ЛIы иримыкъу
Чэрим Марианнэ
Роман. ЕтIуанэ Iыхьэ
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр 2020 гъэм и №№ 125 — 130-хэм,
2021 гъэм и №№2 — 4, 6, 8-хэм итщ).
— Дауэ ущыт уэ? — Щыхьым и макъ бадзапсэмкIэ Бэч зыкъыхуегъазэ.
— Дыпщхьэщытщ, дебгъэтIысэхрэ? — сымаджэм и пIэ кIапэм тетIысхьауэ, и гуфIэ нэкIур треухъуанщIэ Бэч. — Уи Iуэху мыIей, уей, уэ. Беслъэн Iулъхьэншэу къыплъысащ! Айдэреду къеIысхыжынущ, жи.
— Дыпшыныжынщ зыгуэру!
— Ди адакъэр щIэупщIакIуэ къыпхуэсшэнущ пщэдджыжь, къызжиIакъым жумыIэж. ФIыуэ ушхэмэ, дызэбэнынщ. Прунж хьэмэрэ хугу уи лэпсым хэтпхъэнур?
— Прунж.
Аргуэру щыри мэдыхьэшх.
— Уей, имыдэну! Нартхэм хугуращ я къару зыхэлъыр. Сэ пIастэ сшхынурэ щIым утезгъэуIуэнущ.
— Ныщхьэби зыгуэр хуэгъэткIуну фэ изоплъ мы сэ слъагъум, — Беслъэн Щыхьым и гукъыдэжым зыкъызэриIэтыжар и гуапэщ. — Жейм ухилъафэмэ, — Щыхьым зыхуегъазэ дохутырым, — узэмыныкъуэкъужу зыгъэпсэху, хущхъуэр нэхъ уэзэгъынущ, уи къарури нэхъ тыншу зэрубыдыжынущ. — Бэч дежкIэ зреIуэнтIэкIыжри, пещэ: — Деуэу, ныщхьэбэ къедгъэхьынт-тIэ лэпсыр, Бэч?
— Ар куэдрэ? — Бэч телефоныр къещтэри, и анэм къыщытримыхым, иджы и адэм деж мэпсалъэ. — Джэд лэпс жеIэри дыщIехуэ мыбы. Севмыгъафэмэ, сыфхэзэухьынущ, жи. Шати? Шатэ хэплъхьэрэ, зиусхьэн? — Щыхьым зыхуегъазэ.
— Хыумылъхьэу къыздэхь, жыIэ, — Беслъэн, Хьэсэн зэхихын хуэдэу, нэхъ хуабжьу мэпсалъэ. — МэфIэIу е зыгуэр. Термос фиIэ, и?
— Шатэр хыумылъхьэ, жи, Беслъэн. ЩIыIалъэм дэгъэт, сэ къэсщтэнщ. Термосышхуэ гуэр диIэн хуейщ дэ, литрым щIигъу ихуэу, абы иткIэнщ. ЗанщIэу псори щримыфынукIэ, пщтыру итынщ, — Бэч и адэм хуищI унафэхэм негъэс. — Сэ зы сыхьэт хуэдэ дэкIмэ, сынэкIуэжынщ. Фэ джэдыр хэфлъхьэ.
Бжэм зыгуэр къытоуIуэ. Ар Iуихын и мураду тэджа Беслъэн ищIэным хунимыгъэсу, бжэр зэIуокIри, бжэщхьэIум Марат къытоувэ.
— ФIэхъус апщий!
— Упсэу апщий!
— Къеблагъэ!
ЩIалэхэм сэлам зэрах.
— ЕтIысэх, сэ зэ зыкъэсплъыхьынщи сыкъыщIыхьэжынщ, — ар жызыIэр Беслъэнщ.
— НтIэ, сэри лэпсыхьэ сокIуэж абы щыгъуэм, — Бэч къызэфIоувэри, Щыхьым йоплъ.
Щыхьым и напIэхэр зэтелъщ. ЩIалитIыр щIокIри, зэадэзэкъуэр къызэбгъэдонэ.
— Зумыгъэгувэу щIыхьэж, — Бэч Беслъэн бжэ щIыбагъым щыжреIэ щэхуу.
— Уи лажьэIа, и адэщ ар абы.
— Лъэхъуэщым щридзэм и адэтэкъэ?
— Уэ укIуэжыпэрэ?
— Хьэуэ, Iэгъу! Дыбгъэдамыгъэхьэ защIынкIи хъунущ зэанэзэкъуэм аргуэру, Хьэрун щыщIалъхьэм зэрызащIам хуэдэу. Хуэсакъ! И закъуэ къыIэщIумынэ!
— СфIэемыкIути аращ сыкъыщIыщIэкIар. ЗэIыхьлыхэм зэпсэлъапIэ езмыт нэхъей.
— Куэд жумыIэ, уэ удохутырщ. Езыр иреукIытэ! Зы псалъэ жиIэну фIэкIа сыхуейкъым.
ЩIалэхэр, я макъыр ешэхауэ зэрызэпсалъэм хуэдэурэ, кIэлындорым ирокIуэ. АпщIондэху Марат Щыхьым и нэр къызэтрихыным поплъэри зэфIэтщ. БгъэдэкIуатэри, шхыIэн щIыIум телъ и Iэм еIусащ. КъищIакъым. Къилъэгъуауэ пIэрэ? Мэбауэ, хьэуэ. Жейм хилъэфащ. Хъарзынэщ. Езыми тIэкIу зыщригъэщIынщ гъуэлъыпIэ нэ- щIым.
