Уэрэдыр тхылъыфIым хуэдэщ
Сыт хуэдэ уэрэд къежьэми, зы щхьэусыгъуэ гуэрым пыщIауэ щытын хуейщ. Дызэрыщыгъуазэщи, дэтхэнэ зы лъэпкъми и гъащIэм, и псэукIэм къыщыхъу Iуэхугъуэшхуэхэм ахэр къагъэщI. Щхьэусыгъуэ гуэррэ лъабжьэрэ имыIэу зы адыгэ уэрэди щыIэу къыщIэкIынкъым. Зы Iуэхугъуэшхуэ гуэр къызэрыхъуу, ар хузэхалъхьэ хабзэт. Адыгэ IуэрыIуатэм апхуэдэу ди деж къихьэсар куэд дыдэ мэхъу. 1941 — 1945 гъэхэм екIуэкIа Хэку зауэшхуэ лъапсэрыхым теухуа уэрэд куэди яусащ. Ар къыхэкIащ лъэпкъыбэ къэралышхуэм и цIыхухэм къатепсыхауэ щыта лъапсэрых зауэшхуэм, цIыхубэм ишэча гугъуехьымрэ хьэзабымрэ, зэрихьа лIыхъужьыгъэм, лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм яку илъа зэныбжьэгъугъэм, къуэшыгъэм, цIыхугъэ лъагэм, лъагъуныгъэ къабзэм икIи нэгъуэщI Iуэхугъуэхэми. Уэрэдхэм ящыщ зыбжанэм ягъэлъапIэ бий бзаджэм псэемыблэжу, лIыхъужьыгъэ къагъэлъагъуэу езэуа ди щIалэ хахуэхэр.
Хэку зауэшхуэ нэужьым, 1949 гъэм, Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтым щIэныгъэ экспедицэ иригъэкIуэкIащ. А Iуэхум хэтахэм ятхыжащ зауэ зэман гугъусыгъум яуса уэрэд, гъыбзэ куэд, хъыбар гъэщIэгъуэн зыбжанэ.
Хэку зауэшхуэм и зэманым яуса уэрэдхэр лIэужьыгъуэ зыбжанэ мэхъу. Ахэр гуп зыплIытхуу бгуэш хъунущ. Япэ гупым хэгъэхьапхъэщ лIыхъужьыгъэм теухуа уэрэдхэр («Къардэн Къубатий», «Жамборэ Щэуал», «ГъущIынэ Гъузер», «Нобэ къэралыр къыводжэ», нэгъуэщIхэри). ЕтIуанэ гупым хэбгъэхьэ хъунущ гъыбзэхэр («Зауэм хэкIуэдам и гъыбзэ», «Къул Барэсбий и гъыбзэ», «Марем и гъыбзэ», «Салим и гъыбзэ», «Урысхэ Мухьэрбий и гъыбзэ», нэгъуэщIхэри). Ещанэ гупым хыубжэ хъунущ уэрэд гуузхэр («Зауэр къызэрежьэу пэублэ сищIащ», «Мухьэмэд цIыкIу мыгъуэ», «Залымхъаныр сыту кIуэдыкIейт», «Iэдэм и уэрэд», нэгъуэщIхэри). ЕплIанэ гупым хэгъэхьапхъэщ лъагъуныгъэ уэрэдхэр («Губгъуэм ит тхьэрыкъуэ», «Зумадин», «Лъагъуныгъэм делэ уещI», «Мишэ, Мишэ щIалэ», «НэфIыцIэ», «Си Борис», «ЩIалэ фIыцIэ», «ЩIалэ къуапцIэ цIыкIу», «ЩIалэ нэ къуэлэн», «Юрэ нэ къуэлэн» жыхуиIэхэр, нэгъуэщIхэри).
