ЛIы иримыкъу
Чэрим Марианнэ
Роман. Япэ Iыхьэ
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №№125 — 127-хэм итщ).
— ЛIо, си унэбжэр Iухауэ къыщIэбгъэнар уэ цIыкIужьейм? Ы?
— КъэтIыс, шей дефэнщ, — къыфIэмыIуэхуфэ зытригъауэмэ, нэхъ псынщIэу щIэкIыжыну пIэрэ? — IункIыбзэр дгъуэтыртэкъыми, куэбжэр дгъэбыдэри дыкъыдэкIыжащ.
— Си куэбжэм уи Iуэху хэлъкъым уэ, къыбгурыIуа? ЛIо, уи фызыжь цIыкIумрэ уэрэ дунейр фыфей фи гугъэжу ара? Устхьэлэпэнущ иджыпсту, цIыкIужьей! Уи къуэ полицайм сребгъэгъэтIысыну аракъэ, пыIэжьынэ? Уи пыIэ къуиймкIэ узмытхьэлэмэ, Алыхьыр согъэпцI!
Хьэрун Щыхьым и щхьэр фIиубыдыкIауэ зэрелъафэ. Бэуэгъуэ, Iэбэгъуэ, гупсысапIэ — зыри щыIэкъым. Сыхьэт мыгъуэ жыхуаIэрати, тхъуцIынэм хиIуа пIастэсэр, фIэлъар фIигъэхуу, Хьэрун зэрыкIуэцIиIуа щIыкIэр иужькIэ сыт хуэдизрэ емыгупсысами, къыхуэщIэжакъым Щыхьым. Мо щIалэ абрагъуэм езым и пыIэр IэщIэлъу щещэтэхам къэхъуар къыгурыIуакъым.
— Хьэрун? Хьэрун?
Хьэрун щымщ. Сэ къыхичыжар зыхэлъам деж лъыр уэру кърекIыкI. Сыт къэхъуар? Зыгуэрым еджэн хуей? Щыхьым и бзэр иубыдащ. ЦIыху иукIащ… ИукIар Хьэрунщ… ТхъуцIынэ къызэрыпиупщIыну хуежьа пIастэсэмкIэ…
Хьэрун къызэрымытэджыжынур къызыгурыIуа Щыхьым цIыху хьэдэ и щыпэлъагъутэкъым. Афганистанырт ар армэм здэщыIари, махуэ щIагъуэ дэмыкIыу къыхуихуэрт губгъуэм ираукIыхьахэм яIуплъэни, зэрихьэни, щIилъхьэпэни. Ауэ гъунэгъу пIэщIэукIэн жыхуэпIэмкIэ укъыхуэупсэным и пIэкIэ, езым и псэр хухэпхамэ нэхъ шэчыгъуафIэ щыхъункIи хъунт абы. Щэбэным, сакъыным, тэмакъкIыхьыным зригъэхь мыхъуу, зезыгъэукIыпэ лIым «джэд тхуфIэгъэж» къыжраIамэ, зрилъэфыхьырт, цIыхум ебгъэрыкIуэн дэнэ къэна.
Дауэ цIыху иукIауэ зэрыпсэунур иджы? Езыми зиукIыжын занщIэу а сэ дыдэмкIэ? Ныкъуэдыкъуэу къанэмэ, нэхъеижитIкъэ. Илъэс дапщэ цIыхуукIхэм тралъхьэр? Бгъу? ПщIы? ЯгъэтIысмэ, и гъащIэр кIуауэ, лIыжь хъуауэщ къызэрикIыжынур. «Лъэхъуэщым исащ, цIыху иукIащ», — къыхужаIэу. Марат и Iэщэр дэнэу пIэрэ щихъумэр? КIэрахъуэр блэукIын хуейкъым. Щыхьым и нэгум къыщIыхьащ гулъытэншагъэр е узым и бэлыхьыр яхуэмышэчу зызыукIыжа цIыху цIэрыIуэхэм ещхьу, псори къытепсэлъыхьу. Щыгугъ абы. Упсэууэ уакъыфIэIуэхуарэт. Зы псэ щхьэкIи къэувыIэнукъым щIы хъурейр кIэрэхъуэн. Мис, Хьэрун щыIэжкъым, хэт жейм емызэгъар абы къыщIэгупсысурэ? Сыхьэт дэкIмэ, темэхыкI защIу къызэхэтIысхьэнщ хьэлу Iыхьэ щхьэкIэ и Iэр шияуэ дэзыгъэтахэр. Ауэ зыукIар уэращ, Щыхьым. Хэт нэхъри нэхъ цIыхуфIу уи гугъа уэ!
