Адыгэбзэр школым зэрыщегъэджыпхъэм теухуауэ
Адыгэбзэр ямылейуэ макъ куэду зэхэтщ. Ди еджакIуэхэр гугъу езыгъэхь Iуэхугъуэ нэхъыщхьэхэм ящыщ зыщ макъ дэкIуашэхэм я куэдагъыр: абыхэм я бжыгъэр 48-рэ мэхъу. А макъхэр къызэрыдгъэлъагъуэ хьэрф зэгуэт нэхъыбэжхэр абыхэм ящIыбгъумэ, еджакIуэхэм анэдэлъхубзэр къащIытехьэлъэр къыбгурымыIуэнкIэ Iэмал иIэкъым. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, а псом я щIыIужкIэ макъ дэкIуашэхэр школым зэрыщедгъэдж методикэми зэраныгъэ къэзыхь щыуагъэхэр хэлъщ.
Макъ дэкIуашэ щырыщхэр
Дызытепсэлъыхьыр нэхъ гурыIуэгъуэ хъун щхьэкIэ, япэкIэ дыIэбэжынщи, ди щIэныгъэлI гупым адыгэбзэм теухуауэ ялэжьауэ щыта зы Iуэхугъуэ дигу къэдгъэкIыжынщ. 1957 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и лэжьакIуэ гуп, Къардэн Бубэ я редактор нэхъыщхьэу, «Къэбэрдей-урыс словарь» Москва къыщыдагъэкIауэ щытащ. А псалъалъэм редакторым гъусэ хуищIат «Адыгэбзэм и грамматическэ очерк» зыфIища лэжьыгъэр. Очеркым и Iыхьэ «Макъ дэкIуашэхэм я системэ» жыхуиIэм мыпхуэдэу итщ: «Особенностью звукового состава кабардинского языка является наличие абруптивных смычных и спирантов, которые образуют троечные системысоответствующих согласных звуков, например: б-п-пI, д-т-тI, жь-щ-щI, л-лъ-лI и т. д.».
Къардэн Бубэ адыгэбзэм и фонетикэр тэмэму еджакIуэхэм ябгъэдэлъхьэным теухуауэ щIэныгъэм хэлъхьэныгъэу хуищIар учебникхэм елэжь ди щIэныгъэлIхэм IэщIыб ящIащ, ди жагъуэ зэрыхъунщи. Нобэ макъ дэкIуашэ щырыщхэр япэ классым къыщыщIэдзауэ ебгъуанэ классыр къаухыным нэсыху сабийхэм яджыркъым, адыгэбзэ фонетикэм и Iыхьэ нэхъыщхьэхэм ящыщ макъ дэкIуашэ щырыщхэр анэдэлъхубзэр зэредгъэдж программэм хэткъым.
Макъ дэкIуашэ зэгуэгъухэу дэгухэмрэ пIытIахэмрэ зэкIэлъхьэужьу дэнэ къэна, ахэр зэпэгъунэгъуу япэ классым щаджыркъым. Псалъэм папщIэ, макъ дэкIуашэ п-м и ужькIэ макъ дэкIуашэ 24-рэ яджа иужькIэщ абы къытехъукIа макъ пIытIа пI-м сабийхэр щынэсыр. Ауэ щыхъукIи, а макъитIыр зэрызэгуэгъур къигъэлъагъуэу етIуанэ напэкIуэцIым зы щапхъи иткъым. Адрей макъ дэгухэри абыхэм я гуэгъу макъ пIытIахэри ямылейуэ зэпэIэщIэу, я зэхуакухэм нэгъуэщI макъ дэкIуашэ 14 — 30-хэм нэс дэту ядж.
Макъ дэкIуашэ щырыщхэм я таблицэр, шэч хэмылъу, гъэщIэгъуэнщ, абы методикэ и лъэныкъуэкIэ сабийхэр къызэрыдэтхьэх хъун, бзэр фIыуэ зэредгъэлъагъуфын Iуэхугъуэ куэд хэлъщ. Макъ дэкIуашэ щырыщхэр сабийхэм зэрагъэбагъуэ таблицэм ещхьу гукIэ зрагъэщIэн хуейщ. ИтIанэщ макъ дэкIуашэхэм теухуа фонетикэм и Iыхьэ гугъур еджакIуэ цIыкIухэм нэхъ яфIэгъэщIэгъуэну щаджынур.
