IуэрыIуатэ — дыщэ пхъуантэ
Осетин таурыхъ
Нартхэм я мыIэрысэ
МыIэрысей телъыджэ яIэт нартхэм. Узэримыгъэплъу нэр тепщIыпщIэрт а жыгым. Зэрыдахэм и мызакъуэу а мыIэрысейм зы дыщэ мыIэрысэ махуэм къыпыкIэрт. Ар зыIухуа сымаджэр хъужырт, сыт хуэдэ уIэгъэри напIэзыпIэм игъэкIыжырт. Ауэ лIэныгъэр IуигъэкIуэтыфыртэкъым. Жыгым и щхьэкIэ дыдэм пыту, дыгъэм зыхуигъафIэу махуэ псом хъурт мыIэрысэр. Ауэ, Iуэхуракъэ, жэщ къэс зыгуэрым къиублауэ мыIэрысэр идыгъурти, нартхэм гъуэрыгъуэурэ яхъумэн щIадзащ мыIэрысейр. Яхъумэ щхьэ-кIэ, дыгъур къахуэубыдыртэкъыми, пхъэщхьэмыщхьэ телъыджэм хэкIыжырт. Уэрхъугу лIыжьым и чэзур къыщысым и къуэ зэтIолъхуэныкъуэхэу Ахъсэррэ Ахъсэртэджрэ къриджэри яжриIащ:
— Си щIалэхэ, дыщэ мыIэрысэр фхъумэ. Нартхэр фэращ зыщыгугъыр. ДыкъэвгъэщIэхъумэ, къызжиIакъым жывмыIэж, нарт лъэпкъищ ди унэ щызэхуэсынурэ зым и щхьэр, адрейм и IитIыр паупщIынущ. Си жьы хъугъуэм дэIэпыкъуэгъуншэу унэм сыкъыщIэнэнущ.
— Умыгузавэ, ди адэ, удгъэукIытэнкъым, нартхэм я мыIэрысэри яхуэтхъумэнщи, дыгъури къэдубыдынщ, — къыжраIащ лIыжьым и къуэхэм.
— СощIэ фыкъызэримыкIуэтынури, зы-ми фызэрыщымышынэри, ауэ сэ фэр щхьэкIэ согузавэ. МыIэрысэр фхуэмыхъумэмэ — дызэхуэзэжынукъым, — жиIащ лIыжь тхьэмыщкIэм и макъыр кIэзызу.
Щыхь бжьакъуэкIэ къэхухьат нартхэм я пхъэщхьэмыщхьэ хадэр. А бжыхьыр апхуэдизкIэ лъагэти, уеблэмэ бзухэри щхьэпрылъэтыфыртэкъым. ЗэкъуэшитIыр мыIэрысей телъыджэм и щIагъым щIэтIысхьэри пщыхьэщхьэшхэ ящIащ, итIанэ къуэш нэхъыщIэм нэхъыжьым жриIащ:
— Чэзууэрэ тхъумэнщ мыIэрысэр. Уэ гъуэлъи жэщ ныкъуэ хъухукIэ жей, сэ сыплъырынщ, итIанэ уэ укъэзгъэушынщ.
АбыкIэ зэгурыIуэри Ахъсэр жеящ. Жэщ ныкъуэ щыхъум къэушри, и къуэшым гузавэу зыхуигъэзащ:
— Тхьэм къысхуигъэгъу си шы нэхъыщIэ, сыхэжея сфIощI…
— Жэщ ныкъуэ хъуакъым, жей иджыри, — жиIащ Ахъсэртэдж.
Модрейри жейбащхъуэти, и къуэшым жиIэр и фIэщ хъури, жейм пищэжащ.
