Памук Орхьэн, Нобель саугъэтым и лауреат
Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэ
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №№23-25, 27, 29-32, 37-хэм итщ).
15.
Хъайри-бей къыщыкIуар махуитху дэкIа нэужьщ. Абы ищIэрт дэ иджыри псы къызэрыдмыгъуэтар, ауэ къэхъуаишхуэ щымыIэ хуэдэу зищIырт. Иджырей къэкIуэгъуэм Хъайри-бей и щхьэгъусэмрэ и къуэ цIыкIумрэ къыздишат. ЩIы Iыхьэр къызэхикIухьурэ абы къыджиIэрт дэнэ деж сыт щиухуэнуми, псыкъуийм псы къихъуэу зэрыхуежьэу. Абы дигъэлъэгъуащ хъумапIэхэри, лэжьакIуэхэм я шхапIэри, Iуэхур зезыгъэкIуэнухэм я хэщIапIэри здэщытынухэр. Хъайри-бей и къуэ цIыкIури и адэм жиIэм едаIуэрт, хьэфэ топыр икъузурэ.
Зэадэзэкъуэм топыр кърахуэкIыху, фызым Iэнэр къиузэдащ: си зыгъэпсэхупIэ хъуа дей жыгым и щIагъым щащыхушхуэ щиубгъури, къыздиша ерыскъыр дахэу къытригъэуващ. Iэнэм псори дригъэблагъэу къыщыджэм, Мыхьмуд-Iэзэ и нэщхъыр зэхиуфащ. Абы фIы дыдэу къыгурыIуэрт — мыпхуэдэ шэджагъуашхэ Iэнэ зэгъэпэща щIы Iыхьэр зейм къигъэувыну щигугъар псыкъуийр лажьэу яутIыпща нэужьт, куэд щIауи а махуэшхуэм зыхуигъэхьэзырырт. Мыхьмуд-Iэзэ фIэмыфI-фIэмыфIурэ щащыху кIапэм щетIысэхри, Iэнэм телъу хъуам щыщ тIэкIу-тIэкIу ишхащ. Шэджагъуашхэр щыдухам, Хъайри-бей и къуэр Iурихащ, абы и анэр, цIыхубз пшэр лъагъугъуафIэшхуэр сабийм бгъурылът, тутын ирифрэ «Гюнайдын» («Фи пщэдджыжь фIыуэ») газетым къеджэу. Акъужь мащIэм газет кIапэхэр игъэхъейрт.
Мыхьмуд-Iэзэ иджыри зэ Хъайри-бей ишащ псыкъуий мащэм къитх щIыр щиткIут плIанэпэм, сэри абыхэм сакIэлъыкIуэтащ. Хъайри-бей и нэгумкIэ сэ къызгурыIуат абдеж псы къыщигъуэтынкIэ и гугъэр зэрыхихыжыпар. ЩIы Iыхьэр зейм хьэкъыу и фIэщ хъуат зэман гъунэгъум а псыкъуийм псы къызэримыхъуэнур, игъащIэкIэ къимыхъуэххэнкIи хъуну зэрыщытыр.
— Хуит дыкъэпщIрэ, Хъайри-бей, — макъ щэхукIэ жиIэрт Мыхьмуд-Iэзэ, — иджыри махуэ зытIущкIэ дыбгъэлэжьэжатэмэ…
Абы а псалъэхэр хуэсакъыпэурэ къызыжьэдигъэкIащ. ПсыкъуиитIыр зэрыт щытыкIэ гугъур, абы и лъэIуэкIэмрэ и щхьэр игъэщхъын хуей зэрыхъуамрэ зэрыслъэгъуам сэ сриукIытащ икIи Хъайри-бей сыхузэгуэпащ. Абы дей жыг щIагъымкIэ игъэзэжащ, и фызым ечэнджэщурэ зытIэкIурэ къэтащ, итIанэ къыдбгъэдыхьэжащ.