Япэ классым илъэсым яджа макъ дэкIуашэхэр къызэрапщытэж таблицэм къыщыгъэлъэгъуар макъ дэкIуашэ жьгъыжьгъхэмрэ дэгухэмрэ зэрызэгуэгъуращ, макъ дэгухэм я гуэгъу макъ пIытIахэр хэмыту: ж-ш, жь-щ, з-с, д-т, б-п, г-к, гу-ку, в-ф, дж-ч, дз-ц, гъ-хъ, гъу-хъу.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, «Азбукэм» ит таблицэхэм щыуагъиплI хэтщ. Япэ щыуагъэр макъ дэкIуашэ щырыщхэр таблицэм зыуи къызэрыхэмыщыращ. Езанэ классым макъ дэкIуашэхэр тэмэму щаджу щытамэ, «Азбукэм» и кIэм деж ит таблицэм къыщыгъэлъэгъуэн хуеяр макъ дэкIуашэ щырыщхэрат (жьгъыжьгъхэр, дэгухэр, пIытIахэр):
ЕтIуанэ щыуагъэр макъ дэгу к-р макъ зэгуэгъухэм я таблицэм вынд хужьым ещхьу къызэрыхэщыращ. Апхуэдэ макъ дэкIуашэ адыгэбзэм хэткъым. А макъ дэкIуашэр ди анэдэлъхубзэм иужькIэ къыхыхьа урыс псалъэхэр щыттхкIэ къэдгъэсэбэпу аращ. Урысыбзэм хэт макъ дэгу к-р адыгэбзэм и макъ гуэрым гуэгъу хуэхъункIэ Iэмал иIэкъым, икIи ку-р а макъым къытехъукIакъым.
Ещанэ щыуагъэр макъ зэгуэгъухэу жьгъыжьгъ л-мрэ дэгу лъ-мрэ япэ таблицэм зэрыхэмыхуаращ: л-р сонорнэ й, м, н, р, у-хэм я къебжэкIым хэтын хуэмейуэ хэзэрыхьащ, лъ-р «Азбукэм» ит етIуанэ таблицэм гъуэщауэ къыщыхутащ:
ЕплIанэ щыуагъэр макъ дэкIуашэхэр алфавиткIэ зэрызэкIэлъыкIуэм ещхьу таблицэхэм зэримытыращ. Апхуэдэу зэхэтхъуа макъхэмрэ хьэрфхэмрэ гукIэ зэгъэщIэгъуейщ.
Ди еджакIуэ цIыкIухэм анэдэлъхубзэр щаджым деж абыхэм япэ лъэбакъуэхэр щыуагъэкIэ къыщIедгъадзэ хъунукъым. Сабийхэм учебникым и напэкIуэцIым ит псори я фIэщ мэхъу. «Азбукэм» и напэкIуэцIхэм макъ дэкIуашэ щырыщхэри, уеблэмэ макъ дэкIуашэ плIырыплIкIэ дызэджэн хуейхэри, Iупэр зымыухъурей-зыухъурей макъ зэгуэгъухэри логикэ и лъэныкъуэкIэ гъэтэмэмауэ къыщыгъэлъэгъуэн хуейщ.
Макъ дэкIуашэхэм я фонетикэр нэхъ зэпкърыхауэ щаджыр 5-нэ классыращ. ИужькIэ еджакIуэхэм 9-нэ классыр къаухыным нэсыху а темэм къытрагъэзэжыркъым. Абы узэгупсысын хуей Iуэхугъуэшхуэ хэлъщ: 5-нэ классым и адыгэбзэ учебникым сабийхэм гукIэ зрагъэщIэн хуейуэ ит определенэхэмрэ бзэ хабзэхэмрэ щыуагъэ хэт хъунукъым. А щыуагъэм къыкIэлъыкIуэнур иужькIэ зыми зэригъэзэхуэжыфынукъым. Ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, адыгэбзэм и фонетикэр 5-нэ классым зэрыщадж программэм макъ дэкIуашэхэм я зэхэлъыкIэр щыуагъэншэу къыщыгъэлъэгъуакъым.
