
ТхакIуэм и псалъэ
Узыфэ бзаджэ
«Иджырей цIыхум мащIэкъым зэхихар «ностальгие» жыхуиIэ узыфэ щхьэхуэм теухуауэ. Зи хэкум хуэпабгъэ, хуэзэш, ар зи нэгум щIэт зэпыт цIыхум хущхъуэри, мастэри, медицинэ щIэныгъэм и къэхутэныгъэ лъэщхэри сэбэп хуэхъуфынукъым, — щетх тхакIуэ, публицист КхъуэIуфэ Хьэчим и «Вечные странники» тхылъым и япэ Iыхьэм.
Nostos — «къэгъэзэжын», algos – «уз» алыдж псалъэхэр зи лъабжьэ ностальгиер — псэ зэшыгъуэщ, зэгуэр и гъащIэм щынэхъ лъапIэ дыдэу цIыхум иIам, и хъугъуэфIыгъуэ нэхъыщхьэм, иджы IэщIэкIам, фIэкIуэдам хуэпэбгъэнырщ, абы зэригъэнэщхъейрщ. А псалъэм и мыхьэнэр гузэвэгъуэкIэ гъэнщIащ. ПфIэкIуэдауэ зэи здыпхуэмыгъэзэжыну Хэкум ущIэбэгынырщ ар. ГурыIуэгъуэщ абы цIыхухэм я къарур зэрыщIихыр, сыт хуэдизу псэкIи IэпкълъэпкъкIи къарууфIэу ахэр щымытами. Жылэ цIыкIум къикIыкIыу щIым игъэшха, къигъэхъуа жыгыр сыт хуэдизу мылъэщми, нэгъуэщI щIыпIэм тыншу щыхэкIэжыркъым, нэхъыбапIэми мэгъуж.
Псэ зэшыгъуэмрэ гукъыдэжыншагъэмрэ увыIэгъуэ имыIэу иIыгъ цIыху хэкIыпIэншэм и щхьэр еужэгъу. ГъащIэм мыхьэнэ лъэпкъ имыIэ мэхъу, зэманыр пщIэншэу макIуэ. Хэкум епха псори, ипэIуэкIэ мыхьэнэшхуэ зимыIэу къыпщыхъуахэр, насып пфIэкIуэдам и нэщэнэу къыпщохъу, а гукъэкIыжхэм зэман кIэщIкIэ уронасыпыфIэ.
Овидий и «Скорбные элегии»-м къыхощ хамэщIым и жьауэ жагъуэр. «ХамэщIым щIакхъуэри щыдыджщ, и дэкIуеипIэхэри щызадэщ», — жеIэ Данте. И хэкум пэIэщIэу дунейм ехыжащ Тургеневыр, и закъуэу икIи тхьэмыщкIэ дыдэу лIэжащ Бальмонт…
«Урысейм сыщикIам … си щхьэр сфIэкIуэдами ярейт», — зыкъиумысыжырт Рахманиновым.
Дызэрыщыгъуазэщи, Шаляпиныр зэи мылъку щыщIакъым. И макъ лъэщым къэралым и пэш инхэр игъэзджызджырт, къедаIуэхэр хьэщыкъ ищIырт. АрщхьэкIэ, куэд щыхьэт зэрытехъуэмкIэ, иужьым абы и басыр апхуэдэжтэкъым, и макъыр игъущыкIыу къыпщыхъурт. Хамэ къэрал илъэс куэдкIэ щыпсэуа Мейснер Д. игу къигъэкIыжырт: «Шаляпиныр мащIи куэда зыцIыху дэтхэнэми илъагъурт хэкум зэрыхуэзэшым зы махуэм адрейр къыкIэлъыкIуэу, зы мазэм адрейр къыпыту, зы илъэсым нэхърэ адрейм нэхъыбэу и къарур зэрыщIихыр. Дуней псом и къэралхэм къыщытелъалъэ доллархэри, щыхуаIэт Iэгуауэ инхэри пэлъэщыртэкъым ар зыубыда гуныкъуэгъуэшхуэм»…
Иджыри къэс зи гугъу тщIар цIыху щхьэхуэр и Хэкум зэрыхуэпабгъэрщ. АтIэ а ностальгиер лъэпкъ псом ехьэлIамэ-щэ? Егупсысыт, щIэджыкIакIуэ, лъэпкъ псом!..» Адыгэхэр щыпсэу къэралхэм, нэхъыбэу ахэр здэщыIэ Тырку Республикэм кIуэ гъуэгум япэу техьахэм ящыщ КхъуэIуфэ Хьэчим мы и псалъэхэм ухашэркъэ адыгэ лъэпкъым и щхьэм кърикIуам, абы псэкIэ игъэв гугъуехьым.
