ЩIалэгъуэ
Ди хьэщIэщым
ТхьэкIумащIэ Аслъэн: «УэрэдыфIыр хущхъуэфI пэлъытэщ»
Гъэмахуэ губгъуэм удз гъэгъар из зэрыхъум ещхьу, уэрэджыIакIуэ ныбжьыщIэхэр бэгъуащ. Ауэ удз псори хущхъуэ зэрымыхъум ещхьыркъабзэу, уэрэд жызыIэ дэтхэнэми уэрэджыIакIуэ нэс къыхэкIыркъым. Зэманыжьым щыIа уэрэдусхэр, джэгуакIуэхэр я IэдакъэщIэкIхэм купщIэ халъхьэным е цIыхухэм я гупсысэм зрагъэужьыным хущIэкъурт. Ди зэманым уэрэдым хуаIэ еплъыкIэри бгъэдыхьэкIэри зыкъомкIэ нэгъуэщIщ. ЦIыхубэм я гупсэ уэрэдым и пщIэр зи IэмыщIэ илъыр езы уэрэджыIакIуэхэрщ. ИтIани языныкъуэ уэрэдхэр махуэ бжыгъэ псэууэ аращ, языныкъуэхэр илъэс бжыгъэкIэ къэкIыж удз гъэгъам ещхьу сыт зэманми дахэрэ екIуу езым я увыпIэ щхьэхуэ яубыд.
Къэбэрдей-Балъкъэр эстрадэм зи вагъуэр нуру къыщылыда уэрэджыIакIуэ ныбжьыщIэхэм ящыщщ ТхьэкIумащIэ Аслъэн. Пэжыр жыпIэмэ, ди цIыхухэр хуэзэшат апхуэдэ уэрэд жыIэкIэм, гъэзэщIэкIэм. Ар наIуэ пщащI утыкум къыщихьэкIэ абы хуаIэт Iэгуауэ иным, игъэзащIэхэм ящыщ куэд дзапэ уэрэд зэрыхъуам. Макъри, макъамэри, купщIэри зэщIэлъу, и зыIыгъыкIэкIи уардэрэ, уэрэдым псэ хилъхьэу зэригъэзащIэм и фIыгъэщ уэрэджыIакIуэ щIалэр зыIэтар.
«Нысашэ», «Адыгэ джэгу», «Унэишэ», «Зыми зыри здихьыфакъым», «Лъагъуныгъэм и хьэтыркIэ» — къыхэщыпыкIа защIэщ Аслъэн игъэзащIэхэр. УмыгъэщIэгъуэн плъэкIыркъым ар нэхъыщIэхэми нэхъыжьхэми зэхуэдэу фIыуэ зэралъагъур — щIэм къыхихыни, жьыр зэдэIуэни зэрыжиIэрагъэнщ.
Зи гугъэ щыIэу къыщIэкIынщ щIалэм и ехъулIэныгъэхэр тынш дыдэу зыIэригъэхьауэ, цIыхухэм фIыуэ къалъагъурэ цIэрыIуэу зы жэщ махуэм къэушауэ. ЦIыху гъащIэр мывэ абрагъуэу уи нэгу къыщIэбгъэувэмэ, а мывэм уэ къыхэпIущIыкIырщ къыхэкIынур: уи къэухь, зэфIэкI, ерыщагъ къызэрихьщ. Зи зэфIэкIыр пасэу къэнэIуа щIалэри и IэщIагъэм зэрыцIыкIурэ хуэкIуэрт, ар зэпеуэрэ зэхьэзэхуэу зыхэтар бжыгъэншэщ — «цIыхум фIыуэ илъагъу Iуэхум Iэр хуэпсынщIэщ» — жеIэ адыгэм. А псори езым и «жьэкIэ» къедгъэIуатэмэ тфIэкъабылу, ТхьэкIумащIэр «Адыгэ псалъэм» и хьэщIэщым къедгъэблэгъащ.
— Уэрэд жыIэным утезыгъэгушхуам и гугъу уэзгъэщIынут?
