ЗылI и быну фызэкъуэт, адыгэхэ!
Накъыгъэм и 21-м и дыгъэпс пщэдджыжьым Налшык и хьэблэ зэмылIэужьыгъуэхэм щIалэгъуалэр къыдэкIырт адыгэ фащэхэр ящыгъыу, лъэпкъ бэракъхэр яIыгъыу. Ди республикэм и къуажэхэмрэ къалэхэмрэ къикIахэри абыхэм къахыхьэжри, блэкIамрэ къэкIуэнумрэ зэрагъапщэу, я адэжьхэм я лIыхъужьыгъэм я щхьэр лъагэу яригъэлъагъужу, ауэ щыхъукIи я лъэпкъэгъухэр пшахъуэм хуэдэу щIыпIэ куэдым изыпхъа зауэм и зэхэублакIуэхэм яхузэгуэпу Лениным, ЩоджэнцIыкIум я цIэхэр зезыхьэ уэрамхэм ирикIуащ. Апхуэдэ «зекIуэм» хэтыну яубзыхуар щIалэгъуалэр арами, абыхэм ящIыгъут адэ-анэхэр, дадэ, нанэхэр, сабийхэр, IуэхущIапIэ зэмылIэужьыгъуэхэм щылажьэ цIыху куэдыр. Зэрыса машинэхэр къагъанэри, гупышхуэр лъэсу яужь иуващ фащэ екIухэр зыщыгъ шууейхэм. ЩIэблэ зимыIэм къэкIуэн иIэкъым жыхуаIэрати, лъэсырыкIуэхэм яхь адыгэ бэракъ абрагъуэм ипэ итт адыгэ фащэкIэ зэщыхуэпыкIа сабий цIыкIухэр.
Къэрал къулыкъущIэхэр, жылагъуэ лэжьакIуэхэр, щIалэгъуалэр, къуажэдэсхэр, цIыху куэд дыдэ къызрихьэлIа пэкIур Кавказ зауэм хэкIуэдахэм я фэеплъ жыгым деж щызэхуэсащ. Лъэпкъым и гущIэм къиIукI макъ хуэдэ адыгэм зэи щымыгъупщэну зауаем теухуа усэхэр, гъыбзэхэр къэIурт. ПэщIэдзэм нэхъ гъунэгъу хуэхъуа нэужь, «Пшыналъэ» гупым макъамэ дахэр кърагъэкIыу Бэч Азэмэт уэрэдыжь жиIащ. Кавказ зауэ гуащIэм епха гурыщIэ псори къэзыIуатэ, лIэщIыгъуэхэм къапхыкIа уIэгъэм и дамыгъэ пэлъытэ «ИстамбылакIуэ» гъыбзэр игъэзэщIащ уэрэджыIакIуэ Хьэкъул Оксанэ.
ПэкIум кърихьэлIащ КъБР-м и Iэтащхьэ Къанокъуэ Арсен, Парламентымрэ Правительствэмрэ я унафэщIхэу Чеченов Ануаррэ Хьэсанэ Русланрэ, УФ-м и Федеральнэ Зэхуэсым ФедерацэмкIэ и Советым КъБР-м и лIыкIуэу щыIэ Къэжэр Альберт, ДАХ-м, КъАХ-м я тхьэмадэхэу Сэхъурокъуэ Хьэутий, ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, ЦIыхум и хуитыныгъэр хъумэнымкIэ уполномоченнэу КъБР-м щыIэ Зумакулов Борис, депутатхэр, министрхэр, балъкъэр, урыс, журт жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм я унафэщIхэр, дин лэжьакIуэхэр, Сирием, нэгъуэщI хамэ къэралхэм къикIыжауэ Налшык щыпсэухэр.
Кавказ зауэр зэриухрэ илъэси 149-рэ зэрырикъум теухуа пэкIур къызэIуихащ КъБР-м хъыбарегъащIэ IэнатIэхэмкIэ, жылагъуэ, дин зэгухьэныгъэхэм ядэлэжьэнымкIэ и министр Къумахуэ Мухьэдин. Абы псалъэ иритащ ДАХ-м и тхьэмадэ Сэхъурокъуэ Хьэутий.
