ЮСЕФ АС-СИБАИ
ФИТIНЭ ЛЪАПСЭ
ЗэзыдзэкIар Къэрмокъуэ Хьэмидщ
(Романым щыщ пычыгъуэхэр)
«Псэ хущхъуэ сощэ. ЩIыхуэущ зэрысщэр. Хущхъуэр сэбэп къыфхуэмыхъумэ, и уасэр къыфIысхынукъым». Сыт гъэщIэгъуэн! Къытщыдыхьэшхын щхьэкIэ газетым апхуэдэ хъыбар щIитрадзар? ЖаIэуи яIуатэуи зэхэсхакъым апхуэдэ хьэдыгъуэдахэ!
Си нэм сыщIоIуэтыхьри, аргуэру соплъ. Хьэуэ, сыщыуа хуэдэкъым: «Псэ хущхъуэ сощэ...»
Шэджагъуашхэ сышха къудейщ. ТхьэкIумэкIыхь лыбжьэ жыпIэми, джэш лэпс жыпIэми, нащэ фIэIу жыпIэми, си ныбэм из сщIащ, хъэрабызи тесшхыхьыжри псы IэфIи тесфыхьыжащ.
Сышхэкъуащи, си жеин къокIуэ. Шэджагъуэ жей сщIы си хабзэт, сышхамэ. Умыжеймэ, апхуэдиз шхын пхуэгъэткун?
Газетыр къасщтэри шордакъым сытетIысхьащ. Жейр къыстеуащи, хьэрфхэр сфIызэхозэрыхь, си щхьэм зыри къихьэркъым. СыщыIурихар сщIэжыркъым. Сыкъэушыжри, шордакъым сыкъикIыжащ: «СыщIэкIынщи, жьы зыщIезгъэхунщ».
ТхьэмыщкIэ хьэблэщ сызыдэсыр, уэрамхэр зэвщ, унэхэр лъахъшэщ. Жыгыр щыкуэдщи, а зыр ди гурыфIыгъуэщ.
Жыг жьауэм сыщIэувэри, уэрамым сыдыхьащ. Си Iэпкълъэпкъыр псынщIэ хъужащ хуэм-хуэмурэ. Уэрамым и кIэм сышэсауэ, тыкуэн цIыкIур къысIэщIэлъэгъуащ. ГъэщIэгъуэныракъэ: мы хьэблэм игъащIэм сыдэсщи, тыкуэн цIыкIум гу лъыстауэ сщIэжыркъым. ПщIащэ Iувым зэрызыхигъэпщкIуара хъунщ гу щIылъызмытар. Хэт мы уэрам зэвым щэхуакIуэ къыдыхьэнур? Дыщэ пщэми, укъащIэнукъым, тыкуэным уэрам зэвым зыдиудыгъуащи.
Тыкуэным сыбгъэдэкIуэтащ. Къэхьэуэ ефапIэм ещхькъым тыкуэн цIыкIур. Къэхьэуэ ефапIэхэм я бжэIупэм шэнти Iэни щызэхэтщ, етIысылIи, къэхьэуэбжьэ уефэху, бауэ. Мыр аракъым: шэнти Iэни щыслъэгъуакъым тыкуэн бжэIупэм. Тыкуэн натIэм тет тхыгъэм си нэр хуэзащ: «Псэ хущхъуэ сощэ. ЩIыхуэущ зэрысщэр. Хущхъуэр сэбэп къыфхуэмыхъумэ, и уасэр къыфIысхынукъым».
Бзаджэ гуэр хъунщ тыкуэныр зейр! ЦIыхур къызэрыдишэхынщ зэщэр, дауи. АпхуэдэкIэ къигъэпцIэфынIа и гугъэу пIэрэ? «ТIэкIу хухэт хъунщ», - жысIащ сигукIэ.
Хухэт-хухэмытми, сыт хузиIуэху? СыщIыхьэнщи, зэзгъэлъагъунщ. И щхьэм зыгуэр имылажьэтэмэ, тыкуэныр мы уэрам бэнзэвым къыдигъэувэнтэкъым...
СыщIыхьэри зысплъыхьащ. Къэп щIэзщ тыкуэным. Тыкуэнтетыр зы къэпыжь тесщ, и щхьэр къыфIэхуауэ. ЛIыжь гъурщ, зэщIэтхъуауэ. И жьакIэр и бынжэгум нос, абэ щыгъщ, лъахъстэн вакъэ плъыжьыбзэ лъыпыIуащ. Гу къыслъитэри, лIыжьыр къыдэплъеящ. Къэщтауэ къысфIэщIащ, къыщысIуплъэм. Тыкуэным цIыху къыщIыхьэрей хъункъым – арагъэнщ къыщIэщтар.
Сэлам есхри, сиувыкIыжащ: делэмэ, пщIэрэ? Хьэуэ, лажьэ иIэ хуэдэкъым, Iэсафэ дыдэщ. Хьэмэрэ фэкIэ зищIрэ? Къызэбжынуми, сщIэркъым, щхъухьпсыхь зэрихьэрэ зэримыхьэрэ хэт щыгъуазэр?..
Соплъри, адрей тыкуэнтетхэм къазэрыщхьэщыкI дэслъагъуркъым. Гъавэ зыщэм е, сэ сщIэрэ, Iэщым ирисондэджэрым къызэрыщхьэщыкIауэ гу лъыстакъым. Дауэ зэрыжесIэнур: «Псэ хущхъуэ сыхуейщ»,- жысIэу? Сэ- ракъэ итIанэ делафэ зраплъынур?
«Сыхуэсакъыпэурэ къыщIэздзэнщ»,- жысIащ сигукIэ, делафэ зрезмыгъэплъын щхьэкIэ. Жыжьэ къыщызублэн мурад сщIащ.
- Сыт хъыбар, тхьэмадэ?
- Хъерщ, - жиIащ лIыжьым.
- УзыншагъэкIэ сыт ухуэдэ? - къыхэсIуащ ари, лIыжьыр си мынэIуасэ пэтрэ.
- Лажьэ диIэкъым. Тхьэм уигъэпсэу.
- Уи сатур сытым тет? КъохъулIэрэ?
- Ящэху щIагъуэ щыIэкъым.
- Сыт щIамыщэхур?
- Хэт ищIэн?..
- Уи хъыбар ящIэ хъункъым. Уи хъыбари уи хьэпшыпым и хъыбари ебгъэщIэн хуейщ цIыхум - абы куэд елъытащ иджы.
- Сэ сщэм хуэмыныкъуэ щыIэкъым. Зэрыхуэныкъуэр ящIэ псоми. Си хъыбари сщэм и хъыбари лейуэ сыт щхьэкIэ згъэIужын?
Куэд къысхуригъэкIуэкIащ лIыжьым, дапщэ къысхуригъэкIуэкIами, ищэр къызгурыIуакъым. Тыкуэнтет бзаджэхэм аращ я хабзэр: уи жьэр зэщIэпхамэ, я хьэпшыпым къыпхущытхъунущ, хьэ вейри дыщэ къыпщагъэхъунущ. КъагъэпцIэфым сыщыщкъым сэ! «Куэд къысхуебгъэкIуэкIынущ уэ!» - жысIэри си Iэр къэпхэмкIэ сшиящ: езым къызжрыреIэ къэпым илъыр.
- Зыгуэр къэсщэхунут...
ЛIыжьым и щхьэр ищIащ, «зыгуэр сиIэщ» жыхуиIэу.
- Сыт уиIэр?
- Псори сиIэщ, мащIэ-мащIэу.
- Сеплъ хъун?
- Сыт щIэмыхъунур? Еплъ. Къэпыщхьэр тIэтащ.
Хъарзынэкъэ, тIэтамэ! СиIэбэурэ, къэпхэм илъыр зэзгъэщIэнщ.
Зы къэп сиIэбащ: бжьын жылэм ещхьыфэу, зыгуэр илъщ - жылэ фIыцIафэ. Iэбжьыб къасщтэри зэпэсплъыхьащ: гъункIэ ирикъуауэ пIэрэ?
НэгъуэщI зы къэпи сиIэбащ. Тхъуэбзащхъуэм ещхьт абы илъыр. Ещанэм шыгъум ещхьыфэ гуэр ислъэгъуащ. Зы къэпи къэзгъэнакъым - псоми сиIэбэурэ сеплъащ. ЛIыжьыр къыспэрыуакъым.
«Ищэр езыми ищIэжыркъым, псэ хущхъуэ фIищауэ цIыхур къегъапцIэ»,- жысIагц сигукIэ. Джэш зыщэм щIыдэ ищэу къыпщигъэхъуфынущ, хуеймэ. Сызэрьицэнауэм гу лъитащ лIыжьым.
- Дэтхэнэм щыщ пщэхунур, зиусхьэн?
Iэнкун сыхъури, къэпхэм ящыщ зым си Iэпэр хуэсшиящ:
- Мобы илъыр сыт?
- ЛIыгъэ хущхъуэ илъщ.
- ЛIыгъэ хущхъуэ жоIэ?
Апхуэдэ хущхъуэ щыIэ? ЛIыжьым зэрыхухэтыр си фIэщ хъуащ иджы!
Тыкуэнтетыр къызэплъащ:
- ГушыIакIуэ укъэкIуамэ, зегъэхь. Апхуэдэ гукъыдэж сиIэкъым сэ. Иджыпсту схущIыхьэркъым, итIанэ къакIуи, сыбдэуэршэрынщ.
Тыкуэным сыкъыщIэкIыжын мурад сиIэтэкъым асыхьэтым. Мыпхуэдэ лIыжь дэнэ ущрихьэлIэжын иужькIэ! Къызэрызэгияр си жагъуэ сщIауэ фэ зытезгъауэри, лIыжьым жесIащ:
- ГушыIакIуэ сыкъэкIуакъым, тхьэмадэ! СыIуэхуншэ уи гугъэ? СыкъыщIэкIуар къэсщэхунIауэ аращ.
ЛIыжьым ифI зыкъришэжащ. Сыкъыщиудынущи, армыгъуейуэ зызошыIэ.
- Модрей къэпым илъыр сыт хуэдэ хущхъуэ? - ЛIыгъэ хущхъуэ сыхуейтэкъым иджыпстукIэ, арыншэми лIыгъэншафэ къызаплъыркъым.
- Хьэлэл хущхъуэ, - жиIащ лIыжьым.
И ужь сыщихьакIэ, и кIэм сиплъэнщ.
- Зы фунт къысхуэшэч,- жызоIэ.
- ФунткIэ сщэркъым.
- Зы Iэгубжьэ къысхуэшэч-тIэ.
- IэгубжьэкIи сщэркъым.
- Зы Iэбжьыб къэпшэч хъунукъэ?
- Iэбжьыби хъунукъым.
УкъэтэмакъкIэщIынтэкъэ абдежым! Зы къэп псэу къызигъэщэхуну аращ зэщэр! Щыгугъ абы! Уэр нэхърэ сынэхъ делэ сэ? Щхьэ упIащIэрэ, лIыжь! Сэ уэ уи пыIэкур къизмыудмэ, си пэр уэзгъэупIэнщ!
- Хущхъуэр сшэчыркъым. ПIалъэкIэщ зэрысщэр. Ухуеймэ, махуэ пIалъэ узот, хьэуэ жыпIэрэ - махуипхц! пIалъэ. ИгъащIэкIэ пхурикъуни уэстынущ, бдэнумэ.
Седэуакъым. Къэгубжьрэ сыщIихужмэ, сыхэкIыжакъэ хущхъуэм!
- Махуипщ! пIалъэкIэ къызэщэ.
- УзэрегуакIуэщ. И уасэр итIанэ къызэптыжынщ.
- КъызэрызэпщамкIэ тхылъ уэстын хуей?
- Хьэуэ, тхылъ къеIысхыркъым. Дзыхь яхузощ!
Сыдыхьэшхакъым, сыкъыщитхъын хьэзырми. Хьэуэ, сыкъигъапцIэ хъункъым мыбы, дзыхь къыщысхуищIкIэ. «Згъэунэхунщ»,- жысIащ сигукIэ. Псом щыщи тIэкIу-тIэкIу къэсщэхунщи, уэрамым щискIутыжынщ - си сыт хэкIуадэрэ? ЩIыхуэр естыжын и гугъэмэ, къопцIэ лIыжьыр. КъызэбзэджэкIын мурад щищIакIэ, сэри себзэджэкIынщ. «Уэ убажэмэ,- жысIащ,- сэ сыбажэкIэщ!..»
ТхылъымпIэ сэмб ищIри, хьэлэл хущхъуэ кърикIутащ лIыжьым.
- Мыр хьэлэл хущхъуэщ. Псым хэкIути, хэгъэткIухь, хэткIухьа нэужь, зумыIэжьэж, занщIэу ефэ. Дыджкъым, ущымышынэ. Сэбэп къыпхуэмыхъумэ, и зэран къокIынукъым. Дакъикъэ зыбгъупщIкIэ къыппкърыхьэнущ.
- АфIэкI хэлъкъэ?
- Хэлъкъым. МахуипщIкIэ ппкърыкIыжынукъым. Уигу ирихьмэ, къытегъазэ: иджыри уэстынщ.
ПцIы къысхуиупсыфэ теткъым лIыжьым. Сефэнщи, къызищIэм сеплъынщ.
ЩIыIэ-щIыIэу сигу къэкIащ асыхьэтым: щхъухьмэ-щэ! ЛIыжьыр си щыпэлъагъущ, щхъуэ къызихын мурад иIэмэ, сщIэрэ? Щыхум кIэ зэраритын щхъухьпсыхь зэхилъхьауэ ищэмэ, сыунэхъуакъэ!
ТхылъымпIэ сэмбым сеплъащ. ЛIыжьым сыкъыхудэплъеижащ итIанэ: быдэ и анэ гъыркъым!
- Мыбы афиян е щхъухь хэлъмэ...
ЛIыжьым и фэр зэкIуэкIащ, игу къысхуэплъри.
- Абы игу къэкIам еплъ! Апхуэдэфэ стет сэ? Къащтэ мыдэ! Хущхъуэр къызэтыжи, зыщIегъэх!
- Уигу къызумыгъабгъэ, тхьэмадэ,- щIэслъэфыжащ си псалъэр.
- СыгушыIащ. УгубжьыгъуафIэщ уэ сэ слъагъур! ЩэхуакIуэ уиIэнкъым, апхуэдэ хьэл пхэлъмэ. Тыкуэным Iэджи къыщIыхьэнущ - хьэл зырыз зимыIэ щыIэкъым. ЯхуэтэмакъкIыхь... - Асыхьэтым сигу къэкIами еплъ! - ТэмакъкIыхь хущхъуэ уиIэ?
- СиIэщ.
- УиIэмэ, щхьэ уемыфэрэ?
- Сефэркъэ! ТэмакъкIыхь хущхъуэ семыфатэмэ, фэ хьэлыншэ къомыр фысхуэшэчынт сэ! ЛIыгъэ хущхъуи, гумащIэ хущхъуи, гу къабзэ хущхъуи - сэ симыIэр укIуэдыж! КъыщIэупщIэIаркъыми, аракъэ сыщIызэгуэудыр! Сызэгуэпыху, тэмакъкIыхь хущхъуэ сефэурэ, къысIэщIэухащ, тIэкIунитIэщ къысхуэнэжар. Модрей хущхъуэхэри ящэхуркъым. Мес, къэпым зэризщ, хэщIакъым. ЦIыхум сахуэупсэнщ жысIати, сызэхащIыкIыркъым. Еплъыт мо къэпхэм: уныкъуа яхэткъым. Ящэхуркъым си хущхъуэр, цIыхур къыщIэупщIэркъым!
Сигу щIэгъуащ лIыжьым. Жэщи махуи щIэтщ тыкуэным, хущхъуэр и куэдщ, къыщIэупщIэр мащIэщ, зыщэхур нэхъ мащIэжщ. Хэплъэгъуэщ лIыжьым и Iуэхур.
Адрей къэпхэми сыщIэупщIащ.
- Мо къэп гъуэжьыжьым илъыр сыт?
- ГумащIэ хущхъуэ.
- Модрейм-щэ?
- Гу къабзэ хущхъуэ.
- Бжэ къуагъым къуэт къэпым сыт илъыр?
- ЦIыхугъэ хущхъуэ.
- Мо плIанэпэм дэтым-щэ?
- НэмысыфIэ хущхъуэ...
СыщIэупщIэурэ, къэпым илъ хущхъуэхэр зэзгъэщIащ. Тыкуэныбжэр зэIуха зэпытщ, къыщIыхьэр мащIэщ армыхъу.
Хьэуэ, делэкIэ уеджэнкъым лIыжьым. ТэмакъкIыхь хущхъуэ ефэнтэкъым, делэтэмэ. Псом щыщи зрихьэлIэнти, нэхъ губзыгъэрэ нэхъ Iущрэ дунейм тетынтэкъым. Дунейр къыхуэнатэкъэ итIанэI ЛIыжь тхьэмыщкIэ! Мы тыкуэныжь цIыкIум щхьэ зыщIэбгъэкIуэдэжрэI Дуней псор зыIэщIэплъхьэфынут уэ!..
Сигу щIэгъуауэ, лIыжьым жесIащ:
- Тхьэмадэ! Уи гъащIэр псыхэкIуадэ хъуауэ къысфIощI. ЖыпIэр пэжмэ, уэ щхьэ уемыфэрэ уи хущхъуэм? Уефатэмэ, дуней псом я тепщэ ухъунут! Мы тыкуэныжь цIыкIум щхьэ зыщIэбгъэкIуэдэжрэ? УщIэзэшыхьакъэ мыбы? Гу щыпхуакъэ?
ЛIыжьыр ней-нейуэ къызэплъащ. «Мы дунеягъэм сыт хэпщIыкIрэ?» - жиIа хъунщ игукIэ.
- Уи чэнджэщым сыпэплъа уи гугъэрэ иджыри къэс? Ар сигу къэмыкIауэ ара къызэрыпщыхъур? Мыдэ къызэдаIуэ, си ныбжьэгъу, - жиIащ лIыжьым.- УцIыху Iей хуэдэкъым уэ. КъэтIыси, сэ ныбжесIэнум къедаIуэ. Си Iуэху къызэрекIуэкIар бжесIэнщ. Мо къэпхэм ярылъ хущхъуэм сызэмыплъа яхэтыжкъым. ЛIыгъэ хущхъуи, гу къабзэ хущхъуи, гумащIэ хущхъуи - зэзмыхьэлIа къэзгъэнэжакъым. КърикIуари сыт жыIэт? Сигурэ си щхьэрэ зэбгъэжа фIэкI, нэгъуэщ! къысхухэкIакъым. ЦIыхум цIыхуфэ къатезгъэуэн си гугъащ. Сыщыуауэ къыщIэкIащ - лIо къызэпщIэнур? Сапэлъэщакъым, сэбэп сахуэхъуфакъым - зи лажьэр Тхьэм ищIэнщ.
- ЛIыгъэрэ цIыхугъэрэ пхэлъмэ, уи гур къабзэмэ, умыщхьэхуещэмэ, цIыхум уакъыхэщын уи гугъэ? Абы хуей цIыхур? Си хущхъуэр зэрапхъуэнт, цIыхур цIыхугъэ, къабзагъэ, напэ хуейтэмэ! Хьэуэ, ди зэманым абы зыри хуеижкъым - цIыхугъи, къабзагъи, напи. Мылъку уиIэмэ, а псор лейщ, узыхуэмей хьэпшыпщ. Ар къызыгурымыIуэращ си хущхъуэр зыщэхунур. Нэгъуэщ! КъыщIэупщIэнукъым си хущхъуэм.
- Си къэпхэм илъ хущхъуэм сызэмыплъа къэнэжакъым. КъысхужаIари пщIэрэ? «Делэ хъуащ, и щхьэр зэтесыжкъым!» - аращ къысхужаIар. Тыкуэным сыщIэкIыжыркъым апхуэдэ псалъэ фIей къызэрызадз лъандэрэ.
- Сыти къысхужыIэ иджы. Делафэ къызэрызэпплъри солъагъу, дзыхь къызэрызумыгъэзри сощIэ. Делафэ зраплъым срещхьщ сэ - ар уи нэкIэ уолъагъу. Къызэфплъ делафэ. Абы щхьэкIэ сигу ныкъуэкъым. ЦIыхум сэбэп сахуэхъун си гугъати, къызэхъулIакъым. Сыт пщIэн: ущызэхамыщIыкIыр нэхъыбэщ. СызэхащIыкIамэ, я щхьэрат зи сэбэпыр. СыщызэхамыщIыкIкIэ, си пIэ сисыжынщ. Мы тыкуэн цIыкIум зыми сыщIихуфынукъым...
- ЛIыжьыр щым хъужащ. Соплъри, сигу щIогъу лIыжьым: псалъэ пхухэдзынукъым жиIэм. ИтIани согупсыс: «Уи хущхъуэм щIэупщIэ имыIэу жыбоIэ. Ухэзыгъэзыхьыр хэт? ЩIэупщIэ зиIэ хущхъуэкIэ щIы сату! НапитI хущхъуэ, бзитIщхьитI хущхъуэ, къэрабгъэ хущхъуэ, икIагъэ хущхъуэ, цIапIагъэ хущхъуэ пщэ хъунукъэ? ЗэрапхъуэнкIэ мэхъу апхуэдэ хущхъуэр! ЦIыхур аращ иджыпсту зыщIэупщIэри зыхуэныкъуэри...
- А псор лIыжьым жесIакъым: и гум сыт щхьэкIэ сеуэнт? ЖесIар мыращ:
- Уи сатур мыкIуэмэ, нэгъуэщ! ХущхъуэкIэ сату щхьэ умыщIрэ? ПцIыупс хущхъуэ, псалъэм папщIэ, е, сэ сщIэрэ, фыгъуэнэд хущхъуэ?
И щхьэр игъэкIэрахъуэри, лIыжьыр къызэплъащ.
- Дэнэ апхуэдэ хущхъуэ къыздизбгъэхынур? Апхуэдэ хущхъуэ тыкуэным куэдрэ щIагъэлъынукъым. Си хэгъэрей тыкуэнтет гуэрым сеупщIати, апхуэдэ хущхъуэр къанэ щымыIэу ящэхуауэ къызжиIащ. Си тыкуэныр къыщызэIусхагъащIэм хущхъуэ лIэужьыгъуэу симыIа щыIэкъым. Ящэхуар пщIэрэ? Ящэхуар къэрабгъэ хущхъуэщ, цIапIагъэ хущхъуэщ, бзаджагъэ хущхъуэщ, бзитIщхьитI хущхъуэщ! НапIэзыпIэм ящэхуащ, Iэбжьанэ тез къыщIанакъым тыкуэным. СызэплъэкIыу сыкъызэплъэкIыжыху. Зэпаубыдри зэрыукIыж пэтащ. ЗэрыукIыжынуи къыщIэкIынт, полицэр къэмысатэмэ. БзитIщхьитI, напэншэ, хьэрэм хущхъуэр ятхьэкъуащ, Iэпхъуалъэ из къысхуагъэнакъым. Ятхьэкъури хьыкумэтым иратащи, зы хьэдзэ утрагъэплъэнукъым, IулъхьэкIэ къыумыгъэхэшауэ. Сондэджэрхэми яIэрыхьащ абы щыщ, лъэпсейуэ ящэ иджы. «Ди Iыхьэр дэнэ щыIэ?!» - жаIащ, Жылэр къызэщIэвэри. КъызэщIэва щхьэкIэ, Iыхьэншэ хъуащ: зыри лъагъэсакъым. Напэншэ хущхъуэм, бзитIщхьитI хущхъуэм, хьэрэм хущхъуэм щыщ хьыкумэтым къыхуэнэжати, жылэм щыхагъэзыхьым, псым хакIутати, псоми тIэкIу-тIэкIу ялъысащ...
- ЗыкIэ сынолъэIунущ,— жесIащ тыкуэнтет лIыжьым, и псалъэр нигъэса нэужь.
- Сыт укъызэрызэлъэIунур?
- Мыбдей сыщегъафэ хущхъуэм. Хущхъуэр сыщыкIуэжкIэ згъэкIуэдмэ, е, сэ сщIэрэ, зыгуэрым стрихмэ, сыхэкIыжакъэ!
- Щефэ,- жери, лIыжьым псы къызитащ.- Псым хэгъэткIухь. ХэткIухьа нэужьщ ущефэнур.
Хущхъуэр псым хэздзащ, хэткIухьыху сыпэплъэри сефащ.
Си шхалъэм нэса хъунтэкъым, хущхъуэр щызыхэсщIам. Си гур IэфI къэхъуащ асыхьэтым, си лъакъуэр бдзапцIэ фIэхъухьа къысфIэщIырти, псынщIабзэ сыхъуащ, дамэ къыстекIа хуэдэщ, тIэкIунитIэ укъысщIэрыIэмэ, сылъэтэн хьэзырщ. Псом япэ сигу зыщIэгъуар тыкуэнтет лIыжьырщ. ЦIыху насыпыншэкъэ! МащIэ щIауэ щIэт тыкуэныжь цIыкIум! ЗэхащIыкIыркъым, и хущхъуэм щIэупщIэ иIэкъым. ЩIимыIэр сыт? ЦIыхур щхьэхуещэ, бзаджэнаджэ, фыгъуэнэд, цIапIэ хъуащи, аращ щIимыIэр!
IэплIэ есшэкIри, лIыжьым жесIащ:
- Умыгумэщ! дяпэкIэ! Уи гуныкъуэгъуэр си гуныкъуэгъуэщ, уи гуауэр си гуауэщ. Си гъащIэр кIыхьми кIэщIми, сыухыху, узгъэпэжынщ! Нобэ щыщIэдзауэ уи шынэхъыщIэ сыхуэдэщ. «Мыр щIэ!» жыхуэпIэр сщIэнщ, къыстеп- лъхьэр си хьэлъэщ! - Хущхъуэр къызэрыспкърыхьам шэч хэлъкъым.
- Тхьэразэ къыпхухъу, - жиIащ лIыжьым. - ДэIэпыкъуэгъу сыхуэныкъуэкъым зэкIэ. КъинэмыщIауи, махуипщ! къудейщ узэрыхьэлэлынур. Псалъэ къыщIызэптыни тхьэ къыщIысхуэпIуэни щыIэкъым - абыкIэ ухэзгъэзыхьакъым сэ.
- Хъунщ! — жесIащ лIыжьым.— МахуипщI пIалъэ къызэптащи, спкърыкIыжмэ, къытезгъэзэнщ.
Ухьэлэлмэ, цIыхум фIы яхуэпщIэмэ, абы нэхъыфI щыIэ! Тыкуэнтет лIыжьым къысхуидакъым ар:
- Уи гъуэгу ирикIуэ, си щIалэ. Уи ажэ си бжыхь къыумыпх! Сэ сымыгъэунэхуа хэлъкъым мы Iуэхум.
ЛIыжьым зыри пэздзыжакъым, и псалъэр сфIэфI мыхъуами.
Тыкуэным сыкъыщIэкIыжынумэ, и чэзу хъуа хъунт. Ахъшэ зэрысIимыхынур къызжиIащ. Ахъшэ гуэр къыхуэзмыгъэнауи сыкъыщIэкIыжыфынукъым тыкуэным - си гум идэркъым. ЛIыжьым зригъэзэкIати, си бохъшэр къизгъэцIэфтри, зы хъурыщэ къыдэзнакъым: къэп къуагъым къуэслъхьащ, тыкуэнтетым гу зылъезмыгъатэурэ. ФIыщIэ хуэсщIри, тыкуэным сыкъыщIэкIыжащ.
Зэрыфлъагъущи, хьэлэл хущхъуэ сефэри цIыхум ещхь сыхъуащ. Хьэлэл сыхъуауэ, уэрамым сыдыхьэжащ.
Ди унэ сынэблэгъэжауэ, зы хьэмаскIэ къысIэщIэлъэгъуащ. Псы хуэлIа хъунти, хьэмаскIэм и бзэгур къилэлырт. Хуабэвэхщ - псы пхуэлIэнкъэ! И жьэр иущIауэ, щысщ хьэмаскIэр, цIыхур блокI-къыблокIыжри, гу лъа- мытафэ зытрагъауэ, псы езыгъэфэн къахэкIыркъым. Ар сигу техуэнт сэ! «УмыпIащIэ, хьэмаскIэ цIыкIу, - жызоIэ,- зигу къыпщIэгъун урихьэлIащ!» ХьэмаскIзм Iэ дызолъэри, зыщIызогъу: «Уи псыхуэлIэ изгъэкIынкъэ сэ иджыпсту!»
ХьэмаскIэр зыщIызгъури ди куэбжэм сыбгъэдыхьэжащ. Си шынэхъыщIэр къыспежьащ.
- Алыхьым и шыкурщ, гъуэгур къэпцIыхужамэI – БжэщхьэIум къытеувауэ къызошхыдэ си шынэхъыщIэр. - Дэнэ ущыщIэвэщIар?
Жэуап естакъым си шынэхъыщIэм: и Iуэху хэлъкъым сыздэщыIамI ХьэмаскIэр изогъэлъагъу: «Мы тхьэмыщкIэр псы къегъафэ!» Си шынэхъыщIэ щхьэдыкъым зыри къыгурыIуакъым. КъыгурыIуэн дэнэ къэна, нэхъри къызэрыкIауэ къысщыхъуащ.
- Уигу гъэзагъэ: нобэ бэзэрым сыщрихьэлIэри хущхъуэ дэгъуэ къыпхуэсщэхуащ.
- Сыт хущхъуэ?
- Псоми зэбграхырти, сэри зы Iэбжьыб къэсщэхуащ.
- Сыт зи хущхъуэр?
Си щхьэгъусэмрэ си щыкъу анэмрэ бжэщхьэIум къытеувати, а тIум захуригъэзэкIащ си шынэхъыщIэм.
Щыми я гугъэрат си щхьэр зэкIуэкIауэ.
НапIэзыпIэм зэщIезгъэпIащ я жьэр.
- Си щхьэр куэдрэ умыгъэуз! - жесIащ си шынэхъыщIэм.- Мы хьэмаскIэр псы щхьэкIэ зэрылIэр плъагъуркъэ? Псы фалъэ къыхущIэх!
Нышэдибэ сыщыдэкIым щIыIэ къызэуэкIа я гугъати, зэрыджэпс срагъэфэн мурад ящIагъэнт. Пыхусыху зэрыспкърымытыр щилъагъум, си шынэхъыщIэр гуфIэри унэм щIэлъэдэжащ:
- Иджыпсту! - жери.
Псы фалъэ къыщIихри, хьэмаскIэм и пащхьэ иригъэуващ си шынэхъыщIэм. Псым хэфри, хьэмаскIэр си шынэхъыщIэм жьэхэлъащ.
Сэхъуауэ къыщIэкIащ хьэмаскIэр: си шынэхъыщIэмкIэ арэзы хъуакъым, си щхьэгъусэми, си щыкъу анэми, ди унэIутхэми едзэкъащ. ДелIалIэ-дыкъелIалIэми, хьэмаскIэр дгъэсабыращ, ауэ мастэ зыхедмыгъэIуу хъуакъым, хьэщхьэрыIуэ дыхъумэ, жытIэри.
Си гур зэщыуащ асыхьэтым. «Хьэлэл хущхъуэ сефа къудейщ,- жысIащ,- къысщыщIами еплъ. Си натIэм къритхагъэнт. Хьэр пщIантIэм къыдэзышар сэращ. Сэ къыдэзмышамэ, хьэм игу дыкъэкIыххэнутэкъым, и пщIыхьэпIи дыкъыхэхуэртэкъым, уэрам сабэм дэлъынут».
ИтIани сегупсысыжащ: «Хьэр къемыдзэкъатэмэ, си щхьэгъусэми, си шынэхъыщIэми, си щыкъу анэми, ди унэIутхэми мастэ зыхрагъэIунутэкъым, хьэщхьэрыIуэ хъунурэ езыр-езырурэ зэрышхыжынут».
Си щхьэр согъэф! абыкIэ, си щыкъу анэм жиIэри си тхьэкIумэм изгъэхьэркъым: «ПщIантIэм къыдилъэфари хьэщ, езыри хьэщ — зэрагъэхь щыIэкъым!»
Ар схуэшэчынутэкъыми, лъэныкъуэ зезгъэзри си пэшым сыщIыхьэжащ.
ПщIантIэм дат псалъэмакъыр увыIа нэужь, зыстхьэщIщ, си щыгъыныр зэсхъуэкIри уэрамым сыдыхьащ. СыздэпIэщIэн щыIэкъым. Си гур IэфI хъуащи, япэ сызрихьэлIэм IэплIэ есшэкIынущ.
«Къулейсыз зыдэс хьэблэ сыдыхьащэрэт! - жысIащ, сыздэкIуэм.— Зыгуэр яхуэсщIэнт, сахуэупсэнт!» Къулейсызрэ тхьэмыщкIэрэ зыдэмыс хьэблэ щыбгъуэтын ди къалэм! КъыфхуезбжэкIын: Булакъ зы, ал-Келлэ тIу, Сейидэ Зейнэб щы, ал-Хъусейни плIы, Таргуман тху... Зым нэхърэ зыр нэхъ тхьэмыщкIэщ, дэнэ хьэбли дыхьэ: зыр сымаджэщ, зыр ныбаджэщ, зыр ныкъуэдыкъуэщ, зыр мэжэщIалIэщ, зыр малIэри телъщ...
Ал-КеллэкIэ сунэтIащ, нэхъ гъунэгъути. Трамвайм е автобусым уитIысхьэрэ сымаджэщым нэс укIуэмэ, мэжджытым деж щепсыхи, Хьэжрэт уэрамым деж къыщик!, адэкТэ лъэбакъуищэ хуэдиз пчыжмэ, ал-Келлэ унэсащ. Ар Къаир и курыкупсэщ.
Трамваи автобуси ситIысхьакъым: уэрамыр зэвыб- зэщи, трамваи автобуси дэзэгъэнукъым. Аращ тхьэ зыщаIуэжыр: дэзэгъэнукъым! Уэзирхэр нэхъ щыгъуазэ хъунщ абы. Нэхъ щыгъуазэ хъунти аращ трамваи автобуси мы уэрамым къыщIыдамыутIыпщхьар. Си Iуэху яхэслъхьэркъым: захуэ хъунщ уэзирхэр. Уи лъэм узэрихьэмэ, уэзирхэм уащIыщыгугъын щыIэкъым. Илъэсищэм щIигъуащ мы уэрамыр зэрыпхашрэ. Илъэсищэм и кIуэцIкIэ зы уэзирым игу къэкIыжакъым мы уэрамыр. ЯхущIыхьа хъункъым. Захуэдгъэгусэнкъым; Iуэхум щIигъэнащ ди уэзирхэр. ЯхущIыхьэмэ, гу къытлъатэнщ дяпэкIэ...
ФыгъэщIэгъуэнщ фэ! Ал-Келлэ уэрамыр пхъэнкIий идзыпIэ хъуамэ, уэзирхэра зи лажьэр? Уэзирхэр маршы- нэкIэ фIэкI зекIуэркъым, Iэмал имыIэу щыт уэзирхэр мы уэрам фIейм къыдэмыхьэнкIэ! Нэгъуэщ! уэрам щыIэкъэ? Гъунэжщ. Къабзэлъабзэу, зэщIэпхъэнкIауэ. Емынэм зэрихуэрэ: сыт мы уэрам фIейм къыщIыдэзэрыхьынур уэзирхэр? Мыбы и закъуэ? Зэурани, Хъалифэи, Мэгииуни, Докъуи, Зэмалыкъи щIыдыхьэн щыIэкъым уэзирхэмрэ къулыкъущIэхэмрэ. Дыхьэмэ, я напэр текIынущ, цIыхуфэ къраплъыжынкъым итIанэ. Я напэр текI хъурэ уэзирхэмрэ къулыкъущIэхэмрэ! Тхьэм жимыIэкIэI Аракъэ щIэуэзирри щIэкъулыкъущIэри, я напэр текI хъунукъыми!
Уэзирыр, е, сэ сщIэрэ, къалэм и тетыр къыдэзгъэхьащэрэт мы уэрамым. ЖаIэнур фщIэрэт; я къуэдзэхэр къраджэнти, бзаджэ тратхъуэнт. «Дауэ ар! – жаIэнт. - Къаир и курыкупсэр пхъэнкIий идзыпIэщ, ар фигу щхьэ техуэрэ?». Зи пщэ дэлъыр къраджэнти, къыпагъэжьыкIынт, текIиент. Зы тхьэмахуэ дэкIынтэкъым: уэрамыр зэщIапхъэнкIэнт, къуэдзапIэ тетми, куэзыр джэгупIэ тетми, гъуэмбырэш; тетми трагъэкъэбзыкIынти, уэрамыр цIыхум хуит хуащIынт, хьэблэри къэщIэрэщIэжынт, псыи бжьамийкIэ къашэнт...
