ЕгъэджакIуэ, усакIуэ, уэрэдус Джэдгъэф Хъусен Зырамыку и къуэр илъэс 85-рэ ирокъу
ПсэкIэ къулей
ЦIыхупсэм нэхъ къулей щымыIэу жаIэми, Джэдгъэф Хъусен и деж хуэдэу ар нэрылъагъу щыхъу гъуэтыгъуейщ. Ар уэрэдусщ икIи усакIуэщ, драматургщ икIи егъэджакIуэщ, сценаристщ икIи режиссёрщ, гъукIэщ, ухуакIуэщ, бзакIуэщ, дакIуэщ, мэкъумэшыщIэщ — зи зэфIэкIым, акъылым куэд къызэщIиубыдэ цIыху щэджащэщ. Апхуэдэ псэ къулеигъэм, дауи, и щIэдзапIэщ Хъусен щапIа унагъуэр, къыщыхъуа щыпIэ дахэр.
Джэдгъэф Хъусен Зырамыку и къуэр Бахъсэн куейм хыхьэ Къызбрун Езанэм (ХьэтIохъущыкъуей) 1932 гъэм и щIышылэ мазэм къыщалъхуащ. ЩIалэ цIыкIум зиужьынымкIэ сэбэпышхуэ хъуащ нэхъыжьхэм жаIэу щысабийм зэхиха тхыдэ хъыбарыжьхэр, лъэпкъ уэрэдыжьхэр, жыIэгъуэхэр. А псори Хъусен псэкIэ «зыщIифащ» икIи и творческэ гъуэгуанэм лъабжьэ хуэхъуащ. Иджыри школакIуэу, ар дихьэхат адыгэ литературэмрэ лъэпкъ IуэрыIуатэмрэ. А лъэхъэнэм абы мурад ищIащ егъэджакIуэ IэщIагъэр зригъэгъуэтыну. 1952 гъэм Хъусен ехъулIэныгъэкIэ къиухащ я къуажэм дэт курыт школыр икIи Къэбэрдей пединститутым адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и къудамэм щIэтIысхьащ.
Зэреджэм хуэдэурэ, Хъусен щылэжьащ «Къэбэрдей пэж» газетым. А лъэхъэнэм ирихьэлIащ Джэдгъэфым и япэ усэхэр. Абыхэм ящыщ «Псей» усэ цIыкIур куэдым ягу ирихьат. Критик Шэвлокъуэ Пётр зэритхамкIэ, абы Джэдгъэфым щыхузэфIэкIащ псейм и дахагъыр, уардагъыр, ар къыщыкI мэзым и теплъэр екIуу, псэм зыхищIэу къыщигъэлъэгъуэн. Апхуэдэу ди усакIуэшхуэхэу КIыщокъуэ Алимрэ КIуащ БетIалрэ псалъэ дахэ куэд хужаIауэ щытащ Хъусен и «Гуэдз хьэдзэ» усэм. УсакIуэ ныбжьыщIэм и хъэтI дахэм, бгъэдэлъ зэчийм гулъытэ щигъуэтащ «Литературная газета»-ми. А псоми Джэдгъэфыр адэкIи трагъэгушхуащ, псэ къулейм нэгъуэщI лъэныкъуэ куэдкIи зыкъызэIуихащ.
ЩIэныгъэ нэхъыщхьэ зригъэгъуэта нэужь, Джэдгъэфыр егъэджакIуэу ягъэкIуащ Зеикъуэ дэт курыт шко-лым. Куэд дэмыкIыу игъэзэжащ къыщалъхуа и жылэм, адыгэбзэмрэ литературэмрэ школым щригъэджыну. Илъэс 30-м щIигъукIэ Джэдгъэфыр лэжьащ егъэджакIуэу. Зыпэрыт IэнатIэм хуиIэ лъагъуныгъэм, зыхищIэ жэуаплыныгъэм папщIэ абы пщIэшхуэ къыхуащIырт къыдэлажьэхэми и гъэсэнхэми. Егъэджэныгъэмрэ гъэсэныгъэмрэ зы Iуэхушхуэу къэзылъытэ IэщIагъэлI ныбжьыщIэр зэман кIэщIым къриубыдэу лэжьыгъэм хуэIэижь хъуащ. Абы и дерсхэр хьэлэмэту, купщIафIэу зэхигъэувэрт. Адыгэбзэм и хабзэхэмрэ лъэпкъ литературэм и тхыгъэхэмрэ сабийхэр щыгъуазэ ищI къудей мыхъуу, Хъусен и дерсхэм увыпIэшхуэ щаубыдырт хэкупсэ, псэкупсэ гъэсэныгъэхэм. ЩIэныгъэм къыдэкIуэу, абы и гъэсэнхэм зыхалъхьэрт адыгэ хабзэм, лъэпкъ хьэл-щэным я лъабжьэхэр. Унагъуэм илъыпхъэ пщIэр, нэхъыжь-нэхъыщIэм я зэхущытыкIэр, бзылъхугъэм хуэщIыпхъэ нэмысыр, сабиймрэ сымаджэмрэ яхуэгъэза гулъытэр — гъащIэм и апхуэдэ икIи нэгъуэщI лъэныкъуэ куэдым дерсым и кIуэцIкIэ хунэсырт егъэджакIуэ IэкIуэлъакIуэр. Дапщэщи абы и псалъэхэм щыхьэт техъуэ щапхъэхэри къихьыфырт.
