
Лэгъунэ мафIэпэ
НысащIэр пщэфIэным, Iуэху щIэным япэу щрашалIэм деж бзылъхугъэ нэхъыжьыр хуэлъаIуэрт, жьэгум зэи мафIэр щымыкIуэсэну, къэкIымрэ къалъхумрэ Тхьэм щимыгъэщIэну.
Бзылъхугъэм я нэхъыфIым нысащIэу къызэрашэ лъандэрэ лэгъунэ мафIэу хузэщIагъэнар имыгъэкIуасэу зэрихьэрт.
КIэлъыгъэхуабэ
Гъуэгу техьам, зекIуэ ежьахэм кIэлъызэрахьэу щыта хабзэщ.
Унэм икIа нэужь, шхын ягъэхуабэрт, зэхэтIысхьэрти яшхырт, ежьам и Iуэхур къыдэхъункIэ хуэлъаIуэхэрт. Гъуэгу техьар псым икIыху кIэлъыпхъанкIэртэкъым, кIэлъыжьыщIэртэкъым, пхъэнкIий кIэлърадзыртэкъым.
Удж баш
Уджым щызэрахьэ башщ, удж пашэм иIыгъыу. ДжэгуакIуэм (хьэтиякIуэм) ину къреIуэ удж пашэм и цIэр. Ар утыкум къихьа нэужь удж башыр IэщIелъхьэ. Ар дахэу, екIуу щIащ: дэ цIыкIурэ хъыдан къуэлэн дахэкIэ зэщIэблащ. Башыщхьэм бгъэ, къашыргъэ сурэт тращIыхь.
Япэм бжэныщхьэ тращIыхьырт. ХьэтиякIуэм удж башымкIэ уджыр зэрегъакIуэ, хэт сыт хуэфащэми абыкIэ игъэлъагъуэу. Удж башыр иIыгъыу удж пашэмрэ пщащэ дахэмрэ удж хъурейр зэхашэ.
Дзэхущ
Зы нарт хъыбар закъуэм къыхэщ лIыхъужьщ ар. Нарт шу хахуэщ, Лъэпщ и къуэщ. Шу хьэкъувэкъуу, ехьэжьауэ къыхощыж. Дзэхущ зауэм лIыгъэ щызэрихьарэ и бгъэр тIауэ, и щхьэр уафэм етауэ къэкIуэжу Тхьэгъэлэдж вийкIэ вэуэ хуозэ. Нарт щIалэм и щIыкIэр Тхьэгъэлэдж игу иримыхьу жеIэ: «Зи адэм и IэщIагъэр зымыдэжу нарт шу хасэу ежьэжа».
Дзэхущ ар щхьэкIуэ щохъу, алъпым йолъэдэкъауэри, вэуэ ежьэжа Тхьэгъэлэдж иужь йоувэ, зыгуэр ирищIэн и гугъэу. Ауэ лъэщIыхьэркъым. Апхуэдэурэ къекIуэкIыгъуищ къикIухьащ, япэкIэ къилъэдэни къримыгъэкIуу. Дзэхущ я деж мэкIуэжри, и адэм хуотхьэусыхэ.
«Зи адэм и IэщIагъэр зымыдэж, жери лIыжьым къызиудэкIащ», — жеIэ. Лъэпщ и къуэр къегъэгугъэ Тхьэгъэлэдж удын иригъэхьыну, къыжриIар имыгъэгъуну. Нартхэ я санэхуафэу Тхьэгъэлэдж жьантIэм дэсщ, абы Лъэпщ къыбгъурысщ, Дзэхущ бжэкъуагъым къуэтщ.
