ГуфIэгъуэ тIуащIэ
Мы гъэм Къэбэрдей-Балъкъэрым егъэлъапIэ республикэм законхэр къыдэзыгъэкI и орган нэхъыщхьэр илъэс 75-рэ зэрырикъур. А зэманым къриубыдэу Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм парламент Iуэхум зыужьыныгъэшхуэ щигъуэтащ. ЦIыхубэ депутатхэм я советхэм къыщежьэри, ар къэрал властым законхэр къыдэзыгъэкI и IэнатIэ щхьэхуэу зэтеуващ.
Чеченов Ануар ЯпэщIыкIэ — республикэм и Совет Нэхъыщхьэм, нэхъ иужькIэ — Парламентым и зэхуэсыгъуэ псоми я де- путату хахахэм къаруушхуэ ирахьэлIащ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм законхэр къыдэзыгъэкI и органыр зэтегъэувэным, абы и мыхьэнэмрэ и пщIэмрэ гъэбыдэным. Къэбэрдей-Балъкъэрым законхэр къыдэзыгъэкI и орган нэхъыщхьэм и тхыдэм и дэтхэнэ напэкIуэцIри республикэм и жылагъуэ-политикэ гъащIэм и лъэхъэнэ пыухыкIам и дамыгъэщ. Ауэ блэкIа илъэс 75-м зэхъуэкIыныгъэ зымыгъуэтар республикэм щыпсэухэм я пащхьэ депутатхэм щахь жэуаплыныгъэрщ, абыхэм къащтэ унафэхэр сытым дежи цIыхубэм я сэбэп зыхэлъхэм хуэунэтIауэ зэрыщытырщ.
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентри иджы илъэс 20 ирокъу. Абы къалэнышхуэ зэфIигъэкIащ 90 гъэхэм КъБР-м жылагъуэ-политикэ щытыкIэхэр щызэтегъэувэжынымкIэ, республикэм щыпсэу лъэпкъхэм я зэпыщIэныгъэхэр гъэбыдэнымкIэ. А псоми къыхэкIыу цIыхухэм абы хуащI пщIэмрэ дзыхьымрэ хэхъуэ зэпытщ.
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм законхэр къыдэзыгъэкI и орган нэхъыщхьэр илъэс 75-рэ зэрырикъур Къэбэрдей-Балъкъэрым и къэралыгъуэм зегъэужьынымкIэ лъэхъэнэ пыухыкIащ. Абы къыхэкIыу а пIалъэм республикэм ис псоми я дежкIэ мыхьэнэ хэха иIэщ. АтIэми, Къэбэрдей-Балъкъэрым законхэр къыдэзыгъэкI и органым и юбилейр щхьэусыгъуэ хъарзынэщ дызэплъэкIыжу къэткIуа гъуэгуанэр щIэтпщытыкIыжын папщIэ. Юбилей гуфIэгъуэм и пэ къихуэу депутатхэм ирагъэкIуэкIа лэжьыгъэшхуэм топсэлъыхь Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентым и УнафэщI Чеченов Ануар.
— ГуфIэгъуэ пIалъэм къытхуегъэув блэкIа илъэс 75-м къриубыдэу властым законхэр къыдэзыгъэкI и органым республикэм и социально-экономикэ зыужьыныгъэм хищIыхьахэм хэплъэжын хуейуэ. АтIэ псалъэмакъым и пэ къихуэу уигу къэгъэкIыжыт иужьрей зэманыр зэрекIуэкIар, Парламентым и еплIанэ зэхуэсыгъуэм и депутатхэм къащта законхэм Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм дызыхуэкIуэ илъэсхэм къриубыдэу зегъэужьынымкIэ яIэну мыхьэнэр…
— Парламентым и еплIанэ хэхыгъуэр зэрызэхуэсрэ, сызэреплъымкIэ, депутатхэр икъукIэ егугъуу, шэщIауэ лэжьащ, республикэм и закон лъабжьэм зегъэужьыным, ар егъэфIэкIуэным ехьэлIа къалэнышхуэхэр къазэрыпэщытыр къагурыIуэу. Абы и щыхьэтщ илъэсиплI хуэдизым къриубыдэу къащта законхэр икъукIэ куэд зэрыхъури (ахэр 500-м щIегъу), республикэм, абы ис цIыхухэм я дежкIэ апхуэдэ хабзэ мардэхэм мыхьэнэшхуэ зэраIэри. КъБР-м и Парламентым и депутатхэм я зэфIэкIыр, зы лъэныкъуэкIэ законыщIэхэр, къэщтэным, абы къыдэкIуэу республикэм щызекIуэ законхэр егъэфIэкIуэным, ахэр федеральнэ законодательствэм егъэзэгъыжыным хуэунэтIащ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и законодательствэм зегъэужьынымкIэ сыт щыгъуи унэтIыныгъэ нэхъыщхьэр цIыхухэм я хуитыныгъэхэмрэ щхьэхуитыныгъэхэмрэ къызэгъэпэщынырщ, демократиемрэ граждан жылагъуэ зэхэтыкIэмрэ зегъэужьынырщ, республикэм и социально-экономикэ щытыкIэр егъэфIэкIуэнырщ, цIыхухэм я псэукIэр къэIэтынырщ, абыхэм я зэфIэкIхэр къагъэсэбэпынымкIэ хэкIыпIэхэр къахузэгъэпэщынырщ, къэрал властымрэ щIыпIэ унафэр зезыгъакIуэ IуэхущIапIэхэмрэ я лэжьэкIэр тэмэму зэтегъэувэнырщ, республикэм и хабзэ мардэхэр гъэтэмэмынырщ, федеральнэ законодательствэм игъуэт зэхъуэкIыныгъэхэм и зэманым япэджэжынырщ.
