Къэрал гулъытэм хохъуэ
Гъэмахуэм и япэ махуэр сабийуэ дунейм тетым нэхъыфI дыдэу ялъагъу. Абы и щхьэусыгъуэхэм ящыщщ цIыкIухэм я зыгъэпсэхугъуэ лъэхъэнэм щыщIидзэмрэ Сабийхэр хъумэным и дунейпсо махуэр щагъэлъапIэмрэ зэрызэтехуэр.
Лъэпкъ Зэкъуэтхэм я Зэгухьэныгъэм (ООН-м) сабийхэр хъумэным теухуа унафэ щхьэхуэ къызэрищтэрэ илъэс 70-м нэсащ. Ар къыщыхъуар 1950 гъэм мэкъуауэгъуэм и 1-ращ. А махуэшхуэр убзыхунымкIэ япэу жэрдэм къыхэзылъхьар ЦIыхубзхэм я дунейпсо демократ федерацэращ. IуэхугъуэщIэр диIыгъащ ООН-м икIи унафэ ищIащ сабийхэм я хуитыныгъэхэр, я узыншагъэр, уеблэмэ я гъащIэр хъумэным гулъытэ хуащIын хуейуэ. Езы дунейпсо зэгухьэныгъэми зэфIих лэжьыгъэ псоми ящыщу сабийхэм ехьэлIахэр япэ игъэщыпхъэу къилъытащ.
Илъэс къэс мэкъуауэгъуэм и 1-м дуней псом махуэшхуэр щагъэлъэпIэну унафэ къащтами, сабийхэм я Iуэхур хэпщIыкIыу ефIэкIуэн папщIэ, ООН-м япэщIыкIэ къищ-тащ Сабийм иIэ хуитыныгъэхэмкIэ Декларацэ, иужькIэ, 1979 гъэм, Конвенцэ щхьэхуэ. Ахэр ди къэралым къыщилъытар илъэс 11 дэкIа нэужьщ. Нобэ а IэнатIэр ди къэралым шэщIауэ щолажьэ. Сабийм и хуитыныгъэхэмкIэ УФ-м и Президентым и уполномоченнэщ Кузнецовэ Аннэ.
Накъыгъэм и иужьрей мы махуэхэм Москва щызэхуашэсащ сабий омбудсменхэм я XV съезд. Абы щытепсэлъыхьащ «Сабиигъуэм и илъэсипщI» къэрал программэр гъащIэм хэпща зэрыхъу щIыкIэхэм, сабий садхэм я Iуэхутхьэбзэхэм хуэныкъуэ псоми ар къагъэсэбэпыфыну Iэмал етыным, курыт школхэм етIуанэ, ещанэ сменэхэр щыIухыным, щытыкIэ гугъу ихуа унагъуэхэм щапI сабийхэм, зи узыншагъэм сэкъат иIэхэм хэхауэ защIэгъэкъуэным, нэгъуэщIхэми.
А псори къалъытэ УФ-м и унафэщIхэм икIи къытщIэхъуэ щIэб-лэм ехьэлIа Iуэхугъуэхэр къэрал мыхьэнэ зиIэ унэтIыныгъэ нэхъыщхьэ дыдэу ягъэув. Сабиигъуэм ди къэралым хуищI гулъытэм илъэс къэс хохъуэ. 2007 гъэ лъандэрэ Урысей Федерацэм и щIыналъэ псоми щолажьэ «Унагъуэ и мылъку» программэ хэхар. Анэхэм хухах мылъкур, сом мин 250-у къежьа дэIэпыкъуныгъэу сабий етIуанэ (ещанэ…) зыгъуэт анэм иратыр, нэгъабэ лъандэрэ хъуащ сом мин 453-м щIигъу. А ахъшэр трагъэкIуадэ псэупIэхэр егъэфIэкIуэным, сабийхэм щIэныгъэ егъэгъуэтыным, анэхэм я лэжьыгъэ пенсэм хузэхуахьэс Iыхьэм. Шэч хэмылъу, программэр сэбэп хъуащ къэра-лым сабий нэхъыбэ иужьрей илъэсхэм къыщалъхунымкIэ. КъинэмыщIауэ, япэу бын зыгъуэтхэм къэралым социальнэ и лъэныкъуэкIэ мы гъэм къыщыщIэдзауэ хэпщIыкIыу защIегъакъуэ. Щыпэлъхум мазэ къэс хухах мылъкум и ина-гъыр ди республикэм щохъу сом 12 7780-рэ. Ар унагъуэм Iэрыхьэнущ сабийм и ныбжьыр илъэсрэ ныкъуэрэ ирикъуху. Апхуэдэ дэIэпыкъуныгъэр, шэч хэмылъу, бын зэзыгъэгъуэтыну хуей унагъуэщIэхэм я дежкIэ щIэгъэкъуэнышхуэщ. Абы ирегъэфIакIуэ ди щIыналъэм щыщыIэ демографие щытыкIэр, сабий зэзыгъэгъуэтыну хуей унагъуэхэри абы нэхъри трегъэгушхуэ.
Ди гуапэ зэрыхъущи, ди республикэм мы зэманым щолажьэ бын зиIэ унагъуэхэм социальнэу ядэIэпыкъуным хуэгъэпса программэ зыбжанэ. Абыхэм ящыщщ, къапщтэмэ, сабийхэм зэ тыгъуэу е мазэ къэс ират пособиехэр, гъэсапIэхэм екIуалIэ цIыкIухэм папщIэ ят пщIэм щыщ процент бжыгъэ адэ-анэхэм зэрыхуагъэкIуэжыр, бын куэд зыпI унагъуэшхуэхэм коммунальнэ Iуэхутхьэбзэхэм щIат пщIэм и Iыхьэ гуэрым къызэригъэзэжыр, анэ (унагъуэ) мылъку сабий етIуанэм (ещанэм, еплIанэм…) зэрыхуагъэувар, етхуанэ (е нэхъыбэ) бын зэзыгъэгъуэта (къуэ, пхъу зыщIа) бзылъхугъэхэм псэупIэ яухуэн е къащэхун папщIэ сом мин 250-рэ къызэрыратыр, республикэм и сабий гъэмахуэ зыгъэпсэхупIэхэм пщIэншэу бынхэр зэрыщыбгъэIэфыр. А Iуэхугъуэхэр зэфIэха зэрыхъум набдзэгубдзаплъэу кIэлъоплъ Сабийм и хуитыныгъэхэмкIэ КъБР-м и Iэтащхьэм и уполномоченнэ Лъынэ Светланэ.
Дэтхэнэ къэралми и зэIузэпэщыныгъэр псом япэу къызэралъытэр абы сабийм, анэм, унагъуэм щаIэ пщIэрщ, гулъытэрщ. А IэнатIэхэр нэхъри ефIэкIуэну, сабийхэм яхуэгъэза къэрал гулъытэр нэхъыбэж хъуну дыщогугъ. Я бын цIыкIухэр, насып щыгъэу Тхьэр къазэрыхуэуп-са фIыгъуэр, гъэсэныгъэ екIу зыхэлъ цIыху нэсу жылагъуэм хэгъэхьэныр къапэщылъ къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщу зэрыщытыр дэтхэнэ адэ-анэми хьэкъыу пхыкIауэ щытыпхъэщ.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
