Уи Къэралыгъуэм и махуэмкIэ, Къэбэрдей-Балъкъэр!
КIуэкIуэ Юрий республикэм щыпсэухэм захуигъэзащ
Ныбжьэгъу лъапIэхэ!
Нобэ дэ догъэлъапIэ Къэбэрдей-Балъкъэ-рым и тхыдэм мыхьэнэшхуэ щызиIэ махуэр. Илъэс 95-рэ япэкIэ ди лъэпкъхэм ирагъэжьащ Урысей Федерацэм хэту езыхэм я къэралыгъуэ зэрызэтрагъэувэну гъуэгур.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и къэрал, правовой ухуэкIэмрэ жылагъуэ-политикэ теплъэмрэ зыубзыхуа а махуэр абы и тхыдэ гъуэгуанэм и дамыгъэщ икIи республикэм ис лъэпкъ псоми я зэкъуэтыныгъэмрэ зэгурыIуэныгъэмрэ гъэбыдэнымкIэ хэкIыпIэ лъэщщ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым ис псоми си гуа- пэу сохъуэхъу махуэшхуэмкIэ. ФIыщIэ хэха Урысей Федерацэм и Президент Путин В. В. худощI абы къытхуигъэхьа псалъэ гуапэхэмрэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и цIыхубэм ехъулIэныгъэ, ефIэкIуэныгъэ яIэну къызэрехъуэхъуамрэ папщIэ.
Мы махуэхэм дэ догъэлъапIэ ипэжыпIэкIэ ди гъащIэм и дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ нэгъуэщI зы махуи — Къэбэрдей-Балъкъэрыр езым фIэфIу Урысей къэралыгъуэм зэрыхыхьэрэ илъэс 459-рэ зэрырикъур. Зауэмрэ мамырыгъэмрэ, зэкъуэшыгъэмрэ щхьэхуитыныгъэмрэ я мыхьэнэр фIыуэ къызыгурыIуэу щыта ди адэжьхэм егупсысауэ икIи тэмэму къыхаха а гъуэгур лъабжьэ быдэ хуэхъуащ къыкIэлъыкIуэ зэманым ди къэралыгъуэр зэтегъэувэным.
Дэ дрогушхуэ «ИгъащIэкIэ Урысейм дыщIыгъунущ» жаIэу зэгуэр ятауэ щыта псалъэм Къэбэрдей-Балъкъэрым ис лъэпкъхэр зэрыхуэпэжым. ЗэщIыгъуу дэ къызэднэкIащ иджырей Урысей къэралыгъуэр зэтегъэувэным хуэгъэза гъуэгуанэм дызыщрихьэлIа гугъуехь, гузэвэгъуэ псори. Урысыбзэмрэ урыс щэнхабзэмрэ я фIыщIэкIэщ адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ я цIыху псоми я зэхуэдэ фIыгъуэхэр къызэращтар, дунейпсо щэнхабзэм зэрыхэувар. Абы къыхэкIыу ди къэкIуэнур зыми и нэгу къыхущIэгъэхьэнукъым Урысей щэнхабзэр, Урысейр — ди Хэкур — хэмыту.
ЕтIощIанэ лIэщIыгъуэм ди лъэпкъхэр гъащIэщIэм хуэпабгъэу, лъэпкъ щхьэхуитыныгъэр я плъапIэу хыхьащ. Апхуэдэ гугъапIэхэр зэгъэхъулIэнымкIэ Iэмалхэр къызэригъэпэщащ 2017 гъэм и мазаем Урысейр демократием тет республикэу зэрагъэувам. Япэ лъэбакъуэ- хэм ящыщу щытащ Кавказ Ищхъэрэ Республикэр къызэгъэпэщыныр. Ауэ щхьэусыгъуэ зэмылIэужьыгъуэхэм къыхэкIыу ар куэдрэ щыIакъым.
