Зеикъуэ къуажэм щыщ щIэныгъэхэм я докторхэр
КъБР-р илъэси 100 ирокъу
Физико-математикэ щIэныгъэхэм я доктор Нэхущ Iэдэм
Экономикэ щIэныгъэхэм я доктор Къэрмокъуэ Хьэчим
Физико-математикэ щIэныгъэхэм я доктор Дыкъынэ Хьэсэнбий
Филологие щIэныгъэхэм я доктор ГъукIэлI ФатIимэ
Адэмрэ пхъумрэ я зэфIэкI
Илэжь IуэхуфIхэмкIэ, и дуней тетыкIэмкIэ жылэм къахэщу, фIыуэ ялъа­гъуу цIыху цIэрыIуэ куэд къахэкIащ Сэбаншыхэ. Мы тхыгъэ кIэ­щIым сыщытепсэлъыхьыну сыхуейщ­ лъэпкъым и бын пажэхэм ящыщу Сэбаншы Хъанджэрий, абы и къуэ­рылъху Хъусен, абы ипхъу Жанеттэ сымэ.
 Къэбэрдей-Балъкъэр къэ­рал университетым и инженер-техникэ къудамэм и машиноведение кафедрэм илъэс 28-м нэсауэ и унафэщI, техникэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор Сэбаншы Хъусен зэхэщIыкI куурэ акъыл жанкIэ Тхьэр зыхуэупса щIэныгъэлIщ. Языныкъуэ егъэджакIуэхэм хуэдэу, лекцэхэм къыфIэмыIуэхуу къеджэу къыщIэкIыжхэм ящыщкъым Хъусен. Iуэхур щхьэпэрэ мыщхьэпэрэ къызэрахутэр кIэухымкIэщ. Ар къыгурыIуэу, ­гууз-лыуз иIэу и IэщIагъэм бгъэдэтщ Хъусен илъэс 53-м нэсауэ.
Хъусен и гукъэкIыжхэм щIыпIэшхуэ щеубыд и адэшхуэ Хъанджэрий. И ­къуэр дунейм ехыжа нэужь, и къуэ­рылъхум и гъэсэныгъэр и пщэ дилъхьэжат абы. Тхьэм къыхилъхьауэ Хъанджэрий Iэзагъышхуэ бгъэдэлъу къы­щIэкIынт, армыхъумэ зыщIыпIи ще-мыджауэ, зыми имыгъэсауэ дауэ къы­гурыIуа къупщхьэ къутам зэреIэзэну IэщIагъэм и щэху псори?
- Зи къупщхьэ къутауэ си адэшхуэм и деж кърашэлIауэ зыдэмыIэпыкъуу ­зыри IуигъэкIыжыртэкъым, и пщIи къа­Iихыртэкъым. Уеблэмэ, къупщхьэр ирызэщIишхэу къигъэсэбэп щэкIхэр езым щхьэхуэу зэрихьэрт, ар зыхузэ­фIэмыкIхэм ярихьэлIэрт. Сэри абы сыдэIэпыкъуурэ, нэхъри балигъыпIэ сыщиувам, си адэшхуэм хуэдэу слъэ­кIырт къупщхьэ къутар и пIэ изгъэувэжыну, зэщIэсшхэу сымаджэр сутIыпщыжыну. Пэжу жысIэнщи, сэри ­сигу илъат дохутыру седжэну, ауэ нэ­гъуэщIщ IэщIагъэ схуэхъуар, - игу къе­гъэкIыж Хъусен.
ПсэухукIэ и Iэзагъым хигъахъуэу ихьащ Хъанджэрий. Ар зэрыIэзэ Iэмалым нэхъыщхьэу хэлъыр сыт жыпIэмэ, къупщхьэ къутар е щэщар зэхуэпхьэсыжу и пIэ ибгъэувэжа нэужь, зэпыудыпIэр мыхъейуэ, ауэ езы лъакъуэр е Iэр зе­кIуэу щыгъэтынрат. Зи гугъу тщIы IэщIагъэм мылъку къыхихыну щыгугъыу ­Хъанджэрий зэи псэуакъым. Ар лэ­жьа­кIуэшхуэт, псэуныгъэкIэ, унэ-лъапсэ зехьэнкIэ куэд къылъэщIэмыхьэу.