— ЩIэблэр гъэсэныр зы махуэ-махуитI Iуэхукъым — ар кIэи гъуни зи- мыIэ лэжьыгъэшхуэщ. Сабийм и лъым хэлъу къалъху и анэбзэр. Ар фIыуэ илъагъуу, пщIэ хуищIу, Iурылъу къэгъэтэджын хуейщ, — жеIэ Джэдгъэфым. — Абы и мызакъуэу, ныбжьыщIэм къыгурыгъэIуэн хуейщ езым къыщIэхъуэ быным тыгъэ лъапIэ ар хуищIыжын зэрыхуейр, бзэ зимыIэр лъэпкъыу зэрыщымытыр. Аращ си еджакIуэхэри дапщэщи зыхуэзущияр.
Апхуэдэ Iуэху еплъыкIэхэр зи лэжьыгъэм и лъабжьэ егъэджакIуэм хузэфIэкIащ и гъэсэнхэм анэдэлъхубзэр фIыуэ яригъэлъагъун. Хъусен иригъаджэ сабийхэр адрейхэм къахэщырт ябгъэдэлъ щIэныгъэкIи, гъэсэныгъэкIи, цIыху хэтыкIэкIи. Абы и гъэсэнхэм увыпIэфIхэр мызэ-мытIэу къыщахьащ жыджэру зыхэт куейпсо, республикэпсо зэпеуэхэм. А ехъулIэныгъэхэм дэинырт езыри и гъэсэнхэри. Щэнхабзэ лъагэ, щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ Джэдгъэфыр ныбжьыщIэ-хэм я егъэджакIуэ къудей мыхъуу, я унэтIакIуэт, я ныбжьэгъу нэхъыжьыфIт, анэдэлъхубзэм и IэфIагъымрэ и лъапIагъымрэ щIэблэм зыхезыгъащIэ цIыхут.
Хъусен и гъэсэнхэм ящыщ куэдым къарыщIыкIащ хэкупсэ нэсхэр. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ, жылагъуэ лэжьакIуэ цIэрыIуэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, УФ-м егъэджэныгъэмкIэ и отличник, КъБР-м егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Молэ Хьэцацэ, «Къэббалъкъпромстрой» IуэхущIапIэм и лэжьакIуэ пашэ Шэшэн МуIэед, егъэджакIуэ Iэзэ Архэст Хьэлимэт, нэгъуэщI куэди. Абыхэм ящыгъупщэркъым я егъэджакIуэ IэкIуэлъакIуэм, ущиякIуэ гъуэзэджэм и псалъэ Iущхэр, и дерс купщIафIэхэр.
