Накъыгъэм и 28-м МэшбащIэ Исхьэкъ илъэс 88-рэ ирокъу
Зи гугъэр мыухым мыухщ и къарур
Телъыджэм и телъыджэж
И ныбжьыр илъэс 88 ирокъу адыгэ тхакIуэ, усакIуэ щэджащэ, жылагъуэ лэжьакIуэ цIэрыIуэ МэшбащIэ Исхьэкъ.
Абы и къалэмыпэм къыщIэкIащ тхыгъэ купщIафIэ куэд — усыгъэ телъыджэхэр, роман гъуэзэджэхэр. Ахэр Адыгейм и литературэм и лъагапIэ хъуащ, ди лъэпкъым и цIэмрэ и пщIэмрэ жыжьэ щагъэIуащ. Исхьэкъ и усыгъэхэр гъэнщIащ гъащIэм и пэжыпIэкIэ, уи акъылыр зыгъэлажьэ, гукъыдэжрэ дэрэжэгъуэрэ къозыт гупсысэ жанхэмкIэ. ТхакIуэм и романхэм лъабжьэ яхуэхъуар адыгэ тхыдэрщ — пасэрей адыгэ дзэпщ Ридадэ деж къыщыщIэдзауэ XIX лIэщIыгъуэм къэс.
МэшбащIэ Исхьэкъ Шумахуэ и къуэр Краснодар щIыналъэм хыхьэ Щхьэщэхуж къуажэм 1930 гъэм накъыгъэ мазэм и 28-м къыщалъхуащ. 1951 гъэм Адыгей педучилищэр, 1956 гъэм Москва дэт Литературэ институтыр къиухащ, КПСС-м и ЦК-м деж щыIэ Парт школ нэхъыщхьэм щеджащ, «Социалистическэ Адыгей» газетым щылэжьащ. 1962 гъэ лъандэрэ МэшбащIэ Исхьэкъ Адыгейм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэщ, ди къуэш республикэм къыщыдэкI литературэ журналхэм я редактор нэхъыщхьэщ; депутат-хэм я Адыгей, Краснодар советхэм, СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм хэтащ, нобэ Урысей Федерацэм и Жылагъуэ палатэм щолажьэ.
МэшбащIэ Исхьэкъ и тхыгъэхэр щызэхуэхьэсауэ дунейм къыте-хьащ тхылъи 150-рэ хуэдиз, абыхэм ящыщ куэд нэгъуэщI лъэпкъхэм я бзэхэмкIэ зэрадзэкIащ. ЦIэрыIуэ дыдэ хъуащ Исхьэкъ и романхэр: «Щэрэ езанэ щхьэдэхыпIэ», «Ягъеяхэм пэплъэжыркъым», «Щхьэл мывэ», «ГъэритI», «Ридадэ», «Адыгэхэр», «Хъан-Джэрий», «КъуэкIыпIэмрэ КъухьэпIэмрэ», «ТIасхъэщIэх», «Аиссе», нэгъуэщIхэри.
ТхакIуэ цIэрыIуэм къратащ СССР-м, РСФСР-м, Адыгейм я Къэрал саугъэтхэр, Шолохов Михаил и цIэкIэ щыIэ, Дунейпсо Адыгэ Хасэм я саугъэтхэр.
МэшбащIэ Исхьэкъ Адыгейми, Къэбэрдей-Балъкъэрми, Къэрэшей-Шэрджэсми я цIыхубэ тхакIуэщ, «Хэкум и пащхьэм щиIэ фIыщIэм папщIэ» орденым и II, III, IV нагъыщэхэр къратащ. Ар Урысейм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и правленэм и Iэтащхьэхэм ящыщщ, ЩIДАА-м, Абхъазым ЩIэныгъэ- хэмкIэ и академием хэтщ.
КЪЭРМОКЪУЭ Хьэмид.
