Литературэдж, публицист Iэзэ, зэдзэкIакIуэ, лъэпкъылI гъуэзэджэ КIурашын БетIал къызэралъхурэ илъэс 85-рэ ирокъу
КIурашын БетIал 1932 гъэм бадзэуэ гъуэм и 18-м Дзэлыкъуэкъуажэ къыщалъхуащ.
Школ нэужьым, район связым илъэс кIэ щылажьэри, пасэу литературэм, щэнхабзэм, гъуазджэм дахьэха щIалэр Къэбэрдей пединститутым тхыдэмрэ филологиемкIэ и къудамэм щIэтIысхьащ икIи 1954 гъэм ар къиухащ. А илъэс дыдэм ягъэкIуащ Мэзкуу Луначарскэм и цIэр зэрихьэу дэт Театральнэ институтым, абы и Къэбэрдей студием щIэсхэр адыгэбзэмкIэ иригъэджэну. А зэманым БетIал куууэ иджащ ди лъэпкъ литературэм, драматургием зэрызиужь щIы кIэр, абы хэлъ ныкъусаныгъэхэр къихутащ, гъуазджэм и лэжьакIуэ пашэхэм я IуэхущIафэхэм щыгъуазэ зыхуищIащ.
Зи цIэр фIыкIэ зыгъэIуа публицист щIалэр 1957 гъэм Налшык къашэжри, а илъэсым къызэрагъэпэща «Iуащхьэмахуэ» журналым критикэмрэ драматургиемкIэ и къудамэм и редактору ягъэуващ. 1960 гъэм телевиденэм ягъакIуэри, пенсэм тIысыжыхукIэ абы щылэжьащ.
КIурашын БетIал куууэ зэпкърихащ ЩоджэнцIыкIу Алий, КIыщокъуэ Алим, КIэрашэ Тембот, Мэзыхьэ Борис сымэ, нэгъуэщIхэми я творчествэр. Абыхэм къадэкIуэу IуэрыIуатэр, къуажэхьхэр, псалъэжьхэр зэхуихьэсыжащ, хъыбарыжьхэр, жыIэгъуэхэр, хъуэрыбзэхэр, къебжэкIхэр итхыжащ.
2001 гъэм накъыгъэм и 28-м КIурашын БетIал дунейм ехыжащ.
Къыдалъхуа фIыгъуэ
Дзэлыкъуэкъуажэ къыдэкIащ а жылэм и тхыдэ къулейм зи гъащIэрэ гуащIэкIэ хуэфащэу, къы зыхэкIа лъэпкъым и къэкIуэнум телажьэу, лIыгъэ яхэлъу псэуа, ноби псэу лIыфI куэд. Абыхэм ящыщщ КIурашын БетIал.
ЦIЫХУМ бгъэдэлъ зэфIэкIыр абы къыдалъхуа фIыгъуэщ. А псалъэ хэм япкърылъ мыхьэнэр зэры пэжым щыхьэт тохъуэ БетIал и гъащIэмрэ и гуащIэмрэ. ЩIэныгъэ зэгъэгъуэт, еджэ, жиIэу КIурашыным зыми къыпиубыдакъым. И адэ Мухьэмэд къуажэм къыдэкIа япэ трактористу колхозым хэтт, щхьэкъэIэт имыIэу лажьэрт. БетIал и ныбжьыр илъэсипщIым нэмысауэ и адэр зауэм кIуэри къигъэзэжакъым. Фызабэу къэна и анэм и щIалитIым (БетIал иIащ къуэш нэхъыщIэ) ятеубгъуауэ, зыхуей зэ рыхуигъэзэным яужь итащ. БетIал «МылIэр лIы мэхъу», жыхуиIэу, псэуащ, ауэ и адэ къуэш КIурашын Мысост гуапагъэу дилъэгъуар, псэуху гулъытэ къахуищIу зэры щытар зыщигъэгъупщэртэкъым. А псом къадэкIуэу, Мысост и хьэлым, и хыхьэхэкIым узыIэпишэу хэлът джэгуакIуэ плъыфэ: жьэрыIэзэт, пса лъэ шэрыуэу, жыIэгъуэ гъэщIэгъуэну къыжьэдэкIахэр зэIэпахыу къуажэм дэлът. Хэт ищIэрэ, БетIал игъащIэ псокIэ бзэм хуищIа лъа гъуныгъэр лъэныкъуэ гуэркIэ къыпкърыкIагъэнкIи хъунщ и адэ къуэшым?!
…Сэ фIыуэ сощIэж КIурашын БетIал гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуэхэм къуажэм къэкIуэжу зэ ры щытар. Уэрамым ар къыдыхьауэ щыт лъагъукIэ, школым щIэс еджакIуэ цIыкIухэр дехъуапсэрт. Къытрыригъадзэ тхыгъэхэм деджэну иджыри дыхунэмысами, ди лэжьэгъу БетIал и къуэш нэхъыщIэ Володя къыджиIауэ тщIэрт абы Къэбэрдейм икIа студент гуп адыгэбзэкIэ иригъаджэу Москва зэрыдэсыр. Дригушхуэрт апхуэдэ цIыху ди къуажэ къызэрыдэкIам.
