ЩIыуэпсым и макъ
Ар гъэщIэгъуэнщ
Сыт тхьэмпэхэр щIыпылъэлъыжыр?
Бжьыхьэр гъэм и зэманхэм я нэхъ дахэу къалъытэ: щIыуэпсыр дыщафэ-плъыжьыфэ мэхъу, хьэуар къабзэщ, гъэмахуэ пщтырым Iэпкълъэпкъым фIэфI щIыIэтыIэкIэ зызэредзэкI. Ауэ а дахагъэр удзхэмрэ жыгхэмрэ я кIуэдыжыгъуэм и нэщэнэуращ. Сыт-тIэ тхьэмпэхэр щIыпылъэлъыжыр?
ЯпэщIыкIэ, тхьэмпэхэр гъуэжь мэхъу, итIанэ плъыжьыфэ къащIолъадэ, къыкIэлъыкIуэу махэ мэхъури, жьыбгъэм пехри, ирехьэжьэ. Ар ауэ сытми къэхъуркъым. ПщIащэхэр къыпыхуа нэужьи къалэн ягъэзащIэ. Ахэр щыудзыфэм деж дыгъэ бзийхэр зыщIашэри, щIым псыIагъэ къыщIашурэ, хуабагъэр, нэхур къагъэсэбэпурэ кислород къагъэщIри, хьэуам хау-тIыпщхьэ. Дунейр щIыIэ хъуа нэужь, жыгыр щтыуэ «лIэнкIэ» шынагъуэ щыIэщ. Мис ар къэмыхъун папщIэ, псыр зыщIэзышэ тхьэмпэхэр пылъэлъу аращ.
Апхуэдэу, щIыпIэ хуабэхэм къыщыкI жыг зэмылIэужьыгъуэхэми я тхьэмпэхэр полъэлъыж, зэи щIыIэ ямыгъэунэхуами. Ар къыщIэ-хъур зэпымычу жыгым псы къыщIашурэ ямыгъэгъун папщIэщ. Мис апхуэдэу, жыгыр уэгъуми уаеми щехъумэ тхьэмпэ пыщэщыжым.
Вольфрам-молибден комбинатыр ирагъэжьэжыну загъэхьэзыр
Унафэ щыIэщ илъэс 20 ипэкIэ къагъэувыIауэ щыта вольфрам-молибден комбинатыр ирагъэжьэжыным теухуауэ.
Комбинатым и лэжьыгъэр 1940 гъэм ирагъажьэри, дуней псом щыцIэрыIуэу, къыщIагъэкIми щIэупщIэшхуэ иIэу зэман куэдкIэ лэжьащ. Ди къэралым и экономикэм иужьрей илъэсхэм игъуэта зэ- хъуэкIыныгъэхэм къыхэкIыу комбинатыр зэхуащIыжат, уеблэмэ, лэжьакIуэхэм я улахуэмкIэ щIыхуэшхуэхэр телъу.
Ар экономикэ лъэныкъуэращ.
ЩIыуэпсым и лъэныкъуэкIэ мы Iуэхум укъеплъмэ, нэхъ шынагъуэжщ. Псом япэу къыхэгъэщыпхъэр, комбинатым къыщагъэсэбэпа псы фIейр ямыгъэкъабзэу иракIутыжу зэрыщытаращ. Апхуэдиз вольфрамрэ молибденрэ зыхэлъ псым и зэран, зэрыгурыIуэгъуэщи, цIыхуми, къэкIыгъэми, хьэкIэкхъуэкIэми екIащ. Псом хуэмыдэу, комбинатым и зэран зэкIар Былым къуажэмрэ Бахъсэныпсымрэщ. Иджы нэхъ гурыIуэгъуэу дытепсэлъыхьынщ мыбыхэм.
