
Диаспорэм и вагъуэтелъыджэ
КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ, Америкэм и Штат Зэгуэтхэм я тхакIуэхэми режиссёрхэми я зэгухьэныгъэхэм хэт, тхыдэтх, экономикэ, философие щIэныгъэхэм я кандидат, кинорежиссёр, сценарист, продюсер, композитор, уэрэдус, дирижёр, псапащIэ Къандур Мухьэдин и ныбжьыр гъатхэпэм и 3-м илъэс 80 ирокъу.
Къандур Мухьэдин Къандур Мухьэдин Иорданием хыхьэ Амман къалэм дэс адыгэ унагъуэм 1938 гъэм гъатхэпэм и 3-м къыщалъхуащ. И адэ Иззэт Хьэсэнрэ и анэ Шыд Зэкиерэ XIX лIэщIыгъуэм Кавказ Ищхъэрэм (Джылахъстэнейм хыхьэ ХьэпцIей къуажэм) иIэпхъукIа адыгэ мухьэжырхэм къатехъукIыжащ. Абы и адэжьхэр япэщIыкIэ Уэсмэн къэралыгъуэм, иужькIэ Иорданием Iэпхъуащ.
Къандур Мухьэдин хэтщ Америкэм и Штат Зэгуэтхэм «Нашинэл Джиографик Сосаити» Лъэпкъ Географие Зэгухьэныгъэм, «Маркетинг Институт», «Маркетингым и Дунейпсо Зэгухьэныгъэ», «Такида Бизнесмен» (Японие) зэгухьэныгъэхэм. Къандурым Германием щригъэкIуэкIа къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэм я фIагъыр лъагэу къалъыта нэужь, абы къыхуагъэфэщащ «Фи Бета Капа Ресорч Ауорд» саугъэтыр. 2000 гъэм «Barons Who’s Who» дунейпсо къыдэкIыгъуэм зэрыщатхамкIэ, Къандурыр хагъэхьащ Миллениумым и цIыху нэхъ цIэрыIуэ дыдэу къалъытэ 500-м. «Хэкур къэгъэщIэрэщIэжыныгъэ» дунейпсо фондым УФ-м и щэнхабзэм абы зэрызригъэужьар 2004 гъэм къилъытэри, Къандур Мухьэдин къыхуигъэфэщащ «Хэкур егъэфIэкIуэным хуищIа хэлъхьэныгъэхэм папщIэ» дыщэ орденыр. КъБР-м и Дэфтэр IуэхущIапIэм жылагъуэ-политикэ тхылъхэмкIэ и управленэм къыщызэрагъэпэщащ Къандур Мухьэдин и фонд щхьэхуэ. Абы хагъэхьащ ди лъэпкъэгъу цIэрыIуэм и гъащIэмрэ гуащIэмрэ къыщыгъэлъэгъуэжа лэжьыгъэхэмрэ и Iэдакъэ къыщIэкIа тхыгъэхэмрэ. Апхуэдэщ томищым щызэхуэхьэса и «Кавказ» («Чеченские сабли», «Казбек из Кабарды», «Тройной заговор») романхэр, «Черкесы. Балканская история», «Революция», «Легенда», «Опасная связь» тхылъхэр, инджылызыбзэкIэ, тыркубзэкIэ, урысыбзэкIэ къыдэкIа и «Мюридизм» монографиер, «Воскрешение Богини Сатинай» нотэ Iэрытххэр, «Кавказ» кончертэр, абы и гъащIэмрэ гуащIэмрэ теухуауэ газетхэмрэ журналхэмрэ къытехуа тхыгъэхэр, интервьюхэр, биографиер, письмохэмрэ телеграммэхэмрэ, композитор икIи дирижёр Къандур Мухьэдин зэригъакIуэу Москва щыIэ камернэ оркестрым и япэ концертым и видеонэтыныр, абы и адэ, Иорданием и армэм и генерал Иззэт Хьэсэнрэ и щхьэгъусэ усакIуэ Бэлагъы Любэрэ ятеухуа тхыгъэхэр.
Адыгэхэм я къекIуэкIыкIар гъуджэм хуэдэу къыщыгъэлъэгъуэжа тхыдэ романхэр, урысыбзэкIэ, инджылызыбзэкIэ, тыркубзэкIэ тха монографиехэр, макъамэхэм я нотэ Iэрытххэр зи Iэдакъэ къыщIэкIа Къандур Мухьэдин 1995 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэрым Дунейпсо Адыгэ Фонд къыщызэригъэпэщащ. Абы и зэфIэкIхэр Къэбэрдей-Балъкъэрым 2008 гъэм къыщалъытэри, «КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ» цIэ лъапIэр къыхуагъэфэщащ.
Урысейм и Кинематографистхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщI Михалков Никитэ Къандур Мухьэдин «цIыху телъыджэу» къилъытащ. Абы кином щиIэ зэфIэкIым щыхьэт тохъуэ Иорданием и пащтыхьыкъуэ Алий бен аль-Хъусейни и жэрдэмкIэ, Къандурым 2009 гъэм Иорданием щытриха «Шэрджэс» фильмым Монако щекIуэкIа кинофестивалым дамыгъэ нэхъыщхьэхэр къызэрыщыхуагъэфэщар, «МелыIыч» саугъэтыр, «Илъэсым и кинорежиссёр нэхъыфI», «Илъэсым и сценарист нэхъыфI» щIыхьыцIэхэри щIыгъужу. Лэжьыгъэр щагъэлъэгъуащ Германием, Тыркум, Хьэрып Эмират Зэгуэтхэм, Франджым, Малайзием, Филиппинхэм, Японием, нэгъуэщI щIыпIэхэм щекIуэкIа кинофестивалхэм. «Аватар» фильмым щIыгъуу ар утыку кърахьами, щIэупщIэ абы зэриIар ехъулIэныгъэшхуэу къалъытащ. Апхуэдэу Иордание пащтыхьыгъуэм щекIуэкIа кинофестивалми а лэжьыгъэм саугъэт нэхъыщхьэр къыщихьащ. Москва дзэ кином ехьэлIауэ щрагъэкIуэкIа дунейпсо кинофестивалым щагъэлъэгъуа и «Потерянная в Чечне» (е «Потерянная в горах») и фильмым папщIэ абы диплом щхьэхуэ къратащ.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
Тенджыз ФIыцIэ
Къандур Мухьэдин и усэхэр
Тенджызыр мэушэ, мэщатэ, мэхъей,
ТолъкъункIэ тенджызыр къохъу куэдрэ къыщилъ…
Ар щхъуэуэ щытами, хъуащ фIыцIэ, нэщхъей,
ФIыцIабзэщ тенджызыр, хэткIуащи хеилъ.