— СызэрыцIыкIурэ уэрэд жыIэныр сфIэфIщ, ар си гум, си псэм щыщ гуэрщ. УнагъуэкIэ уэрэдыр ди Iэпэгъуущ. Си ади, си ани, шыпхъуи, къуэши уэрэд жытIэрти, сэ зыр япэ сыкъища хуэдэу щытщ, ауэ сэр нэхърэ нэхъыфIу уэрэд жамыIэу зы цIыху ди унагъуэ ису къыщIэкIынкъым.
Сыщеджа курыт школым и унафэщIым деж псори къыщежьауэ жыпIэ хъунущ, си къуэшымрэ сэрэ зэфIэкI тIэкIу дбгъэдэлъти, си къуэшыр хиубыдыкIауэ сыт щыгъуи уэрэд жригъэIэрт, махуэшхуэхэм утыку къришэ зэпытт. Сэ зэпеуэхэм сызэрыхамыгъэхьэм хуабжьу сризэгуэпырти, си гум быдэу ислъхьащ «сэ фэ фэзгъэлъагъунщ» жысIэри (мэгушыIэ). Пэжыр жысIэнщи, сэ сэбэп къысхуэхъуар куэд мэхъу, псалъэ гуапэ, псалъэ пэж фIэкIа мыхъуми, Iэджэ и уасэщ ахэр и зэману къыплъэIэсамэ. Утыку итыну ехъуапсэм утыку хэдэ, хьэплъыхь имыщIу нэхъыбэрэ утыку ихьэн хуейщ, абы къыпхилъхьэ къарур, гушхуэныгъэр зэрыиным къищынэмыщIауэ, уи зэфIэкIым «икIунур» наIуэ пщещI. ИтIанэ, зэрыжаIэу, бзур щыплъагъур уэгурщ, артистыр къыщацIыхур утыкурщ…
Япэ лъэбакъуэхэм сытезыгъэгушхуа Тхьэмадокъуэ Люсэ Куба дэт курыт школым и унафэщIу щытащ, абы и цIэ щхьэхуэу къисIуэу фIыщIэ хуэсщIыну сыхуейт. Гъуэгугъэлъагъуэ схуэхъуа псоми апхуэдэ дыдэу псалъэм я нэхъ гуапэр яхуэфащэщ.
— IэщIагъэр зэрызэбгъэгъуэтам утезгъэпсэлъыхьынут.
— Пэжыр жысIэнщи, си гум къыдыхьэ IэщIагъэмрэ сэ- рэ гъуэрыгъуапщкIуэ мащIэу дызэдэджэгуащ. Школыр къыщызухам Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал мэкъумэш академием и агроном къудамэм сыщIэтIысхьэри, илъэс хуэдиз дэкIауэ, ГъуазджэхэмкIэ Кавказ Ищхъэрэ институтым сыщIэтIысхьэну сехъуапсэрти, заочнэ зезгъэщIащ. Институтым сыблэкIыу сыкъыблэкIыжыху си гур абыкIэ щыIэти, сытегушхуэри, сыщIэтIысхьащ. Абы щеджэнухэр щагъэхьэзыр курсым илъэситIкIэ сыкIуауэ, лъэпкъ уэрэд жыIэнымыкIэ (народное пение) къудамэм сыщеджэну зызгъэхьэзыру, академическэм фIэкIа самыгъэкIуэну къыспаубыдащ. Си «джэдыгур яхузэзгъэдзэкIри», сэ сызыхуейр щыпхымыкIым, институтыр къэзгъэнащ. Ерыщагъ къудейтэкъым абы сащIыхуэмыкIуар, си уэрэд жыIэкIэр зэрызэтекъутэр зыхэсщIэрти, си гум жиIэм сахуебэкъуакъым. «Къэзыгъэзэжыр Алыхьым ещтэ» — жиIэкъэ адыгэм, академием згъэзэжри, «Бухгалтерский учет и аудит» къудамэм очнэу сыщIэтIысхьащ, мис ар къэзухащ. Пэжыр жысIэнщи, гугъу дыдэ сехьащ, институтыр къызэрызмыухар сигу къоуэ, лъакъуэпэщIэдз къысхуэзыщIахэми сахузэгуоп.
— Япэу утыкушхуэм узэрихьа, абы и IэфI зыхозыгъэщIахэм дыщыбгъэгъуэзамэ ди гуапэт.