Вольфрамымрэ молибденымрэ къыщыщIахкIэ, нэгъуэщI элемент куэди къыдокIуэ. Псалъэм папщIэ, мышьяк. Ар гын гуащIэхэм ящыщщ. Рудар ятхьэщIа нэужь, абы къыщIэжыж псы фIейм нэхъ ты- къыру къыхэнахэр къыхагъэкIыж, «хвостохранилище» жыхуаIэ кумбышхуэм иракIэж. Псы фIейр кумбым йогъущыкIри, пшахъуэм хуэдэу вольфрамри, молибденри, мышьякри, нэгъуэщI пкъыгъуэхэри къонэ. Уэшх къешхмэ, кумбым псы йолъадэ. А псы фIейр Бахъсэныпс холъэдэж, къызэрымыкIуэуи зэран хуохъу. Псалъэм папщIэ, Бахъсэныпсым вольфраму хэлъын хуейм нэхърэ пщыкIуийкIэ, молибдену пщыкIутхукIэ нэхъыбэ хэлъщ. Абы къыхэкIыу, псым бдзэжьей лIэужьыгъуэ гуэрхэр хэсыжыххэкъым. Абы къищынэмыщIауэ, Бахъсэныпсыр щхъуантIафэу къожьэ, «хвостохранилище»-м мыдэкIэ къыщыщIэдзауэ гъуабжэ мэхъу, иныкъуэхэм деж хужьыфэ къещтэ.
Былым къуажэдэсхэм лышх узыр яхуэлъэ хъуауэ къахутащ дохутырхэм. Абы и щхьэусыгъуэр химикхэм зэхагъэкIащ. КъызэрыщIэкIымкIэ, рудар къыщыщIахым деж къиIэт сабэр Тырныауз къалэм, Былым къуажэм, комбинатым пэгъунэгъу нэгъуэщI щIыпIэхэми щотIысэх. Абы цIыхухэр иробауэ, къэкIыгъэми щIыми хохьэ. Псом нэхърэ нэхъ леишхуэ къызылъысыр, зэрыжытIащи, Былым къуажэращ. А сабэ къэхъейм «хвостохранилище»-м и зэраныр къыхохьэж. ХъупIэ даху былымыр а «хвостохранилище»-м ит псым йофэ, гыныр гъэшым хэлъу цIыхум и Iэпкълъэпкъым макIуэри, а уз шынагъуэм зрегъэужь.
ЗэрыжытIащи, комбинатыр щIэрыщIэу яухуэжыну, ирагъэжьэжыну къэрал унафэ иджыблагъэ къыдэкIащ. Абы къищынэмыщIауэ, комбинатым и Iэгъуэблагъэм дыщэ щIэлъу къыщагъуэтащи, абыи елэжьынущ.
Комбинатыр ирагъэжьэжыным зэде- лэжьынущ «Къэбэрдей-Балъкъэрым вольфрам-молибденымкIэ и компание» ОАО-р, Москва щыIэ «Индустриальнэ компание» ООО-р, «Компания «Вольфрам» ЗАО-р, Налшык дэт «Гидрометаллург» IуэхущIапIэхэр.
Лэжьыгъэшхуэ къапэщылъщ, дыщыгугъынщ щIыуэпсыр зэрахъумэну щIыкIэр абыхэм къалъытэну.
Фэ фщIэрэ?
