Лъэпкъым и лIыхъужь
2018 гъэм дунейм ехыжащ лIыгъэмрэ хахуагъэмрэ я щапхъэкIэ зи гъащIэр гъэнщIауэ щыта цIыху щыпкъэ, Хэку зауэшхуэм и мафIае гъуэгухэм щIалэщIэ дыдэу ирикIуа Жанэ Мухьэмэд Хьэмид и къуэр. И унагъуэмкIи дэркIи гуауэ хъуа илъэсым и пэ къихуэу, ТекIуэныгъэ Иным и Махуэм ирихьэлIэу дыхуэзауэ щытащ ди лъэпкъым и цIэр фIыкIэ зыгъэIуа лIыхъужь хахуэм. ИкIи ди насып къихьат абы депсэлъэну, и гукъэкIыжхэм дыщIэдэIуну…
Жанэ Мухьэмэд 1925 гъэм накъыгъэм и 2-м Шэрджэс автоном областым хыхьэ Эрсакон (Абатэхьэблэ) къуажэм къыщалъхуащ. Мыбдеж къыщыхэгъэщыпхъэщ Жанэхэ я унагъуэр зауэм куэдкIэ ипэ иту хьэлэбэлыкъ зэрыхэхуар. Къэралым и политикэ Iуэху мыхъумыщIэм и зэранкIэ унагъуэр хэкум ирагъэкIащ 1933 гъэм. Апхуэдэ щIыкIэкIэ, Жанэхэ Омскэ областым къыщыхутащ. Унагъуэр гъуэгуанэ хьэлъэм тетыху Мухьэмэд и шыпхъуищрэ и зы къуэшрэ дунейм ехыжащ.
Репрессием хиубыда нэгъуэщI унагъуэ куэдым хуэдэуи, Жанэхэ тайгар увыIэпIэ яхуэхъури, Лаховское жылагъуэр зыухуахэм яхэтащ. Дауи, хамэ щIыпIэм къыщыхутахэм я гъащIэр тыншакъым: ерыскъы мащIэ тIэкIурэ псырэ фIэкIа яIумыхуэу цIыхухэр куэдрэ псэуащ. КъинэмыщIауэ, хэкум ирахуахэр абдежми тыншу властым щигъэпсэуртэкъым. Апхуэдэу, 1937 гъэм цIыху 19 яубыдащ. Абыхэм яхэтащ Мухьэмэд и адэри, и къуэшри. Яубыдахэм ящыщ зыбжанэ, троцкист зэгухьэныгъэм хэту хуагъэфащэри, яукIащ. Мухьэмэд и адэмрэ и къуэшымрэ илъэси 8-кIэ хьэпс ящIащ. Унагъуэм я насып къихьри, тIури абы къелащ икIи къахыхьэжащ.
1942 гъэм Мухьэмэд ФЗО еджапIэм щIэтIысхьауэ щытащ. ИужькIэ бронетранспортёрхэр, танкхэр, топышэхэр здащI заводым щылэжьащ.
1943 гъэм ар дзэм къулыкъу щызыщIэну нэгъуэщI щIалэхэм ящIыгъуу Омск къалэм къыщыхутащ. Абдеж щызэрагъэпэщырт 21-нэ полкыр. ПIалъэ кIэщIкIэ ирагъэкIуэкIа зыгъэсэныгъэхэм яужькIэ, Мухьэмэд хэхуащ 15-нэ мотострелковэ бригадэм. Абы щыгъуэм ди лIыхъужьыр илъэс 18 хъуа къудейт.
Жанэр япэ зауэм щыIухьащ Львов деж, «Курская дуга» жыхуаIэ зауэшхуэм хэтащ. Иужьым ар Япэ Украин фронтым щIыгъуу хэтащ Украинэм и жылагъуэхэр хуит къэзыщIыжахэм. 1944 гъэм Писаревкэ жылагъуэм щекIуэкIа зэхэуэ хьэлъэм Мухьэмэд уIэгъэ къыщащIауэ щытащ икIи Киев къалэм дэт сымаджэщым щIэлъащ. Хъужа нэужь, Жанэр хэхуащ 8-нэ гвардейскэ дивизием и еханэ шуудзэ полкым. Адыгэ щIалэр зыхэта эскадроныр зауэкIэрэ, Польшэм пхыкIащ, Краков къалэр хуит къэзыщIыжахэм яхэтащ. Ауэрэ Чехословакием и гъунапкъэм деж иIэ Моравэ псым нэсащ. Абы теухуауэ Мухьэмэд псом хуэмыдэу гукъэкIыж куэд иIэт. Псым зэпрыкIын хуейт гупыр. Нэмыцэхэр ирагъэкIуэтырт.
