Уэрэд яусрэ жамыIэм, вагъуэ ижащи – мэкIуэд
КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ Балъкъэр Фоусэт къызэралъхурэ илъэс 85-рэ ирокъу
Адыгэ лъэпкъым и япэ цIыхубз усакIуэ Балъкъэр Фоусэт Гъузер и пхъур Бахъсэн районым хыхьэ Кыщпэк (Тыжьей) къуажэм 1932 гъэм гъатхэпэм и 27-м къыщалъхуащ.
Къуажэ школыр къиуха нэужь, Налшык щыIэ педтехникумым заочнэу щIэтIысхьащ, езыр зыщеджа жылэм егъэджакIуэуи игъэзэжащ. Къуажэ советым и депутату хаха нэужь, секретарь IэнатIэр къратащ. 1948 — 1950 гъэхэм КъАССР-м и Министрхэм я Советым щэнхабзэмкIэ чэнджэщэгъуу щылэжьащ. 1950 — 1957 гъэхэм Кушмэзыкъуей дэт курыт школ №6-м щригъэджащ.
Къэбэрдей-Балъкъэр пединститутым и тхыдэ-филологие факультетым заочнэу щеджэурэ, еплIанэ курсым нэсауэ, Максим Горький и цIэр зэрихьэу Москва дэт Литературэ институтым зригъэдзыжащ. Ар 1960 гъэм къиухри, илъэсиблкIэ игъэзэщIащ «Iуащхьэмахуэ» журналым критикэмрэ драматургиемкIэ и къудамэм и редактор лэжьыгъэр. 1967 — 1970 гъэхэм ар КъБКъУ-м и аспирантурэм щеджащ. И диссертацэм и темэу щытащ: «Къэбэрдей драматургиер зэрызэфIэувар». ИужькIэ «ЩIэныгъэ» обществэм и лектору, 1971 — 1978 гъэхэм Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и лэжьакIуэ нэхъыжьу щытащ.
Фоусэт тхылъ щэщIым щIигъу къыдигъэкIати, щытхъу яIащ, цIыхухэм дзапэ уэрэду къахуэна куэдым я псалъэхэр мы усакIуэращ зейр. Абы и усэ 70-м нэблагъэм макъамэ щIалъхьащ. Ахэр Мэжэрым, Болгарием, Тыркум, Сирием, Иорданием, Германием, США-м щагъэзащIэ. Хельсинки щекIуэкIа дунейпсо IуэрыIуатэ фестивалым Тхьэбысым Умар макъамэ зыщIилъхьа, Фоусэт итха «ФIыуэ слъагъум сыкъыдофэ» уэрэдым япэ саугъэтыр къыщыхуагъэфэщащ. Финляндием щыпсэухэм ар нэхъыфIу ялъагъу уэрэдхэм ящыщ зыуэ иджыри жаIэ.
Балъкъэр Фоусэт СССР-м и ТхакIуэхэм я союзым 1959 гъэм хагъэхьащ. Абы къыхуагъэфэщащ «Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ» цIэ лъапIэр, РСФСР-м и ТхакIуэхэм я союзым и саугъэтыр.
2009 гъэм дунейм ехыжа Балъкъэр Фоусэт и цIэр лъэпкъ усыгъэм къыхэнащ.
Гугъэм и лъэрыгъ
Дунейпсо Адыгэ (Шэрджэс) Академием и советым хэтхэр хэплъэрт щIэуэ абы хагъэхьэну къагъэлъэгъуахэм я унэцIэхэм. Абыхэм ящыщт япэ адыгэ цIыхубэ усакIуэ цIэрыIуэ Балъкъэр Фоусэти. Псори зэдэарэзыуэ ар академикыу хахыну къагъэлъэгъуащ. Куэд мыщIэуи а цIэ лъапIэр къыфIащащ. Апхуэдэ пщIэшхуэ, гулъытэ къыхуащIын и пэ, Фоусэт къикIуащ илъэс 50 зи кIыхьагъ творческэ гъуэгуанэ мытынш.
УсакIуэ гуп хьэщIэу езыгъэблэгъа завод лэжьакIуэхэр клубышхуэм щIэмыхуэу щIэст. УсакIуэхэр чэзууэ къыдэкIыурэ я усэхэм къеджэрт. ЗэIущIэр езыгъэкIуэкIым Балъкъэр Фоусэт псалъэ ирет. Абы и цIэр зэрызэхахыу, щIэсхэр нэщхъыфIэу Iэгу йоуэ: ахэр Фоусэт и цIэм, итха усэхэмрэ уэрэдхэмрэ фIыуэ щыгъуазэт.
