ЦIыхухэм ящыгъупщэркъым
2016 гъэм мэлыжьыхьым и 14-м дунейм ехыжащ мэкъумэш лэжьыгъэхэм я ветеран, КъБР-м и Жылагъуэ палатэм хэта БытIэ Хьэчим. УнафэщIу IэнатIэ куэдым пэрыта, лэжьакIуэфIым и щапхъэу щыта, ныбжьэгъу пэжу, нэхъыжьыфIу псэуа Хьэчим къызэрытхэмытыжыр куэдым ягу къоуэ, абы теухуа тхыгъэхэр къытхуагъэхь.
БытIэ Хьэчим 1946 гъэм фокIадэм и 27-м Шэрэдж Ищхъэрэ къыщалъхуащ. Курыт еджапIэр къиуха нэужь, я къуажэм щылэжьащ механизатору. Налшык къалэ дэт полупроводникхэр къыщыщIагъэкI заводым слесарь-ремонтникыу 1969 гъэм щыщIидзэри инженер-технологым нэсащ. Зэрылажьэм хуэдэурэ КъБКъУ-м щеджащ. Дзэм къулыкъу щищIэщ къигъэзэжри, Аруан щIыналъэм и «Мэкъумэш техникэм» и унафэщIым и къуэдзэу 1974 — 1979 гъэхэм щытащ. Ар зы зэманкIэ щылэжьащ республикэм Мэкъумэш IэнатIэмкIэ и министерствэм, абы и зы къудамэм и Iэтащхьэу 1986 — 1993 гъэхэм Хьэчим «Къэбэрдей» колхозым и унафэщIу щытащ. Къыхэгъэщыпхъэщ а зэманым къриубыдэу колхозым зэрызиужьар, цIыхухэм я псэукIэр зэрефIэкIуар, уеблэмэ иужьрейм теухуауэ ирагъэкIуэкI зэпеуэхэм абы япэ увыпIэхэр зэпымычу къызэрыщихьар.
1995 — 1997 гъэхэм «Къэббалъкъресурсы» АО-м, къыкIэлъыкIуэу «Аруангаз»-м, 2007 гъэм щыщIэдзауэ Аруан куейм и ТЭК-м и администрацэм я унафэщIу лэжьащ, Шэрэдж Ищхъэрэм и администрацэм и Iэтащхьэуи щытащ.
1990 гъэм БытIэ Хьэчим КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату хахащ.
Хьэчим зищIысу щытар нэхъ гурыIуэгъуэ къыпщащI ар фIыуэ зыцIыхуу щытахэм я гукъэкIыжхэм:
Шокъум Жыраслъэн: «Ныбжьэгъур уи нэгу къыщIоплъэ, жагъуэгъур уи лъакъуэ йоплъых», — жеIэ псалъэжьым.
НыбжьэгъуфI гъащIэм ущрихьэлIэныр, лъагъуныгъэр зищIысыр бгъэунэхуным хуэдэу насыпышхуэщ. АбыкIэ гъащIэр зыхуэупсахэм дэри дахеубыдэ. ЩыIэщ цIыху плъагъу пэтми, умыужэгъуу, гуапагъэ, нэху къыбгъэдэкIым уэри уигъэдахэу. Апхуэдэр уи ныбжьэгъумэ, узэрыцIыкIурэ укъызэдэхъуамэ, узэдеджамэ, узэдэлэжьамэ-щэ?! Сыт хуэдэу си гум къыщIитхъми, блэкIа зэманым иту зи цIэр жысIэн хуей БытIэ Хьэчим зыщыбгъэнщIыртэкъым. Абы хуэдэ цIыху пфIэкIуэдыныр, Iыхьлыхэмрэ благъэхэмрэ я гугъу сщIыжыххэркъыми, зыцIыхуу щытахэм я дежкIи хэщIыныгъэшхуэщ. И пэжыпIэр жысIэмэ, сэ абы сыхуэныкъуэу сопсэу, сыхуозэш и теплъэм, сыхуэныкъуэщ и гулъытэм, и чэнджэщхэм. Абы уи дзыхь ебгъэз, уигу илъымкIэ удэгуашэ хъуну цIыху пэжт, щыпкъэт.
