ЩIыуэпсым дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ
ЩIэныгъэлIхэм къызэралъытэмкIэ, псыпцIэхэр ящыщщ ЩIы хъурейм и биологие зэмылIэужьыгъуагъэм хезымыгъэгъэщI, щIыуэпсыр зэпIэзэрыт щытыкIэм изыгъэт къэщIыгъэ телъыджэхэм.
ПсыпцIэхэр зи хэщIапIэ псэущхьэхэмрэ абыхэм щес къуалэхэмрэ яхуэсакъынымкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэщ Ираным и Мазендеран щIыналъэм хыхьэ Рамсар къалэм 1971 гъэм мазаем и 2-м псы-псып- цIэ щIыпIэхэм ехьэлIауэ щызэра- ухылIауэ щыта зэгурыIуэныгъэр («Convention on Wetlands»). Дунейпсо махуэ ар щыхъуар 1977 гъэм къыщыщIэдзауэщ.
2011 гъэм мазаем и 1-м ирихьэлIэу, Рамсар конвенцэм Iэ тезыдза къэрали 160-м Урысей Федерацэри яхэтщ. Тхыдэ мыжыжьэм къызэрыхэщыжымкIэ, 1975 гъэм СССР-м и Правительствэм и унафэкIэ Совет Союзым «Рамсар щIыпIэу» 12 щыхагъэунэхукIауэ щытащ. Абыхэм ящыщу, РСФСР-м и щIыналъэм къыщызэрагъэпэщар 3 къудейт. А мащIэр и тегъэщIапIэу, УФ-м и Правительствэм 1994 гъэм и фокIадэм къищта унафэм ипкъ иткIэ, «Рамсар щIыпIэу» ди къэралым щыIэм я бжыгъэр 38-м нагъэсауэ щытащ. Абыхэм гектар мелуани 10,7-м щIигъу яубыд.
ИщхьэкIэ зи гугъу щытщIа зэухылIэныгъэм ЩIы хъурейм тет къэрал псори къыхуреджэ я щIыналъэхэм, нэхъ мащIэрамэ, зы «Рамсар щIыпIэ» къыщызэIуахыным. Конвенцэм и зэзыгъэуIу советым деж щыIэ къэрал зэхуаку бюром и къалэн нэхъыщхьэхэм хохьэ псы-псыпцIэ-хэм ящыщу дунейпсо мыхьэнэ зи- Iэу къалъытэхэм я щытыкIэм зэрызахъуэжым кIэлъыплъыныр. Апхуэдэ «Рамсар щIыпIэу» ди планетэм къыщызэрагъэпэщахэм я бжыгъэр (ди зэманыр къэтщтэнщи) 1900-м щIегъу. Абыхэм гектар мелуани 186-рэ къызэщIаубыдэ. АтIэми, ЩIы хъурейм псы-псыпцIэ щIыпIэу къыщахутам, псори зэхэту, щIы щхьэфэм и проценти 6-м, е нэгъуэщIу жытIэмэ, гектар мелуан 570-м нэблагъэм зыщаубгъуащ.
Геолог-биологхэм зэрыхуагъэфащэмкIэ, 2025 гъэм ирихьэлIэу, ЩIы хъурейм тес цIыхухэм ящыщу мелард 1,8-р щыпсэунущ псыр хуаб- жьу къащемэщIэкI къэралхэм е щIыналъэхэм. Абы къыхэкIыуи гурыIуэгъуэщ, псы-псыпцIэ щIыпIэхэм я мыхьэнэр кIуэ пэтми нэхъ ин хъууэ- рэ зэрекIуэкIынур.
Урысейм и мызакъуэу, Европэм щынэхъ ин дыдэ Васюган псыпцIэм зыщиубгъуащ километр мин зэбгъузэнатIэу 53-м щIигъум. Абы къызэщIиубыдэ щIыгур Сыбырым и псыежэх нэхъ ин дыдэхэм ящыщ Иртышрэ Обьрэ я зэхуаку дэтщ. ЗэрыхуагъэфащэмкIэ, Васюган псыпцIэр, зиубгъу зэпытми, къызэрыунэхурэ илъэс мини 10 дэкIащ.
Нэхъыбэм къызэралъытэмкIэ, псыпцIэхэр шэдылъэщ, фIеялъэщ. АрщхьэкIэ, биологхэм зэрытрагъэчыныхьымкIэ, апхуэдэ Iуэху еплъыкIэр пэжым пэIэщIэщ. ЖытIам дыщIыдгъужынщи, «уэрыжь» псори гъуэталъэкъым, уеблэмэ, я нэхъыбэр псы къабзэм и зэтеIыгъапIэщ. IэщIагъэлIхэм къызэрабжамкIэ, «къызэрыгуэкI» хыжьейхэм ярыт псыр, ику иту, илъэс 17-м и кIуэцIкIэ зэхъуэкIа хъумэ, псыпцIэхэм къызыщыпхив-хэр илъэси 5-м къриубыдэу къощIэрэщIэж.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
