Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
ЖыIэгъуэхэм къарыкIыр
Си анэм зэрыжиIэу сумыщIу,
си фызым зэрыжиIэу сыщI
ЩIалэ гуэр шэсу дэкIыху:
— Ди Тхьэ, си анэм зэрыжиIэу сумыщI, си фызым зэрыжиIэу сыщI, — жиIэрт.
— Сыт апхуэдэу щIыжыпIэр? — жери, еупщIащ щIалэм и гъусэр.
— Анэ мыгъуэр гумащIэщи, сежьамэ, сыкъэмысыжыну фIощI. Абрэджхэм сыкъаукIыу, хьэм сашхыу, псым ситхьэлэу, жеIэри щысщ. Си фызым хъугъуэфIыгъуэхэр къысхуихьынурэ къэкIуэжынущ жеIэри, гуфIэу къыспоплъэ, — иритащ жэуап щIалэм.
Уи благъэр бий пщIымэ,
уи бийм благъэ хуэхъунщ
Зы дыгъужьрэ зы мэлыхъуэхьэрэ зэгъусэу къакIухьу бажэм щилъагъум игъэщIэгъуащ, ябгъэдыхьэри яупщIащ:
— Мыр сыт гъэщIэгъуэн, игъащIэ лъандэрэ фызэбийщ. Иджы ныбжьэгъу фызэхуэхъуныр сытым къыхэфха?
— АтIэ, мыдэ къэдаIуэ, — жиIащ хьэм. — Мы си гъусэ дыгъужыр, сэ схъумэ мэлым нахэлъадэри, зы мэл ирихьэжьащ. Ар къыщезгъэнэну си лъэ къызэрихькIэ сыкIэлъыщIэпхъуат, ауэ сылъэщIыхьакъым. Абы щхьэкIэ лажьэ симыIэу мэлыхъуэр Iейуэ къызэуати, абы и бийм благъэ зыхуэсщIащ.
Ухэныпэ нэхърэ — лъэпхъуэмбыщIэ
Зы унагъуэ гуэрым хьэщIэ къахуэкIуати, ныш яукIар къанэ щымыIэу хьэщIэхэмрэ хэгъэрейхэмрэ яшхри зэбгрыкIыжащ. Лэпсым къыхэнауэ зы лъэпхъуэмбыщIэ закъуэ нысэм къигъуэтыжауэ егъуу здэщысым, и гуащэжьым къилъагъури:
— Аркъым, нысэ, лыр псори Iэнэм тумылъхьэу уи Iыхьэ къэбгъанэртэкъэ, лъэпхъуэмбыщIэм сыт къыпхуищIэн? — жиIащ.
— ХьэщIэхэм я eмыкIy къэдмыхьмэ, сэ сыхэнакъым. Ухэныпэ нэхърэ лъэпхъуэмбыщIэри Iыхьэщ, — жиIащ нысэ губзыгъэм.
Ди сурэт гъэтIылъыгъэхэр
Къэбэрдей пщащэ.
Адыгэ бзылъхугъэхэр.
Сурэтхэр Корнеев Евгений ищIащ. 1843 гъэ
IуэрыIуатэ
Нартхэ зыхана хабзэ
Кхъахэ хъуар, и лIэгъуэ къыщысым, бгым щадзыж я хабзэт нартхэ. Бэдынокъуэ и адэри жьы хъуащ. «Жьыгъэибг схьынщи, бгым щыздзынщ», — жери, и адэр и дамащхьэм игъэшэсри, Бэдынокъуэ Жьыгъэибг дэкIащ, тажьджэ ищIри, и адэр иригъэтIысхьащ, еIунщIри тажьджэр бгым иригъэжэхащ.
Бгым щежэхым, тажьджэр жыг лъэдакъэ хуэзэри фIэнащ.
— И лIэгъуэ къэсакъым, и лIэгъуэ къэмысауэ бгым щыздзынкъым, — жери Бэдынокъуэ и адэр бгым къыдихыжащ.
