ПащIэ Бэчмырзэ и усэ пычыгъуэхэр
1980 гъэр екIуэкIырт. ЩIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым щылажьэ Нало Заур деж зы махуэ гуэрым сыщIыхьауэ къызжеIэ:
— ДжэбрэIил (и-м трикъузэурэ зэпишу), Локъан деж дышэ Зырамыкурэ сэрэ, уи адэшхуэм теухуауэ депсэлъэнут.
— Хъарзынэкъэ-тIэ, — жызоIэ, — ауэ уи закъуэу фIэкI усшэнукъым!
— Iэгъу, ар сыт щхьэкIэ? — жи Заур.
Сэри къыпызощэ:
— Бэрэгъун Владимир сэрэ Зырамыку и гъусэу илъэсиблкIэ дызэрызэдэлэжьар пщыгъупщэжа, адыгэ пшына-лъэхэр Володэ сэрэ нотэм иддзэжу, магнитофоныжь ныкъуэкъутэр Зырамыку къытхуригъауэу? Абы фыщысшэкIэ уэрэд къыхидзэнщ, сэ афIэкIа седэIуэфынукъым!
Заур мэдыхьэшх уфафэу (иджыри гъур хъуатэкъым), итIанэ Зырамыку къыщIешэри жреIэ:
— Мис, къэсшащ, ауэ уэрыншэу фIэкI идэркъым, сэ абы и макъым афIэкI седэIуэфынукъым, жеIэ.
— Ари ар, жи Зырамыку, — ар псэууэ сэ сытыншынукъым, нэхъ жьэ сыр мы уафэ щIагъым щIэткъым…
— Заур, — жызоIэ, — си анэр Джэрмэншык щыIэщ, и шыпхъу нэхъыщIэ Бабыху ипхъу нэхъыжь Лацэ деж.
— Аракъэ-тIэ фIыр, зэшыпхъуитIым депсэлъэнкъэ.
— Содэ, — жызоIэ, — ауэ дыщыкIуи дыкъыщыкIуэжи Зырамыку Мэлэчыпхъу и пшыналъэр къыIурыщэщу дыкIуэнумэ…
Адыгэ хъыбар Зырамыку жебгъэIэжу ущысыныр гухэхъуэкъэ! Ар дауэт Мэлэчыпхъу и пшыналъэм къызэреджэр! Жэщи махуи уедаIуэ хъунут, ауэ уэрэд жимыIэу.
… Мы псалъэмакъыр «къыщIешынэуэжар» адэкIэ къэкIуэнум и щIэ- дзапIэщи аращ.
Джэрмэншык дыкъыздикIыжым, Заур жызоIэ Бабыху и адэм и усэ сигъэтхыжауэ зэрызиIэр, тхылъым зэрихуам къыщхьэщыкIыу.
— АтIэ зэшыпхъуитIым дащепсалъэм щхьэ зыри жумыIарэ, апхуэдэу уделэ хъун? ЗанщIэу си деж къэгъэс а уигъэтхыжар, — жи Заур.
Абы щыгъуэм Заур и лъэIур схуэгъэзэщIакъым: си Iэрытххэм тхылъымпIэ кIапэр хэкIуэдат, сэри абы щыгъуэ сежажьэу утыку силъэдэфатэкъым, Бабыху сигъэтхыжам теухуауэ.
Иужьрей илъэсиплIым си Iэрытх- хэм сыхэсщ, зыри къэзгъэнакъым тIэу-щэ сызэмыплъа, хъун зыгуэр къыхэкIмэ, тызотхыкIыж. Апхуэдэу зы махуэ къыхызох Бгъэжьнокъуэ Заур схуищIауэ щыта «тхылъыпхъэр», ар зэзгъэдзэкIыурэ апхуэдиз илъэскIэ сымыгъуэтыжа тхылъымпIэ напэр къы- докI, Бэчмырзэ и усэ иту! ЩхьэфэцкIэ сиIэтат сыкъыщеджэжам. АдэкIэ къэкIуэну псалъэмакъри мы усэм къишащ…
Псалъэмакъ жьыч куэди, мышу куэди екIуэкIащ ПащIэ Бэчмырзэ и «Дыщэ пхъуантэм», нобэ дэ тщIэ усэхэм я нэхъыбэм Iэ мыгъуэкIэ зэрыхэIэбам къихьам теухуауэ.
Насып адыгэ лъэпкъым диIамэ, Бэчмырзэ и «Дыщэ пхъуантэр» а зэман щIэпхъаджэм къыщынэнтэкъым е къэна и усэхэм зыри хэIэбэнтэкъым.
