Си еджапIэ — си къежьапIэ
ДифI догъэлъапIэ
Къардэн ФатIимэ и лъагапIэхэр
Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэр мы зэманым зыужьыныгъэ ин зыгъуэт, зэхъуэкIыныгъэшхуэхэр щекIуэкI унэтIыныгъэ хъуащ. Къыхыхьэ Iуэху еплъыкIэщIэхэм, технологие пэрытхэм ялъэщIыхьэу, ядэбэкъуэфу ягъасэ, ирагъаджэ къытщIэхъуэ щIэблэр.
Къардэн ФатIимэ Апхуэдизу зэмылIэужьыгъуэу икIи купщIафIэу зэхэт зэреджэ программэхэм яхуэфащэ увыпIэ щагъуэтыжыркъым анэдэлъхубзэмрэ лъэпкъ литературэмрэ. Лъэпкъ дызыщI а фIыгъуэхэм я пщIэр умыгъэкIуэду, абыхэм я IэфIагъымрэ лъапIагъымрэ сабийхэм зыхебгъэщIэн папщIэ, лэжьыгъэм гурэ псэкIэ зептауэ, уи зэмани къаруи уемыблэжу упэрытын хуейщ. Апхуэдэу хьэлэлу зи IэнатIэр езыхьэкIхэм ящыщщ Дзэлыкъуэ куейм хыхьэ Малкэ къуажэм дэт курыт школ №2-м илъэс 40 хъуауэ щылажьэ, УФ-м егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Къардэн ФатIимэ Мухьэмэд и пхъур.
— ЕгъэджакIуэфI ухъун папщIэ, уи предметым куууэ хэпщIыкIыныр мащIэщ, атIэ лэжьыгъэр зэребгъэфIэкIуэным ухущIэкъуу, абы къыхыхьэ мардэщIэхэр къэбгъэсэбэпыфу ущытын хуейщ, — жеIэ ФатIимэ. — НэгъуэщIу хъунукъым. Зэманым декIуу улэжьэнумэ, лъэхъэнэм хуэкIуэ щIэблэ бгъэсэну уигу илъмэ, апхуэдэ жыджэрагъ пхэлъыпхъэщ. Технологие пэрытхэм я лIэщIыгъуэм егъэджакIуэхэми Iэмал яIэщ я щIэныгъэм лъэныкъуэ куэдкIэ хагъэхъуэну, езыхэр дэзыхьэх унэтIыныгъэхэм нэхъ хуиту щыгъуазэ зыхуащIыну. Аращи, ди дерсхэм ящыщ куэд дэри къэхутэныгъэ мардэхэм иту доухуэ, лэжьыгъэм къыщыдогъэсэбэп компьютерым и зэфIэкI лъагэхэр.
ЩIэблэр егъэджэным, гъэсэным и гумрэ и псэмрэ етауэ, зэфIэкIрэ къарууэ иIэхэр лэжьыгъэм ирихьэлIэу и IэнатIэм пэрытщ Къардэныр. Ар егъэджакIуэу зэрылажьэрэ куэд щIами, абы зэи къыIэщIэужагъуэркъым и IэщIагъэр. ФатIимэ и лэжьыгъэм тезэшэн дэнэ къэна, апхуэдизкIэ и IэщIагъэр, сабийхэр фIыуэ елъагъури, школым дэмыту, ныбжьыщIэхэм яхэмыту и нэгу къыщIигъэхьэфыркъым. И лэжьыгъэр фIэфIу зэрырихьэкIым къаруущIи жэрдэмыщIи щигъащIэркъым а егъэджакIуэр, зыIэригъэхьэ ехъулIэныгъэхэм, здынэс лъагапIэхэм гукъыдэж кърат, пщэдейрей махуэми мурадыщIэхэр хуиIэу тохьэ. Иджырей еджакIуэхэр къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэм нэхъ хуэщIауэ зэрыщытыр къыгурыIуэу, Къардэным и дерсхэр купщIафIэу еухуэ. ЕгъэджакIуэ IэкIуэлъакIуэм зэрыжиIэмкIэ, сабийм темэр хьэзыру бгъэдэплъхьэкIэ, щIэныгъэм пхудегъэхьэхынукъым, ауэ ар езым къебгъэугъуеижрэ и гъусэу къыупщытэжмэ, абы зыхищIэнущ езым иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэм кърикIуа «хъерыр» зэрылъапIэр, и гупсысэхэмкIэ здынэса щIэныгъэр зэрыгъунапкъэншэр.
