ЩIыуэпсым и макъ
Унафэ
IуэхугъуэфIхэм я гъэм дытохьэ
УФ-м и Правительствэм и УнафэкIэ 2017 гъэр ЩIыуэпсым и илъэсу ягъэуващ, уеблэмэ яубзыхуащ нэхъыщхьэу зэлэжьынухэри. Ахэр тIууэ гуэшащ: япэр — зэрыщыту щIыуэпсым епха Iуэхугъуэхэрщ; етIуанэр — къэралым ихъумэ щIыпIэхэмрэ мэзхэмрэщ.
Сэбэп хъуфыну IуэхущIапIэхэр, цIыху къызэрыгуэкIхэр мы Iуэху щхьэпэм къыхашэну жаIэ. А псом къищынэмыщIауэ, урысейпсо, щIыналъэ зэпеуэхэр, гъэлъэгъуэныгъэхэр, концертхэр, зэIущIэхэр къызэрагъэпэщынущ, щIыуэпсыр хъумэн зэрыхуейм цIыху нэхъыбэм гу лърагъэтэн папщIэ. А псори зи пщэ дэлъынур Урысей Федерацэм ЩIыуэпсымкIэ и министерствэмрэ щIыуэпсыр хъумэным пыщIа зэгухьэныгъэхэмрэщ.
Къапщтэмэ, 2017 гъэм гъатхэпэ мазэм екIуэкIынущ «Слёт друзей заповедных островов» зыфIащар, мэлыжьыхьым траухуэ «Марш Парков» Iуэхур. Зы гупышхуэ ягъэхьэзырынущ Iуащхьэмахуэ дэкIыну. Ар мэкъуауэгъуэ мазэм зэфIэкIын хуейщ. ФокIадэ мазэм урысейпсо зэхуэс зэхашэнущ щIыуэпсым епха Iуэхухэм теухуауэ зэпсэлъэну.
А псоми къищынэмыщIауэ, щIыуэпсым теухуа махуэгъэпсхэр, хьэпшып цIыкIуфэкIухэр къыдагъэкIынущ. Зи гугъу тщIы зэпеуэхэр УФ-м и курыт еджапIэхэмрэ еджапIэ нэхъыщхьэхэмрэ щрагъэкIуэкIыну траухуащ.
«ЩIыуэпсыр къызыфIэмыIуэхухэм дызытехьа гъэр къайхьэлъэкIынущ, ящIэну зыхуэмеяхэм ирагъэзынущи. Ауэ дыкъэзыхъуреихь дунейм и щытыкIэм тегузэвыхьхэм я мурадхэр зрагъэхъулIэфынущ. Iуэху дгъэбелджылахэм къапэкIуэну ехъулIэныгъэхэм дэтхэнэ зыри щыгуфIыкIыну сыщогугъ», — жиIащ УФ-м щIыуэпс къулеигъэхэмкIэ и министр Донской Сергей.
Къыхэгъэщыпхъэщ: дызытехьа илъэсыр щIыуэпсым траухуэным щхьэусыгъуэ хуэхъуар. Бурятие Республикэм щыIэ Баргузин заповедникыр 2017 гъэм илъэси 100 зэрырикъурщ.
СыткIэ къэралым хуэщхьэпэну мы Iуэхур жыпIэмэ, щIэныгъэлIхэм къызэралъытэмкIэ, иужьрей илъэсхэм щIыуэпсым теухуауэ къащта унафэхэр икIэм-икIэжым ягъэзащIэу щIадзэнущ. Ахэр псы ежэххэм, гуэлхэм, мэзхэм, щIым, щIыуэпсым зэран хуэхъу IуэхущIапIэхэм, кIэрыху-бжьэрыхухэм теухуащи, гурыIуэгъуэщ ехъулIэныгъэрэ узыншагъэу щIэблэм яIэнур а лэжьыгъэшхуэр зэрекIуэкIынум зэрелъытар.
Дыкъэзыхъуреихь дунейр хъумэным теухуа къэрал программэр 2012 — 2020 гъэхэм тещIыхьащ. ЩIа хъуам, къапэщылъым щытепсэлъыхь теле-радио нэтынхэр, документальнэ фильмхэр ягъэхьэзырынущ, газетхэмрэ журналхэмрэ плIанэпэ щхьэхуэхэр абы хухахынущ.
Фигу къыдогъэкIыж: Урысей Федерацэм къэрал щIыуэпс заповедникыу 103-рэ, заказникыу — 64-рэ, лъэпкъ паркыу — 49-рэ иIэщ. Ар фIыгъуэшхуэщ.