Тенджызым и Iуфэм сэ куэдрэ сыIуст, —
Лъэпкъ тхыдэр зэ закъуи хъуащ нэгум щIэмыкI:
Ди адэжьхэм я хьэдэр бдзэжьейхэм я Iуст,
Ди анэхэр лъэпкъ гуауэм, гуIэгъуэм хэмыкIт.
Ди къуэшхэр, ди шыпхъухэр псы лъащIэм щожей,
Хъуащ ахэр тенджызым и тIасэ, и бын,
Тенджызым кIуэдахэр мычэму егъей,
ХуищIауэ пшахъуэщIыр куэд щIауэ джэбын.
Кхъухьыжьыр мыбзэншэ, кхъухьыжьхэм жаIэж:
«Щытепщэт тенджызым гуIэгъуэр, гужьейр,
ЦIыхубзхэм я гъыбзэм (ар фIыуэ дощIэж)
КъыпфIэщIырт ищтауэ тенджызыр, дунейр».
Тенджызыр мыушэ, мыщатэ, мыжей.
Мэщыгъуэ тенджызыр — ар лIахэм хуосакъ…
ГуфIэгъуэ щыщIауэ хъуащ си псэр нэщхъей —
Тенджызым и лъащIэм къыщоIур джэ макъ…
Мухьэдин щIыгъущ и къуэхэр - Къазбэчрэ Алимрэ.
Урысей Федерацэм щэнхабзэмкIэ и министр Соколов Александр Иорданием Мухьэдинрэ Любэрэ щагъэхьэщIэ.
Си Налшык
Налшык къалащхьэ, къалэ дыщэ,
Псэр зыгъэгуфIэ, Iыхьэлей,
Сэ пхужысIэнут хъуэхъу куэдыщэ,
Ухъуащ уэ щIасэ, псом я лей.
Уи гуапэр, гуфIэр, къалэ хахуэ,
Си нэгум хуиту къыщIэпсэху,
КъысфIощI мычэму Iуащхьэмахуэ
БлэкIар и бзийхэм къагъэнэху.
БлэкIар си лъэпкъым хъуащ хуэмыгъуэ:
Тепхъащ хэкуэгъухэр дуней псом.
ЩIобэг си лъэпкъыр гурыфIыгъуэ —
Ар сфIэфIт хамэщIым щымыпсэум.
Си къалэ дахэ, къалэ махуэ,
Нэр гуфIэ нэпсхэм холыдыкI.
ХузощIыр щхьэщэ Iуащхьэмахуэ,
Уи IэплIэ гуапэр гум пымыкI.
Уи бын, уи тIасэр зэрыцIыкIурэ
Уи напэлъагъум ныщIохъуэпс…
ХуэлIащ уи быныр куэдрэ, куэдрэ
Адыгэ уафэм и дыгъэпс.
Пащтыхь бжьы хьэлъэм и нэпкъыжьэр,
Фашист дзэ фIыцIэм и лъэужь…
ГуIэгъуэт уэркIэ блэкIа жыжьэр,
БлэкIам слъагъужкъым и Iэужь.
Къапех мэ гуакIуэ уи гъэгъахэм.
Уи куэдщ уэ ноби нарт лIыхъужь…
Къыщопщэ гуапэу уи уэрамхэм
ГугъапIэ дахэм и акъужь.
Сэ сфIэфIт лъэпкъ уардэр зы дыхъужмэ,
Мыр тафэ бейхэм къызаIуэкI:
Къыщопщэ гуапэу уи уэрамхэм
ГугъапIэ дахэм и акъужь.
Сэ сфIэфIт лъэпкъ уардэр зы дыхъужмэ,
Мыр тафэ бейхэм къызаIуэкI:
«ХамэщI щыпсэухэм къагъэзэжмэ,
Насыпу щыIэм ар йофIэкI».
Мис а макъамэр жэщи махуи
Ди псыжь толъкъунхэм къыдапэс.
Ар щыгъупщакъым Iуащхьэмахуи:
И бынхэм поплъэ — гущIэр мэс.
Налшык къалащхьэ, къалэ гуапэ,
Черкесск къуэшыгъэр къыбдегуэш.
Уи псалъэ щхьэпэ хуейщ Мейкъуапэ,
Ар куэдрэ, куэдрэ къыпхуозэш.
Тэрчыжьи, Лаби, Бахъсэныжьи
Сэ зэхызохыр я даущ,
А псори зэуэ зэщIэжьыуэ
ИщIыну сожьэ псалъэ Iущ.
ХамэщI щыпсэуми, си лъэпкъ дыщэм
ЩыкIуэд къэхъуакъым и нэмыс,
Сыхуейщ сэ нобэ къэралыгъуэ,
Ар хъунщ лъэпкъ дыгъэ къуэмыхьэж.
Налшык къалащхьэ, къалэ махуэ,
КъысфIощI бгырысхэм къагъэзэж.
Тэджауэ маплъэ Iуащхьэмахуэ…
О, ди Тхьэу Тхьэшхуэ, ар гъэпэж.
ГурыщIэ IэфIхэр бгъэм щоушэ,
Сэ зэхызохыр шы лъэ макъ…
ЩIрет си лъэпкъыр куэдрэ, куэдрэ
Ди къэралыгъуэм и бэракъ.
Инджылыз, Уиндзор.
