ЩIыуэпсым и макъ
ЩIэныгъэлIхэм я Iуэху еплъыкIэ
Дапщэщ Iуащхьэмахуэ къыщибыргъукIынур?
Европэ псор зэрыпагэ Iуащхьэмахуэр Iуащхьэ къудейуэ къэтлъытэу дыкъокIуэкI ижь-ижьыж лъандэрэ. ЩIэныгъэм зиужьщ, къэхутэныгъэхэр нэхъыбэ хъури, Iуащхьэмахуэ зэрывулканыр къэтщIащ. Нобэр къыздэсым щIэныгъэлIхэм жаIэрт ар вулканыжьу, мышынагъуэу, «жеижауэ». Ауэ Iуэхур дызэригугъэм щыщыIэкъым.
Урысей институтхэмрэ лабораторэхэмрэ щрагъэкIуэкIа къэпщытэныгъэхэм къызэрагъэлъэгъуамкIэ, Iуащхьэмахуэ «жейркъым» икIи жьыкъым, атIэ, дызэримыгугъауэ, сытым дежи къибыргъукIыну хьэзыр вулканщ. Уеблэмэ илъэс мини 2-м нэблагъэкIэ зызущэхуауэ щыта Iуащхьэмахуэ щIэныгъэлIхэм закъригъэщIэн щIидзащ икIи Урысейм и вулкан нэхъ шынагъуэ дыдэхэм ящыщ зыуэ къалъытэ ар.
Iуащхьэмахуэ дунейм зэрытетрэ мызэ-мытIэу къиуащ, лавэ къэплъар зэм ипщэкIэ, зэм ищхъэрэкIэ, зэм къухьэпIэмкIэ щежэхыу. И зи чэзу къэуэгъуэм иужькIэ илъэс мин 50-кIэ «жеижырт». Ауэрэ Iуащхьэмахуэ и къиугъуэхэм илъэс мин 1,5 — 3 я зэхуаку хъуащ. Вулканым и лъапэм деж къыщагъуэту яджа лавэ жахэм ятепщIыхьмэ, илъэс мини 6, мини 3, 1,8-кIэ узэIэбэкIыжмэ хуэзащ и иужьрей къибыргъукIыгъуэхэр. Абы тепщIыхьмэ, Iуащхьэмахуэ и зи чэзу къэуэгъуэр къэблэгъауэ жыпIэмэ ущыуэнукъым, уеблэмэ мы лIэщIыгъуэм упэплъэ хъунущ.
Вулканым и иужьрей къикIыгъуэм къигъэлъэгъуащ и къарур здынэсыр. Абы къридза мывэкIэщхъыр Индыл псым и сэмэгурабгъу Iуфэм деж сантиметр 70-кIэ щызэтелъу щытащ! КIэщIу жыпIэмэ, Iуащхьэмахуэ километр 700-кIэ пэжыжьэ щIыпIэхэм нэсат. Абы нэхърэ нэхъ шынагъуэжыр, Iуащхьэмахуэ къэплъын щIидзэмэ, телъ мылыр къэвыжу псыдзэ къызэрежэхынуращ, Iэгъуэблъагъэр ирилъэсыкIыу.
Зэвгъэпщэн папщIэ… Илъэсищ ипэкIэ Terra америкэ спутникым хьэршымкIэ ЩIым сурэт къыщытрихым къиубыдат Антарктидэм щыIэ Белиндэ вулканым и къикIыгъуэр. Абы и лъагагъыр метр 1370-рэщ. «Дэ тлъэгъуащ вулканым телъ мылыр къызэгуитхъыу лавэр къызэрежэхар. Ар метри 100 зи бгъуагъ псым хуэдэу къехырт Iуащхьэми, и лъапэм деж щызэкIэщIэжыжырт, зытелъадэ мылъыр къигъэкъуалъэу», — иужькIэ жаIэжащ абы кIэлъыплъа щIэныгъэлIхэм. Лавэм и нэхъыбапIэр тенджызым хэлъэдащ, мыдрейр хытIы-гум и Iуфэхэм щыжащ, вулканыр зытет щIым къыхигъахъуэу. Белиндэм нэхърэ 4-кIэ нэхъ ин Iуащхьэмахуэ къауэмэ, кърикIуэнур уи нэгу къыщIэбгъэхьэну гугъукъым.
