Зы анэм къимылъхуами, зэшщ
Мэздэгу Адыгэ Хасэм къызэригъэпэщри, Чыристанхэм я ТхьэелъэIупIэу Мэздэгу къалэ дэтым зэIущIэ щекIуэкIащ. Абы утыку къыщрахьащ чыристанхэр тхьэ зэрелъэIу усыгъэхэр зэрыт «ТхьэлъэIу псалъэхэр» («Молитвослов») тхылъыр. ЗэIущIэм хэтащ Пятигорск, Шэрджэс архиепископ Феофилакт, Мэздэгу къалэ администрацэм и Iэтащхьэ Токаревэ Любовь, Дунейпсо, Къэ-
бэрдей Адыгэ Хасэхэм я тхьэмадэхэу Сэхъурокъуэ Хьэутийрэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэдрэ, кинорежиссёр, тхакIуэ, КъБР-м ЩэнхабзэмкIэ и фондым и унафэщI Вэрокъуэ Владимир, Налшык къалэ и чыристан члисэхэм я благочиннэ Бобылёв Валентин, литературэдж Котляровэ Марие, Мэздэгу КраеведениемкIэ дэт музейм и унафэщI Чельдиевэ Симэ, урысхэм, ермэлыхэм, къэзакъхэм я жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм я тхьэмадэхэр, нэгъуэщIхэри.
ЗэIущIэр къызэIуихри, Осетие Ищхъэрэ — Аланием и щIыналъэм щызэхуэсахэм фIэхъус псалъэкIэ захуигъэзащ Мэздэгу Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ Дербит Валерий. Абы жиIащ иджыблагъэ дунейм къытехьа тхылъым мэздэгу адыгэхэмрэ а лъахэм щыпсэу нэгъуэщI лъэпкъхэмрэ я дежкIэ мыхьэнэшхуэ зэриIэр.
— Илъэс 250-рэ хъуауэ мэздэгу щIыналъэм дыщопсэу адыгэхэр. Лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэ куэдым къахэкIахэр зэгурыIуэрэ зэдэIуэжу, я бын зэдапIу, я хабзэхэр зэрахьэу къыщызэдогъуэгурыкIуэ Осетие Ищхъэрэ — Аланиемрэ Ставрополь краймрэ, — жиIащ Валерий. — Псом япэ идгъэщыр шыIэны-
гъэрщ, нэгъуэщI лъэпкъ къыхэкIам пщIэ хуэщIынырщ. Нобэ фэ фыкъызэрыкIуам, Феофилакт мэздэгущIым япэу къызэрытехьам ди зэхуаку дэлъ зэпыщIэныгъэр нэхъри егъэбыдэ. Дэ ди нэхъыжьхэм къытхалъхьа хабзэмрэ лъэпкъ зэхэтыкIэмрэ къыдэкIуэ-тей щIэблэм зэрабгъэдэтлъхьэ-жыным, ди къэралым хуэпэжын, хуэфэщэн щIалэгъуалэ къызэрыдгъэхъуным иужь диту допсэу. Мэздэгу адыгэхэм ящыщу чыристан диныр зыIыгъхэм я махуэшхуэу жыпIэ хъунущ нобэ, абыхэм Тхьэм зэрызыхуагъазэ псалъэхэр я бзэкIэ зэдзэкIауэ зэрыт тхылъ дунейм къытехьащи. Ар и щыхьэтщ дэтхэнэ лъэпкъми и хабзэр, и диныр, и бзэр псом нэхърэ игъэнэхъыщхьэу, ар япэ иригъэщу зэрыпсэум.
Дербитым япэу псалъэ зрита Феофилакт жиIащ:
— Хуабжьу Iуэху гъэщIэгъуэнщ икIи тхыдэ и лъэныкъуэкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэщ нобэ дызыхэтыр, мэздэгу адыгэхэм я дежкIэ гум ехуэбылIэ тхылъщ дунейм къытехьар. «ТхьэлъэIу псалъэхэр» тхылъым урысыбзэкIи адыгэбзэкIи итщ усыгъэхэр. Зэрыхабзэщи, цIыхум и анэдэлъхубзэкIэ тхар куэдкIэ нэхъ гунэс щохъу. Псом япэ фIыщIэ яхуэсщIыну сыхуейщ тхьэлъэIухэр зэзыдзэкIахэмрэ тхылъыр къыдэзыгъэкIахэмрэ. Борэ Людмилэ и гъащIэр зэрыщыту триухуауэ жыпIэ хъунущ тхылъыр адыгэбзэкIэ зэдзэкIыным, абы къыдэIэпыкъуахэми лэжьыгъэшхуэ зэфIагъэкIащ. Мы тхылъыр и щыхьэт нахуэщ адыгэхэм я бзэм, щэнхабзэм, тхыдэм хуащI пщIэм. «ТхьэлъэIу псалъэхэр» къабыл ищIащ Москварэ Урысей псомрэ я патриарх Кирилли. Кавказ щIыналъэм иджы япэу къыщыдэкIыу аращ мыпхуэдэ тхылъ, си гугъэщ зи бзэмрэ зи динымрэ зылъытэ куэдым тхылъыр зыIэрагъэхьэну, щIэныгъэлIхэм лъэпкъ щхьэхуэныгъэмрэ дин зехьэкIэмрэ щелэжькIэ къахуэсэбэпыну. ТхьэлъэIур ар усыгъэ лъагэщ, ди псэхэр зыгъэтыншщ.