ХЬЭФIЫЦIЭ Мухьэмэд
КъэкIуэну зэманым хуолажьэ
КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ, кинорежиссёр цIэрыIуэ, продюсер Къандур Мухьэдин нобэ илъэс 80 ирокъу
Адыгэхэр щопсэу къэрал тхущIым щIигъум. Абыхэм къахэкIащ цIы-хушхуэ куэд — дзэзешэхэу, къэрал лэжьакIуэхэу, тхакIуэхэу, сурэтыщIхэу, нэгъуэщI IуэхухэмкIи цIэрыIуэ хъуахэу. Сэ зи гугъу сщIыну Къандур Мухьэдин тхакIуэщ, режиссёр Iэзэщ, продюсерщ, хьэрычэтыщIэщ, философиемрэ адыгэ тхыдэмрэ куууэ зыджа щIэ-ныгъэлIщ.
Мухьэдин. 1956 гъэ Иорданием къикIри, Мухьэдин и адэжь хэкум къэкIуат мурадыфI иIэу — серищ хъууэ художественнэ фильм трихыну. Ар теухуауэ щытынут бгырыс лъэпкъхэм насыпыншагъэ къахуэзыхьа Урыс-Кавказ зауэжьым — илъэсищэм щIигъукIэ екIуэкIам, адыгэ лъэпкъым и лъапсэр нэщI зыщIам.
Пащтыхьымрэ абы и блыгущIэтхэмрэ Кавказым щрагъэкIуэкIа зауэр дунейр къызэрыхъурэ екIуэкIа зауэ-хэм я нэхъ шынагъуэхэм икIи гъуамэхэм ящыщт: текIуар зытекIуам мылъкукIэ етхьэкъуу къэнэжакъым — ижь лъандэрэ зыщыпсэуа я щIыналъэр цIыху мелуанхэм ирагъэбгынащ.
Лъэхъэнищу екIуэкIащ истамбылакIуэр. Иужьрей дыдэм хиубыдэ-ри, Джылахъстэнейр ябгынащ Мухьэдин и адэшхуэм, абы я благъэхэм, я къуажэгъухэм. Ар гъуэгуанэ хьэлъэу, псэзэпылъхьэпIэу зэрыщытар Къандурым IуэрыIуэтэжу зэхихауэ арами, зэрыцIыкIу лъандэрэ и гум къеIэу псэуащ. Арагъэнщ къалэмыр пасэу къэзыщта тхакIуэм адыгэ Iуэхур зэи IэщIыб щIимыщIыр. Урыс-Кавказ зауэмрэ абы кърикIуа истамбылакIуэмрэ ятеухуащ Мухьэдин фильмым и сценарийр къызытрищIыкIыжа «Кавказ» романыр. Ар Iыхьищ мэхъу: «Шэшэн сэшхуэхэр», «Къэбэрдейм щыщ Къазбэч», «Щэхуу зэращIылIа зэгурыIуэныгъэ». Зы унагъуэм, абы къытепщIыкIыжахэм я псэукIамкIэ тхакIуэм ди нэгу къыщIегъэувэж лIэщIыгъуитIкIэ Кавказ лъэпкъхэм къакIуа гъуэгуанэр. Къандурым хузэфIэкIащ ди пащхьэ кърилъхьэн гузэвэгъуэрэ нэпскIэ гъэнщIа лъэпкъ тхыдэ. Ар бзэ екIукIэ тхащ, удихьэхыу уоджэ.
Америкэм и Штат Зэгуэтхэм я кинотехыпIэ цIэрыIуэ Голливудым илъэс зыбжанэкIэ щылэжьа а режиссёрым и мурадыр къызэрехъулIэнум шэч хэлъкъым. Фильмыр зэригъэпсыну щIыкIэм, абы папщIэ лэжьыпхъэу къилъытэхэм дыщIэупщIэурэ, Мухьэдин зыкъитIэтащ — и псэукIам, къигъэщIа гъащIэм къытхутепсэлъыхьащ. АтIэ кинофильм зыбжанэкIи къыпхуэмыгъэлъэгъуэн хуэдизщ абы езым къыдекIуэкIахэр, и нэгу щIэкIахэр…
Мухьэдин и сабиигъуэр ЕтIуанэ дунейпсо зауэм ирихьэлIат. Абы и джэрпэджэжыр Къандурыр щыпсэу щIыпIэми нэIусырт. И адэр дзэм хэт-ти, дунейм къыщыхъу-къыщыщIэхэм щIалэ цIыкIур щыгъуазэу къэхъурт. Езыр къэщIэныгуу, гурыхуэу, куэдым гу лъитэу набдзэгубдзаплъэт. Зауэ нэужь илъэсхэр дунейм щIалэгъуалэу тетым зыкъыщащIэж, мамырыгъэм-рэ хуитыныгъэмрэ щаIэт, щагъэлъапIэ, дуней еплъыкIэщIэхэр къыщыунэху лъэхъэнэт. Псом хуэмыдэу Европэм щыинт щIалэгъуалэ зэщIэхъееныгъэр, Азием, Африкэм, Америкэм къикIа ныбжьыщIэхэр мин бжыгъэкIэрэ Прагэ, Берлин, Париж, Лондон, Рим, Мадрид, Женевэ щызэхуэзэрт, щызэрыцIыхурт — уэрэдхэр жаIэу, джэгушхуэхэр щащIу, уеблэмэ, ахэр плъагъунут къисэхэжа унэхэр зэфIагъэувэжу, гъуэгу зэхэкъутахэр зэрагъэпэщыжу.
Голливудым щолажьэ.
По Эдгар теухуа фильмыр трех.
Темыркъан Юрэ и гъусэу.
