Къалэн нэхъыщхьэ
Эпизоотикэ щытыкIэ тэмэм, ерыскъыпхъэ шынагъуэншагъэ къызэгъэпэщын
Дызэрыщыгъуазэщи, Урысей Федерацэм и адрей щIыпIэхэми хуэдэу, Къэбэрдей-Балъкъэрми эпизоотикэ щытыкIэр щыткIийщ. Псэущхьэхэм уз зэрыцIалэхэр къазэрыхыхьэм, абыхэм заубгъункIэ шынагъуэ зэрыщыIэм цIыхухэр егъэпIейтей.
Вирусзехьэхэм зэрапэщIэтым, щытыкIэм зихъуэжын щхьэкIэ, нобэ зэфIагъэкIхэм тедгъэ- псэлъыхьыну дэ зыхуэдгъэзащ республикэм ветеринариемкIэ и управленэм и унафэщI Iэрэмысэ Аслъэн.
Iэрэмысэ Аслъэн
— Iэщым къеуалIэ уз зэмылIэужьыгъуэхэм иужьрей илъэситIым псалъэмакъ зэхуэмыдэхэр иращIэкI. Псэущхьэхэм къахуэкIуэ узыфэхэр нэхъыбэ хъуауэ ара, хьэмэрэ ахэр нэгъуэщI щхьэусыгъуэхэм къыхэкIрэ?
— Ди IуэхущIапIэр къызэрызэрагъэпэщрэ илъэситI ирикъуа къудейщ. Абы лъандэрэ цIыхубэ хъыбарегъащIэ IэнатIэхэм жыджэру дадолажьэ. Къапщтэмэ, къэтхутэ узыфэхэр, Урысей Федерацэм и нэгъуэщI щIыпIэхэм щызекIуэхэм ящыщу ди республикэм дежкIэ шынагъуэ зыпылъхэр, абыхэм зэрызыщахъумапхъэр, зэреIэзапхъэр хэIущIыIу дощI. КъимыдэкIэ, Iэщ дохутырхэмрэ унагъуэхэмрэ нэхъ зэпыщIа хъуащ, нэхъапэм щымыIа уз зэрыцIалэхэр, псалъэм папщIэ, кхъуэм къеуалIэ африкэ емынэ узыр, Iэщышхуэм къыхуэкIуэ нодуляр дерматитыр, нэгъуэщIхэри иужьрей зэманым къэралым и щIыналъэм къыщыунэхуащ. Шэч хэмылъу, цIыхухэр абыхэм топсэлъыхь.
— Iэщышхуэм къеуалIэ нодуляр дерматитым сыкъытеувыIэнут. Нэгъабэ а узым цIыхухэр хьэжэпхъажэ ищIауэ щытащ. Сыт ар зищIысыр? Абы зэрыпэщIэт хущхъуэ щыIэ, дауэ а вирусым узэреIэзэнур?
— Нодуляр дерматитыр-Iэщышхуэр зыгъэсымаджэ узыфэ зэрыцIалэщ. ПсынщIэу мэIэпхъуэ, былымым и кIуэцI цIыналъэм, и чэм, и тхьэмщIыгъум, и нэхэм зрет, и фэр зэхуешэри, мыбэуэф-мышхэф ещI. ЦIыхухэм я дежкIэ мышынагъуэми, экономикэм хэщIыныгъэшхуэ къыхуехь, къыщыхъея щIыпIэм щыIэ хъушэ псори яукIыжын хуей мэхъу, гъэшым кIэреч, былымыфэм и фIагъым кIэроху, итIанэ профилактикэ Iуэхугъуэ- хэм мылъкушхуэ токIуадэ. «Псэущхьэхэр хъумэнымкIэ Урысейпсо щIэныгъэ-къэхутакIуэ институт» ФГБУ-м и щIэныгъэлIхэм я чэнджэщкIэ, мэлхэмрэ бжэнхэмрэ къахуэкIуэ фэрэкI узым зэрыпэщIэт вакцинэр къыдогъэсэбэп. Нэгъабэ и гъатхэм а вирусыр къытлъэIэсащ. Абы и нэщэнэхэр къызэрытхутэу, Iэщышхуэу диIэм вакцинэр хэтлъхьати, нэрылъагъуу сэбэп яхуохъу.