Фоусэт къэтэджри и усэхэм къеджэу хуежьащ. Ар къеджэрт зэпIэзэрыту, дэтхэнэ псалъэри къедаIуэ-хэм я деж нихьэсын папщIэ IупщIу, гъэхуауэ. И макъ гуакIуэм ихьэхуауэ, абы и псалъэ шэрыуэхэм, гупсысэрэ гурыщIэкIэ гъэнщIахэм зэщIаубыдауэ, цIыхухэр щым дыдэ хъуауэ щыст…
Усэхэм къеджэн иуха нэужь, Iэгуауэ ин хуаIэт, удз гъэгъа зэрылъ матэхэр и пащхьэм щагъэув, и Iэр гуапэу яубыд, къыхуэгуфIэурэ зыгуэрхэр къыжраIэ…
Фоусэт тIысыжауэ цIыхухэм яхоплъэ. Иджыпсту абы аргуэру зэ зыхищIащ усакIуэм и насып нэхъ ин дыдэр — абы и тхыгъэр цIыхум я гум дыхьэу, я гурыщIэхэм нэсыфу, ахэр IуэхуфIхэм хуигъэушу, я псэр нэхъ къулей ищIу щытыныр зэрыарар. Апхуэдэ насып иIащ усакIуэ Балъкъэр Фоусэт.
Балъкъэр Фоусэт адыгэ литературэм къыхыхьат зауэ нэужь илъэсхэм. Къыхыхьат щIэщыгъуэу, гурыщIэ къабзэкIэ гъэнщIа, щIалэгъуэ жанымрэ лэжьыгъэм и гуфIэгъуэ инымрэ дамэу зытет и усэхэмкIэ. Усыгъэм фIыуэ хэзыщIыкIхэм занщIэу гу лъатауэ щытащ абы цIыхум яжриIэни зэражриIэн усэбзэ къабзи зэриIэм, гъащIэм нэ жанкIэ зэрыпхыплъы-фым, адрейхэм гу зылъамытэ куэдым гъэщIэгъуэну зэрытетхыхьым, гупсысэ куухэр и усэхэм зэрыхилъхьэфым, икIи критикхэм, тхылъеджэхэм къагурыIуауэ щытащ ди литературэм хэмыта макъыщIэ, абы къыдэкIуэуи япэу усэ итхын щIэзыдза адыгэ цIыхубзым и макъ, езым и шыфIэлIыфэ иIэжу къызэрыхыхьар.
Бахъсэн уэрым и толъкъунхэр пIащIэу зыблих Чыщбалъкъ адыгэ къуажэм къыщыхъурт Фоусэт зыфIаща хъыджэбз цIыкIур. Илъэсих фIэкI мыхъуу, ар школым яфIыщIэтIысхьауэ щытащ. «Уэ иджыри уцIыкIущ, зэкIэ укъатщтэ хъунукъым», — къыжезыIа егъэджакIуэм и пащхьэ иувэри, усэ къыхуеджэу щIидзащ. А усэхэр егъэджакIуэм зэи зэхихатэкъыми зытхамкIэ щыщIэупщIэм, Фоусэт жэуап къитыжащ: «Сэ иджыри сытхэфыркъым, гукIэ зэхэслъхьауэ аращ». Абы иужькIэ егъэджакIуэм Фоусэт и цIэр журналым иритхащ.
ИужькIэ Фоусэт бынищым я анэ хъуащ. А зэманым ирихьэлIэу и тхыгъэ куэд газетхэм, журналхэм къытехуат. Налшык тхылъ тедзапIэм къыдигъэкIащ Балъкъэр Фоусэт «Нэхулъэ» зыфIища и усэ тхылъыр. Ар щыхьэт техъуэрт усакIуэм гъащIэм фIыуэ зэрыхищIыкIым, и гупсысэхэр, гурыщIэхэр гъэхуауэ, къехьэкI-нехьэкI хэмылъу бзэ шэрыуэкIэ къызэриIуэтэфым. Тхылъым ихуат лъагъуныгъэм теухуа и усэ куэди. Ахэрат Фоусэт зэкIэ нэхъ зыхуэIэрыхуэри. Ауэ лъагъуныгъэм абы бгъэдыхьэкIэ щхьэхуэ хуиIэт. Псалъэ дахэ къудейкъым лъагъуныгъэр, жиIэрт усакIуэм. КъыбжаIэ псори уи фIэщ умыщI, куэд къыпхуезыгъэкIуэкIым зыщыхъумэ, уи щхьэр иумыгъэгъэуназэ. А псори тхат усэбзэ зэщIэжьыуэкIэ, еджэхэм гунэс ящыхъурэ ящымыгъупщэу. Ара хъунт Фоусэт и япэ усэхэм ящыщ куэдым ди композиторхэм макъамэ щIалъхьэжауэ щIыщытар.
