«Хэти и кIэрэмашэщ, хэти и кIэрэшарэщ»
(Беслъэней адыгэбзэм и псалъалъэ)
Беслъэнейхэр адыгэ лIакъуэхэм языхэзщ, Лабэ, Хуэдз, Уарп, Тэджэнышхуэ, Тэджэн цIыкIу псыежэххэм я Iуфэм щыпсэуащ. Беслъэней щIыналъэм и ищхъэрэкIэ мэхъуэшхэр, и къухьэпIэмкIэ мамхэгъхэр, и ипщэ лъэныкъуэмкIэ абазэхэр, и къуэкIыпIэмкIи къэбэрдейхэр щысу, ахэр я гъунэгъуу къекIуэкIащ. Я бзэр къэбэрдей адыгэбзэм пэблагъэщ, ауэ пасэрей адыгэбзэм и нэщэнэ куэд зэрихъумам къыхэкIыу кIахэ адыгэ диалектхэм техуэ щхьэхуэныгъэ Iэджи иIэщ. Беслъэнейхэм я псэлъэкIэр къэбэрдей адыгэбзэмрэ кIахэ адыгэбзэмрэ я зэпылъыпIэм щызекIуэу, абыхэм я лъэмыжу къалъытэ, арэзы удэмыхъунуи щыткъым. Беслъэнейхэр Урыс-Кавказ зауэм хэкIуэда лъэпкъхэм ящыщщ, нобэ абыхэм ящыщу Хэкум къинар къуажитхум дэсщ. А къэна мащIэри зэбгрыдзащ: Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм Беслъэнейрэ ВакIуэжылэкIэ зэджэ къуажитIыр итщ, Ермэлыхьэблэ пэмыжыжьэу Бэчмырзейрэ Кургъуэ-къуейрэ зи фIэщыгъэ жылитIым уащыхуэзэнущ, Адыгэ Республикэм УлапэкIэ зэджэ къуажэр щыIэщ. Нэхъыбэр Тыркум икIыжащ, ахэр иджыкIэ нэхъ зэуIуу щыпсэури Чорумрэ Амасиерэ епха щIыпIэхэрщ.
Беслъэнейхэм я псэлъэкIэр адыгэ бзэщIэныгъэм къэбэрдей адыгэбзэм и диалекту егъэув. Ар къэплъытэмэ, абы я бзэм узыщрихьэлIэ гъэщIэгъуэнхэри зэхуэтхьэсыжыныр, ди псалъалъэхэм игъэувэжыныр, тхылъыбзэм хэгъэхьэныр ди пщэрылъ мэхъу. Апхуэдэ гупсысэм къыхэкIащ «Адыгэ псалъэ» газетым и щIэджыкIакIуэхэм я пащхьэ итлъхьэ мы псалъалъэри. Псалъалъэм къызэщIиубыдэ псалъэхэр дэ щызэхуэтхьэсыжащ Мэзкуу дэт Урысейпсо къэрал гуманитар университетым (РГГУ) бзэщIэныгъэмкIэ и кафедрэм беслъэнеибзэм и щхьэхуэныгъэхэр къихутэн пап- щIэ къызэригъэпэщауэ щыта щIэныгъэ зекIуэм дыздыхэтам, IуэрыIуатэщыпэ Тырку къэралыгъуэм щыпсэу адыгэхэм я деж дыщыкIуам.
Аджмыдж: аджмыдж трищIэн — цIыхум уIэгъэ игъуэтам къыхэкIыу фэм е лым хищIэ быдагъэм апхуэдэу йоджэ. Къэбэрдейм «къажмыж» жыхуаIэращ.
Аранэ — къуршым и папцIапIэм апхуэдэу йоджэ.
Ачий I — зыщыщыр зымыщIэж.
Ачий II — лIыцIэкIэ зэджэ бын-унагъуэ.
Башлъакъуэ — щIыпIэцIэщ, Тэджэн тIуащIэм итщ.
БаштIакъуэ — щIыпIэцIэщ, Тэджэн тIуащIэм ит зы щIыпIэщ.
Бэгъубэж: бэгъубэж хъун — зыгуэрым къыхилъхьа гупсысэм е Iуэхуфэм нэхъыбэр емыувалIэмэ, Iуэхури псалъэри бэгъубэж хъуащ, жаIэ.