Ахъсэртэдж сакъыу йожьэ дыгъуакIуэм, шабзэмрэ шабзэшэмрэ хьэзыру иIыгъщ, зэреуэнум хуэдэу. Арати, нэхутхьэху къыщищIым бзу гуэр хадэм къилъэтауэ къыщыхъуащ щIалэм. МыIэрысеймкIэ дэплъеймэ, тхьэрыкъуэ цIыкIу къилъэгъуащ. Абы мыIэрысэр къыпича къудейуэ, щIалэм и шабзэр иутIыпщщ, тхьэрыкъуэм и дамэм техуэри, дамапэр пиудащ. Езы тхьэмыщкIэ цIыкIум лъыр къыпыжу кIуэ пэтми нэхъ лъахъшэ хъууэрэ Iулъэтыжащ. МыIэрысэр къыIэпыхури щIым техуащ. Абдежым щIалэм и къуэшыр къигъэушащ.
— Плъагъурэ мы лъы ткIуэпсхэр? — жреIэ абы и къуэшым. — МыIэрысэр зыдыгъу тхьэрыкъуэм сытехуащ. Езыр лъэтэжащ, ауэ и дамэ ныкъуэр къыпызудащ. Мы лъы ткIуэпсхэм я лъагъуэм сытету сыкIуэнурэ къэзгъуэтынущ тхьэрыкъуэм и псэупIэр. Уэ сыт къызжепIэн си къуэш?
— УздэкIуэм сынэкIуэнущ, — жиIащ Ахъ-сэр.
Арати, зэкъуэшитIыр лъы ткIуэпсхэм я лъагъуэм тету ежьащ. Куэдрэ кIуа, мащIэрэ кIуа, сытми, щIалитIым гу лъатащ лъагъуэр хы Iуфэм деж къызэрыщыувыIэр.
— Сыщымыуэмэ, лъагъуэр псы лъабжьэм макIуэ, — жиIащ Асхъэр.
Арати, Асхъэртэдж мурад ещI псы лъабжьэм есыхыу Iуэхур зытетыр зригъэщIэну.
— Мыбдежым къыщызэжьэ. Толъкъун-хэм лъыпс тхъурымбэ къыдрахьеймэ, сэ сыщыIэжкъыми, унэм гъэзэж. Тхъурымбэ хужь плъагъумэ, илъэс хъурейкIэ къызэжьэ, сэ къэзгъэзэжынущ.
АбыкIэ арэзы зэдэхъури, Ахъсэртэдж псым хыхьащ.
Плъэмэ, телъыджэщ илъагъур. ЗэщIэпщIыпщIэу уардэ унэ хэтщ псы щIагъым. Абы и блынхэр налъкъутналмэ- сым къыхэщIыкIащ, и лъэгур мывэ щхъуэшкIэ къищIыкIащ. Ахъсэртэдж тегушхуэу унэ бжэщхьэIум щебакъуэм елъагъу: зэкъуэшибл щысщ, я кум хур хъыджэбзу я шыпхъу тхьэIухудитIыр дэсу.
Дыщэ зэрылэ хуэдэ хъыджэбзхэм я щхьэц кIыхьышхуэхэр зэпылыдыкIырт.
— Фи махуэ фIыуэ! ФIыгъуэр зи унэм имыкIынхэ! — жиIащ Ахъсэртэдж.
— МахуэфI Тхьэм къуит! Къеблагъэ, щIалэфI! — къыжраIащ абы зэкъуэшхэм зыжьэу.
Зэшиблри къэтэджри ягъэтIысащ хьэщIэр. Нэхъыжьищыр зы лъэныкъуэкIэ, адрей нэхъыщIиплIыр нэгъуэщI лъэныкъуэкIэ къэтIысащ.
— Уэ пхуэдэ хьэщIэ ди унэ зэи къихьакъым, къихьэнуи къыщIэкIынкъым. ДыщыгуфIыкIын хуейт укъызэрыкIуам, ауэ дыпщыгуфIыкIыфыркъым, дощыгъуэри.
— Тхьэм фи гуауэр IэтыгъуафIэ фщищI! Сыт хуэдэ гузэвэгъуэ къыфлъысар?