Макъ дэкIуашэхэм ятеухуа параграфым мыпхуэдэу итщ:
«Макъ дэкIуашэ жьгъыжьгъхэмрэ дэгухэмрэ ящыщу нэхъыбэр тIурытIурэ гуэгъу зэхуохъу:
б в г гу гъ гъу д дж дз ж жь з л
| | | | | | | | | | | | |
п ф х ку хъ хъу т ч ц ш щ с лъ
Жьгъыжьгъ гуэгъу яIэкъым макъ дэкIуашэ пIытIа псоми: кI, кIу, къ, къу, лI, пI, тI, фI, цI, щI, I, Iу».
ЗанщIэу жыIапхъэщ, иужьрей определенэр учебникым и напэкIуэцIым итыну къызэремызэгъыр. Макъ жьгъыжьгъхэмрэ пIытIахэмрэ зэгуэгъуми зэмыгуэгъуми еджакIуэхэр щIедгъэгупсысын хуейр сыт? АдэкIэ учебникым и напэкIуэцIым итщ мыпхуэдэу: «I-мрэ Iу-мрэ нэмыщI, адрей макъ дэкIуашэ пIытIахэр гуэгъу яхуохъу мыпIытIа дэгухэм: кI — ч, кIу — ку, къ — кхъ, къу — кхъу, лI — лъ, пI — п, фI — ф, тI — т, цI — ц, щI — щ». Мы макъ зэгуэгъухэр тэмэму къэгъэлъэгъуакъым: зэрытхын хуейр макъ дэгухэр япэ иту абыхэм къатехъукIа макъ пIытIахэр яужь итущ. Ауэ мыбдежым гу зылъытапхъэр абы и закъуэкъым. А макъ зэгуэгъу дэгухэмрэ пIытIахэмрэ макъ жьгъыжьгъхэмрэ дэгухэмрэ учебникым и напэкIуэцIым ипэкIэ зэритым ещхьу нэрылъагъуу еджакIуэхэм ябгъэдэлъхьэн хуеящ:
п ф ку т щ ч ц лъ кхъ кхъу
| | | | | | | | | |
пI фI кIу тI щI кI цI лI къ къу
Апхуэдэ тхыгъитIыр зэрагъапщэмэ, еджакIуэхэм гугъу емыхьу, уеблэмэ, яфIэхьэлэмэту (я гум игъащIэкIэ къинэжыну) къыщагъуэтынт макъ дэкIуашэ щырыщхэр:
б в гу д дж дз жь л
| | | | | | | |
п ф ку т ч ц щ лъ
| | | | | | | |
пI фI кIу тI кI цI щI лI
Ди методистхэм макъ дэкIуашэ щырыщхэр IэщIыб зэращIыфар пхужымыIэным хуэдизу гъэщIэгъуэныщэщ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ абыхэм адыгэбзэм хэт макъ дэкIуашэ псоми и зэхуэдитIыр (!) къызэщIаубыдэри. Апхуэдиз макъ дэкIуашэ зэгуэгъухэр хэмыту ди еджакIуэхэм едгъэдж макъ дэкIуашэхэм я фонетикэр ныкъуэцIалэ-ныкъуэтхьэщI жыхуаIэм емыщхьу пIэрэ?
