Гу къабзэ зиIа Абыкъу Рамис
ПщIэ зиIэу, нэмыс зы хэлъу, IуэхуфIхэр зи Iэры кIыу псэуа цIыхур, дунейм ехыжами, куэдым я гум фIыкIэ къонэ. Ар псэухэм яхэтщ гупсысэу, IуэхущIа фэу, дуней еплъыкIэу иIахэмкIэ, цIыхугъэрэ зэхэ щIы кIыу бгъэдэлъахэмкIэ. Апхуэдэущ, куэдым я щапхъэрэ я гъуазэущ, зэрып сэуар егъэджакIуэ IэкIуэ лъакIуэу, гъэсакIуэ нэсу, адыгэлI щыпкъэу дунейм тета Абыкъу Рамис Болэт и къуэр. А цIыху псэ къабзэр дунейм зэрехыжрэ куэд щIакъым…
Рамис. 1970 гъэ Абыкъур Къэрэшей-Шэр джэс Республикэм хы хьэ Первомайское (япэм абы зэреджэр Абыкъухьэ б лэт) къуажэм 1940 гъэм къыщалъхуащ. Хъыджэбзищым тралъхуа щIалэ цIыкIум хуабжьу щыгуфIыкIат и адэ-анэри лъэпкъым и нэхъыжь хэри. КъызыхэкIа уэркъ лIакъуэм хуэфащэу, Iущу, жы джэру къэхъу сабийр пасэу тхылъым дихьэхащ икIи школ ми фIы дыдэу щеджащ. ЩIэныгъэм, егъэ джэ ныгъэм зи гъащIэ псор хуэзыгъэпса Абыкъум IэщIагъэ хуэхъунур пасэу иубзы хуа кIэт. Школым щыщIэс лъэхъэнэм ар щIэхъуэпсырт щIэблэм щIэныгъэ яриту, игъасэу лэжьэну, апхуэдэ чэнджэщхэр щIалэм къратырт и егъэджакIуэхэми. Ку рыт школыр ехъулIэныгъэкIэ 1961 гъэм къиуха нэужь, Рамис еджэным щыпищащ Къэ бэрдей-Балъкъэр къэ рал университетым и тхыдэ-филологие факультетым уры сыбзэмрэ литературэмкIэ и къудамэм.
ЕгъэджакIуэ IэщIагъэр зэ зыгъэгъуэта щIалэщIэм 1966 гъэм лэжьэн щыщIи дзащ Терекскэ (Болэтей) къуа жэм Къардэн Сэхьид и цIэр зэрихьэу дэт курыт школым. Куэд дэмыкIыу Абы къур ягъэкIуащ Сэрмакъ къуажэм дэт курыт школ №1-м. ЕгъэджакIуэ щIалэр абы илъэсищкIэ урысыбзэм рэ ли тературэмрэ щригъэджащ. Зэрылажьэм хуэ дэу р э, тхыдэмрэ географиемрэ щхьэхуэу хуеджэжащ.
1970-1971 гъэ еджэгъуэм ирихьэлIэу Рамис Iэпхъуэжащ къыщалъхуа и жылэм икIи абы дэт курыт школым тхыдэмрэ географиемрэ щригъэджащ илъэсиблкIэ. 1977 гъэм къыщыщIэдзауэ илъэс 25-м нэскIэ Абыкъум щIэблэм яригъэджащ уры сыб зэмрэ литературэмрэ. ЕгъэджакIуэ IэкIуэлъакIуэм зэман кIэщIым къриубыдэу иубзыхуат езым и Iуэху зехьэкIэ мардэхэр, методикэ купщIафIэр. Дэтхэнэ и дерс ри гъэщIэгъуэну зэриу хуэным, зэрыригъэкIуэ кIы ным хущIэкъу зэпытт ар. Бзэм и хьэлэмэтагъыр, литературэ тхыгъэхэм я купщIэр ныбжьыщIэхэм зэрызахригъэщIэным дапщэщи яужь итащ Рамис. ЕгъэджакIуэ Iэзэр апхуэдэуи гъэсакIуэ хьэлэмэтт, зэхэщIыкI лъагэ рэ гулъытэшхуэрэ зиIэ цIыхут. Апхуэдэу ар нэгъэсауэ хуэIэкIуэлъакIуэт уна фэщI лэжьыгъэми. Урысыбзэмрэ литературэмрэ зэ ры ригъэджым къыдэкIуэу, школ унафэщIым егъэ джэ ныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэмкIэ и къуэдзэу илъэс куэдкIэ лэжьащ Абыкъур.
