Дауэ, гущэ, мы зауэм кIэ зэреттынур?
Урысхэм я быдапIэхэр нэхъри нэхъ шынагъуэжу, Iуву зэхэту къращIэкIмэ, абыхэмкIэ адыгэ хэкур ялъахъэфынущ. Ауэ игъащIэкIи къэбэрдей лъэпкъ пагэм, бжьыфIагърэ цIыхугъэкIэ Адыгейм и лъэпкъ хэIэтыкIахэм фIэкIа пхухуэмыгъэдэнум, абыхэм я щIопщым зыдигъэщхъынукъым.
Зэ закъуэ нэхъ мыхъуми къэбэрдей хасэм екIуалIэу мы цIыху щапхъэ гуакIуащэр зи нэгу щIэкIам, ахэр дунейм щытепщэныр я натIэу и фIэщ нэхъ хъунщ, урысхэм я пщылI, нэгъуэщIу жыпIэмэ, пщылIхэм я пщылIыж хъун нэхърэ.
Боденштедт Фридрих.
Пщыр пщыуэ къалъытэн папщIэ, и теплъэкIи лъагъугъуафIэу, нэхъыжьхэм пщIэ яхуищIу, къарууфIэу, хахуэу зэрыщытыр далъагъун хуейщ. А щэнхэр зыхэмылъым и лъэпкъэгъухэм я пащхьэ пщIэ къыщихьынуи зиузэщIыфынуи щремыгугъ.
Бларамберг Иоганн,
урысыдзэм хэта нэмыцэ
генерал-лейтенант. 1830 гъэ
Засс (Засс Григорий — Кавказ зауэм хэта урыс генерал) бийр гузэвэгъуэ и псэм телъу гъэпсэун хуейуэ къилъытэрт. Абы и нэщэнэу, езым и унафэкIэ зэтригъэтхъуа ЩIытI Быдэм пэгъунэгъу Iуащхьэм гъущI бжэгъухэр щыхригъатIэри, абыхэм адыгэхэм я щхьэ пыупщIахэр фIригъэIуауэ фIигъэлът, я жьакIэхэр жьым щIихурыхукIыу. Уи гур къригъакIуэрт а теплъэгъуэ гущыкIыгъуэм.
Зэгуэрым генералым Нарышкинэ-гуащэр и деж иригъэблэгъащ. Бзылъхугъэм къыхуиIуэхуащ, щхьэхэр фIебгъэхыжмэ, сынэкIуэнщ жиIэри. Засс абы и гукъыдэжыр игъэзащIэри, псори и унэм деблэгъащ. И пэшым сызэрыщIэбакъуэу, псэм къытегъуалъхьэ мэ Iей дыдэ гуэр къысщIихьащ. Абы гу лъызыта Засс дыхьэшхри, Iуэхур зыIутыр къыдгуригъэIуащ: щхьэхэр къыфIахыжыну унафэ зыхуищIахэм ахэр зыдэлъ пхъуантэр гъуэлъыпIэ щIагъым щIагъэувауэ ара къыщIэкIынщ. Пэж дыдэу, ар гъуэлъыпIэ лъабжьэм щIэIэбэри, пхъуантэ абрагъуэ къыщIилъэфащ, щхьэ зыбжанэ дэлъу, абджыпсым ещхь я нэ ижыхьахэм уи псэр Iуахыу. «Сыт мыхэр зэрыпщIынур?» — сеупщIащ генералым. «Согъавэ, согъэкъабзэри, анатомием елэжьу Берлин дэс си ныбжьэгъу профессор гуэрхэм яхузогъэхь», — къызитащ абы жэуап.
Лорер Николай,
Кавказым къулыкъу
щызыщIа урыс декабрист. 1904 гъэ
Лъэпкъ къэс и къежьапIэм удз дахитI къыщыдож, псэ зыIут нэрыбгэ къэс и гум щIэращIэу щызэщIэгъагъэу. А тIур — хуитыныгъэр фIэIэфIынымрэ хьэщIэм хуэгумащIэнымрэ — адыгэхэр адрей лъэпкъхэм къазэрыхэпцIыхукI хьэл хъупащ.
Боденштедт Фридрих.
Адрей адыгэ лъэпкъхэм я мызакъуэу, осетинхэми шэшэнхэми я щапхъэщ Къэбэрдеишхуэр. Къэбэрдеипщхэмрэ уэркъхэмрэ шы тесыкIэкIэ, хахуагъкIэ, зыхуэпэкIэ екIукIэ, цIыху хыхьэкIэкIэ ахэр зрагъэхъуапсэ икIи зыдрагъэплъей. Адыгэ лъэпкъ псоми я Iуэху зехьэкIэ хъуащ къэбэрдей адыгэхэм я уэркъ хабзэр. «Сыт хуэдэу зэрыщытар а пасэрей адыгэ уэркъ хабзэр?» — жыпIэу ущIэупщIэмэ, жэуапу зэхэпхыр псалъитIщ: «Нэмэзрэ зэуэнрэ». НэгъуэщIу жыпIэмэ, уэркъыгъэрэ Тхьэм фIэлIыкIыныгъэрэ.
