«Сэ сыадыгэщ!» — ар ину жызоIэ
Бэрбэч ХьэтIутIэ и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и медицинэ колледжыр (унафэщIыр Пщыбий Светланэщ) сыт щыгъуи цIэрыIуэщ ирагъэкIуэкI егъэджэныгъэ лэжьыгъэшхуэмкIэ, ягъэхьэзыр IэщIагъэлIхэмкIэ. А Iуэхугъуэм къыдэкIуэу колледжым дапщэщи щокIуэкI гъэсэныгъэм епха лэжьыгъэ купщIафIэхэри. ЩIалэгъуалэр адыгэм игъащIэми къыддекIуэкI лъапIэныгъэхэм хуэущииным, лъэпкъ гъэсэныгъэ яхэлъхьэным хуэгъэпсат колледжым иджыблагъэ щекIуэкIа гуфIэгъуэ зэхуэсыр. Ар епхат Адыгэхэм (шэрджэсхэм), Адыгэ фащэм я дунейпсо махуэхэр гъэлъэпIэным.
«Хабзэр Iэт, лъэпкъым къуэт!» къыхуеджэныгъэм щIэту екIуэкIа зэхыхьэм жыджэру хэтащ колледжым и студентхэр, абы адыгэбзэмрэ литературэмрэ щезыгъэдж лэжьакIуэ пашэхэр, IэнатIэм и унафэщIхэр. Ахэр псори щызэхуэсат еджапIэм и щIыбагъ пщIантIэшхуэм.
ГуфIэгъуэм екIуу къыхузэрагъэпэщат а пщIантIэм и утыкушхуэр. ДэнэкIи щыплъагъурт «Дызэкъуэтмэ, дылъэщщ!», «Сэ сыадыгэщ, ар ину жызоIэ!», «Си бзэ — си псэ, си дуней!», «Фарзщи, адыгагъэм фемыIусэ, ар псэунщ, бэуэхукIэ зы адыгэ», «Утыку зэрихьэр лъапэщи, къызэрикIыжыр напэщ!», «ФифI фымыгъэпуд, фи Iей фымыгъэпщкIу», «Хабзэр лъэпкъым и набдзэщ» хэкупсэ къыхуеджэныгъэхэр, «Уи анэбзэр гъафIэ, Ар бгъэ дамэу шэщI. Адэжь и жьэгу мафIэу, Тхуахъумам ар пэщI», «Мы уэмрэ щIымрэ яку дэт адыгэр, Зэдэпсэуну хъуэхъур доIэт! Маржэ, адыгэхэ, фэ жыфIэрей: Си лъэпкъ, си тхыдэр — си дунейщ!», «Адыгэ къафэ, Адыгэ къафэ, Адыгэм псэуэ иIэр уэращ. «Адыгэ щIылъэ, Адыгэ уафэ», — ЖезыгъэIэжыр уи фащэращ!», «Гъагъэ, бжьыфIэ, си Адыгэ лъахэ, Гугъэ нэхуу уиIэр уэ къыбдрехъуж. БгъэIун уи цIэр зы зэман плъэкIащи, Ар ди гъащIэ хабзэ хэткIи ирехъуж!» усэ сатырхэр.
ГуфIэгъуэ зэхуэсыр къызэIуахащ икIи ирагъэкIуэкIащ студент пашэхэу Къуэдз Аслъэнрэ Дэхъу Аидэрэ. Къызэхуэсахэм гуапэу ехъуэхъуа нэужь, ахэр тепсэлъыхьащ Адыгэхэм, Адыгэ фащэм я дунейпсо махуэхэм я къекIуэкIам.
