
Этнографым и псалъэ
Кавказ лъэпкъхэм XVIII-XX лIэщIыгъуэхэм зэрахьа щыгъыныр
Кавказ тхыдэр зыджхэм фIыуэ яцIыху Урысейм и къэрал этнографие музейм илъэс щэ ныкъуэкIэ щылэжьа, «Кавказ лъэпкъхэм XVIII-XX лIэщIыгъуэхэм зэрахьа щыгъыныр» тхылъ цIэрыIуэр зи IэдакъэщIэкI Студенецкая Евгение. Адрей лъэпкъхэм я тхыдэми къыдэкIуэу, ди хэкум пасэ зэманым щызекIуэу щыта зыхуэпэкIэр зэфIэзыгъэувэжа бзылъхугъэм хуэдэу гунэсу адыгэ фащэм тетхыхьа щIэныгъэлI нобэр къыздэсым щыIэкъым. «Тыншу икIи екIуу да, адыгэхэм я псэукIэм хуэщIа фащэр Шэрджэсейм и гъунапкъэм жыжьэу щхьэдэхат, — итхырт Студенецкэм 1928 гъэм. — Ахэр зыужьыныгъэкIэ адрей лъэпкъхэм ефIэкI къудейтэкъым, я унэ исыкIэкIи, зыхуэпэкIэкIи, я зэхуаку щызекIуэ хабзэхэмкIи пэрытхэт. Адыгэхэм я фащэ дыкIэр Кавказ Ищхъэрэм и мызакъуэу Кавказ щIыбми нэсат. Къэзакъхэр я Iэщэри, я фащэри, я шы тесыкIэри къыщагъуэта Шэрджэсейм я нэ трамыгъэкIыу кIэлъоплъ, адыгэхэм щIэуэ кърагъажьэ псори япхъуатэу зыхалъхьэн хьэзыру».
Къэбэрдейхэм деж къыщожьэ
Студенцкая Евгение ДЫЗЭРЫЩЫГЪУАЗЭЩИ, пщы-уэркъ хабзэр нэхъ щызекIуэу щытар къэбэрдейхэм я дежщ. Ар и щхьэусыгъуэщ къэбэрдейхэм кърагъажьэ зыхуэпэкIэр хабзэ хъууэ щIыщытам, псом хуэмыдэу езыхэм я унафэм щIэт гъунэгъу лъэпкъхэм я пашэхэм я деж. Фащэр зыщыгъ нэрыбгэр зыхыхьэ лIакъуэм елъытауэ, Къэбэрдейм щыгъыныр къызыхэщIыкIа щэкIым и фэм и IуэхукIэ зэхэгъэжышхуэ ущрохьэлIэ. Адыгэхэр, псом хуэмыдэу къэбэрдейхэр, къэзыгъэлъагъуэ сурэтыжьхэм я лъабжьэм сыт щыгъуи «пщы», «уэркъ», «къызэрыкIуэ адыгэ» жиIэу щIэтхащ.
1830 гъэхэм Милютин Дмитрий гу зылъитахэм топсэлъыхь: «Къэбэрдейхэр адрей лъэпкъхэм нэхърэ нэхъ бейщи, езыхэри нэхъ зэщыхуэпыкIащ: пщIэрэ щхьэрэ зиIэ цIыхухэм я нэхъыбэм къэдабэ плъыжьым къыхэщIыкIа, маитэкIэ гъэщIэрэщIа къэпталхэр ящыгъщ. Щыгъын телъыджэщ икIи екIущ а къэпталыр, ауэ ар щауэфIхэм я фащэкъым. Щауэр нэхъ къызэрыкIуэу хуэпащ: нэр егъэгуфIэ абы Iэщэмрэ щыгъынымрэ зыр адрейм зэрекIупсым; и цейр ипкъ къуданым зэриувэм; дыжьынкIэ гъэщIэрэщIа и бгырыпхыр и бгым хуэфIу зэрыщIэкъузам; и лъахъстэн вакъэ плъыжьхэм абы и лъэтхьэмпэ зэщIэкъуар зэриувэм; и лъейр лъэнкIапIэм зэрытешэщIам; и пыIэ бэлацэм и щхьэр фIигъэщIэрэщIыкIрэ сэшхуэмрэ фокIэщIымрэ здыфIэлъыпхъэм деж зэрыфIэлъым — зыри зыми жьэхэуэркъым, езым зыщигъэхъейкIи зэ-ран хъуркъым». Милютиныр къэбэрдей модэмрэ абы и нэрымылъагъу зэхэдзыкIэмрэ тепсэлъыхьурэ, дыщIегъу: «Зи гугъу тщIыр зытеухуар лъэпкъыфIхэм къахэкIа цIыху къулейхэращ. ЗыхуэпэкIэ екIукIэ цIэрыIуэ къэбэрдей щIалэхэм кърагъажьэр гъунэгъу лъэпкъ-хэм нэхъ зыкъизыхыу яхэтхэм япхъуатэ. ГурыIуэгъуэщ щIыпIэ пхыдзахэм щыпсэу бгырысхэм ар зэрахузэфIэмыкIыр».
