Вэрокъуэ Ибрэхьим: Хэкужьым къыщепс дыгъэм ди гур егъэхуабэ
ХЭКУ, АНЭ, БЗЭ псалъэхэм купщIэшхуэ япкърылъщ. А щыри зэкIэщIэпч мыхъуу зэпхащ, псэм и зы чысэм илъу, зыр жыпIамэ, адрей тIуми урагъэгупсысу. Сабий ныбжьым итхэмрэ зи щIалэгъуэмрэ а псалъэхэм я мыхьэнэр иджыри нэсу зыхамыщIэми, балигъыпIэ иуварэ щхьэусыгъуэ гуэркIэ Хэкум пэIэщIэ хъу дэтхэнэми и нэгу щIэкIыркъым и адэжь лъахэр, абы и теплъэмрэ и IэфIагъымрэ гумрэ псэмрэ щигъафIэу. Ар гъащIэм хэлъ пэжыгъэхэм ящыщ зыщ.
Апхуэдэ гупсысэхэм сыхишащ «Адыгэ псалъэм» и хьэщIэщым мы махуэхэм къытхуеблэгъа Вэрокъуэ Ибрэхьим дезгъэкIуэкIа псалъэмакъым. Адыгэ хэхэсхэм ящыщу Иорданиер псэупIэ зыхуэхъуахэм ящыщщ Ибрэхьим. Ар Къэбэрдей-Балъкъэрым зы тхьэмахуэм щIигъукIэ щыхьэщIащ, а хамэщIым къикIауэ ди щIыналъэм зыщызыгъэпсэхуа гупым яхэту. Зигури зи псэри зэIухауэ хэкужьым къихьэжа Ибрэхьим упщIэ зыбжанэкIэ зыхуэдгъэзащ.
— Псом япэращи, ди гуапэщ адыгэ щIыналъэм уи лъэр зэрыщытебгъэувар. Хэкурысхэмрэ хэхэсхэмрэ нэхъыбэрэ дызэкIэлъыкIуэмэ, ди IуэхухэмкIэ дызэрыщIэмэ, шэч хэмылъу, псэкIэ нэхъ зэпэгъунэгъу дыхъунщ. Уэ уи щыпэ къакIуэ ди республикэм?
— Упсэу. Тхьэм и фIыщIэкIэ, сэ Къэбэрдей-Балъкъэрым нэхъапэIуэкIи сыщыIащ, уеблэмэ илъэс бжыгъэкIэ сыщыпсэуащ. Хамэ къэралхэм къикI щIалэгъуалэм сахэту сэ сыщеджащ КъБКъУ-м. Университетым промышленнэ, граждан ухуэныгъэмкIэ и факультетыр къэзухащ лIэщIыгъуэ кIуам и 90 гъэхэм я кIэухым. Абы иужькIэ, Иорданием сымыгъэзэжу, си щIэныгъэм щыхэзгъэхъуащ Тэн Iус Ростов къалэм. Аспирантурэр 2001 гъэм къэзухащ, кандидат лэжьыгъэри ехъулIэныгъэкIэ абы щыпхызгъэкIри, сызыхуеджа «ухуакIуэ-инженер» IэщIагъэмкIэ щIэныгъэфI зэзгъэгъуэтауэ Амман згъэзэжащ. Инженеру илъэситIкIэ сылэжьа нэужь, Ливием сыIэпхъуэри абы и еджапIэ нэхъыщхьэхэм ящыщ зым илъэс зыбжанэкIэ щезгъэджащ ухуэныгъэмрэ инженериемрэ хуэгъэпса курсхэр.
АдэкIэ сыщыIащ Хьэрып Эмират Зэгуэтхэм. Абу-Даби, Дубай къалэхэм илъэси 9-кIэ сыщылэжьащ проектхэр щащI IэнатIэм срипашэу, подрядчикыу. Иджы Иорданием къэзгъэзэжауэ Амман дэт Аль-Исра уней университетым инженериемрэ ухуэныгъэмрэ щызогъэдж.
