ЛIы иримыкъу
Чэрим Марианнэ
Роман. Япэ Iыхьэ
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №№125 — 128-хэм итщ).
8.
ЛЪЭХЪУЭЩЫМ
Дунейм зэрытет илъэс плIыщIрэ бгъум къриубыдэу зихъуэжа къыщIэкIынкъым Щыхьым, мы тхьэмахуитIым зэрызихъуэжам хуэдэу. Нэху щхъуэкIэплъыкIэу къыфIэщу щыта дуней зэмыфэгъур гъуабжэрэ фIыцIэкIэ яцIэлэжауэ къыщохъу иджы. ЩхьэпылъапIэм бгъэдашам ещхьу, зэхэлъщ нурыр зыщхьэщыкIа и нэгур.
Гъусэ къыхуащIа щIалэщIэм иджы етIуанэ къихуэу жеIэ лъэхъуэщым. ЦIыху иукIащ. Ауэ ар и щхьэ ирилъытыну зы дакъикъи игу къэкIакъым Щыхьым. Мор зэранщIакIуэщ. Апхуэдэхэрщ лъэхъуэщ щIыщыIэр. Зэ зыгуэр зыIэщIэщIам щыуа фIэпщми, етIуанэ бэлэрыгъ щыIэкъым, ар щIэпхъаджащIэщ. Абыхэм я гупсысэкIэри нэгъуэщIщ.
— Мыпхуэдизу ухэмыплъэ, ей! Зыри къуащIэнукъым. Судыр зэфIаудынурэ, уи кIэн къикIмэ, илъэс зы-тIу къыптралъхьэнущ. ЗанщIэу уаутIыпщыжыну ущымыгугъ закъуэ. Къуаншэ-мыкъуаншэ щызекIуэркъым мыбы. Урагъэсыным я фейдэ хэлъмэ, уисынущ. УаутIыпщыжыным нэхъыбэ къахуищIмэ, пщIэну щыткъым. Я унафэщIхэм, ахъшэ къезытхэм зэрыжаIэщ, къыбгурыIуа? ИлъэситI нэхъ мащIэкIэ умыгугъэ. Сыт уикIыжу пщIэнур? Улажьэу ушхэнуракъэ? Лажьэ, шхэ. Тхылъ еджэ, нэмэз щIы, усэ зэхэлъхьэ. Сыт уи IэщIагъэр?
— Сылажьэркъым, — жиIэну къыдришеят Щыхьым. КъригъэкIыр къэрал IэнатIэ зэрыIумытырт. Ауэ и бзэгур кIэрэхъуакъым. Мылажьэ дэнэ къэна, лэжьэн фIэкIа Iуэху иIакъым нобэр къыздэсым. Хадэм мыIэрысейхэр иухъуэнщIу щита зы махуэ и гъащIэ псом мылъкуу къилэжьамкIэ къищэхужынт иджы. Жыгхэм яхыхьэ щымыхъунум дежт тхылъти телевизорти жиIэу щыулъэпхъащэр.
Лъэхъуэщым къызэритIысхьэрэ, и къуэр зэ фIэкIа илъэгъуакъым. «Зыри къыумыгупсысу, зэрыхъуар жыIэж. Апхуэдэу нэхъ тыншу Iуэхур зэфIэкIынущ. НэгъуэщIу укъезгъэутIыпщыжыфынукъым», — къыжриIащ. Абы лъандэрэ махуэ щIагъуэ дэмыкIыу пэш щхьэхуэ яшэурэ, зы щIалэ къыпкъроупщIыхь. КъуэгъэнапIэми зыгуэр къуэсщ. «УщIэмыарэзы зыгуэр щыIэ», — жеIэри къоупщI, псэлъэн яуха нэужь. «Хьэуэ» жэуапым зэрыпэплъэр гурыIуэгъуэщи, Щыхьыми зригъэлъэIуркъым.
КъитIысхьэн ипэкIэ зэрыщыта цIыхум сыту емыщхьыжрэт Щыхьым. Марат зэригъэтIысар къищIамэ, сыту пIэрэт жиIэнур мы жьакIэ зэмыфэгъум, — нэхъ къытехьэлъэ дыдэм аргуэру мажэ и гур. «Си къуэр мыбы щолажьэ» жиIэну къыдришеиху, ирекъухыж, апхуэдизкIэ и щхьэ хуигъадэркъым и псэлъэгъури. «Уи къуэтэмэ, уигъэтIысынтэкъым», — къыжриIэмэ-щэ?!
— Хадэм сыщолажьэ.
«Сыщылажьэу щытащ», — хужыIэркъым.
— «Сыщылажьэу щытащ» пхужымыIэу ара? — Щыхьым и гум илъыр и натIэм тетхам ещхьу, къреджыкI и чэнджэщэгъум.
Щыхьым насыпыжьыр иIэщи, щIалэм нэмэз ещI. Нэмэзлыкъым тетыхукIэ щымщ, армыхъумэ гутехуэгъуей дыдэу фэ тетщ. Хэт сыхьэт тIощIрэ плIыкIэ зыхуэшэчынур псалъэхэр къызэрежьэм хуэдэу къэзыутIыпщ жьэмызагъэр?
— ПцIыху гуэр щылажьэрэ мыбы?
— НтIэ.
— Хэт?
— Си къуэр.
ЩIалэм и напщIэр хишщ, Щыхьым и нэгум къиплъэри, и щхьэр IуигъэзыкIащ. ИтIанэ къриIуэнтIэкIыжри къеупщIащ:
— Хэт и цIэр?
— Марат.
