Лъэпкъ литературэм лъапэ махуэкIэ къыхыхьа усакIуэ
Бещтокъуэ Хьэбас и ныбжьыр илъэс 75-рэ ирокъу
«УЭ УАДЫГЭЩ ДЭНЭ УЩЫМЫIЭМИ…»
ХХ лIэщIыгъуэм и 50-70 гъэхэм адыгэ литературэм къыхыхьа усакIуэ, тхакIуэ гупышхуэм — Тхьэгъэзит 3убер, Гъубжокъуэ Лиуан, Бещтокъуэ Хьэбас, IутIыж Борис, Бицу Анатолэ, Гъэунэ Борис, Сонэ Абдулчэрим, Ацкъан Руслан, Мыкъуэжь Анатолэ сымэ, нэгъуэщIхэми — хэлъхьэныгъэшхуэ хуащIащ лъэпкъ щэнхабзэми, гъуазджэми, литературэми.
Псыпэ лъэужьыфIэу къыщIэкIат Бещтокъуэ Хьэбас лъэпкъ литературэм лъапэ махуэкIэ къызэрыхыхьа «Ракетодромхэр» (1969) япэ усэ тхылъыр, зэрыжаIэу, «щэм и щIагъ хъуар». Абы кърикIуащ кIуэ пэтми нэхъ куу хъу усыгъэ псышхуэр: зыр адрейм кIэлъыкIуэу дунейм къытехьащ «Розэм и чэзущ» (1973), «Адэжь щIыналъэ» (1978), «Нарт макъамэхэр» (1981), «Напэ» (1985), «ФIылъагъуныгъэ тхылъ» (1988), «Псым щхьэщыт жыг закъуэ» (1991), «Лирикэ» (1993), «Тенджыз Iуфэ гъуэгуанэ» (1998), «Дуней телъыджэ» (2003), «Бжьыхьэ дыщафэ» (2006), «Дыщэхурэ фIамыщIрэ» (2012) тхылъхэр. 1977 гъэм Плисецкий Герман урысыбзэкIэ зэридзэкIауэ Москва къыщыдэкIауэ щытащ «Красный всадник» усэ тхылъ цIыкIур. 2011 гъэм Хьэбас и усэхэр Къулэ Ли- дэ адыгеибзэкIэ зэридзэкIауэ Мейкъуапэ къыщыдэкIащ «Чъыг закъу» сборникыр. Апхуэдэуи, 2009 гъэм «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм дунейм къыщытехьащ Бещтокъуэм и литературэ-критикэ статьяхэр щызэхуэхьэса «Анэдэлъхубзэм и псынащхьэ» тхылъыр.
ЛIэщIыгъуэ ныкъуэм нэблэгъауэ лъэпкъ литературэмрэ щэнхабзэмрэ хуолажьэ усакIуэ Бещтокъуэ Хьэбас. Зы лIы ныбжь къэзыгъэщIа творчествэр куущ, гъунапкъэншэщ. Бещтокъуэр и зэфIэкI щеплъыжащ литературэм и жанр зэмылIэужьыгъуэхэм: лирикэм, лиро-эпикэм (усэу тха «Мывэ лъэхъэнэ» роман-мифыр), прозэм («УIэзэмэ — куэдрэ!» рассказыр), драматургием («Имыс», «Нэсрэн ЖьакIэ», «КхъуафэжьейкIэ хым зэпрысыкIхэр», «Истамбыл къикIа джэду», «Сэроробот»); апхуэдэуи абы и гуащIэ хилъхьащ литературэ критикэмрэ публицистикэмрэ. КъищынэмыщIауэ, усакIуэм зрипщытащ нэгъуэщIыбзэкIэ ятха тхыгъэхэр зэдзэкIыным, ар къехъулIауи къэплъытэ хъунущ: цIыкIухэм папщIэ абы зэридзэкIащ лъэпкъ щхьэхуэхэм (инджылызхэм, шотландхэм, португалхэм, хорватхэм) я таурыхъхэр («Джек насыплъыхъуэ зэрыкIуар», «Дреглин Хогни иныжьыр», «Жьындур ишхащ», «ШейтIанымрэ зауэлIымрэ», нэгъуэщIхэри), У. Шекспир и «Лир пащтыхьыр» («Король Лир») тхыгъэ цIэрыIуэр.
