ЛIы иримыкъу
Чэрим Марианнэ
Роман. Ещанэ Iыхьэ
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр
2020 гъэм и №№ 125 — 130-хэм, 2021 гъэм
и №№2 — 4, 6, 8, 11, 12, 17, 20-хэм итщ).
Отделым къэсыжа нэужь, Алим пцIы щызэтрилъхьэж тхыгъэ хьэзырыр къыIэщIалъхьэри Iэ щIрагъэдзащ. Губгъуэм щIэп щигъэкIым щыщ къишэжыну дэкIауэ арат. И жыпым хуралъхьахэр къыщрахыжым, къэуIэбжьа защIыну ящыгъупщакъым, и напэмрэ и Iэгухэмрэ щахуапхъэр щахуащ. Щыхьэт ящIа Хьэбас и гъусэ куржым нэмыщI, псори зэрыпсалъэр адыгэбзэт.
МылIэр лIы мэхъу, итIани.
— Алыхьым жыхуиIа хъунщ, — къажриIащ Алим, и гур зэрехуэхар и нэгум къызэрыримыгъэщыным елIалIэурэ. — Зы адыгэм адрейм пцIы трилъхьэкIэ, пэжыр дэнэ кIуэн?
Рустами, и напэр нэкIуIупхъуэм къызэрыкъуэмыщым нэхъ гурыфIыгъуэ зыхимыщIэу, унафэр игъэзащIэрт. ДяпэкIи псэун хуейщ. Лъакъуэ сэмэгумкIэ узыпэмылъэщым къыкIэлъы- бжыхьу, ижьымкIэ абы и мащэр къызэрыптI белым утету. Телефоныр къеуащ. Iэмыр:
— Дауэ хъуа?
— ЗэфIэкIащ.
— ГуфIапщIэ птелъщ.
— Ар сыт щхьэкIэ?
— Укъызэлар пщIамэ, тхьэлъэIу пщIыжынт. Марат гурыщхъуэ къыпхуиIэщ. Уэ укъезгъэубыдыну унафэ къысхуищIауэ арат, мы мэракIуашхэр гъуэгум къытемызэрыхьамэ. Политикэ, къуэш!
— ЖепIаIауэ ара?
— ЛIо, мыр? Уэр сыхъуа уи гугъэ? Еуэ!
«Iэмыр пцIы гуэр еупс», — къолъадэ Рустам и щхьэм. Зыщхьэщихуну хуежьащ, ауэ къехъулIакъым. Гурыщхъуэм щхьэкуцIыр иугъуэнырт.
Унэм кIуэжауэ, пщыхьэщхьэшхэ здищIым, телевизорым къиIукI псалъэмакъыр зэхех. Хабзэхъумэхэм лей зэрызэрахьэм, псалъэм папщIэ, лажьэ зимыIэ цIыхухэм наркотик зэрыкIэщIадзэм топсэлъыхь. Зы журт ныбэкъ утыкум итщ, пэжыр хуэмыбзыщIу фэ зытригъауэу. Адрейхэми ящIэ ар, ауэ псэлъапIэр къызылъысынум щхьэкIэ, зодауэ.
— Къэралым и унафэщIым зымахуэ эфир занщIэм мыпхуэдэу щыжиIащ: «Урысей лъэхъуэщхэм щагъэтIысауэ исхэм я Iыхьэ плIанэр «наркотик» тезырхэмкIэ ягъэкъуаншэ». Зы илъэсым и кIуэцIкIэ зи гугъу тщIы щитIрэ тIощIрэ еянэ тезырымкIэ цIыху мин бгъущIрэ бгъум щIигъу ягъэтIысащ. Ар бжыгъэ абрагъуэщ. Е къэралыр зэрахьэну зи пщэ дэзылъхьэжахэм ар къехъулIэкъыми, мэлъэлъэж. Е лей зэрахьэну хуит ящIа хабзэхъумэхэм псори яIэщIэлъщ. Дауэ пэж дыдэу щIэп зезыхьэмрэ ар зыкIэщIадзахэмрэ зэрызэхэбгъэкIынур? ГъэщIэгъуэн вжесIэн? ЯгъэтIысахэм къыкIэщIах щхъухьым и хьэлъагъыр ущIагъэтIысыпхъэ мардэм хуэдизыбзэу къыщIокI сыт щыгъуи.
— Хабзэхъумэхэм я IэбэкIэм гу лъыптэну гугъукъым, — пещэ псалъэр зэпызыуда дагъыстэн хабзэщIэкъум. — Сэ вжесIэнщ кърацIэлэхыну мурад зыхуащIахэр къызэраубыд щIыкIэр. Iэмалхэм языр мыращ. ЯгъэтIысыну зытрагъэпса цIыхум езыхэм я лэжьэгъу къызэрыкIуэ щыгъынкIэ хуэпауэ бгъэдагъэхьэри, наркотик ищэурэ ахъшэ къригъэлэжьыну къытрегъэхьэ. Модрейр арэзы хъууэ Iуэхум пэрыхьа нэужь, зыгуэр тIэкIу къызэрырихьэжьэу, псоми щыгъуазэ полицэхэр тоуэри къаубыд.
