Тхыдэдж щэджащэ Дзэмыхь Къасболэт
Зи гупсысэхэр куэдым хуэгъэпса щIэныгъэлI
Ди щIыналъэм къикIуа тхыдэ гъуэгуанэ кIыхьым уриплъэмэ, IупщI мэхъу цIыхубэм абы щызыIэрfгъэхьа ехъулIэныгъэ инхэр, текIуэныгъэ къызэрымыкIуэхэр, здынэса лъагапIэ мымащIэхэр. Зэ еплъыгъуэкIэ, а фIыгъуэхэр къытхуахьащ жылагъуэм щытепщэ гупсысэ пэрытым, Iуэху зехьэкIэ екIум. Нэхъ адэIуэкIэ упхыплъмэ, дэтхэнэ ехъулIэныгъэми текIуэныгъэми я щIыбагъ къыдэлъщ дэ тщыщ цIыху зэчиифIэхэм я зэфIэкI лъагэр, абыхэм я акъыл шэщIамрэ лъэпкъым и пащхьэм и деж щызыхащIэ жэуаплыныгъэ инымрэ. Апхуэдэхэм я гупсысэр хэкум, къэралым яфI, я ехъулIэныгъэ къызэрыкIын IуэхуфIхэр зэфIэхыным хуэгъэпсащ, гъащIэм, щIэныгъэм зегъэужьыным хуэунэтIащ.
Зи гугъу тщIы цIыху гуащIафIэхэм ящыщщ лъэпкъ щIэныгъэлI пажэ, тхыдэдж гумызагъэ икIи егъэджакIуэ Iэзэ, тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор Дзэмыхь Къасболэт ФIыцIэ и къуэр. КъБР-м щIэныгъэмрэ техникэмкIэ и Къэрал саугъэтыр зыхуагъэфэща, Къэбэрдей-Балъкъэрым, Адыгейм щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием и академик, Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым и унафэщI Дзэмыхьыр лъэпкъ щIэныгъэм зегъэузэщIыным къаруушхуэ езыхьэлIэ ди еджагъэшхуэхэм ящыщщ. Мы махуэхэм Къасболэт и ныбжьыр илъэс 60 ирокъу.
Дзэлыкъуэ щIыналъэм хыхьэ Къармэхьэблэ (Каменномост) адыгэ жылэм 1957 гъэм жэпуэгъуэм и 5-м къыщалъхуащ Къасболэт. Къэзыухъуреихь дунейр, гъащIэм и зэхэлъыкIэр, лъэпкъ тхыдэр фIэхьэлэмэту къэхъуа ныбжьыщIэм къуажэм дэт курыт школыр ехъулIэныгъэкIэ къиухащ. 1973 гъэм ар лъэпощхьэпоуншэу щIэтIысхьащ КъБКъУ-м и тхыдэ къудамэм. Щыстудента илъэсхэм хуэзащ Къасболэт и япэ къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр. Ахэр купщIафIэт, гупсыси япкърылът. ЗыщIэхъуэпса тхыдэдж IэщIагъэр 1978 гъэм зригъэгъуэта нэужь, IэщIагъэлI ныбжьыщIэм щалъхуа жылэм игъэзэжри, абы дэт курыт школ №1-м тхыдэр щIэблэм яригъэджу лэжьэн щыщIидзащ.
ЩIалэ акъылыфIэм гу къылъамытэу къэнакъым. Абы и дерсхэр дапщэщи щIэщыгъуэт, хьэлэмэту ухуат. Зыпэрыт IэнатIэр гунэс щыхъуами, щIэныгъэм хуэнэхъуеиншэми, ар щIэхъуэпсырт и зэфIэкIым адэкIи хигъэхъуэну. Школым зы илъэскIэ щылэжьауэ, ар ирагъэблэгъащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым тхыдэмкIэ и къудамэм. ИпэкIэ ищIа гуращэр и гъуэгугъэлъагъуэу, Дзэмыхьыр 1981 гъэм щIэтIысхьащ къэралым ЩIэныгъэхэмкIэ и Академием къепхауэ лажьэ, СССР-м тхыдэмкIэ и институтым и аспирантурэм. Студент илъэсхэми къыкIэлъыкIуэ зэманми иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэр и лъабжьэу куэд дэмыкIыу абы игъэхьэзыращ и кандидат диссертацэр. «Къэбэрдейм XVIII — XIX лIэщIыгъуэм и япэ Iыхьэм щыщыIа социально-экономикэ ухуэныгъэр» фIэщыгъэр зиIа щIэныгъэ лэжьыгъэр Дзэмыхьым 1985 гъэм ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкIащ икIи тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат цIэр къыфIащащ.
ЩIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым лэжьыгъэ купщIафIэ куэд щызэфIихащ Къасболэт, абы и щIэныгъэ лэжьакIуэ нэхъыщIэу, иужькIэ щIэныгъэ лэжьакIуэ нэхъыжьу, тхыдэмкIэ и къудамэм и унафэщIу щыIэу. IэщIагъэлIыр 1992 гъэм КъБКъУ-м ирагъэблэгъащ. КъБР-м щыпсэу лъэпкъхэм я тхыдэмрэ этнографиемкIэ кафедрэм и егъэджакIуэ нэхъыжьу, доценту, лъэпкъ тхыдэмкIэ кафедрэм и пашэу лэжьащ ар. 1998 — 2000 гъэхэм абы къызыхуэтыншэу ирихьэкIащ КъБКъУ-м и Социально-гуманитарнэ институтым и унафэщIым щIэныгъэмкIэ и къуэдзэ къулыкъур. Къыхуагъэфащэ дэтхэнэ къулыкъури, зяужь ихьэ сыт хуэдэ Iуэхугъуэри къащти, абыхэм яхэткъым а цIыху гумызагъэм къызыхуэтыншэу, нэсу имыгъэзащIэ. ЗэхэщIыкI лъагэ зиIэ, лъэпкъ гъэсэныгъэ екIукIэ зи нэхъыжьхэр къызыхуэупса адыгэлI нэсыр хущIокъу зыпэрыт дэтхэнэ IэнатIэри зэ-рыригъэфIэкIуэным, ар зыхуэдэ-хэм фIыкIэ къахигъэбелджылыкIыным.
2014 гъэ лъандэрэ Дзэмыхьыр и унафэщIщ РАН-м и Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ центрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым. ЩIэныгъэлI щыпкъэм мыбдежми зыкъигъэлъэгъуащ лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ нэсу. Зи пашэ IуэхущIапIэм щекIуэкI къэхутэныгъэ псори зи нэIэм щIэт унафэщIым хузэфIокI ди щIыналъэм и зыужьыныгъэмкIэ щхьэпэ къэхутэныгъэхэм я зэхэублакIуэ, жэрдэмщIакIуэ хъун, КъБР-м и щIэныгъэлIхэм я лъэкIыныгъэхэр хэкум и зыузэщIыныгъэм къыхузэщIигъэуIуэн. Къасболэт апхуэдэуи нэмыс лъагэ зыхэлъ цIыхущ. Абы ещIэ и нэIэ щIэт гупыр зыхуэунэтIыпхъэр, япэ игъэщыпхъэ къалэнхэр, иужькIэ гу зылъытапхъэхэр. Институтым и IэщIагъэлI дэтхэнэми бгъэдыхьэкIэ щхьэхуэ къыхуегъуэтыф, я лэжьыгъэр тэмэму еунэтI, чэнджэщ щхьэпэхэр яретыф, бгъэдэлъ щIэныгъэкIи зэфIэкIкIи щIэгъэкъуэн яхуохъу.
Сыт хуэдэ IэнатIэ щыпэрыти, Дзэмыхьым зэи IэщIыб ищIакъым щIэныгъэ Iуэхухэр. Зэман кIыхькIэ иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэ хьэлэмэтхэр лъабжьэ зыхуищIа и доктор диссертацэр Дзэмыхь Къасболэт утыку къыщрихьар 2001 гъэрщ. А лэжьыгъэ иным, «Урысейм Кавказым щригъэкIуэкIа политикэмрэ адыгэхэмрэ (1550 — 1770 гъгъ.)» зи фIэщыгъэм, мыхьэнэшхуэ иIэщ. ЩытхъуфIхэр хужаIэу, ар ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкIауэ щытащ Къасболэт, тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор цIэри къыхуагъэфащэу.
Жыжьэ нос Дзэмыхьым и зэфIэкIыр. Псори зэхэту къапщтэмэ, еджагъэшхуэм и къалэмыпэм къыпыкIащ тхылъ щхьэхуэрэ нэгъуэщI тхыгъэ щхьэпэу 180-м щIигъу, ди республикэ газетхэм, журналхэм къытехуа и Iэрытххэр хэмыту. Абы хэлъхьэныгъэшхуэ хуищIащ Урысейм, Кавказ Ищхъэрэм, Къэбэрдей-Балъкъэрым я тхыдэр зэхуэхьэсыжыным, абыхэм ехьэлIа тхылъхэр тхыным, къыдэгъэкIыным.
