Зауэ гъуэгуанэм ирикIуа адыгэ цIыхубз
Сэбаншы Розэрэ Накуэ Еленэрэ ягъэхьэзырауэ, 2010 гъэм дунейм къытехьа «Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубзхэр» тхылъым республикэм и зыужьыныгъэм къыпхуэмылъытэн хэлъхьэныгъэ хуэзыщIа, ноби мыхьэнэ ин зиIэ къалэнхэр екIуу зэфIэзых цIыхубз куэдым щыгъуазэ ухуещI, я нэгум урегъаплъэ. Тхылъым зи цIэ къыщыхьахэм ящыщ зыщ 1947 — 1951 гъэхэм Къэбэрдей АССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату щыта Урэзей Тамарэ ТIытIу и пхъур.
Урэзей Тамарэ ЦIыхубзыр гъащIэр зыгъэдахэщ. Лъэныкъуэ куэду зэхэухуэнащ а дахагъэхэр. Зи гугъу фхуэтщIыну, Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхыдэм зи цIэр къыхэна джылахъстэней бзылъхугъэм, Урэзей Тамарэ, зэрыжаIэжымкIэ, и теплъэ зэкIужым и мызакъуэу, и цIыху щIыкIэм, сыт щыгъуи ипэкIэ зэрыпабгъэм, и акъылымрэ гуапагъэмрэ жьыри щIэри ятхьэкъурт. Акъбащ Ипщэм и цIыхубзхэр зэрыпагэщ, лъэпкъым и дыщэ фондщ. Аращ абыхэм щIыжаIэр: «Дэ ди къалэнщ хуэфащэ пщIэ яхуэтщIу ахэр тхъумэну, абыхэм я IуэхущIафэ дахэхэм къыпытщэну, зы щIэблэм икIыу адрейм бгъэдалъхьэ лъапIэныгъэхэр нэхъри дгъэбэгъуэну».
Акъбащ Ипщэ къыщалъхуа пщащэ цIыкIур езым и ныбжьхэм къахэщырт и зыIыгъыкIэ екIумкIэ, акъылкIэ, дэни зыщигъэлъэгъуэну, мыхьэнэ зиIэ, цIыхухэм я сэбэп зыхэлъ Iуэху зэфIихыну хуэпабгъэрт. Узыншагъэм нэхъапэ сыт щыIэ?! Тамарэ и сабиигъуэм щыщIэдзауэ щIэхъуэпсырт дохутыр IэщIагъэми, Налшык дэт медицинэ училищэр къиухащ. Ар ирихьэлIат Хэку зауэшхуэр къыщыхъеям. Тамарэ зауэм и япэ махуэхэм лэжьэн щыщIидзащ Налшык къалэ дэт Кировым и цIэр зезыхьэ санаторэм къыщызэрагъэпэща госпиталым.
Джылахъстэней бзылъхугъэр абдежым къыщыувыIакъым. 1942 гъэм ар фронтым кIуащ. Адыгэ пщащэр 337-нэ сапер батальоным и фельдшер нэхъыщхьэу къащтащ. Ар хэтащ шынагъуэншэу лъэсырыкIуэдзэр пхыкIын папщIэ зыхуэфащэ щIыпIэхэм лагъымхэр щIэлъхьэнми, ахэр гъэкIуэдыжынми. ЗэрыжаIэщи, саперыр зэщ зэрыщыуэр, Урэзейр и гъащIэм емыблэжу, и ныбжьэгъу-саперхэм ящIыгъуу, дапхуэдизрэ пхыкIа лъагъымхэр щызэбгрыдза губгъуэхэм. Ауэ абы къыгурыIуэрт, совет сэлэт пщIы бжыгъэхэм я гъащIэр къызэрырагъэлыр.