Властыр большевикхэм яIэрыхьа нэужь къэралыр мылъэлъэжын папщIэ къыхалъ-хьащ щIыналъэ щхьэхуэхэм къэралыгъуэ пыухыкIахэр къыщызэгъэпэщыным тету лъэпкъхэм езыхэм я псэукIэнур яубзыхуну. Абы ипкъ иткIэ 1921 гъэм Кавказ Ищхъэрэм Бгырыс АССР къыщызэрагъэпэщащ. Ауэ абыи куэд ихьакъым. 1921 гъэм фокIадэм и 1-м Къэбэрдейр, мазиплI дэкIри — Балъкъэрыр Бгырыс АССР-м къыхэкIащ икIи абыхэм зэщIыгъуу къызэрагъэпэща Къэбэрдей-Балъкъэр автономнэ областыр 1936 гъэм автономнэ республикэм хуэкIуащ.
Автономнэ къэралыгъуэм и илъэсхэм гъащIэщIэр ухуэнымкIэ лэжьыгъэшхуэ ирагъэкIуэкIащ. А лъэхъэнэм къэткIуа гъуэгуанэм ухэплъэжмэ, шэч къытумыхьэу жыпIэ хъунущ а илъэсхэр зэпIэзэрыту икIи зэкIэлъыкIуэу зыужьыным тещIыхьауэ зэрыщытар. Тхыдэм а и лъэхъэнэм хэт сыт хуэдэу иджыпсту емыплъми, къыхэзгъэщхьэхукIыну сыхуейщ ди лъэпкъхэм экономикэ, социальнэ, щIэныгъэ, щэнхабзэ зыужьыныгъэм хуэгъэзауэ лъэбакъуэшхуэ зэрачар, республикэм и ехъулIэныгъэхэм папщIэ Хэкум и къэрал наградэхэр плIэнейрэ къызэрыратар.
А лъэхъэнэрщ Къэбэрдей-Балъкъэрым и мызакъуэу зэрыщыту Урысейр зэрыпагэ, ди лъэпкъхэм къахэкIа усакIуэ, тхакIуэ гъуэзэджэхэу ПащIэ Бэчмырзэ, Мечиев Кязим, ЩоджэнцыкIу Алий, Кулиев Къайсын, КIыщокъуэ Алим, ди лъэхъэнэм и музыкант гъуэзэджэ Темыркъан Юрий, щIэныгъэлI инхэу Залиханов Михаил, Къумахуэ Мурадин сымэ дунейпсо утыкум щихьар.
Щэнхабзэм зегъэужьынымкIэ, цIыхубэм я зэхэщIыкIыр къэIэтынымкIэ ноби лэжьыгъэшхуэ ирагъэкIуэкI гуп цIэрыIуэхэу «Кабардинка», «Балкария» ансамблхэм, ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей драмэ теат-рым, Кулиев Къайсын и цIэр зезыхьэ Балъкъэр драмэ театрым, Горький Максим и цIэр зезы-хьэ Урыс драмэ театрым.
Дэ ди къалэнщ республикэм и зыужьыныгъэм и дэтхэнэ лъэхъэнэми хуэфащэ пщIэ хуэтщIыну, ехъулIэныгъэхэр, текIуэныгъэхэр, гугъуехьхэр, апхуэдэу тхыдэм и лъэхъэнэ зэмылIэужьыгъуэхэм ди лъэпкъхэм къалъыкъуэкIа гузэвэгъуэ инхэмрэ гугъуехьхэмрэ дигу идгъэлъыну.
Абы къыдэкIуэу, дауи, зыщыдгъэгъупщэ хъунукъым зи гуащIэкIэ, акъылкIэ, ерыщагъкIэ къалэхэмрэ къуажэхэмрэ къызэзыгъэпэща, экономикэмрэ социальнэ IэнатIэмрэ зезыгъэужьа, зыхуэбгъэдэн щымыIэ ди щэнхабзэмрэ къыддекIуэкI хабзэхэмрэ хуэсакъыу зыхъума, Къэбэрдей-Балъкъэрыр зыухуа икIи зыгъэбыда щIэблэхэм республикэм и пащхьэ щаIэ фIыщIэр.