— Дэ дащыгуфIыкIрэ защыдмыгъэнщIу шыпхъуищ диIат. Ди шыпхъу цIыкIу Дзерассэ нартхэм я хадэм еуасэри, абы теунэхъуащ. Абыхэм я мыIэрысейм махуэ къэс зы мыIэрысэ щыхъурти, ди шыпхъур жэщкIэ тхьэрыкъуэу лъэтэжырти ар нартхэм къафIидыгъурт. Мызэ-мытIэу жетIащ ди шыпхъум нарт лIыхъужьхэм апхуэдэ епщIэ зэрымыхъунур, абыхэм бзухэри ящхьэпрылъэтын зэрышынэр, ауэ къыдэдэIуакъым. Я къамэ жанхэмкIэ Тхьэм зэригъэукIыж а жэщым плъыра зэкъуэшхэу Ахъсэррэ Ахъсэртэджрэ. Ахэращ ди шыпхъу тхьэмыщкIэр зыIэщIэу-кIар, — жаIащ зэкъуэшхэм.
— Хэт щэIур? — хуэмышэчу щIэупщIащ хьэщIэр.
— Зи гугъу пхуэтщIа ди шыпхъурщ…
— Сэбэп узэрыхуэхъуфын Iэмал щымы-Iэр пэж-тIэ абы?- къэгузэващ Ахъсэртэдж
— Шэч хэмылъу щыIэщ. Абы и дамэ гуаудар зыпытам деж гуэплъхьэжрэ мыIэрысэ телъыджэм щыщ Iубгъахуэмэ, хъужынут, арыншамэ ди шыпхъум дыпыкIащ.
— Фи шыпхъур къезыгъэлыр сыткIэ вгъэфIэжынт? — щIоупщIэ хьэщIэр.
— Ди шыпхъур щхьэгъусэу еттынт. Ар ажалым къыIэщIэзыхырщ и насып зыхэлъыр.
— Сэ Уэрхъугу срикъуэщ, си цIэри Ахъсэртэджщ. Фи шыпхъур сэращ уIэгъэ зыщIари, сэ згъэхъужынщ ар. Къысхуэфшэ мыдэ.
— Ди шыпхъур сымаджэ хьэлъэщи къыщIэкIыфынукъым, уэ езыр ебакъуэ абы и бжэщхьэIу, — къэгуфIэжауэ жаIащ зэкъуэшхэм.
ЩIалэр хъыджэбзым и пэшым щIэбакъуэмэ, елъагъу пIэм хэлъ тхьэIухудыр, абы и щхьэцхэр толъкъун Iэсэу щIым хелъафэ. Дыгъэр щоджэгу и нэгум, нурыр къыщхьэщех. Абы и напIэр къиIэту щIа-лэм къыщыIуплъам Ахъсэртэдж хуэмышэчу хуэгуфIащ. И бгырыпхым дэлъ данэ щэкI кIапэр къыдихщ, абы кIуэцIышыхьа дамэ ныкъуэр къыкIуэцIихри, Дзерассэ и уIэгъэм деж трилъхьащ, итIанэ мыIэры-сэм иригъэдзэкъащ къарууншэ дыдэ хъуа тхьэIухудыр.
А дакъикъэм, уащхъуэдамыщхъуэу, зэрыщытам нэхърэ нэхъ дахэж хъуауэ щIалэм и пащхьэ къиуващ хъыджэбзыр.
Абы къигъэгумэщIа зэшиблыр гуфIэри я шыпхъур, зыгъэхъужа щIалэм щхьэгъу-сэу иратащ. ХьэгъуэлIыгъуэри жэщибл-махуиблкIэ дахащ, дыгъэ-мазэм хуэдэт зэщхьэгъуситIыр.
ИужькIэ зэманыфIи дэкIащ. Махуэм махуэ къыкIэлъыкIуэурэ псынщIэу кIуэрт гъащIэр. Ахъсэртэджрэ Дзерассэрэ псыщIагъ чэщанэм зэнэзэпсэу щыпсэурт. Махуэ гуэрым Ахъсэртэдж и къуэшыр игу къэкIащ.
— Куэдщ мыбы сызэрыщыпсэуар, иджы си къуэшыр къэзгъуэтыжу ди адэм деж дгъэзэжын хуейщ,- жриIащ абы и щхьэгъусэм.
Дзерассэ и дахагъым хуэдиз Iущагъ бгъэдэлъти, а псалъэхэм щыгуфIыкIащ.
