Гур пхъэррэ, лъэр пхъэм дэнауэ
Хьэбэздэс (хьэгъундыкъуеипхъущ) Жу Фаризэт иджыблагъэ дызригъэдэIуа хъыбар гъэщIэгъуэныщэр зытеухуа щIалэри хэхэсхэм ящыщщ. Фаризэт и анэшхуэ Хьэбидэт Хьэгъундыкъуей дэс Къуршэхэ япхъут, езыхэр зэш-зэшыпхъу куэд хъурт. Мы хъыбарыр Хьэбидэт и дэлъхухэм ящыщ Хьэжмырзэ и къекIуэкIыкIам теухуащ.
Сурэтыр Назим 1965 гъэм Хьэгъундыкъуей щыщыIам Жухэ я пщIантIэм щытрахащ. Щысхэр (ижьымкIэ щегъэжьауэ): Жухэ Исмэхьил, Назим, Жэмбэч Сэлихь, Жу Хьэбидэт (Дыщэ), Жухэ Исхьэкъ, Рэшид, Адзын Ницэ. Щытхэр (ижьымкIэ щегъэжьауэ): Жу Мыхъутар, Хьэуэ, Унэжь Цуцэ, Жухэ Хьэмырзэ, Гуащэ, СулътIан, Унэжь Пакъэ, Жу ШэIидэт. ФАРИЗЭТ и гум къинэжащ и анэшхуэ Хьэби дэт и дэлъху нэхъыщIэ Хьэжмырзэ пэплъэу зэрыпсэуар, и тхьэкIумэхэм итщ и псалъэхэр. «Си Хьэжмырзэ мыгъуэ, си дэлъху цIыкIу, упсэумэ — уи макъ къэгъэIу, улIамэ — си нэгум къыщIыхьэ», — жиIэурэ Хьэбидэт Тхьэ елъэIурт, зы жэщ гъуэлъыжыгъуэ димыгъэхуу. Сабийхэми къагурыIуэртэкъым нанэм и гурыгъу-гурыщIэм и щхьэусыгъуэр. ЯмыщIэххэри зэджэм и хъыбарырт. Ауэрэ, къыдэкIуэтейри, анэшхуэм еупщI хъуащ и гукъеуэм, и тхьэлъэIум и щхьэусыгъуэмкIэ.
Хьэбидэт къажриIащ илъэс 18 щыхъуам щегъэжьауэ, и бампIэм и нагъыщэу, IэлъэщI фIыцIэ зэрытелъыр, бостей фIыцIэ зэрыщыгъыр. Фаризэт IупщI дыдэу ещIэж, пэж дыдэу, нанэм и IэлъэщIыр, и зы щхьэцыпэ налъи къыщIимыгъэщу къеуфэхыпауэ, и напIэ къиIэту зыми и нэгум имыплъэу, щыгъуэ теплъэм имыкIыу зэрыпсэуар. Апхуэдэми, езыр бзэ IэфIт, цIыху щабэт икIи и хьэл-щэн дахэм къыхуихьауэ, гъафIэгъыцIэу псори Дыщэт къызэреджэр.
…Хьэбидэт и щIалэгъуэм щыгъуэ бзылъхугъэхэр гъунэгъухэм цыпх щIыхьэху кIуэуэ щытащ. Мис апхуэдэ зы щIыхьэху гуэрым Хьэбидэт щыIэу, и дэлъху нэхъыщIэ Хьэжмырзэ кIэлъыкIуащ. Езы Хьэбидэт и псэлъэкIэр апхуэдэти, щабэу и дэлъхум еупщIащ: «Сыт, си дуней нэху, укъыщIэкIуар?» — жери. И дэлъхум, къызыхихари шыпхъум къыгурымыIуэу, жэуап къритыжащ: «Сигу укъэкIати сыкъэкIуащ, услъагъуну». ГурыIуэгъуэт бынунагъуэм шыпхъу нэхъыжьыр нэхъ хэхауэ щIалъагъур, зыкъыщIрагъэзыр: зи анэр зыщхьэщымытыж сабийхэм ар анэ пэлъытэ яхуэхъуат. Арати, Хьэбидэт и гум гурыщхъуэ, пIейтеиныгъэ гуэр къридзащи, щысыжыфыркъым. Щымыхъужыххэм, зыкъиIэтри кIуэжащ. И дэлъхуитIыр унэм щIэст, Хьэжмырзэ къэтт. Сыхьэти, сыхьэтитIи, нэхъыбэжи дэкIащ, ахъшэм хъуащ, жэщри кIуащ. АрщхьэкIэ Хьэжмырзэр бзэхащ. КъэкIуэжакъым къыкIэлъыкIуэ махуэми, мазэ дэкIа нэужьи. Фаризэт зэрыхуигъэфэщэжымкIэ, Хьэжмырзэ щыкIуэдар 1920 гъэхэращ.