Iуащхьэмахуэ геологием, геохимием, минералогием, петрографием, вулканологием, сейсмологием, геофизикэм пыщIа щIэныгъэ IуэхущIапIэ куэд къыкIэлъоплъ. Апхуэдэщ Урысейпсо ЩIэныгъэ Академием Петропавловск-Камчатскэм щиIэ Дальневосточнэ къудамэмрэ Геофизическэ IуэхущIапIэмрэ. Абыхэм ядж Iуащхьэмахуэ и зэпкърылъыкIэр, и мывэхэр къызыхэщIыкIар, и пщтырагъыр, абы и лъабжьэр зэрызекIуэр, зэрыхъейр, къыщыIу макъхэр. ЩIэныгъэлI- хэм яхузэфIокI щIыр къамытIэщIми, щIы лъабжьэм къыщыхъухэр зрагъэщIэну. Арами, Iуащхьэмахуэ къыщыуэнур мыращ жаIэу, пыухыкIауэ жэуап къуатыфынукъым. ЖаIэр зыщ — вулканыр къэуэфынущ илъэс 50 дэкIми, илъэс ныкъуэ дэкIми, ауэ и къикIыгъуэр къызэрыблэгъар хьэкъщ.
SCNews.ru
Генетикэ
Адыгэхэр къызытехъукIар
Дунейм цIыхуу тетыр расэ зэмылIэужьыгъуэу зэщхьэщедз, зэрытщIэщи: европеиднэ, негроиднэ, монголоиднэ, американоиднэ, австрало-веддоиднэ, къинэмыщIхэри. Дэтхэнэри, иджыри къудамэ зыщыплIу зэщхьэщокIыж. Ауэ, цIыхур лъагэмэ, и нэкIур бгъуэмэ, натIэ лъагэмэ, и нэкъпэпкъыр къишарэ и жьэпкъыр хуэпсыгъуэмэ, пэ къуаншэмэ, нэ фIыцIэрэ щхьэц фIыцIэмэ, абы щхьэкIэ европеиднэ расэ, е «кавказ лIэужьыгъуэ» жаIэ. Дауи, апхуэдэ нэкIу зэхэлъыкIэр къыщыхагъэщхьэхукIкIэ, ар Кавказым щрапхакIэ, Кавказым щыпсэу лъэпкъхэр къызытехъукIахэр лъэщу, ину, быдэ гуэру къыщIэкIынщ, я теплъэр нобэм къыщысыфакIэ.
Кавказ лIэужьыгъуэм хеубыдэ куржыхэр, осетинхэр, лезгинхэр, къэрэшейхэр, ингушхэр, адыгэхэр, къинэмыщIхэри. КIэщIу жыпIэмэ, лъэпкъ 50-м нос ахэр.
Бзэм утепсэлъыхьми, Кавказым щыпсэу лъэпкъхэм я бзэр индоевропей, тырку, кавказыбзэ жиIэу зэхэлъщ. Индоевропейм иропсалъэ осетинхэр, ермэлыхэр, хьэмшэрийхэр. Кавказыбзэм — куржыхэр, адыгэхэр, абазэхэр, ингушхэр, шэшэнхэр, авархэр, лезгинхэр. Тыркубзэм — азербайджанхэр, балъкъэрхэр, къэрэшейхэр, къумыкъухэр, нэгъуейхэр, тыркухэр.
Кавказым щыпсэу лъэпкъ цIыкIухэм щхьэж и тхыдэ, и бзэ иIэжщ, зыкIи зэтемыхуэу. Ауэ, сыт ДНК-генеалогием жиIэр абы теухуауэ? Хэт ахэр къызытехъукIар, псалъэм папщIэ? Ахэр сыткIэ зэгухьэрэ? Мис а упщIэхэм я жэуапым дыщылъыхъуэнщ мы тхыгъэм.
