АбытIэ Зулхьэчим и уэгу вагъуэ нэхур
«Куэд къэзымыгъащIэу куэд зылэжьа» зыхужаIэхэм ящыщщ ди лъахэгъу щыпкъэ АбытIэ Зулхьэчим Мурадин и къуэр. Илъэс 43-рэ фIэкIа къигъэщIэну къызыхуимыуха адыгэ щIалэм а зэман кIэщIым къриубыдэу хузэфIэкIащ куэдым илъэси 100-кIи ялъэмыкI Iуэхугъуэхэр. 1941-1945 гъэхэм екIуэкIа Хэку зауэшхуэм лIыхъужьу зэрыхэтам нэмыщI, АбытIэр цIэрыIуэ хъуащ зэфIиха гуащIэдэкI лэжьыгъэшхуэмкIи. ЩIыуэпс хъугъуэфIыгъуэкIэ къулей Тырныауз бгы лъагъуэхэм япэу кIуэцIрыкIа IэщIагъэлIхэм яхэтащ ар. Зи дэтхэнэ махуэри IуэхуфIкIэ гъэнщIауэ псэуа Зулхьэчим, зауэлI хахуэм, лэжьакIуэшхуэм, хэкупсэ нэсу зи гъащIэр езыхьэкIам, и цIэр куэдым ящыгъупщакъым ноби.
АбытIэ Зулхьэчим и щыкъу анэ Унэж Марузрэ и благъэхэмрэ и гъусэу. 1956 гъэ
АбытIэ Зулхьэчим. 1951 гъэ
Бахъсэн щIыналъэм хыхьэ Зеикъуэ адыгэ къуажэшхуэм 1917 гъэм къыщалъхуащ АбытIэ Зулхьэчим. Абы и адэ-анэхэу АбытIэхэ Мурадинрэ Чэбыхъанрэ (ар Ахъмэтхэ япхъут) бынитху яIащ: Башир, Нуралий, Зулхьэчим, Шэмхьун, хъыджэбз закъуэ Шамкъыз. ЗэгурыIуэрэ зэдэIуэжрэ зэрылъ АбытIэхэ я унагъуэр гъащIэм иIэ хъуа унэтIыныгъэщIэм и телъхьэт, къащIэхъуэ щIэблэри абы хуаущийуэрэ къагъэхъурт. Быным хуащIа гурылъ дахэ псоми хунэмысу, унагъуэм и щIэгъэкъуэн нэхъыщхьэ Мурадин ящхьэщыукIуриикIащ. Гуауэшхуэт ар Чэбыхъан и дежкIэ. Бын нэхъыжьхэр и дэIэпыкъуэгъуу Чэбыхъан ипIащ нэхъыщIэхэр. Зулхьэчим еханэ классым щIэст абы щыгъуи, еджэныр IэщIыб ищIри, и анэм бгъурыту колхоз губгъуэм лэжьэн щыщIидзащ.
Лэжьыгъэм и гугъуагъыр, Iэпкълъэпкъым къекIуэ пщIэнтIэпсым и шыугъагъыр пасэу зыхищIащ Зулхьэчим. АтIэми ар къыпикIуэтакъым гъащIэм къыпигъэтIылъа лъэпо- щхьэпохэм, абы и гугъуехьхэми зэрыпхыкIыфын къарурэ акъылкIэ Тхьэшхуэр къыдэIэпыкъуащ. Тырныауз вольфрам-молибден комбинатым и ухуэныгъэр лIэщIыгъуэ кIуам и 30 гъэхэм я кIэухым ди республикэм щаубла нэужь, АбытIэм мурад ищIащ къэралпсо мыхьэнэ зиIэ а Iуэхум хыхьэну. Апхуэдэуи ищIащ. «Молибден» рудникым узэрыдэкI гъущI кIапсэ гъуэгум япэ дыдэу щытеува махуэр куэдрэ игу къигъэкIыжырт Зулхьэчим. Абы и къалэнт щIым къыщIах фIыгъуэхэр вагонеткэкIэ къыIуишыну. Лэжьыгъэм зигури зи псэри хузэIуха щIалэщIэм къызыхуэтыншэу игъэзащIэрт пщэрылъ къыхуащIа къалэнхэр, нэхъыжьхэм я жыIэм едаIуэу, абыхэм я чэнджэщхэм ирикIуэу. ЩIалэм хэлъ жыджэрагъым, жэуаплыныгъэм гу лъамытэу къэнакъым рудникым и унафэщIхэм икIи куэд дэмыкIыу ар щIыр зыубрухэм хагъэхьащ. Къуршыр зыгъэIурыщIэ, къикIуэт зымыщIэу бгым пхыкI лэжьакIуэ ерыщым, къару зиIэм и унэтIакIуэт шахтёр IэкIуэлъакIуэ икIи нэхъыжьыфI Моисеев Иван, убрууакIуэ IэщIагъэм хэлъ щхьэхуэныгъэхэмрэ щэхухэмрэ адыгэ щIалэщIэр щигъэгъуазэу. Абы и нэIэм щIэту, лэжьыгъэм гумызагъэу бгъэдэт, зи махуэ къалэнхэр планым щIигъуу къезыхьэлIэ щIалэ Iэдэбым ехъулIэныгъэ куэд щызыIэригъэхьащ IэнатIэм. Зулхьэчим и псэ хьэлэл лэжьыгъэм къыпэкIуэрт комбинатым и унафэщIхэм къабгъэдэкI щытхъу, фIыщIэ тхылъхэр, ахъшэ саугъэтхэр.
