ГъащIэм добакъуэ, ипэкIэ мэкIуатэ
Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал радиор илъэс 90 ирокъу
XIX лIэщIыгъуэр щиух илъэсхэм хиубыдэу, цIыху акъылым лъэкIащ къэхутэныгъэ телъыджэ — радиокIэ зэджэр — къызэIуихын. Радиор япэу къыщежьар Урысейращ. 1895 гъэм накъыгъэм и 7-м Кронштадт дзэм къулыкъу щызыщIэ офицерхэм я егъэджакIуэ Попов Александр щIэныгъэлI цIэрыIуэхэр зыхэт зэIущIэм япэ дыдэу щигъэлъэгъуащ электромагнит толъкъунхэмкIэ псалъэр (макъыр) сыт хуэдэ гъунапкъэми нэпхьэсыну Iэмал къозыт Iэмэпсымэ гъэщIэгъуэн. А махуэр тхыдэм хыхьащ радиом и къежьапIэу.
Радиом и ветеран гуп. 1992 гъэ
Къэрмокъуэ Мухьэмэд АфIэунэ Рае А зэманымрэ Урысейм радиор дэнэкIи къыщыщагъэсэбэпу щыщIадзамрэ я зэхуа кум дэлъыр илъэс 30 иримыкъущ. Тхыдэм и мардэкIэ къапщтэмэ — ар зэманышхуэкъым. Ауэ абы къриубыдэу радиом псынщIэу зиужьащ икIи абы къыдэкIуэу зэхъуэкIыныгъэ зэхуэмыдэхэр игъуэ тащ. Урысей гене рал хэм ауи я тхьэкIумэ ирагъэхьэртэкъым зауэ хуэIухуэщIэ къару хэм фIэкIа ра диор нэгъуэщI унэтIыныгъэкIэ къэбгъэ сэбэп хъуну, щIэныгъэрылажьэхэри хущIэ къурт къэхутэныгъэр езыхэм я за къуэ дэ Iэпыкъуэгъу къащIыну. Апхуэдэ «зэпе къум» жылагъуэ щхьэхуэхэри къыхыхьэрт. Ап хуэдэурэ куэд рэ екIуэкIыну къыщIэкIынт, 20-нэ лIэщIыгъуэм и тIощI гъэхэм радиом и зэфIэкI нэхъыщхьэм — лъэпкъхэр, къэралхэр, жылагъуэхэр зэпыщIэным, жьэрыIуатэ псалъэм къарууэ хэлъыр цIыхухэм я гущIэм нэхьэсыным — щIэрыщIэу яужь имыхьэжатэмэ. Ар зылъэкIар 1917 гъэм и жэпуэгъуэм властыр Урысейм щызыIэрызыгъэхьа коммунистхэрщ. Абыхэм занщIэу къагъэсэбэпу щIадзащ цIыхубэм захуэбгъазэу уепсэлъэн папщIэ радиом иIэ Iэмалымрэ къарумрэ. Урысейм щыпсэу лъэпкъыбэм я гупсысэр зетегъэхуэнымкIэ, ахэр зэныбжьэгъугъэм, зэгурыIуэныгъэм хуэу зэщIынымкIэ, а лъэп къ хэм я зэхуакум хьэ лэбэлыкъ къыдалъхьэну хущIэкъу къарухэм япэщIэтынымкIэ радиом и мыхьэнэр инт. 1922 гъэм Москва щаухуэну зыщIадза радиостанцым и къэухьым къиу быдын хуейт Кавказ Ищхъэрэр. Абы хэтт Къэбэрдей-Балъкъэрри икIи щхьэхуэу щаубзыхуат Кавказ Ищхъэрэм радиор къызэры сыну Iэмалхэр. А псомкIи фIыщIэ зыбгъэдэлъыр нобэрей либералхэмрэ демократхэмрэ зи цIэр ирамыIуэж Ленин Владимирщ.
ТхылъымпIэншэу, гъунапкъэншэу
Емуз Гъузер БжэныкIэ Мухьэб Илъэс 90 и пэкIэ, 1927 гъэм накъыгъэм и 1-м, Къэрэшей Хьэжумар и цIэр зезыхьэ Къэ бэрдей-Балъкъэр радиостанц къызэIуахащ. АдыгэбзэкIэ, балъкъэрыбзэкIэ, урысыбзэкIэ нэтыни 6 — 7 махуэ къэс къатырт. 1927 гъэм и накъыгъэ мазэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и жылагъуэ куэдым Iэмал яIэ хъуащ областым и радиом къитхэм я мызакъуэу, Москва Коминтерным и цIэкIэ щыIэ радиостанцым къыбгъэдэкI хъыбархэми едэIуэну.
