ЦIыхум и хуитыныгъэхэм пщIэшхуэ яхуэщIыпхъэщ
ЦIыхум и ХуитыныгъэхэмкIэ дунейпсо махуэм ирихьэлIэу Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и школхэм дерс зэгуэт щезыгъэкIуэкIынухэмрэ абыхэм хэтынухэмрэ папщIэ
«Урысейм и дежкIэ демократием нэмыщI нэгъуэщI политикэ гъуэгу щыIэкъым, щыIэнкIи хъунукъым… Илъэс хьэлъэхэм Урысейм и цIыхубэм я тегушхуэныгъэмрэ бэшэчагъымкIэ гъэунэхуныгъэ хьэлъэхэр къызэранэкIын, граждан, социальнэ, лъэпкъ зэгурыIуэныгъэм хуэкIуэн, демократием, цIыхум и хуитыныгъэхэм пщIэ яхуэщIыным, законыр нэхъыщхьэу щытыным къыгуэхыпIэ имыIэу пыщIа зыужьыныгъэ гъуэгуанэм теувэн яхузэфIэкIащ. Апхуэдэ фIыгъуэхэр ди дежкIэ псом нэхърэ нэхъыщхьэщ… Дэ дяпэкIи Кавказым цIыхум и хуитыныгъэхэмрэ щхьэхуитыныгъэхэмрэ къыщызэпызыудхэм ткIийуэ дапэщIэтынущ, абыкIэ къуаншагъэ зыбгъэдэлъхэр жэуапым етшэлIэнущ».
Путин В. В.
ЦIыхум и хуитыныгъэ
нэхъыщхьэхэр
Зумакулов Борис Псори къызэщIэзыубыдэ хуитыныгъэхэр: лъэпкъхэм езыхэм я псэукIэнур къыхахынымкIэ хуитыныгъэр; къызыхэкIа расэм, лъэпкъым, зэрыпсалъэ бзэм, зэрахьэ диным, я политикэ, къинэмыщI зэхэщIыкIхэм, ябгъэдэлъ мылъкур зыхуэдизымрэ я социальнэ щытыкIэмрэ емылъытауэ, цIыхухэр я хуитыныгъэкIэ зэхуэгъэдэныр.
Политикэ (граждан) хуитыныгъэхэр. Политикэ хуитыныгъэхэмрэ щхьэхуитыныгъэхэмрэ хеубыдэ цIыхум политикэ и лъэныкъуэкIэ и сэбэп зыхэлъхэм япыщIа хуитыныгъэхэр. Политикэ хуитыныгъэхэм цIыхум Iэмал кърат политикэ гъащIэм хэтыну, къэрал властыр зегъэкIуэным ехьэлIа лэжьыгъэ иригъэкIуэкIыну. Апхуэдэ хуитыныгъэхэм ящыщщ: къэрал Iуэхухэр зегъэкIуэныр, зыхригъэхыну икIи езым хихыну Iэмал иIэнымкIэ цIыхум и хуитыныгъэр, и гупсысэхэр зэIухауэ къиIуэтэнымкIэ, зэхыхьэ мамырхэм хэтынымкIэ хуитыныгъэр.
Къумыкъу Iэуес Социально-экономикэ хуитыныгъэхэр: лэжьэнымкIэ, зигъэпсэхунымкIэ, захуагъэ зыпылъ лэжьапщIэ къратынымкIэ, лэжьапIэ IэнатIэм щытыкIэ тэмэм щыIэнымкIэ, профсоюзхэр къызэгъэпэщынымкIэ икIи абыхэм хэтынымкIэ, социальнэ дэIэпыкъуныгъэмкIэ, медицинэ дэIэпыкъуныгъэмкIэ цIыхум и хуитыныгъэхэр, еджэнымкIэ хуитыныгъэр. ЦIыхум езым и щхьэм ехьэлIа хуитыныгъэхэм ящыщщ псэунымкIэ хуитыныгъэр, щхьэхуиту щытынымкIэ хуитыныгъэр, залымыгъэ цIыхум кIэлъызэрахьэну зэрыхуимытыр, абы и псэупIэм теуэну, нэгъуэщIхэм яхуитххэр хэIущIыIу ящIыну зыри зэрыхуимытыр, езыр зыхуейм кIуэнымкIэ, и псэупIэр езым зэрыфIэфIу къыхихынымкIэ хуитыныгъэр.
