Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Псалъэжьхэр
Зэхэпх псор уи фIэщ умыщI
ФIыгъуэм я нэхъыщхьэр зэгурыIуэщ.
Щэным я нэхъ дахэр тэмакъкIыхьщ.
ХьэщIэр гъафIэ, цIыхуфIыр лъытэ.
ЩIалэм ебгъэлъагъур и гъуэгущ.
Iущым и щыуагъэ ещIэж.
Адыгэ хабзэр адэ щIэинщ.
Унэм зыщыгъаси, хасэм яхыхьэ.
Акъыл кIэщIыр бзэгу кIыхьщ.
УкIытэр щагуэшым дурэшым дэсащ.
Дахэ псори дахэкъым, псэр зэхъуапсэр дахэщ.
Къуажэ дэз Iыхьлы нэхърэ, жылэ и зырыз благъэ.
Зи нэхъыжь едаIуэ и Iуэху мэкIуатэ.
Зэхэпх псор уи фIэщ умыщI.
Щауэр зыгъэщауэр гуащэщи, гуащэр зэрыгуащэр и щэнщ.
КъБР-м и цIыхубэ художник Жылэ Анатолэ ищIа сурэтхэр
Жьы хъуар сыткIэ къызэрыпщIэнур?
Жэбагъы къэпсалъэри: «Куэд ептрэ — хуэмышхым, мащIэ ептрэ — зигъэгусэм, щысрэ — щхьэукъуэм, гъуэлърэ — мыжейм — жьы хъуащ жыхуаIэр аращ!», — жиIэри, ежьэжащ.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
КIэртIоф пIастэ
КIэртIоф укъэбзар псы щIыIэкIэ ятхьэщI, ин хэлъмэ, тIууэ-щыуэ зэгуаупщIыкI, псори зэдэвэн щхьэкIэ. Шыуаным иралъхьэ, псывэ щIакIэри, и щхьэр тепIауэ мафIэ щабэм тету ягъавэ.
Псыр щIэващIэу зэрыхуежьэу, шэ гъэпщта щIакIэ, кхъуей гъэщэща хакIутэри, бэлагъкIэ яущэбурэ Iув хъуху ягъавэ. КIэртIоф пIастэр щабэу, тыкъыр хэмылъу щытын хуейщ. Кхъуей хэплъхьам з’щыщхъу имыщIамэ, шыгъу щабэ хэбдзэу зэIыпщIэж хъунущ.
Пщтыру тепщэчкIэ Iэнэм трагъэувэ. Щхьэхуэу дытрагъэувэ шатэ, шатэкIэ щIа бжьыныху шыпс. Хуабжьу шхыныгъуэ къэуатщ. Нэхъыбэу щагъэхьэзыру щытар гъатхэмрэ щIымахуэмрэщ.
Халъхьэхэр (цIыхуищ Iыхьэ): кIэртIоф укъэбзауэ — г 500, псы зэрагъэвэну — г 150-рэ, шэ гъэпщтауэ — г 280-рэ, кхъуей быдэу — г 400, шатэу — г 120-рэ, бжьыныхуу, шыгъуу, шыбжийуэ — узыхуейм хуэдиз.
ШэкIэ щIа мырамысэ
Шхыныгъуэр нэхъ щагъэхьэзырыр гъатхэрщ. Шыуаным псы щIыIэ тIэкIу иракIэ, шэр щIимысыкIын щхьэкIэ, шэ щIэмыхур хакIэри, бэлагъкIэ зэIащIэурэ зэ къытрагъэкъуалъэ. ИтIанэ нартыху хьэжыгъэ ухуэнщIар хакIутэ, бэлагъкIэ зэIащIэурэ. БэлагъкIэ зэIащIэурэ дакъикъэ 15 — 20 хуэдизкIэ ягъажьэ. ИтIанэ кхъуей быдэ ущэба хакIутэ, бэлагъкIэ зэIащIэурэ ягъажьэ дакъикъитху-хыкIэ.
Мырамысэ пщтырыр тепщэч куу иралъхьэри, шатэ тракIэж. Яшх хуабэу.
