Уи бгъуэщIым щыхохъуэ ди хэкум и гупсэр
ЩIыналъэ телъыджэ
Къэбэрдей-Балъкъэрыр — Урысей Федерацэм хыхьэ субъектхэм ящыщу зыхуэбгъадэ хъун щIыуэпс хъугъуэфIыгъуэ мыкIуэщI, тхыдэ, щэнхабзэ къулей зиIэ щIыналъэ телъыджэщ. Километр зэбгъузэнатIэ мин 12,5-рэ зыубыд, цIыху мин 900-м щIигъу щыпсэу ди республикэр Урысей Ипщэм къыщалъытэ политикэ, экономикэ, щIэныгъэ я лъэныкъуэкIэ зыужьыныгъэфI зыгъуэта щIыпIэу. Тхыдэ гъуэгуанэ купщIафIэ къэзыкIуащ, щIыхьрэ пщIэрэ зыхуащIщ, зыми емыщхь теплъэ дахэ зиIэщ зи махуэшхуэр нобэ зыгъэлъапIэ ди къалащхьэ Налшыки.
Иджырей тхыдэджхэм къызэралъытэмкIэ, Кавказ къуршышхуэм и жьэгъум щIэлъ мэзылъэ щIыпIэм щежэх псы уэрым и Iуфэм 1724 гъэм къетIысэкIащ пщыхэу Къетыкъуэ Аслъэнбэч, Тэтэрхъан Жамбот, Жанхъуэт Кушыку сымэ я жылэхэр. Иджыпсту Налшык зэрыс щIыпIэр Къетыкъуэпщым и хэщIапIэу щытауэ жаIэ. Ауэ щыхъукIэ, 1724 гъэм къыщыщIидзащ къалащхьэм и тхыдэр, абы и ухуэныгъэмрэ зыужьыныгъэмрэ.
«Налшык» цIэр къызытехъукIам теухуа Iуэху еплъыкIэхэри зэщхьэщокI. Языныкъуэхэм зэрыжаIэмкIэ, ар епхащ жылэр зэтIысэкIа псым и цIэм, апхуэдэуи налым хуэдэу къэгъэшауэ ар зыщIэтIысхьа бгы жьэгъум. Адрейхэм къызэралъытэмкIэ, ятIагъуэ бдзантхьэр щыкуэд щIыпIэм шыхэм ящIэлъ налыр щIичырти, «налщыч»-р абы къытекIащ. Дауэ хъуми, Налшыкым нобэ и дамыгъэщ налыр — насыпым, зэIузэпэщыныгъэм, ехъулIэныгъэм я нэщэнэу адыгэхэм игъащIэми къалъытэр.
ХIХ лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэм Налшык хъуащ урысеипщым Кавказ линием щиухуа зауэ быдапIэ бжыгъэншэхэм ящыщ зы. 1838 гъэм абы щетIысэхащ урысыдзэм и сэлэтхэр. ЦIыху 2300-рэ дэсащ абы щыгъуэ Налшык. 1862 гъэм ар слобода хъуащ, илъэси 9 нэхъ дэмыкIыу зауэ быдапIэ статусыр Iуахыжри, граждан унафэ щызекIуэ жылэу яубзыхуащ. Налшык слободам щыпсэухэм щIыналъэ унафэщIхэм 1884 гъэм лъэIу тхылъ хуагъэхьауэ щытащ, а цIэ дыдэр зиIэ къалэ ящIыжыну, арщхьэкIэ ар псалъэ къудейуэ къэнэжащ икIи слободар къалэ щащIар Жэпуэгъуэ революцэ иным иужькIэщ, совет властыр щIыпIэм щагъэува нэужь.
1921 гъэм фокIадэм и 1-м Налшык хъуащ Къэбэрдей-Балъкъэр автоном областым и къалащхьэ. 1936 гъэм дыгъэгъазэм и 5-м — КъБАССР-м, иужькIэ, 1991 гъэм — КъБР-м и къалэ нэхъыщхьэщ.
