Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Псалъэжьхэр
Уи щIыб къэбгъазэмэ – дыгъужь
Блэр зыгъэхуэбэжым йоуэ.
Дыгъужьыр и нэр жейми, и гур жейкъым.
Ныбгъуэр бгъасэми, хьэсэр и плъапIэщ.
Бадзэ къытепкIэм, и шхулъэр йопкI.
Дыгъужь пэтрэ и гъунэгъу едыгъуркъым.
Къопсалъэмэ — бажэ, уи щIыб къэбгъазэмэ — дыгъужь.
ЩыкIым и лъакъуэ мэкъутэ.
Абы нэхърэ хьэм нэхъ укIытэ иIэщ.
И бзэм бажэр гъуэмбым къреш.
Уеплъмэ — дахэщ, зэгуэпхмэ — банэщ.
Дэ къытхуатх
МэжэщIалIагъэм дыкъызэрелар
(Си гъащIэм щыщ теплъэгъуэ)
Ди адэр, пцIы къытралъхьэри илъэсипщIкIэ ягъэтIысат. Ди анэм и закъуэ бынитху дипIын хуейуэ дыкъыхуэнат. Зэманыр гугъут, цIыхухэм я ныбэ изу шхэну Iэмал яIэтэкъым. Къэралым игъэува налогри ятын хуейуэ къыпаубыдырти, я щхьэр здахьынур ямыщIэжу къэнат. Губгъуэ лэжьыгъэ хьэлъэр зэрыщыту зи фэ дэкIыр цIыхубзхэрат. Дыгъэр къыщIэмыкI щIыкIэ дэкIхэрти, пшапэр зэхэуауэт я унэ щекIуэлIэжыр.
ХъумакIуэхэр (бзэгузехьэкIэ еджэрт абыхэм цIыхухэр) къащхьэщыту, бэуэгъуэ ирамыт жыхуаIэм хуэдэу, махуэ псом ягъэлажьэрт. Абы щыгъуэми зыщIакъуэж гъа-вэм щыщ IэмыщIэ е зы нартыху кIэчан къащтэнкIэ зы Iэмал щыIэтэкъым. ЗанщIэу бзэгу яхьынурэ, удрагъэшынут. Зы нартыху кIэчан щхьэкIэ, судыщIэ Iуэхуи хэмыту, илъэс къыптралъхьэнурэ тутнакъым урадзэнут.
Ди анэм унэ хадэм нартыху тIэкIу хисэрт, гъэшыфIэу зы бжэн цIыкIу диIэти, унагъуэр махуэ къэс ди ныбэ изу дымышхэфми, абыхэм дыкъуэлIыкIыртэкъым.
Бжьыхьэр и кIэм нэблагъэрт, дунейми нэхъ щIыIэ зыкъищIат. Махуэ гуэрым школым сыкIуэу, абы щыгъуэ еханэ классым сыщеджэрт, зы лIыжь гуэр къыскIэлъыджащ:
— А цIыкIуэ, къэувыIэт зэ, — жиIэри.
СыкъызэплъэкIмэ, губгъуэм илъ гъавэр зыхъумэ хъумакIуэхэм ящыщ зыт.
— Школыр зэкIэ хыфIэдзи губгъуэм нихьэ, витI зэщIэщIа уэстынщи лажьэ. ЦIыхум къыдачыж нартыхур пщыIэм къепшэхыурэ, гъавэ хъумапIэм епшэлIэнщ. Фшхын гуэри къыфхэхъуэнщ, — къызжиIащ абы.
СыкъэкIуэжри ар ди анэм жесIэжащ.
— Сабийм унагъуэ пIыныр дауэ уи пщэ дэслъхьэну, — жиIэри ди анэр гъащ.
А зэманым си къуэш нэхъыжьыр армэм щыхуагъасэу Прохладнэ яшауэ къэтт, хъыджэбзищыр цIыкIут. Ди анэр нэху щыхукIэ абы егупсысащ, арщхьэкIэ нэгъуэщI хэкIыпIэ щыIэтэкъыми, арэзы хъуащ губгъуэм сыдэкIыну.
