Адыгэпщ ХьэтIохъущокъуэ Исмэхьил
Лермонтовым и «Исмэхьил-бей» поэмэм
къызэрыхэщымрэ тхыдэм къызэрыхэнамрэ
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №1-м итщ).
Урыс унафэм къэбэрдейхэм я гъащIэр хъуэжыкIафIэ зэримыщIар Лермонтовым и сатырхэми къагъэлъагъуэ:
Зэгуэр, ГумцIыкIу игъафIэ Iуфэм,
Жану щыщхьэпрылъу мывэм;
Мэшыкъуэ махуэ къигъэушыр
Бещто и къуагъым щыгъуэлъыжым;
ХамэщI гъунапкъэхэм бгъурысу
Щытхъэжт я къуажэхэм бгырысхэр.
Я ныбжьэгъугъэм иригушхуэрт,
Игъуэтт гъуэгу тету къыIухьам
Бысым, хьэзырт и хьэщIэнышри;
Щхьэхуитт адыгэр, ехъулIат.
ХъыбаркIэ бгыхэм щхьэдэхауэ
Я пщащэ дахэхэр зэкIужт;
Тхьэмадэ зи щхьэ къетхъухахэм
ЩIалэщIэхэр зэрагъэкIужт.
Уэрэдхэр нэжэгужэ защIэт,
Къыхэмыхьат абы я гъащIэм
Иджыри дыщи, урыс Iэщи!
«ХейщIапIэ судхэм я Iуэхур» Урысейм щхьэусыгъуэ зэрищIар Къэбэрдейр и щIыпIэм иIэпхъукIыным зэрыхуэкIуа щIыкIэм гунэсу топсэлъыхь тхыдэ щIэныгъэлI Ало Тимур:
«1793 гъэм Урысейм Къэбэрдейр и унафэм зэрыщIигъэувэн IэмалыщIэхэр къигъэсэбэпын щIидзащ. Иджыри къэс щIы Iыхьэхэр пачу зэрыщытам къыдэкIуэу, иджы хейщIапIэхэмрэ тезыр телъхьэхэмрэ къызэIуахыурэ, адыгэхэм я псэукIэ хабзэхэр зэIащIэрт. Апхуэдэ щIыкIэу зэрыпхъуакIуэм и унафэр щIыналъэм щиукъуэдийм, къэбэрдей хэкум пщIэрэ щхьэрэ зиIэу ис пщыхэр хэдэн хуей хъуащ: е хэкум къинэу хуитыныгъэр яфIэкIуэдын, е ПсыжьадрыщI деж щылъ КъэбэрдеищIым Iэпхъуэу щхьэхуиту къэнэн. Урыс империем къащхьэщигъэува хеящIэхэмрэ тезыр телъхьэхэмрэ Къэбэрдейм еныкъуэкъун щыщIидза мы лъэхъэнэращ тхыдэ щIэныгъэм «шэрихьэт зэщIэхъееныгъэ» фIэщыгъэмкIэ къыхэна къэбэрдейхэм я ПсыжьадрыщI Iэпхъуэным и къежьапIэр». А зэман дыдэращ Лермонтовым и поэмэ зи гугъу тщIыми къызэщIиубыдэр:
СытынкIэ хъун езыхулIар
Я Адэжь хэкур хыфIадзэным,
Хамэ хэгъуэгум Iэпхъуэжахэр
Къумым я лъапсэ щаухуэну?
Тхьэ лIыкIуэм и нэмыплъ? Блэгъуаплъэ?
Армыра мыгъуэ! Зэхахащ
Бий бзаджэ я щIым къебгъэрыкIуэу,
Хьэтыр зимыIэ хьэщхьэрыIуэ,
И уафэгъуагъуэм уэр дэгуIэу,
Къару хэмыщIкIи узэдащ.
ФIым къыщхьэщыж адыгэлI пагэр
КъэмыскIэу малIэ, и пщIэр лъагэу;
И унэ къыщIэна нысащIэм
Къыкъуэтщ и къамэ дзэ тIуащIэр.
Лейм игъэшынэу, мащэм щыщтэу
И губгъуэ хуитхэм ар икIыныр
Iэмал зимыIэт, ауэ пщылIу
Бийм дэпсэунырт лъэмыкIынур.
ИфIэфIщ адыгэм гъащIэ щэху,
Хэкужьым гум зыщегъэпсэху,
Ауэ лIы хахуэм хуитыныгъэм
ЩIитынущ хэкуи гупсэхугъуи.
«Урысхэм ящIэр дгъэемыкIуу,
Ауану ираубыд ди щIыгур;
Уи къуапэхэм, Бещто нэщхъыцэ,
Тхьэр ягъэпцIащ лъэхъу ирамыдзмэ!» —
Дэтхэнэ зыми илът ар игу.
Бещто, зыхищIэу я гупсысэр,
Иджы ней-нейуэ къеплът урысхэм,
Е пшэ Iэрамэ фIигъэтIысхьэт
Бырыбу къуршым и щхьэщыгу.
