ЛIыгъэ зезыхьа зэкъуэшхэр
ЖаIэ гъащIэр кусэу зэхэлъу — фIыцIэрэ хужьу, гугъуехьрэ гуфIэгъуэу, усакIуэм зэрыжиIащи, дыщэхурэ фIамыщIу. Насып зиIэм Тхьэшхуэм гуапагъэрэ гуфIэгъуэрэ куэду къритынщ. Ауэ «фIыцIэр» — мыхъумыщIагъэр цIыхум и гъащIэм, къэралым и псэукIэм щытекIуэ хъуа нэужь, гъащIэр псэм фIэмыIэфIыж мэхъу, къэралым и хуитыныгъэр хъумэным Iуэхур нэсамэ, исыр зэщIотаджэри бийм поув. Апхуэдэ къэхъуащ мэкъуауэгъуэм и 22-м 1941 гъэм — Хэку зауэшхуэм щIидзащ. А зауэ мыгъуэжьыр ди ТекIуэныгъэкIэ зэриухрэ илъэс 70-м нэблэгъами, иджыри къыздэсым цIыхум ящыгъупщэжакъым абы гузэвэгъуэрэ тхьэмыщкIагъэу къытхуихьар. Ар мыхъужын фэбжьу я гум телъщ зи бын, зи адэ, дэлъху, щхьэгъусэ зыфIэкIуэдахэм. Си унагъуэ симыIэжри абы ящыщщ: анэшхуэ Саупхъанрэ и нысэгъу Дахэужьэрэ къуэхэм пэплъэнкIэ я фэм дэкIамрэ я гум щыщIамрэ сэ слъэгъуащ. КIэфохэ унагъуитIым я щIалитхур (Рэмэзан, Мухьэмэд, Володя, Хьэмзэт, Хьэмызэ) зауэ губгъуэм къинахэм ящыщщ. ПсэухункIэ а тIур пэплъащ бынхэм я хъыбар къэIуну пIэрэ, пощтзехьэм тхылъымпIэ кIапэ къыщихькIэ сыт зэхэтхынур жаIэу…
КIэфо Мухьэмэд. 1941 гъэ Зэи сщымыгъупщэ анэдэлъхухэм ящыщу нэхъыщIитIым (Арсенрэ Володярэ) я гугъу сщIыну сыхуейщ. А тIум нэхъыбэрэ срагъусэну къысхуихуащ: Володя си сабиигъуэм щыгъуэ, Арсен зауэ нэужьым, щыщIэдзауэ и гъащIэр иухыху (2003 гъэ) сэрэ си анэ Мэралрэ къытщхьэщыубгъуауэ екIуэкIащ. Арсен мыхъуамэ, си анэмрэ сэрэ дыкъыщыхутэнур Тхьэм ищIэнт. 1948 гъэм колхоз зэхыхьэм си анэр мы щIыпIэм ирашыну унафэ щащIым, Арсен партым и обкомым кIуэри яжриIащ: «Си шыпхъур ивгъэкIынумэ, сэри гъусэ сыхуэфщI. ЦIыхубз фызабэр хуэмыфащэу зэхэзехуэн зыщI власть щхьэкIэ сызэуакъым сэ …»
Си фIэщ хъуркъым а зэманым цIыху куэд ди республикэм исауэ апхуэдэу жиIэу обкомым кIуэфын. Арсен сыт щыгъуи и телъхьэт пэжым.
Иджы цIыхур ахъшэ-бохъшэм щигъэунэхум, зэблагъэхэм, зэIыхьлыхэм зэхущытыкIэ яIэ хъуам сыкIуэцIрыплъыжу сызэплъэкIыжмэ, слъагъур нэгъуэщIщ…
Ар нэгъуэщI зэмант, жызыIэни щыIэнщ, ауэ зэман блэкIым здимыхьу (здихьи мыхъуу!) щыIэщ цIыхур зыгъэцIыху: напэ, щIыхь, гууз-лыуз… Адыгэм ауэ жиIакъым, «псэм япэр напэщ», — жиIэу.
