Профессор цIэрыIуэм и щапхъэ
КъБКъУ-м и профессор, биологие щIэныгъэхэм я доктор Дзу Руслан и ныбжьыр иджыблагъэ илъэс 70 ирикъуащ. Илъэс 55-м нэсауэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым щолажьэ щIэныгъэлIыр. Кавказ къуршхэм я биологие, ландшафт зэхэлъыкIэр хъумэным теухуауэ абы ищIа къэхутэныгъэхэр ди зэманым щIэныгъэрылажьэхэм мыхьэнэ нэхъыбэ зиIэхэм ящыщу къалъытэхэм щыщщ.
Дзу Руслан и адэ Исмэхьили, и адэ къуэшиплIми лIыхъужьыгъэ зэрахьэу Хэку зауэшхуэм хэтри къагъэзэжат. Нэхъыжьым и щапхъэр нэхъыщIэм и бзыпхъэщ жаIакъэ. УIэгъэ зыбжанэ телъу къэзыгъэзэжа адэм дэIэпыкъуну, и шыпхъу нэхъыщIиплIымрэ и къуэш нэхъыщIэмрэ щIэгъэкъуэн яхуэхъуну зи пщэ къыдэхуэр бынхэм я нэхъыжь Руслант. Ар пасэу къызыгурыIуа сабийр илъэсихым иту арат шыгур зэщIищIэурэ и адэм щIыгъуу губгъуэм щыдэкIым.
— ИлъэсипщI ныбжьым ситу щIэздзэри, гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуэ къэс колхозым сыщылэжьащ. СхуэщIэр сщIэрт: е сышыщхьэтест, е мэкъу Iузыхыжхэм сызыдагъэIэпыкъурт, — игу къегъэкIыж Дзум.
Руслан и адэ-анэр щIэхъуэпсырт я бынхэм щIэныгъэ ирагъэгъуэтыну. Сэрмакъ курыт еджапIэр къыщиухри, Руслан КъБКъУ-м химиемрэ биологиемрэ щрагъэдж и къудамэм щIэтIысхьащ.
Дзу Руслан щIэныгъэм хуэпабгъэрт икIи егугъурт. Апхуэдэу, еджэныр фIыуэ къызэхъулIэ щIалэ губзыгъэм гу лъатэри, япэ курсым къыщыщIэдзауэ абы и пщэ далъхьащ кафедрэм и лэжьакIуэ IэнатIэри. Апхуэдэу еджэнымрэ лэжьыгъэмрэ зэдихьурэ, щIэныгъэшхуэ зыбгъэдэлъхэу Тембот Аслъэнбий, Молэмусэ Хьэжмурат, КIэрэф Майе сымэ я нэIэ щIэта щIалэм 1972 гъэм университетыр къиухащ и гъащIэр а унэтIыныгъэм зэрырипхынум шэч къытримыхьэу. ИлъэсиплI дэкIри, Дзум Тембот Аслъэнбий и унафэщIу и кандидат лэжьыгъэм иужь ихьащ. Диссертацэр нэхъри купщIафIэ хъун папщIэ ар щIэныгъэ-къэхутакIуэ экспедицэ зыбжанэм жыджэру хэлэжьыхьащ, икIи абыхэм кърикIуахэр зэхуихьэсыжри, 1982 гъэм и кандидат лэжьыгъэр щыпхигъэкIащ СССР-м ЩIэныгъэмкIэ и академием къэкIыгъэхэмрэ псэущхьэхэмрэ я экологиемкIэ Свердловск къалэм и институту дэтам.
Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ Iуэхум къыдэкIуэу, Дзум къыкIэлъыкIуэ илъэсхэми зэпигъэуакъым щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэр, уеблэмэ ахэр щригъэкIуэкI щIыпIэхэм нэхъри зригъэубгъуащ. Апхуэдэу, щIэныгъэлI емызэшыжым и доктор лэжьыгъэм къызэщIиубыдащ псэущхьэ зэмылIэужьыгъуэу 2000-м нэс, Кавказым и щIыпIэ 800-м абыхэм щакIэлъыплъащ. И доктор диссертацэр абы утыку кърихьащ 1995 гъэм. Дзум зэхуихьэсахэр, зытетхыхьахэр щIэныгъэлIхэм гунэс ящыхъуащ икIи пщIэшхуэ иIэу ноби къагъэсэбэп.
Зи IэщIагъэм хуэIэижь щIэныгъэлI Iэзэм илъэс 52-рэ хъуауэ университетым биологиемрэ гистологиемрэ щрегъэдж, щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэ студентхэм ядрегъэкIуэкI, илъэс 16-м нэблагъэкIэ кафедрэм и унафэщIу щытащ. Жэуаплыныгъэ зыхищIэу и IэнатIэм пэрытщ, гуп зыхэтми пщIэ лъагэ щиIэщ. Дзум и къалэмыпэм къыпыкIащ къэхутэныгъэ лэжьыгъэ куэд. Абыхэм я бжыгъэр 350-м нос. Абы и куэдщ и Iуэхум къыпызыщэхэри: Руслан и гъэсэну ныбжьыщIи 9-м я кандидат лэжьыгъэхэр пхагъэкIащ.