— Хуабэ узым (нодуляр дерматит) зимыубгъун, ар вгъэкIуэдын щхьэкIэ, мы гъэм нэхъыщхьэу фызэлэжьынур сыт?
— А узыфэр ижыри куууэ яджакъым. СССР-м и лъэхъэнэми, иужькIи зыщIыпIэ щатхауэ, щытепсэлъыхьауэ, щрихьэлIауэ ящIэжыркъым. Урысейм япэу къыщыунэхуар 2015 гъэрщ, ди республикэм и Iэщхэм нэгъабэ къалъэIэсащ.
Вакцинэу дызыхуеинум хуэдиз нэхъ пасэу къэтщэхуауэ, мы зэманым хъушэм идохьэлIэ. Былымыр нэхъыбэу зыукIыр нодуляр дерматитыракъым, атIэ абы къигъэщI бактериальнэ инфекцэрщ. Лъыиф вирусзехьэ гъудэ-бадзэхэмрэ мэлхьэпIатIэхэмрэ къежьэным махуэ тIощIкIэ ипэ иту, Iэщ псоми мастэ хэтлъхьэн хуейщ. И чэзум зэфIэдгъэкIыну лэжьыгъэхэм мы гъэм щытыкIэр ирагъэфIэкIуэну дыщогугъ. Iэщышхуэ зиIэхэм ягу къэзгъэкIыжыну сыхуейт лъыиф вирусзехьэхэм щызыхъумэ репеллентхэмкIэ псэущхьэхэм щIэх-щIэхырэ зэрелэжьыпхъэр. Ар хуабэ узым зэрыпэщIэт IэмалыфIхэм ящыщщ.
— Ди республикэм деж- кIэ шынагъуэ зыпылъ нэгъуэщI уз зэрыцIалэхэр сыт хуэдэ?
— Нодуляр дерматитым и вирусыр цIыхум дежкIэ шынагъуэкъым, ауэ хьэщхьэрыIуэр (бешенство) уз зэрыцIалэщ, псэущхьэхэм къофыкI, зэдзакъэм пкърохьэ, къитхъам е теудам лъэIэсмэ, занщIэу хохьэ. ХьэщхьэрыIуэ зыпкърыт псэущхьэ нэгъабэ республикэм къыщытхутакъым. Ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, мы гъэм и пэщIэдзэм губгъуэ, унагъуэ псэущхьихым ар къеуэлIащ. Делэ узыр нэхъыбэу къезыхьэкIхэм ящыщщ бажэхэр, хьэIуцыдзхэр, дыгъужьхэр, шэрыпI хьэкIэкхъуэкIэхэр, хьэ хьэулейхэр, нэгъуэщIхэри. Къэтхутэ хьэщхьэрыIуэ узыр гъэкIуэдыным ди IэщIагъэлIхэр йогугъу, абы зрагъэубгъуркъым. Псэущхьэ сымаджэр яукIри ягъэс, а щIыпIэр дезинфекцэ ящI, пэгъунэгъуу щыIэ Iэщхэм мастэ халъхьэ.
— Псэущхьэр цIыхум едзакъэмэ-щэ?
— Апхуэдэм деж ди ветеринар IэнатIэм потребительскэ кIэлъыплъыныгъэмкIэ IуэхущIапIэм псынщIэу хъыбар ирегъащIэ. Абы псэущхьэр зэдзэкъар егъэбелджылы, псэущхьэ сымаджэм Iуэху хузиIэхэр къехутэ, иужькIэ дохутырхэм абыхэм мастэ халъхьэ. Едзэкъар унагъуэхьэмэ, сымаджэрэ узыншэрэ зэхагъэкIыху махуипщIкIэ щхьэхуэу яIыгъыпхъэщ. Хьэулейхэм ящыщмэ, хьэщхьэрыIуэм щызыхъумэ хущхъуэ зэдзэкъам ирахьэлIэн хуейщ.
