Ар цIыхубэм ящыгъупщэнукъым
1864 гъэм накъыгъэм и 21-м Къуэбыдэ щIыпIэм деж (иджы Красная поляна жыхуиIэ поселкэрщ) щиухащ илъэсищэкIэ екIуэкIа Кавказ зауэр. Адыгэ псоми я дежкIэ ар Щыгъуэ-щIэж махуэщ. Лъэпкъыр хуощыгъуэ хэкум и хуитыныгъэм хахуэу щIэзэуахэм, зауэжьым хэкIуэдахэм, хэхэсыныр зи натIэ хъуахэм.
ТIэш Мурэдинрэ КIэкIыхъу Мэжидрэ
XIX лIэщIыгъуэм и етIуанэ Iыхьэм щхьэхуимыту мухьэжыр хъуащ ди лъэпкъэгъу мелуан бжыгъэхэр. Адыгэхэм я процент 90-м щIигъур хамэщIхэм щикъухьащ. Щыгъуэ-щIэж махуэм теухуа пэкIухэр, зекIуэхэр, гъэлъэгъуэныгъэхэр щокIуэкI Хэкуми адыгэхэр щыпсэу нэгъуэщI къэралхэми. Щыгъуэ-щIэж махуэм гурэ псэкIэ зэкъуегъэувэ дунеижьым щикъухьа адыгэхэр.
Абыхэм ящыщщ хы ФIыцIэ Iуфэм Iус шапсыгъхэри.
ТIуапсы районым щыщ Iэгуий-Шапсыгъ къуажэм накъыгъэм и 21-м щызэхуэсат цIыху щэ бжыгъэхэр — нэхъыжьхэр, щIалэгъуалэр, Адыгэ Хасэм хэтхэр, къулыкъущIэхэр. ПэкIур екIуэкIа нэужь, шухэр уэрамым ирикIуащ, иужькIэ хы ФIыцIэм удз гъэгъахэр халъхьащ.
— Щыгъуэ-щIэж махуэм екIуэкI Iуэхухэм къыхыхьэхэр илъэс къэс нэхъыбэ мэхъу, — жиIащ «Шапсыгъ» жылагъуэ зэгухьэныгъэм и унафэщI Щхьэлъахъуэ Мадин. — Унагъуэхэр зэщIыгъуу къокIуэ, хьэщIэу къеблагъэхэри нэхъыбэ хъуащ. Къыхэгъэщыпхъэщ мы щIыпIэм и щIыдэлъху лъэпкъым и дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ мы махуэм районым и унафэщIхэми гулъытэ нэхъ хуащI зэрыхъуар. Аращ зэрыщытыпхъэри: дэ зы къэралым дрицIыхущи, зы лъэпкъым и тхыдэмрэ и щэнхабзэмрэ адрейм илъытэу щытын хуейщ. Ар къыхагъэщ накъыгъэм и 21-м екIуэкI пэкIухэм къыщыпсалъэхэми. Дытопсэлъыхь гуауэкIи лIыхъужьыгъэкIи псыхьа ди лъэпкъ тхыдэм, ди блэкIам дерс къыхэтхын, лъэпкъыр дызэрыIыгъыным, щIыналъэм щыпсэухэм дяку зэгурыIуэрэ мамырыгъэрэ дэлъыным иужь дитын зэрыхуейм, ди япэ итахэм я фэеплъыр зэрытхъумапхъэм. Дауи, дегъэгуфIэ ди щIалэгъуалэр адыгэ хабзэм тетыну зэрыхущIэкъум, Iуэхуу къепхьэжьэр бдапхъуэтэну зэрыхьэзырым. Псалъэм папщIэ, Щыгъуэ-щIэж махуэм теухуа и усэхэм адыгэбзэкIи урысыбзэкIи пэкIум къыщеджащ ди щIыналъэм и жылагъуэ лэжьакIуэ, усакIуэ Алэло Хьэсэн, — жиIащ абы.
Кавказ зауэр зэриухрэ илъэси 152-рэ зэрырикъум теухуа Iуэхугъуэхэр щекIуэкIащ ШахэкIеишхуэрэ Головинкэрэ. ШколакIуэхэм яIущIащ Сочэ къалэм тхыдэмкIэ и музейм этнографиемкIэ Лазаревск щиIэ и къудамэм и щIэныгъэ лэжьакIуэ нэхъыжь Хъущт Iэминат. Ар ныбжьыщIэхэм яхутепсэлъыхьащ ди лъэпкъым и тхыдэм, Кавказ зауэм и напэкIуэцI гуузхэм, адыгэхэм иджы я псэукIэм.
— Накъыгъэм и 21-м, «Музейхэм я жэщ» дунейпсо щэнхабзэ Iуэхум хэту ди къудамэм къыщызэдгъэпэщащ «Этнографие теплъэгъуэхэр» проектыр, — къыхигъэщащ Iэминат. — КъызэIутха экспозицищым ящыщу зыр хуэгъэпсащ адыгэ дамыгъэхэм. Иджы догъэхьэзыр Шапсыгъ районым лIэщIыгъуэ кIуам и 30 гъэхэм щыIа псэукIэм теухуа гъэлъэгъуэныгъэ.
Щыгъуэ-щIэж махуэм хэтхэм удз гъэгъахэр тралъхьащ Кавказ зауэм хэкIуэдахэм я фэеплъу ШахэкIеишхуэ дэтым. Головинкэ щыкI Тюльпан жыгым деж дыуэ щащIащ хэкIуэда-хэм папщIэ. Хы ФIыцIэм удз гъэгъа-хэр халъхьа нэужь, Мыгу лъэпкъым я фэеплъ дамыгъэм екIуэлIахэщ.
Шапсыгъ Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ КIэкIыхъу Мэжид, Хасэм хэт ТIэш Мурдин, ШахэкIеишхуэ и нэхъыжь Гъуафэ Руслан сымэ пэкIум къекIуэлIахэр къыхураджащ лъэпкъым и блэкIар ялъытэну, тхыдэ фэеплъхэр яхъумэну. Головинкэ къуажэм и Правдэ уэрамым, ШахапэкIэ зэджэу щытам, тесхэм жьэрымэрэ адыгэ кхъуейрэ ягуэшащ.
Щыгъуэ-щIэж махуэм ди лъэпкъыр щымт… Дэнэ щIыпIэ щыпсэу адыгэри яхуэщыгъуэрт Кавказ зауэм и ужькIэ дунейпсо картэм икIуэдыкIа Шэрджэс къэралыгъуэм, лъэпкъым и нэгу щIэкIам, тхыдэм хыхьэжа убыххэм.
Ныбэ Анзор.
«Шапсугия» газетым
и редактор нэхъыщхьэ
