Щомахуэ Хьэсэнбий
Зеикъуэ щIыналъэм къыщалъхуа Щомахуэ Хьэсэнбий адыгэ уэрэдыжьхэр гугъэзагъэу игъэзащIэ къудейкъым. Абы и къалэмыпэм тхыгъэ куэд къыщIокI. Хьэсэнбий и усэхэр адыгэ тхыдэм, хабзэм, адэжь лъапсэм хуэгъэпсащ. Тхьэмадэ Iумахуэм и ныбжьыр илъэс 75-рэ ирикъуащ. Абы ноби хузэфIокI и усэхэр фIыуэ зылъагъухэр и IэрыкI щIэщыгъуэхэмкIэ игъэгуфIэн. Ди гуапэу фи пащхьэ идолъхьэ Хьэсэнбий иужьрей зэманым итха усэщIэр.
УЭРЭД ЩIЭЗУСЫР
Сопсэу, хэсщIыкIIа сфIэщIу дунеягъэм, Гъэм и зэманхэм я уэрэд соус. Усыгъэ къэскIи сынэмыс си гугъэм, «Сопсэум» къикI дыдэр нэсу схуэмыус.
Пшагъуэ гуэрэнщи си псэм и плъырыпIэр, ПIэщхьагъ щищIынум ноби щIогупсыс. Псэр зыгъэпсэхуу си уэрэдыжь напIэр, Хэлъэт зэпыт щIэхъуари схуэмыус.
Зэман блэкIамрэ итымрэ зэслъыту, Си лъэпкъ къыпэплъэм куэдрэ согупсыс. Ауэ ар псысэу е таурыхъ дахащэу, Уи фIэщ зыщIыф уэрэдри схуэмыус.
МэкIуэщI зыхэсщIэу си адэжь щIэиныр, Ину жысIэнуи си щхьэ езмыпэс. КIуэ пэтми бжьизи щIимыкIужыр си бзэм, Нэсу къиIуатэу уэрэд схуэмыус.
Псэм и хъумакIуэ зым имыцIыхужыр, Чыхум хыхьауэ къалъыхъуэж къысфIощI. ФIыщIэ хуэныкъуэ щIышхуэ зи псэ пыхур, Пыхусыху щIэхъуар уэрэду схуэмыус.
Щхьэусыгъуэншэу зыгуэр зэхаухуанэу, Пасэм адэжьхэм зыри ямыуст. Усэм, уэрэдхэм IейкIэ уахэхуэныр. Зэрылъэпкъ хъуэнри нобэ схуэмыус.
Сэ си нэм Iулъщ нэгъуджэ умылъагъуу, Гъуазджэр,щэнхабзэр къабзэу зэрыслъагъу. Гъунэгъурыплъи ар мэхъу жыжьэрыплъи, Си лъэпкъ къыпэплъэр наIуэу сегъэлъагъу.
Сызытеувэ щIылъэм сыхуэсакъыу, Щыпкъагъыр, дахагъыр нобэм къэсхьэсащ. Зи фIэщ сыхъуахэр си пшынэ макъыу, НапщIэм фытелъу си дунейр вдэсхьащ.
Уадыгэныр жаIэ нобэ гугъуу, УусакIуэныр зыкIи мынэхъ тынш. Сэ шынэ уанэу гъуэгу кIыхь сытетащи, Уэрэд усыным си псэр егъэтынш.
Пэжщ, а къалэныр нобэ пщIэншэуадэу, Ар Iэтыгъуейуэ куэдым къызаIуэкI. Сэ уэрэдусу дянэм сыкъилъхуащи, А тхьэшхуэ тыгъэр къызэмыхьэлъэкI.
ГубампIэу сиIэр уэгум ипхъа вагъуэу, Гъунэншэу щытми, дахэм согупсыс. Сыуса уэрэдхэм бгъунлъа къахэмыкIмэ, ГукъэкI фоупсым гущIэри допсыпс.
Гугъэм и дахэр си гублащхьэдэсэу, КъэскIуа гъуэгуанэр сощIри къабыл. Къебла уэрэдкIэ сыфхуэупсэфамэ, Си гъуэгу гъуэмылэр сфIощIыр си хьэлэл.
Соус уэрэди, гуащIэкIэ солажьэ, Лыжь зыдэз къуэладжи сымыщIа уней. Имей фэбжь телъыр хуэмыхъуным лажьэ, Солэжь си лъэпкъыу щикъухьам дунейм.
Си лъэпкъ, си къупщхьэ, узэзгъэщхь щымыIэ, Узыхуэзгъадэ темыт щIы хъурейм. Лъэрытемытуи къезыхуэкIыр си псэр, И щыхьэт нахуэщ уэ узэрыхейм.
Дэ, уэрэдусхэр, дыпщIэншэрылажьэщ, Дытхьэхуэлажьэу фIыгъуэм дыхуолъэхъу. Хъуэхъу курых дахэр ди гурыщIэ лъабжьэу, Ежьу цIыху гущIэм, псэм къыхудолъыхъу.