— Мыхьмуд-Iэзэ, мыбы ипэкIэ сыкъыщыкIуам, махуитI-щы къызэт жыпIати, сэ махуищ нэхърэ нэхъыби уэстат, — жеIэ абы. — Ауэ псыр къэвгъуэтакъым. ЩIыри мыхьэнэншэщ, нэхъыкIэ умыгъуэтыжыну. Абы адэкIэ псыкъуий къэтIыныр щыдогъэт. Псыкъуий къыщатIыну щIыпIэмкIэ щыуар ди закъуэкъым. Мыр адэкIэ ептIых нэхърэ, нэгъуэщI щIыпIэм деж къыщытIи нэхъыфIщ. Уэ нэхъ пщIэнщ дэнэ деж къыщыптI хъунуми.
— ЩIыщIагъ къатхэмрэ къуэпсхэмрэ ущимыгугъа дыдэм деж зыщахъуэж, — жиIащ Мыхьмуд-Iэзэ. — Сэ пысщэнущ мо псыкъуийр адэкIэ етIыхыным.
— Псы къэвгъуэтмэ, хъыбар сывгъащIэ, сэ асыхьэтым сыкъэсынщ, зэрысхузэфIэкIкIи фызгъэфIэжынщ. Ауэ сынолъэIу сэри сызэхэпщIыкIыну: сэ си мурадкъым игъащIэкIэ псы къыздыщIэмыкIыну щIыпIэр гъэжыпскIэ къисщIыкIыу сыкIэрытыну. Нобэ щегъэжьауэ лэжьапщIи фэстынукъым, фызэрыIэбэну Iэмэпсымэхэм я уаси фхухэзгъэкIынукъым, нэгъуэщI-къинэмыщIу фызыхуэныкъуэнухэри дяпэкIэ зи Iуэхур сэракъым. Алий фи гъусэу лэжьэнукъым, ар ди деж нокIуэж, ауэ псыкъуийр нэгъуэщIыпIэ деж къыщыптIын щIэбдзэмэ, Алий къэзгъэкIуэжынщ.
— Сэ мыбдеж псы къыщызгъуэтынущ, — ерыщым хуекIуауэ тригъэчыныхьырт Мыхьмуд-Iэзэ.
ИужькIэ абырэ Хъайри-бейрэ лъэныкъуэкIэ IукIуэтащ. Сэ слъэгъуащ иужьрей махуэм техуэ лэжьапщIэр щIы Iыхьэр зейм Мыхьмуд-Iэзэ къызэрыритар. Iуэхур зэрыхъуар гущIыхьэ щыхъуауэ, Хъайри-бей и фызым джэдыкIэ гъэварэ дэлэнхэм щыщу къэнамрэ зы хъарбызышхуэ щIыгъуу къыдитащ.
— НакIуэ, унэм унэдгъэсыжынщ, — жаIэри зэщхьэгъусэхэм ягу зэщIэщIам Алий ирагъэтIысхьащ.
Мыхьмуд-Iэзэрэ сэрэ ди закъуэ дыкъэнащ. Сэ иджыри зэ гу лъыстащ дунейр зэрыщымым. Зэхэпхыр цIырцIырхэм я уэрэд кIэух зимыIэмрэ жыжьэу блэкI мафIэгум и гъущI шэрхъхэм я теуIуэ макъымрэ я закъуэт.
Шэджагъуэ нэужьым дэ дылэжьакъым. Сэ дей жыгым и щIагъым сыщыгъуэлъащ. Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм теухуа си гупсысэхэмрэ нэкъыфIэщI IэфIхэмрэ сызэщIаIыгъэу, Мыхьмуд-Iэзэ къызбгъэдыхьащ.
— Си щIалэ, иджыри зы тхьэмахуэкIэ дыщыгъэлажьэ мыбдеж, — жиIащ абы. — КъищынэмыщIауэ, сэ уи щIыхуэ тIэкIуи стелът. Тхьэм жиIэмэ, бэрэжьей къакIуэ ди лэжьыгъэр духынщи, щIы Iыхьэр зейри куэду къытхуэупсэнщ.
