
Жаным Руслан: Ди лэжьыгъэр зыхуэунэтIар цIыхубэр тэмэму псэунырщ
Политикэм къыщыхъу Iуэхугъуэ нэхъыщхьэхэм ящыщу мы гъэм Къэбэрдей-Балъкъэрым егъэлъапIэ КъБР-м и Совет Нэхъыщхьэр — илъэс 75-рэ, Парламентыр илъэс 20 зэрырикъур. БлэкIа зэманым къриубыдэу екIуэкIа политикэ зэхъуэкIыныгъэхэм, ди лъэхъэнэм а ухуэкIэр зэфIэува зэрыхъуам, хабзэубзыху орган нэхъыщхьэм цIыхубэм дежкIэ иIэ мыхьэнэм тедгъэпсэлъыхьыну дэ зыхуэдгъэзащ КъБР-м и Парламентым и УнафэщIым и япэ къуэдзэ Жаным Руслан.
— Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щызэфIэува парламентаризмэм и тхыдэр жыжьэ къыщожьэ. Нарт эпосым, IуэрыIуатэм къызэрыхэщыжымкIэ, адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхугъуэхэр щызэпкърахыу, зыгъэпIейтей, къалъыкъуэкIа Iуэхухэм я хэкIыпIэхэр щаубзыхуу яIэу щытащ «Адыгэ Хасэ», «Тёре» зэхуэсышхуэхэр. Нэхъ жыжьэ узэIэбэкIыжмэ, апхуэдэ зэхуэсхэракъэ нобэ парламенткIэ дызэджэм къежьапIэ хуэхъуар? Сыт хуэдэ къалэн абы иджыпсту цIыхубэм, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и зыужьыныгъэм папщIэ игъэзащIэр?
— Фэ фызэрыщыгъуазэщи, мы гъэм Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Совет Нэхъыщхьэр зэрызэфIэувэрэ — илъэс 75-рэ, Парламентыр къызэрызэрагъэпэщрэ илъэс 20 ирокъу. А Iуэхум и къежьэкIар, лъабжьэ хуэхъуар IупщIу къыхощыж ди тхыдэм и напэкIуэцIхэм. Псалъэм къыдэкIуэу жыпIэмэ, ди республикэм и хабзэубзыху органыр щызэфIэувар 1938 гъэращ. 1937 гъэм цIыхубэр зыхэта япэ съездыр Къэбэрдей-Балъкъэрым щрагъэкIуэкIауэ щытащ, арат республикэм и Конституцэри къыщащтар. Абы щызэпкърахащ республикэр къэралыгъуэу зэрызэфIэувэр, а къэралыгъуэм и хабзэхэр зыхуэдэнур. Апхуэдэ къулыкъущIапIэ Iэмал имыIэу диIэн хуейт, ар ижь-ижьыж лъандэри ди лъэпкъхэм къадекIуэкI Iуэхугъуэт. Къапщтэмэ, нэхъ пасэм адыгэхэми балъкъэрхэми хасэхэр яIэу щытащ. ПIалъэ-пIалъэкIэрэ цIыхубэр зэхуэсырти, я Iуэху зыIутыр, къапэщылъ гугъуехьхэр, абыхэм я хэкIыпIэ хъунухэр щаубзыхурт. Абы цIыхухъухэри, цIыхубзхэри, щIалэгъуалэри къекIуалIэрт. Ари нэщэнэшхуэт, сыту жыпIэмэ, къэрал унафэ пщIыным, а зэманым щыгъуи, цIыхубзхэм я еплъыкIэхэри я жэрдэмри хэлъыныр сэбэпт, щIалэгъуалэми я Iуэху зыIутыр езыхэм къаIуатэрт. Апхуэдэ щIыкIэкIэ ди лъэпкъхэм я щхьэр ягъэпсэужу, зэманым зэрыдекIун лъэбакъуэхэр щаубзыхуу щытащ хасэхэм. Ар щыхьэт тохъуэ нобэ ПарламенткIэ, ПравительствэкIэ дызэджэ къулыкъущIапIэхэр ауэ сытми къэунэхуауэ зэрыщымытым.
Сыт абы дыщIыхуейр? Ди цIыхухэм фIыуэ къагуры- Iуэу си гугъэщ къэралыгъуэу ущыщыткIэ, апхуэдэ IуэхущIапIэхэри уиIэн зэрыхуейр. Абы къыдигъэкI унафэхэр цIыхубэм ягъэзащIэу щытыпхъэщ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, а псори зыхуэунэтIар цIыхубэр тэмэму псэунырщ, абы и хуитыныгъэр хъумэнырщ. А псори къэралым ипщэ зэрыдилъхьэжыр законкIэ щIэгъэбыдауэ щытщ.
Абы лъандэрэ Парламентым иджы щолажьэ еплIанэ зэхуэсыгъуэр. Иужьрей зэхуэсыгъуэм къриубыдэу закон 500-м щIигъу иубзыхуащ ди Парламентым. Сыт а унафэхэр зытеухуар? Псом япэр къэралыр быдэу зэфIэтынырщ, къыкIэлъыкIуэу псори зыхуэунэтIар цIыхухэр а къэралым хуиту зэрыщыпсэунырщ. Абы и кум иту жыпIэ хъунущ ди республикэм и социально-экономикэ щытыкIэр. Аращ экономикэм зегъэужьыным, псэукIэр егъэфIэкIуэным и лъабжьэр. Экономикэр и пэкIэ мыкIуатэмэ, нэгъуэщI зыужьыныгъэ уиIэнукъым, уимыIэ мылъкур пхуэгуэшынукъым.
Экономикэр Iыхьэ куэду зэхэлъщ, абы и нэхъыщхьэр республикэм и бюджетращ, адэкIэ IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм я зыужьыныгъэр къыкIэлъокIуэ. Нэхъапэм колхоз, совхозхэр щыIэу щытамэ, иджы цIыхухэр я щхьэ хуэлэжьэжыну хуиту ди хабзэм къегъэуври, апхуэдэхэм я Iуэху дгъэкIуэтэным папщIэ закон куэд къыдэдгъэкIащ. Иджыпсту, фэ фызэрыщыгъуазэщи, къэралыр хуабжьу доIэпыкъу сату, хьэрычэт Iуэхум пэрытхэм, щIым гъавэ тезысэхэм, былым зыгъашхэхэм.
Псалъэм къыдэкIуэу жыпIэмэ, мэкъумэш IэнатIэм узыщыгуфIыкIын Iуэхухэр щызэрахьэ. Зэи къэмыхъуауэ мы гъэм тонн мелуан гъавэу къытрахащ, нэхъапэм мин 600 хуэдиз диIэу щытауэ аращ. А ехъулIэныгъэр зэлъытар технологиещIэхэр къызэрыдгъэсэбэпырщ.
— Руслан, иужьрей илъэсхэм ди республикэм и зыужьыныгъэм къару хъарзынэ хуэхъуауэ жыпIэ хъунущ лъэпкъ проектхэм хуэунэтIа программэхэр. Ар узыншагъэр хъумэным, егъэджэныгъэм, республикэм и цIыху бжыгъэм хэгъэхъуэным ехьэлIарауэ ирехъу. Абы теухуауэ щыIэ унафэхэм кърикIуахэмкIэ укъыддэгуэшамэ арат.
