ЦIыхуцIэ зиIэмилъэгъуащ дерс хуэхъун
Фашист гъэрыпIэхэмкъикIыжахэм я дунейпсо махуэ
1941-1945 гъэхэм екIуэкIа Хэку зауэшхуэм и мафIэ лыгъэм пхыкIа къэралхэм мэлыжьыхьым и 11-м ягъэлъапIэ фашист гъэрыпIэхэм къикIыжахэм я дунейпсо махуэр. 1945 гъэм мэлыжьыхьым и 11-м, Совет армэр гъунэгъу къызэрыхъур къащIэу, Бухенвальд концлагерым гъэру исахэм зыкъыщаIэта махуэм и фэеплъу ар ООН-м иубзыхуащ.
А махуэм ягу къагъэкIыж фашист гъэрыпIэхэм илIыхьахэр, абыхэм яхэтт балигъ мыхъуа куэди. Ар Хэку зауэшхуэм и напэкIуэцI гуузщ.
Зэзауэ къэралхэм сабийхэм гущIэгъу хуащIын зэрыхуейм теухуауэ 1907 гъэм Гаагэ щызэраухылIа Конвенцэм ебэкъуащ нацистхэр. Гитлер и идеологие шынагъуэм текIуэдащ сабий псэ хейхэр. Абыхэм лэжьыгъэ хьэлъэхэр щрагъащIэрт гъэрыпIэхэм, дзэм хуэлажьэ заводхэм, мэкъумэш IуэхущIапIэхэм. Я узыншагъи я гъащIи абы текIуадэрт.
Ди хэкуэгъу минищэхэр Европэ псом щикъухьа концлагерь, лъэхъуэщ мин 14-м щаIыгъащ. Гузэвэгъуэм и инагъым щыхьэт тохъуэ бжыгъэ шынагъуэхэр: Урысейм и закъуэ фашистхэм щаукIащ, щагъэсащ, газым щрагъэтхьэлащ, щыпалъащ цIыху мелуан 1,7-рэ. Абы щыщу мин 600-р сабийт. Фашист гъэрыпIэхэм совет цIыхуу мелуани 5-м нэблагъэ илIыхьащ.
Концлагерхэм гъэру щаIыгъахэм ягъэва гузэвэгъуэр нэсу тхузыхэщIэнукъым. Абыхэм бэшэчагъ зыхалъхьэу псэзэпылъхьэпIэм къикIыфа къудейм къыщымынэу, гъащIэр я фIэщ ящIыжри, псэуни щIадзэжащ. Дуней псом зэхрагъэхыну, къыгурагъэIуэну хэтт апхуэдэ гузэвэгъуэм къытригъэзэж зэрымыхъунур.
Зауэр зи нэгу щIэкIахэм зэрыжаIэжымкIэ, гъэрыпIэхэм исахэм ящыщ куэд хуит къыщыхъужат къухьэпIэ лъэныкъуэмкIэ. Американхэм абыхэм къыхуахьырт тхъуцIынэ, щIакхъуэ хужь икIи къелъэIухэрт къэнэну, куэдкIэ бей Америкэм, лэжьакIуэIэ хуэныкъуэм, Iэпхъуэнхэу. Ауэ, ахэр вагон зэхэкъутахэм къитIысхьэхэрти, Хэкум ухуэзышэ гъуэгум къытеувэжхэрт, къуажэ, къалэ ягъэсахэм я псэр къахьэсыжырти, щIыунэхэм щыпсэухэрт, бийхэм зэтракъутар яухуэжырт. Лагерхэм зэриса къудейр хуамыдэу, «Хэкум епцIыжа» цIэр фIащу НКВД-м и гъэрыпIэм ирадзахэри мащIэкъым. Абы щыгъуэми, абыхэм губжьыр зытрагъэкIуакъым.
Уегъэгузавэ иужьрей илъэсхэм къэрал куэд зэрызехьэ, цIыхухэр зэмызэгъыж зэрыхъум. Нобэ ди гум уIэгъэщIэутелъщ Украинэм щекIуэкI хьэлэбэлыкъыр.
Илъэс зыбжанэкIэ узэIэбэкIыжмэ, Украинэм и президент Ющенкэ националистхэм я къару фIыцIэм гъуэгу иритауэ щытащ. Украинэм и националистхэм я зэгухьэныгъэм хэта зауэлIхэм лIыгъэ зэрахьауэ игъэуври, фэеплъхэри яхуригъэщIыжат. 2006 гъэм абы Iэ щIидзащ бандеровецхэмрэ Хэку зауэшхуэм и ветеранхэмрэ зэхуэзыгъадэ унафэм. АтIэми, тхыдэр щыхьэт зэрытехъуэмкIэ, фашист гъэрыпIэхэм я хъумакIуэхэм куэду яхэтащ ОУН-УПА-м и зауэлIхэр. Абыхэм яукIащ украин, поляк, журт мелуанищым нэс.
Нюрнберг щекIуэкIа дунейпсо хеящIапIэм зэригъэувымкIэ, цIыху мамырхэр гъэрыпIэхэм щыIыгъыныр, залымыгъэкIэ зыхуэгъэлэжьэныр Германием зэрихьа лей къудейкъым, ар цIыхуцIэ зиIэм яхуэгъэза щIэпхъаджагъэщ.
Мы махуэм дэ иджыри зэ Iэмал къыдет блэкIам дерс къыхэтхыну, нацизмэм и щхьэр къемыгъэIэтыным теухуауэ дызэкъуэувэну, ЕтIуанэ дунейпсо зауэр мамырыгъэм и телъхьэхэм я текIуэныгъэкIэ иухыным ди цIыхухэм я къарууэ халъхьам дегупсысыну.
Саенкэ Татьянэ,
КъБР-м и Парламентым и УнафэщIым и къуэдзэ.