Арат сызэгупсысыр, уэрам зэвым сыдэзэрыхьауэ сыздэкIуэм. Зыгуэр яхуэсщIэфын хуейщ мы уэрам фIейм дэкIуадэ тхьэмыщкIэхэм - ар си щхьэм икIыркъым, яхуэсщIэн хуеймрэ схузэфIэкIынумрэ согупсыс.
Блыным зыкIэригъэщIауэ сабэм хэс факъырэм и Iэр къишиящ. И лъэгуажьэм нэс пытыжкъым тхьэмыщкIэм, зэрылъашэм ищIыIужкIэ и Iэ сэмэгури пытыжкъым. Зэрыныбаджэм шэч хэлъкъым: Тхьэм ищIэнщ и ныбэ из хъуху щышIар - езы дыдэм ищIэж хъункъым. Сыкъыщилъагъум факъырэр нэжэгужэ къэхъуащ, зыкъиIэт хуэдэуи зищIащ. Си жыпым сиуащ: дауэ сыблэкIынт тхьэмыщкIэм! СщIэркъым асыхьэтым сигу къыщIэкIы- жар: «Уэрамым дэт факъырэм дзыхь IуэпщI хъунукъым, дэкум хуэдэу укъагъэпцIэнурэ ежьэжынущ» - ар жаIэу зэхэсIат зыбжанэрэ, газетхэми сыкъыщеджат. Си фIэщ хъуати, факъырэ срихьэлIэ щхьэкIэ, сигу ящIэгъур- тэкъым, зы хъурыщи ест си хабзэтэкъым.
Иджыпсту сыблэкIыфынукъым: хьэлэл хущхъуэ сызэрефэрэ зыхэзна хъунщ а хьэл мыхъумыщIэр. УкъэзыгъэпцIэни къобзэджэкIыни яхэтынщ факъырэм - мэлищэ щIакъуэншэ хъуркъым. Зым и зэран щэм щIекIын хуейр сыт? Хьэуэ, ар хъунукъым, факъырэм сыблэкIын си гум къысхуидэнукъым. и Iэр къишияуэ, дауэ сыблэкIын!
- Зиусхьэн! Уа, зиусхьэн! МахуитI мэхъури дзэкъэгъуэ сIухуакъым!
Ныбаджэщ жысIатэкъэ ахъшэ щыжимыIэкIэ, и ныбэ из хъуху згъэшхэнщ тхьэмыщкIэр - псапэщ.
- Махуит! хъуауэ узэрымышхар пэж? – соупщI факъырэм.
- Дыгъуасэ пщэдджыжь лъандэрэ! Зы дзэкъэгъуэ ехакъым си джийм! Алыхьыр пщIэжмэ, зы хъурыщэ къызэт: зы хьэлывэ къэсщэхунт, мыхъуми!
- Си къуэш, зы хьэлывэм сыт къыпхуищIэн? Уи ныбэ из хъуху узгъэшхэнщ.
- Зы хьэлывэкIи зызгъэнщIынущ, зиусхьэн. Зы хъурыщэ къызэт.
- Хьэуэ. Сэри сомэжалIэри, дызэдэшхэнщ. Зы хьэлывэм зыри къыпхуищIэнукъым.
Факъырэр къызэплъащ; «Делэ мыр хьэмэ къысщыдыхьэшхрэ?» - жиIа хъунщ игукIэ. ЗигъэтхьэмыщкIафэри:
- Зиусхьэн! Факъырэм ущымыдыхьэшх! - жиIащ.- Гуэныхь къыбохь.
- Хэт къыпщыдыхьэшхыр? Сэ си фIэщщ.
Сытми, къытезгъэхьащ факъырэр. ЩIакъуэ башыр
зыщIигъакъуэри къызэфIэуващ, къызбгъурыуващи, ней-нейуэ къысхуоплъэк!
Уэрамым сыздрикIуэм, нэхъ шхапIэфIыIуэ солъыхъуэ. Си гуи къокI: унэм сшэрэ унэ шхын езгъэшхмэ, щхьэ мыхъурэ? Факъырэмрэ сэрэ дызэщIыгъуу ддыкъалъагъумэ, къызаплъынкIэ хъуну фэр дэнэ щыпщIэн - Iэджэм хуахьынущ. Сэ схуэдэ зиусхьэн зэгъэпэщар факъырэм дэшхэрэ! Унэм сошэри, си фызымрэ си щыкъу анэмрэ я нэр зэрагъэдзэкIынущ: «Мыбы къытхуилъэфар сыт!» КъинэмыщIауи, мастэ къызэрыхаIу лъандэрэ ягу къихьэжагъэнкъым. Е, уэрамыщхьэм дытеувэу, щIакхъуэ бзыгъэрэ лы IыхьэкIэ дызэфIэкIын?
А псом сыздегупсысым, си нэр шхапIэ зыкъизых гуэрым хуэзащ:
«Хьэжы Абдел Къадер Ид и шхапIэ». Хьэрып лъэпкъ шхыныгъуэщ щагъэхьэзырыр. Сызыхуей дыдэм дрихьэлIа сфIощI. ЦIыху куэд щыпэкIунукъым лъэпкъ шхыныгъуэ щагъэхьэзыр шхапIэм – я щхьэм тралъхьэнукъым... ЦIыху куэд щымыпэкIумэ, нэхъ къэсщтэнущ: факъырэр зэрыскIэрыIуам сроукIытэ...
Бжьыныху шыпсрэ лы гъэварэ сигу къихьащ – Абдел Къадер и
шхапIэм щыдгъуэтын хуейщ.
Факъырэм и Iэблэр соубыдри шхапIэм дыщIохьэ, зы плIанэпэ дыдотIысхьэри си Iэгур зэтызогъауэ – зыри къыдбгъэдыхьэркъым: цIыхур Iувщи, Iэнэзехьэм къажыхь. Апхуэдиз цIыху щIэсын си гугъакъым лъэпкъ шхыныгъуэ щагъэхьэзыр шхапIэм. СакIэлъыплъыIуэри, гу лъыстащ нэхъыбэр хамэ къэрал къызэрикIам. Алыхьым и шыкурщ ари: хамэ къэрал къикIам сэ дэнэ сыкъыщацIыхун?..
ПщIантIэм къыщыкъуалъэ лэгъупым езы Абдел Къадер бгъэдэтщ, бэлагъ зэрамыщIэжкIэ лэгъупым йоIэбэрэбыхьри. Лэгъупым бахъейр кърех: лыр ва хъунт.
Си Iэгур зэтызогъауэ аргуэру: ди гурыIупсыр къэжауэ куэдрэ дыщагъэсыну я мурад мыбыхэм! Iэнэзехьэ щIалэ цIыкIу къыдбгъэдэлъэдащ.
- КIуэцIфэцI хэгъэвауэ лэпс шынакъитI, танэл Iыхьэ зырыз, бзэгу гъэва, куэ лыпцIэм щыщ гъэжьауэ, бжьыныху шыпс къыщIыгъужи, къытхуэхь!
Iэнэзехьэм и нэр къихуащ: апхуэдиз зыгъэкIуэщIыфи щыIэ! Факъырэм и ныбэ из сымыщIауэ щIэсшыжынкъым Абдел Къадер и шхапIэм – арат сигу ислъхьар.
Шхыныр Iэнэм къытехьэху, факъырэр зэзгъэцIыхуащ. Шэхъатэщ и цIэр. Хьэзабщ и гъащIэр, и ныбэ из хъуху щышхар ищIэжыркъым, уэрамым къызэрыдэнэрэ Iэджэ щIащ, зигу къыщIэгъум егъашхэ, факъырэ Iусщ зэрыпсэур...
Къэкъеижыху згъэшхащ Шэхъатэ. Сэри сытхъэжащ, кIуэцIфэцI
сигу къэкIати. Бзэгу гъэвари танэлри IэфI дыдэт.
Дыкъэтэджыжын хуейти, шхапIэр зейр, Абдел Къадер, къыдбгъэдыхьащ.
– Дапщэ уэстынур?
Тшхам и уасэр къызжиIащ Абдел Къадер.
Си жыпым соIэбэрэбыхь: бохъшэр изгъуатэркъым. Бзэхащ бохъшэр. Псапэ сщIэн си гугъат нобэ, арат ахъшэ къыщIесхьэжьар. Утыкум сыкъинакъэ иджы, лIо сщIэнур? Си напэр текIащ: сызэрыхьэлэлыр сыткIэ и фIэщ сщIын факъырэм? Зы жып къэзгъэнакъым, си гуфIакIэми сыдэуащ: щIыр зэгуэхури я кум дэхуащ жыпIэнщ си бохъшэр.
ПлъэкIмэ, узэгуэмыуд! СызэгуэудынкIи хъунт, си пащхьэ ис факъырэр мыхъуатэмэ. Сигу щIэгъури и ныбэ из хъуху згъэшхащ, езгъэшхам щIэстын сиIэжкъым – бохъшэр бзэхащ. УкIытэгъуэ сызэрихуар щилъагъум, факъырэр Абдел Къадер, шхапIэр зейм, худэплъеящ:
– Мы зиусхьэным и бохъшэр къыщыгъупщащ. Тшхам и уасэр сэ къыскIэщIэтхэ – пщэдей къыпхуэсхьыжынщ.
Си пыIэкур къриудакъэ! Факъырэм и хьэкъкIэ сышхауэ къыщIокI!
Си напэ текIакъэ! ПщIэнтIэпс къызэкIуащ. Хэт и фIэщ пщIын тхьэмыщкIэм сыхуэупсэн щхьэкIэ сыкъежьауэ? Сэ згъэшхэным и пIэкIэ езы факъырэм сигъэшхащ! СыкIуэцIрыхуамэ нэхъыфIт абы нэхърэ! Сэракъым псапэ зыщIар – езы факъырэращ...
Дэнэщ жыпIа си бохъшэр щыбзэхар? Си жыпым къызэрислъхьар сощIэж – щыбзэхаращ сымыщIэр. Си пащхьэм ис факъырэм сыIуплъэфыркъым. Укъызэпыджамэ, лъы ткIуэпс къысщIэкIынтэкъым. Факъырэм нэхъ пщIэ щиIэщ мы шхапIэм: «Тшхам и уасэр сэ къыскIэщIэтхэ» щыжиIэм, Абдел Къадер псалъэ къыхигъэкIакъым.
Мыбы къыщацIыху гуэр хъунщ факъырэр. И щыпэкъакIуэкъым, дауи, мы шхапIэм: шхапIэр зейм дзыхь къыщIыхуищIар сыт уи гугъэ – къигъэпцIэнукъым, пщэдей къыхуихьыжынущ...
Сэращ зи напэ текIар. Си пIэм ситкIухьыным сынэсащ. НэбгъузкIэ сыхущIоплъ факъырэм: и ныбэ из хъуху шхэри си пащхьэ къитIысхьэжащ, бэлыхь сызэрыхэхуари къыфIэIуэху хуэдэкъым.
Заул дэкIри, факъырэр къэтэджыжащ, щIакъуэ башыр зыщIигъакъуэри. Сэри сыкъэтэджыжащ, си напэр сыуэ. Сыкъэтэджыжри, факъырэм сыкIэлъыущащ, си щхьэр къыфIэхуащи, слъагъужи щыIэкъым, шхапIэм щIэсхэм къыскIэлъадз хъуэныр зэхэсх фIэкI: «Факъырэ тхьэмыщкIэм игъэтхъа зиусхьэн флъэгъуакъэ!»
Факъырэмрэ сэрэ уэрамым дыдыхьащ, зыр зым дыхущIэплъ фIэкI, тIуми псалъэ жытIэркъым. Си бзэр иубыдами ярейщ, си жьэр схузэщIэхыркъым. СхузэщIэхми, сыт жесIэнур факъырэ щIакъуэм? «Сыбгъэтхъащ, Тхьэм уигъатхъэ», – жесIэн хьэмэ си напэр зэрытрихам щхьэкIэ сешхыдэн?
Сигу нэхъ къихьэжа нэужь, сеупщIащ:
– Узэрымышхэрэ махуитI хъуауэ къызжепIащ, щхьэ умышхарэ: щIыхуэ къапщтэ хъунутэкъэ? НетIэ къэпщтащ щIыхуэ... Факъырэм и напщIэр хиша фIэкI, къызэплъыххакъым.
– СыкъэбгъэпцIамэ, пхузогъэгъу, – пысщащ си псалъэм. – ЩIыхуэ къыщыпщтэфкIэ, ахъшэ гъэтIылъа уиIэщ. Сытым и пэрмэн уи ахъшэр? Ахъшэр зэтелъхьэныркъым нэхъапэр. Ахъшэр уи щхьэм къыхуэбгъэсэбэпынырщ нэхъапэр. Ахъшэшхуэ зэбгъэпэщри бжьыхьэкIапэм щыщIэптIауэ сощI, щIэптIэри факъырэу удэувэжащ. Зы хъурыщи зимыIэ тхьэмыщкIэ джафэм сыткIэ укъыщхьэщыкIрэ? Уэ узэщхьыр пщIэрэ? Зи щIыбым псы фэнд илъ шыдым урещхьщ: и щIыбым псы фэнд илъ щхьэкIэ, псыхуэлIэм еукI шыдыр: щемыфэкIэ, сыт зи пэрмэныр шыдым и щIыб илъ псы фэндыр? Зыми и пэрмэнкъым! Уи закъуэкъым апхуэдэр – а зымкIэ уигу бгъэфI хъунущ: беижь мащIэ щыIэ, я мылъкум хэIэбэн ягу имыдэу? ГъащIэм и хъугъуэфIыгъуэм хэкIыжыркъэ апхуэдэ цIыху хьэсыр, заукIыжыркъэ езыр-езыру? Мылъку зэраIэр я напщIэм телъщ, ягъэкIуэдыфыркъым армыхъу – я щхьэм лей ирахыжыркъэ апхуэдэм? Сытым и пэрмэн мылъкур, умышхынумэ?
– Акъыл уиIи уэ слъагъум! – жиIащ факъырэм, къысхуеплъэкIри.
– Си акъылыр дэнэ кIуэжын? – жысIащ сэ. – Уи щхьэр бэлыхь хэбдзэжащ, факъырэу удэувэри. Дауи щрети, тхьэразэ къыпхухъу. Уи пщIэ стекIуэдэнкъым: шэджагъуашхэм и уасэр уэстыжынщ – укъэзгъэпцIэнукъым. Унэм сыкъыщикIым си бохъшэр къысщыгъупщащ... Ахъшэр къыпхуэсхьыжынщ. Мы шхапIэм укъыщызгъуэ-тынкъэ?
– Мыбы къытумыгъазэ афIэкI, – жиIащ факъырэм, пыдыхьэшхыкIри. – Уи бохъшэр къыпщыгъупщакъым. Си бохъшэр факъырэм и гуфIакIэм къыдихыжащ. Мыраи си бохъшэр зыгъэкIуэсар! ШхапIэм дыщыщIыхьэм, сигъэбэлэрыгъри, си жыпым ирихащ.
Бохъшэр къысхуишиижащ:
– Си щIыхуэр зытегъэкIыж, – мэдыхьэшх, си пащхьэ къиувауэ. Бохъшэм зы риал къыдызох:
– Мэ. Шэджагъуашхэм пэувынкъэ? Пиастритху ныщIызогъу, си хьэтыр къызэрыплъэгъуам щхьэкIэ.
И напIэ хуэдакъым: къэIэбэри, ахъшэр сIихащ. Уэрамыщхьэм тес нэгъуэщI зы факъыри гу лъыстащ абдежым: и нэр бохъшэм къытриубыдауэ къоплъэ. Абыи сыхуэупсэн мурад сщIащ, арщхьэкIэ си факъырэм къысхуидакъым, си Iэм къепхъуэри сызэпиплъыхьащ: делафэ къызиплъагъэнщ.
– Мыр лIо, си хэгъэрей, уи фIэщ хьэмэрэ угушыIэрэ?
– СыгушыIэркъым, – жысIащ. – Хьэлэл сыхъуащи, аращ.
НэгъуэщI си лажьэкъым. Хущхъуэращ зи зэраныр.
– Сыт хущхъуэ?
– Хьэлэл хущхъуэ.
– Дэнэ къыздипхар апхуэдэ хущхъуэ?
– Къэсщэхуащ. Си нэIуасэ лIыжь ещэ хьэлэл хущхъуэ.
– Хэт абы уезыхулIар?
– Зыми срихулIакъым. Сэращ зигу къэкIар.
– Сыт уигу къыщIэкIар?
– Нэпсеягъэр зыхэзнын щхьэкIэ.
Iуэхум и пэр умыщIэмэ, и кIэр пщIэркъым. Дыгъуасэ къызэхъулIам и хъыбар езгъэдэIуащ факъырэр. Хъыбарым едэIуа нэужь, факъырэр дыхьэшхыпцIащ:
– Зыгуэр уи лажьэщ.
Уэрамыщхьэм тес факъырэм зылI бгъэдыхьауэ къэслъэгъуащ: бгъэдыхьауэ факъырапщIэ хуеший. Ар сяпэ къызэрищар сигу техуакъым – сэри зисчащ, арщхьэкIэ си хэгъэрей факъырэр къыспэуващ:
– Сыт узыхэтыр?
– Мобы сыхуэупсэнущ.
– Хэт узыхуэупсэнур?
– Мо тхьэмыщкIэм.
– Делэ ухъуа?
– Сыхъуакъым. Сыт ар щIыжыпIэр?
– Уделэщ, пщIэр щумыщIэжкIэ. Шыдым ухуэдэщ, уахьмакъщ.
– Псапэ пщIэнумэ, аракъым зэрыпщIэнур.
– ЗэрысщIэнур къызжепIэркъэ-тIэ.
– Псапэщ, мобы ахъшэ хуэзышиям ептмэ.
– Уэращ делэр: ахъшэ зэтын хуейр ахъшэ зимыIэращ. ЗиIэм сыт щIептынур? Псым хэбдза хуэдэкъэ?
– ЗиIэращ зэтын хуейр. ЗиIэм ептмэ, псыхэкIуадэ хъунукъым. Сыноплъри, узэрыхьэлэлыр фэуэ птетщ. Аращ сигу къеуэр: уи хьэлэлыгъэр зыгуэрым сэбэп хуэмыхъунумэ, сытым и уасэ? НакIуэ си гъусэу. Зыгуэр уэзгъэлъагъунщ.
– Дэнэ сыздэпшэнур?
– Си дзейхэм уахэсшэнущ.
– Ари сыт зищIысыр?
– Факъырэ зэдзейхэм уахэзгъэплъэнщ. Къыпщыдыхьэшхымрэ къыпщIэнакIэмрэ уэзгъэлъагъумэ, акъыл къыхэпхынкIэ мэхъу. Псапэ пщIэнумэ, уи тхьэ узэреплъщ итIанэ.
Си хэгъэрей факъырэм и ужь сиувэри, уэрам зэвым дыдыхьащ. Куэншыб идзыпIэм къапэткIухьурэ, уэрам зэвым зыбжанэрэ дыдэта нэужь, пщIантIэ фIей гуэр дыдыхьащ. Си хэгъэрейр зы бжэ теуIуащ щIакъуэ башымкIэ. Бжэр фызыжь дзахъэ гуэрым къыIуихащ. Сэ къыщысIуплъэм, фызыжьым бжэр къридзылIэж пэтащ, си хэгъэрейм нащхьэ имыщIатэмэ: «Дзыхь хуэпщI хъунущ» – арагъэнщ нащхьэм къригъэкIар.
Унэ кIыфIым дыщIыхьащ. Фызыжьыр сигъэцIыхуащ си хэгъэрейм.
– Нодакъ нанэщ зи IэмыщIэ дилъыр.
– Къеблагъэ, – жиIащ фызыжь дзахъэм.
КIэлындорым дрикIуэри, пэш кIыфI дыщIэхутащ. Щхьэгъубжэ лъахъшэм гъущI хъар хэгъэбыдащ, унэ лъэгум арджэныжь, къэп, упщIэ гъуанэпщIанэ иубгъуащ. ПлIанэпэм пхъэ гъуэлъыпIэ дэтщ, блыным хэукIа гъущI Iунэхэм щIэп кIапсэ, хъыданыжь фIэдзащ, бжэ къуагъым жэз тасыжь къыкъуощ, щхьэгъубжащхьэм гъуджэ ныкъуэкъутэ тетщ. Адэ-мыдэкIэ пасэрей сырэжь, пхъуантэжь, шэнт щхьэгуэ щызэхэтщ, зэхэзэрыхьыжауэ.
Зызоплъыхь, си жьэр Iурыхуауэ. КъызгурыIуэркъым си хэгъэрейм мыбы сыкъыщIишар – факъырэм я хэщIапIэм си нэ къыхуикIрэ сэ!
– Мыра сыбгъэлъагъунур? – соупщI си хэгъэрей факъырэм.
– Зэ умыпIащIэ, – жи си хэгъэрейм.
Фызыжьыр сырэм дэIэбэрэбыхьащ.
– Мо нанэ тхьэмыщкIэм ахъшэ естынщи, и ныбэ из хъуху ирешхэ, – жысIащ сэ. – Ари къысхуэбдэнукъэ?
– Зэ умыпIащIэ жысIакъэ, – къыфIэIуэхуакъым си псалъэр. – Нодакъ, сызэпкърыхыжыт! – жери фызыжьым еджащ.
Иджыщ зыри къыщызгурымыIуэжыр: цIыху зэпкърахрэ? Нодакъ зыкъригъэзэкIри си хэгъэрейм и щIакъуэ башыр Iихащ, зригъэтIэщIащ. ИтIанэщ цIыхур «зэпкърыпх» зэрыхъунур къыщызгурыIуар. Дакъикъэ нэхъ дэкIакъым: си хэгъэрейм и лъакъуитIри къыщIэувэжащ. КъызэрыщIэкIамкIэ, си хэгъэрейм и лъакъуэ сэмэгур зыщIиупщIэри и бгым кIапсэ лэрыгъукIэ ирипхы-
жауэ арат.
– Дауэ къыпщыхъуа? – къысщодыхьэшх си хэгъэрей факъырэр.
Си нэр къихуащ.
– Зэ умыпIащIэ: нэгъуэщIи плъагъунущ, – жиIащ си хэгъэрейм, бжэмкIэ плъэурэ.
Унэм цIыхубз нэф къыщIыхьащ, щIалэ цIыкIуи щIыгъуу. ЦIыхубзым щIалэ цIыкIум и Iэблэр иIыгъщ. ТIури щыгъыныджэщ, уи гур ящIэмыузынкIэ Iэмал иIэкъым.
– ХьэщIэ диIи! – жиIащ цIыхубз нэфым. – Къеблагъэ!
– Тхьэм и нэфI къыпщыхуэ, – жысIащ сэ. Тхьэм и нэфI къыщыхуащ асыхьэтым: цIыхубзым и нитIри «къэплъэжащ», и нэкIум псы щIикIа нэужь.
Факъырэхэр зырыз-тIурытIурэ пэш кIыфIым къыщIохьэ: хэт щIакъуэщ, хэт лъашэщ, хэт нэфщ, хэт дэгущ, хэт бзагуэщ, хэт и плIэр къыдэкIащ, хэт и Iэр мэкIэзыз. Пэшым къыщIэбэкъуакъэ – лажьэ яIэжкъым! Нэфым и нэр къоплъэж, бзагуэм и бзэр къеутIыпщыж, зи плIэ къыдэкIам зеукъуэдииж, дэгур тхьэкIумафIэ дыдэ мэхъуж...
Си Iэблэр иубыдри, си хэгъэрей факъырэм нэгъуэщI пэш сыщIишащ. СызэрыхигъэгъуэзамкIэ, а пэшырат факъырэхэм «зыщагъасэр». ЦIыхуитI-щы щIэтщ пэшым, я Iустазым дежьууэ: «Фи нэщIыр къабыл ухъу, тхьэм и нэфI къыфщыхуэ, псапэ фщIэмэ, фи щхьэращ зыхуэфщIэр, тхьэм нэхъыбэ къывитыж...»
– ЦIыхум игу къыпщIэгъунумэ, уи псалъэращ зэлъытар, – жиIащ си хэгъэрейм. – ЗыбгъэтхьэмыщкIафэкIэ зэфIэкIынукъым – уи жьэми куэд елъытащ. Факъырэ жьакIуэм нэхъыбэ къыхех – зэхэпхакъэ апхуэдэ псалъэ? Аращ Iустазым мохэр зыхуигъасэр – къытхыхьагъащIэщ.
НэгъуэщI зы пэши сыщIишащ. Пэшым щIакхъуэ, щыгъыныжь, вакъэжь щIэзщ – ахэр къэзылъэIухуэри щхьэхуэщ, бэзэрым щызыщэжхэри щхьэхуэщ.
Факъырэ зэдзей си щыпэлъагъут – хэт и гугъэнт! Си пщIыхьэпIэ къыхэхуэнтэкъым. Си фIэщ зэрыпщIын щыIэтэкъым, си нэкIэ сымылъэгъуатэмэ.
– Дауэ къыпщыхъуа? – къызэупщIащ си хэгъэрейр, фызыжь дзахъэр зыщIэс пэшым сишэжри.
– Уи фIэщ мыхъуным хуэдизщ!
– Факъырэм ахъшэ ептын иджыри? ПсапэкIэ уеджэн абы? Ара хьэлэлыгъэкIэ узэджэнур?
– Сыт-тIэ псапэкIэ узэджэнур?
– Зыхуэфащэм хуэпщIэмэ, аращ псапэр.
– Хэт зыхуэфащэр? – згъэщIэгъуащ сэ.
– Куэдым яхуэфащэщ.
– Хэт, псалъэм папщIэ?
– Уэрамыщхьэм теса факъырэм ахъшэ езытар пщIэжрэ?
– СощIэж.
– Абы хуэфащэщ.
– Дауэ зэрыхуэфащэр? – сыкъэуIэбжьащ. – Езым иIэщи, зимыIэм ирет. Псапэ зыхищIыкIын имыIатэмэ, и жып иIэбэнтэкъым, уэрамыщхьэм тес факъырэми блэкIынт.
– Ар блэкIынукъым – сэ соцIыху: хьэлэл гуэрщ. ГущIэгъу зыхэлъщ. КъелъэIуа хуэгъэщIэхъунукъым – езым зыхуигъэныкъуэурэ, къелъэIуам хуищIэнущ. ПхъащIэ Iэзэщ, цIыху губзыгъэщ, пщIэ зиIэщ. Узэхъуэпсэнт и дунейр, мылъкукIи бынкIи Тхьэр къыхуэупсат. НапIэзыпIэм къытекъутэжащ псори. Зытеунэхъуами еплъ: и малъхъэр лIэри и пхъур унэ нэщIым къыщIэнащ.
И пхъур унэ нэщIым къыщIинакъым – езым зришэлIэжащ, и пхъурылъху цIыкIухэр уэрамым къыдинэнт! Абыи къелынт зыгуэрурэ, нэхъеижыр къыщымыщIатэмэ. И къуэ нэхъыщIэрщ нэхъеижыр къызыщыщIар.
– Сыт къыщыщIар?
– Делэ хъуащ. И фызым лIы зэришэрти, иукIыжащ. Абы делэ ихъукIащ. И къуэ нэхъыщIэр делэ щыхъум, абы и бынхэри зришэлIэжащ пхъащIэм. Гугъу ехьми, сыт ищIэнт: и пхъурылъхухэмрэ и къуэрылъхухэмрэ пIын хуейтэкъэ? Абыи къыщызэтенакъым: и къуэ нэхъыжьыр сымаджэ хъуащ – жьэн уз къеуэлIащ.
ПIэм къыхэнэжащ, зи Iэзэгъуэ ит игъуэтакъым. И къуэ нэхъыжьым и бынхэри зришэлIэжащ пхъащIэм. А псор и пщэм къыщыдэхуэм, пхъащIэм и вагъуэр ижащ – зеиншэ къомым ятригъэкIуэдащ и мылъкур.
– Сыт-тIэ иджы зыхэпсэукIыр? Апхуэдиз гъэшхэгъуафIэ?
– ГъэшхэгъуафIэкъым. Пщэ хъунIауэ зыгуэр иIамэ, ищэжащ: и унэлъащIи, и пхъащIэ Iэмэпсыми, и щыгъыни. Езыр къулейсыз хъуами, тхьэмыщкIэ ирихьэлIауэ блэкIынукъым, псапэ имыщIауэ.
– Ар щыпсэур къызжепIэфын? КъызжепIатэмэ, схузэфIэкIкIэ зыщIэзгъэкъуэнт, сызэблэн щыIэтэкъым, – сфIэгуэныхь хъуащ си хэгъэрейм зи хъыбар сригъэдэIуа пхъащIэр.
– Уи нэфI абы щхьэ нэхъ щыхуа? Апхуэдэр мащIэ – дунейм техуэркъым. ЛъэIуэн я щхьэ тралъхьэркъым, я напэр мэс, армыхъу апхуэдэр Iэджэщ. Мылъку къабгъэдэмынэжами, я цIыхугъэмрэ я пщIэмрэ яхъумащ – аращ я напэр щIэсыр: улъэIуэн нэхъыкIэ щыIэ!
Апхуэдэщ зэплъын хуейр, псапэ пщIэнумэ. Жыжьэ ущIэкIуэн щыIэкъым абы щхьэкIэ – махуэ къэси уарохьэлIэ... УнэIут уиIэ уэ, псалъэм и хьэтыркIэ? – къызэупщIащ си хэгъэрейр.
– СиIэщ, зы хъыджэбз цIыкIурэ зы щIалэ цIыкIурэ. ЩIалэ цIыкIур зеиншэщ.
– Ахэращ уигу зыщIэгъун хуейр. Унагъуэ хуэщIа иралъхуатэмэ, хъыджэбз цIыкIур унэIуту ежьэжынтэкъым. Фэ дауэ фыхущыт фи унэIут хъыджэбз цIыкIум? Фи пхъум пэфщIрэ? Си фIэщ пщIынкъым! Хъыджэбз цIыкIум жьыIурыхьэгъуэ игъуэтын зэрыхуейр фи пщIыхьэпIэ къыхэхуэрэ? ФыщедэхащIэ къэхъурэ? Хьэмэрэ абы псэ Iумыт фи гугъэ? Тефлъхьэр и хьэлъэкъэ? Iэщым пэфщIакъэ? Фи жьэр кIэрывгъэкIрэ? Е, псалъэм папщIэ, уи Iыхьлыхэм къулейсыз яхэткъэ? СыткIэ уадэIэпыкъуа абыхэм, зыгуэркIэ защIэбгъэкъуа? КIэщIу бжесIэнщи, тхьэм и нэфI зыщыхуэн, тIэкIу зыплъыхь. Зыпплъыхьмэ, плъагъунщ зыдэIэпыкъун хуей тхьэмыщкIэр зэрыгъунэжыр. Ар уигу къэкIыу узиIэ уэ! Я Iэр шияуэ факъырэ Iус къыхамых щхьэкIэ, хьэзаб зытелъыр мащIэ! Я Iэ щIамышийр сыт жыIэт: я напэм кърагъэкIуркъыми аращ. Я жьэкIэ жамыIэ щхьэкIэ, я фэм къиIуатэркъэ хьэзаб зэрателъыр? Апхуэдэращ зыдэIэпыкъун хуейр.
Си хэгъэрейм жиIэм пэж хэлъщ. Ар хьэкъ сщыхъуауэ сыкъэтэджыжащ, губзыгъагъэ зыхэлъ псалъэ сызэрыригъэдэIуам щхьэкIэ си хэгъэрейм фIыщIэ хуэсщIащ, си мылъку семыблэнкIэ къэзгъэгугъэри, бжэр Iусхащ. Си хэгъэрейр къыскIэлъыкIуэтащ.
– Уи тхьэ узэреплъщ, – жиIащ сыкъыщригъэжьэжым. – Ахъшэ Iэрылъхьэ уиIэ, уэрамым удыхьэжауэ псапэ щIэпщIэн урихьэлIэмэ?
– Си бохъшэм дэзщ, – жысIащ сэ.
– Дэзрэ дэмызрэ тхьэм ищIэнщ – уи бохъшэр уи жып илъ?
Си жыпым сиIэбащ – бохъшэр изгъуэтакъым. Си хэгъэрейр и гуфIакIэм дэIэбэри, бохъшэр къыдихыжащ.
– Губгъэн къысхуумыщI, – жиIащ си хэгъэрейм. – Узэсэ сэгъейщ. ЖыпиIэбэу сыщытащ нэхъапэм. Иджы факъырэм сахыхьащ – шынагъуи пылъкъым, нэхъыби къыпхохъуэ.
Бохъшэр къеIысхыжри си жып ислъхьэжащ. Шэджагъуашхэ уасэри къысхуишиижащ си хэгъэрейм – пиастр тIощIрэ тхур.
– Мыри къыпщхьэпэжынщ, псапэ пщIэн мурад ущиIэкIэ. Зы пиастр къызэти, сыпхуэарэзыщ.
– Сыт щIостынур? – сыдыхьэшхащ сэ.
– Зэман мащIэ птезгъэкIуэда нобэ, къыбдэскIухьурэ – абы пщIэ иIэн хуейкъэ? Сызэрыфакъырэри зыщумыгъэгъупщэ! – жери езыри къысщыдыхьэшхыжащ.
Уэрамым сыдыхьэжауэ согупсыс: псапэ пщIэнумэ, япэ игъэщыпхъэр хэт? Си хэгъэрей факъырэм и псалъэм узэгупсысын хэлъщ. Япэ игъэщыпхъэр и Iэр шияуэ уэрамыщхьэм тетыркъым – зыхуэфащэращ! Си благъэ гуэр сигу къэкIыжащ абдежым: е си анэ шыпхъум и пщыкъуэ, е си адэм и адэ къуэшым и пхъурылъху – къызэрызгухьапэр сщIэжыркъым, сщIэр зэрыбынунагъуэшхуэрщ.
«Бын куэд уиIэныр тхьэмыщкIагъэ?» жыфIэнкIи мэхъу. Пэжщ, быныр насыпышхуэщ – абы шэч къытесхьэркъым сэри. Ауэ бын уи куэдрэ ебгъэшхын уимыIэжмэ-щэ? Аракъэ хэплъэгъуэр. Беижь щыIэкъэ, ахъшэр здихьын имыщIэжу? Мылъкум щIигъэнами, Тхьэр бынкIэ къыхуэупсакъым – ар насыпыншагъэкъэ? Жьыр къыздепщэр зымыщIэ нэгъуэщI зыми зыпхъу закъуэ фIэкI къритакъым – ари узэмыхъуэпсэнщ. Ещанэм зы быни къыщIэхъуэххакъым – и насып хэлътэкъыми. Бын пщIырыпщI, нэхъыбэ зиIэри мащIэ! Ар ди натIэщ дэ: бын куэд зралъхуэр, зэрыхабзэщи, къулейсыз уна-
гъуэрщ – апхуэдэ насыпыншагъэм хэкIыркъым ди къэралыр. Тхьэр зэуар дэракъэ жызоIэ...
Сигу къэкIыжа си благъэм бынипщI къыщIэхъуащ. ПщIыри узыншэщ, фIыуи йоджэ, езыми – я адэм – къулыкъу IэнатIэ иIэщ, тхьэм и шыкуркIэ, зыдигъуи щыIэкъым зэкIэ. ИтIани щхьэ сфIэтхьэмыщкIэ-тIэ? ЩIысфIэтхьэмыщкIэр гурыIуэгъуэкъэ: мэкъумэш ищIамэ, зыгуэрт – яшхын щыщIэнтэкъым; си благъэр къалэм дэсщ, къулыкъу иIэщ жысIэ щхьэкIэ, сытым щыщ и IэнатIэри – улахуэ тIэкIум фIэкI, хэхъуапIэ иIэкъым, къулыкъукIэ дэкIуэтеинуи фэ теткъым, зыIурамылъхьэж гуэрщи. Зэрылъэрызехьэр нэгъуэщIщ: фыз къишэри бынипщI дунейм къытриутIыпщхьащ, быныр пIын
зэрыхуейм егупсысакъым. Зым зыр тралъхуэху, нэхъыбэ ятегъэкIуэдэн хуей хъуркъэ? Быныр, зыр зым кIэлъыпIащIэу, къыпщIохъуэ – ар хъунт, уи улахуэми
хэхъуэтэмэ... Си благъэм къыщIэхъуэри хэт жыIэт: гурыхуэ защIэщ, еджэн щIадзамэ, зы зытрагъакIуэркъым. Я гуэныхьым уигъэкIуэн, иумыгъаджэмэ? Ебгъэджэнущи, пщIэ щIэтын хуейщ. Ар зымэ, хъунт. ТIумэ, хъунт.
