ДахэжыIэ фIымыщIэ
ТХЬЭГЪЭПСЭУ Увжыкъуэ
Зы пэш хъу фэтэрым и орде рыр къыщыдатамрэ Леонид Ильич «ЛIыхъужь» дамыгъэр еплIанэу къыщыхуагъэфэщамрэ зэрызэтехуар нэщэнэ телъыджэу къэслъытат, си гум жиIэрт мы IуэхуитIри зы нэрымылъагъу гуэркIэ зэрызэпхар, икIи Кремлым щекIуэкIа гуфIэгъуэм си нэр тенауэ сеплъащ. Дыщэ Вагъуэ… Зы пэш…
ЗыщIэсын зимыIэу, унагъуэрыкIыу фэтэр хьэху къэзылъыхъуэу, уи лъакъуэр щыбукъуэдий хъун фэтэр пIалъэкIэ къищтэну мылъку зыбгъэдэмылъу илъэс бжыгъэкIэ гугъу ехьа дэтхэнэми къыгурыIуэнущ абы щыгъуэ дэ къытлъыкъуэкIа насыпым дызэрыщыгуфIыкIам и инагъыр. Ар езыр зыхуэзари сыт хуэдэ зэмант?! Ди къэралышхуэм иIэ хъугъуэфIыгъуэхэм ди Iыхьэ хэлъу зэи дымылъытауэ, ттрах мыхъумэ, зыгуэр къыдату демысауэ, баштекъузэ зэманым дыщIапIыкIарэ сыт хуэдэ хабзэ къэралым къыдигъэкI- ми, дыдэубзэу, жыIэщIэу дагъэсауэ, къэралыр тыншу псэу къудеймэ, тхуэмыгуэщIын щымыIэу апхуэдэт. ИкIи псори лажьэрт, лажьэрт, лажьэрт — зыми игу къэкIыртэкъым шыдым хуэдэу екъуу. Арагъэнт къыщIысщыхъуар нэхъ лIыщхьэ дыдэм и IэпщэкIэ къилэжьу сэ — и шынэхъыщIэ дэхуэхам — мы фэтэрымкIэ къысхуэгуэпауэ. Абы къыхуагъэфэща нагъыщэ лъапIэм щхьэкIэ къехъуэхъуну и Iэр къыщаубыдкIэ, къысфIэщIт абы и Iэхэр лэрыгъу защIэу — ди телевизорыр тIэкIу зэрыхьэпкIэрагъэнт и Iэгур зэгуэчауэ къыпщызыгъэхъур. И натIэм щызэтрихьа пщIэнтIэпсыр щрилъэщIэкIкIэ, абыи къыбжиIэт Леонид Ильич зэрылэжьакIуэжьыр, пщIэнтIэпс къыхэкIыу зэресар. Къехъуэхъухэм ба зэрахуищIыр-щэ? ПхъэцIыч макъ иригъэщIу Ильич абыхэм ба щахуищIым, зэрымыщIэкIэ сэри си нэIущхьэм сеIусэжащ.
— НетIэ щIэсхуа къудейти а ямылъагъужынхэр, аргуэру къыщIэлъэта?.. — гъумэтIымащ щхьэгъусэр. Сэ дауэ абы къыгурызгъэIуэнт аргъуей Iуэху зэрызезмыхуэр, къэрал купсэм щекIуэкI къэхъукъащIэхэр ди пэш хьэху цIыкIум къызэрыщIэлъэтар. Зызущэхуащ. Ауэ, езым — ди Генеральнэ секретарым — езубыдылIэу жесIэну Iэмал симыIами, сызэремыхъуэхъуар, псалъэ гуапэу сигукIэ хужызмыIар укIуэдыж. Дауэт зэрыхужызмыIэнури?
Фэтэрыр къызэрыдатар зэрыт тхылъымпIэм кIэщIу и ужь иту IункIыбзэIухри къытIэрыхьащ. Абы иужькIэ зыпIэжьэжынт? ТепIэнщIэлъын, щыгъын, хьэкъущIыкъу жыпIэми, диIэ тIэкIур зэщIэткъуэри, жэрыжэкIэ фэтэрыщIэм дыкIуащ. Бжэм дыIухьащи, сызэтеубыдауэ зысIыгъ си гугъэжми, мо сыгуфIэщам IункIыбзэIухыр гъуанэм схухуэгъазэркъым. ЗэрымыщIэкIэ нэгъуэщI фэтэрым и IункIыбзэIух къыдатауэ пIэрэ жысIэу согупсыс. АрщхьэкIэ лажьэ имыIэу гурыщхъуэнэпцI зыхуэсщIа бжэр тынш дыдэу IуокIри, ди унагъуэ цIыкIур дызэрызехьэу дыщIолъадэ. Зэуи пшынауэ макърэ фыз кIий макърэ къыщоIу дызыщIыхьам. «ТфIаубыдащ!» — си гум къокI занщIэу. Апхуэдизу зыкъэзыIэта си гукъыдэжри зэуэ зэфIолIэри, си лъакъуэр схузэблэмыхыжу си пIэм сожыхь. Ауэ си макъыр икIатэкъыми, къарууэ сиIэр зэхызолъхьэри, сыщIогуоуэ зи блынхэр зэфэзэщу гъуабжэ, лъэгуи зэрымылъ пэшым: «Хэт хуит фызыщIар?!»