Шу пашэ
МЭШБАЩIЭ Исхьэкъ и творчествэм теухуауэ ятхахэм зыкъомкIэ сыщыгъуазэщи, абыхэм нэхърэ нэхъыфIи нэхъыби жысIэну сыпымылъу, Iуэхур гукъэкIыжхэм нэхъ тызогъащIэри…
Максим Горькэм и цIэр зэрихьэу Мэзкуу дэт Литературэ институтым сыщыщIэтIысхьа 1955 гъэращ сэ Исхьэкъ япэ дыдэу сыщыхуэзар. Абы ипэкIэ сцIыхуакъым ар. Псыгуэнсу къуажэм щыщ къэбэрдей усакIуэ Мысачэ Пётррэ МэшбащIэмрэ 5-нэ курсым щIэст абы щыгъуэ. Дыгъуасэ Щхьэлыкъуэ еджапIэр къэзыуха сэ щIалэжь цIыкIум къызэлъытауэ, мохэр я творчествэкIи я теплъэкIи лIыт. Ауэ, пцIы щхьэ упсын хуей, зыкъысхуагъэщIагъуэртэкъым, зыкъысхуагъэлIыртэкъым, си щтэIэщтэблагъэр, IэпцIупцIу сызэрыхуэпар, си Iуэ-хур зэрымыщIагъуэр, стипендиеншэу (сыщыщIэтIысхьэм урысыбзэ тхэнымкIэ «щы» къэсхьат) сыкъызэрынар ялъагъурти, сыт хуэдизкIи сигу фIы къысхуащIырт, сымыгужьейуэ лIыгъэ зыхэгъэлъын зэрыхуейм сыхуагъэIущырт. Аркъудейтэкъым — Исхьэкъ абы щыгъуэ бынунагъуэ хъуакIэт. Щыпсэур ди общежитым пэгъунэгъубзэти, я деж дригъэблэгъэрейт. Зи тхыгъэхэр адыгэбзэкIи урысыбзэкIи щIэх-щIэхыурэ къытрадзэ, зи япэ тхылъри 1953 гъэм Мейкъуапэ къыщыдэкIа МэшбащIэ Исхьэкъ и унагъуэр хъарзынэу хуэщIауэ псэурти, зи ныбэ ныкъуэ, зи щIалэгъуэ-зи шхэгъуэ сэркIэ апхуэдэ бысым Тхьэм къузэритынт. Абы и закъуэ? Исхьэкъ и усэхэмкIи, литературэм теухуауэ сызригъэдаIуэхэмкIи сигъэнщIырт. Сэри ЩоджэнцIыкIу Алий, КIыщокъуэ Алим сымэ я усыгъэ зыкъом гукIэ сщIэ пэтми, а лъэныкъуэмкIи Исхьэкъ сылъэщIыхьэнутэкъым — абы Алий и поэмэу хъуари гукIэ къыбжиIэфынут. Сэ а лъэхъэнэхэм зыри зыхэзмыщIыкI КIэрашэ Тембот и творчествэм япэ дыдэ щыгъуазэ сызыщIари Исхьэкъщ.
Апхуэдэ ди зэIущIэхэр щIэх-щIэхыурэ екIуэкIырт. ЗэрыжысIащи, ди общежитыр здэщыIэ Переделкинэрат МэшбащIэхи щыпсэур. Лекцэ нэужьхэм электричкэкIэ Мэзкуу дикIыжу дыщыкIуэжкIэ, Исхьэкъхэ я унэмкIэ дыблэкIыжын хуейти, «фынеблагъэ, фи нысэм тхуигъэхьэзыра ерыскъым деплъынщ», — жиIэрэ къолъэIумэ, уи ныбжьэгъум и хьэтыр умылъагъуу дауэ хъунт? И жагъуэ тхуэщIыртэкъым…
Махуэшхуэхэр гъэлъэпIэнри, илъэсыщIэр къигъэхьэнри МэшбащIэхэ я деж мызэ-мытIэу щедгъэкIуэкIащ. Апхуэдэу умыщIу къыпхуадэнутэкъым езы Исхьэкъи, хьэщIэ къегъэблэгъэнкIэ нэхъыфI узыгъэлъыхъуэн и щхьэгъусэми. Апхуэдэхэр зыщыбгъэгъупщэмэ, уфIыщIэгъэкIуэдщ, сэ Исхьэкъ и фIыщIагъэ куэд слъэгъуащ.
МЕЙКЪУАПЭ къигъэзэжа нэужь къудейкъым МэшбащIэм къулыкъу IэнатIэ куэд зэрихьэн щыщIидзар — институтым щыщIэса илъэсхэми унафэщIхэм ящыщт ар: студентхэм ди комитетым и тхьэмадэт, парт, комсомол организацэхэми щыкъулыкъущIэт. ЖыпIэнурамэ, жьы зыщIэт, дэнэкIи хунэс щIалэ жыджэрт. Арат ар егъэджакIуэхэми еджакIуэхэми фIыуэ щIалъагъур. Иджыпсту слъагъум хуэдэу фIыуэ сощIэж институтыр къыщиухым абы и диплом лэжьыгъэм иращIэкIауэ щыта гуфIэгъуэ зэIущIэшхуэр зэрекIуэкIар. МэшбащIэм а пщыхьэщхьэм щытхъурэ псалъэ гуапэу къылъагъэсар зы тхылъ хъунт. Ин срихъуу седаIуэрт къэралым и тхакIуэ, усакIуэ цIэрыIуэхэу Чуковский Корней, Иванов Всеволод, Светлов Михаил сымэ, нэгъуэщIхэми Исхьэкъ къыхужаIэ щытхъушхуэхэм. Зи творчествэр фIым я нэхъыфIыжхэм хабжэ МэшбащIэм диплом плъыжьыр къыщратым иращIэкIа Iэгуауэ макъыр зэхэпхыныр гухэхъуэт…
Илъэс 62-рэ япэкIэ апхуэдэ Iэгуауэхэр зыхуаIэту литературэм и гъуэгуанэшхуэм техьа си ныбжьэгъу МэшбащIэ Исхьэкъ и цIыхугъэкIи и талантышхуэмкIи псалъэ гуапэхэр, щытхъухэр къыхуагъэфащэу сыт щыгъуи къызэрекIуэкIым куэд щыгъуазэщ. Ар зэи укъэзымыгъэщIэхъун ныбжьэгъу пэжщ. ЦIыху жумартщ. Гулъытэшхуэ зыхэлъщ. А хьэл-щэныфIхэр абы куэдрэ щыдэслъэгъуащ Мэзкууи, Мейкъуапи, Налшыки. Дыщынэхъ щIалэхэм щыгъуэ ди лэжьыгъэхэмкIи, литературэ IуэхухэмкIи, тхакIуэхэм я юбилейхэр гъэлъэпIэным ехьэлIауи нэхъыбэрэ дызэкIэлъыкIуэу зэрыщытам шэч хэлъкъым. Абыхэм щыгъуэ Мейкъуапэ узэрыдыхьэу япэ узыхуэза уи цIыхугъэр, сэлам-чэлам нэужьхэм, занщIэу къоупщIырт: «Исхьэкъ флъэгъуа?» — жиIэрти.