Макъ дэкIуашэ пIытIахэр
Учебникым и напэкIуэцIым мыпхуэдэу итщ: «Макъ дэкIуашэ дэгухэм щыщу кI, кIу, къ, къу, пI, лI, фI, тI, цI, щI, I, Iу-хэм макъ дэкIуашэ пIытIакIэ йоджэ». Ар тэмэмкъым. Сабийхэм нэхъыщхьэу ягурыгъэIуэн хуейр а макъхэм пIытIакIэ зэреджэракъым, атIэ макъ дэгухэм макъ пIытIакIэ дызэджэхэр къазэрытехъукI щIыкIэрщ, езы псалъэ «пIытIа» жыхуиIэм и мыхьэнэращ. ЕгъэджакIуэхэм, ди жагъуэ зэрыхъунщи, хабзэ яхуэхъуакъым макъ пIытIахэр щаджкIэ сабийхэм гъуджэ цIыкIухэр къагъэсэбэпу ирагъэсэну. Арыншауэ макъ дэкIуашэ пIытIахэр къызытехъукIхэр, къызэрыхъухэр, къыщыхъу щIыпIэхэр икIи абыхэм пIытIакIэ щIеджэр нэсауэ сабийхэм ящIэнукъым. Псалъэм папщIэ, еджакIуэхэм гъуджэ цIыкIухэр яIыгъыу п-мрэ пI-мрэ къызэрыхъум еплъмэ, абыхэм гу лъатэнущ, а макъитIри (!) IупитIымкIэ къызэрыхъум, икIи а макъ дэгумрэ макъ пIытIамрэ зы щIыпIэм къызэрыщыхъум.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, етхуанэ классым и «Азбукэм» итщ мыпхуэдэ щыуагъэшхуэ: «Я гуэгъу макъ дэкIуашэ дэгухэм къащхьэщыкIыу, макъ пIытIахэр тэмакъыщIэм къыщохъу». Апхуэдэ щыуагъэр сабийхэм гукIэ зрырагъащIэ хъунукъым. Урыс Хьэталийрэ Тамбий БетIалрэ зэхалъхьа, 9-нэ классым и учебникым ит «Макъ дэкIуашэхэр» жыхуиIэ таблицэм къызэрыхэщымкIэ, зэгуэгъу дэгухэмрэ пIытIахэмрэ къыщохъу IупитIым (п-пI), Iупэ-дзэм (ф-фI), бзэгупэм (т-тI, ч-кI, ц-цI, щ-щI, лъ-лI), бзэгулъэдакъэм (ку-кIу), фIыншэм (гъ-хъ, гъу-хъу), тэмакъыщхьэм (кхъ-къ, кхъу-къу). Ауэ щыхъукIи, макъ пIытIа зэгуэгъухэм ящыщу зыри (!) тэмакъыщIэм къыщыхъуркъым.
Макъ пIытIахэм ятеухуа псалъэмакъым IуэхугъуитI щIыдгъунщ.
Япэр макъ пIытIахэм я тхыкIэм зы хьэрф зэгуэт адрейхэм емыщхьу къызэрыхэщыращ. Ар апхуэдэу щIэхъуар жыIэгъуейщ, ауэ макъ дэгу ч-м къытехъукIа макъ пIытIам латин графикэм щыщ I-р бгъэдамыгъэувэу нэгъуэщI хьэрфым (к-м?) гъусэ хуащIащ: кIей, кIапсэ. Логикэм и хабзэм дытетыну дыхуеймэ, ч-м къытехъукI макъ пIытIар къызэрыдгъэлъэгъуэн хуейр ар къызытехъукI макъ дэгум и хьэрф ч-ращ: чIей, чIапсэ. ЖыIапхъэщ, а макъ пIытIамрэ хьэрф к-мрэ зыкIи я Iуэху зэрызэхэмылъыр.
Ди еджакIуэхэм гу лъедгъэтапхъэщ урыс алфавитым къыхэтха хьэрф к-р ди тхыгъэм убгъуауэ къызэрыщыдгъэсэбэпыр. Ар апхуэдэу зэрыщытыр тхыгъэм зэран хуохъу. К-р хэтщ дамыгъитIу, щыуэ, плIыуэ зэгуэт хьэрф дэкIуашэ ку, кI, кIу, къ, къу, кхъ, кхъу-хэм. Мы къебжэкIым хэт кI-р чI-кIэ зэхъуэкIын зэрыхуейрэ куэд щIат. А зэхъуэкIыныгъэм фIыуэ кърикIуэнур нэрылъагъущ: макъ пIытIа псори (!) къызытехъукI макъ дэгухэм я хьэрфхэмкIэ ди тхыгъэм зэщхьу къыщыдгъэлъэгъуа хъунущ (пI, фI, кIу, тI, чI, цI, щI, лI).Ауэ иджы ар япэ лъэбакъуэщ.
