Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Псыдзэ
Къэхъуа
Джылахъстэнейм уэгъур къыщхьэщытщ. ЩIыр, апхуэдизкIэ уэшх щыщIащи, зэгуэтхъащ. Хьэжкурийм кърихьэкI сабэр нэм къыщIозэрыхь. Гъэмахуэми, удзхэр гъуэжь хъуащ, псыкъуийхэр игъущыкIащ. Курпыпс цIыкIури ежэхыжыркъым, щIыпIэ-щIыпIэкIэ-рэ псы кIэнтхъ инахэм бдзэжьей жьгъей цIыкIухэр, я жьэр яущIу, щипхъащ. Жыг тхьэмпэхэм зашыхьыжауэ къыпохуж. Дунейм и хъуреягъкIэ зуплъыхьмэ, ди гуэн щIыбагъым щыкI кIарц закъуэрщ щхъуантIэу къызэтенар.
Жылэдэсхэм шыгукIэ, выгукIэ, уеблэмэ къуажэм яIэ махъшэ закъуэмрэ шыдхэр зыщIэщIа гухэмкIэ псы хуабэ утхъуар гъунэгъу жылэхэм къраш. Къаншыуей къуажэ псом зы псынэ закъуэт имыгъущыкIар. Псыгъуэ дыдэу къиж псым деж къуажэм дэс цIыхубзхэмрэ сабийхэмрэ чэзууэ жэщи махуи щызэхэтт. «Водокачка»-кIэ еджэрт абы жылэдэсыр. Абдежым къыщIэж псы къабзэм икIи щIыIэмылым хуэдэ си гъащIэм зэи нэгъуэщI щIыпIэ сыщрихьэлIэжакъым.
ЦIыкIухэм зыри, дауи, къытфIэIуэхутэкъым. ДылъапцIэти, ди лъэгур щIисыкIыу щIы къэплъам дытетт, сабэр къэдгъэхъейуэ къэджыхьу. Къуажэм кърашалIэ псы утхъуахэмкIэ иужькIэ «псытекIэ» дыджэгужырт. Хъыджэбз цIыкIухэри ди гъусэу хьэнцигуащэр хьэблэм къыщетшэкIырт, «Яллыхь, уэшх къегъэлъэлъэх!» — жытIэу дылъаIуэу. Куэбжэ къэс псыр къыщыттра- кIэрт, лIыжь-фызыжьхэм даущийрт нэхъ иныжу Тхьэшхуэм делъэIуну. ТлъэкI къэдмыгъанэми, дызэхих хуэдэтэкъым. МазитI-щы хъуат уэшх зэрыдмылъагъурэ.
Зы махуэ гуэрым зэуэ псоми зихъуэжащ: апхуэдизкIэ уэм хъуати, хьэуам урибэуэфыртэкъым, псэ зыIуту дунейм тету хъуам жьауапIэм зыщIадзат. Уафэм зыкъызэщIиуфIыцIащ. Зы мащIэ дэкIри, ад-дэ жыжьэу щыблэр къыщыхъуэпскIри, гъунэгъу зыкъытхуищIу хуежьащ. Уафэгъуагъуэ макъыр дакъикъэ къэсыху нэхъ шынагъуэжу къэIурт. ПщIантIэм зэкъуэш цIыкIуитIымрэ ди хьэжь цIыкIу Цомэрэ фIэкIа дыдэстэкъым. Цоми шынати, унэм зыкъытфIыщIидзауэ гъуэлъыпIэ щIагъым зыщиудыгъуауэ щIэст.
Ди анэр къыдэлъэдэжри, къэкIиящ: «ЦIыкIухэ, унэм фыкъыщIэмыкI! Борэн къоблагъэ». Ар жиIэри, езыр джэдэщыбжэхэр хуищIыну жащ. Асыхьэту щыблэр къауэщ, унэ гупэм Iут тутей жыгышхуэр тIууэ зэгуиупщIыкIри, мафIэ щIэнауэ псыкъуийр зэхуи-щIу техуащ. Уэшхышхуэ кърикIутэхыу хуежьащ. КъыздикIари дымыщIэу пIалъэ кIэщIым пщIантIэ кIуэцIыр зэрыщыту псыежэх хъуащ. Псы уэрым джэдэщри гуэнри здихьырт. Ди анэр унэм къыщIыхьэжыну хунэсатэкъыми, кIарц жыгым дэкIуеяуэ тесщ. ИужькIэ куэдрэ ар егупсы-сыжащ, жыг банэшхуэм дэпщеину зэрыхузэфIэ-кIам.
