Зи гъащIэ лъэужьыр дахэ
ИугъащIэ гъащIэу къэбгъэщIам,
Ар цIыхум хуэбгъэщIащи.
ИугъащIэ быну къыпщIэхъуам,
Хэкупсэу ахэр уэ бгъэсащи.
Илъэс 70 гъащIэ! Зауэ мафIэр зи щIэдзапIэ, гъащIэ гъуэгур зи зекIуапIэ. Ухуэпсэуа уэ лъэпкъым? Уи пщIэнтIэпскIэ щIыр пшэра? УифI цIыху лъэпкъым ебгъэкIа? Ар щытамэ уи хъуэпсапIэу, ущылъэужьыншэкъым мы щIылъэм, пхуэфащэщ уэ къэбгъэщIар.
Зи ныбжьыр илъэс 70 ирикъуа Шыгъушэ Хьэбил хуэжэуапыншэкъым тхыгъэм и щIэдзапIэм щыдгъэува упщIэхэм.
КIыщокъуэ Алим зэрыжиIащи:
Насып мыухыр зи гуращэр
Махуэл и гъуэгум щыхуэмей,
Псэуну гъащIэ зыхуэфащэр
МыувыIэу кIуэхэр аркъудейрщ.
Апхуэдэу гъащIэр хуэфащэу мэпсэу Хьэбил. Зауэ лъэхъэнэм халъхуащ ар, и сабиигъуэм къыщыщIэдзауи тыншакъым. Зыхуей ямыгъуэтами, мэжэщIалIагъэм зэщIиIыгъами, къэхъуащ щIалэ цIыкIур гущэпс быдэу. Жанхъуэтекъуэ къуажэ школыр къиуха нэужь, адэкIи еджэным зи нэ къыхуикI Хьэбил Налшык кооператив техникумым щIэтIысхьэри, ехъулIэныгъэкIэ кърихьэлIащ. «Iуащхьэмахуэ» райпом, «Эльбрусский» совхозым щыщылэжьа зэманым щIэныгъэ зэрыбгъэдэлъым, зэфIэкIышхуэ зэриIэм гу къылъатэри, и лэжьэгъухэр къечэнджэщ хъуащ. Ауэ Хьэбил зыхуэарэзыжтэкъым — хуейт адэкIи и щIэныгъэм хигъэхъуэну, ауэ дэIэпыкъуэгъу хуэныкъуэ и адэ-анэм яфIэлIыкIырт, и еджэным текIуэдэну мылъкури зэпилъытырт. И къуэшхэу Мухьэмэдрэ ФуIэдрэ абы и гурыгъухэм гу лъатэри жаIащ:
— ЩIэныгъэм уи насып хэлъщ. Ди адэ-анэм щхьэкIэ умыгузавэ, дэри зэрытлъэкIкIэ дыбдэIэпыкъунщ, еджэ.
Апхуэдэу, зи унафэ щIэт нэхъыжьыфI Нэхущ Хьэмидбий, и адэ Мулид, и къуэш нэхъыжьхэм трагъэгушхуэри, Орджоникидзе дэт мэкъумэш институтым 1965 гъэм щIэтIысхьащ. Хьэбил щыстудента зэманыр тыншу екIуэкIауэ жыпIэ хъунукъым. Ар жэщкIэ хъумакIуэу лажьэрт, махуэкIэ еджэрт. Ауэ гугъуехьхэм къапикIуэтакъым Хьэбил икIи еджапIэр ехъулIэныгъэкIэ къиухащ. ЩIалэ жыджэрым щIэныгъэфI зэригъуэтам гу лъатэри, институтым егъэджакIуэу къагъэнэжащ. Адыгэ щIалэм и унафэщIхэм я щытхъушхуэ къилэжьырт, и лекцэ купщIафIэхэмкIэ студентхэр къыдихьэхырт. ЖыпIэнурамэ, псоми гунэс ящыхъуат щIалэр. Уи лэжьыгъэр фIыуэ плъагъумэ, абы ухуэпэжмэ, уи Iуэхур дэкIынущ. ЩIэныгъэм и лъагапIэм лъэIэсыну сыт щыгъуи зи хъуэпсапIэ Хьэбил а институтым егъэбыдылIа аспирантурэм щIэтIысхьащ. Абы зы илъэскIэ фIэкIа щемыджауэ, бухгалтерхэр щагъэхьэзырыну КъБКъУ-м къыщызэIуаха къудамэм щригъэджэну къраджэжащ. Абы и пщэм къыдэхуат япэ бухгалтер IэщIагъэлIхэр къыщIигъэкIыну. А лэжьыгъэми ар хъарзынэу ехъулIащ.