ХъыбарыщIэхэр къат хъуащ. Ахэр сыт хуэдэ газетхэми нэхърэ нэхъ пасэу цIыхухэм ялъэIэсырт.
РадиокIэ япэ репортаж 1933 гъэм и бжьыхьэм Дзэлыкъуэ районым и губгъуэхэм къратыкIащ. Абы щыгъуэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и Iэтащхьэ Къалмыкъ БетIал нартыху къыдэзычхэм я гъусэу лажьэрт. А зэманым областым, районхэм, къуажэхэм я унафэщIхэр, абыхэм я унагъуэхэм щыщхэр колхозхэм я лэжьыгъэм хыхьэ хабзэт. Арати, абы и деж занщIэу екIуэлIащ Къэбэрдей- Балъкъэр ра дио комитетым и лэжьакIуэхэр, радиоинженер Токарев И., радиотехник Мах лаюк В. Къал мыкъ БетIал зы сыхьэтым щIигъукIэ къэпсэ лъащ — япэщIыкIэ адыгэбзэкIэ, иужькIэ урысыбзэкIэ. Абы и гугъу ищIащ цIыхухэр зыгъэпIейтей Iуэхухэм, жэщ-махуэ ямыIэу губ гъуэм ит мэкъу мэшыщIэхэм за хуигъэзащ.
Тэтрокъуэ Астемыр Сэкрэк Хьэсэн Къэбэрдей-Балъкъэр радиом и тхыдэм хэтщ щIэныгъэр и лъабжьэу радиожурна лис тикэм утепсэлъыхьыну Iэмал къо зыт унэ тIы ныгъэ. Ар хуэгъэзащ едаIуэхэм я хьэл-щэ ным, я дуней тетыкIэм, псэукIэм, нэ гъуэщIу жыпIэмэ, щIэныгъэм социаль нэ психологиемкIэ и къудамэм къызэщIиубыдэ Iуэху гъуэхэм.
Адыгэм и къекIуэкIыкIар куууэ хэлъщ. КъыхэбгъэщхьэхукI хъунущ я тхыдэр зыпащI щымыIэу, фIыуэ ялъагъуу, зым жиIэм адрейм къыпищэу жьэрыIуатэ псалъэм пщIэ лей хуа щIу зэрыщытар. Радиом къимылъытэнкIэ Iэмал иIэтэкъым апхуэдэ хьэл-щэныр зы хэлъ лъэпкъым зэрепсалъэ щIыкIэр. Ди журналистхэр щIэныгъэм тету абы занщIэу хунэмысами, я лэжьыгъэкIэ лъэIэсащ. Абы и щыхьэтщ радиор къыщызэIуахам щыщIэ дзауэ нэхъыжьхэр, куэд зылъэгъуахэр, джэгуакIуэхэр микрофоным кърагъэблагъэу зэ рыщытар, хъыбарыщIэхэр, дэнэ сыт къыщыхъуами къыхэщу, куэд дэмыкIыу къату зэ рызэтрагъэувар.
Ауэ, итIани, адыгэбзэкIэ (балъкъэрыбзэкIи) нэтынхэр мащIэт, лъагъэс зэманыр дакъикъи 10 хъу хъыбарыщIэхэмрэ абыхэм гуэдзэну яIэ, дакъикъи 4 — 5 зыубыд лъэпкъ макъамэхэм фIэ кIыртэкъым. Нэхъыбэр зэрекIуэкIыр уры сыбзэт. Апхуэдэ щытыкIэр къызэремызэгъыр IупщIу къыхэщащ Къэбэрдей-Балъкъэр радиом и лэжьыгъэр щIэм тету къызэгъэпэщы-ным теухуауэ партым и обкомым къищта унафэм.