«1794 гъэм, Урысейм хеящIэ IуэхущIапIэхэр зыхуригъэщIыжын и мураду, Къэбэрдейм зыкъиIэтащ, — етх Хъуэткъуэ Самир. — ЗыкъэзыIэтахэр изыгъэкIуэта урысыдзэр щIыналъэм мазибгъукIэ итащ. 1795 гъэм Къэбэрдейм а щхьэусыгъуэ дыдэр иIэу Iэуэлъауэшхуэ къыщыщыхъейм, аргуэру урысыдзэр кърашэри мазитхукIэ итащ, пщы-уэркъ куэд «бгым ихьэжахэщ». ЗыкъэзыIэтахэм я пашэу щыта подполковник ХьэтIохъущокъуэ Исмэхьил, абы и къуэш нэхъыщIэ подполковник ХьэтIохъущокъуэ Адэлджэрий, подполковник Хьэмырзэ ХьэтIохъущыкъуэ сымэ ягъэтIысри, Екатеринослав ирагъэшащ».
Глазенап и хъунщIэтеуэхэр
П
ащтыхьыгъуэр зылъыса Павел Езанэм Исмэхьил 1797 гъэм йолъэIу и щыуагъэр хуигъэгъуу дзэм хигъэхьэжыну, арщхьэкIэ хуит къищIыркъым. 1802 гъэм пщым иджы Александр Езанэм зыхуегъазэ хэкум игъэкIуэжу пащтыхьыгъуэм и фейдэ хэлъу къигъэщхьэпэну. Шэч хэмылъу, пащтыхьыгъуэр а зэманым апхуэдэ фейдэ хуэныкъуэт, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, 1799 гъэм Екатеринослав щаIыгъ ХьэтIохъущокъуэ Адэлджэрий къыщIэпхъуэжу Къэбэрдейр зэрызэщIигъэхъаерэ, зэпэщIэтыныгъэр нэхъ гуащIэ хъуат. Адэлджэрий и цIэращ икIи зэпхар япэрей къэбэрдей Iэпхъуэгъуэр.
1802 гъэм Кавказ Гъунапкъэм и унафэщI Кнорринг Карл етх: «1799 гъэм къэбэрдеипщ къаугъэшыхэм яз ХьэтIохъущокъуэ Адэлджэрий Новороссийск къикIуэсыкIыжу и хэкум къызэрыкIуэжрэ, цIыхубэм я гупсысэкIэр егъэутхъуэ. Илъэсищ къэс зэ ирагъэкIуэкI хеящIэхэм я хэхыгъуэр къэсащ, арщхьэкIэ Адэлджэрий цIыхухэм ар ямыдэну къыхуреджэ, Къэбэрдейр япэм зэрыщытам хуэдэу щхьэхуит хъужын папщIэ». 1802 гъэм къэбэрдейхэм щIэрыщIэу урыс тетыгъуэм зыхуагъазэ, — иджы Мысост Рослъэмбэч я пашэу, — икIи хэхыныгъэхэр ирагъэкIуэкIын зэрамыдэм къыщымынэу, хеящIэхэр зыщIэс унэхэр зэтракъутэ.
Къэбэрдейхэр ПсыжьадрыщI Iэпхъуэурэ Тыркум и жьауэм щIэт кIахэ адыгэхэм ягухьэну Iэмалрэ щхьэусыгъуэрэ къызэрыкъуэкIым урыс тетыгъуэр игъэгузавэрт. 1803 гъэм къэбэрдейхэр къухьэпIэ адыгэхэм ялъэмыIэсыфын хуэдэу, «Кисловодск» зыфIаща Нартсанэ быдапIэр яухуэ. Кавказ Гъунапкъэм и унафэщI Цицианов Павел хэхыныгъэхэм икIэщIыпIэкIэ щIадзэну унафэ къащыхуищIым, къэбэрдейхэм Iэщэ къащтэну мурад зэращIар хэIущIыIу мэхъу. Абы къигъэлыба джыназым къэбэрдейхэм яхуигъэхьа тхыгъэр тхыдэм къыхэнащ:
«Си лъыр шыуаным итым хуэдэу къокъуалъэ, си Iэпкълъэпкъым и Iыхьэ къэс мэкIэзыз, фэ жыIэмыдаIуэхэм фи лъыр фи щIым зыщIезгъэфыну сыхуэпабгъэу, — яхуитхырт Цициановым къэбэрдейхэм. — Сэ си псалъэр лъыкIэ зэрызгъэпэжынум шэч къытевмыхьэ, ауэ иджыри вжызоIэ: фи акъыл фыкъихьэж, си унафэр къызэрыфIэрыхьэу, хеящIэхэр хабзэкIэ хэфхи фыбэяу. «Хьэуэ» жыфIэрэ, сынывэлIэлIэну фыщымыгугъ, зэгурыIуэн щIэддзэнущи… Фыпэплъэ вжызоIэ сэ си хабзэкIэ дызэрызэгурыIуэнум — мыжурэхэм, топхэм, псыежэхым хуэдэу уэру ежэхыну фи лъым я бзэкIэ; псы утхъуакъым фи хэкум ит псыежэххэм щежэхынур, фи унэрысхэм я лъым ириIа псы плъыжьыбзэщ».
