Иджырей тырку романным и лъабжьэр зыгъэтIылъа Нобель саугъэтым и лауреат Памук Орхъан
1952 гъэм мэкъуауэгъуэм и 7-м Истамбыл къыщалъхуа Памук Орхъан дунейм щынэхъ тхакIуэ цIэрыIуэхэм ящыщщ. Абы Тыркум, Германием, Франджым, Америкэм и Штат Зэгуэтхэм литературэмкIэ я саугъэт бжыгъэншэхэр къихьащ, ауэ псом ящхьэж хъуащ 2006 гъэм Нобель и саугъэтыр къызэрыхуагъэфэщар. Тырку къэралыгъуэм щыщу а дамыгъэ лъапIэ дыдэр япэу зратар Памукщ, ныбжькIэ щIалэу апхуэдэ лъытэныгъэ лъагэ зыгъуэтахэми ар ящыщ зыщ.
Памук Орхъан и IэдакъэщIэкIхэр бзэ 63-кIэ зэрадзэкIащ, къэрал куэдым абы и тхылъхэр мелуан 13 нэхърэ нэхъыбэу къыщыдагъэкIащ. США-м къыщыдэкI «Тайм» журналым 2006 гъэм къызэригъэлъэгъуамкIэ, Памук Орхъан хабжащ Iулыдж нэхъ ин дыдэ дуней псом щызиIэ цIыхуищэм.
Хэкур залымыгъэкIэ ирагъэбгынэу Тыркум и къухьэпIэбгъур, Измир къалэшхуэм пэмыжыжьэ Манисэ къалэм и Iэхэлъахэр псэупIэ зыхуэхъуа адыгэхэм ящыщщ Памук Орхъан къыщыхъуа унагъуэр. Ди жагъуэ зэрыхъущи, тхакIуэ цIэрыIуэр къызыхэкIар сыт хуэдэ адыгэ лIакъуэми, зэрахьэу щыта адыгэ унэцIэри зыщIэ щыIэжкъым, езы Орхъани ищIэжкъым, ауэ зэрыадыгэми шэч хэлъкъым. Унагъуэр иужькIэ Измир Iэпхъуащ, абы тIэкIурэ щыпсэуауэ, Истамбыл къэIэпхъуэжащ икIи 1952 гъэм Орхъан а къалэм къыщалъхуащ. Абы и адэшхуэри, и адэри, и адэкъуэшри я IэщIагъэкIэ инженерт. Орхъан и адэр IBM жыхуаIэ американ фирмэшхуэм и къудамэу Тыркум щыIэм и нэхъыщхьэу щытащ, и анэри, Шэкурэ гуащэ, унагъуэ лъэрыхьым къыхэкIат — 1700 гъэхэм Гирит къуажэм и уэлийуэ щыта Ибрэхьим пащэ и щIэблэм щыщт. И къуэш нэхъыжь Памук Шэукэт Истамбыл дэт Босфор университетым щрегъаджэ, экономикэм и тхыдэмкIэ профессорщ. Памук Орхъан къыщыхъуа, зыщапIа унагъуэм и «шыфэлIыфэр» белджылыуэ хыболъагъуэ 1982 гъэм тхакIуэм и Iэдакъэ къыщIэкIауэ дунейм къытехьа «Джэудэт-бейрэ и къуэхэмрэ» романым. НэгъуэщIу жыпIэмэ, езыр къызыхэхъукIам ещхь зы унагъуэ а тхыгъэм къыщегъэлъагъуэ.