Бэчмырзэ и тхылъ къыдэкIахэм псоми «Псалъэ пэжхэр» жиIэу итщ. А фIэщыгъэцIэр фIэзыщари щыфIащари IупщIкъым…
А псалъэ пэжхэм хэт мы зы пычыгъуэр Бэчмырзэ итхахэм я нэхъыфI дыдэхэм щыщщ. Тхылъым зэритым хуэдэу къызохь:
Щхьэхуещэ гупхэр
щымыIэгъатэмэ,
Дунейр тхъэжыгъуэу фIэкIынт:
Захуэр щIахъумэри хьэхур
къаIэтыр,
Пэжыр къыупсэлъмэ, лъы
пхущIагъэткIур —
Апхуэдэ гъащIэм си хьэ теджагуэ,
Апхуэдэ уджым сыхремыхьэ.
Уей зэманыжьу
шыдыгъу зекIуэкIэ,
ЕмыкIур екIуу зылъытэ,
Тутырыкъуршхэр IейкIэ
уогъэтхъу,
Уэ уи хъыринэм ещIэр мэунэхъу,
Хъун лъэпкъ жумыIэурэ
гъащIэр соух,
Си хьэдырыхэри
къысхуогъэIэгъуэ.
Мы усэр къызэрысхар Къэрмокъуэ Хьэмид и псалъапэ иту 1974 гъэм къыдэкIа тхылъырщ.
1978 гъэм Бабыху Нартан къэкIуэ-жат, езыр Къэхъун къуажэ Анимокъуэхэ исащ.
А гъэмахуэ жэщ дахэм зэшыпхъуитIым жаIэн ягъуэтынтэкъэ! А жэщым «Дуней» жери Бабыху сигъэтхыжауэ щытар тхылъым ихуащ, ар зы пычыгъуэшхуэт. Ауэ нобэ фи пащхьэм ислъхьэ усэр Бабыху сигъэтхыжам дауэ «къыгуэхуами» сщIэжыркъым, телъыджэращи — къыкъуэкIыжащ. Адыгэм жиIакъэ: Iэм имыщтэ кIуэдыркъым! ИтIанэ, дауэ уигу къэмыкIыжынрэ «Iэрытххэр мафIэм исыркъым» жызыIар.
Усэр тедза зэрыхъуамрэ Бэчмырзэ и пхъум зэрыжиIамрэ зэвгъапщэ:
Лэгъунэ пэшу дуней дахащэр
Щхьэхуещэ гупым зэтракъутэ,
Утыку ихьамэ — хьэуэ зэрошх,
Шхыдафэ защIурэ пэжыр
щIахъумэ.
Iэнэ техъуахъуэ — Iэнэ техъуанэщ,
Апхуэдэр куэдщи цIыхур токIуадэ.
Апхуэдэ гъащIэм си хьэр
тиджагуэ,
Апхуэдэ уджми сыхремыхьэ.
Уей зэманыжьурэ
шыдыгъужь кIуэкIэ,
ЕмыкIур екIуу зылъытэ,
Тутыр къуршыр IейкIэ уогъэтхъу,
Уэ уи хъыринэм ещIэр мэунэхъу,
Хъун лъэпкъ жумыIэу
гъащIэр соух,
Си хьэдырыхэри
къысхуогъэIэгъуэ.
Мы къэтхьар тIури зы усэщ, ауэ, ди жагъуэ зэрыхъущи, зэрыхэIэбар мыбы IупщI къещI. Мы зы усэрамэ ди насыпт… куэдыIуэ кIэщIатхыхьащ.
Иджыпсту къэсхьыну теплъэгъуэ цIыкIур сэзыгъэтхыжар хъыбар, уэрэд куэд зыщIэу, гушыIэ дахащэ зыбгъэдэлъу зи гъащIэр зыхьа Бжэм- бей Гъузерщ, къэзыIуэтыжар Нартан къуажэ щыщ, ПащIэ Бэчмырзэ фIыуэ зыцIыхуу щыта Хьэту ТIалэщ (Iэщыхъуэ). Сэ щыстхыжар 1993 гъэм и мазаем (февраль) и 4-рщ.
Гъатхэ мыхъумыщIэр,
Сымаджэ щIыкIейр,
Пэгун Iэлъэныкъуэр,
Хьэтыкъ ныкъуитIыр,
Гъатхэ мэкъуншэр,
Шыншэ къэрэгъулыр,
Лым и щымыIэгъуэр,
Мы удз къэмыкIыр,
Мы фыз кIийрейр,
А къомым сакъелрэ
Апрелым симыхьу
Майм сытехьэжтэм —
ТхьэлъэIу сщIыжынт.
