
Къару къэугъуеижыпIэ
ЦIыху тхыдэм зауэр сыт щыгъуи зэрыхэувэр гуауэшхуэ къызэзынэкI, къыкIэлъыкIуэ ныбжьыр щIэин хьэлъэкIэ зыгъэгухэ къэхъукъащIэущ. Урымхэм зэрыжаIэм ещхьу, гъащIэ егъэджакIуэ мыхъуу, ар лъэпкъхэмрэ динхэмрэ зэзыушт щхьэусыгъуэ щыхъур мащIэкъым. Зауэм и ущие гуащIэм цIыхухэр щхьэхуимыту зэгурыIуэныгъэм, щабагъэм, тэмакъкIыхьагъым къыхуегъэуш. Апхуэдэ щапхъэ хуэмурэ мэхъу щхьэхуимыту нэгъуэщIынэкIэ дызэзыгъэплъ Кавказ зауэри.
Илъэс блэкIам екIуэкIа дунейпсо щIэныгъэ зэIущIэхэр Кавказ зауэр илъэси 152-рэ зэрырикъуам теухуауэ щытащ. Къэбэрдей-Балъкъэрым, Къэрэшей-Шэрджэсым, Краснодар щIыналъэм, Адыгейм я унафэщIхэм я Администрацэхэми ахэр зыдэлажьэ цIыхубэми а лъэхъэнэ гухэщIхэм зи псэр хэзына лIыхъужьхэр ягъэлъэпIащ. БлэкIа хьэлъэр дигу къэзыгъэкIыж зэпыт езы Кавказ зауэм и тхыдэми укъыхуреджэ лъэпкъ псоми мамырыгъэкIэ уадекIуэкIыным нэхъыфI зэрыщымыIэм.
Кавказ зауэм епха Iуэху зэIумыбзхэр зэпкърыхыным щIэныгъэлI куэд йолэжь. ИтIанэми, апхуэдиз зэман зэрыдэкIам хуэдэу, тхыдэджхэм я еплъыкIэхэр щхьэж зыхэлэжьыкI лъэхъэнэм зекIуэ къэрал зэхэтыкIэм ехьэлIауэ къонэж. Иужьрей илъэс зыбгъупщIращ Iуэхур и пIэм икIауэ, къэралым а лъэхъэнэм къэхъуахэр къэгъэнэIуэжын зэрыхуейм теухуа и Iуэху бгъэдыхьэкIэр тIэкIу иригъэфIэкIуауэ къэплъытэ хъун хуэдэу зыщихъуэжар. Иджырей тхыгъэхэм уахэплъэмэ, гупсысэхэр щызэтемыхуэ къэхъуми, гу лъыботэ щIэныгъэлIхэм, лъэныкъуэ гуэрым фIэмылIыкIыщэу, Iуэху еплъыкIэ пыухыкIа зэраукъуэдиифым.
Адыгэхэм Кавказ зауэм емыгупсысыпIэ яIэкъым. Нобэр къыздэсым нэсу зэпкърыха хъуакъым 1829 гъэм Урысеймрэ Тыркумрэ зэращIылIа Адрианополь зэгурыIуэныгъэр. Арат къэралитIым яку дэзэрыхьа Шэрджэсейм Урысейр наIуэу ебгъэрыкIуэну хуит зыщIар.
А лъэхъэнэм Кавказ Ищхъэрэм щызэхэзэрыхьа Iуэхугъуэ куэд щхьэусыгъуэ хуэхъуащ зауэр къэхъеиным. А зэманым Урысеймрэ Уэсмэн къэралыгъуэмрэ я зэхущытыкIэрат пщэдейрей махуэр зыхуэкIуэнур зэлъытар. Апхуэдэ геополитикэ зэхущытыкIэ гугъум и кIуэцIкIэ адыгэхэр гъунэгъу къэралхэм зэрабгъэдэт щIыкIэр фIыуэ зэщхьэщыкIырт: зы Iыхьэм Тыркум и лъэныкъуэр къыхахащ, адрейм — Урысейр. ТIум щыгъуэми лъэпкъым зэрихуэр зэрызихъумэжын Iуэхут.
