
Унэжьхэр къозыгъэщтэж унэщIэхэр
Кхъахэ хъуа унэхэм щыпсэухэр здагъэIэпхъуэнухэр зыщIхэм къэрал ахъшэмкIэ езыхэм я лъапсэ яухуэну хуиту къащыхъуами ярейуэ, цIыхухэр ягъэтхьэусыхэ. Иджы мыбы зы хэкIыпIэ гуэр къыхуагъуэта хуэдэщ.
УФ-м УхуэныгъэмкIэ и министерствэм унафэ ищIащ унэщIэ зыухуахэм зэрагъэзэхуэжын хуей къахукъуэкIамэ, пIалъэ хуагъэбелджылам зэфIагъэкIыну. ЗэфIамыгъэкIмэ, а Iуэхур щекIуэкIа щIыналъэм сом мини 100 ипшыныжынущ, замыгъэхъейуэ илъэс ныкъуэ дэкIа — къуэдыр сом мин 500 мэхъу.
ДяпэкIэ сомкIэ ягъэпшынэнущ ди къэралым щагъэува мардэм нэхърэ пэшхэр куэдкIэ нэхъ цIыкIу зыщIхэри.
Ухуэныгъэмрэ ЖКХ-мкIэ федеральнэ министр Мень Михаил зэрыжиIэмкIэ, мы гъэм дытехьащ цIыху мин 673-рэ унэщIэ-хэм ягъэIэпхъуауэ. Ны- къусаныгъэ гуэрхэр зиIэ унэхэм я бжыгъэр щIышылэ мазэм и закъуэ процент 14-кIэ нэхъ мащIэ хъуащ, ауэ иджыри 356-рэ щыIэщ, ахэр зыхуей щыхуагъэзэжынум цIыхухэр пэплъэу. ЖКХ-мкIэ Фондым къет мы Iуэхур щынэхъ Iейр Центральнэ федеральнэ щIыналъэрауэ (уни 101-рэ). Нэхъ пыухыкIауэ къапщтэмэ, Ивановскэ областым унэ 24-рэ иIэщ, яухуэныр щамыухауэ, ныкъусаныгъэ-хэр щызэрагъэзэхуэжын хуейуэ. Къэвбжыт иджы: областым и унафэщIхэм гъэмахуэр къэмыс щIыкIэ а Iуэхухэр зэфIагъэкIыжу цIыхухэр унэщIэхэм ямыгъэIэпхъуэмэ, сом мелуан 12 щIыналъэм ипшыны-жынущ.
ФщIэн папщIэ. 2012 гъэм и щIышылэм и 1-м и пэкIэ кхъахэ хъуа унэу къалъытахэм цIыхухэр къыщIагъэIэпхъукIыныр 2018 гъэм къриубыдэу зэфIэкIынущ. ЦIыху мини 8,5-рэ унэщIэхэм щIагъэтIысхьэну къапэщылъщ УФ-м и щIыналъэ 13-м.
Къуэдыри хъарзынэщ къулыкъущIэхэм «зыкъа-щIэжынымкIэ». Ауэ Тулэ областым и Донской къалэм къыщыхъуам къызэригъэлъэгъуащи, къэрал мылъкумкIэ нэпсейхэр хьэпсыращ нэхъ зыщышынэр. АтIэ, мы къалэм и цIыху 300-м щхьэкIэ яухуа унэм зыми идакъым щIэтIысхьэн, нэмыщIысар апхуэдизкIэ куэдти. НамыщIысами — бюджетым щыщу сом мелуани 100-м щIигъу трагъэкIуэдат. ЦIыхухэм я тхьэусыхафэр зэхэзыгъэкIыну кIуахэм ятхыжам и ужькIэ, Iуэхур судым нэсащ. Илъэсищым къыщыщIэдзауэ хым нэс тралъхьащ областым ухуэныгъэмрэ ЖКХ-мкIэ и департаментым и унафэщIым къыщыщIэдзауэ унэр зи нэIэ щIэту яухуам и деж щыщIэкIыжу. Илъэсищ хъуащ абы лъандэри, ухуакIуэхэм губгъэн щIыхуащIын зы уни мы областым щаухуэжакъым. ЦIыхур щымыукIытэкIэ, хабзэр хуэткIиин зэрыхуейм и щапхъэщ мыр.
