Дахагъэм и гъуджэ
ЦIыхубз гъэщIэгъуэныщэщ, зи дуней тетыкIэмрэ зыIыгъыкIэмкIэ зыхэтхэм къахэщым и щапхъэ нэсщ, жыпIэкIэ ущыуэнукъым Урысей Федерацэм щIыхь зиIэ, Къэбэрдей-­Балъкъэрым и цIыхубэ артисткэ Шортэн Аллэ. «Кабардинка» къэрал академическэ ансамблым илъэс куэдкIэ зэрыхэтам и закъуэкъым ар къызэрацIыхур. Аллэ и дахагъыр дунейм щызэлъащIысауэ щытащ: абы и сурэтыр зытет «Танцующая пара» кIэнфет пхъуантэр дэнэ щIыпIи щащэрт.
 ТхакIуэ Шортэн Аскэрбийрэ артис­ткэ цIэрыIуэ Даниткэрэ япхъу цIы­кIур и адэ-анэм ещхь хъун хуейтэкъэ?! Даниткэ ипхъу закъуэр пианинэм хури­гъэджэну и гугъат. И анэм и хьэ­тыркIэ а макъамэ Iэмэпсымэм еуэу зригъэсами, Аллэ ар IэщIагъэ хуэхъуа­къым. Абы къыхиха IэщIагъэм и гур къыхуэзыгъэушар Шэру Сонящ, абы и утыку итыкIэр илъэгъуа иужьщ адыгэ къафэм ар хьэщыкъ щыхуэхъуар.
Курыт еджапIэм и къэфакIуэ анса­м­­б­лым хыхьа Аллэ утыкур зэи ибгынакъым. Университетым щыщIэсами­, абы и къэфакIуэ гупым хэтащ. А зэма­ным ди республикэм щэнхабзэмкIэ и министру щыта Ефэнды Джы­лахъ­стэн зи пашэ къулыкъущIэ зыбжанэ университетым кIуэуэ ансамблым и къэфэкIэм еплъа иужь, Аллэ къыхахауэ щытащ «Кабардинка» ­ансамблым хэту Африкэм ягъэкIуэну. Къэрал гъу­напкъэм уикIыну ущыхуимыт ­зэманым Африкэм кIуэныр, абы щы­гъуэми, «Кабардинка»-м и гъусэу, ныбжьыщIэм дежкIэ пщIыхьэпIэм хуэдэт.
- Си адэм сызэримыутIыпщынур къызгурыIуэрт, сызипхъур къи­щIа иужь, Джылахъстэни «нэгъуэщI къэгъуэтын зэрыхуейр» жиIат. Унэм ­сыкъыздэкIуэжам си адэр, уIэли-ууди, къытхутегъэхьэртэкъым. Жэщ псом сыгъащ. Нэху сыкъекIа нэужь, си еджэным зэран зэрыхуэзмыгъэ­хъу­нумкIэ, ар зэрыхыфIэзмыдзэнумкIэ псалъэ быдэ сIихри, хуит сищIауэ щытащ, - игу къегъэкIыж Аллэ. - Университетыр хыфIэздзэнкIэ си адэр щIэшынэр гурыIуэгъуэт: зэман пыухыкIа фIэкIа узэрыримылэжьэфы­ну IэщIагъэ закъуэкIэ укъэувыIэ ­хъунутэкъым, щIэныгъэ ищхьи зэгъэгъуэтын хуейт. ИтIанэ, сытым дежи абы къызжиIэрт: «Сценэр псыпцIэм хуэдэщ, ущIилъафэмэ, зэфIэкIащ. Iэгуауэр зэ зыхуаIэта цIыхур абы къи­кIыжыфыркъым». А зэманым щыщIэдзауэ илъэс 20-м щIигъукIэ «Кабардинка»-м хэтащ Аллэ. Абы университетри къиухащ.
А лъэхъэнэхэм ар зыцIыхуу щытахэм жаIэжу зэрызэхэсхамкIэ, уи ­фIэщ ­хъунутэкъым Шортэныр апхуэдиз илъэс хъуауэ ансамблым къыщыфэу. И зыIыгъыкIэкIи, и теплъэкIи, ар езым нэхърэ илъэс куэдкIэ нэхъыщIэ къэфакIуэхэм ефIэкIырт.
Насып. Мы псалъэм цIыхухэм къызэщIрагъэубыдэр зэхуэмыдэ защIэщ. Хэти и лэжьыгъэм дэрэжэгъуэ къритрэ мылъку иIэмэ, на­сыпыфIэщ, адрейхэм дежкIэ на­сыпыр узыншагъэмрэ бынуна­гъуэмрэщ, еща­­нэхэм ар зыхалъа­гъуэр нэ­гъуэщIщ. Аллэ насыпыфIэщ, щIэгъэ­къуэн нэс къы­хуэхъуу и адэ-анэр къызэрыщхьэщытамкIэ, Тхьэм узэрелъэIунщ жыхуаIэм хуэдэ и къуи­тIымкIэ. ЦIыхубзым и хьэлым нэхъыфI дыдэу хэлъхэм ящыщщ и Iыхьлы­хэм, ныбжьэгъухэм фIэщхъуныгъэ ­зэрахилъхьэфыр. «Къапщтэмэ, сэ ­нэхъ сызэщхьу, зи хьэл-щэным щыщ нэхъыбэ схэлъу къысщыхъур си адэрщ, - жеIэ Аллэ. - Ар езэш зымыщIэ цIыху гуащIафIэт, зыхуигъэувыжа мурадым ерыщу хуэкIуэ цIыхут. Ауэ сыт хуэдэ ехъулIэныгъэ мы гъащIэм щызимыIами, къысхуэзыхьар ­­си анэрщ. Ар мыхъуатэмэ, фIыуэ ­слъагъу ­къафэм сыхуэлэжьэфынутэкъым, щIы­­пIэ зэ­хуэмыдэхэм ансамблым и гъусэу сыкIуэфынкIэ Iэмал иIэтэкъым, си бынхэр зыхуей зэрыхуи­гъазэр, зэримыгъэмэжалIэр сымыщIатэмэ. Абы къыдэкIуэу, Венгрием щыIэ советы­дзэхэм я гупым уэрэдымрэ ­къафэмкIэ я ансамблым илъэситхукIэ сыхэтащ. Илъэсым тхуэ нэхъыбэ сыкъэкIуэжыфыртэкъым, си адэми си бынхэми щхьэкIэ сызымыгъэгузэва ­ си анэм сыхуэарэзыщ, ахърэт нэху Тхьэм кърит».
