Хуэныкъуэщ къуршхэри гулъытэ
Бгыхэм я дунейпсо махуэр, дыгъэгъазэм и 11-р, ООН-м 2003 гъэм иригъэкIуэкIа и 57-нэ Ассамблее Нэхъыщхьэм къыщащтащ. Ауэ абыкIэ жэрдэмыр къыщыхалъхьауэ щытар 1992 гъэм зи гугъу тщIы зэгухьэныгъэм зэхиша конференцырщ, Дыкъэзыухъуреихь дунейр хъумэнымрэ зегъэужьынымрэ теухуауэ щытарщ.
Ди планетэм и щIы щхьэфэм и Iыхьэ плIанэр (процент 22-м щIигъур) къуршхэмрэ къуакIэбгыкIэхэмрэ яIыгъщ. ЩIэныгъэлIхэм къызэралъытэмкIэ, дунейпсо экономикэм зиужьынымкIэ къуршхэм я мыхьэнэр къыпхуэмылъытэн хуэдизу инщ. ЩIы Хъурейм тес цIыхухэм ящыщу процент 13-р (мелардым нэблагъэр) бгылъэ щIыпIэхэм исщ. Ахэр абыхэм я дежкIэ икIи я ерыскъы къэкIуапIэщ. Апхуэдэуи къыхэгъэщыпхъэщ, къуршхэр нэгъуэщI щIыпIэ узыщримыхьэлIэ къэкIыгъэхэмрэ псэущхьэхэмрэ я хэгъэгуу, ЩIы Хъурейм щежэх псышхуэхэм я нэхъыбапIэм я къежьапIэу зэрыщытри, цIыхухэр нэхъ дэзыхьэх, туризмэм нэхъ зыщиужь щIыпIэ телъыджэхэм зэрыхалъытэри.
Къыхэдгъэщынщи, Урысей Федерацэм къуршхэмрэ лъагапIэхэмрэ зыщаубгъуащ и щIыналъэхэм ящыщу 43-м.
ГъэщIэгъуэнщ
ЩIы Хъурейм щынэхъ лъагэ дыдэ бгыхэр зыхыхьэр Гималаи къуршхэрщ. Абыхэм километр мини 3-м нэблагъэ я кIыхьагъщ, я бгъуагъыр километр 350-м нызэрохьэс. Къэзыухъуреихь Iэгъуэблагъэм ахэр апхуэдизу щхьэщыIэтыкIащи, я лъэныкъуэ зырызым дунейм и щытыкIэр щызэхуэдэкъым: ищхъэрэкIэ зыкъыщызэкъуэзых губгъуэшэкракъхэм Сыбыр щIыIэр къынэсми, Индие къэралыгъуэмкIэ гъэза джабэ нэкIухэр зыхуэкIуэж тIуащIэ щIэращIэхэм, мэзылъэ бгыщIэхэм я лъабжьэм, жэнэтым укъыщыхутам хуэдэщи, щыхуабэщ, щызэгъщ. Дызэрыщыгъуазэщи, Гималаи къурш зэрыIыгъым хеубыдэ метр 8848-рэ зи лъагагъ Джомолунгмэ (Эверест) бгыжьри абы куэдкIэ закъыкIэрызымыгъэху адрей Iуащхьи 10-ри.
ЗэрытщIэщи, куэд щIащ дыщыпсэу Кавказыр зыщыбгъэпсэхункIэ, лъэс туризмэм зыщебгъэужьынымкIэ, лыжэхэмкIэ къыщыбжыхьынымкIэ, альпинист Iуэхугъуэхэр щебгъэкIуэкIынымкIэ зихуэдэ щымыIэ щIыпIэхэм ящыщу къызэралъытэрэ.
Ауэ, итIани, мы зэманым дунейм нэхъ зыщызыужьа, щынэхъ цIэрыIуэ дыдэ бгы лыжэ курортхэр здэщыIэр Европэм и курыкупсэм зыщызыукъуэдия Альпхэр къуршылъэ щIыпIэращ. Абы и бгы нэхъ лъагэ дыдэ Монбла- ныр Франджымрэ Италиемрэ я гъунапкъэм тетщ. 1965 гъэм ирихьэлIэу, лъэныкъуитIымкIи а бгым и лъабжьэм щыпхаудащ икIи къыщызэIуахащ а къэралитIым я зыгъэпсэхупIэ нэхъ лъэрызехьэхэр зэпызыщIэ гъуэгу цIэрыIуэр.
