Еджагъэшхуэ цIэрыIуэ, дунейпсо мыхьэнэ зиIэ къэхутэныгъэхэр езыгъэкIуэкIа Къумахуэ Мурадин
Лъэужь мыкIуэдыжын
БлэкIа лIэщIыгъуэм и 70 гъэхэм, 80 гъэхэм я пэщIэдзэм Къумахуэ Мурадин къихутауэ, иужькIэ игъэунэхуауэ щытащ бгъузэрыкIуэ щIыкIэу кристаллым хаутIыпщхьэ, псынщIэ дыдэу къэзылъэтыхь электронхэм нур лIэужьыгъуэщIэ къахэбзиикIыу зэрыщIидзэр. АтIэми, кристаллым къыщыхъухэр куэдкIэ нэхъ «жыIэдаIуэщ», синхротрон абрагъуэхэм къагъэщIхэм нэхърэ. «Къумахуэм и эффект» зыфIаща дунейпсо щIэныгъэ унэтIыныгъэщIэм къежьапIэ хуэхъуари аращ.
Къумахуэ Мурадин (1941 - 2014 гъгъ.) Физик ныбжьыщIэм и Iуэхур даIыгъащ СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и академием и вице-президент Велихов Евгений, МКъУ-м и ректор, академик Хохлов Рем, Лениным и цIэр зезыхьэ саугъэтым и лауреат, профессор Фирсов Олег сымэ, нэгъуэщIхэми. Мурадин и къэхутэныгъэм теухуауэ къеупщIхэм яжриIэрт: «Iуэхум хэзыщIыкIхэм къагурыIуэн папщIэ, гугъу дыдэу щымыт формулэхэм дэщIыгъужын хуейр сатырищ къудейщ».
XX лIэщIыгъуэм и 80 гъэхэм Мурадин иригъэкIуэкIауэ щытащ зихуэдэ щымыIэ нэгъуэщI зы лэжьыгъэшхуи. Абы къигупсысащ икIи зэхилъхьащ рентген-нейтрон нурыр къэзыгъэIурыщIэ Iэмэпсымэмрэ ар къэбгъэсэбэп зэрыхъуну Iэмалхэмрэ. «Къумахуэм и оптикэ» е «Къумахуэм и линзэ» зыхужаIэ Iэмэпсымэр къыщежьари абы щыгъуэщ.
1991 гъэм РСФСР-м и Правительствэм и унафэкIэ Мэзкуу къыщызэIуахауэ щытащ дунейпсо статус зиIэ Рентген-оптикэ институт. Абы и унафэщIу ягъэувар Къумахуэ Мурадинщ. А IуэхущIапIэм къыщагупсыса рентген-нейтрон оптикэмрэ технологиемрэ промышленностым и IэнатIэ куэдыкIейм ноби къыщагъэсэбэп, къалэнышхуэхэр щагъэзащIэ.
«Къумахуэм и эффект», «Къумахуэм и оптикэ» къэхутэныгъэ ин дыдэхэр зи IэдакъэщIэкIым и цIэр дуней псом щыIуащ, къэрал куэдым щыIэ щIэныгъэ академиехэм «ЩIыхь зиIэ и академик», абыхэм я еджапIэ нэхъыщхьэхэм «ЩIыхь зиIэ и профессор» цIэ лъапIэхэр къыщыхуагъэфэщащ, Урысейм ЩIэныгъэхэмкIэ и академием и диплом, медаль зыбжанэ къратащ, илъэс 20-м щIигъукIэ “Radiation Effects and Defects in Solids» дунейпсо журналым и редактор нэхъыщхьэ къулыкъур зэрихьащ, къигупсыса Iэмэпсымэхэм псори зэхэту патенти 150-рэ къыщратащ къэралхэу: СССР-м, Урысей Федерацэм, Белоруссием, Украинэм, Къэзахъстаным, Германием, Инджылызым, Франджым, Швейцарием, США-м, Канадэм, Китайм, Японием, Кореем, Малайзием, Индием, Австралием, ЮАР-м, нэгъуэщIхэми.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
АдыгэлI щэджащэм и вагъуэр ноби маблэ
Белорус къэрал университетым и физикэ факультетым и аспирантурэм сыщIэсу, сэ 1972 гъэм пкъыгъуэ зэмылIэужьыгъуэхэм ионно-нур бзийхэр щытрагъапсэкIэ я щытыкIэм зэрызихъуэж щIыкIэм щыгъуазэ зысщIырт.
ДиссертацэмкIэ си щIэныгъэ унафэщIыр а еджапIэм пкъыгъуэ быдэхэм я физикэмкIэ и кафедрэм и унафэщI, доцент Гуманский Георгийт. А еджагъэшхуэ гъуэзэджэр урыс эммигрантхэм я унагъуэм къыщалъхуат, Чехословакием и къалащхьэ Прагэ дэт университетыр къиухат, Совет Правительствэм и къыхуеджэныгъэкIэ 60 гъэхэм СССР-м къигъэзэжат, и унагъуэр и гъусэу. Абы и унафэм сыщIэту сэ, жьы хъуа урысей электрон микроскопыр и лъабжьэу, Белоруссием нэхъапэм щымыIа IэмэпсымэщIэ — килоэлектронвольт пщIы бжыгъэкIэ ионхэр езыхужьэ ускорителыщIэ — къэзгупсысри зэхэзгъэуват.
Зи гугъу тщIы унэтIыныгъэмкIэ дунейм щыпашэр Мэзкуу къэрал университетымрэ Атом энергиемкIэ институту Курчатов Игорь и цIэр зезыхьэмрэт. Псом хуэмыдэу, сэ сыкIэлъыплъырт иужькIэ си доктор диссертацэм и оппонент хъуа, профессор, Лениным и цIэр зезыхьэ саугъэтым и лауреат Фирсов Олег и теорие лэжьыгъэхэм, пкъыгъуэ быдэхэм хаутIыпщхьэ ионхэм яфIэкIуэд къарур зыхуэдэм теухуахэм.
Мурад быдэ сщIащ Мэзкуу сыкIуэу Фирсов Олег къэзгъуэтыну икIи ар си етIуанэ щIэныгъэ унафэщI схуэхъуну селъэIуну. Апхуэдэуи сщIащ — мафIэгум ситIысхьэри, щыхьэрым сыкIуащ. Мэзкуу къэрал университетым сэ къыщызжаIащ Фирсовыр Атом энергиемкIэ институтым зэрыщылажьэри, Ядернэ физикэмкIэ щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым абы семинархэр зэрыщригъэкIуэкIри. Пщэдджыжьым жьыуэ зыкъэзужьри, МКъУ-м сыкIуащ. Пырхъуэ кIыхьышхуэм кIэрылъ хъыбарегъащIэм сыкъыщеджащ а махуэм, сыхьэти 10-м профессор Фирсов Олег и унафэм щIэту щIэныгъэ семинар зэрыщекIуэкIынур. Мыбдежыращ сэ япэ дыдэу сыщегупсысар ди Щхьэщыгу итыр къызэрыздэIэпыкъум.
Семинарыр иуха иужь, сэ Фирсовым сыбгъэдыхьэри зыкъезгъэцIыхуащ икIи селъэIуащ езым и къэхутэныгъэм теухуауэ згъэхьэзыра, «Фирсовым и модифицированнэ потенциал» зыфIэсща тхыгъэм схухэплъэну. ЗищIысыр зэгъэщIэным дакъикъи 3 — 5 тригъэкIуэдауэ аращ. «Делагъэ гуэри хэткъым, нэхъ куууэ иужькIэ сеплъыжынщ», — жиIащ.