«Над селом опустился вечер» зи фIэщыгъэ нэтынхэр 1967 1968 гъэхэм ди телевиденэм щекIуэкIыу щытащ, зы адыгэ е балъкъэр ма къамэ (уэрэд) къы щы мыIуу. КIурашыным гу лъаригъэтащ апхуэдэу пщIэ зэрымыхъу нум. Абы къыхилъхьа гупсысэр даIы гъащ редакторхэм, кино те зых режиссёрхэм. Куэд мыщIэуи телепрограммэхэм къыхыхьэу щIадзащ лъэпкъ макъамэкIэ гъэпса фильм хэр, «Уэрайдэ», «Къурш щхьэ тхъуахэм я макъамэхэр» жыхуи Iэхэм хуэдэхэр.
ЛэжьакIуэ гуп щыхъукIэ, Iуэху еплъыкIэ зэмыщхьхэр зиIэ цIыху хэри яхэтщ, зэрызэгурымыIуэр куууэ къыщыщIэлъи къэхъуу. Апхуэдэм деж БетIал пхуигъэкIуэтынутэ-къым, абы къыхилъхьэ Iуэхугъуэм лъэпкъым и тхыдэр, щэнхабзэр, абы и блэкIамрэ и нобэмрэ зэ рызэхьэлIар и тегъэщIапIэти. Сигу къинэжащ «Адыгэ Хасэ» зи фIэщыгъэ нэтыныр япэу программэм щыхигъэхьэм, «адыгэ» псалъэм тримыкъузэу «Хасэ» жиIэу фIищмэ нэхъ къезэгъыу нэхъыщхьэм къыщыжриIэм, абы и жэуапу иритар: «Адыгэ Хасэр сэ къэзгупсыса фIэщыгъэкъым. Ар илъэсищэхэм нэсауэ яIэщ адыгэхэм. Мыбы хэлъкъым икIи къыхэщынукъым адрей лъэпкъхэм ефIэкIыныгъэ гуэр». А щIыкIэм тету иукъуэдийрт икIи пхигъэкIырт, илъэс куэдкIэ иригъэкIуэкIа «ХьэщIэщ» тележурналым хыхьэ сюжетхэм теухуауэ псалъэмакъ гуэр къыкъуэкIмэ.
Щапхъэу къэтхьынщ 1970 гъэм и жэпуэгъуэм телевиденэм къита «IуэрыIуатэ дыщэ пхъуантэ» нэ тыныр. Абы лъабжьэ хуэхъуащ IуэрыIуатэм и къэхутакIуэмрэ джэгуакIуэмрэ я диалогыр. Ар къызэ рыщIидзэри къызэрыгуэкIкъым: «Телевизореплъ, радио едаIуэ е щIэджыкIакIуэ, егъэтIылъэкI пIалъэкIэ уи Iуэхуу хъуар. Сэ сыхуейщ ныбжесIэну щIэрыщIэу дунейм къытехьэжа хъыбарыжь, таурыхъ телъыджэм къыхэкIа усакIуэм, Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъхэм я IуэрыIуатэм фIы дыдэу щыгъуазэ Фатуев Роман теухуа хъыба рыжьыр». Сценарийр зытхам абы щIигъужащ дэфтэр хъумапIэхэм къыщигъуэта сурэтыжьхэр, темэм ехьэлIауэ пасэу траха кинохэм ящыщ пычыгъуэхэр, режиссёрым щIэуэ трихахэр. Ауэ ахэракъым нэтыныр тэмэм хъунымкIэ шэсыпIэ нэхъыщхьэ хъуар, атIэ жьэрыIуатэ псалъэм пкърылъ къару лъэщыр еплъхэм я гущIэм публицистым и IэзагъкIэ нэхьэса зэрыхъуарщ. Нэтыныр еух IуэрыIуатэр зэхуэ зыхьэсыжа Фатуев Роман итхыжа, усакIуэ цIэрыIуэ Бедный Демьян урысыбзэкIэ Iэзэу зэридзэкIа адыгэ хъуэхъукIэ.
