Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Псэущхьэхэм я дуней
Махъшэ
Махъшэр пшахъуэщIхэм, щIыпIэ хуабэхэм щопсэу. Ар икъукIэ бэшэчщ, сабырщ, жыIэдаIуэщ. Махъшэм и лъакъуэхэр инщ. АбыкIэ тыншу ар пшахъуэщIым щызокIуэ. Махъшэм пшахъуэщIым къыщыкI сыт хуэдэ удзри ешх. Махуэ зыбжанэкIэ псы емыфэми, псэуфынущ. Ар хуабэвэхми щIыIэ уаеми щышынэркъым. Абы шэ Iув къыщIокI, цы щабэ куэд къытрах. Махъшэм нэбжьыцу тIу иIэщи, жьышхуэ къепщэм нэр щахъумэ.
КIэпхъхэр
Уэздыгъей мэзышхуэм махуэ псом щоIэуэлъауэ еш зымыщIэ кIэпхъхэр. Зэм ахэр зы къудамэм илъмэ, адрейм лъэурэ псей жыг лъагэхэм я щхьэкIэм нос. Зэм жыг лъэдийм кIэрыту щIым къожэхри дэ цIыкIу зэхуахьэсри, ахэр жыг ку гъуанэхэм щагъэтIылъ.
Бжьыхьэм кIэпхъым и фэ гъуэплъыр джэдыгукIэ зэрехъуэкI.
КIэпхъым и шырхэр жыглыц щабэ зэрылъ жыг ку гъуанэхэм щапI. Гъуэ хуабэм ис шырхэм щIымахуэ щIыIэр зыуи зыхащIэркъым.
Цыжьбанэ шырхэр
Цыжьбанэ шырхэм, мастэм хуэдэу, банэ папцIэхэр щIэх къатекIэу хуожьэ. ТхьэмахуитI докIри, я дзэхэр къокI. А зэманым ирихьэлIэу а цIыкIухэм топым ещхьу зызэрагъэпщхьэф мэхъу. Цыжьбанэ шырхэм я нэхэр къызэрыпщIу, ахэр гъуэм къопщ, ауэ иджыри мэшынэхэри зым адрейм зрекъузылIэ.
Ин хъуа иужьи щалъхуа щIыпIэм цыжьбанэхэр куэдрэ щыболъагъу.
Бжэндэхъухэр
Гъатхэм деж бжэндэхъухэр ди щIыпIэм къолъэтэж. Унащхьэхэм тIурытI-щырыщу тесу, абыхэм дыгъэщIэ къыщIэкIым уэрэд хуаус.
Гухэхъуэщ бжэндэхъухэм я гъатхэ уэрэдым уедэIуэну!
Япэ махуэхэм бжэндэхъухэм я абгъуэхэр зэрагъэпэщыж. Абыхэм я абгъуэр чэзууэ яхъумэ. Зыр абгъуэм исщ, адрейм къелъэтыхь. Бжэндэхъухэм я абгъуэр щызэрагъэпэщыжкIэ сытри къагъэсэбэп. Абыхэм абгъуэм иралъхьэ жыглыц, бжьэхуц, джэдыц, къауц, хъыданыжь, хьэуазэ. ИтIанэ абгъуэр икъукIэ куууэ ящI, джэду, къуаргъ лъэмыIэсын хуэдэу. ЛъэIэсыпэу щытми, ихьэфынукъым, абгъуэм и Iур зэвщи.
Бжэндэхъухэр зэи Iуэхуншэу щыткъым. Абыхэм губгъуэхэр, хадэхэр, мэзхэр яхъумэ, я сэбэпышхуэ цIыхум йокI.
Мэлей ФатIимэ.
Едзыгъуэхэр
Егупсысыжыт гу зэIухакIэ
* * *
ИгъащIэми сщIакъым зэхэгъэж:
Ухэт? — Сэ абы зыри тезмыщIыхь.
