Япэ итахэр
Куба къуажэм и къекIуэкIыкIам гъуджэм хуэдэу
къощыж дызытета псэукIэм фIыуэ хэлъа псори
ХьэтIохъущокъуэ зэкъуэшхэм къахэкIыу, ХVIII лIэщIыгъуэм и кIэуххэм, Балъкъ Iуфэ IутIысхьа Хьэсэнбий пIалъэ кIэщIым жылэшхуэ зэригъэпэщащ — и жьауэм щIигъэувэну къигъэгугъэри, Агубэчей (Абгуэчей), Тажджэ хьэблэхэр, нэгъуэщIхэри зыпигъэтIысхьат. Аращ иджырей Куба хъужри.
Псори хъарзынэ хуэдэт — цIыхухэр лажьэрт, шхэжырт. АрщхьэкIэ зэIумыбз щхьэусыгъуэхэр (ахэр иджыри къэс зэмыщхьу къаIуатэ) къыкъуэкIри, къуажэм цIэ зрита пщыр Тыркум Iэпхъуэн хуей хъуащ. Мис абы иужькIэ мыбы щыпсэугъуей хъуащ.
Куэдым я щхьэр ирахьэжьэрт щIыпIэ-щIыпIэхэм щылIыщIэу я унагъуэхэр зыхэпсэукIын гуэр къалэжьын папщIэ. Къулейсызхэр сыт щыгъуи арэзыкъым. Арауэ къыщIэкIынщ къуажэдэсхэм я нэхъыбэм Октябрь революцэр щIыдаIыгъар. Плыжьхэм я телъхьэу зэуэн папщIэ, зыкъомыр хыхьащ Шыкуэ зэкъуэшхэм къызэрагъэпэща гупым. Тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор Iулыдж Iустырхъан зэрыжиIэмкIэ, аращ къызытепщIыкIар Шыкуэ Мырзэбэч зи унафэщI хъуа полкыр. Мырзэбэч Къармэхьэблэ и деж къыщаукIа иужь, абы и пIэ иуващ и къуэш ТIутI. Дзэм Кавминводхэри, ди лъахэм и щIыпIэ зыбжани, ди гъунэгъу щIыналъэхэм ящыщи хуит къищIыжауэ щытащ. Совет властыр зэфIэува иужь къэунэхуа Бгырыс АССР-м, ди жагъуэ зэрыхъунщи, ар къилъытакъым: дыдейхэм ящыщу республикэм и унафэщI-хэм хагъэхьар мащIэ дыдэщ, Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ я зауэлI-хэм апхуэдиз зэфIагъэкIа пэтми. Абы щыгъуэми, тепщэ хъуахэр зыхущIэкъуар ди лъахэм Iэмал зэриIэкIэ нэхъыбэ Iахынырт. Ар ягу техуакъым революцэм хэлIыфIыхьахэм, ревкомым и унафэщI, Куба къыщалъхуа икIи къыщыхъуа Къалмыкъ БетIал я пашэу, Iуэху къаIэтащ Бгырыс АССР-м къыхэкIыжыным теухуауэ. 1921 гъэм фокIадэм и 1-м ВЦИК-м унафэ къищтащ щхьэхуэу щыт Къэбэрдей автоном областыр къызэгъэпэщыным теухуауэ. А псори иджыпсту дигу къыщIэдгъэкIыжыр Куба къуажэм и цIыхухэр а Iуэхухэм жыджэру хэтащи аращ .
Граждан зауэр иуха иужь къуажэр псэукIэщIэм сыт и лъэныкъуэкIи хэзэгъащ. Куба щыщхэм лIыгъэшхуэ щызэрахьащ Хэку зауэшхуэм. Абыхэм ящыщу плIыр ягъэлъэгъуат «Совет Союзым и ЛIыхъужь» цIэр къыфIащыну, арщхьэкIэ щхьэусыгъуэ зэхуэмыдэхэм я зэранкIэ къэнащ (дэ мы Iуэхум щхьэтечу зэкIэ я гугъу щIэдмыщIыр абыхэм ятеухуа тхыгъэ щхьэ-хуэ дгъэхьэзырыну ди мурадщи аращ).
Зауэ нэужьыр къэплъытэ хъунущ Куба къуажэр псом хуэмыдэу лъэ быдэкIэ щызэфIэува лъэхъэнэу. 1944 гъэм, райцентр хъуа иужь, мыбы щаухуащ ГЭС мыин, сымаджэщ дэгъуэ, школышхуэ. Псом хуэмыдэу щыгуфIыкIащ гидроэлектростанцым. Иджы кубадэсхэмрэ абы къегъэщIылIа жылэхэм щыпсэухэмрэ я унэхэри, уэрамхэри жэщкIэ нэхут — пкъо къэс уэздыгъэ щыфIэдзат. Абы и закъуэтэкъым: «Неволька» зыфIаща псым щыщ щIагъэлъадэрт жыгхэм, налогыр трахыжа иужь, апхуэдэ къэкIыгъэхэмкIэ къагъэщIэрэщIэжа хадэм.
