Сэ сщIа псор жысIэжмэ
Мэзыхьэ Борис
(ЕкIэщIауэ ТIорэ и хъубархэм щыщ)
— Ей, шыдыгъу жыхуаIэр игъащIэм адыгэм къыддекIуэкI Iуэхущ, си къуэш. Тхьэм адыгэ къызэригъэщIрэ, уэлэхьи, адыгэ шыдыгъуи щыIэм, — жиIэрт лъэныкъуэкIэ еба шэнтжьеижьым зыщригъэщIеикIыу дэшхуей лъабжьэм щIэс ТIорэ, и щхьэ джафэм и Iэбэлагъышхуэр иригъажэу. Хъы нэрынэ зэву нэкIум теубгъуа зэлъахэм нащхъуэ цIыкIуитIыр жьы зыщIэпща жьэгу яжьэм къыщIэщыжа дэпу къыхэлыдыкIырт, а жиIэм абы гукъыдэж къызэрыритыр хьэкъ пщищIу. ТIорэ и хъыбархэр зэ зэхэзымыха псэлъэгъу хуэмыхъуж пэтми, хэти дапщэщи фIэгъэщIэгъуэну едаIуэрт и ныбжь емылъытауэ ноби жьы зыщIэт лIыжь къуэгъу цIыкIум. Сыт хуэдэ хъыбарым дапщэрэ къытримыгъэзами, ТIорэ зэм зэрыжиIам теткъым, дапщэщи щIэ гуэр и гукъэкIыжым къыхохьэ. Арагъэнт гъэщIэгъуэн ящызыщIри. — НытIэ, зэгуэр, — жиIэрт ТIорэ, хьилагъэ гуэрхэр хэлъу и нэр щIиукъуанцIэу, — зы кIахэ, зы бжьэдыгъу, зы къэбэрдей езы Тхьэшхуэм еупщIат, жи: «Ярэби, сытым дыкъыхуэбгъэщIа, ди Iуэху дауэ хъуну, дауэ дыпсэуну?» жари. «КIахэм уи дунейр моращ-мыращ, бжьэдыгъум зи Iуэху зепхуэнур мыращ, къэбэрдейр ушыдыгъунущ — ар фи натIэ истхащ», — жиIащ Тхьэшхуэм. Апхуэдэуи дыкъекIуэкIам, уэлэхьи. ЕдаIуэт таурыхъ-псысэ хуэдэхэм — хэт, зекIуэлIщи, ТэнкIэ макIуэри хакIуапщIэ къреху, Индыл зэпрокIри хъушэ къегъэкIуасэ, сэ сщIэ мыгъуэрэ, дэнэкIэ имыгъэзами, е шы хакIуапщIэ, е мэл гуартэ япэ иту къокIуэж. Къихумэ и щхьэ къыхуигъанэрэ — зеиншэхэм, фызабэм ятрегуашэ. Зыгуэр и джэдэщ щIэпщхьэу адакъэр лъэуейм къезылъэфэхар хьэмэрэ Iуэм жэмыжь къизышар дыгъуэрабзщ, ауэ шыбз гуартэ къэзыхуу зыгуэшар Iэпашхэлъэпашхэтэкъым — аIэ! — адыгэлIт, лIы хахуэт! СлIот-тIэ уи гугъэр? — ТIорэ и напщIэ къуийр хешри, и дэIуэгъум и нэгум и фIэщу йоплъэ, мы жесIахэр зыхищIыкIауэ пIэрэ мыбы, жиIэм ещхьу. Гупсэхуу къедаIуэу илъагъумэ, арэзы хъуауэ и псалъэм пещэ: — аращ, си къуэш, — жи, и псэлъэгъур, и къуэр къэгъэнауэ, и къуэрылъхум и ныбжьу щрети, — шыдыгъум гу кIуэцIылъын хуейт. Зигу зыфIэкIуэдар шыдыгъу хъунутэкъым, уэлэхьи хьэзим, мыхъунут. Ди адэшхуэ мыгъуэм жиIэжу зэхэсхащ мыр.
Еуэри, зэгуэр лIитI и гъусэу кIуахэт зыш бэлыхь къагъэкIуэсэну. ЯщыпэкIуэт? Iэджэ щIауэ ещакIуэхэрт, арщхьэкIэ шы къарапцIэр пхъуантэм дэтым хуэдэу яхъумэрт, жэщи махуи я нэIэ трамыгъэкIыу. Сытми, ныщхьэбэ нэхъ зэкъуэхуа хъунщ щыжаIэм зрагъэхьэлIэри, кIуахэщ Къуэшыркъуей. ЯщIэрт шыр зейр нэчыхьытх гуэрым зэрыхэсыр. Ар хэс щхьэкIэ, я хьэ париижьыр нэчыхьытхым яшэнт? Я щIалэ нэхъыжьри унэм имыкIауэ ист. Сытми, кIуэхэри, уэлэхьи, я хьэжьми зыкърамыгъэщIа, уи щхьэм хуэдиз хъунт IункIыбзэ къэбри, цырхъ ирамыгъэщIу Iуахамэ, ауэ шым укъимыщIэу къэнэнт, моуэ и щIыфэхэр иутхытхыу пIейтей щыхъум, телъэщIыхьурэ, уэлэхьи хьэзим, ари трагъэсабырам, тхьэ сIуэни, упщIэ вакъиплIри лъатIэгъакIэ, ауэ къыщIашынкIэ Iэмал ягъуэткъым — шэщыр я унэм пытщ, унэмрэ шэщымрэ я кум щхьэгъубжэ хэлъщи, пэшым къыщIидз уэздыгъэ нэхур, уэлэхьи, шэщым къыщIопсэмэ. Уплъэмэ, пэшым щIэсым ящIэр уолъагъу. Сыт я Iэмал? «ЦIутI» жамыIэу лIитIыр зоплъыж. НэкIэ зочэнджэщ. Абдеж си адэшхуэм игу къокI: дэ тлъагъу щхьэкIэ езым дыкъалъагъун хуейкъым. Хьэрыфинэм къыпидз нурым мыбы щIэлъ кIыфIыр хуэгъэткIуну? Уэлэхьи, хуэмыгъэткIун, щхьэгъубжэм укъыдэплъмэ, щIакIуэ фIыцIэ Iупхъуа фIэкIа умыщIэу щытын хуейм. Арати, и гъусэм Iэпэтэрмэш хуещIри, си адэшхуэр хуэму, сакъыу, щабэу, уэлэхьи хьэзим, и джэдыгу фIыцIэ щыгъымкIэ щхьэгъубжэ абджым зрекъузылIэм. Абы щыгъуэ халъхьэр иджы хуэдэу щхьэгъубжэ интэкъым, арщын зэпэбжт. Шыр къыщIашащ къамыщIэу, арщхьэкIэ ди адэшхуэм и Iэпкълъэпкъыр зэщIэдияуэ Iэджэрэ щытауэ жиIэжырт, апхуэдизкIэ лIыгъэ щIапIэ ихуати. ЛIот уи гугъэр? ЗыгуэркIэ гу къылъатэу къеуэрэ къытрагъэбэгамэ, хэтыт бгъэкъуэншэнур… Ар щIыжысIэращи, шыдыгъум гушхуэ кIуэцIылъын хуейт си адэшхуэм хуэдэу. Iэмалрэ хьилагърэ яхэлът, сыт бэIутIэIу хэмыхуами къыхэкIыжыфхэу. Уи фIэщ мыхъуу ара уи щхьэр щIэбгъэджэгур? Мыдэ къедаIуэ-тIэ сэ си адэм дэслъэгъуам.
Си адэр, сыхуэарэзыщ, Азалыхьыр арэзы къыхухъу, Iэщ и пIалъэ зыщIэ, Iэщ къызыдэхъу цIыхуу щытащ. Ауэ шыхъуэныр зыхилъхьэ щыIакъым. Зауэжьыр къежьэу адыгэшым кIэмужьыр иратыху, гъэи-щIыи къущхьэхъум итащ. Шы и пIалъэ зыщIэм зэ зытеплъа псэущхьэр игъэгъуэщэнукъым, илъэс дапщэ мыкIуами. Ар щIыжысIэр иужькIэ къэпщIэнщ. И адэм ещхь хъужауэ апхуэдэт ди адэри. Тхьэ сIуэни хамэ щIыпIэ игу щрихьа шыр къимыгъэкIуэсамэ, сымаджэ щIэхъуэжу апхуэдэтэмэ. АрщхьэкIэ къихуар щищэр зэзэмызэт, е итырт, е лъыхъуэурэ зейр къекIуэлIамэ, и табыным къыхишыжырти, нахъутэ щIэрыпс щIыгъуу зейм иритыжырт, ар хабзэ хуэхъуауэ. Шыгъэ-лIыгъэ нэхъ фейдэ иIэтэкъым..
НытIэ-э-э, еуэщ аби, бжьыхьэ уэтIпсытIу ди адэр махуэ гуэр пщIантIэм дэст, щыгъын зэсхъуэкIынщ, жери, къущхьэхъу къехыжауэ. Дэст жысIа щхьэкIэ тIысыпIи ихуэрэт, быныр дысабий защIэти, пщIантIэм щыIэбэн тхэттэ-къым, куэбжэ-бжыхь, бэкхъ жыпIэми, псори пхъэжь-чыжь хъуати, гъэбыдэн, дыжын хуейт. Пщыхьэщхьэ гуэрым ди куэбжэпэм зы шу щиувыкIащ «Сэламыр уэхьэлейкум!», жиIэри. ФIэхъус ирихыжри, дядэр абы пежьащ. Шууейми шым зыкъригъэлъэтэхри, къэкIуэтащ, я Iэр зэрыубыдащ.
— Къеблагъэ, Къэгъэзэж и къуэ, сытым укъытхуихьа? Неблэгъапэ, — ди адэм набжэ куэбжэр Iуелъэф. Сабийхэр, ди жьэр Iурыхуауэ, доплъ шхуэмылакIэр иIыгъыу къыдыхьэ лIы мыцIыхум. АпхуэдэлI зэи ди жылэм щытлъэгъуатэкъым. ЗэкIуэцIуплIэнщIауэ уанэгум щисами тлъэгъуат ар зэрылIышхуэр, ауэ епсыха нэужь къысфIэщIат дядэм и къурыкъур ди куэбжэпэм деж къыщыхаса, апхуэдизу кIыхьт, къуэгъу-псыгъуэ-пIащIэти. Хуабэ зэуа тхьэрыкъуэфым ещхь упщIэ пыIэ гъуабжэм щIихъума и щхьэр фалъыркъэб цIыкIут, пащIэ-жьакIэри тхьэмахуэкIэ псым хэлъа псырылъэт. А псом уIэгъэ цIынэм ещхь Iупэ пIащэшхуэр къыхэщырт, плъыжь фIыцIафэу къыIурыпIытIыкIарэ, щынэдзэ папцIэ цIыкIухэр кхъуейщIэхуагъащIэу хужьу къыIупсу.
— Уэлэхьи, сынеблэгъэнум, семыблэгъэну сыкъэмыкIуа, ЛIыкIэщI. Iуэху пхузиIэщ, уэрамыщхьэм щызмыIуэтэну, — жиIэурэ, хьэщIэр лъэбакъуэхъуу, дядэм и лъэбакъуитI-щыр и зы бэкъуэгъуэу пщIантIэм къыдыхьащ, и бгырыпхым зэрыфIэкI щымыIэу цIыкIу щIэхъукI шыр жьафэкIэ къыздилъэфурэ. — Нэхъ згъуэтынщ жысIэри, пщыхьэщхьэхуегъэзэкIыу сыкъежьащ.