Ди псэуныгъэм ехьэлIа мы усэм, ЗэIузэпэщ гъащIэм куэд къыщимыгъэпкI. ПтулъкIэ къэтщыпу дыдэувэжынырт, Ауэ апхуэдэм псэкIэ дащымыщ.
ДыкъыхэкIакъым дэ апхуэдэ лъэпкъым, Ди къарум, ди гуащIэм дыщыгугъыжащ. Жэнэт зэпыт щIэхъуэпси къытхэкIакъым, Лъэпкъыжь фэеплъхэм дригъуэзэжащ.
ЦIыху псэ хьэлэлым зэIузэпэщ псэукIэ, КъыхуэгъэщIыным псэкIэ дыдожьу. Си хъуреягъкIэ къохъу сыщыщIэдэIукIэ, ФIыщIэ купщIэншэм си щхьэр игъэву.
Зым дафIэпсэууэ жеIэр, и фIэщыпсу, Зым и мэз дахэм зыч хыримыгъэбз. Зэхэмыбз гуэрым дафIыхэпсэукIыу, ЩеIуэж адрейми, ищIурэ нэбгъуз.
Си гурыгъузхэр зэзгъапщэ, зэслъыту, НэIурыт хъэтIкIэ сызыхуэтэрмэш. Сиш ижыфынур щэхуу къыщапщытэ, Мы дунеижьым си псэр щымытынш.
Сэ си ныбжьэгъухэр шэ хьэлэл ефауэ, Хэти тхакIуэщ, усакIуэщ, хэт уэрэдусщ. Ауэ «сопсэум» — къигъэпкIым хилъэфауэ, Мылъкуми былымми уэрэд хуамыус.
Сэри щIэмычэу, зыгуэр зэрысщIэжрэ, ХэIущIыIу сымыщIыщэу уэрэд гуэр сопщIыхь. Зи щIыхь згъэлъагэ лъэпкъыу сызыщыщыр, Зэзгъэщхьыр сытми зэрызмыщIэм сехь…
Сэ апщIондэхукIэ, мы си Iэхэлъахэу, Тхыдэм и кIадэр къызэхызокIухь. ПшэкIухь къищIами мазэр темызашэу, Къыздэуэршэру сакъыу къыздекIухь.
Мес, си Iэгупэщ Хьэрэкхъуэрэ бгыжьыр, Афэбг къыр дзакIэр си щIыбагъ къыдэтщ. Борэжь и Iуащхьэр си псэм и плъырыпIэщ, Щоджэнокъуихым, мес, я чэщанэжь.
ХьэтIохъущыкъуей жьанэр си тхыдэжь кIадэу, И хъуреягъкIэ къэгъэтIылъыхьащ. Сыщытхэ лъахэр, уэгум ипхъа вагъуэу, Налкъутналмэсу, тхыдэ хэплъыхьащ.
ИкIэм-икIэжым сешэ Щтаучыкъуэу, Хьэрэкхъуэрэжьым ипщэрабгъу хуэхъуам. Щтауч къутахуэм къыхиху тхъуэбзащхъуэмэр, Зыдэз къуэладжэу Тхьэшхуэм къигъэщIам.
Щтаучыр гуащIэщ икIи пкъыгъуэ пхъашэщ, Ешэч гулъэмыжым имышэчыфын. Ауэ лей лъысрэ хуэмыхьын техьамэ, Къэмычэу теткъым зэришэчыфын…
Щтауч къутахуэр сыткIэ мыпхъэшами, ГуащIагъ мылъытэр хъуаскIэм хэмылъами. Нэрыгъ нэхъыщхьэу щиIэр мы дунейм, Хуабагъ къигъэщIу хъуаскIэ дзын къудейщ.
Арат зэзгъэщхьыр сызыщыщ си лъэпкъыу, Пкъыгъуэ цIыкIу-цIыкIуу щикъухьар дунейм. Тхьэм хущхъуэхэлъхьэу сфIощI тригуэшауэ, «Псыр псэхэлъхьэжщ» — щыжаIэ щIы хъурейм.
Ей, дунеижьу псэм и гущэ щабэ, Бэм налкъут щыгъэу я гущIэм щыпсыпс. Мы щIылъэ-анэм и Iубахъэ хуабэм, ДекIун макъамэ къыздэдгъэгупсыс!..
Щтауч къутахуэм щтамылэ щигъусэрщ, И хъуаскIэм мафIэшхуэ щищIыфыр. Мы щIылъэ-анэм хуабагъэ щыщIыгъурщ, Пшэплъ дыхьэрэным щыхидзэр дыщафэ.
Ноби сощтауэ щтэмкIэ щтамылэм, Къебла уэрэдыр хъуаскIэу изогъэдз. Удз гъуа IэмыщIэм щтамылэр щIызолъхьэ, МафIэ хидзам и бзэгухэр къызэщIедз.
АрщхьэкIэ си псэр зэуэ мэпIейтейри, Вы бжьакъуэм къикIыр гум къызогъэкIыж. Лыгъэр, мафIэсыр лъэпкъым фIэIэфIыжкъым, Сыхуэсакъыпэу ар согъэуфIынкIыж.
