Адыгэбзэ ныкъуэ фIэкIа зымыщIэ уи быным и быным адыгэбзэ щIагъуэ ищIэнукъым, абы и быныжым адыгэбзэ ищIэжыххэнукъым
IутIыж Борис и гущIагъщIэлъхэр
Адыгэ литературэм и классик IутIыж Борис къызэралъхурэ илъэс 80 ирокъу жэпуэгъуэм и 15-м. Абы ирихьэлIэу тхакIуэ цIэрыIуэм и IэдакъэщIэкI нэхъыфIхэм ящыщхэр, абы теухуауэ къытхуатха гукъэкIыж гуапэхэр тедзэн щIыдодзэ.
Нобэрей къыдэкIыгъуэм къытехуэ «ГущIагъщIэлъхэр» тхылъеджэхэм фIы дыдэу ялъэгъуащ, сыту жыпIэмэ, а тхыгъэ кIэщIхэм гупсысэ куу, гъэсэныгъэ мыхьэнэ зыщIэлъ теплъэгъуэ е узыщIэзыгъэгупсысыж Iуэхугъуэхэр лъабжьэ яхуищIащ IутIыжым.
ЦIЫХУ псоми зы щIэин IэфI дыдэ дунейм къытранэ: зыри зыIэщIэмыкI ажалыр езым блэIэбыкIыну къыщызыгъэхъу гугъэ нэпцIыр.
ЗЫГУЭР джэгукIейуэ мэджэгу. Нэхэм къахуэмылъагъу зы шынагъуэ гуэр. Мэджэгу сэркIэ. УэркIэ. ДэркIэ… А куэзырджэгушхуэм щызэбладз цIыху-куэзырхэм ящыщ дэтхэнэми нэхъ хъуэпсапIэ ин дыдэу иIэр зыщ: щIэхуа туз хъуныр. Ауэ щIэхуа тузри — куэзырщ. ИмыукIыф куэзыр щымыIэ щхьэкIэ, ари джэгуакIуэ шынагъуэм и IэмыщIэр зи лъэхъуэщхэм языхэз къудейуэ аращ.
ПСАЛЪЭ пхъашэхэм дунейр ягъэхыщIэ. Илъэс мин бжыгъэкIэрэ зэхэдудзэIухьа псалъэ пхъашэжьхэм. Абыхэм ящыщ дэтхэнэми кIуэцIысщ цIыхухэр дызыщыужа гуапагъэр, къабзагъэр, пэжагъыр. Дунейр зыгъэсысурэ зыкъутэжыпэнкIэ хъуну псалъэ пхъашэжьхэм дакъезыгъэлыфыну псори… Насып диIэмэ, ахэр къытхуэуткIэпщIынщ, дызэрымыухыпэ щIыкIэ.
ЦIЫХУР илъэс мин бжыгъэкIэрэ иригушхуащ езым хуэдэм зэрыпэлъэщым. Езым хуэдэр зэрыхуэгъэгулэзым. Зэрыхуэгъэгузавэм… Ауэ иджы хуэдэу цIыхум и нэвагъуэр зэи хишауэ къыщIэкIынукъым гузэвэгъуэм. Гулэзым и закъуэкъым нобэ абы зи ажал къищыр. КъидыхьэшхыкIыу абы къиуващ зыгъэгулэзым и ажалри.
ПАСЭРЕЙМ я жыIауэ, дунейр гъуэрыгъуэ шэнтщ. Щабэр и мащIэрэ гъурыр и куэду шэнт абрагъуэщ. Дыгъуэгыурэ дытотIысхьэ, дызэрызекъуэу дытосри, псэхупIэ дымыгъуэт щIыкIэ дыкъагъэтэджыж… Псоми дгъуэтыжыр а зы кIыфIыгъэрщ. ГъурыпIэм тесами. ЩабапIэм хэсами.
ТХЬЭМ и пщIэмрэ и щIыхьымрэ япэ дыдэу зыщрапщытар абы цIэ унейхэр фIащу щIадза нэужькIэщ… Тхьэм цIэ уней иIэнкIэ Iэмал иIэкъым. Ар — псэ зыIут псоми зэдайщ. Адыгэми. Урысми. Хьэрыпми. Японми. Махъшэми. Шыми. Хьэми. ХъумпIэцIэджми… А гупсысэр хьэкъ зыщытщIу зы Тхьэм и щIагъ псори дызэрыщIэтыр къабыл тщыхъуху, ди гъащIэр нэщIэбжьэ щыщIэнукъым.
Нало Заур и пшыхьым хэтщ. 1998 гъэ
Iуащхьэмахуэ лъапэ зыщегъэпсэху. 2005 гъэ
ДУНЕЙР зэрыкъутэжынум теухуа трагедием цIыху цIыкIур илъэс мин бжыгъэкIэрэ щагъэджэгуащ. Дэрауэ жаIэ абы и финалыр зыгъэзэщIэнур. Ауэ актёркъым а финалыр зыхуейр. Жьагъэщ. Джэгу лъэпкъ хэмылъу Ажалым зыIуридзэн жьагъэ бжыгъэншэ…
ЩIАЛЭГЪУЭР пкъым хэкIа нэужькIи, псэм къыхэнэу къыщIэкIынущ. Ар жьыгъэм и нэхэм къащIопс, гъэрмащэ кIыфIым къихъуэпсыкI цIыхум ещхьу.