Хэку зауэшхуэр къыщыхъея илъэсым АбытIэм и лэжьэкIэфIым нэхъри зригъэубгъуащ. «Псори фронтым папщIэ! Псори ТекIуэныгъэм папщIэ!» къыхуеджэныгъэхэм щIэту лажьэрт абы щыгъуэ зэрыкъэралу. АбытIэмрэ абы и ныбжьэгъухэмрэ махуэ къэс хагъахъуэрт рудауэ къыщIахым и куэдагъым. Абыхэм нэсу къагурыIуэрт езыхэм я лэжьэкIэм куэд зэрелъытар. Бийр ди щIыналъэм гъунэгъу къыщыхуэхъум, комбинатыр зэхуащIащ, и IэщIагъэлIхэр хуит ящIащ нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэр здынэмыса, Кавказ адрыщIымкIэ щыIэ апхуэдэ заводхэм я лэжьыгъэм щыпащэну. Зауэм кIуэну хуейхэри мымащIэу къахэкIащ бгым щылажьэхэм. Абыхэм яхэтт АбытIэ Зулхьэчими. Абы занщIэу НалшыккIэ къиунэтIащ, арщхьэкIэ фронтым дэкIыну гупыр щрагъэжьэнур къыкIэлъыкIуэ махуэрати, Зеикъуэ дэкIуеижащ. А жэщым зэбгъэдэсыжащ анэмрэ къуэмрэ. Зулхьэчим и анэм и гур фIы хуищIырт, зихъумэжыну, зыщысхьыжыну къигъэгугъэрт. Пщэдджыжьым жьыуэ къалащхьэм игъэзэжащ щIалэм, фронтым дэкIыну. Зи къуэ нэхъыжь Башир зауэм хэкIуэда анэм, и псэр дзапэкIэ иIыгъыу жыхуаIэм хуэдэу, жэщи махуи Тхьэм елъэIурт, Зулхьэчим къыхуихъумэну.
Апхуэдэу, 1942 гъэм и жэпуэгъуэм АбытIэ Зулхьэчим зауэ IэнатIэ псэзэпылъхьэпIэм пэрыуващ. Зэрылэжьам хуэдэ дыдэу, и къаруи, и гъащIи щымысхьу, зэуащ ар. Япэ щIыкIэ ар пулемётчикыу хэтащ Кавказ Ищхъэрэм бийхэм щапэщIэт 1250-нэ фочауэ полкым. Зэзауэ гуащIэхэм хэту уIэгъэ хъури, уIэгъэщым щIэхуащ. И узыншагъэр ефIэкIуэжа нэужь, сэлэт хъыжьэр Белорусскэ, Прибалтийскэ фронтхэм щызэуащ, лIыгъэ къигъэлъагъуэу, 1944 гъэм командованэм и унафэ хэхар игъэзащIэу, Зулхьэчим уIэгъэ хьэлъэ хъуащ, ауэ аргуэру (иджы етхуанэ) абы и псэр къихъумащ Тхьэшхуэм. СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и унафэкIэ 1944 гъэм и бадзэгуэгъуэм абы къратауэ щытащ «Хахуагъэм папщIэ» медалыр. А дамыгъэр зыхуагъэфащэр лIыгъэшхуэ къызыкъуэкI зауэлIхэрат.