Илъэс мин бжыгъэ и пэкIэ Кавказым щыпсэуа лъэпкъхэм я щэнхабзэр къэзыгъэлъагъуэ кхъэлъахэ зэмылIэужьыгъуэхэр щIыпIэ-щIыпIэкIэ къыщагъуэтыж. Абыхэм нэхъыжь дыдэу яхэтыр кавказищхъэрэ культурэращ (ди эрэм илъэс 6500 — 5500-рэ и пэкIэ узэIэбэкIыжмэ щыIар). Нобэрей Адыгэ Республикэмрэ Къэрэшей-Шэрджэсымрэ нэхъыбэу къыщагъуэтыж мы культурэм и щIэинхэр. Ар тIэкIу-тIэкIуурэ мейкъуапэ культурэм (ди эрэм илъэс 5200 — 4300-рэ и пэкIэ) къыхохьэж. Мы культурэм и щIэинхэр гъуэгу псыгъуэ кIыхьу хы ФIыцIэм къыщыщIэдзауэ Шэшэн Республикэм нэс къыпхокI. Мыбдеж къыхэгъэщыпхъэщ, зы культурэр къезыхьэжьа лъэпкъым къыкIэлъыкIуэ культурэр пищэж мыхъуу, нэгъуэщI щIыпIэ жыжьэхэм къикIа лъэпкъ къыхыхьэу зэрыщытар. Кавказ культурэхэм хамэхэр щэнейрэ къыхэIэбащ. Псалъэм папщIэ, илъэс 7000 — 6500-кIэ узэIэбэкIыжмэ, Месопотамием, КъуэкIыпIэ Гъунэгъум, Анадолэм къикIыу, цIыху куэд къэIэпхъуауэ щытащ Кавказым. ИщхъэрэкIэ, Поволжьем, къикIыу индоевропеибзэкIэ псалъэ, Iузэв-днепр культурэ, R1b гаплогруппэ ген зезыхьэ эрбин- хэр къэкIуащ. ИужьыIуэкIэ, илъэс 4600 — 4500-кIэ узэIэбэкIыжмэ, къобэн культурэр нобэкIэ зэрытцIыхум хуэдэу къэзыгъэщIа, индоевропеибзэкIэ псалъэ, RIa гаплогруппэм хиубыдэ геныр зезыхьэ лъэпкъыр къэIэпхъуащ.
Абыхэм лIахэр зэрыщIалъхьэ щIыкIэр зэщхьтэкъым, аращ культурэ зырыз зэрыщыщыр къызэращIа щIыкIэри. Кхъэм къыщагъуэтыжа хьэдэ къупщхьэхэм я генетическэ анализ ирагъэкIуэкIа нэужь, къахутащ мейкъуапэ культурэм и пэкIэ щыIа лъэпкъым я цIыхухъухэр эрбину зэрыщытар, R1b ген зэрахьэу. Ахэр ищхъэрэкIэ къикIат. ИужьыIуэкIэ къэунэхуа майкоп культурэр къэзыгъэщIа цIыхухэр арий расэм щыщт, R1a ген зэрахьэт, езыхэри Месопотамием къикIат.
R1a зезыхьэхэр иджырей Германием и щIыпIэм щыпсэуащ, абыхэм я хьэдэ щIэлъхьэкIэмрэ мейкъуапэ культурэр къэзыгъэщIа, Кавказым щыпсэуа лъэпкъхэмрэ я дауэдапщэхэр зэщхьт — я лъакъуэхэр ныбэм щIэупщIарэ ижьымкIэ телъу хьэдэр щIалъхьэрт. Хьэдэр гууэщIу зыгъэтIылъу щытар сыт хуэдэ лъэпкъми наIуэкъым, ауэ ахэр G2a е J2 гаплотипыр зезыхьэу щыта лъэпкъ гуэру хуагъэфащэ.