Бетыгъуэн Мац (сэмэгумкIэ), Къуршэ Хьэжмырзэ, Хьэжмырзэ ипхъу нэхъыщIэр. Абы щыгъуэм щыIа Iэмал мащIэр къагъэсэбэпурэ, унагъуэр куэдрэ лъыхъуащ, щIэупщIащ Хьэжмырзэ. Ауэ зэманри ерут, дэкIыр къыщыдэмыхьэжти, я лъыхъуэныр зэтрагъэувыIащ. Хьэбидэт фIыщэу илъагъу и дэлъху цIыкIур игъеижщ, щыгъуэ фащэр зыщитIагъэри тIысыжащ. Ауэ бампIэм ихуз гур сыт зыгъэсабырыфынур? Къаджэр Хьэжмырзэ и макъыу тхьэкIумэхэм къиIуэмэ, блэкI лъэ макъыр абы ей къыщыхъурэ и нэхэр теплъызыху гъуэгущхьэм теплъэмэ… Хьэжмырзэ зэрыхъыбарыншэт. Сытыт къыхуэнэжыр цIыхубз Iэмалыншэм? Тхьэ елъэIунырт, игъеижами, и гугъэр зыхимых Хьэжмырзэ и хъыбар зэхихынырт. Зыт иджы Хьэбидэт зыхуеижыр: и дэлъхур щымыIэжми, и кIуэдыкIэ хъуам, и хьэдэ къупщхьэ здыщIэлъым щыгъуэзэнрат, и кхъащхьэм зытриIубэу и гущхьэ бэгар тIысыжыху тегъэнрат.
Зэманыр къэувыIэркъым, гъащIэм и хабзэхэм урегъэувалIэ, сыт къэмыхъуами. Щыгъуэ фащэр зэрыщыгъыурэ, и гукъеуэм зэрыхэтурэ Хьэбидэти балигъыпIэм иуващ, лIы дэкIуэри, Жухэ я унагъуэ нэрыбгэ хъуащ. Быни игъуэтащ, быным я быныжхэри къыщIэуващ. Илъэсым илъэсыр кIэлъокIуэ, ауэ Хьэбидэт и гукъеуэр зыкIи нэхъ кIащхъэ хъуркъым, зы махуи и дэлъхур и гум ихуркъым. Ауэрэ…
ЖУХЭ я пщIантIэм псыкъуий дэтт. Махуэ гуэрым, пщыхьэщхьэхуегъэзэкI хъуауэ, Фаризэти щIыгъуу Хьэбидэт а псыкъуийм деж здэщытым, Къуршэ Пакъэ зы щIалэ щIыгъуу къабгъэдыхьащ. Сэлам зэраха нэужь, Пакъэ жеIэ: «Мы къыпхуэсшар пцIыхурэ, Хьэбидэт?». «КъызжепIэмэ сцIыхунщ», — жэуап етыж Хьэбидэт. Къуршэхэ я лIым: «Уи дэлъху Хьэжмырзэ и къуэщ мыр», — щыжиIэкIэ, Хьэбидэту плъагъур здэщытым щощэтэх. Фаризэт зэрищIэжымкIэ, а дакъикъэр дуней къутэжым ещхьт: Хьэбидэт мэхащи, закъыхуегъэщIэжыркъым, езыр гужьеящи, ищIэнур ищIэркъым. Апхуэдэ къэхъуну пэмыплъагъэххэр Пакъэщи, къехьэкI-нехьэкI имыщIу хъыбарыр зэрыжиIам хущIегъуэжауэ мэгуIэ. «Апхуэдизрэ зыхуэщыгъуа и дэлъхум кIэлъокIуэж мыгъуэ», — жери хьэ-жэпхъажэ хъуауэ къежыхь. Сытми, гъунэгъу-жэрэгъу жаIэщ, дохутыри къраджэри, Хьэбидэт зыкърагъэщIэжащ. Иджыри хьэкъыпIэкIэ Iуэхур зыIутым щымыгъуазэми, ену зыпэплъэ, фIыщэу илъагъу и дэлъху Хьэжмырзэ и цIэ къудей зэрызэхихам фыз тхьэмыщкIэм фIэщхъуныгъэшхуэ къыхилъхьауэ: «Уэ си Хьэжмырзэ псэущ, Хьэжмырзэ псэущ», — абы фIэкIа хужыIэжыркъым.