— Къэлэрдэгу и участковэри?
— НтIэ.
— Хъуам мис ар.
Абдеж къыщыщIэдзауэ зэмыпсэлъапIэ яIэжтэкъым, сыту жыпIэмэ, езы Щыхьым ицIыхуртэкъым Марат, Хьэбас зэрицIыхум хуэдэу. Хэт нэхъри нэхъыфIу плъагъу уи быным и гугъу къыпхуэзыщIым жиIэм уедэIуэфынкъэ? Уэ нэхърэ ар нэхъ зи хэгъэрей зэрыщыIэм укъигъэуIэбжьын умыухыурэ, нэгъуэщI дуней, нэгъуэщI хэку укъыщыхутэнкIи хъунущ.
Лъэхъуэщым итIысхьэн-къикIыжыным илъэс зыбгъупщI зыфIихьа Хьэбас Марат и хэгъэрей къудейтэкъым, Щыхьым и пщIыхьэпIи къыхэмыхуэн Iэджэ и къуэм теухуауэ къыжриIэжыфынут. Уи тепщэм и адэр лъэхъуэщым къыбдисын жыхуэпIэр махуэ къэс къыпIэрыхьэ ехъулIэныгъэу зэрыщымытым нэмыщI, абы къегъэлъагъуэ дзыхь къызэрыпхуащIыпэр, шэч къызэрыптрамыхьэжыр. КъызэрызыфIэщIыжам ищIыIужкIэ зыщытхъужынкIэ зэрызимыгъэнщIырт Хьэбас зыгъэбэлэрыгъыу и бзэр къезыгъэтIэтар. Щыхьым гуапэу къызэредаIуэмрэ езым и адэр зэримыIэжымри Iуэхум щыщт.
«Хьэлэболэжь» хужаIэ Хьэбас хуэдэхэм. Нэпсей жыIэзыфIэщ. Зыхуейр Iурыбдзэху щIыхуэ къыптезыгъахуэхэм ящыщщ. И ныбэ изыху къаугъэншэщ. Зыпэмылъэщыр ипщщ. Ауэ цIыхуфэ иуплъу ищIэмэ, хьэр псафэ пхуишэнущ. Делэкъым, гупсысэн мэщхьэх жумыIэмэ. Угупсысэмэ, узэрыделэр къыбгурыIуэнкIи хъунущ, ар узыхуэмейщ.
Марат «игъэлажьэхэм» язт Хьэбас, щыхуейм игъэтIысу, нэгъуэщI къалэн къыкъуэкIмэ, къиутIыпщыжу. Езым «участковэр» цIэ лейуэ, фащэ папщIэу зэрихьэу арат. И къулыкъу дыдэр жамыIэ щхьэкIэ, къызэрыкIуэ дыщэ дамэкIэ ар уафэгум зэримытыр куэдым ящIэ. «Дамэтелъ зытелъ фэзэхъуэкI», — адыгэбзэм иджыри хэткъым и IэщIагъэр.
ЕджапIэ нэхъыщхьэ къиух фIэкIа умыщIэну, зигуи зи щхьи зэмыбгъэж щIалэ Iувым лъэхъуэщым зэрисым щхьэкIэ и напэр текIыуи зыгуэрым хэкIыжуи фэ теткъым. Iуэхутхьэбзэ зэрищIэр ещIэжри, абы къыпэкIуэнум поплъэ. Къуаншэ дыдэхэр ягъэпщкIуну щыхуейм деж, нэм къыщIэуэу зыгуэр ямыгъэтIысу хъуркъым. Хьэбас зыхэпщIа щIэпхъаджагъэр къыщIэзыгъэщхэр куууэ Iуэхум хэмыIэбэн папщIэ, езыр, нэфгъэжейуэ, хабзэхъумэхэм къыIурадзауэ аращ.
Щыхьым псоми щыгъуазэ хуэдэут Хьэбас зэрыпсалъэр. Зыгуэр езышэжьар зэпиудын хьэл зэримыIэр мыбдежми хъарзынэу къыщыхуэщхьэпащ. Бзагуэ узыщIыфын гуэркъэ «Марат» и цIэу гъащIэ псокIэ уи гум щыдэпщIея чэщанэр зэрызэщIэскъыскъэр. Ар къимыгъэуэпэн щхьэкIэ, акъыл къуэпс къыхуэмынэжауэ, зэхихым гукIи тхьэкIумэкIи зыпэщIегъакъуэ Щыхьым. ИтIанэ, и закъуэ къызэрынэу, мывэ къутахуэхэр уэф зыхэлъ гъатхэ уэлбанэу, къытощэщэж.
Псапэ къызэрихьым шэч къытезымыхьэ Хьэбас иужьрей илъэс зыхыблым Iэуэлъауэшхуэ къэзыгъэхъея Iуэху мыхъумыщIэхэм ятеухуауэ зыкъом къыжриIэжащ. Кино къигъэлъагъуэхэм я курыкупсэм лIыхъужь нэхъыщхьэу Марат къыхэлыдыкIырт. И адэр щIигъэтIыса щхьэусыгъуэри абыхэм ещхь гуэру хуэзыгъэфащэ IуэтэжакIуэр еуэ-еуэу Щыхьым къыпкъроупщIыхь. Мыдрей тхьэмыщкIэжьми абы жриIэу хъуар и къуэм деж зэрынэсыжынур къыгуроIуэ.
