Зи хъэтIыр зыми емыщхь Журт Биберд къызэралъхурэ илъэс 80 ирокъу
Журт Биберд Шэрэдж районым хыхьэ Аушыджэр къуажэм 1937 гъэм мэлыжьыхьым и 19-м къыщалъхуащ. Къуажэ школыр къиуха нэужь, илъэскIэ колхозым щылэжьащ. 1958 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и филологие факультетым щIэтIысхьэри, 1964 гъэм къиухащ. А илъэсхэм абы и усыгъэ щхьэхуэхэр, рассказ кIэщIхэр къытехуэу хуежьащ республикэ газетхэмрэ журналхэмрэ. 1964 гъэм щыщIэдзауэ 1978 гъэ пщIондэ Къэбэрдей-Балъкъэрым Телевиденэмрэ радиовещанэмкIэ и комитетым и корреспонденту, литературэ драмэ нэтынхэм я редактор нэхъыжьу лэжьащ. 1983 гъэм щегъэжьауэ «Нур» сабий журналым и редактору щытащ. Журт Биберд Журналистхэми ТхакIуэхэми я зэгухьэныгъэхэм хэтащ.
Биберд и тхыгъэ нэхъыфIхэр гъащIэм щыщ Iуэхугъуэ нэхъыщхьэхэрт зытеухуар. Абы и псалъэ купщIафIэхэр зыщIэлъ уэрэдхэм ягъэлъапIэ, ягъэдахэ лъахэр, ныбжьэгъугъэр, цIыхугъэр, лъагъуныгъэр, къинэмыщI Iуэхугъуэхэр. И пьесэхэр щагъэуващ ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ теат-рым, Цадасэ Гамзат и цIэр зезыхьэ Авар къэрал театрым, Узбекистаным и Каракалпак театру Нукус къалэм дэтым, Башкир Республикэм и Лъэпкъ театру Уфа къалэм дэтым, нэгъуэщIхэми.
Нобэ лъэпкъ литературэм игъуэта зыужьыныгъэм Журт Биберд и гуащIи и фIыщIи хэлъщ. Ар ящыщщ адыгэ сабий литературэр езыгъэфIэкIуа тхакIуэхэм.
Биберд адыгэбзэкIэ зэридзэкIащ Толстой Алексей, Шолохов Михаил, Айтматов Чингиз, Думбадзе Нодар, Карим Мустай сымэ я IэдакъэщIэкI куэд. ЗэридзэкIа пьесэ зыбжанэ игъэуващ ди адыгэ театрым. Абыхэм ящыщщ американ драматург О’ Нил Юджин, урыс драматург Арро Владимир, куржы тхакIуэшхуэ Думбадзе Нодар и романхэм къытращIыкIа пьесэхэр.
1991 гъэм Журт Биберд къыфIащащ «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр, 1997 гъэм къратащ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и ЩIыхь тхылъыр.
И гуащIэм пщIэ худощI
Адыгэ драматургием хэлъхьэныгъэ пыухыкIа хуищIын хузэфIэкIащ тхакIуэ Журт Биберд. Абы и къалэмыпэм къыщIэкIащ пьесэ хьэлэмэт куэд.
ЖУРТ Биберд «Къалэн хьэлъэ» (1968) зыфIища пьесэр ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым 1968 гъэм щагъэуващ. Пьесэр Ахъмэтыкъуэ Къазбэч и «Къалэн хьэлъэм» къытрищIыкIыжауэ ялъытэ пэтми, Биберд и пьесэм зэхъуэкIыныгъэхэр хилъхьащ. Ар щитхар 1968 гъэрщ, Къэбэрдейм пщылIыпIэр зэрыIуахрэ илъэсищэ щрикъум ирихьэлIэущ. Езы Биберд и Iуэху еплъыкIэ иIэу пьесэщIэ къигъэщIащ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, «Къалэн хьэлъэр» тхылъ щхьэхуэу къыдэкIакъым, пычыгъуэ-пычыгъуэкIэрэ газетым къытехуа мыхъумэ.