Милютиным и хъыбарым къыхэщ къэдабэ къэптал хэдыкIахэм я гугъу адрей тхакIуэхэм ящIыркъым. Къэбэрдей бзылъхугъэхэр дыщэидэкIэ цIэрыIуэхэт, абы къыхэкIыу а къэпталхэр щащIауэ узэгупсысыпхъэри Къэбэрдейрщ.
Адыгэ цейр
АДЫГЭ цейр Кавказ Ищхъэрэм ис лъэпкъхэм я деж нэхъ щызекIуэ хъулъхугъэ щIыIутелъ щыгъынщ. Нэхъыбэм ар къызыхащIыкIыр езыхэм зэIуаща бозт. Ауэ XIX лIэщIыгъуэм и кIэм — XX и пэм пщIантIэм зэрыдэкI цейхэр фабрикэм къыщIигъэкIа боз къэщэхуам къыхащIыкIын щIадзащ. Езыхэм зэIуащэж бозыр цым и фэхэм ещхьт: гъуабжэ, фIыцIэ, морэ, хужь, зэзэмызэ — гъуафэ е плъыжь-морафэ. Цей хужь ущрихьэлIэр зэзэмызэххэт, ар пщы-уэркъхэм яхухэха фэт. Къэбэрдейм цей хужьи щIакIуэ хужьи пщы-уэркъхэм ящымыщхэм щыщатIэгъэну хуиттэкъым. Боз къэщэхуа къагъэщхьэпэн зэрыщIадзам фэ зекIуэхэр ихъуэжа нэужь, цей щIыхухэр, плъыжь-морафэхэр, плъыжь-фIыцIафэхэр къежьащ.
Цейм и бзыпхъэр къэпталым (иужькIэ «кавказ джанэ» зыфIащыжам) ейм хуэдабзэщ, ауэ абы пщампIэ теткъым, и гупэр зэгуэхщ. И бгым хуэзэу щIыIу зыбжанэ итщ, и щIыIунэхэр щагъэм къыхэщIыкIауэ. И Iэщхьэхэр быхъущ икIи захуэщ, гупым зэрыхыхьэ цейхэм я Iэгъуапэхэр Iэ тхьэмпэм фIэкIыу кIыхьщи, къыдрагъэджэрэзей.
Щызэрахьэ зэманым, ар зыщыгъ нэрыбгэр здэкIуэм, езыр зищIысым елъытауэ, цейм и кIыхьагъым зыбжанэрэ зихъуэжащ. XIX лIэщIыгъуэм и кIэм — XX и пэм зекIуа цейм и кIыхьагъыр мащIэу лъэгуажьэм фIэкIырт. XX лIэщIыгъуэм и кIэм цей кIыхьхэр, щIым хилъафэу пIэрэ жыпIэу, къежьащ, ар шухэрат нэхъ зыхуэщIар. Ауэ апхуэдэ цей щызытIагъэр цIыху хэIэтыкIахэм я закъуэти, куэдрэ зекIуакъым.
Цейр Iэпкълъэпкъым хуэфIу йоувэ, и бгым деж щегъэжьауэ нэхъ быхъу хъууэрэ йох, а псоми бзыпхъэ щхьэхуэ иIэщ. ЦеикIэр сантиметрипщI-пщыкIутIкIэ зэгуамыдэу къагъанэ.
Цейр шым уритесыну тыншщ, къыщыпкIухькIэ Iэпкълъэпкъым щызэпекъуркъым, псым узэпрыкIынкIи, бгым удэпщеинкIи, нэгъуэщI куэдымкIи тыншщ. ЦеикIэр зэран хъумэ, къаIэтри бгым даупщIэ. Гу нэхъ зылъыптэу цейм хэт Iыхьэр бгъэгуитIым ирикIуэ хьэзырылъэхэрщ. Ахэр къызэрыунэхурэ куэд щIакъым. Фэм къыхэщIыкIауэ щыта хьэзырылъэхэр XIX лIэщIыгъуэм и етIуанэ Iыхьэм кIуэдыжыпэри хьэзырылъэхэр езы цейр къызыхэщIыкIа щэкIым къыхащIыкIын щIадзащ.
