Театрыр ноби зи пщIыхьым хэт
Театрыр дунейпсо гъуазджэм и Iыхьэ нэхъ лъэрыхь дыдэхэм ящыщщ. Ар и «щхьэцыгъуэхэмкIэ» хэухуэнащ литературэм, макъамэм, къафэм, уэрэдым, гъуазджэм и нэгъуэщI лIэужьыгъуэхэм.
Сыт хуэдэ зэманми театрым и зыужьыныгъэр епхауэ щытащ цIыхухэм я къэухьымрэ я щэнхабзэр здынэс лъагапIэмрэ. Абы къыдэкIуэу, театрым Iэмал къыдет дыкъэзыухъуреихь дунейр и жыпхъэ щхьэхуэхэмкIэ зыхэтщIэну. Апхуэдэу, спектаклыр сценэм къыщыхъу Iуэхугъуэ щхьэхуэщ.
Актёрхэм я зэфIэкIым, дауи, куэд дыдэ елъытащ, ауэ ахэр режиссёрым — и унафэм ипкъ иткIэщ зэрылажьэр. Абы къыхэкIыу, режиссёрым и мыхьэнэр театрым дежкIэ икъукIэ инщ жытIэмэ, едгъэлеинукъым.
Гуапэ зэрытщыхъущи, ди лъэпкъым и мащIэкъым режиссёр, актёр зэчиифIэхэр. Абыхэм театрым и зэфIэкI гъэщIэгъуэнхэмкIэ лъэпкъым и гупсысэр лъагапIэщIэхэм хуашэ, и псэр фIым, нэхум хуагъэуш.
Гъуазджэм и дунейм щыщ зыщ адыгэ (шэрджэс) драмэ театрым и къызэгъэпэщакIуэ, режиссёр, драматург цIэрыIуэ, Абхъаз Республикэм щIыхь зиIэ и артист, Къэбэрдей-Балъкъэрым гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, КъШР-м и цIыхубэ тхакIуэ, лэжьыгъэм и ветеран, УФ-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм хэт, Урысейм и лъэпкъхэм я еханэ Артиадэм и лауреат Абдокъуэ Маталио Умар и къуэр. Режиссёрым иджыблагъэ игъэлъэпIащ илъэс 80 зэрырикъуар.
1938 гъэм Абдокъуэ Маталио къыщалъхуащ Къэрэшей-Шэрджэсым хыхьэ ПсэукIэ-Дахэ къуажэм (ипэкIэ Къылыш къуажэкIэ еджэу щытащ). Хэку зауэшхуэр зи гъащIэ лъагъуэм къыхэIэба сабий куэдым ящыщщ Маталио.
— Си адэ-анэр фIыуэ сщIэжыркъым. Сысабийуэ ахэр зэбгъэдэкIыжри, си анэшхуэм и гъусэу сыкъэнащ. ИужькIэ си адэм нэгъуэщI цIыхубз къишэжри, зы щIалэ къащIэхъуащ. Ди адэр Хэку зауэшхуэм щыкIуам, сэ иджыри сыцIыкIут. 1942 гъэм Сталинград и Iэгъуэблагъэм щыхэкIуэдащ ар, — игу къегъэкIыж Маталио.
ЩIалэ цIыкIур нэхъ къыдэкIуэтея нэужь, щIэныгъэ ирагъэгъуэтыну яунэтIащ Черкесск къалэм дэт лъэпкъ интернатым. Абы щигъэ-кIуа илъэсхэм сабийр хэт зэпыту щытащ творческэ, художественнэ Iуэхугъуэхэм: басня къеджэрт, театр теплъэгъуэхэм щыджэгурт… Абы къыхэкIыу, Маталио курыт еджапIэр къыщиуха пIалъэм ирихьэлIэу, зыхуеджэнур, зыщIэхъуэпсыр ищIэрт. Апхуэдэуи 1957 гъэм Маталио щIэтIысхьащ Островский А. и цIэр зезыхьэ Ленинград театр институтым (иджы Санкт-Петербург театр академие).
— Ленинград къикIри, бзылъхугъэ гуэр Черкесск къалэм къэкIуат. Абы театр еджапIэм щIэтIысхьэну гукъыдэж зиIэхэм экзамен дигъэтащ. Ар тыншу зэрысхуэтари зэуэ еджапIэм сызэращтари сощIэж, — жеIэ Абдокъуэм.
Абы Маталио илъэситхукIэ щеджащ икIи театрымрэ киномрэ я актёр IэщIагъэр зригъэгъуэтащ. А пIалъэм къриубыдэу и гупсысэми и къэухьми зэхъуэкIыныгъэфIхэр ягъуэтащ…
Ленинград театр институтым щеджа, Къэрэшей-Шэрджэс студием и актёр ныбжьыщIэхэм 1962 гъэм Черкесск къалэм къагъэзэжащ. Ар ди хэгъэгумкIэ мыхьэнэ ин зиIа Iуэхугъуэшхуэт.
