ГъащIэм и IэфIыгъэр зыхищIэну хунэсакъым
Иджырей зэманым къэхъу щIэблэр лIыгъэмрэ хахуагъэмрэ, хэку, лъэпкъ лъагъуныгъэм, цIыхугъэ лъагэм щIэпIыкIынымкIэ щапхъэщ зауэ щекIуэкI щIыпIэхэм къэралым пщэрылъ ящищIар щызыгъэзащIэ ди зауэлIхэр. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, абыхэм псоми къагъэзэжкъым. Зи гугъу фхуэтщIынури апхуэдэхэм ящыщщ. ГъащIэм гу щихуэну, абы и IэфIыгъэр зыхищIэну хунэмысу афган зауэм хэкIуэдащ Хьэтщыкъуэ Борис Тохьид и къуэр.
Хьэтщыкъуэ Борис Бахъсэн куейм хыхьэ Псыхъурей къуажэм дэс адыгэ мэкъумэшыщIэ унагъуэм къыщалъхуащ 1965 гъэм дыгъэгъазэм и 18-м. Ар илъэситIым иту, и анэр дунейм ехыжащ, бынибгъу къыщIэнауэ. ЦIыкIухэм я нэхъыжь СэIихьэт етхуанэ классым щеджэу арат. Сабийхэм я адэ Тохьид мылажьэу зэрымыхъунур къызыгурыIуэ анэшхуэ ХъуэкIуэн Гуащэгъагъ щIалэ цIы-кIур езым ипIыну Къулъкъужын Ищхъэрэм ихьащ, псори зэакъылэгъуу.
Борис зыхыхьа унагъуэм фIыуэ къалъагъурт, и адэми ар тхьэмахуэ къэсыхукIэ и унагъуэм къишэжырт, къыдалъхуахэм ящимыгъэгъупщэн папщIэ. Тохьид лIы губзыгъэт икIи абы хузэфIэкIащ бынибгъур ипIынри, игъэсэнри, иригъэджэнри. Борис зэрысабийрэ футболым дихьэхырт, сурэт щIыныр фIыуэ илъагъурт. ЩIалэм школыр Къулъкъужын къыщиухри мэкъумэш хозяйствэмкIэ техникумым и ветеринар къудамэм щIэтIысхьащ. Еджэным хъарзынэу хэзэгъа Борис дзэм къулыкъу щищIэну ираджащ, икIи 1984 гъэм мэлыжьыхьым и 21-м Афганистаным яшащ. Дзэ частым и радиостанцым и унафэщI, зи ныбжьыр иджыри илъэс тIощI иримыкъуа, зи насып къэкIуэгъуэ щIалэр зауэ IэнатIэм и къалэн щигъэзащIэу, лIыгъэрэ хахуагъэрэ зэрихьэу хэкIуэдащ 1985 гъэм мэкъуауэгъуэм и 22-м. Хьэтщыкъуэ Борис зэрихьа лIыгъэм папщIэ къыхуагъэфэщащ Вагъуэ Плъыжь орденыр, 1989 гъэм «Воин-интернационалист» медалыр.
ГъащIэмащIэ Хьэтщыкъуэ Борис ящыгъупщэркъым и къуажэгъухэм. Псыхъурей щыщу интернационалист зауэлIхэу Афганистан зауэ гущIэгъуншэм лIыгъэ щызезыхьауэ къэзыгъэзэжахэм, хэкIуэдахэм ятеухуа дерс, зэIущIэ пIалъэ-пIалъэкIэрэ щрагъэкIуэкI Хьэтщыкъуэ Борис къыщалъхуа Псыхъурей къуажэм дэт еджапIэхэм. Абыхэм ящыщщ генерал-лейтенант Батыр Мухьэмэд Тучэ и къуэм и цIэр зезыхьэ школым щрагъэкIуэкIа зэIущIэри. Хабзэ зэрыхъуауэ, апхуэдэ зэхыхьэхэм ирагъэблагъэ афган зауэм и ветеранхэр, къэзымыгъэзэжа сэлэтхэм я Iыхьлыхэмрэ благъэхэмрэ.
— Борис къыдалъхуахэм ди дежкIэ ар пщIэщ икIи фIыщIэ худощI школым и унафэщI КIуэкIуэ Хъусен, гъэсэныгъэмкIэ абы и къуэдзэ Къатхъэн Маринэ, егъэджакIуэхэу КIуэкIуэ Нафисэт, Къэрэмыщ Эльмерэ сымэ, а Iуэху щхьэпэр къызэзыгъэпэщ, абы хэт дэтхэнэми. Хьэтщыкъуэ Борис и гъащIэм и къекIуэкIыкIам теухуа псори щызэхуахьэсыжа фэеплъ альбом тыгъэ къытхуащIащ. Мы еджапIэм апхуэдэ зэIущIэ куэд щокIуэкI икIи шэч къытетхьэркъым я гъэсэнхэр Хэкум хуэфащэ щIэблэу гъащIэм лъэ быдэкIэ зэрыхэувэнум, — жеIэ Борис и шыпхъу СэIихьэт, илъэс 17 хъуауэ пощтым и лэжьакIуэ, ди «Адыгэ псалъэ»-р фIыуэ зылъагъу, ар сыт щыгъуи зи Iэпэгъу ди щIэджыкIакIуэм.
Мыри къыхэдгъэщынщи, Хьэтщыкъуэ Борис къыдалъхуахэм къуажэ администрацэм зыхуагъэзэну я мурадщ Псыхъурей и уэрамхэм ящыщ зым, илъэс 19 фIэкIа къэзымыгъэщIа щIалэр щалъхуам, абы и цIэр фIрагъэщыну икIи къыдаIыгъыну щогугъ.
Фигу къэдгъэкIыжынщи, илъэси 9-рэ зы мазэрэ махуэ 18-кIэ екIуэкIа Афган зауэм совет сэлэт мин 620-м нэблагъэ, абыхэм ящыщу 1860-р ди республикэм икIауэ хэтащ. А зауэм хэкIуэдащ ди лъахэгъу 55-рэ.
Къагъэлъэгъуа хахуагъэм, зэрахьа лIыгъэм папщIэ Бэракъ Плъыжь, Вагъуэ Плъыжь орденхэр, нэгъуэщI дамыгъэ лъапIэхэр зыхуагъэфэща куэд яхэтщ Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщ зауэлI-интернационалистхэм.
Нобэ, 2017 гъэм мазаем и 15-м, илъэс илъэс 28-рэ ирокъу афган зауэр зэриухрэ. Илъэс къэс а махуэр ягъэлъапIэ, абы теухуа Iуэхугъуэ гуапэхэр щрагъэкIуэкI республикэм.
УАРДЭ Женя.
