Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Интернетым дыкъыщоджэ
ЕгъэджакIуэмрэ щIалэ цIыкIумрэ
Гъэ еджэгъуэщIэм щIидзэжри, класс унафэщIыр щIыхьащ 6-нэ класс хъуа цIыкIухэр зыщIэс пэшым. Дэтхэнэми я нэгу зырызэ иплъа егъэджакIуэр сабийхэм ехъуэхъури, псори зэхуэдэу фIыуэ зэрилъагъур жиIащ. Ар пцIыт, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, фэджэладжэу хуэпарэ зызэкIуэцIигъэпщхьауэ иужь партэм дэс щIалэ цIыкIур фIыуэ илъагъуртэкъым абы.
А классыр къыщратам, егъэджакIуэм гу лъитащ а щIалэ цIыкIур адрейхэм зэрадэмыджэгум, и щыгъынхэр сыт щыгъуи зэрыфIейм, зэрызимытхьэщIым. КIуэ пэтми, а тIум я зэхущытыкIэр екIакIуэрт, щIалэ цIыкIум итха сочиненэр шакъэ плъыжь фIэкIа умылъагъуу егъэджакIуэм зэригъэзэхуэжу, «1» щыхуигъэуваи къэхъуащ.
Школым и унафэщIым егъэджакIуэхэр зэхуишэсри, щхьэж и нэIэ щIэт сабийхэм я «шыфэлIыфэр» зэрыт дэфтэрхэр ягъэхьэзырыну унафэ яхуищIащ. Зи гугъу тщIы егъэджакIуэм, классым щIэс псоми я дуней тетыкIэр, еджэкIэр итхри, щIалэ зэхэуфIея цIыкIур иужь къригъэнащ. Сыт итхынур? ЕгъэджакIуэм мурад ищIащ ар школым къызэрыщIэтIысхьэрэ езыгъэджахэм ятхахэр щIипщытыкIыну. А сабийхэр къыщыщIэтIысхьагъащIэм зыIыгъам щIалэ цIыкIум щхьэкIэ етх: «И нэгум кърих гуапагъэм хуэдэщ игукIи. Унэ лэжьыгъэхэр пэжу, къабзэлъабзэу ещIыж. Гухэхъуэщ ар ебгъэджэну». ЕтIуанэ классым и егъэджакIуэу щытам етх: «Мы щIалэр адрейхэм сыт и лъэныкъуэкIи къахощ, фIыуэ йоджэ, ныбжьэгъу и куэдщ». Ещанэ классым езыгъэджам етх: «ЩIалэ цIыкIур гурыхуэщ, и адэ-анэр хъарзынэу къыкIэлъоплъ. Еджэным хуэжыджэрщ». ЕплIанэ классым зыIыгъам етх: «ФIыуэ еджэу, къабзэлъабзэу щытащ. Ауэ и анэр лIа нэужь, и гукъыдэжыр ехуэхащ, и адэр къызэрыкIэлъыплъ щIагъуэ щыIэкъым». Абы къыкIэлъыкIуэм итхащ: «Еджэным гукъыдэж лъэпкъ хуиIэкъым, ныбжьэгъу и гъусэкъым, дерсым щыщIэжеихь куэдрэ къохъу».
А псоми къеджа егъэджакIуэм и нэпсхэр къыщIэлъэдащ, щIалэ цIыкIум гулъытэ зэрыхуимыщIар игу щIыхьащ…
ЕгъэджакIуэм и махуэр къыщыблагъэм, псоми тыгъэ гъэщIэрэщIа цIыкIухэр къыхуахьат езыгъаджэм, щIалэ цIыкIум тхылъымпIэ гъуабжэм кIуэцIилъхьэри, зи мыщIэхэр имысыж Iэпщэхъурэ мащIэ дыдэ фIэкIа къызэрымынэжа дыхурэ къыхуихьащ. Ар зылъэгъуа адрей сабийхэр щыдыхьэшхащ щIалэ цIыкIум, ауэ егъэджакIуэм Iэпщэхъур зрилъхьэщ, дыхум щыщ зытриутхэри, абы нэхъ тыгъэфI зэи къызэрыхуамыщIар жиIащ. Урок нэужьым, щIалэм иужь зыкъригъанэри, егъэджакIуэм бгъэдыхьащ: «Нобэ си анэм урещхьщ, уогуфIэ, и Iэпщэхъур уилъщ, къыкIэрихыу щыта дыхумэм хуэдэ къыпкIэрех».