Халъхьэхэр (цIыхуитI Iыхьэ): псы щIыIэу — г 200, шэуэ — г 600, нартыху хьэжыгъэу — г 200, шатэу — г 30, кхъуей быдэу — г 300.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр»
тхылъымкъитхыжащ.
Анэшхуэм и хъыбархэм щыщ
Адэшхуэ-анэшхуэхэм я жьауэм щIэту къэхъу сабийм и насыпщ. Сэри Тхьэ закъуэм къысхуигъэфэщат апхуэдэ насып.
Дадэ-нанэхэм жаIэж хъыбархэм ущIэдэIуу пщыхьэщхьэкIэрэ жыг щIагъым ущIэсыну сыт и уасэ?! Си нэр згъэупIэрапIэмэ, зыгуэр дэзгъэхункIэ сышынэу, сыщIэдэIурт абыхэм я хъыбар телъыджэхэм.
ДагъэIущырт, даущийрт. Уэ сыт ухуейми жыIэ, адакъэхэр Iуэуэ, нэху щыным зымащIэ дыдэ фIэкIа имыIэжу ди напIэ зэтетлъхьэу арат!
Сабиигъуэ… Сыту зэман телъыджэ. Таурыхърэ хъыбарыжькIэ гъэнщIа зэман дахэ…
Балигъ дыхъумэ, таурыхъхэри нэхъ гуакIуэж хъууэ ди гъащIэм хэтын тфIэщIу, ин дыхъуным дыхуэпIащIэрт. ДыхуэпIащIэрт, гъащIэм кIэух телъыджэ зиIэ таурыхъ къызэрыщымыхъур, къыщыхъуми, зэрызакъуэтIакъуэ дыдэр ди фIэщ тщIыну дыхуэмейуэ.
Иджы фызэзгъэдэIуэну хъыбаритIыр ди анэм и анэ Лъэпщ Уэхьидэт (и ахърэтыр нэху Тхьэм ищI) къиIуэтэжауэ щытащ.
Шорэ Маринэ.
Зеикъуэ къуажэ.
Нартыхудэч
Нэхъ пасэхэм щыгъуэ пщIакIуэ, мэкъуIэнащтэ, нартыхудэч цIыхухэр губгъуэм яшэу щытащ. Нэхъыбэм жэщхэсут зэрыкIуэр. Мис апхуэдэу нартыхудэч яша хъыджэбзхэм яхэтт Уэхьидэти.
Бригадирым пщэдджыжьым псори зэхуишэсри, быдэу унафэ ткIий яхуищIат, лэжьыгъэ нэужьым зэкIэрымыхуу псори зэхуэсыжу пщыIэм техьэжын хуейуэ.
— Хьэсэм зыри къыхэвмынэ! — лъаIуэрт ар.
Сытми, махуэ псом нартыху къыдачащ. Пшапэ зэхэуэгъуэ хъуауэ, нартыху къыдичу хьэсэм хэт Уэхьидэт къэувыIэри зэщIэдэIукIащ: «Сыту щэху хъуа псори?» — жиIэри. И гъусэхэм йоджэ, ауэ зыри къыпэджэжыркъым. Ихъуреягъыр щымт.
— Алыхь, Алыхь! Сыкъыханэу хэкIыжамэ, сыкъэсыжащ. ПщыIэри гъунэгъу дыдэкъым, — жиIэу гузавэурэ хъыджэбзыр хьэсэм къыхэкIыжащ.
И лэжьэгъухэм аргуэру йоджэ. Щымщ. Уплъэмэ, жыжьэу къакIуэр къыпхуэмыцIыхуну кIыфI хъуат.
Нартыхур зэрилъу, чы матэр хыфIидзэри къыщIэпхъуащ Уэхьидэт. Ешат, ауэ хуэм зищIын шынэурэ къыздэпIащIэм, иужь зыгуэр иту къажэ хуэдэу къыфIэщIащ. КъызэплъэкIри — хьэ гъуабжэжь цIыкIу иужь иту къакIуэрт.
