ЛIы иримыкъу
Чэрим Марианнэ
Роман. ЕтIуанэ Iыхьэ
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр 2020 гъэм и
№№ 125 — 130-хэм, 2021 гъэм и №№2 — 4, 6-хэм итщ).
— Уэ плъэгъуатэкъэ ар, Щыхьым? — дохутырым деж къоIэпхъукIри, иджы сымаджэм зыхуегъазэ Бэч. — Ухуеймэ, псэууэ къыпхуздэсшэнщ пщэдей. Сытым хуэдэу адакъэ къабзэ ар, ицри зыIурыплъэфэну. Адакъэцрэ дзэлъэщI пIастэрэ жаIэу зэхэпхакъэ? Дахэзилэ и салоным щIэсшэу и сыджыр хуезгъэлэн? КIэригъэхуну схуелъэIу, Iейуэ къыпщышынэу жаIэ. Си гуэныхьым игъэкIуэнукъым а Iуэрейр, и лэпсыр дыдж хъуауэ плъагъунщ. Нэху щыуэ фи нэгу къыщIэвгъэхьэт! Жей IэфIым и курыкупсэм сыкъыхешри… Сыкъоуш дыди схужыIэнкъым абдеж, ауэ… сыкъызэщоу, нтIэ! Жейми укъимыдэжу, щхьэнтэ щабэри уигу пымыкIыу — дауэ абы узэреджэнур? АдыгэбзэмкIэ «плIыщ» сэ сиIар, сымыщIэкIэ емыкIукъым. Сытми, сыхьэнцэранцэу сызэрыхэлъыр къилъэгъуам ещхьу, и дамэхэр зэтрегъауэ си адакъэу пщIэми: «IуIуу Iуууу!» Уэ пIэм хэзагъэ абы иужькIэ! Майкъалэ къызэрырашрэ мазищ фIэкIа хъуакъым, итIани адыгэбзэкIэ уэрсэрщ апхуэдэу, акцентыншэу маIуэ. БзитI зыщIэ адакъэ пIухуа игъащIэм, Щыхьым? НэгъуэщIыбзэкIэ тхылъ уеджэу уищIмэ, сыкъэпщIэнщ!
Щыхьым гъащIэм иригъэкIужрэ и псэукIэр зытета лъагъуэ гурыIуэгъуэм тришэжыфмэ, купщIэшхуи къыщылъыхъуэн хуейтэкъым Бэч и бзэгум къыпылъэлъ псалъэрыджэгум. Гъунэгъу адакъэм дэнэ къэна, гъуэлъыпIэ натIэм едза напэIэлъэщIым, хьэмэрэ, уеплъыхмэ, нэр зытехуэ лъэпыIухэм ятепсэлъыхь хъуми, абдежым щаIуатэ псоми къихыпхъэр зыт: «Щыхьым! Дэ фIыуэ удолъагъу! Умыпсэууэ пхуэддэнукъым, умыхъужауи дыпкIэрыкIынукъым!» Гууз-лыуз зиIэм ар «бжэр мэкIыргъ» зэрыжиIэми, жьыр къызэрепщэми, укъыфIэмыIуэху хуэдэу щхьэгъубжэмкIэ зэрыдэплъми къригъэкIыфынущ. Бэч а псом хуегъэджэжын хуэмейм къыщымынэу, сымаджэми узыншэми нэгъуэщIу убгъэдэт хъуну ищIэртэкъым.
Лъэрымыхьым и уз нэхъыщхьэр и щхьэ зэремызэгъыжракъэ?! Сытри и жагъуэ хъун хьэзырщи, зи напIэ къэIэтыкIэ къыжьэхэмыуэ цIыху дунейм тет-темытщ. ЩIэх уесэркъым махуэ къэс гуапэу къыпIуплъэ нэгухэм уэ нэхъыби нэхъыфIи зэрыпхуэмыфащэр зэрахуэмыбзыщIыжым. ФIы фIэкIа зигу имылъ хуэдэхэм я гущIэгъу ерум утемыIэзэщIыхьыжуи упсэуфрэ? УзыншагъэкIэ къыптекIуахэр къыпхуэарэзырэ гъащIэ зэхьэзэхуэм узэрыхагъэкIам уи жей имыгъэныкъуэу. ЦIыхуу укъыщIамылъытэн щхьэусыгъуэ гуэр яхуумыдзауи, я бгъэрыкIуэныр зэпыуркъым. Аращ езым зишэчыжыныр къызэхьэлъэкI сымаджэм и закъуэныр къыщIыхихыр. Уи щхьэ зыхуэумысыжыфыт уигу нэсу зыми фIыуэ зыкъызэрумыгъэлъагъуфамкIэ! Вакъэ зэгуэгъу къыIэрыхьэу къэджэда япэкъэсым ар зэрыпцIыр уи фIэщ ищIыну хуожьэ. ЗыкъэбгъэпцIэжыным урихулIэрэ пэт, а пэж къызыIэщIэкIхэм нэхъ гутехуэгъуеи бгъуэтын? Усэ дапщи хуаусащ закъуэныгъэм. Ауэ нэхъ усакIуэфI дыдэми сыту мащIэ хуищIэжыфыр зигу зыфIэкIуэду ипкъ махэр зэзышэкIыжа цIыху лIэужьыгъуэм!
