэжьыгъэм фэрыщIагъ хэлъкъым, и IэщIагъэм зэрыхуэIэкIуэлъакIуэр зыхэпщIэу матхэ, адыгэ лъэпкъыр зэрефIэкIуэным, ди хэхэсхэм Хэкужьыр зрагъэгъуэтыжы-ным, ди къэралышхуэм зэгурыIуэныгъэ илъы-ным, мамырыгъэ щытепщэным гулъытэ яхуи-щIу.
Псом хуэмыдэу Беслъэней къуажэдэсхэм фIыуэ долъагъу Мэсей Аскеррэ Маринэрэ я унагъуэр. Ахэр къэIэпхъуагъащIэу нэIуасэ къытхуэхъури, ныбжьэгъуфIу диIащ, иджыри аращи, IэфIу ди гум илъщ. Езыхэми Беслъэнейхэм я хъыбархэр, гушыIэхэр ягу къызэринам шэч къытетхьэркъым.
Маринэ и унагъуэр хьэщIэкIэ зэрыфIри, и щхьэгъусэ Аскер гулъытэ зэрыхэлъри цIыху куэ-дым зыхащIащ ахэр Шэрджэсым щыпсэуху. Аращ мы зэщхьэгъусэхэр нобэми щIащымыгъупщэр.
Маринэ и IэщIагъэмкIэ щIэныгъэ куу зэриIэм хуэдэу, цIыхугъэ лъаги зэрехьэ. Абы и цIыхугъэмрэ зэхэщIыкIымрэ нэрылъагъу къытхуещI Маринэ къыдэлэжьа тележурналист, усакIуэ лъэщу щыта, игъуэ нэмысу дунейм ехыжа Пхъэш МуIэед къыщIэна усэхэр зэхуихьэсыжу, пэублэ псалъэри хуитхыжу къыдигъэкIа «Гъуэгуанэ» тхылъ дахэм. Нобэр къыздэсым дощIэж а тхылъым ди республикэм ис цIыхухэр гуапэу зэрытепсэлъыхьари, МуIэед и ныбжьэгъухэр, и Iыхьлыхэр а тхылъым хуабжьу зэрыщыгуфIыкIари. ДощIэж Пхъэшыр щылэжьа телевиденэм зэрыщекIуэкIар тхылъым теухуа зэIущIэ. Ар гуимыхужт, сыту жыпIэмэ, МуIэед и телевиденэ нэтынхэр дахэу, гум хыхьэу иригъэкIуэкIыр-ти, фIыуэ куэдым къалъагъурт. Абы къыхэкIкIэ, фIыщIэ гуапэ куэд цIыхухэм Маринэ хужаIащ.
Ширдий Маринэ адыгэ лъэпкъым тыгъэ хуи-щIащ иджыри тхылъитI, езым и лэжьыгъэм епхауэ: «Тыркум щыпсэу адыгэхэр» (2006 гъэ), «Дунейпсо Адыгэ Хасэ: IуэхущIафэхэмрэ хъуэпсапIэхэмрэ» (2013 гъэ). ТхылъитIыр зытеухуари я фIэщыгъэцIэхэм къагъэлъагъуэ икIи гурыIуэгъуэ ящI ахэр адыгэ лъэпкъым и псэм зиужьыжынымкIэ, зызыхищIэжынымкIэ дэIэпыкъуэгъу зэрыхъунур.
Адыгэ республикищым къыщыдэкI газетхэм я редакторхэм я зэхуэсым дыщрагъэблагъэм и мызакъуэу, «Черкес хэку» газетым и редакцэм дыкIуэмэ, нэхъыбэрэ дыздэкIуэр Маринэ и дежт. Ар апхуэдизкIэ редакцэм щылажьэ гупым дахэу яхэзэгъати, зэгуэр дигу къэкIакъым, мы цIыхубз гуакIуэр нэгъуэщI республикэ щыгъэтыжауэ, нэгъуэщI къалэ щыщу. Аращ иджыри дэ жытIэр: Маринэ дыдейщ! ИкIи дыхуозэш, и тхыгъэхэм ИнтернеткIэ ды-кIэлъоплъ, тхылъу къыдигъэкIахэри ди тхылъ дапхъэхэм телъщ.
Маринэ къыщалъхуа махуэр дэдгъэлъапIэу, дехъуэхъуну дыхуейщ: гуфIэгъуэр къебэкIыу, фIыуэ къэзылъэгъуа цIыхубэм я лъагъуныгъэр мыужьыхыу, Тхьэм игъэпсэу!
Беслъэнейхэм къабгъэдэкIыу
Уэхъутэхэ ХьэзрэIилрэ Александррэ я унагъуэхэр.
ЩIыналъитIми ди пхъу пажэ
«Алыхьыр жыжьэ къоплъэри, IуэхуфIхэр къелъагъу» зэрыжаIэщи, мис иджы лъэкIыныгъэ згъуэтащ Маринэ си гум хуилъ псалъэ гуапэхэр хуэстхыну.
