КIуэдыпIэм къытхуишыну?
ЮНЕСКО-м 1999 гъэм щэкІуэгъуэм и 17-м къищта унафэм тету, мазаем и 21-р Анэдэлъхубзэм и махуэу дуней псом щагъэлъапІэ.
А унафэр ауэ сытми къащтакъым, а махуэри щхьэусыгъуэншэу къыхахакъым.
ЩIэныгъэрэ акъылрэ зиIэ, гущІэгъу зыхэлъ цІыхухэми ЮНЕСКО-ми къагурыІуащ анэдэлъхубзэхэр цІыхуцIэ зиІэм я беягъыу зэрыщытыр, ахэр бгъэкIуэд зэрымыхъунур.
ЮНЕСКО-м къипщытащ дуней псом нобэ бзэ 6000 нэхъыбэ тету, ауэ абыхэм ящыщу 2500-м щIигъу кІуэдыпІэ ихуауэ, тхьэмахуитІ къэсыхункІэ зы бзэ дунейм текІуэдыкІыжыпэу.
1996 гъэм къыщыщІэдзауэ ЮНЕСКО-м атлас къыдегъэкІ кІуэдыпІэ ихуа бзэхэр къыщигъэлъагъуэу. 1996 гъэм къыдэкІа япэ атласым зэритымкІэ, бзэ 600 кІуэдыпІэ ихуауэ арат. А бжыгъэр 2001 гъэм — 900-м, 2009 гъэм — 2511-м нэсащ. Абы къикІыр сыт? Дуней зыужьыныгъэм, технологием, глобализмэм, (нэхъ ІупщІу жыпІэмэ, цІыхур мылъку-напэ зэрыхъум) къыдэкІуэу, анэдэлъхубзэхэр нэхъ щІэхуабжьэу кІуэдыпІэ йохуэ.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, дэ ди анэдэлъхубзэри кІуэдыпІэ ихуахэм яхэтщ.
Мы махуэр щIагъэлъапIэр сабийм, цIыху къызэрыкIуэм, лъэпкъым, дунейпсо щэнхабзэм, цивилизацэм дежкIэ анэдэлъхубзэм мыхьэнэуэ иIэр, фIагъышхуэу къихьыр, бзэхэр зэрыкIуэд щIыкIэр, апхуэдэ къэмыхъун щхьэкIэ щIапхъэхэр нэхъ IупщIу утыкум къралъхьэн, къэрал лIыщхьэхэм, унафэщIхэм я гулъытэр абы къыхуагъэушын папщIэщ.
Мазаем и 21-нэ махуэр къыщIыхахам и щхьэусыгъуэри дигу къэдгъэкIыжынщ.
Бангладеш щIыналъэр 1905 гъэ пщIондэ Инджылызым и бжьым щIэтащ, 1969 гъэр къихьэху, Пакистаным и зы хэгъуэгуу щытащ, ауэ 1971 гъэм къыщыщIэдзауэ республикэ щхьэхуитщ. И бзэр бенгалыбзэщ. Бенгалыбзэм псалъэ 125.000-рэ нэхъыбэ хэтщ. Санскритыбзэр зэратхыу щыта тхэпкъылъэм (алфавитым) тхэпкъипщI (буквипщI) хагъэхъуэжри, езым я тхэпкъылъэ къагъэхъуауэ абы иротхэ, ироджэ. Пакистан Iэтащхьэхэр 1952 гъэм Iурдубзэр тепщэ ящIыну, бенгалыбзэр ягъэкIуэдыну яужь йохьэ. Бенгалыбзэри араб тхэпкъхэмкIэ ятхын хуейуэ къыхуагъэув. Бенгалхэм ар ямыдэу зыкъаIэт, Даккэ университетым и еджакIуэхэр я пашэхэу. Я анэдэлъхубзэм къыщхьэщыжу уэрамым къыдыхьа щIалэ еджакIуэхэр 1952 гъэм мазаем и 21-м зэтраукIащ.
Бенгалыбзэр дакъузэу ямыдэу зыкъэзыIэта щIалэгъуалэм я фэеплъ. Даккэ къалэ Мис а махуэр 1999 гъэм къыщыщIэдзауэ ЮНЕСКО-м игъэнэхуащ Анэдэлъхубзэм и дунейпсо махуэу, зи бзэ зыхъумэжыну хэт цIыхухэм щIыхь зэрахуэфащэр къригъэлъагъуэу.