Сталь Карл.
Адыгэхэм мыувыIэу Щамил зым и ужьым зыр иту тхыгъэхэр къыхурагъэхьырт, я деж кIуэуэ я гъусэу бийм пэщIэувэну лъаIуэхэу. Iимамым хъыбару къыхуахьырт ахэр хабзэ зыхэлъ, захуагъэм тет лъэпкъ зэкIэлъыкIуэу зэрыщытыр. Арати, 1262 (1846) гъэм мыин дыдэу топибл, абыхэм яхуэфэщэн шэ, лъэсыдзэми шуудзэми бийм теуэну шынэни езыр къатеуэмэ икIуэтыни зыри яхэмыту здыщIигъури ежьащ.
Тэрч зэпрыкIмэ, Iимамым, абдежым къыщыувыIэу, щытхъушхуэ зиIэ адыгэхэм я щэныфIагъыр игъэунэхуну и мурадт. АрщхьэкIэ я щIыр зэрыджафэр, зыщагъэпщкIуфын мэзи къуакIэбгыкIи зэрамыIэр илъагъури, зэрыкIуам хущIегъуэжащ.
И къэувыIэпIэр Къэбэрдей тафэрат. Адыгэ лIыкIуэхэр зым и ужьым адрейр иту гуп-гу- пурэ къакIуэхэрт. Я унагъуэхэри мэзхэм ягъэIэпхъуат. Iимамым езы лъэпкъым къыхишри нэIибхэр ящхьэщигъэувэжащ.
Къарахий Мухьэммэд ТIэхьир,
Щамил Iимамым и тхакIуэ,
кавказ тхыдэтх, щIэныгъэлI.1872 гъэ
Къэбэрдейхэм апхуэдизкIэ щэхуу икIи Iэзэу яхуэбзыщIат Щамил къызэрыкIуэри, ар къызэрысу псоми зыкъызэра- Iэтынури, уеблэмэ езы Голицын джыназым екIуэкIым зыри хищIыкIыртэкъым. А Iуэхум фIыуэ хэлэжьыхьащ къэбэрдей адыгэ Анзорхэ я къуэ Мухьэмэтмырзэ. Абы и къуэш Хьэту зи щIыхьыр ин пащтыхьым и шуудзэм дзэпщу хэтащ, езы Мухьэмэтмырзи офицерт. Урысейм я гур зэрахуэкъабзэр пащтыхьым и фIэщ ящIыну илъэс блэкIам Бытырбыху кIуа адыгэ лIыкIуэхэм язт ар. Анзорхэ я къуэм езы пащтыхьым и IэкIэ къыIэщIилъхьат къэбэрдей лъэпкъым и ныпыр. А зэманым Мухьэмэтмырзэ Налшык дэт Кавказ гъунапкъэм и тетым деж къулыкъу щищIэрт.
ХьэщIэхуэфI Голицын джыназым и унагъуэ гуапэ дыдэм Анзорыр фIыуэ къыщалъагъурт икIи щыхэгъэрейт. БжьыфIэу, губзыгъэу, IэкIуэлъакIуэу щыт а щIалэр зэ Iуплъэгъуэм уигу дыхьэрти, уи дзыхьри ихьэхурт. Къэбэрдейм и нэхъыщхьэм бгъэдэту зэрылажьэм абы Iэмал къритырт пащтыхьыгъуэм щызекIуэ унафэхэми, дзэр здэкIуэ-къыздикIыжми щыгъуазэу щытыну. И пщэрылъым и фIыгъэкIэ, Щамил и къыхуеджэныгъэр здынэсари, цIыхухэр абы зэрыхущытри ищIэрт.
Iуэхур къыщыхъуа пщыхьэщхьэ дыдэм, 1846 гъэм мэлыжьыхьым и 18-м, Анзорхэ я къуэр мамыру Голицын джыназым куэзыр дэджэгуу щыст, зыгуэр къыIухьэу къыщеджам. Къыдэджэгухэр къигъанэри, щIалэр къыщIэкIащ, афIэкIаи къигъэзэжакъым. ИужькIэ къызэрыщIэкIамкIэ, дакъикъэ зыбжанэ дэкIыу Голицыным зи хъыбар кърагъэщIа, Налшык пэмыжыжьэу щыт адыгэ къуажэм къыщыувыIауэ лъэпкъым иригъэблагъэ Щамил деж занщIэу шэсри кIуат ар.
