ЛъэпкъылI щэджащэ Къэрмокъуэ Хьэмид
ЩIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ, зи анэдэлъхубзэр фIыуэ зылъагъу, пщIэ ин зыхуэфащэ, адыгэ литературэм хуэлажьэ Къэрмокъуэ Хьэмид куэд и Iэдакъэ къыщIэкIащ. Ахэр нэхъыбэу IуэрыIуатэмрэ литературэмрэ ятеухуащ икIи тхылъеджэхэм гунэс ящыхъуащ.
Къэрмокъуэ Хьэмид Гъузер и къуэр Бахъсэн районым хыхьэ Зеикъуэ къуажэм 1937 гъэм гъатхэпэм и 14-м къыщалъхуащ. Курыт еджапIэр къиуха нэужь, Къэбэрдей къэрал пединститутым филологиемкIэ и факультетым щIэтIысхьащ икIи ехъулIэныгъэхэр иIэу 1960 гъэм къиухащ. ИлъэситIкIэ ар «Ленин гъуэгу» газетым щылэжьащ, иужькIэ «Iуащхьэмахуэ» журналым критикэмкIэ и къудамэм и унафэщIу ягъэкIуащ. И зэфIэкIхэр къалъытэри, Къэрмокъуэм 1972 гъэм а журналым и редактор нэхъыщхьэ къулыкъур къыхуагъэфэщащ. ИлъэситхукIэ а къалэныр игъэзэщIа нэужь, 1987 гъэм «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм и унафэщIу ягъэуващ. Къэрмокъуэ Хьэмид Урысейм и ТхакIуэхэми Журналистхэми я зэгухьэныгъэхэм хэтщ.
ЩIэныгъэлIым и лэжьыгъэхэм щIыпIэ ин щаубыдащ япэ лъэпкъ узэщIакIуэхэми, адыгэ литературэм и лъабжьэр зыгъэтIылъахэми, ди зэманым жыджэру абы щылажьэ тхакIуэ-усакIуэхэми я творчествэр зэпкърыхыным. Къэрмокъуэм тхыгъэ щхьэхуэхэр триухуащ нобэрей лъэпкъ критикэм и щытыкIэм, сабийхэм папщIэ къыдэкI тхылъхэм, усакIуэ ныбжьыщIэхэм я лэжьыгъэхэм. Адыгэ лъэпкъхэм яку дэлъ зэпыщIэныгъэр игъэбыдэу, абы итхащ КIэрашэ Тембот, Гулиа Дмитрий, Ащын Хьэзрэт сымэ ятеухуа лэжьыгъэ хьэлэмэтхэр. ЩIэ, гъэщIэгъуэн куэд къыщихутащ Къэрмокъуэ Хьэмид нарт эпосым, IуэрыIуатэм и жанр щхьэхуэхэм.
Адыгэ IуэрыIуатэр Къэрмокъуэ Хьэмид фIыуэ зэрилъагъум, куууэ зэрищIэм и щыхьэтщ абы и Iэдакъэ къыщIэкIа тхыгъэ купщIафIэхэр. Ауэ абы къыдэкIуэуи щIэныгъэлIыр ерыщу и ужь итщ IуэрыIуатэр зэрыщыту къызэрызэтригъэнэным, абы и мыхьэнэр, и дахагъыр, щIэлъ гупсысэхэм я кууагъыр иджырей лъэпкъ тхылъеджэхэм къазэрыгуригъэIуэным. И тхыгъэхэр зэрыт тхылъ куэд Къэрмокъуэ Хьэмид къыдигъэкIащ. Газетхэмрэ журналхэмрэ пIалъэ-пIалъэкIэрэ къытохуэ абы зэхуихьэсыжа таурыхъхэмрэ хъыбархэмрэ. Лъэпкъым и цIыхухэм, псом хуэмыдэу сабийхэм, фIыуэ ялъэгъуащ Къэрмокъуэ Хьэмид и «Жыр пыIэ» (1970 гъэ), «Бажэ пшынэ» (1971 гъэ), «Таурыхъхэр» (1994 гъэ), «Нартхэр» (1996 гъэ) тхылъхэр, нэгъуэщIхэри.
Лъэпкъхэр нэхъыфIу зэрыцIыхун, абыхэм яку дэлъ зэныбжьэгъугъэр нэхъри быдэ хъун папщIэ, ди лъэхъэнэм мыхьэнэшхуэ иIэщ нэгъуэщIхэм я художественнэ тхыгъэхэр анэдэлъхубзэкIэ зэдзэкIынми. Къэрмокъуэм а Iуэхум гулъытэшхуэ хуещI. Адыгэбзэри урысыбзэри фIыуэ зэрищIэм и фIыгъэкIэ, Хьэмид а унэтIыныгъэм ехъулIэныгъэфIхэр щызыIэригъэхьащ. Абы зэридзэкIахэм я нэхъыбэр лъэпкъ тхыгъэ нэхъыфIхэм яхыхьащ. Апхуэдэхэщ Къаз-Джэрий и «ХьэжытIэгъуей аузыр», КIашэ Адэлджэрий (Къалэмбий) и рассказхэмрэ «Абрэджхэр», «Iуащхьэ щыгум» повестхэмрэ, КIэрашэ Тембот и «Шапсыгъ пщащэ», Лохвицкэ Михаил и «Уафэгъуагъуэ макъ» повестхэр, «Шу закъуэ» романыр, Шинкубэ Бэгърат и «ЖылакIэ», Къандур Мухьэдин и «Кавказ» романхэр. КъищынэмыщIауэ, адыгэбзэм къригъэзэгъащ Толстой Лев, Тургенев Иван, Горький Максим, Шолохов Михаил сымэ я тхыгъэхэри.