БлэкIа лIэщIыгъуэм и 80 гъэхэм я кIэухым — 90 гъэхэм я пэщIэдзэм къэралым и псэукIэр демократием и хабзэхэм трагъэувэу зэрыхуежьам Iэмал къитащ ди республикэм и лъэпкъ къэралыгъуэм нэхъри зегъэIэтынымкIэ. 1991 гъэм щIышылэм и 30-м республикэм и Совет Нэхъыщхьэм къищтащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и къэрал суверенитетым теухуа декларацэр. Абдеж щегъэжьауэ республикэр субъект щхьэхуитым и хуитыныгъэхэр иIэу урысейпсо Iуэхухэм хэуващ.
ИкъукIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхуу щытащ 1997 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Конституцэр щIэуэ къызэращтар икIи зыужьыныгъэм и демократие гъуэгур къызэрыхэтхыр, Урысей Федерацэ зэкъуэтым дыхэту дыпсэуну икIи зыдужьыну дызэримурадыр абы зэрыщIигъэбыдар.
Къэрал-правовой зэхъуэкIыныгъэхэм я унэтIыныгъэ нэхъыщхьэу уващ иджырей граждан жылагъуэ зэтегъэувэныр. Властымрэ цIыхубэмрэ я зэпыщIэныгъэхэм и лъабжьэу къащтащ лъэныкъуитIми жэуап зэрахьыр зи лъабжьэ зэпсэлъэныгъэр. Властым и органхэр политикэ партхэмрэ жылагъуэ зэгухьэныгъэхэмрэ сэбэпынагъ пылъу ядэлажьэу щIадзащ.
Iуэху нэхъыщхьэ дыдэхэм ящыщу щытащ, дяпэкIи апхуэдэу щытынущ сыт и лъэныкъуэкIи зэпэлъыта къэрал лъэпкъ политикэ егъэкIуэкIыныр. Япэ итахэм я уэсятхэм тету, дэ дыхущIокъу ди лъэпкъхэр зэгъунэгъуфIу икIи зэныбжьэгъуу къызэрекIуэкIыр зэрытхъумэным икIи а хабзэм зэрызедгъэужьыным. Абы елъытащ адыгэхэм, балъкъэрхэм, урысхэм ящIыгъуу нэгъуэщI лъэпкъыу щэм къахэкIахэр щыпсэу икIи щылажьэ республикэм ис дэтхэ- нэ зыми и ефIэкIуэныгъэр.
Республикэм и гъащIэм и нагъыщэ щхьэхуэхэм ящыщу уващ дин зэгухьэныгъэхэмрэ къэралымрэ я зэпыщIэныгъэхэм я къызэгъэпэщыкIэр къэгъэщIэрэщIэжыныр. Ди республикэм и щытыкIэм щыгъуазэ дэтхэнэ зыми пщIэшхуэ хуещI дин зэмылIэужьыгъуэхэм ит цIыхухэм яку дзыхьрэ пщIэрэ зэрыдэлъым. Экстремизмэмрэ терроризмэм-рэ я Iэужьхэм дуней псор щытегузэвыхь лъэхъэнэм апхуэдэ лэжьыгъэм и мыхьэнэм нэрылъагъуу хохъуэ.
Зэманым къытхуздихь гугъуехьхэр къызэднэкIыурэ, республикэр нобэ ирокIуэ зэпIэзэрыту икIи шэщIауэ зезыгъэужь гъуэгум. Экономикэм и IэнатIэ нэхъыщхьэхэм я зэфIэкIым адэкIи хохъуэ блэкIа илъэсым валовэ щIыналъэ продуктым къызэрыхэхъуэ псынщIагъыр проценти 103,3-м, промышленнос-тым и зэфIэкIыр проценти 105-м, мэкъумэш продукцэу къалэжьыр проценти 104,4-м, ухуэныгъэ лэжьыгъэхэр проценти 108,2-м, псэупIэхэр хьэзыр зэращIыр проценти 114,2-м, инвестицэхэр проценти 121,5-м нэсащ.
Республикэм налогыу, налогхэм яхимыубыдэ ахъшэу бюджетым къыхузэщIигъэуIуэр проценти 30-м нэблагъэкIэ нэхъыбэ хъуащ. Бюджетыр дотацэхэм зэрелъытам проценти 8 кIэрыхуащ икIи республикэм и иджырей тхыдэм къриубыдэу дотацэхэр бюджетым и хэхъуэхэм я про-цент 50-м нэхърэ нэхъ лъахъшэу къехащ, процент 46,7-м хуэкIуащ.