Зы лIыр джэдыгуибгъурэ лIибгъур джэдыгуншэу
Нэгъабэ, зэи хуэмыдэжу, мелардырыбжэхэм къахэхъуащ. Иджы цIыху мини 2-м щIегъу егъэлеяуэ къулейхэм я бжыгъэр. Абыхэм я мылъкум зы гъэм къриубыдэу хэхъуащ доллар мелард 762-рэ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, цIыхухэм я зы процентым иIыгъщ беягъым и процент 82-р. Ди ЩIы хъурейм тет цIыхухэм я зэхуэдитIым зы соми лейуэ къахэмыхъуауэ зэрыкъулейсызу къэнэжащ.
Мы бжыгъэхэр къэзытыр къулейсызыгъэм пэщIэт Оксфам международнэ организацэм и IуэхущIапIэ Оксфорд щыIэращ. 2010 гъэм щегъэжьауэ мелардырыбжэхэм я хэхъуэр ику иту зы илъэсым процент 13-кIэ мэбагъуэ, лэжьакIуэжьхэм я улахуэм зэрыхэхъуэм ебгъапщэмэ, хуэди 6-кIэ нэхъыбэу икIи псынщIэу. Абы уфIэкIынщи, цIыху мелуанищэхэр мэлажьэ я псэр щIэщIауэ, я псэукIэкIэ тхьэмыщкIэ дыдэу. Мы Iуэхур къэзыIэта журналист Зубков Игорь («Российская газета») щапхъэу къихьхэм цIыхум хуумыгъэфэщэн хэтщ. Псалъэм папщIэ, Арканзас (США) дэт джэд фабрикэм щылажьэ бзылъхугъэхэм пам-перс зэрамыхьэу хъуркъым, я Iуэхум зы дакъикъэкIэ техьэулеикIыу ядэркъыми. Вьетнамым и фабрикэхэм щылажьэ цIыхубзым абы щащI вакъэм щыщ и къуэм къыхуищэхуфынукъым, и мазэ улахуэм къыщIэкIыркъыми.
Оксфам международнэ организацэм Давос (Швейцарие) щызэхуэсхэм щхьэкIэ зэпымычу егъэхьэзыр къулейсызхэмрэ къулейхэмрэ я зэхуаку щыхупIэ дэлъ зэрыхъуам теухуа тхыгъэ, ауэ зыри къикъыркъым. Мы гъэм а зэхуэсым хэтащ къэрали 100-м къикIа цIыху мини 3-м нэс, «Большая семёрка» жыхуаIэ къэралхэм я Iэтащхьэхэр (япон премьерым къинэмыщIа).
«ЩыхупIэ» жыхуэсIам и кууагъыр къывгурыIуэнымкIэ мы бжыгъэхэр гъэщIэгъуэн дыдэщ: Джорд Сорос и мылъкур (доллар мелард 25-рэ) Эстонием и ВВП-м хуэдиз мэхъу; къулейсыз дыдэу ябж цIыху меларди 3,7-м я хэхъуэр мелардырыбжэ цIыху 42-м ейм хуэдиз хъууэ аращ.
Хэт къуаншэр?
Iэщэ зыIыгъ сабийхэм е студентхэм къахэлъадэу, гузэвэгъуэшхуэ къызэрагъэхъум я хъыбар куэдрэ къоIу. Москва, Пермь, Челябинск къалэхэм я курыт еджапIэ гуэрхэми мыпхуэдэ щIэпхъаджагъэ «я нэгу» щIэкIащ, ди жагъуэ зэрыхъущи. ЩIалэгъуалэр залым щIэхъум и щхьэусыгъуэм теухуа тхыгъэ сыкъэзыгъэIэубжьа седжащ мы махуэхэм, философие щIэныгъэхэм я кандидат Яковлевэ Аннэ итхауэ.
