Зэныбжьэгъугъэм и усакIуэ
Шэрджэс тхакIуэ цIэрыIуэ Гъуэщокъуэ Хъусин къызэралъхурэ нобэ илъэси 100 ирокъу
Шэрджэс усакIуэ пажэ Гъуэщокъуэ Хъусин 1913 гъэм бадзэуэгъуэм и 2-м Хьэбэз къуажэм къыщалъхуащ. МэкъумэшыщIэ унагъуэм къыхэкIа щIалэ цIыкIум пасэу лэжьэн щIидзащ. 1933 — 1935 гъэхэм Гъуэщокъуэр фабрикэ-завод комитетым и унафэщI хъуащ. 1935 гъэм ар дзэм къулыкъу щищIэну ираджащ. Армэ нэужьым Хъусин парт IэнатIэ зэхуэмыдэхэм пэрытащ.
1941 гъэм нэмыцэ-фашист зэрыпхъуакIуэхэр ди къэралым къыщытеуам, Гъуэщокъуэр фронтым Iухьащ. Зауэм лIыгъэрэ хахуагъэрэ зэрихьэу зэрыхэтам папщIэ, къэрал дамыгъэхэр — Хэку зауэ орденым и езанэ, етIуанэ нагъыщэхэхр, «Вагъуэ плъыжь» орденыр, «Сталинград хуит къызэращIыжам папщIэ», «Прагэ хуит къызэращIыжам папщIэ», «Германием зэрытекIуам папщIэ» медалхэр къыхуагъэфэщащ.
Гъуэщокъуэр Хэку зауэшхуэ нэужьым мамыр гъащIэр ухуэным хыхьэжащ. 1949 гъэм Хъусин «Шэрджэс пэж» газетым и редактор IэнатIэм пэрыту Ставрополь щыIэ парт школым ягъэкIуащ. Ар къиуха нэужь, КПСС-м и Къэрэшей-Шэрджэс обкомым и парт-профсоюз, комсомол IуэхущIапIэхэм я къудамэм и унафэщIым и къуэдзэу лэжьащ. 1954 гъэм «Шэрджэс пэж» газетым и редактор лэжьыгъэм пищэжащ. РСФСР-м и ТхакIуэхэм я союзым и правленэ 1958 гъэм Шэрджэсым къыщызэIуахащ. Гъуэщокъуэр хахащ абы и унафэщIу. СССР-м и ТхакIуэхэм я зэхуэсхэм зыбжанэрэ хэтащ.
ТхакIуэр и къару емыблэжу зэрылэжьар къэралым къилъытэри, «Лэжьыгъэм и бэракъ плъыжь», «ЩIыхьым и Дамыгъэ» орденхэр къратащ.
Хъусин 30 гъэхэм тхэн щIидзащ. 1940 гъэм къыдэкIащ «Усэхэмрэ уэрэдхэмрэ» зыфIища и япэ тхылъыр. Абы къыкIэлъыкIуащ «Нурыр — къущхьэхэм» (1952 гъэ), «Усэхэмрэ поэмэхэмрэ» (1953 гъэ), «Гум и макъ» (1955 гъэ), «Дыгъэр къуажэхэм ятопсэр» (1957 гъэ), «Гъатхэ. Усэхэмрэ поэмэхэмрэ» (1958 гъэ), «Адэмрэ къуэмрэ» трилогиер (1959 гъэ), «ГуащIэдэкIкIэ хэкур дгъэлъэпIэнщ» (1961 гъэ), «ГъащIэм и къежьапIэ» (1968 гъэ), нэгъуэщIхэри. Гъуэщокъуэм и усэхэм къытращIыкIащ цIыхухэм хуабжьу фIыуэ ялъагъу уэрэд тIощIым щIигъу. Къыхэгъэщыпхъэщ Хъусин и усэхэр урысыбзэкIэ, балъкъэрыбзэкIэ, нэгъуэщIыбзэхэмкIэ зэрадзэкIыурэ къызэрыдагъэкIари.
Абы къыщIэна тхыгъэхэмрэ усэхэмрэ курыт школхэм, еджапIэ нэхъыщхьэхэм щадж.
ЩIэр гукIи псалъэкIи игъафIэрт
Шэрджэс литературэм усыгъэкIэ къыхыхьа Гъуэщокъуэ Хъусин и зэфIэкIым нэхъ зыщиужьар, ар цIэрыIуэ щыхъуар Хэку зауэшхуэм иужь лъэхъэнэрщ.
