Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Хабзэ
Пасэрей Iэнэ пэрысыкIэ
Пасэрей адыгэхэм нэмысышхуэрэ хабзэшхуэрэ яхэлъу щытащ. Адыгэ хабзэр фадафэ Iэнэми щащыгъупщэу щытакъым.
ГуфIэгъуэкIэ цIыхухэр зэхыхьамэ, абы щызэрихьэлIа псори зы гупу зэхэтIысхьэртэкъым. Нэхъыжь здэщыс Iэнэм щIалэгъуалэ тэтIысыну хабзэм къезэгъыртэкъым. Ар нэхъыжьымрэ нэхъыщIэмрэ зэхуащI нэмысым къыхэкIыу арат. Нэхъыжьхэм яхуэфащэ нэхъыщIэхэр щхьэгъэ-рыту яIэт. ЩIалэгъуалэри ныбжькIэ зэрызэхуэхъункIэ зэхагъэкIырти, гуп щхьэхуэурэ унэхэм щIагъэтIысхьэрт.
Нэхъыжьхэмрэ нэхъыщIэ-
хэмрэ унэ щхьэхуэ щIэс пэтми, я Iуэху зыIутыр зрагъащIэрт. ЩIалэгъуалэ Iэнэм щыщу щIалитI, фадэбжьэрэ шхын тепщэчрэ яIыгъыу нэхъыжьхэм я деж ягъакIуэрт: «ФыкIуи ди нэхъыжьхэр зэвгъэлъагъу, я Iуэху зыIут зэвгъащIэ, ди хъыбари яхуэфхь», — жаIэрти. Абы ещхьыркъабзэу, нэхъыжьхэри нэхъыщIэхэм якIэлъыкIуэрт. Апхуэдэу ягъэкIуахэр хуабжьу къащыгуфIыкIыу ирагъэблагъэрт, я фадэбжьэри Iахырти техъуэхъухьырт. ЛIыкIуэхэр ягъэтIысыртэкъым, фадэбжьэ нэужьым фIыщIэ къыхуащIу, къыдэкIуатэу хъуэхъу хужаIэурэ къыщIагъэкIыжырт.
МыдэкIэ къыздэкIуэжам: «Гуп махуэ апщий!» — жаIэрти къахыхьэжырт. Зыхуэфащэхэри тэджырти кърагъэблэгъэжырт, гуп махуэбжьэ иратырти ирагъафэрт. КъэкIуэжахэм фIыщIэ хуащIырт унафэр зэрагъэзэщIам папщIи, я пIэ ирагъэтIысхьэжырт.
ГуфIэгъуэр зейр гупхэр зыщIэс унэхэм щIыхьэурэ яхэплъэрт, зыхуей-зыхуэныкъуэхэр зригъащIэрти, щхьэгъэрытхэм унафэ яхуищIырт псори къызэрагъэпэщыну.
Гуп зэхэсым зы тхьэмадэ яIэти, псори абы и унафэт зэрекIуэкIыр. Гупым ящыщ щIэкIын хъумэ, щхьэгъэрытхэм ящыщ гъусэ хуэхъурт. ЩIэкIахэр къыщыщIыхьэжкIэ, япэ итым сэлам къитырт. Гуп махуэбжьэр а сэлам къэзытам иратырт, абы гъусэ иIэмэ, бжьэр абы иритырти иригъафэрт. Фа-дэр кърагъахъуэрти, ефам къратыжырт, абы ар езым къезытам IэщIигъэувэжырт, мыдрейм бжьэр къезытам IэщIигъэувэжырти, итIанэ и тIысыпIэ игъуэтыжырт. Бжьэр езым и ужь итым ириту иригъэфэныр Джылахъстэней хабзэщ. Къэбэрдей лъэныкъуэм езы зратам иреф.
Гупым яхэмысауэ зыгуэр къыщIыхьамэ, зыхуэфащэхэр тэджырт. Тхьэмадэр тэ-джу хабзэтэкъым. КъыщIыхьар нэхъыжьми нэхъыщIэми, фIэхъусыбжьэр иримыфауэ тIыс хъунутэкъым.ФIэхъусыбжьэм техъуэхъухьыртэкъым. Ар ирифрэ бжьэр къезытам иритыжа нэужь, хуэфащэ тIысыпIэр хуагъэлъагъуэрт.