Тхьэгъэлэдж хъуэхъуащ, хигъэфыну бжьэр Дзэхущи къритащ. Дзэхущ бжьэм хэфри иритыжащ. Абдеж Лъэпщ и къуэм нащхьэ хуищIащ, «уеуэжынум — еуэж, еуэжыпIэ уихуащ» жыхуиIэу. Ауэ Дзэхущ къыхуегъэкIуакъым ар нэхъыжьым ирищIэн. Тхьэгъэлэдж бжьэр Дзэхущ къыIихыжри жиIащ:
«Сэ сывэу сыхэтт. Мы уи щIалэм и бгъэр итIауэ, и щхьэр уафэм иту, жьыр къыщепщэр имыщIэрэ, «сэ схуэдэ дэнэ щыIэ?» жиIэу къызбгъэдыхьауэ щытыгъащ».
Дзэхущ дерс хуэхъуащ Тхьэгъэлэдж лIыжьым и псалъэр. Нарт щIалэр укIытэри, санэхуафэм къыхэкIыжащ, и адэм и кIыщым кIуэри шууищэ я фащэ ищIащ, абыкIи къигъэлъэгъуащ ехыми зэфIэкI зэриIэр. Мы ныкъуакъуэм и лъапсэр, дауи, мыращ. Лъэпщ къыгуроIуэ и IэщIагъэм пщIэуэ иIэри, ар Тхьэгъэлэдж йоныкъуэкъу, абы фIэнэну и къуэри зэщIегъэст. Ауэ гъукIэ IэщIагъэр мэкъумэшым ипщэ кIуэ IэщIагъэкъым, абы и зы Iыхьэу щыт фIэкIа. Абы къыхэкIыу апхуэдэ дауэхэр Тхьэгъэлэдж и сэбэп хэлъу, уэим щIагъуэ къимыкIыу еух. Абы къыдэкIуэу, IуэрыIуатэм зэрихабзэу, мы хъыбарыр фIым хущIоджэ — Iущыгъэр зибэ нэхъыжьыр егъэлъапIэ.
Щай уриуасэкъым
Зэныбжьэгъу щIалитI зодауэ, хэт нэхъ цIыху мыхьэнэншэми зэхагъэкIыну. Зыр нэхъ бзаджэу къыщIэкIри, и ныбжьэгъур иришэжьащ. Автобус къэувыIэпIэм деж щыт таксим бгъэдохьэри, йоупщI:
— Горькэм и уэрамым нэс дапщэ сызэрыпшэнур, си къуэш?
— ТумэнипщI?
— Си ныбжьэгъур си гъусэмэ-щэ?
— Апхуэдиз дыдэ.
Зигу зэгъа щIалэм и ныбжьэгъум зыхуегъазэри, жеIэ:
— БжесIатэкъэ, Мурат, щай узэримыуасэр.
ПщIэжрэ?
Зэкъуажэгъу щIалитIым зым адрейм щIыхуэ иритауэ зыкъом лъандэрэ къритыжыртэкъым. Зы пщыхьэщхьэ гуэрым зэхуэзауэ уэрамым здрикIуэм, и щIыхуэ зэрытелъыр аргуэру игу къигъэкIыжыну укIытэрти, жыжьэу къыщригъэжьащ:
— Хьэбалэ, дауэ къыпщыхъурэ дунейм и щытыкIэр? ТIэкIу щIыIэтыIэщ, пэжкъэ?
— Уэлэхьи, пэжмэ, щыIэтыIэ сщIэркъыми, уаещ.
— ПщIэжрэ, а щIыхуэ щостам щыгъуэ хуабэ лыгъейуэ зэрыщытар?
Сэ насып сиIэт, ахъумэ…
— Уэлэхьи, Хьэжбий, нобэ сыщIэфлъхьэж пэтам, — жиIащ Дизыкъуажэ и ныбжьэгъум щыхуэзам.
— Сыту, Iэгъу? Къэхъуар сыт?
— Насып уиIэмэ, сыт хэлъ, ахъумэ нобэ сэ къэплъагъур метрибгъу зи кIыхьагъ пкIэлъейм сыкъехуэхащ, ауэ…
— Е зиунагъуэрэ, абы дауэ укъела-тIэ? — Хьэжбий гузавэу и ныбжьэгъур щызэпиплъыхьым:
— Аракъэ-тIэ, «ауэ» жыхуэсIэр. Сэ насыпыжьыр сиIэти, етIуанэ теувапIэм дежщ сыкъыщехуэхар, — жиIащ Дизыкъуажэ.