— Пэжыр жысIэнщи, сыщыстудентми сегупсысырт ди хэгъэгум дгъэзэжмэ, лъэпкъ театр, сэркIэ нэхъыщхьэр адыгэ театр, диIэн зэрыхуейм. Сыту жыпIэмэ, абы щыгъуэм урыс театр закъуэрат ла-жьэр, — къыхегъэщ Маталио.
И хъуэпсапIэр нэрылъагъу хъун папщIэ, Черкесск къалэ дэт драмтеатрым Маталио актёр гуп щызэришэлIащ. Ахэр Ленинград къыщыддеджа актёр Шумахуэ Владимир, ГумжьафIэ Хьисэ, Уэз Лилэ сымэт.
КъызэрагъэпэщагъащIэ адыгэ гупым я япэ гъэлъэгъуэныгъэ хъуащ «Ди къуажэм» спектаклыр. Ар адыгэбзэкIэ ягъэуват. Къыхэгъэщыпхъэщ пьесэр Маталио щыстудента илъэсхэм итхауэ зэрыщытар. Пьесэри жэрдэмри зэрейм къыхэкIыу, режиссурэ IэнатIэри абы къыхуагъэфэщащ.
— Япэ дыдэу а спектаклыр Эрсакон къуажэм щытшам епхауэ зы гукъэкIыж сиIэщ. Ар 1963 гъэрат. Спектаклыр духа нэужь, сценэмкIэ зы бзылъхугъэ хэкIуэта гуэр, и нэпсхэр къыфIекIуэу, къыдэкIуейри, къыджиIащ: «Иджы сылIэми, сымылIа хуэдэщ. Си анэдэлъхубзэмкIэ спектакль слъэгъуащ!»… Апхуэдэ псалъэхэр зэхэпхыну сыт и уасэт, — игу къегъэкIыж Маталио.
Пьесэм къыщыгъэлъэгъуэжат иджырей адыгэ къуажэм и псэукIэр, абы дэс цIыхухэм я хьэл-щэнхэр.
Творческэ зэдауэхэмрэ къэлъыхъуэныгъэхэмрэ я фIыгъэкIэ, адыгэ театрым хуэмурэ псэ къыхыхьэрт. Ауэ гъащIэм Iэджэуи зызэредзэкI, дызыщымыгугъа куэди къыщохъу. Апхуэдэу, илъэс бжыгъэ гуэркIэ Маталио щылэжьэн хуей хъуащ Къалмыкъ АССР-м и Яшалтинскэ лъэпкъ театрым и режиссёр нэхъыщхьэуи. Ауэ, щхьэж и лъагъуэ иIэжщи, дунейми абы теухуауэ къэхъукъащIэхэр зэрегъэзахуэ.
1972 гъэм хабзэм тету унафэ ящIри, Къэрэшей-Шэрджэсым щыIэ театрым лъэпкъ труппэхэр къыщызэрагъэпэщащ. Адыгэ труппэм и режиссёр нэхъыщхьэу Абдокъуэ Маталио ирагъэблэгъащ. IэнатIэщIэм пэрыту, абы и япэ гъэлъэгъуэныгъэ хъуауэ щытащ езым итха «Исчезающие те- ни» пьесэмкIэ ягъэува спектаклыр. 1976 гъэм лъэпкъым илъэгъуащ Джакометти Паоло и «Семья преступника» пьесэмкIэ игъэува спектаклыр.
1975 гъэм Маталио къиухыжащ ГИТИС-м и режиссёр курсхэр икIи Абдокъуэм къыхуагъэфэщауэ щытащ нагъыщэ хэIэтыкIахэр зэрыт дипломыр.
1989 гъэм Маталио къэрэшей, адыгэ лъэпкъ театрхэм (абы щыгъуэм ахэр зэгуэтт) я унафэщIу ягъэуващ. КъыкIэлъыкIуэу, 1992 гъэм, Маталио адыгэ драмэ театрым и художественнэ унафэщI икIи директор ящIащ. Абдокъуэр гъуазджэм хуэлэжьэху хущIэкъу зэпыту щытащ театрыр фестиваль, зэхьэзэхуэ зэмылIэужьыгъуэхэм и зэфIэкI щеплъыжыным. КъыжыIапхъэщ, Налшык къалэм дэт, Кавказ Ищхъэрэм ГъуазджэхэмкIэ къэрал институтым адыгэхэм яхуэгъэпса театр студиер 2000 гъэм къыщызэгъэпэщыным Абдокъуэм и къару мымащIэу зэрыхилъхьар.
Маталио режиссурэм нэхъыбэу зритыжауэ щытами, къыхыумыгъэщыну фIэкIыпIэ иIэкъым ар актёр гъэщIэгъуэнуи зэрыщытар. КъызэрыджаIамкIэ, цIыхухэр театр кассэм къекIуалIэрти, спектакль щыIэнум «Абдокъуэр щыджэгурэ?» жаIэу щIэупщIэрт. Ар джэгумэ, билетхэр къащэхурт.