«Псыпэр зэрыкIуэм псыкIэр ирожэ», - жыхуаIэращи, щIэныгъэм хуэпабгъэ Сэбаншы Жанеттэ Хъусен и пхъум адэр зыщIэхъуэпса дохутыр IэщIагъэр зригъэгъуэтащ. КъБКъУ-р 1996 гъэм фIы дыдэу къиуха нэужь, медицинэ колледжым илъэс зыбжанэкIэ щригъэджащ. Зи щIэныгъэм зэпымыууэ хэзыгъахъуэ цIыхубз гумызагъэм уз зэры­цIалэхэм еIэзэнымкIэ и къэхутэныгъэхэр къыщигъэлъэгъуащ кандидат, доктор диссертацэхэм. Жанеттэ егъэ­джэныгъэ IэнатIэм жыджэру бгъэдэтщ, «Лечебное дело», «Стоматологие» къудамэхэм я студентхэм фтизиопульмонологиемкIэ щIэныгъэ ярет.
ГъащIэм и гъуэгу пэжым зи щIэблэр тезышэ Сэбаншы Хъусенрэ мылъкуу щыIэм нэхърэ нэхъ лъапIэ узыншагъэм и Iэмалхэм и щэхухэр щIэблэм ябгъэ­дэзылъхьэ Жанеттэрэ я гъащIэ гъуэгуа­нэр кIыхь хъуну ди гуапэщ.
ЩОДЖЭН Iэминэ.
ЩIэныгъэр зыгъэнэхъапэ Щауэ Мухьэмэд
Биологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор, ООН-м хэт Дунейпсо Академием и академик, КъБКъУ-м и биологие факультетым физиологиемкIэ и кафедрэм и унафэщI Щауэ Му­хьэмэд Зеикъуэ къуажэ къыдэкIащ. И щIэныгъэрэ и зэфIэкIрэ химыгъа­хъуэу, ахэр иримыгъэфIакIуэу ар зы махуи лэжьакъым.
 ЩIэныгъэ лэжьыгъэ 300-м щIигъу къыдигъэкIащ Щауэм. Хамэ къэ­ралми Урысейми щекIуэкIа конференц зэмылIэужьыгъуэ куэдым хэтащ, езым апхуэдэ зэхыхьэу тIу Налшык къыщы­зэригъэпэщри иригъэкIуэкIащ 1986, 1988 гъэхэм.
ЩIэныгъэм куууэ зэрыхэтым нэмыщI, Щауэ Мухьэмэд егъэджэныгъэми и ­къару куэд хелъхьэ, щIэблэм щIэныгъэ зэрабгъэдилъхьэным яужь иту. Ар я унафэщIу студент 200-м ­щIигъум диплом лэжьыгъэхэр ящIащ, езым къы­зэIуиха щIэныгъэ школым кан­дидату 14, доктору 2 щигъэхьэзыращ.
Гупсысэ куурэ пэжагъ нэскIэ зи псалъэжьхэр гъэнщIа адыгэм пасэм жиIэгъащ: «УзыгъэлъапIэри узыгъэпудри уи IуэхущIафэхэращ». Хэплъхьэни хэбдзыни щымыIэу пэжщ ар, абы къиIуатэ гупсысэр. Урысейм и щIэныгъэлIхэм Мухьэмэд и лэжьыгъэхэм пщIэшхуэ къыхуащIащ. Апхуэдэу, абы къыхуа­гъэфэщащ «УФ-м егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр.
ЩIэныгъэм зыгуэр щIэуэ хэплъ­хьэныр, къэпхутэныр гъуэгу дэгъэзеигъуэм урикIуэным ещхьмэ, Мухьэмэд а гъуэгум ирикIуэ зэпытщ. ЩIэныгъэлI гумызагъэ Щауэ Мухьэмэд иджыри и къару илъыгъуэщ. Дохъуэхъу нобэ ­хуэ­дэу жыджэру, узыншэу дяпэкIи илъэс куэдкIэ цIыхухэм яхуэлэжьэну.
Къарэнашэ Топаш.
Хэкупсэ нэст
Химие щIэныгъэхэм я доктор, профессор Шурдым Гъэзалий
ЗэфIэкI зыбгъэдэлъ, гу къабзэ, IуэхуфI зылэжь цIыху пэрыт куэд къытхэкIащ адыгэхэм. Абыхэм ящыщт щIэныгъэлI Iэзэ, къызэтепщIыкIыу акъыл гъэтIылъа зиIэ, Зеикъуэ къуажэм къыдэкIа Шурдым Гъэзалий.