Мис а псалъэ Iущхэр зэхэсха нэужь, гум къокIыж Iуащхьэмахуэ щыщIэдзауэ Индыл нэсу, адэкIэ Берлинрэ Прагэрэ щиухыу игъуэлъыкIа ди сэлэт мелуанхэр. Абыхэм яхэлъщ ди Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIалэхэу мин 60-м нэс. Абыхэм я фэеплъыр, къытхуазэуа хуитыныгъэр, дэ ди яужькIэ къакIуэхэри къытхэту, дгъэфагъуэ, дгъэикIэ хъунукъым…
Володя къуажэ еджапIэ илъэсиблыр къиуха нэужь, Налшык дэт педрабфакым щIэтIысхьащ (1939 гъэ), Арсенрэ Володярэ егъэджакIуэ хъуну я мурадат.
А илъэсхэм щIалэгъуалэр щIэхъуэпсырт кхъухьлъатэзехуэу еджэнхэу, Совет Правительствэмрэ компартымрэ къыхураджа нэужь, Володя и къуэш нэхъыжь Мухьэмэд граждан авиацэм къыхэкIыжри, дзэ авиацэм хуеджауэ абы хэтт, и къуэш нэхъыщIитIым сыт щыгъуи я Iуэху зыIут ищIэу. Къуэш курыт Арсени Налшык дэт аэроклубым кIуэурэ зригъэсат лъэтэфу, абы пыщIа Iуэхугъуэхэри фIыуэ иджат. Аэроклубыр къиуха нэужь, Ейск дэт авиаучилищэм щеджат.
КIэфо зэкъуэшхэу Владимиррэ Арсенрэ. 1943 гъэ Володя и къуэшитIыр зыхуеджам езыри хуеджэну быдэу мурад ищIати, ар къехъулIэн щхьэкIэ хузэфIэкI къигъанэртэкъым: уцIыкIущ, уи илъэс бжыгъэр нэсакъым, щыжаIэм, пщIантIэм турник щигъэуват и адэ ЖэбрэIил дэIэпыкъуурэ. Володя зыуэ хуабжьу абы зыщигъэкIэрахъуэрт, зыкърихырти, ар щилъагъум деж и анэ Сауп шынэрт. Владимир хэхъуэрэ хэмыхъуэрэ къызэрищIэр гъуэлъыпIэм и кIыхьагърат.
Лыжэрэ лъэрыжэкIэ къажыхьырт, велосипедкIэ зыри къалъэщIыхьэртэкъым, сурэт техыкIи ящIэрт, зэкъуэшитIри бдзэжьей ещэнкIэ Iэзэхэт (иджыри къыздэсым а бдзэжьейм и мэ гурыхьыр си Iум иту къысфIощI). Абыхэм зэрахьэ а хьэпшыпхэм хуэдэ къуажэдэсхэм зиIэр зырызт. Ар зи фIыгъэр я къуэш Мухьэмэдт.
Володя лъэрыжэкIэ къыщижыхькIэ, и щIыбым сригъэтIысхьэрти сыкърихьэкIырт. Ар илъагъумэ, анэшхуэр гузавэрт, дыджалэу къытщыщIынIауэ къыфIэщIу.