ИлъэситI дэкIынурэ, Баку дыхьэпIэм деж щыпаупщIа Цициановым и щхьэр Тегеран шахым хурагъэхьынущ, абы пэIэщIэ и пкъыр къалэ дыхьэпIэм деж, — блэкIри къыблэкIыж-ри теувэфын хуэдэу, — щыщIатIэнурэ. Ауэ зэкIэ абы Кавказым ит урысыдзэм и тепщэ Глазенап Григорий унафэ хуещI къэбэрдейхэм зыхащIэн хуэдэу гуащIэу ебгъэрыкIуэну.
Глазенап Къэбэрдейм ебгъэрыкIуэ теуэ псори тхыдэджхэм Бахъсэн псыхъуэ щекIуэкIауэ жаIэ. Абыхэм я зы щапхъэщ 1804 гъэм накъыгъэм и 9-м екIуэкIа зэхэуэр. Урысхэм къапэуват зи бжыгъэр минрэ щитхум нэс «къэбэрдей афэджанэдзэр».
ЕтIуанэ зэхэуэшхуэр накъыгъэм и 14-м хуэзащ. «Тафэ захуабзэм тету, Шэджэм зэпрыкIыпIэм верстих хуэдизкIэ блэкIа нэужь, ди зауэлI гупыр Шэджэм къызыдэж мэзылъэ къуэладжэхэм нэсащ, абдежым Щхьэлыкъуэпсым и къудамищрэ иджыри нэгъуэщI псыежэх цIыкIу зыбжанэрэ кърижэрт, — яIуэтэж урыс дэфтэрхэм. — Абыхэм я Iуфэм къэбэрдей къуажэ пщыкIутI Iуст, бийм зэрыпэщIэувэным хузэгъэпэщауэ: уэрамхэр датIыкIат, блэкIыпIэхэр мывэ зракIута гухэмкIэ къыIуащIат; унэ нэхъ быдэхэмрэ къуацэ-чыцэмрэ фочрэ шабзэкIэ узэда нэщанауэхэм зыщагъэпщкIуат. Лъэсрэ шууэ къежьа къуажэдэсхэм уэркъхэр пашэу къабгъурытт, къару нэхъ лъэщхэм къуэладжэхэм я куупIэхэм зыщагъэпщкIуат. Къэбэрдейуи, шэшэнуи, къэрэшейуи, осетинуи, нэгъуэщI бгырыс лъэпкъыуи къытпэувахэр псори зэхэту мин 11-м нэсырт». Урысхэр бжыгъэкIэ нэхъ мащIэми, генералитху зи пашэ дзэр жыжьэрыуэ топхэмкIи фочхэмкIи зыхуей хуэзэпауэ узэдахэт… ГурыIуэгъуэт зауэ-банэм хэмыкI къэралыгъуэшхуэм зэманым декIуу зэщIиIулIа дзэр зыпэува бгырысхэм куэдрэ зэрызамыIыгъыфынур. Къэзакъхэм а хъунщIэтеуэхэм ятеухуауэ загъэщIагъуэу зэхалъхьэжа уэрэдми къыбгурегъаIуэ ар:
Къэбэрдейхэ, фыкъызэфIэмыщIыж!
Фи афэджанэхэр ди дежкIэ зырикIщ!
Бгыщхьэм фыкъытени нэхъыфIщ
Ди мыжурэпэхэм фыкъыфIэпIиикIыу
фыфIэлъ нэхърэ…
Муслъымэнхэ, фримыгушхуэ
Фи Iэщэмрэ фишхэмрэ,
Дыщэмрэ дыжьынымрэ фигу пывгъэкIи,
ЩIым фи натIэр телъу,
Александр фыхуэтхьэджэ
ГущIэгъу къыфхуищIыну,
Фи лъэгуажьэхэр хуэвгъэщхъ
Пащтыхьхэм я нэхъ иным.
Абы фи жыIэдэIуагъым и хьэтыр
илъагъунщи,
Фи махуэхэр нэху фхуищIыжынщ.
Дэ мэл пшэрхэмрэ вы гъэшхахэмрэ
Тыгъэу къытхуздэфши фыкъакIуэ…
Андреев-Кривич зэрыжиIэмкIэ, Лермонтовым Iэргун деж щекIуэкIа хуэдэу поэмэм къыщигъэлъагъуэ зауэ-банэр ипэжыпIэкIэ Глазенап Бахъсэн псыхъуэм, Къызбрун пэмыжыжьэу къыщиIэта хъунщIэтеуэращ:
БлэмыкIыфыну зэрыпхъуакIуэр
Псыхъуэ дэхьэпIэр къыIуащIащ;
Мывэрэ жыгрэ зэгъэкъуауэ
Iэргуным трагъэзэгъащ.
НэгъуэщI зы гъуэгуи кIуэкъым къуажэм,
Бгырысхэм я гур къихьэжащ:
«Хьэзырщ уи мащэр, бзаджэнаджэ!»