БынипщI къыщIэхъуэху, увыIакъым жысIакъэ. ПщIэншэу щрагъаджэ еджапIэм яхэзэгъакъым – апхуэдэ еджапIэм хэзагъэр къулейхэращ. ТхьэмыщкIэр яхэзэгъэнукъым. ПщIэ щумытыфкIэ, хэт узэхищIыкIын – зэхащIыкIакъым си благъэр. И бынхэр зэрыгурыхуэ защIэми къеплъакъым – хэт укъыфIэIуэхун, уи жып имылъмэ? И къуэ нэхъыжьыр еджапIэм къыщIишыжын хуей хъуащ – зыгуэр къилэжьмэ, ари бынунагъуэшхуэм къащхьэпэнтэкъэ? ЩIалэр ерыщу къыщIэкIащ: зэрылажьэм хуэдэурэ, курыт еджапIэр къиухащ. Къиухри, университетым щIэтIысхьащ. ЩIэтIысхьар хъарзынэт, пщIэ щIитын хуэмеямэ. Нэхъыжьым кIэлъыкIуэхэри еджапIэм къыщIэкIыжын хуей хъуащ – лажьэурэ, я шынэхъыжьыр ирагъэджэн щхьэкIэ. Зэшхэм къалэжьыр я шынэхъыжьым еджапщIэ хурикъуакъым. ЕджапщIэ умытмэ, университетым ущIагъэсын? КъыщIадзыжыным хуэкIуащ Iуэхур. Я адэр бэлыхь хэхуащ: зэпхъуэнури здэжэнури ищIэркъым, утыкум къинащ. КъыдэIэпыкъуни къыкъуэкIакъым, езыми и Iэр шияуэ уэрамым дэувэн и щхьэ трилъхьакъым. Дауэ дэувэнт уэрамым: къулыкъущIэщ, пщIэ зиIэ цIыхущ.
Апхуэдэм удэмыIэпыкъумэ, хэт удэIэпыкъун? Псапэ пщIэн мурад уиIэмэ, апхуэдэ блэбгъэкI хъурэ! Сэ зыщIэзгъэкъуэфынущ абы: ахъшэ естынщи, и къуэр ирырегъаджэ, университетыр къиухыху. Абы и еджапщIэр унагъуэм ящхьэщысхмэ, адрейхэри еджапIэм щIэтIысхьэжынщ. Апхуэдэ гукъэкI зэрысщIар си гуапэ хъужынтэкъэ – си гур IэфI къэхъуащ асыхьэтым.
Си благъэр зыдэс хьэблэм сынэсын щхьэкIэ, Атабэ нэс трамвайкIэ сыкIуэн хуейт, Атабэ деж нэгъуэщI трамвай ситIысхьэжрэ Аль-Азхарым сынэсмэ, адэкIэ къэнэжыр мащIэ гуэрт.
Трамвайр, цIыхур игуауэ, блож. ИтIысхьэпIэ сымыгъуэтурэ, уэрамыщхьэм зыбжанэрэ сытетащ. Сытми, сыхьэт хуэдэ дэкIауэ, трамвайм зизгъэзэгъащ – тIысыпIэ дэнэ къэна, увыпIэ бгъуэтмэ, гуфIэ. Атабэ сынэсащ, пщIэнтIэпсыр къыспыжу. Абдеж нэгъуэщI трамвай ситIысхьэн хуейти, уэрам зэвым сыдыхьащ, цIыху Iувым сапхыкIри, си псэр пыхуауэ, трамвай къэувыIэпIэм деж сыщетIысэхащ. СетIысэха къудейуэ, зы факъырэ къызбгъэдыхьащ, зэхэуфIеяуэ, и щыгъын зэхэчэтхъауэ. Факъырэр мэгурым, и Iэр и жьэм хуехь: «Сэ сыбзагуэщ, шхын щхьэкIэ солIэ».
– Си щхьэуз убзагуэщ уэ! – жызоIэ.
Факъырэр, гурымын щигъэтри, къызжьэхэплъыхьащ.
– ЗыщI, зыщI! – жызоIэ факъырэм. – Армырмэ, Нодакъ нанэ уи цыр пхуищынщ.
Факъырэм и нэр къригъэжащ, итIанэ зыкъигъэщхъри си тхьэкIумэм къихъуцэцащ:
– Нодакъ нанэ пцIыхурэ уэ?
– Псори фызоцIыху!
– Факъырэ зэдзейм укъытхыхьащ, зэрыжыпIэмкIэ? Куэд щIа хъункъым укъызэрытхыхьэрэ?
Трамвайр къэфиящ абдежым. Сыкъыщылъэтри, трамваймкIэ зыздзащ. Факъырэр, Iэпэлъапэсыс зищIыжри, гурыму ежьэжащ – къэбгъэпцIэн щымащIэ уэрамым!
Аль-Азхар деж сыкъыщикIащ трамвайм; уэрамым сыдыхьауэ, цIыху Iувым сыкIуэцIрокI. ЦIыхур дэзщ уэрамым – зым ещэ, зым къещэху, я жьафэ къехыркъым, зэрогъэкIий. Пхъэщхьэмыщхьэмрэ IэфIыкIэмрэ узэрагъакIуэркъым, бадзэр епщIауэ. Псы IэфI зыщэми зелIэж – нэхъ IэфI дунейм къытехъуакъым! Псы схуэлIауэ срихьэлIати, си псыхуэлIэ изгъэкIри сежьэжащ. ЛъэбакъуитI-щы счауэ, Iэрыгъажэ гуцIыкIу срихьэлIащ, чыцIыбжьэ изу. Си насыпым къихьам еплъ: IэнэщIу сахыхьэнкъым си благъэм, чыцIыбжьэ Iэрамэ яхуэсхьмэ, я гуапэ хъунщ. Си благъэм и быным чыцIыбжьэ зэраIумыхуэрэ Iэджэ щIагъэнщ.
Зи жьафэ къемых щIалэ къуапцIэм сыбгъэдохьэ.
– Ауэ хуэдэщ! ЧыцIыбжьэ Iэрамэр пиастритхукIэ фэстынущ! ЗыхэвмыгъэкIыж – фыщIегъуэжынщ! – зелIэж щIалэ къуапцIэм. – ЛъапIэ мыхъу щIыкIэ фщэху! Шэджагъуэ нэужьым лъапсей хъунущ!
ЛъапIэ мыхъу щIыкIэ къэсщэхунщ чыцIыбжьэр. Зи уасэр сэ дэнэ щысщIэнт: бэзэрым сыкIуэ си хабзэтэкъым. «Уэ укъэзымыгъэпцIэн теткъым бэзэрым!» – жари сагъакIуэртэкъым. СызэрамыгъакIуэр нэхъыфIт: сыблэкIрэ пэт къэсщэхуIамэ, е фауэ, е зэкIуэкIауэ къыщIэкIырт. Ари и уаситI щIэстауэ!
Иджыпстуи ар къысщыщIынкIэ сышынэрти, чыцIыбжьэм сыхоплъыхь – зыкъезгъэгъэпцIэнкъым щIалэ къуапцIэм!
– Сыт и уасэ уи чыцIыбжьэм? – соупщI щIалэ къуапцIэм.
–Iэрамэр пиастритху! Ауэ хуэдэщ! Сыхилъафэ фIэкI, фейдэ къысхухэкIыркъым. Ди щхьэщыгу итым сыкъелъагъу – хьэрэм сыхуэмейкIэ!
Си щхьэм сыщIэтIэхъуэжащ. Гуэныхькъэ щIалэ къуапцIэр – сыт хезгъэлъэфэн щIыхуейр? ЧыцIыбжьэ Iэрамэр пиастритху фIэкI и уасэкъэ – ар пудыIуэщ! ПцIы имыупсыфэ тетщ езы щIалэ къуапцIэми – и гуэныхь сыхуейкъым.
– ПиастрихкIэ къызэпщэн? – жызоIэ.
– Сыт жыпIа? – и фIэщ хъуакъым щIалэ къуапцIэм.
– ПиастрихкIэ къызэщэ чыцIыбжьэ Iэрамэр.
– ПиастритхукIэ сощэ жысIакъэ.
– ХыкIэ къызэщэ.
Сыделэ и гугъагъэнщ щIалэ къуапцIэм – ар зы нэкIэ къызэплъати! Дауи сыкъыщрехъу, пиастрихкIэ къэсщэхунщи, тхьэмыщкIэм фейдэ гуэр къыхудэкIуэнщ – ар псапэкъэ? Дыгъэм ижьэжауэ уэрамыщхьэм тетщ махуэр зи кIыхьагъым, и жьафи къехыркъым, гуцIыкIу из чыцIыбжьэ ищэн щхьэкIэ, мащIэрэ зилIэжын хуей хъурэ! Апхуэдэм уигу щIэмыгъумэ, хэт щIэгъун!..
ЧыцIыбжьэм сыхоплъыхь: фа е зэкIуэкIа къэсщэхумэ, си напэр
текIащ. Хьэуэ, фаи зэкIуэкIаи хуэдэкъым – къыпачагъащIэщ, сыхоплъэри. АпхуэдизкIэ сигу ирихьащи, сыщыкIуэжкIи чыцIыбжьэ Iэрамэ зыщыплI здэсхьын мурад сщIащ: унэм исхэм иралъагъу сэри бэзэр уасэмрэ бэзэрым щащэмрэ зыгуэр зэрыхэсщIыкIыр!
Си щхьэр къэсIэтыжри, щIалэ къуапцIэм сыжьэхэуващ:
–Iэрамитху къысхуэшэч!
ЧыцIыбжьэ Iэрамитху тэрэзэм трилъхьащ. ЧыцIыбжьэр здишэчми и жьэр увыIэркъым:
– Ауэ хуэдэщ! Пудыбзэщ! Уасэ ныкъуэкIэ сощэ! Сэ сыхрелъа-
фэ! Фи хьэлэлщ. ФIыкIэ фышх!
Си гур нэхъри IэфI къэхъуащ:
– ПиастриблкIэ къызэщэ!
ЩIалэ къуапцIэр къызжьэхэплъыхьащ, и жьэр Iурыхури.
– БлыкIи? ЧыцIыбжьэ Iэрамэр пиастриблкIи? – Делафэ къызэрызиплъам шэч хэлъкъым. «КъэзгъэпцIэфын къызихьэлIащ!» – жиIа хъунщ игукIэ. И жьэкIэ къыщIигъужащ:
– ИкIэ пщэхун?
– ИкIи содэ, – жысIащ сэ.
Си бохъшэр си жыпым къызохри, пиастр плIыщI къыхызобжыкI. ЩIалэ къуапцIэм и нэр къож, и жьэр зэрыIурыхуащ, игукIэ жиIэр гурыIуэгъуэщ: «Мыпхуэдэ дели къегъэщI. Тобэ...» ЧыцIыбжьэр къасщтэри уэрамым сыдыхьэжащ. Факъырэр тезщ уэрамыщхьэм – зэхэуфIеяуэ, зэхэчэтхъауэ, ныбаджэрэ дыгъэм ижьэжауэ. Сигу ящIэгъуркъым – саблокI: къэсцIыхуакIэщ, дэкум хуэдэу укъагъэпцIэнурэ кIэбгъу защIыжынущ.
ТхьэмыщкIэ гуэрым и макъ къиIуащ си тхьэкIумэм:
– Зиусхьэн! Уа, зиусхьэн!
СызэплъэкIмэ, солъагъу: и лъакъуэр зыщIиупщIауэ, уэрамыщхьэм зы лIы цIыкIу тесщ; IэлъэщI фIыцIэкIэ щIэуфауэ, зы фызи къыбгъэдэсщ. Я пащхьэм матэ итщ, матэм джэдыкIэр изщ, тхьэрыкъуитIи щхьэщысщ. Къуажэм къызэрикIар нэрылъагъущ – я фэм къеIуатэ: гугъуехьым хэкIагъэнкъым игъащIэм. Сабгъэдыхьащ.
ЛIы цIыкIур укIытапэурэ къысхудоплъей.
– ЕмыкIу дыкъыумыщI, зиусхьэн. Ди благъэ я деж лъагъунлъагъу дыкъежьащ. МафIэгум дыкъикIри си бохъшэр згъуэтыжакъым. Алыхьым и нэлатыр къытихуэ си бохъшэр си жыпым изыхам! Къалэм дыкъыдэнащ – дызэрыкIуэжын гъуэгупщIэ диIэкъым.
ЛIы цIыкIур къыщепщэр къызгурыIуэнтэкъэ сэ – си щыпэлъагъукъым апхуэдэ! «Къепщэ! Къепщэ! КъэбгъэпцIэфын урихьэлIакъым!» – жызоIэ сигукIэ.
ЛIы цIыкIум нэхъри зегъэтхьэмыщкIафэ:
– Дэ дыфакъырэкъым, зиусхьэн. Факъырэ Iуси къыхэтхыркъым – Алыхьым дыкъелъагъу. ДжэдыкIэ матэрэ тхьэрыкъуитIрэ къыздитхащ къуажэм. ПщэхункIэ сыт ухуэдэ? Пщэхуамэ, дыбгъэунат. ГъуэгупщIэ тхуэхъунут, тхьэм и нэфI зыщыхуэн! ИгъащIэкIэ тщыгъупщэнтэкъым.
Ар жери, нэхъри зигъэтхьэмыщкIафэу, лIыр къысхудэплъеящ. Хьэуэ, пцIы къысхуиупс хъункъым мыбы – ар зи нэ укъигъэпцIэнукъым. ДжэдыкIэмрэ тхьэрыкъуэмрэ къэсщэхумэ, згъэунащ. Сыт къыщIэзмыщэхунур? Къэсщэхумэ, я гузэвэгъуэ дэзгъэкIынущ. Си благъэм я деж сокIуэри, си благъэри джэдыкIэмрэ
тхьэрыкъуэмрэ щыгуфIыкIынщ. ЦIыху хьэлэлым аращ ищIэ хабзэр.
– Дапщэ жыпIэрэ джэдыкIэмрэ тхьэрыкъуэмрэ?
– Пиастр блыщI жызоIэ. Апхуэдиз и уасэщ гъуэгум.
Сэ къызэрысфIэщIымкIэ, пиастрищэ нэхърэ нэхъ мащIэ я уасэтэкъым джэдыкIэ матэмрэ тхьэрыкъуитIымрэ. Си бохъшэм пиастрищэ къыдызох.
– Мыр джэдыкIэмрэ тхьэрыкъуэмрэ я уасэщ.
Пиастр блыщI къыдэсхащ аргуэру.
– Мыр гъуэгупщIэ фхуэхъунщ.
ЛIы цIыкIум зихъунщIащ:
– Сэ сыфакъырэкъым, тхьэмыщкIафэ щхьэ къызэпплърэ? Си джэдыкIэмрэ си тхьэрыкъуэмрэ я мыуасэ сыхуейкъым – ар хьэлэл схуэхъун сэ?
ЛIы цIыкIум зихъунщIа щхьэкIэ, ахъшэр къеIысхыжын зда-
къым. ДжэдыкIэ матэр къэсщтащ. Си гум шэч щIищIар сщIэркъым:
– ШкIумпI къыхэкIмэ...
– ШкIумпI жыпIа? Апхуэдэфэ стет сэ? ЦIыху къэзгъэпцIакъым
игъащIэм! КъэзгъэпцIамэ, тхьэр къызэуэ!
Ар жери, лIыр къыщылъэтащ, джэдыкIитI къипхъуатэри
зэригъэтIыркъащ, икъутэри ирифащ.
– УкъызэщхьэкIуащ, зиусхьэн. Дыгъуасэ къакIэцIа къудейщ джэдыкIэр. ДжэдыкIэ шкIумпI пхуифын? Си жагъуэ къэпщIащ. Сэ схуэфащэкъым ар...
И жагъуэ зэрысщIам сыхущIегъуэжри, матэр къесхьэжьащ. Лъэбакъуэ зыбгъупщI нэхъ къэзмычауэ, тхьэрыкъуитIым я зыр матэм илъэтыкIащ. Абы сыщыкIэлъыпхъуэм, етIуанэри илъэтыкIащ матэм. Матэр езгъэувэхыу, тхьэрыкъуитIым сакIэлъежэжьэн си гугъа щхьэкIэ, сыщIегъуэжащ: егъэувэхи еплъыт – къэбгъэзэжмэ, бгъуэтыжынкъым, чыцIыбжьэри дагъэкIуэнщ. Матэри чыцIыбжьэри зэрысIыгъыу, тхьэрыкъуитIым сакIэлъожажьэ.
– Къэхъуар сыт? – зэрыгъэгужьеящ цIыхур.
– Дыгъу ирахужьащ!
– ФымыгъакIуэ!
– И лъэдийр зэрывуд!
ЦIыхур зэрехьэжьащ, сэри срауд пэтащ. ТхьэрыкъуитIым сыхэкIыжащ, дауи. Бжьэцым хуэдэу зэрызехьэ цIыхум сакъыхэкIыжри, си гъуэгу сытеувэжащ.
Си благъэм я деж сынэсащ, сыбауэбапщэу, пщIэнтIэпсыр къызэхуэхрэ сабэм сиуэжауэ. Матэр изогъэувэхри куэбжэм сытоуIуэ.
ЦIыхубз макъ къэIуащ:
– Хэт ар?
– Сэращ, – жызоIэ.
– Уэ ухэт?
Си цIэ исIуэкIэ сыт и мыхьэнэ – сыкъацIыхуркъым, я унэ игъащIэм сыкъихьакъым. ЦIыхубзым соупщI:
– Мухьэмэд дэс?
– Дэсщ, – жери цIыхубзыр маджэ. – Мухьэмэд! А Мухьэмэд!
КъоджэIа.
Куэбжэр Iуахри, пщIантIэм сыдыхьащ. ПщIантIэм сабийр дэзщи, я нэр къыстраубыдащ. Езы Мухьэмэди бжэм къикIри пщIантIэм къыдыхьащ. СыкъыщицIыхужым, Мухьэмэд къэщтащ.
– Къеблагъэ, – жиIащ Мухьэмэд, къызбгъэдэкIуатэри; плъыжь зэрыхъуам гу лъыстэнтэкъэ? Плъыжь ухъунщ, уи щхьэгъусэм и джанэр пщыIуауэ хьэщIэ къебгъэблагъэмэ.
Унэм сыщIашащ. Унэм щIэлъ щыIэкъым, ашыкыжь зыбжанэ фIэкI – шэнт папщIэщ. Унэ лъэгум уэншэкужь илъти, зы щIалэ цIыкIу къыщIыхьэри щIилъэфащ.
Си благъэр, цIыхубз джанэр зыщихыжри, унэм къыщIыхьэжащ. ЗыщитIэгъари нэхъ щIагъуэкъым – къэпталыр цIыхубз джанэм къызэрыхащIыкIыжар нэрылъагъущ.
Ди унэ исхэм я узыншагъэм къыщIэупщIащ си благъэр, си Iуэху
зытетми къыщIэупщIащ.
– Тхьэм фригъэфIакIуэ. Дызэблагъэ щхьэкIэ, дызэкIэлъыкIуэркъым. ГукъэкI пщIыри нобэ укъытхыхьащи, ди нэщ, ди псэщ. – Здэпсалъэм, Мухьэмэд и нэр джэдыкIэмрэ чыцIыбжьэмрэ зэрытенам гу лъызмытапIэр иIэт!
Бысым гуащэм седжащ:
– Закия! Мыхэр щIэхи, сабийм яхуэгуэш.
– Абы щхьэ ухэта? Ухэтын хуеякъым...
Бжэм къыкъуэплъ сабийхэм я нэр къоцIыщхъукI, я гурыIупсыр
къожэ.
ДжэдыкIэмрэ чыцIыбжьэмрэ пуду къызэрысIэрыхьар яжесIащ си благъэм. ДжэдыкIэр къызэзыща лIы цIыкIум и шыфэлIыфэр яжесIащ. Ар щызэхихым, бысым гуащэм и жьэр иущIри и щхьэр иубыдыжащ:
– Тхьэр къызэуи! УкъагъэпцIащ!
– Хэт сыкъэзыгъэпцIар?
– ДжэдыкIэр къозыщам. Мыгъуэ хухъу! «ГъуэгупщIэ диIэкъым»
къыбжаIа?
– КъызжаIащ.
– Мухьэмэди аращ къыжраIар. ДжэдыкIэ матэрэ тхьэрыкъуитIрэ къращати, джэдыкIэр шкIумпIу къыщIэкIащ. Дэкум хуэдэу фыкъагъэпцIащ тIури.
СыкъыпыгуфIыкIри, си благъэм я гур фIы яхуэсщIащ:
– Сэ сыкъагъэпцIэфынукъым, хэт къагъапцIэми! ДжэдыкIитI икъутэри ирифащ лIы цIыкIум – си нэкIэ слъэгъуащ. ДжэдыкIэ шкIумпI пхуифын?
– ДжэдыкIитIыращ матэм къакIэцIагъащIэу илъар. Иребгъэфыжын хуеякъым а джэдыкIитIыр: а тIур къэпщэхуатэмэ, джэдыкIэжьапхъэ яхуэсщIынт сабийм... ТхьэрыкъуитIыр лъэтэжа?
– Лъэтэжащ, – жысIащ. – Къысхуэубыдыжакъым.
– Мухьэмэди аращ къыщыщIар – къыхуэубыдыжакъым. Къозыщам деж ягъэзэжащ тхьэрыкъуитIым. Уи фIэщ мыхъумэ, тегъази, еплъ: тхьэрыкъуитIыр а джаурым и куэщI исщ.
Си пыIэкур къраудащ жыпIэркъэ! ДжэдыкIэ шкIумпIщ къызащар! ТхьэрыкъуитIри абы хуагъэсауэ зэрахьэ: зращэм къакIэщIокIуэсыкIыжри, езым деж къагъэзэж.
Си пIэм соткIухь, сыукIытащи: си напэр текIащ. ДжэдыкIэ шкIумпIщ си благъэм сазэрыхуэупсар – сылIамэ, нэхъыфIт абы нэхърэ! Сыкъэплъэнэфщ, дунеягъэм хэсщIыкI щыIэкъым, сыт къызащIэми, схуэфащэщ. ЩIапIэщIэлъадэ ухъу джэдыкIэр – чыцIыбжьэ къахуэсхьакъэ! АбыкIэ согъэфI сигу.
– Уэшх блэкIам щIакIуэ кIэлъыпщтэнкъым: джэдыкIэм дыпыкIащ. ЧыцIыбжьэр егъэшх сабийхэм.
Бысым гуащэм лагъэ къыщIихьэри, чыцIыбжьэмкIэ Iэбащ. Фауэ къыщIэкIащ нэхъыбэр, зы Iэрамэ фIэкI къыхэкIакъым пшхы хъуну. Аргуэрым си пыIэкур къриудащ! Мыгъуэ хухъу щIэстар, Закия зэрыжиIауэ. УзэплъэкI хъунукъым. УзэплъэкIамэ, уи лыр яшхынущ.
Сигу къеуар джэдыкIэмрэ чыцIыбжьэмрэ щIэстаракъым. Сигу къеуар нэгъуэщIщ – си напэр зэрытекIарщ: си благъэм сахуэупсэн си гугъати, ягу хэзгъэщIауэ къыщIокI. ТхьэмахуэкIэ зэрагъэзахуэурэ яхурикъунут джэдыкIэ матэр, тхьэрыкъуэ лыбжьэрэ чыцIыбжьэкIэ затIыжынут сабийхэм. ЕсщIам еплъ иджы! Бысым гуащэр къызэрысхузэгуэпым шэч къытесхьэркъым. «Емынэм къихуа!» къысхужиIэ хъунщ...
Махъшэм тесми хьэ къодзакъэ. НэхъыкIэж къыпщыщIынри хэлъщ – а зымкIэ согъэфI си гур. Куэд дыдэ схэщIакъым. СхэщIам сыщIэфыгъужкIэ сыт и мыхьэнэ – сыпыкIащ. ЧыцIыбжьэ зыщэр а сIэщIигъэкIа ахъшэм хуэныкъуэмэ, сщIэрэ? ДжэдыкIэ шкIумпI къызэзыщари тхьэмыщкIэ гуэр хъунщ – иримыхулIамэ, пцIы иупсынтэкъым. ДжэдыкIэ шкIумпIымрэ тхьэрыкъуитIымрэ къыщIихар зыщIыпIэ Iуувэнщ – и гузэвэгъуэ дигъэкIынщ жыхуэсIэщ. Псапэщ.
Псапэ пщIауэ, ущIэмыфыгъуж – а зыр си гурыфIыгъуэщ, ахъшэр сIэщIагъэкIами...
ДжэдыкIэ шкIумпIымрэ чыцIыбжьэ ныкъуэфымрэ я пIэкIэ, си благъэм ахъшэ естмэ, хъуркъэ? Ахъшэ естынщи, езыхэм зыхуейр къащэхунщ. Ар сигу къызэрымыкIа алъандэм! Бохъшэр къызохри, сабийхэм соджэ, дэтхэнэми риал ныкъуэ зырыз изот, я щхьэфэм Iэ дэслъэурэ. СощIэ: я унэ сызэрикIыж нэхъ пIалъэ къыхигъэкIынукъым я анэм – сабийм ахъшэр къатрихыжынущ.
Ахъшэр я гуфIакIэ дагъэпщкIуащ сабийхэм. Зы щхьэбалыджэ цIыкIу, и гуфIакIэм дигъэпщкIуэн и пэ, ахъшэр зыжьэдидзэри, дзэкIэ еплъащ.
– Сыт ущIедзакъэр? – сеупщIащ щIалэ цIыкIум.
– ШкIумпIмэ сщIэрэ?
Си благъэ лIымрэ фызымрэ нэжэгужэ къызэрыхъужам гу лъыстащ. ДжэдыкIэр зэрышкIумпIри чыцIыбжьэр зэрыныкъуэфри ягу къеуэж хуэдэкъым зэлIзэфызым.
Сабийхэр пщIантIэм дэлъэдэжащ, зэрыгъэкIийуэ. ЗэлIзэфызыр щым хъуауэ жыхафэгум тетщ. Сэ зыхызощIэ: тIуми къагурыIуэркъым нобэ сакъыщIыхыхьар, хьэлэл сыщIэхъуари дэнэ щащIэнт, егупсыс пэтми – аращ щым щIэхъуар. «Бэлыхь щхьэ хэзгъэт мыпхуэдизрэ?» –жысIащ сигукIэ, сыкъыщIэкIуам и щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэм щыгъуазэ сщIынщ жысIэри сеупщIащ:
– Фи къуэ нэхъыжьым сыт и хъыбар?
– Йоджэ, – жиIащ Закия.
– Дауэ еджэрэ?
– ФIыуэ йоджэ – и гуэныхь сыту пщIын? ЕджапщIэщ дызыхуэныкъуэр, армыхъу щIалэр щIегъуэжынутэкъым – еджэнут.
– Сыт пщIэн: дыIэмалыншэщ, дыхунэсыркъым, – къыщIигъужащ Мухьэмэд.
ПфIэгуэныхь хъунтэкъэ: си гур хагъэщIащ. Я къуэр университетым къыщIадзыжынущ, еджапщIэ ямытмэ. КъыщIыщIадзыжынур емыджэфу аракъым – щIатын зэрамыIэрщ. Си благъэм соупщI:
– Дапщэ еджапщIэр?
– Фунт тIощI.
Аркъудей! Фунт тIощIи щIэныгъэр зи уасэр! Фунт тIощI щхьэкIэ щIалэ хъарзынэр университетым къыщIадзыжынущ! Ара дэ тхуэфащэр? Ара ди къэралыр къызэрызэхэнар? ЩIалэр ирагъаджэмэ, къэралым и сэбэп хэлъкъэ? Университетым къыщIадзыжрэ уэрамым къыдаутIыпщхьэжмэ, къэралым дежкIэ нэхъыфI?
Аращ дыкъызэрызэхэнар: фунт тIощIыр зым дежкIэ мылъкушхуэщ, нэгъуэщIым дежкIэ щай и уасэкъым. Бейм я пхъум фунт тIощI щIитынурэ тхьэмахуэ фIэкI зэримыхьэну Iупэщыхуэ къищэхунущ: тхьэмахуэ дэкIмэ, къыIэщIэужэгъуэнурэ хыфIидзэжынущ Iупэщыхуэр. Бейм я къуэм фунт тIощI и уасэ фадэ къищэхунурэ и ныбжьэгъу Iуэхуншэхэм зы пщыхьэщхьэм ядрифынущ, и зэш тригъэун щхьэкIэ. НэгъуэщIым, куэзыр джэгуурэ, фунтищэ иригъэхьэхун жыхуэпIэр зыуи къыщыхъуркъым. ГъэщIэгъуэнкъэ мы дунейр.
Iупэщыхуэмрэ щIэныгъэмрэ зэуасэ? Зэш трагъэуурэ ираф фадэ пIащIэр нэхъапэ Мухьэмэдрэ Закиярэ я къуэм и гъащIэм нэхърэ? Фунт тIощI щхьэкIэ университетым къыщIадзыжмэ, щIалэм и вагъуэр ижакъэ – уэрамым къыдэнащ. «Iупэщыхуэ щхьэкIэ апхуэдиз ахъшэ умыгъэкIуэд, абы хуэныкъуэ зы щIалэ ети, егъаджэ» жеIэт бейм я пхъум. КъывжиIэнур фщIэрэ? «Абы си Iуэху хэлъ сэ!» –
аращ къывжиIэнур! Аракъэ къывжиIэнур фадэ щхьэкIэ ахъшэ хъушэр зыгъэкIуэд хьэхэбасэми? Студент тхьэмыщкIэр къафIэIуэху абы – къафIэIуэхукъым, я пщIыхьэпIи къыхэхуэркъым...
Си жыпым сиIэбащ. Си бохъшэм фунт тIощI къыдэнэжат. ЗыгъэпсэхуакIуэ сежьэн мурад сиIэти, дэздзыхауэ арат фунт тIощIыр. Мы гъэм зыгъэпсэхуакIуэ семыжьэкIэ сыт къысщыщIын – къэхъун щыIэкъым. Студент тхьэмыщкIэм нэхъ къыхуэщхьэпэнщ ахъшэр. Ахъшэр здэсхьар жесIэмэ, си щхьэгъусэм зыкъысхузэкIэщIишынущ – ари сощIэ. зыкъысхузэкIэщIишми, теужынщ – и фIэщ сщIыфынкъэ ахъшэр си благъэ тхьэмыщкIэм нэхъ къызэрыхуэщхьэпэнур? СщIыфынщ, уеблэмэ къысщытхъунри хэлъщ, ахъшэр псым зэрыхэзмыдзар жесIэмэ.
Бохъшэр си жып къызохри, ахъшэр собж. ЛIымрэ фызымрэ, я нэр къихуауэ, къызоплъ. Фунт тIощIым нэмыщI, пиастр зыхыбли дэлът бохъшэм: тхьэм и шыкурщ – сыщыкIуэжкIэ гъуэгупщIэ схуэхъунщ.
Ахъшэр си благъэм хузоший:
– Мыхьмуд еджапщIэ хуэхъунщ мыр. Иреджэ.
Си благъэм и нэр къригъэжащ – и фIэщ хъуакъым. Армыгъуейуэ къыдришейуэ жиIащ:
– ЩIэх уэстыжыфын си гугъэкъым. Арыншэми щIыхуэм дыщIигъэнащ.
– Сэ щIыхуэ фэстыркъым. КъыфIысхыжынукъым. ЩIалэр егъаджэ.
Мухьэмэд и нэпсым къызэпижыхьащ. И щхьэр ищIа фIэкI, псалъэ хузэпыщэжакъым. Фызми и нэпсыр IэлъэщI кIапэкIэ щIелъэщIыкI, нэмэзыбзи къебж. Си гур зэрыхэхъуам щIэ щIэткъым абдежым! ТхьэмыщкIэ згъэгуфIащ – ахъшэм нэхърэ нэхъ лъапIэкъэ ар! Уасэ иIэ цIыхум и гуфIэгъуэм!
И нэпсыр щIилъэщIыкIыурэ, фызыр унэм щIэкIащ. Мухьэмэд си Iэр екъуз, IэплIэ къысхуещI, и бзэри къиутIыпщыжащ:
– Уэ нобэ къысхуэпщIар игъащIэкIэ пхуэсщIэжыфынукъым. Ахъшэ къудейкъым уэ къыдэптар – ди щIалэм щIэныгъэ къептащ.
Закия щIэх дыдэ къигъэзэжащ, и къуэ нэхъыжьыр щIыгъуу. Мыхьмуд си щыпэлъагъут. ЩIалэ гъур кIыхьым си Iэр къиубыдри ба къыхуищIащ.
– ИгъащIэкIэ схуэмыпшыныжын щIыхуэщ, зиусхьэн! ИгъащIэкIэ!
Iэнкун сызэрыхъуам гу лъезмыгъэтэн щхьэкIэ, щIалэм жесIащ:
– Университетыр къэбухмэ, щIыхуэр упшыныжауэ слъытэнщ.
ДызэгурыIуэрэ абыкIэ?
– СлъэкI къэзгъэнэнкъым. Тхьэм жиIэмэ, экзамен схуэтынущ.
ИтIани, игъащIэкIэ схуэмыпшыныжын щIыхуэщ.
– Пщэдей уеджэрэ?
НэгъуэщI згъуэтыжатэкъым, аращ абыкIэ сыщIеупщIар – гумащIэ сыкъэхъуат.
Мыхьмуд и нэгур зэхэуащ – зыгуэрым зэригъэгумэщIым гу лъыстэнтэкъэ! И анэм зыхуригъэзэкIри, и макъ ехуэхауэ, еупщIащ:
– Сыт щыстIэгъэнур? Си кIэстумыр...
Закия и къуэм нащхьэ хуищIащ.
– Сыт кIэстум?
– Умыгузавэ, – жиIащ щIалэм и адэм. – Зыгуэр хъунщ.
– ЩIалэм кIэстум закъуэ иIэти, нышэдибэ тщэжащ.
ДримыхулIамэ, тщэжрэт: дызэтехуащ, тшхын къызэрытщэхун диIэкъым. КIэстум сыту ищIыжынт щIалэм, еджапщIэ щыдмыгъуэтынукIэ? Университетым къыщIадзыжмэ, Мыхьмуд кIэстум хуеижтэкъыми, аращ щIэтщэжар. И уасэ ныкъуэкIэ дымыщаи абы нэхъей! ДрихулIат – сыт пщIэн?
Зэадэзэкъуэр зэрызэхуэдизыр слъагъурти, ягу фIы яхуэсщIащ:
– Ягъэ кIынкъым. Зыгуэр къыхуэтщэхуху, и адэм и кIэстумыр
щрырегъ щIалэм.
– Сэ лэжьакIуэ сызэрыкIуэнур сыт? – гужьеящ Мухьэмэд.
Ар сигу щхьэ къэмыкIарэ! Уи щхьэм елъытын хуейкъэ! Зы
кIэстумщ яIэр! СыгукъэкIыншэщ, цIыхугъэ схэлъкъым! Си щхьэм мыгъуагъэ хуэсхьыжри, сыкъызэфIэуващ, си кIэстумри, си джанэри, си гъуэншэджри щысхащ. Джанэ щIагъщIэлъымрэ вакъэмрэ фIэкI къызыщызнакъым. Щыми я жьэр яущIащ, я дамэр драгъэуеящ. ЧыцIыбжьэ къыпхуищэхуфынущ хэти. Ауэ зитIэщIрэ утыкум иувэжмэ, ар хэт жыIэт? Апхуэдэ я щыпэлъагъут си благъэм.
Си акъыл зэкIуэкIауэ къащыхъуагъэнщ щыми. Къащрехъу: щIалэр пщэдей еджапIэм хэмынмэ, нэгъуэщI сыхуейкъым. ЕджакIуэ зэрыкIуэн кIэстум иIэкъым щIалэм, и кIэстумыр ящэжащ. ИрихулIати, ящэжащ – яхуэхъуу ящэжа! Унагъуэм зы кIэстум къахуэнэжащи, Мухьэмэд лэжьакIуэ ирикIуэн хуейщ. Сэ щыгъын си мащIэ – шкафым дэхуэркъым, хъуным дашхыхь. СадэгуашэкIэ,
сыт ягъэ кIын?