— Абы щыгъуэм шуудзэм сыхэтти, икIуэтыж нэмыцэхэм шым дытесу дакIэлъыкIуэрт. Ди эскадроным и унафэщIыр Мансуровырт. Унафэ къытхуащIащ лъэс зытщIу, уанэхэр шыхэм ятетхыну. Шы IумпIэхэр тIыгъыу дызэхэтт унафэм дыпэплъэу. Ди унафэщIыр къыдэупщIащ: «Хэт япэу Моравэ псым зэпрыкIынур?» — жери. Ар псышхуэт. Унафэр шыкIэ псым дызэпрысыкIыу, адрей лъэныкъуэмкIэ зыщыдгъэбыдэу, нэмыцэ мотоциклистхэр дубыдынырт. Адрей лъэныкъуэмкIэ пэмыжыжьэу польскэ къуажэ къыщыст, абы нэмыцэ зауэлIхэр дэзт.
Ди командирым зыри хигъэзыхьыртэкъым, атIэ, жиIащ зи арэзыныгъэ къэзыгъэлъагъуэр игъэкIуэну. Апхуэдэу щыхъум, ди полкым цIыхуи 4 дыкъыхэкIащ. ЩIалиплIыр дышэсри, псым дыхыхьащ. Дызэрыхыхьэу шыхэм я тхьэкIумэ кIапэхэмрэ, я пэгъуанэ хашиикIхэмрэ фIэкIа умылъагъуу дыщIигъэнащ. Шыхэр гужьеящ, тхузэпрысыкIыркъым. Дыкъепсыхри, шы сокухэр, шы IумпIэхэр дубыдри, апхуэдэу хъумэ деплъащ. АрщхьэкIэ ари хъуакъым. Шым дытемысуи дызэпрысыкIыфакъым, къэдгъэзэжащ, — игу къигъэкIыжырт Мухьэмэд.
Апхуэдэу щыхъум, командирым унафэ ищIащ езым и шыр щIалэхэм иратыну. Аргуэру лIыгъэ зыхэлъ щIалэхэр шэсри псым хыхьащ.
— Командирым и шыр къэувыIакъым, есащ мышынэу. Ар щыкIуэм, дэ дишхэри абы иужь иувэри зэпрысыкIащ. АдрыщI Iуфэм дынэсри, шыхэр дутIыпщащ, щIытIхэр тщIащ. Доплъэри, мотоциклхэр къокIуэ, цIыху щырыщ ярысу. Дэ абы дыщIагъэкIуар сапёр частым дыдэIэпыкъунрат, ауэ къытхуэкIуэхэм дапэмыуву хъуакъым — зэхэуэ дублащ. Дэ нэмыцэхэм автоматкIэ доуэ, езыхэри къытхоуэж. Мотоцикл куэд щхьэпредгъэдзащ… Сыхьэтрэ ныкъуэрэ — сыхьэтитI хуэдизкIэ дызэхэуащ. Дэ нэмыцэхэр дгъэсабыращ, гъуэгу яттакъым, апщIондэху ди сапёр частым и Iуэхур игъэзэщIэфащ, — жиIэжат Мухьэмэд.
Мы зэхэуэ хьэлъэм Жанэ Мухьэмэд уIэгъэ щыхъуащ. Ар сымаджэщым щIэлъащ, нэхъыфI хъужри, дзэм хыхьэжащ. Моравэ псым деж щекIуэкIа зэхэуэращ Жанэм «И хахуагъэм папщIэ» медалыр къыщIыхуагъэфэщар.
Мухьэмэд нэхъ игу къинэжахэм ящыщт КъухьэпIэ Украинэм хуэзэу Карпаты бгыхэм щыщхьэдэхауэ щытар.