БэдэкI I: бэдэкIыр зи куэд — зы щIыпIэ куэдрэ къыщытауэ щIэупщIэр зи куэдым хужаIэ.
БэдэкI II — къуажэр зы Iуэхугъуэ гуэр ирипсэлъэну щызэхуашэс зэIущIэ. «ПэкIум» мыхьэнэкIэ тохуэ.
БэтIэгъуэ — щIыпIэцIэщ, Тэджэн псыхъуитIым я зэхуакум ит щIыпIэщ.
Бэущ: хъыбар бэущ — куэд пэплъэу куэдым зэлъащIыс хъыбар.
БэщакIуэ//бэущакIуэ — гуауэ зиIэу яхуэмышыIэм еущиену хуагъакIуэ нэхъыжьхэм аращ зэреджэр.
Бжьалъэ — бжьэр куэду щызэхэт мэз лъахэ, жыг щхьэкIэм пылъ бжьэзэрэгъур (мэз фор зыдэлъ «бжьэ матэр») щыбэ.
Бжьэнтеж — бжьэ матэм дагъэзэгъа бжьэ быным етIуанэу е ещанэу текIа лIэужь.
БжьэнтекI — бжьэ матэм дагъэзэгъа бжьэ быным япэу текIа лIэужь.
Бжьэнужь — бжьэ матэм дагъэзэгъа зы бжьэ быным тепщIыкIа лIэужьу куэдым ягъэхъу, куэдым яIэ.
Бжьэрыбжьэ — зэрызехьэу къэзылъэтыхь бжьэ бын.
Бжьэудз — удзыцIэщ, зищIыс дыдэр тхузэхэгъэкIакъым.
Бзыгу — кIуэцI уз бзаджэм ирахьэлIэ хущхъуэгъуэ, урысыбзэкIэ «вентер», е латиныбзэкIэ «сукральфат» жыхуаIэращ.
Быдзу: быдзууэ къэщтэн — цIыхум и щIыфэр (дэнэ хуэзэми) зэ къызэщIэубыдэгъуэкIэ IэпэкIэ къызэщIэбубыдэмэ, быдзууэ къищтащ, жаIэрт. Къэбэрдейм «Iэбэдзыуэ» псалъэр щызокIуэ, цIыкIу джэгу къебжэкIым къыхэнауэ.
Выжьгъапщэ — дыгъэм трисыкIрэ и пщафэр укъуеймэ, выжьгъапщэ хъуащ, хужаIэ. Къэбэрдейм «выжьгъагъ» щыжаIэ.
Выжьгъэ — вым и пщэ тралъхьэ бжьым выпщэр щытрихъукIкIэ, тетхъагъэ игъуэтым аращ зэреджэр.
Гуащэбы[р]дж — гъуэжьыфэ къызыщIыхьэ сагъыз лъэпкъщ. УрысыбзэкIэ «янтарь» жыхуаIэращ. ЩIыхуфэ къыщIэлъадэу щыIэщ нэгъуэщI зы сагъыз лъэпкъыгъуи. Абы зэреджэр «пщыбыхъу»-щ.
Гуэринэ — зипкъ-зи фэкIэ ныбжь пасэу хъыджэбз теплъэ къызыщIыхьэ пщащэ цIыкIум апхуэдэу йоджэ.
Гъумбырэ: гъумбырэ губгъуэ — кумблъэмб защIэу щыт щIыпIэ.
Гъэбу — мыгъагъэу е къыпымыкIэу илъэс дэзых къэкIыгъэ.
Гъэндыр — гъавэр щымащIэ илъэс.
Гъэч — гъэш.
Жыгымбэкъу — щакIуэхэм щакIуэ тхьэлъэIу щащI щIыпIэ.
Дзажэдзэ — бгъэгум и щхьэкIэ укъыщежьэмэ, япэ ит дзажэналъэ.
ДзажэкIэ — бгъэгум и щхьэкIэ укъыщежьэмэ, иужь дыдэ ит, зи лъащIэкIэ укъызыщIэIэбэф дзажэналъэ.
Дзажэхъу: дзажэхъу щIалэ — зи дзажэналъэхэр къыпхрыщ щIалэ ныбжьыщIэхэм щхьэкIэ аращ жаIэр.
