Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Псалъэжьхэр
Псэр ящэри, напэ къащэху
Уи хъуэрыбзэ зымыщIэм уи гухэлъ жумыIэ.
Дыгъуэм и кIэр мыгъуэ мэхъу.
Зи щхьэ илъым и щхьэ урилъытынщ.
Куэд къыубжмэ, уи тхьэмадэжь и цIэри къыхэхуэнщ.
ЛIам гукъанэ хуащIыжыркъым.
ЛIыкIуэ яукIыркъым.
МащIэр фIыщIэ зымыщIым куэдри фIыщIэ ищIынукъым.
Нысэ мыхъунур жьантIакIуэщ.
Псэр ящэри, напэ къащэху.
Узыщымыгугъын ущыгугъмэ, уи гурыгъыр ижынщ.
Уи жьэ зэсэмэ, уи нэмыс мэкъутэ.
Уи напщIэ темылъ тумылъхьэ.
Уи щхьэм иумыпэсымкIэ нэгъуэщIым ухуэмыупсэ.
УмыщIэм ущIэупщIэныр емыкIукъым.
ФIы зыхуэпщIэм иумыхъуэныж.
ЖыIэгъуэхэр
Къыумылэжьа фIыщIэмрэ мылъкумрэ хъер пылъкъым
Унэгуащэ хахуэм мащIэри куэд ещIыф, хуэмыхум куэдри мащIэ IэщIохъуэ.
Унагъуэм къаугъэ илъмэ, быным я лъэр щIэкIыркъым.
Унэгуащэр япэ ищмэ, лIым и гъащIэр къоуфэрэнкI.
Щхьэгъусэ нэгъэсам цIыхухъу лIыгъэншэри гушхуэ ещIыф.
Зи мылъку зыфIэмащIэр гъунэжщ – зи акъыл зыфIэмащIэ гъуэтыгъуейщ.
Зи мылъку щысхьыракъым нэпсейр, нэгъуэщIым и мылъку зэзылъэфэлIэну хэтращ.
И гуащIэ зыхэмылъым щысхьыр мащIэщ.
Къыумылэжьа фIыщIэмрэ мылъкумрэ хъер пылъкъым.
Къулыкъум хэти пщIэ кърелэжь, хэти и напэр хелъхьэ.
Лэжьыгъэ удэзыхьэхыр тыншщ.
ЛIы зэрагъэунэхур и Iуэхущ.
МащIэр фIыщIэ зымыщIым нэхъыбэ хуэфащэкъым.
МыгъэзэщIа унафэм унафэ зыщIым и пщIэр егъэкIуэд.
Нэпсейр мылъкукIэ щIэбгъэнами, зыгуэр къыхуэту къыщохъу.
ПщIэ зыхуамыщI нэхъыжьым и унафэр гъэзэщIэгъуейщ.
Уи гугъуехь зыхэмылъыр гуэшыгъуафIэщ.
УимыIэм утегузэвыхь нэхърэ, уиIэм щыгуфIыкI.
ГубэщIыкI Владимир.
Тхыгъэ кIэщIхэр
Iэмал
Аслъэнхэр циркым щызыгъасэ щIалэщIэр шынэ хъуат. Абы къыфIэщIырт аслъэнхэм къепхъуэн хуэдэу защIу. ГъэсакIуэм ищIэрт апхуэдэ гупсысэхэр уи щхьэм иту абыхэм уахыхьэ зэрымыхъунур. Сыт атIэ Iэмалыр? Сыт ищIэнур? АбыкIэ ар ечэнджэщащ гъэсакIуэ нэхъыжьым икIи елъэIуащ и гъусэу кIуэуэ аслъэнхэм я щытыкIэм еплъыну.
ГъэсакIуэ нэхъыжьым игу ирихьакъым аслъэнхэм зэрызащIыр.
— НтIэ, сыкъыпыкIын ахэр гъэсэным? – жеIэ нэхъыщIэм.