ЛъэныкъуитIымкIэ ири-кIуэ бгъэгущталъэ цIыкIу-хэм я бжыгъэр им щегъэжьауэ пщIым нос. Хьэзырылъэхэр нэхъ лъагэу тра-дэу щытащ пасэ зэманым, ауэ хуэм-хуэмурэ къекIуэтэхащ.
ПщIэ нэхъ зиIэ бгырысхэм ящыгъ цейхэм я хьэзырылъэхэм, цей къуащIэхэм XVIII-XIX лIэщIыгъуэм и пэм щагъэ кърадэкIыу щытащ, ауэ ар XIX лIэщIыгъуэм и кум кIуэдыжащ. КIэкъуащIэр, Iэщхьэр, зэгуэхыпIэхэр щIамыдэн папщIэ, езы цейм и фэм ещхь щагъэкIэ къадыхьырт. А щагъэ дыдэм щIыIухэмрэ щIыIунэхэмрэ къыхащIыкIыжырт.
Нэхъ цей ехьэжьауэ ялъытэр пкъым ижыхьам хуэдэу хуэфIу ящыгъращ. А лъэныкъуэмкIэ бгырыс бзылъхугъэхэм я Iэзагъыр Iуэтэгъуейщ. МастэнэкIэ IэпэIэ-сэ дыдэхэм «шу блэкIым бзыпхъэ трахыфырт». А Iэзагъыр нэхъри иригъэфIакIуэрт цейми, къэпталми, уеблэмэ джэдыгуми я дыкIэр яхъуэжрейуэ зэрыщымытым.
Цейм и щIыIухэр пхауэ щагъагъ, и бгым бгырыпх щIэпхащ. Абы къамэ, кIэрахъуэ, сэшхуэ кIэрыщIащ. Апхуэдэ щIыкIэу цейр зезыхьэ хабзэр нэхъыбэу адыгэ лъэпкъхэм, къэрэшейхэм, балъкъэрхэм, осетинхэм щыщхэрат. ТIэтауэ цейр зыщыгъыр ныбжьышхуэ зиIэ дадэхэрат. Ар цIыхум зэрыхыхьэ щыгъын лъапIэт, япэ къэсым, псом хуэмыдэу къуэкIыпIэ кавказ лъэпкъхэм къыхэкIахэм, зэригъэпэщыфу щыттэкъым.
Япэ дыдэ сабийм цей щыхурагъэдыр илъэси 10 — 12 щыхъум и дежщ. МэкъумэшыщIэ сабийхэм ар щIалэ цIыкIум илъэс зыбжанэ-кIэ хуэхъун хуэдэу ирагъэдырт, ауэ цейр ящылэлу зыщыгъхэр зыхуэпэкIэ зыщIэ пщы-уэркъхэм я ауант.
Цейм и тыншагъым и щыхьэт наIуэщ бгырыс цIыхухъу фащэр — уанэ телъхьэкIэри, шы тесыкIэри, Iэщэ зехьэкIэри, нэгъуэщI куэди дэщIыгъуу — зэрыщыту тэрч къэзакъхэм къызэращтар. ИужькIэ, XIX лIэщIыгъуэм и плIыщI гъэхэм, а фащэр къэрал унафэкIэ Кавказым ит къэзакъыдзэхэм къащтэри, абы иужькIэ езы бгырысхэм я деж щиIэ пщIэми хэхъуащ.
«Черкеска» цIэр цейм езытар ар япэ дыдэ адыгэ-шэрджэсхэм ящыгъыу зылъэгъуа урысхэращ. Къэбэрдейхэмрэ шэрджэсхэм-рэ абы «цейкIэ» йоджэ, къэрэшейхэмрэ балъкъэрхэмрэ «чепкен», нэгъуейхэм «шопкъан» жаIэ.