Къэбэрдей учредительнэ зэхуэсышхуэм хэтхэр. Налшык, 1921 гъэ, щэкIуэгъуэ. ЦIыхухэм я хуитыныгъэхэмрэ щхьэхуитыныгъэхэмрэ къащхьэщыжын, граждан жылагъуэм демократием и хабзэхэм тету зегъэужьын мурадкIэ къащтауэ щытащ «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Жылагъуэ палатэм и IуэхукIэ» Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Законыр. Абы тету КъБР-м и Жылагъуэ палатэр къызэрагъэпэщащ икIи ар мы зэманым тэмэму мэлажьэ. Апхуэдэу цIыхухэмрэ граждан зэгухьэныгъэхэмрэ къэрал органхэм я лэжьэкIэм щыгъуазэ зыщIынымкIэ яIэ хуитыныгъэхэр дэгъэкIыным теухуауэ щытащ «КъБР-м и къэрал органхэм я лэжьыгъэм теухуа информацэм щыгъуазэ зыщIынымкIэ Iэмалхэр къызэгъэпэщыным и IуэхукIэ» Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Законыр Парламентым къызэрищтар.
Къэбэрдей-Балъкъэрым Урысей Федерацэм и щIыналъэхэм ящыщу нэхъ пасэу къищтащ «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм коррупцэм пыщIа Iуэхухэр къыщымыгъэхъуным теухуауэ» республикэ Законыр. Мы Iуэхур икъукIэ игъуэу зэрыщытыр къалъытэри, законым щыгъэува мардэхэм зрагъэужьын папщIэ, «2008 — 2010 гъэхэм Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм коррупцэм пэщIэтынымкIэ лэжьыпхъэхэр» республикэ программэ хэхар къащтэри, хъарзынэу ягъэзэщIащ. А лэжьыгъэм къэрал властым и органхэм, щIыпIэ унафэр зезыгъакIуэ органхэм къадэкIуэу, жыджэру хэтащ граждан жылагъуэ IуэхущIапIэхэр.
Москва щекIуэкI зэIущIэм хэтщ кIэш Хьэлимэтрэ Шукай Розэрэ. 1936 гъэ. Парламентым къищта законхэм я гугъу щыпщIкIэ, гулъытэншэу къэбгъанэ хъунукъым бюджет Iуэхум хэт псори зэрызэдэлажьэ щIыкIэр зыубзыху закон нэхъыщхьэр — «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм бюджет Iуэхур зэрыщызэтегъэувамрэ бюджет лэжьыгъэр зэрыщекIуэкIымрэ ятеухуауэ» Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Законыр. Абы Iэмал къитащ, Урысей Федерацэм и бюджет законодательствэм къызэригъэувым хуэдэу, илъэсищым тещIыхьа бюджет планхэр зэхэлъхьэным дыхуэкIуэнымкIэ. Гулъытэ хэха депутатхэм хуащI Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и республикэ бюджетыр гъэ къэс къэщтэным. Абы хиубыдэу Парламентым къыщызэрагъэпэщ зи чэзу финанс илъэсым тещIыхьа финанс документ нэхъыщхьэр щызэпкърах зэхыхьэшхуэхэр.
ЗэрыгурыIуэгъуэщи, экономикэр Iуэху нэхъыщхьэхэм ящыщщ икIи абы зэпымыууэ зимыужьу щытмэ, цIыхухэр лэжьапIэкIэ къызэгъэпэщыным, абыхэм я псэукIэр егъэфIэкIуэным пыщIа Iуэхухэр пхудэгъэкIынукъым. Аращ а лэжьыгъэм депутатхэм я нэIэ сыт щыгъуи щIытетыр. Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентым иужьрей илъэсхэм экономикэм ехьэлIа хабзэ мардэу мыхьэнэшхуэ зиIэхэр, республикэм и социально-экономикэ зыужьыныгъэр унэтIынымкIэ, экономикэм къыхузэщIагъэуIуэ инвестицэхэр нэхъыбэ щIынымкIэ Iэмалхэр къызэзыгъэпэщхэр къищтащ. Абыхэм ящыщщ, псалъэм папщIэ, «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и стратегие планхэр зэхэлъхьэным и IуэхукIэ», «2012 — 2015 гъэхэм Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и социально-экономикэ зыужьыныгъэмкIэ программэм и IуэхукIэ» законхэр. Япэ законым еубзыху Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и социально-экономикэ зыужьыныгъэм ехьэлIа стратегие планыр зэрызэхалъхьэ щIыкIэр, а лэжьыгъэм хэтхэм яIэ полномочиехэр. КъыкIэлъыкIуэ законым абы нэхъри зрегъэужь икIи планыр щIызэхалъхьэ мурадхэр еубзыху, зэфIэгъэкIыпхъэхэр, апхуэдэу зыхущIэкъун хуей Iуэхухэр наIуэ къещI.
Абхъазым къикIа лIыкIуэхэр КъБР-м и Парламентым щохьэщIэ. 2009 гъэ. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, гулъытэ нэхъыщхьэр сытым дежи худоунэтI социальнэ IэнатIэм. Псори дыщыгъуазэщ лэжьыгъэ IэнатIэхэм цIыхухэм я хуитыныгъэхэр зэрыщахъумэр, узыншагъэр хъумэнымкIэ IэнатIэмрэ социальнэ IэнатIэмрэ я щытыкIэр, ахэр хабзэ мардэхэмкIэ къызэрызэгъэпэщар граждан жылагъуэм зэрызиужьыр зыхуэдэм, къэралым иригъэкIуэкI социальнэ политикэр цIыхум зэрытещIыхьам я дамыгъэу зэрыщытым. Абы къыхэкIыу цIыхубэм я лIыкIуэхэм законхэр къыдэгъэкIынымкIэ ирагъэкIуэкI лэжьыгъэм увыпIэшхуэ щеубыд социальнэ Iуэхухэр зэблэгъэкIыным хуэунэтIа законопроектхэр гъэхьэзырыным. Къапщтэмэ, республикэм иджыпсту щызокIуэ «2015 гъэм нэсыху Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыIэ демографие щытыкIэр егъэфIэкIуэнымкIэ республикэ программэ хэхам и IуэхукIэ» КъБР-м и законыр. Абы щыубзыхуа программэ къалэнхэм Iэмал къат Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и социально-демографие зыужьыкIэм пыщIа гугъуехьхэр дэгъэкIынымкIэ икIи демографие щытыкIэр нэрылъагъуу егъэфIэкIуэнымкIэ. А мурадырщ зыхуэунэтIар «Анэм и щIыхь» медалыр тынри. Ар иджыпсту хуагъэфащэ сабиитху е нэхъыбэ зыпIа анэхэм. Ди республикэр хеубыдэ мы зэманым лIэхэм нэхърэ къалъхухэр щынэхъыбэ щIыналъэ зыбжанэм.
КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм хэтхэр Налшык щызэIуощIэ. 1982 гъэ. Зи ныбжьыр хэкIуэта цIыхухэм, ветеранхэм, ныкъуэдыкъуэхэм яхуэгъэза социальнэ политикэр пхыгъэкIыным хиубыдэу зэхалъхьауэ ягъэзащIэ 2011 -2013 гъэхэм ятещIыхьа «Нэхъыжьхэр», 2013 — 2015 гъэхэм ятещIыхьа «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм псоми я Iуэхухэр щыдэгъэкIыныр», «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм цIыху гуп щхьэхуэхэм къэрал социальнэ дэIэпыкъуныгъэ щетыныр» республикэ программэ хэхахэр.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIыналъэр зыхуэбгъэдэн щымыIэу къулейщ, дунейм и щытыкIэр тэмэмщ, абы къыхэкIыу иджырей турист-рекреацэ комплекс лъэщ зэтегъэувэнымкIэ Iэмал псори иIэщ. Абы папщIэ зыхуэфащэ инвестицэхэр зэщIэгъэуIуапхъэщ. Аращ инвесторхэм папщIэ Iэмал тэмэмхэр къызэзыгъэпэщ, хьэрычэт IэнатIэ мыинхэмрэ курытхэмрэ зегъэужьынымкIэ дэIэпыкъуэгъу хъун закон лъабжьэхэр убзыхуныр Парламентым иригъэкIуэкI лэжьыгъэ нэхъыщхьэхэм щIащыщыр. ИщхьэкIэ къыщыгъэлъэгъуа мурадхэр пхыгъэкIыным хуэгъэзащ «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и щIыналъэм бгы-лыжэ туризмэм зыщегъэужьыным и IуэхукIэ», «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыIэ организацэхэм я мылъкум техуэ налогымкIэ яхудэчыхыным, инвестицэ лэжьыгъэ езыгъэкIуэкI IуэхущIапIэхэм я хэхъуэм техуэ налогыр гъэмэщIэным я IуэхукIэ», «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм къэралымрэ цIыху щхьэхуэхэмрэ зэрыщызэдэлажьэм и IуэхукIэ» КъБР-м и законхэр. Шэч къытумыхьэжу жыпIэ хъунущ республикэм инвесторхэм яхуэгъэзауэ къыщащта законхэр къэралым нэхъ щыпэрыт дыдэхэм зэращыщыр. Хабзэ мардэхэр ирагъэфIакIуэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и экономикэм инвестицэхэр къыхэзылъхьэну хьэзыр хьэрычэтыщIэхэм зэрадэлажьэ хабзэхэмрэ абы пыщIа Iуэхугъуэхэмрэ зэпымыууэ къагъэщIэрэщIэж.
Апхуэдэу къэгъэлъэгъуапхъэщ ди цIыхухэм я псэукIэр егъэфIэкIуэным и лъэныкъуэкIэ куэд зэлъыта хьэрычэт IэнатIэ мыинхэмрэ курытхэмрэ зегъэужьыным КъБР-м и Парламентым зэпымыууэ гулъытэ зэрыхуищIыр. Сэ щапхъэу къэсхьар иужьрей илъэсхэм къриубыдэу къащта закон нэхъыщхьэхэрщ икIи ахэр ди щIыналъэм и гъащIэм и лъэныкъуэ псоми япыщIащ.
— КъБР-м и Парламентым и иджырей хэхыгъуэм хэтхэр лэжьыгъэм дауэ хуэщIа?
— Иджырей хэхыгъуэм и депутатхэр Iуэху зэфIэзыгъэкIыф, зыпэрыува IэнатIэм хэзыщIыкI, нобэрей зэманым къигъэувхэм щыгъуазэ защIэщ, абы къыхэкIыу къыкъуэкI Iуэхухэри тэмэму дагъэкIыф. ЖыпIэну ирикъунщ депутату плIы къэс етхуанэр щIэныгъэхэм я кандидату, депутат псоми я проценти 7-р щIэныгъэхэм я доктору зэрыщытыр. Закон лъабжьэхэм зегъэужьынымкIэ къытпэщыт къалэнхэр къэтлъытэри, нэхъ япэкIэ щыIа комитети 8-м я пIэкIэ дэ комитет 16 къызэдгъэпэщащ. Апхуэдэ зэхъуэкIыныгъэхэм я фIыгъэкIэ социально-экономикэ зыужьыныгъэм пыщIа Iуэху нэхъыщхьэхэм яхуэфащэ гулъытэ ягъуэтащ, депутатхэм я егугъуныгъэри Iуэху пыухыкIахэм хуэунэтIа хъуащ. Иджыпсту комитетхэм я лэжьыгъэм къыщызэщIаубыдэф Къэбэрдей-Балъкъэрым и зыужьыныгъэм и унэтIыныгъэ нэхъыщхьэ псори икIи, абы къыдэкIуэу, депутатхэм я щIэныгъэмрэ зэфIэкIымрэ нэгъэсауэ къэгъэсэбэпа мэхъу.
Парламентым нэгъуэщI зы комитети щыIэщ, республикэм и Конституцэм и мардэ пыухыкIам ипкъ иткIэ къызэрагъэпэщауэ икIи статус хэха иIэу. Ар Лъэпкъхэм я зэхущытыкIэхэмкIэ конституцэ парламент органу къэлъытапхъэ комитетырщ. Абы я бжыгъэкIэ зэхуэдизу урысхэр, адыгэхэр, балъкъэрхэр хагъэхьэ. Комитетыр парламент зэгухьэныгъэу зэрыщытым къыдэкIуэу, лъэпкъхэм я лIыкIуэхэм я Iуэху еплъыкIэр щызэхуаIуатэ жылагъуэ зэпсэлъапIэщ. Апхуэдэ комитет дызэриIэр щыхьэт тохъуэ ди республикэр псэупIэ зыхуэхъуа лъэпкъ псоми я сэбэп зыхэлъхэр къэлъытэныр лъэпкъ политикэм и мурад нэхъыщхьэу зэрыщытым.