ПщэфIапIэ Iэзэвлъэзэври, абы къыбгъурыт зытхьэщIыпIэри, пэш закъуэри къызэхэзыжыхьыну хунэса сабийхэр къызбгъэдолъэдэжри: «Ди гъунэгъухэм я унэщIыхьэ хъунщ, пшынэ макъыр абыкIэ къоIукI», — къызжаIэ. ИтIанэщ гу щылъыстэр дызыщIыхьа пэшыр зэрынэщIым. Си къуэ нэхъыжьым и тхьэкIумэр блыным гъунэгъу хуищIауэ мэдаIуэ. НэхъыщIэми зыпещIыж нэхъыжьым. Си щхьэгъусэми си Iэблэр къеубыдри, дэри дыбгъэдохьэ блыным. Иерусалим дэт блыным журтхэр бгъэдыхьэурэ щыкIэрыгъэкIэ, абыхэм я гум щыхъэр сщIэркъым, ауэ а ди пэш блыным сыкIэрыту хьэгъуэлIыгъуэ макъыр къызыщIэIукIыр нэгъуэщI подъездым щIэс ди гъунэгъум я дежу къыщысщIам, апхуэдизкIэ сыкъэгуфIэжати, къыхэздзэу сыгъыным сынэсат. ДеувэкIауэ зэрыунагъуэу блыным натIэкIэ дегъэкъуауэ дыбгъэдэтт…
Дэри а ди гъунэгъум я унэщIыхьэм хуэдэ тщIащ етIуанэ махуэм. Сытыт щIэдмыщIынур? Ахэри ирыреплъ я фэтэрыр зыгуэрым яубыдауэ къафIэщIыныр фIымэ.
Ди «унэщIыхьэр» зэфIэдгъэкIа щхьэкIэ, абы иджыри Iуэхуищэ щIэлът. Арагъэнт абы щыгъуэм хабзэри, ихъуреягъкIэ псори нэгъэсыжын хуейт: блынхэм я мызакъуэу, лъэгури, унащхьэри зэфэзэщу цемент растворкIэ къилыкIауэ гъуабжэт, бжэ-щхьэгъубжэхэр зэрызэрахъуэкIыжыным тегъэпсыхьауэ зэблэшат икIи латэкъым: пэшымрэ пщэфIапIэмрэ къэзыгъэхуэбэн хуей батареехэр апхуэдизкIэ мащIэти, щIымахуэм ущIисхьэнут; зытхьэщIыпIэм и гугъу умыщIыххэ. Апхуэдэу щыт пэтми, ди «абгъуэ» диIэж хъуати, дынасыпыфIэт.
Япэ щIыкIэ, си щхьэгъусэмрэ сэрэ тхузэфIэкIыр арати, линолеум къэтщэхури, лъэгум идубгъуащ — къыщIыхьэпIэмрэ пщэфIапIэмрэ морафэу, пэшым нэхъ хужьыфэу. Батареехэм я Iуэху зэкIэ зетхуакъым, щIымахуэр къэсыху зыгуэр къэдгупсысыну тедухуэри. Нэхъыщхьэр бжэщхьэгъубжэхэрат. Ахэр лэн хуейт, ауэ лэч къызэрытщэхун диIэжтэкъым.
— Лэч банкIищ къудей диIэжатэмэ, тIур хужьу, зыр щIыхуу, мы тIэкIур тхунэгъэсыжынут, — жиIащ щхьэгъусэм, щхьэгъубжэмкIэ и пэр ишийри.
— Уэрей, аратэкIэ, си тIасэ цIыкIу! — жэуапу естыжащ зыри къыщысфIэмыIуэхум деж жысIэ си псэлъафэр. Пэжыр жыпIэнумэ, сэри сегупсысат ахъшэ симыIэр щIэзмыту а лэч банкIищыр къыздисха хъунум. Ауэ къэралым дыхуэжыIэщIэу дыхуэзыгъэса ди адэ-анэм удыгъуэ зэрымыхъунур сыт щыгъуи ди тхьэкIумэм ирамыгъэкIыу дыкъагъэхъуат, езы къэрал зэхэтыкIэм умыдыгъуэнкIэ Iэмал имыIэу дрихулIэрти, ахэр зэрысхузэхуэмыгъэхъум нэхъ гугъу сригъэхьырт.
— А «си тIасэ» жыхуэпIэр зыхуэгъэзар а пхузэмыгъэпэщ лэч банкIищрарэ сэрарэ къызгурыIуэркъым… Тхьэ, тIэкIунитIэ нэхъ мыхъуми уи тIасэ цIыкIуу сыщытамэ, алъандэрэ а лэчыр къепхьэлIэнтэкIэ…Мо ди гъунэгъуу кърагъэжьа унэр щIын яухынущ уэ зыбгъэхъеиху.
Пэжу, ди унэр гуэшын ямыух щIыкIэ кърагъэжьауэ тпэмыжыжьэу дыдейм ещхьыркъабзэу зы унэ щащIырт. Абы и унащхьэр зэрытрагъэзагъэу, япэ къатым и блынхэр яин щIадзат. А унэр зыщIхэм мылъку нэхъыбэрэ а мылъкур зэрагъэкIуэдын гукъыдэжрэ нэхъ яIэу къыщIэкIынти, бжэщхьэгъубжэри, балконхэри ялэрт. Батареехэри нэхъыбэу щIагъэувэрт. Ар зылъагъу щхьэгъусэм и жьэр пхуэубыдынт:
— Сытуи дэ абы щыщ къытлъымысарэт? Абы хэт фэтэрхэр сытым хуэдэу зыхуей хуагъазэу жаIэрэ, щIэтIысхьэр IэпэкIэ еIусэжын хуэмейуэ! Дэ ди деж къэсмэ, дыщэри мэулъий…
— Уэрей, аратэкIэ, си тIасэ цIыкIу! — мамыр дыдэу жысIа щхьэкIэ, псалъэмакъыр зэщIигъэплъащ:
— «Уэрей, аратэкIэ» жыхуэпIэр сыт? Уэ зыри пщIэну ухуейкъым… Абы хъумакIуэу Iэдэм щолажьэри, я унагъуэр щыгъэтыжауэ, зэрыхьэблэу щIигъэнащ жыпскIи, цементкIи, лэчкIи. КIуэи елъэIу уэри. Сыту узыIурамылъхьэж мыгъуэ!