Абы къикIыр гурыIуэгъуэщ: Исхьэкъ ухуэзэмэ, абы зэфIимыхыфынрэ къыпхуимыщIэфынрэ щымыIэу арат. Зи зэманыр апхуэдизу зэпэубыда, щхьэIэтыпIэ зимыIэ (апхуэдэу щымытамэ, абы тхылъи 150-м нэс къыхудэгъэкIрэт?!) тхакIуэ, IэнатIэ Iэджэ зезыхьэ, жылагъуэ лэжьыгъэхэри зыгъэзащIэ ди ныбжьэгъум псоми закъыдигъахуэрти ущIэкIуа Iуэхур пхузэфIигъэкIырт. Литературэм, лъэпкъ проблемэхэм ятеухуауэ псалъэмакъ щхьэпэхэр къыбдригъэкIуэкIырт. Я деж уишэу и щхьэгъусэ телъыджэм и шыгъупIастэ умышхауи къалэм укъыдигъэкIыжынутэкъым. Аркъудейкъым: «Фызытехьэжыну гъуэгум и кIыхьагъыр сэ фIыуэ сощIэ», — жиIэнти, гъуэмылэншэуи укъригъэжьэжынтэкъым.
Пэж дыдэу, абы фIыуэ ещIэ Мейкъуапэрэ Налшыкрэ яку дэлъ гъуэгум и кIыхьагъыр: езыр гущхьэIыгъыуи (псом хуэмыдэу щынэхъ щIалэм щыгъуэ) е и шофёрым зыкъригъашэури ар ди деж къэкIуэрейт — лъагъунлъагъу къудейуи, ди тхакIуэхэм я юбилейхэм хэтын папщIи. Апхуэдэ щхьэкIэ километр 1000-м нэблагъэ зэпызычыну гъуэгу техьэнкIэ хъунур адыгэ тхакIуэу хъуар дызыгъэныбжьэгъу, дэри пщIэ зыхуэтщI, КIэрашэ Темботрэ КIыщокъуэ Алимрэ я гъукIэгъэсэн, я цIыхугъэ лъагэу щытахэмкIи, я талантымкIи абыхэм ядэплъейуэ, я гъуэгум пызыщэу зи илъэс пщIейр къезыхьэлIа си ныбжьэгъу нэхъыжь МэшбащIэ Исхьэкъ и илъэсищэ юбилейри щигъэлъапIэкIэ езым дэ къытхуищI гулъытэм хуэдэ зэригъуэтыжыр зылъагъунухэм я насыпщи, абы хэмынынхэм ящыщ Тхьэм дищI.
ЕЛГЪЭР Кашиф,
Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ.
Ныбжьэгъухэм я псалъэ
Щыхьэт сытохъуэ
УСАКIУЭ псалъэр гупсысэ куу зыхэлъ Псалъэшхуэщ. Ар щIэбгъэщIэрэщIэни щыIэкъым. Ар уэри фIыуэ уощIэ, Исхьэкъ. Дауи, уэ езыми къыбгуроIуэж узэрыусакIуэр. Сэри абы щыхьэт сытохъуэ. Ауэ, сэ сыщынэхъыжькIэ, а Псалъэм щIызогъу: уэ уусакIуэшхуэщ, гу губзыгъэ зи бгъэм къыщеуэ уусакIуэ телъыджэщ. Кавказым и усакIуэ нэхъ ин дыдэхэм уащыщщ.
