Насыпыр былымкIэ къащэхуркъым
(Къамыгупсыса хъыбар)
Сыт щыгъуи щыIащ цIыху къулейхэри тхьэмыщкIэхэри. Мылъкушхуэ зиIэхэр дызэрыт зэманым Iэгъэбэгум хуэдэу багъуэри, нэхъ къулеиж хъуащ, апхуэдабзэу хуэмыщIауэ псэухэм я бжыгъэми махуэ къэс хохъуэ. Сэ сызытепсэлъыхьынур къыщыхъуар 1925 — 1928 гъэхэрщ, ди цIыхухэр былымкIэ, шхынкIэ, шыгъынкIэ зэхъуажэу щыщыта лъэхъэнэрщ.
А зэманым Псыгуэнсу къуажэм щыпсэуа лъэпкъ гуэрым я зы щIалэ щхьэгъусэ къишэну мурад ищIащ. Адыгэхэм я хабзэрати, хъыджэбзым зыри еупщIыххэртэкъым щIалэм дэкIуэну хуейми хуэмейми. Мылъку нэхъыбэ зиIэ унагъуэм езыр зыхуей хъыджэбзыр нысэ ящIу арат. ЩIалэмрэ хъыджэбзымрэ я кум лъагъуныгъэ дэлъыныр Iэмалыншэтэкъым. Ахэр зэи зэрымылъэгъуарэ зэрымыцIыхуххэу, лъэпкъитIыр зэгурыIуэрти, хъыджэбзыр щIалэм я унэм къашэрт. ЗэрыжысIам ещхьт зи хъыбар къэсIуатэ Iуэхури зэрежьар. Хъыджэбзым зыри химыщIыкIыу, здашэри зыхуашэри имыщIэу, щхьэгъусэ хуэхъунум и нэкIу имыплъауэ, абы и дэлъхухэр лъыхъухэм ягурыIуат. Абы ипкъ иткIэ, Аушыджэр къуажэм, хъыджэбзым и унагъуэм, щауэм и Iыхьлыхэм яхуащ уасэ папщIэу къыхуагъэува былым хъушэр. ИужькIэ хъыджэбзыр, «щIалэр сцIыхуркъым, сызыхуэфшэр сщIэркъым», жиIэу гуIэжрэ гъуэгыу яшащ.
Адыгэхэм фэрыщIагъыу тхэлъхэм ящыщщ екIуэкI Iуэхум зыри хамыщIыкI хуэдэу куэдым зэрызащIыр. Абы ещхьу, зэкъуэшхэри кIэлъыпхъэращ я шыпхъум, илъэсипщIым ит я шынэхъыщIэ цIыкIуи ящIыгъуу. НысащIэ хуэдэу кIэрыт хъыджэбзым «си дэлъху цIыкIур къыщIэвгъэхьэ, кхъыIэ», щыжиIэм, ар и шыпхъу нэхъыжьым деж щIашащ. Хабзэм зэрытетым хуэдэу, щIалэ цIыкIум адыгэ фащэ екIу щыгът, хьэзырхэр кIэрылърэ сампIэм къамэри илъыжу. И дэлъ-хум IэплIэ хуищI хуэдэурэ, нысащIэм абы и сэр кърепхъуэтри, и къурмакъейр зэпеупщIыж. Абдежым зэрызехьэ къохъу.
А зэманым машинэ апхуэдэу щыIэтэкъыми, нысащIэр шыгум ирагъэгъуалъхьэри Налшык дэт сымаджэщым нагъэсащ, арщхьэкIэ къахуегъэлакъым. Мылъкум дихьэха и дэлъхухэм яIэщIэкIуэдащ дунейм гу щызымыхуа, зэфэну псыр иджыри къемыжэха, лъагъуныгъэ жыхуэпIэр гурэ псэкIэ зыхищIэну хунэмыса я шыпхъур.
Ар къыщыхъуа махуэм и пщыхьэщхьэм нысэ зышахэр Аушыджэр къуажэм зэрыхьри, хъыджэбзым уасэу щIата былымыр Псыгуэнсу къахужащ. А жэщ дыдэми я щIалэм нэгъуэщI къыхуашащ, ари зэи имылъэгъуарэ имыцIыхуу. Аушыджэр кърахужа былымхэри а цIыхубзым и унагъуэм яхуащ.
«Лъагъуныгъэр гуащIэщ» жаIэ фIэкIа, абы къикIыр тэмэму куэдым къагурыIуэркъым, ар уи щIалэгъуэм къыщыщIэдзауэ дуней дахэм утетыхукIэ дакъикъэ къэс гурэ псэкIэ зыхэпщIэу ущытын хуейщ. Иджыпстуи, лъагъуныгъэ зэхуамыIэххэу унагъуэ къулейхэм я щIалэхэм нэхъ къулеижхэм япхъухэр къыщрагъашэ щыIэщ. Уэ укъулейсызу унагъуэ къулей гуэрым я хъыджэбз нысэу къэпхьмэ, къыкIэлъыпхъэрахэм пхуэмыфащэ къуапэсынкIэ хъунущ, «уэ пхуэдэ къулейсызым ди хъыджэбзыр еттынукъым» жаIэу.
Апхуэдэу гъащIэр йокIуэкI, мылъкумрэ гурыщIэмрэ ткIийуэ щызэпэщIэувэр нэхъыбэу, щIэпхъаджагъэр хабзэм и гущIыIу къыщыхъуи щыIэу.
МЭКЪУАУЭ Iэмырбий,
лэжьыгъэм и ветеран. Псыгуэнсу къуажэ
