Хьэжы-Мурат
Толстой Лев
Повесть
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №№66 — 67, 70, 71, 73 — 74, 75 — 76-хэм итщ).
Я щIыбагъкIэ къыдэлът гупым къызэринэкIа псы къабзэ цIыкIур, я гупэм къитт зыхуей хуэгъэза хадапкъэ хьэсэхэмрэ къуэбэкъу щхъуантIэхэр зэпызыупщI хъупIэхэмрэ, адэкIэ нэхъ жыжьэу — мэзу зэщIэкIа бгы фIыцIэхэр, бгы фIыцIэхэм адэжкIэ лъагэу зызыIэт къырхэм я щIыбым сыт щыгъуи телъыджэ, сыт щыгъуи зи плъыфэр зыхъуэж, налкъутым ещхьу лыд уэсыщхьэ къуршхэр щыплъагъурт.
Етхуанэ ротэм ипэ иту кIуэрт къэптал фIыцIэ зыщыгъ, зи хъурыфэ пыIэр фIыцIэ, сэшхуэр зыпщIыхэдза офицер щхьэпэлъагэ зэкIуж Бутлер, иджыблагъэ гвардием къыхэкIыжар, гъащIэм и IэфIри, къыпэщылъ Iуэхур зэрызэпсэзэпылъхьэпIэри, и пщэ къыдалъхьа къалэн лъапIэр щIыхь пылъу игъэзэщIэн зэрыхуейри дэгъуэу зыхэзыщIэр. Бутлер иджы етIуанэу зауэм Iухьэурати, иригуфIэу егупсысырт иджыпсту абы къеуэн зэрыщIадзэнуми, и щхьэщыгум щхьэпрылъэт топышэм зэрызахуимыгъэщхъынуми, шэм я фий макъыр къызэрыфIэмыIуэхунми, япэм зэрищIам ещхьу и щхьэр нэхъ лъагэу иIэту и нитIым нэжэгужагъэр къыщIихыу и ныбжьэгъухэм зэрахэплъэнуми, мыхьэнэншэ гуэр и гугъу ищIым ещхьу абыхэм зэрепсэлъэнури, къыфIэIуэхуи щIэгузави щымыIэу.
Гупыр гъуэгум текIри нартыху хьэсэхэм япхрыкI лъагъуэм техьащ, мэзым гъунэгъу хуэхъуа къудейуэ, къыздикIари къыздихуари ямыщIэу топышэр, шынагъуэу фийуэ къыкъуэлъэтащ, гъуэгубгъу нартыху хьэсэм хэхуэри, щIым зэрынэсу къэуащ.
— КъыщIадзэ! — нэфIэгуфIэу жреIэ Бутлер къыбгъурыту кIуэ ныбжьэгъум.
Пэж дыдэу топышэм иужь иту мэзым къыхэкIащ ныпхэр зыщхьэщыт шэшэн шууей гуп ин. Абы и курыкупсэм нып щхъуантIэшхуэ щыхуарзэт. ЖыжьэрыплъэнкIэ ахъырзэман фельдфебель лIыжьым Бутлер набгъэм къыжреIэ ар езы Щамил дыдэм и ныпу къыщIэкIынкIэ хъуну. Шухэр щыгум къехри къуэбэкъу нэхъ благъэм и бжьэпэ лъагэм къытеувахэщ. Къэптал фIыцIэ хуабэ зыщыгъ генерал цIыкIур Бутлер и ротэм къыбгъэдохьэри къахуэкIуэ шуудзэм и ижьырабгъумкIэ щыпэщIэувэну унафэ къыхуещI. Бутлер и ротэр а унафэм тету иришэжьат, ауэ къуэм дыхьэным хунэмысу, и щIыбкIэ тIэунейрэ топ къыщыуащ. КъызоплъэкIри — топитIым я деж зыкъыщызыIэт пшэ Iэмбатэ цIыкIуитIыр хуэмурэ къуэ бжьэпэм докIуэкI. Топ къахэуэну пэмыплъа шууейхэр йокIуэтыж. Бутлер и ротэр бгырыс икIуэтыжхэм кIэлъоуэ, щIыIэпсыр гын Iугъуэм зэщIещтэ. ЩIыIэпсым ущхьэпрыплъмэ, уолъагъу къызэуэкIыурэ бгырысхэр зэрикIуэтыр. Урысыдзэр бгырысхэм якIэлъокIуэ, етIуанэ къуэбэкъум щыдэкIым къуажэр къалъагъу.
Бутлер и ротэр къэзакъхэм яужь иту жэрыжэкIэ къуажэм долъадэ. Абы цIыху дэсыжтэкъым. Сэлэтхэм унафэ яIэт ерыскъыпхъэхэри, мэкъури, унэ дыдэхэри ягъэсыну. Къуажэр зэщIищтат нэр щIэзысыкI Iугъуэ ткIыбжьым, сэлэтхэр зэхэзеуэрт къаIэрыхьэр унэхэм къыщIалъэфу, бгырысхэм здыдамыша джэдхэр къаубыдырт, къаукIырт. Офицерхэр Iугъуэ здэщымыIэ лъэныкъуэм щотIысэх.
Фельдфебелым абыхэм пхъэбгъу кIапэм телъу къахуехь фо хьэкIуэ. Шэшэнхэм Iэуэлъауэ яIэкъым. Шэджагъуэ нэужьым ягъэзэжыну унафэ ящI. Ротэхэр къуажэбгъум щоувыкI сатыр-сатыру, Бутлер и ротэм иужь йоувэ. Дзэр гъуэгу зэрытехьэжу, шэшэнхэр къыкъуокIыж, гупым къахэуэурэ къакIэлъокIуатэ.
Дзэ пакIэр губгъуэм щихьэжым, бгырысхэр бзэхыжащ. Бутлер и цIыху уIэгъэ хъуатэкъыми, гукъыдэжышхуэ иIэт. НэщхъыфIагъэр къебэкIыу кIуэжырт.
Псы тепхъэмкIэ къызэпаупщIауэ щыта псы цIыкIум къикIыжри гупыр нартыхупкъэм, мэкъупIэхэм иужьгъащ, уэрэд къыхэзыдзэхэр ротэхэм япэ иувэри, уэрэдым зиIэтащ. Жьы къепщэртэкъым, хьэуар щIыIэтыIэт, къабзэт, апхуэдизкIэ ущызэкIэщIэплъырти, верстищэкIэ ппэмыжыжьэу къурш щхьэгухухэр гъунэгъубзэу къыббгъэдэт къыпфIэщIырт, уэрэдыр щызэпыукIэ, зы мардэм тету теуэ лъэмакъыр уэрэдым дежьум ещхьт. Бутлер и етхуанэ ротэм жиIэ уэрэдыр полкым и щIыхьыр иIэту юнкерым итхащ «Ара Iуэхур, ара Iуэхур, зауэлI хъыжьэ» хэтIэ-хэсэ макъамэм щIэту.
Бутлер и унафэщI нэхъ благъэ, зи гъусэу псэу майор Петров бгъурыту шууэ къэкIуэжырт икIи гвардием къыхэкIыу Кавказым къызэрыкIуам иригуфIэныр хуэухыртэкъым. Гвардием къыхэкIыжыным нэхъыщхьэу щхьэусыгъуэ хуэхъуар Бытырбыху щыдэсам куэзыр джэгуным дихьэхыу къыхуэнэ щымыIэжу бгъэдэлъ псори зэрыригъэхьэхуарт. Къалащхьэм къыдэкIын мыхъумэ, нэгъуэщI хэкIыпIи иIэжтэкъым. Ар иришынэрт, гвардием къыхэнэмэ, куэзыр мыджэгун зэрыхузэфIэмыкIынум, зэрыджэгун мылъкуи къыхуэнатэкъым, псори иригъэхьат. Иджы а псоми кIэ яIэщ. Иджы Iуэхур шыгъэлIыгъэ гъащIэ хъуащ. Абы щыгъупщэжат и лъапсэм псы зэрыригъэжыхьыжари, хуэмыпшыну къытена щIыхуэхэри. Кавказыр, зауэр, сэлэтхэр, офицерхэр, сыт щыгъуи чэф хъыжьэ, хьэлэл икIи егъэлеяуэ хахуэ майор Петров — а псор абы апхуэдизкIэ фIэтелъыджэщи, Бытырбыху дэмысыжу, куэзыр джэгум хьэрэм щимышхыу, тутын Iугъуэм игъэфIэIуа пэшым куэзыр щимыгуэшу, мы хэку телъыджэм, ныбжьэгъу хахуэхэм яхэту щыпсэууэ езы дыдэм и фIэщ хъужыркъым.