Гуп тхьэмадэр щIэкIын хъумэ, къыщIыхьэжыху унафэр и пщэ дэлъу зыгуэр и пIэм къринэрт. Езы тхьэмадэм щхьэгъэрытым и мызакъуэу, гуп зыхэсым ящыщи дыщIэкIырт, нэмыс хуащIу. Ар къыщыщIыхьэжкIэ гупыр псори тэджырт. Гуп махуэбжьэ ирату иримыфауэ тIысыну хуиттэкъым. Абы ещхьыркъабзэт, хьэщIэр щIэкIын хъуми.
Iэнэм фадэр щызекIуэми, пасэм адыгэхэр чэф хъуным щышынэу щытащ. «Чэф игъуэтащ» зэрызыхужрамыгъэIэным хущIэкъурт.
Щоджэн Хьэзешэ.
Псалъэжьхэр
Зэ жыпIэнум тIэу егупсыс
Шынэ зиIэм укIытэ иIэщ, укIытэ зиIэм напэ иIэщ.
АкъылыфIэм делэми бзэ къыхуегъуэт.
Цlыхугъэншэм удэпсэу нэхърэ цIыхугъэ зиIэм удэкIуэд.
Щхьэщытхъу псори пцIыупсщ.
Зи бзэ быдэм насып иIэщ.
Лъагъуныгъэр джэгукъым, уджэгуу иумыгъажьэ.
КъыпкIэлъымыкIуэм узыкIэлъигъэкIуэнукъым.
Захуэм хабзэр и телъхьэщ.
Ныбжьэгъужьрэ дыжьыныжь пщэжарэ.
Езым хуэдэлI зыубым лIыгъэ хэлъкъым.
Зэ жыпIэнум тIэу егупсыс.
ПщIэнтIэпс пщIэншэ хъуркъым.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Бабыщыл гъэбэкхъа
Бабыщ укIар, гъэкъэбзар Iыхьэ-Iыхьэурэ зэпкърах, псы щIыIэкIэ ятхьэщI, шыуаным иралъхьэри, лыр щIигъанэу псы хуабэ щIакIэ, шыгъу хадзэ. МафIэр ину зэ къытрагъэкъуалъэ, тхъурымбэр къытрахыурэ, абы и ужькIэ мафIэр цIыкIу ящI, шы-уаныщхьэр трапIэри, ныкъуэвэфI хъуху ягъавэ.
Бабыщыл вар лэпсым къыхахри ягъэжэпхъ. ШыуанкIэ е тебэ куукIэ тхъу къагъэплъ, абы бабыщыл гъущахэр халъхьэри, зэрагъэдзэкIыурэ тхъуэплъ хъуху ягъажьэ. ИтIанэ мафIэр цIыкIу ящIри, щимэ цIыкIуурэ упщIэта бжьын, шыбжий сыр хьэжа халъхьэ икIи, зэIащIэурэ, бжьыныр тхъуэплъ хъуху ягъажьэ. Абы бжьыныху уба халъхьэ, зэIащIэурэ шатэпс щIакIэ, шыуаныщхьэр трапIэ, мафIэр щабэ дыдэ ящIри, хьэзыр хъуху ягъэбэкхъ. Шыуаныр пэшхьэкум къытрахыжри, джэдгын хаудэ. И щхьэр тепIауэ дакъикъи 5-6-кIэ щагъэт, нэхъ IэфI, мэ дахэ къищтэн щхьэкIэ.
Iэнэм щытрагъэувэнум и деж, бабыщылыр тепщэчым иралъхьэ, абы и щIыIум тракIэ шыуаным къина шатэпсри бжьыныхури. Яшх пщтыру, пIастэ, мырамысэ щIыгъуу. Шэ хуабэ трафыхьыж.
Халъхьэхэр (цIыхуитху Iыхьэ): бабыщылу — г 1000, бжьыныщхьэу — г 50, бжьыныхуу — г 30, тхъууэ — г 150-рэ, шатэпсу — г 200, шыгъуу, шыбжийуэ, джэдгыну — узыхуейм хуэдиз.