НАПИТIХЭР гъащIэм и сыт хуэдэ зэхъуэкIыныгъэми къол. Апхуэдэхэм ящыщу нэхъ хьэщхьэвылъэ дыдэми къыздрехьэкI напэ нэпцI щIэрыпс. Дэ тхуэдэ хъарыпхэр кърыригъапцIэрэ иужькIэ зэIуихыжу.
ГЪАЩIЭР хьэдэщIэлъхьэ мыухыжым къыхэгуфIыкI сабийщ.
ДЭТХЭНЭ цIыхугури езым и Помпей щыгъэпщкIуа кхъэхалъэщ. Ахэр къызэIуахыфамэ, ялъагъунт игъуэ нэмысу кIуэда хъуэпсапIэхэм я хьэдэ бжыгъэншэхэр.
ДУНЕЙР зэхокъутэ. Зэхощащэ. Пэжымрэ пцIымрэ я гъунапкъэ илъэс мин бжыгъэкIэрэ яубзыхуахэр зэхозэрыхьыж. Хьэщхьэвылъэхэр, нэжьгъущIыдзэхэр, алмэстыхэр ди гъащIэм куэдыкIейуэ къыхохьэ. Шынагъуэ дыдэращи, — цIыху теплъэ яIэрэ бегъымбар нэкIу нэпцIхэр яIулъу.
ДУНЕЙР зызущэхуа щэху защIэу зэIылъщ. УщызэкIэщIэплъу къэтхута къытфIэщIыж мы дунеижьыр. Дэ дымыщIэр а щэхухэм тщаущэхухэм я закъуэкъым. Дэ, ди насыпщи, ахэр зэрыдмыщIэри тщIэжыркъым.
СЫТ МЫ дунеижьым нэхъ лъапIэу тетыр? ГукъэкIыжхэр. Ахэращ ди махуэ нэхъ гугъу дыдэхэм дежи дэ дыкъэзымыбгынэр.
ЦIЫХУХЭМ зэпэдубыд къомым тепщIыхьмэ, къыпфIэщIынщ илъэс мин бжыгъэкIэ дызэщIыгъун хуейуэ къалэн къытщащIа. Абы щыгъуэми дэ пIалъэ кIэщI дыдэкIэ мыбы дыщызэIущIауэ аращ. Мы дуней хьэхум. Зэи зэхуэмызэжынухэр щызэбгрылъэтыкI аэропорт дахащэм.
МЫ ДУНЕИЖЬЫР зэплъыжрэ зэ фIыуэ зыщыдыхьэшхыжамэ, балигъ ныбжь иувауэ къэплъытэ хъунут. Армырмэ шынагъуэщ ар игъуэнэмысу къэкъутэжынкIэ.
ТХЬЭМЫЩКIАГЪЭР зыщхьэщытыр бацэхэплъу псэухэм я закъуэкъым. Ар щопэкIу тхъэжыгъуэр зиIэ гуэрхэм я жыхафэгуми.
ЩIЫХЬЫР псэлъыхъу куэдыкIей зыхузэпещэ бзылъхугъэ тхьэIухудым ещхьщ: тIури а нэхъ зыхуэмыфащэ дыдэхэм щаIэрыхьэ куэдрэ къохъу.
УСЭР, ар усэ дыдэр пэжмэ, гум къытраш телъыджэ IуданэхэмкIэ зэIуащэ. Апхуэдэ усэхэр мащIэщ. МащIэ дыдэщ. Гум къытепшыфынум хуэдизщ.
УЗЭРЫАДЫГЭМ щхьэкIэ ахъшэ къуату щытамэ, сыту «хэкулI» куэд къыплъыкъуэкIынут уэ, си лъэпкъ. Я псалъэкIэ уардэрэ адрейхэмкIэ надэу.
БЗЫЛЪХУГЪЭ дахэр — ар я нэхъ цIыхухъу диныншэри зи Iэмырым изышыф мажусий тхьэ гуащэщ.
ГУБЗЫГЪЭХЭР гъунэжщ. Iущу псалъэхэр. ЕкIуу псэухэр. Ухэмыхьэмэ, узэримытхьэлэнур фIы дыдэу зыщIэхэр… МащIэр, мащIэ дыдэр дахэу щыуэхэрщ.
ТХАКIУЭ лIам лIы хъарзынэ гуп тепсэлъыхьырт. Гуапагъэрэ гулъытэрэ щIэбэгыу дунейм тета, ауэ щимыгъуэтурэ ехыжа тхакIуэм. АпхуэдизкIэ и пщIэр яIэту, и тхыгъэ кIэрыхубжьэрыху нэгъунэ хуэсакъыпэу зэIэпахыурэ тепсэлъыхьхэрти, плъэмыкIыу уи нэпсыр къыпфIекIуэрт… КъызэрыщIэкIымкIэ, дэ фIыуэ, фIыщэу дызэролъагъу… дыщызэрымылъагъужым деж.
