Дзэмыхь Къасболэт: «Я хъуреягъкIэ къыщекIуэкIыр зэпилъытри, адыгэм УрысеймкIэ зигъэзащ»
Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 460-рэ зэрырикъум, мы Iуэхум а зэманым иIа мыхьэнэм, нэгъуэщIхэми тедгъэпсэлъыхьыну ди редакцэм къедгъэблэгъащ КъБР-м Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым и унафэщI, тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор, КъБР-м и Къэрал саугъэтыр зыхуагъэфэща (2002 гъэм), Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ Адыгеймрэ щIэныгъэхэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием и академик Дзэмыхь Къасболэт.
Мы щIэныгъэлI-тхыдэтхым лэжьыгъэшхуэ ищIащ зи гугъу тщIы лIэщIыгъуэхэмрэ абыхэм хиубыда Iуэхугъуэхэмрэ джыным теухуауэ. Псалъэм папщIэ, уасэ хуэщIыгъуейщ «Кабарда во взаимоотношениях России с народами Кавказа, Поволжья и Крымским ханством в ХVI-ХVIII в в.» тхылъым, нэгъуэщI щIэныгъэлIхэм я гъусэу 1996 гъэм къыдигъэкIам. Езым игъэхьэзырауэ «Адыги в политике России на Кавказе» (Налшык, 2001), «Кабарда и Россия в политической истории Кавказа ХVI-ХVII вв». (Налшык, 2007), нэгъуэщIхэми къыщызэщIэкъуа хъуа архив документхэр, Iуэху еплъыкIэхэр къанэ щымыIэу гъэщIэгъуэнщ. Иужьрейуэ, мы махуэ дгъэлъэпIэнум хуэкIуэу, къыдэкIа тхылъхэми езыр тедгъэпсэлъыхьынщ.
— Къасболэт, мыбы еджэнкIэ хъуну нэхъыжьыIуэхэмкIи зи щIалэгъуэхэмкIи гурыIуэгъуэу икIи кIэщIу утезгъэпсэлъыхьынут ХVI лIэщIыгъуэм Къэбэрдеймрэ Урысеймрэ зыхуэдам.
— ХVI лIэщIыгъуэм икухэм Къэбэрдейр Кавказым щыпсэу лъэпкъхэм ящыщу щIы нэхъыбэ зиIащ. Абы и гъунапкъэр, ДагъыстэнымкIэ ебгъэзыхмэ, Сунжэрэ Тэрчрэ щызэхэлъадэм нэсырт, Кизляр лъэныкъуэкIэ — Тэрч псыжьым и Iуфэм уIуту уехмэ — адыгэ къуажэхэр абы куэду Iуст, Псыхуабэ узэпрыкIмэ — Беслъэнейм я гъунапкъэм нэсу щытащ. ЩIышхуэ яIыгъат, цIыхушхуи исащ Къэбэрдейм. Апхуэмыдами, зыпхъумэжыфынутэкъым, цIыхушхуи дзэшхуи ухуейт. А зэманым Къэбэрдейми, Урысейми, Европэм ис лъэпкъхэми я зыужьыкIэр зэщхьт, сыту жыпIэмэ зы къэралыгъуэу, зы тепщэ, къалащхьэ яIэу хъуным зэманышхуэ ихьырт. Къэбэрдейр ХVI лIэщIыгъуэм екIуэлIат нэгъуэщIхэм щапхъэ яхуэхъуфын щыIэкIэ- псэукIэм хуэкIуэфауэ: пщы-уэркъ Хасэ, зэхуэсу, хеищIэхэр щыIэу. Сыт хуэдэ IуэхукIэ зэ-щыIеями, зэдауэ къэхъуами абдеж щызэ-фIа-хырт, псори зы пщышхуэм едаIуэу, зы къэралу щыттэкъым иджыри. Щхьэж и пщыгъуэм, и куейм унафэ щищIыжу арат. Зэ-ман-зэманкIэрэ пщышхуэ хахырти, абы едэIуэн хуейт, ауэ щыпэщIэуви щыIэт, ар дунейм ехыжмэ, пщыхэр зэпэуву лъы щагъажи къэхъурт.