Гу къабзэ уиIэу уцIыху пэж? —
Узикъуэшщ: сыпсэуху сэ пхуэсщIынущ щIыхь!
* * *
Уо, гъащIэ, сыткIэ уигу къызэбгъа,
Дэнэ си щIалэгъуэр здэпхьар?
СлIожь, IэфIагъым гу щысхуауэ уи гугъа?
Сыт сигу лъащIэм жьыгъэр къыщIиплъхьар?
* * *
СощIэ, сэ нэхъ лIыфI Iэджи дунейм ехыжащ,
Ауэ здихьакъым хьэдрыхэ зыми мастэ.
ЗэтупIэм напIэр, фIыгъуэ псори къэнэжащ, —
Аращ цIыхухэм гуапагъэкIэ сэ сащIетэр.
* * *
Уи жагъуэгъу е къытепсыхакIэ,
УгуфIэу хыумытIэ ислъэмей.
Егупсысыжыт гу зэIухакIэ:
КъыпщыщIынур пщIэжрэ уэ пщэдей?
Дудар Хьэутий.
ГушыIэ
ЩIэп кIапсэ
БоткIэ еджэу щIалэжь гуэр ягъэтIысат. Тутнакъэщым зэрыщIашэу, абы исхэр къеупщIащ:
— Уэри сыт щхьэкIэ укъаша мыбы?
Бот и дамэр дришейуэрэ яжриIащ:
— Уэлэхьи, сымыщIэ сыт щхьэкIэ сыкъашами.
— Уэлэхьи, щIалэжь, дыкъыбогъапцIэмэ, пэжыр къыджеIэ дахэкIэ, — хуэгубжьащ абы тутнакъым исхэр.
Бот щыхагъэзыхьым, гузавэри, Iэнкунурэ яжриIащ:
— КIапсэ щхьэкIэ сыкъашащ.
— Сыт кIапсэ? — ягъэщIэгъуащ адрейхэм.
— ЩIэп кIапсэ… Къэздыгъуат…
Бгъэдэтхэм ящыщ зы щIалэм зэуэ хуилъащ:
— Щхьэр сыт щIэбгъэузыр, щIалэжь?! ЩIэп кIапсэ щхьэкIэ цIыху ягъэтIысрэ? Сыт дэ къомыр дыкъэбгъэпцIэну иужь ущIитыр? УщIэдмыкъухьмэ, тхьэр догъэпцI. Пэжыр дахэкIэ къыджеIэ!
Бот шынэри зиумысыжащ:
— ЩIэп кIапсэм жэм пыщIауэ щытащ.
Зыми зыри щыжамыIэжым, зылI къуэгъу Бот и дамэм теуIуэри, жиIащ:
— Уэлэхьи, щIалэжь мыхъуа ар. Сыту щIэп кIапсэ угъурсызт а уэ къэпщтар. Бэлыхь ухидзащ, зиунагъуэрэ! Ар мыугъурсызтэ-мэ, жэмым и бжьакъуэм зыфIишыхьынтэкъым е уэ укъыщеIэм зэпычынт. ДяпэкIэ щIэп кIапсэ къыумыщтэ.
Бекъул Барэсбий.
ГъукIэ Маринэ
Си къуэш цIыкIу
Новеллэ
Газетым къыхэгъэжа сурэтхэр, тхыгъэ зэмылIэужьыгъуэхэр, открыткэ гъэщIэгъуэнхэр Хьэсэнбий хуэсакъыурэ пхъуантэ цIыкIум къыдехри, къэзыухъуреихьа цIыхухэм ярегъэлъагъу:
— Мыр Темырщ, ар спортсмен Iэзэщ. Сыт хуэдиз зэпеуэхэм щытекIуа ар. Мы ди къэралым и закъуэкъым ар зыхэта зэхьэзэхуэхэр щекIуэкIар. Дуней псом къацIыху си щIалэ цIыкIур, — жиIэурэ.