ГъащIэм къыщыхъуа зэхъуэкIыныгъэхэр, щхьэхуит псэукIэр къигъэлъэгъуэн папщIэ, Гъуэщокъуэм япэм мэкъумэшыщIэхэм ятелъа бэлыхьымрэ яшэча гугъуехьымрэ иджы цIыхубэм игъуэта псэукIэм ирегъапщэ, ирелъыт, фызэхуеплъи, нэхъ гъащIэфIыр къыхэфх, жиIэ хуэдэу. А щIыкIэм тету гъэпсащ «Аращ псэукIэу дэ диIар», «Си Хэку», «Насыпыпс», «Щхьэхуит къэхъужа къущхьэдэс бзылъхугъэ», «ИгъащIэкIи дызэгъусэу» усэхэр, нэгъуэщIхэри.
Лъэпкъым и цIыху гуащIафIэхэм зэфIагъэкI лэжьыгъэфIхэм, Хэкум щекIуэкI Iуэхушхуэхэм, зыужьыныгъэм усакIуэр гурэ псэкIэ щогуфIыкI. Псом хуэмыдэу ар ирогушхуэ щхьэхуитыныгъэм, гъащIэм къыщыхъу зэхъуэкIыныгъэфIхэм. А зыужьыныгъэхэр усакIуэм дэнэ щIыпIи щелъагъу: губгъуэ хьэсэми, Iэщ фермэхэми, къуажэхэмрэ къалэхэмрэ ягъуэт теплъэхэми, лъахэм къихъуэ фабрикэхэмрэ заводхэмри. Игу къабзэм къыбгъэдэкI псалъэ фIэрафIэхэр усакIуэм яхужиIащ адыгэ мэкъумэшыщIэм, бзылъхугъэм, и щIыналъэм и нобэмрэ пщэдеймрэ, псэукIэщIэм хапIыкI щIэблэм, нэгъуэщI Iуэхугъуэхэми.
Щхьэхи езэши имыщIэу усакIуэр щIэм лъыхъуэрт, пэжыгъэмрэ захуагъэмрэ я телъхьэт, зыужьыныгъэм щIэхъуэпс усакIуэм гъащIэм къыщигъуэтыфырт цIыху пажэхэр, гу лъитэрт абыхэм зыхалъхьэ хьэл-щэнхэм, я хъуэпсапIэ-гугъапIэхэм зэрызахъуэжым, абыхэм зэрызаужьым, псори фIым зэрыдэплъеиным емызэшыжу къыхуриджэрт. Абы и лъэныкъуэкIэ гу ялъытапхъэщ «Адэм и ущие», «Хэкум сыт хуэпщIа?» усэхэм.
Гъуэщокъуэм и усыгъэм щIыпIэшхуэ щеубыд лъэпкъхэм яку дэлъ икIи дэлъыпхъэ зэныбжьэгъугъэм, къадэгъуэгурыкIуэ хабзэ-нэмысым, цIыхугъэм гъащIэм щиIэ мыхьэнэм икIи нэгъуэщI Iуэхугъуэ щхьэхуэхэми. Апхуэдэу цIыху гъащIэм и лъэныкъуэ куэдым тепсэлъыхьащ усакIуэр.
ТхакIуэм и лирикэ макъамэр нэхъ гуапэу икIи нэхъ ину къыщоIу гуащIэдэкIым теухуа зауэ нэужь тхыгъэхэм. Абыхэм къыхощыж цIыхухэм зэрахьа лIыхъужьыгъэмрэ яшэча гугъуехьымрэ. УсакIуэм къигъэлъагъуэр ди гъащIэр зыгъэщIэращIэ, ди псэукIэр езыгъэфIакIуэ, насыпыпс къэзыгъажэ ди цIыху лIыхъужьым и хьэл-щэнырщ.
Абы и къалэмыпэм къыщIэкIа тхыгъэхэм яхэтщ цIыхубэ поэзием и хабзэ, и хьэл-щэн нэхъыфIхэмрэ ди нобэрей махуэм и щытыкIэ дахэмрэ. Зэгъэпщэныгъэ тхэкIэр усакIуэм и творчествэ псом щынэхъыщхьэщ.