ГъащIэр апхуэдэу зэхэлъщи, гум зыгуэр щумыгъафIэу къыпхуихуэркъым. Гулъытэ щыщIэр щIыIэм ису аркъудеймэ, и бзий фIэрафIэхэр зытригъэпсэн зымыгъуэт цIыхур нэху зрамыгъэдз дыгъэм ещхьщ. Уи псэм IэфI къыщIэзыхуфым и щIыхуэ птелъ зэпытщ, дауи щIы. Гур пхурамыкъутыхьауи а щIыхуэр птекIыжыркъым. Уи пэкIэ бгъэжа мывэ хъурейм узэрыIущIэжыр пэжмэ, гур зыхуэбунэщIым дежкIэ уэркIэ гъащIэр зэримыухри пэжщ. Аращ зыгуэр фIыуэ плъагъун насыпым езы лъагъуныгъэм нэмыщI тыгъэ къыщызылъыхъуэр, гува-щIэхами, Щыхьым ещхьу, здимыгугъам къыщIыщыхутэр. Сыту жыпIэмэ, цIыхум фIылъагъур хуэщ щхьэкIэ, абы и нэхъ куу дыдэри и щхьэр зэригъэпэж Iэмалу аркъудейщ.
И лъэм зэрихьэху гуэгъу къелъыхъуэ псэ зыIутым. ЛIыгъэр, дахагъэр, щэныфIагъыр, щIэныгъэр, гумащIагъыр, псэемыблэжыныгъэр сыт щхьэкIэ тфIэфI ищIын хуейт ди Тхьэм, ахэр къэдгъэщхьэпэурэ къэдгъуэтыпхъэр щымыIэмэ? Езым дызэрыщытуи игу дытехуэнутэкъэ?! Дунейм зы тэлайкIэ нэхъ мыхъуми укъыхуигъэщIамэ, абы псэ тIолъхуэныкъуэ гуэр бдытемытыныр езы къэгъэщIыныгъэр гущIэгъуншагъэу къыпфIэзыгъэщI гужьеигъуэщ. Псэуныгъэр зи дыджагъыр сытым уигу тригъэхуэн, уэ уи щхьэкIэ къыпхуэунэтIа лIыкIуэ гуэгъу къыпхуамыщIмэ? ФIэщхъуныгъэми сытым уригъэсэн, абы дэплъагъур гъуджэ пхуищIу гъащIэм и мыхьэнэр къыпхузэIуимыхмэ? Щхьэж зэфIэкIыу иIэмкIэ зызытрифыщIэж дунейм Щыхьым апхуэдэ насып жылэу щиIэр и къуэ закъуэрт. Абы хуиIэ адэ лъагъуныгъэрт уэгуи абы къызэрыщилъэтыхьын дами хуэхъур. Иджы а пэжым и лъакъуэр щIэщIыкIащ. ФIылъагъур дэмэ, дэ купщIэр закъуэныгъэрщ, нэгъуэщI Щыхьым и пэжым къыхэнакъым.
И къуэр бзаджэнаджэу къызэрыщIэкIам къезыгъэлын акъыл иIэт Щыхьым, ауэ псори зэхигъэкIа нэужь, зыIуувэну IэнатIэм зэрыпэлъэщын гу кIуэцIылътэкъым. Арат зыгуэр зыгуригъэIуэн папщIэ иришажьэ гупсысэхэр и кIэм щIыхунэмыгъэсыр. НэгъуэщI цIыхум ущыгугъ щымыхъун дуней ар нобэр къыздэсым щыпсэуатэкъым, абы къыхэкIыуи Хьэбас хуэдэ хьэрэмыжьхэм ягъэIущыныр и натIэт.
Уи япэ итыну зыхуэфащэ бын къыпщIэувэныр ехъулIэныгъэхэм я нэхъ инмэ, сыту пIэрэ уигу къэкIын хуейр, къэрабгъэу укъызэрыщIэкIам абы ирищIар уи нэм къыщыщIэуэкIэ? Щыхьым гъащIэр къехъулIауэ щIилъытэ щхьэусыгъуэхэм язт Марат. Езыр хадэгъэкI фIэкIа мыхъуфами, захуагъэм, пэжым къыщхьэщыжыныр зи IэщIагъэ щIалэ къызэрыщIэхъуам Iэмал къритырт Дахэзилэ зэрызыдигъэшар зыхуигъэгъужыну. Иджы сыт? Дэхуэхахэм я къыщхьэщыжакIуэу къыфIэщIа и щIалэ гъэфIэным езым зэрызыщихъумэну щIыкIэр ищIэркъым. Я фызхэм ядежьууэрэ зи бын зыгъэсэхъуахэм Щыхьыми ящыщ хъуауэ ара? Ящыщ къудейкъым — ятежащ. Лъэхъуэщым зэрыридзам дэкIуэтэнт. БэуапIэ къезымыт тIасхъэщIэх къызэрыбгъэдигъэувэжам фIищынурщ имыщIэр.
И дамэм къытеуIуэурэ, Хьэбас езым нэхърэ илъэс зыбгъупщIкIэ нэхъыжь Щыхьым щIэх дыдэу зэраутIыпщыжынум щегъэгугъ, игу хигъэхъуэн папщIэ, апщIондэху кIуэ пэтми нэхъ ину и щхьэфэцыр зыгъэтэдж хъыбархэр и къуэм теухуауэ къыжреIэж. Щыхьыми и нитIыр къихуным хуэдэу йодаIуэ абыхэм. Марат зэрытепсэлъыхьым унэр игу къегъэкI, кIуэжыныгу ещI, ауэ «пэжкъым, сэ си къуэр апхуэдэкъым» жиIэу имытхьэлэн папщIэ, зэныкъуэкъужын хуей мэхъу. Хьэрун зэрыIэщIэукIари, лъэхъуэщым къызэрырадзари, зэман гуэркIэ дуней хуитым пэIэщIэу зэрыпсэунури къыхэщыжыркъым и псэм пищI и щIалэ закъуэр зэримыгугъауэ къызэрыщIэкIам.
