Тобэ къызохьыж
(КIэлъыкIуэр.
ПэщIэдзэр №№70-72-хэм итщ).
Симэ пщэдджыжьышхэр игъэхьэзырри: «Сэ нобэ си дыщ сокIуэж, сыхьэт зытIущ си адэ-анэм сабгъэдэсыну, я тепIэн яхуэзжьыщIыну», — жиIэри щIэкIащ. Алим ар къуажэкIэм нигъэсу адэкIэ и ныбжьэгъу Мурид зэрыхуэзэнур щIалэхэм къажриIащ. А тIур унэм зэрыщIэбэкъукIыу, Астемыр и къуэшхэм захуигъэзащ:
— Аслъэн, Алихъан! Иджы быдэу фыкъызэдаIуэ. Фэ тIум нанэ фIыуэ флъагъурэ?
— Дэтхэнэ нанэра жыхуэпIэр? Ди нанэ хьэмэрэ мамэ нанэ? — щIэупщIащ щIалэ нэхъыщIэр.
— Ди нанэщ жыхуэсIэр. Мамэ-нанэ лей къытехьэркъым, ауэ ди нанэ дыщэ псоми тщыгъупщэжауэ пIэхэнэ зэрыхъуар фэ иджыри фщIэркъым. Дэри ди зэран хэлъщ абы. ФщIэжрэ абы и шхын IэфIхэр, и таурыхъ гъэщIэгъуэнхэр? Мес иджы езыр шхын щхьэкIэ малIэри, таурыхъ дэнэ къэна, зы псалъи хуиту къыжьэдэмыкIыжыфу хэлъщ… — и псалъэхэр иухыну хунэмысу щIалэ цIыкIуитIыр зэуэ къыщылъэтащ.
— Зэ, фымыпIащIэу фыкъызэдаIуи, зэгъусэу девгъэгупсыс нанэ хуэтщIэнум. Фэ фысщIыгъумэ, мами папи къамыщIэу дыдэIэпыкъуфынущ. Уэлэхьи, папэ и хущIэмыхьагъкIэ гулъытэ хуимыщIу къигъэнами, мамэ зыкIи хуэмей ди нанэ къызэфIэувэжыну. Аслъэн, Алихъан, сыкъэвгъэгугъэ зыми зыкъевмыгъащIэу махуэ къэс, сыт хуэдэ IэмалкIэми, нанэ шхын гуэр хуефхьэкIыну. Иджыпсту и тепIэныр къетхьэкIынщи джьыщIынщ, и унэр къабзэу зэлъыIутхынщ, иджыри тIэкIу дгъэшхэнщ. Унэ Iуэхури зэфIэдмыуду хъунукъым, дыкъамыщIэн щхьэкIэ, ауэ щыхъукIэ, фи къэжыхьынымрэ кино еплъынымрэ зэкIэ къэвгъанэ, си къуэшхэ… АдэкIэ къалэнхэр зыхуэдгуэшурэ псори зэдэдгъэзэщIэнщ. Ауэ зыщ сызэрынывэлъэIур: мамэ фыIумыуэ зэрымыщIэкIэ, папи къремыщIэ мы къэхъуар. Уэлэхьи, а тIум я зэфIэкIуэд абы къызэрикIынум зы шэч хэмылъ, — лIыжь цIыкIум хуэдэу псэлъащ Астемыр.
Зэкъуэшищри зыр адрейм яужь иту Хужьпагуэ и унэм кIуащ. Алихъан цIыкIу тепIэн гъуабжэм и гущIыIум «хьэдэ хьэзырщ» жыхуаIэм хуэдэу телъ и анэшхуэм зридзащ и макъым къызэрикIкIэ гъыуэ. ЗэрымыщIэкIэ унэм къыщIэхута къуэ бынхэм ящыIуплъэм, Астемыр къыщыкIуам зиIыгъыфами, иджы зыхуэмыубыдыжу Хужьпагуэ и макъым къызэрихькIэ зэщыджэн щIидзащ.