2014-2015 гъэхэм ухуэныгъэ зэмылIэужьыгъуэу 200-м нэблагъэ хьэзыр ящIащ. Абыхэм ящыщу хэхауэ къэгъэлъэгъуапхъэщ «ДыгъафIэ къалэ», сабий творчествэмкIэ академиер — Урысейм щIэныгъэ гуэдзэн щрагъэгъуэт и къэрал IуэхущIапIэ нэхъыщхьэ дыдэхэм ящыщу зи ныбжьыр илъэси 5-м щегъэжьауэ сабий мини 5-м нэс зэкIуэлIэнур. Лажьэу яутIыпщащ Европэ псом щынэхъ лъагэ, Iуащхьэмахуэ бгым метр 3847-м нэс дэкIуей кIапсэ гъуэгум и ещанэ Iыхьэр, «Мир» станцым щегъэжьауэ «Гара-Баши» станцым нэс кIуэр, пхъэщхьэмыщхьэ къагъэкIынымкIэ, хъумэнымкIэ, абы елэжьынымкIэ къэра- лым щынэхъ лъэщ дыдэ, тонн мин 75-м илъэс къэс елэжьыфыну комплексыр, горох щхъуантIэу, нартыху цIынэу, джэшу илъэсым условнэ банкI мелуани 120-рэ къыщIэзыгъэкIыфыну консерв заводыр, джэдкъазылу тонн мини 3-м елэжьы- фыну IэнатIэщIэр.
Иджыпсту жыджэру йолэжь Тырныауз вольфрам-молибден комбинатыр зэтегъэувэжыным, налмэс Iэмэпсымэу, кабель зэмылIэужьыгъуэу, вольт лъагэхэр къэзыгъэсэбэп Iэмэпсымэу, рентген аппаратурэу, хущхъуэу, нэгъуэщI продукцэу къыщIагъэкIым хэзыгъэхъуэну IэнатIэхэр зэтегъэувэным.
Нэрылъагъуу къагъэщIэрэщIэжащ цIыхухэр къезышэкI автотранспортыр. Мы гъэм и закъуэ автобусыщIэу 69-рэ къаIэрыхьащ. Налшык иджырей автовокзалу тIу щаухуэ, аэропортыр къагъэщIэрэщIэж.
ЗэхъуэкIыныгъэ хъарзынэхэр щокIуэкI социальнэ IэнатIэми. Узыншагъэр хъумэнымкIэ IуэхущIапIэхэм я мылъку-техникэ зэфIэкIым хэхъуащ. Технологие лъагэхэр къэзыгъэсэбэп центрхэр къызэрызэрагъэпэщым, клиникэхэм иджырей Iэмэ- псымэхэр зэрыщагъэувым къыдэкIуэу лэжьыгъэшхуэ ирагъэкIуэкIащ пэщIэдзэ медицинэ дэIэпыкъуныгъэм, псом япэу къуажэм щыIэм, зегъэужьыным хуэгъэзауэ.Иужьрей илъэситIым къриубыдэу фельдшер-акушер пунктрэ дохутыр амбулато- рэу 57-рэ щIэуэ къызэIуахащ икIи абы и фIыщIэкIэ апхуэдэ IуэхущIапIэу дызыхуей псори зэтеувауэ жыпIэ хъунущ. Республикэм и перинатальнэ центрыр щIэгъэ- хуэбжьауэ ящI, онкологие диспансе- рыр ухуэным пащэжыну унафэ къащтащ, психоневрологие диспансерыр, нэгъуэщI IуэхущIапIэ щхьэхуэхэр капитальнэу зэгъэпэщыжынымкIэ лэжьыгъэхэр ирагъэ-жьащ.
«ДэIэпыкъуныгъэ псынщIэм» и транспортыр къагъэщIэрэщIэжын папщIэ иджырей медицинэ Iэмэпсымэхэр зэрыт автомобиль зэгъэпэщауэ 72-рэ къащэхуащ.