Ди адэм цIыху къыкIэлъыкIуэн щыхъукIэ, езыр къыдэджэхункIэ дящыщ гуэр дыбгъэдыхьэу идэнкIэ Iэмал иIэтэкъым, «ЛIитI зэпсалъэр тхьэкIумэ лей хуейкъым», жиIэрти. Ар шыдыгъу хабзэт! ЦIыхуитIым зэдащIэр я зэхуэдэщэхумэ, ещанэм зэхихам гъэпщкIу иIэжкъым. Сытми, а пщыхьэщхьэм а тIум зэжраIар алыхьым фIэкIа зыщIэ щыIэкъым, ауэрэ, зыкъомыфIрэ щыса нэужь, дядэм зыпэрыс жьэгум ибгъу хуигъазэри ди анэм еджащ:
— Уа, дызэдзэкъэн гуэр уи хьэзыр?
— ПIастэпс тезгъэуващ…
— АпщIондэху дызэрызэIурыун тхузэIудз. ТIорэ гъажи, цырибон шэтфэр Дыжьын къыIрегъэх. Ахъшэ лъэпкъ хуейкъым — бжьыхьэм абы и пщIантIэм нартыхуу худэткIутар, уэлэхьи, гъатхэ пщIондэ жьэпсу тхурикъункIэ. Пшапэр нэхъ зэхэуэмэ, Дарихъан къешэкI, лIы къозгъэплъынущ, жыIи, нэгъуэщI мыхъуми, тIэкIу зэсэбэуэнщ, губгъуэм къызэрикIыжауэ къекIуэкIынкIэ тIэу еплъынкъым…
— А Iей-и-и, дауэ пхужыIэрэ апхуэдэу. Тхьэ дыдэ абы нэхъ зыкъизыхын зыфIэфIрэ зэщIэкъуарэ ди къуажэр зи кIыхьагъым къыдумышын, — щытхъуащ ди анэр гъунэгъу пхъужьым, хьэщIэр къызытекIухьамкIэ шэч гуэрхэр ищIауэ. — И дэлъхуми еджэ, лIы, нэхъ уфIэтэмэммэ, — щIигъужащ.
Цырибон шэтфэр къеслъэфэкIыу сыкъыщыщIыхьэжам ди анэм пэшышхуэм Iэнэ гъущэ къыщищтат: чыржын щIыIэ, шыпсырылъ кхъуей хуэдэ гуэрхэр телъу, щIыIэм игъэдиям ещхь пIэтIрэжан щхъуантIэ щIыгъуу, стэкан кууитIи Iэнэкум итт. Дарихъан и дэлъху Хьэцырэ зэреджэххэу къэсагъэнти, ар зигъэкъыу щыст, ауэ Дарихъан къыщекIуэкIар ди анэм пIастэ ипщу дзасэкIэ лы игъэжьа нэужьщ. Дарихъан япэ щIыкIэ ди анэм дежкIэ пщэфIапIэм нэкIуащ, зыкъомрэ зэхъуцэца иужь, зэгъусэу пэшышхуэм къыщIыхьэхэри хьэщIэм сэлам ирихащ, итIанэ цIыхубзитIри жьантIэмкIэ иIэ дурэш хуэдэм деж дэуващ. ЗыкърамыгъащIэми, нэкIэ ятIэщIым ещхьу хьэщIэр зэпаплъыхьу. Мыдрейхэр цырибон ефэурэ уэршэрмэ, цIыхубзитIыр зэхъуцацэурэ шэтфэрыр яухащ, хьэщIэм къызыкъуиха, урыс аркъэ бащырыбэр ираущхъумпIыкIри, Дарихъан и дэлъхур цырибоныхьэ ягъэкIуащ… Абы иужькIэ сэ зыри слъагъужакъым — сыкъещхьэукъуэхыу щыщIэздзэм, ди анэм пIэм сыхигуэжащ, ауэ пщэдджыжьым сыкъыщыушам ди пщIантIэкум хьэщIэмрэ ди адэмрэ лIы мыцIыху гуэр я гъусэу, щыри зэрыхэгъаплъэу.
— «Щэхуу ди пщIантIэ дыхьэу а шыр къыдэзышын къалъхуакъым» жыпIати, Къэгъэзэж и къуэ, уэлэхьи, шыдыгъум хузэфIэкIыр здынэсыр умыщIэ уэ иджыри… Пхъужьаплъэ сокIуэ жыпIэри, шы телъыджэр щIебгъэшащ.
— Ди хьэм дауэ къимыщIарэ? — и щхьэ фIеудыж Къэгъэзэж и къуэ жыхуаIэ ди хьэщIэми. — Фэри сыту фыбэлэрыгъат? — щIокIие и къуэш нэхъыщIэм, — фи тхьэкIумэр дапщэрэ сIуэнтIа — сэ сыдэмысмэ зыфтIэщIу пIэ фимыгъуалъхьэ жысIэу?
— Нэхущ нэблэгъауэ сыздэщысым тIэкIу сыщхьэукъуагъэнщ, Бан, армыхъумэ, уэлэхьи, пIэку симыгъуэлъхьа. Парии къэзутIыпщауэ пщIантIэм дэтам… СщIэIым…
— Ди напэр тефхащ…
— Зы жэщ пхуэмыхъумэн шы къыщIепшэжьэн щыIэкъым, — и фIэщщ ди адэм. — УкъищIэу зейм имышэжауэ пIэрэ? Дыгъуэпшыхь цырибоным укъыкъуэгушхукIагъэнт си шэщыр мывэ чэщанэщ. Ар си бом къыщIэзышыфым и хьэлэлщ, зэрыжыпIар къоIам зэхихами ярейт.
— А-а, сыт жысIами сыт и мыхьэнэж иджы?
Къэгъэзэж и къуэр и шырыкъу лъапэм еплъыжу зыбжанэрэ щытащ, итIанэ зыгуэр игу къэкIауэ и щхьэр ищIащ:
— Зэпытрэ зэкIэсу укIуэ! Си анэм зэхуихьэса джэдыкIэкIэ къэсщэхуакъым — къызыхэкIам хыхьэжащ, — жиIэри, нэхъ нэгу къэхъужауэ и щхьэр къиIэтащ.
— УкIуэмэ-укIуэ, кIуэдар ууейщ. — НакIуэ пщэдджыжь шей дефэнщ.
— Уэлэхьи, си тэмакъым дзэкъэгъуэ емыхыну. Мы си щхьэр уэрдыхъу фIэукIам ещхьщ, апхуэдизу мэузри. Цырибон шэтфэр къегъэхь, ди щхьэр зэдгъэпэщыжынщи, дежьэжынщ, — жиIэу ар и жыпым иIэбат, арщхьэкIэ ар къыпхуэзыдэнылIт ди адэр?
— Зи хьэщIэм бжьэ уасэ кърезыгъэххэм щхьэ сахыубжа, Къэгъэзэж и къуэ, нобэ-ныжэбэкъым дызэрызэрыцIыхур, си хьэл пщIэну и чэзу хъуаи! ИтIанэ Дарихъан фэрэ псалъэ зэIэпывмыхыу уежьэж хъурэ? И дэлъхум жепIа псор пщIэжу къыщIыкI — шым и лажьэм уи акъыл зэтрихуа хуэдэщ…
Цырибоныр къэслъэфу сыкъыщыдыхьэжам, лIитIыр Iэнэм пэрыст, Дарихъан и дэлъхури къыдыхьэрт. Дыгъэр щыгум къиувэху зэхэсагъэнщ ахэр. Храгъэдзэжауэ уэршэрурэ Дарихъан щхьэкIэ лъыхъу къигъэкIуэнымрэ ихь-ишэу игъэкIуэсэнымрэ нэсри, пхъужьым лъыхъу къыхуагъэкIуэну ирагъэкIуакъым, цIыхубзыр щыарэзыкIэ мы унагъуэм ирашынщ. Ауэ сыт жамыIами, псалъэмакъыр Къэгъэзэж и къуэм фIадыгъуа шым дежкIэ еупIэкIыжырт.
— Къадыгъуар ядыгъужмэ, Алыхьыр мэдыхьэшх жаIэ, Алыхьыр хэт ищIэн, ауэ… — къытригъэзэжурэ дыхьэшхырт ди адэр. — Дауэ къыпщыхъурэ пхъужьаплъэ къакIуэри, Дарихъан енэцIыху, иш цIыкIур мэхь-мэхь!
— Вы лIам сэ хэзыIу жыхуаIэр мыракъэ? — губжьи гукъани хэмылъу жеIэ хьэщIэми, «шыр сфIэкIуэдами пхъужь дэгъуэ къыхэзудащ», — жиIэу егупсыс хъунт мащIэу щыпыгуфIыкIкIэ. — ПIэщIэкIам укIэлъыгъыжкIэ къикI щыIэкъым — си адэр лIэри, сыхэкIыжащ, сянэ лIэри, сихьакъым, уэлэхьи, гу зыщызмыхуа шыми сыкъелынмэ. Абы нэхъ дыщIэгузэвэн Азалыхьым къыдимыткIэ.
— Уумейр щхьэжэкъым, тхьэ соIуэ, шы ущиIэкIэ ядыгъункIи хъунмэ, сэр нэхъри уэр нэхъри нэхъ IэкIуэлъакIуэ Iэджэ зэрыщыIэр тIуми дощIэкIэ. УкIуэжу лъэужьыр епхужьэну?
— Ар зыдыгъуфам лъэужь къигъэнэн уи гугъэу ара?
— Уэлэхьи, ари пэжмэ.
Сытми, Къэгъэзэж и къуэм и ежьэжыгъуэ хъууэ, и шым уанэ щытрилъхьэжым:
— Уа, си хьэщIэ, псомкIи дызэгурыIуа хуэдэщ, ауэ уасэ жаIэу къытпаубыдмэ сыт пщIэнур? АбыкIэ псалъэ зэIыфхамэ арат, иужькIэ дримызэныкъуэкъужыну.
— Сыт уасэ, — Iэнкун хъуат псэлъыхъур, пхъужьым уасэ щIатрэ, жиIэу зэрегупсысар хэIущIыIу къимыщIу.
Дарихъан и дэлъхуми и дамэ дригъэуеящ, жиIэнур имыщIэу. ТIуми зыгуэр щыжамыIэм, ди адэм зыгуэр игу илъти:
— Абы щыгъуэм мыпхуэдэу дощI: Дарихъан си деж щыщIэфшынукIэ, IэщхьэубыдыпщIэу, куэбжэдэнэуи — сыт фыхуейми абы фIэфщ — сытми, зыш къызывот. Уи бом щIашарами содэ.
— Уэлэхьи, щхьэцналъэ хуэдизкIэ къызэмыхьэлъэкIыу узотмэ — къэгъуэтыжыф закъуэ, — псэлъыхъур абы щхьэкIэ зэрыхилъафэ щыIэтэкъым — зыфIадыгъуар ядыгъуащ жиIэу игъащIэкIэ шым и лъыхъуакIуэ ежьэнутэкъым, ар щIэзышам къишэжу къуитыжыххэнутэкъым.
— Уэри уарэзы абыкIэ си гъунэгъу?
— Уэлэхьи, сыарэзым, — ари зыкIи хилъафэртэкъым, япэрауэ, пхъужь уасэ щIатыркъым, етIуанэрауэ, лъыхъум иш ядыгъуам ар сыткIэ щыгугърэт.
— Къафщтэ фи Iэр! — ди адэм а тIум я Iэхэр еубыд, итIанэ зыгуэрыр щыфIэауаным деж и пыгуфIыкIыкIэм ещхьу моуэ и нэхэр щIиукъуанцIэу, и Iупэр Iушэу иришэкIыурэ шыгъуэгу хадэм йохьэ, ди бэкхъ щIыбагъым къыпыщIыхьа, гуэщ хуэдэу езым фIэкIа нэгъуэщIым зи бжэр Iуримыгъэхым щIохьэри, къафэм ещхьу, зи лъакъуэхэр лъагэу зыIэт, бгъукIэ екIуэрэкI шы къарэ цIыкIур бгъукIэ ирикIукIрэ шхэIур игъэныщкIуу къыщIеш.
КъарапцIэм щыIуплъэм Къэгъэзэж и къуэр мывэ сыну и пIэм ижыхьащ, псалъэ къыхудэмышейуэ, ауэ и нитIыр къыхутемычу зы мащIи зыщымыгугъыжа уанэш зэпэщым тенауэ.