Беклемишев Николай,
Кавказым щызэуа урыс дзэзешэ.1848 гъэ
Кавказым къыщалъхуам и дежкIэ муслъымэныгъэр хэкулI динщ. Ар я хуитыныгъэм и дамыгъэщ икIи и ныпщ, бгырысым гъащIэр фIэIэфI зыщI псори къызэщIиубыдэу. Диным апхуэдэ политикэ уасэ зэрыхуагъэувымкIэ ди телъхьэхэри къыдэзауэхэри, Тхьэр зи фIэщ хъухэри мыхъухэри зэтохуэ. Кавказ псом и кIуэцIкIэ бгырыс-муслъымэныр щыхэгъэрейщ, дэнэ щымыIэми, пщIэрэ дзыхьрэ къыхуащIу; мымуслъымэныр — цIыху мыхьэнэншэщ, Iэхъуэхэмыхьэщ, пщылIщ.
«Чыристан диным Кавказым зыщиубгъун папщIэ Барятинский Александр (Кавказ зауэм хэта урыс дзэпщ)
къыхилъхьа жэрдэмым и жэуап». 1858 гъэ
А дыгэхэм зэралъытэмкIэ, хьэщIэм ухуэгуапэныр къалэн лъапIэщ. Гъуэ гурыкIуэр къулейми тхьэмыщкIэми, цIыхушхуэми къызэрыкIуэми дэнэ щIыпIи гу къабзэкIэ щрагъэблагъэ, псоми пщIэ къыхуащI, жьантIэм дашэ, абы хуит имыщIауи унэр зейр тIысыркъым. Бысымым, и щхьэ зэрыхуэсакъыжым хуэдэ дыдэу, хьэщIэм хуэсакъыну къытохуэ. Еблэгъар и бий кIэуфIыцIу щытми, ар хьэщIэу щытыху, и щхьэм щхьэц налъэ къыхигъэхунукъым.
Боденштедт Фридрих.
ЗэрытлъагъумкIэ, уэркъыгъэр зэбэкIыу ялъытэ Николай Езанэм ифIэщу игъэкъабылырт лъэпкъхэр зэфIэгъэнэн политикэр, ахэр зэныкъуэкъуху, Урысейм абы фейдэ къыхихыфын хуэдэу. Ауэ Александр Езанэм цIыхугъэ хэлът. Кавказым щекIуэкI гущIэгъуншагъэм, фэрыщIагъ хэмылъу, игъэнэщхъейт ар. Зэкъым, тIэукъым абы цIыхухэм нэхъ щабэу яхущытыну и дзэпщхэр къызэрыхуриджар, мыIэмалыншэ лъыгъажэм гущыкI зэрыхуиIэр имыбзыщIу. Зэгуэр, дунейм ехыжыным куэд имыIэжу, Ермоловым жэрдэм къыхилъхьат Бекович-Черкасский джыназым Георгий и жорыр саугъэту иратынуи, Александр арэзы хъуауэ щытакъым, а дзэпщым Псыжь адрыщI щригъэкIуэкIа теуэ гуэрым бзылъхугъи сабии игу ящIэмыгъуу адыгэ къуажэшхуэ зэрызэтригъэкIуэдэжам щыгъуазэти.
Ольшевский Милентий,
урысыдзэм и тхыдэтх,
генерал. 1841 — 1866 гъгъ.
Куэдым къафIощI зы муслъымэн лъэпкъыр адрейм едутIыпщмэ, лъэпкъхэр зэрылъагъу мыхъуу тхуэщIыну. Сэ ар щыуагъэу къызолъытэ. Сыт хуэдизрэ къумыкъухэр шэшэнхэм, шэшэнхэр къэбэрдейхэм, къэбэрдейхэр псыжь адрыщIкIэ щыпсэухэм, псыжь адрыщI нэгъуейхэр абазэхэхэмрэ шапсыгъхэмрэ едгъэзэуа, арщхьэкIэ абы щхьэкIэ нэхъ жагъуэу зэрылъагъу хъуакъым ахэр. Iэмал закъуэ къызэрагъуэту, лъэпкъ къэс зыр адрейм дэIэпыкъуну хьэзырщ, ди тепщэныгъэр зыщхьэщагъэкIын папщIэ. Гужьгъэжь зыхуаIэр цIыху лIэужьыгъуэ гуэркъым, атIэ ахэр ди унафэм къыщIэмыувэу зэрымыхъунур къызыгурыIуауэ дэ къыддэIэпыкъу нэрыбгэ щхьэхуэхэрщ. Апхуэдэт, псалъэм папщIэ, генерал-майор Бекович-Черкасскэр. Дэ тщыщ гуэр яукI нэхърэ, бгырысхэр нэхъ хуэпабгъэхэрт ар яIэрыхьэным.
Вельяминов Алексей.
Адыгэ псоми хуэдэу, абазэхэхэм я деж гъэсэныгъэм и мыхьэнэр щыабрагъуэщ. ЩIалэ цIыкIухэр пасэ зэманым егъэлеяуэ ткIийуэ яIыгът, зауэлI щхьэмыгъазэ, унагъуэ зезыхьэфын лIы, зэхуэдэныгъэр щытепщэ Абазэ хэ къэралым хуэфащэу, зи щхьэ пщIэ хуэзыщIыж хэкулI щхьэхуит къыхэкIын папщIэ.