Iэнкун сызэрыхъуам гу щылъитэм, къызэубзэ щIыкIэу къызиIуэкIащ: «Мес мобдежым щытщ щIэныгъэхэм я кандидат ныбжьыщIэ, физик акъылыфIэ Къумахуэ Мишэ. Аращ си семинархэм я секретарри. КIуэ, ар зэгъэцIыху».
Сэ къэслъэгъуащ кавказ лъэпкъым зэрыщыщыр къапщIэ щIалэ къудан. Щабэу къызэрызэпсалъэр къызэрызгурыIуэу, си гур псэхужащ икIи жесIащ зыщIыхуэзгъазэм и щхьэусыгъуэр, Фирсовым къыхуэсхьа тхыгъэри езгъэлъэгъуащ. Езыми зыкъызигъэцIыхуащ — Къумахуэ Мурадин Iэбубэчыр и къуэ. Славянхэр апхуэдэ цIэ фIэщыкIэхэм демысами, сэ абы а и псалъэхэр игъащIэкIэ сщымыгъупщэжыну сигу къинащ. Къумахуэр арэзы хъуащ диссертацэмкIэ си унафэщIхэм языхэзу щытыну икIи сызэлэжьыпхъэхэр къызигъэлъэгъуащ. ЖысIэнщи, абы и унафэм щIэту езгъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэр иужькIэ лъабжьэ яхуэхъуащ си кандидат, доктор диссертацэхэм.
Мазэ дэкIри, сэ аргуэру Мэзкуу сыкIуащ, Мурадин и деж сыщеджэну. МКъУ-м и студент си гъусэу пщIэкIэ къэтщта фэтэрым мазитIкIэ дыщIэсащ. А пIалъэм къриубыдэу си егъэджакIуэм университетым и общежитым пэш къыщысхуIихащ. Ядернэ физикэмкIэ щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и библиотекэм дыщылажьэрт. Къумахуэм и унафэм щIэту сэ хэзгъахъуэрт щIэныгъэм щызиIэ зэфIэкIым.
1976 гъэм Мурадин къытрыригъэдзащ лэжьыгъэ ин дыдэ — «Къумахуэм и нур» иужькIэ зыфIащар. А зэманым къыщыщIэдзауэ дунейм щыIэ ускоритель псоми ар зищIы-сыр щызэхагъэкIыу хуежьащ.
Ауэ, тIэкIу сикIуэтыжынщи, 1974 гъэм, Мурадин къыздэIэпыкъуурэ, си кандидат диссертацэр пхызгъэкIауэ щытащ. Зэгъусэу дызэдэлэжьэн папщIэ, ар Минск куэдрэ къакIуэрт. Мурадин и доктор диссертацэр 1975 гъэм, ехъулIэныгъэ ин дыдэ иIэу, щыпхигъэкIари Белорус къэрал университетым и щIэныгъэ советращ. Къыхэгъэщыпхъэщ Къумахуэм и Iуэхур сыт щыгъуи тыншу дэкIыу зэрыщымытари. Абы къефыгъуэхэри, къеныкъуэкъухэри щыIэт…
1979 гъэм си егъэджакIуэмрэ сэрэ дызэгъусэу къытредгъэдзащ ди деж и мызакъуэу иужькIэ США-ми къыщыдагъэкIа монографие телъыджэр. Дауи, абы ехьэлIа лэжьыгъэм и «фIыпIэр» Къумахуэ Мурадинт зыфIэзыгъэкIар.
ГукъэкIыжхэр куэд мэхъу. Къумахуэм Нобель и саугъэтыр къратыну тIэунейрэ къагъэлъэгъуауэ щытащ, арщхьэкIэ лъэпэщхьэпо зэмылIэужьыгъуэхэр зэран къыхуэхъуащ. Абы щхьэкIэ къэмынэу, Мурадин яхыхьащ XX — XXI лIэщIыгъуэхэм я физик акъылыфIэ дыдэхэм я вагъуэбэм. Дэ, абы и гъэсэнхэм, ди къалэнщ ди егъэджакIуэм икIи ди ныбжьэгъум и къэхутэныгъэхэм пытщэну, абы и цIэр зэи ящыдмыгъэгъупщэну. Сэ къызолъытэ адыгэ лъэпкъ акъылыфIэр езым и къуэ гъуэзэджэм иригушхуэн хуейуэ.
КОМАРОВ Фадей,
Белоруссием ЩIэныгъэхэмкIэ и лъэпкъ академием и член-корреспондент.
Къумахуэ Мурадин и адэ Iэбубэчыр (сэмэгумкIэ етIуанэрщ).1930 гъэхэм я пэщIэдзэ
Зыпэрыхьэ Iуэхум куууэ пхырыплъыфырт
Ар сэ япэу щыслъэгъуар, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым къэкIуауэ, математикэм и Iэмалхэр теоретикэ физикэм къызэрыщагъэсэбэпым теухуауэ иригъэкIуэкIа и лекцэхэм сыщыщIэсам щыгъуэщ. А лъэхъэнэм 4-нэ курсым сыщIэст. Илъэс нэхъ дэмыкIыу, Уэрсей Тимуррэ сэрэ, диплом лэжьыгъэхэр щыдгъэхьэзырыну, Къумахуэ Мурадин щылажьэм дыкIуащ. Апхуэдэу дэ дыкъыщыхутащ Ломоносов Михаил и цIэр зезыхьэ Мэзкуу къэрал университетым Ядернэ физикэмкIэ и щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым.
Мурадин и гупыр а зэманым зэрыхъур цIыху зыхыблт. Абыхэм ящыщ дэтхэнэри хьэзырт къыддэIэпыкъуну. Сигу IэфIу къинэжащ а лъэхъэнэм Къумахуэм МКъУ-м щригъэкIуэкIауэ щыта щIэныгъэ семинархэри. Абыхэм къакIуэрт IуэхущIапIэ зэмылIэужьыгъуэхэм щылажьэ физик куэд.
Си диплом лэжьыгъэм теухуауэ сыкъыщыпсэлъауэ щытащ релятивистскэ электронхэр кристаллхэм щыхаутIыпщхьэкIэ къахэбзиикI нурым ехьэлIауэ 1980 гъэм и накъыгъэм Iуащхьэмахуэ лъапэ щрагъэкIуэкIа Япэ дунейпсо конференцым. Ар си япэ утыкушхуэт. Згъэхьэзыра докладыр теухуат профессор Оцуки (Васедэ университет, Токио) и гъэпсыкIэр (теориер) къыщигъэлъэгъуа и моделым. Езы еджагъэшхуэри, хьэщIэ лъапIэхэм яхэсу, пэшым щIэсти, упщIэхэмкIэ сыщIагъанэрт. Илъэс 20 дэкIа иужь, сэ профессор Оцуки сыщыхуэзэжащ Токио щригъэкIуэкIауэ щыта и семинарым. Абы и гъэсэн Ниттэ Хидео абдежым ныбжьэгъу къыщысхуэхъуащ.