КУЛИЕВ Къайсын. 1981 гъэ
Къалэн лъапIэ
ИСХЬЭКЪ и усыгъэ тхылъхэм укъыщеджэкIэ уи нэгу къыщIохьэ абы и къуажэгъу Iущхэм я дунейр, я псэукIэ-щыIэкIэхэр, я хьэл-щэнхэр. Къыпщохъу абыхэм урахьэщIэу, урапсэлъэгъуу. Усыгъэм и къалэн нэхъ лъапIэу хъуар гъэзэщIа щохъу Исхьэкъ и тхыгъэхэм — Iуэхур апхуэдэу щIыщытыр си ныбжьэгъу МэшбащIэр усакIуэ нэсщи аращ.
РОЖДЕСТВЕНСКИЙ Роберт.1981 гъэ
АдыгэлI нэс
МЭШБАЩIЭМ и усэхэр сыт щыгъуи узыгъэпIейтейщ. Ахэр зи IэдакъэщIэкIыр зи акъылыр тIыса, дуней и пIалъэ зыщIэ адыгэлI нэсщ. УсакIуэшхуэщ. Куэдым зэрыжаIэщи, Исхьэкъ и усыгъэхэм я тегъэщIапIэр и лъэпкъ тхыдэращ. А тхыдэм и пэжырщ абы и усэхэр псэ быдэ, удэзыхьэх зыщIыр, езы усакIуэм пщIэрэ щIыхьрэ къыхуэзыхьыр.
ДАНГУЛОВ Саввэ. 1971 гъэ
Шэч къытесхьэркъым
ЗЫМИ ШЭЧ къытрихьэну къыщIэкIынкъым МэшбащIэ Исхьэкъ зэчий ин зыбгъэдэлъ усакIуэшхуэу зэрыщытым. Дауи, аращ абы псалъэ гуапэ куэд щIыхужаIэри, дяпэкIи нэхъыбэж щIыхужаIэнури. Ар адыгэ усыгъэм и зэфIэкIым зезыгъэузэщI, зыгъэбжьыфIэ усакIуэшхуэщ.
ИВАНОВ Всеволод.1971 гъэ
Щхьэщэхуж къуажэ школым и егъэджакIуэхэмрэ еджакIуэхэмрэ. МэшбащIэ Исхьэкъ ижьымкIэ етIуанэу щысщ. 1947 гъэ, гъатхэпэм и 20
Адыгэ АО-м и унафэщI Бэрзэдж Нухь тхакIуэхэу КIэрашэ Тембот, Куэстэнэ Дмитрий, МэшбащIэ Исхьэкъ сымэ йопсалъэ. 1980 гъэ
Илъэс куэд щIауэ МэшбащIэ Исхьэкъ и ныбжьэгъуфIщ урыс тхакIуэ цIэрыIуэхэу Лихоносов Викторрэ Распутин Валентинрэ. 1996 гъэ
ФIыщIэ жыг
ИУЖЬРЕЙ илъэсипщIхэм МэшбащIэ Исхьэкъ прозэм, псом хуэмыдэу роман жанрым псэ хьэлэлкIэ хуолажьэ. АбыкIэ и цIэр фIыкIэ жыжьэу щигъэIуащ. Адыгэ тхыдэм и лъэхъэнэ зыбжанэми тритхыхьащ роман щхьэхуэхэр, сэтей къищIащ цIыху щэджащэ зыкъомым я гъащIэр, ди нэгум къыщIигъэувэжащ зэман зэхуэмыдэхэм щыIа псэукIэр. IутIыж Борисрэ МэшбащIэ Исхьэкъ-рэ зыгуэркIэ зэщхьщ. Борис и трагедиехэмкIэ адыгэхэм я тхыдэм и лъэхъэнэ хьэлъэхэр щызэфIигъэувэ-жащ театр сценэм, МэшбащIэ Исхьэкъ нэгъуэщI жанркIэ хузэфIэкIащ ди тхыдэм адыгэм и мызакъуэу, нэгъуэщI лъэпкъхэри иригъэгупсысын, гу лъаригъэтэн къытлъыса гуауэ куэдым. Аращ и щхьэусыгъуэр Исхьэкъ и романхэр адыгэбзэкIи урысыбзэкIи зэкIэлъхьэужьу къыщIыдигъэкIым.
МэшбащIэм нэхъ гуащIафIэ тха-кIуэ къыщыгъуэтыгъуейщ Адыгей-ми, Къэбэрдей-Балъкъэрми, Къэрэшей-Шэрджэсми, ди гъунэгъу республикэхэми. Апхуэдиз роман иужьрей илъэс щэщIрэ тхум (тхакIуэм и япэрей роман «Ягъеижам пэплъэжхэркъым» зыфIищар 1966 гъэм итхащ, абы къыкIэлъыкIуащ: «ЦIыхур тIэу къалъхуркъым» — 1968; «Нэхущ лъагъуэхэр» — 1971; «Илъэс уаехэр» — 1973; «Бзиикъуэ зауэ» — 1976; «Гуащэней», «ФIы щIэи, псым хэдзэ», «Мывэ щхьэл», «Хъан-Джэрий», «Ридадэ», н.) зи Iэдакъэ къыщIэкIа сщIэркъым. Я куэдагъым и закъуэкъым, атIэ ахэр Iэзэу «историзм» жыхуаIэ Iэмалым тету, фIэщхъуныгъэ хэлъу зэрытхам папщIэ фIыщIэ жыг хухэпсэ хъунущ тхакIуэшхуэм.