АДЫГЭ хабзэм тетым нэхърэ тепсэлъыхьыр куэдкIэ нэхъыбэщ. Дыху пудымэ къызыкIэрих а псалъэ гущIэххэм уащыщIэдэIукIэ, фIы дыдэу плъагъу гуэрым и гущIыIу щIакIуэ ирапхъуэж къыпфIощIри, уогужьей.
МЫ ЦIЫХУМ тхузэрымыгъэгъуэт псор къытхуагуэшамэ, ажалри зэпэдубыдынкIэ хъунут.
ЦIЫХУМ апхуэдизу гугъэ къыщриткIэ, ар уахътыншэу къигъэщIын мурадыр Тхьэм иIагъэнущ.
ЩЫРИ лIащ. Соломони. Наполеони. Ди гъунэгъу лIыжьри. Щыри нэкIи псэкIи къызэIэбэкIыурэ дунейм ехыжащ. Ауэ зыри трахыфакъым. Зыми. Зыри…
«СИ АНЭР фIыуэ солъагъу» жыпIэныр — гъэмахуэр гъатхэм къыкIэлъокIуэ е екIэпцIэм мыIэрысэ къыпыкIэркъым, жыпIэурэ удэуэным ещхьщ… Анэхэр фIыуэ ялъагъу къудейкъым. ФIыуэ ялъагъур гум и закъуэщ щыпсэур. Модрейхэр — зэрыщыту дэ тщыщщ. Е дэ дызэрыщыту абыхэм дащыщщ. Абыхэм я гуфIэр ди гуфIэщ. Абыхэм я узыр ди узщ. Анэхэр щылIэкIэ, дэ ди зыгуэрхэр зыдахьри, абыхэм я зыгуэрхэр дэ ди псэм къыдэпсэууэ къыхонэ.
АЖАЛЫР мыхъумэ, цIыхум и гур зыгъэнщIыфын щыIэкъым. А гупсысэр къыхощ ди IуэрыIуатэм… Ауэ, гуауэшхуэракъэ, ажалым гур зэригъэнщIыфыр ажалкIэщ. ГъащIэм щIэбэгыу къигъэщIа гур.
ДЭ, ЦIЫХУ цIыкIухэр, игъащIэми дызэщIонакIэ. Зыр зым дыщыдыхьэшхыу мы дуней гъащIэр идохьэкI. Ди Iейхэр мыхъумэ, дифIхэр зэрылъагъуркъым. ДыщызыщытхъукIи, ди щытхъухэм ауаныр къакIэщIэлъщ… Ауэ псоми къытщыдыхьэшхыу къытщхьэщытщ дэ Ажалыр. Дытетыну къызэрытлъыса зэман кIэщI тIэкIур къытхуэмыгъэсэбэпурэ дунейр зэрытIэщIихыжыфым иридыхьэшхыу… Ауэ щыхъукIэ, дэ псори комедие зэшыгъуэжь гуэрым дриперсонажхэщ. Зэш имыщIэу Ажалым зэхилъхьэ комедие сериалым.
«УАДЫГЭНЫР тыншкъым» жиIэгъащ ди усакIуэ гуэрым… Пэжщ, тыншкъым. Гугъуехь лъэпкъ зыпымыщIар зыбгъэадыгэнращи, мис абы хуэIэзэхэр ди лъэпкъым гъунэжу къыщIохъуэ. ДахэжыIэ фIымыщIэхэр. Хабзэншэ хабзэщIэкъухэр. Адыгагъэм нахуэу къыпхутепсэлъыхьурэ, цIыхугъэншагъэ щэхуу зылэжьхэр… Дзыгъуэшхуэ щIыкIэрэ къыздыкъуэжа лъэныкъуэри къыпхуэмыщIэу ахэр гъащIэ утыкум къыщилъади къохъу. ПIалъэ-пIалъэкIэрэ… Жьы къепщэм елъытауэрэ. Зыбгъэадыгэныр фейдэ хэкIыпIэрэ къулыкъу гъуэтыпIэрэ пщIы хъун хуэдэу къащыфIэщIхэм деж. Гуауэракъэ: — абыхэм къахокI мурад щэху яIахэр къызэхъулIэ куэди… ГъащIэ театрым и актёр Iэзэхэщи, апхуэдэхэм загъэадыгэфыну къудейкъым, — хуей хъумэ, икIи загъэIефиопыфынущ.
ГУЩЫКIЫГЪУЭЩ емыщхьыр зэмыщхьым шэщIауэ щытепсэлъыхькIэ уедэIуэныр: фIейм щIигъэнар — къабзагъэм, пцIым къиIэтар — пэжыгъэм, хьэрэмым хэсыр — псапэм, псэ зыгъэнар — гущIэгъум, лъахэр зышхыр — хэкум, мыадыгэжыр — адыгагъэм… ГущыкIыгъуэщ, ауэ, Iуэхушхуэракъэ, апхуэдэхэращ ди зэманым и лIыхъужьхэр… Ди зэманым и закъуэу пIэрэ?..
ТЕНДЖЫЗЫМ и инагъыр зырикIщ, мы дунейм пцIыуэ траупсыхьым елъытауэ. Зэм-зэми уогупсыс: «Ярэби, щIимылъэфэжыну пIэрэ а дунейр езыр илъэс мин бжыгъэкIэрэ щыфIызэтрихьа пцIым? Зи толъкъунхэр уафэм щIэуэ пцIы гъунапкъэншэм и хыжькуийм?
