Хьэжы-Мурат
Толстой Лев
Повесть
(КIэлъыкIуэр.
ПэщIэдзэр №№66, 67, 70, 71-хэм итщ).
Хьэжы-Мурат и къэпталым адыгэ цей хужь кIыхь къытелъу щыгът и пщампIэм дыжьын уагъэ псыгъуэ тебзауэ, и лъеитIри Iэлъэ пIащIэм хуэдэу и лъакъуэхэм къешэкIа лъахъстэн вакъэри фIыцIабзэт, и щхьэ упсам АхъмэтХъан и бзэгукIэ генерал Клюгенау щIигъэтIысауэ щыта, ар и щхьэусыгъуэу Щамил гухьэн хуей щIэхъуа сарыкъыр зэшэкIа хъурыфэ пыIэ щхьэрыгът. Хьэжы-Мурат псынщIэу кIуэрт лъакъуитIым я зыр зэрынэхъ кIэщIым къыхэкIыу ещIэкъуауэу и Iэпкълъэпкъ псыгъуэ лантIэр игъэщэнауэу. Жыжьэу зэпэщIэха и нитIыр мамыру япэкIэ плъэрт, зы цIыхуи имылъагъум ещхьу.
Адъютант щIалэ дахэр Хьэжы-Мурат елъэIуащ джыназым хъыбар иригъэщIэху етIысэхыну. АрщхьэкIэ Хьэжы-Мурат тIысын идакъым, и къамэ Iэпщэр иубыдауэ, зы лъакъуэр ипэкIэ игъэкIутауэ ар щытт, абдеж щызэхэтхэм Iумпэму яхэплъэу.
Тэрмэш джыназ Тархановыр къыбгъэдохьэри, Хьэжы-Мурат зыгуэрхэр къыжреIэ, Хьэжы-Мурат фIэмыфI-фIэмыфIурэ, кIэщI-кIэщIу жэуап кърет. Кабинетым къыщIокIыж приставым щхьэкIэ тхьэусыхэ къумыкъу джыназыр, абы иужькIэ адъютантым Хьэжы-Мурат къоджэ, кабинетыбжэм бгъэдешэри, езым япэ ирегъэщ.
СтIолым и жьантIэ къуапэм бгъэдэту Воронцовыр Хьэжы-Муратым къыIущIащ. Дзэзешэ нэхъыщхьэм и нэкIуху жьыгъэм зэщIиIулIар дыгъуэпшыхь хуэдэу къигуфIыкIыртэкъым, атIэ ткIийуэ шэщIат, уардагъэр къебэкIыу.
СтIол абрагъуэ зыщIэт, зи щхьэгъубжэшхуэхэм Iупхъуэ удзыфэхэр къедзыха пэш иным щIыхьэщ, дыгъэм иса и Iэ мыинхэр цей хужьым и къуапитIым я зэтехьэпIэм деж трилъхьэщ, и напIэр иридзыхри, мыпIащIэу, зэхэщIыкIыгъуэу, нэмыс хэлъу, фIыуэ зэрыпсэлъэф къумыкъубзэмкIэ жиIащ:
— Пащтыхьымрэ уэрэ фи унафэ сыныщIоувэ. Фыкъызогъэгугъэ лъы ткIуэпс сщIэтыху пащтыхь хужьым къулыкъу хуэсщIэну, согугъэ фэри сэри ди бий Щамил ещIылIа зауэм сэбэп сыщыфхуэхъуну.
А тIум я нэхэр щызэхуэзам псалъэкIэ пхужымыIэн, тэрмэшым жиIахэм жыжьэу темыхуэ куэд зэжраIащ. Абыхэм псалъэншэу зэхуаIуэтащ адрейми мыдрейми ятеухуа пэжыр: Воронцовым и нэхэм жаIэрт Хьэжы-Мурат жиIахэм щыщу зы псалъэ я фIэщ зэрымыхъур, Хьэжы-Мурат урысымэ зыщыуа псоми зэрабийр, апхуэдэу сыт щыгъуи зэрыщытынур, нобэ и щхьэр къигъэтIылъамэ, ар хэкIыпIэншагъэм къызэрыхэкIыр. Хьэжы-Мурати ар къыгурыIуэрт, итIанэ гукIи псэкIи зыкъитауэ я фIэщ ищIыну хэтт. Хьэжы-Мурат и нитIым жаIэрт мы лIыжьыр зауэ Iуэху мыхъуу лIэныгъэм зэрегупсысыпхъэр, ауэ ар жьы хъуа щхьэкIэ хьилэшыщ, абы къыхэкIыу хуэсакъын хуейщ. Воронцови ар къыгурыIуэрт, ауэ, дауэ мыхъуами, зауэм текIуэныгъэ къыщихьын щхьэкIэ, Хьэжы-Мурат жеIэпхъэу къилъытэр жриIэрт.
