Гитлер зы илъэскIэ ипэ иту СССР-м къытеуэну хэтащ Инджылызымрэ Франджымрэ
Абы къыпхуэмыцIыхужыну зэрихъуэкIынут ЕтIуанэ дунейпсо зауэм и екIуэкIыкIэнури кърикIуэнухэри
ЩIышылэм и 19-м илъэс 77-рэ ирикъуащ Инджылызымрэ Франджымрэ СССР-м къытеуэным зыхуагъэхьэзырыным теухуа «Бжы» Iуэху щэхур зэхаублауэ зэрыщытарэ. Абыхэм я мурадам топсэлъыхь тхакIуэ, щэхурылажьэ IэнатIэхэм я тхыдэдж Соколов Геннадий.
Сириемрэ Тыркумрэ къикIыу
«Бжы» зыфIаща удыныр хэтыт зыхуэгъэзар, Геннадий?
— СССР-м и ипщэ лъэныкъуэрт. Кавказым щыIэ щIыдагъэ къыщIэшыпIэхэм кхъухьлъатэхэмкIэ еуэным щыIэ Iэмалым япэу щыхэплъауэ щытащ ЕтIуанэ дунейпсо зауэм и пэщIэдзэм, 1939 гъэм и фокIадэм. А Iуэхур зезыхуэр Фран-джым и МИД-мрэ штаб нэхъыщхьэмрэ зэпызыщIэ офицер Виллелю Польт. АрщхьэкIэ Франджым финансхэмкIэ и министр Рейно Поль абы и пащхьэм мыпхуэдэ упщIэ иригъэуващ: «инджылызхэм я гъусэу франджы ВВС-хэм яхузэфIэкIыну Сирием къикIыу Кавказым и щIыдагъэ къыщIэшыпIэхэр зэхакъутэн?» «ЯхузэфIэкIынущ», — итыжащ жэуап.
Мис архив дэфтэрхэм ящыщ зы. Франджы МИД-м и секретарь нэхъыщхьэ Леже 1940 гъэм и щIышылэм американ посол Буллит хуитхащ: «Франджым СССР-м хуиIэ дипломатие зэхущытыкIэхэр къызэпиудынукъым икIи зауэ ирищIылIэнукъым, абы СССР-р зэхипIытIэну къудейщ». КIэщIу икIи гурыIуэгъуэу.
1940 гъэм Франджым и премьер-министр Даладье Эдуард зауэлIхэм къалэн ящищIащ Кавказым щыIэ щIыдагъэ къыщIэшыпIэхэр зэхакъутэну. Ар диIыгъащ Инджылызым и премьер Чемберлен Невилл. Апхуэдэ щIыкIэкIэ ягъэхьэзыращ «Бжы» Iуэхур.
СССР-м къыщытеуэну я мурадт Баку, Грознэ, Батуми, Мейкъуапэ, Поти къалэхэм я деж. Удыныр къезыдзынур Сириемрэ (ар Франджым и унафэм щIэтт) Инджылызым къигъэдэIуэну и мурад Тыркумрэ щыIэ аэродромхэм къытелъэтыкIыну бомбэзехьэхэрт.
Iуэхум щIадзэн я гугъащ 1940 гъэм накъыгъэм и 15-м. ИужькIэ пIалъэр мэкъуауэгъуэм ягъэIэпхъуащ.
1940 гъэм гъатхэпэм и 20-м мы зэманым хуабжьу цIэрыIуэ Алеппэ Сирие къалэм франджы, инджылызым я дзэ унафэщIхэм я зэIущIэ щекIуэкIащ. Абы щыжаIащ 1940 гъэм и мэкъуауэгъуэм кавказ щIыдагъэ къыщIэшыпIэхэм теуэн папщIэ мы щIыналъэм аэродром 20 щаухуэну.
