Ислъамым и нур
2013 гъэм и муслъымэн махуэ лъапIэхэр
Бадзэуэгъуэм (июлым) и 9-м — нэщI мазэм щIедзэ.
ШыщхьэIум (августым) и 3-4-м и жэщыр — къэдэр жэщщ.
ШыщхьэIум и 8-р — нэщIикIыж хьидщ.
Жэпуэгъуэм (октябрым) и 14-р — хьэжыщIщ.
Жэпуэгъуэм и 15-17-р — къурмэн хьидщ.
ЩэкIуэгъуэм (ноябрым) и 4—р — муслъымэн махуэрыбжэмкIэ 1435 гъэр къохьэ.
ЩэкIуэгъуэм и 13—р — IэшрыIщ.
Гу зылъытапхъэ: мазэр къыщыунэхум елъытауэ мы махуэхэм зэхъуэкIыныгъэ гуэрхэр ягъуэтынкIэ хъунущ.
ПщIэну щхьэпэщ
Тутыныр хьэрэмщ
Ислъам диным игъэхьэрэмахэм ящыщщ тутын ефэнри.
КъурIэн ЛъапIэм итщ: «Алыхьым и хьэтыркIэ зыфхъумэ икIи фи IэкIэ зывмыукIыж. Псапэ фщIэ, сыту жыпIэмэ, Алыхьым псапащIэхэр фIыуэ елъагъу» (сурэ 2, Iэят 195). НэгъуэщI Iэятми къыщокIуэ: «Фэ езым зывмыукIыж» (сурэ 4, Iэят 29). Тутынхэм цIыхум и узыншагъэм зэран хуэхъу куэд хэлъщ, наркотик щабэхэри яхэту, икIи а щхъухьхэр жьэдишэкIэрэ абы хуэмурэ зеукIыж. Аращ ислъам диным хьэрэм щIищIари.
Инджылыз щIэныгъэлIхэм иджыблагъэ ирагъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэм къарикIуахэри тутыныр зэрызэраным щыхьэт наIуэ тохъуэ. Лондон дэт пащтыхь колледжым щыкIэлъыплъащ цIыху 8800-м я узыншагъэм тутыным къахуихьым.
Къэхутэныгъэхэр зэпагъэуурэ илъэсиплIкIэ ирагъэкIуэкIащ. Абы иужь- кIэ щIэныгъэлIхэм хьэкъ ящыхъуащ тутыным узыншагъэм хэщIыныгъэшхуэ зэрыритыр. ЦIыхум и тхьэмбылымрэ тхьэмщIыгъумрэ къищынэмыщIауэ ар хуабжьу къытохьэлъэ щхьэ куцIми. Зэман докIри тутынафэр щыгъупщэх мэхъу, абы и акъылыр мэутхъуэ.
Хьэдисхэр
ХьэрэмкIэ фызэмыIэзэ
Зывгъэхъуж, хущхъуэ зэфхьэлIэ, ауэ хьэрэмкIэ фызэмыIэзэ.
Iиманыр сыту дахэ щIэныгъэкIэ гъэщIэрэщIамэ. ЩIэныгъэр сыту фIы лэжьыгъэкIэ гъэнщIамэ! Лэжьыгъэр сыту щхьэпэ щабагъэкIэ гъэщIэрэщIамэ! ЩIэныгъэмрэ тэмакъкIыхьагъымрэ, зэфIэкIымрэ гъэгъуныгъэмрэ зэгъусэ хъумэ, абыхэм нэхъ зэныбжьэгъу дахэ бгъуэтынкъым.
ЦIыхум и гумкIэ Алыхьым зыхуигъазэмэ, Алыхьым муслъымэнхэм я гур абы и дежкIэ къигъэзэнущ.
Зы гуэныхь пIэщIэкIыхукIэ, абы зы тобэ къыхуэхьыж.
