Къуршхэри зэтемыщэхэжын быдапIэкъым
Бгыхэм я дунейпсо махуэр, дыгъэгъазэм и 11-р, 2003 гъэм ООН-м и Ассамблее Нэхъыщхьэм и 57-нэ сессием къыщащтащ. ИужькIи а Iуэхум щытепсэлъыхьащ 1992 гъэм зи гугъу тщIы зэгухьэныгъэм зэхиша, дыкъэзыухъуреихь дунейр хъумэнымрэ зегъэужьынымрэ теухуа и зэхуэсым.
Ди планетэм и щIы щхьэфэм и Iыхьэ плIанэр (процент 22-м щIигъур) къуршхэмрэ къуакIэбгыкIэхэмкIэ щIэхъумащ. Къэдгъэлъэгъуэнщи, ди къэралым и щIыналъэхэм ящыщу 43-м къуршхэмрэ лъагапIэхэмрэ зыщаубгъуащ.
ЩIэныгъэлIхэм къызэралъытэмкIэ, дунейпсо экономикэм зиужьынымкIэ бгылъэ щIыпIэхэм я мыхьэнэр къыпхуэмылъытэн хуэдизу инщ. ЩIы Хъурейм тес цIыхухэм ящыщу процент 13-р (мелардым нэблагъэр) къуршылъэ лъагапIэхэм щопсэу.
Къыхэгъэщыпхъэщ, къуршхэр нэгъуэщI щIыпIэ узыщримыхьэлIэ къэкIыгъэхэмрэ псэущхьэхэмрэ я хэгъэгуу, ЩIы Хъурейм щежэх псышхуэхэм я нэхъыбапIэм я къежьапIэу зэрыщытри, туризмэм нэхъ зыщиужь щIыпIэ телъыджэхэм зэрыхалъытэри.
ГъэщIэгъуэнщ
ЩIы Хъурейм щынэхъ лъагэ дыдэ Iуащхьэхэм узыщрихьэлIэ Гималаи къурш зэрыбыным километр мини 3-м нэблагъэ я кIыхьагъщ, я бгъуагъыр километр 350-м нызэрохьэс. Къэзыухъуреихь Iэгъуэблагъэм ар апхуэдизу щхьэщыIэтыкIащи, и лъэныкъуэ зырызым дунейм и щытыкIэр щызэхуэдэкъым: ищхъэрэкIэ зыкъыщызэкъуэзых губгъуэ шэкракъ абрагъуэхэм Сыбыр щIыIэр къынэсми, Индие къэралыгъуэмкIэ гъэза и джабэ нэкIухэр зыхуэкIуэж тIуащIэ щIэращIэхэм, мэзылъэ бгыщIэхэм я лъабжьэм щыхуабэщ, щызэгъщ. Дызэрыщыгъуазэщи, Гималаи къурш зэрыIыгъым хеубыдэ метр 8848-рэ зи лъагагъ Джомолунгмэ (Эверест) бгыжьри абы куэдкIэ зыкъыкIэрызымыгъэху адрей Iуащхьи 10-ри.
ЗэрытщIэщи, куэд щIащ дыщыпсэу Кавказыр зыщыбгъэпсэхункIэ, лъэс туризмэм зыщебгъэужьынымкIэ, лыжэхэмкIэ къыщыбжыхьынымкIэ, альпинист IэнатIэм ехьэлIа Iуэхухэр щебгъэкIуэкIынымкIэ зихуэдэ щымыIэ щIыпIэхэм ящыщу къызэралъытэрэ.
Ауэ, итIани, мы зэманым дунейм нэхъ зыщызыужьа, щынэхъ цIэрыIуэ дыдэ бгы лыжэ курортхэр здэщыIэр Европэм и курыкупсэм зыщызыукъуэдия Альпы къуршылъэ щIыпIэрщ. Абы и бгы нэхъ лъагэ дыдэ Монблан Франджымрэ Италиемрэ я гъунапкъэм тетщ. 1965 гъэм ирихьэлIэу, лъэныкъуитIымкIи а бгым и лъабжьэм щыпхаудащ икIи къыщызэIуахащ а къэралитIым я зыгъэпсэхупIэ нэхъ лъэрызехьэхэр зэпызыщIэ къурш гъуэгу цIэрыIуэр.