— Мыр дауэ… — икIэм-икIэжым къыдришеящ хьэщIэм.
— Ей, си къуэш, щхьэщытхъу нэхъыкIэ щыIэкъым, быдэу зыпхыгъэкI ар. «Шы къэгъэкIуэсэнкIэ сэ къыстекIуэн хэкум искъым. КъэзгъэкIуэсам изгъэсыкIыху ар сэ сIэщIэзыгъэкIын мы дунейм теткъым, уэхьий хъурэ къеувэхауэ щытми…». Ещхь мыр Шэчэр къызэпрыпшам?
— Си жьэр къэбдащ, афIэкIа псалъэ жысIэмэ сытхьэ- гъэпцIщ — си пыIэкур къибудащ, ЛIыкIэщI, уэлэхьи, къибудам. Сэ нэхъ Iэзэ куейм имыс си гугъати — мохьщ ар! И хъер улъагъу, ауэ алыхь уиIэмэ, мыр къызэрыщIэпшар къызжеIэ. Зэгъусэу зыттIэщIри, пIэку дигъуэлъхьащ, дауэ пхузэфIэкIа?
— ЗэрысхузэфIэкIа щIыкIэракъым Iуэхур, си хьэщIэ, зэрысхузэфIэкIаращ, — абы фIэкIа жримыIэу шыр гуэщым щIишэжащ, ухуеймэ, здэшэж, уарэзымэ, уасэм пэтлъытэнщ, жиIэри. Къэгъэзэжми шыбз цIыкIур Iихыжын имыдэу, пIалъэ зратри, дэкIыжащ. АрщхьэкIэ ди адэм шыр ди лъапсэм нэху къыщригъэкIакъым, пшапэр зэрызэхэуэу, Iэдэжу щIыгъу, къущхьэхъу дэкIыжащ, «сэ шыдыгъу хабзэр сощIэ – идыгъужыну къытримыгъэзэну си фIэщ зыщIын щыIэкъым», жиIэри.
Мис апхуэдэлIт ипэкIэ щыIар, армыхъумэ, мо Iэпашхэлъэпашхэхэм яхуэдэтэкъым.
Сэри? Зэхэпхакъэ Зырамыку и уэрэдыр? «Сэ сщIа псор жысIэжмэ, мы лIыжь щхьэщытхъур схужаIэ…» Iэджи дгъэхъамэ, Iэджи тлъэгъуамэ…. Джэду и къуэ дзыгъуащэщ. Гущэм укъызэребакъуэу шым уагъэшэсауэ шы Iуэху зумыхуэу къэнэнт? Жэщ мащIэ шхалъэм сыдэлъу сымыгъэкIуа, псы къиуа куэдым IумпIафэр сIыгъыу къизмыша! Ауэ пщIэм сыкъыщрагъэплъаи щыIам. Узэсэр сэгъейщ, жи. Сыту мыхъуами, схузэхэмынэурэ куэдрэ сыкъекIуэкIащ, сыкъэзыгъэувыIэн натIэкIэ сыжьэхэуэу сыкъигъэлъеижыху. УщIалэмэ, уоделэ, уделэмэ, сытми утогушхуэ.
… А зэманым сэ зи гурбияныгъуэ щIалэ танэу кIэлъхуозым сыхэтт, сахуемыджэу сыкъыщIэкIыжауэ. Сталиныр лIэри, дунейри тIэкIу къэлэлауэ апхуэдэт. Трудэденми зыгуэри къыпэкIуэу хуежьат, ауэ абы къыпэкIуэм урипсэуфынт — щэху-нахуэми зыгуэрхэр къэдгъэхьэрычэтырт. Ди адэм и кIуэгъужэгъуу щытахэми я нэIэ ттекIыртэкъым. АрщхьэкIэ, Iэпыдзлъэпыдзу, хьэиху-бжэхуэщIу губгъуэм уиткIэ уи Iуэху дэкIыркъым. «Уи адэм хуэдэ Iэхъуэ-шыхъуэ жылэм дэсакъым, зыгуэрым ухуиущия хъунщ, Iэбгъэми шыми цIыху дыхуейщи, язым кIуэ», — къыщызжаIэм, ди адэ мыгъуэм зэрихьа Iэпслъэпс-аркъэныжь хуэдэхэр къыкъуэсхыжри, сыгуфIэу шыхъуэу къущхьэхъу сыдэкIащ — кIэлъхуоз пырсидателыр си гум къишхыдыкIами арат! Къущхьэхъу сыкIуэщ, шым сыпэрыувэри, ди адэ мыгъуэм и пыхъуэпышэхэр къысхуешыпсых хъуащ, сызэрагъэцIыхуну, си лIыгъэр здынэс зрагъэщIэну, си адэм и зэфIэкI схэлърэ схэмылърэ еплъынхэу. Ягу сыдыхьагъэнти, я дзыхь къызагъэзу щIадзэм, уэлэхьи, мащIэ-мащIэурэ: губгъуэм игъуэщыхьа IэщIэвыщIэ е шы хутыкъуа хуэдэ Iууэмэ къызахулIэу, сэ къыспэщIэхуаIамэ, схузэрагъэкIуэкIыурэ губгъуэрыси жьэгъущIэси къэзгъэнэIуэсащ. Псом хуэмыдэу кIэмпIан схуэхъуат Джылахъстэней щыщ зыкъом. Iуэху яхуиIэну ахэр нэхъ тегушхуэгъуафIэт – укъагъэпцIэнутэкъым, къоижынутэкъым. Уэлэхьи, Джылахъстэней щыхьэриблым си цIыхугъэ гуэр зыдэмыс къуажэ яхэмыта — ари сыт щыгъуэ уемыкIуэлIами узымыгъэжэкъуэн защIэу. Я хабзэ гуэрхэри къэсщтат. Псом хуэмыдэжу егъэлеяуэ сигу ирихьыр хъуахъуэрэ ефэжмэ, джылахъстэнейщ жыхуаIэрщ. Хъуэхъур уигу къыбгъэдэкIыу жыпIакъэ, гъэщIеи ефэ, куэдрэ жьэкIэ зумыплъыхьу.
Iэхъуэшыхъуэм щатIроцэр къущхьэхъу щыщыIэрщ, фэри фощIэ ар, дыгъуасэкъым фыкъыщалъхуар. Дауи, я мытIроцэнрэ — дунейр хуабэмэ, Iэщым сыт яшхын жумыIэрэ, езыхэм я щхьэ зэрахьэжмэ, гъунэгъу пщыIэхэм хьэщIапIэ кIуэн, фермэхэм хъыджэбз дахэ тесмэ, закъыпригъэхын фIэкIа нэгъуэщI сыт ищIэн шыхъуэм? Аращ псори къыщIехъуапсэр. Махуэм зэ хакIуапщIэр къригъэгъазэмэ, е зыдыхьа къуэладжэр имыгъэгъуащэмэ аращ. Хьэ къеIэнкIи мэхъу, ауэ шыщIэ зыщIэс шыбзым къахыхьа дыгъужьым и унагъуэбжэр езым и IэкIэ хуищIыжащ — къаIэрыхьэ закъуэмэ, щIым щыщ ящIыху лъабжьэкIэ яутэнущ.
НтIэ, еуэри, уэлбанэ махуэ гуэрым пщыIэм сыщIэлът щIакIуэм сыкIуэцIыгъэджэрэзыхьауэ, лэгъуп зэфIэздзэн сыщхьэхыу, къуэ куум адрыщIкIэ жьыпэу пэртыкъым къытес мэлыхъуэхэм я деж сыкIуэни къызэхьэлъэкIыу. Моуэ нэбэнэушэу сыздэщылъым, «Бохъу апщий! ЩIэсIа мыбы?» — зыгуэр къаджэу зэхызох. СыкъыщIэплъмэ, шы лъакъуэ фIыцIиплI я пIэм имызагъэу къафэу солъагъу. Си нэIуасэт а лъакъуэ дахэкIей цIыкIухэр, Ботэщейм я шыхъуэм и уанэшырат. Зэ фIэкIа сытеплъэну сыхуейкъым къэсцIыхужын щхьэкIэ.
— Еблагъэ, — жызоIэри сыкъыщIокI, лъэрыгъыпсыр соубыдри, къызогъэпсых.
Уанэкум, уэлбанэм имыгъэуцIынын щхьэкIэ щIакIуэр трепхъуэ, шыр уанэкъуапэпхэнж къещIри, пщыIэм дыщIопщхьэм, уэлэхьи, дыщIопщхьэри, фоумэ къызыхих мэкъу дыгъэл дахэм гууэщIу зыкъыхыдоукъуэдие.
«Сыту псымей бзаджэ къыщIихрэ?» — жи, си ныбжьэгъум, ней-нейуэ къызэплъу. Iэхъуэ-шыхъуэр зэи ерыскъыкIэ дыIейтэкъым, ауэ тIэкIу сызэтехуауэ къызихьэлIати, сэри сыукIытэрт. Ди къехыжыгъуэр къэблэгъати, кIэлъхуозыр пIитIанэкIэ къыдэгугъужыщэртэкъым.
— Сэ мыдэ иджыпсту зыгуэрхэр къызэзгъэпэщынщ, — жысIэу IэпщэкIэ зыкъыщытесIэтыкIкIэ си ныбжьэгъум срегухыж.
— Умыгузавэ, сэ гъуэмылэ сIыгъщ, — жеIэри, уэлэхьи, си Хьэмыщэу плъагъур гъэщхъауэ пщыIэм къыщIокIри, къэлътымакъ зэпедзэкIар ныщIехьэм. ЧыржынышхуитI, лыгъур гъэжьа IыхьэфI, нащэфIэIу гуэрхэр кърех, Iэнэ папщIэу зесхьэ пхъэбгъу кIапэм къытрелъхьэри, уэлэхьир хьэзимщ, бащырыбэ пIащэжьи къызыкъуехым.
— Къущхьэ аркъэщ, — жи, иутхытхыурэ. — Пэтежщ, пэцыр иричу. Елъхъуэт щыщ си кIуэгъужэгъур кърисхуэупсащ.
Сэ кумбыгъитI сиIэххэти, дыхъуахъуэщ-дыхъуанэри, тэмакъ кIуэцIыр езысых цырибоныр едгъэжэхащ. Зэредгъэжэхарауэ, шхалъэм нэсаи-нэмысаи жыпIэну щIэпхъуэри, уэлэхьи, си Iэпкълъэпкъ пщыкIутIыр зэлъигъэIэсам, итIанэ си щхьэм дэуежри, дунеижьыр нэхъ нэхуи хуаби къэхъуам.
МащIэу дызэIурыури, Хьэмыщэ и нэ фIыцIитIыр къыщIэмыплъыжу зэхуишэу погуфIыкI, итIанэ, нащхьэ къысхуищI щIыкIэу, нэ сэмэгур зэтоуэ.
— Уэ, ТIорэ, шы и пIалъэ уощIэ, — жыжьэ къыщрегъажьэ Хьэмыщэ. – Мы къущхьэхъу шы ицIыхуу зылI итмэ, уриетIуанэщ.
Щытхъу зи жагъуэ щыIэ, ауэ сэ Iуэхур гушыIэм хуэсшэ хуэдэ сощI:
— Сыт сыщIыетIуанэр, сымыяпэу?
— Сэ сыетIуанэу зызбжыркъыми, — мэдыхьэшх Хьэмыщэ, бжьэр иригъахъуэурэ. – Дауэ къыпщыхъуа елъхъуэт цырибоныр?
— Куэд щIауэ сIухуакъым мыпхуэдэу гуащIэ. СивоскIэ химылъхьауэ пIэрэ? Хьэкъарэвей хужь хэзылъхьэ щыIэу жаIэу зэхэсхащ, — Хьэмыщэ стэканым йопэм:
— Хьэуэ, къабзэщ. ЖиIэнмэ, уэлэхьи, иджы хьэвей халъхьэу. АпхуэдэлIкъым ар къысхуэзыша Сослъэнбэч. НытIэ, ТIорэ, уэ шы и пIалъэ пщIэ къудейкъым, шыфI фIыуэ плъагъууи сощIэ.