Къыхэзгъэщыну сыхуейщ Кавказ Ищхъэрэм зэриIэр адрей хэгъуэгухэм къахэзыгъэщхьэхукI. Мыбы ит члисэхэм бзэ куэд къыщоIу, иджы абыхэм къахыхьащ адыгэбзэри. А псори щыхьэт тохъуэ мамырыгъэр, гуапагъэр, хуабагъэр зи лъабжьэ православнэ щэнхабзэр куууэ мы щIыналъэм зэрыщызыхащIэр. Мы тхылъыр лъабжьэ хуэхъунущ Урысеймрэ Кавказымрэ щыпсэу лъэпкъхэм я зэгурыIуэныгъэмрэ я дин зэпыщIэныгъэмрэ егъэфIэкIуэным.
— Мэздэгу адыгэхэм ятеухуа фильм тесхауэ щытащ, — жиIащ псалъэ зрата Вэрокъуэ Владимир. — Абы щыгъуэм си нэгу щIэкIащ мэздэгущIым зэдис адыгэхэм, ермэлыхэм, къэзакъхэм я зэхущытыкIэ дахэр. ТхылъыщIэм фIыгъуэ тхьэм къыфхудигъакIуэ.
Мэздэгу къалэ администрацэм и Iэтащхьэ Токаревэ Любовь къыхигъэщащ я къалэр цIыкIу щхьэкIэ, тхыдэ къулей, хабзэ зэмылIэужьыгъуэ куэд зэриIэр.
— Илъэс 250-рэ и пэкIэ быдапIэ пэлъытэу къызэрагъэпэщауэ арами, нобэр къыздэсым апхуэдэ къалэн егъэзащIэ — щыпсэу лъэпкъхэм я зэхущытыкIэр игъэбыдэ зэпыту йокIуэкI, — жиIащ Любовь. — Псоми ящIэ къалэм и къулеигъэ нэхъыщхьэр абы дэс цIыхухэр зэрыарар. Мэздэгу лъэпкъ 60-м ящыщ цIыхухэр щызэдопсэу, дэтхэнэми езым и хабзэмрэ и бзэмрэ зэрихьэжу. Аращ дэ нэхъ лъапIэ дыдэу диIэри, ди Iуэхухэр зыгъэкIуатэри. Ди деж лъэпкъ зэныкъуэкъуныгъэ зэи къыщыхъуакъым, уеблэмэ зы лъэпкъым щыщхэм нэхърэ хамэхэр нэхъ щызэрылъытэ къохъу. Лъэпкъ зэмыщхьу дызэрызэхэсым ди щIэныгъэри щэнхабзэри нэхъ къулей ещI, дэ щIэх-щIэхыурэ махуэшхуэ, тхьэлъэIу, зэпеуэ, фестиваль зэмылIэужьыгъуэхэм дыхэтщ. Нобэрей махуэри абы и щыхьэтщ. Ди мэздэгу адыгэхэр ныбжьэгъугъэр япэ ирагъэщу, цIыху гуапэу апхуэдэщ. Мамырыгъэр гугъущ пхъумэну, ауэ зэбгъэдэт лъэпкъхэм фIы ягу илъмэ, ар тыншу къохъулIэ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым исхэм къабгъэдэкI фIэхъус псалъэкIэ къызэхуэсахэм захуигъэзащ Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ Сэхъурокъуэ Хьэутий. «Апхуэдэу адыгэм и натIэ хъури, щIыпIэ зэмылIэужьыгъуэхэм икъухьа щыхъуащ, Мэздэгу лъэныкъуэкIэ къэкIуахэм нэгъуэщI дин къащтащ, ауэ, абы емылъытауэ, ахэр псори зэзыпх лъэпкъ лъагъуныгъэр къахуэнащ, нэгъуэщIхэми, хабзэм къызэригъэувым тету, гуапэу яхущытщ. Дэтхэнэ цIыхум дежкIи лъапIэныгъэ нэхъыщхьэр ныбжьэгъу куэд иIэнырщ. Абы тепщIыхьмэ, Мэздэгу щыпсэухэм я Iуэхур тIуащIэу къикIащ, лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэ куэдым къахэкIахэр я ныбжьэгъущ, зэгурыIуэуи зэдопсэу. Дэ апхуэдэ щапхъэу диIэщ КъБР-м ЩэнхабзэмкIэ и фондыр. Абы щызэхуозэ Къэбэрдей-Балъкъэрым ис лъэпкъ мащIэхэм къахэкIахэр. Махуэшхуэхэм дызэрихьэлIамэ, уи гур хэмыхъуэнкIэ Iэмал иIэкъым, зэкъуэш пэлъытэу зым и Iуэхур адрей хуигъэдахэу зэхэтщи. АбыкIэ жысIэну сызыхуейр зыщ: ди къэралыгъуэм, ди хэку цIыкIухэм я лъэщагъыр, уардагъыр щIэзыгъэбыдэ Iуэхущ лъэпкъ, дин зэпэщхьэхуэхэм я зэгурыIуэныгъэр. Дэнэ щIыналъи мамырыгъэр илъыну, ди адэжь хэкум зиужьыну Тхьэм жиIэ.