— ЩIыгум и ныбжьым ебгъапщэмэ, псэ зыIут дунейм еплъытмэ, цIыхум къикIуа гъуэгур кIэщI дыдэщ, тхыдэм и щапхъэхэмкIэ ар мащIэщ. Апхуэдэу щытми, адыгэхэр тхыдэ гъуэгуанэ кIыхь къэзыкIуа лъэпкъ уардэщ. Адыгэ-абхъаз-абазэ лъэпкъхэм я къекIуэкIыкIар зыдж еджагъэшхуэ куэдым къызэралъытэмкIэ, адыгэхэм я къежьапIэу убж хъунущ илъэс минитхукIэ узэIэбэкIыжмэ щыIа Хьэт къэралыгъуэр. Ди лъэпкъыр езыр сыт щыгъуи зэрызэджэжу щытар — адыгэщ, бзэуэ тIурылъри адыгэбзэщ; гъащIэ щIыкIэу, гъэпсыкIэу, дуней тетыкIэу, цIыху зэхущытыкIэу диIэм зэреджэр адыгагъэщ, адыгэ хабзэщ. Адыгэхэм къэткIуа илъэс мин бжыгъэ хъу гъащIэ гъуэгум нэгъуэщI лъэпкъхэм къытфIащауэ, къридэджэу щытауэ тхыдэм цIэ куэд хэтщ. НобэкIэ дэ дуней псом дыкъацIыху «адыгэ», «шэрджэс» псалъэхэмкIэ, — жаIащ абыхэм. — Адыгэхэр щопсэу Урысейм хыхьэ Адыгей, Къэбэрдей-Балъкъэр, Къэрэшей-Шэрджэс республикэхэм, Краснодар, Ставрополь крайхэм, Осетие Ищхъэрэ — Алание Республикэм. Адыгэу Урысейм исыр мин 750-м нос. КъинэмыщIауэ, хамэ къэралхэм адыгэу щопсэу мелуаниблым щIигъу. Абыхэм я нэхъыбапIэр Тыркум щыIэщ, адыгэ щымащIэкъым Сирием, Мысырым, Иорданием, КъуэкIыпIэ Гъунэгъум и адрей къэралхэми, Балканым, КъухьэпIэ Европэм, Америкэм.
Аслъэнрэ Аидэрэ къызэхуэсахэр щыгъуазэ ящIащ адыгэхэм я лъэпкъ лIакъуэ 12-м. Абыхэм я цIэхэр: къэбэрдей, натыхъуей, беслъэней, еджэрыкъуей, жаней, мэхъуэш, хьэтыкъуей, шапсыгъ, абазэхэ, адэмей, кIэмыргуей, бжьэдыгъу — зытет «вагъуэхэр» Iэтауэ яIыгът адыгэ фащэ екIухэр зыщыгъ еджакIуэхэм. ГуфIэгъуэм кърихьэлIахэм ящыщ куэдым абдежым, дауи, ягу къэмыкIыжу къэнакъым лъэпкъ шэрджэс усакIуэ Бемырзэ Мухьэдин и къалэмыпэм къыпыкIа сатырхэр:
Адыгэ лъэпкъым и Iэпкълъэпкъ
пщыкIутI —
Адыгэ анэм и зэш бын гъуэзэджэ,
Фэ адэжь хэкум вагъуэу фыщылыдт,
Фыкъэзылъагъухэр къывэхъуапсэу
зэкIэ.
АдэкIэ псалъэмакъыр траухуащ ди щIыналъэм и щIыуэпс хъугъуэфIыгъуэхэм я нэхъыщхьэ Iуащхьэмахуэ.
— ЖьакIэху хъужу Кавказ къуршым къыщхьэщытщ «Насыпым и IуащхьэкIэ» зэджэ а бгышхуэр. Зи дахагъэм уемыплъыф, жьыр щыкъабзэ, къыщIэж псыр хъущхъуэ Iуащхьэмахуэ дэкIыну емыхъуапсэ щымыIэми ярейщ, — къыхагъэщырт студентхэм. — Ди хэку дыщэр я усыгъэхэм къыщагъэлъэгъуащ ди лъэпкъ усакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэми, ар фIыщэу зылъэгъуауэ щытахэу Пушкини Лермонтови, Толстойми, Грибоедовми.