Хьэзырхэр
ХЬЭЗЫРХЭР япэщIыкIэ къызэрежьар гын зракIутэ пхъэ бжьамий цIыкIуущ, итIанэ бдзапцIэшэхэр иралъхьэн щIадзащ. Фочыр щаузэдкIэ къагъэщхьэпэ хъыдан цIыкIу Iуалъхьэжырт хьэзыр Iупэм. Ауэ нэхъ зекIуэр дахэу тхыпхъэкIэ гъэщIэрэщIа гъущIым, иныкъуэм дыжьыным е ды- щэм къыхэщIыкIа щхьэтепэ цIыкIухэрат. Фочхэр къежьа нэужь, хьэзырхэр къамыгъэсэбэпыж хъури, фащэр ауэ сытми зэрагъэщIэращIэ Iыхьэу къэнащ. Ахэр баш псыгъуэ цIыкIум къыхащIыкI, хьэзыр Iупэхэр гъущIым, къупщхьэм е бжьакъуэм къыхэщIыкIащ, ахэр лэч фIыцIэкIэ щали щыIэщ. Цей фIыцIэм и хьэзыр Iупэхэр къупщхьэ хужьым къыхащIыкIырт, цей сырыхум ейхэр — фIыцIэм. Хьэзырхэр узэрыхуейуэ дэтхэ- нэ кIапэмкIи хьэзырылъэм иплъхьэ мэхъу.
Бгырыпхыр
БГЫРЫПХЫР цIыхухъу фащэм къыгуэпх мыхъун и Iыхьэт. Хъулъхугъэр бгырыпх щIэмылъу уэрамым къытехьэ хъунутэкъым, нэхъыжьми нэхъыщхьэми я пащхьэ бгырыпхыншэу ихьэну емыкIут.
Бгырыпхым щакIуэм е зекIуэм узыхуэныкъуэн хьэпшып зэмылIэужьыгъуэхэр фIадзэрт: щалъэ — Iэщэм дагъэ щахуэр зралъхьэ гъущI щталъэ зэбгъузэнатIэ; фочыр зэрызэпкърах Iэдэ; шалъэ, фалъэ, нэгъуэщIхэри. Сытми, бгырыпхыр бгъэгущталъэ папщIэу арат. Ауэ псом нэхърэ нэхъыщхьэращи — бгырыпхым Iэщэр кIэрыщIат: къамэ (е пхъампIэм илъ сэ), кIэрахъуэ, сэшхуэ. Iэщэм зихъуэжыху бгырыпхым и мыхьэнэми зихъуэжурэ ар иужьым щыгъыным и Iы-хьэ щIэращIэ къудейуэ къэнащ. ЕкIуу гъэщIэрэщIа бгырыпхым ар зыщIэпхар ирищхьэпэлъагэт, зыхуэпэкIэ зэрищIэр абыкIэ къигъэлъагъуэу.
Вакъэр
Фэм къыхэщIыкIа вакъэр лъэпкъ псоми я деж щызекIуэрт, ауэ нэхъыбэу абы ущрохьэлIэ адыгэхэм я деж. Къэбэрдей пщы-уэркъхэр къыхэзыгъэщт абыхэм я фэ вакъэ плъыжьыр. Къэбэрдейхэм япэщIэувэ бийхэм ар зыщагъэгъупщэртэкъым. Вакъэ плъыжь зылъыгъ зауэлIым уеуэмэ, пашэхэм яз хэбгъащIэу арат. КъэбэрдеибзэкIэ абы зэреджэр лъахъстэнвакъэщ. Ар и лъэгум деж щызэгуэдащ. Абы нэмыщI иджыри лъэдакъэ зыщIэт вакъэ лIэужьыгъуи щыIащ.
ПыIэр
ПЫIЭР бгырыс фащэм и Iыхьэ пажэхэм язщ. «Щхьэр псэумэ, пыIэ щыщIэкъым», «Узэчэнджэщын уимыIэмэ, уи пыIэжьыр щхьэрыхи ечэнджэщ» жаIэ адыгэхэм. ДызэпсэлъылIахэм занщIэу ягу къэкIыж а псалъэжьхэм къагъэлъагъуэ цIыхухъум пыIэ щхьэрыгъыпхъэу псоми къызэралъытэр. Унэм щыщIыхьэкIэ пыIэ зыщхьэрахыртэкъым, ауэ щIыбым зэрыдэтыр зыщхьэрихыу, пыIэ цIыкIу зыщхьэрызытIагъэ щыIэт. Бгырысхэм я щхьэр яупст е кIэщI дыдэу щIащэрт, ари и щхьэусыгъуэ къыщIэкIынщ сыт щыгъуи пыIэ ящхьэрыгъыпхъэу псоми щIалъытэм. ПыIэхэми ахэр зэрыщхьэрагъэс щIыкIэми зэман дызытепсэлъыхьым и кIыхьагъкIэ зыбжанэрэ захъуэжащ.
ПыIэхэкIхэр лIэужьыгъуитIу дгуэшащ — къызыхэщIыкIамрэ теплъэмрэ елъытауэ. Япэ лIэужьыгъуэм зэрыщыту цым къыхэщIы- кIа пыIэ псори хеубыдэ. ЕтIуанэм — цы зыIуда, зи щхьэгур щэкIым е упщIэм къыхэщIыкIа пыIэхэр хохьэ. А псори тыркубзэр и лъабжьэу урысыбзэм къыхыхьа «папаха» цIэм къызэщIеубыдэ.
