КъалэмбийкIэ зэджэ тхакIуэ телъыджэ
КIашэ Адэлджэрий къызэралъхурэ илъэси 180-рэ ирокъу
Илъэсищэм нэблагъэкIэ дэхуэхауэ, абы и цIэхэми и тхыгъэхэми цIыхур щымыгъуазэу къэгъуэгурыкIуащ ар. Зыми ицIыхуртэкъым «Къалэмбий» псевдонимыр зыфIэзыщыжа тхакIуэр. Урыс журналхэм зэгуэр традзэгъащ «Къалэмбий» зыфIэзыщыжа тхакIуэм и IэдакъэщIэкI зыбжанэ. «Шэрджэсым и тхыгъэхэр» — арат абыхэм я псалъащхьэр. Хэт хъунут а «шэрджэсыр» езыр? Псоми ящIэр зыт — ар «бгырыс хъыжьэхэм» зэращыщырт. «Мы тхыгъэхэр, ипэжыпIэ-кIэ, зи къалэмыпэм къыщIэкIар адыгэщ» — апхуэдэ псалъэ дыщIагъугъащ Къалэмбий и япэ тхыгъэхэм. И зы тхыгъи и цIэ-унэцIэ дыщIигъуакъым абы, литературэм зэрыхыхьар псевдонимкIэщ — «Къалэмбий». ЛIэщIыгъуэм нэблагъэ зэпичащ а псевдонимым — зейр ямыщIэу, уеблэмэ яIэщIэгъупщыкIыжыпауи щытащ: къызыхэкIа лъэпкъым ящIэххэртэкъым апхуэ-дэ тхакIуэ дунейм тетами темыта- ми; урыс литературэм и тхыдэм апхуэдэр къыщыхъуныр зыхуэIуа щыIэкъым…
Илъэс 54-рэ хъуауэ дощIэ ар хэтми. ДощIэ «Къалэмбий» псевдонимыр зыфIэзыщыжар Шэрджэсым къызэрыщалъхуар. ДощIэ ар зэры-КIашэ Адэлджэрийр. АбыкIэ фIы-щIэр зыбгъэдэлъыр Мейкъуапэ щыщ къэхутакIуэ Голубевэ Ларисэщ. Аращ Къалэмбий и цIэр, и лэжьыгъэхэр хэIущIыIу зыщIыжар. «Дружба народов» журналым (1963 гъ., №9) тридза тхыгъэмкIэ Л. Голубевэм цIыхур щыгъуазэ ищIащ «Библиотека для чтения»», «Русский вестник» урыс журналхэм зи тхыгъэхэр традза «шэрджэсыр», Къалэмбий цIэ лейр зы-фIэзыща тхакIуэр, зэры-КIашэ Адэлджэрийм. Голубевэм и фIыгъэ-кIэ КIашэм ди литературэм хуэфа- щэ увыпIэр щиубыдыжащ. Ар хабжэ адыгэ, абазэ лъэпкъ литературэхэр зэхэзыублахэм, и творчествэр школхэм, университетхэм щадж. Литера-туровед цIэрыIуэ Андроников Ираклий зэритхыгъащи, Къалэмбий гъащIэм и пэжыпIэр къыщIэзыгъэщыфа тхакIуэщ, къалэмыр телъыджэу зыгъэшэрыуэф художник набдзэгубдзаплъэщ.
КIашэ Адэлджэрий абазэ лIакъуэлIэш унагъуэщ къыщалъхуар. Хэти зэрищIэщи, абазэхэмрэ адыгэхэмрэ зэлъэпкъэгъущ, абхъаз щIэныгъэлI цIэрыIуэ Инал-Ипа зэритхыгъащи, зы жыгым и къудамитIщ. ЕпщыкIубгъуанэ лIэщIыгъуэм, КIашэ Адэлджэрий и тхыгъэхэр дунейм къыщытехьа лъэхъэнэм, адыгэхэри абазэхэри нэхъ къызэрацIыхур шэрджэст — а лъэпкъыцIэр адыгэхэми абазэхэми я зэхуэдэщ. Дауи, абы къикIыркъым абазэхэр лъэпкъ щхьэхуэу щымытауэ: я нэхъыбэм адыгэбзэр анэдэлъхубзэ яхуэхъуауэ куэд лъандэрэ къэгъуэгурыкIуами, абазэхэм езыхэм я тхыдэ яIэжщ, лъэпкъ щэнхабзэ къулей къагъэ- щIын яхузэфIэкIащ. Апхуэдэ лъэпкъщ КIашэ Адэлджэрий къызыхэкIар. «Шэрджэсым и тхыгъэхэр» — апхуэдэ псалъащхьэм щIэтущ КIашэ Адэлджэрий и Iэдакъэ къыщIэкIа япэ тхыгъэхэр («МазитIкIэ къуажэм», «Жин пэшэгъу», «Пыпхэ») «Библиотека для чтения» журналым зэрытридзар. «Шэрджэсым и тхыгъэхэм» лъабжьэ яхуэхъуар, зэрынэрылъагъущи, адыгэхэм, абазэхэм я гъащIэмрэ я дунеймрэщ. Адыгэхэми абазэхэми махуэ къэс я нэгу щIэкI гъащIэрэ дунейрэщ ар, тхакIуэм «шэрджэс» лъэпкъыцIэ фIэкIа зы щIыпIэ деж къыщримыIуэми.