Кавказым лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэ куэд щыпсэуауэ, аузхэм лъэпкъ зэщымыщхэр дэсу, я бзи я хабзи щхьэхуэу къыпщохъу. Ауэ ДНК-генеалогием теухуауэ, ар пэжкъым, Кавказым щыпсэу лъэпкъыгъуэ бжыгъэншэхэр къызытехъукIар лъэпкъ зытIущщ. Дауэ-тIэ, псалъэм папщIэ, лъэпкъ зытIущым 150-рэ къызэрытехъукIынур жыпIэмэ, абы и жэуапри генеалогием хэлъщ. ЦIыхухъум и митохондриальнэ ДНК-м и ныкъуэм езыр-езыру зехъуэж, нэгъуэщIу жыпIэмэ, «мутацэ» къыщокIуэкIри, абы и щIэблэр лъэпкъыщIэу къэунэхункIэ мэхъу! А мутацэхэри кинетикэм и хабзэ гуэрхэм тету къокIуэкI.
Гаплотип жиIэмэ, хромосомыр зэрызэхэлъ геным и ухуэкIэ къикIыу аращ. Абы къегъэлъагъуэ лъэпкъыгъуэхэр къызытехъукIыжа пасэрей лъэпкъ нэхъыщхьэм и ныбжьыр. Псалъэм папщIэ, G2a1a1 гаплотипыр куржыхэм, осетинхэм, адыгэхэм, абазэм яIэщ. Абы къокI мы лъэпкъыгъуэхэр зы пасэрей лъэпкъыжьым къыхэкIауэ. Процент бжыгъэкIэ къыубжмэ, куржыхэм — 32-рэ, осетин-дигорхэм — 55-рэ, осетин-иронхэм — 72-рэ, абазэм — 27-рэ, адыгэм — 14 мэхъу. Процент бжыгъэкIэ хэт нэхъ мащIэщ, хэти нэхъыбэщ. Ауэ абы къикIыркъым, псалъэм папщIэ, осетин-иронхэр нэхъ лъэпкъ къабзэу, атIэ, мы лъэпкъхэр къызытехъукIа я адэжьыр Осетием нэхъ кIасэу къэкIуауэ, геныр иджыри «зэIащIэну» хунэсакъым жиIэуращ. Арамэ, Кавказым ис лъэпкъхэм уахэплъэжмэ, адыгэр псом нэхърэ нэхъыжьу, пасэрей зэман жыжьэм адэжьым япэу къытехъукIа лъэпкъри арауэ жыпIэ хъунущ. Адыгэр къызытехъукIыжа лъэпкъым и ныбжьыр къахутащ генетикхэм — илъэс 11500-рэ ирокъу!
КъедбжэкIа псори зэхуэпхьэсыжмэ: Кавказым щыпсэу лъэпкъыгъуэ бжыгъэншэхэр лъэпкъ зытIущым къатехъукIащ; адыгэ лъэпкъыр псом нэхърэ нэхъыжьщ; ар къызытехъукIа лъэпкъыр ди эрэм илъэс мини 7 — 6-кIэ и пэкIэ Месопотамием къикIри, мыбы къэIэпхъуащ; абы ипэIуэкIи илъэс мини 5-кIэ Месопотамием щыпсэуащ.
Нобэрей адыгэхэр, зэрыгурыIуэгъуэщи, лъы зэхэлъадэ бжыгъэншэхэм я бынщ, адрей лъэпкъхэми хуэдэу. НобэкIэ ди гаплогруппэр G2a3b1a1b1-щ. G2a1-м къудамэ куэд иIэщ, къыхэIэба геным, лъым теухуауэ. G2a1-р къуэкIыпIэ адыгэхэм, осетинхэм, къэрэшейхэм зэхуэдэу яхэлъщ. RIa-р урыс лъэпкъым и дамыгъэщ.
Мыбдеж ди гъунэгъу урысхэми тепсэлъыхьыпхъэу къысщохъу.
Урыс лъэпкъыр къызытехъукIам теухуауэ зэгурымыIуэныгъэ нэхъыбэ къызэрыкIа щыIэу къыщIэкIынкъым. Языныкъуэхэм жаIэ «урыс» лъэпкъ щымыIэххэу, адрейхэм урысхэр финнхэм къатехъукIауэ хуагъэфащэ, ещанэхэм «урысым уесэбауэмэ, тэтэр къыщIэщынущ» жаIэ.
