ПщIэрэ щIыхьрэ зыхуэфащэхэр
Зэманыр къыпхуэгъэувыIэнукъым. Абы къызэринэкI лъэужьым къыхолыдыкI лъэхъэнэ зэхуэмыдэхэм псэуа цIыхухэм я гъащIэ купщIафIэр, зэфIахауэ щыта Iуэхугъуэ дахэхэр. Апхуэдэ цIыху щэджащэхэм ящыщщ Бахъсэн куейм хыхьэ Зеикъуэ къуажэм къыщалъхуа егъэджакIуэ икIи зауэлI Шафий Абдурэхьим Мысхьуд и къуэр (1896 — 1942). ЩIэблэр егъэджэным Шафийм езым и гъащIэр тыхь хуищIа къудей мыхъуу, абы и бынхэри хуиущиящ, IэщIагъэ къыхэхынымкIэ абыхэм щапхъэ яхуэхъури. Дауи, апхуэдэ цIыхухэм пщIэрэ щIыхьрэ яхуэфащэщ.
Шафий Абдурэхьим. 1930 гъэ Зи адэ Мысхьуд пасэу зыфIэкIуэда Абдурэхьим илъэс 12-м иту арат, зэрыпсэуфын, гъащIэм зэрыдекIуэкIыфын IэщIагъэрэ щIэныгъэрэ езыр-езыру зригъэгъуэтыну мурад щищIам щыгъуэ. Жылэм пщIэшхуэ щызиIа Мысхьуд ефэндым 1909 гъэм хуагъэувауэ щыта сыным тетт ар зи псалъэр жан, зи акъылыр шэщIа цIыхушхуэу Зеикъуэ зэрыдэсар. Я адэр я щапхъэу, сыт хуэдэ лэжьыгъэми зэпыIуамыдзу псэурт Абдурэхьими абы и къуэшхэри: Iэщ, шы ягъэхъурт, нартыху, кIэртIоф хасэрт. Совет властыр ди щIыпIэм щагъэува нэужь, Шэджэм аузым кIуэцIрыкI гъуэгу зыухуэ гупым я пашэу лэжьащ. ИужькIэ, колхозым хыхьа нэужь, махуэм щIым телэжьыхьырт, пщыхьэщхьэм школым щылажьэрт, и къуажэгъухэр щIэныгъэншагъэм къыхишу. 1930 гъэм Абдурэхьим къиухащ егъэджакIуэхэр щагъэхьэзыр техникумыр икIи Зеикъуэ дэт езанэ школым уващ адыгэбзэр 1 — 7-нэ классхэм яригъэджыну.
Лэжьыгъэм щIэхыу Iэижь хуэхъуат Абдурэхьим. Дерсхэм къадэкIуэу абы иригъэкIуэкIырт классщIыб лэжьыгъэшхуи: адыгэ хабзэм, щэнхабзэм, нэмысым щIэблэр къыщIигъэтаджэрт, гуащIэдэкI лэжьыгъэм щIипIыкIырт, унагъуэ псэущхьэхэм зэракIэлъыплъыпхъэр яригъащIэрт, апхуэдэуи шы тесыкIэмрэ псы есыкIэмрэ яхэлъ щэхухэм щыгъуазэ ищIырт. КIэщIу жыпIэмэ, ныбжьыщIэхэр балигъ гъащIэм лъэныкъуэ куэдкIэ хуигъэхьэзырырт. Апхуэдэу псэ хьэлэлу зи IэнатIэм пэрыт IэщIагъэлIым пщIэшхуэ къыхуащIырт къыдэлажьэхэми, иригъаджэхэми, абыхэм я адэ-анэхэми. ИщIэну и мурадахэм гъунэ ирилъа къудейт Абдурэхьим Хэку зауэшхуэр къыщыхъеям. Ар яхэтащ япэу бийм пэщIэувахэм. 1942 гъэм Абдурэхьим зауэм хэкIуэдащ.