ХХ лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэм ди республикэм и къалащхьэ хъуа нэужь, Налшык теуващ зыужьыныгъэ махуэм и лъагъуэм. Хэхъуэрт абы дэс цIыхухэм я бжыгъэм, къалэ экономикэм, промышленностым я зэфIэкIым, апхуэдэуи заузэщIырт бгъэдэлъ курорт Iэмалхэм. ЗыIэригъэхьэ ехъулIэныгъэхэм цIэрыIуэ ищIа щIыналъэм щекIуэкI мамыр гъащIэр къызэпиудауэ щытащ 1941 гъэм къэхъеяуэщыта Хэку зауэшхуэм. Нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэр Налшык щыдэса зэман кIэщIым къриубыдэу хэщIыныгъэшхуэ игъуэтащ къалащхьэм и экономикэм. Налшыкдэс мини 9-м щIигъум я псэр ятащ ди Хэку-анэм и хуитыныгъэм папщIэ. Хэку зауэшхуэм щызэрахьа лIыгъэмрэ хахуагъэмрэ щхьэкIэ, къалэм щыщ цIыхуи 8 хуагъэфэщауэ щытащ «Совет Союзым и ЛIыхъужь» цIэ лъагэр, къалэдэс мини 10-м щIигъум иратащ нэгъуэщI къэрал дамыгъэ лъапIэхэр. МафIае илъэсхэм зэрихьа лIыгъэм папщIэ, 1985 гъэм Налшык къыхуагъэфэщауэ щытащ Хэку зауэ и орденым и 1-нэ нагъыщэр. УФ-м и Президентым и УнафэкIэ 2010 гъэм Налшык къыфIащащ «Зауэ щIыхьым и къалэ» цIэ лъапIэри.
ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 90 гъэхэм къэралым щекIуэкIа зэхъуэкIыныгъэ ткIийхэм пхыкIыфащ къалащхьэр. Нобэ ар зыужьыныгъэмрэ зыузэщIыныгъэмрэ я гъуэгум ирикIуэу, гъащIэм и лъэныкъуэ куэдкIэ зэфIэкI лъагэхэр зыбгъэдэлъ жылэ Iумахуэщ. Къалэм и унафэм щIэтщ къедза жылэхэу Кэнжэ, Белая Речкэ, Хьэсэней, Iэдииху. Абыхэми заужь, заукъуэдий, экономикэ, щэнхабзэ, егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IуэхущIапIэхэр къыщызэIуах.
Налшык щопсэу КъБР-м и цIыхухэм я процент 33-р. Къалэм дэтщ щIыналъэм и производствэ фондым и нэхъыбапIэр, абы къыщалэжь республикэпсо продукцэм и процент 50-м щIигъур. Совет Союзым и лъэхъэнэм щыгъуэ Налшык цIэрыIуэ хъуауэ щытащ бгъэдэлъа промышленнэ зэфIэкIымкIэ. ЗыгъэпсэхупIэ щIыпIэу зэрыщытым къыдэкIуэу, ди къалащхьэм зыщаужьауэ щытащ электроникэ, машинэ ухуэныгъэ, металлургие IэнатIэхэм.
ЛIэщIыгъуэ блэкIам къигъэна хъугъуэфIыгъуэхэм зрагъэужьу, иджырей дунейпсо мардэм къигъэув къалэнхэм пэлъэщу зеужь, йофIакIуэ нобэ къалащхьэр. Абы щаухуэ псэупIэ унэщIэхэр, еджапIэхэр, гъэсапIэхэр, щэнхабзэ IэнатIэхэр, зыщеужь медицинэм, транспортым, связым, хьэрычэт Iуэхум. Налшык дэтщ дунейпсо мыхьэнэ зиIэ, зэфIэкIышхуэ зыбгъэдэлъ аэропорт. Кхъухьлъатэхэм сыхьэт бжыгъэкIэ унагъэсынущ къэралым и щыхьэр Москва, ди Хэкум, хамэ щIыпIэхэм я къалэ зэхуэмыдэхэм. Налшык и курыкупсэм итщ гъущI гъуэгу станцышхуэ. АбыкIэ къалэр пыщIа мэхъу къэралым и нэгъуэщI щIыналъэхэм.