— Уэ унэ уиIэр пэжмэ, дэ абы дыкIуэжын хуейщ. Куэдщ си дэлъхухэм я гъусэу дызэрыпсэуар, — жиIащ.
Зэкъушхэри абы арэзы щытехъуэм, Дзерассэ и щхьэцыгъуэм зы налъэ закъуэ къыхичщ, ар и щхьэгъусэмрэ езымрэ къызэрашэкIри, а дакъикъэм бдзэжьей цIыкIу хъури, псым къыдэсеящ.
Къэрэшей таурыхъ
Къуршыбгъэхэр
Куэд щIащ ар къызэрыхъурэ. ТауланкIэ еджэу еши шыни зищIысыр имыщIэу щакIуэ гуэр псэурт. Ар щакIуэ Iэзэт, икIи цIыху хьэлэлт, иIэ псомкIи и гъунэгъухэмрэ благъэхэмрэ ядэгуашэрти, куэдым фIыуэ къалъагъурт.
Махуэ гуэрым, щакIуэр мэ- зым пхыкI пэтрэ, плъэмэ, бжэн хужьыпс елъагъу. Ар имыгъащтэу и Iэщэр къиIэтрэ тригъапщэмэ, хъыджэбз тхьэIухуд елъагъу. Iэщэр зэрырихьэхыжу бжэн мэхъуж, трегъапсэри узэримыгъэплъу хъыджэбз дахэ и пащхьэ къохутэ. Имыхабзэххэу къэдзыхащ щакIуэр. Хъыджэбзым и дыхьэшх макъыр мэзым щызэрылъэлъащ:
— ЩIалэфI, укъысщымышынэ. Уэ хьэщIапIэ ущыIэщ, уи бысы-мыр Апсатщ — жиIащ.
Таулан ерагъыу зыкъищIэжри:
— Ухэт уэ? ЩакIуэхэм ещакIуэ бжэн хужь хьэмэрэ хъыджэбзу щыIэм ефIэкI тхьэIухуд?
— Сэ Апсат срипхъущ, си цIэр ФатIимэщ,- къитащ хъыджэбзым жэуап.
Хъыджэбзымрэ щIалэмрэ зэгуэкIуащ. КIуэ пэтми щакIуэр мэзым нэхъ кIуэрей хъурт. Махуэ къэс кIуэ пэтми, зыри къиукIыртэкъым. Ар хьэкIэкхъуэкIэ Iэджэм ирихьэлIэрт, ауэ фIыуэ илъэгъуарауэ фIэщIу еIусэфыртэкъым.
ЩIалэми хъыджэбзми ящIэрт зы защIу къызэрыхуамыдэнур, а тIум яку къызэрыдыхьэнур. Арати, мурад ящI зыми къыщамыгъуэтын щIыпIэ кIуэуэ щыпсэуну.
ФатIимэ цIыхухъу фащэкIэ зихуапэри, тIури шыхэм тетIысхьэри ежьащ. АрщхьэкIэ, хъыджэбзым и дахагъэр цIыхухъу щыгъынми хущIэхъумакъым. Бзухэми хьэкIэкхъуэкIэхэми хъыджэбзым и адэм хъыбар хуахьыжри, Апсат къэгубжьащ.
— Къэвгъуэти, фыукI, — ищIащ абы унафэ.
ФатIимэрэ Тауланрэ цIыху зримыкIуа лъагъуэкIэ къакIухьырт. Я лъэужь къызэрахур къыщащIэм зэпсэгъуитIыр къуршым лъагэу дэкIуеящ. Бзухэм ахэр щалъагъум зэрыгъэкIиин щIадзащ. Лъыхъуэхэм макъыр щызэхахымкIэ кIуэщ, щIалэмрэ хъыджэбзымрэ къаубыдри, бгым ирадзыхащ.
А дакъикъэм Апсат и гур къэдзыхэжщ, зэпсэгъуитIыр къуршыбгъэ ищIри, къригъэлащ.
Абы лъандэрэ къуршым и щхьэкIэ дыдэм абгъуэ щащIауэ къуршыбгъэхэр щопсэу. ДыгъэркъызэрыкъуэкIыутIурикъожьэри, къафэдахэягъэзащIэууэгумщохуарзэ.
