ЩIэблэр щIагъуэмэ – хабзэ зэрехьэ
Къэшэж Иннэ и усэхэр
Къармэхьэблэ нысашэ
Мис, иджы, пщащэ цIыкIухэ, фи кIуэдым,
ПIалъэу зэ фхурабзам фылъоIэс…
Си дэлъху уардэхэм я натIэц вындым
ПыIэ къуацэхэр ныщхьэрагъэс.
Дыщэ Iэгуу дахащэр зэщIехри
Мазэ Iэщхьэм жэщ щхьэфэр егъафIэ,
Пшынэу щыIэм я пшынэр зэгуехри —
Иублэну пшынауэм джэгу къафэ.
Пшынэ Iэпэхэм жэщыр хэщатэу,
И уэрэдыр макъамэу зэщIохьэ,
Мис, иджы, пщащэ цIыкIухэ, фи кIуэдуэ —
Си дэлъху гупыр — къэфэну къытохьэ.
ЩырадзэкIмэ натIэцыр — плъэгъуакъэ!
И абджынэр щхьэгъубжэм зууакъэ!…
Угъурлыжьу ди жылэ игъащIэм
Къызэрыфэр апхуэдэщ — зэвгъащIэ.
Нэхъ «щIалэжьу» ялъытэу щытахэр
Зэуэзэпсэу иджы къонэщхъей,
Мис, иджыщ, пщащэ цIыкIухэ,
фи кIуэдыр —
Си дэлъху гупыр техьащ ислъэмей.
Жэщыр кIуэнурэ … ахэр лэжьакIуэщ.
Иджыпстумэ, пкъы задэу къэфакIуэщ,
Иджыпстумэ, утыкущи зыхуейр —
Ислъэмей…
Ислъэмей,
Ислъэмей!
Пщащэ цIыкIухэм къызжефIэт
къэхъуар,
КъыфщыщIар, къывищIар ислъэмейм?
Иджыпсту фи къэфэкIэр зэщхь хъуар —
Унэишэм и кIуэкIэрщ, фыфейм…
ФыхэкIуасэу тIурытIу макъамэм,
Мэбзэрабзэ фи пшынэр нэху щыху.
Мис, иджы, пщащэ цIыкIухэ,
фи кIуэдым —
Си дэлъху уардэхэр мэхъу къэшэныгу.
1965 гъэ.
* * *
Iахь, сыт хуэдэ шы Iэлхэр ягъасэт!
Къамэ Iэпщэхэм халъхьэт саут,
псапэ ящIэм, хэIущIыIуи ямыщIу:
цIэ дамыгъэ а фIым трамыщIэу;
IэштIым дакъэхэм губжьыр щIакъузэу —
лейрэ Iейрэ зыщIар ягъэмысэу.
Иджыпстуи къыщокIуэкIыр а лъахэм
хьэщIэихьэ — бысым хабзэ дахэр.
Ауэ сытми яIэтрэт бзылъхугъэр!
Згъэзэжынт а дунейм, а псэугъуэм…
СыщIыпIущIэм, епсых, лъагэу уи пщIэ,
гуащIэмащIэр сэращ — пщымыгъупщэ!
… Си адэшхуэм и адэм къихьат-тIэ,
си адэшхуэм и анэр — лъыщIэжт…
Дапхуэдизу ткIиями, ар хабзэт,
пасэрейхэм я Iущ щIагъыбзэжьт.
ЩIэблэр щIагъуэмэ — хабзэ зэрехьэ.
ЛъапIэр — здахьыркъым,
лъапIэр — зэрахьырщ.
Лъэпкъ Iущыгъэр къалъхунум
и дыгъэщ,
а уахътыншэм и мыщIэр цIыхугъэщ.
1972 гъэ.
* * *
Аргуэру сопщIыхь щымыIэжхэм,
зы пIалъэ Iуплъэгъуэу зэгъэжхэм,
зы гъуэгу зэхэкIыпIи а цIыхухэм
сащыIущIэжынукъым щIыщхьэм.
