Псэрыусэ
«Адыгэ хьэблэ»
Иджыблагъэ дунейм къытехьащ Къаныкъуэ Заринэ и усэ тхылъыщIэ «Адыгэ хьэблэ» зыфIищар.
ГурыщIэхэр налъэ-налъэу усэхэм хэзыухуанэ бзылъхугъэм и лэжьыгъэм цIыхухэр зэрыпэплъэр сэ хьэкъ сщыхъуащ. Тхылъыр къызэрыдэкIам и хъыбарегъащIэ мы тхыгъэ кIэщIыр згъэхьэзырын хуейуэ «Адыгэ хьэблэр» си стIолыщхьэм телъыху лэжьапIэ пэшым къыщIыхьахэм «Заринэ и тхылъыщIэ къыдэкIауэ ара, сыту фIыт», — жиIэу ар къэзымыпхъуэта, пIащIэгъуэкIэ и напэхэр зэзымыгъэдзэкIа къахэкIакъым. Апхуэдэ гулъытэ Заринэ хуэфащэщ, езыр лэжьакIуэшхуэщ, и усыгъэм псэ хэтщи.
Зы поэмэрэ («ИстамбылакIуэ») усэ 259-рэ зэрыт тхылъ цIыкIум лъабжьэ хуэхъуа гурыщIэхэр, гущIагъщIэлъхэр зыхыуагъащIэ ахэр зэрыгуэша Iыхьэхэм фIищахэм: «Си лъахэ», «ИстамбылакIуэ», «Гупсэхугъуэ», «Псэм и налкъутхэр», «Мэшбэв». Абыхэм ящыщ дэтхэнэми зи гугъу щыщIар сурэт гъэщIэгъуэнхэм хэгъэпщкIуащ.
Къаныкъуэ Заринэ и творчествэм, и IэдакъэщIэкIхэм я фIагъыр наIуэу ди нэгу къыщIэзыгъэувэ тхыгъэщ тхылъым и пэублэ псалъэр, дунейм ехыжыным мазэ бжыгъэ фIэкIа къэмынауэ, КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ Нало Заур итхар. ЩIэныгъэлI цIэрыIуэм, нэхъыжь Iущым, зи псалъэм пщIэшхуэ иIэу псэуа адыгэлIым и жыIэкIэ Заринэ и лэжьыгъэр щIэджыкIакIуэхэм къащIэмэ нэхъыфIщи, ди гуапэу газетым тыдодзэ Налом «Псэрыусэ» зыфIища и тхыгъэр.
ИСТЭПАН Залинэ.
УсакIуэм я нэхъыбэр акъыл логикэкIэ мэгупсысэ, куууэ къыщIагъалъэрэ нэрылъагъухэри къызэрагъэдзэкIыу. УсакIуэм я нэхъ мащIэр псэ логикэкIэ мэгупсысэ, нэхъ кууужу къыщIагъалъэрэ нэрымылъагъури уи гум кърагъащтэу. Мы иужьрейхэращ сэ нэхъ къэгъэщIакIуэ щыпкъэу къысщыхъур. Япэрейхэр щхьэрыусэмэ, етIуанэрейхэр псэрыусэщ. Нэхъ зэхэщIыкIыгъуэу тхужыIэну пIэрэ? Мы дунейм къамышы щытемыта зэманым щIопщыр япэу зыщIа фащIэр къэгъэщIакIуэт; япэрейр щIопщым къытрищIыкIыу къамышы зыщIар къэгъэщIакIуэкъым — зыпэщIыжакIуэщ. Япэрейр авторщ, етIуанэрейр имитаторщ. Иджы усыгъэм къэдгъэзэжмэ, мы псалъэм къикIын хуейращ: щхьэрыусэу зэхалъхьам хуэдэ дапщэ ухуейми пхуэгъэпсынущ, ауэ авторым и псэр зыхилъхьа усэм хуэдэ пхуэусынукъым, минрэ зыпэпщIыжами. Сэ псэкIэ сызэджэр гум зэрихуэ лъыракъым, сэ псэ зыфIэсщыр Тхьэм къуита зэхэщIыкIращи, мы дунейм цIыхупсэу тет миллиардихым зэщхьыркъабзэу тIу яхэткъым — дэтхэнэри зейм ещхьыжу апхуэдэщ.