Беслъэн къыщыщIыхьэжам, зэадэзэкъуэр гъуэлъыпIэ зырызым илъу жейрт. Бгъур йокIуэкI. Куэдщ, ныщхьэбэ зыри иригъэшхынкъым. Бэч епсэлъэнщи, къимыгъэзэжыну жриIэнщ. Ахэр зэригъэзахуэурэ, зигу зэгъа дохутырыр сымаджэщ пэшым къыщIэкIыжащ.
6
Сэ уэр фIэкIа сыхуэмей
Бэч Къэлэрдэгу зэрыкIуэжыну машинэ тедзэ йожьэри сымаджэщ къэувыIэпIэм деж щытщ. Пшапэр зэхэуагъащIэщ, маршруткэхэр зекIуэжи-земыкIуэжи. Iуэхукъым, джэдыр вэху тхуэ нэсыжынщи къигъэзэжынщ. Марат жэщым сыдыщIэлъынущ жиIэмэ-щэ? ЖиIэмэ, хуитщ. Ауэ лэпскIэ къыщигъэгугъакIэ, зэкIэ ар зэфIигъэкIынщ. Лъэсу ежьэж сыт щIэмыхъур? Ар игу къэкIа къудейуэ, машинэ гуэр гъунэгъуу къоувыIэ. Уэздыгъэ къаблэм исыр иригъэлъагъуркъым.
— ЛъакъуэкIи узекIуэрэ уэ? — школым къыдыщIэса Азэмэт машинэр къригъэкIуэтыжауэ, гупэбжэр къыхуIуех.
— Дамэ стетамэ, уэри укъесхьэкIынт, — Бэч и гушыIэр япэ иту, машинэм йотIысхьэри, куэд щIауэ зэрымылъэгъуа щIалитIыр гуапэу зэроубыд.
— СымаджэIа, мыбдеж щхьэ укъыщыхута?
— Ди гъунэгъур щIэлъщ.
— А лIэуэ къэхъужари?
— Телевизорым къитауэ жумыIэ. Сыхьэтищ хъуакъым къызэрашэрэ.
— Телеграмым илъщ.
— Дауэ хъунт?
— «ЦIэимыIуэ» жеIэри канал гуэр яхэткъэ? И къуэр щыщIагъэпщ абы. Еплъ, умыщIэ Iэджи къэпщIэнущ уи хьэблэгъухэм ятеухуауэ.
— Сыт итыр?
— Хы Iуфэм щыIэу жаIэ.
— ПцIыщ. Иджыпсту ныщIыхьа къудейщ палатэм.
— Къэсыжагъэнщ. И адэр дауэ хуэгъэтIыса, Iэгъу?
— Уделэмэ, куэдрэ.
— Абы иукIам и фызу щытар соцIыху. Ари къыщIатхыкIыжа къудейщ.
— Сыт къеузар?
— И лIыр яукIащ, Iэгъу. ФIы Iейуэ зэрылъагъуу щытащ, жаIэ. А щаукIа пщыхьэщхьэм абы и деж щыIащ.
— Пэжуи?
— И дыщыр си анэшым я гъунэгъущ. Ди анэшхуэм жиIэжу зэхэсхащ. ЕтIуанэ махуэм унагъуэр Къэлэрдэгу нишэжыну зэгурыIуахэт.
— ГъэщIэгъуэн жоIэм.
— Къэтэджкъым иджырхэми. Мыбы Iэпкълъэпкъ уз къеузыркъым жаIэри, къратыжащ. Сабийхэр и гъусэу и дыщым щыIэщ.
Машинэр Бэч зытес уэрамым ирожэ. Я унэм нэса нэужь, къегъэувыIэри машинэбжэр Iуех:
— Неблагъэ!
— ФIым дыхуиблагъэ, упсэу!
— Сынэпсэлъэнщ сэ, а тхьэмыщкIэм зыгуэр хуэтщIэфынуми тщIэркъым. Хьэрун цIыху Iейтэкъым.
— Нэпсалъэ. ЗыщIыпIэ дыщызэбгъэдэсынщ, ухуеймэ. Хьэуэ жыпIэрэ, си анэшым усшэнщи ухуэзгъэзэнщ.
— Сэ сыт жысIэу сыкIуэн абы и деж? И гур лейуэ згъэузу. Мыдэ Щыхьым хъужмэ, зыгуэр къэдгупсысынщ. Упсэу иджыри зэ. Узыншэу.
Хьэрунрэ Линэрэ я хъыбарым къызэIуигъэуа Бэч нэщхъейуэ щыдыхьэжым, Щыхьым къызэIыхьэжа я гугъэри, нэщхъыфIэу къыпежьа и адэ-анэр къэгузэващ.
— Хъарзынэщ псори. ЗыкъищIэжащ, мэпсалъэ, игури къохьэж хуэм-хуэмурэ, — жиIэн игъуэт щхьэкIэ, и нэгур хузэхэхыркъым Бэч.
— Сыт-тIэ ущIыхэплъэр?
— Азэмэтщ сыкъэзышэжар. И анэшыр Лашынкъейщ абы. Линэ и дыщыр я гъунэгъуу жеIэ.
— Сыт-тIэ? — Хьэсинэт зэхихынкIи хъунур зэрымыщIагъуэм зыхуегъэхьэзыр.
— Яхуэгъэхъужыркъым. ЩаукIа жэщым абы и деж щыIащ, жи.
— Абы щефа мыгъуэу арат?
— Хьэуэ. Ефатэкъым. Пщэдджыжьым къишэжыну зэгурыIуахэт.