МГУ-мрэ Гарвардрэ я профессор Клесов Анатолий абы теухуауэ жиIэр мыращ:
— А упщIэм и жэуапыр зыми ищIэркъым. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, лъабжэ зырыз зиIэ лъэпкъыгъуэ бжыгъэншэу зэхэлъщ урысыр. Ауэ хьэкъыр зыщ — урысхэри, белорусхэри, украинхэри, полякхэри къызытехъукIар славянхэращ. Славянхэр гаплогруппи 3-у зэхэлъщ. Ауэ, а щым ящыщу тепщэр RIa къудамэращ. ЕтIуанэ группэр I2a-ращ. Процент бжыгъэкIэ 15 — 20 ирокъу. А гаплогруппэр нэхъыбэу здэщыIэр Сербиерщ, Хорватиерщ, Босниерщ, Словениерщ, Черногориерщ, Македониерщ. Ещанэ пкъыгъуэу урысым яхэлъыр — N1c1-ращ (Литвам, Латвием, Эстонием щытопщэ). Урысхэм процент 14 тхэлъщ. «Урысым уесэбауэмэ, тэтэр къыщIэщынущ» жаIэурэ, адрей лъэпкъхэр къытщIонакIэ, ауэ ари пэжкъым. Уеблэмэ тэтэрхэм урысылъ нэхъыбэу яхэтщ. Монгол лъэужь тхэмылъыххэуи жыпIэ хъунущ. R1 группэм хиубыдэ къуэкIыпIэ славянхэр арий расэм и щIэблэу къалъытэ. Урысхэр къыздиIэпхъукIар дэнэ жыпIэмэ, «къабзэу» къалъытэ къуэкIыпIэ урысхэр Балканым къиIэпхъукIри, трипольскэ археологическэ культурэр къагъэщIащ. Урысхэмрэ украинхэмрэ я хромосомхэр бджымэ, зыщыщщ, зыкIи зыщхьэщымыкIыу. Пэжщ, Львов N1c1 группэр къыхохьэ. Езы украин генетикхэм я къэхутэныгъэхэр пцIыщ, абыхэм жаIэр щIэныгъэм зыкIи екIуалIэркъым.
Фырэ Анфисэ.
Ар гъэщIэгъуэнщ
ЩIым и кIэрэхъуэкIэр
Курыт еджапIэ щIэс цIыкIухэм ящIэ ЩIыр, езыр зэрыкIэрахъуэм къищынэмыщIауэ, Дыгъэми зэрекIэрэхъуэкIыр. Аращ гъэм и зэманхэм зыщIахъуэжыр, жэщ-махуэ щIыщыIэр.
Ди эрэм и 4-5-нэ лIэщIыгъуэхэм псэуа, япэ цIыхубз щIэныгъэрылажьэ Гипатие къихутауэ щытащ ЩIыр Дыгъэм хъурей хэшауэ зэрекIэрэхъуэкIыр. Зэман дапщэ-тIэ те-кIуадэр а Iуэхугъуэхэм, сыт и псынщIагъыу кIэрахъуэрэ ЩIыр?
ЩIым зэ зигъэзэным сыхьэт 24-рэ ехь. Нэхъ тэмэму жыпIэмэ, сыхьэт 23-рэ дакъикъэ 56-рэ секунди 4-рэ. Дауи, дэ зыхэтщIэркъым ЩIым зигъэхъейуэ, ауэ зы сыхьэтым километр 1670-рэ гъуэгуанэ зэпичу мэкIэрахъуэ ар.
Дыгъэр къыкъуэкI-къухьэжу щыт щхьэкIэ, абы къикIыркъым Дыгъэр хъейуэ! ЩIыр зэрыкIэрахъуэм щхьэкIэ Дыгъэр къекIуэкIыу къытщыхъуу ар къудейщ, ар и пIэ икIыркъым. ЩIыр Дыгъэм зэ къекIуэкIыным махуэ 365-рэ сыхьэти 5-рэ дакъикъэ 46-рэ ехь. А зэманым (илъэсым) къриубыдэу, Дыгъэр зытепсэ щIыпIэм, ЩIыр абы пэжыжьэ-пэгъунэгъу зэрыхуэхъум елъытауэ, щIыма-хуэ-гъатхэ-гъэмахуэ-бжьыхьэ пIалъэхэр зэблокI.