Хъусин и тхыгъэхэм щыщ куэдыр зытригъэпсар гурэ псэкIэ илъэгъуа и Адэ щIыналъэмрэ Хэкумрэ ефIэкIуэным, абы и цIыхухэм я псэемыблэж лэжьыгъэм я закъуэкъым. Сыт хуэдизкIи гъащIэр куууэ икIи пэжу къызэригъэлъэгъуэным мычэму ар хущIэкъуащ.
УсакIуэм и художественнэ зэфIэкIым, и Iэзагъым зэрызиужьыр къыгуэхыпIэ имыIэу епхащ лъэпкъ зэхуэмыдэхэм я литературэм фIыуэ щыгъуазэ зэрызыхуищIам, абыхэм я художественнэ хабзэ къулейр IэкIуэлъакIуэу къызэригъэсэбэпыфам. Езы Гъуэщокъуэм и усыгъэм зыужьыныгъэ е Iэзагъ гуэрхэр халъагъуэмэ, ар зи фIыщIэу къилъытэр цIыхубэ IуэрыIуатэмрэ урыс тхакIуэхэу Пушкин Александр, Лермонтов Михаил, Горький Максим сымэ я тхыгъэ гъуэзэджэхэмрэщ. Аращ а усакIуэ, тхакIуэ цIэрыIуэхэм я цIэр, я лэжьыгъэфIхэр, я IуэхущIафэ дахэхэр Хъусин игу куэдрэ къыщIигъэкIыжыр, псалъэ гуапэхэр абыхэм щIахужиIар.
Зэныбжьэгъугъэр, зэкъуэшыгъэр, мамырыгъэр нэхъ IупщIу къызыхэщ и усэхэм ящыщщ «ИгъащIэкIи дызэгъусэу», «Чапаев», «Маяковский», «Киров С. М.» усэхэр.
Хъусин и усэхэм я фIагъым и нагъыщэ нэхъыщхьэхэм ящыщщ абы Хэкум и теплъэр, и дахагъэр IэкIуэлъакIуэу къызэригъэлъэгъуар. Дунейм и къэхъукъащIэм и къэгъэлъэгъуэкIэм усакIуэм хепщэф цIыхум и гурыщIэ къабзэхэри цIыху гъащIэм игъуэта зыужьыныгъэхэри.
ХЬЭКIУАЩЭ Андрей,
филологие щIэныгъэхэм я доктор.
Урысей Федерацэм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и зэIущIэ Москва щокIуэкI. Пленумым хэтщ Кулиев Къайсын, Гамзатов Расул, КIыщокъуэ Алим, Мустай Карим, Отаров Керим, Жанэ Кърымызэ, Гъуэщокъуэ Хъусин сымэ, нэгъуэщIхэри. 1966 гъэ
Зытепсэлъыхь лъэхъэнэм и пэжыпIэр
Гъуэщокъуэ Хъусин шэрджэс литературэм и зэхэублакIуэхэм ящыщ зыщ. Абы и тхыгъэхэр дунейм къытехьэу щIадзащ тIощI гъэхэм и кIэхэм. Абы къыщыщIэдзауэ Гъуэщокъуэм и къалэмым къыщIэкIащ усэ шэрыуэ куэд, рассказ зыбжанэ, повесть гъэщIэгъуэн, нэгъуэщIхэри.
Гъуэщокъуэм и тхыгъэхэм, псом хуэмыдэу и усэхэм, щыболъагъу насыпым щIэбэну совет цIыхубэм зэпича гъуэгуанэр; усакIуэм и къалэмыр а гъуэгуанэ телъыджэм и тхыдэщ.
УсакIуэр псалъэ гуапэкIэ тотхыхь Хэку-анэм, абы и бын хахуэхэм, лэжьыгъэм и цIыху гуащIафIэхэм, щхьэхуит хъужа цIыхубэм я гъащIэ насыпыфIэм. Абыхэм здытепсэлъыхьым, Гъуэщокъуэм ди нэгу къыщIегъэхьэ дуней псом и хъуэпсапIэу щыта коммунизмэр зыухуа лъэпкъыбэм и гъащIэр, а гъащIэр щIыхьрэ текIуэныгъэкIэ зэрыгъэнщIар, ар насыпым и къэкIуапIэу зэрыщытыр.