— Ди нанэ дыщэ, къытхуэбгъэгъунщ лей зэротхар. ЕджапIэмрэ унагъуэ Iуэхумрэ ди зэманыр тедгуашэри, уэ удэддзыхыжащ, иджы укъыдогъэгугъэ удгъэфIэжыну. Мис, дэ щыри дызэгурыIуащ дызэдэIэпыкъужурэ уи къалэнхэр дгъэзэщIэну. Уэ тIэкIунитIэ къыддэIэпыкъуи къызэфIэувэж, — жиIэурэ Астемыр зыIуплъа и шынэхъыщIэхэр я нанэм и лъэныкъуитIымкIэ щыст и Iэблэ зырызыр быдэу яIыгъыу. Алихъан цIыкIу и анэшхуэм нэхъри нэхъ быдэжу зыкIэришытIащ.
— Хъунщ, мыпхуэдизу ди нанэ зыкIэрумыщIэ уэ хьэлъэжь цIыкIум, — и Iэм къеIэ хуэдэу зищIащ Астемыр. Хужьпагуи щIалитIыр и къару мащIэм къызэрихькIэ зэщIиубыдауэ иIыгът. И нэпситIым фIэкIа и къалэныр игъэзэщIэжыфу мыбы зы Iэпкълъэпкъ иIэжтэкъым. ПсыIэрышэу къежэх нэпсым къиIуатэрт жьэкIэ жимыIэф губампIэр.
Астемыр къыгурыIуэрт лэжьыгъэ зыбжанэ я адэ-анэр къэмысыж щIыкIэ ягъэзэщIэн зэрыхуейр, ауэ лъэкIакъым и щхьэр шынэхъыщIэхэм ейм я гъусэу и нанэм и IэплIэм щимыгъэфIэн.
Хужьпагуэ и Iэм къарууэ иIэжыр хилъхьэри, мы дунеишхуэм псом нэхърэ нэхъ щигъэфIэну хэт къуэрылъху нэхъыжьым и щхьэм трилъхьащ. Астемыр ар быдэу зэщIиубыдэри, ба хуищIащ, Iэ дилъэри пIэм трилъхьэжащ. ЩIалэ Iущым къыгурыIуат мыбы апхуэдиз къару зэримыIэр.
— Хъунщ иджы. ДяпэкIэ гу щытхуэжынущ нанэ псоми. Иджыпсту щхьэж зэрыжытIам хуэдэу, унэр зэлъыIудох, тепIэныр зэщIыдох. КIуэ, Аслъэн, нанэ и шкафым къыдэх тепIэнзэхъуэкI, уэ, цIыкIужьей, пхъэ къыщIыхьэ. Сэ тепIэныр зэщIэсхынщ, — Астемыр хуэмурэ и анэшхуэм и блыпкъыр иубыдри, гъуэлъыпIэм къыбгъэдэт шэнтым тригъэтIысхьащ, псынщIэ дыдэу тепIэныр зэщIихри, уэсым хуэдэу, зэгуэр езы Хужьпагуэ ижьыщIу игъэтIылъыжа, ауэ зэман зыбжанэ лъандэрэ къимыгъэсэбэпа тепIэныр, щIилъхьащ. Аслъэн къыщIихьа тасышхуэр быдэу ятхьэщIри, шэнт лъахъшэ цIыкIум тесу я анэшхуэр абы ирагъэтIысхьащ. И щIыфэр ещхьт уэшх нэужьым дыгъэ гуащIэ зытепсэу зэгуигъэча ятIэм, и щхьэцыр — упщIэ ящIыну зэман кIыхькIэ яуда цым.
