Артист лъэужьыфIэ Мэршэнкъул Iэдэм
ДыгъэфI махуи,
жэщ мазэгъуи
Сызыщышынэр зыщ:
«ИщIэгъа щыIакъым
щIагъуи,
ЛIащ, дыхуэарэзыщ», —
СхужыпIэнырщ,
си лъэпкъ мащIэ:
Ар си лIэн тIэунейщ.
Уэ умыщI Iумпэм
си гуащIэр,
Сэ уэ сырыуейщ.
(КIуащ БетIал)
Хабзэ дахэ хъуауэ, КъБР-м и Театр лэжьакIуэхэм я зэгухьэныгъэм республикэм и театр гъуазджэмрэ щэнхабзэмрэ хэлъхьэныгъэфI хуэзыщIа цIыху щэджащэхэм теухуа пшыхь гукъинэж-хэр къызэрегъэпэщ. Апхуэдэ чэзур иджыблагъэ лъагъэсащ КъБР-м щIыхь зиIэ и артист, Музыкэ къэрал театрым и уэрэджыIакIуэ, илъэс 50-м нэблагъэкIэ псэемыблэ-жу гъуазджэм хуэлэжьа Мэршэнкъул Нурхьэлий (Iэдэм) Мухьэж и къуэм.
Зэхыхьэм ирагъэблэгъащ Нурхьэлий и лэжьэгъуу, и ныбжьэгъуу илъэс пщIы бжыгъэкIэрэ къызыдэгъуэгурыкIуахэу Къумахуэ Мухьэдин, Жылокъуэ Мухьэмэдин, Бэрэгъун Руслан, Жырыкъ Заур, Къуныжь Алим, Мэкъуауэ Хьэсэн, КIэмыргуей Валентин, Шыбзыхъуэ Басир, Атмурзаев Магомед, ПащIэ Рамед, Дэбагъуэ Роман, Къардэн Радик, Мизиев Iэбубэчыр, Щоджэн Еленэ, Таукеновэ Галинэ сымэ. Апхуэдэу пшыхьым зыкърагъэхьэлIащ Iэдэм и щхьэгъусэ, КъБР-м и цIыхубэ артисткэ, япэ адыгэ оперэ цIыхубз уэрэджыIакIуэ Бесчокъуэ Майе, абыхэм япхъухэу Мадинэрэ Iэминэрэ.
Театр лэжьакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщI Фырэ Майе къызэхуэсахэм ягу къигъэкIыжащ Мэршэнкъул Нурхьэлий и гъащIэмрэ гуащIэмрэ. Ар Бахъсэн районым хыхьэ Къулъкъужын Ищхъэрэ къуажэм 1941 гъэм мазаем и 19-м къыщалъхуащ. Налшык дэт Макъамэ училищэм баяным щыхуеджа нэужь, ГИТИС-м музыкальнэ комедиемкIэ и факультетым щIэтIысхьащ. Къиухыу къигъэзэжа нэужь, ди республикэм и Музыкэ къэрал театрым 1969 гъэм лэжьэн щыщIидзащ. Япэ махуэхэм щегъэжьауэ ар адрейхэм къахэщырт и IэщIагъэм зэрыхуэIэижьымкIэ, зыпэрыт IэнатIэр фIыуэ зэрилъагъумкIэ, къылъыс жэуаплыныгъэр зэрызыхищIэмкIэ. Мэр-шэнкъул Нурхьэлий зэпымыууэ зи Iэзагъым хэзыгъахъуэ актёрт, теплъэ дахэ зиIэ тенор лъэщт, роль нэхъ гугъухэри къызэхъулIэт.
Куэдым фIыуэ ялъэгъуа артистым зыпэрыт IэнатIэм щагъэув спектакль зыбжанэм роль пэрытхэр илъэс 45-м щIигъукIэ щигъэзэщIащ. Ар щыджэ- гуащ Штраус Иоганн и «Летучая мышь» (Фальк), Кальман Имре и «Сильва» (Бони), «Фиалка Монмартра» (Марсель) опереттэхэм, Гаджиев Рауф и «Кавказская племянница» (Бубэ) комедием, Легарь Франц и «Цыганская любовь» (Драготин), Канчели Гие и «Проделки Ханумы» (пащтыхь Понтиашвили) опереттэ-хэм, Фельцман Оскар и «Пусть гитара играет» (Котик) комедиемрэ «Донна Люция» (Бабс) опереттэмрэ, Модуньо Доменикэ и «Чёрный дракон» (Дон Розарио) опереттэм, Александров Борис и «Свадьба в Малиновке» (Яшкэрэ Васярэ) опереттэм, Балэ Мухьэдин и «Шэмхьун и фызышэ» (МэцIыкъ) опереттэм, Жырыкъ Заур и «Гум и щэхухэр» (ПIытIырав) комедием, нэгъуэщIхэми. Псом хуэмыдэу цIыхубэм гукъинэж ящыхъуащ икIи Нурхьэлий и творчествэм увыпIэ ин щеубыд 1969 гъэм Музыкэ театрыр къызэрызэIуахауэ щыта Листов Константин и «Севастопольский вальс» опереттэм зэрыщыджэгуар. КъищынэмыщIауэ, театрым зэрыщылэжьа зэманым къриубыдэу ар щыджэгуащ сабийхэм яхуэгъэза спектакль пщIы бжыгъэхэм.
Мэршэнкъул Нурхьэлий республикэм и театр гъуазджэм псэемыблэжу хуэлэжьащ, хэлъхьэныгъэфIхэр зыхуищIа и IэнатIэм щIалэгъуалэм я щапхъэгъэлъагъуэуи пэрытащ.