Республикэм, къалэм я унафэщIхэм гулъытэшхуэ хуащI Налшык зыхуей псомкIи къызэгъэпэща, европей псэукIэ мардэм тет щыхьэр хъуным. Зыщыщ лъэпкъымрэ зэрахьэ динымрэ емылъытауэ, къалащхьэм и цIыхухэр хущIокъу зэгурыIуэрэ зэдэIуэжу зэрызэдэпсэуным.
ЕхъулIэныгъэрэ зэIузэпэщыныгъэрэ ущымыщIэну, насыпым и нэщэнэ налыр зи дамыгъэ, фIыуэ тлъагъу ди Налшык къалэ.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
ЗыгъэпсэхупIэхэр
Сосрыкъуи гуапэу къытхоплъэ
ХьэтIохъущокъуэм и хадэр и инагъкIи и дахагъкIи ди къэралым и зыгъэпсэхупIэ нэхъыфIхэм хабжэ. Жыжьэ къыщожьэ абы и тхыдэр. Лъэпкъ щIэныгъэлI цIэрыIуэ Думэн Хьэсэн зэритхамкIэ, абы и япэ жыгхэр пащтыхьыгъуэм и унафэкIэ хасауэ щытащ 1851гъэм. Пхъэщхьэмыщхьэ къызыпыкIэ жыг Iэрысэ мини 5-м я къудамэхэр мэзым къыщыкI жыгхэм дагъэкIащ. 1860 гъэхэм щIым теухуа хабзэхэр щызэблахъум, Налшык и хадэхэр ХьэтIохъущокъуэ ХьэтIэхъущыкъуэ и мылъкум хабжащ. Апхуэдэу «ХьэтIохъущокъуэм и хадэ» хъуащ.
Пхъэщхьэмыщхьэ лIэужьыгъуэу имыт щыIэтэкъым абы а зэманым: кхъужьейхэр, мыIэрысейхэр, балиейхэр, балий Iэрысейхэр, шэфтал, мэракIуей, н.къ. КIарцхэмрэ бзиихухэмрэ сатыр дахащэу ирикIуэрт. УдзыпцIэ телъыджэ итт, ихъуреягъыр мэракIуейрэ шэфталу. Жызумейхэм псы щIагъэлъэдэн папщIэ, хадэм ипщэкIэ псы къызэпрашат. Къуалэбзу лъэпкъхэмкIи къулейт ар.
1890 гъэм щегъэжьауэ хадэ зехьэным ахъшэу текIуадэр «Къэбэрдей цIыхубэ мылъку» банкым къиутIыпщу хуежьащ. Зэман дэкIри, дэфтэрхэм къызэраIуатэмкIэ, 1898 гъэм хадэр ХьэтIохъущокъуэм имеижу «Къэбэрдей жылагъуэм» и мылъку хъуащ, Жэпуэгъуэ революцэ инымрэ граждан зауэмрэ я илъэсхэм хадэр дэхуэхауэ, ар къалэдэсхэм я Iэщ гъэхъупIэу щытауэ итщ дэфтэрхэм. Ди щIыпIэм совет властыр щагъэува нэужь, Налшык округым и ревкомым узыншагъэ IуэхухэмкIэ и къудамэм и унафэщI Абаев Измаил и жэрдэмкIэ Къалмыкъ БетIал унафэ къыдигъэкIауэ щытащ «ГуащIэрыпсэухэм я хадэ»-кIэ зэджэ хъуа зыгъэпсэхупIэр хъумэным теухуауэ. 1923 гъэм ар хъуащ «Къэбэрдей хадэ», 1949 гъэм, Сталиныр илъэс 70 зэрырикъум и щIыхькIэ, «Сталиным и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей парк» фIэщыгъэхэр игъуэтащ. Сталиным хуащIа пщIэр егъэлеиныгъэу къалъытэжа нэужь, хадэм «Налшык парк» фIащыжащ.
