Хуэхъуащ щIэдзапIэ
Адыгэ щIэныгъэлI щыпкъэ Хъуран Батий Лэкъумэн и къуэр къэбэрдей-шэрджэс лексикографием и лъабжьэр зыгъэтIылъа, абы и зыужьыныгъэм щIэдзапIэ хуэхъуа лэжьыгъэхэр зи къалэмыпэм къыщIэкIа еджагъэшхуэщ. Абы и щыхьэтщ лIэщIыгъуэ блэкIам и 20 гъэхэм Батий къыдигъэкIауэ щыта «Адыгэбзэ», «Урыс-адыгэ псалъалъэ» тхылъхэр. Адыгэ унагъуэ къызэрыгуэкIым къыщалъхуа щIалэр куэдым хунэсащ. Къэбэрдей-Балъкъэрым Совет властыр щыщагъэув лъэхъэнэм аращ егъэджэныгъэмкIэ япэ наркому (иджы егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ министр къалэным хуокIуэ) адыгэхэм диIар.
ЦIыхубэм щIэныгъэ егъэгъуэтыным хуэгъэпсауэ щытащ абы и гъащIэ мащIэр. Аращ Батий и гуащIэм и мыхьэнэ нэхъыщхьэри. Луначарскэр и чэнджэщэгъуу, Хъураным и жэрдэмкIэ, 1918 гъэм Налшык къыщызэIуахауэ щытащ егъэджакIуэхэр щагъэхьэзыр техникум. Батий и фIыгъэкIэ егъэджэныгъэр щызэтрагъэувэжауэ щытащ Налшык и реальнэ училищэмрэ бгырыс еджапIэмрэ. Бзэ щIэныгъэлIхэу Борыкъуей ТIутIэ, ЩэрэлIокъуэ Талъостэн, Цагъуэ Нурий сымэ, нэгъуэщIхэми я гъусэу Хъураныр яужь ихьауэ щытащ адыгэ тхыбзэр зэгъэпэщыным, ар зэрегъэджын хуей методикэм и Iэмалхэр убзыхуным. Абыхэм теухуа лэжьыгъэ зыбжани и къалэмыпэм къыщIэкIащ.
1926 гъэм Хъураныр цIыхухэм щIэныгъэ егъэгъуэтынымкIэ Кавказ Ищхъэрэ къудамэм и инспектору ягъэуващ. А лъэхъэнэм абы къыдигъэкIауэ щытащ «Урыс-адыгэ псалъалъэр». Псалъэ мини 6-м щIигъу зэрыхуа а тхылъыр лексикографиемкIэ лэжьыгъэ къудейкъым, атIэ абы къегъэлъагъуэ совет властым и илъэсхэм адыгэбзэм къыщыхъуу хуежьа зэхъуэкIыныгъэхэр. Языныкъуэхэм деж Хъураныр хущIокъу нэгъуэщI лъэпкъхэм я псалъэхэм къикIыр щIэнгъуазэхэм зэритым хуэдэу къиIуэтэну. Псом хуэмыдэу ар хыболъагъуэ псалъалъэм и пэщIэдзэ Iыхьэм. Хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкIэ, Хъураныр хущIэкъуауэ къыщIэкIынущ и IэдакъэщIэкIым псалъэгъэнахуэ мыхьэнэ иритыну.
Жэпуэгъуэ Революцэ иным и ужькIэ ди бзэм иIа щытыкIэм и фэеплъ нэсу къэплъытэ хъунущ Хъураным и псалъалъэр. Ар щIэдзапIэ хуэхъуащ щIэныгъэлIхэм ирагъэкIуэкIа къэхутэныгъэ куэдым, зэхалъхьа псалъалъэхэм, зытетхыхьа щIэныгъэ Iуэху зыбжанэм. Хъуран Батий хуэдэхэращ лъэпкъ бзэ щIэныгъэр ипэкIэ зыгъэкIуэтар, абы и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэ инхэр хуащIу.
АПАЖЭ Мухьэмэд,
бзэ щIэныгъэхэм я доктор.
