БлэкIамрэ ди зэманымрэ зэплъытмэ…
УФ-м и Президент Путин Владимир и унафэкIэ щIэуэ Урысейм щагъэхьэзыр тхыдэр курыт еджапIэхэм зэрыщрагъэджыну тхылъыр.
Ар зыхуэдэнум, Хэку зауэшхуэм и лIыхъужьхэм иджырей щIалэгъуалэм пщIэ щIыхуамыщIым, депутатхэм къызэрыгуэкI лэжьакIуэ щIахэмытым, нэгъуэщIхэми «АиФ» газетым хутепсэлъыхьащ УФ-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ, тхыдэр илъэс 54-кIэ школым щезыгъэджа Сидоровэ Галинэ. Ар Лэжьыгъэм и ветеранщ, апхуэдэуи «Хэкум и пащхьэ щиIэ фIыщIэм папщIэ» орденым етIуанэ нагъыщэ зиIэ и медалыр къыхуагъэфэщащ.
— Галинэ, уэ лIэщIыгъуэ ныкъуэм щIигъукIэ тхыдэр ебгъэджащ. А тхылъым итын хуейм укъытхутепсэлъыхьыфыну?
— Сыт хуэдэ къэралми езым и идеологие, зыхущIэкъу мурад гуэр иIэн хуейщ. Тхыдэр зэрырагъэдж тхылъыр, шэч хэмылъу, къэралым и дэнэ щIыпIи щызэтехуэу икIи а идеологиер щыпхышауэ щытыпхъэщ. Сыт дэ дызыщIэкъур? Демократие къэралыгъуэщ! Абы ипкъ иткIэ, ди зыужьыныгъэм и дэтхэнэ Iыхьэми а демократизмэр ди тхылъхэм щыхэплъэгъуэн хуейщ.
— Урысейм и тхыдэм и Iыхьэ зыкъомым демократие лъэпкъ хэмытамэ-щэ?
— Сэ зи гуащIэдэкIкIэ псэуж унагъуэ сыкъыхэкIауэ аращ, репетитор Iуэхуи сыхэмыту институтым сыщIэтIысхьэри къэзухащ. Сэ сщIэуэ щытакъым узыншагъэр зэфIэгъэувэжыным пщIэ щIэтыныр зищIысыр. Ар демократиетэкъэ? Сэ сабийхэм мызэ-мытIэу къызжаIащ: уэ гъащIэм узэреплъыр псори щхъуэкIэплъыкIэу уэзыгъэлъагъу нэгъуджэ пIулъущ. Сэ жэуапу ястыжырт: зыгуэрхэр къызыхуэтыншэу къызыфIэзгъэщIу къыщIэкIынущ, ауэ итIани ди къэралым и зыужьыныгъэр си фIэщ мэхъу.
Ауэ иджыпсту апхуэдэу пхужыIэнукъым. Сэ абыхэм яжесIэнщ — пэжым фытет, жэуап къызатыжынщ — псори мэдыгъуэ. ЦIыху нэсу гъащIэм хэувэн папщIэ щIэныгъэ зрагъэгъуэтын зэрыхуейр яжесIэнщ, езыхэр къыспэджэжынщ: мес, щIэныгъэншэхэри хъарзынэу мэпсэу, IэнатIэфIхэр цIыхугъэкIэ зыIэрагъэхьауэ. Мис абы къыхэкIыу, сэ къызолъытэ, къэралым идеологие хэха иIэн хуейуэ. Пэжагъыр, захуагъэр, демократиер зи лъабжьэ идеологие. НэгъуэщI мыхъуми, егъэджакIуэм сабийхэм яжриIэн иIэн щхьэкIэ. Ауэ къэралыр зезыхьэхэм Сердюковыр ямыгъэкъуаншэу, дзэм папщIэ IуэхуфI куэд ищIауэ жаIэмэ, дэнэ идеологие къыздикIынур?
— Хуитыныгъэм дауэ узэрыхущытыр? Уи гъащIэм къриубыдэу уэ плъэгъуащ ди къэрал унафэщI зыбжанэм я лэжьэкIэр, хэку Iуэху зэрызэрахьэ щIыкIэ зэмыщхьхэм урихьэлIащ…
— Хуитыныгъэ димыIэу зэи зыхэсщIакъым, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, ди къэралыгъуэм щекIуэкI псори си фIэщ хъурти. Мыбдежым цIыхухэр зэхэзехуэн зэращIам фыкъыщысхутемыпсэлъыхь. Сыт хуэдэ къэрал зыхуэшэчынур езым къыхуэмыарэзыхэр уэрамым къыдыхьэу? Апхуэдэхэр ноби ягъэтIыс, къэралым ирагъэкIыркъым, мис ар демократием къитIасэркъым. Иджыпстуи щыIэкъым демократие. Сыт хуэдэ властми игу техуэнукъым къыпэщIэувэхэр.
