Хэкужькъуажэ дывгъэухуэ!
Мы фызыщызгъэгъуэзэну гупсысэм зыкъом щIауэ сиIыгъщ, и къегъэжьэкIа хъунум сытемыгушхуэурэ. Мыпхуэдэ гугъэ сэзыгъэщIар, дауи, си бохъшэ уэдыркъым. Мыр, сызэригугъэмкIэ, нахуапIэ хъуныр мылъкушхуи, къэрал гулъыти, хэкупсэ куэдым я хьэрычэти зыхэлъхьэн хуей Iуэхугъуэщ.
Ди тхыбзэм хуэмыарэзыуэ, яфIэгугъуу, зэгъэзэхуэжын хуейуэ къалъытэу зыгуэрхэм жаIэ, ятх. Иджыпсту зытетым хуэдэнумэ, псалъэмакъ къудейуэ къэмынэжын щхьэкIэ, а Iуэхури Iэпэдэгъэлэл тщIы хъунукъым. Псалъэмакъыр а лъэныкъуэмкIэ Iуедмыгъэшу, сыхуейт къэбэрдей адыгэхэм ди тхыбзэм и алфавитыр 1936 гъэм лъэпкъым тыгъэ къытхуэзыщIа Бэрыкъуей ТIутIэ и сыным щхьэщэ хуэсщIыну. Абы къыдбгъэдилъхьа тхыбзэмкIэщ зэратхыжар лъэпкъ IуэрыIуатэр, «Нарт» лIыхъужь эпосыр, уэрэдыжьхэр, таурыхъхэр…
Налшык тхылъ тедзапIэм 1969-1970 гъэхэм къыщыдагъэкIауэ щыта, КъардэнгъущI Зырамыку и «Адыгэ IуэрыIуатэхэр» томитIыр зиIэжыр мащIэщ жыпIэмэ, ущыуэну си гугъэкъым. Сэ етIуанэ тхылъыр укъуеижауэ сиIэу аращи, зэрыжаIэу, езым хуэдиз дыщэкIэ схуэтынукъым.
Зырамыку дежкIэ дгъэзэжынщи, етIуанэ тхылъым «Уий, Къэбэрдей, жи» фIищауэ хэт едзыгъуэм, дызэрыс хэкум дыкъыщыкIуа гъэхэм къищынэмыщIа, япэу мыбы къэкIуахэри, къыщIэкIуа щхьэусыгъуэри хыболъагъуэ. Советхэм гуэгъу тхуащIауэ къыддекIуэкI лъэпкъым щыщхэм я бзэкIэ зыгуэрхэр къызэрыкI Къызбрун, Къэрэгъэш, н.къ. къуажэцIэ, бгыцIэ хуэдэхэр мыбы ди япэжкIэ иса нэгъуейхэм зэращIэинри къыбогъуатэри, а къыдаIуэкIхэр зэрыкупщIэншэри хъарзынэкъэ.