АдэкIэ си щхьэгъусэм сыт жиIами зэхэсхыжакъым. Си щхьэр фIэзудыжащ, ар иджыри къэс сигу къызэрымыкIа жысIэри. Си щыкъум IыхьлыгъэкIэ япыщIат Iэдэми, сыхуэзэху: «Ди шыпхъур зышэч икIи тхуэзыхъумэ уэ фIыгъуэу пхуэмыфащэ щыIэкъым!» — жиIэурэ си Iэр иубыдырт.
«Иджыри къэс зэрызмыщIа апхуэдэ IэмалыфI зэрыщыIэр!..» — сигу тIысыжар гупсысэ дыгъэлхэмкIэ згъафIэурэ а жэщым тыншу сыжейри, пщэдджыжьым, къызэрысщыхъуамкIэ, си нэгум гуфIэ къищу сыкъызэщыуащ. Iэдэм здэпсэур сщIэрти, пщэдджыжьышхэми семылIалIэу, зэуэ абы и деж сыкIуащ лъэхъу-лъэущу.
— Къеблагъэ, къеблагъэ, пщэдджыжь хьэщIэр гъэхьэщIэгъуафIэщ! Сытым укъытхуихьа ди малъхъэр?.. Ди шыпхъур зышэч, тхуэзыхъумэ…
— Тхьэм уигъэпсэу, Iэдэм, Тхьэм уигъэпсэу!.. Тхьэм гуфIэгъуэкIэ дригъэблагъэ…
— Тхьэгъэпсэу щыжыпIэнур укъызыкIэлъежьа Iуэхур зэфIэкIмэщ. Сыт узыхуэгузавэр?
Си Iуэхур зыIутыр щесIуэтылIэм, жысIэр и кIэм нызимыгъэгъэсу сызэпиудри, зы мыхьэнэншэ дыдэ гуэрым сытепсэлъыхьа нэхъей, сигъэукIытэжу жиIащ:
— Ара апхуэдизу узытегузэвыхьыр? Уэрей, къэбгъуэтамэ узэгупсысын Iуэху! А лэч банкIищыр — тIур ди къуршыжьхэм ящхьэрыгъ уэс хужьым хуэдэу, зыр ди уафэ бзыгъэм хуэдэу къащхъуэу, уи деж щIэту бжы. Ныжэбэ хъумакIуэу щыIэнур си ныбжьэгъу щIалэращи, зэфIэкIауэ лъытэ! — икIи и Iэ пшэрхэмкIэ си дамащхьэм къытеуIуэжащ.
— Тхьэм уигъэпсэу, Iэдэм!
— Ауэ сытми Iэ пцIанэкIэ пхьыну къыщIэкIынкъым… Зы хъуржын къыздэщтэ.
— Уэрей лэч банкIищ, дауи, хъуржыныншэу схуэмыхьыну!
— ХабзэкIэ къапщтэмэ, а хъуржыныр нэщI дыдэу щымытын щхьэкIэ, мыхъуми, зы мэлыц Iэгуэ илъын хуейщ.
— Уэрей, сымыщIа апхуэдэ хабзэ щыIэуи, — зызумысыжащ. — ДяпэкIэ сщIэнщ.
— Уегупсысмэ, а хабзэжьхэм ди зэманым емыкIуж куэди хэтщ. Щи, мэлыц Iэгуэ къыздумыщтэми хъунущ. Ауэ… — хэгупсысыхь хуэдэу тIэкIурэ щытри, — уэ зы аркъэ литрэрэ абы хуэфэщэн шхынрэ къэгъэхьэзыри, пщыхьэщхьэ фи деж щIэс… Аркъэ къабзэ… «Посольскэ» жыхуиIэм уеплъа?
— Уэрей, семыплъа. Ауэ «Лимонная» жэуэ тету, бащырбэшхуэ унэм щызиIэщ.
— Ари хъунщ, — арэзы хъуащ Iэдэм. — Ауэ ар зы литр хъурэ?
— Хьэуэ, ноль семщ.
— АтIэ, нэхъ мыхьэнэншэми, нэгъуэщI зы цIыкIу къыщIыгъуж… УиIэ?
— ХьэщIэ къакIуэмэ жысIэри, зыгуэрхэр лъэныкъуэ езгъэзати, мис…
— Дэбдзыхыр къыпхуощхьэпэж! — нигъэсыжащ си гупсысэр Iэдэм. Сытми, дызэгурыIуэри, сыгуфIэжу сыкъежьэжащ. УмыгуфIэу хъунт! Ахъшэ-бохъшэ мыхъумэ, ерыскъы-фадэкIэ гъэтIылъыгъэ гуэрхэр диIэт. Пщыхьэщхьэ псор ихьащ мэлыц Iэгуэм и пIэкIэ хъуржыным итлъхьэнур къыхэхыным. Аркъэм и унафэр псынщIабзэу зэфIэкIами, икра плъыжьым гугъу дыдехьащ. Ар зэрылъ абдж банкIыр си щхьэгъусэм щIыIэлъэм еуэ къыдех, еуэ дегъэувэж. УнэщIыхьэ «цыщ теудыр» щытщIам ди ныбжьэгъу гуэрым къытхуихьат ар Iэнэр ирагъэдэхэнуи, «Iэнэгъэдахэ» мыхъуу къызэтенат. Ар унагъуэ куэдым щызэIэпахагъэнт, ауэ абы щхьэкIэ и пщIэри и теплъэри кIуэдатэкъым. А зэманым дуней хъурейм и Iыхьэ ханэр зыIыгъыу щыта къэралым сыт ищIэми — «советскэт», «совесткэмэ», абы нэхърэ нэхъыфI щыIэтэкъым, «советскэ» ерыскъыри зэи зэIыхьэтэкъым. Икрари, зэIэпахыху нэхъыфI мыхъумэ, нэхъ Iей хъуныр и къалэным щыщтэкъым.