Абхъаз таурыхъ
Iэхъу
Еуэщ абыми къуажэ пхыдзам къулеижь гуэр щыпсэурт. И къулеягъым хуэдиз нэпсеягъи бгъэдэлът абы. Къулеижьым бжэн хъушэрэ мэл гуартэрэ иIэт, ауэ а лIыр апхуэдизкIэ нэпсейти, а хъушэшхуэр игъэхъуну зы Iэхъуэ фIэкIа къищтэртэкъым, фибл ятрихырт абы и деж щылэжьэну кIуэхэм. Ауэ IэхъуэпщIэр щаритын хуей пIалъэр къызэрысу, къулеижьым Iэхъуэм дагъуэ гуэрхэр къыхуигупсысырт, и хъушэм дахэ-дахэу кIэлъымыплъурэ хигъэщIаIауэ жиIэрти, уасэр иримыту ирихужьэжырт.
Зэгуэрым игъэлIыщIэн имыгъуэту куэдрэ лъыхъуащ ар. ЛIым и нэпсеягъэм и хъыбар зэхэзыхахэм хуэIэхъуэн ядэртэкъым. Арати, щIалэ зеиншэ цIыкIу къигъуэтри, илъэситхукIэ хуэлIыщIэну къищтащ. Илъэситхум хуэзэу бжэн цIыкIуитхум къащIэхъуэри игъусэжу иритыну гурыIуащ. ЩIалэ цIыкIум хуэсакъыу игъэхъурт хъушэр. Къыщытехьэлъапи къэхъурт, ауэ зыхуигъэшэчырт. Губгъуэм ит пшыIэрат Iэхъуэр щыпсэур.
Зэманыр псынщIэу макIуэ, ауэрэ етхуанэ илъэсри екIуэкIырт. Мэл хъушэр жыг жьауэм щIэтIысхьауэ щIэсыху щIалэ цIыкIур псы Iуфэм щетIысэхауэ гупсысэу здэщысым лIыжь жьакIэху къыбгъэдыхьащ. Абы щIалэ цIыкIум сэлам кърихщ, тIэкIурэ щыму щысри, жиIащ:
— IэфIи фIэIуи зыщIэмылъ псыр сыужэгъуащ. Шэ сефэнт… Къызэптын, щIалэфI?
— Тхьэмадэ! Сэ сызыхуэIэхъуэр шэм кIэлъоплъ, зэрыхэщIу къищIэнущ, сэри ар къэзгъэпцIэну сыхуейкъым. Ауэ шэм ущехъуэпсакIэ, си Iыхьэм щыщ узо-гъафэ. Пэжщ, ар къомэщIэкIыну къыщIэкIынщ, ауэ сэ схузэфIэкIынур аращ.
ЛIыжьым шэр ирифщ, щIалэм фIыщIэ къыхуищIри, дзэл Iувым хыхьэжащ.
Жэщ гуэрым Iэхъуэ щIалэм пщIыхьэпIэ елъагъу. Хъушэр тенджыз лъабжьэм щыхъуакIуэ хуэдэт, езыри абы пэрытт. ПщыхьэщхьэхуэкIуэ зэрыхъуу Iэщыр тенджыз Iуфэм къыдэкIуеижащ, щIалэ цIыкIур къыдэмыкIуеижыфу псы щIагъым къыщIэнэри. Абдежым абы шэ иригъэфауэ щыта лIыжьыр къыкъуэкI-ри, ажэжь пашэм егиящ. Ажэм къигъэзэжщ, щIалэ цIыкIум и бгырыпхым и бжьакъуэр фIигъанэри, псы Iуфэм къилъэфащ. Хъушэр зэхуэсыжауэ мэлыхъуэхьэхэри банэу къыщхьэщыту ар къэушащ. Абы зыкъомрэ зыкъыхуэщIэжакъым, къэхъуар зэригъэзахуэу.
