Къэбэрдейм и джэгуакIуэшхуэ Агънокъуэ Лашэ (Адэлджэри)
Къэбэрдейм и джэгуакIуэшхуэ Агънокъуэ Лашэ (и цIэ дыдэр Адэлджэрийт, ауэ и анэр ЛашэкIэ еджэурэ абы къытенащ) ди хэкум и мызакъуэу, нэгъуэщI щIыпIэхэми къыщацIыхуу щытащ. Ар 1851 гъэм Дохъушыкъуей (иджы Старэ Шэрэдж) къуажэм къыщалъхуащ. И адэр пасэу лIэри и анэр зыдэкIуэжа уна-гъуэм дэщIыгъуу Къуэжьыкъуей Ищхъэрэ (иджы Шэрэдж Ищхъэрэ) къыщыхъуащ Лашэ. Ерэ фIырэ зэхищIыкI щыхъум къыщыщIэдзауэ дунейм ехыжыхукIэ Агънокъуэр хуэлэжьащ къызыхэкIа цIыхубэм и щэнхабзэр къэIэтыным, абы къафэ макъамэхэр, къебжэкI хьэлэмэтхэр зэхилъхьэрт, езыр пхъэцIычауэ Iэзэт.
ДжэгуакIуэ щэджащэм жиIауэ къэнахэм ящыщ куэд зэхуахьэсыжащ IуэрыIуатэджхэу Иуан Хъусен, КъардэнгъущI Зырамыку, Нало Заур сымэ. Агънокъуэм и творчествэм куэд къызэщIеубыдэ — псалъэрэ макъамэкIэ къиIуэтам ищIыIужкIэ, и джэгукIэхэри, и къэфэкIэри, цIыхум яхуищIа Iуэхутхьэбзэхэри, и дуней тетыкIэри хохьэ джэгуакIуэм и гуащIэм.Агънокъуэ Лашэ 1918 гъэм дунейм ехыжащ.
Мажусий щэджащэ
Агънокъуэ Лашэ и нэгу щIэкIащ хэкум урыс хаб- зэр зэрыщыувар, тепщэгъуэр пщыжь-уэркъыжьхэм хуэмурэ яIэщIэкIыу пащтыхьым и къулыкъущIэхэм зэраIэщIыхьар; и нэгу щIэкIащ пщылIыпIэр, пщылIыр зэрыIуагъэкIар, пащтыхьыр зэрытрадзар, тепщэгъуэр бейм къыIэщIатхъыу гуащIэрыпсэум яубыду зэрыхуежьар — нэгъуэщIу жыпIэмэ, Агънокъуэхэ я лъапсэр къызэрежьэрэ зэрылъэпкъыу ямылъэгъуам хуэдиз! Абы къыгурыIуат дунейр «Алыхьым къызэригъэщIам» тету зэпIэзэрыту зэремыкIуэкIыр, псэукIэмрэ насыпымрэ замыхъуэжынкIэ зэрымыхъурзакъуэм и зэфIэкIым кIэричурэ жылагъуэм я зэфIэкIым зэрыхэхъуэр…
1974 гъэм илъэс 94-рэ зи ныбжьа Iэщын Темыркъан мыгъуэм къиIуэтэжырт: «Еуэри, зы махуэ гуэрым Агънокъуэм деж зы выгу къыдохьэ, зылIрэ зы фыз-рэ ису, гъэлъэхъу пшэррэ фадэ-пIастэрэ илъу. И благъэкъым, и цIыхугъэкъым. КъызэрыщIэкIамкIэ, КIахэм къикIат. Лашэм и ныбжьэгъу, гъунэгъухэр къраджэри, ешхэ-ефэ ящIащ. ЦIыхубзыр къыщIэкIуа щхьэусыгъуэр абдеж къиIуэтэжащ: Агънокъуэм и щIалэгъуэу кIахэпщ гуэрым деж щыджэгуу здэщыIэм, зы хъыджэбз зыкъыхуегъазэри къочэнджэщ: «ЩIалитI къысщIоупщIэ — зыр щIалэ зэкIэлъыкIуэ щхьэкIэ, лIыщIэу къекIухь; адрейр щIалэ бей щхьэкIэ, сфIызэкIэлъымыкIуэщ: дауэ сщIыну?» — жеIэри. «Уи псэм еупщIыжи къыхихым дэкIуэ! — жиIащ, жи, джэгуакIуэм. — ФIы иIэми Iей иIэми IэфI пщыхъунщ. Модрейр и адэ-анэм къа-зэрыхэкIыу Iэщхьэ гъур цIыкIуу къэнэжынщ». Хъыджэбзыр щIалэ хуэмы-щIам докIуэри, къулейр къулейсыз мэхъу, къулейсызыр хуэщIауэ псэу мэхъу. Насып зыдагъуэт. ЦIыхубзыр фIы зыщымы-гъупщэхэм ящыщти, насыпым хуэзыузэщIам деж къокIуэ, берычэт бесын жриIэну, игъэфIэну, дэлъху ищIыну. ДжэгуакIуэм и псалъэм цIыхуитI я насып къыдэкIуэу абыкIэ зэфIэкIакъым, атIэ хъыбару дунейм къытенащ, Iущынур игъэIущрэ гуфIэнур игъэгуфIэу. Ар дауэ Агъно-къуэм и усыгъэм къызэрыгуэпхынур?
