ЩIэныгъэлI цIэрыIуэ, цIыху щыпкъэ Иуан Пётр
ДифI догъэлъапIэ
Лъэпкъ узэщIакIуэхэм ящыщ
Дэтхэнэ лъэпкъри щIохъуэпс и цIэр зыIэтын, фIыкIэ зыгъэIун цIыху къахэкIыну. Адыгэхэм ди насып къихьри, дызэрыгушхуэн цIыху щэджащэ куэд ди щIыгум къихъуащ. Апхуэдэхэм ящыщщ щIэныгъэлI цIэрыIуэ, жылагъуэ лэжьакIуэ IэкIуэлъакIуэ, лIыгъэшхуэрэ хабзэрэ зыхэлъ Иуан Пётр Мацэ и къуэр. ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием и Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ центрым и къызэгъэпэщакIуэ икIи абы и унафэщI, Къэбэрдей-Балъкъэрым Информатикэмрэ щIыналъэ управленэмкIэ и институтым и щIэныгъэ унафэщI, техникэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор Иуаныр лъэпкъ щIэныгъэм зегъэузэщIыным къаруушхуэ езыхьэлIахэм ящыщщ.
Иуаныр 1942 гъэм накъыгъэм и 15-м Старэ Шэрэдж къуажэм къыщалъхуащ. И сабиигъуэр Хэку зауэшхуэм и илъэсхэм хиубыдэу, а лъэхъэнэм пыщIауэ щыта бэлыхьхэр, езым хуэдэ цIыкIу куэдым ещхьу, зыхищIами, дунейр фIэIэфу, дыкъэзыухъуреихь псори и щIэщыгъуэу къэтэджащ ар. Пётр зэрыжиIэмкIэ, апхуэдэу къызэрыхъуар, дауи, я фIыщIэщ и адэ Мацэрэ и анэ Гуащэрэ. Зэщхьэгъусэхэм я унагъуэшхуэм я сабий еянэт ар. И анэкъилъхухэр балигъ хъуауэ дунейм къытехьами, сабий кIасэр ягъэсэхъуакъым, атIэ, адрейхэми хуэдэу, унагъуэкIэ къалэн гуэрхэр иIэрэ ар гъэзэщIэным жэуаплыныгъэ хэлъу бгъэдыхьэущ зэрагъэсар.
— Ди унагъуэшхуэм къыдита фIыгъуэхэм ящыщщ ди лъэпкъ хабзэр, адыгэ нэмысыр тхэлъу дыкъэтэджыныр, лэжьыгъэм къыпимыкIуэтыныр, лъэпощхьэпохэр къызэнэкIыныр. Абыхэм дыщIапIыкIащ цIыху зэхущытыкIэ и лъэныкъуэкIэ гъащIэ щапхъэ тхуэхъуа ди адэ-анэм. Согупсысыжри, абыхэм хуэдэу гъэса, шыIэныгъэ, хабзэ, пщIэ зыхэлъ щымыIэми ярейт, — и сабиигъуэр игу къегъэкIыж Иуаным. — Си зыужьыныгъэкIэ, акъылым къызэщIиубыдэ къэухькIэ, жыпIэнурамэ, гъуэгугъэлъагъуэ схуэхъуар ди Тхьэр, дыкъэзыухъуреихь щIыуэпсыр, езы дунейр арауэ къыщIэкIынщ. Зыми къызжиIакъым фIыуэ еджэн хуейуэ, зы лъагапIэ гуэрхэм сыхущIэкъун хуейуэ, Iэмал имыIэу щIэныгъэлI, IэщIагъэлI сыхъун хуейуэ – сызэригугъэмкIэ, апхуэдэ нэхъуеиншагъэр цIыхум къыдалъху (е къыдалъхуркъым). Уеблэмэ школым сызэрыщIэтIысхьар ди дейхэм къыщащIар абы сыкIуэу зезгъэтха нэужьщ.
Зи анэр гъэфIэгъыцIэу «ПIытIэкIэ» зэджэу къэхъуа щIалэ цIыкIум ипэжыпIэкIэ и цIэ дыдэр Заурбэчт, арщхьэкIэ абы емыса сабийм и цIэ-унэцIэмкIэ школым къыщыщеупщIым жиIащ Иуан Мацэ зэрикъуэр, и анэри «ПIытIэкIэ» къызэреджэр. Абдеж къыщыщIидзэри, япэщIыкIэ «Петя» хъуащ, иужькIэ «Пётр»-м хуэкIуащ. Ноби ар куэдым къызэрацIыхур апхуэдэущ.