«СыусакIуэ нэсу», зэм си фIэщ сощIыжри, СытокI мы щIыми хьэршым сыщопсэу. ПсэкIэ сщIыжауэ дуней цIыкIу щызиIэм, Къыщысхъуэпсахэм IэфIу сагъэпсэу.
Бзэхащ дахагъэр, пэжыр, хьэлэлагъыр, Гъэр хъуа си уэрэдхэр, слъагъуурэ, зокIуэкI. КIэгъуасэмыщI псэукIэм и зэранкIэ, Дунейм къытехьэу Iуну ялъэмыкI.
УримыукIытэу пшыналъэр бгъунлъэнкIэ, Уи лъэпкъ хуэфащэ уи насып къихьам. КъыпэкIуэ фIыщIэм хуэдипщI къигъэщIыжу, Щыхъун зэманым куэду сыщIохъуэпс.
Си гуэл IэрыщIым ессэкIа пхъэхуейхэм, Зы ужьэ цIыкIу, есауэ, къысхуожэх. Си Iэгу-си Iэнэм илъ щыкъун щыкъуейхэм Хопэщэщыхьри, нэпсыр къысфIожэх.
А дахагъ нурым гуэлыр дызоблэ, Пэублэ псалъэм щызэхокI гъуэгуибл. Къеблэ уэрэдым джэгушхуэ еублэ, Сэ арыншамэ сикIагъэнти псибл…
Дыгъэус уэрэдыр удз гъэгъам и плъыфэу, Пшэплъ дыхьэрэнкIэ хуэпсэу пщэдейм. Уэшх нэужь дахэм мащIэу хуэгъуэлъыфэу, Лэгъупыкъу фиблыр щищIыфу дунейм.
Дыгъэус пшыналъэ цIыхупсэ гъэкъабзэу, Бзуубзэ IэфIу псэр зыгъэубзэн. Зэнзэныпс къабзэу хабзэри зыгъабзэу, Дыгъэ бзий гуапэу псэхэм еубзэн.
Къыхохуэ гъащIэм сыщыхуэмеижIау, ФIыр зэрыслъагъу нэгъуджэр къыщысIуху. Iуэху есхьэжьам гуитI-щхьитI сыщагъэхъужу, Хьэжьвакъэжьышххэм сыкъыщащIи Iуэху.
Псэр ягъэтыншкъым, гъащIэм щыгъуэщауэ, Гъыбзэ яусу псэхэр зыгъэпсэум. Зи гупкIэ исым и уэрэд къришу, Бгъунлъа пшыналъэ зыуцIырхъыу къэпсэум.
Сэ апщIондэхукIэ согъэзэж пщэдейми, Ди тхыдэ кIадэр зэ къызопщытэж. Жыжьэ къисхауэ псысэм, IуэрыIуатэм, Ди уэрэдыжьхэм зэ сащIодэIуж.
БлэкIар си дежкIэ кIуащ псэзэпылъхьэпIэу, Си ит зэманри куэдкIэ мынэхъыфI. ФIым сыщIэхъуэпсми, слъагъуу фIэкI пщIыхьэпIэу, КъэкIуэнум гурыфIыгъуи къызимыт.
ХэкIыпIэ гуэри псэм щимыгъуэтыжкIэ, БампIэгъэтIысу Афэбг сыныдокI. Жансэхъу и къуиблри сэ щызмыгъуэтыжкIэ, Хэплъыхьа защIэу, бжэгъулъэ хызох.
Хэсса бжэгъулъэр угъурлы схуэхъуну, Тхьэшхуэм селъэIури, лъэгъуп зэфIэздзащ. Дзыхь къызагъэзу къихьым си пщыIагъэ, Сэри езгъэзри, уэрэдыжь къездзащ.
Псэм зигъэпсэхуну къэмыкIыххэу игу, Аргуэрыжьти, ирехьэжьэ Iуэху. IуэхуфI псэгъэдахэу зэфIэкIау слъагъуху, Уэху! ЖызоIэ, мэхъури си дунейр нэхъ нэху.
Къыздэус уэрэдыр пкъынэ-лъынэм дыхьэу, Уэсэпс нэрынэм щыджэгуу пкъыгъуитI. Дызей лъэпкъ уардэм и псэм бгъурылъыпэу, Зэрылъым ещхьу джэдыкIэ кугъуитI…
Илъэс щиплI и пэжкIэ сахэсау сфIощIыж, Хьэблэ-хьэблэу щыпсэуам Зеикъуэр. Бахъсэныжь ежьууэ къыщездзар сощIэж, Дзэ зыIумысыж ди уэрэдыжьхэр.
Ей, зэманыжьу шыдыгужь зекIуэкIэ, ЕмыкIур екIуу куэдщ зэрыплъытар. Хэлъэт си напщIэм си гум и къеуэкIэм, Хуэфащэ усэ, уэрэд къыздэус…
Бахъсэн щIыналъэ.
