ЛIыгъэмрэ гущIэгъумрэ я щапхъэ
КъШР-м и къалащхьэ Черкесск Байрамыкъуэ Хьэлимэт и цIэр зэрихьэу дэт къэрал лъэпкъ библиотекэм иджыблагъэ и «лъэтеувэ» щыхуащIащ Уэхъутэ Александррэ Аурон Яиррэ зэгъусэу къыдагъэкIа «Подвиг милосердия» зыфIаща тхылъым. Ар ятеухуащ 1942 гъэм бийм къиувы- хьа Ленинград къалэм къыдаша журт сабийхэм, абыхэм ящыщ куэд нэмыцэхэм Iэрамыгъэхьэу Беслъэней адыгэ къуажэм зэрыщахъумам.
Къэрал лъэпкъ библиотекэм и унафэщI, КъШР-м и Парламентым и депутат Хапчаев Салыхь къызэхуэса псоми фIыщIэ яхуищIа нэужь, къыхигъэщащ беслъэнейдэсхэм а зэманым щапхъэ зытепх хъун лIыгъэшхуэ къызэрагъэлъэгъуар.
— ХуабагъэкIэ, гуапагъэкIэ гъэнщIа апхуэдэ Iуэхугъуэр пщIэншэ зэрымыхъуам и щыхьэт нэсщ нобэ дунейм къытехьа мы тхылъыр. Уэхъутэмрэ Ауронрэ щIэджыкIакIуэхэм ди пащхьэм къралъхьа лэжьыгъэр дэтхэнэ цIыхуми дерс къызыхахыпхъэу къызолъытэ, — жиIащ Хапчаевым.
КъШР-м щэнхабзэмкIэ и министрым и къуэдзэ Къэбардэ Иринэ жиIащ «ГущIэгъукIэ псыхьа лIыгъэ» тхылъым и гугъу ящIу мы зэIущIэм кърихьэлIа куэдым зэрызэхахар, уеблэмэ, абы еджахэри зэрымымащIэр. Сабийхэр гууз-лыуз яIэу къэгъэтэджынымкIэ тхылъым мыхьэнэшхуэ зэриIэр, Ар къапщтэу щIэрыщIэу щIэбджыкIыжыху, мы дунейм нэгъуэщI нэкIэ узэрыригъэплъыр, апхуэдэхэм дежи, уи нэпсхэр къыпфIемыкIуэн зэрыплъэмыкIыр къыхигъэщащ абы.
— Сыт хуэдэ гузэвэгъуэ игъэвыну къыхудэмыкIами, цIыхур цIыхуу къызэтенэжын зэрыхуейрщ тхылъым узыхуиущийр — жиIащ Къэбардэм.
КъШР-м и Жылагъуэ палатэм и унафэщI Молдовановэ Вери тепсэлъыхьащ тхылъым и мыхьэнэм, и купщIэм. Абы зэрыжиIащи, Уэхъутэ Александр Беслъэней къыщыхъуауэ щыта Iуэхугъуэм, абы ехьэлIа лэжьыгъэхэр къэтIэщIыжыным гуащIэшхуэ ирихьэлIащ.
— Тхылъым тхыдэ мыхьэнэ зэриIэм и закъуэкъым ар купщIа-фIэ, щIэщыгъуэ зыщIыр, псом хуэмыдэу гъэщIэгъуэнщ анэ гумащIэхэм я лъэкIыныгъэр, абыхэм къагъэлъагъуэ лIыгъэр. А анэхэм зи цIэ ягъэIуар я къуажэ Беслъэ-ней къудейкъым, абыхэм яхэлъа гущIэгъум Къэрэшей-Шэрджэсыр мы дунейм цIэрыIуэ щищIащ. Езыхэм я быныр мэжэщIэлIами, зэрашэлIахэм а яIэ мащIэхэмкIэ ядэгуашэри, лъэ быдэкIэ ягъэувыни яхузэфIэкIащ. Ленинград къикIахэм къатепщIыкIыжауэ мы тхылъыр зыIэрыхьахэм я дежкIэ ар саугъэт лъапIэу къэплъытэ хъунущ — жиIащ Молдовановэм.
Къэрал лъэпкъ библиотекэм и лэжьакIуэ Мижаевэ Талигуль и гугъу ищIащ абдежым къыщызэрагъэпэща гъэлъэгъуэныгъэм. Ар тепсэлъыхьащ блокадэм ит Ленинград къыдаша сабийхэр щахъума Беслъэнейм теухуауэ траха фильмхэм, нэтынхэм, журналист лэжьыгъэхэм. Апхуэдэу, Мижаевэр къытеувыIащ Уэхъутэм и гъащIэм, иригъэкIуэкI лэжьыгъэхэм, ди лъэпкъэгъухэм щIэгъэкъуэн зэрахуэхъум.