КупщIафIэу, хьэлэмэту къызэрагъэпэщат зэхуэсыр. Абы щытепсэлъыхьащ адыгэхэм ди хабзэхэм, лъэпкъ фащэм, Iэщэ-фащэхэм, дуней псом щыцIэрыIуэ ди адыгэшым, щIыпIэ куэдым щызэлъащIыса ди къафэхэм, лъэпкъыр адрейхэм къахэзыгъэщ нэгъуэщI нэщэнэхэми. Апхуэдэу гулъытэншэ хъуакъым адыгэ Iэнэри. Адыгэхэр сыт хуэдэ лъэхъэни шхынкIэ жумарту, хьэщIэкIэ фIыуэ зэрыщытари къыхагъэщащ. Махуэшхуэм къыхузэрагъэпэща адыгэ шхыныгъуэхэм я гъэлъэгъуэныгъэ къулейри а псалъэ-хэм я щыхьэтт. Махъсымэ, мэжаджэ, кхъуейжьапхъэ, джэдлыбжьэ, лыгъурлыбжьэ, джэшлыбжьэ, джэдыкIэрыпщ, щIакхъуэ зэтеупIэщIыкI, хьэлыуэ, жэмыкуэ, пIастэ, нэгъуэщI куэди щыплъагъурт студентхэм яухуа адыгэ Iэнэхэм.
Махуэшхуэм хэтхэм я гукъыдэжыр нэхъри къаIэтащ КъБКъУ-м уэрэдымкIэ и театр «Амикс» гупым, медколледжым и студентхэм ягъэзэщIа уэрэдхэм, къафэхэм, ахэр къызэджа усэхэм. Куэдым гукъинэ ящыхъуащ Бейкъазы Тамерлан, Сатушы Инарэ, Атэщауэ Мадинэ, Амщокъуэ Амырхъан, Емзэгъ Ислъам, ВэрылI Эльмирэ, нэгъуэщIхэми ягъэзэщIа уэрэдхэмрэ къафэхэмрэ. Лъэпкъым и щIыхьыр, и пщIэр зыIэтт студентхэр зыхэщIэгъуэу къызэджа усэхэр. Абыхэм я псалъэхэм гур хагъахъуэрт, илъэс мин куэд къэзыкIуа лъэпкъ уардэм узэрыщыщым папщIэ пагагъэ къыпхалъхьэу. ГуфIэгъуэр зэхуащIыжащ махуэшхуэ джэгукIэ.
Адыгэхэм (шэрджэсхэм), Адыгэ фащэм я дунейпсо махуэхэр къызыхуэтыншэу къызэгъэпэщыным икIи егъэкIуэкIыным я зэфIэкI ирахьэлIащ медколледжым и егъэджакIуэхэу Срыкъуэ Юлиерэ КъуэщIысокъуэ Зухрарэ. ГуфIэгъуэ зэхыхьэм абыхэм щагъэлъэгъуа лэжьыгъэхэр, шэч хэмылъу, еджапIэм щекIуэкI гъэсэныгъэ Iуэхухэм я зы Iыхьэ къудейуэ аращ. Лъэпкъым бгъэдэлъ псэкупсэ къулеягъым щIалэгъуалэр ешэлIэнымкIэ, и хабзэр, тхыдэр нэхъри яфIэгъэщIэгъуэн хъунымкIэ апхуэдэ зэхыхьэхэм мыхьэнэшхуэ зэраIэм шэч хэлъкъым. Адыгэ усакIуэшхуэ Бемырзэ Мухьэдин зэрыжиIащи,
Уи адэжьхэм я бзэм урипсалъэу,
Я хъыбарыжь Iущхэр уи пшыналъэу,
Хъуэхъум я нэхъыфIыр зыхыуагъэхыу,
Ху махъсымэ фалъэр зэIэпыпхыу,
Зэ уадыгэну сыт и уасэ!
… Уи нэмыс, уи фащэ, уи джэгукIэм
Уи щIэблэщIэ уардэр щыгуфIыкIыу,
УщIэпсалъэр, узэпсалъэр пщIэжу,
Уи Хэку лъапIэр тыгъэкIэ бгъэпэжу,
Зэ уадыгэну сыт и уасэ!
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