Шортэныр лэжьащ лъэпкъ къа­фэмкIэ УФ-мрэ КъБР-мрэ щапхъэу къыщалъыта «Кавказ пшэплъхэр» сабий ансамблым и балетмейстеру. ­Утыку итыкIэ екIум, къафэ гъуазджэм и щэхухэм ныбжьыщIэ куэд абы хуи­гъэсащ.
ИСТЭПАН Залинэ.
Мы тхыгъэр зытедухуа Мамбэт Хьэсэн 1949 гъэм мэлыжьыхь мазэу Къулъкъужын Ищхъэрэ къы­щалъхуащ. И школ кIуэгъуэ хъури, щIалэр Сэрмакъ интернатым ягъэкIуащ. Къэфэн Iуэхуи зэримыхуэу, абы классийр къыщиухащ.
Ухуа­кIуэ училищэм щIэтIысхьауэ ар пхъащIэ IэщIагъэм хуе­джэрт. Бэрэбэнауэ цIэрыIуэ иужькIэ къызыхэкIа Ало Арсени къыдеджэрт абы. ЩIалэм и къуэш нэхъыжь ПIотIэ а зэманым хэтт Уэрэдымрэ ­къафэмкIэ ансамблым. ПIотIэрэ Арсенрэ я гъусэу Хьэсэн къэзылъэгъуа Ульбашев Мутай щIалэр гупым хыхьэну иригъэблэгъащ. А зэманым анса­мб­лыр щIалэ жан, жыджэр хуэныкъуэт. Къуажэм ­къикIа щIалэ цIыкIум псори фIэгъэщIэгъуэну зригъэлъагъурт, зэгу­гъужырт, зыхыхьам яхуэфэщэн артист хъуным ­ху­щIэкъурт.
«Гуп гъэса сыхэтащ, - жеIэ Мамбэтым. - Илъэс 15 - 16 зи ныбжьыну защIэт дыкъащтари, апхуэдэу цIэрыIуэ дыхъунуи, а лэжьыгъэм дыпэлъэщынуи тщIакъым. Щапхъэ тетхащ къэфакIуэ нэхъыжьхэм, гъуэгу захуэ дытрагъэувэным ­щхьэх ямыIэу елэжьащ ансамблым и унафэщIхэри. Ульбашев Мутай нэмыщI, къыдэгу­гъуащ Гальперин Григорий. Щэнхабзэми утыку итыкIэми дыхуэзыгъэсар а лIы Iущырт. Нобэ утыку кърахьэ къафэ куэдым я лъабжьэр аращ зыгъэтIы­лъар. Пэжыр жысIэнщи, пщIыхьэпIэфIым хуэдэу блэлъэтащ «Кабардинка»-м сызэрыщылэжьа илъэс тIощIыр».
Къыхэгъэщыпхъэщ дзэм къулыкъу щыщищIэми (Пермь), абы ансамбль щызэхэтым и зэфIэкI Мамбэтыр зэрыщемыблэжари.
Къэрал куэд илъэгъуащ Мамбэт Хьэсэн, езыми ­и къэфэкIэр дуней псом щигъэлъэгъуащ. Абы къызэ­ры­хигъэщымкIэ, и щIалэгъуэм и лэжьыгъэм псэкIэ пэрытати, ­гугъуехь лъэпкъи зыхищIакъым. «1965 гъэм «Кабардинка»-м хыхьа гупыщIэм, щIалэхэми хъы­джэбзхэми, къэфакIуэ нэхъыжьыфIхэм ягъэтIылъа ­лъабжьэм пщIэ хуэтщIащ, ­гъуэгу хашар зэрытхузэфIэкIкIэ едгъэфIэкIуащ. ЦIыхуфI­хэт псори, уагъэлъэпэрэпэнутэкъым, уифIри къыбдаIыгъынут. Бэрэ­гъун Руслан, Мэрыш Заур, Балъкъэр Сашэ... куэдыр дызэныбжьэ­гъум нэхърэ дызэкъуэшыр нэхъ пэжу къыщIэкIынт. Дахуозэш къытхэмытыж КIэрэф То­-лэ, КIэш Фёдор сымэ», - жеIэ Хьэсэн.
Хьэсэн и щIалитIым зыр юристщ, адрейр ухуакIуэщ. Мамбэтым зэрыжиIэмкIэ, щIалэ нэхъыжьыр къафэми уэрэд жыIэнми хуэIэкIуэлъакIуэщ, гъуазджэр зы­хилъхьэ щыIэкъым, ауэ ар IэщIагъэ хуэхъуакъым.
Ди гуапэщ мы нэхъыжьыфIыр щIэм я щапхъэу куэдрэ япэ итыну!
БАГЪЭТЫР Луизэ.
Мамбэт Хьэсэн, Мысачэ Валентинэ, Балъкъэр СэфрэIил, Ало Жаннэ, Хъыдзэдж Анатолэ сымэ «Налшык» санаторэм и хьэщIэщ. 1975 гъэ
КъуажэкIэ Тыжьей (иджы Кыщпэк) щыщ, Балъкъэрхэ зэкъуэшитхум я нэхъыжь СэфрэIил япэ дыдэу утыкушхуэ щихьар «Лалуцэ» лъэпкъ балетым хэтущ.
 Лъэпкъ щэнхабзэмрэ ­гъуазджэмрэ дахьэха щIалэр Налшык дэт культпросвет­училищэм зы илъэскIэ щеджауэ, япэ лъэпкъ балетым хэтыну и пщэ къыдэхуат. Жэщ-махуэ имы­Iэу, адрейхэм закъыкIэримы­гъэхуу Балъкъэрым зигъэсащ. А лэжьыгъэр зыхуэдам и щыхьэтщ «Лалуцэр» ягъэ­лъа­гъуэу 1964 гъэм трахауэ щыта фильмыр. Зи инагъкIэ укъэзыгъэу­Iэбжь, уеблэмэ ар хьэлъэуи шэч уэзыгъэщI бэрэбан иныфIыр Iэтауэ Балъкъэрым утыку­ кърехьэ, умыгъэщIэгъуэн плъэ­мыкIыу абы лъапэкIэ тету къыщофэ...
