
Макъамэм и дуней телъыджэм дыхэзышэ Молэ Владимир
Молэ Владимир къыщысцIыхуар 1957 гъэм Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 щрикъур Москва щыщагъэлъэпIаращ.
А зэманым ди профессиональнэ музыкэ щэнхабзэр хуабжьу ефIакIуэу щIидзат. Ауэ адыгэ композитору хэкум исыр мащIэт. Балэ Мухьэдинрэ сэрэ ди пщэм къыдэхуат адыгэ музыкэ тхыгъэр егъэфIэкIуэныр, абы ирилэжьэну щIалэгъуалэ къыхэхауэ еджапIэм ешэлIэныр. Къуажэхэм дыкIуэурэ зэфIэкI зиIэ ныбжьыщIэхэр Налшык дэт музыкэ школхэм, къызэIуахагъащIэ музыкэ училищэм щеджэну къедгъэблагъэрт. Мис а зэманым къыкъуэкIащ музыкэм и вагъуэщIэ цIыкIур — Молэ ВладимиркIэ зэджэр.
Зы пщэдджыжь гуэрым сыкъэтэджын си жагъуэу сыхэлът, си бжэм хуэму къытеуIуа макъ щызэхэсхам. КъызэхьэлъэкIыурэ бжэр Iусхмэ, бжэIупэм Iуст зы щIалэ гъур цIыкIу, пхъуантэ хуэдиз хъууэ зы портфель иныжь иIыгъыу. Абы нотэ тетрадь къыдихри къысхуишиящ, еплъыт жыхуиIэ щIыкIэу. Тетрадым итт макъамэ зыкъом, хъуни мыхъуни, тIэкIу зэхэцIэлаи. А щIалэ цIыкIум къысхуихьа нотэ тетрадым ита макъамэ IэфIхэм хуабжьу сыщыгуфIыкIат.
Асыхьэтым зэзгъэфэн шеи езгъэшхыни си унэм щIэлътэкъыми, си псалъэм кIэщI зезгъэщIри, фIыуэ къыгурызгъэIуащ сигъэлъэгъуа макъамэхэр зэрыхьэлэмэтыр икIи ар композитор хъун щхьэкIэ гугъу ехьу куэдрэ еджэн зэрыхуейр.
Абы и ужькIэ куэдрэ къэкIуащ Володя цIыкIу си деж, и макъамэщIэхэр зэхызигъэхын папщIэ. Сэри си гуапэу си нэIэ тезгъэтащ Саратов дэт консерваторэм щIэтIысхьэху. ЕджапIэ нэхъыщхьэм щIэсу абы итхауэ щытащ Акъсырэ Залымхъан и пьесэр зи лъабжьэ «Дахэнагъуэ» оперэр. Абы и япэ актыр еджапIэр къыщиух илъэсым (1965 гъэм) ягъэлъэгъуат. ЩоджэнцIыкIу Алий и поэмэр и лъабжьэу Шортэн Аскэрбий итха «Къамботрэ Лацэрэ» пьесэм къытращIыкIа оперэр зейри Молэращ. Абы-хэм къакIэлъыкIуащ «Бгыхэм я хъыбар» балетыр (либреттэр Шортэн Аскэрбий ейщ), Антокольский Александр и пьесэмкIэ итха «Люсэ цIыкIу — аслъэным ипхъу» сабий оперэр, Шортэн Аскэрбий и пьесэр зи лъабжьэ «Лъыхъу къагъэпцIахэр» опереттэр, симфоние поэмэ инхэр, уэрэд куэд. Апхуэдэуи Молэм уэрэдхэр зэрыт тхылъу плIы къыдигъэкIащ, музыкэ пьесэ куэд итхащ.
Молэ Владимир нобэ хэт, жыпIэмэ — ар Урысейм и композитор нэхъыфIхэм ящыщ зыуэ къэплъытэ хъунущ. Абы хуэфащэ дыдэу къратащ «УФ-м гъуазджэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр, КъБР-м и Къэрал саугъэтыр.
КЪАРДЭН Хьэсэн,
УФ-м и цIыхубэ артист,
КъБР-м и Къэрал саугъэтыр зыхуагъэфэща.
КIыщокъуэ Алим
МэшбащIэ Исхьэкъ
Балъкъэр Фоусэт
Тхьэбысым Умар
Даур Аслъэн
Зыми емыщхь хъэтI зиIэ Бещтокъуэ Хьэбас
УсакIуэ телъыджэ, тхакIуэ, публицист, журналист Бещтокъуэ Хьэбас Къарней и къуэр 1943 гъэм мэкъуауэгъуэм и 5-м Бахъсэн щIыналъэм хыхьэ Ислъэмей къуажэм къыщалъхуащ. КъБКъУ-м и филологие факультетым щеджащ, МКъУ-м журналистикэмкIэ и факультетыр 1968 гъэм ехъулIэныгъэ иIэу къиухащ. Зы зэманкIэ лэжьа нэужь, ар Москва аспирантурэм щыщIэтIысхьащ. Ар къиухри, Бещтокъуэр Налшык тхылъ тедзапIэм, къалэ библиотекэм щылэжьащ.
Бещтокъуэ Хьэбас илъэс 40-м щIигъуауэ адыгэ литературэр егъэбжьыфIэ. А зэманым къриубыдэу абы и Iэдакъэ къыщIэкIащ усэ тхылъ куэд: «Ракетодромхэр» (1969), «Розэм и чэзущ» (1973), «Адэжь щIыналъэ» (1978), «Нарт макъамэхэр» (1978), «Напэ» (1985), «ФIылъагъуныгъэ тхылъ» (1988), «Псым щхьэщыт жыг закъуэ» (1991), «Лирикэ» (1993), «Тенджыз Iуфэ гъуэгуанэ» (1998), «Дуней телъыджэ» (2003), «Бжьыхьэ дыщафэ» (2006), «Дыщэхурэ фIамыщIрэ» (2012). 2011 гъэм Хьэбас и усэхэр Къуий Лидэ адыгеибзэм иригъэзагъэри, Мейкъуапэ къыщыдэкIащ. «Чъыг закъу» — аращ тхылъым фIащар. Апхуэдэуи, 2009 гъэм «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм къыщыдэкIащ Бещтокъуэм и литературэ-критикэ статьяхэр щызэхуэхьэса «Анэдэлъхубзэм и псынащхьэ» тхылъыр. 1977 гъэм Москва дунейм къыщытехьащ «Красный всадник» усэ тхылъ цIыкIур.
Бещтокъуэр и зэфIэкI щеплъыжащ литературэм и жанр зэмылIэужьыгъуэхэм: лирикэм, лиро-эпикэм, прозэм, драматургием; апхуэдэуи абы и гуащIэ хилъхьащ литературэ критикэмрэ публицистикэмрэ. КъищынэмыщIауэ, усакIуэм зрипщытащ нэгъуэщIыбзэкIэ ятха тхыгъэхэр зэдзэкIыным икIи ари къехъулIауэ къэплъытэ хъунущ. ЦIыкIухэм папщIэ абы зэридзэкIащ лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм (инджылызхэм, шотландхэм, португалхэм, хорватхэм) я таурыхъхэр («Джек насыплъыхъуэ зэрыкIуар», «Дреглин Хогни Иныжьыр», «Жьындур ишхащ», «ШейтIанымрэ зауэлIымрэ», нэгъуэщIхэри), Шекспир Уильям и «Пащтыхь Лир» тхыгъэ цIэрыIуэр.