Илъэс зытхух дэкIа нэужь, сытми узэресэ хабзэм тету, Щыхьыми зыгуэру и щхьэм иригъэзэгъэнт иджыпсту зытекIуадэ Iуэхур. Ауэ зэкIэ и лъэр быдэу щIым тезыгъэт щхьэусыгъуэ нэхъ ин дыдэр зыIэщIэкIа псоми ещхьу, абы щIэпсэум и мыхьэнэр хьэбэсабэ IэщIохъухь. УдутIыпщыжын, хьэмэ уи псэр хэтхын жаIамэ, мыгупсысэххэу етIуанэр къыхихынт. Теплъхьэр и хьэлъэу зыгъэпсэуа и хьэл тыншыр къыхуэщхьэпэнкIи хъунут Щыхьым, ауэ къару зэрыгъэгъуэтыжыпIэ хуэхъу щхьэхуэныгъэри IэщIахати, IэдэIуантIэм дэлъым хуэдэт. ЖейнэпцI зищIмэ, «укъэзгъэуша?» жеIэри Хьэбас зыкъыпщIэхедзэ. «Хьэуэ» жыпIэу, укъызэфIэтIысхьэн хуейщ. Тхылъ еджэну хуожьэри, «зэран сыхъурэ?» жеIэри, зигъэщIыкIафIэу псэжь хъыбар ирешажьэ. И нэм ущIэплъэурэ ущытхъун хуейщ. Зигъэкъ щхьэкIэ, гулъытэр зэрыщхьэщыкIыу гужьейхэм ящыщщ. Армыраи зыщIищэжар.
Щыхьым и хьэлым гугъу нэхъ езыгъэхьу хэлъхэм язт и псэлъэгъур игу ирихь-иримыхьым емылъытауэ, и фIэщу бгъэдэмытыныр къызэремыхъулIэр. Хьэбас къызэрепсэлъылIэр къытехьэлъэ пэтми, жыгыр, уафэр, жьыр пхъуэжыну узэрыхуемыжьэм ещхьу, ари зэрыщытым хуэдэу игу тригъэхуэфырт, езыр зэгупсысхэри щибзыщIыртэкъым, къыхудэмышейхэм я гугъу умыщIмэ. Лъэхъуэщым къитIысхьэн ипэкIэ зэрызиукIыж хъуну Iэмалхэм егупсысрейуэ щытамэ, иджы зыщIиукIыжыну цIыхухэр апхуэдизкIэ езым нэхърэ нэхъ мыхьэнэншэу илъагъурти, и гур хуэмурэ къызэрихьэжыр зыхищIэрт. Ар зи фIыгъэри зи мыгъуагъэри зэмыдэIуэжыф Хьэбаст.
Пщыхьэщхьэ гуэрым и гъусэм и нэмэз щIыгъуэр къэсу и жьэр щызэщIипIэну дакъикъэхэм ежьэурэ, Щыхьым хэкIыпIэ хуэхъунум и щхьэр хуэкIуащ. Езыми зригъащIэмэ зэфIэкIакъэ нэмэз щIыкIэ! Нэмэзлыкъым тетыху Хьэбас зыри къыжриIэнукъым, зэпимыудын щхьэкIэ! Ауэ зэримыфIэщыр Алыхьым къищIэрэ и Iуэхур нэхъеиж ищIмэ-щэ?
Щыхьым и мурадыр муслъымэн ехьэжьауэ зыкъызыщыхъуж Хьэбас щыжриIэм, модрейр нэжэгужэ къэхъуащ. Нэхъыщхьэм и адэм нэмэз щIыкIэ ебгъащIэрэ укъызэфIэмыщIыжу дауэ? Уи пыIэр пщхьэрызыгъэхун Iуэхущ ар. Щыхьым и тхьэшынагъэм и Iыхьэ пщIанэ хэлъамэ, лъэхъуэщым къимыхуэххэнкIи хъунт езы Хьэбас. Ауэ фэмрэ купщIэмрэ я фащэхэр щызэрахъуэжа дунейм ар къыщыбгурыIуэн папщIэ, щихъыу ущытын хуей къыщIэкIынщ. Зым гуэныхьлыуэ зыкъыщохъуж, адрейр, жэнэтыбжэм и IункIыбзэхэр IэщIэлъым ещхьу, мэдалъэ.
Дунейм щекIуэкIыр зэримыгъэзэхуэххэу щыттэкъым Щыхьым, ауэ лъэхъуэщым къихуэн ипэкIэ, нэмэзти нэщIти жыхуаIэхэр цIыхубз Iуэхуут къызэрилъытар. Езым и анэм нэмэз ищIу, зэчырхэм кIуэуэ щытащ. И адэм и муслъымэныгъэр къурмэным зэрыхыхьэмрэ джэд е мэл щыфIигъэжкIэ «бисмиллахь» зэрыжиIэмрэ я деж щиухырт.
Нэмэзыбзэ зэгъэщIэным Марат темыпсэлъыхьынуи емыгупсысынуи Iэмал къритынущ. Ари мащIэкъым. Ауэ ерыщу а Iуэхум езыхулIэр сыт жыпIэмэ, Хьэрун тхьэмыщкIэм иригъэщхь Хьэбас и гуапэ ищIмэ, и гурыгъузхэр щхьэщыкIыну щогугъ.
