
Зыужьыныгъэм и гъуэкIэ
Илъэс 56-рэ и пэкIэ ди къуэш балъкъэрхэм ялъэIэса хъыбарыр абыхэм ящыщ дэтхэнэ зым и дежкIи лъапIэт — ахэр хуит хъужат хэкум къагъэзэжыну.
Зыуэ щыт Къэбэрдей-Балъкъэрым гуачу лажьэншэу зэхэзехуэн ящIауэ щыта лъэпкъым и тхыдэр гуауэщ, хьэзабкIэ гъэн- щIащ.
ИкъукIэ залымыгъэшхуэт илъэс 69-кIэ узэIэбэкIыжмэ балъкъэрхэм кIэлъызэрахьар. Хэку зауэшхуэм и лъэхъэнэм, бийр хагъащIэу хуежьа къудейуэ, Совет Союзым щыпсэу лъэпкъхэм ящыщ зыбжанэ хамэ щIыпIэхэм ягъэIэпхъуащ. Абыхэм яхэхуат балъкъэрхэри — 1944 гъэм гъатхэпэм и 8-м дашри, Азие Курытымрэ Къэзахъстанымрэ ирагъэтIысхьащ. Нэхъыбэу хамэ щIыналъэм къыщыхутар зи ныбжь хэкIуэтахэрщ, цIыхубзхэрщ, сабийхэрщ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, а зэманым балъкъэр щIалэхэр фронтым Iутт, щхьэмыгъазэу фашист зэрыпхъуакIуэхэм езауэу. 1944 — 1945 гъэхэм къриубыдэу ирагъэкIахэм я нэхъыбэр гъаблэм, щIыIэм, залымыгъэм икIуэдыкIащ…
Сталиныр дунейм ехыжа нэужь, къэралым и политикэм зихъуэжащ. КПСС-м и XX съездым абы и щIэпхъаджагъэхэр щызэпкърахащ икIи я щIыналъэхэм ирагъэкIа лъэпкъхэм я Iуэхур къыщаIэтащ. хамэ щIыпIэхэм ягъэIэпхъуауэ щыта лъэпкъхэм ящыщ унагъуэ щхьэхуэхэм щалъхуа щIыпIэхэм ягъэзэжыну хуит ящIащ Совет правительствэм 1956 гъэм гъатхэпэм и 13-м къыдигъэкIа унафэмкIэ.
А илъэс дыдэм щэкIуэгъуэм и 24-м КПСС-м и ЦК-м къищтащ «Къалмыкъ, къэрэшей, балъкъэр, шэшэн, ингуш лъэпкъхэм я лъэпкъ автономиер къызэгъэпэщыжыным и IуэхукIэ» унафэр. 1957 гъэм щIышылэм и 9-м СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым къыдигъэкIащ «Къэбэрдей АССР-р Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-у зэхъуэкIыжыным и IуэхукIэ» указыр. А гъэм мазаем и 11-м указым къару игъуэтащ икIи, зэраубзыхуам тету, балъкъэрхэм я хэкум къагъэзэжу щIадзащ.
1957 гъэм гъатхэпэм и 28-м Налшык къыщызэIуахащ Къэбэрдей АССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и сессие. Псом япэу ар зытеухуар балъкъэр лъэпкъым и автономиемрэ и къэралыгъуэмрэ зэфIэгъэувэжынырт. Сессием и утыкум къихьа псоми къыхагъэщащ балъкъэрхэм къызэрагъэзэжым республикэм ис лъэпкъ псори зэрыщыгуфIыкIыр, ахэр я пIэ изэгъэжынымкIэ, лэжьапIэ ягъуэтынымкIэ ядэIэпыкъун зэрыхуейр. Сессием къыщащтащ «Къэбэрдей АССР-р Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-у зэхъуэкIыжыным и IуэхукIэ» законыр.
А щIыкIэм тету, балъкъэрхэм я къэралыгъуэ ягъуэтыжащ, парт, совет органхэм щылэжьэну балъкъэрхэм хуитыныгъэ яIэ хъужащ. Бэлыхь зытелъа лъэпкъым зыщIэгъэкъуэн, щIалэгъуалэр егъэджэн хуейт, сыту жыпIэмэ, блэкIа илъэс 13-м къриубыдэу абы и щIэныгъэм, гъуазджэм, щэнхабзэм хэщIыныгъэшхуэ ягъуэтат. Властым и республикэ органхэр балъкъэрхэм къапэщылъ гугъуехьхэр дэгъэкIыным зэпымыууэ елэжьырт.
80 гъэхэм я етIуанэ Iыхьэм къэралым къыщащтэу щIадзащ лей зыкIэлъызэрахьауэ щыта лъэпкъхэм я хуитыныгъэхэр нэсу къызэгъэпэщыным теухуа унафэхэр. Урысей Федерацэм и Совет Нэхъыщхьэм 1991 гъэм мэлыжьыхьым и 26-м къыдигъэкIащ «Лей зыкIэлъызэрахьа лъэпкъхэр зыкIи зэрымыкъуэншам щыхьэт техъуэным и IуэхукIэ» законыр.