ПЭЖЫР Iупэм къытелъэтыну хьэзырт. Псори IупщI зыщIыфыну Пэжыр. Ауэ къытелъэтакъым. Хъуэхъу фэрыщI къомым захигъэпшахъуэри, ПцIым и санэхуафэм ари хыхьащ. Щиухынури зэриухыну щIыкIэри езы Тхьэ дыдэм къыхуэмыщIэ санэхуафэ мыухыжым.
ЗЭМАН пшахъуавэм псори зыщIешэ. Псори зыщIеф. ГъащIэ бжыгъэншэхэр зылъэмыIэ-са гугъэ щIэинхэм къищынэмыщIа. Хы тхьэрыкъуэ куэдыкIей хуэдэ, ахэр щохуарзэ кхъахалъэ зэфэзэщ хъуа мы дунеижьым и щхьэщыгум. ГущIэр зыгъазэ макъхэр ягъэIуу. Хъуапсэурэ, нэпсым хэункIыфIыхьа псэ бжыгъэншэм я гъыбзэхэр кърашу.
ЛЪАГЪУНЫГЪЭР щIалэгъапцIэ уэшхым хуэдэщ. ЗыкърикIутыну узыщигъэгугъыурэ, ар пщхьэщокIри йожьэж. КъыхуикIа уи нэр кIэлъыхъуапсэу. Къэбырсея уи гур кIэлъыIэбэу.
ДЭТХЭНЭ гъащIэри ажалым хуокIуэ. Псыежэх псори тенджызхэм зэрахуэпIащIэм ещхьу. ТкIуэпсурэ зэхэт тенджызым дежкIэ дэтхэнэ псы цIыкIури хэхъуэныгъэшхуэу зэрыщытыр нэм къыщыпкI я хыуалъэхэмкIэ къыдагъащIэ. Ажалыращ зыми хуримыгъэкъур. Абы и мэжалIэр изыгъэкIыфын гъащIэ дунейм иджыри къытрагъэщIакъым.
ПСЭЖЬХЭР тхъэжу щымыпсэуа зэмани къэралыгъуи щыIакъым, щыIэкъым икIи щыIэнукъым. Ахэращ дуней фIыгъуэр зыбгъэдэлъхэм я псэхэр зыIэщIэлъыжыр.
ГУЖНЫХЬ зытемылъ фIэкIа жэнэтым ямыгъакIуэр пэжмэ, абы ису жыхуаIэ хур хъыджэбз къомыр жыхьэнмэм кIуэсэнкIэ хъунущ. Аращ здэщыIэр дэтхэнэ бзылъхугъэми и пщIыхьэгъу щIалэ хьэжьIужьхэр.
ГЪУНАПКЪЭНШЭР уи нэгу къыпхущIэгъэувэркъым. Ауэ щыIэщ абы и щапхъэу къэпхь хъун псалъэ: ГУГЪЭ. Пэжкъым «Гугъэр адэжь щIэинщ» жыхуаIэри. Ар зыми къыIэщIэмыкIауэ зыми IэщIэмыхьэн хъуэпсапIэшхуэ гуэрщ. Абы хуэIэбэ зэпыту псэур цIыхухэм я закъуэкъым — уэгум ит Тхьэми арауэ къыщIэкIынущ и гъуазэр.
ИДЖЫРЕЙ адыгэм ди хьэл нэхъ мыхъумыщIэ дыдэхэм ящыщщ егъэлеяуэ зэхъуэпскIырей, ди блэкIам и Iэмбатэхэр Iэтэу къызыщыдгъэхъуурэ, а къытщыхъухэм къахэтщIыкIа псысэхэмкIэ зытегъэужыным дыдихьэх зэрыхъуар… Зи абджхэр щхъуэкIэплъыкIэ нэгъуджэкъым иджыпсту ди лъэпкъыр нэхъ зыхуэныкъуэр. Ди гъащIэм и плIанэпэ дэтхэнэми дыдэзыгъэплъэжыфын нэгъуджэщ. Хъарпшэрым дыкъыхишу IупщIымрэ нахуэмрэ дэзыгъэлъагъун нэгъуджэщ… Узэрыпагэ хъуну гуэрхэр тхыдэм къыхэтщыпыкIыу дыщысурэ, дымыхутыкъуэным щхьэкIэ. УкъыщIэу-
Iэбжьынрэ ущIэгужьеину ди гъащIэм куэд зэрыхэлъыр къэтлъагъуным щхьэкIэ. Нэхъри гущIэгъуншэ хъууэрэ къытхуэкIуэ Зэманым и хыуалъэхэр дымыщIэххэу къытщIэуэу дрилъэсыкIынкIэ зэрыхъунум хуэхьэзыру дыщытыным щхьэкIэ.
