IуэрыIуатэ — дыщэ пхъуантэ
Гъэсэпэтхыдэхэр
Сышынэркъым жаIэми…
Зы лІыжь цІыкІу фызи быни имыІэжу, хуэмыщІауэ псэурт. ЩІыІи къытехъуауэ унэм щІэпІыщІыхь щыхъум, пхъэ къурагъ зытІущ къэслъэфынщ жиІэри мэзым кІуащ. ЛІыжьым, мы зы пхъэр хэслъхьэжми, схуэлъэфынщ жиІэурэ пхъэлъэфынхэр зырищІар зэкІэрищІэри, зы дэгъэзыкІыгъуэ тІэкІу деж къыщысым, мо дыгъафІэм уэсри тІэкІу текІыжауэ къыщІэкІынти, лІыжьыр къеІэ пэтми, къыдэмыкІыф хъуащ. Лъэбакъуэ къичыхукІэ:
— Сыт мыгъуэ зыщІэзгъэлІэжыр, сыфызкъым, сыбынкъым, абы нэхърэ сылІащэ-рэт, — жиІэрти, пхъэм тетІысхьэурэ и щхьэ хуэшхыдэжырт.
Аргуэру къежьэрти, пхъэ тІэкІур къыщыхуэмылъэфкІэ:
— Сыту мыгъуэ сынасыпыншэ, щхьэи гугъу зезгъэхьрэ, абы нэхърэ сылІащэрэт, — жиІэу тхьэ елъэІурт. ЛІыжь цІыкІум и тхьэусыхафэр псэхэхым щызэхихым:
— Сыт нэхъ ухуей, сэ мыдэ сыщыІэщ, — жиІэри къыкъуэкІащ.
— Уэ хэт ухъуну? — еупщІащ лІыжь цІыкІур абы.
— Псэхэхыр сэращ, тхьэмадэ, — къыщыжриІэм, лІыжь цІыкІур къэгузэващ, егъэлеяуи къэшынащ. Ауэ игу къызэрыгъуэтыжщ, Іэмали хуекІуэжри:
— Мы пхъэ тІэкІур мо нэпкъым деж къыздыдэплъэфатэмэ, — жиІащ. Арати, псэхэхыр къыдеІэри, лІыжь цІыкІур джабэ тІэкІум къыдэкІыжащи, къыздэкІуэм игукІэ жеІэ:
— Тобэ ярэби, сышынэркъым жаІэми, лІэныгъэм щымышынэ щыІэу къыщІэкІынкъым.
Акъыл уимыIэмэ, Тхьэм къуиткIи хъунукъым
Къуажэм дэст жаІэ хуэмыщІауэ зылІрэ зы фызрэ. Зым нэхърэ зыр нэхъ цІыкІуу бын я куэдти, жылэр зэхыхьэри унафэ ящІащ:
— Мыбы зы жэмыщІэ къахуэдвгъэщэху, зэкІэ зы шэ шынакъ къызыщІэкІын ягъуэтмэ, хуэмурэ заужьыжынщ, — жаІэри.
Арати, къуажэр зэхыхьэри, а унагъуэ тхьэмыщкІэм зы жэмыщІэ къыхуащэхуащ. ЖэмыщІэ псэфыр щІэх дыдэуи лъхуащ, жаІэ. Ауэрэ жэмыр уэ къэпшын хуейщ, сэ къэсшын хуейщ, жаІэу ямышурэ, ягъэгъужри яукІри яшхыжащ, шкІэрщи, ари и ныбжь нэмысу яІэщІэшхыхьыжащ. Хэти жиІащ дадэвгъэІэпыкъу, иныкъуэми ар ядакъым:
— Акъыл уимыІэмэ, уадэІэпыкъукІи, Тхьэм къуиткІи хъунукъым, — жари.
Ауэрэ зыри дэмыІэпыкъуу тхьэмыщкІэ дыдэ щыхъум, зэлІзэфызыр бэзэрым кІуэри, зы джэдыщІэ цІыкІу къащэхуащ. ДжэдыщІэр кІэцІри, дыщэ джэдыкІэ къикІэцІащ, жаІэ. Аргуэру арати, дыщэр ящэри, заужьыжауэ, уей-уей жрагъэІэу ефэ-ешхэу, цІыхуи зэрамыпэсыжу дэплъейуэ хуежьауэ:
— Іусыр нэхъыбэ дыгъэщІи, махуэ къэс тІу къикІэцІынщ, — жари къагупсысащ икІи апхуэдэу ящІащ.