И лэжьэгъухэмрэ еджакIуэхэмрэ я гъусэу. Зеикъуэ къуажэ, 1933 гъэ
Апхуэдэу хъури, тIэунейрэ унагъуэ иухуауэ щытащ Шафийм. Абы и япэ щхьэгъусэр пасэу дунейм ехыжат, щIалитI къыщIэнэри. Ахэри лIыгъэ зэрахьэу хэтащ Хэку зауэшхуэм икIи ТекIуэныгъэр къахьауэ, офицеру къагъэзэжащ. ЕтIуанэ щхьэгъусэм Абдурэхьим дигъуэтащ хъыджэбзищрэ щIалитIрэ. Ахэр псори, инженер-электромеханик IэщIагъэр зэзыгъэгъуэта зы щIалэм фIэкIа къэмынэу, я адэм и щапхъэм ирикIуащ, егъэджакIуэныр IэщIагъэу къыхахри. Шафийхэ япхъу Лидэ жиIэжу зэрыщытамкIэ, Абдурэхьим зауэм щыкIуэм и щхьэгъусэм къелъэIуат: «Къэхъунур зыми ищIэркъым. ЗыгуэркIэ къэзмыгъэзэж хъумэ, ди бынхэм щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ ебгъэгъуэтыну сыкъэгъэгугъэ, сыт хуэдэу гугъу уадемыхьми». Зэдэлъхузэшыпхъухэм я нэхъыщIэ дыдэ Любэ КъБКъУ-р ехъулIэныгъэкIэ къызэриухамкIэ дипломыр къыщратыжам щыгъуэ, анэм жиIащ: «Фи адэм и лъэIур згъэзэщIащи, иджы сылIэми содэ».
Шафий Абдурэхьим и бынхэм ящыщу дэтхэнэри, я адэм хуэдэу, пэжу, жэуаплыныгъэр зыхащIэу зыпэрыт лэжьыгъэр ирахьэкIащ. Абыхэм ящыщу егъэджакIуэ IэщIагъэр къыхэзыхахэр а IэнатIэм пэрытащ псори зэхэту илъэси 150-кIэ, сабийхэм щIэныгъэ етыным, гъэсэныгъэ дахэ яхэлъхьэным хущIэкъуу.
Зеикъуэ къуажэр ирогушхуэ абы щIэныгъэхэм я докторхэр, кандидатхэр къызэрыдэкIам. Ахэр зы тIощIырыпщIым нос. ЖыпIэнурамэ, абыхэм ящыщ куэдым ялъытэ я егъэджакIуэу, гъэсакIуэу, унэтIакIуэу гъащIэм щаIар Шафий Хьэчим Абдурэхьим и къуэр (1920 -1989) арауэ.
— Хэку зауэшхуэр мыхъуамэ, ди егъэджакIуэ Хьэчим щIэныгъэ лэжьакIуэ цIэрыIуэ къыхэкIынут, — жеIэ Шафийр гъуэгугъэлъагъуэ зыхуэхъуа ди къуажэгъу профессор цIэрыIуэ, математикэ щIэныгъэхэм я доктор Нэхущ Iэдэм Мэрем и къуэм. — ЗэфIэкIышхуэ зыбгъэдэлъа а цIыхум и мурадхэр къызэпиудауэ щытащ мафIае лъэхъэнэм. ИтIани, фронтым къикIыжа нэужь, абы есэпыр Iэзэу щригъэджащ къуажэм дэт курыт школым.
Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм илъэс 50-кIэ пэрытащ Хьэчим. 1939 гъэм ар щIэтIысхьауэ щытащ Налшык дэта пединститутым, арщхьэкIэ ар къиухыну хунэмысу зауэм дэкIащ икIи тIасхъэщIэхыу абы щыIащ, лIыгъэрэ хахуагъэрэ къигъэлъагъуэу. Зауэ нэужьым, егъэджакIуэу зэрылажьэм хуэдэурэ, щIэныгъэ нэхъыщхьэ зригъэгъуэтыжащ. Илъэс куэдкIэ Хьэчим лэжьащ школым и унафэщIу, зыпэрыт IэнатIэр иригъэфIакIуэу. РСФСР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ Шафий Хьэчим и лъэужьым ирикIуа гъэсэн куэди иIащ. Апхуэдэхэщ Нэхущ Iэдэм, БжьыхьэлI Хьид, Къармокъуэ Ахьмэд, нэгъуэщIхэри.
И адэмрэ и къуэш нэхъыжьымрэ я щапхъэм тету, егъэджакIуэ IэщIагъэм хуеджащ Шафий Хъусен Абдурэхьим и къуэр (1930 -1989). Ар Шэджэм ЕтIуанэ къуажэм щыпсэуащ, абы дэт курыт школым адыгэбзэмрэ литературэмрэ щригъэджащ. Зыдэс жылэми зыпэрыт IэнатIэми пщIэшхуэ къыхуащIу дунейм тетащ Хъусен.