Iэнкун щхьэ хъуа си благъэр, я жьэр щхьэ зэщIэна? Жыхафэгум щызэхэувэжащи, я бзэр иубыда хуэдэщ. Ыхьы, сызэрыпцIанэра хъунщ къэзыгъэуIэбжьар? ЦIыху пцIанэ я щыпэлъагъу? ЦIыхум и пщIэр щыгъынкIэ зэралъытэр? Щыгъын зедмыхьэн хуейуэ дыкъигъэщIамэ-щэ? Зыри къалъхуакъым хуэпауэ. ИужькIэщ джанэри кIэстумри зыщыщаIуар. ЦIыхуращ абы зи акъыл нэсар. Къуалэбзуми хьэкIэкхъуэкIэми зыщаIуакъыми зыри! УзэрегупсысынкIэ, цIыхури щыгъын хуэныкъуэкъым. Ар щхьэ къагурымыIуэрэ
цIыхум? КъагурыIуэркъым: зыщамыIурэ зырызамыщIрэ къагъэнэжакъым. Щыгъыным къыщынэми удэкIуэтэнт: зыкIэрамыIу щыIэкъым – дамэтелъ жыпIэми, бгъэхэIу жыпIэми, Iэщэфащэ жыпIэми. ЦIыхубзым я гугъу умыщIыххэ: сэхупсэплъкIэ зацIэлэнщи, уэрамым къыдэувэнщ. Е я щхьэцыр ираIэнщи, къыпхуэцIыхужынкъым...
Абы сегупсысри, джанэ-гъуэншэдж щIагъщIэлъ фIэкI къызэрысщымынэжам сытеукIытыхьакъым. СыпцIанэкъым – пэжкъэ?
Сыт сыщIэукIытэнур? УкIытэн хуейр сэ схуэдэкъым – си щыгъыныр къызыхуэзгъанэр си хамэкъым, си благъэщ. Уэрамым сыщаубыдрэ сатIэщIатэмэ-щэ? ИтIанэт укIытэгъуэр...
ЩIалэм си кIэстумыр хузоший:
– Мыр зыщытIагъэ.
Мухьэмэд къыспэрыуащ:
– Хьэуэ, зиусхьэн, ар хъункъым. УтхъунщIа хуэдэ, ар хъурэ? Дауэ уедгъэжьэжын джанэ-гъуэншэдж щIагъщIэлъкIэ? ЩIалэми зыгуэр игъуэтынщ, и насып зыхэлъ фIэкIынкъым.
– Ди напэр текIащ! Ди хьэщIэм емыкIу къедгъэхьащ! – щIичэркъым бысым гуащэм.
– Фымыгузавэ. КIэстум си мащIэкъым.
Мыхьмуди къыхыхьащ зэдауэм.
– Тхьэразэ къыпхухъу, – жеIэ Мыхьмуд. – Уи кIэстумыр къызэптын мурад пщIамэ, укIуэжа нэужь уи унэIутым къысхуегъэхь. Хьэуэ жыпIэрэ – сэ сыныкIэлъыкIуэнщ. ЩIалэм жиIэм губзыгъагъэ хэлъу къысщыхъуащ. Ар япэ зигу къэкIын хуеяр сэрат. ИтIани, хьэлэл сыкъэхъуати, сызытетым сахутекIакъым, сыхагъэзыхьыху. «Ди напэр текIынущ, емыкIу дыбогъащIэ», – щыжаIэм, сикIуэтыжын хуей хъуащ.
– Ерэхъу, – жысIащ, – зы джанэ щызвгъэтIагъи, унэм сынэсыжмэ, къыфхуезгъэхьыжынщ.
Мухьэмэд арэзы хъу пэтащ абыкIэ, щIыщIегъуэжаращ сымыщIэр. Сщыгъупщэж пэтаи: Мухьэмэд зы джанэт иIэр! Сыщрагъэблагъэм, щыгъар фщIэжыркъэ – и фызым и джанэращ! Мухьэмэд зыщрилъэфыхьым, сымыгъэукIытэн щхьэкIэ, жысIащ:
– Уи къэпталыр ебгъэжьыщIамэ, нэгъуэщI гуэр щызвгъэтIагъэ – нетIэ пщыгъар, Мухьэмэд: сэркIэ псори зыщ. Унэм сринэсыжмэ, къыфхуезгъэхьыжынщ.
Сыт ищIэжынт Мухьэмэд: зрилъэфыхьщ-зрилъэфыхьри, арэзы хъуащ, щIэкIри цIыхубз джанэ къысхуихьащ. Джанэр щыщыстIагъэм, щIалэр къыщиудащ – ныбафэуз хъуауэ мэдыхьэшх! Гъуджэм сиплъащ – лажьэ сиIэ хуэдэкъым. Пэжщ, джанэр схуэкIэщIщ, си лъэгуажьэм къэс къудейщ, си лъэпэдри си вакъэри къыщIощ. Джанэм Iэщхьэ пыткъым, и пщэр къихащ.
СэкIункIи хъунт джанэр, сарыкъ сщхьэрымыгъатэмэ, – а тIур схузэгъэкIуркъым.
Джанэр апхуэдизкIэ схуэбыхъут, тыншти, апхуэдэ фащэ фIэкI дяпэкIэ зезмыхьэн мурад сщIащ асыхьэтым: къыздреплъей цIыхур, щапхъэ стрырех – сыт и лажьэр!
ЗэлIзэфызымрэ щIалэмрэ я пащхьэ ситщ, цIыхубз джанэ быхъур зыщыстIэгъауэ. Лъэпэдымрэ вакъэмрэ къыщIощ, сарыкъыр сщхьэрыIуащ, бохъшэри согъэпIий. Бохъшэм пиастр зыхыбл фIэкI дэлъыжкъым – сыщыкIуэжкIэ гъуэгупщIэ схуэхъумэ, нэгъуэщI сыхуейкъым.
Си благъэхэм я щхьэр ящIурэ, куэбжэм сыкъагъэсыж. Сабийр пщIантIэм дэзщи, ахэри къысщодыхьэшх. Я адэ-анэм ар ядэнт – щащIэкIием, кIэбгъу защIыжащ сабийхэм.
Сыкърагъэжьэжри, уэрамым сыдыхьэжащ. ЦIыхубз джанэ быхъум лажьэ иIэ хуэдэкъым – гу къыслъызытэ сыщрихьэлIакъым уэрамым. ФащэщIэ къежьа я гугъагъэнщ: къебгъажьэ хабзэщ жиIакъэ пасэрейм! Хьэмэ гу къыщIыслъамытар цIыхур зэрыпIащIэра – хэт ищIэн?..
СымыпIэщIащэурэ – си фащэм сриукIытэ хъунт, – аль–Хъусейн и уэрамым сынос. Езмыгъэлейуэ пIэрэ: щхьэ сриукIытэрэ си «фащэм»? Уэрамым щызэхэзекIуэр мащIэщ – лэжьэгъуэ зэманщ. А мащIэми гу къызэрыслъатэ щыIэкъым: зблокIри йожьэж, сыкъамылъагъуххэ хуэдэщ.
Уэрамым и зэхуэдитI скIуауэ, цIыхум гу нэхъ къыслъатэ хъуащ: ней-нейуэ къызоплъ, къыщызэплъкIэ, зи жьэ Iурыхуи къыхокI. Къызреплъ, ягу пэщыху: сыт яхузиIуэху – си гъуэгу хэзгъэщIынщ. Зыбжанэ дэкIрэ сыкъызэплъэкIмэ, жьэрыплъэ Iэджэ си ужь ищIащ: нэкIэ сашх, IупщIэ къысхуащI, я дамэ драгъэуейри къыскIэлъодыхьэшх. ЩIалэ цIыкIухэрщ етэпар: къызофий, абы фIэкIмэ, мывэ хъурей къызаутIыпщынри хэлъщ...
Си насыпти, такси къызихьэлIащ. Таксим зиздзэри, ди унэ сынэсыжыху, си щхьэр къэсIэтакъым. Унэм сынэсыжауэ, си шынэхъыщIэм сыIууащ. КъызбгъэдэкIуэтэху, сыкъыхуэцIыхужакъым си шынэхъыщIэм.
СыкъыщицIыхужым, и нэр къригъэжащ:
– Сыт къыпщыщIар? Хущхъуэр зэран къыпхуэмыхъуауэ пIэрэ?
Си нэщхъыр хузэхэслъхьащ си шынэхъыщIэм: сыт къысхуиIуэху – ажэгъафэ зыкъэсщIынщ, сыхуеймэ.
– ЦIыхубз джанэ щхьэ зыщыптIэгъа? – скIэрыкIыркъым си шынэхъыщIэр. – ЦIыхум укъалъэгъуа?
– Сыт, сыкъалъэгъуамэ?
– Уи напэр зытепхыжащ.
– Зытесхыжакъым! ЦIыхубз джанэ щыптIагъэ хъунукъэ? ЕмыкIу илъ абы?
ЖысIэр и фIэщ хъуркъым си шынэхъыщIэм – и жьэр Iурыхуауэ
къызоплъ.
– Уи Iуэхукъым! ЦIыхубз джанэ щыстIагъэми, къулыкъум сызэрыкIуэ фащэр сщыгъми, шхыIэнщIэбзэ зэсшэкIрэ уэрамым сыдыхьэми, сызэрыщытауэ сыкъэнэжыркъэ? Щыгъыныра нэхъыщхьэр? ЦIыхугъэращ нэхъыщхьэр! КъыбгурыIуа?
– КъызгурыIуэн хэлъ абы?
– КъыбгурыIуамэ, таксим ахъшэ ети, утIыпщыж.
Таксир дутIыпщыжри, пщIантIэм дыдыхьэжащ. Си шынэхъыщIэм и жьэр скIэригъэкIыркъым:
– Уи кIэстумыр дэнэ пхьа? Унэм цIыхубз джанэкIэ уихьэжын уи гугъэ?
– КIэстумыр стащ. Унэм цIыхубз джанэкIэ уихьэж хъунукъэ? ЕмыкIу илъ абы жызоIэ? КIэстумыр щIэстар сыхьэлэлти аращ. Ухьэлэлыным емыкIу илъмэ, акъылэгъу сыбдэхъунщ – къызэгий итIанэ. Сэ емыкIу ислъагъуэркъым абы. Псапэ зэрысщIам сыхущIегъуэжыркъым. Сыхьэлэлти аращ псапэ щIэсщIар. АфIэкI къызумыхъуэн, укъысщIэмынакIэ.
Си щхьэгъусэр бжэщхьэIум къытехьащ. Абыи и жьэр Iурыхуащ, къысIуплъэри. И нэр къож – сишхыным хуэдэщ.
КъыщIытехьар къызгурыIуакъым: ар егъэблэгъэжыкIэ хъурэ, апхуэдэ схуэфащэ сэ? СыкъыпогуфIыкIри, соупщI:
– Щхьэ укъытехьа, си нэху? Уи лажьэIа?
Жэуап къызитыным и пIэкIэ къызжьэхэлъащ:
– Дэнэ уздэщыIар?
– ХьэщIапIэ. Мухьэмэдхэ сыщыIащ.
– Ари хэт?
– Мухьэмэд аль-Багури пцIыхужыркъэ? Ди благъэщ.
Абы къигъэчащ си щхьэгъусэр. Сыт си лажьэр? СекъуэншэкIа? ЕмыкIу есщIа? СыбгъэдокIуатэ, седэхэщIэн мурад сщIауэ. Щхьэ къытехьауэ пIэрэ, хьэдзыгъуанэ къедзэкъа?
Сызыбгъэдигъэхьакъым, и лъэр щIэхури етIысэхащи, мэгъынанэ. Си шынэхъыщIэм сыхуоплъэкIри соупщI:
– Сыт мыбы къыщыщIар? И акъыл зэмыкIуэкIауэ пIэрэ?
– Уэракъэ жызоIэ зи акъыл зэкIуэкIар! – къызжьэхолъэ си шынэхъыщIэри.
И пхъум и гъы макъ щызэхихым, си щыкъу анэр унэм къыщIэкIащ.
– Сыт къэхъуар? – сызыIуригъэлъэдэн си гугъащ си щыкъу анэм.
Си щхьэгъусэм япэ зыкъригъэщащ:
– Мухьэмэд деж щыIауэ жеIэ! Къызэрыдгухьэр ищIэркъым Мухьэмэд жыхуиIэр, итIани лъагъунлъагъу кIуауэ жеIэ! Уи фIэщ пщIы хъун ар?
– ЦIыхубз джанэкIэ укъригъэжьэжа а Мухьэмэдым? – къолъ си щыкъу анэр. – ХьэдагъэпцI ухъу ар!
Щыкъу анэм игу къэкIынур фщIэркъэ: щIасэ фыз деж сыщыIауэ фIэкI, нэгъуэщI игу къэкIынукъым. Си щхьэгъусэми аращ зыхуихьынур: аращ, дауи, IэлфIыцIэу къыщIызэкIуэкIар. Здэгъынанэм къыстокIие:
– Мухьэмэд цIыхубз джанэ къыпщиIури укъригъэжьэжащ! Хэт ар зи фIэщ пщIынур? Зы махуи сыбдэпсэужынкъым! Джанэ къыпщызытIэгъам деж зегъэхь, си пащхьэ нэхум икIи!
– Зэ тесабырэ, си нэху. Си псалъэр нэзгъэгъэс. УзыхущIегъуэжын
жумыIэ. Зэрыхъуар жызгъэIэ, тесабыри.
Си щыкъу анэм нэхъри зыкъысхузэкIэщIеш:
– Тесабырэ зэрыжиIэ! Си пхъум и напэр тепхащ! Апхуэдэ зращIэм ящыщ си пхъур? Къэхьпэм и джанэр зыщиIури къытхыхьэжащи, фытесабырэ жи! ТэмакъкIэщI сыкъэхъуащ абдежым, зысхуэшыIэжакъым.
– Мы къызжефIэр сыт? Хэт и къэхьпэ, хэт и щIасэ фыз! Фи жьэ дауэ къекIуэрэ? Псапэ сщIэ хъунукъэ сэ? Псапэ пщIэныр емыкIу? Си кIэстумыр хуэныкъуэм естащ! Ест хъунукъэ?
– Хуэныкъуэм естащ жоIэ! – зелIэж си щыкъу анэм. Си щхьэгъусэри къыдожьу:
–Хуэныкъуэм естащ, жи, си кIэстумыр! ЦIыхубз джанэр къыпщызыIуар хэт-тIэ?
– КъыщызыIуар пщIэркъэ? КIэстумыр зритаращ! ХьэдагъэпцI ухъу ар жысIакъэ!
– Делэ сыхъуным сынэсащ! – жысIэри сащIэгубжьащ си щыкъу анэмрэ си щхьэгъусэмрэ. – ЦIыху хьэлэл дунейм темытыж фи гугъэ? Мухьэмэд ахъшэ тIэкIу естамэ, мыхъун злэжьа? И къуэм еджапщIэ хуэхъункъэ жызоIэ? ЕджакIуэ ирикIуэн щхьэкIэщ си кIэстумыр щIалэм щIестар. ПцIанэу сыкъыдэвгъэхьэжынут уэрамым? Джанэ къысщатIагъэри сыкърагъэжьэжащ – къысщатIэгъэн яIэтэкъым нэгъуэщI. Дунейр къута абы щхьэкIэ? Фи напэр щхьэ
мысрэ, щIэфчэ хъунукъэ? Си щхьэгъусэр зэщIэуфIыцIащ, хьэщхьэрыIуэ хуэдэ къызжьэхэлъэн хьэзырщ. Ахъшэ гугъу къыщыхэхуэм нэхъри къызэрыкIащ:
– Ахъшэ ипха унэм?
– Фунт тIощI, – жызоIэри сыкъыпогуфIыкI.
– Дэнэ здэпхьар? БгъэкIуэда?
– ЗгъэкIуэдакъым. ТхьэмыщкIэм естащ, зыгуэркIэ зыщIэзгъэкъуэнщ жысIэри. Мы гъэм зызмыгъэпсэхукIэ сыт къысщыщIын?
Си щхьэгъусэм къыспидзыжынкIэ хъунур дэнэ щыпщIэнт – си шынэхъыщIэм псэлъапIэ иригъэхуакъым: бгъэдыхьауэ йоIущащэ.
ЖриIар зэхэсхакъым. Гъынэнэн пичри, си щхьэгъусэм, гужьеяуэ, и
нэр къригъэжащ. Си щыкъу анэр унэм щIэлъэдэжащ.
Си шынэхъыщIэм яжриIар фщIэрэ? Си щхьэр зэкIуэкIауэ яжриIащ! Зи щхьэ зэтесыр цIыхубз джанэ зыщиIуу уэрамым дыхьэжын? Си щыкъу анэмрэ си щхьэгъусэмрэ ар яжриIэри, си шынэхъыщIэр къызбгъэдыхьащ. И Iэр си дамащхьэм къытрилъхьэри къызэдэхэщIащ:
– Уигу иумыгъабгъэ мо тIум. Емрэ фIымрэ яхузэхэхуркъым абыхэм. Я щхьэм иралъыт щыIэкъым – абы узэхащIыкIын? Мухьэмэд хуэпщIам ущIэмыфыгъуж. ГущIэгъу уиIэт, цIыхугъэ пхэлъти, аращ щIахуэпщIар. Унэм ихьэжи, зыгъэпсэху – гъуэгу утетащ...
Зэрыбзаджэ си шынэхъыщIэр! Унэм сыщIыхьэжмэ, сыщIиубыдэну аращ зэщэр: бжэ-щхьэгъубжэр къригъэбыдэкIыжынщи, пэш кIыфIым сыкъыщIэнакъэ! Хьэуэ, си къуэш, зыкъозгъэгъэпцIэнкъым, си щхьэр зэкIуэкIауэ
къыпфIэщIами, сэ сынобзэджэкIынщ!
– Зэ умыпIащIэ, – жызоIэ си шынэхъыщIэм, и Iэр си дамащхьэм трызогъэхри. –Псыунэм сыщIыхьэн хуейщ.
Псыунэм сыкIуэ хуэдэ зысщIри, хадэм сибгъунлъащ, си шынэхъыщIэр згъэбэлэрыгъри сэрейм селъащ. СыздэкIуэри? Хущхъуэ къызэзыщам дежщ сыздэкIуэр! Абы сыт и лажьэ – лажьэ зиIэр сэращ. «Хущхъуэм уемыфэ, – къызжиIатэкъэ. – И зэран фIэкI, и сэбэп къокIынукъым». СедэIуакъым: хьэлэл сызыщIын хущхъуэ сылъыхъуэрти, сыблэкIакъым, къэсщэхури сефащ. Сигъэуна, сефамэ? Сигъэунакъым, сигъэунэхъуа фIэкI! Жылэр къысщодыхьэшх, си щыкъу анэмрэ си щхьэгъусэмрэ къысщигъэIеящ, си къуэш дыдэми делафэ къызеплъ. «Си хущхъуэм щичэзу зэманкъым, – къызжиIат ар къызэзыща лIыжьым. – Хьэм хуэдэу къызэхэнащ цIыхур, зэрошх, гущIэгъуи гулъыти яIэжкъым. Уэ зыр ухьэлэлкIэ сыт пхуэзэфIэкIын?..» Захуэт лIыжьыр: жылэм емыщхьым бабыщыщхьэ къыфIокIэ жыхуаIэрати, ар къысщыщIащ.
ЛIыжьым и тыкуэным сынэсащ, сыбауэбапщэу, пщIэнтIэпсыр къызэжэхыу. Тыкуэнтет лIыжьым сыкъыхуэцIыхужакъым – и нэр къихуауэ къызоплъ. Хьэдагъэ кIуэн: цIыхубз джанэ сщыгъщ, си пыIэр сщхьэрыкIуэтри лъэныкъуабэ хъуащ, си лъэпэдыр ещэтэхащи, си лъакъуэ цыбэр къыщIощ.
СыкъыщицIыхужым, лIыжьыр къэщтащ:
– Уэра жызоIэ мыр?!
– НтIэ хэт уи гугъэ?
– Сыноплъри, укъысхуэцIыхужыркъым. Сыт къыпщыщIар?
– Уи хущхъуэращ зи лажьэр.
– Сыт хущхъуэм щIилажьэр?
– Си кIэстумыр си благъэ тхьэмыщкIэ естащ. КIэстумым и пIэкIэ къысщатIэгъэн мы джанэм фIэкI ягъуэтакъым.
– Нэхъ зэхэщIыкIыгъуэу къызжепIэркъэ, – къызбгъэдэтIысхьащ тыкуэнтет лIыжьыр.
Си Iуэхур къызэрекIуэкIам езгъэдэIуа нэужь, лIыжьыр тэджыжащ:
– Алыхьым и шыкурщ.
– Сыт и шыкурыр? – къызгурыIуакъым.
– КъэнэкIафIэ ухъуащ жыхуэсIэщ. Абы нэхъ къыпщымыщIамэ, зырикIщ. ЦIыху хьэлэлым нэхъыкIэжи къыщощI. Уи щхьэ псэущи, Алыхьым шыкур хуэщI.
– НэхъыкIэжи сыт къысщыщIынкIэ хъунут? – сеупщIащ згъэщIагъуэри.
– Уи кIэстумыр зэптам фIэкI тхьэмыщкIэ щыIэкъэ? Гъунэжщ, дунейм техуэркъым! Уи мылъкур къанэ щымыIэу яхуэбгуэшауэ тщIынщ. Абы кърихъуэнур пщIэрэт? Я щIыб къыпхуагъэзэжынт, укъамыцIыхуж защIынт – арат къыпщыщIынур! ФIы зыхуэпщIэм фIы къыпхуищIэжынукъым. ФIы зэрахуэпщIар напIэзыпIэм ящогъупщэж, махуэ къэси яхуэпщIэн хуейуэщ зэ-
ралъытэр. ЯхуумыщIэкъэ – нэпсейуэ, хьэсыуэ уабжынущ, бзаджэ къыпхужаIэнущ.
«Тыкуэнтетым и псалъэм пэж хэлъщ», – жысIащ сигукIэ. Зы хъыбар сигу къэкIыжащ. ЦIыхубз гуэр, лъэщыджэ хъуауэ, хьэхэбасэ гуэрым къыхыфIидзэжат. ЦIыхубз тхьэмыщкIэр фIэгуэныхь хъуащ лIы хьэлэл гуэрым. Ахъшэ иритащ, сабийр дунейм къытехьэху дэIэпыкъуащ, зыми хуигъэныкъуакъым. ДэIэпыкъуурэ, езыр зэтехуащ. ЛIым и мылъкур зытригъэкIуэда цIыхубзым кърищIэжами еплъ: сабийр дунейм къытехьа нэужь, цIыхубзыр кIуэри тхьэусыхащ: «Сабийм и адэр моращ, – жери лIым и цIэр ириIуащ. – Сабийр ныбэм илъыху, и нэIэ стригъэкIакъым, иджы, сабийр дунейм
къытехьащи, дыхыфIедзэ». Аращ цIыхубзым зигу къыщIэгъуа лIым ирищIэжар.
Сэ дапщэ къысщыщIа зы махуэ закъуэм! Зи лажьэри хэт – хущхъуэращ! Хущхъуэм семыфатэмэ, а псор къысщыщIынутэкъым.
– ЛIо сщIэнур? – сеупщIащ тыкуэнтетым.
– Сыту?
– ИгъащIэкIэ сыхьэлэлыну? Дауэ зыхэзна хъуну мы хьэл мыгъуэжьыр?
– НэгъуэщI хущхъуэ уэстынщи, ефэ.
– Сыт зи хущхъуэр?
– ПцIыупс хущхъуэ сиIэщ, хьэуэ жыпIэрэ – тэмакъкIэщI хущхъуэ, уигу нэхъ къыщIиубыдэнумэ – щхьэхынэ хущхъуэ. Хэди, узыхуейр къыхэх. Уефакъэ – уи хьэлэлыгъэр зыхэбнынущ.
– ЦIыхур къысщыбгъэдыхьэшхыну ара? Сызэбгъэфам къызищIар бжесIакъэ? ЗызгъэнщIащ хущхъуэкIэ!
– НэгъуэщI пхуэсщIэфынукъым.
– Сыт-тIэ сщIэнур?
– Уэ пщIэнум си Iуэху хэлъ сэ? УщIегъуэжынщ бжесIатэкъэ? МахуитI-щыкIэ зыхуэгъэшэч иджыри...
– МахуитI-щыкIи?! ГущIэгъуншэрэ фыгъуэнэдрэ фIэкI щыслъагъуркъым си хъуреягъкIэ – абы сахэбгъэтыну иджыри махуитI- щыкIэ? Си псэр си IэкIэ хэсхыжмэ нэхъыфIщ абы нэхърэ?
Си пщэр си IитIымкIэ фIэзубыдыкIыжащ.
– Сыт пщIэр?
– Зыстхьэлэжынущ!
Си нэр къыщихуащ, си фэр зэкIуэкIащ напIэзыпIэм. Тыкуэнтетыр гужьейри къызбгъэдэлъэдащ, си Iэр иубыдауэ къысщIокIие:
– Емынэунэ хъун! Сыт пщIэр?! Емынэм укъихуат си деж? Сыт си лажьэр? БжесIатэкъэ: уемыфэ си хущхъуэм – ущIегъуэжынщ!
– Сыт-тIэ сыбгъэщIэнур? – Си Iэр си куэщI ислъхьэжащ.
– Хущхъуэр пхэкIыжыху, умыкIуэж – тыкуэным щIэс. Узэрыщытауэ ухъужыху, си деж зыщыIэжьэ.
НэгъуэщI къысхуэнэжагъэнкъым.
– Махуэ дапщэкIэ схэкIыжын хущхъуэр?
– МахуийкIэ.
МахуийкIэ сыщIэсыфыну тыкуэн фIейм? Тыкуэнтетым куэзыри сотрэши иIэкъым – си щхьэр сыт зэрытезгъэунур? СемыдаIуэщи – уэрамым сыдэувэжынурэ псапэ сщIэуэ сежьэжынущ. СызэхащIыкIми, зыгуэртэкъэ: псапэ зыхуэсщIэм и щIыб къигъэзэжакъэ – сыщыгъупщэжынущ.
– МахуийкIэ сыпхуэшэчын? – жызоIэ тыкуэнтетым.
– Сыт сщIэн: къыщыстрилъхьакIэ усшэчынщ. Уи къэвэбжэ
зэIуумых закъуэ: щхьэгъавэм сытеплъэ хъуркъым.
– ЕрыскъыкIэ сыт ухуэдэ? СыбгъэмэжэлIэнкъэ?
– Умыгузавэ. УзгъэмэжэлIэнкъым. НэгъуэщIи сыт ухуей?
НэгъуэщI сыхуейми, жысIэн сыхунэсакъым: плIанэпэм дэт къэпым дзыгъуэ къыщипкIым, блэ зэуа нэхъей сыкъыщылъэтащ. Дзыгъуэ нэхъ сызыщышынэ дунейм зы псэущхьи теткъым. Си вакъэр лъызгъэпкIащ, дзыгъуэм езутIыпщыну. Тыкуэнтетым къысхуидакъым: вакъэр сIэщIичри хыфIихуащ. Дзыгъуэр и Iэгум иригъэтIысхьауэ, Iэ делъэ, йодэхащIэ. ЗэрызгъэщIэгъуэнур сщIэркъым.
– Сыт ар? – соупщI лIыжьым.
– Дзыгъуэщ.
– Зэрыдзыгъуэр солъагъу. УщIеубзэращ сымыщIэр.
– Уэ уэщхь гуэрщ мыри.
– КъызгурыIуэркъым.
– КъыбгурымыIуэн хэлъ? Мы дзыгъуэр тыкуэным къыщIэпкIэри къэпым ипщхьащ зымахуэ. Хущхъуэм егъури насыпыншэ хъуащ: хьэлэл хъуащ, гущIэгъу хэлъхъуащ. ИтIанэ къызбгъэдэлъадэри си лъакъуэм зыкъыщихъуащ, къызэбзеящ, тыкуэным щIэжыжри махуитI-щы дэкIауэ къигъэзэжащ. Къыщигъэзэжам и фэм итыжтэкъым тхьэмыщкIэр: и цыр уат, и дзажэналъэр къыхэщырт – уэ уэщхь хъуат, зы псалъэкIэ бжесIэмэ. Хьэдагъэ кIуэн: хущхъуэм щегъум, хьэлэл хъури и хьэл мыгъуэжьыр зыхинащ: гуэн лъапэ къитIыжыркъым, къэп щIэрыпсри иугъуэныжыркъым. Хьэрэм ишхын и гум идэркъым. Аращ хущхъуэм кърищIар.
ЩIакхъуэ фIыцIэрэ псы щIыIэ фалъэкIэ зэфIэдгъэкIащ а махуэм ди шэджагъуашхэр. Щыми аращ тIухуар – тыкуэнтетми, сэри, дзыгъуэми. ЩIакхъуэ фIыцIэрэ псы щIыIэкIэ упсэуфын махуий енкIэ? Си фIэщ хъуркъым.
Дышхэри дызэбгъэдэтIысхьэжащи, доуэршэр. Къэпхэм ярылъ хущхъуэм я гугъу къысхуещI тыкуэнтетым. Псом я гугъуи къысхуищIри, зы къэп къигъэнащ. И щхьэр щхьэщыпхыкIауэ, плIанэпэм дэтт а къэпыр.
– Мо къэпым илъыр сыт зи хущхъуэр? – сеупщIащ тыкуэнтетым.
ЗаулкIэ щымри, тыкуэнтетым жиIащ:
– Абы илъ хущхъуэм уасэ иIэкъым. Iэпхъуалъэ из уефакъэ – угъурлы нахуэ ухъунущ. Уэ нэхъ угъурлырэ нэхъ цIыхуфIрэ дунейм тетынукъым итIанэ! Къэпыр бгъэщIейрэ хущхъуэр псы хэпкIутэмэ, а псыр зыIухуэ илъэпкъыр хьэлэли, угъурлыи, гумащIи хъунущ. Дуней жэнэт жыхуаIэратэкъэ итIанэ! Зыр зым ефыгъуэнутэкъым, еижынутэкъым, хьэрэм зышхи лей зезыхьи щыIэжынутэкъым. Зэнэзэпсэу зэдэпсэунут дунейм цIыхуу тетыр.
Тхьэм си фIэщыпцIэ имыщI ар! Сэ къысщыщIар флъагъуркъэ: хущхъуэм сытеунэхъуащ, хьэлэл сищIри! ИтIани, согупсыс, мо къэпым илъ хущхъуэр псым хэскIутэу сеплъащэрэт! АрщхьэкIэ тыкуэнтетым къысхуидэн ар? Си фIэщ хъуркъым. Си фIэщ мыхъуми, зызущэхужащ: тыкуэнтетыр згъэбэлэрыгъынщи, къэпыр къыкIэщIэздыгъукIынщ, хущхъуэр псым хэскIутэнщи, псыр зыIухуэр зэрыхъум сеплъынщ. Пэж хэлъынкIи мэхъу тыкуэнтет лIыжьым и псалъэм: дыунатэкъэ, дунейм цIыхуу тетыр хьэлэл, угъурлы, гумащIэ хъуатэмэ...
Хущхъуэр лIыжьым къыкIэщIэздыгъукIын мурад сщIащ: псым хэскIутэнщи, мы дунейри цIыхури нэгъуэщI сщIынщ. Хущхъуэр зыхэскIута псыр яIухуэмэ, къэрабгъэр хахуэ, нэпсейр хьэлэл, фэрыщIыр гукъабзэ хъунущ. Сэ зыращ зэкIэ хьэрэмыгъэншэри цIыхугъэ зыхэлъри, адрейхэр псори дыгъуэгъуакIуэщ, ахьмакъщ, щхьэхуещэщ. Куэд сагъэкIун, сэ зым фIэкI щахэмыткIэ? СагъэкIункъым, сызыIурагъэлъэдэнщ, адрейхэри сэ схуэдэ сымыщIмэ. Ар сигу ислъхьащ: тыкуэнтетым къысхуидэнукъым – ар сощIэ, къысхуимыдэмэ, хущхъуэр кIэщIэзгъэкIуэсыкIынщи, псым хэскIутэнщ.
Пшапэр зэхэуащ. ЛIыжьым уэздыгъэ пигъэнащ, къэп нэщI къищтэри унэ лъэгум ириубгъуащ:
- Сэри щIэздзын гуэр къэзгъуэтынщ, уэ мыбдей зыщегъэщIи, жей.
Си жеин къакIуэртэкъым, итIани лIыжьым сыпэрыуакъым: жейм нэхъ щIэх хилъафэмэ, сэркIэ нэхъыфIщ, хущхъуэр къыкIэщIэзгъэкIуэсыкIын мурад щысщIакIэ.
ЛIыжьым сыбгъурогъуалъхьэри жей нэпцI зызощI. ЛIыжьыр мэхущхьэри къызоупщI, и жеин къакIуэ хъунтэкъыми:
- Мы къэпым илъ хущхъуэр псым хэпкIутэмэ, цIыхум сыт къащыщIынкIэ хъунур? Дунейм фэрыщIыгъэмрэ щхьэхуещагъэмрэ текIуэдыкIмэ, дауэ къызэрызэхэнэнур цIыхур?
Си гум къишхыдыкIащ лIыжьыр! Хьэмэрэ сыкъиумысын мурад ищIауэ ара?
- Дэнэ щыпщIэн, - жызоIэ, - цIыхум къащыщIынкIэ хъунур? Хэт игъэунэхуа?..
- Деплъащэрэт щыжысIи щыIэщ.
- Сыт-тIэ къыщIэбгъанэр? - Сыбзаджэкъэ сэри! ЛIыжьым игу ирилъхьар къэсщIэнырщ сэри сызыпылъыр. АлейкIи къызэупщI уи гугъэ: сытми, зыгуэр игу ирилъхьащ!
- КъыщIэзгъанэри? ЦIыхум сигу ящIогъури аращ къыщIэзгъанэр. НапитIыгъэр зыханмэ, зэрыхъунур пщIэрэ? ЗалIэжынкIэ мэхъу, зэрыгъэгужьеижу. НапитI уиIэным нэхъ тынш щыIэкъым: гъащIэр къыптехьэлъэркъым, гуауи гугъуехьи зыхэпщIэркъым. ЦIыхум напитI къы- щIритыр сыт уи гугъэ? Емрэ фIымрэ пфIызэхэмызэрыхьын, уи щыуагъэр зыхыумыщIэжын, узэрыхьэрэмыр щIэпхъумэфын щхьэкIэщ. ЦIыхум я нэр къэгъаплъэт: зэрышхыжынущ, зыр зым щIигъэлъэдэнущ. Сызахуэкъэ?
- Узахуэ си гугъэкъым. Укъаплъэнэф къысфIощI, унабгъэщ, плъагъури къыбгурыIуэри мащIэщ. НапитI уиIэмэ, гъащIэр къыптехьэлъэркъым, аращ цIыхур щIэнапитIыр - ар сфIэзахуэкъым сэ! Ем нэхъ пэлъэщыгъуафIэ, напитI уиIэкIэ?
- Гу къабзэр нэхъ пэлъэщрэ ем? Гу къабзэ уиIэкIэ укъигъэнэнукъым!
- Ущоуэ,- жиIащ лIыжьым игу илъыр къэстIэщIын мурад сиIэти.
- Сыщыуэркъым. Насыпым щыгугъыурэ, цIыхум и щхьэр къегъэпцIэж. Ер дунейм тетми едэ абы, и щхьэм къылъэмыIэсмэ. Минрэ къэгъапцIэ цIыхур - зыуи къыщыхъунукъым, къызэрыбгъэпцIар имыщIэмэ. Аращ щIыжысIэр: емрэ икIагъэмрэ дунейм текIуэдыкIынри ахэр зэхыумыщIэнри тIури зыщ.