Арати, зы мазэ хуэдэ нэхъ сымылэжьауэ, хъумакIуэхэм ящыщ лIыжьитIым зыщIыпIэ зызагъашэ. Сэ гъуэгур сцIыхуртэкъыми, абыхэм къызжаIэмкIэ выхэр сунэтIырт. Пшапэ зэхэуэгъуэхэм деж Тырныауз къалэм дыдэкIри, губгъуэшхуэ гуэрым ди-хьащ. Абдежым лIыжьитIым выгур къызагъэгъэувыIэри, Iуэху гуэрхэр яIэу жаIэри IукIащ. КъэкIуэжыну хъунщ жысIэурэ зыкъомрэ сежьащ. КIыфIи хъуащ, дунейми нэхъ щIыIэ зыкъищIащ. Щымыхъужым, витIыр щIэстIыкIри сутIыпщащ, сэри гу пцIанэм сигъуэлъхьащ. Сабий езэшар икIи мэжэлIар куэд дэмыкIыуи сыIурихащ.
Пщэдджыжь нэхулъэм сыкъызэщоу, щIыIэм сису. Жэщым уэсрэ уэшхрэ зэщIэ-ту къехати, псыфыбзэ сыхъуат. Хуэмурэ сыкъызэфIэувэри, зыкъэзгъэхуэбэжын си гугъэу, гум ихъуреягъыр къэзжыхьащ. АрщхьэкIэ щыгъын псыфыр пщыгъыу укъэхуэбэжынт, щIыIэ техьэгъуэм сиубыдауэ сыкIэзызырт. Ауэрэ дыгъэри къыдэкIуэтеящ, сэри витIыр щIэсщIэжри, гъуэгу дыкъызэрыкIуам сытеувэжащ.
Шэджагъуэ нэужьыфI хъуауэ, витIыр езэшати, сыкъэувыIэри ахэр щIэстIыкIащ, гум и кIапэм деж еспхри сэ и лъабжьэм сыкIэщIэгъуэлъхьащ. Аргуэру сыIурихащ. Сыкъыщыушам нэм къыщIэIэбэр умылъагъуу кIыфIт. Адэ-мыдэкIэ макъ гуэр- хэр къиIукIырт. Гу кIапэмкIэ сыкIуэмэ, витIыр щытыжкъым. Абдежым сыкъэгузэвэпащ: гъуэгум и зы лъэныкъуэр нартыху хьэсэти, абы хыхьамэ, мы кIыфIым къэгъуэты-жыгъуафIэ хъунутэкъым, адрей лъэныкъуэмкIэ къуэ куушхуэ екIуэкIырти, удэхуамэ, укъызэрыдэкIыжыфын щыIэтэкъым. Сытми, я Iэуэлъауэ макъ гуэр зыхэсхыну пIэрэ жысIэри, гъуэгум сызэрытемыкIыным сыхусакъыурэ сыздрикIуэм, Алыхьым сыкъиужэгъуагъэнтэкъыми, витIри хьэсэбгъум Iуту къэзгъуэтыжащ. Нэхулъэр къызэкIэщIитхъыу гур зэщIэсщIэж-ри сыкъежьэжащ.
СыкъакIуэурэ зы лIы гуэр шым тесу сыкъыхуозэ.
— Дэнэ щыIэ уи гъусэр? — сызэризакъуэр игъэщIагъуэу къызэупщIащ ар.
— Зыри си гъусэкъым, — жысIэри си Iуэхур къызэрекIуэкIар хуэсIуэтэжащ.
— ПщыIэ сызытесыр жыжьэкъым, накIуэ, тIэкIуи ушхэнщ икIи зыбгъэхуэбэжынщи, итIанэ уи гъуэгум пыпщэжынщ, — жеIэ лIым.
Сыхигъэзыхьыпэу къэзэлъэIуа щхьэкIэ, аргуэрыжьу сызыIууэнур тхьэм ещIэ жысIэри, сыхуэкIуакъым. Абдеж сыщежьэну къызжиIэри, лIыр IукIыжащ.
Куэд дэмыкIыуи абы къигъэзэжащ лы гъэва зыхэлъ лэпс пщтыррэ чыржын ныкъуэрэ иIыгъыу. Выхэр щIитIыкIри, абыхэми шхын тIэкIу яритащ.