Ещанэ лIэужьыгъуэу упщIэ пыIэхэр къыхэтхащ, еплIанэу — щэкIым къыхэщIыкIа бащлъыкъхэр.
Бащлъыкъ — щхьэрыхъуэн
БАЩЛЪЫКЪЫР Кавказ Ищхъэрэм щыщ лъэпкъ псоми яцIыху, зи мыхьэнэр тырку псалъэ «баш» — «щхьэ» жыхуиIэм къытекIащ. Адыгэхэр абы щхьэрыхъуэнкIэ йоджэ. А мыхьэнэ дыдэр бащлъыкъым абхъазхэми ират. Бащлъыкъ хъужыр зи кIапэхэр ухъурея щхьэфIэлъхьэщ.
Кавказ лъэпкъхэм зэщхьу зыщIахуапэр
Фащэр зыгъэхьэзырыр бзылъхугъэхэрати, ахэр зы лъэпкъым къикIыу нэгъуэщIым хыхьэ хъумэ, лъэпкъитIыр фащэкIэ зэхъуэжыну Iэмал къыкъуэкIырт. Пщы-уэркъхэм я хабзэт я пщащэхэр хамэ лъэпкъхэм иратыни, аращ нэхъыбэу и щхьэусыгъуэр зы лъэпкъым и зыхуэпэкIэр адрейм ей щIэхъуам, къежьэм зэрызыдрагъэкIур дыщIыбгъужмэ. Шэч закъуи хэлъкъым къэбэрдей пщы-уэркъхэм я зыхуэпэкIэр абыхэм я жьауэ щIэта гъунэгъу лъэпкъхэм зи щхьэ пщIэ хуэзыщIыжу яхэта нэхъыщхьэхэм къызэращтам.
СТУДЕНЕЦКАЯ Евгение,
урысей-совет этнограф.
Тхыдэ
ХыфIыцIэIуфэ къэзакъхэм ди Iэщэ-фащэр къызэращтар
Кавказ къэзакъхэми КъуэкIыпIэм щыIэ урыс армэми адыгэ зауэ хуэIухуэщIэхэр къызэращтар апхуэдизкIэ шэч зыхэмылъыххэщи, щIэныгъэ тегъэщIапIэ къэплъыхъуэу ущIызэдэуэн хэлъыжкъым.
КАВКАЗ зауэм и тхыдэм япэу тетхыхьахэм ящыщ Попко Иван жеIэ: «Адыгэ Iэщэ-фащэмрэ шы хуэIухуэщIэхэмрэ офицерми сэлэтми зэрызагъэщIагъуэ шыфэлIыфэщ. Адыгэхэм зэрахьэ псоми къэзакъхэм я деж пщIэшхуэ щиIэщ. «ФIыуэ къагупсысар къэбгъэщхьэпэнри губзыгъагъэщ», — аращ абы Iущыгъэу хэлъыр. Кавказ зауэм теухуа тхылъышхуэхэр зи IэдакъэщIэкIхэм зыжьэу жаIэ: «Кавказ бгырыс лъэпкъ псоми, абыхэм я ужьым иту ди къэзакъхэми Къэбэрдейм и фащэри, и Iэщэри, шы тесыкIэри, къинэмыщIхэри къащтащ».
Къэзакъхэм езыр-езыру адыгэ Iэщэ зэрызэрагъэпэщыр 1824 — 1828 гъэхэм хуэмурэ къэрал унафэм хуэкIуэн щIидзащ. Абы и щхьэусыгъуэри IупщIщ. Кавказ гъунапкъэм трагъэтIысхьа хыфIыцIэIуфэ къэзакъхэр зауэ IэнатIэм Iу- хьэху, адыгэхэм я шуудзэ псынщIэ телъыджэм пэщIэувэн хуей хъухэрт. Дауи, дзэ зэгъэпэщам апхуэдэ шуудзэр къыпэщIэтыфынутэкъым. Ауэ хыфIыцIэIуфэ къэзакъыдзэри зэтеухуа дыдэу щыттэкъыми, узижагъуэн и махуэт абыхэм я дежкIэ адыгэ шууейхэр. XIX лIэщIыгъуэм щыщ тхакIуэ гуэрым зэрыжиIауэ: «Езыхэми я нэгу зэрыщIэкIыу, къэзакъхэм иджы къапэщIэтыр кърым шыдыгъухэратэкъым, атIэ уи псэр пхуIузых гузэвэгъуэт».