Апхуэдэу егугъуу, жэуаплыныгъэр зыхищIэу зыбгъэдэт еджакIуэ цIыкIухэм я деж щыкIуэдыркъым я унэтIакIуэм лэжьыгъэм хилъхьэ къарури зэманри. Ахэр щIэх-щIэхыурэ хэтщ икIи щIэныгъэ куу къыщагъэлъагъуэ, увыпIэфIхэри къыщахь зэпеуэ зэхуэмыдэхэм. Апхуэдэ ехъулIэныгъэхэм егъэджакIуэм и лъэр нэхъри щIагъэкI, IэмалыщIэхэр лэжьыгъэм адэкIи къыщыгъэсэбэпыным трагъэгушхуэ. Апхуэдэ Iуэху зехьэкIэрщ ФатIимэ тегъэщIапIэ ищIыр «Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэпсо фестиваль-зэпеуэм щыхэтми, нэгъуэщI республикэпсо зэпеуэхэм я утыку къыщихьэми. «Си бзэ — си псэ, си дуней» зэпеуэм абы щигъэлъэгъуа лэжьыгъэр нэхъыфIхэм хабжащ икIи «Дерс-къэхутэныгъэ» унэтIыныгъэмкIэ япэ увыпIэр къыхуагъэфэщауэ щытащ.
А текIуэныгъэхэм хуэдэ и мащIэкъым Къардэным. 2012 — 2013 гъэ еджэгъуэм къриубыдэу ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэкIэ екIуэкIа еджэныгъэхэм егъэджакIуэми абы и гъэсэнхэми ехъулIэныгъэхэр къыщахьащ. ФатIимэ и унафэм щIэту Акъбей Азэмэтрэ Хьэжнэгъуей Ритэрэ «УсакIуэм и творческэ щIэин» зэпеуэм хуагъэхьэзыра къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр гунэс ящыхъуащ зэхьэзэхуэм и къэпщытакIуэ гупым икIи увыпIэфIхэр хуагъэфэщащ.
Анэдэлъхубзэмрэ лъэпкъ литературэмрэ ныбжьыщIэхэм фIыуэ яригъэлъагъун папщIэ, дерсхэм къадэкIуэу, егъэджакIуэм къызэрегъэпэщ классщIыб лэжьыгъэшхуи. ЕджапIэм Къардэным къыщызэрегъэпэщ адыгэбзэмрэ литературэмрэ я махуэхэр, усэ къеджэнымкIэ зэпеуэхэр, тхылъеджэхэм я конференцхэр, лъэпкъ усакIуэхэм, тхакIуэхэм ятеухуа пшыхьхэр. Сабийхэр щыуагъэншэу, къабзэу тхэуэ, я гупсысэхэр екIуу къаIуэтэфу егъэсэнымкIэ абы дэIэпыкъуэгъу къещI еджакIуэхэм я лэжьыгъэ нэхъыфIхэм я гъэлъэгъуэныгъэхэр.
Егъэджэныгъэм зэрыхэт илъэс 40-м къриубыдэу Къардэн ФатIимэ зы щIэблэкъым гъащIэм гъуэгу захуэ щытригъэувар. И гъэсэнхэм ящыщ дэтхэнэми езым и псэ къабзагъэмрэ гу хуабагъэмрэ ящыщ хилъхьэфащ егъэджакIуэм. Абы щыхьэт тохъуэ иригъэджахэм къыхужаIэ псалъэ щабэхэр, къыхуэзэмэ, гуапэу фIэхъус къызэрырахыр.
— Си гъэсэну щытахэм ящыщ куэдым я Iуэху зыIутым сыщыгъуазэщ, нобэми пыщIэныгъэ зыхузиIэхэри мащIэкъым. Абыхэм я ехъулIэныгъэм сыщогуфIыкI, я текIуэныгъэм сроин. Илъэс зыбжанэкIэ иригъэджа цIыхум ифI зэхихын нэхърэ нэхъ лъапIэ щыIэ егъэджакIуэм и дежкIэ! — жеIэ Къардэным. — Абыхэм къытхуаIэ лъагъуныгъэр, къытхуащI пщIэр, нэмысыр икъукIэ лъапIэщ ди дежкIэ.
