Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Къазыл е бабыщыл гъэва, цIыртI и гъусэу
Шыуаным псы щIыIэ иракIэри, абы халъхьэ фIыуэ тхьэщIа къаз е бабыщ зэпкърыхар, зэ къытрагъэкъуалъэ, тхъурымбэр къытрахыурэ. МафIэр цIыкIу ящIри, и щхьэр тегъэкIуэтауэ ныкъуэвэфI хъуху ягъавэ, тхъурымбэр къытрахыурэ. Абы халъхьэ бжьыныху, шыгъу, IупщIэ цIыкIуурэ упщIэта бжьыныщхьэ укъэбза, и щхьэр трапIэжри, хьэзыр хъуху ягъавэ, мафIэр щабэу блэуэ.
Къаз е бабыщ вар лэпсым къыхахыжри, хьэкъущыкъум иралъхьэ, и щхьэр трапIэжри, цIыртIыр ящIыху ягъэув. Лэпсыр яз, шыуаныр ятхьэщI, абы иракIэжри, пэшхьэкум трагъэувэ. Лэпсыр къэкъуэлъэжа иужь, абы цIыртI ягъэхьэзырар хакIутэри, чымчыркIэ зэIащIэурэ, хьэзыр хъуху ягъавэ. ЦIыртI вахэр лэпсыщхьэм къыдокIуей. Ахэр лэпсым чымчыркIэ къыхахри, бабыщыл е къазыл гъэвам хакIутэ, лэпскIэ щIа бжьыныху шыпс тракIэри, и щхьэр трапIэж.
Iэнэм зэрыпщтыру трагъэувэ, лэпс пщтыр трафыхьыж.
Халъхьэхэр (цIыхуищ Iыхьэ): къазылу е бабыщылу — г 600, псыуэ — г 1500-рэ, бжьыныщхьэ укъэбзауэ — г 60, бжьыныху укъэбзауэ — г 40, шыгъуу, шыбжийуэ — узыхуейм хуэдиз.
ЦIыртIым халъхьэхэр: гуэдз хьэжыгъэу — г 160-рэ, псыуэ — г 40, джэдыкIэу — 1, шыгъуу — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр»
тхылъым къитхыжащ.
Ди сурэт гъэтIылъыгъэхэр
Мысырым щыщ пащтыхьыпхъу Шахъ Хъусни къэзылъхуар адыгэт.
Сурэтыр Леомениль Лаурэ ищIащ. 1862 гъэ
ГъэщIэгъуэнщ
«Таурыхъ лэжьыгъэм и ветеран»
Бразилием илъэсыщIэ Iэнэм шхыныгъуэ нэхъыщхьэу къытрагъэувэр губгъуэджэшым къыхэщIыкIа хьэнтхъупсщ. Ар гъащIэ зэIузэпэщым и нэщэнэу ябж.
ИлъэсыщIэм и япэ махуэм щIыхуэ птыж хъунукъым — итIанэ гъэ псор щIыхуэ птыжу епхьэкIыну къафIощI.
Скандинавием илъэсыщIэ Iэнэм зы щIыпцIэщIыдэ закъуэ зыхэлъ прунж кашэ трагъэувэ. Ар къызыIэрыхьэм илъэсыр насыпыфIэу ирихьэкIынуи жаIэ.
«Псей цIыкIур мэзым къыщыкIащ» усэр япэ дыдэу 1903 гъэм «Малютка» сабий журналым къытрадзащ. ИлъэситI дэкIри, Къудащ Раисэ и усэм макъамэ щIилъхьащ композитор Бекман Леонид.
Кубэ къэралыгъуэм и цIыхухэм я унэм щIэт хьэкъущыкъухэм махуэшхуэм и пэ къихуэу псы ирагъахъуэри, илъэсыщIэ жэщым ар уэрамым щракIут. Апхуэдэ щIыкIэкIэ я гуэныхьхэр япшыныжу къалъытэ.
Болгархэм илъэсыщIэм къахудэкIуэну фIы псори зей баш цIыкIухэм ирапх икIи ар махуэшхуэм и саугъэт нэхъыщхьэу тыгъэ ящI.
Алыджым илъэсыщIэр къыщихьэ жэщым унагъуэм и тхьэмадэр щIыбым къыщIокIри, нарыкIэ (гранат) блыным йоуэ. Лъэныкъуэ зэхуэмыдэхэмкIэ зэбгрылъэт жылэ цIыкIухэм ехъулIэныгъэкIэ поплъэ.
Европэм хыхьэ къэралхэм ящыщу илъэсыщIэ псей нэхъыбэ щащэр Даниерщ.