Къандур Иззэт Ираным и шахиншах Мухьэммэд Реза Пехлеви ирегъэблагъэ. 1963 гъэ
ГазетхэмкIэ, радиокIэ абыхэм щыгъуазэт Мухьэдин. И ныбжьыр илъэс пщыкIущым иту езыми мурад ещI и нэкIэ а псори зригъэлъагъуну, дунейм цIыхухэр зэрыщыпсэур зригъэщIэну. Дауи, ар и адэ-анэм яутIыпщынутэкъым. Сыт-тIэ ищIэн хуейр? Iэджэ-рэ мэгупсысэ икIи къегупсыс: кIуэсэнщ. Ауэ дауэ? И анэми игу химыгъэщIу, и шыпхъухэри бэлыхь химыдзэу (и адэ Изэт дзэм къулыкъу щищIэрти, абы къищIэххэнутэкъым) щхьэусыгъуэ ещI къыдеджэхэм ящIыгъуу зыгъэпсэхугъуэ зэманым Сирием зыплъыхьакIуэ кIуэну. Ар зыми къыпиубыдакъым, уеблэмэ, и анэм доллар щэ ныкъуэ кърет зэрыхуейуэ къигъэсэбэпыну. Арати, ныбжьыщIэр гъуэгу тохьэ. Езы Мухьэ- дин ар мыпхуэдэу къеIуэтэж:
— Хьэрыпхэм зэрыжаIэщи, си лъакъуэр лъэпIастхъэрт зекIуэ ежьэну. ЗыплъыхьакIуэ Сирием сыкIуэну сызэраутIыпщар къэзгъэсэбэпащ. Ливаным и къалащхьэ Бейрут и кхъухь тедзапIэм сыкъыщохутэ, алыдж кхъухь гуэрым срагъэтIысхьэ. «Агамемнон» — арат кхъухьым зэреджэр, иджыри къэс сощIэж палубэр стхьэщIу, ахъши cIaмыхыу, зызмыгъэIейуэ, абыкIэ Медиторанэ (ЩIыкурытых — Хь.М.) хышхуэм сыщосым. ХыдзэлIхэри къысхуэарэзыщи, лIы хуэдэ сахэтщ: садошхэ, мыIейуэ IэпэтэрмэшкIи дызэгуроIуэ. Псом хуэмыдэу си гуапэ хъур «Ухэтти-усытти, уздэкIуэти-укъыздикIыжти» жаIэу къызэрызэмыупщIырт — тхьэм ещIэ, зеиншэ гуэру сыкъалъытами…
Ауэрэ дынос Венецием. Италием а и щIыпIэ дахащэр си нэгум къыщIоувэ таурыхъхэм щаIуатэ щIыналъэ телъыджэм хуэдэу. Нэхъ гъэщIэгъуэныжыр абы ныбжьыщIэхэм зэрыщагъахъэрт — я фэкIи къызыхэкIа лъэпкъкIи зэмыщхьхэр IэпэзэрыIыгъыу джэгухэу, уэрэд зэдыжаIэу, лэжьыгъэ гуэрхэр зэдащIэу уарихьэ-лIэрт. Сахэтащ абыхэм махуэ зыбжанэкIэ. Ауэ сэ Венецием зыщысIэ-жьакъым. Европэр фIыуэ сцIыхурт картэкIэ, къэсплъыхьыну си гуращэт къэрал зыбжанэ. МыдэкIэ бзэхэми сахуэхейтэкъым — франджыбзэ, инджылызыбзэ, хьэрыпыбзэ жыпIэми дагъэджырти, абыхэмкIэ мыIейуэ сыпсэлъэфырт…
АдэкIэ Мухьэдин Германием, Франджым макIуэ, абыхэм йокIри, Инджылызым кхъухькIэ щотIысыкI, Шотландием къыщохутэ. ГъэщIэгъуэнкъэ, зэрызекIуэн щхьэкIэ ар зыщIы- пIи щыгувэртэкъым. Зауэ нэужьым Европэм хабзэ щыхъуат гъуэгум уте- ту уи Iэпхъуамбэшхуэр бгъэпIиямэ машинэхэр къэувыIэу, пщIэншэуи уашэу. Ар гущIэгъум къыхахырт. Зауэм, дауи, Iэджэ къулейсыз ищIагъэнт. ЦIыхухэр нэхъ зэхуэгумащIэт, мо хьэзаб къом я нэгум щIэкIам нэхъ гу щабэ ищIахэт.
Нэхъ къыдэкIуэтея нэужьи Мухьэдини абы куэдрэ егупсысырт: «Сыт лъыгъажэ зауэрэ нэщIэбжьэрэ щIыщыIэн хуейр, цIыхухэр нэхъ гума- щIэ, зэпэгъунэгъу хъун папщIэ?! Дунейр щымамырым, гъащIэр щытыншым деж цIыхухэм нэхъ зызэпыIуадз, ахэр нэхъ гущIэгъуншэ мэхъу. Щхьэхуещэным къыхокI цIыхур и щхьэ закъуэ-и лъакъуитIу дунейм къытенэ-ныр. А закъуэныгъэм и бампIэм дапхуэдиз икIуэдыкIыр — хэти зиукIыжу, хэти наркоман хъууэ? А уз бзаджэм дунейр дауэ къегъэла хъуну? Сыт щIапхъэ? Сыт лэжьыпхъэ? Сыт хуэдэ хабзэ, нэмыс щIэблэр къызыщIэгъэтэджэн хуейр? А гупсысэхэр къахощ Къандурым и языныкъуэ тхыгъэхэм, и кинофильмхэм, музыкэ лэжьыгъэ-хэм.
Апхуэдэу щыныбжьыщIэм илъэгъуахэмрэ нобэ и нэгу щIэкIахэмрэ къыхотэджыкI цIыхубэмрэ цIыхумрэ къызэрызэхущIэкIын хуейм теухуа гупсысэ куухэр.
Мухьэдинрэ абы и щхьэгъусэ Бэлагъы Любэрэ КIыщокъуэ Алим и унагъуэм я хьэщIэщ. Переделкинэ.2000 гъэ.
КIыщ Мухьэдинрэ абы и щхьэгъусэ Мосс Жаклинрэ Союзхэм я уардэунэм и Колоннэ залым щызэIуощIэ.
«Circassian dance» («Адыгэ къафэ») ансамблым и унафэщI Къандур Мухьэдин. 1959 гъэ.
Иджы дгъэзэжынщ Мухьэдин гуапэу игу къинэжа япэ зекIуэм. Tи, ар нос Шотландием. Куэд щIат и анэм кърита ахъшэр ныбжьыщIэм зэриух-рэ. ЩымэжалIи къэхъурт, и щыгъынхэри, щылэжьыкIыным нэсауэ, хъыбийт. Эдинбурги щIалэгъуалэм щахуозэ. Ауэ ахэр, Венецием зыщрихьэлIахэм хуэдэу, зыкърахыу хуэпатэкъым, нэхъыбэм лэжьакIуэ щыгъынт ящыгъыр.