ИщхьэкIэ къыщыдгъэлъэгъуа «Красный всадник» тхылъ цIыкIум нэмыщI, Бещтокъуэм и усэхэр урысыбзэкIэ зэдзэкIауэ дунейм къытехьакъым, дяпэкIэ апхуэдэ тхылъ къыдэкIынуи фIэщщIыгъуейщ. Ар щхьэусыгъуэ зыбжанэм къыхокI: япэрауэ, дэ дызэрыщыгъуазэмкIэ, езы усакIуэр арэзы техъуэркъым и усэхэр урысыбзэкIэ зэрадзэкIыным; етIуанэрауэ, Бещтокъуэм и усэбзэр, и усэхэм ящIэлъ философие куур, нэхъыщхьэращи, сатыр къэскIэ хэшыпсыхьауэ хэлъ лъэпкъ зэ- хэщIыкIыр, адыгэ гупсысэкIэр урысыбзэм къизыгъэзэгъэфын зэдзэкIакIуэ къэгъуэтыгъуейщ. Хьэбас и хъэтIымрэ и зэчиймрэ къызэтенэу, и усэхэм къыхэнэу ар нэгъуэщIыбзэм къигъэтIэсэн Iуэхуми зупщытыныр дзыхьщIыгъуэджэщ. Зэгуэр Гъубжокъуэ Лиуан и гугъу ищIу, Бещтокъуэм урысыбзэкIэ жиIэгъат: «Лиуан Губжоков — самый глубокий и тонкий лирик своего поколения. Но в переводах его не читай — в них его нет…» А псалъэхэр езы Хьэбаси епхьэлIэ хъунущ: зэрадзэкIауэ щыIэ и усэ мащIэхэми усакIуэм и хъэтIымрэ и усыгъэм и макъым-рэ къащыхэпцIыхукIыжыр зэзэмызэщ, сыту жыпIэмэ, шы емылыджым хуэдэу, абы и усэ «Iэлхэр», я купщIэкIи я фащэкIи мы-IумпIафIэхэр зэбдзэкIыныр Iуэху тыншкъым. А псом къыхэкIкIэ, езы Бещтокъуэм и еплъыкIэм арэзы дытехъуэу, абы и усэхэр, я адыгэпсэр хъумауэ, адыгэбзэкIэ «псэумэ» дэри нэхъ тфIэкъабылщ. Псалъэм папщIэ, зэдзэкIыгъуафIэкъым, зэдзэкIын хуейуи къыщIэкIынукъым къэзыгъэщIа лъэпкъым и нэпкъыжьэ зытелъ мыпхуэдэ сатырхэр: «Лъэмыжыр хэуэу ещIыр ислъэмей, Пшынауэщ пшэхэр…»; «Адыгэ губгъуэ пшэру НатIэпэкIэ бжьэпэм пэщIэт. Зэхэтщ уи гуэдз хьэсэр уэршэру, Нартыхур шу- удзэу зэхэтщ»; «ЕтIысэхыт. Уи цей щхъуантIэр щыхи, ЩIым и щIыфэ пцIанэм къеубгъуэкI. УпщIэ пыIэ хужьыр фIэлъэ жыгым, (Уезэшамэ, ари къохьэлъэкI)», нэгъуэщIхэри.
Сыт хуэдэ Iуэхугъуэм хуэусэми, Хьэбас и IэдакъэщIэкIхэр лъэпкъ гупсысэкIэ псыхьащ, абыхэм сыт щыгъуи адыгэм и дунейр зыгъэнахуэ образхэр (бгы, шы, мывэ, фащэ, цей, хьэзыр…) гъуджэм хуэдэу къатощ. ЗэбдзэкIынкIэ Iэмал зимыIэщ мы сатырхэри:
Цей фIыцIэшхуэм губгъуэр
ихуэпащ.
Дунейм и гум махуэр ихупащ.
Жыжьэ соплъэр: нэхухэр, жэщ
къэхъейр
Дыщэ хьэзырыбгъэщ, бгырыс
цейщ.
Си губгъуэшхуэ, хьэзырыншэ
цей
Си адэшхуэм щитIэгъакъым зэи.
