Шэрджэсхэр
ЗэзыдзэкIар Ацкъан Русланщ
I
Къуохьэжыр дыгъэр, къеплъэкIыжу,
Аузыр жэщым хуэхьэзырщ.
Мэужьыхри пшэплъыр, мэуфIыцIыжыр.
Гухэлъ зэщIэлъым и чэзущ.
Бгы задэм пшагъуэр кIэроувэ,
Щэху щIыIэр уэхым хошыпсыхь.
ЯбзыщIу щIым зэрытеувэр,
Къурш бжэнхэм лъагэу къыщакIухь.
Бгы нэкIум Iэщ щумылъагъуж.
И нэр кIыфIыгъэм къыщылыду,
КIэнауэм зэпрож дыгъужь.
ЩакIуэ емышыр, хьэджафитIыр
ЩIагъэIа щхъуэжьым итщ и ужь,
Зэрыгъэгушхуэу, зыр зым тож.
Щытщ мэзыр, и щхьэм щIэгупсысу.
Мо щхьэукъуэным нэсыпар,
Жьыбгъэ къуейщIейр къызэреIусэу,
Къыхощт, и фIэщу зигъэгусэу,
Щхъыщхъ макъыр щIым щызэлъищIысу
МэхъущIэ ар, темыпыIэж.
Къежыхьыр жьыбгъэм сэхъуа бынщи,
ЕмыдэIуэжу зыутIыпщам.
ПщIыхьэпIэм къыхоIукI жыпIэну,
КIыгуугум жыжьэу макъ щегъэIу,
ХигъэщIу уи гур, зэм мэщэIу.
Къуаргъыжьри ныбжьу тесщи жыгым,
Дунейм щIокIие, димычыхыу.
Щожэх Тэрчыжьыр нэхъ жыжьэIуэу,
Мы къекIуэкI къомым щIэмыдэIуу,
Езым и Iуэхур зрехуэж.
Мывэжьхэр зэм зэрегъэунтIэIур,
Зэм кIыхьу и щхьэ хуопсэлъэж.
II
Нэхум и бийхэр игъэгуфIэу,
Аргуэру уафэм зыкъеуфэ.
Жьыбгъэ джэгуакIуэри хьэзырщ:
Мы дуней псор щIэдэIу и гугъэу,
Удз гъущэр нэпкъым щегъэзу,
АрщхьэкIэ бэкIэ зыщыгугъыр
ЩIы щхьэфэм фIэкI зэхихкъым зым.
Бгы щыгум мафIэхэр къыщоблэ,
Абы къэзакъхэри щызоплъэ,
Жэщым щылыду я мыжурэр;
ЩIэх-щIэхыу йоджэ зыр адрейм,
Къыхэщту, пабжьэр жьым дэхъейм,
Бэлэрыгъари щIегъуэжынущ:
Шэрджэсым теплъэкъукI имыщIэ –
А гъуамэр сыту гъунэгъущэ.
Плъэгъуа къудейт псым адкIэ щыIэу,
Иджы къыпхеIу и къамэ щIыIэр,
Абы уи лIэгъуэр къигъэсащ.
УаIуплъэжынукъым, къэзакъ,
Уи лъахэ дыщэ фIыуэ плъагъум,
Гур зыхуэпабгъэ уи унагъуэм.
III
Мэз Iувыр уафэм худоплъей,
Сымаджэм ещхьу, хэщэIукIыу,
ЩIы щIагъым къыщIэIукI нэхъей,
Щхъыщхъ макъыр тхытхыу зэпрыкIыу.
Жыгеижь щIагъым щотIысэх,
Шым къепсыхауэ, шэрджэс гупыр.
Зыгуэрхэр хохьэ пхъэ гъур щыпэ.
Абыхэм пхъэ кърахьэлIэху,
Лэгъупыр зыфIадзэн хасэху,
Адрейхэм хашыр псалъэмакъыр,
Драмышейуэ, ещхьу сакъым.
Арыххэу мафIэр къызэщIонэ,
И хъуреягъыр къигъэнэхуу,
Иплъыхьу нэгу къэсыху гупсэхуу.
Зэрыщу нэху ягъэункIыфIыну
И фIэщ а мафIэм хэт хуэщIыну?
Шу хъыжьэ жэщым епэгэкIхэм
Я Iэщэ-фащэр холыдыкI.
Шэрджэс лIыхъужьхэм я гукъэкIхэм
МафIэм и бзийхэр къыдоудж.
IV
Шу хьэлэмэтхэм ящыщ зым
И афэ джанэр дыжьын защIэщ.