Фырэ Анфисэ.
Адыгэм зэрихуэу щыта хьэ лъэпкъхэр
Хьэпарий — килограмми 100-м нос и хьэлъагъыр, хьэ пIащэщ, хьэлъэщ, и тхьэкIумэхэр паупщIырт, ауэ и кIапэм еIусэртэкъым. Хьэпарийр ягъэзауэу арат икIи мыщэм пэщIэувамэ (апхуэди къэхъурт) зиIэтырти, и фIалъэ лъакъуитIым къищынэмыщIа и кIапэри къигъэсэбэпурэ, зытригъащIэурэ, зауэрт. ХьэпариитIым мыщэ абрагъуэр фIыуэ ирагъэзэшыфынут, зэпкърамытхъыфми. Ауэ дыгъужьыр хуиту икъутэнут.
Хьэ тумэ — мэлыхъуэхьэмрэ унэхьэмрэ (мыдрей лъэпкъхэм хуэдэу цIэ зимыIэ) я кум къыдэкIащ. Апхуэдэхьэхэр пIащэт, инт, икъукIэ гъэщIэгъуэн хъу къахэкIырт. Ахэр унагъуэм щыпIыгъыну губзыгъагъэтэкъым — къащхьэрыуэнури, зэрызэкIуэкIынури пщIэркъым, ауэ губгъуэм икъукIэ къыщыпхуэсэбэпынут.
Хьэджафэ — щакIуэхэм нэхъ къагъэсэбэпу щытащ. Бажэ, тхьэкIумэкIыхь ирахужьэрти, къаубыдырт. И пэр кIыхьу, и лъакъуэхэр псыгъуэу, езыр лъагэу щытщ.
ХьэпщIэу — хьэ лъэпкъ цIыкIу, ауэ ину банэу. ЩакIуэхэм кхъуэ пIащэ е бжьо уIэгъэ ящIрэ яIэщIэкIамэ, хьэпщIэур абы кIэлъыжэурэ, ину банэрт. Абы и лъагъуэм щакIуэхэр кIэлъыкIуэурэ, я «нышыр» къагъуэтыжырт.
ХьэмаскIэ — гъуэм ирагъапщхьэу щытауэ аращ. Псалъэм папщIэ, уашхэм е бажэм и пэнцIывым епхъуэрти, мыдэкIэ щыт щакIуэхэм хьэмаскIэр и фIалъэ лъакъуитIымкIэ къралъэфыжырт, гъуэм исар щIыгъуу.
ГъэщIэгъуэнщ
Хьэрэ-Кхъуэрэ бгым и щэхур
Зеикъуэ щыIэщ Хьэрэ-Кхъуэрэ бгыр. А цIэр къызытекIар и щыгур хьэмрэ кхъуэмрэ ещхьу «къыхэбзыкIауэ» зэрыщытырщ, уэшхым, уэсым, жьапщэм бгыщхьэр илъэсащи, «хьэри кхъуэри» иджы щыплъагъужыркъым.
2011 гъэм Хьэрэ-Кхъуэрэ бгъуэнщIагъ къыщагъуэтауэ щытащ. ЗэрыжаIэмкIэ, ар бгым и лъабжьэм метри 100-кIэ йох, метр 36-рэ зи лъагагъ утыкушхуэм хуокIуэж, и блынхэри телыдыкIыу захуэщ. Блыныр мывэ джейкIэ (мегалит) зэтелъхьащ, зэрыIэрыщIыр нэрылъагъуу. БгъуэнщIагъыр IэрыщI щхьэкIэ, цIыхум и Iэужь гуэр къыщIэнауи къахуэгъуэтакъым, къабзабзэщ. КъэхутакIуэ, Чернобров Вадим зэрыжиIэмкIэ, къагъуэта бгъуэнщIагъыр псэупIэкъым, щIащIамрэ, щрагъэкIуэкIыу щытамрэ гурыIуэгъуэкъым.
Арами, а къэхутэныгъэм дунейпсо тхыдэм зэхъуэкIыныгъэшхуэ хилъхьауэ жыпIэ хъунущ — Хеопс и пирамидэм и кIуэцIыр къызэрищIыкIам, зэрыухуам, зэрызэхэлъым хуэдэ дыдэщ, зы зэманми зэдаухуауэ жаIэ! Хеопс и пирамидэми хуэдэу, Хьэрэ-Кхъуэрэ и лъабжьэ щIэлъ ухуэныгъэр зэрызэтелъ мывэхэм метри 5 я лъагагъщ, тонн 200 я хьэлъагъщ. Ахэр апхуэдизкIэ зэкIэщIэгъэкIуэтащи, я зэхуакум мастэ пхудэгъэлъадэркъым.