Уэхъутэ Александр тепсэлъы-хьащ Беслъэней къуажэм къыщыхъуа Iуэхугъуэр утыку кърихьа зэрыхъуа щIыкIэм. Абы къызэриIуэтэжамкIэ, хамэ къэрал щы-Iэу, журтхэм я теленэтын гуэрым а лъэпкъым щыщ цIыхубз щытхьэусыхэрт, журтхэр дуней псом фIыуэ къыщамылъагъуу, ялъэкIамэ, дунейм трамыгъэтыну жиIэу.
— Сэ интернеткIэ къэзгъуэтри, а нэтыныр зыгъэхьэзырахэм запысщIащ. Сыт хуэдэ уасэ хуагъэувыфынур журтхэм хуаIэ лъагъуныгъэм? — жысIэу сыщIэупщIэу тхыгъэ яхуезгъэхьащ. А тхыгъэм къыщызгъэлъэгъуащ журт сабийхэр адыгэ, муслъымэн къуажэ Беслъэнейм зэрыщахъумауэ щытар. Апхуэдэуи, хуейуэ щытмэ, а Iуэхугъуэхэм ехьэлIауэ документальнэ фильм зэрахуезгъэхьыфынури яхуэстхащ. МахуитI нэхъ дэмыкIыу, а телеканалым къипсэлъыкIащ, зи гугъу сщIа фильмым еплъамэ зэрагуапэр жаIэу. Фильмыр зытетха дискыр яIэрыхьа нэужь, аргуэру телефонкIэ зыкъыспащIащ, ар тезыхам хуит къищIмэ, я каналым щагъэлъэгъуэну мурад зэраIэр къыпхагъэщу. Ар зыгъэхьэзырари тезыхари Вэрокъуэ Владимирти, абы «хьэ-уэ» къыхигъэкIакъым, нэхъыбэм ялъагъу закъуэмэ и гуапэ зэрыхъунур щыжиIэм, фильмыр утыкушхуэм ихьащ. Абы иужькIэ, «Московский комсомолец», «Совершенно секретно», нэгъуэщI газет цIэрыIуэхэми къикIа журналистхэм зыкъытхуагъэзащ. «Звезда» телевизионнэ каналыр къэлъаIуэри, абыи щагъэлъэгъуащ.
ИужькIэ зэмани нэхъ дэкIауэ, Иерусалим дэт университетым и профессор Аурон Яир адыгэ гуэрым къыжреIэ зауэ зэманым щыгъуэ Беслъэней къуажэм адыгэ-хэм журт сабийхэр фашистхэм зэрыщагъэпщкIуам и хъыбарыр. Абы иужькIэ Ауроныр ди хэкум къокIуэ, адыгитI тэрмэшу и гъусэу. Дэ ди лъэныкъуэкIэ псори къызэдгъэпэщат, ар хэт хуэзэнуми, хэт епсэлъылIэнуми хуиту. Абы Израилым игъэзэжа нэужь, тхылъ къыдегъэкI адыгэхэм журт сабийхэр къызэрырагъэлауэ щытам теухуауэ. Абы етIуанэу Кавказым къегъэзэж нэхъ зыубгъуауэ мы Iуэхум елэжьыну. Абдеж къыщожьэ нобэ фи пащхьэ итлъхьа тхылъым и щIэдзапIэр. — жиIащ Уэхъутэм.
Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд игу къигъэкIыжащ зыплъыхьакIуэ къакIуэ туристхэм Налшык къалэ япэу 1978 гъэм хузэIуахауэ зэрыщытам.
— Журт лъэпкъым щыщ лIыкIуэхэм япэу дащыхуэзауэ щытар МузыкэмкIэ театрырт. Абы щыгъуэм къытхуеблэгъат журтхэм я Iуэхухэр дэгъэкIынымкIэ дунейпсо агентствэм и унафэщIымрэ Израилым и консулу Москва щыIэмрэ. Абы иужькIэ сэ мызэ-мытIэу къысхуихуащ Израилым щыIэ адыгэ къуажитIым сыщыIэну, абы дэсхэр нэхъ гъунэгъуу зэзгъэцIыхуну, езы журтхэми я псэукIэм, дуней тетыкIэм нэхъ куууэ щыгъуазэ зыхуэсщIыну. Кфар-Камэ адыгэу 4000, Рихьэние 1000-м нэблагъэ щопсэу. А жылэхэм я Iуэху зытетхэм дыщагъэгъуазэу, Дунейпсо Адыгэ Хасэм абыхэм я лIыкIуэхэр жыджэру хэтщ. Куэд щIакъым Конгресс зэредгъэкIуэкIрэ. Кфар-Камэм дэт музейм и унафэщIыр абы хэтащ. Ди зэпыщIэныгъэхэр зэрыдгъэбыдэным яужь дитщ, абы я сэбэп хэлъщ Израилым щыпсэу ди къуэшхэм. Зауэ зэманым Беслъэней къуажэм дэса нэхъыжьыфIхэм яхузэфIэкIар, абыхэм апхуэдиз сабийр а зы къуажэм нэмыцэм зэрыщахъумэфар журт лъэпкъым хуащIа хэлъхьэныгъэшхуэщ. Абыхэм яхэтщ зыхэса, зыпIыжа ди лъэпкъым я унагъуэцIэхэр къэзыщтэу а жылэм къыдэнахэри, апхуэдэуи, къэзылъхуахэр, къыдалъхуахэр къэзыгъуэтыжу, хэку етIуанэ яхуэхъуар зыбгынэжахэр. Ауэ, езыхэр дунейм темытыжми, абыхэм къащIэхъуэжа щIэблэхэми ящыгъупщэркъым Беслъэнейр анэ пэлъытэ зэрахуэхъуауэ щытар. Абы и щыхьэт наIуэщ нобэ дунейм къытехьа тхылъыщIэм ит тхыгъэхэр, гукъэкIыжхэр. Лъапсэрых зауэм нэхъ пасэу хэта, хьэзабышхуэ зышэча ди лъэпкъым дежкIэ зыхэщIэгъуейтэкъым лъэпкъ кIуэдкIэ нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэр зыхуэупса журтым и гузэвэгъуэр. Я гъащIэр халъхьэнкIэ шынагъуэми, а къуажэ цIыкIум дэсхэм къакъуэкIа лIыгъэр пхуэмыIуэтэнщ, — жиIащ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд.
Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэм и къэпсэлъэныгъэм и ужькIэ, КъШР-м и лъэпкъ библиотекэм абы тыгъэ хуищIащ Котляровхэ Викторрэ Мариерэ я тхылъ тедзапIэм къыщыдэкIа, «Кабардино-Балкария: чудеса и тайны» жыхуиIэ, томищу зэхэт тхылъыр.
Филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор, Къэбэрдей-Балъкъэрым гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым и лэжьа-кIуэ нэхъыжь БакIуу Хъанджэрий зыубгъуауэ тепсэлъыхьащ Беслъэней жылэжьым дэса нэхъыжьхэм, бзылъхугъэхэм къакъуэкIа лIыгъэр, псэ къабзагъэр зыхуэбгъа- дэ хъун зэрыщымыIэм, пасэрей адыгэхэм яхэлъа хабзэхэм щыщу: къан, анэмэт жыхуаIэхэм я мыхьэнэр а жылэжьым дэсахэм нэсу къызэрагъэлъэгъуэфам.
— Девгъэгупсысыт, журт сабий зыгъэпщкIуахэм ящыщ унагъуэ къыщIэщамэ, апхуэдэм я натIэ хъуну щытам. Уеблэмэ зэрыкъуажэу, нэмыцэм зэтраукIэфынут. Адыгэ къуажэм анэм, адыгэ цIыхубзым щыхуагъэува фэеплъыр сабийхэм я къыщхьэщыжакIуэу къэувыфа, Кавказ щыщ бзылъхугъэхэми яхуэгъэзауэ къэплъытэ хъунущ, апхуэдэ мыхьэнэ изот, — жиIащ щIэныгъэлIым.
Беслъэней жылэжьым къыщыхъуа Iуэхугъуэр дуней псом щызыгъэIуа, тхылъыр зи IэдакъэщIэкI Уэхъутэ Александр узыншагъэ быдэ иIэу, лъэпкъым, къэралым дяпэкIи яхуэлэжьэну ехъуэхъуу, псалъэ гуапэкIэ зыхуигъэзащ КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ, «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм и тхьэмадэ Ацкъан Руслан.
КъШР-м и Журналистхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэ, «Абазашта» газетым и редактор нэхъыщхьэ Къул Фэрдаус Уэхъутэмрэ Ауронрэ я лэжьыгъэхэм зэIущIэм кърихьэлIахэм нэхъ зыубгъуауэ яхутепсэлъыхьащ. Тхылъым гъэсэныгъэ и лъэныкъуэкIэ иIэ мыхьэнэм, психологие куу щIэлъым хэхауэ я гугъу ищIащ.
КъШР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ, Беслъэней къуажэм и жылагъуэ советым и унафэщI, Уэхъутэ Александр и егъэджакIуэ ПIатI Риммэ Уэхъутэм и гъащIэмрэ и лэжьыгъэмрэ тепсэлъыхьащ. Апхуэдэуи дэфтэрхэр щыхьэт зытехъуэ Iуэхугъуэхэм, къызэрагъэпэща сурэт гъэлъэгъуэныгъэхэм узыщрихьэлIэ, а зэманым хиубыда къуажэдэсхэм, журт сабийхэм зыубгъуауэ я гугъу ищIащ.
ПIатIым и къэпсэлъэныгъэм и ужькIэ документальнэ фильмым щыщ теплъэгъуэ кIэщI утыкум щагъэлъэгъуащ. ЗэIущIэм и кIэухым фIыщIэ яхуищIу, Уэхъутэ Александр кърихьэлIахэм псалъэ гуапэкIэ захуигъэзащ. Апхуэдэуи, абы къыхигъэщащ Беслъэнейм ехьэлIа дэфтэр гъэщIэгъуэнхэр къызэрихутар, дяпэкIи абыхэм елэжьыну зэримурадыр.
Тхыгъэри сурэтхэри НафIэдз Мухьэмэд ейщ.