Дзэукъуэдэс — тIасхъэщIэх, жыхуиIэщ. Дзэукъуэдэсыр биидзэм езым ящыщу фIэкIа ямыщIэу яхэс зэпытщ, я Iуэху зытетыр сыт хуэдэ IэмалкIэми, мыдрей лъэныкъуэм ялъигъэIэсу.
ДзэщыкIуэ//дзэщакIуэ — зэуэкIэ хабзэ.
Елэн — щIэхъуэпсын, къызэрыгъэIулэн, къызэрылэн.
Жьыгуэрэн — жьыхуарзэ.
Жьыджэл — мывэм къыхэщIыкIауи ирехъу, пхъэм къыхахауи щрет, къыдращIея ухуэныгъэм дагъуэ хуащIмэ, щымытыну, къэукIуриижыну хуагъэфащэмэ, жьыджэл хъунущ, жаIэ.
КIанэ — кIэкъинэ, жыхуиIэщ.
КIэптIыхъу — кIэсыжу унагъуэм къыхалъхуа щIалэ цIыкIу.
КIэрэмашэ — кIэсыжу унагъуэм къыхалъхуа щIалэ цIыкIум гъэфIагъэцIэу зэреджэ.
КIэрэшарэ — щIалэ цIыкIу зэтIолъхуэныкъуитIым гъэфIагъэцIэу зэреджэр апхуэдэущ. Адыгэхэм гушыIэу «хэти и кIэрэмашэщ, хэти и кIэрэшарэщ» жаIэ.
КIэсахъуэ — IэщIэвыщIахъуэ.
КIытI — пхъэбгъу шэрхъитI зыщIэт гув.
КIуэншэлъэф: кIуэншэлъэф хъун — и лъакъуэм уIэгъэ техуарэ езыр-езыру щымытыфу плIэхьу фIэкIа земыкIуэфым щхьэкIэ, кIуэншэлъэф хъуащ, жаIэ.
КIуэныпцIэ — зекIуэфынкIэ къигъэгугъэу, ауэ узым лъэбакъуэ езымыгъэчыфым аращ зэреджэр.
КIуэрсэр — кIуэныпцIэм икIарэ и зекIуэнкIэ гуныкъуэгъуэ имыIэжу хуиту лъэбакъуэ зычыф, хуиту зэхэзекIуэм щхьэкIэ кIуэрсэр хъужащ, хужаIэ.
КъаницIу: къаницIиууэ зэщIэвэн — зым жиIэр зым зэхимыхыжу псори щыпсалъэм деж апхуэдэу жаIэ.
Къэлъэвэн — иужь къинэн, гупым къакIэрыхун.
КъэузгъынтIэн — шынэм къыхэкIыу зэщIэувыIыкIын, шынэн, шэч къэхьын.
КъэщIыблэхъу — ищIым-икъутэжу, къригъажьэм зэрихъуэкIыжу зы Iуэху Iыхьэм куэдрэ зызэблезыгъэхъу цIыхум щхьэкIэ жаIэ.
КъызэщIэущкъулэн — зэщIэгъэгъэн, гъагъэм дунейр зэщIищтэн.
Къуэгъул — щIакхъуэ пIащIабзэ.
Къуэщакъуэ — щIыпIэцIэщ, Тэджэн псыхъуитIым я зэхуакум итщ.
Къуэщакъуэпс — псынэцIэщ, Тэджэн псыхъуитIым я зэхуакум итщ.
Лъэбэду — и ныбжьым елъытауэ пасэу зекIуа сабийм хужаIэ.
Лъэкъыдэ — лъэгудыгъуэ зимыIэ, зи лъэгур пIащIэ.
ЛIакъуэ баш — лIэужькIэрэ быным я нэхъыжьым къыхуекIуэкIыж нэхъыжьыгъэ нэщэнэ зиIэ баш. ЛIакъуэ башыр зи унэ илъыр, и ныбжьым темыухуауэ, лъэпкъым нэхъыжьу къалъытэу щытащ.
Маргъакъуэ — щIыпIэцIэщ, Тэджэн псыхъуитIым я зэхуакум итщ.
МахуэкIэщI — Iуэху зи цIэ къыщыбдэмыхъу, зыри щымыкIуатэ махуэ.
МацIыхъу — мацIэ лIэужьыгъуэщ, зэуэ къыптеуэрэ зэуэ птеужу.
Мейзакъуэ — щIыпIэцIэщ, Тэджэн псыхъуитIым я зэхуакум итщ.
