Инарыкъуей къуажэм и тхыдэр
Тэрч щIыналъэм хыхьэ Инарыкъуей къуажэм иджыблагъэ щызэхэтащ «История аула Инарокова» фIэщыгъэм щIэту ДыщэкI Хъызыр и Iэдакъэ къыщIэкIа тхылъым и лъэтеувэ пшыхь.
«Принт-Центр» типографием ДыщэкIым къыщыдигъэкIа тхылъ Iувым тегъэщIапIэ хуищIар Къэбэрдей-Балъкъэрым, Осетие Ищхъэрэ — Аланием, Куржым щыIэ архив IуэхущIапIэхэм илъэси- плIым щIигъукIэ щызэхуихьэса тхыдэ дэфтэрхэрщ.
Абыхэм къазэрыхэщыжымкIэ, иджыри илъэс 300 ипэкIэ Инарыкъуейм и хъыбар яIуатэрт. ЗекIуэлI, къэхутакIуэ, геодезист Чичагов Сергей 1744 гъэм Сунжэ и Iуфэм Iус джылахъстэней къуажэхэр щитхым, Инарыкъуейри нэхъ ипщэкIэ щыпсэууэ къигъэлъэгъуат. Урыс- Кавказ зауэм и лъэхъэнэм Глазенапрэ Булгаковымрэ я дзэхэр къащебгъэрыкIуэм, а щIыпIэм къиIэпхъукIри, Инарыкъуейр Курп и Iуфэ IутIысхьауэ щытащ.
IуэрыIуатэм къызэрыхэщыжымкIэ, Инарокъуэм и къуажэр здигъэтIысын къилъыхъуэу, иджы Александровкэ къуажэ цIыкIур здэщысымкIэ кIуэн мурад иIэу, инарыкъуейхэр иджыпсту щыпсэу щIыпIэм жэщыр щрихыну къызэтеувыIат. Ар зэхэзыхьа Ислъамым лIыкIуэ къахуигъэкIуащ, и щIыпIэм икIэщIыпIэкIэ икIыну унафэ къахуищIу. Инарокъуэр абы игъэгубжьщ, баш къищтэщ, щIым хитIэри: «Уэ улIщ, сэ мы щIыпIэм сибгъэкIмэ!» — жиIэри апхуэдэ щIыкIэкIэ абдежым къинауэ щытащ.
А хъыбарым шэч къыщIытепхьэн щхьэусыгъуэ куэд щыIэщ. Ауэ хьэкъщ Инарыкъуей къуажэр мы щIыпIэм къызэрытIысрэ илъэс 200-м зэрыщIигъуар. Ар къэхутэнымкIэ сэбэп хъуахэм ящыщщ жылэм къыдэна пасэрей сыныжьхэри. Абыхэм хьэрыпыбзэкIэ тетхэр Хъызыр зэридзэкIри, Iуэхум къыхилъытащ.
Тхылъым и пэщIэдзэм авторым щыжеIэ езым и къэхутэныгъэм нэхъ пэж щымыIэу, фIэкIыпIэншэу къызэримылъытэр. Псоми дощIэ тхыдэр кхъахэ хъуа лъэмыж дзыхьщIыгъуейм зэрещхьыр, лъэмыжым урикIуэн папщIэ, узытеувэну Iыхьэхэр зэфIэбгъэувэжын хуейщ. Зэманым дэщэщэжа, хэкIуэдыкIа Iуэхугъуэхэр зэхуэпхьэсыжыну икъукIэ хьэлъэщ.