ЕтIуанэ Iуэхугъуэр зытеухуар а макъ пIытIа псори къызэрыдгъэлъагъуэ хьэрф зэгуэтхэращ. Псоми зэрытщIэщи, дэ иджыпсту дыщыпсэур компьютерым зыщиужь зэманщ. А IуэхугъуэщIэр ди гъащIэм къэгъазэ имыIэну къыхыхьащ. Ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, ди тхыгъэм хэт хьэрф псори компьютерым хуэIэкIуэлъакIуэкъым. Псом хуэмыдэу, гугъуехьышхуэ пыщIащ латин графикэм щыщ I-р зыхэт псалъэхэр компьютерымкIэ тедзэным. Псалъэм папщIэ, «гъуэгуанэ кIэщI» жыхуиIэ псалъитIыр щытеддзэкIэ хьэрфибгъу хъу япэ псалъэм едгъэхь зэманыр нэхъ мащIэщ хьэрфитху фIэкIа мыхъу етIуанэ псалъэм текIуадэм нэхърэ. Ар къызыхэкIыр етIуанэ псалъэм латин графикэм щыщ хьэрфитI зэрыхэтыращ. «Гъуэгуанэ» псалъэм хэт урыс графикэм щыщ хьэрфхэм я клавишэхэр зэкIэлъхьэужьу, псынщIэу, тыншу тыдокъузэ. Ауэ «кIэщI» псалъэм хэт латин графикэм щыщ I-р щытеддзэкIэ, япэщIыкIэ мониторым и панелыр инджылызыбзэм худогъакIуэ, итIанэ I-р теддза иужькIэ, панелыр урысыбзэм тыдогъэхьэж, урыс графикэм щыщ хьэрфхэр теддзэн щхьэкIэ.
Апхуэдэ лэжьыгъэр и гугъагъым и мызакъуэу узэгуэзыгъэп Iуэхугъуэщ. Псом хуэмыдэу зэгуэпыр гъэбэгъуауэ къыщыптегуплIэр панелыбзэр зэпхъуэкIыжыну къыпщыгъупщэрэ мониторым уемыплъу упIащIэу адыгэ тхыгъэр тебдзэу щIэбдзэжа иужькIэщ. Зы зэман мониторым уеплъмэ, абы щыплъагъум Iэнкун уещI, укъегъэуIэбжь: адыгэ псалъэхэм я пIэкIэ абы щыплъагъур латин хьэрф зэхэзэрыхьахэращ.
Дызытепсэлъыхьыр нэхъ гурыIуэгъуэ хъун щхьэкIэ жытIам щIыдгъунщ апхуэдэ псалъэхэр ди адыгэбзэм ямылейуэ куэду зэрыхэтыр.
Сыт а Iуэху гугъум и Iэмалыр?
Абы IэмалыфI, Iэмал тынш иIэщ, икIи ар хьэрф пIытIахэм япыщIащ. ГъэщIэгъуэнщ абы ди щIэныгъэлIхэм иджыри къэс гу зэрылъамытар. Мыбдежым дызэгупсысын хуейр зы закъуэщ: сыт хьэрф пIытIахэр къэдгъэлъэгъуэн щхьэкIэ ахэр къызытехъукI хьэрф дэгухэм латин графикэм щыщ хьэрф щIыбгъэдэдгъэувэн хуейр? Хьэрф пIытIахэр я теплъэкIэ дахэу, я мыхьэнэмкIэ узэгупсысын купщIэ хэлъу тхыгъэм къыщыдгъэлъэгъуэну Iэмал диIэщ. Абы щхьэкIэ дызыхуейр зы закъуэщ, ар макъ дэгухэм къатехъукIа макъ пIытIахэр хьэрф тIуащIэкIэ къэгъэлъэгъуэн хуейуэ аращ: пп, фф, кку, тт, чч, цц, щщ, лл.
