Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Гупсысэхэр – псалъэкIэ
Гъунэ зимыIэ фIыгъуэ
МылIэжын щыIэкъым. ЦIыхур псэуху зытелэжьэн хуейр лъэужь дахэ дунейм къызэрытринэнырщ. Апхуэдэу псори фIы зыщIэ защIэ хъуатэмэ, а фIы защIэкIэ зэщIэнэхукI псоми дахагъэкIэ къахэлыдыкIынур псоми зыгуэркIэ ефIэкI зырызырт. Ар зэкIэ хъуэпсапIэ дахэми, гъэщIэгъуэнщ, фIы фIэкIа Iей щымыIэжу плъагъуну. Ауэ апхуэдэу щIы хъурейм щызэрахьэр ефIэкIуауэ щытами, фIым нэхъыфIыж щымыIэу зэи къэхъунутэкъым. ФIым и фIыжым щIэхъуэпсу цIыхур зэ хъуну пIэрэ, я гум Iей лъэпкъ къэмыкIыу? Дунейр гъэщIэгъуэныщэ хъунт!
Дунейр къутэжыху
Гуапагъэ щыIэмэ, пхуэмыгуэшын щыIэкъым. Унэр, дыщыпсэу пщIантIэр, уэрамыр, къэралыр, дуней дыдэр — псори гуэшащ Iыхьэ-Iыхьэурэ, цIыху къэс и Iыхьэ къылъысу.
ФIы защIэкIэ пхуэмыгуэшын гуэри щыIэкъым. Зэдауэ-зэзауэ хэмылъу, дахэкIэ дызэгурыIуэн хуей къудейуэ аращ. Ди ужь итхэм къахуэдгъэнэфынури аращ — ди фIагъыр е ди Iеягъыр. Дунейр къутэжыху псэун щыIэкъым. Ди дунейр дахэ щхьэ дымыщIрэ?!
Нэхущ Хьэжпагуэ.
ЦIыхушхуэхэм я гупсыэхэр
Насыпыр зэрызэхэлъыр
Ныбжьэгъум нэхъ лъапIэ щыIэкъым; абы ипкъ иткIэ ныбжьэгъуфI щызэвгъэпэщын Iэмал зэи блэвмыгъэкI.
Гвиччардини Франческэ.
ЦIыху хахуэр бийм щышынэркъым, ныбжьэгъуращ зыгъэдзыхэр.
Рюноскэ Акутакавэ.
Насыпыр — пщIэн, фIыуэ плъагъун, узыщыгугъын ущиIэм дежщ.
Богуслав Войнар.
Уи зэфIэкIыр зырикIщ, Iэмал ущимыIэм и деж.
Бонапарт Наполеон.
ЦIыху щэджащэ ухъун щхьэкIэ гъащIэм къыббгъэдилъхьэ псори нэсу къэбгъэсэбэпын хуейщ.
Ларошфуко Франсуа.
Щымыуэр зыри зымыщIэу жейращ.
Кампрад Ингвар.
ЦIыхур къыщIалъхур и акъылкIэ псэун щхьэкIэщ.
Толстой Лев.
Фэ фщIэрэ?
КъэкIыгъэцIэхэр
Къандзэлыкъу — рододендрон кавказский
Зей — кизил обыкновенный
КIаплIэудз — мята
Джатэ — пажитник
Бзииху — липа
Гуэгушыпэ — мышиный гиацинт
Вэбдз — вех ядовитый
КIэфий — дрема белая
Къазмакъей — облепиха крушиновидная
Арусыр — горец перечный, водяной перец
Чэтэн — лён обыкновенный
Чэщей — самшит
Хъумбылей — хмель обыкновенный
Псылъэудз — хвощ
Пкъынэ — бальзамин
ПкIей — клён.
Хьэкъун Барсэбий.
Шхыныгъуэхэр
Джэдыл гъэва-гъэдия
Джэд укIа гъэкъэбзар псы щIыIэкIэ ятхьэщI, кIуэцIфэцIыр зыхуей хуагъазэ, зэпкърамыхыу псы хуабэм халъхьэ, зэ къытрагъэкъуалъэ, тхъурымбэр къытрах. МафIэр цIыкIу ящIри, шыуаныщхьэр тепIауэ дакъикъэ 40 — 50-кIэ къагъавэ, зэзэмызи тхъурымбэр къытрахыурэ. ИтIанэ бжьыныщхьэ укъэбза, шыгъу, бурш мыхьэжа, шыбжий сыр зэгуэупщIыкIа халъхьэ. Абы иужькIэ джэдылыр хьэзыр хъуху ягъавэ, лэпсым къыхахыжри ягъэупщIыIу. Лэпсыр языж. Iэнэм щытрагъэувэкIэ, джэдыл зэпкърыхар тепщэчым иралъхьэ, шхурэ шатэкIэ щIа бжьыныху шыпс дыщIагъу. Дашх пIастэ щIыIэ, чыржын, щIакхъуэ.