Урысей Федерацэм и цIыхум и хуитыныгъэ нэхъыщхьэхэр УФ-м и Конституцэм щыщIэгъэбыдащ.
«Дэтхэнэми псэуну хуитыныгъэ иIэщ».
«Урысей Федерацэм и ЦIыхум, гражданиным и хуитыныгъэхэмрэ щхьэхуитыныгъэхэмрэ хъумэнымкIэ къэралыр шэсыпIэщ».
«Дэтхэнэ зы цIыхуми лэжьэну, лэжьапIэр езым зэрыхуейуэ къыхихыну, лэжьапIэ IэнатIэм захуагъэмрэ тэмэмыгъэрэ къыщыхузэрагъэпэщыну, лэжьапIэншагъэм щахъумэну хуитыныгъэ иIэщ».
«Зэхэгъэж лъэпкъ щымыIэу, дэтхэнэ зы цIыхуми зэфIигъэкIа лэжьыгъэм пэкIуэ лэжьапщIэр къратыну хуитыныгъэ иIэщ».
«ЦIыхухэмрэ абыхэм я зэгухьэныгъэхэмрэ хуитщ уней мылъкуу щIы яIэну».
«Дэтхэнэ зы цIыхуми узыншагъэр хъумэнымрэ медицинэ дэIэпыкъуныгъэмкIэ хуитыныгъэ иIэщ. Узыншагъэр хъумэнымкIэ къэрал, муниципальнэ IуэхущIапIэхэм медицинэ дэIэпыкъуныгъэ цIыхухэм пщIэншэу ират бюджет ахъшэм, страховой взносхэр, къинэмыщIу къыхах ахъшэм и хьэкъкIэ».
«Езым и хуитыныгъэхэмрэ щхьэхуитыныгъэхэмрэ судым ихъумэнымкIэ дэтхэнэми шэсыпIэхэр къыхузэрагъэпэщ».
«Къэрал властым и органхэм, щIыпIэ унафэр зезыгъакIуэ органхэм, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм, къулыкъущIэхэм я унафэхэм, абыхэм ирагъэкIуэкI лэжьыгъэм (зыхуэфащэ лэжьыгъэ зэрырамыгъэкIуэкIым) теухуауэ судым щытхьэусыхэ хъунущ».
«И ныбжьыр зэрыхэкIуэтам, сымаджэ, ныкъуэдыкъуэ зэрыхъуам, зыпIыжын зэримыIэжым, сабийхэр ипIын зэрыхуейм, нэгъуэщIхэми деж законкIэ ягъэува социальнэ дэIэпыкъуныгъэ къратынымкIэ дэтхэнэми шэсыпIэ иIэщ».
ЦIыхум и хуитыныгъэхэм
къащхьэщыжынымкIэ
лэжьыгъэр зэрызэтеувар
икIи абы зэрызиужьар
ЦIыху зэхэтыкIэхэр зэтеувэу зэрыхуежьэрэ гупым и Iэтащхьэм, пщым, пащтыхьым, къинэмыщI унафэщIым и залымыгъэм пэщIэувэным мыхьэнэшхуэ иIэу къокIуэкI. Ауэ абы и лъэныкъуэкIэ хабзэ пыухыкIахэр зэIухауэ щагъэувауэ щытар ХIII лIэщIыгъуэрщ. ЦIыхубэм я текъузэныгъэкIэ Инджылызым и пащтыхь Иоанн къыдигъэкIауэ щытащ «Щхьэхуитыныгъэхэм я партие иныр». Абдеж щыщIидзащ цIыхум и хуитыныгъэхэмрэ щхьэхуитыныгъэхэмрэ зэтегъэувэным хуэунэтIа гъуэгуанэр. АдэкIэ лъыгъажэрэ хэщIыныгъэу куэд зыхэлъа бэнэныгъэр лIэщIыгъуэкIэрэ екIуэкIащ.
