
Си бзэ – си псэ, си дуней
Нарт лъахэм и бынхэр
«Адыгэ псалъэ» газетым къыхилъхьауэ, КъБР-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм илъэси 10-м щIигъуауэ ирегъэкIуэкI «Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэпсо фестиваль-зэхьэзэхуэр. Зы илъэси къанэркъым абы школ пщIы бжыгъэхэр, сабий садхэр, абыхэм я егъэджакIуэхэмрэ гъэсэнхэмрэ хэмыту. Зэпеуэм жыджэру къыхохьэ Аруан куейм, абы и къалащхьэм и еджапIэ IэнатIэхэри.
Зэпеуэр щекIуэкIым. Зэпеуэм и мыгъэрей Iыхьэр иужьрейуэ щекIуэкIа щIыпIэхэм ящыщщ Нарткъалэ. Республикэпсо зэхьэзэхуэм и къэпщытакIуэхэмрэ кIэлъыплъакIуэхэмрэ гуапэу ирагъэблэгъауэ щытащ къалэм дэт езанэ прогимназием. Адыгэ фащэхэр къызыщыпс ныбжьыщIэхэр а махуэм дэзт, махуэшхуэ гуэр ягъэлъапIэми ярейуэ, дахэу гъэщIэрэщIа IуэхущIапIэм и пщIантIэм. Ар адыгэ Iуэхум зэрыхуэгъэпсам и щыхьэту, чырэ бжэгъукIэ яхуа сэрейхэр абы щегъэувэкIат. Прогимназиер гъэсапIэ, еджапIэ къудейуэ зэрыщымытым, ар сабийхэм я етIуанэ унэу зэралъытэм и щыхьэтт щIыхьэпIэм деж щыт жьэгур. ЩIэблэр гъэсэным хуэгъэзауэ мыбы лэжьыгъэшхуэ зэрыщекIуэкIыр зыхэпщIэрт, адыгэбзэм пщIэшхуэ зэрыхуащIри къыбжаIэрт щIыхьэпIэм и щхьэм тетха псалъэхэми. ЩIэблэр лъэпкъ щэнхабзэм, анэдэлъхубзэм дегъэхьэхыным хуэунэтIауэ куэд зэфIэзыгъэкI егъэджакIуэхэр, прогимназием и унафэщI Мэлбахъуэ Светланэ, егъэджэныгъэмкIэ Аруан район IуэхущIапIэм и унафэщIхэр, нэгъуэщIхэри къапежьат зэпеуэм и къэпщытакIуэ гупым.
ХьэщIэхэр япэу зэплъар адыгэ шхыныгъуэхэр щегъэувэкIа гъэлъэгъуэныгъэрщ. Адыгэ ерыскъы гъэхьэзырыкIэм нарткъалэдэсхэр зэрыхуэIэзэр кърипщIэрт джэдлыбжьэм, пIастэм, жэмыкуэм, щIакхъуэ зэтеупIэщIыкIым, нэгъуэщI шхыныгъуэ гурыхьхэми. Пэшым и зы блыным кIэрытт адыгэхэм къагъэсэбэпу щыта хьэкъущыкъухэр, унагъуэм илъын хуей хьэпшып цIыкIуфэкIухэр щызэхуэхьэса телъхьэпIэр. АдэкIэ прогимназием и гъэсэнхэр гъэхуауэ тепсэлъыхьащ къалэм и IуэхущIапIэ нэхъыщхьэхэр, абы и щIыпIэ дахэхэр къызэрыщ сурэтхэм. Прогимназием и лэжьакIуэхэм, гупжьей зэмылIэужьыгъуэхэм кIуэ ныбжьыщIэхэм я IэдакъэщIэкIхэм хухэха плIанэпэри удэзыхьэхт. Абыхэм къагъэлъагъуэрт прогимназием екIуалIэ цIыкIухэм я гур лъэпкъ щэнхабзэм, гъуазджэм хузэIухауэ къызэрагъэхъур.
Апхуэдэ щIэдзапIэм пащэу, купщIафIэхэт икIи гъэщIэгъуэнхэт къэпщытакIуэ гупыр зыщIэса урок зэIухахэри. Сэбэпынагъ зыпылъ Iуэхугъуэ куэду зэхэухуэна дерс хъуат школым хуагъэхьэзыр гупым Гъуэгунокъуэ Ленэ щригъэкIуэкIар. Ар зытеухуауэ щытыну Iуэхугъуэр къаригъэщIэн мурадкIэ, усэ къеджащ егъэджакIуэр. ИкIи цIыкIухэм гугъу демыхьу къахутащ усакIуэм зи гугъу ищIыр гъэм и зэманхэм ящыщу дунейр дыщафэ щыхъу лъэхъэнэр зэрыарар. Бжьыхьэр сыткIи нэхъ къулейуэ къыщIалъытэм, ар адрейхэм къазэрыщхьэщыкIым егъэджакIуэр щыщIэупщIэм, ныбжьыщIэхэм жаIащ абы хадэхэкIыр, гъавэр, пхъэщхьэмыщхьэр — щIымахуэ шхыныр — къызэрыдэкIуэр, дунейр а лъэхъэнэм къриубыдэу уэлбанэрилэ зэрыхъур, цIыхухэм нэхъ хуабэу зэрызахуапэр, бзухэм я макъ нэхъ мащIэу фIэкIа зэрызэхамыхыжыр, нэгъуэщIхэри. Апхуэдэуи бжьыхьэм теухуауэ ящIэ усэхэм гъэхуауэ къеджащ, щапхъэ нэрылъагъухэри къахьащ, уэрэдхэри жаIащ. Iуэхугъуэ зэхуэмыдэ куэдым зэрыпэлъэщыр, гупсысэкIэ жан зэраIэр белджылы щыхъуа дерсым Ленэ и гъэсэнхэм щагъэлъэгъуащ анэдэлъхубзэ шэрыуэ зэраIурылъри.