Хьэсэни къэнэщхъеящ:
— ДымыщIэ куэд къыхэнауэ си гум жеIэ а Iуэхум.
— А пщыхьэщхьэм мэлыл гъэва хуэзбгъэхьатэкъэ? — Бэч и анэм зыхуегъазэ. — ТхьэмахуитI хъуауэ аркъэ ткIуэпс зыIуслъхьакъым жиIэри, зыкъысхуигъэщIэгъуат. ИпэкIэ баз дызэпихьат: мазэ дэпхмэ, удэсшынщи уи нэгу зезгъэужьынщ жысIэри, къэзгъэгугъауэ апхуэдэт. Щемыфа махуэхэр щызэпритхъыу махуэгъэпс гуэр фIэлъащ и блынджабэм. Сэ зэрысщIэм щхьэкIэ, икIуэтыпIэ зритыжыртэкъым. Тепсэлъыхьынуи фIэфIт. «Сефэу сыщыщытам», — жиIэурэ, къыхигъэхуэн щIидзат уэршэрым. «Мазэ дэсхмэ, игъащIэм семыфам хуэдэу сыхъужынущ», — жиIэурэ, зытригъэгушхуэжырт, сэри зэм хуэзгъэщIагъуэрт, зэм апхуэдиз зэман уи гъащIэм щыщу бгъэкIуэдащ жесIэурэ зэгуэзгъэпырт, щIемыгъуэжын хуэдэу. «Зэи зыIуумылъхьэ, къыпхуэгъэзэжынукъым», — къызжиIэрейт езым, ди закъуэу дызэхуэзэху. Зэфар къыздрихаращ къызгурымыIуэр. И жыпым сом илъакъым абы Дахэзилэ Щихумэз щиша пщыхьэщхьэм. Гъуэгум щефамэ, унэм дауэт къызэрыкIуэжынур? Линэ щекIужыфакIэ, Азэмэт жиIэр пэжщ, емыфауэщ зэрыкIуар.
— Дахэзилэ къалэм сытыт зыщIригъэшар? — Хьэсинэт зыгуэрхэр къищIэж хуэдэщ.
— Сэхусэплъи? Щхьэцыли? Зыгуэр яхуэчэм хъуат, ар зыхуей псор къыпхуэщIэн? Хьэдагъэм щыжиIаIа? Щыхьымрэ сэрэ дызэбгъэдэкIыжа нэужьщ ахэр къыщыкIуэжар.
— Згъашхэ зэпытт, къэб хуэсхьат, сыхъуат-сыщIат фIэкIа, зэгъусэу зыщIыпIэ кIуауи къэкIуэжауи, къыхигъэщакъым. Ауэ Мэржан, сытым щыгъуэ иужьрейуэ щыплъэгъуар жаIэу, щыхагъэзыхьым, Дахэзилэ и гъусэу пшапэр зэхэуа къудейуэ ныIулъэдат, жиIащ.
— Iулъэдамэ, Дахэзилэ Мэржан деж аркъэ къыщищэхуауэ аращ, — Хьэсэни къыхоувэ пщIантIэкум щрашэжьауэ унэм здыщIахьэж псалъэмакъым. — А тIум я зэхуаку нэгъуэщI Iуэху дэлъынкIэ Iэмал иIэкъым. Иджы гурыIуэгъуэщ Хьэрун ирифар къыздикIар.
— И анэм дауэ къритынт аркъэ, зэрефэнур ищIэу? — Бэч зэреплъыхым хуэдэурэ, и адэм йоупщI.
— Гуэныхь къэхьыпIэщ а псор! Хуэсакъ, мащIэ и куэда утемыпсэлъыхь, — Хьэсинэт щэху дыдэу жреIэ и къуэм.
— Дахэзилэ аркъэ ашык къищэхуамэ, ар къыщрихынкIи хъунур салонращ, — цIыхубз Iуэху зыхэмылъыжым нэсащ зэадэзэкъуэм зэжраIэхэр. Абы гу лъызыта Хьэсинэт Бэч къыщIихьэжа пакетыр зэрихыну хуежьа хуэдэу IукIуэтащ, ауэ къэдэIуэн щигъэтакъым.
— Абы и кIапэр къыпхуэгъуэтыжыну иджы? — Бэч зэрешар нэрылъагъуми, зэгупсысым егъэнэщхъей. Щыхьыми Хьэруни зы жэщым зэрыфIэкIуэдар и гум хьэлъэу къытенауэ щиукI дыдэм, зыр къыIэрыхьэжати, абы и акъылыр зэтриухуэжри, гупсысэн щIидзэжащ. Щыхьым игу зэрыхуэзэгъам иджы Хьэрун и Iуэхур къызэщIегъэплъэж.
— Сыт къыщIыпхуэмыгъуэтыжынур? Хьэрун и лъапсэр зэрынэщIщ, зыщуплъыхь хъунущ. ХьэдэIусыр иджыри къыдахакъым, щагъеяри, зэрыпщIэжщи, и адэм и лъапсэращ. И унэри и пщIантIэри а махуэм къызэрывгъэнащ, — Хьэсэн пощтзехьэм къыIуихьа газетхэр къыздыщIихьащи, абыхэм яхэплъэ хуэдэурэ мэуэршэр. — Хьэрун зэфа аркъэр зэрыта птулъкIэр къэтлъыхъуэнщ дыкIуэнщи. Къызыхаха ашыкым къинэжаIамэ, тхылъымпIэ тегъэуахэр зэплъытмэ, зэфIэкIащ. Ауэ уи анэм жиIэр пэжщ, утемыпсэлъыхь.
