
Къэрал, политикэ, жылагъуэ лэжьакIуэ цIэрыIуэ, Урысей Федерацэм юстицэмкIэ и министр,
профессор, ЩIДАА-м и академик Къалмыкъ Юрэ
Къалмыкъ Юрэ теухуа тхылъ 2011 гъэм Дунейпсо, Къэбэрдей Адыгэ Хасэхэм къыдагъэкIащ.
Дунейпсо Адыгэ Хасэм и япэ тхьэмадэ
1934 гъэм щIышылэм и 1-м — Кавказ Ищхъэрэ крайм хыхьэ Шэрджэс автоном областым (иджы Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм) щыщ Абазакт къуажэм къыщалъхуащ.
1942 — 1944 гъэхэм — Абазакт къуажэм дэт школым и еджакIуэщ.
1945 — 1949 гъэхэм — Черкесск дэт курыт школ №9-м, иужькIэ №2-м щеджащ.
1949—1952 гъэхэм — Черкесск дэт медучилищэм и студентщ. «Фельдшер» IэщIагъэр иIэу къиухащ.
1952 — 1954 гъэхэм — Калининым и цIэр зезыхьэ Ленинград юридическэ институтым и студентщ.
1954 — 1957 гъэхэм — Ждановым и цIэр зезыхьэ Ленинград къэрал университетым и юридическэ факультетым и студентщ.
1957 гъэм и мэкъуауэгъуэм — Ждановым и цIэр зезыхьэ Ленинград къэрал университетыр къиухащ, «юрист» квалификацэр, «правоведение» IэщIагъэр иIэу.
1957 — 1959 гъэхэм — Ставрополь крайм хыхьэ Къэрэшей-Шэрджэс автоном областым и Хьэбэз районым и цIыхубэ судыщIэщ.
1959 — 1962 гъэхэм — Курский и цIэр зезыхьэ Саратов юридическэ институтым и аспирантщ.
1962 — 1989 гъэхэм — Курский и цIэр зезыхьэ Саратов юридическэ институтым граждан хуитыныгъэмкIэ и кафедрэм и ассистентщ, егъэджакIуэ нэхъыжьщ, доцентщ, иужькIэ абы и унафэщIщ, и профессорщ.
1963 гъэм и дыгъэгъазэм — кандидат диссертацэр щыпхигъэкIащ Харьков юридическэ институтым икIи «юридическэ щIэныгъэхэм я кандидат» цIэр къыфIащащ.
1970 гъэм — «Псэ хьэлэл лэжьыгъэм папщIэ» медалыр къратащ.
1970 гъэм и жэпуэгъуэм — доктор диссертацэр щыпхигъэкIащ Харьков юридическэ институтым икIи «юридическэ щIэныгъэхэм я доктор» цIэр къыфIащащ.
1986 гъэм и мэлыжьыхьым — «Лэжьыгъэм и ветеран» медалыр къратащ.
1989 — 1992 гъэхэм — СССР-м и цIыхубэ депутатщ.
1991 — 1993 гъэхэм — Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэщ.
1992 — 1993 гъэхэм — Уней хуитыныгъэмкIэ къэхутэныгъэ центрым и советым и унафэщIым и къуэдзэщ.
1992 гъэм — Къэбэрдей лъэпкъым и конгрессым и унафэщIщ.
1993 гъэм и шыщхьэуIум — 1994 гъэм и дыгъэгъазэм — Урысей Федерацэм юстицэмкIэ и министрщ.
1994 гъэм дыгъэгъазэм къыщыщIэдзауэ — Урысей Федерацэм и Къэрал Думэм и депутатщ.
1994 гъэм — «Урысей Федерацэм щIыхь зиIэ и юрист» цIэ лъапIэр къыфIащащ.
1995 гъэм и накъыгъэм къыщыщIэдзауэ — Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэщ.
1995 гъэм и дыгъэгъазэм къыщыщIэдзауэ — Уней хуитыныгъэмкIэ Урысей еджапIэ нэхъыщхьэм и ректорщ.
1997 гъэм щIышылэм и 16-м — Минводы къалэм дунейм щехыжащ.
ЛIыгъэ щIапIэ лIы икIуадэркъым
Сэ сыкъыщалъхуа ПсэукIэ Дахэ къуажэмрэ Къалмыкъ Юрэ дунейм къыщытехьа Абазакт жылэмрэ Инжыджыпсым и сэмэгурабгъу Iуфэм Iусщ, километриплI нэхърэ нэхъыбэ я мызэхуакуу. Инжыдж, щхъуантIафэ-удзыфафэ зыщIэлъадэ псыежэх жьгъырур, ди сабиигъуэм и гущапIэщ, ди япэ къызэIухыныгъэхэм я щыхьэт гуапэщ. А псым и Iуфэрщ Юрэрэ сэрэ япэ дыдэу, иджыри дыщIалэ цIыкIуу, дыщызэхуэзар. А зэIущIэр щIэдзапIэ хуэхъуащ иужькIэ дяку къыдэхъуа зэныбжьэгъугъэ быдэм.
Юрэрэ сэрэ ди сабиигъуэм Iуэхугъуэ куэд зэщхьу хэлъащ. Ди ныбжьэгъухэм я нэхъыбапIэм я адэхэр Хэку зауэшхуэм хэкIуэдауэ щытащ. Дэ тIум ди адэхэр (ар насыпышхуэтэкъэ!) къытщхьэщыту дыкъэхъуащ. Юрэ и адэ Хьэмзэт Хьэбэз дэт еджапIэм и унафэщIу лэжьащ зауэм ипэ лъэхъэнэм, сэ си адэ Хьэжымырзэ ПсэукIэ Дахэ дэт къуажэ школым егъэджакIуэу щыIащ. Зауэр къэхъея нэужь, Хьэмзэт фронтым Iухьащ икIи лIыгъэ хэлъу бийм пэщIэтащ. Ар щалъхуа щIыпIэм 1944 гъэм къагъэкIуэжащ, абы мамыр гъащIэр щызэтезыухуэжхэм гъусэ хуащIыну. Куэд дэмыкIыу Хьэмзэт ягъэуващ депутатхэм я Черкесск областной советым и тхьэмадэм и къуэдзэу. А зэманым ар къулыкъу лъагэ дыдэт.
Юрэ зыцIыхуу щыта псори щыхьэт техъуэнщ: ар зэи ирипэгакъым икIи зригъэщIэгъуакъым и адэм иIыгъ апхуэдэ къулыкъу лъагэм, уеблэмэ адрей щIалэ цIыкIухэм къащхьэщыкIыу нэхъ зэпIэзэрыту, шыIэныгъэрэ бэшэчагърэ хэлъу щытащ. Шэч хэлъкъым, а хьэл-щэныфIхэр абы къыхилъхьащ и адэм, абы и щапхъэ дахэр гъащIэ гъуазэ хуэхъуурэ.
Къалмыкъхэ я унагъуэр Черкесск къэIэпхъуа нэужь, дэ дыщызэхуэзэрт щIыналъэпсо комсомол зэхыхьэхэм, спорт зэхьэзэхуэхэм. Абы иужькIэ дэ зэи зэпэIэщIэ дыхъуакъым, дэнэ дыщымыIэми, ди Iуэхурэ гупсысэрэ зэрыщIэу дыпсэ-уащ. Гугъущ утепсэлъыхьыну цIыхухъухэм яку къыдэхъуэ ныбжьэгъугъэ быдэм лъабжьэ хуэхъум. Ар плъэкIэ е гуфIэкIэ гуапэу пIэрэ къызыхэкIыр, е сэлам щызэрахкIэ я Iэхэр зэрызэрыкъузра абы щIэдзапIэ хуэхъур? Сыту щытми, цIыхухъу ныбжьэгъугъэр — ар лъэкIыныгъэшхуэ зиIэ къару лъэщщ, къуэш пэлъытэ зэхущытыкIэ итхьэщIыкIащ. Апхуэдэ гурыщIэ къабзэт дэ ди зэхуаку дэлъар илъэс куэдкIэ.
Фельдшерхэр щагъэхьэзыру Черкесск дэта еджапIэр ехъулIэныгъэкIэ къиухами, ар зыщIэхъуэпсыр дохутыр IэщIагъэтэкъым, атIэ юрист хъуну арат. И адэм таучэл къыдимыщIыщэми, игу ирихь IэщIагъэм хуеджэн мурадкIэ Юрэ Ленинград кIуащ икIи абы и университетым и юридическэ факультетым щIэтIысхьащ. А зэманым сэри сристудентт Азово-Черноморскэ мэкъумэш институтым. Дэ нэхъыбэрэ дызэхуэзэну Iэмал щыдгъуэтар ди еджэнхэр зэфIэдгъэкIа нэужьщ. Сэ Хьэбэз районым щыIэ «Черкесский» совхозым инженер нэхъыщхьэу лэжьэн щыщIэздзащ, Юри а район дыдэм цIыхубэ судыщIэу щыхахат.
Пэжымрэ захуагъэмрэ я телъхьэу, абыхэм Iуэхур нэса нэужь къикIуэт зымыщIэу щыта Къалмыкъым и лэжьыгъэ Iуэхухэр екIакIуэу хуежьащ куэд дэмыкIыу. ЩIыпIэ унафэщIхэм ящыщ гуэрхэм ягу ирихьыртэкъым хабзэм темыкIыу зи къалэнхэр езыхьэкI IэщIагъэлI IэкIуэлъакIуэр. ЩIэныгъэ куурэ зэфIэкI лъагэрэ къызыкъуэкI юрист щIалэщIэм куэд ефыгъуэрт. Апхуэдэ зэхущытыкIэм кърикIуауэ щытащ «Къалмыкъ Юрэ ехьэлIа Iуэху щхьэхуэм» КПСС-м и Хьэбэз райкомым и бюром щыхэплъэн хуейуэ. Абы сэри срихьэлIат. «ПцIыр Iуданэ хужькIэ дытащ», жыхуаIэм хуэдэт Юрэ зэрагъэкъуаншэ Iуэху псори. Зэхуэсым сыкъыщыпсэлъащ, арщхьэкIэ абы щытепщэ гупсысэм зезмыгъэхъуэжыфауэ, абы сризэгуэпу сыщыст. Абдежым къыщыпсэлъащ «Путь Ильича» колхоз пэрытым илъэс куэд лъандэрэ и унафэщIу лажьэ Аргун Iэбубэчыр. Абы хузэфIэкIащ Къалмыкъым и Iуэхум нэхъ щабэу хигъэплъэн, ар партым къыхримыгъэдзын. АрщхьэкIэ абдежым щиухакъым Къалмыкъым и гугъуехьхэр: абы къыхуэдзэлашхэрт щIыпIэм щыIэ парт, совет унафэщIхэр, тэмэму лэжьэну Iэмал кърамыту. Апхуэдэу щыхъум, абы IэщIыб ищIын хуей хъуащ щалъхуа къуажэри фIыуэ илъагъу и адыгэ щIыналъэри.