Абы иужькIэ егъэджакIуэм гуапагъэм, дахагъэм хуигъасэу щIидзащ и еджакIуэхэр. Абыхэм школыр къыщаухым, щIалэ цIыкIурат нэхъыфI дыдэу еджауэ, псори зыхуэарэзыуэ, нэхъ жыджэру яхэтыр. Псори зэхуэдэу фIыуэ зылъагъуу жызыIэ егъэджакIуэм пцIы иупсырт, а щIалэм псом нэхърэ нэхъ хуэгуапэт.
… ЕгъэджакIуэм гъэ къэс къыIэрыхьэрт щIалэм и письмо. Ар университетым щIэтIысхьат, адэкIи аспирантурэр къиухат, иужькIэ егъэджакIуэм къыхуэкIуа письмохэм языхэзым итт ар щIэныгъэхэм я доктор зэрыхъуар.
Зы махуэ гуэрым егъэджакIуэм егъэблагъэ тхылъ къыIэрыхьащ — щIалэм щхьэгъусэ къишэрт. Абы школакIуэм къритауэ щыта Iэпщэхъур зрилъхьэщ, а дыхум хуэдэ зытриутхэри, кIуащ. Анэр здэщыс хабзэм деж и егъэджакIуэр игъэтIысри жриIащ: «Тхьэм уигъэпсэу, гу къыслъыптэу, дунейм и IэфIыр зыхэсщIэнымкIэ, си зэфIэкIыр къызгурыIуэжынымкIэ, си гъащIэ гъуэгум сыщымылъэпэрэпэнымкIэ сэбэп укъэзэрысхуэхъуам щхьэкIэ».
— Хьэуэ, уэращ сэбэп къысхуэхъуар, уэ укъэсцIыхуа нэужькIэщ сабийхэр зэрезгъэджэну щIыкIэр къыщызгурыIуар, — итащ жэуап егъэджакIуэм.
Къэбарт Мирэ.
IутIыж Борис и фэеплъу
Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ
Адыгэ тхакIуэ, усакIуэ, драматург IутIыж Борис Къуней и къуэр Шэрэдж районым хыхьэ Зэрэгъыж къуажэм 1940 гъэм жэпуэгъуэм и 15-м къыщалъхуащ. БалигъыпIэ иувэху и гъащIэр къуажэм щигъэкIуащ, абы курыт еджапIэр къыщиухащ.
Борис дзэм илъэсищкIэ къулыкъу щищIащ. 1963 — 1968 гъэхэм Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и къудамэм щеджащ. Университетыр къызэриухыу, IутIыжыр Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым адыгэбзэмкIэ и къудамэм щылэжьэну ягъэуващ икIи илъэс 22-кIэ а IэнатIэм пэрытащ. А зэманым къриубыдэу Борис къиухащ бзэ щIэныгъэхэмкIэ Тбилиси дэт институтым и аспирантурэр. А институт дыдэм щыпхигъэкIащ и кандидат диссертацэри. Адыгэбзэм ехьэлIауэ абы къыдигъэкIащ монографие, тхылъхэр, тхыгъэ щхьэхуэхэр, апхуэдэуи ар елэжьащ псалъалъэ зэмылIэужьыгъуэхэр зэхэлъхьэным.
Борис егъэджакIуэхэм я щIэныгъэм щыхагъахъуэ институтым (Налшык къалэ) лъэпкъыбзэхэмрэ лъэпкъ литературэхэмкIэ и кафедрэм и унафэщIу лэжьащ.