И лэжьыгъэфIхэр къалъытэри, Къэрмокъуэ Хьэмид къыфIащащ «КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр.
Щэнхабзэ лъагэ
Нобэ къэбэрдей-шэрджэс диалектым иритхэхэм яхэткъым, сэ къызэрысщыхъумкIэ, Къэрмокъуэ Хьэмид и бзэ дахэ гурыIуэгъуафIэмрэ къигъэсэбэп стилистикэмрэ хуэдэ зиIэ. Абы щыхьэт тохъуэ Хьэмид зэридзэкIа Къандур Мухьэдин и «Кавказ» трилогиемрэ хэхэс адыгэ тхакIуэхэм я IэдакъэщIэкI къыхэхахэр зэрыт «ЩIэин» тхылъымрэ. Къыхэгъэ-щыпхъэу къызолъытэ, «ЩIэиным» ихуахэм ящыщу франджы литературэм и классик ХьэIишэтрэ (Аиссе) дунейпсо литературэм и классик Хьэткъуэ Умаррэ (Омер Сейфеддин) я IэдакъэщIэкIхэр зытет лъагапIэхэр имыгъэлъэхъшэн Къэрмокъуэм къызэрехъулIар.
Къандур Мухьэдин инджылызыбзэкIэ итха и трилогиер адыгэбзэм изыгъэзэгъар зэры-Хьэмидыр куэдым ящIэркъым, зэдзэкIакIуэм и цIэр тхылъым традзэу абы идатэкъыми.
Къэрмокъуэм хуэдэу хуабжьу лъэпкъыр фIыуэ зылъагъу цIыху зэи срихьэлIакъым. Абы адыгэм хуищIэнур нэгъуэщIхэм яхузэфIэмыкIыу гуащIэ-дэкI хэхамкIэ къегъэлъагъуэ. Хьэмид и хьэл-щэнхэм хуэдэ зыхэлъ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, къэгъуэтыгъуейщ. Абы пкърылъ щэнхабзэ лъагэр, и щхьэмрэ и лэжьыгъэмрэ ткIийуэ зэрахущытыжыр щапхъэ зытепх хъуну защIэщ.
Сэ срогушхуэ Къэрмокъуэ Гъузер и къуэ Хьэмид хуэдэ лIы щыпкъэ, тхакIуэ, литературэхутэ щэджащэ ди Зеикъуэ къуажэм къызэрыдэкIам.
ХьэфIыцIэ Мухьэмэд,
«Адыгэ псалъэ» газетым
и редактор нэхъыщхьэ,
Къэбэрдей Адыгэ Хасэм
и тхьэмадэ.
Еш ищIэркъым
Къэрмокъуэ Хьэмид хуэдэу ди лъэпкъ тхыдэм фIыуэ щыгъуазэрэ абы и литературэмрэ IуэрыIуатэмрэ нэсауэ хэзыщIыкIрэ къэгъуэтыгъуейщ. А щIэныгъэлI жумартым бгъэдэлъ хъугъуэфIыгъуэр зыхуихъумэр и лъэпкъыращ. Ноби, еш имыщIэу жыхуаIэм хуэдэу, адыгагъэм толажьэ Хьэмид.
Сыт и уасэт абы «Адыгэ псалъэм» щигъэхьэзыр напэкIуэцIхэм укъыщеджэну! ГъащIэм и кууупIэр, абы и зэхэлъыкIэр зыщIэ тхакIуэм и IэдакъэщIэкIхэм нэхъри гъащIэм утрагъэгушхуэ, узэрыадыгэм ущыгуфIыкIрэ урипагэу уагъэпсэу.
Хьэмид и тхылъхэм, тхыгъэ щхьэхуэхэм яхэтщ балигъхэми сабийхэми яхуэгъэзахэр. Абыхэм къеджэ дэтхэнэми и нэгу къыщIохьэ адыгэ жьэгу пащхьэр, уеблэмэ адыгэпсэм и бэуэкIэмрэ адыгэгум и къеуэкIэмрэ зыхещIэ.