Ди университетыр къэзуха иужькIэ, МКъУ-м и физфакым и аспирантурэм сыщIэтIысхьэну, абы къыдэкIуэуи Къумахуэм сыдэлэжьэну мурад быдэ сиIэу Мэзкуу сыкIуауэ щытащ. А зэман дыдэм ирихьэлIэу, 1980 гъэм и бжьыхьэм, Мурадин щылэжьэну ягъэкIуащ Атом энергиемкIэ институтым, Курчатов Игорь и цIэр зезыхьэм. МКъУ-м зэрыщымыIэжым къыхэкIкIэ, Къумахуэр академик Велихов Евгений елъэIуащ щIэныгъэ унафэщI схуэхъуну. ИкIи сэ сыщIэтIысхьащ академикыр зи унафэщI, атом физикэмрэ электрон къэхъукъащIэхэмкIэ кафедрэм и аспирантурэм.
Мурадин зыпэрыхьэ Iуэхум куууэ пхрыплъыф, къэхъунур зыхэзыщIэ, зихуэдэ щымыIэ теоретик акъылыфIэт, езым и къэхутэныгъэхэр гъэунэхунми гулъытэ ин хуищIырт. АдыгэлI щэджащэм къызэригъэпэща уней институтым и продукцэм, технологие лъагэ зиIэм, дуней псом щIэупщIэшхуэ щигъуэтат. Езыр сыт щыгъуи щхьэх зымыщIэт, жыджэрт, хузэфIэкIымкIэ дэтхэнэми дэIэпыкъуну хьэзырт.
ХЪУЭКIУЭН Мурат,
КъБР-м щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, физико-математикэ
щIэныгъэхэм я доктор, профессор.
ЛъагапIэ
БлэкIа лIэщIыгъуэм и 60 гъэхэм я етIуанэ зэхуэдитIым физикхэм дуней псом жыджэру щрагъэкIуэкIыу щIадзащ пкъыгъуэ быдэхэм щымыщ ионхэр щыпхагъэкIкIэ (ионная инплантация) къэунэху Iуэхугъуэхэр зыхуэдэр джыным пыщIа къэпщытэныгъэхэр. ЩIэныгъэлIхэр лIэщIыгъуэ блэкIам и 20 гъэхэм я пэщIэдзэм Резерфорд Эрнест иригъэкIуэкIауэ щыта лэжьыгъэхэм зегъэужьыным яужь итт.
А лъэхъэнэхэращ белджылы щыхъуар Къумахуэ Мурадин Iэбубэчыр и къуэр зэбгъэпщэн щымыIэ еджагъэшхуэ акъылыфIэу зэрыщытыр. Абы апхуэдизу щIэ куэд зи гугъу тщIы IэнатIэм зэман кIэщIым къриубыдэу къыщызэIуихати, ар хъуащ езыми и Хэкуми я щIыхьыр хуабжьу зыIэта икIи дуней псом къыщацIыху физик цIэрыIуэ.
Къумахуэ Мурадин къыщалъхуа щIыналъэм япэ дыдэу сыщыщыIар 1981 гъэращ. Абы щыгъуэщ академик Вавилов Викторрэ Къумахуэ Мурадинрэ Iуащхьэмахуэ лъапэ и Чегет хуейм ион инплантацэмкIэ школ къыщызэрагъэпэщауэ щытар. Совет еджагъэшхуэхэр еджапIэм къекIуалIэ щIэныгъэлIхэм я лекцэхэм къащыхуеджэрт. А зэманырщ сэ гу щылъыстар Бахъсэн и псыхъуащхьэр зэрыдахэ дыдэм. Накъыгъэ мазэм Чегет и джабэ нэкIухэм лыжэкIэ къыщыджыхьащ, уэсым дыхэту дыгъэ зыщедгъэуащ. Ахэр сэ зэи сигу ихужынукъым.
Прикладной физикэмкIэ щIэныгъэ-къэхутакIуэ институту Минск къалэ дэтым 1985 гъэм сэ езгъэблэгъауэ щытащ Канадэм и ядернэ лабораторэхэм щылажьэ Дэвис Джон, ион инплантацэм триухуа и лекцэхэм къыщеджэн папщIэ. Мурадини жыджэру хэтащ илъэс куэдкIэ игъэныбжьэгъуа Дэвис Джон и щIэныгъэ семинархэм.
Германием и Дрезден къалэм 1999 гъэм щекIуэкIа «Intern. Conf. IonBeamAnalysis-14» конференцым физик цIэрыIуэ Дэвис Джон, аргуэру зэ сыщыхуэзэжам, къызжиIауэ щытащ мыпхуэдэ псалъэхэр: «И купщIэкIэ, къызэщIиубыдэ и лъэныкъуэкIэ къэхутэныгъэ нэхъ ин дыдэхэм я махуэгъэпсыр щызэхэслъхьэм, Урысей къэралыгъуэми дуней псоми цIэрыIуэ щыхъуа, зи къэухьыр лъагэ, зи гупсысэкIэр куу щIэныгъэлI щэджащэхэм Къумахуэ Мурадин яхэзбжэри, «К» хьэрфым пэзбжу «Къумахуэм и нур» зыфIащар истхащ».
Къумахуэ Мурадин Совет Союзми дуней псоми я еджагъэшхуэ нэхъ ин дыдэхэм ящыщщ. Абы щIэныгъэм къыщигъэна лъэужьыр зэи кIуэдыжынукъым.
ТАШЛЫКОВ Игорь,
физико-математикэ
щIэныгъэхэм я доктор,
Белорус къэрал педагогикэ университетым и профессор.
УафэхъуэпскIым хуэдэ
Си дежкIэ профессор Къумахуэ Мурадин зыри пэмыплъауэ, хуабжьу нуру уэгум къыщылыда уафэхъуэпскIым хуэдэщ. А щIэныгъэлI щэджащэм и IэдакъэщIэкIхэр еджагъэшхуэ куэдыкIейм ноби тегъэщIапIэ ящI. Абы и щыхьэтщ, Къумахуэм и унэцIэм 1991 гъэм къыщыщIэдзауэ иджыри къэсыху, «X-Ray Spectrometry» журнал хэхам къытрадза тхыгъэхэм ящыщу 50-мрэ «Spectrochimica Acta. Part B: Atomic Spectroscopy» журналым къытехуа 18-мрэ узэрыщрихьэлIэр.
Профессор Къумахуэ Мурадин зэфIигъэкIам теухуауэ «Аналитическая химия» журналым зэпкърыхауэ щытепсэлъыхьащ абы и редактор нэхъыщхьэ, академик Золотов Юрий. Тхыгъэм и кIэух пычыгъуэр къэтхьынщ: «Поликаппиляр оптикэмрэ абы пыщIа Iэмэпсымэхэм-рэ зэригъэхьэзырар, шэч хэмылъу, къэплъытэ хъунущ иужьрей илъэс 20-м къриубыдэу аналитикэ-рентген техникэм и IэнатIэм къыщахьа ехъулIэныгъэ нэхъ ин дыдэхэм ящыщу».
РЕВЕНКЭ Анатолий,
Монголием и Лъэпкъ
университетым щIыхь зиIэ и профессор, техникэ
щIэныгъэхэм я доктор.
Жыжьаплъэм и зэфIэкIыр
1974 гъэм гъатхэ кIасэу сэ Мэзкуу къэрал университетым ядернэ физикэмкIэ и кафедрэм и аспирантурэм сыщIэтIысхьащ. Лэжьэн щIэздза къудейуэ, си хэку Алыджым зэхъуэкIыныгъэ инхэр къыщыхъуащ. «Полковник фIыцIэхэм» я хунтэ тлъагъу мыхъур трахуащ. Аспирантурэр къэзуха иужькIэ, си унагъуэр Мэзкуу къыдэзнэри, 1974 гъэм и гъэмахуэм илъэсибл енкIэ сыздэщымыIа си лъахэм згъэзэжащ. Мазэ зыбжанэкIэ дзэм къулыкъу щысщIащ. ТIэкIу сылэжьа иужь, 1975 гъэм и бжыхьэм аргуэру Мэзкуу къэзгъэзэжащ, еджэным щыпысщэну.