— ЖеIэ абы, — Воронцовым тэрмэшым зыхуегъазэ, — ди пащтыхьым и гущIэгъулыгъэм хуэдиз зэрилъэщагъыр, хэт ищIэрэ, псори пхуигъэгъуу къулыкъу хуэпщIэну арэзы хъункIи хъунщ. ЖепIа, — щIоупщIэ Хьэжы-Мурат дежкIэ плъэурэ. — АпщIондэху, зи унафэ дыщIэтым гущIэгъу хэлъу къыпхуищI унафэ къэсыху, жеIэ абы, тыншу, мызэшу ди деж зэманыр щезгъэгъэкIуэну сэ си пщэ зэрыдэслъхьэжыр.
Хьэжы-Мурат и Iэр аргуэру и бгъэм ирекъузылIэри, зыгуэрхэр зэкIэлъигъэпIащIэу жеIэ.
Тэрмэшым зэредзэкI: нэхъапэм, 39 гъэм, Авариер и унафэм щыщIэтам, абы урысхэм хьэлэлу къулыкъу яхуищIащ, зэи епцIыжакъым икIи епцIыжынтэкъым екIэ иужь къихьэу АхъмэтХъан пцIы къытрилъхьэу генерал Клюгенау и пащхьэм щимыгъэулъиятэмэ.
— СощIэ, сощIэ, — жеIэ Воронцовым (ищIэу щытами зэрыщыгъупщэжрэ Iэджэ щIат), — сощIэ. Воронцов мэтIысыж, етIысэхыну Хьэжы-Мурат жриIэурэ. АрщхьэкIэ Хьэжы-Мурат етIысэхыркъым, и дамэ лъэщхэр дрегъэуей, мыпхуэдэ цIыхушхуэм и пащхьэ итIысхьэну къызэрыримыгъэкIур къригъэкIыу.
— Ахъмэт-Хъани Щамили — си бийщ, — пещэ абы и псалъэм тэрмэшым зыхуигъэзауэ. — ЖеIэ джыназым: силъ схуэмыщIэжу Ахъмэт-Хъан езым и ажалкIэ лIащ, ауэ Щамил псэущ, абы и хьэкъыр езмытыжауэ сэ сылIэнкъым, — жеIэ и напщIэхэр иуфэу, и дзэхэр зэригъэшхыу.
— КъызгуроIуэ, къызгуроIуэ. — пIейтеигъэ лъэпкъ хэмылъу жеIэ Воронцовым, ауэ дауэ Щамил и хьэкъыр зэрылъигъэсыжын и гугъэр? — Тэрмэшым зыхуегъазэри: — ЖеIэ етIысэхыну.
Хьэжы-Мурат, аргуэрыжьщи, тIысын идэркъым, къызэреупщIам и жэуапу жеIэ урысхэм закъыщIритар, Щамил хьэбэсабэ щIыным хэлIыфIыхьын папщIэу зэрыарар.
— Ар дэгъуэщ. Воронцовыр щIоупщIэ: Сыт хуэдэ щIыкIэкIэ ар къызэрыдэIэпыкъунур! ТIыс, моуэ зэ етIысэх.
Хьэжы-Мурат йотIысэхри жеIэ дзэ къратрэ лезгин линием ягъакIуэмэ, Щамил щIэгъэкъуэн лъэпкъ имыгъуэтыну. Дагъыстэныр къызэщIиIэтэну шэсыпIэ зэрихьэр.
— Ар хъарзынэщ. Ар Iуэхущ, сегупсысынщ абы, — жеIэ Воронцовым.
Воронцовым и псалъэхэр тэрмэшым щызэридзэкIкIэ, Хьэжы-Мурат хогупсысыхь.
— Сардарым жеIэ, — пещэ абы и псалъэм, — си унагъуэр си бийм и IэмыщIэ зэрилъыр, си унагъуэр къуршым щыIэху сэ сыIэпхлъэпхщ, къулыкъу хуэсщIэфынукъым. Абы си фызыр иукIынущ, си анэр иукIынущ, си бынхэр иукIынущ, сызэрыпэуву. Джыназым си унагъуэр къысхурырегъэл, и гъэрхэмкIэ къысхурехъуэжи е сылIэнщ, е Щамил кIэ естынщ.
— Дэгъуэщ, дэгъуэщ, — Воронцовым и щхьэр ещI. — Абыи дегупсысынщ. Иджы штабым и унафэщIым деж ирекIуи и Iуэху зытетыр, и мурадхэр, гупыж зыхуиIэхэр къанэ щымыIэу хуреIуатэ.
Апхуэдэу иухащ Хьэжы-Муратрэ Воронцовымрэ я япэ зэIущIэр.