Налшык къалэ дэт зыгъэпсэхупIэ паркым «ХьэтIохъущокъуэм и хадэ» фIэщыгъэр иратыжыну лIэщIыгъуэ блэкIам и 90 гъэхэм къыхилъхьащ Думэн Хьэсэн. А жэрдэмыр даIыгъыу, жэнэт щIыналъэм мы зэманым игъуэтыжащ и цIэ дыдэр. Гектар 250-м щIигъу зыубыд хадэшхуэм къэкIыгъэ лIэужьыгъуищэхэр итщ. Абыхэм яхэтщ нэгъуэщI щIыналъэхэм, къэралхэм кърашахэр. Хадэм и теплъэри махуэ къэс йофIакIуэ. Абы и зекIуапIэхэр, лъэс лъагъуэхэр екIуу къращIыкIащ, тетIысхьэпIэ дахэхэр, уэздыгъэ цIыкIухэр къащхьэщыту, гъуэгубгъухэм щагъэуващ. Бзииху дахэхэр екIуу щегъэкIэкIа лъагъуэхэр лъакъуэрыгъажэкIэ къыщыбжыхь хъуну къызэрагъэпэщащ. Илъэс псом абы щолажьэ аттракцион зыбжанэ, джэгукIэ зэмылIэужьыгъуэхэм хуэщIа пэшхэр, лъэпкъ шхыныгъуэ къэуатхэр щагъэхьэзыр шхапIэхэр. Хадэм и кIыхьагъкIэ кIуэцIрож Налшыкыпсыр, абы хэтщ гуэлхэр, абыхэм ущхьэпрашу лъагэу фIэщIауэ зокIуэ кIапсэ гъуэгухэр. Зым ухуешэ Кизиловкэ Ин, ЦIыкIу Iуащхьэхэм я зыплъыхьыпIэ щыгухэм, етIуанэм урешалIэ къалащхьэм и дахагъым, абы и цIыхухэм аддэ къыщыту гуапэу къыхэплъэ нарт Сосрыкъуэ и хэщIапIэм, хьэщIэ егъэблэгъапIэ екIум.
2002 гъэм ХьэтIохъущокъуэм и хадэр къалъытащ Урысейм и зыгъэпсэхупIэ парк нэхъыфI дыдэу.
КЪАРДЭН Маритэ.
Экономикэ
Ухуэныгъэ инхэр щокIуэкI
Къалащхьэм игъуэт социально-экономикэ зыужьыныгъэр иужьрей лъэ хъэнэм нэрылъагъущ.
Промышленностым, ухуэныгъэм, сату, транспорт IэнатIэхэм къыщалэжь мылъкум хэпщIыкIыу хэхъуащ. Хуабжьу заубгъуащ сотовэ связым и IэнатIэхэм, цIыхухэм я гъащIэр нэхъ тынш ящIу. Социально-экономикэ къару лъэщу къалъытэ къалэм хьэрычэт Iуэхум лъабжьэ быдэ зэрыщи- гъуэтар. Мы зэманым Налшык щолажьэ хьэрычэтыщIэ IуэхущIапIэ минхэр. Экономикэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщI а IэнатIэм и фIыгъэ куэд хэлъщ Налшык зэрызиужьым, зэрызиузэщIым.
Социальнэ мыхьэнэ зиIэ ухуэныгъэ инхэр щызэфIах Налшык. Абыхэм ящыщщ школыщIэхэр, щэнхабзэ IэнатIэщIэхэр, транспорт линиещIэхэр, дин IуэхущIапIэхэр, нэгъуэщIхэри. Къалэм щаухуэ Театрхэм я Уардэунэ. Налшык и зыгъэпсэхупIэ щIыпIэхэм щыIэ кIапсэ гъуэгухэр зэрагъэпэщыж, ирагъэфIакIуэ.
Экономикэр къэзыIэт, гъащIэр езыгъэфIакIуэ лэжьыгъэшхуэ жэщ-махуэ ямыIэу щызэфIах, цIыху минхэр щызекIуэ республикэ къалащхьэр пщыхьэщхьэм ягъэбжьыфIэ абы и щIыпIэ зэхуэмыдэхэм щIалэгъуалэм щаублэ адыгэ джэгухэм. Лъэр щIэзыгъэкI макъамэхэм щIалэгъуалэм я гъусэу къадофэ абдеж щаухуа псыутх дахащэр. Абыхэм яхуокIуэпс къа- лэ уэрамхэр щхъуэкIэ- плъыкIэу зыгъэнэху уэздыгъэ зэмыфэгъухэри.
