Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
ЖыIэгъуэхэр
ФIыщIэм пэплъэурэ губгъэ къахь
Гум щIыхьэнум щхьэр хуиткъым, щхьэм ихьэнур гум ищIэркъым.
Дунейр кIэкIэ зумыхьэ: абы щхьэ хуейщ.
Жэп зытемыха щхьэр къэбщ.
ЕпщIар къозыщIэжым лей къуихыу къыпщохъу.
Жейр птеумэ, гупсысэр къыптоуэ.
Жьажьэр ежьэнумэ, унафэ ищIыну хуожьэ.
ПщIыхьэпIэ дыдэри пцIы телъхьэпIэу къагъэсэбэп.
Сэбэпыншэр зэхэзехуэн пщIымэ, и зэран къокI.
Утыкум нэсам гъуанэдэсыр хуопсалъэ.
ФIыщIэм пэплъэурэ губгъэн къахь.
ХузэфIэкIынур Iэпэдэгъэлэл зыщIым зыпэмылъэщынум зыкIэрещIэ.
Узыхуэныкъуэм Iуэху куэд къылъыкъуокI.
Бейтыгъуэн Сэфарбий.
Гур зыгъэтыншыжар
Ауан
Бэзэрым къытехьэщ Хъуэжэи, Iэщ щапIэмкIэ екIуэкIащ, жи. Бжэн зыщэу щыт лIым бгъэдыхьауэ йоупщI: «СлIо, къуэш, мы «жыггъэкIым» и уасэр?» — жеIэри. ЛIыр занщIэу къэгуфIащ: «Уэр хуэдэу мыбы хуэфащэ цIэ фIэзыща сэ нобэм къэсыху срихьэлIакъым. Апхуэдэу ущышэрыуэкIэ, тхьэ соIуэ, уэ пфIэзмыхын мы си «жыггъэкIыр». МобыкIэ кIуэцIрыкI пыIэщхъуэм тумэниплIкIэ къызэт жери нобэ лъандэм сигъэпсэуркъым. Ауэ, къащтэ, тхьэ соIуэ, уэ тумэнищкIэ уэстынкIэ, зы бжьи уезгъэфэжу».
Хъуэжэ бжэн къэщэхун муради иIэтэкъым, зы бжьэ ефэну къежьауэ гъусэт къилъыхъуэр. Ауэ апхуэдэ блигъэкIынт?! Абы Iэмал къыхуигъуэтынтэкъэ Хъуэжэ?! «Уэ жыпIэр пэжмэ сеупщIынкъэ мобы», — жиIэри, бжэным тумэниплI къезыту жыхуиIа пыIэщхъуэм Хъуэжэ лъэщIыхьэри къигъэувыIащ.
— Мо бжэным тумэниплI ептыр пэж?
— Тхьэ сыгъэIэ, изоткIэ, идэркъым армыхъумэ.
— АтIэ сэ къуезгъэтынщ ар тумэниплIкIэ.
— Тхьэ сыгъэIэ, зы бжьи уезгъэфэнкIэ, къызебгъэтмэ.
— Къащтэ атIэ уи тумэниплIыр, уэри модэкIэ лъэныкъуэ зынегъэз.
Арати, Хъуэжэ бжэныр тумэнищкIэ къищэхуащ. «Зы бжьэ себгъэфэныр пэжмэ, зумыгъэгувэу мо шей ефапIэм накIуэ», — жриIэщ къыздищэхуа лIыми, бжэныр бэзэрым къытрилъэфащ.
Тумэн къыдигъэхуар и гуфIакIэ жыпым иригъэзагъэри, Хъуэжэ бжэныр пыIэщхъуэм иритащ. «Зы бжьэ себгъэфэныр пэжмэ, зумыгъэгувэу мо шей ефапIэмкIэ накIуэ», — жриIэщ абыи езыр ежьащ.
Куэд мыщIэу щыри зэхуэзэжащ. АдэкIэ къэхъуам сыткIэ ухуей?! Ари апхуэдэхэм деж къэхъухэм ещхьыркъабзэщ. Сыту хъуми, Хъуэжэ хэкIуэдакъым. Я хьэблэ щIалэхэр къыхуэзэри, я унэ яхьыжащ. Ауэ пщэдджыжьым тумэнри игъуэтыжакъым. ЗыгуэркIэ кIэрыхуу кIуэда и гугъэри хуабжьу гузэват, ауэ пщыхьэщхьэм зэрырифар къыщыжраIэжым, и гур тыншыжащ.
Къэрмокъуэ Мухьэмэд.