Даур Аслъэн Дыкъынэ Хьэмид ЗэхъуэкIыныгъэхэр халъхьа нэужь радиопрограммэхэм я процент 80-р адыгэбзэрэ балъкъэрыбзэкIэ, 20-р урысыбзэкIэ къату хуе жьащ. Абы нэхъ зэгъунэгъу ищIащ радиомрэ абы едаIуэхэмрэ, сыту жыпIэмэ, нэхъыщхьэр лъэпкъхэм къагурыIуэ бзэмкIэ уепсэлъэнырщ. КъинэмыщIауэ, программэ хэм къыщыунэхуащ цIыхухэр зыщIэупщIэ, зы хуей нэтыныщIэхэр: лъэпкъ политикэм, щIыналъэм и экономикэр зыхуэдэм, и зыужьыкIэ хъунум теухуахэр, ТхакIуэхэм я союз къызэрагъэпэщагъащIэм хэтхэм, КъБАО-м и унафэщI хэм я къэпсэлъэныгъэхэр, къуажэ корреспондентхэм къагъэхь тхыгъэхэр…
Лэжьэн щыщIидза япэ илъэсхэм нэгъуэщI зы лъэкIыныгъэ гъэщIэгъуэни къыкъуэкIащ радиом. «Япэ илъэсхэм» жытIэ щхьэкIэ, ар абы сытым дежи и плъыфэщ, и хъэтIщ. Зи гугъу тщIыр гъуазджэм, псом япэу музыкэм, и къэухьым иувэ нэтынхэрщ. Адыгэ пшынэм и макъамэр зыщIэт программэхэм къадэкIуэу, Москва къратыкI симфоние музыкэр эфирым кIуэныр къалэн лъапIэу иIэт Къэбэрдей-Балъкъэр радиом. А къалэныр гъэзэщIэныр зы лъэныкъуэу епхат гъэсэныгъэм, сыту жы пIэмэ, цIыхум и акъылым щхьэдэхыу абы и гущIэр къэзыщтэ гъуазджэм хэлъщ а цIыхур дахагъэм къыхуезыджэ къару хьэлэмэт.
Ащнокъуэ Николай МахуэлI Хъаджэт 1927 гъэм и кIэм радиом къыщызэрагъэпэщащ пшынауэхэмрэ накъырапщэхэмрэ зыхэт гуп. Куэд дэмыкIыу лэжьакIуэ къащтащ пшынауэ цIэрыIуэ Къашыргъэ КIурацэ, Малкандуевэ Сакинат, уэрэдус, цIыхубэм фIыуэ ялъэгъуа Къэжэр Индрис, бжьамийм хуэIэзэ Ашуров Танахум сымэ. Абыхэм щIэх-щIэхыурэ гъусэ къыхуащIырт джэгуакIуэхэр, жьэрыIуа тэ псалъэр зыгъэшэрыуэхэр, уэрэдыжьхэр екIуу жызыIэхэр. Къэбэрдей-Балъкъэр радиом иригъэкIуэкI лэжьыгъэм фIы и лъэныкъуэкIэ гу лъитэу мызэ-мытIэу тетхыхьащ Москва къыщыдэкIыу щыта «Говорит СССР» союзпсо журналыр.
Республикэ радиом и тхыдэм щыщ напэкIуэцI куэд епхащ адыгэ макъамэм и ва гъуэ, зэчий ин зыбгъэдэлъ пшынауэ Къашыр гъэ КIурацэ и гъащIэмрэ и гуащIэмрэ. Дэф тэрхэм къызэрагъэлъагъуэмкIэ, КIурацэ радиом щылэжьащ 1929 гъэм къыщыщIэдзауэ. Къафэ, удж, ислъэмей, нэгъуэщI макъамэ зэмылIэужьыгъуэу Къашыргъэм и пшынэм къригъэкIыу 23-м я цIэ къэрал архивым, 31-рэ Къэбэрдей-Балъкъэр радиом и фондым пленкэм тетхауэ хэлъщ. Езым уэрэду итхауэ къэрал архивым 13, радиом ейм 12 щыIэщ. Абы къищынэмыщIауэ, япэ дыдэу «Къэбэрдей вальс» зытхари Къашыргъэ КIурацэщ. Абы и гъусэу радиом куэдрэ щылэжьащ (ищхьэкIэ зи цIэ къыщитIуахэм нэмыщI) адыгэ уэрэдыжьхэр екIуу зыгъэзащIэу щыта Тхьэщыкъуей Билал.
Мыз Майе Мыз Ахьмэд Къэбэрдей-Балъкъэр радиом зиужьырт, абы и программэхэр ефIакIуэрт, цIыхубэ хъыбарегъащIэ IуэхущIапIэм къэралым пщIэшхуэ щыхуащIу хуежьат. 1933 гъэм щIышылэм и 31-м СССР-м и СНК-м унафэ щхьэхуэ къищтащ Радиоухуэныгъэмрэ радионэтынхэмкIэ комитет къызэIухыным теухуауэ. Абы ирихьэлIэу Къэбэрдей-Балъкъэр радиом щхьэхуэу лэ жьэ ну хуитыныгъэ къезыт и статусыр трахыну Пощтхэмрэ телеграфхэмкIэ щыIэ наркоматым унафэ ещI. КъБАО-м и унафэщIхэм лъэкI къагъэнакъым а унафэр къамыщтэн папщIэ. ИкIэм-икIэжым, СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и псалъэкIэ, Къэбэрдей-Балъкъэр радиор Кав каз Ищхъэрэ крайм и радиом и гуэдзэну щытын хуейуэ къэзыгъэув унафэр къащтакъым.