«Ара Iуэхур, ара Iуэхур, зауэлI хъыжьэ» — уэрэдыр къраш и сэлэтхэм. Ишри а макъамэм нэжэгужэу добакъуэ. Ротэм я хьэ къуацэ гъуабжэр, Трезоркэ, къалэнышхуэ игъэзащIэм ещхьу, и кIэр щIэгъэкIэрэзауэ Iэтауэ сэлэтхэм япэ иту мажэ. Бутлер и псэр мамырщ, нэщхъыфIэщ. Зауэр абы къызэрыщыхъур псэзэпылъхьэпIэ щыхэхуэ Iуэху шынагъуэми, абы зэрыхэт къудейм папщIэ дамыгъэ лъапIэхэр езыми мыбы щигъуэта кIуэгъужэгъухэми къыщIратын, и урыс ныбжьэгъухэм щIыхь къахуэзыхьын Iуэху къудейуэт. Зауэм адрей и нэкIубгъур: лIэныгъэр, сэлэтхэм, офицерхэм, бгырысхэм я уIэгъэхэр, гъэщIэгъуэнкъэ, абы и нэгу къыщIыхьэххэртэкъым. Хэхауэ абы емыгупсысми, и Iуэху еплъыкIэр имыхъуэжын щхьэкIэ, ар зэи яхуеплъэкIыххэртэкъым укIыгъэхэмрэ уIэгъэхэмрэ. Ноби арат: щы къаукIат, пщыкIутIыр уIэгъэт. Ауэ ар щIыбкIэ телъ хьэдэм блэкIащ, шэхум ещхь абы и IитIми и щхьэм телъ удын плъыжьыфэ-фIыцIафэми къэувыIэу емыплъу, нэбгъузкIэ хущIэплъа мыхъумэ. Бгырысхэри къызэрилъытэр зызыщыпхъумэн хуей шууей хъыжьэ къудейуэт.
— Мис аращ, си дотэ, — жиIэрт майор Петров, уэрэдыр щызэпыукIэ. — Уи Бытырбыху хуэдэкъым ди Iуэхур: сэмэгумкIэ захуэу, ижьымкIэ захуэу фиувыкI жыпIэу бгъасэу. Мис дылэжьащи, ди унэ докIуэж. Машуркэ дэлэн IэфIи хьэнтхъупсыфIи къытхутригъэувэнщ. Аращ гъащIэ хъужыр! ИIэт, «Нэхур мэщыр» уэрэдыр къыхэвдзэт, — фIыуэ илъагъу уэрэдыр жаIэну унафэ ещI.
Майорым фельдшерым и пхъур игъэфызт, япэщIыкIэ Машкэ ищIащ, итIанэ Марье Дмитриевнэ хъуащ. Марье Дмитриевнэр — ар езыр зи нэкIум уэгу хэпхъа, илъэс тIощIрэ пщIым ит сабииншэ цIыхубз дахэт. И гъащIэр дауэрэ къримыхьэкIами, ар иджы майорым хуэпэж щхьэгъусэт, дэгызэм хуэдэу зэрихьэрт, и акъылыр фIэкIуэдыху жыхуаIэм ещхьу куэдрэ ефэ езы майорыр зыхуеиххэри арат.
БыдапIэм къагъэзэжа нэужь, майорым и псалъэр нахуэ хъуащ Марье Дмитриевнэ илIми, Бутлери, къыздаша нэгъуэщI офицеритIми шэджагъуашхэ IэфI, къэуат зыщIэлъ яригъэщIащ. Майорыр апхуэдизкIэ нэхъуеиншэу шхат икIи ефати, мыпсэлъэжыфу гъуэлъыжащ. Бутлери ешауэ, ауэ арэзыуэ, чыфыр тIэкIу лейуэ ирифауи, и пэшым кIуэжащ, ерагъкIэ зэрызитIэщIыжу, и щхьэ дахэм и Iэгур щIидзри пщIыхьэпIи къэуши зымыщIэ жей Iувым хилъэфащ.
Хьэжы-Мурат
ХVII
Зэтрагъэсхьар Хьэжы-Мурат урысхэм заритын и пэ къихуэу нэху къыщекIа къуажэрат.
Хьэжы-Мурат зэкIуэлIа Садо, урысхэр къуажэм къыщыбгъэдыхьэм, и унагъуэр къищтэри къуршым ихьэжат. Къуажэм къыщигъэзэжам Садо и унэм хьэбэсабэ къыхрагъэхауэ кърихьэлIэжащ: унащхьэр къиуэжат, и бжи пкъои ягъэсат, и кIуэцIри зэтрауцIэпIат. И къуэр, нэ къилыдыкIхэмкIэ гухэхъуэу Хьэжы-Мурат еплъа щIалэщIэр, щIакIуэ зытепхъуа шым телъу хьэдэу мэжджытым къахьыжат. Абы и щIыбым мыжурэкIэ къепыджат. Хьэжы-Мурат къэзыгъэхьэщIа цIыхубз щэныфIэр иджы и къуэм щхьэщытт щхьэбапхъэу, джанэ зэфIэтхъам фызыжьыбгъэ лалэхэр къыдэщу, и нэкIур IэбжьанэкIэ ифыщIыжу увыIэгъуэ имыIэу гъуэгыу. Садо киркэрэ белрэ къищтэри кхъэм мащэтI кIуащ. ЛIыжьыр унэ къисэхэжам и блыным кIэрыст баш иупсу, илъагъуи зэхихыу щымы-Iэу. Ари бжьаIуэм къикIыжа къудейт. Абы щызэтрилъхьа мэкъу IэтитIри, лIыжьым хисэу къигъэкIа хуэрыджэ, балией цIыкIухэри паупщIри ягъэсыжат, псом нэмыщIыжу, зэтракъутэри бжьэр дэкIуэу матэхэр зэтрагъэсхьат. ЦIыхубзхэм я къугъ макъ пщIантIэ къэси, хьэблэ зэхуэсыпIэхэу хьэдитI къыздрашэлIэжами къоIукI. Сабий цIыкIухэми анэхэм я гъусэу залIэж. Мэкъумылэ зимыIэж Iэщыр зэщIогъуагэ. Сабий нэхъ пажэхэм джэгун я Iуэхужкъым, я нэм шынэ къыщIэщу нэхъыжьхэм яхудоплъей.
Псы къижыпIэр псыунэ ящIащ, псы къыщрамыгъэхъуэфын папщIэу къыщIэкIынщ. Псыунэ ящIащ мэжджытри. Молэмрэ мутIалимхэмрэ ар къагъэкъэбзэж.
Къуажэ лIыжьхэр жэмыхьэт зэхуэсыпIэм хьэмбыIуу щызэхэтIысхьауэ я Iуэху зэрыхъунум топсэлъыхь. Урысым хуаIэ лъагъумыхъуныгъэм и инагъым и гугъу зыми ищIыркъым. Шэшэнхэм, сабийм деж къыщыщIэдзауэ балигъхэм деж нэсу, ягъэв гурыщIэр лъагъумыхъуныгъэм нэхърэ куэдкIэ нэхъ куут. Ар лъагъумыхъуныгъэтэкъым, атIэ къызэрыбгурыIуэн лъэпкъ щымыIэ апхуэдиз гущIэгъуншагъэ зыхэлъ мы урысыхьэхэр цIыхуу къызэрамылъытэмрэ ахэр дзыгъуэшхуэм, щхъухьзехьэ бэджхэм, дыгъужьхэм хуэдэу зэтраукIэн зэрыхуейм теухуа гурыщIэт езыхэм зыкърагъэлын папщIэ. Къуажэдэсхэм яIэр хэкIыпIитIт: я лъапсэ къинэжу, апхуэдиз гугъуехь хэлъу зэрагъэпэщауэ апхуэдизу акъылыншэу икIи тыншу зэтракъутахэр гугъуехьищэр ятелъу зэрагъэпэщыжын, къытрагъазэу ардыдэр къращIэнкIэ хъун пэтми е, динми хабзэхэми къызэремызэгъым емыплъу, урысхэм хуаIэ гущыкIым, нэмыплъым ебакъуэу я бжьым щIэувэн.
ЛIыжьхэм нэмэз ящIри зэхуэарэзыуэ унафэ къащтащ къадэIэпыкъуну елъэIуну лIыкIуэ Щамил хуагъэкIуэну, зэтракъутахэр зэгъэпэщыжыным пIалъэ къыхамыгъэкIыу иужь ихьахэщ.
ХVIII
Теуэм къыщикIыжам и ещанэ махуэм и пщэдджыжьым, Бутлер нэхъ пасэу шыгъуэгубжэмкIэ щIэкIри уэрамым техьащ хабзэ хуэхъуауэ Петров дриф пщэдджыжь шейм и пэ къихуэу жьы къабзэкIэ бэуэн и мураду. Дыгъэр къуршым къыщхьэдэхат, абы къигъэнэху сэху зэта чыбжэгъу унэ хужь цIыкIу гъуэгум и ижьырабгъумкIэ къытетхэр лыдхэрти нэр зрагъэплъыртэкъым, ауэ сыт щыгъуи хуэдэу, гуапэщ, псэ гъэтыншщ сэмэгурабгъумкIэ къыщыплъагъу мэзым иуфэбгъуауэ зыр адрейм и щIыбым къыдэт джабэхэр, аузым къыдэщ къурш сыдж тхьэхухэу пшэ Iэтэу зыкъыпфIэзыгъэщIыну хэтхэу нэр пIэпызыххэр.