Журт Биберд и творчествэм щIыпIэшхуэ щеубыд Хэку зауэшхуэм и зэманыр къэгъэлъэгъуэжыным. Езыр зауэм хэмытами, абы и сабиигъуэр а зэман хьэлъэм хиубыдащи, а псом и Iуэху еплъыкIэ хуиIэжщ. Хэку зауэшхуэм теухуауэ адыгэ драматургием пьесэ куэд иIэкъым. Апхуэдэ щхьэусыгъуэхэращ Биберд тезыгъэгушхуар «Цацэ и уэрам» пьесэр итхыным.
Абы лъабжьэ хуэхъуар адыгэ цIы-хубз хахуэм щалъхуа и Хэкум папщIэ и псэр зэритарщ. Пьесэм щекIуэкI Iуэхугъуэр къыщыхъур колхоз правленэр зыщIэс унэрщ. Адыгэ цIыхубзыр къуажэр зыубыда нэмыцэ фашистхэм правленэм яшэ совет зауэлIхэм, партизанхэм ятеухуауэ ищIэ щэху псори кърагъэIуэтэну, ауэ сыт хуэдиз ирагъэшэчами, сыт хуэдиз бэлыхь и фэм дахами, зыри бийм яхужиIакъым, шынэуи къикIуэтакъым. Абы щалъхуа Хэкур зэригъэпэжарщ, хэлъа лIыгъэрщ пьесэм и гупсысэ нэхъыщхьэр зэхьэлIар.
Журтым и драматургием къыщиIэт Iуэхугъуэхэм ящыщ зыщ цIыхубэр зэрыта зэман хьэлъэр, ятелъа гугъуехьымрэ ирагъэкIуэкIа бэнэныгъэмрэ. «Къуршхэр къыщыушым» драмэм Кавказ Ищхъэрэм граждан зауэр щыщекIуэкIа зэман хьэлъэр ди нэгу къыщIегъэувэж. Драмэм лъабжьэ хуэхъуар пщыжь-уэркъыжьхэмрэ лIыщIапIэ ита цIыхухэмрэ яку дэлъа бэнэныгъэ гуащIэрщ. ГугъуехьакIуэ цIыхубэр зыуэ зэкъуэувэмэ, абы и къарур зэрыиныр, узэрыпэмылъэщынур — аращ пьесэм щIэлъ гупсысэ нэхъыщхьэр. Хабзэм, нэмысым, цIыхугъэ лъагэм, лIыхъужьыгъэ иным, акъылыфIагъэм, цIыхубэ гъащIэм теухуа Iуэхугъуэ щхьэхуэхэр — куэд мэхъу мыбы къыщыIэта Iуэхугъуэхэр.
Лъэпкъхэм я зэныбжьэгъугъэмрэ къуэш зэдэIэпыкъуныгъэмрэщ зытеухуар «Iуащхьэмахуэ ди фэеплъщ» пьесэр. Абы къыщыгъэлъэгъуащ лэжьэкIэщIэм хуэкIуэ цIыху пэрытхэр. Iуэхур Iуащхьэмахуэ лъапэ щаухуэ хьэщIэщхэм ящыщ зырщ щекIуэкIыр. Пьесэм и унэтIыныгъэ нэхъыщхьэр — цIыхум зыхуигъэувыжа къалэныр къехъулIэн папщIэ а лэжьыгъэм и зэфIэкI псори хилъхьэнырщ, ар абы иригуфIэу, ирипагэу щытын зэрыхуейрщ. ЦIыхухэм я хэхъуэмрэ я зыужьыныгъэмрэ зэпхар я гуащIэдэкIрауэ зэрыщытыр къыхощыж пьесэм.
Журт Биберд и комедиехэр икъукIэ гъэщIэгъуэнщ икIи гушыIэшхуэ зыхэлъщ. Псалъэм папщIэ, «Гуащэр зэрагъэIэсэр» пьесэр нобэрей ди гъащIэм поджэж. Гуащэмрэ нысэмрэ я зэхущытыкIэм нэхъыщхьэ дыдэу хэлъын хуейр шыIэрщ, зым адрейм пщIэ хуищIынырщ. Ар къызэриIуатэ щIыкIэм и щIэщыгъуэр зэримыкIым и щыхьэтщ мы спектаклыр театрми телевиденэми щIэх-щIэхыурэ къызэрагъэлъагъуэр.