Дьячков-Тарасов
Александр.
Кавказым и тхыдэмрэ зауэр зэриухыну щIыкIэмрэ зэлъыта зы Iуэхушхуэ иджыри къэхъуащ 1848 гъэм. Ипщэ-КъухьэпIэ Кавказым щыщ адыгэ лъэпкъхэм яз абазэхэхэм Щамил и деж лIыкIуэ гуп къагъэкIуащ. Ахэр лъаIуэрт я лъэпкъхэр шэрихьэтым тришэу зыкъуэзыгъэувэфын нэIиб яхуигъэкIуэну.
ХьэщIэхэм Щамил хагъэзыхьырт, нэIибыншэу ягъэзэжын ямыдэу: «Псори ахърэтым дыкIуэжа нэужь, ди ЛIыкIуэ лъапIэм IэплIэешэкIкIэ жэнэтым ущришэкIэ, дэ, абазэхэхэм, уи цеикIэр дубыдынурэ уидгъэхьэнукъым: ди лъэIухэм я хьэтыр илъэгъуакъым, гузэвэгъуэм ди закъуэу дыкъыхинащи, жэнэтым ихьэну хуэфащэкъым, жетIэнущ Бегъымбар лъапIэм».
Казиев Шапи,
урысей тхакIуэ, драматург. 2001 гъэ
Щамил Абазэхэ щIыналъэм къикIыурэ тхыгъэ щэхухэр къыIэрыхьэрт. Адыгэхэр лъаIуэрт Iимамым цIыху зэзыгъэдэIуэфын, дзыхь зыхуэпщI хъун, я Iуэху зэтезыгъэувэн унафэщI яхуигъэкIуэну. Апхуэдэу щыхъум, Iимамым Iуэхур зэхуэсым и пащхьэ ирилъхьэри яхэупщIыхьащ, хэт апхуэдэпщIэ нэхъ хуэфащэ жиIэри. Дэтхэнэ зыми езым и нэфI зыщыхуа ныбжьэгъу гуэр, адыгэхэм я деж кIуэну имыжагъуэу къигъэлъагъуэрт. Мухьэммэд-Iэмин абдеж дыдэм тхэуэ щыст. Щамил арат игъэкIуэну зыхуейр, унафэ IэщIэплъхьэ зэрыхъунур ищIэрти. Ар къыщыхилъхьэм, Iимамым и тхылъымпIэзехьэ, Чиркей щыщ Iэмырхъан щIэупщIащ: «Сыт Мухьэммэд-Iэмин абазэхэ цIыхубэм яхуищIэфынур? Ар хьалимщ икIи мурид псэ къабзэщ, ауэ зэуэным нэхърэ щIэныгъэм нэхъ хуэгъэпсащ». Абдежым си адэм (Гъази- Къумыхъу Джэмалуддин (Щамил и гъуазэу щыта дагъыстэн ущиякIуэ) — Ч. М.) жиIащ: «Аращ бгъэкIуэну нэхъ къезэгъыр, сыту жыпIэмэ, фIэщхъуныгъэ куу бгъэдэлъщи, Алыхьталэм и псалъэр игъэпудынукъым, и щэныфIагъри ефIэкIуэнущ». Щамилрэ си адэмрэ я акъыл зэтехуэри, Iимамым Мухьэммэд-Iэмин игъэкIуащ. Псори зэрыщыгъуазэщи, абы къехъулIащ адыгэхэм я Iуэху зэтегъэувэныр, ауэ гугъуехьу къытехуари абрагъуэт.
Гъази-къумыхъу Абдурэхьман,
кавказ тхыдэтх. 1862 гъэ
Дзэпщым укъыфIэкIмэ, нэ псори зытеплъызэр Щамил и лIыкIуэ Мухьэммэд-Iэмин нэIибу цIыху телъыджэрт. Бгырыс муслъымэнхэм къызэдащта дыкIэм тет цей хужьырт абы щыгъыну зэрихьэр; и адыгэ пыIэм чэсей хужь ешыхьэкIат.
