Псэ къабзагъэм щыщ Iыхьэ
«ЩIэныгъэм хуэгъэпса гъащIэ» — апхуэдэ фIэщыгъэ зиIэ зэхуэс купщIафIэ щекIуэкIащ РАН-м и Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ центрым (КъБЩIЦ) Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым.
Урысей щIэныгъэм и махуэм ирихьэлIэу къызэрагъэпэща зэIущIэр хуагъэпсащ тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор, УФ-м, КъБР-м щIэныгъэхэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ, ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием я академик Гугу Рашад Хъусен и къуэм (1927 — 2002). «СтIол хъурей» щытыкIэм иту екIуэкIа фэеплъ зэхуэсым ягу къыщагъэкIыжащ къызэралъхурэ илъэс 90 ирикъуа хэкупсэм и гъащIэ гъуэгуанэр, лъэпкъым тыхь хуищIа и щIэныгъэ щIэин абрагъуэми щытепсэлъыхьыжащ.
Фэеплъ зэхуэсым кърихьэлIат КъБР-м и Парламентымрэ Правительствэмрэ я лIыкIуэхэр, ди республикэм и щIэныгъэ лэжьакIуэ цIэрыIуэхэр, абы щылажьэ еджапIэ нэхъыщхьэхэм я лIыкIуэхэр, Гугу Рашад къыдэлэжьахэр, ныбжьэгъуу иIахэр, и унагъуэм щыщхэр, Iуэхур щекIуэкI институтым и лэжьакIуэхэр. Апхуэдэхэт КъБР-м и Парламентым ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэ политикэмкIэ и комитетым и унафэщI Азычэ Светланэ, техникэ щIэныгъэхэм я доктор, РАН-м и КъБЩIЦ и пашэ Иуан Пётр, тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор, КъБР-м цIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ и уполномоченнэ Зумакулов Борис, экономикэ щIэныгъэхэм я доктор, КъБР-м и Iэтащхьэм деж щылажьэ Эксперт-аналитикэ советым и тхьэмадэ Тау Пщыкъан, филологие щIэныгъэхэм я доктор ХьэкIуащэ Андрей, тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор, Осетие Ищхъэрэ — Алание Республикэм къикIа Дзидзоев Валерий, тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат, КъБР-м егъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министрым и къуэдзэ Къэжэр Артур, гъуазджэ щIэныгъэхэм я доктор, Кавказ Ищхъэрэм ГъуазджэхэмкIэ и къэрал институтым и ректор Рахаев Анатолий, тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат, КъБКъУ-м и проректор Къущхьэ Хъусен, КъБР-м и Парламентым ПромышленностымкIэ, транспортымкIэ, связымрэ гъуэгу хозяйствэмкIэ и комитетым и унафэщI Гугу Рашад и къуэ Владимир, нэгъуэщIхэри.
ЗэIущIэр къызэIуихащ тхыдэ щIэныгъэм я доктор, профессор, Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ институтым и унафэщI Дзэмыхь Къасболэт. Ар кIэщIу тепсэлъыхьащ Гугу Рашад и гъащIэмрэ и щIэныгъэ-къэхутэныгъэ щIэинымрэ.