КъыкIэлъыкIуэ илъэс 30-р, и гъащIэм щыщу нэхъыбэ дыдэ щыхузэфIэкIахэм ящыщыр, Къалмыкъым щигъэкIуащ Саратов къалэм. Шэч хэлъкъым, а зэманыр абы пщIэншэу игъэкIуэдакъым. Езыми зэритхыжащи, аспирантым деж щыщIидзэри щIэныгъэм и дэкIуеипIэ псоми тетащ, кафедрэм и унафэщI къалэным нэсыху. ИтIани жызоIэ: Юрэ псом нэхърэ нэхъыбэу зыщIэхъуэпсар и къаруи и щIэныгъи щалъхуа и адыгэ щIыналъэм и зэIузэпэщыгъэм, зыужьыныгъэм, ехъулIэныгъэм ирихьэлIэнырт. Апхуэдэ Iэмал абы иIатэмэ, щIыналъэ тхыдэм лъэужь дахэ къыщызыгъэна хэкупсэхэм ар ящыщынут, абы къэралыгъуэр зэфIэувэным хуищIыну хэлъхьэныгъэмкIэ. А гъуэгум Къалмыкъыр трагъэкIащ властыр, яхуэмыфащэ къулыкъухэр зыIэрагъэхьэным щIэбэн цIыху жьгъейхэм. Тхьэшхуэм къаримыта псори къыдэпсэу, къыдэлажьэ цIыхум къытрахыжын хуейуэ къащохъу апхуэдэхэм. Ар зрахъулIа нэужь, «зэдыгъуар» лъэныкъуэ зэрырагъэзыным хущIокъу.
Апхуэдэхэм зэкъым-тIэукъым гъащIэм зэрыщыхуэзар Къалмыкъыр. Дапщэщи ар Iуэхум къыхэкIыфащ, пщIэрэ щхьэрэ иIэу, и адыгэ напэм емыпцIыжу.
ЩIэныгъэ IэнатIэм щыпэрыта илъэсхэми Юрэрэ сэрэ щIэх-щIэхыурэ дызэIущIэрт. Сэри абы щыгъуэ илъэс бжыгъэ хъуауэ Москва сыдэст, Промышленнэ академием сриректору, щыхьэрым щызекIуэ хабзэхэми гъащIэми фIыуэ сащыгъуазэт. Бгъэдэлъ щIэныгъэм академическэ лыдыкIэ зэриIэм гу лъыстэрт Юрэ сыхуэзэхукIэ. Зи гупсысэхэр нэху икIи шэщIа, ирихьэкI къалэнхэр дагъуэншэу зэфIэзых профессор IэкIуэлъакIуэм дэплъагъурт ар и IэщIагъэмкIэ къэралым щынэхъыфI дыдэ юристхэм ящыщ зэрыхъуар. Абы къыхэкIыу сымыгъэщIэгъуэн слъэкIакъым лIэщIыгъуэ блэкIам и 80 — 90 гъэхэм Къалмыкъыр политикэм зэрыхыхьар.
А лъэхъэнэм Къалмыкъыр гурэ псэкIэ хущIэкъурт Урысей къэралыгъуэ лъэщ, хабзэмрэ хуитыныгъэмрэ зи лъабжьэ, ухуэным. А унэтIыныгъэмкIэ щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ дэтхэнэ еджагъэшхуэри техьэнут а гъуэгум, и зэфIэкIхэр къэралым къыхуэщхьэпэн Iуэхум ирихьэлIэн папщIэ. Къалмыкъри аращ. Политикэм щыхыхьагъащIэм и Iуэхухэр мыIейуэрэ екIуэкI хуэдэт абы. Ар занщIэу хахат СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм Хабзэмрэ хуитыныгъэмкIэ и комитетым и унафэщIым и къуэдзэу, куэд дэмыкIыу а комитетым и пашэ хъуащ. ТелевиденэмкIэ къатырт Совет Нэхъыщхьэм и зэхуэсхэри, дэри тлъагъурт ди адыгэ щIалэр жыджэру къэрал Iуэхум зэрыхэлэжьыхьыр, зэхэтхырт абы и къэпсэлъэныгъэ купщIафIэхэр, ди нэгу щIэкIырт СССР-м и Президент Горбачёв Михаил щIэх-щIэхыурэ абы зэречэнджэщыр.
Ди зэхуэзэхэри нэхъ кIащхъэ хъуат а зэманым. Апхуэдэхэм деж зэрыхъущи, лъагапIэ иным дэкIуея Юрэ къэзыувыхьахэм яхэтт ныбжьэгъу пэж къыхуэхъуну Тхьэ щызыIуэж куэд, ауэ щыхъукIи я щхьэ Iуэху дагъэкIыным хуэнэхъуеиншэ фIэкIа, нэгъуэщIкIэ уащIыщыгугъын щымыIэу. Къалмыкъыр зэрыхущIэмыхьэр сщIэрти, сэри тезгъэчыныхьыфыртэкъым дызэхуэзэну. ИужькIэ сэ сыхущIегъуэжащ апхуэдэу зэрысщIам: хэт ищIэрэ, ар зыхэт зэрыхьзэрийм щIэх-щIэхыурэ къыхэсчурэ зезгъэгъэпсэхуамэ, и узыншагъэр нэхъ хъума хъунри хэлът…
Совет Союзыр зэпкърылъэлъыжа нэужь, Юрэ щытыкIэ гугъум ихуащ: лэжьапIи псэупIи имыIэу, куэдкIэ къэзыгъэгугъэу щыта и ныбжьэгъу «пэжхэри» щIымыгъужу. Сэ сщIэрт ар властыщIэм зыкIи зэремылъэIунури, дэIэпыкъуэгъу сыхуэхъури и Iуэхухэр хуэмурэ зэтеувэжащ. А илъэсхэм дэ унагъуэкIи зэпыщIауэ дыщытащ. Юрэ псэкIэ гъунэгъу яхуэхъуащ си къуэхэм. Абы щапхъэ трахыну ахэр зэрыхущIэкъум сэ хуабжьу сригуфIэрт.
Къалмыкъым бгъэдэлъ зэфIэкIышхуэхэм, щIэныгъэ куум, жылагъуэм щиIэ пщIэшхуэм щыгъуазэт къэрал унафэщIхэр. Абы къыхэкIыу ар 1993 гъэм и шыщхьэуIум ягъэувауэ щытащ УФ-м юстицэмкIэ и министру. Пэжыр жытIэнщи, Юрэ зэи къулыкъущIэкъуу щытакъым. Абы зэрыжиIэмкIэ, «ар (властыр) акъылышхуэ зыбгъэдэмылъ икIи щхьэхуещэ бзылъхугъэхэм ещхьщ, псалъэ IэфI куэдрэ гугъапIэ лъабжьэншэхэмрэ фIэфIщ».
Илъэсрэ мази 8-кIэ Къалмыкъыр щылэжьащ ЮстицэмкIэ министерствэм. Ар и къулыкъум къызэрытекIа щIыкIэмрэ абы и щхьэусыгъуэхэмрэ псоми ящIэ, арщхьэкIэ куэд щыгъуазэкъым Шэшэным щекIуэкI зауэр, Абхъазым къыщыхъуауэ щыта зэрыхьзэрийми хуэдэу, Юрэ гурэ псэкIэ зыхищIэу, ар и щхьэм къытепсыха насыпыншагъэ иным хуэдэу игъэву зэрыщытар. Абы хуабжьу къехьэлIэкIырт и нэгу щIэкI псори: Iейр фIым зэрытекIуэр, зы къэрал зэдис цIыхухэр гущIэгъуэншэу зэрызэрыукIыжыр. ЛIыгъэ зыхэлъ цIыху акъылыфIэм и дежкIэ сыт нэхъ хьэлъэу щыIэ, бзаджэнаджагъэрэ щIэпхъаджагъэу плъагъур къызэрыпхуэмыгъэувыIэн къару уимыIэн нэхърэ? Апхуэдэут Къалмыкъым зэрызыхищIэр фIыуэ илъагъу Кавказ щIыналъэм щекIуэкI гуих-псэих зауэр.
А зэманым тепсэлъыхьыжу, Юрэ игу къигъэкIыжырт: «ШынагъуэншагъэмкIэ Советыр абы щытепсэлъыхьар щэкIуэгъуэм и 30-рт. Сэ псалъэ къызата нэужь жысIащ зауэр яублэнымкIэ сызэрымыарэзыр. Шэшэным щыIэ Iуэху псори тхьэмахуитI-щым къриубыдэу тэрэз зыщIыну Тхьэ щызыIуэж Грачёв зыри хищIыкIыртэкъым шэшэнхэм я тхыдэ блэкIами абыхэм я лъэпкъ хьэлми. Сэ сукъуэдияр нэгъуэщI хэкIыпIэт: лъыгъажэ хэмыту зэпсэлъэн, зэгурыIуэн, щытыкIэм мамыр IэмалхэмкIэ хэкIыпIэ къыхуэгъуэтынырт. Хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкIэ, Iуэхур ипэ махуэм ябзщ, ядри ягъэтIылъыжат. Ар къыщызгурыIуэм, а махуэ дыдэм сэ Президентым деж лъэIу тхылъ езгъэхьащ, си къулыкъур сщхьэщахыну, абы и щхьэусыгъуэри иту».