Мазэ зыбжанэ дэкIауэ зыхэсщIащ щытыкIэ гугъу сызэритыр. Диссертацэм селэжьын хуейт, арщхьэкIэ зыри къызэхъулIэртэкъым. Темэр схуэзэпкърыхыртэкъым. Апхуэдэу щыхъум, сэ зыхуэзгъэзащ си щIэныгъэ унафэщI профессор Романовский Евгений. Абы, куэдрэ мыгупсысэу, щIэныгъэхэм я доктор ныбжьыщIэ Къумахуэ Мурадин сыдэлэжьэну къысхуигъэлъэгъуащ.
Сэ сщIэртэкъым Романовскэм жэуапу естынур. Дауи, сэ япэхэми Мэзкуу къэрал университетым Ядернэ физикэмкIэ и щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и пырхъуэхэм Къумахуэ Мурадин сыщрихьэлIат. АтIэми, абырэ сэрэ зэи дызэпсэлъатэкъым. Сыхуэзэным сытегушхуэ-сытемыгушхуэми, нэгъуэщI хэкIыпIэ сиIэтэкъым. Арати, сэ зэзгъэцIыхуащ си гъащIэ псом лъэужьышхуэ къыщызыгъэна лIыр.
А зэманым щIэныгъэ журналхэм къытехуакIэт мэскъалхэм къахэбзиикI нурым теухуауэ Мурадин игъэхьэзыра и япэ тхыгъэхэр. Абы теухуауэ абы къихутахэр СССР-м и мызакъуэу, дуней псом гъэщIэгъуэн щащыхъуат. Мы Iуэхум институтми, нэгъуэщI щIэныгъэ IуэхущIапIэхэми, журналхэми жыджэру щытепсэлъыхьырт, апхуэдэхэм деж зэрыхъу хабзэщи, гупсысэщIэ-гъэпсыкIэщIэм (теориещIэм) и телъхьэхэри ар зымыдэхэри.
Зи гугъу тщIы Iуэхугъуэхэм хуэдэхэр къыщекIуэкI зэмант Мурадин и гъусэу сэ си диссертацэм елэжьын щыщIэздзар. ЯпэщIыкIэ си дежкIэ псори щIэт, алъандэрэ сыщылэжьар ядернэ физикэм пэгъунэгъу унэтIыныгъэхэрати. АрщхьэкIэ, Мурадинрэ абы и лэжьэгъу икIи и ныбжьэгъу Белошицкий Владимиррэ къыздэIэпыкъуурэ, я чэнджэщхэри зыхэслъхьэурэ, къэув къалэнхэм псынщIэу сахэзэгъащ.
Дэ делэжьырт Къумахуэм и теориер нэхъри гъэкIуэтэным. Iуэхум ехьэлIа лъэныкъуэ куэдкIэ дыщызэдауи къэхъурт. Псоми кIыхьу дытепсэлъыхьырт. Иджыпсту хуэдэу сощIэж Мурадин хуабжьу жыжьаплъэу, нэхъыщхьэр сытым щыгъуи къыхуэубыду зэрыщытар.
Институтым щекIуэкI семинархэмрэ профессор Тулиновым къызэригъэпэщ конференцхэмрэ Къумахуэм и гупсысэм дыкъыщыщхьэщыжын хуей хъурт. Ауэрэ теориещIэм гъуэгу игъуэтащ икIи физик куэдыр абы «Къумахуэм и бзийкIэ» еджэ хъуащ.
Арати, си гъуэгугъэлъагъуэм и фIыгъэкIэ, сэ щIэныгъэ нэсым сыкъыхэхутащ. Хуабжьу сфIэфIу сигу къызогъэкIыж дыщызэдэлэжьа илъэсиплIыр. Псом хуэмыдэжу сыщогуфIыкIыж лэжьыгъэшхуэ щызэфIэдгъэкIхэми зыдгъэпсэхуфу, дызэдэуэршэрыну зэман къэдгъуэтыфу зэрыщытам. Сэ куэдрэ сыкIуэрт Мурадин и унэм, и псэупIэм. ЩIэныгъэм къыдэкIуэу, дэ абы дыщытепсэлъыхьырт Алыджым, Къэбэрдей-Балъкъэрым я Iуэху зыIутхэм. Абы щыгъуэ сэ къэсцIыхуащ зэрыщыIэр нэхъапэм сымыщIэхха адыгэ лъэпкъыр. Езы Къумахуэм и къекIуэкIыкIами щыгъуазэ сищIащ.
ГуащIэмрэ жэуаплыныгъэмрэ
70 гъэхэм я кIэухым, Къумахуэм и теориер дунейм къыщытехьам, ар пхыгъэкIынымкIэ щIэгъэкъуэн лъэщ хъуауэ щытащ СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и академием и вице-президент, Атом энергиемкIэ институтым и унафэщIым и къуэдзэ Велихов Евгений. Абы къалэнышхуэ игъэзэщIащ Къумахуэм и теориер къегъэлъытэнымкIэ икIи «Комсомольская правда» газетым СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и Академием и президент Алексадров Анатолий абы теухуа и интервьюр къытрыригъэдзэнымкIэ. Иужьрейм хэтщ академикым и псалъэхэр: «СэркIэ гуапэщ ди деж, Совет Союзым, Мэзкуу къэрал университетым щылажьэ физик щIалэ Къумахуэ Мурадин зэщIэузэда мэскъалхэм къахэбзиикI нур лIэужьыгъуэщIэм и гъэпсыкIэр къызэрихутар къыхэзгъэщыну. А унэтIыныгъэр радиоэлектроникэм зиужьыным хуабжьу хуэщхьэпэну къызолъытэ». Апхуэдэ псалъэхэм дэ псоми гукъыдэж ин къыдатащ. АтIэми, дэ мыгувэу къытIэрыхьащ Къумахуэм и къэхутэныгъэр зэрыщыпкъэм щыхьэт техъуэ хъыбарыфIхэри.
Зэман дэкIри, Мурадин мурад ищIащ мы Iуэхум теухуауэ япэ союзпсо конференц къызэригъэпэщыну. Дэ, дауи, ар быдэу дэтIыгъащ. Конференцыр 1980 гъэм и накъыгъэ мазэм и кIэхэм зэхуэдгъэсыну ди гугъащ. Совет Союзым и щIэныгъэлIхэм я мызакъуэу, абы къедгъэблэгъат къэрал зэмылIэужьыгъуэхэм я еджагъэшхуэхэри.
Сэ къызэгъэпэщыныгъэ Iуэхухэм куууэ сыхэтакъым, си диссертацэр щызгъэхьэзыр лъэхъэнэм ирихьэлIати. Ар хуэзащ Мурадин профессор цIэр къыщыфIаща зэманым, сыщымыуэмэ, сыриетхуанэ аспиранту зэрыщытам къыхэкIыу. СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и академием и президентым къыхуигъэлъагъуэри, Къумахуэр щылэжьэну кIуэгъат Атом энергиемкIэ институтым, Курчатов Игорь и цIэр зезыхьэм.