ДжэгуакIуэмрэ молэмрэ зэкIу ямыIэу зэпэщIэтащ. Агънокъуэми ахэр и джэгупIэу щытащ. Лэсчэндэсхэм зэрыжаIэжымкIэ, ар Анзорхэ щыджэгуу уты- кум здитым, къэфэну къыдэкIа уэркъ щауэм къыхуидза дыжьын сомыр еплъ пэтми имылъагъу зещI. ЩIалэм ар къыгуроIуэри аргуэру дыщэ сом къедз, абы къидзам джэгуакIуэр еплъыххэркъым… Апхуэдэурэ уэркъ щауэм и жыпыр игъэпсынщIа нэужь, ахъшэхэр Iэтэ цIыкIуу зэтрелъхьэ аби, пэротIысхьэжри нэмэз хуищI нэхъей мэджэгу Агънокъуэр. АпщIондэхункIэ зи дзэлыфэр тIауэ щыта щIалэгъуалэр къыщеудри мэдыхьэшх, унэм щIэсхэр къыщIагъэжу: джэгуакIуэр Анзорей ефэндым ещхьыркъабзэ хъуат, жи. Мыри хъыбару ежьауэ цIыху игъэдыхьэшхыурэ игъэгупсысэжу дунейм тетщ — дауэ Агънокъуэм и усэ- хэм къазэрыгуэпхынур? Ауанымрэ гушыIэмрэ я къарур къыпхуэмыпщытэну инщ.
Агънокъуэм джэгур игъэджэгуу утыкум здитым, ахъшэшхуэ къыхихырт. 1908 гъэм къалъхуа Щомахуэ Андулыхь зэрыжиIэжымкIэ, зы хьэгъуэлIыгъуэ жэщым тумэн тIощIрэ блырэ къыщыхих къэхъурт: «Кубанск кIуэрт, хьэгъуэлIыгъуэ щыIэну къищIами, мазэ нэблагъэкIэ щыIэт, хьэгъуэлIыгъуэ зытIущ хэтт, мылъку и гъусэу гукIэ кърагъэшэжырт, ауэ къыхихар тхьэмыщкIэхэм, зимыIэхэм ядэгуашэ мыхъумэ, езым и закъуэ зэи ишхыжакъым. «КъызэрыкIуам хуэдэу кIуэжырт», — жеIэж абы. ИпэкIэ абы зэреджэу щытар «псапэт»; атIэ апхуэдэ «псапэр» Агънокъуэм и усыгъэм къахэпхыу сытым ебупсеину? ДжэгуакIуэжьым и «псапэр», асыхьэтым къыпыкIа сэбэпыныгъэм ищIыIукIэ, хъыбару ежьэрти, фIым хуэлажьэу дунейм къытенэжырт. Апхуэдэ хъыбархэри закон мэхъу.
ДжэгуакIуэм я Iэщэ пэжу щыта дыхьэшхри дунейм уахътыншэрэ зимыхъуэжу зэпIэзэрытрэ къызэрытемыхъуэм и щыхьэт наIуэ-ти, Агънокъуэр а гупсысэкIэм темытыныр гъуэщагъэу арат. ИтIани зыхъуэжыныгъэ макъамэр щэнхабзэм и щIэин къудейуэ къэплъытэныр щыуагъэу къыщIэкIынущ: езы усакIуэм гъащIэм къыхиу- быдыкIа Iущыгъэ куэд хыхьащ абы и псалъэм, философие къуэпсыр къи-гъэбыдэу, и гупсысэ къэ-
IуэтэкIэм псэщIэ къыхилъхьэу… Абы теухуа зы щапхъэ:
— Алыхьталэр дэ
къытщхьэщытщ,
Мы дызытетыр
гупыкIыгъуейщ.