Зи IэщIагъэм фIыуэ хэзыщIыкI егъэджакIуэм мыхьэнэшхуэ зритыр щIэблэм щIэныгъэ куу яIэным и закъуэкъым, атIэ мыувыIэу зызыхъуэж зэманым хэпсэукIыфын щIэблэ гъэсэнырщ. А щIэблэм теухуа и гупсысэхэмкIэ къыддэгуэшащ щIэныгъэлIыр :
— Гу зылъыстэращи, ди щIалэгъуалэм я нэхъыбэр губзыгъэщ, гъэсащ. Ауэ сызыгъэпIейтеи щыIэщ — ар иужьрей зэманым цIыкIуи ини зыщIэзыщта телефонхэм, компьютерхэм, интернетым еджапIэм щIэсхэм я дежкIэ зэраныгъэу хэлъырщ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, студентхэм мымащIэу яхэтщ лекцэхэм щызэхахыр зымытхыжхэр,ахэр тхылъ къащтэу еджэжыркъым, экзаменым къыщыкIуэхэм деж бзаджагъэ хуекIуэну, жэуапыр телефонхэм кърахыну хуежьэхэм урохьэлIэ.
Апхуэдэу, Совет Союзым щыIа егъэджэныгъэ системэр зэрыкIуэдыжар си жагъуэ мэхъу. Абы и Iэужьыр нобэрей гъащIэм хыболъагъуэ. Зэманым дыдекIун хуейщ жыдоIэри, жьыр докъутэри, щIэ гуэрхэр къыдогупсыс, ар гъащIэм къезэгъ-къемызэгъым демыплъу. Арауэ къыщIэкIынщ къэралыр щIыкIи псыкIи апхуэдизу хуэкъулейуэ, нэгъуэщI къэралхэм дакъыкIэрыхуу дыщIэпсэури.
Зыуэ щыт къэрал экзаменхэр зэзгъэщхьыращ: куэзыр ущыджэгукIэ щIэхуар къыпIэрыхьэмэ — утекIуащ. Апхуэдэу, тест щIыкIэу зэхэгъэува къэпщытэкIэм деж жэуап пэжым утехуэ-утемыхуэм елъытащ уи баллхэри. Иджырей ныбжьыщIэхэм щIэныгъэ куу яIэу къэкIуэжыркъым университетым. Репетитор жыхуэтIэм зы унэтIыныгъэ гуэркIэ хэубыдыкIауэ зыхуигъэсар щIэныгъэ быдэ хъуркъым, зэман кIэщIым къриубыдэу абы къыхэнэжыр мащIэщ.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, школхэм яхь къалэнхэм ящыщу егъэджэныгъэм и закъуэщ къэнар, гъэсэныгъэ къалэныр щхьэщахащ. А IуэхугъуитIыр зэкIэрыпч мыхъунщ — сабий мыгъасэр пхуегъэджэнукъым.
Дзу Руслан хьэлэлу зэрылажьэр гулъытэншэу къэнакъым. 2000 гъэм абы къыфIащащ «КъБР-м щIэныгъэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр, КъБР-м и Парламентым, КъБКъУ-м я щIыхь тхылъхэр къыхуагъэфэщащ.
Лэжьыгъэмрэ щIэныгъэмрэ къадэкIуэу, дэрэжэгъуэрэ гушхуэныгъэрэ къезыт ныбжьэгъуфIхэри иIэщ Дзу Руслан. Псом хуэмыдэу абы и дежкIэ лъапIэщ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, Нэхущ Заурбий, Шурдым Юрэ, Къэрмокъуэ Хьэмид сымэрэ езымрэ яку дэлъ зэныбжьэгъугъэр, зыр адрейм щапхъэ хуэхъуу, зэрыжаIэу, я фIи я Iеи зэдагуэшу зэрызэдэгъуэгурыкIуэр.
Унагъуэ дахи и щIыб къыдэтщ Руслан. Абырэ и щхьэгъусэмрэ къуищ зэдапIащ, гъащIэм гъуэгу пэж щытрагъэуващ. Бынхэри унагъуэ хъужауэ, къуэрылъхухэм ягъэгуфIэ анэшхуэ-адэшхуэр. Апхуэдэу, мылъкушхуэу къелъытэ абы и шыпхъуиплIымрэ и къуэш нэхъыщIэмрэ. «Абыхэм я гулъытэм дамэ къыптрегъакIэ, — жеIэ Руслан. — Ди нэхъыжьыфIхэу пщIэ зиIэу къекIуэкIахэм я напэ тедмыхыу дунейм дызэрытетыным дегупсысу дыпсэуащ, ябыхэм яхуэфащэу дыщытыным дыхущIэкъуащ».
АдыгэлI нэсым хуэфэщэн гъащIэ екIу езыхьэкI нэхъыжьыфIым дапщэщи игъэнэхъыщхьэр цIыхугъэрщ, пэжыгъэрщ, адыгэ хабзэмрэ нэмысымрэщ. Руслан апхуэдэ фIыгъуэхэм щымыщIэу, узыншэу, къыщIэхъуэ щIэблэм иригушхуэу дунейм куэдрэ тетыну ди гуапэщ.
ЩОДЖЭН Iэминат.