— ИпэкIэ зэрыжысIащи, Парламентым зэрихьэ Iуэхухэм лъабжьэ яхуэхъур экономикэращ, абы егугъун щIыхуейр сыт жыпIэмэ, ди цIыхухэм я псэукIэр къызыхуэтыншэу зэтегъэувэнырщ. Фэ зэрыфщIэщи, иужьрей илъэсхэм лъэпкъ проектхэр гъащIэм хэпща зэрыхъуным делэжьащ. Ныбжь зиIэхэр хъумэным, нэхъ хуэмыщIахэм защIэгъэкъуэным, сабий зеиншэхэр къэралым и нэIэ щIэгъэтыным, узыншагъэр хъумэн, егъэджэныгъэ, нэгъуэщI IэнатIэхэм зегъэужьыным мылъкуи гуащIи хэтлъхьащ. Сэ къызэрыслъытэмкIэ, цIыхур мы дунейр фIэIэфIу псэун щхьэкIэ узыншэу щытын хуейщ, сабийхэмрэ щIалэгъуалэмрэ щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ ямыIэмэ, гъащIэр кIуэтэнукъым. 1990 гъэхэм ди къэралыгъуэр къутэжщ, ди зэхэтыкIэр, зэбгъэдэтыкIэр зэтещэхэжри, нэгъуэщI гъуэгу дытеуващ. Мис а лъэхъэнэм щытыкIэ гугъу иуващ узыншагъэр хъумэн, егъэджэныгъэ IэнатIэм пэрытхэр. Сымаджэщхэм сымаджэхэм зэрыщеIэзэн Iэмэпсымэхэр ямыIэу, зэбгъэдэт школитIыр программэ зэмыщхькIэ еджэу, дохутырхэмрэ егъэджакIуэхэмрэ яIэу щыта пщIэр кIуэдауэ, я улахуэр мащIэ хъуауэ апхуэдэт. А зэман хьэлъэм, я щхьэр ягъэпсэужын мурадкIэ, нэгъуэщI IэщIагъэхэр къыхахауэ щытащ инженерхэм, электрикхэм, IэщIагъэлI куэдым. Ауэ дохутырхэмрэ егъэджакIуэхэмрэ бэшэчу къыщIэкIри, лэжьапщIэр мащIэми, лэжьыгъэр япэ ирагъэщри, IукIакъым.
Зи гугъу тщIы проектхэм сэбэпынагъыу къапэкIуам ящыщщ абыхэм я пщIэр зэрагъуэтыжар, я улахуэр нэхъыбэ зэрыхъуар. Пэжщ, абыкIэ арэзы ухъу хъунукъым, иджыри зэредгъэфIэкIуэнум иужь дитынущ. Къапщтэмэ, нобэкIэ дохутырхэм ику иту — сом 26.419-рэ, медицинэ лэжьакIуэхэм — сом 16.061-рэ, санитархэм сом 10.960-рэ къахь. ЗэрыхуэдгъэфащэмкIэ, 2018 гъэм дохутырым ику иту къихьынущ сом 55.100-рэ, медицинэ лэжьакIуэм — сом 27.550-рэ. КъищынэмыщIауэ, сымаджэщхэр IэмэпсымэщIэхэмкIэ яузэд, абы ехьэлIа лэжьыгъэшхуэ йокIуэкI. БлэкIа илъэситхум IуэхущIапIэ 26-рэ зыхуей хуэзэу къызэрагъэпэщыжащ, узыншагъэм и щытыкIэр къызэрапщытэ, иджырей мардэм тет Iэмэпсымэхэр щIагъэуващ. Мы гъэм сымаджэщ 18 щIэуэ ящI е зыхуей хуагъэзэж. ИлъэситI дызыхуэкIуэм ОнкологиемкIэ центрыр ухуэн яухынущ, Лъынтхуэ узыфэхэмкIэ центр, Диализ центр щIэуэ диIэщ. Абыхэми, иджыпсту екIуэкI лэжьыгъэми уакIэлъыплъмэ, къэкIуэну илъэси 5-м республикэм узыншагъэр хъумэнымкIэ и IэнатIэр къэралым щынэхъыфIхэм ящыщ хъуну ущегъэгугъ.
ЕгъэджакIуэхэм я Iуэхум теухуауэ жыпIэмэ, къэралым къыщащта унафэм ипкъ иткIэ, щIыналъэм экономикэм къыщахь ику ит улахуэм хуэдиз абыхэм ейри щIыным дэри дылъэщIыхьащ. А Iэ-натIэм пэрытхэм я лэжьапщIэр ику иту сом 20.570-рэ мэхъу. Иужьрей илъэси- тIым процент 40-кIэ хэхъуащ. Абы къищынэмыщIауэ, еджапIэхэр зыхуей хуэгъэзэным, школхэр щIыным, лабораторэхэр, классхэр, библиотекэхэр нобэрей зэманым къызэрезэгъыу къызэгъэпэщыным мылъкушхуэ хухахащ. 2011 гъэм а Iуэхугъуэм трагъэкIуэдащ сом мелуан 198-рэ мин 425-рэ. 2012 гъэм сом мелуан 605-рэ мин 571-рэ хухахащ. Ди республикэм школ 287-рэ итщ, абы щыщу процент 57-р зыхуей хуэзэу къызэгъэпэща хъуащ нобэкIэ. Ахэр и щапхъэщ лъэпкъ проектхэм къытхуахьа фIыгъуэхэм.
Обкомым, облисполкомым хэтхэр партизан плъыжьхэм яIуощIэ. Налшык, 1932 гъэ, бадзэуэгъуэм и 5
Социальнэ программэм ехьэлIа законхэр унэтIыныгъэ щхьэхуэхэмкIэ гуэшащ. Ар ныбжь зиIэхэм, анэхэм, унагъуэм теухуауэ щрет. Демографие щытыкIэр къапщтэмэ, иужьрей илъэсхэм ди республикэм и хэхъуэр нэхъыбэщ, хэщIым нэхърэ. Ахэр псори лэжьыгъэм къыпэкIуэ IуэхуфIу аращ. Псалъэм папщIэ, анэхэм я капиталу бын етIуанэ зэзыгъэгъуэтхэм къэралым хухих ахъшэм, ди республикэми хущIегъу.
Жэпуэгъуэ мазэм унафэ къэтщтащ унагъуэм, анэм, сабийхэм ядэIэпыкъуным теухуауэ. Ар КъБР-м и Iэтащхьэ Къанокъуэ Арсен къыхилъхьа Iуэхущ, абы ипкъ иткIэ, сабии 3 зэуэ къэзылъхуам, цIыкIу къэс хуэзэу сом мин 50 иратынущ. Куэд зыщыгу-фIыкIщ 2007 гъэ лъандэрэ «Анэм и щIыхь» медалыр зэратыр. Бынитху е нэхъыбэ зыгъэсам сабий къэс хуэзэу сом мини 10 ират, анэм и медалым и гъусэу, пщIы нэхърэ нэхъыбэ зиIэм микроавтобуси тыгъэ хуащI. Къищы-нэмыщIауэ, сэбэпышхуэ пылъу къызолъытэ, бынунагъуэшхуэхэм зэуэ ират сом мин 250-м. 2009 гъэм щыщIэдзауэ нобэм къэсыху сабий куэд щапI унагъуэ 203-м яIэрыхьащ сом мелуан 48.750-рэ.
— Унафэр къыдэзыгъэкIхэр, ар зыгъэзащIэхэр, Iуэхур зыхуэгъэза цIыхубэр щызэгурымыIуэ къыхэкIрэ фи лэжьыгъэм?
— Илъэс къэс КъБР-м и Iэтащхьэм Парламентым зыкъыхуегъазэри, къалэн нэхъыщхьэхэр къыхуегъэув. Абы ипкъ иткIэ къатщтэ унафэхэр властым и адрей къуэпсхэм ягъэзащIэ.
Законыр къыдэзыгъэкIхэмрэ ар зыгъэзащIэхэмрэ дыщызэгурымыIуэ къэмыхъуу дызэрызэдэлажьэр республикэм и фIыгъуэ нэхъыщхьэхэм ящыщщ, сыту жыпIэмэ, узэныкъуэкъумэ, узэпекъумэ, зыри зэбгъэхъулIэфынукъым. Республикэм и Iэтащхьэр ди пашэу унафэр къэтщтамэ, абы теплъэкъукIыншэу иужь дитыжщ.