Махуэ зыбжанэ дэкIри, япэ дыдэ уахътитхури ищIащ, еханэу зыгуэри къыпигъэувэжын хуейуэ къыжриIащ. ТIасхъэщIэхым ещхьу зыфIэбзэджэж щхьэкIэ, кIуэ пэтми и гур нэхъ мамыр зэрыхъур зыхищIэрт Щыхьым. И къуэм зэрыхущытым зэрызимыхъуэжырт гугъу езыгъэхьыр. Къуаншэу зыкъимылъытэжыныр къехъулIэу щытамэ, ари щхьэщыкIынут, ауэ дэнэ щыIэ а жыхуэпIэр? Хьэрун бэлэрыгъыу зэрыIэщIэукIа закъуэмкIэ иджыри къэс зигъэкъуэншэжу щытамэ, гущIэгъуншагъэу иужьрей махуэхэм и нэм къиубыдыр езым унагъуэ IумпIэр зэрыхуэмыIыгъам кърикIуауэ елъагъу. Ар къэпщIэн щхьэкIэ, укъитIысхьэ хъунт мы лъэхъуэщым. Нэмэзым зригъэсат, зэрыщыгугъари къыхуищIэрт: и гъунэгъум емыпсэлъэну икIи емыдэIуэну Iэмал къритырт, абдежым щиухырт. Модрейм и къыхуеджэныгъэр зэрыпхыкIым игъэгушхуауэ, уазхэр къытрепхъэ. Ари хозагъэ Щыхьым. Муслъымэн диныр езыр цIыхухъу динкъэ? Псом хуэмыдэу, Щыхьым хуэдэ жэмыжьыгухэм щаIэрыхьэм деж, фIыкIэ къыщымыгугъ цIыхубзхэм ирауда ягухэр къызэрихьэжыр зэрызыхащIэу, IэбжьанипщIкIэ зыхаукIэри къыпхукIэрычыжыркъым.
Диным хыхьагъащIэ псоми къащыщIыр Щыхьыми къыщыщIащ. АкъылкIэ зэригъэзахуэр хьэлъэу щытми, ар гукIэ гъащIэм зэрекIужыр нэрылъагъут. Дахэзилэ махуэ къэс декIуэкIын зэрыхуэмейм къиутIыпща къарум здиунэтIа губгъуэри гухэхъуэншэтэкъым. Лъэхъуэщым зэрикIыжу, фызыр зэрыригъэкIыжынум шэч мэскъал къытрихьэжыртэкъым абы иджы. ХуимыкIыжмэ, езыр дэкIынщ, дунейр инщ.
Тхылъхэм къращIа дыдэр динми кърищIэрт Щыхьым, сыту жыпIэмэ, абы дапщэщи зэрыбкIэ къэщыпа псалъэхэр нэхъ фIэгунэст, тхьэкIумэкIэ зэхиххэм нэхърэ. Емыджэ и дагъуэтэкъым абы игъащIэми, ауэ тхылъым мыхьэнэ щрат унагъуэ зэрыхуэмыухуам ищIыIужкIэ, еджэн зэрыфIэфIыр лIы щIримыкъу щхьэусыгъуэ хуэдэу зыгъэува Дахэзилэ ар къыкIуэцIилъхьэм-къыкIуэцIилъхьэурэ, езыри акъылэгъу дэхъуу хуежьат. Иджы и гъусэм и тхылъхэм ходжыхьри, и псэр зыгъэтынш Iуэху гуэр бгъэдэувэжам ещхьу зегъэпсэху. ЩIэныгъи IэщIагъи зимыIэ Хьэбас апхуэдиз тхылъ къызэрырилъэфэкIыр гъэщIэгъуэнщ. Зэмыджарэ зыхуэмызарэ щымыIэм ещхьу, урысыбзэкIэ зэпыгъэпщIа хьэрып псалъэхэр къытрекIутэ. Дауэрэ иIуантIэми, и дуней тетыкIэм нэхъ пэж щымыIэу къыщIрегъэдзыф.
Псори ехъулIат: жэнэтым здишэн къэзыгъуэта Хьэбаси, зи адэр лъэхъуэщым насыпыфIэу изыгъэс Марати, зыхуейр ищIэу, жиIэр и фIэщ хъужу унэм къыщIэна Дахэзили, нэмэзым тетыху тIэкIу щхьэхуиту зыкъызыщыхъуж Щыхьыми.
9.
ЛЪАГЪУНЫГЪЭКЪЫМ
— УкъыздэмыкIуэнумэ, сыт машинэм укъыщIитIысхьар?
— Уэракъэ папэ IузыгъэкIыжар, сэ сшэжынщ жыпIэу? КъэгъэувыIэ, такси къезджэнщ.
— Такси къебджэкIэ Iуэхум зихъуэжынукъым, дахэ. «Зи гупкIэ уисым урифызщ» жаIэу зэхэпхакъэ?
— Зи щIыхуэ птелъым!
— Аращ ар сытми. УахьынкIи зэрыхъунум ухуэхьэзырщ, машинэм укъыщитIысхьакIэ. Абы «такси» фIэпщкIи «ди папэ и лэжьэгъущ» жыпIэкIи, пщIэм зихъуэжыркъым.