— Унэм сыпхьыж хъунукъым, — къыжриIащ и адэм. — Нартхэ къыпхуадэнкъым — хабзэр думыгъэкъутэ.
— Дэнэ усхьын? — еупщIащ Бэдынокъуэ и адэм.
— БгъуэнщIагъым сыхь, — къыжриIащ и адэм. — Сыпсэуху бгъуэнщIагъым сисынщ, гъуэмылэ къысхуэпхьурэ сыбгъэшхэнщ, нартхэ закъедгъэщIэнкъым.
БгъуэнщIагъым ихьри щIигъэтIысхьащ. Бэдынокъуэ и адэр, нартхэ бгым щидзауэ фIэкIа ящIакъым, гъуэмылэ хуихьурэ егъашхэ.
ЕкIуэкIыурэ, нартхэ я пхъэщхьэмыщхьэр зэтегъэуащ. Зы гъи кIуащ, гъитIи кIуащ — пхъэщхьэмыщхьэм заужьыжыркъым.
Махуэ гуэрым, и адэм гъуэмылэ хуихьрэ пэт, Бэдынокъуэ псым щызэпрыкIым зы мы цIыкIу къыIэщIэлъэгъуащ. «Ди адэм хуэсхьынщ», — жери зригъэзыхащ Бэдынокъуэ, зыщригъэзыхым, псым зыщIигъэмбырууэри, мыр кIуэдыжащ. БгъуэнщIагъым нэсри, мым и гугъу хуищIащ и адэм, нартхэ я пхъэщхьэмыщхьэ жыгхэр зэрыгъужари жриIащ.
— Мыр мэзым къыщIихащ псым, — къыжриIащ и адэм. — Мэзым фыщIыхьи, мей жыг къэвгъэIэпхъуэ.
Бэдынокъуэ нартхэ яхыхьэжри:
— Мей жыг къэвгъэIэпхъуэ, — яжриIащ, — ар жыг фхуэхъунущ.
Мей жыг къагъэIэпхъуэри, пхъэщхьэмыщхьэ къадэхъужащ нартхэ. «Мы Iэрысэ» жаIэ щыхъуари абы лъандэ- рэщ.
ЕкIуэкIыурэ, уз къыхыхьэри, нартхэ я мэл хъушэр зэтелIэ хъуащ, хъушэм тIы къыхэнэжакъым, мэлыбгъэ зыбжанэщ къелар. Нартхэ гузэвэгъуэ хэхуауэ, гъуэмылэ ихьри Бэдынокъуэ бгъуэнщIагъым кIуащ, нартхэ я мэл хъушэр зэрызэтелIар жриIащ.
— Псэууэ къэна мэлыбгъэр Амыщ и тIы хъупIэжьым фху, абы щыхъуакIуэмэ, щIэжьей къащIэхъуэнущ, — жиIащ Бэдын. Бэдынокъуэ нартхэ къахыхьэжри:
— Мэлыбгъэр Амыщ и тIы хъупIэжьым фху, — яжриIащ. Амыщ и тIы хъупIэм зы гъэкIэ щагъэхъуакIуэри, мэлыбгъэм щIэжьей къащIэхъуащ, нартхэ я мэл хъушэми зиужьыжащ.
ЕкIуэкIыурэ, уэгъу кIыхь хъури нартхэ я мэшыр ихьащ, жылапхъи къахуэнэжакъым. Нартхэ къехъулIар жриIащ Бэдынокъуэ и адэм.
— Гъатхэм Тхьэгъэлэдж и мэшыпIэжьыр иревэ нартхэ, — жиIащ Бэдын. — Жылапхъэ ягъуэтыжынщ.
Тхьэгъэлэдж и мэшыпIэжьыр яващ нартхэ, абы мэш къытекIэри, жылапхъэ яхуэхъуащ, мэши ящIэ хъужащ.