— Абы нэхърэ нэхъ Iэмал тынши щыIэщ, — цIыхубзхэм я хуитыныгъэм щIэбэн зэгухьэныгъэм и унафэщI гуащэр къыхоувэ псалъэмакъым.- Хабзэхъумэхэм ядэлажьэ хъыджэбзым ягъэтIысыну зыхуамурад щIалэр зэрегъэцIыхури, дызэхуэгъазэ, си деж узогъэблагъэ, ауэ IэнэщIу укъэмыкIуэ, ди нэгу зедгъэужьынщ къыжреIэ. ЩIалэ жыIэзыфIэщыр зраджа фэтэрым иIыгъыпхъэр иIыгъыу макIуэри, абы, дауи, полицэр къыщыпэплъэу къыщIокI.
Рустам телевизорыр игъэункIыфIащ.
— Иджыпсту таурыхъым щIидзэнущ, папэ, кхъыIэ, умыгъэункIыфI, — жаIэу, сабийхэр щызэщIэкъугъэм, пигъэнэжри хьэщIэщым къыщIэкIащ.
4
Вивальди
Вивальди жыхуаIэ блынтебзэр зэрылъ машинэшхуэр Рустам и куэбжэпэм къыщыIухьар тхьэмахуэ пщэдджыжьыпэущ.
— Рустам сыхуейт.
— Къэбгъуэтащ, къеблагъэ!
— Мыбы илъыр уи деж щисхын хуейуэ жаIащ.
— Сыт илъыр? ЖызыIари хэт?
— Илъыр пластик панелщ. ЖызыIар Маратщ, уэри пцIыху къыщIэкIынщ ар.
— Марат сэ блынтебзэкIэ селъэIуакъым.
— Сэ абы си Iуэху хэлъкъым. Куэбжэр Iупхамэ, сыныдыхьэнт.
Рустам куэбжэшхуэр зэрыIуихыу, и къуитIыр къыщIэжащ: нэхъыщIэр илъэситI мэхъу, нэхъыжьыр — хы. Машинэм пэщIэлъэдэнкIэ гузавэ къыщIэкIынти, анэшхуэри къакIэлъыщIэкIат, ауэ модрей тIур, и адэм къыбгъэдэкIын ямыдэу, я нэхэр машинэшхуэм тедияуэ, щытт. Езы Рустам и фэр шэхум хуэдэу пыкIат, къэхъур гурыIуэгъуэтэкъым.
Марат псори ещIэ. Аращ абы къикIыр. Iэмыр еупщIын? Сыт щхьэкIэ? ЗэфIэкIащ псори. Хьэмэ, зыгуэркIэ къыхуейуэ IумпIафIэ ищIыну хэт? Е зэщакIуэр къызэриубыдам щхьэкIэ фIыщIэ къыхуищIрэ? ЗэрищIэр кърегъащIэ. Iэмыр псори Iуридзащ. Вивальдири щыгъупщакъым.
Машинэр дэкIыжа нэужь, Рустам и къуэш нэхъыщIэр зыдигъэIэпыкъуурэ, панелхэр ищхьэм дрихьеящ. ЕтIуанэ къатыр зэрытращIыхьрэ илъэс ныкъуэ хъуами арат, иджыри щIэтIысхьэжатэкъым. Къыщагъуэтыжари аращ. Люстрэ фIэдзапIэм фIигъэзэгъа кIапсэ зэрыжым жыгым хуэмыIыгъыж кхъужьышхуэм ещхьу къыфIэлэлырт щIалэшхуэр. Япэу къэзылъэгъуар илъэсих хъуа къудей и къуэ нэхъыжьырщ.
Рустам и дыуэщIым езы Марати щалъагъуну Iэмал ягъуэтащ. ЗыфIэзылъэжам и адэм и хъуреягъкIэ къетIысэкIауэ щысхэм я нэхъыжьыр Жыраслъэнт. Абы Марат, Iэмыр, Батыр къыбгъэдэст.
— ИгъащIэм зы сыхьэт къэгувэу сигъэгузэвакъым, — жьыхуегъэзэкI хъуа Рустам и адэм псэлъэн зэрыщигъэту и псэр хэкIыным хуэдэт. — Дыхуейкъым етIуанэ къатым, сылIэху тIэу сыдэкIуеинукъым жысIэурэ сфIищIат.
Зэрыгъыр фIэмыемыкIужу, лIы гумащIэм и нэпсхэр илъэщIыжынуи хуеижтэкъым. Псалъэхэри сэбэп зэрыхуэмыхъум и щыхьэту, аргуэру кърикIутащ:
— Сэ сыжейуэ сызыщIэлъ унэм къэзмыщIэу си къуэм зыщиукIыжыныр сытым къыхихыу къызипэса Алыхьышхуэм?
Щыри щымщ. Къэхъуа дыдэр зымыщIэ Жыраслъэнрэ Батыррэт гугъу нэхъ ехьыр. Ауэ иныкъуэхэм деж зыхэпщIэм нэхъыбэ къыбжеIэ, пщIэм нэхърэ. Iэмыррэ Маратрэ зэрымыцIыхуххэм хуэдэт.
— Уи адэм сыт и узыншагъэ? — Жыраслъэн тегушхуэри Марат зыхуигъэзащ.
— НэхъыфIщ, — къемыплъу жэуап кърет. Къебийкъым, хьэуэ.
