ДзыхьмыщI Зарэ: «Кабардинка»-м дызэришэлIащ
Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и артисткэ, «Кабардинка» къэрал къэфакIуэ академическэ ансамблым илъэс куэдкIэ хэта ДзыхьмыщI Зарэ и ныбжьыр илъэс 75-рэ ирокъу. И гукъэкIыжхэмкIэ къыддэгуашэмэ ди гуапэу, дэ абы иджыблагъэ зыхуэдгъэзащ.
— Зарэ, уи гъащIэ гъуэгуанэм уриплъэжмэ, куэди уигу къокIыж, узытепсэлъыхьыни уи мащIэкъым дауи. Уи сабиигъуэмкIэ къыщыщIэддзэнщи, къэфэн Iуэхум узэрыдихьэхам и гугъу къытхуэщIыт.
-Тэрч къалэм ЩэнхабзэмкIэ и унэм и къэфакIуэ кружокым сысабийуэ кIуэн щIэздзащ. Абы куэдрэ сыкъыщымыфауэ, си дэлъхухэм къыспаубыду хуежьащ школ нэужьым унэм сыкIуэжын хуейуэ. Зэманыр ткIийт. Дэлъхухэм жаIэм уебакъуэ хъунутэкъыми, я унафэм седэIуащ. Апхуэдэу щыхъум, ди гъэсакIуэмрэ абы и щхьэгъусэмрэ ди деж накIуэри: «Мыр дгъэлъэгъуэну концертым хэмыту хъунукъым», — жаIэри сыкърагъэутIыпщауэ щытащ. Апхуэдэ щIыкIэкIэ гупжьейм сыкIуэу щIэздзэжащ.
Зы махуэ гуэрым Налшык никIри, «Кабардинка»-м и балетмейстер Дэшу Хьэшыр Тэрч нэкIуат. Ар ди къэфакIуэ гупым къыдэплъри, сэрэ нэгъуэщI хъыджэбзитIрэ щэнхабзэ-просветительскэ училищэм дыщеджэну дыкъыхихат. ЗэкIуей Галярэ сэрэ абыкIэ арэзы дыхъуат, ещанэр зы щхьэусыгъуэ гуэр щхьэкIэ нэмыкIуэу къэнэжат. А еджапIэм егъэджакIуэфIхэр щыдиIащ. Абыхэм ящыщу фIыкIэ куэдрэ сигу къокIыж пшынауэ Iэзэ Къашыргъэ КIурацэ и къуэ, лъэпкъ къэфэкIэм и щэхухэм дыхуезыгъаджэу щыта, Къашыргъэ Билалрэ Проценкэ Александррэ.
Нэхъ иужькIэ Дэшу Хьэшыри къыддэлэжьащ.
Абы илъэситIкIэ фIэкIа сыщемыджауэ, а зэманым щэнхабзэмкIэ министру щыта Ефэнды Джылахъстэн и унафэкIэ, Сыбырым зыкъыщызыгъэлъэгъуэну ежьэ «Кабардинка»-м къэфакIуэхэр къазэремэщIэкIым къыхэкIыу, училищэм хъыджэбзитI къыщIашу ягъэкIуэну зэрамурадыр къыджаIащ.
Дыщежьар 1962 гъэм и щIымахуэрт. Ар сэ зэи сигу ихужынкъым. Дэ тщыгъ бэлъто кIэщIхэмрэ тлъыгъ вакъэхэмрэ сыбыр щIыIэм зыкIи хуэщIатэкъым. Дыщыпсэу вагонхэри тэмэму зэрамыгъэплъыр абы хэплъхьэжмэ, ди Iуэхур зэрымыщIагъуэр гурыIуэгъуэт. Абы щыгъуэ Сыбырым и къалэхэм я нэхъыбапIэм дыщыIащ жысIэмэ, сыщыуэну къыщIэкIынкъым. А гъуэгуанэрщ къэфакIуэ Iэзэ Шэру Соня къыщысцIыхуар. Сщыгъупщэжыркъым абы щыгъуэ, апхуэдэ зыкъэгъэлъэгъуэныгъэхэм ящыщ зым и ужькIэ: «Унэм сыкIуэжыну сыхуейщ», — жысIэу, схуэмышэчыжу сыкъыщиуду сыгъауэ зэрыщытар. Соня абы щыгъуэ си нэпсхэр схуилъэщIурэ, псалъэ гуапэхэр къызжиIэурэ сигъэудэIужат.
Абы и ужькIэ мазэ нэхъ дэмыкIыу Къэбэрдей-Балъкъэрым къэдгъэзэжауэ щытащ. КъэфакIуэ гупым хэтхэм апхуэдизкIэ сесати, еджэным пысщэну сыхуеижакъым — а щIыкIэм тету «Кабардинка»-м сыкъыхэнауэ щытащ.