— Ди пхъэщхьэмыщхьэ жыгыр щыгъужым, уи чэнджэщ къыдэпхьэлIэри жыг дгъэкIыжащ, — жаIащ нартхэм, Бэдынокъуэ деж кIуэри. — Мэл къытщIэхъуэжами мэш къытщIэхъуэжами, зи фIыщIэр уэращ. Сыт пхуэтщIэжын?
— Зи фIыщIэр сэракъым, — къажриIащ Бэдынокъуэ нартхэ. — Зи фIыщIэр ди адэращ. Жьы щыхъум, ди адэр бгым щыздзыжакъым: хабзэм себакъуэри, бгъуэнщIагъым схьауэ исщ.
Нартхэ кIуэри Бэдын бгъуэнщIагъым кърашыжащ, кхъахэ хъуаи бгым щадзыжакъым абы щегъэжьауэ.
Шхыныгъуэ
Кхъуей
Ар шатэ зытеха шэми зытрамыхами къыхащIыкI. Гъэшыр яз, градус 35 — 40 хъуху ягъэхуабэ, пхъэ бжэмышхкIэ лъатэпс хакIэри псынщIэу зэIащIэ, и щхьэр трапIэри дакъикъи 5 — 7-кIэ щагъэт. ЗэрыпцIэу кхъуейр щIотIысыкIри шэжыпсыр и щхьэм къыдокIуей. Кхъуейр хъурейуэ, см 2 и Iувагъыу IэгукIэ къыхакъузыкI, тепщэч пIащIэм иралъхьэ, лъэныкъуитIымкIи шыгъу пхъашэ щахуэри, дакъикъэ 15 — 20-кIэ ягъэдий. IупщIэ-IупщIэу зэпаупщI, аргуэру шыгъу траудэри, абдж тепщэчым иралъхьэ, щыдийм къыщIэжа шэжыпсыр щIакIэж. Апхуэдэурэ хаха кхъуейр банкIым из ящIри, бжьыныху укъэбза халъхьэж. ЛитрипщI зэрыхуэ банкIым бжьыныху хьэдзэу 10 — 15 халъхьэ. ИтIанэ и щхьэр гъэбыдауэ щIыIапIэм щагъэув.
Кхъуейр чейм е кIэструлышхуэм илъуи ягъэув. Ар зэрыхахыу зэпаупщI, чейм иралъхьэри шыгъу тракIутэ, апхуэдэурэ и бгым къыфIагъэкI, и щIыIум бинт трапхъуэри пхъэ къабзэ тралъхьэ, абы мывэ къабзэ тралъхьэ. Арыншамэ, кхъуейр къыдэкIуеинурэ кунэф хъунущ. Кхъуейр из ящIа нэужь и щхьэр бинт тIуащIэкIэ щхьэщапхыкIыж. Абы шэжыпс щIакIэжыркъым — къыщIэжыр ирокъу. И щхьэфэм трищIэр зы тхьэмахуэ, тхьэмахуитIым зэ къытрах. Абы щыгъуэ бинтри, мывэри, пхъэри псы щIыIэкIэ ятхьэщIри тралъхьэж. Бжьыныху халъхьэми хъунущ. Шэжыпс къыщIэжам кхъуейр щIимыгъанэмэ, шэжыпс щIыIэ шыуа щIакIэ. И щхьэм телъыр хьэлъэIуэмэ, кхъуейр быдэIуи гъущи мэхъу. ШэжыпсымкIэ мырамыси, чыржыни, мэжаджи япщ, бжьын гъэцIыви, лэкъуми, цIывыни, хьэлIами ирипщI хъунущ. Кхъуейм пшхар фIыуэ егъэткIу.
Къубатий Борис.
Тхыдэм щыщ
Дамыгъэхэр
Нарт эпосым и купщIэр дунейм къызэрытехьэ лъандэрэ адыгэхэм къадогъуэгурыкIуэ дамыгъэкIэ зэджэр. ЩIы щIагъым къыщIэкIащ илъэс минищым нэблагъэ ныбжь зиIэ дамыгъэ, кхъуэщын къутахуэхэм, мывопцIэхэм, къинэмыщI пасэрей хьэпшыпхэм къатенауэ. Тхыдэр щыхьэт тохъуэ дамыгъэхэм мыхьэнэшхуэ зэраIэм.