Литературнэ институтым щыщIэса илъэсхэм адыгэ цIыхубзым тхылъищэхэр щIиджыкIат. Ар яIущIэу щытащ тхакIуэ, усакIуэ, гъуазджэм и лэжьакIуэ цIэрыIуэхэм. Абыхэм я чэнджэщхэр сэбэпышхуэ хъуащ Балъкъэрым и тхэкIэм нэхъри зиузэщIынымкIэ, унэтIыныгъэ тэмэм игъуэтынымкIэ.
Апхуэдэурэ къэсат къэрал экзаменхэр щитын хуей пIалъэр. Диплом лэжьыгъэу абы игъэхьэзырат «Дыгъэ ткIуэпс» зыфIища усэ тхылъым и Iэрытхыр. Абы щыгъуазэ зыхуищIа нэужь, мыпхуэдэу итхауэ щытащ институтым и егъэджакIуэ, литературовед Архиповым: «Балъкъэр Фоусэт и лирическэ лIыхъужь цIыхубзыр — езыр зыщIэхъуэпсхэм, и гурыщIэхэм, и гущIагъщIэлъхэм, и гупсысэхэм, илэжьхэм захуагъэ зэрыхэлъыр зи фIэщ хъу цIыхущ. Абы и дунейр быдэщ, убгъуащ, инщ — лъагъуныгъэ, ныбжьэгъугъэ, сабийхэр, хэкур, щIы хъурей псор… Абы и лIыхъужьыр — хьэл лъэщ, ин, зэпIэзэрыт зиIэ цIыхубзщ… Абы хэлъщ хахуагъэ, ар къыхощ усакIуэм и тхылъым, уеблэмэ, сэ къызэрысфIэщIымкIэ, а хахуагъэм деж нэхъ Iуп-щIу зыкъыщигъэлъэгъуащ усакIуэм. Аращ къэзыгъэщIар икъукIэ усэфIхэу «ЩIалэгъуэ», «Сыхьэт», нэгъуэщIхэу адэм, анэм, сабийхэм ятеухуахэр…»
Апхуэдэ дыдэу а тхылъым щытхъуауэ щытащ урыс усакIуэ цIэрыIуэ Смирнов Сергей. Экзаменхэр Iызых комиссэм Балъкъэрым и диплом лэжьыгъэр фIы дыдэу къилъытащ. Ар Фоусэт дежкIэ гуфIэгъуэшхуэт. Литературэ институтыр къыщиуха 1960 гъэм ди усакIуэ цIыхубзым «Дыгъэ ткIуэпс» усэ тхылъыр Москва къыщыдигъэкIащ, усакIуэ цIэрыIуэхэм урысыбзэкIэ зэрадзэкIауэ.
«Дыгъэ ткIуэпс» тхылъым хыхьэ усэ зыбжанэм куэд мыщIу композитор-хэм макъамэ щIалъхьауэ щытащ. Удахьэхырт абыхэм къапкърыкI къабзагъэмрэ гуапагъэмрэ. Псом хуэмыдэу ар яхужыпIэ хъунут «Гущэ уэрэд», «Гъатхэ жэщхэм умыжей» зыфIищахэм.
ЖыпIэ хъунущ, адрей ди тхакIуэ, усакIуэ нэхъ пажэхэми хуэдэу, Балъкъэр Фоусэт адыгэ литературэм, зэрыщыту Урысей литературэ псом я лIыкIуэу зэрыщытар. НэгъуэщI къэралхэм щыпсэухэр ди гъащIэм, ди хабзэхэм, дыщыпсэу щIыпIэм щыгъуазэ зэрыхъу Iэмалхэм ящыщт абы и тхыгъэхэр.
Лирикэм къыдэкIуэу, дунейм къытехьащ Балъкъэрым и эпическэ тхыгъэ куэди. Абы итхащ поэмэ зыбжанэ: «Укъызолъыхъуэ, си адэ», «Фаридэ», «Гум ихужкъым а уэрэдхэр», «Письмо щимэхэр», «Джэрпэджэж», «Гугъэм и лъэрыгъ», «Партизаным къиIуэтэжахэр», «Гукъеуэ», нэгъуэщIхэри. Абыхэм я нэхъыбэр урысыбзэкIэ зэрадзэкIауэ Москваи къыщыдэкIащ.