Ирахыну хуежьэм уи хьэзыр,
Сигу къэчэнур — уи фокIэщI
хьэзырщ!
Бещтокъуэм и усыгъэр къуэпсыбэщ, плъыфэбэщ. Гупсысэ щIэлъым екIужу гъэпса абы и усэхэр нэхъыбэу зыхуэгъэзар анэрщ, хэкурщ, цIыхум и гурыщIэхэрщ. Псом хуэмыдэу, хэкум теухуа усэхэр Хьэбас и IэдакъэщIэкI нэхъыфIхэм ящыщщ, ахэр адыгэ усыгъэм сыт щыгъуи къыдэгъуэгурыкIуэ граждан лирикэм и зыужьыпIэщ.
Бещтокъуэм и усыгъэм щынэхъыбэщ адыгэм и тхыдэр «узу» зыпкърыт, лъэпкъым и къэкIуэнум хуэгъэпса усэхэр. Сыт хуэдэ зэман халъхуами, сыт хуэдэ щIыпIэ щыпсэуами, сыт хуэдэ къулыкъу ирихьэкIми, дэтхэнэ цIыхум и дежкIи нэхъыщхьэр къызыхэкIар ищIэжынырщ, игъэпэжынырщ, и лъэпкъ хабзэр игъэнэхъапэрэ и бзэ Iурылъыжу псэунырщ. Аращ усакIуэми щIыжиIэр:
Уэ уадыгэщ дэнэ ущымыIэми,
Дунейр уи мылъкуми, зы апэсы
уимыIэми,
Уэ уадыгэщи — уи лъахэмкIэ
еплъэкI,
ЕплъэкIи хуэщIэ, къыумыгъанэу
плъэкI.
АрщхьэкIэ, нобэкIэ гъунэжщ «адыгэу ущытыныр гугъу» (Бемырзэ Мухьэдин и усэ сатырщ) къэзыщI щхьэусыгъуэхэр. Дэтхэнэ усакIуэ нэсми хуэдэу, Бещтокъуэр егъэпIейтей дунейр зэрынэмыщIысам, IутIыж Борис и жыIауэ, «фитIнагъэ фиблым кIуэцIысхэр», езы Хьэбаси и жыIауэ «фыгъуэ-ижэ синдром» зыпкърытхэр гъащIэм зэрыщытепщэм.
Бещтокъуэм и усэхэр пэжым и телъхьэщ, къабзагъэм, дахагъэм, гуапагъэм хуэунэтIащ, философие гупсысэ зэмыфэгъухэмкIэ узэдащ. «Пхуэмыгъэдахэмэ гуапэмкIэ, ГъащIэр — яута чэтщ» жызыIэфа усакIуэм, дауикI, а гъащIэри, зыхэпсэукI зэманри, и псэр къуэпс лъэщкIэ зыпыщIа ди тхыдэ гукъутэри куууэ зыхещIэ, къызыхэкIа лъэпкъым и фIым щогуфIыкI, и Iейри «гуащIэу къыщеузым хуэфэщэн еус»:
Мухьэжырхэм я гъуэгуанэ,
Мухьэжырхэм я тенджыз,
ЩIэблэ куэдым ди гукъанэ,
Ди губампIэ, ди гууз.
Мухьэжырхэм гу кIыргъ макъыр
Хамэ гъуэгухэм ныщагъэIу…
Пшахъуэр магъыр, уэгур магъыр,
Къуршхэр жэщкIэрэ мэщэIу.
Бещтокъуэм и усыгъэр уэгум етащ, абы и «псэр уэгу хуитым йопсэхуэж». Аращ усакIуэм дыкъыщIыхуриджэр цIыхум иджыри иуцIэпIыну зыхунэмыса уэгу къабзэмкIэ нэхъыбэрэ дыплъэну, нэхъыбэрэ Ухыгъэм дегупсысыну, апхуэдэ щIыкIэкIи ди псэр фIеигъэм щытхъумэну.