Щэбэтыкъуэ
Адыгэ хъыбарыжь
Пщы Щэбэтыкъуэ и тетыгъуэт.
ВакIуэ дэкIыгъуэт, арщхьэкIэ пщыр гъуэгу тетти, абы и Iизыншэу вакIуэ дэкIын иракуртэкъым. Пщыр къогувэ, гъатхэри къэсащ.
— Пщым дежьэурэ ди щIыр къинэжынущ, сыт тщIэнур? — жаIэри зэхэсщ.
Нэхъыжьхэр зэчэнджэщри, пщым пэмыплъэну зэгурыIуащ:
— Щэбэтыкъуэ делэкъым, дызэхищIыкIынщ, — жаIэри.
ДэкIащ вакIуэ.
Куэд мыщIэу пщыри къахыхьэжащ. Езым и Iизыншэу къуажэр вакIуэ зэрыдэкIар къыщищIэм, сабэ дрипхъеящ, кIиящ-гуоуащ:
— Яхуэздэнкъым! Сэ къыщыспэмыплъэфакIэ, къагъэзэжу шэщ схуащIыху, зы вагъэбдзумэ гуахыу здэнкъым!
Бейгуэлхэр игъакIуэри, цIыхухэр къуажэм къыдригъэхуэжащ. Сыт ящIэнт: пщыр залымт, упэув хъунутэкъым.
— Щхьэ и ней къытщыхуауэ пIэрэ пщым? Дэри тхьэм дыкъигъэщIащ, сыт псэугъуэ къыщIыдимытыр? — мэшхыдэ лъхукъуэлIхэр.
— Нэхъыжь гуэр пщым деж дывгъэгъакIуи, жэуап къеIыдвгъэх, — жари зэгурыIуащ.
Къуажэм я нэхъыжь дыдэр пщым деж ягъэкIуащ.
— Щэбэтыкъуэ, — жиIащ лIыжьым, — гъэр къэсащ, вакIуэ ихьа цIыхум щхьэ къебгъэгъэзэжа? Шэщ ухуеймэ, пхуэтщIынщ, ар пIэщIэгъуэкъым, вакIуэ дыкъигъэхьэж закъуэ.
Пщым идакъым:
— Сэ си псалъэ тIэужыIэкъым: шэщ схуэвмыщIауэ вакIуэ фыдэкIыу здэнукъым.
— Зы тхьэмахуэкIэ дыкъихьэжынущ вакIуэ, итIанэ пхуэтщIынщ.
— Сэ сыпщытэкъым, си псалъэр тIэужыIэ хъууэ щытатэмэ. Си унафэр унафэщи, вгъэзащIэ!
ЛIыжьым зыхуэшыIэжакъым:
— Шэщыр пхуэтщIынщ, Щэбэтыкъуэ. Зы тхьэмахуэ дыгувэкIэ дылIэнкъым. Ауэ, зыгурыгъаIуэ, нобэ щыщIэдзауэ узибийщ: япэ дыщызэхуэзэ ди пIалъэщ. Тхьэ соIуэ, сыпфIэмыкIынкIэ, уэри, укъыспэлъэщмэ, укъысфIэмыкI!
Ар жери лIыжьыр пщым и пщIантIэм къыдэкIыжащ. А тIур щызэпсалъэм зыми зэхихатэкъым…
Пщым и унафэр унафэти, выр щIатIыкIыжри, Щэбэтыкъуэм шэщ хуащIащ, шэщыр щIын яухри, цIыхухэр губгъуэм ихьэжащ…
Куэдрэ пытынт — яухри вакIуэ къихьэжащ.
Махуэ гуэрым пщы Щэбэтыкъуэ щакIуэ кIуащ. Пщым и закъуэут щакIуэ кIуэ зэрихабзэр. Хьэджафэжьыр и ужь иту дэкIыу щилъагъум, псалъэ зыта лIыжьыр кIэлъежьащ, и цей щIагъым фокIэщIыр щIигъапщкIуэри.
Пщым мэзыр куэдрэ къиущыхьагъэнщ.
Лъагъуэ пхэнж гуэрым щызэIууащ пщы Щэбэтыкъуэмрэ лIыжьымрэ.
— Къауэ, Щэбэтыкъуэ! — жиIащ лIыжьым. — Си псалъэм сепцIыжынукъым. Япэ уэгъуэр узот.
Пщым и фIэщ хъуакъым:
— Делэ ухъуащ, лIыжь! Сыт узыхэтыр?!
— Сызыхэтыр уэ уощIэ! ТIум яз щIым щIэмыхьауэ, къуажэм сыдыхьэжынкъым! Къауэ!