Ди унэр къуажэкум хуэзэрт, ауэ щIы тафэм теттэкъым, уэхт. Абы къыхэкIыу пщIантIэм псыр лъэныкъуищкIэ къыщIэуэу щIидзащ: къуажапщэмкIэ, ГуохьэблэмкIэ, метр 300-400 хуэдизынкIэ зиIэту къытщхьэщыт IуащхьэмкIэ. Медан бжыгъэм пщIантIэ псом къибыргъукIыу псыр дэз хъуащ. Псори абы зэрихьэрт: куэбжэр, гуэныр, джэдкъазыр. Уеблэмэ ди къазхэр пщIантIэм дихыпат, ауэ ди насыпу, ахэр махуэ зыбжанэ дэкIа иужь езыр-езыру къекIуэлIэжащ. ЦIыхухэм я кIий макъ къэIурт, хьэхэр банэрт, Iэщыр зэщIэгъуахъуэрт. Пхъэ дакъэжьхэр, гъавэ зэрылъ къэпхэр, унэлъащIэхэр пщIантIэм къыщрихьэкIырти, иужькIэ хадэм ирихьэрт, адэкIэ губгъуэ нэщIым кIуэрт. Фильмым ещхьу, а псори нобэ си нэгум щIэтщ.
… Ди анэр жыгым тесу къокIиех: «ЦIыкIухэ! ЦIыкIухэ! ФыкъыщIэмыкI!» АрщхьэкIэ а псалъэхэр ди деж къызэрысыр: «ЦIыкIу-хэ! ЦIыкIухэ! Къэвубыд!» Аращи, дэ делэ цIыкIу-хэр унэм «дыкъыщIолъэтри», псы утхъуам кърихьэкI кхъуафэхэмрэ нэгъуэщI хьэпшыпхэмрэ къэдубыдыжыну дыхуожьэ. АрщхьэкIэ куэдрэт — псым дэ езыхэр дыIуех, хадэм адрыщIкIэ щыIэ къуэкIий нэфымкIэ дрихьэхыу хуожьэ. Абы метри 10 хуэдиз и кууагът, псыр из хъуауэ абы къыфIэкIыр хадэм къилъадэу арат. Си къуэш цIыкIумрэ сэрэ гузэвэгъуэ ттелъу псым доныкъуэкъу зредмыгъэхьэхыну. ПщIантIэм къутауэ дэлъ гум и зы гъущI кIапэ къыдоубыдри, абы дыкъегъэувыIэ.
Ди анэр мэгъуэг: «Яллыхь, си щIалэ цIыкIуитIыр къегъэл», — жиIэурэ. Абы дыхэту, ди гъунэгъу щIалэр къыдэлъэдащ. Iухъу Мысост нэхъ щIалэ лъагэ дэстэкъым къуажэм, метритI и инагът. Псыдзэр абы зыуи къыщыхъуртэкъым, дэрат армыхъумэ. ЗэкъуэшитIыр зэ еIэбыхыгъуэкIэ Мысост дыкъипхъуатэри, унэм дыщIихьэжащ. ИтIанэ ди анэр кIарц жыгым къехыжыну дэIэпыкъури, ари унэм нэс къишэжащ.