Гъуэщокъуэм и лирикэм увыпIэшхуэ щызыубыдхэм ящыщщ социалистическэ хэкум и образыр. Абы теухуащ «Хэку лъагъуныгъэр гъунапкъэншэщ», «ГъащIэр щефIакIуэр си хэкущ», «Хэку насыпыфIэм срикъуэщ» усэхэр, нэгъуэщIхэри. Абыхэм IупщIу щыдолъагъу ди Хэку щхьэхуитым и дахагъэр, и псэукIэ щIэращIэр, и бынхэм хуаIэ лъагъуныгъэр. Хэкум и образыр нэхъ нэрылъагъу къытщищIын мурадкIэ, усакIуэм абы и тхыдэмрэ и нобэрей гъащIэмрэ зэрегъапщэ. Сыт хуэдиз удын къытемыхуами, бгырыс лъэпкъ цIыкIум и хэкур зыми хуэтхьэлакъым. Абы щхьэщылъа пшагъуэ фIыцIэр Октябрь революцэм илыпщIри, хуиту бэуэжащ, абы и тафэ щхъуантIэхэр, уэсылъэ къырхэр хуитыныгъэм и дыгъэпсым зэщIигъэлыдащ, уеблэмэ абы и къуршыпсхэри нэхъ уэр хъуауэ елъагъу усакIуэм. Апхуэдэ хэкум хуэусэныр Гъуэщокъуэм и къалэн лъапIэу елъытэ.
Уи бын куэдхэм сащыщ зыуэ
Уэ уи лIыгъэр согъэлъапIэ.
Социалистическэ революцэм къыдалъхуа псэукIэщIэм шэрыуэу хуэусащ Гъуэщокъуэр. УсакIуэр щогуфIыкI ди Хэкум еджапIэхэр къызэрихъуэм, къэрал гуэн инхэр нартыхум къызэрикъутэм, «гъатхэм хуэдэу ди гъащIэр зэрыгъагъэм», «ди цIыху псоми я гур гуфIэгъуэкIэ зэрыгъэнщIам». УсакIуэм и гуапэщ псэукIэщIэм къихьа гупсэхугъуэр, ди гур здэплъэм ди Iэр зэрынэсыр.
Ди гупсысэр щхьэдох пщэдей махуэм, ди цIыхум я лъэр жыжьэ макIуэ, абы и нурыр пщэдей махуэм, къэкIуэну лIэщIыгъуэхэм топсэ:
Ди пщэдей махуэр нэхъри гуфIэгъуэщ,
Космос жыжьэм гъуэгу щыхэтшащ.
Хэкум игъуэта псэукIэм къыдэкIуэу, Гъуэщокъуэ Хъусин и усэхэм наIуэу щыдолъагъу советскэ цIыхум и хьэл-щэныр. «Уардэ гуфIэгъуэм и макъ», «Комбайнёр пэрыт», «Дыщэ аргъынэ» усэхэм, нэгъуэщIхэми усакIуэм щегъэлъапIэ адыгэ мэкъумэшыщIэр, абы и лэжьыгъэ хьэлэмэтыр. Гъуэщокъуэм и усэхэм дащрохьэлIэ «насыпыр лъыкIэ къэзызэуа» бэнакIуэхэм, гуащIэдэкIым и хъерыр зыгъэбагъуэ мэкъуауэхэм, гъавэ бэвым и вабдзэр щIэзыIукI колхоз гъукIэм, псэуалъэ нэхухэр дэзыщIей ухуакIуэм, «къэрал гуэныр дыщэ хьэдзэкIэ» зыгъэнщI нартыхугъэкI пщащэм, космос жыжьэм нэлъэтыса лIыхъужьым. Ахэр дэтхэнэри гумызагъэщ, ящIар яфIэмащIэщ, нэхъыбэкIэ хэкум зэрыхуэупсэным хущIокъу.
Псэун, лэжьэным си гур хуэкъабзэу,
Нэхъыбэ сщIэным сыщIокъур, — жеIэ Гъуэщокъуэм и лирическэ лIыхъужьым.
Щхьэхуит хъужа бгырыс цIыхубзым и псэукIэм, и насыпым теухуащ «Къущхьэдэс бзылъхугъэхэм я япэ съездым», «Шэрджэсым и япэрей парашютисткэхэм», «ГуащIэдэкIым и лIыхъужь» усэхэр, «Къущхьэдэс бзылъхугъэ» поэмэр. Пащтыхьым и зэманым «гъуанэдэплъу ягъэпсэуа цIыхубзыр» коммунизмэр зыухуэхэм яхэту нобэ мэлажьэ, ар ди гъащIэм и дэтхэнэ IэнатIэми щыболъагъу.
