КЪУЭЖЬОКЪУЭ Хъусен: «ЩIэблэм я узыншагъэр догъэнэхъапэ»
Шэрэдж Ищхъэрэ къуажэм дэт курыт школым и унафэщI Къуэжьокъуэ Хъусен зыдэс жылэм и мызакъуэу, фIыуэ къыщацIыху, пщIэшхуи щиIэщ Аруан районым. Спортымрэ физкультурэмрэ дахьэхауэ къэтэджа Хъусен КъБКъУ-м и спорт факультетыр ехъулIэныгъэкIэ къиухащ. ЕгъэджакIуэ IэкIуэлъакIуэр, гъэсакIуэ нэсыр илъэс 21-рэ хъуауэ пэрытщ жэуаплыныгъэшхуэ зыпылъ IэнатIэ гугъум. Абы и гъащIэр щхьэузыхь хуещI щIэблэ узыншэ, гъэса къыт-щIэтэджэным. И къалэнхэр хьэлэлу зэригъэзащIэм и щыхьэту Къуэжьокъуэм къыфIащащ «КъБР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ» цIэ лъапIэр.
УнафэщI щыпкъэм, лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэм иджыблагъэ зыхуэдгъэзащ икIи и IуэхущIафэхэм, дуней еплъыкIэхэм тедгъэпсэлъыхьащ.
— Хъусен, школ унафэщIхэм куэд яхэткъым, сызэрыщыгъуазэмкIэ, спорт факультетыр къэзыуха. Сыт щыгъуэ мурад щыпщIар а Iуэхум уи гъащIэр тебухуэну?
— Абы щыгъуэ сэ иджыри сышколакIуэт. ЩIалэ цIыкIухэм щIагъуэ яхэткъым спорт лIэужьыгъуэ гуэрым димыхьэх. Сэри арат — ямылейуэ сызыIэпишат спортым. Абы щыгъуэ мурад сщIащ а унэтIыныгъэм нэхъ куууэ сыхуеджэну. Университетым сыщIэсу практикэ сагъэкIуат Вольнэ Аул дэт 17-нэ курыт школым. ФизкультурэмкIэ егъэджакIуэу абы щыIэр Швец Алексейт. Ар цIыху хьэлэмэтт, егъэджакIуэ Iэзэт. Спорт лIэужьыгъуэхэм ящыщу гимнастикэр къызэрыхэсхар аращ зи фIыгъэу сыбжыр. А Iуэхур абы школым апхуэдизкIэ дахэу, екIуу щигъэувати, хъуэпсэгъуэт: Швец и гъэсэнхэр жыIэдаIуэт, и псалъэр тIу ямыщIу, я щыгъынхэр зэщхьт, зэфIэкIыфIхэри къагъэлъагъуэрт. ЖыпIэнурамэ, занщIэу сызыIэпишащ апхуэдэ Iуэху къызэгъэпэщыкIэм. А школым сыщыIэху къыскIэлъыплъащ езы егъэджакIуэри, чэнджэщ щхьэпэхэр къызиту, дерс ухуэкIэ мардэхэм сыщигъэгъуазэу. ЕгъэджакIуэу ди къуажэ къэзгъэзэжа нэужь, гимнастикэм теухуауэ дгъэтIылъа лъабжьэр а практикэ зэманым и лъэужьщ.
— Спортыр узыншагъэмкIэ сэбэпышхуэщ икIи абы зыIэпиша сабийм хьэулеину, Iуэху мыщхьэпэхэм хэпшэхъуэну, дишэхыну зэман иIэкъым…
— Пэжщ. Спортыр фIыуэ зылъэгъуа ныбжьыщIэр техьэулеикI хабзэкъым: урок нэужьым тренировкэ макIуэ, абы иужькIэ и унэ йокIуэлIэж. Си щхьэкIэ ди къуажэр спорт, физкультурэ я лъэныкъуэкIэ нэхъ япэ итхэм ящыщу собж. Къапщтэмэ, ди школым сабий 265-рэ щоджэри, мащIэ дыдэщ секцэ гуэрым мыкIуэу абы яхэтыр. Ди деж щолажьэ спорт гупжьей зыбжанэ: футболымкIэ, баскетболымкIэ, атлетикэ псынщIэмкIэ, дзюдомкIэ, гимнастикэмкIэ, IэпщэрыбанэмкIэ, нэгъуэщI унэтIыныгъэхэмкIи. СызэригугъэмкIэ, сабийм сыт и лъэныкъуэкIи зиужьынымкIэ гимнастикэм нэхърэ нэхъыфI яхэткъым. Гимнастикэм ныбжьыщIэм и Iэпкълъэпкъыр быдэ ещI, зэпIэзэрыту, хьэл-щэн зэтес иIэу, гугъуехьхэм къапимыкIуэту егъасэ.
