Шортэн Аскэрбий хуэфащэ щIыхь
«Адыгская (черкесская) мифология и культы» фIэщыгъэр иIэу Котляровхэ я тхылъ тедзапIэм иджыблагъэ тхылъыщIэ къыщыдэкIащ. Пасэрей зэманым щегъэжьауэ адыгэхэм яIа мифологием я зэхэлъыкIэмрэ зэкIэлъыкIуэкIэмрэ щызэфIэгъэувэжа къыдэкIыгъуэр куэдым гъэщIэгъуэн ящыхъунущ.
Тхылъыр зыхуей хуэзэу, сурэтхэмкIэ гъэщIэрэщIауэ къыдагъэкIащ. Тхыгъэхэм зи гугъу ящIыр къыщыгъэлъэгъуэжа сурэтхэм я мызакъуэу, XVII — XIX лIэщIыгъуэхэм адыгэхэм я псэукIар, тхыдэр зэфIагъэувэж урыс, хамэ къэрал сурэтыщIхэм я Iэдакъэ къыщIэкIауэ абы узыщрихьэлIэ лэжьыгъэхэм.
— Мы тхылъыр Къэбэрдей-Балъкъэрым и литературэм, гъуазджэм, щIэныгъэм лъэужь дахэ къыщызыгъэна Шортэн Аскэрбий (1916 — 1985) хуэфащэ щIыхьщ, — жеIэ тхылъ тедзапIэм и редактор нэхъыщхьэ Котляров Виктор. — Шортэным и романхэр, повестхэр, пьесэхэр, рассказхэмрэ къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэмрэ хэмыту адыгэ прозэр, драматургиер, литературоведенэр, этнографиер уи нэгу къыщIэбгъэхьэну гугъущ. КъыдэкIыгъуэм къыщытхьа лэжьыгъэхэр абы иджыри зэ щыхьэт тохъуэ. «Адыгская мифология», «Адыгские культы» тхылъхэм Аскэрбий псэуху елэжьащ.
Шортэныр илъэс 20 хъууэ арат «Кабардинский фольклор» («Академия», 1936) лэжьыгъэшхуэм и гуащIэ хилъхьэн щыщIидзам, ар икIи зэдзэкIакIуэт, IуэрыIуатэри зэхуихьэсыжырт, жьы хъуа псалъэхэри я мыхьэнэкIэ зэпкърихырт. ЩIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым IуэрыIуатэмрэ литературэмкIэ и къудамэм и унафэщI къулыкъур щызэрихьэми экспедицэ куэдым хэтащ Аскэрбий. Зэхуихьэса щIэныгъэ лэжьыгъэхэр сборник зыбжанэу къыдигъэкIыжа иужь, адыгэ мифологиемрэ лъэпкъым иIыгъа динхэмрэ ятеухуа монографие игъэхьэзыру щIедзэ. Абы и лэжьыгъэм пасэрей урыс тхыдэжьыр, ди къэрал, хамэ къэрал зекIуэлIхэм, щIэныгъэлIхэм, дзэлIхэм, миссионерхэм ятхыжахэр къыщигъэсэбэпырт.
Филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор Гъут Iэдэм зэрыжиIэмкIэ, Шортэным зэхуихьэсыжахэр напэкIуэцI 800-м щIигъуу «Адыгская мифология и культы» лэжьыгъэшхуэу къыдигъэкIыжащ. ТхакIуэр абы зэман кIыхькIэ зэрелэжьам къыхэкIкIэ тхыгъэхэм ныкъусаныгъэ гуэрхэр яIэу къыдэкIащ. ИужькIэ лэжьыгъэр IыхьитIу гуэшыжын зэрыхуейр Аскэрбий къыгурыIуэри, 1982 гъэм — «Адыгская мифология», илъэсипщI дэкIа иужь «Адыгские культы» монографиехэр дунейм къытехьат.
«ЩIэныгъэлIым пасэрей адыгэхэм зэрахьа мажусий диным и ухуэкIэр зэфIигъэувэжам къыщымынэу, зэманым зиужьыху динхэм ягъуэта зэхъуэкIыныгъэхэри къегъэлъэгъуэж. Пасэрей адыгэхэм я щэнхабзэм зэрызиужьам, цIыхум я дуней лъагъукIэм игъуэта зэхъуэкIыныгъэм ущегъэгъуазэ», — щыжыIащ тхылъым и пэублэ псалъэм.
Лъэпкъ щэнхабзэм и зы унэтIыныгъэшхуэ джынымкIэ япэ лъэбакъуэхэр зычар Шортэн Аскэрбийщ. Абы къигъэсэбэпа Iэмалхэр Кавказ Ищхъэрэм и литературэдж, IуэрыIуатэдж, этнограф, искусствовед куэдым гъуазэ яхуэхъуащ.
Шэч хэмылъу, Шортэн Аскэрбий и тхыгъэхэм ар щыпсэуа зэманым и мыхъур телъщ. Ауэ щыхъукIи, абы и лэжьыгъэхэм къызыхэкIа лъэпкъым и щэнхабзэм хуиIа лъагъуныгъэ иныр, ар дуней псом яригъэцIыхуну зэрыхущIэкъуар къыхощ.
Инэрокъуэ Данэ.