Щыхьым жэрыжэкIэ и къуэм и пэшым кIуауэ, зэрызиукIыжыну кIэрахъуэр къыщелъыхъуэ. Игъуэтыркъым. Сыт ищIэнур? ПщэфапIэм къигъэзэжри, тхъуцIынэм хиIуа пIастэсэр Хьэрун и ныбэм зэрынэса гъуэгур и нэгум щтэIэщтаблэу щикIужащ. Мис, Хьэрун Дахэзилэ хуихьа къэб фалъэр химыгъэщIаIауэ иIыгъыу къыщIохьэ. КъэкIуатэм-къэкIуатэурэ, тепщэчыр Щыхьым и щхьэм къыфIеIубэ, блыным иригулIауэ къыжьэхофыщIыхь. Щыхьым сэр зыхиIуа тхъуцIынэр щIым лъимыгъэIэсын щхьэкIэ, Iэтауэ иIыгъщ, апщIондэху Хьэрун унэлъэгум ехуэха къэб IупщIэр къищтэжауэ Щыхьым къыIурекухь, зыгуэрхэр къебж. «ЗыбгъэнщIакъэ иджыри? ЗыбгъэнщIакъэ, зо?» — къоIуэж и тхьэкIумэм Хьэрун и макъ гъумыр. СыIэщIокI жиIэу зыщригъэзыхым, къапхъуэри и щхьэр фIиубыдыкIащ. Сэ иIыгъыу ищIэжыххакъым мо бэуапIэ здимыгъуэтым. Iэбэрабэурэ, Iэ ижьымкIэ кIуэцIыуэу щабэ гуэрым хэщэта нэужьщ къыщыгурыIуэжар тхъуцIынэ зыфIэмылъыж сэр иджырхэми зэримыутIыпщар. ИтIанэ ещэтэхащ тхьэмыщкIэр, Щыхьым и пыIэ шопсыр IэщIэлъу. Дэнэ щыIэ ар? Мис, пыIэри щыхьэту къреув.
Илъэс плIыщIрэ бгъурэ фIэкIа мыхъуу лъэхъуэщым итIысхьэу зригъэлIыхьын хуейуэ ара-тIэ мы делэжьым щхьэкIэ? Мынобэмэ, пщэдей зыгуэрым IэщIэукIэнут ар. Зэрыпсэуам хуэдэ дыдэу лIэжащ. Къэзылъхуа и анэм къыдигъэтIысыкIащ, зримыпэсыжу. И фызи, и быни ирихужьэжащ. Сыт Щыхьым абы щхьэкIэ зыщIигъэлIэжынур?
Зы гупсысэмкIэ адрейр ирихужьэ-жу, Щыхьым и нэгум жэрыжэкIэ теплъэгъуэхэр щызэхэзежэрт, къэувыIэ къахэмыкIыу. Акъылышхуэ игъэхъейуэ къыпфIэщI щхьэкIэ, утыку ихьэн щыхуейм деж, гупсысэр зыхуэмыщхьэпэ цIыхухэм ящыщт Дахэзилэ и лIыр, сыту жыпIэмэ, и щхьэ и унафэ ищIыжу есатэкъым. Дыгъэ къепсми, уэс къесми, а зы кIагуэжьыр зымыхъуэжым ещхьу, Щыхьым арэзы къэзыщIын гулъытэ щIыхуримыкъур езым цIыхухэм зэрызапыIуидзырт, абы къыхэкIыуи екIуэкIыр зэримылъагъурт. «СыкъыффIэмыIуэхуми, сэ фэ нэхърэ сынэхъыфIщ», — яжриIэ хуэдэт абы псоми щыму, ауэ езым зыдилъагъуж щэныфIагъри зыми и нэ къыщIэуэртэкъым. И лIыр гъащIэм зэрыщыщтэр, и щхьэ къигъэпцIэжу фIэкIа зэрымыпсэуфыр пасэу къызыгурыIуа Дахэзилэ «мыбы мыр къыпхужиIащ, модрейр мыпхуэдэу къыптопсэлъыхь» къыжриIэурэ, и нэгум щигъафIэ чэщанэхэр къыхузэтригъэщащэрт, ахъшэу къилэжьыр IэщIигъэкIырти, зэригъэуна хъыбархэм щIигъэдэIукIыжырт. Хьэрун зытеунэхъуа аркъэ абджыр, а Линэ деж къызэрикIыжу ирифар, и фызым зэрыритар къищIамэ, дауэ къыщыхъуну пIэрэт Щыхьым? КъищIапэми, сэр хэзыIуар езыращ. ЩIэныгъи, хьэлэлагъи, зэгъэзахуи зи куэд, «Къамботрэ Лацэми» «Аннэ Каренинэми» еджа, ауэ тыншыр захуэм щыпэщIэувэм деж, куэдрэ зизымылъэфыхь езы Щы-хьым.
ГуфIэми гуIэми куууэ хэлъыр къыщхьэпреху. Зэрымыкъуаншэр зыщIэж, и щхьэр ихъумэжу зыгуэр зыIэщIэукIа цIыхум зыхищIапхъэм емыщхь гуэрт Щыхьым и нэр щызыгъэункIыфIыкIыр. Унагъуэ зэрыхъурэ, щхьэгъусэмрэ къуэмрэ езым зыхуигъэфэщэжым хуэдиз хьэтыр къызэрыхуамыIэр и лъэгум банэу хэлът абы. Унэм къихьэхэм я нэхъыбэр къызыкIэлъыкIуэр ахэрати, хьэщIэхэми я плIэр Щыхьым пщIэ-шхуэ къыкIэлъызэрахьэн пщэрылъым зэримыухуэр нэрылъагъут. ЦIыху пагэтэкъым Щыхьым, апхуэдэхэмкIэ зызыхуиумысыжыфырт, уеблэмэ, цIыкIуи ини къызэрыхуеплъыхыр езым шыIэныгъэшхуэ зэрыхэлъым, закъытримыгъэхьэлъэныр къызэрехъулIэм и нэщэнэ хуэдэу игъэувырти, ари и ехъулIэныгъэхэм хигъэзэрыхьыжырт.
