БжьиблкIэ уэнущ иджыри лIэужьыр, Ихъумэнущ абы лъэпкъ лъэужьыр
Лъэпкъым и тхакIуэнэс
Ирехъу илъэсхэр
Куэд е мащIэ,
Мы зым си гугъэр
Хыумыхыж:
ГъащIитI зы гъащIэм
ЩызгъэгъащIи,
Дунейм щхьэхуиту
Сегъэхыж.
2016 гъэм и шыщхьэуIу мазэм КъБР-м и щэнхабзэм, литературэм, журналистикэм, адыгэ лъэпкъым зэрыщыту хэщIыныгъэ ин игъуэтат — дунейм ехыжат а унэтIыныгъэхэми, къэзыцIыхуу щыта цIыху бжыгъэншэхэми я гум лъагъуэ нэху къыхэзына Уэрэзей Афлик Пщымахуэ и къуэр.
УсакIуэ телъыджэ, журналист, зэдзэкIакIуэ Iэзэ Уэрэзей Aфлик (1947 - 2016 гъгъ.) ЦIыхухэм щхьэж къэскIэ
яIэжщ я вагъуэ,
Вагъуэиж псоми яIэжщ
я гъуэгу,
Уафэр си нитIым тыншу
щIозагъэ,
ЦIыху псори тыншу
дыхьэфыркъым сигу.
Мы усэ сатырхэр зи Iэдакъэ къыщIэкIа Уэрэзейр езыр хэти къыдэзыхьэхыф цIыху тыншт. ГушыIэ, щIагъыбзэ, ущие щабэ, гупцIанагъ зыхэлъ Афлик и ду- нейми и усэхэми и цIэ къыщриIуэжырейтэкъым, абы и щIэныгъэ, зэчий, зэфIэкI емылъытауэ, сыт щыгъуи цIыху къызэрыгуэкIыу псэуащ. Уэрэзейм и усыгъэр уэгум щыуфэразэ гупсысэ надэкъым, ар къэуат зыщIэлъ щIылъэ усыгъэщ. ТхакIуэр и тхыгъэхэмкIэ къыпхуэцIыхунур пэжмэ, Афлик и усыгъэхэм щынэрылъагъущ ар лъэпкъыпсэ нэсу зэрыщытар. Лъэпкъым и гурыгъузыр зи кIапцIэм ис а тхакIуэм, лъэпкъ Iуэхур куууэ къызэреузыр и сатыр къэс щынаIуэщ.
ИрамыгъэщIу хэку
унагъуэ,
КърамыгъэкIыу
зэи шыбгым,
И бгыр щIикъузэурэ,
бгы псыгъуэ
ЩIэхъуар аратэкъэ адыгэр?
Усыгъэ фIыуэ зылъагъу тхакIуэт Уэрэзейр, абы и къэкIуэнум хуэгузавэрт. Апхуэдэхэращ лъэпкъым и тхакIуэ нэскIэ зэджэр. Щыхьэту урикъунщ ар тхэн щIэзыдзагъащIэу, редакцэм усэ къезыхьэлIэхэм я IэдакъэщIэкIхэм яхухэплъэжрэ яхузэригъэзэхуэжу зэрыщытар. Языныкъуэхэм зэрахьэлу, абыи «хущIэмыхьафэ» зытригъэуэфынут, ауэ а нэхъыжь жыжьэрыплъэм, къыхуей дэтхэнэми зэман къахуигъуэтыфырт.
Уэрэзейр 1947 гъэм щэкIуэгъуэм и 23-м Къулъкъужын Ипщэ къуажэм къыщалъхуащ. Абы дэт курыт еджапIэр къиухыу дзэми къулыкъу щищIа иужь, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и тхыдэ- филологие факультетым и адыгэбзэ къудамэм щIэтIысхьащ. 1973 гъэм КъБР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и жэрдэмкIэ ар ягъэ-кIуащ Горький Максим и цIэр зэрихьэу Москва дэт Литературэ институтым. ЕхъулIэныгъэкIэ а еджапIэр къиухыу къигъэзэжа нэужь, 1978 — 1989 гъэхэм ар «Ленин гъуэгу» газетым зэдзэкIакIуэу, корреспонденту, къудамэм и унафэщIу щылэжьащ. 1989 — 1992 гъэхэм «Iуащхьэмахуэ» журналым и къудамэм и редакторщ, 1992 — 2004 гъэхэм «Нур» журналым, 2004 — 2006 гъэхэм «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэм и къуэдзэщ.
А псом къадэкIуэу Афлик и къалэмыпэм къыщIэкIащ цIыхухэм ягу дыхьэ, гупсы-сэ куукIэ гъэнщIа, адыгэбзэкIи урысыбзэкIи тха усэ, поэмэ куэд. Ахэр газетхэм, журналхэм къытрадзащ, тхылъ щхьэхуэуи къыдэкIащ. Зыхуеджа зэдзэкIакIуэ IэщIагъэри IэщIыб ищIакъым Афлик. Абы и фIыгъэкIэ урыс, хамэ къэрал литературэхэм я классик куэдыр адыгэбзэ шэрыуэкIэ «къыдэпсэлъащ». Псалъэм папщIэ, абы зэридзэкIащ Мэлбахъуэ Елбэрд и «ЩумыгъэпщкIуам щылъыхъуэ» романыр, Пушкин Алек- сандр и «Кавказ гъэр» поэмэр, Лермонтов Михаил, Кулиев Къайсын, Пушкин Александр, нэгъуэщI усакIуэхэми я IэдакъэщIэкIхэр.
Уэрэзейм и «Япэ лъэбакъуэ» тхылъыр 1973 гъэм дунейм къытехьащ. Абы къыкIэлъыкIуащ «Нэхущ удж» (1985), «Насыпым и зэманхэр» (1991), «Дыжьын Iэлъын» (1993), «Iуащхьэжь» (1997) зыфIища тхылъхэр. Иужьрейуэ дунейм къытехьа «ЛIэужь» (2013) тхылъым усакIуэм и IэдакъэщIэкI курыххэр щызэхуэхьэсащ. Ар тетхыхьащ къыдалъхуа лъэпкъым и блэкIамрэ и иджырей гъащIэмрэ, и лъэхъэнэгъухэм я псэкупсэ дуней къулейм, дяпэ итахэм къытхуагъэна хабзэфIхэм, ди тафэ дахэхэмрэ уэсыр зытемыкI къур- шыщхьэхэмрэ.
Уэрэзейм и лирикэ лIыхъужьхэр дэ долъагъу гу къабзэрэ псэ дахэрэ зиIэ цIыхухэу. Абыхэм дагъащIэ дыкъэзыухъуреихь дунейм дыщызыгъэпIейтейхэмрэ дыщызыгъэгуфIэхэмрэ. Езыр щалъхуа къуажэм къегъэщIылIа щIыпIэ псоми я цIэхэр куэд щIауэ «щопсэу» Уэрэзей Афлик и лирикэ усэхэм.
