Анэдэлъхубзэмрэ лъэпкъ гъащIэмрэ
КъБР-м ЦIыхухэр егъэджэнымкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм Педагогикэ IэщIагъэлIхэм я щIэныгъэм щыхагъахъуэ и центрым иджыблагъэ къыщызэрагъэпэщащ семинар гъэщIэгъуэн.
«Урысей Федерацэм щыпсэу лъэпкъхэм я анэдэлъхубзэм къэралым и егъэджэныгъэ IэнатIэм щаубыд увыпIэр» фIэщыгъэр зиIа а зэIущIэм хэтащ КъБР-м цIыхухэр егъэджэнымкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министр Езауэ Анзор, абы и къуэдзэ Мысост Екатеринэ, УФ-м ЕгъэджэныгъэмкIэ и министерствэм анэдэлъхубзэхэмрэ лъэпкъ щэнхабзэхэмкIэ и къудамэм и унафэщI Тимофеевэ Аннэ, УФ-м Адэ-анэхэм я лъэпкъ зэгухьэныгъэм и ЗэзыгъэуIу советым жэуап зыхь и секретарь Гусев Алексей, а советым хэтхэу Галановэ Иринэ, Хачикян Еленэ сымэ, Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ Сэхъурокъуэ Хьэутий, нэгъуэщIхэри. Псори зэгъусэу цIыху 70-м щIигъу кърихьэлIащ зэIущIэм, онлайн щытыкIэкIэ лэжьыгъэм зыкърезыгъэхьэлIахэри къэплъытэмэ. Интернетым и Iэмалхэр къагъэсэбэпу, зэIущIэм кIэлъыплъащ ди республикэм и еджапIэ нэхъыщхьэхэм, курыт щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ щрагъэгъуэт IуэхущIапIэхэм, курыт еджапIэхэм я IэщIагъэлIхэри, анэдэлъхубзэр школхэм щезыгъэджхэри, лъэпкъыбзэхэм я Iуэхум ирипIейтей цIыху куэди.
ЗэIущIэр къызэIуихащ министр Езауэ Анзор. Семинарым зыкърезыгъэхьэлIа псоми фIыщIэ яхуищIа нэужь, Езауэм къызэхуэсахэм яригъэцIыхуащ лэжьыгъэм хэт хьэщIэ лъапIэхэр. АдэкIэ ар кIэщIу къытеувыIащ анэдэлъхубзэхэр джын и лъэныкъуэкIэ ди республикэм щыщыIэ щытыкIэм, лъэпкъыбзэхэмрэ щэнхабзэхэмрэ хъумэным дапщэщи гулъытэ хэха хуащIыну зэрыхущIэкъум.
Семинарым жыджэру хэтащ Сэхъурокъуэ Хьэутий. Куэдым гунэс ящыхъуащ абы «Анэдэлъхубзэр лъэпкъ щэнхабзэр, тхыдэр, хабзэр зэрыпхъумэн Iэмалщ» и доклад купщIафIэр.
— Нобэрей зэхуэсым и утыку къитхьа Iуэхур ди къэралышхуэм хыхьэ лъэпкъ щIыналъэхэм я дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэщ. Зи цIыху бжыгъэр мащIэ лъэпкъхэм я анэдэлъхубзэр хъумэныр, абы зегъэужьыныр дуней псом гулъытэ щызыгъуэт Iуэхущ. Аращ Лъэпкъ Зэкъуэтхэм я зэгухьэныгъэм дызэрыт илъэсипщIыр анэдэлъхубзэхэр хъумэным я лъэхъэнэу щIиубзыхуари, — жиIащ Сэхъурокъуэм. — Ди республи- кэр, куэд зэрыщыгъуазэщи, лъэпкъ куэд щыпсэу щIыналъэщ. Ди деж ущрихьэлIэнущ абхъаз-адыгэ, тырку, романо-германскэ, дагъыстэн, ермэлы бзэ гупхэм зи псэлъэкIэр къитIасэ цIыхухэм. Бзэр хъумэныр, абы зегъэужьыныр, шэч хэмылъу, я къалэнщ лъэпкъым щыщу зыкъэзылъытэж дэтхэнэми. А Iуэхухэм жэуаплыныгъэ ин зыхащIэу щолэжь щIэныгъэ-къэхутакIуэ, гъэсэныгъэ-егъэджэныгъэ IэнатIэхэм. Мыхьэнэшхуэ абы ират лъэпкъ жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм. Абыхэм ящыщщ дунейпсо Адыгэ Хасэр. Анэдэлъхубзэр хъумэным, ар къытщIэхъуэ щIэблэхэм екIуу яIурылъыным гулъытэшхуэ хуэтщIу, дэ дадолажьэ абы Iуэху хузиIэ министерствэхэм, фонд зэмылIэужьыгъуэ- хэм, лъэпкъ-щэнхабзэ центр-
хэм.