Хъызыр щхьэхуэу и гугъу ещI уэркъ щIалэ Инарокъуэ Шумахуэ. Ар хуабжьу яхуэгумащIэт и къуажэгъухэм. Нэхъыжьхэм къаIуэтэжауэ абы и хъыбар куэд щыIэщ. А щIалэр жэщым ежьэрти, къуажэр къызэхикIухьырт, хуэмыщIа, зыхуей хуэмызэ унагъуэ, цIыху къилъыхъуэу. Ар къэгубжьауэ зыми илъэгъуакъым, мыарэзыуэ зыми закъригъэщIакъым. Шхын шыугъэ хутрагъэувэмэ, «Сыту шхыныфI, псы куэду сригъэфэнщ», — жиIэрт. Мышыумэ, «Шхын телъыджэщ, сызэрыхуейуэ шыгъу хэздзэжынщ», — къажриIэрт, пщэфIахэм ящытхъурти, и Iуэху пэрыхьэжырт. Сабийхэр фIыуэ илъагъурт, ахэр зэригъэгушхуэным хущIэкъу зэпытт. 1916 гъэм Инарокъуэр дунейм ехыжащ. Насып иIэти, абы илъэгъуакъым революцэм и ужькIэ къэхъуа зэхъуэкIыныгъэшхуэхэр, и бынхэм лей кIэлъызэрахьэу Хэкур ирагъэбгынауэ зэрыщытар.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, Инарокъуэхэ я унагъуэ зыбжанэщ къуажэм къыдэнар, ауэ а лъэпкъ лъэрызехьэм и цIэр тхыдэм фIыкIэ къыхэнащ.
«Инарыкъуей дэс унагъуэцIэхэр», «ЛIакъуэхэмрэ абыхэм яку къыдэхъуа зэдауэхэмрэ», «Инарыкъуейдэсхэр Хэку зауэшхуэм зэрыхэтар», «1886 гъэм къуажэм дэсахэм я цIэ, унэцIэр», «Инарыкъуей къуажэ мы махуэхэм и псэукIэр»… Iыхьэ пщыкIутхукIэ зэпыудауэ гъэщIэгъуэну къыщыгъэлъэгъуащ тхылъым къуажэр.
Инарыкъуей къуажэм ЩэнхабзэмкIэ и унэм щызэхаша пшыхьыр хэкум, адэжь къуажэм теухуа усэкIэ къызэIуаха иужькIэ, ДыщэкI Хъызыр и гъащIэ гъуэгуанэм къызэхуэсахэр кIэщIу щыгъуазэ ящIащ.
ЗэIущIэм къахуеблэгъат Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и щIэныгъэ институтым и лэжьакIуэ Мэрзей Аслъэнбэч, Тэрч щIыналъэм ит библиотекэхэм я унафэщI Хьэгуарэ Мадинэ, Инарыкъуей къуажэм и администрацэм и унафэщI КIуащ Владимир, къуажэдэс нэхъыжьыфIхэр, школакIуэхэр, жылэм и тхыдэр зыфIэхьэлэмэт щIалэгъуалэр, нэгъуэщIхэри.
«БлэкIар зымыщIэм къэкIуэни иIэкъым», — жаIэ адыгэхэм. Шэч хэмылъу, я блэкIам, адэжьхэм я хъыбарым, тхыдэм и джэрпэджэжым, япэ итахэм я къекIуэкIыкIам зэхуишэсат пшыхьым кърихьэлIахэр.
Тхылъым къежьапIэ хуэхъуам, Инарыкъуей и тхыдэр къихутэну тезыгъэгушхуам, япэ лъэбакъуэхэр ичынымкIэ сэбэп къыхуэхъуахэм, къуажэм къикIуа гъуэгуанэм теухуа Iуэхугъуэ гъэщIэгъуэнхэм кIэщIу яхутепсэлъыхьащ Хъызыр къызэхуэсахэм. Апхуэдэуи Инарыкъуей мафIэсри, къуажэм дэс лъэпкъ нэхъыжьхэм я тхыдэри, лъэпкъ дамыгъэхэри гулъытэншэ ищIакъым.
Тхыдэдж Мэрзей Аслъэнбэч къыщыпсалъэм жиIащ тхыдэм уелэжьыныр Iуэху гугъуу зэрыщытыр, ауэ ар ДыщэкIым къехъулIауэ къэплъытэ зэрыхъунур. Аслъэнбэч къуажэ библиотекэм тыгъэ хуищIащ тхыдэм теухуа тхылъ зыбжанэ.