ЗэрызэгурыIуа пIалъэр къыщысым щIалэ цIыкIум къилэжьар къритыну елъэIуащ къулеижьым. Ауэ модрейм абы зыри къритыну зигъэхьэзырыртэкъым. Ар хъушэм зэрыкIэлъыплъа зэманым мэлхэм я цыр уауэ, бжэнхэм я шэм кIэричауэ, къалъхури нэхъ мащIэ хъуауэ жиIэри пщIантIэм къыдихуащ.
Сытыт тхьэмыщкIэ цIыкIум къыхуэнэжыр? И Iэхъуэ башыр и плIэм зэпридзри, гъын хьэзыру и пщыIэм къыщIэбэкъукIащ. ЛIы нэпсейр арэзыуэ кIэлъыплъырт абы. Абдежым щIалэ цIыкIум гу лъитащ Iэхъуэм къакIэрыхуауэ гузэвэгъуэр телъу къэзыжыхь бжэн цIыкIум. Ар Iэхъуэм къыбгъэдэлъадэри, и натIэр и лъэгуажьэхэм къапэщIигъэуват.
ЩIалэ цIыкIум хуэмышэчу жиIащ:
— НэгъуэщI мыхъуми, мы цIыкIур къы-зэт!
— Къащти, скIэрыкI! А бжэн фейцейр уэ пхуэфащэ дыдэщ езым.
ЗдэкIуэр имыщIэми, щIалэ цIыкIур гъуэгум теувауэ макIуэ. Абы зыкъыкIэримыгъэхуу бжэн цIыкIури яужь итщ. ПщыхьэщхьэхуэкIуэ щыхъум хъушэр щигъэхъуакIуэу щыта тенджызым и адрей лъэныкъуэм нэсащ а тIур.
Гъуэгуанэм иригъэзэшати, абдежым нэху къыщекIыну мурад ещI. Гъурц гъущэ къищыпщ, мафIэ зэщIигъэстри гъуэлъащ, бжэн цIыкIури и лъапэм деж къэтIысащ. Жэщым тIэу-щэ къэушурэ абы мафIэм пхъэ тридзащ. Жейбащхъуэти, иджыри Iэхъуэ фIэщIыжурэ, мэлыхъуэхьэхэм еджэрт.
Пщэдджыжь акъужьым къигъэушащ ар. Зиплъыхьмэ, елъагъу абы игъэхъуу щыта хъушэр ихъуреягъым къетIысэ-кIауэ щысщ, ажэ пашэм и нэр къытриубыдауэ езым къоплъ, бжэн цIыкIури арэзыуэ мэхъуакIуэ.
А щIыпIэхэм деж тенджызым псы къыхэлъадэрти, псы ефэну ежьа щIалэм хъушэри яужь иуващ. Апхуэдэурэ ахэр бгым дэкIащ. Абдежым щIалэ цIыкIум пщыIэ щигъэуври, хъушэр игъэхъуным пищэжащ.
Илъэс зыбжанэ дэкIыжащ абы лъандэрэ. ЩIалэ цIыкIур балигъ хъуащ, къуажэ гъунэгъум щыщ хъыджэбзи къишэри, унагъуэ иухуэжащ. Иджы абы езым Iэхъуэ иIэщ, ауэ къращIауэ щытар зыщIэж щIалэр и пщылIхэм яхуэщабэщ.
ДзыгъуитI
«Дэтхэнэ уни езым и дзыгъуэ иIэжщ», — жаIэ. Апхуэдэу, зэгуэрым унагъуэ дзыгъуэмрэ губгъуэ дзыгъуэмрэ зыщIыпIэ щызэрихьэлIат. Сэлам зэрахыу зэрыцIыхуа иужь, унагъуэ дзыгъуэр еупщIащ и «лъэпкъэгъур» зэрышхэмрэ щышхэмкIэ.
— Сэ сшхын къызолыж, — жиIащ губгъуэ дзыгъуэм. — Мэзым ерыскъыр щыкуэдщ, пхузэхуэхьэс къудеймэ. Жыг гъуанэм сыщопсэу, жыг щIагъым гъуэ щысщIа-уэ, щIымахуэм сшхынухэр абы щызохъумэ.