ЕгъэджакIуэ Iэзэу, тхыдэдж емызэшу, журналист IэкIуэлъакIуэу щытащ Шафий Нажмудин Абдурэхьим и къуэр (1932 — 1991). Зеикъуэ дэта илъэсибл школыр ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, зэчий зыбгъэдэлъу къалъыта щIалэщIэр 1947 гъэм щIагъэтIысхьащ Налшык дэта школ-интернатым. Абы илъэсищкIэ щеджэри, и щIэныгъэм хигъэхъуэн мурадкIэ Москва кIуащ икIи щыхьэрым дэт къэрал университетым и тхыдэ факультетым щIэтIысхьэфащ. Ещанэ курс нэужьым дзэм ираджащ, Хэкум къулыкъу хуищIэну. А къалэныр щIыхь пылъу ирихьэкIащ Нажмудин икIи лэжьэну, еджэнми пищэну и мураду щалъхуа щIыналъэм къигъэзэжащ. ВЛКСМ-м и обкомым дзэ-физкультурэ IуэхухэмкIэ и къудамэм щылэжьащ, зэреджэм хуэдэурэ. А лъэхъэнэм абы лэжьыгъэшхуэ зэфIихащ республикэм и щIалэгъуалэр спортым дегъэхьэхынымкIэ.
МКъУ-р ехъулIэныгъэкIэ къэзыуха Нажмудин КъБКъУ-м и тхыдэмкIэ и къудамэм щылэжьэну ирагъэблэгъащ. ЩIэныгъэм хуэнэхъуеиншэ Шафийр куэд дэмыкIыу Тбилиси щыщIэтIысхьащ ЩIэныгъэхэмкIэ академием и аспирантурэм. ЩIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ IэщIагъэлIыр япэ щIыкIэ ящIащ КъБКъУ-м тхыдэмкIэ и кафедрэм и егъэджакIуэ нэхъыжь, иужькIэ, 1970 гъэм, а IэнатIэм и унафэщIу ягъэуващ икIи илъэс 20-м щIигъукIэ абы ныкъусаныгъэншэу пэрытащ. А зэманым къриубыдэу Шафийм зэфIихащ щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэ куэд, и студентхэр и гъусэу археологие къэтIэщIыныгъэ хьэлэмэтхэр иригъэкIуэкIащ. Ахэр и лъабжьэу абы игъэхьэзыращ икIи ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкIащ «Курыт лIэщIыгъуэхэм псэуа адыгэхэм яIа щэнхабзэр» кандидат диссертацэр, къыдигъэкIащ «XIV — XVI лIэщIыгъуэхэм псэуа адыгэхэм я тхыдэмрэ щэнхабзэмрэ» (1968 гъэ) монографиер, нэгъуэщI щIэныгъэ лэжьыгъэхэри и къалэмыпэм къыпыкIащ. Ахэр къытехуащ къэралым, республикэм къыщыдэкI щIэныгъэ журналхэм, газетхэм. Абыхэм нэхъ къу- лей ящIащ адыгэхэм ятеухуауэ щыIэ щIэныгъэхэр. А псоми къадэкIуэу Нажмудин КъБКъУ-м щыяпэу къызэIуихауэ щытащ Археологием и музей.
ЗэхэщIыкI куурэ щIэныгъэ лъагэрэ зыбгъэдэлъ Шафий Нажмудин и лекцэхэр хуабжьу купщIафIэт. Абыхэм ящыщ дэтхэнэри ещхьт лIэщIыгъуэ блэкIахэм ухэзышэ дунеяплъэ телъыджэм.
Шафий Абдурэхьим и бынхэм ящыщу егъэджэныгъэ IэнатIэм ехъулIэныгъэ лъагэхэр щызыIэригъэхьащ абы ипхъу Лиди (1938 — 2005). Налшык дэт курыт школ №23-м пэщIэдзэ классхэр щезыгъэджа Лидэ Iэзагъышхуэ, зэфIэкI лъагэ зыбгъэдэлъ лэжьакIуэшхуэт.
— Сэ Алыхьым фIыщIэ ин хузощI, егъэджакIуэ IэщIагъэр гъащIэ гъусэ зэрысхуищIамкIэ, — жиIэрт абы. — Си псэ хуабагъэр, щIэныгъэр сабийхэм щестыф, ар бэгъуэжауэ щадэслъагъу IэщIагъэ махуэщ ар си дежкIэ.
