IуэрыIуатэр нобэми зэхуахьэсыж
Иджыблагъэ къыдэкIащ филологие щIэныгъэхэм я кандидат, Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Адыгейм и институтым и этнологие къудамэм и щIэныгъэ лэжьакIуэ Пащты (Мыжей) Мадинэ зэхигъэувэу пэублэ псалъи зыхуищIа «Анэдолэ адыгэм я культурэ» тхылъыр. Абы ихуащ хэхэс адыгэхэм фIыуэ яцIыху, IуэрыIуатэр зэхуэзыхьэсыжу къекIуэкIа Щоджэн Алий (1922 — 2016) къиIуэтэжа хъыбархэр, гъыбзэхэр, шыпсэхэр, уэрэдхэр, хъуэхъухэр, хъуэрыбзэхэр, псалъэжьхэр, лъэпкъ хабзэхэр, гукъэкIыжхэр, нэгъуэщIхэри.
Тхылъым пэублэ псалъэр бзищымкIэ (адыгэбзэ, тыркубзэ, урысыбзэ) ихуащ. Анэдолэ адыгэхэр нэхъыбэу щыпсэу хэгъэгухэм ящыщ Узун-Яйла щIыналъэм щрагъэкIуэкIа щIэныгъэ экспедицэхэм хыхьэу зэхуахьэсыжа IуэрыIуатэм я япэрей къыдэкIыгъуэ мы лэжьыгъэр. Щоджэн Алий къиIуэтэжахэр япэу 2009 гъэм, къыкIэлъыкIуэу 2011 гъэм Табыщ Мурат и гъусэу ятхыжащ. КъищынэмыщIауэ, Алий и пхъурылъху КIэрэф Фарукъ и адэшхуэм зэгуэр магнитофоным тригъэтхахэм ящыщу къаритыжахэри тхылъым хагъэхьащ. Щоджэным къиIуэтэжахэм хохьэ илъэси 150-кIэ узэIэбэкIыжмэ Хэкум здрахахэр. Апхуэдэхэщ «Пхъурылъхур къихьэмэ, псатхьэр магъ», «Жьы укIыныр щIаIэтыжар», «Уэридадэ», «Хъымсад-гуащэ и хъыбар», «Мыхьэмэт-Iэшэрэ и къуэшымрэ» хъыбархэр, «Хьэцацэ дахэ» уэрэдыр, хъуэрыбзэхэр, хъуэхъухэр, нэгъуэщIхэри.
Пащтым и пэублэ псалъэм зэрыщыжиIэмкIэ, 2009, 2011, 2014, 2015 гъэхэм Тыркум и Къайсэр вилайетым хиубыдэ Узун-Яйла щрагъэкIуэкIа экспедицэхэм щызэхуахьэсыжа IуэрыIуатэр куэдкIэ къэщхьэпэнущ нэхъапэIуэкIэ Адыгэ Хэкум щатхыжахэм егъэпщауэ джынымкIэ. Абы къызэщIеубыдэ щIэныгъэмкIи щэнхабзэмкIи уасэшхуэ зиIэ Iуэхугъуэхэр.
Тхылъым хабзэм ехьэлIауэ нэхъ гъэщIэгъуэну ихуахэм ящыщщ Узун-Яйла хьэщIэщ махъсымафэ хабзэм-рэ абы къыдекIуэкIа IуэрыIуатэмрэ. Пащтым къызэрилъытэмкIэ, хэку-рысхэм IуэрыIуатэр ттхыжыну Iэмал диIэ щыхъуа зэманым езы махъсымафэ хабзэр щыIэжакъым.
Лъэпкъ тхыдэм, адыгэм и щэнхабзэм увыпIэфI щызыIыгъ мы тхылъыр сэбэп яхуэхъунущ хэкурыс, хэхэс адыгэхэм.
БЖЬЫХЬЭЛI Розэ.