А махуэ дыдэм, пщыхьэщхьэм, къуэкIыпIэ лъахэм и хабзэхэм тету яухуа театрым италие оперэ щагъэлъагъуэрт. Воронцовым хухаха и тIысыпIэ щхьэхуэм ист зи пыIэм сарыкъ къешэкIа Хьэжы-Мурат ещIэкъуауэу къыщIыхьэу, зыми хэмыгъуэщэн абы и зыIыгъыкIэ уардэм псом игу щылъатам. КърагъэбыдылIа адъютант Лорис-Меликовым щIыгъуу ар япэ шэнт сатырым щотIысэх. КъуэкIыпIэм и цIыхум, муслъымэным и щхьэр лъагэу зэрилъагъум темыкIыу, хабзэм зригъэхьу ар япэ теплъэгъуэр иухыху щысащ, зэплъыр къыфIэмыIуэхуфэ зытригъауэу, итIанэ къэтэджри щIэкIыжащ, псори къыкIэлъыплъу, къыкIэлъыплъхэм зы цIыхуи хуэмыгудзакъэншэу.
ЕтIуанэ махуэр блыщхьэт, махуэр Воронцовхэ я дежкIэ къызэрыгуэкI пшыхьт. Уэздыгъэ куэдым нэр игъэджылу ягъэнэху пэшышхуэм щызэхыбох нэм имылъагъуу гъэпщкIуа накъырапщэхэм ягъэIу макъамэр. ЦIыхубз щIалэхэри мыщIалэж дыдэхэри я пщи я бгъи къихауэ зэщIэхуэпыкIащи, зи фащэхэр цIуугъэнэу зэщIэлыдэ цIыхухъухэм я IэплIэ илъу къафэу къокIэрэхъуэкIхэр. Зи фраки, вакъи, лъэпэди плъыжьыпс бгъуэщIэтхэм шампанскэ ирагъахъуэ, цIыхубзхэм кIэнфеткIэ хуоупсэ. «Сардарым» и щхьэгъусэри, и ныбжьым емылъытауэ, ныкъуэхуапэ жыхуаIэм хуэдэу, хьэщIэхэм яхэтщ, дыгъуасэ театрым щыщыIам ещхьу къыфIэмыIуэхуу, фIэмыгъэщIэгъуэну хьэщIэхэр зэпэзыплъыхь Хьэжы-Мурат къыщыгуфIыкIыу псалъэ гуапэ къыжреIэ. Унэгуащэм иужь иту Хьэжы-Мурат къыбгъэдохьэ адрей цIыхубз пцIанэхэри икIи укIытэ лъэпкъ я нэгу къимыщу щогуфIыкIхэри и пащхьэ щокIэрахъуэхэр, мы илъагъухэр къызэрыщыхъумкIэ къоупщI. Езы Воронцов дыдэри, дыщэ дамэтелъхэр къызытелыдыкI, жор хужь зыпщIэхэлъыр бгъэдохьэри ардыдэмкIэ къоупщI, мы илъагъу псор абы игу зэрырихьым шэч къытримыхьэу. Хьэжы-Мурат Воронцовым жриIэр адрейхэм ярита жэуап дыдэрщ: ди деж мыпхуэдэ щызекIуэркъым. Я деж щымыIэ мы зэхыхьэкIэр Iейти фIыти жиIэу къыхимыгъэщу.
Хьэжы-Мурат ныщхьэби хуежьат и унагъуэр хуит къэщIыжыным тепсэлъыхьыну, арщхьэкIэ Воронцовым абы и псалъэхэр зэхимыха зещIри лъэныкъуэкIэ IуокI. Лорен-Меликовым абы къыжреIэ мыпхуэдэ зэхыхьэхэм Iуэху зэрыщызэфIамыхыр.
Сыхьэт пщыкIузыр къоуэ. Хьэжы-Мурат Марье Васильевнэ къригъэта сыхьэтыр кърехри йоплъ, итIанэ Лорис-Меликовым кIуэж хъунумэ йоупщI. Лорис-Меликовым жеIэ кIуэжми хъуну, ауэ къанэмэ нэхъыфIу. АрщхьэкIэ хухаха фитоным йотIысхьэри ар къыхуащта фэтэрым мэкIуэж.
XI
Тифлис зэрыщыIэрэ махуитху щрикъум, абы и деж къыщIыхьащ пащтыхь ныкъуэм и адъютантыр, дзэзешэ нэхъыщхьэм и къалэн и пщэ дэлъу къэкIуар.
— Си нэ къокI сардарым къулыкъу хуэсщIэну, — сыт щыгъуи хуэдэу, щIагъыбзэ щIэлъу жеIэ Хьэжы-Мурат и щхьэр мащIэу игъэщхърэ и Iэр и бгъэм трилъхьэу. — ЩIы унафэ, — щIигъужащ абы Лорис-Меликовым и нэм гумащIэу щIэплъэу.