Хэку зауэшхуэм и пэ къихуэ илъэсхэр апхуэдизкIэ зэхуэкъусати, мелуан бжыгъэ хъу цIыху бэм зэманыр IэкIэ яIыгъыу псынщIэ дыдэу яхьым хуэдэт. Ар IупщIу щынэрылъагъущ Къэбэрдей-Балъкъэр радиом и зыужьыныгъэми. 1931 гъэ — 1069-рэ, 1932 гъэ — 1180-рэ, 1933 гъэ — 1866-рэ, 1934 гъэ — 8930-рэ, 1937 гъэ — 54000-рэ. Бжыгъэхэм къагъэлъа гъуэ къа лэхэм, къуа жэхэм щыIэ утхэмрэ уна гъуэхэм щIаша радиохэмрэ я бжыгъэм илъэситхум къриубыдэу зэрыхэхъуар. Апхуэдэурэ екIуэкIащ Хэку зауэшхуэм щIидзэху.
ПсэзэпылъхьэпIэ илъэсхэм
Хьэмту Къадир Вындыжь Марие 1941 — 1945 гъэхэм екIуэкIа Хэку зауэшхуэм СССР-м щыпсэу лъэпкъхэмрэ Iэщэ кIэ Зэ щIэузэда и къарумрэ ТекIуэныгъэ къы зэ рыщахьам Совет радиоми и фIыщIэ ин хэлъщ. Къэбэрдей-Балъкъэрым и радио ми къалэнышхуэ игъэзэщIащ Хэку зауэш хуэм и илъэсхэм. 1942 гъэм и бжьыхьэм ди лъахэм къебгъэрыкIуа нэмыцэ зэрыпхъуа кIуэхэм удынышхуэ кърадзащ ди республикэм и щыхьэрым, якъутахэм ящыщт радиокомитетри. АрщхьэкIэ журналистхэм лэжьыгъэр къагъэувыIакъым. Абыхэм зэпымыууэ къалэдэсхэр къыхураджэрт ди зауэлIхэм ядэIэпыкъуну. Эфирым къиIукI псалъэм и къарур а псэзэпылъхьэпIэ гъэхэм нэсу къагъэсэбэпащ радиожурналистхэм. Унэм щIэт Iэмэпсымэхэри иужькIэ Куржым яшащ. Ди республикэм и Iэтащхьэхэм я унафэкIэ, а щIыналъэм ягъэкIуащ тхакIуэу Теунэ Хьэчимрэ Залиханов Жанакъаитрэ. Абыхэм махуэ къэс Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхухэм папщIэ адыгэбзэкIи, балъкъэрыбзэкIи, урысыбзэ кIи радионэтынхэр ягъэхьэзырырт. Ахэрат гит лерыдзэхэм емыдэIуэну къыхуезыджэ тхыгъэхэр зэрыт тхылъымпIэ цIыкIухэу кхъухьлъа тэкIэ ди жылагъуэхэм къыщрадзыххэр зи IэрыкIри.
1943 гъэм щIышылэм и 3-м советыдзэ хэр Налшык къыдыхьащ. 37-нэ армэм и уна фэщIхэм я гъусэу къалащхьэм япэу къы дыхьэжахэм яхэтащ Къэбэрдей-Балъкъэр радиокомитетым и Iэтащхьэ Бойченкэ Мариерэ абы и лэжьэгъухэмрэ. Радистхэм щIыпIэ-щIы пIэхэм щыфIадзащ макъыр ину зыгъэIу Iэмэпсымэхэр. Апхуэдэ щIыкIэкIэ цIыхухэм зэхахащ Налшык хуит къызэращIыжам теухуауэ Левитан Москва къритыкIа хъыбарыр.