Халъхьэхэр (цIыхуий Iыхьэ):
Джэд гъэкъэбзауэ — 1 (г 2500)
Псыуэ — грамм 3000
Бжьыныщхьэ укъэбзауэ — грамми 100
Буршу (хьэдзэу) — 5
Шыгъуу, шыбжий сыру, бжьыныху шыпсу — узыхуейм хуэдиз.
Нартыху хьэжыгъэ жэмыкуэ
Шыуаным псы щIыIэ иракIэ, абы джэдыкIэ кугъуэ уда зыхэлъ шатэ хакIэ, фIыуэ зэIащIэри, мафIэм трагъэувэ. ЗэIащIэурэ дакъикъи 5 — 6-кIэ къагъавэ. АдэкIэ нартыху хьэжыгъэ ухуэнщIар хаудэри, тхъу къыщIидзыху, дакъикъи 10 — 15-кIэ, зэIащIэурэ ягъажьэ. Хьэзыр мэхъу щыжаIэм, зэIащIэурэ, кхъуей цIынэ упщIэта халъхьэ, шыгъушыпс щIыIэ хакIэ. Пщтыру Iэнэм трагъэувэ, шху щIыIэ и гъусэу.
Халъхьэхэр (цIыхуитI Iыхьэ):
Псы щIыIэу — грамми 100
Шатэу — грамм 500
ДжэдыкIэ кугъуэу — 1
Нартыху хьэжыгъэу — грамми 115-рэ
Кхъуей цIынэу — грамм 40
Шыгъуу — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр»
тхылъым къитхыжащ.
ГушыIэ
Iуэхутхьэбзэхэм я уасэр
ПсэупIэ-коммунальнэ Iуэхутхьэбзэхэм я уасэр зэрыт тхылъымпIэр къызыхуахьа лIым игъэщIагъуэу пщэфIапIэм щIэт и щхьэгъусэр къреджэ:
— Линэ, мы сIэщIэлъ тхылъымпIэм тепщIыхьмэ, ди пхъэнкIийхэр «Лексус»-кIэ Iуаш, ди щIыхьэпIэбжэм хэлъ домофоныр роумингщ, ди пщIантIэр къэзыпхъэнкIыр администрацэм и Iэтащхьэрауэ хуэбгъэфащэ хъунущ.
Мы усэ цIыкIуитIыр зытха Къандур Зейн КъуэкIыпIэ Гъунэгъум щыщ фотомодель цIэрыIуэщ. Зейн Амман къалэм щопсэу, куэд щIауэ литературэм дехьэх, и усэхэр тхылъ щхьэхуэу къыдэкIащ.
Къандур Зейн
Абджынэ
Сыт щыгъуэ зэмани
Пхыплъыф сэх-сэрейм.
Пхыплъыфи абджынэм,
КъэгъэщI уи дуней.
Тхьэ закъуэрщ зыхулъэкIынур
Псэм и къарум пэлъэщыну…
Абыи лъэкIыну ар?
Уэ пхулъэкIыну ар?
КъызжеIэ пхузэфIэкIыну,
Си фIэщ щIы пхулъэкIыну…
А уи гуфIэкIэ нэпцIыр…
А уи псэлъэкIэ нэпцIыр…
ПцIы защIэу зэхэлъ дунейм
Плъагъу закъуэрщ уи фIэщ пщIын хуейр…
Ар пэж?
Ар пэж? —
Дунейм ехыжахэм я псэхэр
Къэпсэужрэ, зыми имыщIэу,
Сабий нэ кугъуэхэм я лъащIэр
ЗыгъэпщкIупIэ ящIыжрэ, псэухэу?
Мы ди гъащIэ гъэпцIагъэ дыджым
Си щхьэфэцыр къысфIегъэтэджыр,
Лъынтхуэ къэскIэ, сызэщIикъузэу,
КъысфIыхохьэ шынагъэ узыр…
А гупсысэм и нэщхъеягъуэр
Си Iэпкълъэпкъым хыхьащ техьэгъуэу…
Зэщхьэщимыхуу си акъылыр,
СогъэщIагъуэ сыкъызэрелыр…
КхъыIэ, сынишыж мы гъэрыпIэм,
Мы си гъащIэм и шыгъушыпсыпIэм
Сыхэшыж…
Иджыри кIасэкъым…
Уехыжыну дунейми — пасэкъым.