Лорис-Меликовыр стIолым къыбгъурыт шэнтиуэм йотIысхьэ, Хьэжы-Мурат абы и гупэкIэ къыщыт шэнтжьей лъахъшэм деж щотIысэх IэблитIымкIэ лъэгуажьэм тегъэщIауи, гупсэхуу Лорис-Меликовым къыжриIэм йодаIуэ. Тэтэрыбзэм къабзэу ирипсалъэ Лорис-Меликовым ищIэрт: джыназыр Хьэжы-Мурат и гъащIэм щыгъуазэ пэтми, ар хуейт и гъащIэр къызэрекIуэкIар къригъэIуэтэжыну. — Уэ сэ къызжеIэ закъуэ, — пещэ Лорис-Меликовым и псалъэм, — а псор сэ стхыжынщ урысыбзэкIи, джыназым пащтыхьым хуигъэхьынщ.
Хьэжы-Мурат щымщ (абы нэгъуэщIым и псалъэ зэи зэпиудыртэкъым, и псэлъэгъум жиIэнур иухами, сыт къыщIигъужын жыхуиIэу зиIэжьэрт). ИтIанэ и щхьэр къеIэт, хъурыфэ пыIэр щхьэпхэтIыгумкIэ дрегъэкIуэтейри, Марье Васильевнэ дэзыхьэха и сабий пыгуфIыкIыкIэм и нэгур къегъэнэху.
— Ар хъунущ, — жеIэ абы, и гъащIэм и къекIуэкIыкIам пащтыхьыр къызэреджэнур гуапэ лей щыхъуауэ.
— УмыпIащIэу, зэхэхауэ и пэм къыщыщIэдзауэ къызжеIэ, — щIегъуж Лорис-Меликовым и жыпым зритхэнумрэ зэритхынумрэ кърихыурэ.
— НыбжесIэнщ, ауэ сэ ныбжесIэн хуейр куэд, куэд дыдэ мэхъу. Iуэху Iэджэм сыхэтащ сэ, — жеIэ Хьэжы-Мурат.
— Зы махуэм дыкъимытIасэмэ, къыкIэлъыкIуэ махуэр диIэщ.
— Дэнэ деж къыщыщIэздзэнур?
— Ипэ дыдэм. Укъыщалъхуам, ущыпсэуам.
Хьэжы-Мурат и щхьэр щIегуэ, апхуэдэури куэдрэ щос мыхъейуэ, итIанэ шэнтжьейм къеупсея баш цIыкIур къещтэ, зи кIыр дыщэкIэ гъэщIэрэщIа къамэщIэлъысэ цIыкIур кърехри пхъэр иупсурэ кърегъажьэ:
— Тхы: сэ Цельмес къуажэ цIыкIум, ди деж бгырысхэм зэрыщыжаIэщи, шыдыщхьэ хуэдиз фIэкIа мыхъум, сыкъыщалъхуащ. Фоч уэгъуитI нэхъ тпэмыжыжьэу Хунзах жылэм хъанхэр щыпсэурт. Хъаныкъуэ нэхъыжь Абунунцал-Хъан си анэм и быдзышэкIэ ипIати, ахэр благъэ схуэхъуат. А хъанхэр щы хъурт: Абунунцал-Хъан, си къуэш Уэсмэн и быдзышэ къуэш хуэхъуар, Уммэ-Хъан сэ къуэш сщIар, Щамил бгым щидза Булач-Хъан. Ар нэхъыщIэ дыдэт. Ар къыщыхъуар нэхъ иужькIэщ. Сэ илъэс пщыкIутху срикъуа къудейт муридхэм къуажэхэм щызэхэзекIуэн къыщаублам, пхъэ сэшхуэкIэ мывэхэм еуэхэу ахэр уэрамхэм дэтт «Муслъымэнхэ, къэзэуат!» жаIэу кIийуэ. Шэшэнхэр псори муридхэм яхыхьат, авархэми абы гухьэу щIадзат. Сэ абы щыгъуэ хъан уардэунэм сыщыпсэурт. Хъанхэм къуэш сащIати сызыхуейр сщIэрт, бей сыхъуат. Шы сиIэт, Iэщэ сиIэт, ахъшэ сиIэт. Си нэгу зезгъэужьу сыпсэурт, сызэгупсысрэ къысфIэIуэхурэ щымыIэу. Мис апхуэдэу сыпсэуащ Къази-Молэр яукIыу абы и пIэр Хьэмзэт иубыдыху. Хьэмзэт хъанхэм лIыкIуэ къахуигъэкIуащ къэзэуатыр дамыщтэмэ, Хунзах зэтрикъутэну къахуиIуэхуу. Гупсысэгъуэт. Хъанхэр урысхэм ящышынэрт къэзэуатым хыхьэнуи, хъан гуащэм и къуэ етIуанэ, Уммэ-Хъан сыщIыгъуу, Тифлис дегъакIуэ, урыс унафэщI нэхъыщхьэм деж Хьэмзэт дыщихъумэну делъэIуну. УнафэщI нэхъыщхьэр барон Розент. Дыкъигъэгугъащ къыддэIэпыкъуну, ауэ зыкIи зыкъытщIигъэкъуакъым, и офицерхэр щIэх-щIэхыурэ къакIуэурэ Уммэ-Хъан куэзыр къыдэджэгуа мыхъумэ. Ар шагъыр ирагъафэрт, къэхьпэщхэм яшэрт. Апхуэдэурэ бгъэдэлъу хъуар яригъэхьэхуащ. Уммэ-Хъан къарууфIэт, вым хуэдэу, хахуэт аслъэным ещхьу, и псэр щабэт, псым хуэдэу. Иши и Iэщи яригъэхьэхунт къезмышэжьэжамэ. Тифлис дыкъикIыжа нэужь, си Iуэху еплъыкIэм зихъуэжащ. Сэ хъан гуащэри хъан щIалэхэри къэзгъэIулэу щIэздзащ къэзэуатым хыхьэну.
