Зыхуэбгъадэ хъун щымыIэ адыгэ пщащэхэр
Мейкъуапэ щекIуэкIащ зэпеуэ телъыджэ
Адыгэ Республикэр къызэрызэрагъэпэщрэ илъэс 22-рэ щрикъу махуэхэм иращIэкIа гуфIэгъуэ дауэдапщэхэм яхэту, адыгэ пщащэм я нэхъ дахэр, губзыгъэр, IэпэIэсэр, хабзэзехьэр щагъэнэIуа «Адыгэ пщащэ» фестиваль-зэпеуэр дахэу ирагъэкIуэкIащ. Къэрал зэмылIэужьыгъуэхэм, Москва къалэ, Краснодар крайм, Къэбэрдей-Балъкъэрым, Къэрэшей-Шэрджэсым щыщ хъыджэбз щIыкIафIэ 21-рэ щызэхуэсат Мейкъуапэ. Ахэр къыздикIа хэгъуэгум щекIуэкIа зэхьэзэхуэхэм пашэ щыхъуахэрт, бзэр зыIурылъ, хабзэ зэрахьэу адыгэ унагъуэ къыщыхъуа хъыджэбз Iэдэбхэрт.
ЖыпIэнуракъэ, дуней псом щикъухьа адыгэ лъэпкъым и пщащэ нэхъыфIу, нэхъ дахэу къалъытэу, апхуэдэ цIэ лъапIэр зыфIащыну хъыджэбзхэм хуагъэува къалэнхэри мащIэтэкъым.
Кукунэ Бэллэ
Цышэ Заретэ
Щомахуэ Залинэ
Мырзэкъул Жэнэт
Хъыджэбзхэм я утыку итыкIэм, яIурылъ адыгэбзэм, гъащIэм зэрыхуэIущым, псэукIэм зэрыхуэхьэзырым кIэлъыплъащ тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат, АКъУ-м и доцент, АР-м щIэныгъэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Унэрокъуэ Мирэ (къэпщытакIуэхэм я унафэщIщ), Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ, «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ, Урысей Федерацэм щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, АР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, конструктор-модельер цIэрыIуэ СтIащ Юрэ, УФ-м и СурэтыщIхэм я союзым хэт, КъБР-м и цIыхубэ IэщIагъэлI Мэстафэ Вячеслав, «Адыгейм и тхьэIухуд», «Мейкъуапэ и мисс» зэпеуэхэм я къызэгъэпэщакIуэ Щхьэщокъуэ Баязит, нэгъуэщIхэри.
Зэпеуэм и къэпщытакIуэ гупым и унафэщIым и къуэдзэу щыта ХьэфIыцIэ Мухьэмэд делъэIуащ зэпеуэр зэрекIуэкIам, абы и къалэн нэхъыщхьэу щытам, иджырей пщащэхэм я акъылым и жанагъыр, ябгъэдэлъ лъэпкъ зыхэщIыкIыр, бзэр зэращIэр къызэрыщыхъуахэмкIэ къыддэгуэшэну.
— Псом япэ къыхэзгъэщыну сызыхуейр, мыр тхьэIухудхэм я зэпеуэу зэрыщымытарщ, нэгъуэщIу жыпIэмэ, хъыджэбзхэм я дахагъракъым къалъытар, атIэ абы къыдэкIуэу, я губзыгъагъми, я зэфIэкIми, я хабзэ зехьэкIэми, я анэдэлъхубзэр зэрагъэбзэрабзэми, пщэфIэным зэрыхуэIэзэми, нэгъуэщI куэдми кIэлъыплъащ къэпщытакIуэхэр.
Зэпеуэм и къалэн нэхъыщхьэу щытар адыгэхэм я лъэпкъ щэнхабзэр къэгъэщIэрэщIэжынырщ, абы зегъэужьынырщ; щIалэгъуалэр хабзэм хуэущиинырщ, бзылъхугъэм и дахагъым абы хэлъын хуей гуакIуагъыр, Iущагъыр, фIэрафIагъэр къыгуэхыпIэ имыIэу зэрепхар къыдэкIуэтей щIэблэм захегъэщIэнырщ; адыгэ пщащэхэм ябгъэдэлъ зэчийр къэхутауэ абы адэкIэ зегъэужьынымкIэ дэIэпыкъунырщ.
Хъымыщ Дианэ
Гъащтэ Данэ
Псом нэхърэ нэхъыщхьэр а псори пщащэхэм я лъэпкъыбзэмкIэ утыку къызэрырахьэрт, я лъэпкъ фащэр зэращыгъырт.
— Хамэ къэралхэми, зэкъуэш республикищми, Урысейм и нэгъуэщI хэгъуэгухэми къикIа хъыджэбзхэм я зэфIэкIыр, утыку итыкIэр дауэ къыпщыхъуа?
