НэпсыкIэу щIаутхыкIыр жьэгу пащхьэм и хуабэм щыгугъырт
Жан мыгъуэм хьэкъугъыр къреш,
Шэ пIэнкIри къыщелъэлъэхым,
Жан и нэпситIыр къыфIолъэлъэх.
Джаурыдзэр гум къыщилъэлъым,
Жан гущэр къызэфIомахэ,
ХэщIапIэм хэта и дэлъхур
ФочпэбжкIэрэ кърахулIэжыр,
ЛIы щауэм и псэуныгъэр
А щIыпIэм щрагъэух.
Сэ си дэлъхуу данагъуэ пащIэ,
УмыпIащIэуэ зыпшыIэфатэмэ,
Уи псэ тIэкIур IэщIэкIыфынт.
Уи пыIэщхъуэр дыгъэм полыд,
Къантэлэууэ уи ержыбыжьыр
Къэзэуатым кIэлъызэрахьэт,
Зэман кIыхькIэ къыщIепхьэкIар
Нобэ махуэм къебгъэлэжьащ.
Дэ лажьэшхуэу нобэ тлъэгъуахэр
Ди бын къэхъухэм щаремыгъупщэ.
Къулътынуэрэ куэншыбэ дахэр
ФочыпэкIэ зыщыдагъэхыр,
Гу зыхуэтщIауэ уэркъ щауэ щIалэхэм
Зыщедгъэхыным дыхунагъэскъым,
Сыт мыгъуэр дэ ди махуэж!
Щхьэгъусэу псэм емыблэжым
Хьэзырыбгъэу зэIулъ пщыкIухыр
Уэрамыпэм щатреухэр.
Инжыдж псыхъуэу Тхьэр зыдэбгэным
Лъы бахъаер щызэрызохьэр,
Муслъымэныр дызэрызехьэуэ
Джаурыдзэм хьэлэч дыкъащI.
ЩIыгу гущэуэ дызыщалъхугъэр
ЛъыпсаекIэ къытхураIащ,
МыдэкIэрэ дэ ди гум къеIари
Сабий гъащIэу дэ тIэщIаударщ.
Удын бзаджэу дэ къытлъысахэм
Гуауэ гъыбзэр дагъэусыр.
Къэралышхуэм и дзэ пакIэшхуэр
Нэхущ мыгъуэм дэ къытщIотаджэ,
Сабий цIыкIуу къэмытэджахэр
ФочпэбжкIэрэ нызэбгырадзыр,
КъуэкIий нэфым ныдадзэжахэр
Анэ мыгъуэм зэщIащыпэж,
Анэ бгъафэм къыщIаудахэр
Сыт емынэм ящигъэгъупщэн?!
Мы пычыгъуэр къызыхэтха «Жан и гъыбзэр», зэрынэрылъагъущи, зытеухуари зэхьэлIари Урыс-Кавказ зауэм и лъэхъэнэм лъэпкъым и щхьэ кърикIуа хъугъэщIагъэ гуауэхэм языхэзщ. «Джаур зауэжькIэ» адыгэхэр зэджэу илъэсищэм щIигъукIэ екIуэкIа лъэпсэрыхыр лъэпкъ щIэжым куууэ къызэрыхэнар, абы нэщIэбжьэу къыхэкIахэм я лъэужьыр удын бзаджэу абы зэрекIар къызыхэщыж уэрэдыжьхэр тхыдэм и гъуджэм хуэдэщ, блэкIар IупщIу уи нэгу къыщIагъэхьэу, ар пщыгъупщэ зэрымыхъунур дэтхэнэ зы псалъэми къаIуатэу. Тхыгъи тхыбзи зимыIа лъэпкъым и дунейри, и тхыдэри зэрихъумэр гукIэт, зы щIэблэм къыбгъэдэкIыу адрейм деж зэрынихьэсыжри IуэрыIуатэкIэт. Фэеплъым ужьых иIэкъым, ар зейм упыщIауэ, уигу щIэузу, укIэлъыIэбэрэ зэбгъэзэхуэжыну ухущIэкъуу дунейм утетыху.
Хуэфащэ гулъытэ имыгъуэтами, Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым илъэс зыбжанэкIэ узэIэбэкIыжмэ, къыдигъэкIыгъат тхылъ гъэщIэгъуэн, къызэщIиубыда IуэхугъуэкIи зытеухуакIи тхыдэ къэхутэныгъэшхуэхэм япэшачэу, IуэрыIуатэ щIэныгъэр къыщыгъэнауэ, лъэпкъ щIэныгъэм увыпIэшхуэ щиубыдыну къылъысу. «Пащтыхь зауэжьым и зэманым къежьа адыгэ уэрэдхэр» – аращ зэреджэр а тхылъ фафIэшхуэм. Урыс-Кавказ зауэм къыдэунэхуа, лъэпкъым и щхьэ кърикIуэ тхьэмыщкIагъэхэм траусыхьа уэрэдхэм я зэужьщ ар. Абыхэм ящыщ гуэрхэр мызэ-мытIэу совет лъэхъэнэм дунейм къытехьауэ щыта IуэрыIуатэ тхылъхэм ихуауэ щытами, мы къыдэкIыгъуэм хуэдэу а илъэс жьыуейхэм екIуэкIа псор нахуэ ищIу, куэд къызэщIиубыдэу щыIакъым жыпIэми егъэлея хъуну къыщIэкIынкъым.
