Уетхэ зылI и бын хуэдэщ
Къэбэрдей-Балъкъэрым и адыгэ къуажэ нэхъ инхэм ящыщ Зеикъуэ иджыблагъэ зэхыхьэ гукъинэж щекIуэкIащ. А жылэм ищхъэрэкIэ къедза щIыпIэ зэлъыIухам, зи гупэр Бахъсэн псыхъуэкIэ гъэзам, деж Хьэгъур Аскэрбий щригъэухуа шхапIэ-зыгъэпсэхупIэ дахэкIейр а махуэм хэщIапIэ яхуэхъуащ Уетхэ я лъэпкъ зэхуэсым кърихьэлIахэм.
Iуэхум щIидзэным и пэ къихуэу абдежым дыщыIухьэм, дэ зэуэ гу лъыттащ къатищу зэтет уардэунэм и гупэкIэ къит утыкум щызэIущIэхэм гуапэу фIэхъус зэрызэрахми, зыр адрейм зэрыщыгуфIыкIми, нэфIэгуфIэу зэрызэпэджэжми.
ЦIыкIуи ини, нэхъыжьи нэхъыщIи, хулъхугъи бзылъхугъи щыгъын нэхъ дахэхэмкIэ зэщыхуэпыкIарэ зэрызэхуэIэфIри щытлъагъум, дезыгъэблэгъа зэхэшакIуэри нэшхуэгушхуэу къыщытпежьэм, телевиденэм я лэжьакIуэхэу дызыщрихьэлIахэри ди нэIуасэу къыщыщIэкIым, дэ нэхъри дыгушхуащ икIи зыхэтщIащ пшыхьыр гукъинэж зэрытщхъунури, къызэзыгъэпэщахэм ар къазэрехъулIэнури.
ХэщIапIэм и пэIущIэ пэшым дызэрыщIыхьэу, ди нэгу къыщIэуващ дахащэу гъэщIэрэщIа унащхьэр лъагэу зэрыIэтари, блынхэм гуащIыхьа дэкIуеипIэхэм етIуанэ — ещанэ къатхэм «щагъэпщкIуа» унэ кIуэцIхэм узэрыхуашэри, нэгъуэщI абы хуэдэу удэзыхьэххэри.
ЗэIущIэр къызэIуах
Ауэрэ дыздэщытым, шхапIэ-зыгъэпсэхупIэм деж щызэрихьэлIахэр, псори, пэш нэхъыщхьэмкIэ драгъэблэгъащ. ЗэIущIэр къызэIузыхари езыгъэкIуэкIари Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и артист, КъБР-м и къэрал телевиденэм и редактор къалэнхэр зыгъэзащIэ ТIымыжь Владимирщ.
Зэхуэсым кърихьэлIахэм пэублэ псалъэкIэ захуэзыгъэзар лъэпкъым щыщ нэхъыжьыфI Ует Хьэсэнбийщ.
— Си къуэшхэ, си шыпхъухэ! Ди хьэщIэ лъапIэхэ! Уетхэ я лъэпкъ зэхуэс нобэ япэу едгъэкIуэкIыу аращи, ар дэркIэ гуфIэгъуэшхуэщ. ЛIакъуэ дыщыхъукIэ, тхыди хабзи диIэщ. Нобэ дэ дытепсэлъыхьынущ ди блэкIар зэгъэщIэным, лъэпкъым щыщу дэнэкIэ щыIэри зэрыгъэцIыхуным, ди адэжьхэм ди деж къахьэса хабзэ дахэхэр щIэблэм зэрахэтпщэным дызэрыхущIэкъупхъэм, нэгъуэщIхэми. Фыкъыхузоджэ, хэт сыт хуэдэ IэнатIэ Iутми, лъэпкъым ди цIэр фIыкIэ зэригъэIуным хущIэкъуну, и лэжьыгъэр тэмэму ирихьэкIыну, тщыщ дэтхэнэми къыщалъхуа и къуажэр, зэрыщыту къатщтэмэ, Хэкур фIыуэ илъагъуну. Узыншагъэ, нэмыс, насып куэду зыхэлъын лъэпкъ Тхьэм дищI! — щыжиIащ и пэублэ псалъэм тхьэмадэ Iумахуэм.