Шэч хэлъкъым, КIашэ Адэлджэ- рий имыщIэнкIэ Iэмал иIакъым абазэ лIакъуэлIэш унагъуэм къызэрыщалъхуар, «шэрджэс» лъэпкъыцIэм абы абазэри адыгэри къызэрыригъэубыдыр гурыIуэгъуэщ. Нобэ зызыужь абазэ литературэри адыгэ литературэри зэрыпагэ тхакIуэ щэджащэщ КIашэ Адэлджэрий, абазэхэми адыгэхэми зэдай художественнэ хъугъуэфIыгъуэ мылъытэщ абы и къалэмыпэм къыщIэкIа тхыгъэхэр.
Къалэмбий и тхыгъэхэр дунейм къызэрытехьар урысыбзэкIэщ — абы и щхьэусыгъуэр гурыIуэгъуэщ: щыпсэуа зэманым тепщIыхьмэ, абы нэгъуэщI Iэмал иIакъым, урысыбзэкIэ тхэн фIэкIа (и тхыгъэхэр хэIущIыIу ищIын — тридзэн мурад щищIакIэ). КIашэ Адэлджэрий и тхыгъэхэр дунейм къызэрытехьар урысыбзэкIэми, ахэр ди лъэпкъ (абазэ, адыгэ) литературэхэм я тхыдэм и зы напэкIуэцIщ. Ахэр дэркIэ лъапIэщ Нэгумэ Шорэ, Хъан-Джэрий, ХьэтIохъущокъуэ Къазий сымэ къызэранэкIа тхыгъэхэм хуэдабзэу.
Нэгумэ Шори, Хъан-Джэрии, ХьэтIохъущокъуэ Къазии зыхуэлэжьар зыщ — я лъэпкъыр щIэныгъэм и гъуэгум тешэнырщ, «бгырыс Iэлыр» кIыфIыгъэм къызэрыхашынырщ, ар тхылъымрэ щIэныгъэмрэ къызэрыщIагъэтэджэнырщ. Ар дыдэрщ КIа-шэ Адэлджэрии зыхуэлэжьар. «Iуащхьэ щыгум» повестым абы щитхыгъащ: «Си нэгу щIэкIауэ хъуам хьэкъ сщащIауэ, сэ шэч къызытезмыхьэжыр зыщ — щIэныгъэм цIыхур къызыхэкIа лъэпкъым пэIэщIэ ищIын зэрыхуэмейрщ, ар дэнэ къэна, щIэныгъэм цIыхур и лъэпкъэгъухэм нэхъ- ри гъунэгъу хуищIын хуейщ. ЩIэныгъэ мащIэ дыдэ фIэкI зимыIэ адыгэр хуэдищкIэ нэхъ адыгэщ, абы и къуэш щIэныгъэншэм елъытауэ». КIашэ Адэлджэрий и тхыгъэхэм хыболъагъуэ щIэныгъэм зи гур къиуIа, кIыфIыгъэм щхьэмыгъазэу зезыпщыта щIалэщIэм и образыр. Гу лъытэгъуафIэщ а образым щапхъэ хуэ-хъуар езы тхакIуэм и гъащIэр ару зэрыщытым. ТхакIуэм щапхъэу игъэлъагъуэ а щIалэщIэм и къарури, и щIэныгъэри, и акъылри зыхуэунэ- тIар зыщ — къыдалъхуахэр щIэныгъэм и гъуэгум тешэнырщ, кIыфIыгъэм къыIэщIэхынырщ. Ар дыдэм щIэбэну и гъащIэ кIэщIыр ирихьэкIащ езы КIашэ Адэлджэрий. Нэгумэ Шори, Хъан-Джэрии, ХьэтIохъущокъуэ Къазии, КIашэ Адэлджэрии, абыхэм ядэшэсауэ щыта адыгэ щIэныгъэлIхэми, егъэджакIуэхэми, тхакIуэхэми я мурадыр къемыхъулIамэ, ар зи лажьэр, зэрыгурыIуэгъуэщи, езыхэракъым. Апхуэдэ мурадыр къыщомыхъулIэ зэманщ ахэр щыпсэуар.