Адыгэ драматургием зиужьауэ, ар утыкушхуэ ихьауэ жыпIэ хъунукъым. Ауэ къэгъэлъэгъуапхъэщ лъэпкъ драматург пашэхэм я тхыгъэхэр нэгъуэщI республикэхэм, уеблэмэ нэгъуэщI къэралхэм я театрхэм я репертуархэм зэрыхагъэхьар. Ар зи фIыщIэхэм ящыщщ Журт Биберди.
Абы и «УкъулыкъущIэнумэ, къеблагъэ» пьесэм лъабжьэ хуэхъуар цIы- хур мылъкум, къулыкъум зэригъэделэрщ. Мылъку, къулыкъу зыгъуэта быныр ани ади хуэмеижу, абыхэм пщIэ яхуимыщIыжу зэрыхъурщ.
Пьесэм удихьэхыу уоджэ. Ар къулейщ гушыIэхэмрэ гум къинэж образхэмкIэ. ИкIи и кIэм и деж урегъэгуп-сыс гъащIэр псынщIэу зэрыкIуэм, ауэ дэ ар къидмыдзэу, языныкъуэхэм деж Iуэху жьгъейхэм зарызыдедгъэхьэхым, нэхъыщхьэр лъэныкъуэкIэ къэдгъанэу. ИтIанэ, дрегъэгупсыс цIу псори дыщэ ди гугъэу дыхэлъэдэнкIэ зэрыхъунум, тпэгъунэгъу цIыхухэм яхуэфащэ гулъытэ хуэдмыщIу дызэрыпсэум. А псор дэ зэуIуу щыдегъэлъагъу Iуэхушхуэ куэдым теухуа «УкъулыкъущIэнумэ, къеблагъэ» комедиер зытха драматургым.
Журт Биберд къиIэт Iуэхугъуэхэм ящыщщ иджырей щIалэгъуалэм я дуней тетыкIэр. «Малъхъэ хъарзынэщ, уэлэхьи» пьесэр нобэрей ди гъащIэм епхащ. Абы лъабжьэ хуэхъуащ щIалэгъуалэм я дуней тетыкIэр, ахэр хабзэм пэIэщIэ зэрыхъуар.
Апхуэдэ къабзэу ар егъэпIейтей гъащIэм кIэлъэф хуэхъу хабзэжьхэри зэрызыхэдмынэфым.
Адыгэ сабий литературэм и жанр зэхуэмыдэхэми хуэIэкIуэлъэкIуащ Биберд. Абы 1993 гъэм итхауэ щытащ сабий театрым папщIэ «Сыт нэхъ IэфI» инсценировкэ цIыкIур. Къуажэ гуэрым дэст лIы губзыгъэ псэукIэ ищIэу, гъащIэм хищIыкIыу. А лIым иIэт къуэ щхьэхынэ, лэжьэн и жагъуэу. ГугъуехькIэ адэ-анэм къалэжьа сомым пщIэ хуищIын, лэжьыгъэр зэхащIыкIыу щIэблэр къэгъэтэджын — аращ мы таурыхъым и мыхьэнэ нэхъыщхьэр. Бзэ дахэкIэ, шэрыуэкIэ тхащ мы пьесэ цIыкIури. Адрей и пьесэхэми хуэдэу, Журт Биберд къехъулIащ сабийхэри балигъхэри дригъэхьэхын.
А псор къыдолъытэри аращ Биберд и гуащIэм пщIэ щIыхуэтщIыр, ар ди литературэм и ехъулIэныгъэу къыщIэтлъытэр.
АБАЗЭ Албэч,
Филологие щIэныгъэхэм я кандидат.