КъызэрыщIэкIымкIэ, нэмыцэ кхъухьлъатэхэм бомбэ куэд щра-дзыхат мы къалэм. Унэ ныкъуэкъутэхэр, къутэпахэр куэдт. Америкэм, Швецием, Голландием, нэгъуэщI щIыпIэхэм щIалэгъуалэм ахэр щызэфIагъэувэжырт. УхуакIуэхэм яхохьэ Къандурыр, мазэм щIигъукIи ядолажьэ.
Махуэм лэжьахэм, «дезэшащ» жамыIэу, зыкъатхьэщIырт, щыгъын къабзэкIэ зыкъахуэпэжырти, пщыхьэщхьэкIэ паркхэм, клубхэм зэIущIэшхуэхэр щрагъэкIуэкIырт. Языныкъуэхэр циркым е театрым кIуэрт. Зыгъэпсэхугъуэ махуэхэр къигъэсэбэпурэ, Мухьэдин музейхэм щыIащ, чэщанэжьхэмрэ члисэхэмрэ зригъэлъэгъуащ, Скотт Вальтер и лIыхъужьхэм «я хэщIапIэу» щыта щIыпIэхэр зригъэцIыхуащ. Абы илъэгъуа псори фIэгъэщIэгъуэнт икIи фIэщIэщыгъуэт. Ауэ зэгуэрым паркым здыкIуэцIрыкIым и нэIуасэ хьэрып макъамэм хуабжьу игъэпIейтеящ. И гур ину къеуэу ар пIащIэу хуэкIуэрт музыкэ дахэр къыздиIукI щIыпIэм…
— НтIэ, — пещэ Къандурым, — сыкIуэм-сыжэурэ макъамэр къыздиIукIым сыносри, си нэр къихуу сыкъызэтоувыIэ. Солъагъу Иорданием и ныпыр, ар хуарзэу къащхьэщыту зауэлI гуп оркестрым йоуэри паркыкум итщ. ТэлайкIэ сабгъэдыхьэфакъым си псэр зыхуекъу си хэкуэгъухэм, апхуэдизкIэ сыIэнкунти. Сытми, си гур къохьэж, къару къысхохьэжри, сабгъэдохьэ. «Сыт фщIэр, мыбы щхьэ фыщыIэ?» — соупщI. Езыхэми: «Уэ ухэт, мыбы щхьэ укъэкIуа?» — ягъэщIагъуэ. ЖызоIэ: «Сэ сы-Мухьэдинщ, Къандур Изэт срикъуэщ». Си адэр дзэм хэтти, занщIэу сыкъацIыхуащ.
— Зэ догуэт, дэ адыгэ гуэр къытхэтщ, — жаIэри, Шурдым Ахьмэд къашэ.
Ахьмэдрэ сэрэ дызэбгъэдэсащ а махуэм. Ауэрэ си ежьэжыгъуэри къэсащ. ЕджакIуэхэм ди зыгъэпсэхугъуэр иухырт. Дыщылажьэм тшхын къыщыдат щхьэкIэ, ахъшэ къыдатыртэкъым. Хуабжьу гугъу сехьащ къэзгъэзэжыну гъуэгу сыкъыщытехьэжам. Франджым сыкъыщысам зы хъурыщэ сиIэжтэкъым… Иорданием и лIыкIуэм деж сокIуэ. ЩIыхьэпIэр зыхъумэхэм сыкъагъэувыIэ: «Сыт узыхуейр?» — жаIэри. «Ахъшэ», — язотыж жэуап. Ней-нейуэ къызоплъхэр, сызэрагугъэр Алыхьым ещIэ… Сытми, консулым деж сыщIагъэхьэ. Ар Хьэвжокъуэ Издинт. КъэуIэбжьауэ къызоупщI: «Уа, мыбы дауэ укъыщыхута?» — жери. ХузоIуатэ къызэрыскIухьар, сыздэщыIахэр. Езым егъэщIагъуэ. Сэри сыукIытащ ахъшэ зэрызухар жесIэну. «Ахъшэ сфIэкIуэдащ», — пцIы хузоупс.
— Уэлэхьи уэстынмэ. Дапщэ узыхуейр?
— Доллар щэ ныкъуэ къызэт. Срикъунщ, — жызоIэ. — МарселкIэ сыкIуэнурэ абы кхъухьым сыщитIысхьэжынущ.
Ахъшэр къызэрысIэрыхьэу, псом япэу, шхапIэм сыжащ. А зиунэрэ, махуищ хъуауэ си джийм ерыскъы ехатэкъым.
Арати, кхъухь тедзапIэм сыкIуэри, ЛиванымкIэ зыунэтI кхъухьым ситIысхьэжащ, махуипщI хуэдэкIи ди унэ сынэсыжащ. Ауэ гъуэгу сытетыху Хьэвжокъуэм и зыгъэпсэхугъуэ мазэр къэсакIэти, мэлъэтэж Иорданием. Си адэм деж мэпсалъэри: «Ей, Изэт, си ахъшэ щIыхуэр къызэтыж», — жреIэ гушыIэу.
— Уи ахъшэ щIыхуэ стелъ сэ? — егъэщIагъуэ си адэм.
— Сыт щхьэкIэ, Париж нэкIуауэ Мухьэдин еста доллар щэ ныкъуэр-щэ? — жи Издини.
— Сыт делагъэ жыпIэр? — и фIэщ хъуакъым си адэм. — Ар Дамаск щыIэщ.
ИтIанэ Хьэвжокъуэр ди деж кIуэри, Франджым сызэрыщыхуэзар си адэм хуиIуэтащ. Гузэвэнтэкъэ си адэр?! Унагъуэм къаримыгъащIэу сынэсыжыху тепыIакъым. Ауэ сынэсыжа нэужьи, а лIы пхъашэм зыкъызигъэщIакъым къысхузэгуэпауэ… «ДяпэкIэ пцIы умыупс, ущежьэкIэ уздэкIуэр дыгъащIэ», — жиIа фIэкIа.