Лъэпкъ фащэм и тхыдэм, абы и къекIуэкIыкIам, нобэ иIэ теплъэм теухуауэ сабийхэм нэхъыбэ яригъэщIэн мурадкIэ гъэщIэгъуэну зэхигъэува дерс иригъэкIуэкIащ гъэсакIуэ Сомгъур Чэзибан. Адыгэ фащэ иду жьэгум дэс Сэтэней деж хьэщIапIэ кIуа цIыкIухэм гъэщIэгъуэн куэд къыщащIащ нарт гуащэм и деж, езыхэри ящIэмкIэ ядэгуэшащ. Адыгэм ижь-ижьыж лъандэрэ къадекIуэкI цIыху хэтыкIэми, зыIыгъыкIэми тепсэлъыхьащ дерсым щIэсхэр. «Кабардинка» къэрал академическэ ансамблым игъэзащIэ уэркъ къафэм сабийхэр иригъэплъа нэужь, зытепсэлъыхьа псори къызэщIикъуэжу, Чэзибан и гъэсэнхэм яжриIащ фащэм Iэпкълъэпкъыр дахэ зэрищIыр, ар зыщыгъым мыхъумыщIагъэ зэримыщIэр, ар адыгэм и фэилъхьэгъуэ нэхъ лъапIэ дыдэу зэрыщытыр, нэгъуэщIхэри.
Адыгэбзэмрэ литературэмкIэ егъэджакIуэ Алъкъащ Оксанэ 4-нэ классым щIэсхэм ядригъэкIуэкIа дерсыр теухуат адыгэ IуэрыIуатэм. ЩIалэ, хъыджэбз цIыкIухэм езыхэм ягу нэхъ ирихь псалъэжьхэр жаIэурэ ар къазэрыгурыIуэр ягъэбелджылын хуейуэ арати, абы хъарзынэу пэлъэщащ ныбжьыщIэхэр. Абы къигъэлъэгъуащ 4-нэ классым щIэс цIыкIухэр адыгэ дунейм зэрыпэмыжыжьэр, хабзэ зэрахэлъыр, анэдэлъхубзэм зэрыхуэшэрыуэр. ЕгъэджакIуэми и къалэнт езым фIэфI псалъэжьыр яжриIэн хуейуи, ар ребус теплъэ иIэущ еджакIуэхэм я пащхьэ къызэрырихьар. Апхуэдэ щIыкIэкIэ ирагъэжьа дерсым псалъэзэблэдзым и упщIэхэм жэуап етыжынри хэтти, абы пэрытыхукIэ ныбжьыщIэхэм къапщытэжащ псынщIэрыпсалъэхэр, къуажэхьхэр, хъыбархэр, таурыхъхэр, псысэхэр. Сабийхэр адыгэбзэм зэрыхуэшэрыуэр кърипщIэрт а лэжьыгъэм. ЕгъэджакIуэм жиIэ псалъэхэр зыхэт хъыбарыр къащIэжын хуейти, абыи пэлъэщащ школакIуэхэр.
3-нэ классым Къардэн Хуэмей литературэмкIэ щита дерсым лъабжьэ хуэхъуар дыкъэзыухъуреихь дунейр сабийхэм егъэцIыхунырт. Мэзым къыщыкI жыгхэр зыхуэдэр, цIыхухэмрэ жыгхэмрэ зэрызэхущыт щIыкIэр, хущхъуэ къызыхах къэкIыгъэхэр ди щIыпIэм зэрыщыкуэдыр — ахэрат Хуэмей иригъэкIуэкIыну сыхьэтыр зытеухуари, еджакIуэхэр хигъэгъуэзащ урокым и зэхэлъыкIэнум. Абы и пэщIэдзэм гъэм и зэманхэр къаригъэщIэжри, ныбжьыщIэхэр «дунеяплъэ иришэжьащ». Мэзым къыщыкI жыг лIэужьыгъуэхэр пхъэшыкъум деж щыфIэдза экраным къридзэрт. Зэгуэр мэзым щыIа сабийхэм ялъэгъуа жыгхэр къацIыхужырт, я цIэхэр къащIэжырт. Апхуэдэу пхъэхуейр жыг щхьэ баринэ дахэу, и пкъыр лантIэу, ди щIыпIэм нэхъыфIу къыщыкIхэм зэращыщыр жаIащ. Мыбдежым ныбжьыщIэхэм ягу къагъэкIыжщ Есенин Сергей а жыгым триухуа и усэр икIи абы и япэ едзыгъуэр адыгэбзэкIэ зэрадзэкIащ. Хущхъуэ къызыхах къэкIыгъэхэм щытепсэлъыхьым мыщэхупщейр, хьэцыбанейр, зэрыджейр, къазмакъейр къыхагъэщащ, цIыхур щысымаджэм деж абыхэм къапыкIэхэри я къудамэ цIыкIухэри къызэрагъэсэбэпри ягъэбелджылащ. Мэзым щIыналъэр зэригъэдахэр, хьэуар зэригъэкъабзэр, жьышхуэ къепщэмэ, зэран мыхъун щхьэкIэ игъэзащIэ мыхьэнэр, нэгъуэщI куэди къащIауэ зэбгрыкIыжащ Хуэмей и еджакIуэхэр.
