Абгъуэншэ бзухэр
Зауэ щекIуэкI Сирием, псоми зэрытщIэщи, адыгэ куэд (мини 100 хуэдиз) щопсэу. Махуэ къэс телевиденэкIэ, газеткIэ щыгъуазэ дыхуохъу а къэралым къыщыхъухэм. Ауэ, дауи, абы къыщекIуэкI псор дагъэлъагъуркъым икIи жаIэркъым. Ар Iуэху пщIырэ Интернетым уихьэмэ, узыгъэгузавэ куэд щыболъагъу. Зыри жыIэн хуейкъым — абы теухуа сурэтхэм псори къаIуатэ…
ЗАУЭФI щыIэкъым. Зауэм цIыхур зэхэдз ищIыркъым. Мы тхыгъэмкIэ зи гугъу тщIыну адыгэ унагъуэми зауэр лъэныкъуэкIэ къыпекIуэкIакъым. Унагъуэр зейм и къуэшым и къуэ лажьэншэу хэкIуэдащ мыбы.
Къардэнхэ я унагъуэр Хэкужьым къызэрыкIуэжрэ илъэс хуэдиз мэхъу. Ахэр япэу Налшык къалэщ здекIуэлIар. Абы дэт санаторэхэм ящыщ зым щыпсэуащ илъэс ныкъуэкIэ. Я дэфтэрхэри аращ щыхузэрагъэпэщар. Ауэ лэжьыгъэ щамыгъуэтым, ди республикэм, Черкесск къалэм къэIэпхъуэжащ. Ахэр мыбы къызэрыкIуэжрэ мазищщ зэрыхъур.
ГъэщIэгъуэнракъэ, Iей здэщымыIэм фIы щыIэкъым. Ди лъэпкъэгъухэр аргуэру зэхэзехуэн зыщIа зауэм мы адыгэ унагъуэщIэр къигъэщIащ. Къардэнхэ Данилрэ Уэтейхэ Бусейнэрэ зэрызэрышэрэ мазитIщ зэрыхъур. Ахэр санаторэращ щызэрыцIыхуар икIи лъэпкъитIым я арэзыныгъэкIэ зэщхьэгъусэ хъуахэщ. ТIуми я щхьэгъусэхэр дунейм ехыжауэ зэхуэзащ мыхэр. Зэщхьэгъусэхэм зэхэту хъыджэбз цIыкIуитI зэдапI — Таерэ Зоерэ. Сабийхэр иджыри цIыкIущ, Тае илъэси 9-щ зэрыхъур, Зое — 7-щ.
Унагъуэ гуапэщ, хабзэ зыщIэлъщ. Ахэр къыддэгуэшащ я гукъеуэхэмкIэ, гугъапIэхэмкIэ.
— Данил, Бусейнэ, фэ Сирием фыкъикIыжыфащ. Фи Iыхьлыхэр-щэ, ахэр дауэ хъуа?
— Сэ си къуитIыр Налшык щыIэщ. Нэхъыжь Назар и щхьэгъусэр щIыгъуу санаторэм щIэсщ. НэхъыщIэ Нарзан КъБКъУ-м щоджэ, студент общежитым щопсэу. Сипхъу Сирозэ къытхуэкIуэжакъъым мыбы. Ар и закъуэу Дамаск къэнащ, уIэгъэ хъуа зауэлIхэм медсестрауэ яхэтщ. Абы щхьэкIэ согузавэ. Си къуэшиплIри си шыпхъуитIри Сирием къинащ, — гузавэу жеIэ Данил.
— Дэри дыунагъуэшхуэщ, — къыпещэ Бусейнэ. — Сэ дэлъхуитху сиIэщ, зэшыпхъуитIи дохъу. Дэ псори зэбгрыдза дыхъуащ. Хэт Иракым щыIэщ, хэти Тыркум, Абхъазым, Сирием, сэ Черкесск сыкъэкIуэжащ, си зы дэлъхур, и унагъуэри ди адэри и гъусэу, Налшык щыIэщ. Сирием къикIыжа унагъуэшхуэхэм унэ къыхуащэхуащ Къэбэрдейм щыщ щIалэхэм. Абыхэм яхэхуащ Налшык дэс си дэлъхум и унагъуэри, абы дыщогуфIыкI.
