Уэрэд щIаусщ
Иджыблагъэ зи ныбжьыр илъэс 80 ирикъуа тхакIуэ, критик, егъэджакIуэ Iэзэ Къэжэр Хьэмид къыщалъхуа бжьыхьэр езым и гъащIэм хуэдэу къулейщ, зэмыфэгъущ, гъэщIэгъуэнщ.
Къэлъытэгъуейщ абы литературэр фIыуэ зригъэлъа-гъуфа ныбжьыщIэхэм я бжыгъэр. Си анэри сэри хамэ къэрал литературэм и дуней телъыджэм дыхэзышар Къэжэрырщ. Дэ тхуэдэхэри мащIэкъым.
ГъащIэм и пщэ къыщыдэхуэ къалэн псори къанэ щымыIэу зыгъэзэщIэфыр зырызщ, псом хуэмыдэу тхакIуэхэм. Хьэмид щIэныгъэми, творчествэми, унагъуэми, цIыхугъэми яхурикъуа цIыхущ, а унэтIыныгъэ псоми абы щызэфIиха лэжьыгъэ иным щхьэхуэу утепсэлъыхьынуи къе- лэжь.
1938 гъэм Хьэмид къыщалъхуащ Бахъсэн щIыналъэм хыхьэ Ислъэмей жылэжьым. Курыт еджапIэр къиуха иужь, Хьэмид щеджащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым. 1962 — 1965 гъэхэм адыгэбзэмрэ адыгэ литературэмкIэ кафедрэм и аспирантурэм щIэсащ. ИлъэситI нэхъ дэмыкIыуи, абы и и кандидат лэжьыгъэр пхегъэкI. 1967 гъэм абы лэжьэн щыщIедзэ Зеикъуэ дэт курыт еджапIэм урысыбзэмрэ литературэмкIэ щыегъэджакIуэу, занщIэу ирагъэблэгъащ КъБКъУ-м и филологие факультетым урыс литературэмрэ хамэ къэрал литературэмкIэ и кафедрэм. Абы илъэс 36-м щIигъукIэ щригъэджащ.
Къэжэр Хьэмид литературнэ критикэм къыхыхьауэ жыпIэ хъунущ етIуанэ курсым щыщIэ-са илъэсхэм щыщIэдзауэ. Абы и япэ художественнэ тхыгъэ кIэщIыр, «Псалъэрэ Iуэхурэ» зыфIищар, 1959 гъэм «Ленин гъуэгу» газетым тетащ. 1962 гъэм и япэ критическэ тхыгъэр «Iуащхьэмахуэ» журналым къытехуауэ щытащ. Критикэ лэжьыгъэ мытыншым, фIыщIэншэм зезыпщытынур литературэм хуэгумыгъуэ зырызхэращ. (Литературэм хуэгумыгъуэ дызэримыIэр арагъэнщ, нобэкIэ критикхэр дыщIимащIэр). Къэжэр Хьэмид критикэ узыншэ зыщIыфхэм ящыщщ, абы и псалъэхэм тхакIуэр яужьыгуркъым, и гур къимыхьэжыну ираудыркъым, гъуэгугъэлъагъуэ яхуохъу армыхъумэ.
Критикэ лэжьыгъэхэм я мызакъуэу, абы и къалэмыпэм къыщIэкIащ лъэпкъ литературэм увыпIэ щхьэхуэ щызубыд тхылъ зыбжанэ. Апхуэдэщ: «Гъуэгум и бгъуагъ», «Усищэрэ зырэ», «Гъатхэпежьэ», «Гъатхэм и гъэ», «Нобэ», «Иджыпсту» усэ тхылъхэмрэ, литературэ портретхэр зэрыт «Уэрэд щIаусыр» лэжьыгъэмрэ. А и IэдакъэщIэкI купщIафIэхэм я щыхьэту Къэжэрыр 1991 гъэм УФ-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм хагъэхьащ.
«Хьэлэмэтщ Къэжэрым и усыгъэхэм гу зылъыста мыпхуэдэ Iуэхугъуэри. Ар и лэжьыгъэкIэ фIы дыдэу зыхэгъуазэ европей УзэщIыныгъэ лъэхъэнэм и щыпкъэу литературэм къыхэщыжымрэ адыгэ лъэпкъым къыдекIуэкIыу лIыфI нэщэнэ идеалхэмрэ куэдкIэ зэщхьу къыщIокI. Зэмыщхьуи дощIри, Хьэмид и поэзием а IуэхугъуитIри щызэхэухуэнащ. Зы лъэныкъуэкIэ уеплъмэ, абы и усэхэр темэрэ идеекIэ пасэрей европей усакIуэхэм я Iэужьхэм яподжэж. Ауэ я образ узэдыкIэр, лIыхъужьхэм я психологиер, гъащIэм зэрыхущытыр къызыпкърыкIыр адыгэбзэм и дунеймрэ адыгэ Iуэху зехьэкIэмрэщ, — Псом хуэмыдэу Къэжэ-рым и усэкIэр европей литературэу зригъа-джэм куэдкIэ зэрыпыщIар наIуэу къахощ абы и балладэхэм. Хьэмид и балладэхэр класси- кэр тепщэу щыщта лъэхъэнэм абы жанр гъэнахуэу иIахэм тету зэхэлъхьащ. АбыкIэ нобэрей адыгэ усакIуэм усыгъэ теплъэ и Iуэху-кIэ гъуазэу щытыпхъэхэр дигу къегъэкIыжри, ди зэманым кърегъэзэгъыж.