ЕпщыкIубгъуанэ лIэщIыгъуэм и пэр, и кур, и кIэр зэплъытмэ, Урысеймрэ адыгэхэмрэ я зэхущытыкIэм зимыхъуэжу сыт щыгъуи зы теплъэ иIауэ пхужыIэнукъым. Лъэпкъым и щIыбкIэ къыбгъэдэт къэралхэм зэрадекIуэкIми, езы лъэпкъым и кIуэцIкIэ къыщаIэт Iуэхухэми мыхьэнэшхуэ яIэт. ГъэщIэгъуэнщ Кавказым ехьэлIа политикэр зэм щабэу, Iэщэ къыхэмыхьэу, зэм ткIийуэ, зэрыщыту къарум тещIыхьауэ зэрекIуэкIар. ЕпщыкIуиянэ лIэщIыгъуэм и кIэм хы ФIыцIэ дзэр Псыжь деж зэрырагъэтIысхьам къигъэлъагъуэрт Урысейр Кавказым нэхъ куууэ ихьэну зэримурадыр. Абдежым щегъэжьауэ къэзакъхэр Урысейм Кавказыр къызэризэу къару хъуащ.
КъухьэпIэ Кавказым пащтыхьыгъуэр ебгъэрыкIуэныр къызыхэкIар адыгэхэм я хъунщIэтеуэхэра хуэдэу щыжаIэ. Апхуэдэхэм ягу къэгъэкIыжыпхъэщ адыгэ шууей хъыжьагъэр лIыгъэм и щапхъэ телъыджэу тхыдэм зэрыхэтри адыгэхэм мылъкур я плъапIэу зэрыщымытари. ЗэхэщIыкI зиIэ урысей цIыхубэм игъуэджэу къилъыта, XIX лIэщIыгъуэм и япэ Iыхьэм Ермолов Алексей зэрихьа лейращ зэпэщIэтыныгъэр къэзыгъэхъеяр. ИужькIэ нэхъ политикэ щабэм зратыжыну хэтами, абдежым къыщыунэхуа гуанэм адыгэ-урыс зэхущытыкIэр ткIийуэ къигъэнащ.
КъухьэпIэ Кавказымрэ Урысеймрэ я зэхущытыкIэр нэхъыбэу зэлъытауэ щытар Уэсмэн къэралыгъуэм Ищхъэрэ-КъухьэпIэ Кавказым щызэрихьэ политикэрат. Адыгэхэр Тыркум и нэIэ щIэтт, хы Iуфэм Уэсмэн быдапIэхэу Iэнэпэрэ Суджукъ-къалэрэ Iутт. ИтIани, Тыркур а зэманым адыгэхэм я Iуэхум иджыри куууэ къыхэIэбэртэкъым, нэхъыбэу къафIэIуэхур динымрэ сатумрэт.
XIX лIэщIыгъуэм и тIощI гъэхэм Тыркум Ищхъэрэ-КъухьэпIэ Кавказым къыщиIэт лэжьыгъэхэр нэхъ щIегъэхуабжьэ. Уэсмэн политикэм ислъам диным нэхъ зригъэубгъуу адыгэхэр зэкъуигъэувэну мурад ещI. Ар игъэзэщIэну Iэнэпэ Хьэжы-Хьэсэн Шэшэн-Оглу ягъакIуэ. Хъан-Джэрий зэритхыжымкIэ, тырку лIыкIуэм адыгэхэм пщIэ хуащIу щытащ, ар «и унафэм щIигъэувэн хуей щIыналъэм теухуауэ зылъэIэсыф псори къызэрищIэным иужь итащ; я хабзэхэм, уэрэдыжьхэм, хъыбархэм, IуэрыIуатэм щIэупщIэрт: езым зэрыжиIэмкIэ, тхылъым ит тхыдэ зимыIэ лъэпкъым дежкIэ зауэлI хъыжьагъэм зиужьын папщIэ абыхэм я мыхьэнэр ин дыдэу щытын хуейт».
Дызытепсэлъыхь лъэхъэнэм мыхьэнэшхуэ яIэт хы ФIыцIэ Iуфэм урысхэмрэ адыгэхэмрэ щызэдрагъэкIуэкIа сату Iуэхухэми. Генуе щыщ урыс сатуущI Скасси Рафаэль адыгэхэм щэн-щэхун Iуэху къазэрыдиIэтыным 1816 гъэм и фIэщу елэжьын щIидзат. Илъэситху докIри, ар «Шэрджэсхэмрэ абазэхэмрэ я сату IуэхухэмкIэ IуэхущIапIэм» и унафэщIу мэув.
Урысхэм я Iулыджыр игъэлъэхъшэн папщIэ, Хьэсэн-пэщэм Iэмал зэриIэкIэ урыс сатуущIым зэран зэрыхуэхъуным яужь итт. СкассикI лъэкI къимыгъанэу тырку лIыкIуэм пэщIэтт. А тIур зэрызэныкъуэкъуар и щыхьэтщ Урысеймрэ Тыркумрэ хы Iуфэр экономикэ фейдэ щхьэкIэ зэпаубыдауэ зэрыщытам.
