Зихуэдэ щымыIэ Къумахуэ Мурадин
Махуэ зыбжанэ ипэкIэ илъэситху ирикъуащ Къэбэрдей-Балъкъэрми, СССР-у щыта къэрал абрагъуэми, Урысей Федерацэми къыщалъыта икIи а щIыналъэхэм я цIэхэр фIыкIэ зыгъэIуа ди лъахэгъу, физик щэджащэ Къумахуэ Мурадин Iэбубэчыр и къуэр дунейм зэрехыжрэ. Абы и къэхутэныгъэу 4-м ящыщу тIур нэгъуэщI къэралхэм къыщыдэкIа журналхэм ихуащ, «Къумахуэм и бзий», «Къумахуэм и оптикэ» фIэщыгъэхэр яIэу.
OLYMPUS DIGITAL CAMERA СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и академием, Курчатов Игорь и цIэр зезыхьэм, и президент, атом энергетикэмкIэ институтым и тхьэмадэ, академик Александров Анатолий езыр зи пашэ а IуэхущIапIэм 1979 гъэм иригъэблэгъауэ щытащ Москва и къэрал университетым и лэжьакIуэ пажэ, профессор Къумахуэр. Абы ар ириджат, электромаг-нит зэжьэхэуэныгъэхэм къахэбзиикI пкъыгъуэхэр джынымкIэ лабораторэу къызэIуихагъащIэм и унафэщIу игъэувыну, абы къыдэкIуэуи хуит ищIат абдежым къыщыдэлэжьэну цIыхухэр езым къыхихыжыну. Мурадин и пщэ къралъхьащ езым и цIэр зэрихьэу «Къумахуэм и эффект» зыфIаща электрон бзийхэм я «шыфэлIыфIэр» зыхуэдэр джынымкIэ американхэм датежыжын, япэ дищыжын» къалэныр.
Сэ Мурадин япэ дыдэу сыщрихьэлIар 2011 гъэм и гъэмахуэрщ — США-м сыкъикIыжу, си зи чэзу зыгъэпсэхугъуэр Москва щисхын мурадыр сиIэу, сыкъыщыкIуэжарщ. А ди зэхуэзэр къытхузэзыгъэпэщар рентген оптикэмкIэ институ-тым хьэрычэт IуэхухэмкIэ и унафэщI Къумахуэ Михаил Хьид и къуэрщ.
ЗымащIэкIэ дызэдэуэршэра иужь, щIэныгъэлI цIэрыIуэм физикэм ехьэлIа къару лъагэхэр зыдж лабораторэм сыщIишащ. Абдежым дэ дащыхуэзащ а IэнатIэм и унафэщI Тегаев Рэмэзан зи пашэ гупым, кварц абджым къыхэщIыкIа, Iэлъыным хуэдэу шыхьа, зи кIуэцIым жьыи псыи мыкIуэу нэщI бжьамий псыгъуэ цIыкIум и джабэхэм ялъэмыIэсу, зэщIэузэда мэскъалхэм зэрызыщагъазэр къэпщытэным ехьэлIа я зи чэзу лэжьыгъэм зыхуагъэхьэзыру.
А лъэхъэнэм зи гугъу тщIы а эффектым ар къэзыхутамрэ елэжьхэмрэ къищынэмыщIа нэгъуэщI зыри щыгъуазэтэкъыми, Мурадин щабэу къызэлъэIуащ а махуэм абдежым щыслъэгъуа «телъыджэр» зыми хуэзмыIуэтэжыну. Сэ, Къумахуэм жесIащ, «щыхьэт» сызытехъуахэм ехьэлIауэ зыгуэрхэм зызгъэщIагъуэу сепсэлъэпэнуми, слъэгъуам и мыхьэнэр сэркIэ IупщI дыдэу зэрыщымытыр. Ауэ икIи къэзгъэгугъащ, я лабораторэм сызыщрихьэлIахэр, езыхэм утыку кърамылъхьауэ, нэгъуэщIхэм я хуэзмыIуэтэжыну.