Къуалэбзу къэлъэтэжхэм узыфэ къэзышэ грипп къыздахьынкIэ хъунущ. Мы гъэм зэрыщIидзэрэ Воронеж областымрэ Красно-дар краймрэ апхуэдэ узыфэ къыщагъуэтащ, мазэ кIуам и кIэм Калининград областым губгъуэ къыухэм ар япкърыту къыщахутащ. Абы къыхэкIыу, уз зэрыцIалэхэм япэщIэтынымкIэ республикэ комиссэм и зэIущIэ едгъэкIуэкIащ, къуалэбзухэм къахуэкIуэ хабзэ гриппыр Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIыналъэм къремыгъэхьэным, щызэбгрымыгъэкIыным хуэунэтIауэ лэжьыпхъэхэр дгъэбелджылащ. Апхуэдэу джэдкъаз щагъэхъу, мэкъумылэ щагъэхьэзыр IэнатIэхэм я лIыкIуэхэмрэ щIэныгъэлIхэмрэ зыхэта семинар КъБКъМУ-м къыщызэдгъэпэщащ, а узыфэм зыщыхъумэнымкIэ щыIэ Iэмалхэр ягурыдгъэIуащ, зэфIэгъэкIыпхъэхэр дыубзыхуащ.
Мэлхэмрэ бжэнхэмрэ къеуалIэ емынэ узри республикэм дежкIэ шынагъуэ зыпылъхэм ящыщщ. Ар Урысейм къылъэIэсакъым, ауэ 2016 гъэм и пэщIэдзэ лъандэрэ Куржым щызокIуэ. А къэралымрэ ди республикэмрэ зэдай гъунапкъэр километри 130-м щIегъу. Былымыр Къущхьэхъум щыкIуэну зэманым ирихьэлIэу а узыфэр къытлъэIэсыным хуэIуа щыIэкъым. Ар къэтлъытэри, республикэ комиссэм и зи мычэзу зэIущIэ едгъэкIуэкIащ, а узыфэр ди щIыналъэм къремыгъэхьэнымкIэ щхьэхуэу лэжьыпхъэхэр дыубзыхуащ. Мы узыр цIыхум дежкIэ шынагъуэкъым, ауэ мэл, бжэн гъэхъуным я IэнатIэхэм хэщIыныгъэшхуэ къахуихьынущ. А псом къалэнышхуэ-хэр къытщащI. ЦIыхухэм, къуажэ администрацэхэм, мэкъумэш хозяйствэхэм зыкъытщIамыгъакъуэмэ, ди закъуэкIэ ахэр зэфIэхыгъуей хъунущ. ЗэуIуу дызэдэлэжьэн, нэхъыфIу дызэрыщIэн щхьэкIэ, республикэм и муниципальнэ щIыналъэ псоми мазэ кIуам зэIущIэхэр щедгъэкIуэкIащ. Абыхэм къыхэтшащ щIыпIэ администрацэхэм, былым зыIыгъ, мэкъумылэ зыгъэхьэзыр хозяйствэхэм я унафэщIхэр, Iэщ дохутыр нэхъыщхьэхэр. Псалъэмакъыр нэхъыбэу зытедухуар ветеринар IэщIагъэлIхэмрэ къуажэ администрацэхэм я Iэтащхьэхэмрэ щIыпIэхэм щызэгъэуIунырщ, республикэм дежкIэ шынагъуэ зыпылъ уз зэрыцIалэхэр зыхуэдэм, абыхэм зэрапэщIэтын, зэреIэзэн хуейм цIыхухэр хэгъэгъуэзэнырщ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым эпизоотикэ щытыкIэ тэ- мэм къыщызэдгъэпэщын, Iэщым къеуалIэ узыфэхэм дапэлъэщын щхьэкIэ, республикэм и цIыхухэри, муниципальнэ щIыналъэхэм я унафэщIхэри, ветеринарием и къэрал IэнатIэхэри дызэщIыгъуу а Iуэхум дегугъун хуейщ.