Куэд дэмыкIыу, Къэбэрдей-Балъкъэрым уэрэдымрэ къа­фэмкIэ и ансамблыр Сы­бырым зыкъыщигъэлъэ­гъуа­уэ къокIуэж. СэфрэIил къыдеджэ зы щIалэ абы хэтти, къелъэIуащ гупым хагъэхьэну­хэм зыхигъэхуэну. Арати, къэ­фэным зи гур ета хъуа­ ныбжьыщIэм (илъэс 16 ири­къуа къудейт) и насып кърихьэкIри, 1965 гъэм и мэлыжьыхьым ансамблым хыхьащ. Абы щыгъуэм къэфакIуэ гупым хорри щIыгъути, уэрэд жыIэнымкIи щапхъэ хуэхъун защIэт Балкъэрым къицIыхуахэр: Жылокъуэ Мухьэмэдин, Шыкъ Мышэ, Уэтэр Анатолэ, КIуж Борис сымэ, нэгъуэщIхэри.
«Мыр пэжу пIэрэ?» - жысIэрт. Си щхьэкIэ сыкъап­щтэмэ, сэркIэ пщIэшхуэт ап­хуэдэ ансамбль цIэрыIуэм си зэфIэкIым щыхэзгъэхъуэ­ныр», - игу къегъэкIыж Сэф­рэIил.
1967 гъэм щIалэр дзэм ираджэри, 1969 гъэращ ар «етIуанэ унэу» ибж ансамб­лым къыщыхыхьэжар. КъэфакIуэм «Кабардинка»-м ­хэту 1972 гъэм зыкъыщигъэ­лъэ­гъуащ Австралием, Синга­пу­рым, Филиппинхэм. Абыхэм къакIэ­лъыкIуащ Латин Аме­­­рикэр, Чехословакиер, Гер­­маниер, Польшэр, Иорданиер.
- Куэд тлъэгъуащ, зэхэтхащ, къэтщIащ а зэманым, ауэ псом я нэхъыщхьэр дэ зэи зыщыдгъэгъупщакъым - дыкъызыхэкIа лъэпкъымрэ Хэкумрэ яхудиIэн хуей лъагъуны­гъэр. Дрипагэрт ди щэнхабзэ къулейр дуней псом щалъагъуным ди къару, зэфIэкI зэрыхэлъым, - къыхегъэщ ди нэхъыжьыфIым. - Къыздэ­лэжьахэм фIы дыдэу ящIэж: дэ къытхуихуащ мафIэгу щIы­Iэм дису нэгъуэщI къэралхэм дыкIуэну, сытхъу­хэр ди па­щIэ­кIэхэми нэбжьыцхэми пищIауэ­ пщэдджыжьым дыкъэушу. ЩIакIуэхэм дыкIуэ­цIыст, вагонхэр щызэра­хъуэкI­кIэ, сы­хьэт бжыгъэкIэ ды­щыпэплъэ къэхъурт... Гу­гъуехьхэр зырикIт, дыщIалэт, ди псэр къафэм хэлът».
... Илъэс тIощIкIэ и теплъэ зэ­кIуж­рэ IэзагъэкIэ игъэбжьы­фIа ансамблым 1985 гъэм къыхэкIыжри, пенсэм кIуащ СэфрэIил. Ар шофё­ру, жыггъэкIыу лэжьащ, ауэ илъэс 26-рэ дэкIыжауэ СэфрэIил къа­фэм зритыжащ. Иджы абы ныбжьыщIэхэр къэфэным щыхуегъасэ Налшык дэт прогимназие №75-м.
И IэщIагъэ нэхъыщхьэм къы­­­дэкIуэу, Балъкъэрыр ­Iэ­п­­­­­­щIэлъапщIэ ахъырзэмануи­ къы­щIокI. Къыщалъхуа ­къуа­­­жэм щиIэ и щIапIэм абы жыг щыхесэ, хуэIэзэщ жыг дэдзэным.
Адэ-анэр фIымэ, абыхэм я гулъытэ быныр щымыщIэмэ, цIыху нэс хъур нэхъыбэщ. Балъ­къэрхэ СэфрэIилрэ Светланэрэ (Къэжэрхэ япхъущ) я бынхэр узэрыгушхуэнщ. Къаз­бэчи Лаури дызэрыгушхуэ «Ка­бардинка» цIэрыIуэм къы­­­щыфэу зы зэман хэтащ. Къаз­бэч ди лъэпкъ къа­фэхэм зезыгъэужь, сыт щыгъуи щIэ гуэр абы хэзылъхьэ къэфакIуэ емызэшыжщ, гъэсакIуэщ. Къазбэч и Iэзагъэр си щхьэкIэ згъэунэхуащ абы къы­зэригъэпэща «ХАТТИ» ан­самблым къэфэкIэ зэзгъэщIэну сыщыкIуа мазэхэм. СэфрэIили шыIэ зыдэслъэгъуа Къазбэчи фIыщIэ яхузощI ахэр лъэпкъ щэнхабзэм зэрыхуэлажьэм папщIэ.
БАГЪЭТЫР Луизэ.
Апхуэдэщ Хъыдзэдж Анатолэ
Тэрч районым и Урожайнэ (Абей) къуажэм щыщ Хъы­дзэдж Анатолэ и курыт еджапIэр къыщиухам и адэ-анэр щIэ­­хъуэпсырт щIалэм щIэныгъэм зритыным. АрщхьэкIэ ны­б­жьыщIэм куэд щIауэ зызыхуигъасэ адыгэ къа­фэхэм и псэр ятхьэкъуат…
Анатолэ Сабий творчествэмкIэ унэм (Налшык къалэ) къыщыфэрт, мызэ-мытIэуи гуп цIыкIум хэту Моск­ва зыкъыщигъэлъэгъуат. ЩIалэм и хъуэпсапIэр зригъэхъулIэ­ным зэрыхуэпабгъэр адэм къы­щыгурыIуэм, Уэрэдымрэ къа­фэмкIэ ансамблым къэфа­кIуэ­щIэхэр зэхьэзэхуэкIэ къызэрыхихыр и къуэм жриIащ. Анатолэ арат зыхуеиххэри, Iуэхум иужь ихьащ. Экзамен хуэдэу щым укIуэцIрыкIын хуейт укъащ­тэн папщIэ. Япэ махуэм Хъы­дзэджыр кIуэри къэфащ, ­щыт­ригъэзэну пIалъэр къыж­ра­Iэри къаутIыпщыжауэ, зы щIалэ къыкIэлъагъэжащ. Абы фIэкIа хэмылъуи, ансамблым къэ­факIуэу ар къащтащ. «Абы фIэкIа хэмылъу» жытIэ щхьэкIэ, а псом я щIыбагъкIэ лэжьыгъэшхуэ къыдэлът. Арати, 1965 гъэм аргуэру зы къэфакIуэщIэ, иужькIэ ахъырзэману зыкъигъэлъэгъуауэ, ансамблым и гупым къыхэхъуащ.