Абы иужькIэ сабийхэмрэ ныбжьыщIэхэмрэ утыкум кърашэри, сэмбым кIуэцIышыхьа тыгъэ цIыкIухэмрэ Уетхэ я лъэпкъ зэIущIэм и цIэкIэ ягъэхьэзыра медаль гъэщIэрэщIахэмрэ иратащ.
Лъэпкъым и тхыдэм щыщ
КъэпсэлъапIэм къиуващ лэжьыгъэм и ветеран, республикэм автотранспортымкIэ и IэнатIэм илъэс 40-м щIигъукIэ къулыкъу зэмылIэужьыгъуэхэр щезыхьэкIа, зэхыхьэм и къызэгъэпэщакIуэ пажэ Ует Шыхьбан. Ар гъэхуауэ къеджащ езыр зыщыщ лIакъуэм и къекIуэкIыкIам, цIыху цIэрыIуэу къыхэжаныкIахэм, ноби фIыкIэ зи цIэ къраIуэхэм ятеухуауэ езым игъэхьэзыра и тхыгъэм.
— Мухьэмэд бегъымбарым, Алыхьым и нэфIыр зыщыхуам, жиIащ: «ФыкъызыхэкIам и блэкIар зэвгъащIэ, абы зэблагъэхэм фи зэпыщIэныгъэм зригъэубгъунущ. ИпэжыпIэкIэ аращ, Тхьэшхуэм нэмыщI, фи зэхуаку дэлъ лъагъуныгъэр нэхъ быдэ зыщIынури, фи мылъкум хезыгъэгъэхъуэнури, фи гъащIэм къыпезыгъэщэнури» (КъурIэн, Аль-Хаким, 4/161).
ГъащIэм егъэлеяуэ зэхъуэкIыныгъэшхуэхэр къыщыщыхъу мы лъэхъэнэм, лъэпкъым ди бзэр, ди хабзэр, ди адэжьхэм къызэранэкIа псэкупсэ къулеягъэр хъумэным мыхьэнэшхуэ иIэщ. Абы къыхэкIыуи, нобэрей ди лъэпкъ зэхуэсым и къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщ зыщ Уетхэ ди лIакъуэм и къудамэхэр гъунэгъу зэхуэтщIыжыныр, дызэрыцIыхужыныр, а псом къадэкIуэуи, къэкIуэну зэманым зылI и быну дызэрылъытэжыныр.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, нобэкIэ нэгъэсауэ къытхуэхутакъым Уетхэ ди къежьапIэ-къыщIэдзапIэр, ди къуэпсхэм я зэпыщIэныгъэ щыпкъэр. Абы къыхэкIыу, ди щIэныгъэлIхэмрэ дэ тщыщу а Iуэхум яужь ихьэну гупыж зыщIхэмрэ дащогугъ Уетхэ я къудамэхэр зэрызэпыщIар наIуэ къэзыщI тхыгъэхэр тхуагъэхьэзыру ди пащхьэ къралъхьэну.
АтIэми, дэ тхужыIэнущ, Уетхэ Къэбэрдейм ижь-ижьыж лъандэрэ ис адыгэ лъэпкъыжьу зэрыщытыр. Ди республикэм мы зэманым Ует унэцIэ зезыхьэу цIыху 300-м нэблагъэ исщ. ЛIакъуэр нэхъ зэуIуу щопсэу Бахъсэн, Шэджэм районхэм, Налшык къалэ.
Ди адэжьхэм къызэраIуэтэжамкIэ (ар къыжиIащ ди къуажэгъу, КъБР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм лъэпкъыбзэхэмкIэ и къудамэм и унафэщI, щIэныгъэлI Табыщ Мурати), Фэндыкъуэ къыдэIэпхъукIыжахэрауэ къыщIэкIынущ Зеикъуэ, Ислъэмей, Шэджэм жылэхэм дэс Уетхэ къызытепщIыкIыжар.
