Астемырей къыщожьэ
Хэку зауэшхуэм адэншэу къигъэна сабий мелуанхэм ящыщщ Джылахъстэнейм хыхьэ Акъбащ Ипщэ (Астемырей) къуажэм дэт еджапIэм илъэс плIыщIкIэ адыгэбзэмрэ литературэмрэ щезыгъэджа Шэрыб Юлэ (Къуэн АннэкIи йоджэ). Абы и къуэ пшынауэ Iэзэ, ГъуазджэхэмкIэ Кавказ Ищхъэрэ къэрал институтым и профессор Шэрыб Валерэ дэщIыгъуу иджыблагъэ дунейм къытригъэхьащ «Хэку зауэшхуэм хэкIуэдахэм я бын» тхылъыр. Ар теухуащ Акъбащ Ипщэ къуажэм щыщу зауэм хэкIуэдахэмрэ абыхэм я щIэблэмрэ.
«1941-1945 гъэхэм екIуэкIа Хэку зауэшхуэм и мафIэ лыгъэм я псэ емыблэжу хэтахэм, ди щхьэхуитыныгъэм щIэзэуахэм, абы хэкIуэдахэм ятеухуауэ ятхари мащIэкъым, ауэ ар зыми хуэухынукъым, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ ар мыхъужын узыфэу цIыхубэм я псэм къыхэнащи», — щыжаIэ тхылъыр зи IэдакъэщIэкIхэм абы хуащIа пэублэ псалъэм.
Акъбащ Ипщэ къуажэм зауэм дигъэкIа цIыху 297-м ящыщу 186-р абы хэкIуэдащ. Къигъэзэжакъым Шэрыб Юлэ и адэ Къуэн Хьэбали. Ар хъыбарыншэу кIуэдахэм хабжэ, нобэр къыздэсми и кхъащхьэр здэщыIэр ямыщIэу. А гукъеуэр и гъащIэ псом пхъум кIуэцIрихащ икIи мы тхылъыр и гуащIэмрэ мылъку хьэлэлымрэ къыхэкIыу абы фэеплъ хуищIащ.
«Хэку зауэшхуэм хэкIуэдахэм я бын» тхылъыр къызэIуех Щомахуэ Хьэсэнбий и «Адэхэр мэжей» уэрэдым и псалъэхэмкIэ. Абы и дэтхэнэ гупсысэри Шэрыб Юлэ хуэдэхэм я псэм телъ хьэзабымкIэ гъэнщIащ.
Тхылъым итщ зауэм зи псэр щызытахэмрэ абы-хэм я щIэблэмрэ ятеухуа очеркхэр, сурэтхэр, гукъэкIыжхэр. Зи цIэр къраIуа, ахэр зыцIыху дэтхэнэ зы-ми ар зэрыхуэщхьэпэнум шэч хэлъкъым.
Шэрыбхэ Юлэрэ Валерэрэ иужь зэманым дунейм къытрагъэхьа етIуанэ тхылъщ мыр. Нэгъабэ и кIэухми я къуажэгъухэм тыгъэ лъапIэ хуащIащ. А жылэр нобэ здэщыс щIыпIэм къызэрыIэпхъуэрэ илъэси 130-рэ щрикъум ирихьэлIэу зэанэзэкъуэм къыдагъэкIащ «ФIыр зи плъапIэ Астэмрей» тхылъ гъуэзэджэр.
Жыласэ Заурбэч.