АрщхьэкIэ модрейм ар идакъым.
— Хьэуэ, ар хъунукъым, — жиIащ абы. – Iэмал щыIэщ, теувапIэхэр зэхъуэкIын хуейщ. Ахэр бгъуэIуэщи, аслъэнхэр хуиту, къехуэхынкIэ мышынэу тетщ.
Арати, теувапIэхэр нэхъ цIыкIу, нэхъ бгъузэ ящIащ. Иджы аслъэнхэр шынагъуэу еплъыжыркъым я гъэсакIуэ щIалэм, зи Iуэху зэрахуэр, зэпымыууэ зэгупсысыр я теувапIэ бгъузэхэм къемыхуэхынырщ.
Гурунц Леонид, ермэлы тхакIуэ.
ЗэзыдзэкIар Къагъырмэс Борисщ.
КIыщокъуэ Алим къызэралъхурэ илъэси 105-рэ ирокъу
ТхакIуэхэу КIыщокъуэ Алим, КIэщт Мухьэз, Сокъур Мусэрбий, Мэзыхьэ Борис сымэ загъэпсэху. Шэджэм мэз. 1984 гъэ
Къуажэхьхэр
Кхъузанэм из мыхъур сыт?
Лъакъуэ щIэмыту щIылъэм щызекIуэ.
Дамэ темыту уафэм дэкIуей.
Псыхъуэм дэлъхэм я нэхъыбэ,
Бэр ежами, къахуэмыбж.
Хадэ гъунэм щызежэ,
Ди гъунэгъум ежэкI.
Кхъузанэм из мыхъур сыт?
Жьым кърихуэкI,
Псым зэи къыхэмыкI.
КIэ зимыIэ хъупIэрэ
Бжыгъэншэ хъушэрэ.
Удзым къытелыдыкI,
Дыгъэм трищыпыкI.
Зэхэзылъхьар Щоджэн Леонидщ.
ЖЭУАПХЭР:
Пшагъуэ. Пшахъуэ. ПсыIэрышэ. Псы. Толъкъун. Уафэ, вагъуэ. Уэсэпс.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
ТебэкIэ гъэжьа былымыл гъэгъупцIа
Лы гъэгъупцIар см 2 и Iувагъыу, г 40-50 хъууэ, хуэкIыхь цIыкIуурэ зэпаупщI. Сэхуран дагъэр тебэкIэ къагъэплъ, абы лы упщIэтар халъхьэ, дакъикъи 4 — 5-кIэ ягъажьэ, зэрагъэдзэкIри мафIэр цIыкIу ящI, и щхьэр тепIауэ хьэзыр хъуху дакъикъэ 20-25-кIэ ягъажьэ зэIащIэурэ. Iэнэм щытрагъэувэкIэ пIастэ хуабэр бэлагъыщхьэурэ тепщэчым иралъхьэ, абы и щIыIум лы гъэжьа пщтырыр тралъхьэж, лыр зэрагъэжьа дагъэри тракIэж.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ): лы гъэгъупцIауэ —
г 260-рэ, сэхуран дагъэу — г 50.
Шху
Шэр кIэримысхьэн щхьэкIэ, шыуаным псы щIыIэ ирагъэжыхь, итIанэ шэр иракIэри пэшхьэкум трагъэувэ, мафIэ цIыкIу дыдэм тету, и щхьэр техауэ дакъикъэ 25 — 30-кIэ ягъэпщт. Къытрахыж, и хуабагъыр градус 45-м нэсыху ягъэупщIыIу, абы шэ хуабэ тIэкIу зыхэт шхупцIатэ хакIэри фIыуэ зэIащIэж. Шэм и щхьэр трапIэ, зэщIауфэри хуабапIэм сыхьэтитIкIэ щагъэт.