— Куэдым жаIэу зэхыбох: «Зауэр мыхъуамэ къэкIуэжынутэкъым ахэр». Апхуэдэ гупсысэ зиIэхэм сыт яжефIэнт?
— Пэжщ, зэхыдох дэри апхуэдэ гуэрхэр. Языныкъуэхэм дыкъызэрыкIуэжыр яфIэфIкъыми, ар си жагъуэщ. КъызгурыIуэркъым, уадыгэу лъэпкъыр нэхъыбэ зэрыхъум ущыгуфIыкIын щхьэ хуэмейрэ?! — жеIэ Данил. — Си щхьэкIэ, Урысейм укъихьэ хъуну Iэмал къызэрыкъуэкIыу, илъэс 23-кIэ узэIэбэкIыжмэ, Хэкужьым сыкъэкIуауэ щытащ. Си адэжь щIыналъэр, абы щыпсэухэр зэзгъэлъагъуну, зэзгъэцIыхуну арат сыкъыщIэкIуар. Абы иужькIэ илъэс 15 дэкIри етIуанэуи сыкъэкIуауэ щытащ. Абы щыгъуэм, унэ, злэжьын зэзгъэгъуэту мыбы сыкъэкIуэжыпэну сыхуейуэ сыхъуащ. Ауэ си щхьэгъусэр дунейм ехыжри — хъуакъым. Пэжщ, зауэращ дыкъезыхужьар. Апхуэдэ Iуэху гуэрым иримыхулIэмэ, цIыхухэр тегушхуэркъым я унагъуэкIэ зызэщIакъуэу нэгъуэщI къэрал гуэр Iэпхъуэну. Ар гугъущ. Гугъу зыщIри мылъку, ахъшэ къазэремэщIэкIырщ. НэгъуэщI къэрал уIэпхъуэу абы уи лъэр щыувын щхьэкIэ ахъшэ куэд ухуейщ, — жеIэ Данил.
— Дауэ фыхъурэ, дауэ фыпсэурэ? Лэжьыгъэ фиIэ?
— Сэ сиIэщ — гуфIапэурэ жэуап къетыж Бусейнэ. — Сирием дыщыщыпсэум сэ сабий садым сыщылэжьащ, абы и унафэщIуи сыщытащ. Лэжьыгъэр хуабжьу сигу ирихьырт. Сабий псори IэфIщ, ауэ сэ Адыгэ Хасэм и сабий садрат сыщылажьэри, абы нашэ цIыкIухэр адыгэт. Абыхэм адыгэбзи, хьэрыпыбзи, иджылызыбзи ядгъащIэрт. АдыгэбзэкIэ яфIэфI дыдэу усэхэм къеджэрт, уэрэд жаIэрт, къафэрт. Мыбы садым сащтакъым — урысыбзэр сщIэркъым. Ауэ содэфри, Хасэм къысхуигъуэтащ а IэщIагъэм теухуа лэжьыгъэ. Иджы солажьэ, — мэгуфIэ унэгуащэр.
— Сэ зэкIэ згъуэтыркъым лэжьыгъэ, урысыбзэр зэрызмыщIэм и зэран къыхокI. Дамаск сыщыдэсам полицэм сыхэтащ. Тыншу дыпсэурт. Ауэ лэжьыгъэ згъуэтыным си гугъэр хэсхыжакъым. Сэ IэфIу сопщафIэри, а IэщIагъэм срилэжьэфынут, — жеIэ Данил. — Хасэм и тхьэмадэ Шэрджэс Мухьэмэд сыкъигъэгугъащ пщэфIапIэ гуэр сыIуигъэхьэну. Абы сыщогугъ. Налшык дызэрыдэсар урысыбзэр зэгъэщIэным теухуауэ зэран хъуащ, — мэдыхьэшх лIыр. — Абы дэнэкIэ зыбгъазэми адыгэ щыбогъуэт, узыхуейр адыгэбзэкIэ ягурыбогъэIуэфри, урысыбзэм апхуэдэу хуэныкъуэ ухъуркъым. Мыбы адыгэ къыщыбгъуэтыну нэхъ гугъущ, урысыбзэ умыщIэу хъунукъым.