АрщхьэкІэ къикІэцІыр а зы джэдыкІэра-ти, и жьэм Іусыр жьэдакуэурэ джэд хулъэр зэгурагъэтхъащ. Абы лъандэрэ «Акъыл уимыІэмэ, Тхьэм къуиткІи хъунукъым», — жаІэ, псэукІэ зымыщІэм удэІэпыкъукІи хъуркъым, жыхуаІэу.
Алыхь, сызэрынэсу уэстыжынмэ
Гунэ жари зы фыз гуэр жылэм дэсти, ахъшэ щІыхуэ къищтэурэ сондэджэры-ным пыхьэрт, жаІэ. АрщхьэкІэ щІыхуэкІэ зяужь ихьэм фейдэ къримыгъэщІыфурэ, нэгъуэщІ зыгуэрми елъэІуурэ щІыхуэ къищтэрт, зэуэ къизудыжынщи, псоми я щІыхуэри естыжынщ жыхуиІэу, абы щыгугъыу. И Іуэхур хуэмыхъуурэ, щІыхуи хуэмытыжурэ «ди щІыхуэр къыдэтыж» жаІэу цІыхухэр къакІуэу хуежьащ. Фызым нэгъуэщІ Іэмал къыхуэмыгъуэту, нэхъ и Іыхьлы и благъэ хуэдэ деж кІуэри, ахъшэ зэуІу къыІихащ икІи къэзыгъэгузавэхэм яритыжащ, жаІэ.
АрщхьэкІэ зэуІуу ахъшэ нэхъыбэ къызыІихар къакІуэрти, пщэдей-пщэдеймыщкІэ, жиІэурэ къигъэгугъэрт, иритыжын игъуэтыртэкъым. Апхуэдэурэ, къызыІиха фызыр къакІуэурэ езэшри:
— Нобэ къызумытыжыфми, къемэт махуэм къызэптыжынщ, — къыжриІащ.
ЩІыхуэ къэзыщтам ар зэрызэхихыу:
— Алыхь, сызэрынэсу уэстыжынмэ, — жиІауэ къаІуэтэж.
СопIащIэри сежьэжынут, ауэ…
Жыжьэ къикІа гъуэгурыкІуэ лІыжь цІыкІу гуэр уэрамыщхьэм щыуэршэру щызэхэт лІы гупым яхыхьэри, захуигъэзащ:
— Ярэби, сыгъуэгурыкІуэщ икІи сопІащІэ, зыгуэрым сыдэфшэрэ сывгъэхьэщІатэмэ…
Апхуэдэу щыжиІэм, зи унэ нэхъ гъунэгъуу яхэтым иригъэблагъэри, игъэшхащ, игъэтхъащ.
— Иджы сопІащІэри, сежьэжынт, ауэ… — жиІэу лІыжьым зыщрилъэфыхьым, мыдрейхэми ежьэжи жрамыІэурэ, шэджагъуэ хъури, шэджагъуашхи ирагъэщІащ. ЛІыжьыр аргуэру къэпсалъэри:
— Сежьэжынут, ауэ… — жиІэри.
Бысым хуэхъуахэм лІыжьыр щІемыжьэжыр къахуэмыщІэурэ жэщ хъури, пщыхьэщхьэми ягъэшхащ, ягъэтхъащ, жэщу дэнэ укІуэн жыхуаІэу, жэщми щагъэІэри, пщэдджыжьми нэхъыфІыжу къелІэлІащ.
Ауэ иджыри зрелъэфыхь лІыжьым, жиІэри ардыдэращ. Бысымым нысэ губзыгъэ цІыкІу яІэти, Іуэхур зыІутыр тхьэмадэм къыщыгурымыІуэм, аргуэру къыкІэлъы-кІуэ шхэгъуэм игъашхэри, нысэ цІыкІур ауэ щІыбагъымкІэ къыдэувэжащ. ЛІыжь цІыкІум:
— Иджыри сывгъэшхащ, сывгъэтхъащ, тхьэ соІуэ сопІащІэри сежьэжынутэм, ауэ… — щыжиІэм, нысэ цІыкІур къэпсалъэри:
— МащІэ пшхами, куэд пшхами, Тхьэм хьэлэл пхуищІ, — къыжриІащ.
Ар лІыжь цІыкІум щызэхихым, къэгуфІэжри:
— Іэу, армыраи хабзэр, сшхар хьэрэм къысщыфщІами хьэлэл къысщыфщІами сымыщІэу дауэ пщІантІэм сыдэкІыжынт, — къажриІэщ, фІыщІэ къахуищІыжри, хьэщІэр гуфІэу и гъуэгу теувэжащ.