Зэрыджэ гъэва
Зэрыджэ тхьэщIар кIэструлым иракIутэ, псы тIэкIу щIакIэри пэшхьэкум трагъэувэ. МафIэ цIыкIум тету дакъикъэ 15-20-кIэ, псыр щIэвэщIэху, ягъавэ, итIанэ хьэкум къытрахыж, зэрыджэр кхъузанэм иракIутэри, зэIащIэурэ и псыр къыщIаху.
Зэрыджэпсыр кIэструлым иракIэж, хьэкум трагъэувэжри сыхьэти 5-6-кIэ ягъавэ. Абы и ужькIэ фо халъхьэри аргуэру сыхьэтитI-щы нэблагъэкIэ ягъавэ. Пэшхьэкум къытрахыж, ягъэупщIыIу, абджым е кхъуэщыным иракIэри, и щхьэр гъэбыдауэ щIыIапIэ- кIыфIыпIэм ягъэув.
Халъхьэхэр: зэрыджэу — г 1000, фоуэ — г 500, псы гъэва упщIыIужауэ — г 100.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
Школ хъыбархэр
Къуажэдэсхэр щогуфIыкI
Лашынкъей къуажэм дэт курыт школ №2-м иджыблагъэ Iуэху дахэ щызэхэтащ — «Урысей зэкъуэт» партым къыхилъхьа «Сабий спорт» проектым хыхьэу еджапIэм и спорт пэшым зэгъэпэщыжыныгъэ лэжьыгъэшхуэ щрагъэкIуэкIащ. Абы и бжэ-щхьэгъубжэхэр зэрахъуэкIащ, блыныр, лъэгур къагъэщIэрэщIэжащ, сабийхэм зыщахуапэ пэш щхьэхуэхэри зыхуей хуагъэзащ, спорт хьэпшыпхэмкIи хъарзынэу къызэрагъэпэщащ.
— Мы Iуэхум ди еджапIэм щIэс сабийхэм я мызакъуэу, зэрыжылэу щыгуфIыкIащ. ЩIэблэр спортым дегъэхьэхынымкIэ, гъащIэ узыншэм къыхуеджэнымкIэ абы Iэмал хъарзынэхэр къыдет. Ди гуапэ зэрыхъунщи, спортым дихьэххэр ди мащIэкъым. Ди еджакIуэхэм спорт зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ район, республикэ зэхыхьэхэм щIэх-щIэхыурэ текIуэныгъэхэр къыщахь. ДяпэкIэ ныбжьыщIэхэм я зэфIэкIым мыбдеж щыхагъэхъуэфынущ, — щыжиIащ Iуэху щхьэпэм иращIэкIа зэхыхьэм курыт еджапIэм и унафэщI КIэбышэ Заремэ.
Школ унафэщIхэми егъэджакIуэхэми фIыщIэ хуащI а лэжьыгъэм зи гуащIэ хэзылъхьахэу Шэджэм район администрацэм и Iэтащхьэ ТекIушэ Артур, абы и къуэдзэ, егъэджэныгъэмкIэ щIыналъэ управленэм и унафэщI Iэрыпщэ Жаннэ, «Урысей зэкъуэт» партым Шэджэм районым щиIэ къудамэм и пашэ ГъукIэлI Марат сымэ.
Тхьэгъэпсэу Альбинэ,
Лашынкъей дэт курыт школ №2-м
адыгэбзэмрэ адыгэ литературэмкIэ и егъэджакIуэ.
ЖыIэгъуэхэр
Фыгъуэнэдыр къулей хъуркъым
Iуэхутхьэбзэ зыщIэм гукъанэ хуащIыркъым.
Акъылышхуэр налкъутналмэсым хуэдэщ — мащIэущ дунейм къызэрытехъуэр.
Бзэр зыфIэкIуэд лъэпкъыр гъащIэмащIэщ.
Жылэр ехъуапсэми, зи псэм хуимытыжыр насыпыфIэу убж хъунукъым.
ГъунэгъуфIыр благъэфI пэлъытэщ.
ЦIыхуфIыр фIы ищIар зыфIэкуэдыркъым, ищIа фIыр зыфIэмащIэрщ.
Шэм нэхърэ псалъэр нэхъ щыпхыкI щыIэщ.
ЦIыхубэм къыбдамыщта Iуэхум къару игъуэтыркъым.
ЩIалэр гъащIэм йопIэщIэкI.
