Куэд дыдэ къызэщIэзыубыдэ школ театр
Налшык къалэм и курыт еджапIэ №32-м и цIыхубэ литературэ театру IутIыж Борис и цIэр зезыхьэм и унафэщI, КъБР-м гъуазджэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Тхьэзэплъыж Ислъам ныбжьыщIэ театрыр къызэрызэригъэпэщрэ илъэс, езы студиер илъэситху щрикъум ирихьэлIэу упщIэ зыбжанэкIэ зыхуэдгъэзащ.
Тхьэзэплъыж Ислъам. — Ислъам, республикэм и щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ зегъэужьыным хэлъхьэныгъэфI зэрыхуэпщIам дыщыгъуазэщ. Ар IэщIагъэ зэрыпхуэхъуам утезгъэпсэлъыхьынут.
— Москва щэнхабзэмкIэ и къэрал институтым (иджы университетщ) и театрым и режиссер къудамэр 1971 гъэм къэзухащ. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым къэзгъэзэжри, актеру, режиссеру илъэситхукIэ сыщылэжьащ. А зэманым къриубыдэу спектаклищ згъэуващ, театрым сыщыджэгуащ. Роль нэхъ ин дыдэ щызгъэзэщIэну къысхуихуар «Жин фIыцIэ» спектаклырщ. Ди артист гъуэзэджэхэу ДыщэкI КIунэ, Тхьэзэплъыж Азрэт, Срыкъуэ ХьэмщIасэ, ЖьакIэмыхъу КIунэ, Мысостышхуэ Пщызэбий сымэ сахыхьагъащIэу а пьесэм делэжьын щIэддзауэ щытащ.
КъБР-м ЩэнхабзэмкIэ и министерствэм 1976 — 2003 гъэхэм сыщылэжьащ инспектору, инспектор нэхъыжьу, IэщIагъэлI нэхъыщхьэу, гъуазджэмкIэ къудамэм и унафэщIу, щэнхабзэмкIэ министрым и къуэдзэу. А зэманым си творческэ лэжьыгъэри IэщIыб сщIакъым. Къэралым, республикэм я махуэшхуэхэм хуагъэхьэзыр концерт программэ инхэр къызэзыгъэпэщахэм сахэтащ. Апхуэдэщ, псалъэм папщIэ, Москва, Липецк, Ростов къалэхэм, Ярославль областым, Адыгэ Республикэм, нэгъуэщI щIыпIэхэм КъБР-м и щэнхабзэм и махуэхэу щедгъэкIуэкIахэр. КъищынэмыщIауэ, министерствэм сыщыщылэжьа зэманым режиссер IэщIагъэри IэщIыб сщIакъым. 1989 гъэм щыщIэдзауэ илъэс 20-м щIигъукIэ училищэхэм, курыт школхэм театр студие къыщызэзгъэпэщурэ сылэжьащ, IутIыж Борис и цIэр зезыхьэ литературэ театрым и лъабжьэр щыдгъэтIылъари абы щыгъуэщ.
ЛIуп Ислъамрэ Сэбаншы Залинэрэ «Къамботрэ Лацэрэ» спектаклым щоджэгу. — Ислъам, литературэ театр къызэрызэбгъэпэщам, абы щебгъэкIуэкI лэжьыгъэм я гугъу къытхуэщIыт.
— Пенсэм сыкIуэу зыщызгъэпсэхуну ныбжьыр къыщыблагъэм, си хьэл-щэнымрэ псэукIэмрэ унэм щIэсыныр зэремызэгъынур къызгурыIуащ. Апхуэдэу щыхъум, Сабий творчествэмкIэ республикэ унэм 2004 гъэм лэжьэн щыщIэздзащ. Абы ныбжьыщIэу минитхум щIигъу зэрекIуалIэр къэплъытэмэ, гурыIуэгъуэщ, театр къызэбгъэпэщын папщIэ, узыхуеину псори абы къызэрыщыплъымысынур. Дылэжьэн папщIэ Iэмал псори Налшык къалэм и курыт еджапIэ №32-м щыIэщ: репетицэ щедгъэкIуэкIын пэши, зыкъыщыдгъэлъэгъуэн утыкуи, ди хьэпшыпхэр щытхъумэн плIанэпи.