- Хьэуэ, хьэуэ! Узахуэкъым! ИкIагъэмрэ фIеягъэмрэ ебэнын хуейщ, уапэлъэщынущ. ЦIыхум кIуапIэ къезымытыр икIагъэмрэ фIеягъэмрэщ - ар къыгурыIуэн хуейщ цIыхум. КъыгурыIуэмэ, зэрызыхинынум щIэкъунущ. ГъащIэм и пэжыпIэр илъагъумэ, цIыхум зилIэжынкIэ уошынэ уэ. Уи фIэщ щIы: зимылIэжынукIэ! Пэжым щыщтэнущ цIыхур – абыкIэ узахуэщ, ауэ зилIэжынукъым! Мардэ зимыIэ щыIэкъым. Еми, икIагъэми, фIеягъэми мардэ гуэр яIэщ, арыншамэ цIыхур яIэщIэкIуэдэжынт алъандэм! Зы хъыбар уезгъэдэIуэнщ. ЗэлIзэфыз гъуэгу тетт. Я сабийри я гъусэт. Жэщти, выгур кIэнауэм дэхуэри лIымрэ сабиймрэ псым итхьэлащ. Уи щхьэгъусэрэ уи бынрэ нэхъ IэфI щыIэ! Сигу хэщIащ, а хъыбарыр щызэхэсхым, цIыхубз тхьэмыщкIэм сигу щIэгъуащ. Къелын си гугъакъым фызыр, зилIэжын къысфIэщIащ, делэ имыхъукIмэ. КъызэрыщIидзыжами еплъыт: мазэ дэкIа- тэкъым цIыхубзыр лIы щыдэкIуэжам! ЗилIэжакъым, дели хъуакъым — лIы дэкIуэжащ! Сэ ар згъэкъуаншэркъым, хъыбарым ущIезгъэдэIуари гуауэмрэ гухэщIымрэ мардэ гуэр зэраIэр бжесIэн щхьэкIэщ. Бынищ щIэзылъхьэж- ми игу хощI, зы бын щIэзылъхьэжми игу хощI - зэрагъэхь щыIэкъым. Апхуэдабзэкъэ фунт мин къэзылэжьри фунтищэ фIэкI къызыхэмыхъуэри: хуэдипщIкIэ нэхъ гуфIэрэ фунт мин къэзылэжьыр? Нэхъ гуфIэркъымI ЦIы- хум и нэр къызэтрихрэ ем, къуаншагъэм, икIагъэм Iуплъэфмэ, зилIэжынукъым, а псор зэрызыхиныным пылъын фIэкI! Ебэнурэ пэIэщIэ ищIынщи, езыр хьэлэл, гу къабзэ, гумащIэ хъунщ!
Си тхьэкIумэр згъэкIащ; си псалъэр дауэ къыщыхъуауэ пIэрэ лIыжьым? Зыри къыпидзыжакъым: е си псалъэм игъэгупсыса, е жейм хилъэфа? ЗызгъэпсчэуIуащ. Жеятэкъым лIыжьыр: къэтэджри къэпыр плIа- нэпэм къыдихащ, ар зригъэтIылъылIэри и пIэ изэгъэжащ. И фIэщ сщIащ жыпIэркъэ-тIэ лIыжьым: дунейр щхьэхуещагъэмрэ напитIыгъэмрэ пэIэщIэ сщIымэ, фIыгъуэ къызэрыдэкIуэнур зэхезгъэщIыкIащ! Ауэ зыгуэр щхьэ къыспимыдзыжрэ - зэрыщымщ. «Жея хъунщ», - жысIащ сигукIэ.
Заул дэкIри, лIыжьым и жейбащхъуэ макъ къэIуащ:
- Уи псалъэм пэж куэд хэлъщ, си щIалэ. ИтIани, Iуэху шынагъуэ си гугъэщ зи ужь уихьар. Уи акъыл уитыжкъыми, ари зэхэпщIыхьынкIэ мэхъу уэ. Абы кърикIуэнкIэ хъунур пщIэрэ? Алыхьыращ ар зыщIэрI Уаубыдмэ, уэри сэри ди щхьэр хыдагъэлъхьакъэ!
- Сыт узыщышынэр? СыткIэ дызэрагъэкъуэншэфынур?
- Дызэрагъэкъуэншэфынури? «Апхуэдэ хущхъуэкIэ сату щхьэ пщIырэ? Афиян щхьэ пщэрэ»,- жаIэнщи, сэ сагъэкъуэншэнщ. Афиян уефа хуэдэкъэ, гукъабзэ-щхьэкъабзэ ухъуамэ? Хуэдэщ! Аращ цIыхум иджы къазэры- щыхъунур. ЛIы дыукIауэ жаIэнкIи мэхъу, си хущхъуэм узыфэ бзаджэ къыдежьэнкIэ ябжу. ХеящIэм и пащхьэ драшэнщи, дагъэкъуэншэнщ, лъэхъуэщым драдзэнщ.
- Дигу хьэрэмыгъэ зэримылъыр къагурыIуэнкъэ хеящIэм!
- Щыщ къыбгурыIуакъым! ХеящIэракъэ псом япэ дызыгъэкъуэншэнур! ХеящIэм нэхъ щхьэхуещэрэ нэхъ напитIрэ дунейм тет - теткъым! Нэхъ гущIэгъуншэрэ нэхъ тхьэгъэпцIрэ! Нэхъ къанлы! Нэхъ хьэрэмышх! Ди пщэгурыгъыр тхузэраудынщ - къаплъи къэдаIуэ! Ди пIэ дигъэсыжи нэхъыфIщ.
ЛIыжьым уедауэкIэ къыпыпхын щыIэтэкъым. Акъылэгъу сыдэхъуауэ фэ зытезгъэуащ. ЩIызытезгъэуар жейм хезгъэлъэфэн щхьэкIэт, си мурадым сыхущIегъуэжауэ аратэкъым. «Нэхулъэф! укъикI- сыкъикI!» -жытIэри, ди щIыб зэхуэдгъэзащ, куэд мыщIэуи лIыжьым и пырхъ макъ зэхэсхащ.
«Ыхьы, хъуащ иджы!» - жысIащ, пщIэнуIамэ, щIэ, игъуэщ. ИтIани, шэч сщIыжащ. Зы лъэныкъуэкIэ уегупсысмэ, цIыху цIыкIум апхуэдэ фIыгъуэ зыми хуилэжьатэкъым иджыри къэс: дунейм и тхыдэм нэгъуэщI гъэзапIэ игъуэтынкIэ хъунут си сэбэпкIэ. НэгъуэщIуи согупсысыжри, нэхъей хъумэ-щэ? ЛIыжьыр жейм хилъэфащ, жеяуэ уедыгъуэнри цIыхугъэншагъэщ. Хущхъуэ зэрылъ къэпыр и щхьэм щIидзащ — къызэрыкIэщIэзгъэкIуэсыкIынури дауэ? Абы сегупсысурэ, жейм сызэ- рыхилъэфар сщIэжыркъым. Си нэр къыщызэтесхыжам, нэху щат. Iущащэ макъ зэхэсхащ. Си щхьэр изосэри солъагъу лIыжьым пщэдджыжь нэмэз зэрищIыр. Къэпыр спэжыжьэкъым, си Iэр сшиймэ, сылъэIэсынущ. Хуэм- хуэмурэ зызолъэфалIэ къэпыр. ЛIыжьым гу къыслъитэркъым. КъызэхъулIа хуэдэщ; тыкуэным сыщIэцIэфтрэ къэпым илъ хущхъуэр псым хэскIутэмэ, зэфIэкIащ - дунейм зиублэрэкIынущ! Псым сынэжэс закъуэмэ! Къэпыр зэслъэфалIэри, сыкъызэфIэтIысхьащ, лъапэпцIий зысщIри, къэпыр си блэгущIэм щIэзгъэзэгъауэ, тыкуэным сыкъыщIэцIэфтащ.
СыкъызэплъэкIын сошынэ, уэрамым сыдэлъэдащи. СылъапцIэщ, сщыгъри цIыхубз джанэ быхъурщ. Жьыбгъэ хуэдэ сыздэжэм, СИ щIыбагъкIэ лъэ макъ щызэхэсхащ. СыкъызэплъэкIащ: лIыжьым си ужьыр нихурт. Нэхъри зисчащ, зыщIэзгъэхьакъым лIыжьыр.
Псым сынэсащ, сытми. Къэп щхьэпсыр зэрылъэдащи, солIалIэ. Абы селIэлIэху, лIыжьыр къэсри, зыкъызидзащи, дызоныкъуэкъу. ЛIыжь лъэрызехьэт!
- Делагъэ умыщIэ! Дытеунэхъуэнущ, уанэ мыгъуэр тезылъхьэн! - зелIэж лIыжьым, къэпыр зэпэдубыдащи. Зыкъомрэ дызэрызекъуауэ, къэпыр тIэщIэцIэфтри псым хэхуащ.
Къэпым зыкIэлъидзащ лIыжьым. ЗыкIэлъидза щхьэкIэ, къыхуэубыдыжакъым: къэпыр псым ихьащ.
- Емынэр ди унэм къихьащ! Мы зэхэпщIыхьар сыт?
Сэ лажьэ сиIэкъым, уэращ псори зи лажьэр! Аращ хеящIэм яжесIэнур!
ЛIыжьым и фэр пыкIащ, и нэр къыщыпкIын хьэзырщ. Сигу щIэгъуащ лIыжьым.
- Умыгузавэ. Псори си пщэ дызолъхьэж. Уи гугъу зыми къищIынукъым: хущхъуэр псым хэзыдзар сэращ. НакIуэ, тыкуэным дыгъэкIуэж. Алыхьым иухар хъунщ.
ЛIыжьым и Iэблэр субыдри, псы Iуфэм дыкъыIукIыжащ. Дыгъэр къыщIэмыкIами, нэху хъуат. Тыкуэным къэдгъэзэжри, лIыжьыр плIанэпэм дэтIысхьащ, и щхьэр къыфIэхуауэ: игу фIы щыщIэнт? Гуныкъуэгъуэ естащ, лажьэ зимыIэм лажьэ естащ.
- ЗумыукIыж, - жесIащ лIыжьым. - Уэшхыр блэкIащ, щIакIуэ кIэлъыпщтэжкIэ, сыт и мыхьэнэ?
- Дыбгъэунэхъуащ...
- Алыхьым и гущIэгъур инщ... Уэ тыкуэным ущIэмыкI, сэ уэрамым сыдыхьэнщи, цIыхум хущхъуэр зыхащIарэ зыхамыщIарэ зэзгъэщIэнщ.
- Сыт тыкуэным щIэзбгъэщIыхьынур? – жиIащ лIыжьым нэщхъейуэ. - Сэри сынэкIуэнущ; сеплъынщ дунейр зэрыхъуам, напитIыгъэмрэ бзитIщхьитIыгъэмрэ, фIеягъэмрэ хьэрэмыгъэмрэ зыхэзына цIыхухэр слъэгъуащэрэт жызори си нэ къокI. Уэри уэ! Iимансыз!
- Тыкуэныр хуэпщI хъурэ! Хущхъуэм щIэупщIэ иIэнущ, цIыхур къызэрыхьынущ тыкуэным! Жэщи махуи! Зи лъэ вакъэ изылъхьэжыфыр къыдэнэнукъым къалэм: псым хэддза хущхъуэмкIэ загъэнщIынукъым - псоми яхурикъун уи гугъэ! Си пащIэр уэзгъэупсынщ, цIыхур къызэремыхьэжьэмэ! Уи хущхъуэр лъэпсей хъунущ! Тыкуэныр щызэхуащIыр нобэ хуэдэ махуэ!
- НапIэзыпIэм зыхащIэн уи гугъэ хущхъуэр? Зэман хуейщ. КъинэмыщIауи, хущхъуэр зэран зыхуэхъун къахэкIынри хэлъщ: цIыху псор зэхуэдэкъым. Зым бзитIщхьитIыгъэр зыхинмэ, утыкум къинэнкIэ мэхъу, гужьеяуэ: тынш уфIэщIрэ, игъащIэм убзитIщхьитIауэ напIэзыпIэм гу къабзэ уиIэ хъуныр? Тыншкъым. Щхьэхуещэми къехьэлъэкIынущ: хущхъуэр Iухуэмэ, цIыху щыпкъэ хъунурэ зыкъомрэ гугъу ехьынущ, къыщыщIар къыхуэмыщIэу. Къэрабгъэр хахуэ хъумэ-щэ? Ежэжьэнщи, лей къезыхауэ хъуар зэтриухъуэнщIэнщ. Ар къыхуадэн: яубыдынщи, тхьэмыщкIэр хьэпсым ирадзэнщ. Хьэпсым ирадзэмэ, и вагъуэр ижакъэ: «Си тхьэмыщкIапIэ щхьэ симысыжарэ, сызезыхуар сыт?» - мащIэрэ къригъэгъыхын уфэщIрэ? Ахьмакъри губзыгъэ, Iущ хъуауэ добж. «Сэ нэхъ Iущ щыIэкъым, къулыкъу къызэфт!» - жиIэнщи, къэралым ящыхьэнщ, абы къулыкъу IэщIалъхьэмэ, теунэхъуакъэ къэралри цIыхури? Хьэуэ, хущхъуэр сщэнукъым зэкIэ. Псым хэбдза хущхъуэм и кIэм дигъаплъэ: цIыхум ярищIэр тлъагъумэ, тщэнрэ дымыщэнрэ деплъынщ итIанэ. Тыкуэныбжэр згъэбыдэнурэ, уи гъусэу сы- нежьэнущ. ФIыр ем текIуауэ тлъагъумэ, къэдгъэзэжынщи, тыкуэныбжэр Iутхыжынщ. Ауэ ер фIым текIуэмэ, уэрэ сэрэ къыдащIэнур зыщIэр Алыхь закъуэрщ.
Тыкуэныбжэр игъэбыдэрэ пэт, дзыгъуэр игу къэкIыжащ лIыжьым:
- Лей етхырти: и закъуэу къыщIэднэ хъурэ тхьэмыщкIэр. Дзыгъуэри здетхьэжьэнщ.
Бжэр Iуихри, дзыгъуэм еджащ:
- Шулахь! Си псэр зышхын!
Дзыгъуэр тыкуэным къыщIэжащ, и кIэр ирисауэ.
- Уи хэгъэрей делэм хущхъуэр псым хикIащ, Шулахь. Умыгузэвэж; псори уэ уэщхь хъунущ иджы. Уигу къеуэни къощэни урихьэлIэжынукъым.- Дзыгъуэр лIыжьым и жыпым иригъэтIысхьэри уэрамым дыдыхьащ.
Уэрамым дыдыхьа нэужьщ цIыхубз джанэ быхъур зэрысщыIуам гу щылъыстэжар. Сэ гу зылъыстэжакIэ ягъэ кIынтэкъым, цIыхум заужьрэ уэрамым къыдыхьэмэ, гу къыслъатэнущи, ар нэхъ Iуэхущ.
- Унэм сихьэжынщи, зысхуэпэнщ,- жысIащ. - Мыр фащэ схуэхъункъым.
Унэм исхэр къэтэджа щIыкIэтэкъым. Хъарзынэкъэ: си пэшым лъапэпцIийуэ сыщIыхьэжащ, зысхуапэри ахъшэ тIэкIуи къэсщтащ, дэдзыхауэ сиIэти. СыкъащIакъым: пырхъынкIэ ирикъуатэкъым си щхьэгъусэ щIыкIейри си щыкъу анэ жьэхъури. «НэхулъэфI фыкъикI» - жысIэри бжэр хуэсщIыжащ, лIыжьым и Iэблэр субыдри уэрамым дыдыхьэжащ.
ДомэжалIэ тIури, ди гур щIех. ШхапIэжь цIыкIу гуэр дыщрихьэлIэм, дыщIыхьэри Iэнэм дыпэрытIысхьащ.
- Сыт фи гум нэхъ фIэпихынур? - къыдбгъэдыхьащ зы щIалэ цIыкIу.
- Джэш лыбжьэрэ къэхьэуэрэ къытхуэхь,- жысIащ. - Хьэмэ нэгъуэщI гуэри пIэпихыну уи гум? - сеупщIащ лIыжьым.
- Псы щIыIэ фалъэрэ щIакхъуэ Iыхьэрэ фIэкI сыхуейкъым,- жиIащ лIыжьым.- ШхынкIэ сыерыщкъым сэ. НыбэхуэфIым сытеплъэ хъуркъым. У и ныбэм ухуэмысакъмэ, уи щхьэм и зэранщ. Си чэнджэщыращ: шхынкIэ иумыгъэлей - ухущIегъуэжынщ! Уи щхьэр зэрыбгъэтыншынми ухэмыт: щхьэгъэтыншыр щIэх жьы мэхъу, и мычэзууэ йохыж дунейм. Уэрамым удэтурэ уешамэ, трамвайм зызэрибдзэнум ухуэмыпIащIэ: уи лъакъуэр есэнщи, узэрамыхьэж хъунщ. МащIэкIэ зигъэнщIын хуейщ цIыхум. МащIэм есэмэ, Тхьэр куэдкIэ зэтам ехъуэпсэнукъым: фыгъуэнэд хъунукъым жыхуэсIэщ. ЦIыхум езым еймрэ хамэм еймрэ зэрегъапщэри, аращ и гуныкъуэгъуэ псор къызыхэкIыр: фыгъуэным фIым ухуишэркъым. Джэш лыбжьэмрэ къэхьэуэмрэ уесамэ, ш;Iакхъуэ гъущэмрэ псы щIыIэмрэ я IэфIыр зыхэпщIэнукъым...
ЛIыжьым губзыгъагъэ зыхэлъ жиIауэ къысщыхъуащ;. Сигу къэкIыжащ: цIыхур дэплъейуэ есащ, аращ и лъабжьэ щIэтым и гум щыщIэр щIызыхимыщIэр.
Дедзакъэри дежьэжащ. Газет зыщэ дрохьэлIэ. «Ал-Ахърам» къызощэхури нэкIэ срожэ, дыздэкIуэм. Дунейм ехыжахэм я хъыбархэм соджэ. Си нэIуасэ гуэр къыхэзгъуэтащ хьэдрыхэ кIуахэм: Ибрэхьим Абдел Мутаал. Зи унафэ сыщIэтаращ! Хьэмэ нэгъуэщIым хэзгъэгъуэща? Си фIэщ хъуркъыми, си нэм сыщIоIуэтыхьри иджыри зэ сыкъоджэ. Хьэуэ, хэзгъэгъуэщакъым. Си гуапэу сигу къызогъэкIыж лэжьапIэм сыкъыщыIуигъэкIыжым щыгъуэ сызэрещар: «къэрабгъэри», «шыдри», «къыдырри» къыхуэзгъэнакъым! Сещами, цIыху икIэ дыдэтэкъым Ибрэхьим Абдел Мутаал, мыщихъми. Пэжщ, фадэм пищI щыIэтэкъым, узынши хуэдэт, и ныбжьи хэкIуэтатэкъым - и мычэзууэ лIащ. Фадэм ихьагъэнщ, и хьэдрыхэ нэху ухъу! АпхуэдизкIэ сигу щIыхьати, си нэпсым къызэпижыхьащ, газетым сыздеджэм. ЛIыжьыр къызэупщIащ:
- Сыт къыпщыщIар?
Си нэIуасэ зэрылIар жесIащ, сахуэгузавэмэ, сызэримыжагъуэр гурызгъэIуащ: хьэдагъэм дахыхьэрэ дыуэ тщIыкIэ сыт къэхъун?
- Сэри сыныбдэкIуэ хъун? – къызоупщI лIыжьыр.
- Сыт щIэмыхъунур? - жызоIэ. - я гуапэ хъунщ, ар хабзэщ, дыдыхьэнщи, дахуэгузэвэнщ. Дауэ дыблэкIын?
Мэрем махуэт. Пщэдджыжьыр сыхьэтибгъум нэсащ. Дунейм ехыжа тхьэмыщкIэр ал-Мунирэ хьэблэм дэсащ, зы сыхьэт хуэдэкIэ дынэсынущ. Трамвайм дитIысхьауэ, цIыхум дакIэлъоплъ, дакIэщIодэIухь. Сымаджэм мастэ хэзыIуа дохутырым дрещхьт тыкуэнтет лIыжьымрэ сэрэ: узыр щыувыIэнум дыпоплъэ, хущхъуэ етхьэлIауэ.
АрщхьэкIэ гу зылъытта щыIэкъым. Псори зэрыщытащ. Кондукторри зэрыкондукторащ; зэрышхыдэбэIущ, зэрыкIуэцIрыкъуэжыц. Трамвайм ис цIыхухэри зэрыщытащ: хэт щэныншэщ, хэт хьэлыншэщ, хэт щIыкIейщ, хэт щхьэгъавэщ, хэт жьэмейщ. Трамвайзехуэми зихъуэжакъым: зэрыхьэрэмыжыц, цIыхур щетIысэхынум пэплъэркъым, трамвайм зрырегъэчри, цIыхур зыр зым ирегулI, къыщигъэувыIэкIи аращ, «жьыкъ!» жиIэу къигьэувыIэнщи, трамвайм исри итри зэтоджалэ, езы жьэхъужьыр къахокIие, бзаджэ къатретхъуэ. ЖыпиIэбэр зыхуейр аракъэ: узэплъэкIыу укъызэплъэкIыжыху, уи бохъшэр ягъэкIуэсэнущ. КIэщIу жысIэмэ, зым и хьэли зыхинакъым. ПсыхэкIуадэ хъуауэ пIэрэ ди хущхъуэр? ЛIыжьым сохъуцацэ:
- Хущхъуэр сэбэп хъуауэ гу лъыстэркъым.
- Укъытримыч! Къэпыр зыхэбдза псыр бжьамийкIэ къалэм къэсын хуейщ. Къэса хъункъым иджыри, псыр яIухуакъым. ЯIухуэмэ, зэрыхъум еплъ!
Атабэ дынэсри, нэгъуэщI трамвай дитIысхьащ, Къаср ал-Айни уэрамым дытехьа нэужь, трамвайм дыкъикIри лъэсу дежьащ. Ал-Мунирэ хьэблэм дыдыхьауэ, гъы макъ зэхэсхащ: хьэдэ зэрылъ унэм дынэсащ. ПщIантIэм шэтыр щызэфIадзатэкъым дыщынэсам — дыкъепэсэуащ.
ЛIам и Iыхьлыхэр пщIантIэм дэтщ, нэщхъейуэ, зэIущащэу; цIыхубзхэр зэщIогъуагэ, я хьэдагъэщ. ПщIантIэм щызэхэтхэм хьэдэщIэлъхьэм я тетыр яхэслъэгъуащ. ЛIам и Iыхьлыхэм нэхърэ нэхъ нэщхъейт ар.
Куэбжэм деж дыщытыху, шэтырыр зэфIадзащ.Тыкуэнтетым сэрэ пщIантIэм дыдыхьэри шэтырым и зы плIанэпэ зыдэдгъэзэгъащ. Унэм гъы макъыр щызэпыуркъым.
- Сыт и цIыхугъэт дунейм ехыжа тхьэмыщкIэм? – къызэупщIащ тыкуэнтет лIыжьыр.
- Нэхъ цIыхуфIрэ нэхъ Iущрэ уигъэлъыхъуэнт!
СщIэркъым и фIыцIэ щIыжысIар. Дунейм ехыжам и цIэ IейкIэ ипIуэ зэрымыхъунурагъэнщ...
Шэтырым цIыхур щIэз хъуащ. Си лэжьэгъуа куэди яхэслъэгъуащ шэтырым щызэхэтIысхьахэм. Я щхьэ къыфIэхуауэ зэхэст си лэжьэгъуахэр. Я адэ лIауэ къафIощI жыпIэнщ. «Узыгъуэр угъуэт! У и гъащIэр кIэщI ухъу, ямылъагъужын!» - мащIэрэ ираутIыпща а псалъэ жагъуэхэр Ибрэхьим Абдел Мутаал! Ящыгъупщэжащ зэрыраутIыпщар...
Уфауэ, нэщхъейуэ зэхэсщ цIыхур. Ягу хэщIауэ фэ зытрагъэуащи, дыуэ щащIкIэ щIагъуж: «И хьэдрыхэ нэху ухъу!» «И гуащIэ еблакъым игъащIэм!» «ГущIэгъу хэлъащ!» «И псалъэ жагъуэ зэхэтхакъым!» Щихъщ жыпIэнт дунейм ехыжар.
СыхьэтипщIыр йокIуэкI. Дыгъэр гуащIэ хъуащ. ЦIыхум пщIэнтIэпсыр къожэх. УнэIутхэр къытхыхьащ. Лагъэшхуэ яIэщIэтщ унэIутхэм. Лагъэм псы зэрыт Iэгубжьэ изщ. Псы яхуэлIащ псоми - иракIых. Тыкуэнтет лIыжьымрэ сэри псы Iэгубжьэ зырыз дефащ. ЛIыжьыр си лъакъуэм къытеуващ. Къызоплъ:
- Псыр дауэ къыпщыхъуа?
- Псы щIыIэфIщ, дзэм дохьэ.
- НэгъуэщI зыхэпщIакъэ?
- Сыт зыхэсщIэнур?
- Сыту угукъэкIыншэ уэ! Нил хэпкIа хущхъуэр псым зэрыхэкIуэщIар зыхэпщIэркъэ?
- Уэ зыхэпщIа?
- ЗыхэзмыщIапIэр иIэ! Си хущхъуэр сцIыхужкъэ сэ!
Си щIыфэр тхытхауэ къысфIэщIащ, тыкуэнтетым ар щыжиIэм. ПщIантIэм дэтхэми дэсхэми сакIэлъоплъ - дауэ защIрэ? ФэрыщIыгъэр зыханмэ, сыт къехъулIэнкIэ хъунур? Ари дэнэ: хьэдагъэм! ФэрыщIыгъэм нэхъ ущыхуейр хьэдагъэракъэ; фэ зытебгъэуэн хуейщ уигу хэщIауэ, я гуауэр гурэ псэкIэ зыхэпщIауэ.
Сахоплъэри, захъуэжауэ гу ялъыстэркъым зэкIэ. «ЛIыжьыр щыуащ,- жысIащ сигукIэ,- дыуэщIым кърихьэлIахэм ирафа псым хущхъуэр хэкIуэщIакъым». Хьэмэрэ хущхъуэр мыбыхэм я фэрыщIыгъэмрэ я фитIна- гъэмрэ пэмылъэщауэ ара — фэрыщI защIэщ, фитIнэщ пщIантIэм дэслъагъуэм я нэхъыбэр.
ЦIыхур зэщIэтэджащ асыхьэтым, я щхьэр ягъэщхъ, загъэщIыкIафIэ. ПщIантIэм уэзирыр къыдыхьауэ арат. Езы уэзир дыдэр! Къыдыхьэри жьантIэм дэкIуэтащ; тахътэм итIысхьауэ зрегъэщIеикI. Пащтыхь тахътэм итIысхьа фIэкI пщIэнтэкъым!
Уэзирым нэщхъеифэ зытригъэуащ, и Iэ ижьымкIэ иIыгъа хьэмкIутIей башыр и Iэ сэмэгум IэщIилъхьащ, и бгъэ жыпым къиплъ дыщэ сыхьэтыпсыр зэригъэзэхуэжри и пщэр хишащ; и нэкIум дагъэ къивыкIауэ, цIыхум яхоплъэ, шыгъажэм яхэплъэ хуэдэ. ПщIантIэм щы- зэхэти щызэхэси я нэ уэзирым трагъэкIыркъым, и цIэр жаIэ зэпымыууэ, и къулыкъум топсэлъыхь, уафэм къеха гуэр хуэдэ зэпаплъыхь. Уэзир я щыпэлъагъущ жыпIэнт, щхьитI зыфIэт, IиплIрэ лъакъуиплIрэ зыпыт телъыджэ гуэр къахыхьа фIэкI пщIэнтэкъым.
Езы уэзирми гу лъитащ, дауи, цIыхум я нэр зэрытрамыгъэкIым; и бгъэр нэхъри къригъэкIри и пэр дригъэзеящ, гуэгушыхъу хуэдэ. - Хущхъуэр псым хэкIуэщIауэ жыбоIэ-тIэ? - тезгъазэри сеупщIащ тыкуэнтет лIыжьым.
- ЖызоIэ.
- Плъагъуркъэ зэрызыхамыщIар: яхэплъэт.
- УмыпIащIэ жысIакъэ! УмыпIащIэ! Си хущхъуэр щIэх зыхэпщIэм щыщкъым. КъинэмыщIауи, уэзирыр псы ефакъым иджыри.
Уэзирым псы къыхуахьащ. Зы Iэгубжьэ игъэщIеящ уэзирым. Дакъикъэ зытхух дэкIащ. Си нэр къихуауэ, зызоплъыхь. ЦIыхухэм я нэкIум зихъуэжын щIидзауэ къысфIэщГащ, сащыпкърыплъыхьыIуэм...
ЦIыхур зэщIэгъуэгащ: хьэдэр унэм къыщIахырт. Дунейм ехыжам и Iыхьлыхэр уэзирым бгъэдэлъэдащ, и Iэблэр яубыдри шэтырым къыщIашащ. Адрейхэри зэщIэтаджэри уэзирым бгъурыуващ.
Кхъаблэр унэм къыщIахащ. Шордакъым къиувауэ, цIыхубзхэм залIэж, зафыщIыж, хьэдэр ягъей. Фызабэ хъуаращ езыгъэлеипэр. «Фыз напэншэкIэ» зэи къоджакъым жыпIэнщ и лIыр, абы зэрызифыщIыжыр плъагъумэ! Дапщэрэ къысхуэтхьэусыха Ибрэхьим Абдел Мутаал: «Си фызыр напэншэщ, бзитIщхьитIщ, жьэмыгъуэщ!» - жиIэурэ! «И щхьэгъусэм пцIы трилъхьэу щытагъэнщ»,- жысIащ сигукIэ, фызым зэрызифыщIыжыр, игу зэрыхэщIыр щыслъагъум. АпхуэдизкIэ игу щIыхьауэ къригъэгъыхырти, си гугъащ: «Шордакъым къилъынурэ, и лIым и хьэдэм зытриубгъуэнущ тхьэмыщкIэм!» Фызым щIичэртэкъым:
- И мычэзууэ усIэщIэкIа мыгъуи! Си дунейр къыстеункIыфIэжа мыгъуи, дыдыдыд! Сыт мыгъуэр си махуэ, сыт мыгъуэр си дуней иджы сэ! Дыдыдыд!
Гъым-бжэурэ, зэуэзэпсэу пичащ фызым. Хьэдэр къыфIэIуэхужакъым, мэлыр зыукIа унэIутым IэщIэлъ сэ лъызащIэр щилъагъум. Мэлыр хьэдэм и пащхьэм щыфIибзри, унэIут Iэпщацэр иувыкIыжат, сэр IэщхьэкIэ илъэ- щIыжурэ.
- Ей! - еджащ фызыр мэлыр фIэзыбза унэIутым.- Фэм хуэсакъ! Унэ лъэгум изубгъуэнущ фэр! КъыбгурыIуакъэ бжесIар?
И нэпсыр щIилъэщIыкIыжри, фызым къыщIигъужащ:
- Мэлыр зэIыпхмэ, зы Iыхьэ цIыкIу сфIэбгъэпщкIунщи, усIэщIэкIуэдэнщ! Жьэнфэнми ныбапхъэми уахэмыIэбэ! КIэтIий гъумми уемыIусэ - тхьэмщIыгъуныбэрэ жэрумэрэ сщIынущ! КIуэцIым щыщ къытлъигъэсу щытакъым щIым щIыхьэжа джаурыжьым! ЗызгъэнщIыху, сыхэшхыхьынщ иджы!
Мэлыр зыукIа унэIутым унафэ хуищIри, кхъаблэм къеувэкIахэм яхэплъащ фызыр. Фызым и псалъэр шэуэ къатехуауэ, зэхэувэжат цIыхур, я щхьэр къаIэтын шынэу. Фызыр къахэкIиящ:
- Щхьэ фызэхэувэжа, джэп фщIы хуэдэ? ИгъащIэкIэ къыздимыгъэзэжынум фхьы ар! Си фэр ириха мащIэрэ емынэунэ хъуным! Сяпэ ищакъэ! Хуэфащэр къыщыщIащ! Къэхьпэм къакIэлъиджэдыхьын фIэкI Iуэху иIакъым ямылъагъужыным! Ди гъунэгъу фыз нэгъунэ яхухэтащ. Гу лъызмыта и гугъэщ. МащIэрэ жесIа: «Ибрэхьим! УлIэмэ, ущIэслъхьэжынкъым - къэхьпэм къакIэлъумыкIухь!» - жысIэурэ! СызэрыдэкIуэ лъандэрэ зы махуэ сыдэтыншакъым. Алыхьыр къиуэ мыбы сыкъезытам! Мыбы сыкърамытатэмэ, Шэхьид срищхьэгъусэтэкъэ иджы! Дыху зыщэ сондэджэрыращ жыхуэсIэр! ЛIы ухуеймэ, мис ар лIыщ! Ефхьэжьэ жыхьэнмэм кIуэным и хьэдэр! Дэфх си пщIантIэм! И мащэр куууэ къэфтI! МащIэрэ трихакъым си напэр, мащIэрэ къызэщакъым: «Уфызыжьщ! Уутхъуащ!» - жиIэурэ! Дэнэ къикIауэ сыфызыжь сэ, утхъуакIэ узэджэнур сэра? Къызимыпэс щыIакъым - сцIыхужыркъэ сэ ар! Къулыкъу къызэрыратаращ згъэщIагъуэр! Къулыкъу зезыхьэфым ящыща ар? Къэхьпэрэ фадэрэ фIэкI, къыфIэIуэхуа щыIэкъым!
Абы нэсри, фызабэм и бзэр пичащ, жьыр къыпиубыда хъунти. Фызабэм и сэмэгурабгъумкIэ щыт цIыхубзыр къытхэкIиящ итIанэ;
- Мы тхьэмыщкIэм жиIауэ хъуар пэж зэфэзэщщ! Сэри къыскIэлъиущыхьащ щIыкъатиблкIэ щIыхьэным! Зымахуэкъэ, шылэ бостеяпхъэ къэсщэхуауэ, тыкуэныбжэм сыщриубыдар! Зымахуэщ! Ямылъагъужын!..
- Хъэтиджэ ебгъэбза бостеяпхъэра жыхуэпIэр?
- Аращ!
- Дапщэ пIихар Хъэтиджэ?
- Фунтитху!
- ЛъапIэIуэщ!
- ЛъапIэщ жыхуиIэр! Лъэпсейщ!
- Мыгъуэ хухъу! ДяпэкIэ иумыгъэбз абы! Сэ бостей зэзгъэдым апхуэдиз сIихыркъым.
- Дапщэ пIихыр?
- Фунтищрэ хъурыщэ плIыщIрэ.
- Ауэ хуэдэщ! Сэри сыбгъэцIыхуркъэ а дэрбзэрыр. УзгъэфIэжынт.
- УэзгъэцIыхунщ, зы бостеяпхъэ къысхуэпщэхунумэ.
- Къыпхуэсщэхунщ. Шылэ бостеяпхъэ жумыIэмэ.
- ЖысIэнкъым. Батисми содэ.
Фызабэр батис бостеяпхъэмкIэ арэзы хъуащ.
- Уэри жэрумэм сыхыумын. Сыхэбнмэ, игъащIэкIэ сщыгъупщэжынкъым!
- Дауэ ухэзнын: гъунэгъу Iыхьэ ныпхуезгъэхьынщ...
ПщIантIэм хьэдэ зэрыдэлъыр ящыгъупщэжащ шордакъым ит цIыхубзхэм, бостеяпхъэкIэ яублэри Iупэщыхуэм нэсащ - зи щхьэфэ имыIэба къагъэнакъым. Дэ ди жьэр Iурыхуауэ дызэхэтщ, хьэдэм дыкъеувэкIауэ. Шордакъым ит цIыхубзхэм ящыщ зым уэзирым гу къылъитащ.
- Мори дэнэ къикIа гуэгушыхъу? - жиIащ цIыхубзым, и Iэр уэзирым дежкIэ къишийри.
«ЦIытхъ-пIытхъ!» - къыщитхъащ дыуэщIым дэтхэр. Уэзирым тхьэмбыл-тхьэмщIыгъу зэкIэрыщIа къраутIыпща къыщыхъуа хъунщ.
ЗылI къытхэгъуэгъуащ абдежым:
- Уа, хьэдэр дгъейрэ? Дызэхэувэжауэ, щхьэ дызэхэвгъэт? Сыт мо щхьэгъавэхэм дыщIевгъэдаIуэр? Дызэхэвмыгъэт, сэ схущIыхьэркъым: хьэдитху щIэтлъхьэн хуейщ нобэ! Мы тхьэмыщкIэм сыт и лажьэ, лажьэ зиIэр мо жьэ пIащIэращ: «Си щхьэгъусэр щIэплъхьэмэ, фунтитху уэс- тынущ»,- къызжиIати, щIегъуэжащ. ТIурэ ныкъуэрэщ къызитыр. Щхьэ упIащIэрэ уэ: улIэмэ, зэрыщIалъхьэ уэзгъэлъагъунщ уэ нэжэсым! Кхъаблэр къафщти, фынежьэ! Сэ сопIащIэ!
ХьэдэщIэлъхьэм я тетыр пIащIэ щхьэкIэ, модрейхэм загъэхъеякъым; зэхэувэжауэ зэхэтщ, дыуэщI къэкIуауэ пщIэжынкъым.
Уэзирым сеплъащ: пщIэнтIэпсыр къожэх, къыщылъэтыжащи, зехъунщIэ:
- Мы шыдым щхьэкIэ сыт гугъу зыщIедгъэхьыр? Хуабэм диукIащI Алыхьым къыхуимыгъэгъукIэ! Хъыбар дывгъэщIэххэн хуеякъым: кхъэм флъэфрэ мащэм ивдзамэ, зэфIэкIат.