Зы сыхьэтитI хуэдэкIэ уэшхыр увыIэжащ. Псы ежэхри хуэмурэ етIысэхыжащ. Дыгъэр къыкъуэкIыжащ. Дунейм дыкъытехьэжмэ, унэ лъапсэхэм я чий, пхъэ куэбжэхэр уэшхым зэтрикъутат. ДыгуфIэрт къуажэдэсхэм щыщ зыри зэрыхэмыкIуэдам щхьэкIэ. Губгъуэм щагъэхъу Iэщхэми зыри къащыщIатэкъым, пщыхьэщхьэм зыдыхьэжын хуей куэбжэхэр ямыгъуэтыжу зыкъомрэ щхьэрыуауэ къызэракIухьар къыумылъытэмэ. А махуэм балигъ зэуэ дыхъуами ярейт. Дыкъезыгъэла щIалэр зэи зыщыдгъэгъупщакъым иужькIи. Абы илъэсиплIкIэ флотым къулыкъу щищIати, и адэ-анэм щIалэм письмо щыхуатхкIэ, дэри къыдбгъэдэкIыу сэлам иредгъатхэрт.
КIЭРАШЭ Михаил.
Хьэндыркъуакъуэхэм я бзэр ищIэрт
ГушыIэ
Пщым Хъуэжэ чэнджэщэгъуу къищтат. Махуэ гуэрым ар здришажьэри, и хэкур къиплъыхьыну пщыр гъуэгу теуващ.
Куэд къызэхакIухьа, мащIэ къызэхакIухьа, шэдым зэщIищтауэ зыщIыпIэ гуэрым ахэр нэсащ.
Шэдхэм хэс хьэндыркъуакъуэхэр, зым адрейр кIэлъыджэ хуэдэу, зэрыгъэкIийхэрт. Асыхьэтым ину щатэри, пщыр Хъуэжэ къыхуеплъэкIащ:
— Сэ иджы зыт къысхуэтыжыр. Ар хьэпщхупщхэми хьэкIэкхъуэкIэхэми я бзэр ищIэу зы чэнджэщэгъу сыхуейт, — жиIэри.
— Абыхэм я бзэр сэ тIэкIу къызгуроIуэ, сытыт, зиусхьэн, узыхуейр? — еупщIащ Хъуэжэ пщым.
— Сыт атIэ а хьэндыркъуакъуэхэм зэжраIэр? — щIэупщIащ пщыр.
— Мы щIыпIэм шэду щыIэр яфIэмащIэу ахэр зэроукI. Ауэ хьэндыркъуакъуэхэм я нэхъыжьыр уэ хуабжьу къып-щотхъу: «Фымыгузавэ, — яжреIэ абы зэрыгъэкIий хьэндыркъуакъуэхэм, — мо блэкI пщыр псэумэ, щIыпIэ псори шэд зэфэзэщ хъунщи дытыншыжынщ».
Хьэндыркъуакъуэм къигъэгубжьа пщым зэрынэсыжу унафэ ищIащ шэдхэр ягъэгъущыну.
Махуэ Iэлисэхь.
ЖыIэгъуэхэр
Дахэр гъуджэ иплъэреймэ…
Адэ-анэм пщIэуэ хуащIым хуэдизщ быным къалъысыжыр.
Зи къарум къимыгъэгугъэм и унэцIэ-адэцIэм трегъэчыныхь.
ЦIыхум узэрыдихьэхынури гущыкI зэрыхуэпщIынури зы бетэмалщ.
ЩIыхуэр упшыныжми, Iуэхутхьэбзэу къыптонэ.
Напэ зимыIэ щыIэкъым, зэдэIуэжыф закъуэмэ.
Нэмысыр хьэхууи ятыркъым, щIыхуэуи къащтэркъым.
Акъылыр иужьреймэ, IэфракIэр дзэкъапIэщ.
Делэр ныбжькIэ зэхидзыркъым.
ЦIыхум нэи жьэи къритащ: щхьэж къызыхуигъэщIамкIэ маплъэ.
Ахъшэм игъэделам къэгъазэ иIэкъым.
Псалъэмакъыр ежьэмэ, къэгъэзэжыкIэ ищIэркъым.
УмыщIэ умыIуатэ жаIамэ, къапщIэ псор Iуэтэж жаIакъым.
ГъащIэр ягъакIуэркъым — яIэщIокI.
Гъуэгушхуэр лъэс лъагъуэ цIыкIу-цIыкIуурэ яухуэ.