«Хэт иджыргуэрым сызыхуэбдзыр, ди Тхьэ? Си ней зыщыхуа-хэм сеубзэурэ аргуэру зыкъэзб
гъэлъыхъуэну ара? ЗысфIумыгъэпщкIу, сэ сощIэ узэрымыжыжьэр! Ди зэхуакум зыри дэмыту уигу сытезыгъэхуэн псэукIэт, нэгъуэщIым сыщумыгъэгугъыу сыкъозыгъэщтэн хьэлт, укъысхуэарэзыуэ сыббгъэдэзыгъэтын къыхэхыкIэт уигу схупымыкIар? Дауэ цIыхуфI сызэрыхъунур, цIыху Iейхэм сахуэбгъэпщылIу?! КъызгурыIуащ! ЛIэныгъэмрэ гъащIэмрэ я зэхуакум сыщыпIыгъынырщ нэхъ къапщтэр. Закъуэныгъэр а тIум я зэхуакум плъыр Iуримыхыу дэтщ, лъэныкъуитIми уащигъащтэу, абы къикIыр — Уэ сыпкIэрыкIыну Iэмал къызимыту. Дыбгъэдащ, дэнэ дыкIуэн? СокIуэт! Зызот! Аракъэ къыспумыхыфар иджыри къэс. СыпхуэжыIэщIэну сыхуежьэху, сыптегупсысыкIыну Iэмал къызэзымыт аркъэнхэр си пщэм къошыхьэкI. Аращ уи жэуапыр! Уэ фIэкIа зыри сигу зэрытемыхуэжырщ уи жэуапыр! Уэрыншагъэм сызэрыщымыпсэуфырщ икIи сызэримылIыкIырщ уи жэуапыр!»
Хъарзынэу фIызэхэтхъуарэ пэт, мис ахэр щызежэрт Щыхьым зэрыхьэж и акъылым. Задэт ар дунейм къытезышэж лъагъуэ зэвыр. Лъэхъуэщым исыху, ихъуреягъкIэ щекIуэкIым апхуэдизкIэ псынщIэу зихъуэжырт, гукIуэдыпIэ защIэти, къыщыщIхэр унафэ укъуэдия гуэрым зэрыщIэтым гу лъитэну хунэсыртэкъым. Иджы и псэм къытемыхьэлъэ цIыхухэм зэрапэгъунэгъум, итIанэми зэрыкъарууншэм и акъыл къуэпсхэр гъэщIэ трагъэхьам ещхьу, зыхищIэмрэ къыгурыIуэмрэ зэрызэкIум и фIыгъэкIэ, и гупсысэми зэлъыIукIын щIидзэжат.
Бэч имылъагъуу щыттэкъым Щыхьым и гур зэрыхьэлъэр. Гулъытэ жан зиIэ щIалэм, абы хуэчэмыр Iэригъэхьэн папщIэ, зыхигъэзыхьыжыни зэрыщымыту зищIэни хуейтэкъым. Дохутырым емыгубзыгъэкIынри сымаджэм емыузыншэкIынри фIэтыншт. ГуфIакIэм щагъэхуэбэж бзу пIыщIам едэхащIэ фIэкIа умыщIэну, щIалэм гурэ псэкIэ фIыуэ илъагъу Щыхьым армырами зыщигъэнщIыртэкъым, модрейми абы и гумащIагъыр езэгъырт. Псы Iуфэм щапIа бабыщым ещхьу, адэ-анэ зэгурыIуэм я нэIэ IэфIым щIэту къыдэкIуэтея Бэч жьэнахуэIуэщ хужумыIэмэ, и теубгъуэн пхъашэм и щIэбзэр къазыцым ещхьу щабэт, псалъэ гуащIэкIэ ерыщ щхьэкIэ, хуумыгъэфэщэну гу хьэлэлт. Щыхьым и тепIэныр щыхузэригъэзахуэкIи, сымаджэр ягъэхъеин хуей хъууэ щеIусэкIи, зыгуэрхэр щIихми, къыщIихьэжми, езым и щхьэр пуду, е и пщэ дилъхьэжа къалэным фIэмыфI гуэр къыхэхуэу гурыщхъуэ щыIэххэтэкъым. И уэршэрыкIэрати — псэхэлъхьэжт.