Афлик ди газетым иритауэ щыта интервьюхэм языхэзым тхэным гу зэрыхуищIам теухуауэ щыжеIэ: «Зи гъащIэр лэгъупэжьу езыхьэкIа си адэм куэд къысхилъхьащ сэ. СыцIыкIуу абы «Нартхэр» тхылъым хуэдитI къищэхури, зыр унэм къигъэнащ, адрейр пщыIэм здихьащ. Мис а тхылъым деж щыщIэздзэри седжащ, адыгэбзэм шэрыуагъэ гуэр нобэ хузиIэмэ, нэхъыбэу аращ къызыхэсхар. ИтIанэ, куэд дыдэрэ си адэм щIыгъуу сыдэкIыурэ мэлыхъуэхэм сахэст, абыхэм жаIэж хъыбарыжьхэм сащIэдэIуу. АдыгэбзэкIэ зэхэлъхьа тхыгъэфI сыкъыщеджам деж, абы ещхь гуэр схуэгъэшэрыуэну пIэрэ жысIэу, зыгуэрхэр суцIырхъыну яужь сыщихьи щыIэт. Адыгэбзэр зыпэсщIын щымыIэу фIыуэ слъагъунри, тхэным зеспщытыну мурад сщIауэ зэрыщытари зи фIыщIэр сыщалъхуа къуажэрщ, сыкъызыдэхъукIа хьэблэрщ, жылэм дэса ди нэхъыжьыфIхэу зи ущиерэ чэнджэщрэ дыщIапIыкIахэрщ».
«Адыгэ псалъэ» газетым и редакцэм Афлик фIыуэ зымылъагъурэ абы хуэмыарэзырэ, е и гушыIэ гуапэкIэ гулъытэ зыхуимыщIа щыбгъуэтынукъым. Апхуэдэхэр — Тхьэми цIыхухэми фIыуэ ялъагъухэр зырызщ.
Уэрэзейм и гушыIэхэм щыщ къэтхьынщ мыбдежым. «Сэ лэжьэн къыщыщIэздзари щызухыжари адыгэ газетырщ. Мэрем пщыхьэщхьэу, блыщхьэм «Iуащхьэмахуэ» журналым лэжьэн щыщIэздзэу, КIэрэф Хьэсэнбий ныщIыхьащ абы блыщхьэм щегъэжьауэ зигъэпсэхунути, къызжиIэну. НыщIыхьэри зыкъысхуигъэлIу: «Пщэдей щыщIэдзауэ мазэ псокIэ сыщхьэхуитщ», — щыжиIэм, «Уей, Хьэсэнбий, сэ пщэдей щыщIэдзауэ си гъащIэ псокIэ сыщхьэхуитым», — жысIауэ щытащ. ЗытIэкIу нэхъ мыхъуми газетым и къыдэгъэкIыным щыгъуазэ цIыхум къыгурыIуэнущ, махуэ къэс газетыщIэ дунейм къыте-хьэн щыхуейкIэ, абы зыгъэпсэхупIэ къузэримытыр, узэрыригъэзэшыр».
Зытет дунейм, къэзыухъуреихь цIыхухэм яхуэщабэми, Афлик сыт щыгъуи и щхьэм, и IэдакъэщIэкIхэм яхуэткIийт. Абы и щыхьэтщ мы псалъэхэр: «Уигу хуэзэгъауэ тхылъ къыдэгъэкIыгъуейщ, псом хуэмыдэу ди зэманым. Ауэ, усэкIэ къапщтэмэ, «Iуащхьэжь» зыфIэсщар ящыщщ нэхъ сигу ирихьыжхэм. ИтIанэ пасэу, институтым сыщIэсу, стхауэ щыта «КъухьэпIэм и пшэплъым щыпхишыурэ гъуэгу» усэр. УзыгъэпIейтейрщ, узыгъэгузавэрщ узыгъатхэр. Псалъэм папщIэ, усэм щIэлъ макъамэр уи щхьэм къиуэнщи, абы зы псалъэ къишэнщ, псалъэм псалъэ къытепщIыкIыжынщ. Шэч зыхэмылъращи, гум имылъыр щхьэм къэкIыркъым. Ди адыгэ литературэм теухуауэ сыпсалъэмэ, сыщIохъуэпс абы япэм иIа пщIэр игъуэтыжыну, тхэным зезыпщытхэр, абы псэкIэ дихьэх ныбжьыщIэхэр куэду къытщIэхъуэну. ИтIанэ, сегъэпIейтей критикэ дызэримыIэжым. Япэм зы тхылъ къыдэкIамэ, ар гулъытэн-шэу къагъэнэнутэкъым, абы рецензэ хуатхынут, щыуагъэ гуэр тхакIуэм IэщIэкIамэ, ирагъэлъагъужынут.
Си творчествэм и гугъу пщIымэ, усэщIэхэр сиIэщ. Абыхэм сэ сызэрыхуейм хуэдэу мыхъуаи яхэту къыщIэкIынщ. Ауэ, сыщыгупсысэкIэ, сымытхэн слъэкIыркъыми, ахэр зы тхылъ ирикъухункIэ иджыри сыпсэун си гугъэщ».
Инэрокъуэ Данэ.
«Адыгэ псалъэм» жэуап зыхь и секретарь Апажэ Назир и гъусэу. 1979 гъэ
ТхакIуэхэр «Iуащхьэмахуэ» журналым и бжэIупэм деж щызэхуэзащ: Уэрэзей Афлик, Щхьэумэжь БетIал, Мысачэ Пётр, Хьэх Сэфарбий, КIэщт Мухьэз, Елгъэр Кашиф сымэ. 1978 гъэ
Фэеплъ сурэт.1978 гъэ
Щынэкъуэ къыдэна гурыщIэхэр
Ди гулъытэми, ди гуапагъэми, ди псалъэ дыгъэлхэми зыкIи хуеижкъым мыпсэужыр. ИкIи «аращ хуэтщIэжыфынур», жытIэу абы теухуа Iуэху гуэрхэр къыщыдэтхым, цIыху щызэхэтшэм деж а псоми хуэныкъуэр дэращ, нобэ псэухэрщ. ДэнэкIэ къыщедмыгъэкIуэкIми, ди псалъэхэм я щIагъым щIэлъыр дяпэ ищам и Iыхьлыхэм, ныбжьэгъухэм, лэжьэгъухэм абы и лIэныгъэм гукIи псэкIи къытхудэкIуа хэщIырщ. Сэри Афлик къызэралъхурэ илъэс блыщI зэрырикъум ехьэлIауэ нэхъ сызэгупсысыр а пIалъэм нэсын папщIэ къэнэжа зы илъэсрэ ныкъуэрэ иримыкъур къызэрыримытыжарщ, абы япэкIэ уз хьэлъэм фIигъэкIуэда илъэс куэдхэрщ. Шэч къытесхьэркъым а псори адыгэ поэзием и дежкIэ хэщIыныгъэ пыухыкIа зэрыхъуам.