Дэ дызытепсэлъыхьым теухуауэ къапщтэмэ, нэхъыщхьэр езы къэрал кIуэцIым щекIуэкIам и закъуэкъым, уи гъунапкъэм адэкIэ зыхуэдэрт. Кърым хъан къэралы- гъуэр мыин дыдэми, дзэшхуэ иIэу, ХV-ХVI лIэщIыгъуэхэм лъэщ дыдэу щыта Уэсмэн пащтыхьыгъуэм и блыгущIэтти, абы къыкъуэгушхукIыу апхуэдэт. МыдэкIэ, бгым ущхьэдэхмэ, Куржыхэм зэм къэжэрхэр, зэми тыркухэр къатеуэу псэурт, езыри зы къэралу зэкъуэуватэкъым. Адыгэхэр а зэманым нэхъ зыпыщIар Картли, Кахетие жыхуэтIэхэрат. Ахэри къэлъаIуэрт: дэ тхузэфIэкIкъым Урысейм дынэсынуи, кхъыIэ, дэ дигу илъри Урысейм и пщым тхужефIэ, жаIэу.
Урысейм а зэманым Волгэ псышхуэм Iус Къэзан пащтыхьыгъуэм, мыдэкIэ укъе- кIуэкIмэ Астрэхъан пащтыхьыгъуэм, къинэмыщIауэ, Кърым пащтыхьыгъуэм (а псори Золотая Орда къэралыгъуэм и къутахуэхэт) еныкъуэкъум къэкIуатэурэ иубыдат, Уралым щхьэдэхри — Сыбыр пащтыхьыгъуэр зыIэщIилъхьати, Къэбэрдейм и элитэри егупсысырт Урысей къэралыгъуэр нэхъ лъэщ зэрыхъуам, ар Каспий и Iуфэ къыщыIухьакIэ, абы зыпащIэн зэрыхуейм.
Урысейм, Москва, япэ дыдэу лIыкIуэ зыгъэкIуар жэнеипщхэращ 1552 гъэм. ИтIанэ беслъэнеипщхэм, къыкIэлыкIуэу — Къэбэрдейм.
Кърым пащтыхьыгъуэм и дзэр Керч псыдэлъэдапIэм къызэпрыкIамэ, япэу зытеуэр жанейхэрат, итIанэ беслъэнейхэм, къэкIуатэурэ — къэбэрдейхэм.
Тырку пащтыхьыгъуэм и унафэкIэ Кърым хъаныр Ираным езэуэн хуей щыхъукIэ, ДагъыстэнымкIэ икIыу къэжэрхэм ятеуэн щхьэкIэ, адыгэщIым кIуэцIрыкIын хуейт. Абы щхьэкIэ адыгэхэр уифIын, е уи блыгущIэту щытын, е нэгъуэщI зэгурыIуэныгъэ уи яку дэлъын хуейт. Къэбэрдейр зауэхэмыкIт, ауэ я щхьэ, я хуитыныгъэ зэрахъумэн къару яIэт. Я хъуреягъкIэ къыщекIуэкIыр зэпалъытри, адыгэм УрысеймкIэ зигъэзащ. Урысеймрэ дэрэ зэгъусэу щхьэ дыпэщIэт мыхъурэ, тIуми ди бийм, гупсысэм тету.
Сэ мы Iуэхур куэд щIауэ содж, абы фIыуэ хэсщIыкIыу жысIэну сыхуиту къыщIэкIынущи, Къэбэрдейм езым фIэфIу ищIа Iуэхущ, дзэ-политикэ зэгухьэныгъэкIэ Урысейм зэрыкъуэувар. Си щхьэкIэ тэмэму къызолъытэ Идар Темрыкъуэрэ абы дэщIыгъуахэмрэ мы гъуэгур къызэрыхахар. Дауи, къуажэ-къуажэкIэ къакIухьу ахэр цIыхухэм еупщIакъым я жэрдэмыр ядэ-ямыдэм теухуауэ. Адыгэпщхэмрэ уэркъхэмрэ я къалэныр я щIыналъэ, цIыхущхьэ яхъумэнрати, лъэщу къызэфIэувэ къэралымкIэ плъащ, зэрыжысIащи, тIуми яIэр зы бийти.