Бутлер а бгыхэм еплъырт, и бгъэм щызу бауэу, щыгуфIыкIырт зэрыпсэум, езыр мы дуней телъыджэм зэрытетым. Ар мымащIэу иригуфIэрт теуэм лIы хуэдэу зэрызыкъыщигъэлъэгъуам, щебгъэрыкIуэхэми, псом хуэмыдэу къыщикIуэтыжхэм къэхъуа зэхэуэ гуащIэм щыгъуэ игу зэрыфIэмыкIуэдам, зекIуэ къыщикIыжам Машэ е Марье Дмитриевнэ, Петров и щIасэм, къыщигъэхьэщIэм еблэгъа псоми гуапэу къазэрыхущытам, псом хуэмыдэжу езым къызэрыхуэфIэрэфIам. Зи щхьэц ухуэнаитIыр едзыха, плIабгъуэ, бгъэ лъагэ, угъурлыгъэ зи нэгу уэгушым къищ Марье Дмитриевни фыз къэмышэ щIалэ Iэчлъэч Бутлерыр игу ирихьырт. Езыри къыхуэгудзакъэншэ хуэдэтэкъым. Ауэ и ныбжьэгъу жыIэзыфIэщ угъурлым апхуэдэ ирищIэныр хьэдэгъуэдахэу къилъытэрти, Марье Дмитриевнэ къызэрыгуэкI ныбжьэгъуу хущытт, пщIэ хуищIу, абы къыхэкIыуи и щхьэм хуэарэзыжт, хабзэ къызэрылъыкъуэкIам папщIэ. Арат ар иджыпсту зэгупсысыр.
Абы и гупсысэхэр къызэпиудащ шы гупышхуэ гъуэгу сабэм кърижэм ещхьу шылъэмакъ зэхихам. И щхьэр къиIэтрэ плъэмэ, къелъагъу уэрамым и кIэмкIэ къикIыу къыхуэкIуэ шууей гупыр. Къэзакъ шууеипщI хуэдизыным япэ шууеитI итти, зым адыгэ цей хужь щыгът, и хъурыфэ пыIэ лъагэм сарыкъ къешэкIат; етIуанэр — урысыдзэм и офицерт, къамылыфэт, пэ Iушэт, адыгэ цей щIыхури Iэщэфащэу кIэрылъри дыжьын зэфэзэщт. Зи пыIэ сарыкъ къешэкIар зытесыр шы пцIэгъуэплъ дахэкIейт, щхьэ цIыкIури екIурэ нэ дахи иIэу; офицерым и шыр къэрэбах зэщIэкъуат. Шы фIыуэ зы- лъагъу Бутлер занщIэу къыгурыIуащ япэр зэрышылъэщыр икIи къэувыIащ ахэр зи хэтыр зригъэщIэну. Офицерыр абы къеупщIащ и щIопщыр Иван Матвеевич и унэмкIэ ишийуэрэ.
— Мыр тхьэмадэм и унэра? — и псэлъэкIэм къиIуатэрт ар зэрымыурысыр.
— Ардыдэрщ, — ет Бутлер жэуап.
— Мори хэт? — щIоупщIэ Бутлер, офицерым нэхъ гъунэгъуу бгъэдыхьэурэ, сарыкъ зезыхьэм дежкIэ и нэхэр ищIурэ.
— Хьэжы-Муратщ. ЗауэлI тхьэмадэм деж щыхьэщIэнущ, — бзэ ныкъуэм къет жэуап.
Бутлер Хьэжы-Мурат и хъыбар зэхихат, зэрызыкъитами щыгъуазэт, ауэ игу къэкIынтэкъым мыбдежым, быдапIэ цIыкIум, ар щилъагъуну.
Хьэжы-Мурати хамэгу-хамащхьэ хэмылъу абы къеплъырт.
— ФIэхъус, кошкольды, — тэтэр сэлам хыкIэ зэригъэщIамкIэ фIэхъус ирихащ.
— Саубул, — жэуап къритыжащ Хьэжы-Мурат и щхьэр ищIри. Ар Бутлер къыбгъэдыхьащ, щIопщыр зыфIэдза IэпхъуамбитIыр къыдэкIуэу и Iэр къишиящ.
— Нэхъыщхьэр уэра? — къоупщI.
— Хьэуэ. Нэхъыщхьэр мобы щIэсщ, сыкIуэнщи къезджэнщ, — жреIэ офицерым, бжэр Iуихыну йоIэ.
АрщхьэкIэ «хьэщIэщ щIыхьэбжэр», Марье Дмитриевнэ апхуэдэу зэджэр, гъэбыдат. Бутлер тоуIуэ, жэуап щимыгъуэткIэ, унэм и хъуреягъыр къекIухьри шыгъуэгубжэмкIэ щIохьэ. И денщикым йоджэ, языхэзым и макъ къыщымыIу-кIэ, пщэфIапIэм еунэтI. ЩхьэфIэпхыкIыр къешэкIарэ дэпым хуэдэу къызэщIэнауэ, дэлэн ищIыну цIыкIу-цIыкIуу зэпиупщI тхьэвым ещхьу хужь и IэблэшхуитIыр къыщIэщу, и Iэщхьэхэр дэгъэджэрэзеяуэ Марье Дмитриевнэ пщафIэрт.
— Дэнэ щыбзэха денщикхэр?
— ЕфакIуэ кIуахэщ,- къет жэуап Марье Дмитриевнэ. — Сыт зэрыпщIынур?
— Бжэр Iухын хуейщ. БжэIупэм бгырыс гупышхуэ щызоуэ. Хьэжы-Мурат къэкIуащ.
— НэгъуэщI сыт къэбгупсысын?- жеIэ Марье Дмитриевнэ къыхупыгуфIыкIыурэ.
— Сэ сыгушыIэркъым. Пэжщ. КъыщIыхьэпIэ дыдэм деж щытщ.
— Пэж дыдэу пIэрэ? — и фIэщ хъуркъым Марье Дмитриевнэ.
-Сыт пцIы щIыпхуэзупсынур? Уи фIэщ мыхъумэ, кIуэи еплъ.
— Хъуат ар Iуэху, — жиIэурэ Марье Дмитриевнэ и Iэщхьэхэр кърегъэджэрэзэхыж,и щхьэцыр зэпелъэщIыхь. — НтIэ, сыкIуэнщи, Иван Матвеевич къэзгъэушынщ.
— Хьэуэ, сэ сыкIуэнщ. Уэ, Бондаренкэ, бжэр Iух, — жеIэ Бутлер.
— Ари тэмэмщ, — жеIэ Марье Дмитриевни, и лэжьыгъэм иужь йохьэж.
Хьэжы-Мурат къызэрыхуепсыхар Иван Матвеевич зыкIи игъэщIэгъуакъым, Хьэжы-Мурат Грознэм къызэрыкIуар зэхихати. ЗыкъиIэтщ, тутын ишыхьщ, пигъанэри абы здефэм зихуэпэн щIидзащ, ину псчэуIуу, мы «емынэр» къыхуэзыгъэкIуа и унафэщIым хуэхъущIэу. Арати, зехуапэри хущхъуэ къыхуихьыну денщикым щIокIие. Денщикым ищIэрт хущхъуэр зищIысри, аркъэ къыхурегъахъуэри кърет.
— ЗэхэпкIэным нэхъ Iей щыIэкъым, — мэгъумэтIымэ ефэу щIакхъуэ фIыцIэ здытригъэныщкIухьыжым. — Дыгъуэпшыхь чыфыр хэскIащи, си щхьэр мэуз. Иджы сыхьэзырщ, — жеIэри, Бутлер Хьэжы-Муратрэ абы щIыгъу офицерымрэ зыщIиша пэшымкIэ макIуэ.
Хьэжы-Мурат и гъусэ офицерым Иван Матвеевич хуеIуэтэж фланг сэмэгурабгъум и унафэщIым къыжриIар: тIасхъэщIэххэр и дэлэлу, бгырысхэм яхуэзэну хуит фщIы, ауэ быдапIэм дэвмыгъэкI къэзакъ хъумакIуэ щIымыгъуу.
ТхылъымпIэ къагъэхьам Иван Матвеевич къоджэри Хьэжы-Мурат гупсэхуу Iуроплъыхь, аргуэру тхылъымпIэр едж, аргуэру Хьэжы-Мурат жьэхоплъыхь. Апхуэдэу зыбжанэрэ ищIа нэужь, и нитIыр Хьэжы-Мурат треубыдэри:
— Якъши, бек-якъши. Ирепсэу. ЖеIэ абы дэбгъэкI мыхъуну унафэ зэрыщыIэр. Нэхъыщхьэм и унафэр Тхьэм и пащхьэ къикIа псалъэм хуэдэщ. ГъэзэщIэн хуейщ. Дэнэ деж мыбы псэупIэ хуэтщIынур, Бутлер? Канцеляриер хъунукъэ?