ЗэрыхуагъэфащэмкIэ, Тыркуми щыIэщ ди лъэпкъэгъухэр. Илъэс зыбжанэ ипэкIэ Сирием къиIэпхъукIыжащ Уэтей унэцIэ зезыхьэ унагъуитI. Ахэр Благовещенкэ жылэм дэсщ. А къэралхэм щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм теухуауэ нэгъуэщI хъыбар мызыгъуэгукIэ диIэкъым. Ди мурадщ, «Уетхэ я лъэпкъ зэгухьэныгъэ» фIэтщу, нобэрей ди зэхуэсым щыхэтхыну гупым я цIэкIэ, Тыркуми Сириеми лъэIу тхылъхэр яхуедгъэхьыну, Уетхэ (Уэтейхэ) ехьэлIауэ а лъэныкъуэмкIэ щыIэ хъыбархэр тхузэхуахьэсыжыфын хуэдэу.
Ауэ, итIани, дэфтэр хъумапIэхэм къыщыдгъуэтыжа тхыгъэхэм ятетщIыхьмэ, Ует унэцIэ зезыхьэхэм я щIэдзапIэр 1740 гъэм къалъхуа Сэлихь деж къыщожьэ. Абы къуиплI иIащ: Исхьэкъ, Мэстафэ, Увыж, Лъостэнбий сымэ, — жиIащ зэхыхьэм и зэхэшакIуэ пажэм.
АдэкIэ, Ует Шыхьбан кърибжэкIащ езыр къызыхэкIа лIакъуэм щыщу революцэм ипэкIэ къэрал Iуэхухэм жыджэру хэтахэм, совет властыр къэунэхуа иужькIи ди республикэм, зэрыщыту къатщтэмэ, УФ-м IуэхуфI хуэзылэжьахэм, нэгъуэщI лъэныкъуэхэмкIи къыхэжаныкIахэм я цIэхэр.
— Апхуэдэу, Налшык округым хыхьэ Ислъэмей и къуажэм 1883 гъэм жэпуэгъуэм и 7-м Ует Джырандыкъуэ къуажэ судьям и кандидату хахауэ щытащ. 1914 гъэм, дзэм ираджэри, Къэбэрдей полкым хагъэхьащ Ует Мысост ФIыцIэ и къуэр, — къыпищащ адэкIэ Шыхьбан. — Ует Къарней Джырандыкъуэ и къуэр лIакъуэм и зы къудамэм и къежьапIэщ. Акъыл жан иIэу, цIыху хэтыкIэ ищIэу, гушыIэ ин бгъэдэлъу, быныфIэу щытащ икIи гъащIэ узыншэ къигъэщIащ абы. Зеикъуэ къуажэ дэсхэм ноби Къарней и цIэр фIыкIэ ягу къагъэкIыж, и сэмэркъо телъыджэхэр зэпадзыжурэ къаIуэтэж.
КъищынэмыщIауэ, Шыхьбан къыхигъэщащ Уетхэ ящыщу Хэку зауэшхуэм зи щхьэ хэзылъхьа щIалэхэр хэт сымэми, апхуэдэуи, тепсэлъыхьащ зауэ нэужь лъэхъэнэм къэралым и цIыхубэ хозяйствэм, экономикэм я IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIахэми.
— Дэ къытхэкIащ цIыху зэчиифIэхэр, мэкъумэш IэнатIэм и лэжьакIуэ пажэхэр, ухуакIуэ Iэзэхэр, промышленностым и IэщIагъэлI нэсхэр, къулыкъущIэхэр. Ди япэ итахэм лэжьыгъэкIи, зауэ IэнатIэкIи зэрахьа лIыгъэм, зэфIэкIым дригушхуапхъэщ. Ауэ щыхъукIи, къытщIэхъуэ щIэблэр а Iуэхухэм щыгъуазэу къэгъэтэджын хуейщ.