1994 гъэм дыгъэгъазэм и 7-м УФ-м и Президент Ельцин Борис Iэ тридзащ УФ-м юстицэмкIэ и министр Къалмыкъ Юрэ и къулыкъум зэрытекIымкIэ унафэм. Ар къыфIэIуэхутэкъым иджы Юрэ. Унафэр къыщащтэм, ар Шэшэным кIуакIэт, абы и пашэ Дудаев Джохар хуэзэри епсэлъат, лъыгъажэр къимыгъэхъун мурадкIэ, арщхьэкIэ а зауэр къыпхуэгъэувыIэжынутэкъым, шэ икIам къызэрыпхуемыгъэгъэзэжынум хуэдэу.
Къэралым щекIуэкI лъэпкъ политикэм хуабжьу хуэнабдзэгубдзаплъэт Къалмыкъыр. Абы уеджэ хъунут дуней псом зэдай щIэныгъэлIу, политик щэджащэу. АрщхьэкIэ ар дапщэщи адыгэу, адыгэ лъэпкъым и Iыхьэу щытащ. АдыгагъэкIэ дызэджэ лъэпкъ философиер къанэ щымыIэу дэплъагъурт абы. Абы и лъабжьэт хуитыныгъэр, пщIэр, нэмысыр. Псалъэ дыгъэлхэмкIэ мыерыщми, абы къыжьэдэкI дэтхэнэ псалъэухари, и гупсысэри, и дуней тетыкIэри — псори зыхуэгъэпсар лъэпкъ зыужьыныгъэрт, демократие щытепщэ жылагъуэ, къэрал ухуэнырт. Апхуэдэ Iуэху еплъыкIэхэр зиIэ Къалмыкъырт зыхуэфащэр адыгэу ЩIы хъурейм тесым я япэ лъэпкъпсо жылагъуэ зэгухьэныгъэм — Дунейпсо Адыгэ Хасэм — и япэ тхьэмадэу щытыныр.
Хэкупсэ нэсу щыт Къалмыкъ Юрэ хуэдэхэм я фIыгъэкIэт дэ, дуней псом щызэбгрыдза адыгэхэр, зы дызэрыхъужыфынур. Абы щыхьэт техъуащ ДАХ-м и къыкIэлъыкIуэ зэIущIэхэр икIи Юрэ етIуанэуи, ещанэуи хахыжауэ щытащ а лъэпкъпсо зэгухьэныгъэм и пашэу. Ар еш имыIэу елэжьащ ДАХ-м и Уставым, лъэпкъпсо зыужьыныгъэм хуэгъэпса япэ программэм. 1996 гъэм Къалмыкъым зэхигъэувауэ щытащ ДАХ-р зэрылэжьэну программэр. Ар къытхуэнащ абы и щIэин лъапIэу, IуэхугъуэщIэхэм дыхуэзыгъэуш, гупсысэ дахэхэм дыхуэзыущий дэфтэру.
Ди нэхъыжьхэм жаIэрейщ: «ЛIа псори дэ тхэкIыжыркъым». Ар пэжщ. Дунейм темытыжми, Къалмыкъ Юрэ дэ къытхэтщ, ди Iуэхухэмрэ гупсысэхэмрэ иубзыхуу.
АКЪБАЩ Борис,
экономикэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор.
2000 гъэ
Хьэбэз къуажэм дэт Iэдииху и чэщанэм деж. 1962 гъэ
Москва и Ут Плъыжьым. И щхьэгъусэ Октябринэрэ и пхъумрэ и гъусэу.1970 гъэ
ГъащIэми щIэныгъэми щылIыхъусэ
Къалмыкъ Юрэ Хьэмзэт и къуэр гъащIэм сызыщрихьэлIахэм ящыщу пщIэшхуэ зыхуэсщIхэм яхызолъытэ. Илъэс 40 нэхърэ нэхъыбэ дэкIащ дэ дызэрызэрыцIыху лъандэрэ, къэзгъэщIам и зэхуэдитIым щIигъукIи ар ныбжьэгъу пэжу сиIащ.
Юрэ куэдым яцIыху щIэныгъэлI Iэзэу, егъэджакIуэ IэкIуэлъакIуэу, къэрал, политикэ лэжьакIуэ ахъыр зэману. Сыт хуэдэ IэнатIэ дзыхь къыхуамыщIами, ар абы ирихьэкIащ тэрэзу, зыхэтым пщIэрэ щIыхьрэ къыхуащIу — ахэр студент е профессор гуп ирехъу, къэрал къулыкъущIэу е цIыху къызэрыгуэкIыу щрет. Къалмыкъым хуэдэу «цIыху минхэр, мелуанхэр къыхуэарэзыщ» зыхужыпIэн куэд щыIэу сэ сщIэркъым.
IэнатIэ куэдым сыщыдэлэжьащ сэ Юрэ икIи ар лъэныкъуэ псомкIи къэсцIыхуну Iэмал згъуэтащ. Куэдрэ къэхъуркъым зэчий лъагэмрэ зэхэщIыкI куумрэ, гуащIэдэкI хьэлэлымрэ къару мыкIуэщIымрэ, щыпкъагъэмрэ лIыгъэмрэ зэгъусэу зы цIыхум хэлъу ущрихьэлIэ. А хьэл-щэн псори хэлът Къалмыкъым, къыдэлажьэхэм, зрихьэлIэхэм дапщэщи щапхъэ яхуэхъуу.
Илъэс бжыгъэ куэдым къриубыдэу сэ мызэ-мытIэу лэжьыгъэ IуэхукIэ сыщыIащ Къалмыкъыр щылэжьа Саратов юридическэ институтым, ар зи пашэ кафедрэм Iуэху зехьэкIэхэмкIэ дыщызэдэгуашэу. А лъэхъэнэм сэри срипашэт Къэзахъ къэрал университетым иIэ апхуэдэ дыдэ кафедрэм. Дэ дызэрыщIэрт ди лэжьыгъэкIэ, зэгъусэу дыхэтт щIэныгъэ конференцхэм, симпозиумхэм, щIэныгъэ советхэм драгъэблагъэрт, тхылъыщIэхэм, къэхутэныгъэщIэхэм датепсэлъыхьу, ахэр зэпкърытхыу. Къалмыкъыр здэщыIэ апхуэдэ зэхуэсхэм нэхъыбэIуэрэ срихьэлIэным дапщэщи сыхущIэкъурт, сыту жыпIэмэ акъыл нэху, гупсысэ шэщIа зиIэ а цIыху телъыджэм сыдэуэршэрыну, Iуэхугъуэ гуэрхэм зэреплъыр зэзгъэщIэну сфIэфIти. Дапщэрэ ухуэмыкIуэми, абы и бгырыс хьэщIэ егъэблэгъэкIэр япэ итт, ари гумрэ псэмрэ къабгъэдэкI гуапагъэу зэрыщытыр зыхыумыщIэнкIэ Iэмал имыIэу.
Зэгуэрым абы и библиотекэм щыслъэгъуат тхылъыфI гуэр, гъуэтыгъуейрэ цIэрыIуэу, икIи сымыгъэщIэгъуэн слъэкIакъым апхуэдэ къыдэкIыгъуэ хьэлэмэтыр зэрызыIэригъэхьэфар. И унэ сыкъыщIишыжри, абы сригъэтIысхьэжащ Алма-Ата кIуэж мафIэгум. Гъуэгум сыздытетым, си портфелыр къызэIузохри — а тхылъыр абы дэлъщ. Ар хьэщIагъэ лъагэм и нэщэнэу икIи хьэщIэм и дежкIэ дерс щхьэпэу къызолъытэ. Апхуэдэ гуапагъэр гум куэдрэ илъщ. Ди зэхуэзэхэр гъэнщIат псалъэмакъ купщIафIэхэмкIэ, зэдауэ хьэлэмэтхэмкIэ, Iуэху еплъыкIэ зэтемыхуэхэмкIэ, атIэми ахэр дапщэщи «ягъэIэфIырт» Юрэ и гушыIэкIэ щабэм, апхуэдизу ар псалъэм хуэIэзэт, бзэм хуэшэрыуэти. Къэхъурт ди зэIущIэхэм пэщIэдзэ щызыгъуэта Iуэху еплъыкIэхэр абы и къэхутэныгъэхэм, иужькIэ щIэныгъэ статьяхэм, докладхэм, тхылъ щхьэхуэхэм лъабжьэ щахуэхъуж.
Лъэпкъ щIэныгъэм зиужьыным хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщIа IэщIагъэлI пажэхэм ящыщщ Къалмыкъ Юрэ. ЕджапIэ нэхъыщхьэм щыщыIаи, жылагъуэ Iуэхухэр щызэфIихаи, къэрал, политикэ къулыкъу лъагэхэм щыпэрытаи — абы зэи IэщIыб ищIакъым щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр. Къалмыкъым и къалэмыпэм къыпыкIа тхыгъэхэр хабзэмрэ хуитыныгъэмрэ ятеухуауэ щыIэ тхылъхэм я нэхъыфIхэщ, ахэр хэлъщ лъэпкъ щIэныгъэм и фондым. Сэ абыхэм сыт щыгъуи щыгъуазэ захуэсщIырт гупсэхуу, рецензэ зыхуэстххэри мымащIэу.
ЗэхъуэкIыныгъэм и лъэхъэнэм Къалмыкъыр куууэ хэтащ «борэнымрэ гъуэжькуиймрэ» я курыкупсэм. Къэрал экономикэм хуиту зезыгъэужьын хабзэхэр зэхэлъхьэным елэжьа хэкупсэхэм ящыщащ Юрэ, уеблэмэ а лъэхъэнэм къащта хабзэхэм куэд яхэтакъым абы и нэIэм щIэмыта, и къэпщытэныгъэхэм кIуэцIрымыкIа. Абы щыгъуэ сэри сахэтт хабзэхэм елэжь комиссэхэм. Дэ дыщылажьэрт Москва и Iэшэлъашэхэм щыIэ санаторэ гуэрым и унэм. СощIэж: хабзэубзыху комиссэм и унафэщIт Къалмыкъри, махуэ псом Совет Нэхъыщхьэм щыIамэ, пщыхьэщхьэм дэ къытхыхьэжырти, и гуи и пси етауэ, дэтхэнэ хьэрфри псалъэри щIипщытыкIыу, зэригъэзахуэу къыддэлажьэрт. Апхуэдэ щIыкIэкIэ дгъэхьэзырауэ щытащ Урысей Федерацэр, СНГ-м хэт къэралхэр ноби зэрыпсэу хабзэ нэхъыщхьэхэм ящыщ куэд. Хабзэхэр лъэхъэнэм хуэфащэу убзыхужыным псэуху елэжьащ ди ныбжьэгъу пэжыр.