Сыт си сабиигъуэр къыщIэсIуэтэжар, нобэ ар сигу къыщIэкIыжар? Адыгэм и лъым хэлъу къыщIэкIынущ зекIуэр. Зауэ-банэм хэту екIуэкIа адыгэ гъащIэм къигъэувырт хабзэ ткIийхэр — илъэс 12 — 13 щрикъум ирихьэлIэу шырэ IэщэкIэ Iэрыхуэу, зе- кIуи ежьэфу щIалэр есэн хуейт. Атэлыкъым иратырти, адэ-анэм пэIэщIэу зауэ хуэIухуэщIэм къыщIагъэтаджэрт. ЖыпIэмэ, зекIуэлIу икIи зауэлIу къагъэхъурт. Ар къыхощ «Кавказ» романми, фильм тетхынуми.
Мыдрейуэ, адыгэм бгъэдэлъащ иджыри къэс къэрал куэдым къахуэмыгъуэт е къахузэмыгъэпэщ псэукIэ. Абы къызэщIеубыдэ адыгагъэкIэ зэджэж псори: нэмысри, хабзэри, цIыхугъэри, хьэщIагъэри, гущIэгъури, щIыхьэхури зэрыжаIэу. Псом хуэмыдэу, къытхыхьэ хамэхэми яфIэтелъыджэу, лъэпкъым щхьэхуитыныгъэм пщIэшхуэ хуищIырт. Зым адрейр игъэпщылIыныр икIагъэу адыгэхэм къалъытэрт. Аракъэ щхьэ гъэщхъыныр ямыдэххэу щIыщытар, аракъэ зытекIуэдэжар — я щхьэр ямыгъэщхъыну, лъэгуажьэмыщхьэу мыувыну? ИпэжыпIэкIи зы махуэ хуиту упсэуныр нэхъыфIщ, уи щхьэм ухуимытыжу илъэсищэ къэбгъащIэ нэхърэ… А гупсысэри хэухуэнащ «Кавказ» тхыгъэшхуэм.
Псом япэращи, дунейм едгъэлъагъун хуейщ тхыдэм и пэжыр — ижь лъандэрэ зэригъэпэщауэ адыгэм щэнхабзэ телъыджэ зэрыхэлъар, ар лъэпкъ гъэсауэ, лъэпкъ щэныфIэу, и нэмысрэ и хабзэкIэ гъунэгъухэми етэфу, и псэукIэр куэдым я щапхъэу зэрыщытар, апхуэдэ лъэпкъым леишхуэ къызэрылъысар. Дэ дунейм едгъэ- лъагъун хуейщ адыгэ тхыдэжьыр зэрыфIыгъуалъэр, узэрыгушхуэ хъуну фэеплъхэр абы зэрикуэдыр. Хьеттхэм я зэман лъандэрэ абы дунейпсо щэнхабзэм хилъхьар мащIэкъым. АтIэ Марксрэ Энгельсрэ ауэ сытми ятхакъым: «Алыджым и телъыджэр уафэм къехуэхакъым, дэ дызэрыщыгъуазэм хуэдэу. Абы папщIэ щIыгулъ щыIащ. А щIыгулъри хьеттхэмрэ хьатхэмрэт», — жаIэу. Нэхъ иужьыIуэкIэ яухуа къэралыгъуэжьхэр-щэ — Мэуэтымрэ Синдымрэ?..
Лъэхъэнэ жыжьэхэм къыщрахьэжьа фIыгъуэхэм зыкъоми щыIэпыхуащ адыгэм къикIуа гъуэгуанэ хьэлъэм… Лъэпкъ зэхэкIыпIэт, дзэ зэрышхыпIэт Кавказыр. Зэрапхъуэу къизэрыгуэрт. ИтIани ди адэжьхэм затакъым, лъэгущIэтын ящIакъым я лъахэр. Iэмал имыIэжыххэ щыхъуми, пщылI замыщIын папщIэ, лъэпкъым и нэхъыбэр, зауэм псэууэ къелахэм я нэхъыбэр Iэпхъуащ Тыркум, КъуэкIыпIэ Гъунэгъум. Уз зэрыцIали мэжэщIалIагъи — Iэджэ хьэзаб мыгъуэ къапэщытт, цIыху минищэхэри текIуэдащ а гъуэгуанэм. Къэнэжахэр дуней псом щикъухьа хъуащ.
Иджы лъэпкъхэм зыкъыщащIэж, хуит зыщащIыж зэманщ. Африкэм дэкъузауэ щаIыгъа нэгъунэ хуит ящIыжащ. Мес, журтхэми я къэралыгъуэр зэфIагъэувэжащ. Адыгэхэр-щэ? Къэрал щхьэхуэу мытIысыжыфми, «Моуэ ди Хэку дгъэзэжыфащэрэт!» жаIэрэ? ЖызыIи щыIэщ, ар зигу къэмыкIхэр нэхъыбэщ. Псалъэм папщIэ, Тыркум щыпсэу адыгэ мелуаниблым сыт я дуней? АтIэ ар дуней, ар гъащIэ, уи бзэмрэ уи хабзэхэмрэ къыппаубыду? Нахуагъэмрэ захуагъэмрэ и лъабжьэу фи Урысей къэралым лъэпкъхэм я Iуэху къызэрыщыдэкIыжым адыгэ куэд щыгъуазэ? Ди фильмыр хьэзыр хъумэ, ар инджылызыбзэкIи, урысыбзэкIи, хьэрыпыбзэкIи дгъэпсэлъэнущ, къэрал куэдым щыдгъэлъэгъуэну ди мурадщ. «EI, мыгъуэ, мы дызэрымысыж ди адэжь щIыналъэр сыту дахащэ, сыту фIыт абы дыщыпсэужамэ», — жаIэн хуэдэу. Ди лъэпкъэгъухэр мыбыкIэ къигъэгупсысэну, къигъэхъуэпсэну.