ЩIым тет щIэныгъэлIхэр уафэм ис вагъуэхэм яхуэдэщ: ахэр къэлыдмэ — цIыхухэм гъуазэ яхуохъу, загъэпщкIужмэ — Iэбэлъабэу псори къызэхонэ.
КъэзыгъэщIар гукъэкI зыщIымрэ Ар зыщыгъупщэмрэ ещхьщ псэумрэ лIамрэ.
Телъыджэ
КъурIэныр гукIэ зыщIа хьэфиз
Алыхьым и къарур инщ, абы щыгъуэми зи нэм имылъагъу куэдым я гум щыушэ дахагъэм, зыгъэпIейтея дакъикъэхэр ягъэлъапIэу гущIэм зэрыщахъумэфым укъегъэуIэбжь. Нэр зыщыщIэ нэхугъэр гум щызэтрихьэу къыщIэкIынущ.
Зи нэм имылъагъу гурыхуэхэм ящыщт Зеикъуэ къуажэм дэса Джэдгъэф ТIабыл и къуэ Жантемыр (1900 — 1968 гъэхэм псэуащ). 1907 гъэм Кавказ Ищхъэрэм къихьа фэрэкI узыфэм илъэсибл ныбжьым ит Жантемыр хьэфиз ихъукIащ. ЗыцIыхуу щытахэм зэрыжаIэжымкIэ, и нитIым зэрамылъагъужым ар гуитIщхьитI ищIакъым: нэхъапэхэми хуэдэу, и ныбжьэгъухэм ядэджэгурт, къижыхьырт, гъащIэм щыгуфIыкIырт, мэжджытым кIуэрейт.
Ислъам диныр апхуэдизу пхыкIати, илъэсипщIым и кIуэцIкIэ КъурIэн ЛъапIэр абы гукIэ зригъэщIащ. Балигъ хъуауэ щIидзэри и гъащIэр иухыху муIэзину мэжджытым щыIащ, молэм и къалэнхэр щигъэзэщIаи куэдрэ къэ- хъуащ. Муслъымэнхэр тхьэ елъэIуну къызэрыхуриджэ абы и макъ жьгъырур зэрыIуу, цIыхухъу балигъхэр мэжджытым зэрыхьырт…
И къэшэгъуэ хъури, щIалэм и къуэшхэмрэ ныбжьэгъухэмрэ ящIыгъуу къыхуагъэфащэр зыдэс гъунэгъу къуажэ Къулъкъужын яунэтIащ. Пщащэм «удж» къыдэфа нэужь, Жантемыр жиIащ: «Ныбжьэгъухэ, пщIэншэрыкIуэ дыхъуащ, пщащэр си гум дыхьакъым»…
Къежьэжауэ къыздэкIуэжым, и ныбжьэгъухэр щауэм къыдэгушыIэу и закъуэу къагъанэри, езыхэм япэ зыкърагъэщащ. АрщхьэкIэ бжьыхьэ пшагъуэ Iувым хэзэрыхьахэр гъуэгум щыгъуэщащ. Адыгэш губзыгъэм дзыхь хуэзыщIа Жантемыр лъэпощхьэпо хэмыту унэм нэсыжащ.
1928 гъэм Жантемыр щхьэгъусэ хуэхъуащ и гъунэгъу хъыджэбз тхьэIухуд, илъэс 40-кIэ насыпыфIэу зыдэпсэуа Къып Хъанэ. Зэщхьэгъусэхэм зэдагъуэта щIалищымрэ хъыджэбзымрэ къуэрылъху-пхъурылъхухэр, абыхэм я быныжхэр къатепщIыкIыжащ. Жантемыр зи пщIэр, щIыхьыр зыхъумэ щIэблэ иIэщ.