— Шы фIыуэ зымылъагъу цIыхухъу щыIэ? Сэ си псэм темыхуэр сигу ирихьа шыр хамэ шэщ щыщIэт къызэрыхъуращ.
— НтIэ, тхьэ сIуэнщи, шы телъыджэ дыдэ сэ слъэгъуам игъащIэкIэ зыхуумыгъэфэщэн лIы гуэрым и бом щIэпхауэ.
— Iэу! Ар сыт хьэдыгъуэдахэ?! Дэнэ къуажэ?
Хьэмыщэ щхьэусыгъуэншэу, хьэмэрэ джэгуакIуэ гъуэгу техьэм ящыщтэкъым. Шыр зейр я жылэ гъунэгъурти, бгъэдыхьэпIи бгъэдэкIыпIи, унагъуэм я быдапIи тIасхъапIи зригъэщIат. ДыщыкIуэни — узыншэу нэху дыкъекIмэ, пщэдей жэщ хуэдэм, — шым и егъэзыпIэ тщIыни — псомкIи быдагъэ зэхуэтщIри, сэлам зэтхыжащ, Iэсэтин цырибоныр итфу чыржын зырызыр тетшхыхьыжа нэужьым.
Нэху дыкъекIри, си шыхъуэгъури къэкIуэжати, шэджагъуэхуегъэзэкIыу пщыIэм сыкъытекIащ, кIуэаракъэ, сишрэ си уанэкIэ къыздэбгъуэн щымыIэу сызэпэщу, уи шым нал щIэлъакъым жумыIэмэ. Си гъусэр сыздэкIуэмкIэ къызэупщIакъым, апхуэдэу шу закъуэу сежьэу, махуэ-махуитIкIэ сыкъэтрэ сымыIэгунэщI дыдэу сыкъекIуэлIэжурэ есэжати. Хьэмыщэ зэдухылIа щIыпIэм къыщыспэплъэрти, дызэрыгъуэтри, гъуэгу дытеуващ, мэз лъапэ, зэхэзекIуэ щымащIэ къуэбэкъу, псыхъуэ хуэдэхэр къыхэтхыурэ. КъыщIыхэтхыни щыIэтэкъым, дэ дымыцIыху щIыпIэ зэгъуэкI куэд къущхьэхъу къыщыгъуэтыгъуафIэтэкъым. Ауэ, жыпIэну тынш щхьэкIэ, къущхьэхъу уикIыу Джылахъстэней пхащIэ укIуэныр мыбдей щылъкъым. Ди унагъуэ зы жэщ диса нэужь, лIищ дызэрыгъэхъури, гъуэгу зырызкIэ къулъшыкъухэм дежьащ. Сэ Мысостей, ДэхъушыкъуейкIэ сехащ, къутырхэм сыдэмыхьэу Бжьэкъалэ къуажэкIэмкIэ блэстхъури, Тэрч Iуфэ деж си шыр щыслъэхъащ. Модрей тIури къызэрысыххэу псым нызэпрокIри, дыплъэм къуажэр тлъагъуу дзэлыгъуэ гъуейм дей хэщIапIэ щыдощIым, уэлэхьи. КIапэдыгъухэ я лъапсэм дызэрихьэн сытхэр Iутэчнит тщIыжри, дэ щэху цIыкIуурэ къуажэ щIыбымкIэ декIуэкIри, жылэм пэIуха кхъэ мывэ хъунэм зыдэдгъэщхьэщэтыхащ, тIэкIуи дыкъепэсэуауэ пIэрэ жытIэу. Дыгъэри къуэпкIэну зигъэхьэзыр къудейт. Кхъэ лэгъунэ гуэр деж зыщыдгъэбыдэ пэтрэ, уэлэхьи, «Ясин» джэ макъ къоIумэ. Къуацэ-чыцэм дыпхыплъмэ, лIы гупышхуэ зэхэтщ, ефэндыр, и макъыр жьыбгъэм Iуихыу-къыIуихьэжу, уэлэхьи, еуэр иригъэшхыу «Ясиным» къоджэм. Арат иджыпсту нэхъ дызыхуэныкъуэр, жызоIэ сигукIэ, насыпыр Алыхьым къыдитащи, жэнэзыщIхэм зи ныбэр уз е зи щахэр къызыщыхьа гуэр къахэкIкъым. Ар сигу къызэрыкIыхарауэ, уэлэхьи, къуацэ-чыцэм къыхопщри лIитI тпэмыжыжьэу щоувыкI «щыщыщ» жоуэ иракIыхыу.
— ТхьэмыщкIэ цIыкIу, и насып къэкIуэгъуэм щIы фIыцIэжьым кIуэжащ, — жеIэ зым. — Зэуэзэпсэт хъарыпыр…
— Сыт нэхъ къеузауэ жыхуаIэр?
— Хъарзынэу нэху къекIат, жаIэ, жэщ щыхъум, къытехуэри, лIащ.
— Сыту епIэщIэкIыу щIалъхьа мыгъуэ?
— Мо ди ефэндыми? Уэлэхьи, хьэдэр нэху къебгъэкIыу имыдэну, гуэныхьщ, жи. Финар нэхукIэ щыщIилъхьэ щыIэщ а плъагъум… Уи Iэли уи уди жиIэри, иукъуэдиящ… Хамэ жылэ щыщ Iыхьлы КIапэдыгъухэ яIэтэкъыми лъэпкъми захъунщIэщакъым.
— Зи лIэ закъуэ, уэлэхьи, ущIагуэнум.
Дэ жэхапхъэ щIагъым щIэлъэда дзыгъуэм хуэдэу зыдудыгъуауэ дыщысурэ, мо тIури IукIыжащ апхуэдэурэ зэпсалъэурэ. Ауэрэ хьэдэщIэлъхьэр зэфIэкIри, жэнэзым хэтхэр зэкIэлъхьэужьу кхъэм дэжыжащ пхъуэуэ зыгуэрым иубыдынкIэ шынэ нэхъей. Сытми, пшапэр зэхэуэу щыхуежьэм кхъэ мэзым дыкъыхокI, мывэ бжыхьым деж дыкъокIуатэри, кхъащхьэщIэм дегъэщIауэ дотIыс. Мис абдейм си нэгу щыщIэкIарщ мы си щхьэцыр изыхыр. Уэлэхьи, пэжу жызоIэм. НытIэ, дыздэщысым, уэлэхьи, си тхьэкIумэжьитIым дэгу-дэгуу гурым гуэр къоIуэмэ. Сэ Хьэмыщэ соплъ, Хьэмыщэ сэ къызоплъыж – жытIэнури дызэгупсысынури тщIэркъым. Гурымыр зэм зэпоу, итIанэ нэхъ хэкъузауэ, гур игъэкIыщтэу къоIу. Ар зэрызэхэсхыу сэ сыкъыщIэпхъуэжыну сыкъыщолъэтым, уэлэхьи. АрщхьэкIэ Хьэмыщэ напхъуэри, уэлэхьи, сыкъеубыдыжым:
— ТхьэкIумэкIыхьыгур пшхаи! — жери.
Сэ си Iэпэ кхъащхьэмкIэ сощI:
— Сэрор къыхуехагъэнщ…
-Уи адэу цIэм ишхам и бынщ ар! ТелIыкIауэ щIалъхьамэ зыкъищIэжауэ аращ. Апхуэдэ къохъу, — Хьэмыщэ унэжь цIыкIу хуэдэм мажэ, белитI иIыгъыу къосыжри кхъэщхьэдэсэм деж кхъащхьэр къыщызэтритхъун щIедзэ, сэри зы бел къысIэщIегуэри. «Быхъ» жыдмыIэу къиттхъум-къиттхъуурэ, сытми, пхъэбгъум дынос, мащэм жьыкIуапIэ худощIри, пщIэнтIэпсыр еткъухыу хьэблэлIым иратхъуха ятIэм щыщ куэд къимына жыхуаIэм хуэдэу къэдоунэщI, Хьэмыщэ пхъэбгъу зытIущ кърех, ерагъкIэ йоувэхри, цIыхубзыр кърихын иужь йохьэ. А уахътым абы и гызи щэIуи пичащ. ТелIыкIар лIэпамэ ди унагъуэбжэр хуэтщIыжащ, сигу къокIым, уэлэхьи. ЛIар псэууэ къыщIэпхыжами зыгуэрщ, ауэ хьэдэ мащэр къэптIауэ укъаубыдмэ, уи пIэм укърагъэкIым, азалыхьыр согъэпцI. Уэлэхьи, абы и гыз макъ зэхэпхауэ уэ зыгуэрым и фIэщ пхуэщIмэ си Iуэхумэ.
— Сыт… сыт… — жысIэнур схузэгъэпэщыркъым.
— Зи сытыр плъагъуркъэ? Жьы хуримыкъуу мэхагъэнщ…
— Бауэрэ?
— Мэбауэ-тIэ… Уи цейр щыхи убгъу. Сэ мыдэ иджыпсту… — жеIэри, уэлэхьи, си Хьэмыщэу плъагъум джэбыныр зэшэкIа цIыхубзыр кърелъэфым, сэри соIэбэри соубыд… Сытми, си цейм тыдоукъуэдиери, цей къуащIэхэр тыдопхъуэж. Абы иужьщ Хьэмыщэ джэбыныщхьэр итIатэу и жьэгъум щIэпхыкIа IэлъэщIыр къыщигъэлэлар.
— ЗыкъищIэжмэ, шынэнщ, зыгуэр жедгъэIэ, дегъэпсалъэ, — жи Хьэмыщэ. Сэ си дзэр зэтеуэу сокIэзыз, Хьэмыщэ зауэм хэтат, лIа Iэджэ зэригъэзэхуэжати нэхъ гу кIуэцIылът:
— Зэхэпхрэ, дахэ цIыкIу, иджыпсту фи деж дыкIуэжынщ, умышынэ, ди зэран уэкIынукъым, — жи, арщхьэкIэ тхьэм ещIэ игу къэкIар, IэплIэкIэ къещтэ, кхъэм къыдехыжри, уэрам щхьэIум тет кхъужьеижьым и лъабжьэм деж егъэтIылъ.
— Мо пщIантIэм дыхьэ абыжми, — жи, — цIыхухъу дэсмэ, къыдэш, цIыхубз гуэри гъусэ къэщI, къэхъуар яжеIи, пIэипхъуэ-щащыху хуэдэу зыгуэр къафщти, псынщIэу къэгъэзэж…
Сэ гъуэгум сызэпрож, я хьэр къысщыхьа щхьэкIэ къэзмыгъанэу сыфIыдохьэри, щхьэгъубжэм сытоуIуэ. ЛIыжь гуэр къыщIокIым, уэлэхьи, баш кIэмщхьэм иIыгъыу.
— Сэлам алейкум! — ерагъкIэ къыдызошей.
— Уалейкум сэлам, еблагъэ.
— Уа, тхьэмадэ, нобэ лIа гуэр щIэфлъхьэжат?
— НтIэ, мыгъуэ, Бидонэ и хъыджэбз цIыкIум и жэнэзы щыIащ…
Абдежым сызэIынэ-сызэIыкIыу къэхъуар жызоIэ. ЛIыжьри сызэпимыуду къызодаIуэ. ИтIанэ «псори Алыхь Iэмырщ», жеIэри щIохьэж. ЦIыхубз щIалэ щIыгъуу къыщIокIыжри, къыдогъэзэж. ЦIыхубзым зыкъищIэжатэкъым, ауэ моуэ-щэ, куууэ бауэ хъуат, зэзэмызэ къыхэкIэзызыкIми. Фызым къыздихьа пIэипхъуэшхуэр хъарыпым иришэкIащ, къэдгъэтэджыжа лIыжьыр лъапэрапэу зи куэбжэр зэIудза унагъуэм я деж дэжеящ. Асыхьэтуи щIалэ зытхух къэсщ, я нэр къихууи, жаIи зыщIэупщIи щымыIэу, я шыпхъур драхьеижащ. Нэхъыжь гуэр яхэтти, дэри дыздишащ. Iуэхур зэрыхъуар яжетIэжыху дохутыр къашэнтэкъэ — сытми, мастэ хаIуа, хущхъуэ жьэдагъэлъэда, Iэнэ къытхуащтэ къудейуэ, зыгуэр къыщIыхьэри, хъыджэбз цIыкIум зыкъищIэжащ, иджыпступцIэ сымаджэщым яшэнущ, жиIэри, ди стIолым цырибон шэтвэр къытригъэуващ.
