Я Iэпэхэм дыщэ къыпощ
Адыгэ бзылъхугъэхэм фащэ щадкIэ дыщэидэмрэ тхыпхъэхэмрэ гулъытэшхуэ хуащIу щытащ. Апхуэдэуи уагъэ-щагъэ, дэнлъэч хуэдэхэр щIыным пасэ дыдэу хъыджэбз цIыкIухэр хуагъасэрт. Къалъытэрт а IэщIагъэхэм цIыхубзым и хьэлыр ипсыхьу: щэныфIэ, зэпIэзэрыт, лэжьыгъэм хуэIэижь ищIу. Дыщэидэр дахагъэ къудейтэкъым, абыкIэ ящI дамыгъэхэм щIагъыбзэ ящIэлът.
Ди гуапэ зэрыхъущи, а хабзэ дахэр зыхъумэ, зыгъэIэкIуэлъэкIуэф хъыджэбзхэр мащIэми, иджыри щыIэщ. Иджыблагъэ зэдгъэцIыхуащ адыгэ пщащэ IэпщIэлъапщIитI. КъБР-м и Лъэпкъ музейм Мамбэт — КIыщ Анетэрэ Тхьэгъэлэдж Агнессэрэ я IэдакъэщIэкIхэм дыщеплъащ.
Чысэ зэмыфэгъухэр, сыхьэтылъэхэр, лэнысталъэхэр, мажьалъэхэр, нэгъуджалъэхэр, щхьэнтэ цIыкIухэр, къэлътмакъхэр, сурэтдэлъхьэхэр, пхъэ вакъэр, зи щIыкIэкIэ зэмыщхь пыIэхэр — цIыхубзхэм я нэр зыгъэгуфIэн защIэт IэпщIэлъапщIэхэм дыщэ IуданэкIэ ягъэщIэрэщIар. А псор зэманым, лъэпкъым къызэрыдэгъуэгурыкIуар щыпщIэкIэ уи дежкIэ нэхъ лъапIэж мэхъу. Анетэ къызэрыхигъэщщи, блэкIа лIэщIыгъуэхэм адыгэ бзылъхугъэхэм ящIу щыта хьэпшыпхэр дэни къыщыцIыхугъуафIэщ, абыхэм хуагъэдэн нэгъуэщI лъэпкъхэм яIэкъым. «Ди япэ итахэм къытхуагъэна щIэиныр лъэпкъ хъугъуэфIыгъуэщ. Псом хуэмыдэу дыщэидэр дгъэкIуэд хъунукъым. Ар нобэрей зэманым нэхъ къезэгъыу къыщыбгъэлъагъуэ хъуну Iэмалхэр къэдгъэсэбэпми, абы и купщIэр зэрытхъумэным иужь дитщ», — жеIэ абы.
Анетэрэ Агнессэрэ зэгъусэу зэлэжь хьэпшыпхэри яIэщ. Абыхэм дыщэ, дыжьын IуданэкIэ къэдабэм лъэпкъ дамыгъэхэр хадыкI. Апхуэдэхэр сурэтылъэм илъу я блыным фIэлъыну щIэхъуэпсхэр, пэжыр жыпIэмэ, мащIэу къыщIэкIынкъым. Илъэсий ипэкIэ хъыджэбзхэр зэщIыгъуу елэжьащ Къущхьэхэ я лъэпкъ дамыгъэр ину хэдыкIыным. ГъэщIэгъуэнагъыу абы хэлърати, лъэпкъым благъагъэкIэ къагухьэ унагъуэцIэ 32-м я дамыгъэхэмкIэ (цIыкIу-цIыкIуурэ хадыкIыурэ) нэхъ иныр къищIыкIат. «МазитIкIэ делэжьат абы», — жаIэ IэпщIэлъапщIэхэм.
