Анэдэлъхубзэм дыхуэбэлэрыгъ хъунукъым
Лъэпкъым дежкІэ, дауи, хэкум нэхъ лъапІэ щыІэкъым. Ар зыми пэпщІ, ебгъапщэ хъунукъым. Хэкур лъэпкъым и фэщ. Фэ темылъыжмэ, дыгъужьрэ пэт псэуфынукъым, ауэ и фэр телъыжу щытмэ, и пщэм мыщэ дэсми, ар зыгуэрурэ дигъэхуфынущ, зыкъригъэлыфынущ.
Хэкум и ужькІэ лъэпкъыр лъэпкъ зыщІ пкъыгъуэхэм я нэхъыщхьэр анэдэлъхубзэращ. Бзэм хабзэри къыдокІуэ. Сыту жыпІэмэ, бзэм и къалэныр, цІыхухэр зригъэпсэлъэным, зэгуригъэІуэным и закъуэкъым. Бзэм и къалэнщ цІыхур игъэгупсысэнри, цІыхугъэ, цивилизацэ къригъэгъэхъунри, цІыхубэ къызэрыкІуэр лъэпкъ (нацие) ищІынри…
Лъэпкъым дежкІэ бзэр цІыхум дежкІэ псэм хуэдэщ. ЦІыхум псэр Тхьэм къыхилъхьащи, Абы фІэкІа зыри хуиткъым ар хихыну. Езы псэр зей цІыху дыдэри хуиткъым и псэр хихыжыну, зиукІыжыну. Псэр цІыхум и хьэхущи, и чэзу къэсу Тхьэм ІихыжыхункІэ ар ихъумэну и къалъэнщ. Бзэри лъэпкъым дежкІэ апхуэдэщ. Дэтхэнэ зы бзэри Тхьэм зейхэм къахуигъэфэщащ. Тхьэр хуеямэ, цІыху псори зы лъэпкъыу, зы бзэкІэ псалъэу къигъэщІыфынут. Ауэ Тхьэм лъэпкъхэр я хабзэ-бзыпхъэхэмкІэ куууэ зэрыщІэн, зыр зым ехьэехуэурэ, зэныкъуэкъуурэ нэхъыфІым, нэхъ дахэм хуэкІуэн папщІэ щхьэхуэ-щхьэхуэу къигъэщІащ, я анэдэлъхубзэхэри я щэнхабзэхэри яІэжу. Аращи, цІыхум и псэр ихъумэн зэрыхуейм хуэдэу, лъэпкъми Тхьэм къыІуилъхьа и бзэр, къыхилъхьа и хабзэр ихъумэжын хуейщ.
Зи бзэрэ зи хабзэрэ зыхъумэж дэтхэнэ зы лъэпкъи и щхьэрэ и напэрэ ихъумэжу аращ. Уэ уи щхьэ, уи напэ умыхъумэжмэ, ар зыми пхуихъумэфынукъым. Уи бзэрэ уи хабзэрэ уасэ хуумыщІыжмэ, зыми и фІэщу уасэ къыпхуищІынукъым, къыпхуищІ хуэдэу зыкъигъэлъагъуэми, игукІэ къыпщІэнэкІэнущ. Зи бзэ зымылъытэжым и щхьэр илъытэжыркъым, зи щхьэ зымылъытэжыр зыми къилъытэнукъым.
* * *
Сэ фІыкІэ сигу къокІыжыр Чернышов Альберт. Ар Совет Союзми Урысей Федерацэми я лІыкІуэу Анкара щыІащ. А лъэхъэнэхэм сэри Хасэ Іуэхухэм нэхъ лъэщыІуэу сыхэтти, куэдрэ дызэхуэзэрт. Дахэу тыркубзэ ищІэрт, ищІэ дэнэ къэна, тыркубзэкІэ дыхьэшхэнхэр (анекдотхэр) къытхуиІуатэурэ дигъэдыхьэшхыфырт. Апхуэдэу фІыуэ тыркубзэ ищІэрэ пэт, официальнэу зы Іуэхугъуэ дытепсэлъыхьын щыхъукІэ, тыркубзэ имыщІэ хуэдэу зищІырти, урысыбзэкІэ псалъэрт, и зэдзэкІакІуэм зэридзэкІыжырт. НэгъуэщІу жыпІэмэ, и бзэм ину пщIэ хуищІыжырт. Ар дипломатхэр зытет хабзэщ жыпІэу щытми, дэ адыгэ лъэпкъым апхуэдэ дипломатхэр щыдимыІэкІэ, дыадыгэну дыхуеймэ, лІыщхьи лІыщІи зэрыжаІэу, дэтхэнэ зы адыгэми дипломату зыдбжыжын, ди бзэм пщIэ хуэтщІын, зэзэмызэ мыхъуу, сыт хуэдэ Iуэхуми епхауэ анэдэлъхубзэр зетхьэн хуейщ. Анэдэлъхубзэр гъащІэм хэпщауэ щымытмэ, абы уримылажьэмэ, уримыпсэумэ, гува-щІэхами пІэщІэмыхункІэ Iэмал иІэкъым. Лъэпкъым анэдэлъхубзэр Іурымылъыжмэ, ар лъэпкъыжкъым. Аращ адыгэм «бзэншэ лъэпкъыр — псэншэщ» щІыжиІар.