КъэкIуэну зэманым зыхуэныкъуэр къегъэщIыж.
Дахэр гъуджэ иплъэреймэ, Iуплъэгъуей мэхъу.
ЗымыщIэнуIам сыт щыгъуи и пщэдейщ.
Зимычэзу къигъэщIыркъым.
КупщIэр куэдрэ бгъэныщкIумэ, кунэф мэхъу.
Куууэ гупсысэм кIэщIу жиIэн къегъуэт.
Бейтыгъуэн Сэфарбий.
КIыщхэ Ислъамрэ Каринэрэ ди республикэм и мызакъуэу, Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ щIыналъэм хыхьэ щIыпIэ куэдым цIэрыIуэ щыхъуащ. Кавказ Ищхъэрэм и къэрал институтым культурологиемкIэ и кафедрэр Каринэ къиухащ. Ислъам а еджапIэм и эстрадно-джаз къудамэм и ещанэ курсым щоджэ. УэрэджыIакIуэхэр ехъулIэныгъэ яIэу хэтащ «ВагъуэщIэ» проектым. Апхуэдэу уэрэджыIакIуэ ныбжьыщIэхэм я «Морской узел» XIV дунейпсо зэпеуэм и лауреат хъуахэщ, Новорос-сийск къалэм и Iэтащхьэм и саугъэтыр къыхуагъэфэщащ, «Девятая волна» музыкэ каналым нэхъыбэрэ къитыр абыхэм жаIэ уэрэдхэрщ.
Къуажэхьхэр
Гъэми щIыми пыIэ хужь
Хадэ гъунэм щызежэ,
Ди гъунэгъум ежэкI.
Жьыбгъэм кърихуэкI,
Уэшхи уэси къызыхэкI.
ЩхъуэкIэплъыкIэу къыфIадзащ,
Гъуэбжэгъуэщу кIуэдыжащ.
Тыкъыр хужьу зелъатэ,
Жыг къудамэхэр зыкъутэ.
Зи макъым щIылъэр къигъаджэ,
Зи хъуаскIэр уафэм щыджэгу.
Гъэми щIыми пыIэ хужь,
Дикъуршыжьхэм я нэхъыжь.
ПсыIэрышэ. Пшэ. Лэгъупыкъу. Уэ. Щыблэ. Iуащхьэмахуэ.
Псалъэжьхэр
Iущыр щэ мэчэнджащэ
Пшыналъэр бгъунлъэмэ, лъэпкъыр мэукIытэ.
Акъыл зиIэр акъылыншэм йочэнджэщ.
Акъыл зиIэм уеущий-мэ, фIыщIэ къыпхуищIынщ, акъылыншэм ауан укъищIынщ.
Акъыл зиIэм жагъуэгъу и куэдщ.
Узэчэнджэщын умыгъуэтмэ, уи пыIэжьыр гъэтIылъи ечэнджэщ.
Жагъуэу плъагъу Iуэхум гур хуэнэфщ.
Iущ и акъыл и гъуэмылэщ.
Гупсыси псалъэ, зыплъыхьи тIыс.
Iущыр щэ мэчэнджащэ.
Делэр и псэлъэкIэмкIэ къыбощIэ.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Кхъуейжьапхъэ
Псы щIыIэ зэрыт шыуаным япщэфIыну къагъэхьэзыра шатэм и зэхуэдитIым нэхърэ нэхъыбэр иракIэри, дакъикъэ зы-тIукIэ къагъавэ. Къэнам джэдыкIэ кугъуэ уда хакIэ, зэIащIэурэ гуэдз хьэжыгъэ ухуэнщIа хакIутэ, а псори шыуаным ит шатэ къэкъуалъэм хакIэ, зэIащIэурэ дакъикъи 5-8-кIэ хьэкум трагъэтщ. Абы иужькIэ тыкъыр цIыкIуурэ упщIэта кхъуей цIынэ гъэтэджа мышур хакIутэ, псы щIыIэ тIэкIукIэ зэхэщIа шыгъушыпс хакIэ, шыуаныщхьэр ныкъуэтепIэу къагъанэри, дакъикъи 10-12-кIэ, тхъу къыщIи-дзыху, мафIэ цIыкIум тету къагъавэ.
