Журтхэмрэ адыгэхэмрэ нэхъ гъунэгъу зэхуещI
Тхьэмахуэ кIуам Израилым и Ашкелон къалэм щагъэлъэгъуащ 2008 гъэм КъШР-м щытраха «Бесленей. Право на жизнь» документальнэ фильмыр (режиссер нэхъыщхьэр Давыдов Вячеславщ). Фигу къэдгъэкIыжынщи, фильмым хэт лIыхъужь нэхъыщхьэхэм цIэ-унэцIэу, хэкуу, уеблэмэ гъащIэу тIурытI яIэщ. 1942 гъэм щIэрыщIэу къалъхужа хуэдэт а сабийхэр Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм хыхьэ, адыгэхэр щыпсэу Беслъэней къуажэм щашам. А лъэхъэнэм Ленинград блокадэм къраш журт сабийхэр Теберда яшэрт. Ауэ ахэр а лъахэм псэууэ нэсыным шэчышхуэ хэлът, сыту жыпIэмэ, Гитлер унафэ ищIат журт псори, я ныбжьым емылъытауэ, зэтеукIэн хуейуэ. Сабий гупыр зэрыс мафIэгур гъуэгу здытетым, Армавир деж къэсауэ нэмыцэ кхъухьлъатэхэр къащхьэщыхьэри, бомбэкIэ къеуэн щIадзащ. Абы къела сабиищэ хуэдиз гу зэщIэщIахэм ирагуашэри, Теберда лъэныкъуэмкIэ яунэтIащ. ЦIыкIухэр зэрыс гухэр къуажэхэм щыкIуэцIрыкIым къеплъIатэкъым, армырми, шхыныр я мащIэт, сабийхэр къащтэфыртэкъым, ауэ щIакхъуэ, кхъуей тIэкIу къыхудахыурэ къратырт. Сабийхэм я гъусэ сэлэт Iэ лъэныкъуэм къыжраIэрт: «Мы фыздэкIуэмкIэ адыгэ къуажэхэр къыщысщ, абыхэм фыдыхьэмэ, фаукIынкIэ хъунущ, адыгэхэр бзаджэщ».
Гу зэщIэщIахэр Беслъэней щыдыхьам, къуажэдэсхэм занщIэу къагурыIуат, ядэмыIэпыкъумэ, цIыкIухэм къапэплъэр ажалыр зэрыарар. Ахэр кърагъэлын папщIэ, сабийхэр унагъуэхэм трагуашэри, зы жэщ-махуэм къриубыдэу къуажэ советым и тхылъым иратхащ адыгэ унагъуэцIэрэ цIэрэ яIэу. Марик Мусэ хъуащ, Катя ФатIимэт фIащащ…
КIэщIу жыпIэмэ, фильмыр теухуащ зауэм, лъагъуныгъэм, цIыхугъэм. Гум щIохьэ фильмыр. Ауэ къэIуэтэгъуейщ гум хыхьэр сытрами — лIыхъужь нэхъыщхьэхэм я гъащIэр къызэрекIуэкIара хьэмэрэ цIыхупсэм и гуапагъэр зэрыгъунэншэра?
Израилым и щхьэхуитыныгъэм зи псэр щIэзытахэм я фэеплъ унэм щагъэлъэгъуащ зи гугъу тщIы документальнэ фильмыр. Абы еплъыну Ашкелон кIуахэм ящыщщ Кфар-Камэрэ Рихьэниерэ дэс ди лъэп- къэгъухэм ящыщу Щхьэгъум Сэлим, Натхъуэ Ехья, ЛIэужь Нарт, Беслъэней щыщ, иджыпсту Израилым щыIэ ПэтI Зауррэ Русланрэ, КъБР-м щыщу Израилым щыпсэу Iэпщэ Рустам сымэ.
Фильмым и презентацэм хухэха пшыхьыр къызэIуихащ Ашкелон къалэ администрацэм и тхьэмадэм и къуэдзэ Байлен Софие.
— Фи пащхьэ къитхьэну фильмыр тезыхахэмрэ сэрэ журт кинофестиваль гуэрым дыщызэрыцIыхуащ. Абы щыгъуэм япэу сеплъащ сэри мыбы, хуабжьу сигу ирихьащ икIи куэду сигъэгупсысащ. Пэжыр жысIэнщи, мыпхуэдэ кино зыгуэрым трихауэ иджыри къыздэсым срихьэлIакъым! Апхуэдэ лIыгъэрэ цIыхугъэрэ зыхэлъ нэгъуэщI лъэпкъ щыIэуи си фIэщ хъуркъым, — жиIащ Софие.
АдэкIэ псалъэ иратащ фильмым и режиссер нэхъыщхьэ Давыдов Вячеслав.