Къэралым мыпхуэдэ институтхэр иIэн щIыхуейр унафэр зэкъуэту ягъэзэщIэн папщIэщ. Абы и лъэныкъуэкIэ тхузэфIэкIыр цIыхубэм ящIэнымкIэ Iэмал хъарзынэу диIэхэщ газетхэр, радиор, телевиденэр, Интернетыр. Псалъэм къыдэкIуэу жыпIэмэ, законым и проектыр хьэзыр хъуа нэужь, Интернетым къыдолъхьэри, республикэм и цIыхухэм я Iуэху еплъыкIэр, чэнджэщхэр зыдогъащIэ. Ар Iэмал имыIэу къелъытэ а законым елэжь комитетым. Ди мызакъуэу, республикэм и Iэтащхьэми и IуэхущIафэхэр къыщыгъэлъэгъуа сайт щхьэхуэ щыIэщ, Парламентми Правительствэми Интернетыр жыджэру къагъэсэбэп. Апхуэдэущ зэрыщытын хуейр, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, дэ дызыхуэлажьэр цIыхуращ. Къэрал лэжьыгъэ уи пщэ щыдэплъхьакIэ, абы и псэукIэр ебгъэфIэкIуэн, цIыхухэр арэзы пщIын хуейщи, псори къыумылъытэныр Iэмал зимыIэщ. ЗыгуэркIэ дызэтемыхуэрэ, гукъеуэ зиIэ щыIэ, дызэхуэзэу а Iуэхум дытепсэлъыхьыну зыри зэран къытхуэхъуркъым.
— ЗэрыжаIэщи, законым къару щиIэр ар къыщагъэсэбэпым и дежщ, атIэ депутатхэр кIэлъыплърэ КъБР-м къыщащтэ унафэхэр зэрагъэзащIэм?
— Закон къыдэбгъэкIыным нэхърэ нэхъыщхьэщ ар гъэзэщIа зэрыхъур. Унафэр умыгъэзащIэмэ, къыщIыдэбгъэкIам мыхьэнэ имыIэу аращ. Абы теухуауэ Парламентым хэкIыпIэ куэд къегъэсэбэп икIи сэбэпынагъышхуэ къыпокIуэ. Псалъэм папщIэ, законыр къыдэдгъэкIа нэужь, зэман зэрыдэкIыу, къытыдогъэзэжри, дауэ гъащIэм хэпща хъуами, ар зи пщэ дэлъахэр зэрегугъуари къыдопщытэж. Ар ди лэжьыгъэм и Iыхьэ нэхъыщхьэ дыдэхэм ящыщщ. Уеблэмэ абы кIэлъыплъыным теухуа закон щхъэхуэхэри мэлажьэ. Абы и лъэныкъуэкIэ къыдогъэсэбэп парламент едэIуэныгъэхэр, правительствэм и сыхьэтыр, стIол хъурейхэр, комитетхэр щIыпIэ зэмылIэужьыгъуэхэм кIуэурэ ирагъэкIуэкI зэхуэс убгъуахэр, конференцэхэр. Мис апхуэдэ зэIущIэхэм къыщыдопщытэ ди лэжьыгъэр зэрыкIуатэмрэ законхэр къызэрагъэсэбэпымрэ. Псалъэм папщIэ, бжьыхьэ сессием парламент едэIуэныгъэу — 6, правительствэ сыхьэту — 15, щIыпIэхэм щедгъэкIуэкIыну зэIущIэу — 13, стIол хъурейуэ — 8 щыIэнущ. Апхуэдэ ди зэпыщIэныгъэхэм егъэбыдэ законхэр гъащIэм хэпща зэрыхъур.
— ЩIалэгъуалэ палатэм и мыхьэнэм и гугъу къытхуэщI, Руслан. Ар нобэ зэрылажьэ щIыкIэр фигу ирихьрэ? ЩIалэгъуалэм нэмыщI еджакIуэхэри къулыкъущIапIэм и лэжьыгъэм къызэрыхэфшэм и щыхьэтщ «Си хабзэубзыху жэрдэм» зэпеуэр зэревгъэкIуэкIыр, апхуэдэ урысейпсо зэхьэзэхуэхэм ди студентхэм пашэныгъэ къызэрыщахьыр. Ар къызэрызэвгъэпэщым, кърикIуэ Iуэхухэм теухуауэ укъыддэгуэшамэ, ди гуапэт.
— Ди щIалэгъуалэм я Iуэху зыIутым нэхъ гъунэгъуу дыщыгъуэзэнымкIэ, законыр зищIысыр ящIэу щIэблэр къыдэкIуэтеинымкIэ, ар къагъэсэбэпу егъэсэнымкIэ, зэрызэхалъхьэм езыхэри къешэлIэнымкIэ, я гупсысэр халъхьэнымкIэ сэбэп хъуну къэтлъытэри, 2007 гъэм КъБР-м и Парламентым ЩIалэгъуалэ палатэ къыщызэдгъэпэщащ. Япэ ЩIалэгъуалэ палатэм къищта уставым ипкъ иткIэ, абы хэтхэр илъэс къэс зэрахъуэкI, Iуэхум нэхъыбэ къыхашэн, депутат лэжьыгъэм нэхъыбэ щагъэгъуэзэн папщIэ. Иджыпсту абы и ещанэ зэхыхьэгъуэр къыддолажьэ. Я лэжьэкIэр уигу ирихьрэ жыпIэмэ, узэрыгушхуэ хъун IуэхущIафэ куэд яIэщ. Псом нэхърэ нэхъыщхьэр закон къыдэгъэкIыным я жэрдэмхэр, гупсысэхэр гушхуауэ, жыджэру зэрыхалъхьэрщ, комитетхэм мыщхьэхыу зэрадэлажьэрщ. Ди щIалэгъуалэр зыхуэныкъуэр къагъэлъагъуэу, япэ игъэщыпхъэу, иужь къигъэнапхъэу къалъытэхэр зэпкърыхауэ жаIэу къытхэтщи, Iуэхур тщегъэпсынщIэ. КъищынэмыщIауэ, езыхэм я жэрдэмкIэ псапэ, гуапагъ, сэбэпынагъ зыпылъ Iуэхугъуэ куэд къызэрагъэпэщ. Концерт къызэрагъэпэщми, мылъку зыхрагъалъхьэми, сабий ныкъуэдыкъуэхэм ядэIэпыкъуу, сымаджэхэм, жьы хъуахэм я гукъыдэжыр къаIэту апхуэдэщ.
КъищынэмыщIауэ, УФ-м и Къэрал Думэм щыIэ ЩIалэгъуалэ палатэм иригъэкIуэкI зэпеуэхэми яфIэфIу хэтщ, я акъылым и жанагъыр къагъэлъагъуэу. «Си хабзэубзыху жэрдэм» урысейпсо зэпеуэм я зэфIэкIыр щагъэлъагъуэ ди студентхэм икIи пашэныгъэхэр къыщахь. Мы гъэм екIуэкIа зэпеуэм цIыху 31-рэ лауреат щыхъури щIыхь тхылъхэр къратащ, абыхэм ящыщу 5-м япэ увыпIэр яубыдащ. Къэралым и адрей хэгъуэгухэм елъытауэ ди республикэр апхуэдэу инкъым, абы тепщIыхьмэ, ар ехъулIэныгъэшхуэу къызолъытэ. УФ-м и Къэрал Думэм и «Знак отличия» медалыр къратащ Нэзрэн Беслъэн, Къэрал Думэм деж щыIэ Жылагъуэ палатэм и Iэтащхьэм и къуэдзэуи хахащ. Мис а щапхъэхэм къагъэлъагъуэ ди щIалэгъуалэр ди дэIэпыкъуэгъуу зэрыщытым и мызакъуэу, хуэфащэу утыку зэритыр.
— Комитетхэм я лэжьыгъэм арэзы фыкъищIрэ?
— Комитетхэм я лэжьыгъэр хъурэ-мыхъурэ къэзыгъэлъагъуэр ди хэхакIуэхэм я арэзыныгъэрщ. Сэ быдэу жысIэфынущ ахэр гурэ псэкIэ ди цIыхухэм я псэукIэр егъэфIэкIуэным зэрыхуэлажьэр, гъуэгу пэж зэрытетыр. Псори зэхэту къапщтэмэ, яхузэфIэкIым арэзы сыкъещI схужыIэнукъым, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, ди цIыхубэр сыт и лъэныкъуэкIи къызыхуэтыншэу дгъэпсэуфу щытамэт дэгъуэр. Ауэ ар ди плъапIэу, абы дыхуэкIуэну иужь диту аращи, зыщымысхьыжу мэлажьэхэр.
