ГугъапIэ, хъуэпсапIэ, япэ лъагъуныгъэ…
Урысейм и щIалэгъуалэм и махуэр — гъэ къэс, мэкъуауэгъуэм и 27-м УФ-м щагъэлъапIэ лъэпкъ махуэшхуэщ.
Абы и тхыдэр къыщежьэр Совет Союзым и лъэхъэнэрщ. 1958 гъэм мазаем и 7-м СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым «Совет щIалэгъуалэм я махуэ гъэувыным теухуауэ» къыдигъэкIа унафэм ипкъ иткIэ, мэкъуауэгъуэм и иужьрей тхьэмахуэм ягъэлъапIэу щIадзащ.
СССР къэралыгъуэшхуэр къутэжа нэужь, Урысей Федерацэм и щхьэхуитыныгъэр ягъэуващ. КъагъэщIэрэщIэжа къэралыр, шэч хэмылъу, хуэныкъуэт апхуэдэ махуэшхуэм. Абы щыгъуэм 1993 гъэм къэралыгъуэщIэм и япэ Президент Ельцин Борис, УФ-м ЩIалэгъуалэ IуэхухэмкIэ и комитетымрэ ЩIалэгъуалэ зэгухьэныгъэхэм я лъэпкъ советымрэ къыхалъхьам ипкъ иткIэ, унафэ ищIащ а махуэшхуэр мэкъуауэгъуэм и 27-м траухуэну. Апхуэдэуи къэралым и хэгъуэгу псоми а махуэм концертхэр, зэIущIэхэр, гъэлъэгъуэныгъэхэр, спорт зэхьэзэхуэхэр, зэпеуэхэр щегъэкIуэкIыныр, ахэр хъыбарегъащIэ IэнатIэхэм къагъэлъэгъуэжыныр къалэн ящищIащ.
ЩIалэгъуэр цIыху гъащIэм хэт лъэхъэнэ гукъинэжщ. Ар зэрекIуэкIам теухуауэ гукъэкIыж IэфIхэр игу къонэ дэтхэнэ зы балигъми. Ар гур зыхуэхъуапсэхэм, гугъэ къызэрымыкIуэхэм, япэ лъагъуныгъэм, ныбжьыщIэр лъэ быдэкIэ гъащIэм щыхэувэм хухэха пIалъэщ. А ныбжьым итхэм я дежкIэ бжэ псори зэIухащ, ягу нэхъ зыхуеIэм щIыхьэн хуейуэ аркъудейщ. Ауэ къыхэгъэщыпхъэщ сабиигъуэм укъыхэкIыу балигъ гъащIэм ухыхьэнри зэрымытыншыр. Сабийм щхьэкIэ жэуаплыныгъэ зыхьыр адэ-анэрамэ, зи щIалэгъуэм и гъащIэр езым зэтреублэж. Зэрыхабзэщи, балигъхэм я чэнджэщ хуэмыныкъуэу къызыщыхъуж щIалэгъуалэм дерс къызыхахыр езыхэм я щыуагъэрщ.
Гуныкъуэгъуэмрэ гугъуехьхэмрэ
УФ-м и щIалэгъуалэр зыIууэ гугъуехьхэм ящыщщ лэжьапIэншагъэр. ЩIэныгъэ иIэми, IэнатIэ пэрымытауэ, лэжьыгъэм и щэхур къимыщIауэ гугъущ щIалэм лэжьапIэ къигъуэтыныр. ЩIэныгъэ нэхъыщхьэ зэзыгъэгъуэтхэм я бжыгъэр куэд хъу щхьэкIэ, ахэр къэралым къигъэсэбэпыфыркъым. IэщIагъэ зэхуэмыдэхэмкIэ диплом зыIэрызыгъэхьэжахэм я нэхъыбэр лэжьэну хуейкъым — абы и щхьэусыгъуэр, дауи, иджырей экономикэр зыхуэныкъуэ IэщIагъэлIхэм хуэдэ къазэрыхэмыкIырщ. Дипломыр зыри и уасэкъым, узэреджа илъэситхум къриубыдэу щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ зумыгъэгъуэтамэ.
Унагъуэ ухуэным егупсыс зэрыхъуар
Иужьрей илъэсхэм унагъуэ зыухуэ щIалэгъуалэм унэ къащэхунымкIэ Iэмал куэд щыIэ хъуащ. Абы и хэкIыпIэщ къэрал политикэр — ипотекэ щIыхуэмрэ анэ хъуахэм ират ахъшэмрэ. А Iуэхугъуэхэм къадэкIуауэ жыпIэ хъунущ иужьрей зэманым къалъхухэм я бжыгъэр нэхъыбэ зэрыхъужар. Урысейм и щIалэгъуалэм, КъухьэпIэм щыпсэухэм ещхьу, я нэхъыбэм япэ щIыкIэ щIэныгъэ зрагъэгъуэту, IэнатIэ пэрыувэу, псэупIэ яухуэу итIанэ унагъуэ зэрагъэпэщыныр нэхъ къащтэ. ЩIалэгъуалэр щызэрышэ ныбжьми хэхъуащ. КIэщIу жыпIэмэ, я акъылыр тIысауэ, унагъуэ зэрагъэпсэун Iэмалхэр къащIауэ къашэмэ зэрынэхъыфIым егупсыс- хъуащ.