АрщхьэкIэ бийр къытозэрыгуэ,
Топ уафэгъуагъуэу щхьэщыукIыр
Пшагъуэбэм щыблэу къыхоблыкI…
Хъийм икIа нэмыукIытагъэ
М
ис апхуэдэ щытыкIэт зэрытыр Къэбэрдейр 1804 гъэм, тезырыр трахыжу Бытырбыху илъэситIкIэ дэса нэужь, ХьэтIохъущокъуэ Исмэхьил хэкум къыщыкIуэжам. Абы теухуа унафэр пащтыхьым шыщхьэуIум и 20-м къэрал кIуэцI IуэхухэмкIэ министр Кочубей Виктор хуригъэхьащ:
«Полковник ХьэтIохъущокъуэ Исмэхьил-бей Кавказ Гъунапкъэм дгъэкIуэжыну мэлъаIуэри, щIыпIэр зэрицIыхум, Iуэхуми зэрыхищIы-кIым ипкъ иткIэ къытхуэщхьэпэну сыщогугъ. Фэ езым фщIэжынщ ар нэхъ къызэрывгъэсэбэпыну щIыкIэр. Цицианов джыназым къулыкъу щхьэхуэ къритыху, ар фи унафэм щIэтын хуейщ».
Хэкум къагъэкIуэжын ипэ Бытырбыху щрихьэкIа зэманым итхауэ хуагъэфащэ ХьэтIохъущокъуэм «Кавказым щыпсэухэм ятеухуа«запискэхэр». Ар и утыку псалъэу 1804 гъэм Исмэхьил къэрал кIуэцI IуэхухэмкIэ минис-терствэм къыщыпсэлъауи къыхощ Дзэмыхь Къасболэт и «ХьэтIохъущокъуэ Исмэхьил теухуа къэхутэныгъэщIэхэр» тхыгъэм. Къэбэрдейм щекIуэкI зэрызехьэр гъэзэкIуэжа зэрыхъун Iэмал лъыхъуэ урыс тепщэгъуэм и пащхьэм Исмэхьил хэкIыпIитху ирелъхьэ:
1. ХеящIэ IуэхущIапIэ нэхъыщхьэр Гумкъалэ щрыреIэ, Къэбэрдеишхуэмрэ Джылахъстэнеймрэ ит къуажэ къэс дэт хейщIапIэ нэхъ цIыкIухэр абы и унафэ щIэту. Абы щылажьэхэу, ауэ, Iуэхум зэрыхамыщIыкIым къыхэкIыу, зэраныгъэшхуэ къэзыхь къэзакъхэмрэ къулыкъущIэхэмрэ IугъэкIын хуейщ.
2. ХейщIапIэхэм Iуэхур щызэхагъэкIкIэ Кавказым щыпсэухэм я хуитыныгъэм, бгырысхэм игъащIэ лъандэрэ къадекIуэкI хабзэхэм я хьэтыр ялъагъупхъэщ. Дэтхэнэ зыми езым и мылъку, къарукIэ зыми къытримыхауэ, бгъэдэлъын хуейщ, нэгъуэщIым ейм хэмыIэбэу; абы ебакъуэр Къэбэрдейм щызекIуэ хабзэхэмкIи урыс хабзэмкIи ягъэпшынэну къатохуэ.
3. Абазэхэр япщхэм я унафэ щIэгъэувэжын хуейщ.
4. Кавказ Гъунапкъэр зытращIыхьа, къэзакъ къуажэхэр щаухуа, къэбэрдейхэм къытраха щIыхэр иратыжын хуейщ; апхуэдэ Iэмал щымыIэмэ, ящIу щытахэм пэрыуэ къыхэмыкIыу, хуиту икI-ихьэу щызекIуэн хуейщ, абы къикIыр — Iэщ щагъэхъунуи, гъавэ щыхасэнуи хуиту, апхуэдэ хуитыныгъэ къезыт хуэдэу щыт, ауэ лейуэ гугъу езыгъэхь «пропускхэр» къыIахын хуэмейуэ.
5. Къэбэрдеипщхэм я пщылI щIэпхъуэжахэу Гъунапкъэм тетIысхьахэр зы къэмынэу зейм етыжын хуейщ.
Захуагъэм и хьэтыркIэ мы къыхэтлъхьар ди пащтыхь махуэм къабыл ищIмэ, апхуэдиз зауэлIрэ Iэщэрэ абдежым щIыщаIыгъын, апхуэдиз мылъку щIагъэкIуэдын щхьэусыгъуэ щыIэнукъым».
Бгырысхэр зэи къарукIэ пхуэгъэIэсэнукъым, я хьэтыр умылъагъуу хъунукъым, — арат Исмэхьил и гупсысэми и псалъэми къыхэщыр. Пщым Кочубей и акъылэгъу хъуа щхьэкIэ, Цициановым абы къыхилъхьа жэрдэмхэм «Хъийм икIа нэмыукIытагъэ» фIищащ икIи зыри къабыл ищIакъым. Къэбэрдейхэм зыкъыщIаIэтар ахэр нэхъапэIуэкIэ Тыркум, иджы абы къыхыхьэжа Персым къызэщIагъэстри аращ, — жиIащ Цициановым.