Мейзакъуэпс — щIыпIэцIэщ.
Нэгей — цIыху нэпсейм, быдэм щхьэкIэ жаIэ. Къэбэрдейм «нэгей» жыхуаIэр и нэр птримыгъэкIыу узэпхрилыгъукIыу къоплъ цIыхуращ.
Нэдгъэгъу: Кургъуэкъуейм я нэдгъэгъу утекIуэн — пцIыупсынкIэ Iэзэ, пцIыупсхэм я тхьэмадэ. Ипэм адыгэ лIыжьхэм пцIыупсынкIэ хэт нэхъ Iэзэми зэхагъэкIыну гушыIэ зэхэсхэр ящIу щытыгъащ.
Паку: Iуэхур паку хъуащ — ипэкIэ Iуэху гуэр кърахьэжьэрэ иужькIэ щIэужьыхэжмэ, Iуэхур паку хъуащ, жаIэ.
Пыгъагъ — къэгъагъэм и IэфIыпсыр, бжьэм къыпахыу бжьэ матэм яхьыр.
Саргъэ I — нэщанэ.
Саргъэ II — нэщанэ щеуэ щIыпIэ.
Сыхъэн — пхъашэ хъун, къэчэн.
Тэджэныкъуей — Тэджэн псыхъуитIым я зэхуакум иса беслъэней жылэхэр къызэщIэзыубыдэ фIэщыгъэ; Беслъэнейм и зы жылагъуэ.
Темлычэ — щапхъэ.
ФоткIуэ — фом къыхэнэ без хьэдзэхэм апхуэдэу йоджэ.
ФIэхъуфIэж — зыгуэрым къыхилъхьа гупсысэм е Iуэхуфэм нэхъыбэр еувалIэрэ къызэдащтэмэ, Iуэхури псалъэри фIэхъуфIэж хъуащ, жаIэ.
ХьэбаIуэ — мыарэзыныгъэ зыхэлъ хэущиекIэ жьэрыIэзэу, ауэ Iуэху щIэн хъуамэ, умыгъуэту щыт цIыхум хужаIэ.
Хьэдагъэ дэщыс — гуауэ зиIар махуэ 40 хуэдизкIэ Iэмал иIэу и закъуэ къагъанэу щытакъым. Хьэдагъэ нэужьым къыдыщысыну е жьэрымэ къыдигъэуну къыхуэкIуэхэм хьэдагъэ дэщыскIэ йоджэ.
ХьэкIэхъу — щакIуэ здыхэтым зэщакIуэ псэущхьэр къаIэщIыхьэным хуэдизу гъунэгъуу, ауэ фоч яхутемыгъапсэу, езыри яхуэмыубыду зэпымычу яIэщIэкIыж псэущхьэ.
Хьэкъэрыдэ — щэкI Iужыр къыIумыкIын щхьэкIэ тIуащIэу зэрыгъэбыдэ дыкIэ хабзэ.
ХьэмкIакъ — бдзэжьей шыр.
Хьэмпагуэ — илъэс бжыгъэкIэ гъавэ зытрамыша хьэм бгынэжа.
Хьэцыр — арджэн зэIущэкIэ.
Хьэшцыгъуей I — Беслъэнейм и зы щIыгу кIапэм зэреджэр аращ.
Хьэщцыгъуей II — адыгэхэр Невинномысск къалэм зэреджэр аращ.
ХьэщIдазэ — хьэщIэщым ис хьэщIэм кIэлъызэрахьэу щыта зы хабзэ.
ХьэщIэIэнэ — щысын хьэщIэу унагъуэм къахыхьа цIыхум и цIэкIэ ягъэув Iэнэ.
ХъынкIэлхьэлыуэ — псэущхьэ е къэкIыгъэ теплъэхэр зиIэ жыпхъэхэм джэдыкIэудэпсыр ирагъэзагъэкIэрэ, къыхащIыкI IэфIыкIэхэкI.
