Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
ЦIыхушхуэхэм я гупсысэхэр
Пэжыр щIэхъума хъунукъым
Тхылъым укъеджэу и купщIэр нэсу къыбгурыIуэным тхакIуэм и пщIэм хуэдизкIэ уи пщIэр къеIэт.
Павленкэ Пётр,
урыс тхакIуэ.
Пэжыр зэи щIэхъума хъунукъым.
Леонардо да Винчи,
итальян щIэныгъэлI, сурэтыщI.
Нэгу дахэм нэхърэ щIыхь лъагэр нэхъыфIщ.
Фуллер Томас,
инджылыз литератор.
Пэж дыджыр нэхъ щхьэпэщ щыуагъэ гуапэм нэхърэ.
Белинский Виссарион,
урыс философ.
Щхьэхынагъэр гъущI улъийм ещхьщ — лэжьыгъэм узэрыригъэзэшым нэхърэ нэхъ псынщIэу уи къарур щIех.
Франклин Бенджамин,
америкэ щIэныгъэлI.
Зы цIыхур щыкIуэд щIыпIэм цIыхуитIым зыкъыщрагъэлыжыфынущ, зыр зым дэIэпыкъуурэ.
Бальзак Оноре,
франджы тхакIуэ.
Куэд зи пщэ дэзылъхьэжым куэд хузэфIокI.
Гумбольдт Вильгельм,
нэмыцэ философ.
Лэжьыгъэм зэ уесэмэ, арыншауэ упсэуфынукъым. Мы дунейм тет псори зэлъытар лэжьыгъэращ.
Пастер Луи,
франджы щIэныгъэлI.
Шхыныгъуэхэр
ШатэпскIэ
гъэбэкхъа джэдыщIэ
Джэд гъэкъэбзар Iыхьэ-Iыхьэурэ зэпкърах, хьэкъущыкъу лам иралъхьэ, шыгъу трагъэщащэ, фIыуэ зэIащIэри, и щхьэр тепIауэ щагъэт. АпщIондэху, шыуаным ит тхъу къэплъам IупщIэ цIыкIуурэ бжьыныху халъхьэ, зэIащIэурэ мафIэ цIы-кIум тету ягъэлыбжьэ. Тхъуэплъ мэхъу щыжаIэм, шыбжий плъыжь сыр хьэжа хадзэри, зэIащIэурэ зы дакъикъэхуэдэкIэ ягъэлыбжьэ. Абы джэдыл шыуар халъхьэ, зэIащIэурэ шащхьэ щIакIэ, и щхьэр трапIэри, хьэзыр хъуху ягъэбэкхъ, мафIэ щабэм тету. Хьэзыр хъуа ерыскъым джэдгын траудэ, и щхьэр трапIэжри, дакъикъэ зытхухкIэ щагъэт. ЗэрызэщIэлъу тепщэчым иралъхьэри, пщтыру яшх. ПIастэ, чыржын, мэжаджэ, хьэлIамэ, щIакхъуэ дашх. Къэуатщ, IэфIщ, гурыхьщ. Шатащхьэ щIакIари шыпсым ещхьу щIэтщ.
Халъхьэхэр (цIыхуитI Iыхьэ):
джэдылу — грамм 500,
тхъууэ — грамм 40,
бжьыныху укъэбзауэ -грамм 30,
шащхьэу — грамм 350-рэ,
шыгъуу, шыбжийуэ, джэдгыну — узыхуейм хуэдиз.