Къудей Лидэ Бэгъэтыр Нинэ 1941 гъэм и шыщхьэуIум Налшык къэIэпхъуауэ щытащ Урысейм и гъуазджэмрэ щэнхабзэмрэ хэлъхьэныгъэ ин хузыщIа, СССР-м и цIыхубэ артистхэу Немирович-Данченкэ Владимиррэ Качалов Василийрэ, композитор цIэрыIуэ Прокофьев Сергей, тхакIуэ Iэзэ Вересаев Викентий сымэ. Ахэр Налшык зэрыщылажьэ щIыкIэр, цIыхухэм зэраIущIэр къызыхэщ нэтынхэр радиом зэпымыууэ къитырт. Зауэр екIуэкIырт, абы щхьэкIэ къэмынэу, Къэбэрдей-Балъкъэрым и радиом къедаIуэ цIыхухэм я деж нихьэсырт щэнхабзэм и фIыпIэхэр.
Къэбэрдей-Балъкъэр радиом и тхыдэм къыхэнащ зауэр къэхъея иужь зи къалэмхэр IэщэкIэ зэзыхъуэкIа япэ радиожурналистхэу зи псэр Хэкум и хуитыныгъэм щIэзыта Тыкъуэ Къубатий, Кучмезов Хамит, Къэжэр Индрис, ТхьэйцIыкIу Нартщауэ, Амщокъуэ Мухътар, Жа заев Мусса сымэ. Апхуэдэу радиом къуэпс куэдкIэ пыщIауэ щытащ адыгэ литературэм и лъабжьэр зыгъэтIылъа ЩоджэнцIыкIу Алий.
ЙодаIуэ, фIыуэ ялъагъу,
я дзыхь ирагъэз
Хэку зауэшхуэм ТекIуэныгъэр совет цIыху бэм къыщихьын папщIэ радиом сэбэпынагъыу иIар къалъытэри, накъыгъэм и 7-р, Урысейм япэу щыщыпсэлъа махуэр, Совет ра диом и махуэшхуэу ягъэуващ. Къэбэрдей- Балъкъэр радиори мафIаем къыхэкIащ нэхъри лIыпIэ иувауэ икIи ефIакIуэу щIидзэжащ. 1945 гъэр щиухым республикэм ис унагъуэ минипщIым радио щылажьэрт.
Къуэдзокъуэ Тамарэ Жаным Мухьэмэд ЦIыхухэм приемник 200 яIэт. 1945 — 1948 гъэхэм радиокомитетым и унафэщIу лэжьа Бэрбэч ХьэтIутIэ «Кабардино-Балкарская прав да» газетым къытрыригъэдза тхыгъэм къызэрыхэщымкIэ, 1946 гъэмрэ 1947-м и япэ ма зищымрэ республикэ радиом щыIуащ хъы барыщIэ, литературэ, щIалэгъуалэ макъамэ нэтыну 3090-рэ. Апхуэдэурэ зиужьащ Къэбэрдей-Балъкъэр радиом, къэралпсо утыкуи ихьащ. СССР-м и Министрхэм я Советым къыдигъэкI «Радиовещание и телевидение» журналым журналист цIэрыIуэ, УФ-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ АфIэунэ Рае игъэхьэзыр икIи иригъэкIуэкI «Iэдииху» ра диожурналым теухуауэ 1972 гъэм и фокIадэм къытрадзауэ щытащ «Iэдииху и макъ» зыфIаща тхыгъэ. А нэтыныр адрей радиокомитетхэм щапхъэу хуагъэлъэгъуат.
Къэбэрдей-Балъкъэр радиом и пщIэр лъа гэу яIэтащ абы редактор нэхъыщхьэу илъэс куэдкIэ щылэжьа Къэрмокъуэ Мухьэмэд, Нэ щIэпыджэ Ибрэхьим, Гуртуев Эльдар, Созаев Ахъмэт, литературэмкIэ редакцэм и унафэщIу щыта Емуз Гъузер, ноби щылажьэ Тэтрокъуэ Астемыр сымэ, нэгъуэщIхэми.