КIашэ Адэлджэрий 1837 гъэм Инжыджыщхьэ (Шэрджэсым) къыщалъхуащ; къыщалъхуар, ищхьэкIэ зэрыщыжытIащи, абазэ лIакъуэлIэш (пщы) унагъуэщ. 1850 гъэм Адэлджэрий Ставрополь гимназием щIагъэтIысхьэ икIи, урысыбзэр щIэх ды-дэ зрегъащIэри, тхыдэмрэ литературэмрэ хуабжьу дахьэхауэ йоджэ. Гимназием щекIуэкI литературэ зэ- пеуэхэм Адэлджэрий пашэныгъэр къыщихь зэпытащ. Дыщэ медалкIэ гимназиер къиуха нэужь, илъэситIкIэ зегъэхьэзырри, КIашэ Адэлджэрий 1860 гъэм Петербург дэт университетым щIотIысхьэ. Архивым хъума щыхъуащ мыпхуэдэ тхылъымпIэ: «КIашэ Адэлджэрий 1860 гъэм шыщхьэуIум и 1-м, экзамен къыIамыхыу, Санкт-Петербург дэт университетым и езанэ курсым хагъэтIысхьащ — къуэкIыпIэ факультетым и хьэрып, къэжэр, тырку, тэтэр разрядым».
ЩIэтIысхьа щхьэкIэ, Адэлджэрий университетым зы илъэсщ зэрыщеджар. Абы и щхьэусыгъуэри белджылы ищIащ Голубевэ Ларисэ. Ар щыхьэт зэрытехъуэщи, КIашэ Адэлджэрий игу техуакъым пащтыхьым и унафэкIэ университетым щагъэува хабзэ ткIийр — ар казармэм зэрыпэлъытар, студентхэм я демократие хуитыныгъэхэр зэрытрахар, лъэпкъ фащэ зэрахьэну зэрыхуимытыжыр.
Университетым къыщIэкIыжри, хэкум къигъэзэжа нэужь, КIашэ Адэлджэрий Ставрополь щылэжьащ зыбжанэрэ — егъэджакIуэу; 1867 гъэм Владикавказ къалэм дэтIысхьащ, абы къыщыдэкI «Терские ведомос-ти» газетым и редактору лэжьэн щIидзащ. А IэнатIэм здыIутым, и ныбжьыр илъэс 35-рэ фIэкIа мыхъуауэ, КIашэ Адэлджэрий 1872 гъэм дунейм ехыжащ.
КIашэ Адэлджэрий и цIэр япэ зыгъэIуар «Библиотека для чтения» журналырщ. 1860 гъэм абы традзащ тхакIуэ щIалэм и «Шэрджэс тхыгъэхэр», «МазитIкIэ къуажэм», «Пыпхэ», «Жин пэшэгъу» хъыбархэр. А журнал дыдэм традзащ «Абрэдж-хэр» повестри. 1861 гъэм «Русский вестник» журналым къытехуащ «Iуащхьэ щыгум» повестыр. Традзауэ къагъуэтыжар аращ. КIашэ Адэлджэрий и цIэ-унэцIэ щIэмытми, «Терские ведомости» газетым традза тхыгъэ зыбжанэ абы и Iэдакъэ къыщIэкIауэ ялъытэ; псалъэм папщIэ, шэч хэлъкъым Нэгумэ Шорэ и «Адыгэ тхыдэм», адыгэ уэрэдыжьхэм ятеухуауэ а газетым тета тхыгъэхэр КIашэ Адэлджэрий зэриIэдакъэщIэкIым. «Библиотека для чтения» журналым КIашэ Адэлджэрий иригъэхьауэ щытащ «ЩыIамрэ щыIэмрэ» повестым и Iэрытхыр; ар журналым трагъэдзакъым, и Iэрытхыр кIуэдауэ ноби лъэужьыншэщ.
«Шэрджэсым и тхыгъэхэр» мыпхуэдэ псалъэкIэ иублэгъащ Адэлджэрий: «Щхьэусыгъуэ гуэркIэ езгъэлейуэ шэч зыхуезмыгъэщIын щхьэкIэ, мы хъыбархэр щыстхы- жым си нэIэ зытетар адыгэм махуэ къэси и нэгу щIэкI дунейрщ. Сэ фэзгъэлъагъуну сызыхуейр уанэгум зыкъыщизых шэрджэс шууейркъым (ар иджыри къэс зэрыдагъэлъагъуу щытауэ); сэ фэзгъэлъагъуну сыхуейт зи жьэгу пащхьэ пэрыс адыгэр, — ар сыт хуэдэу щрырети».
Къалэмыр IэщIэлъыху, тхакIуэр а псалъэм тетащ. Къалэмбий дежкIэ нэхъыщхьэр гъащIэм и хьэлъэр зыхэзыщIа, зэман бзаджэм и хьэзабыр зыгъэв цIыху цIыкIум и гурыгъу-гурыщIэхэр сэтей щIынырщ, «цей зэхэдыжыхьарэ джэдыгу тIорысэрэ» зыщыгъ мэкъумэшыщIэм и дунейр къэгъэлъэгъуэнырщ.