Ар зэрыт кIэструлыр ягъэхъейркъым. Бгъэхъеймэ, шхур пцIэнукъым е пцIэгъуей хъунущ. Шэр пщтырыIуэу шхупцIатэр ебдзмэ, шхур гуащIэ мэхъу, упщIыIуауэ ебдзмэ — шхур пцIэгъуей пфIэхъунущ.
Шху пцIар зэщIахри ямыгъэсысу щIыIапIэм ягъэув икIи упщIыIуху щагъэт. IэфI ящIыну хуеймэ, щагъапцIэкIэ фо е фошыгъу халъхьэ хъунущ. ЩIакхъуэ, лэкъум, мэжаджэ, чыржын, пIастэ дашх. Къудейуи ираф.
Халъхьэхэр: шэуэ — г 2000, шхупцIатэу — г 50, псы щIыIэу — г 50.
«Лъэпкъ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
Прозэу тха усэ
Щэху
Макъамэ гуапэм ещхьщ уэ птеухуа гупсысэр. А макъамэр зэхэсхыху, дунейр нэхъ дахэ хъууэ къысщохъу. А макъамэм удзыр догъагъэ, псынэпсыр доуэршэр, уафэ лъащIэм срегъаплъэ. Апхуэдиз дахагъэ къызэрыщыр уи нэгу зэлъыIухарщ. Хьэуэ, уэ езым уи нэгу дыдэм апхуэдэу хуиту сиплъэфын, насыпри спэжыжьэIуэщ – зи гугъу сщIыр уи сурэтырщ. Аращ гукъэкIыжым сыхэзышэжыр.
ГукъэкIыж… ГурыщIэм зыкъыхиукъуэдият си гъащIэм. Си Iуэху лъэпкъ хэмылъу ар си гум уэ пхухиха гурыщIэт. Си гупсысэр зэрыхуейуэ абы уэ птриухуат. Гур нысфIэкIуасэрти, куэд дыди зыхимыщIыкI уи гъащIэм зыщигъафIэрт. Ирикъуртэкъым зыгъэфIэнкIи. Пщэдджыжь хьэуа къабзэкIэ ирикъу зэрыщымыIэм хуэдэт. Си Iэр ныпхуэсшиямэ, си Iэпэр бубыду уи лъахэм сипшэну къысщыхъурт. Iэджэуи дахэу къыщIэкIынщ а лъахэр… дыгъэпсыр удз гъэгъахэм яхуэгуапэу, псынэпсыр зэнзэныпсу къабзэрэ-къабзэу, уафэр бзыгъэу, бзухэм я уэрэдым а псор нэхъри гуакIуэ щIэхъукIыу. Си фIэщ хъуркъым уи лъахэм уафэр щыгъуагъуэуи щыхъуэпскIыуи. Псэ къабзэм и лъахэм ахэр щыхабзэкъым. Абы сипшамэ, сигу пэщыху, уи нитIым сыщIэплъэнт, си гур уи Iэгум нислъхьэнт, си гъащIэр уэстынт. Уэри абы ущыгуфIыкIыну хъунт. Ауэ… А гур уэ тыгъэ пхуэсщIын щхьэкIэ, зыгуэрым къытесхын хуей хъунт. СыткIэ ухуейт уэ зыгуэрым и насып зыгъэлъэпэрэпа, и гъащIэр зэхэзыуIухьа гу?! Ар си щIыбагъкIэ къыщынэ гъащIэ Iыхьэт. СиутIыпщыртэкъым, зы лъэбакъуэ закъуи нызигъэчыртэкъым. МащIэуи сыхузэгуэпырт, уи деж сынэзышэну гъуэгур зэрыIуищIэм щхьэкIэ. Ауэ, ари сэрат зи гъащIэр, сэ езым сыухуэжат. Налъэ-налъэу, ткIуэпс-ткIуэпсу, сыхуэсакъыу, сегугъуу. Иджы дэнэ схьыжын?! КъэзгъэIэса, зэзгъэса гъащIэр хыфIэздзэу дакъикъэм схуэгъэщэщэжынутэкъым.