ХъыджэбзитIым я япэ гъэлъэгъуэныгъэм гулъытэ лей зыщыхууагъэщIырт адыгэ жьыхухэм. Языныкъуэхэм къызэралъытэмкIэ, ар цIыхубзым и фащэр зыгъэдахэ хьэпшыпу зэи щытакъым, атIэ сымаджэм и узыр дагъэпсынщIэн папщIэ, махуэ хуабэхэм нэхъыжьхэм къагъэсэбэпу арат. Зэзэмызи жьыхур сабий гущэм и къум кIэрапхэрт, щыщIаупскIэкIэ жьыщIэху хъун щхьэкIэ. Ар гъупщым е къэдабэм къыхэщIыкIат, пхъэкъу цIыкIу хуащIырти, ныпым нэхъ ещхь хъурт, и хъуреягъкIэ кIэрахъуэу. Абы къыхэкIыу ар европей жьыхухэм куэдкIэ къащхьэщыкIырт…
Мамбэт — КIыщ Анетэрэ Тхьэгъэлэдж Агнессэрэ я жьыхухэм тхыпхъэ къулей дыдэхэр ятетщ. Ар къыхигъэщащ КъБР-м щэнхабзэмкIэ и министр Къумахуэ Мухьэдин: «Дыщэидэр адыгэм и IэщIагъэ нэхъ лъапIэ дыдэщ, адрейхэм дакъыхэзыгъэщщ. Апхуэдэ лэжьыгъэхэм ятеухуауэ куэд жыпIэфынукъым, ахэр зищIысымрэ зыхуэдэмрэ я теплъэмкIэ езыхэм дагъэлъагъури». КъБР-м туризмэмрэ курортхэмкIэ и министр Шагин Сергей жиIащ щIыналъэм зыгъэпсэхуакIуэ къакIуэхэр IэпщIэлъапщIэхэм я лэжьыгъэм, шэч хэмылъу, зэрыдихьэхынур, ахэр зыIэрагъэхьэну зэрыщIэхъуэпсынур. «Сэ сызэреплъырщи, цIыхум и IэкIэ ищIа, зэман гуэр зытригъэкIуэда хьэпшыпым гуапагъэ нэхъыбэ хэлъщ, апхуэдэуи абыхэм хъыбар гуэр я щIыбагъ къыдэлъщи, уи гум нэхъ пIэпихыу зыбохьэ. Саугъэту апхуэдэ зы хьэпшып къыпхуащIыныр сыт и уасэ?! Си гуапэщ щIалэгъуалэм а IэщIагъэр зэрызрагъэщIэжыр», — жиIащ министрым.
КъБР-м и Парламентым щэнхабзэмкIэ, граждан, жылагъуэ институтхэм зегъэужьынымкIэ, хъыбарегъащIэ IэнатIэхэмкIэ и комитетым и унафэщI Пащты Бориси и Iуэху еплъыкIэр къигъэлъэгъуащ: «МащIэщ дыщэидэм, хэдыкIым ирилажьэу диIэр. Абы къыхэкIыу лъэпкъ щэнхабзэмрэ ди IэщIагъэхэмрэ тхъума хъуным ехьэлIауэ псом япэу упщIитI зыхуэдгъэувыжын хуейщ: «Сыт дэ нобэ тхъумэну дызыхуейр икIи дауэ абы дызэрыхуэхьэзырыр?» Ди хьэпшып куэд Тхылъ плъыжьым иттхэным дынэсащ, армырамэ, зэман дэкIмэ, фIыгъуэ куэд дунейм тебзэхыкIыжынкIэ шынагъуэщ».
Гъэлъэгъуэныгъэм еплъа, Мамбэт — КIыщ Анетэ и гъэсакIуэ, Къэзанокъуэ Жэбагъы и цIэр зезыхьэ центрым и унафэщI Къуныжь ХьэIишэт жеIэ: «Дауи, мы IэщIагъэм щIэгъэкъуэныншэу жыжьэ урибэкъуэфынукъым. ЗэфIэкI зиIэ щIалэгъуалэ куэдым мыбдежым я Iуэхур щызэтрамыублэфу нэгъуэщI щIыпIэхэм макIуэ. Ауэ абыи нэгъуэщI лъэныкъуэкIэ укъыщеплъ хъунущ: языныкъуэхэм кутюрье цIэрыIуэхэм ядэлэжьэну яхузэфIокI. Агнессэрэ Анетэрэ я гъэлъэгъуэныгъэм хэдыкI лIэужьыгъуэ псори къыщагъэсэбэпащ, нэхъри сигу ирихьар тщыгъупщэжа хьэпшыпхэр еплъыкIэщIэкIэ «къызэрагъэпсэужырщ». Псалъэм папщIэ, иджы япэу слъагъуу аращ IэрыкIыр апхуэдизу удихьэхыу гъэщIэрэщIауэ, хэдыкIауэ. Я лэжьыгъэм гурэ псэкIэ хэтыну, ехъулIэныгъэфIхэр яIэну хъыджэбзхэм сохъуэхъу».
БАГЪЭТЫР Луизэ.