ИщхьэкIэ къызэрыхэдгъэщащи, Бещтокъуэм и творчествэм къызэщIеубыдэ дыкъэзыухъуреихь дунейри, лъэпкъым и щыIэкIэ-псэукIэри, гъащIэм и философиери. Ауэ абы и фIыпIэу къэлъытапхъэщ лъагъуныгъэ лирикэр. Ар езыр налъэ куэду зэтепщIыкIыжми, усакIуэм и гухэлъ усэхэм нэхъыщхьэу щыпхрышар гурыщIэ нэху зыхэлъ псэм нэхъ къабзэрэ зи лъынтхуэхэм гухэлъ «щызежэ» пкъым нэхъ дахэрэ зэрыщымыIэрщ. Аращ усакIуэм и псэр псынэм хуэдэу лъащIэншэ зыщIри.
Бещтокъуэ Хьэбас и лъагъуныгъэ лирикэм цIыхухэр нэхъыбэу зэрыщыгъуазэр абы и псалъэхэр зыщIэлъ уэрэдхэмкIэщ: «Си дахэкIей» (макъамэр ДыщэкI Залымхъан ейщ), «Сыт пхуэсщIэнур, сигу?..» (макъамэр ХьэIупэ ДжэбрэIил ейщ), «Си гухэлъхэм я нур» (макъамэр Жырыкъ Заур ейщ), «Си лъагъуэ» (макъамэр ХьэIупэ ДжэбрэIил ейщ), нэгъуэщIхэри. Мы уэрэдхэр и щыхьэт наIуэщ Бещтокъуэм и усыгъэр зэрыкуум къыдэкIуэуи, ар бзэ шэрыуэкIэ зэрытхам, абы хэт макъ зэщIэжьыуэхэм макъамэм пэджэж ритмикэ шэщIа къызэрагъэщIым. Псалъэм папщIэ, усакIуэм «лъагъуныгъэр» — «хышхуэ къэукъубеям», гухэлъ къызыщыпкI и «гур» — «кхъуафэжьейм» щригъапщэкIэ, абы къигъэщI образ телъыджэхэр ди литературэм щыщIэщыгъуэщ, зыхуэбгъадэ хъун щымыIэуи гъэщIэгъуэнщ. Куэдым гукъинэж ящыхъуауэ, и псалъэхэри цIыхубэм къыхэкIа яфIэщIу жаIэ Бещтокъуэм и усэ зыщIэлъ «Си дахэкIей» уэрэдыр:
Хышхуэ лъагъуныгъэр
Къэукъубеяуэ
Си гур кхъуафэжьейуэ
кърехуэкI.
Дуней сызытетыр,
Схуэмыгъэбэяууэ,
Уэ сызэрыпщыщIэр къызеIуэкI.
Бещтокъуэ Хьэбас и усыгъэр гумрэ псэмрэ нэхъ хуэгъэзауэ, цIыхум и псэкупсэ дунеймрэ уэгумрэ я зэхуаку дэтми, усакIуэм гулъытэ хэха хуещI щIылъэм и дахагъым, адэжь щIыналъэм и теплъэ гуакIуэм. НэгъуэщIу жыпIэмэ, абы IупщIу къыхощхьэхукI пейзаж лирикэри. УсакIуэр зыхуэусэ псоми псэ зыIутым хуэдэу захуегъазэ, абы и усэхэм къыхэщ щIыуэпсыр цIыхум ещхьу мэпсэу, магъ, мэуз, мэхущхьэ, мэгуфIэ, мэхъуапсэ: «Жэщыр йошри допщыж къурш жеям…»; «Мэзыр и щхьэ щIэтIахъуэрт, хуэм цIыкIуу»; «Бзийр мэуз»; «Уафэр псафэ ежьэжащ»; «Уэсыр щабэу мэ-бауэ»; «ГуфIэжу мывэхэм загъэпскI»…
