Эскадроным и командир
1939 гъэм и фокIадэм къэхъуар Белоруссием и тхыдэм дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхугъуэт. ЗалымыгъэкIэ зэбграхуа цIыхубэр зэкъуэт ищIыжат абыхэм я щхьэхуитыныгъэм щIэзэуа Дзэ Плъыжьым. Апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэр захуэт, ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, псоми ар къагурыIуэркъым.
Зауэ Iуэхум зыхуэгъэхьэзырыным Совет Союзым щыщIадзат 1939 гъэм и фокIадэм ипэжкIэ. А лъэхъэнэм щытыкIэр дуней псоми щыгугъут.
Балъкъыз Хьэсэнбий дзэм ираджащ къыщалъхуа Аруан районым и военкоматым. Хэку зауэшхуэм и пэ махуэм щегъэжьауэ ар псэемыблэжу нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм япэщIэтащ.
1941 гъэм и фокIадэм Балъкъызыр щIагъэтIысхьащ Тбили-си щыIэ дзэ унафэщI гупым и курсхэм. Ар ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, Хьэсэнбий 816-нэ фочауэ гупым и шу тIасхъэщIэххэм я Iэтащхьэу ягъэуващ. А зэманым полкыр Тамань хытIыгу ныкъуэм щыIэт. 1941 гъэм дыгъэгъазэм и 26-м, жэщу, Хьэсэнбий и дзэр щIыгъуу, Керчь хытIыгу ныкъуэмрэ Феодосиерэ щитIысыкIри, зэхэуэ гуащIэхэм хэтащ.
1942 гъэм и накъыгъэм къыщыщIэдзауэ 1943 гъэм и шыщхьэуIу пщIондэ 4-нэ гвардие шу мотомеханизированнэ корпусым и 12-нэ гупым и штабым и унафэщIым и дэIэпыкъуэгъуу Балъкъызыр щытащ. Лейтенант нэхъыжь цIэр иIэу, абы и унафэм щIэтащ 4-нэ гвардие шу полкым хэт сэшхуэ эскадроныр. Ар щIыгъуащ Румынымрэ Венгриемрэ щхьэхуит къэзыщIыжахэм. Куэдрэ уIэгъэ къащIащ, ауэ сыт щыгъуи и гуащIэ емыблэжу зауэ IэнатIэм пэрыувэжырт.
Запасым щыIэ полковник Сэджыхь Хьэзрэтбий Мейкъуапэ къыщыдигъэкIа «Адыгейский полк в боях за Советскую Родину» тхылъым къыщыIуэтащ Балъкъызыр Словакием щыIэу зыхэта зэхэуэ нэхъ гугъухэм языхэз: «Жэуаплыныгъэ ин зыпылъ къалэн и пщэ далъхьат лейтенант нэхъыжь Балъкъыз Хьэсэнбий, зи эскадроныр полкым я нэхъ пашэу щытым… Сеницэ гарнизоным и комендантри яхэту, абыхэм гъэр ящIа нэмыцэхэр полкым къахуат. Къуентхъ папщIэу къэзакъхэм абы щы-
гъуэм къаIэрыхьащ танк. «Дэ мурад тщIащ а танкымкIэ къалэм дыдыхьэу бийм я тIасхъэр зэдгъэщIэну. Апхуэдэ тегушхуэныгъэкIэ эскадрон ещанэм щхьэхуит къищIыжащ Сеницэ къалэр», — жиIэжащ иужькIэ езы Балъкъызым. Гупым зэрахьа лIыгъэм къыпэкIуэу, лейтенант нэхъыжь Балъкъыз Хьэсэнбий Вагъуэ Плъыжь орденыр къратащ».
1942 гъэм и бадзэуэгъуэм нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм яунэтIащ КавказымкIэ. Дзэхэм унафэ хуащIащ бийр ТIуэпсы бгъэдамыгъэхьэну. Абы щыгъуэм Балъкъызыр бгым дэкIыным хуеджэну курсхэм ягъэкIуат. ЕджапIэм къикIыжа нэужь, абы зауэлIхэр хуигъэсащ къуршхэм зауэ хуэIухуэщIэхэр зэрыщрагъэкIуэкIыну Iэмалхэм. Абы мыхьэнэшхуэ иIэт, Кавказ АдрыщIым бийр кIуэцIрымыкIын щхьэкIэ.
1942 гъэм шыщхьэуIум ТIуэпсы лъэныкъуэмкIэ ди дзэхэр бийм гуащIэу щыпэщIэту хуежьащ икIи зэрыпхъуакIуэхэм я къебгъэрыкIуэныгъэр къызэтрагъэувыIащ. Къэбгъэлъагъуэмэ, Кавказ Ищхъэрэм къизэрыхьа нэмыцэхэр Дзэ Плъыжьым ехъулIэныгъэ иIэу иригъэкIуэтын щIидзауэ щытащ 1943 гъэм и щIышылэм икIи бийр ирахужащ.