Си диссертацэр щыпхызгъэкIым, еджагъэшхуэ советым яхэсащ си адэри, коммунист партым и ветераныр, Алыджым и лъэхъуэщхэмрэ Iуэщхэмрэ ираубыдэу илъэс куэд щызыгъэкIуар. ИужькIэ абы Мурадин фIыщIэшхуэ хуищIауэ щытащ, къызэрыздэIэпыкъуам папщIэ.
Iуащхьэмахуэ щекIуэкIыну конференцыр къэблагъэрт икIи хамэ къэралхэм щыщ щIэныгъэлIхэр къэкIуэным дыпэплъэрт. Дауи, къытхуеблэгъэн хуейт ГДР-м щыщ, Мурадин и гъэсэну икIи и лъэжьэгъуу илъэс куэдкIэ къыдекIуэкIа Ведель Райнер. КъэкIуэн хуейт США-ми, Япониеми я еджагъэшхуэхэр.
АрщхьэкIэ, хьэщIэхэр къэсын ипэ, дыпэмыплъэххауэ, дэ къэтщIащ Мурадин конференцым хэтыну икIи хамэ къэрал къикIыну еджагъэшхуэхэм ящыщ гуэрми епсэлъэну хуит зэрамыщIар. А зэманыр гугъут. Зауэ щIыIэм и гуащIэгъуэт. Совет-американ зэхущытыкIэхэр псом хуэмыдэжу ткIий хъуат советыдзэхэр Афганистаным ираша иужькIэ. США-м щыщIадзащ «вагъуэ зауэхэр» жыхуаIэм зыхуагъэхьэзыру. А лъэхъэнэм куэдым къалъытэрт Къумахуэм и къэхутэныгъэр бий зыкъытхуэзыщIахэм зауэ хуэIухуэщIэ и лъэныкъуэкIэ къахуэгъэсэбэпынкIэ шынагъуэ щыIэу.
КъэкIуа хьэщIэхэм яжетIащ Мурадин сымаджэу. ЕжьэжыхукIи апхуэдэу «щытащ». Пэжым и хьэтыркIэ къыхэгъэщыпхъэщ, «адрей лъэныкъуэри» Iэсэу къызэрыщIэмыкIар. ИужькIэ сэ къызжаIэжащ хьэщIэхэм ящыщу сэ куэдрэ сыздэуэршэрар, ди бзэр имыщIэ хуэдэу фэ зытезыгъэуар, ежьэжын ипэ урысыбзэ къабзэкIэ къэпсэлъэжауэ зэрыщытар.
Мыгувэу си хэкум згъэзэжащ, зэпымыууэ сыщыпсэуну. Мурадинрэ сэрэ зэгъусэу едгъэкIуэкIа лэжьыгъэм и фIыгъэкIэ, мазэ зыбжанэ нэхъ дэмыкIыу Афины къалэм дэт университетым лэжьэн щыщIэздащ, иужькIэ профессор цIэр къыщысфIащащ. Зэман дэкIри, сэ аргуэру Iуащхьэмахуэ лъапэ сыкъэкIуауэ щытащ, ипэкIэ зи гугъу ныфхуэсщIам хуэдэ и зи чэзу конференцым сыхэтыну.
Иджы мыбы псори щынэгъуэщIт. Мурадин а зэIущIэм хэта къудейкъым, атIэ «Къумахуэм и эффектым» тепсэлъыхьыну къыщызэхуэса псоми егъэлеяуэ пщIэшхуэ къыхуащIырт. Сэ абы а зэIущIэхэм сытым щыгъуи сыздишэрт, сызыбгъуригъэтIысхьэрти, псоми саригъэцIыхурт, и гъэсэну, и лэжьэгъуу сыщигъэIурт. Гу лъыстат, еджагъэшхуэм пщIэрэ щIыхьрэ зэрыхуащIыр кърагъэлъэгъуэну, адыгэхэм, балъкъэрхэм къахэкIа гуп щхьэхуэхэр абы и деж зэпымыууэ къызэрыкIуахэми.
Абы лъандэрэ илъэс куэд дэкIащ. Дунейм куэдым зыщихъуэжащ. Мурадинрэ сэрэ ди щIэныгъэ гъуэгухэр зэхэкIащ, ауэ сэ зэи сщыгъупщэнукъым абы десхьэкIа гъэхэр, а лIы Iущым сызыхуиущийуэ щытахэр: лэжьыгъэр фIыуэ лъагъун, гуащIафIэу щытын, уи мурадым улъэIэсын папщIэ жэуаплыныгъэ пхэлъын зэрыхуейр, нэгъуэщIхэри. Сэ сыт щыгъуи сыкIэлъыплъырт абы и къэхутэныгъэхэм. ИкIи абыхэм я мыхьэнэр сыкъэзыухъуреихьхэм зэрагурызгъэIуэным сыхущIэкъурт.
Къумахуэ Мурадин пасэу дунейм ехыжащ. Ар диIэжамэ, урысей, дунейпсо щIэныгъэм иджыри куэд хуищIэфынут. Ауэ псэущ и гъэсэнхэм абы къытхилъхьа къуэпсхэр. Сыщогугъ Къумахуэ Мурадин и фIыщIэр тхыдэм имыгъэкIуэдыну.
ТРИКАЛИНОС Христос,
Афины дэт
университетым и профессор.
Нобель саугъэтыр тIэуней къратакъым
Къумахуэ Мурадинрэ сэрэ зы курсым дыщызэдеджащ, арщхьэкIэ гъунэгъу дыщызэхуэхъуар зэщIэузэда мэскъалхэр кристаллхэм зэрыщызекIуэр джын щIэздза иужькIэщ. Кандидат диссертацэр щыпхызгъэкIым, Атом энергиемкIэ институтым Мурадин щиIэ лабораторэм лэжьэн щыщIэздзащ, щIэныгъэхэм я доктори сыщыхъуащ.
А илъэсхэм Мурадин къепщIат и гъэсэн куэд. ГДР-м щыщ Ведель Райнеррэ Минск къикIа
Комаров Фадейрэ Мэзкуу къэрал университетым и аспирантурэм щIагъэтIысхьат. ИужькIэ гупым къахыхьащ Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщ щIэныгъэлI ныбжьыщIэхэри. КъБКъУ-м ядернэ физикэмкIэ и кафедрэм и унафэщIу (IэнатIитI зэдихьу) Къумахуэр щылэжьа зэманым, унэтIыныгъэщIэ зэмылIэужьыгъуэхэр къыщызэрагъэпэщауэ щытащ. Ахэр дунейпсо физикэм и дежкIэ щIэт.
Гупсысэ гъэпсыкIэм (теорием) и мызакъуэу Мурадин гулъытэшхуэ хуищIырт гъэунэхуныгъэхэми. Атом мэскъалхэмрэ кристаллхэмрэ зэрызэхущытым теухуауэ МКъУ-м щекIуэкIа конференцым кърагъэблэгъат каналированиемкIэ теорием и узэщIакIуэ, Данием щыщ физик Линдхард Йенс. И докладым абы тегъэщIапIэ щищIащ Мурадинрэ сэрэ зэгъусэу зэфIэдгъэкIа лэжьыгъэр. ИужькIэ, Линдхард Данием ЩIэныгъэхэмкIэ и академием и Iэтащхьэ хъуащ икIи 1983 гъэм Нобель и саугъэтыр къратынымкIэ ар ягъэлъэгъуауэ щытащ Мурадинрэ американ физик Юбераллрэ.