Езым и гупсысэхэмрэ и дуней еплъыкIэмрэ къыщиIуатэкIэ, Фоусэт къыдегъащIэ адыгэ, нэхъ убгъуауэ къэтщтэнщи, бгырыс цIыхубзым и гуращэхэр, ар зэгупсысэр, зыгъэгуфIэр, зыгъэпIейтейр. Абы къыхэкIыуи, бгырыс цIыхубзыр зыхуэдэр къэпщIэнымкIэ сэбэпышхуэ иIэщ Балъкъэрым и творчествэм ухэгъуэзэным.
Фоусэт и тхыгъэхэм куэдрэ къахощ «дыгъэ», «гуапагъэ», «лъагъуныгъэ» псалъэхэр. Абыи куэд къыбжеIэ ар зыщIэхъуэпсыр, зыхуэусэр къыбгурыIуэнымкIэ. Дыгъэм игъэнэху гуфIэгъуэ гуащIэр, гуапагъэр, лъагъуныгъэр щытепщэу щытын хуейщ щIым. Апхуэдэ гупсысэ гъуэзэджэхэрщ Фоусэт и IэдакъэщIэкIхэм къару хэзылъхьар.
КЪАГЪЫРМЭС Борис.
2012 гъэ
Дыгъэр зи Iэпэгъу
Балъкъэр Фоусэт лъэпкъ усыгъэм япэ ды-дэу къыхыхьэу абы и тхыдэм къыхэна адыгэ цIыхубзщ. Адыгэ литературэм абы къыхилъхьа цIыхубз макъамэм и мызакъуэу, нэхъапэм гу зылъамыта Iуэхугъуэхэм триухуа усэ щхъуэкIэплъыкIэхэр къигъэщIащ. Къыхэгъэщыпхъэщ ар зэрымыIуэху тынштэр. 40 гъэхэм и кIэуххэм, 50 гъэхэм и щIэдзапIэхэм цIыхухэм я гурыгъу-гурыщIэм, уафэмрэ щIылъэмрэ я дахагъэм, гуфIэгъуэмрэ гузэвэгъуэмрэ лъэпкъ усыгъэм увыпIэ иджыри щигъуэтатэкъым. Дыгъэр зи Iэпэгъу Фоусэт литературэм къыхыхьэри, япэу лъагъуныгъэм, дахагъэм гулъытэ хуищIащ. И усэхэм ящыщ зым щитха «Дыгъэ бзийр си пшынэ Iэпэу» псалъэхэм къыбжиIэрт цIыхубз усакIуэ къызэрыунэхуар. И IэдакъэщIэкIхэр хамэ къэралыбзэ зыбжанэкIэ зэрадзэкIащ, языныкъуэхэм макъамэ щIалъхьэжауэ уэрэду ягъэзащIэ. Усэхэмрэ уэрэдхэмрэ къадэкIуэу, пьесэ куэди и Iэдакъэ къыщIэкIащ.
Дыгъэр зи Iэгум ис, абы идз нэхумкIэ и щIэджыкIакIуэхэм я гъуэгур къахуигъэнэхуу и творческэ гъуэгуанэр ирихьэкIащ. Фоусэт пшынауэ Iэзэуи щытащ. УсакIуэр къыщалъхуа Кыщпэк жылэм пэгъунэгъу Дыгулыбгъуей къуажэм сыкъыщыхъуащи, фIыуэ сощIэж Фоусэт и пшынауэ макъ ди куейм щыIум цIыхухэм дэрэжэгъуэ яриту зэрыщытар. Гъыбзэ, уэрэд зыус цIыхубз пшынауэу зи цIэр тхыдэм къыхэна адыгэ бзылъхугъэу диIэр абы и закъуэщ. Къэбэрдей-Балъкъэрым и щэнхабзэм и тхыдэм Фоусэт и лэжьыгъэфIым хуэфащэ увыпIэ щиубыдащ.
Лэжьыгъэ купщIафIэ къезыхьэлIа, дахагъэмрэ къабзагъэмрэ зи IэрыкIыу щыта Балъкъэр Фоусэт, куэдрэ сымэджа нэужь, 2009 гъэм накъыгъэм и 20-м дунейм ехыжащ. Ауэ абы къыщIэна усэ-хэм, уэрэдхэм, пьесэхэм тхылъеджэхэр, макъамэ зыфIэфIхэр, и лэжьэгъухэр щIэх-щIэхыурэ ироплъэж.
КХЪУЭIУФЭ Хьэчим,
тхакIуэ, критик.
Гъатхэ жэщхэм умыжей, си нэху!