КъБР-м и Парламентым и иджырей еплIанэ хэхыгъуэм и мандатхэр политикэ парту 4-м – «Урысей зэкъуэтым», КПРФ-м, «Захуагъэ здэщыIэ Урысейм», ЛДПР-м я лIыкIуэхэм ялъысащ. УФ-м и Федеральнэ Зэхуэсым и Къэрал Думэми хэт а фракцэхэр ди дежи тэмэму щызэдолажьэ.
Иджырей хэхыгъуэм хиубыдэу нэрылъагъуу къагъэщIэрэщIэжащ Парламентым и зэхэлъыкIэр. Депутатхэм я бжыгъэр 110-м щегъэжьауэ 72-м нэсу ягъэмэщIащ, абыхэм ящыщу зэпымыууэ Парламентым депутат 18-р щолажьэ.
— АтIэ депутатхэм я лэжьыгъэр къилъахъэркъэ абыхэм я политикэ Iуэху еплъыкIэхэр зэрызэтемыхуэм?
— Хьэуэ. КъБР-м и Парламентым и иджырей хэхыгъуэм хэт политикэ къару зэмылIэужьыгъуэхэр зэгурыIуауэ законхэр къыдэзыгъэкI органыр къызэрагъэпэщащ. Абыхэм ягъэува парламент хабзэщIэм тету, Парламентымрэ Парламентым и комитетхэмрэ я унафэщIхэм ящыщу депутат фракцэ псоми я лIыкIуэхэр хагъэхьащ. А щIыкIэм тету республикэм и щIыналъэм къыщызэгъэпэща хъуащ парт зэмылIэужьыгъуэхэр жыджэру зэдэлэжьэнымкIэ Iэмалхэр. А псори къыгуэхыпIэ имыIэу пыщIащ къэрал псом щыIэ политикэ щытыкIэм – партхэм я мыхьэнэм нэрылъагъуу зэрыхэ- хъуам.
КъыхэзгъэщхьэхукIыну сыхуейщ, зыхэт партым емылъытауэ, жэуаплыныгъэ хэха зыпылъ унафэхэр къыщащтэкIэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и Парламентым и депутатхэр зэкъуэту зэрылажьэр. Дауэ щымытми, зыхэт партым емылъытауэ, ахэр цIыхубэм я лIыкIуэщ, цIыхухэм яхуолажьэ икIи республикэм щыпсэухэм я сэбэп зыхэлъхэр пхагъэкIыну я къалэнщ. Аращ Iуэху еплъыкIэ зэхуэмыдэхэр щыщыIэм и дежи депутатхэм законопроект псори зэакъылэгъуу къыщIащтэр. Абыхэм къадэкIуэу, республикэм и къэрал властым законхэр къыдэзыгъэкI и органым и дэтхэнэ зэхуэсыгъуэми хиубыдэ депутатхэм я дежкIэ ди щIыналъэм мамырыгъэмрэ зэпIэзэрытыныгъэмрэ щыхъумэныр зэи зызымыхъуэж къа- лэнщ.
— КъБР-м и Парламентым и депутатхэр иужьрейуэ щыхахынум и пэ къихуэу псалъэмакъ куэд екIуэкIауэ щытащ зы мандат хэхыпIэ округхэр зэрагъэкIуэдыжам теухуауэ. Апхуэдэ округхэм щыхах депутатхэр абыхэм папщIэ Iэ зыIэт псоми яцIыхурт. АтIэ хэхыныгъэхэр дауэ емыкIуэкIами, иужькIэ властым и лIыкIуэ органыр къыщызэрагъэпэщым а Iуэхур сэбэп хъуа?
— Парт спискэхэм тету хэхыныгъэхэр зэрырагъэкIуэкIар сэ тэмэму къызолъытэ. Псом япэу жысIэнщи, пропорциональнэ хэхыкIэр парламент лэжьыгъэм и политикэ унэтIыныгъэр гъэлъэщыным хуэунэтIащ икIи зи Iуэху еплъыкIэкIэ нэхъ мащIэхэм я псалъэр къэлъыта хъунымкIэ Iэмалхэр къет. Мажоритарнэ хабзэм тету хэхыныгъэхэр щрагъэкIуэкIкIэ, текIуахэм я телъхьэу щымытахэм Iэ зэраIэтар зыщIыпIи къыщыхэщыжыркъым. Къызэгъэпэщыныгъэ Iуэхум и лъэныкъуэкIэ къапщтэмэ, хэхыныгъэхэр иджыпсту зэрырагъэкIуэкI щIыкIэм и ефIэкIыныгъэ нэхъыщхьэ дыдэу къэплъытэ хъунущ зы депутатым и полномочиехэр щыщхьэщахым и деж щIэуэ хэхыныгъэхэр къызэрагъэпэщу абыхэм ахъшэ трагъэкIуэдэн хуей зэрымыхъур. Парламентым и еплIанэ зэхуэсыгъуэм хэта депутатхэм ящыщ зыкъомым къулыкъу лъагэхэр къратурэ хэкIыжащ, ауэ хэхакIуэхэм Iэ щIаIэта партхэм я лIыкIуэхэм Парламентым и депутатым и мандату хуит къэхъуар иратыжащ. Зы мандаткIэ щыхах округхэм щыIэ хэхакIуэхэм езыхэм я депутатыр яцIыхуу зэрыщытам къытедгъэзэжмэ, цIыхухэм тэмэму япыщIа дэтхэнэ партми апхуэдэ ефIэкIыныгъэм къыдэкIуэ Iэмал псори къызэригъэпэщыфынущ.