— Си гъэсакIуэ, дауэ хъуну псыр итIани къытхуэмыгъуэтмэ?
— Уи гъэсакIуэм жиIэр уи фIэщ щIы, — жиIащ Мыхьмуд-Iэзэ си нэм къыщIэплъэурэ. Си щхьэм Iэ къыдилъащ, си дамащхьэм къытеуIуащ. — Зэгуэр уэ цIыхушхуэ ухъунущ.
Сэ сытегушхуакъым абы зыгуэркIэ сыпэрыуэну, «ИкIэри ипэри зы тхьэмахуэщ, зыхуэзгъэшэчыжынщ», — жысIэу сегупсыса фIэкIа. КъищынэмыщIауэ, сэ си гум илът театрым сыкIуэну, Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм иджыри зэ сыIуплъэну.
КъыкIэлъыкIуэ махуищми псыкъуий мащэм къитха щIым и фэр ихъуэжакъым. Хьэлъэ зэраIэтым и пхъэкъур зыгъэкIэрахъуэр сызэризакъуэм щхьэкIэ, Мыхьмуд-Iэзэ пэгуным ятIэ куэд кърикIутэртэкъым. Абы ди лэжьыгъэр хуэм къищIырт, ауэ щIыр щабэти, Мыхьмуд-Iэзэ абы къаруушхуэ ирихьэлIэн хуей хъуртэкъым. Белыр тIэу-щэ нэхъыбэ къыщIимыгъалъэу пэгуным из къищIырти, «Iэт!» — жиIэурэ къаджэрт.
Пхъэкъу гъэкIэрэхъуэным сыпэмылъэщыжыххэ щыхъукIэ, сэ сытIысырти зызгъэпсэхурт. Псыкъуий мащэм сыкъыщыщхьэщыхьэжкIэ, зэхэсхырт Мыхьмуд-Iэзэ зэрышхыдэр. Абыи къыгурыIуэрт си къарум къимыхьыжу сызэрешар, икIи апхуэдэ зэзэмызэхэм деж езыри къыдэкIуеижырти тIуми зыдгъэпсэхурт. Сэ си гуапэ хъурт ар «си къуэ цIыкIукIэ» къызэджэ зэрыхъуар. Дей жыгым и жьауэм зы тэлай зыщыдгъэпсэхуа нэужь, абы макъ щабэкIэ, ауэ хэкъузакIэ: «ИIэ, зыдгъэIэт!» — жиIэрти, Iуэхум дыпэрыхьэжырт.
ЩхьэкъэмыIэту дылажьэми, хабзэ тхуэхъуам дытету пщыхьэщхьэ къэс дэ Онгёрен дехырт. Сыт щыгъуи хуэдэу, сэ щхьэусыгъуэ гуэр къэзгъуэтырти, псыкъуиитIыр си мыгъусэу къалэ цIыкIум и уэрамхэм тIэкIу къыщыскIухьырт, Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм сыIуплъэнкIэ сыгугъэу. Театрым и шэтыр гъуэжьыфэр здэщытам деж щытыжт.
Ещанэ пщыхьэщхьэм, пхъащIэм и лъэщапIэм сыблэкIрэ пэт зэрымыщIэкIэ Тургай къыслъэщIыхьащ.
— ПсыкъуиитIым и гъэсэныр сыту ухэплъэрэ ныщхьэбэ, — жиIащ абы.
— Театрым ныщхьэбэ сыщIэпшэфын?
— НакIуэ, тIэкIу дыщыгъэс.
«Куртулуш» шхапIэм дыщIыхьа нэужь, дэ дыбгъэдэтIысхьащ артистхэр щызэхуэскIэ здэщыс хабзэ Iэнэшхуэм.
— Театрым укIуэн ипэ, уэ зебгъэсэн хуейщ екIурэ ещхьу аркъэ уефэфу, — жеIэ Тургай.
