ФIыщIэ жыг хуэфащэт
Къардэн унэцIэр зезыхьэ лъэпкъыр адыгэхэм я деж щынэхъ ин дыдэу жаIэ. Абыхэм къахэкIащ Совет Союзым и ЛIыхъужь зыбжанэ, яIэщ Олимп чемпиони, дуней псом щыцIэрыIуэ художники, министрхэри, тхакIуэ Iэзэхэри, щIэныгъэ зэхуэмыдэхэмкIэ докторхэри. Ахэр щопсэу Къэбэрдейми, КъШР-ми, Адыгейми, хамэ къэралхэми.
Мы махуэхэм Iэтауэ ягъэлъапIэ Хэку зауэшхуэр зэриухрэ илъэс 75-рэ зэрырикъур. А ТекIуэныгъэ Иным яхуэфащэ Iыхьэ халъхьащ Къардэн лъэпкъым, куэд хэкIуэдащ, ныкъуэдыкъуэ щыхъуахэщ фронтым.
Къардэн Башир нобэ Iэджэми ягу къагъэкIыжынущ псалъэ гуапэкIэ. Абы псом япэ фIыщIэ хуэфащэщ Хэку зауэшхуэм лIыгъэ хэлъу зэрыхэтам папщIэ. Псоми ящIэ Сталинград и Iэгъуэблагъэм щекIуэкIа зауэр нэхъ гуащIэ дыдэу зэрыщытар, псэзэпылъхьэпIэу зэрекIуэкIар. Абы и деж Къардэн Башир 1942 гъэм щэкIуэгъуэм и 14-м уIэгъэ хьэлъэ щыхъуащ, и лъакъуэр къигъэнащ фронтым (а махуэм екIуэкIа зэхэуэшхуэм и гугъу къысхуищIыжати, згъэщIэгъуат — а махуэ дыдэм, абдеж си адэр щыхэкIуэдащ, ауэ Башир ар ицIыхуу щытакъым).
Фэбжьышхуэ иIэу фронтым къыхэкIыжами, Къардэн Башир илъэс куэдкIэ лэжьащ, ехъулIэныгъэ иIэу пэрытащ къулыкъу зыбжанэм: Къэбэрдей-Балъкъэрым и радиокомитетым и унафэщIу, КъБР-м щэнхабзэмкIэ и министру, КъБКъУ-м и тхыдэ-филологие факультетым и декану. Иужьрей лэжьапIэр — университетыр — нэхъ гугъу дыдэу къэлъытапхъэщ. Сэ сыщеджэм декану щы зэрахъуэкIащ, абыхэм ящыща Къардэн Башир студентхэм фIыуэ ялъагъуу щытащ. А зэманым диIа унафэщIхэри егъэджакIуэхэри студентхэм гукIи псэкIи тпэгъунэгъут.
Шэч хэмылъу, ахэращ зи фIыщIэр 60-80 гъэхэм а факультетым щеджа студентхэм тхакIуэ Iэзэхэр, щIэныгъэлI цIэрыIуэхэр, журналист гъуэзэджэхэр къазэрыхэкIар (IутIыж Борис, Гъут Iэдэм, ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, Ацкъан Руслан, БищIо Борис, Джэрыджэ Арсен, Гъэунэ Борис, ТIымыжь Хьэмыщэ, Мыкъуэжь Анатолэ, нэгъуэщIхэри).
Къардэн Борис егъэджакIуэ, гъэсакIуэ хъарзынэу щытащ. Пэжщ, абы зэрыригъаджэу щыта политэкономиери, нэгъуэщI зыбжанэм я зэман куэди къаруушхуи зытрагъэкIуэда КПСС-м и тхыдэри, щIэныгъэ коммунизмри «псыхэкIуадэ» хъуащ. Абыхэм ятеухуауэ щIэныгъэ лэжьыгъэу, къэхутэныгъэу ящIахэми уасэ щIагъуэ яIэжкъым. Совет зэманым къэралым щытепщэр зы парт закъуэрт, абы и унафэм коммунистхэри партым хэмытхэри ебэкъуэну хуиттэкъым. Партым и унафэкIэ лэжьапIэ ягъэувырт е трагъэкIырт. Языныкъуэхэм я къулыкъур куэдрэ яхъуэжын хуей хъурт, щIэныгъэлIхэм абы и зэран екIырт. Къардэн Башир Жылагъуэ щIэныгъэхэмкIэ академие къиухат, къулыкъу зыбжанэ ирамыгъэхъуэжамэ, щIэныгъэ лэжьыгъэ нэхъыби итхыну къыщIэкIынт.
Декан къулыкъур егъэджакIуэм и къэхутэныгъэ лэжьыгъэм кIэрызыгъэхущ. Сэ декану сыщыщытам МГУ-м щекIуэкIа дунейпсо щIэныгъэ конференцым сыкъыщыпсэлъауэ, журналист цIэрыIуэ, декану куэдрэ лэжьа Засурский Ясен, Мичиган штатым (США) и университетым и деканыр, сэ къэралым и телевиденэм интервью еттауэ дыщыст кофе драгъафэу. Засурскэр къызэупщIащ (сэ сынэхъ щIалэт, абыхэм сыкъацIыхуртэкъым): «Иужь илъэсхэм сыт птха, сыт къытребгъэдза?» — жиIэри. «Кафедрэм и унафэщIу сыщыщытам тхылъ зытIурэ статья зыбжанэрэ стхащ, ауэ де- кан сызэрыхъурэ лъэIу тхылъхэм кIэщIатхэ «Не возражаю» псалъэхэрщ махуэ къэс стхыжыр, — жысIэу жэуап щестым тIури дыхьэшхащ. Къардэн Башири щыдеканым зыкъомкIэ зэман игъуэтакъым щIэныгъэм хуэлэжьэну.