Нобэрей махуэм тепщIыхьмэ, къэралхэм я зэхущытыкIэм зыкIи зихъуэжакъым, мор лъэхъэнэ жыжьэу аращ.
— Сыт а зэгухьэныгъэр бгъэлъапIэкIэ, иужькIэ адыгэ лъэпкъыр лъапсэрых ящIамэ», жызыIэ щыIэщ. Ар пэжщ, ауэ сыт а «пэжым» дэщIыгъуу тщIапхъэр?
— Тхыдэм фIыуэ хэзымыщIыкIхэм ХIХ лIэщIыгъуэм къоIэбэри, абы щыгъуэ екIуэкIам топсэлъыхь. Пэжщ, ар ди тхыдэм щыщ Iыхьэщ, ди гур зыгъэузщ, зэи тщымыгъуп-щэн лъэхъэнэщ, ауэ ХVI лIэщIыгъуэм псэуа, къэрал Iуэху зезыхуа адыгэпщхэм уеныкъуэкъу хъунукъым лIэщIыгъуитI дэкIа иужь къэхъуам щхьэкIэ. Дэ, нобэ псэухэм, илъэси 10, 20 дэкIмэ дызыхуэкIуэнур тщIэркъым, абыхэм лIэщIыгъуитI блэкIмэ, урыс-адыгэ зэхущытыкIэр зэрызэIыхьэнур дауэ ящIэнт? Уэрам гупсысэкIэщ ар. Зэгуэр зы Iуэхум зэкъуигъэувэр зэпымычу абы тету зэи къэхъуакъым, политикэм хэлъкъым апхуэдэ.
Кърым хъаным и лъабжьэр щIаудыхукIэ зэкъуэтащ, иужькIэ Урысейр империе ин хъуати, зыхуигъэувыж къалэнхэр нэгъуэщIт, уеблэмэ и тетхэм я гупсысэкIэм зихъуэжат. Кърым хъанми Уэсмэн империеми зыри ялъэмыкIыж хъуат. Ар зы. ЕтIуанэрауэ, Урысейм тенджыз ФIыцIэмрэ Каспийрэ я зэхуакур къизэуныр Грозный Иван и зэман лъандэрэ и гуращэти, а колониальнэ политикэм зыкIи къридзэжынутэкъым, зэгуэр дызэкъуэувати, ди лъэпкъым щыщхэр Урысей къэралыгъуэр зэфIэувэным хэлIыфIыхьати жыпIэкIэ. Урысейм и тетхэм, урысылъу къахэнэжар мащIэщ жыпIэну, европейхэм, псом хуэмыдэу нэмыцэ-хэм, ялъ къахыхьат. Дзэзешэхэм я нэхъыбэри арат.
ЕтIуанэ дунейпсо зауэр щиухам, СССР-р, США-р, Англиер зэкъуэтыну аратэкъэ псоми къазэрыщыхъур, фашистхэм зэгъусэу щыпэщIэтакIэ?! Хьэмэрэ Горбачёв нэмыцэхэр зы къэрал хъужынымкIэ яхуищIар щхьэ ящыгъупщэжа? Зы къэрали щыIэкъым и политикэр имыхъуэжу, и фейдэм тещIыхьауэ. ЩIыдагъэ, газ зиIэ, тэмэму псэуфыну къэралхэм апхуэдэ Iэмал Америкэм яримыту, и щхьэ Iуэху зэрехуэ.