А дэфтэрхэм я фIыгъэкIэ балъкъэрхэм я гур къызэрыгъуэтыжащ, къэралым и адрей лъэпкъхэм зэрахуэдэр къащIащ икIи демократиемрэ ефIэкIуэныгъэмрэ я гъуэгум тету япэкIэ нэхъри щIэгъэхуэбжьауэ кIуатэу щIадзащ. Балъкъэрхэм яхуэфэщэн увыпIэ щаубыдыжащ ди хэкум щыпсэу зэкъуэш лъэпкъхэм я унагъуэм.
Къызэрагъэзэжу ди къуэшхэр жыджэру хыхьэжащ республикэм щекIуэкI политикэ, жылагъуэ, щэнхабзэ гъащIэм. 1959 гъэм и гъатхэпэм КъБАССР-м и щIыпIэ советхэм балъкъэр 513-рэ, Совет Нэхъыщхьэм и депутату а лъэпкъым и лIыкIуэ 15 хахауэ щытащ.
Къэралми езы балъкъэрхэми гулъытэ нэхъыбэ зыхуащIыр лъэпкъ щэнгъасэмрэ гъуазджэмрэ я зыужьыныгъэрат. 1957 гъэм и щэкIуэгъуэм республикэ драмэ театрым и балъкъэр гупыр зэхуашэсыжат актер 21-рэ хъууэ. Москва Щукиным и цIэр зезыхьэ театр училищэм 1958 гъэм ныбжьыщIэ 15 ягъэкIуат, Ленинград и консерваторэми еджакIуэ зыбжанэ щIагъэтIысхьат. Макъамэ гъуазджэм зегъэужьын и лъэныкъуэкIи зэфIэувэжырт лъэпкъым и Iуэхур. Балъкъэрхэм ящыщ япэ композиторхэу Байчекуев Абидин, Жеттеев Мустафир сымэ я IэдакъэщIэкIхэр 60 гъэхэм цIыхухэм зэхахащ.
1957 гъэм и щIышылэм къыщыщIэдзауэ балъкъэрыбзэкIэ «Коммунизмге жол» газетыр къыдагъэкIыу щIадзэжащ. Республикэ газетхэм, журналхэм къытрадзэрт балъкъэр тхакIуэ пажэхэм я IэдакъэщIэкIхэр…
Иджы гъатхэпэм и 28-м республикэм и жылагъуэ псоми цIыхухэр щызэхохьэ, илъэс 13-кIэ хэкум пэIэщIэу щыта ди къуэшхэм я нэгу щIэкIахэр, ягъэвахэр ягу къагъэкIыж. Абыхэм я псэм бэлыхьу телъар IупщIу къыхощыж усакIуэшхуэ Мечиев Кязим и сатыриплIым:
СогъукIэ, гъущIым си губампIэр
Тескъутэу, къызожэх пщIэнтIэпс.
ЛъэIэскъым си Iэр си гугъапIэм —
ЦIыхубэм гъущыркъым я нэпс.
Нобэ балъкъэрхэм зыхуей псори ягъуэт, я цIэр къэралыгъуэм къыхощ, я щэнхабзэм зеужь. Мы зэманым ди республикэм, нэгъуэщI щIыпIэхэм щолажьэ балъкъэрхэм къахэкIа академикхэу, щIэныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэм я профессорхэу, докторхэу, кандидатхэу 200-м щIигъу. А зы щапхъэр щыхьэт тохъуэ лъэпкъым и къэщIэрэщIэжыныгъэм гулъытэшхуэ зэригъуэтым.
НэщIэпыджэ Замирэ.
Нэхъыжьым и псалъэ
Зэи сщыгъупщэнукъым
Адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ яку дэлъа, иджыри дэлъ зэхущытыкIэм, а лъэпкъым къыщыщIа мыгъуагъэм адыгэхэри игъэпIейтеяуэ зэрыщытар, нэгъуэщI хъыбар куэди къеIуэтэж УФ-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, ди нэхъыжьыфI Ефэнды Джылахъстэн. Аушыджэр (Дыгъужьыкъуей) къыщалъхуа щIалэр школым кIуэн зэрыщIидзэу, еджэным нэхъуеиншэу дихьэхащ икIи къиуха нэужь, щIэныгъэ нэхъыщхьэ зригъэгъуэтри, лэжьэн иригъэжьащ. Зи адыгэбзэри урысыбзэри шэрыуэ, Iуэхум хуэмыщхьэх, зэфIэкI хъарзынэхэр къэзыгъэлъагъуэ щIалэщIэр 1950 гъэм ВЛКСМ-м и комитет нэхъыщхьэм ираджэри, инструктору ягъэувауэ щытащ. Куэдрэ мылэжьауэ, ар и къулыкъукIэ драгъэкIуэтеящ. Иджы ар Къэзахъстанымрэ Азие Курытым и щIыналъэхэмрэ я комсомол организацэхэмкIэ секторым и Iэтащхьэт. Мис абы щыгъуэм Джылахъстэн яхуэзауэ щытащ Къыргъызым яшауэ щыпсэу ди лъахэгъухэм. Абдеж абы щызыхищIащ хэкум пэIэщIэу псэу лъэпкъым и фэм дэкIымрэ и псэм телъ хьэзабымрэ. Адэжь лъахэм къикIа адыгэ щIалэм балъкъэрхэр гуапэу къыIущIат, я хэку щыхъыбархэр жрагъэIэжырт, езыми и къуэш лъэпкъым игу къызэрызыгъэгъуэтыжа псалъэхэр, иужькIэ гъащIэм къыщыхъуахэр яжриIауэ щытащ. Ахэр иджы мыпхуэдэу игу къегъэкIыж Ефэнды Джылахъстэн:
«Москва сраджэу ВЛКСМ-м и комитет нэхъыщхьэм лэжьэн зэрыщыщIэздзэрэ куэд мыщIауэ, Къэзахъстанымрэ Азие Курытым и щIыналъэхэмрэ я комсомол организацэхэмкIэ секторым и Iэтащхьэу сагъэуват. ЩIыналъэ ин дыдэ къыслъысат, абы щыпсэу лъэпкъхэм я тхыдэм, экономикэм, щэнхабзэм щыгъуазэ зысщIын хуейт. ЩIалэгъуалэ Iуэхухэр щызесхуэн хуейт километр зэбгъузэнатIэ мелуани 4-м нэс лъахэм. Комсомол лэжьыгъэм теухуа хъыбар зыбжанэ къыщысщIащ ВЛКСМ-м и ЦК-м и лэжьакIуэхэу ипэIуэкIэ а щIыналъэхэм япыщIауэ щытахэм я деж.
Хабзэ зэрытхуэхъуам дытету, дэ дежьэрт цIыхуи 4 — 5 дыхъуу. Iуэху зэмылIэужьыгъуэхэр зэфIэдгъэкIырт икIи махуэ 40 — 45-рэ хуэдизкIэ дыкъэтырт. Щыгъуазэ зыхуэтщIын хуейт щIыпIэ комсомол зэгухьэныгъэхэм я лэжьыгъэм, абыхэм зэрытхузэфIэкIкIэ дадэIэпыкъурт. Тлъэгъуахэр къызэрытщыхъуар яхуэсIуатэрт республикэхэм я компартхэм я ЦК-хэм я япэ секретархэм.
Апхуэдэ зэIущIэхэм ящыщ зым Къыргъызым и парт унафэщI Радзаков Исхьэкъ щыжесIащ Чуй аузым и жэгундэ хьэсэхэмрэ республикэм и къалащхьэмрэ си лъахэгъу балъкъэрхэм сазэрыщыIущIам хуабжьу сызэригъэпIейтеяр. КъызэрызгурыIуамкIэ, къыргъыз лъэпкъыр къыхуэгуапэт ди лъахэм ирашахэм.
— Арыншауэ хъункIэ зы Iэмали иIакъым. Япэ щIыкIэ балъкъэрхэм хьэзаб куэд ягъэващ. Иджы ахэр зыхуей хуозэ. Езы балъкъэрхэр хуабжьу гуащIафIэ цIыхухэщ. Дэ дяпэкIи гулъытэ яхуэтщIынущ абыхэм я псэукIэр ефIэкIуэным, — жэуап къызитыжащ Радзаковым.
Сигу къокIыж Фрунзе къалэм пщыхьэщхьэхуэкIуэу сынэсауэ зэрыщытар. ХьэщIэщым сыщIэтIысхьэри, аэропортым къыщысIущIа си ныбжьэгъухэм селъэIуащ балъкъэрхэр нэхъ Iуву щызэхэс куейм сашэну. Абыхэм «хьэуэ» къыхагъэкIакъым. Пщэдджыжьым дызэхуэзэри, фошыгъу жэгундэ нэхъ бэв дыдэ къыщагъэкI Чуй аузым дыкIуащ. Кант куейм и колхоз нэхъ инхэм ящыщым дынэсащ. Шэджагъуашхэм дрихьэлIати, дакъикъи 2 — 3-кIэ дыпэплъэри, Къыргъызым и комсомолым и ЦК-м и япэ секретарь Барбиевымрэ сэрэ «Побе-да»-м дыкъикIащ икIи жэгундэгъэкIхэм дахыхьащ. Барбиевым и макъ шэщIамкIэ абыхэм яжриIащ: «Ныбжьэгъу лъапIэхэ! Москва къикIри фэ къыфхуэкIуащ фи лъахэгъу, адыгэ Ефэнды Константин, ар мэлажьэ ВЛКСМ-м и ЦК-м и секторым и унафэщIу».
А псалъэхэр зэрызэхахыу бригадэ псом сыкъаухъуреихьащ. Абыхэм я нэхъыбэр цIыхубзт, сыту жыпIэмэ, цIыхухъухэр фронтым щыIут лъэхъэнэм ирихьэлIат ахэр щыдашар. Къызбгъэдыхьэурэ цIыхубзхэм IэплIэ къысхуащIырт, цIыхухъухэм си Iэхэр къакъузырт. Псори гъырти, сэри си нэпс къысфIыщIэкIауэ щытащ. Сыкъэпсэлъэн хуей щыхъум жысIащ: «Си лъахэгъу лъапIэхэ, си къуэшхэ, си шыпхъухэ! Фэ фхуэдэу сэри фи лъахэ гъуэзэджэм фыщашэжыну махуэм сыпоплъэ. Си фIэщ мэхъу ар зэрымыжыжьэжыр!».