Ауэ, гъэщIэгъуэныращи, псом япэу къуажэр союз псом цIэрыIуэ щызыщIар шыщ. 1946 гъэм и жэпуэгъуэм Мэзкуу щекIуэкIа къэралпсо шыгъажэ зэпе-уэныгъэхэм къыпэхъун щыщыIакъым «Куба Ип-щэ» колхозым и хакIуэ «Къадым-Алий» (а шым зэреджэм пагъэуват зы- пIа икIи зыгъэса шыхъуэ ДыщэкI Алий и цIэр). ТекIуэныгъищ къыщихьа иужь хакIуэр хагъэхьащ километр 250-кIэ къыщызэдэжэну шыгъажэ кIыхьхэм. Къадым-Алий псом япэ къэсри, къыкIэлъыущхэм пэплъэу дакъикъэ 40-кIэ Мэзкуу и ипподромым къикIукI-никIукIыу итащ, къызэхуэса цIыху куэдым IэгукIэ щIагъэнауэ. Ар къыщигъэлъэгъуауэ щытащ Совет Союзым и Маршал Будённый Семён а гъэ дыдэм «Шы гъэхъуным теухуауэ» къыдигъэкIауэ щыта тхылъым.
Мыбдежым щыжыIэн хуейщ ВКП(б)-м и райкомым и япэ секретару Мэлбахъуэ Тимборэ хаха иужь Куба къуажэм и щIыналъэм хыхьэ адрей жылагъуэхэми лъэщу заужьу зэрыхуежьар. Ауэрэ хозяйствитIыр зы ящIыжа иужь колхоз тхьэмадэ хъуащ къызэгъэпэщакIуэ Iэзэ Къалмыкъ Лылэ (ар ящыщт апхуэдэ IэнатIэм пэрагъэува парт, совет лэжьакIуэхэу мин 25-м). ТхьэмадэщIэм и фIыгъэкIэ ухуэныгъэ инхэр екIуэкIащ, абыхэм я Iэужьхэр иджыри уолъагъу. Уеблэмэ, къуажэ пхыдзам езым и промышленность иIэж хъуат: абы и гупэм къит бжьэпэр ятIагъуэти, чырбышрэ кхъуэщынрэ щагъэж IуэхущIапIэхэр къыщызэIуахат. Кубар ипэкIэ кIуатэрт.
Мы жылэр сыт щыгъуи цIыху жыджэрхэмкIэ, зэфIэкIышхуэ зыбгъэдэлъхэмкIэ зэрыкъулейр дэ нэхъапэхэми къыхэдгъэщащ. Ар ехьэлIат гъащIэм и нэгъуэщI IэнатIэхэми. Псалъэм и хьэтыркIэ, щэнхабзэм, гъуазджэм. Псом япэ игъэщын хуейр, дауи, ХIХ лIэщIыгъуэм псэуа, Кавказ псом щыцIэрыIуэу щыта, узэщIакIуэ гъуэзэджэ ХьэтIэхъущокъуэ Къазийщ. Абы, псоми зэрытщIэщи, япэ адыгэ алфавитыр зэхилъхьащ, нартхэм ятеухуа хъыбархэр Тифлис къыщыдигъэкIащ, Лермонтов Михаил и поэмэ зыбжанэ зэридзэкIащ. Совет лъэхъэнэм абы и лъэужьым ирикIуащ къэбэрдей литературэм и лъабжьэр зыгъэтIылъахэм ящыщ, Мэзкуу щIэныгъэ ищхьэ щызэзыгъэгъуэта, Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и унафэщIу щыта Пщынокъуэ Абдул (ди жагъуэ зэрыхъущи, и гъащIэр политикэ залымыгъэм ихьащ).
Куба къуажэм ущытепсэлъыхькIэ, «япэ» псалъэр куэдрэ къэдгъэсэбэпын хуей мэхъу. Къапщтэмэ, япэ адыгэ архитекторщ щIалэ дыдэу цIэрыIуэ хъуа Къалмыкъ Фёдор, «Сосрыкъуэ» ресторан дахэм и унэм и проект телъыджэр зыщIар. Къэбэрдейхэм я мызакъуэу, адыгэ псоми ящыщу, Арктикэми абы нэхърэ нэхъ жыжьэж Антарктидэми зи лъэр нэзыхьэсар икIи щылэжьар географие щIэныгъэхэм я кандидат, Кавказ Ищхъэрэм географие зэгухьэныгъэ къыщызэзыгъэпэщахэм ящыщ Бажэ Альбертщ. ДыщэхэкI Iэмэпсымэхэр гъэхьэзырыным хуэIэзэ Шыкуэ Анатолэ ищIа къамэхэр нэгъуэщI къэралхэм къикI хьэщIэхэм тыгъэ хуащIу щытащ. Иджы абыхэм ящыщхэр щахъу- мэ Лондон, нэгъуэщI Европей къэралхэм дэт музейхэм. Адыгэ бзылъхугъэхэм щыяпэу 1960 гъэм «Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь» цIэ лъапIэр къыфIащащ Пащты Салимэ.
Апхуэдэу къэдгъэлъэгъуэнщ 1957 гъэм ЩIалэгъуалэмрэ студентхэмрэ я дунейпсо фестивалу Мэз-куу щекIуэкIам Куба къуажэм и художественнэ самодеятельностри зэрагъэкIуауэ щытар.
Зэманми ди псэукIэми зихъуэжами, иджыри кубадэсхэр зэрыгушхуэн яIэщ. СурэтыщIхэу Пащты Германрэ абы и къуэ Пащтхъанрэ дунейм щыцIэры- Iуэ хъуахэщ. Республикэр куэдкIэ щогугъ Iэпщэрызауэ спортымкIэ дунейми Европэми я чемпион хъуа Беслъэней Нурмухьэмэд. Апхуэдэу зэфIэкIышхуэ зыбгъэдъэлъ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщIа нэгъуэщI цIыхухэри къыдэкIащ мы къуажэм.
ШАЛ Мухьэмэд.