Къалащхьэр фIыуэ зылъагъу, абы и ехъулIэныгъэмрэ зэIузэпэщыныгъэмрэ хуэлажьэ цIыхухэрщ Налшык и нобэрей тхыдэр къэзыгъэщIыр, абы и къэкIуэнур зыубзыхур.
КЪЭХЪУН Линэ.
Лъэпкъхэр
ХъугъуэфIыгъуэ нэхъыщхьэ
Ди республикэм и къалащхьэр езым хуэдэ щыхьэр куэдым къахэзыгъэщхьэхукI Iуэхугъуэхэм ящыщщ ар лъэпкъхэр зэгурыIуэрэ зэдэIуэжу щыпсэу щIыпIэу зэрыщытыр.
ЛIэщIыгъуэ куэд лъандэрэ абы ис адыгэхэм къыддекIуэкI бгырыс хабзэ дахэхэм: хьэщIэ егъэблэгъэкIэм, нэхъыжь-нэхъыщIэ зэхущытыкIэм, бзылъхугъэмрэ сабиймрэ яIэ пщIэ лейм, зышыIэныгъэмрэ зэпIэзэрытыныгъэмрэ — щапхъэ яхуэхъуащ нэхъ иужьыIуэкIэ Налшык псэупIэ зыхуэхъуа адрей лъэпкъхэм. Нобэрей къалащхьэр зэрыгушхуэ хъугъуэфIыгъуэ нэхъыщхьэщ абы и цIыхухэр — фIыуэ ялъагъу я хэку цIыкIум и зыужьыныгъэм хуэлажьэхэр.
Лъэпкъи 100-м щIигъум къахэкIа цIыхухэр щопсэу мы зэманым Налшык. Къалащхьэм щолажьэ лъэпкъ щэнхабзэ центр 11. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, къущхьэхэм, къэзакъхэм, урысхэм, алыджхэм, журтхэм, корейхэм, ермэлыхэм, нэмыцэхэм, нэгъуэщIхэми я лъэпкъ щэнхабзэ IуэхущIапIэхэр. Абыхэм ящыщ дэтхэнэри хуолажьэ республикэм, къалащхьэм щыпсэу лъэпкъхэм, зи хабзэрэ динкIэ зэщхьэщыкIхэм, яку зэгурыIуэныгъэрэ зэхэщIыкIрэ дэлъыным. Щэнхабзэ зэпыщIэныгъэхэм нэхъри ягъэбыдэ лъэпкъхэм яку дэлъ мамыр зэхущытыкIэр, зым адрейм хуиIэ шыIэныгъэр, пщIэр.
Къалэм и унафэщIхэр хущIокъу ди щIыпIэм щыпсэу дэтхэнэ цIыхуми, ар зыщыщ лъэпкъымрэ зэрихьэ динымрэ емылъытауэ, и лъэпкъ щэнхабзэр, тхыдэр, анэдэлъхубзэр хъума зэрыхъуным. ЛIэщIыгъуэкIэрэ лъэпкъхэм къадекIуэкIа а фIыгъуэхэмрэ гъащIэм игъуэта иджырей зыужьыныгъэмрэ екIуу зэхэухуэна хъуащ икIи Налшык и ехъулIэныгъэм я зэфIэкI ирахьэлIэ.
ТАМБИЙ Дисэ.
ЩIэныгъэ
Лъэпкъ IэщIагъэлIхэм я кIыщ
Къалащхьэм дэтщ курыт школрэ гъэсапIэу 100-м щIигъу. Нобэ и бжэхэр къызэIуех иужьрейуэ абы щаухуа школыщIэм. Налшык и гъэсапIэхэм, еджапIэхэм мы зэманым йокIуалIэ сабий минхэр. Гъэсэныгъэ екIурэ курыт щIэныгъэрэ зыгъуэта ныбжьыщIэхэм я зэфIэкIхэм щыхагъахъуэ Налшык, республикэм и нэгъуэщI щIыпIэхэм, гъунэгъу щIыналъэхэм щыIэ еджапIэ нэхъыщхьэхэм, курыт щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ щрагъэгъуэтхэм.