— Республикэм и къэрал властым и гъэзэщIакIуэ органхэмрэ законхэр къыдэзыгъэкI органымрэ зэрызэпыщIам, ахэр зэрызэдэлажьэм арэзы укъищIрэ?
— ЗэрыгурыIуэгъуэщи, законхэр къыдэзыгъэкI органым и дежкIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ ар щIыналъэм и Iэтащхьэм, зэрыщыту властым и гъэзэщIакIуэ органхэм зэрадэлажьэм. Дэ иджыпсту шэч къытедмыхьэжу жытIэ хъунущ апхуэдэ лэжьыгъэр тэмэму зэрызэтеувар. Абы и фIыщIэкIэ законхэр гъэхьэзырынымрэ къэщтэнымрэ пыщIа лэжьыгъэхэр нэхъ зэуIуу йокIуэкI икIи ар сэбэп мэхъу республикэм къыпэщыт къалэнхэр дэгъэкIынымкIэ. Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Iэтащхьэ Къанокъуэ Арсен и жэрдэмкIэ КъБР-м и Правительствэм законопроект куэд игъэхьэзырурэ къыхелъхьэ. Апхуэдэ документхэр депутатхэм сыт щыгъуи даIыгъщ. Республикэм щыIэ политикэ, экономикэ зэпIэзэрытыныгъэм и джэлэсыр законхэр къыдэзыгъэкI органымрэ властым и гъэзэщIакIуэ органхэмрэ апхуэдэу зэгурыIуэу зэрызэдэлажьэрщ.
— Депутат лэжьыгъэр зэрырахьэкIым ехьэлIауэ сыт хуэдэ хабзэхэр зэтеува, сыт хуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэхэм захъуэжа?
— Псоми фигу къэзгъэкIыжыну сыхуейщ цIыхубэ лIыкIуэхэм я лэжьэкIэмрэ зэхэтыкIэмрэ зэман пыухыкIам жылагъуэм иIэ щытыкIэр IупщIу зэрыхэплъагъуэр. Абы и лъэныкъуэкIэ Парламентым и дэтхэнэ зэхуэсыгъуэри адрейм къыщхьэщокI. Илъэс 75-м къриубыдэу республикэм законхэр къыдэзыгъэкI и органым и лэжьэкIэм щIэуэ куэд къыхэхъуащ. Ауэ хабзэ нэхъыфIхэр хуэсакъыу яхъумэ. Совет Нэхъыщхьэм и япэ сессием щагъэувауэ щытащ дэтхэнэ хэхыгъуэми и япэ зэIущIэр зи ныбжькIэ нэхъыжь депутатым къызэIуихын хуейуэ. А хабзэр нобэм къэс ямыхъуэжауэ къокIуэкI. Зэи зызымыхъуэж нэгъуэщI зы хабзи щыIэщ: дэтхэнэ хэхыгъуэми и япэ сессиемрэ иужьрей сессиемрэ къызэIуах икIи зэхуащIыж къэралым, республикэм я гимнхэм щIэту.
Ауэ, зэрыгурыIуэгъуэщи, лэжьыгъэм къыщагъэсэбэп Iэмалхэм захъуэж, зэманым къигъэувхэм ятещIыхьауэ. Псалъэм папщIэ, 2011 гъэ лъандэрэ конституцэ мардэу уващ КъБР-м и Правительствэм иригъэкIуэкIа лэжьыгъэм кърикIуахэм ятеухуауэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Iэтащхьэм гъэ къэс отчет зэрищIыр. Тхьэмахуэ зэхуаку къэс зэ Парламентым и президиумым и зэIущIэхэм хиубыдэу Правительствэм иригъэкIуэкI лэжьыгъэм топсэлъыхь. Апхуэдэ зэманым депутатхэм я пащхьэ къыщопсалъэ IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм я щытыкIэмкIэ жэуап зыхь министрхэмрэ адрей къулыкъущIэшхуэхэмрэ, апхуэдэу къэпщытакIуэ, кIэлъыплъакIуэ органхэм, хозяйствэр зезыхьэ субъект инхэм я унафэщIхэр, щIыпIэ унафэр зезыгъакIуэ органхэм я Iэтащхьэхэр. Парламент кIэлъыплъыныгъэ егъэкIуэкIынымкIэ депутатхэм зыубгъуауэ къагъэсэбэп Iэмалхэм ящыщщ IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм я лIыкIуэхэр къызрихьэлIэ зэIущIэхэр къызэрызэрагъэпэщыр, апхуэдэ зэхыхьэхэр нэгъуэщI щIыпIэхэм зэрыщрагъэкIуэкIыр. СызэреплъымкIэ, апхуэдэ лэжьэкIэм сэбэпынагъ къехь, сыту жыпIэмэ цIыху куэд хэту дэтхэнэ гугъуехьри куууэ зэпкърахынымкIэ Iэмал ягъуэт.
Парламент кIэлъыплъыныгъэм и Iэмал лъэщу щыт парламент едэIуэныгъэхэр, лъэныкъуэ куэдым я лIыкIуэхэр зыхэт зэIущIэшхуэхэр жыджэру къагъэсэбэп Парламентым и комитетхэми. Апхуэдэ зэIущIэхэм IэнатIэ куэдым ехьэлIа Iуэху зэмылIэужьыгъуэхэм щыхоплъэ.
А псоми къадэкIуэу дэ зэпымыууэ къыдолъыхъуэ цIыху, гуп щхьэхуэхэм, экономикэм и IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм я Iуэхухэр къэзылъахъэ дэтхэнэ гугъуехьми и щхьэусыгъуэхэр нэхъ нэсу зэхэдгъэкIынымкIэ сэбэп хъуну Iэмалхэр. Апхуэдэ Iуэхухэм ящыщщ цIыхухэм яхэупщIыхьынри. Зы лъэныкъуэкIэ къапщтэмэ, ар хэхакIуэхэм я Iуэху еплъыкIэр къэпщIэн папщIэ хэкIыпIэ хъарзынэщ, абы къыдэкIуэу депутатхэмрэ властым и гъэзэщIакIуэ органхэмрэ тэмэму зэдэлэжьэнымкIэ дэIэпыкъуэгъущ.