— Нанэ, умыукIытэ, уэ дапщэрэ дыбгъэпскIа? Дэ дыхамэкъым, уэ нэхъ гъунэгъу зыри диIэкъым. Алихъанщ нэхъ къэвэрейри, ар мыбыкIэ къыщIэдгъэхьэнукъым. Куэд дэмыкIыу уэ езым зыбгъэпскIыжынущ, Алыхьым жиIэмэ. — Астемыр и жьэр имыгъэувыIэу «пщIэжрэ, нанэ» жиIэрт, Аслъэни зыгуэрхэр щIигъут. Псы хуабэм и щIыфэм къыхилъхьэжа жьы дэхугъуэр Хужьпагуэ игуми и псэми нэсат. УкIытэныр къэгъэнауэ, къару къыхыхьэжамкIэ зэзэмызэ езыри и щIыфэм еIэбырт, зэман кIыхьым и щIыфэм тепщэ щыхъуа гуэлыр трихыжыну. Я анэшхуэр зэпалъэщIыхьу щIагъщIэлъ къабзэ щыщатIэгъэжам Хужьпагуэ и нэгум нурыр кърихырт. Иджы къапэщылъыр зы Iуэху гугъут. ЩIалэхэм ящIэжырт я анэшхуэр и щхьэцым зэрыхущытыр. Абыхэм мызэ-мытIэу зэхахат цIыхубзым, диным зэрыжиIэмкIэ, и щхьэц кIапэ пиупщIыну къызэремызэгъыр. Мыбы и щхьэцым пыбупщIынIа дэнэ къэна, зы щхьэцыпэ къытебнэ хъунутэкъым. УпщIэу зэщIэна щхьэцыгъуэр, зы джэдуукIэ хуэдиз мыхъужыр, и щIыбым мащIэу лъэIэсу еутIыпщхьэхат, ауэ ар къэбутIыпщыжу зэхэпхыжыну зы Iэмал иIэжтэкъым. Мажьэр къэзыщта Астемыр и къуэшым еплъащ: «Сыт тщIэн?» — жыхуиIэу. Аслъэн IэкIэ къригъэлъэгъуащ лэныстэр зэрыбзэр, «пыупщIын хуейщ», — жыхуиIэу.
— Нанэ, уэ игъащIэм ди зы лъэIу тхуумыгъэзащIэу къэнакъым. Иджыпсту ди лъэIур псом я щхьэжщ. КхъыIэ дыкъэгъэгугъэ тхуэбгъэзэщIэну, — щабэу жиIащ Астемыр.
— Сыт, си нэху? — хуэм дыдэу щIэупщIащ Хужьпагуэ.
— КхъыIэ, нанэ, уи щхьэцыр пыдгъэупщI…
ЖиIэн имыухыу Хужьпагуэ и Iэр «хьэуэ» жыхуиIэу игъэсысащ.
— Нанэ, дэ къыдощтэ гуэныхьу къэпхьынур, къэкIыжынщ. Уэлэхьи, мыр пхузэхэмыхыжын мажьэу дунейм тетымкIэ.
Астемыр иIыгъ щхьэц кIапэмкIэ зэIэбэкIащ Хужьпагуэ. Ар иубыдри щIалитI къыбгъэдэтым я нэгу иплъащ:
— ПывупщI, нэху, срес жыхьэнмэм фэр папщIэ. Сыт сэ щхьэцкIэ сщIэжынур, — жиIэри и щIыбагъымкIэ иридзэкIыжащ.
МащIэу тIэкIу къытринэн папщIэ и анэшхуэм и щхьэфэм деж Астемыр тIэкIу ижьащ, лэныстэр къищтэри щхьэцыр пиупщIащ. Щхьэц тIэкIу къытенар дахэу хуражьэкIри щхьэфIэпхыкI къабзэр тралъхьэжащ. Хужьпагуэ и псэм дихужа жьыр къыхуэIуэтэну къару бгъэдэлътэкъым, и гуфIэгъуэ нэпсри ирикъухыжырт сабийхэм ар нэгъуэщIу къащыхъуу езыхэри къыдэмыгъын щхьэкIэ. ЗигъэлIу пхъэ куэд къыщIэзыхьа Алихъан цIыкIу и анэшхуэм зэрыIуплъэу аргуэрыжьу гъын щIидзащ: «НанэчкIэ, сыту удахэIей», — жиIэу. Аргуэрыжьу псори зэщIэгъащ. Астемыр къапэщылъ Iуэхухэр и гум щызэригъэзахуэрти, псынщIэу зыкъищIэжри, и шынэхъыщIитIым захуигъэзащ:
— Аслъэн, накIуэ, уэрэ сэрэ декIуэкIыжынщи, мыхэр джьыщIынщ, ди унагъуэ Iуэхухэри дгъэзэщIэнщ, ди адэ-анэр къэмысыж щIыкIэ. Уэ, Алихъан, нанэ умыгъэзэш. МафIэр умыгъэункIыфIыжу пхъэ тедзэ, нанэ щIыIэм ис хъунукъым, зигъэпскIащи. Дэ ди Iуэхухэр дыухмэ, дыкъыфлъыгъуэзэнщ, — жаIэри щIалитIыр щIэкIыжащ.