— Е, Тхьэм и нэфIыр зыщыхуэн, сыту фIыуэ гъусэ укъысхуэхъуа! — и гур нэхъ къызэрыгъуэтыжауэ къызэтоувыIэ ар.
Метрищ-плIыкIэ пэжыжьэу хьэ гъуабжэри къоувыIэ.
— ТIукIэ, ТIукIэ, мэ, мэ! — йоджэ ар хьэм.
АрщхьэкIэ хьэм зигъэхъейркъым. Хъыджэбзыр ежьэмэ, езыри къыкIэлъокIуэ, къэувыIакъэ — и пIэ икIыркъым.
Апхуэдэурэ бжьэпэм къытехьэжащ. Уеплъыхмэ, пщыIэр плъагъурт, щIэшынэни щымыIэжу къыфIэщIу, игу нэхъ зэгъэжат Уэхьидэт. ТIэкIу зигъэпсэхуну хъыджэбзыр къыщызэтеувыIащ абдежым.
Абы хэту, «хьэ гъуабжэжь» цIыкIуу плъагъур… къокъугъ! Хьэ и гугъэурэ и гур иджыри къэскIэ щIигъэфIар — дыгъужьт! А къугъ макъыр зэрызэхихыу, Уэхьидэт и лъакъуитIыр щIохури, и нэхэм пшагъуэ къытрехьэ…
Къугъ макъыр зэхэзыха дыгъужьхэри, пщыIэм телъ хьэхэри напIэзыпIэм къызэхуосри, зэрышхын щIадзэ. Уэхьидэти и лъакъуитIыр къедэIуэжыркъыми, и пIэ икIыфыркъым. ПщыIэм тесхэри къыщIэжауэ, хэт гуахъуэ, хэти хьэмфIанэ, хэти бжьэгъу къапхъуатэ.
— Къэтыр хэт?! — зэрызохьэ псори.
— Уэхьидэт!
— Е гъуэгу махуэрэ! Ар дауэ ухъу?
Псори бжьэпэм зэрыдэхри, хьэ, дыгъужь зэрышхым хъыджэбзыр къыхахыжащ.
Абы иужькIэ нартыхудэч щыIэхэр куэдкIэ нэхъ сакъ хъуащ, хьэсэм зыгуэр къыханэу къыщыхэкIыжаи къэхъуакъым.
Андэгурэрэ шху гуащIэрэ
Хъыджэбзхэр губгъуэм пщIакIуэ дашат. Хьэсэр здапщIэм, аддэ жыжьэу зы жыгышхуэ иту къалъэгъуащ. Махуэр хуабащэт. Псэр жьауапIэ, щIыIэтыIэ лъыхъуэрт. Арати, мурад ящIащ, шэджагъуашхэ мыхъу щIыкIэ а жыгышхуэм нэсыхункIэ хьэсэр япщIэу, абдеж щIэтIысхьэу зыщагъэпсэхуну, тIэкIуи щхьэукъуэну. ЗэрыжаIам хуэдабзэу, а жыгым нэскIэ «я псэр нахьэсри», псори жыг жьауэм и щIагъым щIэтIысхьащ. Мо еша-елIауэ гъуэлъахэр, куэдрэт, Iурихащ.
Жей IэфIым сыхэту, гурым макъ гуэр зэхэсхащ. Пырхътэкъым, хьэуэ — гурымт! Сыщхьэхыпэурэ зыкъэсIэтащ. Зызоплъыхьри, къысхуэщIэркъым гурым макъыр къыздиIукIыр. Сыкъотэджри, псоми зырызыххэу соплъ. Макъыр къыздиIукIымкIэ сокIуэри — я дэ ди Тхьэ! Ди гъусэ хъыджэбз гуэрым, сантиметритI-щы хуэдиз фIэкIа къэмынауэ, блэ жьэдэпщхьэу солъагъу!
— Уэхьэхьей! Фыкъэуш! Блэ! Блэ! — сокIий.
Асыхьэту псори къыщолъэтри, бгъэдолъадэ гурыму щылъ хъыджэбзым. Блэр плъагъужыххэртэкъым — жьэдэпщхьакIэт.
Псори зэрогъэкIий, магъ.