Бутлер жэуап тыным хунэскъым. ПщэфIапIэм къикIыу къэкIуа Марье Дмитриевнэ бжитI зэхуакум итти, Иван Матвеевич зыхуегъазэ:
— Сыт канцелярием щIэбгъэкIуэнур? Мыбдеж щрепсэу. ХьэщIэщымрэ къуэдзапIэмрэ еттынщ. НэгъуэщI мыхъуми ди нэIэ тетынщ, — жеIэ абы, Хьэжы-Мурат дежкIэ маплъэ, абы и нитIым щIэплъэххэуи пIащIэгъуэкIэ йоплъэкIыж.
— Ы-ы… Си гугъэщ Марье Дмитриевнэ жиIэр хъуну, — абы акъылэгъу дохъу Бутлер.
— КIуэ, кIуэ, мыбдежым фызым щащIэн щыIэкъым, — жеIэ Иван Матвеевич и нэщхъыр зэхиукIауэ.
А псор зэжраIэху Хьэжы-Мурат щысащ и къамэ Iэпщэм и Iэр телъу икIи IумпэмыщIу пыгуфIыкIыу. Абы жиIащ дэнэ деж псэупIэ щыхуащIми зэридэр. Ар езыр зыхуейри сардарым хуит къызэрищIари бгырысхэм хуагъэзэнырщи, ар паубыдыну хуейкъым. Иван Матвеевич жеIэ абы и лъэIур зэрагъэзэщIэнур. Ар Бутлер елъэIуащ шхын къахьыху, пэшыр зэрагъэпэщыху хьэщIэхэр имыгъэзэшыну, езым тхылъымпIэ итхын, унафэ гуэрхэр ищIын папщIэ канцелярием зэрыкIуэр жиIащ.
Хьэжы-Муратрэ Иван Матвеевичрэ яку къыдэхъуа зэхущытыкIэр асыхьэтым занщIэу наIуэ къэхъуащ. Япэу зэрызыхуэзэххэу, Хьэжы-Мурат Иван Матвеевичым гущыкI, Iумпэм хуищIащ, абдежым щыщIэдзауэ епэгэкIыу фIэкIа епсэлъакъым. ПщафIэу зыгъашхэ Марье Дмитриевнэ хэт нэхъри игу нэхъ кIэрыпщIат. Игу ирихьырт зэрыцIыху къызэрыгуэкIри, езыр къызыхэкIа лъэпкъым къадемыкIуэкI абы и дахагъэри, къыхуиIэ гу хуабагъэр зыхищIэрти, апхуэдэуи гуапэу хущытт, пщIэ хуищIырт. Игу ирилъхьэрт емыплъыну, емыпсэлъэну, арщхьэкIэ нэкIэ къилъыхъуэрт, и IэбэкIэм, зыщIыкIэм кIэлъыплъырт.
Бутлеррэ абырэ щызэрыцIыхуам щегъэжьауэ ныбжьэгъу зэхуэхъуахэти, я гуапэу куэдрэ Iэджэм тепсэлъыхьхэрт, офицерым и гъащIэр къызэрекIуэкIамкIэ къыпкърыупщIыхьырт, езым и гъащIэм къыхутепсэлъыхьырт, и унагъуэм теухуауэ тIасхъэщIэххэм къыхуахь хъыбархэр къыжриIэрт. Уеблэмэ ищIэнумкIэ къыщечэнджэщ къэхъурт.
ХъыбарыфIтэкъым тIасхъэщIэххэм къыхуахьыр. БыдапIэм зэрыдэса махуиплIым абы деж ахэр тIэурэ къэкIуати, тIэуми хъыбар фейцейщ къыхуахьар.
ХIХ
Хьэжы-Мурат урысхэм зэрызаритрэ абы и унагъуэр Веденэ къуажэм яшауэ яхъумэу щаIыгът, Щамил къахуищIыну унафэм пагъаплъэу. ЦIыхубзхэр — ПатIимэт фызыжьыр, Хьэжы-Мурат и фызитIыр — абыхэм я сабий цIыкIуитхур ящIыгъуу, дзэпщ Ибрэхьим Рашид и унэм щыпсэурт къэрэгъул яIэу, Хьэжы-Мурат и къуэ нэхъыжь, илъэс пщыкIуий зи ныбжь Юсуф тутнакът, нэхъ тэмэму жыпIэмэ сажнитI зи кууагъ хьэпсым ист, къыдис щIэпхъаджащIиплIым хуэдэу и унафэ щащIынум пэплъэу.
Унафэ щIамыгъуэтыр Щамил ежьауэ къызэрытырт. Ар урысхэм езэуэну кIуат.
1852 гъэм январым и 6 махуэм Щамил и унэ Веденэ дэтым екIуэлIэжащ, урысхэм зэрыжаIэмкIэ, хьэбэсабэр къызыхрагъэха Щамил Веденэ къыщIэпхъуэжат, абы езым и псалъэм, и мурид псоми я Iуэху еплъыкIэм тепщIыхьмэ, урысхэм ятекIуэри ахэр ирихужьэжат. А зауэм, зэзэмызэххэт апхуэдэ абы щищIэр, ар фочкIэ урысхэм яхэуащ, сэшхуэр кърихауэ и шыр урысыдзэмкIэ иунэтIат, арщхьэкIэ къыщIыгъу муридхэм задзри ар къагъэувыIащ. А уахътым Щамил зезышэ- кIа и муридитIыр зэшэзэпIэу къаукIащ.
Махуэр зэхуэдитI ирищIыкIат Щамил и хъуреягъым зи шыр щызыгъэджэгу, фоч, кIэрахъуэ хуэдэхэр дэзыгъэуей, увыIэгъуэ имыIэу «Ла Iиллахьэ Iилалэхь» зэчырыр жызыIэ дзэ пакIэр абы и хэщIапIэм щекIуэлIэжым.
Веденэ къуажэшхуэм цIыхуу дэсыр уэрамым, унащхьэхэм тетт я фочхэр, кIэрахъуэхэр махуэшхуэм худрагъэуейуэ я унафэщIыр ирагъэблэгъэжу. Щамил унэм кIуэжырт хэщIапIэм нэблэгъэжыху нэхъ нэжэгужэу шхуэмылакIэр зыукъуэдий хьэрыпыш пщIэгъуалэм тесу. И Iэпслъэпсыр къызэрыгуэкI дыдэт дыщэкIи дыжьынкIи мыгъэщIэрэщIауэ: шхуэр фэ плъыжь псыгъуэм къыхэщIыкIат, гъущI лъэрыгът, уанэ лъабжьэм шыщIэлъ плъыжь къыщIэщырт. Iимамым щыгът шухьэ морэ зытебза джэдыгу, и пщампIэмрэ Iэгъуапэмрэ хъурыфэр къыдэгъэзеяуэ фэ уагъэ псыгъуэ къедэкIауэ, ибг псыгъуэ кIыхьым щIэлъ бгырыпх фIыцIэм къамэ ищIат. Хъурыфэ пыIэ лъагэт, и щыгур захуэрэ шопс плъыжь къелэлэхыу, и пщэм къытеуэу сарыкъ хужь ешыхьэкIат. Мест удзыфитI, къызэрыгуэкI лъэрыпскIэ щIэпхэжа лъей фIыцIитI лъыгът.
ЖыпIэнурамэ, Iимамым дыщэ е дыжьын хуэдэ цIуугъэнэ гуэр кIэрылътэкъым, ауэ абы и Iэпкълъэпкъ лъагэр, захуэр, щыгъын гъэщIэрэщIа гуэр зыкIэрымылъыр зи фащи Iэщи дыщэрэ дыжьыну зэщIэлыдэ муридхэм халъэгъуа нэужь, ар цIыхушхуэу, уардэу цIыхубэм ягу къинэрт. Арат ар зыхуеиххэри, апхуэдэу закъыщигъэхъуни лъэкIырт. ЖьакIагъуэ щIэщам къыхэщырт нэгу фагъуэр, сыт щыгъуи щIиукъуанцIэ нэ цIыкIуитIыр мывэм ещхьу мыхъейуэ жат. Къуажэ уэрамым здрикIуэм цIыхунэ минхэр къызэрызэтраубыдэр абы зыхищIэрт, ауэ езыр зыми еплъыртэкъым. Унэм щIэс псоми хуэдэу, Iимамым и фызхэри я сабийхэри я гъусэу пырхъуэм къытехьат, Iимамыр къыщыдыхьэжкIэ Iуплъэну. ПатIимэт фызыжьым — Хьэ-жы-Мурат и анэм — и закъуэщ унэм къыщIэмыкIар, и щхьэц тхъуа зэхэпцIыхьахэр къелэлэхыу ар унэ лъэгум ист и Iэ кIыхьхэмкIэ и лъэгуажьэ гъурхэр иубыдыжауэ, мафIэ къызыщIих нэ фIыцIэ мыупIэрапIэхэр жьэгум щыужьыхыж дэпхэм ятриубыдауэ. И къуэми ещхьу, абыи Щамил илъагъу мыхъуу къокIуэкI, иджы а гужьгъэжьыр нэхъ гуащIэж хъуащ.