Зи щIэныгъэр шэрыуэу къэзыгъэсэбэпыф Хьэбил къызэрагъэпэщ хозяйствэхэм я унафэщIхэм, правительствэм хэтхэм чэнджэщэгъу ящIырт.
Шыгъушэхэ я унагъуэр. Ар щылэжьащ республикэм и «Мэкъумэштехникэ» зэгухьэныгъэм, «Щхьэлыкъуэ», «Налшык», нэгъуэщI совхозхэми. Бухгалтер нэхъыщхьэу дэнэ ягъэкIуами, Хьэбил IэщIыб ищIакъым фIыуэ илъагъу егъэджэныгъэ IэнатIэр, и студентхэр, и лэжьэгъухэр. Езыри IэщIыб къащIакъым. Хозяйствэ лэжьыгъэм хуэIэижь Шыгъушэр еджапIэхэм ирагъэблагъэурэ лекцэ кърагъаджэрт. Уи сэбэп цIыхум екIмэ, гъащIэм щхьэпэ узэрыщыхъур уэ зыхэпщIэжмэ, а гурыфIыгъуэм узэщIещтэри, абы къыпхилъхьэ тегушхуэныгъэм уи акъылыр еунэтI, Iэпкълъэпкъым хэлъ лъынтхуэ псори къызэщIоушэри, хэкум, лъэпкъым я зыужьыныгъэм нэхъыбэ зэрыхэплъхьэным ухуолажьэ. Мис апхуэдэу мэпсэу Шыгъушэ Хьэбил.
И пщIыхьым хэмыкI егъэджэныгъэм пимыщэжын хузэфIэмыкIыу, 2002 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал академием (иджы университетщ) игъэзэжащ. ЕхъулIэныгъэ иIэу кандидат диссертацэр пхигъэкIри, «Бухгалтерский учет» кафедрэм доценту щылэжьащ. АбыкIэ сэбэпышхуэ къыхуэхъуауэ Хьэбил фIыкIэ игу къинэжащ профессор Жэрыкъуэ Борис, нэгъуэщI куэди.
Бын пэлъытэ хуэхъуа студентхэр иригъэджэн щIэзыдзэжа Шыгушэм щIэныгъэм къыдэкIуэу, цIыхугъэ лъагэ, жэуаплыныгъэ яхэлъу щытын зэрыхуейм хуиущийрт ахэр. НыбжьыщIэхэми езым хэлъ хьэл-щэн дахэм щапхъэ трахырт.
Хьэбил псэлъэгъу пхуэхъуа нэужь, и ехъулIэныгъэхэм я гугъу къыпхуищI нэхърэ нэхъ къещтэ и лэжьыгъэр щилъагъуж и студентхэм я зэфIэкIхэм, и ныбжьэгъухэм къыпхутепсэлъыхьыныр. Къытригъэзэжурэ зи цIэ къриIуэхэм ящыщщ иригъэджахэу экономикэ щIэныгъэхэм я докторхэу Къанщыкъуей Валерэ, Щоджэн БетIал, Бекъул Хьэбас, нэгъуэщI куэди. Абы и хьэл къащтауэ, иригъэджа куэдым я щIэныгъэм хагъахъуэ зэпыту УФ-м и къалэхэм щолажьэ.