— ПсынщIэу андэгурэ фукъэбзурэ евгъэшх! – жеIэ зыгуэрым.
НэгъуэщI зы пщыIэм ягъажэ, шху гуащIэу игъуэтыр къихьыну. Андэгурэр губгъуэм куэду итти, дежауэ дукъэбзурэ идогъэшх.
— Уэ куэд мыгъуэщ! Сызэгуетхъ! — мэщэIу блэр зыжьэдэпщхьар.
— Умышхмэ, улIэнущ! ЖаIэр щIэ! — зэрогъэкIий къыщхьэщытхэр.
Шху гуащIэри псынщIэу къагъэсащ. Еуэ ирагъафэ, еуэ ирагъафэ! АдэкIэ емыхыжыхукIэ шхум ирагъэфащ…
Пырхърэ гурымрэ къыпхуэмыщIэну зы «хъырхъ» макъ и Iум къиIукIыу, и нэкIущхьитIыр плъыжь-фIыцIафэ хъуарэ и нэр фIыщIилъафэу дакъикъитху хуэдэкIэ щылъа нэужькIэ, зрагъэфаи ирагъэшхаи къыдрихьеижу щIидзащ. Шхумрэ андэгурэмрэ я гъусэу блэр цIыкIу-цIыкIуу зэпыщэщауэ къыжьэдэкIыжат.
Хъыджэбзыр сымаджэщым яшэри, мазищ нэблагъэкIэ щIэлъащ, къыщIэкIыжа нэужьи тхьэлъэIушхуэ хуащIыжауэ щытащ. «Алыхьырщ, Алыхьым иужь уэращ ди бын закъуэр къезыгъэлар», — жаIэри хъыджэбзым и адэ-анэм фэилъхьэгъуэ дахэ къысхуащэхури сагъэфIэжат.
ЖыIэгъуэхэр
Баналъэм лъапцIэу хыхьа нэхъей, долъей
Псапэ зыщIэфым и насыпщи, насыпкIэ ирикъуаи щыIэкъым.
Бланэ щалъху йокIуэлIэж жаIэ, ауэ сыт цIыхум щалъхуар щIихъуэжыр?
Хьэрэмыгъэ ишха пэтми, зигъэнщIакъым.
ФитIнэ ныбжьэгъу умыщIу, уи нитIыр ищIыж.
ПIалъэ къыхигъэкIами, и Iуэхур къикIакъым.
ХьэмаскIэм и дзэр илъагъури, хьэмыщэм и кIэр диупщIащ.
Хьибгъум ягъэбгъунлъа дыгъужьу, зеплъыхь.
ХьитIыр зэжьэхолъэ, зэхуодзэлашхэри, арэзыуэ зэбгъэдокIыж.
И ныбэм из щхьэкIэ, и насыпылъэр нэщIщ.
Хьэ пэтрэ и нэгум уиплъэмэ, мэукIытэри, и напIэр иредзых.
Пщащэм игури и псэри яхьэхури, и хуитыныгъэри дагъэкIуащ.
Баналъэм лъапцIэу хыхьа нэхъей, долъей.
ЕрыскъыкIэ къэпхь псапэр псапэ псом я лейщ: ар жэнэт гъуэмылэщ.
КIуантIэ Iэзид.
КъэкIыгъэхэм я дуней
Iэгъэбэгухэр
Хэт зымыцIыхур Iэгъэбэгу цIыкIухэр?! Адрей къэкIыгъэхэми хуэдэу, абыхэм мэзыр ягъэдахэ, къулей ящI. И щхьэматэ цIыкIур и лъакъуэ закъуэмкIэ захуэу, пагэу фIиIыгъэу ар щытщ. Iэгъэбэгухэр жыг щIагъхэм, хуейхэм, жыг лъэдакъэ пыупщIахэм я гъунэгъуу къыщокI.
Iэгъэбэгухэмрэ къэкIыгъэхэмрэ, Iэгъэбэгухэмрэ жыгхэмрэ лъабжьэхэмкIэ, къуэпсхэмкIэ зэрыIыгъщ. ЩIыгулъым къыхах «шхыныгъуэхэмкIэ» абыхэм зым зыр «егъашхэ».