Пшыналъэ
Пшынэ зэщыхъуэм и гъыбзэ
Сэ жагъуэгъум сыхуэбзэрабзэурэ
Си бзэр уи пцІым къегъэулъий,
Си махуэр мыгъуэурэ сыкъыщынэжкІэ,
Дзыгъуэ цІыкІухэм сраугъуж.
Лъэпщ и къуэжьым сыщыІэщІэлъым,
ЛІыгъищэр си уэредадэт,
ЖьакІэху дадэм сыщигъэпсалъэм,
ЩІалэм и лъэр ныщІэзгъэлъэтт.
Мы жылагъуэри лъэ-рытемыту
ЛІыгъэ щІапІэм ныбгъэдэсшэфт,
Лъэщ и къуэжьыр къыщыхагъащІэм,
Сэ бжыкъужьым сыныфІадзэж.
Дзы симыІэу си бзэ лъащІэхэр
Гъэ зэшыгъуэм къигъэулъийщ,
ХьэпцІащхъуэу си джэдыкІафэр
КІэгъуасэм къысхуигъэуфІыцІщ.
ПащІэ фІыцІэм сыпэщІохуэжри,
Бжэкъуагъыжьым щхьэщэ щызощІ,
Пщы хьэщІэщым сыщыщІэхуэжкІэ,
Пщы щытхъуным сыныхуагъэпс.
Пщы дэубзэм сынигъэкІыргъыурэ
Си бзэ махэр зыпрегъэх,
Къахэсэхэнгуэрэ цеибдз пІиижь мыгъуэм
Си уэрэдхэр сщегъэгъупщэж.
Уей мыгъуэ, сыгугъапІэншэти
Мы зэшыпІэм сыкъыщІогъыкІ,
Сэ слъэкІыжыр а зы уэрэдырщи,
Пщым и гъыбзэрхуэзусыжынщ.
Нарт таурыхъ
Хэт нэхъ бзаджэ?
Нартхэ зы шыхъуэ, зы жэмыхъуэ, зы мэлыхъуэ яІэт. Мэлыхъуэм гъэлъэхъу пшэр иукІри, дзажэр бгыкъум фІидзэжащ, «Згъэгъунщ» жиІэри. Шыхъуэмрэ жэмыхъуэмрэ ящибзыщІащ гъэлъэхъу зэриукІар.
Мэлыхъуэм ебзэджэкІын гугъэ ящІащ шыхъуэмрэ жэмыхъуэмрэ:
— Дзажэр фІэтшхынщ, — жаІащ.
— Дауэ зэрыфІэтшхынур?
— И унэ дихьэнщи, тхуигъэжьэнщ. Тхуимыгъажьэмэ, хуэзэр етщІэнщ.
ЗэрыжаІам хуэдэу, мэлыхъуэм и унэ ихьащ шыхъуэм-рэ жэмыхъуэмрэ. Бысымыр и унэ истэкъыми, бысым гуащэм иригъэблэгъащ. Іэнэ къахуищтащ, ауэ дзажэр яхуигъэжьакъым.
Дзажэр бгыкъум зэрыфІэлъыр дауэ къащІами, ящІэрт шыхъуэмрэ жэмыхъуэмрэ.
Бысымыр къыщыгувэм, я хьэщІэн зэфІэкІати, шыхъуэмрэ жэмыхъуэмрэ тэджыжащ, дзажэр къаІумыхуауэ.
Пшапэр зэхэуауэ, мэлыхъуэр къыдыхьэжащ.
— Дэнэ ущыкІуэдар? Нартхэ я шыхъуэмрэ я жэмыхъуэмрэ ди хьэщІащ, — жиІащ унэгуащэм.
— Дзажэр къаІэщІэлъэгъуа? — къэщтащ мэлыхъуэр.
— СщІэркъым къаІэщІэлъэгъуами.
— Тхьэ соІуэ, къаІэщІэлъэгъуагъэнкІэ! Ныжэбэ къыкІэлъыкІуэнущ дзажэм. Бгыкъум къыфІэхи, уи пІэщхьагъым щІэдз.
Мэлыхъуэм и унэгуащэр щигъэІущым, шыхъуэмрэ жэмыхъуэмрэ къагъэзэжауэ щхьэгъубжэ лъабжьэм щІэст — мо тІум жаІар зэхахащ.
Гъуэлъыжыгъуэ щыхъум, мэлыхъуэм и унэгуащэм дзажэр бгыкъум къыфІихащ, дзажэр и пІэщхьагъым щІидзри гъуэлъыжащ. «ХьэщІэ къыдыхьэмэ», — жиІэри, мэлыхъуэр хьэщІэщымкІэ кІуащ.