90 гъэхэм Кэнжэ къыщызэзгъэпэщауэ щыта драмкружокым иджы сыщылажьэ школым и унафэщI Блэныхь Къазбэчи хэту щытащ. Ар къэзгъэсэбэпщ, ди унафэщIымрэ абырэ зэпысщIэри, еджапIэм литературэ театрыр щылэжьэну зэгурыIуащ.
«ДжэгуакIуэ» зыфIэтща ди студием ныбжьыщIэ 25-рэ къокIуалIэ. Абы щыщу цIыху зыщыплIщ нэгъуэщI школхэм къикIыр, нэхъыбэр мы еджапIэм щыщщ. Аращи, Iэмалыншэу джэгуакIуэхэм сахуей хъумэ, сабийхэр псынщIэу къызогъуэт. Нэхъыщхьэр ди лэжьыгъэр зэблэмыунырщ.
IутIыж Борис и «МафIащхьэтыхь» теплъэгъуэм щыщщ. Сабийхэм утыку итыкIэ ебгъащIэу спектаклым щыбгъэджэгун, сценэм мыукIытэу иту ебгъэсэн папщIэ, нэхъ мащIэ дыдэу илъэскIэ е тIукIэ уадэлэжьэн хуейщ. НыбжьыщIэхэм я псэлъэкIэм, я жьэнахуагъэм зегъэужьыным солIалIэ. Ар зэбгъэхъулIэнымкIэ IэмалыфIщ псалъэжьхэр, псалъэ шэрыуэхэр, псынщIэрыпсалъэхэр. Куэд елъытащ артистхэр я пэм къимыпсэлъыкIыу, жаIэр гурыIуэгъуэу, и гъусэм едэIуэфу, абы жэуап иритыжыфу утыку итыным. Аращ адыгэ студиеу къызэдгъэпэща мы театрым и къалэн нэхъыщхьэри.
Школ театрыр къызэгъэпэщыным гугъуехь нэхъ ин дыдэу хэлъыр сабийхэр утыку итыкIэм хуэбгъэхьэзыру спектаклхэм щыджэгуф щыхъумрэ школыр къыщаухымрэ зэрызэтехуэрщ. Иджы Iэмалу щыIэр сыт? НыбжьыщIэхэр нэхъ пасэу къыхэхынырщ, ауэ ещанэ, еплIанэ классхэм щеджэхэм театрыр зищIысыр къагурыбгъэIуэну, театрыбзэкIэ уепсэлъэну гугъущ. ИлъэситIым къриубыдэу сабийхэр утыкум щызекIуэфу, щызэпсэлъэфу, щыгупсысэфу егъэсэн хуейщ, ар зи къалэныр студиеращ. Абы зыщызыгъэса цIыкIухэр спектаклхэм щоджэгуф, литературэ театрым и джэгуакIуэу залъытэж мэхъу.
ЖыIапхъэщ, IутIыж Борис хуэдэ тхакIуэ, драматург Iэзэ, драмэ гъуазджэм фIыуэ хэзыщIыкI адыгэм дызэримыIар. Пьесэ 25-м нэблагъэ итхати, и зы тхыгъи семыджэу блэзгъэкIакъым. Пьеси 10-м нэблагъэр къэтщтащ. Театрым дыдэлажьэурэ Борис и пьесэ зыбжанэ — «Тыргъэтауэ», «Дамэлей», «Эдип» жыпIэми, дгъэуващ. Абы и пьесэхэм литературэ нэгъэсар я лъабжьэщ, я бзэр къулейщ, удэзыхьэхщ. Къэбэрдейм и драмэ гъуазджэм апхуэдиз хэлъхьэныгъэ зэрыхуищIам сригъэгупсысащ ди школ театрыр IутIыж Борис и творчествэм нэхъ зэрыпэгъунэгъум. Апхуэдэу, хуэмурэ и тхыгъэхэр къатщтэурэ, сабийхэм адыгэбзэкIэ садэлажьэу щIэздзащ. УсэбзэкIэ тха тхыгъэхэрт гулъытэ нэхъ зыхуэсщIыр. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, ЩоджэнцIыкIу Алий драматургыу щытакъым. «Къамботрэ Лацэрэ» романыр, «Мадинэ» поэмэр усэбзэкIэ тхащ, ауэ абыхэм елэжьыжа нэгъуэщI тхакIуэхэм пьесэ теплъэ иратащ.