ШколыщIэхэр яухуащ, сабий садхэм екIуалIэхэм я бжыгъэр мини 5-кIэ нэхъыбэ ящIащ икIи абы и фIыщIэкIэ илъэси 3-м щегъэжьауэ илъэси 7-м нэс зи ныбжь цIыкIухэр зэкIуэлIэну IуэхущIапIэхэмкIэ республикэр проценти 100-кIэ къызэгъэпэща хъуащ. Егъэджэныгъэм и Iуэхури ефIакIуэ зэпыту йокIуэкI.
Щэнхабзэм и IэнатIэм и инфраструктурэм зегъэубгъунымрэ гъэбыдэнымкIэ зи чэзу Iуэхухэр зэфIагъэкIащ. Музыкэ театрым, ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зе- зыхьэ драмэ театрым, Курортым щэнхабзэмкIэ и IуэхущIапIэм я унэхэр капитальнэу зэрагъэпэщыжащ, Кулиев Къайсын и цIэр зезыхьэ Балъкъэр драмэ театрыр къагъэщIэрэщIэж, жылагъуэ щхьэхуэхэм щэнхабзэмкIэ унэщIэхэр щаухуащ. Зэрыщыту къапщтэмэ, лъэпкъ-щэнхабзэ IэнатIэр нэхъ дахэ, нэхъ къулей мэхъу.
БлэкIа илъэсхэм нэрылъагъуу заужьащ физкультурэмрэ спортымрэ. 2014-2015 гъэхэм къриубыдэу узыншагъэр щрагъэфIакIуэ комплексу 11, стадиону 2, спортым и лIэужьыгъуэ щхьэхуэхэм зыщыхуагъасэ гъуэуэ 5, нэгъуэщI IуэхущIапIэ зыбжанэ хьэзыр ящIащ. Узыншагъэр хъумэным цIыхухэр хуэущиинымкIэ сэбэп мэхъу республикэм дунейпсо, урысейпсо, щIыналъэ зэхьэзэхуэхэр зэрыщрагъэкIуэкIыр, абы къыдэкIуэу, шэч хэмылъу, ди спортсмен-хэм чемпионат ин зэмылIэужьыгъуэхэм текIуэныгъэхэр къызэрыщахьыр.
Нобэ сытемыпсэлъыхьу схуэшэчынукъым юбилейм ирихьэлIэу республикэм тыгъэ лъапIэ Мудрэн Беслъэнрэ Джэду Iэниуар- рэ къызэрыхуащIам, абыхэм Рио-де-Жанейрэ щекIуэкIа Олимп джэгухэм дыщэ, дыжьын медалхэр къызэрыщахьам. Дэ абыхэм кIэ зимыIэ фIыщIэ яхудощI лIыгъэ, ерыщагъ къызэрагъэлъэгъуам, щхьэмыгъазэу текIуэныгъэм зэрыхущIэкъуам папщIэ.
Абыхэм щIыхь пылъу пащащ Къэбэр- дей-Балъкъэрым и спортсмен гъуэзэджэ-хэу япэ ита щIэблэм щыщхэм, псом япэу илъэс зэмылIэужьыгъуэхэм екIуэкIа Олимп джэгухэм щытекIуахэмрэ призёрхэмрэ ящыщу нобэ мыбы кърихьэлIахэу Мудрэн Беслъэнрэ Джэду Iэниуарри яхуэ-дэу республикэм и наградэ нэхъыщхьэр — «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и пащхьэм щиIэ фIыщIэм папщIэ» орденыр зратахэу Шыхъуэ Борис, Къардэн Мурат, Хъущт Аслъэнбэч, Тау Хьэсэнбий, Аккаев Хьэжмурат, Махуэ Билал, Курамагомедов Заур сымэ ирагъэжьа хабзэхэм. Ди олимпийцхэм я щIыхькIэ нобэ Налшык и кум къыщызэIуахащ Олимп щIыхьым и аллее.