Мэлыхъуэр хьэщІэщымкІэ щыкІуэм, шыхъуэмрэ жэмыхъуэмрэ бжыхьэкІапэм щІэувауэ щІэтти, шыхъуэр унэм щІыхьащ.
— Къащтэ мыдэ дзажэр, дзыхь тесщІэркъым, ебгъэхьынкІэ сошынэ, — жиІащ шыхъуэм, бысымым и макъ зищІри. Дзажэр унэгуащэм къыщІихри, шыхъуэр унэм къикІыжащ.
Дзажэр ирахьэжьэри, шыхъуэмрэ жэмыхъуэмрэ кІэбгъу защІыжащ.
Заул дэкІауэ, мэлыхъуэр и унэм ихьэжащ.
— Дзажэр бгыкъум фІэбдзэжа? — къеупщІащ абы унэгуащэр.
— Сыт дзажэ? УкъыщІыхьэри щІэпхыжати, — жиІащ унэгуащэм.
— Дзажэр яхьащ жыпІэркъэ! — жиІащ мэлыхъуэм, пщІантІэм дэжри шыхъуэмрэ жэмыхъуэмрэ ялъежэжьащ. Модрей тІур гъуэгу техьэжауэ зэкІэлъхьэужьт. Дзажэр зыІыгъыр шыхъуэрати, жэмыхъуэм блэжри шыхъуэм щІыхьащ мэлыхъуэр.
— Уеша хъунщ, къащтэ дзажэр, сэ нэсхьынщ, — жиІащ мэлыхъуэм, жэмыхъуэм и макъ зищІри. Дзажэр зыІэригъэхьэжри, шыхъуэмрэ жэмыхъуэмрэ закъыкІэригъэхужащ мэлыхъуэм. ЗакъыкІэригъэхужри, кІыфІым хэбзэхэжащ. Заул дэкІри, модрей тІур къэувыІащ, «Дыбэуэнщ» жаІэри.
— Дзажэр дэнэ пхьа? — йоупщІ жэмыхъуэр шыхъуэм.
— Иджыпсту сІыпхакъэ дзажэр? — къыжреІэ шыхъуэм.
— ПІысхакъым, уи ужь ситщи, сыпщІыхьэркъым.
— Дзажэр зейм едгъэхьыжащ, — жиІащ шыхъуэм.
Мэлыхъуэм къыпажыхьри, шыхъуэмрэ жэмыхъуэмрэ мэлыхъуэм и пщІантІэм дэлъэдащ. ІэлъэщІкІэ зыщІиуфэри, шыхъуэр бжэщхьэІум теуващ. Мэлыхъуэри къэсыжащ, дзажэр къихьыжри.
— Мэ, фыз, апхуэдэущ дзажэ къызэрахьыжыр! — жиІэри, мэлыхъуэм дзажэр бжэщхьэІум тетым хуидзащ. бжэщхьэІум тетыр шыхъуэрати, мэлыхъуэм куэбжэр щигъэ- быдыжэм, мо зыхуейр зыІэрыхьар пщІантІэм дэкІуэсыкІыжащ, жэмыхъуэри щІыгъуу.
Мэлыхъуэр унэм ихьэжащ, куэбжэр игъэбыдэжри.
— Яхьын я гугъати дзажэр! КъаІэщІэсхыжакъэ! — жиІащ унэм ихьэжри.
— Дэнэ щыІэ-тІэ, къаІэщІэпхыжамэ? — къеупщІащ унэгуащэр.
— БжэщхьэІум укъытеувэри, сІыпхыжакъэ дзажэр? — и нэр къихуащ мэлыхъуэм.
— БжэщхьэІуи сынытехьакъым, дзажи къыпІысхыжакъым, — жиІащ унэгуащэм.
— Дзажэр тфІахьащ жыпІэркъэ-тІэ…
И щхьэм щІэтІахъуэри, мэлыхъуэр бжэщхьэІум теу-ващ, и гугъэ дзажэм хихыжауэ.
Тхыдэжь
Нарт хабзэ
Нарт Ерокъуэ хьэщІапІэ ихьауэ хьэщІапІэ здисым я пщащэм зы щауэ къылъыхъуащ. Пщащэр арэзы щыхъум, щауэм пІалъэ иритащ.
ПІалъэр къэсмэ, пщащэр иратыну зэгурыІуэри, щауэр дэкІыжащ, нысашэм зыхуищІын хуейти.