— Уи Iуэху еплъыкIэхэм захъуэжыныр сытым къыхэкIа, — щIоупщIэ Лорис-Меликовыр. — Урысхэр уигу ирихьакъэ?
— Хьэуэ, ирихьакъым, — хэкъузауэ жиIащ Хьэжы-Мурат икIи и напIэхэр зэтридзащ. — ИужькIэ къэзэуатым сыхэзыгъэхьэн Iуэхуи къэхъуащ.
— Ар сыт хуэдэ Iуэху?
— Цельмес пэмыжыжьэу хъаным сэрэ муридищ дыщезэуауэ тIур щIэпхъуэжат. Зыр сэ кIэрахъуэкIэ сыукIат. Сэ абы и Iэщэр къыпщIэхэсхыну сыщыбгъэдыхьам абы и псэр хэкIатэкъым. Къыдэплъейри, абы къызжиIэгъащ: «Мис уэ сэ сыбукIащ. Иджы сэ си Iуэхур зэпэщщ, жэнэтым сокIуэ. Уэ умуслъымэнщ, ущIалэщ, улъэщщ, хыхьэ къэзэуатым. Ар Тхьэм и унафэщ».
— НытIэ, ухыхьа?
— Сыхыхьакъым, ауэ сегупсысу щIэздзащ, — жеIэ Хьэжы-Мурати и псалъэм пещэ: — Хьэмзэт Хунзах къекIуэлIа нэужь, дэ лIыжьхэр абы деж дгъэкIуащ къэзэуатыр къэтщтэну дызэрыарэзыр жраIэу, ар зэрызетхьэн хабзэхэр зыхуэдэм дыхуезыгъэджэн цIыху къытхуигъэкIуэну делъэIуу. Хьэмзэт лIыжьхэм я пащIэр къахуиупсащ, я пэгъуанэр пхригъэудщ, гъуанэм вакъэнжей ирашри, абы хьэлыгъуэ фIэлъу къиутIыпщыжащ. ЛIыжьхэм жаIащ Хьэмзэт къэзэуатым дыхуэзыущиин щихъ къигъэкIуэну арэзы хъуауэ, ауэ абы щхьэкIэ анэмэту хъаным и къуэ нэхъыщIэр дгъэкIуэну къытпиубыду. Хъан гуащэм абы и псалъэр и фIэщ хъури, Хьэмзэт деж Булач-Хъан игъэкIуащ. Хьэмзэт хьэщIагъэ кърихыу Булач-Хъан иригъэблэгъащ, итIанэ адрей хъанхэр хуэдгъэкIуэну къытпиубыду щIедзэ. Абы жиIэрт хъаныкъуэхэм я адэм езым и адэм къулыкъу зэрыхуищIам хуэдэу ар хъаныкъуэхэм пэжу яхущытыну. Хъан гуащэр цIыхубз зэфIэкIыншэт, ахьмакът, жыIэзэфIэщт, зи щхьэ и унафэ зи IэмыщIэ ихуа дэтхэнэ цIыхубзми хуэдэу, къуитIыр зэгъусэу иутIыпщын таучэл имыщIу Уммэ-Хъан и закъуэ игъэкIуащ. Сэри сыкIуащ абы и гъусэу. Дынэсыным верст нэхъ къэмынауэ муридхэр къытIущIащ, уэрэд жаIэу, фоч драгъэуейуэ, ди хъуреягъым яшхэр щагъэджэгуу. Дыщынэсым Хьэмзэт и шэтырым къыщIэкIри, Уммэ-Хъан и лъэрыгъыпсыр иубыдащ, хъаным хуэдэу иригъэблэгъащи, жеIэ: «Сэ фи унагъуэм лей кIэлъызесхьакъым икIи кIэлъызесхьэнукъым. Фэ сывмыукIыу цIыхухэр къэзэуатым езвгъэшалIэ закъуэ. Си дзэр зэрыщыту сщIыгъуу сэ фэ къулыкъу фхуэсщIэнущ, си адэм фи адэм зэрыхуищIам хуэдэу. Хуит сыфщI фи унэм сыщыпсэуну. Сэ зэрыслъэкIкIэ фызэрыпсэун и чэнджэщ фэстынщ, фэ зэрыффIэфIу фыпсэу». Уммэ-Хъан жьэмейт, псэлъэкIэ ищIэртэкъым. ЖиIэнур имыщIэу