Балъкъэрхэр зыпсыхьа гущIэгъуншэ илъэсхэр
1944 ГЪЭМ и гъатхэпэм и 8-р балъкъэр лъэпкъым и махуэ мыгъуэщ. А махуэм ЗыхъумэжыныгъэмкIэ къэрал комитетым и унафэкIэ балъкъэрхэр залымыгъэкIэ хэкум ирашри, Къыргъызым, Къэзахъстаным яшауэ щытащ. Апхуэдэ Iуэху гуауэр зэфIэгъэкIыным къыхашат генералитху, къэрал шынагъуэншагъэм и комиссаритI, цIыху мин 21-рэ зыхэт НКВД — НКГБ-м и гупышхуэ. Ар зраутIыпщар ягъэIэпхъуэ цIыху мин 38-рт, нэгъуэщIу жыпIэмэ, зы сэлэт е зы офицер цIыхубзитIым е сабиитIым хуэзэрт. А сэлэтхэм я нэхъыбэр хэтат къэрэшейхэр, къалмыкъхэр, шэшэнхэр, ингушхэр щыдашми. Балъкъэрхэр я хэкум игъэкIын Iуэхур и пщэ дэлъхьат генерал-майор Пияшев И., абы и къуэдзэт генерал-майор Сладкевич М., щIыпIэ наркомхэу Бзиавэ К., Филатов С. сымэ, а псоми я щхьэ къытетыжыр СССР-м къэрал кIуэцI IуэхухэмкIэ и нарком Берие Лаврентийт.
Лъахэр ирагъэбгынэрт лъэпкъым щыщ псоми — Хэку зауэшхуэм хэтахэми, ныкъуэдыкъуэхэми, адэ-анэхэми, фронтым Iутхэм я щхьэгъусэхэми, сабийхэми, депутатхэми. Абыхэм къащтэну хуит ящIыр гъуэмылэ тIэкIурэ IэкIэ яхуэIыгъыну мылъкумрэт. Загъэхьэзырынуи дакъикъэ 20 — 30 ирату арат.
Гъатхэпэм и 9-м Азие Курытымрэ Къэзахъстанымрэ ирагъэшат цIыху 37713-рэ, нэхъыбэр сабий, цIыхубз, лIыжьхэрт. Къэралым и европей лъэныкъуэмкIэ ирашахэри хэтмэ, балъкъэр 38053-рэ я хэкум ирагъэIэпхъукIащ.
Кавказымрэ Кърымымрэ я цIыхухэр залымыгъэкIэ хэкум щIрагъэIэпхъукIам щхьэусыгъуэ хуэхъуар СССР-м и ипщэ лъэныкъуэм зауэ щегъэкIуэкIыным властым зыхуигъэхьэзырынкIэ зэрыхъунурт. Хэку зауэшхуэм текIуэныгъэ къыщихьмэ, Сталиным и мурадт тенджыз ФIыцIэ Iуфэм зэхъуэкIыныгъэхэр щригъэкIуэкIыну, 1921 гъэм Тыркум хуит хуищIа Армениемрэ Куржымрэ зыIэригъэхьэжыну. Абы ипкъ иткIэ, лъэпкъкIэ, динкIэ, бзэкIэ тыркуэм япэгъунэгъу лъэпкъхэр СССР-м и ипщэ лъэныкъуэмкIэ щысыныр фейдэтэкъым.
Балъкъэрхэр я хэкум ирагъэIэпхъукIын хуей щIэхъуам и щхьэусыгъуэхэм ящыщщ парт IуэхущIапIэхэм, КъБАССР-м и НКВД — НКГБ IэнатIэхэм бгылъэ щIыпIэхэм щIэпхъаджащIэхэр щыетауэ жаIэу ягъэхьэзыра тхылъымпIэ нэпцIхэр. Ауэ щыхъукIи, абыхэм ябзыщIащ балъкъэрхэр хахуэу Хэку зауэшхуэм зэрыхэтыр. Ахэр лъахэм игъэIэпхъукIыным теухуа унафэм лъабжьэ хуэхъуащ Шэрэдж аузым къыщыхъуа Iуэхугъуэр. 1942 гъэм щэкIуэгъуэм и 27-м щегъэжьауэ дыгъэгъазэм и 5 пщIондэ, щIэпхъаджащIэхэм ебэныныр я щхьэусыгъуэу, къэрал кIуэцI сэлэт 900 зыхэт отрядым зыкIи мыкъуаншэ жылэдэс 700 (абы хэтт зи ныбжьыр илъэс 16-м нэмыса сабии 155-рэ) яукIащ икIи унэ 519-рэ ягъэсащ. Къэбэрдей-Балъкъэрыр нэмыцэхэм къызэрыIэщIахыжу, НКВД-м и отрядым зэхищIыхьа хьэкIэкхъуэкIагъэр нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэмрэ абыхэм ядэIэпыкъуахэмрэ я IэрыкIыу къыщIрагъэдзащ.