 Адыгэ лъэпкъым къыхэкIауэ, «физическая химия» унэтIыныгъэмкIэ «щIэныгъэхэм я доктор» цIэ лъапIэр япэу зратар Шурдым Гъэзалийщ. Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетыр 1957 гъэм къы­зэ­рызэIуахрэ абы щекIуэкI щIэныгъэ лэжьыгъэр къэзыIэтахэм, ар ипэкIэ зыгъэкIуэтахэм ящыщт Гъэзалий. Лэжьыгъэм хуэ­хьэлэл щIэныгъэлIыр куэдрэ студентхэм я гъэсакIуэу, магистратурэм щIэсхэм я щIэныгъэ унафэщIу щытащ. И гуащIэдэкIым къы­пэкIуэу Шурдымым къыхуагъэфэщат «Псэ хьэлэл лэжьыгъэм папщIэ» медалыр, «УФ-м егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэ­жьакIуэ», «КъБР-м щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэ­жьакIуэ» цIэ лъапIэхэр зэрихьэрт, ЩIэныгъэ­хэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Акаде­мием хэтт. Апхуэдэу Гъэзалий и цIэр иратхащ «Урысей Федерацэм и цIыху нэхъыфIхэр» щIэн­гъуазэм, дуней псом щIэныгъэлI нэхъыфIу къыхаха мини 2-ми яхэтащ.
«Сэ илъэситхум ситу, си къуэш нэхъыщIэр сабий IэплIэрысу ди адэр дунейм ехыжащ. Ди анэ Жансурэт и закъуэ дыкъызэфIигъэуващ, зэманыр гугъуми, гугъуехьхэм ­къапикIуэтакъым ар. ЩIэныгъэм зеттыну мурад щытщIми, къыддиIыгъащ. ЕджапIэ нэхъыщхьэр къэзухри, къуажэ школым сыщылажьэурэ илъэс дэкIауэ, университетым къыбгъэдэкIыу телеграммэ къысIэ­ры­хьащ. Абы къыщызэIуаха кафедрэщIэм и унафэщIу сагъэувыну сраджэу арат. Си анэм и закъуэ къыдэзнэу къалэм згъэзэжыну си гум идэртэкъым, ауэ абдежми си анэм сытригъэгушхуащ къызагъэза дзыхьыр згъэ­пэжыну», - игу къигъэкIыжырт Гъэзалий.
Iуэху еплъыкIэ гъэщIэгъуэнхэр и лэжьыгъэм и лъабжьэу егъэджэныгъэ-щIэныгъэ IэнатIэм щыхузэфIэкIар мащIэтэкъым Гъэзалий.
«Си гугъэмкIэ, нэхъапэм щIалэгъуалэр щIэныгъэм нэхъ хуэнэхъуеиншэу щытащ. Иужьрей зэманым еджапIэ нэхъыщхьэ къэзыуххэр нэхъыбэ хъуами, гурэ псэкIэ щIэныгъэм къыхыхьэхэм я бжыгъэр куэд ­хъуркъым. Иджырей гъащIэм щIэныгъэн­шэу ухэтыфыну щыткъым. УкъызыхэкIа лъэпкъым сэбэпынагъ къыхуэпхьу упсэумэ, аращ тэмэмыр. КъищынэмыщIауэ, цIыхур сыт и лъэныкъуэкIи къабзэу, пэжагъ ин хэлъу щытын хуейщ. Ар къызэхъулIахэм ­сащыщу къызолъытэ. А псом къадэкIуэу, укъызы­хэкIа лъэпкъыр фIыуэ плъагъуу, ар ипэкIэ кIуэтэным уи лэжьыгъэри щIэныгъэри хуэунэтIауэ упсэуныр нэхъыщхьэщ. Лъэп­къым хуэпщIэращ мыхьэнэ зиIэр, - жиIэрт щIэныгъэлI Iэзэ, егъэджакIуэ хьэлэмэт Шурдым Гъэзалий.
Щоджэн Iэминэ.
ЗыгъэпсэхукIэ зымыщIэ
Щауэ Iэбубэчыр Зеикъуэ къуа­жэ къыщалъхуащ, химие щIэныгъэхэм я докторщ, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ академием хэтщ, профессорщ. Ар КъБКъУ-м и химие къудамэм щекIуэкI щIэ-ныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэм зегъэужьыным хэлъхьэныгъэш­хуэ хуэзыщIа, зэфIэкI лъагэ, щIэ­ныгъэ куу зыбгъэдэлъ IэщIагъэлIщ. Курыт еджапIэм фIыуэ щеджэ щIалэм химие унэтIыныгъэр къыхихынымкIэ сэбэп къы­хуэхъуахэм ящыщщ школым а предметыр щезыгъэджа Ует Аслъэнбийрэ и къуажэгъу нэхъы­жьыфI, щIэныгъэлI Къуэдзокъуэ Хьэмидбийрэ.