Абы жеIэ: «Дуней псом я зэхуэдэ щхьэусыгъуэхэр щыIэщ. Зауэхэр. ЩIэпхъаджагъэр. ЦIыху куэдым я къэрал ябгынэу нэгъуэщI къэралхэм щетIысэхын хуей зэрыхъуар, абы щыгъуэми я хабзэ, я дин хамэщIым щагъэувыну яужь иту. ЦIыхум и щхьэр игъэфIэныр псом япэ иригъэ-щын зэрыхуейр. ЩIалэгъуалэм хьэкъ зэрыщащIар, умыкъулеймэ — зыми уримыщIысу. Телеканалхэмрэ Интернетымрэ залымыгъэм теухуа фильмхэмрэ хъыбархэмрэ зэрызэщIащтар. ЛIыукI лъэщхэм, псори зыщышынэхэм зрагъэщхьыну зэрыхуейр. АфиянхэкIхэр зэрыкуэдыр икIи къызэрымыгъуэтыгъуейр. Ауэ щыIэщ урысей щхьэусыгъуэхэри. Сыт а сабийхэм ялъагъур, зэджэр, зэхахыр?
Горбачёв и зэман лъандэрэ ди тхыдэр Iейуэ къыщIрагъэдзыну, ар ущIэукIытэну щытауэ, залымыгъэкIэ гъэнщIауэ къекIуэкIауэ ди цIыхухэм я фIэщ ящIыну толажьэ. Октябрь революцэр — щIэпхъаджагъэщ. ЛIыхъужьхэр — жыжьэуи лIыхъужькъым, атIэ делэ зэфэзэщщ. «Зи акъыл зэтесхэр икIуэтурэ, а къалэхэр бийм иратащ, езыхэм зыкърагъэлын папщIэ».
Иужьрей псалъэхэр Яковлевэм щIыжиIэр Ленинград апхуэдиз дамыгъэлIыхьу фашистхэм иратамэ нэхъыфIтэкъэ, гупсысэр зыгуэрым и жьэм къызэрыжьэдэкIарагъэнщ.
Пэж хэлъщ Яковлевэм жиIам, ауэ мы щхьэусыгъуэхэм «патриотизм» жыхуаIэр еспхынтэкъым. «Уэ абы нэхърэ унэхъ губзыгъэмэ, щхьэ философие щIэныгъэхэмкIэ умыкандидатрэ?» жаIэнри хэлъщ, гъащIэм, ди щыIэкIэ-псэукIэм зыгуэр хэпщIыкIын папщIэ Iэмал имыIэу «укандидатын» зэрыхуэмейр гурыIуэгъуэми.
Быныр, щIэблэр залым щIэхъум и щхьэусыгъуэр (ар къыдалъхуа узыфэу щымытмэ) адэ-анэ губзыгъэм ямыщIэнкIэ Iэмал иIэкъым. «Узэгугъур — къогугъуж»,- жиIащ адыгэм.
Адэ-анэм я закъуэкIэ быныр гъэса хъунукъым мы зэманым, ауэ шэч хэлъкъым: сабийм и гупсысэкIэм, дуней лъагъукIэм, цIыху хэтыкIэм лъабжьэ хуэхъур унагъуэм щилъагъумрэ щызэхихымрэщ. Ди нэгу къыщIэдвгъэгъэхьэт иджырей унагъуэхэм я нэхъыбэр зыхуэдэр. Адэ-анэр мэлажьэ, зы сабийр — садым, адрейр школым яшэ. Сыхьэт 18 хъуху лэжьауэ унэм йокIуэлIэж зэщхьэгъусэхэр. Бзылъхугъэр мэпщафIэ, мэтхьэщIэ. И насыпмэ, адэр апщIондэхукIэ быным ябгъэдэсщ, игъэджэгуу е дерсхэр къригъэпщытэжу. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, ар цIыхубз Iуэхуу къэзылъытэ, нэхъ гувауэ къэкIуэжу диваным зизыгъэзагъэ цIыхухъухэр нэхъыбэщ. Аращи, пщыхьэщхьэм сабийхэм зэхахыр я псэм зезыгъэужьын, адэ-анэм я лъагъуныгъэр зыхезыгъэщIэн псалъэхэракъым, атIэ «псынщIэу тхы (еджэ), мыпхуэдиз задани къыщIыватыр сыт? Си псэр поху, кхъыIэ фыгъуэлъыж, зыри сыхуеижкъым».