— Мы дунейм дыкъызэрытехьэрэ зэман куэд блэкIащ, иджыри къыкIэлъыкIуэнур мащIэкъым. А пIалъэ кIыхьым къриубыдэу динми, хабзэми, псэукIэми, жылагъуэ Iуэху еплъыкIэми захъуэж. Ауэ зы лъэпкъ щыIэщ и ныбжьым укъыдэбжэмэ, лIэщIыгъуэ куэд къызэринэкIауэ, я цIыхугъэ уеплъмэ, жыжьэуи зыхуэбгъэдэн щымыIэу, — жиIащ Вячеслав. — Зи гугъу сщIы лъэпкъыр зыгъэдахэр и ХАБЗЭРЩ, зэрызэджэжыр АДЫГЭЩ, къызэрацIыхур ШЭРДЖЭСУЩ. Нэхъыжь-нэхъыщIэхэм я зэхуаку пщIэ дэлъщ, бзылъхугъэ-хъулъхугъэхэр зэролъытэ, езыхэр екIуу зэхэтщ. Я пщащэхэр дахэщ, я щIалэхэр бланэщ, я хэкур бжьыфIэщ, уафэгур я пыIэщ, я Iуащхьэхэр, я мэзхэр куурэ дэгуу зэхэтщ, я псыхъуэхэм щIыIэрэ къабзэу псыхэр щожэх. Аращ Адыгэ Хэкур — абы и цIэр Шэрджэсщ.
Режиссерым гур зыгъэин и псалъэхэм къакIэлъыкIуэу, фильмым и купщIэр жимыIэжыщэу, экраныр щIигъэнащ. Пэшым щIэсхэр щым хъуауэ еплъащ фильмым. Абы иужь къызэхуэсахэм я упщIэхэм жэуап иритащ Давыдовым.
Натхъуэ Ехья къыщыпсалъэм жиIащ: «Япэрауэ, Тхьэм фигъэпсэу дыкъызэревгъэблэгъам папщIэ. Тхьэм и нэфIыр къыщыхуэ мы кино телъыджэр тезыхыну, зигу къэкIам. Сабий гупыр япIыну къэзыщта ди лъэпкъэгъухэм ящIар лIыхъужьыгъэщ, гущIэгъушхуэрэ хахуагъэрэ яхэлъу къыщIэкIащ. Аращ, дэ дыадыгэщ, ди Хабзэ зыдохьэ, ди дин диIэжщ! ПсэзэпылъхьэпIэ ихуа сабийм удэIэпыкъуным лъэпкъ, дин зэхэгъэж пхуехьэлIэнукъым, нэгъуэщIу жыпIэмэ, хамэ сабий щыIэкъым.
Мы кинор бзэуэ щыIэмкIэ зэдзэкIауэ къэрал псоми щыгъэлъэгъуэн хуейщ, цIыхугъэмрэ гущIэгъумрэ я щапхъэу. Аращ си лъэIур! Тхьэм фигъэпсэу!»
Мы хъыбарыр «Адыгэ псалъэ» газетым щхьэкIэ къытхуэзытхыжа Iэпщэ Рустам жеIэ:
— Фильмым щытлъэгъуар ди гум хыхьарэ ди лъэпкъым, ди хэкум щхьэкIэ ди щхьэр лъагэу дигъэлъагъуэжауэ дыкъыщыщIэкIыжым, зы лIыжь къыдбгъэдыхьащ и нэпсхэр и нэхэм къыщIэувауэ. «Сэри сиIащ апхуэдэ насып, сэри адыгэхэм сапIыжащ, ауэ сэ ЕсэнтIыгущ сыздэщыIар», — жиIащ абы. Хуабжьу згъэщIэгъуащ ар! Абы нэмыщI иджыри зы журт нанэ цIыкIу къыщысцIыхуащ Израилым, адыгэхэм япIыжауэ. Хуабжьу шэрыуэу адыгэбзэкIэ мэпсалъэ. КъБР-м хыхьэ Ислъэмей къуажэм Балъкъызхэ я унагъуэм щапIащ ар, и щIалэгъуэр щигъэкIуари аращ. Сэ си анэшыр Ислъэмейщи, си анэшхуэр фIыуэ ещIэж зи гугъу сщIы нанэ цIыкIум. Езыр журтми, апхуэдизкIэ адыгэгу хъуат ари, и нэпсхэр къыфIекIуащ: «Сэ сылIэжын си гугъащ, си адыгэбзэ тIэкIур зэхэзмыхыжу», — жиIащ!
Мис апхуэдэурэ адыгэм и щхьэр лъагэу езыгъэлъагъужа, гуапагъэкIэ гъэнщIа, журхэмрэ адыгэхэмрэ иджыри зы лъэбакъуэкIэ нэхъ гъунэгъу зэхуэзыщIа фильмыр щагъэлъэгъуащ Израилым.
НэщIэпыджэ Замирэ.