Зы псалъэм и мыхьэнэмкIэ, тхыдэм зы мэскъалкIи хэмыIэбэ щIыкIэ, тхылъым лъабжьэ хуэхъуа очеркхэмрэ эссехэмрэ деджэн ипэ къихуэу Хьэчим къыдгурегъаIуэ ди лъэпкъым къытепсыхар зэрыIуэху жагъуэр, тхыдэм фIыцIэу къыхэна напэкIуэцI нэхъ гуузхэм ар зэращыщыр. «ИстамбылакIуэр илъэсищэм щIигъукIэ екIуэкIа Кавказ зауэм, зауэ гущIэгъуншэм, бгырысхэр я хэкум ихуным, гъэкIуэдыным хуэгъэзауэ Урысей пащтыхьыгъуэм иригъэкIуэкIа лъыгъажэ политикэм и кIэухщ. Щхьэхуитыныгъэмрэ залымыгъэмрэ, фIымрэ Iеймрэ, захуагъэмрэ гъэпцIагъэмрэ игъащIэ лъандэрэ зэрызэныкъуэкъур наIуэу къэзыгъэлъагъуэ Iуэхухэм ящыщ зыщ ар», — етх Хьэчим.
Абы лъандэрэ илъэси 150-рэ дэкIа пэтми, а гузэвэгъуэм пхыкIа цIыхухэмрэ абыхэм къалъхужахэмрэ нобэми зэрымытыншыр гурыIуэгъуэщ. Пэжщ, нэхъ кIащхъэ хъуагъэнщ зи лъахэм ирахуа дыдэхэр щымыпсэужкIэ, атIэми щIэблэм яхэтщ я адэ-анэхэм я хэку лъагъуныгъэр зыхуахъумахэр. Абыхэм хэкум къыхуэпабгъэу яхэтри мащIэкъым.
Лейр зэи гъуркъым, арщхьэкIэ а лейм къыпэкIуэну жэуапым зэман гуэркIэ узэрегъажьэ. «Алыхьым Iей илэжьыркъым, ар зыщIэми къыхуигъэгъуркъым» — апхуэдэу итщ КъурIэным. — Бгырысхэр хэкум ихунымрэ гъэкIуэдынымкIэ къуаншагъэ зыбгъэдэлъахэм ящыщ зыбжанэм Кавказым щаIа къулыкъур зэрызэтещэхар, уеблэмэ я гъащIэр зэраухар умыгъэщIэгъуэн плъэкIыркъым, — етх КхъуэIуфэ Хьэчим. — Кавказ линиер ибгына иужь, генерал Якоби Iуэху мыщхьэмыпэ гуэрым хэхуэри, «зыхуэмыгъэкъэбзэжауэ» дунейм ехыжащ. И къулыкъур щхьэхуещагъэкIэ къызэригъэсэбэпам къыхэкIыу Кавказым ирашыжыгъащ генерал Булгаковыр. Генерал Цициановыр Баку щаукIащ. Генерал Дельпоццо бгырысхэм гъэр ящIат, ящэхужа щхьэкIэ, ишэча гугъуехьхэм къелакъым. Ермоловым и щхьэм кърикIуам фIыуэ дыщыгъуазэщ. Вельяминовым и зекIуэхэм ящыщ зым пыхусыху къыщыпкърыхьэри абы илIыкIащ. И къулыкъум кърит хуитыныгъэ- хэм зэребэкъуам къыхэкIыу, 1886 гъэм граф Евдокимовым щхьэщахащ и дзэ пщэрылъ псори. Бгырысхэм Кавказыр егъэбгынэным нэхъыбэ дыдэу тезыгъэчыныхьа Александр II террорист-народоволецым бомбэкIэ иукIауэ щытащ. Романовхэм я гъащIэр зэриухар фIыуэ дощIэ».
Тхыдэм и пэжым хуэкIуэ гъуэгур «зыхъумэхэр» щыIащ икIи щыIэщ. Ауэ блэкIам и пэжым и щхьэтепхъуэр хуэм-хуэмурэ зэрытекIуэтам уимыгъэгуфIэу къанэркъым. АрщхьэкIэ узыгъэпIейтеи хэлъщ а Iуэхум. «Хэхэсхэмрэ хэхэс гъащIэмрэ ехьэлIа языныкъуэ гупсысэхэр зэрызэхэIуэнтIам и закъуэкъым уи гум щIыхьэр. АтIэ хэкур зэрабгына щIыкIэр зэрагъэщIэращIэм, езыхэм яфIэфIу икIауэ зэрыжаIэм тхыдэм фIыуэ щымыгъуазэхэр егъэжакъуэ, цIыхум къыщалъхуа щIыналъэр IэщIыб зэрыхуэхъум хэлъ гузэвэгъуэр зыхищIэнымкIэ зэран хъууэ», — жеIэ Хьэчим.