Бещтокъуэм и усыгъэм, къызэщIэкъуауэ къапщтэмэ, къыхэгъэщыпхъэщ ар «интеллектуаль-нэ усыгъэкIэ» зэджэм нэхъ пэблагъэу зэрыщытыр. Хьэбас фIыуэ къыгуроIуэ «уафэм къехуэха» зэчийм и закъуэкIэ усакIуэ нэс узэрымыхъунур. Абы къыхэкIкIэ, и щIэныгъэми, гъащIэм къыхих дерсми, и зэхэщIыкI-гупсысэми хигъахъуэ зэпытщ: динри, тхыдэри, гъуазджэри, литературэри, критикэри, публицистикэри щIепщытыкI. Бещтокъуэм и усыгъэр зы пIэм зэримытым и щыхьэтщ усакIуэм ди литературэм щыщIэщыгъуэ жанрхэр къызэригъэIэрыхуэри. Апхуэдэщ, псалъэм пап-щIэ, критикхэми, литературэдж щIэныгъэлIхэми, щIэджыкIакIуэхэми нэхъ ягу дыхьа, адыгэ литературэм и лъэбакъуэщIэу къалъыта «Мывэ лъэхъэнэ» роман-мифыр. Езы тхыгъэр усакIуэм зи къупхъэ иригъэзэгъа жанрыр щIэщыгъуэу, абы къыдэкIуэуи, езы роман-мифыр усэу тхауэ зэрыщытыр Iуэхум къыхэплъытэмэ, «Мывэ лъэхъэнэ»-р иджырей лъэпкъ литературэм и тхыгъэ нэхъыфIхэм зэращыщыр шэч зыхэмылъыж Iуэхугъуэщ. Мифыр и лъабжьэу абы къыщыгъэлъэгъуэжащ адыгэм и тхыдэ лъыкIпсыкIыр. Лъэпкъым и блэкIам и напэкIуэцI шынагъуэхэм я щхьэусыгъуэхэр, апхуэдэуи роман-мифым и мурад, идее нэхъыщхьэр мифологие образхэм пэгъунэгъуу усакIуэм къигъэщIа ХьэнэIу и псалъэхэм щIагъыбзэ куукIэ щIэгъэпщкIуауэ тхыгъэм къыщокIуэ: «- Жыгхэм сытри ядэнущ, Ауэ зэикI къофыгъуэнукъым Жыг. Жыг иукIыркъым жыг, Ауэ щыхъукIэ — НэхъыфIкъэ мы жыгхэр».
Адыгэ литературэм и хэлъхьэныгъэщ Бещтокъуэм и пьесэхэмрэ драмэ-поэмэхэмрэ: «Имыс», «Истамбыл къикIа джэду», «Нэсрэн ЖьакIэ» («Адыгэ Прометей»), «КхъуафэжьейкIэ хым зэпрысыкIхэр», «Сэроробот». Мы тхыгъэхэм къыщыгъэлъэгъуащ нобэрей гъащIэр, лъэпкъ интеллигенцэм и псэукIэр, щэнхабзэм и щытыкIэ гугъур.
Щхьэхуэу къытеувыIапхъэщ Бещтокъуэм и тхылъыщIэм — 2012 гъэм «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм къыщыдэкIа «Дыщэхурэ фIамыщIрэ» роман-дневникым. Тхылъым ихуащ адыгэ литературэми, нэхъ убгъуауэ къапщтэмэ, Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъхэм я литературэхэми щыщIэщыгъуэ жанркIэ — лирикэу гъэпса роман-дневникыу — тха тхыгъэшхуэмрэ поэмэхэмрэ («Адыгэ Прометей», «Имыс», «Сэроробот» драматическэ поэмэхэр, «Зауэ щIыIэр» поэмэр, «Истамбыл къикIа джэду» трагикомедиер).
Къызэрыхэдгъэщащи, «Дыщэхурэ фIамыщIрэ» тхыгъэр зи жыпхъэ ит лирикэу гъэпса роман-дневник жанрыр ди литературэм и лъэбакъуэщIэщ. Ар зы гупсысэ кIапэкIэ зэпыщIа усэ щищу зэхэтщ. А гупсысэ кIапэр зы псалъэкIэ къыпхуэIуэтэнукъым, езыри налъэ-налъэу зэтопщIыкIыж, ауэ тхыгъэр зэрыщыту къапщтэмэ, абы щынэхъыщхьэр адыгэм и дунейрщ, лъэпкъым и гъащIэрщ — и тхыдэ гущIыхьэрщ, и нобэрей щыIэкIэ-псэукIэрщ.