МэшбащIэм и романхэм щIэныгъэлI куэд тетхыхьащ, абыхэм хуа-гъэфэщащ саугъэт лъапIэхэри, хужаIащ псалъэ дахэ Iэджи. Сэ зи гугъу сщIынур абы и усэхэрщ, лирикэ жанрым и жыпхъэм итхэрщ. Куэд щIауэ Исхьэкъ поэзиер тIэкIу «IэщIыб ищIами», ар литературэм зэрыхыхьар, и цIэр фIыкIэ къраIуэу зэрыщытар и лирикэмкIэщ. Пэжщ, Исхьэкъ и поэзием щымащIэкъым эпосыр зи лъабжьэ усэхэри поэмэхэри. Уеблэмэ усакIуэм и япэрей поэмэ «ЦIыху лъэщхэр» (ар и фIэщыгъэцIэ хъуащ и япэрей тхылъми) эпикэр щытопщэ, ауэ лирикэм и хьэли дыболъагъу.
Сэ сызэреплъымкIэ, МэшбащIэм и творчествэм, усэми прозэми щытопщэ эпикэр, ауэ лирикэм дежи и зэфIэкI къыщегъэлъагъуэ. Лирикэр драмэми эпосми къащхьэщокI къигъэсэбэп IэмалхэмкIэ, зытепсэлъыхь Iуэхур къызэригъэлъагъуэмкIэ. Абы и дежкIэ нэхъыщхьэр усакIуэм и щхьэзакъуэ гурыщIэрщ, и гур зыгъэпIейтейрщ. Мы жанрым и дежкIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ усакIуэм и шыфэлIыфэм. КIыщокъуэ Алим и усэ «Дамыгъэ» жыхуиIэм фIы дыдэу къыщигъэлъэгъуащ зи гугъу тщIыр. УсакIуэм и цIэр дамыгъэ яхуохъу усэхэм, шым трагъауэм хуэдэу. Алим тегузэвыхьу жеIэ: «Си усэшыхэу си дамыгъэ зытеслъхъахэм къахьыфыну пIэрэ шууейхэм я деж фIыщIэ?». МэшбащIэ Исхьэкъ и дамыгъэ зытет усэ куэдым къалэжьащ адыгэхэм я лъагъуныгъэрэ я щIыхьрэ. Абыхэм яхэтщ «макъамэм шэсу» уэрэд цIэрыIуэ хъуахэри. Хэт нобэ зымыщIэр «Адыгэхэр» жыхуиIэ усэр? Мы усэ закъуэм деж Исхьэкъ адыгэхэм я лъэпкъ щэныр, я хабзэ дахэр, я лIыгъэр, псом хуэмыдэу зэрыхьэлэлыр, я гур зэрызэIухар къыщигъэлъэгъуэн хузэфIэкIащ. УсакIуэм сюжет хьэлэмэт къигъуэтащ. Ар «мы-адыгэ гуэрым» дэуэршэр хуэдэурэ, адыгэхэм ятопсэлъыхь, «ирожэ» тхыдэм, хабзэ щыIахэмрэ щымыIэжхэмрэ къретхэкI. ИкIэ дыдэ строфам деж щыжеIэ: «Иджы фоч щагъауэр нысэишыжым дежщ», «сабийр къагъэхъур, гъуэгу трагъэувэр», «цIыху хуэдэ щыт» жраIэурэ.
НэгъуэщI усэ куэдми МэшбащIэм гупсысэ куу къыщегъэлъагъуэ, пса-лъэ къызэрыгуэкIхэр къигъэсэбэпурэ, абыхэмкIэ образ щIэщыгъуэ иухуэурэ. Япэрей и усэ тхылъ «Си дуней» (1957) зыфIищам къыщыщIэдзауэ МэшбащIэм и усэхэм а хабзэр къадогъуэгурыкIуэ. УсакIуэм и пэ ита КIыщокъуэ Алим, Гамзатов Расул, Кулиев Къайсын сымэ философие зыщIэлъ лирикэм зрапщытауэ щытащ 60 — 70 гъэхэм. Абыхэм образ гъэщIэгъуэнхэр къагъэщIащ икIи символ мыхьэнэ иратащ бгы, шу, мывэ, сэшхуэ, шы, фоч псалъэхэм. Зыгуэрхэм я тхылъхэм цIэ яхуэхъуащ ахэр: «Iэсят и мывэ» (Уэхъутэ Абдулыхь), «Мывэ хуабэ» (КIыщокъуэ Алим), «Мывэ уIа» (Кулиев Къайсын), н. КIыщокъуэ Алим шымрэ шумрэ гъуэзэджэу къыщигъэсэбэпащ и усэхэм.