ФIыуэ зигъэхьэзрауэ, и ныбжьми зы илъэс щIигъуауэ комиссэм щыкIуэм, къыдагъуэн къахуэгъуэтакъым. А училищэр Арсен къыщиухым ирихьэлIэу (1940 гъэ) Володи абы щIэтIысхьащ. Ар къуажэ школым фIыуэ щеджат, 1939 гъэм кърата щIыхь тхылъыр иджыри диIэжщ. Аурэ согупсыс: тхылъымпIэм нэхъ гъащIэ кIыхь иIэу къыщIэкIащ цIыхум нэхърэ. Сыт ди къарут зауэ зэманым, псоми ди зэхуэдэ гузэвэгъуэшхуэм щыгъуэ? Къэралым и щIалэгъуалэр я пси, я узыншагъи еблэжакъым къыттеуа фашист зэрыпхъуакIуэхэр ди Хэкум ирахужын папщIэ. ИкIи ар абыхэм къайхъулIащ, ауэ уасэшхуэ щIатащ — я гъащIэр. Иджыри къэс согупсыс, сыту пIэрэ а зэман хьэлъэм, шынагъуэм щыгъуэ псэуа цIыхубзхэм апхуэдиз шыIэныгъэрэ къарурэ къезытар?
ДэнэкIи къыщыхъу гузэвэгъуэм и хьэлъагъыр япэу зытехуэр анэращ. УсакIуэм зэрыжиIащи, гузэвэгъуэм анэгур нэхъ пIащIэ ещI, хуэмыхьыжу къыщызэгуэуди къэхъуу. Къуэхэм я щIыбагъым дэта анэхэм я гугъу къыщыхъейкIэ, сигу къокIыж си анэшхуэ Саупхъан илъэгъуауэ жиIэжу зэхэсха и пщIыхьэпIэр: цIыхубз куэдыкIей зэхуэсауэ, псоми я Iэр Iэтауэ, IэгумкIэ уафэр кърамыгъэхуэхыу щIаIэтэу. ЦIыхубзхэм а зэман бзаджэм яхузэфIэкIар зэщхьыр аращ.
Дэ (къащIэтэджа лIакъуэм, лIэужьым) зыщыдгъэгъупщэнкIэ Iэмал иIэкъым абыхэм ягъэзэщIа къалэн хьэлъэр, нэхъыбэм я унагъуэбжэр зауэм хуригъэщIыжауэ…
Володя училищэм щIэсу зауэр къэхъеящ. Щанэжын хуея Гитлер унафэ ищIат а училищэу Совет Союзым кхъухьлъатэзехуэ гъэхьэзырынымкIэ и инкубатору ибжыр зэтракъутэу щIым щыщ ящIыжыну.
Фронтыр Кавказ Ищхъэрэм къыщыблагъэм, училищэр Куйбышевск областым ягъэIэпхъуащ, Къэзахъстан Ищхъэ- рэ щIыналъэм пэмыжыжьэу Арсени кIэлъыкIуэу Владимир зыхэт гупыр абы яшащ. ЗэкъуэшитIыр здэщыIэр зэпэжыжьэтэкъым, зэкIэлъыкIуэхэрт, зэрылъагъухэрт. Къуэш нэхъыщIэр Арсен и деж къакIуэу япэ щилъэгъуам, и фIэщ хъуртэкъым ар и пащIэ-жьакIэ зэщIэмыхьауэ илъэситI япэкIэ къуажэм къыщинауэ щытар арауэ, апхуэдизкIэ зихъуэжат икIи хэхъуати.
Казармэм щIэлъ гитарэр къищтэу Володя урыс уэрэд «Мчится тройка почтовая» жыхуиIэм екIуу еуа нэужь, Арсен и фIэщ хъуащ и къуэшым а зэманыр мыхьэнэншэу зэримыгъэкIуэдар икIи щыгуфIыкIащ.
Ауэ Арсен хуейт абы и гъусэну икIи истребителым хуеджэну хьэзырт, езыр зыхуеджар бомбардировщикт. Командирым елъэIуащ ар къыхуащIэну. А зэман дыдэм ирихьэлIэу кандидату партым хагъэхьэну ягъэхьэзырат. Ар къанэу нэгъуэщI дзэ частым ягъэкIуакъым. Абы нэмыщIыжкIэ нэгъуэщIи къыкъуэкIат: пкъыгъуэ щхьэхуэурэ къашэу абы щызэпкъралъхьэ кхъухьлъатэм зэрызиIэту къауэрт. И щхьэусыгъуэр къащIэну Арсенрэ и ныбжьэгъу Францев Евгенийрэ (Женя) унафэ къыхуащIащ. ЗэныбжьэгъуитIыр лъатэри ныкъусаныгъэр къызыхэкIыр къахутащ. Я командирыр тIуми къыщытхъуащ, ауэ Арсен нэгъуэщI часть иутIыпщакъым.