Дызэрыгушхуэ яхэтщ ди гъэсэнхэм. Ахэр йохьэ республикэпсо, къэралпсо зэхьэзэхуэхэм я утыкухэм. Саранск къалэм гимнастикэмкIэ щекIуэкIа олимпиадэм ди зы щIалэ зэрысшэрэ куэд щIакъым. ЦIыхуи 100-м щIигъу зыхэта а зэхьэзэхуэ иным ди гъэсэным 9-нэ увыпIэр къыщихьащ. Ар мыIейуэ къызолъытэ. НэгъуэщI ди зы щIали, Шупагуэ Елдар, IэпщэрыбанэмкIэ спортым и мастер хъуащ иджыблагъэ. Елдар спорт факультетым зэрыщIэхуами хуабжьу сыщогуфIыкI.
Спортым ди сабийхэм щызыIэрагъэхьэ ехъулIэныгъэхэм, шэч хэмылъу, хуабжьу дрогушхуэ, арщхьэкIэ ди дежкIэ нэхъапэжщ щIэблэм я узыншагъэр. Ди школакIуэхэм сымаджэрилэ зэрахэмытыр спортымрэ физкультурэмрэ я фIыгъэу собж, сыту жыпIэмэ ныбжьыщIэхэм Iэмал ядот жьы къабзэм зэман кIыхькIэ хэтыну, я Iэпкълъэпкъым зрагъэузэщIыну. Спортым сабийм и дежкIэ иIэ мыхьэнэр фIыуэ къагуроIуэ абыхэм я адэ-анэхэми. Абыхэм ящыщу нэхъыбэр щеджар ди школырщи, а дуней еплъыкIэр яIэу къэтэджащ. Апхуэдэу ягъасэ я бынхэри.
— Уи псалъэмакъым къыхэбгъэщащ гимнастикэр нэхъыфIу зэрыплъагъур. Абы теухуа спорт IэмэпсымэхэмкIэ фыкъызэгъэпэща?
— Ди школым щыIэр 1974 гъэм дгъэувауэ щыта гимнастикэ Iэмэпсымэхэрщ. Ахэр зыдохьэ, дахуэсакъыу. НыбжьыщIэр лъэныкъуэ куэдым хуэзыгъасэ, гъащIэм хуэзыгъэхьэзыр гимнастикэм школхэм я нэхъыбэм гулъытэ щыхуащIыркъым, сызэригугъэмкIэ, абы пыщIа Iуэхухэм емылIэлIэн щхьэкIэ. Iэмэпсымэхэр къэгъуэтыныр, гъэувыныр Iуэху къызэрыгуэкIкъым. Абы къыхэкIыу дерсхэм деж школакIуэхэр топкIэ тIэкIу ягъэджэгумэ, нэхъ къащтэ, ар нэхъ тыншщи. Гимнастикэр къыхэзгъэщхьэхукI щхьэкIэ, абы къикIыркъым баштекъузэкIэ абы зыгуэр хэдгъэхьэу — сабийхэм щхьэж фIэфIыр къыхах. КъищынэмыщIауэ, ди щIалэхэм псынщIэу къажыхьыфу, фоч ягъэуэфу, псы есыкIэ ящIэу школыр къедгъэухын хуейщ. Абыхэм хуэхейуэ ахэр дзэм ираджэмэ, куэдкIэ нэхъ гугъу ехьынущ.
— Дэтхэнэ зы школ унафэщIми ещхьу, уэри уи пщэ дэлъщ жэуаплыныгъэшхуэ зыпылъ къалэн. Лэжьыгъэм къыдэхуэ зэманым щыщу спорт, физкультурэ Iуэхухэм куэд тебгъэкIуэдэфрэ?
— Пщэдджыжь къэс сыхьэт ныкъуэкIэ гимнастикэ сощI икIи гукъыдэж сиIэу, си Iэпкълъэпкъыр нэхъ жан хъуауэ лэжьапIэ IэнатIэм сокIуалIэ. Илъэс 60 сыхъуми, ноби теннисымкIэ, баскетболымкIэ сапеуэфынущ нэхъыфI дыдэу джэгу ди гъэсэнхэм. Гимнастикэм и гугъу пщIымэ, дерсхэм щапхъэхэр сэ щызогъэлъагъуэ. ЗэрыжаIэщи, щэ яжепIэ нэхърэ, зэ ебгъэлъагъумэ нэхъыфIщ икIи нэхъ псынщIэу къащтэнущ.
Къыхэзгъэщыну сыхуейт мы Iуэхугъуэри: спортым, физкультурэм зегъэужьыным теухуауэ, пцIы хэмылъу, Iуэхугъуэ куэд щокIуэкI къэралым. ИтIанэ, абы емылъытауэ, дэ, егъэджакIуэхэм, гъэсакIуэхэм, Iэмалхэр, хэкIыпIэхэр къэдгъуэтын хуейщ, цIыкIухэр спортым нэхъри дедгъэхьэхын папщIэ. Спортыр — гъэсэныгъэщ, узыншагъэщ. КъытщIэхъуэ щIэблэм я узыншагъэрэ гъэсэныгъэрэ нэхъапэ щыщымыIэкIэ, абы гулъытэ хэха зэрыхуэщIыпхъэри дэтхэнэми хьэкъыу пхыкIауэ щытын хуейщ. Абы къыхузоджэ балигъхэри ныбжьыщIэхэри.
Епсэлъар МЫЗ Ахьмэдщ.