Тамарэрэ и щхьэгъусэ Николайрэ. Кязьмин М. и «Однополчане» тхылъым укъыщоджэ Урэзей Тамарэ теухуа сатырхэм: «Мыбдежым (зи гугъу ищIыр Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ Мэздэгу дежрэ щекIуэкIа зэхэуэ гуащIэхэрщ) къыщыхэжаныкIащ ди лъахэгъу цIыхубз Урэзей Тамарэ. Ар ядэIэпыкъурт артиллеристхэм, топышэхэр яIэригъэхьэрт, уIэгъэ хъуахэр зауэ лыгъэм къыхилъэфырт. Апхуэдэ хахуагъэрщ иужькIэ батальоным и замполит Ковалев Сергей къыхэжаныкIа артиллеристхэм ящIыгъуу санитар инструктор Урэзей Тамарэ гулъытэ къыхуищIыну дивизэм и унафэщIым зыщIыхуигъэзар. ИпэжыпIэкIэ зауэ лыгъэм и илъэсхэм къэмылэнджэжу пхыкIа адыгэ цIыхубзым цIыху гъащIэу къригъэлар зыхуэдизыр къэIуэтэгъуейщ. 337-нэ батальоным и танккъутэ дивизэм хэту зауэ гущIэгъуншэм пхыкIащ Урэзей Тамарэ. Ар яхэтащ Кавказыр хуит къэзыщIыжахэм, Курск дугам щекIуэкIа зауэ гуащIэхэм, Украинэм и къегъэлакIуэу Днепр зэпрысыкIахэм, ирикIуащ лыгъэм зэщIищта Европэ гъуэгуанэхэм — Румынием, Венгрием, Австрием нэсащ».
Урэзей Тамарэ къигъэлъэгъуа хахуагъэмрэ лIыгъэмрэ я щыхьэтщ а илъэс лыгъэхэм ди лъахэгъу цIыхубзым и бгъэгум щылыда Хэку зауэшхуэм и орденым и II нагъыщэр, Вагъуэ Плъыжь орденыр, «Хахуагъэм папщIэ», «Зауэм щиIэ фIыщIэхэм папщIэ» (апхуэдэу тIу) медалхэр.
Гугъуехь, псэзэпылъхьэпIэ куэдым пхыкIа бзылъхугъэм щIэгъэкъуэнышхуэу иIащ зауэ гъуэгуанэм гуэгъу къыщыхуэхъуа и гъащIэ гъусэ Борисов Николай. А тIур зэщIыгъуу Берлин нэсащ. Зауэ нэужьым Германием, Венгрием, Европэм, нэгъуэщI щIыпIэхэм щыIэ советыдзэ гупхэм къалэныр щрахьэкIащ. Ахэр илъэс куэдкIэ щыпсэуащ Белоруссием. Зэрылажьэм хуэдэурэ, Тамарэ жылагъуэ Iуэхуми жыджэру хэтащ.
Сыт хуэдэу ирехъуи, ущалъхуа лъахэм нэхъ лъапIэ, гъунэгъу щыIэкъым. Тамарэ и хэкум къигъэзэжа нэужь, къегъэлакIуэ станцым и фельдшеру лэжьащ. Ар хахауэ щытащ Къэбэрдей АССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату, КПСС-м и Тэрч райкомым и аппаратым щылэжьащ.
Джылахъстэней цIыхубз хахуэм и гъуэгуанэ купщIафIэм, абы зэрихьа лIыгъэм я щыхьэтщ Урэзейм къыхуагъэфэща дамыгъэ 19-р. Тамарэ и щхьэгъусэ Борисовым гъащIэм и гугъуехьри IэфIыгъэри къыдэзыгуэша, фIыуэ илъагъу цIыхубзым и къекIуэкIыкIар, и фэеплъыр мыкIуэдыжын, тхыдэм къыхэнэн папщIэ Дзэ щIыхьым и дамыгъэхэр къызытещ абы и кителыр, КъБР-м и Лъэпкъ музейм яIэригъэхьауэ абы щахъумэ. Тамарэ и сурэтыр щалъхуа Акъбащ Ипщэ дэт курыт еджапIэм щыфIэдзащ, абы и кхъащхьэм тет фэеплъ сыныр лIыгъэ хэлъу, гуащIафIэрэ купщIафIэу къызэрекIуэкIам хуэфащэу мэлыд.
И адэжь лъахэр тыншыпIэ зыхуэхъужа Урэзей Тамарэ зэи ящымыгъупщэнухэм, зи фэеплъыр мыкIуэдыжыну тхыдэм къыхэнахэм ящыщщ.
Блэныхь Азрэт.