Нарткъалъэ дэт езанэ прогимназием щекIуэкI классщIыб гъэсэныгъэр кърагъэлъэгъуэну ягъэхьэзыра «Лъэтеувэ» дерсри хуабжьу гъэщIэгъуэн ящыхъуащ хьэщIэхэм. А лъэпкъ хабзэ дахэр нэсу къэзыгъэлъэгъуа сабийхэм анэдэлъхубзэм и махуэшхуэу еджапIэм щекIуэкIар адыгэ джэгукIэ зэхуащIыжащ.
Зи школ кIуэгъуэ мыхъуахэр щагъасэ, 1 — 4-нэ классхэм щIэсхэр щрагъаджэ прогимназие №1-м щекIуэкI лэжьыгъэм и зы Iыхьэу арат а махуэм утыку кърахьари, егъэджакIуэхэм я Iэзагъри сабийхэм я жыджэрагъри IупщIу къыхэщащ абыхэм.
ДОХЪУШОКЪУЭ Синэ.
Гъуазджэ
Теунэ Джэмал и лъагапIэхэр
Нарткъалэдэс ныбжьыщIэ Теунэ Джэмал и дежкIэ 2002 гъэр хуабжьу угъурлыт. «Алло, зэчиифIэхэр къыдолъыхъуэ» куейпсо зэпеуэм уэрэд жыIэнымкIэ япэ увыпIэр къызэрыщихьрэ куэд дэмыкIауэ, щIалэ цIыкIур ирагъэблэгъат «КъБР-м и пщэдджыжь вагъуэ» эстрадэ уэрэдхэр жыIэнымкIэ республикэпсо зэпеуэм. Абы и щIыхь тхылъри къызэрыхуагъэфэщам Джэмал нэхъри тригъэгушхуащ уэрэд жыIэным. Мыгувэу абы ехъулIэныгъэ къыщихьащ «Ставрополь щIыналъэм и пщэдджыжь вагъуэ» щIыналъэпсо телевиденэ зэхьэзэхуэм.
— Си творческэ зыужьыныгъэм пэщIэдзэ хуэхъуар адыгэ къафэм сыдихьэхыу, абыкIэ гупжьейм кIуэн зэрыщIэздзарщ. АдэкIэ уэрэд жыIэным ситхьэкъуащ икIи Нарткъалэ ЩэнхабзэкIэ и унэм абы зыхуэзгъасэу щыщIэздзащ, — игу къегъэкIыж Джэмал. — Гурэ псэкIэ къыздэлэжьащ си унэтIакIуэу, егъэджакIуэу сиIахэу ЖьэкIэмыхъу Жансурэтрэ Сапрыкинэ Галинэрэ. Къэсхьа текIуэныгъэхэм абыхэм я фIыгъэшхуэ хэлъщ. Абыхэм къысхузэIуахащ уэрэд жыIэным, утыку итыным хэлъ щэху куэд.
Абыхэм кърата дерс купщIафIэхэр я лъабжьэщ ныбжьыщIэм иужькIи зыIэригъэхьа ехъулIэныгъэхэм «Таурыхъым и дуней телъыджэ» Урысейпсо сабий театр-фестивалым и утыку щагъэлъэгъуа спектаклхэм япкъ иткIэ, «ЦIыхухъу ролыр нэхъыфI дыдэу зыгъэзэщIам» щIыхь тхылъыр Теунэ Джэмалщ зыхуагъэфэщауэ щытар. Апхуэдэ текIуэныгъэ лъагэхэр щIалэщIэм къыщихьауэ щытащ Геленджик щекIуэкIа щэнхабзэ зэхыхьэми, «Орлёнок» къэралпсо лагерым щыщыIам абы къыщызэрагъэпэщауэ щыта, УФ-м и НыбжьыщIэ театрхэм я фестивалми.
Куейм и къалащхьэм дэт курыт школ №5-р къыщиух илъэсым ирихьэлIэу, къыхихыну и мурад IэщIагъэмкIэ Теунэм пэщIэдзэ щIэныгъэ щызригъэгъуэтакIэт Нарткъалэ дэт макъамэ еджапIэмрэ Гъуазджэхэм я школу Налшык дэтымрэ. НыбжьыщIэ зэчиифIэм бгъэдэлъ зэфIэкIхэм иужькIэ щыхигъэхъуащ Театр гъуазджэмкIэ Урысей университетым (ГИТИС).
Тхьэр къызэрыхуэупса зэчийр нэхъ хуиту къызыкъуихынымкIэ, абы адэкIи зиужьынымкIэ, шэч хэмылъу, Джэмал сэбэпышхуэ къыхуэхъуащ а IэщIагъэмкIэ зэфIэкIышхуэ зиIэ цIыху куэд. А цIыху псэ къабзэхэм нэмыщI Джэмал фIыщIэ ин хуещI Нарткъалэ дэт «Престиж» ательем и унафэщI, дэрбзэр Iэзэ НэщIэпыджэ Любэ.
— Зым и дежкIи щэхукъым утыкушхуэхэм ихьэным пыщIа лъэпэщхьэпохэр. Убгъэдэлъ зэфIэкIым хуэкIуэу щытын хуейщ уи теплъэри. АбыкIэ щIэгъэкъуэнышхуэ къысхуэхъуащ НэщIэпыджэ Любэ, — жеIэ Джэмал. — Курыт школым сыщыщIэса гъэхэм къыщыщIэдзауэ, студент лъэхъэнэри хыхьэу, нобэр къыздэсым а бзылъхугъэ щыпкъэм зы илъэси къэмынэу фэилъхьэгъуэ екIухэр пщIэншэу схуед. Мы гъэми лъагъунлъагъу сыщыхуэкIуам щыгъуи апхуэдэ тыгъэфI дыдэ аргуэру къысхуищIащ абы. Зи мылъку хьэлэлым апхуэдэ псапэ хэзыщIыкIыф НэщIэпыджэ Любэ сохъуэхъу мастэнэу кърихам хуэдиз фIыгъуэ и щхьэми и унагъуэм щыщхэми Тхьэм къабгъэдилъхьэну.