Зыгъэхьэзырар
ИСТЭПАН Залинэщ.
Гъуэгу захуэ
Кавказ зауэр зэрекIуэкIар, къэхъеин хуей щIэхъуар, абы щызэрахьа гущIэгъуншагъэр зыхуэдэр тэмэму къэгъэлъэгъуэжа хъуауэ къэслъытэркъым. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ дэ, адыгэхэм, а лъэхъэнэм тхыбзэ диIакъым. Ди нобэрей тхыдэджхэр и кIэм нэсу щыгъуазэкъым а лъэхъэнэм пащтыхьыгъуэм зэрихьа политикэм. Дэ иджыпсту дызэджэр совет властым игъэува гупсысэкIэм и жыпхъэм изагъэу ятхыжахэрщ.
Пэжщ, лъапсэрыхт а зауэр, мыгъуагъэ куэд къытхуихьащ абы. Ауэ, языныкъуэ тхылъхэм дыкъызэрыщеджэм хуэдэу, Урысейм и закъуэтэкъым къуаншэу щытар, дэ къытхущIэплъырт тыркухэри. Уеблэмэ абыхэм Урысейр гъэпцIагъэ гъуэгу трашауэ жыпIэ хъунущ. Шэрджэсхэр зауэлIхахуэщ, щхьэмыгъазэщ, къимыкIуэтщи дахуэныкъуэщ жаIэри, я гъунапкъэхэр ирагъэхъумэн хуэдэу, Урысейм пщIэ къаритурэ иришащ.
Ауэ адыгэхэр дыщIызэрымыIыгъыфам, апхуэдэ насыпыншагъэ иныр къыщIытлъысам дэри ди щыуагъэ зэрыхэлъыр сыт щыгъуи жызоIэ. Фыгъуэр хьэл мыгъуэщ. Сэ нэхърэ нэхъ дахэ, нэхъ губзыгъэ, нэхъ къулей щымыIэмэ, мы гъащIэр сыт и мыхьэнэ? Апхуэдэу щыт цIыхухэм тхьэмыщкIагъэшхуэщ къапэплъэр.
Шэрджэс щэнхабзэм, зетхьэу щыта хьэпшыпхэм, ди дуней тетыкIэм къылъэщIыхьэн щIы хъурейм ущрихьэлIэнутэкъым. Франджым щыIэ ЭтнографиемкIэ музейм къубгъан щIэлъщ. Европэм къубгъаныр ицIыхуу щытакъым, адыгэхэм ар щызэрахьэм. НэгъуэщIи жысIэнут: тхыдэм, дунейпсо щэнхабзэм (живописым, литературэм, щIэныгъэм) я лъэныкъуэкIэ дэ куэд тхузэфIэкIакъым, зауэлIу дыщытауэ аращ.
Ину дыпсалъэу, зыдгъэпагэу дыдэткIэ, ди Iуэху кIуэтэнукъым. Зыужьыныгъэм, щIэныгъэ куум нэхъ псынщIэу дыхуэкIуапхъэщ.
Мыбдежым щапхъэу къэсхьынщ къэбэрдей адыгэхэр нобэ нэхъ зытепсэлъыхь Iуэхур. Анэдэлъхубзэр хъумэным, зегъэужьыным теухуауэ ар пэщIэдзэ классхэм щрагъэджын, класс нэхъыжьхэм сыхьэт бжыгъэ нэхъыбэ яхухэхын, нэгъуэщI куэди къагъэув жылагъуэм. Псом нэхърэ нэхъ гъэщIэгъуэныр, а Iуэхум теухуауэ нэхъ ину псалъэу дэтхэм я бынхэм, я къуэрылъху-пхъурылъхухэм я анэдэлъхубзэр зэрамыщIэрщ. Абыхэм къагурыIуэну сыхуейт: уи хабзэр, уи бзэр пхъумэжын щхьэкIэ, къулыкъущIэхэр, властыр зыгуэркIэ щIыхэбгъэзыхьын щыIэкъым, ар зэлъытар унагъуэр аращ.