Школым щригъэкIуэкI егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэшхуэм къыдэкIуэу, Джэдгъэфым жыджэру етх балигъ, сабий усэхэр, хъыбархэр, таурыхъхэр. Апхуэдэ тхыгъэхэр щызэхуэхьэса и япэ тхылъыр Хъусен къыдигъэкIауэ щытащ 1961 гъэм. «БжэIупэ джэгу» зыфIища а тхылъым япэ увыпIэр къыщихьащ Сабий тхылъхэм я урысейпсо зэпеуэм. УсакIуэ ныбжьыщIэм и дежкIэ ар ехъулIэныгъэшхуэт. Куэд дэмыкIыу абы къыкIэлъыкIуащ «Адакъэпщ — зызыгъэпщ», «Къартулрэ мыщэ пщэхумрэ», «Мэз псысэхэр» тхылъ хьэлэмэтхэр. Абы-хэм яфIэгъэщIэгъуэну сабийхэр йо-джэ. Апхуэдэу цIыкIухэм ягу ирохь усэкIэ тха таурыхъхэу «ТIинэ — ХьэжкIуринэ», «Мурат и гукъеуэр», «Къуаргъымрэ ХъумпIэцIэджымрэ», «Дадэ пелуан», нэгъуэщIхэри. Ахэри Джэдгъэфым и псалъэхэр зыщIэлъ сабий уэрэдхэу «Дыгъэу си гъащIэ», «Мамэ, уэ тIэкIу зыгъэпсэху» жыхуиIэхэри хагъэхьащ сабий садым адыгэбзэр зэрыщрагъэдж программэм.
Псалъэхэри макъамэхэри езым ейуэ Джэдгъэфым иIэщ уэрэди 100-м щIигъу. Абыхэм яхэтщ сабийхэм яхуиусахэри, балигъхэм яхузэхилъхьахэри, гъэсэныгъэм, лъагъуныгъэм, гурыщIэ къабзэм, дыкъэзыухъуреихь дунейм и дахагъым триухуахэри.
Джэдгъэфым и творчествэм увыпIэ щхьэхуэ щеубыд Хэку зауэшхуэм. Езыр сабийуэ и нэгу щIэкIа а лъэхъэнэм теухуа усэхэр щызэхуэхьэсащ абы и «Къупщхьэ хужь» тхылъым.
ЗэфIиха лэжьыгъэхэм папщIэ Джэдгъэфыр мызэ-мытIэу ягъэпэжащ КъБР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм, абы и щIыпIэ къудамэм къабгъэдэкI щIыхь, фIыщIэ тхылъхэмкIэ, саугъэт лъапIэхэмкIэ.
Езым и псэ къулейм хуэфэщэн унагъуэ дахэкIи Тхьэшхуэр къыхуэупсащ Хъусен. Абырэ и щхьэгъусэ Зоерэ зэгурыIуэрэ зэдэIуэжу илъэс 50-м щIигъукIэ зэдэпсэуащ. Абыхэм зэдапIащ, гъащIэм лъэ быдэкIэ хагъэуващ бынищ: Руслан, Арсен, Оксанэ сымэ.
Зи ныбжьыр иджыблагъэ илъэс 85-рэ ирикъуа Джэдгъэф Хъусен, цIыху зэчиифIэм, жумартым, нэхъыжьыфIым, дохъуэхъу узыншагъэ бы-дэ иIэу и унагъуэм иджыри куэдрэ ящхьэщытыну.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
Джэдгъэф Хъусен
И унагъуэр и гъусэу. 2011 гъэ
Зэныбжьэгъухэу Жылау Нурбий, Къэрмокъуэ Мухьэмэд, Джэдгъэф Хъусен сымэ. 2000 гъэ
ЗэфIэкI лъагэ
Адыгэ тхакIуэ, усакIуэ, узэщIакIуэ Джэдгъэф Хъусенрэ сэрэ илъэс куэд лъандэрэ дызэныбжьэгъуфIу дыкъызэдокIуэкI. Илъэс 85-рэ хъуми, Хъусен и ныбжькIэ апхуэдиз хъууэ пщIэнукъым, гъащIэр фIыуэ елъагъу, жыджэрагъышхуэ хэлъщи. Зэрыхъу илъэс бжыгъэмкIэ зыгуэрхэр къеупщIмэ, «ЩIымахуэу Хьэжыжь мыгъуэр лъэмыжым щехуэхам сы- къалъхуащ», — яжреIэри егъэдыхьэшх.
Хъусен гушыIэри, IэщIагъэри, щIэныгъэри, ныбжьэгъу IыгъыкIэри, гущIэгъури, хабзэри зэгъусэу хэлъщ. Ди жылэм дэсхэм фIыуэ ящIэ Хъусен зэфIэкIыу бгъэдэлъыр. Абы къыхэкIыу сыт щыгъуи пщIэ хуащI, къуажэм хьэщIэ лъапIэ къыдыхьамэ е я лъэпкъ гуфIэгъуэ щаIэмэ, ар ирагъэблагъэ — ягъэнэхъыжьмэ, и хъуэхъу дахэхэм, гушыIэхэм щIэдэIумэ яфIэфIу.