Нарт Ерокъуи дихьэхащ пщащэм. Дихьэхри, яфІихьыну триубыдащ.
И хьэщІэгъуэр зэфІэкІати, нарт Ерокъуэ къежьэжащ. Къежьэжа щхьэкІэ, жыжьэ къыІукІакъым — псыхъуэ чыцэм хэуващ:
— Пщащэр зэ мыхъуми зэ псыхьэ къэкІуэнкъэ, — жиІэри.
ЗэрыжиІауэ, псыхьэ къежьащ пщащэр, и дамащхьэм гуэгуэн тригъэувэри. Псы къыщригъахъуэм, нарт Ерокъуэ пщащэр къипхъуатэщ, шыплІэм къыдидзэри — макІуэ-мэлъей!
Махуэ гъуэгу къикІуауэ, пІалъэ зрата щауэр кърихьэлІащ:
— Гъуэгужь апщий, нарт Ерокъуэ! — жиІэри.
— Сыт сыщІэхъуар? — къеупщІащ щауэр.
— Пщащэр сэ сохь.
— Пхьынкъым, — жери къыпэуващ щауэр.
— ПлъэкІмэ, сумыгъэхь, — жиІащ нарт Ерокъуэ.
— Апхуэдэ гугъэ пщІамэ, ди гъуэгу зэблэкІынукъым. Уи шабзэр зэІудзэ. — Щауэр епсыхри, и шабзэр зэІуидзащ.
Нарт Ерокъуи епсыхащ, пщащэр иригъэувэхри. И шабзэри зэІуидзащ.
Нарт шууитІыр щызэпэувым, пщащэр яку дыхьащ, и ІэлъэщІыр зытрихри.
— СылІэм и гъунэщ: фызэрызгъэукІынкъым, — жери пщащэм и ІэлъэщІыр нарт щауитІым яку дидзащ.
Пщащэм фІэлІыкІри, тІуми я Іэщэр иралъхьэжащ…
Абы къыдежьауэ, нартхэ хабзэ яхуэхъуащ: яку цІыхубз къыдыхьауэ, Іэщэ кърахыжакъым, цІыхубз и псалъи ебэкъуакъым.
ЖыIэгъухэр
ЖьырытэджшыщІэкъыхуалъху
Акъылыр щагуэшым дурэшым дэсащ.
Делэм и гъуэмылэ пэшхщ.
Джэд пэт мэулъэпхъащэ.
Дзыдзафэр и хьэлъэщ.
ЕкІуу делэным Іуэхушхуэ пылъщ.
Жьы къашэ жыхуаІэр ищІэркъым.
Жьырытэдж шыщІэ къыхуалъху.
Зепщыпщэ нэхърэ — пэщащэ.
ЗэдэщІэ щІэхщи, зэдэшхэ ІэфІщ.
Зэрабзыр иІэ щхьэкІэ, кърабзэр иІэкъым.
Зэрагъэгъуазэ и гъуэгущ.
Зэшыбэ бэхьщ.
И зыгъазэр мазэщ.
И Іэпэм дыщэр къыпощ.
Іэпхъуалъэ псырыхьщ.
Къэрабгъэм и уэрэдыр зэчырым хуреш.
Къэрабгъэр щыпауэщ.
МывэкІэщхъ зэхедз.
ПсэлъэкІей Іушэщ, зекІуэкІей лъашэщ (егъэлеяуэ адрейхэр ауан умыщІ, жыхуиІэщ).
ПщыІэ унэ сыкъыщалъхуи, дыщэ лэгъунэ сыщылІэж.
ПІастэм игъэудафэм къыщІоуэ,
Фадэм игъэудафэм щІоуж.
Уи Іэшхылъэ нэбдзыфІэмэ,
УнэфІ япхъу къуатынщ.
Хабзэр ищІэ щхьэкІэ, ирабзэр ІэщІэлъкъым.
ХьэкІуф зофий, зэфэгъу зэІуощІэ.
Хьэм уеджэм хьэ къокІуэ,
Хум уеджэм ху къокІуэ.
ЦІыху ищІэ и уасэщ.
ЩакІуэфІ и нэд дыгъужьыфэ изщ.
ЩІэнышхуэ умыгъэхъейми, хъеяр гъэтэрэз.
Щхьэхынэ Іуэху блэкІ иІэкъым.
Щхьэхынэ щІэрыбэщ.
ЩыщІэ нэхърэ — мащІэшх.