— Хъыджэбзхэр псори адыгэ унагъуэ щапIа, анэдэлъхубзэр фIыуэ зыIурылъ, адыгэ теплъэ зиIэ защIэхэт. Зэпеуэм и пэщIэдзэм Адыгэ Республикэм и махуэ лъапIэмкIэ ехъуэхъун хуейти, щхьэж зэрыпсалъэ диалектымкIэ хъуэхъу дахэхэр ягъэIуащ, езыхэр зыщыщ лъэпкъым, унагъуэм, я щхьэм теухуауэ къызэхуэсахэм зэрадэгуэшэн хуейри гъэщIэгъуэну екIуэкIащ. «Пщащэ унэ» зыфIаща Iыхьэр щIэщыгъуэу екIуэкIащ, сыту жыпIэмэ, хъыджэбзыр дэзыхьэх Iуэхур, е бгъэдэлъ зэчийр игъэлъэгъуэн хуейт, итIанэ зыдэгушыIэ хуэдэ щIалэр къакIуэу, абы хъуэрыбзэ дахэкIэ епсэлъэн хуейт. Бзылъхугъэр пщэфIапIэм зэрыщытетым, абы унагъуэр зэригъашхэм и щыхьэту «Адыгэ шхыныгъуэхэр» Iыхьэм пщащэхэм шхыныгъуэ зырызым и пщэфIыкIэр, ар узыншагъэм и дежкIэ зэрысэбэпыр къыхэщу къэпсэлъащ. АдэкIэ «Лъэпкъым и псэр къафэрщ» жыхуиIэ Iыхьэм дэтхэнэри адыгэ фащэ щыгъыу щIалэхэм къыдэфащ, я зыIыгъыкIэмрэ утыку итыкIэмкIэ къэфакIуэ дыдэу фIэкIа умыщIэу. Адыгэ хъыджэбзым пщыхьэщхьэ зэхыхьэхэм щыгъ фэилъхьэгъуэр утыку къыщрахьа иужьрей Iыхьэм щытлъэгъуащ абыхэм я зыIыгъыкIэри, Iэпкълъэпкъ зэкIуж зэраIэри, щIыкIафIэу зэрызекIуэри.
ТекIуахэр: Щомахуэ Залинэ, Кукуэнэ Бэллэ, Дэбагъуэ Майе.
КъуэщIысокъуэ Джульеттэ
— А псоми нэхъыфIыр нэхъ дахэр, нэхъ губзыгъэр къыхэпхыныр къэпщытакIуэхэм я дежкIэ тыншу зэрыщымытар, дауи, гурыIуэгъуэщ.
— Пэж дыдэщ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, я дахагъкIи, я IэдэбагъкIи, гъэсэныгъэкIи, жьакIуагъкIи дагъуэншэу къыхаха гупт. Ауэ зэпеуэ щыхъукIэ увыпIэхэр гуэшын хуейтэкъэ? КъэпщытакIуэ псори дызэчэнджэщыжа нэужь, япэ увыпIэр лъыдгъэсащ МКъУ-р къэзуха, абы и аспирантурэм щIэс, рекламэ фирмэм бухгалтер нэхъыщхьэу щылажьэ Кукуэнэ Бэллэ. Абы и адэ Кукуэнэ Мурат УФ-м и цIыхубэ артистщ, Адыгэ къэрал драмэ театрым и художественнэ унафэщIщ, и анэ Хъунэгу Саидэ адыгэ тхакIуэщ. Бэллэ хуагъэфэщащ Еутых Асият и Iэдакъэ къыщIэкIа таж дахэр, ар мелуанитху зи уасэ, адыгэ тхыпхъэхэмкIэ гъэщIэрэщIа, мывэ лъапIэхэр зэрыс пыIэ екIущ. «Адыгэ пщащэ-2013» хъуа хъыджэбзым хуагъэфэща а тажыр иджы илъэситIкIэ Адыгэ лъэпкъ музейм щахъумэнущ, къыкIэлъыкIуэ зэхьэзэхуэм щытекIуэм Бэллэ иритыжынущ.