Ей дунеижьурэ
бжьэфоужь матэ,
Уи фор къыдумытурэ утIэщIахыжри!
ЦIыхубзым и дахэр
уи бэт,
Фадэм и IэфIыр
уи нэхъыбэжт!
ЛIым и гъащIэр уи зы
лъэбакъуэт,
Мин ирикъуами,
сфIэмыкуэдынт!
Егупсыс лей хэмылъу къажьэдэлъэту щыта импровизацэхэм ящыщ зыщ. Ауэ езым и лъэпкъэгъу усэ Iэджэм къарищхьэщы-кIыу, мыбы купщIэ гъэ-нэхуа иIэщ — гъащIэр игъэлъапIэу лIэныгъэм пэщIэт гупсысэр, икIи ар хъыбар лей хэмыту къыбгуроIуэ: адрей джэгуакIуэхэм я импровизацэ куэдыр зытражыIыхьа Iуэхум ущымы- гъуазэмэ (усэм и хъыбарыр щIымыгъумэ!), жиIэну зыхэтыр къыбгурымыIуэу апхуэдэт. КъищынэмыщIауэ, езы авторым и гум щимыгъэпсауэ образ гуэр къыхэбгъуэтэн мы усэм? Утегушхуапэмэ, «дунеижьурэ бжьэ фоужь матэр» епшэлIэфынщ «фом хуэдэу IэфIщ» жыхуиIэ пасэрей жыIэкIэм, ауэ а тIур зэтекIыпауи сощIри, Агънокъуэм иуса образыр къыпхуэмыцIыхужыну хуэпащ: гъащIэм илъ IэфIыр ма-тэм илъ фом хуэдэу гъэпщкIуащи, езы матэр умыкъутауэ къыпIухуэнукъым; матэр пкъутэмэ, бжьэри абы дэкIуэдащи, фом и уасэр езым нэхърэ нэхъ лъапIэ мэхъу… Уегупсысыжмэ, диалектикэ лъащIэншэу зэкIуэцIылъ трагическэ образщ ар, илъэсищэ Iэ- джэм IущагъкIэ зэкIэлъакуда псалъэжьхэм ящхьу.
IуэрыIуатэми литературэми гум зэпхидзу ягъэIуа мы гупсысэ иныр щыпэзэхэхым хуэдэ пщещыфI усакIуэм — укъигъэуIэбжьу, уигъэгумащIэу, уигъэгупсысэу: дыгъэми хуэмыгъэгъущу, тенджызми хэмыгъуэщэж нэпсыр псалъэ Iэзэгъуэм и щыгу нэхъ лъагэхэм ящыщу сэ къысщохъу.
Агънокъуэр залымыгъэм зэрибийм хуэдэу, залымыгъэм зыхуэгъэщхъынми и бийуэ щытащ, усэхэм къызэрагъэлъагъуэмкIэ:
ПщIэнтIэрейм загъэш-
заудыгъу,
Дунейр къызэзэвэкIхэм
загъэпщ.
Мы дунеижьыр шэрхъщи
мэкIэрахъуэ,
Бетэмал,
къекIэрэхъуэкIрэ
Тхьэ сыхъуауэ нэху
сыкъекIатэмэ,
Зызыудыгъухэр дзыгъуэ
цIыкIу сщIынт…
Быхъумрэ бытIэмрэ
цIыху къахэсхыжынт!
Мыр Алыхьым дежи зылъэкIхэм дежи нэмысын псалъэт, джэгуакIуэм я пасэрей иммунитетыр къизымыдзэж къэралымрэ молэмрэ къыпхуамыгъэгъункIэ шынагъуэу, икIи апхуэдэр уи жьэм къекIуэн щхьэкIэ, умажусийрэ псэ щэджащи уиIэжу щытын хуейт. Апхуэдэуи къыщIэкIынут Агънокъуэр.