Аращи, дэри ЮНЕСКО-м тхухиша лъагъуэм дрикІуэн, мыхьэнэшхуэ зиIэ а махуэр къэдгъэсэбэпурэ, ди анэдэлъхубзэм гулъытэ хэха хуэтщIын хуейуэ къыдолъытэ.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, цІыхум диIэр тфIэкIуэда и ужьщ абы мыхьэнэуэ иIар къыщыдгурыІуэр. Сымаджэ дымыхъуу, узыншагъэм и фІагъыр, и уасэр къыдгурыІуэркъым, сымаджэ дыхъуу узым дыщриудкІи, къэгъэзэжыпІэ димыІэжу дыкъонэ. АнэдэлъхубзэмкІи ди Іуэху зытетыр апхуэдэщ. Махуэ къэс ди анэдэлъхубзэр зэрытІэщІэхум гу лъыдмытэурэ кІуэмэ, и кІэм дыщынэсым ахъ-уахъ жытІэжкІи къикІын щыІэжынукъым. Убыхыбзэ зыщІэу щытахэр мыбэлэрыгъыу игъуэм къэушатэмэ, нобэ а бзэ лъэщыр щыІэфынут, тхыдэм и кІыфІыгъэ куупІэхэм къыхэна Іуэхугъуэ куэдыр абыкІэ къагъэнэхуэфынут, литературэ гъэщІэгъуэн абыкІэ къагъэхъуфынут… Нобэ дыкъэмыушмэ, ди бзэм щхьэкІи аращ илъэсищэ дэкIа нэужь жаІэнур.
Бзэр щыкІуэдыр ар зыщІэхэр иримыпсэлъэжмэщ, я щІэблэм ирамыгъэщІэжмэщ, еджапІэхэм щрамыгъэджыжмэщ, радио-телевиденэкIэ зэхамыхыжмэщ, тхылъ, журнал, газет абыкIэ къыдамыгъэкІыжмэщ, къыдагъэкІхэр цІыхубэм къамыщэхуж, къафІэмыІуэхуж щыхъукІэщ…
Девгъэгупсысыт: сабийм, цIыху къызэрыкIуэм, лъэпкъым дежкIэ анэдэлъхубзэм сыт хуэдэ мыхьэнэ иІэу пІэрэ? Мис абы и жэуапу жыпIэ хъунур.
Анэдэлъхубзэр анэ быдзышэщ
Сабийр зыгъэбжьыфIэр, зыпсыхьыр, и Iэпкълъэпкъыр, и къупщхьэр зыгъэбыдэр, и зэхэщIыкIыр, и гурыхуагъэр зыгъэлъэщыр анэ быдзышэрщ. Анэ быдзышэ зымыгъуэт сабийм узхэр нэхъ къытогушхуэ, и гъащIэр игъэмащIэу жыпIэми, ущыуэщэну къыщІэкІынукъым.
Абы къыхэкIкIэ, узыншагъэмкIэ дунейпсо зэгухьэныгъэм, сабийхэр хъумэнымкIэ дунейпсо зэгухьэныгъэм (ЮНИСЕФ) сабийхэр Iэмал имыIэу мазих нэхърэ мынэхъ мащIэкIэ анэ быдзышэ закъуэкIэ упIын хуейуэ, абы и ужькIэ нэгъуэщI шхыныгъуэ-хущхъуэ гуэрхэр дыщIыгъуауэ, иджыри анэ быдзышэ егъэфэн хуейуэ къагъэув.
Ислъам динми анэхэм къахуегъэув я сабийхэр илъэситIкIэ анэ быдзышэ ирагъэфэну. Нанум анэ щимыIэжым е и анэм щримыгъэфэжыфым деж, адэм и пщэрылъщ абы анэ быдзышэ къыхуигъуэтыну (КъурIэн-Бакъара:2/233; Лукъман:31/14).
Сабийм дежкIэ анэ быдзышэр зищIысым хуэдабзэщ лъэпкъым дежкIэ анэдэлъхубзэр.
ЦIыхур — бзэр — гупсысэр зэбгъэдэпх мыхъун пкъыгъуэхэщ. ЦIыхур цIыху зыщIыр гупсысэрщ, абы и гупсысэр зэригъэIур и анэдэлъхубзэращ. Шэч хэлъкъым: зи анэдэлъхубзэр фIыуэ зыщIэм нэгъуэщIыбзэхэр нэхъ щIэх зрегъэщIэф. Анэдэлъхубзэм зиужьыху, гупсысэм зиужьыху, анэдэлъхубзэм зеужь.
