Нартхэ я дыгъэ
IутIыж Борис
Прологрэ едзыгъуитIу зэхэлъ драмэ-поэмэ
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №205-м итщ)
Уэзырмэс
(Хэгупсысыхьауэ и щхьэр егъэсысри)
А-шэ-ней…
Бэдынокъуэ
Ди бзылъхугъэ и щхьэ етту
Мор дгъэкIуэжмэ, сыт жаIэн?
Ашэ
Дауэ, дылIрэ пащIэ ттету,
Пщэдей хасэм дыхыхьэн?!…
Уэзырмэс
Щыблэ! ГъащIэр зи щIэщыгъуэ
Ашэней и гугъу умыщI.
Псэ ухуеймэ, абы щыгъуэ
Си щхьэ тхъуар хьэзырщ, — пыупщI!
Щыблэ
Уащхъуэ уи щхьэр иIыгъыну
Уи мыгугъэ къыхуэзэш.
Нартхэ щIыIэм къебгъэлыну
ПфIэфIмэ, уи пхъур къытхущIэш!
Уэзырмэс
(ищIэнур имыщIэу)
Дауэ?!. Хьэуэ!.. Уэстыфынкъым!..
Бэдынокъуэрэ Ашэрэ
(джатэ Iэпщэм тоIэбэхэри, зыжьэу)
Зэхэпхакъэ?!.
Щыблэ
(гущыкIыгъуэу щIодыхьэшхыкIри)
Къызэфтынщ!
Къызэвмытмэ, фIы хэфхынкъым:
Зэрылъэпкъыу фыкIуэдынщ!
(Абы хэту Ашэней бгъуэнщIагъым къыщIокI.)
Ашэней
Умыгухэ, си адэ!
Сэ жыфIахэр зэхэсхащ…
Щыблэ! Къащтэ модэ джатэр, —
Щхьэр уэстыну сыкъэкIуащ!
Уэзырмэс
(Ашэней зыхуедзри)
Сыт а жыпIэр?!
Ашэней
(уэгум зыхуегъазэри)
Уащхъуэ! Си щхьэр
НыпхузощI уэ нобэ тыхь.
Сэ сяужькIэ зэи цIыхухэр
Хремыхуэ зы бэлыхь!..
Ашэ, къетыт Щыблэ джатэр!..
Ашэ
Хьэуэ, дахэ… Дауэ хъун?!
Бэдынокъуэ
Сыт жыпIэнур уэ, тхьэмадэ? —
Уи унафэм дытетынщ.
Уэзырмэс
(нэщхъейуэ)
Ет…
Щыблэ
(Ашэней жриIэу)
Мо мывэм телъхьэт уи щхьэр!
Ашэней мывэм бгъэдохьэ. Жьыбгъэм и макъым пшыналъэ дахэу зехъуэж.
Ашэней
(зэм-зэмкIэрэ уэрэдым хуэкIуэу)
IэфIщ цIыху гъащIэр. Хуабжьу IэфIщ.
Ар къуатамэ, тыжыгъуейщ.
Псэуныгъэр хэти фIэфIщ.
Жьыри щIэри абы хуейщ.
Нэхъ IэфIыжщ щIалэгъуэ нур
Зэмыщхь куэду зэIущар.
Щызелъатэм ещхьу бзу,
Уи гум уи бгъэр щигъэнщIар…
Си щIалэгъуэ!..
Си дахэгъуэ!..
Сыту гугъэ куэдкIэ угъэнщIат!
Сыту насып инкIи сыгугъат!
Ауэ, мисыр, — зэуэ усIахыж.
Ущыгъагъэ дыдэм усфIогъуж…
Дадэ дыщэу уэ си дотэ нэху!
Си гум щызесхьащи сэ зы щэху,
Уи пхъум хуумыщIынумэ губгъэн,
Ар зыхуэдэ щэхур ныбжесIэнт…
Уэзырмэс
ЖыIэ, жыIэ, си тхьэрыкъуэ пщэху.
Хьэдрыхэ зыдумыхь уи щэху.
Уи фэеплъхэм ари къахэхъуэнщ.
ГурыфIыгъуэ мащIэу къысхуэнэнщ.
Ашэней
Зэрыхъуар сэр дыдэм сымыщIэж, —
Сабиигъуэм щыгъуэу си гугъэжщ, —
Си бгъэм гу зэрилъыр къыщысщIам
Зы гурыщIэ дахэ къыдежьащ…
А гурыщIэр дыгъэ лъхугъэт.
И цIэ дыдэр ЛЪАГЪУНЫГЪЭТ.
Ауэ лъагъуныгъэ зыхуэсщIар
Сосрыкъуэ хахуэм и хъыбарт.
А хъыбарым жиIэрт Сосрыкъуэ
ЩымыIэжу, ауэ абы щыгъуэ
Ар мыпсэууэ си фIэщ зыхуэщIын
Мы дунейм зы цIыху къытумышынт…
А нэхугъуэм сэ срипсэуащ.
ЗгъафIэу си гу лъащIэм щызесхьащ.