— Мэржан лъапсэр ищэжыну зегъэхьэзыр, сыдыхьэфынукъым жи, — Хьэсинэт къэгушхуэжауэ къыхоувэж уэршэрым.
— Ищэжа нэхърэ, Хьэрун и бынитIым къахуигъэнамэ, нэхъыфIтэкъэ? НэгъуэщI мыхъуми, и адэр зыцIыхуахэм къытхэсмэ, зеиншэ дыдэу зыкъалъытэжынтэкъым.
— Адэ-анэфI иIэщ Линэ, лей къытрагъэхьэнкъым. Езыри пхъу закъуэщи, зрашэлIэжыну къыщIэкIынщ.
— И дэлъхухэм къашэхущ абы и дунейр. Гува-щIэхами, лей хъунущ, — зэтрих-зэтрипIэжурэ, Хьэсэн газетхэм ярытым ирожэ.
— Сэ зэхэзгъэкIынщ ар, Щыхьым къэтэджыжмэ. Джэдыр ва? — Бэч и гукъыдэжыр хуэмурэ къеутIыпщыж, абы хэту телефон уэзджынэри къоуэ. Къэпсалъэр Беслъэнщ. КIэщIу зыгуэр зэжраIэри, трелъхьэж.
— ЛIо жиIэр?
— Жеящ, жи, тIури, сымыгъэзэжми хъунущ.
— Лэпсыр-щэ?
— Зыгъэжеин хущхъуэ хаIуащи, нэху щыху къэушынукъым, — Бэч зэрешар иджыщ и нэгум къыщиутIыпщар. И щыгъыныр зэрызэрихъуэкIын, псы зэрызыдигъэжэхын Iуэху зэрехуэ.
— Пщэдджыжь жьыуэ хуэтхьынщ абы щыгъуэм, — Хьэсэн щыпсалъэкIэ жьауэм ущIэтым ещхьу зыбогъэпсэху. Асыхьэтым зэхэпхыну нэхъ узыхуей дыдэр ирагъэтхауэ и бзэгупэм телъ фIэкIа пщIэнкъым. Зыри лейкъым, зыри чэмкъым.
— Джэд плъыжьращ фIэдгъэжар, адакъэм зыкъыдигъэубыда уфIэщIрэ? Яхрет зэкIэ, десэIуащ, — Хьэсинэт и къуэм зэрыхуэарэзыр зэхригъэхын щхьэкIэщ щIыкIэлъыджэр, нэгъуэщIкъым. Уеубзэну иныIуэми, лIы балигъ хуэдэу, Iуэху зэфIигъэкIащ, унагъуэм пщIэ къыхуихьри къэкIуэжащ.
— Лэпс плъыжь езэгъынукъым абы, — къеутIыпщ напэIэлъэщI къабзэ къищтауэ хьэмэмымкIэ зыунэтIа Бэч.
— Лэпс плъыжь игъащIэм плъэгъуа, Iей… — кърегъажьэ Хьэсинэт и фIэщыпсуи, и къуэр зэрыгушыIэр къыгурыIуа нэужь, щыри нэжэгужэ зэрогъэхъу.
— Марат и закъуэ къыхуимыгъэнэну жесIащ Беслъэн, — къызопсэлъэкI Бэч. — Иджы нэхъ сыгузавэ си гугъэщ Щыхьым щхьэкIэ.
— УщIэгузэвэн щыIэкъым. ГъащIэ къезытыжам нэхърэ дэ дынэхъ гумащIэкъым, зыгъэпсэху, — еутIыпщ Хьэсэн и къуэр.
— Пщэдей и къуэм батэ игъэшауэ, и адэр къызэфIигъэувэжауэ жиIэу къыдэувэнщ и анэр, — Бэч IукIа нэужь, Хьэсинэт хуиту лIым йоуэршэрылIэ.
— Уи къуэм щытхъуу дэтын-тIэ? — Хьэсэн пыгуфIыкIыурэ щхьэгъусэм Iэ щабэкIэ йоIусэри, газетхэм зы къахех. — Щыри зэакъылэгъукъым ахэр. Щыхьым псалъэркъым, мыдрей тIуми я щэхур зырызщ. Дэ а псом ди Iуэху хэлъкъым, ауэ а пщыхьэщхьэм къэхъуар къэщIэн хуейщ. ЛIам и псэр къытщыгугъми тщIэркъым.
Унэгуащэм хьэпшып лейхэр зэщIекъуэ, апщIондэху Хьэсэн зыгуэр зэримыгъуэтыжыр наIуэу, зеплъыхь.
— Мис! — и лIым и нэгъуджэр хуеший абы къилъыхъуэр зыщIэ Хьэсинэт. Езы Хьэсэни тхылъ дапхъэм щхьэхуэу трилъхьа «Адыгэ псалъэр» къещтэри, унэкум зэритым хуэдэу зэгуех.
— Мы газетыр къыдэзыгъэкIхэм зэ закъуэ нэхъ мыхъуми сахуэзащэрэт, — и щхьэ хуэпсэлъэж хуэдэурэ къыщIедзэ Хьэсэн. Адыгэбзэм и Iуэху хъуамэ, жын къыпкърыхьам ещхьу, дакъикъэ ипэкIэ уи пащхьэ ита цIыху Iэсэр къызокIуэкIри, уIурымыIэбэмэ, нэхъыфIщ.