ТхакIуэм къыгуроIуэ хъугъуэфIыгъуэ псори зи IэдакъэщIэкIыр мэкъумэшыщIэхэр ару зэрыщытыр. «Абыхэм я гуащIэрщ жылэр зэрыпсэур», — дыкъыщоджэ «Iуащхьэ щыгум» повестым. — ХьэщIэщым щытеу шу бэлыхьхэри зи пщэм дэсыр ахэращ. Ахэр мыхъуатэмэ, зекIуэлI хахуэм, шы емылыджым, Iэщэ-фащэ лъапIэм я хъыбархэр зи пщIыхьым хэмыкI лIакъуэлIэшхэм я вагъуэр ижынт». ТхакIуэм ибзыщIыркъым мэкъумэшыщIэхэмрэ лIакъуэлIэшхэмрэ я кум къыдэлыдыкI мафIэр кIуэ пэтми зэрызэщIэплъэр: «МэкъумэшыщIэхэр ятеплъэ хъуркъым шырэ Iэщэрэ фIэкIа нэкуи напIи зимыIэж цIыху Iуэхуншэхэм».
Къалэмбий и Iэдакъэ къыщIэкIа дэтхэнэ тхыгъэри бгырысхэр зыхэта кIыфIыгъэм, хабзэ мыхъумыщIэхэм хуэунэтIа удын пэлъытэщ. ТхакIуэм и гур мэуз бгырыс цIыхубзым и дуней Iыхьэр щилъагъукIэ. «Абы и дунейр дыщэ IуданэкIэ хидыкI тхыпхъэщIыпхъэхэм деж щеух, и пщэдейм адэри анэри егупсысыркъым», — щитхыгъащ Къалэмбий «МазитIкIэ къуажэм» рассказым. ЦIыхубзым и дуней Iыхьэр зэрыдыджыр, абы и насыпыр, и гъащIэр, и щIыхьыр хэутэн зэращIыр тхакIуэм ди нэгу щыщIигъэкIащ «Пыпхэ» рассказым.
Псом хуэмыдэжу удын гуащIэ иридзащ КIашэ Адэлджэрий пасэрей хабзэ мыхъумыщIэхэм. «Абрэджхэр» повестымкIэ тхакIуэм сэтей ищIащ пасэрей хабзэ мыхъумыщIэхэм лъэпкъым, хэкум къыхуахьу щыта насыпыншагъэхэр. Абы и тхыгъэхэм я фIыпIэр, дауи, а повестырщ. Повестым и мыхьэнэмрэ и купщIэмрэ нэхъ гурыIуэгъуэ хъун папщIэ, дигу къэдгъэкIыжынщ ар дунейм къыщытехьа зэманым (1860 гъэм) адыгэхэр зыIута IэнатIэр. Илъэсищэм нэблагъэкIэ зэпымыуа Кавказ зауэр и кIэм нэблэгъат, урыс пащтыхьым и дзэлIхэм адыгэ хэкур зэрапхъуэрт, лъыгъажэ зауэ зращIылIа бгырыс лъэпкъхэм, лъэбакъуэ ячыху зы хьэдэ ягъэтIылъын хуей хъууэрэ, я хэкур яфIэкIуэдырт.
Мыбдеж щичэзукъым а зауэ гущIэгъуншэр къызыхэкIа псом я щхьэусыгъуэхэм утепсэлъыхьыныр. И щхьэ течауэ абы тепсэлъыхьыркъым Къалэмбий — дауи, щымыгъуазэу арагъэнтэкъым, ар ибзыщIын мурад иIауи шэч хуэпщI хъуну къыщIэкIынтэкъым. Урыс-Кавказ зауэм и гуащIэгъуэрщ КIашэр щыпсэуар; тхакIуэм и нэгу щIэкIащ («Абрэджхэр» повестыр итха нэужь) илъэсищэкIэ зэпымыуа зауэ гуащIэм адыгэхэм я щхьэри я хэкури зэрыхалъхьар.
