Шэрджэсым и гугъэфIэн пшыналъэхэр
«Ей, мы шыкIэпшынэжьым куэд илъэгъуащ. ЩIыпIэ куэди къыздикIухьащ си гъусэу. Уеблэмэ Тыркум дыщыIэу, ди лъэпкъэгъухэм я пащхьэ пшыналъэ куэд къыщыпкърыкIащ…» — жиIэурэ Алий хуэсакъыпэурэ шыкIэпшынэр пхъуантэм къыдех, езым и закъуэ ди пащхьэ къитIысхьэн укIытэ нэхъей, ари гъусэ зыхуещI. ШыкIэпшынэр и куэщIым иригъэзэгъа нэужь, лъынтхуэхэм тоIэбэрэбыхь, шым шэсын и пэ уанэпсхэр зэрыщIакъузэм хуэдэу. Иужьым макъ кIэщI хъуаскIэхэр къыдрегъэпхъ. И Iэхэр, щытурэ езэша шагъдийуэ, еутIыпщри, пшыналъэ дахэм зрегъэукъуэ-дий.
Шэрджэс Алий. 2001 гъэ Дэри абы и пшыналъэ дунейм дыхэгъуазэурэ, къыдгуроIуэ ди нэхъыжьыфIыр и гукъэкIыжхэмкIэ къыддэгуэшэну зэрыхьэзырыр. АдыгэлI гъуэзэджэ, нэхъыжьыфI Iумахуэ, усакIуэ, IуэрыIуатэм и дыщэ пхъуантэм и хъумакIуэ, УФ-м и ТхакIуэхэм я союзым хэт, КъШР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Шэрджэс Алий Инус и къуэм илъэс 80 щрикъум ирихьэлIэу зыхуэдгъэзащ, и гъащIэр къызэрекIуэкIам теухуа упщIэхэм я жэуап дылъыхъуэу.
НэхъыжьыфIым и гукъэкIыжхэмрэ пшыналъэмрэ зэхэухуэнауэ ди пащхьэм кърелъхьэ. УхуакIуэ Iэзэм хуэдэу, Алий гукъэкIыж къызэтрилъхьэхэм я блынхэр зэпэшэчауэ «къыдрещIей»: зэм гукъэкIыж мывэр егъэтIылъ, зэм пшыналъэ жыпсыр децIэлъ…
1936 гъэм Къэсейхьэблэ хьэжрэт къуажэжьым къыщыхъуащ Алий. Даур Лизэ псэгъу зыщIу, унагъуэ лъабжьэ зыгъэтIылъа Инус хуэдэ нэхъыжьыфI Iумахуэ куэд дэсащ а зэманым Къэсейхьэблэ. Алий игу къегъэкIыж ахэр зыр адрейм хуэфэщэжу, адыгэ лIыжь дахэхэу, хэти и Iуэхум хуэщIауэ, хьэл-щэн дахэрэ щапхъэрэ къызытепхыныр гъунэжу зэрыпсэуахэр. Шэрджэс Хьэмтал и деж нэхъ щызэхуэсырейт ахэри, и сабиигъуэм къыщыщIэдзауэ щIалэ тыкъыр хъуху Алий ахэращ зыхэсар. ЯпэщIыкIэ Iэпыдз-лъэпыдзу яIащ, иужьым, уэрэд жыIэным хуэIэкIуэлъакIуэ щыхъум, лIыжьхэм уэрэдыжьхэр щашэщIкIэ ежьум хагъэхьэу щIадзащ. Мис абы къыщежьащ Алийрэ уэрэдымрэ зэхуаIэ хъуа лъагъуныгъэр.
