Адыгэ драматургиер къэзыIэта Ерчэн Леонид
Адыгэм къыхэкIа режиссёр цIэрыIуэ, ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и режиссёр нэхъыщхьэу щыта, УФ-м и цIыхубэ артист Ерчэн Леонид къызэралъхурэ илъэс 95-рэ ирикъуащ.
Леонов ЕвгенийНалшык щагъэхьэщIэ. 1974 гъэ
УФ-м, КъБР-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ, Попов А. и цIэкIэ щыIэ дыжьын орденыр зыхуагъэфэща Ерчэн Леонид илъэс 40-м щIигъукIэ хуэлэжьащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и сценэ гъуазджэм.
Ар Хэку зауэшхуэм и гуащIэгъуэм хэтащ, «Хэку зауэшхуэ» орденым и II-нэ нагъыщэр, «ЩIыхьым и дамыгъэ» орденыр къыхуагъэфэщауэ щытащ. Республикэм ит театр псоми ялъэIэсыф, яхурикъу цIыхут Леонид. Абыхэм я утхэм драмэ, музыкэ спектаклу 100-м щIигъу щигъэуващ. Псом хуэмыдэу Ерчэным къехъулIауэ къалъытэр Акъсырэ Залымхъан и Iэдакъэ къыщIэкIа «Дахэнагъуэ» пьесэрщ. 1957 гъэм щыIа ЩIалэгъуалэмрэ студентхэмрэ я дунейпсо фестивалым ар Москва щагъэлъэгъуа иужькIэ щытхъу лъагэ хужаIауэ щытащ.
«РСФСР-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр Ерчэн Леонид 1961 гъэм къыфIащащ, 1981 гъэм РСФСР-м и цIыхубэ артист хъуащ.
Арат Налшык «Мадинэ» (Балэ Мухьэдинрэ Къардэн Хьэсэнрэ зэдатхат) япэ лъэпкъ оперэр щызыгъэувауэ щытар.
КъБР-м и Театр лэжьакIуэхэм я зэгухьэныгъэм Ерчэн Леонид и цIэкIэ саугъэт игъэувауэ артист нэхъыфIу къалъытэхэм илъэс къэс ярет.
Абы дэлэжьахэм, и творческэ дунейм нэIуасэ хуэхъуахэм хужаIэ псалъэ дахэр гъунэжщ. Дэтхэнэм и дежкIи Ерчэныр псом япэу зэхэщIыкI, гуапагъэ зыхэлъ цIыху Iэсэщ, IэщIагъэлIщ, театр гъуазджэм драмэм щегъэжьауэ оперэм нэсыху унэтIыныгъэ псоми куууэ хэзыщIыкIщ.
Ерчэным къыдэгъуэгурыкIуахэм хужаIахэм ящыщ зыбжанэ фи пащхьэ идолъхьэ:
— Леонид сэ куэдрэ сыдэлэжьащ, Iэджэрэ зэгъусэу гъуэгуанэ дыздытеуващ. Псом япэу къыхэзгъэщынут адыгэ драматургиер абы и зэманым къиIэтауэ зэрыщытар. Ди тхакIуэхэм я Iэдакъэ къыщIэкI пьесэхэм Леонид гулъытэ хэха яхуищIырт, абыхэм къатрищIыкI лэжьыгъэ хьэлэмэтхэр лъэпкъ театрым щигъэувырт. Шортэн Аскэрбий итхауэ Леонид игъэувауэ щыта «ХьэкIуэкIунэ» спектаклым къыхэщат а зэманым и ухуэкIэр зыхуэдар, ныкъусаныгъэу хэлъахэр. Адыгэ тхакIуэхэм я IэдакъэщIэкI- хэр ядиIыгъыурэ, Леонид игъэуващ «Дахэнагъуэ», «Лашын», «Мадинэ», «Къызбрун» спектаклхэр, нэгъуэщI куэди.
Ерчэныр Музыкэ, Къэбэрдей, Балъкъэр, Урыс театрхэм ядэлэжьащ, дэтхэнэми я утыкум спектакль гукъинэжхэр щигъэуващ. Псом хуэмыдэу къыхэзгъэщыну сыхуейщ Толстойм итха «Власть тьмы» пьесэм къытрищIыкIар. А лэжьыгъэм папщIэ Ерчэным къыхуагъэфэщат режиссёр Iэзэу щыта Поповым и цIэкIэ къыдагъэкIа орденыр. Абы къикIырт си ныбжьэгъу режиссёрым и гуащIэм къэрал псом пщIэ къызэрыщыхуащIыр. Леонид сыт хуэдэ лэжьыгъэм зримыпщытами, ар иригъэфIэкIуа фIэкIа, мыхьэнэншэ зэи ищIакъым. Абы ехъулIэныгъэшхуэ иIат, ауэ абы щхьэкIэ гугъуехь мымащIи Iууащ. Абы и лэжьэкIэу, и хьэл-щэну щытар сэ зэи сигу ихужынукъым.
Теувэж СулътIан,
УФ-м, КъБР-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ,
республикэм и Къэрал саугъэтым и лауреат, профессор.
— Ерчэн Леонид роль зыбжанэ утыку къригъэхьащ. Абыхэм ящыщу сигу къинэжащ «Ажалым къыдэфэ хъыджэбз» (Салынскэм итхауэ) спектаклым щызгъэзэщIа роль нэхъыщхьэр (Снежко Нилэ), «Зи лIыгъэм уэрэд хуэфащэ» (осетин драматург Гоглоевым и IэдакъэщIэкIщ) лэжьыгъэм сызэрыхэтар (Ларисэ и ролым сыджэгуащ), Биджиевым итха «ЩIакIуэ кIапэ» пьесэм хэт Нази и ролыр утыку къызэрисхьар.