Ермэлы жылагъуэ зэгухьэныгъэм и тхьэмадэ Вартанов Рафик жиIащ Мэздэгу щылажьэ лъэпкъ зэгухьэныгъэхэм къыдэкIуэтей щIэблэр гъэсэнымкIэ къалэнышхуэ зэрагъэзащIэр, абы фIыгъуэ куэд къызэрыпэкIуэр.
«ТхьэлъэIу псалъэхэр» тхылъыр къыдэзыгъэкIа Борэ Людмилэ псалъэ щратым, къыдэIэпыкъуа псоми фIыщIэ яхуищIащ, псапэ зыпылъ а Iуэхур дзыхь къыхуэзыщIахэми ехъуэхъуащ.
Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд къыхигъэщащ зэрыс щIыналъэкIэ тпэмыжыжьэми, хэхэс гъащIэр зи натIэ хъуа, зыдэс къуажэхэр зэгъунэгъуми, хэгъуэгуитIым игуэша, динкIэ зэпэщхьэхуэ хъуа мэздэгу адыгэхэм я адэжь щIыналъэм пыщIэныгъэ быдэ зэры- хуаIэр. «Адыгэ щэнхабзэмрэ тхыдэмрэ ятеухуауэ ди къуэшхэм гъэ къэс ирагъэкIуэкI фестивалым дыкъокIуэ. Дэ дыщыгъуазэщ мэздэгу щIыналъэм щыпсэу лъэпкъхэр зэрызэхущытым, щхьэж иIыгъ диным пщIэ хуищIу, лъэпкъ хабзэр яхъумэу къызэрыгъуэгурыкIуэм. Ди къуэшхэм я гугъу пщIымэ, ахэр хущIокъу адыгэбзэр, хабзэр, щэнхабзэр къыдэкIуэтей щIэблэм я Iэпэгъуу къэгъэхъуным, лъэпкъ зэныбжьэгъугъэм зэрыхуаущииным», — жиIащ ХьэфIыцIэм.
Мухьэмэд Феофилактым тыгъэ хуищIащ Къун Николай къыдигъэкIа «XIX лIэщIыгъуэмрэ XX лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэмрэ Мэздэгу адыгэхэм я псэукIамрэ щэнхабзэмрэ» тхылъымрэ цIыхубэ тхакIуэ МэшбащIэ Исхьэкъ и романитIыр зэрыт тхылъымрэ.
Зэныбжьэгъугъэм и унэу Мэздэгу дэтым и унафэщI Михайлянц Павел фIыщIэ яхуищIащ зэIущIэм кърихьэлIа псоми. ИкIи жиIащ лъэпкъ 14-м я лIыкIуэхэр я унэм зэрекIуалIэр, я хабзэкIи, щэнхабзэкIи, динкIи зэмыщхь пэтми, ныбжьэгъу пэжу, къуэш пэлъытэу зэрызэхущытыр. «Осетие Ищхъэрэ — Аланием нобэ и псэукIэр, щыIэ мамырыгъэр абыхэм куэдкIэ елъытащ, Урысейм и лъэр нэхъ быдэ зыщIри арауэ къызолъытэ», — дыщIигъуащ къэпсалъэм.
Ставрополь крайм и Курской районым щыщ жылэхэм я лIыкIуэхэри хэтт зэIущIэм. Абыхэм къабгъэдэкIыу къэпсэлъащ Русское къуажэ администрацэм и унафэщI Цикишев Николай, щIалэгъуалэм я лIыкIуэ Дербит Эдуард сымэ. Серноводское къуажэм (Авалов муслъымэн къутырымрэ Азаниев чыристан къутырымрэ къызэщIеубыдэ) къикIа Мамыкъуэ Дмитрий къыщыпсалъэм къыхигъэщащ адыгэ муслъымэнхэмрэ чыристанхэмрэ щызэбгъэдэс жылэр зэгурыIуэрэ зэдэIуэжу къызэрыгъуэгурыкIуэр, зы школым чыристан сабийхэри муслъымэн ныбжьыщIэхэри зэрыщы-
зэдеджэр.
Дохъушокъуэ Синэ.