— Сытыт яжепIэнур? — и лIыр и закъуэу къызэрыIэрыхьам зэрыщыгуфIыкIыр наIуэу, Хьэсинэт абы и щIыбагъымкIэ зыкъыщрешэкI. И IитIыр лIым и бгъэгум щызэтрелъхьэри, и дамэхэм щхьэпрыплъурэ газетым деджэну хуожьэ. И нэм зыри къыщыфIэмынэм, и напэбгъур Хьэсэн и плIэм трилъхьэри, и нэхэр зэтрипIащ.
— АдыгэбзэкIэ фытхэ яжесIэнут, — газет зэкIуэцIылъхьар Iэ лъэныкъуэкIэ IэщIэлъу, еджэни зэпимыгъэууэ, Хьэсэн и бгъэгум телъ Хьэсинэт и IитIым чэзу-чэзууэрэ ятолъэщIыхь. — Хьым… Хьым… Хьым… Уей, мыр мыIей!
— Сыт ар? — Хьэсинэт лъапэрисэ зещIри, аргуэру лIым и дамэм щхьэпроплъ. Хьэсэн абы щабэу и нэзэрыхъэр кърегъэIусэри, гу лъитэну хущIэмыхьэ хуэдэ, зэджэм пещэ.
— Слъагъуркъым, итIанэ сыкъеджэнщ, — йоувэхыж Хьэсинэт, ауэ и Iэхэр зэрихыжыркъым, и щхьэри лIым и щIыбагъым кIэрекъузэж.
Хьэсэн, а зэрыщытым хуэдэурэ, газетыр нэхъ IыгъыгъуафIэу зэкIуэцIелъхьэ, и гупэкIэ къешэкIа Хьэсинэт и Iэ сэмэгум толъэщIыхьри, и бгъэгум кIэреубыдэ, ижьыр езым и Iэ ижьымкIэ къещтэри, и Iэпхъуамбэ къэс нагъыщэ щабэхэр хутригъэтIысхьэурэ (абы къикIыр — ба хуищIурэ) къеджэн щIедзэ:
УощIэххэри, мы щыIагъэм уэ зыращ
сэ фIыуэ щыслъагъур,
Уэ узимыгъусэмэ, сэ уи гуауэкIэ
сылIэжынущ.
СыуифIэгъу уэмыпцIыжынщ,
уэрщи — сэ лей къызохрей,
Уэ езыр укъысхуэмейми,
сэ уэр фIэкIа сыхуэмей.
Щыхьэт ямыIэу зэрызэгъусэм усэр къыхыхьэжауэ, Хьэсэнрэ Хьэсинэтрэ дунеи ахърэти щыIэу ящIэжыртэкъым зи лъэпыIухэр пакетым къизына Бэч лъапцIэу хьэмэмым къыщыщIэкIыжам. ЛъапэпцIийкIэ здыщIыхьэжым, и адэм и макъыр зэхихри, хуэм зищIащ. Яхукъуэплъщ, зэрылъапцIэм хуэдэу хьэмэмым къыщIина телефоным кIэлъигъэзэжщ, ар къатриубыдэри, напэIэлъэщI псыфри зэрешэкIауэ, видео ятрихыу зиудыгъуащ. Абы зыри хэзымыщIыкI Хьэсэн зэджэм пещэ:
А уи нэгу мазэ теплъэр — араи сэ си
гурыфIыгъуэр!
А уи Iупэ фо IупщIэхэм «лIыкIуэ»
яхуэсщIыну сыхуейт.
Уэ аслъэн бащхъуэмэ нэхъей, си лъы
тIэкIур сщIогъэткIукI,
Сэ фи къуажэхьэхэм ещхьу,
уи ужь ситщ…
Абдеж зэрынэсу, Хьэсэн иджы и бгым ешэкIа Хьэсинэт и IитIыр иримыгъэутIыпщу, гупэкIэ зыхурегъэзэкIри, сатырыр зэриух «узоухъурей» псалъэр здыжиIэм, зыIэщIеубыдэри къеIэт. «Адыгэ псалъэри» зэриIыгъщ.
— Уи къуэр къыщIыхьэжынущ, сыгъэув, — и лIым ищIэр зэрыфIэфIыпсыр къыIурыжу, мэIущащэ Хьэсинэт.
— Iыхьым, Iыхьым, — Бэч лъапэрисэу хьэмэмыбжэм нэс икIуэтыжащи, ар игъэIэуэлъауэурэ зегъэпсчэуIу:
— Мы лъэпыIухэр уеджэмэ, къыщIэпхъуэу щIамыщIыфращ сэ къызгурымыIуэр.
— Мис! Мис! — Хьэсинэт йоувэхыж, и лIым жэрыжэкIэ ба хуещI, нэкIэ зэредэхащIэм хуэдэурэ, зыкърегъэутIыпщри, хьэмэмыбжэм деж зыщызыIэжьэ Бэч и вакъитIыр Iэрпхъуэру хуегъэув. Хьэсэни газетыр дапхъэм трилъхьэжауэ, и кIагуэр къелъыхъуэ:
— Шыгъуэгубжэр хуэсщIыжарэ хуэзмыщIыжарэ сщIэжыркъым, зэ зыкъэсплъыхьынщ.
— Сэ сыкIуэнщ, — хуабжьыIуэу кIэлъокIий абы Бэч.
— Зыгъэгъущыж! ЗыбгъэпскIа къудейуэ, ухуейкъым.
И Iэм IэщIэлъ напэIэлъэщIымкIэ и щхьэц псыфхэр илъэщIурэ, Бэч Хьэсэн игъэтIылъыжа «Адыгэ псалъэр» къещтэри, и адэр къызэджа усэм зэрымыщIэкIэ и нэр техуэу дихьэха хуэдэ, шэнтиуэм йотIысхьэ.