ЕгъэджакIуэ IэщIагъэм хуе-джа Хъусен иужькIэ езым зригъэщIэжащ нэгъуэщI IэщIагъэ зыбжани. Ар хуэIэпщIэлъапщIэщ лэжьыгъэ куэдым. Псалъэм папщIэ, езым трих фильмхэм хэт лIыхъужьхэм я щыгъынхэм я нэхъыбэр езым едыж. Камерэм зэрыхуэIэижьым хуэдэу, триха псоми компьютеркIи йолэжьыжыф Хъусен.
Абы нэмыщI Хъусен пшынэ ещIыф, нэгъуэщI макъамэ Iэмэпсымэхэми фIыуэ хещIыкI.
Куэд и уасэщ Джэдгъэфым и сабий усэхэр, лирикэ уэрэдхэр, таурыхъ хьэлэмэтхэр, псалъэ жан купщIафIэхэр. Абыхэм ящыщ дэтхэнэри цIыхубэм гунэс ящыхъуащ. Апхуэдэщ ар — лъэмыкI щымыIэм хуэдэщ, зэманым докIу.
Си ныбжьэгъур зы дакъикъи Iуэхуншэу, мурадыншэу щыскъым. Къэнжал зауэм теухуауэ къитIэщIыжа дэфтэрхэм, сурэтхэм папщIэ 2010 гъэм абы къыхуагъэфэщащ Кургъуокъуэ и цIэкIэ яубзыхуауэ щыта медалыр.
Пэжыр и гъуазэу, и цIыхугъэр япэ иту псэу нэхъыжьыр я щапхъэщ абы и унагъуэми. Си ныбжьэгъуфIым сохъуэхъу и насып нэхъ иныж хъууэ куэдрэ узыншэу псэуну!
КIУРАШЫН Алий, егъэджакIуэ.
Лъэпкъ узэщIакIуэ
Зэчиигъэм и лъэныкъуэ куэд зыбгъэдэлъ цIыхур зыхуэдэр, абы щIэх-щIэхыурэ ухуэзэу щытми, и кIэм нэсу зэи къыпхузэIухынукъым. Апхуэдэ цIыхухэм ящыщу къызолъытэ илъэс 25-рэ ипэкIэ ныбжьэгъуфI схуэхъуа Джэдгъэф Хъусен Зырамыку и къуэр. БлэкIа лIэ_щIыгъуэм и 70 гъэхэм, Къэбэрдей-Балъкъэр телевиденэм сыщыщылажьэм щыгъуэ, куэдрэ зэхэсхырт абы и цIэр, «Аркъэн» журналыр, радиом пщэрылъ щищIауэ егъэхьэзыр, жаIэу. Ауэ Джэдгъэфыр нэхъ гъунэгъуу къыщысцIыхуар республикэ радиом сыкъыщыкIуэжарщ.
УмыгъэщIэгъуэнкIэ Iэмал иIэтэкъым абы пыщIэныгъэу къытхуиIэр зыхуэдизыр: тхыдэм къыхаха, IуэрыIуатэм и кууупIэм къыщежьэ тхыгъэ IэкIуэлъакIуэхэр радиом и редакцэхэм къытхуигъэхьырт, Бахъсэн аузым щыпсэу цIыху пашэхэм ятеухуа очеркхэмрэ корреспонденцэхэмрэ щIэгъэщхъуэжауэ итхырти къытIэригъэхьэрт. Уэрэдхэр — псалъэри макъамэри езым ейуэ — иусырт, зыкъоми худсоветым къищтауэ радиом и фондым халъхьакIэт. Рассказхэр итхырт, щIэблэм яхуэусэрт, тхылъхэр къыдигъэкIырт, сабийхэм папщIэ и радиопостановкэ зыбжани къатырт. Хъусен и къекIуэкIыкIэм дыщыщIэупщIэм, къэтщIащ апхуэдэ зэфIэкI зыбгъэдэлъ лIыр адыгэбзэмрэ литературэмкIэ егъэджакIуэу зэрылажьэр, щIэблэм анэдэлъхубзэр ябгъэдэлъхьэным, IуэрыIуатэр я гущIэм нэхьэсыным и псэр щхьэузыхь зэрыхуищIыр, «Зи блэкIар зымыщIэр къэкIуэнум хуэнэфщ» псалъэжьым къикI мыхьэнэм тету, и къуажэгъухэр, музей къахузэIуихыу, тхыдэкIэ зэриущийр.