Мазитхум нэскIэ уIэгъэщым щIэлъа нэужь, езыр щIэлъэIуами, фронтым Iуамыгъэхьэжу, АбытIэр унэм къагъэкIуэжащ. И узыншагъэр нэхъ зэтеувэжа нэужь, Зулхьэчим лъэIуат зэуапIэм игъэзэжыну, арщхьэкIэ аргуэру къыхуадакъым ар. Бийм зэтрикъута жылэм гъащIэр щызэтезыгъэувэжхэм яхыхьащ ар занщIэу. Къуажэ советым счетоводу щылажьэ пэтми, абы игури и псэри ТырныаузкIэ еIэрт. А хъуэпсапIэр АбытIэм щызыIэригъэхьэфар зауэр иухыу цIыхухъухэм (куэд мыхъужми) жылэм къагъэзэжа нэужьщ. Къуажэм дэлъ лэжьыгъэр иджы зэфIэзыхыфынухэм ящыщт Зулхьэчим ныбжьэгъуфIу иIахэу Къущхьэ КIыщыкъуэ, Шафий Хьэчим, ГъукIэлI Мухьэмэд, Щомахуэ Лъостэн сымэ, нэгъуэщIхэри.
1946 гъэм и гъатхэм Зулхьэчим пэрыувэжащ фIыуэ илъагъу и IэнатIэм. Лэжьэни щIидзэжащ, цIыхуитI-щым я планыр игъэзащIэу, и къаруи, и зэфIэкIи щымысхьу, и гъусэ адрей убрууакIуэхэри Iуэхум тригъэгушхуэу, хузэщIигъэуIуэу. Лэжьыгъэм щыпсэемыблэжт ар. Къэхъурт махуэ бжыгъэкIэ унэм мыкIуэжу щылажьэ. АбытIэр зыхэт гупыр куэдрэ щытекIуэрт «Молибден» рудникым щекIуэкI зэхьэзэхуэхэм. Езы Зулхьэчим махуэ планыр игъэзащIэрт проценти 170 — 200-кIэ.
ЩIалэм и щIэныгъэм, IэщIагъэм хигъэхъуэну и нэ къикIырти, комбинатым и унафэщIхэм я жэрдэмкIэ ар еджапIэ ягъэкIуащ техникэ щIэныгъэ щрагъэгъуэт институту Свердловск дэтым. 1949 гъэм АбытIэ Зулхьэчим ехъулIэныгъэкIэ къиухащ курсхэр икIи «щIыщIагъ бгылъэ лэжьыгъэхэмкIэ мастер» цIэр иIэу рудникым къигъэзэжащ.
АбытIэм и лэжьыгъэфIым фIыщIэ ин къыпэкIуащ.1946 гъэм и шыщхьэуIум абы и бгъэгум щылыдащ «Металлургие щхъуэкIэплъыкIэм щекIуэкI социалист зэхьэзэхуэм и отличник» дамыгъэр, СССР-м металлургие щхъуэкIэплъыкIэмкIэ и министрым и Iэ зыщIэлъ щыхьэт тхылъи къыIэщIалъхьащ. Илъэс зыбжанэ дэкIри, абы къыкIэлъыкIуащ «ГуащIэдэкI лэжьыгъэм къызэрыхэжаныкIам папщIэ» къэрал медалыр. 1957 гъэм Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 зэрырикъум и щIыхькIэ, щIыналъэм игъуэта социальнэ, экономикэ, щэнхабзэ зыужьыныгъэ инхэри къалъытэу, СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым Къэбэрдей-Балъкъэрым къритауэ щытащ Ленин орденыр (етIуанэу). Абы щIыгъуу къэрал дамыгъэ лъапIэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ ягъэпэжауэ щытащ цIыху куэд. Ленин орденыр — къэралым и дамыгъэ нэхъ лъапIэ дыдэр — хуагъэфэщауэ щытащ АбытIэ Зулхьэчим. Ар ягъэлъэгъуат «Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь» цIэр къыфIащынуи.