ТХЬЭМ дыкъигъэщIами, Тхьэм къытхуигъэфэщахэм даблэхъуэпсыкIыу идохьэкIыр цIыхухэм. Ди гъащIэ дакъикъэхэр хэтшыну, къытхупибжыкIа илъэсхэр дгъэбэгъуэну, тхухиха гъунапкъэхэм зедгъэубгъуну дыхэтурэ, къызэплъэкIыжыпIэ щумыгъуэтрэ егъэзыхыгъуэ защIэу кIуэ Жьыгъэм и выгу зэрызешэм дыкъохутэ. Дыкъохутэри, ЩIалэгъуэр зэрызедгъэкIуам ещхьу, дызэрысыр дыздыхуеймкIэ дунэтIыну дыхуожьэ. Ауэ Жьыгъэм и выгур яунэтIхэм ящыщкъым. Ар макIуэ щхьэрыхьу. ГугъапIэхэми хъуэпсапIэхэми даблишу. Зэрызешэу. ЗэщIэкIыргъэу. Пшагъуэм хэту. КIыфIым хуэкIуэу.
СЫТ ЗЫХИЩIЭР ажалым и IэмыщIэ ихуа псэм? Сыт зэгупсысыр? КъигъэщIам щыщ гуэрхэр нэгум къыщIыхьэжрэ? IэщIэщIауэ хуэмыгъэзэкIуэжынухэм хущIегъуэжрэ? ЗыщIэхъуэпсауэ къемыхъулIахэм кIэлъыгузасэрэ? Хьэмэрэ, дэтхэнэ псэущхьэми хьэпщхупщми хуэдэу, псэ хэкIым кIэлъыпIастхъэурэ гъащIэр къытеункIыфIэрэ?.. Апхуэдэ дакъикъэхэм деж цIыху къызэрыгуэкI жыIэзыфIэщыр куэдкIэ нэхъ насыпыфIэу къыщIэкIынущ, щэху куэдыкIейм я жэуапхэр зыщIэ философышхуэм нэхърэ. ФIэщхъуныгъэ зиIэ цIыху къызэрыгуэкIым дежкIэ ажалыр — ар зыхуэбгъэшэчу къызэбнэкIын хуей гъэузыгъуэ къудейуэ аращ. Абы ублэкIмэ — адэкIи гъащIэщ!.. Сыту насыпышхуэ пкъымрэ псэмрэ щызэрыутIыпщ дакъикъэ гукъутэхэр псынщIэ пщызыщI апхуэдэ фIэщхъуныгъэ уиIэныр. Ар — дуней мылъкум ублэзыгъэIэбыкIыфын фIыгъуэщ… Ауэ фIэщхъуныгъэм и къуагъми къуэзыгъэплъэфын акъылкIэ Тхьэр зыхуэупса цIыхум а насыпыр IэщIэкIагъэххэщ.
ПЦIЫМ дыхуэпсалъэ щхьэкIэ, дэ аращ сытым дежи ттемыплъэкъукIыр. Пэжыр шы щIакъуэ тесщи, къыхуейр къыщыхуейм ехутылIэу зэи нэсыфакъым. ПцIыр зэш имыщIэу бжэщхьэIум къытетщ. Бегъымбару къытхупыгуфIыкIрэ зэрышейтIаныр Iэзэу тщигъэпщкIуу. Ди мащIэм еIэзэ хуэдэурэ, ди куэдым и узыр хигъэтIасэу.
КУЭД ЩIАУЭ къыщIэкIынущ цIыхур шейтIаным зэрыIэщIэхуэрэ. IэщIэхуэу зэрызэблишрэ. Тхьэм зэригъэпса дыдэм тету зыри зэремыкIуэкIыжрэ… Ди гупсысэхэри зэблэшащ. Ди псэлъэкIэхэри зэблэшащ. ФIымрэ Iеймрэ зэрызэщхьэщах пщалъэхэри зэхэзэрыхьащ… «Пшапэ мэщ», «нэху зэхоуэ», уэшх дошхей» жаIэу зэхэпхынкIэ хъумэ, умыгъэщIагъуэ. Делэхэм губзыгъэхэр ягъасэу, напэншэхэр цIыху щыпкъэхэм щапхъэ хуащIу, псори къэзылэжьхэр зэи мылэжьа хьэкIэпычхэм къыхуадзыну мыгъуэIусым щIагъэлъэIуу плъагъумэ, укъэмыуIэбжь. ШейтIаным и гъуджэ Iушэм иплъэурэ, дунейм и псори зэщхьэщыкIащ. КъэзыгъэщIу фIым хуэзыгъэпса Тхьэшхуэм и закъуэщ дунейр зэтезыухуэжыфыну щыIэр… Ауэ, Iуэхушхуэракъэ, зэтриухуэжыным щхьэкIэ, мы дунейр Тхьэм икъутэжын хуейуэ жаIэ.
ДУНЕЙМ трилъагъуэмрэ къытригъуатэмрэ фIэкIа и гъащIэм хэмытамэ, абы щытекIыж уахътыр цIыхум апхуэдэ дыдэу гукъутэгъуэ къыщыхъунтэкъым. Ауэ дуней зыбжанэми яхузэтемыIыгъэн, псэ пIалъэ минхэм къимытIэсэн гуэрхэр дэтхэнэ гъащIэми и лъабжьэщ икIи и къуэпсщ. Мис ахэращ мы дунеижьым нэхъ къыхэчыгъуейр. МызэщIа гугъэхэмрэ IупщI къэхъунуи хунэмыса хъуэпсапIэхэмрэ я къуэпс бжыгъэншэхэр.