Iуэхум хэзымыщIыкI бгъэдэбгъэувэмэ, Iуэхур ирищIыкIынщ.
ЦIыхум я гъащIэр нэхъ зыгъэмащIэр я зэхэтыкIэрщ.
Узыдэмыхъунум уахыхьэмэ, хъуэн къыхэпхынщ.
Фыгъуэнэдыр къулей хъуркъым.
ЦIыхубз ябгэм унагъуэм и гъащIэр хьэзаб защIэ ещIыф.
Уи къуэш лъэпэрапэмэ, и фэбжь уэри къыплъэIэсынщ.
ЦIыху Iуэхуншэм и гъащIэр пщIэншэщ.
Зэманыр зэбгъэзэхуэфмэ, уи зэфIэкIым куэдкIэ хэхъуэнщ.
ЦIыху зи жагъуэр къулейсызщ.
ПцIыупс Iуэху думылэжь.
ЩIэныгъэр мылъку мыкIуэдщ.
Къэралыр зэрылъэщыр и цIыхум къыхуащI пщIэрщ.
Хьэрычэт зыхэлъ фызым и унагъуэр берычэт щыщIэркъым.
Унэгуащэ щытепщэ унагъуэм лIым и благъэ кIуэрейкъым.
Зи щIэныгъэмрэ зи бжыгъэмрэ зыгъэбагъуэ лъэпкъыр псэунущ.
ЛIыфI зыдэс жылэ цIэрыIуэщ.
Акъылрэ лIыгъэрэ зыхэлъыр фIыгъуэ щыщIэркъым.
ГубэщIыкI Владимир.
Адыгэ лIакъуэхэр
Убыххэр
И цIэр къанэу кIуэдыжа адыгэ лъэпкъхэм ящыщ зыщ.
УбыхкIэ зэджэ адыгэ лъэпкъ мыиныр тенджыз ФIыцIэм и Iуфэм щыпсэуащ, иджырей Сочэ къалэм и Iэгъуэблагъэхэм. XIX лIэщIыгъуэм абыхэм я щIыналъэм хыхьэрт Шахэ, Шачэ, Хъуэст псыхъуэхэр. Я гъунэгъу адыгэ, абазэ лъэпкъхэм убыххэр зэрахэзэрыхьыжам къыхэкIыу, абыхэм я лъахэр здынэсу щытар нобэ къэхутэжыгъуейщ. Убыххэм езыхэм я бзэ къыпыщхьэхукIауэ, адыгэбзэмрэ абазэбзэмрэ яку дэту, яIэжт. Языныкъуэ дэфтэр тхыгъэжьхэм къызэрагъэлъагъуэмкIэ, абыхэм я бжыгъэр 9.600-12.000 хъурт.
Убыххэр жылагъуэ щхьэхуит зыбжанэу зэхэтащ: абыхэм я унафэщIхэр лIакъуэлIэшхэрт е IэIэткIэ хаха тхьэмадэхэрт. 1864 гъэм, Кавказ зауэр иуха нэужь, убыххэм, къэмынэIауэ, заIэтри Тыркум Iэпхъуащ. Абыхэм я щIэблэ иджыри хамэ къэралхэм уащрохьэлIэ, ауэ я бзэр зыщIэж яхэткъым. Убыххэр ящыщщ тхыдэ къэхъугъэхэм дунейм трагъэкъэбзыкIыжа лъэпкъхэм.
XIX лIэщIыгъуэхэм убыххэр муслъымэн диным итахэщ, ауэ абы ящигъэгъупщэфакъым я пасэрей мажусий хабзэхэри. Абыхэм тхьэ пэлъытэу, ягъэлъапIэу яIащ жыгхэр, мэз гуэрэнхэр. Апхуэдэ щIыпIэхэм тхьэ щелъэIурт, къурмэн Iэщыр щаукIырт.
Хьэтыкъуейхэр
Хьэтыкъуейхэр адыгэ нэхъ лъэпкъышхуэхэм ящыщащ.