ЛъэпкъылIым хэлъын хуей хьэл-щэн екIухэмкIэ къулейщ езы Къэрмокъуэм и псэри. ЖиIам тебгъуэтэж а цIыху щыпкъэр бгъэдэлъ гъэсэныгъэкIи, теплъэрэ зыIыгъыкIэкIи, зэрихьэ хабзэрэ нэмыскIи — сыткIи зыхэт гупым фIыкIэ къахэщу апхуэдэщ. ПщIэмрэ напэмрэ, къулыкъумрэ мылъкумрэ япэ изыгъэувэ цIыху пэжщ ди ныбжьэгъур. Апхуэдэ хьэл-щэнхэращ абы дэтлъэгъуар республикэм и тхылъ тедзапIэ нэхъыщхьэм и тхьэмадэ къалэныр щрихьэкIами, абы и ужькIэ зыпэрыта IэнатIэхэми.
Iуэху гуэркIэ ухуэкIуами, псалъэ тэфэтелэ куэд жимыIэу чэнджэщ щхьэпэ къуитынущ, гъэхуауэ, кIэщIу, купщIафIэу къопсалъэурэ. Хъыбар гуэр къиIуэтэжрэ — усэ дахэкIей къеджэ фIэкIа умыщIэу, Iурылъ бзэ шэрыуэм удрегъэхьэхыф.
ТхакIуэхэм, усакIуэхэм я ныбжьыр зы илъэс бжыгъэ гуэрым щынэскIэ, абыхэм я щIыхькIэ пшыхьхэр, гуфIэгъуэ зэхыхьэхэр жылагъуэм щрагъэкIуэкI. Ахэр утыку ирашэри я IэдакъэщIэкIхэм, я гъащIэм и къекIуэкIыкIам, нобэрей я IуэхущIафэхэмрэ мурадхэмрэ трагъэпсэ-лъыхь хабзэщ. Езым папщIэ къызэрагъэпэщ апхуэдэ зэIущIэхэм Хьэмид зэрыпхуеблэгъэн щыIэтэкъым.
Сэ илъэс 30-м щIигъукIэ телевиденэм сыщылэжьати, зэгуэр Къэрмокъуэр абы сшэуэ къыщызгъэпсэлъэну схузэфэкIакъым. Апхуэдэу щытми, ар мыхьэнэшхуэ зиIэ IуэхущIэ куэдым я зэхэублакIуэщ, жэрдэмщIакIуэщ. Аращ хамэ къэралхэм щыпсэу адыгэхэм ящыщ япэ дыдэу къэзыгъуэтыжар, абыхэм хуэтхэн щIэзыдзар, ахэр адэжь щIыналъэм къезыгъэблэгъар.
Адыгэм папщIэ IуэхугъуэфI куэд зэфIихащ Къэрмокъуэ Хьэмид. Абы хуэдэхэращ Хэкум и псэр, и дунейр зыгъэбжьыфIэр, зыгъэдахэр.
Жылэтеж Сэлэдин,
кинорежиссёр, драматург, тхакIуэ.
Лъагъуэхэш
Адыгэ щэнхабзэм и пащхьэ фIыщIэ куэд щызиIэхэм ящыщ зыщ Къэрмокъуэ Хьэмид. Абы и гуащIэ зримыхьэлIа IэнатIэ ди щэнхабзэм иIэу сщIэркъым. Хьэмид тхакIуэ хужаIэрэ — хэбдзын щымыIэу пэжщ. Пэжщ, литературэм и зэпкърыхакIуэри. Ар зэрызэдзэкIакIуэ Iэзэм шэч къытезыхьэ срихьэлIакъым. Ауэ пэжщ ар зэрыжурналист IэкIуэлъакIуэри.
Куэдым ноби ящIэж абы къигупсыса «Тхьэмахуэ» напэкIуэцIыр. ЛIэщIыгъуэ плIанэм щIигъукIэ абы «Ленин гъуэгу» (иужькIэ «Адыгэ псалъэм») и щэбэт къыдэкIыгъуэр игъэдэхащ. Ауэ ар щIэджыкIакIуэм фIыуэ щIилъэгъуар, дауи, куэду къытехуэ гушыIэ, ауан тхыгъэхэртэкъым, Iуэхугъуэ гъэщIэгъуэнхэртэкъым. «Тхьэмахуэм» лэжьыгъэ ин зэфIигъэкIащ лъэпкъым зэрылъэпкъыр къищIэжын, и тхыдэм нэ жанкIэ ириплъэжын папщIэ. БлэкIа лIэщIыгъуэм и курыкупсэм хиубыда а лъэхъэнэм тхыдэм ипэжыпIэм тепсэлъыхьыгъуафIэу щытакъым нобэ хуэдэу. Ар «Тхьэмахуэм», ар зи Iэдакъэ къыщIэкIа Къэрмокъуэ Хьэмид и фIыщIэхэм ящыщ зыщ. ИужькIэ а напэкIуэцIхэр нэгъуэщI журналистхэм, тхакIуэхэм ягъэхьэзырурэ къекIуэкIащ. Ауэ лъагъуэ хэзышам иукъуэдия унэтIыныгъэ нэхъыщхьэм зэрытетыным псори хущIэкъуащ.