Дуней псом къыщацIыху тхакIуэм и сабиигъуэмрэ щIалэгъуэмрэ щыкIуар Истамбыл и хьэблэхэм щыщу нэхъ къулейхэм я тIысыпIэу ялъытэ НишанташыкIэ зэджэращ. Илъэс куэдкIэ Орхъан щIэхъуэпсащ сурэтыщI Iэзэ хъуну. Апхуэдэ пщIыхьэпIэ-хъуэпсапIэхэм зэщIаIыгъэу ар щIэтIысхьащ унагъуэ бейхэм уасэ хъарзынэ щIату я бынхэр щрагъаджэ Рабырт колледжым. Ар къиуха нэужь, Истамбыл дэт техникэ университетым архитектурэр щадж къудамэми макIуэ, ауэ архитектори сурэтыщIи зэрымыхъунур щIэхыу къыгурыIуэри, еджа-пIэм къыпокIыж. Махуэ къэс умыкIуэми хъууэ журналистикэм щыхурагъаджэ институтым щIэтIысхьэжа нэужьщ Орхъан тхэн Iуэхум зэман нэхъыбэ хухихыф щыхъуар. А еджапIэ нэхъыщхьэр хъарзынэу къеух, аспирантурэми зрепщыт, арщхьэкIэ щIэныгъэрылажьэ хъуну гукъыдэж иIэтэкъыми, а Iуэхури псынщIэу хыфIедзэж.
1982 гъэм Памук Орхъан щхьэгъусэ хуэ-хъуащ унагъуэ хуэщIам япхъу Тюрегюн Айлин. НысащIэмрэ щауэмрэ зы хьэблэм къыщыхъуауэ фIыуэ зэрыцIыхурт. 1991 гъэм зэщхьэгъусэхэм хъыджэбз цIыкIу къахэхъуати, абы фIаща Рюйа цIэр Памук и «Тхылъ фIыцIэ» романым къыхахащ. Абы иужькIэ иджыри илъэси 10-кIэ зэбгъэдэсауэ, зэщхьэгъусэхэр зыр зым пэрыуэгъу хуэмыхъун щхьэкIэ зэгурыIуэри, 2001 гъэм зэбгъэдокIыж, ауэ я хъыджэбзыр зэдапIащ, зэрыгъэбиин, зэрыгъэхамэныр щыгъэтауэ, зэныбжьэгъу пэжу иджы къыздэсым зэхущытщ.
Памук Орхъан тхэн щыщIидзар 1974 гъэращ. Илъэситху докIри, дунейм къытохьэ абы и япэ романыр, «КIыфIрэ нэхурэ» зыфIищар, икIи газет гуэрым игъэува литературэ саугъэтыр а тхыгъэм къыхуагъэфащэ. ТхакIуэр романым фIыуэ холэжьыхьыж, къыщиIэт Iуэхугъуэхэм зрегъэужь, зрегъэубгъу икIи «Джэудэт беймрэ и къуэхэмрэ» фIэщыгъэцIэр иIэу 1982 гъэм къыдегъэкIыж, абыкIи нэгъуэщI саугъэт хъарзынэ къехь. Абы лъандэрэ сыт хуэдэ тхыгъэ и Iэдакъэ къыщIэмыкIами, саугъэт зэмылIэужьыгъуэхэр къыхуагъэфащэурэ къогъуэгурыкIуэ. 1984 гъэм итха «Унэ даущыншэ» романыр франджыбзэкIэ 1991 гъэм къыдагъэкI, «БыдапIэ хужь» романым 1990 гъэм США-м саугъэт лъапIэ къыщехь. «Уэс» политикэ романыр 2004 гъэм хагъэхьащ а къэралым къыщыдэкIа тхылъ нэхъыфIи 10-м. Апхуэдэу екIуэкIыурэ Памук Орхъан ящыщ хъуащ дуней псом къыщацIыху, зи тхылъхэр щызэIэпах тхакIуэхэм ящыщ зы.
1998 гъэм къыдэкIа «Сэ си цIэр Плъыжьщ» романыр бзэ 24-кIэ зэрадзэкIащ, апхуэдэуи Ирландием щагъэува литературэ саугъэт нэхъыщхьэри а романым кърат.