«Сыт а ухуэныгъэр зищIысыр?», — упщIэр жэуапыншэщ зэкIэ. КъэхутакIуэхэм зэрыжаIэмкIэ, ар пасэрей къалэм щыщщ, цIыху щIэсауи щылэжьауи къыщIэкIынукъым, Iуэху гуэрым хуащIагъэнут. Щаухуа зэманым щыгъуэ щIы лъабжьэми щIащIыхьатэкъым, атIэ лIэщIыгъуэжьхэм щIахъумауэ аращ. Хеопс и пирамидэри Сфинксри, пшахъуэм щIихъумауэ къагъуэтри, къыщIатIыкIыжауэ аращ.
Иджыри зы Iуэхугъуэ къыхэгъэщыпхъэщ — ухуэныгъэм къыхэкI пэш цIыкIухэр, зэрыжаIэмкIэ, Iуащхьэмахуэ лъапэм нос.
max-info.by сайтым къитхащ.
Археологие
Испы унэ
Испы унэхэм (дольмены) — мывэ джей пIащIэхэм къыхэщIыкIа унэхэм — КъухьэпIэ Кавказымрэ Абхъазымрэ я бгылъэ щIыпIэхэм куэду уащрохьэлIэ.
Япэ дыдэ испы унэхэр тенджыз ФIыцIэ Iуфэрщ къыщагъуэтар икIи къэрал зэмылIэужьыгъуэ куэдым щыщ щIэныгъэлIхэм ахэр яджу хуежьащ.
АтIэ хэт икIи сыт щыгъуэ ди лъахэм а мывэ унэхэр щIын щыщаублар? Мы Iуэхум пыщIауэ щэнхабзэмрэ тхыдэмрэ зыдж щIэныгъэлIхэр сыт зыщыгъуазэр? Мывэ джей (мегалит) щэнхабзэм къигъэщIауэ, неолит, домбеякъ лъэхъэнэхэм къэунэхуауэ зыхуагъэфащэ пасэрей фэеплъ къызэрымыкIуэхэм я къежьапIэр къыгуэхыпIэ имыIэу епхащ адыгэ-абхъаз лъэпкъхэр ижь-ижьыж лъандэрэ щыпсэу щIыналъэм. Къыхэгъэщыпхъэщ, адыгэхэмрэ абхъазхэмрэ, адрей кавказ лъэпкъхэм хуэмыдэу, испы унэхэр кхъэлъахэу, я лIахэр щыщIалъхьэу щыта унэу къызэралъытэр, абы къыхэкIыуи пщIэ лей хуащIу къызэрыгъуэгурыкIуэр. Археологхэм гу зэрылъатамкIэ, испы унэхэм епха хьэдэщIэлъхьэ хабзэхэмрэ пасэрей адыгэ-абхъазхэм я хьэдэ хуэIухуэщIэхэмрэ куэдкIэ зэтохуэ, иджырей ди лъэпкъэгъухэм лIам хуащIэм, зыкъомкIи ещхьщ.
Шэч къызытумыхьэнщ КIахэ Кавказым къыщагъуэта испы унэхэр пасэрей адыгэ-абхъаз лъэпкъхэм (абазэхэм, абхъазхэм, убыххэм, кIахэ адыгэхэм, шапсыгъхэм) я IэдакъэщIэкIыу зэрыщытыр. КъухьэпIэ-Ищхъэрэ Кавказым щыIэ испы унэхэр псори зэхэту мини 2-м нызэрохьэс, абыхэм ящыщу 100-м щIигъур — Абхъазым, адрейхэр псори Адыгэ Республикэмрэ Краснодар краймрэ щыIэщ.