Депутатхэр хэхакIуэхэм щIэх-щIэхыурэ яIуощIэ, абы къыдэкIуэу, зи щхьэ IуэхукIэ къекIуалIэ цIыхухэм яхуэзэну зэман къагъуэтыф. Апхуэдэ зэIущIэхэр зи фракцэхэр Парламентым хэт Урысейпсо политикэ партхэм я щIыналъэ жылагъуэ IуэхущIапIэхэми республикэм и муниципальнэ щIыналъэхэми къыщызэрагъэпэщ.
А псоми къадэкIуэу, КъБР-м и Парламентым и лэжьэкIэм дэтхэнэми щыгъуазэ зищIыфын папщIэ, зыхуэфащэ информацэр Интернетым иралъхьэ. Апхуэдэуи, Парламентым щыIэщ цIыхухэр пIэщIэгъуэкIэ здэпсалъэ хъун телефон. Жэщми махуэми абыкIэ къэпсалъэу дэтхэнэми хъыбар дигъащIэ хъунущ IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм законодательствэр къызэрыщызэпаудым теухуауэ. Апхуэдэу а телефонымкIэ цIыхухэр къагурымыIуэ Iуэхухэм щIэупщIэну е гугъуехь пыухыкIахэр дагъэкIынымкIэ дэIэпыкъуэгъу зэрыхуэныкъуэр къыджаIэну Iэмал яIэщ.
Аращи, къызэгъэпэщыныгъэ Iуэхухэм ехьэлIауэ къапщтэмэ, ди лэжьэкIэм щIэуэ куэд хэлъщ. Ауэ, сыт хуэдэ хабзэхэр зэтемыувэми, ди дежкIэ нэхъыщхьэ дыдэр республикэм исхэм ядэлэжьэнырщ, хэхакIуэхэм епсэлъэнырщ. Ар зэхъуэкIыныгъэ лъэпкъ имыгъуэту республикэм и къэрал властым законхэр къыдэзыгъэкI и орган нэхъыщхьэм илъэс куэд лъандэрэ къыдекIуэкI хабзэщ.
— Иужьрей илъэсхэм фи лэжьыгъэм хиубыдэу къэхъуа зэхъуэкIыныгъэхэм ящыщщ КъБР-м и Парламентым и деж щыIэ ЩIалэгъуалэ палатэр къызэрызэрагъэпэщар…
— Пэж дыдэу, ди республикэм и щIалэгъуалэм жэрдэмрэ жыджэрагърэ нэхъ зыхэлъ я лIыкIуэхэр зыхэт ЩIалэгъуалэ парламентыр Урысей Федерацэм и субъектхэм ящыщу 2007 гъэм япэу къызэзыгъэпэщахэм Къэбэрдей-Балъкъэрыр яхэтщ. ЩIалэгъуалэ палатэр къыщIызэрагъэпэща мурад нэхъыщхьэр ныбжьыщIэхэм я Iуэхухэр законкIэ зэблэгъэкIыным, абыхэм я хуитыныгъэхэмрэ я сэбэп зыхэлъхэмрэ хъумэным хуэунэтIауэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентым дэIэпыкъунырщ, апхуэдэу къэрал, политикэ лэжьакIуэ хъунухэр гъэхьэзырынымрэ къыхэхынымрэщ. Иджыпсту КъБР-м и Парламентым и деж щыIэ ЩIалэгъуалэ палатэм и ещанэ зэхуэсыгъуэр мэлажьэри, парламентар ныбжьыщIэхэм я лэжьыгъэр республикэм щыIэ щIалэгъуалэ зэщIэхъееныгъэм зегъэубгъунымкIэ сэбэпышхуэ зэрыхъуар си гуапэу къыхызогъэщ. ЩIалэгъуалэ палатэм республикэм и мызакъуэу, щIыналъэ зэхуаку, федеральнэ утыкухэми и цIэр щигъэIуащ. Дэ дегъэгуфIэ а палатэм нэхъ япэкIэ хэтахэми иджы хэтхэми ящыщу куэдым политикэми бизнесми зэфIэкI яхэлъу зэрызыкъыщагъэлъагъуэм. Абыхэм ящыщ куэд щIыпIэ унафэр зезыгъакIуэ органхэм я депутату хахащ, къэрал, муниципальнэ къулыкъущIэу ягъэуващ, языныкъуэхэр хьэрычэт Iуэхум хэзэгъащ.
— Псоми дощIэж 2010 гъэм и щIышылэ мазэм, Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округыр къыщызэрагъэпэщам щыгъуэ, уэ Кавказ Ищхъэрэ Парламент Ассоциацэ къызэгъэпэщыным теухуа жэрдэм къыхэплъхьауэ зэрыщытар. Уэ узипашэ органыр иджы а Ассоциацэм зэрыдэлажьэм и гугъу къытхуэщIыт.
— Езым и полномочиехэм япкъ иткIэ, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентыр хущIокъу Урысей Федерацэм и адрей субъектхэм я къэрал властым законхэр къыдэзыгъэкI и органхэм, апхуэдэу нэгъуэщI къэралхэм я парламентхэм зэрапыщIам зригъэубгъуну. Сэ къызэрыслъытэмкIэ, ар хуабжьу сэбэп мэхъу депутатхэм я зэфIэкIым хэгъэхъуэнымкIэ, апхуэдэу ди лэжьыгъэм и къызэгъэпэщыкIэр егъэфIэкIуэнымкIэ.
Хэхауэ жысIэну сыхуейщ КъБР-м и Парламентыр къыщызэрагъэпэща япэ илъэсхэм щегъэжьауэ ар Адыгэ Республикэм Законхэр къэзыщтэ и Зэхуэсым (Хасэм), Осетие Ищхъэрэ-Алание Республикэм и Парламентым, Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и ЦIыхубэ Зэхуэсым (Парламентым), Ингуш Республикэм и ЦIыхубэ Зэхуэсым, Тэтэрстан Республикэм и Къэрал Советым быдэу япыщIауэ къызэрекIуэкIыр.