КъыщежьагъащIэм дамыгъэм и къалэнар зыщ: абыкIэ ягъэнахуэу щытащ цIыхум бгъэдэлъ мылъкур — шым, Iэщым, унагъуэм щызэрахьэ хьэпшыпхэм, Iэмэпсымэхэм традзэурэ. Хуэм-хуэмурэ ар хъуащ лъэпкъым и дамыгъэ, и къалэнми зиубгъуащ. Дамыгъэр нэхъ иужьыIуэкIэ традзэ хъуащ мывэ сынхэм, ныпхэм, Iэщэ-фащэхэм.
Дамыгъэр лъэпкъым и тхыдэ пэлъытэщ, абы уригъуазэмэ, белджылы пхуэщIынущ лъэпкъхэм я къежьапIэр, абыхэм зэпача гъуэгуанэр. Куэдрэ урохьэлIэ лъэпкъ зыбжанэм зы дамыгъэ зэрахьэу.
Зы дамыгъэ зэрахьэнкIэ мэхъу уеблэмэ зэхамэ, зэпэжыжьэ лъэпкъхэми. ЗэрымыщIагъэкIэ зэтехуэнкIэ мэхъу лъэпкъ зыбжанэм зэрахьэ дамыгъэр — нэхъыбапIэм деж аращ зэрыхъу хабзэри, итIани лъэпкъ зыбжанэм зы дамыгъэ зэрахьэу урихьэлIэмэ, апхуэдэ лъэпкъхэм зы щIэдзапIэ яIэу къэплъытэ мэхъу — зы лIым къытекIауэ. Зы дамыгъэ зезыхьэ лъэпкъ куэд ущрохьэлIэ, псалъэм папщIэ, къэбэрдейхэмрэ кIахэ адыгэхэмрэ я деж, езыхэм ямыщIэжынкIэ мэхъу ахэр зэрызэшыр, зы лIым къызэрытехъукIар — зэшхэр зэрызэфIэкIуэдрэ куэд щIамэ, ауэ къызытехъукIам къахуигъэна дамыгъэр ягъэгъуащэркъым.
Лъэпкъ дамыгъэхэм пщIэшхуэ щаIащ пасэрей адыгэхэм я деж, нэхъыбэрэ къызэрагъэсэбэпари шым традзэурэщ, хабзэ гъэщIэгъуэни яхэлъащ шыр зейм елъытауэ. Шым и кIэбдз сэмэгум дамыгъэ тезыдзэ хабзэр пщырат; кIэбдз ижьым тедзауэ урихьэлIэмэ, ар зи шыр е уэркът, е лъхукъуэлIт. Абы щхьэусыгъуэ иIащ. Шу гуп зэдежьэмэ, щырыщурэт зэрызэбгъурыувэ хабзэр, пщыр, нэхъыщIэми, яку дагъэувэрт, абы и шым и дамыгъэр щIауфэн щхьэкIэ. Пщым и сэмэгурабгъумкIэ увыр уэркъ шу нэхъыжьырати, абы и дамыгъэр зытелъын хуейр шым и кIэбдз ижьырат; пщым и ижьырабгъур зылъысым и дамыгъэр шым и кIэбдз сэмэгум телът, ар уэркъыуи лъхукъуэлIуи щрырети. Апхуэдэ хабзэкIэ зэбгъурыувамэ, шууищми я дамыгъэхэр гъэпщкIуа хъурт. Шууищым зы яхэкIын хуей хъумэ, хэкIыр ижьырабгъумкIэ щытырати, ар къабгъурыувэжыху, модрей шууитIым я дамыгъэхэр зэрыщIэхъумауэ къанэрт.