Уае Дадэр унэм ирагъэблагъэу СССР-м щыщIадзащ 1970 гъэм.
ИлъэсыщIэ саугъэт нэхъыбэ щатри махуэшхуэм теухуа хъуэхъу тхыгъэ нэхъыбэ щызэбгрыкIри США-рщ.
ИлъэсыщIэмкIэ зэрехъуэхъу япэ открыткэр 1843 гъэм Лондон къыщыдэкIащ.
Урысейм и Пенсэ фондым Уае Дадэм «Таурыхъ лэжьыгъэм и ветеран» цIэр фIищащ.
ЩхьэщэмыщI Изэ.
Къэхъугъэ телъыджэхэр
МелыIычхэм кърагъэлауэ жаIэ
Кхъуейр куэд щIауэ цIыхухэм фIыуэ ялъагъу шхыныгъуэщ. Ауэ зыми ищIэркъым абы сыт хуэдиз ныбжь иIэми. Ди эрэм и пэкIэ IV лIэщIыгъуэм алыдж еджагъэшхуэ, философ цIэрыIуэ Аристотель иубзыхуауэ щытащ кхъуей зэрыхах щIыкIэр. Урысейм ар къыщысар XIX лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэрщ. Къэгъэлъэгъуэн хуейщ абы и щэхухэр илъэсищэ зыбжанэ хъуауэ адыгэхэм зэращIэр.
* * *
Америкэм щыщ еджагъэшхуэ-физик Вуд Роберт, лажьэурэ ешати, мурад ищIат мэзым кIуэуэ тIэкIу зигъэпсэхуну. Мэзым щIэту здэкIуэм, и пхъум и макъ зэхихащ: «Папэ, адэкIэ умыкIуэ, къэувыIэ!» Роберт къэувыIащ, зиплъыхьащ, ауэ къеджар къыхуэгъуэтакъым. Ежьэжри, зы лъэбакъуэ фIэкIа ичатэкъым метр зыщыплIкIэ нэхърэ нэхъ пэмыжыжьэу щыблэ къыщыуам икIи жыг абрагъуэ щызэгуихам. Роберт мелыIычхэм кърагъэлауэ аращ жаIар.
* * *
Паганини Никколо (1782 — 1840) илъэсиплIым иту и адэ музыкантым и щыуагъэхэр иригъэлъагъужу щIидзащ. Илъэси 5 щыхъуам щыгъуэ езым макъамэ итхырт икIи скрипкэм Iэзэ дыдэу еуэрт. Япэу концерт щитам щыгъуэ илъэси 9 хъуа къудейт.
* * *
Дунейм щынэхъ ин дыдэ къэралыр Урысей Федерацэрщ. Абы и щIыналъэр километр зэбгъузэнатIэ мелуан 17-рэ мин 75,4-рэ мэхъу. Къэрал нэхъ цIыкIу дыдэр Ватиканщ — километр зэбгъузэнатIэ 0,44-рэщ зэрыхъур.
Дол Iэминэ.
Хъуэхъу
ЕтIанэгъэ пIалъэ
Мы гъэщIэ дызытехьар тхуэмахуэу,
Ди Iуэхухэр къыдэхъулIэу,
Ди хъуэхъухэр тхуэзащIэу,
Ди щIалэхэр лIыпхъэу,
Ди хъыджэбзхэр нэмысыфIэу,
НэхъыжьыфIхэр ди куэду,
МыкIуэдыжыр ди тхыдэу,
IуэхуфIкIэ дызэхыхьэрэ
Тхьэм фIыкIэ делъэIуу,
ДыщIелъэIур къытхуищIэу,
ТщIа хьэрычэтым берычэтыр
къыхилъхьэу,
Ди гуэн итлъхьэ зэпыту,
Къыхэтх пэтми, хэмыщIу,
ЗэтещIыщIэр ди Iэнэу,
Дянэхэм я гур мамыру,
Мамырыгъэр тщхьэщыту,
ЕтIанэгъэ пIалъэ Тхьэм фIыкIэ дынигъэс!
Псалъэжьхэр
Уи гуащIэ еплъи, уи лъэ гъэбакъуэ
АдакъэщIэрэ хущIэ пIастэрэ.
Аргъуей мыдзакъэ щыIэкъым.
Бажэм и хьилагъэр япэ итщ.
Балий хадэ уиIэмэ, бжэндэхъур зищIысыр пщIэнщ.
Бгыр щIым и Iунэщ.
Бжьэ матэ зи куэдым и жьантIэ дегъэувэ.
Бзэгур шэм нэхърэ нэхъ жэрщ.
Вым и бжьакъуэ и хьэлъэкъым.