Абы къыкIэлъыкIуэу къэпщытакIуэхэм ягу дыхьар «Адыгэ псалъэ» газетым и корреспондент, тхакIуэ ныбжьыщIэ, аспиранткэ Щомахуэ Залинэщ. Ар Къэбэрдей Адыгэ Хасэм къыбгъэдэкIыу зэпеуэм хэта пщащэращ. Дыдейщ жытIэу дыщытхъуркъым, ауэ утыку къихьахэм ящыщу псоми ефIэкIыу зыкъигъэлъэгъуащ, щIалэм и дэгушыIэкIэри, хабзэм, IуэрыIуатэм, тхыдэм зэрыхищIыкIри дахэу зэкIэлъигъэкIуащ. Шхыныгъуэхэм я деж щынэсым, щхьэ щIэлъэныкъуэрат зи гугъу ищIари, абыи ижь-ижьыж лъандэрэ хуащI пщIэмрэ адыгэ Iэнэм щыкIэлъызэрахьэ хабзэмрэ жиIэжащ. Езы Щомахуэр «Шыхулъагъуэ» литературэм хасэм хэтщ, повесть, рассказ, новеллэ етх. Зэпеуэм езым и Iэдакъэ къыщIэкIа, «Iэпкълъэпкъымрэ псэмрэ я псалъэмакъ» зыфIища прозэу тха и усэ купщIафIэм къыщеджащ. Иужьым «Адыгэ унэ» тыкуэн-музейм и тхьэмадэ IутIыж Мэжид хуригъэда адыгэ бостейращ утыку къызэрихьар. Ар фащэ щIыкIэу ядат, езы Залинэ и анэшхуэм и дыжьын бгъэIулъыр тедауэ, дыжьын бгырыпхыр щIэлъу. Утыку зэритам хуэфащэу «Уэркъ къафэр» игъэзэщIащ ди хъыджэбзым «Налмэс» къэрал академическэ ансамблым и солист щIалэм и гъусэу.
Бешкукъуэ Разиет
Кул Марьянэ
КъыжыIапхъэщ, къэпщытакIуэ гупым и унафэщIу щыта Унэрокъуэ Мирэ Залинэ и зэфIэкIхэр къызэрыхигъэбелджылыкIар, абы и адыгэбзэм и шэрыуагъымрэ и губзыгъагъымрэ зэрыдихьэхар.
Щомахуэм къыкIэлъыкIуэу увыпIэхэр пщащэхэм мыпхуэдэу ялъысащ: етIуанэ вице-мисс хъуащ Дэбагъуэ Майе (КъШР), ещанэр Цышэ Заретэщ (АР), еплIанэр СтIащ Салищ (Сирие), етхуанэр Хъымыщ Дианэщ (АР), еханэр Гъащтэ Данэщ (АР). Мы хъыджэбзхэми Еутых Асият и Iэдакъэ къыщIэкIа диадемэхэр тыгъэ хуащIащ, ахъшэ саугъэтхэр и гъусэу.
Къыхэгъэщыпхъэщ КъБР-м Лъэпкъ щэнхабзэмкIэ и центрым къыбгъэдэкIыу ди республикэм щыщ КъуэщIысокъуэ Джульеттэрэ Кул Марьянэри дахэу утыку зэритар, зэфIэкI хъарзынэхэр къызэрагъэлъэгъуар. Джульеттэ «Пщащэ къэфакIуэ» цIэр къыфIащащ, Марьянэ «Пщащэ нэфIэгуфIэ» хъуащ.
Ди лэжьэгъу Щомахуэ Залинэ и зэфIэкIым шэч къытедмыхьэу едгъэжьат. Нэм къыIуидзэ и дахагъратэкъым зытетщIыхьар, атIэ къызэрытхыхьэрэ дэтлъэгъуа адыгагъэм, Iущагъэм, Iэдэбагъым жыжьэ зэрынихьэсынур тщIэрт. Залинэ хэлъ фIагъ псори къыщежьэр щапIа унагъуэрщ, адэ-анэфI ягъэсащ, и гукъыдэжыр къыдэзыIыгъ, щапхъэу зыдэплъей шыпхъу гъуэзэджэхэр иIэщ. Адыгэ пщащэ нэхъыфIу къалъытауэ къэкIуэжащ, ар ди дежкIи лъэпкъым дежкIи гуапэщ. Бзылъхугъэракъэ цIыху къэзыгъэщIыр, унагъуэр зэтезыIыгъэр?!… Езым и ехъулIэныгъэхэмрэ и зэфIэкIхэмрэ щхьэтечауэ тепсэлъыхьын фIэфIкъым, ауэ зэпеуэр къызэрыщыхъуам, и хьэрхуэрэгъухэм зэрахэтам теухуа гупсысэ кIэщIкIэ къыддэгуэшащ.
— Адыгэ Республикэм щекIуэкIа зэIущIэр къызыхуэтыншэу къызэгъэпэща хъуат. «Iуэху пщIыр Iуэху мэхъу» жеIэ адыгэм. «Адыгэ пщащэ» зэпеуэр Iуэху дахэ хъуат. Адыгэ бзылъхугъэм и дахагъым, щыпкъагъым, акъылым и закъуэтэкъым мыбы утыку къыщрахьэр, зэпеуэр зэрыщыту хуэгъэпсат сыт зэмани дунейм щыпэрыт адыгэ хабзэр, лъэпкъыбзэр хъумэным, егъэфIэкIуэным, — жеIэ Залинэ.