Ныбжьэгъуи, си мыгъуи, си благъи
я гъуэгу тоувэж гъэзапIэншэу…
Iэмали зимыIэщ — ухыгъэр,
итIани соплъыз зыдэзгъуэжу:
насыпкIэ иджыри сыгугъэу —
сыпсэууэ мыбы къыщызгъэщIыр,
а езгъэжьэжам къэгъэзэгъуэ
зэримыгъуэтынур зэрысщIэр.
ЯхуэзмыщIэфа напэлъагъур,
хьэдрыхэ лIэщIыгъуэу — лъэслъагъуэр…
А щIыхуэм и хьэлъэ кIэкъинэр —
нэгъуэщI щIыхуэфэхуэу гукъинэр —
зэзгъэтIылъэкIахэм я кIытэу
иджы зэщIовэж — Iуащхьэ батэу…
Унэ бгынэжа щхьэгъубжэнэу —
къызоплъ щыгъуэ хъэтIыр губгъэну,
Хатынь и уэнжакъыу къысIуоплъэ
кIэгъуасэ сурэтхэм я теплъэ…
Сыт хъунт, си щхьэзакъуэ — си гъащIэм
хэкIыжхэурэ пащэтэм гъащIэм!
1978 гъэ.
* * *
Зэзэмызэ щхьэзакъуэу пэтIыс
уи гупсысэм. Жэщ псо теунащIэ,
гухэщI Iэлхэм иджы уащымысхь,
тепщэныгъэ иумыту хэгъащIэ.
Уафэм хуэмурэ и фэр пыкIынщ,
щхьэгъубжэнэ гъырнэIум къеубзэу,
узыр ятэурэ гущIэм пхыкIынщ —
зауэ Iутхэм я узым ещхьыпсу.
ЗыIуплъэжи — уи фIэщ ар умыщI —
зэпырытхъ хьэпэщыпхэ уэрдыхъуу,
ар жагъуэгъумэ — жагъуэу уи егъущ,
ар ныбжьэгъумэ — бжьыфIэщ
ныбжьэгъуу.
УмыбзыщIэу иджы зыумысыж:
щичэзум пхупыупщIрэ къоужэгъухэр…
Узыр пэжкIэ гъэузи гъэхъуж,
уэ, езым, зэхьэлIэж а Iэзэгъуэр.
Зепхуэу уи щхьэ иджы и къулей
пилъхьэ уи псэр а узым шияуэ,
фIыуэ плъагъури къэгъапцIэ, гъэжей,
жепIэу, жэщыр икIыху ужеяуэ.
1980 гъэ.
* * *
Аргуэру пэзазэт бжьыхьэкIэр,
аргуэру толъкъунхэм заущэхут,
аргуэру жьэражьэт «маджаркэ» —
плъыржьэрыр шагъырым и щэхут.
Зэ щIыIэ пхыхьэнри сыт хуэдэ —
псыхуэлIэри — зи тхуэмыгъэнщI…
Дыгъащхьэу щхьэукъуэрт
Пицундэ,
щхъуантIагъэр бащлъыкъыу ишэщIт.
Ныбжь хъуэпскIхэр зашэщIурэ
бзащхъуэт,
бзий дамэм ирикIуэу IукIуэтт.
Хьэуарти — мыдыму жейбащхъуэт,
сэрати — гъэ тIощIым сыхэтт…
1982 гъэ.
* * *
Лъахэурэ, си адэр къэзылъхуар,
дзыхэу, тхыдэм къыщимыкIуэтауэ,
хэку курыхыу си нэкугъуэ псантхуэр,
уэгу нэщIащэу Iуащхьэм я Махуэр.