Къэралым и щыхьэрым гъуазджэмкIэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ щызэзыгъэгъуэта адыгэ щIалэщIэр иджыпсту щолажьэ Москва дэт «Кураж» театрым. Апхуэдэу абы ирегъэтх, егъэзащIэ куэдым я гум дыхьэ уэрэдыщIэхэр.
Щалъхуа Нарткъалэ, республикэм я цIэр утыкушхуэхэм фIыкIэ щызыгъэIу Теунэ Джэмал дохъуэхъу творческэ лъагапIэщIэхэм нэсыну, гъуазджэм ехъулIэныгъэщIэхэр щызыIэригъэхьэну.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
Гъэсэныгъэ
Дахагъэмрэ гуапагъэмрэ я лъапсэ
Къэралыр сабийм зэрыхущытым къегъэлъагъуэ абы и зэIузэпэщыныгъэр зыхуэдэр. КъытщIэхъуэ щIэблэм игъуэт зыужьыныгъэмкIэ жэуаплыныгъэ зэрахьыр зыхащIэу, Нарткъалэ и унафэщIхэм я нэIэм щIэтщ щIыпIэм и егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэхэр. Ахэр набдзэгубдзаплъэу кIэлъоплъ сабий IуэхущIапIэхэм я пщэрылъ къалэнхэр дагъуэншэу зэфIахыным, зыхуей-зыхуэфIхэмкIэ ахэр къызэгъэпэщынми гулъытэ хэха хуащIу.
Хьэлышх Лидэ ЩIыпIэм щынэхъыфI гъэсапIэ IэнатIэхэм хабжэ къалэм дэт пэщIэдзэ школ-сабий сад (НШДС) №14-р. «Нэхунэ» цIэ дахэр зезыхьэ IуэхущIапIэм щогугъу абы екIуалIэ цIыкIухэм я гупсысэм зегъэужьыным, пэщIэдзэ щIэныгъэ етыным, лъэпкъ гъэсэныгъэ екIу яхэлъхьэным.
Къапэщыт къалэнхэр ныкъусаныгъэншэу зэфIахыным, Iуэху зехьэкIэщIэхэр, иджырей гъэсэныгъэ методикэхэр шэщIауэ лэжьыгъэм къыщагъэсэбэпыным НШДС-м и гъэсакIуэхэмрэ егъэджакIуэхэмрэ хуеунэтI IуэхущIапIэм и унафэщI Хьэлышх Лидэ. Ар сабий гъэсапIэм и пашэу зэрыщыт зэманым къриубыдэу абы зэхъуэкIыныгъэфIхэр игъуэтащ. УнафэщI щыпкъэм, лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэм хузэфIокI ар ефIакIуэу, нобэрей зэманми дэбэкъуэфу щигъэтыныр. Сабий садыр дахагъэм, гуапагъэм, гъэсэныгъэм я лъапсэ нэху зэрищIыным дапщэщи йолIалIэ Лидэ. Абы къызэрилъытэмкIэ, IуэхущIапIэм зэфIих лэжьыгъэ псори хуэунэтIащ зэхэщIыкI зиIэ, зыужьыныгъэм хуэпабгъэ щIэблэ узыншэ къэгъэтэджыным.
Сабийхэм я узыншагъэм сабий садым щыкIэлъоплъ абы и медицинэ лэжьакIуэхэр, а унэтIыныгъэмкIэ цIыкIухэр зыхуеину псори къызэрагъэпэщу. Абы хуэгъэпсащ хьэуа къабзэм щIэх-щIэхыурэ щрагъэкIуэкI физкультурэ дерсхэри. ФизкультурэмкIэ инструктор Махъсидэ Аидэ гулъытэшхуэ хуещI сабийхэм ябгъэдэлъ зэфIэкIхэм хэгъэхъуэным, абыкIи ехъулIэныгъэфIхэр зыIэрегъэхьэ. Апхуэдэу гъэсапIэм екIуалIэ сабийхэр къэуат зыщIэлъ ерыскъы къабзэкIэ ягъашхэ, абыхэм я Iэпкълъэпкъым тэмэму зиужьын папщIэ зыхуеину псори къалъытэу. А Iуэхум йогугъу илъэс 30-м щIигъуауэ абы щылажьэхэу Къудейхэ Олеся, ФатIимэ сымэ, нэгъуэщIхэри.
НШДС-м щызэфIах егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэхэр ятещIыхьащ «Сабиигъуэ», «Урысейм и школ», нэгъуэщI программэ цIэрыIуэхэми. 1 — 4-нэ классхэм Iэмалыншэу ирагъэдж предметхэм къадэкIуэу, абыхэм къызэщIаубыдэ сабий гупсысэм зезыгъэужь, абыхэм я дуней еплъыкIэр зыузэщI джэгукIэхэр, зэпеуэхэр, гупжьей зэмылIэужьыгъуэхэм зыщыхурагъасэ IэпщIэлъапщIагъэхэр. КъинэмыщIауэ, къэралым, республикэм щагъэлъапIэ махуэшхуэхэр садми гулъытэншэ щыхъуркъым. Зэманым зэрызихъуэжар къалъытэу, «Нэхунэм» и гъэсэнхэм драгъэкIуэкI лэжьыгъэм я нэхъыбапIэр иджырей технологие пэрытхэр, техникэщIэхэр къагъэсэбэпурэ яухуэ. Технологиехэм хуэIэрыхуэщ IуэхущIапIэм и лэжьакIуэхэм я нэхъыбапIэр. Апхуэдэхэщ лэжьыгъэ купщIафIэ зэфIэзыххэу Гарюновэ Татьянэ, Къуэкъуей Валентинэ, Вэрокъуэ Заринэ, ПщыукI Залинэ, Огай Татьянэ, Карабут Людмилэ сымэ, нэгъуэщIхэри.