Дэнэ щIыдагъэр къыздикIар?
ЩIыдагъэр димыIэу ди нэгу къытхущIэгъэхьэркъым. Абы цIыхум гъэсыныпхъэм щыщIэдзауэ хущхъуэхэм щиухыжу куэд къыхещIыкI. АтIэ, дэнэ ижь-ижьыж лъандэрэ цIыхум щIым къыщIиш гъэсыныпхъэ нэхъыщхьэр къыздикIар, абы куэдрэ дрикъуну?
ЩIэныгъэлIхэм зэрыжаIэмкIэ, илъэс мелуан бжыгъэкIэ узэIэбэкIыжмэ, псэуа псэущхьэхэмрэ къэкIыгъэхэмрэ щIым щыхэкIуэдэжым щIы дагъэ хъужауэ аращ. А зэманым ЩIым гъущапIэу иIэр мащIэти, псэущхьэм я нэхъыбэр псым хэсурат. Ахэр лIа нэужь, псы лъабжьэм ирихьэхырти, пшахъуэм, ятIэм щIихъумэрт. Апхуэдэурэ зэтрихьэ «гъэтIылъыгъэр» Iув хъууэрэ, щIым нэхъ куууэ ирихьэхырт, щIэфыхьыжырти, дагъэ къыпкърыкIырт. Абы къикIыркъым щIыдагъэр куэду зэуэ къэунэхуауэ. Дагъэ ткIуэпсхэр псым нэхърэ зэрынэхъ хьэлъэм къыхэкIыу, щIэтIысыкIырти, ятIэмрэ пшахъуэмрэ кIуэцIрыкIыурэ куууэ ехырт, мывэ быдэ хуэзэу абы къызэтригъэувыIэху. ЗыкIуэцIрымыкIыф щIыпIэхэм деж гуэлышхуэ щыхъурт щIыдагъэр.
Къыхэгъэщыпхъэщ щIым щIэлъ дагъэр и зэхэлъыкIэкIэ, и фIагъкIэ, и плъыфэкIэ зэрызэхуэмыдэр, ар къыщахута щIыналъэм куэд зэрелъытар. Ари гурыIуэгъуэщ — щIыпIэ зэхуэмыдэхэм щыпсэуа псэущхьэхэмрэ пасэрей зэман жыжьэм къыщыкIыу щыта къэкIыгъэхэмрэ зэхуэдэтэкъым.
ЩIым дагъэу щIэлъыр тонн мелард бжыгъэ ирокъу. ЦIыхум тыншу къыхущIэхыну щIыдагъэр куэд щIауэ къегъэсэбэп. Километри 2 — 4-кIэ уеIэбыхмэ, нэхъыбэжщ, ауэ ар къыдэпшеиным фейдэ пылъкъым, апхуэдизкIэ мылъкушхуэ текIуэдэнущи. Аращи, щIыдагъэр нэгъуэщI гъэсыныпхъэкIэ зэрахъуэкIын я гугъэу, хэкIыпIэ къалъыхъуэ.
ЩIыдагъэр къызэрыщIашам хуэдэу зэи къагъэсэбэпыркъым, ар ягъэкъабзэ, щIаху. «Дыщэ фIыцIэр» щыщIахукIэ къагъэкъуалъэ, пкъыгъуэ нэхъ псынщIэхэр дагъэм къыпкърыкIыным зэман нэхъ мащIэщ ихьыр, нэхъ хьэлъэр, зэрыгурыIуэгъуэщи, яужь дыдэ къонэ. Апхуэдэу, щIыдагъэм къыхокI газыр, бензиныр (машинэхэмрэ кхъухьлъатэхэмрэ ирагъахъуэр), реактивнэ гъэсыныпхъэр, фэтыджэныр, дизельнэ гъэсыныпхъэр (соляркэ), мазутIыр. Ипэ итхэр гъэсыныпхъэу къагъэсэбэп, ауэ мазутIым шэху (парафин), битум, дагъэ зэхуэмыдэхэр къыхахыж. Псалъэм папщIэ, битумым гъуэгум тралъхьэ асфальт къыхащIыкI, мывэкIэщхъ зэтеуда халъхьэри. КъищынэмыщIауэ, мазутIым къыхахыж дагъэхэм нэкIум щахуэ крем зэхуэмыдэхэр щагъэхьэзыркIэ къагъэсэбэп. А псори къыхаха нэужь къэнэж «кIэрыхубжьэрыхум» зэреджэр гудронщ. Ауэ ари хыфIадзэркъым, атIэ гъуэгу щытралъхьэкIэ къагъэсэбэп. КIэщIу жыпIэмэ, щIы дагъэм зыри лей къыхэкIыркъым.