Къэзакъ уанэхэр, Iэпслъэпсхэр, шы тесыкIэр, Iэщэ хьэлъэр — ахэр губгъуэ хуитым зыгуэру къыщысэбэпми, Псыжь деж мыхьэнэ щаIэжтэкъым. Шынагъуэр къыздикIынкIэ хъуну IуащхьэмкIэ плъэн ямыухыурэ, псэхэхыр езыхэр зытес шым и лъэгум къыщIэлъэтырт. Зауэр нэхъыбэу щекIуэкIыр псыежэх, бгы, мэз хуэдэхэрати, адыгэхэм я зэуэкIэ хабзэр щIыпIэм хуэщIэпат. «Адыгэхэм я Iэщэр къэзакъхэм яIыгъхэм куэдкIэ йофIэкI, — ятхыжырт Iуэхур зи нэгу щIэкIхэм. — Азиатхэм я тажхэр, хьэдзэгъейхэр, жырыщхъуэ къамэхэр, хьэрып е инджылыз кIакхъу зиIэ кIэрахъуэхэмрэ фочхэмрэ къэзакъыр зыщIэхъуэпс Iэщэт, езыхэм а зэманым зэрахьэу щытахэм елъытауэ». Генерал-майор Попко зэритхыжымкIэ, хыфIыцIэIуфэ къэзакъхэм зэманыфI яфIэкIуэдащ адыгэхэм зэрахьэу хъуар къащтэным зэрыхунэмысам и зэранкIэ: «Къэзакъ шуудзэр адыгэ шуудзэм зэрыхуэзэу занщIэу икIуэтын хуей хъурти, абы иужькIэ ебгъэрыкIуэжын дэнэ къэ-на, бгъурыхьэжыфыртэкъым. Армэм хэту къэжэрхэри тыркухэри зэтезыукIэу щыта урыс сэлэтхэм я хэкум исыж шапсыгъхэм Iэмал хуагъуэтыртэкъым».
ХыфIыцIэIуфэ къэзакъхэм адыгэ Iэщэр Псыжь Iуфэ зэрыIэпхъуэу къагъэщхьэпэн щIадзащ. Ипэм деж адыгэ Iэщэ зиIэхэр мыкуэдами, ар къэзакъ псэукIэм щыщ зэрыхъуам и щыхьэтщ 1811 гъэм ХыфIыцIэIуфэ Гвардиер щагъэхьэзырым ар адыгэ IэщэкIэ узэдын хуейуэ унафэ къыдэкIауэ зэрыщытар. 1811 гъэм накъыгъэм и 18-м зи щIыхьыр ин Императорым хыфIыцIэIуфэ къэзакъхэм ящыщу езым и Iэгъуэблагъэм щиIыгъын Гвардие щыхуагъэхьэзырым, «я фочхэр адыгэ фочу щрет» жаIэри унафэ ящIауэ щытащ. Урысыдзэм а зэманым къигъэсэбэп фочхэр нэхъыбэу зыщIыр Тулэ щыщ фочыщIэхэрат, абдежым щыщIэдзауэ зэрахьар «тулэ фочыщIэхэм ящIа адыгэ фочщ». Iуэхум фIыуэ щыгъуазэ Ермолов Алексей пащтыхьыгъуэм зыхуигъэзауэ щытащ я закъуэрыуэ фочхэр Iуахыжын лъэIукIэ. 1821 гъэм апхуэдэ хуитыныгъэ къыдокI, къэзакъхэм «адыгэ фочхэм я дакъэм хуэдэ зиIэ фочзэгуэт» зэрахьэн щIадзэ. А зэман дыдэм Ермоловыр мэлъаIуэ къэзакъхэм 1809 гъэ лъандэрэ зэрахьэ джатэр сэшхуэкIэ яхъуэжыну хуит къащIыну. ЗанщIэу жыIапхъэщ къэзакъхэр лейуэ гугъу езыгъэхь а джатэр IэщэфIу зэрыщымытар. Къэзакъхэм я тхыдэтх Короленкэ Прокопий шэрыуэу жеIэ: «Адыгэхэм я сэшхуэ жанхэмкIэ щIакIуэ зэфIэтыр зэпаупщIыф, къэзакъхэм я сэшхуэ дзагуэхэмкIэ нащэ фIэкIа зыри пхуэупщIэтэнукъым».