Бещтокъуэм и IэдакъэщIэкI нэхъыфIхэм ящыщщ критикэми литературэ щIэныгъэми увыпIэшхуэ щызыубыда «Мывэ лъэхъэнэ» роман-мифыр. Лъэпкъ литературэм и хэлъхьэныгъэфI хъуащ абы и драматургие тхыгъэхэр: «Имыс», «Нэсрэн ЖьакIэ» (1983 — 1986), «Кхъуафэ-жьейкIэ хым зэпрысыкIхэр» (1986 — 2004), «Истамбыл къикIа джэду» (2004 — 2005); IыхьитIу зэхэлъ «Сэроро-бот» (1992 — 1995) поэмэр.
ЗэфIэкI ин зыбгъэдэлъ Бещтокъуэ Хьэбас лъэпкъ литературэр зыгъэбейщ, ар ипэкIэ зыгъэкIуатэщ. Нэхъыщхьэращи, усакIуэм и Iэдакъэ къыщIэкIа, гупсысэ куукIэ гъэнщIа и тхыгъэхэм лъэпкъ, анэдэлъхубзэ, хэку гупсысэхэр щыпхышащ. Усэр фIыуэ зылъагъухэм ягу, я псэ дыхьэ, щIэщыгъуэ ящыхъу, зыми емыщхь хъэтIкIэ адыгэбзэ дахэр абы зэригъэшэрыуэр хэплъхьэжмэ, Бещтокъуэ Хьэбас хуэдэ усакIуэ уигъэлъыхъуэнщ!
БЖЬЫХЬЭЛI Розэ.
ХьэIупэ ДжэбрэIил и чэщей пшыналъэр
УФ-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, КъБР-м и цIыхубэ артист, композитор цIэрыIуэ, философ, усакIуэ, Шостакович Дмитрий и цIэр зезыхьэ, Урысейм и Композиторхэм я союзым я саугъэтхэм я лауреат, КъБР-м и Къэрал саугъэтым и лауреат ХьэIупэ ДжэбрэIил республикэм и щэнхабзэм, литературэм, макъамэм илъэс щэ ныкъуэм щIигъуауэ хэлъхьэныгъэфIхэр хуещI.
Адыгэ лъэпкъыр зэрыгушхуэ усакIуэ, гупсысакIуэ ХьэIупэ ДжэбрэIил пасэрей джэгуакIуэхэм я гупсысэкIэ-усэкIэр, нобэрей усыгъэм и хабзэхэр зыщIишащ. ЗыпищI щымыIэ и анэдэлъхубзэр нэгъэсауэ зэрищIэрщ а бзэмкIэ гупсысэ куу зыщIэлъ усэхэр ДжэбрэIил къыщIехъулIэр. И Iэдакъэ къыщIэкIа усэхэм дахагъэр, гурыщIэ къабзэр зэрыщыкуэдырщ ущIыдахьэхыр. Ахэр узыгъэгупсысэщ, гукъыдэж къозытщ.
ДжэбрэIил итхахэм езыр къыщеджэжкIэ усэбзэр зэрыкъулеймрэ адыгэбзэм и курыхымрэ зыхыумыщIэнкIэ Iэмал иIэкъым. А усэхэр адыгэ поэзием и хэлъхьэныгъэфIщ.
1970 гъэм ХьэIупэ ДжэбрэIил Урысейм и Композиторхэм я зэгухьэныгъэм хыхьащ, щэнхабзэм увыпIэ ин щызыубыда макъамэ симфоние куэд итхащ, «Псыхэгъэ»-ри хыхьэу. Ахэр ди республикэм къищынэмыщIауэ, Москва, Кисловодск, Мэхъэчкъалэ, нэгъуэщI щIыпIэ зыбжанэм щыIуащ.
Иджыблагъэ «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм къыщыдэ-кIащ ХьэIупэ ДжэбрэIил и камернэ лэжьыгъэхэр щызэхуэхьэса «Самшитовый напев» («Чэщей пшыналъэ») тхылъыр. Абы ихуащ пшынэм, флейтэм, фортепианэм, скрипкэм, виолончелым, гобойм папщIэ ХьэIупэм итха макъамэхэр.
— ХьэIупэ ДжэбрэIил сыт лъэныкъуэкIи сцIыхуу си гугъэт. Ауэ езым имыщIэу къысIэрыхьа и Iэрытххэм седжа нэужь къызгурыIуащ усыгъэм и къарур зэрыиныр… Абы и усэхэр лъэпкъ гупсысэ зыщIэлъ, лъэпкъ усыгъэ фащэм ит къэхъугъэ телъыджэу зэрыщытыр. Шэч къытесхьэркъым: адыгэ усыгъэм къызэрымыкIуэу зезыгъэужьщ ДжэбрэIил и къалэмыпэм къыщIэкIыр. Абы епхауэ литературэджхэм я гугъу пщIымэ, ахэр тхыдэ-щэнхабзэ IуэхугъуэщIэ къэхъуам езыгъэгупсысын щхьэусыгъуэ ХьэIупэм и усэм хэлъщ, — жеIэ Тхьэгъэзит Зубер.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
Бэрбэч ХьэтIутIэ и цIэр зэрехьэ
Къэбэрдей-Балъкъэрым илъэс 60 ипэкIэ университет къызэрыщызэIуахар ди республикэм и мызакъуэу, Кавказ Ищхъэрэм хыхьэ адрей лъэпкъ автономиехэми щIэныгъэмрэ щэнхабзэмрэ зыщаужьынымкIэ мыхьэнэ ин дыдэ зиIэ Iуэхугъуэт. А зэманым ди къэралым щекIуэкIа щIэныгъэ-техникэ революцэм къигъэува къалэнхэм ящыщт лъэпкъ экономикэр зыхуэныкъуэ IэщIагъэлIхэр гъэхьэзырыныр. Ар фIы дыдэу къызыгурыIуэ, гъащIэм и бэуэкIэр псэкIэ зыхэзыщIэ политик Iэзэт КъБКъУ-м и япэ ректору щыта Бэрбэч ХьэтIутIэ МутIэ и къуэр.
Бэрбэчыр Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м и Совет районым хыхьэ Аушыджэр къуажэм 1916 гъэм мазаем и 25-м къыщалъхуащ. Жылэм и илъэсибл школыр 1931 гъэм къиуха нэужь, абы еджэным щыпищащ Новочеркасск къалэм дэт школым. Налшык дэт педагогикэ техникумым егъэджакIуэ IэщIагъэр щызригъэгъуэтри, 1936 — 1940 гъэхэм и щIэныгъэм щыхигъэхъуащ Крупская Надеждэ и цIэр зэрихьэу Ленинград дэта институтым.
1942 гъэм Бэрбэчым къиухащ КПСС-м и ЦК-м и Парт школ нэхъыщхьэр икIи Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м лэжьакIуэ къагъэкIуэжащ. А илъэсым и бадзэуэгъуэ — фокIадэ мазэхэм ар щыIащ КПСС-м и обкомым къепхауэ лажьэ парт школым тхыдэмкIэ егъэджакIуэу.
Къэбэрдей-Балъкъэрыр нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм пIалъэкIэ щаубыда лъэхъэнэм ар Куржым и къалащхьэ Тбилиси, иужькIэ Ткварчел къалэм щыпсэуащ. 1942 гъэм и жэпуэгъуэм къыщыщIэдзауэ 1943 гъэм и мазае пщIондэ партым и Ткварчел къалэ комитетым лектору щыIащ. Ди щIыналъэр бийм къыIэщIахыжу хуит хъужа нэужь, абы къигъэзэжащ икIи КПСС-м и Налшык къалэ советым и секретару, иужькIэ партым и Прималкинскэ къалэ комитетым и секретару, КПСС-м и обкомым и лектору лэжьащ.