КIурашыным и творчествэм нэхъ зыщиузэщIар телевиденэм щы щылэ жьа илъэсхэрщ. Зи лэжьыгъэр иунэтI, литературэмрэ драмэмкIэ къудамэм къуэпс куэдкIэ къепхат республикэм щыIэ щэнхабзэ, гъуазджэ IэнатIэхэр. Ар сэбэп яхуэмы хъуу къанэртэкъым и Iэдакъэ къыщIэкI тхылъхэмрэ статьяхэмрэ. Тхэным гу хуэзыщIар щIэмычэу йоджэ, щIэм рэ щIэщы гъуэмрэ къыщигъуэт гъуэгум димыдзыхыу. А хабзэм текIакъым КIурашын БетIал псэуху. И япэ тхылъыр къыдигъэкIащ 1969 гъэм. Абы хуищIа «Хасэ» фIэщыгъэм ищхьэкIэ къы жытIа гупсысэм ухуе шэ: адыгэхэм лIэщIыгъуэкIэ къадекIуэкIа зэхы хьэм и мыхьэнэрэ и къэухькIэ БетIал къызэщIеубыдэ икIи зэпкърех лъэпкъ литературэм, щэнхабзэм, гъуазджэм, IуэрыIуатэм, тхыдэм, хабзэм теухуа Iуэху гъуэхэр. Япэ тхылъым къыкIэлъы кIуащ «ЦIыхубэ усакIуэм и псэ хьэлэлыр» (1978 гъ.), «Упсэу» (1979 гъ.), «ФIэхъус апщий!» (1991 гъ.), «Гъуазэ» (1996 гъ.), «Этюды о поэте и человеке» (1975 гъ.). Абыхэм нэхъыщхьэу кIуэцIрокI япэ тхылъым щыпхиша лъагъуэхэр, ауэ зэманым пэджэжу зрегъэубгъу, лъэхъэнэ къэс лъэпкъ литературэм, щэнхабзэм, театрым я зыужьыныгъэр зэрыкIуатэм купщIафIэу топсэлъыхь, ныкъусаныгъэхэр тегъэ кIуэтыным публицистым и псалъэрэ жэрдэмрэ хелъхьэ.
Псалъэмакъ щхьэхуэ къалэжь КIурашын БетIал и тхыгъэ щхьэхуэхэм, публицистикэ статьяхэм, этюдхэм, эссехэм. Абы куууэ зэпкърихащ ЩоджэнцIыкIу Алий, КIыщокъуэ Алим, ПащIэ Бэчмырзэ, КIэрашэ Тембот, Мэзыхьэ Борис сымэ, нэгъуэщIхэми я лэжьыгъэхэр. КъимыдэкIэ, IуэрыIуатэр, къуа жэхьхэр, псалъэжьхэр зэхуихьэсыжащ, хъыбарыжьхэр, жыIэгъуэхэр, хъуэрыбзэхэр, къебжэкIхэр итхыжащ.
Публицистым и къалэн нэхъыщхьэр къызыхэкIа лъэпкъым и къэкIуэнум тхыдэмрэ нобэмрэ я зэпыщIэныгъэм къыхих дерсымкIэ фIыкIэ телэжьэныр КIурашын БетIал еш имыщIэу игъэзэщIащ. Гу лъытапхъэщ мы Iуэхугъуэми: БетIал статья жанрым иту къытрыригъэдза тхыгъэ къэс къэхутэныгъэ щхьэ хуэщ, ди лъэпкъ литературэм, тхыдэм, гъуазджэм, адыгэ хабзэм куууэ щыгъуазэ зызыщIыну хуей дэтхэнэ щIэблэм дежкIи щIэдзапIэ хьэлэмэтщ. Апхуэдэ статьяхэр пщIы бжыгъэхэм нос. Абы телъыджэу къехъулIэрт журналистым и Iэзагъэр псом япэу къэзыгъэлъагъуэ нэ щэнэр тхыгъэм зэреджэу зан щIэу дихьэхыныр. КIэщIу дыкъытеувыIэнщ абыхэм ящыщ зыбжанэм.
«Мадемуазель Аиссе. Тхыдэм къыхэна адыгэ цIыхубз» тхыгъэм къыщыгъэлъэгъуащ ди лъэпкъым къыхэкIа бзылъхугъэр Франджы литературэм и классик зэрыхъуа щIыкIэр, ар Вольтер и ныбжьэгъуу, абы пщIэ къыхуищIу зэрыщытар, «Ахъмэтыкъуэ Къазийбэч» фIищауэ газетым къытехуа тхыгъэмкIэ ар ироплъэ ХIХ лIэщIыгъуэр иухыу ХХ лIэщIыгъуэм щыщIидзэм Урысейми, Швециеми, Франджыми икъу кIэ цIэрыIуэ щыхъуа адыгэлIым къикIуа гъуэгуанэм, ар тхакIуэу, интеллигент щыпкъэу, а псом къа дэкIуэу урысыдзэм и тIасхъэ щIэх къэмылэнджэжу зэрыщытар. ИтIанэ, БетIал и тхыгъэхэм я фIэщыгъэхэм я нэхъыбэм, публицистым зэрихабзэу, Iуэху зэIумыбзыр занщIэу щегъэув: «Андемыркъан. Уэрэдыжьым и тхыдэм и зы напэкIуэцI», «Пушкинымрэ адыгэ литературэмрэ», «Толстойр Къэбэрдей-Балъкъэрым», «УсакIуэшхуэм и IэдакъэщIэкIхэр. ПащIэ Бэчмырзэ теухуа псалъэ». КIурашыным и къалэмыр нэхъ жану игъабзэу, и псалъэхэр гущIэкIэ нэхъ игъэхуабэу къыпщохъу ар ЩоджэнцIыкIу Алий и гъащIэм, и тхыгъэхэм, уса кIуэшхуэм и адыгэбзэ псынэпсу къабзэм щытетхыхьым деж. Ап хуэдэ гупсысэ уигу къэмыкIынкIэ Iэмал иIэкъым абы триухуа «Дыгъэпсым пэлыд тхыгъэхэр», «Этюды о поэте и человеке» тхылъхэм, «Бзэ куэд ищIэрт», «ЦIыхубэ усакIуэм и псэ хьэлэлыр», «Уса-кIуэшхуэм и гъащIэ налъэ», «Алий и письмохэр» статьяхэм укъыще джэкIэ.