Сэ курыт школхэм сыщыIащ, абы щекIуэкIыр зэзгъэлъагъуну. АдыгэбзэмкIэ, балъкъэрыбзэмкIэ дерсхэр егъэджакIуэхэм зэрырагъэкIуэкIым сыкIэлъыплъащ. Фи фIэщ фщIы, сыхьэт бжыгъэр нэхъыбэ пщIыкIэ иджырей щытыкIэм зимыхъуэжыну. Сэ анэдэлъхубзэр хъумэным сримытелъхьэу аракъым, ауэ, зыгуэрхэм дахуэпсэлъэн и пэ, ди щхьэм къыщыщIэддзэн хуейщ. Дэтхэнэ бзылъхугъэми и сабийм щыцIыкIум щегъэжьауэ анэдэлъхубзэр Iурилъхьэн зэрыхуейр къыгурыдмыгъаIуэмэ, абы унагъуэм мыхьэнэ щедмытмэ, республикэ унафэкIи хабзэкIи ар зыми къыпхуегъэщтэнукъым.
Дэ фIыуэ къыдгурыIуэн хуейщ блэкIам къытхуигъэна гуауэр. Шэрджэсхэм къащыщIа гузэвэгъуэм хуэдэ тхыдэм ищIэркъым. Адыгэхэр я хуитыныгъэм зэрыщIэбэнам и щапхъэм хуэди дунейпсо тхыдэм хэткъым. А лIэщIыгъуэм тфIэкIуэдари абы къыхэтхари тщIапхъэщ.
ЛIыгъэр, хахуагъэр, пэжагъыр хэлъащ ди лъэпкъым. ПсэукIэ ищIэу, IэпэIэсэу щытащ. Адыгэхэр диным дихьэхыпауэ, ар ирагъэлейуэ щытауэ зыщIыпIи къыхэщыркъым. ЦIыхур цIыху зэращIыр, жылагъуэр зэрызэгурыIуэр хабзэмрэ нэмы- сымкIэт. Ди лъэпкъыр зэкъуэтыным дытелажьэу дыпсэунырщ гъуэгум я нэхъ захуэр. Абы ухуэзышэфынур мамырыгъэрщ. Зыдужьын папщIэ щэнхабзэм, щIэныгъэм, псэукIэм епха Iуэхухэм гугъу задедгъэхьын хуейщ. НэгъуэщI хэкIыпIэ щыIэкъым.
Тау Пщыкъан,
КъБР-м и хьэрычэтыщIэхэм я хуитыныгъэр зыхъумэ.
Иджыри зэ хреплъэж
Кавказ зауэжьыр зэриухрэ илъэси 150-рэ щрикъу махуэм щыгъуэу пежьащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и къуажэхэмрэ къалэхэмрэ щыпсэу жьыри, щIэри, адыгэри, балъкъэрри, урысри, нэгъуэщI лъэпкъ къыхэкIахэри. Илъэс куэдкIэ екIуэкIа, кавказ лъэпкъхэм мыгъуагъэ къахуэзыхьа, псом хуэмыдэу адыгэ лъэпкъым бэлыхьищэ къытезылъхьа зауэжьым хэкIуэдахэм я фэеплъым хуабжьу пщIэшхуэ худощI.
Зи адэжь хэкум къинэу, къатепсыха гуауэм зыдамыгъэшу зи лъэпкъыр, абы и пщIэр, зи анэдэлъхубзэр зыхъумэжахэм куэд яхузэфIэкIащ: гуэдз ягъэкIащ, къащIэувэ щIэблэр ягъэсащ, хуей щыхъум, Урысейр, Совет Союзыр хъумэным лIыгъэрэ хахуагъэрэ къыщагъэлъагъуэу хэтащ. Урыс-япон зэпэщIэтыныгъэм, Япэ дунейпсо зауэм, Хэку зауэшхуэм хэта къэбэрдей, шэрджэс, адыгей, адрей лIакъуэхэм ящыщ куэдым орденхэр къыхуагъэфэщащ, Совет Союзым и ЛIыхъужь хъуащ, Георгий щихъым и кавалер цIэр къыфIащащ.
Кавказ зауэр зэриухрэ илъэси 150-рэ зэрырикъур IэмалыфIу къызолъытэ федеральнэ, щIыналъэ властхэм а Iуэхугъуэм иIа мыхьэнэм набдзэгубдзаплъэу иджыри зэ хэплъэжыну. Зэманым къахуигъэув Iуэхум пэщIэтыфу щытын хуейщ дэтхэнэ зыри. Апхуэдэхэр пщэрылъ ящыпщI хъунукъым жылагъуэ гуп гуэрхэм. Властым и еплъыкIэр къыщимыгъэлъагъуэм и деж, лъэпкъ, социальнэ зэпэщIэтыныгъэ къэзыгъэхъуну хуейхэм Iэмал ягъуэту аращ.