Мывэхэм адыгэбзэкIэ зэреджэр
Налмэс — алмаз, бриллиант
Мывэдзэхъ — андезит
Уафэрыху — бирюза
ФIамыщIыщхъуэ — бурый уголь
Мывэдзахъбэ — габбро
Мывэпэж — голыш
МывэкIэщхъ — гравий
Щтауч — гранит, кремень
МывапцIэ — диорит
Жынж — жемчуг
ФафIэрыху — форфор
Мывэсэху — известняк
Налкъутудзыфэ — изумруд
ФIамыщIмывэ — уголь каменный
Мывэ — камень
Мывэщхъуэху — кварцит
МывэщхъуапцIэ — малахит
Мыващхъуэ — медный купорос
Пкъыщжа — минерал
Скъар — мрамор
Жэмбыдзгъэгъу — обсидиан
МывэупцIэ — оселок
Мывэджей — речной камень
Гъуэплъ(Мэржан) — рубин
НалкъутщIыху — сапфир
Мывэху — слюда
Мывэкъэб — туф, пемза
Мывэес — туфовый камень
Бдзырыбдз — чертов палец
Мэзыш мывэ — янтарь
ЩIыгъэбэв, мышкIу — минералы
ГъущIхэкIхэм я цIэр
Аршав — мельхиор
Бдзэху — алюминий
Гъу(ы) — металл
Гъуаплъэ — латунь
Гъуаплъэху — нейзильбер (сплав меди, цинка и никеля)
Гъуиху — никель
Гъуху, дзэху — олово
ГъущI — железо
ГъущIмывэ — руда
Домбеякъ,томпакъ — бронза
Дыщэ — золото
Дыжьын — серебро
Дыщэплъ — медь
Дыщае — марганец
Дзырхъ — цинк
ДзырхъиIэгъэ — цинковые белила
Жэз — медь
Жыр — сталь
Жыр масил — сталь особой закалки
Жырыщхъуэ — кобальт
Лъхъумб — йод
ЛъыстыткIу — щелочные металлы (калий, натрий)
ЛъыстыткIукъуанлъэ — едкая щелочь
Мафэпхъ — стронций
ПцIэхужа — осмий
Сырымэ — сурьма
ВагъуэцIэхэр
Дыгъэ — Солнце
Мазэ — Луна
Шыхулъагъуэ — Млечный путь
Вагъуэзэшибл — Большая Медведица
Вагъуэзэбын — созвездие
Вагъуэбэ — созвездие Тельца
Ищхъэрэ Вагъуэ — Полярная звезда
Вагъуэ лэкъум (Вагъуэкъан) — планета
ВагъуэкIэху — комета
Вагъуэ Абрэдж — Блуждающие звезды
Нэхущ Вагъуэ — Венера
Вагъуэиж — метеор
Ахъшэм вагъуэ — Вечерняя звезда (Сириус, Арктур, Капелла, Альфа, Бета)
Вагъуэ Гущэ — Кассиопея
ШогуэгъагъэВагъуэ — Алькор
Вагъуэдамэкъуэ Гурыгъ — Западная рыба
Вагъуэсокъурэ — Созвездие Чаши
Вагъуэ Гублащхьэдэс — Трубка Арктура
Вагъуэбаш — Волосы Вероники
Вагъуэ Хьэлывэ — Светлая корона
ВагъуэкIапсэ — Андромеда
Вагъуэ щыгъэ — Южная корона
Вагъуэ щэлъахъэ — Созвездие стрелы
Вагъуэ дамэкъуэ — Малый пёс
Дейжыг вагъуэ — Созвездие лиры
Мыващхъуэ — метеорит (къехуэхауэ ЩIым къыщагъуэтыжхэр)
Темыркъэзакъвагъуэ — Созвездие Большого Пса
Гуэл ЩхъуантIэхэм я щэхур
Ди щIыналъэм и фIыгъуэхэм ящыщщ Гуэл ЩхъуантIэхэр.
Нэхъ тэмэму жыпIэмэ, гуэлыр щхъуантIэкъым. Абы и плъыфэр куэдым елъытащ: псым хэлъ химическэ пкъыгъуэхэм, дунейм и щытыкIэм, зэманым, цIыхум и нэм, и узыншагъэм. Зэи зызымыхъуэжыр зы закъуэщ — псым и къабзагъэрщ.