ГурыIуэгъуэу зэрыщытщи, Агънокъуэр еджакъым урыскIи, хьэрыпкIи, адыгэкIи: пщылI еджэ хабзэт, жылагъуэр щыжэхьилым деж?! Адыгэ тхыбзи щыIагъэххэкъым абы и зэманым. ЩыIар IэщIагъэлIхэр — гъукIэхэр, пхъащIэхэр, фащIэхэр, дыщэкIхэр, джэгуакIуэхэр… — я иIэщIагъэм хуагъасэу арати, Лашэ апхуэдэ гъэсакIуи иIакъым — аращ ар «пшынэуэкIэ мыщIэуи» къыщIэ-нэгъар. Ауэ акъылрэ талантрэ иIэу къалъхуати, адрей псори езым и гуащIэкIэ зыIэригъэхьэжащ. ЗыIэригъэхьэжар сыт, — жаIэнкIэ мэхъу, щIэныгъэ щыщымыIакIэ? Сыт щIыщымыIар? «Ерыжыбыр» зыщI фочыщIэм, маисэ зыгъажьэ джатэщIэм фIэщщIыгъуейуэ щIэныгъэшхуэ яIэт. ДжэгуакIуэри IэщIагъэлI хъун щхьэкIэ щIэныгъэфI хуейт — уэрэд усыкIэм, макъамэишыкIэм, къафэкIэ зыгуэр гъэлъэгъуэным, цирк джэгукIэ гуэрхэм, лъэпкъым и тхыдэм, и хабзэм, пшынэ зэмылIэужьыгъуэхэм, нэгъуэщI Iэджэхэми хуэIэи-жьу! УэрэдгъэIуныр джэгуакIуэ IэщIагъэт, ауэ уэ-рэдым и тхыдэр екIурэ- ещхьу зымыIуэтэжыфым зыгуэри пхуедэIуэнутэкъым; пшынэуэнри джэгуакIуэ IэщIагъэт, ауэ уи пшынэм лъэр щIимыгъэлъэтмэ, зыгуэрми и джэгу уриджэнутэкъым… Ауэ ахэр зрагъаджэ щIэны- гъэ хъуатэкъым иджыри, зыхуагъэса IэщIагъэу арат.
Ещхьыркъабзэу, щIапщэ уэрэдхэм къыщегъэжьауэ хъуэрыбзэмрэ псалъэжьхэм нэс — псалъэ щэнхабзэ губзыгъагъэу адыгэм зэтралъхьар гукIэ умыIыгъ-мэ, фэ къыуаплъыххэнутэкъым цIыхум. Ауэ Агънокъуэм кIуэрыкIуэм тету къыжьэдэлъэту щыта усэхэм хуэдэ зэхэплъхьэн щхьэкIэ, щIэныгъэри гъэсэныгъэри мащIэт — университет къэзыуха, дунейпсо литературэмрэ философиемрэ (нэгъуэщI Iэджи къыхэтыжу!) щыгъуазэ нобэрей усакIуэхэм ар зыхузэфIэкIын яхэтми зыщ е тIущ. Абы талантышхуэ-рэ акъыл узэщIарэ жеIэ. Ауэ нэхъ зэфIэкIышхуэ зиIэ ди усакIуэхэр я фIэщу хуежьэкIи кIуэрыкIуэм тету апхуэдэ усэ импровизацэ яхуэщIыххэнукъым… Мис абдежращ пасэрей джэгуакIуэ усэкIэмрэ иджырей литературнэ усэкIэмрэ щызэтекIыр. ДжэгуакIуэм импровизацэ щищIкIэ, зыхуэгъэхьэзыри, теIэзэщIыхьыжи, щегупсысын зэмани иIэтэкъым, а напIэзыпIэм жиIар жиIауэ арат — абы и псалъэр зэпыу-зэпиш хъуамэ, къытригъэзэжурэ зыгуэр ихъуэж хъуамэ, къыкъ фIащыну- рэ ауан ящIынут икIи зы- ри едэIуэнутэкъым. Ауэ, иджырей усакIуэхэм къащхьэщыкIыу, абыхэм зы хуитыныгъэ яIэт — IуэрыIуатэм ууей-сысей жыхуаIэр зэхэхуауэ зэримыщIэм и фIыгъэкIэ, хэт и гупсыси, хэт и сюжети, и образи зрахьэлIэ, къагъэсэбэп хъурт. Уеблэмэ, апхуэдэхэм деж, усэщIэр яус мыхъуу, адэкIэ-мыдэкIэ къыхэкIа едзыгъуэрэ формулэу щызэпкъралъхьи Iэджэрэ къэхъурт — ари хабзэ екIуэкIым игъэхьэрэмтэкъым. ИтIа-ни ар япэ къэсым къахуэщтэ Iуэхутэкъым: абы упэлъэщын щхьэкIэ цIыхур зекIуэным, къуалэбзур лъэтэным зэресам хуэдэу, усэ гъэпсыкIэми гупсысэкIэми хуэIэрыхуэ ухъун хуейщ. Импровизацэм хуэIэижь литературэм хуэлажьэ усакIуэхэм зэзэмы-зэ къахокI, ауэ ар зи IэщIагъэ дахэу щытар аэдхэр, скальдхэр, акынхэр, ашугхэр, джэгуакIуэхэрщ.
