Лъагъуэхэшыр лъэпкъым щыгъупщэркъым
Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм хыхьэ Адыгэ-Хьэблэ къуажэм пщIэ лъагэ щызиIэ лэжьакIуэшхуэ Дер Едыдж и унагъуэм 1947 гъэм фокIадэм и 14-м къихъуащ зи псэр адыгэм хузэIухауэ лэжьа, къызыхэкIа лъэпкъым щыпкъэу хуэпсэуа, зи псалъэм Iуэху къыпэкIуэу дунейм тета Дер Станислав.
НэгъуэщI къэрал щыпсэуамэ, и Iуэху щилэжьамэ, дауи, Форд Генри хузэфIэкIам нэсыфынт адыгэм къытхэкIа цIыхушхуэ, къэрал поли-тик, жылагъуэ IуэхущIакIуэшхуэ, Черкесск къалэм и унафэщI IэнатIэр зыхуагъэфэщауэ щыта Дер Станислав Едыдж и къуэр.
Илъэс зэхуэмыдэхэм Дерым зэрихьащ УФ-м и Президентым и полномочнэ лIыкIуэу Ипщэ федеральнэ хэгъэгум щыIэм и чэнджэщэгъу, УФ-м и Федеральнэ Зэхуэсым ФедерацэмкIэ и Советым КъШР-м и Правительствэм къыбгъэдэкI сенатор IэнатIэхэр. 1999 гъэм республикэм и президент хэхыныгъэхэми зыкъыщигъэлъэгъуауэ щытащ… Республикэм и къалащхьэм и унафэщI IэнатIэр адыгэ щIалэм къыщыхуагъэфащэм, дауи, къалъытат абы хыхьэхэкIышхуэ зэриIэр, и лэжьыгъэ бгъэдыхьэкIэ нэхъусар.
Дерыр зыщыпсэуа зэманым, къыдэгъуэгурыкIуа цIыхухэм ямыщхь, къызэрымыкIуэ акъыл узэщIа зыбгъэдэлъ IуэхущIакIуэт, политикт, псэ хьэлэл зиIэт, къызыхэкIа лъэпкъым щхьэузыхь зыхуищIыным сыт щыгъуи хуэхьэзырт. Станислав хуэдэхэм щхьэкIэщ мыпхуэдэу щIыжаIар: «Илъэсищэм зэщ апхуэдэ цIыху дунейм къызэрытехъуэр».
Зи адэр щIэх зыщхьэщыукIуриикIа унагъуэм я сабий нэхъыжьу щыткIэрэ, Iуэхум щымышынэу, пщэрылъ хьэлъэхэр зыгъэзащIэу къэтэджа Станислав щIэх къыгурыIуащ лэжьэным, гуащIэдэкIым гъащIэр, дунейр зэрызэтриIыгъэр.
1990 гъэ зэхэтхъуахэм хьэрычэт IэнатIэм зи лъэ щыуву щIэзыдза Станислав гугъу емыхьауэ пхужыIэнукъым. Арами, акъыл узэщIа зиIэ адыгэлIым и IуэхущIапIэр зэфIэтыфащ нэгъуэщIхэм ейхэр щызэхэщэщэжами. Ар и щыхьэтт Станислав цIыху Iущу, ипэкIэ плъэфу зэрыщытам. «Меркурий»-м къыщIигъэкI «Птичье молоко», «Медовик» IэфIыкIэхэр къащэхун папщIэ, нэху мыщ щIыкIэ цIыхухэр сату щIыпIэм чэзууэ щызэпыувэрт.
Псы къыщIэзыгъэкI заводыр-щэ? ЦIыхур сыт щыгъуи псы хуэныкъуэнущ, апщIондэхукIи Станислав зэфIигъэува «Меркурий»-м фIыщIэ хуащIыху, Дерым и цIэр кIуэдынукъым. ЦIыху мащIэ IэнатIэкIэ къызэрагъэпэща езыми и къуэшхэми ягъэлажьэ заводхэм?
Станислав и цIэр къыгуэпх мыхъу-ну епхащ псапэ щIэнми. Гузэвэгъуэ ихуа дэтхэнэми и гу хуабагъкIэ, мылъкукIэ зыщIигъэкъуэнут. ЦIыхухэм апхуэдизу фIыщэу къалъагъурт, дэтхэнэми и псэм пэгъунэгъути, зэреджэр «Ди Стас» жаIэут.