Щамил хьэт-уиту къызэрыдыхьэжыр илъэгъуакъым Хьэжы-Мурат и къуэми. Бамэр къызрих хьэпсым здисым, абы зэхихырт фоч уэ макъхэри зэчыр жаIэхэри икIи зи къару илъыгъуэ, зи щIалэгъуэм фIэкIа нэгъуэщIым и фэм дэмыхуэн гурыгъу хьэлъэр игъэвырт. Езым хуэдэу насыпыншэ, зэхэуфIея, къарууншэ хъуа, нэхъыбэми зэтеплъэ мыхъуу хьэпс бамейм къыдисхэм фIэкIа нэгъуэщIхэм я нэгу имыплъэф щIалэр гукIи псэкIи ехъуапсэрт хуиту бауэ, хуиту плъэ, зи щхьэ хуиту Iимамым и пащхьэ зиш щызыгъатхъуэ, «Ла Iиллахьэ Iиллэлахь» зэчыр жызыIэхэм.
Къуажэм ирикIуэри, Щамил и цIыхубзхэм я псэупIэм къыпыт пщIантIэшхуэм дыхьащ. Япэ пщIантIэм и куэбжэ Iухам деж IэщэкIэ зэщIэузэда лезгинитI абы къыщыIуощIэ. ПщIантIэм цIыхур дэзщ. Абыхэм яхэтт щIыпIэ жыжьэхэм IуэхукIэ къикIахэри лъэIуакIуэхэри, яхэтт езы Щамил къриджаи, я хьэкумыр ищIэн, унафэ ятрищIыхьын папщIэ. Щамил зэрыдыхьэжу псори къотэдж, я Iэр я бгъэм телъу фIэхъус кърах. Языныкъуэхэр къызэфIэмыувэу, я лъэгуажьэ игъэуауэ щытщ Щамил зы куэбжэмкIэ дэкIыу адрей пщIантIэм узышэ куэбжэм дыхьэху. Щамил гуемыIу зыхуиIэ цIыхуи, зыдагъэIэпыкъун щхьэкIэ лъэIуакIуэ къакIуэурэ и щхьэр езыгъэужэгъуа зыкъоми къицIыхужа пэтми, мывэм хуэдэу жа абы и нэгум гурыщIэ гуэри къищакъым, пщIантIэм дыхьэщ, сэмэгумкIэ игъэшри, и унэм къыпыт пырхъуэм деж къыщыувыIащ.
Къару куэд Iызыха зекIуэм, гугъуехь мыхъуу гурыщIэ Iэджэ щигъэва зекIуэм, ар щытекIуауэ нахуэу псоми жаIэ пэтми, абы езым фIыуэ ищIэрт шэшэн къуажэ куэд зэрахъунщIар, зэрагъэсар, жыIэзыфIэщ, псынщIэурэ зи Iуэху еплъыкIэр зыхъуэж шэшэн щхьэпсхэр, гуитI-щхьитIхэр, абыхэм ящыщу урысхэм нэхъ я пэгъунэгъуу щысхэр, абыхэм я дэрэгъу хъуну зэрыхьэзырыр — а псор хьэлъэт, апхуэдэ къэмыхъун щхьэкIэ зыгуэр икIэщIыпIэкIэ щIэн хуейт, ауэ мы дакъикъэм Щамил а псом егупсысыну хуейтэкъым. Иджыпсту ар зыхуейр зы закъуэт: зигъэпсэхунырт, и фызхэм ящыщу нэхъыфI дыдэу илъагъу илъэс пщыкIуийм ит Iэминат нэ фIыцIэм и гуапагъэт.
Ауэ Iэминат Iуплъэным зэкIэ егупсысыххэ хъуну-къыми, ар цIыхухъухэмрэ цIыхубзхэмрэ я псэупIэхэр зэпызыхукI блыным адэкIэ къыщыпэплъэ пэтми (Щамил хьэкъыу ищIэрт иджыпсту щепсыхым щыгъуэ адрей и фызхэми я гъусэу Iэминат бжыхь дазэм къызэрыдэплъар). Ауэ абы деж кIуэ мыхъун дэнэ къэна, къауц уэншэкум зыщиукъуэдийуэ зигъэпсэхуну Iэмал иIэтэкъым. Псом япэрауэ, шэджагъуэ нэмэзыр ищIын хуейщ, абы гукъыдэж лъэпкъ хуимыIэ пэтми, ауэ лъэпкъым и дин унафэщIым нэмэз блигъэкI мыхъун дэнэ къэна, махуэ къэс шхэн зэрыхуейм ещхьыркъабзэу, нэмэз ищIынри Iэмалыншэщ. Андез ищтэри нэмэз ищIащ. Нэмэз нэужьым къыпэплъэхэр къриджащ.
Псом япэу къыщIыхьащ и щыкъу икIи и Iустаз Джемал-Эдин — зи нэкIу тхъуэплъым уэсым хуэдэу хужьу жьакIэр къытелыдыкI лIыжь угъурлыфэр. Тхьэм фIыщIэ хуещIри, ар щIоупщIэ зекIуэр зэре-кIуэкIам, итIанэ Iимамыр къэтыху, лъахэм къыщыхъуахэм топсэлъыхь.
Къэхъуа-къэщIахэм ящыщт лъыщIэжу лIы зэраукIар, Iэщ зэрадыгъуар, тарикъэтым и хабзэхэр зымыгъэзащIэ зэраубыдар — тутынафэ, фадафэ хуэдэхэр. Джамал-Эдин хъыбар кърегъащIэ Хьэжы-Мурат цIыху къызэригъэкIуар, и унагъуэр ядыгъуу урысхэм деж яригъэшэну, арщхьэкIэ ар къащIэу а унагъуэр Веденэ къашауэ къэрэгъулкIэ зэрахъумэр, Щамил и унафэм пагъаплъэу. А Iуэхухэм тепсэлъыхьын папщIэ хьэщIэ- щым лIыжьхэр щызэхуашэсащ, Джемал-Эдин Щамил йолъэIу япэ щIыкIэ лIыжьхэм яхуэзэну, ахэр махуищ хъуауэ къыпоплъэ.
Дахагъэ зыбгъэдэмылъ, фIыуи имылъагъу и фыз нэхъыжь Зайдет, пэ цIурэ къамылыфэм, къихьа шхыным хэIэба нэужь, Щамил хьэщIэщым кIуащ.
Абы и чэнджэщэгъу лIыжьих хэти жьакIэхуу, хэти жьакIагъуэу, хэт и пыIэ лъагэм сарыкъ къешэкIауэ, хэ- ти къемышэкIауэ, къэптал, адыгэ цей щIэрыпс ящыгърэ зи бгым къамэ илъхэр, къызэфIэуващ. Щамил абыхэм нэхърэ зыкъомкIэ нэхъ щхьэпэлъагэт. Щамил ещхьу абыхэм я Iэгур дэгъэзеяуэ я Iэ къаIэтащ фIэхъусу, я напIэ едзыхауэ тхьэ елъэIухэри, я пащIэ-жьакIэ зэпалъэщIыхьыжащ. Щаухым, щхьэнтэ нэхъ лъагэ зыщIэдза Щамил и хъуреягъкIэ щетIысэхащ икIи щIадзащ Iуэхухэм хэплъэн.
Iуэхухэр шэрихьэтым тету зэпкърахащ: зэрыдыгъуам папщIэ тIум я Iэр, цIыху зэриукIам щхьэкIэ зым и щхьэр паупщIыну унафэ ящIащ, щыр яухеящ. ИтIанэ Iуэху нэхъыщхьэм нэсащ: шэшэнхэр урысхэм ягуэмыхьэн папщIэ сыт щIэн хуейр? Ягуэмыхьэну къыхуриджэу Джемал-Эдин шэшэнхэм зэрызыхуагъазэу зэхилъхьа тхылъым щыгъуазэ защIащ:
«Азалыхьу лъапIэурэ лъэщым и нэфI зыщыхуэнхэ! Зэхэсхащ сэ урысхэр къывэдэхащIэу, фи щхьэр яхуэвгъэщхъыну фыкъытрагъэхьэу. Фи фIэщ фымыщI абыхэм жаIэр, зыхуэвгъэшэч. Абы и фIыгъуэр мы дунейм щывмылъагъуми, адрей дунейм къыщыфлъысынущ. Фигу къэвгъэкIыжыт нэхъ пасэм, 1840 гъэм, Iэщэр щывагъэгъэтIылъам къэхъуар. Абы щыгъуэ си псалъэ фыкъемыдэIуамэ, иджы фэ фысэлэтынт, къамэм и пIэкIэ мыжурэ фIыгъыу, фи фызхэм гъуэншэдж быхъухэр ящыгъыу къыхуадэнтэкъым, напэтех къыкIэлъызэрахьэнт. КъэкIуэнур блэкIам тефщIыхь. Урысым фрибийуэ фылIэм нэхъыфIщ, джаур фыхъу нэхърэ. Зывгъэбэшэч, сэ КъурIэнымрэ сэшхуэмрэ сIэщIэлъу сынэкIуэнщи, урысхэм я бийуэ фесшэжьэнщ. Иджы ткIийуэ нывжызоIэ: урысхэм фагухьэн гугъэ гуэр фымыщIын дэнэ къэна, ар фигу къэвмыгъэкIыххэ».