ИжьымкIэ щегъэжьауэ: Назим, и анэ Хьидэ, Назим и шыпхъумрэ абы и щхьэгъусэмрэ, щысыр япхъуращ.1984 гъэ, фокIадэ. Дамаск И акъылым тIэкIу къыщихьэжым, къызэфIагъэтIысхьэжри, нэхъ тегъэчыныхьауэ псоми щIэупщIащ. ЩIалэр, пэж дыдэу, Хьэжмырзэ и къуэт, и цIэр Назимт, хамэ къэрал жыжьэм, Иорданием, къикIри къахуэкIуат. Абы жиIащ и адэр дунейм зэрехыжар, уэсяти къазэрыхуигъэнар. И зы къуэм уэсят къыхуищIащ езыр зыхуея, ауэ зыхунэмыса хьэжыр и цIэкIэ хуищIыну. Назим къелъэIуащ зыщIэлIэу псэуа и хэкужьым къакIуэу зригъэлъагъуну, и пщIантIэжь дыхьэну, къыдалъхуахэр, и шыпхъухэр илъагъуну. И адэжь лъахэ къриха щIыгу IэмыщIэ, лIа нэужь, и кхъащхьэм хутрикIутэну.
Адэжь хэкум
Уэсятыр игъэ защIэза щIэкIэрэ, Назим мащIэрэ щIэупщIакъым и лъэпкъэгъухэм. Езыр къэкIуэным и пэ къихуэу, письмо къитхащ. Ар къуажэ советым и тетым Къуршэ Мухьэмэд (Хьэжмырзэ и адэ къуэшым и къуэщ) хуихьауэ щытащ. Ауэ а зэманым щыIа зэхэзехуэныгъэхэм, цIыхухэм я мылажьэ кIэралъхьэу ягъэкIуэду зэрыщытам Мухьэмэд тIэкIу тешыныхьри, дзыхь ищIакъым жэуап итхыжыну. Дауэ щытми, къуажэ советым тета Жу Мусэрэ Къуршэ Пакъэрэ жэуапыр ятхыжащ. Мызэ-мытIэу зэхуэтхащ. Сытми, Назим кърагъэблэгъащ и адэжь щIыналъэм. Назим Хьэгъундыкъуей къэсынымкIэ абы щыгъуэм дэIэпыкъуэгъуфI хуэхъуауэ щытащ Аслъэныкъуэ Хьэмзэт. Ар Москва щеджэрти, посольствэмкIэ къагъуэтри, Назим тыншу и лъахэм къыздишауэ щытащ.
Зы урысыбзэ псалъэ зымыщIэ, и адэжь щIыналъэм зи щыпэкъакIуэ щIалэмкIэ псынщIакъым гъуэгуанэшхуэр зэпичыныр, ауэ а гугъуехь псори зыуи къыщыхъуртэкъым, и адэм и уэсятыр зэрыхуигъэзэщIэнум, адыгэхэр, къыдалъхуахэр, и адэм и къуэшхэр, шыпхъухэр зэрилъагъуну гупсысэ IэфIхэм къару къыхалъхьэрти.
1965 гъэращ Назим и хэкум япэ дыдэу къыщыкIуар. Я лъэпкъэгъур хуабжьу яIэтащ Къуршэхэ. ЩIыхуэ къызытранакъым Жухи. НэгъуэщIуи дауэт узэрыхущытыфынур зэи умылъэгъуа уи Iыхьлы дыдэм?! Адыгэр езыр хьэщIэкIэ жумартщ. Назим илъагъури зэхихри игъэщIагъуэу, фIэхьэлэмэту яхэсащ адыгэхэм. Ди щIыуэпсым и дахагъри фIэтелъыджэт, адыгэ лъэпкъым, и Iыхьлыхэм яхьэлIа хъыбархэми едаIуэрт, куэдми щIэупщIэрт. Апхуэдэурэ Назим зы мазэфIкIэ яхэсащ и лъэпкъым. АдэкIи щыIэну хуейт, Къуршэхи иджыри зыщагъэнщIатэкъым щIалэм икIи щIэлъэIуащ иджыри зы мазэ къыхущIагъужыну, арщхьэкIэ хамэ къэрал Iуэхухэр зезыхуэ къулыкъухэм къыхуадакъым, имыгъэзэжуи хъуакъым. «АтIэ, и гъащIэ псом Тыркум, Иорданием щыпсэуа адыгэ щIалэм адыгэ теплъэ иIэт, адыгэбзэ ищIэрэт?» — дыщIоупщIэ. Жу Фаризэти Къуршэ Татыми (Хьэжмырзэ и адэ къуэшым ипхъущ) зэрыжаIэжымкIэ, Назим и адыгэбзэр апхуэдизкIэ къабзэт, шэрыуэти, уеблэмэ езыхэр теукIытыхьыжырт я псэлъэкIэм.