Къэрмокъуэ-журналистми фIыщIэ щIыхуэщIыпхъэ нэгъуэщI зы Iуэхуи и гугъу сщIынут. «Газетыбзэ» жаIэу къокIуэкI куэд щIауэ. ЗэрыжаIэри яубущ. Абы щхьэусыгъуэ хуэхъуауэ къыщIэкIынущ IуэхугъуитI: адыгэ журналистикэр къыщежьэм лъэпкъ журналист зэрыщымыIар, абы къыхэкIыу, анэдэлъхубзэм и хабзэхэм хэзымыщIыкI куэд а IэнатIэм зэрыпэрытар. ЕтIуанэу, урысыбзэкIэ къагъэхь тхыгъэхэр адыгэбзэм игъэзэгъэным гугъуехьрэ шынагъуэу хэлъар. Дауэ хъуами, а псоми адыгэ газетыбзэр зэблашурэ къекIуэкIырт.
ЕтIощIанэ лIэщIыгъуэм и хыщI гъэхэм а Iуэхум зэхъуэкIыныгъэфI игъуэту хуежьауэ жыпIэ хъунущ. А зэманым газетым лэжьэн щыщIадзащ бзэ дахэ зыIурылъ тхакIуэ зыкъомым — Къэрмокъуэхэ Мухьэмэдрэ Хьэмидрэ, Елгъэр Кашиф, КIэщт Мухьэз, Къагъырмэс Борис, нэгъуэщIхэми. Къэрмокъуэ Хьэмид и бзэ IэтIэлъатIэр, къулейр, шэч хэмылъу, хэлIыфIы-хьащ «псэемыблэжу куэншыб даш», «оппортунистыгъэ хэлъу мэкъу йоуэ» хуэдэ тхэкIэр газет напэкIуэцI-хэм тегъэкъэбзыкIыным. Мис а лъэхъэнэм къыдежьащ адыгэ газетым и бзэр гъэкъэбзэныр. ЩэнхабзэмкIэ къудамэм Хьэмид куэдрэ щымылэжьами, абы и лъэныкъуэкIэ лъэужь дахэ хишащ. Нэхъыщхьэращи, нэхъыжьми нэхъыщIэми абы и щапхъэр къащтащ.
«Адыгагъэ», «адыгэ хабзэ», «нэмыс», «щэн» нэхъыбэрэ къыупсэлъкIэ сэбэпынагъышхуэ кърикIуэнукъым, ахэр щапхъэ нэрылъагъухэмкIэ щIумыгъэбыдэжмэ, Къэрмокъуэм иужь илъэсхэм тхыдэм, IуэрыIуатэм, литературэм теухуауэ игъэхьэзыра напэкIуэцIхэм мыхьэнэшхуэ дыдэ яIауэ къысщохъу щIэблэм гъэсэныгъэ тэмэм егъэгъуэтынымкIэ. Дауи, Хьэмид зытетхыхьхэм ятеухуауэ тхылъи къыдэкIыу къыщIэкIынщ, ауэ тхылъхэр унагъуэ куэдым ихьэу жыIэгъуеймэ, газетым щIэджыкIакIуэ зэрикуэдым уи фIэщ ещI а тхыгъэхэр цIыху минхэр къеджауэ, дерс щхьэпи къыхахауэ.
Илъэс хыщIым нэсауэ лъэпкъ Iуэхум телажьэ Къэрмокъуэм и гуащIэм цIэ лъагэхэри саугъэт лъапIэхэри мымащIэу къыпэкIуащ, ауэ уасэ зимыIэр абы и лэжьыгъэм хуащI пщIэр, дзыхьыр арауэ къыщIэкIынщи, сэ Хьэмид сохъуэхъу дяпэкIи илъэс куэдкIэ лъэпкъым хуэлэжьэн папщIэ гъащIэ кIыхь, узыншагъэ быдэ, къару мыкIуэщI иIэну!
Мэзыхьэ Борис,
КъБР-м и Журналистхэм я
зэгухьэныгъэм и тхьэмадэ, тхакIуэ.
Уи тхыдэр умыщIэмэ, «къэплъэнэф» дзыр пхуэфащэщ
И махуэр щигъэлъапIэм ирихьэлIэу, тхакIуэ, критик, журналист, зэдзэкIакIуэ, щIэныгъэлI телъыджэ Къэрмокъуэ Хьэмид упщIэ зыбжанэкIэ зыхуэдгъэзащ.
— Хьэмид, пщIэ зыхуэтщI нэхъыжьыфIым дынохъуэхъу уи ныбжьыр илъэс 80 зэрырикъумкIэ. Лэжьыгъэм гу къабзэрэ псэ хьэлэлкIэ узэрыбгъэдэтымрэ цIыхухэм къыбдалъагъу хьэл-щэн, IуэхущIафэ дахэхэмрэ куэдым я щапхъэгъэлъагъуэу укъогъуэгурыкIуэ. Уи сабиигъуэмрэ щIалэгъуэмрэ ехьэлIа уи гукъэкIыжхэм дыщыбгъэгъуэзамэ ди гуапэт.