Джэднэкулъ
Мы ерыскъыгъуэр бгъэхьэзырын щхьэкIэ джэдитIухуейщ. Джэд гъэкъэбзар зэгуамыгъэжу и щIыбыр егъэзыхауэ Iэнэм тралъхьэ, бгъэлэгубэм къыщыщIадзэри, и фэр ямыуIэу сэ жанкIэ трах. И пщэми, дамэпкъхэми, куэхэми яфэр зэрызэрыIыгъыу трах, псы щIыIэкIэ ятхьэщI, тIэкIу ягъэжэпхъри, пщэм, дамэхэм, куэхэм я фэхэр мастэ-IуданэкIэ зэгуадэж, кIуэцI къихыпIэм фIэкIа къэмынэу. Ар джэдым ещхь мэхъуж. ИтIанэ, фэ зытемылъыж джэдри, етIуанэризэпкърах, шыуаным иралъхьэ, псывэ щIакIэри, зэ къытрагъэкъуалъэ, тхъурымбэр къытрах, мафIэр цIыкIу ящI, шыгъу хадзэри, хьэзыр хъуху ягъавэ. Джэдыл вар лэпсым къыхах, ягъэупщIыIури, лыр къупщхьэм къыкIэрах. Лыр цIыкIу-цIыкIуурэ зэпаупщI е лыхьэжым щIагъэкI. АдэкIэ зэIащIэурэ дакъикъи 5-6-кIэ тхъукIэ ягъэлыбжьэ бжьын упщIэта, шыбжий сыр хьэжа. Абы халъхьэ джэдгын, джэдыкIэ уда, тхъуцIынэ, джэдыл упщIэтар. Псори фIыуэ зэIащIэ, итIанэ лы хьэжар джэдыфэ ягъэхьэзырам иралъхьэри, илъхьэпIэр мастэ-IуданэкIэ зэгуадэж, езыр бинтым кIуэцIашыхь. Джэд кудар лэпс хуабэм щIигъанэу халъхьэ,шыгъу хадзэ, и щхьэртрапIэри, мафIэ мыиным тету дакъикъи 10-12-кIэ ягъавэ. Ар лэпсым къыхахыжри тIэкIу ягъэупщIыIу, бинтым къыкIуэцIахыж, Iуданэр къыхахыжри, и щIыбыр егъэзыхауэ тепщэчышхуэм иралъхьэ. Iэнэм щытрагъэувэнум деж Iыхьэ-Iыхьэурэ зэпаупщIри, тепщэчым иралъхьэ. ПIастэ е щIакхъуэ дашх. Ерыскъы IэфIщ, псом хуэмыдэу ягу ирохь зи ныбжь хэкIуэтахэм.
Халъхьэхэр (цIыхуитху Iыхьэ):
Джэд гъэкъэбзауэ — 2(грамм 1600-рэ),
къупщхьэ зыхэмылъ джэдыл вауэ — грамм 640-рэ,
тхъууэ — грамм 250-рэ,
бжьын укъэбзауэ — грамми 150-рэ,
джэдыкIэу — 1,
тхъуцIынэу — грамм 50,
шыбжийуэ — грамми 2,
буршу — 1 грамм,
джэдгыну — грамми 2,
шыгъуу — грамм 40.
КъубатийБорис.
ГъэщIэгъуэнщ
Зэчий зыбгъэдэлъа пащтыхьхэр
Римым и пащтыхь Аврелий Марк (121-180) сытым дежи зауэм хэтт, Рим пащтыхьыгъуэм и гъунапкъэхэр ихъумэу. Ауэ абы щхьэкIэ къэмы-нэу, Аврелий зэман къыхуигъуэтыфырт литературэр, философиер, хабзэр джыным. Абы и Iэдакъэ къыщIэкIа «Гупсысэхэр» тхылъыр нобэр къыздэсым яфIэгъэщIэгъуэну цIыхухэм щIаджыкI.
***
Инджылыз пащтыхь Генрих VIII (1491-1547) музыкант телъыджэу щытащ. Абы дахэу игъэбзэрэбзэфырт органыр, вирджиналыр, арфэр. Языныкъуэ щIэныгъэлIхэм къалъытэ «Зеленые рукава» макъамэ цIэрыIуэр зытхар арауэ.
***
Румынием и пащтыхь гуащэ Елизаветэ (1843-1916) и Iэдакъэ къыщIэкI поэмэхэмрэ таурыхъхэм-рэ къызэрытрыригъадзэр езым къигупсыса цIэр — Сильвэ Кармен — щIэдзауэт.
***
Карл Щэджащэр (747-814), франкхэм я пащтыхьыр, тхылъ еджэфу зыщригъэсар балигъыпIэ иувауэщ. Ауэ щыхъукIи, и къэрал псом курыт школхэр къыщызэIуихыурэ, европэм щынэхъ цIэрыIуэ щIэныгъэлIхэр иригъэблагъэрт.
Карл Щэджащэм и лъэхъэнэм архитектурэмрэ прикладной гъуазджэмрэ заужьауэ щытащ.
Шыпш Даянэ.
