ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыIэм 2016 гъэм иригъэкIуэкIа лэжьыгъэм теухуа доклад
Хэзыгъэгъуазэ Iыхьэр
ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыIэм и IуэхущIапIэр граждан жылагъуэ IэнатIэм щыщ Iыхьэщ икIи ар мэлажьэ къэрал, политикэ системэм зэрызиужь хабзэхэм тету. Абы и лэжьыгъэр куэдкIэ елъытащ республикэм и социально-экономикэ зыужьыныгъэр зы хуэдэм, цIыхухэм я шынагъуэншагъэр къы зэрызэгъэпэщам, абыхэм я псэукIэм, мамырыгъэр, зэпIэзэрытыныгъэр, лъэпкъ, дин зэгурыIуэныгъэр зэра хъумэм. Абыхэм я лъэныкъуэкIэ республикэм щыIэ щытыкIэм ухэп лъэмэ, арэзы утехъуэу къэбгъэлъагъуэ хъунущ — Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щызэтеуващ экономикэмрэ социальнэ IэнатIэмрэ егъэфIэкIуэнымкIэ хэкIыпIэхэр. Властым и органхэм я къалэн пэрытхэм ящыщу къалъытэ Къэбэрдей-Балъкъэрым щып сэухэм конс титуцэкIэ яIэ хуитыныгъэхэр, шынагъуэншэу икIи зэIузэпэщу псэунымкIэ я хуитыныгъэр хъумэныр. Абы зэпымыууэ толажьэ граждан жылагъуэ IуэхущIапIэхэр, зэрыгурыIуэ гъуэщи, ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэри яхэту.
Зумакулов Борис ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу Къэбэр-дей-Балъкъэр Республикэм щыIэм (адэкIэ — Уполномоченнэ) гъэ къэс игъэхьэзыр докладыр итхащ «ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыIэм и IуэхукIэ» 2006 гъэм щэкIуэгъуэм и 3-м къащта Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Закон №82-РЗ-м и 25-нэ статьям къызэригъэувым тету икIи мы къыкIэлъыкIуэхэр къигъэсэбэпурэ:
— зэIущIэ зэмылIэужьыгъуэхэм, абыхэм республикэм и муниципальнэ щIыналъэхэм щригъэкIуэкIахэри яхэту, Уполномоченнэм къыщыIэрыхьа информацэр,:
— республикэм, Урысей Федерацэм и адрей субъектхэм щыпсэухэм, гражданствэ зимыIэ цIыхухэм, нэгъуэщI къэралхэм я цIыхухэм Уполномоченнэм къыхуатхахэр;
— Уполномоченнэр зыщIэупщIахэм гъэзэ щIакIуэ властым и федеральнэ органу КъБР-м щыIэхэм, КъБР-м и къэрал властым и органхэм, щIыпIэ унафэр зезыгъакIуэ органхэм къратыжа жэуапхэр;
— къэрал, къинэмыщI IуэхущIапIэхэм, ягъэ тIысахэр ща Iыгъ щIыпIэхэм щыщыIам Уполномоченнэм къулыкъущIэхэмрэ адрей цIыху хэмрэ къыжраIахэр;
— цIыхум и хуитыныгъэхэр хъумэным теухуа конференц хэм, зэIущIэхэм къыщаIэта Iуэху хэмрэ абыхэм я материалхэмрэ;
— цIыхубэ хъыбарегъащIэ IуэхущIапIэхэм, Интернетым къытрадзахэр.
«ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномо ченнэу Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыIэм и IуэхукIэ» Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Законым и 25-нэ статьям и Iыхьэ 1-м къызэригъэувым тету докладыр хуагъэхь Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Iэтащ хьэм, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Пар ламентым, Къэбэрдей-Балъкъэр Рес пуб ликэм и Конституцэ Судым, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и прокурорым.
Докладым къыхощ цIыхухэм Уполномо ченнэм зэрызыкъыхуагъэза тхыгъэхэм къы щыгъэлъэгъуа Iуэху нэхъыщхьэхэр, ахэр нэхъыбэу зытеухуар, цIыхухэм я хуитыныгъэхэр къыщIызэпауд щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэхэр, ап хуэдэу цIыхухэм я хуитыныгъэхэр зэфIэ гъэувэжынымкIэ Уполномоченнэм, къэрал, муниципальнэ органхэм зэфIагъэкIахэр.
Уполномоченнэр щогугъ цIыхум и хуитыныгъэхэмрэ гражданхэм я щхьэхуитыныгъэмрэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и щIыналъэм щыхъумэныр къызэрызэгъэпэщам теухуауэ мы докладым къыщыгъэлъэгъуахэр къэрал, муниципальнэ органхэм, гъэзэщIакIуэ властым и федеральнэ органу КъБР-м щы Iэхэм я дежкIэ сэбэп хъуну икIи цIыхум и хуитыныгъэхэр хъумэныр къэралым и къалэну зэрыщытым теухуауэ Конституцэм ит мардэр гъэзэщIэнымкIэ дэIэпыкъуэгъу къахуэхъуну.
ЦIыхум и хуитыныгъэхэмрэ граждан щхьэ хуитыныгъэхэмрэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и щIыналъэм щы хъумэным илъэсипщI лъандэрэ толажьэ
Уполномоченнэм и IуэхущIапIэу Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыIэр къызэрызэ рагъэпэщрэ мы гъэм илъэси 10 ирокъу, абы къыхэкIыу къезэгъыу къыщIэкIынщ а зэманым зэфIэдгъэкIахэм, цIыхум и хуитыныгъэхэр хъу мэ нымкIэ республикэм щыIэ щытыкIэм кIэщIу ды теп сэлъыхьмэ.
ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэр Къэбэр-дей-Балъкъэр Республикэм 2007 гъэ лъандэрэ щолажьэ икIи ар граждан жылагъуэ IуэхущIапIэхэм тэмэму яхэзэ гъащ. Къэ бэрдей-Балъкъэр Республикэм и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Ю. А. жиIауэ щытащ: «Къэрал, жылагъуэ IуэхущIапIэхэм я деж езым хуэфэщэн увыпIэ щеубыд республикэм щыIэ Уполно моченнэм. ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэр республикэм и Iэтащхьэм, Пра вительствэм я деж щыIэ коллегиальнэ чэнджэщэгъу органхэм я нэхъыбэм хэтщ, Парламентым и зэIущIэхэм зэпымыууэ ирохьэлIэ, а псоми къадэкIуэу абы хуитыныгъэ иратащ законхэр къащтэнымкIэ жэрдэмхэр къыхилъ хьэну. Законопроектхэр Парламентым къыщыхалъхьэн япэкIэ ахэр къызэрыщы хъур итхын папщIэ Уполномоченнэм хуагъэхь. Уполномоченнэм гъэ къэс игъэхьэзыр докладым республикэм и Iэ-тащхьэмрэ Парламентымрэ хоп лъэ».
Уполномоченнэм и IуэхущIапIэм къигъэлъэгъуащ цIыхум, гражданиным Конституцэм ипкъ иткIэ иIэ хуитыныгъэхэм-рэ щхьэхуитыныгъэхэмрэ я хъумакIуэ нэсу зэрыщытыр. Уполномоченнэм зыкъыхуагъазэ къызэрыгуэкI цIыхухэм лей къащытехьэм, абыхэм я хуиты ныгъэхэр къыщызэпаудым, ауэ къэрал IуэхущIапIэхэр къащыщхьэщымыжым деж. Къэрал органхэм, хабзэхъумэ органхэм, муниципаль нэ органхэм я къалэнхэр игъэзэщIэну хэмытми, ар цIыхухэм я хуитыныгъэхэр хъумэным и телъхьэу къоув икIи зыхуэфащэ Iэмалхэр къигъэсэбэпурэ ахэр зэрызэтригъэувэжыным йолэжь. ЦIыхухэм я хуитыныгъэхэр, щхьэ хуитыныгъэхэр хъумэнымкIэ къалэн нэхъыщ хьэр гъэзэщIа хъунымкIэ дэIэпыкъуэгъу жы джэру къоув Уполномоченнэм къалэ округхэм, муниципальнэ районхэм щыIэ и лIыкIуэхэр икIи зи къалэнхэр адрей лэжьыгъэ нэхъыщхьэм къыдэкIуэу зы гъэзащIэхэр. Iуэху нэхъ гугъухэм щыхоплъэ Уполномоченнэм и деж щыIэ Эксперт советым и зэIущIэхэм. Абы хэтщ пщIэшхуэ зиIэ жылагъуэ, къэрал лэжьакIуэхэр, щIэныгъэлIхэр, юристхэр. Уполномоченнэмрэ абы и IуэхущIапIэ мыиным щылажьэхэмрэ зэпымыууэ я нэIэ трагъэтщ республикэм и щIыналъэм ис цIыхухэм я конституцэ, со циальнэ хуитыныгъэхэр къызэгъэпэща зэрыхъум. Уполномоченнэм гъэ къэс игъэхьэзыр док ладым зэпымыууэ къыщигъэлъэгъуащ цIыхум и хуитыныгъэхэр къызэрызэрагъэ пэ щым хуэгъэза кIэлъыплъыныгъэм кърикIуэхэр икIи апхуэдэ хуитыныгъэхэр къызэпаудынкIэ Iэмал зэримыIэм къэрал, муниципальнэ органхэмрэ адрей IэнатIэхэмрэ я лэ жьа кIуэхэм гу лъаригъэтащ. ЦIыхум и хуитыныгъэхэр къызэгъэпэщыным пыщIа Iуэхухэр Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентым и зэIущIэхэм къыщыхалъхьэ, абы и лъэныкъуэкIэ щыIэ щытыкIэм КъБР-м и Iэтащхьэр щыгъуазэ ящI икIи цIыхубэ хъыбарегъащIэ IуэхущIапIэхэм къытрадзэ. Унафэ пыухыкIахэр ягъэ зэщIэн папщIэ апхуэдэ къалэнхэр зыбгъэдэхуэхэм ятрикъузэн Уполномоченнэм хузэфIэкIынукъым, ауэ абы зыхуэфащэ пщIэрэ статусрэ иIэщ икIи дунейпсо хабзэхэмрэ урысей законхэмрэ зыгъэзэщIэн хуейхэм, ауэ зымыгъэзащIэхэм я цIэхэр зыхуэфащэ утыкухэм къыщиIэтыфынущ. Уполномоченнэм жы джэру къегъэсэбэп законхэр къыдэгъэкIынымкIэ жэрдэм къыхилъхьэну иIэ хуитыныгъэр икIи абы КъБР-м и Парламентым къыщыхелъхьэ цIыхухэм я хуитыныгъэхэр хъумэ нымкIэ законодательствэр езыгъэфIакIуэ законопроектхэр.
Уполномоченнэр илъэс куэд лъандэрэ йолэжь сабий зеиншэхэм, адэ-анэм я жьауэм щIэмытыжу къэна сабийхэм, апхуэдэхэм пащI адрей сабийхэм я хуитыныгъэхэр хъумэным, псом хуэмыдэу ахэр псэупIэкIэ къызэгъэ пэ щы ным, «ПсэупIэ кхъахэхэм щIэсхэр къы щIэгъэIэпхъукIыныр», «Политикэ щхьэусы гъуэкIэ лей зыкIэлъызэрахьа цIыхухэм я хуитыныгъэхэр хъумэныр» проектхэр гъэзэщIэным пыщIа Iуэхухэм. Уполномоченнэм и дэ Iэпы къуныгъэкIэ къыдагъэкIащ политикэ щхьэусыгъуэкIэ лей зыкIэлъызэрахьа цIыхухэм я Фэеплъ тхылъыр. Абы пщIэшхуэ къыхуащIащ цIыхухэм я хуитыныгъэхэр къызэгъэ пэщыным пыщIахэм икIи тхылъыр зыгъэ хьэзырахэм къратащ Урысей Федерацэм ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ и уполномоченнэм «ФIы зэрывлэжьыным фепIэщIэкI» зыфIаща и медалыр. ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу Урысей Федерацэм щыIэм и дипломыр къратащ КъБР-м щыщ Шэджэм районым хыхьэ Нартан къуажэм дэт сабий интернатым и унафэщI Алишанов А. Уполномоченнэм и гулъытэм щIэту къыдагъэкI Зумакулов Б. М. итха «Къэбэрдей-Балъкъэр Респуб ликэм граждан жылагъуэ щызэтегъэувэнымрэ абы цIыхум и хуитыныгъэхэр щы хъу мэнымрэ» тхылъ гупыр. Ди республикэм, Урысей Федерацэм и субъектхэм, дунейм и щIыналъэ зэмылIэужьыгъуэхэм цIыхум и хуитыныгъэхэр къызэгъэпэщынымкIэ щрагъэкIуэкI лэжьэкIэ пэрытыр щызэпкърыха апхуэдэ тхылъу бгъу традзащ, псори зэхэту печать листи 150-рэ хъууэ.
2012 гъэм Уполномоченнэр омбудсменым и европэ институтым хагъэхьащ икIи абы ипкъ иткIэ ар ди къэралми нэгъуэщI къэралхэми къыщызэрагъэпэща конференц, зэIущIэ зэ мылIэужьыгъуэхэм хэтащ. Абы и докладхэр утыку къыщрихьащ Германием щыщ Майнц, Австрием щыщ Инсбрук къалэхэм, ахэр зэIущIэхэм я материалхэр щызэ хуэ хьэсыжа тхылъ хэм хиубыдэу урысыбзэрэ инджылызыбзэкIэ къыдагъэкIыжащ.
ЦIыхухэм я хуитыныгъэхэр хъумэнымкIэ языныкъуэ гугъуехьхэр къыщIэхъур езы цIыху хэр законодательствэм тэмэму зэрыщымы гъуазэрщ икIи къэрал, суд органхэм и зэманым зэрыщымытхьэусыхэрщ, апхуэдэу Iуэхум фIыуэ хэзыщIыкI IэщIагъэлIхэм я юридическэ дэIэпыкъуныгъэр къазэремэщIэкIырщ. Абы къыхэкIыу Уполномоченнэм и лэжьыгъэм увы пIэшхуэ щеубыд цIыхухэм я зэхэщIыкIымрэ правовой щIэныгъэмрэ хэгъэхъуэным.
Уполномоченнэм жыджэру къегъэсэбэп Урысей Феде рацэм и адрей субъектхэм щыIэ и лэжьэгъухэм зэтрагъэува Iэмал нэхъыфIхэр икIи ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномо ченнэу Урысей Федерацэм щыIэмрэ абы и аппаратымрэ быдэу япыщIауэ мэлажьэ. Урысей Федерацэм и Президентым и полномочнэ лIыкIуэу Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым щыIа Меликов С. А., Урысей Федерацэм ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ и уполномочен-нэу щыта Памфиловэ Э. А. сымэ кърихьэлIэу 2015 гъэм Налшык щрагъэкIуэкIащ Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым хиубыдэ субъектхэм цIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ я уполно моченнэхэм я ЗэзыгъэуIу Советым и зэIущIэ. Полномочнэ лIыкIуэ Меликов С. А. къыхигъэщащ ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыIэм лэжьыгъэ тэмэм зэфIигъэкIыу къызэрилъытэр. Абы жиIащ: «ЦIыхухэм я хуитыныгъэхэр хъумэным хуэгъэза IэнатIэм, шэч хэмылъу, увыпIэшхуэ щеубыд ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэм и IуэхущIапIэм. Омбудсменхэр махуэ къэс цIыху куэдым яIуощIэ, IуэхущIапIэм къекIуалIэ е пощткIэ закъызыхуагъазэ цIыху минхэм я тхьэусыхафэхэм хоплъэ. Къэрал властым и органхэр зыдагъэIэпыкъуурэ, языныкъуэхэм деж уна фэщI щхьэхуэхэм зэрамыдэм щхьэкIэ къамыгъанэу, ди уполномоченнэхэр хущIокъу сыт хуэдэ гугъуехьхэри зэрыдагъэ кIыным. Тхьэусыхафэхэр икъукIэ куэд зэрыхъур къэп лъытэмэ, уполномоченнэхэм я лэжьыгъэр егъэлеяуэ гугъущ». Лэжьыгъэ тэмэмым и щапхъэу абы къихьащ Къэ бэр дей-Балъкъэр Республикэр.
Мыбдеж апхуэдэу къыщыгъэлъэгъуапхъэщ ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу Урысей Федерацэм щыIа Памфиловэ Э. А. ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу КъБР-м щыIэм и цIэкIэ къигъэхьа тхыгъэр.
«ПщIэ зыхуэсщI Борис Мустэфа и къуэ! «ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэхэмрэ къэрал властым и органхэмрэ я зэдэлэжьэкIэр, хуитыныгъэхэр хъумэнымкIэ IэнатIэм зегъэужьынымкIэ хэкIыпIэхэр» Iуэхум теухуауэ Урысей Федерацэм и субъекту Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым щы Iэхэм цIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ я уполномоченнэхэм я ЗэзыгъэуIу Советым и япэ зэIущIэр Налшык къалэм 2015 гъэм фокIадэм и 16-м къызэрыщызэбгъэпэщам папщIэ фIыщIэ пхузощI.
Хэхауэ си дежкIэ гуапэщ фи щIыналъэм и мызакъуэу, федеральнэ IэнатIэми цIыхухэм я хуитыныгъэхэр хъумэ ным теухуа зэIущIэхэр зэрыщебгъэкIуэкIар, абыхэм къыщаIэта сыт хуэдэ Iуэхури нэсу зэрызэхэбгъэкIар.
Апхуэдэу сынолъэIу ищхьэкIэ къыщыгъэлъэгъуа лэжьыгъэхэр къызэгъэпэщынымкIэ гугъу зэрызрагъэхьам пап щIэ фIыщIэ зэрахуэсщIыр Уи IуэхущIапIэм щылажьэхэм схуажепIэжыну.
ПщIэ къыпхуэзыщI
Памфиловэ Э. А.».