Мыхьэнэ хэха иIащ Адыгэ Республикэр, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэр, Къэрэшей-Шэрджэс Республикэр зыхыхьэ Парламент Совет къызэгъэпэщыным теухуа зэгурыIуэныгъэм 1997 гъэм и бадзэуэгъуэ мазэм Iэ зэрыщIадзам. А зэгухьэныгъэм и къалэн нэхъыщхьэу щытар конституцэ, экономикэ зэхъуэкIыныгъэхэр егъэкIуэкIынымкIэ, цIыхухэм я хуитыныгъэхэмрэ я сэбэп зыхэлъхэмрэ къащхьэщыжынымкIэ, псоми я дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхухэр дэгъэкIынымкIэ хэкIыпIэ пыухыкIахэр къалъыхъуэнырщ.
Ипщэ федеральнэ округым и адрей субъектхэм ящIыгъуу КъБР-м и Парламентым 2001 гъэм и мэлыжьыхь мазэм Iэ щIидзауэ щытащ Урысей Ипщэ Парламент Ассоциацэр къызэгъэпэщыным теухуа зэгурыIуэныгъэм. Ар къызэрагъэпэщат хабзэр щытепщэ къэралым, демократием, урысей парламентаризмэмрэ федерализмэмрэ зегъэужьыным зэщIыгъуу телэжьэн, апхуэдэу политикэ, экономикэ, социальнэ зэхъуэкIыныгъэхэр егъэкIуэкIынымкIэ хэкIыпIэхэр зэщIыгъуу къалъыхъуэн папщIэ. КъБР-м и Парламентым и депутатхэр а Ассоциацэмрэ абы и комитетхэмрэ езыхэм я Iуэху еплъыкIэхэр щыпхагъэкIыу жыджэру лэжьащ икIи а зэгухьэныгъэм зегъэужьынымкIэ куэд зэфIагъэкIащ.
2010 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентым Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым Урысей Федерацэм и субъекту хиубыдэхэм я къэрал властым законхэр къыдэзыгъэкI и органхэм яхуигъэлъэгъуауэ щытащ Кавказ Ищхъэрэ Парламент Ассоциацэ къызэгъэпэщыпхъэу къызэрилъытэр. А жэрдэмыр ди гъунэгъу щIыналъэхэм я парламентархэми Урысей Федерацэм и Президентым и полномочнэ лIыкIуэу Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым щыIэми къыддаIыгъауэ щытащ. Абы ипкъ иткIэ Кавказ Ищхъэрэ Парламент Ассоциацэр къызэгъэпэщынымкIэ конференцыр Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентым Налшык къалэм щызэхуишэсащ 2011 гъэм накъыгъэм и 27-м. А конференцым Кавказ Ищхъэрэ Парламент Ассоциацэр къызэгъэпэщынымкIэ зэгурыIуэныгъэм Iэ щыщIадзащ, апхуэдэу а зэгухьэныгъэм и Уставымрэ Регламентымрэ къыщащтащ.
Кавказ Ищхъэрэ Парламент Ассоциацэр зытелажьэ мурадхэмрэ абы къыбгъэдэхуэ къалэнхэмрэ ди щIыналъэм зегъэужьынымкIэ мыхьэнэшхуэ яIэщ. Абыхэм ящыщщ Урысей Федерацэм и къэрал политикэр Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым и щIыналъэм щыпхыгъэкIыным телэжьэныр, Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу цIыхухэм я социальнэ, экономикэ, щэнхабзэ зэпыщIэныгъэхэр гъэбыдэныр, абыхэм я хуитыныгъэхэмрэ я сэбэп зыхэлъхэмрэ къащхьэщыжыныр, Урысей Федерацэм и субъекту Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым хиубыдэ псоми я дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ адрей Iуэхухэр дэгъэкIыныр. Къэгъэлъэгъуапхъэщ ди республикэм щыпсэухэми округым ис адрей цIыхухэми я сэбэп зыхэлъхэр хъумэным хуэунэтIауэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и депутатхэм а Ассоциацэм лэжьыгъэшхуэ зэрыщрагъэкIуэкIыр. Кавказ Ищхъэрэ Парламент Ассоциацэм и дэтхэнэ конференцми Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламеным законхэр къыдэгъэкIыным теухуа и жэрдэм зыбжанэм щыхоплъэ икIи ахэр адрей щIыналъэхэм щыщ ди лэжьэгъухэм къыддаIыгъ.
Сэ быдэу си фIэщ мэхъу Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу зэкъуэш лъэпкъхэм я зэныбжьэгъугъэр гъэбыдэным и лъэныкъуэкIэ Ассоциацэр къызэрызэрагъэпэщар икъукIэ зэрысэбэпыр. Дэ псори конституцэ мардэ пыухыкIам диту ди зэхуэдэ Iуэхухэр дэгъэкIыным дытелэжьэн хуейуэ аращ.
Парламент зэдэлэжьэныгъэхэм я лъэныкъуэкIэ мыхьэнэ хэха иIэщ федеральнэ законхэр гъэхьэзырыным теухуауэ Урысей Федерацэм и Федеральнэ Зэхуэсым ФедерацэмкIэ и Советымрэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентымрэ зэращIылIа зэгурыIуэныгъэм.
Парламент зэдэлэжьэныгъэ зэдегъэкIуэкIыным теухуауэ дэ зэгурыIуэныгъэхэр етщIылIащ Урысей Федерацэм и субъекту 16-м я къэрал властым законхэр къыдэзыгъэкI я органхэм. Къэгъэлъэгъуапхъэщ а зэгурыIуэныгъэхэм я нэхъыбапIэр зэращIылIэнымкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентым жэрдэм къызэриIэтар.
Парламент зэдэлэжьэныгъэм хиубыдэу дэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм къыщедгъэблэгъащ Кавказ Ищхъэрэм и республикэ псоми законхэр къыдэзыгъэкI я органхэм, Москва областым и Думэм, Ленинград областым Законхэр къыдэзыгъэкI и Зэхуэсым я делегацэхэр.