Публицистикэр нобэрей зэманым ипэ иту мэбакъуэ, къэкIуэнур и гъуа зэу, абы хуэлэжьын хуейхэр къегъэув. Ар зыхуэгъэзар цIыхубэм я дуней тетыкIэм и зы лъэныкъуэкъым, атIэ а цIыхубэм я гупсысэм зэрыщыту хуэгъэпсащ.
ЦIыхум и уасэр и лэжьыгъэрщ, щIыжаIэжыр, абы и лъэпкъэгъухэм заузэщIын папщIэ хузэфIэкIар къалъытэри аращ. Дэ дызэреплъымкIэ, КIурашын БетIал нобэми къэкIуэнуми хуэгъэпса и Iэужьхэм яIэ мыхьэнэмкIэ ДзэлыкъуэщIым зы зэман щыпсэуа узэщIакIуэхэу Нэгумэ Шорэ, Къуэдзокъуэ Лэкъу мэн, Къэшэж ТIалиб сымэ ябгъэдэбгъэувэну хуэфащэщ.
БЖЭНЫКIЭ Мухьэб,
публицист, критик.
Упэжмэ, пэжым тет!
КIурашын БетIал зы дэлэжьахэм ящыщщ телевиденэм и режис сёрхэу Дэбагъуэ Раерэ Шэрджэс Мухьэмэдрэ. Абыхэм ягу къагъэ кIыж.
Рае: Сэ 1959 гъэм телевиденэм лэжьэн щыщIэздзащ. ИлъэситI-щы дэкIри, БетIал редактор нэхъыщхьэу нагъэкIуат. Ар лэжьа кIуэ шхуэт, ерыщт. Ауэ и щхьэ Iуэхутэкъым щIиувыкIыр, атIэ лэжьыгъэт. Зыри иригъэIусэнутэкъым итхам. Абы щы гъуэм цензурэр щыIэти, нэтыну хъуар щIаплъы кIырт, псом хуэмыдэу лъэпкъ Iуэхухэм нэхъ тегъэщIахэр. Езы БетIал адыгэм теухуар къы зэриIэтыным, и фIыр къызэрыдригъэуеиным пылът. Ар къыпхуадэнт? ЯпэщIэувэрти, езыр зэрыхуейуэ яфIищIырт. Ауэ сытми мыхъуу, документкIэ, щIэныгъэм и къэхутэныгъэкIэ щIигъэбыдыхьырт зытеп сэ лъыхь Iуэхур. Иджыпстут ар хуиту, къыпэ ры мыуэIауэ щытхэфынур.
Мухьэмэд: И щхьэми, нэгъуэщIхэми яхуидэнутэкъым техьэ-текI хьэлыр. «ХыумыщIыкIмэ умыдауэ, упэжмэ пэжым тет!» жиIэрт БетIал. ИриубыдылIэурэ хэти жриIэфынут игу щIебгъар. Абы щхьэкIэ куэдым зыкъыхуагъэгусэрт. Ауэ нэхъыщIэхэр фIыуэ илъагъуу, игъа сэу, игъэгушхуэу щытащ. Псалъэм папщIэ, сэ абы фIыщIэ хузощI адыгэбзэм, адыгэ тхы дэм гъунэгъу сызэрыхуи щIам папщIэ.
Рае: БетIал щIэтхьэусыхэу щыта зы Iуэху гуэрми натIэкIэ деуэлIэжащ. «Мы ди тхакIуэхэм, артистхэм фильм ятед в гъэх, архив дывгъэщI. Шортэн Аскэрбий, Акъ сырэ Залымхъан, ТIы хъужь Алий… Дывмыгъэбэлэрыгъ, апхуэдэ цIыху гъуэзэджэхэр зэзэ мызэххэщ дунейм къы щытехьэр, дахуэвгъэ тIылъэ къэкIуэну щIэб лэм…», жиIэрт БетIал. Иджы Акъсырэ Залымхъан и цIэр къитIуэн ди гугъэу ар зытет плёнкэ ди фондым къыщыт-лъыхъуати, зыри щIэд гъуэтакъым.