Маратрэ Дахэзилэрэ цIыху хэтыкIэкIэ къызэрытекIуэм шэч къытрихьэртэкъым Щыхьым. ИгукIэ и фызым еныкъуэкъу щхьэкIэ, анэ бзаджэм къуэмылIыкI сабийм ещхьу, цIыху къахыхьэ хъуми, хабзэм IэщIэмыкIыфу езыр зыщIыпIэ щралъэфажьэкIи, ар зыщыгугъыр къуажэр зыдэджэрэз Дахэзилэ и жьэмрэ и къуэм и къулыкъумрэт. А псэукIэ тыншыр зыIэщIимыгъэкIыным нэхърэ нэхъ зэлIалIэ хэттэкъым и гъащIэм. Нобэр къыздэсым а и щхьэр ирезыгъэгух, и гум жьы хуит зымыгъакIуэ нэщхъеягъэ хэгъэрейр насыпыфIэу зилъытэжыну хурикъуащ. Иджы-тIэ къыхуэзэху къепщэфыIэу щыта Хьэрун зэи зэрыхуэмыгубжьам и псапэри, чэф пкърыту къебгъэрыкIуам зэрызыщихъумар къэрал хабзэм игъэзэхуапхъэу зэрыщытри зэанэзэкъуэм я ней къызэрыщыхуэнум хэгъуэщапэрт. Дахэзилэрэ Маратрэ Iуэхум къызэрыхашынум къытригъэхуэну щIыхуэр зэрыхуэмыпшынынурт и щхьэфэцыр изысэр. Псори щхьэщаха нэужь, къыхаIум къыхачыжу къыхуздрахьэкIын пIастэсэр езым яIэщIилъхьат. Илъэсищэ къигъэщIэжми, Щыхьым абыхэм нэхърэ нэхъыфIу къыщIэкIыжынкIи хъунутэкъым.
Зы махуэм щIэкIыркъым цIыхум и къарур. И щхьэ хуигъадэрэ къагурыIуэну щыгугъыу, сакъыурэ щIедзэ абы ихъуреягъым егуэпэкIын. Щыхьыми апхуэдэут гъащIэм зэрыпежьар, школыр къиуха нэужь зыщIыпIи зэрыщIэмытIысхьэфам дэкIуэныгу ищIа хъыджэбзым щылъыхъуам. Езыр абы щыгъуэ мэкъумэш институтым къыщIамыдзыжын щхьэкIэ илъэс зыгъэпсэхугъуэ къыIрихауэ дэст, дипломыр къызэрыхуащэхужынур ищIэу. ЩыкъукIэ зэреIэбыхыр апхуэдизкIэ наIуэти, зэрыт ныбжьым хуэфэщэж къуажэ хъыджэбзым и унэцIэр зэрыритам къыпэкIуапхъэр псэуху хурикъун и гугъащ. И пщIыхьэпIи къыхэхуакъым Щыхьым щхьэгъусэ зэрыхуэхъуам фIэкIа зыри зыбгъэдэмылъ анэ ныбжьыщIэм и къуэм зекIуэн щIимыдзэ щIыкIэ зыкърипщытыну.
Ауэрэ Интернетымрэ телефон лъапIэхэмрэ къожьэри, цIуугъэнэр хабзэм и пIэ йоувэ. Щыхьым хадэ хъарзынэ зэрихьэрт. Нобэми абы къыщIихырщ Дахэзилэ и зыгъэщIэрэщIапIэр зэригъэлажьэр. Ауэ согъэбагъуэ жиIэу абы ирищIэмкIэ дунейр къутэхукIэ къыпхуэумысынукъым.
ЩIакхъуэм и уасэм щIэупщIэ зимыхьэл Щыхьым ахъшэм хуищI пщIэр ар Дахэзилэ зэрыIэщIилъхьэм деж щеух. ЛIым пщIэнтIэпс хьэлэлкIэ мыIэрысэм къыщIихар фызым хэхъуэкIэ ет. Ахъшэтелъхьэ бэгъуар къызыIахыжхэр, хьэуэ, къызытрахыжхэр я къуэм ирагъэгъэшынэн хуей зэрыхъур, Iэнэм къыхутрагъэувэ шыпс Iувыр щIыхуэгъухэм я нэпс гуащIэкIэ зэрызэIыхар Щыхьым щабзыщIыркъым, къызэрыфIэмыIуэхур ящIэри. КъыфIэмыIуэхуххэр пэжкъым, ауэ зыщхьэдегъэIух. НэгъуэщIу умыпсэуфыну къыщохъу. Езыр зэманым лъэщIэмыхьэ щхьэкIэ, и къуэмрэ и фызымрэ а Iэмалыр яIэщIигъэкIыну хуейкъым. Апхуэдэу, цIыхухэм зэрызащидзейм «зэпIэзэрытыгъэ» фIищауэ, тхылъ еджэу, телевизор еплъу, шахмэт джэгуу мэпсэу. Аращ, пэжым ухуеймэ, гъащIэм и лъагапIэу къилъытэри. Щыхьыми нэр зыгъэгуфIэ теплъэгъуэ щхъуэкIэплъыкIэхэр къытемызэрыхьыххэу щыткъым, ари цIыхущ. Ауэ, усакIуэм зэрыжиIауэ, лъагъуныгъэми гужьгъэжьми зыри щIитыфынукъым.
Зыгуэр зыIэщIэщIа къызэрыгуэкI къуажэдэсым полицэм хэт къуэ иIамэ, игу хэщIын дэнэ къэна, ар и напщIэм телъу, хуабжьу игъэIупхъэхэр унэгуащэм Iурилъхьэнти ежьэжынт. Хьэрун зыми щищыпэлъагъутэкъым хьэблэми къуажэми. Абы фадэр зэремызэгъри, гъунэгъу лIы Iэсэр кърилъэфэжьэн зэрихьэлри ящIэрт. Ауэ, гъэщIэгъуэнракъэ, Щыхьым Хьэрун егупсысыххэртэкъым. Къуаншэу зыщилъытэжыр и щхьэ пщIэ хуищIыжын хьэлым щызыгъэужыпа и унагъуэм и пащхьэт. «Къысхуагъэгъунукъым! Къысхуагъэгъунукъым! Къысхуагъэгъунукъым», — зэпыу имыIэу тхьэгъуш дэгу гуэр щыIэуэлъауэт и тхьэкIумэм.