Гъуэщокъуэ Хъусин и повестыр — «Адэмрэ къуэмрэ» — шэрджэс литературэм и нэхъ тхыгъэфIхэм ящыщщ. Повестым щыболъагъу езы тхакIуэм и нэгу щIэкIа куэд, ауэ абы лъабжьэ хуэхъуар ар зыщыгъуазэ дунейм, гъащIэм къыщыхъу-къыщыщIэхэрщ, зытепсэлъыхь лъэхъэнэм и пэжыпIэрщ.
Гъуэщокъуэм и повестым къызэщIиубыдэр Советскэ властыр щыувагъащIэ лъэхъэнэрщ. Октябрь революцэр текIуэу цIыхур щхьэхуит хъуами, абы и гъащIэр дунеижьым къыщIэна куэдым ялъахъэрт, мэкъумэшыщIэхэр къулейсызт, къуэгъэнапIэ зызыщIа бийхэр мащIэтэкъым. Ауэ хэт зэран хъуами, хуитыныгъэ зыгъуэта гуащIэрыпсэур икIуэтыжакъым, гугъуехьхэр къызэринэкIыурэ ар псэукIэщIэм хуэкIуащ.
КЪЭРМОКЪУЭ Хьэмид.
Хъусин и анэмрэ къыдалъхуахэмрэ и гъусэу. 1934 гъэ
Шыхулъагъуэм зызэпегъазэ
Адыгэ литературэхэм (къэбэрдей, адыгей, шэрджэс) я гъуэгуанэр куэд дыдэкIэ зэтохуэ, ауэ зэрызэщхьэщыкIи щыIэщ. Инжыдждэс шэрджэсхэм я литературэр къапщтэмэ, ар 30-гъэхэм дэни щекIуэкIа репрессием псом нэхърэ нэхъ лъапсэрыхыр абы къыхуагъэкIуащ.
Хьэкъи лажьи ямыIэу ягъэкIуэдащ адыгэм ящыщу япэ дыдэу роман зытха Абыкъу Хъалид, абы и Iуэхум пызыща ДыщэкI Мухьэмэд, Темыр Сэлихь, Хьэбэчыр БетIал. Иужьрей закъуэрат абыхэм ящыщу усэ зытхыу щIэзыдзар, ауэ абы и усэхэр тхылъ щхьэхуэу къыщыдэкIыжар 1988 гъэрщ. Прозэм телажьэхэри ягъэкIуэдащ, ялъэкIыну псори къагъэлъэгъуэным хунамыгъэсу. Шэрджэс усакIуэхэм я усэ закъуэтIакъуэхэр япэу къыщытехуар 1939 гъэрщ. Поэзием и гугъу пщIы щыхъуар, щхьэхуэу къапщтэмэ, зауэ нэужь лъэхъэнэрщ. Ар зи фIыщIэри Гъуэщокъуэ Хъусинрэ Уэхъутэ Абдулыхьрэщ. Пэжщ, абыхэм къызэрыщIадза усэхэри поэмэхэри большевикхэм я идеологием и къупхъэм икIыфакъым.
Гъуэщокъуэ Хъусин 1929 гъэм уситI итхащ: «Щхьэхуит хъужа бзылъхугъэм», «Аращ псэукIэу диIар». Эстетикэ лъагэ хэмылъми, мы усэхэм къыщыIэтащ бзылъхугъэхэм я хуитыныгъэм къыхуезыджэ Iуэхухэр. Хъусин и усэхэр ихуащ 1939 гъэм къыдэкIа, шэрджэс тхакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэр зэрыт япэрей тхылъ «Зыдогъэунэхуж» зыфIащам. Абыхэм я цIэм къыуагъащIэ къыхуеджэныгъэр зэребэкIыр: «Октябрь», «Конституцэм и махуэщ», «Кремль», «Плъыжьыдзэм ираджэхэм», «Летчик лIыхъужьхэм». Апхуэдэу щытми, усэм и нэщэнэ Iэмал гуэрхэри къыхохьэ гъунэ щрилъа сатырхэми.