БлэкIа лIэщIыгъуэм и 80 — 90 гъэхэм республикэ радиом и программэхэм унэтIыныгъэщIэхэр къыхохьэ. Ахэр псом япэу теухуат цIыхур зыхуей-зыхуэфIым гулъытэ нэхъ хуэ щIыным, абы и зэхэщIыкIыр къэIэтыным икIи республикэм щекIуэкI социально-политикэ гъа щIэм нэхъ жыджэру хэшэным. Я къалэнхэм хуэфэщэн лэжьыгъэ къагъэлъагъуэ радиожурналистхэу Мыз Ахьмэд, Багъэтыр Нинэ, МахуэлI Хъаджэт, Мыз Майе, Хьэмту Къадир, Къудей Лидэ, Вындыжь Марие сымэ. Нэтынхэм гъазэ имыIэу IэщIыб щыхъуащ нэхъапэм — 60 — 70 гъэхэм — студием кърагъэблэгъар, е корреспондентыр зыхуэзар тхылъымпIэм къра гъаджэу зэрыщытар. Радиом и плъыфэм къигъэув мардэхэм изагъэу едаIуэхэм гу зылъата, ягу ирихьа нэтыныщIэхэр къыхыхьащ. Абыхэм ящыщу псом япэу къыхэгъэщыпхъэщ хъыбаррэ макъамэу зэхэухуэна «Фи пщэдджыжь фIыуэ» программэр, КъБР-м и Журналистхэм я союзым и илъэс саугъэтыр щэнейрэ къызыхуагъэфэщар. «Адыгэхэр: тхыдэр, хабзэр», «Тхыдэм и гуауэмрэ и пэжымрэ», «ЦIыхухэм я гупсысэр къалъытэу», «Макъамэ» жыхуиIэхэр, къимыдэкIэ, нэхъапэIуэкIэ радиом лъэ быдэкIэ щыува «ХьэщIэщ», «Пшыналъэ», «Жьэгу пащхьэ» программэхэр. Радиор ягъэбжьыфIэу цIыхубэм ягу дыхьа нэтынхэр илъэс 30-м щIигъукIэ ирагъэкIуэкIащ Урысейм щIыхь зиIэ и артистхэу Мысостышхуэ Пщызэбийрэ ЖьакIэмыхъу КIунэрэ.
ГъущIо Ритэ Аброкъуэ Бэллэ Эфирыр абы едаIуэхэм занщIэу япыщIауэ (я зэхуакум магнит плёнкэм тетха макъыр дэмыту) гъэпса нэтын зэмылIэужьыгъуэхэр гъэ хьэзырыным журналистхэр тегушхуэ хъуащ. Эфир занщIэу екIуэкI псалъэмакъым радиом едаIуэр жыджэру хэтыну къыхуреджэ икIи щызэпкърах темэр Iэмал имыIэу теухуауэ щытын хуейщ цIыхухэр нобэкIэ зыгъэпIейтей Iуэхугъуэхэм. Мыбдежым эфир занщIэхэр езыгъэкIуэкIыну яужь ихьэ журналистхэм зэфIэкIыу ябгъэдэлъыр къагъэлъэ гъуэн хуейщ, сыту жыпIэмэ, едаIуэхэр «занщIэу» куэдым щIэупщIэнущ, я псэупIэм, хабзэхэр зэрагъэзащIэм, жылагъуэмрэ властымрэ зэрызэхущытым, н. къ. ехьэлIа Iуэхугъуэхэр къы халъхьэнущ. А псом хуэхьэзыр журналистым къехъулIэнущ къригъэблэгъа IэщIагъэлIыр тэмэму нэтыным къыхишэнри жэ уапхэри къедаIуэхэм я деж екIуу нихьэсынри. Къэбэрдей-Балъкъэр радиом «эфир зан щIэ хэр» нэхъыбэрэ щрагъэкIуэкIащ Хьэмту Къа дир, Мэремкъул Ларисэ, Мыз Майе, Гъурф Бэллэ, Аброкъуэ Бэллэ, Теувэжыкъуэ Марианнэ сымэ.
20-нэ лIэщIыгъуэм и 90 гъэхэм щыщIэ дзауэ радиом игъуэта зыужьыныгъэм нэхъыщхьэу хыболъагъуэ журналистым творческэ хуитыныгъэ зэригъуэтар, ар радиом къигъэув мардэхэм Iэзэу иувэу ахэр къигъэсэбэп зэрыхъуар. Ар къызыхэкIар цензурэ зэрыщымыIэжыркъым, атIэ дикторхэм рэ къэпсалъэхэмрэ хуатххэм эфирым къыщеджэныр IэщIыб ящIу, гупсысэр зи лъабжьэ жьэрыIуатэ псалъэм гъуэгу зэригъуэтар аращ. Апхуэдэу яхужыпIэ хъунущ ищхьэкIэ зи гугъу тщIа «Фи пщэдджыжь фIыуэ» программэм, (иджы «Си Къэбэрдей-Балъкъэр» зи фIэщыгъэм) «ЩIымрэ абы телэжьыхь цIыхумрэ», «Псоми папщIэ эфир», «ЩIалэ гъуэ» нэтынхэм. Абыхэм ящыщ куэд радиом и тхыдэм хыхьащ. Эфирыр нобэ ягъэбжьыфIэ «ГъащIэр еджапIэщ», «Зэманым пэджэжу», «Лъэпкъым и хъугъуэфIыгъуэхэр», «Макъамэ», «Дэрэжэгъуэ» нэтынхэм.
