Узбек къэралыгъуэм и лъабжьэр зыгъэтIылъа Каримов Ислъам
Инсульт къеуэлIауэ тхьэмахуэ кIуам сымаджэщым яша Узбекистаным и президент Каримов Ислъам фокIадэм и 2-м дунейм ехыжащ. Политик цIэрыIуэр къы-щалъхуа Самарканд къалэм щыщIалъхьащ. Азие Курытым нэхъ мыхьэнэшхуэ щызиIэ къэралыгъуэхэм ящыщым и Iэтащхьэм и лIэужьыр игу къигъэкIыжащ «Газета.Ru»-м.
Урысейм и Президент Путин Владимир иригъэхьа щыгъуэ телеграммэм Каримов Ислъам «пщIэшхуэ зиIэ къэрал лэжьакIуэшхуэу, и хэкум и Iэтащхьэ нэсу» зэрыщытар итщ. «Абы и цIэм епхащ узбек къэралыгъуэм и иджырей тхыдэм къыщыхъуа зэхъуэкIыныгъэшхуэхэр», — къыщыхьащ тхыгъэм. Ди къэра-лым и правительствэ делегацэм и пашэу Узбекистаным и президентым и дыуэщIым щыIащ УФ-м и Премьер-министр Медведев Дмитрий.
Каримов Ислъам дунейм зэрехыжам и хъыбарыр — иджырей Узбекистаным и политикэ зэхэтыкIэм и дежкIэ удынышхуэщ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, къэралыр иджыпсту зэрыт щытыкIэр зыухуар аращ. Экономист — «технократ»-у унафэщIым хуэкIуэн щIэзыдза Каримовым и щIэныгъэ псори зэхуихьэсри, зэхъуэкIыныгъэм и зэманым Iэтащхьэ хъуащ. А лъэхъэнэм СССР-м къыщалъытэу щытащ политик щIалэщIэхэм я дуней еплъыкIэр. Узбекистан щхьэхуитым абы езым фIэтынш зэхэтыкIэр щызэтригъэуващ — сытым дежи зэныкъуэкъу лъэпкъхэм я пашэхэр езым пэгъунэгъу зыхуищIащ, абыхэм ирагъэкIуэкI лэжьыгъэхэм щыгъуазэу щытын папщIэ. IэщIагъэлIхэм зэрыжамкIэ, Керимовым зэтриубла зэхэтыкIэр езыр щымыIэжми, тэмэму екIуэкIынущ. Иджырей Узбекистаным Каримовым къыщызэринэкIакъым политикэ оппозицэ лъэщи радикальнэ ислъамым лъабжьэ хуэхъун гупсысэ зиIэ гупхэри.
Ауэ псом нэхъ шынагъуэращи, Каримовым и ужькIэ зы политик къыкъуэкIынукъым абы хуэдэу унафэщIым и зэчиймрэ, зыхуигъэувыжа къалэнымрэ зэгъэкIуауэ хэлъу. Арыншамэ, зы цIыхур зи тегъэщIапIэ Узбекистаным и политикэ зэхэтыкIэр псынщIэ дыдэу зэтекIынкIэ шынагъуэ щыIэщ.
«Каримовым и щIэиныр — ар Со-вет Союз нэужь Узбекистаным и къежьапIэм зэрыщытарщ, сыт хуэдэ щыщIэныгъэхэр абы иIами», — жиIащ Каримовым теухуауэ аналитическэ центрым и щIэныгъэлI Карасик Теодор.
Каримов Ислъам 1938 гъэм Самарканд къалэм къыщалъхуащ. Инженер IэщIагъэр зригъэгъуэта нэужь, щылэжьащ республикэм и авиацэ предприятэм, адэкIэ — щIыналъэм и Къэрал планым. 1960 гъэхэм етIуанэ экономист щIэныгъэр зригъэгъуэтри, парт лэжьыгъэм пэрыхьащ. Ар нэсащ Къэрал планым и Iэтащхьэмрэ Узбек ССР-м финансхэмкIэ и министрымрэ я къулыкъухэм.
ЗэхъуэкIыныгъэм и лъэхъэнэм Каримовыр республикэм и Министрхэм я Советым и тхьэмадэ хъуащ. Республикэ коммунист партым илъэс куэд щIауэ и Iэтащхьэ Нишанов Рафик Мэзкуу нэхъ къулыкъу лъагэм ягъэкIуа нэужь, Узбекистаным и Коммунист партым и япэ секретару Каримовыр уващ. А лъэхъэнэм щыIахэм ягу къызэрагъэкIыжымкIэ, политикым Горба-чёв Михаил зыхуигъэзауэ щытащ СССР-м и вице-президент къулыкъур Назарбаев НурсулътIан иратыну щIэлъэIуу. Каримовым и фIэщ хъурт абы адрей республикэхэми бгъэдыхьэкIэ къахуигъуэтыфыну.