1940 гъэм гъатхэпэм и 30-м Британием и «Локхид-12 А» кхъухьлъатэ-тIасхъэщIэхым Баку и Iэшэлъашэхэм щыIэ щIыдагъэ къыщIэшыпIэхэм сурэт щытрихащ, Иракым и Хаббание авиабазэм къилъэтыкIри. Мыгувэу а кхъухьлъатэ дыдэр щхьэщытащ Батумирэ Потирэ. Совет зениткэхэр дэуеящ, арщхьэкIэ яхутегъэхуакъым.
Франджымрэ Инджылызымрэ я ВВС-хэм я штабхэр зэщIэзыгъэуIуэ гупым и зэIущIэм щаубзыхуащ: «Iуэхум хэтынущ кхъухьлъатэ 90-м къыщыщIэдзауэ 100-м нэс. Зэ лъэтэгъуэм абыхэм щIыдагъэм елэжь заводищэм зэуэ бомбэ тонн 70-м нэс традзэфынущ».
— Сытыт Лондонрэ Парижрэ СССР-м къыщIытеуэнум и щхьэусыгъуэу ягъэувыр?
— КъухьэпIэ тхыдэджхэм зэрыжаIэмкIэ, щхьэусыгъуэу уващ советыдзэхэр КъухьэпIэ Украинэмрэ КъухьэпIэ Белоруссиемрэ 1939 гъэм и щэкIуэгъуэм зэрыришар, апхуэдэу екIуэкIа совет-фин зауэр. Дзэ Плъыжьым 1939 гъэм щэкIуэгъуэм и 30-м Финляндием и бийуэ зыщIидза Iуэхухэм Парижрэ Лондонрэ къызэщIаIэтащ.
Сталиным псори ищIэрт
— АрщхьэкIэ абыхэм я дежкIэ Гитлер нэхъ шынагъуэжтэкъэ?
— 1939 гъэм и бжьыхьэ лъандэрэ Инджылызымрэ Франджымрэ вермахтым езауэ-емызауэ, нэгъуэщIу жыпIэмэ, зы хьэлэмэт гуэру зэтеухуа, хуэдэу щытт. Ауэ 1917 гъэ лъандэрэ я бий нэхъыщхьэу къалъытэр «большевик Совдепиерт». Германиемрэ Гитлеррэ абыхэм нэхъ япэгъунэгъут. Аращ зэтраугъэIэфIэну щIыхущIэкъуари.
— Сыт инджылызхэмрэ франджыхэмрэ ажалзехьэ «Бжы» удыныр илъэс дэкIа иужь Гитлер хуэдэу Москва, Ленинград, Сталинград хуамыгъазэу СССР-м а зи гугъу тщIы лъэныкъуэм щIытрашэщIар?
— ХущIэкъуащ Сталиныр зэуэ къарууншэ ящIыну. ЕтIуанэ дунейпсо зауэм щIидзэн и пэкIэ Баку и къыщIэшыпIэхэм ди къэралым и авиацэ бензиныфIым и процент 80-р, фэтыджэным и процент 90-р, автотрактор дагъэм и процент 90-р къатырт.
Аращ 1940 гъэм щIышылэм и 11-м Москва щыIэ инджылыз посольствэм Кавказым щрагъэкIуэкIыну Iуэхухэм «Москва лъэгуажьэмыщхьэу ягъэувынкIэ зэрыхъунум» теухуа хъыбар щэхуу Лондон щIригъэхьар. Инджылызымрэ Франджымрэ къалъытэрт Баку и къыщIэшыпIэхэр махуитхум къриубыдэу зэтракъутэфыну.
— Сталиныр щыгъуазэт а мурадхэм?
— Дауи. Ди тIасхъэщIэххэм я къалэнхэр дэгъуэу ягъэзащIэрт. Сталиным къыгурыIуащ шынагъуэр зэрыиныр икIи ди ипщэ гъунапкъэхэр гъэбыдэным икIэщIыпIэкIэ яужь ихьащ. АрщхьэкIэ Баку и къыщIэшыпIэхэр пхъумэну икъукIэ гугъут. ЩIыдагъэ цIынэр ипэжыпIэкIэ шэдхэм ещхь щIыпIэхэм къыщыщIашырт. Абы къыдэкIуэу щIыр зэраубру Iэмэпсымэхэм я нэхъыбэр пхъэм къыхэщIыкIа пкъыгъуэхэм ярытт. Къалэм и хъуреягъкIэ гъущI гъуэгухэм тетт щIыдагъэ зэрыт кумбыгъэхэр зыкIэрыщIа мафIэгухэр. ЩIыдагъэ щыщIаху заводхэр гъунэжу къепщIэкIат. Бомбэхэр кърадзыхмэ, къалэ псор мафIэм исынут.