КъБР-м и Правительствэм и унафэкIэ, Къэбэрдей-Балъкъэр мэкъумэш академием 2003 гъэм къыщызэIуахащ бухгалтерхэм я щIэныгъэм щыхагъахъуэ центр. Абы къалэн куэд игъэзэщIэн хуейт. А лэжьыгъэшхуэр и пщэ къралъхьащ бухгалтер IэщIагъэм фIыуэ хэзыщIыкI Шыгъушэ Хьэбил, а методикэ центрым и унафэщIи ящIащ. Махуэл димыхыу, и пщэ къралъхьа къалэныр гъэзэщIэным яужь ихьащ. Ар мыIуэху тыншми, абы хузэфIэкIащ а лэжьыгъэри егъэджэныгъэри зэдихьыну. Бухгалтер IэщIагъэлIхэр игъэхьэзырыну хуит зыщI тхылъ (аттестацэ) 2003 гъэм къратащ. Методикэ центрым я щIэныгъэм щыхагъэхъуащ республикэм и щIыналъэхэм я бухгалтер нэхъыщхьэхэм икIи IуэхущIапIэ куэдым я фIыщIэ къилэжьащ. УМЦ-м и унафэщI къалэным и мызакъуэу, Хьэбил мэкъумэш академием «Бухгалтер къэпщытэныгъэмрэ аудитымрэ» и факультетым и методикэ комиссэм и унафэщIу лэжьащ. Иджыри сыт хуэдэ Iуэхуми жыджэру хэтщ.
Шыгъушэ Хьэбил и зэфIэкIхэм утепсэлъыхьмэ, студентхэм, бухгалтерхэм щIэгъэкъуэнышхуэ яхуэхъу щIэныгъэ лэжьыгъэ, тхылъ куэд итхащ. Ахэр псори хуэунэтIащ финанс Iуэху зехьэкIэмрэ бухгалтер къэпщытэныгъэмрэ республикэм щегъэфIэкIуэным.
И IэщIагъэм куууэ зэрыхищIыкIыр, абы Iэзагъ ин къызэрыщигъэлъагъуэр къалъытэри, Шыгъушэм «Урысейм и бухгалтер нэхъыфI» орденыр къыхуагъэфэщащ. И лэжьыгъэфIым къыпэкIуэ апхуэдэ и «гъэтIылъыгъэхэм» диплом, щытхъу тхылъ, саугъэт зэмылIэужьыгъуэхэр къахохъуэ.
Хьэбил еш имыщIэу гъащIэм щыпэрытщ. Хэкури, лъэпкъри, щIэблэри къыфIэIуэхуу мэлажьэ.
Зигури зи псэри къабзэ цIыхум Алыхьри доIэпыкъу. Си гуапэу фэзгъэцIыхуну сыхуейщ гъащIэм сыт и лъэныкъуэкIи дахэу хэзагъэ Шыгъушэ Хьэбил и унагъуэри. И лэжьыгъэ IэнатIэр къыдагъэпсынщIэу абы къыкъуэтщ ахэр. Я унэгуащэ Хьэлимэт цIыху гуапэщ, нэфIэгуфIэщ, и щхьэгъусэм и Iуэхухэр кIуэтэнымкIэ ар щIэгъэкъуэнышхуэ мэхъу. ЖыпIэнурамэ, унагъуэ Iуэхухэр нэхъ зытегъэщIар аращ. ЩIалищ яIэщи, зыхуей хуагъазэу япIащ, ягъэсащ. Адэ-анэфIым я хьэл-щэн дахэхэр я бынхэми яхэлъщ — псоми щIэныгъэ нэхъыщхьэ яIэщ, дэтхэнэри унагъуэ хъужауэ мэпсэу.
Я къуэ нэхъыжь Азрэт хьэрычэтыщIэщ. Абы и щхьэгъусэ Мадинэ дэрбзэрщ, «И Iэпэм дыщэр къыпощ» зыхужаIэхэм хуэдэщ, нэмысышхуэ хэлъщ. Абыхэм бын цIыкIуищ яIэщ: Нарт, Замирэт, Залым. Нарт спортым дехьэх — бэнэным зыхуегъасэри, адэшхуэр и ехъулIэныгъэхэмкIэ егъэгуфIэ.
Я щIалэ курыт Заур КъБР-м и Парламентым щолажьэ — комитетхэм я лэжьыгъэр къызэгъэпэщынымкIэ управленэм и чэнджэщэгъущ. Абы и щхьэгъусэ Лилэ щытхъу зиIэ егъэджакIуэщ. БынитI яIэщ — Лаурэрэ Артуррэ.