Юрэ ящыщт зи къэралыр, щалъхуа и щIыналъэ цIыкIур фIыуэ зылъагъухэм. Ар сыт щыгъуи ирипагэрт икIи иригушхуэрт къызыхэкIа адыгэ лъэпкъ уардэм, арщхьэкIэ цIыхум пщIэ щIыхуищIыр е ныбжьэгъу къызэрыхихыр зыкIи епхатэкъым ар зыщыщ лъэпкъым. Нэхъ зэныбжьэгъухэр цIыху 11 дыхъурти, лъэпкъи 7-м дащыщт, шхэпсу къытхэтри Къалмыкъырт. ДыкъызыхэкIа лIакъуэмрэ дыкъыщалъхуа щIыпIэмрэ емылъытауэ, псори дызэдэлэжьащ дызэгурыIуэу, ди къэралыр ефIэкIуэным, лъэ быдэкIэ увыжыным дэтхэнэми ди къарурэ зэфIэкIрэ етхьэлIэу.
Сыт хуэдиз лIыгъэрэ зэпIэзэрытыныгъэрэ хэлъа Къалмыкъым?! МыхъумыщIагъэмрэ лей зехьэнымрэ я бийуэ псэуащ ар. Абы и щапхъэхэр гъунэжщ. 1980 гъэм СССР-м икIыным ирахулIат ди ныбжьэгъуфI, юрист-цивилист куэдым ди егъэджакIуэ икIи унэтIакIуэ Иоффе Олимпиад (иужьрей зэманым ар щытащ США-м и университет цIэрыIуэхэм ящыщ зым и профессору). Хэкум икIа нэужь, ныбжьэгъу «пэжу» иIахэм ящыщ куэдым абы я щIыб хуагъэзат, властым и губгъэн къахьыным щышынэри. Ныбжьэгъугъэм епцIыж зи мыхабзэ Юрэ зыми зыдигъэшакъым, Олимпиад хуиIа щытыкIэми зы мэскъал кIэригъэхуакъым, уеблэмэ абы пыщIэныгъэ зэрыхуиIэр зэи ибзыщIакъым. Апхуэдэ лIыгъэхэм ящыщтэкъэ абы 1994 гъэм и щэкIуэгъуэм ича лъэбакъуэри.
ЖыпIэнурамэ, щIэныгъэми гъащIэми щылIыхъусэт Къалмыкъ Юрэ. Апхуэдэхэм я лъэужьыр щIэх хэгъуэщэжыркъым. И IэдакъэщIэкI лэжьыгъэхэмкIэ, гупсысэхэмкIэ Юрэ ноби къытхэтщ псэухэм, гъуазэ къытхуэхъуу.
БАСИН Юрий,
профессор. 1998 гъэ
США-м щекIуэкI дунейпсо конференцым хэтщ. Атлантэ,1993 гъэ
Псынэпсу псэ къабзэ икIи нэху
Сэри си унагъуэм исхэми Тхьэшхуэр къытхуэупсауэ къыдолъытэ Къалмыкъ Юрэ Хьэмзэт и къуэм гъащIэ гъуэгум дызэрыщыIущIамкIэ. ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 80 — 90 гъэхэм, къэралым и иджырей тхыдэм щыщу нэхъ гугъуу икIи зэхэзэрыхьауэ ялъытэм, дэ унагъуитIыр Москва дыщызэрихьэлIауэ щытащ. НыбжьэгъуфI схуэхъуа Юрэ и хьэл-щэнымкIэ сэ къэсцIыхуащ ар къызыхэкIа бгырыс лъэпкъ уардэм кIуэцIылъ гушхуэри, бгъэдэлъ лъэкIыныгъэри, хэлъ лIыгъэри.
Къалмыкъ Юрэ щIэныгъэлI Iэзэу зэрыщытым хъыбар куэд нэхъапэIуэкIи зэхэсхат. Ленинград къэрал университетым и юридическэ къудамэм и гъэсэн нэхъыфI дыдэхэм ящыщ Юрэ и къалэмыпэм къыпыкI щIэныгъэ лэжьыгъэхэр адрейхэм къащхьэщыкIырт япкърылъ гупсысэхэм я кууагъкIэ, къыщиIэт Iуэхугъуэхэм жылагъуэм щаIэ мыхьэнэшхуэмкIэ. Абыхэм щыгъуазэ защыхуэпщIкIэ, езы авторыр уи цIыхугъэу щымытми, зыхыумыщIэнкIэ Iэмал иIэтэкъым ар акъыл шэщIарэ Iуэху еплъыкIэ хэхарэ зиIэ щIэныгъэлI щыпкъэу зэрыщытыр. Тхыгъэхэм хэплъагъуэрт зы хьэлэмэтагъ телъыджэ: ахэр псори зыхуэгъэпсар хабзэ убзыхуамрэ хуитыныгъэмрэ зи гъащIэр тещIыхьа цIыхум и Iуэхур адэкIи егъэфIэкIуэнырт, абы и зэхэщIыкIым, дуней еплъыкIэм нэхъри зегъэужьынырт.
БлэкIа лIэщIыгъуэм и 80 гъэхэм я кIэухым дэ япэ дыдэу дыщызэрихьэлIащ СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм. Жылагъуэм щекIуэкI зэхъуэкIыныгъэ куухэм щытыкIэ гугъум ирагъэувауэ щытащ ди къэралыр. Дэ, депутатхэм, ди пщэ къыдэхуат жэуаплыныгъэшхуэ зыпылъ къалэн ин: Хэкум и зыужьыныгъэр лъэхъэнэм хуэфэщэн мардэм хуэзыгъакIуэ хабзэ нэхъыщхьэхэр зэхэтлъхьэн, ахэр зэман кIэщIым къриубыдэу къэтщтэн хуейт. А лэжьыгъэ ткIийм дыпэрыту сэ къызгурыIуащ зы цIыхум и хьэл-щэным щIэныгъэлI щэджащэм и зэфIэкIри, цIыхугъэ лъагэри, зэхэщIыкI куури зэуэ щызэхэухуэнауэ зэрыщытыфынур. А псоми ящIыгъут ар къызыхэкIа лъэпкъым и щэнхабзэр, и пщIэмрэ нэмысымрэ. Апхуэдэ цIыхут Къалмыкъ Юрэ — адыгэлI нэсыр икIи цIыху гъуэзэджэр.
Сэ фIыуэ сощIэ: СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм 1989 — 1991 гъэхэм зэфIиха IуэхугъуэфIхэм Къалмыкъ Юрэ и гуащIэ куэд хэлъщ, икIи, языныкъуэ политиканхэм сыт хуэдэу гугъу зрамыгъэхьми, а цIыху щэджащэм и фIыщIэр а лъэхъэнэм зэи пхухэтхъыкIынукъым. Юрэ и Iэужьым дапщэщи пщIэшхуэ щиIэнущ жылагъуэм. Дзыхь лъагэ къыхуэзыщIа цIыхубэм ярита псалъэр игъэпэжащ абы, Совет Нэхъыщхьэм Хабзэхэр зыубзыху и комитетым щыхэтами, абы и унафэщIу щагъэувами.
Куэдым дощIэж 1991 гъэм и шыщхьэуIу мазэм къэралым къыщыхъуауэ щыта зэрыхьзэрийр. Абы къыкIэлъыкIуауэ щытащ Совет Союзым хыхьэ республикэхэр щIыналъэ щхьэхуэ-щхьэхуэ зэрыхъуари. А лъэхъэнэ хьэлъэм икIи къызэрымыкIуэм Урысей Федерацэм и Конституцэр — ди гъащIэм и хабзэ нэхъыщхьэр — щIэрыщIэу убзыхужыным Къалмыкъ Юрэ къарурэ зэфIэкIыу, щIэныгъэрэ лъэкIыныгъэу ирихьэлIари цIыхухэм я гум зэи ихунукъым. Абы къыкIэлъыкIуащ Юрэ и зэфIэкIыр нэхъри наIуэ къыщыхъуа IэнатIэхэри. Абыхэм я нэхъыщхьэхэм ящыщщ ар къэралыгъуэщIэм ЮстицэмкIэ и министерствэм и пашэу зэрыщытар, гъащIэм, псэукIэм я хабзэщIэхэр иукъуэдийрэ ахэр цIыхубэм яхуигъэлажьэу.
Сыт хуэдэ къалэн имыгъэзэщIами, Къалмыкъым и дежкIэ нэхъыщхьэр цIыхухэм пэжагъым тету къулыкъу яхуэщIэнырт, зэфIэкIыу бгъэдэлъыр абыхэм яхуигъэлэжьэнырт. Щалъхуа щIыпIэм къыщыщIэж бгыщхьэ псынэпсым хуэдэу къабзэт абы и псэр, и гупсысэхэр, и IуэхущIафэхэр, хэбдзын хэмылъу. А псынэпсым и зы Iубыгъуэ щIыIэм, уи къарур къызэрызыгъэгъуэтыжрэ гупсысэр зыгъэжаныжым, хуэдэт си ныбжьэгъуфIым и дэтхэнэ IуэхущIафэри.