Курыт школым фIы дыдэу щеджащ Иуаныр. Еджэным нэмыщI, школым щекIуэкI нэгъуэщI сыт хуэдэ IуэхухэмкIи щыпэрытт. И ныбжьхэм я деж пщIэ щыщиIэти, Иуаным къыхилъхьэ сыт хуэдэ жэрдэмри абыхэм къыдаIыгъырт. Апхуэдэу «Тимуррэ абы и гупымрэ» фильмым еплъа нэужь, а зэгухьэныгъэ цIыкIум хуэдэ я жылэм къыщызэригъэпэщат абы икIи зи ныбжь хэкIуэтахэм ядэIэпыкъуурэ псапэ зыпылъ лэжьыгъэ куэд зэфIихащ.
ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 50 — 60 гъэхэм ди къэралым и дэнэ щIыпIи къыщежьат школ производственнэ бригадэхэр. Старэ Шэрэдж жылэм 1958 гъэм къыщызэрагъэпэща апхуэдэ ныбжьыщIэ гупым я пашэу щытащ Пётр, ехъулIэныгъэхэр яIэу колхоз губгъуэм щылэжьащ. ШколакIуэхэм зэрахьа нартыху гектар 30-м гъавэ бэв къызэрытрахам папщIэ, колхоз правленэм къыбгъэдэкI сыхьэти тыгъэ къыхуащIат. КъинэмыщIауэ, школым и пионер, комсомол зэгухьэныгъэхэм я унафэщIу екIуэкIащ.
Иуаныр хуабжьу дихьэхырт спортымрэ физкультурэмрэ. Атлетикэ псынщIэр, хьэлъэр, бэнэкIэ хуитыр зыхилъхьэ щымыIэу фIэфIт. АбыкIэ спортымкIэ мастер хъуауэ щытащ ар.
Зэджэ предметхэм ящыщу Пётр нэхъыбэу дэзыхьэхыр физикэмрэ математикэмрэти, а щIэныгъэхэм нэхъ куууэ хуеджэн мурадкIэ 1959 гъэм щIэтIысхьащ КъБКъУ-м математикэмкIэ и факультетым.
— ЩIэныгъэхэм я пащтыхь гуащэ есэпыр сыт хуэдэ зэмани апхуэдэу къонэж. Иджыри сыстуденту сэ мурад сщIащ си гъащIэр щIэныгъэ-къэхутэныгъэ Iуэхухэм хуэзгъэпсыну, — студент илъэсхэм топсэлъыхь Пётр. — А лъэхъэнэм сыдихьэхащ Совет Союзым «щIэныгъэ нэпцIу» илъэс куэдкIэ къыщалъыта кибернетикэм. А щIэныгъэм зегъэужьыным нэхъыбэу щелэжьыр Киевт, елэжьри академик цIэрыIуэ Глушков Викторт. Къэзгъуэтри сэр-сэру зджауэ щытащ а еджагъэшхуэм и «Цифровой автоматхэм я синтезыр» тхылъ гъэщIэгъуэныр, нэгъуэщIхэри. Кибернетикэм, компьютер технологием я зэфIэкIышхуэхэм, абыхэм я къэкIуэну лъэщым зэуэ дихьэха сэ зыкIи сыкъыпхуэгъэувыIэжынутэкъым — абыхэм куууэ сызэрыхуеджэнур си гурылъ быдэт.