МахуитI дэкIмэ, икра плъыжьыр нэгъуэщI си ныбжьэгъум хуэтхьын ди гугъат, къыщалъхуа махуэм хуэдгъэхьэзыра гуэрхэм я гъусэу. Ауэ иджы гурыIуэгъуэкъым: хъумакIуитIымрэ сэрэ ди ныбэхэм щетIысэхыу абыкIэ и къэкIухьыныр щигъэтыжыну хьэмэрэ адэкIи и гъуэгуанэм пищэну?
— Iэдэм пщIэ къытхуещI, ди Iыхьлыщ. ЕмыкIу къедгъэхь хъунукъым, — жеIэ си щхьэгъусэм.
— Уэрей аракIэ, си тIасэ цIыкIу! — жызоIэ сэри, ныжэбэ икрам хуит дыхуэхъун си гугъэу. Ауэ кхъуеймрэ лы гъэжьамрэ я зэхуакум дэлъу хъуржыным изэгъа икрар щхьэгъусэм кърехыжри щIыIэлъэм делъхьэж, «иджыри зыгуэр къыфхуэзгъуэтынщ», жери.
А зэманым щIыIэлъэ уиIэным куэд елъытат. Ерыскъы здащэ тыкуэнхэм уи нэм къыфIэнэну зыри щIэбгъуэтэжынутэкъым. ДэнэкIи текIутауэ телъыр «Завтрак туриста» жыхуиIэ консервырт. Уи гугъэнт зэрыкъэралу зыкъэтIэту туристу дежьэжыну зыдгъэхьэзыру. Абы иджы ущIэгупсысыжмэ, уигукIэ жыбоIэ: ярэби, демыжьагъэххэу пIэрэт, гъуэгу дытемытыххэу пIэрэт апщыгъуэм? Шэч хэмылъу, дэ дымыщIэххэу, гъуэгум дыхуагъэхьэзырри, драшэжьат. ЗыкъыщытщIэжам нэгъуэщI къэралым, нэгъуэщI зэманым, нэгъуэщI зэхэтыкIэм дыкъыхэхутащ…
АтIэ, абы щыгъуэм тыкуэнхэр нэщIти, ахэр зэхуэпщIыжми ягъэ кIынутэкъым. ТIум щыгъуи унагъуэхэм щIэт щIыIэлъэхэм нэхъыфIу дэлъыр къыздыщIахыр складхэрат. Складхэмрэ унагъуэ щIыIэлъэхэмрэ я зэхуакум Iуэхуншэу тыкуэнхэри щIыдэтым сытыт и мыхьэнэр?
Сытми, апхуэдизу къысхуэгуэпа щIалэжьми сэри емыкIу къыдэзымыгъэхьын гъуэмылэ дгъэхьэзырауэ, зэрыжиIам тету, Iэдэм хэкIуэтауэ ди деж нокIуэ. Лэч банкIищым я мызакъуэу, нэгъуэщI дызыхуэныкъуэн гуэрхэмкIи зыкъытщIигъэкъуэн хуэдэу къыщызыпхигъэIукIым, си щхьэгъусэм Iэнэри хузэтригъэувэу щIедзэ, цIыху къыщIыхьар иумыгъэдзэкъауэ щIэбгъэкIыжыныр емыкIущ жери.
ЦIыхухэм я зэхэзекIуэр нэхъ кIащхъэ хъуху дыпоплъэри, хъуржын хьэлъэр тIыгъыу Iэдэмрэ сэрэ гъуэгу дытохьэ, зекIуэ ежьа уэркъ щауэхэм хуэдэу: ди гъуэмылэр гъуэмылэщ, дигу къыдож, щхьэгъусэми:
— Гъуэгу махуэ! Тхьэм фи мурадыр къывигъэхъулIэ! — жи.
— Ар тэрэзщ. Гъуэгу техьэм уехъуэхъун хуейщ, — абы пэплъа нэхъей, къызыкъуедз Iэдэм. ИужькIэ зыкъысхуегъазэри:
— Уи анэм хъыбар ебгъэщIакъэ лэчыхьэ дызэрыкIуэмкIэ? — ауан сыкъищI щIыкIэу къызоупщI.
— ЖесIэнуми хущIыхьэгъуэ сиIа? — жызоIэ, сыкъуаншэ нэхъей.
— УзэрыхущIэмыхьар нэхъыфIщ. Апхуэдэ Iуэхухэр анэм щIищIэн щыIэкъым. — Си гур фIы къещIыж.
— Сыт ищIэ щIэмыхъунур? Тхьэ, ищIэн хуеймэ, уэ зыкъызэрытщIэбгъакъуэр! — губзыгъагъэ къыжьэдэкI и гугъэжу, къыхопсалъэ щхьэгъусэр. — Ар нанэ и гуапэ хъунущ!
— Ар дауэрэ къыбгурызгъэIуэну? Пэжщ, зэрыжаIэщи, жэнэт IункIыбзэр анэм и лъакъуэм кIэрыщIащ. Анэм и гур зыхъумэм, абы нэхъыбэрэ зыхуэзыгъэщхъым, пIалъэр къэсмэ, а IункIыбзэ лъапIэр и Iэрылъхьэщ.
