Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Псалъэжьхэр
Бей жей езэгъыркъым
ЗэдэпщIэ щIэхщи, зэдэшхэ IэфIщ.
Зэхэшэ шэбэщ.
Зэхьэзэхуэ мэунэри, зэижитI мэунэхъу.
Нэм фIэбэр Iэбэм еух.
Бгъэр бгъэкIэ ягъасэ, былымыр былымкIэ къагъуэт.
Нэр делэщ, Iэр бланэщ.
ХамэIэр Iэгъэзагъэ щхьэкIэ, гугъэзагъэкъым.
НэрыIэзэ Iэпэзадэ.
Уеплъу ущыс нэхърэ, уисми еIуб.
Бей жей езэгъыркъым.
Уеуэмэ — мэкъущ, уемыуэмэ, къурэщ.
Узэгугъур къогугъуж.
ЩIалэгъуэрэ дахэгъуэрэ зимыIэ щыIэкъым.
Хъанхэ я щIыб джатэ щагъэдалъэ.
Джэд нэхърэ джэдыкIэ нэхъ Iущщ.
Зым и гуращэр щэм я гуращэщ.
Мардэ зимыIэ щыIэкъым.
Пшыхьхэр
Бахъсэн щыщ усакIуэ ныбжьыщIэхэр
Нэхущ Чэрим и тыгъэ
УсакIуэ ныбжьыщIэхэр
«Гугъэ» литературэ зэпеуэр «Жан» жылагъуэ зэгухьэныгъэм къыхилъхьауэ щытащ 2012 гъэм икIи япэми къыкIэлъыкIуахэми республикэ мыхьэнэ яIащ.
Мыгъэм, Адыгэбзэм и махуэ гъатхэпэм и 14-м, Бахъсэн (Дыгулыбгъуей) дэс ныбжьыщIэхэм папщIэ щхьэхуэу зэпеуэр къызэрагъэпэщати, иджыблагъэ я цIэ къраIуащ абы къыхэжаныкIахэм. НыбжьыщIэхэри, ахэр адыгэбзэкIэ езыгъаджэхэри Налшык кърагъэблэгъат, «Жан» жылагъуэ зэгухьэныгъэм и унафэщI, «Горянка» газетым и редактор нэхъыщхьэ Къаныкъуэ Заринэ и усэ пшыхьым.
Къаныкъуэм и къуажэгъу — дыгулыбгъуейдэсхэм, Бахъсэн къалэ щыпсэухэм ящыщу курыт еджапIэ щIэс сабийхэмрэ ныбжьыщIэхэмрэ папщIэ литературэ хасэ зэхашэну я мурадщ, мы зэпеуэм къыпащэу. АбыкIэ дэIэпыкъуэгъу хъунущ КъБР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэри, Бахъсэн къалэ унафэщIхэри. АдыгэбзэкIэ япэ усэ цIыкIухэр зытхахэр ягъэгушхуэн мурадкIэ, ТхакIуэхэм я союзым «Жан» жылагъуэ зэгухьэныгъэм къабгъэдэкIыу щIыхь тхылъхэр, дипломхэр иратащ Бахъсэн дэт школ №6-м щеджэ Абзуан Зухра (АдыгэбзэмкIэ езыгъаджэр Лосэн Жаннэщ), Бахъсэн школ №3-м и 8-нэ классым щеджэ Сонэ Миланэ (езыгъаджэр Быф Ленэщ), Дзу Аринэ — ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ 2-нэ курыт школым 8-нэ классым щIэсым (езыгъаджэр Ташу Зейнабщ), Бахъсэн (Дыгулыбгъей) дэт школ № 10-м и 5-нэ классым щIэс Къаныкъуэ Амур (егъэджакIуэр Бейрэмыкъуэ Ленэщ).
НыбжьыщIэхэм къехъуэхъуахэщ, саугъэтхэр IэщIалъхьащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и адыгэбзэ къудамэм щылажьэ, Адыгэ щэнхабзэ центрым и унафэщI Езауэ Мадинэ, «Амикс» театрым и унафэщI Къул Амир, генерал-лейтинант Сосналы СулътIан и щхьэгъусэ Сосналы Любэ, ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и актрисэ КIэхумахуэ ФатIимэ, 2012 гъэм екIуэкIа «Гугъэ» зэпеуэм хэта, иджы телевиденэм щылажьэ журналист, адыгэбзэкIэ усэ зытх Шыбзыхъуэ Астемыр сымэ. НыбжьыщIэхэм псалъэ гуапэкIэ захуигъэзащ, и уэрэдхэр щызэхуэхьэса дискхэр псоми тыгъэ яхуищIащ КъБР-м и цIыхубэ артист Нэхущ Чэрим.
Хъуэхъу псалъэ куэд зэхахащ бахъсэндэс ныбжьыщIэхэм. ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм къыбгъэдэкIыу абыхэм зыхуагъэзащ зэгухьэныгъэм и правленэм и унафэщI Беппаев МутIалип, абы и къуэдзэ Тхьэгъэзит Юрэ, тхакIуэ, журналист Котляровэ Марие.