ЗэрыжысIащи, сэ щIыпIэ зыбжанэм сыщыпсэуащ, арщхьэкIэ дэнэ сыщымыIами, си щIалэгъуэр щызгъэкIуа си адэжь щIыналъэм нэхърэ нэхъ дахэрэ нэхъ IэфIрэ зыщIыпIи сыщрихьэлIакъым. Си пкъыр дэнэ щыIэми, си псэр мыбыкIэ къэпабгъэ зэпытщи, Къэбэрдейр си гум ихуркъым. Хэкужьым къыщепс дыгъэм си гур егъэхуабэ, мыбы си щIалэгъуэм сызэрыщыбэуа хьэуа къабзэм ноби къару къысхелъхьэ…
Аращ Iэмал зэрызгъуэту мыбы къыщIэзгъэзэжар. Сэ хьэкъыу сощIэ: Хэкужьым и IэфIыр зэ нэхъ мыхъуми зыхэзыщIам, Кавказ къуршыжьхэм я теплъэ уардэр зэ зылъэгъуам, ахэр зэи игу ихунукъым, Iэмал зэриIэуи, хэкум къэкIуэжу а гурыщIэр иджыри зэрызыхищIэным хущIэкъунущ. Хэхэс адыгэхэр адэжь лъахэм дызыщIешэ, малъхъэдисым гъущI кIапэ цIыкIухэр, упсахуэхэр зэрызыщIишэм хуэдэу.
— Иджырей зекIуэми, дауи, а гурыщIэ лъэщыращ и щхьэусыгъуэр. Хэкум лъагъунлъагъу къытхуэкIуэжа гупым тхутепсэлъыхьыт, Ибрэхьим.
— Адыгэ лъэпкъым гурэ псэкIэ хуэлэжьэныр зи гъащIэ джэлэсхэм сащыщщ сэ. Си псэр пытыхуи, зэрыслъэкIкIэ си лъэпкъым сыхуэлэжьэнущ. «ПщIэр сыт?» — жыпIэмэ, си жэуапыр мыращ. Илъэс зыбжанэ и пэкIэ Амман къыщызэзгъэпэщащ Налшык къалэм дэт еджапIэ нэхъыщхьэхэр къэзыухахэм я щIэныгъэ, социальнэ-щэнхабзэ клуб. Абы къызошалIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым IэщIагъэ зэмылIэужьыгъуэхэм щыхуеджэу Иорданием нэзыгъэзэжа хэкупсэхэр. Ди клубыр йолэжь щIэблэм анэдэлъхубзэр егъэщIэным, ди лъэпкъ щэнхабзэм, хабзэхэм, тхыдэм ныбжьыщIэхэри балигъхэри щыгъуазэ щIыным. Лекцэхэм дакъыхуоджэ, пшыхьхэр зэхыдошэ, хэкужьым теухуа фильмхэм идогъэплъ, адыгэбзэри урысыбзэри ядогъэдж щIалэгъуалэми нэхъыжьыIуэхэми.
Адыгэ лъэпкъхэм (унагъуэцIэхэм) я дамыгъэхэр нэхъ хъума хъун папщIэ, зэхуэсхьэсыжащ ахэр икIи тхылъ щхьэхуэу къыдэзгъэкIыжащ. Апхуэдэ тхылъхэр щызэбгрыкIащ Иорданием. Ахэр тыгъэ яхузощI Къэбэрдейм сыщызрихьэлIэ цIыхухэми.
Ди лэжьыгъэкIэ дыпыщIащ Иорданием щыIэ Адыгэ ФIыщIэ Хасэм. Абы и тхьэмадэ Къардэн Самир хуабжьу цIыху псэ къабзэщ, адыгэгу зиIэщ. Ди Iуэхухэр къыддеIыгъ, къыддегъэпсынщIэ.
Клубым некIуалIэ балигъхэм ящыщ гупщ иджырей зекIуэм хэтхэр. ЦIыху 28-рэ дыхъуу Къэбэрдей-Балъкъэрым дыкъэкIуащ, зыщытплъыхьыну, ди къуэшхэр, Iыхьлыхэр, благъэхэр къэдгъуэту зэдгъэлъагъуну. Гупым ди унафэщIщ адыгэ бзылъхугъэ цIэрыIуэ Нэгуэр Нэнси. Сэ гупым и Iуэхухэр зезгъакIуэу аращ.