— А уэ пщIитIыр (ди адэмрэ ди анэмрэщ жыхуэсIэр), дэищым я щхьэ зэредгъэужэгъуу, зэгъусэу зыщIыпIэ кIуэныгу зэрогъэхъу. Ику иту тхьэмахуэм зэ. Зым адрейр зэшу къыщохъури, дэ дыщыгъыныджэу, дымэжалIэу, дызыхэкIыж гуэр зэрапхъуэу я фIэщ зэрогъэхъужри, машинэкIэ дож, щхьэусыгъуэ ухуейкъэ-тIэ.
«Къуажэм дыдэсщ, зы адакъэ ди пщIантIэм щымыIуэу дауэ хъун?» — жиIэнщ тIум я зым, псалъэм папщIэ. Езым зи цIэ къриIуэм адрейр хуейуэ хуигъэфащэу аращ иджы. Гу зэщыхуапIэ къэфлъыхъуэмэ, кином фыкIуэ яжызоIэ, бэзэрым фытемыхьэу. Ди адэм дянэм джэд зэрихуэну ехъуапсэу, ауэ ар хужымыIэу къыфIощI, аращи, джэдыл игу къихьа хуэдэу зещI. «Уей, шыпс хужь сIухуэжыну къыщIэмыкIын сэ къысхуэнэжам», — зэхэпх къудейуэ, и щхьэ хуэпсэлъэжым ещхьу, ари щхьэхуимыту къыфIыдихуа нэхъей, къеутIыпщ. Ди анэм ар и фIэщ хъуну хьэзырыбзэщи, бэзэрым зэрынэсу, джэджьейхэм щаблэкIкIэ, бзэрабзэу къызэтоувыIэ, йопэщэщ, ди адэми хигъадэурэ къыхуещэху. Ар къыщыхъур гъатхэращ. Бжьыхьэм деж а къомыр зы дзэ зэрогъэхъури, сэ тхьэмыщкIэр, Геракл сыкъыкIэрымыхуу, щэбэт къэс, кIэлошышхуэ сыхъужауэ, джэдвейр лъакъуащхьэкIэ соутэри джэдыIуэм ситщ.
Урысыр адыгэ пхуэщIын? Нэхъ зыми пхуемыгъасэ псэущхьэ слъэгъуакъым а майкъалэ джэдхэм хуэдэу. ЩхьэзыфIэфI гуп. Е къыщIэкIыкIэкъым, е щIыхьэжыкIэкъым, е лъэуей тесыкIэкъым. Я гугъу умыщIу гъэкIацIэ, а зыращ зэрыфIыр. НэхъыщIитIым нэмыщIамэ, фIэзгъэжу зэрызгъэщтыжрэ куэд щIат ахэр. Телефоныр фэзгъэIыгъынщ яжызоIэри, зым джэдэщыр къызогъэтхъу, адрейм джэдвейр пэгуным ирегъэзагъэ, сэ ар хадэкIэм сохь. Я бзаджагъэр япэ итщ тIуми. ЗэрогъэIущ, зыр адрейм дежьууэ си пащхьэм къоувэри: «Пэгун къэс зы сыхьэт хуозэ!» — жаIэ.
Бэч псалъэухам и кIэм нэсыху, Беслъэн и дыхьэшх макъым зеIэт. «Щыгъэтыж, сызэгуэбгъэтхъынущ», — зэрыжиIэм хуэдэурэ, Щыхьым шынэр зэрыщхьэщыкIым кIэлъоплъ дохутыр щIалэр. Сымаджэм езыр мынэхъапэ хуэдэу къыщыбгъэхъуфмэ, псынщIэ дыдэу зэрыхъужынур ещIэ Беслъэн. Хущхъуэм я нэхъ лъапIэр ехьэлIи, гукъыдэж имыIэмэ, е къыщыгуфIыкI цIыху къыбгъэдэмытмэ, упыкIащ. Аращ Бэч и хъыбарым дигъэхуIами, щэныфIэу щIедаIуэр, зыхуэмыубыду зэрыдыхьэшхри сымаджэм къыдилъагъупхъэ нэкIуIупхъуэхэм язщ.