Хъуатэ — псыпцIэ шэд. Къэбэрдеибзэм щхьэхуэу псалъэр ямыцIыхуж е яIэщIэхужа щхьэкIэ, дунейр къызэIыхьэрэ уэлбанэ зэхэмыкIыжу уэтIпсытI хъумэ, а щытыкIэр къэзыгъэлъагъуэ «хъуатIэ-
псытIэ» / «хъуатэпсытэ»/ псалъэр хэтщ. Зэрызэлъабжьэгъур нэрылъагъущ. Мыри гъэщIэгъуэнщ. Уэлбанэ кIыхьым хиубыдэу дунейм къытехьа хъыджэбз цIыкIум «ХъуатIэ» фIащу щытащ, щхьэузыхь ирехъу жаIэрти. Мыпхуэди щыIащ: «хъуатэ хьэлыуэ» — япщэфIам щыщ бынунэм яIумыхуэу хэплъэ-хэкIыж хъумэ, апхуэдэу жаIэ хабзэт. И къежьапIэ хъуар зэхэхугъуейщ, ауэ хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкIэ, хъуатэ узыр зэрагъэIэсэ тхьэлъэIухэм щыщ зы хуэIухуэщIэу къыщIэкIынущ.
Хъущт I — къупщхьэ зэхуакум дэлъ щабэкIэм, е, нэгъуэщIу жыпIэмэ, хъыщтым апхуэдэу йоджэ.
Хъущт II — зыщигъазэкIи, щыхэбэкъуэкIкIи и Iэпкълъэпкъ къупщхьэм зэрыгъэкI макъ къыхэзыгъэIукI цIыхум щхьэкIэ жаIэ.
Чэгыблэ — щхъухьзехьэ блащхъуэ лъэпкъым щыщ зы лIэужьыгъуэщ, къэбэрдей адыгэхэм «блашэ» жыхуаIэращ.
Шхэныгуэ: шхэныгуэ хъун — къэмэжэлIэн.
Шэемые — шатэтемых, жыхуиIэщ.
Щагъэ — уэздыгъэкум щхьэкIэ жаIэ. Къэбэрдейм «щагъэ» жыхуаIэр уагъэм нэхърэ нэхъ бгъуэуэ зыгуэрхэм кърадэкI Iуданэ зэIуща кIыхьращ.
ЩтэпкIэн — къэскIэн.
Щхьэбэду — и ныбжьым емылъытауэ губзыгъэу псалъэ зэпызыгъахуэ сабий.
Щхьэрыжэ: щхьэрыжэ щыхъун — щхьэжэ, жыхуэтIэращ.
Щэнэуэн — зи Iэпкълъэпкъыр зэридзэу, зэм зымкIэ еуэкIыу, зэм адреймкIэ къеуэкIыжу зекIуэм щхьэкIэ жаIэ.
Iэбжь: Iэбжь ежьащ — Iэгуфэр шхэмэ, Iэбжь ежьащ, хэхъуэ диIэнущ, жаIэрт.
Iэгъубабэ — Iэблэр зэфIэмыхьэу укъуэдияуэ къэзыгъанэ уз лIэужьыгъуэ.
IэгъуцIацIэ — Iэблэ узым и цIэщ, ауэ Iэгъубабэм и пхэнжу — Iэблэр зэрыуарэ щыпхуэмыукъуэдийм деж аращ жаIэр.
Iэнащхьэгъэгыз — хьэщIэр ежьэжарэ унагъуэм ис щIалэ быныр зэрызехьэу Iэнэм щыпэрытIысхьэжкIэ, Iэнащхьэгызыр къэсащ, жаIэрт.
Iэнэпэджагуэ — Iэнэм хуэмыфащэу дызекIуэм, Iэнэ щысыкIэм теухуауэ мардэрэ шыIэрэ зимыIэм хужаIэ.
Iэпэжьажьэ — хуэм, псынщIагъ зыхэмылъ.
Iэубзэ — Iэр дащIурэ ирагъэкIуэкI псалъэмакъ; IэутIэ, пкъыбзэ.
IэужьтекIыж: IэужьтекIыж хъун — псалъэ зэзыта ныбжьыщIитIым щыщу зыр дунейм ехыжмэ, «IэужьтекIыж хъуащ» хужаIэ къэнам.
IэужьщIэкIуэж: IэужьщIэкIуэж хъун — псалъэ зэзыта ныбжьыщIитIым щыщ зыр икIуэтыжмэ, абы щхьэкIэ «IэужьщIэкIуэж хъуащ» хужаIэ.
Iэхъу — Iэпщэхъу.
ТАБЫЩ Мурат,
«Адыгэ псалъэ» газетым
и щIэныгъэ обозреватель
Беслъэней хэкум и зы теплъэгъуэ.