УщылъэпкъкIэ зэрызыпхъумэжыным яужь уитын зэрыхуейм тызощIыхьри, а зэман жыжьэм псэуа адыгэхэм пщIэ яхузощI я лъэпкърэ щIыналъэрэ зэрахъумэным яужь итащи. Адыгэхэр Урысейм дэIэпыкъуащ, Иван IV и пащтыхьыгъуэм. Езы Урысейри къадэIэпыкъуащ, щыхузэфIэкIым деж. Ауэ и щIыналъэм нэхъри зригъэубгъуну щызауэм, абы адыги, шэшэни, нэгъуэщIи ищIэжакъым. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, а зэманым Испаниеми Португалиеми, Англиеми, нэгъуэщIхэми зэрыпхъуакIуэ зауэ ирагъэкIуэкIащ. НэгъуэщIхэм я щIыр къыщIаубыдыр абы щыпсэухэр ягъэу-нэн щхьэкIэтэкъым, атIэ я мылъкур зыIэщIалъхьэн, езыхэр ягъэпщылIын мурадкIэт. Ари тхыдэм и зы Iыхьэу блэкIащ: ди лъэпкъыр къута, зэбгрыдза хъуащ, цIыху куэд хэкIуэдащ. КъуэкIыпIэ Жыжьэм къыщыщIэдзауэ Балтикэм нэс яубыдыфыр яубыдащ.
— Совет властыр ува иужь, псори зэрызэгурагъэIуэн, лъэпкъ цIыкIухэм зэрызрагъэужьын Iуэху зэрахуащ, абы дыщыгъуазэщ.
Тхыдэм нэмыщIауэ, политологиеми философиеми пыщIащ ди щIэныгъэ Iуэхури, лъэпкъ цIыкIухэм я бзэ, я щэнхабзэ, я щIэныгъэ, я щыIэкIэ-псэукIэ зрагъэужьыным теухуауэ совет къэралым ищIам хуэдэ зэи къэхъуакъым. Абы и зы Iыхьэщ ди тхакIуэхэмрэ усакIуэхэмрэ я IэдакъэщIэкIхэр урысыбзэкIэ зэрагъэдзэкIыу, итIанэ нэгъуэщIыбзэкIи дунейм къытехьэу зэрыщытар. Апхуэмыдамэ, КIыщокъуэр, Кулиевыр, Гамзатовыр, нэгъуэщIхэри дауэ къацIыхунт адрей лъэпкъхэм. Сэ сригушхуэу сиIэщ КIыщокъуэ Алим и усэ тхылъ, урысыбзэкIэ, инджылыбзэкIэ зэдзэкIахэр иту.
Нобэ дэ дызыхэтыр Урысей къэралыгъуэращ. Аращи, дызыхэт къэралым, лъэпкъ къыддэпсэухэм ди тхыдэр, къэгупсыса лъэпкъ хэмыту, ябгъэдэтлъхьэн хуейуэ къызолъытэ. Зы лъэпкъ Кавказым искъым адыгэм теу- хуауэ щыIэ документым хуэдиз иIэу. Дэ ди лъэпкъым теухуауэ пасэрей урымхэм, алыджхэм я зэманым къыщыщIэдзауэ тхауэ къэнар апхуэдизкIэ куэдщи, зэрыжысIауэ, зыри къыщIэдгупсысын щыIэкъым.
— Иван IV КъуэкIыпIэмкIэ къызэрыплъар, щхьэгъусэ а лъэныкъуэм зэрыришар яфIэфI хъуагъэнтэкъым Урысейр КъухьэпIэмкIэ фIэкI зымыгъэплъэну зи мурадахэм. Арауэ пIэрэ Марие нэхъ пащтыхь гуа-щэ залым Урысейм щамылъэгъуауэ жызыIэхэм «яхуемыгъэхар»? Ар Iеяуэ, бзэджауэ къыхэщу документ къыппэщIэхуа?
— Урысей пащтыхьым, Правительствэм жытIэнщ, къинэмыщIауэ, документым и нэхъыбэр къызыбгъэдэкIыр чристэн диныр зезыхьэхэрат. А зэманым ахэрат идеологиер зыIэщIэлъыр. Марие зэрыщыпкъэм, зэрыгъэсам, хабзэ зэрыхэлъым теухуауэ абы фIыуэ, дахэу хужаIэр уи фIэщ хъункъым.