 Къуажэ школым 1972 гъэм къыщIэкIа нэужь КъБКъУ-м и химие къудамэм щIотIысхьэ Щауэр. Ар 1977 гъэм къеухри, «Севкавэлектроприбор» заводым илъэскIэ щы­лэжьауэ, университетым и щIэныгъэ-къэхутакIуэ къудамэм и щIэныгъэрылажьэ нэхъыщхьэу къащтэ. И кандидат лэжьыгъэр зы илъэс нэхъ дэмыкIыу щыпхегъэкI Москва дэт химие технологиехэмкIэ институтым. Егъэджэныгъэми къэхутэ­ныгъэ лэжьыгъэми фIыуэ ехъулIэ щIалэм «Химия высокомолекулярных соединений» зыфIища и доктор диссертацэри КъБКъУ-м щыпхегъэкIри, 2000 гъэм химие щIэныгъэхэм я доктор, иужькIэ профессор цIэ лъапIэхэр фIащ. 2002 гъэ лъандэрэ КъБКъУ-м и Диссертацэ советым хэтщ.
- ЩIэблэр егъэджэнымкIи, щIэныгъэм зэрыбгъэдэтымкIи, и дуней тетыкIэкIи, дэбгъуэн щымыIэу, нэгъэсауэ адыгэлIщ, цIыху псэ къабзэщ, ныбжьэгъу пэжщ. ЦIыхум и хьэл-щэным мыхъумыщIагъэ гуэр хэлъмэ, зы зэман къызэпхыIукIынущ. Iэбубэчыр зэрысцIыху зэман кIы­хьым зытетым темыкIыу ап­хуэдэщ. Хьэрэмагъ, гъэпцIагъэ зигу къэмыкIщ, - жеIэ щIэныгъэлI, Iэбу­бэчыр зэман куэд хъуауэ и ныб­жьэгъу Хъурей Арсен.
И къарурэ зэфIэкIрэ емыблэжу илъэс куэд лъандэрэ егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ, щIэныгъэ-къэху­тэ­ныгъэ IэнатIэхэр езыхьэкI Щауэр мызэ-мытIэу ягъэпэжащ дамыгъэ лъапIэхэмкIэ, щытхъу, фIыщIэ тхылъ­хэмкIэ.
- Си хьэлым зыдэзгъуэу зыгуэр схэлъщ - зыгъэпсэхукIэ сщIэркъым, - жеIэ Iэбубэчыр.
Насыпыр зыхилъагъуэр сэбэпынагъ зыпылъ IэнатIэм и къару емы­б­лэжу пэрытынырщ.
Къарэнашэ Мадинэ.
Куэдым хунэс Унэж Кашиф
Философие щIэныгъэхэм я доктор, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и профессор, ЩIДАА-м и академик, КъБР-м ис лъэпкъхэм я тхы­дэмрэ этнографиемкIэ кафед­рэм и унафэщIу щыта Унэж Кашиф Хьэждаут и къуэр къыщацIыхур ди республикэм, Кав­каз Ищхъэрэм я за­къуэ­къым, атIэ Урысей псом и цIэр фIыкIэ щыIуащ. Абы и Iэдакъэ къыщIэкIащ щIэныгъэ лэжьыгъэу 200-м щIигъу, еджапIэ нэхъыщхьэхэм зэры­щрагъаджэ тхылъищ, класс нэхъыжьхэм щIэсхэм папщIэ зы тхылъ, монографиехэр хэ­ту.
 Кашиф егъэджэныгъэм, щIэ­ныгъэм щыхиша лъа­гъуэр кIыхьщ икIи бгъуфIэщ. Тхыдэм щыщу къигъэлъэгъуэж Iуэху­гъуэхэр, философие лъабжьэ зиIэ лэжьыгъэхэр, и IэнатIэм гурэ псэкIэ зэрыпэрытыр сэбэ­пышхуэ яхуохъу студентхэм, аспирантхэм, докторантхэм, цIы­ху­бэм.
Кавказ Ищхъэрэм и щIэныгъэлI пашэхэм ящыщ Унэж Кашиф Зеикъуэ адыгэ жылэжьым къыщалъхуащ, еджапIэр къиуха нэужь, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым щIэ­тIысхьэри, тхыдэ-филологие фа­культетым щеджащ. ЩIэныгъэм хуэнэхъуеиншэ щIалэр ­хуейтэкъым зыIэригъэхьа ехъу­лIэныгъэмкIэ къэувыIэну. Абы ипкъ иткIэ, Москва къэрал университетым и аспирантурэм щIэтIысхьэри, кандидат лэжьыгъэри абы щыпхигъэкIащ.