Политикэмрэ дзыхьымрэ
Нобэ Урысейм и щIалэгъуалэр мелуан 40-м ноблагъэ. Ар Урысейм щыпсэу цIыху бжыгъэм и процент 27-рэ мэхъу. ИрагъэкIуэкIа къэпщытэныгъэхэм япкъ иткIэ, ныбжьыщIэхэм ящыщу мащIэ дыдэщ политикэм дихьэхыр. Абыхэм я процент 1-4-ращ жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм хэтыр. Ауэ узыгъэгуфIэщ иужьрей илъэсхэм а Iуэхур зэрефIэкIуар, политикэ зэгухьэныгъэщIэхэр къызэрагъэпэщ зэрыхъуар.
Иджырей щIалэгъуалэм я гугъу щыпщIкIэ къыхэгъэщыпхъэщ абыхэм я нэхъыбэм «хэкупсэ» гурыщIэр нэсу зэрызыхамыщIэр. IэщIагъэлIхэм ирагъэкIуэкIа къэпщытэныгъэхэм къызэрагъэлъэгъуамкIэ, ныбжьыщIэхэм къыщалъхуа къэралыр къадэIэпыкъуну я фIэщ хъуркъым, я дзыхь ирагъэзыркъым. Псалъэм папщIэ, унэ къэщэхуныр куэдым къатохьэлъэ, аращи фэтэрхэр бэджэнду къащтэн хуей мэхъу, къалэжьыр абы пэкIуэжу.
Нобэрей еджакIуэхэм елъытар
Ди къэралми, нэгъуэщI щIыналъэхэм я дежкIи щIалэгъуалэм мыхьэнэшхуэ яIэщ, абы къыхэкIыу гулъытэ хэха яхуэщIыпхъэщ. Къапщтэмэ, нобэрей школакIуэхэмрэ студентхэмрэщ къэкIуэнур зэлъытар. ЩIэныгъэлI ныбжььщIэхэр, хьэрычэтыщIэ щIалэхэр, IэщIагъэлI жыджэрхэракъэ Урысейм и зыужьыныгъэм и хэкIыпIэхэр къэзыгъуэтынур?
Къыхэгъэщыпхъэщ УФ-м и Правительствэм щIалэгъуалэм къэкIуэну дахэ яIэным гулъытэ хэха зэрыхуищIыр. Абы иригъэкIуэкI социальнэ политикэм и Iыхьэ нэхъыщхьэщ къыдэкIуэтей щIэблэм ядэIэпыкъуныр. Абы ипкъ иткIэ, щIалэгъуалэ политикэ щхьэхуэ зэхаублэ, абы иролажьэ. ИщхьэкIэ зэрыщыжытIащи, унагъуэщIэхэм защIегъакъуэ, щIэныгъэ нэхъыщхьэр псоми хуиту зрагъэгъуэтыныр къызэрегъэпэщ, ныбжьыщIэ, щIалэгъуалэ клубхэмрэ центрхэмрэ къызэIуех, спортым зрегъэужь.
ЩIалэгъуалэр зэхъуэкIыныгъэхэм тыншу есэ, щIэныгъэр нэхъ псынщIэу къэзыщтэ жылагъуэм и Iыхьэ нэхъ жыджэрщ. Ахэр я мурадхэм зэрыхуэкIуэ ерыщагъымрэ Хэкум къыхуэсэбэпын Iуэхухэм зэрыхуэпабгъэмрэ куэдкIэ елъытащ ди къэралым и зыужьыкIэ хъунур. Иджырей Урысейр хуэныкъуэщ щIэныгъэфI зыбгъэдэлъ, жэрдэм зиIэ, творчествэм дихьэх, хэкIыпIэфIхэр къэзыгъуэтыф, абы тегушхуэф щIалэгъуалэм. ИкIи къэрал щIалэгъуалэ политикэм япэ иригъэщхэм ящыщщ ныбжьыщIэхэм я къарур, зэфIэкIыр къызэкъуегъэхыныр, и увыпIэр гъащIэм щиубыдыжынымкIэ дэIэпыкъуныр, къэрал, жылагъуэ Iуэхухэм, щIэныгъэм, щэнхабзэм жыджэру хэгъэхьэныр.
Ди фIэщ мэхъу ди къэралым и щIэблэм нэхъыжьхэм кърагъэз дзыхьыр дяпэкIи зэрагъэпэжыфынур, Хэкум ифI зэрызэрахуэнур.
НэщIэпыджэ Замирэ.