— Илъэс пщыкIубгъу и ныбжьу, ди адэр дзэм хыхьащ, Кавказ дивизэм («Дикэ дивизэкIэ» зэджэм) хэтащ, Австр фронтым щызэуащ, дзэм къыщыхэкIыжар 1918 гъэрщ. КъуитIрэ пхъуиплIрэ дриIащ ди адэм. 1942 гъэм 115-нэ шу дивизэм хыхьащ, а гъэм зауэм хэкIуэдащ — и кIуэдыпIэ хъуам дыщыгъуазэкъым. Си къуэшыр, Хъудин, илъэс пщыкIубл фIэкI хъуатэкъым фронтым щыIухьам — 1943 гъэм Крымск къалэм деж къыщаукIащ. Си шыпхъу нэхъыжь Лиуазрэ нэхъыщIэ Ольгэрэ псэущ, а тIум яку дэта си шыпхъухэр дунейм ехыжащ. Ди анэр 1946 гъэм лIащ. Ади-ани зыщхьэщымытыж сабийм и сабиигъуэм уехъуэпсэнкъым…
Зеикъуэ ебланэ классыр къыщесхьэлIа нэужь, Налшык сыщеджащ. КIыщокъуэ Алим и жэрдэмкIэ Налшык къыщызэIуахауэ щытащ интернат еджапIэ хьэлэмэт — аращ епщIанэ классыр къыщызухар. 1955 гъэм ди университетым (абы щыгъуэ пединститутт) сыщIэтIысхьащ, ар къэзухри зы илъэскIэ Зеикъуэ егъэджакIуэу сыщылэжьащ, итIанэ аспирантурэм сыщеджащ.
— КъБКъУ-р къэбуха нэужь, егъэджакIуэу лэжьэн зэрыщIэбдзам сыщыгъуазэщ. ИужькIэ, зы цIыху закъуэм и гуащIэу уи фIэщ мыхъуну IэнатIэ, къулыкъу куэд зэпхъуэкIащ…
— Аспирантурэ нэужьым «Ленин гъуэгу» газетым илъэситIкIэ сыщыIащ, итIанэ «Iуащхьэмахуэ» журналым, абы и редактор нэхъыщхьэу илъэситхукIэ сылэжьащ. 1987 гъэм «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм и унафэщI къулыкъур къысхуагъэфэщащ икIи илъэс пщыкIутIкIэ сыпэрытащ а IэнатIэм. ИужькIэ «Адыгэ псалъэм» сыщылэжьащ, пенсэм сыкIуэху.
— «Адыгэ псалъэ» газетым илъэс зыбжанэкIэ ущылэжьащ и къыдэкIыгъуэхэр щIэджыкIакIуэхэм нэхъ щIэщыгъуэ ящызыщI тхыгъэ купщIафIэхэр уи Iэдакъэ къыщIэкIыу. Журналистикэр IэщIагъэ зыщIыну зи хъуэпсапIэ ныбжьыщIэхэм сыт хуэдэ чэнджэщхэмкIэ захуэбгъэзэнт?
— Газетым сыщылэжьэху, зы махуи сыщхьэхакъым, си щхьэм сыщытхъужынщи. А лэжьыгъэм IэпэIэсэ урохъу, куэдым ухуегъасэ — абы шэч къытесхьэркъым сэ. Литературэм щылэжьэн мурад зиIэ дэтхэнэми абыкIэ къыщIидзэн, ар тхакIуэм и япэ лъэбакъуэу щытын хуейщ. Тхыгъэ куэд тездзащ «Адыгэ псалъэм» — хъыбархэр, таурыхъ зэмылIэужьыгъуэхэр, ди лъахэм къэкIуауэ щыта тхакIуэхэм, лIыкIуэхэм, гъуэгурыкIуэхэм я гукъэкIыжхэр. «IуэрыIуатэ» напэкIуэцIыр къызэдгъэпэщри, абы тхыгъэ зэмылIэужьыгъуэ куэд къытехуащ — ахэр ягу ирихьа си гугъэщ газетым еджэхэм.
— ИстамбылакIуэм и гуауэ хьэлъэр зыгъэва, дуней псом щызэбгрыдза хъуа адыгэхэм я щхьэм кърикIуа гузэвэгъуэм теухуауэ 60 гъэхэм утетхыхьыну мурад зэрыпщIам, абы тебухуа уи лэжьыгъэхэм я гугъу къытхуэпщIамэ арат.
