Марсыр дэркIэ псэупIэкъым
ЩIэныгъэлIхэр а гупсысэм щыхуэкIуар, Maven хьэршырыкIуэ спутникыу Марсым и хъуреягъыр къэзылъэтыхьым а планетэм и щIыIум триха сурэтхэм еплъыжа иужькIэщ.
Мaven (Mars Atmosphere and Volatile EvolutioN) уэгурыкIуэ кхъухьлъатэр — Марсым и хъуреягъыр къэзылъэтыхьу, абы щхьэщыт хьэуа мащIэм къыщекIуэкIхэр джыным хуэгъэпса IэмэпсымэхэмкIэ зэщIэузэда спутникщ.
Астрофизикхэм алъандэрэ къызэралъытэу щытар къыхэд-гъэщынщи, Марсыр, ди ЩIы Хъурейм ещхьу, лъэхъэнэ жыжьэхэм я деж къыщыщIэдзауэ, хьэуа IувкIэ къэухъуреихьарэ, и щхьэфэм псыи жьыи щытебгъуатэрэ псэ зыIутхэми уащрихьэлIэу къекIуэкIа уафэщIщ. АрщхьэкIэ, а планетэм хьэршым «егъэзыпIэншэу» къыщызылъэтыхь нэгъуэщI къэщIыгъэ гуэр къыщыжьэхэуэри, и климатым зэуэзэпсэу зригъэхъуэжащ — щхьэщыта хьэуар тригъэкъэбзыкIри, уэгу жыжьэм ирипхъэжащ.
Апхуэдэ Iуэху еплъыкIэт Мар-сым ехьэлIауэ астрофизикхэм иджыри къыздэсым яIар. АрщхьэкIэ, Maven хьэршырыкIуэ спутникыр къагъэсэбэпу, щIэныгъэлIхэм ирагъэкIуэкIа иужьрей къэпщытэныгъэхэм къарикIуам ятетщIыхьмэ, а планетэм и щхьэфэм, зэрыжаIэу, псыи жьыи щызэтезыIыгъэфын атмосферэ гуэр щыщыIауэ къэлъытэныр, ди жагъуэ зэрыхъуащи, лъабжьэншэу къыщIидзыжащ.
Дыгъэм и «жьыху»
ГъэщIэгъуэнщ, ауэ, дыщыпсэу ЩIы Хъурейм ар къэзыухъуреихь хьэуар щызэтезыIыгъэр абы и магнитосферэрщ — и малъхъэдис губгъуэу къаруушхуэ зиIэмрэ Дыгъэм къыпкърыпсыкI зэщIэузэда мэскъалхэмрэ щызэIущIэкIэ къагъэщI и «хъумакIуэ» телъыджэрщ.
Ауэ щыхъукIи, зи гугъу тщIы Maven хьэршырыкIуэ спутникыр къагъэсэбэпу астрофизикхэм иджыблагъэ ирагъэкIуэкIа къэпщытэныгъэхэм къарикIуам ятетщIыхьмэ, Марсым и малъхъэ-дис губгъуэр апхуэдизу махэIуэщи, Дыгъэм и «жьыхур» зылъимыгъэIэсын хузэфIэкIыркъым. Зи гугъу тщIы щIэныгъэлIхэм къызэрыхагъэщымкIи, абы и щхьэфэм жьы гуэри къыщемыпщэу щIумылъагъунум и щхьэусыгъуэри аращ.
ЖытIам дриплъэжмэ, дызыхуэкIуэ зэман жыжьэхэм къриубыдэу, Марсым и щIыIум, жьыр щызэт-риIыгъэфын хуэдэу, атмосферэ гуэри къыщызэбгъэпэщыныр щхьэгъэпцIэжщ. Абы къикIыр аращи, цIыхухэр, а уафэщI жыжьэм нэса иужькIи, пIалъэ гуэркIэ къыщызэтеувыIэфынур и щIыщIагъым къыщызэрагъэпэщ хъуну екIуэлIапIэхэрщ.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