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм иIэ парламент зэпыщIэныгъэхэр Урысей Федерацэм и Федеральнэ Зэхуэсым, Урысей Федерацэм и адрей субъектхэм я къэрал властым законхэр къыдэзыгъэкI я органхэм дазэрыдэлажьэм къыщыувыIэркъым. Ди депутатхэм я лэжьыгъэр къызэрызэрагъэпэщым щыгъуазэ защIын папщIэ ди деж къэкIуащ Данием, Германием, Франджым, Куржым, Абхъазым, Осетие Ищхъэрэм я парламентхэм я делегацэхэр. Абы къыдэкIуэу, парламент зэхуаку зэпыщIэныгъэхэм зегъэубгъун икIи ахэр гъэбыдэн мурадкIэ, КъБР-м и Парламентым и депутатхэр Урысей Федерацэм и субъект куэдым, апхуэдэу нэгъуэщI къэралхэм щыIащ. Иужьрей илъэсхэм убзыхуа хъуащ парламентхэм я зэдэлэжьэныгъэр гъэбыдэнымкIэ Iэмал тэмэмхэр. Абы и фIыгъэкIэ, дэ зэпымыууэ щIэгъэкъуэн къыдощI къэралым и щIыналъэ зэмылIэужьыгъуэхэм щызэтеува лэжьэкIэ пэрытыр. Апхуэдэ зэпыщIэныгъэхэм я фIыщIэкIэ Урысей Федерацэм и субъектхэм къыщащтэ закон лъабжьэхэр зэпыщIа мэхъу икIи абы зэрыщыту къэрал псом и щIыналъэм щызекIуэ закон мардэхэм я зэщхьэщыкIыныгъэхэр егъэмащIэ. А псори хуэунэтIащ къэралым щыIэ федеральнэ зэхущытыкIэхэм я правовой лъабжьэхэр, зэрыщыту къапщтэмэ — урысей федерализмэр гъэбыдэным.
— Законхэр зэхэлъхьэнымкIи нэгъуэщI IуэхухэмкIи КъБР-м и Парламентым и лэжьыгъэр дэгъэкIынымкIэ куэд къыбгъэдохуэ законхэр зыгъэхьэзыр органым и Аппаратым. Абы и лэжьыгъэм уэ нэсу арэзы укъищI- рэ?
— Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентым иригъэкIуэкI лэжьыгъэм и гугъу щыпщIым деж, Аппаратым и мыхьэнэр гулъытэншэу къэбгъанэ хъунукъым. Абы законхэр гъэхьэзырынымкIэ лэжьыгъэм и правовой, документ лъэныкъуэхэр тэмэму икIи дагъуэншэу къызэригъэпэщыну и къалэнщ. Ди депутатхэр лэжьэн икIи зэфIэкIыу яIэр хабзэ мардэщIэхэр убзыхуным хуаунэтIын папщIэ, зыхуей псори яIэу жыпIэ хъунущ. Абыхэм къадэкIуэу Аппаратыр жыджэру хэтщ Парламентым иригъэкIуэкI Iуэху псоми. Ди деж къыщащтэ дэтхэнэ документми, ди гъащIэм хиубыдэу къэхъу сыт хуэдэ Iуэхуми я лъабжьэр Аппаратым егугъуу икIи емызэшу иригъэкIуэкI лэжьыгъэрщ. Ауэ а лэжьыгъэр нэм къыIуидзэркъым икIи абы и мыхьэнэр зэуэ къыбгурыIуэркъым.
Юбилейм и пэ къихуэу сэ си гуапэу сохъуэхъу КъБР-м и Парламентым и лэжьыгъэр къызэгъэпэщыным икъукIэ зэфIэкIышхуэ ябгъэдэлъу пэрыт лэжьакIуэхэу Аппаратым хиубыдэхэм.
— Республикэм законхэр къыдэзыгъэкI и органыр илъэс 75-рэ, КъБР-м и Парламентыр къызэрызэрагъэпэщрэ илъэс 20 щрикъум ирихьэлIэу депутатхэм сыт хуэдэ псалъэхэмкIэ захуэбгъэзэну ухуей?
— Япэрауэ, сигуми си псэми къабгъэдэкIыу фIыщIэ яхузощI зэхуэсыгъуэ псоми я депутатхэу социально-экономикэ, жылагъуэ-политикэ IэнатIэхэм я дэтхэнэ унэтIыныгъэми зегъэужьыныр къызэзыгъэпэща закон лъабжьэхэр зэтегъэувэным зэфIэкIышхуэ яIэу хэтахэм.
Иджырей хэхыгъуэм хиубыдэ депутатхэм сохъуэхъу егугъуныгъэ яхэлъыну, унафэ къыщащтэм и деж псори зэпалъытыну, абыхэм Iэ щIаIэт Iуэхур ди щIыналъэм и сэбэпым хуэлэжьэным и мызакъуэу, зэраныгъэ къихьынкIэ зэрыхъунури зэи зыщамыгъэгъупщэну, апхуэдэу жэуаплыныгъэм зыщамыдзеину, депутатым и дежкIэ нэхъ мыхьэнэшхуэ дыдэ зиIэр арщи — унафэ къыщащтэкIэ лIыгъэ зыхагъэлъыну. Депутатхэм къадэкIуэу сэ республикэм ис псоми захузогъазэ: узыншэу, насыпыфIэу фыщыт, фефIакIуэ. Дэ, законхэр къыдэзыгъэкI органым и депутатхэми, тхузэфIэкI къэдгъэнэнкъым фи Iуэхур дэзыгъэкIын зыхуэфащэ Iэмалхэр зэтедгъэувэн папщIэ. Дэ нэгъуэщI мурад диIэкъым, республикэм, абы щыпсэухэм дахуэлэжьэн, Урысейм дыхуэлэжьэн фIэкI. Шэч къытесхьэркъым дэ дяпэкIэ едгъэкIуэкIыну лэжьыгъэ- ми фIы къызэрыпэкIуэнум, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм зегъэужьынымкIэ ар сэбэп зэрыхъу- нум.
Епсэлъар
Батыр Любэщ.