— Руми! Хэт Румир?
— Iэнна, Руми зымыцIыху щыIэ? — Хьэсинэт зэрыукIытэр упщIэмкIэ зыщхьэщеху.
— Хэт мы газетыр тезыдзар? — Бэчи увыIэжыркъым. Румикъым абы къыфIэIуэхур. Анэм зыгуэр и адэм теухуауэ къыжьэдэхункIэ щыгугъыу, ирихухьу аращ, ауэ къехъулIэшхуэ щыIэкъым.
— Тридзар Iуэхут, редакцэм сыкIуэнущ, жи.
Ар унэм къыщIыхьэжа Хьэсэн зэхихащи, и къуэм къызэрыщыхъунум поплъэ. Зыри къыщыжримыIэм, блэкI зещIри, езыр къоупщI:
— «Адыгэ псалъэм» уеджэу жумыIэ?
— УщыкIуэкIэ сэри сыздэшэ, — къащIэ иджы уэ Бэч къигупсысар.
— Уэри сыт абы щыпщIэнур? — тIури зыжьэу зэрыпсалъэм есэжа зэщхьэгъуситIыр щIалэм хуолъ.
— Газетым и цIэр фхъуэж яжесIэнущ, — пеупщI езыми, дыхьэшхын Iуэху зэримыхуэу.
— Сыт и лажьэр? — и фIэщу къоуIэбжь Хьэсэн. — И цIэм нэхърэ дагъуэ нэхъ зыхуумыщIын иткъым абы.
— Зы нагъыщэ къыхуэтщ. Хьэуэ, тIу!
Бэч тхылъ телъхьэпIэм бгъэдохьэ, дапхъэм телъ къэрэндащыр къещтэри, «Адыгэ псалъэ» газетым и IуплъапIэм тоIэзэщIыхьыж, итIанэ и адэм хуеший.
«Адыгэ, псалъэ!» — гъэхуауэ къоджэ Хьэсэн газетым и цIэр Бэч зригъэува мыхьэнэми, дыгъэр зытеджэгухь псынэпсым ещхьу, къызэкIуэцIолъэлъ. И Iупэхэр зэтригъэж фIэкIа, куэд щIащ Хьэсэн и дзэхэр къыщIэщу зэрымыдыхьэшхыжрэ. «Сэри сегъэплъыт» жиIэу къыбгъэдэлъэда Хьэсинэт газетыр IэщIелъхьэри, дыхьэшхын хущыгъэтыжыным гугъэ хихыжыпам ещхьу, и къуэм жэуапыр хуеутIыпщ:
— Уэ си япэ уитущ дызэрыщIыхьэнур, къызжиIакъым жумыIэж!
— КъауэIамэ, сэ къыстехуэн хуэдэуи? — поджэж абы Бэчи, дыхьэшх макъым нэхъеижитIу зеIэт.
Хьэсэн и телефоныр къемыуамэ, щIэх къэувыIэжыфыну къыщIэкIынтэкъым зэгъусэу унэм зэрыщIэс къудейм гупсэхугъуэ къезыт унагъуэр. ЛIыр щытэджым, Бэч и къуэш нэхъыщIитIыр къишэжыну унафэ хуищIри, Хьэсинэт пщыхьэщхьэшхэм и ужь ихьащ. А уэрам дыдэм и кIэм тес анэшым кIуэрейщ щэбэт-тхьэмахуэм Баширрэ Назиррэ.
И адэ-анэм сурэт зэратрихамкIэ зыкъиумысыну зи бзэгури зи Iэпэри шхэ Бэч, зэрымыщIэкIэ и гур здэжа гукъэкIыжым къыIэщIэмыкIыжыфурэ, къыдэкIри, дакъикъитху дэкIмэ, здынэсу анэшым кIуэ гъуэгум теуващ.
Илъэс щэщIым нихусащ Бэч и ныбжьыр, псэгъу ищIын хъыджэбз къыпэщIэмыхуэурэ. Къашэ къыжезымыIауэ къуажэм къыдэнар зи бзэ мыпса-лъэ псэущхьэхэмрэ къэзымыцIыхуххэ- хэмрэщ. Дауэ къызэрыпшэнур, уи нэгу щIэкIа унагъуэ щапхъэм узэрылъэщIыхьэн гугъэ жыжьэуи гъунэгъууи щымыIэмэ?
Нэчыхьхэр щатх IуэхущIапIэм и бжэIупэм нэсакIэт ахэр — Бэчрэ Аринэрэ. Къалэм шхапIэуи кино еплъыпIэуи къыщамыцIыхуж къэнэжатэкъым. Зэгъусэу зэрыпсэунур щхьэхуэ-щхьэхуэу я нэгу къыщIагъэувэмэ, зыр адрейм епцIыжу къа-щыхъуу, я гуращэхэри Iэнэм телът.
— Ди закъуэу дыпсэунущ, аракъэ? — щIоупщIэ Аринэ.
— Ди закъуэ дыдэри сыт, ауэ дыщхьэхуэу, зыри зэран къытхуэмыхъуу, — Бэч и гушыIэр и фIэщым дегъэIэпыкъу. — Уи лэгъунэм IункIыбзэ хэслъхьэнурэ, хьэи, джэдуи, жэми, мэли, мыщи, дыгъужьи ныщIэзгъэхьэнукъым. Иныжьхэм есщIэнуращ сымыщIэр.
— Иныжьхэр сэ си Iуэхущ.
— Пэжуи? Сыт епщIэнур?