— УэрэджыIакIуэ мыхъуми, дэтхэнэ цIыху къызэрыгуэкIри и цIэм, и пщIэм куэдрэ телэжьэн хуейщ и хъыбарыфI Iун папщIэ. Утыку ихьагъащIэ уэрэджыIакIуэр еш имыщIэу, и лэжьыгъэм къыпэкIуэным щымыгугъыщэу лэжьэн хуейщ. Пэжыр жысIэнщи, сэ мы IэнатIэр апхуэдизу гугъуу, «гъуэгу быркъуэшыркъуэу» си гугъакъым. ЗэрыжаIэу, ди зэманым «баш» зытехуэм уэрэд жеIэри, абы нэхъри гугъу ещI. Ди цIыхухэм я деж фIыр тыншу ныпхуэхьэсыркъым. Сэ утыкушхуэм сихьэнымкIэ щIэгъэкъуэн къысхуэхъуахэм ящыщщ ХьэIупэ Анзор. Хуабжьу си гуапэ хъуащ «Адыгэ джэгу» уэрэдыр ХьэIупэм схуитхауэ си ныбжьэгъу щIалэ Шыбзыхъуэ Нарзан къыщысхуиIуэхуам. Мис а уэрэдыр лъабжьэ схуэхъущ, къысщIэрыIэри, сежьащ. Радио, телевизорхэм сыкъихьэ, къыскIэлъыджэ, зэIущIэхэм щIэх-щIэхыурэ срагъэблагъэ хъуащ. ЦIэрыIуэ сызэрыхъуар къыщызгурыIуар бэзэрым сытехьэу сыкъацIыхужа, абы и Iэгъуэблагъэм си уэрэдхэр къыщеуэу зэхэсха иужьщ (мэдыхьэшх).
— 2010 гъэм Урысей псом и студент гъатхэм и призер узэрыхъуам сыщыгъуазэщ…
— Сэ къызгурыIуаращи, зыгуэр къыщохъулIэнум деж псори зэхуохъу. Зыми зыри хэзмыщIыкIыу, Шыбзыхъуэ Нарзан къэпсалъэри, Театр щхъуантIэм сыкIуэу уэрэд жысIэн хуейуэ щыжиIэм, зи гугъу пхуэсщIа «Адыгэ джэгу» уэрэдыр сыкIуэри щыжысIащ. НэхъапэIуэкIэ сщIамэ, нэхъыфIыжу зызгъэхьэзырынтэкъэ, жысIэу мащIэу сигу къеуэрт, ауэ къызэхъулIащ.
— Зэманым къезэгъ, гъащIэм езыгъэгупсыс уэрэдхэр хэт пхуитхрэ?
— Псом япэу Сэхъу Хьэсэнщ уэрэд схуэзыусри, къыздэIэпыкъури, псалъэкIэ зыкъысщIэзыгъакъуэри. Абы итхауэ уэрэдибгъу жызоIэ. ЗанщIэу къыхэзгъэщынут ахъшэ Iуэху ди зэхуаку дэмылъу, цIыхугъэ къудейкIэ дызэрызэбгъэдэтыр. Сэ уэрэдус куэдым сапыщIауэ садолажьэ, соцIыхури Хьэсэн хуэдэу гурэ-псэкIэ сызыбгъэдэт зыри яхэткъым (зыми и жагъуэ сщIыну сы-хуейкъым). Абы сызэрыцIыкIурэ сыкъицIыхурт, унагъуэкIэ къыткIэлъыкIуэрти, къызэдаIуэщ, къызэплъщ, си макъым и «IукIэр» зригъащIэри, япэ уэрэдыр къызитауэ щытащ.
— Уэрэд зэхэдз уиIэ, хьэмэ абыхэм уахэщыпыхьыныр къемызэгъыу къэплъытэрэ?
