IуэрыIуатэ — дыщэ пхъуантэ
Гъэсэпэтхыдэхэр
Адэм и уэсят
Зы лIыжь гуэрым къуищ иIэт, жи, щыри зэгурымыIуэу. ЛIыжьым ар егъэлеяуэ игу къеуэрт. И лIэгъуэр къыщысым, щIалищыр къриджэри, бжэ къуагъым къуэлъ жыхапхъэр яритащ:
— Мыр схузэпыфщIыкIыт, си щIалэхэ, — жиIэри.
Нэхъыжьыр жыхапхъэм еIэри хузэпыщIыкIакъым. Курытми жыхапхъэр къищтэри еIащ, арщхьэкIэ абыи хузэпыщIыкIакъым. НэхъыщIэри пэлъэщакъым жыхапхъэм. Щыри зэдеIэри, неIэмал, зыри яхуещIакъым. Жыхапхъэр лIыжьым къаIихри, зэпкърихщ аби, къамыл зырызурэ зэпищIыкIри яхуидзыжащ:
— ЗэхэфщIыкIа, — жиIэри.
Зэкъуэшищым къагурымыIуами, къызыхамыгъэщу:
— Сыт абы зэхэпщIыкIыну хэлъыр? — жаIэри зэплъыжащ.
— А си делэ гуп, — жиIащ лIыжьым, — абы хэлъщ Iущагъэм и Iущагъэжыр: жыхапхъэ къузам ещхьу фызэрыIыгъмэ, зыри къыфпэлъэщынукъым; фызэрымыIыгъмэ, фызэкIэщIачынщи, зырызыххэу фаукIынщ.
Зэшищыр адэм къажриIам хигъэгупсысыхьащ, абдеж щегъэжьауи я зэхуакум псалъэмакъ къыдэхъуэжакъым, жаIэ.
Тхьэм фызабэм къыхуигъэкIуа насыпым банэ трепIэж
Зы фызабэ дахэ дыдэ щыIэт, жаIэ, нагъуэрэ тхъэгъуэу, бын хъарзынитIи иIэу. Ар зыхуэмытхьэусыхэ щыIэтэкъым, зэмытхьэусыхылIэри къэгъуэтыгъуейт:
— Насыпыншэу сыкъалъхуат, Тхьэм насып къызитакъым, — жиIэурэ. — Насыпгуэшым къыуимытамэ, дуней фIыгъуэм ухэна мыгъуэщ!
ГуащIэри гущIэгъури зиIэр а зы Тхьэрати, игу къыщIогъу фызабэми, йоуэри, зы Насыпышхуэ къегъакIуэ, и пащIэшхуитIыр гъэкIэрэхъуауэ. Насыпыр къос аби, фызабэм и гупэбжэм къытоуIуэ:
— СыкъэкIуащ, — жи, — ныIух!
— Уэ ухэт, — жи зэхэзещхъуэн хъуа фызабэм. — ИгъащIэм услъэгъуакъым, усцIыхуркъым.
— Сэ сы-Насыпщ, — жи лIы бжьыфIэшхуэм. — Тхьэм гущIэгъу къыпхуищIри сыкъыпхуигъэкIуащ.
— Сыту фIыщэт, на-а! — къэгуфIащ фызабэр.
Насыпыр щIишэным и пIэкIэ, езыр къыщIэбэкъукIщ, и Iэщхьэ пхъашитIыр кIэпхын щIагъым щIилъхьэри, адэкIэ еупщIащ:
— Дэнэ щыIэ-тIэ е уи шыр, е уи гур, е уи гуэныр? Хьэмэрэ унэншэ-жьэгуншэу укъысхуэкIуа?
— Ей, фыз нагъуэ фыз гъулэ, накIуэ, си унэри унэлъащIэри уэзгъэлъагъункъэ! — жиIэри, и Iэпэр иубыдщ аби, и унэ ишащ. Унэм зыри щIэттэкъым, зы гъуэлъыпIэрэ зы хьэкурэ фIэкIа.
— Мы унэ нэщIыжьра насып жыхуэпIэр? — икIуэтыжащ фызабэр, илъагъур щхьэкIуэ щыхъуарэ игу иримыхьу.