«Крестьянка» журналым 60 гъэхэм зи тхыгъэхэр традза адыгэ усакIуэ Балъкъэр Фоусэт и IэдакъэщIэкIхэр куэдым ягу ирихьри, редакцэм тхылъеджэхэм письмо къыхуагъэхьыу щIадзащ, Фоусэт и гъащIэм, зыщыщ лъэпкъым, щыпсэум щIэупщIэу. Апхуэдэт, псалъэм папщIэ, Винницэ къалэм щыпсэу Попко Людмилэ къитхар: «Фоусэт лъапIэ! Уи усэхэм си гущIэм нэсу сагъэпIейтеящ. Ахэр апхуэдизкIэ щIэщыгъуэщ, гурыщIэ куу, пэжыгъэ ин яхэлъщи, гунэс пщохъу. Псом хуэмыдэу сигу ирихьащ «Гъатхэ жэщхэм умыжей» усэр. Макъамэ щIэмылъ щхьэкIэ, ар уэрэд хъарзынэщ». Мы письмор къэзытхами езы Фоусэти абы щыгъуэм ящIэртэкъым Венгрием и композиторхэми а усэм гу зэрылъатар. Ар зэрыхъуар мыпхуэдэут. Фоусэт и усэхэр зэрыхуа «Крестьянка» журналыр Венгрием щыщ тхыдэдж, географ, усакIуэ Антал Сатмари къыпэщIэхуащ. Урысейм щыпсэуауэ урысыбзэр фIыуэ зыгъэшэрыуэф а щIалэм Фоусэт и усэхэр мэжэрыбзэкIэ зэридзэкIащ. Уеблэмэ «Гъатхэ жэщхэм умыжей» усэр Венгрием и Композиторхэм я зэгухьэныгъэм щихьым, абы хэт цIыху 15-м усэм и псалъэхэм макъамэ щIалъхьэну арэзы хъуащ. Абы теухуауэ къызэрагъэпэща зэпеуэм Палинкаш Йожеф щытекIуат.
Мыгувэу Фоусэт къыIэрыхьащ композитор Йожеф игъэзащIэ уэрэдыр зытет плёнкэмрэ абы щIигъужа фIыщIэ тхыгъэмрэ. Абы итт: «Фоусэт лъапIэ! Уэ, дауи, тхыгъэфI куэд уиIащ, ауэ «Гъатхэ жэщхэм умыжей» усэм фIэкIа нэгъуэщI зыри умытхами, усакIуэ къыпфIащыну пхуэфащэт». Фоусэт ар къыщыIэрыхьэм, «Самое сокровенное» зыфIища и усэ тхылъыр Йожеф хуигъэхьри, щIэх-щIэхыурэ зэхуэтхэ хъуащ. Венгрием къыщыдэкI «Не Лапиа» журналым Балъкъэр Фоусэт и усэхэмрэ абы теухуа тхыгъэрэ Йожеф къытригъэдзащ, уэрэдхэр щызэхуэхьэсауэ Будапешт къыщыдагъэкIа тхылъым макъамэ зыщIалъхьа «Гъатхэ жэщхэм умыжей» и усэри хагъэхьащ. Йожеф цIыхугъэ къыхуэхъуа адыгэ усакIуэр и лъэпкъэгъу щIэджыкIакIуэхэм нэхъ гъунэгъуу яригъэцIыхун папщIэ Венгрием иригъэблагъэри, гуапэуи къыIущIат. Фоусэт къыщежьэжым, «До свидания, венгры» усэр итхащ. Апхуэдэу усэм лъэкIат къэралитIым щыпсэухэр зэришэлIэну.
БжьыхьэлI Розэ.
1967 гъэ
2007 гъэ
ЩоджэнцIыкIу Iэдэмрэ Балъкъэр Фоусэтрэ
Си макъым къыпреджэж
Япэ адыгэ цIыхубз усакIуэ Балъкъэр Фоусэт псэужатэмэ, мы гъэм и ныбжьыр илъэс 85-рэ ирикъунут.
И ныбжьыр илъэс 17-м иту «Къэбэрдей пэж» газетым къытрадзауэ щытащ Балъкъэр Фоусэт «Шу» зыфIища и япэ усэр. Макъамэ дахи щIалъхьэри, ар лъагъуныгъэ уэрэд хъуат. Ди литературэм зезыгъэу-жьыну, ар утыкушхуэ изышэну усакIуэу къызэрыхыхьэр гурыIуэгъуэт. Зэрыщыгугъа дыдэм хуэдэу, цIэрэ щхьэрэ зиIэ усакIуэ къищIыкIат «Шу» уэрэд екIур зи Iэдакъэ къыщIэкIа бзылъхугъэм. Балъкъэрым и усэхэр нэхъыбэрэ хамэ къэралыбзэкIэ зэрадзэкIахэм, щIэупщIэ зиIахэм ящыщщ. И уэрэд зыбжани щагъэIуащ нэгъуэщI къэралхэм.