Илъэс плIыщIым щIигъу ипэкIэ, Москва щеджэу «практикэ» ди редакцэм къыщагъэкIуэжам, ар щIалэ цIынэхэм ящыщтэкъым. И гур зэта гъуэгум теувэн ипэкIэ абы дамэкъуэ куэд ирагъэкъутат: ди университетым япэ щIыхьэгъуэкIэ пхамыгъэкIыу къанэри, мыгувэу дзэм яшат, къигъэзэжа нэужь бетон зэрихьэу ухуакIуэхэм яхэтат. Ауэ и бгыр щIикъузэри, Iэджэм я хъуэпсапIэу щыт Литературэ институтым щIэтIысхьэ-фащ икIи ар нэхъ щытхъу зиIэхэм ящыщу кърихьэкIащ.
А зэманым адыгэ газетым и лэжьакIуэхэр къыщыхахкIэ зэрыщыту редколлегиери хуабжьу Iудзэнадзэти, япэ къэс дэтхэнэ зы- ри пхыкIыфынутэкъым. Ауэ мазитI пIалъэкIэ Москва къикIыжа щIа-лэм зыкIэращIауэ щытащ, къэнэ-жа илъэс закъуэм щхьэкIэ имыгъэзэжу IэнатIэм къыIунэну, зэреджэм хуэдэурэ институтыр къиухыжынымкIэ дэIэпыкъуну ягъэгугъэу. Апхуэдэу псынщIэу гупми лэжьыгъэми хэзэгъауэ щытащ художественнэ тхыгъэхэр зэдзэкIынымкIэ IэщIагъэм хуеджа Уэрэзей Афлик.
ТеуэгъуэфIкIэ нэхъыщIэми, Афлик сэрэ зэгъунэгъу дыдэу дыкъекIуэкIауэ схужыIэнукъым. АтIэми абы иIэт ущIехъуэпсэн ныбжьэгъу хьэлэмэт куэд. Афлик и кIуэгъужэгъут ди интеллигенцэм и курыхыу жыхуэпIэнухэр: Къып Мухьэмэд, зэкъуэшхэу Бгъэжьнокъуэхэ Барэсбийрэ Заурбэчрэ, Бицу Анатолэ, Унэж Кашиф, Иуан Толэ. Зи творчествэр адыгэ литературэм наIуэу къыщылыда усакIуэ щIалэм я нэIэ къытетт ЩоджэнцIыкIу Iэдэм, Мысачэ Пётр, Шэвлокъуэ Пётр сыми.
Афлик ящыщт ди литературэр нэхъыбэ дыдэкIэ зыщыгугъхэм икIи апхуэдэ гугъэр зэрымылъабжьэншэм щыхьэт техъуэрт щIалэм и япэ усэ тхылъхэр.
… Сэ сыкритиккъым икIи сылитературоведкъым, абы къыхэкIыу Уэрэзейм и творчествэр куууэ зэпкърыхыныр си пщэ схудэлъхьэжынукъым. Апхуэдэ щIэныгъэлIхэр, тхьэм жиIэмэ, дяпэ- кIэ къыкъуэкIынщ. ЖысIэфынур зыщ: сэ зэпымыууэ сыхущIэкъуу щытащ Афлик къыдигъэкI дэтхэнэ зи чэзу тхылъри зэрыблэзмыгъэкIыным, сыту жыпIэмэ, абыхэм гъунэжу ущрихьэлIэрт узыгъэгумащIэ, узыгъэнэщхъей, е дзапэ уэрэд цIыкIуу псэм ехуэбылIэ усэхэми, псалъитIым я зэхуакум зэуэ къыдидза хъуаскIэмкIэ укъыхэзыгъэщт сатыр щхьэхуэхэми.
Иужьрей илъэс зыхыблым ди стIол кIапэхэр зэгъэкъуауэ Афлик дэрэ зы пэшым дыздыщIэсащ. Мис а зэманым сэ нэхъ нэсу къызгурыIуащ абы и хьэлри, и псэри, и къекIуэкIыкIари… Тыншыгъуэ куэд иIауэ пхужыIэнукъым усакIуэм. IэщхьэпцIанэу къалэм къыдэтIысхьа адыгэ ныбжьыщIэхэм ящыщ зыти, абы и гъащIэм и Iыхьэ нэхъыфIыр къанэ щIагъуэ щымыIэу тригъэкIуэдащ псэуныгъэр зэтегъэувэным, унагъуэр зыхуей хуэгъэзэным. Аращ дэнэ-кIи зидзу, творчествэр зыгъэужьых, псэр зыгъэгъущ къалэнхэр игъэзащIэу щылажьэ куэдрэ къыщIэхъуар.
Апхуэдэу щыт пэтми, цIыху насыпыфIэт Афлик. Къалэм илъэс щэ ныкъуэкIэ дэсами, абы и псэр щалъхуа Абзуанхьэблэ къуажэжьым къыдэнати, Iэбэху и саби- игъуам лъэIэсыжырт, и усэхэри Щынэкъуэ, Къруукъуэ, щыгу мэз лъапэхэм я нэщыпхъуэхэмкIэ ягъэнырт. Мис абыхэм и гум къыщагъэуш дахагъэхэм ящыщ куэд къиIуэтэну усакIуэр зэрыхунэмысарщ нэхъ гукъеуэр…
Тэнащ Анатолэ.
УзэщIакIуэ
Афликрэ сэрэ илъэс 50-м нэблагъэкIэ дызэрыцIыхуащ. Ар Горький Максим и цIэр зезыхьэ Литературэ институтым щыщеджа лъэхъэнэм, хамэ къэрал сыкIуэн хуей хъумэ, Москва абы и деж сыкъыщыувыIэрт. Афликрэ и щхьэгъусэ Луизэрэ общежитием пэш щаIэу щыпсэурти, езыхэр абы щIэкIырти, сэ я деж сыщагъэхьэщIэрт.
Езыр цIыху щабэт, гуапэт, гушыIэ дахэ зыхэлъ адыгэлIт. Еджэныр къиу-хыу республикэм къэкIуэжа иужькIи, тыншу псэуауэ пхужыIэнукъым. Газетым щыщыIам нэхъ лэжьыгъэ хьэлъэр — зэдзэкIакIуэм и къалэныр — игъэзэщIащ. Махуэм сатыр мин-минитI хъу докладышхуэхэр зэридзэкIырт, езым машинкэкIэ тридзэжурэ.
«Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэу сыщагъэувам, Афлик «Нур» сабий журналым щыIэти, апхуэдэ адыгэбзэ къабзэ, шэрыуэ зыIурылъ тхакIуэм и зэфIэкIым газетыр нэхъ зэрыхуэныкъуэр къэслъытэри, си къуэдзэу къэсшэжат. ИужькIэ сымаджэ хъууэ къехьэлъэкIыу щыхуежьэм, хэдгъэзыхьыжакъым. И узыншагъэр нэхъ зэтеувэжа нэужь, редакцэм тIысыпIэ щхьэхуэ щыхухэтхри, къыддэIэпыкъуу, дызыхуейхэр тхузэридзэкIыу дунейм ехыжыху къытхэтащ.
Дыщызэдэлэжьа лъэхъэнэращ Афлик и зэфIэкIыр зэрыкуур щызгъэунэхуар. Абырэ сэрэ дызэгурыIуэри, КъухьэпIэмрэ КъуэкIыпIэ Гъунэгъумрэ щыIэ усакIуэ нэхъыфIхэм я IэдакъэщIэкIхэр зэридзэкIыурэ ди газетым теддзащ. Абы къищынэмыщIауэ, Совет Союзым хэта республикэхэм я усакIуэшхуэхэм, урыс тхакIуэхэу Бунин Иван, Бальмонт Константин, Есенин Сергей сымэ, нэгъуэщI куэдми я усэ курыххэр зэридзэкIащ абы. Афлик езым и усэхэм хуэдэу, хэбдзын хэмылъу, адыгэбзэ къабзэм и жыпхъэм къригъэзагъэрт ахэр. Усэхэр газетым щытеддзэм деж ахэр зи IэдакъэщIэкIхэм ятеухуа псалъэпэ хуитхырт, газет щIэджыкIакIуэхэм нэхъыфIу къаригъэцIыхун папщIэ. КIэщIу жыпIэмэ, а зэдзэкIын Iуэ- хум узэщIакIуэ къалэн игъэзащIэу пэрытащ Уэрэзейр.
Езыр хуабжьу щIэхъуэпсырт зэридзэкIахэр тхылъ щхьэхуэу къыдигъэкIыну. Псэуху имылъэгъуами, Тхьэм жиIэмэ, ар зыщIэхъуэпса тхылъыр дунейм къытедгъэхьэнщ.
Псори зэхэту илъэс 12-м нэблагъэкIэ Афлик сыдэлэжьащи, схужыIэнуращ: а зэманым хэбдзыну зы махуи хэтауэ сщIэжыркъым, зы IуэхукIэ сэри газетри дыкъигъэщIэхъуакъым абы.
Дунейм тет адыгэ усакIуэхэм ящыщ нэхъыфIитхум яхэзбжэрт, икIи яхызобжэ Афлик. Гупсысэ зэщIэкъуа, бзэ шэщIа зиIэт. Ахърэт нэху Тхьэм кърит!
ХьэфIыцIэ Мухьэмэд,
«Адыгэ псалъэ» газетым и
редактор нэхъыщхьэ,
Къэбэрдей Адыгэ Хасэм
и тхьэмадэ.
Зэи ди гум ихунукъым
Си адэр хуабжьу цIыху щабэт, хабзэшхуэ зыхэлът. Дэри а гъэсэныгъэр къытхилъхьэрт. Ауэ зыми хуэдэжтэкъым абы и гушыIэхэр, сыт хуэдэ Iуэхуми хуэкIуэу къыддэгушыIэрт, къыдэущиерт.
Си адэм теухуа гукъэкIыжхэр куэд мэхъу, зи адэ фIыуэ зымылъагъу щыIэ?! Псом хуэмыдэу езыр цIыху гупцIанэт, гумыгъуэт, зымащIэри и гум ежалIэрт. Ар зэи хущIэкъуакъым цIыхухэм закъыхигъэщыну, гулъытэ лейри фIэфIтэкъым. Ар дэ къытхуэткIияуэ схужыIэнукъым, ауэ икIи къыдэубзакъым, хабзэм къызэригъэувым хуэдэу къытхущытащ, уеблэмэ, нэхъ балигъ дыхъуху абы и гъусэу зы Iэнэ дагъэтIысу щытакъым. Си дэлъху Тимуррэ сэрэ ди бынхэр пылъхьэншэу фIыуэ илъагъурт. Куэду щIэхъуэпсырт и къуэрылъху-пхъурылъхухэр къалэбгъум щыдиIэ унэм (дачэм) ишэурэ щыIэну. Абы и фэеплъыр, и псалъэ-хэр зэи ди гум ихунукъым.
Уэрэзей Динэ.
ЦIыху щабэ, гуапэ, бзафIэ, хьэрэмыгъэншэ
Уэрэзей Афлик и цIэрэ и щхьэрэ фIыкIэ зыгъэIун и япэ тхыгъэхэмкIэ ди адыгэ литературэм лъэбакъуэ щыпкъэ щичауэ щытащ, ди нобэми дэбакъуэу къокIуэкI жысIэкIэ, сощIэ сызэрыщымыуэнур.
Афлик и усэхэр купщIафIэ зыщIыжыр гупсысэ зэрапкърылъырщ, зыхэпщIэ псалъэхэмкIэ зэрыгъэнщIарщ. Пшынауэ Iэзэмрэ пшынэ еуэ-фымрэ зэи зэхуэбгъадэ зэрымыхъунум ещхьщ усакIуэм и Iуэхури. Пшынауэ Iэзэм утыку урегъэхьэф, ехьэжьауэ укъэмыфэфми. Апхуэдэщ усакIуэм и тхыгъэхэри: и зы усэ гуэр укъеджамэ, ухуейщ нэгъуэщI и IэдакъэщIэкIхэми щыгъуазэ зыпщIу нэхъ куууэ а тхакIуэр, усакIуэр зэбгъэцIыхуну. Сэ Уэрэзейр и тхыгъэхэмкIэ сцIыху къудейкъым, «Нур» журналым дыщызэдэлэжьауэ зэфIэкIышхуэ зэриIэми фIы дыдэу сыщыгъуазэщ.
Уэрэзейр усакIуэ гупцIанэщ, усакIуэ наб- дзэгубдзаплъэщ, дунейм зэрытетым хуэдэу, и усыгъэхэми щыщабэщ, щыгуапэщ, щыбзафIэщ, щыхьэрэмыгъэншэщ. Бзэр сощIэ, щыжыпIэнур узыхуей гупсысэр уи пшынэбзэ-усэбзэм къыщибгъэкIыфырщ. Афлик и усыгъэ-пшынэбзэм кърегъэкIыф игу къыпылъадэ сыт хуэдэ гупсысэ къызэрыгуэкIри. Аращ сэ Афлик усакIуэ щып-къэу къыщIэслъытэр.
Къэжэр Пётр.
2007 гъэ
Псынэм и ушэ макъ
Сэ сащыщщ дзэм къикIыжу Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и тхыдэ-филологие факультетым къыщIэтIысхьэжа Уэрэзей Афлик япэ дыдэу ныбжьэгъу хуэхъуахэм.