Хъызыр япэ лъэбакъуэхэм тезыгъэгушхуа нэхъыжьыфI Хьэткъут Хьэутий жиIащ ДыщэкIым и къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр зэрыригъажьэ лъандэрэ и гуапэу зэрыкIэлъыплъыр. Тхылъыр дунейм къытехьэным хуэпIащIэу зэрыпэплъари дыщIигъужащ.
Абы и псалъэхэм пищащ нэхъыжьыфI, къуажэм дэт курыт еджапIэм тхыдэмкIэ и егъэджакIуэ Джэрмэшык Хьэжмурат. Ар тепсэлъыхьащ къуажэм къикIуа гъуэгуанэм икIи къыхигъэщащ я тхыдэм, щхьэж къызыхэкIа лъэпкъым теухуауэ нэхъ куууэ зыщызыгъэгъуэзэну хуей дэтхэнэми ДыщэкIым и IэдакъэщIэкIыр сэбэп хуэхъуну къызэрилъытэр.
Тхылъыр къыдэзыгъэкIам гуапэу ехъуэхъуащ къуажэ администрацэм и Iэтащхьэ КIуащ Владимир, къуажэдэс нэхъыжьыфIхэу ДыщэкI Хьэмыщэ, Шогуэ Валерэ, Пщыншэ Хъызыр, Хьэгуарэ Мадинэ, Хъызыр и япэ егъэджакIуэ Къарей Людмилэ сымэ, нэгъуэщIхэри. Ахэр, шэч хэмылъу, щыгуфIыкIырт жылэм и тхыдэ пэжыр къэзыгъэлъагъуэ тхылъ яIэ зэрыхъуам, я адэжьхэм я псэукIам лъэIэсыну Iэмал зэраIэм. ГуфIэгъуэ тIуащIэ абыхэм къаритырт, гууз-лыуз иIэу, лъэпкъым и блэкIам игъэгузавэу ар къызэщIэзыкъуэжыфа щIалэ я къуажэ къызэрыдэкIам.
Анэдэлъхубзэм, хэкум, лъахэм ятеухуауэ пшыхьым усэ къыщеджащ Инарыкъуей къуажэм дэт курыт еджапIэм щIэс ныбжьыщIэхэу: Юлдашевхэ Саёрэрэ Миленэрэ, Умархэ Аланрэ Астемыррэ, Хьэткъут Камилэ, Шэрий Дисанэ, ХьэтIэхъухэ Рэхьимрэ Имранрэ. ЩэнхабзэмкIэ унэм и лэжьакIуэ Абазэ Дианэ игъэзэщIащ езым и уэрэдхэр.
А махуэм къуажэр дахэу зэрызэхэплъам и мызакъуэу, къахуэщхьэпэн, щIэщыгъуэ ящыхъун куэд зэрызэхахар шэч къызытумыхьэжынщ.
Ди япэ ищахэм я сыным дыкIэлъыплъыну, кхъащхьэр зетхьэну дызэрикъалэным хуэдэу, тхыдэр хъумэныр, щIэныр, абы гулъытэ хуэщIыныр цIыхум гъащIэм щиIэ къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщщ — аращ лъэхъэнэхэр зэпызыщIэр. Адэм и цIэм къуэр зэригъэлъапIэм хуэдэу, цIыху къэс щIыбагъ быдэу иIэщ лъэпкъ тхыдэр. Адыгэм и блэкIам щIыфэр щыдэтхытх напэкIуэцIхэр иIэми, ар лIыхъужьыгъэкIэ, цIыхугъэкIэ, хахуагъкIэ, псэ къэбзагъкIэ псыхьащи, а тхыдэм пызыщэнухэр абыхэм яхуэфэщэн щIэблэ хъуну дыщогугъ. А Iуэхум къыхуэщхьэпэнущ ДыщэкI Хъызыр и тхылъыр. Ар зи Iэдакъэ къыщIэкIари, зытеухуа къуажэри ефIэкIуэну, блэкIам ефIэкI пщэдей яIэну ди гуапэщ.
Щомахуэ Залинэ.