Абы бейгуэлхэр бгъэдэсыжщ,
Хабзэу ирахыр яфIэмащIэу.
Адрейхэр гупурэ зэхэсщ,
Нэхъ пэгъунэгъуу мафIэ джэгум,
Гум илъыр къищу щхьэж и нэгум.
Зыгуэрым щэхуу уэрэд хеш,
НэгъуэщIым фочыр егъэкъабзэ,
Зэм-зэмкIэ жэщым тригъапсэу.
КъызэфIоувэ мафIэр, пIэнкIыу,
ЖиIэпу хэту и гукъэкIыр.
Шэрджэс пщы хъыжьэри къотэдж,
ЗиIэжьэжынукъым афIэкI.
Мыращ и псалъэр пщым я пщыжым:
«Си къуэшыр нобэ дэ тщIымыгъу,
Урыс быдапIэм ар щаIыгъщ,
Ирахкъым жэщи махуи лъэхъур.
Зэгъэнкъым си гур, си лъэпкъэгъухэ,
Хуит анэкъилъхур къэзмыщIыжу.
V
Ар пщIыхьым сэ къыщысхуэкIуащ.
Ит хуэдэт, мыр къызжиIэу, пащхьэм:
«Сыкъебгъэлынум, къысхуэпIащIэ.
Зы жэщ нэхъ мыхъуми уэ зыпIэжьэм –
УимыIэжынум щыщ сыхъуащ».
Ар жиIэщ, гугъэу къызэплъыжри,
Си шынэхъыщIэр бзэхыжащ.
Сытэджри, фщIыгъуу сыкъежьащ –
Згъэзэнкъым, хуит ар къэзмыщIыжу.
Фи лIыгъэм си щхьэр хузогъэщхъ,
Ауэ зыгуэркIэ фыщIегъуэжым,
Фи жьэгу вгъэзэжмэ нэхъ къэфщтэжым,
ЗыкIи си жагъуэ сымыщIын.
Си закъуэу щытми, сыпежьэнщ
Си натIэ итым. Ар къызоджэ.
ЛIэныгъэрауэ ар къыщIэкIым,
ЛIым зэрихабзэу, гъащIэр стынщ,
Бий куэдым я псэри здэсхьынщ.
Сыщыдыхьэнур я быдапIэм
Ирехъу урысхэм я кIуэдыпIэ!»
Щым хъуащ, ар жиIэри, пщы Iэлыр,
И пащхьэ итхэм я нэм щIэплъэу.
«Ирехъу урысхэм я кIуэдыпIэ!» -
Пшэм хыхьэжащ и макъыр гупым.
VI
КъуэкIыпIэр пшэплъым ириIащ,
МахуэщIэр уэгум къызэпхопсыр.
Щыщынур нэху къыхуэмыгъэсу,
Адакъэр, зиукIыжу, Iуащ,
Пшэ хужьхэр, нэр щIрагъэлъафэу,
Мэз щIагъэхъаем къыщхьэщытщ.
КъыпфIэщIрэ пэт зихъуэжыгъуафIэу -
Мы дунеижьыр зэрыщытщ.
Зыкъызэкъуахыр дыгъэ бзийм,
Йозауэ джэгуурэ кIыфIыгъэм,
Ирахури ныбжьхэр щхьэхьу губгъуэм -
Езыр я лIыгъэм йохъуэпсэж,
Пхуэмыубыдыжу къызэрокIыр,
ЩIы фIыцIэм хохьэ, псыми пхокIыр.
Зэтож Тэрчыжь и Iупэ пIащIэр,
Акъужьыр щабэу къепэщэщу.
Нэхущ икIи къабзэщ уафэ лъащIэр.
Вагъуэ цIыкIу къомыр кIэрыщэщри
Дыгъэм и закъуэ къыхуэнащи,
А зым щогугъ, а зыр егъафIэ.
А хуабэм щыщ къыщылъэIэсым,
Мэуври лъапэпцIийуэ мэзыр,
И тхьэмпэ гъущэхэр къегъафэ.
Нэм имылъагъу къарум ипхъуатэу
Тхьэмпэ зырызхэри золъатэ.
КъыпфIощI дунейм темытурауэ
Тхьэмпэ лъэтам нэхъ Iэуэлъауэ.
АрщхьэкIэ йолъ, иIэту сабэр,
Шу гуп мэз лъапэм къыщежьар.
Урыс быдапIэр зытет джабэм
КIэрохьэ, ещхьу бжьэ къэпщIам.