Гуэлым и къэхъукIам теухуауэ хъыбар куэд щыIэщ. Зы хъыбарымкIэ, нарт Батрэзрэ благъуэмрэ пщащэ зэпаубыдри, лIыхъужьым псэущхьэ шынагъуэр иукIат. Благъуэр апхуэдизкIэ инти, уафэм къыщехуэхым щIыр къриудащ, нэпс гуащIэу щIигъэкIар а кумбым илъадэу-рэ гуэл хъуащ. Зи лъэ къыщIэмыувэж благъуэр иджыри псэууэ жызыIэ щыIэщ. Абы и «щыхьэтщ» дунейр уэму, псым и щхьэр мыхъейми, къыздикIар къахуэмыщIэу, языныкъуэ щIыпIэхэм архъуанэ къыщыунэхуурэ зэрыкIуэдыжыр. Аращ цIыхухэм абы зыщагъэпскIыну щIытемыгушхуэр. Ухуейми, зыпхуэгъэпскIынукъым. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, гуэлыр градуси 9 нэхърэ нэхъыбэкIэ зэи хуабэркъым, щIымахуэ уаеми тещтыкIыркъым. ИтIанэ, абы щIэ имыIэу жаIэ!
Гуэл щхъуантIэм метр 40-кIэ укIуэцIроплъыф, апхуэдизкIэ къабзэщи. Абы къыхэкIыу дайвинг-клуб къы-щызэIуахащ икIи экстремал цIэ-рыIуэ-хэу Прохоров Романрэ Галай-дэ Игоррэ метри 180-рэ хъу кууа-гъым ехри, абы щекIуэкIыр зрагъэлъагъуфащ.
Языныкъуэхэми я гугъэщ Гуэл ЩхъуантIэхэр хы ФIыцIэм пыщIауэ, абы хэлъэдэжу. Адрейхэм жаIэ гуэлым щIэ иIэу, абы нэсым хугъуэфIыгъуэ бжыгъэншэхэр къигъуэтыну, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, пасэрей зэман жыжьэм а щIыпIэр сату гъуэгуу щытащ.
Абы теухуауэ Игоррэ Романрэ мэгушыIэ: «Дыщэ гъунэншэр къэдгъуэтмэ, дауи, дывдэгуэшэнут. Ауэ хъыбарыжьхэм къахэщыж благъуэращ дызыхуэзар! Абы щхьищ пытщ, ЩIыIэ, КIыфI, Шынагъуэ я цIэу».
Гуэлым и куууагъым теухуауэ щIэныгъэлIхэмрэ дайверхэмрэ метр 258-м топсэлъыхь. Ауэ абыи шэч къытрахьэ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, гуэлым и щIэр Iузэ хъууэ ехыу щытми, «пшахъуэ сыхьэтым» хуэдэу, зыщIыпIэ деж бгъуэ щыхъужри хэлъщ. Дауэ мыхъуами, гуэлым и Iуфэхэр зэрыкуум цIыху куэд текIуэ-дащ, езым бдзэжьей зэрыхэмысри сероводородым и Iэужьщ. Дахагъэм уасэшхуэ щIат жыхуаIэр пэжщ!
Зы жэщ-махуэм къриубыдэу Гуэл ЩхъуантIэхэм псы литр мелуан 77-рэ къыхож. Езы гуэлым зы псы ткIуэпс емыкIуалIэми, зэи ехыркъым! Ар и щыхьэтщ гуэлыр зыщIыпIэ къызэрыхэжым. Гуэлыр къыздикIыр къащIэну хэта къэхутакIуэ щитхьэли куэдрэ къэхъуащ, ауэ техникэщIэр къагъэсэбэпурэ яджыну траухуэри къэхутэныгъэхэм пащэжащ. ЩIэныгъэлIхэм иджы къахуэщIэнущ мы псым и щэхухэр.
«Гуэлым къыхэж псым гипс метр зэбгъузэнатIэу 35-50 зы жэщ-махуэм кърелъэсыкI. Абы къикIыр гуэлыр бгъуэнщIагъ гуэрым къыкIыу аращ. Ар хьэкъщ», — жиIащ щIэныгъэ-къэхутакIуэ центрым и унафэщI Галайдэ Игорь.