— Япэм псалъэмрэ макъамэмрэ зэкIумэ, нэгъуэщIым мыхьэнэ ямыIэу къысфIэщIырт. Иджы нэхъыбэу адыгагъэм, лъэпкъым, бынымрэ адэ-анэмрэ, адыгэшым, хабзэм теухуауэ жысIэмэ нэхъ къызощтэ. Лъагъуныгъэм теухуа уэрэд мышухэр тэмакъым щIэлъщ, си закъуэу къыщIэкIынкъым ахэр зи жагъуэр. Пэжщ, а гурыщIэ къабзэм теухуа уэрэди щыIэн хуейщ, ауэ уэрэд псори лъагъуныгъэм теухуауэ жыпIэныр егъэлеящ. Сэ сащыщкъым псалъитIым уэрэд къыхэзыщIыкIыфхэм. Уэрэдым и къарур инщ, абы и щIагъыбзэр, и философиер и щIыIум темылъу, псэкIэ зыхэпщIэу щытын хуейщ. Сэхъум и уэрэдхэм яхэтщ и мыхьэнэр куэдрэ къызгурымыIуэурэ иужькIэ къыщыспкърыхьэж. Апхуэдэщ псалъэм папщIэ:
«Пщыхьэщхьэ пшэплъ,
дахагъэ куэд сигу
къегъэкIыж,
Пщыхьэщхьэ пшэплъ, сэ
гугъэм гъащIэ къызетыж,
Гухэлъ IэфIагъщ
щIэхъужыр дахэ
мы дунейр,
УмыщI нэщхъей насып
къэкIуэнум и пщэдейр,
Мэхъуапсэ псэр, си нэгу
щIигъэкIыу уи сурэт,
Мэхъуапсэ псэр
пщыхьэщхьэ пшэплъым
и Iумэт,
Сигу хыумыгъэщI, сигу
хыумыгъэщI, сигу
хыумыгъэщI,
КъысфIощI ди Тхьэшхуэм къыдитау пщыхьэщхьэ
пшэплъ».
Сыт и уасэ а псалъэхэр? Апхуэдэ уэрэдхэрщ гъащIэ зиIэр. Сэ си уэрэдхэм я мыхьэнэр сом щхьэкIи утыкушхуэ щхьэкIи схуэхъуэжынукъым — ар си напэщ, си напщIэщ.
— УэрэджыIакIуэм и пщэм къалэнышхуэ къыдохуэ: цIыхум и нэгу зегъэужьыным и мызакъуэу, абы щIэблэри егъасэ… Уи дежкIэ уэрэд жыIэным сыт хуэдэ мыхьэнэ иIэр?
— Узахуэщ, уэрэдыфIыр хущхъуэфI пэлъытэщ. Уэрэд жыIэныр IэщIагъэщ, ауэ къызэрыбгъэсэбэпым куэд елъытащ. Си дежкIэ, ар мылъку зэрыпаупщI IэщIагъэкъым. Пэжщ, щIакхъуэ Iыхьэ кърызолэжь, ауэ нэхъыщхьэр аракъым, атIэ лъэпкъым зы мэскъалкIэ нэхъ мыхъуми сэбэп ухуэхъуу, уи цIэр ягу къыщIагъэкIыжын IуэхуфI блэжьу упсэун хуейуэ къызолъытэ. УкъызыхэкIа лъэпкъым и напэр зепхьэуращи, лъэпкъ гъуазджэм, тхыдэм щыщ Iыхьэ ущыхъуфынукIэ, уи зэфIэкIыр къэбгъэсэбэпын хуейщ. Уэрэдыр IэмэпсымэфIщ жыбоIэ, ауэ дызэрыт зэманым, хуабжьу си жагъуэ зэрыхъущи, ди цIыхухэр купщIэ зыщIэлъ уэрэдхэм емыдаIуэу, абы щIэлъ мыхьэнэр къагурыIуэну хуэмейуэ, зыщIэгупсысыжын шынэу фэ изоплъ. Лъэпкъым уэрэдыфI ди куэдщ, ауэ абыхэм я щIэупщIэр мащIэ дыдэщ. Си фIэщ сщIыну сыхуейкъым адыгэр апхуэдизкIэ гупсысэ тафэтелэкIэ, нэм къыIуидзэ къудейкIэ псэууэ. Сэ сыт щыгъуи къыхызогъэщ нэхъапэм щыIэу щыта Художественнэ советым ди зэманым хуабжьу дызэрыхуэныкъуэр.