Томск, Минск, нэгъуэщI къалэхэми щылажьэ щIэныгъэлIхэм, Къумахуэм къихутахэр я гъэунэхуныгъэхэмкIэ щIагъэбыдэжа иужь, ягъэIуу щIадзащ езыхэм я закъуэ акъылкIэ псори зэфIагъэкIауэ. Абыхэм я апхуэдэ тхыгъэу куэд дыдэ къыIэрыхьащ СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и академием и президент Александров Анатолий. Арати, Мурадин и къэхутэныгъэм теухуа комиссэ щхьэхуэ къызэрагъэпэщын хуей хъуащ. ИкIи захуагъэр текIуащ. Къэхутэныгъэр зейр Мурадину зэрыщытыр а зэIущIэм щыжаIащ.
Абы иужькIэ академик Александровым унафэ ищIащ «Къумахуэм и эффектыр» щIэзыгъэбыдэ гъэунэхуныгъэхэр Серпухов къалэм щыIэ ускорителымкIэ ирагъэкIуэкIыну. ИкIи физик-ядерщик, профессор Цыганов Эдуард, къыдэлажьэхэр игъусэу, иригъэкIуэкIа Iуэхугъуэхэм кърикIуахэр «щыхьэту къэуващ» Къумахуэ Мурадин и акъыл зыхунэсар ипэжыпIэкIэ зэрыщыIэр.
Мурадин щIэныгъэр и лъабжьэу къихутащ зэщIэузэда мэскъалыр щызекIуэкIэ къызыхиутIыпщыкI бзий Iэрамэм и нэщэнэ псори зыбгъэдэлъ, уеблэмэ нэхъыбэжи зиIэ, бгъузэрыкIуэ нур лъэщ зэрыщыIэр. «Къумахуэм и эффектым» кристаллофизикэмрэ радиационнэ физикэмрэ я дежкIэ мыхьэнэшхуэ иIэу къыщIэкIащ. Ар сэбэп яхохъу монокристаллхэм я атом потенциалыр зыхуэдэр къэзыпщытэхэми.
Кристаллым и атомхэм я джэлэсхэр здэгъэзамкIэ яутIыпщ электронхэм алъандэрэ дунейпсо щIэныгъэр зыщымыгъуэза нур лIэужьыгъуэщIэ къахэбзиикIын щIедзэ. Ар ещхькъым ипэкIэ къагъуэтахэм икIи къарууэ бгъэдэлъымкIэ куэдкIэ нэхъ «лъэрызехьэщ» зэщIэузэда мэскъалхэм «гулъэф» щрагъэщIкIэ (я псынщIагъэм щыкIэрагъэхукIэ) къахэнэхукI бзийм нэхърэ.
КIуапIэ хэгъэунэхукIамкIэ зэщыкъузауэ яутIыпщ электронхэмрэ позитронхэмрэ нур лIэужьыгъуэщIэ къазэрыхэбзиикIыр къэзыхута физик Къумахуэ Мурадин Нобель и саугъэтыр тIэунейрэ къратын хуейуэ щытащ. А Iуэхум и телъхьэу къэуват дуней псом щыцIэрыIуэ еджагъэшхуэхэри. Ахэр ди къэралым и академикхэу Черенков Павел, Прохоров Александр, США-м щыщ щIэныгъэлIхэу Бёте Ханс, Хофстедтер Роберт сымэщ. Мыхэр псори Нобель и саугъэтым и лауреатхэщ.
БЕЛОШИЦКИЙ Владимир,
«Курчатовым и институт» щIэныгъэ-къэхутакIуэ
центрым и лэжьакIуэ нэхъыщхьэ,
физико-математикэ щIэныгъэхэм я доктор.
Рентген оптикэмкIэ институтымрэ Швейцарием и «Unisantis S.A.» фирмэмрэ зэгъусэу ирагъэкIуэкIа конгрессым иужькIэ.2014 гъэ
Си гъэсакIуэ телъыджэ
Профессор Бернхард Фриц школакIуэхэм папщIэ игъэхьэзыра и дерсхэм седэIуа иужь, физик сыхъуну сигу ислъхьащ. ИкIи курыт еджапIэр къызэрызухыу, Гумбольдт Вильгельм и цIэр зэрихьэу Берлин дэт университетым физикэмкIэ и факультетым сыщIэтIысхьащ.
ЕтIуанэ дунейпсо зауэм и ужькIэ, совет дзэ унафэщIхэм я IизынкIэ нэмыцэ щIэныгъэлI гуп СССР-м ягъэкIуауэ щытащ, атом Iэщэ зыщIхэм дагъэIэпыкъун папщIэ. Абыхэм Бернхард Фрици яхэтащ. Абы, Совет Союзым зэрыщыIа илъэсибгъум къриубыдэу, фи къэралым щыщ щIэныгъэлI куэд ныбжьэгъу къыхуэхъуащ.
ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 70 гъэхэм къыщыщIэдзауэ, профессор Бернхард Фриц хэтащ Мэзкуу щекIуэкIа конференцхэм. Абыхэм ящыщ зым нэIуасэ къыщыхуэхъуащ зэщIэузэда пкъыгъуэ цIыкIужьейхэр (мэскъалхэр), монокристаллхэм къыщыхъу атом лэрыпсхэм щыкIуэцIрыкIкIэ, зэрызэхэкIыж щIыкIэм теухуауэ зи тхыгъэщIэ дунейм къытехьа физик Къумахуэ Мурадин Iэбубэчыр и къуэр. А лэжьыгъэм Къумахуэр физик-теоретик пажэхэм халъытэ ищIащ, дуней псоми къащригъэцIыхуащ. Аспиранту сыкъищтэну Бернхард Фриц зэлъэIуари аращ. Къумахуэр абы щыгъуэ Мэзкуу къэрал университетым, Ломоносов Михаил и цIэр зезыхьэм, Ядернэ физикэмкIэ и щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым щылажьэрт.
1973 гъэм фокIадэм и 26-м, адрей аспирантхэм срагъусэу, Мэзкуу сыкъэкIуащ. Къумахуэ Мурадин «сыIэрыхьа» иужькIэ, езым и ныбжьэгъу икIи и лэжьэгъу щэджащэ Белошицкий Владимир сригъэцIыхуащ. А тIум профессорхэм я шхапIэм сыздашэрт. Шэджагъуашхэ щызэдэтщIхэм дызэдэуэршэр ди хабзэти, абыхэм ящыщ зым зыкъысхуагъэзащ, нэмыцэ физик Блох Феликс лIэщIыгъуэ блэкIам и 30 гъэхэм къытрыригъэдзауэ щыта, электронхэр пкъыгъуэ быдэхэм щыкIуэцIрыкIкIэ яфIэкIуэд къарур (энергиер) зыхуэдизыр формулэхэмкIэ къыщритхэкIа и тхыгъэр урысыбзэм къахуизгъэтIэсэну къызэлъэIухэу.
Зыхуэсшэну бзэр фIыщэу зэрызмыщIэм къыхэкIыу, сыгузавэрт пщэрылъ къысщащIар схуэмыгъэзэщIэнкIэ. АтIэми, си лэжьыгъэмкIэ Къумахуэр арэзы хъуауэ щытащ. Апхуэдэ щIыкIэм тету щIэныгъэлI гупым: Къумахуэ Мурадин, Белошицкий Владимир, Комаров Фадей сымэ алъандэрэ къахуэмыгъэсэбэпа тхыгъэр урысыбзэм къахуизгъэтIэсауэ щытащ.