ЕгъэджакIуэм и гуапэ зэрыхъущи, абы и гъэсэнхэм ящыщ зыбжанэ и лъэужьым ирикIуэжащ. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, Мырзэкъан Дианэ, Хьэжнэгъуейхэ Ларисэрэ Жаннэрэ, Аджий Залинэ, Къуныжь Марьянэ, Хъуран Еленэ сымэ, нэгъуэщIхэри. Абыхэм яхэтщ езым и гъусэу мы зэманым школым щылажьэхэри. ФатIимэ сэбэп мэхъу егъэджакIуэ ныбжьыщIэхэр IэнатIэм хуэIэижь щIэхыу хъунымкIэ.
Нэхъыжьхэм я чэнджэщэгъу, егъэджакIуэ ныбжьыщIэхэм я гъуэгугъэлъагъуэ ФатIимэ и лэжьыгъэм гулъытэ игъуэтащ. Абы мызэ-мытIэу къыхуагъэфэщащ КъБР-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм, Дзэлыкъуэ куейм егъэджэныгъэмкIэ и IэнатIэм, Дунейпсо Адыгэ Хасэм къабгъэдэкI щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр, абы къыфIащащ «УФ-м егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр.
Унагъуэ дахи иIэщ ФатIимэ. Абырэ и щхьэгъусэ ЛатIифрэ бынищ зэдагъуэтащ. Сабийхэр пасэу адэншэ хъуащ, ауэ анэ гумащIэм лъэкIащ ахэр тэмэму игъэсэн, щIэныгъэ, IэщIагъэ яритын. Быным я нэхъыжь Ахьмэд КъБКъМУ-м и экономикэ факультетыр ехъулIэныгъэкIэ къиухащ, иджыпсту Новочеркасск и IэщIагъэм щролажьэ. Абы къыкIэлъыкIуэ Жаннэ медалкIэ курыт школыр къиухри, КъБКъУ-м и химие факультетым щеджащ, «Россельхозцентр»-м и къудамэу Налшык дэтым щолажьэ. ФатIимэ и къуэ нэхъыщIэ Мурати щIэныгъэ нэхъыщхьэ щызэригъэгъуэтащ КъБКъМУ-м и агроном факультетым, мэлажьэ. А бынхэм япимыдзыхыу, уеблэмэ япэ иригъэщу ФатIимэ ипIащ, иригъэджащ, IэщIагъэрэ щIэныгъэрэ иритащ пасэу дунейм ехыжа и шыпхъу нэхъыщIэм ипхъу Марьянэ. Ар егъэджакIуэщ. ЩIалитIымрэ хъыджэбзитIымрэ, абыхэм къащIэхъуэ щIэблэр, фIыуэ илъагъу IэщIагъэр и гурыфIыгъуэу мэпсэу ФатIимэ.
Апхуэдэу ирохьэлIэ Къардэн ФатIимэ и юбилейм — нобэ, щэкIуэгъуэм и 26-м, абы и ныбжьыр илъэс бжыгъэ дахэ ирокъу. ЕгъэджакIуэ Iэзэм, унэгуащэ IэкIуэлъакIуэм, анэ гумащIэм, анэшхуэ IэфIым, унагъуэм я нэхъыжьыфIым дохъуэхъу и бынхэм, и къуэрылъху-пхъурылъхухэм я гукъеуэ имылъагъуу, и IэнатIэм ехъулIэныгъэщIэхэр щиIэу, узыншэу псэуну. Апхуэдэ адыгэ бзылъхугъэ щыпкъэхэм я гъащIэр хуэгъэпсащ ди лъэпкъым щIэблэ гъэса къыщIэтэджэным, унагъуэм илъ фIыгъуэхэр хъумэным.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
Хъыбар гуапэ
Звёзднэ жылэм и вагъуэбэр мэлыд
Ди къэралым и къалащхьэ Москва иджыблагъэ щекIуэкIащ школакIуэхэм я «Олимп» дунейпсо олимпиадэм и иужьрей зэхыхьэр. Ди республикэм щыщу абы хэтащ Шэджэм районым хыхьэ Звёзднэ жылэм дэт курыт школым и еджакIуэ гуп икIи ехъулIэныгъэ лъагэхэр къыщахьащ.