щымт. Абдежым сэ жызоIэ: апхуэдэу щытмэ, Хьэмзэт Хунзах нрекIуэ. Хъан гуащэми хъанхэми пщIэшхуэ къыхуащIу ирагъэблэгъэнщ. Ауэ си псалъэр нызагъэгъэсакъым, абдежращ япэ дыдэу Щамил сыщыIууар. Ар Iимамым къыбгъурыту щытт. «Уэракъым, хъаныращ зэупщIыр», — къызжьэхидзащ абы. Сэ си жьэр згъэувыIащ, Хьэмзэт Уммэ-Хъан шэтырым щIишащ. ИужькIэ къызэджэри, шэтырым сэри сыщIыхьащ. Хьэмзэт унафэ къысхуищIащ и лIыкIуэхэм сащIыгъуу Хунзах згъэзэжыну. ЛIыкIуэхэм хъан гуащэр хагъэзыхьу щIадзащ я гъусэу хъаныкъуэ нэхъыжьыр здашэну. Сэ слъагъурт пцIы зэраупсри хъан гуащэм и къуэр Хьэмзэт деж имыгъэкIуэну къытезгъэхьэну иужь сохьэ. Ауэ цIыхубз акъылыр джэдыкIэм къытекIэ цым хуэдизщ зэрыхъур. ЖаIэ псори зи фIэщ хъу хъан гуащэм и къуэм унафэ хуещI кIуэну. Фызым бжьэм ещхьу фIыуэ ищIэрт дэнэ деж уедзакъэмэ, нэхъ узынуми. Абунунцал мафIэу къызэщIэнэри афIэкIа мыныкъуакъуэу и шым уанэ тригъэлъхьащ. Сэри абы и гъусэу гъуэгу сытохьэ. Хьэмзэт Уммэ-Хъан къызэрыIущIам нэхърэ нэхъ гуапэжу къытIуощIэ. Ар езыр и щхьэкIэ къытпожьэ. Абы иужь шухэр итщ «ЛаIиллахьэ Iиллалыхь» жаIэу, фочхэр драгъэуейуэ, яшхэр ягъэджэгуу. Я егъэзыпIэм дыщынэсым, Хьэмзэт хъаныр и шэтырым щIишащ. Сэ я шыхэм сакъыбгъэдэнащ. Бгы лъабжьэм сыщIэтт фоч уэ макъхэр къыщыIуам. Шатырым сынэсмэ, Уммэ-Хъан лъым нэкIукIэ хэлъщ. Абунунцал муридхэм йозауэ. Абы и нэкIущхьэ лъэныкъуэр къеупщIэхауэ къолэлэх, Iэ лъэныкъуэмкIэ епхъуэурэ ар еубыд. Iэ лъэныкъуэм къамэр IэщIэлъщи, бгъэдыхьэр къеупщIатэ. Си нэкIэ слъагъуу абы Хьэмзэт и къуэшыр хигъэщIащ, етIуанэми зридзынут, арщхьэкIэ, асыхьэтым муридхэм я кIэрахъуэшэр траухуанщIэри, ар джэлащ.
Хьэжы-Мурат и хъыбарыр зэпигъэуащ, абы и нэкIу плъыжьу дыгъэм ижьар къызэщIэнат.
— Абдежым шынэр къыстекIуэри сэ сыкъыщIэпхъуэжащ.
— Ар дауэ? — жеIэ Лорис-Меликов. — Си гугъати уэ зэи зыгуэрми ущымышынауэ.
— Абы иужькIэ зэи зыми сыщышынэжакъым, абы щыгъуэ злэжьа емыкIур сыт щыгъуи сигу къокIыж, сигу къэкIыжа нэужь зыми сыщышынэркъым.
XII
ЗэкIэ куэдщ ар. Нэмэз сщIын хуейщ, — жеIэ Хьэжы-Мурат, адыгэ цейм и гуфIакIэ жыпым Воронцовым и брегетыр кърех, и щIэIуэнтIапIэм деж трекъузэри, и щхьэр игъэшауэ макъамэм йодаIуэ, сабийм хуэдэу пыгуфIыкIыурэ. Сыхьэтыр пщыкIутIрэ къоуэ.
— Кунак Воронцов и пешпешщ, — пыгуфIыкIыурэ жеIэ, — цIыхуфIщ.