2016, 2017 гъэхэм ди республикэм щыIащ Урысей Федерацэм и Президентым деж Граждан жылагъуэ IуэхущIапIэхэм зегъэужьынымрэ цIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ щыIэ Советым хэтхэр, а Советым и унафэщI, цIыхухэм я хуитыныгъэхэр хъумэнымкIэ лэжьакIуэ цIэрыIуэ Федотов М. А. я пашэу. Советым хэтхэр социальнэ IуэхущIапIэхэм, ягъэтIысахэр щаIыгъ щIыпIэхэм щыщыIам цIыхум и хуитыныгъэхэр къызэрызэрагъэпэщым хуэгъэза жыла гъуэ кIэлъыплъыныгъэ ирагъэкIуэкIынымкIэ, нэрылъагъу къэхъуа зэкIэлъымыкIуагъэхэр гъэ зэкIуэжынымкIэ Советым хэтхэм ядэIэпыкъуащ ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу КъБР-м щыIэр.
Уполномоченнэмрэ абы и IуэхущIапIэм и лэжьакIуэхэмрэ хэтащ Урысей Федерацэм и Президентым и деж Граждан жылагъуэ IэнатIэм зегъэужьынымрэ цIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ щыIэ Советым Налшык къалэм 2016 гъэм щэкIуэгъуэм и 10-м щригъэкIуэкIа зэIущIэм, апхуэдэу политикэ щхьэусыгъуэкIэ ягъэкIуэдахэм я фэеплъым теухуа «Гуауэм и блын» мемориалым хуэгъэпса гъэлъэгъуэ ныгъэ Изобразительнэ гъуазджэмкIэ музейм къыщызэIухыным. «Гуауэм и блыныр» ухуэным теухуащ 2015 гъэм фокIадэм и 30-м Урысей Федерацэм и Президентым къыдигъэкIа Указ №487-р. Политикэ щхьэусыгъуэкIэ ягъэкIуэ дахэм я фэеп лъым и проектым тепсэ лъы хьы ным хэтащ Уполномоченнэмрэ абы и Iуэху щIапIэм и лэжьакIуэхэмрэ икIи а Iуэхум трагъэкIуэдэн папщIэ езыхэм я зы махуэ лэжьыгъэм къыпэкIуа ахъшэр халъхьащ. Апхуэдэ жэрдэмыр къыддиIыгъащ Урысей Федерацэм и Президентым и деж ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ щыIэ Советым.
Уполномоченнэр зэпымыууэ пыщIащ политикэ щхьэусыгъуэкIэ лей зыкIэлъызэрахьа хэм я Ассоциацэм хэтхэм ящыщу Къэбэрдей- Балъкъэр Республикэм и щIыналъэм щыIэхэм. Ауэ абы сытым дежи запыIуедз политикэ залымыгъэ зытехьахэм я гуауэмрэ гузэвэ гъуэм рэ къагъэ сэ бэ пурэ, цIыхухэр хэзыгъэлъэдэну, политикэ, социальнэ зэгуры мыIуэныгъэ къэ зыгъэхъуну, зыр адрейм езыуштыну хущIэ къухэм.
Уполномоченнэм и лэжьэкIэр зыхуэдэм гулъытэ хэлъу кIэлъыплъащ цIыхум и хуитыныгъэхэр хъумэнымкIэ дунейпсо IуэхущIапIэ щхьэ хуэхэри. Ди деж щыIащ ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ Европэм и советым и комиссар Хаммарберг Томас. Ар социальнэ IуэхущIапIэхэм, ягъэтIысахэр щаIыгъ IуэхущIапIэхэм еплъащ. А псоми япкъ иткIэ абы къигъэлъэ гъуащ дэIэпыкъуныгъэ хуэныкъуэ цIыхухэм защIэгъэкъуэнымкIэ ди республикэм щекIуэкI лэжьыгъэр тэмэму къызэрилъытэр.
Иужьрей илъэсхэм, псом хуэмыдэу «ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу Урысей Федерацэм щыIэм и IуэхукIэ» 1997 гъэм ма заем и 26-м къащта Федеральнэ конс титуцэ закон №1-ФКЗ-м зэхъуэкIыныгъэхэмрэ дэ щIы гъужыныгъэхэмрэ халъхьа нэужь, Урысей Федерацэм и субъектхэм щыIэ уполномо ченнэхэмрэ ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу Урысей Федерацэм щыIэмрэ я зэпыщIэныгъэхэр нэхъ быдэ хъуащ. Урысей уполномоченнэхэм я зэзыгъэуIу зэIущIэхэр цIыхум и хуитыныгъэхэр хъумэнымкIэ Iуэху нэхъ гугъухэм траухуэу, уполномоченнэхэм я IуэхущIапIэу УФ-м и субъектхэм щыIэхэм я лэжьыгъэр къызэгъэпэщынымкIэ щIэныгъэ-методикэ Iэмалхэр къэгъэсэбэпыным гулъытэ нэхъыбэ хуащIу, хэкIыпIэ нэхъ тэмэмхэр нэхъ зыубгъуауэ къагъэсэбэпу хуежьащ. Властым и IэнатIэхэр зыдигъэIэпыкъуурэ, ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу УФ-м щыIэм мылъку-техникэ, кадр Iуэху хэмкIэ щIыналъэхэм щыIэ уполномоченнэхэм защIегъа къуэ.
Уполномоченнэм и аппаратым и лэ жьа кIуэхэм я гуапэ хъуащ Урысей Федерацэм и Федеральнэ Зэхуэсым ФедерацэмкIэ и Советым и УнафэщIым и деж Граждан жыла гъуэ IуэхущIапIэхэм ядэлэжьэнымрэ цIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ щыIэ комиссэм ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ IуэхущIапIэу федеральнэ щIыналъэ IэнатIэхэм щыIэхэмрэ жылагъуэ къэп щытэныгъэм и системэмрэ я щытыкIэм, абыхэм зегъэужьыным я лъэныкъуэкIэ дяпэкIэ зэфIэдгъэкI хъунухэмрэ ятеухуа зэIущIэ 2017 гъэм щIышылэм и 19-м зэрыригъэкIуэкIар. Абы дэ дыщегъэгугъ «Урысей Федерацэм и субъектым цIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ щыIэ уполномоченнэм и статусым и лъабжьэхэмрэ уполномоченнэхэм я лэжьыгъэр къызэгъэ пэщынымкIэ псоми яхуэгъэза хабзэхэм ятеу хуауэ» федеральнэ законым и проектыр щагъэхьэзыркIэ уполномоченнэхэм къыхалъ хьэхэр къалъытэну, абы къыдэкIуэу цIыхум и хуитыныгъэхэмрэ гражданиным и щхьэхуитыныгъэхэмрэ къащхьэщыжы-нымкIэ чэнджэщ пыухыкIахэр яубзыхуну, щIыналъэхэм щыIэ уполномоченнэхэмрэ абыхэм я аппаратхэмрэ я статусыр, штатхэр, лэжьапщIэр, социально-правовой шэ сы пIэхэр ягъэтэмэмыжыну.
2016 гъэм цIыхухэм къагъэхьа тхыгъэхэр зытеухуамрэ абыхэм я бжыгъэмрэ
БлэкIа илъэсым Уполномоченнэмрэ абы и аппаратымрэ цIыху 1150-м щIигъум зыкъы хуагъэзащ. Абыхэм ящыщу тхыгъэхэр 339-рэ (нэгъабэ 276-рэ хъууэ щытащ), тхыгъэ 15-р (22-рэ) гуп щхьэхуэхэм къабгъэдэкIащ, 5-р (4-р) электрон пощткIэ къагъэхьащ. Зыкъытхуэзыгъэзахэм я зэхуэдитIым нэмысыпэр теле фонкIэ къэпсэлъащ, республикэм и муници пальнэ районхэмрэ къалэ округхэмрэ Уполномоченнэм дзыхь зыхуищI и лIыкIуэу щыIэхэм зыкъыхуагъэзащ, цIыхухэм дащыхуэза зэIущIэхэм къыщыхалъхьащ. Гуп щхьэхуэхэм къабгъэдэкIа тхыгъэхэр цIыху хэхахэм я мыза къуэу, цIыху гупышхуэхэм я сэбэп зыхэлъхэм теухуат. Уполномоченнэмрэ абы и аппаратым хиубыдэхэмрэ езыхэм я лэжьапIэ пэшхэм щрагъэблэгъащ цIыху 202-рэ (182-рэ). Гуп щхьэхуэхэм къаIэта Iуэхухэм мыхьэнэ хэха яIэу къы щыщIэкIым и деж комиссэ щхьэхуэхэр къызэрагъэпэщырт, гъэзэщIакIуэ властым и федеральнэ органхэм я щIыналъэ органу КъБР-м щыIэхэм, КъБР-м и къэрал властым и органхэм, щIыпIэ унафэр зезыгъакIуэ органхэм я лIыкIуэхэр, IэщIагъэлIхэр, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм я лIыкIуэхэр хэту. Уполномоченнэм и деж щыIэ Эксперт советым и зэIущIэу тIу екIуэкIащ, абыхэм щыхэплъащ нэхъ мыхьэнэшхуэ зиIэу къалъыта Iуэхухэм икIи зыхуэфащэ органхэм яхуэгъэза чэнджэщхэр къыщащтащ.
ЦIыхухэм Уполномоченнэм зэрызыкъыхуа гъазэ тхьэусыхафэу ятхахэр, зэлэжьыну къащтахэр икIи зыхэплъахэр гъэ кIуам процент 17-кIэ нэхъыбэ хъуащ (468-м и пIэкIэ — 541-рэ). Бжыгъэхэм апхуэдэу зыщIахъуэжам и щхьэу сыгъуэр Бахъсэн къалэм щыпсэухэм къабгъэдэкI тхьэусыхафэхэр процент 45-кIэ, Бахъ сэн муниципальнэ районым къикI тхьэусыхафэхэр проценти 10-кIэ нэхъыбэ зэрыхъуарщ. Апхуэдэу щыт пэтми, къалэ округ, муниципальнэ район щхьэхуэхэм къикI тхьэусыхафэхэм я бжыгъэр проценти 10-м щегъэжьауэ процент 20-м нэсыхукIэ нэхъ мащIэ хъуащ, Тэрч, Шэрэдж, Прохладнэ муниципальнэ районхэр къапщтэмэ, абыхэм къратхыкIхэм процент 40 — 45-м нэс кIэ рыхуащ.
Нэрылъагъуу хэхъуащ къэрал властым и органхэм, щIы пIэ унафэр зезыгъакIуэ органхэм я лэжьыгъэмкIэ мыа рэ зыхэм я бжыгъэм (проценти 155-рэ). Тхыгъэхэм ящыщ Iыхьэ ш хуэр зытеухуар жылагъуэхэм я архитектурэ теплъэр гъэтэмэмынымрэ ахэр зэIузэпэщ щIынымрэ, хабзэм къе мызэгъыу яухуа псэуа лъэхэр къутэным, сату IуэхущIапIэ хэр, Iуэхутхьэбзэ зэмылIэужьыгъуэхэр зэфIэзыгъэкI IуэхущIапIэхэр ящIыну хуитыныгъэ зэрыратауэ щыта тхылъхэр къеIыхыжыным теухуауэ щIыналъэ администрацэхэм къащта унафэхэмкIэ, абыхэм япкъ иткIэ къащта суд унафэхэмкIэ зэрымыарэзырщ.
Нэрылъагъуу нэхъыбэ хъуащ ягъэтIысахэр щаIыгъ щIыпIэхэм къикI тхьэусыхафэхэр. А тхьэусыхафэхэм ящыщ куэдым къыхощ хабзэншагъэ зылэжьауэ къалъытэ цIыху хэм я Iуэхур зэрызэхагъэкIымкIэ, следствиер зэре кIуэ кIымкIэ, суд унафэхэмкIэ зэрымыарэзыр. Хабзэхъумэ органхэм ятеухуа тхьэусыхафэхэр 2015 гъэм нэхъ мащIэ хъууэрэ екIуэкIамэ, блэкIа илъэсым следствием и лэжьыгъэмкIэ мыарэзыхэр процент 42-кIэ, суд унафэхэмкIэ мыарэзыхэр процент 22-кIэ нэхъыбэ хъуащ.
Лэжьыгъэ Iуэхухэм ятеухуа тхьэусыхафэхэми процент 17-кIэ хэхъуащ. Апхуэдэу щыт пэтми, 2015 гъэм елъытауэ къапщтэмэ, социальнэ Iуэхухэм ятеухуа тхьэусыхафэхэр процент 41-кIэ, суд унафэхэр зэрамыгъэзащIэм е нэгъэ сауэ зэрамыгъэзащIэм теухуа тхьэусыхафэхэр 37-кIэ, псэупIэ Iуэхухэм ятеухуа тхьэусыхафэхэр процент 21-кIэ, Iэпхъуэшапхъуэхэм я Iуэху хэм теухуа тхьэусыхафэхэр процент 20-кIэ нэхъ мащIэ хъуащ.
Япэхэм щымыIауэ, илъэс блэкIам къыт Iэрыхьэу хуежьащ псэупIэ щаухуэн щIапIэхэр, мэкъумэш щIапIэхэр зэрыхухамыхым, политикэ щхьэусыгъуэкIэ щтапIэ ихьэжам и статус зэрырамытымкIэ, хабзэм къемызэгъыу къы зэ рагъэпэща IэщэкIэ зэщIэузэда гупхэм къыхэ кIыжахэр гъащIэм тэмэму хэгъэзэгъэжыным хуэгъэза лэжьыгъэм арэзы укъызэримыщIымкIэ тхьэусыхафэхэр къагъэхьу щIадзащ.
ЛъэIухэмрэ тхьэусыхафэхэмрэ хэплъэнымкIэ Уполномоченнэм иригъэкIуэкI лэжьыгъэр пыщIащ корреспонденцэ зэмылIэужьыгъуэхэр зэхэхынымрэ абыхэм щыгъуазэ зыщIы нымрэ. Нэгъабэ аппаратым тхыгъэ 466-рэ (448-рэ) къыIэрыхьащ, ягъэхьэзырурэ зыхуэфащэхэм хуагъэхьащ корреспонденцэу 433-рэ (417-рэ), нэгъуэщIу жыпIэмэ, 2015 гъэмрэ нэ гъабэрэ щыIа бжыгъэхэр щIагъуэу зэщ хьэ щы кIыркъым. Дызыхэплъа Iуэхухэмрэ едгъэ кIуэкIа къэп щы тэ ныгъэхэмрэ япкъ иткIэ тхыгъэ, справкэ 60 дгъэхьэзыращ, закон актхэм я проектхэр къызэрытщыхъуам теухуа тхыгъэу 70 зыхуэфащэ IэнатIэхэм едгъэхьащ. Уполномоченнэмрэ абы и аппаратым и лэжьакIуэхэмрэ цIыхухэм я хуитыныгъэхэр хъумэным пыщIа Iуэхухэм щытепсэлъыхьа дунейпсо, урысейпсо, окружной, щIыналъэ, муниципальнэ зэ IущIэхэм, конференцхэм хэтащ икIи абыхэм докладхэр щащIащ. ЦIыху гупышхуэхэм зыкъыщIаIэта щхьэусы гъуэхэр зэхагъэкIын пап щIэ Уполномоченнэм и унафэкIэ ведомствэхэм зэдай комиссэхэр плIэнейрэ къызэ ра гъэ пэ щащ. Уполномоченнэмрэ абы и ап па ратым и лэжьа кIуэ хэм рэ сэбэп хъуащ ягъэтIысахэр щаIыгъ щIыпIэхэм щы Iэхэм я хуитыныгъэхэр къызэгъэпэщынымкIэ Къэ бэрдей-Балъкъэр Республикэм и жылагъуэ кIэлъыплъакIуэ комиссэм хэтынухэр къы щагъэлъагъуэм щыгъуэ республикэм и жылагъуэ зэгухьэныгъэ щхьэхуэхэм методикэ дэ Iэпы къуныгъэ етыным и лъэныкъуэкIэ.
ЦIыхухэм я социальнэ
хуитыныгъэхэр хъумэныр
Псори дызэрыщыгъуазэщи, Урысей Феде рацэм и Конс титуцэм щыщIэгъэбыдащ жьы зэрыхъуам, зэрысымаджэм, зэрыныкъуэдыкъуэм къыхэкIыу мылэжьэжыфхэр, зыпIыжын зимыIэхэр, сабий куэд зыпIхэр, нэгъуэщI цIыху гупхэри псэуныгъэ и лъэныкъуэкIэ къызэгъэпэщыным хуэгъэза шэсыпIэхэр.
Иужьрей илъэсхэм къэрал властым и органхэмрэ щIыпIэ унафэр зезыгъакIуэ органхэмрэ гулъытэ нэхъыбэ хуащIу хуежьащ зи ныбжь хэкIуэтахэм, ныкъуэдыкъуэхэм, сабий куэд зиIэ унагъуэхэм ядэIэпыкъуным пыщIа Iуэхухэм. КъБР-м ЛэжьыгъэмкIэ, цIыхухэр IэнатIэкIэ къызэгъэпэ щынымрэ социальнэ дэIэпы къуныгъэмкIэ и министерствэм къита бжыгъэхэм къызэрагъэлъагъуэмкIэ, нэгъабэ унагъуэ нэхъ хуэмыщIахэм ящыщу 7680-м, республикэм ис унагъуэ псоми я проценти 3,5-м, социальнэ Iуэхутхьэбзэхэм я уасэхэр ятынымкIэ зыщIагъэкъуащ. Коммунальнэ Iуэхутхьэбзэхэм я уасэхэмрэ фэтэр уасэхэмрэ ящыщ Iыхьэр мазэ къэс хуапшыныжащ цIыху мини 100-м щIигъум.
Хэку зауэшхуэм и ветерану, зауэм хэкIуэдахэм я щхьэ гъусэу 323-м 2016 гъэм дэтхэнэми сом мин 20 хухахащ. Апхуэдэу республикэ щэбэт щIыхьэхухэм къыщалэжьа ахъшэмкIэ зауэм ныкъуэдыкъуэ хэхъухьахэм, зауэм хэкIуэдахэм я щхьэгъусэхэм ящыщу 39-м я унэхэр е щыпсэу пэшхэр хузэрагъэпэщыжащ, цIыху 36-м ахъшэкIэ ядэIэпыкъуащ.