Псом япэрауэ, къыхэгъэщыпхъэщ Урыс-Кавказ зауэм къыдежьа уэрэдыжьхэмрэ къыщаIуатэрэ зытеухуа IуэхугъуэкIэ абыхэм япэгъунэгъуу зэхалъхьа IуэрыIуатэхэмрэ къызэрымыкIуэу куэд зэрыхъур. Дунейм къытемыхьауэ, архив гъэтIылъыгъэхэм щызэбгрыпхъауэ хэлъу, къытетхыкIыжын хуейуэ фонотхыгъэхэм тету щыIэр бжыгъэншэщ. Мис абыхэм ящыщщ зи гугъу тщIы тхылъым пкъы хуэхъуа уэрэдыжьхэр. IуэрыIуатэ щIэныгъэм къыIэрыхьэжащ къэхутэныгъэ гъэщIэгъуэнхэр къызылъыкъуэкIыну текст купщIафIэ куэд.
ЕтIуанэрауэ, IуэрыIуатэкIэ фIэкIа дызыщымыгъуазэу щыта Iуэхугъуэхэм хэлъ пэжым тхыдэтххэмрэ тхыдэхутэхэмрэ къатIэщI архивхэр кIуэ пэтми лъэныкъуэ куэдкIэ щыхьэт къабзэ тохъуэ, тхыдэ тхылъымпIэу къыкъуэкIыжхэри я шэсыпIэу къоув. А лъэныкъуэмкIэ укъеплъмэ, лъэпкъ тхыдэр зэфIэгъэувэжын и IуэхукIэ уэрэдыжьхэр узыблэплъыкI мыхъун фIыгъуэщ.
Ещанэрауэ, уэрэдыжьхэм яхъумащ лIыхъужь куэдым я цIэхэр. Лъэпкъым и тхыдэр къэзыгъэщIыр цIыхущ, Iущыгъэ, щIэныгъэ, лIыгъэ хилъхьэкIэрэ. Франджы тхыдэтх Ардуэн Жан зэрыжиIащи, «къыщыхъуарэ щекIуэкIакIэ тхыдэр пщIэныр хъарзынэщ, ауэ а псор къэзыгъэхъуахэмрэ къэзыгъэщIахэмрэ ущыгъуэзэныр хьэлэмэт дыдэщ – ар къэзыхутэм тхыдэ зэрищIым и мызакъуэу, зыбгъэдилъхьэж цIыхубэр а тхыдэм пещIэ, блэкIамрэ къэкъуэнумрэ нобэрей махуэхэмкIэ зэрепх. ЦӀыху зыхэмыт тхыдэр лъэмыж зытемылъ псыежэхым ещхьщ: дахэщ, узыIэпешэ, ауэ ухыхьэну узытригъэгушхуэркъым. Ауэ а тхыдэм нэгу зиIэ цIыху къыщыхэпшкIэ, гушхуэныгъэ къозыт щапхъэ жылэм ибот, фIым и фIыжыр гъуазэ абы хубощI». Арэзы узытемыхъуэнкIэ Iэмал зимыIэ еплъыкIэщ. Адыгэ тхыдэр къэзыгъэщIа ди лIыхъужьхэм ягъэлъэгъуа хахуагъэмрэ зэрахьа лIыгъэмрэ и мызакъуэу, цIэкIэ тщIэнри щIэжыр зыхъумэ, зэхэщIыкIыр нэхъ лъагэу къэзыIэт Iуэхугъуэщ. ФIэщ щIыгъуейщ уэрэдым зи лъэпкъыцIэ хэту ирихьэлIа ныбжьыщIэм ар зыщигъэгъупщэныр, уеблэмэ къызэщIиIэтэу тхыдэм хуригъэплъэкIыныр зыхуэIуа щыIэкъым.