«МафIащхьэтыхь» теплъэгъуэм сабийхэр щоджэгу. Литературэм и классикхэр джыным школ программэм зэман мащIэщ хухахыр. Псалъэм папщIэ, Лермонтов Михаил зымыцIыху, абы и тхыгъэ гъуэзэджэхэм емыджа куэд щыIэщ. Аращ ди лъэпкъ литературэм, абы и драматургием деж дыкъыщызэтемыувыIэу Лермонтов Михаил и «КIуэрыкIуэсэжыр» бгырыс хъыбарыр спектаклу щIэдгъэувар. Урыс тхакIуэшхуэхэу Пушкин Александр, Лермонтов Михаил, Толстой Лев сымэ, нэгъуэщIхэми адыгэ лъэпкъым зэрытетхыхьам щызгъэгъуэзэну си мурадщ. Псалъэм папщIэ, Лермонтовым нэхъыфIу дыкъилъагъуу, нэхъ тпэгъунэгъуу икIи игу къытщIэгъуу щытащ. Аращ абы и тхыгъэхэм гулъытэ щIыхуэтщIам и щхьэусыгъуэри. Сабий тхакIуэ нэхъыфI дыдэхэм ящыщ Чуковский Корней и «Тараканище» тхыгъэри дгъэуващ.
Япэ дыдэу утыку къитхьар IутIыж Борис и «Нартхэ я дыгъэ» пьесэм къытетщIыкIа спектаклым и япэ Iыхьэрщ. Абы къыкIэлъыкIуащ ЩоджэнцIыкIу Алий и «Къамботрэ Лацэрэ» романым къытетщIыкIар.
— Театрым лэжьэн зэрыщIидзэрэ зэман куэд дэмыкIами, зэфIэвгъэкIахэр мащIэкъым. ДяпэкIэ сытхэм фелэжьыну фи мурад?
— Пэж дыдэу, иджыри лэжьыгъэшхуэ къытпэщылъщ. ТхакIуэ, усакIуэ телъыджэ МэшбащIэ Исхьэкъ и усэхэм къытетщIыкIа литературэ композицэм иджыпсту долэжь. Айтматов Чингиз и «Махуэр лIэщIыгъуэм нэхърэ нэхъ кIыхьщ» тхыгъэм щыщ пычыгъуэ адыгэбзэм къизгъэзагъэу инсценировкэ сщIыну си мурадщ. Нэхъ ищхьэкIэ зэрыжысIащи, ди театрым IутIыж Борис и тхыгъэхэм сыт щыгъуи увыпIэ хэха щаубыдынущ.
Ди театрым литературэ лъабжьэфI иIэн папщIэ, усэбзэр нэхъ текIуэу щытын хуейуэ къызолъытэ. Адыгэбзэм ирипсалъэ дэтхэнэми литературэбзэр ищIэркъым. КъызэрыгуэкI бзэмрэ литературэбзэмрэ зэщхьэщокI. А Iуэхум елэжьын, сабийхэм я гур купщIэ зиIэ, бзэ къулейкIэ тха усэм къыхузэIухын хуейщ.
— Адыгэбзэм и щытыкIэм, дапщэщи хуэдэу, иджыпстуи куэд егъэгузавэ… ЩIэблэм я анэдэлъхубзэр егъэфIэкIуэнымкIэ, дауи, театрыр IэмалыфIщ…
— Адыгэбзэм и щытыкIэм утегузэвыхьми, куэдрэ ущIытетхьэусыхэн щыIэкъым. Утхьэусыхэ нэхърэ утелажьэмэ, щхьэж езым хузэфIэкI мащIэр хилъхьэмэ нэхъыфIщ. Сэ схузэфIэкIыр арати, зи бзэм ирипсэлъэну, иригупсысэну къызэгугъуэкI щIалэ, хъыджэбз гуп зэхуэсшэсауэ садолажьэ, си щIэныгъэмкIэ садогуашэ. Школ театрыр къыщIызэдгъэпэща щхьэусыгъуэхэм ящыщщ адыгэбзэм курыт школым щыхухах сыхьэт бжыгъэр зэрымащIэр, къэбэрдей литературэр куууэ ныбжьыщIэхэм ирагъэджыну Iэмал зэрамыIэр. Школым адыгэбзэмрэ литературэмрэ щезыгъэджхэм урок зэIуха щаткIэ, театрым и Iэмалхэр къызэрагъэсэбэпыну щIыкIэмкIэ чэнджэщэгъу сахуохъу.