СиIэ Iэмалхэр къэзгъэсэбэпри, си Iыхьлы балъкъэрхэр къэслъыхъуэу щIэздзащ. Псом япэу къэзгъуэтыну сызыхуеяр си ныбжьэгъухэу Ксанаев Ибрэхьимрэ Киштыков Исмэхьилрэщ, апхуэдэуи си къуэш нэхъыжь Жыраслъэн и ныбжьэгъухэу Бадиев Ахъмэтрэ Черкесов Сарбийрэщ. КъызэрысщыхъумкIэ, ахэр егъэджэныгъэ IэнатIэм пэрытын хуейт. Арати, Къыргъызым и ВЛКСМ-м и ЦК-м хэт, егъэджэныгъэмкIэ министр Тактогоновым къыздэIэпыкъуну селъэIуащ. Апхуэдэ щIыкIэкIэ къэсщIащ Сарбий Джелалабад область библиотекэм и унафэщIым и къуэдзэу, Ахъмэт Иссык-Куль областым и куей гуэрым и курыт школхэм ящыщ зым и унафэщIу зэрылажьэр.
Абыхэм сахуэзащ. Ди зэIущIэр, зэрыгурыIуэгъуэщи, хуабжьу гуапэу щытащ. Абы щыгъуэм си хэщIапIэмрэ зыкъызэрыспищIэну телефон номерымрэ къыхуэзгъэнат. Зэман зыбжанэ дэкIауэ Сарбий библиотекэ институтым экзамен щитыну къэкIуати, си деж нэпсэлъащ. Ар езгъэблагъэри, махуэ зыбжанэкIэ дызэгъусауэ, ди лъахэм сшэжу зыщезгъэплъыхьыну хузогъэлъагъуэ. Черкесовыр къэуIэбжьащ: сэ сыкъащIэмэ дауэ хъуну? И гур фIы хузощI: си тхылъыр езгъэлъагъумэ, уи Iуэху къызэрахуэнукъым. Арати, ди лъахэм дыкъэкIуэжащ, абы щыгъуэ слъэгъуар зэи сигу ихужынукъым. МафIэгум къикIа Сарбий щIым зридзыхауэ ба хуищIырт, пыхьэу. Япэ дыдэу Лъостэн Чэлимэт и деж дыкIуащ, ар сэ си Iыхьлыт, Сарбий и адэм и ныбжьэгъут. ИужькIэ къытпэплъэрт сэ си унагъуэр, Сарбий щалъхуа къуажэр, зыдаша лъапсэр…
Зэманыр хэпщIыкIыу нэхъыфI хъурт. Псалъэмакъ ежьат, залымыгъэкIэ зи лъахэ ирашахэр къагъэкIуэжыну. Захуагъэр зэрызэфIэувэжынум и нэщэнэхэр нэрылъагъут.
Апхуэдэуи хъуащ. 1957 гъэм Москва сыкърашыжри, партым и Налшык къалэ комитетым и етIуанэ секретару сыхахащ. Си къалэнхэм хыхьэрт хамэ щIыпIэхэм кърашыж балъкъэрхэр къезгъэблэгъэжыным и мызакъуэу, абыхэм сыт и лъэныкъуэкIи защIэзгъэкъуэну. Мис апхуэдэу си къуэш лъэпкъым и гуауэм епха Iуэхухэм сыхэтауэ щытащ».
Зытхыжар Шыпш Даянэщ.
Къэралыгъуэшхуэм къыщацIыхуат
Яныкъуей щыщ Уммаевэ Фазика я къуажэм щызэхэт колхозым жэмышу щыхыхьам апхуэдэ лъагапIэм нэсыну и гущхьэм къэкIыххэртэкъым. И мурадыр зыт — нэгъуэщIхэм къакIэрымыхуу и къалэныр дагъуэншэу игъэзэщIэнырт.
Куэд дэмыкIыу унафэщIхэм гу лъатащ щIэх дыдэу гупым яхэзэгъа цIыхубз щIалэм гуащIэшхуэ зэриIэм, зэрыерыщым, IуэхущIэхэм зэрытегушхуэм икIи и жэрдэмыр даIыгъыу хуежьащ. Япэ щIыкIэ я колхозым, итIанэ Шэджэм районым абы къыщыхилъхьащ жэм къэс хуэзэу илъэсым шэ киллограмм мини 3, нэхъ иужьыIуэкIэ килограмм мини 4 къыщIэшыныр зэгъэхъулIэным теухуа зэпеуэр.