Сабийм зезыгъэужьыр и анэм, къызыхэхъухьа унагъуэм, лъэпкъым къыжраIэ псалъэрщ, къызэрепсалъэ бзэрщ. Гущэкъу уэрэдхэм, убзэ псалъэхэм, IуэрыIуатэм, шыпсэхэм, IурыIубжэхэм, псынщIэрыпсалъэхэм, къуажэхьхэм, нэгъуэщIхэми сабийм дежкIэ мыхьэнэшхуэ яIэщ. Анэ быдзышэмрэ анэдэлъхубзэмрэ щIапIыкIар и гурыIуэ-гурыхуагъкIи, и зэхэщIыкIкIи нэхъ быдэ, нэхъ лъэщ, нэхъ сэнаушыфIэ (талантливый) мэхъу. Аращи, сабийр телевизорым, щIэнгъэпсым (компьютерым) гъэр имыщI щIыкIэ, анэдэлъхубзэм и фIыгъуэ къедбжэкIахэмкIэ, гущэкъу уэрэдым къыщыщIэдзауэ псынщIэрыпсалъэм щыщIэкIыжу, псыхьын хуейщ. Абы и ужькIэ умышынэж! НэгъуэщI бзэри, щIэныгъэри, IэщIагъэри нэхъ тыншу абы зыIэригъэхьэфынущ.
Сабийр анэдэлъхубзэм къыхалъхуэ. Анэдэлъхубзэр, хамэбзэм хуэдэу егупсысхэурэ, зэрагъапщэурэ зрагъащIэркъым, гупсысалъэр къэмыуш щIыкIэ япкърохьэ армыхъумэ. Аращ абы анэдэлъхубзэкIэ щIеджэри. Сабийм абы и ужькIэ къищIэу хъуар и анэдэлъхубзэм хэт макъхэм, пса- лъэхэм, гупсысэхэм, щIэныгъэхэм, дуней зыха- щIэм, нэгъуэщIхэми иригъап- щэурэщ зэрызригъащIэр.
Анэдэлъхубзэм хэту абы пкърохьэ лъэпкъым илъэс мин бжыгъэкIэ зэхуихьэса щIэныгъэ лъапсэхэр. Апхуэдэурэ сабийм гу лъетэ къызыхэхъухьа унагъуэм, лъэпкъым я зы пкъыгъуэу езыр зэрыщытым икIи ар апхуэдэ зы унагъуэм, лъэпкъым зэращыщым иригушхуэу къызэфIоувэ. Апхуэдэурэ нанур къызэрыхъухьа унагъуэм и мызакъуэу, лъэпкъми и бын мэхъу.
Анэдэлъхубзэм ипсыхьа бынхэм лъэпкъыр ягъэлъэщ, зрагъэужь, ирагъэфIакIуэ. Лъэпкъхэм зэрагъэпэща дахагъэхэр зэдагуэшым зэрахъуэжурэ, дуней цивилизацэри нэхъыфI, нэхъ дахэ мэхъу.
Лъэпкъыр зыгъэлъэпкъыр и бзэрщ
Лъэпкъыр щызыгъэІэр псом япэ абы и бзэмрэ а бзэмкІэ къигъэхъуа-зэригъэпэщахэмрэщ. Лъэпкъым и бзэр ихъумэжыху и бзэми езыр къехъумэж. НэгъуэщІу жыпІэмэ, лъэпкъым и бзэр щигъэІэху, езыри дыщоІэ. И бзэр щыщымыІэжым, лъэпкъри щымыІэжу аращ. Девгъэгупсысыт убыххэр щымыІэжу зэрыжаІэм! Пэжыр жыпІэнумэ, щымыІэжыр убыххэракъым, я бзэращ армыхъумэ. Ауэ, я бзэр щыщымыІэжым деж, езыхэри щымыІэжущ цІыхухэм къазэрыщыхъур. ИкІи ар мыпэжу пхужыІэнукъым. Убых лъэпкъым къыхэкІауэ цІыху куэд щыІэщ ноби, абы я хэгъуэгури Щачэ (Сочэ) щыІэщ. Ауэ убыххэр лъэпкъ кІуэдыжахэм яхэтущ зэрабжыр.