Гуащэней зыхэхуам, и сабийр зэрылIэжам, езыр щапIа Кавказымрэ къыщыхута Москварэ я щIыуэпсыр (климатыр) зэрызэщхьэщыкIым тепщIыхьмэ, абы и псэр тыншауэ пхужыIэнкъым, и узыншагъэмкIи щIэгъуакъым мывэ унэхэр щIыIэу, Iэжьэм ису гъуэгуанэшхуэ зэщхьэгъусэхэм зэпаупщIын хуей хъууэ зэрыщытар. ИтIани, хабзэ кIэлъызэрихьэу, и щхьэгъусэм сыткIи игу фIы хуищIыну яужь иту, и мылъхукъуэ щIалэ цIыкIуитIым яхуэщабэу — аращ документхэм къыхэщыжыр.
Мыри жыIэпхъэщ: а зэманым къэралхэм тетыгъуэ щызыIыгъхэр, ар европей е хьэрып щIыналъэу щIыи, пщащэр дахэ къудейкIэ пащтыхь унагъуэм ирашэнутэкъым, абы и щIыбагъым къару къызэрыдэтыр, я тетыгъуэр ягъэбыдэнымкIэ щIэгъэкъуэн къазэрыхуэхъунур хьэкъыу щымытмэ.
Иван IV и япэ щхьэгъусэр лIэуэ къишэжын хуей щыхъум, шведхэм, полякхэм, адыгэхэм (къэбэрдейхэм я мызакъуэу, кIахэхэми я деж) лъыхъу ягъэкIуауэ щытащ. Уеблэмэ Инджылызым и пащтыхь гуащэ Елизаветэ щхьэгъусэншэти, абыи лъыхъуат.
«Посольский приказ» жыхуаIэу абы щыгъуэм щыIар (иджырей МИД-м и къалэнхэм хуэдэ зыгъэзащIэу щытар) фIыуэ щыгъуазэт хэт сыт и зэфIэкIми, лъэпкъым сыт хуэдэпщIэ иIэми, я цIыху бжыгъэр зэрыхъуми.
— Къасболэт, адыгэхэр а зэманым я бжыгъэкIэ зыхуэдизар зыщIыпIэ къыхэщрэ?
— Бжыгъэм теухуауэ сэ езгъэкIуэкIащ къэхутэныгъэ икIи, къызэрыслъытэмкIэ, ХVI лIэщIыгъуэм къыщыщIэдзауэ Кавказ зауэжьым нэсыху а бжыгъэм куэдкIэ зихъуэжакъым. Нэхъыбэ дыдэ щыхъум, зы мелуанрэ ныкъуэм нэсу щытащ. Уз зэрыцIалэ къащыхыхьэкIэ, зауэ къыщыхъейкIэ — нэхъ мащIэ хъурт. Ауэ бий къатеуакIэ ящI иратакъым, икIуэтыпхъэм, зызыгъэпщкIупхъэм (лIыжь-фызыжь, сабийхэр) хэщIапIэ ящIти, зауэкIэ къахуэкIуар зэрыхагъащIэу, зытеса щIыпIэр яубыдыжырт. Сэ жысIэну сызыхуейр аращи, Урысей пащ-тыхьыгъуэм фIыуэ къыгурыIуэрт къэралыгъуэр гъэбыдэным теухуауэ Къэбэрдейм мыхьэнэшхуэ зэриIэр, абы ущыгугъ зэрыхъунур, Iэщэ-фащэкIэ зэщIэузэдауэ дзэфI сыт щыгъуи зэриIэр. УрысеймкIэ кIуа адыгэхэм пщIэшхуэ яIэу щытащ, я лIыгъэм, хахуагъэм, пэжыгъэм къахуихьу. А псор къызыхэкIыжыр адыгагъэрт. КIыщокъуэ Алим жиIэжауэ ягъэхъыбар гуэр сигу къэкIыжащ. Мэкъумэшым епха IэнатIэ зыIыгъ дэщIыгъуу хамэ къэрал кIуати: «Согузавэ, Алим, этикеткIэ дауэ садэхъуну пIэрэ?», жиIэри къеупщIат. «Умыгузавэ, адыгэ хабзэм тету псори щIэи, абы къефIэкIын уэ а дыздэкIуэм ущрихьэлIэнукъым»,- иритыжат Алим жэуап.