Я бын нэхъыщIэ Тимур Налшык къалэ дэт Пенсэ фондым и къудамэм и унафэщIым и къуэдзэу щолажьэ. Абы и щхьэгъусэ Хьэлимэт сабий садым и методистщ. Абыхэм щIалэ цIыкIуитI яIэщ — Ахьмэдрэ Iэдэмрэ.
Ахэр псори дадэрэ нанэрэ я гурыфIыгъуэщ. Зэнысэгъухэр зэшыпхъум хуэдэу зэгурыIуэ-зэдэIуэжу къызэдокIуэкI, Хьэбилрэ Хьэлимэтрэ я псэм къытехуэ бын пэлъытэ яхуэхъуащ. ТIуми жаIэр зыщ: «Пхъу зиIэм драгъэхъуапсэркъым, ди нэмыс яIыгъщ, къытхуосакъ. Ди жьыщхьэр тхуагъэдахэ».
Ныбжьэгъу пэжхэмкIи Тхьэр зыхуэупсахэм ящыщщ Хьэбил. Гурэ псэкIэ зэрыгъэпэжу, гуфIэгъуэми гузэвэгъуэми зэрыгъуэту къызэдэгъуэгурыкIуэ зэныбжьэгъу псоми мы тхыгъэ мыиным я гугъу щытхуэмыщIми, абыхэм ящыщщ Нэхущ Заурбий, Жыджэт Александр, Шурдым Юрэ, Къэрмокъуэ Хьэмид, Дзу Руслан сымэ, нэгъуэщIхэри.
Къэралым, жылагъуэм къыхуащI гулъытэм и закъуэкъым Хьэбил и пщIэр зыIэтыр, атIэ Шыгъушэхэ зэрыгушхуэ лъэпкъылI нэсщ ар. Псори нэхъри зэкIэришхэн щхьэкIэ, лъэпкъ зэхуэс ищIыну, щIыпIэ куэдым щикъухьа Шыгъушэхэ зэрыщIэу, зы унафэм щIэту, я щIэблэр фIым хуагъасэу зэтриублэну куэд щIауэ и хъуэпсапIэт абы. Апхуэдэ Iуэху иным щыпыхьэм, чэнджэщэгъуи дэIэпыкъуэгъуи къыхуэхъуащ нэхъыжьыфI Шыгъушэ Алий, Новороссийск щыпсэу икIи щылажьэ хьэрычэтыщIэ лъэрызехьэ Шыгъушэ Хъусен. Ар икъукIэ Iуэху гугъуми, Хьэбилрэ Хъусенрэ яхузэфIэкIащ Шыгъушэхэ къахэкIауэ Адыгейм, Къэбэрдей-Балъкъэрым, Къэрэшей-Шэрджэсым щыпсэухэр зэхуашэсын. 2008 гъэм «Шыгъушэ» лъэпкъ зэгухьэныгъэм и тхьэмадэу зэхуэарэзыуэ Хьэбил хахащ. Иджы Тыркум щыпсэу Шыгъушэхэми зыпащIэфащ, ахэри лъэпкъ Iуэхум къыхашэну яужь итщ.
АдыгэлI нэс, цIыху емызэш, фIым хуэлажьэ, лъэпкъ Iуэхури лэжьыгъэри зэдэзыхьыф Хьэбил къыхуащI пщIэшхуэр зыщIыпIи къикIакъым — ар езым къилэжьыжащ. Илъэс 70 гъуэгуанэм ириплъэжми, хэкуми, лъэпкъми, бынми яхуилэжьар куэд зэрыхъур илъагъужынщ. Шэч хэмылъуи, а гъуэгуанэм трилъэгъуэнукъым щIэукIытэжыни щIэгузэвэни. ГъащIэм щыхузэфIэкIам кърит гукъыдэж иным ноби и лъэр щIегъэкI, цIыхубэм, иджыри сифI екIащэрэт, жиIэу IуэхугъуэщIэхэми зрепщытри, абыхэми хунэсыну дохъуэхъу. Тхьэм и гъащIэм къыхупищэ!
Псэу, си къуэш, псэу, уэ
лъэпкъми цIыхуми уахуолажьэ!
ШЫГЪУШЭ Хьэбас, егъэджакIуэ-методист.
Зеикъуэ къуажэ.