Лъэпкъ дамыгъэхэм къалэн зэмылIэужьыгъуэ куэд ирырагъэзащIэу къэгъуэгурыкIуащ адыгэхэр. Тхыдэр щыхьэт тохъуэ, псалъэм папщIэ, адыгэ дзэпщхэм я ныпхэм дамыгъэ хащIыхьу зэрыщытам. ЗекIуэ щежьэкIэ, зэрыхабзэти, дзэпщым нып здрихьэжьэн хуейт, и лъэпкъ дамыгъэр хэщIыхьауэ. ЛIыгъэ зэрихьауэ зауэм хэкIуэда цIыхум и кхъащхьэм щыхасэрт ар къызыхэкIа лъэпкъым и дамыгъэ зытелъ нып, абы кхъащхьэдэсэкIэ еджэрт. А хабзэр ди деж къэсакъым, къэсар мывэ сынырщ: мывэ сыным ноби хащIыхь лъэпкъ дамыгъэр, ар щыхьэт тохъуэ нобэрей мывэ сынхэм пасэрей нып кхъащхьэдэсэхэр щIэдзапIэ зэрахуэхъуам. Лъэпкъ дамыгъэхэр традзэрт хьэгъуэлIыгъуэм, вакIуэ щыдэкIкIэ, къаныр щрашэжкIэ, шурылъэс щыджэгукIэ зэрахьэу щыта ныпхэми.
Адыгэ уэрэдыжь гуэрым мыпхуэдэ псалъэ хэтщ: «Емынэм и бэракъ фIыцIэр Мэртазэхэ къыщызэфIащIэ». Тхыдэм ущымыгъуазэмэ, а псалъэм къикIыр къыбгурыIуэнукъым. Бэракъ фIыцIэ трагъэувэу щытащ емынэ узым ихьа унагъуэм я унащхьэм, я лъэпкъ дамыгъэр хэщIыхьауэ…
ЖыIэгъуэхэр
Псалъэ пэжым нэр ирещI
Ерыскъым я нэхъыфIми, ебгъэлеймэ, лей къыуех.
Зэбгъэзэуэным акъылышхуэ хуейкъым, акъыл зыхуейр зэгурыбгъэIуэнырщ.
ЗэрымыIыгъ зэшхэм уащымышынэ.
Зи акъыл ныкъуэмрэ зи ныбэ нэщIымрэ защыхъумэ.
Зи щхьэ зыфIэмыдахэрэ зи акъыл зыфIэмащIэрэ гъуэтыгъуейщ.
Зы кIуапIэ фIэкIа зымыщIэм нэгъуэщI гъуэгу езыгъэлъагъур щIэныгъэншэу къыщохъу.
Зыхуэмыфащэм пщIэ хуэпщIмэ, уи пщIэм хощI.
Куэдрэ упсэуну ухуеймэ, уи псэр гугъу иумыгъэхь.
КIэ зимыIэ гузэвэгъуэм мывэм я нэхъ быдэр къегъачэ.
КъэфэкIэ зымыщIэм къэфэным гугъуехь лъэпкъ хилъагъуэркъым.
Къэрабгъэр шынэр аракъым — шынэм темыкIуэфыращ.
ЛIэныгъэм щымышыни щыIэкъым, хуэпIащIи бгъуэтынущ.
Псалъэ пэжым нэр ирещI, псалъэ гуауэм гур екъутэ.
Псэлъэным нэхърэ дэIуэныр нэхъапэ изыгъэщым нэхъыбэ къыхохъуэ.
ПцIыр сыт хуэдизрэ пхымыкIами, икIэм-икIэжым, пхыроху.
ПщафIэ ухъун щхьэкIэ, нэгъуэщI мыхъуми, тебэ къэплъам Iэ пцIанэкIэ уепхъуэ зэрымыхъунур пщIэн хуейщ.
Тэмакъыр япэ ищмэ, акъылым и зэфIэкIым хощI.