1805 гъэм гъатхэпэм и ебгъуанэ жэщым Глазенап Балъкъ деж Къэбэрдейм урысыдзэр щрешэри, «къуажэ жыIэмыдаIуэ 80 зэтрегъасхьэ». Апхуэдэ хэщIыныгъэ зыгъуэта Къэбэрдей жылэр щхьэхуимыту йокIуэт, цIыхубэм я зы Iыхьэм тхьэ ирагъаIуэри анэмэтхэр къыIах, адрейхэр я пашэхэм я гъусэу ПсыжьадрыщI мэIэпхъуэ.
Къэбэрдейм щекIуэкIа Iэуэлъауэхэм Урысейм дежкIэ мыхьэнэуэ щиIар къегъэлъагъуэ 1805 гъэм Александр Езанэм езым и сурэтыр тету медалыщIэ — «Къэбэрдейхэм зэрезэуам папщIэ» («За битву с кабардинцами») — къызэрыдигъэкIар. Абы епха хъыбарым къеIуатэ мы медалыр 1805 гъэм къэбэрдейхэм иращIылIа зауэм къыхэжаныкIа къэзакъыдзэм щыщу цIыхуийм зэрыхуагъэфэщар.
Къэбэрдейм зыкъызэриIэтар Урысейм щIызыхищIа щхьэусыгъуэхэм я нэхъыщхьэр пащтыхьыгъуэм Кавказым щиухуа лъэмыжыр — Куржымрэ Кавказ Гъунапкъэмрэ зэпызыщIэ гъуэгур — зэхуэщIа зэрыхъуарт. «Си гуапэ дыдэ хъуащ, — хуетх Александр Езанэм Глазенап, — къэбэрдейхэр тIэунейрэ — накъыгъэм и 14-мрэ мэкъуауэгъуэм и 10-мрэ — зэрызэтепкъутар. Иджы сыпщогугъ зэрыхъукIэ нэхъ псынщIэу Кавказ Гъунапкъэр Куржым пыпщIэжыну».
«Къэбэрдейм щхьэхуимыту КъухьэпIэ Шэрджэсейм Iэпхъуэн щыщIидзар 1804 — 1805 гъэхэм Глазенап иригъэкIуэкIа зэтекъутэхэм яужькIэщ», — щетх Хъуэткъуэ Самир зэхэуэхэм я гуащIагъри абыхэм цIыху бжыгъэу хэтахэри къыщихь, ищхьэкIэ зи гугъу тщIа тхыгъэм. «Гу лъытапхъэщ, — жеIэ щIэныгъэлIым, — къэбэрдейхэм я Iэпхъуэныгъэр зы адыгэ хэгъуэгуу щыт, псоми зэдаIыгъ адыгэ хабзэм тет, зы лъэпкъ — зы къэралыгъуэ зэхэтыкIэ щызекIуэ Шэрджэсей цIэр зезыхьэ щIыналъэм и гъунапкъэхэм имыкIыу зэрекIуэкIар». А Iэпхъуэ гугъум цIыхубэр фIырыфIкIэ зэрытемыгушхуар Лермонтовым и едзыгъуэхэми къаIуатэ:
ФIы зэфэзэщыр хэт и махуэ,
ГуфIэгъуэ псоми иIэщ пIалъэ.
Зэгуэрым, дыгъэ къухьэжыгъуэу
Бгы лъапэм пшагъуэр тегъуэлъхьат,
Ауэ а жэщым и тыншыгъуэ
Зы къуажэдэси имыщIат.
IэубыдыпIэншэт я Iэхъушэр,
Гув шэрхъхэм хьэлъэр яхуэмышэт;
Гуащэ кIэзызхэм сабий гъуэгхэр
ЯIыгът щхьэгъусэм пэгъунэгъуу;
Шым шэсти, щIакIуэр зэзыпхъуэкI
Я адэхэр теувэт гъуэгу,
Щыму фокIэщIхэр яузэду.
КIуэрыкIуэм мафIэ зэщIагъэстт:
Здамыхьыфынухэр ягъэст.
МахуэщIэр Iуащхьэм щхьэщыувэу
Бгы лъапэм нэхур щытыридзэм;
Пшагъуэбэ Iувыр шхыIэн псыфу
Жьы къэушам ящытыридзым;
Нэм къиубыдащ къуажэ нэщIыбзэ
Псэ Iуту цIыху зыдэмысыж,
Губгъуэ нэщIышхуэ, мафIэ лыгъэ,
Гу блэкIыгъащIэм и лъэужь.
Сэ згъэпудынукъым пщы напэр
Л
ермонтовым и Исмэхьил-бейрэ ХьэтIохъущокъуэ Исмэхьилрэ щызэплъыткIэ, сыт тхыдэмрэ литературэмрэ зэтехуэу зэIэпахыр жыпIэмэ, ар а лIы махуэм дэплъагъу псэ къабзагъырщ. Исмэхьил-бей и жьэр зэщIихыху, хэт псалъэми, зэхэпхыр фэрыщIагъ зыхэмылъ псалъэ гунэсщ. А макъамэ гурыхь дыдэр къыхоIукI пщым зэринэкIа дэфтэр гъущэ къомми: пащтыхьым зыхуигъазэми, унафэщIхэм яхуэтхьэусыхэми, и лъэпкъэгъухэм яхэпсэлъыхьми, бий дыдэм и пащхьэ зыщиухейми, абы и псалъэр мэIу, гурэ псэкIэ имыгъэва Iуэху зэрытемыпсэлъыхьыр нэрылъагъу пщищIу.