Сэ курскIэ япэ ситми, ар зы илъэскIэ нэхъыжьти, сыт щыгъуи япэ изгъэщырт. Афлик удэзыхьэх цIыхут, лей жиIэнутэкъым, ныбжьэгъухэм я деж зэхэгъэж гуэри щиIэтэкъым, лъэкIымкIэ къыбдэIэпыкъурт. Уеблэмэ, и IэдакъэщIэкI куэдым сэ япэу сригъэдэIуащ.
Ди адыгэ литературэм и усакIуэ нэхъыфIхэм ящыщу къалъытэ Уэрэзей Афлик и творчествэм сэ тезгъэ-щIэну сыхуейкъым, ар зыхуэдэр нэхъ тэмэму къэзыIуэтэфыну щIэныгъэлIхэр, критикхэр диIэщи. Ауэ фIэкIыпIэ имыIэу сыхуейт Уэрэзейм и усыгъэм хэкIыпIэ хуэхъуауэ къэслъытэр жысIэну. Ар псом япэу езыр къыщалъхуа Къулъкъужын Ипщэм, и унагъуэм, къэзыухъуреихьа цIыхухэм, шэч гуэри хэмылъу, епхащ. Афлик и гугъу щытщIкIэ, абы щIэгъэкъуэнышхуэу иIа и щхьэгъусэ Луизэ и гугъу умыщIынкIэ Iэмал иIэкъым. Аращ гъащIэм и гъэунэхуныгъэ хьэлъэхэм сыт щыгъуи къыхэзышар. Дэ тпэмыгъунэгъу Осетие Ипщэм щапIами, Луизэ ди лъэпкъым къыхыхьащ игъащIэ лъандэрэ къытхэтам хуэдэу, и бынхэри игъэсащ адыгэ хьэл дахэ яхэлъу. Сэ сызэреплъымкIэ, Уэрэзейр усыгъэ и лъэныкъуэкIэ апхуэдэу лъагэу зэрыдэкIуеям абы и фIыщIэ ин хэлъщ.
Афлик усакIуэ къудейкъым. Ди псалъэр ныкъуэ хъунт, ар журналист гъуэзэджэуи зэрыщытар жыдмыIамэ. Абы и тхыгъэхэм ди щIэджыкIакIуэхэр щыгъуазэ си гугъэщ.
Сэ псом хуэмыдэу сыщогуфIыкI си ныбжьэгъум и иужьрей IэдакъэщIэкIхэм. Афлик къигъэщI образхэр кIуэ пэтми нэхъ шэрыуэ хъурт. Сэ иджыри си гугъэщ абы и усэхэр псынэм и ушэ макъыу, и зэгъэпщэныгъэ хьэлэмэтхэр иджыри къыздэсым зэгуэр псынэпс щIыIэ къыщригъахъуэу щыта къуэ куум и лъащIэм къыщIихауэ.
Шал Мухьэмэд.
Щыму къыщIэжа псынэр
Хуэму щоушэ къуэ лъащIэм
ЦIыхум гъащIитI иIэщ. Зыр нэрылъагъуу екIуэкIращ, адрейр — зыми имылъагъуу кIуэцIкIэ бгъэв гъащIэращ. Уэрэзей Афлик и етIуанэ гъащIэр белджылыуэ нэхъ инт, нэхъ лъэщт, нэхъ куут. Армырамэ, мо щIалэ къызэрыгуэкIыу ябжым, Iэдэбыщэм дэнэ къриха апхуэдиз гупсысэрэ гурыгъузрэ?
Сытуи куэд, сытуи мащIэ Афлик къытхуигъэнар. Тхылъ щэщIи, тIощIи къыдигъэкIакъым, ауэ мы усакIуэр зэи ящыщакъым итхыр нэхъыбэху нэхъыфIу зыбжхэм. Зэгуэр къызжиIауэ щытащ: «Сыту тыншыIуэу тхэрэ языныкъуэхэр. Мес жыгыр гъэгъамэ — усэр я хьэзырщ. Ауэ жыг лъабжэм щIэплъэфыр мащIэщ…» ЩхьэфэрыкIуэу итхауэ Афлик зы сатыри иIэкъым.
«УсакIуэ ныбжьыщIэ» жаIэ, зэкIэ тхэным хуэмыIэзэу, дяпэкIэ зызыужьыну къалъытэхэм теухуауэ. Мы усакIуэр къысхуэщIэжыркъым ныбжьыщIэу щытауэ. Ди щIалэгъуэу Литинститутым дыщыщеджэм щыгъуи ар лъэ быдэкIэ увауэ зэры-Афликт. ЖысIэпэнщи, усэ нэхъыфI дыдэу и Iэдакъэм къыщIэкIахэр абы щыгъуэ итхауэ къызолъытэ.
Щэхуу, макъ щабэкIэ Афлик къытхуеджэрт жэщым итха усэм. Абы и къэIукIэр нобэми си тхьэкIумэм итщ:
КъухьэпIэм и пшэплъым щыхишурэ
гъуэгу,
Пщыхьэщхьэм шы гуартэр нэщхъейуэ
мэджэгу.
Гу узыр кIэлъыплъурэ, дыгъэр мэтIыс.
КъэтIыс, шынэхъыщIэ, зэ моуэ
къэтIыс.
Сакъ дыдэу шы гуартэм къурш
джабэр
къежыхь,
Ныбжь гуартэр уэс плъыжьым
фIыцIафэу тожыхь.
Жей хуолIэри, хуэмурэ дыгъэр мэтIыс.
КъэтIыс, шынэхъыщIэ, зэ моуэ
къэтIыс.
МазэщIэм и ныкъуэр пшэ къуацэм
къыхоплъ,
МазэщIэр гъэпщкIуауэ шы гуартэм
кIэлъоплъ.
Шым лъахъэ ярилъхьэурэ дыгъэр
мэтIыс.
КъэтIыс, шынэхъыщIэ, зэ моуэ
къэтIыс.
Сэ сщIэркъым, пщэдеи шы гуартэр
джэгун?
Е къуршым щхьэдэхыу арыххэу
кIуэдын?
Шы джэгухэр ириджэурэ дыгъэр
мэтIыс.
КъэтIыс, шынэхъыщIэ, зэ моуэ
къэтIыс.
КъэтIыси, къыхэдзэ псэм хыхьэу уэрэд,
Си лъэпкъым макъамэ гуузхэр
и куэдщ.
Къыхэдзи, уэрэдкIэ шы гуартэр
къеджэж,
Къеджэжи, сигу зэшым псэхугъуэ
етыж.