И пIэм изэгъэжыркъым уэзирыр, хьэпIацIэкIэ хъуами ярейщ. Зы цIыхуи къеплъыжыркъым, и Iуфэлъафэр сыхьэт ныкъуэ и пэкIэ къажыхьауэ пщIэжынукъым.
- Уэ ныбэкъыр щхьэ укъытричрэ? - къыхуилъащ уэзирым къулыкъущIэ дэфыщIейхэм ящыщ зы.
- Си маршынэр дэнэ щыIэ? Си маршынэр!
- ЗумылIэж: уи маршынэр куэбжэм деж щытщ. Укъытричмэ, кIуэ! Куэбжэм унэсыжыфынукъэ?
Сыт ищIэжынт уэзирым: и щхьэр дихащ пщIантIэм. Зы цIыхуи кIэлъыкIуэтакъым, шоферри къыпежьакъым: маршынэм жейуэ илъщ.
ХьэдэщIэлъхьэм я тетри дэкIыжащ: «ФунтитIрэ ныкъуэрэ фIэкI ягу щыпымыкIкIэ, щIэслъхьэнукъым!» - жери.
Зырыз-тIурытIурэ зэбгрокIыж цIыхур. ПщIантIэм щыдэкIыжкIэ Ибрэхьим Абдел Мутаал и хьэдэм къыхуоплъэкIри къоубжьытх:
- ЩIапIэщIэлъадэ ухъу! Хьэрэм мащIэ пшхакъым!
- МащIэрэ сIихакъым щIыхуэ! Зы хъурыщэ къызитыжакъым!
- Уи хьэдрыхэ кIыфI ухъу! ЩIыкъатиблкIэ ущIэукIуатэ!..
ЦIыхур зэбгрыкIыжри, пщIантIэм дэ щыращ къыдэнар: тыкуэнтет лIыжьыр, дзыгъуэр, сэ. ЦIыхубзхэри шордакъым икIыжащ. Хьэдэр пщIантIэм дэлъщ. ЩIалъхьэжынукъэ мыр? Хэт щIэзылъхьэнури? ЩIэзылъхьэнур зэбгрыкIыжащ.
УнэIутым дзыхь трищIэ хъунтэкъыми, Ибрэхьим Абдел Мутаал и фызыр шордакъым къихьащ:
- Ей, мэлыр зэIыпха? ЗэIыпхамэ, кIуэцIфэцIыр мыдэ къэхь!
ПщIантIэм дэлъ кхъаблэм гу лъитащ фызым:
- Иджыри къэс щIалъхьакъэ мыр? ПщIантIэм дэкIын и мурадкъым ямылъагъужыныр! - УнэIутхэм еджащ. - Хъурыщэ тIощI-тIощI фэстынщ, мор кхъэм фхьырэ щIэфлъхьэмэ!
Кхъаблэр къапхъуэтащ унэIутхэм. Куэбжэм щынэсым, фызым кхъуэщын ныбэф къриутIыпщащ и лIым и хьэдэм:
- ЩIапIэщIэлъадэ хъун!
Тыкуэнтет лIыжьым и щхьэр игъэкIэрэхъуащ:
- Хущхъуэм къыщIигъэщащ. Дгъэунэхъуащ цIыхур! Гум илъыр фадэм къреху жыхуаIэращ...
- ЛIот-тIэ узыхуейр? Аращ яхуэфащэр. Хущхъуэм къыщIигъэщмэ, зацIыхужынщ. Зэрынапэншэр ялъагъужмэ, цIыхугъэ зыхалъхьэжынкIэ мэхъу. ДумыгъэпIащIэ...
Сыхьэт пщыкIуз хъуащ.
- Дэнэ нэмэз щытщIынур? - къызэупщIащ тыкуэнтет лIыжьыр.- Нобэ мэремщ, жумэщ.
- Нобэ мэрем? - сщIэжыххэртэкъым.
- Мэремщ. Жумэ нэмэз пщIыркъэ?
- СощI. Нобэ сщIынукъым.
- Сыт щхьэкIэ?
- Сощхьэх.
- Умыщхьэх.
Сыкъытригъэхьащ: «Жумэ нэмэзыр блэбгъэкI хъунукъым, гуэныхьщ»,- жери.
- Хъунщ, уи хьэтыркIэ сщIынщ. ФIы къытхудрекIуэ.
- Дэнэ щытщIынур?
Си гугъащ жесIэн: «Уэ нэхъ къапщтэм!» ИтIани, сегупсысыжри, сигу къэкIащ: цIыху куэд зэкIуалIэ мэжджытышхуэ гуэрым щытщIамэ, нэхъыфIт. Апхуэдэ мэжджыт ас-Садд уэрамым тетти, абы дыкIуащ. Ди вакъэр зылъыдгъэпкIри, мэжджытым дыщIыхьащ, псы къызэрыж бжьамийм хьэмбыIуу детIысылIэри андез тщтащ.
Мэжджытым цIыхур щIэзщ. Нэмэз ящIри, нэмэзлыкъым къытенауэ, зэчыр жаIэ, Iущащэурэ, я нэр яуфIыцIарэ я щхьэр ягъэсысу.
Мухьэрэбым лIыжь жьакIэху къиуващ - хьэтибыр. Си тхьэкIумэр згъэкIащ: «Хьэтибым и уазым седэIуэнщ, сыту фIытI» - жысIэри. Тыкуэнтет лIыжьым сыкIэщIэуIуащ:
- Ди псым щыщ IухуагъэнкIэ хъункъэ хьэтибым? ДегъэдаIуэт и уазым.
Ди псым щыщ lyxyap пэжмэ, хьэтибым игу имылъ жиIэнукъым, фэрыщIыгъэм пэIэщIэ хъуащи.
- Жэмыхьэт! - къыщIидзащ хьэтибым и уазыр. - НэщI мазэр къоблагъэ. Фыхуэхьэзыр нэщI мазэм? НэщIыр борш къытщищIащ, фыхэмышхэ! Дыгъэр къыщыщIэкIым къыщыщIэдзауэ дыгъэр щыкъухьэжым нэсыху дынэщIын хуейуэ къыттохуэ муслъымэным! Ухэшхэмэ, гуэныхь пылъщ, пшыныжыгъуейщ!
Хьэтибым и псалъэр зэпигъэуащ и Iэм IэщIэлъ тхылъымпIэ кIапэр зэхиушкIумпIэри хыфIихуащ, и нэр игъэупIэрапIэщ, и жьэр иущIри жэмыхьэтым къахэплъащ. «Ыхьы! - жысIащ сигукIэ. - Ди псыр Iухуауэ къыщIэкIынущ, аращ тхылъымпIэр щIыхыфIихуар! Зигъэ- фэрыщIыжынукъым!»
- Уа жэмыхьэт!
Щым хъуащ нэмэзлыкъым тес жэмыхьэтыр. Бадзэ лъэтамэ, зэхэпхынущ. Я тхьэкIумэ ягъэкIауэ, поплъэ хьэтибым и уазым.
- Уа жэмыхьэт! Молэ гуэр псэуащ, абы и хъыбарыр фщIэуэ пIэрэ фэ? «Афиян уефэныр гуэныхьщ» жызыIа молэращ жыхуэсIэр?
- ТщIэркъым! - жаIащ языныкъуэм.
- ДощIэ! - жаIащ адрейхэм.
- Ягъэ кIынкъым, - жиIащ хьэтиб лIыжьым. - ЗымыщIэр фыкъедаIуэ... Жылэ гуэр афияным дихьэхат, жаIэ. Я цIыкIуи я ини ефэрт афиян, абы гуэныхь зэрыпылъыр зыщагъэгъупщауэ. Мэрем махуэм жумэщI зэрыхьащ жылэр. Молэр къахэувэри, къажриIащ: «Афияным фитхьэкъуащ, абы гуэныхь зэрыпылъыр фщIэркъэ?» Молэм зи гугъу ищIыр къагурымыIуафэ зытрагъэуащ жылэм: «Сыт афиян? Сыт ар зищIысыр?» Жылэм ар щы- жаIэм, молэр и сарыкъым дэIэбащ, афиян IэшкIэ къыдихри жылэм къаригъэлъэгъуащ: «Мис мыращ афиян жыхуаIэр, иджыри къэс фымылъэгъуауэ ара?»
Мэжджытым щIэс жэмыхьэтыр зэщIэдыхьэшхащ. Зэтесабырэжыху пэплъэнут хьэтибыр, абы нэмыс щIыкIэ зылI къыщымылъэтамэ.
- ЕмыкIущ! Мэжджытым шыпсэ щыжыпIэ хъурэ?!
- ЕмыкIущ жыпIа? - лIым хуилъащ хьэтиб лIыжьыр.- Мэжджытым ущыгушыIэ хъунукъэ? Гуэныхь хэлъ абы, ы?
- Мэжджытым нэмэз щащI, тхьэ щолъэIу, шыпсэ щыжаIэркъым, щыгушыIэркъым! - къыпэрыуэжащ лIыр.
- УгушыIа нэужь, тхьэ уелъэIу щIэмыхъунур сыт? Хъунукъым жызыIар хэт? - идакъым хьэтибым.- ГушыIэр къызэрыIукIыр ди гушыIэракъэ? Ди гущIэм нэмысмэ, уазми мыхьэнэ иIэкъым! ПсэкIэ зыхэдмыщIэмэ, фэрыщIыгъэщ!
- Тхьэм деж нэмысын псалъэщ къыджепIэр!
А псалъэр къезыутIыпщ а лIым еплъыххакъым хьэтибыр, и гур ятригъэзэгъащ и пащхьэ исхэм:
- Зи гугъу фхуэсщIа молэм сыт и лажьэ? Лажьэ зиIэр фэращ! Ара зыщыдыхьэшхын хуейр? Хьэмэ хэт? Хэт жызоIэ? Фи напIэ къевгъэлIыхауэ, си пащхьэ фисщ. Фэ фефэркъэ афиян? ФефэкIэ щысIуэжынщ! Молэм и сарыкъым афиян къыщIыдихар сыт? Фэ фхуэдэ тхьэгъэпцIхэр къиумысын щхьэкIэщ! Дапщэрэ вжесIа: «Афиян фемыфэ, гуэныхь пылъщ, Алыхьым хьэрэм ищIащ афияныр!» - жысIэурэ? ФыкъызэдэIуа? Сищхьэуз фыкъызэдэIуащ! ФыкъызэдэIуатэмэ, мэрем махуэ къэс стынт уаз? Зы жумэ нэмэзи блэзгъэкIыркъым фи тхьэкIумэр сымыкъузауэ: «Афиян фемыфэ! Алыхьым хьэрэм ищIащ афияныр!» Алыхьым и ней къыщыхуэнущ афиян ефэми, хьэрэм зышхми, дыгъуэми, тхьэмыщкIэм зи щIыб хуэзыгъазэми, зи гум Iей изылъхьэми, фыгъуэми, нэпсейми! Си пащхьэ фыкъитIысхьэрэ нэмэз фщIыкIэ, къыфхуэгъу фи гугъэ фи гуэныхьыр? Къыфхуэгъуркъым! Къыщыфхуэгъунур а псор зыхэвнрэ Алыхьу зи закъуэм фелъэIумэщ. Афиян ефэм, хьэрэм зышхым, пцIы зыупсым, дыгъуэм, нэпсейм, фыгъуэнэдым, тхьэмыщкIэм зыщIэзымыгъакъуэм я нэмэзыр къабыл ищIыркъым Алыхьым! Нэмэз фщIырэ мэжджытым фыщIэкIыжакъэ - афиян фефэни, дыгъуэни, фыгъуэни, хьэрэм фшхыни, пцIы фыупсыни щывгъэтыркъым! Си уазыр зымкIэ йохьэри зымкIэ къокIыж, сызэхэфщIыкIыркъым, фыкъызэдаIуэкъымI Си уазым фыхуэныкъуэ фэ? Фызэрыхуэныкъуэ слъагъуркъым! Аращ нобэ тхьэ щIэсIуэр: игъащIэкIэ афIэкIа зэхэфхыжынукъым си уазI ПсыхэкIуадэщ фэркIэ си уазыр, псыхэкIуадэщ!
Ар жери, хьэтиб лIыжьыр мухьэрэбым икIыжащ.
Дэри дыкъыщIэкIыжащ мэжджытым. ЦIыхур зэбгрыкIыжащ, зым и щIыб зыр иплъэрэ я Iэр я щIыбагъкIэ щызэрыдзауэ...
- Дауэ къыпщыхъуа? Сыт цIыхум я щхьэр къыщIыфIэхуар? – сеупщIащ тыкуэнтетым, уэрамым дыкъыдыхьэжа нэужь.
- КъыщIыфIэхуар пщIэркъэ? Ди псым щыщ яIухуати, заумысыжащ, аращ я щхьэр къыщIыфIэхуар. Пэж къажриIащ хьэтибым, я нэр ирищIащ! ДяпэкIэ еплъ зэрыхъум: афиян ефэжынукъым, нэпсеижынукъым, фыгъуэнэдыгъэри фэрыщIыгъэри зыханынущ. Аращ ярищIэнур ди хущхъуэм!
Къэблэ уэрамым дынэсауэ, шэтырышхуэ дрихьэлIащ.
- Мыбыи я хьэдагъэ хьэмэ я хьэгъуэлIыгъуэ? – къызэупщIащ тыкуэнтет лIыжьыр.
ХьэгъуэлIыгъуэм ещхькъым: нып къуэлэнпщIэлэни шэрыб зэмыфэгъуи тлъагъуркъым. Гъы макъи гъыбзи зэхэтхыркъым - хьэдагъэкъым абы щыгъуэ.
- ХьэдагъэнкIи мэхъу, - жысIащ сэ.- Ди псыр ирафамэ, я хьэдагъэми, гъынукъым.
- Арагъэнщ,- акъылэгъу хъуащ лIыжьыр.
Зы щIалэ щхьэфэкъу пкIэлъейм теувэри шэтыр натIэм тхылъымпIэшхуэ кIэриIулIащ. ТхылъымпIэм тетхам дыкъеджэри, къыдгурыIуащ дыкъызрихьэлIар зэрымыхьэдагъэм. «Ди кандидатым хуэдэ вгъуэтынкъым! Ди кандидатым Iулъхьи хэзагъэркъым, пцIыи иупсыркъым! Ди кандидатым щхьэкIэ Iэ фIэт! Абдел Уэхьид Хэмин щхьэкIэ Iэ фIэт!» Арат тхылъымпIэм тетхар. Шэтырым хэхакIуэхэм я зэIущIэ щокIуэкI жыпIэркъэ-тIэ!
ПкIэлъейм тет щIалэ фэкъум зелIэж:
- Абдел Уэхьид Iэмин хуэдэ вгъуэтынукъым, жылэ! Хьэрэм зи цIэ ишхакъым игъащIэм! Iулъхьэ зригъэкIуэлIакъымI Абдел Уэхьид Iэмин хэдвгъэх мэджлисым! Шэс сохьэ фыкъимыгъэщIэхъункIэ! ИгъащIэкIэ фыкъигъэпцIэнукъым, фи жыIэм фIэкIынукъым, и пщэм дэфлъхьэр и хьэлъэщ! Абдел Уэхьид Iэмин мэджлисым хэфхмэ, фыщIегъуэжынукъым, фигъэунэнущ, зэрыхэфхам фыщыгуфIыкIыжынщ, жылэ!
- Сыт абы жиIэр? - къызэупщIащ тыкуэнтет лIыжьыр.
ЛIыжьым жэуап езмыт щIыкIэ, уэрамым и сэмэгурабгъумкIэ макъ икIа гуэр къыщыIуащ:
- Мэджлисым хэфхынур Зейнэхьэм Хьэтхьэт-пащэщ! Фыщымыуэ, жылэ! НэгъуэщI хэфхмэ, фыщыуащ, фыщIегъуэжынщ! Зейнэхьэм Хьэтхьэт-пащэ хуэдэ вгъуэтыжынкъым, фызэхищIыкIынущ, фи гум къишхыдыкIынущ, мэджлисым къыщыпсэлъэн хъумэ! ЦIыху губзыгъэщ, щIэныгъэ бгъэдэдъщ, гущIэгъу иIэщ! Зейнэхьэм Хьэтхьэт-пащэ щхьэкIэщ Iэ щIэфIэтынур, нэгъуэщIым щхьэкIэ фIэтмэ, фыщIегъуэжынщи, фыIэбэмэ, фылъэIэсы- жынкъым!
- Сыт къэхъуар? Иджы хэхыгъуэ? - къызэупщIащ тыкуэнтетыр.
- Мэджлисым щыщ зы лIыкIуэ дунейм ехыжащ, абы и тIысыпIэращ щIызэрышхыр, зэпаубыдауэ. Зыри къикIынукъым я Iуэхум.
- Сыт къыщIимыкIынур? - къызэплъащ лIыжьыр.- КъимыкIынумэ, щхьэ зэрышхрэ?
- ТIысыпIэр зылъысынур белджылыщ.
- Хэт?
- Раис-уэзирым и малъхъэращ зылъысынур. Модрейхэр лейуэ зэрошх.
ЩIалэ фэкъур пкIэлъейм къелъэжащ. Дыкъыщилъагъум къыдбгъэдэлъадэри ди Iэр къиубыдащ:
- Фыкъеблагъэ! Фыкъеблагъэ! ФыныщIыхьэт шэтырым; фи псыхуэлIэ ивгъэкIынщ! ФынакIуэ!
Шэтырыбжэм зы лIыжь цIыкIу къыщытIущIащ: лагъэ IэщIэтщи, лагъэм псы кхъуэщын итщ. Псы IэфI кърагъахъуэри къыдатащ:
- Абдел Уэхьид Iэмин узыншагъэр Тхьэм кърит! Абдел Уэхьид Iэмин и хьэтыркIэ фефэт! Зейнэхьэм Хьэтхьэт-пащэ и унагъуэбжэр хуиущIыж!
Псы дефэри детIысэхащ, пщIэнтIэпсыр етлъэщIэкIащ. ЩIалэ фэкъур къыдэлъэIуащ:
- Зывгъэпсэху, хуабэвэхщ, дыгъэ гуащIэм фыхэмыхьэж иджыпсту. Езы бэчри къэсынущ зы дакъикъэ-дакъикъитIкIэ. Фи нэкIэ флъагъунщ Абдел Уэхьид Iэмин фIэкI мэджлис тIысыпIэр зыхуэфащэ ди хьэблэм зэрыдэмысыр!
Дешати, заулкIэ дыбауэми, ди жагъуэтэкъым. Шэтырым дыздыщIэсым кIий-гуо макъыр ди тхьэкIумэм икIыркъым: «Нэхъ зыхуэфащэ къигъэщIакъым!..» «Iулъхьэ хэзагъэркъым!...» «Хьэрэм ишхакъым игъащIэм!..» «...И унагъуэбжэр хуиущIыжI» «ПцIы имыупсмэ, ишхыр и дзажэм дыхьэркъым!..»
Дыбэуащ, нэхъ дыщIэгъущхьэжаи хуэдэщ. КIий-гуом ди щхьэр иудэгуащи, кIэбгъу зэрызытщIыжыным дыпылъщ. ЩIалэ фэкъур дэлъеижати, ар къэдгъэсэбэпри шэтырым дыкъыщIэцIэфтащ.
- Иджы дэнэ дыздэкIуэнур? - къызоупщ! тыкуэнтетыр.
- Хьэтхьэт-пащэ и шэтырым деблэгъэнщ,- жызоIэ.
- Сыт щытщIэнур?
- Псы IэфI дыкъыщефэнщ абыи! Псы пхуэлIэжакъэ?
- Псы IэфI драгъэфэнумэ, содэ.
Уэрамым узэпрыкIмэ, уэрамыщхьэм нэгъуэщ! зы шэтыри тетщ. Шэтыр натIэм тет псалъэм дыкъеджафэ зытедгъэуауэ, зыдущэхуауэ дыщытщ, ауэ зыри къыдбгъэдыхьэркъым. Хьэтхьэт-пащэ и узыншагъэкIэ драгъэфэнукъэ мыбы псы IэфI - щхьэ драмыгъэблагъэрэ?
- Драгъэблэгъэныфэ теткъым, дакъыфIэIуэху хъункъым: я щхьэр мафIэм хэлъщ.
Шэтырым дыщIыхьащ. НэщIщ шэтырыр, цIыху щIэскъым, псы IэфIи къинэмыщIи щIэтлъэгъуакъым. ПлIанэпэм зы лIыжь дэлъщи, мэпырхъ. Дыбгъэдохьэри сэлам идох. ДзасэкIэ зыгуэр къыкIэщIэIэба хуэдэ, лIыжь цIыкIур къыщылъэтащ:
- Уалейкум ас-сэлам! Фыкъеблагъэ!
ДетIысэхауэ, псы IэфIым дыпоплъэ: дапщэщ къыщахьынур? ЛIыжь цIыкIум и пщIыхьэпIэ къыхэхуэртэкъым псы зэрытхуэлIар: и нэм щIэIуэтыхьри зигъэукIуриижащ - жеинкIэ зигъэнщIакъым, дауи. Шэтырым дауэ дыщIэкIыжын, Хьэтхьэт-пащэ и узыншагъэкIэ псы IэфI Iэгубжьэ зырыз демыфауэ? ЛIыжь цIыкIум соджэ:
- Ей!
- Алыхьыр закъуэщ, бегъымбарыр хьэкъщ! - жери, лIыжь цIыкIур къызэфIэтIысхьащ, и нэм щIэIуэтыхьурэ.
- Псы дебгъэфэн?
- Ахьейми фезгъэфэн! - щIэжри псы щIыIэ фалъэ къыщIихьащ. Бжьамийм къригъэжащ псыр. Сыхофри, псыр лIыжь цIыкIум хузошииж.
- Абдел Уэхьид Iэмин и хьэщIэхэр псы IэфI ирагъафэ - аращ зэхэтхар.
- Щхьэж зэрыхуэкъулейщ,- жи лIыжь цIыкIум. - Зэ фыкъытримыч: Хьэтхьэт-пащэ фигъэтхъэнущ, мэл иригъэукIащ. Лэпси теффыхьыжынщ. Мэжджытым къикIыжынущ иджыпсту, итIанэщ дыщытхъэнур. ЗыттIыжынущ нобэ!
ЛIыжь цIыкIум и псалъэр нимыгъэс щIыкIэ, Iэуэлъауэ къэIуащ. Шэтырым дыкъыщIоплъ, ди щхьэр къыщIэдгъэжауэ. ЦIыху Iув къызэрохь, Хьэтхьэт-пащэ я дамащхьэм тесщ. ЗэрогъэкIий: «Хуитыныгъэм и плъырым иугъащIэ!» «Алыхьым тхуигъэпсэу Хьэтхьэт-пащэ!» «Дэ дунейм дехыжынущ, Хьэтхьэт-пащэ уахътыншэщ!» «Ди гъащIэр щхьэузыхь пхудощ! Хьэтхьэт-пащэ». «Мэджлисыр къыппоплъэ, Хьэтхьэт-пащэ!» Зыр мэкIий, адрейхэр къыдожьу: «Хэт мэджлисым хэфхынур?» «Хьэтхьэт-пащэ фIэкI зыри хэтхынукъым» - къыдожьу адрейхэр. «Хэт фи нэфI зыщыхуэнур?» - «Хьэтхьэт-пащэщ!» «Хэт мэджлис тIысыпIэр зыхуэфащэр?» - «Хьэтхьэт-пащэщ, нэгъуэщIым хуэфащэкъым!..»
Си сабиигъуэр си нэгу къыщIыхьэжащ. Махъшэ щыблахукIэ, уэрамым дыкъыдэлъадэрти, дызэрыгъэкIийрт: «Дэнэ махъшэр здэфхур?» «Хьэдрыхэ доху!» - къыджаIэрт махъшахъуэм. «Сыт щIэфхур?» - жытIамэ: «Махъшэл фигу къихьакъэ?» - къыдатыжырт жэуап. ИтIанэт ди акъыл щыхуэкIуэр: махъшэр махъшэ укIыпIэм яхурт, и лыр ящэн щхьэкIэ...
ЦIыхур зэрыгъэкIийурэ шэтырым щIэз къэхъуащ. Хьэтхьэт-пащэ си нэр тезубыдауэ соплъ. Пащэ и цIэ щхьэкIэ, ещхькъым пащэм. Кхъуэ пшэр фIэкI зэрыпщIэн щыIэкъым - щэ защIэщ, уIуплъэмэ, укъоскIэ, и нэгум зы акъыл ткIуэпси иплъагъуэркъым.
Пащэр жьантIэм дыхьэри тахътэм итIысхьащ. Iэнэ къыщIахьэ шэтырым: лы гъэвари, лы гъэжьари, лэпсри, шыпсри, прунжри, пхъэщхьэмыщхьэри. Iэнэм ежащ хэхакIуэхэр, напIэзыпIэм яухъуэнщIащ. Лагъэхэмрэ фалъэхэмрэ нэщI хъуащи, зэщIолыдэ - зэщIатхьэщIа фIэкI пщIэнукъым. Iэнэ нэщIхэмрэ хьэкъущыкъу нэщIхэмрэ щIахыжащ унэIутхэм.
Iэнэр щIахыжа нэужь, хэхакIуэхэм зэпеуэн щIадзащ: хэт нэхъ жьэнахуэ, хэт и бзэр нэхъ шэрыуэ. ЗылI утыкум иуващ, и нэгъуджэр и пэбгым тригъэсри къытхэплъащ:
- Ныбжьэгъу лъапIэхэ!
Ныбжьэгъу лъапIэхэм сахэплъащ: я нэкIур плъыжьыбзэщ, шхэкъуащи, я жеин къэкIуащ, зыр мэщхьэукъуэ, зыр мэхущхьэ, зыр къокъей.
- Ныбжьэгъу лъапIэхэ! Мы си гущIэлъапсэм физгъэплъащэрэт иджыпсту! Толъкъуным хуэдэщ си гущIэлъапсэр, мафIэм пэрыт шыуаным хуэдэщ — къокъуалъэ! Сыт къыщIэкъуалъэр? КъыщIэкъуалъэр вжесIэнщ. Зыми сыхигъэзыхьакъым сэ, зыми срихулIакъым. Си гурыщIэр къыщиудащи, аращ зыщIысхуэмышыIэр! ЗыпшыIэ хъурэ, зиунагъуэрэ: мэджлисым ди цIыху хыдох! Нобэ хуэдэкъым къуэгъэнапIэ щыкъуэсын хуейр! Мэджлисым нобэ хэтх цIыхум дигъэунэнущ дэ, фIыгъуэр къытхудэ- кIуэнущ! Хэт, жыфIэт, мэджлисым хэтхыр? Хэтхыр фоцIыху, лейуэ фэзгъэцIыхужынкъым! Хьэтхьэт-пащэ зымыцIыху ис къэралым? Исмэ, Тхьэр згъэпцIащ! ФщIэркъэ ар зэрыхеящIэр? ФощIэ! Хэджэрэ къыфщхьэщыжащ, Iэджэм фыкъригъэлащ. Мэджлисым щIэбэгыркъым ар - дэращ хэзыгъэзыхьар! ЩIыхэдгъэзыхьар сыт? Хьэтхьэт-пащэ фIэкI къытщхьэщыжынрэ дыкъэзыхъумэнрэ диIэтэкъыми, аращ щIыхэдгъэзыхьар! Алыхьым тхуигъэпсэу, и гъащIэр кIыхь ухъу - ди хьэтыр къилъэгъуащ. Хьэтхьэт-пащэ мэджлисым хэтхмэ, ди щхьэращ хэтхыр! Ар текIуэмэ, дэри дытекIуауэ аращ! Хьэтхьэт-пащэ фоцIыху, лейуэ фэзгъэцIыхужынкъым. ПщIэ зиIэ унагъуэ къралъхуащ Зейнэхьэм Хьэтхьэт-пащэ. И адэр зэрыкъулейра фи гугъэ Хьэтхьэт-пащэ и Iуэху щIыдэкIар? Хьэуэ, езым къилэжьыжащ! Ерыщт, губзыгъэт, цIыхугъэ хэлът, аращ и Iуэху щIыдэкIар. Къулейщ Хьэтхьэт-пащэ, жьыр къыщепщэр ищIэркъым. Къулейми, гущIэгъу хэлъщ, хьэрэм ишхакъым игъащIэм, тхьэмьпцкIэм гу ялъетэ, и гъуэншэджыжьыр щихынурэ къуитынущ, уелъэIумэ. Апхуэдэ цIыхущ мэджлисым хэтхынур! Зейнэхьэм Хьэтхьэт-пащэ фIэкI зыхуэфащэ слъагъуркъым! ИгъащIэ лъандэрэ соцIыхури, сигу щIебгъэн дэслъэгъуакъым, зы щыуагъи зы дагъуи дэслъэгъуакъым! ЛIым къилъхуащ, губзыгъэщ, хьэрэмыншэщ, гупцIанэщ, хьэлэлщ, щэныфIэщ! Абы къыпэувам евгъапщэт Хьэтхьэт-пащэ! Шурэ лъэсрэ я зэхуакущ! Хьэтхьэт-пащэ елъытауэ, ар шыдщ, ахьмакъщ, нэджэIуджэщ, тхьэгъэпцIщ! Мэджлисым щIоныкъуэкъу ар итIани! И напэр сыту мысрэ! Хьэтхьэт-пащэ зыкъыпешэ зи пэшыныр игъуэжам! Щрегугъ абы! И гурыгъыр къимыжмэ, си напэм фыкъыщIэубжьытхэ! Щихъым хуэдэщ Зейнэхьэм Хьэтхьэт-пащэ мо пэшыницIэм елъытауэ!
- ЛIы жьэрэIурэм и тэмакъыр игъущIыкIа хъунти, псы ефащ. И псалъэм пищэн и гугъащ, дауи, - къызэрыкIа къудейт. Пищэнут, пырхъ макъ зэхимыхамэ. Пырхъ макъыр къыздиIукIымкIэ зигъэзащ лIым, и нэщхъыр зэхиукIауэ. Хэт пырхъыр? Щытхъупсыр къызригъэжэха Хьэтхьэт-пащэщ!
- Пащэм и щхьэр и бгъэгум ихуэжащ, и бзэгур къолэл, и Iупсыр къыIурож, щIэфиежурэщ зэрыпырхъри.
- ЛIыр и пIэм ижыхьащ, и жьэр иущIри и нэр къихуащ. НэкIэ ишхынт Хьэтхьэт-пащэ: аращ и псалъэр зэрызэхищIыкIар!
- Тыкуэнтет лIыжьыр къыскIэщIэуIуащ: «ЛIыр ди псым щыщ ефагъэнущ нетIэ - уи нэIэ тегъэт, едаIуэт и псалъэм пищэм».
- Хьэтхьэт-пащэ зыкъомрэ жьэхэплъыхьри, лIыр къытхэплъащ, и Iэр пащэм дежкIэ ишияуэ:
- Флъагъурэ мыр? ЦIыхукъым мыр, кхъуэщ! Мыра ди дзыхь зэдгъэзынур? Мыра дызьпцьпугъьшур? Дыунэхъури дытIысыжащ, мы кхъуэр мэджлисым хэтхмэ! Сыт мыбы къытхуищIэфынур? Сищхьэуз къытхуищIэнщ! Мэджлискъым мыбы хуэфащэр! Лъэхъуэщщ! ЛIо узэщэр: удыгъуэм-угъуакIуэурэ мылъку зэхуэплъэфэсащ, иджы мэджлисым ущIэнэцIу ара? Дыкъэпщэхуфын уи гугъэ? Мыбы щхьэкIэ Iэ зыIэтым и унагъуэбжэр хуиущIыж, и лъапсэм псы ираугъэжыхьыж! ЦIапIэ! Хьэбыршыбыр! ХьитIым я кум къыдэкIа! Гъуамэ!
- Хьэтхьэт-пащэ къызэщыури къыдэплъеящ. Бзаджэ къызэрытратхъуэр къыгурыIуакъым заулрэ. КъыщыгурыIуэм, и нэр къригъэжащ, и дзэр зэригъэшхри лIым жьэхэплъащ, и унэIутхэр къриджэри ящIэкIиящ:
- ЩIэвдз мыр! ЩIэвдзи, полицэм ефт!
УнэIутхэм лIы жьэрэIурэм зрадзащ, япхъуатэри чачэу щIалъэфащ.
ПщIэкIэ къищта жьэрэIурэхэм дзыхь яхуищIыжакъым Хьэтхьэт-пащэ абы и ужькIэ. ЦIыплъ хъуауэ, и джанэ пщампIэр итIэтащ, псы къригъахъуэри зыжьэдикIащ. И жыпым тхылъымпIэ кърихащ Хьэтхьэт-пащэ: жиIэнури пщIэкIэ иригъэтхагъэнут:
- Си хэку дыщэм и къуэфIхэ! Фи щхьэр куэдрэ згъэузынкъым. Сэ лей къэзвыркъым. ИгъащIэм сызэресаращ: уи псалъэр гъэмащIи, нэхъыбэ лэжь! КIыхь зезгъэщIынкъым. Мэджлисым сыхэфхмэ, зи ужь ситынур вжесIэнщ. Си хэкум сыхуэлэжьэнущ, цIыхум сахуэлэжьэнущ. Нил псыхъуэ дэсым щхьэузыхь яхуэсщIынущ си гъащIэр. Инджылызхэр ди хэкум исхужынущ, Суданми исхужынущ - зы сэлэт къизнэнукъым! МэкъумэшыщIэхэмрэ лэжьакIуэжьхэмрэ я гъащIэр зэрефIэкIуэным сыщIэкъунущ, си псэр пытыху! Ди хьэблэм зы лэжьапIэншэрэ зы къулейсызрэ къыдэзнэнукъым – езгъэIуэтэжынущ псоми. Фи нэ фIыкIэ илъагъу: псалъэ фэстамэ, си псалъэм сыкъытевгъуэтэжынущ. Аращ игъащIэми - сыкъызэралъху лъандэрэ! Иджы сыщIегъуэжын фи гугъэ! Фи гум сыкъишхыдыкIынущ, мэджлис псэлъа- пIэр къысIэрыхьэмэ! ПцIы сыупсмэ, си напэм...
Абы нэсри, Хьэтхьэт-пащэ и бзэр иубыдащ.
- Си напэм... Си напэм...
А псалъэм фIэкIыркъым Хьэтхьэт-пащэ: зыгуэр тебжа хуэдэ, а псалъэм щхьэдэхыфыркъым.
Хьэтхьэт-пащэ ижьырабгъумкIэ еплъэкIащ, и нэщхъыр зэхиукIауэ:
- Алий! Емынэунэ хъун! Зи унагъуэбжэр хуэзыщIыжын! «Напэм» и ужькIэ птхар сыт? Къысхуихыркъым!
ТхылъымпIэр зэхиущкIумпIэри Алий жьэхидзащ Хьэтхьэт-пащэ.
КъызгурымыIуапIэр иIэт: хущхъуэр къыпкърыхьащ Хьэтхьэт-пащэ! БзитIщхьитIщи, зоныкъуэкъуж, хущхъуэм зэхэзехуэн ищIащ. Ар и пщIыхьэпIи къыхэхуэнт пащэм - хущхъуэм зэхэзехуэн ищIауэ: къыщыщIыр езыми къыгурыIуэжыркъым. Заул докIри, къыщеуд, ныбафэуз хъуауэ мэдыхьэшх:
- Алий! Емынэунэ хъун! Уанэ мыгъуэр тезылъхьэн! Зи унагъуэбжэр хуэзыщIыжын! Напэ сыхуей сэ! Сызыхуейр мылъкущ, щIьпц, сэрейщ, пщIэщ, цIэщ, щIыхыц! Напэ фIэкI, симыIэ щыIэкъым! Сыт напэкIэ узэджэр? ФэрыщIыгъэра, щхьэхуещагъэра, пцIыра? Щхьэр къысхуэбгъэузакIэ тхьэ щысIуэжынщ, Алий! «Нил псыхъуэ згъэунэнущ!..»