— Сыт щIэнэщIыр, мы си IэжьитIыр щIэлъкъэ? — идакъым Насыпым.
— Ара сэ насыпу къыслъысар? Iулъэфи банэ тепIэ!
Фызабэм Насып лIы бжьыфIэшхуэр пригъэхауэ къыщыкIуэжым, Тхьэм уафэ щхьэгъубжэр зэIуигъэжри къегуоуащ, жи:
— Ей, фызурэ фыз нэ хъэрахъэ,
Фызурэ фыз нэхъурей,
Жылагъуэ гыбзэ,
Насыпым и бзэр зымыщIэ,
Насыпым я нэхъ иныр ныпхуезгъэхат,
Уэ къыпхуэмыцIыхуамэ, сыт мыгъуэхэр си лажьэ? — жиIэри.
Фызабэр щIэпхъуэри игъэзэжа щхьэкIэ, Насыпри, Насыпым и унэри игъуэтыжакъым, жаIэ.
Къаплъэнэфри фызабэри зэхуэдэщ, тIури зыщогугъыж, жаIэ.
Узэсэ сэгъейщ
Зыпщ гуэрым пхъу закъуэ иIэти, дыгъэ къепсым нэхърэ нэхъ дахэт, жаIэ. НэгъуэщI зы хэку гуэрми и лIыгъэрэ и хахуагъэкIэ зы пщы щауэ гуэр щыIэти, жаным хьэщыкъ хуэхъури, лъыхъуащ. Лъыхъуа щхьэкIэ къыпрагъэхащ — къадакъым. Аргуэру лъыхъуащ, аргуэру къыпрагъэхащ. ИтIани лъыхъуащ, арщхьэкIэ ещанэми къыпрагъэхащ… Пщым апхуэдиз лъыхъур иужэгъури, игу ирилъхьащ пщы щауэм хузэфIэмыкIын пиубыду игъэбэяуну. Псэлъыхъухэр къыщытрагъазэм, пщыжьым яжриIащ:
— Мы щIалэр апхуэдизу щыерыщкIэ, къэлътмакъ зэпедзэкI кърещти, факъырэ Iус къыхихыу илъэсищкIэ хэкур кърекIухь — къыхихыр и Iусу, къыдэхуар ищэрэ дыщэу игъэтIылъу. Апхуэдэурэ илъэсищым дыщэ пщалъищ зэхуихьэсыфмэ, ар си хъыджэбзым и уасэ хъунщ.
Псэлъыхъухэр нэщхъейуэ къэкIуэжри, пщыжьым къажриIар пщы щауэм лъагъэIэсыжащ.
Пщы щауэр хьэщыкъти, цIутI жимыIэу, къэлътмакъ зэпедзэкIыр къищтэщ, хьэмкIутIей башышхуэр иубыдыжри, факъырэ Iус къыхихыу хэкур къикIухьыну ежьащ. Къыхихыр ишхыу, къыдэхуэр ищэрэ дыщэ ищIу илъэсищыр щIэх икIащ. Апхуэдэххэурэ пщы щауэм и дыщэ пщалъищыр иригъэкъуащ.
Пщалъищ ирикъуа щхьэкIэ, илъэсищкIэ факъыра щхьэкIэ, щIалэм къэкIухьын щигъэтакъым: еуэ къуажэ-къуажэр къекIухь, еуэ факъырэ Iус къыхех, еуэ дыщэкIэ зэрегъэкIуэкI. ЩымыувыIэххэм, зы махуэ гуэрым и ныбжьэгъухэр къыпэуващ:
— Уасэ хъун зэхуэпхьэсащ, иджы аргуэру дылъыгъэхъу узытхьэкъуа хъыджэбзым, — жаIэри.
АрщхьэкIэ пщы щауэр хэгупсысыхьащ. Хэгупсысыхьри:
— Хьэуэ, — жиIащ, — илъэсищкIэ факъырэ Iус къыхихыу хэтам дэкIуэн хъыджэбз щыIэкъым. КъыздэкIуэми, и гум сищтэжыну, си псалъэм еувэлIэжыну? Си насыпым сэгъейр текIуащи, мы сызэса IэщIагъэр схуэгъэтIылъыжынукъым, сыфакъырэщи, сыфакъырэщ! — жиIэри ежьэжащ.