1945 гъэм и мазаем къыщыщIэдзауэ 1948 гъэм и гъатхэпэ пщIондэ Бэрбэч ХьэтIутIэ лэжьащ Республикэ радиокомитетым и унафэщIу. КъыкIэлъыкIуэ илъэсхэм Бэрбэчыр пэрытащ жэуаплыныгъэ зыпылъ нэгъуэщI къулыкъухэми. Ар щытащ КПСС-м и обкомым и оргинструктор къудамэм, административнэ IэнатIэм я пашэу. 1950 — 1957 гъэхэм ХьэтIутIэ лэжьащ КПСС-м и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым и секретару.
1952 гъэм къыщыщIэдзауэ Бэрбэч ХьэтIутIэ хэтащ Мамырыгъэр хъумэнымкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр комитетым. 1954 гъэм Жылагъуэ щIэныгъэхэмкIэ академием, КПСС-м и ЦК-м и нэIэм щIэту лажьэм, и илъэс курсхэм щеджащ икIи «Къэбэрдей социалист лъэпкъыр къызэрыунэхуамрэ абы игъуэт зыужьыныгъэмрэ» къэхутэныгъэ диссертацэр игъэхьэзыращ, ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкIащ икIи тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат цIэр къыфIащащ.
1956 гъэм и бадзэуэгъуэ мазэм КъБАССР-м и Министрхэм я Советым СССР-м и унафэщIхэм я деж игъэхьауэ щытащ Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 зэрырикъур республикэм щыгъэлъэпIэн зэрыхуейм теухуа тхылъ, абы ирихьэлIэу гъэзэщIапхъэу къалъытэхэр иту. А тхылъым щхьэхуэу къыщыгъэлъэгъуат пединститутыр къэрал университет щIыжын зэрыхуейм теухуа жэрдэмри. Нэрылъагъут экономикэмрэ жылагъуэмрэ апхуэдэ зэхъуэкIыныгъэ зэрыхуэныкъуэр. Университет ди щIыналъэм къыщызэIухыпхъэу къэзылъытэ ХьэтIутIэ лIыгъэ къыкъуэкIащ и гупсысэм лъабжьэшхуэ зэриIэр куэдым къагуригъэIуэну, и мурадхэр зригъэхъулIэну. Бэрбэчым и Iуэху еплъыкIэр къыдаIыгъыу, лъэпкъ интеллигенцэм щыщ щIэныгъэлIхэр, IэщIагъэлIхэр мызэ-мытIэу тхащ щIыналъэ, къэрал унафэщIхэм я деж, Бэрбэчым къыхилъхьа жэрдэмыр зэрыIэмалыншэ Iуэхур къыхагъэщу.
1957 гъэм мэлыжьыхьым и 5-м СССР-м и Министрхэм я Советым унафэ къищтащ Къэбэрдей пединститутыр и лъабжьэу, ди республикэм Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университет къызэрыщызэIуахым теухуауэ. РСФСР-м и Министрхэм я Советми а зэман дыдэм унафэ ищIащ Налшык мэкъумэш техникумым и унэр, общежитыр, еджапIэм и мылъку-техникэ базэр псори КъБКъУ-м етын хуейуэ. Куэд дэмыкIыу нэгъуэщI зы укази къаIэрыхьащ республикэм и унафэщIхэм: «Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и ректору гъэувын тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат Бэрбэч ХьэтIутIэ МутIэ и къуэр», — жиIэу иту.
И къулыкъум щыпэрыува япэ махуэхэм къыщыщIэдзауэ ХьэтIутIэ лъэкIыныгъэу, зэфIэкIыу бгъэдэлъ псори ирихьэлIащ еджапIэ нэхъыщхьэм и щIэныгъэ, техникэ лъабжьэр егъэфIэкIуэным, ар нэхъри гъэбыдэным. Абы фIыуэ къыгурыIуэрт щIэныгъэм и зыужьыныгъэм щIыналъэм къыхуихьыну ехъулIэныгъэ лъагэхэр, икIи еджапIэм занщIэу лэжьапIэ къригъэблэгъащ къэралым и математик, физик, химик, филолог цIэрыIуэхэр. Апхуэдэ щIыкIэкIэ Бэрбэчым игъэтIылъащ университетым и егъэджэныгъэ-щIэныгъэ лъабжьэ быдэр. Нобэ еджапIэм зыIэригъэхьэ ехъулIэныгъэхэми я лъабжьэ, къежьапIэ пэж хъуащ Бэрбэчым абы щыгъуэ иубзыхуа Iуэху зехьэкIэр.
Къызэригъэпэща университетым Бэрбэч ХьэтIутIэ нэхъыбэм зэреджэр «гъащIэм и нэхугъэ», «зыужьыныгъэм и джэлэс» псалъэхэмкIэт. ИпэжыпIэкIэ а еджапIэ нэхъыщхьэр хъуащ щIэныгъэм и нэхум ди цIыхубэр хуэзыша нэхугъэ.
Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетыр къызэрызэIуахым щымыгуфыкI зы цIыхуи ису къыщIэкIынтэкъым ди щIыналъэм. КъБКъУ-р къызэрызэIуахым теухуа гуфIэгъуэ зэIущIэ ин республикэм щекIуэкIащ 1957 гъэм жэпуэгъуэм и 12-м. Ди республикэм и щIэныгъэ-творческэ интеллигенцэм, ди цIыху псоми гуфIэгъуэшхуэр даIыгъыну щIыналъэм къеблэгъат Москва, Ленинград, Кавказ Ищхъэрэ щIыналъэм я лIыкIуэхэр, къэрал унафэщIхэр. Махуэшхуэ зэхуэсым и утыкум доклад щищIат абы и ректор Бэрбэч ХьэтIутIэ МутIэ и къуэм.
Университетым и зэфIэувэныгъэм Бэрбэч ХьэтIутIэ хуищIа хэлъхьэныгъэр абрагъуэщ. Ар езыр цIыху телъыджэт, и гупсысэкIэрэ Iуэху еплъыкIэрэ иIэжу, къыпэщылъ къалэнхэмрэ мурадхэмрэ ищIэу. Абы гъащIэм, зыпэрыта къэрал, жылагъуэ IэнатIэхэм дапщэщи япэ щригъэщар цIыхубэм сэбэп яхуэхъун зэрыхуейрт. А унафэщI щыпкъэм и фIыгъэщ КъБКъУ-м зэман кIэщIым къриубыдэу хэпщIыкIыу зэрызиужьар, математикэ, физикэ, химие, филологие щIэныгъэхэмкIэ ехъулIэныгъэфIхэр зэрызыIэригъэхьар, IэщIагъэ зэмылIэужьыгъуэ куэдым щыхурагъаджэ зэрыхъуар.
Езы Бэрбэчми и щIэныгъэмрэ зэфIэкIымрэ хигъахъуэ зэпытт. 1962 гъэм ирихьэлIэу игъэхьэзыращ икIи ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкIащ «Къэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэу лъэпкъхэр социализмэм зэрыхуэкIуар» доктор диссертацэр.
НэгъуэщI щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэ купщIафIэ куэди и къалэмыпэм къыпыкIащ Бэрбэчым. Абыхэм ящыщщ «Къэбэрдей-Балъкъэрым и совет тхыдэм теухуа очеркхэр», «Къэбэрдей лъэпкъым совет лъэхъэнэм игъуэта зыужьыныгъэмрэ щIэныгъэмрэ», «Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ я совет автономиер», нэгъуэщIхэри.