Урысейм и закъуэтэкъым адыгэр къыщацIыхур, ахэр Кърымми, Уэсмэн пащтыхьыгъуэми, Польско-Литовскэ къэралым, Речь Посполитэ жыхуэтIэм, куэду кIуэуэ, дзэзешэхэу, зауэ щрагъэкIуэкIхэм хэту щытащ. ГъэщIэгъуэнракъэ: Урысейм кIуахэм, чристэн православиер къащтащ, Кърымым щыIахэр — муслъымэн хъуащ, зыхыхьахэм я дин къащтащ, тэмэму ядэгъуэгурыкIуэфын папщIэ. Абы къегъэлъагъуэ къэрал зэхущытыкIэхэм фIыуэ хащIыкIыу зэрыщытар, уеблэмэ зыхыхьэм я бзэр ямыщIэнкIи Iэмал иIакъым, умыпсэлъэфу къулыкъуи IэнатIи псынщIэу къузэрамытынум тепщIыхьмэ.
Нобэрей еплъыкIэмкIэ, а зэманым ухуеплъэкIыжмэ — ущыуэнущ. А лъэхъэнэм тепща гупсысэрщ псори зытещIыхьыпхъэр. Ауэ дэ диIа зэпыщIэныгъэхэр, ди япэ итахэм я зэфIэкIымрэ я лIыгъэмрэ щIэблэм ящIэн хуейщ.
Иджы Марие теухуауэ Iей ятхауэ ухуэза, жыхуэпIамкIэ згъэзэжынщи, гу лъывэзгъэтэнщ «В службе и обороне…» си тхылъыщIэм ит документхэм щыщ гуэрхэм. Зэрыщыту къэдгъэнэжмэ нэхъ тэмэмщ.
«Из духовной грамоты митрополита Макария. 1563 г. Декабрь»
«Такоже оставляю мир и благословение и прощение боголюбивой и христолюбивой царице его великой княжне Марии, о Святом Духе порожденной во святой купели от нашего смирения крестной ми дщери, а сам от нея тогож прошу получити, мира и благословения и прощения…»
НэгъуэщI зы документ щыIэщ «Повесть о свершении большие церкви Никитского монастыря. 1564 г.» жиIэу. Абы щыщ пычыгъуэм къиIуатэр гъэщIэгъуэнщ.
Къулъшырыфым тхьэ щелъэIуну къэкIуа пащтыхь гуащэр къыщыдашыжым: «Благоверная же царица и великая княгина Мария во вратах монастырских учала наказывать игумену и всей братии и молебно глаголати сокрушенным сердцем, чтоб-де есте молили всемилостива Бога и пречистую его матерь пречистую Богородицу и великих чудотворцев русских… о здравии благочестивого царя Ивана Васильевича всеа Руси самодержца и о нашем здравии и о благоверные царевичев Иванне и Федоре… и в предь молили Бога… чтоб наш господь Бог даровал плод чреву в наследие царствия нашего, … и о тишине, и о мире всего православного христианства».
Нэхъ кIэщIу жыпIэмэ, Марие и щхьэгъусэм, и мылъхукъуэхэм, и къэралым зэрахуэгузавэм, зэрахуэщабэм и щыхьэту, «тхьэ фахуелъэIу» яжреIэ игуменымрэ абы дэщIыгъухэмрэ. Пащтыхьыр бынкIэ игъэгуфIэныр зэри- хъуэпсапIэри абы и псалъэм къыхощ.