Иджыпсту екIуэкI зэхуэсыгъуэм комитет 15 иIэщ. Дыщызэхыхьэм дызэчэнджэщри, гъащIэм къытхуигъэув къалэнхэр дгъэзэщIэнымкIэ апхуэдиз дыхуэныкъуэу къэтлъытэри, дубзыхуауэ аращ. Дунейр и пIэм иткъым, абы къигъэувым и жэуапыр езытыфын, зэманым дызэрыдэбэкъуэфын Iуэхухэр зэфIэзыгъэкIыфын гупурэ къызэдгъэпэщауэ аращ. Абыхэм я нэхъыщхьэ дыдэр, конституцэ статус зиIэр лъэпкъ зэхущытыкIэхэм епха комитетращ. Ди республикэм лъэпкъ куэд зэрыщызэхэсым щхьэкIэ къызэдгъэпэща комитетщ ар, абы и унафэщIхэр лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм я лIыкIуэщ. Дэ тщIэ псом зыри и мыхьэнэкъым, зы унагъуэу зэхэс лъэпкъхэр зэгурымыIуэмэ. ПщIэрэ зэгурыIуэрэ ди зэ- хуаку дэмылъмэ, дунейм щекIуэкI гъащIэм дылъэщIыхьэнукъым, зыдужьынукъым. ЗылI и быну дызэкъуэтын, ди псэукIэр едгъэфIэкIуэн, дызэрыс лъахэм зедгъэужьынырщ комитетхэм я лэжьыгъэр зыхуэунэтIар.
— КъБР-м и Парламентыр УФ-м и Федеральнэ Зэхуэсым ФедерацэмкIэ и Советымрэ Къэрал Думэмрэ зэрыдэлажьэм и гугъу уэзгъэщIынут. Апхуэдэуи фэ фапыщIащ нэгъуэщI щIыпIэхэм щыIэ парламентхэми…
— Дэ цIыхубэм я пащхьэ щытхь жэуаплыныгъэм къытхуегъэув ди IэщIагъэм, дызыпэрыт Iуэхум фIыуэ хэтщIыкIын, махуэ къэс хэдгъэхъуэн зэрыхуейр. АбыкIэ сэбэпышхуэ мэхъу ФедерацэмкIэ Советымрэ Къэрал Думэмрэ. Псалъэм къыдэкIуэу жыпIэмэ, дэ дыхуитщ ди республикэм щекIуэкI псэукIэм ехьэлIа унафэ хэхахэр къыхэтлъхьэну. Иджыпсту лажьэ зэхуэсыгъуэм, блэкIа илъэсиплIым къриубыдэу закон 29-рэ къыхэтлъхьащ. Абы щыщу закониплI Къэрал Думэм къищтащ, адрейхэм иджыри хоплъэ. Ди къэралым субъекту 83-рэ итщи, унафиплIкIэ уакъыхэщынри Iейкъым.
ФедерацэмкIэ Советми Къэрал Думэми иригъэкIуэкI Iуэхугъуэхэм жыджэру дыхэтщ. Псалъэм папщIэ, сэ иджыблагъэ сыщыIащ УФ-м и Президентым къыхилъхьам — къэралым ис лъэпкъхэр зэгурыIуэу зэдэпсэуным теухуа унафэм — ехьэлIауэ екIуэкIа едэIуэныгъэм. Законхэм къищынэмыщIауэ, республикэм къищта программэхэр гъэкIуэтэнымкIэ дэ сэбэпышхуэ къытхуохъу, сыт щыгъуи дапыщIащ ФедерацэмкIэ Советми Къэрал Думэми КъБР-м и лIыкIуэу щыIэхэм.
Ди къэралым и щIыпIэ 26-м я къулыкъущIапIэхэм дадолажьэ. Дызэхуозэ, дызочэнджэщ, гъащIэм щIэуэ къыхыхьахэмкIэ дызэрощIэ.
— Депутатхэм я лэжьыгъэр къапщтэмэ, сыт хуэдэ IуэхукIэ, гуныкъуэгъуэкIэ нэхъыбэрэ зыкъыфхуагъазэрэ цIыхухэм? Сыт ди жылагъуэр нэхъыбэу зыгъэпIейтейр?
— Депутат лэжьыгъэм закон къыдэгъэкIынымрэ зетхьэ Iуэхуу зи гугъу пхуэсщIахэмрэ я мызакъуэу, мыхьэнэшхуэ иIэу хэлъхэм ящыщщ ди хэхакIуэхэм яхуэзэныр, я гуныкъуэгъуэхэр зэгъэщIэныр, абыхэм я хэкIыпIэхэмкIэ чэнджэщ етыныр е ядэIэпыкъуныр. Депутатым и къалэн нэхъыщхьэ дыдэу согъэув ар. ЦIыхухэм дэ дащыхуозэ КъБР-м и Парламентми, фракцэхэм я хэщIапIэхэми. Апхуэдэ махуэ хэхахэмрэ сыхьэт бжыгъэхэмрэ газетхэм къытыдодзэри, цIыхухэр абы ирихьэлIэу къокIуалIэ.
Депутатхэр политикэ партиплIым я лIыкIуэу фракциплIу дызэхэтщи, сэ сызыхэт «Урысей зэкъуэт» партыр къапщтэмэ, зэIущIапIэ щхьэхуэ диIэу абыи махуэ хэхахэм дыщолажьэ. КъищынэмыщIауэ ди политсоветым и унафэкIэ, къуажэу диIэм зэIущIапIэхэр къыщызэIутхащ, мазэ къэс мэрем махуэр абыхэм яхухыдохри, цIыхухэм дащыхуозэ. Ари хэкIыпIэфIщ Налшык нэс къэмыкIуэфхэм, ныбжь зиIэхэм, сымаджэхэм я Iуэхур дэкIынымкIэ.
ЦIыхухэр зыщIэупщIэр, зыхуэныкъуэр куэд мэхъу, ауэ нэхъыбэу къыхэщыр псэукIэм теухуахэрщ, унэ е щIапIэ къащэхуну зыхузэфIэмыкIхэрщ къыдэкIуалIэр. Дэ иджыблагъэ унафэ къэтщтащ къуажэм дэс зыхузэфIэмыкIхэм щIапIэ етыным теухуауэ. КъищынэмыщIауэ, фIы куэд хэлъщ къуажэхэм зегъэужьыным, кхъахэ хъуа унэхэр зэфIэгъэувэжыным теухуауэ щыIэ законхэми.
КъыкIэлъыкIуэу цIыхухэр нэхъ зыгъэпIейтейр узыфэ нэхъ хьэлъэ зыпкърытхэу, нэгъуэщI щIыпIэхэм зыщызыгъэхъужын хуейхэм мылъку зэракъуэмылъырщ. Апхуэдэхэми защIыдогъакъуэ, я гузэвэгъуэр зэращыдгъэпсынщIэн Iэмалхэр къахудогъуэт. ЦIыхубэм къыдахьэлIэ Iуэхухэр занщIэу зэфIыдогъэкI жысIэмэ, пцIы супсынущ, дызыдэIэпыкъуфи, мазэ бжыгъэ е илъэс зытекIуади, тхузэфIэмыкIыххи щыIэщ. Ауэ къэпщытэныгъэхэм къахощ процент 50-м щIигъум я Iуэхур зэрыдгъэкIуатэр.
— Зи илъэс 20-р зыгъэлъапIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и нобэрей Парламентым и зэфIэкIыр, зэманым къыщыхъу зэхъуэкIыныгъэхэм зэрыдэбакъуэр, цIыхубэм къазэрыхуэсэбэпым укъытхутепсэлъыхьамэ, си гуапэт.