Си щхьэфэм ездзын Нил псыхъуэ! Къэралым хьэмэ цIыхум сателэжьэн фи гугъэ? Мохьщ ар! Арат сыкъызыхуэнэжар! АфIэкIа Iуэху сиIэкъэ сэ! Инджылызхэр Египтым щIисхужынури сыт? Сыт я лажьэ инджылызхэм? Зы лажьэ яIэкъым! Инджылызхэращ сызыгъэунар! ИгъащIэкIэ ирырес инджылыз сэлэтхэр Египтми Суданми! Дыунэхъури дытIысыжащ, инджылыз сэлэтхэм кIэбгъу защIыжмэ! Сыт, жыфIэт, мэджлисым сыщIыщIэнэцIыр? ЦIэ сиIэнущи, ар къудейщ! ПщIэ сиIэнущ, цIыхур къысфIэлIыкIынущ - аращ мэджлисым сыщIыщIэбэгыр! Мэджлисым сыхэфхмэ, уэзир къулыкъуми нэсхусынкIэ мэхъу - джэгурэ пэт нэ къраху жыхуаIэр аракъэ! Фэри пщIэ вгъуэтынущ, сэ мэджлисым сыхэфхмэ. Сыхэвмыхмэ, фыбзаджэнаджэщ, фыщхьэхуещэщ, фыунэIутщ... Хьэм фы- къилъхуащ! Си щхьэр яхузогъэлъахъшэ итIани мыбыхэм! IэджэкIэ къызогъэгугъэ! Мэджлисым сыхэфхмэ, си псалъэм сытевгъуэтэжын фи гугъэ? Фыщыгугъ абы! Сыщыхэфха махуэм сщыгъупщэжынущ фыкъызэрызгъэгугъауэ хъуар! Сыт щIысщыгъупщэжынур? СхущIыхьэнукъыми, аращ! Фэр фIэкI Iуэхуи-дэлъи сиIэнукъым жы- пIэнщ! Ар фигу ивубыдэ, къыджиIакъым жывмыIэж! Фыщхьэхуещэщ псори, фейдэ къыфхухэмыкIынумэ, зы лъэбакъуэ фчынукъым. Фи жыпрэ фи ныбэрэ зыри фIэфхынукъым - фысцIыхуркъэ сэ! Алий! Емынэунэ хъун Алий! ПщIэ щIэстри уэзгъэтхакъэ мыбыхэм я пащхьэ щыжысIа псалъэр! Фунт дапщэ уэстар, уэзгъэшхам нэмыщI? Мыгъуэ пхухъу уэстари уэзгъэшхари! Фэри фынэхъ щIагъуэкъым, щIапIэщIэлъадэ хъун Алий нэхърэ! ФыбзитIщхьитIкъэ, фынапэншэкъэ! Сэ сынэхъ щIагъуэ? Сынэхъ щIагъуэкъым, сымынэхъыкIэмэ! Фыгъуамэщ - сэ сынэхъыкIэщ! ФыпцIыупсщ - сэ сынэхъыкГэщ! Хьэрэм фошх игъащIэм - сэ нэхъыбэж сшхащ! ФыдыгъуэгъуакIуэщ - сэ фыкъысщIыхьэнукъым игъащIэкIэ! Дызыхэтыр сыт-тIэ? Сыт дыкъыщIэвэр? Щхьэр щIэдгъэузын щыIэкъым: дызэгурывгъаIуи, дызэбгрывгъэкIыж.
Сэр щхьэкIэ Iэ зыIэтым хъурыщэ щэ ныкъуэ естынущ. ФIэтын сэр щхьэкIэ Iэ?
Шэтырым щIэсхэр зэчэнджэщыжащ: «Хъурыщэ щэ ныкъуэр сытым щыщ? Фунт зырыз игу щхьэ пымык!- рэ?» Хъурыщэ щэ ныкъуэмкIэ арэзы хъуаи къахэкIащ: «Дыарэзыщ!» Зэныкъуэкъу щыхъум, Хьэтхьэт-пащэ къа- хэкIиящ:
- ЗыфлIэжами, хъурыщэ щэ ныкъуэм сытекIынукъым! ФэркIэ куэдыщэщ ар! Емынэунэ хъун Алий! Уэракъэ жыхуэсIэр!
Емынэунэ хъун Алий къыбгъэдэлъэдащ.
- Газетым требгъэдзэнуращ: «Зейнэхьэм Хьэтхьэт-пащэ щхьэкIэ зыIэтым хъурыщэ щэ ныкъуэ иритынущ. Зы хъурыщэ щIигъунукъым! АбыкIэ мыарэзым и унагъуэбжэр хуиущIыж! Iэ щыфIэт махуэм къывитынущ ахъшэр - зыхэвмыгъэкIыж, хэхакIуэ гъуамэхэ!» Аращ требгъэдзэнур!
ЦIыхур къызэщIэващ, ар щызэхахым:
- Уэри уи адэми Алыхьым и нэлатыр къыфтихуэ! Фи гъащIэр кIэщI ухъу! Фи лъапсэр угъущ!
Зэрызекъуэ хъуащ цIыхур, зым и пщэпкъыр адрейм иубыдауэ, къызэролъэфIэкI, я нэкIур щIаудыж, зи дзэ Iуаудаи зи щхьэр къракъутэхаи яхэтщ. «Дэри къытлъэмыIэс щIыкIэ!» - жытIэри, тыкуэнтетымрэ сэрэ шэтырым дыкъыщIэцIэфтащ, Хьэсэнышхуэ и уэрамым дынэ- сыху, дыкъызэплъэкIакъым. Хьэсэнышхуэ и уэрамым дынэсри, ди гур къихьэжащ.
- Уэращ псори зи лажьэр! - къызэшхыдащ тыкуэнтет лIыжьыр. - Уэ зэхэпщIыхьам хуэдэ зэхэзыщIыхьа къэхъуакъым. Уи напэщ!
- Сыт щIызилажьэр? Сэра зэзыгъэзэуэжар?
- Хущхъуэр псым хэпкIутэри, цIыхур я хьэлым ипхуащ, я нэр къэбгъэплъэжащи, зэрыцIапIэри зэрыгъуамэри къыщIэщащ. ЗызыщIэж щыIамэ, зызылIэж щыIэнт жыхуаIэращи, защIэжащи, зэрышхыжынущ дяпэкIэ. Уи нэгу щIэкIакъэ иджыпсту?
- Умыгузавэ, си ныбжьэгъужь,- жызоIэ тыкуэнтет лIыжьым.- Уигу щхьэ ящIэгъурэ? ЗэрырефыщI ирикъуху. Зыгуэри хэкIуэдэнщ, зыгуэри хэунэхъуэнщ. Нэхъыщхьэращи, фIы къахудэкIуэнущ цIыхум...
Ди щхьэр етхьэжьэжри, ал-Хьэляк уэрамым дынэсащ. Уэлийм и сэрей бжэIупэм цIыхур Iузщ. Зыр мэкIий, зыр мэфий, зыр мэхъуанэ.
ДыщIэушцIащ: сыт къэхъуар? Жэуап къьщат: лъэхъуэщым тутнакъ къикIуэсыкIащ. Къэрэгъулхэрауэ жаIэ зи лажьэр. «Лажьэ фиIэкъым, фыхейщ!» - жари тутнакъхэр лъэхъуэщым къыщIаутIыпщыкIащ.
- Уэращ къуаншэр! - жи тыкуэнтетым.- Къэрэгъулхэм ди псым щыщ ирафати, зэхащIыхьар плъагъуркъэ: тутнакъхэр лъэхъуэщым къыщIаутIыпщыкIащ!
- Хъарзынэкъэ-тIэI - жызоIэ.- Хуэзэр иращIащ уэлийм: лажьэ зимыIэ къомыр лъэхъуэщым щIидзати, къэрэгъулхэм къаутIыпщыжащ. Лажьэ зиIэр уэлиймрэ и пыхъуэпышэхэмрэщ, ахэращ лъэхъуэщым идзэн хуейр.
Мухьэмэд Алий и уэрамым дытохьэри Атабэ нэс докIуэ. Абы дынэсауэ, уэрамыщхьэм телъ фыз хьэдэ дрихьэлIащ: щхьэгъубжэм къыдэхуауэ пIэрэ тхьэмыщкIэр? Дыдэплъеящ. Еплъанэ къатым и шордакъым зы щIалэ итщ, мэдыхьэшхри.
- Фыкъэмыщтэ! Ар си щыкъу анэращ!
Фыз хьэдэм цIыхур блокI-къыблокIыж: «Алий-ефэнды и щыкъу анэраи!» «ЛIо къэхъуар, Алий-ефэнды и щыкъу анэр щхьэгъубжэм къыдэхуамэ!» «Зы фызыжькъэ икIэри ипэри!» «И хьэдрыхэ нэху ухъу!..»
- Уигу къеуэ хуэдэщ Алий-ефэнды и щыкъу анэр? - къызэупщIащ тыкуэнтет лIыжьыр, сызэрызэхэуар щилъагъум.
- Хьэуэ,- жысIащ,- сигу къеуар еплIанэ къатым сызэрытемысырщ...
ДокIуэ адэкIэ. Уэрамыщхьэм тет унэхэм кIий-гуо макъ къыщIоIукI, тыкуэнхэм цIыхур пщэпкъкЬ къыщызэрохьэк!, зыр зым йофыщIауэ. Уэрамым дэт факъырэхэм блэкIми къыблэкIыжми бзаджэ тратхъуэ. «Алы- хьым и нэфI къыпщыхуэ, къызыхэпхар фIыкIэ ушх!» - арат факъырэхэм япэм къыбжаIэр, зыгуэр яхуэпшиямэ. Иджы цIыхум ирапэсым еплъ: «Ара уигу пыкIар? Алыхьым и ней къыпщыхуэ! Къэнар мыгъуэкIэ ушх!»
Театрым дынос. Театр бжэIупэми щыIувщ цIыхур. Дохутыр зэрыс маршынэр къэсри «Континенталь» хьэщIэщым ежэлIащ. И щхьэр фIиубыдыкIыжауэ, зы лIы гъумыщIэ къыщIахащ хьэщIэщым. Зы щIалэ деупщIащ: «Сыт къэхъуар?»
- Ибрэхьим Зэчий-пащэщ ар,- къыджиIащ щIалэм.
- Уэзирри?
- НтIэ.
- Сыт къыщыщIар?
- И щхьэр хузэгуаудащ.
- Сыт щхьэкIэ?
- Ефэ-ешхэ ищIати.
Тыкуэнтет лIыжьыр къысхуоплъэк!:
- Арэзы ухъуа иджы?
- Ауэ сытми!
- УгущIэгъуншэщ. Плъагъуркъэ и щхьэр зэрызэгуаудар?
- СыгущIэгъуншэкъым, - жызоIэ. - Емынэм зэрихуэрэ, ефэ-ешхэ щхьэ ищIрэ? Хэт и мылъку уи гугъэ иригъэфари иригъэшхари? Езым и жып къриха уи гугъэ? Щыгугъ абы! И зы хъурыщэ хигъэкIуэдакъым! Аращ яхуэфащэр къэралым и мылъкур зышхым! Си Iуэхущ зы уэзири зы уэлии ефэ-ешхэ ящIыжмэ дяпэкIэ! Я щхьэр зэрызэгуаудынур ялъэгъуащи, аращ а хьэл мыгъуэжьыр щIызыханынур.
Уэрамым дыдэтурэ, сыхьэтих хъуащ. Дешащи, ди псэр поху, тлъэгъуамкIи зыдгъэнщIащ.
- Си лъэм сиIыгъыжыркъым. Абы фIэкIмэ, сыкъэджэлэнущ, - жысIащ сэ, пщIэнтIэпсыр еслъэщIэкIри. - Уэ-щэ?
- Сэри сешащ... Уи кIэм къикIащ псори. Зэриухынур хэт ищIэрэ?
- Умыгужьей бжесIакъэ! Къэхъун щыIэкъым. КъэхъуIамэ, Алыхьым и Iэмырщ. НакIуэ, тыкуэным дгъэзэжынщи, зыдгъэпсэхунщ. Нэху дыкъекIмэ, уэрамым дыкъыдыхьэнщи, къалэм зыщытплъыхьынщ пщэдеи.
ЛIы гъур цIыкIу къызэрыткIэщIэдэIухьым гу лъыстащ абдежым. Полицэм я бзэгузехьэхэм ещхьт къыткIэщIэдэIухьыр. ЗыщIэтIэжьэжын щыIэтэкъым: ди щхьэр уэрамым къыдэтхри тыкуэным къэдгъэзэжащ.
IункIыбзэр хуIумыхыжурэ, зыкъомрэ елIэлIащ лIыжьыр - пшапэр зэхэуакIэт. Хьэмэрэ лIыжьыр Iэпэлъапэсыс хъуауэ арат, и гур икIауэ...
Тыкуэным дыщIыхьэжри, лIыжьым и жыпым дзыгъуэр кърихыжащ, къэпитI иубгъури зыдгъэукIуриящ. Абы нэхъ хэлъакъым: дыIурихащ напIэзыпIэм.
Куэдрэ дыжея, мащIэрэ дыжея - сщIэжыркъым, ауэ сыкъыщыушам тыкуэныбжэр къыттракъутэрт.
- Бжэр IуфхI
ЛIыжьыр къыщылъэтащ, и лъакъуэр щIокIэзызыкI- ри жыхафэгум тетщ. ЛIо тщIэнур? Бжэр къыттракъутэ.
- Хэт ар?
- Iуфх бжэр! Дэгу фыхъуа?
Бжэр хаудынущ, абы фIэкIмэ. ЛIыжьым и фэр пыкIащ:
- Хэту пIэрэ жэщыбгым бжэр къыттезыкъутэр?
- Дэнэ щысщIэн? - жызоIэ.- ЩэхуакIуэ къыпхуэкIуагъэнкIи хъунщ, уи хущхъуэм и хъыбар зэхахамэ.
- Жэщыбгми?
- ДыгъункIи мэхъу. Ди псым щыщ яIухуамэ, уи хущхъуэм къыкIэлъыкIуагъэнщ: апхуэдэ хьэпшып зыхэбгъэкIыж хъурэ!
- АбыкIэ узахуэкъым! Ди псым щыщ яIухуатэмэ, дыгъум я хьэлыр зыханынт.
Бжэр къыттракъутэнущ, абы фIэкIмэ. Iутхын хуей хъуащ. Тыкуэным полицэ гуп къызэрыщIэгуащ. Уэрамым къыщыткIэщIэдэIухьа лIы гъур цIыкIури ящIыгъущ. НапIэзыпIэм дапхащ. Сэ зысхъунщIащ:
- Сыт ди лажьэр?
- Лажьэр къыфкIуэцIыхуэ! Фи лажьэр фэ къыджефIэнщ! ЗэхэфщIыхьар фщIэжыркъэ! - къысщIэкIиящ бзэгузехьэр.
- Зыри зэхэтщIыхьакъым,— жызоIэ. - Ди лажьэращ сымыщIэр.
- Еплъыт абы! - мэкIий бзэгузехьэр.- Зыри имыщIафэ зытрегъауэ! Псым хущхъуэ хэзыдзар уэракъэ? БуцIэпIащ псыр!
- Дауэ зэрызуцIэпIар? Сыт есщIар?
- Псым цIыхур ефэ хъужыркъым! Ефэмэ, зокIуэкI! Я фэм йокI, я хьэлым токI! Мастэ хаIукIи, сэбэп къахуэхъуркъым! ЦIыхур вгъэунэхъуащ!
- Дгъэунэхъуакъым! - жысIащ.- Зыри дыбзыщIыркъым, зыри щIэдуфэркъым. ЗэкIуэкIыркъым цIыхур, емыфIакIуэмэ! Хьэрэм зигу илъар хьэлэл мэхъу. ПцIыупсым и хьэлыр зыхен. Щхьэхуещэмрэ бзитIщхьитIымрэ цIыху тэмэм мэхъуж. Ар фIыкъэ! ЦIыхум фIыкIэ захъуэжмэ, нэгъуэщ! дыхуей дэ! Иджыри къэс зыми къехъулIакъым ар, къехъулIауэ тхыдэм ищIэжыркъым! Дэ къыдэхъулIащ, сыт абы щхьэкIэ дыщIэбгъэкъуэншэ- нур?
- Мыр и акъыл итыжкъым! Мыбы и щхьэр зэмыкIуэкIамэ, си пащIэр фэзгъэупсынщ! - жиIащ полицэм ящыщ зым, адрейхэри акъылэгъу хъуащ абыкIэ. Нэгъуэщ! зым къыщIигъужащ:
- Мы тIум нэхъ шынагъуэр мо лIыжьыращ. Мы хъэрахъэм апхуэдиз зэхищIыхьыфынутэкъым, тыкуэнтетыр мыхъуатэмэ. Еплъ цIыхум иращIам; я пIэм ирахуащ, зэрыгъуамэр зыхрагъэщIэжащи, я щхьэр фIаудыж, зызыукIыжаи щыIэщ! Апхуэдэ лей епх хъурэ цIыхум! КIэ етын хуейщ мы бзаджащIэхэм!
Полицэм зыкъыдадзащ.
- Догуэт! - жиIащ тыкуэнтетым. - Дзыгъуэр къэзвгъащтэ! Тыкуэныбжэри сывгъэгъэбыдэ. Дунейм зихъуэжмэ, си хущхъуэм щIэупщIэ иIэнкIэ мэхъу. Бжэр сымыгъэбыдэмэ, хущхъуэр зэбграхынщи, цIыхур зэтеунэхъуэнщ.
Полицэм дызэпаубыдри дралъэфэжьащ. Дигу фIы къытхуащIащ: ди Iуэхум хэплъэху, хьэпсым драдзэнурэ драгъэсынущ, ди Iуэхур зэхагъэкIмэ, тхуэфащэр къыдащIэнущ - лъэхъуэщыр ди унапIэщ.
Iулъхьэ яхуэдгъэлъагъуэмэ, даутIыпщыжынкIэ хъункъэ полицэм? Ар сигу къэкIри асыхьэтуи сыщIегъуэжащ: ди псым щыщ ирафамэ, Iулъхьэ яхэзэгъэнукъым.
Пщэдджыжь нэмэзщ. Газет зыщэхэр уэрамым къыдыхьауэ зэрогъэкIий: «ХъыбарыщIэм зыхэвмыгъэкIыж! Узыфэ бзаджэ къежьащ!.. ГупцIанэ узыфэ!.. Псэ къабзэ узыфэ!... Феджэ! Фыблэмык!!..»
Унэ, тыкуэн, лъэщапIэ зэхэкъутахэм даблок! - зауэ щекIуэкIа къалэм ныжэбэ! Полицэр уэрамым дэзщ. Сыкъэгузэващ: дызэримыгугъауэ къыщIидзынкIэ мэхъу мы Iуэхур! Полицэм солъэIури, газет къызощэху.
Трамвайм драгуащ. Газетыр зэкIуэцIызохри псалъащхьэм срожэ: «Телъыджэлажьэ къэхъуащ! КърикIуэнур зыми ищIэркъым!» Абыи и лъабжьэм щIатхащ: «Ефэ-ешхэ щищIам щыгъуэ уэзирым и щхIэр зэгуаудащ! Нэчыхьытх махуэм щауэр делэ хъуащ! Щыкъу анэ минрэ щитхурэ яукIащ! БзаджащIэ гуп теуэри, лажьэ зимыIэ къулыкъущIэм и щхьэр вакъэкIэ къракъутэхащ! Афияным ебэн хасэм и тхьэмадэ профессор Балбуш афияныр зэрысэбэпым теухуауэ лекцэ къеджэнущ ныщхьэбэ!»
А псалъащхьэхэр гъэщIэгъуэн къысщыхъуакъым. ЗгъэщIэгъуар газетхэм я мыхьэл къызэращтарщ: пцIы яупсыжыркъым, напитIыгъи яхэлъыжкъым!
Баб ал-Хьэляк дыносри, хьэпсым дыщIалъафэ, къыткIуэцIопкIэжри зы пэш кIыфI дыщIадзэ. Зы шэнтыжь фIэкI щIэткъым пэш кIыфIым.
Сэ шэнтым зытезгъэзэгъащ, тыкуэнтетыр унэ лъэгум итIысхьащ. ТхьэмыщкIафэ зытригъауэри, тыкуэнтетыр къысхудэплъеящ:
- Арэзы ухъуа иджы?
- Зыхуэгъэшэч, укъэмыдзыхэ! - жызоIэ.
- Дапщэрэ зэрысшэчынур? КIапсэлэрыгъур си пщэм кърадзэху сшэчын хуей?
- Умыдзыхэ итIани! Зэман диIэщ: ди Iуэхум Iэджэрэ хэплъэнущ - напIэзыпIэм дызэфIэкIын уи гугъэ? Ныжэбэ палъэнукъым ди щхьэр.
- Ныжэбэми пщэдейми, палъэнущ! - жери тыкуэнтет лIыжьыр хэщэтыкIащ. Сигу щIэгъуащ лIыжьым: гъащIэр IэфIщ - сыт пщIэн?
- Палъэнукъым! ЛIы зыукIым илъэсипщIщ тралъхьэр. Сыт ди щхьэр щIыпалъэнур? ЛIы дыукIакъым...
- ЛIы дыукIакъым жыбоIэ! Нэхъ Iеиж зэхэтщIыхьащ: цIыхур я пIэм итхуащ, зэхэзехуэн тщIащ. ДуцIэпIащ, кIэщIу жыпIэмэ!
- Хэт и цIыху?
- Ди цIыхур!
- Ди цIыхур Iэджэ мэхъу: зыр хьыкумэтым и жагъуэгъущ, зыр ифIщ. Зэхэзехуэн тщIар хьыкумэтым и жагъуэгъурауэ жытIэнщ. Хэт хьыкумэтым и жагъуэгъур, зыпэщIэзысэр? ЦIыху тэмэмыращ, зи акъыл зэтесыращ, гу къабзэ зиIэращ! ЦIыху тэмэмыр, зи акъыл зэтесыр, гу къабзэ зиIэр дгъэунэхъумэ, хьыкумэтым и сэбэп хэлъкъэ: хэт къедэуэжын итIанэ, хэт зыкъыпэщIисэжын? КъыбгурыIуэрэ? КъыбгурыIуэмэ, ар зы! ЕтIуанэращи, хьыкумэтым еубзэхэмрэ ебзейхэмрэ сэтей къэхъунущи, зырыз-тIурытIурэ хагуэнщ, я пэр щIым щахуэнщи, хьыкумэтыр жагъуэгъуншэ хъунщ! Ари къыбгурыIуакъэ? КъызэрыщIидзымкIэ, хьыкумэтым Iуэхутхьэбзэ хуэдлэжьауэ къокI! Iэпэ къыттралъхьэнкъым! ДаутIыпщыжауэ плъагъунщ! Умыдзыхэ! УкъыхэмыщтыкI!
- Хьыкумэтым я фIэщ дыхъункIэ угугъэрэ?
- Сыт дыщIэмыхъунур?
- Псыр дуцIэпIащ. Уэзирхэри псы ефамэ-щэ?
- Раис-уэзирым телеграмма хуедгъэхьынщ: «Псым фемыфэ, псым хущхъуэ хэткIэри, дуцIэпIащ, фысакъ!» - жытIэнщи.
Си жыпым сиIэбэрэбыхьри, къэрэндащрэ тхылъымпIэ кIапэрэ къисхащ:
- КъедаIуэт, мыр хъункъэ: «ПщIэ зыхуэтщ! зиусхьэн раис-уэзир! Хущхъуэ зыхэткIа псым уемыфэ, уи уэзирхэри иумыгъафэ — и зэран къывэкIынущ, фытеунэхъуэнри хэлъщ, фи гум фIеягъэр ирилъэсыкIынурэ. Фызэфэнур щIы щIагъым къыщIаш псы фIэIущ. Псы фIэIур зэран къыфхуэхъунукъым, фызэгуиудыху фефэми. Алыхьым фыкъихъумэ!»
Телеграммам зэ сыкъоджэжри, тыкуэнтетым зыхузогъэлI:
- Хъуакъэ!
- Ефауэ къыщIэкIмэ-щэ? Телеграммэр нэмыс щIыкIэ?..
- Абы ди Iуэху хэлъкъым! Телеграммэр яIэрыхьэрэ ди гум бзаджагъэ зэримылъар ялъагъумэ, дэ нэгъуэщI дыхуей? Дыхейщ итIанэ!
Бжэм сытоуIуэри къэрэгъулым соджэ, телеграммэр бжэм дызогъэжри къэрэгъулым солъэIу: «Мы телеграммэр раис-уэзирым хуегъэхь, узгъэфIэжынщ, хуит дыхъужмэ...» СотIысэхыжри, газет къызощтэ; зэманыр иризгъэкIуэнщ, напитIыгъэ зыхэмылъыж газетхэри зэрыхъуар зэзгъэщIэнщ.
Къаир къыщыдэкI газет нэхъ цIэрыIуэ дыдэхэм ящыщщ къэсщтар. Псоми зи цIэ тщIэ цIыху Iущ гуэрым и тхыгъэшхуэ тетщ газетым. И цIэ измыIуэми, къэфцIыхужынущ цIыху Iущыр, итхам сыкъыфхуеджэмэ. Губзыгъагъэ Iэджэ къыщIэкIащ абы и къалэмыпэм — гъэхуауэ, узэщIиIэтэу, ущIигъэпхъуэн хьэзыру. Нобэрей газетым тридза тхыгъэм фХищаращ сыкъэзыгъэуIэбжьар: «ЩIакхъуэ Iыхьэм и хьэтыркIэ»! Сыт абы къригъэкIыр цIыху Iущым, дэнэ апхуэдэ псалъащхьэ къыздрихар? Си дамэр дызогъэуейри, цIыху Iущым и тхыгъэм седжэн щIызодзэ:
«ЩIакхъуэ Iыхьэ цIыхур щIэпсэур? Сыт щIакхъуэ Iыхьэм къыпхуищIэнур? ЩIакхъуэ IыхьэкIэ зигъэнщIрэ цIыхум? ЩIакхъуэ Iыхьэ къудейкъым дэ пцIы щIэдупсри, цIапIагъэ щIэдлэжьри, дыщIэнапитIри! ЩIакхъуэ IыхьэкIэ зыдгъэнщIынукъым дэ, дынэпсейщи, дыныбаблэщи, гъаблэгу тщтащи!
МащIэрэ фыкъэзгъэпцIакъым сэ, мащIэрэ фызгъэплъэкъуакъым. СыфитIнэт, напитI сиIэти, аращ пцIы щIыфхуэзупсари фыщIэзгъэплъэкъуари. Газетым и къалэныр сыт фи гугъэ? Пэж ятх фи гугъэ газетхэм? Фыщыгугъ абы! Я гум илъ ятхынукъым газетхэм, сыт ятхми, щIатхыр ахъшэщ. Газетхэм «Ди хэкур фIыуэ дывгъэлъагъу, ди культурэм зедвгъэгъэужь, хуитыныгьэмрэ зыузэщIыныгъэмрэ дыхуэвгъэлажьэ» щыжаIэкIэ, фи фIэщ фымыщI. Езыхэм я фIэщ хъужыркъым а псалъэ дыгъэлхэр, абыкIэ фагъэплъакъуэурэ, газетыр зэрывагъэщэхунщ зыпылъыр, абы ахъшэ къызэрыщIахынщ. ПцIым фейдэ къыпэкIуэрэ – иугъащIэ пцIым! Хъыбар дыхьэшхэнымрэ ауанымрэ нэхъыбэж къыщIахыфрэ – яугъащIэ абы- хэм!
ЦIапIагъэ ятхми, пцIы яупсми, щхьэр ягъавэми, газетыр ящэхумэ, ар къыдэзыгъэкIыр нэгъуэщI хуейкъым. Фейдэ къыпэкIуэмэ, сытри традзэфынущ, я напэм еплъынукъым.
Мылъкум хуэкIуащ псори, нэгъуэщI къытфIэIуэхужыркъым дэ, мылъку щхьэкIэ дымыщIэн щыIэкъым, пцIыи дыупсыфынущи, дигу имылъри тIуэтэфынущ, фызэрыдгъэщхьэрыуэри дигу къеуэнукъым - апхуэдэ ди щыпэщIэкъым дэ!
Газет гуэрым махуитI-щы и пэкIэ тетащ сионистхэм ядэщI америкэ кинокомпаниехэр зыуб тхыгъэ бэлыхь. Тхыгъэр зи къалэмыпэм къыщIэкIам тхьэ щиIуэжырт а компаниехэр Iумпэм щIын хуейуэ! «Америкам щытрах фильмхэр Египтым къредгъашэ хъунукъым!» — арат тхыгъэр зей губзыгъэжьым дызыхуриджэр.
Ди хэкур фIыуэ тлъагъун хуейуэ дыхуриджэртэкъэ тхыгъэм? Дыхуриджэрт, захуэт абыкIэ. А тхыгъэм щIагъуар фщIэрэ? Реклама! «Мыпхуэдэ фильм телъыджэм феплъ! Америкам щытрахащ фильмыр! Хуэдэ флъэгъуакъым! БлэвмыгъэкI!» - арат тхыгъэм дыщIагъуа рекламэр!
Фигу техуэркъэ? Тевгъахуэ: ахъшэ къыщIахыфынумэ, сытри традзэнущ газетхэм! Рекламэр лъэпсейщ, дыщэ уасэщ! ЗэрынапитIым, зэрыфитIнэм иригузавэркъым газетыр. Америкам къыщыдэкI фильмхэр Iумпэм ящIын хуейуэ ятхми, ахэр ягъэпIиймэ, газетхэр хилъафэркъым. Хилъэфэн дана къэна, фейдэ къахухок!
КъызгурыIуаркъым: сыт а псор щIывжесIар, сыт газетхам сащIыхуашхыдар? Сыт, жызоIа, си жыпым ахъша къизыкуа хьыкуматым, сызарихабзащи, сыщIыщымытхъур?
Хьыкуматым ахъша дадзыха и куэдщ, и ахъши и бохъши цIыху тригъаплъаркъым, зыми иригъэбжыркъым икIи къригъэпщытэркъым и ахъшар. Ар сщIакъым, си щхьэкIа згъаунахуху. Пщэдджыжь гуэрым, редакцэм сыкIуауэ, махуа къэс суцIырхъ тхыгъэхам хуэдэ гуэрым селIалIэрт, хьыкумэтым сыхуэхъущIэу. Хьыкумэтым сигу ебгъауэ аратэкъым сыщIыхуахъущIэр, хьэуэ. «Газетым и тиражыр абы хигъэхъуэнущ, тхы, яхуахъущIэ, яхущIэджа!» - жери редакторым си ища къыдилъхьати, арат щIэзуцIырхъыр. УцIырхъыкIэ сощIэ сэ, пщIэ къы- зытезнэнукъым абыкIэ, сыкъызэрокIри. ПщIэ сыт щхьэкIэ къызытезнэнт, пщIэ (уасэ жыхуэсIэщ!) къыщыпэкIуэнукIэ! Тхыгъэр суцIырхъ пэтрэ, телефоныр къэзууащ. Къытызох: «Мыпхуэдэм дыхуейт». «Сэращ ар»,- жы- зоIэ. «НтIэ,- жи,- пащэр къопсэлъэнущ».
«IуэхушхуэкIэ сыпхуейт, - къызжиIащ пащэм.- Уи унэ сынихьэнкIэ сыт ухуэдэ?» «Iэгъу!- жысIащ.- Уэ пхуэдэ цIыху цIэрыIуэ къысхуей хъуамэ, сылIэжынкъым!» Уэзир къудейкъым пащэр, къарал унафэр зыIэщIэлъ партым и тхьамадэщ, ар зи тхьэмадэ партым нахъ лъэрызехьэрэ нэхъ зылъэкIрэ ди къаралым иткъым. АпхуэдэлI къысхуеблэгъэнумэ, сыунакъэ!
Сылъатэным хуэдэт, унэм сыщыкIуэжым! Дамэ къыстекIа къысфIэщIырт. Унэм исхэм яжызоIэ нобэ хьэщIа лъапIэ дыдэ къызэрытхуеблагъэнур.
Къеблэгъащ хьэщIэ лъапIэ дыдэр. Доуэршэр, Iэджэм я щхьэфэ доIэбэ, политикэми дынос. Хьыкумэтым сызэрыхуэхъущIэм щхьэкIэ зыкъысхуигъэгусэуэ фэ зытригъэуащ пащэм. СыукIытащ пащэм зыщигъэгусэм. «Хьэуэ,- жиIащ пащэм,- хьыкумэтым узэрыхуэхъущIэр дигу къеуэркъым, ауэ иумыгъэлеищэ». Уэзирхэм къагуроIуэ, дауи, хъущIэным сыщесакIэ напIэзыпIэм ифI зыкъызэризмышэжыфынур. Хуэм-хуэмурэ... МащIэ-мащIэурэ... Хьыкумэтым ар зэхищIыкIынущ, хьыкумэтыр хьэтырыншэкъым, пщIэи текIуэдэнукъым...
Хьыкумэтыр зэхэсщIыкIыфынутэкъэ сэри! Иджыри къэс сыубами сыхуэдзэлэшхами, зы махуэм зыкъезгъэкIэрэхъуэкIыжынти, щытхъупсыр къезгъэжэхынт - щIакхъуэ Iыхьэм уимыгъэщIэн щыIэ! Редакторым жиIэнур сыт? Редакторыращ газетыр зейр. Абы си тхьэкIумэр икъуз зэпытт: хьыкумэтым ухуэмыдзэлашхэмэ, газетым цIыху еджэнукъым. ЦIыху емыджэмэ - ямыщэхумэ жыхуиIэщ,- газетыр зэрыпсэунур сыт? И кIэр бжыхьым дихуэжынщи - макIуэ-мэлъей; сыкъэплъэгъуакъым-услъагъужакъым...
Сызэрыщэнауэм гу лъитащ пащэм. «Уигу къызумыгъабгъэ, - жесIащ пащэм, сыгупсысэ зысщIри. - Хьыкумэтыр зэхызощIыкI сэ, и Iеи зесхуэнутэкъым. КъыщIэзгъанэр зыщ...» «КъыщIэбгъанэм дызэхищIыкIакIэщ,- къызжиIащ пащэм. - Абы щхьэкIэ умыгузавэ...»
СытхьэкIумэIувтэкъыми, пащэм и псалъэр къызгурыIуащ; хьыкумэтым и ахъшэ дэдзыхам хэшхыкIын и жагъуэ хъунтэкъым редакторым...
Ахъшэ дэдзыха и мащIэ хьыкумэтым! Ахъшэ дэдзыхар езыр зыхуейм тригъэкIуадэкIэ, хьыкумэтыр зыми иришэлIэнукъым жэуапым. Сэ сыхэкIуадэрэ: хуитыр езыращ, жэуап щимыхькIэ, хэти ирырегъэшх и ахъшэ дэдзыхар, сызезыхуэр сыт: щытхъупсыр къезмыгъэжэхмэ, напэншэкIэ къызэщ! Нэхъапэми сынапитIт, сыпцIыупст, мы зэм сыт къэхъужын?..
Нобэ къызгурыIуащ напитIымрэ бзитIщхьитIымрэ къащIэлъыр: гува-щIэхами кIэ згъуэтынущ! Си гум илъыр зыгуэрым къызжьэдеху, щIакхъуэ Iыхьэ къэзлэжьын щхьэкIэ, дяпэкIэ пцIы сыупс зэрымыхъужынур зыхызощIэ нышэдибэ лъандэрэ. Нобэ къызгурыIуащ: щIакхъуэ Iыхьэр пщIэнтIэпс къабзэкIэ къэлэжьын хуейщ, ар къозытыр Тхьэращ, уи пщэм дэс КъулыкъущIэракъым! ЦIыхум и напэм зыри пищI хъунукъым! Ахъшэ дэдзыхаи щыIэ хъунукъым! Хэт абы хуэныкъуэр? Хуэныкъуэр гурыIуэгъуэщ – хьэрэм зышхыращ! Ахъшэ дэдзыха зезыхьэ хьыкумэтым фыхуэсакъ – фIым фыхуишэнукъым апхуэдэ хьыкумэтым.
Си щхьэкIэ сэ фыкъызогъэгугъэ: щIакхъуэ Iыхьэ къэзлэжьын щхьэкIэ, пцIы фхуэзупсыжынкъым дяпэкIэ!»
Тхыгъэм сыщеджэм, си гур зэрыхэхъуам щIэ щIэткъым! Сигу зэгъа-
уэ, тыкуэнтет лIыжьым сыхуоплъэкI:
– Ди псым щыщ Iухуащ мыр зытха пцIипхъым! ДяпэкIэ ищIэм деплъынщ. Пэж жызыIэ куэд щыIэ? ДяпэкIэ пцIы зэримыупсынумкIэ тхьэ щеIуэж мыбы. Алыхьым хущIигъэхьэ!
– Алыхьым жиIэ! – акъылэгъу къыздэхъуащ лIыжьыр.