Гупым хэтщ Шакъымхэ, Бышмафхэ (Пщымахуэхэ), Мэлгуэшхэ, Нэгуэрхэ, Абыдэхэ, Вэрокъуэхэ ящыщ адыгэхэр, нэгъуэщIхэри.
— СызэрыщыгъуазэмкIэ, гупыр махуэ зытхухым нэсауэ фыщыIэщ ди республикэм. Сыт хуэдэ Iуэхухэр зэфIэвгъэкIыфа, сытхэр зэвгъэлъагъуфа а зэман кIэщIым къриубыдэу?
— Хэкужьым дызэрыщыIэну зэман кIэщIыр (ар махуи 8 къудей хъууэ аращ) махуэ бжыгъэкIи, уеблэмэ сыхьэт хэхакIи убзыхуауэ, къытпэщылъ Iуэхухэмрэ ди мурадхэмрэ ятещIыхьауэ щытщ. Абы къриубыдэу Къэбэрдей-Балъкъэрым, абы и къалащхьэ Налшык я щIыпIэ дахэхэр зэдгъэлъэгъуащ, мыбы щыпсэу ди Iыхьлыхэм дахуэзащ, ди лъабжьэхэр къыщежьэ, ди унэкъуэщхэр щыпсэу адыгэ жылэхэм дыщыхьэщIащ. Гупсэхуу зыщыдгъэпсэхуащ Гуэл ЩхъуантIэхэм, Iуащхьэмахуэ лъапэм, Шэджэм псыкъелъэхэм, дытетащ икIи дыщыщэхуащ къалащхьэм и бэзэрхэм, хы адрыщIымкIэ къэдгъэна ди Iыхьлыхэм «адыгэмэ зыщыу» тыгъэ, саугъэт цIыкIухэр къахуэтщэхуу.
КъинэмыщIауэ, КъБКъУ-м дыщыIащ икIи абы и унафэщIхэм дахуэзащ, Иорданием къикI щIалэгъуалэр абы нэхъ тыншу зэрыщеджэ хъуну Iэмалхэм дытепсэлъыхьащ. Махуэкум гупыр драгъэблэгъащ КъБР-м и Правительствэм и Унэм. Абы дыщыхуэзащ икIи гуапэу къыщыдэпсэлъащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и Iэтащхьэм и Администрацэм и УнафэщI Къуэдзокъуэ Мухьэмэд. Ди зэпыщIэныгъэхэр нэхъри нэхъ быдэ хъумэ, IуэхукIэ дызэрыщIэмэ зэригуапэр къыджиIащ Мухьэмэд. «Къэзыгъэзэжын къыфхэкIми, ди нэ-ди псэу фыкъедгъэблэгъэжынущ, тлъэкIымкIи зыфщIэдгъэкъуэнущ», — къыхигъэщащ абы.
Ди гур хагъэхъуащ, ди лъэр жан ящIащ апхуэдэ зэIущIэхэм, зэхуэзэхэм. Абыхэм ящыщ дэтхэнэми ди дежкIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ. Къапщтэмэ, а псори зрагъэлъэгъуа нэужь, ди гупым хэту къэкIуа цIыхуищым мурад быдэ ящIащ, Тхьэм жиIэмэ, хэкужьым зэман гъунэгъум къагъэзэжыпэну, унэ-лъапсэ къыщащэхуу. Зэ къэкIуэгъуэм къриубыдэу абы унагъуищ тегушхуэжамэ, ари куэд и уасэщ лъэпкъым и дежкIэ.
— Ибрэхьим, шэч хэлъкъым апхуэдэ хъуэпсапIэ уэри уи унагъуэм щIэсхэми зэрывиIэм, ар фи гум илъу фызэрыпсэум. Фи нэхъыжьхэри къыфщIэхъуэ щIэблэри дыбгъэцIыхуамэ ди гуапэт. Абыхэми, уэ пхуэдэу, адыгэбзэ яIурылъ?