Ауэ Лермонтовым и щIалагъкIэ бгырыс хъыжьагъыр игу дыхьэми, Кавказым щыпсэухэр нэгъуэщI цIыху лIэужьыгъуэу, гъащIэм уасэшхуэ хуэзымыщI лIы гуащIэхэу къыщигъэлъагъуэ куэдрэ къохъу. «ДаIэ урысхэр, лъы хуейщ мыхэр!» — яхужеIэ усакIуэм къэзэуатым дэкI щIалэхэм. «Сэ лъы слъагъуну сфIэфIщ», — Iурелъхьэ абы Исмэхьил-беи. ЦIыхуфIхэм я плъапIэр хуитыныгъэми, лей зэрахьэну щIэмыхъуэпсми, ахэри пэлъэщыфыркъым Iэмал зыхуамыгъуэт хэкIыпIэншагъэм. Захуагъэр темыкIуэу зымыдэ гум и гъэрщ, Лермонтовыр зэреплъымкIэ, Исмэхьил хуэдэ хэкулI мылIыгъэншэхэри:
Дэнэ ежьа адыгэ щауэр,
Шым щепсыхынур, тыншыжауэ,
Гупсысэ куум имыгъэдзыхэу?
Зэрызигъэпсэхунур дауэ,
Зигъэпсэхун и хьэл лъы щIыхуэм?!
Къыщыхъуа къуажэр, я мэжджытхэр,
Мамыру псэу жылэ щхьэхуитхэр —
Къелакъым зы урыс зауэлIым.
Ар зыдэн гу абы бгъэдэлъкъым,
КъыхищIыкIыхукIэ кхъэлэгъунэ
Зэтегъэса я къупщхьэ хужьхэм,
ЩIэблэщIэм щапхъэ яхуэхъуну;
Апхуэдэ щIыкIэу и Хэку дыщэм
Игу щагъэщIар яригъэпшыну.
«Сэ фызоцIыху фэ, — мэIущащэ, —
Сэри сымис, фымыпIэщIэж,
Сигу зэрыфщыкIрэ куэд щIакIэщ,
Ауэ иджыщ щызыхэсщIар сэ
Фи лъыр згъэжэну гукъыдэж».
Лермонтовым и поэмэм Исмэхьил-бей нэхърэ мынэхъ мащIэу къыхощ Мысост Рослъэмбэч. Уеблэмэ «Рослъэмбэч и фэеплъ мывэращ» къызытехъеикIар шэшэн дадэм и хъыбар поэмэ хъужар.
Тхыдэм къызэрыхэщымкIэ, ищхьэкIэ зи гугъу тщIа Глазенап и зэтекъутэм я нэхъ гуащIэм, накъыгъэм и 14-м екIуэкIам, Мысост Рослъэмбэч иджыри урысхэм я телъхьэу хэтащ. АрщхьэкIэ а зауэм и къуэшым и къуэ хэкIуэда нэужь, урысхэр лIыщIэжэгъу схуэхъуащи, хабзэм къысхуидэркъым саригъусэну жеIэри, ар ПсыжьадрыщI зыщызыгъэбыдахэм яхохьэ. ИпэжыпIэкIэ Рослъэмбэч урысыдзэм къезэуэн щыщIидзар Исмэхьил хэкум къэкIуэжа нэужьщ. «Къэбэрдей къаугъэшы, урысыдзэм полковникыу хэта пщы Мысост Рослъэмбэч ПсыжьадрыщI щIэпхъуэжри и гъусэу уэркърэ цIыху къызэрыгуэкIыу унагъуэ 275-рэ иришащ», — щагъэхъыбар урыс дэфтэрхэм 1805 гъэм. Лермонтовми хэкум къэкIуэжа Исмэхьил-бей цIыхубэм я пащхьэ къыщришэкIэ Рослъэмбэч гъусэ хуещI:
Мо тIур хэт сымэ? Сыт мыбдеж
къыщыхъур?
ЦIыхухэм утыкур щыму хуит ящIащ,
И нэщхъ зэхэлъу пщышхуэр къахыхьащ,
Пщы щауэ мыцIыху гуэри къыдэщIыгъуу.
Шугъусэхэу къабгъэдэтищыр уэркъщ;
«Алыхьыр закъуэщ, бегъымбарыр
хьэкъщ, —
Еублэ пщым и псалъэр. — Мащэм илъ
Нэгъунэ щIэтщ абыхэм я унафэм!
Си къуэшыр щахъумащ хамэ щIыналъэм:
КъэфцIыхужауэ пIэрэ Исмэхьил?