— ВетеринариемкIэ фи управленэм и лэжьыгъэм щIэуэ сытхэр къыхыхьа е хэфлъхьа?
— Мэкъумэш хозяйствэмрэ промышленностымрэ я IэнатIэхэм, нэгъуэщI IуэхущIапIэхэм дапщэщи щIэ гуэр-хэр къыщагупсыс, къыщагъэсэбэп. Дэ, дыкъапщтэмэ, етIанэгъэ щегъэжьауэ документхэр электрон IэмалкIэ зедгъэкIуэнущ. ЩIыпIэхэм щедгъэкIуэкIа зэIущIэхэм нэхъыщхьэу дызыщытепсэлъыхьахэм ящыщщ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIыналъэм Iэщу итыр идентификацэ тщIын зэрыхуейр. Бжыгъэхэр щызэкIэлъахь республикэ электрон базэм итлъхьэн папщIэ, дэтхэнэ былымми номер хэха хуэттхынущ. Iэщымрэ IэщхэкIхэмрэ ягъэIэпхъуэну щыхуитыр былымыр учётым ягъэуврэ идентификацэ ящIмэщ.
— Республикэм и цIыхухэм сыт яжепIэнт?
— Зэманыр зыхуэкIуаращи, цIыхухэм дуней псор зэщIагъэхьэ, Iэпхъуэшапхъуэхэм къахохъуэ, къэралхэмрэ уней бизнесымрэ я зэпыщIэныгъэхэм заужь. А псор къэдмылъытэу хъунукъым, сыту жыпIэмэ, цIыхухэми, псэущхьэхэми я зэхуэдэ инфекцэхэр, нэгъуэщI уз зэрыцIалэ зэмылIэужьыгъуэхэр, ткIийуэ дыкIэлъымыплъмэ, Урысей Федерацэм и щIыналъэм кърахьэнкIэ шынагъуэ щыIэщ. Сыт и лъэныкъуэкIи абыхэм дыхуэхьэзыру щытын хуейщ. Къыхэзгъэщыну сыхуейт республикэм эпизоотикэ щытыкIэ тэмэмрэ ерыскъыпхъэ шынагъуэншагъэрэ къыщызэгъэпэщыным ди IэщIагъэлIхэр зэрегугъур, зэрыщIэу, зэдэIэпыкъуу зэрызэдэлажьэр. Къэбэрдей-Балъкъэрым и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Юрий и нэIэ къыттригъэтщ, ди Iуэ-хур къыддеIыгъ. Экономикэр щытыкIэ гугъум итми, ерыскъы, ерыскъыпхъэ шынагъуэншагъэр къызэгъэпэщыным хуэунэтIауэ республикэм и ветеринар IэнатIэм мыхьэнэшхуэ зиIэ къалэн къызэрыпэщытыр къалъытэри, мылъкуу тхухахым къыщIагъуащ. КъБР-м и япэ вице-премьер — мэкъумэш хозяйствэмкIэ министр, уз зэрыцIалэхэм япэщIэтынымкIэ республикэ комиссэм и унафэщI Говоров Сергей зэпымыууэ и нэIэ къыттригъэтщ, ди жэрдэмхэр къыддеIыгъ. Апхуэдэ гулъытэм ди лъэр щIегъэкI, лэжьыгъэм дытрегъэгушхуэ, жэуаплыныгъэр нэхъри зыхыдегъащIэ.
Епсэлъар Хьэжыкъарэ Аликщ.