«Нэхунэм» и гъэсэн цIыкIухэр.
ЩIэблэм лъэпкъ гъэсэныгъэ етыным хуагъэпс садым щекIуэкI лэжьыгъэ куэд. Апхуэдэу цIыкIухэр ди хабзэмрэ хьэл-щэнымрэ щIапIыкIын щхьэкIэ, гъэсакIуэхэм гупхэм къыщызэрагъэпэщ дерс купщIафIэхэр, зэхуэс хьэлэмэтхэр. Абыхэм цIыкIухэр щыгъуазэ щохъу лъэпкъ тхьэлъэIу зэхуэмыдэхэм, адыгэ хьэгъуэлIыгъуэм щыщ хабзэ щхьэхуэхэм, езыхэми ахэр ягъэзэщIэфу ирагъасэ, Iуэхур зытеухуа махуэ лъапIэм теухуауэ усэхэр, уэрэдхэр жаIэ, къэфэнымкIэ яIэ зэфIэкIхэри ягъэлъагъуэ. Апхуэдэу цIыкIухэм зрагъащIэ къызыхэкIа лъэпкъым ижь-ижьыж лъандэрэ къыдекIуэкI хабзэхэм щыщхэр: нэхъыжьымрэ нэхъыщIэмрэ, адэ-анэмрэ бынымрэ, цIы- хухъухэмрэ бзылъхугъэхэмрэ яку илъын хуей пщIэр, нэмысыр, гулъытэр, н.къ. А лъапIэныгъэхэм садым и гъэсэнхэр хуеущий абы адыгэбзэр щезыгъэдж, зи IэщIагъэмкIэ щIэныгъэфI зыбгъэдэлъ Анимокъуэ Мадинэ.
ГъэсакIуэхэм я лэжьыгъэр щекIуэкIыр садым и унэм и закъуэкъым. Апхуэдэу, сабийхэр лэжьыгъэм щIэпIыкIын мурадкIэ, гъэсакIуэхэм цIыкIухэр зыдагъэIэпыкъуурэ зыхуей хуэзэу зэрахьэ IуэхущIапIэм и пщIантIэм дэт удз гъагъэхэр, нэгъуэщI къэкIыгъэхэр.
Сабий садым и унафэщIхэр, гъэсакIуэхэр шэщIауэ ядолажьэ я гъэсэнхэми абыхэм я адэ-анэхэми. Ахэр Iуэхугъуэ зэмылIэужьыгъуэхэм жыджэру къыхашэ. Садым зы махуэшхуи щекIуэкIыу къыщIэкIынкъым адэ-анэхэм ящыщ кърамыгъэблагъэу. Ахэр я бынхэм яIэ хъуа зэфIэкIхэм кIэлъагъэплъ. КъищынэмыщIауэ, сабийхэм ящIа сурэтхэр, я IэкIэ ящIа хьэпшып цIыкIу зэхуэмыдэхэр адэ-анэхэм тыгъэ хуащI. А щIыкIэм тету мэлажьэ «Сабий сад — унагъуэ» программэр.
2013 — 2014 гъэ еджэгъуэщIэм ирихьэлIэу IуэхущIапIэр хъарзынэу зэрагъэпэщыжащ. Абы и пэшхэр, сабий джэгупIэхэр, шхапIэхэр зыхуей хуагъэзэжащ, цIыкIухэр дэзыхьэхын теплъэгъуэхэр къызэрыщ сурэтхэр адэкIэ-мыдэкIэ щыфIадзащ, хьэпшып гъэщIэгъуэнхэр пэшхэм щIагъэуващ. А псори я фIыщIэщ зы унагъуэ дахэм хуэдэу зэдэлажьэ гупым, садым и унафэщIым. Апхуэдэу зэгурыIуэрэ зэдэIуэжу Iуэхур зезыхьэ гъэсакIуэхэм лэжьыгъэм адэкIи ехъулIэныгъэ щаIэну, Нартхэм я къалэ уардэр зэрыгушхуэн щIэблэ къащIэхъуэну ди гуапэщ.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
Щапхъэ
Зи Iэпэм дыщэ къыпыщ бзылъхугъэ щыпкъэ
Нарткъалэрэ Аруан куейм хыхьэ жылэхэмрэ я мызакъуэу, ди республикэм и нэгъуэщI щIыпIэ куэдми щыцIэрыIуэщ «Престиж» дэрбзэр IуэхущIапIэр. Абы и щхьэусыгъуэр зыщ: IэнатIэм цIыхухэм яхуищIэ Iуэхутхьэбзэр куэдым гунэс ящохъу и гъэзэщIэкIэкIи зытещIыхьа мардэхэмкIи. «Престиж»-м и лэжьыгъэр къызыхуэтыншэу къызэрегъэпэщ абы и унафэщI, КъБР-м цIыхухэм Iуэхутхьэбзэ яхуэщIэнымкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ НэщIэпыджэ Любэ.