Псоми зырызу сурэтыр яригъэлъэгъуа нэужь, пхъуантэ цIыкIум делъхьэжри, аргуэру нэгъуэщI зы къыдех.
— Мыр Тимурщ, адрей си щIалэ цIыкIуращ. А тIур зэтIолъхуэныкъуэщ. Ауэ Тимур Темыр хуэдэу спортым дихьэхьакъым. Ар уэрэджыIакIуэщ. Дуней псом къыщацIыху ар. Абы сыт хуэдэ концертхэр ит фи гугъэ?! Мис, куэд мыщIэу иIэну концертым сыкIуэну къызэлъэIуащ. Абы зыхузогъэхьэзыр. Темыри и зэпеуэхэм я зым сыкIуэу сеплъыну къэзгъэгугъащи, сыщыхуэхъунур сщIэркъым, — зы дакъикъэкIэ и псалъэмакъыр зэпегъэури, къыбгъэдэсхэр нэщхъейуэ къеплъыхь. ИужькIэ мэдыхьэшхри къыпещэ: — Сабийм хуэдэщ, си щIалэ цIыкIухэр: зым деж укIуамэ, адрейм зегъэгусэ.
Абы и псалъэмакъым адрей пэшым щIэту едаIуэ Темыр нэщхъейуэ щхьэгъубжэм бгъэдыхьащ. Я гъунэгъущIэхэм зыхуэзыгъэщIагъуэ адэм и псалъэмакъым нэхъри нэхъ нэщхъей къищIат щIалэр. Хьэсэнбий гуфIэжу и къуэхэм я IэщIагъэм тепсэлъыхь щхьэкIэ, зы сыхьэтым къалъхуа щIалитIыр илъэс хъуауэ зыр адрейм и нэгу зэримыплъэр ауи къыхигъэщыртэкъым. Абы щIихъумат Тимур куэд щIауэ и адэми и къуэшми и Iуэху къызэрызэримыхуэр. Ар иджы абыхэм зэралъагъур телевизоркIэт. Мис, уеблэмэ нобэ а тIур къыщалъхуа махуэщи, итIанэми къэпсалъэу къехъуэхъуакъым и къуэшым. Ауэ сыт абы гъэщIэгъуэну хэлъыр?! Дапщэщ абы апхуэдэ гукъэкI щищI хабзэу щытар?! ГубжькIэ щIихъумэну хэтми, Темыр игу къэкIат и къуэшыр. Уеблэмэ, адрей махуэхэм емылъытауэ нобэ нэхъ лейуэ хуэныкъуэт ар абы. Сыт хуэдэ псалъэмакъ щыIэми, япэ зыкъизыгъэщ хабзэ Темыр иджы ерыщ екIуати, хуейтэкъым Тимур деж япэу псэлъэну. «Сэ сыгузавэ щхьэкIэ, езым ауи игу дыкъэкIыж хъункъым, щIэс хъунщ зыщIыпIэ, фадэм дихьэхауэ. Къуэш хуей ар…», — егупсысырт щIалэр. Ауэ, итIанэми нэр жэрт стIолым нэщхъейуэ телъ жып телефоным…
…Темыр и къуэшым хузэгуэпу щыщыт дакъикъэхэм, Тимур щIэщыгъуэ зыхэмылъыжу къыщыхъу и гъащIэм хэкIыжыну зигъэхьэзырт. «ЦIыхум зыхуей псор къехъулIэн щIидза нэужь, абы зэшу щIедзэ. Сыт щыгъуи узыхущIэкъун уиIэн хуейщ», — жиIэ хабзэт адэм. Тимур аращ къыщыщIар. И мурадхэр къехъулIэри, зыщIэхъуэпса псор IэфIыншэу къыщыхъуащ. ЩIэщыгъуэ къилъыхъуэр хигъуэтакъым фадэми уэрэдми. Къэрал псом щит концертхэми и IэщIагъэм щыгуфIыкIхэми къыхуахьакъым зыщыгугъа насыпыр. Дэнэ щыIэ ар езыр — а псори зытепсэлъыхь насыпыр, гъащIэм и IэфIыгъэр? Ахэр мы дунейм тет е абы щIэхъуэпс цIыхухэм къагупсысауэ ара?!