Къардэным и ехъулIэныгъэхэм япэ игъэщыпхъэщ ар министру щыщытам зэфIиха Iуэхушхуэ-хэр. Нэхъыжьхэм ящIэж Къэбэрдейр Урысейм и дамэгъу зэрыхъурэ илъэс 400 зэрырикъур 1957 гъэм Москваи адыгэхэр щыпсэу республикэхэми Iэтауэ, хъуэпсэгъуэу зэрыщагъэлъэпIар. Кавказ Ищхъэрэм ис лъэпкъхэм апхуэдэ щIыхьрэ пщIэрэ къалъысауэ си гугъэкъым. Адыгэхэм я щэнхабзэр лъагэу щагъэлъэгъуащ ЩIалэгъуалэм я дунейпсо фестивалу Москва убгъуауэ щекIуэкIами. А псор къызэзыгъэпэщахэм жыджэру яхэтащ Къардэн Башир. Абы и гъусащ куржы (грузин) композитор цIэрыIуэ Вано Мурадели (ар щIыгъуу Башир къызэхикIухьащ адыгэ къуажэхэр — уэрэдхэр, макъамэхэр зэхуахьэсащ), Москва къикIа балетмейс-тер, къэфакIуэ, СССР-м и Къэрал саугъэтыр зрата, Театр иным и солист Корень Сергей (ар дэлэжьащ «Кабардинка» ансамблым, иужькIэ Баширрэ Сергей Григорьевичрэ илъэс куэдкIэ зэныбжьэгъу щыпкъэу щытахэщ). Къэбэрдей драмэ театрми хъарзынэу зыкъыщигъэлъэгъуащ Москва. Абы и репертуарми и псалъэ хилъхьащ Къардэн Башир. Мэлбахъуэ Тимборэ къыхилъхьат Толстойм и пьесэ Грознэм теухуар ди театрым игъэувыну, ауэ Башир абы арэзы техъуакъым, ар Iуэхум къемызэгъыщэу къилъытэри. Тимборэ жиIэр думыIыгъын щхьэкIэ лIыгъэшхуэ пхэлъын хуейт. Абы и фIыщIэкIэ Москва яшащ икIи театр зыбжанэм щагъэлъэгъуащ Шортэн Аскэрбий и «ИгъащIэкIэ» пьесэм къытращIыкIа спектаклыр. «Кабардинка» ансамблыр фестивалым и лауреат зэрыхъуами, ди артист куэдым цIэ лъапIэхэр къызэрыфIащами хэлIыфIыхьащ Къардэн Башир. Москва щекIуэкIа а махуэшхуэхэм иужькIэ ди композиторхэу Балэ Мухьэдинрэ Къардэн Хьэсэнрэ ятха маршхэр хыхьащ Кремлым и оркестрым и репертуарым.
Министру щыщытам Къардэным гулъытэ ин хуищIырт къуажэхэм, районхэм гъуазджэм зыщегъэужьыным. И къарури, и ерыщагъри, Москваи республикэми щиIэ цIыхугъэхэри къигъэсэбэпурэ а зэманым Щэнхабзэм и унэ Iэджэ щаухуащ районхэм, къуажэхэм. Абы и жэрдэми хэлъщ Марие и фэеплъ скульптурэ комплекс гъуэзэджэр зэращIами.
Сыт хуэдэ къулыкъу имыIыгъами, Къардэн Башир хьэлэлу хуэлэжьащ адыгэ лъэпкъым, республикэм. Ар сыт щыгъуи пэжым и телъхьэт. ЛIыгъэ къыщигъэлъэгъуар фронтым и закъуэкъым. УнафэщIхэр щымызахуэм деж, куэдым ещхьу, зиущэхуу щыстэкъым ар.
Апхуэдэ IуэхухэмкIэ ткIийуэ щытами, Къардэн Башир цIыху гумащIэт, адыгэ хабзэм ебакъуэртэкъым, и Iыхьлыхэм, и благъэхэм я гур ихъумэрт, ядэIэпыкъурт, псом хуэмыдэу защIигъакъуэрт сымаджэхэм, гуфIэгъуэ зиIэхэм я Iуэхур ядиIэтырт. Сэри къыслъысащ абы и гулъытэ: си юбилейм Карачаевск нэс накIуэри сигъэгушхуащ, сигъэлъэпIащ. АдыгэлI щыпкъэт Башир. И унэр цIыху кIуапIэт, и Iэнэшхуэм пэрысу игъэхьэщIэрт къалэм дэс, къуажэм къикIа и благъэхэр, Iыхьлыхэр, ныбжьэгъухэр. Езы Башири удихьэхыу игъэзащIэрт нэхъыжь къалэныр, гуапэу псалъэрт, хабзэм фIы дыдэу хищIыкIырт, и гушыIэкIэр дахэт. Апхуэдэу ди гум фIыкIэ къинащ а цIыху гъуэзэджэр, хэкум, адыгэ лъэпкъым псэемыблэжу яхуэлэжьар.
БАКIУУ Хъанджэрий,
филологие щIэныгъэхэм я доктор,
профессор.
