Къуалэхэри унэ хуэныкъуэщ
Мэлыжьыхьым и 1-р Бзухэм я дунейпсо махуэу къэлъытэныр 1894 гъэм США-м къыщыхалъхьащ. ИужькIэ ар Европэми нэсащ. Иджы ар илъэс къэс дуней псом щагъэлъапIэ, ЮНЕСКО-м «ЦIыхумрэ биосферэмрэ» и биологие прог-раммэм ипкъ иту.
Хабзэ зэрахуэхъуащи, а махуэм цIыхухэм бзу зэмылIэужьыгъуэхэм: бжэндэхъухэм, пцIащхъуэхэм, нэгъуэщIхэми «къуалэ унэ цIыкIухэр» жыг къудамэхэм, унащхьэ къуагъхэм щыхупащIэ, щыхукIэраIулIэ.
Дамэ зытет псэущхьэ цIыкIухэм ядэIэпыкъуным теухуа гупсысэр 20-нэ лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэм Урысейми къэсащ. 1910 гъэм школ егъэджакIуэ Бузук Пётр Хортицэ къуажэм къэралым щыяпэу къыщызэригъэпэщащ ЩIыуэпсыр зыхъумэхэм я зэгухьэныгъэ, бзу абгъуэр зи дамыгъэ хъуар. Абы хэтхэм бзухэр ягъашхэрт, адэ- кIэ-мыдэкIэ унэ цIыкIухэр щыхуфIадзэрт.
1917 гъэм екIуэкIа революцэм а зэгухьэныгъэр игъэлъэлъэжащ, арщхьэкIэ къэунэхуа къэралыгъуэщIэми мы Iуэхур IэщIыб ищIакъым. 1924 гъэм и гъэмахуэм СССР-м щекIуэкIащ Юннатхэм я союзпсо зэхуэсышхуэ. Биостанц нэхъыщхьэм и егъэджакIуэ Дергунов Николай абы къыщыхилъхьащ Бзухэм я махуэр щIэры-щIэу ди къэралым щагъэувыжыну икIи 1926 гъэм СССР-м ар щагъэлъэпIащ.
КъыкIэлъыкIуэ илъэсым Бзухэм я махуэр Мэзкуу и щIыпIэ псоми щаIэтащ. Абы щыгъуэ а Iуэхум ныбжьыщIэ мини 5-м нэблагъэ хэтащ. 1928 гъэм а Iуэхум теухуауэ зэхаша щIыхьэху «телъыджэм» сабий мин 65-рэ кърихьэлIащ. Абыхэм бжэндэхъу абгъуэу мин 15-м щIигъу адэкIэ-мыдэкIэ щыпащIащ.
Хэку зауэшхуэм и зэманым мы Iуэхур зэпыуат, арщхьэкIэ 1948 гъэм ар аргуэру къагъэщIэрэщIэжащ.
1953 гъэм зи гугъу тщIы лэжьыгъэ щхьэпэм еувэлIауэ щытащ школакIуэу мелуани 5-м щIигъу. Пэжщ, 20-нэ лIэщIыгъуэм и 60 — 70 гъэхэм щIыхьэху дахэхэр ирамыгъэкIуэкIыжу «къаублауэ» щытащ, арщхьэкIэ Урысейм и бзухэр хъумэнымкIэ зэгухьэныгъэм, 1993 гъэм къызэрагъэпэщам, и фIыгъэкIэ а Iуэхур аргуэру кърахьэжьэжащ.
2000 гъэм Мэзкуу и Правительствэм Бзухэм я махуэр гъэлъэпIэныр къалэ Iуэхуу къилъытащ. Иджы абы ди къэралым и дэтхэнэ щIыналъэми гулъытэ хэха щыхуащI.
Мэлыжьыхьым и пэщIэдзэ махуэр ар къыхэзылъхьауэ щытахэм ауэ сытми къыхахакъым: мы зэманым щIыпIэ хуабэхэм къолъэтыкIыжри, ди деж къагъэзэж бзухэм. Балигъхэмрэ сабийхэмрэ а махуэм зэIузэпэщ ящI псыпцIэхэм щыпсэу къуалэхэм я хэщIапIэхэр, IусхэмкIэ гъэнщIа пхъэбгъухэмрэ бжэндэхъу абгъуэхэмрэ жыгхэм пагъэзагъэ, адэкIэ-мыдэкIэ ираIулI.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
