ЦIыхуфэр Iувщ
Къамыгупсыса хъыбар
(Cи анэшхуэм и фэеплъу)
ЩIымахуэ жэщ кIыхьым си гупсысэхэр куэдым мажэ. Сэ сфIэфIщ а лъэхъэнэм и зэман дахэр. Псом хуэмыдэу уэсукхъуэр жьы мащIэ къепщэм хуэсакъыпэурэ кърихьэкI-нрихьэкIыурэ щIым щигъэтIылъым и деж щхьэгъубжэм сыкъыдэплъу сыщытыну сфIэфIщ. А уэс къесым сыщеплъкIэ, дапхуэдизу самыгъэбэмпIами — псори сщхьэщех, сщегъэгъупщэ.
Ауэ сщымыгъупщэу си гум илъщ зы хъыбар гуэр. Ар си анэшхуэм и гъащIэм теухуа хъыбарщ.
Iуэхум и пэр умыщIэмэ, и кIэр пщIэркъым, жи. «ЦIыхуфэр Iувщ» щIыжаIэм къикIыр тэмэму къызгурыIуэртэкъыми, си анэшхуэм и гъащIэм теухуа хъыбархэм сыщIэдэIуурэ, сыкIэлъыплъурэ куэд наIуэ сщыхъуащ, къызгурыIуащ. «ЦIыхум хуэмышэчын Алыхьым къытрилъхьэркъым» жыхуаIэр пэжу къыщIэкIынщ.
Нанэ и нэгу щIэкIамрэ игъэунэхуамрэ хуэдиз зи фэм дэхуа куэд щыIэу къыщIэкIынкъым. Ипэм къыщезгъэжьэнщи, нанэ и сабиигъуэр Хэку зауэшхуэм и гуащIэгъуэ дыдэм хиубыдащ. И адэри пасэу лIащ. Быным я нэхъыжь дыдэ и дэлъхури зауэм дэкIащ. Унагъуэм дэIэпыкъуэгъуу, щIэгъэкъуэну къахуэнэжар си анэшхуэр арат (Гуащнащхъуэ), адрей и дэлъху-и шыпхъухэр цIыкIу-цIыкIу защIэт. Зауэр иухыху лIым и къалэнри фызым и къалэнри игъэзащIэурэ, адрей и дэлъху-и шыпхъухэм ядэIэпыкъуурэ иригъэджащ, пасэу фызабэу къэна и анэм щIэгъэкъуэну иIащ. Сабиигъуэ дахэ, тынш зиIахэм ящыщу убж хъунутэкъым нанэ. Унагъуэ ихьэн хуей хъури, зауэм къикIыжа щIалэр къыщегуакIуэм дэкIуащ.
ЗэщхьэгъуситIым быних зэдагъуэтащ.
ЗэлIзэфызым я сабийхэр зыхуей хуагъэзэн папщIэ, жэщ хъуху губгъуэм иту лажьэрт. Ар зэман хьэлъэт — зауэ нэужьт. А лъэхъэнэм зы нартыху кIэчан къэпщтауэ ялъэгъуамэ, Сыбырым укъыщыхутэнкIэ хъунут е уздэкIуари уздэжари ямыщIэу уагъэкIуэдынри хэлът. Жэщ хъуху умыувыIэу улажьэ щхьэкIэ, я ныбэр изу сабий быныр пхуэгъэшхэнутэкъым, ауэ ди анэшхуэр сытым дежи ерыскъыкIэ фIыт. Джэдкъазыр пщIантIэм дэзт, пхъэщхьэмыщхьэ, хадэхэкIыр сытым дежи иIэт. Апхуэдэурэ сабийхэр къыдэкIуэтейрт.
Си анэшхуэм и бынхэм я нэхъыжьыр си адэрат, абы къыкIэлъыкIуэрт и шыпхъу Хьэужан, и къуэшхэу Хьэутий, Хьэсэнбий, нэхъыщIэ дыдэу, кIасэу къалъхужауэ зы шыпхъу цIыкIу — Майе.
«Быным и гузэвэгъуэ тхьэм уимыгъэлъагъукIэ» щIыжаIэр абы нэхърэ нэхъ Iей зыри щымыIэу ара къыщIэкIынт, ауэ а гузэвэгъуэшхуэр япэу нанэ щигъэвар Майе цIыкIумкIэ ажал Iэ щIыIэр быным къащыхэIэбам щыгъуэщ.