Испы унэхэм нобэм къыздэсым яхъумэ щэху зыбжанэ. ЩIэныгъэлI куэдым гу зэрылъатащи, абыхэм я гупэр дыгъафIэ лъэныкъуэмкIэ гъэзащ. Ар зи нэщэнэр испы унэхэр ухуэныр цIыхухэм Дыгъэр тхьэуэ къалъытэу щыщыта лъэхъэнэм къызэрыдежьарщ. Дыгъэм зыхуагъэщхъыу щыщыта зэманым епхащ икIи испы унэхэм я лъэхъэнэгъущ кромлехкIэ (бретоныбзэм къыхэкIа псалъэщ: crom — хъурей, lech — мывэ) зэджэу мывэ джейкIэ зэхэгъэува «бжыхь» защIэр е тIуащIэр. Апхуэдэу къэхухьа щIыпIэхэм деж щрагъэкIуэкIырт Дыгъэм хуэгъэза тхьэлъэIухэмрэ хьэдэщIэлъхьэм пыщIа хабзэхэмрэ.
«Сытыт испы унэхэр а зы щIыкIэм тету щIащIыр?», «Дауэт зэращIыр?» упщIэхэм я жэуапу щIэныгъэлIхэм Iуэху еплъыкIэ зэтемыхуэ зыбжанэ яIэщ. Адыгэхэр дольменхэм испы унэкIэ еджэу зэрыщытам щыхьэт техъуэ Iуэхугъуэ куэд щыIэщ. Языныкъуэ щIэныгъэлIхэмрэ къэхутакIуэхэмрэ къызэралъытэмкIэ, дольменхэр иныжьхэм яухуащ цIыху хэмыхъуэ цIыкIухэм абыхэм шынагъуэхэмрэ уэлбанэхэмрэ зыщыщахъумэн хуэдэу. А цIыху хэмыхъуэхэр гуащIэмащIэти, псэуалъэ яухуэну я къарур хурикъуртэкъым, таурыхъхэм къызэрыхэщыжымкIи, ахэр апхуэдизкIэ цIыкIухэти, тхьэкIумэкIыхьхэм тесу зэхэзекIуэрт. Апхуэдэ цIыху цIыкIухэм зэреджэр испыт. Аращ таурыхъхэм жаIэр.
Абы арэзы темыхъуэ нэгъуэщI щIэныгъэлIхэм жаIэ испы унэхэр кхъэлэгъунэу, иджыри я псэр пыту цIыхухэр абы щылIэн щхьэкIэ кIуэурэ щIэтIысхьэу щытауэ. Апхуэдэ лъэбакъуэм тегушхуэфынур жылагъуэм пщIэшхуэ щызиIэ цIыхухэрт (гупхэм я пашэхэрт, лъэпкъхэм я тхьэмадэхэрт, лIыхъужьыгъэкIэ адрейхэм къахэщахэрт, тхьэхуэлажьэхэрт, н.къ.). Апхуэдэ цIыхухэм зи блынхэри унащхьэри мывэ джей пIащIэхэм къыхэщIыкIа, зы пэш фIэкIа мыхъу унэ ирагъэщIырт. А хабзэм къежьапIэ хуэхъуар нарт Бэдынокъуэ и адэр зэригъэпщкIуам теухуа хъыбарыжьым къыщылъыхъуэн хуейуэ хузогъэфащэ. Дызэрыщыгъуазэщи, Бэдынокъуэ и адэр Жьыгъэибг щидзын хуейт, ар зекIуэ ежьэхэм ядэмышэсыфу, щакIуэ мыкIуэфу, икIэрауэ, унагъуэм къыщымысэбэпыжыфу жьы зэрыхъуам щхьэкIэ. Арат нартхэм я хабзэр. Ауэ Бэдынокъуэ апхуэ-дэу ищIакъым икIи и адэр игъэпщкIури псэууэ къигъэнащ. Дэнэ ар абы щигъэпщкIуар? Кхъэлэгъунэм ещхьу, блын джабиплIрэ унащхьэрэ зиIэ мывэ унэрщ. Ар пэж дыдэу кхъэлэгъунэт икIи Псатхьэм щымышынэу зы цIыху абы еIусэфынутэкъым. Си гугъэмкIэ, мис арат япэу яухуа испы унэр. ИужькIэ мывэ джейхэм къыхэщIыкIа унэм ису нарт Бэдын и ченджэщ IущхэмкIэ цIыхухэм ядэIэпыкъуащ, лъэпкъым къытепсыха мыгъуагъэ куэдым къригъэлащ и псалъэ IущкIэ. Бэдынокъуэ и щэхур адрей нартхэми къыщащIэм, абыхэм зыханащ жьы хъуа я адэхэр бгым щыдзын хабзэр икIи абы и пIэкIэ испы унэхэр яухуэу къаублащ, жьы хъуахэр я ажалыр къэсыху апхуэдэ унэхэм щIэсыну унафэ езы нэхъыжьхэм къызэращтам къыхэкIыу.