И ехъулIэныгъэхэм зи щхьэр лъагэу иригъэIэта Тимур и щытыкIэр зигу иримыхь и къуэшыр бий ищIащ. «Сыт къэхъуами, уэрэ сэрэ дызэкъуэшщ, дызыфIэнэ хъунукъым», — жаIэт абыхэм щыцIыкIум. Ауэ балигъ хъури, я тхьэрыIуэр ящыгъупщэжащ. Иджы, мис, къыщалъхуа махуэм и унагъуэм яригъусэным и пIэкIэ, лъэмыж кIыфIыжьым тетщ, гъущI хъарым ебакъуэу елъэну и мураду. Ауэ итIанэми гъащIэр IэфIщ, зыхуэбгъэдэн щымыIэу. Ажалым и Iэ щIыIэхэр зыхищIэми, гугъэм и уэздыгъэр иджыри маблэ… Ягъэ кIынкъым, зыри гугъу хэлъкъым абы. Уи нэр зэтыбопIэри уопкIэ…
Тимур гъущI хъарым щыдэкIуей дакъикъэм, жып телефоныр къеуащ. «Къытесхынкъым, хэтми аракъэ ар?» — игукIэ жиIэрт абы. Ауэ «зэ къэувыIэ, умыпIащIэ», жиIэ хуэдэ ар увыIэжыртэкъым. Тимур и жыпым йоIэбэри, телефоныр кърех, къытридза цIэми емыплъу трекъузэ:
— Алло!
— Си къуэш цIыкIу, укъыщалъхуа махуэмкIэ сынохъуэхъу! Алло…
Темыр и макъыр зэрызэхихыу Тимур и нэпсыр ежэхащ. Ар гуфIат, Iэджи жриIэнут и къуэшым, арщхьэкIэ зы псалъи къыхудэшейртэкъым. АпщIондэху Темыр и псалъэмакъым пещэ:
— Къалэм ущыIэмэ, къэкIуэж, папи плъагъунщ. КъэкIуэж унэм…
— СынокIуэж… Иджыпсту сынокIуэж, си къуэш цIыкIу…
ГъущI хъарым къехыжри, и нэпс ежэххэр имыгъэпщкIуу щIэпхъуащ Тимур. Ар пIащIэрт и унэ кIуэжырти. Анэкъилъхухэр къуэпс гуэркIэ зэрызэпыщIар иджы и фIэщ хъурт абы, армырмэ Темыр къищIэнт абы и псэм щыщIэр?! ИтIанэ, уи унагъуэм фIыуэ укъыщалъагъурэ уакъыгурыIуэмэ, дуней псор уи бийми уи дежкIэ сыт?! Ар гуфIэрт, гъырт, зы дакъикъи къызэтемыувыIэу хуэжэрт я унэм. ЩIалэм къежьэрт и адэмрэ и къуэш цIыкIумрэ…
Спортым и лIыхъужьхэр
Зэтехуэу псы есынымкIэ Олимп чемпион Васюковэ Ольгэ Налшык къыщалъхуащ. Сидней, 2000 гъэ
Псалъэжьхэр
Зы гъэр тIэу къакIуэркъым
Псэ зиIэм уахътыи иIэщ.
Iей пщIауэ фIы ущымыгугъ.
Насыпыр къэкIуэн хъумэ, цы Iуданэми къешэ, кIуэжын хъумэ, гъущI пщэхъуми хуэубыдыркъым.
Зи бзэм хуитыжым и насыпщ.
УкIытэр щагуэшым дурэшым дэсащ.
Си ныбэ изщ жыпIэу гъуэмылэншэу уемыжьэ.