ЩоджэнцIыкIу Iэдэм къызэралъхурэ илъэси 100 щрикъум ирихьэлIэу къыдагъэкIыжа «Уи цIэр фIэсщынщ» повестыр зэрыт тхылъыр ныбжьыщIэхэм хуагуэшащ абы ипхъу ЩоджэнцIыкIу Нинэ къыбгъэдэкIыу.
Къаныкъуэ Заринэ и усэ тхылъхэм щыщ сабийхэм яритащ.
Ар къеджащ и усэщIэ-хэм щыщ. ШыкIэпшынэмрэ бжьамиймрэ я макъыр щабэу зыщIэт усэхэр псэм къедэхащIэу къыпщыхъурт. Ар я фIыщIэщ мы Iэмэпсымэхэм хуэIэкIуэлъакIуэ Чурей Дыжьынрэ Хьэгъур Залымрэ. ЗэIущIэр щекIуэкIар Сэральп Мадинэ и Арт-Центрырщ.
ПщыукI Иринэ.
ГушыIэхэр
Пьесэр схуэгъэувынукъым
Режиссёрым драматургым жреIэ:
— Сэ уи пьесэр схуэгъэувынукъым. Хъуанэр хуабжьу си жагъуэщ.
— Абы хъуанэ хэткъым.
— Абы хэмыт щхьэкIэ, залым щIэсхэр хъуэнэнущ.
Ухэзагъэмэ еплъ
ЗэщхьэгъуситIым я сабий цIыкIур яхуэжейртэкъыми, цIыхубзым жеIэ:
— Уэрэд жесIэмэ, жеину пIэрэ-тIэ?
— Хьэуэ, — жи лIым. — Япэ щIыкIэ фIыкIэ ухэзагъэмэ еплъ.
Килограмм 50-р къысхуэгъанэ
ЗэлIзэфызыр хъарзынэу зэрызэдэпсэурэ илъэс тIощIым щIигъуауэ, лIым ефэу къиублат. Фызым щыхуэмышэчыжым, абы жриIащ:
— Алыхь, ефэныр щумыгъэтмэ, афIэкIа зы махуэ симысыну, сикIыжынум!
— ИкIыж, — и напIэр хуэдакъым лIым, — ауэ къыщысшам щыгъуэ кило- грамм 50 фIэкIа ухъуу щытакъым, иджы килограмми 100-м нэбгъэсащи, си деж щызытеплъхьа лыр къэгъанэ.
Шхыныгъуэхэр
Нартыху лэкъум, шху гуащIэкIэ пщауэ
Абы щхьэкIэ нартыху хьэжыгъэ ухуэнщIар, шыгъу зыхэлъ псы къэкъуалъэ хакIэурэ, бэлагъкIэ япщ. Бахъэ пщтырыр ягъакIуэ, тIэкIу ягъэупщIыIу, содэ зыхэгъэшыпсыхьа шху гуащIэм хакIэри, псори зэхэзэрыхьыху япщ. ИтIанэ гуэдз хьэжыгъэ ираудри, тхьэвыр IэкIэ япщ. А тхьэвым тыкъыр мыинурэ къыпачурэ хъурей пIащIэ цIыкIухэр ящI, тхъу къэплъа зэрыт тебэм халъхьэурэ лъэныкъуитIымкIи тхъуэплъ хъуху ягъажьэ. Шатэ, шху, шэ, шей и гъусэу хуабэу яшх.
Халъхьэхэр (цIыхуий Iыхьэ):
нартыху хьэжыгъэу — г 660-рэ,
гуэдз хьэжыгъэу — г 40,
шхууэ — г 600,
псыуэ — г 400,
содэу — зы шей бжэмышх,
шыгъуу, зэрагъэжьэн тхъууэ — узыхуейм хуэдиз.