КъБКъУ-р ехъулIэныгъэкIэ къэзыуха щIалэщIэр ерыщу яужь ихьащ и мурадыр зэрызригъэхъулIэным. Илъэс куэд и пэкIэ, и сабиигъуэу, тегушхуэу и закъуэ школым зэрыщIэтIысхьам хуэдэу, щIэныгъэм хуэнэхъуеиншэ адыгэ щIалэр къыщыщIидзащ Украинэм ЩIэныгъэхэмкIэ и Академием КибернетикэмкIэ и институтым и бжэIупэм. Ди къэрал псом щыщу IэщIагъэлI ныбжьыщIэ нэхъыфI дыдэхэрат абы и аспирантурэм щIэтIысхьэфыр, сыту жыпIэмэ, абы щызрагъэгъуэт щIэныгъэ лъагэр дунейпсо мардэм къитIасэу, дунейпсо утыку уизышэфу щытти. Тхьэм фIыуэ къилъэгъуа щIалэщIэм абдежми къехъулIащ и хъуэпсапIэр: 1965 гъэм ар хъуащ зи гугъу тщIы институтым и аспирант. Академик Глушковыр и унафэщIу къэхутэныгъэ хьэлэмэт куэд иригъэкIуэкIащ, щIэныгъэ статья зыбжанэ итхащ, ахэр и лъабжьэу игъэхьэзыращ и кандидат лэжьыгъэри. А диссертацэр 1972 гъэм ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкIащ икIи физико-математикэ щIэныгъэхэм я кандидат цIэр къыфIащащ.
ЩIэныгъэлI щIалэр яфIэфIу къагъэнэжат КибернетикэмкIэ институтым, арщхьэкIэ щалъхуа щIыналъэр зи гум имыкI хэкупсэ нэсым нэхъ къищтэрт и зэфIэкIхэр и хэку цIыкIум и зыужьыныгъэм хуигъэлажьэмэ. Киев илъэсищкIэ щылэжьа нэужь, абы Къэбэрдей-Балъкъэрым къигъэзэжащ икIи компьютер программированиемкIэ, кибернетикэмкIэ егъэджакIуэу КъБКъУ-м уващ. Куэд дэмыкIыу республикэм къыщызэIуахащ Вычислительнэ центр. Абы и унафэщIу щытыныр хуагъэфэщащ зэфIэкI лъагэ зыбгъэдэлъ щIэныгъэлIым. Ар зи пашэ гупым щIэныгъэр хуагъэлэжьащ цIыхубэ хозяйствэр автоматизированнэ Iуэху зехьэкIэхэм хуэгъэкIуэным, апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэм экономикэ хъерышхуэ къызэрыпэкIуэр наIуэ къащIу. Ди республикэм япэ дыдэу къыщызэрагъэпэща апхуэдэ IэнатIэм къихьа къэралпсо ехъулIэныгъэхэм папщIэ, СССР-м и Министрхэм я Советым и ЩIыхь Тхылъыр къыхуагъэфэщауэ щытащ Иуан Пётр.
Компьютер технологиехэр студентхэм шэщIауэ яджыным Пётр елIэлIащ къыкIэлъыкIуэ илъэсхэм. Къэбэрдей-Балъкъэр мэкъумэш институтым (иджы университетым) зэрабж техникэмрэ автоматизацэмкIэ и кафедрэм и унафэщIу, «АСУ Севкавагропром» Кавказ Ищхъэрэ щIэныгъэ-производственнэ зэгухьэныгъэм и пашэу щыту, а унэтIыныгъэм ехьэлIауэ щIэ куэд къиугъуеящ. Зэман кIыхькIэ иригъэкIуэкIа апхуэдэ къэхутэныгъэ хьэлэмэтхэр лъабжьэ зыхуищIа, щIэныгъэлI пажэ куэдым гунэс ящыхъуа и доктор диссертацэр Иуаным утыку къыщрихьар 1986 гъэрщ. А лэжьыгъэ купщIафIэри Иуаным апхуэдэу щыпхигъэкIащ УССР-м и АН-м КибернетикэмкIэ и институтым, техникэ щIэныгъэ-хэм я доктор цIэр къыфIащу. 1989 гъэм абы къыфIащащ профессор цIэр.
ЦIыхугъэ лъагэ зыхэлъ щIэныгъэлIыр жылагъуэ Iуэхухэми дапщэщи хуэжыджэрщ. 1990 гъэм ар хахауэ щытащ КъБР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату, цIыхубэм я дзыхь кърагъэзри.
