Псэм и узэщIакIуэхэр, гъэсэныгъэм и унэтIакIуэхэр
Къэбэрдей-Балъкъэрым ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм яубзыхуа лэжьыгъэм ипкъ иткIэ «Си бзэ — си псэ, си дуней» хэгъэгупсо зэпеуэр Нарткъалэ дэт 6-нэ курыт еджапIэм къепхауэ лажьэ «Налмэс» сабий гъэсапIэм щекIуэкIащ.
Зэпеуэм кърихьэлIа къэпщытакIуэ гупым къаIущIащ Аруан щIыналъэм егъэджэныгъэмкIэ и IуэхущIапIэм и унафэщI Жэрыщты Олег, Аруан щIыналъэм Методикэ хуэIухуэщIэхэмкIэ и центрым и унафэщI Балъкъэр Альбинэ, абы и лэжьакIуэ ХьэщIэлI Зое, адыгэбзэмрэ литературэмкIэ егъэджакIуэхэм я методикэ зэгухьэныгъэм и унафэщI Хъуэст ФатIимэ, сабий гъэсапIэр зэпха 6-нэ курыт еджапIэм и унафэщI Мысрокъуэ Марие, Iуэхур къыдэзыха сабий гъэсапIэм и унафэщI Семэн Iэсият, адэ-анэхэр, егъэджакIуэхэр, еджакIуэхэр, гъэсакIуэхэр, гъэсэнхэр.
Нэхъыжьхэм ирагъэблагъэри, хьэщIэхэр гъэсапIэ унэм и хъуреягъым щагъэхьэзэра гъэлъэгъуэ-
ныгъэхэм ирагъэплъащ. Дэтхэнэ зы гъэлъэгъуэныгъэми бгъэдэтт гъэсэн цIыкIухэр, псоми я фIэхъус псалъэрэ я усэбзэрэ хьэзыру.
Адыгэбзэр езыгъэдж БищIо Мадинэ кърихьэлIахэм яригъэлъэгъуащ адыгэбзэм хухэха пэшыр. Абы зэхуихьэсат бзэр зэрырагъэдж методикэ чэнджэщхэр зэрыт тхылъхэр, егъэджэныгъэм ехьэлIа нэрылъагъу Iэмэпсымэхэр, пасэрей адыгэ хьэпшыпхэр. БищIом къэпщытакIуэхэм я пащхьэ кърилъхьа лэжьыгъэм зэмани гуащIэшхуи зэрытригъэкIуэдар наIуэт.
«Бажэмрэ кърумрэ» псысэр и тегъэщIапIэу гъэсакIуэ Жылэтэж Данэ дерс зэIуха иригъэкIуэкIащ. ГъэсакIуэм хузэфIэкIащ егъэджэныгъэм щызекIуэ Iэ-мал зэмылIэужьыгъуэ зыбжанэ и урокым щIэщыгъуэу къыщигъэсэбэпын. Псысэм ипкъ иткIэ, гъэсэныгъэ лэжьыгъэри мымащIэу Данэ къыщигъэсэбэпащ и урокым. Дэтхэнэ зы цIыкIуми гулъытэ хуэзыщIыф гъэсакIуэ жыджэру зыкъигъэлъэгъуащ Жылэтэ-жым.
Гукъинэж ящыхъуахэм ящыщщ гъэсакIуэ Багъэтыр Ольгэ сабийхэм ядригъэкIуэкIа урокыр. Адыгэ фащэм теухуа дерсыр лъэныкъуитIкIэ иубзыхуащ гъэсакIуэм — зыр адыгэ жьабзэм зегъэужьыным хуэгъэзат, адрейр — IэпщIэлъапщIагъэм хуэунэтIат. ЕгъэджакIуэмрэ сабийхэмрэ я кум хуабагъэ, зэгурыIуэ, жыджэрагъ зэрыдэлъым гу лъумытэнкIэ Iэмал иIэтэкъым.
Урок купщIафIэ итащ инджылызыбзэмкIэ езыгъаджэ Нало Данэ. «Къэрал телъыджэ» фIэщыгъэр зрита дерсыр лъэпкъ зэхуэмыдэхэм — адыгэхэм, инджылызхэм, франджыхэм — я щэнхабзэм, я IуэрыIуатэм зэщхьу хэлъым тещIыхьат. Анэдэлъхубзэр и лъапсэу Налом хамэбзэр цIыкIухэм зэрабгъэдилъхьэр джэгукIэ IэмалкIэт. Гу лъумытэу къанэртэкъым егъэджакIуэм бзэ дахэ IурылъымкIэ сабийхэр къызэрыдихьэхыр.
