
Тхыдэ
Кливленд пцIэгъуэплъымрэ адыгэшымрэ зэхуаIуэхур сыт?
Лъэрызехьэхэм кхъухьлъатэ щызэрагъэ-пэщ ди лъэхъэнэм шы зехуэныр пасэрей хьэлу къащохъу нэхъыбэм. КуэдкIэ нэхъ гъэщIэгъуэнщ а зэман дыдэм адыгэшым и пщIэр езым и хэкум нэхърэ и гъунэгъухэм; гъунапкъэм уикIмэ — цивилизацэм и курыкупсэм ис европей лъэпкъхэм я деж зэрыщынэхъ лъагэр.
Инджылыз пащтыхь гуащэ Елизаветэ ЕтIуанэм куэд щIауэ игъэныбжьэгъу, илъэсибл зи ныбжь, кливленд шы лъэпкъым щыщ Арлекин егъашхэ.
«Адыгэхэр, хьэрыпхэм ещхьу, шы лъэпкъыр къабзэу къэнэным ямылейуэ хуосакъ, абы утеплъэкъукIыныр къуаншагъэшхуэу къалъытэ», — етх епщыкIубгъуанэ лIэщIыгъуэм Кавказым щыIа нэмыцэ ботаник Кох Карл.
Шы гъэхъунымкIэ урысейпсо щIэныгъэрылажьэ институтым и Налшык къудамэм и унафэщI Амщокъуэ Хьэжысмел мис а нэмыцэм зи гугъу ищI, шы лъэпкъым и къабзагъым теплъэкъукIыныр зымыдэ, «щымыIэж адыгэхэм» ящыщщ.
Хьэжысмел и Iэнэм Инджылызым кърагъэ- ха тхыгъэ телъщ «Кливленд пцIэгъуэплъым- рэ адыгэшымрэ зэрызэблагъэм и генетикэ тегъэщIапIэхэр» и псалъащхьэу. Ар зи IэдакъэщIэкI Эдмундс Генри зи цIэ къриIуэ инджылыз шы лъэпкъыр хъумэныр пщэрылъ зыщызыщIыж зэгухьэныгъэм и унафэщIщ. Тхыдэмрэ генетикэмрэ и тегъэщIапIэу, Эдмундс уи фIэщ ещI кливленд пцIэгъуэплъкIэ зэджэ инджылызышымрэ адыгэшымрэ зы лъэпкъым и къуэпс зырызу зэрыщытыр. Инджылыз пащ-тыхь гуащэ Елизаветэ ЕтIуанэм зи тхыдэр лIэщIыгъуэ жыжьэхэм Iэбэж а пасэрей шы лъэпкъым гулъытэ зэрыхуищIыр къигъэнаIуэу, кливлендыр и гуимэм щIрегъащIэ, и нэIэ зэрытетри хэIущIыIущ.
— 1990 гъэм шыгъажэ тщIыуэ, Инджылызым къикIри хьэщIэ гуп къэкIуауэ щытащ республикэм, — игу къегъэкIыж Амщокъуэ Хьэжысмел. — Малкэ шы заводым щедгъэблагъэм, шыгъажэ кIыхь зэпеуэ (километр 80) тщIауэ щытат. А зэхьэзэхуэм Инджылызым щыщу шууеищ хэтащ. Абы щыгъуэм Инджылыз гупым яхэтащ Iэщ дохутыр Паворд Тони, Лондон къыщыдэкI «Райдинг» журналым и редактор нэхъыщхьэ Скотт Хеллен, Инджылызым шыгъажэ кIыхьымкIэ и гуп къыхэхам щыщ, Шотландием къикIа Камерон Кенди сымэ, нэгъуэщIхэри. Ахэр къыщIэкIуар адыгэшым и зехуэкIэр, и гъэхъукIэр зрагъэщIэнырт. Паворд Тони си гъусэу зэхьэзэхуэ екIуэкIым и хеящIэу дыщытащ абы щыгъуэ.
Куэд хэтащ а зэхьэзэхуэм, ауэ щхьэхуэу зэпеуахэщ Инджылызымрэ ди республикэмрэ щы-щу шууей щырыщ, псори адыгэш тесахэщ, пхъэидзэкIэ къыхахауэ. Япэ увыпIэр шыгъажэм къыщихьат адыгэ хакIуэ Каро. Мазэ хъуауэ арат ар Стокгольм къызэрикIыжрэ, километри 160-рэ зи кIыхьагъ гъуэгуанэр зэпычынымкIэ япэрей Дунейпсо олимп шыгъэджэгу зэпеуэм хэтауэ. Шыгъажэ нэужьым ди хьэщIэхэм къыджаIащ ипэжыпIэкIэ Каро и фIыгъэкIэ къызэрыкIуар, адыгэш нэхъыбэу зрагъэцIыхуну хуейуэ. ЗэрыжаIэжамкIэ, а хакIуэм Стокгольм занщIэу гу щылъатат зэхьэзэхуэр здекIуэкIым. Япэрауэ, шууейм зыри дэIэпыкъуэгъу и гъусэтэкъым, адрей къыпеуэхэм тIурытI-щырыщ зимыгъусэ яхэттэкъым: хэт псы иригъафэрт, хэт шыр игъэупщIыIурт, псы трикIэурэ, хэт игъашхэрт. Километр 80-м япэ увыпIэм иту нэсащ Каро, чемпион хъуа американкэм и гъусэу. Абы и ужькIэ налыр мывэ гъуэгум щыщIэхури, ар щIэзылъхьэжын имыгъуэтурэ, шууейм сыхьэ-тым нэс фIэкIуэдащ. ЯфIэгуэныхь хъури, гъуэгум къытена шум шведхэм нал гуэр къыхуагъуэтщ, Каро ар хущIалъхьэри зэхьэзэхуэм хыхьэжащ. Зэхьэзэхуэм хэту къыпеуэ шыхэр километр 15-20-кIэ япэ ищакIэт. Шыгъажэр щиухым, апхуэдизу къыкIэрыхуа Каро шы 89-м ящыщу 31-нэ увыпIэр иубыдащ. Ар зылъэгъуахэм ягъэщIагъуэри, Каро къызыхэкIа шы лъэпкъыр зрагъэцIыхуну къэкIуауэ арат. Малкэ щекIуэкIа шыгъажэ кIыхьыр иуха нэужь, хьэщIэхэр къыдэлъэIури, Малкэ заводым щагъэхъухэми, нэгъуэщI къуажитI-щым я шы гуартэхэми едгъэплъащ, хуабжьуи ягу ирихьат адыгэшыр. ШыбзипщIрэ зы хакIуэрэ ящэхуну мурад ящIри, зейхэми ягурыIуахэт. Къыхаха шыхэм ятеухуауэ ирагъэкIуэкIыпхъэ лэжьыгъэр Iэщ дохутырхэм ящIэри, шыхэр зэрашэным хуагъэхьэзырауэ щытащ, ауэ 1992 — 1993 гъэхэм ди къэралым щекIуэкIа Iуэхухэм я щхьэусыгъуэкIэ яшэфакъым. Малкэ заводым и шы гуартэм дыщеплъым, инджылызхэм я Iэщ дохутыр Паворд Тони, сэри сыдэIэпыкъуурэ, шыбз 50-м я сокухэм щыщ налъэхэр къыхэтчащ. Ахэр пакет цIыкIу зырыз иралъхьэри яхьащ: «Генетическэ анализ тщIынущ», — жаIэри. Зэман дэкIауэ, Паворд къитхащ адыгэшхэр зэрамышэфар игу къызэреуэр, къащта сокухэри Макс Планкэ и цIэр зезыхьэ институтым зэрыратари жиIащ. А институтым дуней псом псэущхьэуи къэкIыгъэуи щыIэм я ДНК-хэм я гъэтIылъыпIэр щызэхуэхьэсащ. Кливлендхэр нэхъ зытехуэ лъэпкъ щылъыхъуэм, ДНК щапхъэхэр къыщащтари а институтращ.
КъызэрыщIэкIымкIэ, зи къежьапIэр къалъыхъуэ кливлендым и къудамэ мыхьэнэ нэхъ зиIэм и ДНК-мрэ адыгэшым еймрэ зэтехуащ. Мыбы бгъэщIэгъуэнур зы упщIэщ: кливленд шы лъэпкъым и лъабжьэр Инджылызым щыкIуар (тхыдэм зэрыжиIэмкIэ) 173 гъэращ. 1990 гъэм Малкэ заводым адыгэшым къыщыIаха сокухэм къыхаха ДНК-р щхьэ техуэн хуей 173 гъэм Инджылызым икIа шы гупу «кливленд» зыфIа-щам ейм?! Уегупсыс хъунущ: дэ тхузэфIэкIыну пIэрэ ди шы лъэпкъым и тхыдэр здынэсымрэ уи лъэпкъыцIэр зезыхьэ апхуэдэ хъугъуэфIы- гъуэ уиIэнымрэ я уасэр къыдгурыIуэжыну?! А Iуэхум щIэныгъэлIхэр нэхъ куууэ елэжьын зэрыхуейр гурыIуэгъуэщ. Инджылызхэм нэмыщI, адыгэшым и геномыр къэгъэнэIуэным илъэсищ-плIы хъуауэ йолэжь Берлин Гумбольдт и цIэр зэрихьэу дэт университетым я генетикхэ-ри икIи а къэхутэныгъэм теухуауэ къыддэлэ-жьэну хуейхэщ. КъыдэхъулIэмэ, иджыри къэс дымыщIауэ хъыбар гъэщIэгъуэн куэд ди лъэпкъышым теухуауэ нэрылъагъу хъунущ.
Адыгэшым тесу 2013 - 2014 гъэхэм Груссельберг и Iэгъуэблагъэм щрагъэкIуэкIа шузекIуэм хэта нэмыцэ пщащэ.
Гумбольдт и цIэр зэрихьэу Берлин дэт университетымрэ Германием щыIэ «Адыгэшыр фIыуэ зылъагъухэм я зэгухьэныгъэмрэ» я къыхуеджэныгъэ
Совет зэманым хэкIуэдэжыным нэсыпа «къэбэрдей» шы лъэпкъыр Кавказ Ищхъэрэм къыщызэфIагъэувэж, адыгэшым и къэрал тхылъхэр къыдагъэкIын иджы дыдэ щIадзэжащ, шыхъуэхэми гу лъатэ а шы лъэпкъым щIэрыщIэу цIыхубэ гулъытэр къызэрихьэхужыр.