Делэр гугъэурэ жьы мэхъу.
Тхылъыр щIэныгъэм и IункIыбзэIухщ.
Узэрымыса бысым умыуб.
Уи гуащIэ еплъи, уи лъэ гъэбакъуэ.
Уи пэшэгъу и фэ къыптоуэ.
Уи шым ижынур пщIэжын хуейщ.
ФIы зыхуэпщIэм иумыхъуэныж.
ЦIыхум и цIэр езым зыфIещыж.
Хьэм и кIэм утеувэмэ, къодзакъэ.
Теплъэгъуэхэр
ЩIымахуэ пхъэщхьэмыщхьэхэр
Нэхущым къесын щIэзыдза уэсым ихъуреягъкIэ псори хужьыбзэ ищIащ, псыежэхым фIэкIа къэмынэу. Ар къуэ лъащIэм зиIуантIэ-зишантIэу кIуэцIрож. Псыежэхым адэкIэ мэз къыщытщ. Уэсыр зытелъ мэзыр щIэращIэщ икIи тIэкIуи шынагъуэщ. Жыгхэм къапына тхьэмпэ закъуэтIакъуэхэм, къудамэхэм уэсыр хуэфIу ятелъщ. Нэхъри нэхъ куууэ мэзым ухэкIуатэмэ, нэм къыIуедзэ зэрыджэ плъыжьыпсыр (калина). Ар дахэщ, гуакIуэщ (зыфIэфIым дежкIэ), сэбэпщ. Пхъэщхьэмыщхьэ жыг псоми хуэдэу, ар гъатхэм хужьыбзэу гъагъэми, къыпыкIэр щыхъур щIыIэбжь къэхъуа нэужьщ. Абы щыгъуэм зэрыджэм и дыджагъыр щIокIри, хъугъэпс IэфIыр къыщIохьэ. ЩIымахуэм мылъэтэж бзухэм я шхыныгъуэщ зэрыджэр.
Зэрыджэм ещхьу Iэрамэ-Iэрамэу пыт мыщэхупщхэмкIи (рябина) а мэзыр къулейщ. Нэр ягъэгуфIэ хужьыгъэм къыхэщ гъуэжь-плъыжьыфэ пхъэщхьэмыщхьэхэм. Гъатхэм гъэгъа мыщэхупщейм къыпих мэ гуакIуэм бжьэ цIыкIухэр куэду зыщIешэ. ЩIымахуэкIэ хъухукIэ пымыщэщыжу мыщэхупщ Iэрамэхэр пытщ. ЩIымахуэм мыжейуэ щытмэ, мыщэжьым зегъэтхъэж мыщэхупщкIэ.
Къущхьэмышхри (мушмула) ящыщщ щIымахуэ пхъэщхьэмыщхьэхэм. Кхъуэщыныфэ хъурей цIыкIухэщ, ауэ дэшхуэ хуэдиз хъу пIащэхэми уарохьэлIэ. ЩIымахуэр къэсу япэ щIыIэбжьыр къызэреуэу, быдэу, дыджу щыта къущхьэмышхыр щабэ, IэфI мэхъу. ГъэщIэгъуэнщ тхьэмпэ зыпымыт жыгым къущхьэмышх хъурей цIыкIухэр пыту щыплъагъукIэ. Апхуэдэ жыгхэр бзухэм я тIысыпIэщ.
Дунейр щIымахуэми, мэзым щымэжэлIэнукъым бзухэр.
Мэлей ФатIимэ.
2019 гъэм дыгъэгъазэм и 28-м ди газетым тета
гушыIэ псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:3. КIыхьщ. 5. IутIыж. 6. Уасэ. 7. Щхьэж. 10. Бжьын. 12. Чыхум. 14. Уд. 15. ЦIэ. 17. Егъу. 18. Яе. 19. Гуу. 21. Мы. 24. Аркъэ. 25. Къулей. 30. Хъудыр. 31. ЦIыв. 33. Щыхь. 35. Бажэ. 36. Псей. 37. Пщае. 38. Iулъхьэ. 39. Нысэ.
Къехыу:1. ПкIауэ. 2. Iужажэ. 4. Щхьэпс. 5. Iуащхьэ. 8. Жьажьэ. 9. Махуэ. 11. Нэд. 12. ЧыцI. 13. Ней. 16. Жьей. 20. Ужьэ. 21. Мэкъу. 22. Ерыщ. 23. Делэ. 26. Дарий. 27. Сэбэп. 28. Тхъуэплъ. 29. Жьэмей. 31. ЦIыплъ. 32. Вынэ. 33. Щыкъун. 34. Хьэпс.