СССР-р щыкъутэжым и зэманым Союзыр зыхъумэну хущIэкъуа къарухэм Каримовыр яхэтащ. Союз зэгурыIуэныгъэщIэм абы Iэ тридзэну и мурадащ, арщхьэкIэ 1991 гъэм екIуэкIа путчым зыри къыщимыкIым а бэнэныгъэр мыхьэнэ зимыIэ хъуащ, икIи Узбек Республикэр СССР-м емыпхауэ щхьэзакъуэ хъуащ.
Унафэр быдэу зыIэщIэлъ Iэтащхьэ губзыгъэм гу къылъатащ политик зэмылIэужьыгъуэхэм. Урысейм и япэ Президент Ельцин Борис абы щытепсэлъыхьащ «Президент марафон» тхылъым.
Ташкент къыщыкIуахэм ящыщ зым Урысей Президентыр къызэIыхьащ, икIи ар къезыгъэблагъэ Кармовым Ельцин имыгъэджалэу къиубыдыжащ. Узбекистаным и Президентым теннисисту зэрыщытар къыхуэщхьэпэжащ — ар лъабжьэ хуэхъуащ Ельциным нэхъ гъунэгъу зыхуищIыну.
ИпщэмкIэ щыIэ акъылэгъу
«Урысейм ипщэмкIэ акъылъэгъу лъэщ щыхуейщ икIи ар абы иIэщ», — щыжиIащ Каримовым 2000 гъэм «Коммерсантъ»-м ирита интервьюм. ФIыуэ илъагъу Президент Путин Владимир щыхуэзэхэм гуапэу сэлам ирихыурэ, Каримовым псынщIэ дыдэу Урысейм пэжыжьэ хъууэ хуежьащ. Узбекистаныр тIэунейрэ хэкIыжащ ОДКБ дзэ-политикэ зэгухьэныгъэм, иужьрейуэ 2012 гъэм.
2000 гъэхэм и пэщIэдзэхэм Америкэм и Штат Зэгуэтхэм ар къалъытэу хуежьащ Азие Курытым щыщыIэ я акъылэгъу нэхъыщхьэу — псом хуэмыдэу щригъэкIуэкI афган зауэм теухуауэ. Каримовым диIыгъырт Вашингтон Афганистаным щригъэкIуэкI терроризмэм ебэныным ехьэлIа Iуэхугъуэр, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, езым и къэра-лым радикальнэ ислъамым зыщиужьыну хуейтэкъым. 2001 гъэм къыщыщIэдзауэ 2005 гъэ пщIондэ Узбекистаным и щIыналъэм щигъэIащ американхэм я дзэ базэр.
ЗыхъумэжыныгъэмкIэ США-м и министру щыта Расфельд Дональд къызэрыхигъэщамкIэ, Каримовыр «американ демократхэм хуэдэкъым… Ауэ США-м и еплъыкIэхэм зыкIи пэщIэту зыкъигъэлъэгъуакъым». США-м и къэрал секретарь Райс Кондолизэ и автобиографие тхылъым къыщихьащ «я еплъыкIэхэр къазэрыдиIыгъам папщIэ Каримовым мылъку дэIэпыкъуныгъэшхуэ зэригъуэтар». Американ зауэлIхэм дзэ аэродромыр къызэрагъэсэбэпам и мызакъуэу, Узбекистаныр хэтащ Буш Джордж и администрацэм щыIэ ЦРУ-м дуней псом къыщызэригъэпэща «тутнакъэщ щэхухэр» ухуэным. Буш Джорджрэ Каримов Ислъамрэ я зэпыщIэныгъэр зэIыхьащ Андижан зыкъыщызыIэта правительствэм пэщIэт цIыхухэм ящыщу 200-м щIигъу узбек унафэщIхэм щаукIам щыгъуэ. Демократие щытыкIэм сытым дежи хуэсакъ Вашингтон апхуэдэм иужькIэ Ташкент и акъылэгъухэм хибжэу щигъэтыфынутэкъым.
Къапщтэмэ, езы Каримоври США-м зэрыдэлэжьэну хуейр езым ифI къызыхуикIыну унэтIыныгъэхэмкIэт. Узбекистаныр демократие зэхэтыкIэм хуэгъэкIуэн хуейуэ къыхуезыджэ Вашингтон и еплъыкIэхэр политикым и къежьапIэм и деж щигъэужьыхыжырт. Абы щыхьэт тохъуэ «WikiLeaks»-м къратха американхэм я дипломат зэпсэлъэныгъэхэр. И тетыгъуэр нэхъ кIыхь ищIын папщIэ Каримовыр укIытэртэкъым административнэ зэфIэкIхэмрэ зэрыцIэрыIуэмрэ къигъэсэбэпын.
Япэ дыдэу къэралым и конституцэм къызэрыщыгъэлъэгъуамкIэ, унафэщIыр тетыну зэрыхуитыр лъэхъэнитIщ илъэс тхурытху хъууэ. 1995 гъэм екIуэкIа референдумым Каримовым и къулыкъур 2000 гъэ пщIондэ игъэIэпхъуащ. КъыкIэлъыкIуэу политикыр хэхыныгъэхэм щытекIуащ. АдэкIэ, 2002 гъэм, референдум нэужьым, къэралым и Iэтащхьэм и къулыкъум и зэманыр илъэсиблым хуагъэкIуащ. 2007 гъэм ХэхакIуэ комиссэм Каримовыр хигъэхьащ президентым и къулыкъум щIэбэнынухэм яхэту. 2002 гъэм екIуэкIа хэхыныгъэхэр конституцэщIэм тету зэрекIуэкIам къыхэкIыу, Каримовым и тетыгъуэр япэу къэлъытэн хуейуэ ягъэуващ.