— СызэрифIэщкIэ сыкIиинурэ, зэгуэзгъэудынущ.
— Сэри сыкъащтэрэ сыкъэмэхмэ-щэ?
— Сынопщэнщи укъэзгъэхъужынщ.
— ДызэгурыIуащ.
— Сытым щыгъуэ дащыхэкIынур?
— СщIэркъым иджы ар. Си къуэш нэхъыщIэхэр къыдэкIуэтейрэ къэшэныгу хъухэмэ.
— Ааа! Ар сыту жыжьэ! Зыгуэр къэдгъэгупсыс!
— Къэзгупсысащ! Ягу уримыхьмэ, е бзаджафэ къуаплъмэ, «дэнэ фыхуейми фыкIуэ» жаIэнкIи хъунущи, занщIэу уи джатэр къих, уи нэщхъри яхузэхыумых.
— Iы-Iыы! Апхуэдэу сыхуейкъым сэ!
— Дапхуэдэу-тIэ узэрыхуейр?
— СафIэмыбзаджэу, ауэ ди закъуэ дыпсэууэ.
— Ар ди адэ-анэр пцIыхуркъыми аращ. Ахэр къэпцIыхумэ, уэ езыр укъысщыхьэнущ, нэхъыщIэхэр дрырекI, дэ дадэгъэпсэу, жыпIэнурэ.
— Си шыпхъу нэхъыжьым жиIэр пщIэрэ? Ди закъуэ дыщыхъунум сежьэурэ жьы сыхъуащ, си щIалэгъуэр сыунэIуту есхьэкIащ, жи.
— Хьым.
— Дэри уи адэ-анэр лIэху дыпэплъэн хуей хъумэ-щэ?
— Упэплъэми, зыри къикIынукъым. Сэ сызэрыцIыкIурэ: «Ялыхь, ялыхь, папэрэ мамэрэ зэи умыгъалIэ», — жызмыIауэ сыжеижыркъым. Ар зы.
— Ар зы! — зыкъыпещIыж хъыджэбзым.
— НасыпыфIэ ухъу! Ар тIу.
— Ар тIу! — джэрпэджэжым хуэдэу къыдожьури, зыкъещIэж:
— Уи лажьэIа? Сэ сыгушыIауэ аращ!
— Сэ сыгушыIэркъым. Ар щы.
Апхуэдэу кIэщIрэ гуузу иухат Бэч и лъагъуныгъэ романыр.
ЩIалэм и щыпэлъагъутэкъым и адэ-анэм я зэбгъэдэтыкIэр. НэгъуэщI сурэт Iэджи ятрихауэ иIэщ абы. Апхуэдэ зэхущытыкIэм и щхьэм щхьэкIэ щIэхъуэпсурэ илъэс тIощIрэ епщIанэр къигъэшащ. Анэ бзаджэ уиIэу къуимыгъэшэныр зы гукъеуэмэ, уи анэм хуэгъэфэщауи хуэбгъэдэфын пщащэ уримыхьэлIэныр гуIэгъуэщ. Аращ Бэч нобэми щIэфызкъэмышэр.
Телефоныр къищтэри, и къуэш нэхъыщIэхэм загъэхьэзырыжыну яхуиIуэхуащ. Езы тIури темыпыIэжу куэбжэпэм деж щытт, я нэхъыжьыр къызэралъагъуу, къыщIэпхъуэну.
7
Адэмрэ къуэмрэ
Щыхьым илъэгъуат и къуэр къызэрыщIыхьар. КъызэреIусэри зыхищIат. Ауэ и нэр къызэтрихыу IуплъэнкIэ зыщысхьыжащ. Мараттэкъым зыщышынэр. Марат афIэкIа зэрыщымышынэжырт. КърищIэфынум я нэхъ Iейр кърищIакIэщ. АдэкIэ сыт? Хамэм ещхьу, зэхуэзэрэ зэблэкIыу зэдытетынщ дуней иным.
И щхьэр ириIушэкIауэ, езым къызэримылъагъур ищIэу, Щыхьым зыхуэзэша и щIалэ закъуэр зэпеплъыхь. Гъуэгум зэхиукIагъэнщ, занщIэу Iурихащ. ПшэрыIуэщ, и анэм ещхьу. Щхьэцым и ней щIыщыхуари къащIэ, зэрыщыту трещыкI. Езым игъащIэм пащIэ-жьакIэ игъэкIакъым, мыбы зимыупсыныр зыхилъхьэ щыIэкъым.
Бжэм ищхьэкIэ хэлъ щхьэгъубжэмкIэ жэщ псом кIэлындорым щыблэ уэздыгъэ нэхур къыщIедзэ. Марат и бауэ макъ. Унагъуэ зэриухуэрэ, зэи и къуэм и гъусэу зы пэш щыжеякъым Щыхьым. И IэплIэм щикIар, иужь дыдэу щеIусар сыт гъэт?