Къэдгъэлъэгъуа Iуэху еплъыкIэм уригъуазэмэ, нэрылъагъу къохъу «испы унэ» псалъэхэм къарыкIыр. Ар Iыхьэ зыбжанэу зэхэтщ: ис — пIы — унэ, нэгъуэщIу жыпIэмэ, исыр зыпIыж унэ. Бзэ щIэныгъэм и хабзэхэмкIэ уеплъмэ, а псалъэхэм я купщIэр нэгъэсауэ икIи ирикъуу «къыпкърызыхыр» мыпхуэдэ бгъэдыхьэкIэрщ. Нэхъ пэжу къэлъытэн хуейри аращ. Абы къищынэмыщIауэ, цIыху хэмыхъуэхэм адыгэбзэкIэ «испы»къым зэреджэр. Пасэрей адыгэхэм цIыкIужьейхэм щхьэкIэ «хьэцIыкIу» жаIэу щытащ. Ауэ нэгъуэщI лъэпкъхэм къахэкIа щIэныгъэлIхэм дольменхэм теухуауэ яIэ Iуэху еплъыкIэм и хэкIыпIэу яукъуэдиину хэту, «испы» псалъэм адыгэбзэкIэ «цIыкIужьей» къикIыу жаIауэ аркъудейщ.
ГъэщIэгъуэнщ, ауэ иджырей цIыхухэми яхэтщ а испы унэхэм уэгум къыхэкI къару ябгъэдэлъу зи фIэщ хъухэр. Абыхэм къызэралъытэмкIэ, а испы унэхэм убгъэдэту уигу щIэныкъуэ Iуэхум уегупсысмэ, абы и хэкIыпIэхэр уи щхьэм къохьэ, узыгъэпIейтей упщIэм и жэуап къыбогъуэт.
ФIэщхъуныгъэмрэ абы пыщIа хабзэу цIыхухэм зэрахьар, псом хуэмыдэу испы унэхэм епхауэ ягъэзащIэу щытахэр, иджыри къыздэсым фIыуэ яджакъым, уеблэмэ иджырей археологхэр а Iуэхум пыщIа хьэпшып зэмылIэужьыгъуэхэм щыIууэкIэ, гъэщIэгъуэну тотхыхь, ауэ къагъуэтахэр зэпхам щхьэфэду фIэкIа лъэIэсыркъым. Апхуэдэу щытми, испы унэхэм къапкърокI ахэр зыщIауэ щыта лъэпкъхэм я щэнхабзэм теухуа хъугъуэфIыгъуэ куэд, къыдагъащIэ а цIыхухэр ухуэныгъэм хэзагъэу, гъущIми, къупщхьэми, мывэми, ятIагъуэми я щэхухэм щыгъуазэу зэрыщытар. Ауэ иджыри нэхъ куууэ ахэр джын хуейщ, щIыдэлъху лъэпкъыу а щIыпIэхэм щыпсэу адыгэ-абхъазхэм я щэнхабзэм епхауэ.
ЕмыжьЭ Мулиат,
АР-м щыщ журналист, усакIуэ.
Жыжьэ-гъунэгъу
Бжьэдыгъу къуажэхэм я фэеплъ
Адыгэ Республикэм и Тэучэж куейм псы хъумапIэ щаухуэным щхьэузыхь хуащIа адыгэ къуажэ 22-м фэеплъ хуагъэуващ. Ар зи жэрдэмхэм икIи абы елэжьахэм яхэтащ сурэтыщI Мамиикъуэ Ким.
Фэеплъыр Едэпсыкъуей дэдзыхыпIэу щытам деж щагъэуващ.
— Дунейм и зэхэзэрыхьыгъуэ, дыхэтми тщыгъупщэнкIэ щышынагъуэ зэман гугъум зыкъыдигъэщIэжыну дыщогугъ а фэеплъым, — жеIэ Ким. — НэгъуэщI мыхъуми, ди бынхэм ящIэнщ я адэ-анэхэм я гъащIэр къыщежьа щIыпIэр. Сэ хуабжьу си гуапэ мэхъу, Адыгейск къыщалъхуа щIалэщIэхэм: «Едэпсыкъуей сыщыщщ!» щыжаIэкIэ. А къуажэр илъэс 47-рэ хъуауэ щымыIэжми, ящыгъупщэркъым, иропагэ.