НэщIэпыджэ Любэ Дэрбзэр IэщIагъэм зэрыцIыкIу лъандэрэ гу хуищIат Любэ. Къэхъун къуажэм дэт курыт школыр ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, пщащэ цIыкIум и хъуэпсапIэр зригъэхъулIащ: фIыуэ илъагъу IэщIагъэм и щэхухэм ар щыхуеджащ Ставрополь дэт технологие техникумым. Еджэныр зэфIигъэкIа нэужь, НэщIэпыджэм лэжьэн щыщIидзащ Нарткъалэ и «Сервисбыт» зэгухьэныгъэм. ЗэфIэкI лъагэ зыбгъэдэлъ лэжьакIуэ пэрытым гу лъамытэу къэнакъым IуэхущIапIэм и унафэщIхэм икIи куэд дэмыкIыу ар ягъэуващ абы и технолог нэхъыщхьэу. Дауи, а къалэным пылъ жэуаплыныгъэр зыхищIэрт Любэ, арщхьэкIэ гугъуехьхэм, лъэпо-щхьэпохэм къапикIуэту емыса бзылъхугъэ щыпкъэм хулъэкIащ а IэнатIэри дагъуэншэу илъэси 6-кIэ зэрихьэн.
1993 гъэм НэщIэпыджэм дзыхь къыхуащIащ «Сервисбыт»-м Нарткъалэ щиIэ ательем и унафэщI къалэныр. А лъэхъэнэм ирихьэлIэу а IэнатIэр хэхъуэшхуэ къэзымыт IуэхущIапIэхэм ящыщт. Пщэрылъ къыхуащIхэм жэуаплыныгъэр зыхищIэу, жэрдэмыщIэхэр хилъхьэу бгъэдыхьэ бзылъхугъэм дэрбзэр IуэхущIапIэм и лэжьыгъэр зэман кIэщIым къриубыдэу иригъэфIэкIуащ. Ательем щекIуэкI Iуэху зехьэкIэм и лъабжьэ ищIащ «Ритм» мардэщIэр. Абы и купщIэр цIыхур зыхуей Iуэхутхьэбзэр къызыхуэтыншэу икIи зэман кIэщIым къриубыдэу яхуэщIэнырт.
Апхуэдэ лэжьэкIэщIэм и хъерыр куэд дэмыкIыу нэрылъагъу хъуащ. Ательем къахуэкIуэ цIыхухэм я бжыгъэм хэпщIыкIыу хэхъуащ, лэжьыгъэр нэхъыбэ зэрыхъуам къыхэкIыу, НэщIэпыджэм IуэхущIапIэм къришэлIащ нэгъуэщI IэщIагъэлIхэри. ЦIыхухэм гуапэу, набдзэгубдзаплъэу щахущыт ательер цIэрыIуэ хъууэ хуежьащ, апхуэдэу жылагъуэм щызэлъащIысащ зи Iэпэм дыщэ къыпыщ НэщIэпыджэ Любэ и IэкIуэлъакIуагъым и хъыбарри.
2001 гъэм НэщIэпыджэм къызэIуихащ уней дэрбзэр IуэхущIапIэ. Зыхуеину псомкIи къызэгъэпэща пэшхэм абы и нэIэм щIэту щолажьэ гуп зэгурыIуэ. «Престиж»-м фIэкIа нэгъуэщI щIыпIэ щамыгъадэу Нарткъали, гъунэгъу жылэхэми, уеблэмэ Налшык, Бахъсэн, Шэджэм къалэхэми цIыху куэд дэсщ. Зэщхькъым Любэ и деж къекIуалIэ цIыхухэр, я IэщIагъэкIи я ныбжькIи. Абы щыгъын екIухэр щрагъэд унэгуащэхэми къэрал къулыкъущIэхэми, цIыхухъухэми бзылъхугъэхэми, сабийхэми балигъхэми. Хьэлэмэтракъэ, НэщIэпыджэр дэтхэнэми ядолэжьэф, бгъэдыхьэкIэ щхьэхуэ къахуегъуэтыф, арэзы ещIыф. Абы и лъабжьэр, псом япэрауэ, и IэщIагъэм хуиIэ лъагъуныгъэрщ, цIыхухэм яхуищI пщIэрщ, набдзэгубдзаплъэу зэрахущытырщ, псапэ щIэным зэрыхуэмыхейрщ.
НэщIэпыджэм зэрыжиIэмкIэ, ехъулIэныгъэхэр езыр-езыру къакIуэркъым. Абы я гуащIэшхуэ халъхьэ зэрыIыгъыу зэдэлажьэ гупым хэт дэтхэнэми икIи Любэ абыхэм фIыщIэ яхуещI апхуэдэ Iуэху зехьэкIэфIым щхьэкIэ.
И лэжьыгъэм къыдэкIуэу, НэщIэпыджэр жыджэру хэтщ Нарткъалэ щекIуэкI жылагъуэ Iуэхухэми. Ар КъБР-м и Бзылъхугъэхэм я зэгухьэныгъэм Аруан куейм щиIэ къудамэм хэтщ, щIыпIэм къыщызэрагъэпэщ щэнхабзэ зэхыхьэхэм, гъэлъэгъуэныгъэ, еплъыныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэм ирагъэблагъэ.
Бгъэдэлъ зэфIэкI лъагэхэр, хьэрычэтыщIэ Iуэхум куейм зыщиужьыным хуищI хэлъхьэныгъэр къалъытэри, НэщIэпыджэ Любэ къыфIащащ «КъБР-м цIыхухэм Iуэхутхьэбзэ яхуэщIэнымкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр, Къэбэрдей-Балъкъэрым и Правительствэм, Аруан куей администрацэм, республикэм и Бзылъхугъэхэм я зэгухьэныгъэм къабгъэдэкI щIыхь тхылъхэр мызэ-мытIэу къыхуагъэфэщащ. УФ-м Жылагъуэ къэлъытэныгъэмкIэ и академием НэщIэпыджэ Любэ къритащ «Iуэху зезыхьэ бзылъхугъэ нэхъыфIхэр» медалыр.
КЪАРДЭН Маритэ.
