Дуней псом пщIэ щиIэщ
Куэд зи фэм дэкIа ди щIыналъэм и цIыхухэм илъэс 95-рэ и пэкIэ я хъуэпсапIэр къайхъулIащ. Абыхэм ягъуэтащ лIэщIыгъуэ куэдкIэ я нэ къызыхуикIар — япэ дыдэу адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ я лъахэм къэралыгъуэ теплъэ игъуэтащ.
Большевикхэм ягъэзэщIащ къызэрагъэгугъар: лъэпкъ псоми щхьэхуэу щытынымкIэ, тхыбзэ яIэнымкIэ лъабжьэхэр зэтраухуащ. Псори хъарзынэ хуэдэт, арщхьэкIэ иджыри лъэпощхьэпо, зэфIэмыхьэныгъэ куэд Iуэхум хэлът. Ар къызыхэкIри гурыIуэгъуэт: щIэ псоми тыншу зэи гъуэгу ягъуэтыркъым. Апхуэдэуи хъуащ. Октябрь революцэр текIуа иужь къэбэрдейхэмрэ балъкъэрхэмрэ хагъэхьащ Бгырыс Автоном Совет Социалист Республикэм. АрщхьэкIэ а зэгухьэныгъэр емыгупсысауэ къызэрагъэпэщауэ къыщIэкIащ. Ар иужькIэщ къащыгурыIуэжар. Псалъэм и хьэтыркIэ, парт, къэрал лэжьакIуэ цIэрыIуэ Микоян Анастас и гукъэкIыжхэм къыщегъэлъагъуэ къэбэрдейхэмрэ балъкъэрхэмрэ а зэгухьэныгъэм зэрыхагъэхьар къезэгъыу зэрыщымытар: «А зэгухьэныгъэм хэт лъэпкъхэр муслъымэн диным фIэкIа зыми зэпищIэртэкъым, ахэр экономикэкIи, псэуныгъэм ехьэлIа нэгъуэщI псомкIи щхьэхуэт. Хэбгъэзыхьмэ, къэбэрдейхэмрэ балъкъэрхэмрэ здэкIуэр Владикавказтэкъым, атIэ Псыхуабэ бэзэрырт».
Псом япэу къэбэрдейхэм щIадзащ а зэгухьэныгъэм къыхэкIыным теухуа бэнэныгъэм. Ар абыхэм тыншу къайхъулIакъым. Уеблэмэ я щIыналъэм щыщ Iыхьэхэри яфIэкIуэдащ, ауэ, итIани, я мурадыр зрагъэхъулIащ: 1921 гъэм фокIадэм и 1-м Къэбэрдей автоном областыр къызэрагъэпэщащ. Куэд дэмыкIыу 1922 гъэм и мазаем балъкъэрхэми яхузэфIэкIащ Бгырыс Республикэм къыхэкIыжын. Арати, игъащIэм зэгъусэу къызэдэгъуэгурыкIуэ лъэпкъитIыр зэрыубыдыжащ, Къэбэрдей-Балъкъэр автоном область зэтраухуэри. Мис абдеж щIидзащ ди лъахэм лъэщу зиужьу.
Къалмыкъ БетIал зи пашэ ди лъахэм пIалъэ кIэщIым IэнатIэшхуэхэр щызэфIагъэуващ. Ди деж щаухуащ Кавказ Ищхъэрэ псом щынэхъ ин лъэщапIэхэр. Абыхэм нэхъапэм куэдрэ дытепсэлъыхьащи, кIыхь зедгъэщIынкъым, ауэ къэдгъэлъэгъуэнщ псэукIэщIэ ухуэным къыщахьа ехъулIэныгъэхэм къыхэкIыу СССР-м щыяпэхэм ящыщу ди областым дамыгъэ нэхъыщхьэр — Ленин орденыр — къызэрыхуагъэфэщар. Бгырыс АССР-м къыдыхэтахэр апхуэдэ щIыхьым пэплъэн хуей хъуащ илъэс куэдкIэ. Ди лъахэм къыпхуэмыцIыхужыну пIалъэ кIэщIым зихъуэжащ. Ауэ ар япэ лъэбакъуэт. Ди къэралыгъуэр нэхъри быдэ, псыхьа хъуащ, 1936 гъэм КъБАО-р Къэбэрдей-Балъкъэр Автоном Совет Социалист Республикэу зэрахъуэкIа иужь. КъыкIэлъыкIуэ илъэсым екIуэкIа хэхыныгъэхэм ди цIыхухэм зэдэарэзыуэ Iэ щаIэтри, КъБАССР-м и Конституцэр къащтащ, Совет Нэхъыщхьэ хахащ. Иджы ди республикэм Правительстви, суд IэнатIи иIэт. КIэщIу жыпIэмэ, мы зэманым дунейм и дэтхэнэ къэралри зезыхьэ IэнатIэхэр. Мамыр ухуэныгъэр къызэпиудащ Хэку зауэшхуэм. Абы ди лъахэм хэщIыныгъэу къыхуихьар пхужымыIэн хуэдизщ, гуауэу къытхуихьам и гугъу умыщIыххи. АрщхьэкIэ зэхэкъутэныгъэ псори псынщIэ дыдэу зэфIагъэувэжри, ди цIыхухэр псэемыблэж лэжьыгъэм (мыбдежым мы псалъэхэм егъэлеиныгъэ гуэри щыхэлъкъым) пэрыхьэжащ. ЕхъулIэныгъэхэр апхуэдизу белджылыти, 1957 гъэм КъБАССР-м етIуанэу къыхуагъэфэщащ къэралым и дамыгъэ нэхъыщхьэр — Ленин орденыр. Совет лъэхъэнэм и сыт хуэдэ зэманми ди республикэм ехъулIэныгъэхэр иIащ, адрейхэм къахэжаныкIыу, ефIэкIыу. Нэхъапэм щIэныгъэншэу къэгъуэгурыкIуа ди лъэпкъхэм тхыбзэ ягъуэта иужь, дэ диIэ хъуащ еджагъэшхуэ, тхакIуэ, щэнхабзэм и лэжьакIуэ цIэрыIуэхэр. Абыхэм пхаша лъагъуэм иджы ирокIуэ къытщIэхъуэ щIэблэр.
СССР-р лъэлъэжа иужь, абы хэта щIыналъэ псоми яхуэдэу, ди республикэри гугъуехь инхэм хэхуащ. Ауэ зи гуащIэмрэ лIыгъэкIэ цIэрыIуэ къэбэрдейхэмрэ балъкъэрхэмрэ абыхэми къахэкIыфащ, псэукIэщIэм зрагъэзэгъащ. Иджы ди республикэр экономикэ и лъэныкъуэкIэ Урысейм и адрей щIыналъэхэм я мызакъуэу, нэгъуэщI къэралхэми япыщIащ. Псалъэм и хьэтыркIэ, ди лъахэм къокIуэ, зэгурыIуэныгъэхэр къращIылIэ Китайм, Италием, нэгъуэщIхэми я компаниешхуэхэм я лIыкIуэхэр. Ди лъэпкъыр зэрыузыншэм щыхьэт тохъуэ ди щIалэхэм дуней псом къыщахь спорт ехъулIэныгъэхэр. Иджы дыдэ дэ дригушхуэу ар ди нэгу щIэкIащ.
А псори ди къэкIуэнур фIыуэ зэрыщытынум и нэщэнэщ.
ШАЛ Мухьэмэд,
КъБР-м щIыхь зиIэ и журналист.