ИлъэситIкIэ къэфакIуэхэм яхэ­тауэ, Анатолэ армэм ираджэри, илъэсищкIэ дзэм ­къу­лыкъу щи­щIащ. Къигъэзэжа нэужь, Хъы­дзэджыр ансамблым и гъащIэм хыхьэжащ. 1972 гъэм - Австра­лиер, Сингапурыр, Филиппин­хэр, Совет Союзым и щIына­лъэ куэд къызэха­кIухьащ абы­хэм. «ДыщIалэт, ди къару илъы­гъуэт, гугъуе­хьи зыхэдмы­щIэу, тфIэгъэщIэ­гъуэну дэни дыкIуэрт, къэфэнкIи ди гуа­щIэ деблэжыртэкъым», - жеIэ абы.
1983 гъэм Бразилием мазитI­кIэ щыIащ къэфакIуэ гупыр. Ансамблым и Iуэху дигъэкIыу, и концертхэр къызэригъэпэщу­ абыхэм къадэлэжьар Рио-де-Жа­нейрэ щыпсэу, лъэпкъкIэ­ куржы цIыхубз Тайзлинэ Тама­рэщ.
- Ди анэм хуэдэу къытщ­хьэ­щытащ ар. Ди хабзэр, ди зыIыгъыкIэр игу зэрырихьыр къыт­ригъазэурэ къыджиIэрт. Къыхигъэщырт нэхъапэIуэкIэ ири­гъэблэгъа куржы щIалэгъуа­лэр абы зэрыфIэпсынщIар, абыхэм яхуэмыдэу дэ гъэсэныгъэ къы­зэрыддилъагъур, - жеIэ Анатолэ. - А зэманхэм гупым и худо­жественнэ унафэщIыр Ульбашев Мутайт, унафэщIыр Аронов Евгенийт. Ансамблыр зэ­ры­Iыгъыу, зы унагъуэ цIыкIу хуэдэу щытын папщIэ ахэр я гуа­щIэ еблэжакъым.
Санкт-Петербург (абы щы­гъуэм Ленинградт) Невскэм и унэм зэгуэр концерт щыттауэ, уты­кум драмыгъэкIыжу­ куэдрэ даIыгъат. ЦIыхухэм псом нэхърэ нэхъ яфIэщIэщыгъуат ди «Мэлыхъуэ къафэр». Италием къикIа зы гуп цIыкIу пшыхь нэужьым къытхэлъэдауэ къыдэ­хъуэхъурт. Ауэ аратэкъым гъэщIэгъуэныр, атIэ «су­венир!» жаIэу ди мэлыхъуэ башыр зэрырахьэжьарат. Къа­хуэдгъанэ хъуакъым, пщэдджыжьым концерт диIэт…
Щад Къэрэшей.
ЦIэ лъапIэхэр зыфIащахэр
Ало Арсен - КъБР-м щIыхь зиIэ и артист
Ало Жаннэ - КъБР-м щIыхь зиIэ и артисткэ
Ало Руслан - КъБР-м щIыхь зиIэ и артист
Алэкъей Мухьэмэд - РСФСР-м щIыхь зиIэ и артист, ­КъБР-м и цIыхубэ артист
Архэст Иринэ - КъБР-м щIыхь зиIэ и артисткэ
Атэбий Игорь - КъБР-м, Абхъазым щIыхь зиIэ я артист, Осетие Ищ­хъэрэ-Аланием, Шэшэным, Ингушым гъуазджэхэмкIэ щIыхь­ зиIэ я лэжьакIуэ
Атэбий ФатIимэ - КъБР-м щIыхь зиIэ и артисткэ
Атэлыкъ Аслъэнджэрий - ­КъБАССР-м щIыхь зиIэ и артист.
Ашуров Падацур - КъБР-м щIыхь зиIэ и артист
Бацэхэ Анжеликэрэ Аскэрбийрэ - КъБР-м щIыхь зиIэ и ар­тистхэщ
Битокъу Аслъэнбэч - КъБР-м­ и цIыхубэ артист
Битокъу Беслъэн - УФ-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ
Битокъу Оксанэ - КъБР-м, Ин­гуш Республикэм щIыхь зиIэ я артисткэ
Гъэсашэ Наталье - РСФСР-м и цIыхубэ артисткэ
Дашу Хьэшыр - РСФСР-м, КъБР-м щIыхь зиIэ я артист
ДзыхьмыщIхэ Къэралбийрэ Зарэрэ - КъБР-м щIыхь зиIэ и артистхэщ
Думэныщ Iэулэдин - КъБР-м и цIыхубэ артист
ДыщэкI ФатIимэ - КъБР-м щIыхь зиIэ и артисткэ
КIуж Владимир - КъБР-м щIыхь зиIэ и артист
Куэтэншы Руслан - КъБР-м щIыхь зиIэ и артист
Куэшмэн Олеся - КъБР-м и цIыхубэ артисткэ
Къарэжь Людмилэ - КъБР-м щIыхь зиIэ и артисткэ
Къашыргъэ Билал - ­РСФСР-м щIыхь зиIэ и артист
Къашыргъэ КIурацэ - РСФСР-м, КъБАССР-м я цIыхубэ артисткэ
Къуэныкъуейхэ Алимрэ Ири­нэрэ - КъБР-м щIыхь зиIэ и артистхэщ
Мысачэ Валентинэ - КъБР-м щIыхь зиIэ и артисткэ
Нартокъуэ Мухьэмэт-Джэрий - РСФСР-м щIыхь зиIэ и артист
Соттаев Къанщауэ - КъБР-м и цIыхубэ артист
Увыж Мурат - КъБР-м щIыхь зи­Iэ и артист
Ульбашев Мутай - УФ-м и цIыхубэ, КъБР-м щIыхь зиIэ я артист
ХьэхъупащIэ Амырхъан - КъБР-м щIыхь зиIэ и артист
Шортэн Аллэ - УФ-м щIыхь зиIэ и артисткэ, КъБР-м и цIыхубэ артисткэ
Шэрджэс Заремэ - КъБР-м щIыхь зиIэ и артисткэ
Шэру Соня - РСФСР-м щIыхь зиIэ и артисткэ
Дахагъэм и щапхъэ
Къуэныкъуейхэ Алимрэ Иринэрэ
Къуэныкъуей Алим къафэм гу ­хуезыгъэщIар «Кабардинка» ансамб­лырщ. ТелевизорымкIэ гупыр къа­фэу илъэгъуа иужьщ «сыкъэфэну сы­хуейщ» жиIэу и адэ-анэм щажриIар. Абы щыгъуэм илъэсибл и ныбжьу арат. ЩIэщыгъуэщI щIалэм япэщIы­кIэ игугъащ къыхиха «IэнатIэр» щIэх къыIэщIэужэгъуэну, арщхьэкIэ зы­хыхьа «Къурш бынхэр» ансамблым (Тхьэмокъуэ Мартин, иужькIэ Куш­мэзокъуэ РафэIил сымэ зи унафэщIу щытам) зыкъомрэ фIэхьэ­лэмэту къы­щыфащ, зэман дэкIри, Атэбий Игорь къызэригъэпэщауэ щыта «Кавказ» гупым хыхьащ. КIэщIу жыпIэмэ, Iэ­щIыб хуэмыщIыжыну а IэщIагъэм зыIэпишащ.