Мурадинт сэзыгъэцIыхуар Лениным и саугъэтым и лауреат, пкъыгъуэ быдэхэм зэщIэузэда мэскъалхэр щыхаутIыпщхьэкIэ а тIум я зэхуаку къыдэхъуэ зэхущытыкIэхэр зыхуэдэр джынымкIэ зэфIэкIышхуэ къэзыгъэлъэгъуа Фирсов Олег. А профессорым пасэу гу лъитащ зи ныбжькIэ щIалэ, физик-теоретик Къумахуэ Мурадин зэчиягъэшхуэ зэрыбгъэдэлъым. Аращ ар зэпымыууэ иригъэкIуэкI семинархэм я секретару къыщIыхихауэ щытари.
Фирсов Олег щIэныгъэлI набдзэгубдзаплъэ дыдэхэм хабжэрт. И деж къакIуэхэм ящI докладхэм гупсэхуу едаIуэрти, дэтхэнэми и щыщIагъэр тынш дыдэу яригъэлъагъужыфырт. Абы а и хьэлым фIыуэ щыгъуазэ Къумахуэ Мурадин чэнджэщ къызитауэ щытащ Фирсовым иригъэкIуэкI семинархэм си лэжьыгъэм и дэтхэнэ Iыхьэми ехьэлIауэ сыкъыщыпсэлъэну.
ЩIэныгъэ унафэщIу сиIа Къумахуэ Мурадин и Iуэху бгъэдыхьэкIэр адрей физик-теоретик куэдым ейм ещхьтэкъым. Псалъэм папщIэ, абы фIэфIтэкъым, къыдэлажьэ гъэунэхуакIуэхэм (экспериментаторхэм) къалэныщIэхэр щахуигъэувкIэ, зи гугъу яхуищIыр формулэ кIыхь икIи зэхэгъэкIыгъуейхэмкIэ ягуригъэIуэну. Къумахуэр щыпсалъэкIи щытхэкIи зыхуейр тыншу къиIуэтэфырт. Лэжьыгъэм и купщIэр зыщыгугъам нэхърэ нэхъ иныжу къыщыщIэкIхэм дежт абы физико-математикэ гъэпсыкIэщIэ щыхузэхилъхьэр.
Кристаллхэм хэдутIыпщхьа каналированнэ мэскъалхэм нур лIэужьыгъуэщIэ къазэрыхэбзиикIым теухуауэ едгъэкIуэкIа къэпщытэныгъэхэм кърикIуахэр си кандидат лэжьыгъэм хэзмыгъэхьэну Мурадин чэнджэщ къызитауэ щытащ. Ахэр иужькIэщ, доктор диссертацэ щызгъэхьэзырахэрщ, къэзгъэсэбэпауэ щыщытар. Кандидат лэжьыгъэм хэзгъэхьар Мурадин си щIэгъэкъуэну абы ипэкIэ зи яужь ситахэмрэ, Белошицкий Владимиррэ Къумахуэ Iэдилрэ я гъусэу, езгъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэм къарикIуахэмрэщ.
Iэдил сэ занщIэу сигу ирихьат, куэд дэмыкIыуи ныбжьэгъу дызэхуэхъуат. КъызгурагъэIуат Мурадинрэ Iэдилрэ зэрымыурысыр, Кавказым щыпсэу лъэпкъым, икъусыкъужкIэ хабзэ дахэ зыхэлъым, бжыгъэкIэ мащIэми, тхыдэ лъэщ зиIэм, къызэрыхэкIахэр. Зэман дэкIри, сэ цIыхугъэ схуэхъуащ Къумахуэхэ я лIакъуэм щыщ нэгъуэщI зы щIали. Ар этнолог Iэзэ Михаил Хьид и къуэрт, адыгэ лъэпкъым и тхыдэми хабзэ-бзыпхъэу къыдекIуэкIхэми фIы дыдэу хэзыщIыкIыр. Михаил сэзыгъэцIыхуар Iэдилщ, 1979 гъэм абы Къэбэрдей-Балъкъэрым япэу сыщригъэблэгъам щыгъуэ.
И шыпхъу Тосэ и гъусэу ГДР-м нокIуэ
Берлин дэт университетымрэ МКъУ-мрэ 70 гъэхэм зэгурыIуэныгъэ зэращIылIауэ щытащ, я щIэныгъэлIхэр зэкIэлъыкIуэу, лэжьыгъэм къыщагъэсэбэп IэмалхэмкIэ зэхъуажэу щытыным теухуауэ. Абы къыхэкIыу, МКъУ-м Ядернэ физикэмкIэ и щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и цIэкIэ Къумахуэр ГДР-м нэкIуэну хуит ящIат. Ар къыщысщIэм, Мурадин и шыпхъу Тосэ си цIэкIэ незгъэблагъэри, ари ныздезгъэшауэ щытащ 1978 гъэм и кIэм.
Берлин къэрал университетым физикэмкIэ и факультетым къыщызэдгъэпэща коллоквиумым доклад щищIыну дыщелъэIум, Къумахуэр арэзы хъуащ. Мурадин и «дерсыр» триухуат пкъыгъуэ быдэхэм къыщызылъэтыхь ионхэм къару зэрыщафIэкIуэд щIыкIэм. Къумахуэм и докладыр къедэIуахэм телъыджэ ящыхъуащ, зэхахыр IупщIу я нэгу къазэрыхущIэгъэувэну къихь щапхъэхэр апхуэдизкIэ гъэщIэгъуэнти. Псалъэм папщIэ, пкъыгъуэ быдэхэм хаутIыпщхьэ ионхэм я электронхэм къызыхаутIыпщыкI импульсхэр (бзий нэрымылъагъу Iэрамэхэр) цIыхуитIым зэдэгушыIэу зэхуадз хъарбызхэм иригъэщхьат.
1976 — 1980 гъэхэм
Аспирантурэр къэзуха иужькIэ, Мурадинрэ сэрэ дызэлэжьа унэтIыныгъэ нэхъыщхьэхэм ящыщщ релятивистскэ (нэхур зэрыкIуэ хуабжьагъым нагъэблэгъа) пкъыгъуэ цIыкIужьейхэр (мэскъалхэр) зы лъагъуэм тету щызэщакъузэкIэ, къахэбзиикI бзийр зыхуэдэр джыныр.
Сэ КъуэкIыпIэ Германием (ГДР-м) згъэзэжа щхьэкIэ, ди университетхэм зэращIылIа зэгурыIуэныгъэм ипкъ иткIэ, хуиту Мэзкуу сыкъакIуэрт, апщIондэхункIи Мурадин сыIущIэрт.
Къумахуэ Мурадин щIэныгъэр и тегъэщIапIэу, формулэ защIэкIэ къихута эффектыр зэрыщыпкъэр зэхигъэкIыну, американ еджагъэшхуэ Ливермор Лавренс США-м и лабораторэ нэхъыфIхэм ящыщ зым гъэунэхуныгъэхэр щригъэкIуэкIауэ щытащ. Ахэр теухуат мегавольт 56-кIэ яузэда позитронхэр кремнийм и кристаллхэм щыпхагъэкIкIэ, къахэбзиикI нурым зэрызихъуэжыр зэгъэщIэным. Къэпщытэныгъэм кърикIуахэр журнал зыбжанэм къыщытрадзэм, ЩIы Хъурейм тет адрей лабораторэ нэхъ лъэщхэми апхуэдэ лэжьыгъэхэр къыщызэгъэпэщыным зыхуагъэхьэзыру щIадзат.