— Уэ слъагъум пшхыи щымыIэ! — жеIэ унагъуэ дзыгъуэм зигъэпагэу. — Лэжьыгъэмрэ Iуэху щIэнымрэ укъыдэхуэркъым. Арагъэнщ фэ щIумыщIри. Сэ къалэм сыщопсэури абы унэу, тыкуэну, шхын хъумапIэу дэтыр сысейщ. Хьэзыр псоми сыхэсщ, пщэ-дей сыт сшхыну жысIэркъым. Ауэ уи псэупIэм сеплъынт, уи шхыныгъуэхэми сахэплъэнт…
Арати, губгъуэ дзыгъуэм унагъуэ дзыгъуэр и деж ишэри къанэ щымыIэу и гъэтIылъыгъэхэр иригъэлъэгъуащ.
— Хъарзынэщ, пшхын бгъуэт хуэдэщ, ауэ уи ныбэ изу зэи умышхэу къысщохъу, — жеIэ къалэ дзыгъуэм. — НакIуэ си деж, къэуат зыщIэлъ шхыныр зищIысыр къозгъэщIэнщ.
Абы зэрызигъэщIагъуэр и жагъуэ хъуами, зыкъримыгъащIэу къалэ дзыгъуэм и псэукIэр зригъэщIэну и деж кIуащ.
— Сэ щIыпIитIым сыщопсэу: зыр хуабэу унэлъэгу лъабжьэрщ, гъэмахуэм унащхьэм сыщыIэщ. Абы мэлыл фIадзэурэ щагъэгъу, нэгъуэщI гъэтIылъыгъэ Iэджи щахъумэри, сыщотхъэж. Абы къищынэмыщIауэ, пщэфIапIэм щIэт сырэхэри сэращ зейр. Абы сыт хуэдиз фIыгъуэ дэлъ… А псом яужь унэгуащэм и бостеймкIэ си зэш тызогъэу, итIанэ алэрыбгъухэм сыщоджэгу. Сыт хуэдиз алэрыбгъу сиIэ сэ… Уэ тхьэмыщкIэжьым тхьэмпэ гъущэ къэплъыхъуэурэ узе-кIуэ къыщIэкIынщ? — жиIэрт унагъуэ дзыгъуэм губгъуэм и тхьэмыщкIагъэр ириIуэкIыу.
— Ди мэзым щIэт хьэуар, бзухэм я макъ жьгъырур сыт и уасэ?!- нэгъуэщI пидзыжын имыгъуэту къытригъэзэжурэ жиIэрт губгъуэ дзыгъуэм.
— Хэт и бзу! Дэ уэрэджыIакIуэхэм зы уэрэдхэр къыджаIэри, бзухэр зыщигъэукIытэжынт, зэхахамэ, — икIуэтыркъым мыдрейри.
Апхуэдэурэ псалъэурэ унащхьэм дэкIуеящ, унагъуэм щIымахуэм ягъэхьэзыра фIыгъуэ псом щыщи иригъэшхащ и хьэщIэм. Апхуэдиз ерыскъы зылъэгъуа хьэщIэр зытеукIытыхьыжати, ишхри илъагъужыртэкъым.
— Уи ныбэ из хъуамэ, накIуэ иджы апхуэдиз фIы-гъуэр схуэзыгъэтIылъ цIыхухэм я псэукIэр уэзгъэлъагъунщ, — жиIэри и хьэщIэр иришэжьащ.
Унащхьэм иIэ бгыкъум къытетIысхьауэ къоплъых.
Жьэгу хуабэм деж джэдуужьыр утIэрэбгъуу щылът. Губгъуэ дзыгъуэм зэи джэду илъэгъуатэкъыми, ар зищIысымкIэ щIоупщIэ.
Бзаджагъэ хуекIуэну мурад зыщIа унагъуэ дзыгъуэр йогупсыс: «Мы тхьэмыщкIэр згъэкIуэдкIи хэт къыщIэупщIэн, абы и фIыгъуэхэри сэ зыIэрызгъэхьэнщи, сыщыхуейм мэзым, сыхущIегъуэжым унэм сыщыпсэунщ».