Зэрысабийрэ бийм зэрахэтауэ,
Къабыл ищIакъым хамэм и къэблэр,
Иджы и Хэку и губгъуэ къоблэгъэж,
ГущыкI фIэкIа яхуимыгъэтIылъауэ!»
Урыс къулыкъущIэхэм ятхыжа тхыдэ дэфтэрхэм уахэплъэмэ, Кавказым щыпсэухэр псори «хъунщIакIуэщ», «хьэщхьэрыIуэщ», «цIыхуукIхэщ». ЛъыкIэ зызымыгъэнщI апхуэдэ зауэлIхэм я щапхъэщ Лермонтовым и дежкIэ Мысост Рослъэмбэч (зи гугъу тщIыр поэмэм хэт лIыхъужьращ, тхыдэм къыхэщ Бэмэт Мысост и къуэракъым — Ч. М.):
Игъэхьэзырт адыгэм теуэ гуащIэ,
ДэIэпыкъуэгъухэр щэхуу къызэхуэст,
Пщы Iущ лIы бзаджэ Рослъэмбэч
щхьэгъэщхъкIэ
Урысхэм Iэсэлъасэу ядекIуэкIт.
Жэщыкум иришажьэти гуп псынщIэ
Нэху щыху къэзакъ псэупIэхэр ихъунщIэт.
И къуажэм къекIуэлIэжти, къиубыдахэр
КIэзызхэу лъы тхьэлъэIу иригъэблагъэт.
Я ныбжьэгъужь нэхъей, ядэгушыIэу,
Щхьэр яхупигъэлъэтт, фIэзэштеупIэу.
Лермонтовым къекIуэкI хабзэу къыфIэщIыр Рослъэмбэч и щапхъэмкIэ къигъэлъагъуэмэ, Исмэхьил-бей дилъагъур махуэ къэс узримыхьэлIэ, езы бийри щIезыгъэгъуэж, цIыхугъэ зыхэлъ, мыхьэнэ зиIэ зэуэкIэщ. А тIур щIызэпэщIигъэувэри дуней тетыкIэ лIэужьыгъуитI дыIуигъэплъэн папщIэщ, хеигъэ зыхэмылъ лIыгъэм уасэ зэримыIэр къыбгуригъэIуэну хэту. Рослъэмбэч хэкум къыщхьэщыж гупым я пашэщ, лъэпкъ зэзыгъэдэIуэф пщышхуэщ, ауэ абы фIэщхъуныгъэкIэ зыри ищIэркъым, пщIэ хэIэтыкIакIэ зызымыгъэнщI и псэм зэрихуэ къудейщ: бийм щIезауэр иIэр фIэмыкIуэдын, зыри езым ипэ иригъэмыщын щхьэкIэщ. ПлъапIэр бийм текIуэн зэрыхуей къудейр аратэмэ, Рослъэмбэчи лIыгъэншэтэкъым, ауэ абы и гунэфым фIым и тегъэщIапIэ лъэщыр къыхуэлъагъуркъыми, мурадым зэрыхуэкIуапхъэ Iэмалхэр фIызэхозэрыхь, и IэбэкIэ пхэнжми бийр ерыщ ирегъакIуэ:
Пщы Рослъэмбэч чэнджэщ пэрытщ;
Мыр яжреIэ: «Жэщ зэрыхъуу,
Я зауэлI гупхэм датеуэнщ,
Псыкъелъэ уэру дытехуэнщ
ПщIыхьым хилъафэ гъатхэ псыхъуэм…
КIуэжынщ ахърэтым хьэщIэр щыму,
Я къупщхьэ къомыр губгъуэрынэу,
Дыгъужьхэм, къуаргъхэм ирашхыж,
Мащэншэ хьэдэу ирефыж.
Дэ апщIондэху, дышынэ зытщIу,
ДагурыIуэным дытетынщ,
ИужькIэ, лъым ириIа гужькIэ
Щэхуу ди напэр ттхьэщIыжынщ!»
Исмэхьил-бей зыкIи нэхъ тIасхъэкъым, ари апхуэдэ дыдэу гуащIэщ, ауэ ар и щхьэ и фейдэ лъыхъуэркъым, фIы щIищIэр «псым хидзэн» папщIэщ; и гъуэгур захуэу зэрилъытэжым къыхэкIкIэ, зыщIигъэпщкIуни и мурадыр щIибзыщIын щхьэусыгъуи илъагъуркъым. Сыт ущIэзэуэнур къуаншэм зэрыкъуаншэр иумыгъэщIэжынумэ, къару къыпхэзылъхьэ уи пэжым и IэфIыр дунейм тез умыщIынумэ?! Захуагъэм тетым напитI щIызэрихьэни, Рослъэмбэч къызэрыхилъхьэм хуэдэу, Iэмал пхэнж щIыхуекIуэни щыIэкъым — аращ илъэс пщыкIуий фIэкIа мыхъу усакIуэм Исмэхьил-бей къригъэIуатэ гупсысэр:
Ар лIыгъэу псоми къызэдащтэ,
Къадэзымыщтэр Исмэхьилщ.