Бэрбэч ХьэтIутIэ хэтащ СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и академием социалистическэ, коммунистическэ ухуэныгъэмкIэ и ЩIэныгъэ советым, Кавказ Ищхъэрэм Гуманитар унэтIыныгъэхэмкIэ щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр зэгъэуIунымкIэ и щIэныгъэ советым. ХьэтIутIэ мызэ-мытIэу хэтащ икIи доклад купщIафIэхэр щищIащ щIыналъэпсо, къэралпсо щIэныгъэ конференцхэм, симпозиумхэм, нэгъуэщI зэхуэсхэм. КъуэкIыпIэр зыджхэм я дунейпсо конгрессу 1965 гъэм Москва щекIуэкIам и делегату щытащ.
Къэралым, республикэм я жылагъуэ, политикэ гъащIэм жыджэру зэрыхэтам, Хэку зауэшхуэм и илъэсхэм фронтым и щIыбагъкIэ зэфIиха Iуэхугъуэхэм папщIэ Бэрбэч ХьэтIутIэ къыхуагъэфэщащ дамыгъэ зыбжанэ. Апхуэдэу абы мызэ-мытIэу къратащ КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм къыбгъэдэкI щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр.
Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и япэ ректорым и гъащIэ купщIафIэм, лъэпкъ щIэныгъэмрэ щIыналъэ зыужьыныгъэмрэ абы хуищIа хэлъхьэныгъэ инхэм хуэфащэ жьантIэ увыпIэр щаубыд ди республикэм и тхыдэм. Бэрбэч ХьэтIутIэ игъуэтащ лъэпкъым къыбгъэдэкI фIыщIэ инрэ пщIэ лъагэрэ. Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щIэныгъэ нэхъыщхьэм зыщегъэужьыным хуищIа хэлъхьэныгъэшхуэр къалъытэри, КъБР-м и япэ Президенту щыта КIуэкIуэ Валерий и унафэкIэ университетым фIащыжащ Бэрбэч ХьэтIутIэ и цIэр. Ар еджапIэм зэрехьэ, ехъулIэныгъэщIэхэр зыIэригъэхьэу, лъагапIэщIэхэр къищтэу. Бэрбэч ХьэтIутIэ и гъащIэр тыхь зыхуищIа а нэхугъэр куэдрэ иреблэ.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
Профессор Бэчыжь Лейлэ. (Черкесск)
Профессор Къумахуэ Мурадин. (Москва)
Профессор Къумахуэ Мухьэдин. (Москва)
Профессор Щхьэлахъуэ Сэтэней. (США)
Профессор Думэныщ Хъейри.(Истамбыл)
Дунейпсо спортым иадыгэ вагъуэхэр
Ди щIыпIэм илъэс мин Iэджэ ипэкIэ щыпсэуа нартхэр гъэ къэс Хьэрэмэ Iуащхьэ щызэхуэсырти, и щыгум жаншэрхъыр кърагъэжэхырт икIи хэти лъакъуэкIэ, хэти натIэкIэ ар абы дрихуеижырт. КъищынэмыщIауэ, бэнакIуэхэм хэтIэхэсэ зэхаублэрт, махуэ зыбжанэкIэ зэкIэлъхьэужьу шыгъажэхэр ирагъэкIуэкIырт. Апхуэдэ щIыкIэкIэ я щIалэхэм я лIыгъэр, я зэфIэкIыр ягъэнахуэрт, гъущIым хуэдэу я Iэпкълъэпкъыр япсыхьырт. ТекIуахэр лъэпкъ лIыхъужь пэлъытэу ягъэлъапIэрт. Арауэ къыщIэкIынущ нартхэм я щIэблэ адыгэхэм лIыгъэ зэхэгъэкIыпIэр ижь-ижьыж лъандэрэ къащIыдэгъуэгурыкIуэр икIи абыкIэ ехъулIэныгъэ телъыджэхэр щIаIэр. Ди лъэпкъым къыхэкIащ Олимпиадэхэм, дунейпсо, Европэ зэпеуэхэм текIуэныгъэ инхэр къыщахьу къызыхэкIахэм я пщIэр лъагэу зыIэтахэр. Нобэ я гугъу фхуэтщIынщ спортым и уафэ къащхъуэм IупщIу къыхэлыдыкIа адыгэ вагъуэхэм.
Догу (ГъукIэ) Яшар
(бэнэкIэ хуит, алыдж-урым бэнэкIэ) Олимп джэгухэм я чемпион —
1948 (Лондон, Инджылыз)Европэм и чемпион — 1946, 1949, 1951
Илъэс минитIым щIигъуащ олимп зэпеуэхэр къызэрежьэрэ. ПIалъэ гуэрым ар зэпагъэуауэ щытами, тхыдэм къыхэтэджыкIыжащ икIи дунейм къытехъуа зэхьэзэхуэ нэхъ удэзыхьэххэм я деж жьантIэр щиIыгъщ. ДиIащ, диIэщ икIи диIэнущ абы адыгэ лъэпкъыр щызыIэта щIалэ ахъырзэманхэр. Апхуэдэхэм я лъагъуэхэш хъуащ Тыркум щыпсэуа ди лъэпкъэгъу Догу (ГъукIэ) Яшар.
1948 гъэм Инджылызым и къалащхьэ Лондон щекIуэкIа XIV Гъэмахуэ Олимп джэгухэм, зэи къэмыхъуауэ, чемпион щыхъуащ адыгэ щIалэ. Ар Тыркум хыхьэ Къарэ-Эмир къуажэм къыщалъхуа Догу (ГъукIэ) Яшарщ. БэнэкIэ хуитымкIэ зыхэта зэхьэзэхуэм абы и хьэрхуэрэгъу псори щыхигъэщIащ икIи хуэфащэ дыдэу дыщэ медалыр къихьащ. Догу Яшар алыдж-урым бэнэкIэмкIи бэнэкIэ хуитымкIи Тыркуми (1938-1954 гъэхэм), Балкан Джэгухэми (1940, 1942), Европэми (1946, 1949, 1951) текIуэныгъэхэр къыщихьащ. И ехъулIэныгъэхэм папщIэ «Бэнэным и тхьэ» абы къыфIащащ. ИужькIэ Тыркум и командэ къыхэхам и тренер нэхъыщхьэу лэжьащ, чемпионхэр игъасэу.
Къаплъэн (Ущхъуэ) Хьэмид
(бэнэкIэ хуит)
Олимп джэгухэм я чемпион – 1956 (Мельбурн, Австралие)
дуней псом и чемпион — 1957
XVI Олимпиадэр 1956 гъэм щэкIуэгъуэм и 22 — дыгъэгъазэм и 8-хэм Австралием и Мельбурн къалэм щекIуэкIащ. Абы хэтащ къэрал 68-м я спортсмен мини 3-м щIигъу. БэнэкIэ хуитымкIэ зэпеуэхэм аргуэру ди лъэпкъэгъу щIалэ щаIэтащ. Ар Тыркум щыIэ Хьэмэмозу адыгэ къуажэм къыщалъхуа, а къэралым пщIэнейрэ и чемпион хъуа Къаплъэн (Ущхъуэ) Хьэмидщ. КъыкIэлъыкIуэу Римрэ Токиорэ щыIа Олимп джэгухэми абы дыжьын, жэз медалхэр къыщихьащ. 1957 гъэм Тыркум щекIуэкIа дунейпсо чемпионатым абазэхэ щIалэ Къаплъэн (Ущхъуэ) Хьэмид къыщыпэлъэщын къыхэкIакъым.