ЦIыхухэм я хэкур егъэбгынэныр, лъэпкъ псор и щIыналъэм ихуныр Сталиным и Iизыншэу екIуэкIыртэкъым. Абы и санкцэ къудейм, къэрал унафэ къамыщтэ щIыкIэ, хуит ищIат балъкъэрхэр залымыгъэкIэ ирагъэIэпхъукIыну. Автономиехэр ягъэмэщIэн мурадкIэ, балъкъэрхэр Къыргъызымрэ Къэзахъстанымрэ гъэIэпхъуэным теухуауэ СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и унафэр къыщыдэкIар 1944 гъэм мэлыжьыхьым и 8-рщ, лъэпкъыр хэкум ирашу зы мазэ дэкIа нэужькIэщ. А къэхъугъэ гуауэр щекIуэ- кIар балъкъэр минипщIым щIигъу фронтым щыIута лъэхъэнэрщ, куэд Белоруссиемрэ Украинэмрэ я партизан отрядхэм щыхэтарщ, Европэ псор фашистхэм щапэщIэтарщ. Абыхэм ящыщ куэд Берлин нэсащ, зауэм хахуагъэ щызэрахьащ, тылым щыIахэми лIыгъэ яхэлъащ.
Хэку зауэшхуэм хэта зауэлI куэдым къыхуагъэфэщащ медалхэмрэ орденхэмрэ, Байсултанов А., Уммаев М. сымэ Совет Союзым и ЛIыхъужь хъуащ. Лъэпкъым и ныкъуэр фронтым щыIутым деж а лъэпкъыр фашист-хэм ядэIэпыкъуауэ жыпIэу бгъэкъуэншэныр акъылыншагъэт.
Хэкур зэрабгынэ гъуэгум балъкъэрхэм щафIэкIуэдащ мэжэщIалIагъэм, щIыIэм, уз зэрыцIалэхэм яхьа я Iыхьэ щанэр. Къэбэрдей-Балъкъэрым и райониплI — Шэрэдж, Хулам-Безенги, Шэджэм, Iуащхьэмахуэ — нэщI хъуащ. ПсэкIи, узыншагъэкIи, мылъкукIи хэщIыныгъэшхуэ игъуэтащ а лъэхъэнэм балъкъэр лъэпкъым. Унэхэр, лъапсэхэр, Iэщхэр, джэдкъазхэр, щыгъынхэр, унэлъащIэхэр — игъащIэ псокIэ зэхуахьэсахэр къэралым зэщIикъуащ. Жылэ 62-рэ ябгынащ абы щыгъуэ.
Зэрыщыту къапщтэмэ, лъэпкъым ираха лейм балъкъэрхэр къэралым и жылагъуэ-политикэ, щэнхабзэ гъащIэм хитхъыкIащ. НэгъуэщIыпIэ ягъэIэпхъуахэм я литературэр, тхыдэр, бзэр зэрахьэнымкIэ, зрагъэужьынымкIэ Iэмал яIэжтэкъым. Театрхэр, творческэ гупхэр лэжьэжыртэкъым, щIэныгъэ лэжьыгъэри къэувыIат, уеблэмэ я анэдэлъхубзэкIэ зы тхылъи къыдагъэкIыну хуитыныгъэ яIэтэкъым. ЖыпIэнуракъэ, балъкъэрхэм уащрихьэлIэртэкъым къэралым, дуней псом ис лъэпкъхэр зэрыт тхылъым, щIэнгъуазэхэм. Ар лъэпкъ зэхэщIыкIми удынышхуэ езыдза Iуэхугъуэщ.