Къанокъуэ Арсенрэ Чеченов Ануаррэ удз гъэгъахэр «ГъащIэ жыгым» деж яхь. — Иджыри зы илъэс блэкIри, дыкъыщызэхуэсащ гуауэшхуэ къытхуэзыхьа зауэжьым зи гъащIэр щIэзытахэм я фэеплъым деж, — жиIащ Сэхъурокъуэм. — Илъэси 101-кIэ екIуэкIа гущIэгъуншагъэм лъэпкъым и гъащIэр зэрыщыту зэтрикъутащ. 1864 гъэм накъыгъэм и 21-м иухауэ щытащ цIыху мелуанхэр зыхэкIуэда, адыгэ лъэпкъыр хамэ къэралхэм изыгуэша зауэр. Абы иужькIэ къэралым къыщыхъуа зэхъуэкIыныгъэхэмрэ зэпэщIэувэныгъэхэмрэ адыгэ лъэпкъыр къыпхыкIащ и IущагъкIэ, Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу адрей лъэпкъхэми хуэдэу, ди адэжьхэми гъуэгум и кIуапIэр къащIащ — ар Урысей Иным и дамэ щIэувэнырт. Нобэ дыкъыщIызэхуэса Iуэхушхуэм лъабжьэ хуэ- хъур зыщ — 18 — 19 лIэщIыгъуэхэм къэхъуа зэпэщIэувэныгъэм хуэфащэ увыпIэ етынырщ. Ауэ къэгъэлъэгъуапхъэщ: дэ Кавказ зауэм и тхыдэр щIэдджыр иджы псэу-хэм гужьгъэжь гуэрхэр яхудиIэн папщIэкъым, атIэ абы щыгъуэ зи хэкум щхьэкIэ зи щхьэр зыгъэтIылъа ди лъэпкъэгъухэм я фэеплъыр тхъумэнырщ.
Ди жагъуэ зэрыхъущи, иджыпсту къэрал зэмылIэужьыгъуэхэм къыщекIуэкIхэмрэ абыхэм я Iэтащхьэхэм ягу илъхэмрэ нэхъ лъэщыжу дызэкъуэувэну дыкъыхураджэ. Иракым, Ливием, Сербием, Боснием къыщыхъуахэр, Сирием къыщылыда мафIэсым дагъэлъагъу псори дызэкъуэувэу Iейм дыпэщIэувэн зэрыхуейр.
Сэхъурокъуэ Хьэутий Псом хуэмыдэу дэ дегъэгузавэ Сирием щекIуэкI зэпэщIэтыныгъэм, зыри зимылажьэхэр зауэм зэрыхэкIуадэм, псом хуэмыдэу дегъэгумэщI ди лъэпкъэгъухэр зэраукIым. Дэ тхузэфIэкI псори тщIэн хуейщ а зауэр къэдгъэувыIэн папщIэ, ар зи фейдэ къэралхэм я къарум дыпэщIэувэн щхьэкIэ. НобэкIэ долъагъу абы и лъэныкъуэкIэ ди къэралым ищIэ псори, УФ-м и Президент Путин Владимир я пашэу. Ауэ абы къыщымынэу, иджыри ди унафэщIхэм делъэIун хуейщ Сирием щыхэхэс ди къуэшхэр а къэралым псынщIэу къишынымкIэ.
Сыхьэтыр 12-м щынэблагъэм, Сэхъурокъуэ Хьэутий и псалъэхэр зэпигъэури, къызэхуэсахэр къыхуриджащ Кавказ зауэм хэкIуэдахэм дуней псом зэуэ щыхуэщыгъуэ дакъикъэм щымыну. А дакъикъэм зэпищIэрт зэкъуэш республикищым, ди лъэпкъэгъухэр зэрыс къэрал пщIы бжыгъэхэм щыпсэу адыгэхэр. Фэеплъым и хъуреягъкIэ фащэ екIукIэ хуэпауэ щыт щIалэхэр, гъатхэ жьыбгъэм дэхуарзэ бэракъхэр, гъуом игъаджэ бжьамийм и макъым, цIыхухэм я нэгу кърих нэщхъеягъуэм псэм зыхригъащIэр къэIуэтэгъуейт.
Зумакулов Борис Сэхъурокъуэ Хьэутий и псалъэхэм къыщыпищэм, къыхигъэщащ адыгэ зэрыс хэгъуэгухэм — Къэбэрдей-Балъкъэрым, Къэрэшей-Шэрджэсым, Адыгэ Республикэм — я унафэщIхэм, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэр ящIыгъуу нобэ я Iэр къызэпекIуэкI псори зэращIэр.
— Мы пэкIур къэзгъэсэбэпу, КъБР-м и Iэтащхьэ Къанокъуэ Арсен фIыщIэ хуэсщIыну сыхуейщ Сирием къитшыж ди къуэшхэм гулъытэ хэха зэрыхуищIым, мылъкукIэ зэрызащIигъакъуэм, унэ къащэхунымкIэ зэрадэIэпыкъум папщIэ. Апхуэдэу къыхэзгъэщынущ КъБКъУ-р илъэс 45-рэ хъуауэ хамэ къэрал къикIа ди къуэшхэм я щIэблэр егъэджэным зэрегугъур. Дэтхэнэ зыми зыхузогъазэ фыкъызыхэкIа лъэпкъхэм ящыщу къэкIуэжхэр гулъытэншэ фымыщIыну, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, удын тIуа- щIэу абыхэм къатехуар къуэшгумащIагъэм фIэкI зыми хуэгъэхъужынукъым, — къыхигъэщащ Хьэутий.