ЛыцIыкIулыбжьэ, пIастэкум илъу
Мыр Къущхьэхъу щыIэ Iэщыхъуэхэм яшхырейуэ щытащ. Абы щхьэкIэ Iэщышхуэми Iэщ цIыкIуми я лыр тыкъыр цIыкIуурэ яупщIатэ г 6-10 хъууэ, псы щIыIэкIэ ятхьэщI, ягъэжэпхъыж, яшу, пщтыру къэплъа тхъум лы гъэжэпхъар мыIув дыдэу тебэм иралъхьэри, чымчыркIэ зэIащIэурэ вэгъу къытрищIэным нэсыхукIэ ягъажьэ. ИужькIэ мафIэр цIыкIу дыдэ ящI, бжьыныху укъэбзар цIыкIунитIэу яупщIатэ, лым халъхьэри зэIащIэурэ ягъажьэ. Бжьыныхум дыщафэ къищIу щыщIидзэм, шыбжий сыр хьэжа хакIутэри зэIащIэурэ дакъикъитI-щыкIэ ягъажьэ мафIэ цIыкIукIэ. ИтIанэ псы щIыIэ щIакIэ, мафIэр ин ящI, шыуаныщхьэр трапIэри мафIэ щабэм тету хьэзыр хъуху трагъэт. Лыр жьымэ, псыр щIэвэщIэнкIэ хъунущ. Абы щыгъуэ псы щIакIэжри ягъажьэ. Лы жьам щIакIа псымрэ дагъэмрэ шыпсым хуэдэу щIэтын хуейщ, и фэр плъыжь дахэу. Лыр жьэху пIастэри ящI. Iэнэм щытрагъэувэкIэ пIастэм и кур кумб ящI, лы гъэжьар зэрызэщIэлъу абы иралъхьэ. Шхупс, махъсымэ, шей трафыхьыж.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ):
былымылу — г 300,
тхъууэ — г 50,
бжьыныху укъэбзауэ — г 20,
псыуэ — г 180-рэ,
шыгъуу, шыбжийуэ — узыхуейм хуэдиз
Къубатий Борис.
Джылахъстэнейхэм я малъхъэ Ираным и шах Аббас Езанэр (1571-1629 гъгъ.)
Зы уэрэдым и хъыбар
«Лъагъуныгъэу уэ пхузиIэр»
ЦIыхубэм фIыуэ ялъэгъуа уэрэдхэм ящыщ зыщ мыр.
Илъэс 70-м нэблэгъами ноби дзапэ уэрэду ди гъащIэм хэтщ. АтIэ сыт и хъыбар мы уэрэдым, дауэ дунейм къытехьа, хэт итха?
1950 гъэхэм нэхъыбэу яусу, ятхыу щытар Хэкум, лъэпкъым, колхоз, совхозхэр егъэфIэкIуэным теухуа уэрэдхэрт. Ауэ лъагъуныгъэ, гухэлъ уэрэд дахэхэри яусырт.
Хабзэм и хъумакIуэ, милицэм и майор, уэрэдус, макъамэтх ДыщэкI Залымхъан итхащ мы уэрэдыр. ПщIэшхуэ иIэу зэрылажьэм къыдэкIуэу, ДыщэкIым фIыуэ къехъулIэрт уэрэд усынри. Уеблэмэ, «сыхагъадэмэ, мы IуэхугъуитIым къыхэсхынур сщIэркъым», — жиIэу щытауэ жаIэж.
Си жагъуэ зэрыхъущи, сэ ДыщэкI Залымхъан псэууэ срихьэлIакъым. Ауэ абы и щхьэгъусэу щыта, уэрэд куэд зыхуиуса, Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и артисткэ Бырмамыт Гуащэкъарэ, си насып кърихьэкIри, зэзгъэцIыхуауэ щытащ.
Гуащэкъарэ куэдрэ си нэтынхэм къезгъэблагъэрт. Апхуэдэу зы нэтын гуэрым хэту абы жиIауэ щытащ мы уэрэдыр нэхъыфI дыдэу зэрилъагъур, псалъэхэм Залымхъан къеджэурэ, Гуащэкъарэ пшынэм еуэу, зэгъусэу зэдыжаIауэ зэрыщытар. «Пщэдджыжьым жьыуэ радиом дигъакIуэри, сэ пшынэ сеуэу езым уэрэдыр жиIэу ттхыри: «Упсэуху мы уэрэдым едаIуэ», — къызжиIауэ щатащ. Ар 1950 гъэрат, сыщымыуэмэ», — пищащ Бырмамыт Гуащэкъарэ.
ИужькIэ уэрэдыр игъэзэщIащ Сыжажэ Мухьэжид. Ари хабзэм и хъумакIуэт, уэчылу лэжьащ, Залымхъанрэ абырэ фIыуэ зэрылъагъурт.
КIУНТIЫЩ- ХЬЭПЦIЭ Аннэ.
* * *
Лъагъуныгъэу уэ пхузиIэр
Къурш хуэдизу сигу щыинщ.
Узмылъагъуу къыбжезыIэр,
Хэту щытми, къоижынщ.
Уи сурэтыр сэ къэсщтэхукIэ,
Сэ къысфIощIыр укъызэплъ.
Уэ гуакIуащэм сыпхуэзэхукIэ,
Си гур мафIэу къыбогъэплъ.
Бостей пIащIэу уэ бдэпсыпсым,
СфIощIыр уи гур къызэпхыпс.
Уэ, щIыкIафIэу си гум щыпсым,
Лъагъуныгъэм сыхуогъэпс.
Лъагъуныгъэу зэхуэтщIахэм
Ди гурылъыр тедгъэхуэнщ.
Дэ насыпу зэпытщIахэр
Ух имыIэу тхуэмахуэнщ.
Лъагъуныгъэу уэ пхузиIэр
Къурш хуэдизу сигу щыинщ.
Узмылъагъуу къыбжезыIэр,
Хэтущытми, къоижынщ.