— Сэри аращ щIыжысIэр… — зыгуэр къыпидзэнут щхьэгъусэми, жримыгъэIэу:
— Ара щхьэкIэ, ныжэбэрей ди Iуэхур адрейхэм ящыщкъым, — жиIащ Iэдэм, и Iэ пшэрыр дриIэтейри. — Мыпхуэдэ гъуэмыли имыIыгъыу адыгэлIыр зекIуэ ежьэну щышэскIэ, Алыхьым елъэIурт, и анэм зэрыжиIэм хуэдэу и Iуэхур имыгъэхъуу, и щхьэгъусэм зэрыжиIэм хуэдэу игъэхъуну.
— Ар дауэ? — жэуапым хуэпIащIэу щIэупщIащ си щхьэгъусэр.
— Анэм и быныр фIыщэу елъагъури, зи бын гъуэгу тет анэгур сабыр щыхъужыр зыпэплъэр узыншэу и жыхафэгу къытехьэжа нэужьщ. АпщIондэху анэгум имыгъэвыр укIуэдыж: «ЩыхупIэм къехуэхынущ…Псы къиуам ихьынущ… Бийр къыпэтIысынурэ къиукIынущ… Щхьэ езгъэжьа мыгъуэ!..» Ауэ и щхьэгъусэм сыт жиIэр? «Си лIым хуэдэу лъэрызехьэ щыIэкъым. Абы къыпэлъэщын дунейм теткъым. Сэ абы дыщэрэ дыжьынрэ куэду къысхуихьынурэ къэкIуэжынущ», — жи.
Iэдэм апхуэдизкIэ и гум щIыхьауэ псалъэрти, къэбэрдей театрым хэт артист пашэхэм ящыщ зым ещхьыркъабзэ хъуат. Си щхьэгъусэри а псалъэхэм зыIэпашати:
— Дыщэрэ дыжьынрэ куэду жыпIа? — щIэупщIэжащ.
— НтIэ, нтIэ! Дэ къытIэрыхьэкIи мыулъиин дыщэ куэду! — сехъурджэуащ щхьэгъусэм.
Ди деж иджыри дыщыщIэс зэман лъандэрэ къытпэплъа нэхъей, ди бжэIупэ Iухьэри, езым и бжэ къыIуихри зыуэ, хъумакIуэр къытпожьэри, сэлам ехыным зэман иримыгъэхьу дыщIешэ. ДызэрыщIэбакъуэуи бжэм и кIуэцIымкIэ IункIыбзэ къэб къретыжри, итIанэ ди Iэр къеубыд, тIыгъ хъуржыныр зыIэрегъэхьэ, фIыуэ хощэтыкIри:
— Си ужь фыниувэ! — жи.
Япэ къатым и бэдолэ кIыхьым щыпыгъэна уэздыгъэ закъуэм и фIыщIэкIэ дымылъэпэрапэу дэкIуеипIэ зыбжанэм дыдобэкъуей. Си гъуэншэдж лъапэр зыщIыпIэ фIонэ. КъыфIэсхыжыну зыщезгъэзыхкIэ, IэпэкIэ соIусэ хуабэ гуэрым. Сеплъыпэмэ, кIыфIым зы хьэ къыхызолъагъукI, и тхьэкIумитIыр исарэ и нитIыр къицIуукIыу.
— Пыботхъ си гъуэншэдж лъапэр! — зыхуэзгъэщабэу жызоIэри, хъыдан кIапэр езыми къеутIыпщыж.
— Абы гъуэншэдж лъапэ пичкъым, — жи си Iыхьлым.
— АтIэ, щхьэ зыкъыкIэрищIа?
— Апхуэдэу сэлам ехри аращ! — жи.
— Сэлам алейкум-тIэ! — жызоIэ сэ.
— Уи фIэщ хъурэ, мыбы хуэдэу хьэ губзыгъэ къалэ псом дэсу къыщIэкIынкъым, — жиIэурэ Iэдэм хьэм Iэ делъэ.
ЕтIуанэ къатым дыдогъэзей, хьэри ди ужь иту ныдокIуей. Си гъуэншэдж лъапэр зэзэмызэ зэпипэмыхьу. ЕтIуанэ къатым и бэдолэ кIыхьым дынос. Абдеж къыщыпалъа уэздыгъэм нэхъыфIу къигъэнэхути, хьэр зэпызоплъыхь: и кIэ кIыхь бэлацэр егъэджэгу, и жьэри, гуфIэ нэхъей, ныкъуэзэтехщ, езыр щхъуэ-фIыцIафэщ, танэ хуэдиз мыхъупэми, цIыкIукъым.
Ар аргуэру къызэпэмри, хъумакIуэхэм защихъуэу увыжащ, къызэрыщытхъуахэм щхьэкIэ фIыщIэ яхуищI щIыкIэу. Iэдэм еIэбыхыу Iэ щыдилъэкIэ, нэхъри и кIэр егъэ- джэгу.
— Умыгузавэ, Iущыцэ, къупщхьэ гуэр уэри къыплъысынщ, ар фIыуэ уолъагъу, — жи Iэдэм.
— Ауэ къупщхьэ къудейракъым… — къыпещэ Iэдэм и хъумакIуэгъу Iэмин.
Абы хэту хьэр къызбгъэдохьэ и кIэр игъэджэгуу, пэкIэ зыкъысщихъуэу.
— Еплъыт зэрыхьэ губзыгъэ!.. УзэрыщIалэжьыр къищIащи, ныбжьэгъу зыкъыпхуещI. ТIэкIу уэри едэхащIэ, — къыпещэ Iэмин.
Сэри Iэ дызолъэ, езыми фIэфI хуэдэщ. Си Iэр къыщыIусхыжкIэ, къохущхьэри, макъ ищIу и дзэхэр зэтрегъауэ.