Сэ зыкъомрэ сыгупсысащ, унэтIыныгъэ куэдкIэ зэхэухуэна апхуэдэ гуащIэкIэ зи зэфIэкIыр гъэпса цIыхум сыт узэреджэнур, жысIэу. Къысхуэгъуэтар «узэщIакIуэ» псалъэрщ. ИкIи сэ къызолъытэ ар пэж дыдэу. Апхуэдэу къалъытэ цIыхухэм я гъащIэр зэрыщыту хуагъэпсауэ щытащ къызыхэкIа лъэпкъым и щIэблэм ущииныгъэ-гъэсэныгъэ етыным, абы и къэкIуэнум, фIыр и Iэужьу телэжьэным, лъэпкъыр лъэпкъыу дунейм къытенэжын папщIэ абы и бзэр хъумэным, егъэфIэкIуэным. А къалэнхэр Джэдгъэф Хъусен игъэзащIэрэ жыпIэмэ, — егъэзащIэ. УзэщIакIуэу цIыхум укъалъытэн папщIэ а псор ирикъуни…
Бахъсэн аузми Къэбэрдейм и щIыпIэ куэдми цIэрыIуэ щызыщIа нэгъуэщI зэчиигъэхэри бгъэдэлъщ Хъусен: ар Iэзэу гъущI зэпызыгъавэ IэщIагъэлIщ, гъукIэщ, шырыкъу, пыIэ ед, щIакIуэ ещI, и щIыIум тIыцыр тету, зэфIэту, уэшх пхымыкIыу, бащлъыкъри бгырыпхри дэщIыгъуу.
Куэд щIауэ гу зэрылъыстащи, Хъусен иуса уэрэдхэм ящIэлъ псалъэхэри, сабий тхылъу дунейм къытригъэхьахэри икъукIэ образнэу тхащ. Уэрэдым пкъы хуэхъуа и япэ усэ «ЖеIэ, жеIэ щIэхыу» жыхуиIэм макъамэ щIилъхьащ композитор цIэрыIуэ Къардэн Хьэсэн. 1957 гъэм «Молодая гвардия» тхылъ тедзапIэм къыдигъэкIа «Къуршыпсым и макъ», а гъэ дыдэм Налшык щытрадза «МакъыщIэхэр» тхылъхэм ярытт адыгэ усакIуэ ныбжьыщIэхэм я IэдакъэщIэкIхэр. Совет усакIуэ цIэрыIуэ Тихонов Николай абыхэм къеджа нэужь, 1957 гъэм мэкъуауэгъуэм и 20-м Къэбэрдей-Балъкъэрым и литературэмрэ и щэнхабзэмрэ ятеухуа статья ин къытридзауэ щытащ «Литературная газета»-м. Адрей усакIуэ ныбжьыщIэхэм яхэту Хъусен и цIэр фIыкIэ къриIуауэ щытащ. Абы и ужькIэ Джэдгъэфым нэхъ тегушхуауэ зрипщытащ литературэм и жанр зэ- мылIэужьыгъуэхэм.
…Щопсэу Бахъсэн аузым узэщIакIуэ, нэхъыжьми нэхъыщIэми пщIэ къыхуащIу, щIыхь мылъыхъуэу, езыр щIыхьым къилъыхъуэу, хьэщIэ къахуеблагъэм япэ пежьэр къыхуащIу. Джэдгъэф Хъусен Зырамыку и къуэм дохъуэхъу къигъэщIа илъэсхэм къыхупищэу, бынми бэми фIыуэ къалъагъуу, лъагъуныгъэ щымыщIэу, гъащIэу иIэр ефIакIуэу ди Тхьэу Тхьэшхуэм дунеишхуэм куэдрэ тригъэтыну.
БЖЭНЫКIЭ Мухьэб,
КъБР-м щIыхь зиIэ и журналист, телевиденэмрэ радиомрэ я отличник.
Абы и дерс купщIафIэхэр
КъыдэкIуэтей щIэблэм адыгэбзэмрэ литературэмрэ яригъэджу Джэдгъэф Хъусен илъэс 30-м щIигъукIэ лэжьащ. ХьэтIохъущыкъуей къуажэм дэт курыт школым лIэщIыгъуэ блэкIам и 70 гъэхэм а егъэджакIуэ IэкIуэлъакIуэм щита дерс купщIафIэхэм щIэдэIуахэм сащыщщ сэри.