Таурыхъ
ЖыгыуIур къызыхэкIар
Зы къуажэ гуэрым зэлІзэфызу зы лІыжь цІыкІурэ зы фызыжь цІыкІурэ щыпсэурт. ЯІэ мы дуней щІыІум темыт жыхуаІэм хуэдэу, тхьэмыщкІэ дыдэу псэухэрт.
Зы махуэ уэрым «Пхъэ тІэкІу къэсшэнщ, фызыжь» жеІэри, лІыжь цІыкІур мэз макІуэ. Мэзым пхъэ пиуп-щІу щІэтурэ, зы нэхъ жыг дахэ гуэрым бгъэдыхьэри, еуэну зыщытришащІэм:
— Тхьэм и нэфІыр зыщыхуэн лІыжь цІыкІу, сэ сыпумыупщІми, пыбупщІын бгъуэтынщ, сыкъэгъанэ: хэт ищІэрэ, зыгуэркІэ щхьэпэ сыпхуэхъужынкІи хъунщ! — жеІэри жыгыр къолъэІу.
ЛІыжь цІыкІум ищІэртэкъым, игъащІэм жаІэуи зэхихатэкъым жыг псалъэу. Апхуэдэу жыгыр цІыхубзэ-кІэ къызэрепсэлъэфар фІэтелъыджэу игъэщІэгъуащ:
— Мыр сыт хьэлэмэт, жы-гыр «сыпумыупщІ, щхьэпэ сыпхуэхъужынщ!» жиІэу къолъэІуу, — жиІэри.
ЛІыжь цІыкІур зыкъомрэ гупсысэщ, гупсысэри:
— Хьэуэ, зикІ хъунукъым упызмыупщІу, уэ упыз-мыупщІмэ, пызбгъэупщІынур сыт? Пхъэ сымышэу сыбгъэкІуэжыну ара уи гугъэр?! — жиІэри, аргуэру и фІэщ дыдэу пиупщІыну зыщытришащІэм:
— КхъыІэ, лІыжь цІыкІу, Тхьэм и хьэтыркІэ сынолъэІу, пхуэзмыщІэн дунейм теткъым, сытми, сыпумыупщІу сыкъэгъанэ! — жиІэри аргуэру къелъэІуащ.
ЛІыжьыр апхуэдизкІэ тхьэмыщкІэти, и гъунэгъухэр зэрыпсэум хуэдэу псэун щхьэкІэ, имыщІэн мы дуней щІэщІыІум теттэкъым. «ПхуэзмыщІэн щыІэкъым» щыжиІэкІэ, сеплъынщ сэ мыбы къысхуищІэфым; мы жыгым зыгуэр хузэфІэмыкІынутэмэ, цІыхубзэкІэ псэлъэфынтэкъым, жиІэри:
— Хъунщ атІэ, жыг, — жреІэ, — укъизмыупщІыкІыу укъызогъанэ, ауэ абы папщІэ къысхуэпщІэнуращ, сэ куэдІейкІэ сынолъэІунукъым: сэрэ си фызыжьымрэ нэхъ тхьэмыщкІэ ди къуажэ кІыхьым дэскъым, уэ пхузэ-фІэкІыххэнуІамэ, адрей ди гъунэгъухэм демыхъуапсэу дыпсэун щІы!
— Хъунщ, кІуэ кІуэж, фысщІынщ, — жиІащ жыг псалъэм.
АфІэкІа нэгъуэщІ зы псалъэ къыжримыІэу лІыжь цІыкІур къокІуэж. МыдэкІэ и унэ къыздэкІуэжам, пэж дыдэу, я унагъуэр, адрей я гъунэгъухэм яхэгъуэщэн хуэдэу хъуауэ, кърохьэлІэж: яшхын куэду къахуэхутауэ, щыгъынри апхуэдэу, унэ зыщІэс дыдэри ефІэкІуауэ, я пщІантІэми зы жэмыжьрэ мэлыжь зытІущрэ дэту, лІыжьыр шэсынуи зы алащэжь яІэу псэу хъуахэщ.
— Ана-а, мыхэр дауэ хъуа, хэт къыпхуищІа апхуэдэ фІыгъуэхэр? — жеІэри фызыжь цІыкІур и лІым йоупщІ.
— КъысхуэзыщІаращ, мэз сыздэкІуам зы жыг гуэр пызупщІыну зыщытесшащІэм, къэпсалъэри «КхъыІэ, сыпумыупщІ, пхуэзмыщІэн щыІэкъым» жиІэу къыщызэлъэІум, «Хъунщ, укъызогъанэ» жесІэри, измыупщІыкІыу къэзгъэнати, къысхуищІауэ аращ, — пидзыжащ абы лІыжь цІыкІум.