ЗэрыхуагъэфащэмкIэ, XIX лIэщIыгъуэм и япэ Iыхьэ ныкъуэм абыхэм я бжыгъэр мини 160-рэ хъурт. Хьэтыкъуейхэр Псыжьрэ Щхьэгуащэрэ я зэхуаку дэсащ, къуэкIыпIэмкIэ кIэмыргуейхэр, къухьэпIэмкIэ бжьэдыгъухэр, къаблэмкIэ абазэхэхэр къабгъурысу. Хьэтыкъуейхэр нэхъыбэу Лабэ, Псыжь, Пщызэ, Щхьэгуащэ псыхэм я аузхэм щыпсэуащ: къулейуэ, зыхуей ягъуэту къэгъуэгурыкIуащ.
КъухьэпIэмкIэ щыпсэу адыгэ лъэпкъхэм къащхьэщыкIыу хьэтыкъуейхэм пщыхэр яIащ; ахэр къэбэрдейхэм быдэу япыщIауэ щытащ. Къэбэрдеипщ Беслъэней ПцIапцIэ я пашэу адыгэхэр Астрахань щытеуам щыгъуэ Хьэтыкъуейхэр я гъусащ. А лъэпкъым хъаныкъуэхэри яIэт. Псалъэм папщIэ, кърым хъан Джэрийхэм ящыщхэм я лъахэр къагъанэрти, адыгэхэм къахэтIысхьэрт. Я пщыхэм хуэдэу, хьэтыкъуейхэм абыхэм пщIэ хуащIырт.
Кавказыр къэгъэIурыщIэным теухуауэ XIX лIэщIыгъуэм екIуэкIа Iуэхугъуэшхуэм яужь хьэтыкъуей адыгэхэм ящыщу хэкужьым къинэжар мащIэт: 1858 гъэм ахэр зэрыхъужыр мин 40-т. Ахэр нэхъ мащIэж хъуащ ИстамбылакIуэм и ужькIэ.
Иджыпсту хьэтыкъуейхэр нэхъ зэуIуу щопсэу Адыгэ Республикэм, Краснодар крайм, Тыркум.
Хьэтыкъуейхэр адыгейуэ ятх, адыгей литературэбзэм иропсалъэхэр.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 1. Дуней псом щыцIэрыIуэ адыгэ дирижёр. 3. Нартхэр гъаблэм къезыгъэла лIыхъужь. 5. ЦIыхущхьэм и гупэ лъэныкъуэ. 7. Имей гуэр щэхуу къэзыщтэ, зэзыхьэлIэ. 9. Iуэхугъуэ гуэрхэмкIэ зэпеуэ гупхэм ящыщ зы лъэныкъуэ. 11. «Къанщобийрэ Гуащэгъагърэ» пьесэ цIэрыIуэр зытха адыгэ щIэныгъэлI. 13. Адыгэ нэхъыбэ дыдэ зэрыс къэралыгъуэ. 15. ТхылъымпIэм къыхэщIыкIауэ ерыскъы, нэгъуэщIхэр зэрызэрахьэ, къызэрырахьэкI кумбыгъэ. 17. Iэтэм нэхърэ нэхъ цIыкIуу зэтелъхьа мэкъу. 18. Зэхьэзэхуэр мэунэри, … итIыр мэунэхъу (псалъэжь). 20. ЩоджэнцыкIу Алий и усэ цIэры-Iуэ. 21. Гъудэбадзэ лъэпкъ. 22. Зэгуамыгъэжу псэущхьэм траха фэ. 24. ЗыщатIагъэ, зэрызахуапэ хьэпшып. 25. Гум, машинэм щыщ Iыхьэ. 27. КIапэм хэлъ къупщхьэ. 29. Адыгэ къафэ лIэужьыгъуэ. 30. ЦIыхур зыщIэкъу, абы къалэну зыхуигъэувыжа. 