Айовэ университетым иригъэкIуэкI щIэныгъэ программэм хэту Памук Орхъан Америкэм щыIащ 1985 — 1988 гъэхэм. ТхакIуэ щIалэм и зэхэщIыкIымрэ и дуней еплъыкIэмрэ я къэухьым а курсым апхуэдизкIэ зригъэужьати, езым зэрыжиIауэ «и гъащIэ псом зихъуэжынри абы кърикIуащ». И япэ тхылъым щегъэжьауэ Памук и Iэдакъэ къыщIэкIыу хъуар цIыхухэм ящэхурт, литературэджхэмрэ критикхэмрэ я щытхъу къахьырт. Абы и романхэр пост-модерн жыхуаIэ лIэужьыгъуэм хабжэр. Хабжэ къудейуэ къэмынэжу, «БыдапIэ хужь», «Тхылъ фIыцIэ», «ГъащIэщIэ», «Си цIэр Плъыжьщ», «Уэс» романхэр а лIэужьыгъуэм и курыхыу, и щапхъэ нэхъыщхьэ дыдэхэм ящыщу къагъэлъагъуэ IэщIагъэлIхэм. Орхъан и IэдакъэщIэкIхэр «зэрипсыхь» Iэмэпсымэхэм щыщщ дыгъуасэ-нобэ, къухьэпIэ-къуэкIыпIэ, классикэ-иджырей, жьы-щIэ хуэдэ гупсысэ зэпэувхэмрэ еплъыкIэ зэблэухэмрэ. Памук и романхэм лIыхъужь лъэщ куэд хэтщ.
Тырку романым и лъабжьэр адыгэлI Мидхьэт (Хьэгъур) Ахьмэд игъэтIылъамэ, Памук Орхъан тырку литературэм и къэгъэшыпIэ нэхъыщхьэ дыдэхэм ящыщ зы, иджырей романым и лъабжьэр зыгъэтIылъа икIи зезыгъэужьа тхакIуэу, модернизмкIэ зэджэ лIэужьыгъуэм и лъагъуэхэш хъуауэ плъытэ хъунущ. Памук романист Iэзэу зэрыщытым къыщымынэу, жылагъуэ, лъэпкъ, жылагъуэ зэхэтыкIэ Iуэхухэми холэжьыхь, цIыхум хуэфащэ псэукIэм, хуитыныгъэхэм, демократием къызэщIиубыдэ гурыIуэныгъэхэм йогупсыс икIи и гурылъхэр щIэныгъэ зэхыхьэхэмрэ журналист зэIущIэхэмрэ щIэмыщтэжу къыщеIуатэ. Апхуэдэ интервьюхэм ящыщ зым, 2005 гъэм «Das Magazin» журналым (Швейцарием къыщыдокI) и лэжьакIуэм щепсэлъам, Памук Орхъан къыхигъэщащ Тыркум хыхьэ Анадолэ щIыналъэм «курд мин 30-рэ мелуаным нэблагъэ ермэлырэ щаукIауэ, ауэ апхуэдэ къэхъукъащIэ зэрыщыIар езым фIэкIа зыми хужымыIауэ». Ар зэрыжиIам щхьэкIэ Орхъан судым ират, Тырку къэралыгъуэр зыгъэпуд псалъэхэр жиIауэ, пцIы иупсауэ жаIэри. Ауэ иужькIэ судри трахыжащ, къаугъэ къызэрыкIа псалъэмакъри кIэщуэщ хъужащ, тхакIуэ цIэрыIуэм апхуэдэ гуэр жиIами ягъэ емыкIауэ, хуагъэгъуа щIыкIэу.
2006 гъэм жэпуэгъуэм и 12-м Памук Орхъан, Нобель саугъэт къратри, дуней псом щыцIэрыIуэ хъуащ. Абы и IэдакъэщIэкIхэр зэрадзэкIыурэ къыщыдагъэкIащ къэрали 100-м щIигъум. И адыгагъэмрэ адыгъэбзэмрэ фIэмыкIуэду, нарт хъыбарыжьхэм, пасэрей лъэпкъ IуэрыIуатэм, ди лъэпкъ тхакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэм еджэурэ къэтэджатэмэ, Тхьэм ещIэ абы хузэфIэкIы-ну щытам и инагъыр!.. Апхуэдэу щыт пэтми, ди гуапэу Памук Орхъан дохъуэхъу узыншагъэ быдэ иIэну, ефIэкIуэну, нэхъыбэрэ и адыгагъэр къызыхигъэщыну, и тхыгъэфIхэмкIэ дигъэгушхуэну.
Хъуажь Фахъри,
«Адыгэ псалъэ» газетым и обозреватель.