Щэнхабзэ
ГъащIэр зыгъэдахэхэр
«Нартхасэ» къэфакIуэ ансамблыр 1967 гъэм къызэрагъэпэщащ. Гуп гъуэзэджэр Нарткъалэ и мызакъуэу, ди республикэми, къэралми, нэгъуэщI щIыпIэ куэдми щыцIэрыIуэщ. Аруан куейми абы и къалащхьэми зы щэнхабзэ Iуэхугъуэ щекIуэкIыркъым, гупыр жыджэру хэмыту, и къэфэкIэ екIумкIэ цIыхухэм я гукъыдэжыр къиIэту.
Сапрыкинэ Галинэ Къызэрызэрагъэпэщ лъандэрэ гупым и унафэщIщ КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Пэрыт Мухьэдин. Ар и пашэу «Нартхасэр» мызэ-мытIэу щытекIуащ творческэ гупхэм я республикэпсо, урысейпсо еплъыныгъэхэм. КъищынэмыщIауэ, абы ехъулIэныгъэшхуэхэр иIэу зыкъыщигъэлъэгъуащ Тыркум, Сирием, Иракым, Болгарием, Чехословакием, нэгъуэщI къэралхэми. «Бгырыс лъэпкъхэм я IуэрыIуатэр» дунейпсо фестивалу Польшэм щекIуэкIам «Нартхасэ» ансамблым къыщыхуагъэфэщауэ щытащ «Дыщэ джыдэ цIыкIу» саугъэт нэхъыщхьэр. А тыгъэ лъапIэр КъБР-м и Лъэпкъ музейм щахъумэ.
Илъэс 30-м нэсауэ Нарткъалэ щолажьэ Сапрыкинэ Галинэ зи унафэщI ЩIалэгъуалэ театр-студиер. Бгъэдэлъ зэфIэкI лъагэхэр къалъытэри, илъэс зыбжанэ и пэкIэ гупым къыфIащауэ щытащ «цIыхубэ театр» цIэ лъапIэр. Театрым хэт артистхэм я щIэныгъэм, зэфIэкIым щыхагъахъуэ ди республикэм, Москва, Краснодар, Ярославль къалэхэм щыIэ гъуазджэ еджапIэхэм.
ЦIыхубэ театр цIэрыIуэм и джэгукIэр гунэс зыщыхъур ди щIыналъэм и театреплъхэм я закъуэкъым. Театрым игъэув спектаклхэм Iэгуауэшхуэхэр щыхуаIэтащ Германием, Франджым, Чехием, Эстонием, Болгарием, Украинэм.
«Къэбэрдей» ди лъэпкъыцIэ уардэр зэрихьэу куейм зэман кIыхькIэ щылэжьащ творческэ гуп дахэ. Абыхэм ягъэзащIэрт пасэрей, иджырей адыгэ уэрэдхэр. ЦIыхубэ уэрэдымкIэ ансамблым и солистхэт Мэкъуауэ Юрэ, Бэрэгъун Анатолэ, Сэбан Заретэ, Мэкъуауэ Маритэ сымэ. Гупым и художественнэ унафэщIу щытащ уэрэдус Iэзэ, пшынауэ IэкIуэлъакIуэ ЖьэкIэмыхъу Жансурэт. «Къэбэрдейм» ит концертхэр хуэдэт IуэрыIуатэр зи лъабжьэ спектакль хьэлэмэтхэм.
Къэфэным дихьэх нэхъ цIыкIуIуэхэр йокIуалIэ Сэралъп Жаннэ зи пашэ «Вдохновение» балет гупым. Тхыдэшхуэ имыIэми, гупым ехъулIэныгъэфIхэр зыIэригъэхьащ. Къэбгъэлъагъуэмэ, ар щытекIуащ «Iуащхьэмахуэ къыщхьэщыт вагъуэбэ» республикэпсо еплъыныгъэм.
Жылэ Еленэ и гъэсэнхэр и гъусэу.
Къалэм и творческэ гупхэр.
IэпщIэлъапщIэхэм я гъэлъэгъуэныгъэ.
«Нарт хасэ» гупыр къофэ.
Нарткъалэ щолажьэ КъБР-м и СурэтыщIхэм я зэгухьэныгъэм и къудамэ. Ар и лъабжьэу къалэм щыIэщ НыбжьыщIэхэр художествэ зэмылIэужьыгъуэхэм щыхурагъаджэ школ. Абы и унафэщIщ зэчий куэд зыбгъэдэлъ егъэджакIуэ IэкIуэлъакIуэ Къардэн Равидэ. Школым къыщызэрагъэпэщ дерсхэр теухуащ ныбжьыщIэхэр сурэт щIыным, пхъэм елэжьыным, ятIагъуэм скульптурэхэр къыхэщIыкIыным егъэсэным. ХудожествэхэмкIэ школым и гъэсэнхэм я IэдакъэщIэкI хьэлэмэтхэр мызэ-мытIэу щагъэлъэгъуащ республикэпсо, къэралпсо утыкухэм, Сабий творчествэмкIэ дунейпсо еплъыныгъэм. Абыхэм къахэкIащ УФ-м ЩэнхабзэмкIэ и министерствэм и стипендие хэха зыхуагъэувахэри.
Макъамэ школыр къызэрызэIуахрэ мы гъэм ирокъу илъэс 55-рэ. Абы и унафэщI Жылэ Еленэ зэрыжиIэмкIэ, а зэманым къриубыдэу школым къыщIигъэкIащ еджакIуэ миным щIигъу. Фортепианэ, гитарэ, пшынэ еуэфу, уэрэд жаIэфу ирагъасэ ныбжьыщIэхэм ящыщ куэдым макъамэ школым къарита пэщIэдзэ щIэныгъэм адэкIэ щыхагъахъуэ республикэм, къэралым гъуазджэмкIэ и еджапIэхэм.