Ноби си нэгу щIэтщ Iэлъыным хуэдэу шыхьа, зи кукъу-зэпрыур (диаметрыр) сантиметр 25-рэ фIэкIа мыхъу, зи кIуэцIыр вакуум бжьамий псыгъуэ цIыкIум зи фэр щIыхурэ узримыгъэплъу IупщIу къыщыунэхуа бзиймрэ ар зылъэгъуа, ягъэщIагъуэу абы тепсэлъыхьыж щIэныгъэлIхэмрэ я теплъэр.
Къумахуэр нэхъапэм зи яужь ита, прикладной мыхьэнэ зиIэ Iуэху бгъэдыхьэкIэхэм къапэрыкIыжри, 2009 гъэм къыщыщIэдзауэ, фундаментальнэ физикэм и унэтIыныгъэ нэхъыщхьэхэм зритыжат.
Зэманым къызэригъэлъагъуэмкIэ, Мурадин а унэтIыныгъэми ехъулIэныгъэхэр щиIащ. Псом япэрауэ, абы къихутащ вакуум бжьамий псыгъуэ цIыкIум и джабэхэм ялъэмыIэсу электронхэмрэ протонхэмрэ зэрызыщагъазэр, абы щыгъуэми электро-малъхъэдис къару гуэри а Iуэхум хамыгъэхьэу. КъищынэмыщIауэ, Къумахуэм лэжьыгъэшхуэ иригъэкIуэкIащ а эффектыр ядернэ технологиехэм, зэщIэузэда мэскъалхэр езыхужьэ техникэм, импульсыр зи тегъэщIапIэ энергетикэм, электроникэм и IэнатIэу нэхъ зэрыхъуну щIыкIэхэр къигъэлъагъуэу.
2013 гъэм «Физикэм егъэщIылIа техникэ» журналым Къумахуэ Мурадинрэ Тегаев Рэмэзанрэ зэгъусэу къытрырагъэдзауэ щыта я тхыгъэм а къэхутэныгъэр щIэныгъэмрэ техникэмкIэ унэтIыныгъэ куэдым къызэрыщыбгъэсэбэпыфы-нум ехьэлIа псалъэхэм ущрохьэлIэ. Апхуэдэу, УФ-м и патентхэу, 2011 гъэм мэкъуауэгъуэм и 8-м къыхуагъэфэща, зи №2462009-мрэ иужьрейуэ кърата адрей тIумрэ ятриухуа и тхыгъэхэм Къумахуэм къыщребжэкI зи гугъу ящI эффектыр щIэгъэкъуэн щыхъуну къилъытэ IэнатIэхэр сыт хуэдэхэр арами: мини-коллайдер пудхэр щагъэхьэзыркIэ, зэщIэузэда мэскъалхэр езыхужьэ, и лъэщагъкIэ инхэм къакIэрымыху Iэмэпсымэ цIыкIухэр щаухуэкIэ, радиочастотахэм я деж къыщыщIэдзауэ рентген, гаммэ-бзийхэм нэсыху къызэщIэзыубыдэ спектрым и диапазоныр зыIыгъ, узыхуеймкIэ бгъазэ хъу электрон бзийхэр къыхэзыутIыпщыкI IэмэпсымэщIэхэу зи лъэщагъкIэ иджыри къыздэсым къагъэсэбэп синхротрон абрагъуэхэм ефIэкIхэр щагъэхьэзыркIэ, нэгъуэщIхэми.
Зи гугъу тщIы эффек- тыр къыщыбгъэсэб хъуну унэтIыныгъэхэм ящыщу, Мурадин гулъытэ хэха нэхъ зыхуищIу щытар термоядернэ синтезым и егъэкIуэкIыкIэм (УТС) пыщIа Iуэху нэхъ гугъу дыдэхэу илъэс 70-м нэблэгъакIэ физикэ щIэныгъэм щахузэхэмыгъэкI икIи дол- лар мелард пщIы бжыгъэ- хэр зытрагъэкIуэдахэрщ.