Мухьэмэд: Зыми емы щхьу, езым и еплъыкIэ иIэжу БетIал бгъэды хьэрт тхыдэми, Iуэры Iуатэми, гъуазджэмрэ щэн хабзэмрэ я лэжьа кIуэхэми. Абы итхыр гурэ псэкIэ къимыгъэщIауэ, и кIэм нэмыгъэсауэ къа нэртэкъым. Итхам зыгуэр хэбдзуи зэпхъуэ кIыуи идэртэкъым. МыувыIэу зытетхыхьынури адыгэ Iуэхурат.
Рае: Хуабжьу цIыху гъэщIэгъуэну, адыгэр фIыщэу илъагъуу, цIыху пэжу, жьэнахуэу щытащ БетIал. АпхуэдизкIэ ар цIыху щыпкъэт, цIыху пэжти, тIасхъэщIэх и гъу сэу укIуэ хъунущ, жы хуаIэм хуэдэт. Уи дзыхь ебгъэзакIи, зэи уигъэ щIэхъунутэкъым, сыт хуэдэ щэху и тхьэкIумэм имыцырхъами, ар игъэхъыбарыжынутэкъым…
Зытхыжар ТХЬЭГЪЭПСЭУ Увжыкъуэщ.
КъБАССР-м и ТхакIуэхэм я зэхуэсым. 1993 гъэ
«Ди зэманым и лIыхъужь» кинофильмыр трах. БетIал ижьымкIэ щытщ. 1971 гъэ
Зы щапхъэ
КIурашын БетIал 1950 гъэм къыщыщIэдзауэ сцIыхуу щытащ. Абы щыгъуэм Къэбэрдей къэрал пед институтым дыще джэрт, ар тIэкIу дяужь кIэ ны щIэтIысхьат. БетIал щIалэ губзыгъэт, щхьэх иIэтэкъым икIи щIэныгъэм хуэнэхъуеин шэт.
БЕТIАЛ радиом, газетым, телевиденэм щыщы лэжьа зэманым къызэ лъэIуурэ сигъэтхыу щытащ адыгэбзэр, литературэр школым зэ ры щра
гъэджым, тхакIуэхэм е абыхэм я тхылъ гуэрхэм теухуауэ. Езыри къедгъэ благъэрт егъэджа кIуэ хэм я щIэныгъэм щыха гъа хъуэ институтым икIи лекцэ гъэщIэгъуэнхэм къыт хуеджэрт. Нобэр къыз дэсми егъэджа кIуэ хэм къагъэ сэбэп абы и Iэда къэ къыщIэкIа тхыгъэхэр.
БетIалрэ сэрэ ды зэдэ лажьэу зэрыщытам и зы щапхъэщ ЩоджэнцыкIу Алий къызэралъхурэ илъэс 80 щрикъум ирихьэлIэу си сценарийкIэ тетхауэ щыта теле филь мыр. Ар теухуат усакIуэ щэджащэр егъэджакIуэу, школ унафэщIу Къулъ къужын Ипщэм зэрыщы лэжьам.
ЦIыху гумызагъэу, щIэ ныгъэшхуэ бгъэдэлъу, къэухьышхуэ иIэу дунейм тетащ КIурашын БетIал икIи гуащIэу иIэр адыгэбзэм, литературэм, тхыдэм зэрыхилъхьар лъэу жьын шэ хъуакъым.
КЪУЭЩIЫСОКЪУЭ Нурхьэлий.
2002 гъэ
И ныбжьэгъухэр и гъусэу зегъэпсэху. 1962 гъэ
Тхылъымрэ мылъкумрэ
Адыгэ литературэмрэ щэнхабзэмрэ я тхыдэм къыхэнащ КIурашын БетIал и цIэр литературэдж гумызагъэу, критик гъуэ зэджэу. Абы щIэныгъэ хъарзынэ зригъэгъуэтащ, Къэбэрдей пединститутыр къиуха нэужьи езыр-езыру еджэн зэпигъэуа къым. Ар псэухуи еджащ, зы махуи димыгъэхуу.