Аталай (Нагъуэ) Мэхьмуд
(бэнэкIэ хуит)
Олимп чемпион – 1968 (Мехикэ, Мексикэ) дуней псом и чемпион — 1966
1968 гъэм жэпуэгъуэм и 12 — 27-хэм Мексикэм и Мехикэ къалэм щекIуэкIащ XIX Олимпиадэр. Абы хэтащ къэрали 112-м я спортсмен мини 5,5-м щIигъу. Тыркум щыпсэу адыгэхэм я ещанэ текIуэныгъэр Олимп джэгухэм щызыIэригъэхьащ Аталай (Нагъуэ) Мыхьмуд. ИлъэсиплI и пэкIэ Токио щыIа зэхьэзэхуэм абы къыщихьыфар еплIанэ увыпIэрати, къыкIэлъы-кIуэм ар дыщэкIэ ихъуэжащ.
Ди жагъуэ зэрыхъущи, зи гугъу тщIа бэнакIуэ телъыджэхэр тхыдэм зэрыхыхьар тырку чемпионхэущ, урыс-кавказ зауэжьым и ужькIэ къыщыхута къэралыгъуэм зыщыщ адыгэ лъэпкъыр щрагъэбзыщIурэ зэман кIыхькIэ къызэрекIуэкIам къыхэкIыу.
Илъэс 45-рэ хъууэ аращ адыгэр зэрыадыгэу Олимп утыку къызэрихьэрэ. Тхыдэм и дежкIэ а зэман кIэщIым ди лъэпкъым ехъулIэныгъэ инхэр къыхудэкIуащ — дэ диIэ хъуащ Олимп чемпиону 7, дуней псом, Европэм щытекIуауэ пщIы бжыгъэхэр! Ахэр псори ди дежкIэ лъапIэщ.
Чыржын Мухьэрбий
(атлетикэ хьэлъэ),
Олимп чемпион – 1972 (Мюнхен, Германие) дуней псом и чемпион — 1972, 1973
Европэм и чемпион — 1973, 1974
Чыржын Мухьэрбий Адыгейм щыщ и Куэшхьэблэ къэбэрдей къуажэм къыщалъхуащ. 1972 — 1974 гъэхэм дунейпсо рекорду 4 игъэуващ (абыхэм ящыщу троеборьемкIэ — килограмм 460-рэ, двоеборьемкIэ — килограмм 312,5-рэ), СССР-м рекорди 8 къыщехъулIащ.
Гуимыхужщ Совет Союзым щыпсэу адыгэхэм ящыщу япэу 1972 гъэм Олимп чемпион зэрыхъуар. Абы къыпэщIэтт тIэунейрэ Олимпиадэхэм щытекIуа Башановскэр, дунейпсо рекорд зыбжанэ зыгъэува Качмарек, нэгъуэщI штангист цIэрыIуэ куэд. АрщхьэкIэ Мухьэрбий зыми къыпикIуэтыну зигъэхьэзырыртэкъым. ИкIи дунейм зэи къыщымыхъуауэ килограмми 177,5-рэ къиIэтри, дыщэр зыIэригъэ-хьащ!
Мюнхен щытекIуа иужькIэ Чыржыным дуней псоми Европэми ехъулIэныгъэ инхэр щиIащ.
Шыхъуэ Борис
(лъакъуэрыгъажэ спорт)
Олимп чемпион – 1972 (Мюнхен, Германие) дуней псом и чемпион — 1970
БлэкIа лIэщIыгъуэм и блыщI гъэхэм абы и цIэм иримыгушхуэ адыгэ къэгъуэтыгъуейт — арат Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщу япэ дыдэу Олимп чемпион хъуар. Абы ипэжкIэ къэралпсо, дунейпсо лъагапIэхэри мызэ-мытIэу къищтат.
Зэманыр макIуэ, ауэ цIыхухэм ящыгъупщэркъым нэхъапэм дэрэжэгъуэ къезыта, лъэпкъымрэ Хэкумрэ я пщIэр зыIэтахэр. Шэч хэлъкъым апхуэдэхэм зэращыщыр СССР-м тхуэнейрэ и чемпион (1968, 1971, 1972 гъэхэм гуп зэпеуэм, 1968 гъэм щхьэзакъуэ зэхьэзэхуэм, 1972 гъэм махуэ куэдкIэ екIуэкIа зэдэжэм), дунейпсо чемпион (1970 гъэ), Олимп чемпион (1972 гъэ) Шыхъуэ Борис.
1972 гъэм Мюнхен щекIуэкIа Олимпиадэм ди лъахэгъу щIалэм Комнатов Геннадий, Лихачёв Валерий, Ярдэ Валерий сымэ дэщIыгъуу километрищэ гъуэгуанэр псом япэу къызэпичащ икIи дыщэ медалыр зыIэригъэхьащ. Ар хуабжьу ехъулIэныгъэшхуэт къызыхэкIа лъэпкъми къэралми я дежкIэ.
Ахэмын Еленэ
(волейбол) Олимп чемпион — 1980
(Мэзкуу, Совет Союз) Европэм и чемпион — 1979
Ахэмын Еленэ Екатеринбург и «Уралочка» цIыхубз волейбол командэ цIэры-Iуэм щыджэгуащ. Абы хэту тхуэнейрэ СССР-м и чемпион хъуащ, Европэм и чемпионхэм я кубокыр тIэунейрэ зыIэригъэхьащ. Совет Союзым и командэ къыхэхам илъэс зыбжанэкIэ ираджащ. 1980 гъэм Мэзкуу щекIуэкIа Олимпиадэм щытекIуэри, дыщэ медалыр къы-хуагъэфэщащ.
Одессэ и «Черноморец» футбол командэм щыджэгу Соколовский Игорь дэкIуэри, 1981 гъэм Украинэм Iэпхъуащ икIи «МедИн»-м илъэсиблкIэ хэтащ. ИужькIэ Польшэм, нэгъуэщI къэралхэм я командэхэм ехъулIэныгъэхэр иIэу щыджэгуащ. ХХ лIэщIыгъуэм къриубы-дэу Одессэ и волейболисткэ нэхъыфI дыдэу къалъытащ, а къалэм физкультурэмрэ спортымкIэ и управленэм и унафэщIу илъэс куэдкIэ лэжьащ.
Къардэн Мурат
(алыдж-урым бэнэкIэ)
Олимп чемпион – 2000 (Сидней, Австралие)
Дунейпсо кубокыр къихьащ — 1992, 1995, 1997
Европэм и чемпион — 1998
Ди адэжьхэм пщIэ лей зыхуащIурэ къэгъуэгурыкIуа бэнэкIэ спорт лIэужьыгъуэмкIэ 2000 гъэм Австралием и Сидней къалэм щекIуэкIа Олимп джэгухэм пашэныгъэр щызыубыда Къардэн Мурат щытхъу хэха хуэфащэщ.
1971 гъэм ар Зэрэгъыж къуажэм къыщалъхуащ. Физическэ щэнхабзэмкIэ Краснодар дэт къэрал институтыр къиухащ. Тренер цIэрыIуэ Къалмыкъ Юрэ и деж алыдж-урым бэнэкIэмкIэ зыгъэсэн щыщIидзащ. Дунейпсо кубокым щэнейрэ (1992, 1995, 1997 гъэхэм) щытекIуащ, Европэм и чемпионщ (1998 гъэ). АрщхьэкIэ и лъагапIэ нэхъыщхьэр XXVII Гъэмахуэ Олимпиадэм (2000 гъэ) дыщэ медалыр къызэрыщихьарщ.
