Быж Зарэ зыIэтыр и гуащIэрщ
Ди къэралым щIэныгъэр ипэкIэ щызыгъэкIуатэхэм, абы хэлъхьэныгъэ купщIафIэ хуэзыщIхэм ящыщщ адыгэ бзылъхугъэхэри. Филологие щIэныгъэхэм я доктор, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием хэт, КъБКъУ-м ФилологиемкIэ и институтым урысыбзэмкIэ и кафедрэм и профессор Быж Зарэ къыщалъхуа махуэр егъэлъапIэ.
Мы тхыгъэр згъэхьэзырыну мурад щысщIам си гугъат Зарэ зыхуэзгъазэу и гъащIэм теухуауэ сепсэлъылIэну, ауэ абы цIыхухэм я деж хэIущIыIу зыщищIыну зэрыфIэмыфIым сегупсысри, сытегушхуакъым. Апхуэдэу щытми, а цIыхубз зэпIэзэрытыр зыцIыхухэм, егъэджэныгъэ, щIэныгъэ я лъэныкъуэкIэ ар къэзыцIыхухэр гуапэу, яфIэфIу къыддэгуэшащ Зарэ теухуа гупсысэхэмкIэ. Абыхэм ящыщщ Быжым деджа, и лэжьэгъу, куэди щIауэ и ныбжьэгъуфI КIэрэф Лидэ.
— Егъэлеиныгъэ хэмылъу жысIэфынущ: школым щыщIэсами, еджапIэ нэхъыщхьэм щристудентами, IэнатIэ пэрыту щылажьэми — дапщэщи щапхъэу къокIуэкI Быж Зарэ, — къызжиIащ КIэрэф Лидэ. — ЗэрыцIыкIурэ абы макъамэр фIыуэ елъагъу, уеблэмэ школым щыщIэсам еджакIуэхэм я зэпеуэ куэдым ехъулIэныгъэхэр къыщихьу хэтащ. Ауэ и гъащIэр нэгъуэщIу къекIэрэхъуэкIри, филологием зритащ.
Дыщэ медалкIэ курыт школыр къиуха нэужь, Зарэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым щIэтIысхьащ. Ари диплом плъыжькIэ къиухри, абы къыкIэлъыкIуащ аспирантурэр, кандидат, доктор диссертацэхэр, фIыщIэр, щIыхьыр, цIэрыIуагъэр.
Филологие щIэныгъэхэм я доктор БищIо Борисрэ Быж Зарэрэ илъэс куэд хъуауэ зэроцIыху, зэдолажьэ. Борис гуапэу топсэлъыхь и ныбжьэгъум:
— Зарэрэ сэрэ 80 гъэхэм я кIэухым дызэрыцIыхуащ. ЖыпIэнуращи, и пэжагъкIэ, и хьэлэлагъкIэ абы цIыхур псынщIэу ныбжьэгъу къещIыф. «Адэ-анэфIым ягъэсащ» жыхуаIэхэм хуэдэщ Зарэ. Ар икIи егъэджакIуэщ, икIи щIэныгъэм и лэжьакIуэщ. А IуэхугъуитIри абы хуэдэу фIыуэ зэдэзыхьыф куэд урихьэлIэнукъым. Быжыр нэхъыбэу зэлэжь лингвокультурологиер ди щIэныгъэм куэд щIакъым къызэрыхыхьэрэ икIи Зарэ хуэдэу абы куууэ хэзыщIыкI ди щIэныгъэрылажьэхэм яхэбгъуэтэнукъым. Филологие щIэныгъэхэм я доктор цIэр езыр унэтIыныгъэ зыбжанэкIэ егуэш. Мис абыхэм ящыщу тIумкIэ Зарэ докторщ — «Урысей Федерацэм и лъэпкъхэм я бзэхэр», «Бзэм и теорие» жыхуаIэхэмкIэ.
Егъэджэныгъэм и гугъу пщIымэ, зэфIэкI уиIэн хуейщ, студентыр къыдэпхьэхыфын папщIэ. Апхуэдэщ Зарэ, сыту жыпIэмэ а егъэджакIуэм хуэдэу студентхэм фIыуэ ялъагъурэ пщIэ зыхуащIрэ къыщыгъуэтыгъуейщ институтым. Ахэр абы къыдехьэхыф и зэпIэзэрытагъымкIэ, и цIыху бгъэдыхьэкIэмкIэ, и хьэлэлагъымкIэ.
Ди щIэныгъэм лъэ быдэкIэ къыхыхьащ Быжым иригъэджа, абы и нэIэ зытета куэд. ИщIэ псоми хуэдэу, а Iуэхуми Зарэ щхьэтелъэфу бгъэдыхьэркъым. Аспирант къищтамэ, жэщ-махуэ имыIэу дэлэжьэнущ. Абыхэм я лэжьыгъэм и унэтIыныгъэр дызэса грамматикэ жыхуэтIэракъым, атIэ Быжым езым и унэтIыныгъэ лингвокультурологием ехьэлIащ. Ар лъабжьэ яхуэхъури, абы и ужь иувахэм щIэныгъэрылажьэ щыпкъэр я гъуэгугъэлъагъуэу лэжьыгъэ зыбжанэ дунейм къытехьащ. ИкIи ахэр икъукIэ щхьэпэу къызолъытэ, сыту жыпIэмэ, абыхэм ди бзэм нэгъуэщI лъэныкъуэкIэ урагъэплъыф, Iуэхугъуэ нэхъыбэ утыку кърахьэф. Мис апхуэдэ лэжьыгъэфIхэр — щIэныгъэ диссертацэхэр — тхылъ щхьэхуэу Зарэ къызэрыдигъэкIрэ куэд щIакъым. Адыгэ бзэщIэныгъэм и хэлъхьэныгъэшхуэу, мыхьэнэшхуэ зиIэхэм ящыщу плъытэ хъунущ ар.