Шэшэнхэм зэрызыхуагъазэр Щамил игу ирихьащ, Iэ тридзэри зэбграгъэхыну унафэ ищIащ.
Абы иужькIэ Хьэжы-Мурат и Iуэхум хэплъэн щIадзэ. Ар Щамил дежкIэ икъукIэ Iуэхушхуэт. Зиумысыжыну хуэмей пэтми, абы ищIэрт апхуэдиз зи хахуагъ, лIыгъэ зыхэлъ, зауэлI IэкIуэлъакIуэ Хьэжы-Мурат къыдэщIыгъужамэ, иджы Шэшэным къыщыхъуар къыщыхъуну зэрыщымытар. Хьэжы-Мурат екIужарэ абы и Iуэхутхьэбзэ къигъэсэбэпамэ икъукIэ зэпэщт; апхуэдэу мыхъунумэ, ар урысхэм ядэIэпыкъуныр къэбгъэхъункIэ Iэмал зимыIэщ. Абы къыхэкIыу е цIыху гъэкIуауэ а здэщыIэм, е къэшэжауэ мыбы щыукIын хуейщ. Ар къызэрохъулIэн Iэмалу щыIэр зыщ — и унагъуэрщ, псом япэу и къуэрщ, Щамил фIыуэ ещIэ абы и къуэр егъэлеяуэ фIыщэу зэрилъагъур. Абы къыхэкIы-уи и къуэр къэгъэсэбэпын хуейщ.
Чэнджэщэгъухэм жаIэнур жаIа нэужь, Щамил щыму и нэхэр зэтрепIэ.
Чэнджэщэгъухэм ящIэрт иджыпсту ар бегъымбарым и псалъэ зэредаIуэр, ищIэн хуейр абы къызэрыжриIэр. Дакъикъитху хуэдизкIэ апхуэдэу щосри, Щамил и нэхэр къызэтрех икIи нэхъ иныжу щIиукъуанцIэурэ жеIэ:
— Хьэжы-Мурат и къуэр къысхуевджэ.
-КъедджакIэщ, — жеIэ Джемал-Эдин.
Пэж дыдэу Хьэжы-Мурат и къуэ Юсуф бэлэбанэу, бамэ къыкIэрихыу, ауэ иджыри IэпкълъэпкъкIи нэкIукIи зи дахагъ зыфIэмыкIуэда, и анэшхуэ ПатIимэт ещхьу нэ фIыцIэ лыдитI зиIэ щIалэр бжэм адэкIэ къыщытт къыщеджэнум пэплъэу.
Юсуф Хьэжы-Мурат Щамил хуиIэ гужьгъэжьыр диIыгътэкъым, ищIэртэкъым къэхъуа псор, ищIапэми, зэ къызэгуэпри щыгъупщэжат икIи къыгурыIуэртэкъым и адэм апхуэдизу ерыщу Щамил щIигъэбийр. НэIибым и къуэр щхьэхуиту Хунзах зэрыщыпсэуа гъащIэм тету зи дунейр зыхьыну хуей нэIибыкъуэм къыфIэщIырт Щамил щIебиин лъэпкъ щымыIэу. И адэм жиIэр къищтэркъым, Щамил фIэтелъыджэт, бгырысхэм ар тхьэпэлъытэ зэращыхъур ядиIыгът. Иджыпсту икъукIэ пIейтейрэ пщIэрэ щIыхь инрэ хуиIэу хьэщIэ-щым щIыхьащ икIи Щамил и нэ ерыщу щIиукъуанцIэхэм щIэплъэу уващ. Апхуэдэу зыбжанэрэ щытри, Щамил бгъэдыхьащ, абы и Iэпкъынэ кIыхь хужьым ба хуищIащ.
— Уэ Хьэжы-Мурат урикъуэ?
— Срикъуэщ, Iимам.
— Уэ пщIэрэ абы ищIар?
— СощIэ, Iимам, икъукIи си гукъеуэщ.
— ТхэкIэ пщIэрэ?
— Сэ молэуэ седжэну си гугъат.
— Уи адэм хуэтх мэрем пщIондэ къигъэзэжмэ псори зэрыхуэзгъэгъунур, япэм хуэдэу дызэрызэдэпсэунур хуэтх. Армырауэ ар урысхэм я деж къанэмэ, — Щамил и нэщхъыр зэхиукIащ, — уи анэшхуэмрэ уи анэмрэ къуажэхэм унэIуту естынщ, уэ уи щхьэр пызупщIынщ.
Юсуф и нэгу мэскъалкIэ джылакъым, Щамил и псалъэхэр къызэрыгурыIуам и нэщэнэу, и щхьэр ищIа мыхъумэ.
— Апхуэдэу тхыи си лIыкIуэм ет.
Щамил щыму куэдрэ Исуф еплъащ.
— Тхы, гущIэгъу пхуэсщIауэ узэрызмыукIыр, атIэ епцIыжакIуэхэм зэресщIэм ещхьу уи нэр зэрисщIынур. КIуэ.
Щамил бгъэдэтыху Юсуф пIейтеигъэ лъэпкъ бгъэдэмылъауэ къыпфIэщIынт, арами хьэщIэщым къызэрыщIашыжу, къыщIэзышыжам ибг илъ къамэр кърипхъуэтри зиукIыжыну и тэмакъымкIэ, пхъуат, арщхьэкIэ и Iэхэр яубыдщ, япхри аргуэрыжьу мащэм ирадзэжащ.
А пщыхьэщхьэм, жасы нэмэзым и ужькIэ, Щамил джэдыгу хужь щетIагъэ, и фызхэр щыпсэу лъэныкъуэм егъазэри, Iэминат и пэшым макIуэ. Iэминат щIэстэкъым. Ар фыз нэхъыжьым деж щыIэт. Щамил гу къызэрылъамытэным пылъу, пэш бжэкъуагъым къуоувэ абы пэплъэу. Iэминат Щамил гукъанэ хуиIэт шылэ бостеипхъэр езым къримыту Заидет зэрыритам щхьэкIэ. Абы илъэ- гъуат ар къызэрыщIэкIари, и пэшым зэрыщIыхьари, арщхьэкIэ ерыщ екIуэри игъэзэжакъым. Ар куэдрэ Заидет и бжэкум итащ щэху цIыкIуу дыхьэшхыу, джэдыгу хужьыр и пэшым щIэкI-щIыхьэу зэрыщызеуэм еплъу. ПщIэншэу пэплъащ абы Щамил, жэщ ныкъуэ нэмэз щIыгъуэр къыщысым, ар езым и деж кIуэжащ.
ХХ
Тхьэмахуэ зэхуакукIэ Хьэжы-Мурат быдапIэм, Иван Матвеевич и унэм, щыпсэуащ. Марье Дмитриевнэ Хьэнэфий балэбацэм щыхьэрейт (Хьэжы-Мурат цIыхуитIт гъусэ ищIар: Хьэнэфийрэ Елдаррэ), уеблэмэ зэ пщэфIапIэм къыщIидзыжати абы щхьэкIэ къамэ къыхурихауэ щытащ. Ауэ Хьэжы-Мурат гурыщIэ хуабэ хуиIэт — пщIэ хуищIырт. Иджы абы шхыныр Елдар иритурэ и Iэнэм тригъэувэжыртэкъым, атIэ Iэмал игъуэтыху езым игъашхэрт, и гуапэ зэрищIыным иужь итт. И унагъуэ Iуэхум теухуауэ епсэлъэну иужь ихьэрт, къищIат фыз дапщэ, бын дапщэ иIэми, хэт сыт и ныбжьми, тIасхъэщIэххэр къэкIуа нэужь япкърыупщIыхьырт зэпсэлъэныгъэхэр зэрекIуэкIым теухуауэ.
Бутлерщи, зы тхьэмахуэм Хьэжы-Мурат ныбжьэгъу дыдэ хуэхъуат. Зэм-зэм Хьэжы-Мурат абы и пэшым кIуэрт, языныкъуэхэм Бутлер абы и деж щIыхьэрт. Зэми тэрмэшыр я дэлэлу зэпсалъэрт, Iэпэ тэрмэшкIэ, нащхьэ-IущхьэкIэ, пыгуфIыкIкIэ щызэгурыIуи щыIэт. Хьэжы-Мурати Бутлерыр фIыуэ къилъэгъуауэ къыщIэкIынут. Абы щыхьэт техъуэрт Елдар и щытыкIэр. Бутлер Хьэжы-Мурат деж зэрыщIыхьэххэу Елдар къыпежьэрт, и дзэ хужьыпсхэр къыIурып- су пыгуфIыкIыуи, пIащIэ-тхъытхъыу тетIысхьэпIэм щхьэнтэхэр къытрилъхьэрт, сэшхуэ пщIэхэлъмэ, пщIэхихырт.