Хьэсэн-пэщэм иджыри адыгэхэм я деж шэрихьэт хейщIапIэхэм зыщригъэукъуэдиину иужь ихьат. Адыгэхэр а Iуэхум зэрыхущытар 1826 гъэм натыхъуейхэмрэ шапсыгъхэмрэ я зэхуэсым щагъэIуащ: «Дэ муслъымэныгъэр дину къыхэтхащ, ауэ ар зэрызетхьэнур дэ ди гукъыдэжкIэщ, зыми зыхедгъэгъэзыхьынукъым».
КъухьэпIэ Шэрджэсейм щекIуэкI Iуэхугъуэхэм фIыуэ хэIэбащ 1853 — 1856 гъэхэм екIуэкIа Кърым зауэр. Инджылызымрэ Франджымрэ ялъэкI къамыгъанэу Урысейм зэреныкъуэкъун Iэмалу адыгэхэр къагъэщхьэпэну хэтт. 1854 гъэм Пальмерстон-лордым Шэрджэсей къэралыгъуэ щхьэхуит къызэригъэпэщыну иужь итащ. Адрей къухьэпIэ политикхэм Шэрджэсей къэралыгъуэр зэм Инджылызым, зэми Тыркум и жьауэ щIэтын хуейуэ ялъытэрт. Тыркури, Инджылызри, Франджы-ри куэдкIэ щыгугъащ КъухьэпIэ Кавказым щыIэ Щамил и лIыкIуэ Мухьэмэд-Iэмин. АрщхьэкIэ езыхэм я мурадхэм теIэбэнымкIэ адыгэхэр къагъэсэбэпын хъуэпсапIэр абыхэм къайхъулIакъым. Псыжь адрыщI щыпсэу адыгэхэми адрей кавказ лъэпкъхэми Урысейм пэщIэт Тыркум и лъэныкъуэ къащтэн дэнэ къэна, Уэсмэн къэралыгъуэм «и жьауэ щIэувэн» гукъыдэжми ткIийуэ пэщIэувахэщ.
Урысей-адыгэ зэхущытыкIэр сыт щыгъуи зы щытыкIэм итауэ пхужыIэнукъым зауэм и кIыхьагъкIэ. Псори зэлъытыжар езы Урысейм Уэсмэн къэралыгъуэм, Инджылызым, Франджым ядригъэкIуэкI политикэрат. Ардыдэр пхужыIэнущ адыгэхэмрэ тыркухэмрэ яIа зэхущытыкIэм теухуауи.
Зихъуэж зэпытт адыгэхэр Щамил и Iимаматым зэрыбгъэдэта щIыкIэми. Кавказым Урысейм дригъэкIуэкI бэнэныгъэр щекIуэкI лъэныкъуитIми щхьэж и хьэл иIэжт. Псыжь адрыщI Щамил щригъэкIуэкIа лэжьыгъэм лъабжьэ хуэхъуар адыгэхэр зы къарууэ зэкъуигъэувэу я щхьэ иригъэхъумэжын плъапIэрт. Щамил и къэралыгъуэр къызэрыунэхуар Кавказ Ищхъэрэм и лъэпкъхэр я щхьэ къыщыщхьэщыж зауэ губгъуэм зэрызиубгъуам и нэщэнэт.
Адыгэхэр пащтыхьыгъуэм зэрыпэщIэтар лъэпкъ зэщIэхъееныгъэ абрагъуэ хъуат, хуитыныгъэм щIэбэныныр и лъабжьэу. Абы зэрылъэпкъыу къызэщIиубыдэрт. Шэрджэсейм и зауэлIхэм къахэжаныкIхэрт пщыхэр, уэркъхэр, пщIэ зиIэ нэхъыжьхэр. Къару лъэщу а бэнэныгъэм хэуващ муслъымэн щIэныгъэлIхэри.
Кавказ зауэм и кIуэцIкIэ адыгэхэр зэрызэкъуэува щIыкIэм къегъэлъагъуэ ар лъэпкъым къару къэугъуеижыпIэ зэрыхуэхъуар. ИтIани, Iуэхур нэгъэса хъуфакъым. Адыгэхэр зэкъуэувэну зэрыхэтам и щапхъэщ 1861 гъэм екIуэкIа Меджлисышхуэр.