Мис а лъэныкъуэмкIэ ди нэхъыжьхэм мащIэу сахуэарэзыкъым, нэхъыжьым и чэнджэщ, и ущие, и псалъэ пэж дэтхэнэ нэхъыщIэри хуэныкъуэщ. Уэрэдым уегъасэ, уеущий, куэд къыбгурегъаIуэ, къыбжеIэж, зыхеугъащIэ, е гъащIэр IэфI ещIри уи хъуреягъыр егъэщIэращIэ — гулъытэншэ хъуащ а псори. ПсалъитIым уэрэд къыхащIыкIри, ар дурыдыл къащыхъуу, псори йодаIуэ. «Жьым и щапхъэр щIэм и напщIэщ», къытщIэхъуэ щIэблэм апхуэдэ хабзэ, нэмыс фIэкIа едмыгъэлъагъумэ, апхуэдэ гупсысэ фIэкIа бгъэдэдмылъхьэмэ, сыт хуэдэ цIыху абы къытхухэщIыкIынур? ЩIэблэр гъэсэныр псоми ди зэхуэдэ къалэнщ.
— ЛэжьыгъэкIэ узэпэубыдауэ узэрыщытым емылъытауэ, псапащIэ Iуэхухэми жыджэру ухэтщ. Сыт абы укъыхуезыджэр?
— ФIы зыщIэ фIы IуощIэж. «Псапэ щIэи зыщыгъэгъупщэ», «фIы щIэи псым хэдзэ» — адыгэм и куэдщ узытекI мыхъуну Iущыгъэхэр. Нэхъыбэу дыздэкIуэр сабий сымаджэхэм къыхузэрагъэпэщ Iуэхухэращи, узыр зытегушхуа сабийхэм сыт хуэдиз яхуэсщIэми, си щхьэкIэ сфIэмащIэщ. Ар Iуэхутхьэбзэу къызыщыхъуи щыIэу къыщIэкIынщ, ауэ сыт пщIэми псом япэ уи щхьэщ зыхуэпщIэжыр, схузэфIэкIыну мащIэмкIэ защIэзгъэкъуэнущ.
— Мураду уиIэр инми цIыкIуми, ехъулIэныгъэ зыIэрыбгъэхьэфыныр куэдкIэ елъытащ уи щIыбагъ къыдэтхэм, уи унагъуэм.
— Унагъуэм и мыхьэнэр инщ, абы и къарур абрагъуэщ. Дэнэ сыщыIэми, сыт хуэдэ Iуэху къесхьэжьэми, дзыхь къысхуащIу, сытрагъэгушхуэу, къызэрызэхъулIэнур си фIэщ ящIыжу апхуэдэщ сэ сыкъызыхэкIахэр. Апхуэдэ дзыхьыр си дежкIэ насыпышхуэщ. Уи адэ-анэр къыпхуэарэзыным нэхъыщхьэ щыIэкъым, ахэр умыгъэгузавэу, гуныкъуэгъуэ иумыту упсэуныр Iущагъ псом я лейщ. Ар уи гъуазэу упсэумэ, уи щхьэкIи уи бынкIи пхуэфащэ пщIэ бгъуэтыжыну къызолъытэ. СыкъызыхэкIа унагъуэм илъ хабзэращ сэ сыухуа унагъуэщIэми лъабжьэ хуэхъур.
— НобэкIэ узэлэжьым дыщыбгъэгъуэзамэ ди гуапэт, альбомыщIэкIэ дыбгъэгуфIэну?
— «Си гухэлъ уэрэд» япэ альбомыр илъэс ипэ дунейм къытехьащ, иджы етIуанэр согъэхьэзырри, куэд мыщIэу къыдэкIын хуейщ. Абы уэрэдыщIэ защIэщ итыр. Щэхуу нывжесIэнщи, нэхъыбэр Сэхъу Хьэсэн ейщ. Сыкъыщалъхуа Куба къуажэ теухуа уэрэдри хьэзыр мэхъу. Си лэжьэкIэм зезгъэужьыну, си зэфIэкI хэзгъэхъуэну си мурадщ. Ар куэдкIэ я фIыгъэщ си лъэжьыгъэр зигу дыхьэхэм, гурэ псэкIэ къабзэу Iэгу схуеуэхэм. Ахэращ сэ сыщIэлажьэри сызыгъэлажьэри.