Адыгэм зэсэ и щIасэкъым, сэгъейм ухесхьэ, жаIэри. ЩIалэм и щхьэ кърикIуар куэдым щхьэкIуэ ящыхъуащ, гъэсэпэтхыди яхуэхъуащ. ЗэраIуэтэжымкIэ, пщыщауэрзытекIуэдахъыджэбзымзырищIэупщIэжакъым.
Насып къэзыгъуэтыр
жьырытэджра, кIасэрытэджра?
Зы анэ гуэрым и къуэ цIыкIур игъафIэурэ щхьэхыни жейнэди хъуат, жи, къыщамылъэфмэ, шэджагъуэ пщIондэ жейуэ. Зы пщэдджыжь гуэрым анэр и къуэм щхьэщыувэри еущиеу щIидзащ:
— Насыпыр къыщыкIуэр пщэдджыжьращ, си щIалэ, — жи. — Ужейурэ насыпым зыхыумыгъэн. Дыгъуасэ пщэдджыжь уи ныбжьэгъу цIыкIум витIыр псафэ иху пэтрэ, ахъшэ дэзу бохъшэшхуэ къигъуэтащ, жи. Ар жьыуэ къэмытэджамэ, а насыпыр нэгъуэщI гуэрым Iэрыхьэнут.
— Нэхъ жьыуэ къэтэджра насыпыр къызыпэщIэхуэр? — щIэупщIащ щIалэ цIыкIур.
— Аращ, тIу, аращ.
— АтIэ, а насыпыр зыпэщIэхуам нэхърэ зыфIэкIуэдар нэхъ жьырытэджыжтэкъэ, апхуэдэу щхьэ хъуа?
Анэм игъуэтакъым абы пидзыжын. Щхьэхынэм и хьэхури и щIыхуэщ, жаIэ, и гум кърилъхьэхукIэ упэлъэщынукъым.
Щолэхъу дамыгъэр къызыхэкIар
Хъыбар
Талъостэн и къуэ Щолэхъурэ къуршым щыпсэу къущхьэ лIакъуэлIэш Къэбан и къуэмрэ зэныбжьэгъут. Ахэр зекIуэ зэдэкIуэхэрт, хъунщIэ къащIуи я хабзэт. Зэгуэрым Къэбан и къуэр къэкIуащ Щолэхъу и деж. Жэщым хуэхьэщIэри, пщэдджыжьым зэпсалъэу хьэщIэщым здыщIэсым, Къэбан и къуэм жиIащ:
— Иджы, Щолэхъу, сэ хъыбару зэхэсхащ модэ хышхуэ тIуащIэ гуэрым зы шыбз хакIуэпщIэ бэлыхь дэтуи, ар къэдмыхуу хъунукъым. Сэ сыкъыщIэкIуар аращи, дыгъакIуи къэдгъэху.
Талъостэн и къуэ Щолэхъу къэпсалъэри:
— Хъарзынэщ, дыкIуэнщ икIи къэтхунщ, ди насып хэлъу щытмэ, ауэ нобэ жыпIэу тумыгъэчыныхь. Сэ зы Iуэху гуэр сиIэщи, ар зэпызуд хъунукъым. Гъэзэжи, зы тхьэмахуэ хуэдэ дэгъэкIи, къакIуэ, — жиIащ.
Къэбан и къуэм идакъым:
— Уэлэхьи, Щолэхъу, згъэзэж мыхъуну, сэ си гъуэмылэкIи сыткIи зызэзгъэпэщри сыкъежьащ, уи Iуэхур къэбгъанэ мыхъунурэ унэмыкIуэфынумэ, сэ сежьэнущ.
Талъостэн и къуэ Щолэхъу арэзы хъуащ:
— Хъунщ-тIэ, ежьэ, гъуэгу махуэ, сэ мызыгъуэгуанэкIэ сынежьэфынукъым, — жиIэри.