Ауэ къитIысхьащи зы шэч щIыIэ,
Иджы си гур магъ, зыхуэмышыIэу…
Сыту хьэлъэ сэркIэ си фIэщ сщIыну,
Ауэ жаIэр пэжу къыщIэкIынущ.
Ар щыIэжкъым, армыхъуамэ,
Мы ди гуауэр илъэгъуамэ,
И псэм еджэу телъми, къэтэджынт.
Дыгъэ тфIадыгъуар къытхуихьыжынт…
(Псалъэр уэрэдым хуокIуэж.)
Лъагъуныгъэ къысхуэблар,
СхузэщIэблэу къесхьэкIар
Гъуабжэгъуэщти, мисыр, мэбзэхыж.
ЩIы фIыцIэжьым сэри сегъэпщкIуж…
IэфIщ цIыху гъащIэр. Хуабжьу IэфIщ.
Ар къутамэ, тыжыгъуейщ.
Псэуныгъэр хэти фIэфIщ.
Жьыри щIэри абы хуейщ…
Ауэ гъащIэр хъуну щIэпт
Тетщ зыгуэрхэр мы дунейм:
«Хэкум пэкIуэу псэр къызэт», —
ЖоIэ Уащхъуи, — псэр ууейщ!
Уэзырмэс
Мыр сыт гуауэт! Сыт гущIыхьэт!
Щыблэ! Хуабжьу сынолъэIу:
Пыпхын япэ абы и щхьэр,
Си гум джатэр уэ къыхэIу.
Ашэ и джатэр къыIехри, Щыблэ хуеший.
Щыблэ
Джатэр нобэ зыIэтынур
Сэра пфIэщIмэ, ущыуащ.
Уи пхъум и щхьэр пызыхынур, —
Хьа-хьа-хьа! — уэращ! Уэращ!
Уэзырмэс
(къэуIэбжьауэ)
Дауэ? ..Сэри?!. Щыгъэт! Щыблэ.
А жыхуэпIэр ямылейщ!
КъыфIэбгъэкIмэ, уи щхьэр щIылъэм
Къыщызнэнщ сэ…
ДжатэкIэ Щыблэ зытрашащIэ. Щыблэ шынауэ щIым зредзых. Абы хэтуи Уащхъуэ и макъ къоIу.
Уащхъуэ и макъ
Ашэней!
ГъэувыIи нарт губжьахэр,
ХуэщIэ Щыблэ жыхуиIар.
Армырамэ, цIыху щыкIахэм
Вгъуэтыжынкъым ффIэкIуэдар!
Ашэней
(гужьеяуэ нартхэм япоуври)
Щывгъэт, нартхэ! Ар фукIмэ,
ТхьэмыщкIагъэм къыхэхъуэнщ!
Губжьыр зэкIэ евмыкъухмэ,
ЛъапсэкIуэдыр къытхуэкIуэнщ!
Щыблэ къыщолъэтыжри, кIэзызу лъэныкъуэкIэ мэув. Ашэней и адэм зыхуегъазэ.
КъэIэт джатэр уэ, си адэ!
ЛъапIэу щытми сэркIэ псэр,
Ар мы Iуэхум хрекIуадэ,
Ауэ нартхэ ирепсэу!
(Мывэм щхьэщотIысхьэ.)
Уэзырмэс
(Ашэней щхьэщохьэри)
Уоу ди тхьэшхуэ! Сыт си жьыщхьэ
Гуауэм уэ сыщIыхэбдзар?!
ПиупщIыжу быным и щхьэ
Дапщэщ адэ щыплъэгъуар?
Уащхъуэ и макъ
КъэIэт джатэр, умыдзыхэу,
УщIэхъуэпсмэ си гущIэгъу!
Къысхуэпсалъэу щыIэ цIыхухэм
Сэ слъэкIынур иралъагъу!
Уэзырмэс зешэщI, — а зы напIэзыпIэм Iэуэлъауэ ин гуэр къоIури, джатэр Iэтауэ къонэ. Iэуэлъауэр къыздиIукIымкIэ нартхэр маплъэ.
Бэдынокъуэ
Модэ! Къоуэ, зэтощащэ
Зэрыщыту къыр задейр!
Ашэ
Мывэ щIагъым лIы щэджащэ
КъыщIэкIауэ къыдокIуей!
Уэзырмэс
(плъэуэрэ)
СщIэркъым, нартхэ, зэзгъэщхьынур
А къытхуэкIуэ лIы домбейр…
Щыблэ
(гужьеигъуэр къылъэIэсауэ мэкIий)
Сэ къыспоплъэ зыхуэсхьынур —
ПыупщI и щхьэр Ашэней!..
Уэзырмэс ищIэнур имыщIэу къонэ. Абы хэту Сосрыкъуэ къохьэри лъагапIэм къытоувэ.
Сосрыкъуэ
УмыпIащIэт, нарт тхьэмадэ!
Уи пхъум джатэр хуумыIэт.