1958 гъэм къыдэкIащ Балъкъэр Фоусэт «Нэхущ» зыфIища и япэ усэ тхылъыр. Ар къэзэIуихт «Джэрпэджэж» усэ хьэлэмэтымкIэ:
Бгы, тафэ бейхэр уэрэдкIэ
Си гум и джэрпэджэжщ,
А псори лIэщIыгъуэ куэдкIэ
Си макъым къыпреджэж.
И творчествэ гъуэгуанэр зыхуэдэнур и япэ усэ тхылъым къигъэнэIуат. Мы тхылъым ихуахэр 1949 — 1958 гъэхэм итха усэхэрщ. Фоусэт пасэу къыгурыIуат зытехьа гъуэгур зэрымыпсынщIэри къалэм зыIэщIэлъым и къалэнхэр зыхуэдэри:
Бгъуэтынкъым щыIэу дунейм
УсакIуэм и гум нэхъ пIащIэ,
УIэгъэ нэхъ щIэх хъурей,
Абы нэхъ пщтыри нэхъ гуащIи.
УсакIуэм и гур къуитамэ,
Мурад мыхъумыщIэхэм пыкI,
Иумылъхьэ ахъшэу цей жыпым,
Уигу жыпкIэ сакъыу къехьэкI.
УсакIуэ псори уэрэдускъым, усэ щытыкIэм ит тхыгъэ псори уэрэд хъуркъым:
Уэрэд яусрэ жамыIэм,
Вагъуэ ижащи мэкIуэд.
Хьэдзэм ебгъэщхьу къэпщтами,
Зы хьэдзи хэлъкъым мынэд — итхыгъат КIыщокъуэ Алим. Ар дигу къэзыгъэкIаращи, «Гъатхэ жэщым умыжей» зыфIищауэ мы тхылъым — «Нэхущым» – ихуа усэм макъамэ дахэ занщIэу щIалъхьэри уэрэд хъуат, ар иджыпстуи ди уэрэджыIа-кIуэ нэхъ пажэхэм ягъэзащIэу зэхэпхынущ. Езы Фоусэти фIэфI ды-дэт и уэрэдхэр пшынэм къригъэкIын. Мы усэ тхылъыр урысыбзэкIэ зэдзэкIауэ («Капля солнца») 1960 гъэм Москваи къыщыдэкIащ.
1961 гъэм аргуэру усэщIэхэр зэрыхуа тхылъ урысыбзэкIэ — «Самое сокровенное» — Налшык дунейм къыщытехьащ. «ЗэгуакIуэр дахэщ» и фIэщыгъэцIэу Балъкъэр Фоусэт и усэхэмрэ поэмэхэмрэ щызэхуэхьэ- са тхылъ 1963 гъэм къыдэкIащ. Абы ихуащ а зэманым ирихьэлIэу итха усэщIэхэр, эпиграммэхэр, «Фаридэ» поэмэр. ЗыхэпсэукI гъащIэм и темэхэр художественнэ псалъэ екIухэмкIэ къигъэлъэгъуащ Фоусэт, и лъэпкъэгъухэр зытет дунейр нэхъ дахэу, нэхъ щабэу, нэхъ хьэлэмэту захригъэщIащ. Зэхэзыха псоми я гум дыхьэри игъащIэкIи къинащ мы тхылъым ихуа «Согъэджэгу» усэр, макъамэ щIалъхьэу иужькIэ уэрэд хъужар. Уэрэдым дамэ къезытыр, дауи, лъэхъэнэрщ, ауэ къупщхьэ хуэхъужыр лъэпкъым и IуэрыIуатэрщ — лъэпкъыр зыщIапIыкIарщ. Зи цIэ къитIуар уэрэд къудейуэ къэнэжкъым, атIэ нобэр къыздэсым гухэхъуэ къафэщ — ди нэхъыжьхэм я зы бжэIупэ джэгу уи нэгу занщIэу къыщIегъэувэри, гурыщIэ IэфIхэм уахешэ. КIыщокъуэ Алим зэрыжиIауи:
Уэрэд яусрэ жамыIэм,
Розэр мыгъагъэу гъужащ.
Нурыр Iурихыу къалъхуами,
Игъуэ нэмысу лIэжащ.