Журт Биберд и гушыIэ дахэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэхэу КIыщокъуэ Алимрэ Кулиев Къайсынрэ ягу ирихьырт. 1967 гъэ
ГъащIэм и пэжыр
Нобэ хуэдэу сощIэж Журт Биберд къыщалъхуа махуэр. Ар дунейм къытехьащ 1937 гъэм мэлыжьыхь мазэм и 19-м. Шэджагъуэ хъуа къудейуэ дыгъэм цIыхухэри къэкIыгъэхэри игъэхуабэу икIи игъэгуфIэу сабий цIыкIум и макъ жьгъырур япэу зэхахащ. А махуэм сыникIукI-сыкъикIукIыу Журтхэ я пщIантIэм сэри сыдэтащ, ди анэм сыздишати. ГуфIэгъуэкIэ зэфIэкIа Iуэхум хэтахэмрэ абы кърихьэлIахэмрэ ящыщу зыми игу къэкIауэ къыщIэкIынкъым а щIалэ цIыкIум Журтхэ я лъэпкъыр, адыгэ псори зыгъэгуфIэн икIи зыгъэгушхуэн тхакIуэшхуэ къыхэкIыну.
ПЭЖЫР жыпIэмэ, тынштэкъым Журтым къикIуа гъуэгуанэр. И ныбжьыр илъэсибл фIэкIа мыхъуауэ и адэ Къумыкъу Хэку зауэшхуэм хэкIуэдащ. Куэд дэмыкIыу дунейм ехыжащ а гуауэм пэмылъэща и анэ Гуащэней.
Сыт хуэдиз гугъуехь пыщIауэ щытами, Биберд къуажэ школри Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетри екIуу къиухащ. Сыт хуэдэ IэнатIэ пэрытами, и къалэнхэр дагъуэншэу, радиомкIэ къипсэлъыр цIыхухэм ягу нэсу, газетхэмрэ журналхэмрэ къытрыригъадзэ тхыгъэхэмкIэ щIэджыкIакIуэхэр арэзы хъууэ лэжьащ. Ар щеджа илъэсхэми щылэжьа зэманхэми щIэх-щIэхыурэ зэрыслъэкIкIэ сыдэIэпыкъурт, сыхуей хъумэ, сечэнджэщырт.
Журтым и Iэдакъэм къыщIэкIа рассказ, повесть, пьесэ, романхэр мащIэкъым. Ар ящыщт прозэм хэлэжьыхьу ди республикэми къэралми иса тхакIуэшхуэхэм. Сэ абы срогуфIэ икIи срогушхуэ. Тобэ ирехъуи, Журтым итха псоми седжауэ къыщIэкIынщ. Мы тхыгъэм еджэхэм фи фIэщ фщIыну си гуапэт Биберд итхауэ урысыбзэкIэ зэрадзэкIыу Москва 1989 гъэм къыщыдагъэкIа «Берег моего детства» зыфIища повестыр (напэкIуэцIи 175-рэ хъур) зы жэщ-махуэм зэрыщIэзджыкIар. Абы хуэдэу сыдихьэхыу, сфIэгъэщIэгъуэну седжащ и рассказхэми, пьесэхэми, романхэми. Ар щIысхузэфIэкIар Биберд и IэдакъэщIэкIхэр къанэ щымыIэу и гумрэ и псэмрэ къабгъэдэкIыу зэритхамрэ гъащIэм и пэжыр къызэрыщигъэлъэгъуэжамрэщ.
Биберд шынэкъэрабгъэтэкъым. Езыр быдэу быубэрэжь-ми, пцIы пхуиупсынутэкъым. Абы нэхъыжьхэми, бзылъхугъэхэми, сабийхэми пщIэ яхуищIырт. Щытакъым ар IэнатIэщIэкъуу, зэкIуэцIылъу — и гур зэIухат, гушыIэр и щIасэт.
Зы гукъэкIыж цIыкIу гуэр сигу куэд щIауэ илъщи, фхуэсIуэтэжынщ. ЩэнхабзэмкIэ министерствэм сыщыщылажьэм, зы пщыхьэщхьэ гуэрым Биберд и макъыр тIэкIу зэрихъуэкIауэ си деж къэпсэлъащ.
— СыныводаIуэ, — жысIащ, телефон трубкэр къасщтэри.
— Ефэндыра къызэдаIуэр? — къызэупщIащ Биберд.
