Гъатхэм догъагъэ цIыхубзыр
Япэ ажэгъуэмэхэм, гъатхэ дыгъэм псэр догуфIэ. ЦIыхухъухэм «Дуней псор тыгъэ пхуэсщIыну сыхьэзырщ» щыжаIэ махуэшхуэр, гъатхэпэм и 8-р, къэсащ… Удз гъэгъахэр зэблах, бзылъхугъэхэм хуащIыну саугъэтхэр хьэзырщ…
Гъэлъэгъуэныгъэм куэд къыбжиIэрт
Тыгъэ лъапIэ иджыблагъэ цIыхубзхэм хуищIащ КъБР-м ЩэнхабзэмкIэ и министерствэм. Къэрал киноконцерт гъэлъэгъуапIэм и япэ къатым къыщызэIуахащ гъэлъэгъуэныгъэ хьэлэмэт. Лъэпкъ музейм и унафэщIым и къуэдзэ Хьэщэ Иринэ щыгъуазэ дызэрищIамкIэ, гъэлъэгъуэныгъэр теухуащ Къэбэрдей-Балъкъэрым къыщыунэхуауэ щыта цIыхубз зэщIэхъееныгъэм и тхыдэм. «Нобэ дэ къыдогъэлъэгъуэж 1900 гъэм къыщыщIэдзауэ 1960 гъэ пщIондэ республикэм и цIыхубзхэр жыджэру зыхэта Iуэхугъуэхэр, — жеIэ Хьэщэ Иринэ. — ЦIыхубэм иджыри зэ нэрылъагъу ящыдощI а лъэхъэнэхэм мэкъумэшым, промышленностым, щIэныгъэм, щэнхабзэм, нэгъуэщI IэнатIэхэми бзылъхугъэхэм щызэфIагъэкIыу щыта лэжьыгъэ мытыншхэр. Мыбы къыщыхьащ дэфтэрхэри, сурэтхэри, тхылъхэри. ФIыщIэ яхудощI гъэлъэгъуэныгъэр къызэгъэпэщынымкIэ зыкъытщIэзыгъэкъуа псоми. Ахэр: Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал архивырщ, Котляровхэ Викторрэ Мариерэ я тхылъ тедзапIэрщ, «Горянка» газетырщ.
Гъэлъэгъуэныгъэр щIэщыгъуэ ящI пасэрей лъэпкъ фащэхэм. Музейм и гъэтIылъыгъэхэм къищынэмыщIа, абыхэм яхэтт XX лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэхэм адыгэ цIыхубзхэм зэрахьэу щыта фащэхэм ХьэцIыкIу Мадинэ къытрищIыкIа IэдакъэщIэкIхэм ящыщ зыи.
Блай Фузэ (щIэныгъэхэм я кандидат япэу хъуа бзылъхугъэ, дохутыр Iэзэ, жылагъуэ лэжьакIуэ), Къэшэж Иннэ (адыгэ усакIуэ цIэрыIуэ), Зумакуловэ Танзиля (балъкъэр усакIуэ), нэгъуэщIхэри — гъэлъэгъуэныгъэм зи цIэ ущрихьэлIэ цIыхубз гуащIафIэхэм тхыгъэ щхьэхуэкIэ узыхуэупсэ мыхъун яхэткъым.
Тхыдэм щыщу
ЗэрытщIэщи, блэкIа лIэщIыгъуэм и 20 гъэхэм Кавказ Ищхъэрэм мыхьэнэ зиIэ зэхъуэкIыныгъэхэр щекIуэкIащ.
Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ я цIыхубзхэм я япэ щIыналъэ зэхуэсыр 1922 гъэм щыIащ. Абы теухуауэ газет тхыгъэ зыбжанэ ихъумащ ди Лъэпкъ музейм. А зэманым жыджэру, псынщIэу къызэгъэпэща хъуат цIыхубз лъэщапIэхэр (щыгъыныгъуэхэр щад, цы щызэрахъэ), гупжьейхэр (щIэныгъэм, щэнхабзэм я фIыпIэр щадж), нэгъуэщI Iэджи. А псори зыхуэгъэзар республикэм и зыужьыныгъэрт. Бгырыс цIыхубзхэр хущIэкъурт я лэжьыгъэм профсоюзхэри жылагъуэ IуэхущIапIэхэри къыхашэну. Мыгувэу диIэ хъуащ IэнатIэ зезыхьэф цIыхубзхэр. Псалъэм къыдэкIуэу, Старэ Крепостым (иджы Бахъсэн къалэрщ) дэта цIыхубз клубым и унафэщI хъуат Сасыкъ Фаризэт. Дэным, хэдыкIым хуэIэзэ а бзылъхугъэм и лэжьыгъэм щыщIидза лъэщапIэ мыиным фабрикэ псо къыхэкIат. ИужькIэ, Фаризэт бгырыс цIыхубзхэм я клубым и унафэщIу хахыгъащ.
Къэбэрдейм и промышленностым и IэнатIэ зэхуэмыдэхэм цIыхубзхэр щылажьэ хъуат, абыхэм IэмэпсымэщIэхэр къагъэIурыщIэрт, IэщIагъэ мытыншхэр зрагъэхъулIэрт. Псом хуэмыдэу, ахэр я гуащIэ емыблэжу щылажьэрт IэфIыкIэхэр къыщыщIагъэкI фабрикэм. Зэман кIэщIым ехъулIэныгъэхэр зыIэрызыгъэхьа цIыхубзхэм я IуэхущIафэр республикэм и мызакъуэу, УрысеймкIи къыщалъытэ хъуат.