— ФIыщIэ гуапэ худощI Шэрджэс Мухьэмэд, Адыгэ Хасэм. Ахэр мыхъуамэ, ди Iуэхур нэхъри гугъу хъунут. Мазищ мэхъу мыбы дызэрыщыIэри, фэтэр уасэр тхуат, — жеIэ Бусейнэ.
— АдэкIэ сыт фи мурад, фыщыпсэуну мыбы?
— Тхьэм жиIэмэ, ди гугъэщ. Дыхуейщ дыщыпсэуну. Ди нэр адыгэм къыхуокI, гукIи псэкIи дахуэныкъуэщ ди лъэпкъэгъухэм. Ауэ Черкесск къалэм адыгэр щымащIэ дыдэщ, — жиIэр зэрижагъуэр зыхэпщIэу къеIуатэ унэгуащэм. — ЖысIэну сыхуейт ди Хасэхэр нэгъуэщIу зэрыщытыр. Абы адыгэу хъуар йокIуалIэ, щхьэж щыхущIыхьэ елъытауэ, зэрыунагъуэурэ щызэхуос. ЩIалэгъуалэр сыт щыгъуи щыкуэдщ. Къалэми къуажэхэми дэс адыгэхэр абдеж щызэроцIыху. Мыбы апхуэдэу зэрыщыщымытыр ди жагъуэщ. Аращи, догупсысэ… Шэрджэсым и адыгэ къуажэ гуэрым дыIэпхъуами тфIэфIт. Ди сабийхэм ди бзэр ящIэну дыхуейщ, дэри адыгэ гъунэгъу куэду диIэмэ ди гуапэщ, — къыддэгуэшащ и хъуэпсапIэхэмкIэ Бусейнэ.
— Ауэ мыбы дызыщыхуэза адыгэхэр дигу ирохь. Гущабэхэщ. ДызэхащIыкI. Ар куэд и уасэщ, — жеIэ Данил.
— Дэфтэрхэр зэфIэгъэхьэн Iуэхум псори егъэтхьэусыхэ, абы теухуауэ фэ дауэ фыхъуа?
— Гугъу дехьащ. Ахэр зэхуамыхьэсыфу куэдым ягъэзэжащ, хэти Абхъазым щыпсэуну кIуащ. Абы тынш дыдэу псори щыхузэфIагъэкI. Урысейм нэхъ тыншу мы Iуэхур щызэфIэкIыр Мейкъуапэщ. Дэ Хасэм тхылъ къытхудихри, апхуэдэущ дыкъызэрихьэфар мы къэралым. Мы гъэми квотэкIэ къэкIуэну хуит ищIащ Урысейм, ауэ цIыху бжыгъэ мащIэ дыдэщ — 400 хуэдизщ. Ахэр псори гукъеуэщ, — хэгупсысыхьауэ жеIэ Данил.
А псор зи фэ дэкI ди лъэпкъэгъухэм ягу зэрамыгъэкIуэдыр умыгъэщIэгъуэн плъэкIыркъым. Тхьэшхуэм, фIым щогугъ. Гужьгъэжьрэ бзаджагъэрэ ягу къихьэххэркъым. Сирием щыщ адыгэхэр илъэси 100 зауэжьыр зэриухрэ зэхэзехуэным хэтщ. Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и егъэджакIуэ, профессор Бакъ Зерэ и тхылъым зэрыщыжиIауэ, мыхэр абгъуэншэ бзущ. Адэжь щIыналъэр абгъуэ яхуэхъужамэ, ар насыпышхуэу къалъытэнут. Догугъэ, Хэкужьым мыхэр анэр и быным зэрыпежьэм хуэдэу къригъэблэгъэжыну, я сабийхэр къытхэшыпсыхьыжыну.
ГЪУКIЭКЪУЛ Иринэ.