Мыбдеж щынэрылъагъущ ПащIэ Бэчмырзэ гушыIэфу, езыр зыщыдыхьэшхыжыфу зэрыщытар, нэгъуэщIу жыпIэмэ зэры-ГъукIэжьейр игъэгъуэщакъым. АдэкIэ къэтхьыну щапхъитIри Бэчмырзэ и щIэнакIэхэм щыщщ. Ауэ абы и пэ къихуэу жысIэну сыхуейт: 1865 гъэм хьэблиблу зэгуагъэхьауэ щытащ Къылышбий хьэблэ иужькIэ зыфIащыжар. А блым щыщу Алъысчырей хьэблэмрэ ХьэIупэ хьэблэмрэ кIуэдащ, адрей тхур мыпхуэдэу Бэчмырзэ къигъэлъэгъуащ.
Агъзыгъейр мэдыгъуэ,
Къылышбий хьэблэр йоджэ,
Хьэуд къуажэр мэджэгу,
Къесын хьэблэр мэлажьэ,
ГъукIэжьейр мэгъуэгурыкIуэ.
Мыр сэзыгъэтхыжар Урыс Мухьэзирщ, езым къыжезыIар и адэ Урыс Мухьэмэдщ (Къесын хьэблэщ).
КъыкIэлъыкIуэ щIэнакIэ цIыкIури сэзыгъэтхыжар Нартан щыщщ. Си жагъуэ зэрыхъунщи, тхылъымпIэ кIапэр сфIэкIуэдащ, ауэ жиIар сигу къинащ:
Агъзыгъейр ефэнды хуэмыщщ,
Iэхъуэ зэхъуэкIщ,
Джэдэщ хуеплъэкIщ,
Шы лъэгу щIэплъэщ
(дыгъущ жыхуиIэщ).
Мы гъэмахуэ икIам КъБР-м и Композиторхэм я союзым и правленэр зыщIэсым зылI къыщIохьэ: «ХьэIупэ ДжэбрэIил сыхуейт», — жеIэри.
— Къеблагъэ, ухуеймэ, къэбгъуэтащ, ар сэращ, — жызоIэри согъэтIыс.
Ар Хьэжнэгъуей Борист, къыщIэкIуар сызэригъэцIыхуну арат, абы и анэ Бекъан Дарихъан къыжриIагъэнт Бекъанхэрэ (Къармэхьэблэ) ПащIэхэрэ яку дэлъ зэIыхьлыныгъэр. ПащIэ Бэчмырзэ и адэ Машэ и шыпхъущ Бекъанхэ къэзылъхуар. Си анэ Локъан сигъэтхауэ щытащ я щIалэхэм я цIэр, ауэ сщIэжыркъым. Хьэмдэхъухэ Нагъуэ, Дарихъан къэ-зылъхуам, си анэм куэдрэ и гугъу ищIыжу щытащ.
Арати, псалъэм къыдэкIуэу, Борис усэ къысхуоджэ.
— Мыр дэнэ къикIами, Бэчмырзэ ейщ, — щыжысIэм, езыри щыхьэт техъуэжащ.
И анэм жиIэурэ зэхихати, ищIэжыр сигъэтхыжащ. Мис ари:
Щыуагъэ зимыIэр Алыхьырщ,
Бэлыхь зимыIэр захуагъэщ,
Къэрабгъэр щIэшынэр ажалщ,
Хуэмыхур хьэрхуэр хэмыхьэщ,
Делэр зэхыхьэ хэмын,
Емынэр Iыхьэ мыгуэшщ,
Унэншэр лъахъуэщхьэубэщ,
Ныбаблэр гуэшыкIэ мыщIэщ.
1990 гъэт, мазаем и 11 махуэт. Джэрмэншык дэса си анэм и шыпхъу нэхъыщIэ Дахэнагъуэ (Бэчмырзэ гъафIэгъыцIэу зэреджэр Фэфлашэт) и щхьэгъусэ Апажэ Къесын сымаджэу хэлъти, щIэупщIакIуэ сыкIуат. Сэ си ныбжьым къриубыдэу Апажэ Къесын хуэдэ слъэгъуамэ — зырызщ. Щыпкъэт, щабэт, гуапэт… Зыдыхэлъым Iэджи дытепсэлъыхьаи, уэрэди къызжиIаи, и щыкъу адэ ПащIэ Бэчмырзэ пыщIа зэрыхъуа нэгъунэ. Ар псори кIыхьщи, адэкIэ сигъэтхыжа пычыгъуитIымкIэ згъэзэжынт, тIуми макъамэ щIэтущ зэрыжиIар.