Автомашинэр гъуэгу зэрытехьар
Франджы инженер Ленуар Этьен (1822 — 1899) япэ дыдэу зэпкърилъхьат газкIэ лажьэ мотор зэрыт автомобиль. Ар уэрамым дэту цIыхухэм ямыдэу псалъэмакъышхуэ къэхъеят. Абы ипкъ иткIэ, 1865 гъэм «Бэракъ плъыжь» унафэр къыдэкIат. Унафэм зэрыжиIэмкIэ, а машинэр гъуэгум щрижэкIэ, бэракъ плъыжь зыIыгъ цIыху абы япэ иту жэн хуейт, зыгуэрым зэран хуэмыхъун щхьэкIэ.
* * *
Инджылызым и къалащхьэ Лондон и уэрамхэм япэ автомобилыр къыщыдыхьам щыгъуэ, абы ипэ иту зыгуэр жэрт, машинэ къызэрыкIуэр цIыхухэм яжриIэу, ахэр гъуэгум тригъэкIыу, сакъын зэрыхуейр ягуригъаIуэу.
Бжыгъэшхуэхэм уагъэгужьей
ЩIым къыщыщIэдзауэ Дыгъэм нэс ику иту километр 149.597.870-рэ, Мазэм нэс — километр 384.400-рэ дэлъщ, ЩIыр сыхьэт 23-рэ дакъикъэ 56-рэ секунди 4-м зэ къокIэрэхъуэкI, ЩIым Дыгъэм и хъуреягъыр зы секундым км 29,8-рэ икIуу махуэ 365,25-м къелъэтыхь, ЩIым и щхьэфэр километр зэбгъузэнатIэ 510.100.000-рэ мэхъу, абы щыщу псым процент 71-р, щIым процент 29-р яIыгъщ. Абы нэмыщI, дэ зи хъуреягъыр къэтлъэтыхь Дыгъэр Шыхулъагъуэ галактикэм хэту зы секундым км 290-рэ икIуу мэкIэрахъуэ.
ЯмыгъэIу зэхахыркъым
Шхырыджэгу ныбалъэ, гъаблэ хъумэ, щхьэпIыж.
ШыщIэ къамылъхуам уанэ трелъхьэ.
Гъунэгъур унэгъущ, къигъунэгъужыр гъунэгъущ.
Закъуэныгъэ нэхърэ Iэл къыбдис.
Зэдэшхэ IэфIщи, зэдэфI унэщ.
Зэкъуэш псори зы анэм къилъхуркъым.
Хъуэжэ и бэщмакъыу зыкърегъанэ.
Шынэ зиIэм укIытэ иIэщ.
Хъумэ, зыфI, мыхъумэ, фIитI.
ЯмыгъэIу зэхахыркъым.
Псы Iуфэм Iусым псы икIыпIэр ещIэ.
ХъунщIэнрэ къуентхъынрэ зыщ.
Хьэ бзаджэ тIысыпIэншэщ.
Шым и лъакъуэ и бийщ.
УпщIэ и анэ фIэрафIэщ.
Хамэ дагъуэр лъагъугъуафIэщ.
Мыублэ мыхъумэ, мыух щыIэкъым.
ХущIэмыхьэ пIащIэрыпсалъэщ.
Псы мыгъавэ бдзэжьей хэсщ.
Мысэр малъэри, хейм и лъакъуэр щIеуд.
Гъэ мэкъумэш пэтрэ яух.
Гъэм и зы махуэм щIымахуэм уегъашхэ.
Гъэмахуэм гупкIэ жьауэри унэщ.
Гъэмахуэм къыумылэжьа щIымахуэм бгъуэтыжыркъым.