Сыт атIэ, термоядернэ синтезым и егъэкIуэкIыкIэр зы мардэ гуэрым игъэувэныр апхуэдизу гугъу зыщIыр? Швед физик Аль-вен Ханнес, магнито-гидродинамикэ IэнатIэм зыми хуумыгъэдэну щригъэкIуэкIа и лэжьыгъэ пажэхэм къапэкIуэу, 1970 гъэм Нобель и саугъэтыр зратам, къызэрилъытэмкIэ, а лъэпощхьэпом я щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэр къыщылъыхъуэн хуейр псоми къызэдащта теоретикэ физикэм и Iэмал къудейхэмкIэ плазмэр зищIысыр зэрызэхэгъэкIыгъуейрщ, абы къыхэкIыуи ар щIэныгъэлIхэм «къазэрыхуэмыгъэIурыщIэрщ».
Ауэ, зыми зэримыгугъауэ, щIэныгъэлI цIэрыIуэ Къумахуэ Мурадин нэгъуэщI Iуэху еплъыкIэ-бгъэдыхьэкIи къигъэлъэгъуащ. Ар сыт жыпIэмэ, термоядернэ синтезым и егъэкIуэкIыкIэр (УТС) зы мардэ гуэрым игъэувэным илъэс куэд щIауэ яужь ит физикхэм, плазмэр «зыщагъэгъупщэн» зэрыхуейм зэрытригъэчыныхьарщ.
2014 гъэм Къумахуэ Мурадин, езыр дунейм ехыжыным тхьэмахуищ фIэкIа имыIэжу, профессор Шыхъуэстэн Владимир зэрызыхуигъэзауэ щыта, «Бзий Iэрамэхэм я зэхуэзапIэм къыщыхъу термоядернэ синтез» зыфIища, напэкIуэцIитху фIэкIа мыхъу и тхыгъэм къыщрибжэкIащ термо УТС-м и егъэкIуэкIы- кIэр убзыхуным ехьэлIауэ езым и Iуэху еплъыкIэм пыщIа унэтIыныгъэхэр зыхуэдэр.
Къумахуэм 2013 гъэм фокIадэм и 4-м кърата, УФ-м и патент №2546960-м къыщигъэлъэгъуа а и къэхутэныгъэщIэм теухуа и дэфтэр тхылъхэр США-ми Китайми иригъэхьауэ щытащ, ауэ яхуэфащэ патентхэр а къэралхэм щыпхагъэкIари хьэзыр щыхъуа- ри езы Мурадин дунейм ехыжа иужькIэщ.
«Япэрауэ, — дыкъыщоджэ Мурадин ищхьэкIэ зи гугъу щытщIа и тхыгъэу Шыхъуэстэн Владимир хуигъэхьауэ щытам, — дэ плазмэм дыхуэмеижу догъэув. Ар дэ иджыри къыздэсым къытхуэгъэIурыщIакъым, дызэрыщыгугъауи тхузэтеIыгъакъым. Дэ къэдгъэсэбэпынур куэд щIауэ дызыщыгъуазэ ион Iэрамэхэм я закъуэщ. Ахэр дызыхуеймкIэ тхуеIуэнтIэкIынущ, ябгъукIэ къыщыдгъэхъу электро-малъхъэдис губгъуэм къызыкъуих и къарур къедгъэныкъуэкъукIэрэ. Аращи, мыбдежым дызыпэмыплъа гуэри къыщыхъунукъым.