Урыс-Кавказ зауэм къыдэунэхуа уэрэдыжьхэм я бжыгъэр куэд зэрыхъум, Iуэхугъубэм я щхьэфэм зэриIэбэм, хэкум и дэнэ къуапи ахэр зэIэпахыу къызэрыгъуэгурыкIуам къегъэлъагъуэ а хъугъэщIагъэ бзаджэм адыгэхэр ину зэрызэридзар. ЦӀыхубэ IуэрыIуатэм псалъэ хэплъыхь ищIыркъым, къэрал унафи иIэкъым. Уэрэдыр лъэпкъым зыхуиусыр ар зыхуэфащэу къилъытэ Iуэхумрэ цIыхумрэщ. Абы и лъэныкъуэкIэ убгъэдыхьэмэ, гузэхэщIэу хэлъыр гуащIэу къыплъэIэсми, джаур зауэжьым и лъэхъэнэм къежьа уэрэдхэр лъэпкъ хъугъуэфIыгъуэшхуэщ, цIыхум и зэхэщIыкIыр здынэсу щытар къыбгурыIуэну, екIуэкIым зэрыхэплъар зэхэпщIыкIыну Iэмал къыуату.
ЗэрыгурыIуэгъуэщи, щалъхуа адэжь щIыналъэмрэ зыдапIыкIа жьэгумрэ зэрипхъуэну бийр къыщыкIуэкIэ, гу зыкIуэцIылъ дэтхэнэ цIыхури абы пэувынущ, къыдалъхуахэмрэ къилъхуахэмрэ къащыжыну яужь итынущ. Зауэм къигъэщIа гъыбзэхэмрэ уэрэдхэмрэ зыхуэунэтIари аращ – зэуакIуэ къэкIуам, зэрыпхъуакIуэм пэщIоувэ, ар зэримыдэр къеIуатэ. Тхылъым ихуа уэрэдхэр зытеухуакIэ зэщхьэщыбгъэкIмэ, урихьэлIэнущ жей Iувым хэт адыгэ къуажэ лажьэншэхэр зэрызэтрагъэсхьам, щIыпIэ-щIыпIэкIэрэ щекIуэкIа зауэхэм, псэемыблэжу зэуа лIыхъужьхэм, бэлыхь мыухыжым хэхуа цIыхубзхэм, хэкукъутэм, псыикIыжым теухуа уэрэдхэм. Дэтхэнэ уэрэдми, гущIэм зригъэгъазэу, къатепсыха насыпыншагъэр егъей, щхьэегъэзыпIэр къилъыхъуэу апхуэдиз гуIэгъуэр Тхьэм къащIритам щIоупщIэ, итIани, гугъэр къаруушхуэкъэ-тIэ, шыIагъэр зытрагъакIуэу, фIым щыгугъыу уэрэдкIэ фэбжь шынагъуэр ягъэужьыхыну, нэхъыкIыж къамыгъэхъуну хущIокъу.
Зэгуэр лъэпкъышхуэу щыта, зауэр щиухым Iэбжьыб фIэкIа къызыхэмына лъэпкъым, гъэщIэгъуэнращи, сыт хуэдиз щхьэкIуэ имышэчами, къатегуплIэу и хэкур зэхэзыфыщIахэм лъагъумыхъуныгъэ яхуищIакъым, бийм къыхэнэ щымыIэу зэтеукIэн, я лъапсэр ихын хуейуэ къыхуриджэу зы уэрэди зэхилъхьакъым. Ар щыгъэтауэ, хабзэрэ напэкIэ бийр къихьэхуну, илэжь щIэпхъаджэм иригъэгупсысыну хэтащ. Сыт и уасэ, псалъэм папщIэ, адыгэ зауэлIхэм я щхьэр пихрэ бжэгъу лъагэм пызыIуу щыта урыс генерал Засс Григорий зрагъэцIыхужын щхьэкIэ, и пхъур яхьу, ХьэтIохъущокъуэ Мыхьэмэт Iэшэ, Ажджэрий и къуэ Кушыкупщ, Жанджатэ Хъырцэжь Алэ, Щоджэн Шумахуэ сымэ абы кIэлъызэрахьа цIыхугъэр. Мазэ бжыгъэ къызэрытам къриубыдэу а бзылъхугъэ цIыкIум адыгэм и бзэр ирагъэщIащ, и фащэр щатIэгъащ, и хабзэхэм щагъэгъуэзащ. Засс и пхъум къилъэгъуат адыгэ дунейр и кIуэцIкIэ, къэзылъхуа и адэм щыхуашэжми, и гупсысэр зэрихъуэкIыну хэта щхьэкIэ къикIа щыIэкъым – ар системэм и цIыхут, Нало Заур и жыIауэ, лъы гъэжэныр зыIурыIэфIа, зауэм хэужьыныхьа цIыхут.
