Япэрей илъэс 12-р
Илъэси 110-рэ и пэкIэ, Таврическэ уардэунэм щекIуэкIащ Урысей империем и япэ Къэрал Думэм хагъэхьахэм я зэIущIэ. 1906 гъэм къызэрагъэпэща Къэрал Думэр илъэс 12-м нэблагъэкIэ лэжьащ.
Къэрал Думэр хахырт илъэситху пIалъэкIэ. Ар иуха нэужь пащтыхьым зэбгригъэкIыжырти, хэхыныгъэщIэхэм зыхуагъэхьэзырырт. (А хабзэр Николай ЕтIуанэм къыщигъэсэбэпащ Къэрал Думэм и япэ, етIуанэ хэхыгъуэхэм).
Дэтхэнэ унафэри Къэрал Думэм къыщащтэрт еджэгъуищу. Законопроектым къару игъуэтырт Къэрал советыр арэзы техъуэу, пащтыхьым Iэ щIидза нэужь. Проектыр къабгъэдэкIыу щытын хуейт депутат 30-м е нэхъыбэм. Думэм иIэт зэпымыууэ лажьэ комиссэхэр. Ахэр кIэлъыплъырт къэрал хэхъуэм, дзэ Iуэху-хэм, зыхъумэжыныгъэм, нэгъуэщIхэми. ЩыIэт пIалъэкIэ лажьэ комиссэхэри. Абыхэм законопроект щхьэхуэхэр пщэрылъ щащIырт.
Къэрал Думэм къыхагъэкIыжырт дзэ, граждан къулыкъум пэрыувахэр, илъэсым къриубыдэу Думэм и зы зэхуэсыгъуи хэмытахэр. Хэхыныгъэхэм хэттэкъым бзылъхугъэхэр, илъэс 25-рэ иримыкъуахэр, зауэлIхэр.
1906 гъэм хаха япэ Думэм хагъэхьат депутат 448-рэ: кIэдету 153-рэ, автономисту 63-рэ, октябристу 3, лэжьакIуэу 97-рэ, партым хэмыту 105-рэ, нэгъуэщIу 7. Къэрал Думэм и япэ зэIущIэр 1906 гъэм мэлыжьыхьым и 27-м Санкт-Петербург и Таврическэ уардэунэм щекIуэ-кIащ Николай ЕтIуанэр щIэсу. Думэ къэунэхуагъащIэм и унафэщIу хахат кIэдет Муромцев С. А. Япэ Думэр лэжьащ махуэ 72-кIэ.
ЕтIуанэ Къэрал Думэр 1907 гъэм и пэщIэдзэм хахри, япэ сессиер къызэIуа-хащ 1907 гъэм мазаем и 20-м. Абы щызэхуэсат депутат 518-рэ: социал-демократу 65-рэ, эсеру 37-рэ, цIыхубэ социалисту 16, лэжьакIуэу 104-рэ, кIэдету 98-рэ, октябристу 54-рэ, автономисту 76-рэ, къэзакъхэм ящыщу 17, демократ реформэхэм я партым и депутату 1. УнафэщIу трагъэуват кIэдет Головин Ф. А. Аргуэ- руи Iуэхугъуэ нэхъыщхьэр щIым епхат. Думэр махуи 102-кIэ зэхэтауэ аращ. 1907 гъэм мэкъуауэгъуэм и 1-м Столыпиным депутат 55-рэ игъэкъуэншащ пащтыхь унагъуэм Iуэху мыхъумыщIэхэр кIэлъызэрахьэу, абы епцIыжауэ. Мэкъуауэгъуэм и 3-м Думэр зэбграгъэкIыжащ Николай ЕтIуанэм и унафэкIэ.
Абы и ужькIэ «Думэм и хэхыныгъэхэр зэрырагъэкIуэкIыну щIыкIэр» законыщIэр къыдэкIащ, абы ипкъ иткIи ещанэу ар зэхашащ. Япэ сессием хэтащ депутат 441-рэ. ИлъэситIым къриубыдэу щэ зэрахъуэкIащ Думэм и УнафэщI IэнатIэр зыIыгъахэр: япэу хахащ Хомяков Н. А., къыкIэлъыкIуэу Гучков А. И., итIанэ Родзянкэ М. В. Ещанэ Къэрал Думэм сессиеу 5 иригъэкIуэкIащ.
ЕплIанэ Думэр лэжьащ 1912 гъэм и щэкIуэгъуэм щыщIэдзауэ 1917 гъэм и мазае хъуху. Сес- сиеу тху иригъэкIуэкIыну хунэсащ: тIур зауэм и пэ къихуэу, щыр — Япэ дунейпсо зауэр щыщыIа пIалъэм къриубыдэу. Депутату 442-рэ хэтащ: националисту 120-рэ, октябристу 98-рэ, ижьхэу 65-рэ, кIэдету 59-рэ, прогрессисту 48-рэ. 1917 гъэм мазаем и 25-м пащтыхь Нико- лай ЕтIуанэм унафэ ищIащ мэлыжьыхь пщIондэ Думэм и лэжьыгъэр къагъэувыIэну. Депутатхэр арэзы хъуакъым. Пащтыхьымрэ ЕплIанэ Къэрал Думэмрэ зэрызэпэщIэувар Февраль революцэм щхьэусыгъуэ хуэхъуауэ жызыIэ щыIэщ. ПIалъэкIэ щыIэ правительствэм 1917 гъэм жэпуэгъуэм и 6-м зэбгригъэкIыжащ Къэрал Думэр.
Урысей Федерацэм и Къэрал Думэр
УФ-м и Къэрал Думэм хэтщ депутат 450-рэ. Думэм и депутату щытыну хуитщ УФ-м и цIыхур, илъэс 21-рэ ирикъуарэ хэхыныгъэхэм хэтыну хуитыныгъэ иIэмэ. Зы цIыхур Къэрал Думэми ФедерацэмкIэ Советми зэуэ хэт хъунукъым. Къэрал Думэм и лэжьыгъэр зэрагъакIуэ абы и УнафэщIымрэ и къуэдзэхэмрэ. Дэтхэнэ фракцэри хуитщ Думэм и УнафэщIым и къуэдзэр игъэлъэгъуэну. Депутатхэм я лэжьыгъэр щокIуэкI Къэрал Думэм и комитетхэмрэ комиссэхэмрэ, апхуэдэуи фракцэхэмрэ щIыналъэ округхэмрэ.
Къэрал Думэм и хэхыныгъэхэр екIуэкIащ 1993, 1995, 1999, 2003, 2007, 2011 гъэхэм.
Думэм федеральнэ законхэр, Конституцэм халъхьэ зэхъуэкIыныгъэхэм я законхэр къещтэ ФедерацэмкIэ Советыр арэзы хъуа, Президентым Iэ щIидза нэужь. Конституцэм игъэуващ Къэрал Думэм и депутатхэм я бжыгъэр (450-рэ). Думэр мэлажьэ гъатхэ (щIышылэм и 12-м щегъэжьауэ мэкъуауэгъуэм и 20 пщIондэ), бжьыхьэ (фокIадэм и 1-м щегъэжьауэ дыгъэгъазэм и 25-рэ пщIондэ) сессиехэм. Депутатхэр яубыдыну, ягъэтIысыну, къащыну хуиткъым, федеральнэ законым къигъэув Iуэхугъуэ щхьэхуэхэм ар щIагъэкъуаншэр химыубыдэмэ.
Гъуэт Синэ.