Отделым и нэхъыщхьэм и къалэнхэр пIалъэкIэ егъэзащIэ Марат, хы Iуфэм къызэрикIыжрэ, зыхуейм теIэбэным зы лъэбакъуэ иIэжу аращ. ЛэжьапIэм екIуэлIэжа нэужь, Батыр къриджэри, Щыхьым и Iуэхум епха дэфтэрхэр зэригъэзэхуэну унафэ хуищIащ.
— Рустам-щэ? — щIоупщIэ Батыр еплъыхыурэ.
— Сыт Рустам?
— ЗыщIиукIыжам и Iуэху зетхуэнукъэ?
— Ар си къудамэм хыхьэркъым.
— Ари пэжт, — жиIэщ Батыри, и лэжьапIэ пэшым иунэтIащ.
Хэт хэшар? Жыраслъэн? Хьэмэ Iэмыр? Мыхьэнэ иIэжкъым, хэтми. ИкIэщIыпIэкIэ зыгуэр щIэн хуейщ. ТIуми уабгъэдыхьи уепсалъи хъунукъым. Зиусхьэныр къэкIуэжри псори зэрыщытам теувэжащ.
Батыр телефоныр къищтэри, уней уэчыл IуэхущIапIэ гуэрым увагъащIэ и мэзкуу цIыхугъэм зыпищIащ. КъулыкъукIэ яIэта къудейщ, ар ищIащ щхьэусыгъуэ.
— Сынохъуэхъу, Андрей!
— Упсэуарэт уэ! ЛIо, сыт фи хъыбархэр?
— Ди хъыбархэр щIагъуэкъым. Ди зы лэжьэгъум зиукIыжащ дыгъуасэ. Абы сыкъокIыж.
— Хэт?
— ПцIыхунукъым. Рустам. Оперативникт.
— Гурыщхъуэ зыгуэр щыIэу ара?
— Хьэуэ, пэжщ. IэпапIэ телъкъым, езым ейхэм фIэкIа, тхыгъэ гуэри къигъэнащ, зыри къуаншэкъым, жиIэри. Уэ сыт уи хъыбархэр? ЩIэх хьэгъуэлIыгъуэм дебджэну?
— Укъыщызэхъуэхъум пщIэ си гугъащ.
— СыкъызыкIэрыхуаIа? Сэ IэнатIэрат сыщIынохъуэхъур.
— IэнатIэри унагъуэри…
— Плъэгъуа абы и IэбэкIэр! Уей, сэ телефон хъуэхъукIэ сыпфIэкIыну къыщIэмыкIын. Хэт иджы апхуэдизу ехъулIар?
— Машэ пщIэжыртэкъэ?
— Ма… А егъэджакIуэ тхьэIухудыр? Сынохъуэхъу! Сынохъуэхъу! Жьы Тхьэм фыздищI, ауэ… Дауэ зэрыхъуар, жысIэу арат. Дауэ апхуэдэу псынщIэу утегушхуэфа? Мы жылэр илъэс бжыгъэкIэ къызэрошэкIри дэтщ.
Батыр езыми гу лъитэжат и щIагъыбзэр зэрыпапцIэIуэм, зи къэшэныр зытрахам ещхьуи псынщIэрыпсалъэ хъуат.
— Сэр дыдэм си фIэщ схуэщIыркъым иджыри. Уи насып зэхэлъмэ, щIыжаIэр арагъэнщ.
— НысащIэр уи гъусэ, хьэмэ уи закъуэ?
— Си гъусэщ. Члисэм дыщызэрышащ тхьэмахуэ ипэкIэ, мыбы щытцIыху зыбжанэр къедгъэблагъэри тIэкIуи дыIэуэлъэуащ. Ауэ ди Iыхьлыхэми зыгуэр ялъысын хуейкъэ ди гуфIэгъуэм щыщу, жыдоIэри, щэкIуэгъуэм и блым Къэбэрдейм революцэ къыщыдгъэхъунущ. Укъыдогъэблагъэ! Мис, си щхьэгъусэми жысIэр зэхех, сэлам къуехыж.
— ЖьантIэм нэхъ пэIэщIэу зы тIысыпIэ къысхухэх, си гур утIыпщауэ зызгъэпсэхун хуэдэу. Сэри схуехъуэхъуж. ДызэгурыIуащ, си ныбжьэгъужь. Уи къулыкъум сызэрыщыгуфIыкIар бжесIэн си мурадут нызэрысщIари, нысашэри къыхэхъуащ. Хыугъахъуэ! Къуажэдэсхэри уигу думыгъэхуж!
— Къуажэдэсхэракъэ сыт щыгъуи укъэзыгъэпэжыр. Зэи уи дзэ умыгъэш, Iуэху уиIэкIэ. Узыншэу.
— Уа, дуней! — Батыр телефоныр трилъхьэжауэ и нитIыр къызэрыримыгъэпкIыным и ужь итщ. Машэ! Марат илъэсищ хъуауэ игъэпIий Машэ тхьэмахуэ ипэкIэ Мэзкуу дэт уэчыл IуэхущIапIэм къулыкъу къызыщрата Новиков Андрей ишащ. Ар езы Марат ищIэу пIэрэ? ЗимылIэжми, къыфIэIуэхупхъэщ. Е езым и натIэм иригъэкIа? Къыхурикъун щхьэкIэ дэкIуамэ-щэ? Андрей щIалэфIщ. Маши Iейкъым, Марат дэкIуэду арат. ФIы дыдэщ, хъыбарыфIщ. И лъэпкъэгъу къыхихыжащ икIэм-икIэжым. Ар яжриIэрэ пэт, я фIэщ хъуркъым адыгэ донжуанхэм.