Сэ, Хохлов Славэ, Къалмыкъ Юрэ — дэ щым ди зэхуаку дэлъа зэхущытыкIэр куэдрэ изогъэщхь фронтым зэдыIут цIыхухъухэм яку къыдэхъуэ зэныбжьэгъугъэ быдэм, пэжым. Дамэпкъ лъэщым хуэдэу щIэгъэкъуэн хъу а гурыщIэр псыхьащ хахуагъэкIэ, лIыгъэкIэ, псэемыблэжагъкIэ. Зэкъым икIи тIэукъым дэ зэныбжьэгъухэр щытыкIэ къызэрымыкIуэ дызэрихуар. Апхуэдэхэт, псалъэм папщIэ, Совет Нэхъыщхьэм и щIыхьэпIэм танкхэр щыщыгъуэгъуа 1991 гъэм и шыщхьэуIур е 1994 гъэм Шэшэным зыщыщIидза лъыгъажэ зауэр. Абы щыгъуэм дэ псалъэ быдэ ттауэ щытащ хабзэмрэ хуитыныгъэмрэ къэралым щытхъумэну, сыт хуэдэ уасэ абы щIэттын хуей мыхъуми. А зауэр зэраубламкIэ зэрымыарэзыр къигъэлъагъуэу Къалмыкъыр и къулыкъум текIауэ щытащ. Ар куэдым яхузэфIэмыкIын лIыгъэщ.
Апхуэдэ гугъуехь куэдым гъащIэм гурэ псэкIэ щыпэщIэтащ си ныбжьэгъуфIыр. Ар цIыхуфэм дэмыхуэным хуэдизщ, цIыхугуми хуэмыхьын хьэлъэщ. Сэ сыхунэсащ си гур операцэ езгъэщIын. Слави Юри хунэсакъым…
Си ныбжьэгъухэр дунейм ехыжащ мазэ бжыгъэ фIэкIа я мызэхуакуу. Абыхэм я щымыIэжыныгъэр сэ икъукIэ къыстехьэлъати, къысфIэщIырт езы уафэ дыдэр къелъэхъшэхауэ сыщIипIытIэу… Абыхэм яхуэдэ ныбжьэгъу пэж Хэку зауэшхуэм сыкъызэрикIыжрэ сиIатэкъым. СощIэ — афIэкIа зэи сиIэнукъым. ИкIи сыхуейкъым…
Си псэм ноби къыщоблэ абыхэм къапкърыкI нэхугъэр. Юрэ и унагъуэм щIэсхэр ныбжьэгъу пэжу къысхуэнащ: и щхьэгъусэ Октябрини, и адэм и гъуэгум ирикIуэхэу, абы и IэщIагъэр къыхэзыха ипхъухэу Мадини, Свети, Лени, я ныбжьым хуумыгъэфэщэн Iущагъ зыбгъэдэлъ и пхъурылъхухэри. Сэри си унагъуэри дапщэщи дахуэпэжынущ Юрэ и щIэблэм. Адэм, адэшхуэм и вагъуэр куэдрэ къахурыреблэ абыхэм, я гъащIэ гъуэгур нэху яхуищIу.
АЛЕКСЕЕВ Сергей,
РАН-м и член-корреспондент.
1998 гъэ
Саратов юридическэ институтым и егъэджакIуэхэмрэ студентхэмрэ я фэеплъ сурэт. 1976 гъэ
IэщIагъэлI щэджащэ
Къалмыкъ Юрэ Хьэмзэт и къуэм и цIэр къэралым щызэлъащIысащ ехъулIэныгъэ лъагэхэр иIэу абы иригъэкIуэкIа щIэныгъэ, политикэ Iуэхугъуэхэм я фIыщIэкIэ. Жэуаплыныгъэ лъагэ зыпылъ апхуэдэ лэжьыгъэхэм къадэкIуэу, абы игъэзэщIащ жылагъуэ Iуэху купщIафIэхэри, Адыгэ лъэпкъым и конгрессым, Дунейпсо Адыгэ Хасэм я тхьэмадэу щыту.
Юрэ дэзыхьэхыу щыта щIэныгъэ-къэхутэныгъэхэм лъэныкъуэ куэд къызэщIаубыдэрт. Ахэр, псом япэрауэ, ехьэлIат граждан хуитыныгъэм, уней мылъкум, зэгурыIуэныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэм, хозяйственнэ зэхущытыкIэхэм япыщIа Iуэхухэм. Къалмыкъым ахэр щызэпкъриха щIэныгъэ статьяхэм, и кандидат, доктор диссертацэхэм я пщIэмрэ я мыхьэнэмрэ ноби нэхъ лъахъшэ хъуакъым. Абыхэм япкърылъ методологие къызыхуэтыншэмрэ щыкIуэцIрыша логикэ гупсысэхэмрэ, зэрыухуа щIыкIэмрэ къыщыхьа щыхьэтлыкъхэмрэ Къалмыкъым и дэтхэнэ лэжьыгъэми лъабжьэ быдэ яхуэхъу, ахэр нэгъуэщIхэм къазэрыхэщ щхьэхуэныгъэфIщ. Апхуэдэ лэжьэкIэ мардэр хэплъагъуэрт щIэныгъэлIым и япэ къэхутэныгъэхэми аспирант лэжьыгъэхэми («Граждан хуитыныгъэхэр къызэпызыуд Iуэхугъуэхэр зэрызэхэлъыр» (1962), «Граждан хуитыныгъэхэм ятеухуауэ» (1963), нэгъуэщIхэми).
ЩIэныгъэлIым и къалэмыпэм нэхъ иужьыIуэкIэ къыпыкIа статьяхэри, монографие щхьэхуэхэри екIуу, къызыхуэтыншэу убзыхуащ, япкърылъ гупсысэ куумрэ зэхущытыкIэщIэхэм я гъуэгум а лъэхъэнэм теувауэ щыта лъэпкъ экономикэм абыхэм щаIа мыхьэнэ инымрэ я гугъу умыщIыххэми. Апхуэдэ лэжьыгъэхэм ящыщщ «Совет къэралыгъуэмрэ хуитыныгъэмрэ» щIэныгъэ журнал цIэрыIуэм къытрадзауэ щыта «Хозяйственнэ зэхущытыкIэхэр гъэтэмэмыным граждан хабзэхэм щаубыд увыпIэр» (1981), «Граждан хабзэхэмрэ абыхэм я зыужьыкIэмрэ» (1988).
А щIэныгъэлI щэджащэм иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэм ящыщ зыбжанэ ятещIыхьащ унагъуэ зэхущытыкIэхэм, псэупIэхэм епха Iуэхугъуэ щхьэхуэхэм. ЩIэныгъэфI бгъэдэлъти, СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм, иужькIэ Къэрал Думэм щыхэта лъэхъэнэм Къалмыкъ Юрэ куууэ хэлэжьыхьыфащ гъащIэм и лъэныкъуэ куэдым епха хабзэхэр убзыхуным. Абыхэм я нэхъыщхьэхэм ящыщщ УФ-м и Граждан кодексым, УФ-м и Конституцэм, УФ-м и ПсэупIэ кодексым я проектхэр гъэхьэзырыным, иужькIэ ахэр къэщтэным епхауэ щыта лэжьыгъэхэр.
Сыт хуэдэ пщэрылъхэр имыIами, Къалмыкъ Юрэ дапщэщи къэнэжащ щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ юрист-цивилисту, хабзэубзыху лэжьыгъэм хуэIэкIуэлъакIуэ IэщIагъэлI щыпкъэу. Ди къэралым и зыужьыныгъэм, и къэкIуэнум гурэ псэкIэ хуэлэжьа хэкупсэщ Къалмыкъыр. ПсэухукIэ, зы махуи къэхъуакъым абы и гум лъэпкъым, къэралым епха гупсысэхэр щимылъа.
ЯКОВЛЕВ Вениамин,
юридическэ щIэныгъэхэм я доктор,
РАН-м и член-корреспондент.
ГугъапIэм и дамыгъэ
Ди гъащIэм зэпIэзэрытынагъ зэрыхэмылъым, ди пщэдейр «пшагъуэу» зэрыщытым, махуэ къэс жыхуаIэм хуэдэу ди нэгу щIэкI хьэгъэщагъэмрэ щIэпхъаджагъэмрэ сащегупсыскIэ, ди къэралым и къэкIуэнум папщIэ сигу хощIри, гугъапIэ гуэрхэр къызолъыхъуэж. ИтIанэ гукъэкIыжхэм къахызогъуэтэж си гъащIэм нэхъыфIу хэлъа, гум ехуэбылIэ зэманхэр, абы лъэужь дахэ къыщызыгъэна цIыхухэр. Псом япэ си гур мажэ Къалмыкъ Юрэ и деж. «Лъэхъэнэхэр цIыхухэм къыхахыркъым, абыхэм щопсэу икIи щолIэж…» — жиIэгъат усакIуэ Кушнер Александр. Апхуэдэущ Юрэ и гъащIэр зэрырихьэкIар: зыхалъхуа лъэхъэнэм хуэфащэу псэуащ, и къару емыблэжуи абы хуэлэжьащ.
ЦIыхум яхэт зэпыту цIыхум щхьэкIэ псэуащ ар. Зигурэ зи псэрэ дэтхэнэми хузэIуха адыгэлI жумартым къыпкърыкI хуабагъэмрэ гуапагъэмрэ щIэи гъуни яIэтэкъым. Дапщэщи гупсэхуу къодэIуэфынут, набдзэгубдзаплъэу къыпхущытынут, гупсысэхэм хэкIыртэкъым, хъуэпсапIэхэри и куэдт. УепсэлъылIэну тыншт — укъызэрыгурыIуэр къыбжаIэрт и нэ къабзитIым. И дыхьэшхыкIэр-щэ — абы и къарум узэщIимыщтэнкIэ Iэмал иIэтэкъым, апхуэдизу гухэхъуэт, уэрт икIи къабзэти.