— Зи гугъу пщIым «ИстамбылакIуэ»-кIэ уеджэ хъуну си гугъэкъым. Езыр арэзыуэ зыми ибгынакъым лъахэр — залымыгъэкIэ ирахуащ, ирагъэбгынащ. Абы теухуауэ мащIэ стхакъым… Сэ къызгурымыIуэр нэгъуэщIщ: дунейм зихъуэжащ, гъуэгур зэIуахаи хуэдэщ, хэкум къэзыгъэзэжын мурад зиIэм и лъэр яубыдынукъым. МыгурыIуэгъуэр ди лъэпкъэгъухэр, «ИстамбылакIуэ»-кIэ узэджэр а гъуэгум техьэн зэрытемыгушхуэрщ. Мелуаниблым щIегъу хамэ къэралхэм щыпсэу ди лъэпкъэгъухэр — дуней псом текъухьащ. Ди лъахэмкIэ къэзыгъазэр, а гъуэгур къыхэзыхыр мащIэ дыдэщ. Европэм макIуэ, Америкэм мэIэпхъуэ. Гукъыдэж зыхуамыIэр илъэс мин Iэджэ лъандэрэ зэрыса лъахэращ. Абы тетмэ, хамэ лъэпкъхэм яхэшыпсыхьыжынри зыхуэIуа щыIэкъым, я анэдэлъхубзэри яIэщIэхункIэ мэхъу — аращ псом нэхърэ нэхъ гузэвэгъуэр…
— Зыбгъэпсэхуну утIысыжа пэтми, тхэныр IэщIыб зэрумыщIым, уи къалэмыр зэрымыубзэщхъум, узэрыжыджэрым щыхьэт тохъуэ уи Iэдакъэ къыщIэкIа уи лэжьыгъэфIхэр. Иджыпсту сытхэм нэхъ и ужь уит?
— ТхакIуэм къалэмыр IэщIыб ищIмэ, абы икIунур икIуащ. Уи ныбжь дэнэ нэсами, къалэмыр бгъэтIылъ хъунукъым — сэ шэч къытесхьэркъым абы. Арагъэнщ зы напэкIуэцI нэхъ мыхъуми махуэ къэси зыгуэр зэрыстхыным сыщIыхущIэкъур. Иджыпсту сытым и ужь сит? Ар ди зэхуэдэ щэхущ… СыбзыщIынкъым: адыгэхэм я тхыдэр лъабжьэ зыхуэхъуа тхылъ хьэлэмэт зызодзэкI, къызэхъулIэмэ, си насыпщ…
— Апхуэдэу уигу зыхуэкъабзэ лъэпкъым еш умыщIэу узэрыхуэлажьэм, адыгэ IуэрыIуатэм, тхыдэм, литературэм хэлъхьэныгъэфIхэр зэрыхуэпщIар гуапэщ. Псом хуэмыдэу нэгъуэщI лъэпкъхэм ящыщ тхакIуэ цIэрыIуэхэм я тхылъхэр адыгэбзэм къызэрибгъэтIасэр уасэншэщ.
— Сэ шэч къытесхьэркъым: тхакIуэм куууэ иджын хуейщ къызыхэкIа лъэпкъым и тхыдэр. Ар, дауи, тыншкъым, итIани арыншауэ хъунукъым: уи лъэпкъым и тхыдэр умыщIэмэ, «къэплъэнэф» дзыр пхуэфащэщ. Ди лъэпкъ тхыдэм япэ дыдэ щыгъуазэ дыхуэзыщIар Нэгумэ Шорэщ. Пэжщ, Шорэ и «Тхыдэм» къыщыщIидзар жыжьэкъым, щыуагъэ мащIи IэщIэкIакъым. Тхыдэм сыдезыгъэхьэхар Нэгумэм и лэжьыгъэрауэ жыпIэ хъунущ. Гъуазэ тхуэхъун нэгъуэщI тхылъ диIакъым дэ ди зэманым. Къэбэрдейм и тхыдэр зыдж щIэныгъэлIхэр жыжьэ щамыгъэIэбэ лъэхъэнэт абы щыгъуэм. Абыхэм я пщIыхьэпIэ къыхэхуэ хъунутэкъым адыгэ лъэпкъхэм тхыдэм гъуэгуанэ кIыхь къызэрыщызэпачар. Къытезгъэзэжынщи, зэманыр апхуэдэт. «Къэбэрдейм и тхыдэм фытетхыхьынумэ, революцэм къыщыщIэвдзэ» — ар узэбакъуэ мыхъун унафэт. Апхуэдэ унафэ зыщIхэм дэнэ щащIэнт (ящIэми ямыщIафэ зытрагъэуэн хуейт) адыгэхэм тхыдэм гъуэгуанэ кIыхь къыщачауэ. Абы щыхьэт техъуэр мащIэкъым. Хьэт къэралыгъуэм и закъуэ пхурикъунущ, щыхьэт ухуеймэ. Хьэтхэм я къэралыгъуэр иджырей Тыркум и къуэкIыпIэ щIыналъэм щызэфIэувэгъащ илъэс минитIрэ щитхурэ и пэкIэ. А щIыналъэм къыщыщIэдзауэ Таманым нэс зиубгъуауэ щытащ хьэтхэм (пасэрей адыгэхэм) я къэралыгъуэм.