Ди тхыдэм къызэригъэлъэгъуэжымкIэ, Къэбэрдейми Шэрджэсми газетхэр къыдагъэкIын зэрыщыщIидзэрэ зэкъуэшхэм зызэщIэдгъакъуэу дыкъогъуэгурыкIуэ. Абы ехьэлIауэ зы тхыгъэ гъэщIэгъуэн тхыдэм къыщызгъуэтыжащ. «Черкес плъыжь» газетым и редакторым и къуэдзэ Альшер Владимир мыпхуэдэ жэрдэм къыхилъхьат: «Объявляю себя ударником пятилетки в четыре года. Обязуюсь весь гонорар вносить в фонд индустриализации страны. Призываю моему примеру последовать заместителя редактора кабардинской газеты Т. Бацежева».
АтIэ Бацэжьым къыхуеджэныгъэр къыдищта къудейкъым, атIэ къакIуэри зэгурыIуэныгъэ зэдащIащ зэдэлажьэурэ я псалъэри ягъэзэщIэжащ. Апхуэдэ къыхуеджэныгъэкIэ балъкъэр газетми зыхуагъэзат.
АбыкIэ иухакъым лъэпкъ газетхэм я зэпыщIэныгъэр. Ди газетым лэжьакIуэхэр щыхуримыкъу щыхъум, Къэбэрдейм и драматург цIэрыIуэ Акъсырэ Залымхъан къытхуэкIуэри, газетым и щIыхьыр къиIэту тхуэлэжьащ илъэс бжыгъэкIэ, ди щIалэщIэхэр тхуигъэсащ.
Абыхэм яужькIэ Ширдий Маринэ пщэдджыжь дыгъэу къытхукъуэкIащ. Маринэ и IэщIагъэкIэ мыжурналистми, и акъыл жанымкIэ а Iуэхум псынщIэ дыдэу хэзагъэри, зэман кIэщIкIэ журналист нэхъусахэм ядэхъуу лажьэ хъуащ.
Псом хуэмыдэу къэралым зэхъуэкIыныгъэхэр къыщыхъум, псом япэ Маринэщ къэзылъэгъуар адыгэхэм ди щхьэр зэрытхъумэфыну кIуэрабгъур. Дэ, нэхъыжь-хэр, коммунистыпкъым димыкIыфу дызэресам хуэдэу дытхэрт. Мыбдежым адыгэ бзылъхугъэм лIыгъэшхуэ къыкъуэкIащ — гупсысэкIэщIэм, къекIэрэхъуэкIа зэманым екIуу тхыгъэфIхэр итхыу щIидзащ. Зыри къуагъ имыщIу лъэпкъым къыдащIамрэ иджы дэ тщIэн хуейхэмрэ къигъэлъагъуэрт. Куэд дэмыкIыу Маринэ и тхыгъэхэр ди щIэджыкIакIуэхэм зэIэпахыу еджэ, абыхэмкIи Iуэхутхьэбзэ щхьэхуэхэр зэфIах хъуащ. Командировкэ дыщыкIуэкIэ, цIыхухэр къыдэупщIырт: «Хэт а Ширдий Маринэр, дэгъуэу матхэ. Ди гум къопсэлъыкI. Тхьэм гъащIэ кърит», — жаIэт ди щIэджыкIакIуэхэм.
Мис апхуэдэу ди газетым и щIыхьыр лъагэу иIэтын хузэфIэкIащ Алыхьыр зыхуэупсэн Маринэ. ЖыпIэнумэ, ди газетым псэщIэ къыхилъхьат, зыIэпахыу еджэ ищIат, Маринэ и фIыщIэкIэ Iэпэ щIэзыдзхэм я бжыгъэми куэдкIэ хэхъуат.
Шэч хэмылъу, Маринэ ди газетым IуэхуфI хуилэ- жьащ, Къэбэрдейм ныщигъэзэжым, ди щIэлъэны- къуэр гуэхуауэ къытщыхъуащ икIи абы дэлэжьахэм, къыдолъытэ, фи мызакъуэу, дэри ди Маринэу, щIыналъитIми дипхъу пажэу.
Шэрджэсхэр дрогушхуэ, дроин Маринэ хуэдэ журналист адыгэхэм къызэрытхэкIам, дыкIэлъоплъ и ехъулIэныгъэхэм. И лэжьыгъэфIым къыдэкIуэу, и дуней тетыкIэми и шыгъупIастэми, и адыгагъэми, цIыхугъэми дыдихьэхыу, ди бзылъхугъэхэми щапхъэ нэрылъагъуу яIащ. Шэрджэсхэми дипхъу Маринэ дахэ — арат сыт щыгъуи дызэреджэр.
Маринэ дохъуэхъу узыншэу, унагъуэкIи, бынкIи насыпыфIэу куэдрэ тхуэпсэуну, и IэдакъэщIэкI хъарзынэхэмкIэ дигъэгуфIэ зэпытыну. Ди гуфIэгъуэри, нэщхъеягъуэри къыддэзыгуэшу къытхэта Маринэ фIыгъуэу щыIэр худогъэфащэ!
Маринэ деж:
Илъэс щищкIэ псэуфыну
ЦIыху гъащIэр гъэпсащ,
И ныкъуэм тхуэпсэуи
Арэзы дыкъэпщIащ.
Уи адэ пэлъытэ Даур Жэхьфэр.
Черкесск къалэ.