Зи къэхутэныгъэхэмкIэ къэралым, хамэ щIыпIэхэм цIэрыIуэ щыхъуа ди щIэныгъэ IэнатIэхэм ящыщщ къалащхьэм дэт еджапIэ нэхъыщхьэхэр. Лъэпкъ щIэныгъэлI пажэхэм я нэхъыбэр щагъэхьэзыру, цIыхухэм щIэныгъэ нэхъыщхьэ етыным псэемыблэжу хуолажьэ Бэрбэч ХьэтIутIэ и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетыр, КIуэкIуэ Валерий и цIэр зыфIаща Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал мэкъумэш университетыр, Кавказ Ищхъэрэм ГъуазджэхэмкIэ и къэрал институтыр, Бгы лъагэ геофизикэ институтыр, Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и щIэныгъэ институтыр, нэгъуэщIхэри.
ЦIыхубэ хозяйствэр мы зэманым хуабжьу зыхуэныкъуэ лэжьакIуэ IэщIагъэхэм щыхурагъаджэ а еджапIэ нэхъыщхьэхэм къепха техникумхэм, колледжхэм, лицейхэм.
И зэфIэкIхэмкIэ ди республикэми къэралми нэхъыбэу щыцIэрыIуэщ Налшык дэт Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетыр. Ар 1957 гъэм къызэрагъэпэщауэ щытащ, 1932 гъэ лъандэрэ ди щIыналъэм щылажьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал педагогикэ институтыр и лъабжьэу. КъБКъУ-м и япэ ректору щытащ нобэ университетым зи цIэр зэрихьэ Бэрбэч ХьэтIутIэ МутIэ и къуэр. ЕджапIэ нэхъыщхьэм и статусыр зэрахъуэжам къалэну къыхуигъэувыр зыхуэдизыр фIыуэ зыщIэ ректорым а лъэхъэнэм куэд зэфIигъэкIащ, еджапIэхэм я щIэныгъэлIхэр къригъэблэгъащ, щIэныгъэ школхэр зэфIигъэуващ.
Зыужьыныгъэм и гъуэгу кIыхь къызэринэкIащ КъБКъУ-м. IэщIагъэ, щIэныгъэ нэхъыщхьэ щрагъэгъуэт еджапIэхэр гугъуехь щыхэта 1990 гъэхэм ар хуэзащ лъэпощхьэпо куэдым, ауэ и къарури зэфIэкIри яхъумэу, ямыгъэлъахъшэу, щIыхь иIэу щытыкIэ гугъум къикIыфащ. Нобэ ар къэралым пщIэ щызиIэ еджапIэ нэхъыщхьэхэм ящыщщ, мылъкукIи, къэхутэныгъэхэр зэрырагъэкIуэкI IэмалхэмкIи, IэщIагъэлIхэмкIи лъэщу зэщIэузэдащ. КъБКъУ-м, иджырей егъэджэныгъэ IуэхущIапIэм зэрыхуэфащэу, университет комплекс зэпэщ иIэщ, кадр, щIэныгъэ, мылъку-техникэ, щэнхабзэ, хъыбарегъащIэ, экономикэ Iэмал псомкIи къызэгъэпэщауэ. Ар япыщIащ къэрал куэдым щыIэ еджапIэхэм.
КъБКъУ-р къокIуэкI, езым и хабзэхэмрэ Урысейм япэу щызэфIэува университет комплексым и фIагъымрэ ихъумэу. Илъэс блэкIахэм абы игъуэта зыужьыныгъэшхуэм укIэлъыплъмэ, наIуэ мэхъу ар Урысей Федерацэм и еджапIэ нэхъыщхьэхэм ящыщу нэхъ пажэхэм зэрыхалъытэр.
ЖЫЛЭ Марэ.