Хэлъхьэныгъэшхуэ а лъэхъэнэм бзылъхугъэхэм зыхуащIахэм ящыщщ мэкъумэш IэнатIэр. Колхозхэм, совхозхэм щылажьэ цIыхубзхэр я къаруи я пси емыблэж жыхуаIэм хуэдэт. Абы щыгъуэм нартыху нэхъ бэв дыдэр кърихьэлIэжат Молотовым и цIэр зэрихьэу Советскэ районым щыIа колхозым щылэжьа Дэхъушокъуэ Къалэ и гупым. Правительствэм а цIыхубзым хуигъэфэщат медалхэмрэ орденхэмрэ.
Аруан районым и цIыхубзхэм щапхъэу яIащ ГъукIэжь Хъаний. 1935 гъэм абы иIыгъа нартыхугъэкI звеном къратауэ щытащ Лениным и орденыр. 1937 гъэм Аруан районым и колхозхэтхэм Хъаний хахат КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату. Апхуэдэуи абы къыхуагъэфэщат «За добросовестный труд в Великой Отечественной войне» медалыр.
Куэд къыбжеIэ мы бжыгъэм: 1930 гъэхэм ирихьэлIэу щIэныгъэ нэхъыщхьэ зиIэхэм я процент 44-р цIыхубзт.
Гъатхэ пшыхь
Илъэси 100 ирокъу Бзылъхугъэхэм я махуэр Урысейм зэрыщагъэлъапIэрэ. Мы гъэми махуэшхуэр Къэбэрдей-Балъкъэрым щаIэтащ.
Гукъинэ пшыхьт цIыхубзхэм дежкIэ вэсэмахуэ Къэрал киноконцерт гъэлъэгъуапIэм щрагъэкIуэкIар. Удз гъэгъахэри, хъуэхъухэри, уэрэдхэри, къафэхэри — псори зыхуэгъэзар бзылъхугъэхэрт.
— ЦIыхубз лъапIэхэ! Фи махуэмкIэ сынывохъуэхъу, фи гухэлъхэр къывэхъулIэну, фи мурадхэм фылъэIэсу гъащIэ дахэ къэвгъэщIэну си гуапэщ, — жиIащ КъБР-м и Правительствэм и УнафэщIым и къуэдзэ Къуэдзокъуэ Мухьэмэд. Ар къеджащ республикэм и Iэтащхьэм къигъэхьа хъуэхъум. Тхыгъэм итт: «Правительствэмрэ Парламентымрэ къыдбгъэдэкIыу пщIэ зыхуэтщI ди цIыхубзхэм дынывохъуэхъу махуэшхуэмкIэ. Республикэм и Iуэхухэр и пэкIэ кIуэтэн папщIэ, фэ лэжьыгъэшхуэ ивогъэкIуэкI. Мамырыгъэм, зэгурыIуэныгъэм сыт щыгъуи фрителъхьэщи, фIыщIэ фхудощI. Псалъэ щхьэхуэхэмкIэ захуэдгъэзэну дыхуейт анэхэм. Гуапагъэр, хуабагъэр жьэгум изымыгъэкI бзылъхугъэхэм фи гуащIэр инщ. Дэ дыхущIэкъунщ фи гъащIэр зэIузэпэщу ефхьэкIыну. Узыншагъэ мыкIуэщI, фIыгъуэ, ехъулIэныгъэ фиIэну сыфхуохъуахъуэ».
Я уэрэдхэр пшыхьым къекIуэлIа цIыхубзхэм тыгъэ хуащIащ ди уэрэджыIакIуэ цIыхухъухэм. УФ-м щIыхь зиIэ и артистхэу Ташло Алийрэ Батыр Мухьэдинрэ, КъБР-м щIыхь зиIэ и артист Зеущэ Iэуес, Адыгей Республикэм щIыхь зиIэ и артист Гуазэ Тимур, Теппеев Алим, Бэч Азэмэт, Абэнокъуэ Рустам, нэгъуэщIхэми. Лъэпкъ къэфэкIэхэр ягъэлъэгъуащ «Кабардинка» къэрал академическэ къэфакIуэ гупым, «Къафэ», «Терские казаки», «Балкария» «Амикс» ансамблхэм. Псом нэхъыщхьэ тыгъэр ягъэхьэзырат сабий нэхъ цIыкIу дыдэхэм. Ахэр я анэхэм теухуа усэхэм къеджащ, уэрэди жаIащ.
Пэшым щIэса цIыхухъухэм хъуэхъу жамыIэу къагъэнэнт! Тау Пщыкъан чэзур къыщылъысым, жиIащ: «ЦIыхубзхэр къыхуигъэщIащ гуфIэгъуэмрэ лъагъуныгъэмрэ. Уегупсысмэ, гъащIэр зыдэщIэращIэри цIыхубзым и псэ телъыджэрщ. ЦIыхубзыр нэхъ бэшэчщ, ар анэщ. Дэтхэнэми сохъуэхъу и гъащIэр гъатхэ дахэм дэгъуэгурыкIуэну».
БАГЪЭТЫР Луизэ.