Импровизацэм къыхуигъэщIауэ щыта нэхъ Iэзэхэм ящыщт Агънокъуэр. Абы гъыбзэ иусу щытауэ жаIэжыркъым Абазэ къамбот е Сыжажэ Къылъшыкъуэ хуэдэу. Лашэ и усыгъэу къагъуэтыжар псори гушыIэрэ лирикэ гупсысэрэщ. «ХьэпцIэ Алий и уэрэдым» хуэдэ зырызхэм я гугъу умыщIмэ, адрей усэ «цIыкIухэр» — псалъэхэр, хъуэхъухэр, къебжэкIхэр — зы къэмынэу кIуэрыкIуэм тету къыIурылъэта защIэщ.
«ДжэгуакIуэ» щIыжаIэжыр джэгуным епхащи аращ. Джэгунри зэштегъэу къудейтэкъым, абы мэгъу къару хэлърэ фIы ирипщIэ е ириблэжь хъууэ къафIэщIырт иджырей цIыхухэм. ХьэгъуэлIыгъуэ, щIапщэ, вакIуэихьэж, тхьэшхуэгухьэж, хъуромэ — къинэмыщI дауэдапщэхэм я джэгухэ-ри абы щыщти, къафэми, шыгъэджэгуми, ажэгъафэми хъер къраджэну я къалэнт. Ар щэнхабзэм и тхыдэр зыджхэм куэд щIауэ зэхагъэкIа Iуэхущ. Абы тегъэщIауэ шэч къытумыхьэжу жыпIэ хъунущ адыгэ джэгуакIуэхэми мэгъу къалэн яIэу къежьауэ: щIапщэм уэрэдрэ гушыIэкIэ сымаджэр (фэрэкI зытетхэр, фэбжь зытелъхэр, блэ зэуахэр, къинэмыщIхэри ягъэхъужырт; хьэгъуэлIыгъуэми хэтхэр ягъэджэгу-ягъэдыхьэшхыурэ насып къраджэрт… Ди къуэш шэрджэсхэми тхьэ зыщаIуэжращ Хъурбыз Мысост «мажусиибзэкIэ» ебжурэ блэм нэхъ пIащэр иукIыфу, уеблэмэ ар къохъуэхъуами къобгами блэкI имыIэу къыптехуэу щытауэ.