Гу къабзэу зи Iуэхухэр зылэжь, цIыхухэр тыншыгъуэ яIэу псэуным, лъэпкъхэр зэгурыгъэIуэным къаруушхуэ езыхьэлIа Станислав нагъыщэ лъапIэ куэдкIэ и фIыщIэхэр къэралым къилъытащ. Хэкум и пащхьэ щиIа фIыщIэм папщIэ къратат «Орден Орла» жыхуаIэм и ещанэ нагъыщэр, Ставрополь, Баку къалэхэм я митрополитхэм дамыгъэ лъапIэхэр къыхуагъэфэщат, «За духовное единение» медалкIэ и цIэр къраIуат.
Дерыр дунейм ехыжа нэужь 2007 гъэм къыдэкIа тхылъ телъыджэр — «Памятник первопроходцу» зи фIэщыгъэр — Дерым и гъащIэр, и дуней тетыкIар, и Iуэху бгъэдыхьэкIэу, и цIыху хэтыкIэу щытар къэзыгъэлъагъуэщ. Тхылъым зэреджэми наIуэ къещI Станислав сыт хуэдэ Iуэхуми езыр и акъылкIэ къыхуэушу, псоми япэ ищу, лъагъуэхэшу зэрыщытар.
Станислав и гъащIэм увыпIэшхуэ щаубыдырт Къэрэшей-Шэрджэсым и жылагъуэ, политикэ Iуэхухэм. Дерыр и къару емыблэжу хуэлажьэрт республикэм щыпсэухэм я псэукIэр егъэфIэкIуэным.
1997 гъэм Черкесск и администрацэм и Iэтащхьэ хъури, илъэсищым къриубыдэу къыумыцIыхужыным хуэдэу къалэм и теплъэм зригъэхъуэжат, цIыхухэм илъэс куэдкIэ ямылъэгъуа хуэгъэкIуэтэныгъэхэр яIэ хъуат, абы щыгъуэм зэрыжаIэу щытам нэхъей, «жьы къабзэ яшэжат…» Республикэм щыпсэухэм къагурыIуат къалащхьэр зи IэмыщIэ ихьа Дер Станислав абыхэм я гъащIэр икIэщIыпIэкIэ зэрихъуэжынур, фIы зэрищIынур. ХьэкъыпIэкIэ къызэрыщIэкIари аращ.
Республикэм, Черкесск къалэм щыпсэухэм IуэхущIакIуэ емышыжыр гунэс ящыхъуу зэрыщытам и щыхьэтщ Станислав къыхуагъэфэща нагъыщэр — «Черкесск къалэм щIыхь зиIэ и цIыху» щIыхьыцIэ лъапIэр. КъищынэмыщIауэ, Дерым КъШкъУ-м, КъШТУ-м «ЩIыхь зиIэ я доктор», Урысейм и гуманитар институтым и къудамэу Черкесск къалэм дэтым и «ПщIэ зиIэ и доктор» цIэ лъапIэхэр зрихьэрт.
Лъэпкъхэм яку политикэ зэпэщIэтыныгъэ къыщыдэхъуам Къэрэшей-Шэрджэсым лъы зэрыщамыгъэжар Станислав и фIыщIэщ, уеблэмэ Кавказ Ищхъэрэр щытыкIэ хьэлъэ имыувэнми хэлIыфIыхьащ. Адыгэхэм я жылагъуэ пашэу щыт Дерым и псалъэм лъэпкъыр ебэкъуакъым, «ди Стас жиIэр ди унафэщ!» жаIэри. Абыи къегъэлъагъуэ Дерым и псалъэм лъэпкъым и пащхьэм щиIа пщIэр.
КъызыхэкIа лъэпкъ уардэр зы хъужыным щIэхъуэпсу псэуа, лъэпкъыпсэ-хэкупсэу зи гъащIэ кIэщIыр къэзыгъэщIа Станислав хузэфIэкIар, и цIыху щIыкIэу щытар дэтхэнэ адыгэкIи щапхъэщ. Псом хуэмыдэу Дерыр къэкIуэныфIкIэ щыгугъырт лъэпкъым къыщIэтаджэ щIалэгъуалэм…
Лъэпкъым и щIэблэр зыдэплъеипхъэ цIыху щыпкъэхэм я пашэщ Дерыр. Абы и вагъуэр лъагъуэ нэхуу игъащIэкIи щылыдынущ лъэпкъым щыщхэм я гум.
ЩОХЪУЖЬ Лусанэ.