Унагъуэм и псэр бзылъхугъэрщ, ар анэшхуэщ, анэщ, пхъущ, шыпхъущ, ахэращ унагъуэм и жьэгур зыхъумэр, быным я гъэсэныгъэр зи IэмыщIэ илъыр. А псори куууэ къагурыIуэри, зэпеуэм и къызэгъэпэщакIуэхэм дунейм и къуэгъэнапIэ зэхуэмыдэхэм къраша хур пщащэ дахэхэр икIи губзыгъэхэр зэхуашэсащ.
Си щхьэкIэ зэпеуэр зэрекIуэкIынум и хъыбар щызэхэсхам хуабжьу сыщыгуфIыкIащ, псы хуэлIам и дежкIэ псы Iубыгъуэ щIыIэм хуэдэт ар.
Зэпеуэм щызэныкъуэкъуа пщащэ 21-м я закъуэкъым мыбы хэтар, атIэ абы еплъа, зэрыдунейуэ щикъухьа адыгэхэр зэкъуэзыгъэува, зы зыщIа Iуэхугъуэщ мыр. Лъэпкъым и пщIэр, бзэм и мыхьэнэр мы зэпеуэмкIэ яIэтащ. Абы и джэрпэджэжыр къыщыIунур дяпэкIэщ. КъыкIэлъыкIуэу илъэситI къэс ирагъэкIуэкIыну я мурад зэхьэзэхуэм хэтын гуращэ зиIэ пщащэ цIыкIухэм я бзэр нэхъыфIу зэрызэрагъэщIэн, хабзэм нэIуасэ зэрызыхуащIыным яужь итынущ.
ЖыпIэнуракъэ, абы хэта нэрыбгэ цIыкIухэм къахэпхынур умыщIэу тхьэIухудт, къищынэмыщIауэ, хамэ къэрал къикIа нэгъунэ я анэдэлъхубзэр шэрыуэу зэрагъэбзэрабзэр уи гуапэ мыхъуу къанэртэкъым.
Утыкушхуэр жэуаплыныгъэшхуэщ. Къэбэрдейр къызэрыдэжьэр, къызэрытщыгугъыр сщIэрти, арат нэхъыбэу сыщIэгузавэр. ФIыщIэшхуэ яхуэсщIыну сыхуейт шэч лъэпкъ къытрамыхьэу, счы лъэбакъуэм зы дакъикъи сыхущIрамыгъэгъуэжу къыскъуэта, си щIыбагъ къыдэта псоми. Апхуэдэу фIыщIэ хэха яхуэсщIыну сыхуейт зэпеуэм сыхагъэхьэну зи дзыхь къызэзыгъэза Къэбэрдей Адыгэ Хасэм, зэхьэзэхуэм зыщыхуэзгъэхьэзырым сэбэп къысхуэхъуа «Кабардинка» къэрал академическэ къэфакIуэ гупым, «Адыгэ унэм» и унафэщI IутIыж Мэжид, нэгъуэщIхэми.
Зэхьэзэхуэм хэтахэми дяпэкIэ хэтыну зи мурадхэми зэпеуэ защIэу зэхэт гъащIэм увыпIэ нэхъыщхьэр щаIэрылъхьэу, сыт хуэдэ утыкуми лъапэкIэ ихьэрэ напэкIэ къикIыжу, я щIыбагъ къыдэтхэмрэ я нэхъыжьхэмрэ къахуэарэзыуэ псэуну сахуохъуахъуэ.
Зытхыжар НэщIэпыджэ Замирэщ.
Бальмонт Константин
Шэрэдж пщащэм
Уезгъэщхьынут дзэл жыг гуакIуэу Iуфэм Iуту зыкъизыхым,
Зи къудамэхэр гъэщхъауэ псым и макъыр зэхэзыхым.
Уезгъэщхьынут щиху жыгыщIэу хъугъэпс
лъэщыр зи пкъым щIэтIым,
ЩхьэкIэр ещIэу, нэр зэрихьэу, уэгум хуеIэу зызыIэтым.
Уезгъэщхьынут, уи зекIуэкIэр
сэ щыслъагъукIэ, сфIэфIу, пщащэ,
Зи бгы псыгъуэр зезыгъакIуэ уардэу лилие дахащэм.
Уезгъэщхьынут уэ индусхэм я къэфакIуэ Iэзэ дыдэм,
Къафэу щIидзэмэ, гурыщIэр вагъуэ пщагъэкIэ зылъытэм.
Уезгъэщхьынут… Сыт уезгъэщхькIэ,
нэрылъагъур сэ жызмыIэу:
ЦIыхубзым уэрщ яхэтыр зыхуэбгъадэ хъун щымыIэу.
АдыгэбзэкIэ зэзыдзэкIар КЪАГЪЫРМЭС Борисщ.