Иджы Японие къэралымкIэ зедгъэзэкIынщи, абы и хытIыгухэм ящхьэщылъагыкI Фудзи бгыжьыр куэд щIакъым ЮНЕСКО зэгухьэныгъэм дунейпсо щIэинхэм ящыщу къызэрилъытэрэ, абы теухуа лъэIу тхылъхэр зыбжанэрэ хуагъэхьауэ щытыгъами. Къыхуамыдэу щIекIуэкIар, а бгым, Фудзи, и джабэ нэкIухэр, кIэрыхубжьэрыхухэм хуабжьу ясеярэ къыщIэмыщыжын хуэдизу, фIейм щIагъэнауэ зэрыщытарщ.
Щхьэусыгъуэу къыдалъэгъуам «ириукIытэжа» японхэм зыкъызэщIакъуэри, къэралпсо Iуэху кърахьэжьащ: альпинистхэр, туристхэр, компаниехэм щылажьэхэр, пенсионерхэр, егъэджакIуэхэмрэ абыхэм я гъэсэнхэмрэ — щхьэх зымыщIэ дэтхэнэри — еувэлIащ Япониер зэрыгушхуэ лъагапIэжьым и бгы нэкIухэр гъэкъэбзэным. Абы кърикIуар аращи, 2013 гъэм мэкъуауэгъуэм и 22-м ЮНЕСКО зэгухьэныгъэм къыщалъытащ Фудзи бгыжьыр дунейпсо щIэинхэм ящыщ зыуэ.
Къуршхэри гулъытэ хуэныкъуэщ
Къырылъэ щIыпIэхэр фIыуэ зылъагъухэм я зэгухьэныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэм дыгъэгъазэм и 11-р зыхыхьэ тхьэмахуэ зэхуакум къриубыдэу дыкъэзыухъуреихь дунейм фIыуэ хущытын зэрыхуейм, бгылъэ щIыпIэхэм мыхьэнэуэ яIэр зыхуэдизыр цIыхухэм ягу къэгъэкIыжыным теухуа зэIущIэхэр къызэрагъэпэщ, а Iуэхум ехьэлIа дерсхэм курыт еджапIэхэм щIэс цIыкIухэр щIагъэдэIу.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, кIуэтэху къэси нэрылъагъу мэхъу бгыхэми тIасхъапIэ зэраIэр, ахэри игъащIэкIэ зэтемыщэхэжын быдапIэу зэрыщымытыр. Къыхэгъэщыпхъэщ, бгыхэм хъугъуэфIыгъуэхэр къыщIэзых языныкъуэ IуэхущIапIэхэм я унафэщIхэр я лэжьыгъэм зэрыхуэмыIэижьым, я IуэхущIафэхэм къарикIуэнум зэрытемыгузэвыхьым къыхэкIкIэ, ахэр щылъэща щIыпIэхэр къыпхуэмыцIыхужын хуэдизу теплъаджэ зэрыхъури.
ГъэщIэгъуэныр аращи, альпинистхэми туристхэми яхэтщ къыщакIухь джабэ нэкIухэмрэ абыхэм я зэхуаку дэт тIуащIэхэмрэ леишхуэ езыххэри. А псом я гущIыIужкIи, къуршхэм я куэщI ис къалэхэмрэ къуажэхэмрэ дэсхэми щыпсэу щIыпIэм зэхъуэкIыныгъэ узыхуэмейхэр къыщагъэхъу.
Зи гугъу тщIахэм мыри щIыгъужыпхъэщ: дыкъэзыухъуреихь дунейм къыщыхъу зэхъуэкIыныгъэхэм — уэгъум, ятIэпс къежэххэм, уафэм къех псыIагъэм гуилъэсыкI-гуигъэухэм, уэсукхъуэхэм къыздрахьэх мывэхэм, цIыхухэм я зэхуаку къыдэхъуэ зэгурымыIуэныгъэхэм, нэгъуэщIхэми — я зэрани бгылъэ щIыпIэхэм йокI.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