Марат хъыджэбз псори къызэрыдихьэхыр зы IэмалкIэщ — иреудых. Адыгэ хабзэм пщащэ псоми дэлъху уахуещI-тIэ. Марат абы иджыри здыхуейм нэс кIуэтэну, ауэ щыхъукIэ, зыри къалэн зыщимыщIыжыну хуит къещI. Хъыджэбз щхьэкIэ и щхьэр унэзэным зэи нэсыркъым абы и Iуэхур. Гулъытэ ухуей — сызыхуейр къысхуэщIэ. Теун, мызэшын, утыку итын, игу къихьэр асыхьэтым игъуэтын. Абдеж къыщыщIедзэ икIи щеух.
А псом нэмыплъыс Рэхьмэ дежкIэ Марат — адэм и унафэ щIэт щIалэ фызкъэмышэщ. Жыраслъэн зэпымыууэ къелъыхъуэ ныбжьыщIитIыр щIызэхуигъэзэн щхьэусыгъуэ, пщащэми абы пэщIэмыувэ зещI. ЕкIуэкIыр илъагъу щхьэкIэ, щхьэусыгъуэр ищIэркъым хъыджэбзым. Марат Рэхьмэ и адэр зыфIэлIыкIхэм я кIуэгъужэгъущ, зэхэзэрыхьIамэ къыщхьэщыжыну къыщыгугъыу. КъулыкъукIэ хъыджэбзым и адэ прокурорырщ нэхъыщхьэр, ауэ ипэжыпIэкIэ зи нэфI къалъыхъуэр нэхъыщIэрщ. КIэщIу жыпIэмэ, Марат нэхъ пэгъунэгъухукIэ, Жырэ зытес шэнтыр нэхъ щабэщ.
IэжьэкIэ къэбжыхьыну пфIэфIмэ, къешэкIыкIи зэгъащIэ жыхуиIэращ. Дэнэ щищIэнт папэ къыкъуэгушхукI хъыджэбз пагэм и адэри зыгуэркIэ къызэрыщыгугъыр?
Марат зы къишэу адрейхэм и щIыб яхуигъэзэн хуейуэ къэзылъытэхэм ящыщкъым. Прокурорым ипхъу къэжэпхъар узыхэдэ хъунухэм къахощ, къыбдалъагъуну емыкIукъым, хэкIыжкIи илIыкIынукъым. Зэгуэзыгъэпыр сыт жыпIэмэ, пщащэм щIалэр «зэрыхуэмышэрщ».
Илъэсихымрэ хыщIымрэ я зэхуаку дэт бзылъхугъэ цIыкIухэмрэ инхэмрэ Марат дэзымыхьэхыфын къахэгъуэтэгъуейщ. Зыр сабийщи дыхьэшхэнщ, адрейр жьыхуегъэзэкI хъуащи, гумащIэщ. Мыр губзыгъэщ, умыщIэ гуэр къыбгъэдыбох. Мор дахэщ, къыббгъэдэтмэ, фэ къыптрегъауэ. МыкIуэмытэм акъылыфIэу укъыфIощI. КъулыкъущIэр къыпщхьэщыжынущ. Гъурыр къабзэлъабзэу къыщIокI. Пшэрыр IэфIу мэпщафIэ. Бейм унэр дахэу зэлъыIуех. Лъагъугъуейм машинэ кърехуэкIыф. Мыхьэнэ зиIэр уэ укъызэрыщыхъурщ. Уэ пхуэдэ щымыIэу къэзылъытэм, нэгъуэщI мыхъуми, и кIагуэр щебгъэтIэгъэжыну къелэжь. Игу темыхуэ лIэужьыгъуэ закъуэр езыр зэзымыпэсхэрщ. Рэхьмэ абыхэм язщ. Арат хъыджэбзым зригъэцIыхужыныр нэрыгъыу щIиубыдар. ПхъуфIщи, къотIысхьэ и машинэм — аркъудейщ. Марат ар хуигъэфащэу аракъым, пщащэм и натIэм тетхащ, къыщибзыщIынуи зигъэхьэзыркъым.
ГъащIэм сыт нэхъ къыщыпфIэIуэхур жыпIэу уеупщIамэ, Марат щIэгупсысэнур нэхъ шэрыуэу псэлъэн щхьэкIэт, армыхъумэ и жэуапыр хьэзырт: цIыхубзхэр. Нэпсейм ахъшэкIэ зэрызимыгъэнщIым хуэдэ дыдэу, мыбы бзылъхугъэ гулъытэкIэ зэи зигъэнщIыркъым, абы и щхьэусыгъуэри наIуэщ — анэм игъэфIакъым. ЩигъэкIащ, игъэудэфащ, къызыфIигъэщIыжащ, ауэ гъэфIэкIэ имыщIэу къыщIэкIащ Дахэзилэ. Нобэ и цIыхуфIын къокIуэри — мэ, узыхуейр къэщэху, дэнэ ухуейми кIуэ, сыанэфIу жыIэ закъуэ. Пщэдей езыр зыгуэрым зэтрехури, къыщыбгъэнам щыбгъуэтыжыркъым.
ГъэфIэн жиIэмэ, къикI дыдэр хэт ищIэн? Сабийр щагъафIэм деж къедэхэщIэн егъуэт. ИпкъкIэ и закъуэ хъуркъым. ЯгъафIэм йоIусэ, пэIэщIэ защIыркъым, абы игурэ и щхьэрэ зэтелъ зэпытщ. Арыншауэ, псы куэду зыщIакIэ, ауэ дыгъэ зытрамыгъапсэ къэкIыгъэм ещхь мэхъу ямыгъэфIа сабийр. ЛIыгъэм къызэгуичу къыпфIэщI Марат езы дыдэр щымыгъуазэу гунэфыгъэ къофыкI. Анэм къримытыфар цIыхубзу дунейм тетым щIыхуэу ятригуэшам ещхьу, абы нобэ зы хъыджэбз, пщэдей нэгъуэщI и гъусэу плъагъунущ, ауэ зыхуэпэжи къыфIэIуэхуи яхэткъым, езым бзылъхугъэхэр зытхьэкъуф щIалэу зрагъэлъытэжу аркъудейщ.