Хьэмид и балладэхэм яхэтщ удэзыхьэх сюжет гъэщIэгъуэныр лъабжьэу, бзэ зэрытхар гъэхуарэ шэрыуэу, идеекIэ пэжыгъэм, лIыгъэм, хабзэ дахэ зехьэным хуэузэдауэ. Апхуэдэхэщ, къапщтэмэ, «Налкъут щхъуантIафэр», «ГъэунэхупIэр», «Псалъэ зеиншэхэр», «ЩIегъуэжар», «Медан лъапIэ», нэгъуэщI балладэхэри.
Дауи, жыпIэ хъунущ усакIуэ щIэныгъэлIым къыхиха жанрымрэ и тхылъеджэ хъунухэм-рэ нэуфIыцIщхьэрыуэу къигъуэтауэ. АрщхьэкIэ сэ Къэжэрыр илъэс плIыщIым щIигъуауэ зэрысцIыхур и щхьэ Iуэху щиузэщIым деж и щхьэмрэ напэмрэ къезэгъыныр зэпилъыту, зыхэт гупым, жылагъуэм, лъэпкъым и Iуэхум иригъуазэрэ итIанэ Iуэху ищIэущ», — жеIэ филологие щIэныгъэхэм я доктор Гъут Iэдэм.
«Хьэмид мы гъэ еджэгъуэм щыщIидзэжым университетым къыдэкIыжакъым, щылэжьа и кафедрэри нэгъуэщIым хагуэшэжащ, сэ абы сронэщхъей. ФилологиемкIэ институтым и утым «Уэркъ щызекIуэжыркъым», — псалъэ гугъэзагъэхэр щетх филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор Бакъ Зерэ Къэжэрым теухуауэ ди газетым тета тхыгъэхэм ящыщ зым. Уэркъыгъэм щиухыркъым Къэжэрым и «дунейр». Ар дунейпсо литературэм, щэнхабзэм, гъуазджэм и фIыпIэр щызэхэухуэна, акъыл инрэ щIэныгъэ куурэ зыбгъэдэлъ цIыхущ. Езым хуэдэ куэдми ещхьу абы и сабиигъуэр зэман хьэлъэм хиубыдами, интеллигент нэсым и мызакъуэу икъусыкъужкIэ цIыху нэс къыхэкIащ. А и цIыхугъэ нэсыр къэзыгъэлъагъуэ Iуэхугъуэ зыбжанэ илъэс Iэджэ дэкIыжауэ ар зыхуищIахэм сэтей къащIыж.
«Хьэмид къыдэлажьэ лIыфI дэхуэха хъуат. И лэжьапIэми IуагъэкIауэ, и унагъуэри зыхэпсэукIын мылъкуи бгъэдэмылъу къэнат лIы хъарзынэр. Апхуэдэм деж, зэрытщIэщи, ныбжьэгъуу щытахэм я нэхъыбэри пощэщыж, благъэ дыдэхэми «уаIэщIэгъупщыкIрей» мэхъу. А щытыкIэ дыдэм ит лIым и деж махуэ гуэрым Хьэмид макIуэри жреIэ:
— Уэ, шынэхъыжь, уи Iуэхур зыIутыр слъагъу щхьэкIэ, зыри зэрыслъэмыкIым си гур зэрегъэшх. Щхьэрыгъажэ умыщIынумэ, мыгъэрей хэхъуэ си пщIэнтIэпскIэ къэзлэжьам мы тIэкIур къыпхухэсхащи, зумыусыгъуэджу сIых, уи бынунагъуэр зэ закъуэ нэхъ мыхъуми я ныбэ изу къигъэшхэнщ.