Къэбэрдей пщы уэлий ХьэтIохъущокъуэ Кургъуокъуэ и фэеплъыр зыщIар СэвкIуий Хьэмидщ.
ШэрIужь Аслъэн
Бзэ
Псэр Iэпкълъэпкъым щIымыгъужым,
ГъащIэу иIэр кIуащ.
Лъэпкъым бзэр Iурымылъыжым,
И пщэдейр икIащ.
Зи дыгъуасэр зымыщIэжым
Сыти къигъэщIа?
Зи блэкIар зыщыгъупщэжым
ЦIэуэ сыт фIаща?
Хамэ лъэпкъхэм я бзэр пщIэныр
ХъуэпсапIэ хьэлэлщ.
Ауэ уи бзэм уепцIыжыныр
ИкIагъэ гурылъщ.
Ущыхъуам къулыкъущIэшхуэ,
Жэуап ткIийуэ уохь.
Бзэм епщIэкIыурэ фIыщIэшхуэ,
Зехьэ Iуэху гурыхь.
Анэм и бзэм пщIэ хуэзыщIым —
Лъэпкъри егъэпэж.
Мы дунейр теплъафIэ зыщIыр
ЦIыхум Iурылъ бзэрщ.
Ухуэныгъэхэр
Вавилон
Вавилон, Вавилонием и къалащхьэр (иджыпсту Иракым и Iэхэлъахэм хеубыдэ), зыухуауэ щытар пащтыхь Навуходоносор ЕтIуанэрщ. Ар зэманкIэ зыхуэзэр ди эрэм и пэкIэ VI лIэщIыгъуэрщ. ЗэратхыжымкIэ, а лъэхъэнэм къалэ дахащэу икIи бейуэщытащ Вавилон. Къалэм дэт уардэунэхэмрэ члисэхэмрэ къаухъуреихьырт метр 18 зи лъагагъ, километр 13 зи кIыхьагъ блынхэм.
XIX лIэщIыгъуэм щIыр къыщатIым къалэ ухуэныгъэхэм ящыщу къагъуэтыжар Вавилон и куэбжэ абрагъуэрщ. Абы зэреджэр Иштарт.
Навуходоносор щхьэгъусэ ищIауэ щытащ пащтыхьыпхъу Амитис. Ар и хэкум щыIэ бгыхэмрэ къырхэмрэ яхуэзэшырти, Навуходоносор унафэ ищIауэ щытащ и пащтыхь гуащэм и хэкур игу къэзыгъэкI жыг хадэхэр хухасэну. Ахэр иужькIэ цIэрыIуэ хъуащ «Семирамидэ и хадэ фIэдзакIэ» еджэу. Апхуэдэу щIыжаIэр жыгхэр бгым тету къыпщигъэхъуу террасэхэм трасати арат. Абыхэм механизм зэтеублакIэ псы щIагъэлъадэрт, нэхъ гъунэгъуу ежэх псым къыхашурэ.
Нэхъ пасэм Семирамидэ и хадэхэр дунейм и телъыджиблым хабжэу щытащ.
Китай блын уардэ
Цинь къэралыгъуэм и пащтыхь хъуа нэужь, Чжень (ди эрэм и пэкIэ 259-219 гъ.гъ.) езым и унафэм щIэту Китайр зэкъуигъэуващ. Абы цIэуэ зыфIищыжащ Цинь Ши Хуанди — «Китайм и япэ пащтыхь» къикIыу.
Китайр къытеуэ бийхэм ящихъумэн папщIэ Цинь Ши Хуанди блын абрагъуэ иухуэну мурад ищIащ. ПщылIхэр, тутнакъэщым исхэр, мэкъумэшыщIэхэр залымыгъэкIэ ирахулIэрт а лэжьыгъэ хьэлъэм. А блыныр яухуэху, цIыху мин куэд хэкIуэдащ.
Китай блын уардэр цIыхум и IэкIэ ищIа ухуэныгъэ нэхъ ин дыдэу дуней псом къыщалъытэ нобэр къыздэсым. Къыхэгъэщыпхъэщ а блыныр и къалэн нэхъыщхьэм зэрыпэмылъэщар, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, абы зыбжанэрэ бийхэр къыщхьэпрыкIыфащ. Къэбгъэлъагъуэмэ, монголхэм я Iэтащхьэ Чингисхъан блыныр зыхъумэ зауэлIхэр IулъхьэкIэ къищэхури, и дзэр и гъусэу Китайм теуауэ щытащ.