Мы фи пащхьэм илъ «Адыгэ хьэблэр» зи гуащIэ Къаныкъуэ Заринэ псэрыусэ дыдэщ, нобэрей ди усакIуэ нэхъыфIхэм яхуэдэу. Заринэ и псэр адыгэ пшынэм ещхьщ, дэтхэнэ пшынэ Iэпэм еIусэми, зэIусам и макъыр къэIуу — зы Iэпэм уэрэд къегъэIу, адрейм — усэ, къыкIэлъыкIуэм театрыр къегъэуш, адэкIэ Iэбэмэ — кIэзетыр къегъэпсалъэ, аргуэру Iэбэмэ — журналыр егъэгупсысэ… Адрей Iэпэхэми щхьэж и макъ яIэжщ. И кIэщIращи, псэр къулеймэ, Iэм и зэфIэкIри мэбагъуэ.
Къаныкъуэ СэIэдулэ ипхъу Заринэ 1969 гъэм Дыгулыбгъуей къыщалъхуащ интеллигент унагъуэм. Зоотехникыу еджа и адэр, литературэм дихьэхри, журналист хъуащ («Путь к коммунизму» район газетым и редактор нэхъыщхьэу лэжьащ), «Ленинград къикIа хъыджэбз» зыфIища и романыр урысыбзэкIи (Москва, «Детская литература» тхылъ тедзапIэ, 1974) адыгэбзэкIи (Налшык, «Эльбрус» тхылъ тедзапIэ, 1971) къыдэкIащ. Тхыдэм дихьэхыу щыта и дэлъху Нурхьэлий и псэ къабзэр Абхъазым и хуитыныгъэм щIитащ. Лъэпкъым нобэ яхэтщ, адэжь лъапсэм исщ и дэлъху етIуанэр. Шыпхъуищ иIэщи, тIур егъэджакIуэщ, ещанэр журналисту «Адыгэ псалъэм» щылэжьащ. Анэм и лъапIэныгъэ псори зэпха Iэминат унэгуащэти, быным я гуфIэгъуэр къэзылэжьари, я гузэвэгъуэр зышэчари аращи — жэнэтыр унапIэ Тхьэм хуищI!
Иджы мы тхыгъэ кIагуэм и гъуазэм деж къэдгъэзэжмэ — Заринэ 1991 гъэм ди университетыр къеухри, «Адыгэ псалъэм» и корреспондету, иужькIэ «Iуащхьэмахуэ» журналым и редактору (публицистикэмкIэ къудамэр IэщIэлъу) мэлажьэ. 2006 гъэм ар «Горянка» газетым редактор нэхъыщхьэу ягъэув икIи а къыдэкIыгъуэр ирегъэфIакIуэ къиубыд IуэхугъуэхэмкIи узригъэгупсысхэмкIи — бзылъхугъэхэри щыгуфIыкIыу, цIыхухъухэри арэзы ищIу.
Сэ нобэ нывжесIэн хуэдэу сщIэркъым дяпэкIэ Заринэ и пшынэ Iэпэхэм ягъэIункIэ хъуну Iуэхугъуэ щхьэпэхэр, ауэ шэч къытесхьэркъым философием, тхыдэм, литературэм, музыкэм, живописым, театрым, къафэм, щIэныгъэм, публицистикэм, къинэмыщIхэм, я лъэныкъуэкIэ абы игъуэта зэхэщIыкIыр, щэнхабзэр лъэпкъым зэрыхуигъэлэжьэфынум. Уи пшынэ Iэпэхэм уащымысхь, ди шыпхъу цIыкIу!
Щхьэпэу адыгэм хуищIэ псори лъапIэщ лъэпкъым дежкIэ, ауэ сэ иджыпсту абыхэм къахэсIэтыкIыр Заринэ литературэм щиIэ зэфIэкIырщ. Псалъэр гъэлэжьэнымкIэ абы Тхьэм кърита лъэкIыныгъэр дигъэлъэгъуащ «ГъуэрыгъуапщкIуэ» (1994), «Уафэ щыгъэ» (1998), «Уэрэ сэрэ» (2008) тхылъхэм дыкъыщеджам, «Нагъуэ и унагъуэр» (2008) спектаклым дыщеплъам. Дэ мыбыхэм дызэрагъэгугъар «Адыгэ хьэблэм» дегъэлъагъупэ.