Жылокъуэ Мирэ.
Футбол
«Нартыр» зи къежьапIэ
Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIэкIэ къэралпсо утыку ихьа футбол командэхэр куэд хъуркъым. Абыхэм ящыщ зыщ Нарткъалэ и «Нарт»-р.
Къэралым футболымкIэ и етIуанэ лигэм щыджэгу Налшык и «Спартак»-м, Прохладнэ и «Кавказкабель»-м, Бахъсэн и «Автозапчасть»-м 1995 гъэм къахэхъуащ ещанэ дивизионым хагъэхьа Нарткъалэ и «Спартак-2»-р. Ди республикэм и командэ нэхъыщхьэм ар и щIэгъэкъуэн хъун хуейт.
Япэу зыхыхьа къэралпсо зэхьэзэхуэм нарткъалэдэсхэр щыхуэмыхуакъым икIи футболист цIэрыIуэ Наурыз Басир зи унафэщI гупым ебланэ увыпIэм щыту зэпеуэр иухащ. КъыкIэлъыкIуэ илъэсым «Спартак-2»-м и цIэр а щIыпIэм нэхъ къезэгъ «Нарт»-кIэ яхъуэжащ, абы теухуауэ «Маяк» газетым къытехуа тхыгъэр тегъэщIапIэ ящIри.
Нарткъалэдэсхэр илъэс зыбжанэкIэ ехъулIэныгъэхэр яIэу къэралым и етIуанэ, ещанэ лигэхэм щыджэгуащ. Абы я зэфIэкIыр къыщызэIуахащ тренер гъуэзэджэ КIурашын Владимир, футболист цIэрыIуэ хъуахэу Мыз Анзор, Хьэтэ Аслъэн, Щоджэн Алик, Гъурыжь Юрэ, Къэжэр Арсен, Джатэгъэжь Инал сымэ, нэгъуэщIхэми. Ди щIалэхэм ядэщIыну Нарткъалэ и «Химик» стадионым цIыху минхэр къекIуалIэрт.
Нобэ «Нарт»-р Къэбэрдей-Балъкъэрым и гуп нэхъыщхьэм хэтщ. Нэхъапэм мызэ-мытIэу ди республикэм и чемпион хъуа, абы и кубокыр къэзыхьа Нарткъалэ и «Химик»-м и лъэужь дахэм ар ирокIуэ.
Хьэтау Ислъам.
Махуэшхуэм и щIыхькIэ
ЛIэщIыгъуэ гъуэгуанэр ягъэлъапIэ
Аруан куейм и къалащхьэм и юбилейм и щIыхькIэ, Iуащхьэмахуэ и щыгум щаIэтащ «ФIыуэ тлъагъу Нарткъалэ илъэси 100 ирокъу» плакатышхуэр, Адыгэ ныпыр. А Iуэхугъуэ дахэм и жэрдэмщIакIуэщ Нарткъалэ дэт автомобиль школым и унафэщI Гулэжын Беслъэн. Iуащхьэмахуэ дэкIа гупым хэтащ Аруан военкоматым и лэжьакIуэ Шыбзыхъуэ Инал, УФ-м альпинизмэмкIэ спортым и кандидат Шыбзыхъуэ Къазбэч, БецIыкIу Аслъэн, Цоков Темырлан, нэгъуэщIхэри. Ахэр сурэтхэм щыволъагъу.
Картинг
Республикэм щыпашэхэр
Картингыр хуабжьу удэзыхьэх спорт лIэужьыгъуэщ. Зы цIыху фIэкIа зэрымыхуэ автомашинэ цIыкIужьейхэр гъуахъуэу къыщызэдэжэкIэ, абы узыIэпимышэнкIэ Iэмал иIэкъым.
Нарткъалэ и школхэм ящыщ зым географиемкIэ щезыгъаджэ Песегов Анатолий илъэс плIыщI ипэкIэ картингым дихьэххэм я гупжьей къызэригъэпэщащ. Мыгувэу автомашинэ цIыкIухэр езыхэм зэпкъралъхьэжри, къэжыхьыным зыхуагъасэу щIадзащ.
Зэман дэкIри зэхьэзэхуэ зэмылIэужьыгъуэхэм хыхьащ. Япэ ехъулIэныгъэр къащыIэрыхьар «Пионерская правда» газетым и саугъэтым щыщIэбэнарщ. Абы еханэ увыпIэр щаубыдат. КъыкIэлъыкIуэ 1979 гъэм а зэпеуэм жэз медалхэр къыщахьащ, Совет Союзым и щIыпIэ 17-м къикIахэр къызэранэкIри.
Абы лъандэрэ куэд дэкIащ. Нарткъалэ и картингистхэм спортым и мастерхэмрэ кандидатхэмрэ мымащIэу къахэкIащ. КъБР-м и Iэтащхьэм и саугъэтыр 8 къахьащ, Урысей Федерацэм и школакIуэхэм я зэпеуэм дыжьын медалхэр щызэIэрагъэхьащ, Урысей Ипщэ лъэныкъуэм тIэунейрэ и чемпионщ. Ар я фIыгъэщ клубым и унафэщI, спортсмен ахъырзэман Уэлджыр Аскэр, абы и президент Бекъалды Олег, тренер Песегов Анатолий сымэ.
Куэд щIакъым Нарткъалэ картодром телъыджэ зэрыщаухуэрэ. Иджы абы Къэбэрдей-Балъкъэрым и чемпионатхэр, нэгъуэщI зэ-хьэзэхуэ зэмылIэужьыгъуэхэр щокIуэкI икIи цIыхухэм дэрэжэгъуэ ин щагъуэт.
Къэхъун Бэч.