— Ди республикэр, къэралыр зэрыгушхуэ, зэрыпагэ, щытхъу ин зыхуэфащэ цIыху куэд диIэщ щIыналъэм. Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIэр щIэныгъэ IэнатIэм фIыкIэ щызыгъэIуа апхуэдэ цIыху щэджащэхэм ящыщщ нобэ дигу къэдгъэкIыж Гугу Рашад Хъусен и къуэр. Хэкупсэ нэсым, щIэныгъэлI щыпкъэм и фэеплъым пщIэ щыхуэтщI зэхуэсым къедгъэблэгъащ абы къыдэлэжьахэр, фIыуэ зыцIыхуу щытахэр. Рашад и унагъуэм я зэфIэкIкIэ нобэрей махуэшхуэм ирихьэлIэу дунейм къытехьащ еджагъэшхуэм и къалэмыпэм къыпыкIа тхыгъэхэр зэрыт «Р. Х. Гугов. Научное наследие» тхылъ купщIафIэр. Апхуэдэу ар иредгъэхьэлIащ Урысей щIэныгъэм и махуэм, сыту жыпIэмэ Гугу Рашад хуэдэ еджагъэшхуэхэращ лъэпкъ щIэныгъэм и зэфIэувэныгъэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIахэр, — къыхигъэщащ Дзэмыхьым. — КъигъэщIа илъэс 75-м ящыщу Гугур илъэс 50-м нэскIэ щылэжьащ Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и щIэныгъэ институтым. ЩIэныгъэ лэжьакIуэу къыщIидзэри, ар хъуащ тхыдэ къудамэм и щIэныгъэлI нэхъыжь, и унафэщI. 1988 гъэм къыщыщIэдзауэ илъэси 10-м нэскIэ щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и тхьэмадэ къалэныр дагъуэншэу ирихьэкIащ. А лъэхъэнэм къриубыдэу а IуэхущIапIэм и щIэныгъэлIхэм къэралпсо мыхьэнэ зиIэ къэхутэныгъэ хьэлэмэтхэр зэфIахащ. Гугум къызэригъэпэщауэ щытащ хамэ къэрал щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм яхуэгъэза лэжьыгъэшхуэ куэд. Абыхэм ящыщт щIэныгъэ экспедицэ щхьэхуэ Сирием, Тыркум, Иорданием ягъэкIуауэ зэрыщытар. Институтым и лэжьакIуэхэм сыт и лъэныкъуэкIи я щапхъэт щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ, къызэгъэпэщакIуэ хьэлэмэт, унафэщI щыпкъэ, хэкупсэ икIи цIыху пэж Гугу Рашад.
Дзэмыхьым зэрыжиIамкIэ, щIэныгъэлI пажэм езыми и къалэмыпэм къыпыкIащ къэхутэныгъэ тхыгъэ куэд. Лъытэныгъэ ин игъуэтащ Гугум и гуащIэдэкIым. Абы къыфIаща щIэныгъэ цIэ лъагэхэм нэмыщI, къыхуагъэфэщащ къэрал дамыгъэ лъапIэ зыбжанэ, щIыхь, щытхъу тхылъхэр.
Гугум теухуа доклад нэхъыщхьэр зэхуэсым щищIащ тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор Бгъэжьнокъуэ Барэсбий. Ар зэпкърыхауэ тепсэлъыхьащ щIэныгъэлIым зэфIиха къэхутэныгъэхэм япкърылъ купщIэшхуэм, яхэлъ щхьэхуэныгъэхэм, абыхэм ящыщ дэтхэнэми тхыдэм и пэжыр и лъабжьэу зэрыщытри къигъэлъэгъуащ.
— Илъэс зыбжанэ мэхъури дэ къытхэтыжкъым Гугу Рашад, арщхьэкIэ ар дэ тщIыгъущ и гупсысэхэмкIэ, и IэдакъэщIэкI купщIафIэхэмкIэ. ЩIэныгъэлIым и къалэмыпэм къыпыкIа иужьрей лэжьыгъэхэм ящыщщ «Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ 18-нэ лIэщIыгъуэм зэрыта щытыкIэмрэ абыхэмрэ Урысеймрэ яку дэлъа зэпыщIэныгъэхэмрэ». А къэхутэныгъэ купщIафIэм Гугум къыщигъэлъэгъуащ ЧеркессиекIэ зэджэу щыта хэкур щыпсэу цIыху бжыгъэкIи бгъэдэлъ лъэщагъкIи нэхъ пажэхэм зэращыщар, — жиIащ Бгъэжьнокъуэм. — Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхыдэ щIэныгъэм Рашад хуищIа хэлъхьэныгъэ иным хуэбгъэдэн гуащIэдэкI куэд щыIэкъым. Абы и къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэм куууэ щызэпкърыхащ ди республикэм къикIуа гъуэгуанэр. Псом хуэмыдэу Гугур дихьэхырт лIэщIыгъуэ блэкIам и 20 — 30 гъэхэм ди щIыналъэм щекIуэкIауэ щыта Iуэхугъуэхэр къэугъуеижыным. А лъэхъэнэм зэтеувауэ щытащ совет псэукIэр, зэфIагъэувауэ щытащ мэкъумэш хозяйствэмрэ промышленностымрэ, зыужьыныгъэшхуэ игъуэтащ щIэныгъэмрэ щэнхабзэмрэ. Гугум зэрихабзэрати, ар хуабжьу набдзэгубдзаплъэу елэжьырт дэфтэр хъумапIэм щIэлъ тхылъхэм. ЩIэныгъэ лъабжьэ быдэ имыIэу зы къэхутэныгъэ лэжьыгъи и къалэмыпэм къыпыкIакъым абы.
