Де Голль кIэнфетыфэр дыщэкIэ къызэрихъуэжар
Дунейпсо сатумрэ финансхэмрэ долларыншэу къызэзыгъэпэщыну хуей къэралхэм я бжыгъэм хохъуэ. Къапщтэмэ, Китайм, Урысейм, Индием, нэгъуэщIхэми зэдащIэ сатур езы къэралхэм я ахъшэм хуагъэкIуащ, зэрызэгурыIуам тету. Пекин къелъытэ долларкIэ сату зэдащIэныр блэкIа зэманым и щIэину къэнауэ. ГурыIуэгъуэщ Китайм и юаныр долларым тригъэкIуэну зэрыхуейр. Зэримыгугъауэ, ар нэхъ псынщIэжу къехъулIэнкIэ хъунущ, США-м, Ираныр и щхьэусыгъуэу, къэрал куэдым я экономикэр Iэпхлъэпх ищIыну яужь зэритым (Урысейм ар кърищIагъэххэщ), Пекини нэгъуэщIхэри зэригъэгубжьам тепщIыхьмэ.
Къапщтэмэ, «зи дыщэ тIэкIур» Америкэм щызыIыгъ къэралхэм ар зыIэрагъэхьэжын Iуэху зэрахуэ. Псалъэм папщIэ, Германиемрэ Тыркумрэ я дыщэ тоннищэ бжыгъэхэр къащтэжащ.
ЗэрытщIэщи, долларыр дунейпсо ахъшэ щыхъуар 1945 гъэращ. ООН-м Бреттон-Вудс щригъэкIуэкIа конференцым щагъэуват долларыр дыщэм хуэгъэдэн хуейуэ, зы тройскэ унцием доллар 35-рэ и уасэу. Вашингтон зэуэ иутIыпщащ долларыр тезыдзэ станокыр. МащIэ-мащIэуи имыдэж хъуащ дыщэр долларкIэ къахъуэжыныр. Iуэхур зыхуагъэкIуар имыдэу, Франджым и Президент де Голль франкыщIэ къыдигъэ- кIащ, къэралым дыщэ гъэтIылъыгъэу иIэр хуэди 8,5-кIэ нэхъыбэ ищIри, 1960 гъэм унафэ къыдигъэкIащ нэгъуэщI къэралхэм сатур дыщэкIэ фIэкIа драмыгъэкIуэкIыну.
Де Голль кIэнфетыфэм зэреджэт долларым. Ар къуэгъэнапIэ егъэзын зэрыхуейр нэхъри хьэкъ щыхъуащ, зэрыжаIэмкIэ, мы анекдотыр зэхиха нэужь (гушыIэурэ пэжыр жаIэркъэ!). Мыращ а гушыIэр. Рафаэль ищIа сурэт аукционым щащэрти, хьэрыпым щIыдагъэ щIитыну жиIащ, урысым — дыщэ. Ауэ абыхэм ейм нэхърэ американым къигъэлъэгъуа доллар мини 10-р нэхъ къащтащ. КIэщIу жыпIэмэ, американым ар долларищэкIэ къищэхуа хъуащ, долларищэ хъу ахъшэ тебдзэным ихьыр центищти.
Анекдотым и купщIэр де Голль фIы дыдэу къыгуры- Iуами, зэуэ утыку илъэдакъым — ар пэплъащ етIуанэу президенту щыхахыжыну пIалъэм. ИтIанэ, 1965 гъэм жиIащ дуней псом сатур дыщэкIэ зэдащIэным хуэкIуэн хуейуэ. Мыращ абы теухуауэ жиIари: «Дыщэм зэи зихъуэжыркъым, ар зы лъэпкъми хэхауэ ейкъым, дуней псом уасэ иIэу къыщалъытэ».
Де Голль США-м япиубыдащ дыщэр къратыжыну. 1965 гъэм США-м и президент Джонсон Линдон щыхуэзам жриIащ доллар мелард 1,5-рэ дыщэкIэ къра- хъуэжын зэрыхуейр. Куэд дэмыкIыу американ кхъухьтедзапIэм есылIащ франджым и дзэ кхъухьхэр, де Голль зэрыжиIэу щытащи, «кIэнфетыфэ удзыфэхэр» хуашэжри. Джонсон Линдон къэгубжьат, уеблэмэ жиIэпащ Франджым и президентым гугъуехь куэд «къызэрыхузэригъэпэщынур». Мыдрейм и жэуапыр кIэщIт: де Голль и унафэкIэ Франджым ирахыжащ НАТО-м и IуэхущIапIэмрэ дзэ базэу 29-рэ. США-м Франджым дыщэ тонн 1350-рэ къритыжащ, я зэхущытыкIэр кIуэ пэтми нэхъ Iей мыхъун щхьэкIэ. Ауэ ар адрейхэм щапхъэ яхуэмыхъуу къэнэнт?! Канадэм, Японием, Германием, нэгъуэщIхэми я Центральнэ банкхэр чэзум къыпыуват я дыщэр къащтэжыну. АрщхьэкIэ Джонсон и къулыкъум пэрыува Никсон Ричард, дыщэр ягуэшыжмэ, я экономикэр зэрызэтещэхэнур гурыIуэгъуэти, 1971 гъэм унафэ ищIащ долларымрэ дыщэмрэ я Iуэху зэхэмылъу. Ауэ, дунейпсо утыкур зыубыдыфын нэгъуэщI ахъшэ щыIэтэкъыми, долларыр къэнауэ иджы-ри къыздэсым уасэхэр абы тращIыхь. Мы зэманым, хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкIэ, де Голль иригъэжьауэ щыта Iуэхур яублэжынущ.
Урысейм сыт ищIэр зи гугъу тщIа Iуэхум теухуауэ?
Президент Путин Владимир накъыгъэм и 8-м Къэрал Думэм къыщыщыпсалъэм жиIащ сатур долларкIэ тщIэным ди къэралыр къыпыкIмэ, Урысей Федерацэр экономикэ и лъэныкъуэкIэ щхьэхуит хъуным зэрыхуэщхьэпэнур, икIи абы и бжьым дыкъыщIэкIын зэрыхуейр.
Дауэ? Къэралым дыщэ гъэтIылъыгъэу иIэр нэхъыбэ ящIурэ (аращ хэкIыпIэ нэхъыщхьэр). Росстатым къызэритымкIэ, щIышылэ — мэлыжьыхь мазэхэм проценти 2-кIэ хэхъуащ дыщэу къыщIахым. Урысейм и Банкым къет международнэ гъэтIылъыпIэхэм дыщэу щыдиIэр мы гъэм тонн 18,7-кIэ нэхъыбэ хъуауэ. Банк Нэхъыщхьэм къит бжыгъэхэр мыпхуэдэщ: мы гъэр къызэрихьэрэ абы дыщэу тонн 71,6-рэ къищэхуащ. Псори зэхэту ди къэралым иIэщ тонн 1909,8-рэ. Иужьрей илъэсипщI бжыгъэхэм иджыщ апхуэдэ гъэтIылъыгъэ щащIыфар.