Назим щыIащ Жухи. Абы иIэт и адэ шыпхъу Хьэбидэт хуиIуэтэн. Фыз тхьэмыщкIэр и гъащIэ псом зыпэплъа псалъэхэт, хъыбарт ахэр. Хьэжмырзэ езыр дунейм ехыжами, абы и псалъэхэрат щIалэм Хьэбидэт къыхуихьар. «Си Хьэбидэту си дуней нэху! Си шыпхъу, къуэш цIыкIухэ! Си гъащIэр сыфщIэлIэу схьащ. Си кIуэдыкIари фымыщIэу, фи псэукIэми сыщымыгъуазэу, дызэрыгъеижурэ ди гъащIэр кIуащ. Мы сыздэщыIэм зэгуэрми гугъу сыщехьакъым, тхъэжыгъуэр сиIэу сыпсэуащ, ауэ зы махуэ и зы фIыгъуэ си нэм къыIуихьакъым, си гур утIыпщауэ сыхэпсэухьакъым. Си гум илъар фэращ, нэпсу щIэзгъэкIар тенджыз хуэдиз хъунущ, нэпс къуапэ къэскIэ фэращ зытеухуар. Къызыщывмыгъэхъу нэзгъэзэжыну Iэмал сиIэу къэзгъэнауэ…».
ИДЖЫ игъуэ хъуащ Хьэжмырзэ и Iуэхур зэрыхъуам, хамэ къэралым къызэрыщыхутам фыщыдгъэгъуэзэну. Хьэгъундыкъуей щыщ Бетыгъуэн Мац зэхэзекIуэшхуэ зиIэт, хьэжыщI, чэруанакIуэ жыпIэми, щхьэусыгъуэ зэхуэмыдэхэмкIэ Тыркум кIуэрейт. Хъаныгъуэр, тетыгъуэр зейхэми япыщIат. Арати, абы щыIэу тырку пащэ гуэрым Мац къыжриIащ ипхъу закъуэр лIы дигъэкIуэну зырызигъэхьэзырыр. «Кавказым къиши зы щIалэ къысхуэшэ, теплъафIэу, гъэсауэ, пшынэ еуэфу, адыгэ пшынэфIи къыздрехь. Сыхуейщ си пхъум и хьэгъуэлIыгъуэр адыгэ пшынэм игъэбжьыфIэу щыIуну, адыгэ щIалэ пшынауэу хэтыну», — апхуэдэу Мац пащэм къыжриIауэ ягъэхъыбарыж.
Маци фIы ищIэу къыщыхъуа е хьилагъэ хуекIуа, хэт иджы ар зэхэзыгъэкIыжынур, Хьэжмырзэ къыжриIащ езым щIыгъуу пащэм ипхъу закъуэм и хьэгъуэлIыгъуэм пшынауэу хэтмэ, ахъшэфI кърату къызэри-гъэзэжынур, и щхьэми, и шыпхъухэми сэбэпышхуэ зэрахуэхъуфынур. Зи лъы къэплъыгъуэ щIалэр куэдрэ къэбгъэделэнт, абы тетуи Мац и гъусэу Хьэжмырзэ хэкум икIащ.
Пшынэ иригъэуэну фIэкIа къыхуэмейуэ жиIэу пащэм пцIы иупсами, мурад щэху иIами — езым ахърэтым здихьыжа щэхущ ар — ауэ Тыркум нэсу щIалэр кхъухьым зэрикIыу къыпежьэри зриубыдылIащ. Малъхъэ имыщIуи увыIакъым — пащэмрэ IэщхьэпцIанэу хамэщIым къихута щIалэмрэ куэдрэ зэпэщIэтыфынт? Ипхъу Хьидэ щхьэгъусэу къритащ адыгэ щIалэм, иужькIи и хэкумкIэ зэи къригъэплъэкIакъым, зы письмо кIапи къригъэтхакъым. Къулеижьым мылъкуу иIэри ипхъу закъуэри Хьэжмырзэ къритати, абыкIэ псори зэфIэкIауэ къыщыхъурт. Мылъкум, тетыгъуэм ягъэудэфам сыткIэ къыгурыIуэнт щIалэм и гущIэм щIэлъ бампIэр, хэкум, къыдалъхуахэм, и адэжь щIыналъэм зэращIэбэгыр?! Апхуэдэу, гур пхъэррэ лъэр пхъэм дэнауэ щыпсэуащ ар хамэ щIыналъэм.