Анэ псори джэдкъазым ещхьщ зыгуэркIэ. Зым гуэгушанэм ещхьу лIэжыху уи Iуэху фIэкIа зэрихуэркъым. Адрейр джэдкъуртщи, тхьэмахуитIкIэ мэIэуэлъауэри зеутхыпщIыж. Я дамэхэр зэрызэгуэмыкIым къыхэкIыу, къазхэмрэ бабыщхэмрэ я шырхэр яхуэгъэхуабэркъым, занщIэу псым хаутIыпщхьэ. Дахэзилэ и сабий пIыкIэр мис а къаз-бабыщхэм ейм ещхьт.
Анэм и гулъытэмкIэ ирикъуа цIыхур пщIэншэу къыIэрыхьа гумащIагъым щысхьыркъым. Гуапагъэр абы и дежкIэ гъащIэ хабзэу аркъудейщ, хамэми Iыхьлыми зэдагуэшу. Я гур утIыпщауэ дунейм зэрытетым и фIыгъэкIэ, абыхэм щыщIэныгъэ жыхуаIэр зыхамыщIэ пэлъытэщ, псэуныгъэр езыр зыхурикъужу зэрызэтеухуар гупсэхугъуэу япкърытщ. ИгъащIэм ямылъэгъуа епткIи яIэ псоми хэбгъэкIыжкIи, зэгуэр гунэсу фIыуэ ялъэгъуахэм къащыбгъэщIыфынуIакъым, сыту жыпIэмэ, гъащIэми гъащIэншагъэми зэхуэдэу ягу егъэзагъэ. Марат ахэр зэи къыгурымыIуэнум и закъуэтэкъым, псэуху а цIыху лIэужьыгъуэм пэщIэтыну и натIэт.
Балигъыр щощтэ закъуэныгъэм. Зи закъуэу къэхъуа сабийр-щэ? Анэр хущIэмыхьэмэ, анэшхуэр къедэхэщIэнтэкъэ щIалэ цIыкIум, ауэ дэнэ? Гуащэ-тхьэмадэми яфIэлIыкIакъым Дахэзилэ, лIыри бын закъуэри къызэрыфIэмыIуэхуам хуэдэу. Иджы джэдыгу лъапIэм ещхьу зи къулыкъур зригъэкIу и къуэ балигъыр и напщIэтелъщ, ауэ Марат фIыуэ ещIэ и анэм щхьэкIэ зыри къызэримыгъэнэнур. Узыхуэмыныкъуэм ухурикъуащ, ар уи анэ дыдэрауи щIы.
Рэхьмэ бзаджагъ тIэкIу хэлъамэ, и адэм и гурыгъузхэм гу лъитэнт, зыкIи дэзымыхьэх щIалэм зэрыхуигъэкIуатэм щхьэкIэ зыхуимыгъэгусэу. Жыраслъэни игу ирихьыртэкъым Марат. Зыми зыкъримыгъащIэ щхьэкIэ, пщащэм зэрызрилъэфыхьыр и гуапэт.
Сыт Марат дэбгъуэр жиIэу зыгуэр къеупщIамэ, Рэхьмэ асыхьэтым жэуап имыгъуэтынкIи хъунт. Пщащэ Iущым гурыгъуазэкIэ зыхищIэр щIалэм къызэрыхуимыгъэщIарт. Пхъашэжьщ, псыхэуэм ещхьу делагъэ зреупцIэкI. «ПцIы умыупсу упсэуфынукъым!» Хэт хуумыупсу? Пэж зыжепIэнухэм сэ сахиубыдэну сыщыхьэт? «Iух, мамэ, и пщIи, и къулыкъуи сыхуейкъым, и мерседесми сыхрекIыж. Зы трактористыжь, и джанэр къабзэу зэрыхуэзжьыщIам насыпыфIэ ирихъуу, сыдэпсэумэ нэхъ къэсщтэнущ, мы къурэжьым нэхърэ. Папэ и жагъуэ хъунущ жысIэурэ, езым сыдэкIуэн дэнэ къэна, дэкIуэныгур сфIигъэкIуэдыным сынэсащ. ХьэкIэзэпх скIэрылъым хуэдэу сыкъокIыж пивэмэр зэрымыкI и машинэ фIыцIэжьым». И анэмрэ езымрэ зэжраIахэр зигу къэкIыж Рэхьмэ, сыщыуэу пIэрэ щыжиIи къыхуохуэ. Иджыпсту апхуэдэ дакъикъэхэм язщ.
— Пшапэр зэхэуауэ машинэм хъыджэбз къизгъэтIысхьэмэ, жэщгъуэлъ къызэрыслъыхъуэр тIуми зэдэтщIэ хуэдэу щытщ. Хуэмеямэ, къитIысхьэнтэкъым, жызоIэ. Сыщыуэрэ?
«Жэщгъуэлъ» псалъэм и нэкIум лъы къызэрыщIигъэлъадэр зыхещIэ Рэхьмэ, ауэ зэманым къызэрыкIэрыхуар къыжримыIэ щIыкIэ, япэу къыIэрыхьа жэуапыр ирет:
— АфIэкIа Iуэхутхьэбзэ ящIэжу щымытамэ, папэ сыпшэжыну къолъэIунтэкъым.