— Бгым зы гъуэгу закъуэ иIэти, абы дытемытыну Iэмал иIэтэкъым. СэмэгумкIи ижьымкIи пхуэгъэзэнутэкъым, Iэмалыншэт. Бгым удэкIуеифыртэкъым. Дэ куэд ткIэрыщIат: цIыхуи, шыи, бронетранспортёри, нэгъуэщIхэри. Iэгум дисым хуэдэу дыкъэплъагъурт. Нэмыцэ кхъухьлъатэхэр къытщхьэщыхьэрти, шэмэджым мэкъур зэрыпиупщIым хуэдэу, дыщIагъэлъэлъырт, зыри къытханэртэкъым. Дызэуэфыртэкъым, щIыпIэм и рельефым апхуэдэ Iэмал къыдитыртэкъым, яукIыр яукIыу, къауIэр къауIэу драгъэщэщэхырт… ИужькIэ ди кхъухьлъатэхэри къыкъуэкIащ. Дыдейхэмрэ нэмыцэхэмрэ уэгум щызэзауэрт. КъаукIахэр е уIэгъэ хьэлъэ хъуахэр пхъэрэ палаткэкIэ зыгуэрхэр зэдгъэпэщырти, шитIым я зэхуакум тетлъхьэурэ къыдэтшыжырт… — и нэпсыр къыфIекIуэу, ауэ зишыIэу игу къигъэкIыжырт Мухьэмэд. — Карпаты бгыхэм дыблэкIащ. ИужькIэ Венгрием дыкъыщыхутащ. Абдеж къалэ зыбжанэ хуит къыщытщIыжащ. Иужьым, Чехословакием дихьащ. Абдежми гугъу дехьу дыщызэуащ. 1945 гъэр къэсат, цIыхухэм зауэр щIэх иухын хуэдэу жаIэрт. Ауэ дэ ар ди фIэщ хъуртэкъым. Дэ махуэ къэс зэхэуэ хьэлъэ дыдэхэм дыхэтт, дызэрыукIырт. Дауэт ди фIэщ зэрыхъунур зауэр иухыу?!
Зауэр иухащ жаIэри хъыбар къатащ. Абы щыгъуэм сэ Австрием сыщыIэт. ТекIуэныгъэр къэтхьами, дэ иджыри дызауэрт, сыту жыпIэмэ, Власовым и дзэр ерыщу къытпэщIэтт. Ахэр «дгъэкъэбзэну» унафэ диIэт… Ди шуудзэм дежкIэ зауэр щиухар накъыгъэм и 20-ращ. ТIэкIу зыкъэтщIэжри, Хэкум къэдгъэзэжыну гъуэгу дыкъытехьэжащ, — жиIэжырт Жанэм.
Дауи, нэгъуэщI зэхэуэ куэди ирихьэлIащ адыгэ щIалэр, гур хэзыгъэщI Iуэхугъуэ мымащIи и нэгу щIэкIащ. ЖыIэпхъэщи, зауэр иуха щхьэкIэ, абыкIэ мыарэзыхэр куэдт. Апхуэдэу, Мухьэмэд сымэ къэкIуэж пэтрэ, Украинэм къэсауэ, Львов къалэм деж бандеровцхэр къащыпэщIэуващ. Арати, абдежми зы зэхэуэ зэхаублэн хуей хъуащ. Ар сыхьэтищым нэскIэ екIуэкIащ…
Мухьэмэд Дзэ Плъыжьым щыхэтым къигъэлъэгъуа лIыгъэм, зэфIэкIым къыпэкIуэу къратащ «Хахуагъэм папщIэ», «Германием зэрытекIуам папщIэ» медалхэр, Сталин Иосиф къыбгъэдэкI фIыщIэ тхылъхэр, нэгъуэщI нагъыщэхэри…
Зауэ нэужьым Жанэм МВД-м къулыкъу щищIащ 1950 гъэм нэс. Абы иужькIэ, щылэжьащ Черкесск къалэм, Хьэбэз районым щыIэ IуэхущIапIэхэм. И щхьэгъусэ Зоерэ езымрэ пхъуитIрэ зы къуэрэ зэдапIащ. Жьакуэ къуажэр псэупIэ яхуэхъури, абы дэсащ.
Жанэхэ я унагъуэм властым нэмыплъ къритами, Мухьэмэд лIыгъэ хэлъу къэралыр бийм щихъумащ, Хэкум хуэпэжащ. Адыгэм и лIыхъужь щыпкъэхэм ящыщщ Жанэ Мухьэмэд.
ГЪУКIЭКЪУЛ Иринэ.