Жэмыш пашэм езым и къэмылэнджэж лэжьыгъэкIэ къигъэлъэгъуащ а къалэнышхуэр я куейм зэрыщыпхуэгъэзэщIэнур. Зэпеуэм къыщихьа гуащIэдэкI ехъулIэныгъэ иным папщIэ, Фазика Ленин орденыр къыхуагъэфэщащ. Апхуэдэ гулъытэм и лъэр нэхъри щIигъэкIащ, къаруущIэ къыхилъхьащ, и зэфIэкIым нэрылъагъуу хигъэхъуащ. И IэщIагъэр зыхилъхьэ щыIэтэкъым, и псалъитIым я зыр зытеухуар и лэжьыгъэрт, гъэш нэхъыбэ къатын щхьэкIэ, жэмхэр зэрызехьэн, зэрыгъэшхэн хуей щIыкIэрт. ПщIэ лей къимылъыхъуэу я къуажэм, районым я цIэфI зэригъэIуным, нэхъыщIэхэр лэжьыгъэм зэрыхигъэзэгъэным хущIэкъурт, и унагъуэри жылэр къехъуапсэу зэрихьэрт. Зы илъэси къэмынэу зэхьэзэхуэм къыхэжаныкIырт, ВДНХ-м и медаль зэмылIэужьыгъуэхэр къыхуагъэфащэрт, адрей куэдми хуэдэу, республикэм и щIыхь пхъэбгъур и сурэтым игъэбжьыфIэрт.
1975 гъэр Уммаевэ Фазика и гъащIэм гуимыхужу къыхэнащ. А илъэсым абы Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь цIэ лъапIэр къыфIащащ икIи Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщ колхозхэт цIыхубз къызэрыгуэкIыр ди къэралыгъуэшхуэм и дэнэ щIыпIи къыщацIыхуащ.
Мысост Алий.
Шамкъыз и гуащIэ
1963 гъэм и кIэухым республикэм щыяпэу «Налшык» совхозым щагъэуват «веер»-кIэ зэджэ жэм къызэраш Iэмэпсымэхэр. Куэд а IуэхущIэм тегушхуэртэкъым: зегъэсэгъуейуэ, зехьэгъуейуэ, гъэшым кIэричыну къалъытэрти, Iэщыхъуэхэм зралъэфыхьырт. ИтIанэ фермэм ирагъэблэгъащ жэмыш пашэхэу Чигировхэ Шамкъызрэ Розэрэ, Конаковэ Зое, Гергоковэ Сурэт сымэ. А цIыхубз Iэрыхуэхэм IэмэпсымэщIэм псынщIэу зрагъасэри, къыкIэлъыкIуэ илъэсым жэм къэс хуэзэу шэ киллограмм 3278-рэ кърагъэтащ. Адрейхэри хуэм-хуэмурэ лэжьэкIэщIэм щытегушхуэм, совхозым и гъэш фермэ псори абы хуагъэкIуащ.
Шамкъызт еш зымыщIэр: зэпымыууэ Iэщым яхэтт, зэрагъашхэм кIэлъыплъырт, и жэм гупыр къабзэу зэрихьэрт. И IэщIагъэм ар пасэу щыхэгъуэзат хамэщI жыжьэм. Хэку зауэшхуэм къыздриха уIэгъэм я адэр яIэщIихат, зэрыбыни 8-м я нэхъыжьти, еджэныр къигъанэри, хъыджэбз цIыкIуу фермэм кIуащ икIи нэхъыжьхэм ехьэехуэу жэм 13 IэкIэ къишу хуежьащ. Апхуэдэурэ гугъуехьхэр къызэринэкIщ, пашэхэм яхыхьэри, зыхэт гупым бжьыпэр щиубыдащ. И ехъулIэныгъэхэр къалъытэри, щIалэгъуалэмрэ студентхэмрэ я еханэ Дунейпсо фестивалу 1957 гъэм Москва щекIуэкIам ягъэкIуащ. Абы щыгъуэ зэрыхъур илъэс 15-т. Къыщигъэзэжам хъыбарыфI къыпэплъэрт – и къэмылэнджэж лэжьыгъэм къыпэкIуэу «ЩIыхьым и дамыгъэ» орденыр къыхуагъэфэщат.
Къэбэрдей-Балъкъэрым къэкIуэжа нэужь, Белэ Речкэ жылагъуэм щызэхэт «Акъ-Суу» колхозым и пщIэр къиIэтащ, и зэфIэкIыр къалъытэри, къуажэ, иужькIэ Налшык къалэ Советхэм я депутату хахащ. 1976 гъэм Шамкъыз и жэрдэмкIэ фермищ зэхагъэхьэжри, пенсэм кIуэхукIэ абы и унафэщIу щытащ.
Чигировэ Шамкъыз Къэбэрдей-Балъкъэрым и Совет Нэхъыщхьэм и ебланэ хэхыгъуэм и депутату щытащ. 1965 гъэм Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь цIэ лъапIэр къыфIащащ.
КIэфо ТIакъ.
Къыргъызым къикIыж балъкъэр лъэпкъыр хэкум къызэрашэжыр цIыхухэр тыншу къызэрырашэкI мафIэгут, ар ещхьтэкъым зэрыдаша, былым зрагъэтIысхьэ вагон кIыфIыжьхэм.
Ди къуэшхэм я лъахэм къагъэзэжа нэужь, Балъкъэр Ипщэ къуажэщIэр къызэрагъэпэщащ. Ар зэрагъэтIысынур тхылъымпIэм щаубзыху сурэтым щыфлъагъухэм.