Мурат Сидней зэрыкIуэнур щызэхэкIар Олимп Джэгухэм щIадзэным махуитху иIэжущ. А лъэхъэнэм алыдж-урым бэнэкIэмкIэ килограмм 76-м нэс зи хьэлъагъхэм я деж щынэхъыфIу къалъытэ Мишиныр хигъащIа иужькIэщ, Австралием кIуэ гъуэгур абы къыщыхузэIуахар.
ИгъащIэ лъандэрэ Олимпиадэм хэтыну зи хъуэпсапIэ адыгэ щIалэм къыхукъуэкIа Iэмалыр нэсу къигъэсэбэпащ. Сидней и алэрыбгъухэм къыщыпэщIэува и хьэрхуэрэгъу псори абы хигъэщIащ. Псом хуэмыдэу удэзыхьэхт кIэух зэIущIэр. Абы къыщыпэщIэтащ Америкэм и Штат Зэгуэтхэм къикIа бэнакIуэ лъэщ дыдэ Линдлэнд Мэтт. Ар 3:0-у хигъащIэри, ди лъахэгъур Олимп чемпион хъуащ.
Спортым хэкIыжа иужькIэ Къардэн Мурат илъэс зыбжанэкIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и Президентым, иужькIэ — Iэтащхьэм, я чэнджэщэгъуу щытащ. ИтIанэ КъБР-м и Парламентым Физкультурэмрэ спортымкIэ и комитетым и Iэтащхьэу, спортымкIэ министру лэжьащ, иджыпсту Къэбэрдей-Балъкъэрым и Правительствэм и УнафэщIым и къуэдзэщ, педагогикэ щIэныгъэхэм я кандидатщ.
Хъущт Аслъэнбэч
(алыдж-урым бэнэкIэ)
Олимп чемпион – 2008 (Пекин, Китай)
Европэм и чемпион — 2008, 2009, 2010
Дунейпсо кубокыр къихьащ — 2008
2008 гъэр хуабжьу хуэугъурлащ Джылахъстэнейм хыхьэ Белоглинкэ къуажэм къыщалъхуа Хъущт Аслъэнбэч. А илъэсым ар хъуащ Европэм, Олимп джэгухэм я чемпион, Дунейпсо кубокыр зыIэригъэхьащ. Псом хуэмыдэу гъуэзэджэт Пекин щызэхэта Олимпиадэм щиIа ехъулIэныгъэр. Аслъэнбэч Китайм щригъэкIуэкIа зэIущIитхуми щытекIуащ и хьэрхуэрэгъухэм зы очкои яримыту.
Хъущтым алыдж-урым бэнэкIэм профессиональнэу зыхуигъэсэн щыщIидзар гувауэщ — и ныбжьыр илъэс 20-м щIигъуауэщ. Абы и пэкIэ, и ныбжь щIалэ цIыкIухэм хуэдэу, къыщыхъуа къуажэм лъэпкъ бгырыпх бэнэкIэмкIэ щылажьэ секцэм зыщигъэсащ. АдэкIэ ерыщу щыпищащ еджапIэ зыщIэтIысхьа Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал мэкъумэш академием.
Пекин и дыщэ медалыр Аслъэнбэч къыхуихьащ езым фIэкIа зыми къыхуэмыгъэсэбэп бэнэкIэ Iэмал гъуэзэджэм — «бгырыпх зэдзэкIа» зыфIащам. Мы спорт лIэужьыгъуэм хэтхэр щыгъуазэщ ар зэбгъэхъулIэну хуабжьу зэрыгугъур. КъызэрымыкIуэ къарумрэ Iэзагъымрэ къищынэмыщIауэ, абы папщIэ егъэлеяуэ псынщIагъ пхэлъын хуейщ: къыпщхьэщыс хьэрхуэрэгъум напIэзыпIэм укъыIэщIокI, зэщIыбоубыдэ, алэрыбгъум къытыбочри, уи щхьэмкIэ щхьэпрыбодз. Апхуэдэ Iэмалым Аслъэнбэч хуабжьу дэзыхьэх бгырыпх лъэпкъ бэнэкIэм куэдрэ ущрохьэлIэ.
Хъущтым и «бгырыпх зэдзэкIам» дуней псом и спортсмен цIэрыIуэ куэд ихьащ. Иужьрейхэм ящыщщ Олимпиадэм и финалым щыхигъэщIа нэмыцэ абрагъуэ Энглих Мирко.
Иджыпсту Хъущтыр КъБР-м спортымкIэ и министрщ икIи къалэн инхэр щалъхуа республикэм щызэфIегъэкI.
Мудрэн Беслъэн
(дзюдо)Олимп чемпион – 2016 (Рио-де-Жанейрэ, Бразилие)
Европэм и чемпион — 2012, 2014, 2015
Хуабжьу дызэрыщIэхъуэпсауэ, гуфIэгъуэшхуэкIэ щIидзащ Рио-де-Жанейрэ нэгъабэ щекIуэкIа XXXI Гъэмахуэ Олимп джэгухэм. Абы и япэ махуэм Урысей Федерацэм дыщэ медалыр къыщыхуихьащ Бахъсэн къалэм щыщ адыгэ щIалэ Мудрэн Беслъэн — килограмм 60-м нэс зи хьэлъагъхэм дзюдомкIэ я зэпеуэм ар Олимп чемпион щыхъуащ!
Самбэращ Мудрэн Беслъэн спортым зэрыхыхьар. 2007 гъэм ар Урысей Федерацэм и чемпион хъуащ икIи дунейпсо зэпеуэм дыжьын медалыр къыщихьащ. Абыхэм къыхэкIыу «Дунейпсо классымкIэ спортым и мастер» цIэ лъапIэр къыфIащащ. АрщхьэкIэ иужькIэ дзюдор къыхихыжащ — щIэхъуэпсырт Олимп зэпеуэхэм хэтыну.
БэнэкIэ лIэужьыгъуэщIэр Беслъэн псынщIэу къигъэIурыщIащ икIи къыкIэлъыкIуэ илъэсым абыкIи къэралым щынэхъ лъэщ дыдэ хъуащ. АдэкIэ Европэм и чемпион (2012, 2014), дунейпсо зэхьэзэхуэм етIуанэ (2014) щыхъуащ, Европей джэгухэм (2015) дыщэ медалыр къыщихьащ. Абыхэм къапэкIуащ «Урысей Федерацэм дзюдомкIэ щIыхь зиIэ и мастер» цIэр. АдэкIэ Олимп лъагапIэм хуэкIуэ гъуэгур къызэIухат.
Хьэсанэ Мурат
(самбэ) Дуней псом и чемпион — 1994, 1995, 1998-2006
Европэм и чемпион — 1993-1996, 1998
Адыгейм и Куэшхьэблэ щIыналъэм къыщалъхуа Хьэсанэ Мурат самбэмкIэ зыIэригъэхьа ехъулIэныгъэхэм хуэдиз зиIа ЩIы хъурейм щыгъуэтыгъуейщ: дуней псом 11-рэ и чемпион хъуащ, Дунейпсо кубокыр 8 къихьащ, Европэм 5 щытекIуащ, 19-рэ къэралым дыщэр щызыIэригъэхьащ. Илъэс пщыкIутхум щIигъукIэ Урысей Федерацэм и командэ къыхэхам и капитану щытащ. 1993 — 2006 гъэхэм абы самбэмкIэ къэралми дунейми къыщыпэлъэщын щыIакъым.