Кашиф лэжьэн щыщIидзащ Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и щIэ­ныгъэ институтым. ИужькIэ КъБКъУ-м Бэрбэч ХьэтIутIэ къыщызэIуихауэ щыта, КъБР-м ис лъэпкъхэм я тхыдэмрэ этнографиемкIэ кафедрэм щылэ­жьащ, 1995 - 2015 гъэхэм а кафедрэм и унафэщIт.
И щIалэгъуэм дихьэхыу зыпэ­рыхьа IэнатIэм Iуэху хъар­зы­нэхэр щызригъэхъулIащ Унэ­жым, абы къыдэкIуэуи щIэ­ныгъэ лэжьыгъэ купщIафIэхэр, тхылъхэр и Iэдакъэ къыщIэкIащ, зэпымыууэ студентхэм ядолажьэ. А къалэнитIыр зэдэпхьыну гугъу пэтми, ахэр зэпэщIэпх мыхъуну къызэрилъытэм къы­хэкIыу, щIэныгъэлIым и пщэ­рылъхэр гъэзэщIэныр къехьэ­лъэкIыркъым.
- Студентхэм уащыхэтым деж, къару нэрымылъагъу гуэрым узэщIеIэтэ икIи щIэ гуэрхэр къэхутэныр Iэмал имыIэу къып­хуегъэув, - жеIэ профессорым. - Тхыдэм хэт сыт хуэдэ къэхъукъащIэри пэжу, IупщIу, зэпкъры­хауэ ныбжьыщIэхэм я пащхьэ иплъхьэн хуейщ. Абы папщIэ еш умыщIэу, зэпымыууэ улэжьэныр Iэмал зимыIэщ. А Iуэхум узэры­пэлъэщын къару къыпхалъхьэ езы студентхэми, нэгъуэщIу жы­пIэмэ, абыхэм ептым хуэдиз дыдэ къуатыж.
Ауэ щыхъукIи, Кашиф арэзы хъуркъым студентым тхылъым къриха жэуап гъущэмкIэ. Ар нэхъ куууэ гупсысэу, зэджам и лъабжьэр къыщежьэр зри-гъэщIэну и нэр къыхуикIыу ирегъасэ, зэпкърих Iуэхум и лъабжьэр къиулъэпхъэщурэ езыр-езыру иджыныр нэхъ фIэкъабылщ.
Унэжыр жылагъуэ лэжьакIуэ цIэрыIуэщ. Ар 90 гъэхэм Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэу щытащ, ДАХ-м и ГъэзэщIакIуэ гупым илъэсищкIэ хэтащ (2012 - 2015 гъгъ.).
Къыхэгъэщыпхъэщ Унэжым гугъуехьхэр къызэринэкIынымкIэ, насыпыфIэу псэунымкIэ и унагъуэр и щIэгъэкъуэну къызэ­ре­кIуэкIар. И щхьэгъусэ Маритэ КъБКъУ-м щолажьэ, хъыджэбзитI яIэщи, тIуми щIэныгъэ нэхъыщхьэ тIурытI яIэщ. Мадинэ юристу мэлажьэ, Оксанэ экономистщ, ахэр унагъуэ хъужащ.
Кашиф зэрыщIэныгъэлIым, зэрыегъэджакIуэм, зэ­ры­про­фес­­сорым къыдэкIуэу икIи дадэ гумащIэщ. Абы и пхъурылъху­хэрщ иджыпсту и дунейр зыгъэщIэращIэр, и гъащIэр зыгъэIэфIыр.
НэщIэпыджэ Замирэ.
Тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор Бгъэжьнокъуэ Барэсбий
Физико-математикэ щIэныгъэхэм я доктор Къэрмокъуэ Ахьмэд
Мэкъумэш щIэныгъэхэм я доктор Унэж Хьэсэн
Экономикэ щIэныгъэхэм я доктор Щоджэн БетIал
Экономикэ щIэныгъэхэм я доктор Къарэнашэ Анзор
Психологие щIэны­гъэхэм я доктор Бгъэжьнокъуэ Иринэ
Экономикэ щIэны­гъэхэм я доктор Дыкъынэ Анзор
Медицинэм и доктор Дыкъынэ Залым
Медицинэм и доктор, профессор Шурдым Гюнсел (Тырку)
Химие щIэны­гъэхэм я доктор Шурдым Барэсбий
Физико-математикэ щIэны­гъэхэм я доктор Нэхущ Викторие
Философие щIэны­гъэхэм я доктор Къумыкъу Iэуес
Экономикэм и доктор ГъукIэлI Сакинэ (Германие)
Физико-математикэ щIэныгъэхэм я доктор Ашэбокъуэ Борис