31. Лъы зыщI органу цIыхум иIэ. 32. Хьэкъущыкъу лIэужьыгъуэ. 33. … куэбжэ зиIэ … мастэ щощIэ (псалъэжь). 35. ЩIым и спутник. 36. Бгым, къуршым щыпсэу цIыху. 37. Шу защIэу зэхэт дзэ. 38. Зи теплъэкIэ кIэщIу, бгъуэуэ щыт бдзэжьей лъэпкъыгъуэ. 39. Плъыжьу хъу пхъэщхьэмыщхьэ. 40. Гъэсын щхьэкIэ паупщIа, якъута жыг. 41. Нэхъыбэу Инджылызым щыпсэу лъэпкъ. 42. IуплъапIэ, напэр здэгъэза лъэныкъуэ. 44. Ар щымыIэм уэшх щыIэнукъым. 46. Къэгубжьыгъуейуэ, шыIэныгъэ хэлъу щытыныгъэ. 47. ГуфIэгъуэшхуэ гуэрым иращIэкI ефэ-ешхэ, джэгу. 48. ГъукIэм и лэжьапIэ. 49. Губжь къызыщIих нэ. 50. Тхьэмпэ Iув къызыпыкIэ, хужьуи плъыжьыфэуи гъагъэ удз. 53. КъБР-м щыщ цIыхубз уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэ. 55. Зозыгъэгъэпсэху, пхуэлажьэ, гугъу зыкъыбдезыгъэхь. 57. Бэзэрым и унафэщI, ар зыIэщIэлъ. 59. Бийм иубыда щIыпIэм иту, бийм и щIыб къиту зауэ езыгъэкIуэкI. 61. МэракIуэ плъыжь-фIыцIафэ. 63. Нэмэз щащIкIэ зытеувэр. 65. Аруан районым хиубыдэ къуажэ. 67. Нарт лIыхъужь. 68. Адыгэ лъэпкъым и зы къудамэ. 70. Дыхьэшхэн, щIэнэкIалъэ. 72. Гъэджэфа, цIу, нур. 74. Зи дамитIыр дэшея. 76. Илъэсым щыщ мазэцIэ. 77. Тхыгъэ тхам и Iыхьэ. 78. КъБР-м щыщ къалэ. 80. Дыгъэ бзийр уэшх ткIуэпсым щыпхридзкIэ, уафэм щхъуэкIэплъыкIэу къыщыхъу нур. 82. Адыгэ цIыхухъуцIэ. 83. Зыгуэрым хуэдэу, хуэдизу бгъу. 85. Пхъашэу, гъуру щыт. 86. КъБР-м щыщ бэнакIуэ цIэрыIуэ, УФ-м спортымкIэ щIыхь зиIэ и мастер, Европэм и чемпион, Бразилием щекIуэкIа Олимп джэгухэм етIуанэ увыпIэр къыщызыхьа. 87. УщызэкIэщIэплъу пIащIэ абдж къабзэ. 88. ЕфакIуэ зэхуэс, ефэ-ешхэ. 89. Щтаучым иреуэу хъуаскIэ къызэрыхрагъэх жыр кIапэ. 90. Бийм IэщIыхьауэ иIыгъ цIыху. 91. МафIэр ину щыдэлыдейм деж къыпих. 92. ЩIэжьей. 93. КIуащ БетIал и поэмэ. 94. Iэщым ефыкI уз, и Iур къригъэхуу. 95. Махэ, щIэхыу лажьэ. 96. Мыкъуаншэ, мымысэ. 97. …-рэ псырэ нэхъ IэфI щыIэкъым (псалъэжь). 98. Гъавэм щыщу яшхыну къыхах Iыхьэ. 99. Зыгуэрым ибгъу, гъунапкъэ. 100. Къэуша нэужь жейр зытемыупа. 101. Уэшх къыщешхкIэ къэIу Iэуэлъауэ макъ.