Жантемыр цIыхум ягу къинащ и нэхэм ямылъагъу пэтрэ, зэфIэкI телъыджэхэр зэриIамкIэ. Шым телъэщIыхьмэ, ар зыхуэдэ лъэпкъыр абы и цымкIэ къищIэрт. Гугъу демыхьу зэхигъэкIырт жыг лIэужьыгъуэхэри. Щыуагъэншэу гъущI, тхылъымпIэ ахъшэхэр ибжырт. Жэмхэм я бу макъымкIэ зейр къищIэрт. Зэгуэр псалъэу зэхиха цIыхур и макъымкIэ щIэх дыдэу къицIыхужырт. Зэ къыщикIухьа щIыпIэм щыгъуащэртэкъым. Жантемыр хуэжьакIуэт балъкъэрыбзэми урысыбзэми. Унагъуэ Iуэхуми хэзагъэрт: Iэщым шхын яритырт, пхъэ икъутэрт, жэм къишырт.
Джэдгъэф Аслъэмырзэ.
Хъыбар пэж
ЩIыхуэр ахърэтым къыщыпхуэгъуну?
ЩIыхуэр щыфIыр и чэзум щыптыжырщ, атIэ умыпшыныжауэ ахърэтым ущахьым и дежкъым, е зрумыпшыныжам щхьэкIэ тезыр къыптралъхьэну жыхьэнмэм ущашэракъым.
Я лъахэм ирашауэ щыта балъкъэрхэм щIэину къытхуагъэна шыдхэмрэ шыдыгухэмрэ зауэм и Iэужь Iейхэр щыдгъэкIуэдыж зэман гугъухэм щыгъуэ къытхуэсэбэпащ. Мэзым пэгъунэгъу къуажэдэсхэм гъэсэныгъэм къищынэмыщIауэ, ухуэныгъэм ирахьэлIэ пхъэкIэбжьэкIэхэр, мэз пхъэщхьэмыщхьэхэри, чы- бжэгъухэри шыдыгукIэ мэзым къыщIашурэ ящэрт, яхъуэжт, арщхьэкIэ къыщIаха ахъшэр куэдыщэ хъу налогхэр ирырапшыныну ирикъуртэкъым.
Зы махуэм зэ мэзкIуэгъуэм шыдыгукIэ къахуэшэрт чий 13 къызыхэкIын чы-бжэгъу. ЕтIуанэ махуэм чийхэр яхут-ящIт, ещанэм бэзэрым яшэрти, ящэрт. Махуищ лэжьыгъэ текIуадэрт чий13-м, ауэ гуащIэдэкIым къыпыкIа фейдэр нэхъ ягъэлъапIэрти, лэжьыгъэр зэ-пыуртэкъым.
Гугъуехьымрэ Iэмалыншагъэмрэ къыхэкIкIэ чийр къуажэ гъащIэм лъэ быдэкIэ хэувауэ пщIэ щызиIэ хьэпшып, унэлъащIэхэм хуэдэу уасэ иIэрэ ящэ-ят, яхъуэжу, щIыхуэр зэIэпахрэ псапи гуэныхьи кърахьу хъуат. Куэдрэ къэхъурт чий щIыхуэ зытамрэ зритамрэ щызыщыхьэжи щызэлъимыхьэжи.
ТIатIуш зауэм кIуахэм нэхърэ нэхъыжьыIуэти абы ямыгъэкIуауэ вым хуэдэу колхозым хэлэжьыхьт, къэмыланджэу. ЛэжьакIуэ къыщикIыжкIэ, шыдыгукIэ чы-бжэгъу тIэкIу къыздишэурэ ар чий ищIт. Игъэхьэзырауэ чий 40 иIэт, ар 100 ирикъум иришажьэрэ ихъуэжын и гугъэу. Нэхъ зыхузэфIэкIхэм къуажэм чий къыщащэхуурэ Ставрополь яшэрт, гуэдзкIэ, джэдкъазкIэ яхъуэжт, ахъшэкIи ящэрт, къахэхъуар налогыу ятт. Жыжьэ къикIыурэ къуажэм чийщэху къыщыкIуи щыIэт.