ГЪАЩIЭР зэрыкIэщI дыдэр хъарзынэу ящIэ дуней фIыгъуэр зиIэу напэ зимыIэжхэми. Напэр нэхъ къулеягъэшхуэу къызыхуэнахэми… Япэм жеIэ: «ГъащIэр — пцIащхъуэщ. НапIэзыпIэм пIэщIэлъэтынурэ, мы дуней дахэшхуэм ухэкIыжынущ. Къыхэх! Къыхэтхъ! ЗэлъэфалIэ! А зэ псэугъуэрщ къуитари, ухущхьэрэ ущатэу иумыхьэкI…». ЕтIуанэм къыпедзыж: «Пэжщ, гъащIэр напIэзыпIэщ. Блэлъэту къытегъазэ зимыIэхэм ящыщщ. Ауэ дуней фIыгъуэр зэплъэфалIэу и кум уитIысхьэжами, уэ нэхърэ нэхъ насыпыфIэу зыкъызолъытэж сэ. Си напэр зэрыкъабзэм щхьэкIэ. Ар зыщэжахэм сызэрыфщымыщым щхьэкIэ…».
Сэ гукIи псэкIи етIуанэм срителъхьэщ, ауэ… Ауэ гуащIэмрэ гущIэгъумрэ зи бэу Къытщхьэщытым сеупщIыну сыхуейт: ярэби, цIыху напэр къабзэу зыхъумэм тезыр теплъхьауэ ара, и гъащIэ кIэщI тIэкIур мыгъуэмылIэу ирихьэкIыну? Хьэмэрэ, пэж дыдэу, дуней пэжыр къыщытпэплъэр адэкIэ? Дауи щрет, сэ сыхуейт мы дуней хьэху цIыкIум гупсэхуу тIэкIурэ сыщыхьэщIэну. Зэхэпхрэ, ди Тхьэ, — сыхуейт!
УИ ЛIАКЪУЭМ и лъагъуэ утеувэу лIэужьхэм я цIэ къипIуэурэ къежьапIэм нэс удэбжеижыфатэмэ, къэпщIэнт, дэтхэнэ лIакъуэми ещхьу, абы къуэпс кIыхь дыдэ зэриIэр. Уи адэм и адэм и адэжым адкIэжкIэ щыIэу зэман гъуэзым хэзэрыхьыж «ижь-ижьыж» жыхуаIэм къыщожьэ а къуэпсыр. Iэджэу зэхэухуэна а къуэпсым и кумылэу псэ къыхэзылъхьэ кIаблэр къызыпкърыкIыр анэдэлъхубзэрщ. Зы гъащIэм нэгъуэщI гъащIэ къыпыхъуэурэ, а къуэпсри абы и кIаблэри уэ уи деж къэсащ… АтIэми, уи быным анэдэлъхубзэр имыщIэмэ, абы къикIыр фи къуэпсым и кумылэр зэпыбупщIыжауэ аращи, зэпыпщIэжыну ухуежьэмэ, къомыхъулIэжынур Iуэхум хэлъщ. Сыту жыпIэмэ, гъащIэр щыхьэт зэрытехъуэщи, адыгэбзэ ныкъуэ фIэкIа зымыщIэ уи быным и быным адыгэбзэ щIагъуэ ищIэнукъым, абы и быныжым адыгэбзэ ищIэжыххэнукъым. Адыгэбзэ зымыщIэжыххэ щIэблэр а къуэпсым кумылэкIэ къыпощхьэхукIри, илъэсищэ Iэджэм къыкIуэцIрыша фи лIакъуэм и тхыдэбжэр уи IэкIэ зэхуэпщIыжауэ къыщIокI…
ТЕЛЪЫДЖАЛЪЭ. Гупсысэ инхэр игъащIэми цIыхум къахуогъэIурыщIэ, ауэ щхьэм IурыщIэ щыхъуа гупсысэ дэтхэнэми игъуэтыркъым ахэр зэрыхуэн псалъэрэ псэлъафэрэ. Яхуэфащэ жыIэкIэрэ ухуэкIэрэ. Бзэм и пкъыр зыгъуэта гупсысэхэмрэ ар ямыгъуэту бзэхыжахэмрэ зэпэплъытмэ, зыгъуэтар — зы ткIуэпсым хуэдэщи, зымыгъуэтар — тенджызым ещхьщ. АтIэми, щыIэу къыщIэкIынукъым илъэс мин бжыгъэкIэ лъэпкъыр зыщIэпсэукIа бзэм пхуимыгъэзэгъэн гупсысэ… «Даут» къызыхэпщIыкI хъунур ар къызыхаIущIыкIа мывэ джей Iыхьэм и закъуэтэкъым. Апхуэдэ мывэ джейхэр дунейм тезщ. Абыхэм ящыщ дэтхэнэми ехъумэ «Даут» ещхь телъыджэ бжыгъэншэхэр. А телъыджэхэр поплъэ Тхьэм къахуигъэщIыну скульптор Iэзэхэм. Мывэ зэщIэзыIулIахэм къаIэщIэзыгъэкIыфыну Микеланджелэхэм…