Иджы Японие къэралымкIэ зыдгъэзэнщи, абы и хытIыгухэм ящхьэщылъагыкI Фудзи бгыжьыр куэд щIакъым ЮНЕСКО зэгухьэныгъэм дунейпсо щIэинхэм ящыщу къызэрилъытэрэ, абы теухуауэ лъэIу тхылъхэр зыбжанэрэ хуагъэхьауэ щытыгъами. Къыхуамыдэу щIекIуэкIар, а бгым, Фудзи, и джабэ нэкIухэр фIейм, кIэрыхубжьэрыхухэм хуабжьу ясеярэ къыщIэмыщыжын хуэдизу щIигъэнауэ зэрыщытарщ.
Щхьэусыгъуэу къыдалъэгъуам «ириукIытэжа» японхэм зыкъызэщIакъуэри, къэралпсо Iуэху кърахьэжьащ: альпинистхэр, туристхэр, компаниехэм щылажьэхэр, пенсионерхэр, егъэджакIуэхэмрэ абыхэм я гъэсэнхэмрэ — щхьэх зымыщIэ дэтхэнэри — еувэлIащ Япониер зэрыгушхуэ лъагапIэжьым и бгы нэкIухэр гъэкъэбзэным. Абы кърикIуар аращи, 2013 гъэм мэкъуауэгъуэм и 22-м ЮНЕСКО зэгухьэныгъэм къыщалъытащ Фудзи бгыжьыр дунейпсо щIэинхэм ящыщ зыуэ.
А махуэм
ирагъэкIуэкI
Къуршхэр фIыуэ зылъагъухэм я зэгухьэныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэм дыкъэзыухъуреихь дунейм фIыуэ хущытын зэрыхуейм, бгылъэ щIыпIэхэм мыхьэнэуэ яIэр зыхуэдизыр цIыхухэм ягу къэгъэкIыжыным хуэунэтIа Iуэхугъуэ щхьэпэхэр IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм щрагъэкIуэкI, псом хуэмыдэу дыгъэгъазэм и 11-р зыхыхьэ тхьэмахуэ зэхуакум къриубыдэу. Къэдгъэлъагъуэмэ, Бгыхэм я дунейпсо махуэм теухуа симпозиумхэр, лекцэхэмрэ семинархэмрэ къызэрагъэпэщ, тхылъхэр щащэ жармыкIэхэм зрагъэубгъу, а Iуэхум ехьэлIа дерсхэм курыт еджапIэхэм щIэс цIыкIухэр щIагъэдэIу.
Пэж дыдэуи, кIуэтэхукIэ нэхъ нэрылъагъу мэхъу бгыхэми тIасхъапIэ зэраIэр, ахэри игъащIэкIэ зэтемыщэхэжын быдапIэу зэрыщымытыр. Къыхэгъэщыпхъэщ, бгыхэм хъугъуэфIыгъуэхэр къыщIэзых языныкъуэ IуэхущIапIэхэм я унафэщIхэр я лэжьыгъэм зэрыхуэмыIэижьым, я IуэхущIафэхэм иужькIэ кърикIуэнум зэрытемыгузэвыхьым къыхэкI-кIэ, ахэр щылъэща щIыпIэхэр къыпхуэмыцIыхужын хуэдизу теплъаджэ зэрыхъури.
КъыжыIэпхъэщ, къуршхэм я «гъащIэр» зэрекIуэкIынумрэ ахэр щIыуэпсым къызэригъэщIауэ къызэтегъэнэнымкIэ ЩIы Хъурейм тет къэралхэм я политикэми, абыхэм щыпсэу цIыхухэм я бгъэдыхьэкIэми куэд зэрелъытар.
Къыщыхъу щыIэщ, альпинистхэмрэ туристхэмрэ зыщагъэпсэху, къыщакIухь джабэ нэкIухэмрэ абыхэм я зэхуаку дэт тIуащIэхэмрэ къызэрымыкIуэу леишхуэ щрах. А псом я гущIыIужкIи, къуршхэм я куэщI ис къуажэхэм дэсхэм щыпсэу щIыпIэм зэхъуэкIыныгъэ узыхуэмейхэр къыщагъэхъу. А Iуэхум гулыцI зиIэ дэтхэнэри иримыгузэвэнкIэ Iэмал иIэкъым.
Зи гугъу тщIахэм мыри щIыгъужыпхъэщ: дыкъэзыухъуреихь дунейм къыщыхъу зэхъуэкIыныгъэхэм — уэгъум, ятIэпс къежэххэм, уафэм къех псыIагъэм гуилъэсыкI-гуигъэухэм, уэсукхъуэ-
хэм къыздрахьэх мывэхэм, цIыхухэм я зэхуаку къыдэхъуэ зэгурымыIуэныгъэхэм, нэгъуэщIхэми — я зэрани бгылъэ щIыпIэхэм йокI.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