ЦIыхушхуэхэм зыгуэркIэ заригъэщхь хъунумэ, жэщми махуэми зи тхылъхэр имыгъэтIылъ Толстой и къэшэкIэм хуэдэт Щыхьым ейри. Нысашэр зэфIэкIа нэужь, япэу и Iэр тхылъымпIэм щынэсым, зы псалъэ закъуэ и махуэрытхэм иритхащ жи, урыс тхакIуэм: «Аракъым». Щыхьыми занщIэу къыгурыIуат Дахэзилэ зэрыармырар. ИлъэсищкIэ зэбгъэдэсат сабий ямыIэуи, зэрымылъахъэ щIыкIэ къэгъэзэжыпIэ зритыжыфмэ еплъащ, ауэ иригъэкIыжыфакъым. «Си дыщ къисхакъым сэ си сабийр», — жиIэщ, зигъэгусэри, зыкъомрэ зыбгъэдигъэхьакъым. Щинэжа хуэдэу, и ныбэр щIэпхауэ зыкъомрэ дэтащ, сымаджэщми щIэлъащ. Ар къыщыхъуар япэ илъэс ныкъуэрщ. Иджыри илъэситIрэ ныкъуэрэ дэкIри, Марат дунейм къытехьэным мазэ зыбжанэ иIэжу, къызэригъэпцIамкIэ зыкъыхуиумысащ. Укъыспэлъэщынукъым, зыкъыспумышэ жыхуиIэ щIыкIэу. КъэбгъэпцIэн хуэдизу уигу зыщыкIам удэпсэуным сыту пIэрэ IэфIу щIэлъыр? Хьэмэ, къыхуейт? Щыхьымтэкъым зыхуейр, ЛIыгъумхэ уранысэным кърит быдапIэрт. АфIэкIа зытемыкIуадэ, арэзы щIыгъуафIэ лIы тыншым сыт щхьэкIэ зыхигъэкIыжынт? ИкIыжахэр исхэм нэхърэ нэхъ ехъулIауэ къалъытэртэкъым иджыри абы щыгъуэ.
Уи унэ кIуэцI пэж щыземыкIуэным нэхърэ нэхъ хьэлъэ щыIэу хэт игъащIэм зэхиха? ЦIыхум псэгъу къыщIилъыхъуэр гъащIэ нэпцIым, зэрыщымыту зищIын хьэзабым щыIэщIэкIын къуэгъэнапIэ иIэн щхьэкIэкъэ? Ар мынэхъапэу къыщыфIэщIакIэ, апхуэдизкIэ и щхьэ дзыхь тримыщIэу, гъащIэм щыщтэуращ Дахэзили. Зыкъиумысынукъым, къарууншагъым игъэпуду къыщохъури, ауэ и къыхэхыкIэм нэгъуэщI мыхьэнэ иупхыфыркъым. «Сыпхурикъуну къыздэIэпыкъу» зэбгъэдэтыкIэми щIытемыкIыфыр гурыIуэгъуэ мэхъу итIанэ. ХуэпщIэм щогуфIыкI, зыхуейр къыIэрохьэри. Ауэ зрегъэлъагъужыIуэри, егъэгужьей. Къыббгъэдихым хуейщ, ар къызыбгъэдихар зэрыуэрам хуейкъым. Игу пымыкI фIыщIэр бэгуу къытекIауэ, къуиутIыпщ псалъэхэмкIэ зэтIэхъуж фIэкIа пщIэнкъым. Къызэрыбдэмыхъур, зэрымыщIагъуэр къыжезыIэ и нитIыр зэрыхуумыщIыр къыпхуимыгъэгъуф нэхъей, арэзы пщIыну ухэтыху, нэхъри къыпхуобампIэ, бэуапIэ къыпхуэмынэжыху ухепIытIэ. Уэ ущымыIамэ, абы игу щIызэбгъэжын щхьэусыгъуэ иIэнутэкъым. Езым нэхърэ нэхъыфI щымыIэу къызыщигъэхъуфынут.
КъигъапцIэу фIэкIа хуэмыIыгъхэр иутIыпщыныр нэхъ тыншу щхьэ къыщымыхъурэ? Хьэ бзаджэ Iуаху пэлъытэу, щымысхьу къыпхуадз абыхэм хьэIуцыдзым ещхьу дзэщхьэлкIэ зызыхэбукIа ахъшэри, бохъшэри, унэри, машинэри, дыщэри, дыжьынри, текIуэ-
ныгъэ бгъэхэIури, уздыхуейм нэс удэзыхьей псалъэ купщIэншэхэри. ИтIанэ-щэ? ИтIанэ блэкIрэ пэт уIуплъэну узыхунэса щэныфIагъым укIэлъоIэбэ. Хьэхуу къыпкIэлъызэрахьа цIыхугъэм хэхъуэ телъу къегъэзэж. Ептыжыни зэптыжыни уиIэкъым. Укъинащ!
Дахэзилэ шынагъуэкъым, — къыгуроIуэ иджы Щыхьым, — тхьэмыщкIэу аркъудейщ. Езыр гужьеигъуэхэмыкIщи, афэ джанэр зыпщIэхихыркъым. Афэ джанэр сэращ. Зызыпишэхэм яхурикъун папщIэ сыт щыгъуи зэжалIэ сэ. Сэ сыт-тIэ къыщIысхуэмыарэзыр, сыдэIэпыкъур пэжмэ? Аращ упщIэр! ЗгъэпэжынкIэ къысщыгугъыркъым. Дызэрызэмыщхьыр елъагъу. Езым зыкъысхуигъэфэщэжыркъыми, адрейхэми ар нэщIыбагъкIэ кърахъуэну къыщохъу. Къуахъуэнкъым, Дахэзилэ, сэри уи фэ къызаплъ къудейщ. Уигу срихьынут, къэпым сибубыдэфтэмэ. Сэ къэпым сисын здэркъым. Къэпым илъыр узот, скIэрыкI закъуэ жызоIэ. Аращ сыкъэплъагъу зэрымыхъум хуэдэу, сыпфIэкIуэдынуи ущIыхуэмейр. Сыщыуэмэ-щэ? Гъауэ пIэрэт сыщылIам? Езым къыжьэдэхунущ ар, зыIэжьэ уэ.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