Кавказ зауэжьым къахуихьа насыпыншагъэр ящIэжу, Кавказ Ищхъэрэм ис адрей лъэпкъхэми хуэдэу, адыгэхэр мэпсэу ди Хэкум мамырыгъэ, лъэпкъ зэгурыIуэныгъэ, зэкъуэтыныгъэ щыгъэIэным хущIэкъуу.
Зумакулов Борис,
ЦIыхум и хуитыныгъэр хъумэнымкIэ лIыкIуэу КъБР-м щыIэ, тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор.
ЩIэныгъэлIым и псалъэ
Губжьым фIым ухуишэнукъым
Сыт Кавказ зауэр къэхъеиным щхьэусыгъуэ хуэхъуар? Дауэ зэрызиубгъуар? Сыт хуэдэу ди лъэпкъыр абы къызэрыхэщыр? А псом теухуауэ и гупсысэхэмкIэ къыддэгуэшащ тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор, КъБКъУ-м и профессор ТекIуий Мадинэ. Абы и псалъэм щIэдзапIэ хуэхъуащ зауэм ипэжыпIэкIэ узэреджэн хуей фIэщыгъэм теухуа гупсысэр.
— «Урыс-Кавказ зауэм» нэхърэ, «Кавказ зауэ» жыпIэныр нэхъ тэмэму къызолъытэ, — жеIэ Мадинэ. — Мыбдеж къыхэгъэщхьэхукIыпхъэр зэныкъуэкъу зи яку къыдэхъуа лъэныкъуэхэракъым, атIэ ар щекIуэкIа щIыпIэрщ. ЕтIуанэрауэ, Урысеймрэ Кавказымрэ къищынэмыщIа, абы я Iуэху къыхалъхьащ нэгъуэщI къэралхэми: Тыркум, Инджылызым, Ираным.
— Мадинэ, зауэр къызэрыхъея щIыкIэм, зэрызиубгъуам и гугъу къытхуэщI.
— Зауэр махуэ пыухыкIа гуэрым къэхъеякъым. АтIэ хуэм-хуэмурэ, кIуатэм къызэщIэрыуэурэ зыкъызэщIищIащ. Зауэр къыщыхъея зэману убж хъунур Урысейм Мэздэгу быдапIэр къэбэрдеищIым щрищIыхьарщ. Къэбэрдейм быдапIэ щыбухуэныр лъэпкъым и дежкIэ хабзэтэкъыми, а Iуэхум адыгэхэр къигъэуIэбжьащ, игъэгубжьащ. Урыс пащтыхьыгъуэм хьилагъэ хэлът: адыгэ лъэпкъым щыщхэр я лъэныкъуэ ящIын папщIэ, абыхэм къащхьэщыж хуэдэу защIырт, я дзыхь кърагъэзыным иужь итт. Абы къыхэкIыу, зауэ емыкIуэкI хуэдэу гупсысэ нэпцI гуэрхэри щыIэт. Урысей унафэр къабыл зымыщI адыгэ «жыIэмыдаIуэхэм» яхуэгъэза зауэ гущIэгъуншэр яубла хъуащ.
ЗыкъызэщIищIэм, ин хъум, къэлыдым, тесабырэжым, аргуэруи къызэщIэрыуэжурэ екIуэкIырт зауэр. Пшынэр зэгуэпшыху и макъыр нэхъ ин хъууэ, нэхъ жьгъырууэ Iууэ щыткъэ?! Абы ещхьт мафIэ лыгъэм щIыналъэр зэрызэрипхъуэр.
Ермоловыр Кавказым къагъэкIуа нэужь, зауэр нэхъри къызэщIэрыуащ. Кавказым ис лъэпкъхэм я зэуэкIэ-гупсысэкIэм кIэлъыплъа нэужь, абы я тIасхъапIэр къещIэри, теуэ зэуэкIэр къезыгъэжьахэм езым къызэригъэпэща «гуп зелъатэхэр» яреушт. Сыт хуэдэ Iэмал гущIэгъуншэри къигъэсэбэпырт Ермоловым Урысейм зиубгъун папщIэ. Абы лъэгущIэт зыхуэзыщIын зымыдэ «жыIэмыдаIуэхэр» зэрыщIригъэгъуэжын Iэмалым хуекIуащ: къуажэхэм къыдэнэ сабийхэр, жьыкIэфэкIэр, бзылъхугъэхэр зэтриукIэу щIидзащ.