Звёзднэ жылэм дэт еджапIэр, щекIуэкI лэжьыгъэхэр лъэныкъуэ куэдкIэ къапщыта нэужь, гъатхэ кIуам хагъэхьащ «Урысейм и школ нэхъыфI 1000» къэралпсо базэм. Школым и еджакIуи 100-м щIигъум абы щыгъуэ гукъыдэж ящIауэ щытащ «Олимп» дунейпсо зэпеуэм хэтыну. Олимпиадэм и щIыпIэ, щIыналъэпсо зэхьэзэхуэхэм къарикIуахэр къапщытэжа нэужь, Москва щекIуэкIыну къэралпсо, дунейпсо Iыхьэхэм хэтыну абы ирагъэблэгъащ еджапIэм и гъэсэн 45-рэ. Абыхэм ящыщу нэхъыфI дыдэхэр яхэхуащ Урысей Федерацэм и щIыналъэ зэмылIэужьы-гъуэхэм, хамэ щIыпIэхэм къикIа школакIуэ 900 зыхэта иужьрей зэхьэ-зэхуэм. Зэпеуэм а и дунейпсо Iыхьэм щIэны- гъэ куухэр щагъэлъэгъуащ Шэджэм куейм щыщ ныбжьыщIэхэм. «Олимп»-м и лъагапIэм нэсахэм ящыщщ сурэтым щыфлъагъу Къарэлъашэ Маринэ. Ар Звёзднэ жылэм дэт курыт школым и 9-нэ классым и еджакIуэщ. Маринэ зэрыцIыкIу лъандэрэ еджэным хуэнэхъуеиншэщ, и егъэджакIуэхэр, и адэ-анэ Феликсрэ Заретэрэ и ехъулIэныгъэхэмкIэ игъэгуфIэу, игъэгушхуэу щIэныгъэ зрегъэгъуэт. Къарэлъашэм и гъусэу дунейпсо олимпиадэм ехъулIэныгъэ къыщахьащ Старовойтовэ Александрэ, Бугримовэ Екатеринэ, Горячев Евгений, Куриевэ Миленэ, Трам Дианэ сымэ. Абыхэм псоми къратащ дунейпсо олимпиадэм и щIыхь тхылъхэмрэ «ЕхъулIэныгъэ къызэрымыкIуэхэм папщIэ» медалхэмрэ.
«Олимп» дунейпсо зэпеуэм щытекIуа ныбжьыщIэхэм дохъуэхъу ехъулIэныгъэщIэхэр зыIэрагъэхьэу, я курыт школым, ди республикэм я цIэхэр фIыкIэ ягъэIуу щIэныгъэм и лъагапIэ куэд иджыри къащтэну.
Къардэн Маритэ.
Сурэтым:
Къарэлъашэ Маринэщ.
Гъэсэныгъэ
ЩIэблэм щапхъэ яхурырехъу
IэщIагъэу къыхэсха егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэр сыт хуэдэ зэмани гъащIэм увыпIэшхуэ щызыубыд унэтIыныгъэхэм ящыщщ. Абы махуэ къэс жыхуаIэм хуэдэу зэхъуэкIыныгъэщIэхэр къыхохьэ, арщхьэкIэ IэщIыб пщIы хъунукъым лъэхъэнэ псокIэ абы и лъабжьэр зыгъэтIылъа Iуэху зехьэкIэ мардэхэри. Абыхэм ящыщщ къытщIэхъуэ щIэблэр щапхъэ нэрылъагъухэмкIэ гъэсэныр, фIым, пэжыгъэм, захуагъэм хуэдущийуэрэ. Щапхъэхэм щхьэкIэ жыжьэ ущIэкIуэни щыIэкъым — ныбжьыщIэхэр зыдэплъеин нэхъыжьыфIхэр, Тхьэм и фIыщIэкIэ, ди мащIэкъым. ТхыдэмкIэ егъэджакIуэу илъэс куэдкIэ лэжьа сэ сфIэгъэщIэгъуэну сроплъэж ди адэжьхэм я гъащIэ гъуэгуанэм. Нобэ сигу къызогъэкIыж си адэр. СызэригугъэмкIэ, къыщIэхъуа щIэблэм абы и гъащIэ гъуэгуанэр щапхъэ яхуэхъунущ.
Си адэ ЛIуп Данил Индрис и къуэр 1895 гъэм Щхьэлыкъуэ къуажэм къыщалъхуащ. ЩIы кIапэ яIэмэ, и адэмрэ и къуэш нэхъыжь ТIалибрэ я гъусэу абы телэжьыхьащ. Къуажэм дэс нэхъ къулейхэм я бынхэм папщIэ еджапIэ къызэIуахати, Данилхэ я гъунэгъу щIалэ цIыкIу, Щэрданхэ ейуэ, абы кIуэрт. ЕджапIэм екIуэлIапхъэхэм я спискэм Данил имытми, ар школым кIуэрт и ныбжьэгъум и гъусэу. Илъэс иримыкъум къриубыдэу абы еджэкIи тхэкIи зригъэщIащ.