— Кавказ Ищхъэрэр игъащIэми къекIуэкIащ лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэр щызэдэпсэу, я щэнхабзэхэри хабзэхэри щызэпыщIа щIыналъэ телъыджэу. Апхуэдэуи Кавказыр ижь-ижьыж лъандэрэ куууэ хэтщ Урысей къэралыгъуэм щекIуэкI социально-политикэ Iуэхухэм, — жеIэ щIэныгъэлIым. — Зы лъэныкъуэкIэ уеплъмэ, а щхьэхуэныгъэхэр езы тхыдэ дыдэм и хабзэхэм къигъэщIа Iуэхугъуэщ. НэгъуэщI лъэныкъуэкIэ ущыгупсысэмэ, лъэпкъ нэпкъыжьэ зытелъ апхуэдэ нэщэнэхэр дапщэщи щыпэрытынущ Кавказ щIыналъэм щыпсэухэм я дежи, Урысейм хуэгъэзауи.
Ди щIыналъэм и тхыдэр джыным хуэгъэпсауэ Къасболэт иIэ щIэныгъэ лэжьыгъэхэм ящыщу иджыри я цIэ къиIуапхъэщ монографие къэхутэныгъэ щхьэхуэхэу «Совет историографием Къэбэрдейм XVIII — XIX лIэщIыгъуэм и япэ Iыхьэм щыщыIа социально-экономикэ ухуэныгъэр къызэрыхэщыр (1917 — 1950 гъгъ.)» (1984), «Адыгэхэр: тхыдэм и напэкIуэцIхэр» (1994, 2008), «Урысейр Кавказым, Поволжьем, Кърым хъаныгъуэм щыпсэу лъэпкъхэм зэрахущытам Къэбэрдейм щиIыгъ увыпIэр (XVI лIэщIыгъуэм икухэр — XVIII лIэщIыгъуэм и кIэухыр)» (1997), «Адыгэхэмрэ Урысеймрэ (тхыдэ зэхущытыкIэ Iэмалхэр)» (2000), «Адыгэхэр зыхэта зэпэщIэтыныгъэмрэ хэкур зэрабгынамрэ» (2005), «Къэбэрдеймрэ Урысеймрэ Кавказым XVI-XVII лIэщIыгъуэхэм щыщыIа политикэ тхыдэм щаубыда увыпIэхэр» (2007), «Шэрджэсхэм я щхьэхуитыныгъэм и декларацэ. Кавказ зауэм и дэфтэр тхыдэм щыщ» (2014), «Къулыкъуми зыхъумэжыныгъэми… Къэбэрдеймрэ Урысей къэралыгъуэмрэ яку дэлъа зауэ-политикэ зэпыщIэныгъэхэр (1550 — 1770 гъгъ.)» (2017), нэгъуэщIхэми. Иджыблагъэ дунейм къытехьащ «Тхыдэ зэдайм и напэкIуэцIхэр: Къэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэу лъэпкъхэр урысей цивилизацэм зэрыхэтыр». Ар Дзэмыхьыр иужьрейуэ зэлэжьа къэхутэныгъэ нэхъ инхэм, купщIафIэхэм, гъэщIэгъуэнхэм ящыщщ. Ахэр къыщыдэкIащ Москва, Ростов, Налшык къалэхэм.
Дзэмыхьым и Iэдакъэм къыщIэкIа щIэныгъэ тхыгъэ инхэр теухуащ ди лъэпкъ тхыдэм и дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхугъуэхэр зэпкърыхыным, къэхъукъащIэ щхьэхуэхэм пэжым и нэхур ятегъэпсэным, Къэбэрдеймрэ Урысеймрэ, дэтхэнэри субъект щхьэхуэу щыту, яку дэлъа политикэ зэхущытыкIэхэр джыным, нэгъуэщIхэми. А унэтIыныгъэмкIэ профессорыр щIэх-щIэхыурэ къыщопсалъэ щIэныгъэ зэхыхьэхэм, ар ирагъэблагъэ ди къэралми хамэ щIыпIэхэми щекIуэкI дунейпсо зэхуэсхэм. ЩIэныгъэлIым и къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэм, къэпсэлъэныгъэхэм ящыщ дэтхэнэми и лъабжьэщ абы бгъэдэлъ гупсысэ куур, зэхэщIыкI лъэщыр.
Къасболэт и гуащIэм къихьахэм ящыщщ еджапIэ нэхъыщхьэхэм къыщагъэсэбэп зэреджэ-методикэ тхылъхэр гъэхьэзырынри. Апхуэдэхэщ, къапщтэмэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым ис лъэпкъхэм я тхыдэр джыным теухуа лекцэхэм я планхэр, Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхыдэр зэрадж пособиер, «КъБР-м и тхыдэр» курсым и программэр, «КъБР-м ис лъэпкъхэм я щэнхабзэмрэ этнологиемрэ» курсым и программэр, «Лъэпкъ тхыдэр» курсыр джыным хуэгъэпса методикэ чэнджэщхэр, нэгъуэщIхэри. Апхуэдэу ар дапщэщи яхэтщ лъэпкъ тхыдэм теухуа зэреджэ тхылъхэр зыгъэхьэзыр щIэныгъэлI гупым.