Пэжым нэхъ ерыщу хущIэкъуу сыт зэмани къэхъу щIэблэм защыхуигъазэм, ДАХ-м и тхьэмадэр къытеувыIащ Интернетыр къагъэсэбэпурэ дуней псом къыщыхъур зэзыгъащIэ, зэрыщIэ щIалэгъуалэр бзэр, хабзэр хъумэным хущIэкъун зэрыхуейр, зэтеубыдауэ, шыIэныгъэ яхэлъу, къэрал хабзэм къызэрезэгъым хуэдэу лъэпкъ Iуэхур ягъэкIуэтэныр нэхъ къызэрезэгъыр къагурыIуэну.
И псалъэхэм я кIэухыу тхьэмадэм игъэбелджылащ щыгъуэ махуэм нэмыщI, гуфIэгъуэ махуи адыгэхэм яIэн зэрыхуейр. ИкIи къызэхуэсахэр щигъэгъуэзащ дунейм адыгэу тетым я махуэ ягъэувыну ДАХ-м и ГъэзэщIакIуэ гупым и зэхыхьэм иджыблагъэ къызэрыхалъхьар. «Дэ дызыхуейр щIалэгъуалэм ди адэжьхэм я къарур зыхащIэу, абыхэм яхуэфащэу, я щхьэр Iэтауэ гушхуэу псэунырщ, абыкIэ сэбэп хъуну къысщохъу апхуэдэ махуэр!» — щIигъуащ Сэхъурокъуэм.
ЦIыхухэм я хуитыныгъэр хъумэнымкIэ уполномоченнэу КъБР-м щыIэ Зумакулов Борис къыхигъэщащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и къалэ, район псоми ис балъкъэрхэри, урысхэри, ди лъахэм щыпсэу адрей лъэпкъхэри я къуэш адыгэхэм я гъусэу Кавказ зауэм хэкIуэдахэм зэрахуэщыгъуэр.
— Пэжщ, Кавказ зауэр гуащIэу, кIыхьу екIуэкIащ, — пищащ абы. — Ар хуабжьу ткIийуэ къеуащ кавказ лъэпкъхэм, ауэ удын нэхъ хьэлъэр зытехуар адыгэхэращ. Лъапсэрыхыр къызыхуагъэкIуа лъэпкъым щыщу зи хэку къинэжахэр гъащIэм пэщIэувакъым, я гур фIыцIэ хъуакъым, атIэ, я бгыр щIакъузэри, щIыр явэу, гъавэ хасэу, сабийхэр япIу, я псэкупсэ къулеягъыр яхъумэу нобэм къэсащ. Хуей щыхъум, ахэр я къэралым къыщхьэщыжащ, Совет Союзыр яхъумащ. Дэ дощIэ урыс-япон зауэм (1904 — 1905), япэрей дунейпсо зауэм, Хэку зауэшхуэм лIыгъэшхуэхэр зэрахьэу ди къуэш адыгэхэр зэрыхэтар, щIыхьым и дамыгъэхэр къызэрахьар, СССР-м и ЛIыхъужь цIэр куэдым къызэрыфIащар. Кавказ зауэм хэкIуэдахэм я фэеплъыр тщымыгъупщэу, дызэкъуэту дяпэкIи дыхуэлэжьэнущ ди къэралымрэ ди хэку цIыкIумрэ мамырыгъэрэ зэгурыIуэныгъэрэ илъыным.
КъБР-м и муниципальнэ щIыналъэхэм я ассоциацэм и Iэтащхьэ Маслов Николай къыхигъэщащ илъэси 100-м щIигъукIэ екIуэкIа зауаем кавказ лъэпкъхэм я къуэ пэжхэм, урысхэм, къэзакъхэм ящыщхэм я гъащIэ мин бжыгъэхэр зэри-хьар.
— Нобэ адыгэ лъэпкъыр мэщыгъуэ зи хэкур зыхъумэу хэкIуэдахэм папщIэ. ЛIэщIыгъуэхэр блэкIащ, ауэ а къэхъугъэр дигухэм къинащ, ди зэхуэдэ гуауэу, — жиIащ Масловым. — А гузэвэгъуэр адыгэхэм я дежкIэ нэхъ гуащIэжу зэрыщытам зыми шэч къытрихьэркъым, уеблэмэ, ар цIыхум игъэунэхуа гуIэгъуэхэм я нэхъ Iейщ.