Алий и анэ-адэр — Лъэпкъым и IэфIагъыр япэу щызыхэсщIар а ди нэхъыжьыфI Iумахуэхэм я дежщ. Ахэр ауэ сытми лIыжьт! Дэтхэнэри уримыукIытэу сыт хуэдэ утыкуи ипшэ хъуну, чэнджэщкIи, ущиекIи, хъыбарыжькIи, Iуэху зехьэкIэкIи сыт хуэдэ фIагъ- ри къызыкъуэпхыфыну цIыхухэт. Нобэр къыздэсым сщыгъупщэжкъым Хьэмтал тхьэмыщкIэм игъэгъуа лым и IэфIагъыр. Ар езыр Iэщ зэIыхыным, лы упIэным, гъэгъуным хуабжьу хуэIэзэт. Ар нобэ дауэ къыбгурызгъэIуэну абы ехьэлIа Iуэху- гъуэ куэдыр? Хабзэ тIэщIэхужахэм ящыщщ ари, лыр къызэрыкIуэу дыупIэу, дгъэгъуну пытлъхьэмэ, зэфIэкIа къытщохъу. Хьэмтал сымэ абы нэгъэсауэ хуэIэрыхуэт. КIуэаракъэ, ди губгъуэхэм мэ IэфI къыпихыу сыт хуэдэ удз къыщыкIми яцIыхурти, ахэр псори къагъэсэбэпурэ мо лы ягъэгъупцIар иужьым шхыныгъуэу гъэхьэзырауэ Iэнэм къытралъхьэмэ, мэ гуакIуэ къыщхьэщих къудейм уи Iэпкълъэпкъыр къызэщIигъэушэрт. Нобэ си гъащIэм сыхэплъэжмэ, а псори си лъым хэпщауэ щытщ: ди нэхъыжьыфIхэм я щапхъэ дахэхэри, абыхэм къызжаIа уэрэдыжьхэри, хъыбарыжьхэри, Хьэмтал мыгъуэм игъэгъуа лым и IэфIагъ къызэрымыкIуэри… — Алий и гукъэкIыж псалъэхэм зрегъэущэхури, адэкIэ пшыналъэкIэ пещэ. Иджы къригъэкIыр Хьэбэзымрэ иджырей Адыгэ-Хьэблэмрэ щызэхэкIам яуса уэрэдыжьырщ. Пшыналъэм зы гукъэкIыж лъагъуэ хешри, абы дытету Алий и щIалэгъуэ илъэсхэм догъэзэж.
Шэрджэс Алий. 1969 гъэ А зэманым Хьэбэзым и щэнхабзэ купсэм щрагъэджэн щIадзат пшыналъэ къызэрыкI Iэмэпсымэхэр гъэIэрыхуэным, уэрэд жыIэным хуэзыгъасэ Iэмалхэм. АбыкIэ сабийхэмрэ щIалэгъуалэмрэ ядэгуа- шэрт урыс егъэджакIуэхэр. Алий игу къызэригъэкIыжымкIэ, егъэджакIуэфIхэр къапэщIэхуащ. ЛIыжьхэм зыдрагъэхьэха уэрэ-дымрэ пшыналъэмрэ щIигъэбыдыхьыжын хулъэкIащ уэрэд жыIэ-кIэ IэмалхэмкIэ, макъамэ къызэрырагъэкI Iэмэпсымэ зыбжанэмкIэ.
Алий дзэм къулыкъу щищIэну щыдэкIам хуиту игъэIэрыхуэфырт пшынэри лъынтхуэрыкIуэ Iэмэпсымэхэри. Ар ауэ къызэрыкIуэ гъэIэрыхуэкIэу щымыту, нэгъэсауэ къызэрехъулIэу щытар къыбжеIэ зы закъуэм: къулыкъу къыдэзыщIэ сэлэтхэм ахъшэ зэхадзэри, и япэ пшынэр къыхуащэхуауэ щытащ. Пшынэр — адыгэ пшынэтэкъым, «двухрядка» урыс пшынэ цIыкIут. Арами, Алий абы и «IумпIэр» нэгъэсауэ иубыда иужь, и ныбжьэгъу сэлэтхэр зэригъэгуфIэ урыс уэрэдхэм къыщымынэу, адыгэ пшыналъэхэри къригъэкIыурэ яригъэгъэщIагъуэрт. А зэман жыжьэм Алий пшыналъэмрэ уэрэдымрэ къадришэжьа гъуэгуанэм иужьым зэгуэрми епцIыжакъым. Абы и щыхьэту, Алий аргуэрыжьу шыкIэпшынэм и макъ тхъунщIам зрегъэшэщIри, ди лъэIукIэ, езым нэхъ фIэгурыхь пшыналъэр къытхурегъэкI: ар «лIыжь (фызыжь) къафэ» жыхуаIэжращ, къызэрыкIуэбзэкIэ «Хьерэ-хьерэ»-кIэ зэджэрщ.