Лъахэурэ зи куэщI сыкъыщыхъуар,
пасэрей лIэужьхэм я щIэжьыуэу
лэгъупэжь жьэгу дэпхэм щытIыгъуа
нур Iущабэр гуапэу къыспежьууэ.
Лъахэурэ, уахътыншэу зезыхьам
ди пщIэнтIэпсыр, ди псэр, ди уэрэдхэр
зупэсакъым зэи тхьэлъанэ кIэншэр —
щыму Iэгур гущхьэм щытеслъхьам,
пхузогъэшыр псэм къыIэпыхуа:
«Уэ — къыспэплъэ усэхэм я къуэпсу,
уэ — зы усэ щIэншэм урикупсэу,
Лъахэурэ, си адэр къэзылъхуа!»
1984 гъэ.
* * *
«Кавказ сыщхьэщыту…» лъэслъагъуэр
докIуейри
пшагъуэбэм и гъуэзым хохьэжыр зиIэту,
Iахь, Пушкин! Iэжьэгъуу сипхъуатэу,
жыIэгъуэр
гурыщхъуэу къыслъохьэ
«Кавказ сыщхьэщыту…»,
«Кавказ сыщхьэщыту…»
Ар къыздысщхьэщытым.
Пислъхьэнур къызжыIэт уи усэм
и хъэтIым?
Иджы сылъоIэсри, лъагащэу зысIэту,
мазагъуэ шэрыбу — пIырыпIым
хуэзгъадэм.
Иджы сыхуоплъыхри къуршыбгъэр
зэресым,
си лъапэм мыпIащIэу пшэ гуартэ
щIэкIуасэм,
аргуэру бзэгупэм пыIэжу щоубзэ:
«Кавказ сыщхьэщыту…» Iахь, сатыр
щIагъыбзэ!
Зэбледз мыхьэнэхэр, шэчищэр
къысщIищIэу…
Зэхэзджэр си ягъэу къыспемыкIуэкIыжт
сэ?!
Бзий лыгъэм и нэзым сыIутмэ — сыIутрэщ,
къезэгърэ лыгъэкум сыхэту згъэIуну!
ИтIани къэслъыхъуэркъым Iыхьэм
и батэр,
семыхъуэпсэкIыжу сфIэдахэр —
къызитырщ.
Усыгъэу къызитыр сфIэмащIэти…
Пушкин
Кавказымрэ сэрэ ди тепщэщ хуэфащэу,
итIани си лъагъуэр — сысейщи мыгъуащэу,
«Кавказ сыщхьэщыту…»
Кавказ къысщхьэщытщ —
къысщхьэщытурэ Пушкин!
1987 гъэ.
* * *
ЩэкIуэгъуэм къыщIоткIу нэпс къудамэ
къысфIощI мэлыжьыхьыр гъуэща…
ЩIышылэм и тыхь уэс Iэрамэ
иджы къысхуеIых — щхьэрыуам…
Щыпхъумэурэ си псэм а си щхьэр,
иджы спэгъэIэщIэ уз пщIыхьыр,
иджы къысхуэгъэгъу а мыгъужыр —
иджы утIыпщыж узмыутIыпщыр!
ЩIышылэ есэпыр — щыуагъэт,
арщхьэкIэ, мо Уафэми щечэ…
Иджыри ткIыбжь IэфI щысхуотIыгъуэ
нэщхъейуэ къэплъэну нэджыджым.
А дыджым и мащIэу IэфIыщэр —
зы щIышылэхъар узэпхыплъу,
блэкIар — уэс данэпсым зэIуищэу —
ущызэIуплъэжырщ гумащIэу!
1987 гъэ.
* * *
Жэщыр си нэкугъуэм ирилъафэт —
укIыжыгъуэм и сэфэт хуэзгъафIэт,
джэгу зэрыхъэм къыхэслъэфыр
си щхьэт,
мастэ Iунэм ислъэфыжыр си псэт.