Мыр зэ къызэрыкIыу зэи мыгъужа удз гъэгъа дахэщ, сыт хуэдэ зэманми, сыт хуэдэ ныбжьми езэгъыу — псэр зыгъэтынш, гур зыгъэгушхуэ уэрэдщ:
Ей, и, согъэджэгу, согъэджэгу,
Ей, и, уей, согъэджэгу, жи:
ФIыуэ къафэр согъэджэгу,
Къэмыфэфри согъэджэгу,
Пшынэм псори къыдоджэгу, уей.
УэрэдыфI хъуа нэгъуэщI усэхэри ихуащ мы тхылъым, зэрыжытIащи, зы поэми итщ.
1982 гъэм Налшык къыщыдэкIат Балъкъэр Фоусэт и усэхэмрэ поэмэхэмрэ щызэхуэхьэса «Уи хэку и мывэхэри дыщэщ» тхылъыр. Балъкъэрым и тхыгъэхэр щызэхуэхьэсауэ томитI хъу тхылъыр 1988 гъэм Налшык къыщыдэкIащ. Япэ томым ихуащ усакIуэм 1945 — 1965 гъэхэм итхахэр. ЕтIуанэ къыдэкIыгъуэм и усэ нэхъыфIхэр щызэхуэхьэсащ. Балъкъэрым и тхылъхэр Налшыки Москваи дунейм къыщытехьащ.
УсакIуэм и тхылъ куэд адыгэбзэкIи урысыбзэкIи къыдэкIащ: «Уафэр хызодыкI», «ЗэгуакIуэр дахэщ», «Ноби щапхъэщ а лIыхъужьхэр», «Си уэрэдым къыдежьу», «Гугъэм и лъэрыгъ», «Дыгъэ бзийр си пшынэ Iэпэу», «КъысхуэгуфIэ», «НыбжьэгъуIэ», «УэрэдыщIэ», «ХамыгъэщIэфа лъагапIэ», «Усыгъэхэр. ТхылъитIу», «Капля солнца», «Самое сокровенное», «Дочь Кавказа», «Горный напев», «Струны сердца», «Вышиваю небо», «Песня на скале», «Ищу тебя, отец», «Ожидание чуда», «Новая песня», «Стремя мечты», «Зари хрустальный звон», «Серебряное кольцо», «Узоры мыслей», «Любовь и доблесть», «Поэмы и баллады».
Балъкъэр Фоусэт и уэрэдхэми цIэрыIуэ ирихъуат. Езыр пшынауэ Iэзэт, нэпсхэр къезыгъакIуэ гъыбзэхэри, дэрэжэгъуэшхуэ къозыт уэрэдхэри игъэзащIэрт. Апхуэдэу ди литературэм хэтыр Фоусэт и закъуэт. И уэрэдхэр псынщIэу япхъуатэрти, цIэрыIуэ дыдэ хъухэрт. Абыхэм ящыщу нэхъ къэгъэлъэгъуапхъэщ: «Къуршхэр уи уэрэдым къыдожьу», «Гъуэгу махуэ», «Сызэхэх, си адыгэ Хэку», «Адыгэ къамэ», «Уи нитIыр сщомыгъэпщкIу», «Сосрыкъуэ къофэ», «УмыкIуэж», «УцIыхуфIмэ, къытхуеблагъэ», «Си нэхум сыкъыдофэ», «УкъэкIуэжмэ», «Къэралхъан», «СыныпхуокIуэ», «Щхьэ зэшыгъуэр къыстеуа?», «Гъатхэ жэщым умыжей», «Гуащэ ябгэ», «Къуршыбгъэ хахуэм и уэрэд», «Уанэгум кIэс щыдимыIэу», «Гугъэм и лъэмыж», «Дыбын насыпыфIэщ», «Зыри уэ къыпхуэмей», «Къэбэрдей, си дуней», «Гъуэгуанэ уэрэд», «ФыкъэкIуэжмэ, зихъуэжынущ мы дунейм». Абы щыщу нэхъыбэр радиом и фондым хэлъщи, щIэх-щIэхыурэ зэхэпхынущ. Ахэр цIыхубэми фIыуэ ялъэгъуауэ къокIуэкI. Усэм макъамэ щIалъхьамэ, ар дамэ зытет бзум хуэдэ къабзэщ, дунейр игъэдахэрэ хьэуар игъэкъабзэу къелъэтыхь, къэIухукIи, уэри упсэущ, едаIуэр уи псэ- лъэгъущ.