1990 - 1995 гъэхэм Къуэныкъуейр щеджащ макъамэ училищэм и хореографие къудамэм. А еджапIэр къыщиуха илъэс дыдэм «Кавказ»-р муници­паль­нэ ансамбль ящIат. 1999 гъэм гупыр, Алими яхэту, «Кабардинка»-м хагъэхьэжащ.
Къуэныкъуейм щхьэгъусэ хуэхъунур абы «къыщыпэплъэу» къыщIэкIащ. Ири­нэ илъэсих хъуауэ ансамблым къы­щыфэрт Алим абыхэм щахыхьам. ТIэкIу-тIэкIуурэ а тIур зэрыцIыхуащ, 2000 гъэм зэрышащ, щIалитI яIэщ. Алим дыщыIущIам деупщIат я щIалэхэр къэфакIуэ ищIыну хуейрэ хуэмейрэ. «Сыхуейщ икIи сыхуейкъым, - жиIащ абы. - Апхуэдэу щIыжысIэм щхьэусы­гъуэ иIэщ. Къафэм хэмытам, абы хэ­зы­мыщIыкIым ищIэркъым, уеблэмэ и нэгу къыхущIэгъэхьэркъым а лэжьыгъэм гугъуехьу пылъыр. Укъызэрыфэр, ансамб­лым узэрыхэтыр щажепIэкIэ, ар лэ­жьыгъэу къэзымылъыти щыIэщ. Ап­хуэдэ­хэм деж быдэу жызоIэ си бын а лъэны­къуэмкIэ сымыгъэплъэну. АтIэми, сыкъэфэну сыхуейщ, си гум фIэ­фIыр аращ жиIэмэ, пэзубыдыфынукъым».
Зэщхьэгъусэхэм зы Iуэху зэрызэдащIэр яфIэкъабылщ. Ежьэн, мазэ бжыгъэкIэ къэтын хуейуэ лэжьыгъэм къащыхуигъэувкIэ, унагъуэр зэгъусэмэ куэдкIэ нэхъ тыншщ. «Ди IэщIагъэм ­гугъуехьу пылъыр тIуми къыдгуроIуэри, зэхудэчых, зэхэщIыкI жыхуэтIэхэр ди ­унагъуэм щыяпэщ», - жеIэ Къуэны­къуейм.
Алим дызэреупщIахэм ящыщт, ан­самб­лым езыр хэмытамэ, Иринэ а IэщIагъэм ирилэжьэну хуидэнрэ хуимыдэнрэ. «Уи IэщIагъэр хыфIэдзэ жысIэу зэ­рыпэзмыубыдынум шэч къытесхьэркъым. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, уи псэм фIэфI лэжьыгъэр IэщIыб уагъэ­щIа нэужь, куэдкIэ нэхъыфI IэнатIэ упэрагъэувэми, ар уи гум къищтэнукъым, ахъшэ къыпэкIуэри пфIэIэфIынукъым. Абдежщ мыарэзыныгъэри, гу­къеуэри, псалъэмакъри къыщежьэнур. ИтIанэ унагъуэ насыпми упыкIауэ аращ. Абы къыхэкIкIэ нэхъыфIщ дэтхэнэри и гум къыдыхьэ лэжьыгъэм пэрытмэ».
Зэщхьэгъусэхэм фIыгъуэу къалъытэ Урысейми хамэ къэралхэми къыщацIыху, фIыуэ къалъагъу «Кабардин­ка»-м я гъащIэр зэрырапхыфар.
СОМГЪУР Синэмис.
Къуэныкъуейхэ я хьэщIэщ Къумахуэ Мухьэдин, Нэхущ Чэрим, Лосэн Тимур сымэ. 2008 гъэ
Лъабжьэ быдэ
ГъэсакIуэхэм папщIэ псалъэ
Ныр Азидэ къэфэным и щэхухэм дыхигъэгъуэзат (Пионерхэм я унэм дыщекIуэлIам). КъэфакIуэ, гъэсакIуэ цIэрыIуэ Дашу Хьэшыр «Нальчанка»-м ды­хэту илъэсищкIэ дызэригъэсами куэд къыхэтхащ. Гупым узэрыхэтыну щIыкIэр Хьэшыр къыдгуригъэ­Iуащ. ­Гъуни нэзи иIэтэкъым абы бгъэдэлъ щIэныгъэм.
«Нальчанка»-м Алэкъей Мухьэмэд щыщылэжьами, ди зэфIэкIым абы хигъэхъуащ. И ныбжьыр илъэс 30 хъуауэ арат а цIыху телъыджэм УФ-м щIыхь зиIэ и артист цIэр къыщыхуагъэфэщам. 1986 гъэм Му­хьэмэд дыхуигъэхьэзырауэ щытащ ЩIалэгъуалэмрэ студентхэмрэ я дунейпсо фестивалым. Алэкъейм ди къэфэкIэу щытын хуейр къыдгуригъаIуэ къудей мыхъуу, езым ар зэребгъэлъагъужыным хуэдэу къыббгъэдилъхьэрт. Езым и къэфэкIэу щытам лъэщIыхьэн нобэр къыздэсым ямылъэгъуауэ жаIэ. ТехникэкIи, зыIыгъыкIэкIи, хьэлкIи ар псоми къахэщырт.