ИужькIэ выгур схузэщIищIэжри, гъуэгум сыкъытригъэувэжащ. ЖэщитI-махуитIкIэ сыкъэтауэ, ди анэм сабийр кIуэдащ жиIэу гъыуэ щысу, унэм сыкъекIуэлIэжауэ щытащ.
Махуэ гуэрым нартыху къыдачар къесшэхыу, лэжьапIэ сызыгъэува хъумакIуэр къысхуэзащ. Гур сунэщIа нэужь нартыху самэ зэтекIуатэхэр зыхэлъ щIыпIэхэм ящыщ зым деж секIуэлIэжыну къызжиIэри, IукIыжащ. Куэд дэмыкIыуи абдеж дыщызэхуэзэжащ. ЛIыжьым (и теплъэкIэ Iэчлъэчышхуэт), нартыху самэм матэр щIигъалъэурэ, си гум изу кърилъхьащ, удз тIэкIу и щхьэм къытридзэжри зыкъысхуигъэзащ:
— Хьэсэм ухэкIыжа нэужь, мо бгитI зэхуакумкIэ ныдэкIи абдеж гъуэгум ущытехьэжкIэ къэувыIэ, — жиIэри.
ЗэрыжиIам хуэдэу сыкъакIуэурэ къуажэкIэ дыхьэпIэм деж сыкъыщыувыIащ. Нартыхур здесшэлIэнум теухуауэ зы пса-лъэ къызжиIакъым, зыгуэрым абдежым сыкъыщиубыдмэ, игъащIэкIэ сисыну тутнакъым срадзэнущи согузавэ. Сытми лIыжьыр къосри:
— Иджы мы гъуэгум тету ныдэкIуей, — жеIэри IуегъэзыкIыж.
А гъуэгум сытету сыкъакIуэурэ ди унэ сыкъекIуэлIэжащ. КъыздикIари къысхуэмыщIэу, езы лIыжьри зэуэ къэсащ. Шым къелъэри, чы набжэр Iуихащ, псынщIэу дэзгъэхьэну унафэ къысхуищIурэ. Ди анэр, къэхъуар къыгурымыIуэу, гузэвауэ, къыдоплъри щытщ. Выгур хадэмкIэ ирешэри, мо лIы Iэчлъэчышхуэм ар егъэпкIри, нартыхур кърегъэлъэлъ, «Мыбы ищIэр сыт?» — жытIэу ди анэри сэри деплъу.
— Иджы мыр здэпхьынур пщIэрэ? — къызоупщI ар.
— Хьэуэ, — жызоIэ сыIэнкуну.
— Мис мы нартыху бзий зэупсеяхэм кIэщIэкIутэ, къэнар зэпэплIимэу мащэ къэтIи, абы илъхьэ, и щхьэм ятIэ текIутэж, — жеIэри, шым мэшэсри дожыж.
Ди анэмрэ сэрэ нэху щыхукIэ а нартыху тIэкIур зыхуей хуэдгъэзащ. Абы унагъуэр мэжэщIалIагъэм дыкъригъэлащ.
Щауэ Къарней.
Къамылыкъуэ къуажэ
Фэ фщIэрэ?
Шабзэхуегъэхь
Цыщышхуэ. Лэжьыгъэм, Iэщ гъэхъуным ехьэлIауэ адыгэхэм ирагъэкIуэкIыу щыта Iуэхугъуэщ. Цыщышхуэ щащIыр мэлыр гъэмахуэ хъупIэхэм кърахужа нэужьт.
Цыщыр лъэпкъым хуэфI махуэ гуэрым ирагъэхьэлIэрти щIыхьэху ящIырт. Ар махуэ зыбжанэкIэ щекIуэкI щыIэт. Цыщым щхьэхуэу зыхуагъэхьэзырырт: махъсымэ чейкIэ ящIырт, Iэщышхуэ якIырт, шхын щIэщыгъуэхэр яупщэфIырт. Цыщыр зэфIэкIа нэужь ефэ-ешэ ящIыжырт, абы хыхьэрт «цыщ шыгъажэкIэ» зэджэри, нэгъуэщI нэгузегъэужь Iуэхугъуэхэри.