Арати, Къэбан и къуэр и закъуэ ежьащ. ЗдэкIуам нэсри, жыг лъагэ гуэр и щхьэкIэр плъапIэ ищIри, махуищкIэ абы исащ, къех-дэкIуеижми, зиплъыхьу, гъуэгу хуэхъунур зригъащIэу. Зытес жыгыр зыхэт къамылылъэм зы пщIэгъуалэ гуэр хэтт уэдыкъуауэ. Хым къыхэкIыурэ а махуищ жыгыщхьэм щисам зы хакIуэ гуэр къыхуэкIуэурэ а пщIэгъуалэм дэкIуеящ. Ар Къэбан и къуэм илъэгъуащ. ЩIэкIуа шыбз хакIуэпщIэр махуэ еплIанэм кърихужьэщ, пщIэгъуалэри абы къыхигъэхьэри, къихущ аби къэкIуэжащ.
Талъостэн и къуэ Щолэхъу деж Къэбан и къуэр екIуалIэри зыщигъэпсэхужащ. Махуищ хуэдиз и хьэщIэщ исауэ, къыщежьэжынум, Талъостэн и къуэ Щолэхъу зыхуигъэзащ:
— Сэ сежьэжынущ иджы, Талъостэн и къуэ, уэ хэди, уфIэфIыр нэ хэплъапщIэу къыхэх, — жиIэри.
Талъостэн и къуэми зригъэщIэгъуэкIакъым:
— Сыхэдэмэ, мо пщIэгъуалэр къыхызох, — жиIащ.
Къэбан и къуэм ар имыдэу:
— Iэу, ар дауэ хъун? «Къэбан и къуэм къритащ» жаIэу ар хъункъым. Хэди мо нэхъ дэгъуэ дыдэхэм ящыщ къыхэх.
АрщхьэкIэ Талъостэн и къуэр жиIам текIакъым.
— Нэхъ шы дэгъуэхэр хъер пхухъу, сэ къыхэсхар къызумытмэ, нэгъуэщI къыхэсхыркъыми, сыхуейкъым, — жиIащ.
— АтIэ, дауэ тщIын, узот, — жиIэри шыр Щолэхъу къритащ. Адрейхэр ихури, Къэбан и къуэр кIуэжащ.
Ауэрэ зыкъом дэкIщ, и пIалъэр къэсри, пщIэгъуалэр лъхуащ. Къилъхуа шыщIэр илъэс хъури, дамыгъэ тридзэн хуей хъуащ. Щолэхъу фIэфI хъуащ дамыгъэ щыIэхэм нэмыщIу дамыгъэщIэ гуэр шыщIэм тридзэм. Арати, Щолэхъум шыщIэм тридзэну хуэзэпэхъурейуэ зы дамыгъэ къитхъыхьащ. Ар, еупщIыж щIыкIэу, пхъуищ иIэти, яригъэлъэгъуащ. Ипхъу нэхъыжьыр къэпсалъэри жиIащ:
— Тхьэ, хъуным, ауэ си цIэкIэ зы къуапэ цIыкIу хэзгъэхъуэнущ, — жиIэри, хъурейм къарэкъэш цIыкIу гуищIыхьащ.
Ипхъу етIуанэри къэпсалъэри:
— Сэри си цIэкIэ хрет а дамыгъэм зы къуапэ цIыкIу, — жиIэщ, Iэбэри абыи зы къарэкъэш цIыкIу хъурейм гуищIыхьащ.
Жан нэхъыщIэри Iыхьэншэ хъуакъым:
— Мы дамыгъэм сэри си цIэкIэ зы къуапэ цIыкIу хэщIа ирехъу, — жиIэри, къарэкъэш ещанэр хъурейм гуищIыхьащ.
Зэадэзэпхъухэр дамыгъэмкIэ арэзы зэхуэхъухэри, шыщIэм традзащ. ШыщIэ цIыкIур ин хъуащ, шыфIи къыхэкIащ. Абы жэрыгъэкIэ, гуащIэкIэ, бэшэчыгъэкIэ къылъэщIыхьэ щымыIэ хъуащ. Щолэхъу шы лъэпкъыгъуэкIэ зэджэри къыщежьэр абдежщ.
Аращ Щолэхъу дамыгъэр къызытекIар. Дамыгъэр къэзыгупсыса Талъостэн и къуэ Щолэхъу и цIэр фIащауэ аращ.