Зи гугъу тщIы зэхъуэкIыныгъэм ди тхыгъэр нэхъ дахэ ищIынущ икIи апхуэдэ хьэрф тIуащIэхэр компьютерымкIэ тебдзэну ямылейуэ тынш хъунущ: ппастэ, ффыгъуэ, щаккуэ, ттасхъэ, ччапсэ, ццыху, щщалэ, ллыгъэ. Апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэм фIыуэ нэгъуэщI Iуэхугъуи хэлъщ. Макъ пIытIахэр макъ дэгухэм я хьэрф тIуащIэхэмкIэ къэдгъэлъагъуэмэ, сабийхэм я дежкIэ нэхъ гурыIуэгъуэ хъунущ макъ пIытIахэр къызэрыхъу щIыкIэр.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, апхуэдэ зэхъуэкIыныгъэфIыр макъ пIытIа I-Iу зыхэт псалъэхэм я деж къыщыдгъэсэбэп хъунукъым. Абы и Iэмалыр зыщ: апхуэдэ псалъэхэм хэт I-р бжыгъэ къэзыгъэлъагъуэ 1-мкIэ зэхъуэкIын хуейуэ аращ (псалъэм папщIэ, Iэнэ, Iуащхьэмахуэ, н.къ.).
Мылабиализованнэ,
лабиализованнэ
макъхэр
Iупэр хъурей хъууэ къапсэлъ макъ дэкIуашэхэм кIэщIу хамэ къэралыбзэкIэ зэреджэр «лабиализованнэ» жиIэу аращ. Апхуэдэ макъ дэкIуашэхэм я бжыгъэр 10 мэхъу: у, гу, ку, кIу, ху, Iу, гъу, хъу, кхъу, къу. Абыхэм ящыщу 6-р (ху, Iу, гъу, хъу, кхъу, къу-хэр) Iупэр хъурей мыхъуу къэтпсэлъ макъ дэкIуашэхэм къатехъукIащ. А макъ зэгуэгъухэр зэрытхын хуейр мылабиализованнэ макъ дэкIуашэхэр япэм иту, абыхэм къатехъукIа лабиализованнэхэр яужь итущ: х-ху, I-Iу, гъ-гъу, хъ-хъу, кхъ-кхъу, къ-къу.
Мы макъ зэгуэгъухэм ятеухуауэ учебникым и напэкIуэцIым ит определенэм щыуагъэшхуэ хэтщ. Тхылъым мыпхуэдэу итщ: «Мы макъ дэкIуашэхэм ящыщу 7-м (9-м!) Iупэр зымыухъурей гуэгъу яIэщ: гъу — гъ, ку — к, къу — къ, кхъу — кхъ, ху — х, хъу — хъ, Iу — I, гу — г, кIу — кI».
Мы къебжэкIым макъ зэгуэгъухэм я бжыгъэм хэмытыпхъэу къыщыгъэлъэгъуащ г — гу, к — ку, кI — кIу макъ зэмыгуэгъухэр.
Адыгэбзэм хэт макъ дэкIуашэ г-м Iупэр хъурей хъууэ макъ гуэгъу иIэкъым. Зыми хузэфIэкIынукъым гын, гыбзэ, бгы лъагэ жыхуиIэ адыгэ псалъэхэм хэт макъ дэкIуашэ г-р Iупэр хъурей хъууэ къипсэлъын. Макъ жьгъыжьгъ гу-р зыми къытехъукIакъым. А макъ жьгъыжьгъым макъ дэгу ку-р гуэгъу хуохъу. ЕджакIуэхэм къагурыгъэIуэн хуейщ адыгэбзэм щыщ макъ дэкIуашэ ку-р урысыбзэм хэт к-м къызэрытемыхъукIар. Макъ дэгу ку-м и гуэгъущ макъ пIытIа кIу-р. Лабиализованнэ макъ дэкIуашэ щырыщхэм ящыщ гу — ку — кIу-хэм мылабиализованнэ макъ дэкIуашэ гуэгъу яIэкъым.