Мазищым щІигъуауэ Налшык дыкъэІэпхъуэжауэ дыщопсэури, нэхъ дызыгъатхъэхэм япэ итщ дэнэ щІыпІи адыгэбзэ щызэрызэхэпхыр. Уэрамхэм, бэзэрым, лэжьапІэхэм, къэрал, ІуэхущІапІэхэм щызэхэпхыр япэрауэ адыгэбзэращ. Ар сыт и уасэ! ХьэтIохъущыкъуейм и цIэр зезыхьэ къалэ жыг хадэм ущихьэкІэ, сабий цІыкІухэр пщІыпщІыу, адыгэбзэр ягъэбзэрабзэу зэхыбохри, псэр егъатхъэ, гур егъэгушхуэ. Ин хъури цІыкІу хъужащ жыхуаІэм хуэдэу Іущу, адыгэбзэм хуэІэкІуэлъакІуэхэу зэрыпсалъэхэр фIыгъуэшхуэщ. Апхуэдэу плъагъухэм дауэ уамыгъэтхъэнрэ!.. Ахэр псори хъарзынэщ, фIы дыдэщ. АбыкIэ фIыщIэ яхуэфащэщ адэ-анэхэм, анэшхуэ-адэшхуэхэм, щІэблэм щапхъэфІ яхуэхъуф ди лІыщхьэхэм.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, Адыгейр апхуэдэкъым. Мейкъуапэ Іыхьэ плІанэм нэхъ мащІэщ адыгэу дэсри, уэрамхэми дэнэ щІыпІи адыгэбзэ щызэхэпхыркъым. Аращи, цІыхущхьэ бжыгъэм и уасэри зыщыдгъэгъупщэн хуейкъым.
Налшык дэнэ щІыпІи адыгэбзэкІэ зэрыщыпсалъэр хъарзынэщ. Ауэ дэнэ щІыпІи адыгэбзэкІэ щеджэхэу, щытхэхэу пIэрэ? Газет щапІэхэм (киоскхэм) сыщылъыхъуати, адыгэ газет, журнал щызгъуэтакъым. СыщыщІэупщІэм, щыІэкъым, къакІуэркъым, къытхуашэркъым, ящэхуркъым, еджэхэркъым… апхуэдэщ пэгъуэдзу (жэуапу) къызатыжар. Бзэр, дауикІ, урипсалъэ къудейкІэ пхъумэфынукъым, уреджэни, уритхэни, лэжьапІэхэм щызепхьэни хуейщ.
* * *
Иджы ди еджа-епщахэм, псом хуэмыдэу ди щІэныгъэрылажьэхэм захуэдгъэзэнщи, ярэби, абыхэм я къалэныр, лъэпкъыр къазэрыщыгугъыу ягъэзащІэу пІэрэ?
Зы тхьэмахуэ фІэкІа я мызэхуакуу щІэнІуатитІ (конференцитІ) сыхэтащ. Япэрейр Налшык щекІуэкІат «Нарт» хъыбархэм ятеухуауэ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, сэр фІэкІа зыри адыгэбзэкІэ къэпсэлъакъым. Сэри урысыбзэ зэрызмыщІэрауэ къыщІэкІынущ адыгэбзэкІэ сыкъыщІэпсэлъар. Урысыбзэ сщІэуэ щытамэ, сэри адыгэбзэкІэ сыкъэмыпсэлъэну пІэрэт, ярэби, сызоупщIыж сэр-сэру.
Сэри сахэту сощІри, анэдэлъхубзэм иримылажьэ дэтхэнэ зы щІэныгъэрылажьэми лъэпкъым хуэгъэзауэ и къалэныр имыгъэзащІэу аращ. Урилажьэмэ, гъущІри мэлыдри, уримылажьэмэ, бзэри мэулъийр.