2014 гъэм Узбекистанымрэ Урысеймрэ я зэхущытыкIэхэр ефIэ-кIуэж хъуащ: Путиныр Узбекистаным кIуэри совет лъэхъэнэм къыщежьа а къэралым телъ щIыхуэ доллар мелуан 800-р хуигъэгъуащ. Абы и фIыгъэкIэ Къыргъызым ихъуреягъкIэ щыIэ газым ехьэлIа псалъэмакъыр зэпIэзэрыт хъужащ, дзэ зэгурыIуэныгъэ зыбжанэм къытеувыIащ, псом хуэмыдэу политикэ унэтIыныгъэм теухуауэ.
Иужьрейуэ Каримовыр Мэзкуу щыщыIар мы гъэм и мэлыжьыхьырщ. Официальнэу къэралыгъуитIыр тепсэлъыхьащ экономикэ щытыкIэм, ауэ языныкъуэ IэщIагъэлIхэм къызэралъытэмкIэ, республикэм и президентымрэ Путин-рэ зытепсэлъыхьар властым и транзитырщ. КъэралитIыр нобэ зэпэгъунэгъу ещI Афганистаным щыщыIэ щытыкIэм. Иужьрей мазэхэм псынщIэ дыдэу зиужь хъуащ «Талибан» зэщIэхъееныгъэмрэ «Ислъам къэралыгъуэ» террорист зэгухьэныгъэмрэ (гупитIри Урысейм хабзэм къыщезэгъыркъым). Абы кърикIуэнкIэ хъунущ радикальнэ ислъамым зиубгъуныр, Узбекистанымрэ Урысеймрэ я гъунапкъэхэм къекIуэлIэныр.
ТехникэщIэм щымыгъуазэми, и зэфIэкIыр лъагэт
Великобританием и «ВВС» каналым Каримов Ислъам и къуэрылъхум дригъэкIуэкIа интервьюм къыщыхощ узбек лIыщхьэр къызэрыгуэкI гъащIэм консерватору зэрыщыщытар. Каримов нэхъыщIэм зэрыжиIамкIэ, езыращ адэшхуэр интернетыр къигъэсэбэпу езыгъэсар. «Си адэшхуэм мобильнэ телефон иIэкъым, радио едаIуэркъым, телевизор закъуэщ зэплъыр. Абы интернет къигъэсэбэпамэ, щытыкIэр нэхъыфI хъуну къыщIэкIынт, электрон почтэм письмо хуэстхынт», — дыщIигъужащ Каримов Ислъам-нэхъыщIэм.
Ауэ техникэщIэр зэрыхуэмыгъэIэкIуэлъакIуэр Каримовым зэ-ран къыхуэхъуакъым Узбекистаныр Азие Курытым и къэралыгъуэ нэхъыфIхэм ящыщ зы ищIыну.
Илъэс кIуам Дунейпсо валютэ фондым зэрыхуигъэфэщамкIэ, щIыдагъэм и уасэр зэрехуэхам щхьэкIэ къэмынэу, къэралым и экономикэм зиужь зэпыту екIуэкIынущ. Ар къехъулIащ промышленностымрэ инфраструктурэмрэ зегъэужьыным ехьэлIа программэ-хэр къызэращтам и фIыгъэкIэ. Къэпщытэныгъэхэм къызэрагъэлъэгъуамкIэ, Узбекистаным и ВВП-р илъэс кIуам проценти 8-кIэ хэхъуащ.
Каримовым къыкIэлъыкIуэу къэралыр зи жьауэ щIэувэнухэм теухуауэ «Газета.Ru»-м нэхъапэIуэкIэ иригъэкIуэкIа щIэупщIэныгъэхэм хэта щIэныгъэлIхэм я еплъыкIэр зэтехуащ. Апхуэдэу къыщIэкIыфынущ премьер-министр Мирзияев Шавкат, абы и къуэдзэ — финанс-хэмкIэ министр Азимов Рустам, Лъэпкъ ШынагъуэншагъэмкIэ IуэхущIапIэм и Iэтащхьэ Иноятов Рустам сымэ. Абыхэм ящыщу президент къулыкъур къызылъысыну Iэмал нэхъыбэ зыбгъэдэ-лъыр Мирзияевырщ. Ар благъагъэкIэ епхащ Урысейм и цIыху нэхъ къулей дыдэхэм ящыщ, лъэпкъкIэ узбек Усманов Алишер. Сыт хуэдизкIэ абы Ташкентрэ Мэзкуурэ зэпэгъунэгъу ищIынуми наIуэ щыхъунур кадр зэхъуэкIыныгъэхэр зэфIэкIмэщ.
Крючков Игорь,
Братерский Александр.
«Газета.Ru»