ГъащIитIыр зэдекIуэкIыфынутэкъым, апхуэдиз нурым нэр щигъэункIыфIыкIынут. Абы насыпыншагъэ къыхэкIынри зыхуэIуа щыIэтэкъым…
Арати, къыскIэлъыхъуапсэу си щIыбагъ къыдэзна гъащIэм згъэзэжри, мыдрейм си гур къыхэзнащ. ТIури Iыхьэншэ хъуакъым. Ауэ гур зейм дэнэ щищIэн апхуэдэ тыгъэ хуащIауэ… Апхуэдэ къулеягъэ иIэу и пщIыхьэпIи къыхэхуэу къыщIэкIынукъым. Ауэ щыхъукIи, гур насыпыфIэщ. ИIэщ зыми зэхимыха, нэбгъузкIи зыIумыплъа щэху. Лъагъуныгъэ щэху.
Гугъуэт Заремэ.
Газетеджэм и усэ
ШэрIужь Аслъэн
Анэдэлъхубзэ
Псэр Iэпкълъэпкъым щIымыгъужмэ,
ГъащIэу иIэр иухащ.
Лъэпкъым бзэр Iурымылъыжмэ,
И пщэдейр дыгъуасэ хъуащ.
Зи дыгъуасэр зымыщIэжым
И пщэдейр хуэмыубзыху,
Зи блэкIар зыщыгъупщэжым
Имылъагъу пщэдейм и нэху.
Хамэ лъэпкъхэм я бзэр пщIэныр
Ар хъуэпсэгъуэщ, пцIы хэмылъ,
Ауэ уи бзэм уепцIыжыныр
Ар икIагъэщ, уигу игъэлъ.
Уэ ухъуам къулыкъущIэшхуэ,
Лъэпкъ унафэ уи пщэ дэлъщ,
Абы щхьэкIэ бзэм фIыщIэшхуэ,
Уэ умыщIэми, бгъэдэлъщ.
Зызэман бзэр димыIэжмэ,
Лъэпкъыу зым дыкъимыбжын,
Дэ лъэпкъ щхьэхуэу дамыбжыжмэ,
Къулыкъу хэти къуитыжын.
Анэм и бзэм пщIэ хуэзыщIыр
Хуэпэжынщ псэуху и лъэпкъ,
Языныкъуэм бзэр зымыщIэр
Щхьэ нэхъ хъурэ къулыкъущIэкъу.
«Адыгэ псалъэ»
Нэхъапэм «Ленин гъуэгу» газетым
ЩыщIэздзащ уи тхыгъэхэм седжэн
Гъуэгур гурыIуэгъуэт, ауэ «Ленин»
СщIэртэкъым абы щIыхуейр гуэтын.
Гъэхэр блэкIыурэ, зехъуэж дунейм,
Хабзэм хопщэфIыхь тетыгъуэр зейр —
Къемызэгъыу ялъытар дыгъуасэ,
Хабзэ хъуауэ нобэ драгъасэ.
Мызэ-мытIэу уи цIэр яхъуэжами,
Лъэпкъым ухуэпэжу укъэнащ,
Къэрал хабзэр дэнэ ямышами,
Адыгэбзэм уи Iуэху теухуащ.
Тхыдэм и пэжыпIэр къэптIэщIыжу
Уэ ди пащхьэм нобэ къыболъхьэж,
Икъухьа лъэпкъ бынхэм я лъэужьыр
Дэнэ щIыпIи къыщыболъыхъуэж.
Нобэрей ди гъащIэм теухуауэ
Гу лъытапхъэу зыри блумыгъэкI,
Адыгэбзэм ар къибгъэтIэсауэ,
Махуэ къэскIэ къытхудыбогъэкI.
Жьыми щIэми хуэгъэзащ уи псалъэр,
Къэхъукъым Iуэху уэ мыхьэнэ зумыт.