Школым къикIыжа сабийхэр зэдауэу уэрамым тетт. «Дэ фоч диIэщ», — жиIащ Майе къепсалъэу щыт я гъунэгъу щIалэ гъур кIыхь цIыкIум. Майе щIалэ цIыкIум зригъэгъэщIагъуэу еупщIащ: «ДаIэ-тIэ фиIэм, абы шэ илъ?» Модрейри зыхуеиххэр арати, дэлъэдэжри, садым хъумакIуэу Iут и адэм и фочыр къыщIилъэфащ. «Уэзгъэлъагъунщ ухуеймэ, шэ илърэ имылърэ», — жиIэри, фочыпэр хъыджэбз цIыкIум къытригъэпсащ, — зэ сыноуэнщи». «Къауэт-тIэ…» — Майе жиIэнур и кIэм нимыгъэсу… фочым и уэ макъыр къуажапщэр къигъэпсалъэу къэIуащ…
Нанэ пщIантIэр ипхъэнкIыу дэтт. Фоч уэ макъыр щызэхихым, и Iэм IэщIэлъ жыхапхъэр Iэпыхури, и гур иубыдащ.
Анэгум къищIауэ къыщIэкIынт абы и зы гукъуэпс цIыкIу зэрызэпычар.
Дакъикъэ зыбгъупщI нэхъ дэмыкIыу IэплIэм илъу къыхудахьэжащ анэм ипхъу гъэфIэн цIыкIур, илъэс пщыкIуз фIэкIа мыхъуар.
И гур игъэбыдэщ «Алыхьым къыттрилъхьар арати, тшэчын хуейщ, Алыхьым къызитащ, Алыхьым сIихыжащ», — жиIэри нанэ адэкIэ и гъащIэ мытыншым пищащ. Псэун хуейт, унагъуэ хъужа мыдрей и бынхэм щIэгъэкъуэн яхуэхъун папщIэ.
Ауэрэ зэманыр макIуэ. Зы гъэм адрейр къыкIэлъокIуэ. Нанэ и къуэ нэхъыжьым, и пхъум и бынхэр илъэгъуащ. Мыдрей и къуэ нэхъыщIитIми къаригъашэри, унагъуэу ягъэтIысыжат. «Сыт адэкIэ къахуэт?» — жыпIэу псори унагъуэ зырыз хъужауэ мэпсэу, бынунагъуи хъужахэщ. ТIэкIу гугъу ехьахэми, лажьэ-шхэжу, узыншэу щхьэж и унагъуэ иIэжт.
«Узыншэхэмэ, Тхьэм жыхуиIар хъунщ», — жиIэу нанэр щетIысэхым, ажал Iэ щIыIэр и бынхэм къахэIэбащ аргуэру.
Гъэмахуэ мазэт. ТIутIэ (Хьэутий арат псори зэреджэр) мотоциклым тесу дэжат, лэжьапIэмкIэ плъэну, е нэгъуэщI Iуэху иIэт? Къуажэ лъэмыжым зэрижу машинэшхуэ къакIуэм пэщIэлъадэри… дохутырым нашэсакъым, и псэр машинэ псынщIэм щыхэкIащ.
Майе цIыкIу мыгъуэр дэнэкIэ щыIэми имыщIэжу анэр гуIэрт. ГуIэрт, мы дуней нэхур зэрыщыту къытеункIыфIауэ къыщыхъуу. Анэм и бын дунейм ехыжам и мызакъуэу, абы къыщIэна къуэрылъху цIыкIуиплIри, щIалэ дыдэу фызабэ хъуа нысащIэри игъейрт.
Си нэгум иджыри къэс щIэтщ абы щыгъуэ лIыжь-фызыжьым я псэм гуIэгъуэу телъар. Сыныр хьэзыр ящIу къызыхуашэжа лIыжьым и жьэпкъыр щIэсысыхьу, и Iэпэлъапэр кIэзызу Iэ дилъэрт и къуэм и сурэтыр зытет мывэ гъэжам. Куэд зэрагъэзахуэрт а зэманым а тIум. «Дэ дылIэмэ дыщIилъхьэжыну дызыщыгугъ щIалэр дэ щIэтлъхьэжащ. СыткIэ сыкъуэнша, сыт хуэдэ гуэныхь стелъыр, апхуэдэ гузэвэгъуэкIэ ар сыпшыныжыну?!» — кIиину хуейт лIыжьыр, ауэ зызэтриIыгъэрт, адыгэлIым зэрыхуэфэщэну.