ЖыхуэсIа Iыхьэм къеджэжым пцIыупсыфэ къызиплъынкъым, Тамбий Къэбардэр шу гуп и гъусэу япэу мы лъахэм къихьауэ зэрыщытар хьэкъ фщысщIыну яужь сихьэкIэ. «Абы щыгъуэ Тамбийм и гъусэу Шакъымрэ Къесынымрэ къэкIуащ. Абы яужькIэ ЛIыгуащIэмрэ Хъыжьырокъуэмрэ къакIэлъыкIуащ» (н.64). «Къэбэрдейр Новочеркасск дэсащ. Абы къикIри Лабэ псы Iуфэм къыIутIысхьащ. Лабэ къикIри Лэхърэн цIыкIу къэкIуащ. (Къущхьэхъум)… абы къикIри Шэджэм аузым къэкIуащ. Шэджэм псыхъуэ ХьэпащIэ ехыгъуищым уеха нэужь, бгыжь щIагъым Iуву щызэхэсу щытащ. Абы щыгъуэ Тамбий и къуэ Дыгулыбгъур я унафэщIти, абы и унафэкIэ, Шэджэм губгъуэ щежэх Фэндыкъуэпс цIыкIу дехыу тIысахэщ. (Пэжщ, мэзым и зы къуакIэ ФэндыкъуэкIэ зэджэм псынэу къыщожьэ а нобэ Кыщпэкыпс хъуам къетIысылIахэм ящыщ КIыщ Бэч выкIэ дивыкIыу псылъэгуфI зэрыхуищIауэ щытам щхьэкIэ). ДэнэкIэ къикIами, ахэр гупыфI зэрыгъэхъури псыр къаймэщIэкI щыхъум, Тамбийм и унафэкIэ, ХьэтIохъущокъуэри, Мысостри, Тохъутэмыщри зэбгрыкIауэ щытащ. Езыр, и IупэфIэгъухэр и гъусэу, Бахъсэн Iуфэ (иджы лъэмыжыр зытелъым и деж) Iуащхьэжь тету щытам ипщэкIэ тIысащ. Адрейхэри зэбгрыкIхэри псыхъуэ-псыхъуэхэм дэтIысхьащ».
Фэндыкъуэпс ЦIыкIур Дыгулыбгъуей и гупэмкIэ къыпэзыкIухь федеральнэ гъуэгум ипщэкIэ щыдригъэзейм хуэзэу щожэх, къуажэми зы километррэ ныкъуэрэ хуэдизкIэ пэжыжьэнущ. А гъуэгумкIэ метр 300-500 хуэдиз пкIумэ, сэмэгурабгъумкIэ зэпэплIимэ кIыхьу, ДжэрмэншыкыжьитIкIэ еджэу, зэрыIэрыщIым шэч къытумыхьэу IуащхьэшхуитI щытщ. А IуащхьэцIэм Къэбэрдейм и нэгъуэщI щIыпIэхэми ущрохьэлIэ, ауэ хуэбгъэфащэ хъунущ а Iуащхьэм и щIагъыр алыджхэм я псэупIауэ.
«Жорыр цIууэ Мысостей щIыбагъым щыт Iуащхьэжьым тету, ар я къулъшырыфу, чэбэ папщIэу… Абыхэм Шэджэм щIытIищым деж къэтIыса адыгэхэр щалъагъум, бел кърагъэхьащ икIи езыхэр къакIуэри, адыгэхэм къадэIэпыкъуащ, щIыунэхэр къыхуатIащ, куэдри мамыру зэдэпсэуащ» (н.72).
Мыбдеж къыжыIэпхъэщ мэрдж, чэрдж, чэрычэ жаIэми алыджхэр ди IуэрыIуатэм къызэрыхэщыр. СызэрыщыгъуазэмкIэ, абыхэм щIы щIагъ псэукIэр къыщаублар уэсмэн тыркухэм 1453 гъэм Константинополь къащтэу чристэнхэр зэхэзехуэн ящIа нэужьу къыщIэкIынущ. Япэу я щтапIэу щытауэ иджы къалэ хъужа Каппадокие апхуэдэ щIыунэ куэд дыдэ ущрохьэлIэри, ди япэкIэ мыбы иса алыджхэми а хьэлыр яхэлъагъэнщ. Тэтэр-монголхэм щыгъуи ахэр адыгэхэм зэкъуэту япэувауэ къызыхэщ уэрэдхэми ущрохьэлIэ КъардэнгъущIым игъэхьэзыра тхылъым.
Джэрмэншык Iуащхьэхэр археологхэм къахутауэ щыткъыми, мыпхуэдэ псалъэхэм «Iуащхьэм и плIанэпэхэр дыжьынкIэ къыдэщIыкIауэ, дыщэкIэ лэжауэ, налкъутналмэсыр уэздыгъэ папщIэу хэщIыхьауэ щытащ» жыхуиIэм мы зыхуэзгъэфащэр нэхъ фIэщщIыгъуафIэ пщещI.