Темылъ тыгъэ пхуэзыщIым и щхьэусыгъуэр зэгъащIэ.
ЗэвгъэцIыху
Твен Марк
Твен Марк (и цIэ дыдэр Клеменс Сэмюэл Лэнгхорнщ) америкэ тхакIуэ цIэрыIуэщ. Ар 1835 гъэм Миссури штатым хыхьэ Флоридэ къалэм къыщалъхуащ. И сабиигъуэр Миссури псым и Iуфэм Iус Ханнибал къалэ цIыкIум щигъэкIуащ. И адэр дунейм ехыжа нэужь, школым къыщIэкIри, а щIыпIэм къыщыдэкI газетым уващ тхыгъэхэр тридзэу.
Илъэс 18 — 22-рэ ныбжьым щитхэм къэралым къыщикIухьащ, иужькIэ Миссисипи псым тет кхъухьхэм ящыщ зым лоцману щылэжьащ. 1861 гъэм Твен Марк къэралым и къухьэпIэм лэжьакIуэ макIуэ. А лъэхъэнэм абы и Iэзагъыр здынэсыр игъэунэхуну Iэмал иIащ, Вирджини-Сити къалэ цIыкIум къыщыдэкI газетым репортеру уври. Абы Марк къытрыригъэдзащ гушыIэ хъыбар зыбжанэрэ рассказхэмрэ. 1865 гъэм Европэмрэ Палестинэмрэ зыщиплъыхьыну кхъухькIэ ежьащ. Абы щыгъуэми гъуэгум щилъагъу гъэщIэгъуэнхэм ятеухуа репортажхэр газетым къригъэхьырт. Твен а зэманым цIэрыIуэ зэрыхъуар 1865 гъэм итха, IуэрыIуатэ лъабжьэ зиIэ «Знаменитая скачущая лягушка из Калавераса» рассказырщ.
Франджым, Италием, Алыджым, Тыркум, Кърымым щыIа нэужь, США-м игъэзэжащ. 1869 гъэм абы къыдигъэкIащ «Простаки за границей» зыфIища, очеркхэр щызэхуэхьэса тхылъыр. 1872 гъэм «Закаленные» тхылъыр къыдэкIащ. Илъэсищ дэкIа нэужь дунейм къытохьэ и рассказ нэхъыфIхэр щызэхуэхьэса тхылъ — «Старые и новые очерки», абы иужькIи нэхъыбэжым къацIыху мэхъу. А лъэхъэнэм тхыгъэ гъэщIэгъуэн куэд и Iэдакъэ къыщIэкIащ тхакIуэм.
1890 гъэхэм я пэщIэдзэм щытыкIэ гугъу къихутащ Твен Марк. И тхылъ тедзапIэр фейдэншэ хъуа нэужь, нэхъ хэкъузауэ лэжьэным зритащ икIи лекцэ къеджэу илъэс псокIэ дунейр къызэхикIухьащ. Абы удынышхуэу къытехуащ и быниплIым ящыщу щыр, и щхьэгъусэ Оливие дунейм зэрехыжар. Твен абыхэм я ужькIэ къигъэщIэжа илъэсхэм итхахэр дэрэжэгъуэ къозымыт защIэщ. Езыр Коннектикут штатым щыщ Реддинг къалэм 1910 гъэм щылIащ.