ЦIыхум, гражданиным и хуитыныгъэхэмрэ щхьэхуитыныгъэхэмрэ зегъэужьыным хуэунэтIауэ щытащ 1776 гъэм Америкэм къыщащта «Зыми IэщIэмылъынымкIэ декларацэр». АдэкIэ США-м и Конституцэм зегъэужьыным хуэунэтIауэ 1787 гъэм «ХуитыныгъэхэмкIэ билль» жыхуаIэ документыр къащтащ. Ауэ цIыхум и хуитыныгъэхэмрэ щхьэхуитыныгъэхэмрэ япыщIа Iуэхухэр нэхъ зэгъэуIуауэ икIи убзыхуауэ къыхэщащ Франджым 1789 гъэм къыщащта «ЦIыхум, гражданиным и хуитыныгъэхэмкIэ декларацэм». Абы IупщIу щыгъэуващ цIыхум и хуитыныгъэхэм я лъабжьэр.
ЕтIуанэ дунейпсо зауэм иужькIэ дунейр адэкIэ зытеувэну гъуэгуанэм, зауэхэр къэмыгъэхъунымрэ лъэпкъхэр мамырыгъэ зыужьыныгъэм, зэгурыIуэныгъэм хуэунэтIыным куууэ егупсысын хуей хъуащ икIи фашизмэм текIуа къэрал инхэм я унафэщIхэр зэгурыIуащ Лъэпкъ Зэкъуэтхэм я Организацэ къызэрагъэпэщыну. Къэгъэлъэгъуапхъэщ 1945 гъэм ООН-м и уставыр къызэращтар икIи цIыхум и хуитыныгъэхэр хъумэныр а организацэм и лэжьыгъэм и Iыхьэ нэхъыщхьэ дыдэу къызэралъытар. 1948 гъэм ООН-м «ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ псоми яхуэгъэза декларацэр» къищтащ. Европэм и къэралхэм 1950 гъэм къащтащ «ЦIыхум и хуитыныгъэхэмрэ гражданиным и щхьэхуитыныгъэ нэхъыщхьэхэмрэ хъумэным и IуэхукIэ» Европэм и Конвенцэр.
Урысейм и гугъу пщIымэ, япэ дыдэу цIыхум и хуитыныгъэхэм нэхъ пыухыкIауэ гу щылъатар 1785 гъэрщ. Абы щыгъуэ Екатеринэ Иным хэIущIыIу ищIауэ щытащ «Дворян хэгъэфIыкIахэм я хуитыныгъэхэр, щхьэхуитыныгъэхэр, ефIэкIыныгъэхэр» грамотэр. Ауэ Урысей империем и цIыхухэм я хуитыныгъэхэр нэсу къыщыгъэлъэгъуа документу ар щыткъым, сыту жыпIэмэ, мэкъумэшыщIэхэр а зэманым хуит къэхъуатэкъым, суд реформэр екIуэкIатэкъым.
1917 гъэм Октябрьскэ революцэр текIуа нэужь, РСФСР-м, СССР-м я Конституцэхэм цIыхухэм я хуитыныгъэхэмрэ щхьэхуитыныгъэхэмрэ IупщIу иратхащ икIи абыхэм текIыну зыми хуитыныгъэ зэримыIэр щIагъэбыдащ. Ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, къэрал ухуэныгъэм хиубыдэу апхуэдэ псалъэ тэмэмхэр къыщызэпауд, цIыхухэм лей щрах къэхъуащ. АрщхьэкIэ, ди къэралым и зыужьыныгъэм хуэунэтIауэ къызэринэкIа илъэс блыщI гъуэгуанэр псори мыхъумыщIэу щытауэ, цIыхум и хуитыныгъэхэмрэ щхьэхуитыныгъэхэмрэ дэкъузауэ зэпымыууэ екIуэкIауэ жыпIэныр щыуагъэ хъунт.
Демократие зэхъуэкIыныгъэхэр щрагъэкIуэкI лъэхъэнэм къэралми цIыхубэми я гулъытэр зэпымыууэ хуэунэтIащ цIыхум, гражданиным и хуитыныгъэхэр хъумэным. Урысей Федерацэм и Конституцэм щыщIагъэбыдащ хуитыныгъэхэмрэ щхьэхуитыныгъэхэмрэ зыми цIыхум къызэтримыхыфынур, ахэр цIыхум къызэрыдалъхур икIи фIыгъуэ нэхъыщхьэ дыдэу зэрыщытыр. ЦIыхум, гражданиным и хуитыныгъэхэмрэ щхьэхуитыныгъэхэмрэ къэлъытэныр, абыхэм тетыныр икIи ахэр хъумэныр къэралым и къалэнщ.