Макъ дэкIуашэ зэгуэгъухэщ х — ху, I — Iу, гъ — гъу, хъ — хъу, кхъ — кхъу, къ — къу-хэр. Мы макъ дэкIуашэхэм ящыщу 8-р плIырыплIурэ зэпыщIащ. Япэ макъиплIым (гъ, гъу, хъ, хъу-хэм) зэгуэгъуиплI къатохъукI: гъ-хъ, гъ-гъу, хъ-хъу, гъу-хъу. Адрей макъ дэкIуашэхэми (кхъ, къ, кхъу, къу-хэм) зэгуэгъухэу плIы къатохъукI: кхъ-къ, кхъ-кхъу, къ — къу, кхъу-къу. А макъ дэкIуашэ плIырыплIхэр еджакIуэхэм нэхъ тыншу гукIэ зэрагъэщIэфын щхьэкIэ ахэр нэрылъагъуу зэпэплIимэм иту макъ дэкIуашэхэм я таблицэм хэгъэувэн хуейщ:
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, макъ дэкIуашэ плIырыплIхэри, абыхэм къызэщIаубыдэ макъ зэгуэгъу тIурытIхэри нобэ ди школым щаджыркъым. А макъ дэкIуашэхэр къызэрыхъури, тIурытIурэ гуэгъу зэрызэхуэхъури, плIырыплIурэ зэ-рызэпыщIари еджакIуэхэм ящIэн хуейщ. Зи гугъу тщIы макъхэр адыгэбзэр нэхъ гугъу зыщIхэм ящыщщ. Абыхэм я зэпыщIэныгъэхэр школакIуэхэм нэхъ зэхэхауэ къагурыгъэIуэн хуейщ. А макъхэр сабийхэм щедгъэджкIэ адыгэбзэм и гугъуагъым и мызакъуэу, абы и дахагъри, и къулеягъри, и тыншагъри, удэзыхьэхын хьэлэмэт куэд ди бзэм зэрыхэтри нэрылъагъуу къагурыгъэIуэн хуейщ.
Макъ дэкIуашэхэм я таблицэ
5-нэ классым и «Адыгэбзэ» учебникым и еянэ къыдэкIыгъуэм ит макъ дэкIуашэхэм я таблицэм зи гугъу тщIы Iуэхугъуэхэр зыуи къыщыгъэлъэгъуакъым. Мы таблицэм хэт щыуагъэхэм нэхъ кIэщIу дыкъытеувыIэнщ.
Псом япэу жыIапхъэщ таблицэм ямылейуэ дамыгъэ куэд зэрыхэтыр. Адыгэбзэм и макъ дэкIуашэ 48-р гъэбэгъуауэ 89-рэ хъууэ таблицэм къыщыхощ. Ахэр къызэрыгъэлъэгъуа хьэрф дамыгъэхэм я бжыгъэр 161-рэ (!) мэхъу. Апхуэдэ таблицэр еджакIуэхэм къатохьэлъэ, езы егъэджакIуэхэми ар гукIэ зрагъэщIэфыну фIэщщIыгъуейщ. Таблицэр нэхъыбэу зытеухуар зэгуэгъу-зэмыгуэгъухэращ. Тхыгъэм ухэплъапэмэ, зы щIыпIэм деж щызэгуэгъухэр нэгъуэщI щIыпIэм деж щызэмыгуэгъуу къэбгъуэтынущ. Мы таблицэм «уихьэмэ», мэзым ущIэтым ещхьу уигъуэщыхьынущ. Мис а таблицэр.
