Дызэрыгушхуэ къару лъэщ
Пщэдей Хэкум и хъумакIуэм и махуэщ. Абы епхауэ дэ дигу къыдогъэкIыж Урысеймрэ СССР-мрэ я дзэзешэ цIэрыIуэхэу Суворовымрэ Кутузовымрэ, Ушаковрэ Нахимовымрэ, Багратионрэ Брусиловымрэ, Жуковымрэ Коневымрэ, Рокоссовскэмрэ Василевскэмрэ, Хэкум и хъумакIуэ хахуэхэу матрос Кошкэрэ «Варяг» крейсерым и матросхэмрэ, гъунапкъэхъумэ Карацупэ Никитэрэ Брест быдапIэр зыIыгъахэмрэ, панфиловц лIыхъужьхэмрэ Матросов Александррэ, Покрышкин Александррэ Кожедуб Иванрэ, Совет Союзым и ЛIыхъужь хъуа ди лъахэгъухэр, дамыгъэ гуэри къалъымысу Хэкум и хуитыныгъэм зи псэр щIэзытахэр.
Хэку зауэшхуэм и илъэсхэм ди къэралыр яхъумащ икIи бийр зэтраукIащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и къуэхэу, ипхъухэу мин 62-м. Абыхэм ящыщу мин 40-м нэблагъэм лIыгъэ яхэлъу я псэр ятащ. Куэдым тхылъхэр, тхыгъэ зэмылIэужьыгъуэхэр тратхыхьащ, уэрэдхэр хуаусащ. Маршал Гречкэ и гукъэкIыжхэм хызолъагъуэ 963-нэ топгъауэ полкым и дивизионым и унафэщI Сэхъурокъуэ Аслъэныкъуэ теухуа псалъэхэр, абы зэрихьа лIыгъэр аргуэру си нэгу къыщIоувэж. Ди лъахэгъум и унафэм щIэта артдивизионым и зауэлIхэм фашист сэлэту, офицеру щэ зыбжанэ зэтраукIащ, гитлеровцхэр ТIуапсы дагъэхьакъым. Абы щыгъуэми капитан Сэхъурокъуэм и зауэлI псори псэууэ къэнащ, зы топи яфIэкIуэдакъым.
Фронтым и штабым связымкIэ и унафэщIу щыта Холин А. Т. и гукъэкIыжхэм сыщыгуфIыкIыу сыщрохьэлIэ училищэм къыздыщIэса Яхэгуауэ Михаил теухуа псалъэхэм: «Зауэм зэхифыщIа телефон кIапсэхэр бийм иубыда щIыналъэмкIэ пхрыкIырт. Шэр къытелъалъэ пэтми, ефрейтор Яхэгуауэр ныбафэкIэ пщащ кIапсэхэр зэпищIэжыну. Ар Iууащ нэмыцитхум. ЗэрымыщIэкIэ ярихьэлIами, Яхэгуауэм ахэр зэтриукIащ икIи кIапсэхэр зэпищIэжащ. Зэрихьа лIыгъэм папщIэ ефрейтор Яхэгуауэм Совет Союзым и ЛIыхъужь цIэр къыфIащащ».
Ди республикэ мыиным къыхэкIащ Совет Союзым и ЛIыхъужьхэу 32-рэ, ЩIыхь орденым и нагъыщищри зыхуагъэфэщахэу 6. Япэу лIыхъужьыцIэр къыфIащащ Байсултанов Алимрэ Къардэн Къубатийрэ.