Адыгэшыр Германиеми Европэми щIэупщIэшхуэ щызиIэ шы лъэпкъщ, ар зезыхуэ шыхъуэхэм я лэжьыгъэхэм я пщIэр хигъахъуэу. Шэч хэлъкъым адыгэшым драгъэкIуэкI гъэунэхуныгъэщIэхэм мыхьэнэ зэраIэм, ауэ дэ ди мурад нэхъыщхьэр адыгэш къабзэр зэрыщыта дыдэм хуэдэу къызэфIэгъэувэжынырщ — блэкIа лIэщIыгъуэхэм ар зезыхуахэм яIа плъапIэхэм техуэу.
Хьэрып Эмират Зэгуэтхэм къэралыр хъумэнымкIэ и министр, шейх Мухьэмэд ал-Мактум. Ар зытесыр адыгэшщ - Каро.
Иорданием и пащтыхьыкъуэ Алий бен Хъусейн мухьэжыр гъуэгуанэм триухуа и шузекIуэр.
ФРГ-м и Удзыфэхэм я партым щыпашэ, Европарламентым нэмыцэ лIыкIуэу хэт Оздемир (УнащIэ) Джем, адыгэш Алмаз и гъусэу.
Штеффи Краузеррэ Эхнатонрэ.
Нэмыцэ журналым етх
Эдилс-Эхнатон – адыгэ лъэпкъым и лIыкIуэ
Груссельберг нэмыцэ къалэм къыщыдэкI «Шагъдий» журналым и жинтыр.
2013 гъэм Германием, Нюрнберг къалэм шы лъэпкъыфI-хэр щыщагъэлъэгъуам, Краузер Штеффи тесу адрейхэм къыхагъэщхьэхукIа адыгэшым и цIэр Эдилс-Эхнатонщ. Интернет сайт щхьэхуэ зыхухаха а шым и хъыбарыр къеIуатэ Груссельберг къалэм «Шагъдий» журналыр къыщыдэзыгъэкI, «Адыгэшыр фIыуэ зылъагъухэм я дунейпсо зэгухьэныгъэм» и унафэщI Кнол Тобиас.
Шэрджэсымрэ шымрэ зэпэжыжьэ зыщIар
Адыгэхэм я дежкIэ шыр ныбжьэгъу пэжрэ дэIэпыкъуэгъу жану къекIуэкIащ лIэщIыгъуэ зыбжанэкIэ. Куэд щызэдашэчащ икIи щызэдагъэунэхуащ адыгэшымрэ адыгэлIымрэ тхыдэм и кIыхьагъкIэ — зауэ зэманми мамыр гъащIэми. Ауэ зи лъэпкъыр зыхъумэжыну хущIэкъу нобэрей адыгэр глобализацэм зригъэува щытыкIэ гугъу дыдэм нэхъ махэ ищIащ шымрэ лIымрэ игъащIэ лъандэрэ яIа зэпыщIэныгъэр. Лъэпкъым и щэнхабзэ лъагэм и уасэр уеблэмэ езым и щIалэгъуалэм ялъигъэIэсыфыркъым, хамэр къэнауэ. Абы и зы щапхъэщ адыгэлIымрэ шымрэ зэпэжыжьэ зэрыхъуари.
Удзыфэмрэ дыщафэмрэ
ИтIани адыгэм иIэщ дэIэпыкъуэгъу къыхуэхъуфын ныбжьэгъуфI, къызыхэкIа лъэпкъым лIыкIуэ хуэхъуу, и хэкур дуней псом къыщригъэцIыхуфыну. Германием зи гъуэгур щызэIуха адыгэшым Iэмал егъуэт къызыхэкIа лъэпкъым и дахагъымрэ и щэнхабзэ куумрэ, абы къыдэкIуэу ар иджыпсту зыхэт гугъуехьхэмрэ къыпэщылъ къалэнхэмрэ утыку кърихьэну. Къеплъым игу къимынэжынкIэ Iэмал иIэкъым адыгэшым и гъусэу утыку кърахьэ лъэпкъ ныпри. Удзыфэмрэ дыщафэмрэ щызэхэлъ адыгэ бэракъым псоми хъыбар ярегъащIэ: «Мис, мы тлъагъур адыгэ лъэпкъым и шы телъыджэхэм язщ!»
Фирхьэуным ещхьу бжьыфIэ
Эхнатон дунейм къыщытехьар 2008 гъэрщ. Абы и адэр 1993 гъэм Европэм щекIуэкIа шы зэхэдзым уасэшхуэ зыщыхуагъэува Эзоп-Эдилщ. И анэ Темсэ Урысейм кърашащ. ШыщIэр дунейм къызэрытехьар зылъэгъуахэм занщIэу гу лъатат абы узыIэпызышэ теплъэрэ къызэрымыкIуэ шыгъэрэ зэрыхэлъми, фIы куэдкIэ ущыгугъ зэрыхъунуми, хьэл дахэ къызэрыпхуегъэщтэнуми. Мазих фIэкIа щымыхъум Эхнатон и адэр къицIыхужырт. 2012 гъэм IэщIагъэлIхэм Эхнатон драгъэкIуэкIа къэпщытэныгъэхэм къагъэлъэгъуащ ар зэрыщыгугъам хуэдэу къызэрыщIэкIар, кIэлъыплъакIуэ нэхъыщхьэу щыта Хак Берндт жиIащ ар къэбэрдей шы лъэпкъыр ирибгъэбэгъуэн папщIэ, псори зыбгъэдэлъ шы къабзэу зэрыщытыр. Шыхъуэхэр кIэлъыплъащ Эхнатон и хьэлым зэрызихъуэж щIыкIэм, ар зэрыхуэ щIыпIэмрэ гъусэ хуэхъухэмрэ елъытауэ. Абы иужькIэ Берндт шыр хуигъэлъэгъуащ езым и нэIуасэу щыт бзылъхугъэ шурышэс Краузер Штеффи. Пщащэмрэ Эхнатонрэ я хьэлыр занщIэу зэтехуащ. Шым хуэарэзы зэпытт ар игъэсэну къызыIэрыхьа словак щIалэ Даниэли.
ЩIэупщIэ щыIэщ, сыт абы адыгэцIэ щIыфамыщар жаIэу. Ар шыхъуэ IэщIагъэм хабзэу къыщокIуэкI — хакIуэ зэадэзэкъуэхэм я цIэхэр къызэрыщIидзэ хьэрфыр зэтехуэн хуейщ. Эдилс-Эхнатон и адэм и цIэр Эзоп-Эдилти, и къуэм и цIэри хьэрф «э»-кIэ къригъэжьэн хуейт. Дэ къытщохъу Эхнатон цIэр мы хакIуэм екIупсу. «Фирхьэуным хуэдэу бжьыфIэщ», — жиIэгъат адыгэ гуэрым, абы япэу щыIуплъэм. Зыми емыщхь Эхнатон фирхьэуным и цIэр хэплъыхьу къыхухахам хуэдэщ, апхуэдизкIэ дахагъ хэIэтыкIа дыболъагъу мы шы къуданым и зыIыгъыкIэ гуакIуэми. Иджы ар и лъэпкъым и лIыкIуэу хэтщ гъэлъэгъуэныгъэхэм, зэпеуэхэм, махуэшхуэхэм.
Эхнатон игурэ и щхьэрэ зэтелъ зэпытщ. Адрей шыхэм щаригъусэм дежи, абы хьэл зэтет къегъэлъагъуэ икIи, къэбэрдей нэсым хуэдэу, и бжьыфIагъыр сыт щыгъуи нэрылъагъуу зэрыщигъэтыным хущIокъу.
Телъыджэ
Инал нэхърэ нэхъ губзыгъэ къахэкIакъым
2011 гъэм дыгъэгъазэм и 25-м Леон къалэм «Европэм и Кубокым» щхьэкIэ щызэпрагъэуа шы хэплъыхьахэм япэ увыпIэр къыщихьауэ щытащ Деберт Джули зытеса къэбэрдеиш Инал.
Инал дунейм къыщытехьар Словакиеращ. Адыгэш зезыхуэхэмрэ фIыуэ зылъагъухэмрэ и зэгухьэныгъэу Словакиемрэ Чехиемрэ щыIэм и унафэщI Марковэ Евэ и деж. И анэр, шыщIэр и ныбэм илъу, Къармэхьэблэ ирашауэ щытащ.
— Адыгэшыр, Урысейм и щIыпIэ зыбжанэм нэмыщI, хамэ къэралу бгъум щызэрахуэ. Шы бжыгъэр къэтхутэн папщIэ (бонитировкэ), шыщIэ къащIэхъуахэр адыгэшым и къэрал тхылъым иттхэн щхьэкIэ илъэс къэс а щIыпIэхэм дыкIуэурэ, лэжьыгьэ щыдогъэкIуэкI, — Iуэхум щыгъуазэ дещI Амщокъуэ Хьэжысмел. — Хамэ къэралхэм нобэкIэ шы 800 ди нэIэ тету щыIэщ, ар мащIэкъым, адэкIи хагъэхъуэну я мурадщ. Ахэр псори Адыгэшым и Къэрал тхылъым идотхэ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, абыхэм щыIэ шыбз бжыгъэр ирикъуркъым ахэр хуит пщIыну, Адыгэшым и Къэрал тхылъ езыхэм къыдагъэкIын папщIэ.
А дызытепсэлъыхьа лэжьыгъэр Европэм щедгъэкIуэкIыу, Марковэ Евэ и шы пщыIэм дытету, Инал къэтлъэгъуащ. Абы щыгъуэ ар илъэсиплI хъуат. И зэфIэлъыкIэкIи и хьэлкIи уигу иримыхьынкIэ Iэмал иIэтэкъым. «Мыр зэрыадыгэшри къыхэщу, абы теухуауэ мыхьэнэ иIэу, абы нэмыщIи жыIэгъуафIэу цIэ схуфIэфщ», — жиIэри Евэ къыдэлъэIуати, Инал фIэтщри, тхылъми апхуэдэцIэкIэ иттхэжат. Куэд дэмыкIыу, шым и хъыбар зэхиха нэужь, теплъэ дахэ зэриIэр ИнтернеткIэ щилъагъум, хуабжьу игу ирихьри, Евэ деж Деберт Джули кIуащ. Шыри зыIэригъэхьэри, Франджым, Баск щIыналъэм ишат.