Макъ зэгуэгъухэу жьгъыжьгъхэмрэ дэгухэмрэ ятеухуа графахэм итщ 8-нэ, 9-нэ графахэм къыщыгъэлъэгъуа макъ плIырыплIхэм ящыщ гъ-гъу-хъ-хъу-хэр. Макъ жьгъыжьгъхэу (абыхэм зэреджэн хуейр сонорнэщ) е-3-нэ графам зэхэтхъуауэ итхэм «ямыгуэгъуу» (?) къыбгъэдэт графам къыщыгъэлъэгъуащ макъ дэгу 17. А «гуэгъуншэ» дэгухэм ящыщу къ-къу-кхъ-кхъу-хэр «зэгуэгъуу пIытIахэр — мыпIытIахэр» жиIэу къыкIэлъыкIуэ графахэм итщ. Иныкъуэм зэгуэгъуу, иныкъуэм гуэгъуншэу зэхэзэрыхьауэ таблицэм ит макъхэр еджакIуэхэм я гум ираубыдэфыркъым. Дэнэ къикIа «мыпIытIахэр» жыхуиIэ терминыр? «Гуэгъуншэ дэгухэр» жыхуиIэ графам хэт к, ху-хэр гуэгъу яIэу къыщыгъэлъэгъуащ 8 — 9-нэ графахэм. «Гуэгъуншэ дэгухэр» жыхуиIэ 4-нэ графам ит I-Iу-хэр 7-нэ графам «гуэгъуншэ пIытIахэу» щхьэхуэу къыщыгъэлъэгъуащ. ИкIэм а макъитIыр «зэгуэгъуу» Iупэр зыухъурейхэр — зымыухъурейхэр жыхуиIэ графахэм къыщыхутащ.
Мы таблицэм ныкъусаныгъэу хэтхэм иджыри утепсэлъыхьыфынущ. Ауэ ди жагъуэ къебжэкIхэм я кIэухыу зы щыуагъэ къыхэдгъэщыжынщ: «Iупэр зыухъурейхэр-зымыухъурейхэр» жыхуиIэ графахэм ит гу-г, ку-к, кIу-кI-хэр зэгуэгъукъым.
Адыгэбзэм хэт макъ дэкIуашэхэр школым зэрыщедгъэджым теухуа гупсысэхэм дызыгъэпIейтей икIи ди къалэным хыхьэ Iуэхугъуэхэр къыхэгъэщхьэхукIыпхъэщ. Ди псалъэмакъым къегъэлъагъуэ икIэщIыпIэкIэ длэжьын хуейуэ IуэхугъуитI. Япэ Iуэхугъуэр зытеухуар «Азбукэращ». А тхылъыр щIэуэ зэхэлъхьауэ Iэмал зэриIэкIэ нэхъ псынщIэу къыдэгъэкIын хуейщ. ЕтIуанэ Iуэхугъуэр зытеухуар 5-нэ классым щадж адыгэбзэм и фонетикэращ. «Адыгэбзэ» учебникым ит макъ дэкIуашэхэм ятеухуа параграфыр зэрыщыту зэхъуэкIын хуейщ, макъ дэкIуашэхэм я таблицэщIэ и гъусэу.
Мы тхыгъэм гъусэ хуэтщIа таблицэщIэм хьэрф дамыгъэ лей хэткъым, адыгэбзэм хэт макъ дэкIуашэ 48-р хьэрф дамыгъэ 80-кIэ къэгъэлъэгъуауэ аращ. Абы хэтщ хьэф зэгуэту къэплъытэ мыхъуну макъ пIытIахэр къызэрыгъэлъэгъуа хьэрф тIуащIэхэр. Таблицэм къыщыгъэлъэгъуащ зи гугъу тщIа ди тхыгъэм хэлъхьэн хуей зэхъуэкIыныгъэхэр. Апхуэдэу абы къыхэгъэщхьэхукIащ гуэгъуншэхэу сонорнэ у-мрэ макъ жьгъыжьгъ г-мрэ. ЕджакIуэхэм нэрылъагъу къащыхъунущ макъ щырыщхэм ящыщ иужьрей графам ит Iупэр хъурей хъууэ къапсэлъ гуэгъуншэгу-ку-кIу-хэр. Таблицэм и лъабжьэм къыщыгъэлъэгъуащ гуэгъуншэ сонорнэ й, м, н, р-хэр. А гуэгъуншэ макъ дэкIуашэхэм яхэтщ макъ дэгу хь-мрэ урысыбзэм щыщу къэдгъэсэбэп к-мрэ.