АрщхьэкIэ апхуэдэ шыфэлIыфэ къызэрыкIуэм Тхьэр фIы куэдкIэ зыхуэупса нэрыбгэ къыкъуэщырт. Зи гугъу тщIы лъэхъэнэм Мухьэммэд-Iэминым и къару илъыгъуэт, илъэс плIыщIрэ ирэ хъуми арат. Лъагэрэ Iэчлъэчу зэрыщытым абы и нэкIу зэхэлъыкIэм Цезарь Юлий и теплъэр уигу къигъэкIыжу зыгуэр хэлът, тIэкIу нэхъ пхъашафэ къыщIэлъадэу. И нэхэмрэ и Iупэхэмрэ и хьэлым и сурэт IупщIт. Къашыргъэм ейм ещхьу жыжьэ кIуэцIрыплъ и нэ зэхэлъхэр лыдырт. Ауэ быдэу зэтекъуза и IупитIым имыкIуэтын хьэлрэ хахуагърэ къагъэлъагъуэрт, шыни гугъуехьи ар къэзыгъэувыIэн зэрыщымыIэр уи фIэщ ящIу. Сурэтыр нэдгъэсын папщIэ, жыIапхъэщ мы цIыху къызэрымыкIуэр нэхъыбэм зэрыщымыр: къаруушхуэ ухуейт абы зы псалъэ закъуэ къыжьэдэпшын щхьэкIэ. И плъэкIэми а шыIэныгъэ дыдэр хэлът: зэпсалъэм и нэр зэи триубыдэртэкъым: ихъуреягъым цIыхухэр щызэрызехьэрт, щыIэуэлъауэрт, езыр, и напIэр къимыIэту, тхылъ еджэрт е апхуэдэфэ зытригъауэрт. БзиплI е тху ищIэ пэтми, тэрмэш къигъэсэбэп зэпытт.
Ауэ зэрызигъэхъейуэ, псоми зихъуэжырт. Абдежым Мухьэммэд-Iэмин и нэщыпхъуэр зытридзырти, къэпцIыхуну, игу илъыр къэпщIэну и чэзут. ХэкIыпIэу плъагъур зыт: е узэмыплъэкIыжу уедэIуэн, е укIуэдын. Ди зэманым нэхъ цIыхушхуэ дыдэу хэта Мухьэммэд-Iэмин хуэдэ нэрыбгэ щэджащэ фэзгъэцIыхун мурадкIэщ абы и сурэтыр фи нэгу къыщIэзгъэхьэну сыщIыхэтыр. Щыгъуазэр мащIэми, абы хуэдэу цIэрыIуэ, гулъытэрэ пщIэ хэIэтыкIарэ къэзылэжьа куэд щыIакъым. Адыгэ щIыналъэм Щамил игъэкIуа и нэIибым и IуэхущIафэхэр гъуэзэджэт, къалэн къытехуамрэ ар зэригъэзэщIа щIыкIэмрэ IуэрыIуатэм хуэдэу телъыджэу.
Уэсмэн-бей,
Тырку дзэпщ Мустэфа пэщэм
и шу гъусэ, майор. 1855 гъэ
Адыгэр Iэсэу щытми, и щхьэ и унафэ ещIыж. Хабзэ къызыдекIуэкI адрей лъэпкъхэми ещхьу, езым хуумыщIу имыдэну пщIэм хуэдиз дыдэ дэтхэнэ цIыхуми зэрыхуищIырщ абы и щэныфIагъым и лъабжьэр.
Лонгворт Джон, «Таймс» газетым и корреспондент,
инджылыз тIасхъэщIэх. 1840 гъэ
Сыпсэуху слъэгъуахэри тхылъкIэ зэзгъэщIахэри зэхэслъхьэжмэ, адыгэ лъэпкъхэр гуапагъэкIэ псоми ятекIуэу слъытэныр тызогъакIуэ.
Бёлл Джеймс.
КъухьэпIэ адыгэхэр езы Урысейр къызэрыунэхурэ лIэщIыгъуэ бжыгъэу блэкIам нэхърэ нэхъыбэкIэ щхьэхуиту псэуахэщ. Иджыри пасэрей алыджхэм я деж ущрохьэлIэ «керкезхэм», адыгэ-шэрджэсхэм, ятеухуа хъыбархэм. Абы лъандэрэ дэкIа илъэс мин бжыгъэхэм я кIыхьагъкIэ адыгэхэм зэрыпхъуакIуэ куэд къебгъэрыкIуащ, ауэ тIэкIу ягъэпIейтея фIэкIа, я хуитыныгъэр IэщIахыфакъым. А псом ищIыIу бийр Хэкум къизэрыхьми, куэд дэмыкIыу зэрикIыжыр, езы адыгэхэр зэрыхуейм хуэдэу ящI щыпсэужу, ягу къызэрихьэ щIыкIэу я Iуэху щыдагъэкIыжу щIыналъэр къазэрыхуэнэр ялъагъу зэпыту псэуахэщ.
Абыхэми яIащ зэщIэхъееныгъэ инхэр, псалъэм папщIэ, шапсыгъхэм япщхэр трахури, нэгъэсыпауэ демократие зэхэтыкIэ яухуауэ щытащ. АрщхьэкIэ ар езыхэм я гукъыдэжкIэ къэхъуа Iуэхут. Хамэ унафэ, уеблэмэ диным тепщэ лъапIэу къахуигъэув тырку сулътIаным къыбгъэдэкIри хиубыдэу, адыгэхэм зэи къабыл ящIакъым. Урысейм и гугъу пщIымэ, гущIэгъум хуэхей дыдэ къару шынагъуэкIэ фIэкIа ар адыгэм зэрыпэлъэщын Iэмал щыIэтэкъым.