Октябрь революцэр ди щIыналъэм къэса нэужь, 1918 гъэм Данил лъаIуэри Дзэ Плъыжьым хыхьащ. Гикалэ зи унафэщI гупым хэту, ар щызэуащ Къэбэрдей-Балъкъэрым, Шэшэным, Къэрэшей-Шэрджэсым. Щалъхуа къуажэм 1923 гъэм къэкIуэжащ, властыщIэ увам и лъабжьэр зыгъэбыдэхэм яхэтащ, мыгувэуи коммунист партым хыхьащ.
ЦИК-м и унафэкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр автономнэ областым и къуажэшхуэхэм унагъуэ куэд хагъэIэпхъукIыурэ, къуажэщIэ къызэрагъэпэщащ. 1926 гъэм Щхьэлыкъуэ унагъуи 154-рэ хагъэIэпхъукIри, Джэрмэншык ягъэтIысауэ щытащ. А Iуэхуми и къару емыблэжу хэтащ ди адэр. 1926 — 1941 гъэхэм Данил лэжьащ мэкъумэшыщIэхэм ядэIэпыкъунымкIэ жылагъуэ комитетым, колхозым, къуажэ Советым я унафэщIу, колхоз парт организацэм и секретару. Хэку зауэшхуэр къыщыхъеям, Данил къуажэ советым и тхьэмадэт. Абы лъэIу тхылъ итхащ зауэм кIуэну, лъы щIигъэжа властыр ихъумэну. 1941 гъэм и дыгъэгъазэм ар фронтым Iухьащ, Къэбэрдей-Балъкъэр шуудзэм хыхьащ икIи псэемыблэжу зэуащ. Данил 1943 гъэм и шыщхьэуIу мазэм Харьков къалэм деж и псэр щитащ. А зауэ гуащIэм хэтащ жылэм щыщу 176-рэ, 95-р абы хэкIуэдащ. Зауэ угъурсызым ди къуажэм щыщу фызабэ ищIащ цIыхубз 60, зеиншэ ищIащ сабии 119-рэ.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, зауэм хэтауэ, абы фызабэ ищIауэ 2008 гъэ лъандэрэ жылэм зыри диIэжкъым. Зауэм хэкIуэдахэм я быну псэужыр 37-рэщ. Зауэм хэкIуэдахэм я фэеплъ дэгъуэ къуажэ еджапIэм и пщIантIэм дэтщ. Ар колхозым и мылъкукIэ 1970 гъэм ягъэуващ, зауэр зэриухрэ илъэс 25-рэ щрикъум ирихьэлIэу. Илъэс къэс, накъыгъэм и 9-м, мэкъуауэгъуэм и 22-м фэеплъым деж пэкIу щыдогъэкIуэкI. Абы кърохьэлIэ къуажэ унафэщIхэр, зауэм хэтахэр, зауэм фызабэ ищIахэр, абыхэм я бынхэр, Iыхьлыхэр, къуажэдэсхэр, еджакIуэ цIыкIухэр, егъэджакIуэхэр, клубым, библиотекэм я лэжьакIуэхэр, Афганистаным щызэуахэр. Абы ветеранхэр, къуажэ унафэщIхэр къыщопсалъэ, еджакIуэхэр зауэм теухуа усэхэм къоджэ, къуажэ ефэндым зауэм хэкIуэдахэм папщIэ дыуэ ярегъэщI, гуIэ шхын къыдоIэт.
Апхуэдэ лэжьыгъэ псоми я къалэн нэхъыщхьэр ди тхыдэ блэкIам, ТекIуэныгъэ Иным зи псэр щIэзыта си адэм хуэдэ ди къуажэгъуищэхэм я гъащIэм щIэблэр щыгъуазэ щIынырщ, абыхэм я щапхъэм ахэр щIэпIыкIынырщ.