КЪЭБЭРДЕЙ театрым къэзыгъэзэжыну щIалэгъуалэ гуп 1950 гъэм Театральнэ институтым щIагъэтIысхьэну щагъакIуэм, ахэр адыгэбзэм хуригъэджэну КIурашыныр гъусэ хуащIащ. ЩIэныгъэм гу хуэзыщIа щIалэ губзыгъэм нэгузыужь защIэкIэ зэманыр щыхьэрым щигъэкIуакъым. Пэжщ, зи щIалэгъуэ БетIал дэзыхьэхын Iуэхугъуэ Iэджэ а къалэ дахэшхуэм куэд щыIэт, ауэ и пщэ къра лъхьа Iуэхум щIалэгъуалэм щIэныгъэ куу егъэгъуэтыным псэемыблэжу зэрытелажьэм къыдэкIуэу, езыми и къэухьым зригъэужьыну, и щIэныгъэм хигъэхъуэну мурад быдэ ещI. Ар здэмыкIуа музейрэ щэнхабзэм теухуа гъэлъэгъуэныгъэрэ а лъэхъэнэм Мэзкуу щыгъуэтыгъуейт. Театр зэмылIэужьы гъуэхэм ягъэува нэхъ спектакль гъэщIэ гъуэнхэм иригъаджэ щIалэгъуалэр щIыгъуу мызэ-мытIэу зэреплъам къыщымынэу, езым къытригъэзэжурэ тIэуней, щэней зэплъа театр гъэлъэгъуэныгъэ Iэджэ щыIэт. А псом и щIыIужкIэ, зы сыхьэт нэхъ мы хъуми хущIыхьэгъуэ тIэкIу къыхудэхуамэ, Лениным и цIэр зезыхьэ библиотекэм и архив хъумапIэм адыгэ тхыдэм теухуауэ иджыри цIыхухэр зыщымыгъуазэ напэкIуэцI гъэщIэгъуэнхэр къыщилъыхъуэрт икIи къыщигъуэтырт. БетIал езым Мэзкуу щызэригъэпэщыжауэ архив бэлыхь иIэ хъуат. Абы къыхихыурэ итхыжми, газетхэм статьяхэр къытрыригъа дзэми, телевиденэм нэтын щигъэхьэзырми илъэс IэджэкIэ газет щIэджыкIакIуэхэмрэ телевизореплъхэмрэ щIэщыгъуэ ящыхъуу, акъыл къызыхахын куэд я пащхьэм ирилъ хьащ. Ар лъэпкъым хуищIэр фIэмащIэу псэуа цIыхухэм ящыщт. Абы итхыр къызы хуэтыншэу хьэзыр имыщIауэ, игу хуэмызэ гъауэ газетми иритынутэкъым, телевиденэми хуит яхуищIынутэкъым. Апхуэдэу гумызагъэу зэрелэжьым къыхэкIыу, БетIал и тхыгъэхэми и нэтынхэми куэдрэ щытхъу къахьырт.
КIурашыныр тхылъ щащэ тыкуэн хуэзамэ, абы щIэмыхьэу зэрыблэпшыфын щыIэтэкъым. ЗэрыщIыхьэуи, ди лъэпкъым, тхыдэм теухуа тхылъыр миным къахилъагъукIырт. Абы хэджыхьырти, къищэхурт. БетIал асыхьэтым гу зылъитэр нэгъуэщIыр мазэкIэ лъыхъуэми къыхуэгъуэтынтэкъым. Къызы хэ кIар, зи хэкур фIыуэ зылъагъу щIалэм и гур хуитхьэщIыкIат и лъэпкъым. НэхъыфIу дунейм тетыр ар щэнхабзэуи щрырет, ар лIыгъэ ехьэжьа ирехъу, зыми имыщIэ, иджыри къэс зыщымыгъуазэ гуэр абы къигъуэтыжамэ, ар гуфIэгъуэ мыкIуэщIт.
Хэти ещIэ усэм нэхърэ прозэр гукIэ зэбгъэщIэну зэрынэхъ гугъур. ИтIани, напэкIуэцIитI-щы хъу тхылъ адыгэ гъащIэм, адыгэ псэукIэм, адыгэ тхыдэм ятеухуа Iыхьэхэр КIурашыным гукIэ ищIэрт Пришвиным, Лебединскэм е нэгъуэщI хамэ къэрал тхакIуэ, дунеяплъэ къежьэу Къэбэрдейм къэкIуа, ди псэукIэм зыщызыгъэгъуазэу тетхыхьыжа журналистхэм я IэдакъэщIэкI куэд емызэшу къыбжиIэжыфынут.
Ефэ-ешхэ Iэнэми БетIал адыгагъэм, адыгэ тхыдэм, адыгэ Iуэхум щытепсэлъыхь къудейтэкъым, атIэ ахэрат нэхъапэр, нэхъыщхьэр, Iэнэм и кIэм нэсыхункIэ псалъэмакъ мыухыжу щыIэр. Абдеж щысхэм зэхамыха, ямыщIэ гуэр яригъэщIамэ, захригъэхамэ, езым на сыпыфIэу зилъытэжу Iэнэр зэхуищIыжырт.
КIурашыным мылъкум я нэхъ лъапIэу ибжыр тхылърати, укъыщалъхуа махуэу е нэгъуэщI гуфIэгъуэ щхьэусыгъуэ гуэр уиIэу БетIал укъищIарэ а и тхылъ къомым хэплъэу, и гум къыщIитхъми, зыкъуимыгъащIэу, зы тхылъ къыхихрэ къуитамэ, ар къыпхуэарэзы дыдэу арат.