Фэеплъыр ухуэным, гъэувыным текIуэда мылъкур цIыхухэм зэхуахьэсащ. Щхьэж хузэфIэкIым хуэдиз зэхадзэри, сом мелуан ирагъэкъуащ.
Фигу къэдгъэкIыжынщи, илъэсым прунж тонн мелуан бжыгъэхэр Адыгейм къыщрахьэлIэжыну, хамэ къэралхэм кърашым хуэмеижыну, абы папщIэ Краснодар крайм псы хъумапIэ лъэщ щаухуэну къыхалъхьа унафэм ипкъ иткIэ, къуажэ 22-рэ ирагъэкIын хуей хъуат. Зи гугъу тщIы Краснодар псы хъумапIэм километр зэбгъузэнатIэу 400 еубыд, икIи УФ-м и щIыналъитIым итщ — Краснодар краймрэ Адыгэ республикэмрэ. А щIыпIэм иса къуажэхэм щыпсэуа цIыху миныр Адыгэ къалэм ягъэIэпхъуат, кхъэ 28-рэ ягъэкIуэдат, мэзу гектар 16 къраупщIыкIат, щIыуэ гектар мин 44-рэ яубыдат.
Псыр щехкIэ, адэ-анэхэм я бынхэр псы Iуфэм яшэри: «Мес, мобдеж уи адэшхуэ-анэшхуэр щыпсэуащ, я унэр мобдеж щытащ, мор ди хъупIэу щытащ», — жаIэу ирагъэлъагъу. Щхьэнджэрийхьэблэрэ Лъэхъщыкъуейрэ щаухуа фэеплъхэм къищынэмыщIауэ, мыр ещанэщ.
Тхыдэдж НатIэкъуэ Мурат зэрыжиIэмкIэ, «Толъкъун Iущащэхэр» тхылъым щызэхуэхьэсащ дызытепсэлъыхь гузэвэгъуэшхуэм теухуа гукъэкIыжхэр.
— Къуажэ къэс цIыху дапщэ дэсами, хэт сыт хуэдэ лей къытехьами, хэт сыт и лэжьыгъэу щытами итщ абы. А къуажэхэм щапIа, къыдэкIа цIыху цIэрыIуэхэм теухуауи зыгуэрхэми урохьэлIэ. КIэщIу жыпIэмэ, документальнэ-IуэрыIуатэ жанркIэ тхауэ жыпIэ хъунущ. СССР-м ухуэныгъэшхуэхэр щрагъэкIуэкI зэмант ари, зэхъуэкIыныгъэ гуэр зылъымыса щIагъуэ щыIэкъым, ауэ мы къуажэхэм дэсахэм я нэгу щIэкIам хуэдэ зылъэгъуа щыIэу си фIэщ хъуркъым. Псом япэ цIыхухэм я псэм дыркъуэшхуэ тридзащ абы. Сыту жыпIэмэ, ахэр щIыфI тесат, сыт хасэми къайхъулIэу, я гъавэр бэву. ЗдагъэIэпхъуар щIы нэщIт, зэ-са хъугъуэфIыгъуэр ягъуэтыжыртэкъыми, яхузэхуэгъэхъуртэкъым. Урыс-Кавказ зауэжьым и ужькIэ, цIыхухэр бгым къикIыжщ, а къуажэхэр яухуэри хуиту тIысыжат. Псы хъумапIэ щащIын щхьэусыгъуэкIэ уи къуажэ укъыдагъэкIыныр, зэрыжаIэщи, уи лъапсэ псы зэрырагъэжыхьыжар плъагъуну, шэчыгъуейщ. Аращи, фэеплъ ягъэувам цIыхухэм гупсэхугъуэ гуэр халъэгъуэну сыщогугъ, — жеIэ Мурат.
Тхыдэджым къыхегъэщ цIыхухэм яхуэфащэ, къытрахам пэкIуэжын хуэдиз щIы зрамыта куэд зэрахэтыр. Пэжщ, унэншэу зыри къэнакъым, ауэ щIыншэхэщ.
— Щыгъуэ махуэхэм кхъэм сыкIуэу си япэ итахэм я кхъащхьэр згъэкъэбзэну Iэмал сиIэкъым сэ, — жеIэ Краснодар щыщ Разет. — Абы къыхэкIыу, фэеплъым дыхуэныкъуауэ жыпIэ хъунущ. Иджы зы щIыпIэ хэха диIэнщ, ди адэ-анэхэр дигу къэкIмэ, дыкIуэфыну.