Ди спортсмен цIэрыIуэхэм я щапхъэр цIыху куэд къызэщIэзыубыдэ спортым республикэм зыщегъэужьынымкIэ, узыншагъэр хъумэным хуэгъэза псэукIэм цIыхухэр, псом япэу ди щIалэгъуалэр хуэущиинымкIэ сэбэп зэрыхъунум шэч къытесхьэркъым.
Иужьрей зэманым Къэбэрдей-Балъкъэрым и теплъэр егъэфIэкIуэнымкIэ куэд зэфIагъэкIащ. Ди къалэхэмрэ къуажэхэмрэ нэхъ къабзэ икIи нэхъ дахэ хъуащ. Апхуэдэу нобэ нахуапIэ хъуащ Налшык щыпсэухэм я щIэблэ куэдым яIа хъуэпсапIэр. Архитектурэмрэ дизайнымрэ я мардэ нэхъ ткIий дыдэхэм тету къагъэщIэрэщIэжщ, зэIузэпэщ ящIри, Къэбэр- дей уэрамым тхыдэм пыщIа и Iыхьэр къызэIуахыжащ икIи ар нобэм щегъэжьауэ къалэм щыпсэухэмрэ республикэм и хьэщIэхэмрэ фIыуэ ялъагъу зыгъэпсэхупIэ хъуну дыщогугъ.
Республикэр нэрылъагъуу япэкIэ кIуэтащ экономикэ, социальнэ, щэнхабзэ зыужьыныгъэм и IэнатIэ псоми яхуэгъэзауэ.
Мы илъэс псоми дэ зэпымыууэ зыхыдощIэ Урысейм и Президент Путин В. В., Урысей Федерацэм и Правительствэм, Урысей Федерацэм и Президентым и полномочнэ лIыкIуэу Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым щыIэм и аппаратым, къэрал властым и федеральнэ орган псоми я гулъытэмрэ дэIэпыкъуныгъэмрэ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэухэм я цIэкIэ сыхуейщ абыхэм фIыщIэ ин яхуэсщIыну, Къэбэрдей-Балъкъэрым, зэрыщыту ди Хэкум я фIыгъуэр гъэбэгъуэным пы- щIа къалэнхэр дэгъэкIыным дэ дяпэкIи ерыщу дызэрытелэжьэнур яжесIэну. Дэ тщыщ дэтхэнэм и дежкIи Урысейм и къежьапIэр езыр щалъхуа щIыналъэрщ. Дэ псори урысей цIыхубэ зэкъуэту ды-щытщ.
ДызыхуэкIуэ илъэсым дэ дгъэлъэпIэнущ Къэбэрдей-Балъкъэрыр езым фIэфIу Урысей къэралыгъуэм зэрыхыхьэрэ илъэс 460-рэ зэрырикъур. Шэч къытесхьэркъым а махуэшхуэр ди цIыхубэм я зэкъуэтыныгъэм, ахэр ди Хэку иным икIи лъэщым — Урысей Федерацэм — зэрыхуэпэжым и дамыгъэу зэрыувынум.
Дэ псоми ди плъапIэр Къэбэрдей-Балъкъэрыр зи экономикэм зиужьа, псэукIэ зэпэщ здэщыIэ щIыналъэ щIынырщ. Зэрыщыту дунейми ди къэралми гугъуехь пыухыкIахэр щыщыIэ мы зэманым дэ фIыуэ къыдгуроIуэ ди къарум и хэкIыпIэр зэкъуэтыныгъэр арауэ зэрыщытыр. ЦIыхубэм я мамырыгъэмрэ зэгурыIуэныгъэм-рэ хъумэныр и лъабжьэущ ди бынхэм, абыхэм я быныжхэм я къэкIуэну насыпыр зэрызэтедгъэувэфынур.
Шэч лъэпкъ хэлъкъым лъэпкъым и хабзэ нэхъыфIхэр щIэгъэкъуэн къэтщIурэ, хэкIыпIэхэмрэ Iэмалхэмрэ, зыужьыныгъэм и гъуэгу нэхъыфIхэр къэдгъэсэбэпурэ дэ къытпэщыт къалэн псори зэрыдгъэзэ- щIэнум, Къэбэрдей-Балъкъэрым гъащIэ тэмэм къызэрыхузэдгъэпэщынум.