Чэрэчэ. Гуауэм, нэщхъеягъуэм ехьэлIауэ къагъэсэбэпу щыта псалъэщ. Бын, анэкъилъху имыIэу хэкIуэдэжа цIыхум къыщIэна мылъку, щIэин мыхьэнэ иIэщ.
Чэтихьэж. Лэжьыгъэм, Iэщ гъэхъуным ехьэлIауэ адыгэхэм яIа хабзэщ. Гъэмахуэ хъупIэхэм къикIыжу мэл хъушэр чэтым кърахулIэжа нэужь, лэгъупэжьым махъсымэ яригъэщIырт, мэл иригъэукIырти адрей Iэщыхъуэхэр къригъэблагъэрт икIи игъэхъуахъуэрт. А хабзэм «чэтихьэжкIэ» еджэрт.
Чеяфэ. Пасэ зэманым адыгэхэр дзейуэ зэгухьэурэ Iуэху (псалъэм папщIэ, вэн, сэн, гъавэ Iухыжын, мэкъу еуэн, н.къ.) зэдащIэрт. Лэжьыгъэр яуха нэужь дзейм хэта псоми я унагъуэхэм махъсымэ ирагъэщIырти, чэзууэ абыхэм щефэхэрт, щешхэхэрт, щыхъуахъуэхэрт. Махъсымэр нэхъ мащIэ мыхъуу чейкIэ ягъэхьэзырт. Аращ апхуэдэ дауэдапщэм и цIэри къызытекIар.
Чыбжьэ. Фызышэм деж лъэс хэгъэрейхэм къагъэсэбэпу щыта баш кIыхь, и щхьэм деж фIэгъэнапIэ иIэу. Фызышэ къэкIуа шухэм бэлэрыгъа къахэкIмэ, хэгъэрейхэм ящыщ гуэрхэм апхуэдэкIэ абы и пыIэр къыщхьэрихырт. ЧыбжьэкIэ шум къыщхьэраха пыIэр ар зыхузэфIэкIам къыхуэнэрт. ПыIэр Iахыжыныр хабзэм къиубыдыртэкъым.
Шабзэхуегъэхь. Зауэм ехьэлIауэ адыгэхэм ягъэза-щIэу щыта хабзэщ. Къуаншагъэ, лей къытрагъэхьэу къыщIэкIауэ нэгъуэщI лъэпкъхэм зауэ щращIылIэнум деж, адыгэхэм апхуэдэхэм шабзэ хурагъэхьу щытащ. АбыкIэ адыгэхэр а лъэпкъым зэрезэуэнумкIэ хъыбар иригъащIэу арат. А хабзэм «шабзэхуегъэхькIэ» еджэу щытащ.
ШэджагъуэтIыс. Лэжьыгъэм, жылагъуэ зэхэтыкIэм епха псалъэщ. Адыгэхэр гуп-гупурэ зэгъусэу вэуэ, сэуэ, мэкъу еуэу, нэгъуэщI лэжьыгъэхэри ягъэзащIэу щы-тащ. Лэжьыгъэр зэпагъэууэрэ зэгъусэуи загъэпсэхурт, шхэрт. Мис апхуэдэхэм ящыщ зым «шэджагъуэтIыскIэ» еджэрт.
Шэрихьэт суд. Жылагъуэ зэхэтыкIэм хеймрэ мысэмрэ зэрызэхагъэкIыу щытам ехьэлIа терминщ.
Хэхауэ шэрихьэт суд адыгэхэм я деж щыIэу щытакъым. Япэм щыгъуэ суд ящIэну хуиту къуажэ къэс лIищ щыхахырт, ефэндыр яхэту. Ахэр пщIэ лей зыхуащI, дуней и пIалъэ зыщIэ цIыху Iущхэт. Ахэрат адыгэ хабзэкIи, шэрихьэт хабзэкIи суд зыщIэр. Езы зэдауитIым къыхахырт судыр зэрырагъэщIэну хаб-зэр. Iуэхур зэрызэхагъэкIымрэ тезыр зэрытралъхьэмрэ шэрихьэт хабзэмкIэ зэфIахмэ, абы «шэрихьэт судкIэ» еджэрт.