Дэтхэнэр нэхъыфI?
Еуэри, уэ пхуэдэ зы щIалэфI (хъыджэбзыфI) гуэр щыIэ хъунти, Тхьэм и нэфI къыщыхуэри, къеупщIащ, жи:
— ФIыгъуитI ухэзгъэдэнущи, губзыгъэу хэдэ: мылъку нэхъыфI хьэмэрэ акъыл нэхъыфI? Узыхуейр къыхэхи, уэстынщ, — жиIэри.
ЩIалэр зэчэнджэщын иIэтэкъыми, и Iэхъуэ башыр, хьэмкIутIей баш плъыжьышхуэр, хитIэщ, и пыIэжьыр фIидзэри, ечэнджэщащ, еусащ, еупщIыжащ. Зы тIэкIу дэкIри, щIалэм Тхьэм жэуап иритащ:
— ГуащIэри гущIэгъури зейр уэращ, — жиIащ. — Мылъкур уэсэпсым хуэдэщ, кIуэд зимыIэр акъылращи, акъылкIэ сынолъэIу укъызэтэну.
— А уи башым уи пыIэр фIэбдзэу ущенджэщам наIуэт узэрымыделэр, — жиIащ Тхьэм. — Ауэ мылъкур лей хъу щхьэкIэ, акъылыр лей хъуркъым, — жиIэри акъылкIэ къетащ.
Тхьэм къуитыфынтэкъэ акъыл? ЩIалэфIыр Iущ хъури, унащ, мылъкушхуи зэригъэпэщащ. Ауэ, Тхьэм жиIар ищIэжырти, къыдэхуэм, лей хъуми щысхьакъым, жылэм яхуиугуэшащ.
Узэчэнджэщын уимыIэмэ, уи пыIэм ечэнджэщ, жаIэ, уеплъурэ гур зэрехуэри, ущIэдэIукIыурэ щхьэр егъэлажьэри…
Зы дыгъужьым выжьищ зэришхар
Еуэри, дыгъужь мэжэлIар мэзым къыщIэплъри, выжьищ хъуакIуэу мэз лъапэм деж щыту къилъэгъуащ. Щхъуэжьыр зыIурыбзаери, лы пшэр ишхыну къежьащ. Выжьищым ар зэралъагъуу, я пхэхэр зэрагъэкъущ аби, я бжьакъуэхэр къагъэпIийуэ уващ. Щхъуэжьыр Джэмыдэ къыбгъэдыхьэри, еIусапIэ игъуэтакъым, Сырыхужь дежкIэ къекIуэкIри, зыбгъэдигъэхьакъым, Бжьэкъурашэ епхъуэну щыхуежьэм, къыжьэхэпыджэри къыIуидзыжащ.
Дыгъужьым и пэ лъакъуитIыр зыщIигъакъуэри къэтIысащ:
— Сыту фыделэ лъэпкъ фэ выжьхэр! — жиIэри.
— Сыт ди делагъэр? — къеупщIащ Щхъуэжьым Бжьэкъурашэ.
— Сэ фысшхыну сыкъэкIуа фи гугъэ? Сэ сымэжалIэмэ, лым я нэхъ IэфIыр мо мэзым щIэзщ.
— АтIэ узыхуейр сыт?
— Сэ зы хуей цIыкIу сиIэщи, — жиIащ Щхъуэжьым, — хъун кIырым щIигъэнащ, абы зыгуэр сшэуэ езгъэшхыну аращ сызыхуейр, гъэужь мыхъу щIыкIэ.
— НакIуэ-тIэ, дышэ! — жаIащ выхэм.
— Ар фи язым хурикъун къудейщ. ФызэгурыIуи фи языр нэвгъакIуэ, — Iэмал хуекIуэу хуежьащ дыгъужьыр.
ХъункIырашхэ кIуэнумкIэ зэгурымыIуэу выжьищыр зэщыхьэжщ, зэзауэри, хьэрэми зэрыщIыжащ. Щхъуэжьыр зыхуеиххэр арати, Бжьэкъурашэ къыбгъэдыхьэри:
— Мо делитIым укъамылъагъуу накIуи уэ шхы а удз бэгъуар, — жиIащ.