Тихомиров Лев,
урыс цIыхубэ лэжьакIуэ, тхакIуэ. 1927 гъэ
Дауэ, гущэ, мы зауэм кIэ зэреттынур? Асыхьэтым идгъэкIуэта къуажэхэм напIэзыпIэм зыкъаIэтыж, урысхэр зэрыдэкIыу, муридхэр къыдохьэ. Урыс дзэпщхэм къызэралъытэмкIэ, зы цIыху къэмынэу зэтумыукIауэ, увыIэнухэкъым. Урыс тепщэгъуэм зигъэгущабэу а Iэмалыр зэи игъэдурысакъым, ауэ щыхъукIэ, увыIэгъуэ зимыIэ зауэм и лъыгъажэ мыкIуэщIым хэпщIыкI къудейуэщ ар зэригъэнэщхъейр.
Головин Иван.
Адыгэ лIыкIуэхэм я псалъэ кIыхьым кIэщIрэ къызэрыкIуэ дыдэу жэуап иритащ Вельяминов-лIыжьым. Ар пащтыхьым и унафэм дэнэ имыунэтIми кIуэнущ. Фымыдэу фыныкъуакъуэрэ, — зауэм бэлыхьу къыфхуихьынур зи мыгъуагъэр фэращи, зыри фымыгъэкъуэншэж. Ди сэлэтхэм, бгырысхэм елъытауэ, я фоч гъэуэкIэр пщIыкIэ нэхъ мыхьэнэншэу щытми, фи уэгъуэ къэс уэгъуищэкIэ дыпэджэжынущ.
Филипсон Григорий, Кавказ зауэм хэта урыс генерал. 1873 гъэ
Зэгъунэгъухэр зэхуэгуапэщ, Европэ къуажэдэсхэм щапхъэ яхуэхъуфын хуэдэу, губгъуэ лэжьыгъэхэр гъунэгъу зыбжанэм зэдащIэ. Зы лъапсэ гуэрым мафIэс къыщыхъуамэ, Iэщым лей къытехьамэ, бий къатеуамэ, е лъэпкъым щыщ гуэр урысхэм Iэрыубыд ящIарэ къэщэхужын хуеймэ, гъунэгъухэм нэмыщI, жыжьэ дыдэ щыпсэухэри къокIуэ, ахэр мащIэмэ, зэрылIакъуэу зэгуохьэри, унагъуэм гузэвэгъуэр щхьэщах.
Лапинский Теофил.
Гъуэгу дыздытетым тэрмэшым къызжиIащ адыгэхэм ерыскъым теухуауэ зэман хэха зэрамыIэр: мэжалIэмэ, машхэ, ари — щIакхъуэ Iыхьэ е хугу хьэжыгъэм къыхэщIыкIа лэкъум. ЗекIуэхэмрэ теуэхэмрэ щыхэткIэ, махуэ псокIэ «гъуэмылэ» жыхуаIэ хьэлу Iыхьэ мащIэр ярокъу, ар хъуржыным илъу, уанэм кIэрыщIауэ къыздрахьэкI. Ауэ хьэщIэ къахуэкIуэмэ, е махуэшхуэ ягъэлъапIэмэ, шыIэныгъэр къагъанэри фIыуэ, IэфIу, берычэту машхэ.
Тебу де Мариньи
Жан-Виктор-Эдуард.
Адыгэ шуудзэ гъуэзэджэр урысхэм напIэзыпIэм къатеуэрт, бгы задэ- хэм псынщIэу зыщигъэпщкIужырти, я бжыгъэм хэхъуарэ нэхъри нэхъ шына- гъуэжу къыкъуэкIыжхэрт. Зыгъэпсэху ямыIэу гъунапкъэм къебгъэрыкIуэ шууейхэм Iэщрэ цIыхукIэ бийм хэщIыныгъэшхуэ иратащ.
Скасси Рафаэль,
урым лIыкIуэ.1828 гъэ
Адыгэ щIалэхэр щIэныгъэщIэкъухэщ, еджэнкIи гурыхуэхэщ. Константино- поль гъэру щаща щIалэ цIыкIухэр еджэн IуэхукIэ жыжьэ носыф. Тырку сабийм зыгуэр щызригъащIэкIэ зэману тригъэкIуадэм и ныкъуэм адыгэм ардыдэр зригъэщIэфынущ.
Лапинский Теофил.
Адыгэм зыкIи къытемыхьэлъэу ма- хуиплIым нэс гунэщIу ирихьэкIыфынущ, дзэкъэгъуэ зэрыIумыхуам ищIыIужкIэ, уэрэдхэри къришу.