АтIэ, дэнэ деж, сыт хуэдэ тхыгъэра КIашэ Адэлджэрий зи лъыр ягъажэ, зи лъахэр зрапхъуэ адыгэхэм къащыщхьэщыжар? Нобэ тыншщ абы ущIэупщIэныр, абы (Урыс-Кавказ зауэм) зэрытеплъэкъукIам щхьэкIэ тхакIуэр бгъэкъуэншэни пхузэфIэ-кIынущ, апхуэдэ мурад хуэпщIмэ. «Абрэджхэр» повестым упкърыджыхьмэ, тхакIуэм шэч хуэпщIыфынукъым а зауэм теплъэкъукIын е ар ибзыщIын мурад иIауэ. Ар дэнэ къэна, тхакIуэм куууэ къитIэщIащ адыгэхэм я щхьэм кърикIуа мыгъуагъэмрэ насыпыншагъэмрэ къызыхэкIа псом я зы щхьэусыгъуэ. Лейуэ утемыпсэлъыхьыжми, повестым еджэ дэтхэнэ цIыху набдзэгубдзаплъэм дежкIи гурыIуэгъуэ хъун ди гугъэщ ар — повестыр абрэдж зэшитIым я хъыбар къудейуэ фIэкIа къыщымыхъу закъуэмэ. Абрэдж зэшитIым я хъыбар къудейркъым КIашэ Адэлджэрий и повестым купщIэ хуэхъуар — ар куэдкIэ нэхъ куущ, адыгэхэм я щхьэм кърикIуа мыгъуагъэмрэ насыпыншагъэмрэ къызыхэкIа щхьэусыгъуэхэм унэзышэс гупсысэкIэ гъэнщIауэ…
«Уи гуауэ пщIы хъун куэдщ, зэгупсысыпхъэри мащIэкъым, — итхыгъащ КIашэ Адэлджэрий. — Гуауэм сегъэнщI, си лъэпкъэгъухэр си нэгу къыщыщIыхьэкIэ… ЦIыху цIыкIум къримыт къару уиIэн хуейщ, ди хабзэхэм уапэщIэувэн щхьэкIэ. Удын Iэджэ къытехуэнщ апхуэдэ мурадым къыщIэтаджэм, гъащIэм и фэбжь Iэджэ зыхищIэнщ. Зэгуэр, зэрыслъэкIкIэ, щIэныгъэм сыхуэлэжьэн мурад сызэриIамрэ гуращэ гуэрым сызэрыхуэупсамкIэ си гур согъэфI… ИкIи, хэт ищIэрэ, сэ схуэдэ гуэрым къыщхьэпэн жылэ хэссагъэнкIи хъунщ…»
Апхуэдэ жылэщ КIашэ Адэлджэрий (Къалэмбий) и Iэдакъэ къыщIэкIа дэтхэнэ тхыгъэри.
Къэрмокъуэ Хьэмид.
Къалэмбий (КIашэ) Адэлджэрий
Абрэджхэр
Адыгэ хъыбар
КъуитI иIащ ди адэм — сэрэ си шынэхъыжьымрэ. Дыкъыщыхъуар абазэхэхэм я хэкурщ, Къэбэрдейм дыкъыщалъхуами. Сыщысабийм, сощIэж, ди адэм сеупщIрейт и благъи и ныбжьэгъуи ибгынэу хамэ хэку щIэIэпхъуамкIэ. «Нэхъыжьхэм я Iуэху дэнэ щыпщIэн?» — афIэкIа къыпидзыжыртэкъым ди адэм. ДыкъыдэкIуэтейуэ уанэгум дисыф хъуа нэужьщ абы и щхьэусыгъуэр къыщыджиIар. Ди адэм ныбжьэгъу гуэр иIащ, зыпищI щымыIэу. Адыгэм зэрыжаIэщи, я псэр зы чысэм илът. Зэрыхабзэжьти, зэгуэрым шыдыгъу зэдежьащ. Махуэм мэзым щIэсри жэщым къуажэм дыхьащ. Къуажэм дыхьэри, лъэныкъуэ зырызкIэ зэбгрыкIащ (Iуэхум хэзымыщIыкIхэр зэрыгупу зы унагъуэм йопщI; абыхэм къехъулIэ щыIэкъым, зэрогъэщтэжри, я Iуэхур мэкъутэ).
ЩызэгурыIуам къыщигъэзэжам, ди адэм и ныбжьэгъур къэтт. Жэщыбг хъуху пэплъащ. Къигъэзэжтэкъым. Къыщимыгъэзэжым, ди адэр къуажэм аргуэру дыхьащ, шэщ гуэрым шищ къыщIишри и гъуэгу теувэжащ, и ныбжьэгъуми ар дыдэр зэрищIынум шэч къытримыхьэжу. Тхьэмахуэ дэкIащ, ди адэм и ныбжьэгъум къигъэзэжыркъым. Ди адэр гузэвэнтэкъэ: ефэжыртэкъым, ешхэжыртэкъым, и ныбжьэгъум и унэм сыхьэт къэс кIуэурэ щIэупщIэрт. Пщыхьэщхьэ гуэрым ди адэм лIы мыцIыху гуэрхэр къыхуепсыхащ, «шыр къыдэтыж», — жари. Зыри имыщIафэ зытригъэуащ ди адэм — шэч къыхуащIауэ, ягъэIуэщхъун мурадкIэ и ужь къихьауэ фIэкIа и гугъакъым. Ауэ Iуэхур нэгъуэщIу къыщIидзащ. Ди адэм и ныбжьэгъур а жэщым шэщым щIаубыдат; щыхагъэзыхьым, и гъусэм и цIэр ириIуащ. Мэзым епхауэ щиIыгъ шищыр зейм яритыжын хуей хъуащ. Ди адэмрэ мобырэ зэщыIеижынтэкъэ — бий зэхуэхъуащ. Куэдрэ зэбиякъым: япэ щызэрихьэлIам ди адэм къепцIыжар иукIащ. ИукIам и Iыхьлыхэр ди адэм къещэу хуежьащ. КъаукIыну хуеятэмэ, ди адэм къызэрыджиIамкIэ, зэи тIэуи хутыкъуауэ ярихьэлIат: къэрабгъафэ зрамыгъэплъын щхьэкIэ, Iэщэ къыхуагъэдэлъа хъунщ, нэгъуэщI лажьэ къращIакъым. Иужьым лIыкIуэ къыхуагъэкIуащ: «Хэкум икI, утлъагъуху ди лъыр къоплъ», — жари. Ди адэм ар идакъым, «Апхуэдэм и унафэр IэщэкIэщ зэращIыр», — жери лIыкIуэр иутIыпщыжащ. Iуэхур шэрихьэтым и IэмыщIэ ихуащ. Ди адэм лъы уасэу итын хуейуэ ягъэуващ. Лъы уасэу итын иIэтэкъым, иIэпами, итын и мурадтэкъыми, ди адэм хэкур ибгынэн хуей хъуащ — абазэхэхэм екIуэлIащ. ЗэкIуэлIам щIымахуэм ишхын къратащ, щIы хупачри, гъатхэм хуаващ, мэкъупIи къратащ.