Адыгэ лъэпкъым къыхэкIа, адыгэ лъабжьэ зиIэ цIыху цIэрыIуэхэр дэнэ щыIэми БетIал ищIэ къудейтэкъым, атIэ абы и гъащIэм и къекIуэкIыкIам, и IуэхущIафэхэм, и ехъу лIэныгъэхэм къанэ щымыIэу щыгъуазэт. Франджы литературэм и классик Шарлоттэ ХьэIишэт (мадемуазель Аиссе) и тхылъыр Ленинград урысыбзэкIэ къызэрыщыдагъэкIыр къищIати, ар къыдэзыгъэкI тхылъ тедзапIэм БетIал письмо хуитхыу и лъэIукIэ тхылъипщI къыщыхурагъэхьым, и ныб жьэгъухэм яхуигуэшащ. Сэри къыслъысат абыхэм ящыщ зы.
Ди къуэш республикэхэу Адыгейм, Къэрэшей-Шэрджэсым щыщ куэд ныбжьэгъу хуэхъуат КIурашыным. Ахэр ди лъахэм къихьауэ зэи икIыжакъым БетIал ямылъагъуу. Езыри абыхэм я деж щIэх-щIэхыурэ щыхьэщIэрт. А республикитIми я тхакIуэхэм, усакIуэхэм, уэрэджыIакIуэхэм, сурэтыщIхэм ятеухуа тхыгъэ куэдыкIей ди республикэм къыщыдэкI газетхэм, журналхэм щIэх-щIэхыурэ къыт ри дзэрт, радиокIэ, телевизоркIэ къригъэтырт. Псом хуэмыдэу тхыгъэ куэд ятриухуащ МэшбащIэ Исхьэкърэ КIэрашэ Темботрэ я IэдакъэщIэкIхэм.
КIурашын БетIал адыгэ хабзэр, адыгэ нэмысыр фIы дыдэу ищIэ къудейтэкъым, атIэ ахэр зымыщIэр, зыфIэмыгъэщIэгъуэ ныр ныбжьэгъу ищIын дэнэ къэна, ауэ кIуэгъу жэгъу къудей хуэхъункIэ Iэмал иIэтэкъым.
БетIал жьэнахуэт, къыбдигъуэр ехьэкI лъэпкъ хэмылъу къыбжиIэфынут. ФIы къыбдилъэгъуами, псалъэ гуапэхэм щымысхьу къыптрикIутэнут. Абы и унэр цIыху кIуапIэти, тхакIуэхэр, сурэтыщIхэр, уэрэджыIакIуэхэр, артистхэр, литературэмрэ щэнхабзэмрэ я лэжьакIуэхэр куэдрэ щызэхуэсырт. Ахэр нэхъыбэу зытепсэлъыхьыр адыгэхэмрэ адыгагъэмрэт, лъэпкъым и гъащIэмрэ и къэкIуэнумрэт.
БетIал зэи къулыкъущIэкъуу щытакъым. Къулыкъуу щыIэм я нэхъ лъапIэу ибжыр литературэмрэ щэнхабзэмрэ лъэужь дахэ къыхинэнырт. Аращ псэухункIэ зыхуэлэжьари зыхуэпсэуари.
«ХьэщIэщ», «Лъыхъуэм къегъуэт», «Iуэ рыIуатэ дыщэ пхъуантэ» мыкIуэдыжынщ БетIал фэеплъу къытхуигъэнар. КIурашы ным и нэтынхэм, и телеспектаклхэм жьантIэр щаIыгът ПащIэ Бэчмырзэ, ЩоджэнцIыкIу Алий, КIуащ БетIал, КIыщокъуэ Алим, литературэм зезыгъэужьа нэгъуэщI ди тха кIуэхэм.
БетIал «уей-уей» жригъэIэу лъэпкъ литературэмрэ щэнхабзэмрэ хуэлэжьащ. ЗылI хузэфIэкIыни абы хищIыхьащ. Езыр къытхэмытыжми, и тхыгъэхэр, и тхылъхэр къэнащ. Ахэр фIым ухуэзыущийщ, уи лъэпкъыр фIыуэ уэзыгъэлъагъущ.
ЖЫЛЭТЕЖ Сэлэдин.
Гулъытэншэу къанэ хъунукъым
ЗэрыжаIэщи, цIыхур къызэралъытэр къигъэ щIаракъым, атIэ илэжьа-хузэфIэкIаращ. Абы и лъэныкъуэкIэ къапщтэмэ, занщIэу жыIапхъэщ КIурашын БетIал зылI хузэфIэкIын лэжьыгъэ и лъэпкъым зэрыхуищIар.
ЛЪЭПКЪЫМ дежкIэ лъапIэщ литературэм, тхыдэм, щэнхабзэм, IуэрыIуатэм, хабзэм тегъэпсыхьауэ КIурашын БетIал итхахэр. «ФIэхъус апщий!», «Гъуазэ» тхылъхэу нэхъапэм дунейм къытехьахэм тхылъеджэ хэр, литераторхэр БетIал псэу щIыкIэ тепсэлъыхьауэ щытамэ, «Лъэпкъ гъуазэ» тхылъым теухуауэ абы зэхиха щыIэкъым. Ар къыдэкIри, куэд мыщIэу езыри дунейм ехыжащ. Абы къыхэкIыу, кIэщIу дриплъэмэ си гуапэт а тхылъым и ухуэкIэ-зэхэлъыкIэм.