Хьэтхэм къабгъэдэсащ «кашкэ»-кIэ зэджэ нэгъуэщI адыгэ лъэпкъи. А цIэри къэсащ ди зэманым, нобэрей лъэпкъ зыбжанэ а цIэмкIэ къоджэ адыгэхэм: хьэрыпхэр, куржыхэр, осетинхэр. «Касог» цIэм лъабжьэ хуэхъуащ ар, щIэныгъэлIхэм зэралъытэмкIэ, «къэзакъ» псалъэри абы къытекIащ. Пасэрей адыгэхэм я тхыдэр зыдж щIэныгъэлIхэр щыхьэт тохъуэ абыхэм тхыбзэ зэраIам. Апхуэдэ щIэныгъэлI цIэрыIуэхэщ, псалъэм папщIэ, Чикобавэ А., Георгиев В., Меликишвили Г., Форрер Э., Мессарош Ю. сымэ, нэгъуэщIхэри. Абыхэм я фIыгъэкIэщ пасэрей адыгэ тхыдэм сызэрыдихьэхар. А псом ди щIэблэр щыгъуазэ сщIын мурадкIэ зэгуэр 1964 гъэм стхауэ щытащ «Хьэтхэмрэ адыгэхэмрэ» — ар си тхылъхэм ящыщ зым итщ.
Нобэрей дунеймрэ гъащIэмрэ утетхыхьыныр тыншкъым къалэмыр зыгъабзэм дежкIэ. Аркъудейкъым ди лъэпкъыр тхакIуэм зэрыщыгугъыр: ди нобэми ди дыгъуасэми щыгъуазэ хуэзыщI тхыгъэм хуэныкъуэщ ди щIэблэр — дэ абы шэч къытетхьэркъым.
Си тхыгъэхэм ящыщ щызэхуэхьэсауэ, нэгъабэ тхылъышхуэ къыдэзгъэкIащ. Абы и пэкIэ дунейм къытехьащ си тхылъ тIощIым щIигъу — си IэдакъэщIэкIхэри, тхакIуэ цIэрыIуэ куэдым я романхэр, хъыбархэр зэздзэкIыурэ. Сэ зэздзэкIыр адыгэхэм я дунеймрэ я тхыдэмрэ щыгъуазэ дызыщI тхыгъэхэрщ. ЗэздзэкIахэм ящыщщ КIэрашэ Тембот и «Шу закъуэ» романыр. Ди лъэпкъэгъухэм — убыххэм я щхьэм кърикIуа гукъутэгъуэм теухуащ абхъаз тхакIуэ Шинкубэ Бэгърат и «ЖылакIэ» романыр — мин пщыкIутху хъууэ къыдэзгъэкIауэ щытащ ар. ИгъащIэм адыгэбзэкIэ дунейм къытехьакъым апхуэдэ тираж зиIа тхылъ. Мин пщыкIутхури щIэх дыдэу зэбгрыкIащ, зы тхылъи къыщIэнакъым тыкуэнхэм. Ар щыхьэт техъуэркъэ адыгэхэр тхылъым зэрыхуэпабгъэм!
Дызэрыщыгъуазэщи, хамэ къэралхэм — Тыркум, Сирием, Иорданием — щопсэу е щыпсэуащ адыгэ тхакIуэ куэд. Iэмал зыхуагъуэтрати, ахэр хэт тыркубзэкIэ, хэти хьэрыпыбзэкIэ тхэуэ щытащ. Абыхэм ящыщщ Хьэткъуэ Умар (Омер Сейфеддин), Юсеф ас-Сибаи, нэгъуэщIхэри. Тхыгъэ хьэлэмэт куэд къызэранэкIащ абыхэм, я пщIэм ноби хэмыщIауэ. Апхуэдэ тхыгъэхэщ илъэс зыбгъупщI и пэкIэ къыдэзгъэкIа «ЩIэин» тхылъым щызэхуэхьэсар — ар ХьэфIыцIэ Мухьэмэд и жэрдэмкIэ дунейм къытехьауэ щытащ. Роман гъуэзэджэщ Иорданием щыпсэу тхакIуэ, кинорежиссёр цIэрыIуэ Къандур Мухьэдин и «Кавказыр». Ари зытеухуар ди лъахэмрэ ди лъэпкъымрэ я тхыдэрщ, я хабзэхэрщ, я лIыгъэрщ.
Зыми пэзмыщI тхыгъэщ Лохвицкий Михаил (Аджыкъу-Джэрий) и къалэмыпэм къыщIэкIа «Уафэгъуагъуэ макъ» повестыр. Ар шапсыгъ адыгэщ, Тбилиси къыщыхъуащ (ар 1989 гъэм дунейм ехыжащ). Аджыкъу-Джэрий тхэуэ зэрыщытар урысыбзэкIэщ (и анэдэлъхубзэр щагъэгъупщати), ауэ адыгэхэм я гурыгъу-гурыщIэхэр хуабжьу куууэ къыщIэзыгъэлъэф тхакIуэт. УрысыбзэкIэщ КIашэ Адэлджэрии тхэуэ зэрыщытар. «Къалэмбий» псевдонимымкIэ абы тхыгъэ хьэлэмэт зыбжанэ тридзэгъащ Бытырбыху къыщыдэкI журналхэм: «Абрэджхэр» повестыр, рассказхэр. Ахэри зэздзэкIри тхылъ щхьэхуэу къыдэзгъэкIауэ щытащ.