Бжьэкъурашэ Щхъужьым жиIам къигъэнэжэгужэри, и ужьым иту ежьащ. Щхъуэжьым ар мэзым хишэри, макIуэ-мэлъей, и псэр хиудри, ишхащ.
Тхьэмахуэ дэкIри, Щхъуэжьыр мэз лъапэм къыщIэкIщ, апхуэдэ дыдэу Джэмыдэ къигъэделэри, мэзым хишащ, и псэ тIэкIур хухиудри, Бжьэкъурашэ кIэлъигъэкIуащ.
Тхьэмахуэ гуэрыр щыдэкIым, Щхъуэжьыр мэз лъапэм къыщIэкIщ, мэз хъун гугъи къыхимыгъэкIыу Сырыхужьыр а здэхъуакIуэм деж щишхыжащ.
Делэ хуэзамэ, дыгъужьри IэмалкIэ Iэзэу къыщIокI, жаIэ.
ГушыIэхэр
Хъуэжэ и деж хьэщIапIэ
Хъуэжэ и хьэгулывэр
Еуэри, жаIэ, Хъуэжэ хьэщIапIэ здэщыIэм, зэи Iумыхуа гуэр ирагъэшхащ. Шхыныр игу ирихьати, щIэупщIащ:
— Мы сывгъэшхам и цIэр сыт? — жиIэри.
— Хьэгулывэщ, — къыжраIащ хэгъэрейхэми.
Хъуэжэ ар игу ириубыдэ-ри къежьэжащ, хьэгулывэр си фызым езгъэщIурэ сшхынщ, жыхуиIэу. АрщхьэкIэ и унэм нэмысыж щIыкIэ псалъэр щыгъупщэжащ. Абдежым шэд хъуреишхуэ иIэти, и Iуфэхэр къикIухьу уващ псалъэр игу къигъэкIыжын и гугъэу. Абы хэту Хъуэжэ гъуэгурыкIуэ лIитI кърихьэлIащ.
— Мы шэдым хэплъэгъуар сыт? — жаIэри ягъэщIагъуэу Хъуэжэ гъуэгурыкIуэхэр къеупщIащ.
— Си дыщэ Iэлъыныр сIэрыжри хэхуащи, згъуэтыжыркъым, — жиIащ Хъуэжэ бзаджэм.
«Алыхь-алыхь!» жаIэри гъуэгурыкIуитIым шэдыр зэIащIэ-зэIапщIыкIыу хэуващ, къытпэщIэхуэмэ, Iэлъыныр дыдейщ, жыхуаIэу. Куэдрэ лъыхъуэщ, лъыхъуэри, лIитIым языр губжьащ:
— Уэлэхьэ, уи дыщэ Iэлъыныр мыбы хэмылъ, хэлъу щытамэ, къэдгъуэтынт: хьэгулывэм хуэдэу дыбгъэутащ, зиунагъуэрэ! — жиIэри.
«Хьэгулывэр» зэрызэхихыу, «Къэзгъуэтыжащ! Къэзгъуэтыжащ!» — жиIэри Хъуэжэ щIэпхъуэжащ, лIитIым я жьэр Iурыхуауэ къигъанэри.
Хъуэжэ и дунейкъутэжыр
И кIапэм шэрхъитI щIэту мэл пшэрышхуэ иIэт, жи, Хъуэжэ, и ныбжьэгъухэр къехъуапсэу, я гурыIупсыр къажэу. Зы махуэ гуэрым зэгурыIуэщ ахэри, Хъуэжэ деж къэкIуащ.
— Жылэм хадэ япщIэри губгъуэм итщ, фэ емынэм фыкъихуа мыбы, — жиIэри Хъуэжэ яжьэхидзащ къыхуэкIуахэм.
— Сыт иджы дэ хадэкIэ тщIэжынур? — жаIэ бзаджэжьхэм. — Пщэдей дунейр къутэжынурэ уафэр къещэщэхынущ: гъавэри сыту тщIыжын, Iэщми хэт хуеиж? Абы нэхърэ мо уи мэл пшэрыр дыгъэукIи, мы дунейр зэтет щIыкIэ, иужьрейуэ зэ дывгъэтхъэж: псапэ къэпхьынщ.