Китай блын уардэм и кIыхьагъыр километр 6320-рэ мэхъу, и бгъуагъыр метри 4,5-м щегъэжьауэ метр12-м нос.
Дохъушокъуэ Синэ.
ГушыIэ
ЩIакхъуи кIэзети къысхуэхьыну?
Ди хьэблэм зылI дэсащ, ХьэжмысосткIэ еджэу. Нэхъ щхьэхынэрэ жеинкIэ нэхъ ерыщрэ дэнэ къипхынт?! АпхуэдизкIэ щхьэхынэти, езым и къалэнхэри и щхьэгъусэм ищIэн хуейхэри унэгуащэрат зэфIэзыгъэкIыр. Куэбжэпэм деж щыт тетIысхьэпIэм махуэ псом тест, блэкIри къыблэкIыжри зригъащIэу.
Махуэ гуэрым и щхьэгъусэр Хьэжмысост къелъэIуащ, езым шэджагъуашхэр игъэхьэзырыху, лIыр тыкуэным кIуэуэ щIакхъуэ къихьыну. Щхьэусыгъуэ мин къигъуэтурэ, Хьэжмысост зрилъэфыхьу хуежьащ.
Абы и хьэлыр зыхуэмышэчыж и щхьэгъусэм жиIащ дяпэкIэ зэрымыпщэфIэнур, зэримыгъэшхэнур. Ар щызэхихым, Хьэжмысост щIакхъуэ уасэ къищтэри щIэкIащ. Ауэ дэнэ тыкуэным щыкIуэнт, тетIысхьэпIэм тетIысхьэщ, тутын щIигъанэщ аби, зыгуэр блэкIыным пэплъэу хуежьащ. Куэдрэ щыса, мащIэрэ щыса, Хъуэжэ къэсащ. Сэлам зэраха нэужь, Хьэжмысост щIэупщIащ, Хъуэжэ здэкIуэр къищIэну.
— ЩIакхъуэ щэху тыкуэным сокIуэ, — щыжиIэм.
— Уэ пхуэди къэслъыхъуэр, сэ зы щIакхъуэрэ кIэзетрэ къысхуздэхь, — жиIащ Хьэжмысост.
Хъуэжэ ахъшэр къищтэри, тыкуэнымкIэ иунэтIащ. Абы ирихьэлIэу Хьэжмысост и щхьэгъусэр пщIантIэм къыдэувыкIри, лIыр тетIысхьэпIэм тесу щилъагъум:
— СлIожь, тыкуэным укIуакъыми щIакхъуэщэху.
— Модэ Хъуэжэ кIуэрти, абы ахъшэр естащ.
Зыкъомрэ пэплъауэ Хъуэжэ къэкIуэжу щилъагъум, лIыми зыкъиIэтащ. Гъунэгъур къыщысыжым, и Iэ зырызымкIэ щIакхъуитI иIыгът.
— КIэзет къысхуэпхьакъыми, Хъуэжэ, — жиIэу Хьэжмысост щыщIэупщIэм.
— Уэлэхьи, сэ IипщI спымыт, щIа-кхъуи кIэзети къэсхьыну, — къитащ жэуап Хъуэжэ.
ПщыбийСулътIан.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:1. Пхъэ иризэгуаудын папщIэ зи кIапэ лъэныкъуэр яупIэщIа гъущI кIапэ. 3. Псыежэх. 6. … зыхэвэ нэхърэ-бжэн зыхэпкIэ. 10. Лъагэу дэкIуей мывэ блын бгы задэ. 11. Мы гъэм зи ныбжьыр илъэс 75-рэ ирикъуа, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ. 12. А гъущIхэкIыр дыщэм нэхърэ IэджэкIэ нэхъ лъапIэщ. 14. Яхуэмылажьэ бжьэхъушхуэ. 16. … лъакъуэ шкIэ иукIрэ? 17. Языныкъуэ Iэщхэм я щхьэм тетщ, ирипыджэу. 19. Арджэн къызыхащIыкI къэкIыгъэ. 23. ЦIыху залым, гущIэгъуншэ. 24. Зи нэгур зэлъыIуха цIыху. 25. ДжэдыкIэ … е жыг … 26. Къуажэ унафэщIым … куэд и пщэ къыдохуэ. 28. КIыхьуукъуэдияуэзэтелъхьа мэкъу. 31. Ямыупсу щхьэкум къранэу щыта щхьэц Iэрамэ. 34. Сабийр зыгъафIэ хабзэ бзылъхугъэ. 36. Выхэр щыщIащIэкIэ бжьы кIапитIым ирагъэж пхъэ, баш. 39. « … нур»- КIыщокъуэ Алим и роман. 41. Дон псым адыгэр зэреджэу щытар. 42. Пасэм атэлыкъым ирагъэпIу щыта щIалэ цIыкIу. 43.А унэцIэр зэрахьэ тхакIуитIым, зэIыхьлитIым: тIури Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэщ. 44. Мылъку зи куэд цIыху.