— Аращ, Биберд, — жесIащ, зэуэ къэсцIыхури. — Сыт узыхуейр, тIасэ?
— СынолъэIуну арат, атеист улъыхъуэу зэхэсхати, — жеIэ.
— Сыт атеист зэрызбгъэщIынур? — соупщI сэри си фIэщу.
— Iэу! Ар дауэ хъун, уэ у-Ефэндыуэ, уи къуэдзэр Молэуэ, къудамэм и унафэщIыр Попову. Ар щэнхабзэмкIэ министерствэу плъытэ хъун? — жеIэри къыспедз.
— Узахуэщ, Биберд, пщэдджыжь къакIуи уи IэмыщIэм ислъхьэнщ узыхуей унафэр, — жызоIэри тызолъхьэж телефоныр.
Мис апхуэдэу гушыIэ дахи хэлът абы.
ЕФЭНДЫ Джылахъстэн,
Урысей Федерацэм щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
ТхакIуэхэмрэ студентхэмрэ я зэIущIэ. 1969 гъэ
Къэбэрдей тхакIуэхэр дзэм къулыкъу щызыщIэхэм я хьэщIэщ. СэмэгумкIэ етIуанэр Журт Бибердщ, еплIанэр КхъуэIуфэ Хьэчимщ, еханэр Хьэх Сэфарбийщ. 1988 гъэ
ЩIэпхъаджагъэхэр игу техуэнутэкъым
Зи адэри зи анэри пасэ дыдэу зыфIэкIуэду зеиншэу къэна сабийхэм я гур иудауэ, дунейр яфIэмыIэфIу къанэ хабзэщ. Ауэ Журт Биберд лIыгъэ хэлъу, цIыху нэжэгужэу, гушыIэрейуэ щытащ. Я адэр Хэку зауэшхуэм хэкIуадэри, зым нэхърэ зыр нэхъ цIыкIужу, сабиитIыр къызыхуэна я анэми къигъэщIэжагъэшхуэ щыIэкъым. Арати, зэкъуэш цIыкIуитIыр Iыхьлыхэм, благъэхэм, гъунэгъу цIыхуфIхэм я нэIэ тету къэхъуащ. ЗэрыжаIэу, мафIэми ирагъэсакъым, псывэми хагъэупIакъым. Къуажэ ив нэхърэ, къуажэ ифI щIыжаIэр гурыIуэгъуэщ: мылъкур уэсэпсу мэкIуэдыж. КIуэдыж зимыIэр къуажэм дэс цIыхуфIхэм я фIыщIагъэращ. Апхуэдэ фIыщIагъэращ къезыгъэлар зеиншэ къабзэу къэна Бибердрэ абы и шынэхъыщIэ цIыкIумрэ. Ар зэи щыгъупщакъым цIыхуфIхэм я нэIэ тету къагъэхъуа, гъуэгу захуэм трагъэува, ирагъэджа Журт Биберд. Езыри ерыщт, гъащIэм и гугъуехьхэм япсыхьати, IэнатIэ хьэлъэхэм щышынэу зэи къикIуэтакъым. Уэ хьэрычэт щIэ, сэ берычэт хэслъхьэнщ, жи Алыхьым. Хьэрычэт щIэным, езымрэ и къуэшымрэ зэрыпсэуным телажьэу, цIыхухэм къытхуащIэм дыкъуэсынщ жимыIэу, я щхьэ зэрагъэпсэужыным псэемыблэжу телэжьа щIалэщIэм Тхьэм гущIэгъу къыхуищIащ: унагъуэ Iуэхури еджэнри зэригъэкIэсыфащ. ЕджапIэ нэхъыщхьэри апхуэдэущ абы къызэриухар: лэжьащ икIи еджащ.