Гугу Рашад къыщIэна щIэныгъэ щIэин лъапIэм щытепсэлъыхьым, Иуан Пётр къыхигъэщащ ар адыгэ лъэпкъыр зыгъэлъапIэу, зыIэту щыта еджагъэшхуэхэм зэращыщыр.
— Къуэш нэхъыжь пэлъытэу куэдым диIащ Гугур. Абы иригъэкIуэкIа лэжьыгъэхэр ди къэхутэныгъэхэр адэкIэ зыгъэкIуатэ лъэужь IупщIу тхыдэм къыхэнащ. Ар къызыхэкIари езыр щIэныгъэлI нэсу, и IэщIагъэм фIы дыдэу хищIыкIыу, и лэжьэгъухэм пэжу, цIыхугъэшхуэ хэлъу къазэрыдэгъуэгурыкIуарщ. Хьэлэмэтыракъэ, абы и хьэл-щэным гъэщIэгъуэну щызэхэухуэнат щабагъымрэ пхъашагъымрэ, гу пцIанагъымрэ ерыщагъымрэ. Апхуэдэу ар къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэт, псалъэхуэIэзэт. Абы и нэгум сыт щыгъуи кърихырт псом я щхьэж хьэл-щэнхэу цIыхугъэмрэ Iэдэбагъымрэ, — жиIащ Иуаным. — Гугум хуэдэхэр мащIэщ. Аращ ди ныбжьэгъу Iущым ноби псэкIэ дыщIыхуэныкъуэр.
Рашад дэлэжьа, зыцIыхуа, зэгуэр IуэхукIэ хуей хъуа дэтхэнэми даIыгъащ Иуан Пётр и псалъэхэр. Утыкум къихьэу, къызэхуэсахэм зи гукъэкIыжхэмкIэ ядэгуэшахэм ящыщщ Зумакулов Борис, Тау Пщыкъан, Улаков Махъты, Гъут Iэдэм, Рахаев Анатолий, Къущхьэ Хъусен, Къэжэр Артур, Кузьминов Пётр, нэгъуэщIхэри. Абыхэм ящыщ дэтхэнэми и псалъэм къыхэщырт Рашад къызыхэкIа лъэпкъым папщIэ имыщIэн щымыIэу дунейм зэрытетар, зи гум хуэдэу зи псэри зи нэгури зэIуха адыгэлIыр и хьэл-щэн псомкIи куэдым щапхъэ яхуэхъуу зэрыщытар. ЗэрыжаIамкIэ, абыхэм ящыщ дэтхэнэми Гугур хуэупсащ и псэ къабзагъэм щыщ IыхьэмкIэ, хэлъа щыпкъагъэмрэ зэпIэзэрытагъымкIэ. А фIыгъуэхэм ящыщ мащIэ къалъысауэ къащыхъуащ фэеплъ зэIущIэм кърихьэлIахэм.
Къызэхуэсахэм зэхуэсым и кIэухыу я пащхьэ иралъхьащ Гугу Рашад и щIэныгъэ щIэиныр, еджагъэшхуэм хужаIауэ щыта псалъэхэр щызэхуэхьэса тхылъыщIэр. Лэжьыгъэр къыдэкIыгъуэм хуэзыгъэхьэзырар Рашад и къуэ Владимирщ. Абы и редакторыр Котляров Викторщ, щытрадзари ар зи пашэ тхылъ тедзапIэращ. И бжыгъэкIэ 500 хъууэ дунейм къытехьа тхылъ купщIафIэр Владимир тыгъэ яхуищIащ фэеплъ зэхуэсым къекIуэлIа куэдым.
Дзэмыхь Къасболэти Гугу Владимири фIыщIэ хуащIащ зэIущIэм къекIуэлIа псоми.
ЩIэныгъэлI Iэзэм, къэхутакIуэ емызэшым и цIэр, шэч хэмылъу, къыхэнащ адыгэ тхыдэм. Апхуэдэхэр лъэпкъым куэдрэ щыгъупщэнукъым.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