И фочыр узэда хьэзырти, пщым кIакхъур щIичащ, арщхьэкIэ лIыжьым къытехуакъым.
— Уэ уи псалъэ тIэу жыIэ пщIын уи жагъуэщ, сэри кIакхъур тIэу щIэсч си хабзэкъым!
Еуэри пщыр къригъэпсыхащ, бгъэдыхьэри, и афэ джанэр къыщихащ, и пащIэкIэр къыпигъэхури, и бгъэгущталъэм ирилъхьащ. Къежьэжрэ пэт я къуажэ лIит кърохьэлIэ.
— Флъэгъуа мыбдеж къыщыхъуар?
— Тлъэгъуащ, тхьэмадэ. Дэращ ар щIэпщIар…
Пщым и хьэдэр щIатIэри, щыри къежьэжащ.
Иужьым тхьэмадэм уэрэд иусыжащ:
Сэ сщIэ псори жысIэжмэ,
«ЛIыжь щхьэщытхъу» къысфIащ.
Сэ си мыщIащхьи
Пщы Щэбэтыкъуэ хэзгъэщIащ…
ШыкIэпшынэкIэ дежьууэ, лIыжьым абыкIэ зиумысыжыгъащ.
«Вагъуэ цIыкIухэр» къофэ. Сурэтыр Елъкъэн Артур трихащ.
Зы уэрэдым и хъыбар
ФIыуэ слъагъум сыIуплъамэ
КIэ имыIэу утепсэлъыхьыфынущ гуапагъэ, дахагъэ, лъагъуныгъэ къызыхэщ уэрэдхэм. КIуэрыкIуэм тету къагупсысами унэм щIэсу ятхми, абыхэм къаIуатэр цIыху гъащIэрщ. Уи щхьэм ебгъэщхьу, уи гъащIэм ебгъапщэу куэд къахокI. Арауи къыщIэкIынщ тыншу гум щIибубыдэфыр апхуэдэ уэрэдхэр. Нобэ дызытепсэлъыхьыну уэрэдри куэдым фIыуэ ялъэгъуахэм ящыщщ. Зи гугъу сщIыр КIыщокъуэ Алимрэ Тхьэбысым Умаррэ зэдатха «ФIыуэ слъагъум сыIуплъамэ» уэрэдращ.
Сыт хуэдэ хъыбар иIэ абы?
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и цIыхубэ усакIуэ КIыщокъуэ Алим и псалъэ щIэлъу уэрэд гуэрым сыщытепсэлъыхьым къыхэзгъэщат абы и шыпхъу Хъамсинэ къызжиIэжауэ щыта зы гукъэкIыж. Абы жиIат Алим гухэлъ зыхуищIа, Кэнжэ къуажэм дэса пщащэм хуитха усэхэр зи лъабжьэ уэрэд зыбжанэ дунейм къызэрытехьар. Мы уэрэдри абыхэм ящыщ зыщ.
— Алим абы щыгъуэм и щIалэгъуэт, и дахэгъуэт. А хъыбарыр IуэрыIуэтэжу дэри зэхэтха мыхъумэ, дызэрынэхъыщIэм къыхэкIыу, и щхьэ течауэ ди дэлъхум деупщIыфатэкъым Iуэхум и пэжыпIэмкIэ, — жиIащ Хъам- синэ.
Усэр зэрыхуа тхылъыр къызэрыдэкIыу абы гу лъызыта композитор Тхьэбысым Умари куэдрэ гупсысакъым макъамэ хуитхын папщIэ.
ЗэрыжаIэжымкIэ, Тхьэбысым Умар зы хьэл гъэщIэгъуэн хэлът: сыт хуэдэ уэрэд имытхами, ар езым япэу имыгъэзэщIауэ зыми иритыртэкъым. Мы уэрэдыр цIыхубэм апхуэдизу ягу щIыдыхьам и зы щхьэусыгъуэу къыщIэкIынщ ар Тхьэбысымым зэригъэзэщIар. Абы и уэрэд жыIэкIэр зыми ещхьтэкъым. Тхьэбысымым иужькIи куэдым ягъэзэщIащ мыр.
— «ФIыуэ слъагъум сыIуплъамэ» уэрэдыр зымыгъэзэщIа зы уэрэджыIакIуи ди зэманым щыIакъым, — жиIат РСФСР-м щIыхь зиIэ и артисткэ Сосмакъ Валентинэ.
А уэрэдыр иджыри куэдым ягъэзащIэ.
ХЬЭПЦIЭ — КIУНТIЫЩ Аннэ.