«Лъэпкъ гъуазэм» ит тхыгъэхэр тIууэ зэщхьэщыхащ. «Япэ зэIущIэ» зыфIища псалъащхьэм щIэтщ Iуэ рыIуатэм теухуауэ къытры ригъэдзахэр, радиотеленэ тынхэу, къэхутэныгъэхэу иригъэкIуэкIахэм зришэлIа гупсысэхэр. Шэч хэмылъу, абы и лъэныкъуэкIэ гу зылъытапхъэ Iыхьэщ Агънокъуэ Лашэ ехьэлIа «Уэрэдым и щIопщыр и ежьущ» статьяр.
«ЕтIуанэ зэIущIэ» псалъащхьэм щIэту къокIуэ КъардэнгъущI Зырамыку, Къардэн Бубэ, Дадэ Адэлбий, Шэвлокъуэ Пётр, Къуэдзокъуэ Хьэсэн, IутIыж Борис, Акъсырэ Залымхъан, япэ адыгэ цIыхубз кинорежиссёр Тамбий Джанет, актёрхэу Сибэч Быхуэ, То къуий Хъусен, скульптор БжэIумых Хьид, критик-зэ дзэкIакIуэ Къэрмокъуэ Хьэмид, усакIуэхэу Хьэту Пётр, Сонэ Абдулчэрим сымэ ятеухуа эссехэр, статьяхэр, гукъэкIыжхэр.
Псэуху езым хуэфэщэ жын гулъытэ имыгъуэтами, КIурашын БетIал къызыхэ кIа лъэпкъым хуэарэзыуэ псэ уащ. Абы и щыхьэтщ мыпхуэдэ и псалъэхэр: «Сэ сыхуэарэзыщ си лъэпкъ гуащIэм Адыгэ нарт эпо сыр, Адыгэ хабзэр къызэригъэщIыфам, дуней псом щыцIэрыIуэ адыгэшыр зэрихъумэфам, Iэщэ-фащэ екIу, ерыскъы къызэрыхуэгупсысам, лIы щэджащэ куэд къызэрыхэкIам, иджы ри къызэрыхэкIынум пап щIэ. Трырет бэрэ мы дунеишхуэм адыгэ уафэ, адыгэ щIылъэ, адыгэ лъэпкъ!»
БетIал мурадыфI куэд зэриIам щыхьэт техъуэу къыхэзгъэщыну сыхуейт сымаджэ хьэлъэ щыхъуам щIэупщIакIуэ сыкIуауэ зи гугъу къысхуищIа Iуэхур. КъызиIуэтылIат Агънокъуэ Лашэ теухуа тхылъ итхыну зэримурадри, XIX лIэщIыгъуэм и япэ Iыхьэм ди щIыпIэм щыIа урыс усакIуэ Родожицкий Илья 1828 гъэм «Алий Къарэмырзэ шэрджэс повесть» фIищу усэу итхар къыдигъэкIыну зэрыщIэхъуэпсри… Илъэс куэд тригъэкIуадэу БетIал къилъыхъуэжа а Iэрытхыр нобэ здэщыIэм сэ щхьэкIэ сыщыгъуазэкъым.
ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым пап щIэ КIурашын БетIал зэ ридзэкIа пьесэхэр иджы театр фондым щахъумэ. Ахэри нэгъуэщI ди тха кIуэ хэм зэрадзэкIа пьесэ нэхъыфIхэри иту тхылъ щхьэ хуэу къыдэгъэкIыжыпхъэт.
КIурашыныр лъэпкъ театр гъуазджэм и лэжьакIуэ куэдым зэрадэлэжьам, Мэзкуу къалэ зэрыщригъэджам теухуауэ щыIэ тхыгъэхэри зэгъэуIужын хуейт.
Апхуэдэуи гулъытэншэу къанэ хъунукъым Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым папщIэ КIурашыным архив хэм, тхылъ хъумапIэхэм, Iэрытх фондхэм, нэ гъуэщIхэми къыщигъуэтыжу урысыбзэкIэ езым зэридзэкIыжу зэхуихьэсыжа театр фондри. Апхуэдэ лэжьыгъэ ин пIалъэ кIы хьым къриубыдэу, и зэмани и пси емыблэжу, езыгъэкIуэкIа цIыхум и цIэр зыщыбгъэгъупщэныр емы кIущ икIи гуэныхьщ. Къыхэзгъэщыну сыхуейт БетIал и Iэрытх-щIэиныр лъэпкъым куэдкIэ сэбэп зэрыхуэхъунури.
АБАЗЭ Албэч,
филологие щIэныгъэхэм я кандидат.