— ЗэхъуэкIыныгъэм ижь зыщIихуа школакIуэ куэд ебгъэджащ. ЛIэщIыгъуэ ныкъуэм къриубыдэу дауэ захъуэжа абыхэм?
— Сэ 1950 гъэ лъандэрэ езгъэджащ, къыщыщIэздзар цIыхухъу школырщ — абы щыгъуэ щIалэхэмрэ хъыджэбзхэмрэ зэпэщхьэхуэу ирагъаджэрт. 5-нэ классым и унафэщIу сылажьэрт, абы щIэсхэр зауэм и бынхэрат. Апхуэдэуи 10-нэ классым щIэсхэм тхыдэр езгъэджырт, ахэр илъэси 4-кIэ нэхъыщIэу арат сэ нэхърэ (иджыпсту илъэс 80-м щIигъуащ зи гугъу сщIыхэр). Си япэ сабийхэмрэ абыхэм я адэ-анэхэмрэ егъэджакIуэм пщIэшхуэ хуащIырт: ЕГЪЭДЖАКIУЭМ ЖИIАЩ. Абы зыри тепсэлъыхьыжыртэкъым.
А цIыкIухэм егъэджакIуэхэми я ныбжьэгъухэми Iей лъэпкъ ягу къахуэкIыртэкъым. ИужькIэ хуэм-хуэмурэ фыгъуэр къежьащ — мобы иIэщ, сэ сиIэкъым. Иужьрей илъэсхэм Тулэ и гимназие нэхъыфIым сыщылэжьащ. Школым къызэрыкIуэ щыгъын зэщхьыр зэрахъуэкIа нэужь, адэ-анэ къулейхэм я бынхэр къахэщхьэхукI хъуащ. Зэгуэрым зы къулыкъущIэ гуэрым и къуэм и классэгъум жреIэ: мор нэбгъузкIэ къызэплъащи, «схукъуэлъхьэт» ахъшэ уэстынщ. Апхуэдэурэ, псори къызэралъытэр ахъшэм хуэкIуащ. Ахъшэ уиIэмэ, гъащIэм зыгуэр ущиуасэщ. Сызыщылэжьа гимназием и егъэджакIуэ гуэр къысхуотхьэусыхэ — пэщIэдзэ классым щIэс щIалэ цIыкIу гуэрым мыпхуэдэу къыжриIащ: «Сыт сэ уэ пщIэ щIыпхуэсщIынур? Си анэм къихьым хуэдиз къэблэжьу ухъумэ, итIанэ пщIэ пхуэсщIынщ».
— Сыт абы и щхьэусыгъуэр: адэ-анэхэм я быныр ямыгъасэу ара, хьэмэрэ фIымрэ Iеймрэ зэхагъэкIыфу школым щамыущийуэ ара?
— Псори зэхэтщ. Къапщтэмэ, егъэджакIуэхэми захъуэжащ, языныкъуэхэр хьэлэлу мэлажьэ, адрейхэм я дерсыр псынщIэу ирагъэкIуэкIри, сабий къыкIэрыхум репетитор къыхуащтэну къэзылъхуахэм чэнджэщ ират. Ар Iуэху хъунукъым, школым щIэныгъэ къыщIэпхын хуейщ. Ауэ щыхъукIи, егъэджакIуэхэм я лэжьыгъэр ядэIыгъын хуейщ. Хэти топсэлъыхьыф егъэджакIуэм и мыхъумыщIагъэм, ауэ абы и лэжьыгъэм къыпэкIуэ фIыр зыми илъагъуркъым. Сэ си еджакIуэхэр къапщтэмэ, абыхэм яхэтщ ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей академием и член-корреспонденти, ди къэралым и онколог нэхъыщхьи, конструктор цIэрыIуэхэри, къызэрыгуэкI лэжьакIуэу къэрал саугъэтхэр зыхуагъэфэщахэри.