ЗэрыгурыIуэгъуэщи, унагъуэхэм а я пщыхьэщхьэ гъэкIуэкIэр лIэужьыгъуэ куэд мэхъу. Махуэ псом сабий зэрызехьэм хэта я быным унэми зыщимыгъэпсэхуауэ, гугъу зыдехь дерсхэмрэ тэмакъкIэщIу къепсалъэ балигъхэмрэ игу зыщагъэуауэ, уеблэмэ зэщыджэу гъауэ Iурехыж, сыхьэти 7-м къызэфIэувэу, аргуэру а дыгъуасэрей дыдэм пхы- кIын хуейуэ къыпэщылъу. ДогъэщIагъуэ, иджырей сабийхэр тэмакъкIэщIу жытIэу. Сэ къэсхьа щапхъэр зэщхьэгъусэм зэдапI сабийхэм я пщыхьэщхьэщ. Анэм и закъуэмэщэ, е адэр ефэмэ — абы щыгъуэм сабийм и дежкIэ псори нэхъ хьэлъэ зэрыхъур гурыIуэгъуэщ. Апхуэдэ сабийм губжьыр хузэтрехьэ, Iэмал имыIэу зэ мыхъуми зэ ар къызэрыфIыдихунум шэч хэмылъу.
ИкIи мысабиижу балигъи мыхъуауэ, зэрыжаIэщи, зи лъы къэплъыгъуэ ныбжьыщIэм и тэмакъкIэщIагъэр, уеблэмэ залымыгъэр щIэблэм хэкур фIыуэ ялъагъуным, лIыхъужьхэм пщIэ хуащIыным теухуауэ егъэкIуэкIыпхъэ лэжьыгъэр Iэпэдэгъэлэл зэращIам зыгуэркIэ епхауэ си фIэщ хъуркъым. «Ди Тхьэ, къытхуэхъумэ Америкэр», — псалъэхэмкIэ зи пщэдджыжьыр зыублэ американ ныбжьыщIэхэм ящыщхэм къагъэлъагъуэ залымыгъэр долъагъуххэ.
Сабии 10 — 12 нэхъыбэ зыщIэмыс гупхэр, 15 — 20-м я бжыгъэкIэ фIэмыкI зэклассэгъухэр, унагъуэ Iуэхумрэ ахъшэншагъэмрэ зи гупсысэр иIыгъ гъэсакIуэ-егъэджакIуэхэм къэралым яхуищIэфынур, къуажэхэм спорт, щэнхабзэ IуэхущIапIэхэр тэмэму щылэжьэныр, ахэм ди сабийхэм зыщаузэщIыныр — мыхэрауэ къысфIощI нэхъ зытегъэщIапхъэр.
Нэгъабэ лъандэрэ къызэрыпхагъэIукIам фIэкIакъым Къэрал Думэм Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и комитетым хэт депутат Боженов Сергей къыхилъхьар. Абы къелъытэ егъэджакIуэхэм я улахуэр «щIыналъэм ику иту къыщалэжьым хуэдизын хуейщ» жаIэу зэрагъэувар мытэмэму. Урысей Федерацэм и щIыналъэхэр я зэфIэкIкIэ зэхуэдэкъыми, егъэджакIуэхэр я улахуэкIэ хуабжьу зэщхьэщыкIынущ. Боженовым къыхилъхьат егъэджакIуэхэр къэрал къулыкъущIэу къэлъытэн хуейуэ, абы я пщIэмрэ я улахуэмрэ къиIэтыну. Ядакъым. «Государственный служащий» псалъэхэм ящIэлъ гупсысэм тепщIыхьмэ, зы къэрал IуэхущIапIэм къалэн пыухыкIа щызыгъэзащIэмрэ къэралым и щIэблэр зыгъасэ-езыгъаджэмрэ хэту пIэрэ зи пщэрылъыр нэхъ иныр?