— Сэ сыкъызыхэкIа Вэрокъуэхэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и къуажэ куэдым дэсщ, апхуэдэу а унэцIэр зезыхьэхэм уащрохьэлIэ Адыгейми Шапсыгъми. Щыпсэу щIыпIэм емылъытауэ, Вэрокъуэхэ (Вэрыкъуэ жызыIи къытхэтщ) псори дызэIыхьлы дыдэщ. Ди лъэпкъым щыщу Хэкур IэмалыншагъэкIэ япэу зыбгынауэ щытар си адэшхуэм и адэ Вэрокъуэ ПIатIт. Абы кIэлъыкIуащ и адэ ХьэтIал. Абыхэм Иорданиер псэупIэ яхуэхъуащ. Си адэшхуэр ПIатI и къуэ Ибрэхьимщ. Абы и цIэр сэ къысфIищыжащ си адэ Фэрукъу. Ар генералу щытащ, Иорданием и пащтыхьым и щхьэхъумэхэм яхэту лэжьащ. Ар и щыхьэтщ дыщыпсэу къэралым адыгэм дзыхь къызэрыщыхуащIым, пщIэ зэрыщыдиIэм. Тхьэм и фIыщIэкIэ, си адэри си анэри (абы и цIэр Лейлащ) схуэпсэущ.
Ди унагъуэм адыгэбзэ фIэкIа нэгъуэщI бзэ гуэри щызекIуэркъым. Ди адэ-анэм я унафэщ ар. «Бжэм фебэкъуамэ, фызыхэтым фахэзагъи, хьэрыпыбзэри къэвгъэсэбэп, ауэ унагъуэм фыкъихьэжа — фызэрыадыгэм и нэщэнэ нэхъыщхьэ дыдэр — адыгэбзэр — вгъэлажьэ, ар IэщIыб фымыщI! Бзэ зимыIэм лъэпкъ иIэкъым», — апхуэдэ хабзэ ткIий къытхуигъэуват ди адэми, быныр — си шыпхъухэу Данэ, Санэ, Саулэ, Сарэ, Тамарэ, си къуэш закъуэ Тамбий сымэ — абы зэи дебэкъуакъым. Зы адэ-анэ къалъхуахэр псори Амман дыщопсэу, дызэпэмыжыжьэу, Тамарэ къищынэмыщIа. Ар Америкэм щопсэу, и адыгэ унагъуэр и гъусэу.
Нэхъыжьхэм я щапхъэм ирокIуэ унагъуэм ис нэхъыщIэхэри. Ахэри адыгэбзэщ зэрызэпсалъэр, Тхьэм и фIыщIэкIэ. Си къуэ нэхъыжь Сезар къиухар пащтыхьыкъуэ Хьэмзэ и цIэр зезыхьэ адыгэ школщ. Абы анэдэлъхубзэр фIы дыдэу щрегъэдж Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ, хэкулI нэс ХьэфIыцIэ Мухьэмэд ипхъу Данэ. ЩIалэ нэхъыжьымрэ ди хъыджэбз пажэ Селинэрэ школыр къаухауэ университетым щоджэ. Сабий нэхъыщIэхэу Лейла, Мухьэмэд, Нарт сымэ иджыри школакIуэщ. Ахэр псори щIохъуэпс хэкур зрагъэлъагъуну. Тхьэм къытхузэпищэмэ, а хъуэпсапIэр нахуапIэ тщIынщ.
Адэжь хэкум щытлъэгъуар, абы дыщызрихьэлIа цIыхухэмрэ дызыхэта Iуэхухэмрэ абыхэм зэрахуэтIуэтэжыным дыхуопIащIэ.
— Фежьэжми, гъуэгу махуэ. Мы зекIуэр жэрдэм фщIыуэ ди лъэпкъэгъухэм (хэхэсхэми хэкурысхэми) я деж псапэу къыщыфхьар Тхьэм фхуигъэбагъуэ, Ибрэхьим. Хэкур зэгъэгъуэтыжыным епха фи мурадхэри къывэхъулIэну ди гуапэщ.
— Упсэу. Тхьэм жиIэ. ДяпэкIэ дежьэжыну ара къудейми, етIанэгъэ дыкъэкIуа зэрыхъунум щIэддзауэ догупсыс. ГупыкIыгъуейщ ди адэжь щIыналъэр…
Епсэлъар ЖЫЛАСЭ Маритэщ.