А псор Iуэхутэкъым, мы Рустам тхьэмыщкIэм сыт етщIэнур? ИмыщIафэ зытригъауэу тIысыжыну ара-тIэ? Тхьэмахуэ. Тхьэмахуэ дэкIмэ, Андрей къэкIуэжынущи, ечэнджэщынщ. Зыми зихъуэжа мыгъуэкъым пащтыхьыжьым дызэриубыдрэ. АдыгитIым я зэхуакум зы урыс дэтщ. ЗэблэмыкIыфхэр Мэзкуу щIэпхъуэу къэнащ. Щыхьэрми щыкуэдщ адыгэ уэчылхэр. Ауэ псоми я лъабжьэр тIасхъэщ иджыри. Илъэс щитI хуэдиз дэкIмэ, укъимыкIуэту тхьэусыхакIуэ укIуэ хъунущ. АпщIондэху нарт хъыбархэм еджэу щыс.
Андрей Батыр и «ауэ»-р IупщIыбзэу зэхихат. Ар къыщIыфIыдихуари гурыIуэгъуэт. ИщIэрт Батыр Марат зэрыдэлажьэри, Машэрэ Маратрэ щызэрышэнум пэплъа куэд зэрыщыIэри.
— Щхьэ укъэнэщхъея? — Машэ и щхьэгъусэм къыбгъэдэтIысхьауэ налшык хъыбар къызэрыжриIэнум зыхуегъэхьэзыр.
— Хъарзынэщ псори. Батыр сепсэлъэху, хэкум сыхуэзэшащ.
— Зи хэкур хурезэш. Дэ абы дыщыщкъым. Хамэ щIыпIэщ ар, инджылыз колониехэм ещхьу.
— Ди сабиигъуэр щымыкIуамэ, колониет. НтIэ, дэ дыколониалист хьэмэ дыпщылI?
— Дыколониалистщ, дауи. Сыт узэрыщыгугъыр бийуэ укъэзылъытэ ныбжьэгъум?
— Сыт узэрыщыгугъыпхъэр зэи уи жагъуэ къэзымыщIа цIыхум?
— КъызжиIакъым жумыIэж. Сэ и псалъэм тебгъуэтэжу адыгитI сыщрихьэлIакъым Налшык.
— Псори зэбгъэцIыхуа?
ИрихулIащ, мис! — Машэ и гур ину къоуэ.
— Сэ стеухуауэ зыгуэр къыбжиIауэ ара?
— Сэ къызжаIэм елъытауэ сыпхущыту щхьэ къыпфIэщIрэ?
— СощIэ. Ауэ… Гува-щIэхами дытемыпсэлъыхьу хъунукъым абы. Хэт теухуауи… щIэупщIэ узыхуей псоми.
— Япэ упщIэ! Уэ сытыт зэребгъаджэр?
— Урысыбзэмрэ литературэмкIэ.
— НтIэ, усэ Iэджи уощIэ а жыхуэпIэм?
— ПщIэну щыткъым.
— ЕтIуанэ упщIэ! Нерудэ Пабло жаIэу зэхэпха?
— Зэхэсхащ, ауэ и зы сатыр седжакъым. Испание, хьэмэ Бразилие, дэнэт зыщыщыр?
— Чили.
— Сыт-тIэ Чилим щыщ коммунистым дэ ттеухуауэ итхар?
— Ещанэ упщIэ! Нобэ сыт хуэдэ махуэ?
— Сыт хуэдэ махуэ? Щэбэт. Зыгъэпсэхугъуэ махуэ! МахуэфI! Сэ фIыуэ ущыслъагъу махуэ! — Машэ уэршэрым зыщымыгугъа лъэныкъуэмкIэ зэрызигъэшам игъэтыншыжауэ, Андрей и щхьэцым йопэщэщ.
— ЕплIанэ упщIэ! ФIыуэ зэрылъа- гъухэм зыгъэпсэхугъуэ махуэхэм сыт ящIэр? — щIалэми и щуIэгъэм фIэкIа къыфIэIуэху мы дунеишхуэм темытым хуэдэщ.
— ФIыуэ зэролъагъу!
— Махуэр уэфIмэ-щэ?
— НэхъыфIыжу зэролъагъу!
— Тхылъ йоджэ!
— Тхылъ адрей махуэхэми еджэ мэхъу ахэр!
— Адрейхэр сыт хуэдэ махуэ?
— ФIыуэ щызэрымы… Апхуэдэ махуэ яIэкъым абыхэм.
— НтIэ, махуэ къэс фIыуэ зэрылъагъун Iуэху фIэкIа ямыIэмэ, тхылъ щеджэн зэман дэнэ абыхэм къыздрахынур?
— Тхылъ ущIеджэжыр цIыхухэр фIыуэ плъагъуу зебгъэсэн папщIэкъэ?
— Ещхь, ещхьщ!
— Сыт зэщхьыр?
— ФIыуэ узэрылъагъун щхьэкIэ, тхылъ уемыджэми хъунущ, узахуэщ. Ауэ нэхъыфIыжу узэрылъагъун папщIэ, хъунукъым уемыджэу. КъыздэпIыгърэ ар?