Адыгэбзэм терминхэр хэткъыми, щІэныгъэ Іуэху иризепхьэ мыхъуу, щІэныгъэ лэжьыгъэхэр урысыбзэкІэ умытхмэ мыхъуну жызыІэ щыІэщ. Ар пэжынкІэ Iэмал иІэкъым. Дэтхэнэ зы бзэмкІи щІэныгъэ Іуэху зепхьэфынущ. Тхьэм мыпхуэдэ бзэхэр щІэныгъэбзэщи, мопхуэдэбзэхэр унагъуэ кІуэцІыбзэщ, уэрамыбзэщ жиІэу зыри къигъэщІакъым. УемылIалIэмэ, бзэм термини псалъэщІи къигъэхъуфынукъым, ар дэнэ къэна, бзэм хэт псалъэхэри пщыгъупщэжынущ, зумыхьэжыф ухъунущ. Бзэм щІэныгъэ терминхэр къыхэгъэхъуэныр зи къалэныр, дауи, къуажэдэс цІыху къызэрыкІуэр аракъым. Дэтхэнэ зы щІэныгъэ къудамэми и терминхэр бзэм къыхэзыгъэхъуэнур, дауи, а щІэныгъэ къудамэм елэжь щІэныгъэрылажьэхэращ. Аращи, бзэр тхьэмыщкІэ хъумэ, терминхэр, псалъэщІэхэр къыхэмыхъуэмэ, кІуэхукІэ кІуэдыпІэ ихуэмэ, ар псом нэхърэ нэхъапэ зи лажьэр щІэныгъэрылажьэхэрщ, егъэджакІуэхэрщ, журналистхэрщ, цІыху еджа-епщахэрщ, адэ-анэхэрщ, зыщІэу иримылажьэхэрщ, зэзгъэщІэфыну зэзмыгъащІэхэрщ…
Иджы етІуанэрей щІэнІуатэм зыхуэдгъэзэжынщи, ар щекІуэкІар Мейкъуапэщ, зытеухуар адыгэ хабзэрщ, зэрекІуэкІа бзэр адыгэбзэ къабзэщ. НыбжьыщІэхэм я докладхэр адыгэбзэкІэ зэратхам уимыгъэгуфІэн, умигъэгушхуэн плъэкІынукъым. Адыгэбзэр щІэныгъэ ІуэхумкІэ ирикъуркъым, щІэныгъэ тхыгъэхэр (докладхэр) урысыбзэкІэ тхын хуейщ жызыІэу урысыбзэм есэща нэхъыжь гуэрхэм я докладхэр урысыбзэкІэ ятхат, ауэ псори адыгэбзэкІэ къыщыпсалъэм, укІытэж, яфІэемыкІу хъури, урысыбзэкІэ ятхар адыгэбзэкІэ хъарзынэкІейуэ жаІэжащ.
Пэжщ, диссертацэ щыптхкІэ абы хэплъэнумрэ уасэ къыхуэзыщІынухэмрэ адыгэбзэ зэрамыщІэм къыхэкІкІэ, ахэр урысыбзэ щІын хуей хъунущ. Ауэ апхуэдэм дежи диссертацэр бзитIымкIи ттхыуэ къедгъэжьамэ, анэдэлъхубзэм хуабжьу зригъэужьынут. Адрей тхыгъэхэм я гугъу пщIымэ, Iэмал имыІэу ахэр, япэрауэ, адыгэбзэкІэ тхын хуейщ, итІанэ урысыбзэ тщІыж хъунущ е адыгэбзэм урысыбзэкІэ и купщІэр ІупщІу щІыдгъуж хъунущ.
Ди унафэщІхэм, ди Іэтащхьэхэм сазэрелъэІур: ди щІэнІуатэхэри сыт хуэдэ ди зэІущІэхэри ди анэдэлъхубзэкІэ зэредгъэкІуэкІыным и Iэмалхэм девгъэгупсыс. ЗэдзэкІакІуэ дывгъэгъэлажьэ. Симултан зэдзэкІалъэ жыхуаІэм хуэдэ къэдвгъэщэхуи, маржэ, ди анэдэлъхубзэр, дунейм тет адыгэм я плъапІэ закъуэу къэнэжа Къэбэрдейм щыдвгъэхъумэ, щыдвгъэгъэпсэу.
Хъуажь Фахъри.