МэшбащIэр абыхэм я гъуэгу теувакъым, ауэ абыи къигъэсэбэпащ адыгэм я нэпкъыжьэ зытелъ хьэпшыпхэр, псалъэхэр. Псом япэ къиIуапхъэщ мыхьэнэшхуэ зиIэ «гъуэгу» псалъэр. КъыкIэлъыкIуэу «Адыгэ фащэр», «ЛъагапIэр», «ЩIыгу хъурейр».
Адыгэм и гъащIэм деж, и гупсысэкIэм, и псэукIэ-щытыкIэ философием щIыпIэшхуэ щеубыд гъуэгум. ЦIыхум лъэтеувэ щыхуащIым деж хеш езым и лъагъуэ, къыдокIуэтейри — и гъуэгу къыщелъыхъуэ гъащIэм. ЗекIуэ хабзэм гъуэгу куэдыкIей иригъэкIурт адыгэлIым. МэшбащIэми езым и гъуэгу щыпхишащ поэзием. «Гъуэгухэр» жыхуиIэ усэм деж «Псэ хелъхьэ» гъуэгум, цIыхум и хьэл-щэн ирет. Гъуэгу зэщхь теткъым дунейм, абы яхэтщ «гъуэгу щабэ», «гъуэгу шынэкъэрабгъэ», «гъуэгу пщтыр», «гъуэгу нэф», «гъуэгу нэ жан». Языныкъуэм я къыщIэдзапIэщ гъуэгур, адрейхэм я ухыгъэщ. МэшбащIэм и усэ гъуэгум гу лъитащ урыс усакIуэ Iэзэ Рождественский Роберт: «Много дорог в поэзии Исхака Машбаша. Дорог медленных, будто сумерки, и стремительных, будто солнечные лучи. Это дороги поэзии, дороги Исхака Машбаша». А псалъэ пэжхэм сэ щIызгъуну сыхуейщ: МэшбащIэм и гъуэгум и закъуэ теткъым. Абы щызэхуозэ езым и гупсысэмрэ къызыхэкIа адыгэ лъэпкъым и Iуэху еплъыкIэмрэ. Аращ ар адыгэ усакIуэ нэс зыщIри. И усэхэм я фIэщыгъэцIэми къагъэлъагъуэ абыхэм лъэпкъ дамыгъэ зэрателъыр. Адыгэ къафэ къэс Исхьэкъ хуиусащ усэ щхьэхуэ: «Ислъэмей», «Удж», «ЗэхуэкIуэ», «Хэгъэлъэт». Мы къафэхэмкIэ лъагъуныгъэ гурыщIэ дахэр, адыгэм я нэмыс лъагэр сэтей къещI. «И Iыхьэ лъысащ» пшынауэми, щхьэхуэу хуитхащ абыи усэ хьэлэмэт.
Адыгэ гъащIэм, ди лъэпкъ гупсысэм, ди хьэл-щэным зи творчествэр нэрылъагъуу пыщIа тхакIуэ, усакIуэ КIэрашэ Тембот, ЩоджэнцIыкIу Алий, КIыщокъуэ Алим сымэ ябгъэдэбгъэувэ хъунущ МэшбащIэ Исхьэкъи. Абыхэм яхузэфIэкIащ адрей лъэпкъхэм яхэмыгъуащэу ди хъугъуэфIыгъуэхэр, хабзэр, дуней тетыкIэр литературэм и Iэмал нэхъыщхьэ образхэмкIэ къагъэлъэгъуэн. Абы и зы щапхъэу иджыри къэтхьынщ адыгэ фащэм МэшбащIэм хуитха усэр (урысыбзэкIэ зэреджэр «Черкеска»-щ). Мы усэр хэбдзын хэмылъу усакIуэм «ибзащ» икIи «идащ», игъэщIэрэщIащ зэгъэпщэныгъэ щIэщыгъуэрэ эпитет хуэфащэхэмкIэ. Адыгэ шумрэ цеймрэ зокIу. Шыгъажэм деж «цей хужьыр бзум хуэдэу мэлъатэ», ар къатож и хьэрхуэрэгъухэм, «хужьщ уэсым хуэдэу». Фащэмрэ шумрэ «жьыбгъэмрэ мафIэмрэ хуэдэу зэкIэлъоуэ». Цейр дахэ хъун щхьэкIэ къуажэ хъыджэбзхэм «къыхадыкIащ уафэмрэ нэхулъэмрэ», адыгэлIым шэ къытемы-хуэн папщIэ, «хьэзырхэр шыпсэм къыхахащ», «дыпIэхэр ягъэщIэрэщIащ бгым дэкI лъагъуэ цIыкIухэмкIэ». Мыбдеж къыжыIэпхъэщ уры-сыбзэкIэ усэр зэзыдзэкIа Твороговэ Валентинэ (абы Исхьэкъ и усэ куэд зэридзэкIащ) и лэжьыгъэр къызэрехъулIар. Усэм и гупсысэ нэхъыщхьэр ди пащхьэм кърилъхьэн хузэфIэ-кIащ мыпхуэдэу: «… И хоть по мне черкеска сшита, всему Кавказу подошла». Зы псалъэухакIэ усакIуэми зэдзэкIакIуэми гупсысэ куу къагъэлъэгъуащ — адыгэр нэгъуэщI лъэпкъхэм сыт щыгъуи фIыкIэ ядэгуашэу зэрыщытар.