Зи зэфIэкIымрэ зи щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэм я мыхьэнэмрэ зэманым дэин, дэбагъуэ щIэныгъэлIым и фIыгъэщ ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием и щIэныгъэ центр 1993 гъэм ди щIыналъэм къызэрыщызэIуахар. Апхуэдэу Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэм Iэмал ягъуэтащ дунейпсо щIэныгъэ зыужьыныгъэм и зы Iыхьэ, мыинми, пщIэ зиIэ, хъуну. Ди республикэм, Кавказ Ищхъэрэ щIыналъэм зэрыщыту щIэныгъэм нэхъри зыщиужьынымкIэ шэсыпIэ хъуащ а щIэныгъэ центрыр. Абы лъандэрэ ди лъэпкъ щIэныгъэр лъагапIэщIэхэм нэсащ, ди щIэныгъэлIхэми унэтIыныгъэ зэхуэмыдэхэмкIэ зэфIах къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэми я лъабжьэр нэхъ куу, я купщIэр нэхъ лъэщ хъуащ. 1994 гъэм щIэныгъэ центрым къызэIуихащ Бгылъэ щIыпIэхэм я экологиемкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтыр. ИлъэситI нэхъ дэмыкIыу КъБЩIЦ-м къызэригъэпэщащ Информатикэмрэ щIыналъэ управленэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтыр (илъэс 20-м щIигъукIэ абы и унафэщIу щытащ Иуан Пётр), ТхыдэмкIэ, филологиемкIэ, экономикэмкIэ институтыр (иджыпсту Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институт-филиалыр), апхуэдэу Къэбэрдей-Балъкъэрым Прикладной математикэмрэ автоматизацэмкIэ и институтыр. Ахэр академическэ IуэхущIапIэ хъуащ икIи КъБЩIЦ-м и къудамэ щхьэхуэхэу уващ.
Иуан Пётр зи унафэщI Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ центрым и нэIэм щIэт щIэныгъэ IуэхущIапIэхэм ящыщщ Ядернэ къэхутэныгъэхэмкIэ Урысей Академием ди щIыпIэм щиIэ Бахъсэн нейтриннэ обсерваторэр, абы и Президиумым егъэщIылIащ ГеографиемкIэ къудамэр. Апхуэдэу а IэнатIэм епхауэ мэлажьэ РАН-м АстрономиемкIэ и институтым Терскол щиIэ къудамэр.
— ИпэжыпIэкIэ жыпIэнумэ, щIы хъурейм щыпсэу лъэпкъхэм тхуэфэщэну дазэрыхэтыфынур дунейпсо щэнхабзэм, абы и щыгум щыIэ щIэныгъэ куум нэсу щыгъуазэ зыхуэтщIурэщ. Аращ зыужьыныгъэм, зэIузэпэщыгъэм дыхуэзышэ гъуэгу захуэр, — жеIэ Иуаным. — АтIэми, щIэныгъэр и пIэм ижыхьауэ, зы мардэмрэ зы жыпхъэмрэ дапщэщи ит IэнатIэкъым. Псэ зыIут Iэпкълъэпкъым хуэзгъадэ абы щокIуэкI Iуэхугъуэ зэмылIэужьыгъуэ куэд: IуэхущIапIэ гуэрхэр къоунэху, нэгъуэщIхэри зэхуащIыж, зэгухьэжхэри зэхэкIыжхэри яхэтщ. 2013 гъэм и фокIадэм къызэрагъэпэщауэ щыта ФАНО-м (ЩIэныгъэ зэгухьэныгъэхэм я федеральнэ агентствэ) къыхилъхьауэ, къэралым и щIыналъэхэм щокIуэкI абыхэм щылажьэ щIэныгъэ-къэхутакIуэ институт зэмылIэужьыгъуэхэр зы щIэныгъэ центр иным и дамэм щIэгъэувэным хуэунэтIа Iуэхугъуэхэр. Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIэныгъэ-къэхутакIуэ IэнатIэхэри гъуэгуанэщIэ тоувэ. А зэхъуэкIыныгъэхэр щIэныгъэм, къэхутэныгъэм я фIагъыр къэIэтыным зэрыхуэдгъэлэжьэным дыхущIокъу лъэпкъ щIэныгъэлIхэр.