Ауэрэ дыщIохьэ зи утыкум Iэнэ папщIэу пхъэбгъу зэкIэрыIулIа, «козелкIэ» зэджэ теувапIэр зыщIэт, зи блынхэм гъущI Iунэ къеукIэкIауэ зэрылажьэ щыгъынхэр зыфIэлъ пэшым. Я фIеягъкIи, къызыхэщIыкIакIи, я теплъэкIи щыгъынхэр зэрызэмыщхьым ещхьу, абыхэм я щIагъым къыкIэщIэт е къыкIэщIэлъ вакъэхэри зэмыфэгъут: хьэфэ ботэ, лъэгу Iув зыщIэт ботинкэ, кроссовкэ зэщIэтхъа, зи лъэкIэным деж гъуанэу пхрылэжьыкIа кирзэ шырыкъу… Пэшым щIэт пщIэнтIэпсымэ-вакъэмэмрэ жыпс-цементымэмрэ, лэчымэ тIэкIуи хэтыжу, къыпфIагъэщIт хьэуа къабзэ щыземыкIуэж нэгъуэщI дуней укъыщыхута. Ауэ Iэминрэ хьэмрэ ар къащIимыхьэххэ нэхъей, гуфIэр я нэгум кърихт, я жьафэри зэтехьэртэкъым. Iэдэми къридзэIауэ фэ теттэкъым. Абы Iэнэ тхуэхъуну дызыщыгугъ пхъэбгъухэм «Правда» газетитI трилъхьэри, «пэж» къалъыхъуэу ди гупсысэхэр Iэнэм темыкIуэтын щхьэкIэ, и гущIыIум триубгъуэжащ си щхьэгъусэм хъуржыным кърилъхьа стIолтепхъуэ укъуеяр. Арати, хъуржынри зэрихын щIедзэри, ди пащхьэм къохутэ, кIуэ аракъэ, зы нэчыхьытх езыгъэжьэжын ерыскъы.
Iэнэр хьэзыр щыхъум, дэ дыхьэзырыххэти, Iэдэм нэхъыжьу, Iэмин гупу, сэ сыбгъуэщIэсу дыпэротIысхьэ. Iэмин бжэр дэмэдазэ ещIри, лъапэкIэ кIэщIэIунщIэурэ хьэр щIегъэкI пэшым, къыдэнэцIу щымысын щхьэкIэ:
— Уэрей, — жи тхьэмадэну къигъэщIа нэхъей, гуп зэхэгъэсыным хуэIэижь Iэдэм, — дунейр щыгъей зэманым мыпхуэдэ IэнэкIэ нысэ ирашыжу щытауэ жаIэжкIэ. Тхьэм и шыкурщ, шхын щхьэкIэ цIыхур гугъу ехьыжкъым… ЩIакхъуэ Iыхьэ къэлъыхъуэныр нэхъыщхьэу щыщыта зэманыр блэкIащ… Иджы нэхъыщхьэр уи гур зэхуэгуапэу мыбы хуэдэ IэнэфI убгъэдэсыныращ, уIэбэмэ щIакхъуэ бзыгъэр тIум, щым зэдэбгуэшыфу.
Тхьэм апхуэдэу дызэхущигъэт! — жиIэу Iэдэм и Iэгубжьэр къыщиIэткIэ Iэмин:
— ЖыпIар къабыл ухъу! — жеIэри ирегъэуалIэ, сэри закъыкIэрызгъэхукъым. Тесшхыхьыжа щIагъуи щымыIэу, зэуэ Iэгубжьэхэм из сщIыжащ. СыщыбгъуэщIэсым деж апхуэдэу сщIыуэ къыщIэзублами щхьэусыгъуэ иIэт.
Институтым зэгуэр къыщыздеджа си ныбжьэгъу гуэрым жиIэ зэпытт: «Iэгубжьэ нэщIыр Iэнэм тебгъэтыххэ хъунукъым, иту тебгъэтынращ мыхъуххэнур». Абы щыгъуэ ар Москва Iэпхъуэжауэ нэхъ Iущу къалъытэхэр зыщIэс комсомол школым щеджэрт. Москва щыпсэу дэнэ къэна, къалащхьэм щэхуакIуэ зэ кIуэуэ къэкIуэжам нэхъ губзыгъафэ къыщытеуэ зэмант, къыщалъхуа къуажэм е къалэм зэи дэмыкIам нэхъри, жыIэгъуэр япэу щызэхэтхам, зэныбжьэгъухэм зэрыдгъэщIэгъуэнур тщIэртэкъым абы и губзыгъагъэр. Дехъуапсэрт, ефыгъуи къытхэтт. Апщыгъуэм сеупщIауэ щытат:
— Ар дауэ? Iэгубжьэм итуи имытуи Iэнэм тебгъэт мыхъунумэ, бгъэдэсхэм сыт ящIэн хуейр?
— Гупсысэ! Псори фыгупсысэ! ФщIэну фыхуеймэ, ар философие куущ, диалектикэ жыхуаIэм и хабзэ нэхъыщхьэращ. «Борьба и единство противоположностей» жаIэу зэхэфха? АбыкIэ си кандидатскэр стхын си гугъэщ.
Зыкъом дэкIри, ди цIыхугъэ гуэрым къыджиIащ философ хъуну къежьа щIалэр зи накIэр щIэуда, фадэм зэхигъэбэга гуэрхэм яхэсу, езыми фадэр щIишрэ, диалектикэм и хабзэхэр яхуиIуатэу Къэзан вокзалым щилъэгъуауэ. Си щхьэкIэ ар си фIэщ хъуакъым, сыту жыпIэмэ, адыгэ цIыхум апхуэдизу зигъэпудыжыфын хуейкъым.
Къыздеджауэ щыта щIалэр сигу къэзыгъэкIыжа ди Iэгубжьэхэр апхуэдизкIэ цIыкIути, пэжыр жыпIэнумэ, нэщIми итми зэрагъэхьышхуэ щыIэтэкъым. Ауэ жьы дэхугъуэ иумыту уефэм, сыткIэ уефэми зыкъэ.