Урыс тхакIуэ куэдым къызэранэкIащ ди лъэпкъымрэ ди тхыдэмрэ я хъыбар къызыхэщ тхыгъэ купщIафIэхэр — Толстой Лев, Куприн Александр, Голубев Сергей, Корденевскэ Иринэ, нэгъуэщIхэми. Шолохов Михаил и роман цIэрыIуэм узыщрихьэлIэ унагъуэм (Мелехов Григорий къызыхэкIам) я къуажэгъухэр къызэреджэр «шэрджэсыкъуэщ». Абы щхьэусыгъуэ иIэщ. КIыщокъуэ Алим къызэриIуэтэжыгъамкIэ, ар тхакIуэ цIэрыIуэм Швецием щыхуэзауэ щытащ. Алим жиIэжу зэхэсхащ: «ДызэрихьэлIауэ шхапIэм дыздыщIэсым, сыгушыIэри Шолоховым сеупщIащ: «Уи унэцIэ-джэгъу адыгэ исщ Къэбэрдейм, уи унэцIэм тепщIыхьмэ, абыхэм ураунэкъуэщщ. Къэбэрдейхэм къахэмыкIауэ пIэрэ фи лъэпкъыр — Шолоховхэ?» «Акъылэгъу садохъу, — къызжиIэгъащ Михаил Александрович. — Си романым къыхощ ар. Къэбэрдейхэр щыуакъым…»
Адыгэхэм гулъытэ лей къыхуэзыщIар Лермонтов Михаилщ. Абы и поэмэхэм — «Измаил-бей», «Мцыри», нэгъуэщIхэми — купщIэ яхуэхъуащ адыгэ гъащIэмрэ тхыдэмрэ (ахэр адыгэбзэкIэ зэридзэкIащ усакIуэ Ацкъан Руслан). Лермонтовым и нэгу щIэкIащ Кавказ зауэр — ар абы хэтащ. ЩIакIуэ кIапэ теувэну щыкIуэ махуэм Лермонтовым и секундант Глебовым къыжриIэгъащ: «Адыгэхэм я щхьэхуитыныгъэм папщIэ ирагъэкIуэкI бэнэныгъэм тезухуэн си мурадат зы роман. Си жагъуэ хъур абы сызэрыхунэмысынуращ…» Лермонтовыр Мэшыкъуэ лъапэ къыщаукIащ а махуэм.
— Хьэмид, къэпкIуа гъуэгуанэм уриплъэжмэ, зэфIэкIрэ ехъулIэныгъэу гъащIэм щызэбгъэхъулIар мащIэкъым. ЗэкIэ уи зэманыр зыхунэмыса лэжьыгъэ щыIэ?
— ИлъэсищэкIи нэхъыбэкIи упсэуами, уи мурад псоми ухунэсынукъым. Зэманыр къызэмэщIэкIрэ? Абы шэч хэлъкъым, ауэ зэрысхузэфIэкIкIэ зызогъэзахуэ ар: зи чэзууэ слъытэр япэ изогъэщри, адрей псори абы пызогъаплъэ. Псоми хунэса щыIэкъым. Уи гуащIэм зыгуэр къебгъэхьыфмэ, абы ущогуфIыкI — уи зэманри уи гуащIэри псыхэкIуадэ хъуакъым итIанэ.
— Пэж дыдэщ. Иджы уи унагъуэм, уи щIэблэ дахэм я гугъу къытхуэпщIамэ ди гуапэт.
— Унагъуэ насыпыфIэкIэ укъыдэджэ хъуну къысфIощI. Си щхьэгъусэр, Розэ, псори дызэгурызыгъаIуэ унэгуащэщ. ЩIэблэ узыншэ къытщIэхъуащи, абы дыщогуфIыкI. Зыпхъурэ зы къуэрэ диIэщ — Маринэрэ Зауррэ. ТIури унагъуэ хъуащ. Заур Москва щолажьэ, абы ипхъумрэ и къуэмрэ — Денизэрэ Алимрэ — Москва щоджэ. Маринэ Къуэдзокъуэхэ я нысэщ, Налшык дэсщ, зыпхъурэ (Майе) зы къуэрэ (Ахьмэд) къыщIэхъуащ. Еджэныр къаухауэ ахэр лэжьыгъэ IэнатIэ пэрытщ.
— Хьэмид, узыншагъэ, гуфIэгъуэ, дэрэжэгъуэ ущымыщIэу, уи бынхэмрэ абыхэм я щIэблэмрэ я насыпым уи лъэр щIигъэкIыу мы дуней дахэм Тхьэм утригъэт!
Епсэлъар ТЕКIУЖЬ Заретэщ.