* * *
Бжьыхьэ жэпым дыгъэр тепсэм,
Ар уэсэпсу мэкIуэдыж.
ФIыуэ слъагъум сыIуплъамэ,
Си гукъеуэр сщхьэщокIыж.
МыIэрысэм игъуэ мыхъуу
И мэ IэфIыр къыпимых.
Лъагъуныгъэр гум нэсакъым,
ЖыпIэу си псэр къыIуумых.
Сызыпылъым и щхьэц фIыцIэр
ЛъэныкъуитIкIэ еухуэн.
А хъыджэбзыр къыздэмыкIуэм,
Си гум дауэ ар техуэн.
Колхоз пхъащIэм унэ схуащIу,
Бгыкъухэр дахэу яухъуэнщI.
Си лэгъунэр зэраухыу,
ЛIыкIуэ уядэм сэ хуэзгъэщI.
Я нэхъ лъагэр Iуащхьэмахуэщ,
ЩIэгъэкъуэни ар хуэмей.
Уэ узиIэм, нэгъуэщI фIыгъуэ
Сыщыхуейкъым мы дунейм.
Лъэпкъ шхыныгъуэ
ШатэпскIэ гъэбэкхъа джэдыщIэ
Джэд гъэкъэбзар Iыхьэ-Iыхьэурэ зэпкърах, хьэкъущыкъу лам иралъхьэ, шыгъу трагъэщащэ, фIыуэ зэIащIэри, и щхьэр тепIауэ щагъэт. АпщIондэху шыуаным ит тхъу къэплъам IупщIэ цIыкIуурэ бжьыныху халъхьэ, зэIащIэурэ мафIэ цIыкIум тету ягъэлыбжьэ. Тхъуэплъ мэхъу щыжаIэм, шыбжий плъыжь сыр хьэжа хадзэри, зы дакъикъэ хуэдэкIэ ягъэлыбжьэ. Абы джэдыл шыуар халъхьэ, шащхьэ щIакIэ, и щхьэр трапIэри, хьэзыр хъуху ягъэбэкхъ, мафIэ щабэм тету. Хьэзыр хъуа ерыскъым джэдгын траудэ, и щхьэр трапIэжри, дакъикъэ зытхухкIэ щагъэт. ЗэрызэщIэлъу тепщэчым иралъхьэри, пщтыру яшх. ПIастэ, чыржын, мэжаджэ, хьэлIамэ, щIакхъуэ дашх. Къэуатщ, IэфIщ, гурыхьщ. Шащхьэ щIакIари, шыпсым ещхьу щIэтщ.
Халъхьэхэр(цIыхуитI Iыхьэ):
джэдылу — г 500,
тхъууэ — г 40,
бжьыныху укъэбзауэ — г 30,
шащхьэу — г 350-рэ,
шыгъуу, шыбжийуэ, джэдгыну — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
ТхылъыщIэ
Адыгэ амазонкэхэр
иджыблагъэ «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм къыщыдэкIащ Ахъмэт МуIэед и «Прогнавшие богов или амазонки» романыр.
Ахъмэтыр и IэщIагъэкIэ ухуакIуэщ, ауэ тхэнми хъарзынэу хэзэгъащ. Абы уси прози етх, ахэр журналхэми газетхэми къытехуащ.
«Прогнавшие богов или амазонки» романыр нэхъапэкIэ Ахъмэтым итха «Адыгэ амазонкэхэр» тхыгъэм къыпызыщэщ. Абы лъабжьэ хуэхъуащ хъыбарыжьхэр, адыгэ IуэрыIуатэр, топонимикэ къэхутэныгъэхэр. Романыр щитхым МуIэед къигъэсэбэпащ пасэрей тхыдэджхэм я лэжьыгъэ куэд икIи япэу утыку кърихьащ нартхэм я гъащIэр амазонкэхэм я тхыдэм быдэу пыщIауэ зэрыщытам теухуа художественнэ еплъыкIэр.
Романыр удихьэхыу, щIэщыгъуэу тхащ. Абы и тиражыр 1000 мэхъу.