1827 гъэм ПIалъэкIэ щыIа къэбэрдей судыр яухуэ. Тхыдэджхэм къалъытэ абдеж зауэм и зы Iыхьэр иухауэ щытауэ, сыту жыпIэмэ Къэбэрдейр абы и ужькIэ щхьэхуиту убж хъужынутэкъым. Судым и мардэхэм къагъэувыIэрт атэлыкъ хабзэр. Апхуэдэ щIыкIэкIэ, Кавказым ис лъэпкъхэм я зэпыщIэныгъэхэр ягъэкIащхъэрт, зэкIэрачырт. ЩызэрымыщIэкIи, нэхъ махэ хъурт. Урысей пащтыхьыгъуэм къигъэсэбэпащ «зэкъуэчи — унафэ яхуэщI» политикэ Iуэху бгъэдыхьэкIэр.
— Ди лъэпкъэгъухэм Хэкур щабгынэм сыту пIэрэт зэгупсысар?
— Хэкур зыбгынахэм абы къинэну Iэмал мащIэ гуэри яIауэ си гугъэщ. Щхьэхуитыныгъэм и мыхьэнэр нэсу къагурымыIуарэт е пагагъэм къыхэкIыу «ди щхьэр дымыгъэщхъыу, ди щIыб къыфхуэдгъазэмэ нэхъыфIкъэ» жыхуаIэу гупсысэрэт… Хэкури яфIэкIуэдащ, щхьэхуитыныгъэ бэлыхьи яIэжакъым. Гъуэгум текIуэдахэм, хы Iуфэм шхын щхьэкIэ IулIыхьахэм, узымрэ гуауэмрэ ихьыжахэм я бжыгъэр къэплъытэну гугъут. Нэхъ шынагъуэ дыдэу къытщыщIынкIэ хъунур къэхъуащ — лъэпкъым щыщу къэнахэр дунеижьым щикъухьа хъуащ. Щхьэж зыщыпсэу къэралым и цIыхухэм — тыркухэм, урысхэм, хьэрыпхэм — я хьэл-щэным, я хабзэхэм щыщ гуэрхэр, хуей-хуэмейми, яхэпща хъуащ. Бзэри нэсу яIурылъыжкъым.
— Ди тхыдэр къызыхэщыж художественнэ тхыгъэхэм ящыщу сыт хуэдэр нэхъ тегъэщIапIэ пщIы хъуну?
— Кавказ зауэм и тхыдэр къызэрыхэщыжым и гугъу пщIымэ, ар епхащ Пушкин, Лермонтов, Толстой сымэ я цIэхэм. Къэлъытэн хуейщ ахэр зыщыщ лъэпкъым и лъэныкъуэкIэ тхыдэм къызэрыхэплъари. ИтIани, Кавказым ис лъэпкъхэм я хьэл-щэным гуакIуагъэу хэлъыр, лIыхъужьыгъэ зэрызэрахьэфыр, зэрыцIыху уардэхэр я тхыгъэхэм къыщагъэлъэгъуащ. Кавказ литературэм щыщу къыхэгъэщыпхъэщ Шинкубэ Багърэт и «ЖылакIэ» романыр, Аджыкъу Джэрий и «Уафэгъуагъуэ макъ» повестыр.
— Тхыдэр щIэблэм — школакIуэхэмрэ студентхэмрэ — зэрыбгъэдэлъхьэн хуейм и IуэхукIэ, сыт нэхъ лэжьыпхъэр? Уэ ебгъаджэ щIалэгъуалэм дауэ зыхащIэрэ ди блэкIар?
— Школым щегъэджын хуейщ лъэпкъ тхыдэр. Нэгъэсауэ, куууэ. ЗацIыхужу къыдэгъэкIуэтеин хуейщ ди щIэблэр. И пэжыпIэкIэ блэкIар школакIуэм бгъэдэлъхьа зэрыхъунур зэлъытар егъэджакIуэращ. Егъэлеиныгъэ жыхуэтIэр къыхэбгъэхьэнкIэ Iэмал зимыIэщ.
Студентхэм яхэтщ набдзэгубдзаплъэу тхыдэр зыджхэр, лъэпкъым и блэкIам щыгъуазэ зыхуащIыну зи гур пхъэрхэр. Уеблэмэ зы щIэдзапIэ, Iуэхум хэзышэ хъыбар кIапэ захебгъэхмэ, езыхэр гупсысэ лъагъуэм тоувэри, тхыдэм и къэгъэшыпIэхэр зэпащIэж. Ауэ абы щхьэкIэ студентыр гурыхуэу, щIэныгъэм хуеIэу щытыпхъэщ.
— БлэкIам и нэпкъыжьэ къызытена лъэпкъым дауэ зигъэбыдэну?