— Ди сабиигъуэ-щIалэгъуэ зэманращ Кавказ зауэжьым зи псэр къыхэзыха лъэпкъ чэтхъар и пшыналъэхэмрэ ахэр къызэрыригъэкI Iэмэпсымэхэмрэ щIэгупсысыжыну пIалъэ къыщыхудэхуар. Зауэжьым яIэщIиха пшыналъэ хабзэхэр мащIэ-мащIэурэ зэхуахьэсыж хъуащ. Абыхэм ящыщт шыкIэпшынэри. Сигу ихужкъым зы шыкIэпшынэ къута закъуэ къагъуэтыжу Хьэбэз къуажэм ЩэнхабзэмкIэ и унэм къызэрырахьэлIауэ щытар. Ар зэтрагъэпсыхьыжри, абы къыщежьащ нобэрей ди шыкIэпшы- нэхэм я «етIуанэ гъащIэр». Тхьэм и фIыщIэкIэ, нобэ лъэпкъым зэхуихьэсыжыфащ и хабзэфI, Iэмэпсымэ куэд. Абыхэм ящыщщ мы шыкIэпшынэри, — жеIэ Алий икIи и псалъэхэм пещэ «Адыгэ пащтыхьхэм я тхьэусыхэ» уэрэдыжьымкIэ. Ар зэхэзыха и щхьэгъусэ, гъащIэм и IэфIагъри дыджагъри дэзыгуэша Розэ къыщIохьэри, щэхуу къыдбгъэдотIысхьэ.
Бын хъарзынэхэр зэдапIащ, гъуэгуанэ захуи трагъэхьэн яхузэфIэкIащ зэщхьэгъусэхэм. Иджы абыхэм къащIэхъуэжа щIэблэр къащыхуэкIуэкIэ яхуэгуфIэу, псэ Iыхьэ дагуэшу жьыщхьэ махуэм хоплъэ.
Алий уэрэд, пшыналъэ закъуэракъым гъащIэ гъусэ зыхуищIар. 1958 — 1963 гъэхэм ар Ставрополь мэкъумэш институтым щыхуеджащ зоотехник IэщIагъэм, пенсэм кIуэхукIи абы ирилэжьащ, IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэми пэрытащ. Абы къыщымынэу, Шэрджэсым жьыуэ къыщIидзащ и усэн-тхэнри. Езым игу къызэригъэкIыжымкIэ, пэщIэдзэ классхэм щIэсу усэн щIидзащ. Иужьым уэрэдыжьхэри, хъыбарыжьхэри, IуэрыIуатэри зэхуихьэсыжу иригъэжьащ. Дауи, абы и лъэныкъуэкIэ лъабжьэфI хуэзыгъэтIылъахэм ящыщщ и анэ тхьэмыщкIэр. Абы фIыуэ ищIэрт адыгэ хъыбарыжьхэри уэрэдыжьхэри. ИщIэ къудейм къыщымынэу, езыр акъыл жанти, зэ зэхихар псэухукIэ щымыгъупщэжу и гъащIэ къэлътмакъым ирилъхьэрт, дахэ дыдэуи уэрэд жиIэрт.
Лъэпкъ щэнхабзэм зи увыпIэ щызыубыда «Iэдииху» ансамблыр къызэзыгъэпэщахэми абыхэм ядэгъуэгурыкIуахэми ящыщщ Алий. А илъэс жыжьэхэм хэплъэжмэ, игу къегъэкIыж хьэлъэзешэ машинэ къызэрыгуэкIым и гукIэм иугъуеяуэ ансамблыр губгъуэрылажьэхэм я деж куэдрэ зэрыщыIар. ГуащIэм зи гъащIэр хуэзыгъэтIылъ мэкъумэшыщIэхэм ансамблыр ядэгуашэрт уэрэдхэмкIэ, къафэхэмкIэ, пшыналъэхэмкIэ. «Iэдииху» ансамблым хэту Шэрджэсым Польшэм, Москва зыкъыщигъэлъэгъуауэ щытащ.