Гуауэм и дыджымрэ гуфIэгъуэм и IэфIымрэ
Зи адэжь лъахэм зэгурыIуэрэ зэдэIуэжу лIэщIыгъуэкIэрэ зэдиса, я адэжьхэм къащIэна хабзэм тету пщIэ зэхуащIрэ зэдэIэпыкъужу зэдэпсэуа адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ зэкIэщIачыныр я пщIыхьэпIи къыхэхуэртэкъым. Абыхэм я зэхуаку дэлът сату зэпыщIэныгъэхэр, я IэдакъэщIэкIхэмкIэ зэхъуажэрт. Сэ сыкъыщалъхуа, адыгэ къуажэ Зеикъуэ пэмыжыжьэу, километри 8 я зэхуакуу, балъкъэрхэм я нэхъ къуажэшхуэ Гундэлэн къыщылът. А къуажитIым дэсхэр ныбжьэгъу, Iыхьлы зэхуэхъуат. Ди хьэблэ закъуэр къащти, унагъуэ 50-м ящыщу 15-м балъкъэрхэр ягъэблагъэрт: балъкъэр нысэ къашат, япхъу иратат. Апхуэдэ хьэблэу Зеикъуэ 50 иIэт. Си адэшхуэ Дунакъей къыщIэхъуа цIыху 233-м ящыщу 50-р балъкъэр дэкIуащ е къашащ, сыкъызыхэкIа Къущхьэхэ апхуэдэу унагъуэ 500 яIэщ. Адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ апхуэдизкIэ гъунэгъу зэхуэхъуауэ зэбгъэдэсти, ахэр зэкIэщIэпчыныр ауэ Iуэху къызэрыгуэкIтэкъым.
Ди къуэшхэм епхауэ IуэхугъуитI игъащIэ псокIэ сигу къинэжащ. Япэр, 1944 гъэм ахэр щыдашарщ. А гуауэр си нэгу щыщIэкIам илъэси 10 къудей сыхъуу арат. Къэхъур зигу щIыхьа зеикъуэдэс псори а махуэ жагъуэм километр 12-кIэ гъуэгум и лъэныкъуитIми щиувыкIат. Ар гуауэшхуэт, абыхэм къамылэжьауэ кърах лейм нэпсрэ гъыбзэкIэ фIэкIа дызэрыпэщIэувэн Iэмал диIэтэкъым. Илъэс 70-м нэблагъэ дэкIащ абы лъандэрэ, ауэ а махуэ фIыцIэр зэи си нэгу щIэкIыжыркъым.
Балъкъэрхэр хамэ щIыпIэ зэрыщыIа илъэс 13-м къриубыдэу псы куэд ежэхащ. Ауэрэ сэ балигъ сыхъуащ, школыр къэзухащ, институтым сыщеджэри, инженер-электрикыу къэзгъэзэжащ. Ар ирихьэлIат балъкъэр лъэпкъыр лъахэм къыщыкIуэж зэманым. Абы и щIыхькIэ республикэ псор дэрэжэгъуэшхуэм зэщIиIэтэрт. Зеикъуэрэ Гундэлэнрэ я зэхуакум щыIэ щIыпIэ нэхъ дахэ дыдэм, Бахъсэныпсымрэ Гундэлэныпсымрэ щызэхэлъадэм деж, гуфIэгъуэ зэIущIэ гукъинэж щызэхашат. НэхъапэкIэ зэраубзыхуам тету, лъэпкъитIым я хабзэхэм (Адыгэ Хабзэ, Тау-Адат) къызэризагъэу къызэрагъэпэщат а зэхыхьэшхуэр. Ар мыхьэнэшхуэ зиIэ политикэ Iуэхугъуэу зэрыщытым и щыхьэтт партым и обкомым, республикэм и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым, Министрхэм я Советым я лIыкIуэхэр къызэреблэгъар. А зэIущIэ гуапэр къызэзыгъэпэщахэм я Iэтащхьэр партым и Iуащхьэмахуэ район комитетым и тхьэмадэ Къущхьэ Гъумарт. Iэнэхэр ерыскъы IэфIхэмкIэ узэдат, цIыхухэр 20 — 30-у пэрыст, Гъумар а псом чэзууэ ябгъэдыхьэрт, хъуэхъухэр, IэплIэешэкIхэр, гуфIэгъуэ нэпсхэр кIэн- шэт.
Иджыпсту илъэс 80-м сынэблэгъащи, гуфIэгъуэ куэд слъэгъуащ, ауэ илъэс 13-кIэ зэкIэщIэчауэ псэуа зеикъуэдэсхэмрэ гундэлэндэсхэмрэ щызэрыгъуэтыжам щыгъуэ яIа гуфIэгъуэр пщалъэ гуэркIи къыпхуэлъытэнукъым. Апхуэдэ щIыкIэкIэ сэ и щыхьэт сыхъуащ балъкъэрхэм я гуауэмрэ къахуихуа гуфIэгъуэ махуэмрэ.