Урысейм дунейпсо акт зэмылIэужьыгъуэхэр къилъытащ икIи цIыхум и хуитыныгъэхэмрэ щхьэхуитыныгъэхэмрэ къызэгъэпэщынымкIэ дунейпсо мардэхэр зэригъэзэщIэным хущIэкъуу хуежьащ. Урысей Федерацэм 1991 гъэм щэкIуэгъуэм и 22-м къыщащтащ ЦIыхум, гражданиным и хуитыныгъэхэмрэ щхьэхуитыныгъэхэмрэ я декларацэр. Дунейпсо хабзэхэм я мардэхэм япкъ иткIэ къэралым и документ куэдым щIагъэбыдэ цIыхум и хуитыныгъэхэр Урысей Федерацэм къызэрыщалъытэр икIи ахэр властым законхэр къыдэзыгъэкI и органхэм, гъэзэщIакIуэ органхэм, щIыпIэ унафэр зезыгъакIуэ органхэм ирагъэкIуэкI лэжьыгъэм и купщIэу зэрыщытыр. Абы икъукIэ мыхьэнэшхуэ иIэу къэплъытэ хъунущ, сыту жыпIэмэ, Урысейм иджыри ныкъусаныгъэ куэд ущрохьэлIэ, правовой Iуэхухэм ятеухуауэ. Къэгъэлъэгъуапхъэщ цIыхум, гражданиным и хуитыныгъэхэмрэ щхьэхуитыныгъэхэмрэ къащхьэщыжыныр Урысей къэралыгъуэм политикэ, граждан IуэхущIапIэхэм адэкIи зегъэужьыным, цIыхухэм я социально-экономикэ псэукIэр егъэфIэкIуэным япыщIа лэжьыгъэхэм хиубыдэу зэрыщрагъэкIуэкIыр. Путин В. В. зэрыжиIащи, «Къэрал ину, щыпсэу цIыхухэр зэрыгушхуэ, гъунэгъухэм пщIэ зыхуащI къэралу, цIыхум и пщIэмрэ хуитыныгъэхэмрэ къыщалъытэ къэралу Урысейр зэрыщытыр наIуэ къэтщIыну Iэмал щыдгъуэта зэманыр къэсащ».
Бгырысхэм къадекIуэкI
хабзэхэмрэ цIыхум и
хуитыныгъэхэмрэ
Граждан жылагъуэм зегъэужьынымкIэ, цIыхум и хуитыныгъэхэмрэ щхьэхуитыныгъэхэмрэ хъумэнымкIэ дунейпсо, урысейпсо Iэмалхэм къадэкIуэу, республикэм жыджэру щIэгъэкъуэн къыщащI бгырысхэм ижь-ижьыж лъандэрэ къадекIуэкI хабзэхэр.
Кавказыр джынымкIэ IэщIагъэлI цIэрыIуэ, профессор Мусукаев А. И. зэритхымкIэ, «жылагъуэ хабзэхэм куэдкIэ елъытауэ щытащ социально-экономикэ зэхущытыкIэхэр, унагъуэ гъащIэр, лэжьэкIэмрэ псэукIэмрэ, цIыхухэм я философие, дин зэхэщIыкIыр. БлэкIа зэманым къыщежьа апхуэдэ хабзэхэр тхыдэ Iуэхухэм япыщIа мэхъу икIи ахэр щызэпкърыпхкIэ къыбгуроIуэ ди зыужьыныгъэм и унэтIыныгъэ нэхъыщхьэхэр».