Щхьэхуимытмэ, гур пхуэмыушэ —
Сэ сожьэжыр, фыщыт узыншэу!
ЗекIуэ
Зыми емыщхь Китайр
Урысейм и цIыхухэр нэхъыбэрэ зыгъэпсэхуакIуэ здэкIуэ къэралищыр дэнэ жаIамэ — Тыркур, Таиландыр, Испаниер жысIэнут. Ауэ ар пэжкъым. Ди лъахэгъу нэхъыбэм зыщагъэпсэхур Финляндиерщ, Китайрщ, Тыркурщ.
Китайм туристхэр зэрызришэлIэфымкIэ дуней псом ещанэ увыпIэр щеубыд. Ар къызыхэкIыр абы щыIахэм нэгъуэщI планетэ лъэтауэ къазэрыщыхъурщ. А къэралым щекIуэкI гъащIэри, хьэуари, я шхыныгъуэхэри нэгъуэщIщ. Уеблэмэ, китай хьэпшыпхэри дагъуэншэщ, нэхъыфIхэр хамэ щIыпIэ ямышэу езыхэм къызыхуагъэнэж хуэдэщ.
Китайм ущыкIуа япэ махуэм пшхын, уи ныбэ из зыщIын щумыгъуэтын хуэдэу къыпщохъу. ШхапIэм ущIыхьа нэужь, абджым къыхэщIыкIа стIол хъурей кIэрахъуэм телъхэм ущеплъкIэ, укъоуIэбжь: ананас гъэжьа, бдзэжьей тефтель, гинкго жыгым къыпыкIэу джэшым ещхь гуэр, хъарбызыр помидорым бгъурылъу (китайхэм помидорыр пхъэщхьэмыщхьэу къалъытэ), кIэртIоф къызэрыгуэкIри къыпхуэцIыхужынукъым, карамелым хакухьурэ ягъажьэри варенэ тракIэж, къэлэр зыдэлъ псыхьэлывэ, медузэ, лотос хуэдэхэм я гугъу сщIыххэркъым. Псом нэхърэ нэхъыщхьэр: китай пащтыхьхэр зэрагъэхьэщIэ Iэнэм хуэдэ къэбузэдрэ упэрытIысхьэмэ, зы цIыхум хуэзэу юани 100 (сом 500) къудей щIэптыну аращ.
Китайм къипшынкIэ хъуну тыгъэ нэхъ лъапIэ дыдэр, дауи, шейщ. Ауэ япэ къэс шейр зыми фIэщIэщыгъуэнукъым. Сэ мурад сщIат си ныбжьэгъум Лю Ань Гуань Пянь шей къыхуздэсхьыну. Апхуэдэ фIэкIа ефэртэкъым жьы хъуа нэужьи дахэу, узыншэу псэуа китай пащтыхьгуащэ Цыси. Ар къэщэхуным фIыуэ зыхуэзгъэхьэзырат, ныбжьэгъу схуэхъуахэм шейм и цIэр китай иероглифхэмкIэ езгъэтхри мелуан бжыгъэкIэ къэралым щыIэ шей тыкуэнхэр къызэхэскIухьу щIэздзащ. Китайм шей къыщыпщэхуныр гупсэхугъуэщ, абы урагъэплъ, урагъэпэм къудейкъым, атIэ занщIэу, хабзэ псоми тету шей къыпхуащIри, урагъафэ. Ауэ а къэралым кофе къыщыбгъуэтыныр тыншкъым, уеблэмэ, хьэщIэщ нэхъ ехьэжьа дыдэхэми щыIэкъым. Кофеншэу мыпсэуф урысей туристым къыхуэнэжыр зыщ — кофе здишэнырщ. АтIэ зи гугъу сщIа шейр куэдрэ къэслъыхъуащ Пекин щегъэжьауэ Цендао (тенджыз Гъуэжьым и Iуфэм Iут къалэщ) нэс. Дэнэ сыIухьэми жэуапу зэхэсхырт «Мейо!» («ЗэкIэ диIэкъым»).