Иджы а Iуащхьэм хуей сыщIэхъуари мыращ. ФощIэж НалшыкщIыб къыдыхьэпIэм и деж щыгъуэу тета шууейм и мывэ фэеплъу нэгъуэщI гуэркIэ зэрахъуэкIауэ щытар. Ар скульптор ТхьэкIумашэ Михаил и лэжьыгъэ си гугъэщ. 115-нэ кавдивизэм щыщу зауэм хэкIуэдахэм я фэеплъу ищIами, зыгуэрхэм я ягъэкIэ Iуахыжащ. АтIэ а фэеплъыр зыщIыпIэ щахъумэу щытмэ, ди адыгэ мухьэжырхэм я фэеплъ мардэу ДжэрмэншыкыжьитIым я зым, ПсыхуабэкIэ и гупэр гъэзауэ, тету диIамэ, ар зымылъагъуи а гъуэгум ирикIуэнтэкъым, лъэпкъми нэхъ лъапIэныгъэ щигъуэтынт. Iуащхьэм метр 20-25-рэ и лъагагъынщ, и щыгу захуабзэр метр зэбгъузэнатIэ 500-м къыщынэнукъыми, абыи Iэмал гуэрхэр къует абы нэгъуэщI зыгуэрхэр, ансамбль жыхуаIэм хуэдэхэр, дыщIыбгъужынуми.
Мыр «псэууэ» къыщIэкIрэ жылагъуэр, Къэбэрдей Адыгэ Хасэр, ди нэхъыщхьэхэр арэзы техъуэмэ, ар хьэлъэзешэкIэ пхуешэлIэнущ, ауэ жьыхулъатэ (вертолет) МИ 8-рщ дэзыхьеифынур. ЕтIуанэ Iуащхьэри мотель, конференц-зал, шхапIэ сыт хуэдэхэмкIи ухуапIэфI дыдэщи, абыхэми зезыпщытын къыкъуэкIынт. А федеральнэ гъуэгум къыхэпшу IуащхьитIым я зэхуакум гъуэгу щыбукъуэдиймэ, Iуащхьэ гупэм къилъщ Шэджэм губгъуэ хъуж тафэшхуэри, абдежым щожэх Фэндыкъуэпсу щытауэ, япэ къища адыгэхэу иужькIэ къэбэрдей хъужахэри здыIусар. ИIэщ а тафэм гуэл IэрыщI, зыгуэрым бэджэнду бдзэжьей ещапIэ ищIауэ.
ЩIыр Дыгулыбгъуейм егъэщIылIауэ щытщи, хэти акъылэгъу хъуну си гугъэщ а щIыпIэм зы къуажэ зэгъэпэща къихутэнымкIэ. Хамэ къэрал щыпсэу адыгэхэр ди щIыпIэм къызэреджэр Хэкужьщи, Хэкужьхьэблэ цIэр фIэщынри сфIэигъуэщ. Ауэ мыр Къэбэрдейхэм я Мэчэ хуэдэу хъунущи, жылагъуэр нобэ ди адыгэ ухуэкIэу щхьэж и къару къызэрихькIэ жыхуэтIэм хуэмыдэу ухуа-кIуэ компаниефI еувэлIауэ таунхаус, коттедж теплъэ зиIэ унэ екIухэр, еджапIэ, сабий гъэсапIэ, стадион, пощт, банк, фитнес-зал, парикмахерхэм я егъэзыпIэ, кафе, бар хуэдэхэр, щIакхъуэгъэжьапIэ, нэгъуэщIхэри, къыщызэIуахыфынущ.
Псыр гъуэгум и деж щыIупщIэмэ, куэд дыдэ хуейкъым псышхуэ теплъэ игъуэтын щхьэкIэ. КIыщ Бэч мыгъуэм вибл щIищIэу къыщривыхыфакIэ, нобэрей гъащIэм Iэмал гъуэзэджэхэр къыдетри, ари Iуэхушхуэкъым. Зи гугъу сщIа IэрыщI гуэлыр зыгъэпсэхупIэм хуэбунэтIыжрэ, абы и деж хадэхэкI щыхэпсэ хъунущ.