Зэман хьэлэмэтт, Iуэхугъуэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ, къэхъукъащIэ къызэрымыкIуэхэмкIэ гъэнщIа лъэхъэнэт ар щыпсэуар. ЦIыхухэри сыт хуэдэт! Апхуэдизым къахэщырт Къалмыкъ Юрэ — щIэныгъэлI цIэрыIуэу, политик жыжьаплъэу, жылагъуэ лэжьакIуэшхуэу зэрыщытым къыдэкIуэу, ар гушхуэ зыкIуэцIылъ бгырыс нэст, къызыхэкIа лъэпкъым хэлъ хьэл-щэнхэм я фIыпIэ куэд зыхэлът. И IуэхущIафэхэри гупсысэхэри зыхуэунэтIар «лъабжьэфI зиIэм и щхьэкIэр мыхъумыщIэ мыхъунырт, абы къыхэкIыу щхьэж и лъэпкъ лъабжьэр, и къуэпсыр къигъэщIэрэщIэжыным гулъытэ хэха зэрыхуищIым узытегузэвыхьын лъэпкъ къишэнукъым. Абы цIыхухэр, лъэпкъхэр нэхъри зэришэлIэнущ, гъащIэмкIэ гугъапIэщIэхэр къахилъхьэнущ, шыIэныгъэрэ зэхэщIыкIрэ яIэу къигъэтэджынущ. Абы къыхэкIыу къалэн нэхъыщхьэр — лъэпкъ щэнхабзэхэр къэгъэщIэрэщIэжынырщ» («Эхо Кавказа». 1994, №1).
Къалмыкъ Юрэ «адыгэхэм я Прометей» щIыфIэсщам щхьэусыгъуэ иIэщ. Дызэрыщыгъуазэщи, алыдж мифологием и лIыхъужь Прометей тхьэхэм къафIидыгъуащ Олимп мафIэр икIи ар цIыхухэм яритащ. Абы къыхэкIыу ар бгым кIэраIулIащ икIи ух зимыIэ хьэзабым хагъэтащ: махуэ къэс абы и деж къэлъатэ бгъэшхуэм Прометей и тхьэмщIыгъур къриуIукIырт. Жэщым уIэгъэр кIыжырт, арщхьэкIэ къыкIэлъыкIуэ махуэм, аргуэрыжьти, бгъэшхуэм и лэжьыгъэм пищэрт… Апхуэдэт Къалмыкъым и гъащIэри. Абы и щхьэгъусэ Октябринэ игу къызэригъэкIыжымкIэ, абы и гъащIэр тыншу екIуэкIакъым. Захуагъэм дапщэщи и телъхьэ, хабзэм ебэкъуэныр щIэпхъаджагъэ ину къэзылъытэ, цIыхубэм яфIрэ къэралым и зэIузэпэщыгъэмрэ зи гъащIэ гъуазэ Къалмыкъым гугъуехь мымащIи ирагъэшэчакъым къыпэщIэтхэм, арщхьэкIэ Юрэ лъэкIырт абыхэм я щыуагъэр яригъэлъагъужын. Ар занщIэу къемыхъулIэми, зэман дэкIырти, гурыIуэгъуэ, нахуэ хъурт захуагъэр здэщыIэр. Шэшэн зауэр яублэну мурад щащIам, Къалмыкъым ар ядиIыгъакъым къэрал унафэщIхэм икIи иIыгъ къулыкъу лъагэм текIащ. Зэман дэкIри, Къалмыкъри щымыIэжу, наIуэ къэхъуащ ар захуэу зэрыщытар. Къэрал унафэр а лъэхъэнэм зыIэщIэлъахэр жыжьэ плъэф политикым жиIэхэм едэIуауэ щытамэ, хэт ищIэрэ, апхуэдиз цIыху лажьэншэхэм я гъащIэхэр зыхьа лъыгъажэр екIуэкIынтэкъым, нобэ ди гъащIэм къыщыхъу гуих-псэиххэм япэIэщIэ дыхъунт, Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу цIыхухэм я гъащIэр мастэпэм фIэсым хуэдэу ирахьэкIынтэкъым.
ЦIыхубэм папщIэ псэуа Юрэ щхьэхуещагъи хэлъакъым, и къаруи и гуащIи зэи щысхьакъым. Абы бгъэдэлъ щIэныгъэ куум теухуа хъыбархэр жыжьэ Iуат. Иджыри лэжьэн щIидзагъащIэу, си ныбжьэгъу гуэрым къызжиIат Саратов дэт юридическэ институтым щIэс и пхъум адыгэ егъэджакIуэ хьэлэмэт зэриIэр. Хъыджэбзым зэрыжиIэмкIэ, ар лекцэ къыщеджэкIэ, тхылъи тхыгъи къигъэсэбэпыркъым, яригъэджри хьэлэмэту, купщIафIэу студентхэм ябгъэделъхьэ, абы къыхэкIыуи зы цIыхум абы и дерсхэр IэщIыб ящIыркъым. Апхуэдэ щIэныгъэлI щыпкъэ гъуэтыгъуейти, афIэкIа Iуэху симыIэу Саратов сыкIуауэ щытащ, Къалмыкъыр зэзгъэцIыхуну.
Зы махуи сыхущIегъуэжакъым а лъэбакъуэм. Абдеж къыщыщIэдзауэ дэ дяку къыдэхъуащ зэныбжьэгъугъэ быдэ. ЩIэныгъэлI щэджащэу, политик IэкIуэлъакIуэу щыта Юрэ сэ къэсцIыхуащ нэгъуэщI лъэныкъуэхэмкIи. Абы хуэдэу гушхуэрэ псэ къабзэрэ зиIэ щымыIами ярейт. Ди анэдэлъхубзэкIэ дыщызэпсалъэ къудейкIи, плъагъурт абы и гум щыщIэхэр, и хэкур, и лъэпкъыр и псэм и хъуахуэти.
Бэм я дзыхьыр апхуэдэ цIыхум ирамыгъэзуи хъунт? СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм къалэнышхуэ пщэрылъ къыщыщыхуащIами, ахэри тэмэму зэфIихыурэ, щIэныгъэ-къэхутэныгъэми хунэсырт. А лъэхъэнэм абы итхахэм ящыщщ «Экономикэр зэрыубзыхупхъэр» (1991), «Рынокым и хабзэ нэхъыщхьэр» (1991), «Лъэпкъ цIыкIухэмрэ Урысей къэралыгъуэмрэ» (1992), «Коррупцэм пэщIэтыным теухуауэ» (1993), «Гууз-лыузыр зэи куэдыIуэ хъуркъым» (1994), «Хабзэр щытепщэ къэрал бухуэну тыншкъым» (1995), «Кавказыр, и гуауэхэри зыгъэгулэзхэри щIыгъуу» (1996). Апхуэдэу ар хущIэкъурт адыгэм и Iуэхур дэнэкIи щигъэкIуэтэным. Ар сыт хуэдэу щыгуфIыкIат Москва абазэ, адыгэ школхэр къызэрыщызэIутхам. Къэрал щыхьэрым щылажьэ Адыгэ хасэм и IуэхукIэ Юрэ зи унафэщI министерствэм сыхуэкIуэмэ, IэплIэешэкIкIэ къыспежьэрт, лъэкI псомкIи къыздэIэпыкъурти, апхуэдэ дыдэу, гу зэIухакIэ сыкъригъэжьэжырт.
Быдэу си фIэщ мэхъу: Къалмыкъ Юрэ хуэдэ лIы щэджащэ адыгэ лъэпкъым диIакъым. «Уадыгэным, уи щэнхабзэр зепхьэжыным я нэхъыщхьэр IуэхугъуитIщ, — жиIэрт абы. — Ар анэдэлъхубзэр хъумэнырщ, лъэпкъ хабзэр умыгъэкIуэдынырщ. А IуэхугъуитIыр дэтхэнэ адыгэми игъэзэщIэн хуейщ, дунейм тетыху».
Кавказ къуршыжьхэм я тхыдэшхуэр щыхьэт зытехъуэ Iуэхугъуэхэм ящыщщ дэтхэнэ лъэпкъым и къэкIуэнури абы и къуэ пажэхэм яубзыхуу зэрыщытар. Лъэпкъыр щытыкIэ къызэрымыкIуэ щихуэми апхуэдэхэрат бэм щIэгъэкъуэн яхуэхъур, хэкIыпIэ-хыхьэпIэхэр къэгъуэтыныр пщэрылъ зыхуэхъур. БлэкIынщ илъэсхэр, Iуэхугъуэ куэд тхыдэм и жьауэми щIиуфэнщ, ауэ адыгэ лъэпкъым дапщэщи дигу къэдгъэкIыжынущ Къалмыкъ Юрэ хуэдэ лIыхъужь дызэриIар — щIэныгъэ куу бгъэдэлъу, зэхэщIыкI лъагэ иIэу, лIыгъэкIи хахуагъэкIи къыпэхъун щымыIэу, зыми емыщхьу.
ИгъащIэми жаIэ: «ЛIэнми лIыгъэ хэлъщ». Апхуэдэт Юрэ и лIэкIэри. 1997 гъэм щIышылэм и 15-м абы сыкъепсэлъат телефонкIэ икIи, гукъыдэмыж зэрыхъуар сщIэрти, селъэIуат ДАХ-м и зи чэзу зэхуэсу Черкесск щекIуэкIынум мы зэм мыкIуэну. «Хьэуэ, абы сымыкIуэу хъунукъым. Сэ абы къыщызожьэ. КъэхъуIами — си Хэку сыкIуэжу аращ, сыщылIэну».
Апхуэдэуи хъуащ: къыкIэлъыкIуэ махуэм, щIышылэм и 16-м, ар дунейм ехыжащ Минводы къалэм нэсыжауэ.
Хьэлъэт а хъыбар гуауэр абы и унагъуэм исхэм яжепIэну, хьэлъэт а дыуэщIми ухэтыну…
Къалмыкъ Юрэ щыщIэтлъхьэжащ щалъхуа Абазакт жылэм. Дунейми зыкъиддищI хуэдэ, уает икIи уфат. Адыгэ лъэпкъым, абы и гъусэу Абхъазым, зэры-Кавказу хэщIыныгъэшхуэ дгъуэтат.
Зэманым уIэгъэр егъэкIыж, махуэм махуэ къыкIэлъокIуэ, щIэблэщIэхэр къытщIохъуэ. Ауэ а зэхъуэкIыныгъэхэм ядэкIуэдынукъым лIэщIыгъуэкIэрэ ди тхыдэм хэтыну къыхэтха цIэр, Къалмыкъ Юрэ и цIэр. Ар дапщэщи гъащIэм, псэуныгъэм, захуагъэм, нэхугъэм, гугъапIэм я дамыгъэщ, ди лъэр жан ищIыжу, лъэпкъым и зыужьыныгъэм хуэгъэпса Iуэхугъуэ инхэм дыкъыхуриджэу.