Къыхэгъэщыпхъэщ щIы дагъэр зэрызэпкърылъ углеводородхэм пкъыгъуэ зэмылIэужьыгъуэхэр хэплъхьэкIэрэ хьэфэ, щэкI, пластмасс, хьэкъущыкъу зэратхьэщI, лэч, щIыгъэпшэр, гын, щхъухь, къинэмыщIхэр къызэрыхащIыкIыр.
ЩIыуэпсым дагъэр къызэригъэщIымрэ цIыхум и зыужьыкIэм и псынщIагъымрэ зэрызэхуэмыдэр къэплъытэмэ, щIыдагъэр куэду щIым щIэлъми, куэдрэ дрикъунукъым. Языныкъуэ щIэныгъэлIхэм зэрыжаIэмкIэ, щIыдагъэм илъэс 30-кIэ дрикъуну аращ.
ЩIыдагъэр лабораторэми щыпхуэщIынущ, ар иджыри блэкIа лIэщIыгъуэм къахутащ. Ауэ абыи мылъкушхуэ текIуэдэнущи, фейдэ лъэпкъ хэлъкъым.
Къаныкъуэ Каринэ, эколог.
Тырныауз псы фIей хъумапIэр ягъэкъэбзэжынущ
Бгым къыщIах къулеигъэхэр щIым къыхагъэкъэбзыкIа нэужь, ар зэратхьэщIа псы фIейр щахъумэ, щызэхуахьэс щIыпIэм щхьэкIэ «хвостохранилище» жаIэ. Апхуэдэ зэхуэхьэсыпIэхэр километр зыбжанэкIэ фабрикэм, комбинатым пэжыжьэу щаухуэ. ЗэманкIэ щыта псы фIейр тIууэ зэщхьэ-щокI, щIыр щIотIысыкIри. ИужькIэ абы псыр къыщхьэщахыжри, иджыри къагъэсэбэп, нэгъуэщI пкъыгъуэ гуэрхэр къыхахыж е ягъэкъабзэри псы ежэххэм хаутIыпщхьэж. Псы фIейр нэхъ псынщIэу зэщхьэщагъэкIын папщIэ, коагулянтхэмрэ флокулянтхэмрэ къыщагъэсэбэп щыIэщ.
Сыт хуэдэ Iуэхугъуэми хуэдэу, псы фIей хъумапIэхэр, егупсысауэ убгъэдыхьэмэ, кIэрыхубжьэрыху къэмынэу къэбгъэсэбэпыфынущ. Зэманыр кIуэху, технологиехэм заужьыху, промышленностым сэбэп щыхъуну IэмалыщIэхэр цIыхум къегупсыс. Уеблэмэ псы фIейм улежьыжыным фейдэ щыпылъ щыIэщ.
Ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, псы фIей хъумапIэхэр и нэхъыбэм зэранщ. Псы фIейм зэрелэжьыжым и пIалъэр щамыщIэу щыта зэманым яухуа хъумапIэхэм уэшхыпс, уэсыпс илъадэмэ, нэхъри зыкъеIэт. Абы и зэран, зэрымыщIэкIэ, цIыхумрэ унагъуэ псэущхьэхэмрэ зэрекIынури пщIэнукъым. Псалъэм папщIэ, апхуэдэщ Закаменск къалэ дэт псы фIей хъумапIэхэр, зэгуэр Тырныауз щылэжьа вольфрам-молибден комбинатым и кIэрыхубжьэрыху идзыпIэхэр.