Гуэлым и ипщэIуэкIэ ГъуейкIэ еджэу жыгей мэзыщIэм сэнтх дэзыIэтыр яубгъуащи, Хьэсанэ и дэжыпIэ жыхуиIэ гъуэгум нэс жылэм зыщебгъэукъуэдиифынущ.
Езы щIыр апхуэдизкIэ пшэрщи, сытри къыщыкIынущ, декоратив жыгхэми псынщIэ дыдэу зыщаужьынущ.
Электрокъарур мэз хозяйствэмкIэ укъуэдиящ, газыр федеральнэ гъуэгум и адрыщIымкIэ блэшащ. Псыращи, а щIыналъэм псыфIыр куу дыдэу щIэт хабзэкъым: Тыжьейр тенджызым тесу жаIэ.
Жылэр яухуэным траухуэмэ, Шэджэм, сыщыхэхэсу си псэ щымызагъэр, збгынэнти, сыIэпхъуэнт. Нобэ ди гур щIэгъуу щIагъуэ дыдэ зыхуэдмыщIэф Сирием зауэм къыщрихужьэжа ди лъэпкъэгъухэми ар гунэси псэхупIи яхуэхъуну си гугъэщ.
ЛэжьапIэ IэнатIэрщ нэхъ Iуэхури, абы пэжыжьэ дыдэкъым иджыри яукъуэдий, зызрагъэубгъу теплицэ хозяйствэшхуэри, Налшыки километр 16-18-щ зэрыпэIэщIэнур. МащIэми, унэщIыб щIы сотыхи 10-12, таунхаусхэм — 3-6 хуэдэ яхухэпхмэ, ари щIэгъэкъуэн къахуэхъунущ.
Зи гугъу сщIы бгылъэ щIыпIэр ятIагъуэкIэ къулейщ. КъалэкIыхьым щащIа чырбыш заводым хуэмыдиз дыдэми, ар зыщIа компанием уепсэлъылIэ хъунущ ятIагъуэм и щытыкIэр къебгъэхутэу адэкIэ зэрыхъунумкIэ. Уегупсыс хъунущ Нидерландхэм ток къэзылэжь жьыхухэр къуажэ щхьэщыгу лъагапIэм тхутращIыхьыну, ахэр зыхуэIэижь удз гъэгъа гъэкIынымкIи зыдэбгъэIэпыкъунри хэлъщ мы Iуэхум.
Cи хъуэпсапIэу бизнес-план теплъэ сфIэхъуар сыщогугъ КъБР-м и Iэтащхьэ Къанокъуэ Арсени, ДАХ-м и тхьэмадэ Сэхъурокъуэ Хьэутии, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и пашэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэди ягу ирихьыну икIи мыбы лъэпкъ политикэ мыхьэнэ зэриIэри къагурыIуэну.
Аращи, сыхуейщ къыздаIыгъыну си Хэкужькъуажэр. Сызэрывдэгуэша си хъуэпсапIэр нахуапIэ хъуатэмэ, шэч хэмылъу, ар адыгэхэм я дежкIэ фэеплъ тIуащIэт. Зыр — адэжь щIыналъэм япэ лъэбакъуэр къизычэу щхьэегъэзыпIэ гуэрэныгу зыщIахэм, адрейр — залымыгъэкIэ зи хэкур зрагъэбгынэу нобэ дуней псом те-къухьа хъуа ди къуэшхэм ейуэ.
Фэеплъ хъужыр зыгуэрым гулъытэ хэха хуэщIынращи, шэч къытесхьэркъым ар зылъагъу дэтхэнэ зы хьэщIэми и гум ди пщIэр зэрыщыбэгъуэнум икIи ди къуэш хэхэс куэд дыдэм гуфIэгъуэ нэпс мы щIыпIэм зэрыщыщIагъэкIынум.
ПхытIыкI Юрэ,
журналист, уэчыл.
Шэджэм къалэ.