— ЦIыхуфIщ, — арэзы дохъу Лорис-Меликовыр. — Сыхьэтри сыхьэтыфIщ. Уэ нэмэз щIы, сэ сыппэплъэнщ.
— Дэгъуэщ, дэгъуэщ, — жери Хьэжы-Мурат адрей пэшымкIэ щIохьэ.
И закъуэу къыщынэм, Хьэжы-Мурат къыжриIахэм ящыщу нэхъыщхьэу къилъытэхэр етх, тутын пегъанэри, пэшым къикIукI-никIукIыу хуожьэ. Хьэжы-Мурат зыщIыхьа жеипIэ пэшым и гупэ къитым тэтэрыбзэкIэ зыгуэрхэр дихьэхауэ зэрыщызэпсалъэр зэхех. Абы къыгуроIуэ ахэр Хьэжы-Мурат и муридхэр зэрыарари, бжэр Iуехри, абыхэм я деж щIохьэ.
Пэшым щIэтт бгырысхэм сыт щыгъуи къакIэрих фэ гъуэтырымэр, фIэIурымэ гуащIэр. Лъэгум иубгъуа щIакIуэм тест, зи къэптал цIуужу фIей икIи чэтхъа Гамзалэ, шхуэр идыжу. И макъ итхъунщIыкIамкIэ зыгуэрхэр яжриIэрти, Лорис-Меликовыр зэрыщIыхьэу и псалъэр зэпегъэу, ауэ щIыхьар къримыдзэу шхуэм зэрепэщэщщ. Абы и пащхьэ къит Хъан-Магомэ, нэжэгужэу, хужьу къыIупс и дзапэр етI, нэбжьыц зыIумытыж и нэхэр егъэджэгу, а жиIэ закъуэм къытригъэзэжу мэпсалъэ. И IэщхьитIыр дригъэджэрэзеяуэ Елдар щIалэ дахэм гъущI Iунэм фIэдза уанэм и шыныбэпхыр еIуэт. Мылъку псори зи IэмыщIэ илъ Хьэнэфий пэшым щIэскъым. Ар пщэфIапIэм щыIэщ. МэпщафIэ.
— Сыт фыщIызэныкъуэкъур? — йоупщI Лорис-Меликовыр Хъан-Магомэ фIэхъус ирихыурэ.
— Мор Щамил щотхъу, — жеIэ Хъан-Магомэ, Лорис и Iэр къиубыдурэ. — Щамил, жи, цIыхушхуэщ. Еджагъэшхуэщ, жи. Щихъщ, жи. ЗауэлIщ, жи.
— Сыт-тIэ щIибгынар, апхуэдизу щыщытхъукIэ?
— Къигъанэри къежьэжащ, итIани щотхъу, — и дзэр етI Хъан-Магомэ.
— Ар щихъыу щымытамэ, цIыхухэр абы едэIуэнтэкъым, — псынщIэу къыIуролъэлъ Гамзалэ.
— Щихъыр Щамилкъым, Мансурт, — идэркъым Хъан-Магомэ. — Мис ар щихъ дыдэт. Абы и Iимамыгъуэм цIыхухэри нэгъуэщIу щытащ. Абы къуажэ-къуажэхэр къикIухьырти цIыхухэр къыпежьэрт и цей кхъуакIэм ба къыхуащIу, яIэщIэщIыхьа гуэныхьхэм щхьэкIэ тобэ къахьыжу, афIэкIа мыхъумыщIэ ямылэжьыну тхьэ яIуэу. ЛIыжьхэм жаIэу щытащ: абы щыгъуэм цIыхухэр щихъым хуэдэу псэуахэщ — тутын емыфэхэу, фадэ зыIуамылъхьэу, я нэмэз бламыгъэкIыу, губгъэн зэхуагъэгъуу, хэбгъэзыхьмэ, ялъ ямыщIэжу. Абы щыгъуэ ахъшэ е хьэпшып къагъуэтамэ, къурагъым пащIэрти гъуэгущхьэIум щыхатIэрт. Абы щыгъуэ тхьэри цIыхухэм къахуэфIт иджы хуэмыдэу, — жиIэрт Хъан-Магомет.
— Ноби бгырысхэр фади тутыни ефэркъым, — жеIэ Гамзалэ.
— Ламоройщ уи Щамилыр, — жеIэ Хъан-Магомэ Лорис-Меликовым нащхьэ хуищIурэ.
«Ламорой»-р бысымыр зэрагъэикIэ псалъэщ.
— Ламорэр — бгырысщ. Бгым къуршыбгъэхэри щопсэу.
— УлIщ! Укъысхурикъуащ! — и дзафэр итIурэ жеIэ Хъан-Магомэ тэбыщэгъум жэуап жан къызэрыритам щыгуфIыкIыу.