Иджы дыдэ, фокIадэ мазэм, къэхутакIуэхэр Гуэл ЩхъуантIэхэм метр 275-кIэ ехри, бгъуэнщIагъ зэриIэр жаIащ. ЩIэныгъэлIхэрйолэжьялъэгъуам.
Хъыбар кIэщIхэр
ЩIэныгъэлIхэм къахутащ пингвинхэр бзухэм хиубыдэ щхьэкIэ, къыщIамылъэтыхьыфыр.
КъызэрыщIэкIымкIэ, ахэр къызытехъукIыжа пасэрей бзу лIэужьыгъуэр фIыуэ нэхъ цIыкIуу, псынщIэу, лъатэу щытащ. Ауэ, динозаврхэм я кIуэдыжыгъуэм ирихьэлIэу, пингвинхэми захъуэжащ: я дамэхэр цIыкIу, я пкъыр нэхъ ин, хьэлъэ хъуащ. Эволюцэм и лъэужьуи, лъэтэн щагъэтащ. Ауэ е здэщымыIэм фIыи щыIэкъым жыхуаIэр пэжщ, псым зыщIагъэмбрыуэф, щэкIуэф хъуащ. КъызэрыщIэкIымкIэ, динозаврхэм ядэкIуэдыжыным къезыгъэлар я дамэр цIыкIу хъууэ, теплъэкIэ зэрызахъуэжаращ.
ГъэщIэгъуэнщ, ауэ еджагъэшхуэхэм нобэр къыздэсым къагурыIуэркъым бзухэм дзэ щIаIумытыр.
Ахэр къызытехъукIыжа динозаврхэм дзэшхуэхэр яIутащ. Абы щхьэусыгъуэ хуэхъуауэ къалъытэр дзэр къуалэбзум и пэм нэхърэ нэхъ хьэлъэу зэрыщытырщ. Дзэ яIутатэмэ, езыхэри нэхъ хьэлъэ хъунут, пкъымрэ хьэлъагъымрэ зэпхащи, заIэтыфынутэкъым. Эволюцэм ихъуэжахэм ящыщщ блэхэри. Абыхэм пасэрей зэман жыжьэм лъакъуэ ящIэтащ.
Дунейм и хуабагъэр зы градус закъуэкIэ дэкIуеймэ, абы кърикIуэр США-м игъэунэхуащ.
Иужьрей илъэс 75-м къриубыдэу, дунейр нэхъ хуабэ зэрыхъуам къыхэкIыу, Америкэм и мэзхэм я процент 55-р кIуэдыжащ. 2000 гъэм щы- щIэдзауэ а къэнэжам и процент 75-р мафIэсым ихьыжащ. АдэкIэ-щэ? «Иджыри къэс дуней псор зэрагъэшынэу щыта хуабэмрэ абы къыздишэ- ну мафIэсхэмрэ дапэп- лъэжыркъым — ар ди деж къэсагъэххэщ! Иужьрей зэманым ди мэзхэм мафIэсыр щыетащ. Сыт ар къызыхэкIыр? ЦIы- хур щIыуэпсым зэ- рыхуэмысакъырщ. Абы зэран дызэрыхуэхъуам и Iэужьщ тлъагъур», — жиIащ Айдахо университетым и щIэныгъэлI Абацоглу Джон.
МафIэм имыс бактериехэр
Дунейм тету хъуам уахэплъэмэ, уаеми мафIэми щымышынэу щыIэр бактериехэращ. Температурэм зэрыхущытым теухуауэ бактериехэр гупищу ягуэш: щIыIэм хэпсэукIыр — 0-м и лъабжьэкIэ ех температурэм щымышынэхэрщ. Абыхэм ищхъэрэ хы шыугъэхэм уащрохьэлIэ; етIуанэм хеубыдэ +10, +45 хуабагъыр зэзэгъхэр. Ахэр шху зыгъапцIэ, кхъуей зэрыхах, къэбыстэр зыгъэфIэIу бактериехэращ; ещанэ гупым хеубыдэ градус 70-м адэкIэ щыIэ хуабагъыр зыхуэшэчхэр. Абыхэм нэхъ лъэрызехьэ дыдэу яхэтыр серэ бактериехэращ. Ахэр +250, +300-м хопсэукI, щобагъуэ.