Зэ еплъыгъуэкIэ гу лъумытэу, ауэ гупсэхуу щIэбджыкIмэ наIуэ къэхъуу роман-дневникым къыхонэхукI сабиигъуэм и IэфIагъкIэ, гугъэфIкIэ псыхьа сатырхэр. ГъэщIэгъуэнщ апхуэдэ гупсысэхэр усакIуэм къызэриIуатэ сабиибзэри:
Ухуэмызауэ пIэрэ блэкIыу
Ди сабиигъуэм,
ЧыцI цIыкIухэр щIыгъуу
къызэплъэкIыу,
Хьэу цIыкIухэр щIыгъуу?
Роман-дневникым и 35-нэ усэм — «Адыгэ гущэкъу уэрэд» зыфIищам — усакIуэм сабийм зэреубзэ бзэ щабэкIэ къыщеIуэтэж адыгэм и блэкIа гурыфIыгъуэншэр, апхуэ- дэ къэIуэтэкIэкIэ лъэпкъым лIэщIыгъуэрэ ныкъуэм щIигъуауэ къефыкI узым щIэпщэ щIыкIэу, ар нэхъ кIащхъэ зэрищIыным пылъу:
Уи хьэбэжьыр къызэгъэщIи,
Куууэ, IэфIу жей…
ГукъэкIыжхэм псэр хагъэщIу
ТIэкIу сагъэгужьей.
Тхыгъэр зэрыт жанрми къызэригъэнаIуэщи (дневникыу щыщыткIэ), абы щIэлъ гупсысэ нэхъыщхьэр усакIуэм и гъащIэм гуэхыпIэ имыIэу епхащ, нэхъ пэжу жыпIэмэ «Дыщэхурэ фIамыщIрэ» роман-дневникыр автобиографическэ тхыгъэу къэлъытапхъэщ. Псом япэу абы къыхэщыр усакIуэм и гъащIэ гугъусыгъурщ, и псэ пIащIэрщ, игу мызагъэрщ. Аращ тхыгъэм хэт усэхэм языхэзым абы «усакIуэхэр — бэлыхьхэмыкIщ» жиIэу щIыщитхыр. Апхуэдэ «бэлыхьхэмыкI» гъащIэр натIэ зыхуэхъуа Бещтокъуэм езым и псэм и усэкIэ иIэжщ — зэм игъэгуфIэу, зэми игъэгуIэу — тIум щыгъуэми и къалэмыпэм къыпыкI дэтхэнэ псалъэри игъэпэжыфу («Къулыкъурэ сомкIэ сымыусэ, ЩIэусэр зыщIэр езы псэрщ»), пэжыр жиIэн папщIэ «и псэм мывэ къыщрилъэфэкIыу» («Нэпс щIэту усэ къэблэгъауэ Уи къыртIымкIэ епкъухыжащ»).
«Дыщэхурэ фIамыщIрэ» роман-дневникым хыхьэ усэхэм я нэхъыбэр ящIэлъ философие гупсысэкIэ, я къэIуэтэкIэкIэ афоризмэхэм пэгъунэгъущ. Псалъэм папщIэ, я мыхьэнэри куурэ езыхэри гъэщIэгъуэну гъэпсащ мы сатырхэр: «Куэд елъытащ узышэм псафэ»; «Гугъум я нэхъ хьэлъэр зыхьри Насып жыгымкIэ йоплъэкI»; «ГъащIэр — зы бэуэгъуэщ, Ущежьэжым деж Ауэ зы Iубыгъуи Здэпщтэу ямыдэж»; «Поэзиер мы щIыгум щатхми, Мо уэгум псэкIэ пэгъунэгъущ»…
Бещтокъуэ Хьэбас ноби адыгэ литературэм жыджэру холэжьыхь, ар ди усакIуэ нэхъ пажэхэм ящыщщ. Абы и творчествэр нэхъ куу хъууэ, гъащIэм и щэхухэр псэкIэ къихутэу, къихутар усэбзэ дахэкIэ ди пащхьэ кърилъхьэжыфу къогъуэгурыкIуэ. Лъэпкъыр зэрыгушхуэ усакIуэ щэджащэм дохъуэхъу и гъащIэри и гуащIри кIыхь хъуну!
ХЬЭВЖОКЪУЭ Людмилэ,
филологие щIэныгъэхэм я кандидат.