«Дзэм згъэкIуа щIалэм и уэрэд» жыхуиIэм хъыджэбзым мыпхуэдэу щыжеIэ: «Шынелыщхъуэри уэ пхуэкIыхьщ, сэ зи гъащIэр кIыхь схуэхъуныр армэ щIалэурэ езгъэжьащ. Шыгъуэ цIыкIур уогъэджэгу, Сэшхуэ жаныр уэ бгъэджэгуу лейтенанту уежьэжащ». НэгъуэщI зыгуэрми зи щIалэр зауэм щыIэу абы пэплъэ хъыджэбзыр щогузасэ: «ПыIэ фIыцIэ мыгъуэри уи щыгубгъуэщ. Дуней губгъуэ мыгъуэри къызоплъыхьри, ФIыщэу слъагъу мыгъуэри си гум къихьэм, Си щхьэр зесхьэурэ сэ сокIуэж мыгъуэ. Сэ сефа мыгъуэурэ сымычэф, Сысымаджэурэ Iей сымыхъу, Лъагъуныгъэ мыгъуэм сигъэгъуащ».
Лъагъуныгъэ гуащIэм «игъэгъуа» хъыджэбзыр пэшым макIуэри гъуджэм йоплъэ, зоплъыжри и фэр макIуэ, йотIысэхри и щIалэм и гугъу ещI, къотэджыжри мэгупсысэ, мэгуIэ, магъ, мэусэ. Апхуэдэурэ и махуэхэр егъакIуэ, гукъыдэж лъэпкъи дэрэжэгъуи имыIэу.
Мы уэрэдым икъукIэ макъамэ гурыхь иIэу (щIэлъу) жаIэгъащ КъардэнгъущI Зырамыкурэ Нало Зауррэ. Зэхуэмыдэ макъамитIкIэ жаIэу ар экспедицэм хэтахэм Шордакъ къуажэм щрагъэтхащ Тхьэмокъуэ Чэбхъанрэ ГуащIэ Женярэ. Уэрэдыр пленкэм тетхауэ Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтым и гъэтIылъыгъэхэм хэлъщ.
Етхуанэ гупым хэбгъэхьэ хъунущ ауаныщI, гушыIэ уэрэдхэр («Джанэ хужь фIеялъэ», «Салимэ пшынэ еуэнущ», «Си Тамарэ, умыделэ», «Уэлэхьи, уизгъэкIыжынум», «Хъыджэбз щхьэхынэм и уэрэд», «Си Дуней нэху» жыхуиIэхэр, нэгъуэщIхэри).
Ди усакIуэ цIэрыIуэхэу ХьэхъупащIэ Амырхъан, КIыщокъуэ Алим, Щомахуэ Амырхъан, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм сымэ я усэ макъамэ зыщIалъхьахэм нэмыщI, зауэм зэрыщIидзэу ауэ къызэрыгуэкI цIыху щхьэхуэхэм уэрэд яус хъуащ. Псалъэм папщIэ, и макъамэкIи и псалъэхэмкIи зэкIужу ухуауэ къежьащ «Фыкъимыхьэ!» уэрэдыр. Абы щыщщ гурыщIэ къабзэкIэ гъэнщIа мы псалъэхэр: «Фыкъимыхьэ, фыкъимыхьэ, советыщIым фыкъимыхьэ, Совет щIыгум фикIуэдэнщ!» Экспедицэм хэтахэм ар ирагъэтхащ Ботэщей къуажэм щыщхэу Быкъыщхэ Юлэрэ Линэрэ, ШэджыхьэщIэ Лолэ сымэ.
Нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэр ди республикэм и щIыналъэм щрахуж зэманым яусащ «ЯугъащIэ зауэм Iутхэм» уэрэдыр. Абы щыщ усэ сатырхэр щапхъэу къэтхьынщ: «ЯугъащIэ, яугъащIэ зауэм Iутхэм! Къамыгъазэу бийр яхуж. Нэмыцэжьхэр пыIэ лалэщ, КIэ лалэжьхэу джэд зыукIхэр Налшык къалэ щаукIащ. ПIастэ хахыу румыныжьхэр, ДжэдыкIэ хахыу нэмыцэжьхэр Дон и Iуфэ щаубыдащ». Мы уэрэдри пленкэм трезыгъэтхар ищхьэмкIэ зи гугъу щытщIа Ботэщей щыщ хъыджэбзхэр аращ.