«ГъущI сампIэм илъ джатэхэр мы щIыпIэм ис къэзакъхэм къахуэгъэсэбэпкъым, ахэр пIыгъыу тIасхъэщIэх укIуэфынукъым, укъаубыдынкIэ умышынэу, — захуегъазэ нэхъыщхьэхэм Ермолов Алексей. — Бийм и сэшхуэхэм хуэдэ зетхьэн щIэддзэмэ, абы зэраныгъэ къихьынукъым, фIы фIэкIа». Императорыр абыкIэ арэзы мэхъу, ауэ сэшхуэ зэра-щIын ахъшэ иджыри къахуимыутIыпщми, Ермоловым унафэ ещI «гъущI сампIэм илъ джатэ афIэкIа ямыщIыжыну». «Сыт щхьэкIэ?» жаIэу щеупщIым: «ХыфIыцIэIуфэ къэзакъхэм иджы яIыгъ джатэхэм нэхърэ сэшхуэ яIыгъмэ нэхъыфIу къызолъытэ», — жиIэри жэуап къаритыжащ. Ар зыхуэзэр 1824 гъэм и мэкъуауэгъуэрщ.
Унафэ пыухыкIа къызэрыдэмыкIам къыхэкIыу, зэманкIэ къэзакъхэм джа- тэм и гъусэу сэшхуи зэрахьэну хуит ящIащ. Ауэ а хуитыныгъэр къэзыгъэсэбэпыфын къэзакъ щIагъуэ щыIэтэкъым, сыту жыпIэмэ, къэзакъхэм мылъку зэрабгъэдэмылъым къыхэкIыу, а джатэ дыдэри зимыIэхэр нэхъыбэт.
1840 гъэм къэрал унафэ къыдокI хыфIыцIэIуфэ къэзакъхэм я Iэщэ-фащэм сэшхуэр Iэмал имыIэу хэтын, къамэхэри адыгэ къамэу щытын хуейуэ. Сэшхуэхэр яхуэзыщI нэмыцэ IэщIагъэлIми жраIащ ахэр «адыгэхэм яIыгъым ещхьу, къэзакъхэм я псэлъафэкIэ — езыр-езыру кIуэуэ — зэрыщытыпхъэр».
А унафэхэм къыкIэлъыкIуащ къэзакъ зауэлIым «черкеска» адыгэ фащэр щыгъыну зэрыхухахари. Ар къыщыхъуар 1861 гъэращ. Япэрауэ, адыгэхэм я зауэ хабзэхэр къэзакъхэм къэрал унафэкIэ къащтат. ЕтIуанэрауи, 1860 гъэхэм и кIэм нэблэгъа зауэм къащыпэщIэта бийм хуащI пщIэри къигъэлъагъуэрт. Дигу къэдгъэкIыжынщ Попко Иван адыгэ шууейхэр бургунд, лотаринг щауэхэм яхуигъадэу зэрыщытар.
ФРОЛОВ Борис,
Бжьэдыгъукъалэ (Краснодар) дэт музейм
и тхыдэ къудамэм и лэжьакIуэ.
Къэзакъхэр зауэм Iуохьэ. Сурэтыр Сафонов Анатолий ищIащ.
ГурыщIэкIи хабзэкIи зэщхь
Щыгъыну мыбыхэм зэрахьэр адыгэ фащэ цIэрыIуэращ: хъурыфэ пыIэ; пщампIэ зытемыт, пкъым хуэфIу иувэ, зи Iэщхьэр быхъу кIагуэ кIыхь, бгырыпх щIэпхарэ, и бгъэгуитIым шалъэ пщIырыпщI ирикIуэу.
Гъуэншэджхэр быхъуу къожьэри, лъэгуажьэмрэ лъэкIэнымрэ деж зэв щохъуж; лъэпскIэ япхэ, лъэкIэным и кум нэс я вакъэ зыкъизыххэр фитIу зэхэлъщ, лъэдакъэ ящIэткъым, дыжьын уагъэ зэдэкIа лъахъстэн плъыжьым е хывыфэ фIыцIэм къыхэщIыкIащ.