Иджыпстуи сыкъоджэжри мы усэм (пэжу жысIэнщи, гукIэ сощIэ) си нэгу къыщIоувэж дыщеджа зэман дахэр, дезыгъэджа цIыху телъыджэхэр, ди ныбжьэгъухэр. Псори щхьэ лъэлъэжрэ? Хьэуэ, мылъэлъэжи щыIэщ. Афликрэ сэрэ ди зэныбжьэгъугъэр зэи нэхъ кIащхъэ хъуауэ сщIэркъым. Нобэ хуэдэтэкъэ Афликрэ Луизэрэ я студент хьэгъуэлIыгъуэр общежит клубым щыщекIуэкIар. Урыс хьэщIэхэр къыхэкIиикIрэ ныбжьыщIитIыр ягъэукIытэу, итIанэ ди адыгэ щIалэхэм «ар ди хабзэм къезэгъыркъым» жаIэрэ зэтрагъэувыIэу… Хьэмэрэ Озеров Лев, Еутых Аскэр сымэ я семинарым гуащIэу дыщызэдауэрэ, итIанэ псори дызэщIыгъуу, дызэдэгушыIэу 3-нэ троллейбусым дитIысхьэжу. Сыту IэфIт зэдэтшх щIакхъуэ Iыхьэри. ЩIалэхэм нэхъ зэгъэзахуэ яIэтэкъыми, ди дежкIэ къыщыщIэлъадэ къэхъурт, тIэкIу шхэну. Ауэ езыхэм зыгуэр щаIэм и деж — абыхэм зы гуфIэгъуэ яIэу дызэхуашэсырти! Нэхущ Мухьэмэд цIыкIу Черкесск къикIыу гъуэмылэ къыхуашауэ, «сэ нобэ сыфхуопщафIэ» жиIэу дуней гуфIэгъуэр зэрихьэу пщэфIапIэм щыщIэтар нобэ хуэдэти… Ари диIэжкъым. Афлики тIэщIэкIащ. Дезыгъэджа ди гъэсакIуэ лъапIэхэр нэхъапэжу дунейм ехыжащ. Аращ-тIэ, дунейр шэрхъщи, мэкIэрахъуэ.
ЩIымахуэ махуэу
ГъащIэр кIэщIщ,
ЩIымахуэ жэщу кIыхьщ гукъеуэр.
СодаIуэр гугъэр зыгъэжэщI сыхьэтыр
КIэншэу къызэреуэм.
Уэрамыр дэгущ,
Уэрамыр щэхущ.
Игъуэщыхьащ жыг хадэм жьыбгъэр.
Жыг щхьэкIэр жьым еIущэщэху,
Жыг къуэпсыр гъащIэкIэ мэгугъэр.
Илъэс бжыгъэ гуэр ирикъуауэ Афлик радиом къезгъэблэгъат. Дызэрыпсалъэри урысыбзэт — а зы закъуэращ абы мыадыгэбзэу къипсэлъауэ радиом и хъумапIэм хэлъыххэри. НтIэ, мыпхуэдэу жиIэгъащ Афлик: «Усыгъэр дэ ди Тхьэщ, Тхьэм упэувыну къезэгъыркъым»…
Уэрэзей Афлик и макъым зэи ину зригъэIэтакъым. Ярэби, ар кIийуэ е шхыдэу зыгуэрым зэхихауэ пIэрэ? Арат абы и дуней тетыкIэр, и цIыху щIыкIэр. И усэхэри езым ещхьыжщ.
Щыму къыщIэжа псынэр
Хуэму щоушэ къуэ лъащIэм.
Щыму ухэплъэм дунейм,
Къолъагъур дахагъ мымащIэ…
Щым дахэм и макъыр лъахъшэщ,
Щым дахэм и щIыхьыр инщ…
Мис апхуэдэу хуэму псалъэу, хуэму тхэуэрэ гъащIэр ирихьэкIащ Уэрэзей Афлик. Узыншагъэр къэтIасхъэу нэхъ хуэмыж щыхъуами увыIакъым. Ухуэзарэ ущIэупщIамэ, и Iуэху щынэхъ Iейми тхьэусыхэнутэкъым: «СыфI дыдэ сигугъэжурэ сокIуэкI», — жиIэнти щэхуу щIэдыхьэшхыкIынт. Иджы къытхуигъэнащ и макъ щабэмрэ и усэхэмрэ. Афлик и тхыгъэхэм емыджам куэд фIэкIуэдащ, жызоIэ сэ. УсакIуэу диIэр мащIэкъым, ауэ Афлик хуэдэхэр зырызщ. Аргуэру къызэгузох и тхылъыр:
Умынэщхъей!
Пщэдджыжьым щIиуIукI
Макъамэм лъэр пшыналъэу
зэрегъэкI.
ЩIыр мэкIэрахъуэ щэхурэ
лъэ макъыншэу,
ЩIыр кIэрахъуэнущ куэдрэ узыншэу.
Умынэщхъей!
Мэремкъул Ларисэ.
IэнатIэ псоми щыпашэ
Афлик «Нур» журналым щылэжьэну къыщыкIуам хуабжьу дыщыгуфIыкIат икIи зэи къытхуихуакъым ар къызэрытхыхьам дыщыхущIегъуэжа.
Лэжьыгъэ и лъэныкъуэкIэ къапщтэмэ, Афлик зыхэт сыт хуэдэ гупми хэзагъэ цIыхущ, вэгъзэгъщ, егъэлеяуэ жыIэщIэщ. Зэи къэхъуакъым ищIэн хуей лэжьыгъэр абы щимыгъэзэщIа, зыщыщIригъэха, е итхар зэгъэзэхуэжын хуей щыхъуа. Апхуэдэ дыдэуи ар ядэIэпыкъурт къалэмыр зыгъэунэху ныбжьыщIэхэми – ятхахэм яхухэплъэжырт, яхузэригъэзэхуэжырт, чэнджэщ щхьэпэхэр яритырт.
Афлик сыт хуэдэ лэжьыгъэ IэнатIэ пэрымытми, ар дэни щыпашэщ. Щыпашэщ, лэжьыгъэр фIыуэ елъагъури, тхэныр и псэм хэлъщи, гушыIэ дахэмрэ цIыху хэтыкIэ екIумрэ и гъащIэ гъусэщи.
«Нур» журналым и лэжьакIуэхэм къабгъэдэкIыу.
2007 гъэ.
Афлик.2014 гъэ
«Адыгэ псалъэм» и хьэщIэщым.2009 гъэ
Къущхьэхъу щыIэу усэ къоджэ. Макитов Сафар, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм, Созаев Ахъмэт, Уэрэзей Афлик сымэ.1976 гъэ
Уэрэзей Афлик и усэхэр
ЛIэужь
I
Шы сытесыжакъым Iэджэ щIауи,
Уанэ щхьэнтэр къысфIощIыр гъущIауэ.
СышэсыфынкIэ иджыри сыгугъэу,
Хуэму лъапэр хузохьыр лъэрыгъым.