ЩыIэщ цIыху и лэжьыгъэр къыщыщIидзэнури ар щиухыну дакъикъэри тхылъымпIэм итрэ абы зы мэскъалкIи емыбакъуэу. Хъусен апхуэдэтэкъым. Iэмалыншэу, фIэкIыпIэ имыIэу дызыIэпашэу, хэт нэхъ жьакIуэми, бзэм нэхъ хуэIэзэми къэдгъэнэIуэну дызэхьэзэхуэу къы-зэригъэпэщырт Джэдгъэфым и дэтхэнэ дерсри. Ауэ щыхъукIэ, абыхэм зэщхьу, я ухуэкIэкIэ, япкърылъ гупсысэкIэ къытрагъэзэжу зы хэмыту къытфIэщIырт, апхуэдизу ахэр дапщэщи тфIэщIэщыгъуэти. АбыкIэ зэфIэкIыртэкъым Iуэхур. Ипэ дыдэм къыщыщIэдзауэ дэ фIыуэ къыдгурыIуат егъэджакIуэм къытхуигъэува къалэнхэр «IэхъуэгъуэтегъэкIыу» дгъэзащIэмэ, укIытэгъуэ дызэрихуэнур. УкIытэм «къимыгъэланджэхэм», Iэмал гуэр ягъуэту, Хъусен и шхыдэм зыпэщIагъахуэртэкъым.
ГушыIэ псалъэкIи еджэным гулъытэ хууигъэщIыфырт абы. Нобэ сызэплъэкIыжрэ си школ илъэсхэм сахэплъэжмэ, япэу си нэгум къыщIыхьэж си егъэджакIуэхэм ящыщщ Джэдгъэфыр. Абы иригъэкIуэкI егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэм и купщIэ нэхъыщхьэри иджыщ IупщIу къыщызгурыIуэр. Ар зэхьэлIар зы Iуэхугъуэшхуэт: щIэблэр анэдэлъхубзэр яIурылъу, адыгэпсэ яIуту, адыгэгу якIуэцIылъу къэгъэтэджынырт. Хъусен къикIуа гъащIэ гъуэгуанэр егъэджакIуэфIу зэрыщытам утепсэлъыхь къудейкIэ зэфIэбгъэкIыныр сфIэтэмэмкъым. Абы Тхьэшхуэр тыгъэ куэдкIэ къыхуэупсащ: ар усакIуэщ, тхакIуэщ, уэрэдусщ, драматургщ, IуэрыIуатэмрэ лъэпкъ тхыдэмрэ зыджщ, режиссёрщ, нэгъуэщI Iуэхугъуэ куэдми жыджэру хэтщ. КъыжыIапхъэщ си егъэджакIуэр «и Iэпэм дыщэ къыпощ» зыхужаIэ IэщIагъэлIхэм зэращыщыр: ар хуэIэзэщ ухуэныгъэм епха IэщIагъэ зыбжанэм, машинэ зэрызэрагъэпэщыж Iэмалхэм.
Къэбэрдейм и узэщIакIуэ пажэхэм ящыщу къызолъытэ сэ Джэдгъэфыр. Сигуми си псэми къабгъэдэкIыу сохъуэхъу и махуэшхуэмкIэ. Илъэс 85-рэ хъуами, ар иджыри лIыжь жьакIэхукъым. Апхуэдэу щыхъун илъэси 100-м Тхьэм нигъэс.
ШЭШЭН МуIэед.
Гум къыбгъэдэкI псалъэхэр
Зи гъащIэри зи гуащIэри адыгэ лъэпкъым щхьэузыхь хуэзыщIу псэу адыгэлI пэж Джэдгъэф Хъусен и махуэшхуэмкIэ гуапэу сехъуэхъуну сыхуейщ. ЦIыху пэжым къыщымынэу, и зэчий къулейм къитIэс Iущагъымрэ цIыхубэм я зыузэщIыныгъэм хуигъэпс гу пцIанагъымрэ Хъусен еш имыщIэу хуегъэлажьэ къытщIэхъуэ щIэблэм.