«Элита» шы хэплъыхьахэм папщIэ Европэм зэпеуэшхуэхэр щрагъэкIуэкI уанэшыгъэкIэ зэпрагъауэу: шым игу-и щхьэ зэрызэтелъыр, цIыхум зэредаIуэр, кIэщIу жыпIэмэ, и губзыгъагъэр здынэсыр зэхагъэкI. Илъэсищ-плIыкIэ апхуэдэ зэхьэзэхуэм Джули Инал хуигъэхьэзыращ. Шым хузэфIэкI хъуахэр игу ирихьри, зэхьэзэхуэм езыри хыхьэну тегушхуащ. Джули зэпеуэхэр зэрекIуэкIыр къысхуитх зэпытт: «Мис, район зэпеуэм сокIуэри, нэгъуэщI мыхъуми, ещанэ увыпIэр къэсхьамэ арат». Сытми, зэпеуэ цIыкIум щытекIуэмэ, нэхъ иным хыхьэурэ, Франджы псом бжьыпэр щиубыдащ. «Европэм и Кубок» зэпеуэм и Iыхьэр Леон къалэм 2011 гъэм дыгъэгъазэм и 25-м щекIуэкIащ. Абы и пэ къихуэу, мыпхуэдэу къитхауэ щытат: «Зэхьэзэхуэшхуэ сокIуэ, нэгъуэщI мыхъуми, епщIанэ увыпIэр къэсхьамэ, сехъулIат, адыгэшым и лIыгъэр нэхъыбэм къащIэнт, къытпеуэхэми дахурикъуат итIанэ». Инал япэ увыпIэр абыи къыщихьащ, къыпеуа шы лъэпкъ 17-м ящыщхэм балл куэдкIэ ящхьэщыкIыу. Дэ иджыри къэс дгъэунэхуар шым и къару, и бэшэчагъ, псынщIагъ хуэдэхэрат. Абы уегъэлъагъу лъэпкъ зызыужьам и гъусэу къэгъуэгурыкIуэ псэущхьэхэм яхузэфIэкIынум гъунэ зэримыIэр. ЩIэныгъэм пэIэщIэу къэхъуахэр абы зэи ещхь хъунукъым.
Абдеж щегъэжьауэ, адыгэшым Франджым нэхь мыхьэнэ щрат хъуащ, уеблэмэ Франджым шым кIэлъыплъынымкIэ лъэпкъ къэхутакIуэ институтым адыгэшым елэжьыну мурад ищIащ. Инал абы къыщигъэлъэгъуа лIыгъэм къыкIэлъыкIуащ 2012 гъэм Вилленбринк Герхард и шы пщыIэм Пиренеи щIыпIэм адыгэшым теухуа зэхуэсышхуэ щрагъэкIуэкIар. А зэхуэзэм къекIуэлIат Европэ къэралхэм къикIахэри. Урысейм щыщу зэхуэсым ирагъэблэгъащ адыгэш зезыхуэхэу Мэзкуу, Краснодар крайм, Къэбэрдей-Балъкъэрым, Адыгейм щыщхэр, нэгъуэщIхэри. Адыгэш лъэпкъым зегъэужьыным теухуауэ екIуэкIа а зэхуэсым къыщащта унафэхэм ящыщт Франджым адыгэш щызезыхуэхэмрэ абы гулъытэ хуэзыщIхэмрэ я зэгухьэныгъэр къызэгъэпэщыныр, абы и унэфэщIу Джули хахауэ щытащ. Урысейм щыщу зэхуэзэм хэтахэри щIыхь яIэу я зэгухьэныгъэм хатхащ. Зэхуэзэм иужькIэ Польшэм Адыгэш зыгъэхъухэм я зэгухьэныгъэм и унафэщI Банач Себастьян и машинэмкIэ дыкъыщришэкIащ Европэм щыщ щIыналъэхэу адыгэш щызэрахуэ къэралибгъум.
Адыгэш нэхъыбэу здэщыIэ ди республикэм къэкIуат Джули, шым и зехьэкIэр, зэрызэрахуэ Iэмалхэр нэхъ къищIэну. Ди цIыху зэхэтыкIэмрэ Iуэху бгъэдыхьэкIэмрэ илъэгъуа нэужь, абы жиIащ: «Дэ ди дежкIэ цIыхухэр щызэхуэгущIыIэщ, фэ фхуэдэу пщIэрэ гуапагъэрэ яку дэлъкъым. Сэ насыпыфIэу зыслъытэжынт, фэ фхуэдэ шыпхъу е дэлъху сиIамэ». Абдеж дгъэщIэгъуащ баскхэм, дэ тхуэдэу, зы анэ къимылъхуахэр Iыхьлы зэрыгъэхъуу апхуэдэ дыдэ хабзэ зэраIэр. Абы иужькIэ, Iэмал иIэжтэкъым ди лъэпкъ Iуэхур апхуэдизу фIыкIэ къэзыIэтыр, абы и пщIэм Европэм щыхэзыгъаIуэ цIыхубз псэ къабзэр шыпхъу умыщIынкIэ. А зэIущIэм хэтахэм унафэ къащтащ абдеж щыщIэдзауэ Хьэжысмелрэ Джулирэ зэдэлъхузэшыпхъукIэ зэджэну.
Баск щIыналъэми, Джули ди шузекIуэхэм щахэтами, ди деж къыщыкIуами, дгъэщIагъуэу гу лъыттащ адыгэбзэмрэ баскыбзэмрэ псалъэ куэд зэтехуэу зэрыхэтыр. Абы теухуауэ мыхьэнэшхуэ иIэнут бзэ щIэныгъэр зи IэщIагъэ ди филологхэр а Iуэхум нэхъ куууэ бгъэдыхьатэмэ. Телъыджэ куэд хэтщ ди тхыдэм, уи щхьэр ириунэзэну. Ди бзэмрэ ди тхыдэмрэ дэ къытфIэмыIуэхуу хъунукъым, дэ лъэныкъуэкIэ дыщытыху, нэгъуэщIхэм ар ямыгъэкIуэду тхуаIыгъыну е зэрахьэну уи фIэщ пщIы хъунукъым. Псалъэм папщIэ, Деберт Джули баск лъэпкъщ, университет къиухауэ Париж лэжьапIэфI иIэу дэсу, псори хыфIидзэри къыщалъхуа щIыналъэм игъэзэжащ, баскыбзэмрэ баск тхыдэмрэ зэрыхэкIуэдэжыр игу къеуэрти, хузэфIэкI хилъхьэну. Абы лъандэрэ еджапIэм и унафэщIу, баскыбзэмкIи сабийхэр иригъаджэу мэлажьэ. Зымахуэ игу къеуэу къысхуитхащ Интернетым уихьэкIэ адыгэшым теухуауэ, хуэфащэу, ещхьу узэплъын хамэ къэралыбзэкIэ куэд зэримытыр, ар сурэт ирехъу, тхыдэ ирехъу. Уеблэмэ адрей шы лъэпкъхэм ятеухуауэ итым, пцIыми пэжми, къекъутэ. Зэран иIэтэкъым, мыхьэнэ нэхъыбэ ефту, а Iуэхум иужь фитамэ, жиIэу.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, абы жиIэр пэжщ: мащIэщ щыIэмрэ пэжымрэ цIыхубэм къащIэн щхьэкIэ, адыгэшым теухуауэ Интернетыр къызэрыдгъэщхьэпэр.
XVI лIэщIыгъуэ лъандэрэ
Кавказ Ищхъэрэм щагъэхъу шы лъэпкъхэм я нэхъыфIыр адыгэшращ. Абы ущрохьэлIэ кавказ республикэ псоми, Ставропольрэ Бжьэдыгъу къалэрэ я Iэгъуэблагъэхэми. И бжыгъэр мин 40-м нэсынщ. Кавказми, Кърымми, Молдавиеми щызэрахуэ шыхэр ирагъэфIэкIуэн папщIэ шагъдийхэр къагъэщхьэпэ.
Дызэрыт зэманым къэбэрдей шы лъэпкъыр Инджылызым, Афганистаным, Болгарием, Вьетнамым, Кореем, Польшэм, Франджым, Чехословакием иращэ. 1963 гъэм къэралым ираша шыхэм я нэхъыбэр къэбэрдей шы лъэпкъым щыщщ. Адыгэшым уасэу хуэзар адрей уанэш лъэпкъ псоми я уасэм щхьэдэхащ. Адыгэш куэд къыщагъэсэбэп Совет Армэми.
Гулъытэ нэхъ хуащIу адыгэшыр гуартэу зэрахуэн щыщIадзар XVI лIэщIыгъуэращ — Псыжьрэ Тэрчрэ я зэхуаку дэлъ Кавказ Ищхъэрэ тафэр зэрыщыту зыубыда къэбэрдей пщы-уэркъхэм я унафэм адрей бгырысхэр щыщIэтам щыгъуэ. А зэманращ бгырысхэм шыхэр гуартэу зехуэныр хьэл щахуэхъуари, мэкъумылэ хуамыгъэхьэзыру, гъэмахуэм бгым, щIымахуэм — губгъуэм, бгы лъапэ удзылъэхэм щагъэхъуу щрагъэсари. Адыгэшыр уанэшу къызэрекIуэкIар, цIыхубэ гъащIэм мыхьэнэшхуэ щиIар лъэпкъым и хабзэми и IуэрыIуатэми IупщIу къыхощ.
X лIэщIыгъуэм урысхэмрэ къэбэрдейхэмрэ я зэхуаку дэлъа зэхущытыкIэр лъэпкъитIми къахуэщхьэпащ. Къэбэрдей шуудзэ псынщIэр Урысейм XVI-XVIII лIэщIыгъуэхэм иригъэкIуэкIа зауэ псоми хэтащ. АрщхьэкIэ Урысей пащтыхьыгъуэм XIX лIэщIыгъуэм илъэс щэщIкIэ иригъэкIуэкIа Кавказ зауэм къэбэрдейхэми шэрджэсхэми хэщIыныгъэшхуэ яритащ, я шы зехуэн IэщIагъэри зэпиудащ.