«Зы жьэм жьэдыхьэр жьищэм жьэдохьэ» — жиIакъэ адыгэм. Ар нэрылъагъу щыхъур IуэрыIуатэм нэса нэужьщ, хэт имыусами, жызыIэжым зыгуэр хелъхьэ, зэман дэкIыху нэхъри зеубгъу и къежьапIэм уIузыш гъуэгум…
Мы япэ къэсхьыну пычыгъуэр Бэчмырзэ и уэрэд цIэрыIуэм щыщщ, абы шэч хэлъкъым, сэри фIыуэ сыщыгъуазэщ.
Сызоплъыжыпэри, сыцей
джафэжьщ,
Ижьырей щIалэжьу
тутын семыфэ,
Фадэ сефэнщ, — жысIэу жыпкIэ
сымыдыгъуэ,
Дыгъуэн си Iуэхуу сэх къуагъ
сыкъуэсакъым,
Ди унэ сисмэ —
сахуэмылажьэкъым,
Лажьэ симыIэу быным сыхадз.
Си гум къредзэри
зызыфIызолъхьэ,
Си гум ислъхьар сядэжьым
къещIэ,
Сэ гъусэ сщIынурэ Лъэиншэ ябгэр
зэрыдэмыс!
Хъыджэбзу дэсыр
мэракIуэхьэ макIуэ,
Шабихъу си гъусэурэ
сакIэлъыдокI.
Си къатыр цIыкIур фэ тIуащIэ
лъэгущ,
Бэтэгъэм и лъэгум
къыщызогъуэт.
Шабихъуу щIалэр быдзышэм
йоплъ,
Сызоплъыжыпэри саныхолъадэ,
Саныхолъадэри Быцэ соубыд.
ЗысIэщIедзри жыгым дожей,
СыкIэлъыдожейри
къызодзыхыж.
Матэкъуаншэ цIыкIур
IэщIыбкIэ нодз,
Арыкъым и удзыр
къозгъэфыщIащ.
— СифыщIащ , — жори уотхьэусыхэ,
Штраф тумэныр мыгъуэкIэ ушх.
АдэкIэ къэтхьыну пычыгъуэшхуэри цIыхум фIыуэ яцIыху Къашыргъэ Алихъан и гъыбзэм щыщщ.
Уей, уей, адыгэ унэ, сытыр
ди лажьэт?
Пхафэм сынихьэм сылъапэнэфщ,
ПхъэIэщэм дилъэфа лъагъуэр —
лажьэ бжэIухт.
Мы лIыжь хейм ебдза удыныр —
Ныбжьэгъу(ы)бэм
зыхуагъэщIагъуэ,
Фи унагъуэ къыщыхъуа лIыжьти,
Сыт и лажьэурэ къытхуэбгъэтут?
Унэкъутэу Iэпхъуэжа быным
Ер я лажьэщи я щхьэ зэрахьэ.
Ди мыгъуэуэрэ ди Iэрызехьэр
Хэт мыгъуэм тхуигъэхьэщIэну?
И фIыгъэкIэ ПщыхьэщIэ Иляс,
И IэпэкIэ Къумыкъу Аслъэн,
(зыгъэхъужар)
А тIум дэ къытхуащIар
Азалыхьым къахуищIэжынщ.
Уей, уей, Темболэтышхуэм
гъуэгу мыгъуэр евэ,
Уи вауэ щIалэр ем хуогъэIущ,
Доущиехэурэ къалгъэжь (фоч)
къебгъэхьщ,
Щыблэуэ макъщи сэ къыстолыдэ,
Пшэрыхь удынти щIым
нэзмыгъэс.
Си шхужь сэмэгур шэ
пщтырым ес,
СимыхъужыкIми, уздэсхьынкIэ
си тхьэпхуэрыIуи.
Уей, уей, си Дахэнагъуэ,
умыгъырилэ,
Сянэжьым уемыгухыщIэ, —
Ахърэтым дызэхуэзэжым —
Щэет къабзэм сыкъыппежьэнущ.
Си Дахэнагъуэр
зэрыщхьэцыгъуэ,
Уи пащIэгъуитIыр гъатхэ
вагъэм игъэуфIыцIащ,
КIэрахъуэ фIыцIэр щэ
зытызогъауэ,
Уи зэ къэуэгъуэм
сыникIуэдыкIщ.
ХьэIупэ ДжэбрэIил.