«Налмэс» IуэхущIапIэм и гъэсакIуэ Щомахуэ Каринэ нэхъ цIыкIуIуэхэм папщIэ щIэщыгъуэу игъэхьэзыращ «Лъэпщокъуэрэ и бжьэхэмрэ» таурыхъым щыщ теплъэгъуэ. Абы и дерсым жыджэру хэтащ гъэсакIуэ Поляковэ Еленэ. Каринэ жиIэхэр Еленэ цIыкIухэм нэрылъагъу ящищIырт. Теплъэгъуэм щыщ зы пычыгъуэри гуимыхуж ящыхъуащ хьэщIэхэм — фо кърахьэлIа хуэдэу сабийхэр зыхэта мастер-классыр. Ижь-ижьыж лъандэрэ адыгэхэм бжьэ зехуэкIэм кIэлъызэрахьэу щыта хабзэхэр къызыхэщыж дерсыр гукъинэ ящыхъуащ.
Зи еджапIэ кIуэгъуэ хъуа сабийхэм дерс щхьэпэ ядригъэкIуэкIащ гъэсакIуэ Хьэту Индирэ. Адыгэ IуэрыIуатэм щыщу «Мыщэ и къуэ Батыр» таурыхърат гъэсакIуэм теплъэгъуэ къызытрищIыкIар. Хьэтум хузэфIэкIащ хъунумрэ мыхъунумрэ, игъуэмрэ игъуэджэмрэ гъащIэм щызэхагъэкIыфын зэрыхуей гупсысэм сабийхэр хуишэн. Апхуэдэуи укъэзылъхуар фIыуэ лъагъуным, пщIэ хуэщIыным цIыкIухэр къыхуриджэрт гъэсакIуэм. Абы хузэфIэкIащ гъэсапIэмрэ еджапIэмрэ я зэхуакум лъэмыж дилъхьэн, ущрикIуэкIэ уещIэми, абы узэремыхуэхынур уи фIэщ ищIу. IуэрыIуатэм и жанрхэмкIэ куэду бейт Индирэ и лэжьыгъэр.
ЩIэщыгъуагъкIэ гъэнщIат гъэсакIуэ Чэрты Рае адыгэшым теухуауэ утыку кърихьа дерсыр. Зи гугъу ищIыр псалъэ къудейуэ къэмынэжу, нэры-лъагъу ящыхъун щхьэкIэ шы Iэмэпсымэхэри Iэпслъэпсхэри зэхуихьэсат Чэртым. ГъэсакIуэм къелъытэ сабийм и лъэпкъым теухуа гупсысэхэм хэпшэнуми, ахэр зыхебгъэщIэнуми мы ныбжьым деж щыщIэдзапхъэу.
Нарт тхыдэжьхэм ящы-щу «Сосрыкъуэ и кIуэды-кIар» хъыбарым тращIы-кIа гъэлъэгъуэныгъэм и гъэхьэзырыным егугъуащ адыгэбзэмкIэ езыгъаджэ БищIо Мадинэ, макъамэмрэ пшыналъэхэмкIэ егъэджакIуэ Ермаковэ Еленэ, къафэмкIэ гъэсакIуэ Рукавишниковэ Танзиля сымэ. ЦIыкIухэр нартыжьхэм я «фэм ихьэныр» яхузэфIэкIам и мызакъуэу, абыхэм я щэнри, я псалъэри япкърыхьэпауэ щыджэгуащ теплъэгъуэм.
Сценарийр зэхагъэувэн и пэ къихуэу гъэсапIэм и унафэщI Семэн Iэсият я пашэу гъэсакIуэхэр Дыгулыбгъуей кIуащ, Сосрыкъуэ и напэIэлъэщIым и хъыбарыр зрагъэщIэну икIи зрагъэлъагъуну. Апхуэдэ напэIэлъэщI зыбжанэ абы ещхьу хьэщIэхэм хурагъэщIри, фэеплъуи иратащ. ГъэсакIуэхэр икIи унэтIакIуэу, икIи псэм и IэзакIуэхэу къыщIэкIащ.
Зэхыхьэр зыхуей хуэзэу псомкIи къызэрагъэпэщащ гъэсапIэм и лэжьакIуэ жыджэрхэу Къэгъэзэж Заретэрэ Багъэтыр Мадинэрэ. ГъэсакIуэхэм я лэжьыгъэр иунэтIащ гъэсакIуэ пашэ Чыржын Заремэ.
Фащэ зэщыпсхэр зыщыгъ гъэсакIуэхэр зэгъусэу къызэдытехьэжщ утыкуми, «Налмэс» адыгэ уэрэд цIэрыIуэр зэдыжаIэу зэхуащIыжащ зэхыхьэр.
Табыщ Динарэ.