ГуIэкIэ къежьар гуфIэгъуэ хъужауэ жэщ ныкъуэфI хъуху дызэхэсащ, нтIэ ауэрэ ущысынт, арщхьэкIэ дыкъыщежьэжми къытпэувахэщ, фы-лъэсщ, апхуэдэу фыдутIыпщыжынукъым, ныжэбэ фыкъытхэс жари! Дэ дыкъыщIежьар абыхэм яжетIатэкъым, ауэ ди пцIыр абыхэм я фIэщ хъуауи фэ ятеткъым. АрщхьэкIэ, уIэли-ууди жоуэ щызэтедмыгъэхьэххэм, Бидонэ пщIантIэм дыкъыдимыгъэкIыу лъэныкъуэкIэ сыIуишащ.
— Къуныжьей нэс укъикIыу, уэлэхьи, уэ мыбы лъэсу укъэмыкIуа, ТIорэ, уи щIыхуэшхуэ къыстехуащ. Азалыхьри цIыхури узогъэлъэIу сэбэп сызэрыпхуэхъуфын Iуэху гуэр щыIэмэ, къызжепIэну. Уэ усабийкъым, сэри сыщIалэжь цIыкIукъым — емыкIу къызомыгъэхь.
— Ди зэхуэдэ щэхущ, Бидонэ, — жызоIэ, — хьэдрыхэ здэтхьын щэхущ мы уэсхьэлIэнур-тIэ.
— Си адэу мы щIы фIыцIэжьым щIэлъым и пащхьэ кхъуащхьэ сфIэту Алыхьым срихьэж, зыгуэркIэ сыкъэхашэу щытмэ, — жеIэри, Бидонэу плъагъум си Iэр къеубыд, тхьэ.
— НтIэ, — жызоIэ, — мы къуажэм КIапэдыгъухэ ялI гуэрым цIыхунэ зытемыплъа жыхуаIэм хуэдэ хакIуэ бэлыхь иIэщ. Мис ар здыгъуну сыкъэкIуауэ арат, пэжым ущыхуейкIэ. Къэзбгъэдыгъуфын ар?
Бидонэ псалъэ жимыIэу пщIантIэм дэт гупым сахешэж, шэсыжыбжьэ цырибон стэчаныр къысIэщIегъэувэ, уэлэхьи, абыми, мэкъуэщымкIэ йохьэм, асыхьэтуи нахъутэ фIэкIа зыпщIыхэмылъ хуарэ екIур кърешри, нахъутэпсыр къысIэщIелъхьэм:
— Мис КIапэдыгъухэ яш укъыщIежьар. Уи анэ узригъэфа быдзышэу уи хьэлэлщ, — жеIэри. Сымыда, сыдэлъея щхьэкIэ сыхэмызагъэу, шым уанэ трилъхьэнтэкъэ, шхуэ дахэкIей пщIэхилъхьэнтэкъэ, апхуэдэу сыкъыдишыжри сыкъигъэшэсыжащ. Хьэмыщи алащэжь гуэр къыхуагъуэтри къызбгъурагъэувэжащ. Я псэм ищIагъэнт ар къызэрысхуэбзэIэфIар. Дауи, ямыщIэнрэт — Джылахъстэней зэрымыцIыхуу унагъуитI искъым — зэгъунэгъу къуажэхэр зэрыщIэнтэкъэ? Сэри мурад мыгъуэ сщIати, сымыныкъуакъуэу шым сышэсри сыкъежьэжащ. Дишхэм егъэзыпIэ щахуэтщIам дыкъосыж, цырибон тIэкIу дызэфар ттеужауи, дишхэм уанэ тыдолъхьэж. Си хьисэпыр яжызоIэ. ТIуми «хьэуэ» къыхагъэкIыркъым. Сытми нэхущ дахэм деж КIапэдыгъухэ етхулIащ. Жылэр жей IэфIым хэтт. Бидонэ деж Iэуи-лъауи щыIэкъым. ХадапхэмкIэ сыкъыщохьэ абыжми, IумпIэм жыIэдаIуэу къыкIэлъыкIуэ шы цIыкIур, уэлэхьи, бом щIызопхэжым, бжэр хузощIым, хьэлъкъыр изогъэлъэдэжри — сокIуэ-солъей, кIэбгъу зыкъызощIыжкIэ тхьэ соIуэ.
Абы и ужькIэ КIапэдыгъу Бидонэ, зэ закъуэ псалъэ къысхуигъэхьа мыхъумэ, езыр къыслъыгъуэзакъым. Сэри къысхуиIуэхуар сигу илъурэ Къущхьэхъу сыщыIащ. Бжьыхьэ уэсыр къыттеуэу дыкъехыжа иужь, зыкъызэщIэзупсэщ, фIыуэ сыкъызэсэбауэри, махуэ гуэрым, уэлэхьи, Джылахъстэней сохмэ. Сиш цIыкIур къафэу, бгъукIэ зыщIригъэхрэ лъэсырыкIуэхэр игъащтэу. Хьэмыщи къыспэплъэрти, доуэри КIапэдыгъухэ дыщопсыхым, уэлэхьи, мащэм къитхыжа хъыджэбзым хуащIыж тхьэлъэIум дыхэтыну. Дыкъыщефэнтэкъэ-дыкъыщешхэнтэкъэ. Унэхъунум и дзэр хъудырым Iуеуд — яIэтмэ, гъущIэу, ягъэувмэ, щIытэу къафIэщI япхъу цIыкIури зэ къэзгъэфащ, къежьэжыгъуэ хъуауэ къэзгъэуджащ! Сытмэ, дышэсыжауэ дыкъыдэкIыжын пэтрэ бжэIупэ джэгум дыхэлъадэри, хьэдрыхэ щIэмызэгъа угъурсызыр Хьэмыщэ и шыплIэм дэсу дыкъыдэжыжам уэлэхьи, хъури бзыри къыткIэлъыпхъэрауэ…. Фи фIэщ мыхъумэ, гуэгуш шыр игъашхэу мо пщIантIэм дэс фызыжь цIыкIум феупщI.
А жэщым шыдыгъу ныбжьэгъуу сиIар скIэрылъэлъыж пэтам, уэлэхьи!
Шыгъэпщ
— Уигъэшына? — жыпIа? Мобыи?! — гъуаплъэ тас цIыкIум ещхьу лыд и щхьэфэм ТIорэ щабэу толъэщIыхь, итIанэ и ни, и пи, и Iупи зэхипщэжыну игу къихьа нэхъей и нэкIур зэхеIуатэ, иужькIэ зэлъахэр ишэщIыжыну мурад ищIам ещхьу, IэгуитIымкIэ нэкIущхьэхэр кърилъэщIэхыурэ фэ пIащIэр еукъуэдий, арщхьэкIэ — фэIуадзэм дэлъа вакъапхъэр захуэ хъужрэ? — ТIорэ и нащхъуэ цIыкIуитIыр нэхъ нуру къилыдыкIа мыхъумэ, дауи, гъащIэм зэхиIуэта и нэгум зишэщIыжакъым. — Псэ зыпыту мышынэ щыIэкъым, си къуэш, уэлэхьир хьэзимщ щымыIэкIэ, ауэ узэщышынэу зы унэ уис хъунукъым, нэмыс уяку дэлъмэ, уэлэхьи, зэдауи зэзауи щымыIэ. «Фыз IэштIымым имыгъэса лIыр лIы хъунукъым» жызыIэм хьейр еутэ, тхьэ соIуэ еутэмэ. Фыз губзыгъэм и Iэпэм лIыр, уэлэхьи, езым фIэфIыпсу къыдокIэрэхъуэкIмэ. Уи фIэщ мыхъуу ара уи Iупэ цIыкIур щIызэтежыр? УзэрылIэжынум хуэдэу хьэкъ щIы-тIэ а бжесIар, — и унэгуащэр къэувауэ къызэредаIуэр щилъагъукIэ, ТIорэ и псалъэм и лъагъуэр ехъуэж, нащхьэIущхьэ ищIурэ: — Фи фIэщ мыхъуу ара? Уэлэхьи хьэзимщ щIэхъуни щымыIэ, тхьэ щымыIэ. Яжьэр зэIищIэу жьэгум дэсым дедэIуатэмэ, билэхьи-талэхьи, адыгэм зылI къытхэмыкIыжынт пыIэ щхьэрыгъыу, кIэрэ плIэрэ щыд-мытIагъэми, щхьэфIэпхыкI ттелъу драгъэжьэжынтэм. Ей, уэракъым сэ зи гугъу сщIыр, сыт уи нэщхъ къыщIысхузэхэплъхьэр? СыдэкIуейм сыкъехыжу сыткIи тхьэ фхуэсIуэнщ КIапэдыгъухэ я пхъум хуэдэ мы Къэбэрдейми, мо Джылахъстэнейми, Хьэжрэтми къыумышыну. Уэлэхьи алыхьу тэгъэлам и цIэкIэ сIуэнщи, лIыр зэрыпсэууэ зыхуэгъэвэпхъын уэр фIэкIа нэгъуэщI цIыху сэ срихьэлIамэ, — ТIорэ и пэ лъабжьэм щIэмыт пащIэр ирелъэщIэкIри: — НысащIэм еджи а зэдэтщIэр къытрегъэгъэувэ мыдэ. ДызэрызэIурыун уэри къэгъэхьэрычэт, укъыткIэщIэдэIухьу ущымыту!
Тхьэмадэм и псалъэм пэплъа нэхъей Iэнэ лъахъшэ цIыкIу къегъэуври, нысащIэм лэкъум хуабэ, кхъуей плъыжь убзыта, зи щхьэр быдэу фIэпхыкIа шэтвэр, стэчан Iув зытIущ къытрегъэувэ.
— Ботэщей къысхурашащ. Алыхьыр арэзы къыхухъу, сыщыгъупщэркъым Хьэмыщэ. Ахэм къущхьэ аркъэ жыхуаIэращ, дэ цырибон жыдоIэ. Пэтежщ, дэпым тепкIэмэ, «дыргуэ» жиIэу къэлыду. Феплъыт мо къакIуэм — фадэмэр къыщIихьагъэнщ.