— Адыгэ Республикэм къызэригъэпэща гуп Тыркум щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм я деж щыкIуэм гъусэ сызыхуащIащ. Абдежращ япэу хэхэс адыгэхэм сащыхэплъар. Жэщ-махуэ имыIэу, адыгэ къуажэхэм дыкъыщрашэкIыурэ гъэщIэгъуэн куэд дагъэлъэгъуащ. Дэри адыгэ пшыналъэ, уэрэдыжь куэдым щIэдгъэдэIуауэ щытащ. Тыркум и зы щIыпIи къэдмыгъанэу къызэхэткIухьауэ жыпIэ хъунущ. Абдежщ япэу щыслъэгъуар ди лъэпкъэгъухэм я бзэри хьэл-щэн дахэхэри зэрамыгъэкIуэдар, зэрыадыгэм иригушхуэу зэрыпсэур. ПсалъэкIэ къэIуэтэжыгъуейщ ахэр гуапэу къызэрытпежьар. Хэкужьым щыпсэу адыгэхэм ди щхьэр лъагэу дагъэлъагъужауэ щытащ. Тхьэм фIыщIэ къахуищI, хамэ щIыпIэм къыщыхутами, зэрыадыгэр зыгъэлъагъуэ теплъэгъуэхэр ямыгъэкIуэдауэ псэухэрт, — къыпещэ Алий.
Тыркум щилъэгъуа, щызэхиха хъыбарыжьхэр, хабзэхэр, езым и усыгъэри хэту, иужьым тхылъ щхьэхуэу къыдигъэкIыжащ. Апхуэдэщ: «Ди лъахэм и хъыбархэр», «Адэм и мэIуху», «АдыгэцIэхэр», «Яхуэмыфащэу лъэныкъуэ едгъэза псалъэхэр», «Адэжь хъыбархэр» тхылъхэр, Дунейпсо Адыгэ Хасэм и лъэIукIэ Хьэкъун Мухьэмэд щIыгъуу зэхуихьэсыжу къыдагъэкIа «Адыгэ Хабзэ» тхылъыр.
КъищымынэмыщIауэ, Алий псалъэжь куэд къызэщIикъуэжащ. 1963 гъэм къыщыщIэдзауэ абы къыхещыпыкIыж лъэпкъ тхыдэм къыхэна псалъэ шэрыуэхэр, псалъэжьхэр. Нобэ ирихьэлIэу апхуэдэхэм я бжыгъэр мин 11-м нэсащ. Абы лъандэрэ зэхуихьэсыжа куэдыр цIыхухэм къызэрыхуаIуэтэжам хуэдэу ихъумащ, тхылъ щхьэхуэхэми ихуащ.
— НэхъапэIуэкIэ IуэрыIуатэр зэхуэзыхьэсыжахэм къыдагъэкIа псалъэжьхэр зэрыгуэшар гупих-блыуэщ. Ар сфIэмащIэ хъури, сэ зэхуэсхьэсар гуп 33-уэ згуэшащ. ИпэжыпIэкIэ жыпIэмэ, щэ ныкъуэуи бгуэшмэ хъуну щытащ, цIыху гъащIэм и лъэныкъуэу апхуэдизкIэ куэд псалъэжьхэм къаубыдри. Ауэ а псомкIи зэфIэкIауэ къэплъытэ хъунукъым лъэпкъым и беягъ мыкIуэщIыр зэхуэхьэсыжыныр. Сыту жыпIэмэ, адыгэу дунейм тетыр нэхъыбэу здэщыIэ хамэ къэралхэм мы Iуэхум иджыри гъунэ щралъакъым. Ар иджыри ди лъэпкъым къыпэщылъщ. Дыщыгугъынщ мы Iуэхуми, адыгэм и лъабжьэ беягъыр къэхутэжыным ехьэлIа нэгъуэщIхэми пызыщэн щIэныгъэлI ныбжьыщIэхэр ди лъэпкъым дяпэкIи къыхэкIыну. Апхуэдэ жылэ зэрыдиIэм шэч хэлъкъым. Абы и щапхъэ хьэзырщ нобэ нэхъыжьхэм я IуэхуфIхэм къыпызыщэ ди щIалэгъуалэр, — жеIэ Алий.
Илъэс 80-м къыхиха гъащIэ гъуэмылэмкIэ жумарту къыддэгуэшащ Алий. Ауэ ар ди плIэм зы мащIэкIи къытещIэ хьэлъагъкъым, атIэ гугъуехьри дунейри пщызыгъэпсынщIэ дахагъэщ. Тхьэм дяпэкIи гугъэфIэн гъащIэ ущимыгъащIэкIэ, Алий!
Бемырзэ Зураб.