Щымыгугъыххауэ къыкIэрыхъыжьэри, ТIатIуш и чийхэр и гъунэгъу Хьэтыхъу щIыхуэу Iихат махуипщIкIэ къритыжыну жиIэри. Къритыжакъым мазищкIи, мазитхукIи, нэхъыбэкIи. Куэдрэ ТIатIуш и щIыхуэм кIэлъыкIуащ, «А чий тIэкIум укъыхуэна?», жиIэурэ. «СиIэу нэзмыхьыж уфIэщIрэ?», къыщыжриIи щыIэт, махуэ къэс пщэдей пIалъэу къритт. ЗэгъунэгъуитIыр чий щIыхуэм зэбий ищIати зэкIэлъыкIуэжтэкъым.
ТIатIуш къэгубжьри, «пщэдейр» къиукIыну фоч нэщIыр иIыгъыу и гъунэгъум и деж екIуэкIащ. Хьэтыхъу фIыуэ ищIэрт чий щIыхуэ зытелъым суд зэрытрамыщIэри, абы щхьэкIэ тралъхьэну тезырым и щапхъэр Уголовнэ кодексым зэримытри фIэмыIуэхуххэу фоч зыIыгъыу къэкIуа гъунэгъум жриIащ: «Фоч пIыгъыу укъыщежьакIэ фронтым кIуэи нэмыцэ фашистхэм яхэзэухь».
ТIатIуш къыгурыIуат и гъунэгъум епхъэшэкIыныр Iуэхур зэрызэфIэпхын хэкIыпIэу зэрыщымытыр. Арати, къуажэм пщIэшхуэ щызиIэ лIыфI лIауэ абы и дыуэщIым дэс лIыжьхэм чэнджэщкIэ захуигъэзэну игу къэкIащ, нэ-хъыжьхэр дэIэпыкъуэгъу къищIын мурадкIэ. «Мы напэншэм мазих хъуауэ си чий 40 щIыхуэу сIихащи, къызитыжыркъым. Сыт хуэдэ тезыр мыбы телъхьапхъэр?», — жиIэу щеупщIым нэхъыжьхэр Iуэхум егупсысащ. ЛIыжьхэр абы тепсэлъыхьащ икIи шхыдэу щIадзащ. ЖаIэрт щIыхуэр умыпшыныжыныр муслъымэныгъэкIи хабзэкIи зэрымыдурысыр, зэрыгуэныхьышхуэр, умыпшыныжауэ птель чий щIыхуэри къэбдыгъуа мылъкумрэ былымхэмрэ зэрыхуэдэр икIи жыхьэнмэм узэрыхуишэнур. Зы лIыжьым жиIащ Хьэтыхъу нэмыплъ етыпхъэу, цIыхубэм зэхамыгъэхьэу Iумпэм щIын хуейуэ. ЕтIуанэми тригъэчыныхьащ мэжджытми, гуфIэгъуэ зэхуэсхэми щIыхуэ зытелъыр щыгъэпудыпхъэу, уеблэмэ къуажэм дамыгъэсу дэхупхъэу.
И чэзур къыщысым къуажэ ефэндыми фIэзахуэр жиIащ. Абы къиIуэтэжащ япэм щIыхуэ телъу лIам и щIыхуэр и Iыхьлыхэм, къыдалъхуахэм е и бынхэм хуапшыныжыху и хьэдэр пщIантIэм дагъэлъу зэрыщытамрэ а щIыхуэ умыпшыныжар ахърэтым бэлыхь хьэзабищэкIэ къызэрыщытехуэжынумрэ. АдэкIэ къыпищащ нобэ Хьэтыхъу лIэм я кхъэм щIалъхьэну зэрымыдурысыр, и щIыхуэр хуапшыныжыху и хьэдэр пщIантIэм зэрыдэлъыпхъэр.