Къеблагъэ, си гъунэгъу, къеблагъэ, стэчан къыщаIэтым уэ унэмысмэ си Iуэхущ. Хэт и «гуп махуэ апщий»? Бжьэ ямыIэтауэ гуп махуэбжьэ ятрэ? Къебгъажьэ хабзэщ, жыпIа? Ар жызыIар пасэрейрщ. Пасэрейм нэгъуэщIи жиIащ — шхын зи Iуэху шхын хуозэ. СогушыIэ, ей, губгъэн къысхуумыщI — уэ ухэзну дапщэщ сэ Iэнэ къыщысщтар, къакIуэ мыдэ къэтIыс, си гъунэгъу. Деплъынщ къущхьэ аркъэм къыдищIэм… А уэ пщIэр хадэмкIэ итщи, къыщикIыжкIэ стэчаныр IэщIэгъэувэ, Къасбот. ПщIэркъэ уэ абы и хьэлыр, уэлэхьи, темыкIуэдэну, джэд тхуимыукIми, лы гъур дзасэм пиIунщи пхуигъэжьэнщ, «ЛIыгъэвэпхъ» жоуэ къыбжьэдэхумэ, дыкъэбгъэсыжауэ тхьэ сIуэнщ, и джэдыгужьыр къытхузэригъэдзэкIынщ… Еи-и-и, а си сэрори ар, лIы гъэвэпхъын и натIэ илъу хьэдрыхэ мащэм изэгъэнт? Ди анэ тхьэмыщкIэм ауэ сытми Ямылей фIищатэкъым. Iэджэжь си нэгу щIигъэкIащ абы, «Тэрч лъэмыжыжь мыгъуэр сыту псым тримыхрэ, джылахъстэней хъыджэбз къызэпрамышыфын хуэдэу» жезыгъэIам ящыщщ ар, си гъунэгъу. Iэгумыгу къызыхэмыкI щыIэкъым, си гъунэгъу, ауэ и Iуэху Iыхьэ ноби ирехьэкI, быныр зэщIипIащ, ауэ, уэлэхьи, пэжыр пхуэмыбзыщIын — и жьэр джатэщ, ябгэкIэ ябгэщ. «ИмыкIыжащэрэт жыпIэу уи гур дзапэкIэ пIыгъыу удопсэу»,-пIа? Уэлэхьи, сыдопсэумэ-тIэ. Сыт уи гугъэр? Сэ къысхуэябгэкъым ар, дызэрызэдэпсэум сыт и жыл? Уэ улIмэ, сэ сыфызщ, жоуэ зэ закъуэ нэхъ мыхъуми къыспэувакъым. Алыхьым дежкIэ плъэи жыIэт, Къасбот, узигъунэгъущ, си гъурри си цIынэри уощIэ, пэжкъэ жысIэр? Сыщытхъууи сыщымытхъу, уэлэхьи, икIи сымыуб, мыдэ уигъэшына жаIати, абы къытехъеикIауэ аращ. Шыдыгъу шынэ хэт зылъэгъуар, тхьэм щхьэкIэ жыIэт! Уэлэхьи, сэ сримыхьэлIа, жаIэуи зэхэзмыха, си къуэш. ЩымыIэмэ, плъагъун? Ы-ы? Аракъым Iуэхур здэщыIэр. ЦIыхум и хьэл фIырыфIкIэ зыхиныркъым, шынэ уз къеуэлIауэ щытми… Хэт сэ къызэуэлIауэ къыбжезыIар? Къасбот фIэкIа ар жызыIэфын ди хьэблэ дэсыжкъым, ауэ и гум уихьэу къыумыхамэ, ар абы къызэрыжьэдэпшыфын къару мы дунеижьым теткъым, тхьэ темыт. Ажалым укъыщыгъупщауэ дунейр щыбутэкIэ, зыгуэр къофыкIынкIи хъунщ-тIэ. Ар мы Iуэхум щыщкъым, си къуэш…
НтIэ-э, еуэщ абыжми,- сыт щIа абы лъандэрэ! — ди нэчыхьри ятхщ, мо уэ пщIэр зигъэтIейуэ унэ ирашэщ, саубэрэжьурэ сэри щауэ срашыжри, лэжьапIэ Iуэхуи зезмыхуэжу пщIантIэм сыкъыдэнэжауэ сыдэст, кIэлъхуозми зэкIэ си гугъу къимыщIу. Си тIроцэт сытми. Си тIроцэшхуэти, ди адэр нэкIэ къызэпэбжьауэ, ди анэ тхьэмыщкIэр нэхъ гу щIыIэ къысхуэхъуа къысфIэщI щхьэкIэ, уэлэхьи, нысащIэр къэзгъанэу губгъуэм сихьэжыну си псэм зикI къимыщтэт. Зызогъэделэ, зыри сымылъагъу, зыри зэхэзмых зызощI. Апхуэдэурэ зыкъом кIуауэ, зы махуэ, сэ сыдэмысу, ди куэбжэпэм шу гуэр къыIуохьэ. КIапэдыгъухэ я пхъум пщIантIэ ипхъэнкIыу «шокъу» жиIэу кърохьэлIэри: «уэр дыдэрщ сызыхуейр, дахэ, кхъыIэ, мыр щауэ щIалэм схуетыж» жеIэри зэкIуэцIылъ гуэр къретри езыр — мэхь-мэхь — Iуожыжри йожьэжым, уэлэхьи. СыкъыщыдыхьэжкIэ, «мыр къуатыжащ», жеIэри, зэкIуэцIылъыр къысхуешииж. ЗэкIуэцIысхмэ, чысэ укъуеяижь къыкIуэцIокI. КъэсцIыхужынтэкъэ а чысэр! Хьэдагъэ кIуэнт къэзмыцIыхужу, сысейуэ щыщытакIэ. Ар къысхуезыгъэхьари къагъэхьам къикIри къызгурыIуа щхьэкIэ, зызогъэделэ, лэгъунэм сыкIэлъыщIохьэжри, чысэм къикIа мастэкъуаншэр си нысащIэм изот. Мобы жимыIэIауэ сIех абыжми, сызыбгъурегъэтIысхьэм, уэлэхьи. ИтIанэ, мастэ къуаншэр и бостеймрэ си джэлэфей гъуэншэджымрэ зэрипхыу хеIукIэ тхьэ соIуэ. Умыделэмэ, къыбгурыIуэнтэкъэ? Си шэкIуумэкIуухэм сэ жан е щIопщ, сэ сщIэ мыгъуэрэ, пIэтIрон мыузэда къысхуагъэхьмэ, сыздэкIуэнури сщIэн хуейри къызгурыIуэрт. Фызыфэ къызаплъу, еIулIауэ щыс а уи фыз цIыкIум жаIэу къысхуаIуэхуауэ, сигу техуэнт? Пшапэр зэхэзгъауэри, къуажэ бом сыкIуащ, шы хьэху къэслъыхъуэну. АрщхьэкIэ сылъэIуэн хуей хъуакъым — шыкъаз телъыджэ бом къысхущIапхауэ къыщIэкIащ, шы фащэкIэ къызыхуэт щымыIэу. Шыху гъусэхэр къыщыспэплъэ щIыпIэри абдеж къыщысщIэнтэкъэ? Алыхьым и шыкуркIэ, а жэщым си кIуэгъужэгъухэм сахыхьэжащ. Махуэм кIэлъхуозым сыщыIэпыдзлъэпыдзу, жэщым ныбжьэгъум сакIэрыдзэнурэ бжьыхьэри кIуэщ, щIымахуэр кIэлъыкIуэжри, гъатхэм ди адэм сызэхигъэкIащ: «Быным хуащIэр пхуэсщIащ, уи щхьэ гъэпсэуж. НэхъыщIэхэми а уэ плъэгъуар ялъагъун хуейщ» жиIэри. Арати, къуажэ щIыбым къыщысхупача щIапIэм чыбжэгъу унэ схуращIыхьщ, и щIыби кIуэцIи къраекIыжри, сэху дыдэ ирамытауэ сыщIадзащ, псэу иджы, ТIорэ, тхьэр умыгъэпцIамэ, пхъэбгъу зэрыдза зы гъущI гъуэлъыпIэжь улъиярэ шэнт щхьэгуэжьитIрэ фIэкIа щIэмыту. Алыхьыр арэзы къыхухъу си анэ шыпхъум, зы стIолрэ хьэкъущыкъу тIэкIурэкIэ къысхуэупсащ.
Уэлэхьэ, мис апхуэдэу сыпсэун сытIысам сэ, сыкъэплъагъур. ХуэмыщIауэ жыпIа? Нэхъ къулейсызыж Iэджи щыIащ. Уэлэхьи, щыIам. Пэжкъэ си гъунэгъужь? МылIэр лIы мэхъу, жи, уи Iэ-уи лъэ бгъэхъей закъуэмэ, кIэлъхуозым укъуэлIыкIынукъым, укъуэмытхъыкIыщэнуми. ЗэкIэ кIуэгъужэгъур си мащIэми, уэлэхьэ-э, си лъапсэщIэр Алыхьым узэрелъэIунтэмэ: гуартэ къепхулIамэ, теплъэн щыIэтэкъым. Дауи, цIыхур хьэфиз зэтемыхъуат, ауэ имылъагъупхъэр зымылъагъур игъащIэм нэхъыбэIэ… Ауэрэ декIуэкIыурэ унэгъащIэхэм дыкъатIысыхьащ. Абыи удэкIуэтэнт… ПащIэр лIэуэ дунейр тIэкIу къэлэла щхьэкIэ, куэд мыщIэу властым щIикъузэжынтэкъэ. Алыхьым ещIэ пащIэIуантIэр щIикъузэжыну зигу къэкIар. Пэлнэмочэу мылицэ лIы хъарзынэ гуэр диIати, жылэм дашыжынтэкъэ. Бригадир хуэдэу къытхэт БжьыхьэлI и къуэр и щхьэр ищIагъыу традзынтэкъэ, Iуэхум ткIийуэ убгъэдэткъым жаIэу. Сытмэ, уэлэхьи, ди тIроцэр къыдагъэухам. БжьыхьэлIым и къуэм дыхуэдзэлашхэти, ар зэрыдыщэ-налкъутыр къыщытщIар Хьэшым къыщытхуагъэкIуа махуэращ. БжьыхьэлI хуэдэу, шууэ уэрамхэм ирикIуэурэ нэрад зытым ящыщтэкъым Хьэшым. Пщэдджыжь нэмэзым, аркъэр къыIурыжу, модэ мо ди Iуащхьэжьым къытеувыIэнти, хьэблэм уахэхъуэнэнумэ, уахэгъуэгъуэнумэ къеблагъэ! Абы къыдимыпэсар укIуэдыж! И щхьэр щхьэ пывмычарэ жыпIа? Дытхъэжу тшэчрэт, зыгуэр зыкъуэмылъ жылэм дэстэкъым — хэт нартыху матэ, хэт гуэдз пэгун, сэ сщIэ мыгъуэрэ, зэкъуэхуауэ зрихьэлIа гуэр къэзымыгъэIэбжьэнар зи Iэр хуэкIэщIым я закъуэт, уэлэхьи, укърагъэплъынтэмэ а уэ пщIэм. Жэщ кIыфIу ирихьэлIэу и джабэр щыхущIаудаи щыIам, уэлэхьи, Щхьэлыкъуэпс лъэмыжым щедгъэлэлэхаи къэхъуам. ЛIы инатт — зэрыбгъэдзыхэн щыIэтэкъым. Хьэблэм лIыуэ дэсым ди пыIэкур къытхуизыудар хадэм илъэда мо фызыжь цIыкIуращ. Абы щыгъуэ фызыжь цIыкIуа ар сытми?