АГЫРБЭ Юрэ,
КъШР-м щIэныгъэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, экономикэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор,
ООН-м информатикэмкIэ и дунейпсо академием и академик.
Москва къалэ
ЦIыхухэм папщIэ
Илъэс 30-м щIигъукIэ ныбжьэгъу пэжу сиIам, чэнджэщэгъуфIу, унэтIакIуэу, гъуэгугъэлъагъуэу дапщэщи згъуэту щытам блэкIа зэманым иту сытепсэлъыхьыну хьэлъэщ. Тхьэшхуэм, щIыуэпсым, къызыхэкIа лъэпкъым къыбгъэдэкIыу цIыхум хэлъыфыну хьэл нэхъыфIхэр зи щэным щызэхэухуэна щэджащэхэм ящыщт Къалмыкъ Юрэ.
ЦIыхухэм папщIэ псэуащ ар. Къыдэпсэу, зыдэлажьэ, къэзыухъуреихь, гъащIэм зыщрихьэлIэ дэтхэнэми пщIэрэ нэмысрэ яхуищIут Юрэ зэрабгъэдэтыр. Къалмыкъым дапщэрэ сыхуэмызами, абы хэлъ щэныфIагъыр зыхэсщIэрт, зыхэсщIэхукIи сыщIэхъуэпсырт абы ещхь сыхъуным. Апхуэдэт ар: цIыхугъэшхуэрэ зэхэщIыкIрэ хэлъу, къызыхэкIа лъэпкъ уардэм хуэфэщэн хабзэ дахэрэ нэмысрэ зэрихьэу.
И гъащIэм и иужьрей илъэси 8-р Къалмыкъ Юрэ хуиунэтIащ къэрал къулыкъу зэмылIэужьыгъуэхэр ехьэкIыным. А зэманым ар апхуэдэ дыдэу гу зэIухакIэ хуэлэжьащ и адыгэ лъэпкъым.
СызэригугъэмкIэ, Юрэ апхуэдэ къэралпсо, лъэпкъпсо къалэнхэр пщэрылъ щIызыхуищIыжам щхьэусыгъуитI иIэщ. Япэрауэ, жылагъуэр экономикэ зэхущытыкIэщIэхэм щыхуэкIуэ лъэхъэнэм абы къыгурыIуащ граждан хуитыныгъэмрэ хабзэмрэ хуэлажьэ егъэджакIуэмрэ хабзэуб-зыху IэщIагъэлIымрэ я лэжьыгъэр зэпэщхьэхуэу щымыту, атIэ а IэнатIэхэм щиIэ зэфIэкIыр, щIэныгъэр зы Iуэхушхуэм — къэрал ухуэныгъэм — хуигъэпсмэ, цIыхубэм я дежкIэ зэрынэхъыфIыр. ЕтIуанэрауэ, игукIэ, и псэкIэ егъэджакIуэ нэсу, лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэу зэрыщытым къыхэкIыу, абы ифI зэкIыфыну цIыхухэм я бжыгъэм хигъахъуэмэ нэхъ къищтащ: политикэм хыхьэри, университетым и аудиторэхэм щIэсхэм Юрэ гъусэ яхуищIащ зи щIэныгъэкIэ, къулыкъукIэ сэбэп зыхуэхъуфыну цIыхубэр. Къалмыкъым и статьяхэмрэ тхылъхэмрэ студентхэр, аспирантхэр иреджэнум и закъуэтэкъым иджы, атIэ абы зэхилъхьэ хабзэхэр ялъэIэсынут зыхуэлажьэ къэралым ис цIыху мелуни 150-ми и адыгэ лъэпкъым щыщу хамэщI зэмылIэужьыгъуэхэр IэмалыншагъэкIэ псэупIэ зыхуэхъуахэми.
И гурылъ псоми хунэсакъым а цIыху гъуэзэджэр, сыту жыпIэмэ, абы къалэну зыхуигъэувыжахэр зы цIыху гъащIэкIи плъэмыкIыным хуэдизу абрагъуэт. Дауэ хъуми, куэд, куэд дыдэ хуищIэфащ Къалмыкъ Юрэ и хэкум, и лъэпкъым я зэIузэпэщыгъэм. Абы и гум къарууэ иIар, езы и гъащIэ дыдэр тыхь яхуищIащ цIыхубэм. Апхуэдэхэр зэи тщыгъупщэ хъунукъым.
МОЗОЛИН Виктор,
Москва дэт юридическэ академием и профессор, юридическэ щIэныгъэхэм я доктор.
Нэхъ хьэлъэж къытщохъу
Зэманым сыт хуэдэ узри игъэхъужу жаIэ нэхъыжьхэм, и благъэ-Iыхьлыхэм ящыщ гуэр пасэу дунейм ехыжамэ, цIыхум и гур фIы хуащIу. Пэжу, IэмалщIапIэншэщ ажалыр, упэувкIи, утекIуэнукъым. ИтIани щыIэщ илъэсхэм пщамыгъэгъупщэф хэщIыныгъэхэр. Ахэр щIэх-щIэхыурэ гум къыдредзеиж, псэми къелъыхъуэ. Уеблэмэ абыхэм я лIэныгъэм нэхъ куууэ зыхыуегъащIэ а цIыхум мыхьэнэуэ иIар, тфIэкIуэда фIыгъуэм и инагъыр. Апхуэдэхэм ящыщщ Къалмыкъ Юрэ Хьэмзэт и къуэр.
…1993 гъэм и щIымахуэр сигу къокIыж. Абхъазым абы щыгъуэ зауэ щекIуэкIырт, ар зэриухынуми зыкъомкIэ елъытат Кавказым ис лъэпкъхэм я къэкIуэнур. СызэригугъэмкIэ, Къалмыкъ Юрэ псом нэхърэ нэхъыфIу къыгурыIуэрт а зауэм кърикIуэнкIэ хъунур. Зы лъабжьэ, зы хабзэрэ бзыпхъэрэ зиIэ бгырыс лъэпкъыжьхэм абхъазхэр я закъуэ утыку къызэрамынэнур абы ищIэрт. УФ-м юстицэмкIэ и министру щытми, ар, псом япэрауэ, адыгэт икIи и гур, и псэр ящIэузырт зауэм и лыгъейм лажьэншэу илыпщI абхъаз сабийхэм, лIыжьхэм, фызыжьхэм, яубла куржы-абхъаз зэпэщIэтыныгъэм Кавказым и къуэ нэхъыфIхэр зэрыхэкIуадэм игъэгумэщIырт. Абы щыгъуэ Къалмыкъым лъэкI къигъэнакъым, а лъыгъажэр нэхъ псынщIэIуэу иухынымкIэ, ар кавказпсо зэрыхьзэрийм хуэкIуэным нимыгъэсу.
Абхъазхэм къытлъыса удыныр нэхъ щабэ зэрищIыным дапщэщи хущIэкъуащ Къалмыкъыр. Ар тщIыгъуащ ди лъэпкъым гузэвэгъуэр къыщытепсыхами зыузэщIыныгъэмрэ хуитыныгъэмрэ я гъуэгу мытыншым дыщытеувами. Юрэ къыдит чэнджэщхэр дапщэщи щхьэпэт, акъылышхуэ зыхэлът, абыхэм зэи ущагъэуэнутэкъым. Апхуэдэ цIыхут ар — зыхэт IуэхумкIэ жэуаплыныгъэ ткIийр зыхэзыщIэт.
ЖыпIэнурамэ, Къалмыкъ Юрэ хуэдэ политик Урысейм иIауэ сщIэркъым. Ар адрейхэм ещхьтэкъым, депутат мандатыр щиIыгъаи министр къулыкъур щигъэзэщIаи. Дунейм ехыжыным куэд имыIэжу къыдэкIауэ щыта «ГъащIэм и къэгъэшыпIэхэр» и тхылъым езым зэрыщитхыжымкIэ, къэралым и политикэр щаубзыху «пщэфIапIэм» хамэу куэдрэ зыкъыщыщыхъужырт абы. Апхуэдэу ипэжыпIэкIэ зэрыщытам щыхьэт техъуэ Iуэхугъуэ гуэрым Юрэ щытопсэлъыхьыж тхылъым и пэщIэдзэм. 1990 гъэм и мэлыжьыхьым ар яхэхуат СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и УнафэщIу ягъэувыну зыхуагъэлъэгъуа депутатищым. Iэ Iэтыныр зэфIэкIа нэужь, наIуэ къэхъуащ Къалмыкъым нэхъыбэ и телъхьэ зэрыхъуар, арщхьэкIэ а лъэхъэнэм совет Парламентым и спикеру щыта Лукьяновым депутатхэм зыбжанэрэ Iэ яригъэIэтыжащ, езыр зыхуей кандидатурэр пхигъэкIын папщIэ. А Iуэхум щытепсэлъыхьыжкIэ, Юрэ и псалъэхэм зыри къыхэщыркъым, ар и жагъуэ хъуауэ къозыгъащIэу. Ар и щыхьэтщ абы «адрейхэм ящыщу» зыкъилъытэжу зэрыщымытам. Зэкъым икIи тIэукъым апхуэдэ гурыщIэ дыджыр абы зыхрагъэщIауэ зэрыщытар.
Хэлъа пэжагъымрэ быдагъымрэщ Къалмыкъым пщIэшхуэ Кавказым къыщыхуащIыным лъабжьэ хуэхъуар. АбыкIэ гушхуэрт бгырыс лъэпкъхэр, ар цIыхубэ депутату щыщытами, УФ-м ЮстицэмкIэ и министерствэм и пашэу щагъэувами, къэралым иригъэкIуэкI политикэ мыхъумыщIэм хэмытын щхьэкIэ, а къулыкъу лъагэр къыщигъэнами. Абы щыгъуэщ Къалмыкъ Юрэ лъэпкъпсо пашэ щыхъуар, сыту жыпIэмэ абы и зэфIэкI псори иджыт нэсу щыхуигъэпсар къызыхэкIа адыгэхэм, щалъхуа кавказ щIыналъэм щыпсэу адрей лъэпкъхэм я зыужьыныгъэмрэ зэкъуэтыныгъэмрэ.