— Урысей пащтыхьыгъуэм и гущIэгъуншагъэм щхьэкIэ иджыпсту урыс лъэпкъыр бгъэкъуаншэ хъунукъым. Губжьым фIым ухуишэнукъым. ШыIэныгъэ зыхэлъхьауэ, лъэпкъым и къэкIуэнум фIы гуэр щхьэж зэрыхэтлъхьэным иужь дитын хуейщ. Лъэпкъ IэщIагъэхэр, макъамэр, литературэр, театрыр, нэгъуэщI Iуэхугъуэхэр къэгъэщIэрэщIэжыпхъэщ. Ди адэжьхэр щIэзэуар щIэблэм я мамырыгъэрщ. Иджыпсту куэдым я гугъэщ лъэпкъ ныпыр бгъэдалъэ къудейкIэ адыгэгу ухъуу. Ауэ IуэхуфI блэжьынырщ псом я щхьэр.
Епсэлъар Гугъуэт Заремэщ.
ГъащIэм и дерсхэр
Дэ тхуэдэ нэхъыжьхэм я мызакъуэу, иджы ди щIэблэри щыгъуазэщ илъэсищэм щIигъукIэ екIуэкIа Урыс-Кавказ зауэм адыгэхэм къахуихьа насыпыншагъэшхуэм. Нэхъапэм абы дытепсэлъыхьыну дыхуитакъым, тхыгъэ гуэри дунейм къытрагъэхьэу щытакъым. Арами, зэманым пэжыр къигъэнэIуащ. Абы цIыху минищэхэм я гъащIэр ихьащ, ди лъэпкъым и социально-политикэ зыужьыныгъэр къызэтригъэувыIащ, къанэ щIагъуэ щымыIэу адэжь лъахэр иригъэбгынащ. Залымыгъэрэ гущIэгъуншагъэкIэ гъэнщIат, лъапсэрых дыдэт, лъэпкъгъэкIуэдт, хэкукъутэт.
НапэкIуэцI гузэвэгъуэу тхыдэм хыхьа Урыс-Кавказ зауэр зэриухрэ нобэ илъэси 150-рэ ирокъу. Апхуэдиз дэкIащ а къэхъугъэ шынагъуэм ди лъэпкъ лажьэншэр дуней псом зэрыщрикъухьрэ, и мамыр гъащIэр зэрызэтрикъутэрэ. Гъэ къэс накъыгъэм и 21-м — Адыгэ лъэпкъым и фэеплъ махуэм ирихьэлIэу — зэман жыжьэм и бэлыхьыр зыгъэвахэм, зышэчахэм, я щхьэхуитыныгъэм щIэзэуахэм, хэкум ирахуахэм яхуэгъэза гупсысэхэр щIэрыщIэу икIи уэру ди гущIэм къыщызэщIэроуэж, хэкIуэдахэм, я лъахэр зыхъумэжахэм ди щхьэр яхудогъэщхъ.
БлэкIам къыпхуегъэгъэзэжынукъым, нэхъыщхьэр абы дриплъэжурэ дызэрыубыдыжынырщ, дызэрыщIэнырщ, щIэблэм я пщэдейм, я къэкIуэнум хуэфащэ лъабжьэ къыхузэдгъэпэщынырщ, дызыхэс къэралым зыщыдужьынырщ. Адыгэхэм а гъэунэхуныгъэ хьэлъэхэр щIыхь пылъу къызэранэкIащ, я пщIэр, я нэмысыр, я щэнхабзэр яхъумащ икIи урысей лъэпкъыбэм хэту заузэщI. Мы махуэм дэ къалэн къытщещI ипэкIэ дыплъэну, нэхъыфIым дыхущIэкъуну, щIэблэм гъащIэ дахэ къахузэдгъэпэщыну. Дунейпсо, Къэбэрдей Адыгэ Хасэхэмрэ ди лъэпкъэгъухэр щыпсэу къэралхэм щылажьэ апхуэдэ зэгухьэныгъэхэмрэ иужьрей зэманым абы и лъэныкъуэкIэ Iуэху щхьэпэхэр зэфIах, я псалъэр пхагъэкI, захуагъэм гъуэгу ирагъэгъуэтыж, властым и къудамэхэм хъарзынэу ядолажьэ. Ди щIэныгъэлIхэмрэ тхыдэхутэхэмри куэд зэфIагъэкI — а зэман хьэлъэм теухуа пэжыр зэмыхьэкIауэ, зэкIэлъыхьауэ къатIэщIыжурэ бэм бгъэдалъхьэ. Къэгъэлъэгъуапхъэщ а Iуэхум губжь хэмыту, шыIэныгъэ яхэлъу, тэмакъкIыхьу зэрыбгъэдыхьэр.