— Папэ сэ сызэрыфыз къэмышэми уэ узэридэкIуэгъуэми щыгъуазэкъэ? Зэрыхъу деплъынщ жиIэу сытригъэгушхуэмэ-щэ?
— Деплъащ, хъуакъым.
— Сыт щIэмыхъуар? ЩIалэ уиIэ?
— Уэ сыт ар бжесIэн щIыхуейр?
— Уи ужь сикIын щхьэкIэ.
— «ИкI» бжесIэкIэ, гурыIуэгъуэкъэ?
— НтIэ, сыт си машинэм укъыщIитIысхьар?
— Си адэм «сшэжынущ» жепIати.
— Рулыр сутIыпщмэ, тIури диукIынущ.
— ПщIэну щыткъым.
— Укъысхуэмейуэ укъитIысхьауэ зыми и фIэщ хъужынукъым итIанэ. Дызэбгъурылъу дыщIалъхьэнурэ, ди сынхэм лъагъуныгъэ усэ тратхэжынущ. Дызэгъусэу сурэт диIэ?
Рэхьмэ къыщеудри мэдыхьэшх. Абы къигъэгушхуа Марат къыпещэ:
— Уэ ухэкIуадэрэ сэ сыкъелмэ, «укъэсшэфынукъым, нэгъуэщI фIыуэ солъагъу» зэрыжесIар хуэмышэчу, рулым къепхъуэри дыщхьэпридзащ, — яжесIэнущ.
— «Уэ сыбдэпсэури нобэ сылIэри тIури зыщ» щыжесIэм, Iэпэлъапэсыс хъури дыщхьэпридзащ», — яжесIэнущ.
— СебгъэукIмэ, си анэм уIэщIэкIуэдэнущ.
— СыбдэкIуэрэ тIури дыIэщIэкIуадэмэ-щэ?
— Сыт абыкIэ жыпIэну узыхуейр?
— «З»-кIэ кърегъажьэ, «хь»-кIэ еух.
— Зегъэхь.
— «Тху»!
— ИкI-тIэ си машинэм!
Марат шэрхъхэм захрегъатIэри, хъыджэбз къэцIыплъар Iэрпхъуэру машинэбжэм йобгъэрыкIуэ. ЩIалэр мапхъуэри, зи щIыб къэгъэза хъыджэбзыр зыIэщIеубыдэ…
— СигъэкI…
— КIуэ…
Машинэбжэр гъэбыдащ. КIуапIэ щыIэкъым.
— СигъэкI…
— КIуэ…
Рэхьмэ и щхьэцыр зэрызэхэтхъуауэ машинэм йокIыж. Я унэр абдеж дыдэрщи, къызэмыплъэкIыу, лъэбакъуэ псынщIэхэр зыкIэлъигъэпIащIэурэ, пщIантIэм дохьэж. ГуфIэу къыпежьа анэм Iумыплъэфу, зытхьэщIыпIэмкIэ щIохьэри псыр къеутIыпщ. Гъуджэм йоплъэри… гъуэгын щIедзэ.
Сыт пщащэм игъейр? Япэу зи Iупэ къылъэIэса щIалэр игу зэрыримыхьыр ара? Хьэмэ псэуху зызыхуигъэхьэзыра дакъикъэ IэфIыр апхуэдэу мыхьэнэншэу къызэрыщIэкIара? Игъэпэжын псэлъыхъу иIэкъым Рэхьмэ. ИтIани, зи дэкIуэгъуэ хъыджэбз псоми ещхьу, абыи и гум щигъафIэрт псэгъу мыцIыху гуэр. Марат аратэкъым. Хуемыгъэхын дагъуэшхуэ хуищIыртэкъым абы щIалэм, мыр ифIщ, мыр ягъэщ хужиIэн хуэдизкIи гъащIэр игъэунэхуатэкъым. И псэм и IэфIыр къызэрыдэмыушырт, и жагъуэ къищIурэ зэрыригъэшырт гугъу езыгъэхьыр, псалъэкIэ жимыIэф щхьэкIэ. Сыт-тIэ иджы къэхъуар, нэпскIэ фIэкIа пхузэмыгъэзэхуэну? Дакъикъэ ныкъуэкIэ и IитIым гъэр зэрахуэхъуам зыхигъэкIыжаIа?
Хьэнифэ зыпэплъа щIалэр
Ермэлыжьу къыщIэкIакъэ?! —
зэрымыщIэкIэ уэрэдыжь гуэрым и сатырхэр къиIуащ Рэхьмэ и тхьэкIумэм…
Хъыджэбзым и гум щыщIэр къыбгурыIуэн папщIэ, гъащIэм гу къабзэкIэ пежьа пщащэ цIыкIуу ущытын хуейт. Ар и пщэдей телъыджэм гу къудейкIэтэкъым зэрыхуэпIащIэр, и псэ жыгым и тхьэмпэ къэс жьы къабзэм щIихурыхукIырт, и хьэуа IэфIым хримыгъэубыдэн цIыхупсэ дунейм къытринэну зимыгъэхьэзыру. Марат апхуэдэ гъащIэм утезыгъэгушхуэн дэнэ къэна, ар къыпхуэзыдэн цIыхууи зэрыщымытыр нэрылъагъут. Ауэ щыхъукIэ, и пащхьэм зэрис къудейм щхьэкIэ, къапхъуэри хэдапIэр IэщIихат. «Армырар» имыгъэпэжыну зэрыхузэфIэмыкIынури пщащэм и хьэлым къыжриIэрт.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