Дельпоццо Иван,
Кавказ зауэм хэта урыс дзэпщ, генерал-майор, 1802 — 1810 гъэхэм Къэбэрдей лъэпкъым и унафэщIа.
КъухьэпIэ Кавказымрэ КъуэкIыпIэмрэ зэтемыхуэу зыгуэркIэ зэщхьэщыкIырт: тенджыз Iуфэм Iус адыгэхэр я щIыналъэ исыжу зэи Урысейм ей дыдэ хъуфынутэкъым. Зауэ кIыхьлIыхь, лъыгъажэр щыкуэдрэ мылъкушхуи тфIихьу едмыгъэкIуэкIыу хъуакъым, Псыжь адрыщI щыпсэухэр урыс унафэм щIэдгъэувэн папщIэ, тенджыз ФIыцIэ лъэныкъуэмкIэ зы фочауэ макъ къызэриIукIыу, зыкъаIэту апхуэдизрэ дызэлIэлIар тIэщIэкIыжыну пIэрэ жытIэу иужькIэ дымыгузэвэжын хуэдэу.
Фадеев Ростислав.
Бысым гумащIагъыр адыгэ щэныфIагъым и Iыхьэ нэхъ ин дыдэхэм язщ. Гуп и гъусэу хьэщIэр пщы е лIакъуэлIэш гуэрым и деж йоблагъэри тхьэмахуэ, тхьэмахуитIкIэ щопсэу, и гум зигъэнщIыху. ЩежьэжкIэ тыгъэ къызэрыратынум поплъэ икIи щыуэркъым. Бысымым хьэщIэм кIэлъыкIуэтэныр и къалэнщ, езыр зытес щIым и гъунэм фIэкIыху. ХьэщIэнуи бысымынуи хэти зэрыхуитым къыхэкIыу, егъэблэгъэным пыщIа гугъуехьхэр гугъуехьу къалъытэркъым: дэтхэнэ зыми и бжэр хэт щхьэкIи зэIухащ. ТхьэмыщкIэхэри къулейхэм хуэдэу хьэщIэхуэфIщ, уеблэмэ хуэмыщIауэ псэуми ерыскъыуэ иIэр Iэнэм къытригъэувэнурэ уишри игъэшхэнущ, ар къызыхихын имыIэмэ, щIыхуэу къищтэнущ. ХьэщIэ уи жагъуэныр адыгэхэм икIагъэшхуэу ялъытэ, псэлъафи къадокIуэкI: «Уэ нэгъуеипщым ещхьу уи закъуэ шхэ».
Сталь Карл.
Евдокимовым (Евдокимов Николай — Кавказ зауэм хэта урыс дзэпщ) фIэзахуэр нэгъуэщIт. Адыгэхэм уадэпсэуфынукъым, ягу зы-кIи зыкIэрыбгъэпщIэфынукъым, хуиту бгъэпсэу хъунукъым, езыхэм Урысейр зэи мамыру ягъэпсэунукъыми. Дауи, абрэджхэм зэрахъунщIэм къихь хэщIыныгъэ мащIэракъым абы зи гугъу ищIыр, атIэ КъухьэпIэ къэралхэмрэ Тыркумрэ зауэ яублэ хъумэ, бгырысхэр тегъэщIапIэ яхуэхъункIи зэрыхъунращ. А псом къикIращи, Урысейр ефIэкIуэн папщIэ, адыгэхэр гъэкIуэдыпэн хуейщ. Сыт хуэдэ IэмалкIэ ар гъэзэщIа зэрыхъунур? Нэхъ къезэгъ дыдэр — Тыркум лъэщыгъэкIэ бгъэIэпхъуэу ящIхэм урыс лъэпкъыр тегъэтIысхьэнырт. А Iэмалыр — зы лъэпкъым адрейр игъэкIуэдыжыным ещхьыр — гущIэгъуншагърэ цIыху цIыкIум и хуитыныгъэм хуемыплъэкIыххэн щхьэхуещагъкIэ егъэлеяуэ удэзыхьэхт. Евдокимовым хуэдэ цIыхут ар зигу къэкIыфынур. И адэр мэкъумэшыщIэу, езыр хэдэрыхэхкIэ сэлэтхэм хагъэхьа нэужь, зыгуэрурэ офицер хъуфат, шэч хэмылъуи, ар зи фIыгъэр и гущабагъратэкъым, атIэ жыджэрагъ, гушхуэныгъэ, пхъашагъ зэбэкI и хьэлрат. Абы щIэтыр мыжьыкъылът, зыхуэпабгъэм лъэIэсын щхьэкIэ къикIуэти гущIэгъуи имыщIэу. И фейдэ зыхэлъ Iуэхур къехъулIэн щхьэкIэ акъыл жанрэ къару мыкIуэщIрэ къызыкъуэзых; гурыщIэхэм зэи ямыгъэгумэщI; тхэф-еджэф фIэкIа щIэныгъэ зыбгъэдэмылъыххэ Николай Иванович игу къыхэмыщту зэпишэчщ урысхэмрэ адыгэхэмрэ я къарухэри, «гъэбэяун» мурадыр «зэтеукIэн» IэмалкIэ гъэзэщIапхъэу унафэ къищтащ.