Зэрыхъу ирехъу, зыкъиумысынщ, — къолъадэ аргуэру и щхьэм. Хэт зыжраIэ хабзэр? ДэIэпыкъуэгъу псынщIэм? Полицэм? Дауэ? «ФыкъакIуэ, цIыху сукIащ». Хьэмэ гъунэгъу гуэрым бгъэдилъхьэн? Хэт? Бэч и адэ Хьэсэн цIыху хъарзынэщ. Абы елъэIунщ къэкIуэну. Ауэ укIуэным зэман ихьынущ, телефонкIэ тепсэлъыхьыфынукъым. Унэм щIэсхэри псэкIуэдкъэ, хамэм къыжраIэмэ.
Хьэуэ! Сыт и напэр зытрихыжу утыкум щIипщхьэнур? И къуэр полицэм къыхадзыжмэ-щэ? ЗыкъызэригъэпцIэжын гупсысэм и кIапэр зэриубыду, Щыхьым и гум къызэрыгъуэтыжын щIидзащ.
Япэрауэ, зыми илъэгъуакъым. ЕтIуанэращи, иджыпсту жэщщ. Жэщым Iэджи къохъу. ЗэрымыщIэкIэ и псэр хэкIащ. ЗиукIыжащ. Щхъухь иригъэхащ. Ишхар езэгъакъым. Я деж ишэжынщи, пIэм хигъэгъуэлъхьэжынщ. И закъуи? И закъуэ. Гу кIыхь гуэр иIэщ шэрхъиплI щIэту. Абы ирилъхьэнщи, зыгуэр трипхъуэнщ. Аращ ищIэнур. Зыми жриIэнкъым. Полицэм хэт и къуэми, пщэдей яшэну хъыджэбзхэр зыгъэщIэращIэ и фызми. ЛIы хуэдэу езым игъэвынщ а бэлыхьыр. Догуэ, хьэдэгъэпскIым гу лъитэнукъэ? АпщIондэху зыгуэр къигупсысынщ.
Хьэрун щIыбым щIэкIщ, гуэщымкIэ екIуэкIри, шэрхъиплI зыщIэт гу кIыхьыр дэкIуеипIэм къыIуишащ. ИтIанэ-щэ? Iэлъэ гуэр къэгъуэтын хуейщ. Къигъуэтащ. Жыгхэр щиухъуэнщIкIэ зыIэритIагъэу цы Iэлъэ зэрехьэ. Гуэным кIуэри ар къигъуэтыжщ, зыIэригъэзагъэри, унэм къигъэзэжащ. А псори щыму, псынщIэу, уэздыгъэхэр щIигъанэм-игъэункIыфIыжурэ. Сыхьэтыр пщIым фIэкIагъэнт. Иджы къэнар Хьэрун гум ирилъхьэнырщ. Хьэдэр и закъуэ хущIэхынукъым, ауэ гур унэм къыщIишэфынущ… Iэуэлъауэ гуэр къоIу. МэдаIуэ. Зыгуэр къыдэкIуейрэ хьэмэ къыфIэщIрэ? Щыхьым, Хьэрун и хьэдэр гу цIыкIум иригъэзагъэри, и щIыIум пIэипхъуэ трипIэжат, Дахэзилэ и щыгъыныр зэрихъуэкIын щхьэкIэ къыщыщIэлъэдэжам. ЛIыр Iэбэри уэздыгъэр игъэункIыфIащ.
— Сыт пщIэр?
Щыхьым щымщ. Дахэзилэ пхъуэри, уэздыгъэр щIигъэнэжащ.
— Унэм гу щIашэу плъэгъуа игъащIэм? Сыт мыбы иплъхьари? ПIэипхъуэр сыт мыбдеж къыщIэсар? — Дахэзилэ Iэрпхъуэру гум бгъэдолъадэ, пIэипхъуэр къытрехри:
— Аааа! — и жьэр еубыд. — Хьэрун!
И лIым йоплъ. Унэ лъэгур лъы пцIам зэрыщIигъэнам абдежщ гу щылъитар.
— Къэхъуар сыт?
Дахэзилэ укъизыгъэкIуэт гуэр бгъэдэлъхьи лIэ. Дунейм теткъым Iуэхур напэтех дыдэм хуэмыкIуауэ, и IумпIэр зэрыпхуиутIыпщыжын. Щыхьым апхуэдэ куэдым и щыхьэт хъуат. ИтIани, шхийм епхъуэн фIэкIа Iэмал къызыхуэмынэжам гугъэ хихыжыфыртэкъым и фызыр къызэрыщыхъу дыдэм хуэдэу къыщIэмыкIыным.
— Шей сефэу сыщысу къыщIэлъадэри… — къригъэжьащ Щыхьым.
Шеймрэ утыкум илъ хьэдэмрэ апхуэдизкIэ зэпэжыжьэти, и кIэм хунэгъэсакъым. ЩIыбым щIэкIмэ нэхъ къищтэу, гур иришэжьащ, Дахэзилэ лъыр зэригъэкъэбзэжынум шэч къытримыхьэу.
— КъэувыIэ зэ! Сыт пщIэну узыхэтыр?
— Сошэж.
— Сыт щхьэкIэ?