Си жэрэгъу тхылъаджэхэ, фи фIэщ зэрыхъун, псэр къэIуэтэным нэхъ гугъу усыгъэр зэи жьэхэмыуэ. Сэ нэхъыбэу Заринэ сызэригъэгуфIар и псэрыIуатэ адыгэбзэрщ. Усэхэм дыхэмыщыпыхьу, къытпэщIэхуэм дыкъевгъаджэ:
ПлъапIэу сиIэр уэгурщ,
ТхьэлъэIупIэр нэгум
ЩIэзымыгъэкI гъэхэм
Сакъол, сагъэмэхми…
Къэунэхур махуэщ,
Къиуназэр мазэщ.
ЩызэпычкIэ къуэпсхэр,
КъысфIыщIож си нэпсыр.
…Щхьэхуимыт илъэсым
И бжьыхьэкIэ уэсыр
Къыстесэну малIэ.
Си гухэлъыр маблэ!
Уи зэхэщIыкIым зэрызилъагъуж, зэрызыхищIэж, зэрызиIуэтэж псалъэхэр, псэлъафэхэр, метафорэхэр хьэзыру жыпым щимылъкIэ, ахэр къэплъыхъуэн хуейщ. Апхуэдэ зэфIэкIым зыщеузэщI мы нобэ дызэджэ тхылъым. Апхуэдэ лъэкIыныгъэкIэ Тхьэр къыщыпхуэупсэнури зызыIэта лъэпкъ усыгъэм ущытIыгъуамэщ. Гъэбелджылауэ жыпIэмэ, ПащIэ Бэчмырзэ, Агънокъуэ Лашэ, ЩоджэнцIыкIу Алий, КIыщокъуэ Алим, Тхьэгъэзит Зубер, Бещтокъуэ Хьэбас хуэдэхэм дамэкIэ ущаIэтым дежщ.
Купкъыр къокIыкIри, щIым къыхож аби, тхьэмпэ къыпокIэ — ар удзи, гъурци, жыги? КъыдокIуэтейри, мэгъагъэ — ар нэрылъагъуу жыгщ. КъапщIийхэр полъэлъыжри пхъэщхьэмыщхьэ къапокIэ, мэз къызэрыкIын жылэхэр я курылъу — ар жыг балигъщ. УсакIуэр къэкIыгъэм хуэбгъадэ хъунумэ — Къаныкъуэ Заринэ къэгъэщIакIуэ балигъщ, и усэхэр икъугъэрэ щIэблэкIи уащыгугъ хъун хуэдэу: я гурыщIэ кууагъкIи, я гупсысэ къарукIи, авторыр зыгъэгузавэ IуэхугъуэхэмкIи, дыгъуасэм зэрыплъэкIи, пщэдейм зэрыщыгугъкIи, и IэзагъэкIи, и адыгэбзэкIи мы Iэрамэхэр йолъэгэкI ипэрейхэм. Абы зыIэпигъэхуркъым нэхъапэм иришэжьа тематикэр, ауэ абы лъэщу къыбгъуроувэ лъэпкъыр зыгъэпIейтей упщIэхэр: адыгэм къытпэщылъ гужьеигъуэхэр, тхыдэм лъэщыгъэкIэ хэхэс ищIа ди къуэшхэр хамэм зэрыхэшыпсыхьыр, ди благъэ абхъазхэм я дунейр, къинэмыщIхэри. А проблемэшхуэр зыгъэв ди шыпхъу гу пцIанэм и унагъуэри игу ихуркъым.
ЗыгъэщIагъуэ хэмыхьэу къызэрыгуэкI дыдэу гъэпсащ сатырипщI фIэкIа мыхъу «Си анэ» усэ цIыкIур. ПщэфIапIэм е пырхъуэм щекIуэкI псалъэмакъ хуэдэу укъоджэ, купщIэр кууи къыщIимыгъалъэу — итIани, уи гум къошхыдыкI, уи псэр усакIуэм игъэпсалъэ нэхъей. Зэанэзэпхъум я уэршэрыр бгъэлъатэмэ, Бэчмырзэ имыдам хуэдэу, «пшыналъэр мэбгъунлъэ». Усыгъэм и эстетикэр къызыгурыIуэ пхъур лъэпэрэпакъым:
Къызбгъэдэс, си анэ, къызбгъэдэс,
Уи Iэгу щабэр къыслъэгъэIэс,
Сабиигъуэм сыхыумыгъэкI,
Сыхуэмей фIыгъуэ лъэпкъ абы фIэкI.