VII
Щытам аратэкъэ махуэщIэм,
КIыфIыгъэр зэригъэткIум ещхьу,
ИгъэкIуэдыфу гуныкъуэгъуэр,
Шынагъэ щIыIэ ди псэм егъур.
Нэгу щIэкIа пщIыхьыр кIуэдыжащ,
Япэрей бзийхэм япхъуэтэжри.
Гур зыгъэныкъуэрщ къэнэжар,
Имыгъэбауэу гукъыдэжыр.
КъыщоIу быдапIэм Тхьэгъуш макъ,
Пшэ щIэкIуэсыкIхэм яхыхьэжу,
ЩIым къриIуэкIыр нэхъыбэжу…
БыдапIэр сытым дежи сакъщ.
Къэзакъхэр йоуэ бэрэбаным,
Ягъэлъэгъуэну я къарур.
Сэлэтхэр ещхьщ хьэ зэщIэбанэм,
Щыпэджэм деж, лъэкI къамыгъанэу,
Унафэр зейм и макъ жьгъырум.
Езым и гъащIэмкIэ быдапIэр,
Сыт щыгъуи хуэдэу, мэпсэуж.
Плъыращи, хэт зегъэпсэхуж,
Хэти бгы щыгур и зекIуапIэщ.
Сэлэтхэм ящIэм йоплъ нэгъуэщIхэр,
Члисэм макIуэхэр нэхъыжьхэр.
Апхуэдэ защIэу кIуэн къыпфIэщIт,
АрщхьэкIэ пшэхэм ящIыр нэщхъ,
Арыххэу дыгъэр къуелъэфэжыр.
Иджы уэгу лъащIэм зыкъегъэщхъ,
КъызэфIищIэн хьэзыру уэшхыр.
VIII
ЗэбгрокIыжыр урысыдзэр,
Я фочыр я плIэм ирадзэжу.
Гъуэгущхьэ сабэр къигъэтэджу
Ялъагъури зы шу гуэр къахуэжэу –
ЯфIэмыфIыщэу къагъэзэжыр,
Къэблагъэм нэр яфIытеплъызэу.
Шур къожэ, шынэу зэплъэкIыжу.
Зы ещI и къэси и къепсыхи.
ЗоплъэкI щIэх-щIэхыурэ, кIэзызу,
КъыкIэлъыса къыфIощI къэзыхур.
Зыхуигъэзауэ псом нэхъыщхьэм,
И макъ кIэзызымкIэ къепсэлъ:
«Къыхуэблэгъащ шэрджэсхэр бгыщхьэм.
Я губжьым мывэхэр къегъэплъ,
КъыздэкIуэм чыцэр ягъэгъуэлъ!
КъаIэщIэсхащ ерагъыу си щхьэр».
VIII
ЗэбгрокIыжыр урысыдзэр,
Я фочыр я плIэм ирадзэжу.
Гъуэгущхьэ сабэр къигъэтэджу
Ялъагъури зы шу гуэр къахуэжэу –
ЯфIэмыфIыщэу къагъэзэжыр,
Къэблагъэм нэр яфIытеплъызэу.
Шур къожэ, шынэу зэплъэкIыжу.
Зы ещI и къэси и къепсыхи.
ЗоплъэкI щIэх-щIэхыурэ, кIэзызу,
КъыкIэлъыса къыфIощI къэзыхур.
Зыхуигъэзауэ псом нэхъыщхьэм,
И макъ кIэзызымкIэ къепсэлъ:
«Къыхуэблэгъащ шэрджэсхэр бгыщхьэм.
Я губжьым мывэхэр къегъэплъ,
КъыздэкIуэм чыцэр ягъэгъуэлъ!
КъаIэщIэсхащ ерагъыу си щхьэр».
IX
Псом я нэхъыщхьэр утыку къохьэ,
Сэлэтхэр блыну егъэув.
Адрейхэр псори зэрызохьэ,
Шынащи, гъуэгу къыхамыхыф.
Зыгуэрхэм куэбжэр ягъэбыдэ,
НэгъуэщIхэр пIащIэу шым мэшэс,
КъамыгъэкIуэну зы шэрджэс,
КъимыкIуэтыну я псэр пыту.
Шэрджэсхэм губгъуэр яуфэбгъу,
Аслъэну нэхэр ягъэутхъуэ.
Къэзакъ зыбжанэ хьэдэ мэхъу,
Къэнахэр, зыкърагъэлу, щIопхъуэ.
АрщхьэкIэ топыр хъуат хьэзыр -
Урыс топышэр бийм яхохуэ,
Шэрджэс гупышхуэ щIылъэм тохуэ.
ИтIани игъэзакъым зым.