ЦIыхубэ гупыр лъэпкъ зыщI пкъыгъуэхэм щытепсэлъыхькIэ, щIэныгъэрылажьэ куэдым анэдэлъхубзэр псом япэ ирагъэщ. Зы щIыналъэ, зы хэку ущыпсэуным уасэшхуэ зэриIэм шэч хэлъкъым. Ауэ илъэсищэрэ тхущIрэ хъуауэ щIыналъэ зэпэщхьэхуэхэм дыщыпсэурэ пэт, иджыри а зы лъэпкъым дыщыщу зэрызыдбжыжыр, абы дызэрыригушхуэр псом япэ зи фIыгъэр анэдэлъхубзэр, абыкIэ къэдгъэхъу, зетхьэ хабзэр, бзыпхъэр, щэнхабзэр, дуней зыхащIэр арагъэнущ. Апхуэдэ сэнаушрэ гуащIэрэ зэрыхэлъым къыхэкIкIэ, анэдэлъхубзэм пщIэ хуэфащэщ. Ауэ, дауи, хэкури зыщыдгъэгъупщэ хъунукъым, анэдэлъхубзэми, хабзэ-бзыпхъэми, лъэпкъми ар я гущэщи.
Девгъэгупсысыт, нобэ адыгэм къытхэкІауэ нэгъуэщІыбзэкІэ тхэуэ цІэрыІуэ хъуа тхакІуэ-усакІуэ куэд дунейм зэрытетым! Ауэ ахэр дауэ адыгэ тхакІуэу зэрыдбжынур?! Сыту пІэрэ абыхэм фІагъыу лъэпкъым къыхуахьыр?! Лъэпкъыр, езым и бзэ зэримыхьэжыфу къыщынэкІэ, къару къыхэзылъхьэ гуэрхэр къилъыхъуэу щІедзэри, нэгъуэщІыбзэкІэ цIэрыIуэ хъуа гуэрхэр къыхэкІауэ щытмэ, абы иригушхуэу хуожьэ, ятхар зыхуэдэр имыщІэ пэтми. Псым ихьыр шхийм йопхъуэ, щIыжаIар апхуэдэ гуэр хъунщ. Ауэ абы зыри къикІынукъым, лъэпкъыр абыхэм ягъэпсэуфынукъым. Лъэпкъыр щызыгъэІэфынур, фІыми Іейми, мащІэми куэдми анэдэлъхубзэкІэ ятха-ящІахэрщ.
Адыгэ лъэпкъым къытхэкІауэ нэгъуэщІыбзэкІэ цІэрыІуэ хъуа тхакІуэхэр адыгэ тхакІуэ щыхъуфынури абы я фІыгъэ лъэпкъым къыщекІыфынури, ятхахэр адыгэбзэкІэ зэдзэкIыжауэ къытлъэІэсыжмэщ, абыхэм ятхахэм адыгэ хуэмэбжьымэ хэту щытмэщ.
КIэщIу жытIэмэ, дэнэ дыщымыпсэуми анэдэлъхубзэм ди нэIэ тедгъэтын, дыхуэсакъын хуейщ, псом хуэмыдэу ди адэжь щIыналъэм.
Бзэм кIуэдын зэрыщIидзэр
Сыт щыгъуэу пІэрэ бзэм кІуэдын щыщІидзэр?
ЩІэныгъэрылажьэхэм къызэрахутамкІэ, бзэм кІуэдын зэрыщІидзэр лъэбакъуищкІэщ, кІуэху, къэгъэзэжыпІэ къыпхуимыгъэнэжу.
Япэрауэ, нобэрей гъащІэр здынэсам елъытауэ, сабий садхэм, пэщІэдзэ еджапІэхэм анэдэлъхубзэр щрамыгъэджмэ, а бзэм кІуэдын щІидзауэ аращ. Абы лъэпкъым, къэралым, унафэщІхэм пасэу гу лъатэрэ бзэ политикэ узыншэ кІэлъызэрахьэмэ, гугъуехь куэд пымылъу абдежым къыщызэтрагъэувыІэфынущ, бзэр кърагъэлыфынущ.
ЕтІуанэрауэ, анэдэлъхубзэм уэрамхэм, лэжьапІэхэм щримыпсэлъэж хъуамэ, хэкІуэдэжын шынагъуэр абы къыщхьэщыувэпауэ аращ. А шынагъуэм лъэпкъыр имыщІэххэу хохуэри, бзэм ухуэбэлэрыгъ хъунукъым щІыжысІэр аращ. Абы пасэу гу лъыптэмэ, къэгъэзэжыпІэ къыхуэбгъуэтыфынущ, гугъу удехьми.