ГуащIэдэкI лэжьыгъэм къыпэкIуа апхуэдэ къэрал гулъытэ иным АбытIэм и пщIэр нэхъри къыщиIэтащ зыщылажьэ комбинатми. АбытIэ Зулхьэчим цIыхубэм я дзыхь кърагъэзри, хахауэ щытащ КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату, Жылагъуэм апхуэдэ пщIэшхуэ щызиIэ, цIыхугъэ инрэ зэфIэкIышхуэрэ зыбгъэдэлъ адыгэлIым унагъуэ дахи иухуат. Лэжьыгъэм щызыIэригъэхьа ехъулIэныгъэ лъагэхэм зыкIи япебдзых мыхъун хъугъуэфIыгъуэт ар зи нэхъыжь бынунагъуэшхуэр. Зулхьэчимрэ абы и щхьэгъусэ Хъадижэтрэ (ар Унэжхэ япхъут) унагъуэ насыпыфIэ икIи быныфIэ хъуат. Абыхэм зэдагъуэтащ щIалихрэ зы хъыджэбзрэ: Заурбий, Аскэрбий, Ибрэхьим, Исмэхьил, Гуащэгъагъ, Мухьэмэд (Исхьэкъ), Ахьмэд. Зи нэхъыщIэгъуэр ягъафIэу, къыхэжэпхъыкIхэр адэ-анэм дэIэпыкъуэгъу яхуэхъуу псэурт унагъуэ дахэр, зэгурыIуэрэ зэдэIуэжу. Псом хуэмыдэу унагъуэм гулъытэшхуэ щигъуэтырт и дэлъхухэм ноби ягъафIэ хъыджэбз закъуэ Гуащэ (арат адэр пхъу закъуэм зэреджэр)…
ГъащIэм, быным яхуиIэ мурадхэмрэ хъуэпсапIэхэмрэ ящыщу куэдым хунэсакъым АбытIэ Зулхьэчим. 1960 гъэм и щэкIуэгъуэм и 14-м гуузу дунейм ехыжащ ар. ЗауэлI хахуэм, лэжьакIуэ псэемыблэжым и щымыIэжыныгъэр куэдым гущIыхьэ ящыхъуауэ щытащ. Абы щыгъуэ къыдэкIа республикэ газетхэм тетауэ щытащ а къэхъукъащIэм теухуа хъыбар гуауэ: «…гуузу дунейм ехыжащ партым хэтхэм я кандидат, Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутат АбытIэ Зулхьэчим Мурадин и къуэр».
Абы лъандэрэ илъэс 60 дэкIыжащ, балигъ хъури щIэблэщIэхэри къащIэхъуэжащ АбытIэм и бынхэм. Гугъу ехьу ахэр зэщIипIащ иджыри гуауэ куэд зи нэгу щIэкIа Хъадижэт: абы къыхуиухат и къуэ нэхъыщIищри и малъхьэ закъуэри игъеижыну. И хъыджэбз закъуэ Гуащэгъагъ къытепсыха гуауэри и бынхэмкIэ иIэ гузэвэгъуэри хуэхьакъым анэ тхьэмыщкIэм. И щхьэгъусэ Зулхьэчим илъэс 47-кIэ кIэлъыпсэужауэ, абы быным яхуиIа гурылъхэм я нэхъыбэр игъэзэщIауэ 2007 гъэм дунейм ехыжащ Хъадижэт.
АбытIэхэ я унагъуэм гъащIэм и удын куэд игъэвами, зи зауэ зэфIэкIхэмрэ гуащIэдэкI лэжьыгъэшхуэмкIэ жылагъуэм цIэрыIуэ щыхъуауэ щыта АбытIэ Зулхьэчим лъэужьыншэкъым, Тхьэм и шыкуркIэ. И бынхэу Заурбий, Аскэрбий, Ибрэхьим, Гуащэгъагъ сымэ, абыхэм я щIэблэхэр мэпсэу, зыхэтым фIыкIэ къахэщу, куэдым щапхъэ яхуэхъуу, я адэм, адэшхуэм и фэеплъ нэхур сакъыу яхъумэу. Зулхьэчимрэ Хъадижэтрэ я щIэблэ дахэр гъэ къэс хэтщ ТекIуэныгъэ Иным и махуэшхуэм ирихьэлIэу иужьрей илъэсхэм къызэрагъэпэщ «Полк уахътыншэ» пэкIум, я адэшхуэ лIыхъужьым и сурэтыр лъагэу яIыгъыу, абы зэрихьа лIыгъэхэм, зэфIиха Iуэху инхэм иригушхуэу.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