«Нартхэ я дыгъэ» спектаклыр щыдгъэувым, Ныр Астемыр си деж къэкIуат, адыгэбзэкIэ зы псалъи имыщIэу. Абы зэрыжиIэмкIэ, и анэдэлъхубзэр зригъэщIэну щIэхъуэпсырт. Пэжыр жыпIэмэ, щIалэм и псэлъэкIэм шэч къытрызигъэхьат ар хузэфIэкIыным. Ауэ зы илъэсым къриубыдэу бзэр абы фIыуэ къызэрищтар умыгъэщIэгъуэнкIэ Iэмал иIэкъым. Пэжу, щIалэр гугъу езгъэхьащ. Спектаклым хэт тхьэмадэм и ролыр зыгъэзащIэрат псалъэ нэхъыбэ дыдэ зиIэр. Астемыр и теплъэкIэ, и хьэл-щэнкIэ абы нэхъ зэрыпэгъунэгъур къэслъытэри, а ролыр хуэзгъэфэщащ.
Театрым ухэтыну гугъущ, куэд уеджэн, угупсысэн, къэхутэныгъэ зэхуэмыдэхэр ебгъэкIуэкIын, тхыгъэр зи IэдакъэщIэкIым и гъащIэмрэ и гуащIэмрэ пэгъунэгъу зыпщIын, ар щекIуэкI лъэхъэнэм зыхэбгъэгъуэзэн жыхуэпIэхэр лэжьыгъэ къызэрыгуэкIкъым.
— Ислъам, къызэрызгурыIуамкIэ, театр гъуазджэм къыдэкIуэу, ныбжьыщIэхэр хабзэм, нэмысым хывогъэгъуазэ, художественнэ тхыгъэхэр къэвгъэсэбэпкIэрэ…
— Апхуэдэ щапхъэхэр гъунэжми, мы зы Iуэхугъуэр къэзгъэлъэгъуэнщ. «Мадинэ» спектаклыр щыдгъэувым, ягурызгъэIуэну иужь ситт дэтхэнэ зы адэ-анэми я быныр насыпыфIэ хъумэ нэхъ къызэращтэр. Мыбдежым Дадусэ и пхъур фIыуэ илъагъум дигъэкIуэсэну хэтми, жагъуэлIым иримыщэн папщIэ а Iэмалым хуэкIуауэ арат. Джэрий и мылъкум хэкIыжми, Мадинэ Заур насыпыфIэ дэхъуныр нэхъ къищтэрт, армыхъумэ, пщIэ иIэу, екIуу, хабзэм тету пхъур унагъуэ хъуным дэтхэнэри зэрыщIэхъуэпсым сащыхутепсэлъыхьым, Дадусэ и ролыр зыгъэзащIэ хъыджэбз цIыкIур абы арэзы техъуакъым, мылъку зиIэ Джэрий зэрыдэмыкIуар фIэзахуэтэкъым. Иджы къэунэхуа технологиехэм ныбжьыщIэхэм я гупсысэкIэр зэтрихуащ, армыхъумэ, Дадусэ и гуращэр къагурыIуэн хуейт. Аращи, хабзэ, нэмыс, бзэ, психологие жыпIэми, театрым куэд дыдэ къызэщIеубыдэ.
Си гъэсэн дэтхэнэ джэгуакIуэ ныбжьыщIэри IутIыж Борис и цIэр зезыхьэ литературэ театрым иригушхуэу, ирипагэу щIидзэмэ, си мурадыр къызэхъулIауэ слъытэнущ.
Епсэлъар ТЕКIУЖЬ Заретэщ.