ПыухыкIауэ жыпIэ хъунущ демократием и хабзэхэр зи лъабжьэ правовой къэралыгъуэм лъэпкъ куэд зэрыс икIи дин зэмылIэужьыгъуэхэр щызэрахьэ Урысей Федерацэм и щIыналъэ гъунапкъэншэхэм щызэтебгъэувэн папщIэ лъэпкъхэм лIэщIыгъуэ куэд лъандэрэ къадекIуэкI хабзэхэр къэлъытэн зэрыхуейр. Адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ я псэукIэм зэрызихъуэжым къыгуэхыпIэ имыIэу епхащ социально-экономикэ зэхущытыкIэхэм, хабзэ мардэхэм, цIыхухэм я зэхэщIыкIхэмрэ я плъапIэхэмрэ я зыужьыныгъэри. Дызэрыт лъэхъэнэми къэлъытапхъэщ ди лъэпкъхэм я жылагъуэ-политикэ гъащIэр абыхэм лIэщIыгъуэ Iэджэ лъандэрэ къадекIуэкI хабзэхэм зэрапыщIар.
Адыгэ, балъкъэр лъэпкъхэр лIэщIыгъуэ куэдкIэ тхылъымпIэм тет конституцэхэр, закон кодексхэр ямыIэу къекIуэкIами, а лъэпкъхэм е жылагъуэ пыухыкIахэм папщIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ унафэхэр Хасэм, Терем къыщащтэрт.
Нэгумэ Шорэ зэритхымкIэ, «зекIуэ зэрежьэнум псоми зэгъусэу унафэ тращIыхьырт икIи дзэпщхэр хахырт». Терем щыхэплъэрт къэрал, уголовнэ, граждан Iуэху нэхъыщхьэхэм: къуаншагъэ зезыхьахэм яхуэфащэ тезырхэр щытралъхьэрт, хабзэщIэхэр къекIуэкI гъащIэм хэгъэхьэнымкIэ унафэхэр къыщащтэрт.
Бгырысхэм я хабзэхэм ипкъ иткIэ пщым, уэркъым, таубийм куэд хуагъэгъурт, куэдкIи худачыхырт, ауэ ахэри хуиттэкъым мэкъумэшыщIэхэм ящыщ вапIэрэ мэкъупIэрэ ямыIэу къагъэнэну. Ар ди цIыхухэм я лъым иджыри хэлъщ. Аращ щIыр зэращэм, къызэращэхум, языныкъуэхэм хабзэм къемызэгъыу зэрызралъэфалIэм зэныкъуэкъу куэд къыщIикIыр, абыхэм ятеухуа тхьэусыхафэхэр къуажэдэсхэм Правительствэми цIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыIэми къыщIыхуатхыр.
Къэгъэлъэгъуапхъэщ цIыхухэм я зэхэтыкIэр гъэбыдэнымкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэу щыта нэгъуэщI Iэмал куэди. Зэман пыухыкIахэм къаруушхуэ яIэу екIуэкIащ хеймрэ мысэмрэ щызэхагъэкI мэхъчэмэ судхэм. Апхуэдэу, ди лъэпкъхэм къадекIуэкIа хабзэхэм ящыщщ лъыщIэжыр, тхьэрыIуэр, нэгъуэщIхэри. Нэхъыжьхэр зэхыхьэрэ унафэ ящIамэ, абы зэи зыри текIынутэкъым. ТхьэрыIуэми а зэманым пщIэшхуэ иIэт икIи цIыхухэм зи тхьэрыIуэм епцIыжар лIа пэлъытэу ябжырт.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, иужьрей лъэхъэнэм, псом хуэмыдэу рынокым дыхуэкIуэну дызэрызэрехьэжьэрэ, бгырысхэм ящыщ куэдым захъуэжащ, ди гъащIэми лъэпкъхэр зыгъэпуд хабзэ мыхъумыщIэхэр къыхыхьэу хуежьащ. Иджы зыми игъэщIагъуэркъым хыфIадзэжа адэ-анэхэмрэ зеиншэу къэна сабийхэмрэ зэрыщыIэр. Языныкъуэхэр зыхэпсэукIын ямыIэжу къэнащ, езыхэм я Iыхьлыхэм, гъунэгъухэм тхьэ яIуэурэ къызэрагъэпцIам икIи я мылъкур зэрыIэщIагъэкIам къыхэкIыу. Япэхэм адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ факъырэ, шхын къэзылъэIухуэ яхэтакъым, ар бынхэм, жылагъуэм я дежкIэ напэтехт.