Си адэм нэхърэ илъэс 32-кIэ нэхъыжь сыхъуащ сэ иджыпсту. Абы и фэеплъыр сымыгъэкIуэдыжыным сыхущIэкъуу, схъумащ адэм зауэм къритхыкIа письмохэри. 1943 гъэм бадзэуэгъуэм и 27-м иужь дыдэу къитха письмом ТекIуэныгъэр къызэрахьынум шэч къызэрытримыхьэр итщ. Къахьащ ТекIуэныгъэ Иныр накъыгъэм и 9-м, ауэ абы щIэхъуэпса ди адэм ар илъэгъуакъым. Си адэм и уэсятыр ди анэм игъэзэщIащ — сыт хуэдизу гугъу емыхьами, сэри, Мурадини, Володи щIэныгъэ нэхъыщхьэ къыдигъэхьащ, гъащIэм лъэ быдэкIэ дыхигъэуващ, ди адэм и дуней тетыкIар гъащIэ гъуазэу къытхуигъэлъагъуэу. Си адэм хуэдэу и псэ емыблэжу хэкум и ехъулIэныгъэм хуэлэжьахэр, абы и щхьэхуитыныгъэм папщIэ зи псэр зытахэр куэд мэхъу. Абыхэм я гъащIэр къызэрекIуэкIам щыгъуазэ щIыпхъэщ щIэблэр, а нэхъыжьыфIхэм зрагъапщэу, яхуэфащэу щытыным хущIэкъуу къэтэджын папщIэ.
ЛIУП Нурхьэлий,
егъэджэныгъэ лэжьыгъэм и ветеран.
Дэ къытхуатх
ЕгъэджакIуэ щыпкъэ
КъытщIэхъуэ щIэблэр тэмэму егъэджэнымрэ гъэсэнымрэ зи гуащIэ хэзылъхьахэм ящыщщ Къулъкъужын Ищхъэрэ къуажэм дэт 4-нэ курыт школым илъэс куэдкIэ щылэжьа Джэху ФатIимэт. Абы зи сабий иримыгъэджа адэ-анэ, и Iэзагъым щымыгъуазэ куэд къуажэм дэскъым. ФатIимэт пенсэм кIуауэ мылэжьэжми, абы и дерсхэр иригъэджахэм иджыри ящыгъупщакъым. Гумызагъэу, ешрэ къикIуэтрэ имыщIэу и IэнатIэр ныкъусаныгъэншэу зэрырихьэкIарщ егъэджакIуэфIым къуажэдэсхэм пщIэ щIыхуащIыр.
Къулъкъужын Ищхъэрэ къуажэм къыщалъхуащ ФатIимэт. УнагъуэфI къыщыхъуа хъыджэбзыр жылэ курыт школ №3-м хъарзынэу щеджащ. Зыхэтхэм фIыкIэ къахэщу, еш имыщIэу, егугъуу еджа пщащэр КъБКъУ-м адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и къудамэм щIэтIысхьащ. 1978 гъэм КъБКъУ-р ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, ФатIимэт лэжьэн щыщIидзащ я къуажэм дэт курыт еджапIэ №4-м.
ЩIэблэм уадэлэжьэныр къызэрыгуэкI лэжьыгъэу зэрыщымытыр гурыIуэгъуэщ. А къалэныр псом хуэмыдэу хьэлъэщ лэжьэн щIэзыдзагъащIэхэм я дежкIэ. ЩыувагъащIэхэм ФатIимэти, дауи, гугъуехь гуэрхэм хэхуащ, ауэ хуэм-хуэмурэ абы къихутащ егъэджэныгъэм и щэхухэр, курыт школымрэ университетымрэ щезыгъэджахэм къабгъэдиха Iэзагъыр къигъэсэбэпурэ.
— Нобэми сигу ихуркъым школым сыщезыгъэджахэр, — жеIэ ФатIимэт. — Апхуэдэхэщ къуажэ псом фIыуэ къацIыхуу щытахэу биологием и хабзэхэм щыгъуазэ дыхуэзыщIа Хэжь Динэ, урысыбзэмрэ литературэмрэ дэзыгъэджа Щауей Мухьэмэд, адыгэбзэмрэ литературэмкIэ егъэджакIуэу диIа Ездэчхэ Розэрэ Сэфарбийрэ, математик Iэзэ Къуэдз Iэуес, тхыдэм и напэкIуэцI гъэщIэгъуэнхэр емышу къытхузэIузыха Къэзакъ Сэфарбий сымэ. Абыхэм я IэщIагъэм хуаIэ лъагъуныгъэмрэ ядэтлъэгъуа жэуаплыныгъэмрэ псэкIэ зыхэдмыщIэу къэнакъым дэри. ЖыпIэнурамэ, абдеж къыщежьащ сэ егъэджакIуэ IэщIагъэм хуэсщIа гухэлъри.