ЗэрыжысIащи, цIыхуфI куэдым я щIыхуэ къытехуэурэ къэхъуащ Биберд. Ахэр пшыныжын зэрыхуейр къыгурыIуэрт абы. АрщхьэкIэ… Дауэ? СыткIэ? ФIыщIэмыгъэкIуэд, псэ дахэрэ гу къабзэрэ зиIэ Биберд мылъкушхуэ бгъэдэлъу къыщIокI: абы Алыхьыр зэчийкIэ, талант жыхуаIэмкIэ, къыхуэупсат. Зы мылъкуми пэпщI мыхъун мис а къулеигъэ инымкIэ ипшыныжу щIедзэ къытехуа щIыхуэхэр. Ар абыкIэ ядогуашэ зеиншэ IэнатIэ хьэлъэм къизышахэм. Абы уахътыншэ ещI и гъунэгъухэр, и къуажэгъухэр, и Iыхьлыхэр, и благъэхэр — зи гулъытэрэ зи фIыгъуэрэ илъэгъуа псори.
Журтым и IэдакъэщIэкIхэр зэпкърысхыну сыхуежьамэ, си псалъэр икъукIэ кIыхь хъунт. Сэ апхуэдэ муради сщIакъым. Сызыхуейр илъэс щэ ныкъуэкIэ сыкъызыдэгъуэгурыкIуа, шыгъупIасти зыдэсшха, пэжыр щхьэ бзыщIын хуей, Iуэхутхьэбзи зыбжанэрэ къысхуэзыщIа, фIы куэди зыдэслъэгъуа си ныбжьэгъур псалъэ гуапэкIэ аргуэру сигу къэзгъэкIыжыну аращ. Сыту жыпIэмэ, псэ хьэлэл, гу къабзэ зиIэ апхуэдэ цIыху телъыджэхэр пщыгъупщэ хъунукъым — абыхэм я псэри я сурэтри сыт щыгъуи къытщIыгъущ дэ. Сэ, псалъэм папщIэ, ноби слъагъу хуэдэщ тэмакъкIыхьагъыр, гурбиянагъыр къыщытекIуэхэм деж тIэкIуи сешхыдэ, зышыIэныгъэм хуэзущийуэ щызгъэукIытэкIэ, къызэмыплъыфу зи щхьэр ехьэхауэ щыт Биберд. Ар къыщIэгубжьым щхьэусыгъуэ зэриIэри къызгурыIуэрт — абы хьэрэмыгъэр, бзаджэнаджагъэр игу техуэнкIэ Iэмал иIэтэкъым. Апхуэдэ щыхуэзэхэм деж зэуэ къэгубжьырт, къызэщIэплъэрти, и пIэм имызэгъэжу хъийм икIырт. Псэ хьэлэлрэ гу пцIанэрэ зиIэ Биберду умыщIэжыну, гум ежэлIэн, къыбжьэдэкIын емыкIу псалъэхэри кърипхъынти, асыхьэтуи къигъэзэжынт. Ар зэщхьыр кърапэса лейр, къуаншагъэр зигу темыхуэу къыщиуду къэгъ сабий хьэрэмыгъэншэрт. ГушыIэ дахи зыхэлъти, абы езыр-езыруи зытригъэужырт, уэри узыдигъэгушыIэрт. ЖыпIэнурамэ, Биберд уригъусэу узэшынутэкъым, ерыскъынши ухъунутэкъым. Абы дэнэ къали, дэнэ къуажи ныбжьэгъу щикуэдт, хыхьэхэкIышхуи иIэт. Биберд куэдым куэд къригъэщIэфырт, езыми зым и щIыхуи зытригъахуэртэкъым — цIыхум Iуэхутхьэбзэ хуэщIэнкIэ нэхъ жумарт, псэемыблэж уигъэлъыхъуэнт. Уэ пщIэращ, узэрыхущытращ къыпхуащIэжынури къызэрыпхущытыжынури — ар щынэрылъагъут Биберд и дежи. Арат абы ныбжьэгъу щIикуэдри, ар ныбжьэгъухэм щIащымыгъупщэжри.
Бдзэжьеящэ дызэрыкIуар
Зы махуэ гуэрым, шэджагъуэ нэужьхэм деж, Биберд ди лэжьапIэм къыщIохьэ.
— Iуащхьэмахуэ хуэдизу ди «Iуащхьэмахуэ» журналым и пщIэр лъагэ зыщIа си къуэшыжьхэм сэлам фызох! — жи.