1940 гъэм Гъуэщокъуэм къыдигъэкIа «Усэхэмрэ уэрэдхэмрэ» тхылъым иужькIэ 1947 гъэм нэсыху шэрджэс тхакIуэхэми усакIуэхэми я тхылъ къыдэкIакъым. 1947 гъэми «Шэрджэс плъыжь» газетым и литературэ напэкIуэцIым къытехуауэ аращ Гъуэщокъуэ Хъусин, Хьэнфэн Алим, ХъытIу Сэйдин, Уэхъутэ Анзор, Ахъмэт Мухьэдин, Къардэн Хьэсэнбий сымэ я тхыгъэхэр. А зэман хьэлъэм абыхэм ящыщу усэ тхын зезыхуар Гъуэщокъуэ Хъусин и закъуэщ. Зауэм теухуауэ 1943 гъэм абы итхащ «ЛIыгъэр ажалым текIуащ» усэшхуэр. Поэмэ жанрри шэрджэс литературэм хэзыгъэхьар Гъуэщокъуэ Хъусинщ.
Зауэ нэужьым, псом хуэмыдэу 50 гъэхэм, Хъусин и зэфIэкIым хохъуэ. Пэжщ, ар иджыри политикэм, ущие гъущэм, агитацэм пэIэщIэ хъуакъым, «къебжэкI» тхэкIэм тет сатырхэри и мащIэкъым, ауэ дунейм и теплъэгъуэхэр къыщигъэлъагъуэкIэ эпитет, зэгъэпщэныгъэ къигъэсэбэпхэр щыхьэт тохъуэ ар усакIуэ нэс зэрыхъум:
Гуэдз щхьэмыжхэр зэIущащэу
Пщэдджыжь дыгъэм щхьэщэ хуащI.
Уэсэпс ткIуэпсхэр къапыщэщу,
Жьы тIэкIу къепщэм
«щIигъэпхъуащ»…
Гъуэщокъуэм и усэ тIощIым нэсым композиторхэм макъамэ щIалъхьэри уэрэд хъуахэщ. Абыхэм ящыщщ цIыхубэ макъамэ зыщIэлъ, 60 гъэхэм цIэрыIуэ хъуа «Си нагъуэ» зыфIищар:
Шыхулъагъуэм зызэпегъазэри,
Нэхущым зыкъызэщIеч,
Си нагъуэр йолъэдэкъауэри,
Хуарагъуэм щIыпцIэр къреч…
Хъусин нэхъыбэу къызэрацIыхур усакIуэу щытами, абы и усэ куэд дыдэ идеологием и къупхъэм къинащ. Нобэрей тхылъеджэм ар щIэщыгъуэ ящыхъужыркъым. Апхуэдэу щытми, и лъэхъэнэм теухуауэ усакIуэм шэрджэс поэзием и гъунэ зэрырилъар гъэкIуэдыпхъэкъым. Сэ сызэреплъымкIэ, Гъуэщокъуэ Хъусин и прозэр и фIагъкIэ нэхъ лъагэщ. Абы къыхэгъэщыпхъэщ «Адэмрэ къуэмрэ» трилогиер. Мы тхыгъэм и жанрыр зыкъомым (езы авторри хэту) повесту къалъытэ, ауэ лъэныкъуэ псомкIи уеплъмэ, мыр «роман-трилогиещ».
Жанрхэм я гъунапкъэр къэхутэгъуейщ. Псалъэм папщIэ, Горький Максим и «Клим Самгин и гъащIэр» зыфIища и тхыгъэр повесту ибжырт, ауэ ар роман къудейкъым, атIэ урыс литературэм и роман нэхъ ин дыдэщ. Гъуэщокъуэм и тхыгъэми апхуэдэ щыуагъэ кIуащ и япэрей къыдэкIыгъуэхэм. Литературэм и тхыдэм уриплъэмэ, повесть жанрыр трилогием и къупхъэ щрагъэувэ щIагъуи хэплъагъуэркъым.
Романым и япэрей тхылъыр 1959 гъэм, етIуанэр 1963 гъэм къыдэкIащ. ИужькIи ахэр зэгъусэу 1973 гъэм етIуанэу къытрадзэжащ. Абы щыщ пычыгъуэхэр курыт школхэм зэрыщрагъаджэ хрестоматиехэм иджыри хагъэхьэ, ныбжьыщIэхэми яфIэгъэщIэгъуэну ядж.