ГъэщIэгъуэнщ 1570 гъэм пащтыхь Иван IV Марие и шыпхъум хуитхыр. «… И в нашем законе христианском обычай и по смерти тело разлучаетца, а душа от любви духовного совета не отлучаетца. А мы спамятуя свою царицу и великую княгиню Марию и по смерти с кровных ее беречи и жаловати…» И щхьэгъусэр игу зэримыхуар, езыр дунейм те- тыху абы и Iыхьлыхэр фIыуэ зэрилъагъунур етх пащтыхьым.
— Урысхэмрэ адыгэмрэ политикэ, дзэ IуэхукIэ зэпыщIа зэрыхъуам куэд щIауэ уолэжь. Документхэр къызэщIэкъуа хъуа, хьэмэрэ тхыдэтх ныбжьыщIэхэми абы и лъэныкъуэкIэ ящIэн къахуэна?
— ХVI-ХVIII лIэщIыгъуэхэм къащIэна дэфтэрхэр Москва и закъуэкъым щылъыхъуапхъэр, Астрэхъан, Къэзан, Бытырбыху, Куржым, Ставрополь, Тыркум, Кърымым щыIэщ. Ауэ ахэр бджын щхьэкIэ славяныбзэжьри, уэсмэн бзэри пщIэн хуейщ. Ар зы гугъуехь. Абыи зыгуэр епщIэнт. А архивхэм ущылэ-жьэн щхьэкIэ ахъшэ ухуейщ, сыт хуэдэ Iуэхутхьэбзэми уасэ иIэ хъуащи. ЩIэныгъэлIхэм я улахуэкIэ абы пэлъэщыркъым, уеблэмэ институтми иIэкъым апхуэдэ ахъшэ.
Уи нэгу къыпхущIэгъэхьэркъым КъардэнгъущI Зырамыку, Нало Заур, нэгъуэщI щIэныгъэлIхэми адыгэ щыпсэу щIыналъэ псом къыщакIухьу нарт хъыбархэмрэ IуэрыIуатэмрэ зэхуамыхьэсыжатэмэ, беягъэу тфIэкIуэдыну щытар. Сытыт дунейпсо щэнхабзэм дызэрыхыхьэфынур? Мы гъэм хэпсар къэмыкIам етIанэгъэ къэкIынщ, ауэ уи лъэпкъым и щэнхабзэм щыщ пфIэкIуэдмэ, ар пхузэфIэгъэувэжынкъым, апхуэдэ щхьэемыгугъуныгъэр нэгъуэщI лъэпкъхэм ящыщхэм къагурыIуэнкъым. Сэ спортыр фIыуэ солъагъу, ауэ стадионхэм мелард бжыгъэ те-кIуадэу, щIэныгъэ, узыншагъэ, щэнхабзэ Iуэхухэм пэрытхэм я лэжьыгъэр, мурадхэр зэрыдагъэкIын ахъшэ ямыгъуэту щытын хуейтэкъым.
— Къасболэт, иджы и гугъу уэзгъэщIынут узэлэжьа тхылъыщIэхэм.
— Дэ фокIадэм дгъэлъэпIэну махуэм щхьэкIэ ди пщэм дэтлъхьэжщ, а Iуэхухэр къызэзыгъэпэщыну комитетым къыддиIыгъри, тхылъ дгъэхьэзыращ «Века совместной истории: народы Кабардино-Балкарии в российском цивилизационном процессе (1557-1917 гг.) фIэтщауэ. ХVI-ХХ лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэ лъэхъэнэр къеубыд абы. Тхыдэм къытхуигъэна иллюстрацэ куэд зэритым тезгъащIэу жысIэфынущ апхуэдэ тхылъ зэи къыдэмыкIауэ. Дэ, тхыдэтххэм, ди щIэны-гъэм къызэриубыдым хуэдэу, ттхам къинэмыщIауэ, документ куэд хэдгъэуващи, абы еджэну дэтхэнэми Iэмал иIэнущ абыхэм защигъэгъуэзэну. Псалъэм папщIэ, дэ нэхъ дыщIэгушхуэ Черкасскэхэм я нэхъыбэр щыщIалъхьэжа Новоспасскэ къулъшырыфым и Знаменскэ храмым (иужькIэ благъэ къахуэхъуа Романовхэ, Щэрмэтхэ ящыщи щIэлъщ мыбы) теухуа тхыгъэрэ иллюстрацэрэ итщ тхылъым. Мыр зы гупым ди лэжьыгъэщ, ауэ тхылъыр зыхуэдэнур зыгъэбелджылар сэращ, абы и Iыхьи сэ стхащ.