Арати, яшхынрэ щатІэгъэнрэ ягъуэту, я гъунэгъухэм зыкІи емыхъуапсэу зыкъомрэ псэуащ ахэр. Иужьым фызыжьым къыпеубыд:
— А лІыжь цІыкІу мыгъуэ, сыт хуэдизи къыпхуищІэну укъыщигъэгугъэм, нэхъыфІыІуэкІэ ущІемылъэІуар сыт? — жеІэри. — Мы зыхуебгъэщІар мащІэщ, кІуэи елъэІу ди унэр чырбыш унэу, гъавэр ди куэду, мэл зытІощІырыпщІ диІэу, ди хадэм жыгхэр куэду иту ищІыну!
ЛІыжь цІыкІум и джыдэр къыздещтэри, аргуэру мэзым макІуэ. Жыгым бгъэдохьэри, еуэну зыщытришащІэм, жыгыр мэкІэзызри:
— КхъыІэ, укъызэмыуэу сыкъэгъанэ! — жи, къолъэІу. — УзыхуейІамэ, иджыри пхуэсщІэнщ.
— АтІэ, сызыхуейращ: дэ диІэн хуейщ чырбыш унэшхуэ, гъавэр изу илъу ду кІыхьыфІ, мэл зытІощІырыпщІ, жыг хадэ, витІ, жэмитІ, — жиІэурэ къыхуебж.
— КІуэ, кІуэж, фиІэнщ а жыхуэпІэ псори! — жыгым къыжреІэри, лІыжь цІыкІур къеутІыпщыж.
ЛІыжь цІыкІур къосыж-ри, а зэрыжиІа дыдэм ещхьу псори хъуауэ кърохьэлІэж. Къуажэм дэс нэхъ къулей дыдэхэри къалъэщІыхьэ къудейуэ — апхуэдэу лІыжь цІыкІумрэ фызыжь цІыкІумрэ илъэс зытІущкІэ зэдопсэу. Аргуэру фызыжь цІыкІум къыпеубыд:
— КІуэ, лІыжь цІыкІу, а жыгым ущысхьрэ, иджыри къытхуищІэфынумкІэ елъэІу, — жеІэри. — Мэлищэ диІэу, пхъэхьэ-псыхьэхэмрэ ІуэхутхьэбзащІэхэмрэ ди пщІантІэм дэту, ди унэр къэнжалыщхьэ унэу, жэм щэ ныкъуэ диІэу, шыуэ зы хакІуэпщІэ диІэу дигъэпсэуну! — жриІэщ лІыжь цІыкІуми, аргуэру мэзым игъэкІуащ.
ЛІыжь цІыкІум и джыдэр еІэтри, жыгым еуэну зытрешащІэ. Жыгыр мэгузавэри:
— КхъыІэ, лІыжь цІыкІу, укъызэмыуэ! — жери къолъэІу. — Сэ сыпумыупщІми, пыбупщІын бгъуэтынщ. УкъызэрызэлъэІуа псори пхуэсщІащ, иджыри узыхуейр жыІи пхуэсщІэнщ.
— АтІэ, сызыхуейращи, ар къысхуумыщІэми упызупщІынущ: ди адыгэщІым дэр нэхърэ нэхъ къулей имысу, мэлымрэ Іэщышхуэмрэ мин бжыгъэкІэ диІэу, ди унэри, ди щІапІэхэри мывэху защІэу гъэжауэ, фызыжь цІыкІури гуащэрэ, и ижьрабгъумкІэ зыри ямыгъэтІысу нэмысышхуэ къыхуащІу щымыту ддэнукъым, — жриІащ.
— Хъунщ, кІуэ кІуэж, а узэрыхуей дыдэм хуэдэуи хъунщ, — жеІэри къеутІыпщыж.
Апхуэдэурэ псэууэрэ илъэс зытІущ докІ. ИкІэм-икІэжым, фызыжь цІыкІур къонэпсейри, делэ дыдэ мэхъу.
— А лІыжь делэ цІыкІу мыгъуэ, — жи, — мыхэр мащІэщ, пащтыхьыгъуэр къытлъымысмэ, мы псо- рикІ сытым щыщ?! КІуэи, уэ пащтыхь ухъуну, сэри сыпащтыхь гуащэу хэгъэгушхуэр ди ІэмыщІэ илъу дыпсэуну пэубыд а жыгым. Ар къыпхуимыщІэмэ, еуи хьэмэ къилъхуар пыупщІ ущымысхьу!