Ди щIыналъэм и псы фIей хъумапIэр Бахъсэныпсымрэ Гижгитымрэ я Iуфэм деж щытщ икIи ар здэщыIэ щIыпIэр сейсмологхэм шынагъуэу къызэралъытэм къыхэкIыу, щIыуэпс насыпыншагъэ гуэр къызэрыхъуу щIы километр зэбгъузэнатIэ 35-м, цIыху мелуани 2,5-м зэран яхуэхъунущ. КъБР-м ЩIыуэпсым и хъугъуэфIыгъуэхэмрэ экологиемкIэ и министерствэм зэрыщыжаIэмкIэ, ди щIыналъэм и закъуэ мыхъуу, Кавказ Ищхъэрэм и щIыналъэ зыбжанэ къызэщIиубыдэнущ а Iуэхугъуэм. Комбинатыр лэжьэху кIэрыхубэжьэрыху тонн мелуан 25-рэ зэхуахьэсащ икIи абы цIыхум дежкIэ, щIыуэпсымкIэ шынагъуэу пкъыгъуэ 30 хэлъщ.
Илъэси 10 — 12 хуэдизкIэ узэIэбэкIыжмэ, Iуащхьэмахуэ куеймрэ Бахъсэнымрэ я зэпылъыпIэм деж щыIэ къуажэ цIыкIу зыбжанэм щыпсэу цIыхухэм лышх узыр яхуэлъэ хъуауэ къахутат. Ар къызыхэкIыр къахуэмыщIэу къэхутэныгъэ куэд ирагъэкIуэкIащ. КъызэрыщIэкIамкIэ, а къуажэм щыпсэухэм я Iэщыр хъупIэ щыдахукIэ, комбинатым и псы фIей хъумапIэм инам былымыр хэфурэ, узыншагъэмкIэ зэранышхуэ зыпылъ химие пкъыгъуэхэр гъэшым хэлъу цIыхухэм яшхыу арат.
Дызытепсэлъыхь хъумапIэхэм епха шынагъуэм ди унафэщIхэр йогупсыс икIи а Iуэхугъуэм сом мелуан 43-рэ трагъэкIуэдэну траухуащ. «2012 — 2017 гъэхэм ЩIыуэпсыр хъумэн», «Къэрал къабзэ» Iуэху гъэбелджылахэм ящыщу, 2017 — 2018 гъэхэм къэрал бюджетым къыхэкIыу сом мелуан 39,8-рэ, къанэр щIыналъэ мылъкум къыхахыу ди щIыуэпсыр зыхуей хуагъэзэну жаIэ. КIэрыхубжьэрыху шынагъуэхэр гъэкIуэдыным ехьэлIа лэжьыгъэр мы гъэм яублэну я мурадщ. Апхуэдэ зэгурыIуэныгъэр УФ-м ЩIыуэпс хъугъуэфIыгъуэхэмрэ экологиемкIэ и министерствэмрэ КъБР-м и Правительствэмрэ зэращIылIащ.
Мы Iуэхум и чэзум унафэ трамыщIыхьмэ, кърикIуэнкIэ хъунум и щапхъэщ 2014 гъэм шыщхьэуIум и 4-м Канадэм къыщыхъуа насыпыншагъэр. Дыщэрэ жэзрэ къыщыщIах Маунт Поли щIыпIэм и псы фIей хъумапIэм и Iуфэр къыIуиудщ, псы метр зэбгъузэнатIэ мелуан 17-рэ абы щIэтIысыкIа кIэрыхубжьэрыху метр зэбгъузэнатIэ мелуани 8-рэ бгым кърилъэсэхри, Iэгъуэблагъэм ит гуэлитIым хэлъэдащ. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, ар Канадэм и щIыуэпсым зэран хуэхъуащ, Маунт Поли щIыпIэм и экономикэмрэ щыIэкIэ-псэукIэмрэ егуэуащ. А Iуэхугъуэм дуней псом ягу къигъэкIа хуэдэщ псы фIей хъумапIэхэм гулъытэ щхьэхуэ хуэщIын зэрыхуейр.
Тамбий Гуащэмахуэ.