Красников Андрей, «Кавказ Ищхъэрэм
щызэрахуэ шы лъэпкъхэм зэрызиужьамрэ
зэрызихъуэжамрэ». 1964 гъэ
Пщы къэс шы завод зэгъэпэща иIэт
ШыфI хуэныкъуэ зауэлIхэр шы хъупIэхэм емылIэлIэнкIэ Iэмал иIэтэкъым. Пщы къэс шы завод зэгъэпэща иIэт. НэхъыфI дыдэу Къэбэрдейм щалъытэхэр джылахъстэней уэркъ Щолэхъу ейхэмрэ къэбэрдеишхуэм щыщ Чэполэ уэркъым ейхэмрэт. Ауэ хэзыщIыкIхэм зэрыжаIэмкIэ, тIури абазэ тепщэ Трамэм ейм лъэщIыхьэнутэкъым. Адыгэшым и адэр хьэрыпщ, и анэр адыгэщ. Нобэр къыздэсым Iуэхум елIалIэ шыхъуэхэм яшхэр ирагъэфIэкIуэн папщIэ, Тыркумрэ Къэжэрымрэ шы лъэпкъыфI къызэрырашыным иужь итхэщ.
Броневский Семён, урыс генерал. 1804 гъэ
Тхыдэ Тхьэшхуэм и тыгъэ
Шыр Алыхьталэм цIыхум япэ къигъэщIри, тыгъэ къыхуищIащ, ар дунеягъэкIэ зыхуей псоми нэхъ нэгъэсауэ лъэIэсын, и пщIэр иIэтын, и гъащIэмрэ и напэмрэ ихъумэжын папщIэ.
Урысей пащтыхь Николай ЕтIуанэм адыгэшым пщIэ лей хуищIырт.1904 гъэ Дэтхэнэ зы лъэпкъми и щхьэр лъагэу щIиIэт хъугъуэфIыгъуэ гуэр бгъэдэлъщ. Адыгэхэм я дежкIэ ар — адыгэшырщ. Дуней псор къапщтэмэ, лъэпкъ зыбжанэщ щыIэр езым и цIэр шы лъэпкъым иритыфауэ. Иужьрей зэманым къэбэрдей шы лъэпкъым хуащI гулъытэм фIыуэ щыхэхъуащ хэкуми Европэ псоми. Ар къызыфIэIуэхур шым елэжьыныр зи IэщIагъэхэм я деж щиухыркъым — цIыху псори дехьэх. Уеблэмэ Iэщ гъэхъунми мэкъумэш лэжьыгъэхэми фIыуэ пэжыжьэхэри щIалэгъуалэри щIэх-щIэхыурэ щIоупщIэ адыгэшым и блэкIамрэ и нобэмрэ.
Ди шы лъэпкъыр къызэрыхъуам, дунейм тетыху ар цIыхум къызэригъэщхьэпам, абы адрей шы лъэпкъхэм емыщхьу хэлъ хьэлхэм нэсу тепсэлъыхьащ тхыдэтххэри, тхакIуэхэри, шыхъуэ-IэщIагъэлIхэри, сэри сахэту. Ипполог цIэрыIуэхэу Красников Андрей, Бобылёв Игорь, Парфёнов Вадим сымэ, нэгъуэщI куэдми я лэжьыгъэ-хэм къыхощ ди шы лъэпкъым и лъапIагъыр.
Маршал Будённый Семён и унафэм щIэту ятха «Шым теухуа тхылъым» итщ: «Гуартэм хэту зэрагъасэм, бгылъэм къызэрыщрагъэкIухь зэпытым къэбэрдей шы лъэпкъым бгым щымыгъуащэу, къурш лъагъуэхэм сакъыу ирикIуэфу, ехыпIэ-дэкIуеипIэ задэхэр къытемыхьэлъэу иригъэсащ, мывэкIэщхъми шы лъэгур къызэрымыкIуэу быдэ ищIащ».
ЕпщыкIуханэ лIэщIыгъуэм и пэм къэбэрдеишыр къызэфIэувэпауэ Кавказ Ищхъэрэм щыцIэрыIуэт, хуэмурэ абы и пщIэр а гъунапкъэм икIащ.
Къэбэрдейм 1793-1794 гъэхэм щыпсэуа нэмыцэ щIэныгъэлI Паллас Пётр-Симон итхыжыгъащ: «Адыгэхэм, дахащэ къудей мыхъуу, бэшэчрэ къарууфIэу шыфIхэр ягъэхъу, мэжалIэри гугъуехьри яхуэхьу икIи жэрхэу». Адыгэшым теухуа апхуэдэ жыIэгъуэхэр куэд дыдэ мэхъу.
Къэбэрдей шы лъэпкъыр ауэ сытми ялъытэркъым адыгэхэм я набдзэу, лъэпкъ хъугъуэфIыгъуэу. Шы зехуэныр лъэпкъ IэщIагъэ хъуа нэужь, лIэщIыгъуэ зыбжанэкIэ лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм яшхэр къагъэщхьэпэурэ къигъэхъуащ адыгэм и шыр: губгъуэм щагъэхъу шы лъэпкъхэм, хьэрыпышым, карабах, къэжэр, тыркумэн, нэгъуей лъэпкъхэм зэрахуэ шыхэм ялъ къыхэлъэдащ. Кавказ псом щыцIэрыIуэт адыгэш зыгъэхъу Куэцэхэ, Къудащхэ, Щолэхъухэ, Трамхэ, Лафыщхэ, Лохэ, Тамбийхэ, нэгъуэщIхэри.
Адыгэ ныбжьыщIэр шыгъажэм хэтщ. Домбеякъ скульптурэр зыщIар Лансере Евгенийщ. 1879 гъэ Зи тхыдэр лIэщIыгъуэ зыбжанэм нэблагъэ адыгэшыр щыхьэт хуэхъуащ езыр зей лъэпкъыр зыпхыкIа гугъуехь псоми, ар зауэ-банэ, мылъку щыщIэныгъэ, нэгъуэщI гукъеуэ ирехъу. Аращ абы и зыужьыныгъэм и гъуэгум лъагапIэшхуэхэми кумбышхуэхэми ущрихьэлIэу щIыщытыр.
Абы и зы щапхъэщ 1810 гъэм Савельев генералым и унафэщIхэм яхуигъэхьа хъыбарыр: «Къэбэрдейхэм яшхэмрэ я мэлхэмрэ увыIэгъуэ ямыIэу Шэшэным яхуурэ пщIэншэ пэлъытэу щащэ. ЗэрыжаIэмкIэ, шыбз нэхъыфI дыдэр тумэнкIэ къыпхуэщэхунущ, мэлыр сом нэхърэ нэхъ пудщ. Ар абыхэм щIащIэр я былымыр кърагъэлын папщIэщ, мы лъэныкъуэм (урысхэм яубыда Iыхьэм) щыIэ хъупIэхэм Iэщ щагъэхъункIэ Iэмал имыIэу зэрыпаубыдрэ». Абы топсэлъыхь тхыдэ щIэныгъэлI Дзэмыхь Къасболэт.
1816 гъэм щегъэжьауэ 1910 гъэ пщIондэ къэбэрдейхэр уэру Тыркум щиIэпхъукIа зэманым унагъуэ 690659-рэ икIащ нэрыбгэ 3102749-рэ хъухэу, я нэхъыбэр къэбэрдейуэ. 1864 гъэм и закъуэ къэбэрдеиш зезыхуэ нэрыбгэ 342748-рэ Iэпхъуауэ щытащ. А лъэхъэнэм унагъуэ къэс шы зэрахуэрт, абы наIуэ ещI XIX лIэщIыгъуэм и кIэмрэ XX лIэщIыгъуэм и пэмрэ я зэхуакум шы бжыгъэр зэуэ щIыхэщIа щхьэусыгъуэр. Псалъэм папщIэ, 1889 гъэм Къэбэрдейм шы бжыгъэу къинар 48212-рэт. Абы щхьэкIэ къэмынэу, къэбэрдейхэм Тыркуми адрей къэрал здэIэпхъуахэми щызэрахуэу щытащ я псэ зыхэлъ шыр. «Адыгэхэм, — етх Хаккер Дж. — шы дахащэхэр яIэщ, хэкум щызэрахуэу зэрыщытам ещхьу, псоми ягъэщIагъуэу хамэщIми щамыутIыпщу».
ХэщIыныгъэшхуэ ди шы лъэпкъым къритауэ щытащ 1918-1920 гъэхэм екIуэкIа Граждан зауэми 1941-1945 гъэхэм екIуэкIа Хэку зауэшхуэми. 115-нэ шуудзэм и закъуэ къэбэрдеиш 5550-рэ ягъэкIуауэ щытащ. Зауэ IэнатIэмрэ бийм иубыда щIыпIэхэмрэ шы мин 30-м нэс щыхэкIуэдат.
Адыгэшымрэ адыгэлIымрэ. Домбеякъскульптурэр Лансере Евгений ищIащ. 1878 гъэ А псом къадэкIуэу, адыгэшыр щефIэкIуа зэмани иIащ. Къэрал шы заводхэр, шыIуэхэр, абыхэм щелэжь IуэхущIапIэхэр къызэрызэIуахар фIыуэ хуэщхьэпащ шы гъэхъуным. 1929 гъэм Урысейм щагъэлажьэ шыIуэ 74-м ящыщу лэжьыгъэр нэхъ щефIакIуэхэм хабжат Къэбэрдей, Кубань, Тэрч къэрал шы заводхэр. СССР-м 1936 гъэм къыщызэIуаха шы лъэпкъыфI зехуапIэхэм ящыщт Къэбэрдей шы заводри. А Iэмалхэм илъэсибгъум и кIуэцIкIэ шы щхьэ бжыгъэр тIукIэ игъэбэгъуэжауэ щытащ: 1945 гъэм мин 17 фIэкIа мыхъуу щытар 1954 гъэм мин 33-рэм нэсыжат.
Шы зехуэнымкIэ къагъэлъэгъуа зэфIэкIым папщIэ, игъащIэм къэмыхъуауэ «Совет Союзым и ЛIыхъужь» цIэр 1949 гъэм къыхуагъэфэщауэ щытащ Бахъсэн районым щыщ «Зеикъуэ» колхозым щыщ лэжьакIуищым: шыхъуэ Къалмыкъ Хьэжмурат, шы фермэм и унафэщI Щоджэн ТIэлашэ, колхозым и унафэщI Бырс Анзор сымэ колхозым зэрихуэ шы 64-м шыщIэу 64-рэ къащыщIэхъуат зы илъэсым.