Зи пашэ ДАХ-м бзэр хъумэн и лъэныкъуэкIэ зэфIих Iуэхугъуэхэм шэщIауэ тепсэлъыхьащ Сэхъурокъуэр. Апхуэдэ лэжьыгъэ купщIафIэхэм я щапхъэу тхьэмадэм къихьащ иджыблагъэ, гъатхэпэм и 14-м, адыгэ псоми зэдэдгъэлъэпIа Адыгэ тхыбзэм и махуэм ирихьэлIэу, екIуэкIа Iуэху щхьэпэр. Ди лъэпкъэгъухэр куэду щыпсэу республикэхэмрэ къэралхэмрэ мы гъэм илъэс ещанэ хъуауэ къыщызэрагъэпэщ Дунейпсо адыгэ диктант. Лъэпкъым и цIыху пажэхэр, бзэмрэ хабзэмрэ зи гурыщIэм щызыгъафIэ хэкупсэхэр къызэщIэзыубыдэ а Iуэхур къыхилъхьауэ щытащ Дунейпсо Адыгэ Хасэм анэдэлъхубзэмкIэ и къудамэм. Диктантым и мурад нэхъыщхьэщ адыгэбзэм и пщIэр къэIэтыныр, лъэпкъым анэдэлъхубзэмкIэ бгъэдэлъ щIэныгъэр адэкIи егъэфIэкIуэныр, щэнхабзэр хъумэныр. ДАХ-м нэхъапэIуэкIэ къыхилъхьауэ йокIуэкI «Анэдэлъхубзэр хъума хъунымкIэ си Iуэху еплъыкIэр» сочиненэ зэпеуэр. А IуэхумкIэ цIыхухэм, псом хуэмыдэу щIалэгъуалэм, яIэ еплъыкIэр кърипщIэну ари хэкIыпIэщ. Сэхъурокъуэм зэрыжиIамкIэ, а лэжьыгъэхэр щагъэзащIэр ди республикэм и закъуэкъым, атIэ абыхэм жыджэру хэтщ Адыгейм, Къэрэшей-Шэрджэсым, Осетие Ищхъэрэ-Аланием, Краснодар, Ставрополь крайхэм щыпсэу адыгэхэр, ди лъэпкъэгъу-хэр куэду здэщыIэ Тыркум, Иорданием, Мысырым, Сирием, Европэм и къэралхэм.
— Анэдэлъхубзэр хъумэнымкIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ щIэх-щIэхыурэ Налшык щызэхэтшэ щIэныгъэ-практикэ конференцхэм. Иужьрейуэ къызэдгъэпэща «Адыгэбзэр (шэрджэсыбзэр) хъумэным ехьэлIа Iуэхугъуэхэр» дунейпсо зэхуэсым кърихьэлIат цIыху 200-м нэс. Абы дыщытепсэлъыхьащ бзэр хъумэнымкIэ, абы зегъэужьынымкIэ щыIэ Iэмалхэмрэ хэкIыпIэхэмрэ, — къыхигъэщащ и псалъэм Сэхъуро-
къуэм. — Апхуэдэу адыгэбзэм и пщIэр къэIэтыжынымкIэ, хуащI гулъытэм хэгъэхъуэнымкIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ «Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэ зэпеуэм. Лъэпкъым и тхыдэм, и IуэрыIуатэм, и литературэм, и бзэм, и хабзэм щIэблэр дегъэхьэхынымкIэ лэжьыгъэшхуэ щызэфIокI абы. Анэдэлъхубзэр зэрырагъэдж Iэмалхэр егъэфIэкIуэнымкIэ, и бзэр дихьэхыу сабийм егъэджынымкIэ, лъэпкъым бгъэдэлъ псэкупсэ къулеягъым щIэблэр ешэлIэнымкIэ, и хабзэр, тхыдэр фIэгъэщIэгъуэну иджыным хуэшэнымкIэ зэпеуэм иIэ мыхьэнэр къэлъытэгъуейщ. Апхуэдэщ, къапщтэмэ, хабзэ хъуауэ екIуэкI «Анэдэлъхубзэ — лъэпкъым и псэ», «Бзэм и гъащIэр лъэпкъми и гъащIэщ» зэIущIэхэр, «Ди адэжьхэм я бзэр ирепсэу» зэпеуэр, «Бзэр тхъумэмэ, лъэпкъри хъума хъунщ» «стIол хъурей» зэхуэсхэр, нэгъуэщIхэри.
ЗэIущIэм щытепсэлъыхьащ узыгъэпIейтей Iуэхугъуэхэми. Абыхэм я нэхъыщхьэхэм халъытэ лъэпкъыбзэхэмрэ литературэхэмрэ, щэнхабзэхэм дамыхьэх куэд щIэблэм зэрахэтыр. Лъэпкъ мащIэхэр зыгъэгумэщI апхуэдэ Iуэхугъуэхэм къэрал унафэ имыIэмэ, анэдэлъхубзэхэм ящыщ гуэрхэр, абы къыкIэлъыкIуэу ахэр зыIурылъа лъэпкъхэри кIуэдыжынкIэ хъунущ.
Лъэпкъыбзэхэр хъума зэрыхъуну щIыкIэхэм тепсэлъыхьу, семинарым и утыку я Iуэху еплъыкIэхэр наIуэ къыщащIащ Мысост Екатеринэ, Тимофеевэ Аннэ, Галановэ Иринэ, Хачикян Еленэ сымэ, нэгъуэщIхэми. Зытепсэлъыхьа IуэхугъуэхэмкIэ чэнджэщхэри къыщащтащ зэIущIэм.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