Мэзым щIэт псэущхьэ куэдым Iэгъэбэгухэр я шхыныгъуэщ. КIэпхъ цIыкIухэм ахэр зыхуахьэсри, жыг къудамэм пыIуауэ ягъэгъу. ЩIымахуэ шхыну абы къэуатышхуэ щIэлъщ. Цыжьбанэхэми, топ хъурей защIри, я банэ цIыкIухэмкIэ Iэгъэбэгур фIагъанэри, я гъуэхэм яхь.
Iэгъэбэгухэр зэмылIэужьыгъуэ куэд мэхъу. Ауэ абыхэм яхэтщ псэущхьэхэми цIыхухэми яшх мыхъуну щхъухь зыхэлъхэр. Апхуэдэхэр Iэмал имыIэу зэгъэцIыхун хуейщ. БадзэгъалIэ (мухомор), ямышх фагъуэ (бледная поганка), дакъэхэкIэнэпцI (ложный опенок) Iэгъэбэгухэм, пшхын дэнэ къэна, IэкIэ уеIусэну шынагъуэщ. Абыхэм псоми мэ гурымыхь къакIэрех.
Iэгъэбэгу хужьыр (белый гриб), дакъэхэкIыр (опенок), шампиньонхэр пшхы хъухэм ящыщщ. Апхуэдэ Iэгъэбэгухэм къэуат зыщIэлъ шхыныгъуэ зэмылIэужьыгъуэхэр къыхащIыкI.
Губгъуэдадий
Бгы лъапэхэм, мэз лъапэхэм куэду къыщокI губгъуэ удз, дахэу гъагъэу, мэ гуакIуэ къыпихыу. Адыгэхэм цIэ зэмылIэужьыгъуэ къыхуагупсысащ абы: дахэлынэ, губгъуэдадий, цей дадий. Урысейми къыщокI а удзыр, урысыбзэми цIэ зэмылIэужьыгъуэхэр щиIэщ: бабина душица, душица бобровая, душка, духов цвет. Губгъуэ дадийр цIэрыIуэ щIэхъуар узыншагъэмкIэ сэбэпышхуэ зэрыхъуращ. Ар удз хущхъуэщ.
КIэртIоф
КIэртIофым и къежьапIэр Ипщэ Америкэрщ. Европэм ар кърашащ XVI лIэщIыгъуэм и 60 гъэхэм. Ди къэралым ар япэ дыдэ къизышар Петр I пащтыхьырщ. Ар къыщыхъуар 1697 гъэрщ. ЯпэщIыкIэ цIыхухэм кIэртIофыр яфIэмыфIыщэу хасэу щIадзащ. ИужькIэ и IэфIагъыр, щIэлъ къэуатыр къагурыIуэри, щIэх дыдэ есэжащ.
КIэртIофым шхыныгъуэу къыхащIыкI 100-м щIигъу. ЦIыхум и Iэпкълъэпкъыр зыхущыщIэ витаминхэмкIэ ар къулейщ. КIэртIофым крахмали къыхащIыкI.
Мэлей ФатIимэ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:5. Ди къэралым щыщ Къалэ-ЛIыхъужь. 9. ХадэхэкI. 10. Уафэ лъащIэм щыплъагъу «бжьэхуц» гуартэ. 11. КъуийцIыкIу бзаджагъэкIэ зытекIуа домбеижь. 14. Пщэдейрей ныбгъуэ нэхърэ — нобэрей … 15. Алыхьым и IуэхутхьэбзащIэ. 16. Къурш лъэныкъуэмкIэ къриху жьы щIыIэтыIэ. 17. Iэщ. 18. «Ныкъусаныгъэ», «дерт» псалъэхэм я пIэкIэ къагъэсэбэп нэгъуэщI псалъэ. 20. Дзэ къулыкъум дэкI и къуэрылъхур лIыжьым еущий: «ЛIы хуэдэлIу щыт, … жегъэIэ!». 23. Фадэ куэд изыфар апхуэдэу мэхъу. 24. Iуэху мыублэ … хэсщ. 25. Шы къэпщIэнтIам къыщхьэщех. 28. КIыщым щIэт Iэмэпсымэ. 29. МахуэцIэ, унэцIэ. 31. ЕуэкIыпIэ. 32. КIыщокъуэ Алим и поэмэ. 33. ЩэкI кIапэ. 35. Къуажэ «транспорт». 38. Iэпслъэпсым щыщ. 39. ЦIыху ткIий, тэмакъкIэщI, гущIэгъуншэ. 40. Уи хьэм … къиубыда? 43. ЩIалэ цIыкIу къуейщIей, IэубыдыпIэншэ.