Щыхьым зэрылъэрымыхьри, Беслъэн зэрыдохутырри, езы IуэтэжакIуэр зэрыщIэупщIакIуэри пщегъэгъупщэ нэгур гъащIэ узыншэм зыгъэIэпхъуэ уэршэр хуитым. Хэт джэд зезымыхуэри, джэдэщ къэзымытхъури, адэ-анэр зэрызэхуэгуапэм иримыгушхуэри?! Шыгъу зыхэмылъ IэфI зэрыщымыIэм ещхьу, зэзэмызэ укъыхагъэзыхьми, уедаIуэкIэ ущызымыгъэуэн нэхъыжь къыпщхьэщытыныр зэрытхъэгъуэрщ, IэпкълъэпкъкIэ гугъу ущехь къыпхуихуэми, напэ къабзэм къыуит къарум гъунэ зэримыIэрщ къыхэщыр, къэмыуэжын быдапIэм ещхьу, Щыхьым къэзыухъуреихь Бэч и гукъэкIыжхэм. Ирихьэжьауэ, и жьэм къихьыр къизыкIут псалъаблэу фэ зытригъауэ щхьэкIэ, къыжьэдэхуауэ зы псалъи хэткъым Бэч гъукIэ Iэзэм ещхьу зэпигъавэ унагъуэ теплъэгъуэхэм. Щыхьым и гукъыдэжыр къэIэтын зэрыхуеймрэ и гулъытэр ебгъэш зэрымыхъунумрэ зэпэшачэу зэриIыгъыным хущIокъу. Псалъэухахэр зэкIэлъигъэпIащIэу щыгушыIэкIэ, мыгупсысэххэу къыщыпфIэщIыпэ нэгъунэ, Бэч жиIэж хъыбархэм емыкIуи, ауани, зытепсэлъыхьхэр зыгъэнэхъыкIэ гуэри щызэхэпхынукъым. Аращ цIыхухэм я гур занщIэу къыщIыкIэрыпщIэр. ФэрыщIыфэ къытеуэнкIэ шынэ хуэдэ, пхъашэрыпсалъэщ, ауэ щыхъукIэ, игу Iей зэримылъри, уи жагъуэ ищIын мурад зэримыIэри и зигъэхъеикIэ къэс къыхощ. Абы нэхърэ нэхъ хущхъуэфI иджыпсту Щыхьым пхуехьэлIэнутэкъым, езыми хуэгъэткIунутэкъым. Арат сымаджэмрэ щIэупщIакIуэмрэ игъуэу зэрызэрихьэлIам щыгуфIыкI Беслъэни зыщIиIэжьэр.
— Паспорт яIэкъым жумыIэмэ, джэд къэс щэхуу цIэ яфIимыщу си фIэщ хъуркъым ди анэм, — еуэ-еуэу ирекъутэкI Бэч. — ЩIэкъакъэри, щIэнэщхъейри, щымэжалIэри, щызэшри ещIэ, я джэдыкIафэкIэ нэгъунэ зэхецIыхукI. Дэтхэнэм Iус фIэфIми, хэт хьэдзэ хъурей нэхъ къищтэми, псыр хуумыгъэхуабэу зымыдэнури, лъэуейр зыфIэлъа-хъшэIуэри дощIэ. КхъыIэ, къыщIэдывгъаши, я гъусэу телевизор девгъэплъ яжызоIэри, ядэркъым. АпщIондэху къэхъур сыт? ЕлIэлIэху йосэри, фIигъэжыну фIэпсэкIуэд мэхъуж. Псэууэ хьэщIэхэм яритыну хуожьэ. Ахэри хэт къалэдэсщ, хэт игъэкъабзэ нэхърэ, имышхыххэмэ нэхъ къещтэ. Дэтхэнэм хьэзыру хуебгъэхьыну? Къытехуэрэ лIэмэ, игу хощI. ДжэдыкIэу зы щэ ныкъуэ хуэдиз кърех махуэ къэси, бгуэшынумэ, къеблагъэ. Адакъэр уэмызэгъынумэ, джэдыкIэм дытесынщ, Щыхьым, зэи дыухынукъым. Ди нэ кугъуиплIыр гъуэжьу дыдыхьэжынщ хьэблэм, дызэтIолъхуэныкъуэ я гугъэу. Сэ езым щхьэ жесIэ мыхъурэ ар?