1953 гъэм и фокIадэм шы зехуэн къалэныр къэралым и пщэ дихыжа нэужь, зэуэ Iэщ бжыгъэм хэщIащ, абы къэбэрдей шы лъэпкъри яхыхьэу. Шыхэр гуартэ псохэурэ лым щелэжь комбинатхэм яшэрт. 1965 гъэм и пэм шы бжыгъэу къэнар мини 8-м зымащIэкIэ фIэкI къудейт. А илъэс дыдэм Мэкъумэш IуэхухэмкIэ министерствэм шы зехуэнымкIэ унафэ къищтэри, шы щхьэ бжыгъэр зэтеувэжащ. Къэбэрдеишхэм я бжыгъэми хэхъуэжауэ щытащ.
Щэн-къэщэхуныр экономикэм и Iэмал пажэ зэрыхъуар шы гъэхъуным зэран хуэхъуащ, къэбэрдей шы лъэпкъри хиубыдэу. Ауэ иужьрей зэманым езы шым цIыхухэр дихьэхыжащ. Къэбэрдей-Балъкъэрым шы щызэрахуэ IуэхущIапIэхэм абыхэм я бжыгъэр мини 8-м щыноблагъэ.
Къэралым и бгырысышхэм я нэхъыфI къэбэрдеишым и Iуэхур дяпэкIэ ефIэкIуэн папщIэ, КъБР-м «Къэбэрдеишыр хъумэнымрэ зегъэужьынымкIэ зэгухьэныгъэ» къыщызэрагъэпэщащ. Республикэм Мэкъумэш IуэхухэмкIэ и министерствэм и нэIэ щIэту абы зыхуигъэувыжа къалэнхэр къызэгъэпэщакIуэхэм къащта хабзэм иратхащ.
Адыгэшым зиужьынымкIэ нэхъ зызытегъэщIапхъэу къоув Къэбэрдей-Балъкъэр шыгъэжапIэр, Малкэ дэт шы заводыр, къэбэрдеиш щызэрахуэ фермэхэр. А мурадым лъэIэсын папщIэ зэгухьэныгъэм Мэкъумэш IуэхухэмкIэ министерствэм и гъусэу мыпхуэдэ унафэхэр къищтащ:
— шы къэс паспорт хуэтхын;
— жылапхъэу къагъэсэбэп шыхэм я фIагъыр къэхутэн (бонитировкэ);
— республикэм и район къэс къэбэрдеиш щызэрахуэ IуэхущIапIэ щызэгъэпэщын;
— шы зехуэным къэралми республикэми я мылъку хухагъэкIын хуэдэу унафэ пхыгъэкIын;
— шы гъэлъэгъуэныгъэ-хэр, зэпеуэхэр, шыгъажэхэр Налшыкрэ республикэм и щIыналъэхэмрэ къыщызэгъэпэщын;
Шыхъуэхэм я мурадщ къэбэрдеишым и бэшэчагъ къызэрымыкIуэри, щагъэхъу щIыпIэмрэ мэкъумылэмрэ емылъытауэ, абы и щхьэр ипIыжыфын хьэлри къызэтена зэрыхъуным елIэлIэну. Къэбэрдей шы лъэпкъыр щызэрагъэпэщым щыгъуэ, абы уэс лъабжьэм удз къыщигъуэтыфу ирагъасэрт, уеблэмэ псалъэжьи щыIэщ: «ЗызымыпIыжыфыр — сишкъым» жиIэу.
1935 гъэм Кавказ бгыхэм я хъуреягъыр къызэщIиубыдэу екIуэкIа зекIуэм хэта къэбэрдеишхэм километр 3000 зи кIыхьагъ гъуэгуанэ гугъу зэпачауэ щытащ; 1998 гъэм ахэр хэтащ Налшык — Амман — Налшык зекIуэм. Ди шым къигъэлъэгъуащ щIыIэ дыдэри градус 40-м нэс хуабэри зэрыхуэхьыр.
Хэку зауэшхуэм и зэманым къэбэрдеиш куэд Альпхэр къуршхэм нэсауэ щытащ, бэшэчагъ ин къагъэлъагъуэу. Адыгэшым и тэмакъкIыхьагъымрэ и бэшэчагъымрэ я щыхьэту маршал Будённый Семён езым игъэунэхуа хъыбар си щхьэкIэ къызжиIэжауэ щытащ. КъинэмыщIауэ, маршалым Къэбэрдей-Балъкъэрым фIыщIэ къыхуищIырт Къэрэшей-Шэрджэсыр къызэфIэувэжын папщIэ 1957 гъэм абы ди республикэм шагъдий мин иритауэ зэрыщытар.
Тхыдэр щыхьэт тохъуэ: 1799 гъэм Италие, Швейцарие зекIуэхэм щыхэтым, урыс генералиссимус Суворов Александррэ абы и къуэдзэхэмрэ Альпхэр къуршхэм щызэпрыкIым къэбэрдеишым зэрытесам. 1812 гъэм Урысейр Наполеон и дзэм щезауэм, дзэзешэ пашэу щыта Кутузов Михаили, абы щапхъэ тезыха генерал-фельдмаршал Барклай-де-Толли Михаилрэ генерал Багратион Пётррэ зытесахэр адыгэшщ.
Ди шым и хьэл къызэрымыкIуэр дызэрыт зэманми къихьэсащ. 2004, 2005 гъэхэм адыгэшхэр хэтащ Германием, Хьэрып Эмират Зэгуэтхэм, Данием щрагъэкIуэкIа, километри 160-рэ зи кIыхьагъ зекIуэшхуэхэм. Абы къыщахьа саугъэт лъапIэхэм къагъэлъагъуэ апхуэдэ зэпеуэ лIэужьыгъуэкIэ адыгэшым нэгъуэщI зы шы лъэпкъи ипэ зэрыримыгъэщынур. Илъэс зыбжанэ хъуауэ Къэбэрдей-Балъкъэрым щокIуэкI гъуэгуанэ кIыхь шыгъажэхэр. Абы щызэпоуэ Германием, Польшэм, Къэзахъстаным, нэгъуэщI къэралхэм, Урысейм и щIыналъэ куэдым щыщ шыхэр. 2005 гъэм гъуэгуанэ теува шы 45-м ящыщу 37-р адыгэшт е абы къытехъукIат; 32-р шагъдийт. ТекIуэныгъэр къэзыхьар Махуэ Ахьмэд зытеса Хардщ. Гъуэгуанэм и кIэм нэсыфа шы 13-м ящыщу ещанэ, етхуанэ, еханэ, еянэ, ебгъуанэ увыпIэхэр къэзыхьар адыгэшхэмрэ абыхэм къатепщIыкIахэмрэщ.
А щапхъэхэм къагъэлъагъуэ республикэм шы спортым зегъэужьынымкIэ лъэкIыныгъэ абрагъуэ къызэрызыкъуихыфынур. ЛIэщIыгъуэ зыбжанэм къыпхыкI Къэбэрдей лъэпкъым и тхыдэми, дэ дгъэунэхуахэми, шыхъуэхэм я лэжьыгъэми уи фIэщ ящI Кавказ Ищхъэрэм, псом хуэмыдэу бгылъэ щIыпIэхэм, нэхъ хуэщIар адыгэшрауэ зэрыщытыр. Тимирязевым и цIэр зезыхьэ мэкъумэш академием щедгъэкIуэкIа гъэунэхуныгъэхэм къагъэлъэгъуащ адыгэшым и къупщхьэр пкъутэнкIи пкъузынкIи апхуэдиз дыдэ гъумагъ зиIэ гъущI бжьамийхэм къазэрыкIэрымыхур.
Къагъырмэс Црай, мэкъумэш щIэныгъэхэм я доктор, профессор,
РАЕН-м и академик, «Адыгэшыр хъумэнымрэ зегъэужьынымкIэ зэгухьэныгъэм» и унафэщI.
Нэхъ псынщIэу мэшэс
Шыр адыгэм и етIуанэ псэщ. Зы лъэныкъуэкIэ, адыгэм и шыр нэгъэсыпауэ зыхуей хуегъазэ, ауэ пиубыдхэри узижагъуэн и махуэщ. Шыхэр зэрыцIыкIурэ зауэм щымышынэу, фочауэ макъым щымыщтэу, шум и макъыр къацIыхужу, и унафэм едаIуэу ягъасэ. УмыгъэщIэгъуэн плъэкIыркъым асыхьэтым зэхэзэрыхьауэ хъуакIуэу плъэгъуа шы гупыр напIэзыпIэм зейм къигъуэтыжарэ зауэ IэнатIэм Iухьэн хьэзыру къызэрагъэувыр. ЗэрелIалIэшхуэ щымыIэу, псынщIэу уанэ зэрытралъхьэм, езыхэри зэрыIэкIуэлъакIуэм и фIыгъэкIэ, адыгэхэр европей шухэм елъытауэ, тIукIэ нэхъ псынщIэу мэшэс.
Лапинский Теофил,
лыхь зекIуэлI, тхакIуэ. 1857 гъэ
Зейм и пщIэр зэрыиныр къэзыгъэлъагъуэ мылъку
Къэбэрдейр щIыри псыри щыберычэт щIыналъэ бей зэрисым къыхэкIыу, адрейхэм еплъытмэ, пасэу (XII лIэщIыгъуэм) экономикэ лъэщ зиIэ къэралыгъуэ щхьэхуиту къызэфIэуват, хъупIэ гъунэншэхэмрэ сытри пщIэншэу зэбгъэщIэфыну пщылIхэмрэ зи куэд, увыпIэ къызэрымыкIуэ зыубыд къэбэрдеипщ лъэрызехьэхэм къаруушхуэ щабгъэдэлъу.