ЛІыжь цІыкІур апхуэдиз-рэ жыгым деж лъэІуакІуэ зэрыкІуэр фІэмыфІурэ ежьащ. Носри, еуэну зытрешащІэ.
— Сыт узыхуейр, узыщІэлъэІуа псори пхуэсщІакъэ! Аргуэру сыт мы сызыхэб-дзэ гумэщІыгъуэр зищІысыр? Сыт узыхуейр? — жеІэ жыгым, лІыжь-фызыжьым я лъэІуэкІэр фІэтелъы-джэу.
— Пащтыхь дымыхъуну Іэмал иІэкъым, нэгъуэщІу зэрыдмыдэнур, ар къытхуумыщІэмэ, узэризупщІы- кІын хуейр бгурызгъэІуэну жиІэри фызыжьым сыкъихуащ, — жиІащ лІыжь цІыкІум.
— АтІэ, ари хъарзынэщ, ауэ пащтыхь фыхъун щхьэкІэ, зэлІзэфызыр фыкъакІуэу си щІыфэм фыкъебзеин хуейщ! — жи жыг псалъэм. — ИтІанэщ пащтыхь фыщыхъунур.
ЛІыжь цІыкІур къэсыжри, жыг телъыджэм къыжри-Іар и фызым щыхуиІуэтэжкІэ:
— АтІэ, ар гугъу! — жеІэри фызыжь цІыкІур лІыжьым и гъусэу мэзым макІуэ.
Нэсхэри, я бзэгур жыгым и щІыфэм зэреІусэу тІури жыгыуІу мэхъури, жыгыщхьэм долъэтеиж. Абы лъандэрэ лІыжь цІыкІумрэ фызыжь цІыкІумрэ жы-гыуІу хъуауэ, жыг хьэпІацІэм фІэкІа шхыныгъуэ ямыІэу мэпсэу, я мылъку къомыр жылэм зыхаугуэшэжауэ.
Псысэ
Зэдауэ
ФызитІ псыхьэ кІуат. Псы Іуфэм здыІутым, плъэри адрыщІкІэ зы шу щалъэгъуащ.
— Ар зы! — жиІащ фызым.
— Зыр мащІэщ, — жэуап къитыжащ етІуанэ фызым.
Абы къытехъеикІри, зэпеуэу щІадзащ:
— ТІу!
— НитІым ялъагъур пэжщ.
— Щы!
— Іэнэр лъакъуищмэ, мэув.
— ПлІы!
— Жэм быдзиплІыр зэхуэдэмэ, шафІэщ.
— Тху!
— Іэпхъуамбитхур зэхуэдэмэ, шэрыуэщ.
— Хы!
— Хым хэхуэр етхьэлэ.
— Блы!
— Блэр зэуэр мэбэг!
— И!
— Им гъущІыр ешх.
— Бгъу!
— Уий, гъэщІэгъуэн слъэгъуаи!
— Сыт плъэгъуар?
— Дыгъужьибгъум аргъуей кІэбдз яхуэмышхыу слъэгъуащ.
— Дыгъужьхэр цІыкІужьей хъунт?
— ЦІыкІу-мыцІыкІуми, дэтхэнэри ХьэтІохъущокъуэхэ я шы къуэлэныжьым хуэдиз хъурт.
— ХьэтІохъущокъуэхэ я шы къуэлэныжьыр цІыкІу дыдэу къыщІэкІынт?
— ЦІыкІу-мыцІыкІуми, Хьэрэ-Кхъуэрэ лъапэм щІэту бгыщхьэм дэІэбейуэрэ мэхъуакІуэ.
— Бгыр лъахъшэ хъунт?
— Лъахъшэ-мылъахъшэми, щауэр дэплъеймэ, и пыІэр щхьэроху.
— Щауэр цІыкІу хъунт?
— ЦІыкІу-мыцІыкІуми, Щоджэнхэ я псыкъуийм пэгункІэ еІэбыхыурэ псы кърегъахъуэ.
— Щоджэнхэ я псыкъуийр чэнж хъунт?
— Чэнж-мычэнжми, пщэдджыжьым пэгун ебдзыхмэ, и щІэм щынэсыр пщыхьэщхьэращ.
— Ар махуэ кІэщІ хъунт?
— Ар махуэ кІэщІми-мыкІэщІми, пщэдджыжьым къалъхуа шыщІэм пщыхьэщхьэм щауэр мэшэс…
— Тобэ, тобэ!..
Сытми, зэрытемыгъакІуэу, фызитІыр псым къыдэкІыжащ, жаІэ.