Зауэм и иужьрей илъэсхэм адыгэ дуней тетыкIэр къэтIэсхъат: цIыхухэр зыхэпсэукI, зым адрейм зэрызыщIигъакъуэ Iэмалхэр лэжьэжыртэкъым. Кавказ зауэм кърикIуа нэхъ Iуэхугъуэ хьэлъэ дыдэщ хэкур зей лъэпкъыр и щIыналъэм къарукIэ ирахуу лъапсэрыхыр къызэрыхуагъэкIуар. Абы и Iэужьу Кавказым цIыхугум тыншу зыщимыIэтыжыф лъэпкъ зэхэтыкIэ гугъурэ гъащIэ хьэлъэрэ къыщыунэхуауэ щытащ.
МЫЩОКЪУЭ Мусэбий.
Къэбэрдей адыгэхэр.Сурэтыр 1854 гъэм ящIащ.
Хуит хъуа дзэхэр шэрджэсхэм ираутIыпщ
Абэзэхэхэмрэ натыхъуейхэмрэ урыс тепщэгъуэм иращIылIа зэгурыIуэныгъэм тету, адыгэхэм яукъуэдият иджыри къэс яухуахэм къинэмыщIа, урысхэм афIэкIа абыхэм я щIыналъэм быдапIэ щамыухуэну; быдапIэхэр зэрыт щIыпIэхэм фIэкIа урысхэм щхьэзакъуэуи куэд хъууи я щIыналъэм зыкъыщамыгъэлъэгъуэну; езыхэр дзэм хыхьэн IуэхукIи ахъшэ хэхыпщIэкIи къыхамыгъэзыхьыну.
Урысхэм апхуэдэ фэрыщI жыIэдэIуагъэр ягу трагъэхуащ, нэхъыбэу, кавказ Iуэхур зэфIэкIа хуэдэу Европэм къыщагъэхъун папщIэ; ауэ я мурад нэхъыщхьэр Дагъыстэным, Натыхъуейм, Абэзэхэм щыIа, иджы хуит хъуа я дзэхэр шапсыгъ яхуимыгъэкIуэтхэм ираутIыпщынырт. Ахэр унафэм щIэуватэмэ, Абэзэхэр бгъэбэяуныр гугъу хъужынутэкъым.
1860 гъэм и гъатхэм биидзэ корпусищ, дэтхэнэ зыри бжыгъэкIэ 25 000 хъууэ Шапсыгъым ебгъэрыкIуащ.
Лапинский Теофил,
адыгэхэм къащхьэщыжыну Польшэм къикIа лыхьыдзэм и унафэщI, полковник. 1857 гъэ
Кавказыр зыIэ щIэтлъхьэн Iуэху гугъур къэдгъэнэж хъунутэкъым
1856 гъэм бгырысхэр ди унафэ щIэзыгъэувэпа илъэсибл ебгъэрыкIуэныгъэм щыщIэддзэм щыгъуэ, къэжэрхэм ядедгъэкIуэкIа зауэм дызригъэува щытыкIэм иджыри димыкIауэ жыпIэ хъунут, зы лъэбакъуэкIэ ипэкIэ дымыбэкъуауэ.
Ауэ щыхъукIэ, бийр куэдкIэ ефIэкIуат: бгъэдэлъу ямыгугъэхха и къарухэр зэригъэуIуат, езыри къимыкIуэтыныгут. Абы къыхэкIыу ди кавказыдзэм игъэзэщIэн хуей къалэныр пщIыкIэ нэхъ гугъу хъуат, Iуэхур къыщежьам емыщхьыжу.
Урыс газетхэм мащIэщ Кавказым теухуауэ ятхыр, зэрамыцIыхум къыхэкIыу, ауэ а щхьэусыгъуэ дыдэм и зэранкIэ Кавказым къыщыхъухэм теухуауэ псалъэмакъ пхэнжхэр щагъэIу къохъу.
Зэкъым, тIэукъым къызэрысхуихуар бгырысхэм къару къазэрыхуэмынэжам, къуэкIыпIэ зауэм и ужькIэ ахэр зэрыгужьеям, аращи, уатекIуэну зэрытыншым теухуа псалъэмакъхэр зэхэсхыну. ИпэжыпIэкIэ апхуэдэ зыри тлъэгъуакъым дэ: бгырысхэр я къару къызэрихькIэ къытпэщIэтащ. ЗэрымыщIэкIэ и гъусэхэм къакIэрыхуауэ зауэлI гуп псом къиухъуреихьа бгырысыр, зимыту, Iэщэр IэщIэлъу хэкIуэдэху зауэрт 1863 гъэми.