Къэбэрдейм, Тэрч и къежьапIэм деж къыщыщIидзэу, Псыжь Ищхъэрэмрэ Икумрэ нэс кIуэцIрыкI, адэкIэ хы ФIыцIэмкIэ зыунэтI бэзэр гъуэгум зэрытетым къыхэкIыу, уэру Iэщрэ абы къыпиххэмрэ ищэрт…
Кавказ Гупэр яубыду, Къэбэрдейр я унафэм щIагъэувэну хъуапсэ гъунэгъу лъэпкъхэм езэуэным тещIыхьащ Къэбэрдей тхыдэр зэрыщыту: хъэзархэм, авархэм, тэтэрхэм, къалмыкъхэм, кърым тэтэрхэм. Нэхъ тIасхъэтэкъым езы къэбэрдеипщхэм я гъунэгъухэм хуаIэ зэрыпхъуакIуэ гукъыдэжхэри. Дауи ирехъуи, абыхэм нэхъ къарууншэу яхэт къэрэшейхэри, беслъэнейхэри, балъкъэрхэри къэбэрдей пщыуэркъхэм я унафэм щIэтт, къуэдыи къратырт. Апхуэдэ экономикэ-цIыхубэ зэхэтыкIэмрэ щIыпIэ берычэтымрэ цIыхур ирихулIэрт шы зэрихуэм и къэхъукIэм жану хэIэбэну. Шыр, зы лъэныкъуэкIэ, мыхьэнэшхуэ зиIэ, зэрызыпхъумэжын Iэмэпсымэт, мыдрей лъэныкъуэкIи — зейм и пщIэр зэрыиныр къэзыгъэлъагъуэ мылъкут.
Покровский Семён.
Бгырысыш лъэпкъыфIхэм я къэрал тхылъ, 1935 гъэ
Щикъухьащ адыгэр дунеижьым
Хэкум и цIэр егъэIу
Нобэ зи цIэр жаIэ къэралыгъуэшхуэ куэд, шы лъэпкъыфI зэрамыIэр я гукъеуэу, ар зэрагъэпэщыным щIохъуэпс. Ди лъэпкъ цIыкIум унагъуэцIэу 140-кIэ зэтепщIыкIыжу езым и цIэр зезыхьэ лъэпкъыш къигъэхъуфащ. Ауэ сыт ди Iэмал, бетэмал, мыхъумыщIагъэм лъэпкъри лъэпкъышри зэдихьащ. Нобэ Нарт IуэрыIуатэм хуэдэу ари къытхуэнэжащи, къытхузэтенаIамэ, Тхьэм фIыкIэ дигъэшэсыж.
Кавказ Ищхъэрэм ирагъэкIа адыгэхэм, илъэс зыбжанэ дэкIа нэужь, бгымкIэ къыщхьэдэххэри, хэти хъушэу, хэти жылапхъэу шы куэд Къэбэрдейм ирашащ.
Уэсмэн архивхэм къыхощ былымхэри, цIыхухэм ещхьу, зэрырагъэIэпхъукIар къэралитIым я зэгурыIуэныгъэу зэрыщытыр. Ауэ псэущхьэм и бжыгъэр зыщIыпIи къыщыхэщыркъым. Тыркухэм Узуняйла шы лъэпкъ жаIэу (UZUNYAYLA ATI) ягъэлъапIэр къэбэрдей щолэхъушращ. Илъэс къэс шы бэзэр яухуэу, шыгъажэхэр ящIрэ саугъэтхэр ягуэшу къекIуэкIащ.
Ауэ езы къэралыгъуэм щыпсэухэр мелуан 75-м щIигъуами, тыркуш жиIэу зыщIыпIи къыщыхэщыркъым. Анкара, Истамбыл, Измир, Бурсэ, Адана хуэдэ къалэшхуэхэм махуэ къэс шыгъажэ щащI, текIуахэм саугъэтышхуэхэри ират, езы къэралми хэхъуэ иIэщ, ауэ къагъажэр инджылызышрэ хьэрыпышрэщ.
Еууей, ди лъэпкъ тхьэмыщкIэ, Тхьэшхуэр къызэрытхуэупсам и фIыгъэ дагъэлъагъужыркъым.
Абазэ Ибрэхьим,
Абазэ Албэч.
Къарс зауэм и гъыбзэ
КъэзыIуэтэжар Сей Наджищ
1858 — 1864 гъэхэм Узуняйла тафэр шэрджэс къуажэ 70-м хэщIапIэ ящIат. Пащтыхь Абдул-Азиз адыгэхэр илъэс тIощIкIэ дзэм дамышыну, къэралым хьэкъ ирамытыну унафэ къыдигъэкIат. Ауэ зауэр къыщыхъейм, ди тхьэмадэхэм унафэ къащтащ: Уэсмэн къэралыгъуэм дыдэIэпыкъуну къытлъос жаIэри, шууей 5000 ягъэхьэзыращ. Псоми яшхэр адыгэшт, я фочи, я джати, я къами, я щIакIуи зэгъэпэщат.
СулътIаным и малъхъэ Энвер-пэщэм и гъусэу зауэм ягъэкIуэн папщIэ, Абдул-Азиз лIыкIуэ хуагъэкIуащ. Дауи, пащтыхьым «хъункъым» къыхигъэкIакъым. ЗэуапIэ Iухьа шэрджэс шухэр Сарыкъамыш жылагъуэбэм щызэуэнхэу унафэ къыхуащIащ.
Зауэр гуауэкIэ иухащ, адыгэ шухэр къыхагъэщIащ. Зи къуэ хэкIуэда адэ-анэхэм, я ныбжьэгъуу, я къэшэгъуэ дахэу къэзымыгъэзэжа щIалэхэм щхьэкIэ Бешкъэзакъ хьэблэм щыщу Хьэцухэ зэшыпхъуитIым гъыбзэ яусыгъащ. Мы зауэм кIуа шууей минитхум щыщу къэзыгъэзэжар тху къудейщ.
Урысей топми, уей-рау,
Ди чэр къекъутэркъэ, уей,
Мыгъэрей бжьыхьэми фыкъэмыкIуэжмэ,
Дынэгугъэжкъымэ дэ.
Шы щхъуантIэжь цIыкIури, уей-рау,
ЗэрыкIэ мащIэти, уей,
Къэбэрдей щIалэуэ зи гъащIэр мащIэхэр
Къарс фагъэкIуа мыгъуи фэ.
ХьэпцIий хьэнтхъупсми, уей-рау,
Фыкъырагъафэри фэ,
Дэ дызыщыгугъхэми Къарсым и губгъуэхэр
Лъы евгъэфа мыгъуи фэ.
Сарыкъамышымэ, уей-рау,
Шэр къыдолъалъэри, уей,
Узуняйла шухэри Сарыкъамышымэ,
Щелъэлъэха мыгъуи, уей.
Мо къуалэбзухэми, уей-рау,
Къыздагъэзэжыркъэ, уей,
КъэвгъэзэжынкIэрэ дэ дыфщыгугъырти,
Гугъэр духа мыгъуи дэ.
Къандур Мухьэдин адыгэшым триухуа и тхылъыщIэ
«Кабардин» — аращ зэреджэр Къандур Мухьэдин и тхылъыщIэу иджыблагъэ дунейм къытехьам.
«Адыгэхэм жыжьэ дыдэ Iэбэ тхыдэ бей яIэщ, ауэ, ди жагъуэ зэрыхъущи, ар нобэр къыздэсым пэжыр и Iэпэгъуу нэгъэсауэ тха хъуакъым. Адыгэхэм я тхыдэр зэфIэбгъэувэжын папщIэ, дунейпсо архивхэм гупсэхуу ущылэжьэн хуейщ, — етх Мухьэдин. — Мы романыр мис апхуэдэу ди тхыдэ тхылъым имыхуа зы напэкIуэцIщ. Абы купщIэ хуэхъуа фIэщщIыгъуей хъыбарым къыхощ адыгэшым и гъуэгуанэр 147 гъэм, урым император Аврелий Марк и тепщэгъуэм, Инджылыз Ищхъэрэм къызэрыщыщIидзэм».
Кавказ зауэмрэ адыгэшымрэ
ПсалъитI-щым урикъунукъым
Адыгэ шыбгъэрыкIуэм и псынщIагъыр зыхуэдэр къэбгъэлъэгъуэн папщIэ, псалъитI-щым урикъунукъым. Европэм и дзэ нэхъ хахуэ дыдэми ар къызэрымыкIуэу шынагъуэу къыщымыхъункIэ Iэмал иIэкъым, сыту жыпIэмэ, уафэхъуэпскIым хуэдэщ ар. Шымрэ шумрэ апхуэдизкIэ псэр ятхьэкъуу гъэсахэщи, ящIэр цIыху Iэпкълъэпкъым хузэфIэкIыну уи фIэщ хъуркъым. Адыгэ зауэлIым зэи зитыркъым икIи зы гъащIэ хъуаскIэ фIэкIа и псэм къыхэмынэжыху мэзауэ.
Спенсер Эдмонд, инджылыз уэркъ. 1836 гъэ
Адыгэ шуудзэр гупуи зэбгрыдзауи мэбгъэрыкIуэ. Япэрей шэр зэраутIыпщу, шухэр сэшхуэ къихакIэ биидзэм пэщIоувэри, парфянхэм ещхьу, щIэпхъуэж нэпцI защIурэ, бий хутыкъуар укIыпIэм ирашэ. Дгъэунэхуахэм къагъэлъэгъуащ зи щIыб къэзыгъэза адыгэр икIуэта бийуэ плъытэ зэрымыхъунури, адыгэ шуудзэр зыпэмылъэщын шуудзэ лIэужьыгъуэ зэрыщымыIэри.
Броневский Семён, къэзакъ генерал. 1823 гъэ
Урыс сэлэтхэм я хьэлщ бийм иджыри куэдкIэ пэжыжьэу, фочхэр ягъэуэн щIадзэн. Абы Iуэхур лъэныкъуитIкIэ зэIегъэхьэ: япэрауэ, шэ куэд ягъэкIуэд, ахэр къепшэкIыну гугъу дыдэщ; етIуанэращи, я мафIэр бийм къыфIэIуэхукъым. Куэдрэ уолъагъу адыгэ шухэр урыс фочауэхэм гъунэгъубзэу ябгъурыту жэхэу: зэрыгъэкIийм ябгъэдэкIуатэхэурэ, абыхэм зэ илъыгъуэм, шэ къателъалъэр къафIэмыIуэхуу, шыр щIагъапхъуэри гъунэгъубзэу зыбгъэдыхьа бийм траубыда фочыр блэмыукIыу ягъауэ, зэуэри тыншу къыхацIыхукI офицерхэрщ.