— Нурхьэлийрэ сэрэ япэщIыкIэ Налшык Музыкэ училищэм, иужькIэ Москва ГИТИС-м илъэситхукIэ дыщызэдеджащ. Дызэрыгъэныбжьэгъу къудей мыхъуу, зэдэлъхузэшыпхъум хуэдэу гуапэу дызэхущытт. Нурхьэлий и зыхуэпэкIэкIи и дуней тетыкIэкIи апхуэдизкIэ зэщIэкъуати, псори адыгэпщкIэ къеджэрт. Абы сытым дежи жэуаплыны-гъэ ин хэлъу, ныбжьэгъу пэжу, дэIэпыкъуэгъу хуейм зыщIигъакъуэу апхуэдэт, — жиIащ УФ-м щIыхь зиIэ и артисткэ Таукеновэ Галинэ. — КъБР-м и Музыкэ театрыр 1969 гъэм къызэIутхащ Москва щыдгъэхьэзыра «Севастопольский вальс» спектаклымкIэ. Ар республикэм исхэм я дежкIэ гуфIэгъуэшхуэт. А лэжьыгъэм Нурхьэлии сэри дыздыхэтащ. Ар зэгъусэу дыщыджэгуа ди япэ икIи иужьрей лэжьыгъэ хъуащ. УнагъуэкIи илъэс зыбжанэ хъуауэ дызэрогъэныбжьэгъу, дызэкIэлъокIуэ. Зэщхьэгъусэхэр куэдым я щапхъэщ гъащIэми сценэми къызэрыщызэдэгъуэгурыкIуэфамкIэ, я бынхэм щIэныгъэ, гъэсэныгъэ екIу зэрыратамкIэ. Нурхьэлий и лэжьэгъухэм, къэзыцIыхуу щытахэм, зи гукъыдэжыр къиIэтрэ дэрэжэгъуэ мыухыж зриту щыта цIыхухэм дигу илъыху мылIэжыныпсэу щытынущ.
— Мэршэнкъул Нурхьэлий, Беппаев Сергей, Караев Михаил сымэ дызэгъусэу уэрэджыIакIуэхэм я «Сосрыкъуэ» ансамблыр 1971 гъэм къызэдгъэпэщауэ щытащ. Абы щыщIэдзауэ Iэдэмрэ сэрэ дызэдэлэжьащ, уеблэмэ, театрым сызэрыкIуам абы и фIыгъэ хэлъщ. Илъэс куэд хъуауэ Iэдэми Майи соцIыху. Зэщхьэгъусэхэм ятеухуауэ псалъэ дахэ фIэкIа схужыIэнукъым. Макъамэ, театр гъуазджэм зезыгъэужьа, а унэтIыныгъэр езыгъэфIэкIуа артист лъапIэ Нурхьэлий сыт щыгъуи чэнджэщэгъушхуэ къысхуэхъурт. ЗдэкIуам Тхьэм щигъэтынш! Къэнахэр Тхьэм кIэлъигъэпсэу! — жиIащ КъБР-м и цIыхубэ артист Къуныжь Алим.
Пшыхьым къыщыпсэлъахэм Нурхьэлий и гъащIэм, дуней тетыкIам, унагъуэм, лэжьыгъэм, хьэл-щэным, театр утыкур зэригъэбжьыфIам теухуауэ гум къиIукIа я гукъэкIыжхэр псэм ехуэбылIэрт, ар нобэ къазэрыхэмытыжым къызэхуэсахэм ягу къызэфIагъанэрэ я нэпс кърагъакIуэу. Абыхэм жаIар къызэщIэпкъуэжрэ гупсысэ нэхъыщхьэр къыхэбубыдыкIмэ, псоми зыжьэу къыхагъэщащ КъБР-м и Музыкэ театрым, макъамэ гъуазджэм хэлъхьэныгъэфI хуэзыщIа зэщхьэгъусэ зэчиифIэхэр цIыху зэхъуапсэ унагъуэ дахэу зэрызэдэпсэуар, я гуфIэгъуэр къадэзыгуэшу, гузэвэгъуэр къадэзыгъэпсынщIэу къадекIуэкIа Нурхьэлий цIыху жыджэру, къабзэу, пэжу, лэжьыгъэм гукIи псэкIи пэрыту зэрыпсэуар, роль куэд къызэрехъулIар. Къэпсэлъахэм жаIащ фIы, гуапагъэ куэд зыдалъэгъуа, дунейгъэдахэу къахэта я лэжьэгъур, ныбжьэгъур зэи ягу зэримыхужынур, зэщхьэгъусэхэм яхуэфащэу къащIэхъуа щIэблэ дахэм Нурхьэлий къимыгъэщIар къахупищэну зэрыхуэхъуапсэр.
Бесчокъуэ Майе фIыщIэ яхуищIащ пшыхьыр къызэзыгъэпэщахэм, абы зыкърезыгъэхьэлIахэм, Нурхьэлий теухуа псалъэ гуапэхэр къызыбгъэдэкIахэм. Майе къызэхуэсахэм ядэгуэшащ пщIэ, нэмыс, зэгурыIуэ зэрылъ унагъуэ дахэу икIи театр утыкур зэдэзыгъэбжьыфIэ зэлэжьэгъуу Нурхьэлийрэ абырэ зэрызэдэпсэуам, я лэжьэгъухэмрэ ныбжьэгъухэмрэ я гъащIэр къазэрыдагъэдэхам теухуа и гукъэкIыж гуапэхэмкIэ.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