Куэдрэ я гугъапIэр хахыжакъым
— Сыт атIэ «Бжыр» ди къэралым къыщIемыуар?
— Абы щхьэусыгъуэ нэхъыщхьитI иIэщ. Япэр 1940 гъэм накъыгъэм и 10-м вермахтыр БельгиемкIэ Франджым зэребгъэрыкIуарщ. Париж зауэр игъэувыIэным теухуа зэгурыIуэныгъэм Iэ тридзэн хуей хъуащ. А зэманым Франджым и щIыналъэм и нэхъыбэр Гитлер иубыдакIэт.
ЕтIуанэ щхьэусыгъуэр 1940 гъэм и мэкъуауэгъуэм Норвегиер щахъумэм инджылыдзэр къызэрыхагъэщIарщ. Нэмыцэхэм зэхакъутат Норвегием къыдэщIу зэуа инджылыз кхъухьлъатэхэр. Британием и правительствэм КъуэкIыпIэ Гъунэгъум епIэщIэкIыу къришыжын хуей хъуащ кавказ щIыдагъэ къыщIэшыпIэхэм еуэну зызыгъэхьэзыра и къарухэр.
Ауэ, жытIэнщи, «Бжы» Iуэхур итIани ягъэтIылъакъым илъэсым щIигъукIэ. 1940 гъэм и гъатхэм Чемберлен и къулыкъум текIа иужь, Инджылызым и премьерыщIэ Черчилль унафэ ищIащ къэхъуа зэхъуэкIыныгъэхэр къалъытэу, абы щIэрыщIэу елэжьыжыну. Хэбгъэзыхьмэ, 1941 гъэм мэкъуауэгъуэм и 23-м, Германиер СССР-м къыщытеуа етIуанэ махуэм, Инджылызым и ВВС-хэм я штабым и унафэщI Портал Чарльз къыхилъхьащ Грознэрэ Бакурэ я къыщIэшыпIэхэм щеуэну зэманым щIэупщIэу Индиемрэ КъуэкIыпIэ Гъунэгъумрэ щыIэ дзэхэм я Iэтащхьэм телеграммэ хуагъэхьыну: «Кавказ къыщIэшыпIэхэр зэхэкъутэн хуейщ ахэр нэмыцэхэм яIэщIэмыхьэ щIыкIэ»…
— Сыт хуэдэ дерс къыхэпх хъуну а псоми?
— «Демократие» къэралхэр мыхъуу ещанэ рейхым и «ныбжьэгъуа» хуэдэу СССР-м и унафэщIхэр зэрагъэкъуаншэм лъабжьэ гуэри иIэкъым. Абы щыгъуэм къэрал псори Германием тэмэму хущытт. Мис а езы Франджымрэ Инджылызымрэ зыр адрейм темыуэным теухуа зэгурыIуэныгъэхэр Германием иращIылIащ СССР-м япэ — ахэр къигъэувыIакъым нэмыцэ нацизмэм хэлъ антисемитизмэм, расизмэм, нэгъуэщI быIуэбышагъэхэм. 1940 гъэм Лондонрэ Парижрэ ипэжыпIэкIэ загъэхьэзыру щIадзащ СССР-м къытеуэну. ИкIи щхьэусыгъуэ зэмылIэужьыгъуэхэрщ ахэр къыжьэдэзыкъуар. Арыншамэ, ЕтIуанэ дуней-псо зауэм кърикIуэнури ХХ лIэщIыгъуэм дунейм и ухуэкIэу щытынури нэгъуэщIынут.
Черных Евгений.
«Комсомольская правда»