Сабийхэми балигъхэми зэхуэдэу тхы-гъэ зэмылIэужьыгъуэхэр яхуэзыгъэпс Джэдгъэфым адыгэ хабзэр, лъэпкъ хьэл-щэныр, ди тхыдэм щыщ напэкIуэцIхэр сэтей къэщIыжыным, ахэр тхылъеджэм и гупсысэм нэхьэсыным къаруушхуэ ирехьэлIэ. Хъусен иуса уэрэдхэр нос цIыхум и гурыщIэм, и псэм щихъумэ IэфIхэм, щэхухэм, хъуэпсапIэхэм. Джэдгъэфым и творчествэм къызэщIеубыдэ ди гъащIэм и лъэныкъуэ куэд. Алыхьталэр абы къыхуэупсащ зым ейми емыщхь творческэ хъэтIкIэ. Адыгэхэр дыгушхуэн хуейщ апхуэдэ цIыху щэджащэхэр ди лъэпкъым зэрыхэтымкIэ.
Хъусен и усыгъэр хуабжьу купщIафIэщ. Абыхэм ящыщ дэтхэнэри гум къызэрыбгъэдэкIыр хьэкъщ. Абыхэм щыгъуазэ хъуа макъамэтххэр а псалъэхэм имытхьэкъуу къэнэнкIэ Iэмал иIэкъым.
МОЛЭ Владимир,
композитор, УФ-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиI э и лэжьакIуэ.
Джэдгъэф Хъусен и тхыгъэхэр
ХьэтIохъущыкъуейуэ жылэ щэджащэ
Псалъэхэри макъамэри
Джэдгъэф Хъусен ейщ
ХьэтIохъущокъуэпщыр улIы
губзыгъэти, уей!
Жэнэт щIыналъэр тIысыпIэ тхуощIри, уей!
Къазбэрынэбгыр уи щхьэгъэрытщи,
Бахъсэныпс уэрыр уи пшынэ
макъкъэ?!
Махуэгъэпсыщхьэ уи шыбэ хъупIэщ,
Ахэм я лъапэр уи гъавэ куэщIкъэ,
Уи гъавэ куэщIкъэ, уей!
Ежьу: Уей, рай-да-уей! Уей, уей,
рай-да-уей!
Мэлъалъэ си пшынэр, щIэфIэтэт
фи Iэгум, уей!
Нэхъыжьи къыдэфши, нэхъыщIи
къэвгъафэт, уей!
ЩIалэм я бжьыфIэри пщащэм я
дахэри зэвгъэцIыхунухэм, уей!
Ахэр зыдэсри си къуажэ дахэу
ХьэтIохъущыкъуейкъэ,
ХьэтIохъущыкъуейкъэ, уей!
Кургъуокъуэ пщышхуэу ди нарт
лIыхъужьым, уой!
Кърым, тыркудзэр бгым
щыбдзыжакъэ, уой!
Исмел псыгъуи лIым уралIыжти,
Измаил къалэр бийм тепхыжакъэ?! —
Арысеишхуэм ар уэ тхуептыжри,
Уи цIэр дыщэпскIэ уафэм щыптхакъэ,
Уафэм щыптхакъэ, уей!
Ежьу.
Жыжьэу фыдэплъэт жылэжь
Iумахуэм, уей!
Бахъсэн ГЭС бгыщхьэр ди вагъуэ
нуркъэ, уей!
Ди зэнзэныпсу дэнэкIи щежэххэм
Бдзэжьей къуэлэнхэр щыджэгуу
хэскъэ, уей!
Ди мэз щхъуантIэшхуэ уафэм
дэплъейхэм
Бзухэр уэрэдкIэ къыщытпэджэжкъэ,
уей!
Къыщытпэджэжкъэ, уей!
Ежьу.
Уэрамхэу диIэм гъуджэу
уакъощри, уой!
Машинэ псынщIэр
ныщызэбложри, уой!
Унэ зэтетхэу дэнкIи щащIахэм
ХьэгъуэлIыгъуэшхуэхэр
щIэх-щIэхыу щащIри.
ЛIыжь жьакIэ уэсхэу
жьантIэм къыдэсхэм,
Ди фо махъсымэхэр щызэIэпахри,
ЩызэIэпахри, уей!
Ежьу.
Зей
ФымыцIыхум зейр,
Сэ фэзгъэцIыхунщ.
Ар нэхъ къызыщыкIыр
Зеикъуэ къуажэ дейщ.
Дыщэ тхьэгъу зырызу
Жыгым ар пыблащ.
Дэп жьэражьэу плъыжьуи
Ахэр зэщIэблащ.