А псоми къадэкIуэу къэгъэлъэгъуапхъэщ социальнэ IэнатIэм ехьэлIауэ цIыхухэм яIэ хуитыныгъэхэр ди деж куэдрэ къызэрыщызэпаудыр. Гъэ кIуам социальнэ дэIэпыкъуныгъэр зэрызэкIэлъымыкIуэм теухуа тхьэусыхафэу уполномоченнэм 54-рэ къыIэрыхьащ. ЦIыхухэр щIэмыарэзы Iуэху хэм ящыщщ пенсэхэр, зэ рыдэIэпыкъу адрей ахъшэ зэ мы лIэужьы гъуэхэр зэрат щIыкIэр, льготэхэр зэрагъэувымрэ компенсацэ ахъшэмрэ. Социальнэ дэIэпыкъуныгъэ, социальнэ Iуэхутхьэбзэ хэха хуэныкъуэхэм ящыщщ ныкъуэ дыкъуагъэкIэ мылэжьэжыфхэр, зи закъуэу къэнахэр, сабий куэд зэрыс унагъуэхэр, зауэмрэ лэжьыгъэмрэ я ветеранхэр, тылым щылэжьахэр, зыпIыжын зимыIэ лIыжь-фызыжьхэр, сабий зеиншэхэр, зэрагъэтIыса зэманыр яу хауэ тутнакъэщхэм къикIыжхэр. Апхуэдэ гупхэм я хуитыныгъэхэр къызэрызэрагъэпэщым Уполномоченнэр зэ пымыууэ ткIийуэ кIэлъыплъынущ.
ПсэупIэ-коммунальнэ IэнатIэм ехьэлIауэ цIыхухэм яIэ хуитыныгъэхэр
къызэгъэпэщыныр
ЛэжьапщIэм, пенсэхэм хэгъэхъуэныр къыщызэтрагъэувыIа зэманым псэупIэ-коммунальнэ Iуэхутхьэбзэхэм я тарифхэр къы зэраIэтым и зэранкIэ щэхуакIуэ уасэхэр драгъэуей, абы къыхэкIыу псэукIэри нэхъ зэ кIэлъымыкIуэ мэхъу. А псоми цIыху гуп щхьэ хуэхэр иризэгуоп икIи апхуэдэ щытыкIэр ягу темыхуэу къоув.
Апхуэдэ мыхъумыщIагъэхэр зэрыщыIэм и щыхьэтщ иужьрей илъэситIым къриубыдэу псэупIэ-коммунальнэ Iуэхутхьэбзэхэр арэзы укъищIу къызэрызэрамыгъэпэщым теухуа тхьэу сыхафэу Уполномоченнэм 77-рэ, муни ципаль нэ районхэмрэ къалэ округхэмрэ я администрацэхэм IэджэкIэ нэхъыбэ (1300-рэ) къазэрыIэрыхьар. ЦIыху хэм къатх псэупIэ- коммунальнэ Iуэхутхьэбзэхэм фIагъ нэс зэ рамыIэр, ахэр щыхуейм деж къыща мы гъэ сэбэпыф къы зэрыхъур, газым, электро къарум, псым я уасэхэм зэпымыууэ зэрыхагъа хъуэр. ЦIыхухэр егъэпIейтей псэу пIэ-ком мунальнэ Iуэхутхьэбзэхэм я уасэхэр зэрагъэув щIыкIэм зыри зэрыщымыгъуазэм, апхуэдэу фэтэр куэд хъу унэхэм хиубыдэ мыгуэша Iыхьэр капитальнэу зэрагъэпэщыжын папщIэ къыхах ахъшэр яфIэкIуэдынкIэ зэры хъунум, фэтэрхэр зи мылъкуу щытхэмрэ унэхэр зезыхьэ компаниехэмрэ я зэхущытыкIэхэр зэрымытэмэмым.
А псоми я щапхъэу къэсхьынщ КъБР-м и мызакъуэу, зэрыщыту Кавказ Ищхъэрэм щы цIэ рыIуэ, пщIэрэ щыт хъурэ зиIэ, Хьэсэней къуа жэм щыпсэу цIыхум зыкъыщыс хуигъэзам къызжиIауэ щытар. Ар хуэмыщIауэ псэухэм ящыщу пхужыIэнукъым, ауэ абыи къытохьэлъэ псэупIэ-коммунальнэ хозяйствэм и IэнатIэм щагъэува тарифхэр.
Тэмэму къыпхуэлъытэнукъым 2017 гъэм КъБР-м и муниципальнэ щIыналъэхэм псэу пIэ-коммунальнэ Iуэхутхьэбзэхэм я тарифхэр проценти 5,3-кIэ къызэрыщаIэтар. Ап хуэдэ унафэ къищтащ КъБР-м ЭнергетикэмкIэ, тариф хэм рэ псэупIэм и IэнатIэм щыкIэлъыплъы нымкIэ и къэрал комитетым. Ар яхуэгъэзащ псыкIэ къызэзыгъэпэщ, псы фIейр щIэзыш IэнатIэм и Iуэхутхьэбзэхэр къэзыгъэсэбэп ор ганизацэхэми унагъуэхэми.
Мыпхуэдэ нэгъуэщI зы щапхъи къэсхьынщ. БжьамийкIэ къекIуалIэ газыр къэзыгъэсэбэп икIи абы и уасэр тэмэму зыт цIыхухэм зэуэ къаIэрыхьэу хуежьащ газ уасэр хуэдэ зыбжанэкIэ нэхъыбэу ятын хуейуэ къахуэзыгъэув тхылъхэр. Абыхэм «Межрегионгаз-Пятигорск» зэгухьэныгъэм и IуэхущIапIэм къыщыжраIащ къызэрапщ Iэмэпсымэхэм я тэмэмагъыр къахутэн папщIэ лъэIу тхылъ иратыну. Къэп щы такIуэхэр зэман кIыхькIэ къакIуэртэкъым, иужькIэ газыр къызэрапщ Iэмэпсымэхэр гурыщхъуэ хэлъу зэпаплъы хьырт, абыхэм ятелъ пломбэхэр мытэмэмынкIэ хъуну жа Iэрт икIи ахэр зэрахъуэкIыну къыхуагъэувырт. А зэман псоми къриубыдэу газ уасэр цIыхухэм хуатхырт мардэкIэ къагъэсэбэпыфынкIэ хъунум тещIыхьауэ. А псори хабзэхъумэ органхэм я деж нэса нэужь зэхагъэкIащ цIыхухэр газкIэ къызэзыгъэпэщ организацэм и лэжьакIуэхэм а гъэсыныпхъэр зэрызэхадыгъуэр икIи абы теухуа Iуэхухэр зэхагъэкIыу щIадза нэужь цIыхухэм тхылъ нэпцIхэр яIэрымыхьэж хъуащ.
Урысей Федерацэм и Правительствэм 2016 гъэм щэкIуэгъуэм и 19-м къыдигъэкIа унафэ №2464-р-м ипкъ иткIэ коммунальнэ Iуэхутхьэбзэхэм я тарифхэр къаIэт 2017 гъэм бадзэуэгъуэм и 1-м щегъэжьауэ.
А Iуэхум щытепсэлъыхьащ цIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым щыIэхэм я ЗэзыгъэуIу советым Мэхъэчкъалэ 20I6 гъэм щэкIуэгъуэм и 24-м щригъэкIуэкIа зэIущIэм. А зэIущIэм Уполномоченнэм къыщыхилъхьащ мы унафэм щыщ Iыхьэр къутэжыным е ар щагъэзэщIэну пIалъэр гъэ кIуэ тэным теухуауэ ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу Урысей Федерацэм щыIэм Урысей Федерацэм и Правительствэм зыхуигъэзэн папщIэ елъэIуну. А Iуэхур ЗэзыгъэуIу советым хэтхэм къыддаIыгъащ.
Абы къыхэкIыу ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномо-ченнэу КъБР-м щыIэм Урысей Федерацэм ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ и уполномоченнэ Москальковэ Т. Н. тхыгъэкIэ зыхуигъазэри елъэIуащ зи гугъу тщIа унафэм ком-му нальнэ Iуэхутхьэбзэхэм я уасэу цIыхухэм ятыпхъэу къы- щыгъэувар гъэмэщIэным е а унафэр ягъэзащIэу щы щIадзэнур зы илъэскIэ гъэIэпхъуэным теухуа Iуэхур Урысей Федерацэм и Правительствэм къыщыхилъхьэну. Урысей Федерацэм ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ и уполномоченнэр а лъэIум гулъытэ хэлъу бгъэдыхьащ икIи ап паратым и лэжьакIуэхэм я пщэ ирилъхьащ Iуэхур нэгъэсауэ зэхагъэкIыну.
Иджыблагъэ дэ къытIэрыхьэжащ мыпхуэдэ жэуап: «ПсэупIэ-коммунальнэ Iуэхутхьэбзэу цIыхухэм хуащIэхэм я тарифхэм 2017 гъэм и бадзэуэгъуэ мазэм щегъэжьауэ зэ рыхагъахъуэр гъэмэщIэным е а унафэр къыщагъэсэ бэпынур зы илъэскIэ гъэIэпхъуэным теухуа Iуэхур Урысей Федерацэм и Правительствэм къыщыхэлъхьэным теухуауэ къебгъэхьа тхыгъэм дыхэплъащ. ПсэупIэ и лъэныкъуэкIэ яIэ хуитыныгъэхэр хъумэным теухуауэ цIыхухэм къагъэхьа лъэIухэм наIуэу къагъэлъагъуэ псэупIэ-коммунальнэ Iуэхутхьэбзэхэм я тарифхэр зыхуэдизымрэ абыхэм гъэ къэс зэрыхагъахъуэмрэ зэрымытэмэмыр, иджыпсту ди цIыху хэм я нэхъыбапIэм къаIэрыхьэ хэхъуэхэр абы елъытауэ зэрымащIэр. Мы Iуэхур нэгъэсауэ зэхэдгъэкIын икIи псэупIэ-коммунальнэ Iуэхутхьэбзэхэм я рынокым щызэтеува щытыкIэр зэпкърытхын папщIэ дэ Федеральнэ антимонопольнэ къулыкъущIапIэм, ПсэупIэ-коммунальнэ хозяйствэм и IэнатIэм реформэ щегъэкIуэкIыным зыщIэгъэ къуэнымкIэ фондым захуэдгъэзащ. Къащта унафэм нэхъ иужькIэ щыгъуазэ утщIынущ».
Къыхэтлъхьа Iуэхур къыддаIыгъыну икIи абы теухуауэ зыхуэфащэ тхыгъэ Урысей Федерацэм и Правительствэм хуагъэхьыну дыщогугъ.
Узыншагъэр хъумэнымрэ хущхъуэкIэ къызэгъэпэщынымрэ я лъэныкъуэкIэ цIыхухэм яIэ хуитыныгъэхэм
къащхьэщыжыныр
Къэгъэлъэгъуапхъэщ медицинэ Iуэхутхьэбзэхэр егъэ фIэкIуэным, апхуэдэ Iуэхутхьэбзэхэр къагъэсэ бэпынымкIэ псоми зэхуэдэ Iэмалхэр етыным, цIыхухэр хущхъуэкIэ къызэгъэпэщыным хуэгъэзауэ республикэм куэд зэрыщалэжьыр. Абы хуэунэтIа программэ пыухыкIахэр КъБР-м и Правительствэмрэ КъБР-м и Парламентымрэ къащтауэ республикэм щагъэзащIэ.
Апхуэдэу щыт пэтми, Уполномоченнэм и пощтым къыхокI медицинэ Iуэхутхьэбзэхэр зэрызэкIэлъымыкIуэм, зыхуеину хущхъуэгъуэхэмкIэ, псом хуэмыдэу, куэдым емыуалIэ узы фэ хьэлъэхэр зыпкърытхэр зыхуей хущхъуэхэмкIэ, тэмэму къызэрызэрамыгъэпэщым теухуа тхьэусыхафэхэр.
Апхуэдэ тхьэусыхафэхэм зэритымкIэ, медицинэ IуэхущIапIэхэм иджырей медицинэ дэIэпыкъуныгъэхэр и зэманым щыщызэфIамыгъэкIыф къохъу, зыхуэфащэ IэщIагъэлIхэр, хущхъуэхэмрэ Iэмэпсымэхэмрэ зэрамыIэм къы хэ кIыу. Къуажэхэм къипсэлъыкI цIыхухэм жаIэ поликлиникэ IуэхущIапIэхэм щыIэ дохутырхэр зрагъэплъын папщIэ зезыгъэтхынухэр лъэпощхьэпо куэдым зэрыхэхуэр. Зыхуэфащэ дохутырыр зрагъэплъын папщIэ сымаджэхэр махуэ пыухыкIахэм, уеблэмэ мазэм зэ ятхыу аращ.
Языныкъуэ IэщIагъэлIхэр цIыхухэм щIахуримыкъум и щхьэусыгъуэр медицинэ IуэхущIапIэхэм зыхуеинум хуэдиз дохутыр зэрамыIэрщ. КъБР-м Узыншагъэр хъумэнымкIэ и министерствэм къызэритымкIэ, дызэрыт зэманым рес публикэм хурикъуркъым дохутыр 468-рэ (ар иджыпсту диIэ IэщIагъэлIхэм я бжыгъэр зэхэту къапщтэмэ, и проценти 10-12-м ноблагъэ). Нэхъыбэу зыхущыщIэ IэщIагъэлIхэм ящыщщ анестезиолог-реаниматологхэр, патологоанатомхэр, сабий дохутырхэмрэ терапевтхэмрэ. Нэхъапэхэми хуэдэу, республикэм и къуажэхэм дохутырхэр щымащIэщ. ЩIыналъэр ирикъуу дохутыр IэщIагъэлIхэмкIэ къызэрагъэпэщын щхьэкIэ КъБР-м Узыншагъэр хъумэнымкIэ и министерствэм абы папщIэ япэ игъэщыпхъэ къалэнхэр иубзыхуу ахэр зэфIэхынымкIэ Iэмал имыIэу ищIэн хуей Iуэху гъуэхэм емыгупсысу хъунукъым.
НэгъуэщI лъэпощхьэпоуэ ди цIыхухэр нэхъыбэрэ зы Iууэхэм ящыщщ зыхуеину хущхъуэхэр республикэм зэрыщамыгъуэтыр, псом хуэмыдэу льготэ зиIэ сымаджэхэм. Уполномоченнэм и къэпсэлъэныгъэхэм а Iуэхугъуэр мызэ-мытIэу къыхигъэщащ, пенсионерхэм, ныкъуэдыкъуэхэм, узыфэ хьэлъэ, яхуэмыгъэхъуж зыпкърыт цIыхухэм а Iуэху-тхьэбзэр зэралъэIэс щIыкIэм тегъэчыныхьауэ къытеувыIэу. Республикэм щыщ цIыху зыбжанэм щхьэкIэ Уполномоченнэм тIэуней зыхуигъэзэн хуей хъуащ УФ-м Узыншагъэр хъумэнымкIэ и министерствэм, УФ-м ЦIыхухэм я хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэри Iуэхум къыхишэн хуей хъуащ, дэIэпыкъуэгъу хуэныкъуэу зыкъыхуэзыгъэзахэм ящыщу тIум Iэмалыншэу зыхуеину хущхъуэхэр яIэрыхьэным хэлIы фIыхьащ. Иджыблагъэ иджыри зы лъэIу къатхащ. Зыкъытхуэзыгъэза Ф. етх: «1989 гъэм къалъхуа си пхъур ныкъуэдыкъуэщ, 3-нэ группэ иIэщ, 2015 гъэ лъандэрэ узыфэ хьэлъэ пкърытщ. Ныкъуэдыкъуэхэр гъащIэм хэзэгъэжынымкIэ щыIэ программэ щхьэхуэм ипкъ иткIэ ар хуэныкъуэщ и псэуныгъэр зэлъыта хущхъуэ лъапIэ. УФ-м и Правитель ствэм 2016 гъэм дыгъэгъазэм и 28-м къищта унафэ №2885-р-м зэритымкIэ, а хущхъуэр хеубыдэ сымаджэм и гъащIэр зэлъытахэм. Сымаджэр зи нэIэ щIэт дохутырым тхуитхыурэ льготэ рецепт къыдет, ауэ къэщэхугъуэ дыщихуэр зэзэмызэщ. Ар си сымаджэм и узыншагъэм йогуауэ икIи къеузым и щIыIужкIэ, нэгъуэщI узыфэхэри къыдохъей, цIыхур зэрыщымыта ищIу. Медицинэ IуэхущIапIэм къыт хуищIэм арэзы дыкъызэримыщIыр зэрыт тхьэусыхафэкIэ КъБР-м Узыншагъэр хъумэнымкIэ и министерствэм зы щыхуэдгъазэм, жэуапу къызатам къыщыгъэлъэгъуат си сымаджэм и узыфэм еIэзэн щIамыдэр льготэ зиIэхэм къы хуаутIыпща мылъкур зэрымащIэмрэ апхуэдэ хущхъуэхэр зэрылъапIэмрэ къызэрыхэкIыр. Иужьрейуэ министерствэм зыщыхуэзгъэзам щыгъуэ, а къулыкъущIапIэм цIыху хэр хущхъуэхэмкIэ къызэгъэпэщынымкIэ и къудамэм щIэлъ тэкъым сымаджэхэм ямыIэну Iэмалыншэ хущ хъуэхэм ятеухуа программэм хиубыдэ лъэIухэр къызэщIэ-зыкъуэ тхыгъэ. Узыншагъэр хъумэнымкIэ щIыналъэм щыIэ министерствэмрэ абы къепха IуэхущIапIэхэмрэ си пхъур гъэхъужыным теухуауэ ящIэр хабзэм къемызэгъыу къызолъытэ», — жиIэу икIи дэIэпыкъуэгъу щIолъэIу.