Нобэрей махуэр нэхъ кIэщIу къащыхъуу пщыхьэщхьэр псынщIэу къэблэгъащ. Куэбжэ Iух макъыр щызэхахам, щIалэхэр унагъуэ Iуэху псори яухауэ унэ лэжьыгъэхэр ящIыжу стIолым бгъэдэст. УнэкIуэцIым и къабзагъым къигъэлъагъуэрт мыдрей Iуэхухэри зэрагъэзэщIари, Симэрэ Алимрэ щIалэхэм мащIэу къащытхъури, пщэфIапIэмкIэ щIыхьахэщ зэран яхуэмыхъуу.
— Сыту бын хъарзынэ диIэ, Симэ. Ар зи фIыщIэр нэхъыбэу си анэ тхьэмыщкIэрщ, — а дакъикъэм абы игу къэкIыжащ и анэр куэдыщэ хъуауэ зэримылъэгъуар. Мыр пщэдджыжьым жьы дыдэу дэкIырти, пщыхьэщхьэм гувауэ къэкIуэжырт. Зэзэмызэ и щхьэгъусэм: «Дауэ щыт мамэ, уекIуэкIа и дежкIэ?» — жиIэрэ еупщIамэ:
— Дауэ щытын, лъакъуитIкIэ щытщ, дэнэ кIуэн, хъарзынэщ. А нэхъыжьхэр куцIыжьщ. Тхьэ, дэ дынэхъ къарууншэмэ абыхэм нэхърэ, — къыжриIэрти зэрыщIэупщIами хущIригъэгъуэжырт. Ныщхьэби тIэкIу гуват, ауэ и гум щIыIэ-щIыIэу къэкIар къызыхэкIар къыхуэмыщIэу унэм къыщIэкIащ: «Мыбыхэм ящIахэм зэ сахэплъэнщ», — жиIэри щхьэусыгъуэ ищIри. Симэ хьэкум зэрыбгъэдэтыр илъэгъуати, Алим ар къызэрыщIэмыкIынур ищIэу псынщIэу и анэм деж унэ щIыбагъымкIэ екIуэкIащ. Хуэму, зыгуэркIэ жеижамэ къимыгъэушыжын мурадыр иIэу, абы бжэр Iуихри и анэр зыхэлъ пIэмкIэ плъащ. Зи щIыбыр къэгъэза анэм занщIэу зыхищIащ и къуэр унэм къызэрыщIыхьар, ауэ хуейтэкъым нобэ и гум щыщIа къомым ари щыгъуазэ ищIыну, и нэпсыр иригъэлъагъуну. Хужьпагуэ зыкIи ар игъэкъуаншэртэкъым, езы дыдэрщ абы лъэгуажьэмыщхьу елъэIуар и унагъуэр зэтримыкъутэну. Мы иджыпстурей щытыкIэм фIэкIа абы зыри Iэмал иIэтэкъым. Нобэ сабийхэм къыхуащIар и уасэт мылъкууи фIыгъуэуи дуней псом тетым. Абыхэм я анэ акъылыншэм лейуэ кърихар хуигъэгъуащ, а щIалэ дыгъищым ябгъэдэлъ IэфIагъым папщIэ.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