Гъэмахуэм Iэжьэ щIыи, щIымахуэм гу щIы.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 1. ПхъэIэщэм къызэригъэдзэкI щIы Iыхьэ. 5. Хьэжыгъэ икIи нэгъуэщI гъавэхэкIхэр зракIутэ. 6. ПхъащIэ Iэмэпсымэ. 7. ГъукIэм и лъэщапIэ. 10. ЩIымахуэ щыгъын. 12. УрысыбзэкIэ тхэуэ щыта адыгэ бзылъхугъэ усакIуэ цIэрыIуэ. 14. Унэм и зы Iыхьэ. 17. Пасэрей адыгэ лIыхъужь. Е IутIыж Борис и пьесэ. 21. «Нэхъыжьхэм къытхуэфщIам унафэ», «Си Заремэ», «ФIыуэ слъагъум сыкъыдоуджэкI», «Лъагъуныгъэм и хьэтыркIэ» икIи нэгъуэщI уэрэд дахэ куэдым я псалъэхэр зи Iэдакъэ къыщIэкIа усакIуэ. 23. Дуней псом щыцIэрыIуэ урыс тхакIуэшхуэ. 26. Щхьэгъусэ къэзышам и благъэщIэ. 28. Пхъэ кIапэ. 29. Псы зракIэ кумбыгъэшхуэ. 30. Иджыблагъэ Японием щекIуэкIа гъэмахуэ Олимп джэгухэм дыщэ медаль къыщызыхьа, КъалэкIыхьым къыщалъхуа спортсменкэ.
Къехыу: 2. Таурыхъхэм узыщрихьэлIэ шы лъэрызехьэ — мэлъэтэф, мэпсэлъэф. 3. АпхуэдизкIэ щIалэ махэщи, … къытетIысхьэмэ, и шхулъэр йопкI. 4. «Щихухэр иджыри …» — Къэрмокъуэ Мухьэмэд цIэрыIуэ зыщIа повесть. 8. Пхъэщхьэмыщхьэ гуащIэ цIыкIу. 9. Уафэм къех мыл тыкъыр цIыкIу. 10. Ику иту тонн 60 — 80 хуэдэ зи хьэлъагъ псэущхьэ. 11. КIуэ пэтми бжьиз зымыкIу. 12. ХадэхэкI. 13. … закъуэ мэз хъуркъым. 15. Гъэмахуэм Iэщым я фэр изых бадзэжь. 16. ЩыпсалъэкIэ зэIынэ. 18. … зыхэвэ нэхърэ — бжэн зыхэпкIэ. 19. Унэ зыухуэм къигъэсэбэп ткIуаткIуэ. 20. Iэщ. 22. Бын. 24. Къуэш … нэхърэ — ныбжьэгъуфI. 25. Iэрамэ хужь гъэгъахэр куэду къызыпыкIэ жыг. 27. КIыщокъуэ Алим и роман «Нал …». 29. Джэрэзыжу мылым къыщагъафэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
ШыщхьэуIум и 14-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу: 1. Хьэ. 4. Хъуп. 6. ТхьэкIумэкIыхь. 8. КIарц. 9. Кугъуэ. 10. Тхьэгъу. 13. Хьэрэ. 14. ЦIырхъ. 19. Курых. 20. Къуентхъ. 21. Ныджэ. 22. Псыжь. 24. ПщыукI. 26. ЩIакIуэ. 27. Матэ. 28. Пшыхь. 32. ИкIута. 34. Боз. 35. Балэ.36. Шындэбзий. 37. Лы. 38. Гъур.
Къехыу: 1. ХьэмкIэ. 2. Щхьэц. 3. Хъыщт. 5. Пшагъуэ. 7. Мыгъуэ. 11. Къурыкъу. 12. Пырхъ. 13. Хьэх. 15. Хъан. 16. Брест. 17. Индыл. 18. ЕджакIуэ. 23. Жьым. 24. Пётр. 25. КIашэ. 26. ЩIыхь. 29. Билал. 30. Болэ. 31. Уэтэр. 33. Амыщ. 35. Бзий.