ЦIыхугъэ и лъэныкъуэкIэ и гугъу пщIымэ, ар дэтхэнэми пэжыгъэрэ псэ къабзэкIэ ябгъэдэтщ. Абы гъэсэныгъэу хэлъыр сыт хуэдэ Iуэхугъуэми наIуэ щохъу.
Бзылъхугъэ гумызагъэм зэфIих лэжьыгъэфIым ехъулIэныгъэ куэд къыхуихьащ. ИщхьэкIэ къызэрыщызгъэлъэгъуащи, апхуэдэ ехъулIэныгъэхэм я щапхъэу къэпхь хъунущ Быжыр зыдэлажьэ аспирантхэр. Абыхэм ящыщщ КъБКъУ-м и егъэджакIуэ, филологие щIэныгъэхэм я кандидат Щэрдан Мадинэ.
— Лэжьыгъэм апхуэдизкIэ сыдригъэхьэхати, илъэситIрэ ныкъуэм сухат си диссертацэр, — игу къегъэкIыж Мадинэ профессорыр къыщыдэлэжьа зэманыр. — Къапщтэмэ, «унафэщI» псалъэм нэхърэ «чэнджэщэгъу», «ныбжьэгъу нэхъыжь» псалъэхэр нэхъ хуокIуэ Быж Зарэ и аспирантхэм зэрахущыт щIыкIэм. Абы езым и Iуэху еплъыкIэр уи пащхьэ кърелъхьэ, ауэ Iэмал имыIэу утетын хуейуэ къилъытэркъым, атIэ лэжьыгъэм ухуеунэтIри, уи гупсысэкIэм кIэлъоплъ. ЩIэныгъэм нэмыщI, сэ гъащIэм сэбэп къыщысхуэхъун куэдым сыхуигъэIущащ Зарэ. Абы къызжиIэрейт: «Уи унагъуэм япэ зыри иумыгъэщ. ЩIэныгъэри егъэджэныгъэри хъарзынэщ, ауэ унагъуэм нэхърэ нэхъапэкъым».
Гу пцIанагърэ зэхэщIыкIрэ къигъэлъагъуэу и гъэсэнхэми лэжьэгъухэми яхэт цIыхубз щыпкъэм сохъуэхъу и дахагъэр мыкIуэщIу, зыгъэгуфIэнрэ щIэгуфIэнрэ и куэду псэуну!
Лъэужь хэпшар пэжщ, абы зыгуэр ирикIуэмэ, жаIэ. И къаруи и зэмани емыблэжу зи лэжьыгъэ IэнатIэм пэрыт Быжым и деж наIуэ къыщохъу а псалъэхэм пэжагъыу хэлъыр.
Зарэ хэкупсэ нэсу зэрыщытыр къэзыцIыхухэми къагъэлъагъуэ. Ар жыджэру холэжьыхь ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием. Лъэпкъым и къэкIуэнур, и зыужьыныгъэр Зарэ ирепх абы и щIэныгъэм зегъэужьыным. Лъэпкъым и бзэр IэщIыб имыщIу, и быныр хабзэ дахэм щIипIыкIрэ щIэныгъэ тэмэм иригъэгъуэтыныр дэтхэнэми и пщэ къыдэхуэ къалэн нэхъыщхьэу къелъытэ абы. ЩIэныгъэм хуиIэ нэхъуеиншагъэр хэлъущ ар лъэпкъ Iуэхуми зэрегупсысыр.
ЦIыхуу дунейм тетыр я фэкIэ зэрызэмыщхьым хуэдэу, я гъуэгуанэкIи зэтехуэркъым. Налъэ мину зэхэухуэна цIыху гъащIэм сыт хуэдэрауэ пIэрэ гъащIэ гъуэгуанэ нэхъ насыпыфIэ дыдэкIэ узэджэ хъунур? Сэ къызэрысщыхъумкIэ, уи мурадым ерыщу ухуэкIуэрэ узытехьа гъуэгум утемыплъэкъукIыу уи гурылъыр зыIэрыбгъэхьэфмэ, уи гуащIэдэкI зыхэплъхьа лэжьыгъэм и сэбэпынагъыр нэрылъагъу хъуарэ цIыхухэм я лъагъуныгъэмрэ щIыхьымрэ ущымыщIэмэ, мис ар насыпщ. Мы псалъэхэр епхьэлIэ хъуну къызолъытэ зэхэщIыкI куурэ акъыл жанкIэ Тхьэр зыхуэупса Зарэ и гъащIэм. И гуапагъэмрэ и гуащIэмрэ зыхэзыщIэ, фIыуэ къэзылъагъу псоми къабгъэдэкIыу Быж Зарэ дохъуэхъу гъащIэм и фIыгъуэхэм щымыщIэу, и гумрэ и псэмрэ зызыдаузэщI гурыщIэхэр и куэду, узыншагъэ быдэ иIэу псэуну!
Быж Зарэ и лэжьэгъухэм яхэту.
ЩОДЖЭН Iэминат.