Ди къалэнщ тхылъ щхьэхуэ зэдгъэпэщыну, ижь лъандэрэ ди къекIуэкIыкIар, цIыху щэджащэу къытхэкIахэм я цIэхэр, я IуэхущIафэхэр, ахэр къыщалъхуа къуажэхэр, щIыпIэр иту. Нобэрей зэхуэсыр а Iуэхум и къежьапIэу къызолъытэри, ар адэкIэ зыгъэкIуэтэфын Тхьэм дищI! Ди мурадщ псапащIэ фонд къызэдгъэпэщыну, абы щызэхуэтхьэс мылъкумкIэ зыхузэфIэмыкIхэм, дэхуэхахэм дадэIэпыкъун, щIэблэщIэу къытхэжаныкIхэм защIэдгъэкъуэн папщIэ.
Беслъэн теухуа фильм
Пэш нэхъыщхьэм къыщеубгъуэха экранымкIэ къагъэлъэгъуащ КъБР-м и Дэфтэр хъумапIэм и зы къудамэм и унафэщIу илъэс куэдкIэ лэжьа Къармэ Руслан зэхуихьэсыжа тхыгъэхэмрэ сурэтхэмкIэ зэхагъэува, 1897 гъэм Зеикъуэ къуажэ къыщалъхуа, Даутокъуэ Заурбэч и дзэм хэта, зауэлI хахуэ Ует Беслъэн Джырандыкъуэ и къуэм теухуа фильмыр.
Беслъэн 1935 гъэм дыгъэгъазэм и 22-м, властым и бийуэ къалъытэри, лъэхъуэщым ирадзауэ щытащ. 1989 гъэм дыгъэгъазэм и 20-м, РСФСР-м и Суд Нэхъыщхьэм и Президиумым къищта унафэм ипкъ иткIэ, Беслъэн зэрагъэкъуэншауэ щыта псори щхьэщахы-жащ.
Чысэ гъэщIэгъуэн, тхылъ телъыджэ
Утыкум къыщыпсэлъащ Уетхэ я пхъурылъху зэ-къуэшхэу Шурдымхэ Борисрэ Хьэсэнрэ.
Хьеймащэ щIыпIэм, абы къедза хъупIэхэр зэщIигъэуIуэу щыIэ хэщIапIэм (штабым) и тхьэмадэ Шурдым Борис зэхуэсым къаритащ къэбэрдеипщ ХьэтIохъущокъуэхэ къабгъэдэкIауэ щыта, уагъэ гъэщIэгъуэнхэмкIэ гъэщIэрэщIа чысэ телъыджэр.
Абы и къуэш, КъБКъУ-м и ветеранхэм я советым и унафэщI, МВД-м запасым щыIэ и полковник Шурдым Хьэсэн Уетхэ тыгъэ къахуищIащ щIэныгъэлI гъуэзэджэ МафIэдз Сэрэбий «Адыгэ хабзэ» и тхылъ телъыджэу иджыблагъэ къыдагъэкIыжар.
Зэхуэсыр нэхъри зыгъэдэхахэр
Пшыхьыр гукъинэж зыщIа Iуэхугъуэхэм ящыщщ, ар уэрэд, макъамэ дахэхэмкIэ гъэнщIауэ зэрыщытари. Апхуэдэу, зэхыхьэр нэхъри ягъэдэхащ ди республикэм фIыуэ къыщацIыху артист цIэрыIуэ ХьэхъупащIэ Амырхъан-нэхъыщIэм, Сирием къикIыжахэм я щIэблэ, илъэс 12 зи ныбжь Уэтей Хьэзэм сымэ, нэгъуэщIхэми ягъэзэщIа уэрэдхэмрэ пшыналъэхэмкIэ.
Уетхэ я щIэблэр
Тхыгъэри сурэтхэри КЪУМАХУЭ Аслъэн ейщ.