Мухьэдин илъэс пщыкIублым иту и адэ-анэм хуит ящIащ Америкэм и Штат Зэгуэтхэм кIуэуэ и щIэныгъэм щыхигъэхъуэну. Индианэ штатым абы къыщиухащ колледжри университетри. А еджапIэхэр къиухыху, жыпIэ хъунущ, адыгэ щIалэм и щхьэр ипIыжауэ. «Мыр здэдгъэкIуам хьэулей щыхъунщ, щыкIынщи», — жиIэрти, и адэр къызэрыдэIэпыкъу щыIэтэкъым. «Ахъшэм щысхьу аратэкъым, — игу къегъэкIыж Къандурым. — Си ныбжьым ит гуэрхэр Америкэм е Европэм еджэну кIуамэ, я нэгу зрагъэужьурэ щыудафэ щыIэт, еджэни ямыIуэхужу. Арат си адэр зыгъэсакъыр.
Еджэныр и кIэм нэзгъэблэгъауэ зэгуэрым, хъыбар къысIэрохьэ си адэр къакIуэу. Университетым и щыхьэт тхылъыр къыщызатыжкIэ екIуэкIыну гуфIэгъуэм хэтынут ар… Си гуапэ хъуащ».
Мухьэдин «Ягуар» машинэм ису макIуэ аэропортым. Изэт зэрыс кхъухьлъатэр къыщытIысынум темыпыIэжу поплъэ. ИкIи куэд дэмыкIыу ар къызэрытIысамкIэ хъыбар къоIу. Кхъухьлъатэм къикIхэр нэкIэ егъэхъу… «Мес! Мес! Мес!» — адэр къилъэгъуауэ и гур къигуфIыкIауэ псынщIэу пожьэ, щIэпхъуэну ерагъкIэ зиIыгъщ: адэм ар къызэрыщыхъун тхьэм ещIэ, щIалэ цIыкIуфэ къриплъынщ, «иджыри балигъ мыхъуа щIалэжькIэ» къещынщ…
ЛIыхъужь дамыгъэхэм и бгъэр къакъутэу генерал фащэкIэ хуэпа адыгэлI бжьыфIэр уардэу адрейхэм къахощ. И зекIуэкIэ къудеймкIэ нэрылъагъущ зэрылIыткIийр, зэрызауэлIыр.
ГукIэ зэхуеIэми я кIуэкIэкIэ ар ямыгъэнаIуэу, километр ныкъуэ зи кIыхьагъыну гъуэгуанэр мыпIащIэу якIу. А дакъикъэ зыбжанэм Мухьэдин и нэгум къыщIоувэ, и акъылым нос куэд щIауэ къыгурымыIуэ зы Iуэхугъуэ… И адэр апхуэдизу цIыху гъэсауэ, хабзэщIэкъуу, и щIыхьыр и фейдэ зыпылъым и пэ иригъэувэфу щIыщытыр.
Жыжьэ къыщожьэ а хьэлыр, ткIиягъыр — Кавказ къурш щхьэхухэм я бгъуэщIхэм. Зи Хэкур зыбгынэ цIыху минхэм я зэщIэгъуагэр къоувэ и тхьэкIумэм… И адэ Изэткъым, езыракъым, и адэшхуэмрэ абы и лъэхъэнэгъухэмрэт а гущIыхьэ псори зи нэгу щIэкIар. ЕкIуэлIапIэншэу кхъухьым къыщракIутыкIам щхьэж зыхэтыр и щхьэ зэригъэпсэунт, гъаблэм и унагъуэр къызэрыригъэлынт. Тыркур анэнэпIэсым хуэдэти, и нэхъыбэм КъуэкIыпIэ ГъунэгъумкIэ яунэтI…
«Псэун, зымыгъэлIэн, укъызыхыхьа лъэпкъым дзыхь зыхуегъэщIын, зы мащIи и куэда зыкъыщIэмыгъэхуэн, езы хьэрыпхэм зыщагъэпсэхум дежи лэжьэн… Я нэфI, я нэфI, я нэфI зыщыгъэхуэн»…
Аращ и адэри дзэм хэмыхьэу щIэмыхъуар, псэемыблэжуи абы щIыхэтари — и унагъуэр игъэпсэун, и щIы-хьыр ихъумэжыфын, зыгуэрым и унэIут мыхъун щхьэкIэщ.
А псор тэлай кIэщI дыдэкIэ зыгъэва, зыхэзыщIа, къызыгурыIуа щIалэм нэпсыр къеIащ и нэм. ЕрагъкIэ зиIыгъщ къыщимыудыну. Гъунэгъубзэ къэхъуащ и адэри… ЗыхуэIыгъыжакъым — зричащ, зипхъуэтащ, зидзащ…
— Хъунщ, хъунщ… Ини ухъуаи, — и адэри мэIущащэ къэгумэщIауэ, и къуэр и IэплIэм ирикъузауэ. Зэуи къызыпыIуегъэкIуэт, ар имыгуапэ худэ: «Мыр сыт — фызитI зэхуэза хуэдэ… Дегъауи дызэхуэгъагъ иджы. На-кIуэ»…
Багажыр къыIахыжыху зэадэзэкъуэм, а зэпIэзэрыту зэрызэпсэлъам хуэдэу, Iэджи зэхуаIуэтащ: унагъуэ Iуэху, Мухьэдин и анэм, шыпхъухэмрэ благъэхэмрэ я узыншагъэ, я IуэхущIафэ…
ИужькIэ и адэр Мухьэдин къоупщI: «Такси уис?»
Дунейм щынэхъ дахэ икIи щынэхъ лъапIэхэм ящыщ «Ягуар» инджылыз машинэм и бжэр Мухьэдин зэIуех: «НитIысхьэ, ди адэ». И адэр ирегъэтIысхьэри, езыри рулым йотIысылIэж. Машинэм «лъэрытемыту» зреч, ар кIуэуэ пщIэнкъым, хьэуам щесу фIэкIа. Изэт дзыхьмыщIу и къуэм хуоплъэкI, ауэ абы Iэзэу зэрегъакIуэ машинэр. И зегъэкIуэкIэм тегузэвыхьыжыркъым, ауэ?..
— Хэт мыр хьэхуу къызэIыпхар? — йоупщI и къуэм.
— Хьэхуу жыпIа? ДыздэкIуэм дынэсмэ, уэзгъэлъагъунщ зыгуэрхэр.
