Лъэпкъ балетым хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщIа Бекъалды Ахьмэд
Музыкэ театрым и артист пашэхэм ящыщт Къэбэрдей-Балъкъэрым и япэ лъэпкъ балетым щытхъурэ пщIэрэ иIэу илъэс 20-м щIигъукIэ хэта, гъуазджэм хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщIа, зи къэфэкIэм Iэгуауэ ин иращIэкIыу щыта Бекъалды Ахьмэд. И Iыхьлыхэм, и лэжьэгъухэм, и ныбжьэгъухэм, къэзыцIыхуу щытахэм ящыгъупщэркъым зи ныбжьыр илъэс 73-м иту нэгъабэ накъыгъэм и 24-м дунейм ехыжа къэфакIуэ гъуэзэджэр.
Къыщалъхуа Псыгуэнсу (Жанхъуэтхьэблэ) къуажэм, зи лъэпкъым хуэпэжу, зи лъахэм и пщIэр зыIэту псэуа Бекъалды Ахьмэд курыт еджапIэм щыщIэсым и пщIыхьэпIи къыхэхуэртэкъым и гъащIэ гъуэгуанэр къэфакIуэ IэщIагъэм триухуэну. Ауэ, зэрыжаIэщи, натIэм къритхам уфIэкIыркъым.
Ахьмэд Псыгуэнсу къуажэм и курыт еджапIэ №1-м и 8-нэ классым щыщIэсым, Москва къикIри комиссэ къахуэкIуащ къафэм, балетым хурагъэджэнухэр къыхахыну. А зэманым КъБР-м щэнхабзэмкIэ и министрыр Уэрсей Фаинэт. ЗыкIи удимыхьэхми, абы Iуэхум ухишэнут, утригъэгушхуэнут. Лъэпкъ балетыр къызэзыгъэпэщ Проценкэ Александр Фаинэ зыхуигъазэри епсэлъащ. Уэрсейм и ужькIэ КъБР-м щэнхабзэмкIэ и министру илъэс куэдкIэ лэжьа, щIыналъэм и щэнхабзэр езыгъэфIэкIуа, ар къэзыIэта Ефэнды Джылахъстэн и деж псалъэу Iуэхур зыIутыр щыжриIэм, унафэ ящIат балетым хурагъэджэну щIалэхэмрэ хъыджэбзхэмрэ къуажэ-къуажэкIэ кIуэурэ къыхахыну. Балет къафэ лIэужьыгъуэр зищIысыр иджыри зымыщIэ еджакIуэхэр щхьэхуэу къыдашурэ я Iэхэм, я пщэхэм, я лъакъуэхэм еплъащ. Ахьмэд къатырт лъыгъри, хъыджэбз цIыкIухэм къалъагъуу лъакъуэешэкIыр фIихын фIэемыкIу хъури, вакъэр лъихакъым. ИтIанэ къэпщытакIуэ гупыр щежьэжым, «нобэ дызэмыплъахэм укIыта, щIегъуэжа къыфхэтмэ, Налшык Къэбэрдей уэрамым тет «Кавказ» рестораным и пщIантIэм удыхьэмэ, къафэмрэ уэрэдымкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал ансамблым и хэщIапIэм фынакIуэ», — щыжаIэм, Ахьмэд и анэри и акъылэгъути, етIуанэ махуэм кIуащ. Апхуэдэу къуажэхэм я курыт еджапIэхэм къафэм хурагъэджэну къыщыхахахэр «Кавказ» шхапIэм и хэщIапIэм щызэхуашэсащ. Псори зэхэту сабиищэм зэрынэхьэсат. И насып къикIри, Ахьмэди абыхэм ящыщ хъуати, дуней гуфIэгъуэр иIэт. Абдежым щыщIэдзауэ къафэм хуагъэсэн щIадзащ.
— Сэри махуэ зытIукIэ сыкъыкIэрыхуауэ сокIуэ Налшык, — жеIэ Ахьмэд и ныбжьэгъу, КъБР-м щIыхь зиIэ и артист Къардэн Борис. — Шокъу жиIэу сыхуозэ ди къуажэм щыщ артист Црым Маркс. Абы зы унэ гуэрым сыщIешэ, къызегъэплъри сыкъащтэ. КъекIуэлIахэр кхъузанэм фIыуэ дыщIагъэкIщ, 30-м нэс къыхахри адрейхэр пагъэхуащ. Арати, 1961 гъэм еджэн щыщIэддзащ Культпросветучилищэм, «Победа» киногъэлъэгъуапIэм къыбгъурыт унэ кIыхьым.