Абазэхэ тхьэмадэхэр ди адэм ныбжьэгъу къыхуэхъуащ; хэти зыгуэркIэ къыхуэупсэрт, къыхуэгуапэт, ныбжьэгъу ящIын щхьэ- кIэ. НэгъуэщI гуэру щытатэмэ, нэкIи къемыплъынкIэ хъунт: хэхэсыр зи щIасэ щыIэкъым. Ауэ ди адэр мыбдеж щыт лIытэкъым — пщIэ хуумыщIын плъэкIынтэкъым. Ди адэм хуэдэу цIыхум хэзагъэ слъэгъуауэ сщIэжыркъым. ЖьакIуэт, и бзэр дахэт. Игу урихьакъэ, илъэс псокIэ къоуэршэ-
рылIэнт, игу къобгъа узэрызыбгъэдигъэ-хьэн щыIэтэкъым. И адэр пасэу фIэкIуэдри зеиншэу къэнати, арагъэнт а псом щIэзыгъэджыкIар. Зеиншэм и дуней Iыхьэр узэмыхъуэпсэнщ. Псоми задригъэкIун хуей мэхъу абы, хэт и къуагъи зыкъуедзэ. Уи бийми ухуэмыупсэ абыкIэ, адрейхэм ещхькъым. КуэдкIэ йофIэкI. Сыту жыIэт? Зи сытыращи, абы гуфIэгъуи гуапагъи илъэгъуакъым; щIымахуэм лъапцIэу, пцIанэу дэтащ къыхуашийIамэ, аращ ишхар. КъыщаубэрэжькIи зишыIэн хуей хъурт, зэрыпэлъэщынур ищIэми. Абы илъагъурт сабий хуэпахэр, адэм зи щхьэфэм Iэ дилъэ сабийхэр; езым, кIэкуакуэу, ущхъуэнтIауэ, хамэм и мафIэм зригъэурт. Илъагъурт дыжьынкIэ зэщIэблауэ уанэгум ис щIалэ цIыкIухэр; и нэпсым къызэпижыхьауэ, езым лъэныкъуэ зригъэзырт. И жагъуэ къащIми, и гур зэпаудми, къагъэпудми, ишэчащ абы, аращ цIыху щIэхъуари. Хамэ пщIантIэм ар щесащ цIыхум зэрыдекIуэкIыпхъэм. Абы бгъэдыхьэпIэ зыхуимыгъуэтын цIыху къэхъунтэкъым. Ди адэр зэкIуалIэ пщым насып къеуэлIауэ илъытэрт: и чэнджэщрэ и хабзэкIэ абы хэти пщIэ къыхуихьырт. Арат ди адэм ПщыгъусэкIэ щIеджари.
Апхуэдэ цIыхур дэни щыхозагъэ. Ар IэнэкIэ ягъэтIысауэ плъагъункъым, дапщэщи дашэ жьантIэм. Апхуэдэ адэ тщхьэщытти, ди унагъуэм и лъэр хамэ щIыналъэм щIэх дыдэу щыуващ. Балигъ дыхъуауэ, зэшитIыр дышэсурэ дыщежьэкIэ, уи фIэщ зэрыхъун, пщым хуэдэу ди пщIэр лъагэтэкIэ. Ди хьэщIэщыр цIыху кIуапIэ хъунтэкъэ: Iэщэ къищтэу шым шэс дэтхэнэри дэ къыдэкIуалIэрт. ЗекIуэ кIуэнур ди деж щежьэ хъуащ.