— Сыт-тIэ сыбгъэщIэнур?
— Марат жедгъэIэ.
Щыхьыми арат зыхуейр, ауэ зыкъиумысакъым:
— Ари бэлыхь хэддзэу.
— Абы иджытэкъым ущегупсысын хуеяр.
Ар зэрызэхихыу, Щыхьым Хьэрун зэрымыпсэужыр япэ дыдэ игу къеуащ. Гъунэгъум и хьэдэр нэхъ къыхуэгуапэу къыфIэщIырт, зэрызищIынур имыщIэу къыщхьэщыт Дахэзилэ нэхърэ.
7.
Адэ щIэпхъаджащIэ
Марат и плъырыгъуэт, и анэр телефонкIэ къыщыпсэлъам. Сыхьэтыр жэщыкум фIэкIат. «УкъэмыкIуэжу хъунукъым» фIэкIа нэгъуэщI къыщыжримыIэм, машинэм итIысхьэри, къуажэм ежэхыжащ.
Я къуэр дэкIуеипIэм къыщытеувам, Щыхьым еныкъуэкъу Дахэзилэ и макъыр унэм иджыри къыщIэIукIырт. Къэхъуар къыгурагъэIуэным зэманыфI ихьащ. Щыхьымрэ Хьэрунрэ я шыфэлIыфэкIэ джэдурэ аслъэнрэт. ЦIыхушхуэкIэ узэмыджэн и адэм я гъунэгъу щIалэ Iэчлъэчыр иукIауэ и фIэщ хъуакъым зыкъомрэ. Нэм илъагъур дэнэ пхьынт итIани? Гузэвэгъуэр нэгъуэщIыпIэ къыщыхъуамэ, зыкIи мыкъуаншэ зэанэзэкъуэр апхуэдэ дыдэу гужьеину къыщIэкIынтэкъым. Дунейр къызэзыгъэдзэкIыр хьэдэр я пщэфIапIэм зэрыщIэлъымрэ утыку ишапхъэр Щыхьыму зэрыщытымрэт.
И къуэр къызэрыщхьэщыжынум шэч къытезымыхьэ Щыхьым и щхьэр къыхуэIэтыртэкъым. ЩIалэм ирищIэфынкIи хъунум я нэхъ Iейр ирищIат. Хабзэм и хьэтыр зылъагъухэм я щапхъэу щытыным и пIэкIэ, цIыхуукIыу утыку къиуващ. Хьэрун унэм ишэжу пIэм хигъэгъуэлъхьэжыну зэримурадыр щыжриIэм, модрейр къыхуилъащ:
— Умыкъуаншэу хэт и фIэщ пщIыжыну итIанэ?
Ари пэжт. Къэхъуар къызэрыщIэщынур гурыIуэгъуэщ. ЗэлIэлIапхъэр зэрыхъукIэ напэтех нэхъ мащIэ Iуэхум хэтынырщ. Псом хуэмыдэу — пцIы. Щыхьым зыкъиумысыныр и къалэнщ. Марат — щIэпхъаджащIэр и адэрауэ зэрыщытым щхьэкIэ худимычых зищIыныр. Апхуэдэу псори нэхъ псынщIэу зэфIэкIынущ.
— ЩIэпхъаджащIэр армырами зыкIи мыкъуаншэмэ-щэ? — къэуIэбжьащ Щыхьым. — Зэрыхъуар щыпщIэкIэ, куу зумыгъэщIу Iуэхур зэхуэпщIыжмэ зэфIэкIакъэ?
— ЗэфIэкIащ, абы иужькIэ полицэм укъыхэкIыжу къуажэм удэIэпхъукIынумэ, — пиупщIщ Марати, телефоныр къищтащ.
— Группэ уи гъусэу къакIуэ, — и тхьэкIумэм зэхихыр къыгурыIуэпакъым Щыхьым.
«Группэм» къикIыр «гупщ». Ауэ хабзэхъумэ псалъалъэм ар зэрихъуэж щIыкIэр IупщI щыхъуар полицэ фащэ зыщыгъ щIалэхэр хуэфIу зэрыс машинэ зыщыплI я куэбжэпэм къыIулъадэу нэхущ пщIантIэр яуфэбгъуа нэужьщ. Щыхьым и нэгум щIэкIыр пщIыхьэпIэм ещхьт. Къэхъум и щхьэр хуэкIуакъым япэщIыкIэ. ПцIы иригъэупсыну щыхимыгъэзыхькIэ, езым зыкъиумысыну щыхьэзыркIэ, къуажэм мыхъумыщIагъэу къыщыхъур зи IэмыщIэ илъ и къуэм щэхуу дишрэ зэрыхъукIэ нэхъ псынщIэу къиутIыпщыжмэ зэфIэкIакъэ, и напэр тримыхыу? Сыт кIыфI зэхэтым полицэ уэзджынэр къигъаджэрэ хьэблэр къигъэпсалъэу къиша къомыр зищIысыр? Мыпхуэдиз дэIэпыкъуэгъу къыщIебджэн, щIэпхъуэжынкIи хъун цIыху шынагъуэ дэс мыбдежым?
Щыхьым Iэпщэхъу къралъхьауэ пщIантIэм даш. Хэт сурэт къытрех, хэт хьэдэр гум кърехыж, хэт дэкIуеипIэр къепщ… Сытми, ди Щыхьыму пщIэр полицэм яшэри, лъэхъуэщым ирадзэ. «Iуэхур зэхагъэкIыху».