Фыхуейм асыхьэтым
Ар къыпыфчи фшхы,
Е, тIэкIу щывгъэлъынум,
Унэм хущхъуэу фхьы.
Ныбэ узыр зиIэр
ЗанщIэу егъэхъуж,
Техьэгъуэ зытехьэм
Ари трехуж.
Уеблэмэ и тхьэмпэм
Шей къыщIагъэвыкI.
Хъуауэ фыхуэзамэ,
IэфIщи — фыблэмыкI.
Хъумбылей
ЗэрыжаIэу, хъумбылейр
Жыг дэжейуэ дахэкIейщ.
И мышхумпIэу хуэщхьэтопыр,
Дэшхуэм ещхьу, хуэхъурейщ.
Мэхъу бжьыхьэпэм хуэданагъуэ,
ЩIакхъуэр егъэтэджыр дэгъуэу.
И хущхъуэгъуэщ езыр Iэджэм,
Жейр пщхьэщыкIым — уегъэхъуж,
Щхьэцыр икIым — ипс щIэгъэж.
Ар нэхъыбэу къызыщыкIыр
Нэхъ лъагапIэрщ, нэхъ дыгъэпсырщ,
Уи бжэIупэм щыхэпсэнуи
ИкъукIэ сэ изогъэкIупс.
Мамкъут
Сытым хуэдэ а мамкъутыр?
НывжесIэнщ и Iуэху зыIутыр.
Ар мэракIуэм и лъэпкъэгъущ,
Дэп жьэражьэу плъыжьщи — тхьэгъущ.
Ар тхуей мэзхэм нэхъ къыщокI,
Унэ куэдми къыщагъэкI.
Ухуэсакъыурэ къыпыпчым,
Нэхъ шхыгъуафIи къэбгъуэтын?!
Хущхъуэу хэлъым и куэдагъыри
Жэщ хъухункIэ пхуэIуэтэн:
КIэтIий узыр егъэхъужыр,
Лъатэ узри доувыIэжыр.
ЩIы, ухуеймэ, ар компот,
Мэхъур къыхэпщIыкIи торт.
Мис апхуэдэу фIыщ мамкъутыр,
Къэпхьрэ пшхымэ — арщ къыпхуэтыр.
ФафIэгын
Уафэу къащхъуэщ, ар къэгъагъэм,
ФIэфIщ хэтыну хуабэм, дыгъэм,
Ауэ щIыIэри хуошэч,
Я нэхъ уэгъумкIи бэшэчщ.
Бжьэхэм фIыуэ ар ялъагъу,
Iэщми икъукIэ я ныбжьэгъущ,
Уеблэм кофе къыхащIыкI.
ЩIыпIэ куэдым ар къыщокI,
Куущ и лъабжьэр — жыжьэ пхокI,
ЩIыр къэщтыху гъэгъэну лъокI.
КъыщыкIам деж гуп гуэрэнщ,
И псым фафIэр егъэхъуж,
Дызэреджэр фафIэгынщ.
Псалъэ шэрыуэхэр
Утыку узэрихьэр уи лъапэщ,
УкъызэрикIыжыр уи напэщ.
Мывэ быркъуэшыркъуэ мывэкъалэ
хыумылъхьэ,
Псалъэр мышэрыуэмэ, утыку иумыхьэ.
ХьэщIапIэ укIуауэ укъыдамышыжмэ,
тумыгъэзэж,
Уи щыкъум и хьэ къомыбэныжмэ,
пщIэ щыуимыIэж.
ЛэжьапIэншэр къэрал мыгъуагъэщи,
IэщIагъэншэр щхьэм и мыгъуагъэщ.
Узижагъуэм уи Iейр къыпхеIущIыкI,
УзифIым уи фIыр къыпхещыпыкI.
ХамэщI сыщыпсэуну къыслъыс нэхъ,
Си уэнжакъ къикI Iугъуэ сыхыус.
Зи куэбжэпэ куэншыб
БлэкIми къыблэкIми яуб.
Зи IэщIагъэр мащэм зыдэзыхь
Тхьэрэ пэткIэ къыщыхъукъым гурыхь.
Зым адрейм худимычыхынум,
Фыпымыхьэ нэчыхь тхыным.
ШынагъэкIэ бгъасэр къошынэуэж,
АкъылкIэ бгъасэм тхъу къыпщехуэж.