Псыжь адрыщI щIыналъэр унафэм щIигъэувэным (урыс) империер иужь ихьат, Адрианополь зэгурыIуэныгъэр къабыл зэращIу. Абы и пэкIэ зи хъунщIэтеуэхэр щызымыгъэт хэкурысхэм яхурикъужын папщIэ илъадэ-къижыж фIэкIа, ар Шэрджэсейм иджыри и фIэщу пэщIэуватэкъым. Зауэм щыщIидзэпар 1830 гъэм Паскевич графым и корпусыр иришэжьа нэужьщ. Абдеж щыщIэдзауэ къарухэм я нэхъ лъэщыр нэхъыбэу къыщыщхьэпар шэрджэсхэм ящIырщ.
Бгырыс мыхьэнэншэхэм ятеухуауэ апхуэдизкIэ хъыбар телъыджэлажьэхэр Европэм жраIэжащи, яфIэщыпсу ахэр лIыхъужь гуэру къалъытэ, зэгуэр я хуитыныгъэм щIэбэна алыджхэм ирагъэщхьрэ я нэфI ящыхуауэ. А гурыщIэр абыхэм яфIэзыгъэкIуэдын щапхъэ я нэгум щIэгъэкIын хуейщ.
Адыгэхэр «урыс Iэлхэм» къригъэлын гукъыдэж зиIэ дэтхэнэ зы пцIыIуэпцIышэри Iэщэ-фащэкIэ яузэдри, псапащIэ цIэимыIуэхэм я мылъкукIэ къаутIыпщ. Ардыдэхэм къащэхуурэ къуэкIыпIэ хы Iуфэм гын, шэ, Iэщэ-фащэ, топ, н. къ. кърагъашэ.
Апхуэдизу псори шэрджэсхэм къащыщхьэщыж зэманым, 1864 гъэм а псапащIэ цIэимыIуэхэр адыгэ цIыхубэ шхын щхьэкIэ зэтелIэм ерыскъы къыхурагъэшэн щхьэкIэ я мылъку еблэжын хуейтэкъым. Зыщытхъужхэурэ пцIы зезыхьэ, ди шэхэм зэпыIуадзурэ я зыхэзи уIэгъэ мыхъуа а пцIыIуэпцIышэхэр абыкIэ бгырысхэм куэдкIэ нэхъ яхуэщхьэпэфынут. Бгырысхэр Iуфэм етхулIэхункIэ, ди фыгъуэгъухэм я дежкIи гугъу хъунутэкъым адыгэхэм ядэIыпыкъуну; ипщэ лъэныкъуэмкIэ бгыхэм куэдкIэ нэхъ бгъэдыхьэгъуейщ ищхъэрэ лъэныкъуэмкIэ нэхърэ, 1863 гъэм хым зыгуэр къыщыбгъэхъуфыну ущыгугъ хъуххэнутэкъым. Сытми, хахуагъэм къызэгуих бгырыс къом иджыри ищхъэрэ лъэныкъуэм зыщызэтезыIыгъэхэм, хыIуфэ бгырыс бжыгъэшхуэ къыкъуэтт, иджыри я къару къызэкъуамыхауэ, ягухэр илъу, мылъкурэ зыгъэгушхуэн псалъэкIэ Тыркури зэры-Европэуи къадэIэпыкъуу. КъуэкIыпIэ зауэм зэрыщыхъуам ещхьу, ди жагъуэгъухэр етIуанэу блэIэбыкIащ, и щхьэ хуитыж Кавказ Iуэхур къыщаIэтым. А зэман дыдэм Кавказым ис муслъымэн цIыхубэр дин къыхуеджэныгъэм зэщIищтауэ, куэд дэмыкIыу зыкъызэрыщIагъэкъуэнымкIэ адыгэхэр къагъэгугъэрт. КъухьэпIэ Кавказыр, зыри зэран къытхуэхъуну хунэмыс щIыкIэ, зыIэщIэлъхьэн хуейт.
ИтIани хэкурысхэр бгы-хэм тебгъэкъэбзыкIыныр хыр бгъэгъущыным хуэдэ дыдэу гугъут. А мурадым улъэIэсын папщIэ Евдокимов-графым и ерыщагъ къызэрымыкIуэр уиIэн хуейт. Абэзэхэ къэнахэр зэрырахуу, Тыркум кIуэну загъэхьэзыру Iуфэм деж щызэхуэса бгырыс гупым къагъэзэжри, — езыхэм я щIыналъэр яцIыхужыртэкъэ, — нэхъ къыщыдмыгъуэтыфын щIыпIэ пхыдзахэм зыщаудыгъуащ. Аргуэру плъыр гупыр ежьэу, щIэпхъуэжахэр къагъуэтыжу е Iуфэм Iуахуэн е къыхухаха щIыпIэхэм лъэщыгъэкIэ ягъэIэпхъуэн хуейт. ЗызыгъэпщкIуахэр къэлъыхъуэжын Iуэхур гъэмахуэм и кур къэсыху екIуэкIащ. Псыкупс дзэ щхьэхуэ щыIыгъын хуейт бгырыс щIэпхъуэжхэр къыщыдмыгъуэтын щIыпIэм ямыгъэкIуэн папщIэ.