Хъуэжэ и мэл пшэрыр яхуиукIщ, яхуигъажьэщ, яхуигъавэри, мохэри игъэтхъащ, езыри ядэтхъэжащ.
Шэджагъуэ уэмт, хуабейти, Хъуэжэ и ныбжьэгъухэм затIэщIри, загъэпскIыну псымхэтIысхьащ. Хъуэжэ мафIэр зэщIигъэстыжри, и ныбжьэгъухэм я щыгъынхэр пэридзэурэ игъэсащ. ЩIалэжьхэр псым къыхэкIыжри, захуэпэжыну щыхуежьэм, зы джани, зы гъуэншэджи ягъуэ-
тыжакъым, сахуэ фIэкIа.
— Мы къыдэпщIар сыт, гъуэгу мыгъуэм емыжьэн? — жаIэри ныбжьэгъухэр къыщыхьащ.
— Пщэдей дунейр щыкъутэжынукIэ, сыт щыгъын зэрыфщIыжынур? — жиIэри Хъуэжэ и бзэгур къахуридзащ. — Шыгъу зышхар псы ефэжын хуейкъэ?
Умыгупсысэу умыпсалъэ
Хъуэжэ и пщIантIэм дэшхуей ин дэтти, кIуэри абы и жьауэм щIэгъуэлъхьащ, дыгъэр къегуэщIэкI хъунти. Жыгым пыт дэхэр игъэщIагъуэурэ зэпеплъыхь, ауэрэ и щхьэм къощхьэрыуэри Хъуэжэ йогупсыс:
— Мыр зи инагъ жыгым къыпыкIэ дэр бзу джэдыкIэщ зэрыхъур. Мы си щхьэм хуэдиз хъу хъарбызыр удз къуэпсым къыщIегъакIэ, — жиIэурэ. — Ар дауэ хъун! Емыгупсысу къыIэщIэщIащ ар ди Тхьэм. Егупсысамэ, хъарбызыр мо жыгышхуэм къыпигъэкIэнти, дэр удзым къыщIигъэкIэнт…
А дакъикъэм жыгым зы дэ къыпыхури, «тIаркъ!» жиIэу Хъуэжэ и натIэм къытехуащ. Хъуэжэ къэщтауэ къыщылъэтри уафэм дэпсэлъеящ, жи:
— Iэлоуэхь, сыту губзыгъэу уегупсысат мы Iуэхум! — жиIэри. — Хъарбызыр жыгым къыпыкIэу щытамэ, зэшэзэпIэу сиукIатэкъэ, зиунагъуэрэ!
Мис аращ «гупсыси псалъэ» щIыжаIар.
Усэрыбжэхэр
ТхьэкIумэкIыхь
ТхьэкIумэкIыхьым и нэр
вагъуэщ,
Вагъэр и гъуэгущ,
И гур къэрабгъэщ,
Бгъэм щошынэ,
И тхьэкIумэр дзасэщ,
И пэр сыринэщ,
Ар мапкIэ,
Ар малъэ,
Уей, ар мэбгъунлъэ,
Iэгъу, ар мэлъей,
Бзу лъэтари щIэрымыхьэ,
Хьэпшыр гъуабжафэм
ещхьщ,
И фэр и бийщ, зиунагъуэрэ,
БэкIэ пIащIэу мэлъей,
унэжынрэ,
Уа, дыкIэлъыплъурэ
мэкIуэдыжкIэ, тхьэ соIуэ.
КIущэ марицэ
Ащэ, ащэ, ащакIу,
Мыр ди КIущэщ,
Мыр ди КIущэ марицэщ,
Псэгъэтыншу си наущ,
Наурыкъур зи набдзэщ,
КхъыIэ, дзыгъуэшхуэжьым
ущымышынэ.
Уэ си шэ тIэкIум укъыхэфщ,
Унэ феи сыкъэпщIщ,
ЗыфIумыгъэщIурэ
уохущхьэ.
Еущэхи псы къэхь,
ЖьантIэм хьыи дэгъэувэ,
Хьэжьым и бзэр къолэлыр,
УилыIыхьэр птрех.