Дэ зызэрыдгъэтынш цивилизацэм и тыгъэхэр зэзымыпэс адыгэ шууей хъыжьэхэр нэгъэсыпауэ узэдахэщ, гъунэгъухэм драгъэкIуэкI зауэ-банэхэм быдэу ипсыхьарэ хахуэхэу. Зы унафэм щIэзыгъэувэфын пашэ къахукъуэкI хъумэ, абыхэм Урысей Ипщэм къыщагъэхъуфынур уи нэгу къыщIэбгъэхьэххэмэ, уи щхьэфэцым зеIэт.
Купфер Адольф, урыс щIэныгъэлI. 1830 гъэ
Къэбэрдейхэми, шапсыгъхэми, Псыжь адрыщI щыпсэу адрей адыгэ жылагъуэ псоми я шуудзэхэр йофIэкI слъагъуну къысхуихуа шуудзэ псоми.
Адыгэм и щыгъыныр, хъурыфэ пыIэм щегъэжьауэ лъейм нэс, и Iэщэм ещхьу, зэрыщыту шу зауэм хуэщIащ. Уанэр тыншщ икIи псынщIэщ, мыхьэнэ зиIэращи, тхьэмахуэ бжыгъэкIэ телъкIи, шым и фэм егуауэркъым. И нитIым хуэдэу ехъумэ шыр адыгэм. Ар зейм Iэсэлъасэу йодаIуэ, и къаджэ макъ зэрызэхихыу, бгъэдолъадэ, хьэм ещхьу, и гур зыкIэрыпщIа шум папщIэ сыт хуэдэ гугъуехьи ешэч. Адыгэ шыфIыр мафIэми псыми щышынэркъым.
Адыгэхэм шыгъэцIыв къагъэщхьэпэркъым, щIопщ псыгъуэ цIыкIу яIыгъщ и чынутIтхьэмпэр фэ шыхьам къыхэщIыкIауэ, абыкIи шым теуIуэурэ ягъэшынэу аращ, армыхъумэ зыри зэрыхуамыгъэузыным иужь итхэщ. Ахэр зэрегупсысымкIэ, къалмыкъхэм е тэн къэзакъхэм ещхьу, шым и лыр шыгъэцIывкIэ е щIопщ пхъашэкIэ бгъэузыным фейдэ закъуи къихьыркъым, шыр къарууншэ ищI фIэкIа.
Езыхэм зыгуэр къатеуауэ зыщахъумэжым и деж, адыгэхэм щIыпIэм къуит Iэмалхэр губзыгъэу къагъэщхьэпэ. Зы IэбэгъуэкIэ узэрыщыуэу, адыгэр уафэм къехуэхам хуэдэу уи пащхьэ къихутэнурэ и удыныр къыптехуэнущ. Абыхэм замыгъэпсэхуу бийр ягъэпIейтей, ауэ езыхэм зэзэмызэххэщ зыщаукъуэдия щIыпIэр щахъумэр, быдапIэм дэмытмэ. УщикIуэткIи адыгэхэм егъэлеяуэ уахуэсакъын хуейщ, сыту жыпIэмэ, бийр щрахужьэкIэ ахэр хъийм йокIыпэ.
Торнау Фёдор, урыс тIасхъэщIэх. 1836 гъэ
Куэдрэ къэхъуащ адыгэ шуудзэхэм зы жэщым вёрстищэрэ тIощIрэ, щэрэ щэщIрэ, щэрэ щэ ныкъуэрэ щакIу. Абыхэм яшхэр кIуэрыкIуэм тету лъэсыр зыдэмыхьэфын къыпфIэщI Iуащхьэ задэхэм докIуей икIи къох. Абы къыхэкIыу, бгырыс ирахужьар зэи еплъыхыркъым, ипэкIи плъэркъым. И гъуэгур къуэ гуэрым къызэпиупщIмэ, е и шыр щыхупIэ куу дыдэ елъэн зэрыхуейм игъэгузавэу гу лъитэмэ, адыгэм и щIакIуэр зытрех, шым щхьэрепхъуэри «Алыхь!», «Алыхь!» жиIэу кIийуэрэ метр пщыкIутху-тIощI зи кууагъ щыхупIэм долъэ, нэхъыбэм тIуми къащымыщIIауи къыдокIыж.
Дюма Александр-адэр, франджы тхакIуэ. 1859 гъэ
Бгырыс шуудзэр ди шуудзэ зэгъэпэщахэми къэзакъхэми куэдкIэ йофIэкI. Ахэр шым тесу къалъху жумыIэ закъуэмэ, зэрыцIыкIурэ шы тесыным апхуэдизкIэ есауэ къотэджхэри, егъэлеяуэ IэкIуэлъакIуэхэу, шу гъуэгуанэ кIыхьхэр зэпачыну къатемыхьэлъэу къохъу. Шы зэракуэдым къыхэкIыу, абыхэм къарурэ жанагърэ зыхэлъ, шэщым щымыувыIа шы псынщIэхэр нэхъ къащтэ. Абыхэм я мащIэкъым гъэмахуэ махуэм пщэдджыжьымрэ пщыхьэщхьэмрэ я зэхуакум вёрстищэрэ ныкъуэрэ зыкIуфын шыхэр. Европэм ар я фIэщ щыхъунукъым, ауэ щыхъукIэ КъухьэпIэ Азие псом ар зыгъэщIэгъуэн ущрихьэлIэнукъым.
Вельяминов Алексей, урыс генерал-лейтенант. 1835 гъэ
Адыгэ шуудзэ уардэр урысхэм напIэзыпIэм къытеуэрти я къурш бгъэдыхьэпIэншэхэм зыщигъэпщкIужырт. Аргуэру нэхъыбэжрэ нэхъ лъэщыжрэ хъуауэ къыкъуэкIыжхэрти, цIыхурэ Iэщэрэ куэд дыдэу здахуу, урысхэм зыщахъумэж гъунапкъэр ягъэпIетей зэпытт.
Скасси Рафаэль, урым сатуущI. 1811 гъэ
Адыгэхэр шу хъыжьэхэщ, шабзэхэр, шабзэшэхэр, бжыхэр я Iэщэщ. Ахэр шым щытескIэ апхуэдизкIэ хахуэхэщ, апхуэдизкIэ тегушхуауэ урахужьэри, зумытыну Iэмал къыпхуагъанэркъым.
Витсен Николас, нидерланд къулыкъущIэ, лъахэхутэ. 1665 гъэ
Адыгэшхэр егъэлеяуэ лъапIэщ. Ахэр лъагэщ, бэшэчщ, къарууфIэ дыдэщ, щешаи щемышаи тэмакъкIыхьхэщ. Шыщхьэр тIэкIу къуаргъыпэм ещхьщ, инджылызышым и теплъэр мащIэу уигу къагъэкIыж. Нэхъ цIэрыIуэхэм хабжэ щолэхъумрэ бэчкъанымрэ. Мы хэкум иджыри нэхъыфIыжу шы гуэрхэр иту жаIэ, я зым уасэу пщылIий щIату.
Пейсонель Карл, франджы къулыкъущIэ, зыплъыхьакIуэ. 1757 гъэ
Бгырысхэм яшхэр егъэлеяуэ бэшэчхэщ, псом хуэмыдэу адыгэшхэр. Абыхэм ику ит лъагагъ яIэщ, я лъакъуэр быдэ дыдэщ. Сыт щыгъуи мывэм хэту къакIухь, итIани нал щIалъхьэркъым. Мы шыхэр бгым уризэпрыкIыну фIыхэщ: зэи ешхэркъым, нэгъуэщI мыхъуми, зы лъакъуэр здагъэувын ягъуэтмэ, зэи цIэнтхъуэнукъым.
Бларамберг Иоганн, нэмыцэ генерал-лейтенант. 1830 гъэ
Шым теухуауэ абыхэм я гупсысэкIэр хьэлэмэтщ. Псалъэм папщIэ, шыр къызэщIэплъамэ, псы ирагъафэркъым, ауэ щыхъукIэ, псы нэхъ щIыIэ дыдэми щагъэпскIыну тогушхуэ. Шур шым къеувэха нэужь, ар гъунэгъуу щыт жыгым ирепх, ауэ уанэр трихыркъым, зекIуэм къикIыжа нэужьи, иджыри сыхьэтитI-щыкIэ шэщым щIигъэувэркъым. Апхуэдэ сакъыныгъэхэм шым и фэм уанэр емыгуауэу къигъанэу жаIэ.
Лонгворт Джон, инджылыз тIасхъэщIэх. 1837 гъэ
Зауэм ираджэмэ, дэтхэнэ зыми шу зэгъэпэща бжыгъэ гуэр къигъэувыну и къалэнщ. Къэбэрдеишхуэмрэ Джылахъстэнеймрэ шу мин 30-40 къагъэувыфынущ. Сэшхуэрэ бжырэ фIэкIа ямыIыгъми, ахэр шыфIхэм тесхэщ, я щэн ткIийхэм тету, жэщым шхыIэн, махуэм теубгъуэн яхуэхъу щIакIуэмрэ ерыскъы мащIэ тIэкIурэ фIэкIа къыздащтэркъым.
Штелин Яков, нэмыцэ тхыдэтх. 1890 гъэ
«Нартхэр» пшыналъэм щыщщ
Сосрыкъуэ Тхъуэжьейр зэригъэсар
— А си анэу Сэтэней, — жиIащ Сосрыкъуэ. — Сэ сызылъыхъуэ ныбжьэгъур уэ жыхуэпIэракъым. Сэ сыхуейщ ныбжьэгъу, уэгъуэм мыкъутэжыну, гузэвэгъуэм щыгъуи мыдзыхэжыну: сэ сыхуейщ зы джатэ, сэ сыхуейщ уанэ телъу шы закъуэ.
Сосрыкъуэрэ Тхъуэжьейрэ. Сурэтыр Адыгэ Республикэм и цIыхубэ художник Бырсыр Абдулыхь ищIащ. Сэтэней къогуфIэри Лъэпщ деж макIуэ.
— Си къуэм сигъэпсэукъым дуней техьэныр къыщыхьащи, — Сэтэней жриIащ Лъэпщ, — джатэ схуегъэщI, шы схуэгъуэт къызжеIэ. Ар шыгъэ-лIыгъэм пыхьэнкIэ иджыри сфIэщIалэIуэщ.