Щыми - Азиди, Хьэшыри, Мухьэмэди - я гъэсэкIэкIэ, къэфэкIэкIэ Кавказым къащытекIуэн щыIа хъункъым, щхьэж и ныбжьым теухуауэ. Ахэр фIыуэ егугъуащ сабийхэмрэ щIалэгъуалэмрэ я гъэсэныгъэм.
«Кабардинка»-м Битокъу зэкъуэшхэр дыхыхьэн щхьэкIэ, зи гугъу сщIа цIыхухэр сэбэпышхуэ къытхуэхъуащ, сызэригугъэмкIэ, я гуащIэ емыблэжу абыхэм я зэфIэкI къытхалъхьащ.
Хамэ къэрал лэжьыгъэр
- Хэхэс адыгэхэм я дунейр зыхуэдэр щыслъэгъуар 1995 гъэм Иорданием лэжьыгъэ IуэхукIэ сыщрагъэблэгъарщ, - пещэ Битокъум и псалъэм. - Иорданиер езыр къэрал зызыужьахэм ящыщщ, къулейщ, адыгэми абы зэфIэкI щаIэщ. Яхэтщ, дауи, абыхэм нэхъ къулейсызхэри, зи анэдэлъхубзэр зыщIи, ар зыIэщIэхуаи. СфIэфIу, сфIэгъэщIэгъуэну си лъэп­къэгъухэм сахэтащ а лъэхъэнэм. Нэхъыбэу гулъытэ зыхуэсщIыр яхъума къафэхэрт, пшыналъэхэрт, хъыбархэрт. Сыхуэнэхъуеиншэу ахэр зэхуэсхьэсырт. Пасэрейм адыгэр зэрызэхэтам хуэдэу абыхэм я ­къафэхэр, джэгухэр къызэтрагъэнэфащ. Джэгум и мызакъуэу, щIалэгъуалэр хъуэрыбзэкIэ зэпсалъэу, зэдэгушыIэу... узэрыгушхуэн куэд ядэслъэгъуащ. АдыгэбзэкIэ мыпсэлъэф яхэтми, абыхэми адыгэ джэгу ящI, я щэнхабзэм ирипагэу.
1998 гъэм Битокъу Беслъэн къэралитхум - Аме­рикэм, Голландием, Иорданием, Сирием, Тыр­кум щы­лэжьэну ирагъэблэгъащ. Тыркум адыгэр куэду зэры­щыпсэум, нэхъыбэм зэралъэIэсынум три­щIыхьри, а къэралым кIуауэ щытащ. Абы зэры­-щыIа илъэсиб­гъум къриубыдэу Беслъэн лэжьыгъэшхуэ зэфIигъэкIащ: къэфэкIэм, бзэм ныбжьыщIэхэр зэрыхуигъэсам къыдэкIуэу Тырку къэ­рал телевиденэм адыгэм къарита дакъикъэ 30-р ягъэхьэзырын щы­щIадзам ядэIэпыкъуащ. «СфIэ­мыфIыщэу, сфIэгугъуу къежьа а Iуэхум сытри­гъэгушхуат Думэныщ Iэулэдин. ПсалъэкIэ сиущийми, IуэхукIэ зыкъысщIигъакъуэми ар сэбэпышхуэ къыс­хуэхъуащ», - жеIэ Бес­лъэн.
Битокъум адэ-анэхэр къыхуэарэзыт, я щIэблэм ар зэрыхуэсакъым папщIэ.
«Адыгэу къэнэну сыхуейщ си быныр» - арат и гуращэр дэтхэнэ зыми. Ауэ зэгуэр анэдэлъхубзэр пIэщIэхуамэ, Iуэхур зэгъэзэхуэжыгъуей мэхъу. ­Бжэгъу хъуар къэбгъэшыну ущыхуежьэкIэ зэрызэ­фIэщIыкIым ещхьу, балигъ хъуа цIыхури къутэнкIэ шынагъуэ щыIэщ. Апхуэдэ къэмыхъуным сыхуэсакъащ. ЩIалэфI куэдым сахуэзащ, дызэдэлэ­жьащ, дызэдэIэпыкъуащ.
Ди уджхэри къафэхэри узыдежьу хъу защIэщ, ар хэхэсхэм я деж нэхъыбэу щынэрылъагъущ. Нобэр къыздэсым хабзэфIу абыхэм зэрахьэ джэгу зэхашамэ, щIалэ гуп лъэныкъуэкIэ иувыкIрэ уэрэд жаIэу», - къыддогуашэ Беслъэн.
Абы игъэса ныбжьыщIэхэм концертхэр иригъэту къалэ-къалэкIэрэ Тыркур къызэхакIухьащ. Беслъэн къыхегъэщ абазэхэм я пасэрей къафэхэр нэхъ зэрахъумар. Шапсыгъхэм мащIэу къафIыхыхьащ я ­гъунэгъуу псэу лъэпкъым и къэфэкIэхэм ящыщ. Арами, «Уэркъ къафэр» яIэщ, уджыр, лъапэрисэр ягъэ­защIэ. КъыжыIапхъэщ «Уэркъ къафэм» лIэу­жьы­гъуэ зыкъом иIэу къызэрыщIэкIар (уэркъ къа­фэ, ­къафэ кIыхь, къафэ къуаншэ, н.).
- НэхъапэIуэкIэ, «Кабардинка»-м дыхэту Тыркум дыщрагъэблэгъами дгъэщIэгъуат ди лъэпкъэ­гъу­хэм я зэхэтыкIэр, я джэгукIэхэр. 1993 гъэм абы ­къафитI къыздитшауэ щытащ: убых къафэмрэ (лъапэрышэ) къафэ къуаншэмрэ. «Убых лъапэрышэ», «Беслъэней къамэрыфэ», «Шапсыгъ удж», «Бжьэдыгъу ислъэмей», «Уэркъ къафэ» - мыпхуэдэ цIэхэр къафэхэм иритри, щэнхабзэ, гъуазджэ къулей дызэриIэр къыхигъэщу, Думэныщ Iэулэдин концерт программэ купщIафIэ игъэхьэзырауэ щытащ.
Зи гугъу сщIа псори зэхьэлIар ди «Кабардинка»-ращи, дунейм фIыгъуэу тетыр абы хуэфащэщ.
БАГЪЭТЫР Луизэ.
Нартокъуэхэ Мухьэмэт-Джэрийрэ Нинэрэ
Нэмыс зыхэлъым, гу-щIэгъулыуэ щытым пщIэ зэ­рыхуащIыр щынэрылъа­гъут Нартокъуэ Мухьэмэт-Джэрий и деж. Абы хэлът лIыгъэри, хабзэри, зэчий къызэрымыкIуэри.