— КъБР-м и Парламентым къызэринэкIа илъэс 20-р тыншу щытауэ къэплъытэ хъунукъым. Совет НэхъыщхьэкIэ дызэджэу щыта къулыкъущIапIэр къутэжри, ПарламентыщIэр 1993 гъэм зэфIэуващ. Абы щыгъуэм Парламентым и пщэ къыдэхуащ властыр зэрыхьзэрийм хэмыткIухьу хъумэныр, гугъуехь куэдми хэтащ. А зэман хьэлъэм республикэм, Парламентым и Iэтащхьэу щытахэм, депутатхэм фIыщIэ ин яхуэфащэщ. Гугъуехь дыхэтами, зауэ-банэ щымыIэу зэфIэува хъуащ гъащIэщIэр.
ЦIыхум и зэхэтыкIэмрэ псэукIэмрэ щIэрыщIэу убзыхужын, зэтегъэувэжын хуейти, абыхэм епха законхэр къыдигъэкIыу, зыужьыныгъэм хуэлажьэу къекIуэкIащ. БлэкIа илъэс 20-м и кIуэцIкIэ гугъуехьу зыхэтар куэдми, лэжьыгъэм хъеру къыпэкIуар нэрылъагъущи, абы гур хегъахъуэ, пщэ-дейм фIыкIэ ущегъэгугъ.
Епсэлъар НэщIэпыджэ Замирэщ.
КъБР-м и Парламентым ПромышленностымкIэ, гъуэгу хозяйствэмкIэ, транспортымрэ связымкIэ и комитетым и зэхуэс. 2013 гъэ
Къэбэрдей-Балъкъэрым и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и УнафэщIхэр
Къанкъул Машэ
Къанкъул Машэ Джырандыкъуэ и къуэр (1889 — 1938)
1889 гъэм Ашэбей къуажэм къыщалъхуащ, адыгэщ.
КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и унафэщIу щытащ 1938 гъэм и бадзэуэгъуэ-щэкIуэгъуэ мазэхэм.
Мокаев Азрэт
Мокаев Азрэт Гуэней и къуэр (1899 — 1943)
1899 гъэм Балъкъэр Ипщэ къуажэм къыщалъхуащ, балъкъэрщ.
КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и унафэщIащ 1939 — 1941 гъэхэм.
Ульбашев Исмэхьил
Ульбашев Исмэхьил Лэкъумэн и къуэр (1914 — 1977)
1914 гъэм Къэщкъэтау къыщалъхуащ, балъкъэрщ, Педагогикэ институт Налшыки Къыргъызми къыщиухащ.
КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и унафэщIу лэжьащ 1941 — 1944 гъэхэм.
Ахъуэхъу Хьэсэнбий
Ахъуэхъу Хьэсэнбий Къэсей и къуэр (1907 — 1965)
1907 гъэм Къундетей къуажэм къыщалъхуащ, адыгэщ, Дзэ-инженер академиер Москва къыщиухащ.
КъАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и унафэщIу щытащ 1944 гъэм накъыгъэм щегъэжьауэ жэпуэгъуэ мазэ пщIондэ.
Къудей Чэрим
Къудей Чэрим Къарэмырзэ и къуэр (1909 — 2001)
1909 гъэм Къундетей къуажэм къыщалъхуащ, адыгэщ, Сталиным и цIэр зезыхьэ промышленнэ академиер Москва къыщиухащ, КПСС-м и ЦК-м деж щыIэ Парт еджапIэ нэхъыщхьэм щеджащ.
КъАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и унафэщIащ 1944 — 1951 гъэхэм.
Лъостэн Чэлимэт
Лъостэн Чэлимэт ТIутIэ и къуэр (1908 — 1990)
1908 гъэм Дыгъужьыкъуей къуажэм къыщалъхуащ, адыгэщ. Мэкъумэш хозяйствэмкIэ Бгырыс институтыр Орджоникидзе къыщиухащ, КПСС-м и ЦК-м деж щыIэ Парт еджапIэ нэхъыщхьэм щеджащ.
КъАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и секретарь (1949 — 1951), КъАССР-м, КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и унафэщI (1951, 1957 — 1959) IэнатIэхэр иIыгъащ.
Уянаев Чомай
Уянаев Чомай Батал и къуэр (1914 — 1985)
1914 гъэм Къэщкъэтау къыщалъхуащ, балъкъэрщ, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетыр, Парт къызэгъэпэщакIуэхэм я еджапIэ нэхъыщхьэу КПСС-м и ЦК-м щыIар къиухащ.
КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и унафэщI къулыкъу пэрытащ 1959 — 1966 гъэхэм.
Геттуев Магомет
Геттуев Магомет Исмэхьил и къуэр (1916 — 1985)
1916 гъэм Гундэлэн къыщалъхуащ, балъкъэрщ, Кировым и цIэр зезыхьэ Ленинград къэрал педагогикэ институтыр къиухащ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэщ.
КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и унафэщIу щытащ 1967 — 1979 гъэхэм.
Чабдаров Борис
Чабдаров Борис Къасым и къуэр (1936 — 2001)
1936 гъэм Акъ Су къуажэм къыщалъхуащ, балъкъэрщ, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетыр, Ростов щыIэ Парт школ нэхъыщхьэр къиухащ.
КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и унафэщI (1979 — 1990), КъБАССР-м, КъБССР-м я Совет Нэхъыщхьэхэм я Президиумым и унафэщIхэм я япэ къуэдзэу 1990 — 1991 гъэхэм лэжьащ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и секретархэр
Денисов Фёдор
Денисов Фёдор Фёдор и къуэр (1892 — ?)
1892 гъэм Харьков къалэм къыщалъхуащ, урысщ, и кIэм нэмыгъэса щIэныгъэ нэхъыщхьэ иIэщ.
КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и секретару щытащ 1938 — 1940 гъэхэм.
Кудряшов Леонид
Кудряшов Леонид Павел и къуэр (1902 — 1993)
1902 гъэм Куйбышев къыщалъхуащ, урысщ, КПСС-м и ЦК-м деж щыIэ Парт школ нэхъыщхьэр къиухащ.
КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и унафэщIым и къуэдзэу (1939 — 1940), КъБАССР-м, КъАССР-м я Совет Нэхъыщхьэ-хэм я Президиумым и секретару 1940 -1947 гъэхэм щытащ.
Пыхтин Дмитрий
Пыхтин Дмитрий Григорий и къуэр (1901 — 1981)
1901 гъэм Грознэм къыщалъхуащ, урысщ, Краснодар парт школыр къиухащ.
КъБАССР-м, КъАССР-м я Совет Нэхъыщхьэхэм я Президиумым и унафэщIым и къуэдзэу (1940 — 1947), КъАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и секретару щытащ 1947 — 1949 гъэхэм.
Тхьэмокъуэ Мухьэмэд
Тхьэмокъуэ Мухьэмэд Хьэмид и къуэр (1911 — 2002)
1911 гъэм Къундетей къуажэм къыщалъхуащ, адыгэщ, КПСС-м и ЦК-м деж щыIэ Парт школ нэхъыщхьэр къиухащ.
КъАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и секретаращ 1951 — 1952 гъэхэм.
Галачиев Къасым
Галачиев Къасым Боцай и къуэр (1905 — 1958)
1905 гъэм Анзорей къуажэм къыщалъхуащ, осетинщ, Лениным и цIэр зезыхьэ Дзэ-политикэ академиер Москва къыщиухащ.
КъАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и унафэ-щIым и къуэдзэу (1950 — 1951), КъАССР-м, КъБАССР-м я Совет Нэхъыщхьэхэм я Президиумым и секретару 1952 — 1958 гъэхэм лэжьащ.
Иванников Павел
Иванников Павел Андрей и къуэр (1902 — 1983)
1902 гъэм Кемеровэ областым хыхьэ Мариинск къалэм къыщалъхуащ, урысщ, Парт къызэгъэпэщакIуэхэм я еджапIэ нэхъыщхьэу ВКП(б)-м и ЦК-м деж щыIар къиухащ.
КъАССР-м, КъБАССР-м я Совет Нэхъыщхьэхэм я Президиумым и унафэ-щIым и къуэдзэу (1954 — 1958), КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и секретару 1958 — 1961 гъэхэм лэжьащ.
