Арыншауэ дыпсэуфынутэкъым
ЩIы Хъурейм тет къэралхэм я нэхъыбапIэм Мэзым и махуэр щагъэлъапIэр гъатхэпэм и 21-рщ.
Мэзым и мыхьэнэр зыхуэдизыр къэлъытэгъуейщ. Ар зэхьэлIари абы къыдит пхъэм ди гъащIэм щигъэзащIэ къалэным и закъуэкъым. КуэдкIэ нэхъ лъапIэжщ икIи нэхъ къэлъытапхъэщ, мэзхэр ЩIы Хъурейм и «тхьэмбылу» зэрыщытыр. Абыхэм цIыхур фIэкIыпIэ зимыIэу зыхуэныкъуэ кислородыр къалэжь, дыкъэзыухъуреихь дунейм ар хаутIыпщхьэ, предприятэхэм къапиху углеродыр зыщIашэ. Планетэм псыIагъэу тетыр тэмэму зегъэкIуэнымкIэ къалэн нэхъыщхьэ зыгъэзащIэри ахэращ.
Дэ дыпсэуфынутэкъым, ахэр димыIатэмэ. ЖыпIэнуи ирикъунщ, зы жыг мыин дыдэм сыхьэт 24-м къриубыдэу цIыхуищыр зэрыбауэ жьыр (кислород) къызэрилэжьыфыр. Апхуэдэуи, фэ, дауи, гу лъыфтащ мэзым уи Iэпкълъэпкъыр нэхъ зэрыщыщIэкIым: мыбдежым хьэуар куэдкIэ щынэхъ къабзэщ. ГъэщIэгъуэнщ, ауэ мэзхэм сабэри зыщIашэ. Псалъэм папщIэ, зы гектарым ит уэздыгъей гуэрэным сабэу тонн 40-м нэблагъэ зыщIаубыдэ.
ООН-м ерыскъыпхъэмрэ мэкъумэш хозяйствэмкIэ и къудамэм къитхэм ятепщIыхьмэ, дунейм мэзхэр псынщIэ дыдэу нэхъ мащIэ щохъу. КъызэрабжамкIэ, илъэс къэс ЩIы Хъурейм мэзу гектар мелуан 13-м нэблагъэ тобзэхыкI, къагъэкIыжыфыр гектар мелуани 6 иримыкъущ. Абы къикIыр аращи, ди планетэм секунд къэс фIокIуэд футбол джэгупIэм къызэщIиубыдэ мэзым хуэдиз.
ЩIэныгъэлIхэм къызэрахутамкIэ, жыгхэм щIыгулъым псыуэ къыхашыр ягъэкъабзэ, иужькIи ар хьэуам хаутIыпщхьэж. Мэзхэращ щIыщIагъыпсхэр нэхъыбэу къыдэзыгъэкIуейри, щIым и гущIыIур зымыгъэпхъэхри. Пасэ зэманхэм къыщыщIэдзауэ гу зэрылъатащи, жыг зыIумытыж псыхэр псынщIэ дыдэу мэгъуж.
КъищынэмыщIауэ, мэзым зыщIеф гъатхэ лъэхъэнэм уэсыр щыткIужкIэ куэдыщэу къыдэукъубей псыIагъэри. Арыншамэ псыхэр ямылейуэт къызэриунур. Гъэмахуэр къихьамэ, мэзым псы ежэххэм яретыж езым къебэкIыу зэхуихьэса псыIагъэр — аращ ахэр инэхъыбэм зымыгъэжэщIри.
Ди къэралым и щIыналъэм хуозэ дунейм мэзу тетым я процент 22-р. ЗэрагъэбелджыламкIэ, Урысейм гектар мелардрэ мелуани 179-м «жыг гуэрэнхэр» ярытщ. 2007 гъэм къащтауэ щыта Мэз кодексыщIэм ахэр лIэужьыгъуищу игуэшат. Япэ гупым хохьэ ущIэтыну хуабжьу къекIу жыг дахэхэр зыхэтхэр, етIуанэм хеубыдэ пхъэ къызыхаххэр. ХасагъащIэу зыхуэсакъхэр — ещанэщ. Апхуэдэуи, Урысейм и щIыналъэм хуозэ пхъэ къызыхах мэзу дуней псом щыIэм я процент 25-м нэблагъэр. Ар къулеигъэ ин дыдэщ, къэгъэсэбэпын зэрыхуейри егупсысауэщ.
Ди республикэм илъэс зыбжанэ хъуауэ лэжьыгъэшхуэ щокIуэкI мэзым «еIэзэным», къуажэхэмрэ къалэ округхэмрэ жыгыщIэхэр щыгъэтIысыным, щыпсэухэр щхъуантIагъэхэм хуэсакъын зэрыхуейм къыхуеджэным хуэунэтIауэ. Апхуэдэу, зи гугъу тщIы къалэныр зыгъэзащIэхэм, къызэднэкIа илъэсым къриубыдэу, КъБР-м и щIыналъэм щыщу гектари 102-м жыгыщIэхэр щыхасащ. 2021 гъэми а лэжьыгъэм пащэну я мурадщ. Абы папщIэ гектари 149-рэ къагъэсэбэпынущ. ЖыгыщIэ цIыкIухэм я нэхъыбапIэр Лэскэн мэзгъэкI IуэхущIапIэрщ къыщагъэкIыр.
Къытедгъэзэжынщи, мэзым ди гъащIэм щиIыгъ увыпIэр гъунапкъэншэщ. ИкIи зейр ди закъуэкъым: а къэщIыгъэ телъыджэр, дызэрыщыгъуазэщи, я хэщIапIэщ къуалэ, хьэкIэкхъуэкIэ куэдым, уеблэмэ, хьэпщхупщхэми хьэпIацIэхэми. Ахэри ди дунейм щыщщ…
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