Ещанэрауэ, анэдэлъхубзэр унагъуэм къыщымыIу, щызрамыгъэщІэжыф хъуамэ, хэкІуэдэжыпэным зымащІэ къыхуэнэжауэ аращи, абдеж къыщызэтебгъэувыІэу къыщебгъэгъэзэжыныр гугъу дыдэщ. Узыр хэкIэса нэужь, узыншагъэр зэрыпхузэтемыгъэувэжым хуэдэщ.
Аращи, нобэ ди анэдэлъхубзэм и Іуэху здынэсам фІыуэ девгъэгупсыс, ди щхьэ къэдмыгъэпцІэжу, иужькІэ дыхущІегъуэжми, къытхуегъэгъэзэжынукъым.
Къэралхэм я къалэнщ анэдэлъхубзэхэр яхъумэну
КъэкІыгъэхэмрэ псэущхьэхэмрэ къахокI гъащІэм хуэнэрыгъ, хуэерыщ икIи апхуэдэхэм, дауэ ящIми, захъумэжыф. Ауэ бзэр апхуэдэкъым. Ар вазэм щаІыгъ гъагъэм хуэдэщ, ухуэмысакъмэ, псы, ятІэ, хущхъуэ игъуэм иумыгъэгъуэтмэ, щыІэфынукъым, псэуфынукъым. Бзэм и ятІэр, и псыр, и псэр цІыхум, лъэпкъым я гулъытэрщ, еджапІэрщ, газетырщ, радио-телевиденэрщ… Анэдэлъхубзэм и мыхьэнэр, и уасэр зыгурыІуэ ди цІыхухэм я къалэнщ ар я унагъуэ, я лэжьапІэ щызэрахьэурэ яхъумэну, абы къыдэкIуэу, ди республикэхэр, федерацэр абы къыхуагъэушыну, зи мыхъуми, къэралыбзэхэр я цІыхухэм зэрырагъэщІэну Iэмалхэр хуагъэІурыщІэну, еджапІэхэм ирикъуу щрагъэджыну, къэрал ІуэхущІапІэхэм щызэрагъэкІуэну, официальнэ тхыгъэхэр а бзэхэмкІэ зэрагъэпэщыну, бзэм елэжьын фІэкІа зи мыкъалэн ІуэхущІапІэ къызэрагъэпэщыну, бзитІ-щым ирилэжьэфхэм лэжьапщІэ лей хуагъэувыну…
Сабийм хуэщIапхъэм теухуауэ ООН-м къищта унафэм лъэпкъ куэд щыпсэу къэралышхуэхэм пщэрылъ ящещI сабийм и анэдэлъхубзэ, и дин зэрихьэфыну хуитыныгъэрэ Iэмалрэ иритыну. Абы и 30-нэ пычыгъуэм мыпхуэдэу щыжеІэ:
«Лъэпкъым, диным е бзэм ятещІыхьауэ цІыху гуп мащІэ е щІыдэхъу-щІыпІэрыс лъэпкъ зэрыс къэралхэм я къалэнщ апхуэдэ цІыху гуп мащІэм е щІыдэхъу-щІыпІэрыс лъэпкъым щыщ сабийр езым и щэнхабзэ зыхуигъэщхьэпэжыным, и дин, и фІэщхъуныгъэ иІэжыным, абы тету псэуным, и анэдэлъхубзэ зригъэщІэным пэІэщІэ ямыщIыну».
Анэдэлъхубзэм ди нэIэ зэрытедгъэт хъуну щIыкIэр
Анэдэлъхубзэм ди нэIэ щытедгъэтын хуейр, зэрыжытIащи, япэрауэ, унагъуэрщ. Ауэ нобэрей гъащIэм ар щрикъужыркъым, Iэмал имыIэу еджапIэми щедгъэджын хуейщ. Тхьэмахуэм сыхьэт зыщыплI еджапIэм щыхухэпх къудейкIэ анэдэлъхубзэр джа хъунукъым. Сабий садхэм нэхъыбэу щызэхахыр анэдэлъхубзэрауэ щытын хуейщ. ПэщIэдзэ еджапIэми и япэрей илъэсиплI-илъэсийм анэдэлъхубзэр щынэхъыбэу, адыгэбзэмрэ адыгэ литературэмрэ я мызакъуэу (тхыдэ, щIыгъурыфэ (географие), хьисэп хуэдэхэр), нэгъуэщIхэри адыгэбзэкIэ щаджу, урысыбзэмрэ инджылызыбзэмрэ абы даджу гъэпсын хуейщ. ИтIанэ урысыбзэр нэхъыбэ, адыгэбзэр нэхъ мащIэ хъууэрэ екIуэкIми ягъэ кIынукъым.