ДЫЩЭХУРЭ ФIАМЫЩIРЭ
Лирикэу гъэпса роман-дневникым щыщ пычыгъуэхэр
30 * * *
Си джанэр щысхри сытIысащ,
Акъужьыр хуиту къепщэт,
Ди гъащIэм тIэкIу сегупсысащ,
Гупсысэм сритепщэу.
Тепщэгъуэ гуэри симыIа,
Мылъкушхуи сылъыхъуакъым.
МазэщIэм сигу къысфIиуIам
СемыIэзащIэу хъуакъым.
25.07.2007
32 * * *
Зэгуэр Iэтауэ яхьа ныпыр
Иджы зэм-зэм драIэтей.
ПхущIалъхьэжамэ лъэпкъ насыпыр,
Ухуеймэ дапщэри пIейтей.
Гууз-лыузым дыхэмыкIыу
Дызэрыпсэур хэт къыфIэIуэху?!
Е щIэс уи унэ ущIэмыкIыу,
Е кIий, Iуэху уащIу уатхьэлэху.
07.07.2007
33 * * *
УкъэмыкIуэ ныжэбэ, Булгаков,
Уи Емынэм зегъэгъэпсэху.
Ар къызыхуэпхьыжыни къэнакъым,
Хэмытыж кIэнтхъ къэнар зауэ Iуэху.
УкъэмыкIуэ Балъкъ Iуфэ, Якоби,
НыIуахуа шагъдий жэрхэр мэщэIу,
Я щэIу макъыр къэIусу ди нобэм,
Теса лIыфIхэм къалъос ди тхьэлъэIу.
08.07.2007
37 * * *
Бзур мэфий, къуаргъыр магъ,
Зы губжь гуэр зэщIагъэст.
Мы жыгышхуэм и щIагъ
Дрикъуху дыщIэгъэс.
Мы дунейр нэхъ къагъэплъ,
Мэхъу шынагъуэр нэхъ куэд.
ТIэкIу мо уафэм дегъэплъ,
ТIыс, уи узыр укIуэд.
Мы жыг щхъуантIэм и щIагъ
Дрикъуху дыщIэгъэс.
Мы дунейр зи дахагъ
МащIэ-мащIэу ягъэс.
19.08.2007
39 * * *
КъыщигъэзэжкIэ зызэIупхынщи,
ГъащIэр щIэщыгъуэу плъытэнщ,
Е — уи гурыгъухэм бэджыхъкIэ
уапхынщи,
Бэджхэри къыптегуплIэнщ.
20.08.2007
54 * * *
Тамбукъан гуэлым деж щыпаупщIри,
Бзыхьэхуэ бгъузэ къытлъысыжащ.
ПлъэкIмэ ныкъуакъуэ,
пфIэфIмэ щIэупщIэ —
Дыкъызэщагуэри дакъузыжащ.
Зэныкъуэкъу куэдым гъащIэ
къилэжьмэ,
Адыгэ Хэкум нэхърэ нэхъ нэху
Зы щыхьэрышхуи, зы къэралыжьи
ЩIым щыбгъуэтынкъым, сигу…
Зыгъэпсэху.
2007
61* * *
НакIуэ бжьыхьэ хадэм,
Дахэу дыхэгъэт.
Акъужь къыхэлъадэм
Жэуап гуэр едгъэт.
Дыхэмылъэдэфми,
ФIыуэ зыдгъэплъыхь.
НакIуэ — ди хадэфIым
ТхуегъэтIыгъуэ пщIыхь.
10.10.2007
63 * * *
Е уэс? Е жэп? Мо хужьыр, щIыIэр?
Тхьэм ещIэ — пIалъэр къэсагъэнщ.
ЩIалэгъуэр… Дэнэ ар здэщыIэр?
Гум и пщтырагъым хисхьагъэнщ.
Е уэс? Е жэп? Мо хужьыр, щIыIэр?
Къыпхуэзэшауэ къехагъэнщ.
Псэхугъуэр… Дэнэ ар здэщыIэр?
УпIейтеиIуэу бгъэщтагъэнщ.
11.2007
111 * * *
Сыкъэтэджмэ — услъагъунущ,
Сыгъуэлъыжмэ узипщIыхьщ.