Куэд дыдэ хузэфIэкIащ Юрэ, ауэ нэхъыбэжи хуэщIэнут, апхуэдизу гъащIэ кIэщIу щымытамэ. Языныкъуэхэми ар къалъытэрт бий шынагъуэу, арщхьэкIэ зи лъэпкъым, хэкум папщIэ гууз-лыуз зиIэхэм я дежкIэ ар гугъапIэ инт.
Къалмыкъым и пIэ иувэфын хэкупсэ иджыри къихъуакъым Кавказым. Абы къыхэкIыу дэ псоми нэхъ хьэлъэж къытщохъу а адыгэлI щэджащэр къызэрытхэмытыжыр.
АКАБЭ Нателлэ,
Абхъазым цIыхум и хуитыныгъэмрэ демократиемрэ дэIыгъынымкIэ и центрым и унафэщI.
Сыхъум къалэ
Абдулатипов Рэмэзан и гъусэу. 1995 гъэ
Хэкупсэ нэсым и щапхъэ
Мы сатырхэр щыстхкIэ, си нэгум къыщIоувэ цIыхугъэ лъагэ зыхэлъа хэкупсэ нэсым и образыр — апхуэдэт Къалмыкъ Юрэ. ЩIэх-щIэхыурэ си гупсысэхэм къыхохуэ а адыгэлI щэджащэм теухуа Iуэхугъуэхэр, иIа гупсысэхэр, и дуней тетыкIар. Хьэлэмэтыракъэ, сигу къэкIыжыхукIи, абы и хьэл-щэным щыщу щIэ гуэрхэр къызэIузох, ипэкIэ гу лъызмытауэ е семыгупсысауэ…
ЛIыгъэ хэлъу, къикIуэт имыщIэу, захуагъэм, пэжыгъэм дапщэщи я телъхьэу псэуащ ар. Абы и гъэсэн цIэрыIуэ Собчак Анатолий зэрыжиIауэ, Къалмыкъ Юрэ халъытэ 20-нэ лIэщIыгъуэм и юрист нэхъыфI дыдэу тхум. Бгъэдэлъ щIэныгъэмрэ зэфIиха Iуэхугъуэ инхэмкIэ ар хуагъадэ урым юрист щэджащэхэм, «правэм и лIыхъусэ» зыхужаIэу щытахэм. Къэрал лэжьакIуэшхуэр, политик Iэзэр, щIэныгъэлI иныр хъуащ хабзэхэр зэхэзыгъэува икIи занщIэу гъащIэм хэзыпщэфа юрист-цивилист. Апхуэдэ ипэкIэ зэи щыIакъым, хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкIэ, дяпэкIи ди тхыдэм къыхэхуэну къыщIэкIынукъым. Ауэ щыхъукIи, а хабзэхэм щелэжьа зэманыр къэралым и иджырей тхыдэм щыщу нэхъ гугъухэм ящыщт: совет къэралыгъуэр щызэхэщэщэжым епха зэрыхьзэрийхэмрэ урысей къэралыщIэр ухуэным къиша лъэпощхьэпо къызэрымыкIуэхэмрэ я лъэхъэнэ ткIийрт. Абы щыгъуэ екIуэкIа политикэ Iуэху фIейхэм, жылагъуэм щытепщэ хъуа гъэпцIагъэмрэ щхьэхуещагъэмрэ Къалмыкъыр пхыкIыфащ пщIэрэ щIыхьрэ иIэу, и щхьэми, къэралми, цIыхуми емыпцIыжу, хабзэм хуэпэжу. Абы и унафэм щIэту, къэралым и юрист нэхъ цIэрыIуэхэр щIыгъуу ягъэхьэзырауэ щытащ хэкум и «экономикэ конституцэкIэ» узэджэ хъуну УФ-м и Граждан кодексыр. А дэфтэрым пкърылъ купщIэшхуэмрэ лъапIэныгъэу иIэмрэ зэманми властми нэсу нахуэ иджыри къащIыфакъым, апхуэдизу абы и мыхьэнэр инщи.
Илъэсхэр блэкIыурэ, абыхэм нэхъ кIащхъэ ядэхъуащ Къалмыкъым и лIэныгъэм куэдым я гум тридзауэ щыта удыныр. ГъащIэм къыщыхъу дэтхэнэ къэхъукъащIэ къызэрымыкIуэми хуэдэу, зэманыр кIуэтэху, нэхъ наIуэ икIи нэрылъагъу мэхъу Юрэ зэфIэкIыу бгъэдэлъахэр. Абы дэлэжьахэм, гъащIэм щрихьэлIахэм къагурыIуащ а цIыху щэджащэм илэжьыфа Iуэхухэр къызэрымыкIуэу зэрыщытар. Ар щыпсэуми къыдгурыIуэрт ар, итIани и кIэм нэсу зыхэтщIэртэкъым. КъызэрыщIэкIымкIэ, езыр дунейм тету тщIымыгъужми, куэдкIэ нэхъыбэ хъуащ щыпсэум и телъхьэу щытахэм нэхърэ, Юрэ я унэтIакIуэрэ щапхъэу къэзылъытэхэр иджы. Ар ягу илъщ къэралым и цIыху куэдым, адыгэ лъэпкъым щыщу хэкурысхэми хамэ щIыпIэхэм щыIэхэми. Абы и щIэин уасэншэм куэдрэ зыхуагъэзэнущ иджырей щIэныгъэлIхэми къэкIуэну щIэблэхэми. ЦIыхубэм къахуигъэна а хъугъуэфIыгъуэм дэтхэнэми къыщигъуэтынущ къилъыхъуэ упщIэм и жэуап купщIафIэ, зыгъэпIейтей Iуэхугъуэм и хэкIыпIэ, иригъэкIуэкI къэхутэныгъэхэм гъуазэ щыхуэхъун.
Сэ си насыпти, Къалмыкъ Юрэ фIыуэ зыцIыхуахэм, дэлэжьахэм, ныбжьэгъуфIу зиIахэм, и гузэвэгъуэри и гуфIэгъуэри дигуэшу бгъэдэтахэм сащыщащ. Апхуэдэуи си насыпыншагъэт, къуэш пэлъытэу сиIа апхуэдэ ныбжьэгъуфIыр пасэу зэрысфIэкIуэдар, егъэджакIуэу, унэтIакIуэу дапщэщи къэслъытэу щыта нэхъыжьыфIыр зэрысIэщIэкIар… Ар дунейм ехыжри, си хьэл-щэнкIэ нэхъ сызыхуэныкъуэхэри симыIэж хъуащ: зэпIэзэрытыныгъэр, зэIуплъынымрэ шыIэныгъэмрэ япэ иту, губжьрэ ткIиягъ ямылейрэ хэмылъу Iуэхугъэхэм, къэхъукъащIэ зэмылIэужьыгъуэхэм кIуэцIрыплъыным сыхуэзыущиин. ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 90 гъэхэм екIуэкIа зэрыхьзэрийхэм дыздыхэтым абы куэдрэ къызжиIэрт: «Юрэ, уи пщтырагъыр тIэкIу бгъэмэщIатэмэ…» Апхуэдэхэм деж сэри мыпхуэдэ жэуап естыжырт: «Апхуэдэу сыщытыфтэмэ, Къалмыкъ Юрэ етIуанэ сыхъуну Iэмал сиIэнти…» ЗэрыхъукIэ, зэрысхузэфIэкIкIэ дапщэщи сыхущIэкъурт къысхуищI дагъуэхэр зыхэзныну — абы и дэтхэнэ псалъэри ди дежкIэ дыкъызэрыщ гъуджэ къабзэм хуэдэт. Апхуэдэ дерс купщIафIэхэр куэдрэ къыдитырт абы. Аращ Нало Заур Къалмыкъым щхьэкIэ «бегъым- бар пэлъытэщ ар» щIыжиIар.
Езым иIэ пщIэшхуэм щыщ дэри къытлъигъэсыну хуейт Юрэ, езыр зытет лъагапIэри къытхуигъэфащэрт. Абы зэ нэхъ мыхъуми хуэза, гъунэгъуу епсэлъылIа цIыхур пабгъэрт иджыри абы IущIэну. Малъхъэдисым хуэдэу, зы къару телъыджэ гуэрым ар уи гупсысэм къыхинэрт, IэщIыб умыщIыфу. ЦIыху къызэрыгуэкIыу, пэжымрэ захуагъэмрэ и гъуазэу гъащIэм хэт ди ныбжьэгъуфIым зыкъыфIэщIыжын е зыгъэщIэгъуэн жыхуэпIэхэр и пщIыхьи къыхэхуэртэкъым. Зыгуэрым IуэхукIэ зыкъыхуигъэза нэужь, абы и дежкIэ нэхъыщхьэр къелъэIур имыгъэщIэхъуу абы игу зэригъэзэгъэнырт — езыр и щхьэ зэи егупсысыртэкъым. СампIэимыхьэу щымыт, зыкъыхэзыгъэпIиикIыну хущIэмыкъу апхуэдэ цIыху губзыгъэхэр, зэрыхабзэщи, тхыдэм езым къыхехри гъащIэм и утыкум къре- шэ, ахэр зэрыщэджащэр псоми наIуэ ящищIын папщIэ.
Апхуэдэу къалэнышхуэхэр и пщэ къыдэхуауэ щытащ Къалмыкъ Юрэ. Ахэр тэрэзу зэфIигъэкIащ, бгъэдэлъа акъылыфIагъэмрэ щIэныгъэ куумрэ, зэпIэзэрытыныгъэмрэ гупсысэ шэщIамрэ я фIыгъэкIэ.
ЩЭНЫБЭ Юрэ,
юрист, Дунейпсо университет зэIухам (США,
Калифорние) социологиемкIэ и доктор, Абхъаз университетым щIыхь зиIэ и профессор.