Исхьэкъ и лирикэр нэхущ, ар гъэнщIащ къызэрыгуэкI псалъэхэмкIэ, ауэ абыхэм щIегъэувэ зэман бзаджэм IэщIыб ищI гурыIуэгъуэхэр: хьэлэлагъыр, цIыхугъэр, адыгагъэр, гущIэгъур, ныбжьэгъугъэр.
1979 гъэм МэшбащIэ Исхьэкъ урысыбзэкIэ къыдигъэкIа усэ тхылъ («Щедрое солнце полудня») тыгъэ къысхуищIам мыпхуэдэу къысхутритхат: «И ждёт Земля добра и удивленья. От всех живущих. И она права». Мыр езым и зы усэм къыхихыжа сатырщ. Сыт хэбдзын! Гуапагъэ куэд хэлъщ МэшбащIэ Исхьэкъ и усэхэми романхэми. ЩIыгум и закъуэкъым а гуапагъэм ежьэр. ЦIыхум и «псыхуэлIэ» зэи икIынукъым фIым, дахагъэм, лъагъуныгъэм ятеухуауэ. Абы илъэс куэд щIауэ толажьэ Исхьэкъ. Емызэшыжу ди пащхьэ кърелъхьэ умыгъэщIэгъуэн пхузэфIэмыкIын тхыгъэхэр.
ЗылI хузэфIэмыкIын хэлъхьэныгъэ хуищIащ МэшбащIэ Исхьэкъ ди литературэм. ЦIыхум зигъэпсэхуну щыхуит ныбжьми фIыуэ фIэкIащ, ауэ зэш имыщIэу лъэпкъым хуолажьэ. И унэцIэми къеIуатэ абы и адэжьхэм «мэш куэд, мэш бэв» къалэжьу зэрыщытар. Арагъэнщ абы узыншагъи талант гъуэзэджи щIиIэр, псэемыблэж зыщIыр. Сохъуэхъу куэдрэ дяпэ итыну!
БАКIУУ Хъанджэрий,
филологие щIэныгъэхэм я доктор.
Зыми пэзмыщI
Илъэс куэд щIащ сэ МэшбащIэ Исхьэкъ ныбжьэгъу сызэрыхуэхъурэ. ЗекIуэ и вакъэ лажьэркъым жыхуаIэу, си напщIэм телъ а ныбжьэгъугъэр къыздисхауэ щытар КъуэкIыпIэ Гъунэгъум щызэпысча гъуэгуанэхэрат: 1969 гъэм туристхэм срагъусэу Сириемрэ Ливанымрэ сыкIуат. Абы щыгъуэ сэ илъэс тIощIрэ щырэ сыхъуу арат, а зекIуэм и фIыгъэкIэ къэзгъуэта си ныбжьэгъур сэ нэхърэ илъэс 16-кIэ нэхъыжьт. Ауэ, нэхъыжьыфIти, сигъэныбжьэгъуу, сигъэгушхуэу сызригъэгъусащ. Апхуэдэу щIэхъуар зыкъомкIэ елъытагъэнт ди Iуэху еплъыкIэхэр зэрызэтехуэм, хэхэс гъащIэр натIэ зыхуэхъуа ди лъэпкъэгъухэм ехьэлIауэ къыдэфыкI узхэмкIи дызэрызэщхьым.
Дэнэ щIыпIэ дыкъыщыхутами, дэ къэтлъыхъуэр 1763 — 1864 гъэхэм екIуэкIа Урыс-Кавказ зауэжьым и зэранкIэ зи лъахэр къэзыбгынэу хэхэс псэукIэ бзаджэр зыгъэва ди лъэпкъэгъухэм я щIэблэхэрат. ИкIи къэдгъуэтырт апхуэдэхэр. Ауэ…
Адэжьхэм я хэкум ирамыгъэзэгъа ди лъэпкъэгъу насыпыншэхэм а хамэ щIыпIэхэми псэупIэ щратыртэкъым: 1967 гъэм израилыдзэхэр къызытеуа щIыпIэхэр адыгэхэм нэхъыбэу хэщIапIэ ящIа куейхэрати, мо тхьэмыщкIэ къомым, я щхьэр щIахьэри, адэ-мыдэкIэ егъэзыпIэ щащIат. Мис ахэр къэгъуэтыгъуафIэтэкъым. Ауэ абыхэм захуэдмыгъазэу ди гум тхутегъэхуэнутэкъыми, дымыщхьэхыу къэтлъыхъуэрт ахэр. Псом хуэмыдэу темыпыIэжыр, емызэшыжыр усакIуэ МэшбащIэ Исхьэкът. Адыгэхэм я щхьэм кърикIуа насыпыншагъым теухуауэ сэри ди гъусэхэми дымыщIэ куэдым щыгъуазэт ар. А хъыбар гуауэхэм дыщIигъэдэIуу сыхьэт бжыгъэкIэ дыщигъэсырт. Дызыхуэза ди лъэпкъэгъухэм къыджаIэхэр и дэфтэрым иритхэрт, ахэр зи тегъэщIапIэрэ гущIэм зыкъыдэзыгъазэ усэщIэхэм дригъэдаIуэрт нэхъ иужькIэ.