Дохъушокъуэ Синэ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:5. МахуэцIэ. 6. Къэрэшей-Шэрджэсым щыпсэу лъэпкъ. 7. Арджэн къызыхащIыкI къэкIыгъэ. 8. Къру лъэпкъым щыщ губ-гъуэ джэдкъаз пIащэ. 10. ХакIуитI зы … щIэзагъэркъым. 12. Танэ мэжэлIам и … макъ Iуэм къиIукIащ. 14. Выр гум зэрыщIащIэ пхъэ. 16. Урысей къэралыгъуэм и ищхъэрэ щIыналъэм Iэжьэм щыщIащIэ псэущхьэ. 18. «ЦIыху зыпI цIыху уасэ …» 20. Адыгэ лъэпкъ. 23. « … псы кIэрыпщIэрэ?». 24. КIыщым щIэт Iэмэпсымэ. 26. Ди гъунэгъум мэл … зэригъэпэщащ. 29. Бдзэжьей зэрещэ кIапсэ зэIуща. 32. Шым и кIуэкIэ, и жэкIэ. 35. «Куэсэ … умыщI». 36. Плъыфэ. 37. Зи дамэпэхэр хужь, къуаргъ лъэпкъым щыщ къуалэбзу. 38. Адыгэ таурыхъхэм узыщрихьэлIэ псэущхьэ шынагъуэ, щхьэ зыбжанэ фIэту.
Къехыу:1. США- м я президенту щыта Барак … 2. ЩIалэ цIыкIур къану зрату щыта цIыху. 3. Адыгэ театрым и джэгуакIуэ Iэзэу щыта, Урысей Федерацэм щIыхь зиIэ и артист. 4. Ди гъунэгъу щIалэм Iэпкълъэпкъ … иIэщ. 7. ФIыуэ щIэзыкIа щIалэжьыр …-небэу и унэмкIэ джэдэжащ. 9. … щхьэнтэ. 11. Пхъэщхьэмыщхьэ. 13. Китайм 2008 гъэм щекIуэкIа дунейпсо Олимп зэхьэзэхуэхэм дыщэ медаль къыщызыхьа адыгэ щIалэ … Аслъэнбэч. 15. «Акъылым уасэ иIэкъым, гъэсэныгъэм … иIэкъым». 17. Адыгэ композитор Iэзэ Даур Аслъэн къыщалъхуа, Шэрджэс щIыналъэм щыщ къуажэ. 18. Хамэ щIыналъэр псэупIэ зыхуэхъуа цIыху. 19. «Пщэдейрей ныбгъуэ нэхърэ нобэрей …». 21. Языны- къуэ пхъэщхьэмыщхьэхэм я кум илъщ. 22. Къуажэхь: «Уеплъмэ — , …, уеджэмэ — , дэгу». 25. ЦIыхубзхэр псыхьэ щыкIуэкIэ пэгунитIыр абы фIадзэ. 27. … икIауэ зэманыр блолъэт. 28. Бжьыхьэм зи щхьэкIэм сэмб къыпищIэ, зи жылэ-хэр пшхы хъу къэкIыгъэ. Хущхъуи афияни къыхах. 30. Мэлыхъуэхэм я тхьэмадэ. 31. КъуэкIыпIэ лъэныкъуэмкIэ къыщыблэ вагъуэ зэрыбын. 33. Езыр-езыру къыщIэж псы. 34. Адыгэ куэдым ялъ щагъэжа, Куржым къыгуэкIа республикэ щхьэхуэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
ЩIышылэм и 16-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:1. Мест. 3. Псэм. 5. Джэрмэншык. 8. Хьэрш. 9. Шыр. 10. КIэбгъу. 13. Щхъыщхъ. 14. Ержыб. 17. Лъэгудыгъуэ. 18. Пэ. 19. Хъун. 20. Бемырзэ. 23. Щыхьэт. 24. Адакъэ. 27. Шыпхъу. 29. Дыгъу. 31. Мыхъур. 32. Жанхъуэтекъуэ. 33. Зауэ. 34. Жьанэ.
Къехыу:1. Мэзыхьэ. 2. Тхьэгъуш. 3. ПщыукI. 4. Мазэгъуэ. 6. Мэш. 7. «Нур». 11. Къущхьэ. 12. Гурыгъу. 13. Шыгъупщащ. 15. Бжэныхъуэ. 16. АдрыщI. 21. Елэн. 22. Задэ. 25. Ашэмэз. 26. Архъуанэ. 28. ХъумакIуэ. 29. Дэхъу. 30. Гъуэт. 31. Мыкъуэжь.