Езы Маталио зэрызиумысыжым-кIэ, абы и псэм нэхъ пэгъунэгъур трагическэ ролхэращ. Хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкIэ, а фIэфIыныгъэм и лъабжьэр езым и гъащIэ лъагъуэм и къежьапIэм къыщылъыхъуапхъэщ. Адэ-анэм я фIылъагъуныгъэр зымылъэгъуа актёрым трагедие, драмэ образхэр нэхъ зыхищIэ хъуащ. А образхэр Маталио псэкIэ нэхъ пэгъунэгъущ, ахэр зэрыт щытыкIэр къыгуроIуэ. Апхуэдэу, ди тхыгъэм и лIыхъужьым нэхъ игу къинэжа, езыр щыджэгуахэм ящыщщ «Океан» (Штейн Александр и пьесэщ), «Щхьэзакъуэ» (Минурин Туфан и пьесэщ) спектаклхэр.
Актёр зэчийм Абдокъуэр киноми хуишауэ щытащ. Апхуэдэу, ар хэтащ «Колокол священной кузни» фильмым. Абы Провокаторым и ролыр щигъэзэщIащ. Маталио къигъэщIа образ гъэщIэгъуэным папщIэ Абхъаз Республикэм щIыхь зиIэ и артист цIэри къыхуагъэфэщауэ щытащ.
Мы илъэсым Абдокъуэ Маталио театрым къыIукIыжащ. Арами, абы зэрыпыщIауэ щыта илъэс 56-м къриубыдэу, режиссёрым спектак-ли 155-рэ игъэуващ. Ахэр я жанркIи, бзэ зэрыгъэувамкIи зэмылIэужьыгъуэщ. Пьесэхэм яхэтщ езы Маталио и Iэдакъэ къыщIэкIахэри, урыс, хамэ къэралхэм щыщ драматургхэм я тхыгъэхэри. Апхуэдэщ «Клятва Махмуда», «Анэхэр гъын хуейкъым», «Хочу присниться тебе» (Абдокъуэ Маталио), «Не всё коту масленница» (Островский А.), «Черкесский кинжал» (Абрамцев К.), «Проделки Скапена» (Мольер Ж.-Б.), «Глаз Великана», «Волшебный напёрсток» (Дэбагъуэ М.), «Пауки» (Уэхъутэ А.) нэгъуэщIхэри.
Псом хуэмыдэу езы Маталио къыхигъэщ зэпытщ драматургие IуэхукIэ зыдэлэжьа, «Черкес хэку» газетым и редактор нэхъыщхьэу щыта, творческэ зэчиишхуэ зыбгъэдэлъа Дэбагъуэ Мухьэмэд.
— Адыгэ театрыр зэфIэувэным, зиужьыным икъукIэ хэлъхьэныгъэ ин хуищIащ Дэбагъуэ Мухьэмэд. Драматургие и лъэныкъуэкIэ абы и зэфIэкIыр лъагэт. Мухьэмэдрэ сэрэ ди пьесэ 13 зэрыхуа сборник къыдэдгъэкIауэ щытащ, — къыхегъэщ Маталио.
Режиссёрым зэрыжиIэмкIэ, игъэува теплъэгъуэхэм ящыщ гуэрхэр хэIэтыкIауэ къыхигъэщхьэхукIыныр нэхъ гугъущ.
— Спектакль къэскIэ уи къару, уи гупсысэ щыхэплъхьэкIэ, ар ууей мэхъу, ар къэплъхуа сабийм хуэдэщ, — жеIэ режиссёрым.
Нобэ Маталио усэ тхынми дехьэх. Абы зэрызиумысыжымкIэ, усэм илъэситху хуэдиз хъуауэ зыIэпешэ. КъызэрыхигъэщымкIэ, усыгъэр урысыбзэкIи адыгэбзэкIи къыхуокIуэ. Нэхъыбэм и тхыгъэхэр лирикэ темэм епхащ. Ауэ зауэ, хэку фIылъагъуныгъэ темэхэри и Iэрытххэм хэтщ. Усэхэм ущыхэплъэкIэ, наIуэ къыпщохъу Маталио зауэм хуиIэ лъагъумыхъуныгъэр. Абы и IэдакъэщIэкIхэм къахощ зауэжьым адэншэу къигъэна сабийхэм я гукъеуэр…
Маталио ящыщщ зи лэжьыгъэр лэжьапIэу къэзымылъытэ, атIэ ар гъащIэ зыхуэхъуахэм.
— ЗэрысщIэжрэ театрыр си гъащIэу сыпсэуащ. Си гъащIэм и Iыхьэ нэхъыбэр аращ щызгъэкIуар. Нобэ сымылэжьэжми, пычыгъуэ гуэрхэм селэжьу, зэзгъащIэу е згъэуву, репетицэ диIэу, театрыр ноби си пщIыхьым хэтщ, — къыщIегъуж Абдокъуэм и псалъэм.
ГЪУКIЭКЪУЛ Иринэ.