Урысей къэралыгъуэм и лъабжьэр зыгъэтIылъа; езыхэм яфIэщхьэпэ мурадым лъэIэсын папщIэ я гъуэгум къытезэрыхь псори зэтезыкъутэ; я IуэхущIафэхэр ираухеижын папщIэ, лIэщIыгъуэ зыбжанэ ипэкIэ «Мэз щраупщIыкIкIэ, пхъэ дзакIэхэр мэлъей» псэлъафэр къыхэзыдзахэм я щIэблэ Барятинскэ джыназым и гур а унафэм занщIэу къыпэджэжащ.
Тихомиров Лев.
1864 гъэм тхыдэм щамылъэгъуа телъыджэ къэхъуащ: зэгуэр хэку бейуэ, зауэлI лъэпкъ узэдауэ щыта; Псыжь щегъэжьауэ Iэнэпэ нэс, Кавказ къуршхэм я пщэкIэ Суджук кхъухь тедзапIэмрэ Бзыпрэ я зэхуакур, нэхъ щIыпIэ бгъэдыхьэгъуей дыдэхэр зыIыгъа бгырыс лъэпкъ абрагъуэм зэуэ зещтэри а щIыналъэм йокIуэдыкI. ЗэхъуэкIыныгъэу къэхъуахэр фIэщ щIыгъуейщ: щыпсэуа щIыпIэм къинакъым зы бгырыс нэрыбгэ, урыс псэупIэщIэ къэунэхум щIыналъэр хуит хуищIын папщIэ, дэтхэнэ зыри иIэп- хъукIыным хуопабгъэ.
Евдокимов Николай,
Кавказыр Урысейм и унафэ щIэзыгъэува
урыс дзэпщ, генерал, граф.
Езыри зыщымысхьыжу, адрейхэми ящымысхьу, Евдокимовым сытри ищIэну хьэзырт КъухьэпIэ Кавказыр Урысейм и лъэгущIэт ищIын папщIэ. Къэзакъ унагъуэ ягъэIэпхъуэхэм сыт и лъэныкъуэкIи зыщIа-гъакъуэрт. Ахэр мыIэпхъуэ щIыкIэ зауэлIхэм абыхэм унэхэмрэ гуэн-гуэщхэмрэ хурагъэщIырт, щIэрыщIэу къызэрагъэпэщыжа Псыжь къэзакъыдзэм ахъшэшхуэхэр къахуиутIыпщырт, члисэ зэраухуэнухэри хэтыжу; къэрал мылъкум къыхэкIыу унагъуэр илъэсищ-тхукIэ зыхэпсэукIын ерыскъы къыхурагъэхьырт.
Зытешыныхьыр нэгъуэщIт: пащтыхьым игу адыгэхэм ящIэгъуу, ахэр зэрыщыту игъэIэпхъукIын унафэр икъутэжынкIи зэрыхъунурт. Абы къыхэкIыу, адыгэхэм Iэмал имыIэу Урысейм икIыну памыубыду, хагъадэрт: е «тафэ» зыфIаща, Мейкъуапэ пэгъунэгъу Псыжь и псыхъуэм мэIэпхъуэ, е Тыркум йокI.
АрщхьэкIэ а «тафэм» апхуэдиз цIыху ихуэнут, къэнэну арэзы хъупэми? Абдеж изэгъэнур минищэ хуэдизт, щIыуэ къалъысышхуэ щымыIэу. Арати, цIыхухэм я бжыгъэр зэрагъэзэхуэн щIадзащ, укIытэ хэмылъыжыххэу, адыгэхэр зэрыхъу дыдэр нэхъ мащIэу къагъэлъагъуэу. Си жагъуэ зэрыхъущи, иджыпсту гукIэ сщIэжыркъым а бжыгъэхэр, ауэ тхукIэ, пщIыкIэ бгырысхэм я бжыгъэр нэхъ мащIэу къраIуэурэ, пцIы яупсырт. ИлъэситI-щы зэрыдэкIыу, а бжыгъэхэр зэрыпцIыр зытха дыдэхэм къыщIагъэщыжащ, иIэпхъукIахэр ябжын зэрыщIа-дзэу. Ауэ езыхэри пцIым а зы дакъикъэрат зэрыхуэныкъуэр, Бытырбыху нэхъ зыхузэфIэкIыу дэсхэмрэ езы пащтыхьымрэ къагъэпцIэн папщIэ.
Тихомиров Лев.
Урыс-Кавказ зауэр йокIуэкI. Сурэтыр зыщIар наIуэкъым.