ЩIэблэр и унагъуэм тыншу анэдэлъхубзэкIэ псэлъэф, пэщIэдзэ еджапIэм тхэф- еджэф щымыхъумэ, абы къикІыр а бзэм гъащIэ имыIэжыну, ар кIуэдыжын гъуэгуанэ теувауэ аращ.
Дауи, университетым, институтхэм адыгэбзэр езыгъэфIэкIуэн щIэныгъэ лэжьыгъэхэр щыщымыIэнкIэ Iэмал иIэкъым. Абы и лъэныкъуэкIэ бзэмкIэ щIэныгъэрылажьэхэм я къалэныр зэрынэхъ иным шэч хэлъкъым. Ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, абыхэми дэри ди къалэн дгъэзащIэу си гугъэкъым. Абы къыхэкIкIэ ди анэдэлъхубзэм сытогузэвыхь, кIуэтэху нэхъ фагъуэ, нэхъ тхьэмыщкIэ хъууэ солъагъури.
Дауи, ди къэралым (республикэм, федерацэм) зы анэдэлъхубзэ политикэ гъэнэхуа имыIэмэ, зи цІыхущхьэ бжыгъэр мащІэ лъэпкъхэм я бзэхэм пщэдей гъащIэ яIэжынукъым. Ди федерацэм ахэр ихъумэн папщІэ нэхъ политикэ ІупщІ утыкум кърилъхьэн хуейщ. ГъащІэм кІуэдыпІэ иригъахуэ лъэпкъхэр умылъагъу зыпщIынракъым лІыгъэр, цІыхугъэм, лъэпкъышхуэм, къэралышхуэм яхуэфащэр, атIэ ахэр зэрыпхъумэрщ, щыбгъэІэну узэрыхущІэкъурщ. АбыкІэ, дауи, ди республикэхэми къалэнышхуэ яІэщ. Япэрауэ, езым яІэ хуитыныгъэхэр, Iэмалхэр анэдэлъхубзэм ирахьэлІэну, хуагъэлэжьэну, етІуанэрауэ, къэралым абы теухуа унафэфІ къригъэщтэным елэжьынхэу.
ЩІэныгъэрылажьэхэм фІы дыдэу зэращІэщи, щІэныгъэм и къалэныр ирикъуу игъэзэщІа хъун щхьэкІэ, лъэбакъуищ къикІун хуейщ. Япэрей лъэбакъуэр: сытыр, сыт хуэдэу, сыт хуэдизу, дэнэ щIыпIэхэм щыщыIэми ар къипщытэну, къихутэну, утыку кърилъхьэну аращ. ЕтIуанэрей лъэбакъуэр: ар сыт щхьэкIэ апхуэдэу, апхуэдизу, апхуэдэ щIыпIэхэм щыщыIэми ар къызыхэкІ щхьэусыгъуэхэр IупщIу къигъэлъэгъуэн щхьэкIэщ. Ауэ а тІуми цІыхубэр хуэныкъуащэу щыткъым. ЦIыхубэр щIэныгъэм щIыхуэныкъуэр абы и ещанэрей лъэбакъуэрщ. Ари пщэдей зэрыхъункIэ хъунур сыт хуэдэ? Апхуэдэ мыхъун е нэхъыфI хъун щхьэкIэ сытхэр щIэн хуей? — упщIэхэм я жэуап пэжхэр, хэкIыпIэхэр къэгъуэтынырщ.
Анэдэлъхубзэр хъумэнымкІэ федерацэми, ди республикэми, ди щІэныгъэрылажьэхэми я къалэн ямыгъэзащІэми, дэ — лъэпкъым, цІыху къызэрыкІуэхэм, адэ-анэхэм — ди къалэн зыщхьэщытх хъунукъым, дызыщыщ лъэпкъым дригушхуэмэ, ди адэ-анэхэм дахуэфащэу дыщытыну дыхуеймэ. Тхьэм къытхилъхьа псэм хуэдэу, Тхьэм къытІурилъхьа бзэри тхъумэныр ди къалэну зэрыщытым ди акъыл, ди гулъытэ хурикъумэ.
Хъуажь Фахъри.