Демократием и лъэхъэнэм цIыхухэм я хуитыныгъэхэм къащхьэщыжыным
хуэгъэзауэ Къэбэрдей-Балъкъэрым щекIуэкI лэжьыгъэр
Граждан жылагъуэ зэтегъэувэным хуэунэтIа лэжьыгъэ убзыхуа Къэбэрдей-Балъкъэрым щызэтраухуауэ жыпIэ хъунущ. Къапщтэмэ, нобэрей ди гъащIэм жыджэру хэтщ КъБР-м и Жылагъуэ палатэр, ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу КъБР-м щыIэр, Сабийм и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу КъБР-м и Iэтащхьэм и деж щыIэр, ХьэрычэтыщIэхэм я хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу КъБР-м щыIэр, ЦIыхухэм я хуитыныгъэхэм къащхьэщыжынымкIэ жылагъуэ центрыр, ягъэтIысахэм я хуитыныгъэхэр къызэрызэрагъэпэщым кIэлъыплъ жылагъуэ комиссэхэр, нэгъуэщIхэри. ЦIыхухэм я хуитыныгъэхэм къащхьэщыжынымкIэ мыхьэнэшхуэ яIэщ жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм, дин IуэхущIапIэхэм.
ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэр Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щылажьэу хуежьащ 2007 гъэм.
Абы республикэм щыIэ къэрал, жылагъуэ IуэхущIапIэхэм я деж увыпIэ нэрылъагъу щеубыд. ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэр республикэм и Iэтащхьэм, Правительствэм я деж щыIэ коллегиальнэ чэнджэщэгъу органхэм я нэхъыбапIэм хэтщ, Парламентым и зэIущIэхэм зэпымыууэ щIэсщ. А псоми къыщымынэу, Уполномоченнэм хуитыныгъэ иратащ законхэр къэщтэнымкIэ жэрдэмхэр къыхилъхьэну, апхуэдэу Парламентыр хэплъэн ипэкIэ законопроектыр къызэрыщыхъуар итхын папщIэ зыхуагъэхьхэм ар ящыщщ. Уполномоченнэм гъэ къэс игъэхьэзыр докладым республикэм и Iэтащхьэмрэ Парламентымрэ хоплъэ.
Лэжьэн зэрыщIидзэрэ блэкIа илъэс 12-м къриубыдэу я хуитыныгъэхэр къызэрызэпаудым теухуауэ Уполномоченнэм цIыху мин 11-м щIигъу къыхуэтхьэусыхащ. А тхьэусыхафэхэр нэхъыбэу зытеухуар следствием и органхэм я лэжьэкIэрщ, суд унафэхэр мытэмэму къызэралъытэрщ, судым къищта унафэхэр зэрамыгъэзащIэрщ, коммунальнэ Iуэхутхьэбзэхэм, газым, электрокъарум я уасэхэм зэрыхэхъуэрщ, лэжьапщIэр зэрымащIэрщ, ар и зэманым зэрамытырщ, я IэщIагъэмкIэ лэжьапIэ зэрамыгъуэтырщ, егъэджэныгъэм, узыншагъэр хъумэным, цIыхухэр пенсэкIэ къызэгъэпэщыным я лъэныкъуэкIэ мыхъумыщIагъэхэр зэрыщыIэрщ.
Езым и лэжьэкIэмкIэ Уполномоченнэм и IуэхущIапIэм къигъэлъэгъуащ цIыхум, гражданиным и конституцэ хуитыныгъэхэмрэ щхьэхуитыныгъэхэмрэ къащхьэщыжыным ар ерыщу зэрыщIэбэныр. ЦIыхум и хуитыныгъэхэмрэ щхьэхуитыныгъэхэмрэ хъумэнымкIэ къыбгъэдэхуэ къалэн нэхъыщхьэр гъэзэщIэнымкIэ мы IуэхущIапIэм жыджэру зыкъыщIагъакъуэ Уполномоченнэм дзыхь зыхуищIа цIыхуу къалэ округхэмрэ муниципальнэ щIыналъэхэмрэ щыIэхэм икIи а къалэныр езыхэм я лэжьыгъэм къыдэкIуэу пщIэншэу зыгъэзащIэхэр. Уполномоченнэм и деж щыIэ Эксперт советым пщIэшхуэ зиIэ жылагъуэ, къэрал лэжьакIуэхэр, щIэныгъэлIхэр, юристхэр хэтщ икIи ахэр мы IуэхущIапIэм къиIэт Iуэху нэхъ гугъухэм хоплъэ. Уполномоченнэмрэ абы и аппарат мыинымрэ зэпымыууэ я нэIэ трагъэтщ республикэм и щIыналъэм щыпсэу цIыхухэм я конституцэ, социальнэ хуитыныгъэхэр къызэгъэпэща зэрыхъум.