И сэшхуэ жырыр игъэдалъэу,
Аращ щылъэту ар къыщIилъ;
Гъунэгъуу къыбгъэдэс уэркъ гупыр
Къаплъыхь и нитIым напIэзыпIэм,
Ирехьэхыжри и сэшхуэр,
Жэуапыр зэIэпах зэкъуэшхэм:
«Сэ гъуанэдэууэ сыцIыхуукIкъым;
Сигу хохъуэ сэри силъ сщIэжыху,
Ауэ си къамэр зыхэзукIэм
Iэпщэ шынагъуэр ирецIыху!
Сэри сигу ящыкIащ урысхэм,
Ууейм нэхъ гуащIэщ си губампIэр,
Ауэ жэщ кIыфIыр сщIыуэ гъусэ,
Сэ згъэпудынукъым пщы напэр!
Аракъым къэзэуат зыфIащыр,
ЩIыхьуи нэгъуэщIщ зыхуэзгъэфащэр!..»
Езыр Урысей хэкулIу, бгырысхэм езауэ урыс зауэлIу къэнэжми, Исмэхьил-бей хуэдэ бий губзыгъэм и псалъэкIэ Лермонтовым и лъэпкъэгъухэм ялъегъэIэс Кавказым щыпсэухэр урысхэм къызэрызыфIагъэщIым хуэдэу, мэзылI защIэу зэрыщымытыр, пащтыхьыгъуэм зызэригъэкъ IуэхущIафэ хьэлэмэтхэми нэгъуэщIынэкIэ уеплъ зэрыхъур.
Ар ди лъэпкъ
тхьэмыщкIэм и лажьэкъым
Х
экум къэкIуэжа ХьэтIохъущокъуэм къэбэрдейхэм я гурыгъу-гурыщIэхэм емылIалIэу ахэр урыс унафэм зэрыщIигъэувэным иужь итыну къытракъузэ. Абы папщIэ, ар япэу 1805 гъэм Гум деж, етIуанэу 1806 гъэм Шэджэмрэ Бахъсэнрэ деж лъэпкъ хасэм и пащхьэ къыщихьэри ищхьэкIэ зи пычыгъуэ къэтхьа утыку псалъэр цIыхубэм ябгъэдилъхьащ.
«Къэзгъэзэжауэ сыфхэтщ нобэ, — щыжиIэрт Исмэхьил хасэм и пащхьэм. — Ауэ сыт сэ сыкъызрихьэлIэжар, тобэ! Си лъахэм и унэхъугъуэ махуэр си нэгу щIэбгъэкIын щхьэкIэ, ди Тхьэ, уигу къыщIызэбгъар! Тхьэм сыщихъумэ сэ къывэуэлIа насыпыншагъэр фэзудэкIыжыну, ар сигу къызэреуэр жысIэ къудейщ. СыщIэупщIэу аращ: дэнэ здэкIуар къэбэрдей лъэпкъым и пщIэр?! Пщы щхьэмахуэхэ, дэнэ кIуа фыкъыхэзыгъэщ щэнымрэ фыкъызыхэкIам и лъагагъымрэ? Уэркъхэ, щхьэ кIуэдыжа пщыхэм яхувиIа фIэлIыкIымрэ ди адэжьхэр къызэрацIыхуу щыта, ди лъэпкъым щытхъу къыхуэзыхьа лIыгъэмрэ? Къэбэрдей жылэ! Дэнэ щыIэ урыс император гущIэгъубэм и унафэ Iущым къывита фи хуитыныгъэмрэ фызэрыс щIыналъэ хъуэпсэгъуэм и берычэтымрэ? Ижь-ижьыж лъандэрэ пщIэрэ щIыхьрэ къызыдекIуэкI лъэпкъыр адрейхэм фахэзыIэтыкIыу щыта лъагагъыр ффIэкIуэдауэ фыхокIуэдэж! КъурIэнымкIэ соIуэ сывэгийуэ фигу хэзгъэщIын мурад зэрызимыIэмкIэ. Ди гукъеуэр ди гум и куупIэм щыдвгъэгъэпщкIуи зи къарур мыкIуэщI Алыхьталэм зыхуэдвгъэгъазэ! ТхьэлъэIу гунэскIэ дыщIэвгъэлъэIу абы и гущIэгъум, ди лъэпкъыр зэгурыIуэмрэ мамырыгъэмрэ хуишэжын хуэдэу. Ди муслъымэн хабзэ пэжым ирилажьэ зи щIыхьыр ин ефэндыхэ! Дыхуэвущий Алыхьталэм и нэфIыр къытщызыгъэхуэжын тхьэлъэIухэм!»
«Урысеймрэ Къэбэрдеймрэ мамыру зэдригъэкIуэкIыныр и плъапIэу Хэкум къэкIуэжа Исмэхьил урысхэм гуащIэу япэщIэтыныр щы- зыукъуэдия гуп абы щызэуIуауэ кърихьэлIэжат, езыр къызыхэкIа унагъуэм пщIэшхуэ щызиIэ и къуэш дыдэ Адэлджэрийрэ и адэ къуэшым и къуэ Мысост Рослъэмбэчрэ яхэту», — етх Косвен.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