ГъащIэм щхьэ етIуэкIрэ хэдэ-хэплъэ
дилIыкIыжу! — абы къытхухэплъыр
гум и псантхуэ узу пыдупщIыжрэ —
усэхэр тхьэлъанэу етщIэкIыжу?
Хэти хуэпIуэтэн апхуэдэр гуауэу…
Зэм — Iуплъэгъуэ нахуэу, зэм — псэдауэу,
зэм — щэтэгъуэ жьыху, зэм гуэхуа дамэу…
Месыр, дыуэм и бзыхьэхуэ кIантIэу,
схуэмыхь гуауэр згуохур, зэпыщэту…
ЗыумыIэжьэу ириплъэж а гъуазэм:
Уафэм, Мазэм, — тIэкIунитIэ! —
си псэм —
жыхуэсIар щрикIуэм уи щхьэ, уи псэ.
Узым узкIэ зезгъэсащ сеIэзэу,
армырауэ пIэрэ щIэрыщIэпсу —
нэхъуеиншэу гум сыщIырихьэжьэр?
Зэм дэгъэзеигъуэу, зэм — щыхупIэу,
сызысыну мафIэхэр си плъапIэу,
сызыхьыну псыдзэхэр си кIуапIэу.
Сызэплъыжмэ — пэжщ ар! — сыжылакIэу.
Нэщанэ курыхыр си шэрыуэу,
си псэ кумылэхур си шэуапIэу
къыхызох сэгъейуэ джэгу жыхафэ —
усэр щагъэжьантIэ — санэхуафэ!
1987 гъэ.
* * *
Жьыуэпсу данэпс пIащIэр
Дамащхьэм къепэщэщт,
хеитI щIым щызэIущIэр, —
фи гъащIэм сыткIэ щыщт?..
АрщхьэкIэ жьэм и бзаджэу
цIыху цIыкIу тхузэщIихар…
Жьыуэпсым къыщIэнакIэу
бзыхьэхуэурэ спахар!
СымыщIэ а ди Iыхьэм
и кхъуакIэм хуэныкъуар,
ауэ тетакъым щIыщхьэм
нэчыхьу нэхъ… жэкъуа!
Хэт а блащхъуэ Iущащэ
Дяужь зэи имыкIар?
Данэпс зыдыж сымыщIэ —
и мастэкIэ — блэкIам…
Иджыри сщымыгъупщэ:
дыхэтщ жьыуэпс псалъащхьэм,
уэс нэхърэ донэхъыщIэ,
доужьэрэкI а жьапщэм.
1980 гъэ.
* * *
Къэзусыр куэдми, сыпхуэусэркъым,
щымыIа гуэрхэм уахэзбжауэ,
зэдэдгъэвахэри схуэIэсэркъым —
солъэф къэлътмакъыр скIэрыщIауэ.
СыздэкIуэр куэдми,
сыпкIэлъыкIуэркъым,
уи бжэIум банэ есщIэкIауэ,
сыщынэхъуапсэри згъэпсалъэркъым,
изокъухыж сымыгъэбауэу.
Дапщэщми, зы къысщIэкIуэжынущ
а гуэныхь къабзэхэм я хьэкъыр —
зыхуэзгъэныкъуэу — спшыныжынущ
уи хуабэр спэзгъэIэщIэ бжэкъур!
А си щихъыгъуэм сIыгъа нэщIым
дапщэщми, зэ IутIыж ищIэнущ,
си иужь хъуаскIэу
къысхуиутIыпщым
вагъуэхъуэпскI усэу укъихьэнущ.
УэсщIэкIа хьэшыр зэрыщэщу —
зыпщIэхэздзыжыр — лъэхъш гъумыщIэу,
усэ Iубыгъуэр къыздэхыщIэу —
сыноIусэнущ зызмыгъэнщIу!
1982 гъэ.