Пащтыхьгуащэм и шейр къыщызгъуэтащ Пекин дэт Лянмацяо сату центрым. ГурыIуэгъуэт ар дэнэ дежи щIыщамыщэр — шейудз грамми 100-м сом 5 000 и уасэт. Си ныбжьэгъухэм къызжаIащ пащтыхьхэри пащтыхьгуащэхэри зэфэу щыта шей зэмылIэужьыгъуэ куэд, ашыкышхуэ из хъур, сом 300 хуэдизкIэ къызэрыпщэхуфынур.
Китайм уи закъуэ укIуэу зыщуплъыхьын папщIэ визэ ухуейщ. Визэншэуи укIуэ мэхъу, абы щыгъуэм гупым уахэтыну аращ. Апхуэдэу нэхъыфIщ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, гъуэгугъэлъагъуэ сыт щыгъуи пщIыгъунущ, цIыхуитхуу узэгъусэнущ, махуэ 15-кIэ зуплъыхьынущ.
Китайм и хьэщIэщхэр къабзэщ, Iэхуитлъэхуитщ, европей мардэхэм йозагъэ. Номерым сыт щыгъуи щIэтщ электрошейныч, шей зэрыбгъэвэн, узэрефэн хьэкъущыкъу. Сыт щымыIэр жыпIэмэ, Wi-Fi щыбгъуэтынукъым, Интернетым уихьэн хуей хъумэ, и лъабжьэм укъехыу кIапсэкIэ уи компьютерым пыпщIэн хуейуэ аращ. Китайм ущыIэху фейсбукыр зыщыбгъэгъупщэ хъунущ, ар а къэралым щагъэлажьэркъым. КъищынэмыщIауэ, иджыри зы щхьэхуэныгъэ щыIэщ: узыщIэс номерым и бжыгъэр «8»-кIэ къыщIидзэ щхьэкIэ, ар еянэ къатым щыIэкъым. Къатыр къэзыгъэлъагъуэр етIуанэ бжыгъэращ. 8-р китайхэм бжыгъэ насыпыфIэу къызэралъытэм щхьэкIэ пагъэувэу аращ.
Дудэ Еленэ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 9. Хуабжьу сакъ зи хабзэ, щакIуэхэм щIагъуэу закъыпэщIэзымыгъахуэ хьэкIэкхъуэкIэ. 10. Пасэрей Урымым (Рим пащтыхьыгъуэ) я пащтыхь Юлий Цезарь зыукIахэм я пашэ. 11. ГъатхэкIэм, гъэмахуэпэхэм Iэрамэ хужьыбэ дахэу зи щхьэкIэр гъагъэ, бжьэм фо къызыпах жыг. 12. ТхъуцIынэ щIэпхумэ, къанэ псыр. 13. Зэгуамыгъэжу псэущхьэм траха фэ. 14. Сауд Хьэрып къэралыгъуэм, Эмират Зэгуэтхэм, Йеменым я гъунапкъэхэр зэуалIэ муслъымэн къэрал. 17. Хабзэншагъэ зылэжьахэр адыгэм зрадзэу щыта мащэ куу. 18. Iэщым, шым ялъагъу мыхъу бадзэжь. 19. Хьэкъущыкъу. 20. Гъэсыныпхъэ. 23. ХадэхэкI. 24. … дзыусщ. 25. Чы щIыкIэ къыумыгъэшар … хъуамэ къыпхуэгъэшыжыркъым. 30. Къуалэбзухэм, джэдкъазым ятет цы щабэ. 32. Хадэм зэрилэжьыхь. 33. Сабийхэр ирагъэгуфIэну илъэсыщIэм унэм щIагъэувэ жыг. 34. Дыгъэ … е нартыху … 35. Унэм щыщ Iыхьэ е ЩоджэнцIыкIу Iэдэм и повесть «… нэху». 38. Джэд … и пщIыхьэгъущ. 43. Цы закъуэ. 44. Ди щIыналъэм щыIэ псыежэх. 47. Къурш лъэныкъуэмкIэ къриху жьы щIыIэтыIэ. 48. ГъущI зэтеIулIа, зэтегъэва. 49. Зиусхьэн лъэпкъ. 51. Iэщым я щIымахуэ шхын. 53. Пасэрей адыгэ зэхуэс. 54. Жэм Iус. 55. … уэрэд. 56. ЦIыхубзхэм (цIыхухъу куэдми) къыздрахьэкI хьэпшып цIыкIу. 58. Кавказым щыпсэу нэхъ лъэпкъышхуэхэм ящыщ, мелуан зыбжанэ хъууэ. 60. Тафэ, щIыпIэ сэтей, гъавэ щIапIэ. 61. Илъэс 18 зи ныбжь щIалэр армэм дэкIащ къэралым … хуищIэну.