И егъэджакIуэфIхэм зэрахабзэу, ФатIимэти и дерсхэр зыми емыщхьу зэхигъэувэрт. ФатIимэт егъэджэныгъэм къыдэкIуэу, гъэсэныгъэми егугъурт. Абы тегъэщIапIэ ищI зэпытт пасэрей адыгэхэм къытхуагъэна адыгэ хабзэхэр, акъыл, Iущыгъэ зыхэлъ джэгукIэхэр, псалъэжьхэр, псалъэ шэрыуэхэр, къуажэхьхэр, апхуэдэуи нэщэнэхэр. Ди щIыналъэм и тхыдэмкIэ дерс щхьэхуэ щыIэми, сабийхэр езым и урокхэми тхыдэ хъыбархэм щыщIигъэдэIурт.
Абы и жэрдэмкIэ школым щIэх-щIэхыурэ къыщызэрагъэпэщ хъуауэ щытащ адыгэбзэмрэ литературэмрэ я дерс зэIухахэр, пшыхьхэр, джэгу-зэпеуэхэр. А зэIущIэхэр сыт щыгъуи адыгэ джэгукIэ иригъэухыжырт ФатIимэт, абы хэтахэр лъэпкъ щэнхабзэм пэгъунэгъу ищIу, я гукъыдэжымрэ дэрэжэгъуэмрэ къиIэту. Апхуэдэ зэхыхьэхэм хэтыну яфIэфIт ныбжьыщIэхэм, я щIэныгъэ къэухьым зэрыхэхъуэм къыдэкIуэу, лъэпкъ къафэмрэ джэгумри дахьэхыу.
Джэхум фIэфIкъым псалъэ тафэтелэхэр. Ар сыт щыгъуи пэжыгъэм тетщ. Иригъэджа сабийхэми, я зэфIэкI емылъытауэ, псоми зэхуэдэу зэрахущытыным хущIэкъуащ.
Зыхилъхьэ щымыIэу фIыуэ илъагъу и Къулъкъужын Ищхъэрэ къуажэм и тхыдэми дехьэх ФатIимэт. Ар фIыуэ щыгъуазэщ жылэм и блэкIам, пасэм щыгъуэ абы щыпсэуа пщыжь-уэркъыжьхэм я къекIуэкIыкIам, апхуэдэуи абы къыдэкIа цIыху цIэрыIуэхэм, щэджащэхэм я гъащIэ гъуэгуанэм езыр щыгъуазэщ и гъэсэнхэми зэрабгъэдилъхьэным дапщэщи иужь итащ. Джэхум къызэрилъытэмкIэ, жылэм и тхыдэр абы дэс сабийхэм куууэ ящIапхъэщ.
Апхуэдэ дуней тетыкIэм щIипIыкIащ абы и бынхэри. ФатIимэтрэ и щхьэгъусэ Мухьэмэдрэ я бынхэр балигъщ, гъащIэм я увыпIэ щагъуэтыжауэ мэпсэу. Бынхэм я нэхъыщIэ Маринэ анэм и IэщIагъэр къыхихыжащ. Ар егъэджакIуэщ.
ФатIимэт и ныбжьыр мы махуэхэм илъэс бжыгъэ екIу ирокъури, узыншэу куэдрэ иджыри псэуну ди гуапэщ. Нэмыс дахэ зыхэлъ бзылъхугъэм насыпыфIэу зыкъелъытэж. Аращ ди нэхъыжьхэм жаIэу щытари: «Нэмыс зыхэлъым насыпи егъуэт».
ПЩЫХЬЭЩIЭ Хьэмзэт.
Къулъкъужын Ищхъэрэ къуажэ.
Илъэс 30 ирикъуащ
Бахъсэн районым щыщ ХьэтIэхъущыкъуей къуажэм дэт 2-нэ курыт еджапIэр къызэрызэIуахрэ илъэс 30 зэрырикъум пшыхь дахэ иращIэкIащ иджыблагъэ.
Я махуэ лъапIэмкIэ ехъуэхъуну абы зыкърагъэхьэлIащ куей администрацэм и унафэщIым и къуэдзэ Къэзан Заур, районым егъэджэныгъэмкIэ и IуэхущIапIэм и унафэщI Абрэдж Тамарэ, къуажэ администрацэм и унафэщI Къумыкъу МуIэед, еджапIэм илъэс куэдкIэ щылэжьахэм, ар къэзыухахэм.
ЗэIущIэр гъэщIэгъуэну икIи гукъинэжу ирагъэкIуэкIащ. КърихьэлIахэм Iэмал яIащ еджапIэм и лэжьэкIэм зыщагъэгъуэзэну, республикэм щыцIэрыIуэ цIыху куэдым ябгъэдэсыну.