— Уи сэламыр къыпIыдох. Ауэ…ущIэубзэрабзэр зыгуэр къытхуэпхьауэ арагъэнщ — къэгъэтIылъ. Алыхьым и нэфIымрэ ди нэфIымрэ зэрыпщыхуэм, ар уэ къызэрыблэжьым елъытащ уи тхыгъэм и натIэм кърикIуэнур, — и пащIэкIэ щIэгуфIыкIыу жеIэ Мысачэ Пётр.
— Уэлэхьи, арамэ-тIэ, Биберд, — ди лэжьэгъум дожьу Шэвлокъуэ Пётр. Мыдрейхэми ди нэхъыжьхэм закъыкIэрыдгъэхунт?!
— ХьэлIамэ къакIуэмэ, кIэфий нэкIуэжынщ, Журт…
— ЦIанлъэ хъужауэ, фыбэлэрыгъамэ, фIэщIэ-цIэфтыжын хьэзыру къэкIуэнущ-тIэ хьэлIамэр, — къыддогушыIэж Биберд. — НэхъыфIу гушыIэмрэ нэхъыфIу бдзэжьей ещэмрэ щызэхэдгъэкIынщ а дыздэкIуэнум.
— Таурыхъ дыщIумыгъэдэIуу…
— Таурыхъ лъэпкъ хэлъкъым. Бдзэжьеящэ фысшэну аращ.
— Сэ бдзэжьей къыщызубыдыну сфIэфIыр тебэщIэращ. УIэбэрэ къуэлэныр шатэм къыхэплъэфу, — къопсалъэ Мысачэр.
— Ар хъарзынэщ. Ауэ япэ щIыкIэ а… пащIэкIапсэр псым къыхэлъэфын хуейщ. ИтIанэщ — шатэм…
— Къытхуэмыубыдрэ, дэ тебэ гъэплъам зидгъэлыгъухьын хуей хъужмэ-щэ?
— А зиунагъуэрэ, бдзэжьей дещэну дыхуэмеймэ, дэ щынэл пщтырым делэжьыхукIэ, бысымхэм бдзэжьейр псым къыха-шынущ. Шхуэ япщIыхэлъ-рэ уани ятелъыжу. Зебдзу…
— Къэбгъэжэн фIэкIа хуэмеижу. — Журтыр ауан ещI Мысачэм.
— Уэ узэрыгушыIэрейр псоми дощIэ, ауэ шыпсэ дыщIумыгъэдэIуу…
— Уэли, мышыпсэ. КъалэкIыхь районым щыщ къулыкъущIэ гуэрхэм дыгъуасэ сахуэзати… Iэджэ щIауэ унакIуэркъым жари зыкъысхуагъэгусащ. Псалъэ быдэ сIахащ пщэдейрей зыгъэпсэхугъуэ махуэм дыкIуэу дахуэхьэщIэну.
— Ари хъунщ. Ауэ пщэдейрей ныбгъуэ нэхърэ, нобэрей бзу, жи…
А бзуми куэдрэ къедгъэлъэтыхьакъым — дыщIокIри япэщIыкIэ шофёрым хъыбар идогъащIэ пщэдджыжь нэхумыщым (Биберд зэрыжиIэмкIэ, жьыуэ уащIэмытаджэмэ, бдзэжьейхэр къызэрехьэжьэу Бахъсэн бэзэрым къызэрыдэхьеинкIэ шынагъуэ щыIэт) къыIухьэн зэрыхуеймкIэ.
Мысачэ Петя «Псэбыдэ» зыфIища ди машинэжьми ар зезыхуэ Щхьэгъэпсэу Маркыси (а цIэр апхуэ-дэущ зэрыжаIэр Псыгуэн-су щыпсэухэм) дыкъагъэщIэхъуакъым.