Агънокъуэжьми и лъабжьэр абы къыщежьэрти, джэгунымрэ гъэджэгунымрэ IэщIагъэ хуохъу. Дэ нобэ ар щIэдгъэлъапIэ усэ уахътыншэхэр а Iуэхум къыпыщэща къуэщIий къудейуэ аращ. И IэщIагъэ нэхъыщхьэу абы къилъытэжу щытагъэнур къафэр къигъафэу, гупыр игъэдыхьэшхыу джэгу утыкум итынымрэ ешхэ-ефэм уэрэд яжриIэу хьэщIэщым щIэ-сынымрэщ. Ар джэгуакIуэ тхьэмадэти, хьэгъуэлIы- гъуэ зиIэнухэм джакIуэ къыхуащIырт, мыпхуэдэ махуэм ди гуфIэгъуэщи тхуэджэгу, — жаIэрти. Езыми и джэгуакIуэгъухэр — шыкIэпшынауэхэу Тырку Къасбот, Урыс Мыхьмуд, ШэрыIужь Мыхьмуд, нэхъ и щIалэгъуэм щыгъуэ — Абазэ Къамбот сымэ — зэхуишэсырти яхуэкIуэрт. А гупым бжьамияпщи, пшынауи яхэтынкIэ хъурт, яхэмытынкIэ Iэмал зиIар сыт жыпIэмэ — къафэм ритм езыта пхъэцIычауэхэрт, ауэ ахэр здумышэу уздэкIуа джэгум къыщыбгъуэтынут. Пшынэ еуэхэр щIалэхэм къахэт-къахэсу зы лъэныкъуэкIэ къэу-вырт, абыхэм я щIыбкIэ е ябгъукIэ шыкIэпшынауэхэр къэувырт, джэгуакIуэхэр (хьэтиякIуэхэр) сыт щыгъуи Агънокъуэжьырати, ар утыкум (пхъэцIычитI иIыгъыу!) къихьэрти джэгур иригъажьэрт. ХьэщIэ лъапIэ, къэфэкIэ Iэзэ, фIыуэ ялъагъу щIалэ е ахъшэ нэхъыбэ къызыпыкIын гуэр къытехьамэ, абы зыхуагъэщхъыурэ пшынэрэ пхъэцIычкIэ и лъакъуэхэр хуагъэпсынщIэрт, езы къыдэкIахэми, хъыджэбзхэм зыкърагъэлъагъун къудей щхьэкIэ, кърахыурэ сом, сомищ (сомитху, тумэн хуэдизри зыфIэмылъапIи къахэкIыу!) къратырт. Пшынэм кърадза-къракуа тIэкIур езы пшынауэхэм къахуэнэрти, хьэтиякIуэм (джэгуакIуэм) къыхиха къомыр зэдагуэшыжырт.
ДжэгункIэ Лашэ къыбгъурыувэн а лъэхъэнэм Къэбэрдейм исакъым, жаIэ, Мыжей Сэхьид къыпеуэн хьэжрэтым зэрахэмытам ещхьу. Лашэ, адрей джэгуакIуэжьхэми ещхьу, цирк джэгукIэми хуэIэижьт. 1895 гъэм къалъхуа ХьэцIыкIу КIэгурэ жеIэж: «Хьэлэмэтурэ зищIырт Агънокъуэм: и пыIэр щхьэрихырти, ахъшэ куэд къезыта щIалэр къыщыфэну утыкур ипхъэнкI хуэдэ зищIырт. ЦIыхур игъэдыхьэшхын щхьэкIэ, зэрызимыщI щыIэтэкъым, дэтхэнэ зы псэущхьэми и макъым ещхь зищIыфырт — адакъэу Iуэрт, хакIуэу щыщырт, шыду кIийрт, джэду къакъэрт — уи нэр зэтупIамэ, цIыхуу умыщIэну…»
Зэрытлъагъущи, Агънокъуэм и Iуэху еплъыкIэр мажусий Iэужьщ: зэныкъуэкъу защIэу зэхэлъ мы дунейм псэуныгъэр, тхъэгъуэр, лъагъуныгъэр, лэжьыгъэр и дахапIэщ; лIэ-ныгъэр, гугъуехьыр, бииныгъэр и IеипIэщ. Ар Iуэху еплъыкIэ нэхущ, мэкъумэшыщIэ гупсысэкIэм ещхьу. ГуфIэгъуэм тещIыхьа дауэдапщэм и джэлэсу щыта джэгуакIуэм нэгъуэщI гупсысэкIэ иIэнкIи хъунутэкъым.
НАЛО Заур.
И усыгъэм щыщхэр
ЦIыхум и гур кхъузанэ пхъашэщи, и чэзум ямытхыжар, щIэлъэIуурэ, мэкIуэдыж. ИлъэсищэкIэ, илъэс минкIэ, минитIкIэ, нэхъыбэжкIэ яхъумэнкIэ мэхъу цIыхур псэуныгъэ IуэхукIэ зыхуей псалъэжьхэр, сюжетхэр, образхэр, уэрэдхэр, макъамэхэр, хабзэхэр; щыхуэмеижым дежи псынщIащэу IэщIыб ящIыжыф. IуэрыIуатэмрэ хабзэмрэ нэхъ псэзэпылъхьэпIэм щихуэр жылагъуэм щIэныгъэр къахыхьэу псори зэпалъыт щыхъум дежщ, мы дэ иджыпсту дызэрыт лъэхъэнэм хуэдэу. Апхуэдэхэм деж ятхыжар дунейм къытонэри, ямытхыжар лъэпкъми цIыхугъэми яIэщIокI, къэгъуэтыж имыIэу: зи сэбэпкIэ зы уэрэд къезыгъэлам афэ-рым хуэфащэщ, зи зэранкIэ зы псалъэ зыгъэкIуэдыжам… абы хуэфащэр къэхъуну щIэблэм жрыраIэ.