Къехыу: 1. Илъэс куэдкIэ къэкI, лъабжьэжь зиIэ удз лIэужьыгъуэ. 2. Нэщхъеягъуэ зимыIэ, нэщхъеягъуэм пэIэщIэ. 3. Зэпымыууэ уэшх къыщешх. 4. Сэмэгу лъэныкъуэ. 5. Мывэ лъапIэу щыIэр къызэщIэзыубыдэ псалъэ. 6. Лэжьыгъэм къыпэкIуэ хъер. 7. СудкIэ узыгъэкъуаншэ. 8. Менделеевым и периодическэ системэм и япэ гупым щыщ элемент. 9. Щхьэмыж зиIэ къэкIыгъэхэр. 10. Зыгуэрым щIыгъуу гъуэгуанэ теувэ. 11. Джэдкъаз лIэужьыгъуэ. 12. Емыджауэ щытыныгъэ. 13. Дон псым адыгэхэр зэреджэр. 14. ДжэдыкIэм илъ гъуэжьыр. 15. Уасэм щыщу щэхуэгъум къыIах Iыхьэ. 16. Бжэм Iуапхъуэр. 17. Хьэулей, зыри зыкIэлъымыплъ. 19. УнэлъащIэхэм дищIэ хьэпIацIэ. 22. ЩIыдагъэм къыхах гъэсыныпхъэ. 23. МыIэфI. 24. Макъыншэ, даущыншэ. 25. Нарт Сосрыкъуэ и Iэщэ. 26. ЯфIэгуэныхь, цIыхум ягу зыщIэгъу. 28. ФIей зыкIэрымылъ, зыбгъэдэмылъ. 29. Къуажэ, хэку унафэщI. 31. Мэл егъэзыпIэ. 34. Зыгуэрым и лъабжьэ, щIым хуэгъэза лъэныкъуэ. 36. Къуалэбзу цIыкIу. 43. Махуэм и кIэух зэман. 45. ГъэшхэкI. 51. МафIэм и щIыIум лы зэрыщагъажьэ гъущI е пхъэ баш. 52. Пщыхьэщхьэ хэкIуэта. 53. Муслъымэн диным зэрыжиIэмкIэ, дунейм ехыжа псоми я гуэныхьымрэ псапэу ящIамрэ зэрашэч тэрэзэ. 54. Тэрч щIыналъэм нэгъуэщIу зэреджэ. 55. КъафIэмыIуэху, зэмыгугъу. 56. Шэ зэраз. 57. Сату зыщIхэм ахъшэ къеIыхыныр зи лэжьыгъэ, зи къалэн. 58. КъэгубжьыгъуафIэу, къэлыбыгъуафIэу щытыныгъэ. 59. ПащIэ зытет бдзэжьей лъэпкъ. 60. Губжь зыщIэлъ плъэкIэ, щытыкIэ. 61. Псы щта. 62. ЦIыхур зэрыбауэ орган. 63. Къэп цIыкIу. 64. Къэхутэныгъэ, къэщIэныгъэ, зэхэгъэкIыныгъэ. 65. Щиху лъэпкъыгъуэ. 66. Хадэм щагъэкI удз лъэпкъ, ерыскъым халъхьэу. 67. Къуэш, шыпхъу, дэлъху. 68. Жьы лъэпкъ къемыпщэу, хуабейуэ щыщыт. 69. Зи гугъу ящIыр, зытепсэлъыхь цIыхур кърагъэлъагъуэу зэрыщIэупщIэ. 70. Адэ папщIэу сабийм щхьэщыт, адэм хуэдэу абы хущыт. 71. Умылъагъуу къэхъу, екIуэкI, щыIэ. 73. Уэшхышхуэ, жьышхуэ сыт хуэдэхэр къыщыхъум деж апхуэдэу хужаIэ. 75. Уэрэд зэхэзылъхьэ. 77. Тумэным и Iыхьэ пщIанэ. 78. Зы зэман гуэр, зэман мащIэ. 79. Диным теухуа тхылъ. 81. МызанщIэ. 84. ПсыIагъэ зыщIэмыт. 85. Мывэу зэхэлъ бгы лъагэхэр. 87. Iэщым фIыуэ яшх, хущхъуэгъуэу къагъэсэбэп губгъуэ удз лIэужьыгъуэ.
Зэхэзылъхьар Къардэн Алимщ.
Къулъкъужын Ипщэ къуажэ
Дыгъэгъазэм и 15-м ди газетым т22ета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу: 1. Бо. 4. Яе. 6. Къуэбэбжьабэ. 8. Хьэлъкъ. 9. Бжы. 10. Хахуэ. 13. Жыгей. 14. Хьэбэз. 18. Унэ. 20. Джэду. 21. Пхъэр. 22. Ажэ. 25. Налкъут. 26. Лъэмыж. 30. Азэн. 32. Пхъы. 33. Сытхъу. 34. Псыхьэлъахуэ. 35. Пхъу. 36. Кхъужь.
Къехыу: 1. Бжьыхьэ. 2. Уэркъ. 3. Убых. 5. Елгъэр. 7. Бажэ. 11. Лъей. 12. Джэд. 13. Жумэрэн. 15. Зэрэгъыж. 16. Унажэ. 17. Ауз. 19. Япэ. 23. Акъужь. 24. Гъуэгу. 27. Насып. 28. Ахъшэ. 29. Тхъурыжь. 31. Нысэ. 33. Сахуэ.