Дыжьын бэтырбакъ Лорис-Меликовым иIыгъыр щилъагъукIэ йолъэIу тутын къригъэфэну. Тутын ефэ зэрымыхъунур игу къыщигъэкIыжкIэ, нащхьэ ещIри, и щхьэр Хьэжы- Мурат здэщыIэ пэшымкIэ ещI мобы дыкъимыщIэмэ, хъунущ къригъэкIыу. Асыхьэтуи тутыныр пегъанэ, иримышэхыу, и Iупэхэр игъэпIийуэ къыжьэдрегъэхуж.
— ЩIагъуэкъым мы пщIэр, — ткIийуэ жеIэ Гамзали щIокI, Хъан-Магомэ абы нащхьэIущхьэ кIэлъещI, итIанэ, тутын Iугъуэр жьэдишэмэ къыжьэдригъэхужу, Лорис-Меликовым йоупщI шылэ къэптал, хъурыфэ пыIэ хужь къыщищэхуфынумкIэ.
— Уэ апхуэдиз ахъшэ уиIэ сытми?
— СиIэщ. Къэзгъуэтынщ, — нащхьэ ищIурэ жэуап къет абы.
— ЕупщIыт абы ахъшэ къыздрихамкIэ. — Елдар и нэгу лъагъугъуафIэ нэщхъыфIэр къегъазэ.
— Къэсхьэхуащ, — псынщIэрыпсалъэу жеIэ Хъан-Магомэ. КъыхуеIуатэ дыгъуасэ Тифлис зыщиплъыхьу къикIухьурэ урыс денщик жыпIэми, ермэлы жыпIэми гупышхуэ куэзыр джэгуу зэрырихьэлIар. Ахъшащхьэр инт: дыщищрэ дыжьыну зыкъомрэ. Хъан-Магомэ якIэлъыплъурэ псынщIэу къыгурыIуащ орлянкэ джэгукIэр зыхуэдэр, и жып илъ гъуаплъэ жьгъейхэр игъэзуурэ яхыхьэри, ахъшащхьэмкIэ шэс ихьэу джэгуну быдагъэ ярищIылIащ.
— Ар дауэ? Уэ апхуэдиз ахъшэ пIыгът? — щIоупщIэ Лорис-Меликовыр.
— КIэпIейкIэ пщыкIутI фIэкIа сиIэтэкъым, — и дзэлыфэ етI Хъан-Магомэ.
— ТфIахьауэ щытамэ-щэ? Сыт ептынт?
— Мыр плъагъурэ?
Хъан-Магомэ и кIэрахъуэм и Iэр трелъхьэ.
— Ептынут?
— Естынуи? СыкъыщIэпхъуэжынт, сиубыдыну къыспэувыр сыукIынти.
— НытIэ къэпхьэхуа?
— Псори къызэщIэскъуэри сыкъэкIуэжащ.
Хъан-Магомэрэ Елдаррэ зихуэдэ цIыхур Лорис-Меликовым къыгуроIуэ.
Хъан-Магомэ цIыху нэжэгужэщ, ефэн-ешхэн фIэфIщ, щхьэпсщ. Езым и гъащIэми хамэм ейми пщIэ хуимыщIу ироджэгу, а джэгурщ ар нобэ урысхэм я деж къэзышар, а джэгукIэ делэм ар пщэдей Щамил деж ишэжынри Iуэхум хэлъщ. Елдари къыбгурымыIуэн хэлъкъым: ар и муридым гукIи псэкIи ета, зэпIэзэрыт, хьэл ткIий зыхэлъ лIы лъэщщ. Лорис-Меликовым илъагъур Гамзалэ гурэ псэкIэ Щамил зэретам и закъуэкъым. АтIэ илъагъурт абы урыс псоми пхужымыIэным хуэдиз гущыкI, Iумпэмыгъэ, цIапIагъэ, лъагъумыхъуныгъэ зэрахуиIэр. Абы къыхэкIыуи къыгурыIуэртэкъым зыкъитын щIэхъуар. Лорис-Меликовыр щегупсыс щыIэт (ар зи унафэ щIэт гуэрхэми дащтэрт) Хьэжы-Мурат Щамил зэригъэбийм теухуа хъыбарыр пцIы зэфэзэщу, къащIыхыхьар я тIэсхъапIэхэр къызэрихутэу къуршым ихьэжыну, бгырысхэм къарууэ яIэмкIэ урысхэм я тIэсхъапIэхэм къытригъэуэн щхьэкIэу. Гамзалэ и зыIыгъыкIэ псори абы щыхьэт техъуэрт. «Абыхэми езы Хьэжы-Мурат дыдэми я гуращэхэр ягъэпщкIуф, мыбы хуэмыгъэпщкIу лъагъумыхъуныгъэмкIэ я щэхур нахуэ ещI», — егупсысырт Лорис-Меликовыр.
ЗэзыдзэкIар МЭЗЫХЬЭ Борисщ.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