Кхъуейжьапхъэ хьэзырым кхъуейр хэмыткIухьауэ, зэпышу хэлъщ, тхъу гъуэжь дахи къытрищIауэ. Пщтыру яшх. ПIастэ, мырамысэ, лэкъум, мэжаджэ, щIа- кхъуэ докIу.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ): псы щIыIэу — г 40, шатэу — г 260-рэ, кхъуей цIынэу — г 30, гуэдз хьэжыгъэу — г 7, джэдыкIэ кугъуэу — 1, шыгъур зэрагъэткIу псыуэ — г 12, шыгъуу — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
Фи лъэIукIэ
ЗикI укъыкъуэмыкI
Макъамэр Джэдгъэф Хъусен,
псалъэхэр Зэгъэщтокъуэ Людэ яйщ.
Мазэр щIыхьэ-щIэкIыурэ
Пшэхэм ныпхрокI,
Сэ уэ сыпхуэзэн сфIэщIу,
Куэбжэм сыкъыдокI.
Ежьу:
ИпщэкIэри зэм сыноплъэ,
Зэм ищхъэрэкIи соплъыхыр,
Ауэ си псэ закъуэу згъафIэр
ЗикI укъыкъуэмыкI.
Уэ сыныпхуэзэхукIэ, си гум
IэфIу зегъэпсэху,
Уэр нэмыщI нэгъуэщIхэм, си псэ,
Сэ жезмыIэ щэху.
Ежьу.
Пшынэ фIыцIэм уи цIэр къикIыу
Уэрэд пхузоус,
Къапшэу зэхэсха мыгъуэщи,
Си гур мафIэм сфIес.
Ежьу.
Жыгыщхьэрыс бзухэр псори
Жэщым зэгъэжащ,
Ди хьэблэшхуэм жьыри щIэри
ПщIыхьым хыхьэжащ.
Ежьу.
Жыжьэу ди къуажапщэм ад-дэ,
Пшынэ макъ къоIукI,
Абы джэгу ущыIэ сфIэщIу,
Си гур къысфIогъыкI.
Ежьу.
Мазэ цIыкIум игу къысщIэгъуу,
Зэ къысхуоплъэкIыж,
Жэщыр зэрыщыту кIуами,
Жей лъэпкъ симыIэж.
Ежьу.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:7. Пщыхьэщхьэ хуегъэзэкI зэрыхъуу … къыкъуэуащ. 8. Таурыхъ, шыпсэ, … 9. Къэралым, республикэм, лъэпкъым я блэкIа зэманыр. 10. Бжэныфэм къыхах Iуданэ. 12. КъурIэн цIыкIу. 14. МэкъумэшыщIэхэм …-сэным щIадзащ. 16. Нарт фызыжь Уэрсэрыжь и фIыгъэкIэ Лъэпщ ищIа Iэмэпсымэ. 18. Лы лей зытелъ цIыху. 21. Дзыгъуэм и бий кIэуфIыцI псэущхьэ дахэ цIыкIу. 24. Ахъшэ жьгъей. 25. Iэпслъэпсым щыщ. 26. Нартыхур бгъэлъалъэмэ, ар къонэ. 29. ЩIымахуэ … е гъэмахуэ … . Е … джанэ. 30. Пщэдейрей … нэхърэ-нобэрей бзу. 31. Пщэ гъум. 34. … и щIагъ нанэ щыIэкъым. 35. … — махуэми жьым ирищIыкIа бжыхьыр зыгуэрурэ зэдгъэпцIыжащ. 36. Улажьэмэ, … пшхынщ, умылажьэмэ, лажьэ бгъуэтынщ. 38. «Нал …» — КIыщокъуэ Алим и роман. 39. Фадэ гуащIэ. 40. Зи нэхэр куууэ ис цIыху. 41. Хьэкум жьэражьэу илъ сахуэ. 43. Зи щхьэм акъылышхуэ имыт цIыху псынщIэ, щIагъуэу емыгупсысу Iуэху гуэрхэм иужь ихьэ. 45. Адыгэ уэрэд дахэ Iэджэм макъамэ щIилъхьащ Согуэ … 48. Бзылъхугъэ ныбжьыщIэ. 49. Дзапэ … . 50. Мэкъу … е гуп … .