«Тхьэм пщимыгъэгъупщэкIэ» жыхуаIэрати, Щыхьым цIыху зэрыIэщIэукIари, гузэвэгъуэ зэрыхэхуари къыфIэIуэхужыртэкъым, и къуэ закъуэм «группэ уи гъусэу къакIуэ» жиIэу зэрызэхихрэ. Дауэ? Уи адэр дэтшынущ жаIэмэ, япэувыну зыщыгугъ, спортым хэт, Iэщэ зыIэщIэлъ, псори зэхъуапсэ юридическэр къэзыуха и къуэм езыр иригъэгъэтIысу ара? Хьэмэ жриIар и фIэщ мыхъуауэ гурыщхъуэ къыхуищIу пIэрэ? Пщэдджыжь Хьэрун щIалъхьэн хуейщ. Ар къызэрытехьэлъэнур ищIэу дригъэш зищIа къыщIэкIынщ, зыкъримыгъащIэу.
Хабзэ и лъэныкъуэкIэ къапщтэмэ, зызыхъумэжу цIыху зыIэщIэукIам ищIар щIэпхъаджагъэшхуэу къалъытэркъым, нэхъыбэ дыдэу илъэситI тралъхьэн-трамылъхьэнщ. Ауэ Iуэхум и пэжыпIэр зэхагъэкIыным ихь зэманыр тезыру зыхурикъуж щыIэщ. Зэрыхейм и щыхьэт наIуэхэр зэхуахьэсын хуейщ. Утыкум хьэдэ илъу хей дыди щыIэ?
Щыхьым а псом щыгъуазэтэкъым. Iуэхур къызэрыгурыIуэр къызэрыгуэкI дыдэут. Хьэрун сэ хэзыIуар езыращи, мыкъуаншэххэу пхужыIэнукъым. Ауэ, япэрауэ, зихъумэжащ. ЕтIуанэрауэ, зэрыкъуаншэр наIуэ дыдэ ирехъуи, и къуэр полицэм щыхэткIэ, хэлIыфIы- хьу имыгъэтIысыххэныр хузэфIэкIын хуейщ, зыкъыIуригъэхуа папщIэ. Адэмрэ къулыкъумрэ хагъадэрэ, адэр къыхимыхмэ, езыми и напэр текIынущ, Щыхьым къэгъэнауэ.
КъызэфIэзэрыхьу теужа Марат а псом зэреплъыр тIэкIу нэгъуэщIут. Уеблэмэ, уи нэгум къыпхущIэмыгъэхьэну нэгъуэщI зэфэзэщут. И адэр къуаншапэу щытми, ар къызэрыхишыфын хьэтыри Iэмали иIэт абы. ЗэрымыщIэкIэ зыгуэр зыIэщIэукIа дэнэ къэна, пщIэкIэ цIыху зрагъэукIхэм я тезырыр ящхьэщихыныр IэщIагъэ зэрыхуэхъурэ куэд щIат, абы и фIыгъэкIэ мылъку хъарзыни къыхэхъуэу. КIэщIу жыпIэмэ, «уей-уей» жезыгъэIэхэм япыщIат. ИкIи а тхъэгъуэм и адэ-хадэгъэкIым и пыIэ шопсыр щхьэрыхуа щхьэкIэ зыхигъэкIыжыфынутэкъым. Зи ныбжьыр илъэс щэщIым езыхулIэ щIалэм и щхьэр ахъшэм зэригъэунэзар, езыми мымащIэу зыкъызэрыфIэщIыжар акъыл зиIэхэм ялъагъу щхьэкIэ, абы ириуэркъ Дахэзилэ зыщымыгъуазэу Iуэхум хэлъыр нэхъыбэжт. Къэралым къиутIыпщ ахъшэхэр зыхуэзыгуэшыжхэр зэфIэзыгъанэри, зэзыгъэкIужри, абыхэм бий къахуэзыгъуэтри, ахэр лъэныкъуэ яхуезыгъэзыжри Щыхьымрэ Дахэзилэрэ я къуэ Маратт, хэгъэрейхэм папщIэ — Марик.
ЩIалэр утыку имылъэдащэу, гу къылъамытэмэ, нэхъ къищтэу лажьэ щхьэкIэ, бзэгузехьэ гуп зыгъэлажьэ нэхъыщхьэжхэм зы къулыкъущIэ яхъуэжыху, езыри зэрыпщылI пэжыр щIэрыщIэу я фIэщ ищIыжын хуей мэхъу. Иджыпстуи а щытыкIэм иту и адэр гъуэгум къытезэрыхьащ. Куэдрэ зэхэпхыркъэ: Iулъхьэ Iахыу яубыдат, хъуат-щIат жаIэу. ЦIыхубэ мылъкур кхъузанэкIэ щIэзыгъэпщхэр хабзэм зэрыфIэлIыкIыр нэм къыщIамыIуу хъуркъым апхуэдэурэ. Щыхьым къыIэщIэщIам иризэгуэпын щIидза къудейуэ, мы IуэхумкIэ езыр щIэгузавэ гъуэмб гуэр зэригъэбыдэфынур зэрымыщIэкIэ игу къэкIащ Марат. И адэ нэгъунэ худимычыхыу гу зылъригъатэмэ, и лъабжьэм щызэщIэскъыскъэ шэнтри, игу пымыкI и шхалъэри я пIэ иувэжынущ.