Ауэрэ екIуэкIыурэ, Мурадинрэ сэрэ Канадэм дригъэблэгъауэ щытащ абы щыщ щIэныгъэлI цIэрыIуэ, доктор Митчел, пкъыгъуэ быдэхэм щекIуэкI атом зэжьэхэуэныгъэхэр зыхуэдэм и гугъу щащIыну Еянэ къэрал зэхуаку конференцым дыхигъэтын папщIэ. АрщхьэкIэ, щхьэусыгъуэ зэхуэмыдэхэм къыхэкIкIэ, дэ тIур Канадэм а зэманым дыкIуэфауэ щытакъым.
1979 гъэм и пэщIэдзэм Къумахуэм къыIэрыхьауэ щытащ Франджым и Лион къалэм Бернард Клод и цIэр зэрихьэу дэт университетым Ядернэ физикэмкIэ и институтым щылажьэ доктор Гуанэрэ зэ-рыригъэбагъэ и тхыгъэр. АбыкIэ Мурадин къыхураджэрт мегавольти 100-м нэблагъэкIэ яузэдыну позитронхэр кремнийм и монокристаллхэм щыпхагъэкIкIэ, къэхъу Iуэхугъуэхэр зыхуэдэр зэзыгъэщIэну хуей щIэныгъэлIхэм яхэтыну.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, Къумахуэм и лъэр а къалэми нихусыфауэ щытакъым. Япэрейхэми ещхьу, мыри къыщIемыхъулIар а лъэхъэнэм Совет Союзымрэ КъухьэпIэ къэралхэмрэ зэхущытыкIэ щIыIэ я зэхуаку зэрыдэлъарщ.
1980 гъэм дыгъэгъазэм и 16-м си доктор диссертацэр ехъулIэныгъэкIэ Берлин щыпхызгъэкIащ. А гъэ дыдэм и гъэмахуэм Iуащхьэмахуэ лъапэ къыщызэрагъэпэщауэ щыта конференцми сыхэтащ. ЗэIущIэм кърихьэлIа еджагъэшхуэхэм яхэтащ США-м къикIахэу профессор Кью Нельсонрэ доктор Фигутрэ, Японием къилъэтыкIа профессор Оцуки сымэ, нэгъуэщIхэ-
ри. Iуащхьэмахуэ лъапэ къыщикIыжым, щIэныгъэлIхэр Мэзкуу щызэхуагъэсыжащ икIи Къумахуэ Мурадин IуагъэщIащ. Абдежми щекIуэкIа зэпсэлъэныгъэхэм арэзы къищIауэ зэбгрыкIыжахэщ.
1980 — 1990 гъэхэм
1982 гъэм сэ Данием срагъэблэгъащ Одензе университетым и профессор Зигмундрэ ФРГ-м и Билефельд университетым щезыгъаджэ доктор Розендалрэ. ГДР-м и властхэм хуит сащIащ а къухьэпIэ къэралхэм сыкIуэну. 1983 гъэм ФРГ-м сэ сыщыхэтын хуейт атомхэр пкъыгъуэ быдэхэм зэрыщызэжьэхэуэм и гугъу щащIыну, Бад Ибург къалэм щекIуэкIыну дунейпсо конференцым. ИпэжыпIэкIэ ирагъэблэгъэну зыхуеяр профессор Къумахуэрат, арщхьэкIэ щыгугъакъым ар Совет Союзым ирагъэкIыну. Сэри, зи гугъу тщIы зэIущIэр зэхыхьэным ипэ къихуэу си адэр лIати, абы сыкIуэфакъым. ИужькIэ, Гумбольдт и цIэр зезыхьэ университетым щылажьэ профессор Эбелинг къызжиIащ Мурадин и гъусэу абы и къэхутэныгъэм теухуа тхылъ зэдэттхыну зэрыфIэкъабылыр. Тхылъыр «Deutscher Verlagder Wissenschaften» тедзапIэм къыщыдэкIын хуейт. Дэ абы елэжьын щIэддзащ икIи сэ къэзгъэсэбэпащ Гумбольдт и цIэр зезыхьэ университетымрэ Мэзкуу къэрал университетымрэ зэращIылIа зэгурыIуэныгъэм къыдита Iэмалхэр. Абы ипкъ иткIэ сэ илъэсым зэ нэхъ мыхъуми, Мэзкуу сыкъакIуэурэ, Мурадин сыхуэзэрт, ди тхылъым и Iэрытхым зэгъусэуи дызэделэжьырт.
1985 гъэм сэ къызэхъулIащ США-м и Балтимор къалэм дэт университетым си стажировкэр щесхьэкIыну. Абы сыщыщыIэм, Мурадинрэ сэрэ дызэлэжьым ехьэлIауэ дуней псом щатххэм щыгъуазэ зысщIыну Iэмал згъуэтащ. Абыхэм ящыщу къэзгъэсэбэпахэр зэгъусэу дгъэхьэзыра тхылъым хэзгъэхьащ.
А зэманым ирихьэлIэу Вашингтон щекIуэкIащ пкъыгъуэ быдэхэм атомхэр зэрыщызэжьэхэуэм теухуа къэрал зэхуаку конференц. Сэ абы доклад щысщIауэ щытащ. Вашингтон сызэрыщыIар къигъэсэбэпри, профессор Юбералл сэ пщыхьэщхьэм езым и унэм сригъэблэгъащ. Юбералл Герберт Вашингтон щыIэ Католик университетым и лэжьакIуэт, Мурадин пыщIэныгъэшхуэ къыхуиIэт, абы дунейпсо щIэныгъэм щигъэзащIэ мыхьэнэр зыхуэдэр къыгурыIуэрти.
Профессор Юбералл 90 гъэхэм я пэщIэдзэм сэ къызэлъэIуащ, Нобель и саугъэтыр Къумахуэ Мурадин къратын папщIэ, нэмыцэ лауреат, профессор Мессбауер зыпысщIэну. Си письмом и жэуапу Мюнхен университетым срагъэблэгъащ, Къумахуэм и теорием теухуауэ сыкъыщыпсэлъэну. Доклад нэужьым, профессор Мессбауер пщыхьэшхьэшхэ сыздишащ икIи сыкъигъэгугъащ Къумахуэ Мурадин Нобель саугъэтыр кърегъэтыным теухуауэ къыхалъхьар диIыгъыну. АрщхьэкIэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, комитетым нэгъуэщI унафэщ къищтар…
Мурадин 80 гъэхэм нэхъ зэлIэлIар рентген капилляр оптикэм зегъэужьынырщ. Абы и акъылыр зыхуэкIуа «абджхэр» дунейм тет рентгеноаналитикэ Iэмэпсымэ псоми мы зэманым къыщагъэсэбэп. Сэ къызбгъэдэкIыу, Къумахуэ Мурадин гъунапкъэншэу фIыщIэ хузощI сызэригъэныбжьэгъуам папщIэ.
ВЕДЕЛЬ Райнер,
Прикладной фотоникэмкIэ Берлин дэт институтым
и унафэщI.
Ташкент къэрал университетым и ЩIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и лабораторэ корпусыр щаухуэну щIыпIэм. Къумахуэ Мурадин сэмэгумкIэ етIуанэщ, Велихов Евгений - еплIанэщ. 1982 гъэ