— БдызоIыгъ!
— КъызэрыздэпIыгъыр си фIэщ хъуну ухуеймэ, иджыпсту дыщIэкIынурэ Нерудэ и усэ тхылъ къыпхуэсщэхунущ.
— Сэ-щэ? Сэ сыт тыгъэ пхуэсщIынур?
— Уэри? Уэ а тхылъым укъысхуеджэнущ!
— Си усэ къеджэкIэр уигу иримыхьмэ-щэ?
— СыномыдаIуэу сыноплъынщ.
— ИгъащIэм апхуэдэ мурад дахэкIэ унэм сыщIэкIакъым! Андрей…
— Сыт?
— Зыри. Уи цIэр жысIэну сфIэфIщ.
— Сэри сфIэфIщ.
— Сыт пфIэфIыр?
— Си цIэр зэрыжыпIэр.
— НакIуэ-тIэ!
— НакIуэ.
Мазэ ипэкIэ унагъуэ хъуа зэщхьэгъусэхэр щIалэм щыхьэрым къыщра-та фэтэрыщIэм къыщIэкIри, уэрам бгъуфIэмкIэ драгъэзеящ. Махуэр жэпуэгъуэ гуакIуэт. Машэ пэж дыдэу зэи еджатэкъым Нерудэ и усэхэм. Ауэ езыр зэремыджам нэхърэ, Андрей зэреджар нэхъ фIэгъэщIэгъуэнт, езым фIыуэ илъагъу тхылъыр тыгъэ къызэрыхуищIынур къэгъэнауэ.
Тыкуэным нэсхэри, хамэ къэрал усакIуэхэмрэ тхакIуэхэмрэ я тхылъхэр зытелъ дапхъэхэм ябгъэдыхьащ. ЦIыхухэр тхылъ гъаблэ ящтам ещхьу зэрызехьэрт. Хьэмэ псори щынасыпыфIэу ара мы тыкуэным? Тхылъ къэпщэхуми къыумыщэхуми, щIыбым щымыIэ дуней пэж гуэр укъызэрыщыхутар наIуэщ. Езыхэм хуэдэу тхылъ фIыуэ зылъагъухэм я хьэтыркIэ нэхъ лейуэ зыкIэлъыплъыжым ещхьу, псори зэхуэгуапэщ.
Андрей тхылъ еджэ къудей мыхъуу, усыгъэр зэрыфIэфыр япэу зэхэзыха Машэ Iэнкунт, и щIэныгъэр и лIым ейм лъэщIэмыхьэнкIэ гузавэу. Марат иримылъытынри къемыхъулIэ гуэрт. Адыгэ щIалэм хурикъун папщIэ, япэ къэсым епхъуэу дэкIуа хуэдэу фэ къызэрыраплъыр ещIэ. Андрей щыхьэрым лэжьыгъэ къызэрыщратари Iуэхум щымыщу щыткъым. ГуIэфIтещIэж гуэр яхуэчэмт Машэ пщIыхьэпIэ-уи и нэгум къыщIэмыува и махуэ насыпыфIэхэм.
— Мис! — Андрей Iэгум IэщIэхуэ тхылъ цIыкIур зэгуихауэ усэ гуэр ирегъэлъагъу: «Сытым щыгъуи». Уигу иубыдэ и цIэр. ГукIэ зумыгъащIэу пхуэздэнукъым. Нобэ гуващи, ягъэ кIынкъым. Пщэдджыжь сыноупщIынущ. ДызэгурыIуа, егъэджакIуэ гуащэ! Уэ тхылъ гуэр къыхэпха?
— Хьэуэ, зэкIэ. Куэдщ а зыр къэтщэхумэ.
— Къыхэх зыгуэр.
— Хьэуэ, абыкIэ тху къэсхьмэ, нэгъуэщI къысхуэпщэхунщ.
— Сыарэзыщ!
ТIури зэгъусэу тыкуэнтетым бгъэдыхьэри, Андрей тхылъым и уасэр иритащ. КъыIукIыжыну хунэсатэкъым, щIалэм и телефоныр къыщеуам. Къэпсалъэр и анэрати, тхылъыр Машэ IэщIилъхьэри, езыр лъэныкъуэкIэ IукIуэтащ, къыжраIэр хуиту зэхихын папщIэ. АпщIондэху Машэ и тыгъэр зэпиплъыхьурэ, Андрей зи гугъу ищIа усэр къызэтрихащ:
Сэ уесфыгъулIэркъым сэрыншэу блэкIам…
Машэ зыри къемыплъ пэтми, укIытэ IэфI гуэрым зэщIищтат. Балигъ зэрыхъурэ усэ сатыру абы щIиджыкIахэм къахэхуатэкъым мыпхуэдэ:
Дэ сыт щыгъуи ди закъуэнущ,
Сыт щыгъуи уэрэ-сэрэу дыщытынущ,
Зэгъусэу мы щIылъэм
Дыщыпсэун щыщIэддзэкIэ.
5
Щхьэ Iуэху
Марат хабзэхъумэ министрым ириджауэ макIуэ. Жэпуэгъуэр еух, блыщхьэщ. Мыращ щхьэусыгъуэр жиIэу, зыхуигъэфэщэн гуэри и нэгум къыхущIэгъэхьакъым. Зыкъиумысмэ, къищIэжын и куэдщ, дауи, ауэ министрым деж нэсынкIи хъунур дэнэ щыпщIэн?