Ди къуэшхэм къагъэзэжри, занщIэуи къэщIэрэщIэжын щIадзат. Ар щынэрылъагъут Гундэлэн къуажэми. Адрей балъкъэр жылэхэми хуэдэу, абы щаухуащ сымаджэщ зэхэт, тIысыпIэ 400 зиIэ кинотеатр, ЩэнхабзэмкIэ унэ, къатищу зэтет курыт еджапIэ, макъамэм щыхурагъаджэ школ, тыкуэни 9, библиотекэ, сабий гъэсапIэ. Гундэлэндэсхэм яIэрыхьащ токыр, псыр. Сэ срогушхуэ бгылъэ щIыпIэхэм щыIэ балъкъэр къуажэхэм газыр зэрыхуашам си гуащIэ зэрыхэлъым. Илъэс 20-м къриубыдэу Гундэлэн и псэукIэкIэ Зеикъуэ жылэм лъэщIыхьэжат икIи республикэм щынэхъыфI къуажэ хъуат.
1989 гъэм цIыхухэр зэрабжам къызэригъэлъэгъуамкIэ, щIэныгъэ егъэгъуэтынымкIэ балъкъэрхэр Урысейм и мызакъуэу, СССР-м япэ щищауэ щытащ. Дуней псом къыщацIыху Кулиев Къайсын, Зумакуловхэ Танзилярэ Борисрэ, Рахаев зэкъуэшхэр, Эфендиев Сэлихь, Казаков Исхьэкъ, Таукенов Магомед, Отаров Керим. Иригушхуэу я цIэр къраIуэ Гундэлэн щыщхэу Мусукаев зэадэзэпхъум, Геттуев Максим, Хутуевхэ Хьэнэфийрэ Светланэрэ, Энеев Тимур, Макитов Сафар, Чеченов Хъусен, Князев Шаман сымэ.
Балъкъэр лъэпкъым и щхьэ кърикIуа мыгъуагъэр шыIэныгъэрэ лIыхъужьыгъэрэ хэлъу къызэринэкIащ, иджыпсту лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэ куэд зы унагъуэу щызэхэс республикэм я увыпIэр щаубыдыжауэ мэпсэу.
Къущхьэ Мухьэжид,
УФ-м, КъБР-м щIыхь
зиIэ я энергетик,
лэжьыгъэм и ветеран.
ЩIыпIэ жыжьэм
И псалъэмрэ и Iуэхумрэ зэтехуэу
ЦIыху гуащIафIэ, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь цIэ лъапIэр зыфIаща Жангуразов Ибрэхьим ящыщщ адэжь лъахэм пэIэщIэу псэуным и гугъуагъымрэ хэхэсым ишх щIакхъуэм и дыджагъымрэ зыгъэунэхуахэм. Ар къыщыхъуари лIыпIэ щиувари къэзахъыщIырщ, иужькIэ адэжь щIыналъэ хуэхъуарщ. Езы Ибрэхьим зэрыжиIэжымкIэ, и адэ Даути, я лъэпкъым щыщ адэрей нэхъыжьхэри Сталинрэ абы и IупэфIэгъухэмрэ ящIа хьэкIэкхъуэкIагъэм щIагъэджыкIакъым, атIэ хамэ щIыналъэм пщIэ щиIэу щыпсэуа, щыщIалъхьа я хэкуэгъухэр я щапхъэу къэхъуащ.
… Даут цIыху губзыгъэт. Абы Ибрэхьим зыхуигъасэр зыт: фIыуэ еджэныр, нэхъыжьхэмрэ егъэджакIуэхэмрэ яхуэфащэ пщIэ яхуэщIыныр. Абы къыгурыIуэрт псоми лъабжьэ яхуэхъур щIэныгъэр зэрыарар, нэр зыгъаплъэри псэр зыгъэушэри, цIыхум цIыху къыхэзыщIыкIри щIэныгъэрауэ зэрыщытыр и къуэм хуиIуатэрт.
Пэжт Даут жиIэр. Ар куэдрэ зыпагъэплъакъым и къуэм хилъхьа гъэсэныгъэм кърикIуа IуэхуфIхэм. Школри ветеринархэр щрагъаджэу Къэзахъстаным щыIэ техникумри фIы дыдэу къиухащ, КъБКъУ-м зоотехникхэр щагъэхьэзыр и къудамэри диплом плъыжькIэ къиухыжащ.