КъБЩIЦ-м мы зэманым псори зэхэту щолажьэ IэщIагъэлI щэ бжыгъэхэр. Абы и щIэныгъэ лэжьакIуэхэм яхэтщ РАН-м и член-корреспондентхэр, щIэныгъэхэм я докторхэр, кандидатхэр. Институтхэм щыIэ докторантурэхэм, аспирантурэхэм я щIэныгъэм щыхагъахъуэ IэщIагъэлI куэдым. ИригъэкIуэкI щIэныгъэ-къэхутэныгъэхэмкIэ РАН-м и КъБЩIЦ-р япыщIащ УФ-м, хамэ къэралхэм щыIэ щIэныгъэ зэгухьэныгъэ куэдым. Абыхэм щызэфIах лэжьыгъэхэм къызэщIаубыдэ щIэныгъэ унэтIыныгъэ куэд. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ: астрофизикэр, математикэр, информатикэр, кибернетикэр, щIым епха щIэныгъэр, географиер, экологиер, экономикэр, зэпIэзэрыт щIыналъэ зыужьыныгъэр, гуманитар къэхутэныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэр. А къэхутэныгъэщIэхэр зи лъабжьэ щIэныгъэ конференцхэр, симпозиумхэр щIэх-щIэхыурэ щызэхашэ центрым. Абыхэм ящыщ куэдым дунейпсо мыхьэнэ яIэщ икIи ди къэралым, хамэ щIыналъэхэм я щIэныгъэлI цIэрыIуэхэр хэтщ.
Пётр зэрыжиIэмкIэ, гъащIэр езыгъэфIакIуэ техникэм адэкIи зиужьын папщIэ, щIэныгъэр абы япэ иту бэкъуэн хуейщ. А псоми мылъку хуейщ, къинэмыщIауэ, (абы нэхъ мыхьэнэшхуэ иIэщ) къэхутэныгъэхэр езыгъэкIуэкIыфын, щIэныгъэ Iуэхур адэкIэ зыгъэкIуэтэн щIалэгъуалэ дыхуэныкъуэщ. Хэку псор ипэкIэ зыгъэкIуэтэфын лэжьыгъэ купщIафIэ яхузэфIэхынущ ди щIыналъэм и щIэныгъэлIхэм. Абыхэм къащIэувэ щIэныгъэлI ныбжьыщIэхэм Iэмал псори егъэгъуэтыпхъэщ ябгъэдэлъ зэчийр нэсу къызыкъуахын, я зэфIэкIхэр утыкушхуэхэм щагъэлъэгъуэфын папщIэ. Иуаныр мэгугъэ щIэныгъэм и зыужьыныгъэм хуэфэщэн къэрал гулъытэ дапщэщи игъуэтыну, гъунэ зимыIэ а фIыгъуэр ди Хэкум, абы и цIыхухэм я ехъулIэныгъэм нэсу хуэлэжьэфын папщIэ.
Зи пашэ центрым, зи щIэныгъэ унафэщI институтым щекIуэкI лэжьыгъэ псоми я къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэ Иуаным хузэфIокI дунейпсо мыхьэнэ зиIэ къэхутэныгъэхэм я зэхэублакIуэ, жэрдэмщIакIуэ хъун, ди республикэм и щIэныгъэлIхэм я лъэкIыныгъэхэр щIыналъэм и зыузэщIыныгъэм къыхузэщIигъэуIуэн. Лъэныкъуэ куэд къызэщIеубыдэ Пётр бгъэдэлъ зэчиишхуэм. Ахэр хуэгъэпсащ математикэм, кибернетикэм, информатикэм, жылагъуэ-политикэ, техникэ щIэныгъэхэм. Щалъхуа щIыналъэм, щыпсэу къэралым я къэкIуэнум дапщэщи егъэпIейтей хэкупсэ нэсыр, жылагъуэ лэжьакIуэ емызэшыр. Аращ ар пщэдейрей махуэм хьэлэлу щIыхуэлажьэр, зэману, къарууэ иIэр, бгъэдэлъ щIэныгъэ куур мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхум щIыхуиунэтIыр. ЗэфIэкI лъагэ зыбгъэдэлъ Иуаным пщIэшхуэ щиIэщ ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием. Абы и щыхьэтщ Иуаным и Iуэху еплъыкIэр абы къызэрыщалъытэр, и псалъэм зэрыщыщIэдэIур.