Щызокъуз шхуэмылакIэр си Iэгум,
ЕутхыпщIыр и сокур пцIэгъуэплъым,
СыщIигъэплъыну хуэпIащIэу и лъэгум,
Си унафэм къыпэплъэу къызоплъыр.
КъызощIэжыр и жэкIэр, кIуэрыкIэр,
ЗэщIэплъэхукIи нэхъ къызэрыкIыу,
ЖыIэдаIуэу хигъэщIу си гъуэгум,
Зэпытчар къыщIохьэжыр си нэгум…
Ауэ сощIэр, а зэман жыжьэм
Шэ къэуэжхэр имыкIыу и ужьым,
Ар щрижэм джабэшхуэм и шытхым,
Исыгъари сэракъым шыбгым.
II
ЗэремыкIуэкIауэ пIуатэкIэ тхыдэр,
Зэрыщымыта пхуэщIынукъым ар.
Бгъэпудыну ухуейм ухуэшхыдэу,
Тумылъхьэ тхыдэм пцIы къимылэжьар.
ЩIыналъэ къэс яIэжщ я тхыдэ,
Жыг къэсыхункIэ, удз нэгъунэ.
А псори и гум ириубыдэу,
Дэхуншэу зэхуехьэс зэманым.
ЯIэжщ езым я зэманыгъуэ
Мы щIым къыщигъэщIауэ хъуам.
Зыгуэрым тхыдэ къыфIэбдыгъукIэ,
Уи тхыдэм зыри хэмыхъуэн.
Уи натIэм къритхар къэбгъащIэу
ЩокIуэкIыр хабзэу мы дунейм.
Нэхъ дахэ хъунукъым уи гъащIэр,
УефыгъуэкIэ нэгъуэщIым ейм.
Лъэпкъ къэс и тхыдэр хэту и лъым,
ЩызэIэпех хьэл-щэнкIэ щIым.
Тхыдэр бэракъыу зыIэщIэлъыр
ЦIыхугъэ зэи щымыщIэн.
Зыгуэрхэм пцIы яупсу загъэсащи,
ПцIы яупсри ящIыфу ди фIэщ –
Дигу ялыпщIэм кIэрищIэ кIэгъуасэм
Нэхущ пшэплъым и нур фIыдагъэщ.
III
Таурыхъым ещхьу, толъкъун щIагъым
КъыщIосыкIыжри уанэшыр,
ЩIиупскIэу мыулъииж лъэрыгъыр,
Нэхъ хъыбар пэжкIэ къысхуохашэ:
«-Ялъагъу иджыри ахэр псори,
Зэхах пцIыупсхэм я тхьэрыIуэр.
ЗыIэщIалъхьэну щIыри псыри
Тхьэ зыIуэм пагъэув я мэIур.
Ягу къоуэр, жыIэзэфIэщ куэд
ПцIым ирешэфри и Iумэтым.
Дыщэм ищIахэм Iэрыубыд
Я фIэщ пхуэщIыжыркъым къемэтыр.
Ялъагъу дунейм щагъахъэу хъуар.
Щыгъуазэщ дэ дымыщIэ Iэджэм
Я лIыкIуэу толъкъун къыщIэпхъуар
Къытелъэдэнщ псы Iуфэ ныджэм…»
IV
Шы закъуэрщ зыщымыгъупщэжыр
Къытеса шууейм и нэгу щIэкIар.
Шы лъэ макъыр къуакIэм дощэщэжыр,
КIэлъыпхъэрыж защIэу и блэкIар.
И фIэщи хуэщIкъым къимыгъэзэжыну
ЩIалъхьэжу зыхухасэжакIэм сын,
Шууейр, лъэрыгъыр хуэзубыдыжынум
Емыжьэу, езыр-езыру шэсыжынщ.
Лажьэншэу хэтыт изыхар уанэгум
Зыми и мэш зымыута шууейр?
ПхъэIэщэм тхыдэу тритхар ди щIыгум
ТретхъыкIыжыр а тхыдэр зымейм.
ДыхуеплъэкIыжрэ блэкIам,
Дыхэплъэм дяпэкIэ тпэщылъым,
Зэгуэр щыуагъэ тIэщIэкIар
Пщэдейм нэщхъыцэу къыщытпоплъэ.
Си лъэпкъыжь тхыдэм и уэнжакъым
ИкIащ Iугъуэ фIыцIэжьу куэд.
Сахуэ къудей къыхуагъэнакъым,
ЯщIыным щхьэкIэ лъапсэ кIуэд.
Иджыри Iугъуэр уащхъуэ лъащIэм
ЩIыр игъэбауэу щIокIуэсыкI,
Къытхуехмэ хъыбарегъащIэу,
КIэгъуасэ гущхьэм щыхещIыхь.
V
Зыгуэр зэрыхъурэ къызгурыIуэ,
Зэрыхъурэ зэхэсщIыкI зыгуэр,
ТекIыж имыIэу си бжэщхьэIум,
Жэуапым поплъэ упщIэ гуэр:
КъыщигъэщIакIэ зэхуэдабзэу,
Щхьэ зэгурыIуэ мыхъурэ цIыхур? –
Зэхуэдэу къахущIокIыр мазэр,
НэхулъэфI къахуокI зэхуэдэу махуэр.
Зэрыщымыту загъэIуну,
Щхьэ яупсыфрэ пцIы зыгуэрхэм,
Лейзехьэм ищIэр къыщIэкIуэну
ЖиIакъым тхыдэми зэгуэрым.
Изохыр махуэр, сыпэмыплъэу
Зыгуэр къэкIуэнум щхьэщыжакIуэу,
Пщэдджыжь къэсыху нэхущ пшэкIэплъым
Схуеубзыху си гъуэгур IэкIуэлъакIуэу.
СIэпахыфынуми пщэдейр,
СIэщIахыфынукъым дыгъуасэр.
Хъурейуэрэ джэрэз дунейм
КъыщищIэжынщ хэти и уасэр.
ЩIэдзапIэр хуокIуэри кIэухым,
КIэухым къыщIедзэж щIэдзапIэу,
Хьэрш кIэншэм и зэман мыухым
Къыхощ ди тхыдэр зэпыщIапIэу.
VI
Къыщызэжьэу зыщIыпIэ уанэшыр
Куэдрэ, куэдрэ солъагъур пщIыхьэпIэ,
Зэхызохри гъыбзэу игъэшыр,
ЕудыныщIэ пщIыхьэпIэм гъуэлъыпIэр.
Зэтызохри нэ нэбэнэушэр,
Жейбащхъуэу къызоплъыхьыр
жэщыбг пэшыр.
Пшагъуэр телъщи щIыхуу абджынэм,
Дэплъын лъэкIкъым щхьэгъубжэми си нэр.
Зэзэмызэ зэпоури шы гъыбзэр,
ХощыщыкIыр, мэпырхъ шы къыспэплъэр.
Сыщогугъыр нэхущIым зиукъэбзу,
КъыдэкIыну щхьэгъубжэм пшэкIэплъыр.