Щхьэщыгум джатэхэр щолыдыр.
Урыс сэлэтхэр ириуду,
Зреч уIэгъэ хъуа шы хъыжьэм,
Тесар къилъыхъуэ фIэкI умыщIэу.
ЩэIу макъыр дэнэкIи къыщоIу,
КъыпфIэщIу дунеижьыр щэIу.
Х
Ягъауэ топыр, щIыр дэхъейуэ.
УIэгъэр, уафэм худэплъейуэ,
Зыгуэрхэр хуэму къеIущэщ.
Арыххэу и нэр щIилъэфащ,
Лъэтащ нэху гуэр, къыхэкIри и пкъым.
Щытауэ къыщIэкIынщ ар щыпкъэу…
Игъабзэу джатэр, нэгъуэщI зы
Урыс сэлэтхэм йобгъэрыкIуэ,
АрщхьэкIэ ари жыжьэ мыкIуэ,
Бжыр къыхаIуащи – покIыр псэм.
Лъыр кърикIыкIми и уIэгъэм,
Игъэгушхуэну хэтщ ныбжьэгъухэр,
Езыри фочымкIэ мэIэбэ,
Хуехь къарууншэу кIакхъум Iэпэр…
Фочышэр дэнэкIи щофий,
Топышэм еджэу къыпфIэщIыну.
Мы щIым лъы пщтыру зыщIифар
Адрей лъэныкъуэм щыпхыкIынущ.
Зэхэуэр блынхэм йокIуэталIэ,
БыдапIэм дэсхэр мэкIэзыз.
Шэрджэсыр лIыгъэ хэлъу малIэ,
Щыхэлъщ зэхэуэми нэмыс:
Уи щIыб къыдыхьэу къопыджынкъым,
КъыщIэплъэу уи нэм къозэуэнщ.
УтекIуэу щытмэ – къохъуэпсэнщ,
КъыптекIуэ хъурэ – къыпщысхьынкъым.
Егъабзэ джатэр шэрджэс хъыжьэм,
Къэзакъхэр шыбгъэкIэ ирихыу.
Бийр къигъэнащ ищIэн имыщIэу,
Зэхэзехуэн ищIащ арыххэу.
Абы фочышэр къегъэпцIэф,
Ар пфIощI шабзэшэми имыщтэ.
ЩIолъэт къэзакъхэр, абы щыщтэу,
ЯIуплъэм – джатэр яIэщIоху.
Зэ бэкъуэжам – нэсынут куэбжэм,
АрщхьэкIэ гупым къаухъуреихь,
Лъэныкъуэ псомкIи къаудыныхь,
КъыхеIу абы зыгуэрым и бжыр.
Ар шэрджэсыпщым лIапIэ хуохъу.
ЛIым я нэхъ хахуэр шым къохуэх.
Абдежым мэхъу Iэнкун шэрджэсхэр,
Я лIыгъэр плъагъуурэ мэкIуэщI.
Шым темысыжыр ягъэкIэсри –
Зыр адрейм еджэу зэдокIуэт.
Иджыри шэхэр зэдолъэт.
Щофий щIэпхъуэжхэм я щхьэщыгум.
Зыгуэрхэр псэншэу тохуэ щIыгум.
Къэнахэм защI кIапсэлъэрышэ,
Зыщахъумэну хэтщ биишэм.
Шэрджэсхэр мэзым егъэпщкIуж,
КъаIэта сабэр мэтIысыж.
БыдапIэм Iугъуэр щхьэщехуж.
XI
Щым хъуащ бгы нэкIур, уафэр щымщ,
Нэщхъейуэ щIылъэм къыхуеплъыхыу.
ТемыпыIэжу къежыхь жьым,
Тхьэм ещIэ губгъуэм къыщилъыхъуэр.
ЛъагапIэм плъырхэм къыщакIухь,
Макъ зэхахыху я щIыфэр тхытхыу.
БыдапIэм елъагъужыр пщIыхь,
КъыхигъэщтыкIыу, игъэдзыхэу.
Къэзакъыр мажэ, тесу шым,
Ныбжь къыкIэлъыжэм игъэшынэу.
Къуаргъыжьхэм зрадзыхыр щIым,
КъраIукIыну хьэдэм и нэр.
Яуфэбгъу аргуэру вагъуэм уафэр,
Щолыд Iэнкуну бгыщхьэм мафIэр.
Мэлыд къэзакъым иIыгъ джатэр,
ХэпщIыкIыу лъым игъэулъияр.
Дунейм и напщIэр фIыхолъэтыр -
Хэт зыщIэр и гум ирилъхьар?..