— Къеблагъэ, Марат! Сыхьэт бжыгъэ ебухылIам тету къакIуэм нэхърэ нэхъ лэжьакIуэфI зэи къыумылъыхъуэ. Дауэ щыт уи адэр?
— Унэм тшэжакIэщ.
Тарас щIыхьэпIэм деж щыс пщащэм шей къахущIихьэну унафэ хуищIащ. Марат нэхърэ илъэс зыбгъупщIкIэ нэхъыжьынщ хабзэхъумэхэм я тетыр. АдэкIэ украинщ, и анэр къэзакъщ. Езыми ар емышу къыхегъэщ, урысхэм щахуэдзэлашхэ къыхэхуэу. Къыщыхъуари щыпсэури Псыхуабэщ, Налшык кIуэр-къэкIуэжу щолажьэ. IэнатIэщIэм зэрытрагъэувэрэ иджыри илъэс ныкъуэ хъуакъым.
УнафэщIыр и шэнтиуэм къикIри, Марат зыбгъэдигъэтIысхьа Iэнэм къекIуэтэлIащ.
— Сыту пIэрэ ятхыр? — зэрызэфIэтым хуэдэурэ, абдеж дыдэм телъ газетхэр зэтрех, зэтрепIэж, итIанэ, нэр зыфIэна гуэрым тепсэлъыхь хуэдэурэ, псэлъэн щIедзэ:
— Мис, Марат, уэ умуслъымэнщ, пэжкъэ?
— Арауэ жыдоIэ, — жеIэ Марат къыфIэмыIуэху-къыфIэмыIуэхуу. КъащIэ иджы уэ абы зрихулIэр.
— Сэ динми хэсщIыкIыркъым, сычыристан щIэкъущ жысIэуи схужыIэнукъым. Ауэ дауэ а джихьад жыхуэфIэр зыщIымрэ цIыхуукIымрэ зэрызэхэбгъэкIынур?
— Сэри цIыху светскэущ зыкъызэрыслъытэжыр. Къэралыгъуэу сыпсэунущ щыжыпIэкIэ, абы секуляризмэращ нэхъ езэгъынур, — ищIэр ищIэжу, псалъэщIэ къыхегъэхьэ Марат.
— Абыи сыт къикIыр?
— А уэ жыхуэпIэ дыдэращ. Ди гъэсэныгъэм и лъабжьэм дин гупсысэкIэ гуэр щIэлъщ, ауэ абы къигъэув къалэнхэр дгъэзащIэркъым. КIэщIу жыпIэмэ, нэмэз зымыщI муслъымэн, чыристан, къинэмыщI. Къэрал Iуэхур къэрал Iуэхущ, абы уи фIэщхъуныгъи уи нэгъуэщIи щIыхуупщэн щыIэкъым. Уи гур къозауэмэ, уфIэфIыхукIэ уи унэ кIуэцI узыхуей дыдэ тхьэм щелъэIу. Сыт уи щхьэ Iуэхум къэралыр щIыхэплъэфэнур? Сэри, мес, Гегель, Кант сымэ соджэ унэм сыщыщIэсым, а КъурIэн дыдэри, Инджылри къыщызэтесх къысхуохуэ. ФыкъакIуи сызэджэм фыкъедаIуэ жысIэу зыри зесхуэркъым.
— Узахуэщ, шэч хэмылъу. Мы зыкъэгъэуэжын уз къызэфыкIхэм я щхьэм илъыр зыгурызгъэIуэну сыхуежьэху сыкъегъэлъей. Зым уоплъри, бадзэм и жагъуэ ищIынкIэ гузавэм ещхьу, щабэщ, вэгъзэгъщ, лантIэщ, тэмакъкIыхьщ. Хэбгъэзыхьми, имысом пIихынукъым. И унагъуэ, хьэблэ, къуажэ Iуэху зэрехуэ. Аращ, пэжым ухуеймэ, дунейм цIыхуфIу тетыр зыгуэркIэ щIызэщхьыр. Модрейм нэмэзыбзэр къыIуролъэлъ, мажьи лэнысти зэмыIуса и жьакIэр мэуфафэ, езыр и псэлъэкIэкIи, и псэукIэкIи хьэIуцыдзщ. «Сэлам, ислъам» псалъэхэм къикIыу жыхуаIэмрэ абыхэм ядэплъагъумрэ схузэхуэгъакIуэркъым. Уи щIалэгъуэ дахэу, уи псэугъуэу, сытри тыншу къыщохъулIэ илъэс зыбгъупщIым уэр-уэру зыхэбгъэкIыжын папщIэ, сыт хуэдиз акъылу пIэрэ къызэкъуэпхын хуейр? Ар дауэ диным идэн? Едэ жызыIэхэми сыт укъызэрагъэгугъэн хуейр, ар уи фIэщ хъуа хуэдэу фэ зытебгъауэу зыбгъэунэхъужын папщIэ?