Федеральнэ законхэу 1995 гъэм щэкIуэгъуэм и 25-м къащта «УФ-м щыпсэу ныкъуэдыкъуэхэм социальнэ дэIэпы къуныгъэ етынымкIэ» №181-ФЗ-мрэ 1999 гъэм бадзэуэ гъуэм и 17-м къащта «Къэралым цIыхухэм ярит социальнэ дэIэпыкъуныгъэм теухуауэ» №178-ФЗ-мрэ япкъ иткIэ ны къуэдыкъуэхэр ящыщщ социальнэ Iуэхутхьэбзэ зыбжанэ зылъысыпхъэхэм икIи хуитщ дохутырым хуитха рецептым тету зыхуеину хущхъуэхэр медицинэ дэIэпыкъуэгъум къы зэригъэув мардэхэм къриубыдэу зыIэригъэхьэну.
«УФ-м и цIыхухэм я узыншагъэр хъумэным и лъабжьэхэм ятеухуауэ» Федеральнэ закон №323-ФЗ-м, 2011 гъэм щэ кIуэгъуэм и 21-м къащтам, и 4-нэ, 10-нэ, 11-нэ статьяхэм зэ ритымкIэ, Урысей Федерацэм цIыхухэм я узыншагъэр хъумэн и IэнатIэм и лъабжьэ нэхъыщхьэхэм хохьэ медицинэ Iуэхутхьэбзэ щыхуащIэкIэ сымаджэм и фейдэ зы хэлъыр япэ зэригъэщыпхъэр, дохутыр дэIэпыкъуныгъэр гъуэтыгъуафIэу икIи фIагъ лъагэ иIэу зэрыщытыпхъэр, апхуэдэуи ар къыхуамыщIэу къызэрамыгъэнэнумкIэ шэч ищIыну щхьэусыгъуэ щыIэн зэрыхуэмейр.
А псом къыхэкIыу, узыншагъэр хъумэнымкIэ щIыналъэм щыIэ къэрал IуэхущIапIэм, ирикъун мылъку ямыIэу, сымаджэ хьэлъэр зыхуэныкъуэ хущхъуэхэр лъапIэIуэу жиIэу, узыфэ хьэлъэ зыпкърыт сымаджэхэм емыIэзэныр къи гъэхъу хъунукъым.
Сымаджэ хьэлъэхэр зыхуэныкъуэ хущхъуэхэмкIэ къызэгъэпэщын Iуэхум УФ-м Узыншагъэр хъумэнымкIэ и ми нистерствэми къэрал властым и щIыналъэ къудамэхэми я нэIэ тетын хуейщ. Iуэхур зэрымыцIыкIуфэкIур къэплъытэ-мэ, абы КъБР-м и Парламентыр хэплъэну къыщыхалъ хьэнри икъукIэ игъуэт.
ЩIы Iуэхухэм ятеухуауэ цIыхухэм яIэ хуитыныгъэхэр хъумэн
Иужьрей лъэхъэнэм нэхъыбэ хъуащ мэкъумэш щIапIэхэр къэгъэсэбэпыным теухуауэ зи хуитыныгъэхэр къызэпауда цIыхуу Уполномоченнэм зыкъыхуэзыгъазэм я бжыгъэр. Абыхэм я нэхъыбэр Шэджэм, Дзэлыкъуэ, Лэскэн, Аруан, Май, Бахъсэн районхэм щыIэ къуажэхэм, Налшык къалэ округым щыпсэухэм къабгъэдокI. Тхьэусыхафэхэм къы зэ рыхэщымкIэ, нэхъапэм колхозхэмрэ совхозхэмрэ яIыгъыу щыта щIы Iыхьэхэр щIыпIэм щымыпсэу икIи щыпсэууэ щымыта цIыхухэм бэджэнду къащтэ. Абыхэм лэжьыгъэрэ лэжьапщIэкIэ къызэрагъэпэщыфыр къуажэдэсхэм я Iыхьэ мащIэ дыдэрщ икIи жылэдэсхэм я нэхъыбэр зытелэжьы-хьын щIы Iыхьи, IэнатIи, нэгъуэщI мылъку хэхъуапIи ямыIэу къонэ. Уней лъапсэм къедза хадэ тIэкIур зехьэным къуитыркъым къуажэм ущызыгъэпсэуфын хэхъуэ. ЛэжьапIэншэу къэна щIалэгъуалэр къуажэхэм къыдэкIын хуей мэхъу. Мы Iуэхум теухуа псалъэмакъыр Уполномоченнэм зэкъым-тIэукъым къызэриIэтар, ауэ иджыри къэс ар зэIубз зыщIын хэкIыпIэ къагъуэтакъым.
«ЩIыпIэ самоуправленэм и къалэн нэхъыщхьэхэм ятеу хуауэ» Федеральнэ закон №131-ФЗ-м, 2003 гъэм жэпуэ гъуэм и 6-м къащтам, къызэрыщыгъэлъэгъуам тету муниципальнэ жылагъуэхэм къедзылIа щIым и унафэ яIэ щIэлъу щытыну я гугъат, ауэ «КъБР-м и муниципальнэ жылагъуэхэм я гъунапкъэхэмрэ статусымрэ ятеухуауэ» КъБР-м и Законыр муниципальнэ жылагъуэхэм щыпсэухэм я фейдэ зыхэлъыр къамылъытэу къащтащ. Зэгурызыгъэ Iуэж ко мис сэ къызэригъэпэщу къэхъуар апхуэдэ щIыкIэ-кIэ зэри гъэ зэхуэжыну властым и гугъа щхьэкIэ, Iуэхур иджыри къыздэсым зэфIэкIакъым.
Къуажэхэм яIэн хуейщ мэкъумэш щIапIэу зэрахьэн, жылагъуэм зэхуэдэу къагъэсэбэпын щIы Iыхьэхэр, абы и унафэр а щIыпIэм щыпсэухэм яIэщIэлъу. ЩIыналъэм мэкъумэш щIапIэхэр зэрыщымащIэр къэплъытэмэ, къуа жэ дэсхэм я нэхъыбэр щIым телэжьыхьыну хуимыту къэбгъэнэным цIыхухэр хэкIыпIэншэ ещI. КъыбгурыIуэ зэры хъунумкIэ, мэкъумэш IэнатIэм елэжь зэгухьэныгъэхэр къуажэхэм къыщызэгъэпэщыным къэрал къулыкъущIапIэхэр хэплъэну и чэзу хъуащ. Арыншауэ лэжьыгъэрэ IэнатIэ пыухыкIарэ яIэнымкIэ къуажэдэсхэм я хуитыныгъэхэр зэ фIэувэжынукъым.
Республикэм и Iэтащхьэм КъБР-м и Парламентым Зэ ры зыхуигъэзам щIы Iуэхумрэ щIым къит хъугъуэфIыгъуэхэр къэгъэсэбэпынымрэ ятеухуа Iуэхур «псом хуэмыдэу гуа щIэу икIи хьэлъэу» жиIащ икIи КъБР-м и Правительствэм пщэрылъ щищIащ Парламентымрэ муниципальнэ къэрал къулыкъущIапIэхэмрэ дэщIыгъуу «дызэрыт илъэсыр иу-хыху республикэм щIыуэ иIэр къэпщытэныр и кIэм нагъэсу ар цIыхухэм я фейдэ хэлъу къэгъэсэбэпынымкIэ ялъагъу хэкIыпIэхэр и пащхьэ къралъхьэну».
ХуэмыщIауэ псэу цIыхухэм щIы Iыхьэ къалъысынымкIэ яIэ хуитыныгъэхэр зэрагъэзащIэм теухуауэ
Уполномоченнэм зэпымыууэ къыIэрохьэ цIыхухэм къабгъэдэкI тхьэусыхафэхэр, щIыр бэджэнду къэщтэным, щIы Iыхьэр яйуэ зэрыщытым щыхьэт техъуэ дэфтэрхэр зыIэрагъэхьэным, ухуэныгъэ щрагъэкIуэкIыну, псэупIэхэр зэIузэ пэщ ящIыну е сату щIыпIэ, IуэхутхьэбзэщIапIэ мыинхэр къы зэIуахыну, уней машинэ гъэувыпIэ е кооператив гаражхэр яухуэну хуитыныгъэ къыдахыным, къищынэмы-щIауэ, унэхэм къедза щIы Iыхьэхэр абы щыпсэухэм е IуэхущIапIэр зейхэм къагъэсэбэпыным теухуа Iуэхухэм ехьэ лIауэ щIы пIэ администрацэхэм къыщащтэ унафэхэмкIэ мыарэ зыуэ.
Нэхъапэми наIуэ къэхъуауэ щытащ уэрамхэмрэ унэхэм я Iэгъуэблагъэхэмрэ зыхуей хуэгъэзэн Iуэхур зэрымыщIа гъуэр, къэралым и Iизын хэлъуи хэмылъуи цIыхухэм ухуэ-ныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэр зэрыщрагъэкIуэкIыр. Мыхьэнэ иIэщ апхуэдэ хуитыныгъэхэр зыт къулыкъущIэхэм Iуэхум хэт лъэныкъуэ псоми я фейдэ зыхэлъыр Iуэхум къыхилъытэным. Хуитыныгъэ ямыIэу ирагъэжьа ухуэныгъэхэр къыщыщIагъэщкIэ, щIыпIэ администрацэхэм я къалэнщ Iуэхур хэмыкIасэ щIыкIэ ар зэпагъэуныр, ныкъусаныгъэ зылэжьым пэрыуэныр. Ухуэныгъэ иригъэкIуэкIыну хуитыныгъэ зиIэм ищIа унэр е псэуалъэр Iуихыжыну унафэ къыщащтэкIэ, цIыхум и хуитыныгъэхэр дэзыкъузэ е ар хэкIыпIэншэу къэзыгъанэ Iуэхугъуэхэр къэрал къулыкъущIапIэхэм ялэжь хъунукъым. Апхуэдэу 2016 гъэм и фокIадэ — дыгъэгъазэ мазэхэм къриубыдэу Уполномоченнэм къы Iэрыхьащ цIыху щхьэхуэхэми зыбжанэм зэгъусэу къабгъэ дэкIыуи тхьэусыхафэ пщIы бжыгъэхэр, Налшык къалэ и уэ рамхэм тету къызэIуаха сату, IуэхутхьэбзэщIапIэ мыинхэр зэхуащIыжын хуейуэ къызэрыпаубыдыр ямыдэу. Абыхэм зыпэмыплъа хъыбарегъащIэ къаIэрыхьащ: Налшык къалэ округым и щIыпIэ администрацэм нэхъапэIуэкIэ щхьэза къуэ хьэрычэтыщIэхэм ярищIылIа зэгурыIуэныгъэхэр, езым и лъэныкъуэм фIэкIа Iуэхум хэмыту, икъутэжри (апхуэдэ унафэ къыщIищтам и щхьэусыгъуэр къимыгъэлъагъуэу) махуи 10-м къриубыдэу хьэрычэтыщIэ зыкъомым я ухуэныгъэхэр ирахын хуейуэ япиубыдащ. Шэч хэлъкъым къалэ ухуэкIэм и хабзэхэм утетыныр, IуплъапIэхэр зэIузэпэщу щыбгъэтыныр зэрыщхьэпэм, ауэ абы сытетщ жыпIэуи ебгъэлей хъунукъым. Иджыри зы щапхъэ, Налшык къалэ къыщыхъуауэ. Къат куэду зэтет унэхэм ящыщ зым и Iэ гъуэблагъэм хиубыдэ щIы Iыхьэм коммерческэ псэупIэ унэ ирищIыхьыну зэрыхуитымкIэ къалэ администрацэм къыбгъэдэкI тхылъ хьэрычэтыщIэм иритащ, щIы Iыхьэр зэ дзылIа унэм щыпсэухэм я арэзыныгъэ хэмылъу. Ар цIыху хэм ямыдэу зыкъаIэтащ, тхьэусыхафэхэмкIэ администрацэм зыхуагъэзащ. Апхуэдэ щIыкIэкIэ Iуэхур республикэ унафэщIхэми, Уполномоченнэми, суд IуэхущIапIэхэми я деж нэсри, хабзэм къемызэгъ ухуэныгъэр хэмытIасэу къы зэтрагъэувыIащ, зи гугъу тщIы унэм щыпсэухэм я псэупIэм къедзылIа щIы Iыхьэр зэрыхуейуэ къагъэсэбэпыну яIэ хуитыныгъэхэр зэфIагъэувэжащ.
Гулъытэ щхьэхуэ хуэщIыпхъэщ республикэм и къалэ хэмрэ къуажэхэмрэ адэкIэ ягъуэтыну ухуэкIэмрэ зыу жьы кIэмрэ. Абыхэм щызекIуэ машинэхэм я бжыгъэм махуэ къэс хохъуэ, пIалъэ-пIалъэкIэ щызэтрихьэ, зэблэмыкIыфу къыщыувыIэпэ куэдрэ къохъу. Псалъэм папщIэ, Налшык къалэ кIуэцIым цIыху нэхъыбэ щыпсэу, щызэхэзекIуэ и щIыпIэхэм емыгупсысу, зэмыгъэзэхуауэ дащIыхьа сату, хьэрычэт, IуэхутхьэбзэщIапIэ зэмылIэужьыгъуэхэм я зэ-ранкIэ транспортыр щызэтрехьэ, зэблэкIыпIэхэр гугъу сыгъу мэхъу, абы цIыхухэм я зэIузэпэщыгъэмрэ шына гъуэншагъэмрэ къызэпеуд. ПщэдджыжькIэ республикэм и къалащхьэм къыдыхьэнымрэ пщыхьэщхьэкIэрэ абы дэ-кIы нымрэ сыхьэт зырызым щIигъу трагъэкIуадэ машинэ зе зыхуэхэм. Апхуэдэурэ екIуэкIмэ, дэ «транспортнэ коллапс» жыхуаIэу адрей къалэшхуэхэм ефыкIым хуэдэ бэлыхь дыхэхуэныр зыхуэIуа щыIэкъым. ДызэреплъымкIэ, хьэблэщIэхэм я проектхэм щегупсысым деж, къалэухуэ-хэм, архитекторхэм, щIыпIэ администрацэм и унафэщI-хэм Iэмал имыIэу Iуэхум къыхалъытапхъэщ пIалъэ кIы-хьым тещIыхьауэ цIыхухэм я фейдэ, тыншыгъуэ зыхэлъ, шына гъуэншагъэр къэзыхъумэ лъэныкъуэхэр.
Зи гугъу тщIа Iуэхугъуэхэм я хэкIыпIэхэр къалъыхъуэу Уполномоченнэм и аппаратым хэтхэр щIыпIэ властым и къулыкъущIапIэ псоми ядолажьэ. Апхуэдэу абыхэм я мурадщ республикэ унафэщIхэмрэ IуэхущIапIэхэмрэ Iуэхум къыхашэну.
Судым къищта унафэхэр зэрамыгъэзащIэм къыхэкIыу цIыхухэм къабгъэдэкI
тхьэусыхафэхэм хэплъэным теухуауэ
Уполномоченнэм щIэмычэу къыIэрохьэ судым къищта унафэхэр зыхуэгъэзахэм зэрамыгъэзащIэм теухуауэ цIыху хэм къабгъэдэкI тхьэусыхафэхэмрэ тхыгъэхэмрэ. Унафэу къащтар и чэзум икIи ирикъуу гъэзэщIэн зэрыхуейм мыхьэнэшхуэ иIэщ цIыхухэм я фейдэ зыхэлъыр дэIыгъынымкIэ. Ар къэлъытауэ, Уполномоченнэм Iэ тридзащ Суд прис тавхэм я федеральнэ IуэхущIапIэу КъБР-м щыIэм (адэкIэ КъБР-м щыIэ УФССП) ирищIылIа зэгурыIуэныгъэм, цIыху хэм я хуитыныгъэхэр хъумэным теухуауэ зэхагъэувам. А ЗэгурыIуэныгъэм къыщыгъэлъэгъуахэр гъэзэщIэным ипкъ иткIэ зэувэлIа къулыкъущIапIитIми инвентаризацэ ирагъэкIуэкIащ судым къищта унафэр зыхуагъэувахэм зэрамыгъэзащIэм иритхьэусыхэу цIыхухэм къатха тхыгъэхэр къапщытэу, абы и IуэхукIэ зэфIэгъэкIыпхъэхэмрэ зэрызэ дэ лэжьэну щIыкIэмрэ яубзыхуащ.
КъБР-м щыIэ УФССП-м и IуэхущIапIэ къудамэхэм илъэс кIуам апхуэдэ тхыгъэу 213378-рэ щIэлъащ, сом мин 62833433-рэ и уасэ къуэды къыхахын хуейуэ щытащ (къапщтэмэ, 2015 гъэм щыIа тхыгъэ 185597-м сом мин 22107463-рэ хуэзэрт). Управленэм щылажьэ суд приставхэмрэ уна фэр гъэзэщIэным кIэлъыплъхэмрэ и кIэм нагъэсащ е намыгъэсу къызэтрагъэувыIащ исполнительнэ производствэу 162451-рэ сом мин 16900953-рэ и уасэу. И кIэм нэсу зэ фIахащ иджыри Iуэхугъуэ 102106-рэ (2015 гъэм а бжыгъэр 89139-рэ хъурт). Къуэдыуэ тралъхьэу къыхахар сом мин 1680093-рэ мэхъу (2015 гъэм сом мин 1206720-рэ къыхахащ).
Иужьрей зэманым хэпщIыкIыу нэхъ мащIэ хъуащ улахуэр и чэзум зымыт унафэщIу жэуапым ирашалIэм я бжыгъэр. Апхуэдэу щыт пэтми, цIыху 500-м и чэзум я улахуэхэр яIэрыхьакъым, зэгъусэу къапщтэмэ, сом мини 6608-рэ хъууэ. ЦIыхухэм я лэжьапщIэр етыныр пIалъэ убзыхуам фIэзыгъэкI унафэщIхэм зэретхьэкъухэм ехьэлIауэ зэфIэгъэкIыпхъэхэм дэщIыгъужын хуейуэ Iуэхугъуэ зыбжанэ къызэдащтащ ЗэгурыIуэныгъэм хэт лъэныкъуитIым.