ЩIэныгъэм зи гъуэгу бгъуфIэ щыпхызыша, зи IэдакъэщIэкIхэмкIэ ди республикэм, Урысейм я мызакъуэу щIыналъэ, къэрал куэдым къыщацIыхуа Иуаным щIэныгъэм и зыужьыныгъэм хуищIа хэлъхьэныгъэшхуэр къыпхуэмылъытэным хуэдизу инщ. Абы и къалэмыпэм къыпыкIащ щIэныгъэ лэжьыгъэу 130-рэ, монографиеу 8, щIэуэ къигупсысащ хьэпшып зыбжанэ. ИригъэкIуэкI лэжьыгъэхэр къалъытэри, Иуаным къыфIащащ «УФ-м щIэныгъэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр, СССР-м и Министрхэм я Советым и саугъэтыр, РАН-м, КъБР-м я ЩIыхь тхылъхэр къыхуагъэфэщащ. Апхуэдэу ар ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Академием (Мюнхен), ЩIэныгъэхэмкIэ Нью-Йорк академием, Естественнэ ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей академием, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием, нэгъуэщI щIэныгъэ зэгухьэныгъэ зыбжанэми я академикщ, КъБР-м и Iэтащхьэм и деж щыIэ Жылагъуэ советым хэтщ, ЩIэныгъэмкIэ, егъэджэныгъэмкIэ, щIалэгъуалэ политикэмкIэ абы къудамэм и унафэщIу. Иуан Пётр и цIэр иратхащ США-м къыщыдэкIа «Дуней псом и цIыху щэджащэ 5000» тхылъым. 2016 гъэм Иуан Пётр хуагъэфэщащ ди республикэм и дамыгъэ нэхъ лъапIэ дыдэр — «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и пащхьэм щиIэ фIыщIэхэм папщIэ» орденыр.
Лъэпкъым и узэщIакIуэ щыпкъэр ящыщщ Тхьэшхуэр унагъуэ дахэкIэ зыхуэупсахэми. Абырэ и щхьэгъусэ Светланэрэ бынитI: пхъурэ къуэрэ — зэдагъуэтащ, ахэр адыгэ хабзэм и мардэхэм тету ягъэсащ, щIэныгъэ, IэщIагъэ иратащ, гъащIэм гъуэгу пэж щытрагъэуващ. Нэхъыжьхэр ягъэгуфIэ я къуэрылъху-пхъурылъхухэм я ехъулIэныгъэхэм, гъащIэм и IэфIыр иджыри зэ зыхрагъащIэу, дунейр нэхъри щIэщыгъуэ къыщащIу.
Иуан Пётр и ныбжьыр илъэс 75-рэ ирокъу нобэ. Пэрытыныр зи псэукIэ щапхъэ адыгэлIым и гъащIэ псор зытриухуар лъэпкъ щIэныгъэм зегъэужьынырщ, абы и хъерыр цIыхубэм яхуэгъэлэжьэнырщ. Гъуэгуанэ купщIафIэ, IуэхугъуэфI куэдкIэ гъэнщIа къикIуащ абы. Ноби ар дунейм тетщ, къэралым, щалъхуа хэкум зиужьыным, ехъулIэныгъэ яIэным и щIэныгъи, зэфIэкIи, къаруи хуигъэпсу, унагъуэкIи, къыщIэхъуэ щIэблэкIи, Тхьэм и фIыщIэкIэ, гукъеуэ имыIэу.
Аракъэ-тIэ, адыгэхэр насыпкIэ зэджэр!
КЪАРДЭН Маритэ.
ЩIалэгъуалэр дрегъэхьэх
Зи пашэ щIэныгъэ IэнатIэхэр зыхуэныкъуэ IэщIагъэлIхэмкIэ къызэгъэпэщыным теухуауэ Иуан Пётр иригъэкIуэкI политикэм Iущыгъэшхуэ хэлъщ. Псом нэхърэ нэхъыщхьэу абы къилъытэр щIалэгъуалэр щIэныгъэ-къэхутэныгъэ куум дегъэхьэхынырщ, зэфIэкIыу ябгъэдэлъыр лъэпкъ щIэныгъэм и зыужьыныгъэм хуегъэгъэпсынырщ.
ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием къыдыхэтхэр и гъусэу. 2010 гъэ
А Iуэхум сыт хуэдиз гугъуагъ хэмылъми, ар зэфIэхыным ерыщу яужь итщ Иуаныр. Абы нэсу къыгуроIуэ икIи псэкIэ зыхещIэ иджырей гъащIэм щынэхъыщхьэхэм щIэныгъэм зегъэужьыныр зэрыхалъытэр. А лъэныкъуэмкIэ дяпэ ища къэралхэм ди хэкури ялъэщIыхьэн папщIэ, зи гугъу сщIы Iуэхугъуэм гулъытэ хэха зэрыхуэщIыпхъэри зэи и нэIэм щIигъэкIыркъым щIэныгъэлI щыпкъэм. Нобэ абы игъэхьэзыр IэщIагъэлIхэрщ пщэдей щIэныгъэр зыхуеинур. Ар мызэ-мытIэу нэрылъагъу тщыхъуащ псоми. Иуаным кадрхэмкIэ иригъэкIуэкI политикэ Iущырщ ар зи щIэныгъэ унафэщI институтым ехъулIэныгъэфIхэр къыхуэзыхьар. Абыхэм я фIыгъэкIэ, ныбжьышхуэ имыIэми, ди институтыр ящыщ хъуащ ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием и IэнатIэ нэхъыфIхэм.
Пётр пхиша щIэныгъэ гъуэгур хэмыгъуащэу, ар нэхъри нэхъ бгъуфIэ хъууэрэ ирикIуэ псоми зыщаузэщIыну ди гуапэщ. Нобэрей махуэшхуэр зейм и Iэужь дахэхэм яфI къекIыу, узыншэу куэдрэ тхурепсэу.
АШЭБОКЪУЭ Борис,
физико-математикэ щIэныгъэхэм я доктор.
Дропагэ икIи дрогушхуэ
ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 90 гъэхэм ди къэралыр зэрыхуауэ щыта политико-экономикэ щытыкIэ хьэлъэр куэдым ящIэж. А лъэхъэнэм зэтекъутащ жылагъуэр зэпIэзэрыту зыIыгъа, абы и джэлэсу щыта IэнатIэ куэд. Ар дыдэм хуэкIуэрт щIэныгъэ, щэнхабзэ IуэхущIапIэхэр. Ди республикэм и щIэныгъэ IэнатIэхэр зэманым къаридза удын хьэлъэм къезыгъэла цIыхухэм ящыщщ Иуан Пётр Мацэ и къуэр. Абы и фIыгъэкIэ ахэр щIэувауэ щытащ ЩIэныгъэхэмкIэ Уры-сей Академием и дамэм, щIыналъэ щIэныгъэ центр хъуауэ.
Иуаным лэжьыгъэшхуэ ирегъэкIуэкI Iуэху зехьэкIэщIэхэр, технологие пэрытхэм я зэфIэкIхэр гъащIэм хэпщэным ехьэлIауэ. ЩIэныгъэлIым и жэрдэмкIэ, илъэс зыбжанэ хъуауэ Кавказ Ищхъэрэм щызэхохьэ Iуэху зехьэкIэщIэхэм ятеухуа форум. ЩIыналъэм и щIэныгъэлI пажэхэр, щIэныгъэ IэнатIэ пэрытхэм я унафэщIхэр, еджагъэшхуэхэр кърохьэлIэ апхуэдэ зэхуэсхэм. Дэ дропагэ ар япэу къызэзыгъэпэщар ди хэкуэгъу щIэныгъэлIу зэрыщытым.
Зи хэкур фIыуэ зылъагъу, абы и ехъулIэныгъэм папщIэ куэд зылэжь хэкупсэм и зэфIэкI псори хуигъэпсащ щалъхуа щIыналъэм и зыужьыныгъэм. Абы ехьэлIауэ Иуаным и къалэмыпэм къыпыкIа лэжьыгъэхэр куэд мэхъу. Абыхэм пщIэшхуэ щаIэщ ди къэралми хамэ щIыпIэхэми. Зэманыр щыхьэт техъуащ Пётр и IэдакъэщIэкIхэм щыпхиша Iуэху еплъыкIэхэм я пэжагъым.
Иуан Пётр и псалъэ Iущым жылагъуэм пщIэ зэрыщиIэр ди нэгу щIэкIащ 90 гъэхэми нэхъ иужьыIуэкIи. ЗэгурыIуэу, пщIэ зэхуащIу зэдэпсэу лъэпкъхэм яку хьэлэ дэзыукIэну хэта языныкъуэхэм я мурад щэхухэр къащIемыхъулIар Иуаным хуэдэ цIыху акъылыфIэхэм я фIыгъэщ. «Акъылым и лъапсэр гупсысэрщ», — жиIащ адыгэ псалъэжьым. Адыгэ еджагъэшхуэм, хэку щIэныгъэм и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщI цIыху щыпкъэм и акъылыр жану, и гупсысэр жэру куэдрэ иджыри ирепсэу.