Хъымбэзэр Жанпагуэ
Хъымбэзэр Жанпагуэ Ахьмэд и пхъур (1916 — 2003)
1916 гъэм Астемырей къуажэм къыщалъхуащ, адыгэщ, Ленин еджапIэ къалэ цIыкIум щеджащ, ВКП (б)-м и ЦК-м деж щыIэ Парт школ нэхъыщхьэм унафэщIхэм я Iэзагъым щыхагъахъуэ курсхэр къыщиухащ.
КъАССР-м, КъБАССР-м я Совет Нэхъыщхьэхэм я Президиумым и унафэщIым и къуэдзэу (1955 — 1957, 1959 — 1961), КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и секретару (1961 — 1963) лэжьащ.
Уэрсей Фаинэ
Уэрсей Фаинэ Тембулэт и пхъур
1926 гъэм Инарыкъуей къуажэм къы-щалъхуащ, адыгэщ, Къэбэрдей-Балъкъэр педагогикэ институтыр къиухащ.
КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и секретару лэжьащ 1963 — 1985 гъэхэм.
ДыщэкI Ася
ДыщэкI Ася Мушэхьид и пхъур (1937 — 1985)
1937 гъэм Тэрч къалэ къыщалъхуащ, адыгэщ, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетыр, КПСС-м и ЦК-м деж щыIэ Парт школ нэхъыщхьэр къиухащ.
КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и секретару лэжьащ 1985 гъэм гъатхэпэ — мэлыжьыхь мазэхэм.
Къэрмокъуэ Майе
Къэрмокъуэ Майе Мухьэмэд и пхъур
1940 гъэм Зеикъуэ къуажэм къыщалъхуащ, адыгэщ, Текс-тилымрэ промышленность псынщIэм- кIэ Союзпсо заочнэ институтыр къиу- хащ.
КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и секретару 1985 — 1990 гъэхэм лэжьащ.
КъБР-м и Парламентым и унафэщIу щытахэр
Нэхущ Заурбий Ахьмэд и къуэр
КъБР-м и Парламентым и япэ, етIуанэ зэхуэсыгъуэхэм РеспубликэмкIэ и Советым и УнафэщI (1993 -2003)
Жабоев Мыхьмуд Назир и къуэр
КъБР-м и Парламентым и япэ зэхуэсыгъуэм ЛIыкIуэхэмкIэ и Советым и УнафэщI (1993 — 1997)
Бечелов Ильяс Борис и къуэр
КъБР-м и Парламентым и етIуанэ зэхуэсыгъуэм ЛIыкIуэхэмкIэ и Советым и УнафэщI (1997 — 2001), КъБР-м и Парламентым и ещанэ зэхуэсыгъуэм и УнафэщI (2003 — 2008)
Туменов Мурадин Хьэдис и къуэр
КъБР-м и Парламентым и етIуанэ зэхуэсыгъуэм ЛIыкIуэхэмкIэ и Советым и УнафэщI (2001 — 2003)
Федченкэ Людмилэ Михаил и пхъур
КъБР-м и Парламентым и япэ, етIуанэ зэхуэсыгъуэхэм РеспубликэмкIэ и Советым и УнафэщIым и къуэдзэ (1993 — 2003), КъБР-м и Парламентым и ещанэ зэхуэсыгъуэм и УнафэщIым и къуэдзэ (2003 — 2008).
Головко Евгений Николай и къуэр
КъБР-м и Парламентым и япэ зэхуэсыгъуэм ЛIыкIуэхэмкIэ и Советым и УнафэщIым и къуэдзэ (1993 — 1997).
Пунаржи Виктор Иван и къуэр
КъБР-м и Парламентым и етIуанэ зэхуэсыгъуэм ЛIыкIуэхэмкIэ и Советым и УнафэщIым и къуэдзэ (1997 — 2003).
Бозий Натбий Мухьэмэд и къуэр
КъБР-м и Парламентым и ещанэ, еплIанэ зэхуэсыгъуэхэм я УнафэщIхэм я къуэдзэ (2003 — 2015).
Берд Хьэзрэталий Александр и къуэр
КъБР-м и Парламентым и ещанэ зэхуэсыгъуэм и УнафэщIым и къуэдзэ (2007 — 2008)
Шыбзыхъуэ Наталье: БлэкIар фIыуэ солъагъу, иджырейри сыарэзыуэ къызощтэ
СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату щыта Шыбзыхъуэ Наталье гукъэкIыж гъэщIэгъуэнхэр иIэщ. БлэкIа зэманымрэ иджырей гъа-щIэмрэ зэпэзылъыт гупсысэхэмкIэ къыддэгуэшащ КъБР-м и Совет Нэхъыщхьэр къызэрызэрагъэпэщрэ илъэс 75-рэ щрикъум ирихьэлIэу зызыхуэдгъэза бзылъхугъэ Iущыр.
— Парт, депутат лэжьыгъэм жы-джэру хэта уэ, Наталье, къыпхуагъэфэща къулыкъухэм удэзыхьэхыу сыт хэлъар?
— Пасэ дыдэу лэжьыгъэм сыпэрыхьащ. 1943 гъэм, илъэс 13 фIэкIа сымыхъуу, пэщIэдзэ классым щIэсхэм я деж егъэджакIуэу сагъэкIуат. ИужькIэ ПедагогикэмкIэ институтри Парт школ нэхъыщхьэри къэзухащ. Комсомолым игъэсахэм сащыщщ сэ. Зэманыр гугъуми, пэжым дытету дыпсэурти, длэжьри къыттехьэлъэртэкъым. Дызыпэрыувэ Iуэхум гуапагъэрэ хуабагъэрэ хэтлъхьэрт, сыту жыпIэмэ, зым адрейр фIы зэрыхуэдгъэзэным, дэтхэнэми и гъащIэр зэредгъэфIэкIуэным дыпылът. ЯпэщIыкIэ нэгъуэщIхэм я Iуэхум дегупсысыфырт а лъэхъэнэм. Районхэм дыкIуэрти, цIыхухэм я Iуэху зыIутыр зэдгъащIэрт, дэIэпыкъуэгъу дахуэхъурт.
1954 гъэм, илъэс 26-рэ фIэкIа сымыхъуауэ, СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату сыхахат. Зи дзыхь къызэзыгъэза къэралыр згъэщIэхъу хъунутэкъым. Гурэ псэкIэ сыпэрытт си лэжьыгъэм. Депутату сызэрылажьэм къыпэкIуэ ахъшэм срикъурти, си егъэджакIуэ улахуэр мылъку нэхъ зимыIэхэм яхуэзгуэшырт. Ди щIыбагъым къэрал лъэщ къыдэтт. А зэманым республикэм и пашэу щыта Мэлбахъуэ Тимборэ унафэщI лъэщт, цIыху къызэрыгуэкIхэм я зыужьыныгъэм гурэ псэкIэ телажьэрт. Сытым дежи чэнджащэрт, и Iуэху еплъыкIэ къыдихьэлIэрт, ди псалъи щIэдэIурт. Абы егъэлеяуэ гукъыдэж ин къытхилъхьэрт.
— БлэкIа зэманымрэ иджыреймрэ щызэбгъапщэкIэ, сытым уригъэгупсысрэ?