«АбыкIэ хэкур догъэгугъэ» уэрэдыр гурыщIэ къабзэкIэ гъэнщIащ, фIэщхъуныгъэ инкIэ зэщIэузэдащ. Абы щыхьэт тохъуэ мы псалъэ купщIафIэхэр: «Шынелыщхъуэр дэ тхуэкIыхьщ, И кIыхьагъкIэ зауэ хъуами, Ди Дзэ плъыжьым фытекIуэнкъым! Фрицхэр къэдубыдынщ! Бэракъ плъыжьыр жьым зэрехьэ, Ди Дзэ плъыжьыр Берлин дохьэ! Фрицхэр къэдубыдынщ!»
Хэку зауэшхуэм телажьэу зауэлIхэм я щIыбагъым къыдэта цIыху псэ хьэлэлхэм ящыщ зыбжанэм сыт хуэдиз гугъуехь ямышэчами, сыт хуэдэ бэлыхь ятемылъами, уэрэдхэр, гъыбзэхэр яусу, гуIэгъуэу я гъащIэр ирахьэкI пэтми, ягури я псэри яфIэкIуэдакъым. Ди къэралым текIуэныгъэр къызэрихьынур, цIыхухэм нэплъэжыгъуэ зэрагъуэтыжынур, аргуэру дунейр мамыр зэрыхъужынур быдэу я фIэщ хъурт. Абы къыхэкIыуи щхьэж зыпэрыт IэнатIэм псэемыблэжу щылажьэрт, текIуэныгъэм езыхэми я гуащIэ халъхьэну хущIэкъухэрт, лэжьыгъэм ехъулIэныгъэ инхэр къыщызыхь цIыхухэр куэд хъурт.
А зэман хьэлъэм и дамыгъэ лъапIэхэр цIыху куэдым къалэжьащ, фIыщIи щытхъуи къахьащ. Я ехъулIэныгъэхэм иригушхуэ, ирипагэ цIыху щхьэхуэхэм ауаныщI, гушыIэ уэрэдхэр яусырт. Апхуэдэщ, псалъэм папщIэ, «Си Дуней нэху» уэрэдыр. Зы щхьэусыгъуэ гуэркIэ Хэку зауэшхуэм ирамыджауэ къуажэм дэс щIалэм мыпхуэдэу хуаусащ:
«Уэ сыпхуэдэтэм, тIэкIу сыукIытэнти, Анэ кIэ къуагъым сыкъыкъуэкIынт, Бийм и быдапIэр зэтескъутэнти, Орден къэсхьынти сыкъэкIуэжынт». НэгъуэщI мыпхуэдэ уэрэд зыбжанэм ищхьэкIэ я гугъу щытщIащи, мыбдежми къытедгъэзэнкъым.
Хэку зауэшхуэм и зэманым яуса уэрэдхэм ящыщу нэхъ псалъэ шэрыуэрэ псалъэ купщIафIэрэ зыщIэлъхэм ящыщщ езыр зыхэта 115-нэ Къэбэрдей-Балъкъэр шуудзэм теухуауэ КIыщокъуэ Алим итха «Нобэ къэралыр къыводжэ» жыхуиIэр.
Хэку зауэшхуэм и зэманым ятхауэ (яусауэ) дэ зи гугъу тщIа уэрэд псори макъамэ и лъэныкъуэкIэ кIэрэ пэрэ зиIэу ухуахэщ. Ахэр псори Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтым IуэрыIуатэмкIэ и къудамэм и лэжьакIуэхэм зэхуахьэса лэжьыгъэ щхьэпэщ. Уэрэдым, псом хуэмыдэу уэрэдыфIым, цIыху гъащIэм къалэнышхуэ щегъэзащIэ, мыхьэнэшхуэ щиIэщ. УэрэдыфIыр лъэпкъыр псэуху абы къыдэгъуэгурыкIуэнущ. Мывэ сынри мэкIуэдыж, мыкIуэдыжыр уэрэдыфIырщ, цIыхубэм гунэс щыхъуарщ, фIыуэ илъэгъуарщ. УэрэдыфIыр тхылъыфIым хуэбгъадэ хъунущ. Ар зэи цIыхухэм яужэгъуркъым.
ЕРЖЫБ Аслъэн,
педагогикэ щIэныгъэхэм я кандидат, Дагъыстэн Республикэм щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ.