Дипломыр къратыжа нэужь, Къэзахъстаным и Акмолинскэ областым и Вишневскэ районым щыIэ «Ижевский» колхозым ягъэкIуащ. Ибрэхьим абы щылэжьащ зоотехникыу, совхоз къудамэм и Iуэхур зезыгъакIуэу, иужькIэ зоотехник нэхъыщхьэу, унафэщIу, итIанэ Вишневскэм джэд гъэхъунымкIэ щыIэ производствэ зэхэтым и Iэтащхьэу, 1967 гъэм щегъэжьауэ «Ижевский» кооперативым и унафэщIу. Ар Къэзахъстан компартым и ЦК-м хэту щытащ, област Советым, Къэзахъстаным и Совет Нэхъыщхьэм я депутату, Къэзахъстаным и УнафэщIым и чэнджэщэгъуу лэжьащ. Абы къыфIащауэ щытащ «Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь» цIэ лъапIэр, Лениным и орденитI, Октябрь Революцэм, Лъэпкъхэм я Зэныбжьэгъугъэ, Вагъуэ Плъыжь орденхэмрэ медаль бжыгъэншэрэ къыхуагъэфэщащ…
НэгъуэщIу жыпIэмэ, Ибрэхьим Къэзахъстаным зи насып щызэфIэува, гъащIэр зыхуэщэба цIыху закъуэтIакъуэхэм ящыщт. А насыпыр абы къыхуздихьащ фIыуэ илъагъу IэщIагъэм, игури и псэри етауэ илъэс куэдкIэ зыпэрытам. Насыпым и гъусэу абы къеуэлIащ ехъулIэныгъэр, щIыхьыр, Iулыджыр.
50 гъэхэм я кIэухым илъэс 13-кIэ балъкъэрхэр зыпэплъа Iуэхугъуэр къайхъулIащ. ГъущI гъуэгум тет вагон пщIы бжыгъэхэр Азие Курытым и щIыпIэхэм къыщежьауэ КавказымкIэ къакIуэрт. Иджы ахэр къызэрашэжыр Iэщ къызэрырашэкI вагонтэкъым, атIэ пщIэ зиIэ цIыхухэр зрагъэтIысхьэм хуэдэт. Балъкъэрхэр я насып гъуэгум теувэжати, я гуфIэгъуэм кIэ иIэтэкъым. Абыхэм Iейр зыщагъэгъупщэурэ фIым хуэплъэрт, я лъэIур Алыхьым деж зэрынэсам щыгуфIыкIыурэ зэхъуэхъужхэрт. Пэжщ, ар ауэ сытми къайхъулIатэкъым абыхэм, хьэзабышхуэ ягъэват, ауэ, итIани, зыщIэхъуэпсар къэхъуати, блэкIам зэрыхуемыплъэкIыжыным иужь итт. Зэрагугъам хуэдэуи къаIущIащ я адэжь хэкур. ИкIи абы зэритIысхьэжу, гъащIэщIэр ухуэным и ужь ихьащ, къэралыгъуэр къызэрагъэщIэрэщIэжым и мызакъуэу, дыркъуэ зытехуа гур къызэрыгъуэтыжырт. Мис а лъэхъэнэм гугъуехьышхуэ хэхуащ Ибрэхьими, абы и щхьэм щыкIэрахъуэр зы упщIэт: «Дауэ хъуну?».
И лъэпкъэгъухэр адэжь лъахэм нэсыжами, езыр иджыри Къэзахъстаным щыIэт зыдэлажьэ гупым къамыутIыпщу. Абыхэм я гум щIыхьат унафэщI гумызагъэр, ныбжьэгъу пэжыр Кавказым ириджэжу щызэхахам.
— А псом нэмыщIыжкIэ, — игу къигъэкIыжырт Ибрэхьим, — сыхэдэныр гугъу дыдэт. Апхуэдиз къарурэ зэманрэ зытезгъэкIуэда псор ауэ хыфIэздзэу дауэ сыкъежьэжыну?
Дауэ ар къызэрыбгурымыIуэнур? IэщIагъэлI губзыгъэмрэ унафэщI зэчиифIэмрэ езым я къуэшым хуэдэу фIыуэ ялъагъурт къэзахъхэм, ар къаутIыпщыжынри яфIэфIтэкъым. ХузэфIэкIакъым Ибрэхьим хамэщIым щызэригъэпэща псори хыфIидзэну, экономикэм хуищI хэлъхьэныгъэр къызэтригъэувыIэну, цIыхухэм я псэукIэр зэрыригъэфIакIуэр зэпигъэуну.
— Дауэт апхуэдиз къару зэпта псори, узыгъэгушхуэри, уи щхьэр лъагэу уэзыгъэIэтри къэбгъанэу укъызэрежьэжынур? — жиIэрт Ибрэхьим.
ИIэт Жангуразовыр зэгупсысын. Къапщтэмэ, Къыргъызым, Къэзахъстаным къыщалъхуа псоми хэку цIыкIу яхуэхъуар хамэщIырщ. Аращ Ибрэхьим и унагъуэми къыщыщIар.
ИужькIэ дэ газетхэм дыкъыщеджащ Къэзахъстан жыжьэм щыпсэу ди лъэпкъэгъур мэкъумэш производствэ ехьэжьам и унафэщI зэрыхъуам, «Социалист Лэжьыгъэм и лIыхъужь» цIэр къызэрыфIащам. Абы и лэжьыгъэм мызэ-мытIэу щытхъуащ Къэзахъстаным и президент Назарбаев Нурсултан, куэдым щапхъэу къахуихьащ. Жангуразоври нобэкIэ иIэ зэфIэкIымкIэ арэзы хъууэ тIысыжхэм ящыщкъым, атIэ и IуэхущIафэхэм махуэ къэс зригъэужьу къогъуэгурыкIуэ.
Теппеев Азрэт.
2002 гъэ.