«Адэмрэ къуэмрэ» романым и сюжетыр езы тхакIуэм и гъащIэм зыкъомкIэ пыщIащ. Iуэхур щекIуэкIыр Февраль революцэмрэ 30 гъэхэмрэ зыхиубыдэ лъэхъэнэрщ. ХуэмыщIауэ псэу Исхьэкърэ Хужьрэ быних яIэщ (тхакIуэм и унагъуэри апхуэдиз хъурт, гугъу ехьу, хуэмыщIауэ щытт). Я щIалэ цIыкIу Хъалил (аращ персонаж нэхъыщхьэр) пасэу лIыщIэу ират беижь Дагуэ Мыхьэмэт, ауэ абыи сэбэп къихьыркъым — сабийр гущIэгъуншэу егъэлажьэ Къамбий, иубэрэжь зэпытщ, уеблэмэ къыщIэпхъуэжын хуей мэхъу.
Унагъуэр тхьэмыщкIагъэм хэкIыфыркъым, Исхьэкъ къилIыщIа вы цIыкIуитIри щIэщIауэ къуэм дохуэри еукI, Исхьэкъи и лъакъуэр мэкъутэ. КIыжа нэужь, унагъуэр нэгъуэщI къуажэ мэIэпхъуэри, Iэхъуэу мэлажьэ. Я Iуэхур нэхъыфI хъууэ хуожьэ. Хъалили фабрикэм щылажьэу щIедзэ. Жылагъуэ Iуэхухэми захъуэж: тхьэмыщкIэхэр къэушащ, революцэм и фIыщIэкIэ, ахэм адэкIэ яшэчыжынукъым бейхэм зэрахьэ залымыгъэр, дэкъузэныгъэр.
ТхакIуэм екIуу къигъэлъэгъуэн хузэфIэкIащ гъащIэщIэм и щIэдзапIэ хъуа Iуэхугъуэхэр, мэкъумэшыщIэм и псэукIэр.
Хъусин дунейм зэрехыжрэ мы гъэм илъэс 30 мэхъу. Дауи, нобэрей адыгэ литературэм хуэлажьэхэм я зэфIэкIыр нэхъ инщ, ауэ ахэр здынэса лъагапIэм нэсыну къыщIэкIынутэкъым, Гъуэщокъуэ Хъусин хуэдэу япэ итахэр мыхъуатэмэ.
БАКIУУ Хъанджэрий,
филологие щIэныгъэхэм я доктор.
Гъуэщокъуэ Хъусин
Адэм и ущие
ЦIыху акъылыншэщ ар, жумыгъэIэ,
Акъыли щэни уэ зигъэIэф,
Уагъэгубжьами, шыIэ зигъэIэ,
Уэ сыт зэмани уи бзэр Iыгъыф.
ЦIыхум и щIыхьыр сыт къэзыIэтыр?
Быдэу зэгъащIэ: пэжыгъэрщ,
Пэжым и телъхьэу Iэщэр щаIэтыр —
Сыт щыгъуи жаIэр —
цIыху щIыхьыр арщ.
Упсэлъэн и пэкIэ, гупсыси псалъэ,
ИкIэкIэ мыхъуу, уипэкIэ плъэ.
ЦIыхум и щIыхьыр уэ хыумыутэ,
ЦIыхум ЦIыхугъэ кIэлъызехьэф.
Хьэкъыншэ цIыхум игу умыкъутэ,
Зи гуащIэ мащIэм къару хэлъхьэф.
Гу зэIухакIэ хэт фIым щIэбэнми,
Уи къару псомкIи дэIэпыкъуф.
Уи ныбжьэгъуфIым
пелуан къебэнми,
ЩIэхъуэпс текIуэным,
мис ар нэхъыфIщ.
ФIы къызэхъулIэм уэ уемыфыгъуэ,
Гу зэIухакIэ уэ ехъуэпсэф.
Къыумылэжьауэ мылъку
къыумылъыхъуэ,
Уи лэжьыгъэфIхэмкIэ мылъкуи
уэ щIыф.
Умыхъу, си щIалэ, уэ былымаблэ,
ГуащIэдэкI хъерым гур щIэгъэхъуэпс.