Тхьэусыхафэхэр щыIэщ сабий зыхапIыкIын ахъшэр (алиментхэр) и чэзум къэзымытхэм яхуэгъэзауи. Псалъэм пап щIэ, КъБР-м щыIэ УФССП-м иIащ алимент къыхэхыным теухуа исполнительнэ производствэу 5559-рэ, и кIэм нагъэсащ е намыгъэсу къызэтрагъэувыIащ 2013-рэ, абыхэм ящыщу гъэзэщIа хъуар 441-рщ. Алиментым хуэзэ ахъшэр ар къызытехуэхэм я улахуэм хагъэкIын зэрыхуеймкIэ дэфтэр 609-рэ IуэхущIапIэ зэмылIэужьыгъуэхэм хуагъэ хьащ. Ауэ, итIани, щIыхуэ псори ирикъуу къыхэхыным ехьэ лIауэ лэжьыпхъэхэр зэфIэкIауэ къэтлъытэркъым.
2016 гъэм и бадзэуэгъуэ мазэм къару игъуэтащ «Уголовнэ жэуаплыныгъэр зэрыщхьэщах щIыкIэхэмрэ абы и лъабжьэр нэхъыфI щIынымрэ ехьэлIауэ УФ-м и Уголовнэ кодексымрэ УФ-м и Уголовно-процессуальнэ кодексымрэ зэхъуэкIыныгъэхэр хэлъхьэным теухуауэ» Федеральнэ закон №323-ФЗ-м. Апхуэдэ щIыкIэкIэ, УФ-м и Уголовнэ кодексым щIэуэ мы статьяхэр дыщIагъуащ: «Уголовнэ жэуап егъэ хьыныр щхьэщыхын судым къытрилъхьа къуэдыр зэрип шыным къыдэкIуэу» 76-2-нэ статьямрэ «СудкIэ къытралъхьэ къуэды» жыхуиIэ 104-4-нэ статьямрэ. А закон дыдэмкIэ Уголовнэ кодексым и 157-нэ статьяр, «балигъ мыхъуа и быныр зыхапIыкIын е зи Iуэху зымыщIэжыфу лъэрымыхь хъуа и адэ-анэр зэрыпсэун мылъку къыщамытым» теухуар редакцэщIэм иту къыдагъэкIыжащ. Абы къызэрыщыгъэ лъэгъуамкIэ, суд унафэкIэ апхуэдэ пщэрылъ зыщащIахэм я къалэнхэр ямыгъэзащIэу мызэ-мытIэу къызэпаудмэ, уголовнэ жэуапым зэрырашалIэ щIыкIэр яубзыху. Абы къыдэкIуэу, 2016 гъэм бадзэуэгъум и 3-м къащтащ «УФ-м и хабзэубзыху акт зыбжанэм зэхъуэкIыныгъэхэр хэлъхьэным теухуауэ, «Уголовнэ жэуаплыныгъэр зэрыщхьэщах щIыкIэ хэмрэ абы и лъабжьэр нэхъыфI щIынымрэ ехьэлIауэ УФ-м и Уголовнэ кодексымрэ УФ-м и Уголовно-процессуальнэ кодексымрэ зэхъуэкIыныгъэ хэлъхьэным теухуауэ» Федеральнэ законыр къызэращтам ипкъ иткIэ». Апхуэдэ щIы кIэкIэ УФ-м и Кодексым дыщIагъужащ статья 5.35.1-р, и бы ныр зыхапIыкIын е жьы хъуа и адэ-анэр зэрыпсэун мылъку зи хэхъуэм къыхэзымыгъэкIхэр жэуапым зэрырашалIэ щIыкIэм теухуар. А зэхъуэкIыныгъэхэм япкъ иткIэ КъБР-м щыIэ УФССП-м и лэжьакIуэхэм хабзэр зи лъабжьэ Iэмал нэхъыбэ ягъуэт жэуап зыхьын хуейхэр судым къищта унафэр гъэзэщIэным кърашэлIэнымкIэ. Абы къыдэкIуэу нэхъ жыджэру къэгъэсэбэпыпхъэщ «УФ-м и цIыхур къэралым и гъунапкъэхэм имыкIыу пIалъэкIэ къызэтегъэувы Iэным теухуа» 67-нэ статьям къыщыгъэлъэгъуа хабзэхэр.
КъБР-м щыIэ УФССП-м дэщIыгъуу Уполномоченнэр холэжьыхь сабий зеиншэхэмрэ адэ-анэм я нэIэ щIэмыту къэхъу ныбжьыщIэхэмрэ чэзум хэмыту псэупIэ унэ етыным теухуауэ судым унафэ къыщищтэкIэ. Ауэ, ди жагъуэ зэ рыхъущи, зэкIэ Iуэхум хэпщIыкIыу зытхуегъэхъуэжыркъым. Псалъэм папщIэ, исполнительнэ документ 443-м щыщу и кIэм нэгъэсауэ зэфIэха хъуар 47-рэ къудейщ, яхунэмыгъэсу илъэсым и кIэм къэна Iуэхухэр 396-рэ мэхъу. Къищы нэ мы щIауэ, Уполномоченнэм иригъэкIуэкIа къэпщытэныгъэм наIуэ къищIащ судым и унафэу ямыгъэзэщIахэм я бжыгъэр куэдкIэ зэрынэхъыбэр, судым къыщащта унафэ псори суд приставхэм я деж нэсу абыхэм ягъэзэщIэн хуей Iуэхухэр къызэрамыIэтам къыхэкIыу. Сабий зеиншэрэ адэ-анэм я нэIэ щIэмыт ныбжьыщIэу псэупIэ зэтын хуейхэм я бжыгъэм кIэлъыплъыр КъБР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэмрэ унэ зратынухэм я чэзум хэтхэмрэщ.
ГъащIэм къызэригъэлъагъуэмкIэ, чэзум хэмыту цIыхум псэупIэ етыным теухуауэ судым къищта унафэр гъэзэ щIэным мази 8-м щегъэжьауэ 12-м нэблагъэ зэман то кIуадэ. Гугъуу зэхэлъщ псэупIэ унэр къэщэхуным, ухуэным, тегуэшэным, зратам и цIэкIэ гъэувыным пыщIауэ республикэм щыIэ нормативнэ хабзэхэри. ЦIыхухэм я хуитыныгъэхэмкIэ урысей уполномоченнэхэм я зэзыгъэуIу советыр Москва къалэ щыщекIуэкIам абы къызэрыщыхагъэщамкIэ, 2016 гъэм дыгъэгъазэм и 10-м ирихьэлIэу зи гугъу тщIа Iуэхум хухаха мылъкум и процент 25-рщ КъБР-м къигъэ сэбэпар. НэхъапэIуэкIэ къаIэтауэ щытащ а Iуэхум текIуэдэну ахъшэм и нэхъыбапIэр федеральнэ мылъкум къыхэ -кIын зэрыхуейр икIи 2016 гъэм псэупIэхэм текIуэдэнум я процент 92-кIэ федеральнэ къулыкъущIапIэхэр Iуэхум къыхашэныр зрагъэхъулIэфат, ауэ абы щыщу къахуэгъэсэбэпар и Iыхьэ плIанэрщ. Абы къыхэкIыу чэзум щыт цIыхуи щэхэм я псэупIэр ирагъэфIэкIуэну Iэмал яIакъым. ЦIыху хэм я хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу КъБР-м щыIэмрэ Сабийхэм я хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу КъБР-м и Iэтащхьэм и деж щыIэмрэ я къалэн нэхъыщхьэ дыдэхэм ящыщщ КъБР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэмрэ КъБР-м щыIэ УФССП-мрэ ядэщIыгъуу сабий зеиншэхэмрэ адэ-анэм я нэIэ щIэмыту къэна ныбжьыщIэхэмрэ псэупIэкIэ къызэгъэпэщыным теухуа хабзэхэр къызэпамыуду гъэзэщIа зэрыхъум, абыхэм папщIэ ящI унэхэм я ухуэныгъэр зэ рекIуэкIым кIэлъыплъынымрэ зегъэкIуэнымрэ. Къэрал къулыкъущIапIэхэр я щхьэ Iуэхум хуэдэу хущIэкъун хуейт сабий зеиншэхэм псэупIэ етыным теухуауэ ди щIыналъэм илъэс куэд лъандэрэ щызэтрихьа щIыхуэр зэтехыным.
Республикэм щыпсэухэм хэхыныгъэ и лъэныкъуэкIэ яIэ хуитыныгъэхэр
къызэгъэпэщыным теухуауэ
Къэбэрдей-Балъкъэрым и жылагъуэ гъащIэм мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхугъуэу хэуващ УФ-м и Федеральнэ Зэхуэсым и Къэрал Думэм и ебланэ зэхуэсыгъуэм КъБР-м и лIыкIуэу хэтынухэмрэ щIыпIэ самоуправленэхэм я депутатхэмрэ хэхыным теухуауэ 2016 гъэм фокIадэм и 18-м екIуэкIа хэхыныгъэхэр. Ар къызэрагъэпэщащ икIи ирагъэкIуэкIащ УФ-мрэ КъБР-мрэ щызекIуэ законодательнэ хабзэхэм, нормативнэ мардэхэм, КъБР-м и ХэхакIуэ комиссэм къит чэнджэщхэм тету. Республикэм хузэфIэкI псори ирихьэлIащ и цIыхухэм хэхыныгъэ и лъэныкъуэкIэ яIэ хуитыныгъэхэр къызыхуэтыншэу икIи гугъу демыхьу ягъэзэщIэным.
Хэхыныгъэхэм хэтыну хуитыныгъэ зиIэхэм я бжыгъэр цIыху мин 540-м нэблагъэ хъурт. Абыхэм я процент 90-р IэIэтым хэтащ. ЦIыхухэм я фIэфIыныгъэр къыщагъэлъэ гъуэну хуиту IэIэтыпIэ 354-рэ республикэм и къалэхэмрэ къуажэхэмрэ къыщызэрагъэпэщауэ щытащ.
УФ-м ЦIыхухэм я хуитыныгъэхэмкIэ и уполномоченнэм и чэнджэщкIэ, «КъБР-м ЦIыхухэм я хуитыныгъэхэмкIэ и упол номоченнэм теухуауэ» КъБР-м и законым тету хэхыныгъэхэр къыщызэрагъэпэщ, щрагъэкIуэкI гъуэгуанэм, Уполномоченнэмрэ абы и дэIэпыкъуэгъухэмрэ лэжьыгъэшхуэ ирагъэкIуэкIащ цIыхухэм хэхыныгъэмкIэ яIэ хуитыныгъэ псори ягъуэтын папщIэ. Уполномоченнэм и унафэ пыу хыкIам тету аппаратым илэжьыпхъэ Iуэхугъуэхэр зэхагъэуващ, абы ипкъ иту лэжьакIуэхэр плъырыныр къызэрагъэ пэщри, ЧэнджэщакIуэхэм я советыр дэщIыгъуу хэхакIуэ нэхъыбэм тещIыхьауэ муниципальнэ районхэмрэ жыла гъуэ хэмрэ щыIэ IэIэтыпIэхэр къызэхакIухьащ, зэIущIэхэр щра гъэкIуэкIащ. Iуэхум жыджэру хэтащ Уполномоченнэм дзыхь зригъэза и лIыкIуэхэр. Хэхыныгъэхэр къызэгъэпэ щы нымрэ егъэкIуэкIынымкIэ штабым IэIэтыр щекIуэкI махуэм и нэIэ щIэтащ категорие щхьэхуэхэм хиубыдэ цIыхухэм я хуитыныгъэхэр гъэзэщIа зэрыхъур. Псалъэм папщIэ, ныкъуэдыкъуэхэмрэ цIыхум яхэмыхьэж жьыкIэфэкIэхэмрэ, сымаджэщхэм щIэлъхэмрэ хьэпсым щаIыгъхэмрэ я хэхакIуэ хуитыныгъэхэр къызэпамыуду Iуэхур зэрекIуэкIыным кIэлъыплъащ.
А махуэ дыдэм Къэбэрдей-Балъкъэрым IэIэткIэ щызэ фIагъэкIырт республикэм и щIыпIэ самоуправленэхэм я Совети 122-м я депутат хъунухэм я Iуэхури. Ар зэфIэхыныр зи пщэрылъ IэнатIэ псори жыджэру зэрызэдэлэжьам Iэмал къыдитащ ди щIыналъэм хэхыныгъэхэр хъарзынэу щы зэ фIэкIыныр. Къапщтэмэ, УФ-м и Федеральнэ Зэхуэсым и Къэрал Думэм и лIыкIуэхэмрэ щIыпIэ самоуправленэхэм я де путатхэмрэ я хэхыныгъэр зэуIуу къызэгъэпэщауэ, хэха кIуэхэм я нэхъыбапIэр къызэщIиубыдэу екIуэкIащ. Хэ хы ныгъэ махуэм Уполномоченнэм къыIэрыхьакъым зи хуи тыныгъэр къызэпаудауэ жызыIэ зы цIыхум и тхьэусыха- фи.
Дин экстремизмэмрэ терроризмэмрэ щыпэщIэткIэ цIыхум и хуитыныгъэхэр хъумэным теухуауэ
Иужьрей лъэхъэнэм республикэм гулъытэшхуэ щыхуащI хъуащ цIыхухэм я гъащIэр шынагъуэншэу икIи мамыру щыгъэтыным хуэунэтIауэ жылагъуэм КонституцэмкIэ яIэ хуитыныгъэхэр хъумэным. Ар зрагъэхъулIэн папщIэ муниципальнэ районхэм, къалэ округхэм щыIэ еджапIэхэм, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм зэIущIэ зэмылIэужьыгъуэхэр щрагъэкIуэкI. Апхуэдэ зэхыхьэхэм нэхъ жыджэру зыкъы щызыгъэлъагъуэхэм ящыщщ ветеранхэм, хуитыныгъэм и къыщхьэщыжакIуэхэм я зэгухьэныгъэхэр, жылагъуэ советхэр. Мы лэжьыгъэм увыпIэ щхьэхуэ щаубыд КъБР-м ЦIыху хэм я хуитыныгъэхэмкIэ и уполномоченнэми, Хьэры чэ ты щIэхэм я хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэми, КъБР-м и Iэтащхьэм деж Сабийхэм я хуитыныгъэхэмкIэ щыIэ упол номоченнэми. КъБР-м и Жылагъуэ палатэм, нэгъуэщI жылагъуэ зэгухьэныгъэу республикэм щыIэхэм ящIыгъуу абыхэм Iуэхугъуэ зэмылIэужьыгъуэхэр ирагъэкIуэкI цIыху бэр, псом хуэмыдэу щIалэгъуалэр, дин экстремизмэм и къы хуеджэныгъэхэм япэщIэтыфу зэрызрагъэсэным теухуауэ.
ЗэфIагъэкI Iуэхугъуэхэм я куэдагъым емылъытауэ, экст ремист, террорист лъабжьэхэр зиIэ щIэпхъаджагъэхэм я бжыгъэм хуэм дыдэу фIэкIа кIэрыхуркъым.
КъБР-м и МВД-м къызэритымкIэ, 2016 гъэм террорист, экст ремист унэтIыныгъэхэм тегъэпсыхьа щIэпхъаджагъэ 78-рэ къыщIагъэщащ, лагъым IэрыщI щащI щIыпIэу 3 къагъуэтащ. УФ-м СледствиемкIэ и комитету КъБР-м щыIэм и закъуэ зи гугъу тщIы щIэпхъаджагъэ лIэужьыгъуэм хиубыдэу Iуэху 13 къиIэтащ (2015 гъэм а бжыгъэр 26-рэ хъурт), цIыхуи 10 жэуапым ирашэлIащ (2015 гъэм — 21-рэ), 4-р къалъыхъуэ, хабзэхъумэ IэнатIэм и лэжьакIуэхэм зэратеуамкIэ къаIэтащ икIи зэхагъэкIащ Iуэхугъуи 7.
Экстремист, террорист лъабжьэ зиIэ щIэпхъаджагъэхэр ялэжьауэ, IэщэкIэ зэщIэузэдауэ хабзэм къемызэгъыу къы зэрагъэпэща гупхэм хэту хуагъэфащэу уголовнэ Iуэху 99-рэ къаIэтащ, «Ислъам къэралыгъуэкIэ» зэджэм республикэм щыщ цIыхуи 175-рэ хэпшэхъуауэ къалъытэ, дуней псом къыщалъыхъуэ ди лъахэгъу 59-рэ, федеральнэ лъы хъуакIуэхэр яужь итщ цIыху 80-м.
КъБР-м и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Юрий КъБР-м и Парламентым Зэрызыхуигъэзам белджылыуэ къыщыхигъэщащ къэ ралыгъуэми республикэ жылагъуэми ялэжь псоми я купщIэр зыхэлъыр: «Дэ псоми ди зэхуэдэ мурадыр икIи ди къалэн нэхъыщхьэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхухэм я конституцэ хуитыныгъэхэр къызэгъэпэщынырщ, я гъащIэр зэIузэпэщ икIи шынагъуэншэ щIынырщ. ЦIыхухэм Iэмал яIэн хуейщ тыншу икIи хуиту лэжьэну, я бын япIыжыну, къэкIуэнум щымыщтэу псэуну».