— КъытщIэхъуэ щIэблэр фIым хуэзыущий, абы и акъылым зиужьыным къару езыхьэлIэ дэтхэнэ лэжьа кIуэми пщIэ лей хуэфащэщ. А къалэнхэр псом япэ зи пщэ къыдэхуэхэм ящыщщ школым щылажьэ егъэджа кIуэхэр. Апхуэдэт егъэджа кIуэ Iэзэ, гъэсакIуэ щыпкъэ Абыкъу Рамис, — жеIэ Абы къур фIыуэ зыцIыхуу, абы гупсысэрэ Iуэху зехьэкIэу бгъэдэлъым нэгъэсауэ щыгъуазэу щыта, филологие щIэныгъэхэм я доктор БакIуу Хъанджэрий. — Рамис сыт хуэдиз фIыщIэ псалъэ ху жыпIэми, мащIэу къыс щохъу, сыту жыпIэмэ ар и къа руи и зэмани емыблэжу хущIэкъуащ гъэсэныгъэ екIу рэ щIэныгъэ куурэ ныб жьы щIэхэм ябгъэдэлъ хьэ ным. Гушхуэ зыкIуэцIылъ цIы ху псэ къабзэу дунейм тетащ Абыкъур. Аращ абы и лIэ ныгъэр хуабжьу дигу къы щIеуар, и фэеплъыр фIыкIэ ягу къыщIинар иригъэджахэми, къыдэлэжьахэми, къэ зы цIыхуу щытахэми.
IэщIагъэлI гъуэзэджэу, лэ жьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ ахъырзэману зэры щытам къыдэкIуэу, Рамис щхьэгъусэ тыншт, адэ щабэт, адэшхуэ IэфIт. Рамисрэ и щхьэгъусэ Марьямрэ (ар Къардэнхэ япхъущ) бынитху зэдагъуэтащ: Зарифэ, Залинэ, Фаризэ, Болэт, Камилэ сымэ. Дэтхэнэми ирагъэгъуэтащ лъэпкъ гъэсэныгъэ екIурэ гъащIэм зэрыхэтын щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ. Нэ хъыжьыфIхэм гъащIэ дахэ зэдрахьэкIащ, я бынхэм я ехъу лIэныгъэ- хэм игъэ гуш хуэу, я къуэ- рылъ ху — пхъу рылъ хухэм я Iэ фIагъыр гурэ псэкIэ зыхащIэу.
— Абыкъухэ я унагъуэр узэхъуэпсэным хуэдэу къе кIуэкIащ дапщэщи, — жеIэ Рамис и шыпхъу нэхъыжьым и къуэ, Налшык дэт кардиологие сымаджэщым и доху тыр нэхъыщхьэ Щэрдан Нодар. — А унагъуэм илъ хабзэмрэ нэмысымрэ я къе жьапIэр, дауи, нэхъы жьыфI хэм я деж щыIэщ. Си анэр я нэхъыжьу зэшыпхъуищым я дэлъху закъуэт Рамис. ЩIалэ закъуэр ягъэфIэным и пIэкIэ, и шыпхъухэм ящыщ дэтхэнэми набдзэгубдзап лъэу, гуапэу, псэ зэIухауэ яхущытт езы Рамис. Абы и дуней тетыкIэр дапщэщи щапхъэт ди дежкIэ. Плъа гъунутэкъым ар къэгубжьауэ, кIийуэ, ищIэнрэ жиIэнрэ имы щIэуи зэи щытакъым. ЖыпIэнурамэ, егъэлеяуэ цIыху зэпIэзэрытт, щыпкъэт ди анэ дэлъхур. Литературэр, псом хуэмыдэу усыгъэр фIыщэу зылъагъу Рамис гъэхуауэ, екIуу гукIэ къе джэфырт усэ куэд. Езыми усэ итхырт. Адыгэ уэрэдхэри дахэу жиIэрт творческэ зэчий куэд зыбгъэдэлъа а цIыху дахэм.
Абыкъу Рамис Болэт и къуэр псэуащ и лъэпкъым, къыдэкIуэтей щIэблэм я ехъулIэныгъэм папщIэ. «Но б э дунейм ехыжами, хэ лъа цIыхугъэ лъагэмрэ гулъытэ инымкIэ Абыкъу Рамис сыт щыгъуи ди гъусэщ. ЖэнэткIэ Тхьэм игъэгуфIэ. И ужьыр махуэ тхухъу ди егъэджакIуэм и нэхъыжьхэ м яухуауэ щыта ди Абы къухьэб лэми Абыкъу лъэ пкъ ми», — апхуэдэ псалъэ хэр щыIурт Рамис и дыуэщIым…
Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм илъэс 35-м щIигъукIэ пэрыта лэжьакIуэ Iэ кIуэ лъакIуэм, ныбжьэгъу пэ жым, ущиякIуэ Iэзэм, адэ, адэшхуэ IэфIым и фэеп лъыр сакъыу яхъумэ и унагъуэм исхэм, ар куэдрэ ягу ихунукъым иригъэджахэм, къыдэлэжьахэм, зыцIыхуу щыта псоми. Езыр щы мыIэжми, Абыкъу Рамис и цIэр цIыхугъэ лъагэм и щапхъэ яхурырехъу лъэпкъым къыщIэхъуэ щIэблэм.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