ЕтIуанэрауэ — зэщIэузэда мэскъалхэр зэтетIыгъэн папщIэ, дэ щIэгъэкъуэн тщIыр езы щIыуэпсым къигъэщI хабзэ электрозарядхэрщ, армыхъуамэ, уасэшхуэ зытекIуадэ сверхпроводникхэмрэ малъхъэдис губгъуэхэмрэкъым. КъимыдэкIэ, дэ къэдгъэсэбэпынухэм къызыкъуах къарур куэдкIэ нэхъ инщ, цIыхухэм гугъу зрагъэхьу зэрагъэ-пэщ ухуэныгъэ абрагъуэ-хэм яхузэфIэкIым нэхърэ. А Iуэхум зэрыщыту зрегъэхъуэж илъэс 60-м щIигъукIэ УТС-м худиIа Iуэху еплъыкIэ-бгъэдыхьэкIэм.
Ещанэрауэ — ищхьэкIэ къэдгъэлъэгъуа IуэхугъуитIыр ди тегъэщIапIэу духуэну термоядернэ реакторыр, япэрейхэм елъытауэ, и хьэлъагъкIэ икъукIэ псынщIэу икIи Iэрыхуэу щытынущ, и зэгъэпэщынкIи мылъку куэд текIуэдэнукъым. Апхуэдэ «Iэмэпсымэм» къыдитыну электрокъарум и уасэри куэдкIэ нэхъ мащIэнущ. А щIыкIэм тету дэ тхузэгъэпэщынущ термоядернэ реакторхэу зи лъэщагъыр киловатт пщIы бжыгъэм фIэмыкIхэри мегаватт мин Iэджэ къэзыгъэIурыщIэхэри».
Къумахуэ Мурадин ищхьэкIэ зи гугъу щытщIа и тхыгъэр мы псалъэхэмкIэ еух: «Къыхэдгъэщынщи, Нобель саугъэт зратахэм ящыщ зым (хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкIэ, ар Физи-кэм егъэщIылIа техникэмкIэ журналым и редактор нэхъыщхьэ Алфёров Жоресщ – Б. А.) къыжиIащ, мы ди лэжьыгъэу а журналым къыщытрадзахэр Урысейм атомнэ лагъым къызэрыщагупсысауэ щытам иужькIэ мыхьэнэ нэхъ ин дыдэ щызиIэнухэм ящыщу».
Къумахуэ Михаил Хьид и къуэм куэдрэ игу къегъэкIыж Мурадин дунейм ехыжын ипэ къихуэу жиIауэ щыта мы и псалъэхэр: «Мишэ, мы зэманым сызыпэрыхьам и мыхьэнэр апхуэдизу инщи, алъандэрэ зи яужь сита псори абы зэрыхуэбгъэдэни зэрылъэщIыхьэни щыIэкъым».
АтIэ, Мурадин и иужьрей теорие къэхутэныгъэхэм къарикIуэнухэм ЩIы хъурейр энергетикэ и лъэныкъуэкIэ зыхэт бэлыхьым, дяпэкIи нэхъыбэжу зыхэхуэнкIэ хъуну гугъуехьхэм къыхашынымкIэ гугъэ зэрищIамкIэ щыуауэ пIэрэт, хьэмэрэ, щIэныгъэлI гъуэзэджэр аргуэру, и япэ къэхутэныгъэхэми ещхьу, щыпсэуа лъэхъэнэм япэ ища? СызэреплъымкIэ, а упщIэм и жэуапыр нэгъэсауэ къыщыдгурыIуэнур зэман дэкIа иужькIэщ.
Мы си тхыгъэм и кIэухыу, сыхуейт къыжысIэну а еджагъэшхуэ акъылыфIэ дыдэр, щIэныгъэм и къызэгъэпэщакIуэ Iэзэр икIи къэхутэныгъэ инхэр езыгъэкIуэкIам и фэеплъ нэхур мыкIуэдыжын езыр къыщалъхуа Къэбэрдей-Балъкъэрым щащIыным сызэрыщыгугъыр. Урысейм абы и лъэныкъуэкIэ щызекIуэ хабзэм ипкъ иткIэ, апхуэдэ Iуэху ягъэзащIэ, цIыхур дунейм зэрехыжрэ илъэси 5 ирикъуа иужькIэ.
БЭРАУ Артур,
физико-математикэ щIэныгъэхэм я кандидат. Москва къалэ.