Бэч телефоныр кърехри и анэм хуегъаджэ.
— Алло! Уей, дымыIей! Мес, мэгуфIэри хэлъщ, джэдибгъу я лыгъуэрымэ къысщIэуамэ, сыхъужынут, жи. Сэ сыгушыIэркъым, нысащIэ! Беслъэни унагъуэ джэд фIэкIа ишх мыхъуну жеIэ. Беслъэнкъым зышхынур, Щыхьымщ. Щауэр жыжьэ щыIэ? Хэт сызыщыукIытэнур, мыбдеж хамэ щыскъым. И, нысащIэ! Укъыщаша махуэр уигу къэгъэкIыжи, а къэзмышэ щIыкIэ си щхьэцыр зыгъэтхъуа гупым яз хуэгъавэ мы зыри къыздимыкIыжым къикIыжам. Гъэжьа хъунукъым, лэпсращ зыхуейр. Мис, езы Беслъэн изот, уи фIэщ мыхъумэ.
Беслъэн Бэч и телефоныр къыIех:
— Уи пщыхьэщхьэ фIыуэ, Хьэсинэт! ХущхъуэкIэ догъашхэ зэкIэ, и кIэтIийхэм зыкъащIэжыху. Пщэдджыжь лэпс тIэкIу едгъэIубынщи деплъынщ зэрыхуэгъэткIум. Хъунущ прунж тIэкIу хыупхъэми, мыкуэду. Лыр зэпкърыхуху гъави, абы щыщи цIыкIу-цIыкIуххэу хэлъхьэ тIэкIу, гъэныщкIун хуэмейуэ. Бэч нэщI иреIыгъ пщэдейризэм, ягъэ кIынкъым. Абы лэпскIэ угуры- Iуэн? Хьэуэ, хьэуэ, дэ зыри дыхуейкъым, согушыIэ, мыбы псори щыIэщ. Лэпси щыIэщ, ауэ мы щIалэм дигъэпсэуркъым. Майкъалэ кърашами, ди джэдхэм адыгэбзэ ящIэ, жи. Тхьэр арэзы къыпхухъу, изотыж Бэч.
Бэч телефоныр къещтэжри и анэм сэлам ирехыж:
— Хьэзыр хъумэ, къэпсалъи, сэ сыныкIуэцIрыжыжынщ. Хэт къэкIуэнур? Ди адэри? НэхъыфIыжщ. Марат къэсыжащ жыпIа? НтIэ, си плъырыгъуэр иухауэ бжы.
— Мы гъуэлъыпIэм уилъ хъунущ ныжэбэ, илъар щIатхыкIыжащ, — Беслъэн телефоныр тезылъхьэжа Бэч зыхуегъазэ.
— Дигъэжеин уи гугъэ мыбы! — Щыхьым псалъэмакъым къыхишэн и мураду, и макъым зрегъэIэт Бэч.
— Иджыпсту хилъафэмэ, нэху щыху къэушынукъым, уэри зыгъэпсэху. Марат къэсыжауэ ара? — нэхъ макъ ешэхакIэ щIоупщIэ Беслъэн.
— НтIэ!
Марат и гугъу зэращIыр Щыхьым къызэрыщыхъуам гу лъитащ дохутырым. Ар набдзэ тэрмэшкIэ Бэч хуеIуэхури, сымаджэм йоупщI:
— Марат къэсыжащ жи, Щыхьым! Бэч дутIыпщыжын?
— Хьэуэ! — япэу макъ узыншэ къегъэIу Щыхьым. ЗэрифIэщыр уолъагъу, гушыIэркъым, уеблэмэ, щтэIэщтаблэщ.
— Зыгуэр щимыдэкIэ, хъужащ! — Бэч Щыхьым зыхэлъ гъуэлъыпIэм хуокIуатэри, лъахъшэу хуотIысэх. — УздэщыIам сыт щыхъыбар?
— БлынджабиплI, — Щыхьым и напIэхэр иджыри хьэлъэщ.
— БлынджабиплIракъым сэ зи гугъу сщIыр, хур хъыджэбзхэм дауэ уакъыIэщIэкIа?
Щыхьым Iупэ къудейкIэ, щIалитIым — унащхьэр трачу мэдыхьэшх.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