Си нэр газетым къысхутечыркъым. Кинорекламэм сынэсащ. Сыкъоджэ:
«Дэ, кинокомпание цIэрыIуэм, зы фильм фэдгъэлъагъунущи, нэхъ мыхьэнэншэрэ нэхъ купщIэншэрэ дунейм къытехьауэ тщIэжыркъым. Сценариеми, фильмыр тезыхами, абы щыджэгуахэми нэхъ напэншэрэ нэхъ Iэшмэкъугурэ тлъэгъуакъым. Псэжьрэ бзаджэнаджэрэ фIэкI щыджэгуркъым фильмым. АпхуэдизкIэ гущыкIыгъуэщи, уи къэжьын къигъэкIуэнущ фильмым. Узэплъыр къыбгурыIуэркъым, псалъэ гъущэр йобэкI. ЦIыхум я гур зэрырихынщ фильмыр зыпылъыр: зэрыукI, зэрыфыщI, дыгъуэгъуакIуэ, къэхьпэ – нэгъуэщI щыплъагъуркъым.
КъыджиIакъым жывмыIэж: фильмым фемыплъ, феплъмэ, фигу зэщы-
уэнщи, щIэх зыкъэфщIэжынкъым!»
– Заумысыжащ икIэм-икIэжым! – жиIащ тыкуэнтет лIыжьым. –
Хьэдэр ягъея алъандэм?
– Дыгъуэпшыхь хъунщ ди псыр щаIухуар...
Соджэ адэкIи. Газетым мыпхуэдэ хъыбар сыщрихьэлIащ: «Хьэпшып тIорысэхэр щащэ тыкуэным фыщIыхьэмэ, фысакъ: я пIалъэр икIарэ пэт, хьэпшып тIорысэхэм я уасэм кIэрагъэхуакъым. ЗыкъевмыгъэгъапцIэ!»
НэгъуэщI хъыбари сыкъоджэ: «Дохутыр пцIыупс къэунэхуащи, узыфэ псори егъэхъужыф. Фи псэр фужэгъужамэ, дохутыр пцIыупсыр зэвгъэIэзэ. Фыщымыс, фыкIуэ: фи нэкIэ флъагъунщ къывищIэр!» Политикэ Iуэхухэм сынэсащ. «Уэзирхэм я хасэм» псалъащхьэм щIэт тхыгъэм сыкъыщеджащ:
«Уэзирхэм я хасэм щыхэплъащ къэрал Iуэхухэм. Хасэр сыхьэтищым
щIигъукIэ зэхэсащ. Уэзирхэр зэрешар плъагъурт, къыщыщIэкIыжым.
Уэзирхэм ящыщ зым еупщIащ ди корреспондентыр:
– Сыт хуэдэ унафэ фщIа къэрал Iуэхухэм теухуауэ?
– Сыт Iуэху жыпIа?
– Къэрал Iуэхухэм.
– Ы, къэрал Iуэхухэм теухуауи? Къэрал Iуэхухэращ нобэ дызытеп-
сэлъыхьар. Хьэмэ сыщыуэрэ?
– Ущыуэркъым, къэрал Iуэхухэращ фызытепсэлъыхьар. Сыт хуэдэ
унафэ къэфщтар?
– Тхьэр игъэпцI зыщIэм!
– Iэу! Хасэм ухэсакъэ уэ?
– Сыхэсащ. ЖеинкIи зызгъэнщIащ, хасэм сыхэсыху.
ЕтIуанэ уэзирым доупщI. Абы нэхъ нэжэгужафэ етплъат:
– Къэрал Iуэхухэм тепсэлъыхьа нэужь, хьыкумэтым сыт хуэдэ уна-
фэ къищта?
– Зыри къищтакъым.
– Къэрал Iуэхухэм фытепсэлъыхьакъэ?
– Хьэуэ.
– Сыт-тIэ фызытепсэлъыхьар?
– Дызытепсэлъыхьа щIагъуэ щыIэкъым. Къулыкъу дгуэшащ. Ди улахуэм дытепсэлъыхьащ. Сату уэзирымрэ финанс уэзирымрэ зэфIэнати, армыгъуейуэ зэдгъэкIужащ.
– Дуней Iуэху щытыкIэм фытепсэлъыхьакъэ?
– Тхьэм щхьэкIэ скIэрыкI! Щхьэ укъысщыхьа? – къысщIэгубжьащ уэзирыр. – Дуней Iуэху щытыкIэм сыхуэныкъуэ сэ! Раис-уэзирым еупщI.
Раис-уэзирым деупщIын ди гугъати, зигъэпщкIури зыкъыдигъэгъуэтакъым. Маршынэм итIысхьэжрэ пэт дрихьэлIати, дыщеупщIым, къыдэхъуэнри баш къыдиутIыпщащ».
«Уэзирхэр» псалъащхьэм щIэт тхыгъэхэм щыгъуазэ зызощI. Мис зы хъыбар: «Мэкъумэш уэзирыр Александрие зыплъыхьакIуэ кIуащ, и Iуэху лъэпкъ щымыIэ пэтрэ». «ТуризмэмкIэ уэзирым и кабинетым дыщIыхьати, тхьэ щиIуэжащ жэщи махуи дунейкъытехьэ имыIэу: Iуэхум къыдэхуэркъым, и щхьэм къос Iуэхур. Уэзир къулыкъур тыншкъым. Къэралымрэ цIыхумрэ емыплъатэмэ, уэзир къулыкъум зэрытекIрэ куэд щIат». НэгъуэщI газет къызощтэри, «Хэт захуэр? Хэт къуаншэр?» псалъащхьэм щIэт хъыбарым сыкъоджэ: «Хьыкумэтым и унафэкIэ мэджлисыр зэбграутIыпщыкIыжащ, къэрал бюджетыр и чэзум къызэрамыщтам щхьэкIэ. Мэджлисым зэрилъытэмкIэ, хьыкумэтыр зэбгрыхун хуейщ, цIыхум дзыхь кърагъэзыжыркъыми».
– Сыт жыпIэн? – соупщI тыкуэнтет лIыжьым.
– Сыт жысIэнур? Хьыкумэтым пцIы иупсыжыркъым, щимыупсыжкIэ, мэджлисыр зэбгрихун хуейщ. Мэджлисми бзитIщхьитIыгъэр зыхинащ, щызыхинакIэ, уэзирхэр трихун хуейщ.
Тыкуэнтетым и нэр къригъэжри, газетым зытриубгъуащ, телъыджэ
къыIэщIэлъэгъуа хуэдэ:
– Мыбы уеджа? Ди гугъу ящI!
– Дэндей?
«БзитIщхьитIыгъэр зыхэднынкIэ щIэхъуар хэт зи лажьэр?» тхыгъэм теIэбащ тыкуэнтетыр. Хьэрф пIащэкIэ традзауэ, хьыкумэтыр зэрытекIамрэ мэджлисыр зэрызэбграхуамрэ я хъыбарым и лъабжьэIуэкIэ сыкъыщеджащ:
«Псори зи лажьэ бзаджащIэхэр къаубыдащ. Лажьэр къатихуэ а тIум! БзитIщхьитIыгъэр зыхозыгъэн хущхъуэ псым хакIутэри, зэрыкъэралу дагъэунэхъуащ! Бзэгузехьэ набдзэгубдзаплъэм и фIыгъэкIэ бзаджащIэхэр къаубыдри хьэпсым ирадзащ. Я унагъуэбжэр хурагъэщIыжынущ къэралыр зытеунэхъуа бзаджащIэхэм!»
– ЛIо тщIэнур? ДаIэщIэкIуэдакъэ? Ди кIэр бжыхьым дэтхуэжа-
къэ! – гузэващ тыкуэнтет лIыжьыр.
– ДыщIэгузэвэн слъагъуркъым, – жесIащ лIыжьым. – Умышынэ.
Газетыр сушкIумпIри хыфIэздзащ.
– ДикIуэсыкIыжыфынукъэ мы хьэпсым?
– ДикIуэсыкIыжыфынукъым. ДыщIикIуэсыкIыжыни щыIэкъым.
ДыкъикIуэтыж хъунукъым! – сыкъыхуэгъэдэIуакъым лIыжьым. – Сыт тхузэфIэкIынур, дыкъимыкIуэтыжмэ? – игу зэгъэжыркъым тыкуэнтетым. – ХеящIэр къыдэплъын уи гугъэ?
– Алыхьым жыхуиIар хъунщ, думыгъэпIэщIэкI...
ЛIыжьым зигъэукIуриящ. Дешат, ди жеини къэкIуати, сэри зезгъэщIащ. Бжэ Iyx макъым дыкъигъэушащ, жейм дыхилъэфа къудейуэ. МустантIыкъым* деж дашащ. Япэ щIашар сэращ. МустантIыкъым и пащхьэ сиуващи, соплъ, езыри къызоплъ.
– Уи цIэр?
Си цIэр жесIащ. НэгъуэщIкIи къызэупщIурэ, жэуап естащ. ИтIанэ и
нэр къыстриубыдэри сызэпиплъыхьащ, уафэм сыкъехуэха хуэдэ. Сэри зэпызоплъыхь мустантIыкъыр, си нэр тезубыдауэ. Срихухьын мурад зэрищIар IупщIщ, хузэфIэкIмэ, сызыIуригъэлъэдэнут мустантIыкъым.
Зыкъомрэ къызжьэхэплъыхьри, къызэупщIащ:
– Дыгъуэпшыхь сыхьэт пщыкIузым дэнэ уздэщыIap? МустантIыкъым сызэрырихухьынур слъагъурти, зызумысыжын мурад сщIащ:
– Зиусхьэн мустантIыкъ! Гугъу зумыгъэхь, сэ зызумысыжынущ: псым хущхъуэр хэзыкIар сэращ. ЗызэрызумысыжамкIэ Iэ тездзэнщи, тхылъ уэстынщ.
МустантIыкъым и фэр зэкIуэкIащ. Сэ зызумысыжмэ, езым ебгъэщIэнур сыт? ЗэрыIэзэжьыр къигъэлъэгъуэн хуейкъэ!
– Щхьэр къысхуумыгъэуз! СызэрыноупщIымкIэ жэуап къызэт!
– Узыхэмытын ухэмыт, сыт зыщIэбукIыжыр: бжесIэр тхыи, зэфIэкIащ!
МустантIыкъыр[1] стIолым IэштIымкIэ теуащ, полицэ къриджэн мурад ищIа хъунти, и жьэр зэщIиха къудейуэ телефоныр къэзууащ. Телефоныр къытрипхъуэтри, мэлым нэхърэ нэхъ Iэсэ хъужащ мустантIыкъыр:
– СынодаIуэ... КъызгурыIуащ... Уи жыIэм сыфIэкIынкъым, зи щIыхьыр ин!.. Сыхьэтиблми?.. СыкъыкIэрыху хъурэ!.. Узыншапэу!..
Телефоныр трелъхьэжри, мустантIыкъым и нэщхъыр зэхеукIэж, и жьэр еущI, полицэр къриджэну хъунти. Телефоныр къозу аргуэрым.
– СынодаIуэ, пащэ!.. IэплIэшхуэ пхузощI!.. Узахуэщ, пащэ, узахуэщ!.. Сигурэ си псэкIэ!.. Аракъэ сэри жысIэр!.. Ар нэхъыфIщ, дауи!.. Тхьэм утхуигъэпсэу, зиусхьэн!..
Телефоныр къэзууху, къыщолъэт мустантIыкъыр, телефоныр игъэтIылъыжакъэ – зрегъэщэтэхыжри, и нэщхъыр зэхеукIэж.
Аргуэру къэзууащ телефоныр. МустантIыкъыр къыщылъэтащ, ауэ
щIэх дыдэ зригъэщэтэхыжащ, и нэгур зэхэуауэ:
– УзыфIэфIыр пщэфI!.. Си Iуэху хэлъ абы?.. Щыщ хэсщIыкIыркъым!
Мыпхуэдизрэ укъэмыпсалъэ! Сэ схущIыхьэркъым!..
Ар жери, трубкэр тридзэжащ. Сигу къэкIащ асыхьэтым: псы ефатэ-
мэ, езыри тыншыжынут, сэри сытыншыжынут. Къатибым жызоIэ:
– Зиусхьэныр псы зэрыхуэлIар плъагъуркъэ: псы егъафэ!
Къатибым псы къихьри мустантIыкъым и пащхьэ иригъэуващ. МустантIыкъыр къыдэплъеиххакъым: «жьгъумпI!» жери псыр ирифащ.
Заул дэкIри, и щхьэр къиIэтащ:
– Ыыы, дэнэ дыздынэсар?
Къатибым и жьэр иущIат, ауэ сэ япэ сищащ:
– Зиусхьэн мустантIыкъ! Мыпхуэдиз хэлъкъым мы Iуэхум! Сэ зызумысыжащ: псым хущхъуэ хэзыкIутар сэращ, сэращ цIыхур зытеунэхъуар, къыстралъхьэр си хьэлъэщ, сыпшыныжынкIэ сыхьэзырщ!
– Адрейри къыщIэшэ! – жери полицэм унафэ хуищIащ
мустантIыкъым.
Тыкуэнтет лIыжьыр къыщIашащ. МустантIыкъыр къеупщIурэ, лIыжьым жэуап итащ: и цIэр, и унэцIэр, къыщалъхуар, щылажьэр, илэжьыр, и ныбжьыр, и щIэныгъэр – къатибым итхащ мустантIыкъыр къызэреупщIауэ хъуар.
– Хэт хущхъуэр псым хэзыкIутар?
– Мыращ! – жери и Iэпэр си дежкIэ къишиящ. – Сэри сригъусащ, жэуап дэсхьыну сыхьэзырщ. Къэхъунур ищIамэ, хущхъуэр псым хикIутэнтэкъым. Делэт, кърикIуэнкIэ хъунур ищIэртэкъыми, аращ хущхъуэр псым щIыхикIутар.
МустантIыкъым и фэмкIэ къэсщIащ нетIэ зэфа псыр псыхэкIуадэ зэрымыхъуар. И щхьэр игъэсысри, мустантIыкъыр тыкуэнтетым къеупщIащ:
– Куэд щIауэ зепхьэрэ апхуэдэ хущхъуэ?
– Iэджэ щIащ.
– Шыдыщхьэ! Емынэм щхьэкIэ убзыщIа иджыри къэс? Напэ уиIэтэкъэ, гулыцI уиIэтэкъэ? ЦIыхур зэрыбзитIщхьитIымрэ зэрынапэншэмрэ плъагъурэ пэт, хущхъуэ узэриIэр убзыщIащ! Ар къыпхуэгъу хъунукъым уэ! Мыр Iуэху джэгукъым. НэIибыр* хэгъэплъэн хуейщ мы Iуэхум. – Ар жери, ди ужь икIыжащ мустантIыкъыр.
Хьэпсым дашэжащ. Дигу фIы щыщIэнт а махуэми жэщми! ШыгъушыпсыпIэм дыхэлъащ. Пщэдджыжьым мустантIыкъым деж дашащ: къызэрыдэупщIамкIэ загъэнщIатэкъым. Дыщашэм, полицэм делъэIури, газет къэтщэхуащ. Газетым ди хъыбар тетт: «БзаджащIитIыр къаубыдащ! БзаджащIэхэм здеупщIым, мустантIыкъыр псы ефэри зэкIуэкIащ. ЗэкIуэкIащи, бзаджащIэхэр е утIыпщыжын хуейуэ, е апхуэдэ хущхъуэ зэраIэр иджыри къэс зэрабзыщIам щхьэкIэ гъэтIысын хуейуэ къегъэув мустантIыкъым».
Абы пеуэ нэгъуэщI газетми традзащ ди хъыбар: «Дыгъуасэ пщэдджыжьым къаубыдащ псым хущхъуэ хэзыкIа бзаджащIитIыр. Дыгъуасэ сыхьэтипщIым бзаджащIитIыр мустантIыкъым и пащхьэ ирашащ. Щрашэм, мустантIыкъыр къагъапцIэри, псы ирагъэфащ бзаджащIэхэм. Псыр зэран къыхуэхъуащ мустантIыкъым: бзаджащIитIым еупщIын идэжыркъым, нэIибым иритащ а бзаджащIитIым я Iуэхур. ТIури е утIыпщыжын, е гъэтIысын хуейуэ елъытэ мустантIыкъым. Къэралым зы цIыху къабзэ къызэримынэжар ящIэрэ пэт, бзаджащIитIым хущхъуэр ябзыщIащ. Апхуэдэ хущхъуэ зэраIэрэ Iэджэ щIащ, итIани ириIэзакъым. Лей ирахащ цIыхум! НэIибым и унафэкIэ, бзаджащIитIым я Iуэхур нэгъуэщI мустантIыкъым и пщэ далъхьащ. Абы и тхьэкIумэр хуакъузащ псы ефэ мыхъуну. Щыгъуазэ дызэрыхъуащи, хущхъуэм зэIимыгъэхьа псы фэндырэ зыбгъупщI къинащ къэралым, абы ирагъэфэнур къэ-
рал унафэщIхэмрэ хабзэм ирилажьэ къулыкъущIэхэмрэщ. Абыхэм ящыщщ бзаджащIитIым я Iуэхур зэхигъэкIын хуейуэ зи пщэ далъхьар. Хущхъуэм гъуэгу ирамытын щхьэкIэ, я гуащIэ еблэжыркъым щIэныгъэлIхэри хабзэм и хъумакIуэхэри. Нил IуащIэн хуэдэуи жаIэ. Хущхъуэм зэригъэкIуэкIахэр къаубыдурэ лъэныкъуэ ирагъэз. Хущхъуэр зэран хуэхъуауэ гу зылъатэхэр зэщIакъуэнурэ къумым ирадзэнущ, цIыхум пэIэщIэ ящIын щхьэкIэ. Апхуэдэ фрихьэлIэмэ, фымыбзыщI, бзэгу фхьын хуейуэ унафэ ящIащ».
Газетыр зэзгъэтIылъэкIри, тыкуэнтетым сеплъащ:
– ГугъапIэ диIэжкъым!
– Сыт щIыдимыIэжыр?
– Псы ирагъэфэнукъым къулыкъущIэхэр. Нобэ къыдэупщIыну
мустантIыкъыр псы ирамыгъэфам ящыщщ.
МустантIыкъым дызыIуригъэлъэдэн ди гугъащ. Куэдрэ дриху-
хьакъым, занщIэу зыдумысыжати. Ар къыдэупщIа нэужь, хьэпсым
драдзэжащ.
Зы махуэм зы махуэр кIэлъокIуэ, дэ хьэпсым дызэрисщ.
Хьэпсым зыкъомыфIрэ драгъэбэмпIыхьри, хеящIэм и пащхьэ драшащ. ХеящIэм я унэм цIыхур щIэзщ. Ди благъэхэри, ди ныбжьэгъухэри, ди хэгъэрейхэри къэкIуащ, Iэ къытхуащI, къыдогуо: «Фымышынэ! Фымыгузавэ!»
ХеящIэхэм нэкIэ дашхынущ, нэщхъыдзэ защIэщ – ди псыр зэраIумыхуар нэрылъагъущ. Щыхьэтхэм ящыщ зы къраджащ. Полицэр тыкуэным нэзыша бзэгузехьэрат япэ къраджар. Дакъикъэ зыщыплI нэхъыбэ ягъэпсэлъакъым бзэгузехьэр. ИтIанэ чэзу-чэзуурэ къыщIашащ пцIы упсыкIэ зымыщIэжхэр, зигу фIей имылъыжхэр, зи напэ къабзэ хъужахэр, хьэрэм зымышхыжхэр, бзитIщхьитIыгъэ зыхэмылъыжхэр. Бэлыхьым хэддзащ а тхьэмыщкIэхэр, ди псым едгъафэри! Хьэзаб ятетлъхьащ! Дауэ зэрыпсэунур, пцIы ямыупсыжмэ, я гум фIей имылъыжмэ, хьэрэм ямышхыжмэ, мыбзитIмэ, мыщхьитIмэ?..
МутIэхьимым* псэлъэн щIидзащ:
– Зиусхьэнхэ! Мы фи пащхьэ иситIым нэхъ бзаджащIэрэ нэхъ щIэпхъаджэ зылэжьарэ тхыдэм ищIэркъым! Мы тIум зэхащIыхьар щыплъагъукIэ, уи щхьэфэцым зресэ! Ар къазэрыхуэгъун щыIэкъым! ЦIыхур ягъэунэхъун мурад яIащ мы бзаджэнаджэхэм, ди икIагъэмрэ ди цIапIагъэмрэ зыхыдагъэныным иужь ихьэри. БзитIщхьитIыгъэ яхэмылъыжмэ, цIыхур дауэ къызэрызэхэнэнур? Зыр зым хуэшэчыжын итIанэ? ПцIы имыупсмэ, лIыр и фызым зы махуэ дэпсэуфынукъым. Хьэрэм имышхмэ, цIыхум и Iуэхур дэкIынукъым, и щхьэр игъэпсэужыфынукъым!
Партхэм сыт ящIэжынур итIанэ, хьыкумэтым сыт илэжьынур? Хэт фIым дыхуэзыгъэIущыжынур, газетхэми ятхынур сыт? ХеящIэхэмрэ уэчылхэмрэ ебгъэщIэжынур сыт жызоIэ?!
Зиусхьэн хеящIэхэ! Сэ куэд къезгъэкIуэкIынукъым, арыншэми нэрылъагъущ мы тIур зэрыкъуаншэр. БзаджащIэхэм заумысыжащ, заумысыжа щхьэкIэ, яхуэбгъэгъуи ящхьэщыпхи хъунукъым! Ар яхуэфащэкъым абыхэм! ТIури укIын хуейуэ солъытэ. Сэ къызгуроIуэ: мы тIур дукIмэ, дахуэупсауэ аращ. ДукIмэ, хьэлэлыгъэм, гущIэгъум, къабзагъэм зэщIицIэла дуней цIапIэр ябгынэнурэ, я псэр тыншыжынущ!
МутIэхьимым пщIэнтIэпсыр ирилъэщIэкIри, полицэм хуеплъэкIащ:
– Псы сегъафэт!
И жыпым зы бащырыбэ кърихри псы къригъэхъуащ полицэм.
МутIэхьимым зы «къуртI» ищIри, и пэр зэригъэлъащ:
– Псы щIыIэ уиIэкъэ?
– Мыбы фIэкI уефэ хъунукъым. Аращ хьыкумэтым я унафэр.
Уэчыл къэтщтакъым, дызэрымыкъуаншэр тщIэжырти. Ди щхьэ дыкъыщхьэщыжыфынут.
– Сывгъэпсалъэ, – жызори хеящIэм солъэIу.
– Псалъэ! – къызжаIэ. – Сыт къыджепIэнур?
– ВжесIэнуращ... – Сыкъотэджри, хеящIэм я пащхьэ соувэ. – Ди псым щыщ фIухуамэ, си гуапэ дыдэ хъунут. ДаукIын хуейуэ къегъэув мутIэхьимым. Фэ абы акъылэгъу фызэрыдэмыхъунум шэч къытесхьэркъым. Лей къыттевгъэхьэнукъым, ди псым щыщ фемыфами, захуагъэм фызэремыбэкъуэнур сощIэ. Ди псым ефахэр нэгъуэщI зэрыхъуракъэ фыщIэгузавэр? Абы ущIэгузэвэн хэлъ? ЦIыхухэм я хьэл мыгъуэжьыр зыханэмэ, псори я пIэ иувэжынущ. Мы дуней дызытетыр фигу ирихьрэ фэ? ПцIы яупсурэ, къэралхэр зэраушт, зэрагъэфыщI, зэрагъэшх, зэтракъутэ, зэтракъутар зэтрамыухуэж щIыкIэ зауэмрэ банэмрэ щIэрыщIэу яублэж... ПцIым и лъэр щIэуда хъумэ, цIыхухэм къагурыIуэнущ ер къэрал унафэщIхэм я пэм къызэрикIыр. КъагурыIуэнущ пцIыкIэ къызэрырашэкIыр, я гум фIы зэримылъыр, зэрыщхьэхуещэхэр. Щхьэхуещагъэм и лъэр щIэвуди, феплъыт къэхъум! Къэхъунуращ: хьэрэм зышхри цIыхум я лъыр изыфри сэтей къэхъунущ. ЗылъэкIыракъэ зи унафэ увыр, зи псалъэ пхыкIыр? ТхьэмыщкIэм я фэм дэкIыр ялъагъурэ абыхэм, ягу щIэузрэ тхьэмыщкIэм? Щхьэхуещагъэ яхэмылъамэ, цIыхум лей кIэлъызэрахьэнтэкъым, захуагъэми текIынтэкъым!
Зиусхьэн хеящIэхэ! Щхьэхуещэхэм ди къэралымрэ ди цIыхухэмрэ
иращIэр флъагъуркъэ! Ди къэралым цIыху мелуан тIощI исщ, абы и нэхъыбапIэр факъырэщ, Iэщым пащIащ, кърагъэлэжьри шхын щхьэкIэ зымыгъэлIэн мащIэ тIэкIущ. Ди цIыхум я нэхъыбапIэр гъэрщ, хуитыныгъэ дгъуэтауэ жаIэ щхьэкIэ. Унафэр цIыхубэм яIэщIэлъщ жаIэ. Сищхьэуз яIэщIэлъщ! Къэрал унафэр цIыхубэм IэщIалъхьауэ дощI. Абы щыгъуэ тIум язщ: а цIыхубэр е щхьэемыгугъущ, хьэзабыр зэрызыщхьэщахыным щыпымылъкIэ, е мы дунейм теткъым къафIэIуэху, я къурмакъейр зэрыщаубыдыкIари зыхащIэркъым, тхьэмыщкIагъэм, икIагъэм, насыпыншагъэм, хабзэншагъэм я IэмыщIэ зэрикIын хуейр къагурыIуэркъым. Я псэукIэр ирагъэфIэкIуэн папщIэ, сыт ялэжьа цIыхубэм? Зыгуэр ялэжьауэ къыпщыхъунущ, лъэныкъуэкIэ укъы-
щеплъмэ. ЯхузэфIэкIа щыIэкъым армыхъу! Сыт щIахузэфIэмыкIар? Я пщэдыкъым щхьэхуещэмрэ напэншэмрэ дагъэтIысхьащи, аращ! Сигу къокIыж: пэщIэдзэ еджапIэм пщIэ щIамытын хуейуэ унафэ ящIауэ щытащ. А унафэм насып къытхудэкIуэнутэкъэ зэрагугъар? Ди унафэщIхэм я напщIэм телъщ ар иджыри. Зыгуэр къытхудэкIуа абы? Щыщ къытхудэкIуакъым! Къулеижьхэм я бынхэращ а унафэр къызыхуэщхьэпар!
Зи гугъу сщIы унафэм и лъэр увын щхьэкIэ, япэ игъэщыпхъэ Iуэху
щыIэщ: цIыхум яхурикъун еджапIэ ухуэн хуейщ, егъэджакIуи гъэхьэзырын хуейщ япэщIыкIэ. Дэ тлъагъур нэгъуэщIщ: еджапIэхэм я бжыгъэр зэрыщытауэ къэнэжащ, егъэджакIуэри тхурикъуркъым. Финансхэмрэ щIэныгъэмрэ я уэзирхэм я бынхэр йоджэ, еджапщIи ятыркъым, тхьэмыщкIэхэм я бынхэр уэрамым дэтащ, ноби дэтщ! УнафэпцIщ! Ар зи унафэри пцIыупсщ, щхьэхуещэщ – аращ а унафэм и сэбэп цIыхум къыщIемыкIар.
НэгъуэщI зы унафи къэдвгъащтэт – лэжьапщIэм хагъэхъуэн хуейуэ
ящIа унафэр. ЦIыху цIыкIум къахуэщхьэпа а унафэр? Къахуэщхьэпакъым. КъулыкъущIэхэращ къызыхуэщхьэпар. МэкъумэшыщIэхэмрэ лэжьакIуэжьхэмрэ зытетам къытенэжащ, зы соми лейуэ къахэхъуакъым. НэгъуэщI унафэхэми девгъэплъ. ЦIыху цIыкIум сыткIэ къахуэщхьэпа ахэри? ЗыкIи! ПцIыIуэпцIышэмрэ щхьэхуещэмрэ я унафэщи, аращ цIыху цIыкIум къащIыхуэмыщхьэпар!
Зиусхьэнхэ! Ди къэралым икIагъэрэ мыхъумыщIагъэу щызекIуэу
хъуар унафэр зыIэщIэлъ щхьэхуещэхэмрэ напэншэхэмрэ я дежщ къызыщежьэр. Сыт-тIэ фызэплъыр фэ, зиусхьэнхэ, сыт фызэжьэр? Щхьэхуещагъэмрэ напэншагъэмрэ япэувара бзаджащIэкIэ узэджэнур, укIын хуейуэ флъытэр?
Зиусхьэн хеящIэхэ! Фи IэмыщIэ дилъщ, фызэрегуакIуэщ, фигу зэгъэнумэ, девгъэукI. Щхьэхуещагъэм, напэншагъэм, бзитIщхьитIыгъэм дытекIуэдэжкIэ къыдэхьэлъэкIынукъым дэ!
... Я жьэр Iурыхуауэ къызэдэIуащ цIыхур. Си псалъэр и кIэм нэзгъэ-
са нэужь, Iэгуауэ къызащIэкIащ.
ХеящIэхэм зыщIрагъэхащ: «Дызэчэнджэщынущ», – жари. Псы ба-
щырыбэ зыIыгъ полицэм Iэ хуэсщIри, зыбгъэдэсшащ.
– Уи IэмыщIэ дилъщ! – жесIащ полицэм.
– КъызгуроIуэ. УкъызэмылъэIу. Узыхуейр сощIэ сэ. Сэри сефащ фи псым щыщ! – Ар къыскIэщIидзэри, полицэр хеящIэхэм якIэлъыщIэкIащ.
ХеящIэхэр къыщIыхьэжащ. Полицэри я ужь итщ. Бащырыбэм псы
ткIуэпс зэрыхэмыщIам гу лъыстащ.
И нэщхъ зэхилъхьэри, хеящIэр унафэм къытхуеджащ:
– МутIэхьимыр захуэщ: фэ зэхэфщIыхьам хуэдэ тхыдэм къыщыхъуакъым! ФедгъэукIмэ, дыфхуэупсауэ аращ: щхьэхуещагъэмрэ напэншагъэмрэ зыхэзына дунейр къызэвнэкIынурэ гузэгъэгъуэ вгъуэтыжынущ. Ар фхуэфащэкъым фэ, аращ фыщIедмыгъэукIыр: бэлыхь хэвдза цIыхум я фэм дэкIыр фи фэми дрырекI!
Iэгур къыттракъутащ хеящIэ унэм щIэтхэм, къытхуэгуфIащ, къы-
дэхъуэхъуащ. Асыхьэтуи дыкъаутIыпщыжащ. ЦIыхум дапхъуатэри,
уэрамым дыдахьащ. Дыкъэзылъагъур мэкIий-мэгуо:
– ЯугъащIэ щхьэхуещэхэм я джабэр щIэзыудахэм!
– Зэпытрэ зэкIэсу укIуэ фитIнэхэр, напэншэхэр, бзитIщхьитIхэр!
– Захуагъэмрэ цIыхугъэмрэ тещхьэрыукIахэр щIапIэщIэлъадэ ухъу!
УнафэщIхэмрэ къулыкъущIэхэмрэ щхьэкIэ яхъумэ фэндырипщIыр
зыщIэт щIыунэм илъадэри, цIыхум псыр иракIутащ. ЦIыхур гу къабзэ-
щхьэ къабзэ зыщI псым фIэкI иремыфэ унафэщIхэри къулыкъущIэхэри!
* * *
ФIыгъуэр, цIыхугъэр, къабзагъэр дунейм тез хъуащ. ЦIыхур я пIэ
итIысхьэжащ, хабзэр зэфIоувэж, къэрал унафэр напэ зиIэ цIыхухэм яIэрыхьащ. ЦIыху гу къабзэщ мэджлисым хахар, цIыхубэм я Iуэху фIэкI зэрахуэркъым мэджлисым. Къэрал унафэр цIыхубэм я IэмыщIэ ираубыдэжащ. Дунейми гъащIэми захъуэж, ди псэукIэр зэрефIэкIуэн фIэкI, нэгъуэщIым егупсысыркъым къулыкъущIэхэр. Къулеижьхэм ди мылъкур яшхырти, яшхыр къыжьэдатхъри тхьэмыщкIэм трагуэшащ. ТхьэмыщкIэм яIуэтэжащ, мэжэщIалIэм я ныбэ из хъужащ, щыгъыныджэхэм захуэпэжащ...
Тыкуэнтет лIыжьым и сатур тхьэм къузэритынщ. Хущхъуэр зымыщэхум и махуэ мыгъуэщ. Сэри сыдоIэпыкъу, схузэфIэкI хузощIэ. Хущхъуэ зрищэм ахъшэ къыIихыркъым лIыжьым. ЯжриIэращ: «Къемэтмахуэм дызэрыгъуэтыжынщ!» Хущхъуэм цIыхур къежэри, къытIэщIэухащ. Тыкуэнтетым соупщI, пшапэр зэхэуауэ:
– ЛIо пщэдей тщэнур? Сыт яжетIэнур?
Жэуап къызет:
– Умыгузавэ. Хущхъуэм и пIэкIэ игъащIэкIэ къахуэщхьэпэн чэнджэщ етхьэлIэнщ щэхуакIуэ къакIуэм.
Нэхущым цIыху Iув къекIуэлIащ тыкуэным.
– Сыт фызыхуейр? – йоупщI тыкуэнтетыр цIыхум.
ЦIыхур зэрызехьэ хъуащ: «Къабзагъэ! Хьэрэмыншагъэ! ГумащIагъэ!
Гуапагъэ!»
– Зэ фызэтесабырэт! – жиIащ тыкуэнтет лIыжьым.
ЦIыхур тесабыракъым. Тыкуэныбжэр хаудынущ, апхуэдизкIэ къыдэбгъэрыкIуащи: къабзагъэм, хьэрэмыгъэншагъэм, гумащIагъэм, гуапагъэм зыхэбгъэкIыж хъурэ!
– Фытесабырэ жысIакъэ! Къабзагъи, гумащIагъи, гуапагъи фхэлъщ псоми! Зэрыфхэлъыр фщIэжыркъыми, аращ фыкъыщIежэжьар! Фи щхьэм хуэвмыгъэфащэр нэгъуэщIым евмыпэс. ЦIыхур фи щхьэм ефлъыт. ФIы къыфхуэзыщIэм фIы хуэфщIэ. Фигу Iей ивмыгъэлъ. ЦIыхум зэран фахуэмыхъу! Абы нэхъ хущхъуэ щыIэкъым!
Тыкуэнтетым фIыщIэ къыхуащIри, цIыхур зэбгрыкIыжащ. Тыкуэныр нэщI хъуащ. Дэ щыращ къыщIэнар: лIыжьыр, сэ, дзыгъуэр. Си Iэр къиубыдри, тыкуэнтетым фIыщIэ къысхуищIащ:
– Тхьэм уигъэпсэу! УкъыздэIэпыкъуащ. Ди къалэн дгъэзэщIащ тIуми!
Сэлам зэтхыжащ. Дигу къинэнущ а псалъэр: «ЦIыхур фи щхьэм ефлъыт. ФIы къыфхуэзыщIэм фIы хуэфщIэ. Фи гум Iей ивмыгъэлъ...»
Аращ си хъыбарыр зэрыхъур. ЩIэзгъэлъагъэнкIи мэхъу – фигу
къызэвмыгъабгъэ. Мы хъыбарыр сухын си гугъащ щIэзыгъатхъэхэм
запэсщIыжу: щи, сыкъэушри, пщIыхьэпIэт!..
ПщIыхьэпIэкъым, си нэгу щIэмыкIа стхакъым! Си гущIэлъапсэм къиIукIа, си нэкIэ слъэгъуа Iуэхущ фхуэсIуэтар. Алыхьым жимыIэкIэ ар пщIыхьэпIэу къыщIидзыжыну! Абдеж щыпысчынщ мы псалъэмакъыр. ИгъащIэм си нэ къызыхуикIар аращ: цIыху гу къабзэмрэ цIыхугъэ зыхэлъымрэ я гуращэр, я хъуэпсапIэр къазэрехъулIэнырщ.
ФитIнэхэ! Аращ ди дунейр! Ар зэхэфщIыкIмэ, сэ нэгъуэщI сыхуей!
Ди икIагъэм и зы кIапэ фэзгъэлъагъужа къудейщ сэ. Сэракъым вгъэкъуэншэн хуейр, фи щхьэращ! Фи ныбжьым зыхуэвмыгъэгусэ, фи щхьэм зыхуэвгъэгусэж! Щхьэхуещэрэ фитIнэрэ фхэмытыжмэ, сыпцIыупсщи, мывэ хъурей къызэвутIыпщ!