IэщэхэкIыу яIыгъхэр: плIэм едзэкIа упщIэ дохъутейм (фочылъэ) илъ фоч; и щIыбагъымкIэ гъэзауэ бгым кIэрыщIа, нэхъыбэм сауткIэ гъэщIэрэщIа фокIэщI; дзитI зыIут къамэр я гупэмкIэ кIэрыщIащ; иджыри — сэшхуэ, Iэр къэзыхъумэ Iэпщэ зимыIэ и убыдыпIэр пхъэуэ е дыжьынкIэ хэIущIыкIауэ; и пхъампIэм дыжьыныфэ данлъэч зыIуда былымыфэ фIыцIэ е плъыжь тегъэлъэдащ. ЗэрыIэщэ-фащэу шыфэлIыфэ уардэ къыптрегъауэ, ар зыщыгъым лIыгъэ дэплъагъуу, и пкъы къуданри нэхъри нэхъ бжьы-фIэ щIэхъукIыу. Ауэ нэм нэхъ зыкъыщIэзыдзэр я цейхэр зэрызэщхьращ. Iэщэ-фащэр зэрыщыту къапщтэмэ, занщIэу гу зылъумытэ абы и пкъыгъуэ щхьэхуэхэр зэрызэтехуэм псори гурыщIэкIи хабзэкIи зэрызэщхьыр икIи зэрызэрыIыгъыр уи фIэщ ящI.
Лонгворт Джон,
инджылыз тIасхъэщIэх.
«Адыгэхэм илъэскIэ сазэрыдэпсэуар», 1834 гъэ
Адыгэхэм хужаIахэр
Бгырысхэм, я Iуэху зэрыдамыгъэкIыфынур къагурыIуэри, я псэр ятыну мурад ящIащ, ауэ я лIэкIэми хахуагъ хэлът. Бийр яукIыурэт езыхэр зэрылIэр. ГущIэгъу къыхуащIыну щыгугъыжхэртэкъым икIи хуейхэтэкъым, зэгурыIуэнри ядэжыртэкъым. Дэтхэнэри и анэ, и щхьэгъусэ, и бын щхьэкIэ зауэрт. Мыбыхэм ятеуэу аратэкъым иджы, аслъэныр гъущI хъарым ираубыдауэ Iэсэлъасэу зэдзэкъэн тIэкIу удзым къыщиулъэпхъэщыну трагъэгушхуэрт. Къуршыбгъэр джэдэщым щIэтIысхьэну хуит ящIырт, и дамэхэмрэ и лъакъуэхэмрэ япхауэ. Хэкум пэIэ-щIэу упсэуныр бгырысхэм я дежкIэ лIэныгъэм нэхърэ нэхъ Iеижт. ИIэпхъукIын щIэзыдза бгырысхэр псы Iуфэхэм щыщызэхуэскIэ, цIыхубзрэ сабийуэ яхэтыр мащIэ дыдэт. КъызэрыщIэкIымкIэ, урысыдзэхэр щебгъэрыкIуа зэманым къатехьа лейм ахэр ихьыжащ. МэжэщIалIагъэм, щIыIэм илIыкIхэрт, я акъылыр яфIэкIуэдырт. ЦIыху сурэтым икIахэу мэзым щIэсу щэ бжыгъэкIэрэ цIыху-хэр къагъуэтыжырт. Граф Евдокимовым Фадеев генералым жриIат: «Дзэзешэм хуэстхащ, сыт дэфтэр къэс щIыIэм игъэдыкъауэ гъуэгум телъ хьэдэхэм я гугъу щIищIыр? Сыт, джыназышхуэмрэ сэрэ ар дымыщIэ и гугъэу ара?»
1864 гъэм и фокIадэм ди дзэхэр сатыр-сатырурэ Псыкупс, Шэбэш и Iуфэхэм ирикIуащ, къахуэзэ лъэпкъ псори Тыркум ирагъэкIын папщIэ тенджызым кърахулIэу. Зауэм и пэ КъухьэпIэ Кавказым бгырыс нэ- рыбгэ 500000 исащ. Абыхэм ящыщу 200000-р Тыркум Iэпхъуащ. 80000-р къыхуагъэлъэгъуа щIыпIэм итIысхьэну арэзы хъуащ. 220000-р, нэгъуэщIхэм зэрыжаIэмкIэ — 170000-р, мы зауэм хэкIуэдащ.
Немирович-Данченкэ Василий.
Адыгэхэр аслъэн ныкъуэлIэм ещхьщ. Псори абыхэм я гущIыIум итщ. ЩIаукIами зыукIами щIэмыупщIэжхэу зэрагъэкIуэдым нэмыщIыж, ираудых, яубэрэжь, къалъыс щIыр къытрах, пудыныгъэ куэд яшэч. Адыгэхэр Iэщэ яIыгъыну зэрыхуимытым къыхэкIыу, я щхьэ трагъэужын папщIэ, бгырысыр теIущIыкIыпIэ зыщI къэзакъхэр мащIэкъым. Напэр ящыгъупщэжауэ, ящIхэр зэзыпхъуэ къэзакъхэм нэ-мыщI, дзэм хэт сэлэтхэм я мэкъур паупщI.
Фадеев Ростислав.