— Уи нэгу къыщIэгъэхьэт, мис, мыбдежым уи анэ, уи шыпхъу, сабий, е лIыжь-фызыжь къарууншэ щысу, — ифIэфIыбзэу ирешажьэ Марат, нэхъыщхьэм къытриубыда и нитIым щIэплъэурэ. — Ахэр къакъэ-пщIыпщIу зэхэсу, асыхьэтым зы хьэщхьэрыIуэ гуэр сэ къиха иIыгъыу къыщIолъадэри, мохэр зэтриукIэн щIедзэ. Сыт пщIэнур?
— Сыкъыщылъэтынурэ и нэ вагъуэр езгъэлъагъужынущ, абы гупсысэ хуей?
— НтIэ, мис а уэ пщIэращ джихьадыр. А къыщIэлъэдам махуэм нэмэзищэ ищIу щытми, езы диным къегъэлъей, полицэр хэмыIэбэххэу.
— Ущоуэ! ЦIыхубзхэмрэ сабийхэмкIэ зыкъэбухъуреихьрэ, сызыхуейр къысхуэвмыщIэмэ, зыкъэзгъэуэжынущ жыпIэмэ, аракъэ лIыгъэр? — ауан щIэлъу мэпсалъэ Тарас, и макъым едэIуэжын зэрыфIэфIыр, Iуэху кърихьэжьам зыхуей лъэныкъуэмкIэ зэриунэтIар зэригуапэр имыбзыщIу.
— Сэри диным батэ щызыгъэшхэм сащыщкъым, ауэ, мес, Щамил нэхърэ нэхъ гуащIэу урысхэм япэщIэта щыIагъэнкъыми, цIыхум къыдалъхуа фIым зыщиужьыр мамыр гъащIэращ, жи. Дзыхь зыхуэпщI хъуну тхылъхэми аращ ярытыр: джихьад зыфIэпщыфынум я нэхъыфIыр мис а зи щхьэ зымыхъумэжыфхэр зыхуэныкъуэ мамырыгъэр ебгъэфIэкIуэнырщ. Ди зэманым абы щхьэкIэ Iэщэкъым узыхуейр — къэрэндащщ.
— Сыт щхьэкIэ? Фи Бегъымбарыр щIыпIэ-щIыпIэкIэ щызауэу щытакъэ, диныр къаригъэщтэху?
— НтIэ, зригъэукIынт? Къыщыгугъыу къекIуэлIахэм зыкъомрэ я Iэр едзыхауэ лей зытрагъэхьа нэужьщ захъумэжыну хуит щащIар. Жыгхэр къивмыуд, Iэщыр щыфIэвгъэжкIэ, и псэр фымыгъэгузавэ жызыIам дауэ лажьэ зимыIэ цIыху фыукI зэрыжиIэнур, Iэгъу? Гуапэу къыфпежьа цIыхум уэ дин зепхьэркъым жыфIэу фыпэмыув, фэ фыкъызэрыкIа щытыкIэр зыщывмыгъэгъупщэ жеIэри итщ КъурIэным. Ар дэнэ здэпхьынур?
— Ар щхьэ ямыщIэрэ-тIэ мо шэхьид уз зэфыкIхэм?
— ИрагъэщIакъыми ящIэркъым. Мис арат экзамен зэрегъэтын хуейр. Диным хурагъаджэу щытамэ, хуей-хуэмейми, гукIэ зрагъэщIэнт, зыгуэр къагурыIуэнт. Адэ-анэм ящIэркъым, быным дэнэ щащIэн?
— Уей, сэри сыакъылэгъум абыкIэ. — Тарас къэпым и щхьэр къитIэтэну хуейщ. — УкъыщIезджаращ, Марат. IуэхущIапIэщIэ къызэрегъэпэщ къэралым. Мы зи гугъу сщIы гупми, абыхэм ещхь адрейхэми зэрапэлъэщын Iэмал къалъыхъуэ. Дэ къыдгуэту, ауэ и къалэныр щхьэхуэу. УБОП-м иджырей фащэ щыгъыу къызыфIэгъэщIи, ущыуэнукъым.
— И цIэм къыбжиIэнущ ар нэхъ зэщхьынур, — фIэгъэщIэгъуэну йодаIуэ Марати.
— ЦПЭ — Экстремизмэм еныкъуэкъунымкIэ центр. Ди министерствэм и нэIэ щIэтынущ, ауэ унафэщI щхьэхуи, къалэн пыухыкIаи иIэнущ. Лъэпкъ зэныкъуэкъу къэзыгъэхъейхэм ебэныр зы къудамэ, диным мыхъумыщIагъэ къыхэзылъхьэхэр етIуанэ, къэралым къиутIыпщ ахъшэр здынэсыпхъэм нэзымыгъэсыр ещанэ, интернеткIэ цIыхухэр къэзыгъэIулэхэр, къинэмыщIхэр. Дызэчэнджэщыжри, Къэбэрдей-Балъкъэрым ар уэ уи пщэ щыдэтлъхьэну мурад тщIащ.
— Апхуэдэу занщIэу сыдэбгъэлъейуэ къыпхуадэн? — зэхихыр и фIэщ мыхъуу, щIоупщIэ Марат щIалэфI макъкIэ.
— Хэт абы зи Iуэху хэлъыр? Мыбы, плъагъурэ, унафэ пхуэщIрэ уголовнэ кодексыр гукIэ пщIэкIэ, зэфIэкIынукъым. УнафэщIым тхыдэми, динми, экономикэми, дунейм къыщекIуэкIхэми хищIыкIыу щытын хуейщ. Нэхъ жыIэщIи, нэхъ жыджэри, пэжыр жысIэмэ, нэхъ жыIэдаIуи згъуэтыну къыщIэкIынт сэ уэ нэхърэ.