— Пэж дыдэу, зи гуащIэдэкIкIэ псэухэр къулейсыз хъуащ нобэ, абы ипкъ иткIэ, я IэнатIэм къыщыхэжаныкIыну апхуэдэ гукъыдэж яIэкъым, нэхугъэм, дахагъэ хэIэтыкIахэм щIэхъуэпсыным и гугъу умыщIыххэ…
— Сэ сыщыпсэу щIыпIэм исхэр къызэрыгуэкI лэжьакIуэ защIэщ. Абыхэм зыри къагурымыIуэ фи гугъэрэ фэ, я хъуреягъым къыщекIуэкIыр зэхамыщIыкIыу къыфщыхъурэ? ИкIи йогупсыс, икIи зэпкърах. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, акъыл яIэщ, лэжьыгъэм и пIалъэр фIыуэ ящIэ.
Сэ сыкъызыхэкIари лэжьакIуэ унагъуэщ — Iэщэ щащIу Тулэ дэт заводым щылэжьахэщ. Си адэм лэжьыгъэм къызэрыщыхэжаныкIам щхьэкIэ медаль, Лэжьыгъэм и Бэракъ Плъыжь орденыр къыхуагъэфэщащ. ИужькIэ ар цIыхубэ депутату хахащ. Заводым щиIэ лэжьыгъэр иуха нэужь, жылагъуэ Iуэхум щIидзэрт. Ди анэм зэгуэр ди адэм жриIат: «УнэщIэхэр ящIащ, тыншу ущыпсэун папщIэ псори щIэту, уэ удепутатщ, итIани дэ дызыщIэсым еплъ». Ар и щхьэгъусэм хуеплъэкIри пидзыжат: «Сыт а жыпIэр? ЦIыху куэд дэ нэхърэ нэхъ Iейуэ мэпсэу». Иджыпсту феплъыт депутатхэм зэхащIыхьхэм — хамэ къэралхэм ахъшэ гъэтIылъа, щIы, унэ, хьэрычэт Iуэху щаIэщ. Дэ ахэр къытхуейкъым, я щхьэ Iуэху зэрахуэжу аращ. Ди областым и депутатхэр къапщтэмэ, зы лэжьакIуэжь яхэткъым.
— Уэ узэреплъымкIэ, апхуэдэ «зэрыпхъуакIуэхэр», МафIэ мыужьыхым деж нэмысыншагъэ щызылэжь щIалэгъуалэр дэнэ къыздикIыр?
— Ар унагъуэм, школым гъэсэныгъэ тэмэм зэрыщамыгъуэтырщ къызыхэкIыр, къэрал псом къыщекIуэкIми елъытащ. Унагъуэр гъэсэныгъэм и псэкупсэу къэтлъытэжыркъым. ЦIыхугъэм, дуней тетыкIэм лъабжьэ хуэхъур къыщежьэр унагъуэращ, абы щIэс нэхъыжьхэр я блэкIам, щыпсэу къэралым, фэеплъхэм зэрахущытым хуэдэ дыдэущ сабийхэри зэрыщытынур. Школым и къалэн нэхъыщхьэр сабийр гъэсэнымкIэ унагъуэм дэIэпыкъунырщ, щIэныгъэ етынырщ. Ауэ щыхъукIи, къэралым идеологие имыIэу хъунукъым. Мис зи чэзу накъыгъэм и 9-р блэкIащ, аргуэру зы илъэскIэ ветеранхэр ящыгъупщэжынущ. ТекIуэныгъэр къызэрахьрэ илъэс 68-рэ мэхъу, ауэ ноби зыщIэсын унэ зимыIэ ветеран щыIэщ. Ар зэхэтыкIэ хъурэ!
— Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь цIэ лъапIэр къыдахыжащ иджыблагъэ. ЕгъэджакIуэм хуэфащэкъэ апхуэдэ?
— ЕгъэджакIуэм деж зэи нэсынукъым а дамыгъэ лъапIэр, абы гу щылъатэр иужь дыдэущ. Езыхэм я IупэфIэгъухэм ирихуэупсэжыну аращ. ЕгъэджакIуэм щIыхь зиIэ, цIыхубэ цIэхэр хурырагъэфащэ. Аращ ди дежкIэ саугъэт нэхъ лъапIэр — дэ цIыхубэр едгъаджэу, дгъасэу аращ.
Епсэлъар
Кузнецовэ Татьянэщ.