Сыту сщIыну уанэшым и гъыбзэр,
Нобэ сыткIэ схуэхъуну ар щхьэпэ?
КъыстехуэнкIэ сышынэу и гыбзэр,
Зизгъэщыну аракъым сэ япэ.
КъегъэкIыжри си гум пщIыхь IэфIу
Си адэшхуэм илъагъуу щытахэр:
Си адэшхуэм а пщIыхьхэм щигъафIэрт
И къуэрылъхухэу пщэдей къамылъхуахэр.
СыкъацIыхутэкъым иджыри нэхъыжьым,
Зым имыщIэт къысщIэлъыр, си натIэр:
СрикIуэнут схухаш я лъэужьым,
Сисыфынут уанэшым ибг лантIэм?
СымыщIэжу ищIэжыр уанэшым,
Бзэ Iурылъкъыми, нэкIэ къеIуатэ,
Лъэужь къигъуэтыжхэмкIэ сишэу,
Гъуэгу блэкIам шы лъэ макъ трекIутэ.
А лъэужьхэр къысщохъур нэIуасэу,
Сытетауэ зауэлIу зэгуэрым,
ГукъэкIыжхэр къыщIоуэри уэру,
МэкIэзыз псэр, зыгуэр щхьэ гузасэу.
ИмыIэжми къэгъазэ блэкIам,
Шым щыгъупщэркъым нэгум щIэкIар.
БжьиблкIэ уэнущ иджыри лIэужьыр,
Ихъумэнущ абы лъэпкъ лъэужьыр.
VII
Си пщIыхьэпIэм щыпсэу си нэхъыжьым
Игу сеуэнкIэ сышынэу сожей.
Сыкъэушмэ жьыуэ пщэдджыжьым,
Нэхъ щIэщыгъуэу солъагъур дунейр…
* * *
ЦIыхухэм щхьэж къэскIэ яIэжщ я вагъуэ,
Вагъуэиж псоми яIэжщ я гъуэгу,
Уафэр си нитIым тыншу щIозагъэ,
ЦIыху псори тыншу дыхьэфыркъым сигу.
* * *
Убыд нэхъ кIэщIу шхуэмылакIэр,
Уи хуарэм зричын къудейщ.
Нобэрей махуэм къыщелакIэ,
Хичэнщ лъэ махуэ и пщэдейм.
Къыумыгъэлалэ шыныбэпхыр, —
Зибг уисыр умыгъэгужьей.
Джэ макъ хы тIуащIэм щызэхэпхым, —
Щыгъэт хьэзыру кхъуафэжьейр.
Толъкъуныр къоуэр бгым и жьэгъум,
Хы папщэ макъым пхыдэIукI:
Иджыри жейкъым уи жагъуэгъур, —
Гыз макъ хы щIагъым къыщIоIукI.
КIыгуугур къаджэркъым иджыри,
КъыпибжыкIыну гъэ къэнар.
Уанэшыр къытумынэ ныджэм,
Хуэшэж Шыхулъагъуэ зэщIэнам.
Зэманым ищIэркъым куэдыIуэ,
МащIэIуэ ищIэркъым дунейм.
Зы закъуэщ тхыдэр зыщIэлъэIур:
Тщымыгъупщэну аркъудейщ.
Iуащхьэжь
Уэшхыпс къиуам пщэдджыжь уэсэпсу
ЛъакъуапIэр щIым трелъэсыкI.
БлэкIар къэкIуэнум хэлъщи къуэпсу,
Щхьэ къупщхьэр щIым къыхопсэлъыкI.
Мыбдеж телъащ гу лъэужь Iэджэ,
ЛIыфI Iэджэм щакъутащ я бжыкI.
ЛIыфI я лIыфIыжыр и псэм еджэу
Щытелъми махуэр къыпабжыкI.
Ар къыпебжыкIыр ит зэманым,
КъэкIуэнур гугъэкIэ зэхэлъщ.
Мурад ищIахэр щымыиным,
ЦIыху цIыкIум щIэтыр тхьэмыщкIэлъщ.
Зэгуэр мы Iуащхьэм, мы Iуащхьэжьым
ЩыщIалъхьэжащ гугъапIэ куэд.
ТекIуэдыкIами я лъэужьыр,
Я ныбжьыр нобэми мыкIуэд.
МэкIуэщIыр уэшхыр. Махуэр макIуэ,
Удз ятIагъуафэм зыкъещIэж.
Абы и бзийхэр IэкIуэлъакIуэу
Дыгъэ нэбзийхэм ялъэщIыж.
СыдокIыр Iуащхьэм. Си лъакъуапIэм
Къегъанэр тыншу си лъэужь,
ЛъакъуапIэм илъу си губампIэр
Къыпхузогъанэ, си Iуащхьэжь.
Зэман къэкIуэнум сриджауэ,
Сэ къыспэщылъми гъуэгу куэд,
Къешхынущ куэдрэ уэшх иджыри,
ИрилъэсыкIыу си мурад.
ИмыщIэу си псэр щIэныкъуакъуэр,
ИмыщIэу къеныкъуэкъур сигу,
ЩызэфIидзэнущ лэгъупыкъум
И лэгъупыIэмпIэр уафэ жьэгу…
Мыбдеж, мы Iуащхьэм, мы Iуащхьэжьым
ЩыщIалъхьэжами гугъэ куэд,
ХъуэпсапIэр ахэм я Iэужьщи,
СыщигъэщIэнукъым мурад.
Къулъкъужын
Къызитыжыркъым си гум псэхупIэ,
НакIуэ, жеIэр, нэкIуэж Къулъкъужын,
ДыщIэсынщ IуащхьэжьитIым я лъапэм
Дыуэршэру жэщыбг нэсыхун.
ЩIэдгъэнэнщ, зыдгъэпщкIуауэ, тутынри
Iэгум илъу щэху цIыкIуу декъунщ,
ПщIэжрэ, ди адэм зэгуэр дыкъиубыдри,
Дефэжатэкъым куэдрэ тутын.
Ирежей зэрыхьэблэу, нэху щыхукIэ
Ди гъунэгъум пщIыхьэпIэфI ирелъагъу.
ДыфIэсынщ дигу пэщыху я жыг щхьэкIэм –
Уэ кхъужь мыхъухэр фIы дыдэу уолъагъу.
Е анэшхуэм, къытесу бжэщхьэIум,
ЩигъэлъалъэкIэ хуэму щыкъун,
Дыбгъэдыхьэрэ тIэкIурэ делъэIум,
Нарт лIыхъужьхэм я гугъу къытхуищIынщ.
СешыIуащ, дыгъэкIуэж Къулъкъужыни,
ТIэкIу дигъэс сабиигъуэм и куэщI…
Сабий цIыкIуу хъуащ си гур къиини,
ЗэхихынухуеижкъымнэгъуэщI.