Къардэн Хьэсэн Гъубжокъуэ Раметэ Къэбэрдей-Балъкъэр радиом и тхыдэм и «зэрытыпIэхэм» зымащIэ нэхъ мыхъуми щыгъуазэ цIыхум шэч къытрихьэркъым республикэм и политикэ, экономикэ, социальнэ, щэнхабзэ зыужьыныгъэм абы хэлъхьэныгъэ ин зэрыхуищIам. ЛIэщIыгъуитIым я зэблэкIы гъуэм зи лъабжьэр къыщежьа цIыхубэ хъыбарегъащIэ телъыджэм ди щIыналъэм псынщIэу зыщиужьащ икIи гъуэгуанэшхуэ къикIуащ. Абы иIэщ электроникэм тещIыхьа технологие къару лъэщым и къэухь икIи нобэ зэрыт щытыкIэр къэбгъэлъэгъуэн умыухыу, лъэбакъуэщIэ ичауэ къыщIокI.
Псэм къодэхащIэ,
гупсысэр еузэщI
Сыт хуэдэ техникэщIэ лъабжьэ хуэмыхъуа ми, технологие нэхъыфI дыдэ унэтIыныгъэу имыгъуэтами, радиом къыпкърыкI жьэры Iуатэ журналистикэм и «щэхухэм» захъуэжакъым, къит псалъэм и къарур нэхъри нэхъ лъэщ хъуныр къызэтеувыIакъым. А щэхухэм яIэ плъыфэхэр къызэщIэзыубыдэ псалъэхэр — «псэм къодэхащIэ, гупсысэр еузэщI» — жы хуиIэхэр радиом хужаIащ щэнхабзэм и къызэгъэпэщакIуэ, талант ин зыбгъэдэлъ цIыху куэдым. Лъэпкъхэми, цIыху щхьэхуэхэми яхуэгъэза лэжьыгъэ щхьэпэт абыхэм я псэм уедэхащIэу, я гупсысэр бузэщIыныр. А лэжьыгъэр бэм я пащхьэм щытхъурэ фIыщIэрэ къыщалэжьу илъэс куэдкIэ ирахьэкIащ АфIэунэ Рае, Къэрмокъуэ Мухьэмэд, Гуртуев Эльдар, НэщIэпыджэ Ибрэхьим, Созаев Ахъмэт, Къуэдзокъуэ Хьэсэн, Хьэлышх (Газаровэ) Иннэ, Гочияев Сэхьид, Ульяновэ Татьянэ, дикторхэу Безрокъуэ Хужь, Рахаевэ ФатIимэт, Семёновэ Зинаидэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и Левитан зыфIаща Созаев Ильяс, Мыз (Сыжажэ) Майе, Шыдакъ Татьянэ.
Республикэ радиом 21-нэ лIэщIыгъуэм и япэ илъэсхэм хиубыдэу зыпэмыплъа лъэпощхьэпо куэд къыхукъуэкIащ: федеральнэ центрым къыхуиутIыпщ мылъкуми, зэрылажьэ зэманми я нэхъыбапIэр кIэраудащ, къэралыр зыхэт зэIумыбзыныгъэм щIыналъэхэм яхуэгъэзауэ къыхэIукIырей хъуа «фи щхьэр фпIыж» псалъэ хэр, творческэ къарур щIихыу, къыжьэхэуат.
Гугъуехь куэдым пхырыкIащ КъБР-м и радиор. А псом къэбгъэзэжу утепсэлъыхьынри уэшх блэкIам щIакIуэ къыкIэлъыпщтэнри — тIури зыщ. ИкIэм-икIэжым КъБР-м и Правитель ствэм и дэIэпыкъуныгъэм, псом хуэмыдэу КъБР-м ЩэнхабзэмкIэ и министерствэм и жэрдэмыр хэлъу, республикэ радиом лъэбакъуэщIэ лъэщ ичащ: 2013 гъэ лъандэрэ ар жэщи махуи зэпыу имыIэу мэлажьэ! Ар, шэч хэмылъу, КъБР-м электроникэр и лъабжьэу зыщызыужь журналистикэр езыгъэфIакIуэ Iуэхугъуэщ.