Лъэпкъым ухуопсэу, «Адыгэ псалъэ»,
Уэ ущIимыджыкIыу зы къытхремыт.
Сыадыгэщ
Слъагъужу си щхьэр лъагэу,
Сопсэу тIэкIу зызгъэпагэу,
СощIэж сызыгъэпагэр —
Сытетщ дунейм адыгэу.
СIурылъу адыгэбзэр
Сытетщ адыгэ щIыгу,
СхэтыхукIэ адыгэпсэр,
ЩIэлъынщ пагагъ си нэгу.
Си хабзэр си хъумакIуэщ —
ЕмыкIу къызимыгъэхь,
ЗекIуэш сызэрызекIуэр
Хуалъхуащ гъуэгуанэ кIыхь.
Си фащэр щызытIагъэр
Куэд мэхъу, яфIэгурыхьщ,
Зезымыхьэж си лъэпкъыр
Сэ мэхъур сфIэгуэныхь.
Къэщтэж, шэрджэс, уи хабзэр,
Уи фащэр щытIэгъэж.
УпщIэхэмылъми шабзэр,
Щолэхъум зэ шэсыж.
ЩIэзашэу бом щIэтами,
ЛIэужьыр мыкIуэдынщ,
Шы гуэр уэ къыпщIэнауэ,
ЛIыухъумэ, шыпхуэхъунщ.
ГушыIэхэр
Мыхъунур хэдзи
Бердрэ Бибердрэ зэныбжьэгъут. Зы хьэблэ щалъхуат, зы класси щеджат, дзэм щашами, зы ротэ хэтат. Зэгъусэу лажьэрт. Плъагъунутэкъым а тIур зэмыдауэу, зэрымыгъэкIийуэ. Берд вы гъэшхауэ пIащэт, Биберд абы и бгырыпх пхапIэм нэс къудейт. Берд ауан щIыпIэу иIэр Бибердт. Мыдрейми и ныбжьэгъум кIэщIэпIэскIуэныр зыхилъхьэ щыIэтэкъым. КIэщIу жыпIэмэ, зэрылъагъууи зэрымылъагъууи хъуртэкъым. Махуэ гуэрым Iуэху яIэу а тIур щызэхуэзэну сыхьэт бжыгъэм Биберд къыкIэрыхуат.
А Iуэхум игъэгубжьа Берд и ныбжьэгъур къызэрысу жьэхэлъащ:
— Мырелъ мыр, си кIагуэжь хыфIэздзэжам къыхадыкIа лъэпэд кIэщI нэхъей! Щхьэ укъыкIэрыхурэ?
— Сыхуитти сыкъыкIэрыхуащ! Уи Iуэху хэлъ сыкъыщIыкIэрыхуам?!
— Тхьэм щхьэкIэ фыкъысхуеплъыт мы хугу хьэдзэм парашюткIэ къепкIэ щхьэ цIыкIу макъышхуэм! Мыр зи цIыкIуагъ укъигъэпэжын?
— Уэ мыхъуну пхэлъыр пхадзмэ, сэ схуэдизи къыпхэнэжынукъым! – икIуэтакъым Биберд.