1943 гъэм и щэкIуэгъуэм къыщыщIэдзауэ эскадроным и командиру Балъкъызым къулыкъу здищIэ полкыр ЕплIанэ Украин фронтым хэтащ. Абы и лIыхъужьыгъэм къыпэкIуащ Вагъуэ Плъыжь орденитIрэ медаль куэдрэ.
И дамыгъэхэр зэрыт зы тхылъымпIэм щытхащ: «1944 гъэм жэпуэгъуэм и 19-р къыщихьэ жэщым Балъкъызыр зыхэт полкым унафэ къыIэрыхьащ Дебреценэ къалэм и къуэкIыпIэ лъэныкъуэр иубыдыну. Лейтенант нэхъыжь Балъкъызым и жэрдэмкIэ, бийр щитIысыкIа щIыпIэм тIасхъэщIэх кIуащ. Эскадроным и командирым и унафэм тету, бийм я щIытIым ахэр щэхуу ебгъэрыкIуэри, зауэлIищ яубыдащ, 9-р яукIащ. «Бзэгу» къахьам къыпкъраха хъыбархэмкIэ полкыр нэхущым зэрыпхъуакIуэхэм ятеуащ. Топышэхэр къазэрытелъалъэм хуэдэу, Балъкъызым зауэлIхэр тригъэгушхуэу езыр япэ иту хахуэу кIуэцIрыкIырт. Абдежым абы и лъакъуэм топышэ къыщытехуэри, уIэгъэ хъуащ. АрщхьэкIэ абы зауэлIхэр къигъэнакъым, и эскадроныр и пэкIэ игъэкIуатэу зэхэуэм хэтащ. А зэхэуэм нэмыцэ зэрыпхъуакIуэу 35-рэ щаукIащ, бийм я автомашинэ, мотоцикл тIурытI къагъэуащ. Апхуэдэ щIыкIэкIэ ди зауэлIхэм пашэныгъэр а зэхэуэм щаубыдащ».
Хэку зауэшхуэр щиухым, Балъкъызыр Прагэ нэсат. Ар и къулыкъум къыпэрыкIыжащ 1946 гъэм и бадзэуэгъуэм икIи адэжь лъахэм къигъэзэжащ. Хьэсэнбий юрист IэщIагъэр зригъэгъуэтащ. ВКП (б)-м и обкомым и бюром 1949 гъэм шыщхьэуIум и 5-м къыдигъэкIа унафэм ипкъ иткIэ, ар ягъэкIуауэ щытащ Бахъсэн районым и прокурору. СССР-м и Прокурор Нэхъыщхьэм 1951 гъэм щIышылэм и 5-м Балъкъызым къыхуигъэфэщащ 2-нэ класс зиIэ юрист цIэр.
Партым и Бахъсэн район комитетым и бюром и унафэкIэ 1952 гъэм мэлыжьыхьым и 30-м къэпщытэныгъэ ирамыгъэкIуэкIауэ Балъкъызыр партым къыхагъэкIыжри, и IэнатIэм IуагъэкIауэ щытащ. Абы и щхьэусыгъуэу къагъэлъэгъуар и къулыкъур къигъэсэбэпу «Трудовой горец» колхозым гуэдз къызэрыIихарт. Балъкъызым а Iуэхур зэхагъэкIыну щIэлъэIури, партым и обкомым къэпщытэныгъэхэр иригъэкIуэкIащ, ауэ зэрагъэкъуаншэм зыри и щыхьэт къыщыщIэмыщым, унафэ къащтар якъутэжащ. А зэманым ирихьэлIэуи Балъкъызыр ягъэкIуащ Нагорнэ районым и прокурору. СССР-м и Прокурор Нэхъыщхьэ Руденкэ 1953 гъэм щэкIуэгъуэм и 11-м къыдигъэкIа унафэмкIэ, Балъкъызым къыхуагъэфэщащ 1-нэ класс зиIэ юрист цIэр. 1955 гъэм дыгъэгъазэм и 9-м Балъкъызыр Нагорнэ районым и прокурор къулыкъур щхьэщахыжащ, щIыналъэр зэраутIыпщыжам къыхэкIыу. Абы и ужькIэ, Хьэсэнбий Бахъсэн районым и прокурорым и дэIэпыкъуэгъуу 1958 гъэ пщIондэ лэжьащ.
Апхуэдэ гъэунэхуныгъэ мытыншхэм пхыкIащ Хэку зауэшхуэм и ветеран Балъкъыз Хьэсэнбий. Нобэ абы и бынхэр (Владимир, Валерий, Заремэ сымэ) Налшык щопсэу, я адэм и лIыхъужьыгъэм и фэеплъыр яхъумэу.
СЭРАХЪЭ Александр,
УФ-м и Прокуратурэм щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ,
УФ-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм хэт.