Бзэри апхуэдэщ. Бзэми ехъумэ къызэIухын хуей щэху хьэлэмэтыщэхэр. НаIуэ къэмыхъуа телъыджэ бжыгъэншэхэр… ИIэщ апхуэдэ телъыджэхэмкIэ гъэнщIа къару ин ди адыгэбзэми. Поплъэ адыгэбзэр а къару щэхухэр къэзыхутэну тхакIуэхэм. ГурыщIэм и плIанэпэ дэтхэнэми дэпшытIэ хъууэ ди бзэр тIатIийм ещхь зыщIыфыну тхакIуэхэм. Iу бахъэм ихь гупсысэ нэхъ къэубыдыгъуей дыдэхэр адыгэбзэкIэ къэзыпхъуэтэфыну тхакIуэхэм… Хэт ищIэрэ, уахътыншэ хъунур адыгэбзэмрэ а бзэмкIэ къагъэщI ди литературэмрэ я насып къихьмэ…
Къихьынуи дыщогугъ! И насып апхуэдэ къимыхьынкIэ гурыщхъуэ зыхуэпщI бзэм уритхэныр, куэд зымыкIуну къыпщыхъу литературэкIэ лъэпкъ псо бгъэхьэулеиныр икIагъэщ… НтIэ, апхуэдэ насып адыгэ тхыбзэм игъуэтрэ лIэщIыгъуэрыбжэурэ къэкIуэнум хэбакъуэу щIидзэмэ, ди нобэрей хъуэпсапIэхэр щыхьэщIэ зэманым псэунухэр зэгуэр щIэгуфIыкIыурэ иджырей тхыгъэхэм къеджэнщ, ди бзэ къэгъэIурыщIыкIэхэри сабий псэлъэкIэм ирагъэщхьынщ…
Сыту я насып а ди хъуэпсапIэхэр щыпэкIу зэманым псэуну адыгэхэм! Сыту я насып!.. Тхьэм апхуэдэу хъуну къыщIигъэкI!
СЫТУ УКЪАБЗЭ уэ, цIыху! А уи къабзагъэр мыхъуатэмэ, и дзыхь къуигъэзу, уэ Тхьэр акъылкIэ къыпхуэупсэнтэкъым. Сыту уфIей уэ, цIыху! А уи фIеягъэр мыхъуатэмэ, Тхьэм къуита а тыгъэ лъапIэр уэ шейтIаным хуэбгъэлэжьэнтэкъым.
ИЛЪЭСИЩЭМ щIигъуа сурэтым соплъ. ЩымыIэж цIыхухэр, лъэлъэжа гугъэхэр, ункIыфа хъуэпскIхэр зытежыхьа сурэтыжь зи нэзхэр IулэжьыкIам… Илъэсищэ къэкIуэнум зыгуэрхэр къащхьэпроплъ. Ахэр щIохъуэпс икIи хуопIащIэ илъэсищэ хъуа ди сурэт-щIэинхэм еплъыну.
УЗЭРЫГУБЗЫГЪЭР псоми хьэкъ ящыпщIыныр уэ къалэн пажэу мы гъащIэм ущиIэми ярейщ. Абы шэч гуэр къытумыхьэжмэ, апхуэдизу щхьэ уригузавэрэ?
ЗЫРИ къеIэбыхыну икIи къеувэхыну хуейкъым. Псоми нэщхъыдзэу къахуеплъыхрэ псори къыхудэплъейуэ, къыхуэжыIэщIэу щигъэтыным щхьэкIэ, цIыхур зытемыгушхуэрэ зыдэмыфыщIейуэ къэнар зы лъагапIэ закъуэщ: гуащIэмрэ гущIэгъумрэ зиIэ Тхьэ иным и тIысыпIэр. Ауэ абыи зрипщытыну къыщIэкIынущ нэм икIа нобэрей цIыхум. Зрипщытынурэ, мис абы къикIынущ зи гугъур ди тхьэкIумэхэм ирамыгъэкI а дунейкъутэжыр.
ТЕЛЕВИЗОР емыплъа, кхъухьлъатэ имыса, «мерседес» зимыIа пасэрей цIыхухэм сытыр фи махуэт?.. «Ущоуэ, — къызатыж хуэдэщ пасэрей цIыхухэм жэуап. — Дэ ди псоми «дыдэ» псалъэр пыбгъэувэ хъунут. Ди псыр псы дыдэт. Ди дыгъэр дыгъэ дыдэт. Ди уэшхыр уэшх дыдэт. Ди гъатхэр гъатхэ дыдэт. Ди пэжыр пэж дыдэт. Ди лъагъуныгъэми ар дыдэр дэщIыгъут».
ФЫГЪУЭНЫР хьэл мыгъуэу пхэмылъамэ, уэ зыми укъицIыхунутэкъым: а зыращ уэ пхэлъхэм ящыщу нэщIысар. УзэрыцIэрыIуэр. Тхыдэм укъызэрыхэнэжынур. ЦIыху мыфэмыцхэм я тхыдэ мыфэмыцым.