Талъостэнейм я хъыбарымрэ я уэрэдымрэ
Джылахъстэнейм и цIыхухэр зэгуэрым Ашэлыкъу блыгукIэ зэджэ щIыпIэм ису щытащ (нобэ мышкъышхэр а щIыпIэхэм щопсэу). Алъхъо и къуэ Джылахъстэнрэ нобэрей Джы-
лахъстэнейм исауэ щыта нэгъуей хъанымрэ бий кIэуфIыцI зэхуэхъуащ. Хъаныр теуэрти, Джылахъстэн и хъушэхэр ихурт, Джылахъстэнри, ар имыдэу, кIэлъыпхъэрти Iэщыр къатрихыжырт, апщIондэхукIи лъыгъажэм зэрыхэгъэтырт. Ауэрэ, Алъхъо и къуэ Джылахъстэн игу ирилъхьащ: нэгъуей хъаным езэуэну, ахэр зэрыс щIыпIэм ирихуну, езыри къыдэкIуэтейуэ абдеж тIысыпIэ-псэупIэ ищIыну.
Ашэлыкъу къуакIэбгыкIэхэм дэгуэшауэ дэс адыгэхэр Джылахъстэн зэхуишэсщ, гуп ищIри, яхэпсэлъыхьащ икIи къигъэдэIуащ нэгъуейхэм ятеуэну. Унафэр къахьащ, къызэрахьам хуэдэуи ящIащ. ЗауэкIэ ятекIуэри, нэгъуейхэр зэрыс щIыпIэхэр къытрахащ. Джылахъстэн зэригъэувам хуэдэуи, адыгэхэр а щIыпIэм къыдэкIуэтейри къитIысхьащ. ДжылахъстэнейкIэ еджэн щIэхъуари аращ а щIыпIэм. Талъостэнейр сэтей щхьэпцIанэм зэрытесым и ягъэкIэ нэгъуейхэр ятеуэурэ щэ шхыгъуэ яшхауэ щытащ. Джылахъстэн абыхэм ялъ ищIэжа хъуащ.
А махуэм ди Тэтэртупыр ди гъуэгущ,
Зэуэгъуэм Аушыджэрыр ди гъусэщ,
Уардэ Iэщхьэхъум зресэ,
Ди шыншэ лъэсыр мэдалъэ.
Ди лъхукъуэлI лъэсыр мэзауэ,
Зауэ щыхъукIэ,
ДжатэщIэ лъэсыр брум къыфIохьэ,
Лъэсыр щыхъукIэ къахэлыдыкIыр
Тузэр и къуэкIэ Сэралыпжьейщ.
IэжьэгъуитIыр зэбгъурытыххэурэ дзэлашхэщ,
ЛIы ябгэм зешхыхьыжыххэри тпэщытщ,
Уэркъ щIалэм джатэ диIэжкъым — гущыуэщ,
Бетэмал, Щолэхъупщ и зы щауэгъуэр
Нобэ сиIэжыгъащэрэт!
А махуэм Къэрэщеипщым и пщыгъуэщ,
Ди мэлым сэтей щхьэпцIанэр я хъупIэт,
Ар диIэжтэкъыми жьэпкъыжь унапIэм докIуэж.
Фейцейхэ зы къащымыщIу мэзауэ,
Зэуэгъуэт — куэкушэуалыжьыр тхуэзыгъэпщагъуэ.
Нэгъуеидзэр къыдэсэпати,
ХахуэкIэ Къэрэщеипщ дипIыжт жылагъуэр.
А махуэм Елъкъэщыпщыр имыст,
Дзэшхуэм сакъыхуэсыжкъым, жеIэри зэгуоп.
ШууитIым, ар данагъуэракIэти, къагъазэ,
Блащхъуэжьей кIий макъти, къахоуэ,
Лъостэным и псыгъуэр тхузэхуэзышэр
ШормэнокъуэкIэ Бытакъ и лIыхъут,
Афэр щыгъыу шэр пхедз.
ПхызыгъэдзэкъыкIыр зи шащхьэр
Щолэхъупщ и къуэ кIасэкIэ пщы Талъостэнщ.