НтIэ, и пэр умыщIэу и кIэр пщIэркъым, жиIащ пасэрейм. Апхуэдэу сыкъекIуэкIыурэ, уэлэхьи, Хьэшыму плъагъум Iуэху сыкъещIым. Тхьэ сIуэни, екIэ си ужь къохьэм: «Шыгъэпщ мэкъуауэ удэкIынщ, жи, хьэуэ жыпIэрэ, а зэдэтщIэм укъизгъэплъынщ», жи. Ар си щхьэм ихьауэ сызэрыхэплъэр КIапэдыгъухэ я пхъум илъагъунтэкъэ? «Сыт лIышхуэ бэрагъуэ ущIепэзэзэхыр? — къызоупщI пщыхьэщхьэм дыгъуэлъыжауэ си напIэ къемыхыу сыздыхэлъым. — Шыгъэпщ къызыхуигъэщIар цIыхухъущ, зыкIи уигу умыгъэныкъуэу дэкI, — уи щIыбагъ мывэ чэщанэу быдэщ, къыбгурыIуа? Быдэщ, — трекъузэ быдэм, уэлэхьи. Ей, си къуэш, фызыр гум йохьэри, илъыр къещIэри къокIыж, алейкIэ щубзыщIыну упымылъ. ПсэкIэ къищIат си псэр зэрыгъур: Хьэшым цIыхубз куэдым я напэ трихат. Уэлэхьи, бжэр хуIузыха фызабэ мэжэлIа гуэри щыIэнмэ, ауэ зи щхьэ пщIэ хуэзыщIыж ар и гупэ игъэгъуэлъауэ, КъурIэным сытеIэбэурэ тхьэ сIуэнщ, ноби си фIэщ мыхъуу. Ауэ дыхьэдэкIыу щалъагъукIэ, гурыщхъуэр дэнэ пхьын?! Сытмэ, пщэдджыжь шей дефа къудейуэ, уэлэхьэ, КIапэдыгъухэ я пхъур и Iэр кIэпхын щIагъым щIэлъу си пащхьэ къоувэмэ, «уи уэщышхуэр къызэт» жери. «Уи натIэм ибукIэну», согупсыс сигукIэ, унагъуэм укъызэрихьэрэ пхъэ IэплIэ уэзгъэкъутакъым», ауэ «Iым» жызмыIэу сыщIокI, пхъэ къутапIэм хэупцIа джыдэжьыр къыщIызохьэри изот. СIех, йоплъри, игу иримыхьауэ и напщIэр хеш, ауэ зыри жиIэркъым, джыдэ гъэфIэн зэрызиIэр ищIэ пэтми. Арати, щIокI. Щхьэгъубжэм сыдэплъмэ, джыдэр сабийм хуэдэу и бгъафэм щIэлъу гъуэгум зэпрокIри Былухэ долъадэ. Мы гъуэгу мыгъуэм емыжьэным зэрихуэр сыт жызоIэри, сэри сыкIэлъожэ: Былу и фызымрэ абырэ зэхуилъат, сыкъэгузэвэнтэкъэ? Гъунэгъу закъуэ къызэтIысылIам псалъэмакъ яхилъхьэмэ, жысIэу си псэр дзапэкIэ сIыгъыу сыдыхьэмэ, уэлэхьи, си Былууэ плъагъум си джыдэжьыр елъым, уэхь-псыхьу мобыи мывэшэрхъыр егъэкIэрахъуэмэ. Былуи зэрылъэкIкIэ джыдэр шэрхъым трикъузэу къысфIощIым. «ЛIо, — жи, — зэлIзэфызым джыдэ дзагуэжьыр фIыгъыу къыщIэвжыхьыр?» Сэ зызыкIуэцIызгъэпщхьауэ сыщытщ, фызым пщIантIэпсыр къежэхыу шэрхъыр егъэкIэрахъуэ. «ТIэкIу зегъэгъэпсэху нысащIэм», — мэдыхьэшх Былу. «Си Iэблэр мэуз», — здэркъым сэри. ИгъащIэкIэ илъынт — джыдэ тхьэмпэм и Iэр иригъажэщ, и дзэм пэрыIэбэщ аби, уэлэхьи, пхъэ ирипкъутэн дэнэ къэна, жьакIэ ирибупс хъунмэ, жиIэу къысхуишият, арщхьэкIэ нысащIэ жыхуаIар пхъуэри къызригъэтакъым. Фызым зыкъиплъыхьщ-зыниплъыхьри, бжыхьыбгъум деж хэт балией цIынэ цIыкIум бгъэдыхьащ, «жьгъутх» жиIэу еуэри къудамэм я нэхъ иныр, уэлэхьи, къриупщIэхам. «Мис — слъэгъуакъым жумыIэж, — и щхьэ цIыкIур хуищIащ Былу и фыз къыIухьам. — ЛIыр пщэдей Шыгъэпщ докI, сэ цIыхубз закъуэу унэм сыкъыщIонэ, гъунэгъуу фэр фIэкIа симыIэу губгъуэм сисынущ — мор дэмысу си куэбжэр ныIузыхым балиейм и махуэр къыхуэзмыгъакIуэмэ, азалыхьым и нейр къысщыхуэ!» Ар къыдидзщ абыми, уэлэхьи, ущу къекIуэкIыжам, дызэплъыжу щыри пщIантIэкум дыкъринэри.
ПщIантIэм сыкъыщыдыхьэжам джыдэжьыр пхъэкъутапIэм хэупцIауэ хэлът, езыр жьыщIэу бжэIупэм Iутт. Джыдэм сызэреплъыр щилъагъум, къысщыдыхьэшхащ. «Абы и Iуэху ищIащ, зрегъэгъэпсэху иджы. Еплъыт мо уэрамым къыдэлъэдам, си хъыбар бжэныцрэ хьэцыпэу дихьэну Iухуейкъэ? Сыдрырехьэ, ардыдэрщ си нэр къызыхуикIыр, ТIорэ, — жи, си цIэр къригъэцIэфту, — гъущI куэбжэ пхухэслъхьэу IункIыбзэ естыжауэ бжы, ар Iузыхыфын лIы Къуныжьейми Щорданхьэблэми къыдэкIмэ, лIым я лIыжщ».
Маисэу щIэлъыкIа джыдэр зыгъэдалъэ фыз къуажэм къыдэбнэу уежьэжыныр, тхьэ сIуэнщи, мыIуэху джэгут. КIапэдыгъухэ я пхъур къызыкъуэгушхукIа гъущI куэбжэр апхуэдэу Iумыхыгъуейуэ къызэрыщIэкIари тесIуэжынщ уэлэхьи. Жэщым зэлIзэфызым пIэкум щащIа унафэр быдэщ, си къуэш, къутэжыгъуейуэ…
Шыгъэпщ укIуэныр Iуэху къызэрымыкIуэт, апхуэдизкIэ гъуэгу къуейщIейщи. Фэ къыфхэт абы дэкIа? Уэлэхьи, фи дежкIэ ар ХьэрыкъуэкIэ нэхърэ нэхъ жыжьэжым-тIэ. Мис, Къасбот ещIэ — гъуэгу нэхъ благъэ щыIащ. Абы щIы кIапэ къыщыдатам щыгъуэ аращ дызэрызекIуэу щытар, Шэджэм псыхъуэкIэ къэдмыкIухьу. Махуэ псо хэт гъуэгум езыгъэхьыр, кIакъуэми нэхъ благъэ щыIэу? НтIэ, гынбжьыным зыпысшэкIэ мыхьэнэ зэримыIэр хьэкъыу сщIэрти, сыгугъугусми гъуэгу сызэрытехьэн зесхуэу щIэздзащ: сиш цIыкIуитIыр зэпыслъэщIыхьащ, Iэпслъэпсыр зэзгъэпэщыжащ — шы тхьэкIумэ дэплъыфыр Iэпслъэпсым хуосакъ, арыншэу хъунукъым. ЦIыхур япэу зэплъыращ — зи Iэпслъэпс зэпэщым уигъэхутыкъуэнукъым, сигу нэхъ къеуэр Къуэшыркъуей щезгъэщIа гур зэпысхын зэрыхуейрт — гупкIэр кIэлъхуоз дворым къыдэзнэу гуплIэкIэ сежьэн хуейт. Шыгъэпщ гъуэгум арат узэрыпэлъэщынур, абы щыгъуэми гуплIэщхьэнтэм тепхауэ пIитIанэр дэсшынут. Арати, си шыгукъуи, шыбжьи къызэпэсплъыхьщ абыжми, гулэгущтэ зыхуэсщIын щымыIэу апхуэдэти, уэлэхьи, нэхущ пэнцIывым зызужьам, дыгъэр къэмыплъ щIыкIэ си гъуэгу хэзгъэщIынщ, жысIэри. Къундэтей къуажэкIэмрэ Пырсыленцымрэ я кум дыгъэр пIырыпI плъыжьышхуэу къыщиувам Мурат и щхьэлым блэстхъури, Чыцыпей Iуащхьэм ухуэзышэ лъагъуэр сIыгъыу, нэкIу задэм сыкIэрыхьащ. Сэри шыхэми насып диIэти, нал ящIезгъэлъхьат — я лъабжьэр щIиудынт земыкIуэжыфу, апхуэдизу дэкIыгъуэщ, апхуэдизу мывалъэщи. СлIо уи гугъэр-тIэ — шэрхъымрэ шы лъабжьэмрэ явэмэ, уэшх псыхьэлыгъуэм щIы щхьэфэ пIащIэр кърилъэсэхыурэ, мывэ джейхэр къыщIэщат, налхэр тецIэнтхъукIыу. Сытми дебыркъ-дешыркъыу, дыкъэувыIэмэ, тIэкIу зыдгъэпсэхумэ, дежьэжурэ шэджагъуэ нэужьыфI хъуауэ бгы пщэдыкъым сыщхьэдэхащ. Куэд мыщIэу кIэлъхуоз пщыIэм сынэсащ.
Ей, си къуэш, губгъуэм иту еса цIыхум къуажэр къозэвэкI, жьыр хурикъуркъым. Зи щIалэгъуэ-гурбияныгъуэр Къущхьэхъу щызыхьа ТIорэ, уэлэхьи, си тIроцэтэм — гъунэгъу пщыIэхэм си ныбжьэгъужь тесу къыщIэкIам. Дигу къэдгъэкIыжыни ауан ды- щIызэрыщIыжыни ди куэдт. Тхьэ сIуэни, махуэ псом шэмэджыр зэрыдгъэкIэрахъуэри къыдэмыхьэлъэкIт — уи ныбэ изу ушхэу тIэкIу зыбукъуэдиижа нэужь, мэкъу узэреуари пщогъупщэж, пщогъупщэжри жэщым зумыгъазэу уожей. Къуажэм къэзгъэна унагъуэр сигу къридзэ, агъэбыгъэ хъуа сабийр сигу къэкI щхьэкIэ, сыжэмыжьыгутэкъым, уэлэхьи, си гъусэхэм закъезгъащIи мыхъунут, си ауаныр башыпэм паIунут. Зы ауан сиIэщи, ящыгъупщэж хуэдэ хъуа къудейщ, етIуанэ дауэ яхэплъхьэн? Зы ауанри? Ар илъэс зытIукIэ нэхъ ипэ къысщыщIат…
Еуэри-щэ, Iэбгъэ пщыIэм дытесу гъуэмылэр къытIэщIэухат. КIэлъхуозым дащыгъупща хьэмэрэ къытхудэзышын ямыгъуэтарэ? Сытми, уэлэхьи, нартыху хьэжыгъэ зэрылъа къэпыр дыутхыпщIри пхъэлъантхъуэм еддзыжам. Мырамысэ, чыржын, сэ сщIэ мыгъуэрэ, къылыш жыпIэн — гъэш и гъусэу — арат ди шхыныгъуэр. Шху къудейм сыт къыпхуищIэн? Апхуэдэу пщыIэм сытесу фоч уэ макъ зэхызох. Сыплъэмэ, Къуэшыркъуейм я уэтэрым си ныбжьэгъужьыр тетщ, упщIэ пыIэр къысхуегъэкIэрахъуэри. КъакIуэ, жи, и Iэр къещI. СыкIуэныр хъарзынэт, гугъур сызэрыкIуэнырщ армыхъумэ. Уплъэмэ, благъэ къыпщыхъу щхьэкIэ, ди пщыIитIым я зэхуаку къуэ куу дыдж дэтщ, и лъащIэр шэдылъэу. Абы узэпрыкIын хуейкъэ. Iейуэ уегъэщхьэх. Ауэ ныбэм уимыгъэщIэн щыIэ, тхьэ щымыIэ. Iэщыр сэнтх шыхьым деж къыщызугъуейри сыкIуащ, си ныбэ изу зэ сышхэмэ, ари Iэджэ и уасэщ жысIэри. СыздэкIуам щхьэл мывэ хуэдиз хъу тебэ зэрамыщIэжь тетщ, лыбжьэ къэпIэнкIыр изу илъу. Мыр сыту фыберычэт, сыдогушыIэ, тхьэмбылей махуэм залэр зэувэлIэн лы бзыгъэм зытывогъэлIыкI. ХьэщIэ диIащ, мэдыхьэшх Хьэжысуф, хьэIусыпэр зратхэр къыдэкIуеят. Еуэ, мыпхъэу мымывэу тетIысхьэпIэ къэщI. Уи адэм и бынщ си упщIэ пыIэжьыр тетIысхьэпIэ зэрысщIын, содыхьэшх сэри. Абдем Хьэжысуф пщыIэм щIохьэри, аркъэжь пэлэщтоф къыщIех, хэщIаишхуэ щымыIэу тIум къытхурегъахъуэ. Фадэ щIымыгъуми, фIыуэ сымэжэлIати, уэлэхьир хьэзымщ си укIытэ кIуэдакъым жысIэри, тебэм и зэхуэдитIыр езгъэмэрэкIуэхам, бжьэ цIыкIуитIи щIезгъэубыдам. Сыкъыщыкъеижым — Iэнэм сыкъыпыкIуэтыжащ, иджыри тIэкIу схуэшхыжын пэтми. СызэрымэжэлIара е сыт — ауэ апхуэдэ щынэл щабэ, Iум йоткIухь жыхуаIэм хуэдэ, куэд щIауэ сIухуатэкъым. Езы Хьэжысуф, хьэщIэм ядэшхагъэнт, щIакхъуэм едзэгъуа мыхъумэ, лым зэрыхэмыIэбари уэим сщIакъым.