Сириемрэ Ливанымрэ дыкъикIыжа нэужь, МэшбащIэр куэдрэ ялъыгъуэзащ унафэщIышхуэхэм. Зыхуейр лIот? ХамэщIым щыпсэу адыгэхэм я дунейр зэрыкIыфIыр яжриIэу, абыхэм зыгуэркIэ защIэгъэкъуэн зэрыхуеймкIэ лъаIуэу арат. Ауэ «уи мыIуэху зумыхуэ» къыжраIэ мыхъумэ, къапих щыIэтэкъым. «Зи мыIуэху зезыхуэ» усакIуэм хузэфIэкIрати, тIысырти, усэбзэкIэ и щхьэм хуэтхьэусыхэжырт, адыгэхэм я тхыдэр лъабжьэ зыхуищI усэ уахътыншэхэр итхырт. Абдежхэращ дунейм къыщытехьар нобэ ди лъэпкъэгъуу хъуам яIурылъ «Адыгэхэр» уэрэд цIэрыIуэр къызытращIыкIа усэр.
Илъэс плIыщIрэ бгъурэ хъуащ си ныбжьэгъу нэхъыжьымрэ сэрэ дызэрызэрыцIыхури, абы адыгагъэу, цIыхугъэу дэслъагъур сэркIэ щапхъэфIщ, ауэ Исхьэкъ ещхь хъугъуафIэкъым, псом япэрауэ, и талантышхуэмкIэ, итIанэ — и дуней тетыкIэ дахэмкIэ. Абыхэм щIэхъуэпсын, Исхьэкъ удэплъейуэ псэун хуейуэ аращи…
2006 гъэм Истамбыл щекIуэкIырт Дунейпсо Адыгэ Хасэм и VII Зэхуэсышхуэр. Дауи, МэшбащIэ Исхьэкъи абы кърихьэлIат. Гухэхъуэт а Лъэпкъ Хасэшхуэм литературэмкIэ игъэува саугъэт лъапIэр си ныбжьэгъу нэхъыжь МэшбащIэм и роман телъыджэхэм папщIэ къызэрыратыр плъагъуныр. Апхуэдэ гуфIэгъуэ куэд си нэгу щIигъэкIащ Адыгэ Республикэми, Къэбэрдей-Балъкъэрми, Къэрэшей-Шэрджэсми я цIыхубэ тхакIуэ, РСФСР-ми СССР-ми я Къэрал саугъэтхэр зыхуагъэфэща си ныбжьэгъу нэхъыжь МэшбащIэ Исхьэкъ. Абыхэм я закъуэкъым Исхьэкъ адыгэхэр дызэригъэгуфIэр, дызэригъэгушхуэр — Хэку литературэм хуищIа хэлъхьэныгъэ инхэм папщIэ, МэшбащIэм къратащ къэрал дамыгъэ лъапIэ куэд, Адыгэ Республикэми Краснодар щIыналъэми къыхуагъэфэщащ цIыхушхуэхэр зэрагъэпажэу яIэ дамыгъэ нэхъ лъапIэ дыдэхэр.
Жылагъуэ лэжьыгъэм жыджэру зэрыхэтыр, ди къэралым щыпсэу лъэпкъхэм я зэныбжьэгъугъэр, мамырыгъэр гъэбыдэным псэемыблэжу зэрыбгъэдэтыр къалъытэри, МэшбащIэ Исхьэкъ къыхуагъэфэщащ «Мамырыгъэм щIэбэн» дыщэ медалыр, Урысей лъэпкъ фондым и «Жылагъуэм зэригъэлъапIэ» дыщэ щIыхь нагъы-щэр.
Дауи, мис а псори къалъытащ абы Мейкъуапэ къалэм щIыхь зиIэ и гражданин цIэр къыщыфIащми.
Дунейпсо гражданин цIэр къыпфIащыну пхуэфащэщи, ари къыплъагъэсауэ Тхьэм дигъэлъагъу, си ныбжьэгъу нэхъыжьыфI Исхьэкъ!
ХЬЭФIЫЦIЭ Мухьэмэд,
УФ-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, КъБР-м,
Адыгэ Республикэм, КъШР-м щIыхь зиIэ я журналист.