Ар жиIэщ, мазитI улахуэ хуэдиз ахъшэ IэщIилъхьэри къыщIэкIыжащ», — етхыж Гъут Iэдэм Хьэмид зыдэIэпыкъуауэ щыта лIым къыхуиIуэтэжа хъыбарыр. Апхуэдэу, Къэжэрым и цIыхугъэ щIалэщIэ Москва щеджэрт. Ар къызыхэкIар унагъуэ хуэщIатэкъыми щIалэм тхылъ къызэрищэхун ахъшэ лей зэи иIыгътэкъым. Ар абы къыщищIэм, щIалэр имыгъэукIытэн хуэдэу хэкIыпIэ дэгъуэ къигъуэтащ. «Ди зэхуэдэу тхылъхэр къэпщэхунщи, уэ уеджэмэ, сэ иужькIэ къызэптыжынщ», — жеIэри пIалъэ-пIалъэкIэ Москва ахъшэ иригъэхьу щIидзащ икIи щIалэм еджэныр иухыху абы щIэгъэкъуэн хуэхъуащ. Модрейм, дауи, тхылъ къыщищэхуи щыIащ, къищэху-къимыщэхуми, и жыпым зы сом лейуэ илъащ абы и фIыгъэкIэ. Апхуэдэр мылъку лей зиIэм къыщыпхуищIэм дежи гуапэщ, ауэ езыр фэтэр хьэху щIэсу, унагъуэ игъэпсэун хуейуэ, зи улахуэри къэралым къызыхупипIытIыкI- хэм ящыщу ар зыхуэфэщэну щыIэр цIыхугъэ лъагэкIэ Тхьэр зыхуэупсахэм я закъуэщ.
Дохъуэхъу ди нэхъыжьыфIым, иджыри илъэс куэдкIэ узыншэу ди япэ итыну!
Щомахуэ Залинэ.
ЖыIэгъуэхэр
Дыгъэм гъуэгу къуаншэ имыщIэ —
арщ щIэмыкIуэщIыр и гуащIэ
Адыгэ псалъэр гуащIэщ —
хы къыкIуэцIокI зы мащIэм.
Акъыл имыIэми,
къылыкъу иIыгъщ
Ахьмакъым и къуэшыр и бийщ.
Ар япэщIыкIэ ягъэтIысри,
итIанэщ стIолыр щагъэувар!
Ахъшэ зиIэм и Iэр кIыхьщ.
Вэгъуэм мэгъукIэ,
сэгъуэм мэкIыщтэ.
Гугъэм нэхърэ нэхъ фIыгъуэ
щIэин щыIэу уимыгугъэ.
Гугъэр гъатхафэщ.
Гугъэм губгъэн хэлъкъым.
Гугъу дехьми, гуэныхь къэдмыхьу.
Гъуагъуэм и закъуэ къафэ иримыкъу.
Делэхэми цIэрыIуэ къахокI.
Ди хабзэ зэпылъэтри,
ди Дыгъэм дыркъуэ тридзи.
Дыгъэм гъуэгу къуаншэ имыщIэ-
арщ щIэмыкIуэщIыр и гуащIэ.
Езыр псэукIэмыщIэми,
IупщIэ яхуещI нэгъуэщIхэм.
ЕщIэм зытрегъащIэ.
ЖепIэжамэ и щыуагъэр —
шыгъу хутепкIутаи уIэгъэм.
Зи Iуэху нэхъ хуэмыхъум
анэгур нэхъ хуэмыгъуэщ.
Зы бын зыхуэмыгъасэр
нэхъыжь гъэсэнкIэ Iэзэщ.
Зи гур фIыцIэм жыIи пэт и фIыцIэ!
Зэ щIэпхъуати, хьэ къепхъуат!
ЖыIэ — щIэ нэхърэ фIы — щIэ.
ЖыпIэу: «Дзыгъуэ хэсщ!» — хьэсэр умыгъэс.
Жагъуэу плъагъум и дагъуэр Iэгъуэу щылъу къыбощтэ.
Еджар гъуащэрэ!..
Дыгъуасэ ауэ ептар нобэ лъапIэу къуещэж.
Далъэ зи хабзэ убзэ хозагъэ.
Ахъшэри зейм ещхьщ.
Бжьэ илъэгъуамэ, щIым щIопщхьэ,
фор щымыIэ зыхилъхьэ.
Губжьым ушэсу
Хасэ умыкIуэ.
Гурыщхъуэм щIэщхъу ущигъэщIэнкъым.
Гупсысэ зимыIэм жиIэн и куэдщ.
ЗыгъэгуфIэр нэхъ лъэщщ.
Къыхэпхын папщIэ узыхэдэн уиIэн хуейщ.
КъомыдаIуэм узэхихыркъым.
Къэралыгъуэр лIыфIхэм яухуэ,
лIымыхъухэм якъутэж.
Нэхъ лъагэу дращIеяр
нэхъ щIэхыу къолъэлъэхыж.
Псы Iуфэм щыпсэухэми
есыкIэ зымыщIэ къахокI.
Псалъэ IэфIыр фо кIадэ пошачэ.
Тетыр хъумэ, Iэхъуэми зыхещIэ.
Къэжэр Хьэмид.