Ар буукIкIи фи мурадыр
КъыфхуищIэнукъым…
Щыблэ
(шынэри губжьри зэщIэту)
Ухэт?!
Сосрыкъуэ
(Щыблэ жриIэу)
Апхуэдизу умыгуащIэт!
Сэ сыхэтми къозгъэщIэнщ…
(Ашэней зыхуегъазэри)
Къэтэдж, дахэ. Уэ уи гъащIэр
Дэ ди джатэм хуэхъумэнщ.
(Ашэней дзыхь имыщIыщэурэ къотэджыж)
Щыблэ
(Сосрыкъуэ и хъуреягъыр къижыхьурэ)
Уащхъуэ иным и унафэр
Зыкъутэну хуитыр хэт?!
Сосрыкъуэ
(макъ лъагэкIэ)
Сосрыкъуэщ! КIуэжи уафэм,
Уащхъуэ жеIэ…
Щыблэ
(зыкъридзыну къыбгъэдохьэ)
Сэ!..
Сосрыкъуэ
ТекIуэт!..
(Щыблэ къеубыдри иредз, нартхэм къахоплъэри)
Сэращ, нартхэ, Сосрыкъуэр.
Зэхэсхащ сэ лъэIу жыфIар.
Уащхъуэ мыхъуу, Iэхъуэм и къуэрщ
А фи лъэIум къыдежьар.
Уэзырмэс
Дауэ, дауэ? Сосрыкъуэ
ЗэраукIрэ куэд дэкIащ.
А хъыбарыр Хъымыщ и къуэм
ИIуэтэжуи зэхэсхащ.
Сосрыкъуэ
ПцIыр зи Iэщэм сауIами,
СимылIыкIыу сыкъэнащ.
ЩIы къатиблкIэ сыщIатIами,
БампIэм ар къызэгуитхъащ.
Нартхэр гуфIэу Сосрыкъуэ пожьэ.
Уэзырмэс
Сосрыкъуэ, уи къэгъазэр
ЦIыху хьэлэлхэм махуэ тхухъу!
Къыдбгъэдыхьэ, нарт шу гъуазэ…
Сосрыкъуэ
(Iэ ижьыр къеIэтри)
Жьыщхьэ махуэ дадэр ухъу!
Ашэней
(гуфIэр и нэгум итрэ жыжьаплъэу)
Мы зэхэсхыр пэжу пIэрэ?
Хьэмэ Псатхьэ фIэгуэныхь
Сэ сыхъуауэ нэгу щIигъэкIрэ
Сосрыкъуэ хэту пщIыхь?
Сосрыкъуэ
(Ашэней къыбгъэдохьэри)
Хьэуэ, дахэу псэм и хъуахуэ.
Мыр нахуапIэхэм я лейщ.
Ди гухэлъыр хъуну махуэ
Езы Псатхьэ дыдэр хуейщ.
ГущIэ къабзэм и уэрэду
ЩIы къатиблым ныпхыкIар
Зэхэсхащ сэ, зэман куэдкIэ
Гум имыкIыу къэслъыхъуа.
Ашэней
«Хъуапсэ и псэ кIуэдкъым», — жаIэ.
ЖаIэр пэжу къыщIэкIащ.
ЦIыхухэм я гум гуэгъу зэраIэр
Мис иджы сэ хьэкъ сщыхъуащ…
Уэзырмэс сымэ мащIэу къапыIуокIуэтхэр.
Сосрыкъуэ
Аращ, дахэ: дэ, зэ мыхъуми,
Хуейт зэгуэр дызэIущIэн…
Бэм насыпыр къахуэтлъыхъумэ,
Ди насыпыр къыпытщэнщ.
Ашэней
Хъунщ, си щауэу гугъэ нэхухэм
Я нахуапIэу къыщIэкIа.
Жьы сыхъухукIэ сыппэплъами,
ПлъапIэ сщIынкъым уэр фIэкIа.
Уэзырмэс сымэ ябгъэдохьэжхэр.
Уэзырмэс
Сосрыкъуэ! Уэ пэжыгъэм
И хъумакIуэу упсэуащ.
ЦIыхуу щыIэр хуитыныгъэм
Хуэбгъэушэу уахэтащ.
Ноби Уащхъуэ и IэмыркIэ
Дунейр щIыIэм егъэщэIу…
Уи макъ лъэщым къызэрихькIэ
Уэри Уащхъуэ зэ тхуелъэIу.
Сосрыкъуэ
Хьэуэ! Дыгъэр цIыхухэрщ зейри,
Абы хуейкъым щIэлъэIун.
ЛъэIум къихькъым насып зэи. —
Хуейщ насыпым щIэбэнын!
Уэзырмэс
УцIыху цIыкIуу езы Уащхъуэ
Дауэ джатэ къыхуипхын?
Е а дыгъэр зыхьа благъуэм
Хэт къарукIэ пэлъэщын?!
Утыкум къохьэ Щыблэ, Уащхъуэ сымэ («Нартхэ я дыгъэ» спектакль). Сурэтыр Шэрыб Валерэ трихащ.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