Бутлер ныбжьэгъу хуэхъуат Хьэнэфий жьакIацэри, Хьэжы-Мурат къуэш ищIар. Хьэнэфий бгырыс уэрэд куэд ищIэрт икIи дахэу жиIэрт. Бутлер и гуапэ ищIын щхьэкIэ, Хьэжы-Мурат абы къеджэрти унафэ хуищIырт езым уэрэдыфIу къыщыхъухэр къажриIэну, Хьэнэфий макъ дахэ иIэт, уэрэдхэр шэщIауэ, псалъэхэр зэхэщIыкIыгъуэу жиIэрт. Псом хуэмыдэу Хьэжы-Мурат зы уэрэд фIыуэ илъагъурт, Бутлери телъыджэ щыхъуащ абы и макъамэ нэщхъыфIагъри нэщхъеягъри щызэхэухуэнар. Бутлер а уэрэдым и псалъэхэр тэрмэшым зэрыригъэдзэкIри итхащ.
Ар теухуат Хьэнэфийрэ Хьэжы-Муратрэ яку дэлъа лъыщIэжым.
Мис апхуэдэ уэрэдт ар:
«Си кхъащхьэ ятIэр гъущыжмэ — уэ сыпщыгъупщэнущ, сыкъэзылъхуа си анэ! Кхъащхьэ удзыр къэкIмэ — удзым уи гуауэ щIихъумэнущ, си адэжь! Си шыпхъум и нэпсхэр гъущыжмэ, абы и гум гуауэр илъэтыкIынущ.
Ауэ уэ сыпщыгъупщэнукъым, си къуэш нэхъыжь, сызэраукIам щхьэкIэ силъ умыщIэжу. Сыпщыгъупщэнукъым уэ си къуэш етIуанэ сэ сибгъукIэ укъэгъуэлъыжыхукIэ.
Упщтырщ уэ, шэ, уэ ажалыр зыбохьэ, ауэ уэракъэ сэ гъэр пэжу сиIар? ЩIы фIыцIэжь, уэ сэ сыщIэпхъумэнущ, ауэ уэракъэ сэ шы лъабжьэкIэ сыубар? УщIыIэмылщ уэ, ажал, ауэ сэ уи зиусхьэну сыщытащ. Си Iэпкълъэпкъыр щIым игъэпщкIунщ, си псэр хьэршым сIихынщ».
Хьэжы-Мурат и напIэхэр зэтедзауэт а уэрэдым зэредаIуэр, иужь макъамэр кIыхьу хишу щиухкIэ, сыт щыгъуи урысыбзэкIэ жиIэрт.
— Хорош песнэ, умный пес-нэ.
Жыджэрагъ дахагъкIэ гъэнщIа бгырыс гъащIэм Бутлер итхьэкъуат, псом хуэмыдэу Хьэжы-Мурат къызэрыкIуэ лъандэрэ. Къэптал, адыгэ цей, лъей сыт хуэдэхэр къищэхуауэ зихуапэрти, абы езыри бгырысу, абыхэм я псэукIэ-щыIэкIэм хуэкIуауэ зыкъыщыхъужырт.
Хьэжы-Мурат щежьэж махуэм Иван Матвеевич офицер зыбжанэ къриджащ, ар гъуэгу трагъэхьэжын папщIэ. Офицерхэр хэти Марье Дмитриевнэ шей щригъахъуэ стIолым, хэти аркъэ, чыфыр, абы дашхын зытелъ Iэнэм деж щызэхэсхэт, гъуэгу зэрытехьэным хуэдэу хуэпарэ Iэщэ-фащэр пщIэхэлъу мащIэу ещIэкъуауэ Хьэжы-Мурат лъэ щабэкIэ къыщыщIыхьам.
Псори къызэфIэувэри, и Iэр яубыдурэ фIэхъус ирахащ. Иван Матвеевич ар тахътэм итIысхьэну иригъэблэгъат, ауэ, абы фIыщIэ хуищIри, щхьэгъубжэм деж щыт шэнтыр къыхихащ. КъыщыщIыхьэм псори щым зэрыхъуар абы къыфIэIуэхуа хуэдэтэкъым. Псоми я нэгу гупсэхуу иплъэри, абы и нитIыр сэнваррэ шейдефэрэ зытелъ стIолым деж къыщыувыIащ. Хьэжы-Мурат зи щыпэлъагъу офицер псэлъэрей Петровскэр тэрмэшыр къигъэсэбэпу абы еупщIащ Тифлис уигу ирихьа жиIэри.
— Айе, — жэуап къет абы.
— НтIэ, жеIэ, — зэредзэкI тэрмэшым.
— Сыт нэхъ игу ирихьар?
Хьэжы-Мурат зыгуэрхэр жеIэ.
— Псом нэхърэ театрыр игу нэхъ къинащ.
— Дзэзешэ нэхъыщхьэм деж щекIуэкI балым сыт уи нэ нэхъ къыщыфIэна?
Хьэжы-Мурат и нэгур зэхоуэ.
— Лъэпкъ къэс езым и хабзэ иIэжщ. Ди деж цIыхубзхэм апхуэдэу зыщахуапэркъым, — жеIэ абы, Марье Дмитриевнэ дежкIэ плъэуэрэ.
— Сыт игу иримыхьар?
— Дэ псалъэжь диIэщ, — жреIэ абы тэрмэшым, — хьэм шыдыр лыкIэ игъэшхэну, шыдым хьэр мэкъукIэ игъэшхэну иужь ихьати, тIури ныбэнэщIу къэнащ. — Ар погуфIыкI. — Дэтхэнэ лъэпкъым дежкIи и хабзэр езым дежкIэ нэхъыфIщ.
Псалъэмакъым адэкIэ пащэркъым. Офицерхэр хэт шей йофэ, зэIуроу. Хьэжы-Мурат хуашия шей стэчаныр яIехри, и пащхьэ ирегъэувэ.
— Сыт уэстын? Шатэпс? Узыдедзэкъэн?
Хьэжы-Мурат и щхьэр егъэщхъ.
— Аращ, уи Iуэху фIы кърикIуэ, — жеIэ Бутлер абы и лъэгуажьэм теIэбэурэ, — дызэрылъагъужыни, дызэхуэмызэжыни…
— Прэщай! Прэщай, — пыгуфIыкIыу урысыбзэкIэ жэуап къет Хьэжы-Мурат. — Кунак булур. Крепко кунак твой. Время — айда, — икIи здэкIуэну лъэныкъуэ къигъэлъагъуэм ещхьу и щхьэр ещI.
Елдар бжэкум къоувэ хужь шыхьа ин гуэр и дамэм телърэ Хьэжы-Мурат и сэшхуэр иIыгъыу. Хьэжы-Мурат Iэ щыхуищIкIэ, Елдар лъэбакъуэхъуу псынщIэу къыдбгъэдохьэ, щIакIуэ хужьымрэ сэшхуэмрэ кърет. Хьэжы-Мурат къотэдж, щIакIуэр и Iэблэм иреупцIэкIри Марье Дмитриевнэ ирет, тэрмэшым зыгуэрхэр жреIэ. Тэрмэшым зэредзэкI:
— Мыбы жиIэращ: щIакIуэм ущытхъуащи узот.
— Ар сыт щхьэкIэ? — Марье Дмитриевнэ плъыжьу къызэщIонэ.
— Апхуэдэщ ди хабзэр.
— ФIыщIэ пхузощI, — жеIэ Марье Дмитриевнэ щIакIуэр Iихыурэ. — Уи къуэр къебгъэлыфыну Тхьэм жиIэ. — Улан якши, — щIегъуж абы. — ЖеIэ абы: и унагъуэр бэIутIэIум къыхишыжыфыну Тхьэм солъэIу.
Хьэжы-Мурат Марье Дмитриевнэ йоплъ, погуфIыкI. ИтIанэ сэшхуэр Елдар къыIэщIехри, Иван Матвеевич ирет. Иван Матвеевич сэшхуэр Iехри тэрмэшым зыхуегъазэ:
— ЖеIэ си алащэ пцIэгъуэплъыр зэрестыр. Сызэрыхуэупсэн нэгъуэщI сиIэкъым.
Хьэжы-Мурат и Iэр ещI ар зыри зэрыхуэмейр, пщIэгъуалэр зэрыIимыхынур къигъэлъагъуэу, итIанэ и гум теIэбэжщ, къуршхэмкIэ и Iэпэр ишийри, бжэмкIэ иунэтIащ. Псори абы иужь къоувэ. Пэшым къыщIэна офицерхэм сэшхуэр зэпаплъыхьри, ар гъурдэ нэсу къалъытащ.
Бутлер Хьэжы-Мурат и гъусэу пырхъуэм къытоувэ. Ауэ мыбдежым зыри зыпэмыплъа, Хьэжы-Мурат и ажалкIэ иухыну щыта Iуэху къэхъуащ. Къелынуи къыщIэкIынтэкъым и IэкIуэлъакIуагъэр, хахуагъэр мыхъуамэ.