Шэсыжыбжьэ. Адыгэ нысашэм, хьэгъуэлIыгъуэм, хьэщIэ гъэхьэщIэкIэм епха хабзэщ. ХьэщIэхэр щежьэжкIэ, ахэр гъуэгуанэ дахэ, узыншэ теувэжыну нэхъыжьыр мэхъуахъуэри, иужь дыдэу бжьэ зэдофэжхэр. Абы «шэсыжыбжьэкIэ» йоджэ.
Думэн Хьэсэн.
Адыгэ зауэлIыр къекIуэлIэжащ. Сурэтыр Зичи Михай ищIащ. 1853 гъэ
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Ху мэжаджэплъ
Шэ гъэпщтар дзэху пщалъэ иракIэ, шыгъу хадзэри зэIащIэ. Абы ху хьэжыгъэ ухуэнщIар мащIэ-мащIэурэ хакIутэурэ бэлагъкIэ япщ, къыркуэ хэмылъу. Бахъэ пщтырыр ягъакIуэри, абы зэIащIэурэ халъхьэ джэдыкIэ кугъуэ уда, гуэдз хьэжыгъэ ираудри тхьэвыр хьэзыр хъуху IэкIэ япщ. Тхьэв пщам зыгуэр трапIэри дакъикъэ 40-45-кIэ щIыIапIэм щагъэт, IэфI къыщIыхьэн щхьэкIэ.
Хьэзыр хъуа тхьэвыр тхъу зыщыхуа тебэшхуэм иракIэ имыз дыдэуи, и щхьэр захуэ ящI. Тхьэвым и щхьэм щахуэ джэдыкIэ кугъуэ уда, шху. Тебащхьэр трапIэ, жьэгум ирагъэувэри хьэзыр хъуху ягъажьэ. Мэжаджэ жьар хьэкум кърахыжри тIэкIу ягъэ-дий.
Мэжаджэ зэпагъэжар гъуэжь дахэу, мэ гуакIуэ къыхихыу щытщ. Яшх хуабэу, шху, шэ, шатэ и гъусэу.
Халъхьэхэр(цIыхуиплI Iыхьэ): ху хьэжыгъэу — г 1000,
шэуэ — г 600,
гуэдз хьэжыгъэу — г 80,
джэдыкIэ кугъуэу — 5,
тхъууэ е кIапэ дагъэ тебэщыхуэу — г 30,
шхууэ, шыгъуу — зыхуейм хуэдиз.
IупщIэурэ гъэжьа къэб
Къэбыр IупщIэ-IупщIэурэ зэгуауд, хьэлъагъыр г 100-150-рэ хъууэ. Жылэр кърах, тебэм иралъхьэ, и фэр къыдэгъэзеяуэ хьэкулъэм ирагъэувэри дакъикъэ 40-50 хуэдизкIэ ягъажьэ, тхъуэплъ дахэ хъухукIэ.
Къэбым сэ е гуахъуэ хаIури, щабэу хыхьэмэ ар жьащ. Къэб жьар тепщэчым иралъхьэ и фэр егъэзыхауэ. Iэнэм щхьэхуэу шэ е шатэ трагъэувэ.