* * *
Закъуэныгъэр къысподжэгур
гъуэрыгъуапщкIуэ зэмыгуэгъу:
Зэм йожьэж, зэм къегъэзэжыр,
зэм мэIэзэ зищIу мэгъу.
Зэм щIотIысхьэ тэмакъыщIэм,
бэлэрыгъыр къегъэуIэбжь…
насып ласкIэу, гуауэ IупщIэу,
шейтIан напщIэу, мащIэу — тхьэщ.
Уэ зы закъуэрщ зыфIэлIыкIыр,
уэ зыращ зытемыхьар.
А жыхьэнэмэ жэрмыкIэм —
уэрщ цыжьдадэу схухыхьар.
Уэрдыхъу лыгъэу — закъуэныгъэм —
зи гущIэлъ къиувыхьам…
ЖысIэпэнщи: пхуэдэ лIыгъэ
къруупщ зэримыхьа!
Сыхуеиххэкъым а уафэу —
купраузхэр зи Iубахъэм,
а кърур щышынэу мафIэм,
хамэ гупкIэ здэщылъыхъуэм.
Сыту нур, а схузэщIэпсэу,
уи нэкугъуэм кърих дыгъэр!…
Зыбгъэзэжмэ — зэуэзэпсэу
къэсыжынущ закъуэныгъэр.
Иджыпсту пэрысщи цыджым,
схузэIуещэ гухэщI тыку,
хурикъунщ къырищыспэджэм
кIэухыншэу и —
«кIыгуугу!».
1986 гъэ.
* * *
Сыт къыщIыдитыр а щIалэгъуэу —
лъэдакъэщычу тIэщIэкIыжыр?
НэгъуэщIщ иджы зи зэманыгъуэу,
щIалэгъуэ гъатхэ — зызытIыжыр.
Дыдейр-щэ? Мес, зимыгъэнщIауэ
мо балигъ бжьэпэм щхьэщыхьауэ —
«дыщхьэмыгъазэщ … ещIэ, ауэ, —
къыдэджэу ещI Iэдакъэжьауэ.
1994 гъэ.
* * *
Илъэсхэу Iумылым я щIопщым
иджы зэпелъащIэ нэкIущхьэр.
Иджы симыIэжым и ныбжьыр
къинэнущ а пIалъэм нэхъыщIэу.
Гукъеуи, гуращи здихьыжу
нэхъыщIэу уахътым хыхьэжар,
мы жьапщэхэм нэхъ нэхъыщIэжу,
ещхьыщэу езым къепщэжам.
А пIалъэм и уэсыр жьэгу плъыру,
махуэщIэм и бжэIум къыIутт,
иджыри нэхъыжьт си ныбжьэгъур
сэр нэхърэ. Сэр нэхърэ нэхъыжьт.
Шынагъуэр — а жьапщэм упхыплъу
жыпIэнырщ: «БлэкIам уемыжьу!..»,
зи гъуэгу техьэжам укIэлъыплъу…
ИтIани допсэур … Допсэу.
1984 гъэ.
* * *
Мамэ! Нэпсурэ сызэпощэтри.
Мамэ… псэуэрэ успощэтыж.
Гуауэхэм зепхьэкIрэ бжыхьу,
уаехэм — удэп дакъэжьт.
Дапщэрэ-кхъузанэ псыхьэу
уэлбанэ уафэ здыжт?
Дапщэрэ IэфракIэ Iыхьэу
гуауэ цыкIуэкI щIэзджэжт?
Уеплъмэ, сымыщхьэумэт,
си зэхэщIыкI «уей-уейт!»
Гиеурэ сызэущыежмэ —
зыкъэзгъэпцIэжт: пщэдей…
ЗгъэпцIурэ а пщэдей нэпцIхэр
сыкъытридзэжт сэтей.
Дамэурэ сызэлъэщIэпхыу
сымыгъэш батэр пшэщIт.
Дэплъурэ —
дэплъат… щхьэгъубжэм —
гугъэ сурэтыр жэщIт.