Арати, Iэнэр Iуихыжу тутын зырыз тшыхьа нэужь, соупщI хэт-тIэ уи хьэщIар, зори, зоотехникымрэ шы дохутыр Пэхъэнрэщ. Аргуэрыжьу погуфIыкI, мэдыхьэшх и Iупэр зэтемыхьэу. КъыщIэкIуауэ жыхуэпIэр сыт? Сытми зыгуэр жысIэн хуейкъэ? — соупщI. Мобыхэм еупщI, жи, и Iэпэ псыгъуэ кIыхьыр гуэзнэчым ит щынэ зэщIэIуаехэмкIэ ишийуэрэ, джаурым ягу хигъэщIащ, жи, игъэунэхъуахэщ, жи. Сыту? Зи сытыр пщIэркъэ? ТIы цIыкIухэр зэтрисэкIащ, уэлэхьи, ди щхьэщыгу итым къаритам хигъэкIыжахэщ, мэдыхьэшх. Сэ тебэмкIэ соплъэ шэч щIыIэр си кIуэцIым къыщытэджауэ. А, хьэ ныбэ къикIа, сыбгъэшхар сыт? Сыкъыщолъэтри, ауэ деж еупсея лъакъуэубыдыр къызопхъуатэ. Уэ зоотехникымрэ шы дохутырымрэ нэхърэ унэхъ лIыфI? — жи. Уэлэхьи, абы зыхалъхьэ щымыIэу, Iэщ ясэкIыху хыфIамыдзэу я Iэпэм щIэфыжу яшхмэ… Си гур къокIуэ, си кIуэцIыр къызэрыдохьей, арщхьэкIэ сыкъыщымыжьыфым, Хьэжысуф зездзат — бжэн лъакъуэм улъэщIыхьэн, — сIэщIэкIащ. КъысIэрыхьами, алыхьыр нахуэу согъэпцI, мэлыхъуэ башыр а и плIэ Iузэм щызмыгъэджэгутэмэ. Пэжым ухуеймэ, сызэрылъэмыIэсар нэхъыфIт — тобэ къихьыжагъэнт — иужькIэ щынэ пшэр иукIри, сигъэфIэжыгъащ. Мис а Хьэжысуфи тест Къуэшыркъуейм я уэтэрым. Си Iуэхути абырэ сэрэ дызэрыгъэзэшмэ…
Ей, си къуэш, апхуэдэ сэмэркъэу Iэджэ сыхэтащ сэ лIыжь къуий цIыкIур, тхьэ сыхэтам. Ауэ Шыгъэпщ сигу къэзыгъэкIыжар «фызым уигъэшынат» жиIэу мо фIэкIа шэрей зимыIэр къызэрызэщаращ. Фыз фIэкIа узыгъэшынэнрэ узыщышынэнрэ щымыIэ и гугъэу аращ мобы. ЩыIэ къудей? Хъушэжьу тхьэ сIуэнщ. Шынэр и унэ мэкIуэж, жиIащ пасэрейм. Шынауи сощIри, игу фIэмыкIуэдамэ, лIыр езыр кIуэдынукъым. Уигу кIуэдамэ, уи щхьэри — мэхь-мэхь — уфIэкIуэдауэ бжы. ЛIым гу кIуэцIылъын хуейщ, ауэ гу кIуэцIылъкIи зэфIэмыкI, щхьэ фIэмытмэ. Гурэ щхьэрэ иIэрэ и IэпщитIым къагъэгугъэмэ, апхуэдэлIым зыкIи укъэмыщтэу уи дзыхь ебгъэз хъунущ. Сэри? СыапхуэдэлIуи? Ей, хуэмыху, апхуэдэ си щхьэм фIэскъуа сэ сытми? СыщакIуэ уи гугъэ сэ, зы фочышэкIэ дыгъужьипщI къэзукIыу? Ауэ, уэлэхьи, пабжьэм къыхэплъахэми дащымыща, тхьэ дащымыща. Пасэрейр «сэ сщIа псор жысIэжмэ, лIыжь щхьэ щытхъу къысфIащ» жезыгъэIар аращ — и щхьэ кърикIуар зэрибзыщIыр къызэрехьэлъэкIымрэ щхьэщытхъун зэрижагъуэмрэ. Хьэуэ, Iэгъу, уэлэхьир хьэзимщ, си бгъуэгущталъэ зыгуэр и пащIэ имыгъухьами, нысащIэр къыщIэзмыгъэгугъа мыщафэр къыхуесшэхауэ щытамэ, тхьэ щытамэ. Фи фIэщ мыхъумэ, мес, феупщI. Ей, псэр IэфIщ, я нэхъ хуэмыху къыпфIэщIми, зэкъуэхуа щыхъукIэ, къару къыхелъхьэмэ. Бетэмал, си гуащIэ дэкIыу зы мазэ закъуэ нэхъ мыхъуми, е шыхъуэ пщыIэ, сэ сщIэ мыгъуэрэ, Iэбгъэ уэтэрми здэнтэкIэ тхьэ соIуэ, Шыгъэпщ е Къущхьэхъу сыщыIакIэщэрэт. Сытым хуэдэу цIыхур щыбауэрэ абы, мырамысэ бэлагъыщхьэрэ шху фалъэрэ иIэмэ, махуэ псом мэжалIэркъым, лIэун. Уэлэхьи, узи къемыуалIэ, гъэщIэгъуэнкъэ ар? Хьэмэрэ пщыхьэщхьэ щыхъукIэ, мафIэм къетIысэкIауэ таурыхъ, хъыбар щыжаIэкIэ, уэлэхьи, уэр дыдэр нарт уохъури, щхьибл зыфIэт иныжьыр пхухэгуэн пфIощIым.
НтIэ, зи гугъу сщIы гъэм мэкъуауэхэм я Iуэхум хэшытIа сыхъужауэ, Шыгъэпщ сыщыIэт, мэкъу сеуэм, Iэнэ сщтэуэ. Апхуэдэу тхьэмахуитI-щы кIуауэ, «си щыгъын зэсхъуэкIынщ, сабийхэм тIэкIу сакIэлъыплъынщ» жиIэу ехыжа ди учетчик хуэдэр къыдэкIыжащ, пIитIани къуажэ хъыбари къытхуздишэри. Сэри хъыбар зэIумыбз къысхуихьащ. «СщIэIым зыхуеяр, ТIорэ, фи деж пэлнэмочнэр къыIукIыжу слъэгъуащ. Сыт жысIэу сеупщIынт, Iэу? Ауэ, уэлэхьи, уэри уощIэ Залымхъаныжьым фIыкIэ куэбжэ Iуимых». Уигу фIы щыщIэнт? Си псэр занщIэу КIапэдыгъухэ я пхъум щIригъэлъыкIа джыдэм жащ. Сыт хуэдизрэ хэзмыгъэзыхьами, уэлэхьи, учетчикым псалъэ къысхупымыха. Пшапэ зэхэуэгъуэ хъуат, арщхьэкIэ, сигу къыпылъэдамэ, жэщ щхьэкIэ къызэрызгъэнэн щыIэтэкъым, сыкъехыжу, мэкъуауэхэр пщыIэм щытекI пщэдджыжь пэнцIывым си лъэр къызэрысхусыжым псори есэжат — къыумыхусыжу хъурэт? Зэманыр ткIийт, прэгул пщIамэ, укърагъэплъын жыхуэпIэр хэлът. Учетчикым къызжиIам и ужькIэ, сэ сызубыдын щыIэтэкъым. Си бгыр щIэскъузэри, шхуэIур субыдащ. Шыгъэпщ укъехыжыныр гугъукъым — къыпхущIэрыIэм хуэдэу, уэлэхьи, улъэпэрапэу укърехьэхым егъэзыхыгъуэм. ШыплIэм удэщатэу ушэсынт, дызэбгъурыту дыкъехыжащ, IэхъупIэ банэм дыкъэсыху. ИтIанэ шы цIахуцIэм зездзри, шхуэIур хуит хуэсщIащ, зэран ухуэмыхъумэ, шым гъуэгур къегъуэтыж.
ЖэщыбгыфI хъуауэ куэбжэпэм сыIухьэжащ. ЩхьэгъубжэIупIэхэр и напIэ зэтедзауэ си унэжь тIэкIур щытщ кIыфIрэ кIыфIу. «Хэт ар!» щтэIэщтаблэу къоIу гъунэгъу диIамэ, къигъэушын хуэдэу бжэм сыщытеуIуэкIэ. «Сэращ, Iух». «Алыхь, Iузмыхыну!» — сыкъицIыхужа хуэдэкъым. «ЩIыIуумыхыныр сыт?» жызори си макъым нэхъри зызогъэIэт. «Ар уэра?» Хьэлъкъ бжэр дазэ мэхъу. Сыплъапэмэ, а уэ пщIэ а уэщыжьыр IэщIэлъщ. «Делэ ухъуа?» Зызогъэхьэнэкхъуэнэ, дамэкIэ бжэр Iузохри сыщIохьэж, арщхьэкIэ уэщыр и бгъэм щIэкъузауэ зэриIыгъщи, соIэбэри къыIэщIызохым, уэлэхьи. Фыз шынам удэджэгурэ? Абдем сеплъмэ, и нэпситIыр къелъэлъэхыу магъ. СеупщIыху, седахэщIэху, тхьэ сIуэнщи, нэхъри зыкъызэщIещIэм, тезгъэуным и пIэкIэ гъыныр нэхъри къыщохьэм, зэщыджэу, и дзэхэр зэтеуэу нэпсыр щIегъэкIым, псалъэ къысхужьэдэмыкIыу. МащIэрэ дита апхуэдэу утыкум. Сытми зэ теужри… КIэщIу жысIэмэ, махуэ гуэрым Хьэшыму плъагъур къыIухьащ, жи, уи жэщгъуэлъыр ныщхьэбэ утIыпщыж, ныжэбэ Iэуэлъауэ сщIыуэ куэдрэ сынытомыгъэуIуэу бжэр ныIух, жери. Фызыр, мы хьэдэгъуэдахэ къызупэсар сыт, жиIэу къилъа щхьэкIэ, къемыдаIуэу, зебыршэу дэкIыжащ, жи. Арати, фызри си шыпхъу нэхъыщIэ цIыкIу и жэщгъуэлъри мыжейуэ щысурэ, жэщыр хэкIуэтауэ, Хьэшым къыIухьащи, «тIыркъэ, тIыркъэ» жоуэ зэм щхьэгъубжэIупIэм, зэм бжэм къытоуIуэ, и гъумэтIымэр зэхах. Сабийм и гущэ тепIэнщIэлъыныр ижьыщIыну хьэкум тет псы пэгун къэкъуалъэр къыщытрихым «шокъу» жоуэ хуэзати, и гум алыхьым кърилъхьагъэнт, бжэIулъэр къригъэжщ, бжэр IуигъэузэщIыкIри, уэлэхьи, псы пэгун къэкъуалъэр «щыщ-щ» жоуэ къыщIекIыкIым, нэхъ псынщIэжуи бжэр иредзылIэжым, Хьэшым зилIэжу бжэIупэм къыIуенэри. КъыIэщIэщIар къыщыгурыIуэжар бригадирыр зилIэжу пщIантIэм дэкIыжа нэужьщ. Къуажэ унафэщI ар епщIэныр мыбдеж щылътэкъым — уи унагъуэбжэр IэщIыбкIэ хуаугъэщIыжынут.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