Пшыхьым и къызэгъэпэщакIуэхэм сурэтхэмрэ теплъэгъуэ кIэщIхэмкIэ зэхагъэувэу кърихьэлIахэм я пащхьэ къралъхьа фильмыр еджапIэм и тхыдэм теухуат. ЕджапIэм и япэ унафэщIу щыта КIурашын Алий игу къигъэкIыжащ школым и лъабжьэр ягъэтIылъауэ зэрыщытар, абы лэжьыгъэшхуэ зэрыщекIуэкIар. Къыхигъэщащ ноби школыр зэманым зэрыдекIур и гуапэ зэрыхъур.
Мы еджапIэм иджыблагъэ къыщызэIуахащ сабий сад хъарзынэ. Абы кърашалIэ цIыкIу 75-рэ. Апхуэдэ Iуэху дахэр къызэгъэпэщынымкIэ дэIэпыкъуэгъу яхуэхъуа Бахъсэн район администрацэм и унафэщI Сыжажэ Хьэсэн фIыщIэ хуащIащ. ГуфIэгъуэ зэхуэсым я цIэ къыщраIуащ зи лэжьыгъэм хьэлэлу бгъэдэт егъэджакIуэхэм, абыхэм щытхъу тхылъхэр иратащ. Апхуэдэу, район администрацэм къыбгъэдэкI щIыхь тхылъкIэ ягъэпажащ еджапIэм и унафэщI Тезадэ Оксанэ.
Зэхыхьэр къафэкIэ ягъэдэхащ еджакIуэ цIыкIухэм.
Табыщ Динарэ.
Школ Iуэхухэр
Волгоград зыщаплъыхь
Прохладнэ къалэм щыщ еджакIуэхэм я бжьыхьэ зыгъэпсэхугъуэр нэгузыужьу ягъэкIуащ. Абыхэм къыщакIухьащ Хэку зауэшхуэм хэтахэм лIыхъужьыгъэ щызэрахьа щIыпIэхэм. Апхуэдэ «зекIуэкIэ» ныбжьыщIэхэм яхуэупсар Прохладнэ къалэ администрацэм ЕгъэджэныгъэмкIэ и управленэрщ.
«Сабийхэм я адэ-анэхэм дащыIущIэхэм мызэ-мытIэу дытепсэлъыхьырт советыдзэм и зауэлIхэм лIыхъужьыгъэ щызэрахьа щIыпIэхэр сабийхэм я нэкIэ егъэлъагъуным. А гупсысэр иджыщ нэрылъагъу щыхъуар», — жиIащ къалэм ЕгъэджэныгъэмкIэ и управленэм и унафэщI Скляровэ Татьянэ.
Прохладнэм и щIэблэр щыIащ Мамай и Iуащхьэм, «Сэлэт губгъуэм», «Сталинград зауэ» музейм, лъахэдж музейм. Ахэр къезышэкIа экскурсоводым цIыкIухэм яжриIэжащ Хэку зауэшхуэм хэта лъыгъажэ нэхъ гуащIэ дыдэр Сталинград деж зэрыщыIар, ар махуэ 200-кIэ зэрекIуэкIар.
«Волгоград зэрыщыту ди зауэлIхэм я хахуагъэкIэ гъэнщIащ. Нэхъыбэу сыдэзыхьэхар Мамай и Iуащхьэращ. Экскурсоводым дэ дыщигъэгъуэзащ тхыдэмкIэ тхылъхэм имыт, Интернетми къыщумыгъуэтын хъыбархэм. «Хэку-анэр къыдоджэ!» фэеплъым гъунэгъу ущыхуэхъукIэ, гушхуэныгъэмрэ гущIэгъумрэ, гурыфIыгъуэмрэ нэщхъеягъуэмрэ зэуэ уи гум къыщегъэуш, мамырыгъэм щIэзэуа, фронтым IукIуэда зауэлIхэр нэгум къыщIохьэри», — къыддогуашэ Андросовэ Кристинэ.
ЩIыпIэ администрацэм ЩэнхабзэмкIэ, щIалэгъуалэ политикэмрэ спортымкIэ и къудамэм и унафэщI Колпак Ольгэ жиIащ бжьыхьэ зыгъэпсэхугъуэхэм ирихьэлIэу апхуэдэ «зекIуэхэр» гъэ къэс къызэрызэрагъэпэщынур.
Шыпш Даянэ.