— Ари? Ар си анэжьращ, мафIэм зрегъэури щылъщ, — жи.
— Сэлам есхын хуейкъэ? Фи дежкIэ дапхуэдэу сэ-лам зэрах хабзэр? — гузавэу щIоупщIэ хьэщIэр.
— «Сэлам» — жыпIэнурэ утелъэнущ. Ар сытым хуэдэу къыпщыгуфIыкIыну езыр, — жиIащ дзыгъуэ хьилэшым.
Абы зэрыжиIам тету, губгъуэ дзыгъуэр елъэу джэдум и пащхьэм къыщихутэм сэлам ирихащ. Джэдум илъэгъуар зэригъэщIэгъуэнур имыщIэу къеплъащ. Унагъуэ дзыгъуэм ар щилъагъум хуэмышэчу дыхьэшхын щIидзащ. Ар тхъум къыхэпщыжа къудейуэ и лъакъуэ цIыкIухэр цIантхъуэрти, зытес бгыкъур хуэмыIыгъыу къехуэхащ. Джэдум и пащхьэм къыщехуэха дзыгъуэ пшэрыр щилъагъум, абы къыкIэрих тхъумэ гуакIуэр къыщыщIихьэм, хуэмышэчу зридзри, ишхащ.
Губгъуэ дзыгъуэр гужьейщ, бжэм иIэ дамэдазэм дэпщри, къыщIэпхъуэжащ.
Шэшэн таурыхъ
Насыпыр къызэрашэжар
Пщэдджыжьым жьыуэ Дизыкъуажэ унэр къыщIэкIрэ плъэмэ, жэщым нэху щыху къеса уэсым пхыкIа лъагъуэм гу лъетэ. Ауэ пщIантIэм зыри дэттэкъым. Абы дэкIар къыхуэмыщIэу лIыр къэгузэващ. ИтIанэ лъагъуэм теувэри, ежьащ. ЛъэкъуампIэхэр бгъуэнщIагъ гуэрым екIуалIэрт. Дизыкъуажэ абы щIыхьэри гуоуащ:
— Си унэ ныщIэмыхьэу пщIантIэм дэкIыжар хэт?
БгъуэнщIагъым макъ къыщIэIукIащ:
— Сэ сынасыпщ. Зыпхуэзгъэгусэри уи унэр сыбгынащ, укъыскIэлъыкIуэни хуеякъым.
Iуэхур зытетыр къызыгурыIуа лIыр насыпым куэдрэ елъэIуащ, арыншауэ мыпсэуфыну жиIэу.
— Гугъу зебгъэхьу укъызэрыскIэлъыкIуам щхьэкIэ фIыгъуэ гуэркIэ сыпхуэупсэнщ. Узыхуейр жыIэ — дыщэ, унэлъащIэ, узыншагъэ е, сэ сщIэрэ, нэгъуэщI зыгуэр, ауэ нэзгъэзэжыну укъызэмылъэIу закъуэ.
Дизыкъуажэ жиIащ:
— СумыгъэпIащIэу сегъэгупсыс, сызэчэнджэщын сиIэщи, сегъэупщIыж.
Насыпыр абы арэзы техъуащ.
Дизыкъуажэ и унэ екIуэлIэжри, Iуэхур зытетыр яхуиIуэтащ. Хэти дыщэ къеIых жиIэрт, хэти гъавэ къыIихыну къечэнджэщырт. ИтIанэ, и щхьэгъусэм псалъэ щратым, жиIащ:
— Ди унагъуэм зэгурыIуэ илъыну елъэIу. ЗэгурыIуэр фIыгъуэ псоми я щхьэщ.
АбыкIэ арэзы хъуа лIыр бгъуэнщIагъым кIуэри и унагъуэм зэгурыIуэныгъэ кърилъхьэну елъэIуащ насыпым.
— ФыкъызэбзэджэкIащ. Ерэхъу, фызот зэгурыIуэныгъэр. Ар здэщыIэм сэри сыщыIэн хуейщи, фи унэ нызогъэзэж, — жиIэри нысыпыр лIым къыбгъурыувэри къэкIуэжащ.