Уэрыншамэ — псэр сфIэгъунущ,
Уэрыншамэ — гур Iыхьшыхьщ.
Илъэс Iэджи уэ ущыIэу
СымыщIэххэу есхьэкIащ.
Жьы сыхъуауэ Дуней щIыIэм
Дыгъэу укъыщыкъуэкIащ.
06.08.2008
132 * * *
Фыгъуэ-ижэ — адыгэ синдром,
Мы дунейм щыблэжьащ уэ зыкъом
Хьэгъэщагъэу, хьилагъэу, бзаджагъэу,
Лъэпкъым дежкIэ насыпыншагъэу.
Фыгъуэ-ижэ, адыгэм ди лышх,
Ди лъэпкъылъ, ди насып къызыпыж.
10.2008
134 * * *
Ди бзэр мэужьыхыжыр,
Лъэпкъри мэужьых.
Ди псалъэ курыхыр
ЩIэблэм зэхимых.
Тхыдэм хэбзэхэжхэм
ЯIэн гукъыдэж?!..
ГъэтIысхьэн къыхэжхэр
Жэп къехам егъэж.
03.11.2008
137 * * *
Адыгэ псалъэм и бэуэкIэ,
Адыгэ псалъэм и щыIэкIэ,
Дэ гуныкъуэгъуэу диIэр уэркIэ
МыIуэтэгъуафIэ тхыбзэ пщIэкIэ.
Ди тхыдэр ябзри ядыжауэ
Дыкъарууншэу дызэхэсщ.
ПхуэдмыщIэфар — умыщI уи жагъуэ,
ТхузэфIэкIар — уи дыгъэ нэпсщ.
10.11.2008
142 * * *
Мыкуэд хуэныкъуэр пщIахэм,
Ухуеймэ зыфыщIыж…
ЦIыхубэр зыфыщIахэм
Фэеплъ хуагъэувыж.
Фэеплъи кхъащхьэдэси
Дылъыхъуэу дымыпсэу.
Бзаджагъэр жьантIэдэсщи
Етхьэлэ дуней псор.
14.11.2008
174 * * *
Жыгхэр. Нэхур. Мазэр.
Акъужь къэушыжыр.
Уи псэр къэзыгъазэ
Лъагъуныгъэ жыжьэр.
Лъагъуныгъэ жыжьэу
Фэбжь псэм хэхъухьар.
Уи акъыл къэгубжьу
Куэдрэ хэкъуэуар.
02.01.2009
183 * * *
Лашэрэ Къамботрэ
Нэгум къыщIохьэж.
КъыщIохьэжыр куэдрэ,
ТIуми сахуозэш.
Я бзэм и бэуэкIэм,
Я псэм пэж хэлъам,
ЗэдэгушыIэкIэ
Лъэпкъым IэщIэкIам.
09.01.09
223 * * *
Къытедгъэзэжурэ жыдвгъэIэ,
Е жыдмыIэххэу дыщывгъэс,
Бзэ димыIэжмэ — гъащIэр щIыIэщ,
Бзэншэныр Тхьэм къытлъимыгъэс.
ЩIы уимыIэжмэ, бзэ уимыIэм —
Лъэпкъ жыхуаIэжыр сытыра?
Е уэгум и гур къытхуэщIыIэ?
Мы ди щIыр щхьэ къытщIэпщтыра?
22.11.2009
272 * * *
Лъэпкъ зэбграхуа,
Зи щхьэ хуимытыж.
Уи фэм дэбгъэхуар
Псапэу тхьэм къуитыж.
Уахэшыпсыхьыныр —
Ар дуней насып?!
Бэлыхь псори пхьыну
Къралъхьат уи щIыб?
15.01.2011
298 * * *
Сомыгъаджэ Къэбэрдейм и тхыдэм,
Седжэмэ, сымаджэ сыщIохъуэж.
Хыхьэмэ гупсысэр гъэдэщIыдэм-
КъауIарэ щэIуу къыщIопхъуэж.
Сумыгъаплъэ ипэкIэ жыжьэIуэу,
Пшагъуэр гъуэзым сфIыхощхьэрыуэж.
ДызылIам дэ, къихьэу ди гущIыIум,
ДауикI, иIэщ уз къешынэуэж.
19.04.2011