Лэжьыгъэ Iуэхур къыумыгъэлалэ,
Iуэхуу блэжь псори ирехъу гунэс.
Уи адэжь хэкур уэ фIыуэ плъагъуу
Къалэн къыпхуищIыр
уэ гъэзэщIэф.
Сыт хуэдэ Iуэхуми фIыуэ уегугъуу
Бэм щIыхь къыпхуищIу псэуф.
Iуэху хьэлъэ гуэрым уэ ухуэзами,
Уи гур бгъэкIуэду уемытIысэх.
Уэ сыт хуэдизкIэ гугъу уемыхьами,
Утхьэусыхэу захыумыгъэх.
ЛIыгъэ зыхэлъым и Iуэхури
псынщIэщ,
Iуэху хьэлъэ псоми лIыгъэр токIуэф.
ПщIэну ухуеймэ, лIыгъэр гъунэншэщ,
ЛIыгъэм и гъуэгум утету кIуэф.
Бжьыхьэ
Хьэндырабгъуэм хуэдэ къабзэу,
Жыгхэм тхьэмпэхэр къаполъэлъ,
Зыр зым и ужьым иджэразэу
Тхьэмпэ гъуэжьхэр къолъэлъэх.
Я фэ щхъуантIэр джэдыгу хужькIэ
Яхъуэжыным зыхуагъэпс,
Уэсыр къесу щIымахуэ еным
ЗэрыщIыIэнум щIогупсыс.
Алэрыбгъуу щыта губгъуэм
Мес, дыщафэр къытеуащ.
ПцIащхъуэ цIыкIухэм ар щалъагъум
Хуабэ хэкухэм лъэтэжащ.
Бжьыхьэ кIасэм и нагъыщэу
ЩIыIэтыIэу жэщкIэ щытщ,
ЗэрыщIыIэр пкъым зыхищIэу,
Жэщ хъумакIуэр щIыбым дэтщ.
Бещтоужьыр къупэщыпэу
ЩIым и щхьэфэм телъэдащ.
ТIасхъэу щылъхэр, мес, ипхъуатэу
Инжыдж псыхъуэм дэлъэдащ.
Дыгъэр къепсми, хуабэу къитыр
Дунеишхуэм къомэщIэкI…
ЩIыIэр къокIуэр, ар гъуэгу тетщи,
Iуэху мыухахэм фепIэщIэкI.
Уафэ къабзэ
Пшэхэм уафэр щIахъумащи,
Дыгъэр къухьа пфIощI,
Хьэуар зэуэ псыIэ хъуащи,
Уафэр мэгумэщI:
Къожэх уэшхыр, мэдаущыр,
Уафэм хуохъу пкIэлъей,
Къопщэр мащIэу жьыр Iущащэу,
Уэшхри мэхъу нэхъей…
Ху махъсымэм хуэдэу къабзэу,
Псыдзэр бгым къожэх,
Губгъуэ бзухэр мыбзэрабзэу,
Ахэр мэумэзэх.
Блэ шэрэзу уафэхъуэпскIым
Дыщэ бзэгу къредз,
ЩIым ешхыдэу, нытепIанкIэу
МафIэ бзий зэ едз…
Ауэ уафэр аддэ жыжьэу
Мэхъу къыщыгурым,
Ауэрэ уафэм нэхъ зеубзыгъыжри,
Уэшхри мэхъу нэхъ хуэм.
Бащлъыкъ хужьу ди къуршыжьхэм
Дыгъэр тепсэжащ.
ПщыIэтесу мэлыхъуэлIхэм
Шыуан палъэжащ.
Щыхьхэр, бжэнхэр щтэIэщтаблэу
Дунейм къытохьэж,
Жыгхэм ткIуэпсыр къапылъэлъу,
Бзухэр мэлъэтэж.
Псэм и гуапэу, гум и щIасэу
Уафэм зеукъэбзыж,
Игу къыдэжу дыгъэр къепсу
Уэгум къоувэж.
Лэгъупыкъур щIым щхьэщытщи —
ЩIыр шыуан къыпфIощI…
Ар краскиблкIэ дахэу лащи,
Уэшх ткIуэпсхэр щопщIыпщI.
Хьэуа къабзэм уефэ пфIэщIу,
Уи гум жьы дегъэкI.
ЦIыхухэм я гур егъэчэфыр,
Я лъэри щIегъэкI.