Къехыу: 1. Удзыжь зыкъыпкIэрызыщIэ. 2. ЩIэжьей е къаз …, е джэду … 3. Дыщэр … хуэныкъуэкъым. 4. Адыгэ лъэпкъ. 5. Игъуэ нэмысу дунейм ехыжа къэбэрдей усакIуэ цIэрыIуэ. 6. ЦIыху хьэлэл. 7. Удз … е щхьэц … 8. Гъуэгу техьэ … 15. ГушыIэр … и щIасэщ. 16. Нартыхур бгъэлъалъэмэ, ар къонэ. 21. Бзу … 22. Iэщ цIыкIу. 24. Сэм и жаныпIэ е IэщэкIэ зэщIэузэда къарухэр. 26. Пасэрей хъыбарегъащIэ. 27. Гъунэгъухэм яйм хэмыгъуэщэн папщIэ джэдкъазым традзэ дамыгъэ. 28. ХьэгъуэлIыгъуэ зиIэ унагъуэм йохъуэхъу: «… кIыхь Тхьэм фхуищI!» 29. Къэзанокъуэ Жэбагъы и фэеплъыр зыдэт къуажэ. 31. Адыгэ фащэ щIыIутелъ. 33. Iэнэм телъ ерыскъыр лIы домбей мэжэлIам … хуэхъуакъым. 36. БжэIулъэ. 37. Ди республикэми, къэралми, нэгъуэщI щIыналъэхэми щикъухьа лъэпкъ. 39. Щыгъыным хищIэ хьэпIацIэ къэзылъэтыхь. 40. ГъэшхэкI. 41. Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ. 42. Банэ зытет удзыжь. Iэщым яшхыркъым. 45. Хъыджэбз ирахьэжьамэ е Iэщ, шы гуартэ ирахужьамэ, кIэлъыщIэпхъуэ гуп. 46. Акъыл зэпIэзэрытым хуэчэм щIалэ псынщIэ. 50. Цы кIэщI щабэ зытет щэкI Iув. 51. Аруан районым хиубыдэ къуажэ. 52. А унэцIэр зэрахьэ: Шумахуэ ХьэзрэIил игъэзащIэ «Уэрэ сэрэ» уэрэд цIэрыIуэм и псалъэхэр зытха журналист-усакIуэм; Къэбэрдей-Балъкъэр правительствэм и унафэщIым и къуэдзэ … Мухьэмэд. 53. «Си ныбжьэгъухэм сахэплъамэ, щэхуурэ сохъуапсэ, сэ си закъуэ фIэкI къэнакъым зимыIэ щхьэгъусэ, … — Iыхьэншэу, сыщхьэгъусэншэу, илъэсхэр макIуэ, ой-ра» — Балэ Мухьэдинрэ Мысачэ Петррэ я гушыIэ уэрэдым, ПащIэ Ахьмэд игъэзащIэм щыщщ. 57. Жьэ бзаджэ зыщIэт цIыху. 59. Ватикан къэрал жьгъейр зыдэт къа- лэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
ШыщхьэуIум и 3-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу: 5. Гуэныхь. 6. ЕнтIыр. 10. Сурэ. 11. Бел. 12. ПцIым. 14. «Нанэ». 15. Ибэ. 17. Нау. 19. IутIыж. 20. Щыбын. 21. Вабдзэ. 23. Шэмэдж. 26. Хъуэр. 27. Къуий. 28. Къаз. 33. Апэсы. 34. Махуэку. 36. Пшапэ. 37. Самэ. 38. Къру. 40. Къэб. 41. Сэмб. 44. Къуныжь. 45. «Нур». 46. Къады. 47. Бзыгъэ. 48. Бытыр.
Къехыу: 1. Хьэкъурт. 2. Тхьэбзэ. 3. Берлин. 4. КъыпцIэ. 7. Псынабэ. 8. ГъумэтIымэ. 9. Фонащэ. 13. Мэжаджэ. 16. Бэв. 18. Ажэ. 22. Бзииху. 24. Къурш. 25. Пкъы. 29. Шапсыгъ. 30. Къэрмокъуэ. 31. ЖьакIэмыхъу. 32. ЛъэмбытI. 34. Мер. 35. Кугъуэ. 39. Уэншэку. 40. Къэрабэ. 42. Гъыбзэ. 43. Лашын.