Апхуэдэу ехутылIэри, и къалэнхэм щыпэрыхьа япэ махуэхэм щегъэжьауэ Уполномоченнэр Iууащ щIыналъэм экст ремизмэмрэ терроризмэмрэ щызэбгрыгъэкIыным хуэ ла жьэхэм къагъэхъу бэлыхьхэм. Апхуэдэ щытыкIэ къыщы хъум деж цIыхухэм я хуитыныгъэхэмрэ щхьэхуитыныгъэмрэ хъумэнымкIэ абы жэуаплыныгъэ тIуащIэ и пщэ къызэрыдэхуэр къыгурыIуэу, Уполномоченнэр зэ пы мыууэ хущIокъу жэуапым ирашалIэ цIыхухэм къабгъэдэкI тхьэу сыхафэхэмрэ тхыгъэхэмрэ гулъытэншэу къы зэ римыгъэнэ ным, абыхэм я Iуэхухэр зэхэгъэкIыным теухуауэ судым иригъэкIуэкI лэжьыгъэм жыджэру зэрыхэтыным. 2005 гъэм жэпуэгъуэм и 13-м Налшык къалэ къыщыхъуауэ щыта щIэпхъаджагъэ хьэлъэм и закъуэ къызэщIиубыдэу Уполномоченнэр нобэр къыздэсым хэплъащ зэрызыкъы хуагъазэ тхыгъэ 250-м щIигъум, къэпщытэныгъэу 100-м нэблагъэ иригъэкIуэкIащ, ягъэтIысахэмрэ тезыр зыт ралъхьахэмрэ я адэ-анэхэм, Iыхьлы гъунэгъухэм мызэ-мытIэу яхуэзащ.
Афганистаным къулыкъу щызыщIахэм, зауэ щекIуэкI, IэщэкIэ цIыхухэр щызэпэщIэува щIыпIэхэм щыIахэм я жы лагъуэ зэгухьэныгъэр (унафэщIыр Тхьэгъэлэдж Т,), КъБР-м и МВД-м и ветеранхэм я жылагъуэ зэгухьэныгъэр (уна фэ щIыр Думай Б.), КъБР-м ЦIыхум и хуитыныгъэхэр хъумэнымкIэ жылагъуэ зэгухьэныгъэр (унафэщIыр Хьэтэ жьыкъуэ В.) къыдэщIыгъуу Уполномоченнэр илъэс кIуам хэтащ щIэныгъэ-лэжьыгъэ зэIущIэхэм, цIыхухэр щагъасэ-щрагъаджэ семинархэм. КъБР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэ ныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм и нэIэ щIэт курыт еджапIэхэм я нэхъыбэмрэ кадет школ-интернатхэмрэ щрагъэкIуэкIащ къыдэкIуэтей щIэблэр хэкупсэу гъэсэным хуэунэтIа зэIущIэхэр. Ветеран зэгухьэныгъэхэм я къарукIэ республикэм спорт зэхьэзэхуэхэр къы щызэрагъэпэщащ. Абыхэм кърихьэлIащ Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ щIыналъэм щыщ спортсмен ныбжьыщIэ куэд. Зи цIэ къитIуа зэгухьэныгъэхэм хэт жылагъуэ лэ жьа кIуэхэри, КъБР-м и Жылагъуэ палатэм, Нотариальнэ палатэм, Уэ чыл хэм я зэгухьэныгъэм я лIыкIуэхэри илъэсым и кIуэцI кIэ муниципальнэ районхэмрэ къалэ округхэмрэ къыщызэ рагъэпэща зэIущIэхэм кIуэурэ цIыху 200-м щIи гъум юри дическэ дэIэпыкъуныгъэ иратащ, и уасэ къыIамыхыу.
2016 гъэм и накъыгъэ мазэм КIуэкIуэ В. и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр мэкъумэш университетым щекIуэ кIауэ щытащ «ЩIалэгъуалэм я хэщIапIэм терроризмэмрэ экстремизмэмрэ щремыIэ» зыфIаща зэIущIэшхуэ. Абы кърихьэлIахэр ирагъэплъащ IэщэкIэ зэщIэузэда щIэпхъаджащIэ гупхэм цIыхухэр зэрыхашэм теухуа кинофильм, министрхэу Къуэшырокъуэ Залым, Хъущт Аслъэнбэч, КъБР-м ШынагъуэншагъэмкIэ и советым и унафэщI Ем къуж А., дин зэмылIэужьыгъуэхэм я лэжьакIуэхэр. Конференцым и кIэухым къащта резолюцэм мыпхуэдэу итщ: «Дэ ди мурад нэхъыщхьэр ди щIалэгъуалэр лъэ быдэкIэ дунейм тетынымкIэ ядэIэпыкъунырщ, цIыхум яхэзагъэу, псэукIэ ящIэу къэгъэхъунырщ. Дэ дрибийщ экстремиз мэмрэ терроризмэмрэ я дэтхэнэ къэкIуэкIэми. Властыр хузэIухащ щIалэгъуалэм сыт и лъэныкъуэкIи зэ ра дэлэжьэным».
Къыхэгъэщыпхъэщ муниципальнэ районхэм я щIыпIэ администрацэхэм егъэбыдылIа жылагъуэ советхэм я зэIущIэ убгъуауэ Тэрч, Шэрэдж, Шэджэм, Iуащхьэмахуэ районхэм щекIуэкIахэм цIыхухэр фIыкIэ къызэрыпэджэжар. А зэхуэсхэм зэпкърыхауэ щытепсэлъыхьащ щIыналъэм щыщыIэ жылагъуэ-политикэ щытыкIэм, экстремиз мэмрэ терроризмэмрэ япэщIэтынымкIэ зэфIэгъэкIыпхъэу цIыхухэм къалъытэхэм, щIэпхъаджагъэм пэщIэтынымкIэ ирагъэкIуэкI лэжьыгъэр хъыбарегъащIэ IэмалхэмкIэ хэIущIыIу зэрыщIыпхъэм, лъэпкъхэм я нэхъыжьхэмрэ дин щIэныгъэ зыбгъэдэлъ цIыхухэмрэ нэхъыбэу щIалэгъуалэм ядэлэжьэн зэрыхуейм, нэгъуэщI куэдми.
Уполномоченнэр хэтщ Терроризмэмрэ экстремизмэмрэ япыщIа Iуэхухэм къапыкIыну мурад зыщIахэр мамыр гъащIэм хэгъэзэгъэжынымкIэ комиссэу КъБР-м и Iэтащхьэм и деж щыIэм и лэжьыгъэм.
БлэкIа илъэсым а комиссэр хэпщIыкIыу нэхъ жыджэру лэжьащ, абы IуэхуфIхэри кърикIуащ. IэщэкIэ зэщIэузэда гупхэм къыхэкIыжахэм икIи апхуэдэ хабзэншагъэ зылэжьхэм ядэIэпыкъун зымыдэхэм къабгъэдэкIыу 2016 гъэм Комиссэм лъэIу тхылъ 18 къа Iэ ры хьащ. Абыхэм ящыщу 8-м хэплъэри, унафэ тращIыхьащ икIи ахэр гъащIэм хэгъэзэгъэжыным теухуауэ зыщIагъэ къуэну зыхуэфащэ IуэхущIапIэхэм зыхуагъэзащ. 2017 гъэм и гъатхэпэм и 1-м ирихьэлIэу апхуэдэ тхыгъэу 5 къаIэрыхьати, 4-м хэп лъакIэщ. Комиссэм апхуэдэуи зыкъыхуагъэзащ ялэжьа щIэпхъаджагъэм щхьэкIэ, щыIэ хабзэм тету, уго лов нэ жэуа пым ирашалIэхэми. КъэлъэIуахэр арэзы техъуэ ри, хъыбарегъащIэ IуэхущIапIэхэм я лIыкIуэхэм елъэIуащ я къыхуеджэныгъэхэр республикэм щыпсэухэм я деж нагъэсыну, псом хуэмыдэу щIалэгъуалэм чэнджэщ иратащ дин, террорист хьэгъэщагъэхэр ялэжьыным къыхуезы джэ хэм я псалъэм щIэмыдэIуну. ДызэрегупсысымкIэ, Комис сэм абы хуэунэтIауэ иригъэкIуэкI лэжьыгъэм адэкIи пищэн хуейщ икIи абы къыхэшапхъэщ ислъам диным къемызэгъ Iуэху еплъыкIэ зиIэхэм, терроризмэр зи гъащIэ мардэ хъуа хэм я адэ-анэхэр, я Iыхьлыхэр, апхуэдэуи мы IуэхумкIэ нэхъ щIэх-щIэхыурэ захуэгъэзапхъэщ къалэхэм, къуажэхэм я щIыпIэ администрацэхэм, лъэпкъхэм я нэхъыжьхэм. Уполномоченнэм абы теухуа и Iуэху еплъыкIэр зэрыщытауэ къонэж — сыт хуэдэ Iэмалри къэгъэсэбэпыпхъэщ, ящIэр къа гурыIуэжу яхыхьами, щхьэрыуами, дин пхэнжым и гъуэ гум теувахэр псэукIэ тэмэмым къыхэшэжа хъун папщIэ.
Афган зауэм, нэгъуэщI зауэ зэпэщIэтыныгъэхэм хэтахэм, абыхэм ныкъуэдыкъуэ щыхъуахэм я хуитыныгъэхэр
къагъэсэбэпынымкIэ зэрызыщIагъакъуэр
ИкъукIэ ди жагъуэ зэрыхъущи, Къэбэрдей-Балъкъэрым кIуэ пэтми нэхъ мащIэ щохъу Хэку зауэшхуэм, нэгъуэщI зауэхэм хэтахэм ящыщу псэужыр. Ауэ псэущ абыхэм я щхьэгъусэхэр, абыхэм я бынхэу зи сабиигъуэр зауэ зэманым хиубыдахэр, тылым щылэжьахэр икIи цIыхум и хуитыныгъэхэр хъумэныр зи пщэрылъхэм я къалэнщ абыхэм я гугъуехьхэм, я гукъеуэхэм зэпымыууэ я нэIэ трагъэтыну. Псом хуэмыдэу набдзэгубдзаплъэу дэ дыщытыпхъэщ абыхэм КонституцэкIэ яIэ хуитыныгъэхэр къызэпаудауэ къатха тхьэусыхафэхэм дыщыхэплъэкIэ.
Афганистаным, нэгъуэщI щIыпIэхэм щекIуэкIа зауэхэм хэтахэм, а мафIэм ныкъуэдыкъуагъэ хэзыхахэм я гугъу щытщIкIэ, дэ дигу къыдогъэкIыж абыхэм щапхъэ яхуэхъуа ди нэхъыжьхэр, я псэ емыблэжу зи хэкур зыхъумэжахэр, сыту жыпIэмэ ахэрщ я лIыхъужьыгъэкIэ щIэблэм щапхъэ яхуэхъуар. Аращ иджыпсту псэу ди нэхъыжьхэм пщIэ яхуэтщIын, хэкIуэдахэр тщымыгъупщэн щIыхуейр.
Мыпхуэдэ зэмани щыIащ — Афганистаным щызэуахэм къэралым гулъытэ лъэпкъ яхуимыщIыжу, щхьэж и къару къызэрихькIэ и щхьэр игъэпсэужу, а зауэм хэкIуэдахэм я унагъуэхэм льготэхэри ямыIэжу, абыхэм къагъэлъэгъуа хахуагъэм я анэхэмрэ я Iыхьлыхэмрэ иригушхуэну хуимытыжу. Ар 90 гъэ зэхэзэрыхьахэрт. Иджырей властыр, темыгуш хуащэми, къыгуроIуэж, къэралым къалэн къащищIар ягъэзащIэурэ, Совет армэм и сэлэтрэ офицеру мин 14 Афганистаным щекIуэкIа зауэм зэрыхэкIуэдар икIи абыхэм яхуэ фащэ пщIэ зэрагъуэтыжыпхъэр. И чэзу хъуащ абыхэм къагъэлъэгъуа лIыхъужьыгъэр цIыхубэм едгъэщIэну икIи абыхэм я анэхэр я къуэхэм ирипагэну Iэмал еттыжыну. Дэ жыдоIэ къэралым зауэлI-афганцхэм гулъытэ яхуищIыну, абыхэм я кхъащхьэхэр, ди лъахэгъухэм хуагъэува фэеплъхэр зыхуей хуэзэу зехьэным хуэфащэ пщIэ яхуи щIыну зэрикъалэныр. Абы и лъэныкъуэкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ лэжьыгъэшхуэ ирагъэкIуэкI Тырныауз къалэм дэт курыт школ №3-м и унафэщIхэм. 2016 гъэм мазаем и 10-м дэ ди нэгу щIэкIащ Афганистаным щызэуахэр Iэтауэ зэрагъэлъэпIар. Школым мемориальнэ пост къыщызэIуахащ ар къэзыуха, Афганистаным щыхэкIуэда Хьэжы Юрэ и фэеплъу. Япэ дыдэу а къалэм 2016 гъэм накъыгъэм и 9-м щекIуэкIащ «Афганистаным щызэуахэр зыхэта полк уахътыншэ» Iуэхур икIи Тырныауз и уэрамхэм ирикIуащ, езы курыт еджапIэми къыщызэрагъэпэщащ Афганистаным щызэуа я лъахэгъу хэм ятеухуа, сурэтхэр щызэхуэхьэса, дэтхэнэ зыми и цIэ-унэ цIэхэр къыщагъэлъэгъуа стенд. Си гугъэщ а щапхъэр школ псоми, къэрал IуэхущIапIэхэми къыщагъэсэбэпыпхъэу.
Зыдумысыжын хуейщ Афганистаным къулыкъу щызы щIа хэми, нэгъуэщI зауэхэм хэтахэми я щIыхуэшхуэ къэралми жылагъуэми иджыри зэрыттелъымкIэ. Рынок зэхущы тыкIэм и лъэхъэнэм унагъуэ куэд щытыкIэ гугъу дыдэм къи хутащ, унэ, лэжьапIэ зимыIэхэр мащIэкъым. Абы ипкъ иткIэ, апхуэдэхэм я псэукIэр зэтеухуэжыным, лэжьапIэ Iэна тIэ яIэным, езыхэм я Iуэху зэрызэтраублэн кредит хэхахэр ятыным, нэгъуэщIхэми яхуэгъэза къэрал программэ щхьэхуэ зэхэлъхьэпхъэт.
Егупсысыпхъэт афганцхэм я опыт къулейр къытщIэхъуэ щIэблэр хэкупсэу гъэсэным, мамырыгъэр, лъэпкъ зэгуры Iуэ ныгъэр ди республикэм щыхъумэным хуэгъэзауэ къэбгъэсэбэп зэрыхъунуми.
Ялэжьа щIэпхъаджагъэхэм папщIэ къытралъхьа тезырхэр щрагъэпшыныж IуэхущIапIэхэм щаIыгъхэм я хуитыныгъэхэр хъумэныр
Дызэрыщыгъуазэщи, Уполномоченнэм и къалэн нэ хъыщ хьэхэм ящыщщ цIыхухэр щхьэхуимыту щаIыгъ щIы пIэхэм абыхэм я хуитыныгъэхэм теухуа мардэхэм къа гъэувхэр зэры щагъэзащIэм кIэлъыплъыныр. Илъэс блэ кIам тхьэу сы хафэ нэхъыбэ къыздикIар Урысейм и ФСИН-м и управ ленэу КъБР-м щыIэрщ. КъытIэрыхьащ икIи ды хэплъащ тхыгъэ 224-м, 2015 гъэм елъытауэ, ар процент 62-кIэ нэхъы бэщ. Ахэр нэхъыбэ щIэхъуар зэ рымыарэзыхэр къагъэлъагъуэу СИЗО-1-м цIыху куэд зыхэт акцэхэр зэрыщекIуэкIарщ. Тхыгъэ зыбжанэр гупхэм, цIыху 70-м къыщыщIэдзауэ 100-м нэс зыхэтхэм, къабгъэдэкIырт. Абы хэм я Iыхьэ щанэм хуэдизыр щIэтхьэусыхэр ахэр ща Iыгъ щIыпIэхэм щыIэ щыты кIэр е хьэпсым и лэжьакIуэхэр Iейуэ къахущыту аратэкъым, атIэ я Iуэхухэр зэхэзыгъэкIахэм, следствием я лэжьыгъэрт, судхэм къащта унафэхэрт щIэмыарэзыр. Абыхэм ятеухуа хъыбар Уполномоченнэм икIэщIыпIэкIэ яригъэщIащ МВД-м и республикэ IуэхущIапIэхэм, следствиер езыгъэ кIуэкI органхэмрэ прокуратурэмрэ. Тхьэусыхафэхэм къы щы гъэлъэгъуахэм я пэжагъыр зэхигъэкIын мурадкIэ, Урысейм и ФСИН-м и управленэу КъБР-м щыIэм, КъБР-м щыIэ МВД-м нэхъ пасэу зэрагурыIуам тету, Уполномоченнэр плIэ нейрэ, абы и аппаратым и лэжьакIуэхэр 27-рэ щыIащ тезырхэр зыпшыныжхэр ща Iыгъ щIыпIэхэм, следственнэ изоляторым, пIалъэкIэ ща-Iыгъ изоляторым. КъБР-м и Жы лагъуэ палатэм, КъБР-м и Жылагъуэ кIэлъыплъакIуэ комиссэм, дин IуэхущIапIэхэм, граждан жылагъуэм и институт зэхуэмыдэхэм я лIыкIуэхэр ящIыгъуу псори зэхэту къэп щытэныгъэ 59-рэ ирагъэкIуэкIащ. Абыхэм япкъ иткIэ, заключёнэ 14 зэхэтлъхьащ. Орган зэхуэмыдэхэм, къулыкъущIэ 27-м захуэдгъэзащ, къыщIэдгъэща ныкъусаныгъэхэр ядгъэлъагъужу икIи ахэр ягъэзэкIуэжыну яхуэдгъэуву. Урысей Федерацэм и уголовно-процессуальнэ кодексым и 144-145-нэ статьяхэм къызэрагъэувым тету, хэплъэу унафэ къащтэн щхьэкIэ заявленэу, тхьэусыхафэу 16 хабзэхъумэ органхэм едгъэхьащ. ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэм яхуигъэхьами, апхуэдэуи езыхэм хуатхами, прокуратурэм и органхэм Урысейм и ФСИН-м и управленэу КъБР-м щыIэм яIэригъэхьащ гу зылъатэжын хуейхэр къы зы хэщ тхыгъэу 48-рэ. Абы къыдэкIуэу, илъэс блэкIам елъы тауэ, я къулы къум къахуигъэув хабзэр къызэпаудауэ къы щIагъэщахэр процент 15-кIэ, хабзэм къытекIауэ проценти 5,5-кIэ нэхъыбэ къыщIагъэщащ. НаIуэ къэхъуа ныкъусаныгъэхэр ягъэзэкIуэжын папщIэ Управленэм зыхуэфащэ Iуэхухэр иригъэкIуэкIащ, къуэншахэр жэуап ткIийм ирашэлIащ, я къулыкъум IуагъэкIахэри мащIэкъым. Тутна къэщ хэм щылажьэхэр я IэщIагъэм хуегъэджэным, хуэ гъэ сэным, ахэр хабзэм ткIийуэ тетыным хуэгъэза лэжьыгъэ махуэ къэс ирагъэкIуэкI.