УЗЫЩIЭДЭIУКIРЭ, узыщIэгупсысыжмэ, дунейм цIыхуу тетыр гъэсакIуэ-ущиякIуэ хъуауэ къыпщохъу… Дгъэсэнухэмрэ дыущиинухэмрэ къытралъхуэжамэ, псэун щIэддзэнт.
АНЭР, лъэпкъыр, хэкур фIыуэ зэрыплъагъур къытхуэпIуэтэну ухуемыжьэ. Ар — яхуэмыIуэтэщI лъагъуныгъэщ.
ГУПСЫСЭР, нэхум нэхърэ, кIыфIым нэхъ щызэкIэщIоплъ. Телъыджэ бжыгъэншэхэр щызэIущащэ кIыфIым. А кIыфIыр зэлъыIугъэкIуэтыным хущIэкъу гупсысэхэращ телъыджэм я телъыджэжхэр наIуэ къэзыщIыфри.
ЦIЫХУР игъащIэми хущIокъу зищIысым нэхърэ нэхъ ехьэжьауэ зыкъызэфIигъэщIыжыну. ЗыкъыщыхуэмыгъэпцIэжыххэм и деж, ар хуокIуэ нэхъ Iэмал Iей дыдэхэм: жэнэт нэпцIым уизышэ фадэм. ШейтIан лъахэр пхузэIузых афияным… Псоми я зэхуэсыжыпIэ гуэрэныгуращ апхуэдэхэм хэкIэсауэ зыкъыщащIэжыр. Я нэхъ зызыгъэдомбейри цIыкIужьейуэ къыщыщIидзыж ичрам къэхьыжыпIэшхуэу ажалым и пащхьэрщ.
МЫВЭ. Щтауч. Жыр. БампIэм пэбгъэувынкIэ сытым щыщ фэ фи быдагъыр?! АбыкIэ щапхъэ зытефхын фыхуеймэ, феплъ иджырей цIыху цIыкIум и гум. Къэмычэ щIыкIэ.
«ДУНЕЙР къызэрыIубыжыху» жызыIэфа пасэрей адыгэхэм а дунейр я гупсысэхэм къыщаIэбэрэбыхьри, езыхэр зыхуей теплъэр иратакIэт. Уэгури фалъэт. ЩIыгури фалъэт. ИгъащIэм зэлъэмыIэсауэ зэщхьэщыт а фалъэшхуитIым я зэхуакум мэрэмэжьейуэ щыпщIыпщIырт гъащIэр… Апхуэдэу дахэу дунейр зи нэгу къыщIэзыгъэувэфа лъэпкъым къелэжь псэуну. Дунейр къызэрыIубыжыху.
ЦIЫХУБЭР зыщIагъэлэжьыкI пасэрей уэрэд: «Дунейм нэхъ насып ину тетыр уи напэ къабзэу, гуэныхьым упэIэщIэу, Тхьэм уи гур хуэгъэзауэ гъащIэ гъуэгуанэр къэпкIунырщ… Мылъкур уэсэпсщ. Ахъшэр зырикIщ. Къэнэжынур цIыхугъэ пхэлъырщ. Адыгагъэ зепхьарщ»…
Зи напэри зи жыпри къабзэ лэжьакIуэжьхэр а «пасэрей уэрэдым» щIагъэдэIуурэ игъащIэ лъандэм мэлажьэри-мэлажьэ. Ябгхэр гъэшауэ. Я псэхэр пщэхауэ… Пэжым и нэхъ пэж а псалъэ Iущхэр зыхэт «уэрэдыр» къизышыр дунейр зышхауэ къэзыжьэгъуэшхыж хьэжьвакъэжьышххэм я «хорырщ». «Хорым» хэтхэм я макъыр лъагэу мэIу. ЦIыхубэм яхэплъэрэ — гуащIэдэкIым нэхъри къыхураджэу. Езыхэр зэплъыжрэ — гущыкIыгъуэу щIэдыхьэшхыкIхэу
ИЛЪЭСХЭР гъуэгуанэ тет зэпытщ. Ахэр дэ къедгъэблагъэркъым икIи едгъэжьэжыркъым, — зэрымыщIэкIэ дакъыIууэу аркъудейщ. ЗыкIи ди Iуэху яхэмылъ пэтми, дэ ахэр дыдейуэ, дэр щхьэкIэ щыIэу къытщохъуж, мэл гъажэм ещхьу къапыдбжыкIыурэ, «ГЪАЩIЭ» цIэри яфIыдощ. АрщхьэкIэ шыпсэщ, ди щхьэм хузэхэтлъхьэж шыпсэу аркъудейщ ахэр… А дэ къэтIущэщхэмрэ къэтпэщэщхэмрэ зыри яхэзымыщIыкI илъэсхэр гъуни нэзи зимыIэ гъуэзым къыхокIхэри-къыхокI. Я нэхъ гупсысэшхуэхэри зыхэункIыфIыхь а гъуэз дыдэм хохьэжхэри-хохьэж… Дэ гу къытлъатэн дэнэ къэна, мы дунеижьыр щаухуэми, ар къафIэIуэхуу къызэплъэкIакъым ахэр. Зэракъутэжми — мисыр — зыкIи иригузавэхэркъым.