Леонид и спектаклхэр цIыхухэм я гум дыхьэрт, и зы лэжьыгъэ ялъэгъуамэ, ящымыгъупщэу куэдрэ тепсэлъыхьыжырт. Абы артистым дзыхь хуищIырт, спектакль щигъэувкIэ и гупсысэхэри къилъытэрт. Зы щапхъэ къэсхьынщ. Пьесэм деджэурэ зы щIыпIэ гуэрым дынэсамэ, «событие» жиIэрти, стIолым теуIуэрт. Абы къикIрат артистым и зэфIэкIымрэ бгъэдэлъ талантымрэ зэщIикъуэу а «событиер» къигъэлъэгъуэн хуейт.
И цIыхугъэм теухуауэ мыри сигу къокIыж: си хъыджэбзыр Москва щеджэр-ти, Леонид абы кIуэуэ къыщысщIэм, зыгуэрхэр, ахъшэ тIэкIуи щIыгъуу, схуздихьыну селъэIуащ. Къалэшхуэм нэсри, хъыджэбзымрэ абырэ зэрыгъуэтащ, здезгъэхьахэри иритыжащ. Ауэ, абыи къыщымынэу, рестораным ишэри, IэфI дыдэу игъэшхащ. Хъыджэбзым зэрыжиIэжымкIэ, нэхъ ипэкIэ зэи Iумыхуа шхыныгъуэ гъэщIэгъуэнт Ерчэным абы щыгъуэ къригъэшхар. Студентым дежкIэ ар гум имыхуж гулъытэт. Тхьэм псапэу къритыж!
Куэдрэ фIыкIэ дигу къэкIыжыурэ дытопсэлъыхь Ерчэн Леонид.
ЖьакIэмыхъу КIунэ,
УФ-м, КъБР-м щIыхь зиIэ я артисткэ.
Къэбэрдей къэрал драмэ театрым щылажьэхэр. 1964 гъэ
— Режиссёр — гъэувакIуэ бэлыхьт Леонид. Артистым и еплъыкIэ гуэр къигъэщIын хуей образым хилъхьэну гупыж ищIамэ, ар абы диIыгъынут, «НэгъуэщI сыт хэплъхьэфыну? Дегъэплъыт», — жиIэрэ утригъэгушхуэу щытт. Театр куэд зэхъуапсэу щыта режиссёрщ ар.
Согупсысыжри, дэ насыпу къыдитат адыгэм къыхэкIауэ щIэныгъэ куу яIэу, режиссёр IэщIагъэм фIыуэ хащIыкIыу а нэхъыжьыфIхэм дакъызэрырихьэлIар. Актёрым и дежкIэ узыпэщIэхуэ режиссёрым куэд елъытащ, и Iуэху дэкIын-дэмыкIын елъытауэ. Ерчэным зэхэгъэж ищIыртэкъым, дэтхэнэри ди лэжьыгъэм нэхъ дызэрытегушхуэным иужь итт. Мыпхуэдэ режиссёрхэр къалъыхъуэу ямыгъуэтым хуэдэщ.
Хъыдзэдж Борис,
КъБР-м щIыхь
зиIэ и артист.
— Ерчэн Леонид и фIы-щIэу солъытэ Москва седжэну сыкIуауэ зэрыщытар. Абырэ си адэмрэ зэныбжьэгъути, зэхуэзауэ хъыбар къригъэщIащ щIалэгъуалэ гуп Щукиным и цIэр зезыхьэ театр еджапIэм зэригъакIуэр, сэри сыхуеймэ, абыхэм сазэрыхигъэхуэфынур. Ауэ абы укIуэн щхьэкIэ зэфIэкI гуэр пкъуэлъын хуейти, Леониди абы и щхьэгъусэ Казими гугъу зыкъыздрагъэхьат, къыздэлажьэурэ актёр IэщIагъэм нэхъ сыхэгъуэзауэ еджапIэм сыщIэтIысхьат.
Ерчэныр езыр цIыху щыпкъэт, игъащIэкIи уи жагъуэ къимыщIыну Iэдэбт. А псом абы и режиссёр Iэзагъыр хэплъхьэжмэ, узэхъуэпсэн цIыху хуэдэт. Я унагъуэ уихьами, абы хьэщIэм щыхуащI пщIэм гъуни нэзи иIэтэкъым, нэхъыфI дыдэу яIэмрэ я гулъытэ гуапэмрэ уэ къыптраухуэрт.
Сэ зэрысщIэжымкIэ ар и лэжьыгъэми хуэгупцIанэт. АпхуэдизкIэ Леонид режиссурэм дихьэхырти, щылажьэм деж, сценэм къыщыхъум къищынэмыщIа, мы дунейм нэгъуэщI Iуэху щыщыIэу ищIэжыртэкъым. НэгъуэщI зы хьэлыфIи иIэт абы: щIалэгъуалэм зэрызаIэтынум, абы зэрызаужьынум сыт щыгъуи иужь итт.
Зыми хуэмыдэу бзэм мыхьэнэшхуэ иритырт Леонид. Артистыр къабзэу мыпсалъэмэ, утыку къызэрихьэ бзэм химыщIыкIмэ, жиIэр гурыIуэгъуэу къыжьэдэмыкIмэ, абы къиджэгур зырикIщ. Удэлэжьэну гъэщIэгъуэнт, куэдым ухуигъасэрт.
Щэрмэт Людмилэ,
КъБР-м и цIыхубэ артисткэ.