Къыхэгъэщыпхъэщ Урысейм и ФСИН-м и управленэу КъБР-м щыIэм, КъБР-м щыIэ МВД-м иужьрей илъэсхэм лэжьыгъэшхуэ зэрырагъэкIуэкIыр шэч зыхуащIу яубыдахэр, ягъэтIысахэр щаIыгъ щIыпIэхэр зыхуей хуэгъэзэным хуэунэтIауэ. Апхуэдэу щытми, абыхэм я лэжьэкIэмкIэ зэры мы арэзыр къызыхэщ тхыгъэу къытIэрыхьэр нэхъыбэ мэхъу. Тхьэусыхафэхэм я нэхъыбапIэр зытеухуар УФСИН-м къулыкъу щызыщIэхэм я лэжьэкIэрщ, щаIыгъ щIыпIэхэм я щытыкIэмрэ къыхуащIэ медицинэ IуэхутхьэбзэхэмкIэ зэ ры мыарэзырщ. Абыхэм ящыщ куэдыр къызыхэкIыр апхуэдэ щIыпIэхэм щыIэн хуей хабзэхэм хьэпсхэм исхэр зэрыщамыгъэгъуазэрщ, а хабзэхэм зэхъуэкIыныгъэхэр щыхалъ хьэ кIи, тутнакъхэм и чэзум хъыбар зэрырамыгъащIэрщ.
Псалъэм папщIэ, 2016 гъэм гъатхэпэм и 31-м Уполномоченнэм Урысейм и ФСИН-м и управленэу КъБР-м щыIэм и СИЗО-1-м ис цIыху 35-м къабгъэдэкIыу тхьэусыхафэ 76-рэ къыIэрыхьащ. А тхьэусыхафэхэм къыщыгъэлъэгъуат изоляторым и лэжьакIуэхэм хабзэншагъэхэр зэрызэрахьэр, абы исхэр зэраубэрэжьыр, медицинэ Iуэхутхьэбзэ тэмэму зэрыхуамыщIэр, цIыхур махуэ къэс зыхуей-зыхуэныкъуэ хэмкIэ къызэрызэмыгъэпэщар. Тхьэусыхахэр куэд дыдэ зэрыхъум къыхэкIыу, Уполномоченнэм и унафэкIэ IуэхущIа пIэ зыбжанэм я лIыкIуэхэр зыхэт комиссэ къызэрагъэпэ щауэ щытащ. Абы ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу КъБР-м щыIэм, КъБР-м и Жылагъуэ палатэм, КъБР-м и прокуратурэм, Жылагъуэ кIэлъыплъакIуэ комиссэм, Урысейм и ФСИН-м и Управленэу КъБР-м щыIэм я лIыкIуэхэри хэтащ. Комиссэм лэжьэн щыщIидзам — 2016 гъэм мэлыжьыхьым и 11-м — ягъэтIысахэм ящыщу 36-рэ зэгурыIуэри, загъэмэжэлIэн щIадзащ, абыхэм ящыщу 21-р я узыншагъэм зэран хуэхъужащ. Комиссэм хэтхэр 2016 гъэм мэлыжьыхьым и 11 — 14-хэм СИЗО-м щаIущIащ яубыдахэм ящы щу цIыху 70-м. Псом япэрауэ, абыхэм медицинэ дэIэ пыкъуныгъэ иратащ, щыр Урысейм и ФСИН-м и управленэу КъБР-м щыIэм и республикэ сымаджэщу колоние №3-м дэтым яшащ, а къэхъуамкIи хъыбар ирагъэщIащ УФ-м СледствиемкIэ и комитетым СледствиемкIэ и управ ленэу КъБР-м щыIэм. Комиссэр ядэлажьэурэ, 2016 гъэм мэлы жьы хьым и 12-м и пщыхьэщхьэм зызыгъэмэжалIэхэм СИЗО-м и унафэщIым и цIэкIэ тхылъ ятхащ шхэн зэрыщIа дзэжыр иту, изоляторми щытыкIэр щызэтеувэжащ.
Тхьэусыхафэхэр зытхахэм щаIущIэм, ягъэтIыса А. комис сэм къритащ яубыдауэ зи Iуэху зэхагъэкIхэмрэ суд зытращIыхьхэмрэ къабгъэдэкI заявленэу 114-рэ, ахэр прокурату рэм, следствиемкIэ органхэм, нэгъуэщI хабзэхъумэхэм Iэра гъэхьэжын папщIэ. Апхуэдэуи абы къыхигъэщащ тхьэу сыхафэхэр комиссэм фIэкIа нэгъуэщIым зэрыримытынур, СИЗО-1-м и унафэщIхэм ахэр зыхуегъэхьыпхъэхэм зэры лъамыгъэIэсыжым къыхэкIыу. Зыкъызэрыхуагъэза псори а махуэ дыдэм иратыжащ зыхуагъэхьахэм.
Тхыгъэхэр къызыбгъэдэкIахэм хъыбар ирагъэщIащ, ахэр яубэрэжьауэ жыхуаIэри изоляторым и лэжьакIуэхэм хабзэр зэрагъэзащIэ щIыкIэри зэхагъэкIын папщIэ Iуэхур проку ратурэм зэрагъэхьынур. Апхуэдэуи абыхэм гурагъэIуащ хьэ мэмым зэрызыщагъэпскI зэманым хущIагъуныр, камерэхэр езыхэм зэлъыIуамыхыным, радиохэм зэрырашэх-зэрыдрашей ящIыгъуныр хабзэм къызэримыгъэувыр.
Зэрымыарэзыхэр къызэрагъэлъагъуэ къыкIэлъыкIуэ акцэр 2016 гъэм дыгъэгъазэм и 31-м ирагъэкIуэкIащ. Абы щыгъуэ Уполномоченнэм къыIэрыхьащ СИЗО-1-м ис цIыху 22-м я тхьэусыхафэхэр. Абыхэми комиссэр хэплъащ, я щхьэкIэ закъыхуэзыгъэзэну хуейхэми апхуэдэ Iэмал иратащ. НаIуэ къызэрыхъуамкIэ, цIыхухэр нэхъыбэу щIэтхьэу сыхэр залымыгъэ къызэрыкIэлъызэрахьэрщ, каме рэхэм псы хуабэ къызэрыщимыжырщ, зыщIэсхэр зыхуэ ны къуэ хэмкIэ къызэрызэмыгъэпэщарщ, я ерыскъым дагъуэ зэ риIэрщ, апхуэдэуи СИЗО-м щаIыгъхэм диным теухуа литературэ иратыным и IуэхукIэ хабзэм къигъэувхэр зэрамыгъэзащIэрщ.
Залымыгъэ къызэрыкIэлъызэрахьэм, Iэмэпсымэ хэхахэр къызэрагъэсэбэпым теухуа тхьэусыхафэхэр, УФ-м и УПК-м и 144-145-нэ статьяхэм къызэрагъэувым тету, Уполномоченнэм УФ-м СледствиемкIэ и комитетым СледствиемкIэ управленэу КъБР-м щыIэмрэ КъБР-м и прокуратурэмрэ яхуигъэхьащ, Iуэхур зэхагъэкIыу унафэ къащтэн папщIэ.
Абы къыдэкIуэу, Урысей ФСИН-м управленэу КъБР-м щы Iэм и унафэщIым тхыгъэ хуедгъэхьащ мыхэр хуэдгъэуву:
— СИЗО-м къулыкъу щызыщIэхэр яхъумэхэм хабзэм къы зэригъэувым тету яхущытыным теухуа лэжьыгъэр къызэригъэпэщыну;
— СИЗО-м щылажьэхэм я къулыкъур щрахьэкIкIэ, къару, Iэмал хэхахэр къыщагъэсэбэпкIэ хабзэм къиубыдым фIэ мыкIыну;
— яхъумэ цIыхухэми изоляторым и лэжьакIуэхэми я ны къусаныгъэхэр нэрылъагъу хъун папщIэ, СИЗО-м къу лыкъу щы зыщIэхэм, Iэмал зэриIэкIэ, видеотехникэр къа гъэсэ бэпыну къалэн ящыщIын;
— СИЗО-м и администрацэм чэнджэщ етын яубыдауэ, зи Iуэхум судым щыхэплъэу е ягъэтIысауэ изоляторым къашэ дэтхэнэ зыри тутнакъэщым исхэм зытет хабзэхэм, абы щы Iэ щытыкIэм, мардэхэм къагъэуву паубыдынухэм щагъэ гъуазэу, абы щыхьэт техъуэ тхылъми Iэ щIрагъэдзыну.
Уполномоченнэм зэпымыууэ и нэIэ тетщ ягъэтIысахэм я хуитыныгъэхэр къызэгъэпэщыным. Абы и лъэныкъуэкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ къалэн егъэзащIэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Жылагъуэ кIэлъыплъакIуэ комиссэм. А Комиссэр къызэрызэрагъэпэщрэ Уполномоченнэр хущIэкъуащ абы тэмэму дэлэжьэну, тутнакъхэр щаIыгъ щIы пIэ хэм абы и гъусэу кIуэурэ къэпщытэныгъэхэр иригъэкIуэкIыну, комиссэм къызэгъэпэщыныгъэ-методикэ дэIэпыкъуныгъэ иритащ.
Комиссэм хэтхэр 2017 гъэм зэрызэрахъуэкIам къыхэкIыу, Уполномоченнэмрэ абы и аппаратымрэ республикэм и жы лагъуэ зэгухьэныгъэхэм лэжьыгъэ драгъэкIуэкIащ, 2008 гъэм мэкъуауэгъуэм и 10-м къащта Федеральнэ закон №76-ФЗ-м, «ЦIыхухэр щхьэхуимыту щаIыгъ щIыпIэхэм тутнакъхэм я хуитыныгъэхэр къызэрыщызэрагъэпэщ щIы кIэм кIэлъыплъыным, цIыхухэр щхьэхуимыту щаIыгъ щIыпIэхэм щыIэхэм защIэгъэкъуэным теухуауэ» жыхуиIэм, къигъэув хэр абыхэм я унафэщIхэм гурагъэIуащ. Зэгухьэныгъэхэм защIэдгъэкъуащ лэжьакIуэхэр къыхахынымкIэ, зыхуэфащэ тхылъхэр зэгъэпэщынымкIэ. Иджыпсту ирихьэлIэу зэгу хьэныгъэу 10-м щIигъум кандидат 18-м я документхэр Урысей Федерацэм и Жылагъуэ палатэм ягъэхьащ, ахэр Комиссэм хагъэхьэн щхьэкIэ. Комиссэр яубзыхуа нэужь, Уполномоченнэм и мурадщ Iуэхум хэгъэгъуэзэным теухуа се минархэр абы хагъэхьахэм ядригъэкIуэкIыну. Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Жылагъуэ палатэм щIыгъуу долэжь Комиссэм офис щхьэхуэ иIэным, зыхуей-зыхуэныкъуэхэмкIэ къызэгъэпэщыным теухуа Iуэхум.
ЦIыхухэр щхьэхуимыту щаIыгъ щIыпIэхэм жылагъуэ кIэ лъыплъакIуэ комиссэхэр кIуэурэ абы исхэм я хуитыныгъэ хэр къызэрыхузэрагъэпэщ щIыкIэм щыгъуазэ защIыну Iэмал яIэныр Федеральнэ къулыкъущIапIэхэри а Iуэхум къы хыхьэу зэтраубламэ хъунут, абы папщIэ, хуей хъумэ, Урысей Федерацэм и законодательствэм халъхьэну зэ хъуэ кIы ны гъэхэри гъэхьэзырауэ. «Урысей Федерацэм и субъектым цIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ щыIэ уполномоченнэм и статусым и лъабжьэхэмрэ уполномоченнэхэм я лэжьыгъэр къызэгъэпэщынымкIэ псоми яхуэгъэза хабзэхэм ятеу хуауэ» федеральнэ законым и проектым щыхэплъэкIэ тэ мэ му убзыхупхъэщ жылагъуэ кIэлъыплъакIуэхэм я комиссэр къыщызэрагъэпэщкIэ, апхуэдэуи абыхэм ща дэ лажьэкIэ уполномоченнэм иIэну мыхьэнэмрэ и къалэ нымрэ. Ап хуэдэуи а законопроектым хэгъэхьапхъэщ уполномоченнэм и лэжьакIуэхэр цIыхухэр щхьэхуимыту щаIыгъ щIы пIэхэм игъакIуэу Iуэхур зытетыр къригъэпщы-тэну хуит щIыным теухуа положенэ, абы папщIи УФСИН-м и уна фэщIхэм захуигъэзэни хуит зыкъригъэщIыни хуэмейуэ.
КъызгуроIуэ къуэншахэм тралъхьа тезырхэр щапшыныж IэнатIэм и лэжьакIуэхэми къэралым и дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ къалэн зэрагъэзащIэр, хутыкъуахэм хабзэм къарит хуитыныгъэхэр къахузэгъэпэщыныр зи къалэн уполномоченнэу Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыIэми Урысей ФСИН-м и управленэу КъБР-м щыIэм и лэжьакIуэхэми ягъэзащIэ лэжьыгъэр куэдкIэ зэтохуэ, зэрызэщхьэщыкIыр ахэр ягъэзэщIэн папщIэ къагъэсэбэп Iэмалхэрщ.
ИщхьэкIэ зэрыщыжысIащи, щIэпхъаджагъэ ялэжьауэ шэч зыхуащIхэмрэ зи суд ящIахэмрэ я тхьэусыхафэхэмрэ зыкъызэрытхуагъазэхэмрэ, Уполномоченнэмрэ Жылагъуэ кIэлъыплъакIуэ комиссэм, Жылагъуэ палатэм хэтхэмрэ, УФСИН-м и IэнатIэхэм я лэжьакIуэхэр дызэщIыгъуу къэп щытэныгъэхэр идогъэкIуэкI икIи абыхэм къарикIуахэм УФСИН-м и унафэщIхэр, КъБР-м и прокуратурэр щыгъуазэ дощI.
КъыщIагъэща ныкъусаныгъэхэм ятеухуауэ Уполномоченнэм Урысей ФСИН-м и управленэу КъБР-м щыIэм и унафэщIхэм зэрызахуигъазэхэм и чэзум хоплъэри, ахэр гъэзэкIуэжынымкIэ зыхуэфащэ Iуэхухэр зэфIагъэкI. Уполномоченнэр быдэу япыщIауэ, зызэхащIыкIыу ядолажьэ Урысей ФСИН-м и управленэу КъБР-м щыIэм и унафэщIхэм. ЖыпIэну ирикъунщ Урысей ФСИН-м и управленэу КъБР-м щыIэм и унафэщI Мэржэхъу М. Хь., Уполномоченнэр зэ гъусэу СИЗО-1-м исхэм зэраIущIар икIи апхуэдэу дяпэкIи зэдэлэжьэну зэрамурадыр.
Уполномоченнэм, Урысей ФСИН-м и управленэу КъБР-м щыIэм и унафэщIхэмрэ жылагъуэм и лIыкIуэхэмрэ ящIы гъуу, дяпэкIи хузэфIэкI къигъэнэнукъым цIыхухэр щхьэхуимыту щаIыгъ щIыпIэхэм исхэм я хуитыныгъэхэр къахузэгъэпэщыным хуэгъэзауэ.
ЦIыхухэр хабзэм
щыгъэгъуэзэным теухуауэ
ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыIэм и къалэн нэхъыщхьэу щытщ цIыхухэр хабзэм хуегъэджэн IэнатIэм республикэм зыщегъэужьынри.
ИкъукIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ, щыцIыкIум деж къыщыщIэ-дзауэ, езым и хуитыныгъэхэмрэ и къалэнхэмрэ цIыхур фIыуэ щыгъуазэу щытыным. АбыкIэ, шэч хэмылъу, сэбэп мэхъу школхэм правоведенэм и лъабжьэхэр щегъэджыныр. КъБР-м и еджапIэ нэхъыщхьэхэм щIэс студентхэм «Дунейм зыщихъуэж зэманым цIыхум и хуитыныгъэхэр къызэгъэпэща зэрыхъур» Iуэхум теухуауэ сочиненэ нэхъыфI тхы нымкIэ зэпегъэуэным ехъулIэныгъэфIхэр къызэры дэкIуэр нэрылъагъу хъуащ иужьрей зэманым. Урысейм и нэгъуэщI еджапIэ нэхъыщхьэхэм щIэсхэри зыхэт апхуэдэ конкурс щекIуэкIащ Урысейм и МВД-м и Краснодар академием и Налшык къудамэми. А конкурсхэр илъэс къэс егъэ кIуэ кIыныр хабзэ хъуащ, абыхэм щытекIуахэр Iэтауэ догъэлъапIэ, абыхэм ятеухуа тхыгъэхэр хъыбарегъащIэ IуэхущIапIэхэм къытрыдогъадзэ. Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым IэщIагъэлIхэм я Iэзагъым щыхагъахъуэ и инс титутым цIыхум и хуитыныгъэхэм теухуа лекцэхэмрэ практикэ дерсхэмрэ щрагъэкIуэкI. Уполномоченнэм и аппаратым и лэжьакIуэхэр хэтащ: «Адэ-анэм я нэIэ щIэмытыж сабийхэмрэ еIуящIэ ныбжьыщIэхэмрэ ядэлэжьэнымкIэ жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм яIэ мыхьэнэр» зыфIаща «стIол зэIухам», республикэм цIыхухэм къащхьэщыжыным хуэгъэпса и нэгъуэщI жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм къызэрагъэпэщ зэхыхьэхэм.