Дэтхэнэ цIыхуми и блэкIар ищIэжын, и тхыдэм хищIыкIын, мамырыгъэм щIэбэнын хуейщ, лъэпкъым папщIэ зи псэр зытахэм я фэеплъыр щымыгъупщэу. Ауэ блэкIам ухуеплъэкIыж защIэурэ упсэуныр захуэкъым, ипэкIэ уплъэн, убэкъуэн хуейщ, гъащIэр зэребгъэфIэкIуэным ухущIэкъуу. Ди адэжьхэм я псэр щыгуфIыкIынущ ди республикэм нэхъри зиужьмэ, зэгурыIуэныгъэрэ мамырыгъэрэ илъмэ, ди хэкуэгъу дэтхэнэми и гъащIэр ефIэкIуэн папщIэ, ди къару къихь псори длэжьмэ. А псори зи къалэныр иджыпсту псэухэращ. Гу лъумытэнкIэ Iэмал иIэкъым бгырыс лъэпкъхэм къалъыкъуэкI лIыгъэм. Я тхыдэм и напэкIуэцI фIыцIэхэм емылъытауэ, я хэкур зэрахъумам нэмыщI, зэгуэрым ятауэ щыта тхьэрыIуэм — «Урысейм дригъусэнущ» — хуэпэжщ адыгэхэр. Илъэс 250-рэ и пэкIэ къэхъуа, иджы тхыдэм хыхьа Iуэхугъуэм дерс къыхэтхын хуейуэ къызолъытэ, абы папщIэ дэ нэхъ лъэщ, нэхъ губзыгъэ дыхъун, шыIэныгъэ тхэлъын, упщIэ гугъухэр дызэчэнджэщурэ зэпкърытхын хуейуэ аращ. Апхуэдэ гуауэ зэи къэмыхъуну, зауэм хэкIуэдахэм я фэеплъ сын ди щIыгум зэи щыдмыгъэувыну Тхьэм жиIэ!
Щам къикIыжауэ Налшык щыпсэу Къардэн Самир псалъэ щратым къытеувыIащ СХьР-м къыщыхъея зауэр абы ис адыгэхэм тIуащIэу гущIыхьэ зэращыхъур. «Сыт щыгъуи хэкур ди плъапIэу щытащ икIи гузэвэгъуэр къыщыджьэхэуэм занщIэу дигу къэкIар адэжь щIыналъэращ, — къыхигъэщащ абы. — ФIыщIэ яхудощI дыкъезыгъэблэгъэжахэм, ди бынхэр зы махуи уэрамым дамыгъэту школым щIэзыгъэтIысхьахэм, университетым щезыгъаджэхэм, щхьэ егъэзыпIэ къыдэзытахэм. Апхуэдэ гузэвэгъуэм и хэкIыпIэр зыщ — дэнэ щыIэ ди къуэшхэри, ди шыпхъухэри дызэкъуэту, дызэдеIэу Iэмалыншагъэм дыкъикIын хуейуэ аращ. Лъэпкъыр быдэ зыщIыр щIалэгъуалэращи, фIыкIэ псоми къахэщу, хабзэр зэрахьэу, гъэсэныгъэрэ щIэныгъэрэ ябгъэдэлъу куэдрэ Тхьэм игъэпсэу! Угъ защIэу гъащIэр епхьэкI хъунукъым, тлъэгъуа гузэвэгъуэхэр лъэныкъуэкIэ едгъэтIылъэкIыу, ди плъапIэ щIалэгъуалэм лъабжьэ быдэ яIэу къэдгъэхъуным дыхуэлажьэмэ, зэрызыдужьынум шэч хэлъкъым».
ПэкIум и кIэухым КъБР-м и Муслъымэнхэм я IуэхущIапIэм и унафэщI Дзасэжь Хьэзрэталий къызэхуэсахэм дыуэ яригъэщIащ икIи зауэшхуэм хэкIуэда ди адэжьхэм увыIэпIэ дахэ ягъуэтауэ къыщIэкIыну Тхьэм елъэIуащ.
ЗэIущIэр иуха нэужь, цIыхухэр занщIэу зэбгрыкIыжакъым. Адыгэ лъэпкъым и тхыдэм, блэкIам, зауэ гуащIэм и лъэужьхэм тепсэлъыхьу, къэкIуэнум фIыкIэ хуэхъуапсэу, нэхъыжьыIуэхэм я псалъэхэм нэхъыщIэ цIыкIухэр щIэдэIуу зэхэтащ.
НэщIэпыджэ Замирэ.