— Дэ къэрал Iуэхум дыщыпэрыта зэманым республикэм исхэм я Iуэху зэредгъэфIэкIуэнырт ди гупсысэр зытеухуар. Псалъэм папщIэ, ныкъуэдыкъуэхэм мылъкукIэ защIэгъэкъуэныр сабиищ е нэхъыбэ зэрыс унагъуэхэм дадэIэпыкъуныр зэхуэс гуэрым къыщыхэтлъхьэри, пхыдгъэкIауэ щытащ. ПсынщIэу зэфIэдгъэкIыфырт дызыпэрыувэр. Щыуагъэ щытIэщIэкIаи къэхъуащ, ауэ ахэри икIэщIыпIэкIэ дгъэзэкIуэжыфырт. Иджыпсту аракъым: зэман куэди трагъэкIуадэ, Iуэхури и кIэм нэсыркъым. Къэралым нимыщIысIауэ къанэу фэ изоплъ. ЦIыхухэр гупитIу — мылъку зиIэхэмрэ зимыIэхэмрэ — гуэша хъуащ. ЩIалэгъуалэм гъэсэныгъэ зиIэу яхэтыр нэхъапэм нэхърэ куэдкIэ нэхъ мащIэщ. Дэтхэнэри мылъкум кIэлъопхъуэри, я акъылыр зэщхьэщахуж. Я нэхэр уфIыцIащи, пэжымрэ пцIымрэ, захуэмрэ къуаншэмрэ, фIымрэ Iеймрэ зыхузэхэгъэкIыжыр мащIэщ. Мылъкуншагъэращ а псор къызыхэкIыр. ЦIыхухэм лэжьапIэ IэнатIэ ягъуэтыркъым, ар къэзыгъуэтри и лэжьапщIэм ирипсэуну ирикъуркъым. Жылагъуэр гъуэгу пэжым тетын папщIэ, нэхъыщхьэхэм, къулыкъу зыIыгъхэм я деж къыщыщIэдзауэ, щхьэж зыщIэгупсысыжын хуейуэ къызолъытэ. Къысщохъу абыхэм щапхъэ дахэхэр ягъэлъагъуэмэ, цIыхубэри абы ирикIуэну. Дэ ди щIалэгъуэм апхуэдэущ зэрыщытар. Комсомолым и хабзэхэр иджырей гъащIэм къытхухэпщэжамэ, ди Iуэхур ефIэкIуэнут. Хьэуэ, сэ Iумпэм сщIыркъым иджыпсту дызыхэпсэукI гъащIэр, атIэ абы упщIэ куэд хузиIэу аркъудейщ. БлэкIар фIыуэ солъагъу, иджырейри сыарэзыуэ къызощтэ. Зэманым и къэхъукъащIэхэм уи щIыб хуэбгъазэ хъунукъым, къэкIуэнум зыгуэркIэ ущыгугъмэ.
— Депутату ущытыным нэхъ гугъу дыдэу хэлъу къэплъытэр сыт?
— Республикэм щекIуэкI Iуэхугъуэхэр захуагъэм тет унафэхэм хуэгъэкIуэныр, хэкIыпIэхэр къэлъыхъуэныр гугъут. Ауэ щыхъукIи, депутатым хуабжьу пщIэшхуэ иIэт.
— Къэралым щекIуэкIа Iуэхугъуэхэм ящыщу сыт нэхъ уи гум къинар?
— Си гум илъщ балъкъэр лъэпкъыр щрашауэ щытар: «Бгыхэр ямылъагъуу ахэр дауэ хъуну?», — жысIэу сыгъырт, апхуэдизкIэ абыхэм я гуауэр зыхэсщIэрти. ГуфIэгъуэу си нэгум щIэтщ ахэр щIыналъэм къихьэжыну хуит зэращIа хъыбарыр щызэхэсха махуэри.
Си гъащIэм увыпIэ ин щиубыдауэ къызолъытэ Совет властыр илъэс 40 щрикъум Москва щыIа зэIущIэм сызэрыхэтар. Адыгэ фащэ сщыгъыу сыкIуат махуэшхуэм. Си фащэр телъыджэ ящыхъуат куэдым, уеблэмэ си гъусэу сурэт зытрагъэхыну гупыж зыщIахэри къахэкIат.
Епсэлъар Гугъуэт Заремэщ.
Сурэтым: Шыбзыхъуэ Наталье
Москва, Кремлым, 1957 гъэм щытрахащ.
Нэхущ Заурбий: Iуэху пщIыр Iуэху мэхъу
КъБР-м и Парламентыр зэфIэувэным зи гуащIэ хэзылъхьахэм ящыщщ Нэхущ Заурбий.
Нэхущыр Бахъсэн куейм хыхьэ Жанхъуэтекъуэ къуажэм 1943 гъэм къыщалъхуащ. Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м и Къэрал агропромышленнэ комитетым — парткомым и секретару, КПСС-м и Бахъсэн райкомым и япэ секретару, Бахъсэн куейм и депутатхэм я советым и унафэщIу зыкъомрэ лэжьауэ, 1992 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и Правительствэм и УнафэщIым и къуэдзэ къалэныр къыхуагъэфащэ.
КъыкIэлъыкIуэ илъэсым Нэхущыр депутату хахащ икIи КъБР-м и Парламентым и япэ зэхыхьэм РеспубликэмкIэ и Советым и унафэщI къалэныр пщэрылъ къыщащIащ. Абы хэлъхьэныгъэшхуэ хуищIащ щIэныгъэ, егъэджэныгъэ IэнатIэхэр егъэфIэкIуэным, гъуаз-джэмрэ щэнхабзэмрэ зе-гъэужьыным.
1997 гъэм и мэлыжьыхь мазэм Нэхущ Заурбий Урысей Федерацэм и Федеральнэ Зэхуэсым ФедерацэмкIэ и Советым хагъэхьащ.
2003 гъэм УФ-м и Къэрал Думэм и депутату хахащ. Федерацэмрэ щIыналъэ политикэмкIэ и комитетым и унафэщIу, апхуэдэуи Кавказ Ищхъэрэм и Iуэхухэм ехьэлIа комиссэм и Iэтащхьэм и къуэдзэу щыщытам абы лэжьыгъэшхуэ ирихьэкIащ.
Урысейм и Парламентым и зыужьыныгъэм илъэс куэдкIэ зэрыхуэлэжьам, республикэм щызэфIигъэкIахэм папщIэ 2000 гъэм Нэхущым «ЩIыхьым и орден» къратащ, 2003 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и Парламентым и ЩIыхь тхылъыр къыхуагъэфэщащ.
Зэрихьа IэнатIэхэм, къулыкъухэм ехьэлIауэ щытащ Нэхущым япэу зэрызыхуэдгъэза упщIэр.
— Парламентым сыщыщыIа илъэсхэм я гугъу пщIымэ, ар жэуаплыныгъэшхуэ зыпылъ лъэхъэнэт си дежкIэ, — игу къегъэкIыж Нэхущым. — Хабзэм къызэрезэгъкIэ, цIыхухэм я гъащIэр нэхъыфI зэрыпщIын яужь уитын хуейт, сыт щыгъуи хэкIыпIэ тэмэм къыщылъыхъуапхъэ IэнатIэт ар. ЦIыхубэ лIыкIуэу сыщыщытам жьы хъуа унафэхэр мылэжьэжу, щIэхэр иджыри щымыIэу срихьэлIащ. НобэкIэ дызытет хабзэхэм я нэхъыбэр а зэманым яубзыхуахэращ. Лэжьыгъэ псори фIыщ, цIыхум абы хуиIэ бгъэдыхьэкIэращ псори зэлъытар.
«Щымыуэр зыри зымыщIэрщ» — жаIэ. Дауи, къуаншагъэ гуэр щытIэщIэкIаи къэхъуащ, узэплъэкIыжа нэужь уи щхьэ ухузэгуэпыжу. Iуэху щыпщIэм и деж къепхьэжьэ, зи яужь уихьэ псори къохъулIэркъым, аращ абыхэм я щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэр. ГъащIэм къызэримыгъэзэжым хуэдэу, зэман блэкIами къыпхуегъэгъэзэжыркъым.
— Уэ дауэ къэплъытэрэ, нобэкIэ сыт хуэдэ Iуэху япэ игъэщыпхъэу щыIэ республикэм?