Ягъэкъуаншэр зэрыхейр щыгурыIуэгъуэм деж къызэрыкI хеящIэхэм ящыщт Марат. ЩIэпхъаджагъэ зыIэщIэщIам езым зыкъиумысмэ, Iуэхур псынщIэрэ тыншу зэфIэпх мэхъу. ПцIы гуэрхэр зытрилъхьэжыну хыбогъэзыхьри, къыхэпшыж зыбощI. ТIэкIу зыболъэфыхь, апщIондэху зэребгъэхъулIэнум поплъэ. Хуитыныгъэр зыфIэмыIэфI щыIэ? Лажьэ зэримыIэр зымыщIэжым уелIалIэ зыпщIурэ, уи пщIэми уи улахуэми хохъуэ, къулыкъукIэ удоIэбей, адрей узыщыгугъ псори къызэтенэ къудей мыхъуу, йофIакIуэ. Щыхьым хуэдэ псэлъэгъуейхэр апхуэдэ Iуэхухэм папщIэ къигъэщIам ялейщ. Езыхэм я жьэр зэтрахын хуэдэу зыкъащIэжыху, узыхуейуэ хъуар бгъэIуну ухуносри, и унэцIэр къызыхэпIиикI дэфтэрыбзэм и курыкупсэм хыбогъэтIысхьэж. ИтIанэ псэу, лIыгъэ уиIэмэ. УимыIэмэ, къыпхуратхъэ сатырым зумыгъэхъейуэ тет. ЖыIэ жыхуаIэр жыIэ, уи жьэр зэтепIэ къыбжаIэмэ — зэтепIэ. Лъэхъуэщым зибгъэлIыхьыну уимымурадмэ. Сытым щыгъуэ къикIыжми, Марат нэмыщIамэ, нэхъыбэж ирагъэшэчынкIи хъунут жаIэнущ.
Сыт Щыхьым дежкIэ лъэхъуэщым искIи пщIантIэм дэскIи? Шахмэт ягъэджэгумэ, тхылъ ирагъаджэмэ, аракъэ зыхуейр? Ауэ зэманыр тыншу ирихьэкIын папщIэ, къуаншэ хуэдэу езым и фIэщ щIын хуейщ. Армыхъумэ, хэпсэлъыхьын тIэу еплъынукъым. Захуэми къуаншэми, къуажэдэсым суд пащхьэм ихьэн зэрыхуей къудейр хурокъу гузэвэгъуэу. Хабзэм хищIыкIIакъыми, «апхуэдэу нэхъыфIщ» жыпIэмэ, лъапцIэу утыку пхуишэнущ. Марат и адэми аращ хэзэгъэнур.
Хэт фIыцIабзэу къигъэщIыр? Дахэзилэрэ Щыхьымрэ я къуэри хэлъэтыншэтэкъым, зэрымыхьэнэншэм хуэдиз дыдэкIэ щIыкIафIэт. Ауэ зэрыбзаджэр къомыпсалъэ щIыкIэ теплъэкIэ къыбжезыIэ и анэм ещхь мыхъуу, зэпIэзэрыт хуэдэ и адэм дежкIэ кIуати, и псэлъэкIэр и Iуэху щIэкIэм зэремыщхьым щIэх гу лъыптэртэкъым. МащIэ жызыIэм губзыгъафэ езыр-езыру къытоуэ-тIэ, хуэбгъэфащэм темыхуэу зыгуэр къыжьэдэмыхумэ.
И цIыху хэтыкIэм и гугъу пщIымэ, зыгуэр къызыпихыфынур адрейхэм занщIэу къахепхъуэтыкIыф Марат икIи зыбгъурегъэхуэф. ЗыфIэлIыкIыпхъэу хъуам абы нэхърэ нэхъ ныбжьэгъуфI щымыIэу къалъытэ. ХьэкIэпычыр мыпсалъэ щIыкIэ къыбоцIыху. Марат апхуэдэкъым. Ар цIыху гъэсащ, зэджа куэд ещIэж. Утыку щихьэкIэ, «зыхимыщIыкI щыIэкъым» жыуигъэIэу, адыгагъэри урысыбзэри, хабзэжьри къэфэкIэщIэри, шагъырри фоупсри и хъудыр Iувым лэпстепхъэм ещхьу къыщыдрехьей. Псэлъэн щIидзамэ, мыр дунейм тету сэ щхьэ сагъэпсэурэ зэрыжыпIэр уи нэгум къриджыкIыху, уи нэм зыкъыщIиIун щигъэтыркъым. Къыпщымыгугъмэ е къыпщымышынэмэ, зигъэхъеиху пыIэ худэбдзеиныр фарзщ, армыхъумэ жагъуэгъу къыпхуэхъунущ. Бийуэ укъилъытэмэ, къыпхуэпсалъэ къудей мыхъуу, пцIы птригъэIукIынущ, лъакъуэпэщIэдз къызэрыпхуищIыфыну зы Iэмалми щымэхъэшэнукъым. Щыхьым мэкъумэш академием и дипломыр IулъхьэкIэ къыхуащэхужамэ, мыбы хабзэхъумэ факультетыр къиухыпащ, диссертацэ Iуэхуи зэрехуэ. Полицэ фащэ щыщымыгъым дежи, данэ пщэдэлъ зыдэлъ кIэстум зэфIэтыр щихыркъым. Тутын йофэ, и щхьэр еупс, и пащIэр елэ. Дахэзилэ «Щыхьым-Щыхьым» жиIэурэ щымыIэж унэгуащэу фэ зэрызытригъауэм хуэдэ дыдэу, Марат «си адэр, си адэшхуэр» жиIэху, гъэсэныгъэ къызэрымыкIуэ зэрыхэлъыр, лъабжьэ быдэ зиIэ унагъуэжь къызэрыхэкIар уи фIэщ мэхъу. И унэр зэтетщ, хы Iуфэм фэтэр щэху щиIэщ, илъэс къэс и машинэр ехъуэж. Мынобэмэ, пщэдей къыдалъагъуну зримыусыгъуэджэ туз щIэхуахэм яз щыкъу адэ зэрыхуэхъунум зыми шэч къытрихьэркъым.