Уполномоченнэм и къалэн нэхъыщхьэхэм яхебжэ щIалэгъуалэм правовой гъэсэныгъэ етыныр, дэтхэнэри хабзэм тету псэуным жылагъуэ зэхэтыкIэм дежкIэ иIэ мыхьэнэр къа гурыгъэIуэныр. Ар къайхъулIэн папщIэ, Уполномоченнэм Къэбэрдей-Балъкъэр Ресубликэм и Iэтащхьэм и Администрацэм къэрал кIуэцI политикэмкIэ и управленэр, КъБР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэр щIыгъуу 2016 гъэм дыгъэ гъазэм «Дыгъэпс къалэ» сабий творчествэмкIэ академием къыщызэIуихауэ егъэлажьэ «Хабзэр щытепщэ Респуб ликэ» щIэблэм правовой гъэсэныгъэ етынымкIэ школ» зы фIищар. Абы дерсхэр щрагъэкIуэкI илъэс куэд хъуауэ а IэщIагъэм ирилажьэ юристхэм, Уполномоченнэм и лIыкIуэхэм.
Зи гугъу тщIы IуэхумкIэ, и хуитыныгъэхэмрэ къалэнхэмрэ ятеухуа щIэныгъэ цIыхум етынымкIэ, сэбэпышхуэ мэхъу цIыхубэ хъыбарегъащIэ IуэхущIапIэхэр, апхуэдэуи абы теу хуа литературэ къыдэгъэкIыныр, нэгъуэщI Iэмалхэр. Мыбдежым Уполномоченнэм и лэжьыгъэм хохьэ езым и IуэхущIафэм теухуа тхыгъэхэр, нэтынхэр СМИ-м и IэмалхэмкIэ хэIущIыIу щIыныр, къимыдэкIэ, езыхэм я хуитыныгъэхэр зэрахъумэжыфыну Iэмалхэм цIыхухэр щыгъэгъуэзэныр.
Жылагъуэр хабзэхэм хуегъэджэным теухуауэ жыджэру мэлажьэ ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу Къэ бэрдей-Балъкъэр Республикэм щыIэм и деж щылажьэ Эксперт советым хэтхэри, Уполномоченнэм дзыхь зригъэз и лIыкIуэхэу муниципальнэ щIыналъэхэмрэ къалэ округ хэмрэ щыIэхэри. Абыхэмрэ Уполномоченнэм и аппаратымрэ, цIыхухэм правовой щэнхабзэр яхэпщэн мурадкIэ, къуажэхэм, къалэхэм кIуэурэ зэIущIэхэр ирагъэкIуэкI. Уполномоченнэм иригъэкIуэкIа лэжьыгъэм кърикIуахэр илъэс къэс хэIущIыIу зэрищIыр, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм цIыхум и хуитыныгъэхэм къызэрыщыщхьэщыжым, щытыкIэ гугъу ихуэ хъужыкъуэмэ, абыхэм укъызэрикIыну щIыкIэхэм ятеухуа и докладхэри нэрылъагъуу сэбэп мэхъу жылагъуэм правовой щIэныгъэ егъэгъуэтынымкIэ. А док ладхэр къэрал властымрэ щIыпIэ самоуправленэмкIэ органхэм, гъэзэщIакIуэ властым и федеральнэ органхэм я щIыналъэ IуэхущIапIэхэм яхудогъэхь. Апхуэдэ щIыкIэкIи а органхэм я лэжьакIуэхэр нэхъыфIу щыгъуазэ мэхъу цIыху хэм къащхьэщыжыным теухуауэ республикэм щызэфIагъэкI Iуэхухэр зыхуэдэм.
Уполномоченнэм щIэх-щIэхыурэ зыкъыхуагъазэ хабзэм теухуа чэнджэщ хуэныкъуэхэми. Апхуэдэхэм деж цIыхухэр хабзэм щыгъэгъуэзэнымкIэ IэмалыфIщ Уполномоченнэм и аппаратым и лэжьакIуэхэм дэтхэнэ зы Iуэхуми и хэкIыпIэ хъунур закъыхуэзыгъэзахэм зэрыгурагъаIуэр, я хуитыныгъэ къызэпаудар зэфIагъэувэжын папщIэ зэкIуэлIапхъэ -хэр зэрыжраIэр.
ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыIэм и институтыр къызэрызэрагъэпэщрэ илъэс къэс къыдагъэкI «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм граждан жылагъуэ къыщызэгъэпэщынымрэ цIыхум и хуитыныгъэхэмрэ» тхылъыр, абы иращIэкIа лэ жьыгъэм къыпэкIуэ пщIэри къыIахыркъым. Мы зэманым ягъэхьэзыр епщIанэ къыдэкIыгъуэр. Абы къытохуэ цIыху хэм къащхьэщыжыным теухуа тхыгъэхэу студентхэм я деж къыщыщIэдзауэ академикхэм я деж щиухыжу, УФ-м и субъектхэм цIыхухэм я хуитыныгъэхэмкIэ я уполномоченнэхэм я деж щегъэжьауэ цIыхухэм къащхьэщыж дунейпсо зэгухьэныгъэхэм я лэжьакIуэхэмрэ унафэщIхэмрэ я IэдакъэщIэкI тхыгъэхэр.
КъыдэдгъэкIа тхылъибгъур яхуедгъэхьащ еджапIэхэм, библиотекэхэм, къэрал, муниципальнэ органхэм, абы къыщIэупщIэ IуэхущIапIэхэм.
ЦIыхухэм правовой щIэныгъэ етынымкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэщ Уполномоченнэр къэрал, жылагъуэ зэгухьэныгъэ зэхуэмыдэхэм зэрыхэтыр. Уполномоченнэр хэтщ Омбуд смен хэм я Европей Институтым и Зэгухьэныгъэм, ап хуэ дэуи Урысей Федерацэм и Президентым и полномочнэ лIыкIуэу Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым щыIэм и деж щылажьэ Жылагъуэ Советым, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Iэтащхьэм и деж Граждан жылагъуэ IуэхущIапIэхэм зегъэужьынымрэ цIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ щыIэ комиссэм.
ЦIыхубэ хъыбарегъащIэ IуэхущIапIэхэм илъэс къэс къытрадзэ Уполномоченнэм зэфIигъэкIа лэжьыгъэр зы хуэ дэм теухуа докладхэр. ЦIыхухэм къащхьэщыж IуэхущIапIэхэм, жылагъуэм правовой щIэныгъэ етыным зи лэжьыгъэр теухуа IуэхущIапIэхэм щIэгъэкъуэн яхуэхъу тхылъхэр къыдагъэкI. Абыхэм зэхэщIыкIыгъуэу къыщыхьащ ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыIэм и институтым ехьэлIауэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм къыщыдэкIа законхэмрэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Правительствэм къищта унафэхэмрэ, апхуэдэуи адыгэхэм, балъкъэрхэм, къэрэшейхэм я хабзэхэм ятеухуа тхыгъэхэр, цIыхухэм я хуитыныгъэхэм теухуа Декларацэр, цIыхум къыщхьэщыжынымрэ абы и хуитыныгъэхэмрэ ятеухуа дунейпсо Конвенцэр, Урысей Федерацэм и цIыхум и хуитыныгъэхэр щыубзыхуа Дек ларацэр, нэгъуэщI норматив документхэр.
ЗэрыгурыIуэгъуэщи, цIыхухэр хабзэм тету псэуным хуэгъэсэным теухуа къалэнхэр гъэзэщIэным жыджэру хэптыпхъэщ къэрал органхэри, граждан институтхэри, Уполномоченнэм и аппаратри.
Урысей Федерацэм и субъектхэм цIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ я уполномоченнэхэм я лэжьыгъэр адэкIи егъэфIэкIуэным хуэгъэза чэнджэщ зыбжанэ
Урысей Федерацэм и Федеральнэ Зэхуэсым ФедерацэмкIэ и Советым и УнафэщIым и деж граждан жылагъуэ IуэхущIапIэхэм ядэлэжьэнымкIэ щыIэ Советым «ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэхэм я институтхэм я щытыкIэмрэ абыхэм зегъэужьынымкIэ щыIэ Iэмалхэмрэ ятеухуауэ» 2017 гъэм щIышылэм и 19-м къыдигъэкIа уна фэм дыщыгугъыну Iэмал къыдет «Урысей Федерацэм и субъектым цIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ и уполномоченнэм и IуэхукIэ» Федеральнэ законыр щызэхалъхьэкIэ, Урысей Федерацэм ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ и уполномоченнэм хуедгъэхьа мы ди чэнджэщхэри Iуэхум къыхалъытэну. Псалъэм папщIэ, мыбыхэм гулъытэ хуащIыныр тфIэтэ-мэмт:
— цIыхум и хуитыныгъэхэмрэ щхьэхуитыныгъэхэмрэ хъу мэ ным теухуауэ зыуэ щыт пщалъэхэр щыIэным нэмыщI, Урысей Федерацэм и субъектым и уполномоченнэмрэ абы и аппаратым и лэжьакIуэхэмрэ я статусым, абыхэм я улахуэхэмрэ социальнэу зэрызыщIагъакъуэхэмри гулъытэ хуа щIыныр;
— муниципальнэ зэгухьэныгъэ, къалэ округ нэхъ инхэм (цIыху мин 30 — 40-м щIигъу шыпсэухэм) цIыхум и хуитыныгъэхэр зэрыщагъэзащIэм тэмэму кIэлъыплъын папщIэ, уполномоченнэм и лIыкIуэ штатым хэту щыIэныр. Апхуэдэу Iуэхур къызэрызэгъэпэщам ехъулIэныгъэхэр къызэ рыдэ кIуэм и щапхъэфI щыIэщ Москва областым;
— икъукIэ игъуэт УФ-м и субъектым и уполномоченнэр судыщIэхэм я квалификационнэ коллегиехэм хагъэхьэн Iуэхум хэплъэным къэрал унафэ игъуэтыныр. (Нэхъ пасэу ди докладхэм къыщыхэдгъэщауэ щытащ цIыхухэм къабгъэдэкIыу къытIэрыхьэ тхьэусыхафэхэм я нэхъыбапIэр зытеухуар судхэм ящIа унафэхэмкIэ зэрымыарэзыр зэрыарар);
— УФ-м и субъектым уполномоченнэу щыIэр цIыхухэм къащхьэщыжын щхьэкIэ, езым и щхьэкIэ судым зыхуигъэзэну, апхуэдэуи езыр е и лIыкIуэр судым и зэIущIэхэм щIэсыну хуит щIыпхъэт, къимыдэкIэ, судхэм чэнджэщ ятын абыхэм я унафэхэу къару зыгъуэтахэр яфIэмызахуэу уполномоченнэхэр зэрытхьэусыхэж тхыгъэхэм хэплъэныр;
— Урысей Федерацэм и субъектхэм ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу щыIэхэм хабзэубзыху органхэм я деж я чэнджэщхэр къыщыхалъхьэну хуит щIыныр (ар зэрытэмэмыр наIуэ щыхъуащ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэми къэралым и нэгъуэщI щIыпIэ зыбжанэми);
— зэрагъэува пIалъэр имыухауэ и къулыкъум темыкIыныр, и лэжьыгъэм къигъэув къалэнхэр игъэзащIэу къищта уна фэхэм, и IуэхущIафэхэм щхьэкIэ къыщытракъузэрэ щагъэшынэрэ къэмыгъэхъуныр (иммунитет иIэныр) хабзэу гъэувыныр;
— Урысей Федерацэм и Президентым и полномочнэ лIы кIуэу федеральнэ округхэм щыIэхэм УФ-м и субъектхэм щрагъэкIуэкI зэIущIэхэм уполномоченнэхэри хэтыныр;
— полномочнэ лIыкIуэхэм я деж щылажьэ Жылагъуэ Советхэм я зэIущIэхэм цIыхум и хуитыныгъэхэр гъэзэщIэныр щIыналъэм къызэрыщызэрагъэпэщым теухуа Iуэхум щыхэплъэныр хабзэ хъуныр, уполномоченнэхэм я ЗэзыгъэуIу советым и унафэщIыр абы къыщыпсалъэу. Абы упол номоченнэм и статусыр зыхуэдэр къегъэлъагъуэ, ап хуэдэуи уполномоченнэми зыхуэфащэ IуэхущIапIэхэм я уна фэщIхэми щIыпIэм щыпсэухэм я хуитыныгъэхэр хъумэ нымкIэ яхь жэуаплыныгъэми хегъахъуэ. Апхуэдэ щапхъэ КИФЩI-м щыIэщ икIи ар, УФ-м и Президентым и Администрацэр Iуэхум къыхыхьэу, адрей федеральнэ округхэми къыщагъэсэбэпыну чэнджэщ япт хъунущ.
КIэух Iыхьэр
Урысей Федерацэм и Президент Путин Владимир Кремлым ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэхэм я пащхьэ къыщыщыпсалъэм жиIащ: «… цIыхум къыщ хьэ щыжынымкIэ мыхьэнэ хэха зиIэр, шэч хэмылъу, ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэхэм я институтырщ… А IэнатIэ хэхар къэрал властым и органхэм я унафэм щIэткъым икIи къэралым абыхэм я пщэ къалэнышхуэ дилъхьащ — цIыхум и хуитыныгъэр хъумэныр. Фэ цIыхухэм ядэлэ жьэным икъукIэ IэкIуэлъакIуэ фыхуэхъуащ, фыщыгъуазэщ жылагъуэ дэIэпыкъуныгъэм и къарур зыхуэдэм, гугъу-ехьхэр къызэнэкIын папщIэ цIыхухэр зэрызэкъуагъэувэ, зэрызэщIагъэуIуэ щIыкIэм…». Уполномоченнэм и аппаратым Путин В. В. и псалъэхэр езыми и лэжьыгъэм къыхуа щIа пщIэшхуэу къилъытам и мызакъуэу икIи къыщыгугъ цIыхухэм я пащхьэ щихь жэуаплыныгъэшхуэу зэрыщытри зыхещIэ.
Дэ къыдгуроIуэ уполномоченнэхэм я лэжьыгъэм и фIагъыр къэрал властым и органхэм дазэрыдэлажьэми куэдкIэ зэрелъытар, апхуэдэуи цIыхухэм къащхьэщыжхэм я лэжьыгъэм и мыхьэнэмрэ абыхэм ди гъащIэм щаIыгъ увы пIэмрэ къэрал къулыкъущIапIэхэм я лэжьакIуэхэм зэхащIыкIынымрэ ныкъусаныгъэхэр ягъэзэкIуэжыну зэры хьэзырымрэ.
ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэм и институтым Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм хуэфащэ гулъытэ щегъуэт. Дэ зэпымыууэ зыхыдощIэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Iэтащхьэм, депутат корпусым, Правительствэм хэтхэм, федеральнэ инспектор нэхъыщхьэу КъБР-м щыIэм, УФ-м и Президентым и полномочнэ лIыкIуэу КИФЩI-м щыIэм и аппаратым, федеральнэ оганхэм я гъэзэщIакIуэ властым и къудамэу КъБР-м щыIэм я нэIэ къызэрыттетыр. КъБР-м и Iэтащхьэм, КъБР-м и Парламентымрэ республикэм и Правительствэмрэ къабгъэ дэкIыу къытIэрохьэ мыхьэнэшхуэ зиIэ республикэ законхэм я проектхэу (120-м нэс) КъБР-м и Парламентым къищтэну ягъэхьэзырахэр. Абыхэм цIыхум и хуитыныгъэхэр хъумэ ным хуэгъэза Iуэхухэр къызэрыщылъыта щIыкIэр дджа нэужь, ахэр къыщыгъэлъэгъуа тхыгъэ щхьэхуэрэ ди чэнджэщхэмрэ КъБР-м и Парламентыр хэплъэн щхьэкIэ абы худогъэхьыж. Абы къыдэкIуэу, Уполномоченнэмрэ абы и аппаратым и лэжьакIуэхэмрэ республикэм и Парламентымрэ Правительствэмрэ я зэIущIэхэм, абыхэм зэпымыууэ лажьэу къепха IуэхущIапIэхэм я лэжьыгъэм хэтщ.
Уполномоченнэм илъэс къэс ищI докладхэм гупсэхуу щыхоплъэ республикэм и Парламентым. Зи чэзу Iуэху нэхъ мыхьэнэшхуэ зиIэхэу докладым къыщыгъэлъэгъуахэм ятеу хуауэ, Уполномоченнэм къыхелъхьэри, унафэ щхьэ хуэхэр къащтэ.
МылъкукIэ, нэгъуэщI зыхуеинухэмкIэ Уполномоченнэм гугъуехьхэр иIэкъым. Абы и лэжьыгъэмрэ и аппаратым хэтхэм я улахуэмрэ текIуэдэнур КъБР-м и республикэ бюджетым щхьэхуэу къыщыгъэлъэгъуащ икIи и чэзум къыдат.
Уполномоченнэм и IуэхущIафэхэр зыхуэдэм цIыхухэр щы гъуазэ ящI цIыхубэ хъыбарегъащIэ IуэхущIапIэхэм, абы хэм я фIыгъэкIи жылагъуэм и чэзум яIэрохьэ республикэм цIыхухэм я хуитыныгъэхэр хъумэн и лъэныкъуэкIэ я Iуэху зыIутыр, абы папщIи цIыхубэ хъыбарегъащIэ IуэхущIапIэхэм фIыщIэшхуэ яхуэсщIыну сыхуейщ.
Иджыпсту дызэрыт щытыкIэ гугъум дэ псоми ди къалэнщ цIыхухэм я сэбэп зыхэлъхэм дакъыщхьэщыжыным хуэунэтIауэ ди къару псори зэщIэдгъэуIуэну, цIыхухэм я псэукIэр егъэфIэкIуэным дыхущIэкъуну.
ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыIэ
ЗУМАКУЛОВ Б. М.
Налшык къалэ, 2017 гъэм и гъатхэпэ мазэ