1991 гъэм IутIыжыр хахащ «Iуащхьэмахуэ» журналым и редактор нэхъыщхьэу икIи 2008 гъэ пщIондэ, дунейм ехыжыху, а къулыкъу мытыншыр абы ирихьэкIащ.
IутIыж Борис дэзыхьэхыу, нэхъыбэу зыхэлэжьыхьу щытар лъэпкъ драматургиерщ. Абы и къалэмыпэм къыщIэкIащ пьесэу пщIы бжыгъэхэр. Ахэр ди Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и мызакъуэу, щагъэуващ Адыгейми, Къэрэшей-Шэрджэсми, Дагъыстэнми. Борис и «Тыргъэтауэ» драмэр Москва щагъэлъэгъуащ, хьэрыпыбзэкIи зэрадзэкIри, Щам тхылъуи къыщыдагъэкIат икIи абы къытращIыкIа спектаклри щагъэлъэгъуат. «Дамэлейр» Тыркум и къалащхьэ Истамбыл щагъэуващ.
ЦIэрыIуэ хъуа драматург тхыгъэхэм къадэкIуэу, Борис и къалэмыпэм къыщIэкIащ радиомрэ телевиденэмрэ папщIэ итха сценарийхэри. Жанр зэхуэмыдэхэм зыкъызэрыщигъэлъэгъуам и щапхъэщ абы и поэмэхэр, новеллэхэр, усэхэр, гушыIэхэр, рассказхэр, нэгъуэщIхэри.
А псом къадэкIуэу ар сурэтыщIIэзэт, скульптор IэкIуэлъакIуэт, зэфIэкI зиIэ щIэныгъэлIт. Абы хуэфащэ дыдэу къыфIащат «УФ-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ», «КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ» цIэ лъапIэхэр.
УсакIуэ
Мэчэм хуопIащIэ пилигримыр
ЩигъэтIылъыну щхьэщэгъафIэ…
Сэ — шылэхъарыр зэпэщимэу —
Шэрэдж таурыхъым сыкъыщофэ.
Мэпсыпс акъужьри, уэгу
нэджащIэм
КIуэсэжа псэхэр къыщохъуэпскI,
Дзапэ уэрэдкIэ зэдэхащIэу
Тхьэ псынэм хурхэм
зыщагъэпскI.
ПцIы къуэлэн дахэр ешэкIауэ,
КъыхокI ахъшэмым уи Мэзгуащэ,
Шыгъуэ кIэщI кIуэру зричауэ,
Хохьэж бжей мэзым уи
шыIэжьэ.
Абрэмывэжьхэр тхыдэ куэщIу,
Псыхэгъэ ещIыр Тыргъэтауэ;
Щхъухьыбжьэ фалъэр бжьэпэтещIэу —
Нарт Бэдынокъуэ ехь псэдауэ.
……………………………….
МэкIуэщI мазэпсэр — гур мэпсысэ, —
Жэщ шэмыгъапцIэр йокIуэсыкI.
Мес, Кхъужьеилъэм, данлъэч кусэу,
Уи Дахэнагъуэ щхьэщосыкI!
Гухьэрыр похури — Гъуэбжэгъуэщу,
Сатушы лъапэ хелъэсэж —
Зэрэгъыж жэпыр къыспыщэщу,
Зы бжьыхьэ пшагъуэ согъэзэж…
Блын щIыIэмылхэр зэблокIуэтри,
Къытохьэ Нурэ Щыгужь къатым —
Щолэхъу хужьыпсыр йолъ…
ЩIолъэтри —
УсфIыхехьэжыр гъейрэт гъадэм…
КЪАРМЭ Iэсият.