Ди адэм мызэ-мытIэу къыджиIэгъащ къэбэрдейхэм къраха лейр бгъэгъу зэрымыхъунур: «Сэ мыгувэу дунейм сехыжынкIэ хъунщ, — къыджиIэрейт абы, — ауэ фэ зыщывмыгъэгъупщэ фызэрыабрэ-джыр». Си шынэхъыжьыр зыщIигъуурэ ежьэрт ди адэр; си шынэхъыжьым Къэбэрдейми Псыжьи лъагъуэ пхыдзауэ щыIэр ищIэ хъуащ: жэщу ежьами, пшагъуэ гуэрэн телъми, гъуэщэнтэкъым; и нэр щыпхами, уздыхуейм уишэнт. Уэ пщIэ хъунщ зекIуэ щежьэкIэ пашэфIым и мыхьэнэр; ар я нэхъ ха- хуэм нэхърэ нэхъ лъапIэщ. Хахуэм и гъусэр егъэгушхуэ — ар хьэкъщ, ауэ пашэ Iэзэ ямыIэмэ, зи акъыл зэтес гуп ежьэнкъым. Пашэ яхуэхъун зэрахэмытым къыхэкIыу гуп мащIэ кIуэда — ныджэм къытридза бдзэжьейуэ я мынэIуасэ щIыпIэм къинэурэ. Си шынэхъыжьымрэ сэрэ дызипашэ гупым апхуэдэ щIэщхъу къащыщIынтэкъым. Дэ шынагъуэу зэднэкIам и Iыхьэ пщIанэ пхуэсIуэтэжми, уи фIэщ хъункъым. Сэр дыдэми си фIэщ хъужыркъым, пщIыхьэпIэу си нэгу щIэкIауэщ къызэрысщыхъужыр. Зэгуэрым, бжьыхьэ кIасэу, си шынэхъыжьымрэ сэрэ шу плIыщI урыс быдапIэм блэтшыгъащ. Бзу гуэр блэлъэта хуэдэу, шу гупыр бэтэгъейм тет плъырым IэщIэтхащ. Зэкъым, тIэукъым зекIуэлIхэр апхуэдэ шынагъуэ къызэритшар. Псы икIыпIэхэм сэлэт плъырхэр Iузщ, итIани си шынэхъыжьымрэ сэрэ дызипашэ гупыр щыхутыкъуа къэхъуакъым…
Яжьэм хэсу гъащIэр жьэгу щимыхьамэ, дэтхэнэ адыгэми и нэгу Iэджэ щIэкIащ, Iэджи иIуэтэжыфынущ. Сэ пхуэсIуэтэжынури си нэгу щIэкIащ…
Шу щэ ныкъуэ дызэрыгъэхъури, Псыжь дызэпрыкIащ зэгуэрым, къэзакъхэм я лъахэм дихьэри жыжьэ дыкIуэцIрыкIащ. Гъавэ Iухыжыгъуэт, мэкъури зэщIакъуэжырт. Мэз Iувым дыхэувауэ, дакIэлъоплъ мэш зых къэзакъхэм. Зэхыдох я псалъэмакърэ я уэрэдхэмрэ. Ди нэхъыжьхэм я унафэм дыпоплъэ, дыкъытреч: дахэлъэдамэ, лъэмбытI едгъэчынукъым, ди IэмыщIэ къихьащ. ДызэгурыIуащ: пщыхьэщхьэхуегъэзэкI хъумэ, — я екIуэлIэжыгъуэм деж, — датеуэнщ, дгъэбэлэрыгъынщи. Зыдгъэхьэзыращ, шыныбэпххэр щIэткъузэжащ, гупитI зитщIыкIри мэзым дыкъыхэкIащ лъэбакъуэкIэ. Сэ сызыхэт гупым мэз лъапэм деж зыщиIэжьэн хуейт, адрей гупым, къуэ кIуэцIым дэтурэ къыпакIухьу, я къутырымкIэ зыунэтIыжа къэзакъхэм я гъуэгур зэ- паупщIыху. СощIэж: си гур къилъэтыным нэсат асыхьэтым, мафIэм хуэдэу сыкъызэщIэнат. Бланэ уIэгъэ Iууа щакIуэм фIэкIа, сытым срещхьынт сэ а дакъикъэм! Си пIэ сизэгъэжыртэкъым, зыщIэдгъэгувэм щхьэкIэ сызэгуэпырт: щхьэ зытIэжьэрэ, дапщэщ «феуэ!» псалъэр щызэхэтхынур? Си ныбжьэгъухэри пIэцIеижырт, илъын хьэзырт. Пшапэр зэхоуэ, пщыхьэщхьэ пшэплъыр мэзыщхьэм щоужьыхыж. Псори дызыпэплъа макъыр къэIуащ абдежым. ДызэрыгъэкIийуэ зитчри, къэзакъхэм дахэлъэдащ. Фочыр