60 гъэхэм я пэщIэдзэм артист IэщIагъэм хуеджэну Налшык еджакIуэ къэкIуа зэныбжьэгъуитIым я мащIэри я куэдри зэдагуэшу къызэдэгъуэгурыкIуащ. Iуэхум хуэзыгъасэхэр, хэщыпыхьу къыхахыу зэхуашэсами ярейуэ, псори Iэзэ защIэт. Адыгэ къафэмкIэ я балетмейстерыр Къашыргъэ Билалт, классикэ къафэм хуэзыгъасэр Проценкэ Александрт, пшынауэр ПщыхьэщIэ Мухьэжырт, пианинэ еуэр Богомолов Юрийт. Лъэпкъ балетым макъамэхэр хуэзытхар Москва щыщ композитор Iэзэ Коган Левщ.
Бекъалды Ахьмэдрэ Къардэн Борисрэ къэфакIуэ IэщIагъэм хуеджащ нэхъуеиншэу, езэш жыхуаIэр ямыщIэу, зы махуэм нэхърэ къыкIэлъыкIуэм нэхъри дихьэхыу. НыбжьыщIэхэр балетым дегъэхьэхыным теухуауэ ялъэкI къагъэнакъым егъэджакIуэхэм. IуэхугъуэщIэт щIалэгъуалэр зыхуагъэхьэзырыр, Кавказ Ищхъэрэм щыIэтэкъым апхуэдэ нэгъуэщI еджапIэ. Гъуазджэм и къудамэхэм яхэткъым балетым нэхърэ нэхъ гугъу: псалъэншэу уи IэпкълъэпкъымкIэ, уи лъакъуэмкIэ, уи нэгумкIэ цIыхухэм сценэм щыжыпIэну узыхуейр къагурыбгъэIуэну тыншкъым.
Училищэр къауха нэужь, КъБР-м и Музыкэ театрым балетымкIэ иIэ къудамэм зэныбжьэгъуитIым лэжьэн щыщIадзэри, утыкур ягъэбжьыфIэу илъэс куэдкIэ итащ, я къэфэкIэ телъыджэмкIэ, я джэгукIэмкIэ цIыхухэр хьэщыкъ ящIу. Студенту щIадзэри, 1963 гъэм ахэр щыджэгуащ «Лалуцэ» (либреттэр Проценкэ А., макъамэр Коган Л.) япэ лъэпкъ балетым, къыкIэлъыкIуэу «Бахчисарайский фонтан», «Дахэнагъуэ», «Лебединое озеро», «Iэминат», «Жизель» балетхэм, нэгъуэщIхэми. Спектаклхэр и кIэм нэса нэужь, зы сыхьэт ныкъуэкIэ утыкум ирамыгъэкIыжу Iэгу яхуеуэрт къызэхуэсахэр. А лэжьыгъэхэм гуфIэгъуэу къыпэкIуам щIэи гъуни яIэтэкъым. А лъэхъэнэм, 60 гъэхэм якухэм, яфIэгъэщIэгъуэнт зэи ямылъэгъуа балетыр къуа-
жэдэсхэм. Хьэуазэ иралъ-
хьэрти, хьэлъэзешэ машинэхэмкIэ Налшык цIыхур уэру, жьыи щIэи, къакIуэрт, артистхэм ягъэлъагъуэ спектаклхэм еплъыну.
ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым КъБР-м и лъэпкъ балетым и Iуэхухэр хъарзынэу дэкIыу щылажьэурэ, 1968 гъэм Налшык и Музыкэ театрыр къызэIуахри, абы ягъэкIуащ. Артист щIалэхэм япэу ягъэлъэгъуауэ щытащ «Iэминат» ещанэ лъэпкъ балетыр. Абы и макъамэри Коган Левщ зытхар. Абы къыкIэлъыкIуащ «Барышня-хулиган»-р, «Жизель»-р (Адан итхар), нэгъуэщIхэри.
Зы гъэм нэхърэ къыкIэлъыкIуэм нэхъ зиужь, хэхъуэ зэпытт адыгэ щIалэхэм я зэфIэкIым, я Iэзагъым. Абы и щыхьэтт балетым хэт гупыр ди къэралым и щIыпIэ зэмылIэужьыгъуэхэм куэдрэ зэрырагъэблагъэр. Къэбэрдей-Балъкъэрым и лъэпкъ балетыр Кавказ псом цIэрыIуэ щыхъуащ, щIэупщIэшхуэ иIэу. Кавказ Ищхъэрэм и зы республики къэмынэу, ирагъэблагъэурэ кIуащ, я лэжьыгъэхэр ягъэлъагъуэу. Москваи щыIащ, уэрэджыIакIуэхэри, пшынауэхэри, филармонием и оркестрри ящIыгъуу. НыбжькIэ щIалэми, я лэжьыгъэхэм пщIэрэ щхьэрэ яIэу апхуэдэт.