Балъкъэрхэм я щIыналъэм пэIэщIэу щыпсэуа лъэхъэнэм яфIэкIуэдащ IуэрыIуатэри мылъку щэнхабзэри. КъищынэмыщIауэ, властым ахэр къыхуриджэрт къуаншагъэр я деж къыщалъыхъуэжыну, ямыщIа щIэпхъаджагъэхэм щхьэкIэ жэуап яхьыжыну.
Хэкум и пащхьэ щаIэ жэуаплыныгъэр тэмэму зыгъэзащIэ балъкъэр сэлэтхэм, офицерхэм я дежкIэ ар Iуэху къызэрыгуэкIтэкъым, гупсысапIэшхуэт. Абыхэм цIэ лъаги я дамэтелъым хагъахъуэртэкъым, лIыгъэ гуэр зэрахьами, гулъытэ къыхуащIыну зыри епIэщIэкIыртэкъым. Лъэпкъ зэхэгъэж екIуэкIащ СССР-м и ЛIыхъужь цIэр зауэм хэтахэм щыфIащми. Зауэм къыIукIыжхэм я лъэпкъэгъухэр здэщыIэ щIыпIэм яунэтIырт, адрей псоми ещхьу сыт и лъэныкъуэкIи ебзыхьэкIауэ псэуну.
Хэкум зэрырашам кърикIуа мыгъуагъэ нэхъыщхьэхэм ящыщщ лъэпкъым и автономиер зэрыфIэкIуэдар — арат совет жылагъуэм, къэралым лъэпкъ статусыр дэзыгъэкIуэтейуэ иIэ пщалъэ нэхъыщхьэ дыдэр. 1944 гъэм мэлыжьыхьым и 8-м СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым унафэ къыдигъэкIауэ щытащ балъкъэр лъэпкъым и автономиер гъэкIуэдыным теухуауэ. 1944 гъэм накъыгъэм и 29-м абы къыкIэлъыкIуащ балъкъэрхэр зэрыса куейхэр гъэмэщIэным теухуа унафэри. АдэкIэ яхъуэжащ жылэхэм я цIэхэри. Апхуэдэу Яныкъуей — Ново-Каменкэ, Къэщкъэтау — Советскэ, Хьэсэней — Пригорнэ, ЛашкIутIэ — Заречнэ, Былым — Угольнэ хъуащ.
Балъкъэрхэр я хэкум зэрырахуар зэран хуэхъуащ республикэм и экономикэ зыужьыныгъэми, ахэр зытеса щIыхэр къэнахэм, хуей-хуэмейми, зэрахьэну къалэн щащIащ. Адыгэ, урыс жылагъуэхэм, гъунэгъу хэгъэгухэм щыпсэухэр балъкъэрхэр здэщыса щIыпIэхэм ирагъэтIысхьэрт.
Балъкъэр зэрагъэIэпхъуам политикэ мыхъумыщIагъэ куэд къыкIэлъыкIуащ. Балъкъэр лъэпкъым и къэралыгъуэ статусыр зэрагъэкIуэдам къыщымынэу, республикэм и щытыкIэми зэран хуэхъуащ а хьэ- кIэкхъуэкIагъэр. ЦIыхухэм властым дзыхь хуамыщIыж, нэгъуэщI шынагъуэ гуэрхэми пэплъэу псэу хъуащ. КъБАССР-м ис лъэпкъ нэхъыщхьэхэр тIууэ гуэша хъуат — зи щхьэ мыгъуагъэ кърикIуахэмрэ «зэрымыщIэкIэ къэнахэмрэ».
Лъэпкъым и егугъуныгъэмрэ къэрал политикэ убзыхуамрэ я фIыгъэкIэ илъэс бжыгъэ куэд дэкIа нэужь зэтеувэжащ зэгуэрым гущIэгъуншэу зэтракъутауэ щытар. Ауэ къуаншагъэ ябгъэдэмылъу кIуэдахэм къыпхуегъэгъэзэжынукъым.
САБАНЧИЕВ
Хьэжы-Мурат,
тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор, КъБКъУ-м и профессор.