Спортым хэкIыжа иужькIэ къэрал, жылагъуэ лэжьыгъэшхуэ иригъэкIуэкIащ. Адыгэ Республикэм физическэ щэнхабзэмрэ спортымкIэ и комитетым и унафэщIу щытащ, Урысей Федерацэм и Къэрал Думэм и депутату хэтщ.
Махуэ Билал
(бэнэкIэ хуит) дуней псом и чемпион — 2007, 2009, 2010
Европэм и чемпион — 2010
Инджылызми (2012) Бразилиеми (2016) щызэхэта Олимп джэгухэм Махуэ Билал щыIащ. БэнэкIэ хуитымкIэ абы къыпэлъэщын дуней псом зэрытемытыр наIуэт. АрщхьэкIэ спортым езым и хабзэ пыухыкIа иIэжщ — утыкум ущит дакъикъэхэм уи зэфIэкI псори къызыкъуэпхыу уи хьэрхуэрэгъур хыумыгъэщIэфмэ, абы и пэкIэ уиIа ехъулIэныгъэ псоми мыхьэнэ яIэкъым.
2008 гъэм Пекин щекIуэкIа Олимп джэгухэм хэтыну Махуэ Билал хузэфIэкIакъым. И щхьэусыгъуэр псоми ящIэж — абы и пэ къихуэ зэхьэзэхуэм Красноярск щыхэту щхъухь къызэрырахьэлIарщ. И узыншагъэр зэфIэувэжа иужькIэ дунейпсо, Европэ, къэрал чемпионатхэм щытекIуат, иджы Лондон Олимпиадэм ерыщу зыхуигъэхьэзырат. Псоми жаIэрт Билал дыщэр и Iэрылъхьэу. АрщхьэкIэ финалым и Iыхьэ ныкъуэм хьэрхуэрэгъу къыщыхуэхъуа куржы Модзманашвили Давит къыхигъащIэри, Олимп лъагапIэм зэрыхуэкIуэ гъуэгум къытригъэкIуэтащ. АдэкIэ къэнэжыр жэз медалым щIэбэнынырти, Билал ещанэ увыпIэр къихьащ.
Нэхъ гущIыхьэжт нэгъабэ Рио-де-Жанейрэ къыщыхъуар. Зэман кIыхьым ерыщу Олимпиадэм зыхуэзыгъэхьэзыра Махуэ Билал япэ дыдэ зэIущIэм къыщыхагъэщIащ.
Олимп джэгухэм къыщыщыщIа щIэщхъу псоми кърагъэкIуэтакъым адыгэ пелуаныр. Махуэм и къару псори ирехьэлIэ къыкIэлъыкIуэ Олимп джэгухэм хуэфэщэну зэрыхэтыным. Абы и мурад быдэщ Олимп чемпион мыхъуауэ спортым хэмыкIыжыну икIи щэнейрэ дуней псом зэрыщытекIуар, зы дакъикъи емыгупсысу, а Iуэхугъуэм пигъэувынт.
Жыласэ Заурбэч.
Тхыдэм зи цIэр хэзытха Батыр ФатIимэ
Къэбэрдей-Балъкъэрым стIолыщхьэ теннисым япэу зыхуэгъэсэн щыщIэзыдзахэм ящыщщ зыбжанэрэ Урысеймрэ Европэмрэ я чемпион хъуа Батыр ФатIимэ.
Я кум дэтыр Батыр ФатIимэщ
Налшык дэт курыт еджапIэ №5-м 1966 гъэмкъыщызэIуахащ стIолыщхьэ теннисымкIэ секцэ. Абы и хъыбарыр зэхэзыха илъэс 12 фIэкIа мыхъу Батыр ФатIимэ зыхуигъэзащ япэ теннисист гупыр зыгъэсэну зэхуэзышэс, Урысейм щIыхь зиIэ и тренер Малиевский Арнольд.
Батырым и гъусэу а зэманым зыгъэсэн щIадзащ Саркисьянц Аллэ, Нало Даут, Ченцов Виктор, Дзыгъуанэ Жаннэ, Ахметчинэ Ирэ, Къудей Сергей, Конаковэ Ленэ, Герасимовэ Татьянэ, Моржеринэ Оля сымэ.
Спорт лIэужьыгъуэщIэм зыхуэзыгъэсэну иужь ихьа ныбжьыщIэхэр махуэм щэнейрэ зэхуэсырт. «Секцэм къекIуалIэхэм уахэплъэмэ, ФатIимэ и джэгукIэмрэ и ерыщагъымрэ гу лъумытэу къанэртэкъым. Махуэ псом зыгъэпсэхугъуэ имыIэу абы зыхуигъасэрт апхуэдизу зытхьэкъуа стIолыщхьэ теннисым», — жеIэж абы и тренеру щыта Малиевский Арнольд.
И къару емыблэжу илъэситIкIэ теннисым зыхуагъэса нэужь Батырым ехъулIэныгъэхэр зыIэригъэхьэу щIидзащ. Абы и джэгукIэ къызэрымыкIуэм гу къылъатащ икIи къэралым и гуп нэхъыщхьэм и сборхэм ирагъэблэгъащ.
Гугъэшхуэхэр уэзыгъэщI ФатIимэ и Iэзагъым хигъахъуэ зэпытурэ иджыри илъэс зыбжанэ дэкIащ. СтIолыщхьэ теннисыр ди республикэм къыщыунэху къудейт, абы хуэщIа IуэхущIапIэ щхьэхуи дэттэкъым. Апхуэдэу щытми, Краснодар, Ставрополь крайхэм, Ростов областым а спорт лIэужьыгъуэмкIэ ехъулIэныгъэфIхэр къыщызыгъэлъагъуэ я командэхэм ялъэщIыхьэжу ефIэкIынырт Малиевскэм и мурадыр. ИкIи Батырым и фIыгъэкIэ ар абы зригъэхъулIащ. СССР-м и профсоюз командэхэм я чемпионатым, 1978 гъэм Вильнюс щекIуэкIам, Батыр ФатIимэ зи пашэ ди командэм текIуэныгъэр къыщихьащ.
А зэманым ирихьэлIэу Налшык и Сабий стадионым щащIат стIолыщхьэ теннисым хухаха секцэр. Батыр ФатIимэ абы щыгъуэм Совет Союзым зыбжанэрэ, Европэ зэхьэзэхуэхэм тIэунейрэ я пашэ щыхъуат.
«Iэмал сиIауэ щытамэ, теннис секцэм Батыр ФатIимэ и цIэр фIэсщынт, — жеIэ Малиевскэм. ФатIимэ гугъэфIхэр зэрызигъэщIыр къыхэзгъэщурэщ стIолыщхьэ теннисымкIэ пэшыр ухуэным республикэм и унафэщIхэр арэзы зэрытезгъэхъуар, абы и цIэр жысIэурэщ лэжьакIуэхэр, техникэр, ехьэлIапхъэхэр, школым и лэжьакIуэхэр къызэрызэщIэзгъэуIуар, центрым и мылъку Iуэхухэр зэрызэтезгъэувар».
Малиевскэмрэ Батыр ФатIимэрэ я фIыгъэкIэ яухуа, Олимп резервым и школым къыщIэкIащ Тыркум щекIуэкIа Европэ зэхьэзэхуэ зэIухам и абсолютнэ чемпион хъуа Герасимовэ Татьянэ, СССР-м и чемпионату Баку щекIуэкIам щытекIуа Конаковэ Еленэ, Европэм и чемпионхэу Къущхьэхэ Мулидрэ Медикрэ. ЗэфIэкI лъагэхэр къигъэлъагъуэу школым зыщызыгъэсахэм яхэтащ МВД-м и полковник, Урысейм и ЛIыхъужь КIарэ Анатолий.