ДыгушыIэм дызэрытегъэужурэ, Бахъсэн дынос. Гъуэгум и кIыхьагъри и бгъуагъри пщIэнукъым. А лъэхъэнэм гъэсыныпхъэр хуабжьу зэпэубыдат. Ауэ, зэрыжысIащи, Биберд хыхьэхэкIышхуэ иIэт. Абы къимыгъуэтын, зэфIимыгъэкIын щымыIэу къытщыхъурт, езыми абыкIэ игурэ и щхьэрэ зэтелъу машинэм йокI. АрщхьэкIэ… ар зыхигъэзагъэркъым бензинтетым: диIэкъым. Биберд фIырыфIкIэ къыпхуикIуэтынт? ЗэрыгъэкIий макъхэр къоIу. Ди ныбжьэгъум и хьэлыр тщIэжырти, сэри сокIри мобыхэм сабгъэдохьэ. Биберд зыфIимыгъэкIыфым сэ сыт хэсщIыхьынт?! Дыжурналистщ, дытхакIуэщ, лэжьыгъэ IуэхукIэ дежьащ, мо пэжхэм пцIыри щIызогъуж. АрщхьэкIэ, абыи зыри къыщимыкIым, ди ныбжьэгъури къыщысхуIумышыжым, ди зэрызехьэ, кIий макъхэр зигу иримыхь Шэвлокъуэр ныткIэлъокIуэ.
Зэрыхъуар сщIэркъым, Петя зегъэщхъри йоплъэ Биберди сэри дызыхэмызагъэ матушкэ домбейр зэрыс абгъуэм. Абдеж къэхъуар…
— Петенькэ, дэнэ укъикIа? Сыт ухуейт? — дэ тIури дыкъэзыгъэлъар ди ныбжьэгъу щIалэшхуэм къоубзэрабзэ.
Пётри:
— Тётя Мотя, уэра мыр? Дауэ ущыт? Iэджэ щIауэ услъэгъуакъым… Бахъсэн укъэIэпхъуауэ ара? — зэгуэр зэгъунэгъуу щытахэр зэрыгъуэтыжащи, дэ дафIэIуэхужыркъым. Сытми, зы гъэ зы зэман:
— Тётя Мотя, бензин тIэкIу дыхуейуэ арат…
— Дапщэ, Петенькэ, узыхуейр? Бензиныр зэпэубыдащ. Уи ахъшэр иримы- къунуми, итIанэ къызэптыжынщ, нэхъыбэIуэу игъахъуэ. Дагъэри зыщумыгъэгъупщэ. Ари гъуэтыгъуейщ… — дэ щIалэшхуитIыр дыкъыпезыгъэхар зэуэ фIэрафIэ хъуащи, сэ ерагъыу зызытызоIыгъэ. Ауэ а псор зигу техуэн Журт Биберд къалъхуат, жи.
— ЕIмэ, еI… Дэ дыныщолъэIум уимыIэу жыпIэу дызыхыумыгъэзэгъауэ… Иджы мыбы бензину зыхуейм хуэдизи, дагъэри щIыгъужу, къептыну! Газетхэм устхынщ, тIури фызэкIэрыщIауэ радио «аркъэным» фынезгъэлъэфынщ.
А «мыбыр» дэ димыгъусэу, зы хамэ гуэру къыпщыхъунщ. «Тхьэм и шыкурщи, ди Iуэхур хъарзынэу зэфIэкIащ» жиIэу гуфIэ-ным и пIэкIэ, цIыху сурэ-тым имытыжу ар къэзы-гъэгубжьар гурыIуэгъуэщ: абгъуэм ис цIыхубзым нэфI-ней зэрехьэ, цIыхур зэхэгъэж ещI. Апхуэдэ щIэпхъаджагъэхэр, къуаншагъэхэр Биберд игу техуэнутэкъым. Ар зи уэчылыр захуагъэрат.
А псори гурыIуэгъуэт. Ауэ дыздежьам дынэса нэужьи, зэман Iэджэ дэкIыжа нэужьи, Биберд и фэм итхам ущIэмыупщIэ. «Уи тётя Мотярэ ди ныбжьэгъу Шэвлокъуэ Пётррэ зэкIэрыщIауэ уи радио «аркъэным» щебгъэлъэфынур дапщэщ», жытIэурэ. АрщхьэкIэ абдеж гушыIэм гушыIэкIэ къыпэджэжыртэкъым Биберд, абы ищIэрт щыгушыIэпхъэри къыщыгубжьыпхъэри.
Елгъэр Кашиф,
КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ.