Гъэ къэс Уполномоченнэм игъэхьэзыр докладхэм цIыхум и хуитыныгъэхэр къызэгъэпэща зэрыхъум теухуа кIэлъыплъыныгъэм кърикIуахэр хегъэхьэ икIи къэрал, муниципальнэ органхэм, адрей IэнатIэхэм гу лъарегъатэ цIыхум и хуитыныгъэхэр текI имыIэу ткIийуэ къызэгъэпэщын зэрыхуейм.
ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыIэм лэжьыгъэ тэмэм зэрыригъэкIуэкIыр къыхигъэщхьэхукIащ ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу Урысей Федерацэм щыIэ Москальковэ Татьянэ Николай и пхъум. Къапщтэмэ, абы мыпхуэдэу етх: «Шэч къытумыхьэжу жыпIэ хъунущ ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэм и IуэхущIапIэр Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм зэрыщызэтеувар икIи абы цIыхухэм пщIэ къызэрыхуащIыр.
ЦIыхум и хуитыныгъэхэм къащхьэщыжынымкIэ къэрал IуэхущIапIэ къызэгъэпэщынымрэ абы зегъэужьынымрэ куэд зэрыхэфщIыхьам, цIыхум и хуитыныгъэхэмрэ щхьэхуитыныгъэхэмрэ хъумэным псэемыблэжу фызэрытелажьэм щытхъурэ пщIэрэ хуэфащэщ».
«Урысей Федерацэм и субъектхэм щыIэ уполномоченнэхэм я лэжьыгъэр зытращIыхь хабзэу псоми яхуэгъэзахэм я IуэхукIэ» Федеральнэ законыр 2019 гъэм зэхалъхьащ. Ар япэ къеджэгъуэу Къэрал Думэм щыпхыкIащ. Законым еубзыху щIыналъэ омбудсменым и лэжьыгъэр зытещIыхьа мурад нэхъыщхьэхэр, ар къэрал властым и органхэмрэ граждан жылагъуэ IуэхущIапIэхэмрэ зэрадэлажьэ щIыкIэр. Законопроектым еубзыху Уполномоченнэм и IуэхущIапIэм и статусыр, абы и хуитыныгъэхэмрэ къалэнхэмрэ, апхуэдэу нэгъуэщI органхэмрэ IуэхущIапIэхэмрэ къыхэмыIэбэу зыхуэфащэ унафэхэр къищтэнымкIэ тегъэщIапIэхэр.
ЦIыхубэ зэхыхьэу щIыналъэхэм къыщызэрагъэпэщхэм сыт щыгъуи хэтщ властым и гъэзэщIакIуэ, законхэр къыдэзыгъэкI органхэм, дин зэгухьэныгъэхэм, цIыхум и хуитыныгъэхэр хъумэным елэжь IуэхущIапIэхэр, цIыхубэ хъыбарегъащIэ IуэхущIапIэхэм я лIыкIуэхэр. Ар икъукIэ сэбэп мэхъу жылагъуэр зэкъуэгъэувэнымкIэ, урысей федеративнэ къэралыгъуэр гъэбыдэнымкIэ. Апхуэдэ зэхыхьэхэм я къызэгъэпэщыкIэмрэ екIуэкIыкIэмрэ къагъэлъэгъуащ лъэпкъ республикэхэм исхэм лIэщIыгъуэкIэрэ зэрахьэу щыта хабзэхэм ящыщ куэд къэбгъэщIэрэщIэж зэрыхъунур, щIэблэр гъэсэнымкIэ ахэр иджыпстуи зэрысэбэпыр.