Зэманыр кIуэрт.
Нанэ нэмэз ищIырт. Нэмэзлыкъым къыщытекIыжкIэ сытым дежи жиIэрт: «Ялыхь цIыхуу дунейм дыкъытенэ!». Сэ куэдрэ сегупсысырт абы и псалъэхэм, сыту пIэрэ ар щIыжиIэр нанэ? Алыхьым абы къытрилъхьэу иригъэшэчамкIэ, «абы ищIэр нэхъыфIырщ», — щхьэ жиIэрэ абы?
Фызабэу къэна нысащIэм щIэх дыдэу лэжьэн щIидзэжащ. И щхьэгъусэр щылажьэу щыта фермэм жэмышу щыIэт. Нысэм «сылэжьэнщ, сыдэкIыжынщи», — щыжиIэм, гуащэ-тхьэмадэр пэрыуакъым. «Ирелажьэ, сабийхэм сэ сахэсынщ, былымым и шхын къилэжьынщ, нэгъуэщI мыхъуми», — жиIэри нанэ дигъэкIыжащ. Зэман-зэманкIэрэ нысэр къэгувэ хъуащ.
Апхуэдэу Iуэхур къыщекIуэкIым, ягъэтIысри унафэ хуащIащ: «СыдэкIуэжынущ», — жыпIэмэ, дыппэрыуэркъым, ущIалэщ, уи бынхэр къыбдэзыпIын бгъуэтынумэ, ухуитщ, дэри тхузэфIэкIымкIэ щIэгъэкъуэн дыпхуэхъунщ, ауэ япэ къэсым и Iэпэр къыпхуишийуэ удэтынумэ, мы пщIантIэр хьэрэм щIы! Ди жьыщхьэ ди напэр тумых!». ЗэрыжаIам хуэдэуи хъуащ, ауэ нысэр дэкIуэжауэ аракъым, атIэ быниплIри фызыжьым къыхуигъанэри, пщIантIэм дэкIащ.
Зи щхьэгъусэр икIыжа къуэ нэхъыщIэри къахыхьэжауэ унагъуэм къахэст. Нанэ сабииплIыр ипIырт. Уи жьыщхьэ къыщIэбдзэжу цIыкIу-цIыкIу защIэу сабииплI упIыныр мыбдеж щылъкъым, ауэ Алыхьым къаруушхуэ къритат.
Гугъуехь куэди, тыншыгъуи дигуэшу зыдэпсэуа и щхьэгъусэри сымаджэ хъури дунейм ехыжащ.
Зэманыр блэжырт, къимыгъэзэжыну, Шэрэджыпс ежэхыр зэрыдэмыжеижынум хуэдэу. Нанэм и бгыр щIэкъузауэ быниплIыр ипIырт. ИпIырт тегужьеикIауэ, зыми яримыгъэхъуапсэу.
Хъыджэбз цIыкIуитIри къыдэкIуэтеяти, дэIэпыкъуэгъу къыхуэхъурт, щIалэ цIыкIуитIри Iэпыдзлъэпыдз хъуахэт. Дунейм нанэ и гур нэхъ щIэныкъуэ хъуар зи унагъуэ зэхэкъутэжа и къуэ нэхъыщIэрт, ауэ зеиншэу къыхуэна сабий быным нанэр апхуэдизкIэ тегужьеикIати, Хьэсэнбий и Iуэхум куууэ егупсысыну хущIыхьэртэкъым.
Ауэрэ зэманри кIуэрт, псоми я щхьэ Iуэхуи зэрахуэрт. БлэкIам хэплъэжыну, егупсысыжыну, уеблэмэ, игу къэкIыжыну нанэм хущIыхьэгъуэ иIэтэкъым е хуэмеиххэу арат зэманыр и нэгу къыщIигъэхьэжыну?
Унагъуэм пшэ фIыцIэ Iэрамэр аргуэру къащхьэщыхьащ. Бжэм ажалыр къытеуIуащ, игъащIэкIэ зыми зыхуамыгъэфэщэнур яхишыну.
Пщыхьэщхьэ гуэрым нанэ жэмыр къишыну Iуэм ихьащ. Iуэбжэр щыIуихым, нанэ илъэгъуар узижагъуэнт — бгыкъум зыфIидзэжауэ и къуэ нэхъыщIэр фIэлът.