— Уи уэрэдхэр фIыуэ зылъагъухэм, ди газетеджэхэм сыт хуэдэ псалъэкIэ захуэбгъэзэнт?
— СызэрыцIыкIурэ «Адыгэ псалъэ» лъэпкъ газетыр ди унагъуэ къохьэ. Зэрыунагъуэу фIыуэ долъагъу, щIыдоджыкI. Зи щхьэ пщIэ хуэзыщIыж дэтхэнэ адыгэ унагъуэми адыгэпсэ зыхэт газетыр къыIэрыхьэн хуейуэ къызолъытэ, бзэр уи быным ебгъэщIэн папщIэ, и бзэкIэ нэхъыбэрэ ебгъэджэн хуейщ. АдыгэбзэкIэ тхэ журналистхэр, уэрэд жызыIэхэр лъэпкъым хуэлажьэуращи, ар зыхуэтщIэхэм зэхэщIыкI яхэлъыну сыхуейт. Газетеджэхэмрэ макъамэм, щэнхабзэм дихьэххэмрэ хабзэ дахэр я Iэпэгъуу, адыгэпсэ зыIут унагъуэ дахэ хъуну сахуохъуахъуэ.
Епсэлъар Инэрокъуэ Данэщ.
Илъэс 57-рэ хъуауэ ягъэлъапIэ
Демократ щIалэгъуалэм я дунейпсо федерацэм и унафэкIэ мэлыжьыхьым 24-р ЩIалэгъуалэм я зэкъуэтыныгъэм и дунейпсо махуэу къызэдащтащ. Япэ дыдэу ар щагъэлъэпIар 1957 гъэращ. А махуэр иджыри зэ щхьэусыгъуэ яхуохъу къэрал унафэщIхэм, хъыбарегъащIэ IуэхущIапIэхэм, цIыху къызэрыгуэкIхэм щIалэгъуалэм гулъытэ хэха хуегъэщIынымкIэ.
ЩIалэгъуалэм я дунейпсо махуэр Iэтауэ ягъэлъапIэу щытащ. Абы ехьэлIа зэIущIэхэм, концерхэм, нэгъуэщI Iуэхугъуэхэми цIыху куэд жыджэру хэтт. А псори къыщIызэрагъэпэщыр лъэпкъхэр зэкъуагъэувэн, щIэблэр зэрагъэцIыхун, щIалэгъуалэм я хуитыныгъэхэр яхъумэн, ахэр жэрдэмрэ жэуаплыныгъэрэ яхэлъу къэгъэтэджын папщIэт.
ЦIыхушхуэхэм я гупсысэхэр
КъагурыIуэращ зэхахыр
ГурыфIыгъуэ псоми я щхьэр — нэгъуэщIым гурыфIыгъуэ ептынырщ.
Пьер Буаст.
Ди зэманым философием профессор ирохъу, философ нэс диIэкъым жумыIэмэ.
Генри Торо.
ЦIыхухэм къагурыIуэращ зэхахыр.
Гёте.
Бжэмышхым ерыскъым и IэфIыр къызэрыхуэмыщIэнум ещхьу, делэр губзыгъэм бгъурыткIэ губзыгъэ хъунукъым.
Буддэ губзыгъагъэ.
ЩIэныгъэ
Лъэпщ шейтIанхэр къытоуэ
Адыгэ къэрал университетым и изобразительнэ къудамэр къэзыух Редько Антон нарт эпосыр лъабжьэ зыхуэхъуа фильмыр диплом лэжьыгъэу къэпщытакIуэ комиссэм и пащхьэ ирилъхьащ. ЕгъэджакIуэхэм зэрыжаIэмкIэ, нэхъапэкIэ мыбы ещхь гуэри зыми ищIакъым. Фильмыр зи Iэдакъэ къыщIэкIам зэрыжиIэмкIэ, абы лъабжьэ хуэхъуар «Уэзджынэ цIыкIум и хъыбар» таурыхъырщ. «ЛIыхъужьхэри сэ къэзгупсысакъым, ахэр псоми фIыуэ тлъагъу нарт эпосым и лIыхъужьхэу Мэзытхьэрэ Лъэпщрэщ», — жеIэ Антон.