Щыхьым и къуэм и Iуэху зыIутыр илъагъункIэ Iэмал иIэтэкъым. ФIыуэ плъагъур зэрыплъагъур фIыуэщ, абы дагъуэ хуэпщIыфынукъым. Адэм дежкIэ къуэр гъащIэм ущIезэгъын щхьэусыгъуэхэм язмэ, Щыхьым дежкIэ ар апхуэдэ щхьэусыгъуэ закъуэт. Езым зыIэщIигъэкIа фIы псори зыдилъагъу щIалэр лIыхъужь къудейуэтэкъым абы къызэрыфIэщIыр, адыгэ лъэпкъым игъащIэм хэмыта цIыхушхуэут. Уи пащхьэ итыр зэрыщыт дыдэр къыбгурыIуэн папщIэ, абы дэплъагъум езыр къызэрыпщыхъур ихъуэжыфу щытын хуейщ. Сыт быным хуумыгъэгъуну къуищIэфынур? Арат Щыхьыми и къуэр щIимыцIыхур.
Куэд щIат Марат адэм емыдаIуэми зэрыхъунур къызэрыгурагъаIуэрэ. Анэм игу игъэзэгъэн папщIэ, пэпсэлъэжыкIи пасэу зригъэсат. Дахэзилэ ар зэрыпхигъэкIри Щыхьым игу зэрытригъахуэри щIалэр балигъ зэрыхъуам и нэщэнэ хуэдэут. Анэр адэм нэхърэ нэхъыфIу плъагъуныр къезэгъ къудейкъым — хабзэщ. Ауэ лъагъуныгъэмэтэкъым къыкIэрихыр зэанэзэкъуэм я зэрыгъэгушхуэкIэм. Зэгъусэу бийм пэщIэт зауэлIхэм нэхъ ещхьт а тIур. Зым адрейм и фейдэр зэрыхэлъыр наIуэти, къызэрыгъэщхьэпэу аркъудейт.
Шынэ зыхэлъ сабийм захуагъэкъым къилъыхъуэр — зыщышынэм къезыгъэлынщ. Унагъуэм щышынагъуэр Дахэзилэт, ар къэбгъэгубжьмэ, адэм абы ущихъумэфынутэкъым. Ахъшэр зыIыгъри анэрт, пщафIэу ерыскъыр Iэнэм къытезыгъэувэри арат. Сыт-тIэ адэр къыпхуэмыарэзыкIэ узыхэкIыжынур? Унэ кIуэцIым Щыхьым щафIэауант, унэ щIыбым Дахэзилэ и Iэгъуэблагъэм щыуфэразэ цIыхухэр езым къызэрыхуэпэжым елъытауэ зэщхьэщидзырт. Хэт теухуауи зэгъусэу къагупсыса губзыгъагъэ пхэнжыр жаIэм-жаIэурэ я фIэщ хъужа нэужь, ар унагъуэм и Iуэху еплъыкIэу ягъэувырти, афIэкIа зыщагъэгъупщэжыртэкъым. Ауэ щыхъукIэ, псалъэхэри макъамэри зейр унэгуащэрт, мыдрейхэр Iэгу еуэу, дежьууэ аркъудейт. ИнжыIэ-цIыкIуIуатэу анэм бгъэдэт щIалэ цIыкIум къыгурыгъэIуэжын хуейтэкъым Дахэзилэ нэхъ къищтэнур, ар езыр зыхуейм щытехуэр нэхъыбэт. Ауэ «мамэ и къуэу» фэ къытемыуэн папщIэ, къызыкъуих делагъэхэм езыр-езыру хэусыхьу къиублати, мы Щыхьым ирищIэкIыну зыхуежьа хеящIэ уджри езырат зэхэзылъхьар.
Щыхьым, дэтхэнэ адэ жыIэзыфIэщми ещхьу, щхьэгъусэмрэ къуэмрэ я Iэгъуэблагъэм зэрит къудейр гупсэхугъуэу хурикъурт. Дыхьэшх макъыр щIаIэтар езырами, яIэтар дыхьэшх макът, унэм насып щIэлъу къыпфIэзыгъэщI Iэуэлъауэт. Абы унагъуэу, лIыуэ, цIыхуу зыкъригъэлъытэжырт. Уи щыгъын яжьыщIмэ, къыпхутрагъэувэу уагъашхэмэ, цIыхухэм уахэгъуащэмэ, сыт иджыри узыхуэныкъуэр? Езыхэми псэ яIутщ, къазэрыгурыIуэм хуэдэу ирепсэу. Нэхъыбэ зэригъэзахуэмэ, зыгуэр хъуэжын хуей хъунут, мо тIур къызэремыдэIуэнур гурыIуэгъуэт. Арат нэхъыбэу Щымыжь зыкъэгъэпцIэжын хьэл къезыгъэщтар. Дахэзилэ уи бын уигъэпIыжын папщIэ, зи лъащIэ ущIэмыплъэ мылъкурэ Мэлэчыпхъу и чысэм къыпача тэмакърэ уимыIэу хъунутэкъыми, лажьэрт, сытри игу тригъахуэрт. Апхуэдэ фызым игу къыщобгъа унэ удыщIэсын нэхърэ, куэдкIэ нэхъ тыншт зыкIи умыкъуаншэу лъэхъуэщым уисыну. Щыхьым ар къыщищIэнур дяпэкIэт.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
