Зэманымрэ цIыхухэмрэ
Урысей литературэм ди щIыпIэм теухуауэ хъыбар мащIэкъым хыхьар. Псом хуэмыдэу ахэр Кавказ зауэмрэ щIыналъэм щыпсэу лъэпкъхэмрэ ехьэлIащ. Лохвицкий (Аджыкъу Джэрий) Михаил «Громовый гул» («Уафэгъуагъуэ макъ») фIищауэ 1977 гъэм дунейм къытехьа и повестыр абыхэм ящыщ зыщ. Иджыблагъэ а тхыгъэри «Поиски богов» («Тхьэм и лъыхъуакIуэхэр») и романри Москва дэт «Исолог» тхылъ тедзапIэм къыдигъэкIыжащ.
Къыхэгъэщыпхъэщ совет лъэхъэнэм Лохвицкэм итха мы повеститымрэ тхыдэ романымрэ цIыхум яIэрыхьэн папщIэ гъуэгуанэ гугъу къызэрызэранэкIар. Тхылъ тедзапIэ нэхъыщхьэхэм ахэр къыдагъэкIын ядатэкъым. Iыхьэ гуэрхэр зригъэзэхуэжыну Лохвицкэм пщэрылъ къыщащIри, Куржым а тхыгъэхэр дунейм къыщытехьащ.
ТхылъыщIэм и пэублэм щытхащ: «Толстой Лев и «Хьэжы-Мурат»-м и ужькIэ, Кавказым теухуауэ Лохвицкий Михаил къигъэлъэгъуа Iуэху еплъыкIэмрэ гупсысэмрэ хуэдэ урысей литературэм хэтакъым. Иджырей властыр абы еджамэ, егупсысамэ, къыгурыIуэну хущIэкъуамэ, тхыдэм къыхэна гузэвэгъуэ къомымрэ мы зэманым иджыри Кавказым къыщыхъухэмрэ, хэт ищIэрэ, защытхъумэнкIи хъунт».
«Громовый гул», «Поиски богов» тхыгъэхэр зи IэдакъэщIэкIым и къуэпсхэр къыщежьэр иджыри зэ фигу къэдгъэкIыжынщ. МафIэ лыгъэм ис жылэм зы урыс офицерым (Пригарэт и унэцIэр) игу щIэгъуу къыхиха шэрджэс щIалэ цIыкIум къыщIэхъуащ нобэ зи гугъу тщIы тхакIуэр, Межиров Александр «Ар урысей литературэм къыхэнэнущ» зыхужиIар.
Лохвицкэм и тхыгъэхэм къытхуаIуатэ адыгэ жылэ мыинхэм нэхъ пасэм я псэукIар, абыхэм я дежкIэ Кавказ зауэр зэриуха щIыкIэр. Абы и зы щапхъэщ, цензурэм пхимыгъэкIынкIэ шынагъуэ щыIами, Михаил «Громовый гул» тхыгъэм къыщихьа мы псалъэухаитIыр: «Шэрджэсхэр мыкIуэдыпэу къезыгъэлар Октябрь зэщIэхъееныгъэрщ. 1926 гъэм къызэрыхатхыкIамкIэ, шапсыгъхэм я бжыгъэр а зэманым ирихьэлIэу 3733-рэ хъурт, ахэр ноби щопсэу Краснодар крайм хыхьэ Лазаревск, ТIуапсы районхэм». Мыхьэнэ зиIэ мыпхуэдэ жыIэгъуэ кIэщIхэрщ, Синельников Михаил тхылъым и псалъащхьэм деж къызэрыщыхигъэщащи, купщIэ зыщIэлъыр, блэкIам и сурэт гуэр уи нэгу къыщIэзыгъэхьэр.
Илъэси 150-кIэ узэIэбэкIыжмэ, къэхъуа Iуэхугъуэхэр зи лъабжьэ тхыгъэхэр тхыдэр зэрахъумэм и закъуэкъым щIэлъапIэр, абыхэм пэжымрэ пцIымрэ зэрызэхагъэкIри а зэманхэм псэуа цIыху хейхэм я фэеплъыр зэрахъумэри къэлъытапхъэщ.
Къанщауэ Мэлычыпхъу.