Хьэжы-Мурат пщIэшхуэ къыхуэзыщI Таш-Кичу къумыкъу къуажэм дэсхэр, нэIиб цIэрыIуэм Iуплъэн къудей щхьэкIэ Iэджэрэ быдапIэм къыщыхуепсыхами, щежьэжынум махуищ и пэ къихуэу лIыкIуэ къыхуащIат мэрем жумэр къадищIыну къе- лъэIухэу. АрщхьэкIэ Таш- Кичу щыпсэу къумыкъупщхэм ялъ абы телъти, цIыхухэм жраIащ Хьэжы-Мурат мэжджытым къызэрыщIамыгъэхьэнур. ЦIыхухэмрэ пщыхэм я дэрэгъухэмрэ яку Iэпщэрыбанэ къыдэхъуати, урыс тетхэм зэрыхьзэрийр зэтрауIэфIащ, Хьэжы-Мурат унафэ къыхуащIащ мэжджытым мыкIуэну. Хьэжы-Мурат щымыкIуэм Iуэхур зэфIэкIа я гугъащ.
Хьэжы-Мурат ежьэжыну къыщыщIэкI дыдэм ирихьэлIэу, и шыр къыщыбгъэдашэ уахътым, Бутлеррэ Иван Матвеевичрэ я нэIуасэ Арслъэн-Хъан къумыкъупщыр къыIухьащ.
Хьэжы-Мурат щилъагъум, абы и бгырыпхым кIэрахъуэ къыдипхъуэтри, Хьэжы-Мурат дежкIэ къишиящ. Арслъэн-Хъан кIакхъур щIичын хунимыгъэсу, щIакъуэщ жумыIэну, Хьэжы-Мурат джэдум хуэдэу пырхъуэм елъэри, абы дежкIэ зидзащ. Арслъэн-Хъан дауэ ищIми къэуащ, ауэ къытехуакъым, Хьэжы-Мурат абы бгъэдэлъадэри зы IэмкIэ шхуэр иубыдащ, адреймкIэ къамэр кърипхъуэтри, тэтэрыбзэкIэ зыгуэр иридзащ.
Бутлеррэ Елдаррэ зыIэзыбжьэу бгъэдэлъадэри зэбийхэм я Iэхэр яубыдащ. Уэ макъыр щызэхихым Иван Матвеевич къыщIэкIащ.
— Мыр сыт, Арслъэн, си деж апхуэдэ цIапIагъэ щыпщIэну ущIыхэтар? -жеIэ абы къэхъуар къищIа нэужь. — ЩIагъуэкъым ар, си къуэш. Губгъуэм фыщызэхуэзэмэ сыт фыхуейми фщIэ, ауэ си бжэIупэ…
Арслъэн пащIэ фIыцIэ лIы цIыкIужьейр ерагъыу, и Iэпкълъэпкъ псор зэщIэкIэзызэу йопсых, нэщхъыдзэу Хьэжы-Мурат хуоплъэкIри, Иван Матвеевич щIыгъуу унэм щIохьэ. Хьэжы-Мурат хьэлъэу бауэу, пыгуфIыкIыу шым дежкIэ къегъэзэж.
— Сыт абы ущIиукIынур? — йоупщI абы Бутлер.
— Аращ ди хабзэр, — зэредзэкI Хьэжы-Мурат и псалъэхэр тэрмэшым. — Арслъэн илъ стелъщ, илъ ищIэжын хуейщ. Аращ сыщIиукIынур.
— Гъуэгум ныщыплъэщIыхьэмэ-щэ? — йоупщI Бутлер.
Хьэжы-Мурат погуфIыкI.
— Сыт-тIэ, сиукIмэ, Алыхьым апхуэдэу иухащ. Аращ, прощай, — аргуэру урысыбзэкIэ жеIэри, шы IумпIэр еубыдри езыгъэжьэжхэм къахоплъэ, гуапэу Марье Дмитриевнэ и нитIым щIоплъэ.
— Прошай, матушкIэ, — жыреIэ. — Спэсиб.
— Тхьэм жиIэ уи бынунэм бэIутIэIуншэу уахыхьэжыну,- къытрегъазэ Марье Дмит- риевнэ и псалъэхэм.
Абы жиIар Хьэжы-Мурат къыгурымыIуами, псэкIэ зыхищIащ фIыкIэ къызэрыхуэупсар.
— КъызжиIакъым жумыIэж — сызыщумыгъэгъупщэ, — къолъэIу Бутлер.
— ЖеIэ абы сэ сызэрыныбжьэгъу пэжыр икIи ар зэи зэрысщымыгъупщэнур, — Хьэжы-Мурат тэрмэшым зыхуегъазэ, лъакъуэ Iушэщ хужумыIэну и лъапэ лъэрыгъым нэсарэ нэмысарэ нэм къимыщтэу псынщIэу, тыншу и Iэпкълъэпкъыр идзри уанэгу лъагэм къихутащ, сэшхуэр, кIэрахъуэр ибг щызэригъэзахуэри, бгырыс шууейм зэрихабзэу, уардэу, екIуу шым тесу Иван Матвеевич и пщIантIэм дэкIыжащ.
КъызэрекIуэкIщи, яхэкIыжам тепсэлъыхьын щIадзэ:
— ЛIыгъэ иIэщ.
— Дыгъужьым хуэдэу зридзатэкъэ Арслъэн-Хъаным, и нэгур нэгъуэщI хъуат.
— Дигъэжэкъунщ абы. ХьэкIэпычышхуэу къыщIэкIынущ, — жеIэ Петровскэм.
— Абы ещхь хьэкIэпыч куэд тхьэм урысхэм къыдит, — гукъеуэ хэлъу и псалъэ къахелъхьэ Марье Дмитриевнэ. — ТхьэмахуэкIэ ди хьэщIати фIы фIэкIа нэгъуэщI дэслъэгъуакъым.
— Ар уэ дауэрэ къэпщIа?
— Дауэрэми къэсщIащ.
— Хьэщыкъ ухуэхъуа хуэдэ?- къоупщI абдежым къыщIэкIыжа Иван Матвеевичи. — Аращ, аращ.
— Сыхуэхъуамэ, сыт уи Iуэхуу хэлъыр? ЩыцIыхуфIкIэ сыт ущIыхуэдзэлэшхэн хуейр? Тэтэрщ, ауэ цIыхуфIщ.
— Пэжщ, Марье Дмитриевнэ, — жеIэ Бутлер, — лIыгъэ уиIэщ, укъыщхьэщыжыфащ.
ХХI
Шэшэн линием тет пэIущIэ быдапIэхэм я псэукIэм зэхъуэкIыныгъэ хэмылъурэ екIуэкIырт. Абы лъандэрэ дзэр куэдрэ къаIэтакъым, гузэвэгъуэкIэ тIэу ротэхэр, къэзакъхэр, милиционерхэр къаIэтами, тIэуми лъэщIыхьэу бгырысхэр къагъэувыIэфакъым. ЯIэщIэкIырт, уеблэмэ зэ Воздвиженскэм псафэ яша ший яхуащ, зы къэзакъи къаукIащ. Къуажэр зэрызэтрагъасхьэ лъандэрэ теуэ щыIакъым. Ауэ флангым сэмэгурабгъум и унафэщI джыназ Барятинскэр зэращIрэ Шэшэн Иным дзэшхуэкIэ щытеуэнум псори пэплъэрт.
Пащтыхьыгъуэр зи IэмыщIэ ихьэн хуейм и ныбжьэгъу, Къэбэрдей полкым и командиру щыта, иджы сэмэгу- рабгъу псом и унафэр зи IэмыщIэ ихуа джыназ Барятинскэр Грознэм къызэрыкIуэу дзэ гупышхуэ зэхуашэсащ пащтыхьым и унафэу Чернышев къахуитхар ягъэзэщIэн щхьэкIэ. Воздвиженскэ щызэхуэса гупыр Куринскэ лъэныкъуэмкIэ кIуэуэ гъуэгу техьащ. Абы дзэр щыIэт мэз еуэу.
Воронцов нэхъыщIэр шухьэ шэтэр телъыджэм щыпсэурт икIи абы и фыз щIалэ Марье Васильевнэ лагерым къэкIуэрейт, куэдри нэху къыщекIырт. ЗымкIи щэхутэкъым Барятинскэмрэ Марье Васильевнэрэ яку дэлъ зэхущытыкIэри, придворнэу щымыт офицерхэмрэ сэлэтхэмрэ абы пхъашэу хуэпсалъэрт, ар къыщыкIуэкIэ пшапэпэтIыс зэрагъакIуэм къыхэкIыу. Къаублауэ, бгырысхэм топ кърашалIэурэ лагерым къеуэрт. Топышэхэр зытехуэ щыIэтэкъым, абы къыхэкIыуи тхьэмбылей махуэхэм топышэ къызэраутIыпщым елIалIэртэкъым, ауэ Марье Васильевнэ къыщыкIуам и деж лагерым пыIудзауэ къэрэгъул ямыгъэтIысу хъуртэкъым, бгырысхэм я топхэр кърамышэлIэн папщIэ. Марье Васильевнэ ямыгъэщтэн щхьэкIэ жэщ къэс къэрэгъул гъэтIысын хуей зэрыхъур я жагъуэ хъурт, яфIэемыкIут, абы къыхэкIыуи, сэлэтхэмрэ лIакъуэлIэшхэм хамыбжэ офицерхэмрэ Марье Васильевнэ куэд хущIатхъуэрт.
ЗэзыдзэкIар МЭЗЫХЬЭ Борисщ.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