 Брамтэ щыщ Нартокъуэ­ Мухьэмэт-Джэрий 1941 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэрым Уэ­рэдымрэ къа­фэмкIэ и ансамблым хыхьауэ щытащ. Илъэс 15-кIэ абы къыщыфат сэ гупым сыщыхыхьам. ЖысIэфынущ абырэ сэрэ дызэрызэдэлэ­жьа илъэсхэм зэныбжьэ­гъуфI дызэхуэ­хъуауэ - езыри фIыуэ къысхущытащ, сэри сыт щы­гъуи сыхуэарэзыт. Къызэрыфэн хуейм, утыку­ итыкIэм сыхуи­гъэсащ Нартокъуэм. Шэру Соня и ­гъусэу абы «Къафэр» игъэзащIэрти, концерт ттыну къуажэхэм дыщыкIуэхэм и деж сэ сыкъыди­дзырти, и пIэкIэ сыкъигъа­фэрт, «нэхъ щIэх уесэн щхьэ­кIэ» жыхуиIэу.
Илъэс зыбжанэкIэ дэ тIур икIи дыкъафэу икIи хьэлъэзехьэу дызэдэлэжьащ. ИтIанэ щакIуэ кIуэрт пщэдджыжь къэсыхункIэ. Абы къызэрикIыжуи, къыкIэрыху и Iуэ­хум къыхэмыхуэу, къэфэным иужь ихьэрт. ЦIыхуфIт, гушыIэрейт, гупым пщIэ щызиIэт. ЩIалэгъуалэр ахъ­шэ щIыхуэ дыхуей щыхъум и деж­ арат зызыхуэдгъазэр, зэи зы­кIи уигъэщIэхъунутэкъыми.
ЛIыгъэ хэлът жысIакъэ! Абы и щыхьэту зы хъыбар цIыкIу къэсхьынщ. Зы къэрал гуэр, сыт хуэдэми сщIэжыркъым, къызэхэткIухьауэ дыкъыздэкIуэжым, Ростов дыкъэмысыпауэ, зы гуп цIыкIу ди вагоным къыте­уащ. ХъунщIакIуэхэр мывэкIэ къыдэуэу, башхэр къыттракъутэу щыхуежьэм, ­фэбжь зылъысаи къытхэкIащ. Мухьэмэт-Джэрий къыттеуа­хэм ящыщ зым иIыгъ бжэ­гъур къытрихри, япэуват… «Ка­бардинка»-м гъуэгуанэ куэд, псы Iэджэ зэпиупщIащ. Зи гугъу сщIа Iуэхум хуэдэхэри тлъэгъуам щыщ Iыхьэщ...
1958 гъэм Монголием ды­щыIащ. Сэ сымаджэщым сыщIэхуэри, концертхэм сы­хэтакъым. Ансамблым зыкъигъэлъэгъуэн зэриу­хыу­ Мухьэмэт-Джэрий, фащэр зыщихыжынми зэман иримыгъэхьу, епIэщIэкIыу щIэупщIакIуэ нысхуэкIуэрт. Зы пщыхьэщхьэ дэкIа къы­щIэкIынкъым абы сыкъимылъагъуу. ЩыIэщ апхуэдэ цIыхуфIхэр!
Нартокъуэм и къэфэкIэу щытам и гугъу щыпщIкIэ, ар Iэзэт жыпIэныр мащIэщ. Адыгэ къафэхэм къи­щынэмыщIа, а зэманым дэ утыку къитхьэу щытащ адрей лъэпкъхэми я щэнхабзэр. Мухьэмэт-Джэрий псори зэхуэдэу къехъулIэрт. Апхуэдэ зэфIэкIым папщIэ, Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 щри­къум ирихьэлIэу, Нартокъуэм къы­хуагъэфэщат «РСФСР-м щIыхь зиIэ и артист» цIэ лъапIэр.
 Нартокъуэ Мухьэмэт-Джэрий ипхъу Нинэ школыр ­къиуха нэужь, 1967 гъэм Налшык дэта культпросвет училищэм щIэтIысхьащ. Къа­фэмкIэ къудамэм абы зыщигъэсащ къэфакIуэ цIэрыIуэ Дашу Хьэшыр и деж. «Зыгуэр къызгурыIуэ зэры­хъурэ ­къафэм сыдихьэхырт, - жеIэ езы цIыхубзым. - Си адэр «Кабардинка» ансамблым хэтти, и ныбжьэгъу къэфакIуэхэр куэдрэ ди унэм къеблагъэрт, сэри зэпымыууэ абыхэм я концертхэм, зыщагъэхьэзырхэм сыздашэрт. Езанэ классым къыщыщIэ­дзауэ художественнэ самодеятельностхэм сыкъы­щыфэурэ сыкъыдэкIуэтеящ. Къафэм гу хуэзмыщIыну Iэмал сиIакъым».
Нинэ культпросветыр къы­­зэ­риухыу, 1970 гъэм, «Ка­бардинка»-м хыхьащ икIи и гур етауэ а IэнатIэм илъэс 25-кIэ пэрытащ. «Къафэр» щызэхэсхкIэ, си нэпсхэр къыс­фIыщIож, а макъамэр си псэм хэлъщ, - жеIэ Нинэ. - Ансамблым и унафэщIхэм, сызыхэта гупым ятеухуауэ сыту фIы куэд сигу къина!»
Аращ сэ кIэщIу жысIэфынур Нартокъуэ Мухьэмэт-Джэрийрэ Нинэрэ ятеухуауэ.
СОТТАЕВ Къанщауэ, КъБР-м и цIыхубэ артист.
ЦIыхум уахэтыныр насыпкъэ?!
Ныр Рае 1948 гъэм жэпуэ­гъуэм и 15-м Курыт Азием ­къыщалъхуащ. Шэбэзджэ­рий­хэ я унагъуэр Къэбэрдей-Балъкъэрым къыщыIэпхъуэжар 1959 гъэрщ. Хъыджэбзым курыт школыр къиухащ, Налшык педагогикэ училищэм, КъБКъУ-м тхыдэмкIэ и къудамэм щеджащ. Уеблэмэ егъэджакIуэ IэщIагъэм Рае зы зэманкIэ ирилэжьащ.