Ардыдэм ирихьэлIэу Арсен Леваневскэм и цIэкIэ щыIэ дзэ авиаучилищэр къиухат Ейск щыIэм яужькIэ. Гупыр ягъэхьэзырт фронтым кIуэ- ну. Ленинград фронтым ягъэкIуащ. Тенджызым щхьэщыту зэуэну арат зыхурагъэджари, Балтийскэ тенджызым и гущIыIум бийм и кхъухь хуиту щызрагъакIуэртэкъым, щIрагъэлъафэрт, кхъухьлъатэ къапэувхэри къраудыхырт. ЩIым тет бийм и дзэми хьэкIлъыкIыр иратырт. Арсен аргуэру щIэлъэIуащ и къуэшыр гъусэ къыхуащIыну. Ар къыхуащIащ: зы кхъухьлъэтапIэм щыIэхэу, я шхапIэр зыуэ, кхъухьлъатэхэр зэбгъурыту, зэрылъагъухэу апхуэдэт. ЗэкъуэшитIыр зэгъусэ зэрыхъуам щхьэкIэ къехъуапси щыIэхэт, сурэт трахырт яфIэдахэу.
Зэныбжьэгъугъэмрэ я къэралыр зэрыпхъуакIуэхэм къыIэщIэгъэкIыжынымрэ нэхъ лъапIэ абыхэм я дежкIэ щыIэтэкъым. «Хэт сыт хуэдэ лъэпкъым щыщ», — жыхуаIэ псалъэхэр абыхэм я деж щызекIуэртэкъым. Зэкъуэшым хуэдэу зэгъусэхэт осетин Сохиев, урыс Моисеев, украин Калиниченкэ, нэгъуэщIхэри. Зым щхьэкIэ адрейм и псэр итыну хьэзырхэт…
1944 гъэм и щIышылэ мазэщ. Ленинград бло-кадэм къыIэщIэгъэкIын хуейуэ Къэрал дзэ Советым унафэ къищтащ: къаруушхуэ зэщIагъэуIуащ абдежым щIылъэм, тенджызым тетхэм, уафэгум ит дзэхэм. ЩIышылэм и 26-м зэшитIыр звено зэрызым хэту лъэтахэт. Арсен и кхъухьлъатэр къакъутауэ, езыр уIэгъэ хьэлъэу, Iэмалу щыIэр ирихьэлIэри и машинэр кхъухьлъатапIэм къыщигъэтIысыжащ, псынщIэу сымаджэщым нагъэсащ. УIэгъэхэр куэдыщэ хъурти, сымаджэщым щагъэзэгъэн яIэжтэкъыми бжэIупэм уэсым зэкIэлъыкIуэу щагъэтIылъхэрт, номер тратхэурэ.
Арсен къылъысар 176-рт, зыкъимыщIэжауэ, и фэр уэсым хуэдэу пыкIауэ щылът. Апхуэдиз цIыху бжыгъэм яхэплъэри къигъуэтащ Володя и къуэшыр, сымаджэщым яфIыщIыхьэри, и къуэшыр зэрылIэр яжриIащ. Арсен и лъакъуэр пахыну щыжаIэм, идакъым:
— ФеIэзэ. Арыншэмэ, мы операционнэм зы цIыху псэууэ щIэкIынкъым сэри сыфхэту! — жиIэри.
ПщIэуэ щыIэр зыхуэфащэ дохутырхэм Арсен и лъакъуэр кърагъэлащ: къупщхьэу шэм зэтригъэщэщар зэрагъэзэхуэжат.