Таурыхъым хэлъ гупсысэр куущ, ауэ щыхъукIи, мыгурыIуэгъуэ хэткъым. Нарт эпосым и адрей таурыхъхэми хуэдэу, мыбыи и щIагъыбзэ иIэжщ.
«Таурыхъым и гугъу щыщIащ шейтIанхэм псэхугъуэ зрамыт Лъэпщ абыхэм Iэмал лъэпкъ зэрахуимыгъуэтыр, икIэм-икIэжым абы мурад ещI Мэзытхьэм ечэнджэщыну. Япэрауэ, Лъэпщ иIуэтэжащ шейтIанхэм гъущI теуIуэ макъ зэрызэхахыу, зэрызэбгрыжыр. Мэзытхьэ гупсысэщ-гупсысэри жиIащ аддэ бгыщхьэм къыщыкI епэр цIыкIум фIэкIа абы зыри сэбэп къызэрыхуэмыхъунур. Ауэ дыщIигъужащ а епэрым ещхь езым и Iэзагъэ псори хилъхьэу ищIын зэрыхуейр».
Арати, IэпэIэсэм, къэкIыгъэрауэ фIэкIа умыщIэну, гъущIым епэр къыхищIыкIащ. Мэзытхьэ зэрыжиIам тету, Лъэпщ шейтIанхэр къыщытеуэм, епэр теплъэ зиIэ уэзджынэр игъэзути, гъущIым и Iэуэлъауэ макъым ахэр зэбгрихурт.
«Сэ зэфIэзгъэкI лэжьыгъэр куэдкIэ зи фIыгъэр проектым и унафэщI ЛIыхэс Светланэщ, абы чэнджэщ щхьэпэ куэдкIэ зыкъысщIигъэкъуащ, уеб- лэмэ а таурыхъыр схуэ- зытхари аращ. Светланэ Адыгэ Республикэм фIыуэ къыщацIыху, абы нарт эпосым таурыхъ гъэщIэгъуэнхэр къытрещIыкI. Пэжщ, дыщIыдгъужа гуэрхэри хэтщ, ауэ абыхэм таурыхъыр нэхъ щIэщыгъуэ, гукъинэж ящIауэ аркъудейщ», — жеIэ Редько Антон.
Апхуэдэуи щIалэщIэм жиIащ, езыр лъэпкъкIэ урысми, нарт эпосыр фIыуэ зэрилъагъур, абы хэлъ гупсысэм зэрыдихьэхыр. Псом хуэмыдэу зи къуэпсыр жыжьэ къыщежьэ адыгэхэм я адэжьхэм, я хабзэр къызэрыхэщыр игу зэрырихьыр дыщIигъужащ.
Лъэпщ гъукIэ дадэм теухуа фильмыр иджыри нагъэсыпакъым, абы макъ щIэткъым, ауэ щIэгъэувэжын фIэкI хуэмейуэ, адыгэ макъамэ дахэ ягъэхьэзыращ.
«Таурыхъыр нэщIыса щыхъунур сигу загъэу макъ дахэ щIэслъхьэжмэщ, абыкIэ Адыгэ къэрал университетым сыщезыгъэджахэм зыкъысщIагъэкъуэну сыкъагъэгугъащ. Си диплом лэжьыгъэр зылъэгъуахэм си Iэдакъэ къыщIэкIар ягу зэрырихьар хуабжьу си гуапэ хъуащ. Таурыхъыр занщIэу бзитIкIэ дунейм къытехьэнущ — адыгэбзэрэ урысыбзэкIэ», — жеIэ Антон.
ГъукIакъуэ Идар.