ЕгъэджакIуэ IэщIагъэм къыхуалъхуахэм ящыщт а бзылъхугъэ щыпкъэр. А гъуэгум ирикIуэнымкIи щапхъэшхуэ къыхуэхъуауэ жиIэжырт и адэ Абдурэхьим. Лидэ игу къызэригъэкIыжымкIэ, адэр псэ къабзэу, гу хьэлэлу пэрытащ и IэнатIэм, и гурылъ псоми хунэсакъым ар, ауэ зэрылэжьа, зэрыпсэуа илъэс бжыгъэ мащIэм хулъэкIащ куэдым гъуэгугъэлъагъуэ яхуэхъун, нэхъыщхьэращи, и бынхэм щIэныгъэм и фIыгъуэр захригъэщIэн, абы хуэпабгъэу къигъэтэджын.
И адэм и гъуэгум пищэн мурадкIэ, егъэджакIуэ IэщIагъэм хуэкIуа Лидэ IэнатIэм къыхыхьэ мардэщIэ псоми зыщигъэгъуазэрэ ахэр лэжьыгъэм хипщэущ IэнатIэр зэрырихьэкIар. Дерсхэр щиткIэ, абы гу лъитэрт сабий псоми зэхуэдэу ар гурыIуэгъуэ зэращымыхъум. Абы къыхэкIыу къытригъэзэжурэ яжриIэрт, ар псоми ялъэIэсын папщIэ. АтIэми нэхъыфIу еджэхэм зэшыр къатеуэрт — абыхэм я зэманыр пщIэншэу кIуэдырт, егъэджакIуэр нэхъ «лъэрымыхьхэм» ядэлэжьэхукIэ. Апхуэдэу щыхъум, Шафийм Iуэху бгъэдыхьэкIэщIэ къыхилъхьащ: сабийхэр школым зэрыхуэхьэзырым елъытауэ классхэр къызэгъэпэщын. Егъэджэныгъэм къыхыхьэ зэхъуэкIыныгъэхэм Iэмал къатащ а Iуэху зехьэкIэщIэр гъащIэм хапщэну. Мы зэманым курыт школ №23-р апхуэдэ мардэм тетущ сабийхэм зэрадэлажьэр. Ар даIыгъащ егъэджэныгъэмкIэ къалэ департаментым и унафэщIхэми министерствэм и IэщIагъэлIхэми.
Дуней еплъыкIэ къулей, зэхэщIыкI куу зиIэ щIэблэ къэгъэхъун мурадкIэ, Шафий Лидэ лэжьыгъэм шэщIауэ къыщигъэсэбэпырт классщIыб дерсхэри, гулъытэшхуэ хуищIырт адэ-анэхэм я зэIущIэми. Абы къызэрилъытэмкIэ, адэ-анэмрэ егъэджакIуэмрэ зэгъусэу, зэгурыIуэу ягъасэ сабийрщ щIэныгъэ нэс зэзыгъэгъуэтыфынур, гъащIэм хуэхьэзыру лъэ быдэкIэ абы хыхьэфынур.
Методист Iэзэ, егъэджакIуэ щыпкъэ Шафий Лидэ и псэ хьэлэл лэжьыгъэм гу лъамытэу къэнакъым. Абы мызэ-мытIэу къратащ СССР-м, УФ-м, КъБР-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ я министерствэхэм я щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр, «УФ-м цIыхубэ егъэджэныгъэмкIэ и отличник» цIэ лъапIэри къыфIащащ.
И бынхэр зи лъэужьым ирикIуа адэм сыт хуэдэу и гур хэхъуэнт, абыхэм зыIэрагъэхьа ехъулIэныгъэхэр, пэжу, жэуаплыныгъэр зыхащIэу егъэджакIуэ IэнатIэр зэрызэрахьэр илъэгъуатэмэ… ЕгъэджакIуэ унагъуэм я нэхъыжь Шафий Абдурэхьимрэ адэр зи щапхъэу абы къихъуа бынхэмрэ гъуэгугъэлъагъуэ зыхуэхъуар зы щIэблэкъым. Абыхэм сакъыу яхъумэ я унэтIакIуэхэм я фэеплъыр.
ДЖЭДГЪЭФ Аслъэмырзэ.