ЩIышылэм и 27-м Ленинград блокадэм къыIэщIагъэкIыжащ. Володя адкIэ зауэм Iутт, Арсен сымаджэщым щIэлът. Абы и Iуэху зыIутым къуэш нэхъыщIэр щыгъуазэт. Зэман щигъуэтым кIэлъыкIуэт, я ныбжьэгъухэм щыщ и гъусэу…
Зы махуэ гуэрым и ныбжьэгъу гупыр бжэщхьэIум къыщебакъуэм, Арсен яIуплъэри къищIащ гузэвэгъуэ къызэрыхъуар: Володя Финскэ заливым щхьэщыту екIуэкI зэхэуэм и командирыр ихъумэу зыпэщIидзэри къраудыхат (а тхьэмыщкIэр илъэс 20-м зы мазэ закъуэкIэ хэIэбауэ арат — 1944 гъэм гъатхэпэм и 8-м). Арсен и щхьэм къинар зы гупсысэт: си къуэш закъуэр сиIэжкъым. И гур къекIуати дохутырхэм зыкърагъэщIэжащ.
ИужькIэ зэкъуэшитIым я гъусэу зауэм хэта, я ныбжьэгъу Калиниченкэ Андрей и тхылъ «В небе Балтики» жыхуиIэм щитхыжащ а зэхэуэ бзаджэм Володя щызэрихьа лIыгъэм и гугъур — езым илъэгъуат ар.
Къуажэ школым щедгъаджэ цIыкIухэр зауэм хэтахэм яIущIэрт, абыхэм я гукъэкIыжхэм щIэдэIурт. Зэман куэд дэкIами иджыри къэс гум илъщ Володя и гугъу щахуэсщIам къызата упщIэр, а лIыгъэм щхьэкIэ сыт хуэдэ орден къратар, жаIэу. А зы упщIэ закъуэрщ жэуап зэзмытыфу къэнар, сабийхэр зыщIэупщIам щыщу.
Арати, КIэфохэ я щIалихым щыщу къэнэжар Арсен и закъуэт: и гъащIэр иухыхукIэ илъагъу мыхъуу щытащ лъэпкъ зэхэгъэж, лъэпкъ гъэикIэ жыхуаIэхэр. Ар фашист идеологиеу ибжырт. Лъэпкъ куэдым къахэкIа ныбжьэгъухэр иIэт. Курсанту щыщытами, зауэ зэманми кърата сурэтхэм тету сыкъеджащ и ныбжьэгъухэм пщIэуэ къыхуащIыр къэзыгъэлъагъуэ псалъэхэм: «моему настоящему другу и командиру» (Арсен гупым и командирт), «самому достойному товарищу», «самому справедливому и мужественному другу»…
Абыхэм — 20 гъэхэм и пэщIэдзэм къалъхуа лIэужьым — хуэдэ зэи щыIакъым, дяпэкIи щIэх къалъхунуи къыщIэкIынкъым. (Мыбдеж сыщыуэну сыхуейт).
Арати, зэкъуэшхэм я цIэр къэнащ щыпсэуа уэрамым фIащауэ, я егъэджакIуэу щыта Хьэмыкуэ Хьэжмырзэ яхуиуса уэрэдым, я ныбжьэгъуу зауэм къадыIута Калиниченкэ А. и тхылъым иту.
Майм и 9-р (ТекIуэныгъэм и махуэ лъапIэр) зауэкIэ къахьа текIуэныгъэу ди тхыдэм яужь дыдэу иратхауэ къыщIэкIыну ди хъуэпсапIэщ.
Мы дунейм тет цIыхухэр зауэ-банэ я кум дэмылъу, зэгурыIуэу псэунхэу апхуэдэ зэманым дыпоплъэ.
Аращ апхуэдиз цIыхум я гъащIэр щIатар.
КIЭФО Сталинэт.