ГъущI гъуэгу къэувыIэпIэм и гъэтIылъыпIэ, илъхьэпIэ щIыпIэхэр сэ- рей лъагэкIэ къещIэкIащ. Ауэ абы къыдопIиикI хьэлъэ къызэраIэт кранхэр, щIэлъхьэпIэ унащхьэхэр. ГъущI куэбжэшхуэр гъэбыдат, ауэ «Ягуар»-м зэкIэлъигъэпIащIэу зыбжанэрэ сринэр игъэкIия нэужь, бжэхэр зэлъыIукIащ. Ар зэIузых-зэхуэзыщIыж лэжьакIуэми, абджыпс унэ цIыкIум щIэсым, гуфIэжу Iэ къищIырт, Мухьэдин сэлам кърихыу. «Ягуар»-р къызэрыувыIэу, Мухьэ- дин къикIыну хунэса къудейуэ, лэжьакIуэ зыбжанэм абы къыхуаунэтIащ. Къаухъуреихьауэ фIэхъус къыжраIэ, ину дыхьэшххэурэ, зыгуэрхэр къыхуаIуатэ. Зимыгъэгувэу абы-хэм сэлам ярехыж, езыри йотIыс-хьэж машинэм.
ГъущI гъуэгу къэувыIэпIэр къабгы- на нэужь, и адэм зыхуэшыIэжакъым: «Сыт а псор зищIысыр? Уэ а къэувыIэпIэм уриунафэщIу ара? А цIыху къомым апхуэдиз пщIэ щхьэ къыпхуащIрэт?»
— Сэ, ди адэ, абыхэм садэлажьэ къудейуэ аращ…
— Йи?.. Еджэныр-щэ?
Мухьэдин тIэкIуи зигъэпагэу абы щыгъуэщ и адэм щыхуиIуэтар Iуэхум и пэжыпIэр: зэреджэм хуэдэу ар махуэ къэс станцым сыхьэтищкIэ щолажьэ. Аращ и адэ-анэм емылъэIyy и щхьэр щIыхуэпIыжар… Мы машинэ бэлыхьри хьэхуу къищтакъым, и ахъшэкIэ къищэхужащ, къилэжьам къыхэкIыу.
— Абы иужькIэщ си адэм къыщыгурыIуар лIы сызэрыхъуар, — погуфIыкI Мухьэдин. ГукъэкIыжхэм къагъэнэщхъыфIауэ ар нэжэгужэщ. И нэкIур нэхъри лъагъугъуафIэ хъуащ, и нэхэр мэлыд. — Абы лъандэрэ — нейзэман, илъэс Iэджэ дэкIащ. Ауэ зэи сщыгъупщэжыркъым си адэ лIы пхъашэм си щхьэфIэм Iэ къызэры-дилъар. ЕтIуанэу абы си щхьэфэм Iэ къыдилъащ «Кавказ» фильмыр адыгэ Хэкужьым щытесхыну щыжесIам…
НтIэ, Иорданием и дзэм и штаб нэхъыщхьэм и Iэтащхьэу къулыкъур кърихьэлIат си адэм. 1992 гъэм ар дунейм ехыжащ. Иорданием щыIэ адыгэхэм я нэхъыжьыфIхэр зэхуэсри мыбы сыкърагъэжьащ, гъуэгуанэ псалъэу къызжаIащ: «IуэхуфI, Iуэху дахэ епхьэжьащи, Тхьэм ухущIигъэхьэ. УкъызыхэкIа лъэпкъым ухуэщхьэпэным нэхъыфI зыри щыIэкъым. Ди хэкуэгъухэми къуэш сэлам тхуехыж… Уи адэм и цIэр зэи умыгъэулъий».
ТэлайкIэ дыщысщ си ныбжьэгъу Мухьэдинрэ сэрэ, гупсысэм даIыгъыу. ТIури дызэгупсысыр, дауи, гъащIэм и фIыпIэр къызэрытхуигъэзарщ, иджы нэгъуэщI къэралхэмрэ Урысеймрэ щыпсэухэр дызэкIэлъыкIуэ, дызэдэлажьэ мэхъу. Дыгъуасэ нэгъуэщIущ зэрыщытар. АтIэ мы зызыхъуэж зэманым сыт къахудэ-кIуэну зи гъащIэр хьэзаб хэмыкIыу зыхь адыгэхэм?
— ФIы къахудэкIуамэ арат, — къыжьэдэкIащ Къандурым.
Абы сэ «хъущт» жиIэу сеплъащ, ауэ ар си гум къипсэлъыкIат.
АдэкIэ къэтIуэтэжынщ Индианэ штатым зэадэзэкъуэр щызэхуэза нэужь ящIа унафэр. Изэт и къуэм нэхъри арэзы хуэхъуащ щIалэм и фIыцIэ еджапIэм зэрыщыIур, фIы дыдэу университетыр къызэриухар къищIа нэужь.
— ДяпэкIи еджэным пысщэнут, ди адэ, — щыжиIэм, ар Изэт и гуапэу къыдиIыгъащ.
Къандур Мухьэдин и щIэныгъэм щыхигъэхъуащ Калифорние шта- тым щыIэ Клермонт университетым и аспирантурэм. Абы куууэ щедж экономикэмрэ тхыдэмрэ. И доктор диссертацэри треухуэ «Кавказ Ищхъэ-рэм щекIуэкIа шэрихьэт зауэр къызэрыхъеикIа щхьэусыгъуэмрэ абы и философиемрэ» Iуэхугъуэм.
«ЩIэныгъэхэм я доктор» цIэр къыфIащауэ Къандурым еджапIэр къеух. ЯпэщIыкIэ ар хохьэ сату Iуэхум. Арат и адэ-анэр зыхуеяр.
1960 гъэм Мухьэдин Нью-Йорк дотIысхьэ, кинофильм кIэщIу 22-рэ абы щыIэ киностудие зыбжанэм щытрех, дихьэхауэ йолэжь «ЩIыпIэ зэхэкъута» романым. 1962 гъэм инджылызыбзэкIэ тхыгъэшхуэр дунейм къытохьэ. Тхылъыр псынщIэу зэрызэбграхар щыхьэт тохъуэ Къандурыр зэрыIэзэм. Езыри тогушхуэ коммерцэр къигъанэу тхэным зритыну.
(КъыкIэлъыкIуэнущ)