Тхьэхущынэ Ланэ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:1. … зимыIэм дзажэпкъ иIэщ. 6. Си ныбжьэгъум … ищIри, нэгузегъэужьакIуэ дежьащ. 9. Ефэндым уаз щиту мэжджытым хэт щIыпIэ. 11. «Мазэгъуэ … » — Молэ Владимиррэ Джэдгъэф Борисрэ яуса, Сокъур Ольгэ игъэзащIэ уэрэд цIэрыIуэ. 12. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, ар куэдрэ уэмэ, и дамэр мэкъутэ. 13. Зеиншэ. 14. Бэрбэч ХьэтIутIэ и ужькIэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и ректору щыта. 15. Шыр зэрагъэIэсэ кIапсэшхуэ. 16. Гъэмахуэм Iэщым я фэр изых бадзэжь. 18. Шэ нэхъыбэ къыщIашын хьисэпкIэ, жэмхэр зрагъафэ «пивэ». 20. Данэ щэкI пIащIэ. 23. Къуацэ-чыцэ. 24. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и джэгуакIуэ нэхъ Iэзэ дыдэхэм ящыщ, РСФСР-м щIыхь зиIэ и артисткэ. 25. Зэпымыууэ уэс зытелъ бгышхуэ. 26. Щыхь ин лъэпкъ е цIыху къарууфIэ. 27. Губгъуэхэм, хъупIэ жыжьэхэм щылажьэхэр зыщIэс унэ цIыкIу. 28. Зиусхьэн лъэпкъ. 29. ЩIакхъуэ … е хъарбыз … 32. Журт Биберд и повесть цIэрыIуэ «Си сабиигъуэм и …», е щыхупIэ псыхъуэ нэпкъ лъагэ. 38. ПщIыхьэпIэ зылъэгъуам иIуэтэжа нэужь жраIэ: « … ухъу!» 39. Ди гъунэгъум Iэщ … зэригъэпэщащ. 40. … цIыкIу бжьакъуэшхуэ. 41. … нэхърэ лъэпхъуамбыщIэ. 44. ГушыIэр … и щIасэщ. 45. Адыгэ усакIуэ цIэрыIуэ.
Къехыу:1. Хадэ ихьэпIэм, Iуэм хуащI бжэ. 2. Къуалэбзу кIэдыкъуакъуэ бгъэгуху цIыкIу. 3. ШкIэ мэжэлIам и … макъ къэIуащ. 4. IэщIэвыщIэ щагъашхэ … фермэ. 5. Уафэм къех мыл тыкъыр цIыкIу. 7. Зы пцIым … егъэулъий. 8. Ди Къэбэрдей-Балъкъэрыр апхуэдизкIэ яфIэтелъыджэщи, хамэщI къикI хьэщIэхэм … щIыналъэу къалъытэ. 9. ЩIыпIэ хуабэхэм хьэлъэзехьэу къыщагъэсэбэп псэущхьэшхуэ. 10. НэщI мазэм и кIэхэм хуэмыщIауэ псэухэм ират ахъшэ. 17. Унэхъуам щхьэкIэ жаIэ: «И кIэр бжыхьым …» 18. Къэушырыба, къэпща. 19. Спорт зэхьэзэхуэм 2-нэ увыпIэр къыщызыхьам … медаль иратащ. 21. Тутнакъэщым нэгъуэщIу зэреджэ. 22. Нащэ, помидор хуэдэ фIэIугъэ щызэхалъхьэкIэ хакIэ. 30. Витамин куэду зыхэлъ пхъэщхьэмыщхьэ плъыжь цIыкIу. 31. Гъыринэ. 33. Нэхъыжь тIысыпIэ. 34. ЩыгъыныщIэ зыдалъхьэу, щахъумэу унагъуэм яIэ. 35. КъБР-м щыщу щIыналъищым чэзууэрэ я парт унафэщIу щыта, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь. 36. Абы и макъ щымыIумэ, хьэгъуэлIыгъуэр дахэ хъурэ? 37. Армэм къулыкъу щызыщIэ щIалэщIэ. 42. Апхуэдэ псышхуэу дунейм тетыр зэрыхъур плIыщ. 43. Бын.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Бадзэуэгъуэм и 16-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:1. Жэм. 2. МэкI. 7. Джугашвили. 8. Мащэ. 9. Кугъуэ. 10. Къуэпс. 13. Сэджыт. 14. Мылыф. 17. Къэрэгъэш. 18. Акъ. 19. Уд. 20. Алэрыбгъу. 23. Выбжьэ. 24. Бланэ. 28. Шэнт. 30. Къру. 31. Пхъэр. 32. Дзэлыкъуэдэс. 33. Хьэм. 34. Хыв.
Къехыу:1. Жэрумэ. 3. КIэгъуасэ. 4. Шухьэ. 5. Пшагъуэ. 6. Къулыкъу. 11. КIытэ. 12. Ныджэ. 13. Сахаров. 15. Фэндырэ. 16. Хьэкъурт. 21. Лажьэ. 22. Болэ. 25. Пшэрыхь. 26. Ерокъуэ. 27. Хрущёв. 29. Тхьэгъу. 31. Пхъэх.