Къэбэрдей-Балъкъэрым, зэрыщыту Кавказым, щекIуэкI Iуэхухэм ущыхэплъэкIэ гурыIуэгъуэ мэхъу дэтхэнэ лъэпкъми и хабзэхэр, и къекIуэкIыкIар къыумылъытэу лъэпкъхэм я зэкъуэтыныгъэр зэрыпхуэмыгъэбыдэнур, хабзэншагъэхэри бгъэмэщIэну зэрыгугъур. Абы папщIэ цIыхухэм нэхъыбэрэ яIущIэн, епсэлъэн, нобэрей гъащIэм къыщыхъу IуэхуфIхэри хабзэщIэхэри къэлъытэн хуейщ.
ЗэрыжаIэщи, цIыхум и хуитыныгъэхэр здынэсыр имыщIэмэ, ар хуитыныгъэншэу аращ. Ди жагъуэ зэрыхъущи, иджыпсту цIыхум и хуитыныгъэхэр зыхуэдэр, къэралым щызекIуэ законхэм нэгъэсауэ щыгъуазэхэр мащIэщ. Абы щыхьэт тохъуэ Уполномоченнэм къыIэрыхьэ тхьэусыхафэхэр. Абыхэм ящыщ куэдыр къызыхэкIар езы къэтхьэусыхэхэр законым зэрыщымыгъуазэрщ икIи и зэманым къэрал, суд органхэм я Iуэхур зэрырамыхьэлIарщ, апхуэдэу юридическэ дэIэпыкъуныгъэ нэс зэрамыгъуэтарщ. А псори къэплъытэмэ, гурыIуэгъуэщ цIыхур щысабийм къыщыщIэдзауэ езым иIэ хуитыныгъэхэмрэ къыбгъэдэхуэ къалэнхэмрэ щыгъуазэ щIын зэрыхуейр. Мыбдеж къыхэдгъэщхьэхукIыну дыхуейщ пэщIэдзэ, курыт еджапIэхэм щегъэжьауэ вузхэм нэсыху мы лэжьыгъэр зыубгъуауэ щегъэкIуэкIыпхъэу къызэрытлъытэр.
Иджыпсту Уполномоченнэм зэпымыууэ и нэIэ тригъэтщ цIыхухэм псэупIэ и лъэныкъуэкIэ яIэ хуитыныгъэхэр пхыгъэкIыным, псом хуэмыдэу зыхуэфащэхэм социальнэ псэупIэ яхухэхыным, унэ кхъахэхэм, жьы дыдэ хъуахэм щIэсхэм псэупIэ и лъэныкъуэкIэ яIэ хуитыныгъэхэр дэгъэкIыным. Уполномоченнэр хэхауэ кIэлъоплъ сабий зеиншэхэр, адэ-анэм я жьауэм щIэмытыжу къэна сабийхэр псэупIэкIэ къызэгъэпэщынымкIэ законыр зэрагъэзащIэм.
ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыIэм зэфIигъэкI Iуэхухэр щыхьэт зэрытехъуэщи, цIыхум и хуитыныгъэхэмрэ щхьэхуитыныгъэхэмрэ хъумэным пыщIа лэжьыгъэм IуэхуфIхэр къыщрикIуэнур а Iуэху мытыншыр къэрал властым и органхэми, щIыпIэ унафэр зезыгъакIуэ органхэми, хабзэхъумэ органхэми, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэми зэщIыгъуу ягъэкIуатэмэщ.
ЦIыхум и хуитыныгъэхэмрэ щхьэхуитыныгъэхэмрэ хъумэнымкIэ Урысейм иджыпсту щыIэ гугъуехьхэр мащIэкъым. Ауэ фIым ущегъэгугъ демократие хабзэхэр гъэбыдэным телажьэ IуэхущIапIэхэр, законодательствэр егъэфIэкIуэн хуейуэ зэрыщытыр езы къэралым къызэрилъытэм.
ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу
КъБР-м щыIэ Зумакулов Б. М.
КъБР-м цIыхухэр егъэджэнымкIэ, щIэныгъэмрэ
щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министр Къумыкъу А. М.