Ахэр щыIащ Ереван, Тамбов, Ворошиловград, Смоленск, Армавир къалэхэм, гъунэгъу республикэхэм, нэгъуэщI щIыпIэ Iэджэми. 60 — 70 гъэхэм щэнхабзэ и лъэныкъуэкIэ зэпыщIэныгъэ зэхуаIэт ди къэралым и щIыналъэхэм. Абы и фIыгъэкIэ ди артистхэр гупышхуэурэ, автобус зыбгъупщI хъууэ, илъэс къэс гъуэгуанэ техьэрт. Дауи, ди щIалэхэмрэ хъыджэбзхэмрэ дэрэжэгъуэ ин ямыгъуэту къанэртэкъым, а здэкIуэхэм гунэс зэращыхъур щалъагъукIэ, Iэгуауэшхуэ щыхуаIэткIэ. Къыщыхъу щыIэт сценэм щыджэгун хуейуэ кърата зэманым щыщIрагъэгъу. Апхуэдэу Тамбов щыIэу, хуабжьу гурыхь ящыхъуат балетым хэтхэм я джэгукIэри, сыхьэтитIым и пIэкIэ сыхьэтиплIкIэ зыкъагъэлъэгъуауэ щытащ, утыкум ирамыгъэкIыжу …
Илъэс куэдкIэ утыкур зыгъэбжьыфIахэм цIыхум гуфIэгъуэу, дэрэжэгъуэу къыхуахьар къызэрупщыфын пщалъэ гуэри щыIэу фIэщщIыгъуейщ. Къуажэ унагъуэ къызэрыгуэкI щапIа Бекъалды Ахьмэд сыт хуэдиз щытхъу хужамыIами, зэи зыкъыфIэщIыжакъым, и адэ-анэхэу Мухьэдинрэ Хужьрэ къыхалъхьа хабзэм, цIыхугъэм, адыгагъэм зымащIэкIи ебэкъуакъым, щIэукIытэжын Iуэхуи зэи илэжьакъым.
Я гуфIэгъуэри нэщхъеягъуэри зэдагуэшу, зым и ехъулIэныгъэм адрейр щыгуфIыкIыу къэгъуэгурыкIуащ балетым хэта къэфакIуэхэр. Ахьмэд Музтеатрым щыщыIа илъэсхэм сценэм къыщыхъуа Iуэху дыхьэшхэнхэр и лэжьэгъухэм ягу къинэжащ. Къапщтэмэ, зы пщыхьэщхьэ гуэрым ШэрыIужьым абы и пщэ ирилъхьат «Шэмхьун и фызышэм» милицэм и ролыр щигъэзэщIэну. И къалэныр сондэджэр щIэпхъуэжар къиубыдын хуейуэ арат, «Уи хьэгъуэлIыгъуэр къэбгъэнауэ, щIалэ, дэнэ уздэжэр?» — жиIэу. А и псалъэхэм зыгуэрым къыпидзыжын хуейт «Ефэнды къилъыхъуэну макIуэ» жиIэу. АдэкIэ абы пищэнут мыпхуэдэу: «Ефэндыхэр ефэри гъуэлъыжауэ Мэчэ-Мадинэ йопщIыхь». «Мэчэ-Мадинэр пщыгъупщэжынщ, ар къыумыпсэлъми хъунщ», — къыжриIат Толэ, ауэ Ахьмэд абы акъылэгъу дэхъуакъым, зэрыцIыкIурэ а псалъэхэр зэхихыу жиIэри. Ар къыщипсэлъын хуейм носри, мыпхуэдэу жеIэ: «Ефэндыхэр ефэри гъуэлъыжауэ Машэрэ Мадинэрэ йопщIыхь». Апхуэдэу щыуэри спектаклым къэкIуахэр игъэдыхьэшхауэ щытащ.
Телевиденэм и дэфтэрхэм щахъумэ Бекъалды Ахьмэди, Къардэн Бориси, адрей артист пажэхэри зыхэт балет зыбжанэ. Абыхэм я къэфэкIэм малъхъэдисым хуэдэу узыщIашэ, ахэр сценэм зэрыщыхуарзэмрэ я Iэзагъымрэ умыгъэщIэгъуэнкIэ Iэмал иIэкъым.
— Ахьмэд фIыуэ къэзымылъагъурэ къэзымыцIыхурэ республикэм истэкъым. Балетым нэмыщI, гъуазджэм и унэтIыныгъэхэм, спортым дахьэ-хырт, «Адыгэ псалъэ» газетыр и Iэпэгъут. Нобэр къыздэсым ар къэзыцIыхуу щытахэм ягу ихуркъым, — жеIэ Ахьмэд и къуэш нэхъыщIэ Хъусен.
Бекъалды Ахьмэд и фэеплъыр яхъумэ абы къыдалъхуахэм, и щхьэгъусэ Светланэ, япхъухэу Анжелэрэ Зитэрэ, абыхэм къащIэхъуахэм.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