— ГъащIэм зыдегъэкIун, гъащIэщIэм къытхуихь зэхъуэкIыныгъэхэм къызэрезэгъым хуэдэу Iуэхухэр зехьэн хуейщ. Совет властым хуэхъущIэ куэд щыIэщ. Сэ къызэрыслъытэмкIэ, фIы гуэр зыхэмылъа зэман зэи щыIэкъыми, Совет властым и фIыпIэр къыхэтхыу, ди гъащIэм хэзагъэр къатщтэ хъунущ. Сыт зэманми и унагъуэр зэрыхуэгъэпсэун улахуэ кърату цIыхур IэнатIэ пэрытын хуейщ. Зи бын мэжалIэр, зыхуей хуэмызэр кIуэнурэ е дыгъуэнущ, е лъагъуэ гъэпщкIуакIэ ахъшэ къилэжьынущ. Ар къэдгъэхъункIэ Iэмал зимыIэщ. Апхуэдэ гуныкъуэгъуэ щымыIэмэ, дызыгъэгузавэхэр куэдкIэ нэхъ мащIэ хъунущ. Мис ахэращ псом япэ игъэщауэ зэлэжьын хуейр.
Абы къищынэмыщIауэ, ди республикэм къыщыхъу IуэхуфIхэм хуабжьу сыщогуфIыкI. ЩIалэгъуалэ жыджэр, республикэм и зыужьыныгъэм зымащIэ нэхъ мыхъуми, хэзылъхьэн щыслъагъукIэ, гукъыдэж ин къызет.
Бзу IэрыпIым хуэдэщ гъащIэр. Апхуэдэ бзур бутIыпщыху къигъэзэжынущ, гъащIэри аращ: пщIаращ бгъуэтыжынур.
Зыр адрейм зэран дыхуэмыхъуу, япэ идгъэщыпхъэр тщIэжу зэгъусэу абы дытелажьэмэ, псори къыдэхъулIэнущ. Iуэху пщIыр Iуэху мэхъу.
Епсэлъар
Щомахуэ Залинэщ.
Ахъуэхъу Къанщобий: Нэхъыщхьэр цIыхухэр умыгъэщIэхъунырщ
КъБР-м и Парламентым и депутат, БюджетымкIэ, налогхэмрэ финансхэмкIэ комитетым и унафэщI Ахъуэхъу Къанщобий жэуаплыныгъэ ин зыпылъ къулыкъум куэд щIауэ пэрытщ. Абы зыхуэдгъэзащ упщIэ зыбжанэкIэ.
— Къанщобий, Къэбэрдей-Балъкъэрым и Совет Нэхъыщхьэм и депутатуи ущытащ, иджы КъБР-м и Парламентми ухэтщ. Сыт уи дежкIэ республикэм закон къыдэзыгъэкI и орган нэхъыщхьэр, сыт хуэдэ къалэн игъэзащIэрэ абы цIыхубэм яхуэгъэзауэ?
— КъБР-м и Парламентым къыщытщтэ дэтхэнэ унафэри зыхуэгъэзар цIыхубэращ. Депутатым и лэжьыгъэр къызэрыгуэкIкъым. Зыгъэпсэхугъуэ махуи зэмани уимыIэнкIэ зэрыхъунум ухуэхьэзыру упэрыхьэн хуейщ мы лэжьыгъэм. Уи гупсысэри гуащIэри узыпэрыт IэнатIэм епхащ. Нэхъыщхьэ дыдэу узэгупсысыр лъэIукIэ зыкъыпхуэзыгъазэ цIыхухэр зэрумыгъэщIэхъунырщ, Iэмал зэриIэкIэ, дэтхэнэри арэзы зэрыпщIынырщ. Пэжщ, сыт хуэдэ Iуэхушхуэми хуэдэу, мыбыи зэфIэмыхьэ гуэрхэр къыщыхэкIи щыIэщ. Сыту жыпIэмэ, гъащIэм и лъэныкъуэ куэд къызэщIеубыдэ. Зы унэтIыныгъэ закъуи умыукъуэдийуэ, псори зэпэлъытыпхъэщ.
Мы илъэсыр къызэрихьэрэ упщIэ зэхуэмыдэхэр яIэу, я Iуэхур ипэкIэ зэрахуэмыгъэкIуатэм иригузавэу си деж къекIуэлIащ цIыхуи 150-рэ. Парламентым и депутатхэм я деж къеблэгъам зыгуэркIэ сэбэп хуэмыхъуу, чэнджэщ ирамыту щыIуагъэкIыж къэхъуркъым. Си гугъэщ нэхъыбэм ди гуащIэр зэхащIыкIыу.
Зэман шэщIакIэ дагъуэншэу къытхуэлажьэ унафэхэр сфIэфIщ. Республикэм нэхъапэ дыдэу къыщытщта унафэхэм ящыщщ бзэм, щIэныгъэм теухуахэр. НобэкIэ абы зэхъуэкIыныгъэ гуэрхэр зэрыхалъхьэнум хуагъэхьэзыр.
— Парламентым узэрыщыIэ зэманым къриубыдэу фи лэжьэкIэм сыткIэ зихъуэжа?
— Нэхъапэхэм нэхъ гугъу дехьу щытащ. Зы Iуэху закъуэ зэпкърытхыным махуэр тхуримыкъуу, жэщыку пщIондэ дыщелIэлIаи къытхуихуащ. Иджы Iуэхугъуэ псори комитетхэм щыдогъэкIуэкI. Ди щыуагъэу гу зылъыдагъэтэжхэм, къыдат чэнджэщхэм ятеухуауэ ди IуэхущIафэхэр къыдопщытэж, зэлэжьэгъухэм ди гупсысэрэ ди Iуэху еплъы-кIэрэ зыдохьэлIэ.
— Уэ узиунафэщI комитетыр иужьрей зэманхэм зэлэжьхэм ящыщу сыт къыхэбгъэщынт?
— Республикэм и бюджетым и процент 68-р цIыхубэм ятелэжьапхъэ ахъшэрщ. Мылъкур нэхъыщхьэу хуэунэтIащ егъэджэныгъэм, узыншагъэр хъумэным, щэнхабзэм, физическэ культурэмрэ спортымрэ, экономикэм.
Иджыпсту яужь дитщ зы IуэхуфI. «Урысей зэкъуэт» партым иджыблагъэ иригъэкIуэкIа зэIущIэм щыжаIащ республикэм гулъытэ щхьэхуэ зыхуищIын хуейхэм гъуэгухэр зэгъэпэщыжыныр зэрыщынэхъапэр. Къуажэ гъуэгухэм трагъэкIуэдэну мылъку щхьэхуэ ятыдогуашэ. Сом мелуани 175-р мащIэкъым а Iуэхум папщIэ. Абы и бжыгъэр зэлъытар гъуэгум и кIыхьагъырщ. Псалъэм и хьэтыркIэ, зи гъуэгур километрищэ хуэдиз хъу къуажэм сом мелуани 3-рэ мин 600-рэ лъысынущ. Гъуэгухэми я мызакъуэу, къуажэхэр уэздыгъэкIэ къызэрызэрагъэпэщынури хэтщ а программэм. Гъэтэмэмын хуейщ школхэм, кхъэхэм, IуэхущIапIэ зэхуэмыдэхэм я Iэгъуэблагъэхэр. ДяпэкIэ ахэр нэхуу, захуэу, къабзэу щытыпхъэщ.
Дэнэ а мылъкур къыздикIынур? Республикэм бензиным, дагъэгъэсыныпхъэм, мотор дагъэм хуэщIа акцизхэр сом мелардрэ мелуан 800-м нэблагъэ щауасэщ. А мылъкум и Iыхьэ пщIанэр муниципальнэ гъуэгухэм ятеухуа Iуэхум хухэхащ. Ар Урысей псом федеральнэ законкIэ къыщащтащ.
Зи гугъу сщIа дэIэпыкъуныгъэ зэуIур лъэбакъуэ ин дыдэу къызолъытэ. Ар иджыпсту екIуэкI лэжьыгъэ нэхъыщхьэхэм ящыщщ.
— СыткIэ ухуэхъуэхъуэнт республикэм и Парламентым?
— Законхэр захуагъэм тету, гъэзэщIэгъуафIэу, цIыхухэм я дежкIэ гурыIуэгъуафIэу, республикэм и Iуэхур ипэкIэ ягъэкIуэтэфу щытыну си гуапэт.
Епсэлъар Мырзэкъан Дисэщ.