Илъэс 15-м нэсащи, Дзэмыхьыр щытщ КъБКъУ-м доктор лэжьыгъэхэр пхыгъэкIынымкIэ и Диссертацэ советым и унафэщIу. А Iуэхугъуэри щыхьэт тохъуэ еджагъэшхуэм къыхуащI пщIэ лъагэмрэ иIэ Iулыджымрэ, и Iуэху еплъыкIэр къызэралъытэмрэ и псалъэм зэрыщIэдэIумрэ.
УнафэщI къалэным, егъэджэныгъэм, къэхутэныгъэщIэхэр зэфIэхыным, тхылъыщIэхэм елэжьыным, нэгъуэщI щIэныгъэ Iуэхухэм къадэкIуэу, Дзэмыхьым и гупсысэхэр хуеунэтI ди республикэм щекIуэкI жылагъуэ гъащIэр, цIыху зэхущытыкIэр гъэбелджылыным. ЦIыхубэм я дзыхь кърагъэзу, 2014 гъэм Къасболэт хахащ КъБР-м и Парламентым и депутату. Хабзэубзыху IэнатIэм Лъэпкъхэм яку дэлъ зэхущытыкIэхэмкIэ, Хабзэхэр зэхэлъхьэнымкIэ, къэрал ухуэныгъэмрэ щIыпIэ самоуправленэмкIэ и комитетхэм хэту, хэкупсэ нэсыр йолэжь цIыхубэм яфI, я ехъулIэныгъэ къызэрыкI Iуэхугъуэхэм тегъэпсыхьа хабзэхэр къэщтэным. КъищынэмыщIауэ, Къасболэт адыгэ лъэпкъым иIэ жылагъуэ зэгухьэныгъэ нэхъ ин дыдэм — Дунейпсо Адыгэ Хасэм — и тхьэмадэу щытащ 2006 — 2009 гъэхэм.
— Адыгэ Iуэхур япэкIэ дгъэкIуэтэн, ди мурад нэхъыщхьэхэр зэдгъэхъулIэн папщIэ, ДАХ-м хэтхэм Iуэху пыухыкIахэр зэфIэдгъэкIащ а лъэхъэнэм, — пещэ Дзэмыхьым. — Пщэрылъ зыщытщIыжауэ щыта Iуэхугъуэхэр гъащIэм хэпща хъун папщIэ, дадэлэжьащ КъБР-м, КъШР-м, Адыгэ, Абхъаз Республикэхэм я Iэтащхьэхэм, УФ-м и Посольствэу Тыркум, Иорданием, Сирием щыIэхэм. Апхуэдэуи Урысей Федерацэм и Президентым мызэ-мытIэу лъэIукIэ зыхуэдгъэзащ. Къыхэзгъэщыну сыхуейщ а республикэхэм, ди къэралым я унафэщIхэр яхузэфIэкIымкIэ къызэрыддэIэпыкъуар.
Лъэпкъпсо мыхьэнэшхуэ зиIэ апхуэдэ къулыкъу лъагэм тету, Дзэмыхь Къасболэт хущIэкъуащ Iуэхугъуэ нэхъыщхьэхэу лъэпкъыр къэгъэщIэрэщIэжыным, абы и щэнхабзэм зегъэужьыным, ди тхыдэм и пэжыпIэр зэтегъэувэжыным, хэкурысхэмрэ хэхэсхэмрэ я зэпыщIэныгъэр гъэбыдэным, хамэ къэралхэм щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм Кавказым къыхуаIэ пыщIэныгъэхэр сыт хуэдизкIи егъэфIэкIуэным, ахэр хэкум къешэлIэжыным, нэгъуэщIхэми.
Щалъхуа щIыналъэм, щыпсэу къэралым и къэкIуэнум дапщэщи егъэпIейтей Дзэмыхь Къасболэт ФIыцIэ и къуэр. Зи зэфIэкI лъагэр лъэпкъым и зыужьыныгъэм хуэзыгъэпс адыгэлIым и махуэшхуэмкIэ гуапэу дохъуэхъу. Узыншагъэ быдэ иIэу, ехъулIэныгъэщIэхэр и куэду, и зэфIэкIхэм хэхъуэ зэпыту иджыри куэдрэ псэуну Тхьэм жиIэ.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