Жылэкъутэ хъуа адыгэм IупщIу къилъэгъуат лъы нэпсу щIагъэкIыр пащтыхьыдзэм хэт къызэрыгуэкI зауэлIхэм я деж щыплъагъу зэрымыхъунур, атIэ апхуэдиз лъыгъажэмкIэ жэуап зыхь унафэщIхэр зэрыщыIэр. Аращ адыгэ уэрэдыжьхэм цIэ пыухыкIахэр къыщIриIуэр – уэрэдыжьхэм яумыс икIи ягъэмысэ урыс генералхэр, адыгэхэм къахэкIауэ пащтыхьыдзэм хыхьа дзэзешэ гущIэгъуншэхэр, тIасхъэщIэххэр, бзэгухьхэр, епцIыжакIуэхэр. Мыри къызыхэкIыр лъэпкъым игъэв узыфэ шынагъуэр игъэIэсэн, мыхъумыщIагъэ къэхъухэм дунейм гу лъаригъэтэн щхьэкIэщ. Бэлыхь хэту хэт щIэмыхъуэпсыр гущIэгъу, гулъытэ, гукъаскIэ?
Урыс-Кавказ зауэм къыдежьа уэрэдхэм къазэрыхэщщи, адыгэхэри ди лъахэм щыпсэу лъэпкъхэри мывэ щхьэлым къыдэхутат – пащтыхьым хым екIуалIэу дунейм хэзышэ гъуэгу къилъыхъуэрт, адыгэхэр хуиту я щIыгу тесыжыну щIэхъуэпсырт. Ауэ абы и закъуэтэкъым Iуэхур здэщыIэр. Уегупсыс зэрыхъунумкIэ, адыгэхэм лIэщIыгъуэкIэрэ къадэгъуэгурыкIуа зэхэтыкIэ-псэукIэри гъащIэм къемыкIуж хъуат, абы Iэмалыншэу зэхъуэкIыныгъэхэр хэлъхьэн зэрыхуейр нахуэт. ЖыпIэпэнуращи, лъэпкъыр гъуэгу зэхэкIыпIэм къытехутащ. Абы къыхихын хуейт: е хьэрып-тырку жьыбгъэр щызепщэ къуэкIыпIэ жылэ зэхэтыкIэр, е европей щIэплъу щыт урысей жылэ зэхэтыкIэр…
ЗэрыжаIэщи, адыгэ унафэр кIыхьщ. Зи геополитикэ Iуэхухэр псынщIэу зэфIэзыхыну хэт Урысейм а унафэр кIэщIу ищIащ. Абы къишар хэкукъутэм и закъуэкъым, атIэ адыгэм и дуней еплъыкIэми, и псэукIэми, и хабзэ зехьэкIэми зригъэхъуэжащ. Нобэр къыздэсамкIэ уеплъмэ, сыт хуэдиз щыщIэныгъэ хэмылъми, адыгэм и гъуэгур европей щIэплъу щыт урысей жылэ зэхэтыкIэм итущ зэрыпхыкIыр, нэгъуэщIи къилъыхъуэркъым. Ауэ абы зиубгъунри, щIегъуэж къыхэмыкIыу ипэкIэ кIуэнри елъытащ лъэпкъ тхыдэм къэралыр зэрыхущытыр. Пэжым нэхъ IэщэфI щыIэкъым. Зэи бгъэзахуэ хъунукъым лъыгъажэмрэ хьэкIэкхъуэкIагъэмрэ, пIэт хъунукъым лъэпкъхэр зэтезыукIа пащтыхь дзэзешэхэмрэ абыхэм зэрахьа хъуагъэщагъэхэмрэ. Зыр зым хуэсакъмэщ, щыпкъагъэр гъуазэу щытмэщ захуагъэр щытепщэ хэгъэгу щыбухуэфынур.
«Пащтыхь зауэжьым и зэманым къежьа адыгэ уэрэдхэр» зи фIэщыгъэ тхылъыр гупсысэр куэдым нэзыгъэс тхылъ гъэщIэгъуэнщ. Уэрэди 130-м нэблагъэ зэрыт зэужьыр хамэщI къыщыхута тхьэмыщкIэхэм я щIэблэм щыщ зы нанэ и псалъэ шэрыуэкIэ жыпIэмэ, «нэпсыкIэу щIаутхыкIыр жьэгу пащхьэм и хуабэм щыгугъыу яуса уэрэдщ», нэгъэсауэ тхыдэм и фэеплъщ.
Тхылъыр зэхэзыгъэува гупым лэжьыгъэшхуэ зэфIагъэкIащ уэрэдыжьхэр архивым къыхэхыжыным, ахэр тедзэным хуэгъэхьэзырыным, еIуэлIапхъэхэмрэ псалъэ гурыIуэгъуейхэм я псалъалъэр зэхэгъэувэным, адыгэ текстхэр урысыбзэм илъхьэным и IуэхукIэ.
Уэрэд зэужьыр адыгэ щIэныгъэм, лъэпкъ щэнхабзэм дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ лэжьыгъэу зэрыщытым шэч хэлъкъым.
ТАБЫЩ Мурат, «Адыгэ псалъэ» газетым и щIэныгъэ обозреватель.