Агънокъуэ Лашэ щыпсэуам абы и усэхэр зэхуэхьэсын щIэддзамэ, шедевр мин бжыгъэхэр къытхуэгъэнэнут; тIощI-тIощI гъэхэми абы яужь дихьамэ, щэ бжыгъэхэр къедгъэлыфынкIэ хъунут. Ди жа-гъуэ зэрыхъунщи, а къомыр тIэщIэкIри, зы щэ закъуэми зы щэ ныкъуэми дынэмыбжысыжу къытIэщIэмэщIащ. Ди насыпыншагъэуи щIы, ди хуэмыхуагъэуи щIы — ар къэгъэзэжыншэщ.
IуэрыIуатэ лъыхъуэр ботаникхэм изогъэщхь: удзыр и фIыгъуэу щыгъагъэм деж къэбгъуэту тэмэму гербарие пхуэщIамэ, щIэныгъэм ухуэупсащ; уэрэдри и щIалэгъуэ дахэм деж къыппэщIэхуэу тэмэму пхуэтхыжамэ, щэнхабзэм Iуэхутхьэбзэ хуэпщIащ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, Агънокъуэм и усэхэр зытхыжын диIакъым; IуэрыIуатэлъыхъур къежьа нэужь, а джэгуакIуэжьым и щэджащагъэм гу лъызытэни куэдрэ къытхэкIакъым. ХыщI гъэхэм Лашэ и усэхэмрэ хъыбархэм- рэ зэхуэтхьэсыжу къыщедгъэжьам щыгъуи, дегупсысакъым ахэр нэхъ тэмэму тхыжа зэрыхъу- нум — магнитофоныр уэрэдхэмрэ макъамэхэмрэ къахуэдгъанэри, усэ уахътыншэхэр Iэрытхыу зэхуэтхьэсащ: апхуэдэущ зэрищIар Агънокъуэм жиIахэр тхыжыным япэу иужь ихьа Иуан Хъусени, апхуэдэущ зэрысщIар Хъусен и ужькIэ а Iуэхум пэрыхьа сэри. Дэ дыбуби укъытщытхъуи хъунущ, ауэ дэ ди зэманми къэнэжа мащIэм щыщу къытхуэгъуэтыжыр магнитофон гъэпщкIуакIэ — усэгъэIум имылъагъу, имыщIэ магнитофонкIэ ттхыжыгъамэ, абы щыгъуэт афэрым къыщыдлэжьар. ИтIани, Iэрытхыу нэхъ мыхъуми, зэманым и кхъузанэ нэхъум щIэмылъэлъу къытхуегъэла усэ зыбжанэми апхуэдизкIэ дахэ яхэтщи, ахэр адыгэм ди дежкIэ фIыгъуэшхуэщ, цIыхугъэри зэбакъуэ мыхъунщ.
ДжэгуакIуэ усэхэр цIыхум щрахьэжьэжкIэ, хъыбарым хэту ирахьэжьэж, жызыIар, щIыжиIар къриуIуатэу — гукIэ зэрахьэ усэхэмрэ уэрэдхэмрэ арыншэу къыбгурымыIуэу щытащ. Агънокъуэм и усэ зыбжанэр хъыбарыншэуи къыбгурыIуэ щхьэ-кIэ (езыр-езыр зрикъуж щхьэкIэ), мо хабзэм зэриубзыхуам тету къогъуэгурыкIуэ хъыбарым щIыгъуу.
Агънокъуэм и насыпым хужиIэжар
Алыхьталэм сыкъыщигъэщIым,
ЗэрымыщIэкIэ си насып тIэкIур
ФикIутри Къэбэрдейм кърикIутэжащ:
Кхъужьей жыг къэкIамэ, жылэ хуэхъуащ,
Хъыджэбз дахэри абы къыхэкIащ —
Маржэ хъун, фи насыпым сыхэвмын сэри! —
жиIэрт Агънокъуэ Лашэ джэгу утыкум здыхэтым. Хэти дыхьэшхырт, хэти зыгуэр къыхуишийрт…
КъэзыIуэтэжар Къэхъун щыщ Албот Цу и къуэ Мухьэмэдщ (ПетI), илъэс 78-рэ и ныбжьу. Зытхыжар Нало Заурщ.