Бгырысхэр егъэлеяуэ ерыщу къыдэзауэрт. ЗауэзэрылI утыкум хахуэу къыщытпэщIэувэхэм я мызакъуэу, зэрыцIыхубэу бгъэкIэ къытпэщIэтт: ди удыну ятехуэр зыхамыщIэ пэлъытэт. Зы цIыху за- къуэр дзэ псом пимыкIуэ-ту бийр иукIыурэ зэры-лIэм хуэдэу, зи къуажэхэр мафIэм храгъэсхьэжа лъэпкъым езыр зэрыса щIыпIэхэр дзапэкIэ иIыгът.
Бгырысхэр ди унафэ къыщIэувэну зэрыхуэмей къудейм щхьэкIэ, зи ужь дихьа Iуэхур хыфIэддзэу, Кавказыр зыIэщIэтлъхьэн Iуэхур къэдгъэнэж хъунутэкъым. Бгырысхэм я зэхуэдитIыр зэтеукIэн хуейт, адрей зэхуэдитIыр Iэщэр игъэтIылъыну пхухэгъэзыхьын папщIэ. Ауэ Iэщэм икIуэдыкIар Iыхьэ пщIанэм фIэкIыртэкъым. Адрейхэр щIымахуэ гуащIэм ихьат, мэзым, къурш джафэм я щIыIум къыщепщэ борэнхэм щыхэкIуэдат. Псом хуэмыдэу хэщIар нэхъ къарууншэхэрт — сабийхэмрэ бзылъхугъэхэмрэ. Тыркум яутIыпщыну бгырыс гупыр Iуфэм деж щызэхуахуса нэужь, гу лъумытэнкIэ Iэмал иIэтэкъым цIыхухъу балигъхэм елъытауэ бзылъхугъэхэмрэ сабийхэмрэ я бжыгъэр куэдкIэ зэрынэхъ мащIэм. Датеуэху, зырызурэ мэзхэм, игъащIэм цIыху зримыкIуа къуакIэхэм зыщызыудыгъуахэри куэд хъурт. Закъуэныгъэм псэущхьэ пэлъытэ ищIыжа куэд къагъуэтыжырт ди плъырхэм.
Фадеев Ростислав,
урыс зауэ тхыдэдж, генерал-майор.
1860 — 1864 гъэхэм
Инджылызхэм къыхэIэбэну загъэхьэзырыххэртэкъым
Кавказ Iуэхур иджыри бадзэуэгъуэм зэфIэкIат. Щамил урысхэр Кавказ Ипщэм ирихужмэ зи гуапэ хъуну инджылыз тепщэгъуэм а къалэн мытыншыр я дамэгъу франджыхэмрэ тыркухэмрэ я пщэ дилъхьэмэ нэхъ къищтэрт…
Кавказыр куэд щIауэ зыщагъэгугъ пэтми, инджылызхэр пIащIэртэкъым а щIыналъэм ихьэну, бадзэуэгъуэм и кIэмрэ шыщхьэуIум и пэмрэ къызэрыхалъхьам тету. Бадзэуэгъуэм и тIощIрэ тхум Щамил и Iыхьлы НэIиб-пащэ1 зи унафэщI лIыкIуэ гуп Варнэ кIуэхэри Сент-Арно маршалымрэ лорд Рагланрэ зыхуагъэзахэщ. ЛIыкIуэхэр нэрыбгэ щэ ныкъуэ хъунт. Сент-Арно абыхэм я щIыхькIэ дзэр иригъэувыкIри, къуэкIыпIэ армэм папщIэ щытхъу псалъэ щысхьакъым. Езы бгырыс шухэми франджыхэр ятхьэкъуат я шыфэлIыфэ екIумрэ шы тесыкIэмкIэ. Ауэ Iуэхур псалъэ гуапэ зэрызэIэпахам фIэкIакъым.