УсакIуэ псори апхуэдэу насыпыфIэ хъуркъым, ауэ мы адыгэ цIыхубзым ныбжьыщIэ дыдэу щIидзэри, псалъэхэр усэу игъэпсын хузэфIэкIащ. Фоусэт япэ ибгъэувэ хъун усакIуэ бзылъхугъэ а зэманым диIакъым. ПцIыр сыткIэ щхьэпэ, дэ нобэ ди мащIэкъым усакIуэ, уэрэдус цIыхубзхэр, ауэ Балъкъэр Фоусэт а сатырым япэ иту ирикIуащ, бжьыпэ-ри иутIыпщакъым. Абы къызэринэ-кIа тхылъхэм ди литературэр игъэдэхащ, игъэбеящ. Нэхущвагъуэу адыгэ литературэм къыхущIэкIа — лирикэ щабэм ди усыгъэр иригъэувэу, нэхъ еджэгъуафIэ, нэхъ щIэщыгъуэ зы-щIа адыгэ цIыхубзым и усэхэмрэ и уэрэдхэмрэ цIыхубэм гунэс ящыхъуащ.
Адыгэ лъэпкъым и щэнхабзэм, и литературэм хэлъхьэныгъэфI хуэзыщIа, ди литературэм зезыгъэужьа япэ адыгэ цIыхубз усакIуэм и цIэр щыпсэуа Налшык къалэм и уэрамхэм ящыщ зым фIэщыпхъэщ.
Бакъ Зерэ,
филологие щIэныгъэхэм я доктор.
Балъкъэр Фоусэт
Зэман
Зэманыр дакъикъэу мэлъалъэр,
Зэхитхъуэу, зэхипщэу цIыху псалъэр.
Зэманыр бэуэгъуэу мэлъатэр,
Ди тхыдэр, блэкIахэр къиIуатэу…
Зэманыр лъэщ дыдэу мэбакъуэр,
ЩIиуду и лъабжьэр ныкъуакъуэм.
Зэманым имыщIэ къэгъазэ,
ИмыщIэ ди махуэ, ди мазэ…
«КъэувыIэ», «Къызэжьэ» — имыщIэ.
Пхихынущ и гъуэгур уи гущIэм,
Зэманым епхъэнкIыр цIыху нэдхэр,
Е зыщIэу мы щIышхуэм щыкуэдхэр!..
Зэманым ещI фае цIыхуфэр, —
Ехъуэжыр зэмыщхьу я плъыфэр.
Зэманым лъэмыкI зы щымыIэ, —
Емыплъ ар уи гуфIэ, уи гуIэ.
ЦIыху гъащIэр трипхъэу тетщ щIышхуэм,
Зэманыр тпхрокI дэ фочышэу!..
Зэманым хуэзыщIыр зы унэ,
Езытыр фIы дыдэу Хэку быныр,
Езытыр мылIэжу зы усэ —
Къегъанэ зэманым и купсэу…
Зэманыр усакIуэм и набдзэщ —
И тхыбзэр пэжыгъэу зыгъабзэр…
Пэлъэщкъым зэманыр усакIуэм, —
Усэбзэу псэ дахэм и джакIуэм…
…Сышынэу зэманым семыплъу,
Сыпожьэ сэ фIыгъуэ сIэщIэлъу:
Си усэм ныIуещIэ и гъуэгур, —
Тетынщ ар пIалъэншэу мы щIыгум.
КъоIукI си гущIэм зы макъ гуэр
КъоIукI си гущIэм зы макъ гуэр,
Зыхуейр сымыщIэу мэуз гур.
СыныщIэдэIумэ сэ а макъым,
ЩеубыдыкI мы си тэмакъыр.
ЗыгъэпIейтейри ар зы упщIэщ —
«Дэнэ здэщыIэр? — ар мэупщIэр
— ЦIыхугъэр, хабзэр, нэмыс лъагэр?
Нэхъ кIэщIу жыпIэм — адыгагъэр?».
Жэуап естынур къысхуэмыщIэ,
Псэлъамэ — псори цIыхуфI защIэщ.
УакIэлъыплъамэ — мылъку, былым
ЗимыIэр хэти… и хьэрэмщ.
Уеблэм, кIуэтэху «гуэныхьщ», «псэкIуэдщ»
ЖыхуаIэ псалъэхэр мэкIуэд.
А псор хэхауэ я бзэ дыдэр
Зэзымыпэсыжхэри куэд дыдэщ.
АбыкIэ къуаншэр дэ тщIэ пэт
ДызоупщIыжыр: «Къуаншэр хэт?».
КъоIукI си гущIэм зы макъ гуэр —
Зыхуейр сымыщIэу мэуз гур.