Зэныбжьэгъуищ дыхъурт дэ: БытIэ Хьэчим, сэ, Псэныкъуэ Мурадин. Iэнэ лъакъуищым Iэнащхьэр зэрызэдаIыгъым хуэдэу, дызэрыцIыкIурэ дызэрыIыгъыу, дызэкъуэту, дызэгъусэу гъащIэм и куупIэм дыздыхэтат, гугъуехьри гукъеуэри зэдэтшэчат, гуфIэгъуэр зэдэдгуэшат. ЦIыхухэр къыдэхъуапсэрт, апхуэдизкIэ ди ныбжьэгъугъэр быдэти. Ди унагъуэкIи дызэпыщIат — ди щхьэгъусэхэри зэрыIыгът.
БытIэ Хьэчим и цIэр ди къуажэм дэс дэтхэнэ унагъуэми щащIэ. Апхуэдэ щIыхьыр къыхуэзыхьар и псэ дахэрщ, гу къабзэрщ, акъыл жанырщ, пэжу и жылэжьым зэрыхуэлэжьаращ. Абы кърихьэжьа Iуэху и кIэм нимыгъэсауэ зэи къэхъуакъым. ИмыщIэр зригъащIэу, и щIэныгъэм хигъахъуэу псэуащ. Абы и цIэм пыщIащ къуажэм игъуэта зыужьыныгъэмрэ ехъулIэныгъэхэмрэ».
Шокъум Риммэ, (Жыраслъэн и щхьэгъусэ): «Хьэчим и ныбжьэгъухэм я гум къипсэлъыкIыу, я гурыгъу-гурыщIэхэм щыгъуазэу, абыхэм псэкIэ япэджэжу псэуащ. Арат дэ фIыуэ щIэтлъагъури. Ар ди къуажэдэсхэм я нэт, я псэт, я набдзэт. ЛIы нэсу, пэжымрэ захуагъэмрэ я телъхьэу щытащ. Уи нэпс къемыкIуэу утепсэлъыхьыфыркъым Хьэчим, иджыри диIыгъщ гуауэм.
КъБР-м и жылагъуэ палатэм хэт Бажэ Дотий: «Уи ныбжьэгъу блэкIа зэманым иту уигу къэбгъэкIыжыну хьэлъэщ. Хьэчим сэрэ дыщызэрыцIыхуар 1986 гъэращ, Шэрэдж Ищхъэрэ къуажэм колхозым и унафэщIу щагъэкIуам. Абдежым щыщIэдзауэ нобэр къыздэсым жылэм ухуэныгъэ гуэр дащIыхьами, газ дашами зи фIыщIэр Хьэчимщ. Апхуэдэ дыдэуи цIыхухэм захъуэжащ, фIы и лъэныкъуэкIэ.
Хьэчим цIыху щабэт, хабзэ хэлът, щыпсалъэкIэ езым и Iуэху еплъыкIэр япэ иригъэщыртэкъым, зыгуэрым едауэми — акъылышхуэрэ щIэныгъэ куурэ хэлъу псалъэрт. Ар апхуэдизкIэ хабзэхэм ткIийуэ тетти, игъэлажьэ колхозым и фермэм хъэлат хужь ящымыгъыу зы цIыху трагъэхьэртэкъым, езыри яхэту.
Къэралым щекIуэкI зэхъуэкIыныгъэхэм набдзэгубдзаплъэу кIэлъыплъырт Хьэчим, а Iуэхугъуэхэр цIыхухэм къазэрыжьэхэуэнур фIыуэ ищIэрт. А зэман гугъум БытIэр сэбэп зыхуэхъуамрэ зызыщIигъэкъуахэмрэ къеббжэкIын щIэбдзэмэ, ухэзэрыхьыжынущ. Езым фIэфIтэкъым ущытхъуу, и IуэхущIафэхэм утепсэлъыхьу, апхуэдизкIэ щыпкъэти.
ФокIадэм и 8-м Хьэчим сэрэ Жылагъуэ палатэм дыщызэIущIащ. Куэдрэ дызэпсэлъащ, дызэщIэупщIащ, щIы Iуэху гуэрхэри къэтIэтащ абырэ сэрэ. Си пщIыхьи къыхэхуэххэртэкъым ар ди яужь дыдэ зэIущIэу».
БытIэ Хьэчим дунейм зэрехыжрэ илъэс ныкъуэ мэхъу. Адэ гу щабэр, цIыху щыпкъэр къытхэмытыжми, ныбжьэгъухэм, Iыхьлыхэм, ар къэзыцIыхуу щытахэм куэдрэ иджыри ягу илъынущ.
Фырэ Анфисэ.