— Уи щхьэгъусэ ДзыхьмыщI Къэралбий нэхъ къэфакIуэ Iэзэхэм ящыщу «Кабардинка»-м хэтащ…
— Пэжщ. Ар сыбырым дыкъикIыжа нэужьщ ныщыхыхьар. Къэралбий Хьэтуей къуажэм дэт клубым лъэпкъ къафэм сабийхэр хуигъасэу щылэжьащ. ИужькIэ Налшык къакIуэри, «Искож» заводым уващ. Ауэ абы куэдрэ щымылэжьауэ, и ныбжьэгъу гуэрым и чэнджэщкIэ, «Кабардинка»-м «зыщигъэлъэгъуэну» къэкIуауэ щытащ. Абы щыгъуэщ дэ дыщызэрыцIыхуар. И къэфэкIэр ягу ирихьри, ар занщIэу къытхагъэхьауэ щытащ. Къэралбий и анэ ЩIасэ и щIалэр «Искож» заводым зэрыщымылэжьэжыр, «Кабардинка»-м хэту къызэрыфэр къыщищIар мазитI дэкIауэ, ансамблри Хьэтуей къэкIуауэ концерт иту илъэгъуа нэужьщ.
Зэман дэкIри, дэ тIур зэкъэфэгъуу дызэбгъэдагъэуващ. ГуфIэгъуэ пщыхьэщхьэ гуэрым хьэгъуэлIыгъуэ къафэр щыдгъэзэщIэну ди пщэ къыдалъхьат. ГуфIэгъуэ пщыхьэщхьэм кърихьэлIа, партым и обкомым и япэ секретарь Мэлбахъуэ Тимборэ ди зыкъэгъэлъэгъуэныгъэм и ужькIэ дриджэу дызэригъэцIыхуа нэужь, къыджиIауэ щытащ дэ тIур дызэхуэфащэу, икIи унагъуэ дыхъумэ зэрыфIэигъуэр. Ар зэрыжаIэщи, жьэ махуэ ипсэлъыкIауэ къыщIэкIащ — зы илъэс нэхъ дэмыкIыу хьэгъуэлIыгъуэ тхуащIауэ щытащ.
Дэ илъэс 50-м нэблагъэкIэ дызэдэпсэуащ. «Кабардинка»-м дыхэту хамэ къэрал куэдым дыщыIащ. Езыр мыпсэужми, сыхуэарэзыщ. Зы махуэ си жагъуэ къищIауэ къысхуэщIэжыркъым.
— Зэгъусэу фыздэщыIа къэралхэм сыт нэхъ уигу къыщинэжа?
— Сигу нэхъ къинэжахэм ящыщщ Африкэм дызэрыщыIар. 1968 гъэм ансамблым дыхэту Тунисым, Ливием, Алжирым, Мароккэм зыкъыщыдгъэлъэгъуащ. 1971 гъэм Угандэм, Руандэм, Конгэм, Танзанием, Кением, Нигерием, апхуэдэуи, 1972 гъэм Австралием, Сингапурым, Филлипинхэм дыщыIащ. А псоми гукъинэж тщыхъун куэд щытлъэгъуащ, ауэ сэ Мароккэр сщыгъупщэжыркъым. Я нэкIухэм, я нэхэм фIэкIа къыщIэмыщу хуэпауэ мо хуабэвэхым цIыхубзхэм къызэракIухьыфыр дгъэщIагъуэрт. ИтIанэ, концертым къакIуэхэр Iэгу зэрытхуемыуэнур къыджаIэри, утыкум дыкърагъэхьат. Ауэ концертыр иуха нэужь, Iэгу еуэхэу, лъакъуэкIи теуэхэу, сценэм дыкърамыгъэкIыжу куэдрэ даIыгъат.
Алжирыр сигу къызэринэжахэм ящыщщ абы щыпсэу адыгэхэм дазэрыIущауэ щытар. Курыт Африкэм зыкъыщыдгъэлъагъуэу, си къэфэгъу КIашэ Фёдор хуабэр емызэгъыу сымаджэ хъуа нэужь, махуищкIэ утыкум дыкъихьэжыфатэкъым.
Африкэм пшынауэ димыIэу дыкъызэрыщыфар, абы илъэсыщIэр къызэрыщидгъэхьари сщыгъупщэркъым. Мы дунеишхуэр дэзыгъэлъэгъуа нэхъыжьхэу Аронов Евгений, Ефэнды Джылахъстэн, Гальперин Георгий сымэ ноби фIыщIэ яхузощI. Ахэр мыхъуамэ, дэ къэфакIуэ къытхэмыкIынкIи хъунт. Ефэндыр апхуэдизкIэ жьакIуэти, ар утыку къихьа нэужь, къэзымыцIыхухэр зригъэплъыжырт, ди гъусэу ныщежьэхэм деж дримыгушхуэн тлъэкIыртэкъым.
— ДызэрыщыгъуазэмкIэ, фи бынхэри лъагъуэм ирикIуащ.
— Пэжщ. Бынищым ящыщу тIур ди лъагъуэм ирикIуащ жыпIэмэ, ущыуэнукъым. Аслъэн «Зори Кавказа» сабий къэфакIуэ ансамблым и балетмейстерщ, абы и щхьэгъусэ Джульеттэ «Кабардинка»-м и артисткэщ. Ди хъыджэбз нэхъыщIэ Данэ пшынауэщ.
— Зарэ, гукъеуэ уимыIэу, фи бынхэм, абыхэм я быныжхэм я гуфIэгъуэ плъагъуу, лъэпкъым куэдрэ Тхьэм утхуигъэузыншэ!
Епсэлъар НафIэдз Мухьэмэдщ.