— АтIэ, нэхъыщIэм къыщригъэхъуакIэ, къафщтэт… Щи, хабзэ тхэлъу, дызэхуэпэжу, ди псалъэм дытетыжу, фадэ дыщIемыфэн щхьэусыгъуэ димыIэу Тхьэм куэдрэ дигъэпсэу!.. ЗыкъыскIэрывмыгъэхуу сэ зэрысщIым хуэдэу фэри фщIы! — жеIэри, Iэдэм и Iэгубжьэм хуискIа фадэр ирегъэжэх фIэIэфIу, и псыхуэлIэр ириху уи гугъэну, и нэгур зэлъыIухауэ. Дэри дофэри, аргуэру изогъэхъуэж. Аргуэру дофэ. «Лимоннэр» доухри, нэхъ цIыкIуу, литр ныкъуэ фIэкIа мыхъуу абы гъусэ къыхуэсщIа «Столичнэри» тыдоч.
— АтIэ, ныбжьэгъухэ, бысымым щхьэкIэ бжьэр къыщаIэтыр иужьыIуэкIэщ. Абыи, Тхьэм жиIэмэ, дыхунэсынщ. Иджыпсту уэ, мыпхуэдэ Iэнэ дыщызэбгъэдэсыну лъэкIыныгъэ къыдэзыта Iэмин, псалъэ жыпIэу, абы щхьэкIэ дефэну сыхуейт…
Iэмин зыкъиIэтыну къыщекъукIэ, шэнт папщIэу зытес ашычыр къокIыргъ.
— А, зиунагъуэрэ, ущыскъэ! Мыбдежым хамэ къытхэткъым. Зэныбжьэгъу Iэнэ дыбгъэдэсу дыкъыщылъэт-дытIысыжу къекIурэ? Пэжкъэ жысIэр? — къоплъэ си дежкIэ Iэдэм.
Сэри хабзэм мыIейуэ хэсщIыкI си гугъэжщи, си щыкъум я Iыхьлым сыкъыдэщIу жызоIэ:
— Сэ фэ тIум нэхъри фIыуэ сынэхъыщIэщ, фезгъэджэжуи аракъым, ауэ, зэрызэхэсхамкIэ, уи нэгур къалъагъумэ, жыпIэр зэхахмэ, ерыскъы Iэнэм къыпэрытэджыкIкъым.
ЖысIар къызэрыздищтэр къызгуригъаIуэу, Iэдэм и щхьэр ищIащ. Ар щыслъагъум, сэри нэхъри сыкъэгушхуэри, къыпысщащ:
— Iэнэм пэрыс нэхъыжьхэм пщIэ зэрыхуащIыр ирагъэлъагъун хьисэпкIэ апхуэдэу къыщылъэтым ищIэр фэрыщIагъ мэхъу, сыту жыпIэмэ, ерыскъым нэхърэ нэхъыжь Iэнэм щыпэрытIысхьэ щыIэкъым… — Iэдэм аргуэру и щхьэр щищIым, сыкъэбырсеипащ:
— Зэгуэр уэркъ щауэхэр Iэнэм пэрысу пщыр щыщIыхьэм, пщIэ зэрыхуищIыр къригъэлъагъуэу, зы щIалэ къыщылъэтащ. Пщым и сэшхуэр напIэзыпIэм кърипхъуэтри, щIалэм и щхьэр пигъэлъэтащ. «Iэу, зиунагъуэрэ, апхуэдэу щхьэ пщIа?» — жаIэри Iэнэм пэрысхэр щызэщIэдэущэм: «Ерыскъым нэхърэ сэ нэхъ пщIэ сиIэу фэрыщIу зылъытам ерыскъыри сэри дигъэпудащ», — жиIащ пщым…
— Ди пасэрейхэм Iущыгъэу зэхуахьэсар диIэжатэмэ… — хэгупсысыхьа щIыкIэу жиIэри, сэри къызэхъурджауэу Iэдэм къыпищащ: — Мы псалъэ зэстам жиIэнур зэ жебгъэIэкъэ уэри!
Щэхубзэ дохъу, тпэмыжыжьэу блэкI гъуэгум ирижэ машинэм къиIукI макъамэм укъыдэфэ хъуну IупщIу зэхэпхыу.
Iэмин ерыщ гуэру къыщIэкIынти, и щхьэфэцыр игъэтэджын сфIэщIу есIуэтылIа хъыбарыжьыр хъымпIар имыщIу къотэджри, цIыху мин бжыгъэм я пащхьэ къихута нэхъей, къыщIедзэ:
— Ныбжьэгъухэ! — Iэдэмрэ сэрэ дызоплъыж. — Ныбжьэгъу лъапIэхэ! Къурмэн сызыхуэхъунхэ!.. Фэ щхьэкIэ сэ сымыщIэн щыIэкъым! — тIуми ди щхьэр дощI, ди гуапэ зэрыхъуар къедгъащIэу. — Мыбы фыкъэкIуэну мурад фэзыгъэщIа фи щхьэхэр узыншэу, мы Iэнэм дыпэрысыхункIэ фи лъатэр гугъу зэрехьым нэхъ гугъуехь фыхэмыту, мыр тедгъэунщ, и жэщыр дэдгъэпсынщIэнщ жыфIэу гукъыдэж фщIыуэ фыкъызэрытекIухьам нэхърэ нэхъ гузэвэгъуэ фыхэмыплъэу, Тхьэм куэдрэ фигъэпсэу!
«Мыр тезгъэуну сыкъызэрымыкIуар имыщIэу ара? Хэт и «жэщ дэгъэпсынщIэн» зи гугъу ищIыр? Лэч банкIхэм я гугъу ищIыххэкъым!.. Уеблэмэ, Iэдэм Iурыплъыхь фIэкIа, зэ си дежкIэ зыкъигъазэу къызэплъакъым» — си гупсысэхэм зыкъагъэубэлэцу щIадзэ.