Уэрэдус пщыпсэIухщ.
Дунейр къэкIухьи, уи унэ ихьэж.
Зы гъэр тIэу къакIуэркъым.
Насып зимыIэм и дзэр хъудырми IуещIыкI.
Пщы зыфIэпщым пщылI къыпфIещ.
Гъуэгу мыгъуэ уежьэнумэ, танэжь закъуэри мэлIэж.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:1. Адыгэ усакIуэ. 3. МафIэ дащIэрэ щыпщафIэу унэм щIащIыхьу щытащ. 9. Щхьэгъумым нэгъуэщIу зэреджэ. 10. Мэш зытета гъавэ щIапIэ. 12. Адыгэ шхыныгъуэ, шатэм къыхащIыкIыу. 13. Адыгэ уэрэдыжь. 16. Фадэр … пщIамэ, жыжьэ унэсынкъым. 20. УIэгъэм, удыным щIыфэм къытринэ лъэужь. 21. Пэж дыдэ, шэч, щыуагъэ зыхэмылъ. 22. Жьы мыхъуа, зи къару илъыгъуэ. 23. Шы Iэпслъэпс. 26. Мэкъуауэ дэкIым къигъэсэбэп Iэмэпсымэ. 30. Уэшхым щигъэтыжами, иджыри уафэр … . 31. Адыгэ къафэ лIэужьыгъуэ. 32. ЦIыхум ижькIэ гу зылъатауэ дунейм и щытыкIэнур къызэращIэхэр. 33. Адыгэ цIыхубз пшынауэ Iэзэ. 34. 2008 гъэм Олимп чемпион хъуа адыгэ щIалэ.
Къехыу:1. Ахъшэ жьгъей. 4. Сабийр зрапIыкI. 5. ГъэщIэгъуэн. 6. Хьэ гъэса лъэпкъ. 8. ПIастэ, мырамысэ хагъапщIэурэ яшх шхыныгъуэ пIащIэ. 11. Дин лэжьакIуэ. 13. ЩэкI пычахуэ. 14. ЦIыхухъу дэрбзэр. 15. Джэдыр адакъэм къыщхьэщагъэкIын папщIэ жаIэ псалъэ. 17. РСФСР-м щIыхь зиIэ и артист, КъБАССР-м и цIыхубэ артист. 18. Зыгуэрым и гъусэу жей. 19. Джэдым щыщ нэхъыжь Iыхьэ. 24. Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъ. 25. ХупцIынэ. 26. КъБР-м щыIэ псыежэх, км 76-рэ и кIыхьагъыу. 27. МахуэцIэ. 28. Щхьэл мывэр зыфIадзэу щыта, игъэджэрэзын щхьэкIэ. 29. Нартхэ я гъукIэ.
Зыхэзылъхьар ДыщэкI Алийщ.
ШыщхьэуIум и 26-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:3. Къэдабэ. 5. Берлин. 8. Пкъы. 10. Махъшэ. 11. Мысыр. 12. Къурш. 13. Бжы. 14. Лыжь. 15. Къущхьэ. 17. Бэракъ. 19. Удын. 21. Курыбэ. 22. Нэкурэ. 26. Армэ. 27. Уардэ. 28. Лъэпщ. 31. Игъуэ. 32. ЦIыв. 33. Гъудэ. 34. Тумэн. 35. Щэращ. 36. Анэ. 37. Нэбгъэф. 39. Къуэладжэ.
Къехыу:1. Уд. 2. Къул. 3. Къамылыкъуэ. 4. Бжьэдыгъу. 6. Ермэлы. 7. Нартсанэ. 9. Къэрэкъурэ. 16. Хьэрэм. 17. Бжэгъуу. 18. Къанжэ. 20. Дыркъуэ. 23. Пакистан. 24. Аргудан. 25. Пщыхьэщхьэ. 29. Жэгундэ. 30. ПцIащхъуэ. 38. Бо. 40. Акъ.