Агънокъуэм цIыхубзхэм яхужиIар
ЦIыхубзыр дунейм и дыгъэщ,
ЦIыхубзыр дунейм и мазэщ;
Фызмэ — гъащIэ гукъинэщ,
Анэмэ — дунейм и жылэщ.
ЛIым зыдгъэлъагэ пэтми,
Я лъэгуажьэм ди жьакIэр нэскъым.
Хъуэхъухэр
Ди нысэ фо
Хужьэ дахэр унагъуэ ихьат. Ныса- щIэр къыщыщIашым щхьэтепхъуэр телъу бжэ блыпкъым къиувэри жиIащ:
— Си бжэIу Лашэ къэуву си дагъуэр имыIуэтауэ сыщIэвмыш!
Лашэ куэдрэ зригъэлъэIуакъым:
— Дахэр зыгъэдахэр и набдзитIщ,
И набдзитIри пцIащхъуэкIэт,
ЛъэкIампIитIым теуэр и щхьэцщ,
Къырым бжьэхуцри и щIыфэ,
Кхъухьыжьыфэу тхылъымпIэр
и нэкIу,
НэкIущхьитIыр дыхьэрэным
и пщафэ,
Фадафэм зи гугъур ягъэш,
Хъуэхъубэр зыхуагъэшу ди нысэ,
Гунэсу соусэр, тхьэрыкъуэ,
Тхьэрыкъуэ пщэхуурэ Iэхулъэху,
Зи нэгум хуитурэ псэун,
ПсэукIэм и дахэр угъуэт!
Къуитыну насыпыр щIэращIэу;
ЩауэщIэу уи лъхугъэр щауэхъуу,
Уи джанэр Iэщхьэхъуу бырыбу,
Джэджьей бынурэ убагъуэу,
Бэгъуэжауэ мэзытхьэм уэ къуит!
Уи гуащэ уэ бзэ хуэщабэу,
ТIысыпIэм и щабэкIэ угупсэу,
Нэмысыр нарт хабзэу хузепхьэу,
Узытемыхьэр уи тхьэмадэжьу,
Уи пщыкъуэжь ухуэбзэу-ухуэдэу,
Цей зыхуэбдым уи щытхъу иIуатэу,
Дунейм утетынкIэ уэ сынохъуэхъу!
Лъэдакъэм и махуэр
Мы лъэпкъ Iумахуэм
уэ къыхуэгъанэ.
Ди унагъуэм:
Бадзэуэгъуэ уэшхыр нытхуэхь.
Хьэ пасэу къэщхьэлъэ,
Уи лъэр щытеувэм щыхъуахъуи
ХъуэхъубэкIэ сожьу,
Сызэжьури сыухащ.
Сыухащ, дахэ нысэ,
Ди нысэ фо,
Фом хуэдэу зыхыхьэм къалъагъун,
Уи нитIыр къызэтехи къэбакъуэ
иджы!
Лашэ и хъуэхъу
Джэд быну фыбагъуэу,
Уафэ зытегъуагъуэр фи гъавэу,
ВакIуэ дэкIыр махуэшхуэу,
Вагъэбдзумэшхуэр къыгуэвгъэщэту,
ЩIым хуэмыIэтыр и текIэу,
И текIэр ху напIэу,
Зы ху напIэ хьэдзибгъуу,
Фи гуэнибгъу игъэсейрэ
Бгъум епщIани мысэджыту,
Ди утыкум дыщыхъуахъуэу,
Уардэ унэжьу дыхъуэхъубэу,
Ди быныр къэщIэращIэу,
Дыгъэпсыр ди псэмкIэ гумащIэу,
ЩIэныгъэм дэгъагъэу, дэбыбу,
Ди унэр тэхъуанэу,
Унэбжэр пхъэм и махуэу,
Iумахуэр ди нэхъыжьу,
Жьырытэджу ди нысэхэр,
Зэхэзежэу ди щауэхэр,
Хуарэр дахэм я Iэдэжу,
Ди жэрыбэр пэхутэу,
Дунейм хуиту дыщыгъэпсэу!