ЖысIэн-жызмыIэн жыхуиIэу, Тарас зымащIэрэ щыму щысащ. ИтIанэ, зэманым щысхьым ещхьу, къыпиупщIащ:
— А пфIызэхэзэрыхьа тIэкIур зэхэхыжи, Iуэхум иужь ихьэ, си къуэшыжь. Аращ унафэр. Уи IэнатIэм укъыIуагъэкIыну лъэIу къэтхи, абы и ужьым иту «ЦПЭ-м и унафэщIу сывгъэув» жыIи си цIэкIэ къегъэхь.
— Сызыдэлэжьэнур, сыщылэжьэну щIыпIэр?
— Зыщыплъыхь къалэм. Мис мыр нэхъ хъунщ жыхуэпIэм унафэ тетщIыхьынщ. ЛэжьакIуэ зыхыбл хуэдиз къыхэхи, къулыкъущIапIэр къызэдгъэпэща нэужь, адрейхэр ирибгъэкъужынщ. ЖызоIэри, мыбы хэбгъэхьэнур Iэчлъэч къудейкIэ зэфIэкIынукъым. Щхьэ зыфIэтщ дызыхуейр. ЩIалэгъуалэм я щхьэр къыфIаIуэнтIыкIыурэ, зыхуейр иракIэ фIэкIа пщIэнкъым. Угупсысэ хъун, зиунагъуэрэ? Апхуэдиз зи лъапIагъ Iэщэ къыпIэщIалъхьэу, цIыхубз, сабий, жьыкIэфэкIэ къыумыгъанэу япыщIэувэ къыбжезыIэм сыт хуэдэ идее лъагэ иIэнкIэ хъунур? Хьэмэ, сэ фи тхыдэм фIыуэ сыщыгъуазэщ, хамэм демыкIуэкIыф адыгэр игъащIэм адыгэу къалъыта? Уэ КъурIэным хэпщIыкIыу, уи адэми нэмэз ищIу жаIэ. Абы ущигъэуэнкъым.
— ГурыIуэгъуэщ, — жыIэщIэу къызэфIэуващ Марат. — ФIыщIэ пхузощI уигу сыкъызэрыкIам щхьэкIэ. Зыгуэрым си цIэр къриIуэпами, умыдэну ухуитащ. Уи унафэр си дежкIи, си адэ-анэм я дежкIи зэрыпщIэшхуэр къызгурымыIуэу щыткъым.
— Куэдщ жыпIар, кIуэи лажьэ, щIалэ. Жагъуэгъу узэрикуэдыр уэри уощIэж, уи лъабжьэр къэзытIыр мащIэкъым, умыбэлэрыгъ, псори къызжаIэжынущ.
Марат и гур къилъэтыным хуэдэу министрым деж къыщIокIыж. Хэту пIэрэ апхуэдизу фIыуэ сыкъэзылъагъур, — зоупщIыж игукIэ, — мыпхуэдизу си гукъеуэхэми сакъыхишу, сыщIэгузавэ псори зэригъэзахуэу, сызыхуей дыдэми сытригъэIэбэу? Асыхьэтым Машэ тхьэмахуитI хъуауэ зэремыпсэлъар къищIэжри, телефоныр къищтащ. Ауэ трикъузэну хунэмыс щIыкIэ, уатсапым хъыбар къызэрыригъэхь макъыр къоIуэ и тхьэкIумэм. Батыр зыгуэр къыхуиутIыпщащ. Еплъмэ — инстаграм напэкIуэцI гуэрым хьэгъуэлIыгъуэ сурэтхэр къыщралъхьэжауэ зэрышагъащIэхэм псори йохъуэхъу. Машэ! Нэхъ нысащIэ дахэ уигъэлъыхъуэну, зэрынасыпыфIэр къыIурех. Дапщэщ ар дэкIуэну щыхунэсар? ЗыдэкIуари хэт? Новиков Андрей. Андрей гуэрым и гугъу къыхуищIат абы. НтIэ, нтIэ! Уэчылу Майкъалэ щыIэщ. ЩыIащ! Мэзкуу щыпсэууэ аращ жаIэр. Си гуапэщ, хъыджэбз дахэ! ИугъащIэ Урысейм! Зы гулъэф сигуми си щхьэми кIэрыхуащ. «НасыпыфIэ ухъу, Машэ!» — жиIэу, кIэщIитхэн хьэзырт. ИтIани… Дауэ тегушхуа и щIыб къыхуигъэзэну? Апхуэдиз къаруи дэнэ къриха? Арат и лъагъуныгъэшхуэр здынэсыр! «Уэ сыпхокIыж!» Гъуэгу махуэ! Иджы езым и щхьэ Iуэху зэрихуэнуми хуитщ. Зэрихуэни хуейщ. Къулыкъум и гъусэу сыт щхьэгъуси къыIэрыхьэ щIэмыхъур? Хьэмэ зиIэжьэн? Машэ здихьынур имыщIэурэ илъэсищыр блэлъэтащ. Сыт зэран хъур унагъуэ иухуэну? Хэт, псалъэм папщIэ, щIэх къыIэщIэмыужэгъуэну ицIыхур?
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