Дауи, ефэндым и псалъэхэр куэдым ягу ирихьащ. Уеблэмэ езы Хьэтыхъу ищIам хущIегъуэжат, Iичрам къихьыжат. ЛIыжьхэм я псалъэмакъ щхьэпэхэм едэIуа нэхъыщIэIуэр къэпсалъэри ауан, щIэнэкIалъэ хэлъу ТIатIушым жриIащ: «Умыгузавэ ТIатIуш, уи чий щIыхуэр Хьэтыхъу етхулIэнщи къемэт махуэм залымыгъэкIэ ахърэтым къущедгъэтыжынщ, процент тIэкIукIэ нэхъыбэIуэ хъуауэ». ГушыIам хуэфэщэн жэуап ТIатIуш иритыжащ: «Уи адэм ипсэщ ар, ахърэтым чий зеплъафэу узэрыщагъэIэнур. Абы чий щыIэ? Си чий щIыхуэ ахърэтым къыщызитыжми къысхуэщхьэпэжыну, абыхэмкIэ ахърэтыр къэсхухьыну хьэмэрэ сщэуэ налогхэр иристыжыну? ».
КъыхужаIэ псоми едэIа Хьэтыхъу лIыжьхэм захуигъэзащ: «Нобэрей дыуэщIым къысхужыфIа псори си дежкIэ дерс щхьэпэ защIэщ, фIыщIэ фхузощI. Иджыри къэс сымыщIа куэдым сыщывгъэгъуэзащи, фи псапэр куэд ухъу! Фыкъызогъэгугъэ адэкIэ щIыхуэр зытезмыгъэлъыныуи, фи губгъэн къэзмыхьынуи. Схуэфащэщ, сыарэзыщ ар сымыпшыныжауэ сылIэм си хьэдэр пщIантIэм дэвгъэлъыну. Пщэдей щыщIэдзауэ ТIатIуш и щIыхуэр зэрыспшыныжынум селэжьынущ, Iуэхутхьэбзэшхуэ къысхуэфщIащи, си гуэныхьыр сщхьэщыфха хуэдэщ. Ди Тхьэшхуэм солъэIу си щIыхуэр сыпшыныжыху схурикъун узыншагъэрэ гуащIэдэкIрэ къызиту ажалым тIэкIу пIалъэкIэ пэIэщIэ сищIыну».
ДыуэщIым дэтхэм я гуапэ хъуат Хьэтыхъу и псалъэхэмрэ абы къигъэзэжауэ гуэныхьыншэу гъащIэ гъуэгум теувэжыну зэримурадымрэ.
Куэд дэмыкIыу Хьэтыхъу и чий щIыхуэр игъэхьэзырыжащ. И гъунэгъумкIэ екIуэкIри жриIащ чийр зэрыхуишэжынур. Куэдрэ зэрытелъамрэ зэригъэтхьэджамрэ къыхэкIыу арэзыуэ чийпщIкIэ нэхъыбэ зэрыритынури дыщIигъуащ. ИужьымкIэ ТIатIуш арэзы хъуакъым икIи гуащIэдэкI хьэлэлкIэ къимылэжьа къыхэхъуэмэ, апхуэдитI зэрыхэщIыжынур жиIащ.
Хьэтыхъу игъэхьэзырыжа чийхэр и гъунэгъум хуришэкIыжри, и пщIантIэм самэу щыхузэтрилъхьэжащ. ЩIыхуэм зыщигъэIеяуэ щыта зэгъунэгъуитIри зэкIужащ. Абы лъандэрэ лIыжьхэм я чэнджэщ щхьэпэмрэ ТIатIуш и псалъэ шэрыуэхэмрэ ди къуажэгъухэм гъуазэ яхуэхъуащи, иджы дэтхэнэми ещIэр щIыхуэ птелъыр ахърэтым зыми зэрыщыпхуимыпшыныжынумрэ абы чий зеплъафэу узэрыщамыгъэIэнумрэ. Муслъымэныр щыгугъыпхъэкъым и щIыхуэр ахърэтым къыщыхуагъэгъунымрэ нэгъуэщIым хуипшынынымрэ.
Жантемрокъуэ Бетэ.