дунэщIри, сэшхуэхэр къитпхъуэтащ — сыхьэт ныкъуэ хуэдэкIэ кIэ еттащ. Шэмэджрэ гуахъуэкIэ къытпэуват къэзакъхэр, фоч зыIыгъаи яхэтащ, бэлэрыгъауэ датемыуатэмэ, ди кIэн къимыкIынкIи хъунт. Губрум уебгъэрыкIуэныр зэрымытыншыр згъэунэхугъащ иужькIи. Ауэ абы щыгъуэ зыплъыхьыгъуэ идгъэхуатэкъым къэзакъхэр: къэхъуар къагурыIуэху, дазэрытегуэри, я пIэ идгъэкIакъым. За-къуэтIакъуэ тIэщIэкIри, мэзым щIэлъэдэн яхузэфIэкIащ, зыкъытпэщIэзысар зэтедупщIэтащ. Мэзым хэлъэдар къытфIэIуэхуакъым, къытIэрыхьар куэд хъурти. Гъэр щырыщ нэхъ-рэ мынэхъ мащIэ къихуат ди IэмыщIэ — щIалэ цIы-кIурэ пщащэ ныбжьыщIэ-рэ. Дыходэ: дэтхэнэр тхьын, дэтхэнэр дутIыпщыжын? КIэс плIырыплI зэзубыдылIаи къытхэкIащ — нэпсеигъэм уи акъылыр пщхьэщеху! ГупитIри дызэхуэсыжа нэужь, кIэсхэм я Iыхьэ щанэр дутIыпщыжын хуейуэ чэнджэщ къыдахьэлIащ нэхъыжьхэм. Абы щIэх еувэлIакъым мыдрейхэр: «Махуэ къэс дрихьэлIэркъым мыпхуэдэ, тхьэм ди IэмыщIэ кърилъхьам дыщIелъэпэуэн щыIэкъым», — жари. Дызэрызэдэуам хуэдизрэ дыпэтакъым кIэс дубыдыным. Адыгэр зыхуэдэр уощIэ уэ. Нэхъыжьым и псалъэ зэпиудынукъым абы — мыхьэнэ зимыIэм щхьэкIэ, нэмысыфIэ фэ дыдэ зытригъэуэнущ, ауэ езым и фейдэ хэлъмэ, къуентхъыр щагуэшкIэ нэф-дэгу зыщI, зегъэзэкIи, нэхъыфIщ. И щхьэм къэсакъэ — анэм и кIэ къуагъым дыгъуасэ къыкъуэкIа пэшыницIэми нэхъыжьым и псалъэр Iуригуэжыфынущ, тIэу еплъынукъым. «Къуентхъ хуэмейр IэнэщIу ирекIуэж, ар нэхъ тыншыххэщ!» — зэрэ-тIэурэ сыкъыхэгуоукIащ сэ гупым. Си шынэхъыжьым сызэхихри, щIопщыр къысхуигъэдэлъащ, и нэщхъыр щызэхилъхьэм, си гъэрищ сутIыпщыжащ, зы хъыджэбз цIыкIу къэзгъанэри. Си къуэшыр гупым яхэпсэлъыхьащ.
— Сэр нэхърэ нэхъ Iущи лIыгъэкIэ къызэфIэкIи хэтщ ди гупым, — жиIащ Хьэрычэт. — ЕмыкIу сыкъэвмыщI, си зы псалъи фхэслъхьэмэ. Тхьэм и нэфI къытщыхуэри, ди Iуэхур къыдэхъулIащ нобэ. Тхьэм иухати, дызыщымыгугъыхха къуентхъ къыдэуэлIащ. Ди насыпым къихьар фолъагъу — тхьэращ ар зи фIыщIэр. Фэбжь зылъысаи къытхэткъым. Иджы девгъэгупсыс ди Iуэху зыIу-тым: джаурым я щIым дитщ, ди гъуэгур кIэщIкъым, шынагъуэщ. Къэзакъ плъырхэр тезщ гъуэгум. Дзыхь къызэвгъэзри, гъуазэ сыфщIащ. Абы сропагэ сэ, фи дзыхьыр зэрызгъэпэжыным сыщIэкъунущ, схузэфIэкIыху. Гупым мыгъуагъэ гуэр къеуалIэ хъужыкъуэмэ — тхьэм абы дыщихъумэ! — лажьэ зиIэр сэращ. Абы къыхэкIкIэ сыволъэIу: е си псалъэм фыкъедаIуэ, е гъуазэ къалэныр сщхьэщыфх. Ди бийм ищIщ дызэрытыр, шу щэ ныкъуэр си зэранкIэ хутыкъуэну сыхуейкъым. Фэ къыфщыщIыр сэри къысщрещI, фщIэр вдэсщIэнщ, сыкъикIуэтынкъым, мы гупым сащыщ зыщи.
(КъыкIэлъыкIуэнущ)