А лIыкIуэхэм ягъэзэжа нэужь, Щамил къыгурыIуэпа къыщIэкIынщ адэкIэ дамэгъухэм уащыгугъ зэрымыхъунур. Сент-Арно и штабым махуэ зыбжанэкIэ и фIэщу щытепсэлъыхьащ кавказ бгырысхэм ядэIэпыкъуа зэрыхъунум. Уеблэмэ бадзэуэгъуэм и тIощIрэ блым, шэрджэс лIыкIуэхэр Варнэ зэрыкIуэрэ махуитI щрикъум, маршалым Париж тхыгъэ иригъэхьат: «Iэнэпэрэ Суджукъ-къалэрэ зэуэ сытеуэу къысхуэубыдынущ. Хы Iуфэмрэ плъырыпIэхэмрэ зэрагъэпэщыну яжесIащ: тынш дыдэ хъунущ Севастополь папщIэ дгъэхьэзыра къарухэр мыбдеж къыщызгъэщхьэпэмэ. А Iуэхум нэхъри политикэ мыхьэнэ щIиIэр Щамил и дэIэпыкъуэгъу НэIиб-пащэ шэрджэсыпщ щэ ныкъуэ и гъусэу иджыпсту Варнэ щыIэщи аращ. Абы къызжиIа къудейщ си армэр сщIыгъуу Шэрджэсейм сыщитIысыкIмэ, лъэпкъ псори къызэщIиIэтэу Iэщэ зыIыгъ зауэлI мин плIыщI къызэрызгуигъэхьэнур, урысхэм икIуэтыжыпIэ ямыIэу зэтраукIэн папщIэ. Ар егъэлеяуэ узыIэпызышэ Iуэхущ». Маршалым и гупыжыр гупыжу къэнащ. Инджылызхэм Iуэхум къыхэIэбэну загъэхьэзырыххэртэкъым. Сент-Арно бгырыс лъэпкъхэр Щамил едэIуэну и фIэщ хъуртэкъым. Арати, лIыкIуэхэм пщIэншэу ягъэзэжащ… Маршалым фIыуэ ищIэрт Къэжэрымрэ Индиемрэ инджылызхэм яхуихъумэн папщIэ франджылъыр игъажэу, император Наполеон Ещанэм Урысейм Кавказыр къахутрихыжын Iуэху зэрызэримыхуэр.
Академи ТАРЛЕ Евгений.
«Кърым зауэ», 1943 гъэ
Къэбэрдейм къыщыфлъыхъуэ
ЗэштегъэупIэ къинэмыщIа мыхьэнэ нэхъ зиIэ гуэр къэзылъыхъуэхэм я дежкIэ Налшык нэхърэ нэхъыфI гъуэ-тыгъуейщ. ЦIыху зэхуэсыпIэ и лъэныкъуэкIэ, Налшык Къэбэрдейм щигъэзащIэ къалэныр Мэзкуу Урысейм щигъэзащIэм ещхьщ. Мы щIыпIэ закъуэращ зэгуэр пагэу, зэуэным хуэIэкIуэлъакIуэу, езым зригъэгъуэтыжа щIэныгъэ щхьэпэмкIэ адрей бгырысхэм щапхъэ яхуэхъуу щыта лъэпкъыр щызэбгъэцIыхуфынур. Хабзэжьхэр, IуэрыIуатэр, цIыху зэхэтыкIэр лъагэу зэтеIыгъэнымкIэ псом япэ ит Къэбэрдейм зыхуэпэкIэкIэ къыщрагъажьэр хабзэт. Тхьэм ещIэри, адрейхэм зэрефIэкIыр къызэрыгурыIуэжыр ара къыщIэкIынщ Къэбэрдейр зытекIуэдэжар, хамэ цивилизацэм и хьэтыр зэримылъагъуфыр и зыужьыныгъэм гулъэф хуэхъуу. Сыту жыпIэмэ, апхуэдэ дыдэу пагэу щымыт адрей лъэпкъхэм езыхэр зыфIэлIыкI хабзэхэм нэхърэ нэхъыфIи зэрыщыIэр занщIэу къапхъуатэри, урыс лъэныкъуэм зратащ. Ауэ бгырыс нэгъэсам и щапхъэ зэдгъэлъэгъуарэт жыфIэмэ, ар къыщыфлъыхъуэн хуейр Къэбэрдейращ.
Остряков Павел,
урыс зыплъыхьакIуэ. 1879 гъэ
* * *
Ди зыплъыхьакIуэм зэрыжиIэмкIэ, адыгэ псыхъуэхэр беягъкIэ Швейцарием щыIэхэм йофIэкI. Псыежэххэм я нэхъ къабзэхэм къагъэщIыIэтыIэу, абы пхъэщхьэмыщхьэ къыщыкI мэз абрагъуэхэм, апельсин, зейтун жыгхэм уащрохьэлIэ.
Аращи, цIыхухъухэри, бзылъхугъэхэри, шыхэри, пхъэщхьэмыщхьэхэри, удз гъэгъахэри, мэзхэри, уафэри, щIыуэпсри — псори дахагъэ къызэрымыкIуэм щиIэпэгъущ Шэрджэсейм.