— … Упсэу! Нэгъэсауэ уадыгэлIщ, Iэдэм!.. Тхьэм гуфIэгъуэкIэ пхузигъэщIэж! — жеIэри, Iэмин и хъуэхъу зэпышар и кIэм негъэс.
— Уи хьэлэлщ, — жи Iэдэми. Иджыпсту ди нэхъыщIэм зэ къригъэхъуэнщи…
Лэч Iуэхум сегупсысурэ, сIэщIэгъупщыкIыжат Iэгубжьэхэр нэщIу щыбгъэт зэрымыхъунур.
Аргуэру къызогъахъуэ, аргуэру дофэ. Дызэфэм ди гущIэр игъэупщIыIуным и пIэкIэ нэхъри къызэщIегъаплъэ. АпщIондэху нэхъри нэхъ псэлъакIуэ дохъу, дызытемыпсэлъыхьи щыIэкъым: дзыгъуэнэфым зи нэ илъагъу е лъакъуэкIэ къэзыжыхьыф дзыгъуэ къызэримылъхур мытэрэзу; мывэ зыкIуэцIылъ бэлътоку хужьыр дэбдзеймэ, абы дзыгъуэнэфыр щIепхъуэр ар илъагъуу армырауэ, атIэ псори зэлъытар физикэрауэ; вагъуэ Iэджэми цIыху щыпсэууэ, ауэ я акъылыншагъэм е я акъыл егъэлеям къыхэкIыу зыкъытпамыщIэу; Америкэм Иракыр иухмэ, Ираным теуэну, куэд дэмыкIыуи дунейпсо зауэ къежьэу езы Америкэр Кубэм къищтэну… Ауэ сэ лэч банкIищыр си щхьэм илъти, си гур зригъэбгъэжт: дунейпсо Iуэхушхуэхэр къысфIэмыIуэхужу махуэ къэс къыддэгъуэгурыкIуэ Iуэху жьгъейхэм си гупсысэри ялъэхъэн щIадзауэ пIэрэ? А лэч банкIищра атIэ апхуэдиз зэманри Iэмалри зытеухуапхъэр?..
ЕтIуанэ бэщырбэр нэщI зэрыхъуар Iэдэм нэбгъузкIэ къилъэгъуагъэххэти:
— ПэщIэдзэ зиIэм, кIэухи иIэщ… — къыщригъажьэм, Iэмин зэпиудри:
— Мыбдежым пэмыжыжьэу зыщэ сощIэ. НапIэзыпIэм сынэсынщи, зы къэзгъэсынщ, — жи, си щыкъум я Iыхьлым жиIар зэрыхуейуэ зыгуригъэIуауэ.
— Хьэуэ, хьэуэ! Ар куэдщ! — пещэ и псалъэхэм Iэдэм. — НтIэ, мы Iэнэ зэхуэтщIыжыр Тхьэм и кIэ имыщIкIэ. Уэрей, кIуэн хуей хъуми, Тхьэм и шыкуркIэ, диIэкIэ бэщырбэхьэ кIуэн нэхъыщIэ жан, жеIэ къудей, — къыщысхуеплъэкIкIэ, си гуапэ мэхъу. — Ауэ япэ щIыкIэ, Iэмин, мо хъуржыныр къащти, къигъэувэ лэч банкIищ… Мыбы ейуэ…
— Сыт хуэдэ лэч?.. — игъэщIагъуэу щIэупщIащ Iэмин, дыкъыщIэкIуам зыри зэрыхимыщIыкIыр наIуэу.
— ХужьитIрэ зы щIыхурэ. Аракъэ? — зыкъысхуигъэзащ Iэдэм.
— Ди къуршыщхьэхэм темыкIыу телъ уэсым хуэ… — къыщIэздза щхьэкIэ, хъумакIуэр къэкъугъащ:
— Сыт лэч зи гугъу пщIыр?.. Уэрей, зы лэч ткIуэпс фэзмытыфыну!.. Дэнэ къисхыу?!
— Дэнэ къыздипхынур?.. Мо пэшым къыщIэпхынущ! — нэхъыкIэжу игъэщIагъуэу жэуап итыжащ Iэдэм.
— Уэрей, схузэфIэмыкIыну! Мастерым къибжщ, IункIыбзэ иритыжри, пщыхьэщхьэм щIэкIыжащ…
— Зыгуэру къыпхуIухынукъэ?
— IункIыбзэIух симыIэу дауэ къызэрыIусхынур?.. Мыхъуж хъуми, нэхъ пасэу къызжепIэтэкъэ?! Е селъэIунт, е къыфIэздыгъунт… Уэрей, схузэфIэмыкIыну!..
Iэдэм ирифыну дриIэтея Iэгубжьэр кърихьэхыжри:
— Цемент ухуейкъэ? — къызэупщIащ, си гур игъэзэгъауэ иджыри IэфI тещIыхьыжу къысхуищIэнIауэ къысхуэупсэ хуэдэ. Iэмини ар игу нэхъ ирихьагъэнти:
— КхъыIэ, къуэш, си щхьэм хуэзгъэхьэзырауэ цемент пэгунитI щыIэщи, къащтэ! — жи.
Iэнкун сыхъуауэ жызоIэ цемент сызэрыхуэмейр.
— ИужькIэ къыпщхьэпэжынщ, къуэш!.. Плъагъункъэ къызэрыпщхьэпэж! Маркэ нэхъыфI дыдэм щыщщ… Зы бэлыхь гуэрщ. Зэуэ хъуржыным иткIутэнщи… Ухуеймэ, пэгунищ къащтэ!..
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