Сэ гукъеуэу сиIар мэбзэхыж,
КъызэпхьэлIэр сымыщIэу сохъуж.
КъызощIэж сыщисар уэ уи куэщI.
ЩымыIэну зэман ар зыпэсщI.
Къызбгъэдэс, си анэ, къызбгъэдэс,
Балиейм и жьауэм дыщIэгъэс.
Зи псэр Абхъазым и щхьэхуитыныгъэм щIэзыта и дэлъху Нурхьэлий хуиуса уэрэдитIри апхуэдэу Iэдэбу, гурыщIэ пэжу зэхэлъщ, афэрым яхуэфащэу.
Гупсысэ Iэджэми ягъэхьэщыкъ усакIуэм и гур, сэ абыхэм сахэщыпыхьу языр къахэсIэтыкIыфынукъым си зэхуэдэщи, Зарини я гупсысэхэм дызэрыщIигъэдэIуар езым и гурыщIэ защIэущ. Арагъэнущ я дэтхэнэри ди зэхэщIыкIым благъэ хуэзыщIыр.
Арами, сыкъытеувыIапхъэу къызолъытэ лъэпкъ Iуэхум ар зэригъэпIейтейм. Лъэпкъым къыпэплъэ дунейм и гуащIагъэм еплъытмэ, лъагъуныгъэри, ныбжьэгъугъэри, лэжьыгъэри, мылъкури, узыншагъэри жьгъей щIохъукI. Абы ирогузавэ пщэдейм плъэ дэтхэнэри — политикхэри, щIэныгъэлIхэри, бизнесменхэри, тхакIуэхэри, адэ-анэхэри, лэжьакIуэхэри… Мы тхылъым цIэ езыта усэми псэ хуэхъуар а гуныкъуэгъуэращ: адыгэ хьэблэр лъэпкъым и нагъыщэу аращ.
Адыгэ хьэблэ, адыгэ къуажэ,
Псыкъуийм къищ вагъуэр щыгъэу
зыгъажэ.
Мыжеижыфу къэна уи щэхухэм
Хы Iуфэ жыжьэр ноби я плъапIэщ.
НахуапIэу плъагъум хуощIыр гукъанэ,
Къэнар уи мащIэщ, къэкIуэжыр хамэ?
…Псыкъуий лъащIэхухэм нэса гукъанэр
Къыхуибгъэхъуами, ефэфкъым нанэ.
Нэхущым ипэ хоушэ дадэ.
Адыгэ къуажэ, ухэмыкIуадэ!
Усэр зэрыщIибгъэж псалъэр Тхьэм хуэгъэза лъэIу хуэдэу зыхызощIэ. ИтIани усэбзэ телъыджэм и псэлъафэ шэрыуэхэм, псантхуэм ентIэIуурэ, гур ягъэуз, гупсысэр къызэщагъэу, псэр ягъэгулэз аби, темэм и мыхьэнэр ягъэлъагэ.
Мыр «Си лъахэ» гуэрэным хигъэува пэтми, и купщIэмкIэ «ИстамбылакIуэ» IэрамэмкIэ маплъэ.
«ИстамбылакIуэр» лирикэу гъэпса поэмэщ, кIуэцIрыкI фабулэр хэмыукъуэдиярэ макъамэ зыбжанэу зэхэгъэпсауэ. Мыр икIи гъыбзэщ, Хэкум ирахуа лъэпкъым и гуауэр игъейуэ, икIи джакIуэщ, дунейм тепхъауэ кIуэдыж адыгэр Хэкум ириджэжу. Ар авторым и макъкIэ Iуми, лъэпкъым ди зэхуэдэ лъэIущ. А лъэIум, мызэрэ-мытIэу къытригъэзэжурэ, къыхохъуэпскIыкI поэмэр къызэрыхидзэ усакIуэпсэр, и жыIэр нэхъри игъэкъарууэ:
Си Iэпкълъэпкъым лъы щIэтыхукIэ,
Сэ сыадыгэнущ.