А бактериехэр щыпсэур тенджыз лъабжьэм, щIыр къыщыплъ кууагъырщ. Дызытепсэлъыхьтемпературэшхуэрзыпсэущхьэмихуэшэчынукъым.
Пасэрей псэущхьэхэр щыпсэу щIыгу
Новэ Зеландие щIыналъэр ХVII лIэщIыгъуэращ къыщахутар. Европэм къикIа зыплъыхьакIуэхэм ягъэщIэгъуауэ щытащ а щIыгум щыпсэу хьэкIэкхъуэкIэхэмрэ хьэпщхупщхэмрэ щалъэгъуам — апхуэдэ нэгъуэщI щIыпIэ щыIэтэкъым. Ар IуэхугъуитIым къыхэкIащ.
Япэрауэ, Новэ Зеландиер адрей щIыгухэм (континентхэм) ялъэмыIэсу зэрыщхьэхуэращ. ЕтIуанэрауэ, ущыпсэуну тыншщ и щIыуэпсыр хуабэщ, щIыIэ къэмыхъуу, псыIагъэ иIыгъыу.
Новэ Зеландием къэкIыгъэр, мэзыр щыIувщ, псы хуабэр щIым къыщIож. Апхуэдэ «пасэрей» щIыуэпс къабзэм, дауи, псэущхьэ лIэужьыгъуэ куэд ихъумащ. Абы къищынэмыщIауэ, а щIыгум нэхъыбэу щыпсэуар къэкIыгъэ зышх псэущхьэхэращ, лы зышх хьэкIэкхъуэкIэ мыхъуу. Абы и фIыгъэкIэ, мылъэтэф киви, гаттери жыхуаIэ динозаврхэр кIуэдыжакъым. Дызытепсэлъыхь динозаврхэм илъэс мелуан 220-рэ я ныбжьщ, теплъэкIи захъуэжакъым. Абыхэм я фэр удзыфафэщ, я джабэр гъуэжьщ, я пщэдыкъым къыщыщIэдзауэ я кIапэм нэс-кIэ сыдж тетщ. Щхьэшхуэщ. Я щIыфэр зэ хуабэ, зэ щIыIэ мэхъу, щIымахуэ щIыIэр къэсамэ, гъуэмбым йопщхьэри мэжей.
Европэм цIыхухэр къикIыурэ, Новэ Зеландием щыIэпхъуэм, хьэ, джэду, дзыгъуэшхуэ, бжэн, мэлхэр здашэри, абыкIэ щIыуэпсым хэIэбауэ, хуэм- хуэмурэ динозаврхэр кIуэдыжын щIадзауэ къалъытэ. Бжэнхэм къэкIыгъэ, удз лIэужьыгъуэ куэд трахъукIыурэ, ягъэкIуэдыжащ, дзыгъуэшхуэхэм гаттерием и джэдыкIэхэр яшхыжырт, джэдухэмрэ хьэхэмрэ балигъ хъуа динозаврхэр ятхьэлэрт. Биологхэм къызэралъытэмкIэ, ХХ лIэщIыгъуэм динозаврхэр хытIыгу зыбжанэм щыкIуэдыжыпащ, километр зэбгъузэнатIэ хуэдиз хъу хы- тIыгу зыбжанэм щыпсэухэм къищынэмыщIауэ. Абдежым зи гугъу тщIы динозаврхэр щахъумэу щIадзащ икIи нобэкIэ абыхэм я бжыгъэр мини 10-м нос.