ЕтIуанэ тхылъыр — «В службе и обороне…» псалъэхэр фIэщыгъэцIэу къызыхухэсхар — си тхылъщ, «Кабарда и Российское государство: эпоха военно-политического сотрудничества (1550 начало 1770 годов)» — а Iуэхугъуэращ мы тхылъым къезгъэубыдыр. Мыбы иллюстрацэ куэд итщ. «Царский летописный свод» жыхуиIэм ита миниатюрэ куэд Москва къитшауэ япэ дыдэу дунейм къытыдогъэхьэ. Черкасскэхэм, адыгэпщхэмрэ уэркъхэмрэ ятеухуа хэтщ. «В службе и обороне…» псалъэхэр документхэм къыхэсхауэ аращ, ХVI лIэщIыгъуэм Урысеймрэ Къэбэрдеймрэ зэкъуэувэну мурад зэращIам хэлъ гупсысэр абыхэмкIэ гъэбелджылауэ щытщи.
ИтIанэ тхылъ цIыкIу щхьэхуэу дгъэхьэзыращ Черкасскэхэм нэхъ цIэрыIуэу къахэкIахэм ятеухуауэ. Къыхэзгъэщынщи, Успенский, Троицкий собор, Знаменский храм жыхуэтIэхэр, нэгъуэщIхэри езыгъэщIар Черкасскэхэращ. Абы яIыгъа щIым хиубыдэрт Останкинэ, Кусковэ, Марьинэ рощэ жыпIэми. Черкасскэхэр къулей дыдэхэм ящыщт. Къуэ зимыIаи яхэтащ. Псалъэм папщIэ, Черкасский Алексей Михайлович; канцлеру щытам, и бынхэм ящыщу ипхъу Варварэт псэууэ къыхуэнэжа-ри, Щэрмэтхэ щыдэкIуэм, щIыри адрей мылъкухэри яхуихьащ. Нобэ Кусковэ музейм ущIыхьамэ, дауи, Щэрмэтхэщ нэхъыбэ зытеухуар, ауэ япэ дыдэу узыIууэр Варварэ и адэ-анэм я сурэтырщ: Черкасский Алексей Михайловичрэ Трубецкая Марие Юрьевнэрэ. Аращи, зи гугъу сщIы тхылъ цIыкIум еджэ- хэм тэмэму зыщагъэгъуэзэфынущ Черкасскэхэм къахэкIахэр зыхуэдам, я къулыкъукIи, я мылъкуи, я зэфIэкIкIи.
— Махуэшхуэ дгъэлъэпIэнум щхьэкIэ щIэныгъэлI зэIущIэ евгъэкIуэкIыну фи мурад?
— Къалэну зыхуэдгъэувыжахэм ящыщу а зыращ къэнар. ЩIэныгъэлIхэм я зэIущIэ ди институтым егъэхьэзыр, ар октябрым щыIэ-нущ. Москва, нэгъуэщI щIыпIэхэм щыщ щIэныгъэлI цIэрыIуэхэр абы хэтыну дыхуейт, тхузэфIэкIыххэмэ.
— Упсэу, Къасболэт. Уи зэманыр зэпэубыдами, «Адыгэ псалъэм» и хьэтыр плъэгъуащи, фIыщIэ пхузощI.
Епсэлъар Ширдий Маринэщ.