Лермонтов Михаил и фэеплъу
«Гъусэ сщIыуэ есшэжьа си гъуэгур»
Жэпуэгъуэм и 4-р усакIуэшхуэ, адыгэхэм я къан Лермонтов Михаил къыщалъхуа махуэщ. Урыс-Кавказ зауэм сэлэту хэтами, тхакIуэм сатыр дахэ куэд къызэринэкIащ ди щIыналъэм а лъэхъэнэм щекIуэкIа гъащIэр уи нэгу къыщIигъэхьэу, ди лъэпкъэгъухэм ядилъэгъуа дахагъэм уригъэхъуапсэу. Зи гугъу тщIыхэм я щапхъэщ абы и повесть цIэрыIуэ «Ди зэманым и лIыхъужьыр», и поэмэхэу «Измаил-бей», «Бэстунджы жылэ», «Шэрджэсхэр», «Мцыри», и усэхэу «Кавказ», «Тэрч и тыгъэхэр», къинэмыщIхэр. Нобэ ди гуапэу фи пащхьэ идолъхьэ КъШР-м щыщ усакIуэ, журналист Бемырзэ Зураб Лермонтовым и усэхэм ящыщу зэридзэкIахэм яз: «Гъусэ сщIыуэ есшэжьа си гъуэгур» («Выхожу один я на дорогу»).
Лермонтов Михаил
* * *
Гъусэ сщIыуэ есшэжьа си гъуэгур,
Мывэ джафэу, пшагъуэм пхолыдыкI,
Жэщыр уэмщ. Хоплъызэр къумыр уэгум,
Вагъуэхэр уэршэру сщхьэщосыкI.
Телъыджащэ уафэр и тепIэну,
Нэхупс къащхъуэм хожеикI дунейр…
АтIэ сыт гугъумыгъу зэхэзещхъуэну,
Къыстехьэлъэу, нобэ сызыхуейр?
Сыпэплъэжкъым зыкIи сэ мы гъащIэм,
СхублэкIами сыхущIемыгъуэж;
Зы тыншыгъуэ хуиту зыхезгъащIэу,
Псэр згъэщхьэукъуэну сыхуозэш.
Арми, ахърэт жейкъым си хъуэпсапIэр…
Псэр езгъэжьэжынуи сыхуэмей,
ГъащIэ къуэпсхэм си бгъэр я бэуапIэу,
Щэхуу сыжеину аркъудейщ.
Жэщыр блэкIми, махуэми сигъафIэу,
Къысхуеблагъэу гъащIэр лъагъунлъагъу,
Дунеягъэр тхьэмпэу схуэуфафэу,
СыщIэлъынууэмужыгейщIагъ.
Мысостышхуэ Пщызэбий и фэеплъу
Езэш ищIэртэкъым
Пщызэбий си къуажэгъу къудейкъым, дызэгъунэгъут, дызэхьэблэт. И сабиигъуэр гугъуу зэрыщытари сощIэ.
«КЪАРДЭНГЪУЩI Зырамыку къы-щалъхуа къуажэм, хьэблэм укъыщыхъуауэ гъуэгу пхэнж утеувэ хъунт, — жиIэрт Пщызэбий. — Си щхьэр лъагэу солъагъуж ди къуажэм къыдэкIа цIыху гъуэзэджэхэр си ныбжьэгъуу, садэлажьэу зэрыщытам. Акъсырэ Залымхъан, Сонэхэ Башир, Мухьэрбий, Болэ Мурат, Щхьэгъэпсо Мухьэмэд, Къардэн Борис, ШэрыIужь Анатолэ, Мэкъуауэ Николай — абыхэм ящыщ дэтхэнэри къащти, къуажэм, лъэпкъым куэд яхуэзыщIа цIыхущ».
Пщызэбий и творчествэм и гугъу сщIынкъым. Абы зэчиишхуэ зэрыбгъэдэлъар псоми ящIэ, ауэ, итIани, ар Шолоховым и «ЩIыщIэ къэIэтам» зэрыщыджэгуам теухуауэ зы псалъэ жызмыIэу сигу зэгъэнукъым. Спектаклым хэт лIыхъужь нэхъыщхьэм, Давыдовым, и ролыр абы апхуэдизкIэ уи фIэщ хъууэ, гунэсу игъэзэщIати, а зы лэжьыгъэ закъуэм щхьэкIэ Урысейм и цIыхубэ артист цIэр фIэпщ хъунт. Си закъуэтэкъым апхуэдэу абы егупсы-сыр.