Сыадыгэу сыпсэухукIэ,
Си гум мыр къеуэнущ.
(Лъэпкъым ди гузэвэгъуэр, жыхуиIэщ)
Апхуэдэ псалъэр къизымыдзэни щыIэу пIэрэ?
Ещанэ усэ гупым Заринэ фIищащ «Гупсэхугъуэ». Абы къикIыр сыт? Псалъалъэм «гум зыщигъэпсэхуращ», — жи. Пэжу си гугъэщ. Ауэ си гум соупщIыжри, идэркъым: «сэ зыщызгъэпсэхур усэфI дыдэ сыкъыщеджэ-дыщедаIуэращ!» — жи. Iэнкуну напэкIуэцIыр зызогъэдзэкIри, япэ ит усэм дзыхьмыщIу къеджэн щIызодзэ, сытогушхуэжри сатырийри къызощыпыкI:
ГъащIэ къэгъэщIыным сыт пыщIа?
НапIэ дэхьеигъуэр мэхъур пIалъэ…
Псэр зыгъэнщI насып зыхэзыщIар
СыткIэ хуэныкъуэж зыгуэр и псалъэ?
Сэ псэзэпылъхьэпIэ къызолъыхъуэ,
ЗызгъэнщIыну зэи къысщымыхъуу.
Гухэлъ сызунэщIхэм сыхуэныкъуэщ,
Псалъэм языхэзыр — псы Iубыгъуэщ…
Сатыр къэс къыкIэлъыкIуэр узыпэмыплъа щIэщыгъуэу къыпыувэурэ узыIэпешэри, умыщIэххэу, псынэпс Iубыгъуэ къыпIурекIэж, «уэхухуху!» — жыуигъэIэу. Аракъэ гупсэхугъуэ хъужыр! Псэр апхуэдэ щытыкIэм щихуэ напIэзыпIэхэр къэубыдын, ар зэхэщIыкIым къызэрыщыхъур бэяну зыгъэнаIуэ псэлъафэхэр, метафорэ жанхэр къэгъуэтын хуейщ. Нэхъ гугъужу къыщIэкIынщ апхуэдэ усэр шэчыгъуей мыхъуу гъэкIэщIыныр. Мардэмрэ щапхъэмрэ гъуазджэм и псэщ.
Мы ещанэрей Iэрамэм хыхьа усэ плIыщIри телъыджэ защIэщ, усакIуэм и псэр къигъаплъэрэ езыри кIэлъыплъыжу. Ар зыми емыщхьрэ езыр зэщхьыж къудейуэ къигъэщIа Заринэпсэщ. «Псэм и налкъутхэм» нэхъ IупщIыж къащI зи гугъу сщIыр. Ар сытым хуэусэми, уэри дэри дигъэлъагъур а зыхуэусэ дыдэракъым, атIэ а зыхуэусэр езым и псэм къызэрищтар ди нэгу къыщIигъэувэу, ди зэхэщIыкIми апхуэдэу къригъащтэу аращ.
Сэ мы тхылъым си фIэщ ищIащ зы хьэкъ: Заринэ дэрэ зы хъарбыз дыупщIатэмэ, IэфI къызэрытIурыхъуэнур зэмыщхьущ; мо балией гъэгъам дызэ- деплъми, зэхуэмыдэущ зэрытфIэдэхэнур; зы розэ дызэдепэмми, и мэр зэщхьэщыкIыущ къызэрытщIихьэнур; шыгъури зэмыщхьу шыугъэнущ, шыбжийри зэмыщхьу сырынущ… Аращ сэ Къаныкъуэ Заринэ псэрыусэ щIыфIэсщыр.
Зэринэ ныбжькIи, псэкIи усакIуэщIэщ, лъэкIыныгъэшхуэ зэриIэри, гурыщIэ-гупсысэ зэрихъумэри дигъэлъэгъуарэ куэдкIи дигъэгугъэу. И къалэмри жумартщ, и псэм хуэдэу. Абы и зэфIэкIым и ныбжь Iэджэри дяпэкIэщ къыщыкъуэкIынур, хьэлэмэтагъэмкIэ уагъэIэнкуну, уеблэмэ укъагъащтэу. ГъащIэ кIыхь ухъу!