Къэбэрдей-Балъкъэр
журналистикэм — лъагъуэщIэ
Республикэ радиор зэпыу имыIэу лэжьэн зэрыщIидзам абы и пщIэр къиIэтащ, шэч хэмылъуи, нэхъ цIэрыIуэ ищIащ. Радиожурналистхэм я бгыр нэхъри «щIакъузащ», жэуаплыныгъэу республикэм, программэхэр зыхуэгъэза лъэпкъыбэхэм я пащхьэм щахьым хэхъуащ. Апхуэдэ Iуэху еплъыкIэ яIэу, я IэнатIэм пэрытщ КъБР-м и журналистикэм лъагъуэщIэ щыпхызыша, ГУ «ВТК» Кабардино-Балкария» къэрал IуэхущIапIэм и унафэщIым и къуэдзэ, республикэ радиом и унафэщI Теувэжыкъуэ Марианнэ, къэралыбзэу КъБР-м щагъэува бзищымкIэ щыIэ редакцэхэм я редактор нэхъыщхьэхэу Тэтрокъуэ Астемыр, Бот таев Мухътар, Шыдакъ Татьянэ. Редакцищми я нэтынхэмрэ едаIуэхэм я нэгу зезыгъэужь Iыхьэхэмрэ егъэпсри, дунейм къытрегъэхьэ программэхэр къыщIэгъэкIынымкIэ редакцэм и редактор нэхъыщхьэ Багъэтыр Нинэ.
АтIэ сыт нэхъыщхьэу къызыхэкIыр апхуэдиз зэманкIэ лажьэ радиом и программэхэм цIыхухэр ямыужэгъуу едэIуэныр? Псом япэ эфирым къиIукI жьэрыIуатэ псалъэм и къа румрэ макъамэмрэ зэщIэту, зэхэухуэнауэ, жанр пыухыкIам и жыпхъэм иувэу къы зэ рагъэсэбэпырщ. Ар ехьэлIащ радиом и про граммэ псоми. ИрищIэбгъэбыдэну щапхъэ гъуэзэджэщ «Си Къэбэрдей-Балъкъэр» нэ тын цIэрыIуэр, пщэдджыжь къэс бзищымкIэ — адыгэбзэ, балъкъэрыбзэ, урысыбзэ кIэ екIуэкIыр. Жанр, тематикэ куэдкIэ абы къы зэщIеубыдэ республикэм и гъащIэм иIэ унэтIыныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэр: щэнхабзэм зэрызиужьыр, туризмэр, экономикэр, анэ дэлъхубзэр щIэблэм яIурылъу къэгъэхъуныр, ныбжьыщIэхэм я гъэсэныгъэр, еджэныгъэр зыхуэдэр, хамэ къэрал щыпсэу адыгэхэу я адэжь хэку къэкIуэжыну хуейхэм къалъыкIуэкI гугъуехьхэр ящыгъэпсынщIэныр, нэгъуэщI куэди.
Адрей цIыхубэ информацэ IуэхущIапIэхэми хуэдэу, Къэбэрдей-Балъкъэр радиом и къалэн нэхъыщхьэр цIыхубэм я гупсысэр жылагъуэм и нэхъыбэр зыхуеймкIэ иузэдурэ, зэтригъэхуэнырщ. Мис ар къызэгъэпэщыным, дохътей дакъэр щачу, радиом и журналистикэр щыщIэбэнын щхьэусыгъуэ нобэ ди республикэм щыIэкъым. Ауэ зыщыдгъэгъупщэну дыхущIэкъуми, гум къокIыж блэкIа 20-нэ лIэщIы гъуэм и 91 — 92 гъэхэр. Абы щыгъуэ къы къуэкIауэ щытащ КъБР-р тIу иращIыкIыну зи мурада къарухэр. Мис а къарухэм, къимыкIуэту, бэм я гупсысэр ди зэкъуэтыныгъэм хуагъэпсу, япэщIэтащ ГУ «ВТК» Кабардино-Балкария» республикэ радиом и журналистхэу Хьэжыкъарэ Алик, Хьэмту Къадир, Мыз Ахьмэд, МахуэлI Хъаджэт, Мыз (Сыжажэ) Майе, Къудей Лидэ, Вындыжь Марие сымэ. Ноби абыхэм я къалэмыр жанщ, я псалъэр шэрыуэщ, къарууфIэщ, компьютер технологием тету, КъБР-м и радиор ягъэIурыщIэ.
БЖЭНЫКIЭ Мухьэб,
Урысейм телевиденэмрэ радиомкIэ
и отличник, филологие щIэныгъэхэм я кандидат, социолог, публицист.