Пщызэбий гу щабэ зиIэ, хьэл-щэн дахэ зыхэлъ цIыху пэжт, зи псалъэм тебгъуэтэж адыгэлIт. И къуажэгъум, дэнэ щыщ адыгэми фIы къехъулIэмэ, щыгуфIыкIырт. Абы и гум ежалIэрт и лъэпкъым, и адэжь щIыналъэм ятеухуауэ Iуэху мыхъумыщIэ, мыщхьэпэ гуэр къэхъуамэ. Иригузавэрт зэгуэрым уей-уей жезыгъэIэу щыта Мысостышхуэ Былэ сымэ хуэдэхэм къаIэта я къуажэжьым и пщIэр нобэ зэрехуэхым. Игу къемыуэу къанэртэкъым ди щхьэ, ди хабзэ, ди лъэпкъ Iуэху тэмэму зэрызедмыхуэжыфыр. Пщызэбий щIэхъуэпсырт Псыгуэнсум цIэрэ щхьэрэ зиIэу къыдэкIар зэщIигъэуIуэу ар нобэ зэрыт щытыкIэ гугъум къиша зэрыхъуным тригъэпсэлъыхьыну, и жылэжьым дэсхэм ятелъ гугъуехьхэр ящыгъэпсынщIэнымкIэ Iуэхугъуэ пыухыкIа илэжьыну.
Пщызэбий теухуауэ жыпIэныр гъунэжщ. Си щхьэкIэ срогушхуэ апхуэдэ цIыху щэджащэ Псыгуэнсум къызэрыдэкIам, лъэпкъым къызэры-хэкIам.
МЫЗ Ахьмэд, тхакIуэ.
Псалъэ Iущхэр
IуэхупщIыр Iуэхумэхъу
Дыжэф пцIанэ
хъуркъым.
ЗыщI нэхърэ еплъ нэхъ
Iэзэщ.
Дыщэр и Iэм къыпощ.
Улажьэу ушхэжын
нэхъыфI щыIэкъым.
Зы мэлыфэ тIэу
трахыркъым.
ХамэIэр Iэгъэзагъэ
щхьэкIэ, гугъэзагъэкъым.
Дзыгъуэ пэтрэ
щIымахуэм хуогъэтIылъэ.
Гурэ гурэ лъагъуэ
зэхуаIэщ.
Хамэ ущие тхьэмахуэщ,
хабзэ хьэху махуищщ.
Iуэху пщIыр Iуэху мэхъу.
ЗылъэмыкI IэфракIэ
и Iыхьэщ.
Насыпыр щагуэшым
дурэшым дэсащ.
Нэгъуеипщ нэхъей,
и закъуэ мэшхэж.
Хамэр гъэшэраши,
унэр гъэшэрыуэ.
Гурыщхъуэ нэрыщхъуэ
ухуешэ.
Зы мафIэ хъуаскIэм
жылэ псор къресэкI.
Гуэн нэщI щыIэщи,
хадэ нэщI щыIэкъым.
Емызэш мэшыбэ ещIэ.
ЗекIуэ и вакъэ
лажьэркъым.
ЗыщI нэхърэ еплъ
нэхъ Iэзэщ.
ХамэIэ Iэгъэпсэху
щхьэкIэ, гу гъэпсэхукъым.
Хьэмтетыгъуэ гъаблэ
щыIэкъым.