— Хьэуэ, Сэтэней-Гуащэ, ущоуэ, — идакъым Лъэпщ, — уи къуэм и жаныгъуэщ. ФэкIэ щIалащэми, гукIэ лIыщ. Упэрымыуэ, шыгъэ-лIыгъэм щыпыхьакIэ утIыпщ. Ар джатэ хуеймэ, кIуэжи къэгъакIуэ си деж.
Сэтэней къэкIуэжри: «КIуэ, Лъэпщ къоджэ», — жриIащ Сосрыкъуэм.
Сосрыкъуэ гуфIэжу къыщолъэтри, Лъэпщ деж мажэ. Сосрыкъуэ кIыщым зэрыщIыхьэу, Лъэпщ къоупщI:
— Сыт хуэдэ джатэ узыхуейр?
— Сэ сыхуейщ джатэ мыкIыхьу, мыкIэщIу. Бий жыжьэр къыщышынэу, бий гъунэгъур хигъащIэу. Сеуэм пигъэщу, сепыджмэ пхигъэщу, — жиIащ Сосрыкъуэ.
— АтIэ, мис мы джатэр апхуэдэ джатэ пхуэхъунщ, — жиIэщ Лъэпщи, Тхьэгъэлэдж и шэмэджым къыхищIыкIауэ щыта джатэр къыпихри къритащ Сосрыкъуэм.
Джатэр кърита нэужь, къеупщIащ:
— Иджыри сыт ухуейт? — жиIэри.
— Иджы зы шы закъуэ сиIэжатэмэ, нэгъуэщI зыри сыхуейтэкъым, — итащ жэуап Сосрыкъуэ.
— Шы ухуеймэ, — жиIащ Лъэпщ, — уи анэм елъэIу, абы шыфI иIэщи къуитынщ.
Сосрыкъуэ джатэр кIэрыщIауэ къыщыкIуэжым, Сэтэней еплъщ, еплъри:
— СощIэ иджы укъызыхуэтыр, си щIалэ. Лъэпщ а джатэр уэ щыпхуигъэфэщакIэ зыгуэр къыпхэкIыну къыщIэкIынщи, накIуэ, сэ уэ пхуэзгъэшхащ шы, — жиIэщ Сэтэней-Гуащэми, Сосрыкъуэ къришэжьащ.
Сэтэней бгъуэнщIагъыжьым Сосрыкъуэ Iуишэри:
— Мис, си щIалэ, мы абрэ мывэр IубгъэкIуэтыфрэ бгъуэнщIагъым ущIыхьэфмэ, абы шы щыбгъуэтынщ. Абы щIэт шым ушэсыфмэ, ар шы пхуэхъунщ, — жиIащ.
Сосрыкъуэ абрэмывэм еIэри Iуидзащ. БгъуэнщIагъыжьым щыщIыхьэм шыр щыщащ, фIалъэ лъакъуитIымкIэ щIыр къриудащ. Абы щIыр къыщриудым бгыхэр дэхъейрт. Сосрыкъуэ шым сэмэгурабгъу зыхуищIри бгъэдыхьэну хуежьащ, арщхьэкIэ шым зыбгъэдигъэхьакъым, къауэу щIидзэри. Сосрыкъуэ шым ижьырабгъу лъэныкъуи зыхуищIащ. АбыкIи зыбгъэдигъэхьакъым. Ар Сэтэней щилъагъум, и жагъуэ хъуащ.
— А си щIалэ, абы лIыуэ укъилъытэркъыми аращ ущIызыбгъэдимыгъэхьэр, — жиIащ Сэтэней.
Ар Сосрыкъуэ щызэхихым къэгубжьри, зэ лъэгъуэу шыбгым зридзащ. Шыр бгъуэнщIагъым къыщIэлъэтри, Сосрыкъуэр ирихьэжьащ.
— А си гуIэгъуэ махуэт, си щIалэ закъуэр сфIеукI, — гуIащ Сэтэней.
Сосрыкъуэ умылъагъужу пшэм хихьащ шым. Сэтэней гуIэжу къэкIуэжри унэм щIэтIысхьэжащ. АтIэ сыт ищIэжынт абы?
Шым Сосрыкъуэ пшэм дрихьейри иудыныщIащ, щIылъэм кърихьэхыжри зрисащ, зритIащ. ИтIани Сосрыкъуэ шым къридзыхыфакъым.
Аргуэру ирихьэжьэри, пцIащхъуэр зыдэмылъэтыф къыр зэхуакум дихьащ. ИтIани Сосрыкъуэр шым къридзыхыфакъым. Аргуэру ирихьэжьэри, хы къуэпсибл щызэхэхуэм хэлъэри, зэпрысыкIащ, къызэпрысыкIыжащ.
ИтIани Сосрыкъуэр шым къридзыхыфакъым.
Жэщибл-махуиблкIэ лъэрытемыту шым Сосрыкъуэ кърихьэкIащ. Жэщибл-махуиблыр дэкIри, шыр ешри увыIащ.
Шыр ешу щыувыIэм, Сосрыкъуэ жиIащ:
— Нежьэ, хьэм яшхыжын, уэ уи джэгун икIами, сэ си джэгугъуэр иджыщ къыщихьэр.
АрщхьэкIэ шым и лъэр зэблихакъым. Сосрыкъуэ елъэдэкъэуащ — шым зигъэхъеякъым.
Щымыхъужым Сосрыкъуэ къэгубжьри зей къудамиблыр шым трикъутащ. ИтIанэщ шыр къыщыпсэлъар. Къэпсалъэри, жиIащ:
— Амыщу си тхьэмыгъэпцI, жыпIэм семыпцIыжынкIэ, уэ лIы ухъумэ, сэ шы сыпхуэхъункIэ!
— АтIэ шы ухъунум, нежьэ, — жиIэщ Сосрыкъуи, унэмкIэ къытриIуэнтIащ. БжэIупэм къыIулъэдэжа Сосрыкъуэр Сэтэней къыщилъагъум, къыщылъэтри гуфIэжу къыпежьащ.
— А си щIалэ, сэ уэ узгъеижу сыщысти, — жиIащ Сэтэней. — Хьэуэ, си анэ, уэ сэ сумыгъей! ИIэ иджы, си анэ, схуэщI гъуэмылэ:
Ари мащIэу,
Ари псынщIэу.
Ари куэдрэ схурикъуну.
Сэ иджы сежьэнущ.
Си гугъэщ си дуней техьэгъуэу! — жиIащ Сосрыкъуэ, анэ Сэтэней хуэгуфIэурэ.
«Лъэпщ игъэхъахэр». ХьэдэгъэлI Аскэр
зэхуихьэсыжа«Нартхэр» тхылъым къитхащ.
Псалъэжьхэр
Гъэрихым уэркъ щауихыр дошэс
Адыгэм и ныбэ егъэныкъуэри, и шым и ныбэ ирегъэкъу.
Уи шым ижынур пщIэжын хуейщ.
Улъэсу шум ущIэмынакIэ.
ЛIы и махуэрэ шы и махуэрэ зэхуэдэкъым.
Шы щIакъуэ утесмэ, шы лъэ псо ухуехь.
Шу хьэщIэр ягъэшэсыж, лъэс хьэщIэр пщIантIэм дашыж.
И шу дыжьынщ, и жьэгу хьэ гъыпIэщ.
Хэгъэрей бзаджэ шу ужьщ.
Фэдэн кIапэ шу егъэшэсыж.
Адыгэшыр адыгэлIым и щIылъэныкъуэщ.
Зы абыкъурэ зы аркъэнрэ уиIэмэ, унагъуэ уиIэщ.
Шыр тхьэкIумэкIэ маплъэ.
Адыгэшрэ лIы бэшэчрэ.
Брулым и мыгъуэр шибгъу и уасэщ.
Гур кIуэдмэ, шыр жэркъым.
Гъэ удзыр зы шым ихъуркъым, фIы псор зы лIым хэлъкъым.
Дэтхэнэ зы шу махуэри Iумахуэщ.
Зи пIалъэ ущымыгъуазэ шымкIэ утыку уимыхьэ.
ЛIым шы имыIэмэ, бгъэм дамэ темыт хуэдэт.
ЛIыфI шыфI хуэщщ.
ЛIыр къызэрыпцIыхунур и щIопщым и фий макъымрэ и шым и лъэ макъымрэщ.
ХакIуитI зы бо щIэзагъэркъым.
Хуарэр зыгъэIэдэжыр зекIуэлIщ.
Шыр тесым егъэдахэ.
Шы зыгъуэт нэху тещхьэркъым.
Шым епсыхыу шыдым шэскъым.
Япэ уимыщмэ, ущыным уеукI.
Шым ехуэхым, ныбэпхым трелъхьэ.
Шы сакъ хьэ едзакъэркъым.
Гъатхэ шыбзыгъэрэ бадзэуэгъуэ хакIуэрэ.
Уи лъахъэ зыдыгъум, уишри идыгъунущ.
Зыш и хьэтыркIэ шищэ псы йофэ.
Дахэ мыжэ нэхърэ, Iей жэр.
Гъэрихым уэркъ щауихыр дошэс.
Дамыгъэ зытрадзэр шэсырабгъущ.
Къуийм и Iущрэ алащэм и кIуэррэ.
СопIащIэ жыпIэу шы лъэхъа умышэс.
Шы зимыIэм уанэ къещэху.
Хьэм и гъэрищ, шым и гъэрибгъу.
ШыщIэ къамылъхуам уанэ хузэщIалъхьэ.
Шы хьэху уэсэпс трагъахэркъым.
2008 гъэм Словакием щекIуэкIа зэпеуэм япэ увыпIэр къыщызыхьа Къып Щамил зытес Терек адыгэшым «Best Condition» саугъэтыр къыщыхуагъэфэщауэ щытащ.
Адыгэш Иналрэ Деберт Джулирэ я текIуэныгъэ. Франджы, Леон къалэ. 2012 гъэ
ТекIуэныгъэ Иныр илъэс 70 щрикъум КъБР-м, КъШР-м, Адыгейм щыщ адыгэ шухэмрэ къэзакъхэмрэ зыхэта шузекIуэр. 2015 гъэ
Адыгэш зыгъэхъухэм я дунейпсо зэгухьэныгъэм и президент Кнолл Тобиас (Германие) Гусар къэбэрдеишым бгъэдэтщ. 2012 гъэ