Урыс-Кавказ зауэр зэриухрэ илъэси 150-рэ щрикъу махуэм адыгэ лъэпкъым и блэкIар, къытепсыхауэ щыта насыпыншагъэр ди цIыхухэм аргуэру ягу къагъэкIыжынущи, ди нэхъыжьхэм яшэча бэлыхьым хуэфащэ пщIэрэ псалъэрэ зэрылъагъэсынум шэч къытесхьэркъым. Абы тегушхуауэ ипэкIэ дигъэкIуэтэнущ, дызэкъуигъэувэнущ, зыдигъэужьынущ.
КЪАМБИЙ Мухьэб,
Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь,
Хэку зауэшхуэм и ветеран, КъБР-м
щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ.
Жыжьэ плъэфхэм девгъэдаIуэ
Илъэси 150-рэ и пэкIэ адыгэ лъэпкъым леишхуэ къызэрытехьам пцIы хэлъкъым. Зы лIэщIыгъуэ пIалъэ зи кIыхьагъ хьэзабыр гуауэу къыхэнащ ди тхыдэм. Ауэ ди закъуэкъым жыжьаплъэу щымыт политикхэм я щыуагъэкIэ а зэман хьэлъэм мыгъуагъэ къызылъысар. Аращи, къытщыщIам дыхуеплъэкIыжкIэ псэуа дыхъуну къэслъытэркъым.
Пэжщ, ар адыгэ лъэпкъым и тхыдэу щыщыткIэ, къыдэкIуэтей щIэблэми ищIэн хуейщ я адэжьхэм къызэранэкIа гугъуехьхэр зыхуэдар. Ауэ нэхъапэхэм абы утепсэлъыхьыныр ямыдэу къызэрекIуэкIам къыхэкIкIэ, иджыри къыздэсым нэщIысауэ къэгъэлъэгъуэжа хъуакъым илъэси 101-кIэ екIуэкIа зауэр къэхъеиным щхьэусыгъуэ хуэхъуар, лъыгъажэр зи зэрану щытар, нэгъуэщIхэри. А псори блэкIам здихьри, нобэ гъащIэщIэм хэпсэукIын щIэддзащ, щIэблэ къытщIэхъуэу, зыужьыныгъэм дыхуэпабгъэу. Си гугъэкъым а мыгъуагъэм и фэ нобэрей Урысей Федерацэм етплъын хуейуэ. Ди щIалэгъуалэм тхыдэр ищIэн хуейщ, ауэ нобэмрэ къэкIуэнумрэщ я гуащIэри гупсысэри зыхуэунэтIыпхъэр.
Урысей Федерацэм и политикэр дэркIэ зэгъщ, и унафэщIхэри къытхуэфIщ, лъэпкъхэри дызэгурыIуэу апхуэдэщи, абы дытевгъэт.
Иджырей зэманым узэрыдекIунур щIэныгъэщ, акъылщ, лIыгъэщ. Ди жылагъуэм гъуазэ яхуэхъун, къэралыр, республикэр зезыхьэфын щIалэгъуалэ дгъэхьэзырыфыныр ди къалэн нэхъыщхьэу, ар ди плъапIэу дыпсэуныр сфIэкъабылщ.
ЛIыгъэншэращ Iэщэм епхъуэнкIэ хъунур. Зэгуэрым къыптехьа лейр нобэ умыгъэгъуну жыпIэу утыку уилъэдэныр акъылыншагъэщ. БлэкIам мыхъумыщIагъэу хэлъар къэбулъэпхъэщу упсэуным къикIыр уи къэкIуэнум упэщIэувэжу арауэ къысщохъу. Ар къагурыIуэну сыхуейщ ди лъэпкъэгъухэм.
Щыгъуэ-щIэж махуэм адыгэхэр я хэкужь щызэхохьэ, хамэ къэрал щыпсэу ди лъэпкъэгъухэри я блэкIам иринэщхъейуэ зэхуос. Ди лъэпкъ мащIэр зэманым декIуу, сыт и лъэныкъуэкIи кIэрыхуншэу ипэкIэ бэкъуэнырщ нэхъ къалэн ин дыдэу къысщыхъур. Абы теухуа гупсысэми Iуэхугъуэми зы мэскъалкIэ дытеплъэкъукI хъунукъым. Жыжьэ плъэфхэм девгъэдаIуэ, дыщымыуэн папщIэ.
Бажэ Дотий,
Лэскэн район администрацэм и Iэтащхьэм и къуэдзэ.