ИпэжыпIэкIэ ар сэ нэхърэ зэрынэхъыжь щыIэтэкъым. Сэ зы IубыгъуэкIэ езгъэхащ мыл хэлъу абы си пащхьэ къригъэува аркъэ стэканыр.
— ПщэдеймыщкIэ иджыпсту хуэдэ пIалъэм ирихьэлIэу шэтырым къакIуэ, — жиIащ Тургай. — Къыппежьэнурэ ущIашэнущ.
Мыхьмуд-Iэзэрэ сэрэ пщыIэм къыщыдгъэзэжым, абы гуапэу игу къигъэкIыжырт псыкъуий къитIам псы къихъуэу щилъагъукIэ зыхищIа гуфIэгъуэ дакъикъэхэр. КъыпфIэщIынт, езы Тхьэшхуэм и IэкIэ псыкъуиитIым и напэм псы къыщIикIа хуэдэу. Псыр ущимыгугъа дыдэм деж, уздэмыплъа лъэныкъуэмкIэ хуэм цIыкIуурэ къыщыпхивынти, итIанэ нэхъ уэр къэхъунт. ПсыкъуиитIыр абы щыгуфIыкIырт сабий къалъхуагъащIэм зэрыщыгуфIыкIым ещхьу.
— СощIэж псыкъуий къызыхуэтIтIа гуэрым ищIа тхьэлъэIум цIыхуищэм щIигъу къригъэблэгъауэ, мэлышхуиплI яхуиукIауэ зэрыщытар, — жиIэжырт Мыхьмуд-Iэзэ. — ПсыкъуиитI гуэрым къыщыщIар-щэ! АпхуэдизкIэ гуфIэщауэ кIий-гуоушхуэ къиIэтати, псыкъуий мащэм къыщхьэщылъэда и дэIэпыкъуэгъухэм ящыщ зым пэгуныр IэщIэхури псыкъуиитIым и щхьэм фIэхуащ. Насып иIэти, пэгуныр нэщIт! НэгъуэщI псыкъуиитI Iэзэ гуэрым псы къыщигъуэткIэ, зэпымыууэ и акъылым икIырт: ар махуэ къэс кIуэрт псыкъуиищIэм деж и гъэсэнхэр и гъусэу, абыхэм Iэмал имыIэу псыкъуийм жраIэн хуейт абы псы къихъуэу щыхуежьа дакъикъэм зыхащIа гурыщIэ псори икIи абы папщIэ псыкъуиитIым и гъэсэнхэм ахъшэ яритырт. Иджы щыIэжкъым апхуэдэ псыкъуиитI Iэзэхэр, ахэр зыхуэлажьэхэри нэгъуэщI хъуащ. Япэ зэманым псыкъуийр къыщатI щIы Iыхьэр зейм пщIэнтIэпсыр ирикъуэкIыу псым лъыхъуэ лэжьакIуэм зэи зэхригъэхынтэкъым: «Сэ сыхокI, адэкIэ текIуадэр уи Iуэхущ!» — жиIэу. Уеблэмэ напэтехт абы и дежкIэ и щIы Iыхьэм телэжьыхьыр имыгъэшхэныр, и гугъуехьыпщIэ химыгъэкIыныр, имыгъэфIэжыныр, псыр къигъуэтами къимыгъуэтами емылъытауэ…
Мыхьмуд-Iэзэ и гуныкъуэгъуэ къысхуиIуатэ щхьэкIэ, сэ абы и псалъэхэр сигу езгъэжалIэ зэрымыхъунур къызгурыIуэрт — дауэ щымытми, дэ Хъайри-бей къытхуэIеятэкъым, абы и гуэныхьи къэсщтэну сыхуейтэкъым. Сэ шэч лъэпкъ къытесхьэртэкъым псыкъуийм псы къихъуэу зэрыхуежьэу абы ди хьэкъыр къызэрыдитыжынуми, дызэригъэфIэжынуми, япэ зэманхэм щыIа хабзэхэм тету.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