Къехыу:1. Сабий къииныр зэрагъэудэIу. 2. Дохутырхэм — хущхъуэгъуэ, еIуящIэхэм — афиян къызыхах къэкIыгъэ. 3. Таганрог къалэм къыщалъхуа урыс тхакIуэшхуэ. 4. ЩэкI кIапэ. 5. … и жапIэр езым къегъуэтыж. 6. Куржыр, Дагъыстэныр, Шэшэныр, Осетие Ищхъэрэр, Къэбэрдей-Балъкъэрыр, Ставрополь щIыналъэхэр къызэщIэзыубыдэ псыежэх. 11. Заводым щащIа пкъыгъуэм и фIагъым … хуищIащ кIэлъыплъакIуэм. 13. Дадэм и ущием … къыхихащ къуэрылъхум. 15. Сталиным и унэцIэ дыдэр. 17. Мэрем махуэхэм мэжджытым щащI нэмэз. 19. Фочышэу къагъэсэбэп бдзапцIэ хъурей цIыкIу. 20. Голландием и къалащхьэ. 22. Уэ … хэлъхьи, сэ берычэт ныхэслъхьэнщ. 23. Гъатхэм пасэу, уэсыр темыкIыжауэ, щIым къыхэж къэкIыгъэ цIыкIу. 27. Куэдрэ щыта махъсымэм и щIэтIысыкI. 28. Зиусхьэн лъэпкъ. 32. Ди республикэм щыIэ псыежэх. 33. Губгъуэм кIуэцIрокI лъэс лъагъуэ … цIыкIу. 37. Жыджэрагъ зыхэмылъ цIыху, хуэм дыдэу фIэкI Iуэху зымы-щIэ. 38. Iэпкълъэпкъ зэкIуж зиIэ щIалэ. 41. Адыгэ театрым и джэгуакIуэ Iэзэу щыта, РСФСР-м и цIыхубэ артисткэ. 42. Урысей Федерацэм и цIыхубэ художник. 43. НартыхугъэкI цIэрыIуэу щыта, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь … Iэхьед. 44. Шыдыгъухэм якIэлъыщIэпхъуа гуп. 46. Теунэ Хьэчим, Сокъур Мусэбий, ХьэкIуащэ Андрей, Къэжэр Пётр сымэ я къуажэ. 47. Абы тутын ирагъэщащэурэ ирофэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Гъатхэпэм и 26-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:7. Хьэкъырш. 9. Къуэдзокъуэ. 10. Щам. 11. Мэл. 12. Ущ. 14. Ду. 15. Тощ. 18. КIагуэ. 19. ЩIопщ. 21. Гулъытэ. 22. Хьэсы. 23. Удын. 25. ПэкIу. 28. Iуащхьэ. 29. Щэращ. 30. Умэ. 38. Хъуэжэ. 39. Деур. 40. Къатыр. 41. Собэ. 42. Ныджэ. 43. Шыд. 45. Уэ. 46. Хугу. 48. Щыхь. 50. Гъубж. 51. КIэрашэ. 52. Нэбгъэф.
Къехыу:1. Щхьэм. 2. Акъыл. 3. Арму. 4. Хьэлу. 5. Пощт. 6. Лъэпщ. 8. Къарэмырзэ. 13. Щхьэгуэш. 14. Духьэшы. 16. Хьэрып. 17. УщIоуэ. 18. КIыхьщ. 20. Щынэ. 24. Пщы. 25. Пэу. 26. КIущэ. 27. Гъурц. 31. Мастэпэбдз. 32. Тхъупс. 33. Уэтэр. 34. Накъырэ. 35. Нартыху. 36. Iуданэ. 37. Гъуррэ. 43. ШыкIэ. 44. Дерт. 45. Уэшх. 47. Гулъэф. 48. Щыгъэ. 49. Хьэфэ.