Къехыу:1. Хадэм зэрилэжьыхь Iэмэпсымэ. 2. Абы тутын иракIутэурэ ирофэ. 4. Фадэ гуащIэ. 5. УсакIуэ КIэщт Мухьэз, уэрэджыIакIуэ Iэзэхэу Уэтэрхэ Анатолэрэ МуIэедрэ, Шал Хъусен сымэ я къуажэ. 7. ЩIыпIэ сэтей. 8. Бий шынагъуэр я жы-лэм къыщыблагъэм, еIэ-епхъуэу зызыщIакъуэри, къуажэдэсхэр … ихьэжащ. 9. МашинитI зэжьэхэуам исахэм … хахащ. 13. Улажьэмэ — … пшхынщ, умылажьэмэ, лажьэ бгъуэтынщ. 15. Зиусхьэн лъэпкъ. 17. Зэхьэзэхуэм щытекIуа заводым … плъыжь зэIэпахыр иратащ. 18. ЩIыпIэ хуабэхэм щIымахуэм лъэтэж къуалэбзу, къуаргъ лъэпкъым щыщу. 20. Совет властым и лъэхъэнэм сенычу тIощI къызыщIэкIыу щыта ахъшэ жьгъей. 21. ЗэрышагъащIэхэм я пэш. 22. ТхьэкIумэкIыхьым фIыуэилъагъу хадэхэкI. 27. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, ар нэм хуэдэщ. 29. Ди гъунэгъум Iэщ … зэригъэпэщащ. 30. Лейтенант нэхъыжь, …, майор, подполковник, полковник. 32. … кIапэр ебгъэубыдмэ, цIыху бзаджэр пхъэшыкъум мэIэбэ. 33. Нартхэм я гуащэ. 35. Дохутырым … куэд къызигъэщэхуащ. 37. Зи кIапэ лъэныкъуэм фIэгъэнапIэ иIэ бжэгъу кIыхь, къурыкъу. 38. Къыдалъхуауэ, цIыхум и щIыфэм хэт, хэс. 40. Ар щагуэшым дурэшым дэсар гъунэжщ. Ауэ абы хуэныкъуэу жызыIэ урихьэлIэнукъым.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
ШыщхьэуIум и 11-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:4. Къанжэ. 6. Тумэн. 9. Гудзэ. 11. «Адэ». 12. Уэм. 13. Къэрмокъуэ. 15. Мест. 17. Къузгъун. 20. КIэ. 21. Сэшхуэ. 22. Гъур. 25. Аркъэн. 26. Бжьыдзэ. 30. Хъы. 32. Бжьэпэ. 34. Уэ. 35. Щхьэм. 36. Пшэр. 37. Бжэндэхъу. 39. Быж. 41. Сэх. 42. Абдж. 44. Бланэ. 45. Нэгумэ.
Къехыу:1. Хамэ. 2. Къуэдз. 3. Джэду. 5. Жэпкъ. 7. Уадэ. 8. ЖармыкIэ. 10. Емынэрэ. 14. Махъшэ. 16. Тут. 17. Къуэш. 18. Псынабэ. 19. Дэрбзэр. 23. Къурш. 24. Бдзы. 27. Пхъэщабэ. 28. Хьэсэн. 29. Хьэдрыхэ. 31. Жьым. 33. Дэп. 37. Бгъэн. 38. Хъурмэ. 40. Жылэ. 41. Самэ. 43. Бэдж.