НЭГЪУЕЙ Залымхъан,
Информатикэмрэ щIыналъэ управленэмкIэ институтым и унафэщI.
ЗэфIэкI лъагэ
УмыгъэщIэгъуэн плъэкIынукъым Иуан Пётр Мацэ и къуэм иригъэкIуэкI щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэм япкърылъ купщIэшхуэмрэ абыхэм къызэщIаубыдэ унэтIыныгъэхэмрэ. Жыжьэ нос абы и зэфIэкIыр. Математикэм, кибернетикэм елэжьыным, нэгъуэщI щIэныгъэ Iуэхухэм къадэкIуэу, абы и гупсысэхэр хуеунэтI жылагъуэ гъащIэр, цIыху зэхущытыкIэр гъэбелджылыным, ди къэралым, республикэм я блэкIар, нобэр, къэкIуэнур джыным, нэгъуэщIхэми.
Иуаныр зяужь ихьа дэтхэнэ Iуэхугъуэри къащти, абы къызыхуэтыншэу, нэсу имыгъэзэщIа яхэткъым. Дапщэщи абы егъэнэхъыщхьэ щIэныгъэ лъагэр, абы и зэфIэкIхэр къэгъэсэбэпыныр. ЩIэныгъэлIым и къэхутэныгъэ лэжьыгъэ куэдым я лъащIэщ бгъэдэлъ гупсысэ куур, зэхэщIыкI лъэщыр. Иуаным и зэфIэкIым кърикIуахэр илъэс щIагъуэ дэмыкIыу хагъэхьэ «РАН-м и ехъулIэныгъэ нэхъыщхьэхэр» илъэс къэс къыдэкI журналым.
Математикэ, кибернетикэ щIэныгъэм заужьынымкIэ мыхьэнэшхуэ яIащ Иуаным и диссертацэ лэжьыгъэхэм, къыдигъэкIа адрей тхылъхэм. Апхуэдэу Iуэхугъуэшхуэхэр щокIуэкI абы къызэригъэпэща РАН-м и КъБЩIЦ-м. ЖыпIэнурамэ, Иуаным къызэIуиха щIэныгъэ IуэхущIапIэхэм хуэдиз къызэзыгъэпэщыфа щIэныгъэлI щымыIэми ярейщ. Абыхэм ящыщ дэтхэнэри абы хуегъэлажьэ цIыхум, абы и гъащIэр, и псэукIэр егъэфIэкIуэным.
КъэхутакIуэ емызэшым и иужьрей лэжьыгъэхэм ящыщщ «Урысейм и зэпIэзэрыт зыужьыныгъэр: пэж хьэмэрэ нэпцI?», «Алгоритмическэ алгебрэмрэ управленэм и мардэхэмрэ». Апхуэдэу абы и нэIэм щIэту ягъэхьэзыращ «2030 пщIондэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм зэрызиужьыну стратегиер» программэ купщIафIэр. Мы зэманым абы щыхоплъэ КъБР-м и Правительствэмрэ Парламентымрэ. Шэч хэлъкъым а лэжьыгъэр зэрыкупщIафIэм икIи щIыналъэм зэрызиузэщIыным ехьэлIа унэтIыныгъэ нэхъыщхьэхэр абы къызэрыщыгъэлъэгъуам.
Зи махуэшхуэр зыгъэлъапIэ щIэныгъэлI щэджащэм дохъуэхъу узыншэу куэдрэ лэжьэну, и зэфIэкIхэм хэхъуэ зэпыту зыпэрыт IэнатIэр ирихьэкIыну, творческэ лъагапIэщIэхэм нэсыну.
УЛАКОВ Махъты,
РАН-м и КъБЩIЦ-м и унафэщIым щIэныгъэ лэжьыгъэмкIэ и къуэдзэ,
филологие щIэныгъэхэм я доктор.
Дунейпсо щIэныгъэ симпозиумым хэтахэм Iуащхьэмахуэ лъапэ зыщагъэпсэху. 2008 гъэ