Шхыныгъуэхэр
КIэртIоф зыдэлъ псыхьэлывэ
КIэртIоф укъэбзар псывэм халъхьэ, шыгъу хадзэри, шыуаныщхьэр тепIауэ хьэзыр хъуху ягъавэ. Ва нэужь и псыр щIагъэжри, щабэ хъуху яуб, итIанэ бжьын гъэлыбжьа, шыбжий плъыжь сыр, тхъу, шыгъу, джэдгын халъхьэ — псори фIыуэ зэIащIэ. КIэртIофыр вэху, тхьэвыр ягъэхьэзыр: абы щхьэкIэ псы хуабэм шыгъу хадзэ, шхурэ шатэрэ хакIэри фIыуэ зэIащIэ. АдэкIэ гуэдз хьэжыгъэ ухуэнщIар тепщэчым иракIутэ, и кур къратхъу, абы псы зэхэщIар иракIэри, тхьэвыр быдэ хъуху япщ, хьэжыгъэ тIэкIу и щхьэм трагъэщэщэжри, зэхэшыпсыхьын щхьэкIэ дакъикъэ 15 — 20-кIэ щагъэт. ИтIанэ тхьэвыр хупхъэкIэ яху, и Iувагъыр мм 5 — 6 хъууэ, хъурей цIыкIуурэ къыхагъэж, абы и щIыIум кIэртIоф пIастэр тралъхьэ, мазэ ныкъуэм ещхьу тхьэв кIапэхэр зэкIэрагъапщIэ, шыуаным ит псы къэкъуалъэм халъхьэри ягъавэ. ЧымчыркIэ къыхахыж, тепщэчым иралъхьэри, шатэ тракIэж. Пщтыру яшх.
Халъхьэхэр:
Тхьэвым:
Гуэдз хьэжыгъэу — грамм 600
Зэрапщ псыуэ — грамм 200
ДжэдыкIэ цIынэу — 1
Шыгъуу — узыхуейм хуэдиз.
Хьэлывэм дэлъынур:
КIэртIоф укъэбзауэ — грамм 700
Бжьыныщхьэ укъэбзауэ — грамми 150-рэ
Тхъууэ — грамми 100
Шатэу — грамм 75-рэ
Шыгъуу, шыбжийуэ, джэдгыну — узыхуейм хуэдиз.
Джэш хужьым къыхэщIыкIа лыбжьэ
Джэшыр зэхащыпыкI, псы хуабэпцIкIэ ялъэс, шыуаным ит псы щIыIэм хакIутэри, мафIэр ину блэуэ зэ къытрагъэкъуалъэ, тхъурымбэр къытрахыурэ. МафIэр ирашэхыжри, шыуаныщхьэр тепIауэ ягъавэ, джэшыр ныкъуэвэфI хъуху, шыгъу хадзэри, тхъурымбэр къытрахыурэ, хьэзыр хъуху ягъавэ. Джэшыр варэ и псыр щIэмывэщIамэ, ар ирамыкIуту зыщIыпIэ иракIэ. Джэш ва шыуаным илъыр, псы къыщIагъэжар тIэкIу-тIэкIурэ щIакIэурэ, бэлагъкIэ яуб, хъудыр хъуху. Джэш убам, зэIащIэурэ, шатэпс хакIэ, пэшхьэкум трагъэувэри, зэIащIэурэ мафIэ щабэкIэ къагъавэ, зыхуей Iувагъым хуэдэ хъуху. Хьэзыр хъуа иужь абы и щхьэм тхъу къытредзэ. Абы тхъукIэ гъэлыбжьа бжьын халъхьэри, шыуаныщхьэр тепIауэ дакъикъи 3 — 5-кIэ къагъавэ, мэ дахэ, IэфI къыщIыхьэн щхьэкIэ. Пщтыру тепщэчым иралъхьэри, Iэнэм трагъэувэ. Чыржын, пIастэ, мэжаджэ, щIакхъуэ дашх.
Халъхьэхэр (цIыхуиплI Iыхьэ):
Джэш хужьу — грамм 400
Джэшыр зэрагъэвэну псыуэ — грамм 1000
Бжьыныщхьэ укъэбзауэ — грамми 100
Тхъууэ — грамми 100
Шатэпсу — грамм 350-рэ
Шыгъуу, шыбжийуэ, джэдгыну — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
Темыркъ13ан Юрий и илъэс
Темыркъан Юрий композитор Петров Андрей и шарж ищIауэ езым ирегъэлъагъуж. 1978 гъэ
