ФIыгъуэ мылъытэ
Дэтхэнэ къэралми и зэIузэпэщыныгъэр псом япэу къызэралъытэр абы сабийм, анэм, унагъуэм щаIэ пщIэрщ, гулъытэрщ. Унагъуэр жылагъуэм и Iыхьэщ, сабийр унагъуэм и хъугъуэфIыгъуэщ, насып щыгъэщ. А фIыгъуэхэр хъумэныр, щIэблэм я хуитыныгъэхэр, я узыншагъэр, я гъащIэр зэIузэпэщ щIыным гулъытэ хэха хуэщIыныр — ар мыхьэнэшхуэ зиIэ къэралпсо Iуэхущ. Зи щхьэ пщIэ хуэзыщIыж дэтхэнэ къэралми, жылагъуэм щызэфIих лэжьыгъэ псоми сабийхэм ехьэлIахэр япэ щрагъэщ.
Илъэс 65-м щIигъуауэ дэнэкIи щагъэлъапIэ Сабийхэр хъумэным и дунейпсо махуэр. Ар убзыхунымкIэ жэрдэм япэу къыхэзылъхьар ЦIыхубзхэм я дунейпсо демократие федерацэращ. КъытщIэхъуэ щIэблэр узыншэу, сыт и лъэныкъуэкIи зэIузэпэщу къэгъэтэджыным хуэгъэпсауэ бзылъхугъэхэм къаIэта а IуэхугъуэщIэр диIыгъащ Лъэпкъ Зэкъуэтхэм я Зэгухьэныгъэм (ООН-м) икIи 1950 гъэм мэкъуауэгъуэм и 1-м абы къищтащ сабийхэр хъумэным теухуа унафэ щхьэхуэ. А махуэри ягъэуващ дунейпсо махуэшхуэу. Зэман дэкIри, ООН-м къищтащ япэщIыкIэ Сабийм иIэ хуитыныгъэхэмкIэ Декларацэ, иужькIэ, 1979 гъэм, Конвенцэ щхьэхуэ. Ахэр ди къэралым къыщыщалъытар 1990 гъэрщ.
Сабийм и хуитыныгъэхэр зыхъумэ IуэхущIапIэхэр, къулыкъущIапIэхэр, цIыху щхьэхуэхэр куэдщ, итIани щIэх-щIэхыурэ къоIу цIыкIухэм лей къащытехьэ Iуэхугъуэхэм ятещIыхьа хъыбархэр. А IэнатIэхэр я пашэу, жылагъуэр псори хущIокъу сабийм и хуитыныгъэхэр хъумэным, ар унагъуэм щыпIыным епха хабзэхэр езы адэ-анэ дыдэми къызэпемыгъэудыным. Апхуэдэ мыхъумыщIагъэхэр, бзаджагъэхэр зи Iэужьхэр хабзэм ирашалIэ икIи тезырхэр тралъхьэ.
Урысей Федерацэм ткIийуэ щыкIэлъоплъ сабийхэм я хуитыныгъэр хъумэным, абыхэм щIэныгъэ, гъэсэныгъэ нэс етыным, гъащIэм лъэ быдэкIэ хэгъэувэным пыщIа Iуэхухэр зэфIэха зэрыхъум. Сабийхэм я хуитыныгъэмрэ абыхэм я сэбэп зыхэлъхэм-рэ къащхьэщыжыныр властым и къалэн нэхъыщхьэ дыдэхэм ящыщуи къыщалъытэ. УФ-м и Президентым 2009 гъэ лъандэрэ а унэтIыныгъэм- кIэ и уполномоченнэщ Астахов Павел. Ди республикэм апхуэдэ къалэнхэр щегъэзащIэ Iуэгъуз Светланэ.
Сабий зэрыс унагъуэхэм я псэукIэм блэкIа илъэсхэм фIы и лъэныкъуэкIэ зыужьыныгъэ игъуэтащ, псом хуэмыдэу сабийхэмрэ анэхэмрэ хъумэным гулъытэ нэхъыбэ хуащI хъуащ. 2007 гъэм къыщыщIэдзауэ Урысей Федерацэм и щIыналъэ псоми щолажьэ «Анэм и мылъку» программэ хэхар. Сабий етIуанэ (ещанэ…) зыгъуэт анэм хухах мылъкур сом мин 250-у къежьати, мы гъэм ар хъуащ мин 453-рэ. А къэрал программэр иджыри лэжьэнущ 2018 гъэм дыгъэгъазэм и 31 пщIондэ. Проектым къыпэкIуэ ахъшэр трагъэкIуадэ псэупIэхэр егъэфIэкIуэным, сабийхэм щIэныгъэ егъэгъуэтыным, анэхэм я лэжьыгъэ пенсэм хузэхуа-хьэс Iыхьэм. УФ-м и Правительствэм къищта кризисым пэщIэт планым ипкъ иткIэ, программэм хагъэхьа зэхъуэкIыныгъэхэм ящыщщ, мылъкур зыхуагъэфэща сабийм и ныбжьыр илъэси 3 иримыкъуами, бадзэуэгъуэм и 1-м къыщыщIэдзауэ абы зэ къыхэхыгъуэу сом мин 25-рэ къыхэпхыну узэрыхуитыр, апхуэдэуи ар зи узыншагъэм сэкъат иIэ сабийхэм я Iуэхур ефIэкIуэным тебгъэкIуадэ зэрыхъунури.
Шэч хэмылъу, программэр сэбэп хъуащ демографие щытыкIэр къэралым щегъэфIэкIуэнымкIэ. Зи цIыху бжыгъэм хэщI зэпыт хъуауэ щыта Урысей Федерацэм а программэм лэжьэн зэрыщыщIидзэрэ ехъулIэныгъэ гуэрхэр къытхуихьащ: сабий къалъхухэм я бжыгъэр нэхъыбэ хъуащ.
Бынунагъуэхэм защIэгъэкъуэныр къэрал унафэщIхэм къапэщылъ лъэпкъпсо Iуэхушхуэу щытми, абы проектышхуэхэр хуагъэлажьэми, тщыгъупщэ хъунукъым сабийхэм я узыншагъэр, хуитыныгъэхэр, уеблэмэ я гъащIэр хъумэныр, гъэсэныгъэ екIу зыхэлъ цIыху нэсу жылагъуэм хэгъэхьэныр псом япэ дэтхэнэ адэ-анэми я къалэн нэхъыщхьэу зэрыщытыр.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