Халъхьэхэр(цIыхуитI Iыхьэ): къэбу — г 1000, шэуэ е шатэу — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 1. ЩIы къиуда. 5. Адыгэ шхыныгъуэ — хугу хьэжыгъэм, тхъум, фошыгъум къыхэщIыкIауэ. 7. Адыгэ щIалэ, Бразилием щекIуэкIа дунейпсо Олимп зэхьэзэхуэхэм дыщэ медаль къыщызыхьа. 10. Уи щхьэ мыузым … къыумышэкI. 11. Ди гъунэгъу щIалэм и … къикIащ — университет нэужьым лэжьапIэфI къигъуэтащ. 12. … гъущэрылърэ фыз игъэплъа лIырэ. 13. … вы бжьакъуэм къокI. 14. Мывэ блын бгы задэ. 15. КIыщокъуэ Алим и роман «Нал …». 16. А ерыскъыр КъурIэн тхылъ лъапIэм и щхьэм теплъхьэми мэхъу. 17. Абы дыгъужьыр фIэбэлацэщ. 18. Письмо, газет хуэдэхэр здашэ, щызэбграш IуэхущIапIэ. 20. МахуэцIэ. 22. Уэс зытемылъ щIы щхьэфэ тещтыкIа. 24. ЗэгъунэгъуитI зэщыхьам язым жеIэ: «ПцIы къыстеплъхьэу … къомыхь». 25. Жэмхэр зрагъафэ «пивэ». 29. Бжэгъу кIыхь, къурыкъу, и зы кIапэм фIэгъэнапIэ иIэу. 30. Бгы ехыпIэ задэ. 31. Илъэсищым ит шыщIэхъу мыгъасэ. 34. Нартхэм я фадэр абы къыхащIыкIыу щытащ. 35. Зи бзэр кIуэдыжа адыгэ лъэпкъ. 36. Ар куэдрэ уэмэ, и дамэр мэкъутэ. 37. Къазыхъум, гуэгушыхъум я бгъэм тет лы IупщIэ. 38. Бын. 39. Пасэрей адыгэ хъыбарегъащIэ. 40. ЦIыху … цIыху уасэ хон. 41. ПхъащIэ Iэмэпсымэ. 42. Зы илъэс, илъэситIым ит шыщIэ. 44. ГъущIхэкI, дыщэм нэхърэ нэхъ лъапIэу. 46. Пхъэ уадэшхуэ.
Къехыу:2. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ театрым и джэгуакIуэ Iэзэу щыта, Абхъаз Республикэм и цIыхубэ, РСФСР-м щIыхь зиIэ и артист. 3. Адыгэ бзылъхугъэ, уэрэджыIакIуэ Iэзэ, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал филармонием и артисткэ. 4. Диным зэрыжиIэмкIэ, зи щIалэгъуэр зэи имыкIыу жэнэтым ис тхьэIухуд. 5. Удзыжь: ужьэхэуамэ, зыкъыпкIэрищIэнущ. 6. Бгыщхьэм къыщыхъейуэ, шынагъуэу къеукIуриех уэс. 8. Чейм и «бгырыпх». 9. Ди республикэм щыщ къалэ. 19. Унэгуащэр мэтхьэусыхэ: «Ахъшэ тIэкIу дэздзыхар къэслъыхъуэжурэ … сыхъуащ». 20. ЕгъэджакIуэ, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь Къамбий … 21. ГъущI … зиIэ гъущI мастэ щощIэ. 23. НапIэзыпIэ. 26. ЦIыхуу мелуан 200-м щIигъу щыпсэу муслъымэн къэрал. 27. ХакIуитI зы бо … 28. Мылъхуанэ. 32. Къэралым и щIыналъэр щиух щIыпIэ. 33. УсакIуэ, сабийхэм папщIэ къыдэкI «Нур» журналым и редактор нэхъыщхьэ. 43. Танэ мэжэлIам и … макъ къэIуащ. 45. Пхъэщхьэмыщхьэ гуащIэ цIыкIу.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
ЕкIуэкIыу:1. ПщIащэ. 3. АдрыщI. 6. Иризгъэкъунщ. 8. Лъэпщ. 9. Псы.10. Йофэ. 13. Налъэ. 14. Урыху. 18. Лъэгудыгъуэ. 20. КIэ. 21. Гур. 22. Псынабэ. 27. Даур. 28. Бжэн. 30. Лэгъуп. 32. Щыщ. 33. Хьэрш. 35. Вагъэбдзумэ. 36. Нысэгъу. 37. Нэмэз.
Къехыу:1. Пхъэгулъ. 2. Щэращ. 4. Дунай. 5. ЩIыунэ. 7. Гъасэ. 11. Iулъхьэ. 12. Гурыгъу. 13. Нэ. 15. Хугу. 16. Iуданэ. 17. ШкIэ. 19. Къру. 23. Сеул. 24. Бажэ. 25. Уд. 26. Хъун. 29. ЩIыIуб. 30. Лашын. 31. Пшапэ. 33. ХьэмкIэ. 34. Шэрэз.