ПщIыхь гуэрым хэтам хуэдэу, хьэдагъэ махуищыр кIуащ. ГуIакIуэ къекIуалIэ цIыхухэм зыхуахьынур ящIэртэкъым къэхъуар. Хэти «шейтIаныр зытригъэкIуащ», жиIэрт, хэти и унагъуэр зэрыкъутэжар игу темыхуэу ар «хэкIыпIэфIу» къилъытауэ къащыхъурт. Ауэ дапхуэдэу мыхъуами, нанэ и жьыщхьэ апхуэдэ гуIэгъуэр ишэчыныр гузэвэгъуэшхуэт, гукъутэт. Дунейм ехыжа щIалэр ящыгъупщэу нанэ зыгъей щыIэт. Псори гузавэрт абы и акъылыр зэIыхьэнкIэ, зыгуэр къыщыщIынкIэ. ДыуэщIым къыдыхьэхэм и Iэр яубыдыну фызыжьым къыхуэнар и къуэ нэхъыжьыр арат. Зи къуэш нэхъыщIитIыр щIэзылъхьэжа лIыр дэтт, гуауэшхуэ зиIэ, цIыхухэр къызэкIуалIэ пщIантIэм. Абы и гупсысэр здынэмыс щыIэтэкъым. Я сабиигъуэу зэкъуэшхэр джэгуу мы пщIантIэм щыдэса зэманыр игу къэкIыжырт…
И къуэш нэхъыщIитIым я гъащIэр кIэщI дыдэу зэрызэпыудам иригуIэрт Мышэ. ЗызэтриIыгъэу плъагъу щхьэкIэ, мо лIы гъур кIыхьышхуэр зэуэ нэхъ цIыкIу, нэхъ лъахъшэ хъуауэ къыпщыхъурт. Гуауэ илъэгъуам зэфIигъэщэха хуэдэт, и жьэпкъыр кIэзызырт, зэзэмызэ дэIэбейурэ и нэпс къыфIежэххэр илъэщIырт.
«СылIэмэ сыщIильхьэжыну Мышэ сиIэщ», — жиIэурэ, нанэ и жьыщхьэ Мыши щIилъхьэжащ.
А махуэхэм лъандэрэ илъэс Iэджэ дэкIащ. Нанэ къыхуэна сабийхэри балигъ хъуахэщ, иригъэджахэщ, унагъуэ зырыз псори хъужахэщ. Ахэр гуфIэмэ, езыри гуфIэу, я Iуэху дэкIмэ, и гур хэхъуэу нанэр дэсащ.
Мы къэсIуэтэжа хъыбарыр сигу къыщыкIыжкIэ, сэ куэдрэ согупсыс: «Ярэби, мы гъащIэ мащIэ тIэкIу къэдгъащIэм, щхьэ дэ, цIыхухэр, зыми демыфыгъуэу, мыхьэнэ зимыIэ Iуэхухэм щхьэкIэ дымыбампIэу, ди узыншагъэр фадэм тедмыгъэкIуадэу дымыпсэурэ. Ди зэман тIэкIур ди унагъуэмрэ бынымрэ, адэмрэ анэм-рэ, анэкъилъхухэм я лъагъуныгъэм- кIэ дымыгъэнщIрэ?!
Псори балигъ дыхъуу ди щхьэ Iуэху зетхуэжу дежьэжа нэужь, дыкъызэплъэкIыну дыхущIэмыхьэурэ зэманыр макIуэ. ДыкъызэплъэкIыжа нэужь, дыхущIогъуэж, ауэ Iэмал зимыIэщ, блэкIам къигъэзэжыркъым.
Мылъку зыхуэлъэфэсыным цIыхур апхуэдизкIэ дигъэгужьеящи, абы нэмыщI зыми гъащIэм мыхьэнэ щимыIэжу къытщыхъу хъуащ, ди жагъуэ зэрыхъунщи. Дунейм зыри щыпхутемыхынукIэ, щхьэ мыхъурэ дызэгурыIуэрэ дызэдэIуэжу, ди хабзэр, ди нэмысыр тIыгъыжу дыпсэу? Ди адэ-анэр тпэIэщIэу дыпсэумэ, дигу идвгъэгъэлъ махуэм зэ телефонкIэ нэхъ мыхъуми дыщIэупщIэныр, ди бынхэм я Iуэху зыIутым дыщыгъуазэу, ди анэкъилъхухэм дакIэлъыкIуэу, гуапэу дызэхущытыныр зыщыдвмыгъэгъэгъупщэ… иужькIэ кIасэ хъунщ.
ШЭМПАР Эммэ.