Думэн Мурадин.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 5. Таурыхъ, псысэ, … 6. … къищтауэ, гум щIэщIа шитIым языр яхуекъуркъым. 9. ЛIы хахуэ, зэуапIэ губгъуэм щхьэмыгъазэу зыкъыщызыгъэлъэгъуа. 10. Къалмыкъ … е фошыгъу … 12. Унагъуэ псэущхьэ. 15. Совет Союзым и ЛIыхъужь Къуэныкъуей … 16. Хадэм ирагъэувэ бзугъащтэ. 17. Чыцэм къыпыкIэ пхъэщхьэмыщхьэ ткIыбжь хъурей цIыкIу. 18. Iуэ е хадэ ихьэпIэм Iуагъэувэ. 20. Сабийхэр школ пщIантIэм щызэрызохьэ, … къэпщIауэ. 23. Жэмтхьэлэ къыщалъхуа адыгэ генерал. 24. Пщы зэрыхьэ … мэхъу. 25. … щытхъуи, щIэр къащтэ. 28. Лым щхьэкIэ языныкъуэ сабийхэм жаIэ хабзэ псалъэ. 29. ЩэкI пхъашэ Iув. 31. ЛъахъшапIэ щIыпIэ. 32. ЦIыху Iэдэб, псалъэмакъыншэ, мамыр. 34. ЩIымахуэ щыгъын. 35. И анэ …, ипхъу къашэ. 37. Бжьэхэм я фо зэхуэхьэсыпIэ. 39. Америкэ Ипщэм хиубыдэ къэрал. 41. СССР-м щызекIуэу щыта ахъшэ жьгъей, щIакхъуэ хужь къыщIэкIыу. 42. ЛэжьакIуэжьым и Iэгум … трищIащ.
Къехыу:1. Дунейр щыщIыIэм деж адкIэ-мыдкIэ трищIэ уэс пIащIэ. 2. Гагариныр япэ дыдэу здэлъэта щIыпIэ. 3. А жыгым пщIий къыпокIэ. 4. Махъсымэ щащIкIэ халъхьэ пщагъэ. 7. Дурэш. 8. Уаз щату мэжджыт кIуэцIым иIэ щIыпIэ щхьэхуэ. 11. ЦIыху Iэл, гущIэгъуншэ. 13. ТхъуцIынэ щыщIахукIэ къанэ псыр. 14. Кхъуей … е хъарбыз … 19. Беларусь къэралыгъуэм щыIэ Къалэ-быдапIэ ЛIыхъужь. 21. Зи щхьэгъусэм къыбгъэдэкIыжа цIыхубз. 22. Щыхь ин лъэпкъ. 26. Мэлбахъуэ Тимборэ и ужькIэ КПСС-м и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым и япэ секретару хаха. 27. Связисту Хэку зауэшхуэм хэта, Совет Союзым и ЛIыхъужь. 29. ЗэкIэлъхьэужьу гъуэгуанэ техьа шыгу зэщIэщIа гуп. 30. Псы Iуфэ мывалъэ-пшахъуалъэ. 33. Егъэлеяуэ дунейр щыщIыIэ зэман. 36. Нартхэм я гъукIэ. 37. Чы-бжэгъу … 38. Iэпхъуамбапщэм и бгъуагъым хуэдиз пщалъэ. 40. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, апхуэдэ цIыхур щыту малIэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Бадзэуэгъуэм и 6-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:1. Къанж. 4. Армум. 7. Собэ. 9. Гъуо. 10. Хъун. 11. Къута. 13. Алъп. 15. ФэрыщI. 16. Лэкъум. 17. Щыгъэ. 18. Шыд. 19. Ней. 21. Бжьы. 23. ТIэкIу. 24. Чын. 26. Къурэ. 27. Ауз. 29. Кумб. 30. Сауд. 34. Лашэ. 36. УIэгъэ. 37. Зым. 38. Нэм. 39. Зэ. 40. Уз. 44. Шэпхъ. 45. Ныбгъуэ. 46. Пхъэр.
Къехыу:2. Ажэгъуэмэ. 3. Жей. 4. Ажэгъафэ. 5. Мэл. 6. МэшбащIэ. 7. Сэхъу. 8. БгъуэнщIагъ. 11. Къурмэн. 12. Аргъынэ. 14. Пащты. 20. ЕнтIыр. 22. Жьынду. 25. Мамхэгъ. 26. Къундуз. 28. Залым. 31. Абазэхэ. 32. Жумэрэн. 33. Шэнтиуэ. 35. Шыбзыхъуэ. 41. Щихъ. 42. Къэб. 43. ЩIэп.