Къехыу:1. «МафIэдз» псалъэм и пIэкIэ ари къагъэсэбэп. 2. … псы кIэрыпщIэрэ? 3. Мэш хьэуазэ. 4. ЦIыху къарууфIэ. Е щыхь ин лъэпкъ. 6. Лэскэн районым хиубыдэ …-тала къуажэ. 7. Адыгэ лъэпкъ. 8. Бдзэжьей зэрещэ. 12. Унэм щигъэзэщIэн хуейуэ еджакIуэм кърата лэжьыгъэ. 13. Нартхэм я ныкъуэкъуэгъу лъэпкъ. 19. Мэз бжьыныху. 21. Пасэрей зауэлI джанэ, гъущI хъарым къыхэщIыкIауэ. 22. Жыг … е джэдыкIэ … 26. ЦIыхум иреIэзэу, медицинэм къыщагъэсэбэп хьэмбылу лъэпкъ. 27. Совет Союзым и ЛIыхъужь зэшхэу Къардэнхэ Къубатий, Къэбард, КъБКъУ-м и ректору щытахэу Бэрбэч ХьэтIутIэ, Лъостэн Владимир, еджагъэшхуэхэу Слъон Лудин, Щхьэгъэпсо Сэфарбий, КъБР-м и цIыхубэ артист Жылокъуэ Мухьэмэдин, тхакIуэ-усакIуэхэу Журт Биберд, Хьэх Сэфарбий, Бицу Анатолэ, Мыкъуэжь Анатолэ сымэ я къуажэ. 29. Ди къэралым исщ зи … улахуэр сом мелуан зыбжанэ хъу цIыху зыкъом. 30. Адыгэ пелуан, къэрал, дунейпсо зэхьэзэхуэхэм мызэ-мытIэу текIуэныгъэ къыщызыхьа … Билал. 34. Муслъымэн лъэпкъышхуэ. 36. Зи къудамэхэр теухъуэнщIыкIа жыг лъэдий гъум. 37. … джанэ. Е … бостей. 41. Корее Ищхъэрэм я президент … Чен Ын. 42. Тонн зыплIытху, зытхух къэзышэч псэущхьэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Гъатхэпэм и 23-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:1. Къазмакъ. 4. Щхьэмыж. 7. Чэт. 8. «Нэху». 10. Жыр. 11. Бэдэху. 13. Анэр. 14. Къумыкъу. 15. Уд. 17. Бо. 18. Уае. 20. ЩэкI. 22. Кумб. 23. Быж. 24. Къэб. 25. Гъудэ. 26. Дыд. 29. «Нур». 31. Яе. 32. Пэ. 34. Армэ. 36. Къады. 38. Сэшхуэ. 40. Гъэш. 43. Пыжь. 44. ГъукIэ. 45. Мылъхуэс. 46. Бжьэдыгъу.
Къехыу:1. Къэнжал. 2. Абдж. 3. Нэгъуд. 5. Хьэх. 6. Жэрыкъуэ. 9. Хукхъуэ. 10. Жэм. 11. Быдэ. 12. Хуабэ. 16. Хьэмидей. 18. Уэрэд. 19. Еубыд. 20. Щыбын. 21. КIыхьыр. 27. Дерс. 28. Хупхъэ. 30. Къуаргъым. 33. Ныбжьэгъу. 35. Мэш. 37. Алъп. 39. ШыкIэ. 41. Унэ. 42. ЛIыжь.