Мы махуэм дэ дигу къэдгъэкIыжын хуейщ Прохладнэ щыщ, зауэр иухыху Ищхъэрэ флотым и унафэщIу щыта Головко Арсений, Ленин орденымрэ Баракъ Плъыжь ордениплIрэ зыхуагъэфэща кхъухьлъатэзехуэхэу ТхьэкIумащIэ Амдулыхьрэ Карабутов Георгийрэ, топгъауэ полкым и унафэщI Епифанов Георгий. Батареем и унафэщI Къущхьэ КIыщыкъуэ и зенитчикхэм бийм и кхъухьлъатэ 24-рэ къраудыхащ, фашистхэу щэ зыбжанэ зэтраукIащ. Лъагъымыдз полкым и Iэтащхьэ Натджэрий Мухьэрбэч, фочауэ батальоным и унафэщI, Гдынь хуит къыщащIыжым хэкIуэда Къэрэшей Жамэ, кавэскадроным и унафэщI Чеченов Щамил, контрразведчик Сыжажэ Хъусен, Сталинград ебгъэрыкIуэ фашистхэм щезауэм 115-нэ Къэбэрдей-Балъкъэр шу дивизэм хэту хэкIуэдахэр.
Сталинград папщIэ екIуэкIа зэхэуэхэм лIыгъэ къыщагъэлъэгъуащ ди лъахэгъухэу Куэтэншы ТIалэ, КIэрэф Къамболэт, Къардэн Мухьэмэд, Уэзы Хьэжмурат, Ефэнды ТIыкъэ, Хъуран Анатолий, Хазан Борис, Кучмезов Дмитрий, Щомахуэ Лъостэн, Созаев Мэхъэш, Чеченов ДжэбрэIил. Бийм хахуэу пэщIэтащ ди хъыджэбзу щэхэр: Сасыкъ Марие, Ширшовэ Аннэ, Астаховэ Любовь, Герасименкэ Нинэ, Абашинэ Зое, нэгъуэщIхэри.
Хэкум папщIэ я гъащIэр ятащ Къулъкъужын щыщ Гъусэ зэкъуэшихым, Каменкэ щыпсэуа Харковскэхэ я зэкъуэшихым, Псыгуэнсу щыщ Шыбзыхъуэхэ я зэкъуэшихым, Вольнэ Аул дэс Берхэ я зэкъуэшитхум, Аушыджэр щыщ Жэмбейхэ я зэкъуэшитхум, Къулъкъужын щыщ Кумыщхэ я зэкъуэшиплIым, Кременчуг-Константиновскэм щыпсэуа Турхэ зэкъуэшиплIым. А псоми къагъэзэжакъым. Аушыджэр щыщ Ефэндыхэ ящыщхэу пщIы зауэм хэтати, абыхэм ящыщу плIыр хэкIуэдащ.
Ди республикэм и цIыхухэр я къару еблэжакъым. Абыхэм фронтым гъавэ тонн мини 300-м щIигъу, шы мин 27-рэ, Iэщэ-фащэ, щыгъын зэмылIэужьыгъуэхэу мин 63-рэ иратащ. «Шэджэм Ищхъэрэ» колхозым и мэкъумэшыщIэхэм я закъуэ дзэм папщIэ джэдыгурэ щIакIуэу щэм щIигъу зэхуахьэсащ. 1942 гъэм щIышылэм и 13-м аргуэру фронтым ирагъэшащ джэдыгу 60, цы вакъэхэу щытIэгъэгъуи 120-рэ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыху куэдым езыхэм я унагъуэхэм я гъэтIылъыгъэ псори фондым халъхьащ. Сом мини 101-рэ (зы зэрызауэ кхъухьлъатэм и уасэ) итащ Соблыр Исмел, сом мин щэ ныкъуэ зырыз къабгъэдэкIащ Къашыргъэ ХьэпащIэрэ ЛIуп Хьэжмуратрэ, сом мин щэщI зырыз халъхьащ Шыбзыхъуэ Хьидрэ Тхьэзэплъ Мэсэдрэ. Абыхэм ящыщ дэтхэнэми Сталиным фIыщIэкIэ закъыхуигъэзащ.
Зы газет тхыгъэ закъуэкIэ къыпхуэIуэтэнукъым ди лъахэгъухэм а зэманым ялэжьа псори. Дэ ди къалэныр дунейм ехыжахэр дигу идгъэлъынырщ, иджыри псэухэм узыншагъэ яIэну дехъуэхъунырщ.
Полищук Иван.