Пащэм и пхъур адыгэ щIалэм щхьэгъусэ къыхуимыщIу щIимыдам щхьэусыгъуэ хуэхъуагъэнщ абыхэм я къуэпсхэр Къэбэрдейм къызэрыщежьэр. Зауэжьым и зэманым, 1840 гъэм, Жылэхьэжхэр Тыркум Iэпхъуауэ щытат, Хьэжмырзэ щхьэгъусэ къыхуащIа Хьидэ а лъэпкъым щыщт.
Мис апхуэдэу Хьэжмырзэрэ хъаныпхъумрэ унагъуэу тIысыжри, къуэбынщэбын зэдэхъуащ. Щыпсэу Тыркум къикIыу хэкум къэкIуэныр хузэфIэмыкIыххэ щыхъум, Хьэжмырзэ, и унагъуэр щIыгъуу, Иорданием Iэпхъуащ, визэ Iуэхухэр абы щызэфIэбгъэкIыныр нэхъ тыншти.
АдэкIэ лъэпкъыр зэпыщIэжа хъури, Назим къызэрыкIуа, хиша гъуэгум ирикIуащ и лъэпкъэгъухэр. Ари жыIэпхъэщи, Назим IэнатIэфI иIыгъыу, IэфIыкIэ щащI лъэщапIэшхуэ IэщIэлъу, тыкуэн пщIы бжыгъэхэр иIэу псэуащ. Езыр япэ дыдэу къыщыкIуам, и адэ шыпхъухэр ишэну хуейуэ, визэхэри къахуихьа щхьэкIэ, абы щыгъуэм апхуэдэ Iуэхухэм тегушхуэгъуафIэтэкъыми, иракуфакъым. Илъэс куэд дэкIыжа нэужь, хамэ къэралхэм уихьэнри нэхъ тынш хъури, Къуршэхэ ящыщхэр мызэ-мытIэу щыIащ Назим деж. Къуршэхи я закъуэкъым — Къэрэшей-Шэрджэсым икIыурэ куэд щыхьэщIащ а щIалэм и унагъуэ угъурлым икIи адыгэ хабзэрэ бзыпхъэрэ зыдэлъ жьэгум дэтхэнэри зыIэпишэу, ягури я псэри кIэрыпщIауэ къэкIуэжхэрт.
Езы Назим и лъэныкъуэкIэ къикIыу иужьрей дыдэу лъэпкъым щыщу Кавказым къэкIуар и къуэращ, къэфакIуэ гупым щIыгъуу. Абы Къэбэрдейм щыщ пщащэ щхьэгъусэ ищIщ, нысашэшхуи хуащIри кIуэжауэ щытащ. Ауэрэ, псори зэзыпха нэхъыжьхэм ящыщу хэти дунейм ехыжащ, хэти и лъэ щIэхуащ. Дунейм ехыжащ езы Назими, и анэри, и шыпхъухэри. ИджыкIэ хамэщIым къинауэ мэпсэу и къуэшыр, Назим и бынхэр.
АтIэ, дауэ хъуа а псор зипкъ къикIа Бетыгъуэн Мац и Iуэхур? Ар Тыркум къинащ. Назим къазэрыжриIэжауэ щытамкIэ, Мац къулей дыдэу псэуащ, унэ зэтетхэр, тыкуэн 17 иIэу. Ауэ унагъуи быни иIакъым, мылъкуу иугъуеяр къэралым ищтащ, ахэр къызыхуигъэнэн къызэрыщIэмынам къыхэкIыу.
Зэман жыжьэм и теплъэгъуэ гъэщIэгъуэн къытхуэзыIуэтэжа Жу Фаризэти, сурэтхэр къытIэрызыгъэхьа Жу Мыхъутари, хъыбарыр нэхъри IупщI къытхуэзыщIа Къуршэхэ Татыми Лили (Пакъэ и щхьэгъусэщ) фIыщIэшхуэ яхудощI, адыгэцIэр ямыгъэпуду лъэ быдэкIэ хамэщIым ита ди лъэпкъэгъухэр хъыбарыншэ мыхъуным зэрелIэлIам папщIэ.
Зытхыжар
ТУАРШЫ Ирэщ.