Мы Комитетыр Боженовым къыхилъхьа жэрдэмым хуэдэм ипэIуэкIи хэплъат. Абы щыгъуэми ядауэ щытакъым.
Японием и щIэблэр нэгъуэщIхэм зэращихъумэ хабзэ щагъэзащIэ: мы къэралым и сыт хуэдэ IэнатIэми ущылэжьэну ухуитщ, ауэ сабий садым-рэ курыт еджапIэмрэ уагъэкIуэнукъым. Абы къикIращи, лъэпкъым къыдекIуэкI хьэл-щэнымрэ дуней лъагъукIэмрэ фIыуэ зыщIэр езыхэращ, ар хъумэн хуейщи, нэгъуэщIхэр ирагъэкIуалIэркъым. Аращ уи хэкур фIыуэ плъагъуным, «мыхэр къыздикIар дэнэ?» жыпIэу иужькIэ щIэблэм уатемыхъущIыхьыным теухуауэ псом япэу щIапхъэр.
ЗэрыгурыIуэгъуэщи, гъэсакIуэмрэ, егъэджакIуэмрэ я пщIэр къэпIэтмэ, а IэщIагъэм нэхъыфIхэр, нэхъ Iущхэр хуеIэу щIадзэнущ. Адэ-анэфI зимыIэр егъэджакIуэфI хуэзэмэ, ар езымкIи жылагъуэмкIи насыпщ. Балигъхэм ди лъагъуныгъэ зыхэзымыщIа, къытфIэмыIуэхуа, хъуапсэ зигу идмылъхьэфа сабийхэращ иужькIэ тутнакъэщхэр щIэдухуэжыр.
СыткIунущ, фыкъызэмыIусэ
Сочэ пэгъунэгъу бгыхэм хьэщIэщ щаухуащ, уэс къабзэм къыхэщIыкIауэ. «Иглу Отель» фIищащ абы а хьэщIэщыр къэзыгупсыса Лазо Виталий.
Сочэ пэгъунэгъу бгыхэм уэсым къыхэщIыкIауэ щаухуа хьэщIэщым и щIыхьэпIэр.
Махуэм ущIыхьэу зыщыпплъыхь хъунущ, и блынхэм уемыIусэу. Метр зэбгъузэнатIэ 40-м нэху къыщекIыну хуейхэм щхьэкIэ бжейм къыхэщIыкIа гъуэлъыпIэ щIэтщ, Iэжьэм ещхьу ящIауэ, пэш кIуэцIым и температурэр сытым дежи 0-щи, щIыбым нэхърэ нэхъ хуабэщ, све- тодиодхэмкIэ къагъэнэху, ущыбэуэну тыншщ, сабэ жыхуаIэ щIэлъкъыми. И уасэри адрей хьэщIэщхэм хуэдэщ — зы жэщым сом мини 6. Зызыгъэпсэхухэм къахокI зы жэщи нэхъыби мыбы къыщынэ. Москва, Санкт-Петербург, Краснодар къикIащ нэхъыбэу мы хьэщIэ-щым къыщыувыIэр. Къалэ сабэ, зэрызехьэм иужькIэ, уэсым къыхэщIыкIа пэшым ущыбэуэныр, Iэуэлъауэн-шэу зыбгъэпсэхуныр псэм фIэфI гуэру къыщIэкIынущ абыхэм я дежкIэ.
Уэсым къыхэщIыкIа хьэщIэщыр гъатхэпэм икухэм ткIужынурэ псыхьэлыгъуэу бгым ежэхыжынущ.