Хъыбар кIэщI
Щхъухьыр здэщыIэр
Куэд щIащ ар къызэрыхъурэ, Iуэхур щекIуэкIыр Китайрт. А зэманым зэрыхабзэти, унагъуэ ихьэ хъыджэбзыр и щхьэгъусэм, абы и унагъуэм хуэлIыщIэрт. НитI пэтрэ зэхуэдэкъым жаIэ, цIыху псори я хьэлкIэ зэтехуэркъым. Арати, хьэгъуэлIыгъуэр зэращIрэ куэд дыди мыщIауэ, зэпыу имыIэу зи гуащэр къызытепсэлъыхь нысащIэм хуэмыхьыж щыхъум, Iэмал хуекIуэу гуащэр лъэныкъуэ иригъэзыну мурад ищIащ. Абы и адэм и ныбжьэгъу лIыжьым удз зэмылIэужьыгъуэхэр ищэрти, иIуэтэжынкIи мышынэу тридзэри, абы и щхьэр ирихьэлIащ.
— АфIэкIа апхуэдэу сыпсэужыфыркъым, си гуащэм бэуапIэ къызитыжыххэркъым, делэ сищIынкIэ зыхуэIуа щыIэкъым, хъуххэнумэ, сэбэп къысхуэхъу… ЖыпIэр уэстынщ, укъыздэIэпыкъу закъуэмэ, — мэлъаIуэ нэпсыр зи нитIым щIэз хъуа нысащIэр.
— СыткIэ сэбэп сыпхуэхъуфыну? — щIоупщIэ лIыжь зэпIэзэрытыр.
— Щхъухь къызэщэ, си гуащэр згъэлIэнщи, къаугъэ лъэпкъ сыхэмыту сыпсэунщ, — жеIэ аргуэру бзылъхугъэм.
— Хъунщ, сыбдэIэпыкъунщ, — жеIэ заулкIэ щыму щыта лIыжьым. — Ауэ уэ хьэкъыу IуэхугъуитI ппхыкIын хуейщ. Япэрауэ, уи гуащэр занщIэу бгъалIэмэ, гурыщхъуэ ящIу укъыщIагъэщынкIэ хъунущ. Сэ уэстыну удзхэм ар хуэмурэ яукIынущи, зыми игу къэкIыххэнукъым ар уэрауэ. ЕтIуанэрауэ, зым и дежи гурыщхъуэ кIапэлъапи къыщумыхьын папщIэ, уи губжьыр бгъэIэсэу, гуащэм хуэфащэ пщIэ хуэпщIу, фIыуэ плъагъуу, жиIэм уедаIуэу, шыIэ пхэлъу уекIуэкIын хуейщ, — егъэIущ лIыжьым нысащIэр.
Абы жиIа псомкIи арэзы хъуа бзылъхугъэм удзхэр къызэщIикъуэщ, унэм къэкIуэжри, ахэр хуэмурэ гуащэм ирихьэлIэн щIидзащ. Абы къищынэмыщIауэ, ар зыкIэлъыплъыж, и гуащэм жиIэм едаIуэ, пщIэ хуищI хъуащ. Апхуэдэурэ екIуэкIыурэ, нысащIэм и Iэдэбагъым, гуапагъым гуащэр дихьэхыжри, гурэ псэкIэ фIыуэ илъэгъуащ, уеблэмэ я нысэм нэхъыфI мы дунейм темыту гъунэгъуи жэрэгъуи, къы- дыхьи-дэкIыжи яхуигъэхъыбарырт.
Илъэс ныкъуэ хуэдиз дэкIауэ а тIур зэанэзэпхъу дыдэм хуэдэу фIыуэ зэрылъэгъуащ. Арати, махуэ гуэрым нысащIэр удз хущхъуэ къезыта лIыжьым деж кIуэри, гу- Iэжу елъэIуащ:
— ДыкъэзыгъэщIам и хьэтыр лъагъуи, си гуащэр зэзгъэфа щхъухьым къысхуегъэл. Сэ ар лIэну сыхуейкъым, абы нэхъ гуащэфI, абы нэхъыфIу слъагъу мы дунейм цIыху тету си фIэщ хъункъым.
А псалъэхэр щызэхихым, лIыжьыр мащIэу пыгуфIыкIри, жиIащ: «Умыгузавэ, сэ уэстам щхъухь хэттэкъым, щхъухьыр зэрытыр уи щхьэрати, уэ езым бгъэхъужащ».