 «Кабардинка» къэфа­кIуэ гупым ар щы­хыхьар 1968 гъэрщ. «Ансамб­лым къэфакIуэщIэхэр къищтэу щызэхэтхым, си шыпхъумрэ сэрэ абы дыхыхьащ. Куэдрэ дыкIуа­гъэнтэкъым, ди адэм къытпиубыду, абы дыкъыхэкIыжын ­хуей щыхъуам, - игу къегъэкIыж Рае. - Арщхьэ-кIэ а зэманым республикэм щэнхабзэмкIэ и министру щыта Ефэнды Джылахъстэн: «Сэ си нэIэ ятезгъэтынщ хъыджэбзхэм», - щыжиIэм, ди адэр арэзы хъуащ.
Нырыр ансамблым щыхыхьа илъэсым къыщыщIэдзауэ Алжир, Тунис, Мароккэ, Австралие, Новэ Зеландие къэралхэм щыIащ. «Сщымыгъупщэжыр Австралием дыщыкIуарщ. Сыт хуэдэу дахэт, къабзэт абы и ­къалэхэр!» - жеIэ Рае. Абы къыхегъэщ дэнэ щIыпIэ ахэр мы­кIуами, сыт хуэдэу гугъу емыхьами, дапщэщи зы фIыгъуэ гуэрым къыхуэпабгъэу щалъхуа хэкум къагъэзэжу зэрыщытар. Сыбы-рым щежьэхэм, къэфакIуэхэр зэрыс вагонхэм псыр щыщтырт, ахэр щIакIуэхэм кIуэцIысу гъуэгуанэхэр зэпачырт. «Апхуэдэхэм дежи дэ ди гум илъ макъамэмрэ ди нэгум щIэт къафэмрэ ды- къагъэхуабэрт», - пещэ Рае.
Ар зыдэлэжьахэм зыхуэмыарэзы яхэткъым. «Кабардин­ка»-м и художественнэ унафэщI Гальперин Григорий, гъэсакIуэ Iэзэ ­Ульбашев Мутай, ансамблым и унафэщI Аронов Евгений - псоми зы щапхъэ гуэр ятрихауэ къелъытэ абы. «ДзыхьмыщIхэ Къэралбийрэ Зарэрэ нэхъ гъунэгъуу сахущытащ, къэфэнымкIэ абыхэм я деж куэд къыщысщIащ. Ди пшынауэ телъыджэт Уэрэзей Лидэ. А бзылъхугъэм гъащIэм и сыт хуэдэ IуэхугъуэкIи уепсэлъэфынут. Сызыхэтахэм я фIыщIэщ лъэпкъ макъамэр фIыщэу зэрыслъэгъуар. Ноби макъамэр щызэхэсхкIэ, си гур къолъэт, лъакъуэхэр къэфэну йоIэ», - къыпогуфIыкI Рае.
Унагъуэ ихьэу сабиитI къыщыщIэхъуэм, бзылъхугъэр ансамблым къыхэмыкIыжу хъуакъым. Ауэ ар Iуэхуншэуи щысакъым. 1992 гъэм ар Лъэпкъ музейм и лэжьакIуэ хъуащ. Экскурсоводу, IэщIагъэлI нэхъыжьу, музейм и гъэтIылъыгъэхэр зыхуей хуэзыгъазэ лэжьакIуэ нэхъыщхьэу - сыт хуэдэ IэнатIэ къыхуамыгъэфащэми, Рае жэуаплыныгъэ хэлъу пэрытащ. КъБР-м Печатымрэ хъыбарегъащIэ IэнатIэхэмкIэ и министерствэу щытам къудамэм и нэхъыщхьэу щагъэувми, абы и лэжьыгъэр нэсу зэфIихащ. Мы зэманым цIыхубзыр «Ридадэ» шхапIэм кадрхэмкIэ и къудамэм и унафэщIу щолажьэ.
Нырым и псалъэхэм дыщIегъу: «Сызыпэрыхьэ дэтхэнэ IэнатIэми гушхуэныгъэ къысхелъхьэ. СфIэфIщ цIыхум сахэтыну. Ар насыпкъэ?!»
Къанщауэ Мэлычыпхъу.
Ди къэфакIуэхэр къазэрыщыхъуар журналистхэм я псалъэкIэ
«Меркурий» (Лонсестон):
Тасманием (Австралием и штатщ - «АП») зэи имылъэгъуа концертщ «Кабардинка»-м утыку кърихьар. «ИслъэмейкIэ» къыщIэзыдза гупыр пшыхьыр екIуэкIыхункIэ цIыхухэр къызэрыдихьэхыным пылъащ.­ Концерт пэшым къекIуэлIахэми зыгъэпсэхупIэ яIакъым: гъуазджэ къызэрымыкIуэм дихьэхахэр я пIэ изагъэртэкъым, пIейтейрт, Iэгуауэшхуэхэр яIэтырт. Гукъинэ абыхэм ящы­хъуахэм ящыщщ гушыIэ къафэхэр... «Кабардин­ка»-м лъэпкъ къэ­фэкIэ къигъэлъагъуэм и кууа­гъыр къэплъытэмэ, ар балетым хуэкIуэу къыщIэкIынущ...
«Кларин» (Аргентинэ):
- «Кабардинка»-р къызэрыфэм димыхьэхын щыIэу фIэщ щIыгъуейщ. Хьэлэмэтщ - щIалэхэр я Iэпкълъэпкъ псомкIэ, уеблэмэ нэкIи къофэ. ПсынщIэу, жану ягъэзащIэ ­къафэхэм удрагъэхьэх. ЦIыхубзхэми я зыIыгъыкIэм щхьэхуэу утепсэлъыхь ­хъунущ. ­Нэхъ щэныфIэу щытыхункIэ, нэхъ гурыхьыж мэхъу ахэр... Абыхэм къащыпс фащэхэр нэхъ дахэж зыщIыр, къызэрытщыхъумкIэ, я лъэпкъым папщIэ пагэу ар абыхэм зэрызэрахьэрщ.
 Инна КАШЕЖЕВА
 КАФА
Ночь текла, горячая, как кофе.
По лесам текла, как по усам…
Кабардинцы танцевали кафу,
Поднимая руки к небесам.
То звала, то шорохов пугалась,
То вдруг обжигала, как огонь…
Ласково, как женщина, смеялась
В пальцах кабардинская гармонь.
До сих пор я слышу эти звуки,
До сих пор я вторю голосам,
И застыли надо мною руки,
Поднятые в танце к небесам.
И глаза прищурены лукаво,
Полные улыбок и огня…
Обжигая, солнечная кафа
Оживает в сердце у меня.
 1962 год