ЩIэншэурэ шыгъувэ нэпсыр —
кIэншэурэ хьэкумэ узщ.
Джалъэурэ си сабиигъуэр
къигъэзэжауэ щысщ.
Згъэзурэ жьэпкъыпэ нэпсыр
къыфхуэслъэIужыр фарзщ:
псори иужь къигъанэ —
псэу щIыкIэ гъафIэ анэр!
* * *
Зэман гупкIэм дыпохур…
Сыту уз гузэвэгъуэ!
КъэдгъэщIар, длэжьа Iуэхур
хилъэсэжрэ зы Iугъуэ?
ИкIуэтыжурэ жьапщэр, упщIыIурт
пIэщхьагъхэр,
яжьэсахуэр тещахэу ужьыхт
зэманыгъуэр,
игъущIыкIыу шакъэр, фIэIу —
къыщIыхьэт шагъырым,
дыхьэшхэн ди гугъам — къызыхуихт и
жагъыныр.
Гъуджэм къищ уи сурэтыр а пцIыхум
темыхуэ…
Удэхат — дыгъуэсжэщ,
убжьыфIат — вэсэмахуэ.
ХуэбгъэщIагъуэу блэкIар а блэкIам
утемыгъэ.
УзутIыпщыр пхуэутIыпщмэ — уеутIыпщ! —
утемыгъэ.
ГъэзапIэншэу къолIалIэ
уи бжьыхьэм гъэзэж.
ТIощIрэ им зыщыгъалIэ…
ЩэщIрэ блым хэлIыкIыж!
* * *
Сыту жагъуэт къытIуплъэ лъэхъэнэу,
зыдухыжу, дылыпщIу дгъэфIар —
псэжь выуэчым гублащхьэр къыхуэнэу,
удж шынагъуэм дыщыхилъэфар!
Сыт и пIалъэрэ мы хьэмтетыгъуэм?
щай фIыцIэжь хуэгъэфащэ жэуапым,
сыту жыпIэмэ, уэ пхуагъэтIыгъуэ
ут жыхафэм щозэш… выжь укIыпIэ.
* * *
Си Тхьэ! ЖысIатэкъэ псори…
Сыт къэбужьгъыжыр шакъэпс,
утхьэусыхэу, уIуэщхъуу,
пхуэмыIуэтэщIыр сыт нэпс?
Дэтхэнэ гуауэм и хьэлъэр
уэрэд цыкIуэкIым тесшэн…
Си Тхьэ! Уи деж согъэтIылъыр,
си фIэщхъуныгъэр мычэм.
КъысфIыпхырыплъмэ гъэ кIуэрым
къамыха вагъэм и нэз,
щIалэгъуэ Iупэм аргуэру
къиIущэщынщ шакъэ нэпс.
* * *
УсакIуэхэр къигъэщIкъым
пщIэншэрылъхуу.
ФыIуплъэт я жэгуфэ хуэмыщIам:
Псэуакъым ахэр, щIы уи фIэщ, хуэмыхуу,
гушхуауэ ахэр, щIы уи фIэщ — псэуам.
УсакIуэхэр къигъэщIкъым зыпсэзыщхьэу,
дэтхэнэ цIыхури ахэм я зы къуэпсщ.
Къахуэупсауэ лъапIэ щэхур здахьу —
а хьэхум цIыхур дызэреджэр — псэщ.
УсакIуэхэр къегъэщIри усакIуэу
къыздахь хьэрш кугъуэм и дамыгъэ
тхьэгъу —
Къамылъху ипэж хуагъэтIыгъуат усакIуэм
Гъадэ шэрэзхэм я щхъухьыбжьэ мэгъу.
1994 гъэ.
Адыгэбзэм къизыгъэзэгъар КЪАРМЭ Iэсиятщ.
Сурэтхэр Бгъэжьнокъуэ Заурбэч ищIащ.