Скасси Рафаэль,
Бгырыс лъэпкъхэм ядэлэжьэнымкIэ
Хамэ къэрал коллегием и лэжьакIуэ. 1816 гъэ
Адыгэхэр Кипрым зэрашар
Адыгэхэр къезышэлIа кхъуафэхэр лъэмыж цIыкIум и гъунэм Iутти, гурыIуэгъуэт карантиным къашэ а тхьэмыщкIэхэр абы и кIыхьагъкIэ кърикIуэн хуей зэрыхъунур.
афIэ зэщIэгъэнамрэ жэщ уэздыгъэхэмрэ ятридзэу япэу си нэр зытехуар тырку зауэлIхэм лъэмыж цIыкIум и щхьэ егъэзыхауэ траукъуэдия хьэдэшхуэрат. Абы ибгъукIэ лIы абрагъуэ блэкIырт; кIыфIым абы и нэкIу зэхэлъыкIэр хэслъагъукIыртэкъым, ауэ хуэмурэ, ипэкIэ кIуэтэху, абы цы Iув зэдэкIа и пыIэ папцIэмрэ и бгъэгум зэпрыкIыу шэ сатырхэм ягъэщIэращIэ тепхъуэшхуэмрэ гу лъыстэну сыхунэсащ; и ныбэм хуэзэу сэшхуэ кIэрыщIат. ДэкIуеипIэхэм нэса нэужь, ар тэлайкIэ къэувыIащ, Iэнкуну пIэрэ жыпIэу, къехыну хуежьащ, арщхьэкIэ хьэлъэу ехуэхри, джэлащ; Iуамыхыу хъуакъым; апхуэдэ теплъэгъуэхэм емыса дэ гупыр тхуэмышэчу дыкъыхэщэIукIащ. ЕтIуанэр чэфым ещхьу къежьэри, хьэуа жьэдишэну къэувыIащ, итIанэ къэмэхри джэлащ, афIэкIа къэмытэджыжыну. Апхуэдэт ещанэри, еплIанэри.
Лъагагъ абрагъуэ, зекIуэкIэ уардэ зиIэ а цIыхухэм ящыщ закъуи а дэкIуеипIэ цIыкIуитIым къехыфакъым. Хьэдищ-плIы зэрыIуахам гу лъыттащ… ЛIауэ пIэрэт ахэр? ИлъэсипщI-пщыкIутI зи ныбжьын сабиитI къежьэщ зым адрейм зыщIигъакъуэуи, дэкIуеипIэм тетIысхьахэщ, дэIэпыкъуэгъу зызыгъэгувэм щыгугъыу. Зы сэлэт ябгъэдыхьэри къигъэтэджащ а тIур, арщхьэкIэ зэриутIыпщу, зыр зым теджалэу мывэкIэщхъым хэхуахэщ. Кхъуафэхэм я зым зищIысыр мыгурыIуэгъуэ хьэлъэ гуэр кърадзащ. Дакъикъэ зыбжанэкIэ щылъа нэужь, абы зигъэхъеин щIидзэри пхъэбгъум телъу ди лъэныкъуэкIэ къэпщу хуежьащ. ПыIэ зэрыщхьэрымыгъымрэ щхьэц кIыхь зэрытетымкIэ къыдгурыIуащ а псэущхьэ зэблэшар зэрыцIыхубзыр, карантиным и псэр къихьу къэпщу. ИтIанэми, зы щэIуи, зы кIий макъи, зы псалъи къажьэдэIукIакъым а екIуэлIапIэншэхэм, я псэм телъ гузэвэгъуэмрэ хьэзабымрэ къызэраIуэтэн Iэмал закъуэри зыщыгъупщэжауэ къыпфIэзыгъэщI насыпыншэхэм.
А теплъэгъуэ гущIыхьэхэм дигухэр ираудауэ дыIукIыжащ.
Щхьэгъубжэм сыбгъэдыхьэри мазэм и нэхур тридзэу кхъухьищ къэслъэгъуащ, нэщхъейуэ псы Iуфэм Iуту.
Хъийм имытыж сыт хуэдэ гуауэшхуэрэ бэлыхьышхуэрэ ягъэпщкIурэт мазэм толъкъун дыжьыныфэхэм япхиша лъагъуэ нэху зэщIэпщIыпщIэм, пщыхьэщхьэ жьыбгъэ мэ гуакIуэм щэхуу щыщIиупскIэ а теплъэ фагъуэхэм.
Де Марикур Леон.
«Сент-Сиррэ Иерусалимрэ» тхылъым щыщ гукъэкIыжхэр.
Париж, 1868 гъэ