СССР-м и командэ къыхэхам и тренер Старожилец Аркадий куэдрэ игу къигъэкIыжырт Бельгием хыхьэ Остенде къалэм щекIуэкIа Европэ чемпионатым и финалым Батырыр зэрыщыджэгуауэ щытар: «АпхуэдизкIэ джэгукIэ жыджэр ФатIимэ къигъэлъагъуэрти, къебгъэгъэзэну Iэмал зимыIэу къыпфIэщI топхэр къызэтригъэувыIэм и мызакъуэу, къыкIэлъыкIуэу контратакэ лъэщхэри къызэригъэпэщырт. Ди хъыджэбзым и текIуэныгъэр зыIэригъэхьа нэужькIэ, сэ къызбгъэдыхьащ Чехием я теннисист цIэрыIуэ Воштовэ Илонэ и тренерыр икIи къызэупщIащ тхьэIухудыр зыщыщымкIэ. Ар Налшык къызэрикIар, а щIыпIэр зыхуэзэр къыгурызгъэIуащ икIи абы жиIауэ щытащ: «Батырым и джэгукIэм ди спортсменхэр щыхуэкIуэнур илъэс куэд дэкIмэщ».
Батыр ФатIимэ зэрыхэкупсэмрэ республикэм, тренерым, унагъуэм яхуиIэ лъагъуныгъэмрэ псоми гухэхъуэ ящыхъурт. Къыщыхъуа щыIэщ Батырыр нэгъуэщI къалэм ирагъэблагъэу, тренерыфIхэр, фэтэрыр къратыну къыщыхуагъэлъагъуэ. Ауэ ар абыхэм дихьэхакъым.
Куэдым Iэмал къахуихуэркъым я цIэр тхыдэм фIыкIэ къыханэну. Совет Союзымрэ Урысей Федерацэмрэ я спортым къыщыхэщащ, Къэбэрдей-Балъкъэрым хуэфэщэн увыпIэ лъагэ щиубыдащ Батыр ФатIимэ. Иджыпсту ар стIолыщхьэ теннисымкIэ республикэ СДЮСШ-м и унафэщIым и къуэдзэщ. Абы и гъэсэнхэм яхэтщ Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ Урысеймрэ я чемпион зыбжанэ.
ЖЫЛАСЭ Замир.
«Си бзэ - си псэ, си дуней» зэпеуэр Лэскэн ЕтIуанэм щокIуэкI. 2002 гъэ
Егъэджэныгъэ Хур Мадинэ и гъащIэ гъусэ пэж
Илъэс 20-м нэсауэ ди щIыналъэм щокIуэкI «Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэпсо фестиваль-зэпеуэр. Ар 1999 гъэм къыхилъхьауэ щытащ «Адыгэ псалъэ» газетым. Лъэпкъ зыужьыныгъэм хуэгъэпса а проектыр жыджэру къыдаІыгъащ КъБР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ, щІэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм, Дунейпсо Адыгэ Хасэм, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм, нэгъуэщІ къэрал ІуэхущІапІэхэм, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм. Анэдэлъхубзэмрэ лъэпкъ литературэм-рэ, тхыдэмрэ щэнхабзэмрэ къэкIуэну щIэблэхэм яхуэхъумэныр, бзэр курыт школхэм зэрыщаджыр егъэфIэкIуэныр, апхуэдэуи а Iуэхухэм хуэлажьэ егъэджакIуэ нэхъыфI- хэр наIуэ къэщIауэ гъэпэжэныр, еджакIуэ зэчиифIэхэр гъэгушхуэныр зэпеуэм и къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщщ.
ЩIыналъэ зэпеуэм щытекIуа егъэджакIуэхэм я зэфIэкI щагъэлъагъуэ Анэдэлъхубзэр езыгъэджхэм я урысейпсо зэпеуэм. Илъэси 10 хъуауэ екIуэкI а къэралпсо зэхьэзэхуэм зы гъи къэмынэу хэтщ ди республикэм щыщ егъэджакIуэхэр, зэпеуэм и щытхъу, фIыщIэ тхылъхэр, уеблэмэ абы и саугъэт нэхъыщхьэр — «Дыщэ къабзийр» — къытхуэзыхьари яхэту. Адыгэбзэ езыгъэджхэм ящыщу а саугъэт нэхъыщхьэр къыхуагъэфэщащ Налшык дэт гимназие №13-м адыгэбзэмрэ литературэмрэ щезыгъэдж Хур Мадинэ. Зи IэнатIэм игури и псэри хэзылъхьэ бзылъхугъэ цIыкIум и цIэр ипэкIи фIыкIэ къэIуащ. Ар мызэ-мытIэу пэрыт щыхъуащ «Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэпсо зэпеуэм и унэтIыныгъэ зэхуэмыдэхэм, и Iуэху зехьэкIэ пэрытым и щыхьэту къыхуагъэфэщащ КъБР-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм, егъэджэныгъэмкIэ къалэ департаментым къабгъэдэкI щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр.
Мадинэ Урыху къуажэм къыщалъхуащ, абы дэт курыт школри ехъулIэныгъэ иIэу къиухащ. ЕгъэджакIуэ IэщIагъэм зэрысабийрэ щIэхъуэпсырт ар, псом хуэмыдэу анэдэлъхубзэмрэ лъэпкъ литературэмрэ яхуэлэжьэныр и гуращэт. Езым зэрыжиIэмкIэ, апхуэдэ хэкупсэ гъэсэныгъэм и къежьапIэр и адэшхуэ-анэшхуэхэу Быцрэ Гуащэгъагърэщ. Абыхэм хъыджэбз цIыкIур куэдрэ щIагъэдэIуу щытащ адыгэ IуэрыIуатэм щыщ хъыбархэм. Лъэпкъ гъэсэныгъэ и лъэныкъуэкIэ нэхъыжьхэм яубла Iуэху дахэм пащащ Мадинэ и адэ-анэ ХьэзрэIилрэ ФатIимэрэ. Абыхэм быныр драгъэхьэхащ лъэпкъ щэнхабзэм, гъуазджэм. Апхуэдэ унагъуэм щапIа сабийм и псэм Хэку лъагъуныгъэ къыщымыушыныр Iэмал зимыIэт.
А гупсысэхэр и гъуэгугъэлъагъуэу, школ нэужьым Хурыр щIэтIысхьащ Налшык дэт педколледжым. Бзылъхугъэ зэчиифIэм ар фIы дыдэу къиухащ икIи егъэджэкIуэным и япэ лъэбакъуэхэр щичащ илъэс тIощIым нэсауэ зыщылажьэ курыт школ №13-м. Мадинэ япэ махуэхэм къыщыщIэдзауэ къыгурыIуащ сабийм анэдэлъхубзэмрэ лъэпкъ щэнхабзэмрэ фIыуэ ебгъэлъагъун, дебгъэхьэхын папщIэ, егъэджакIуэхэми абыхэмкIэ зэфIэкI яIэн зэрыхуейр. Бгъэдэлъ щIэныгъэм хигъэхъуэн мурадкIэ, Мадинэ, зэрылажьэм хуэдэурэ, зэуэ щIэтIысхьащ еджапIэ нэхъыщхьэу тIум: КъБКъУ-м и филологие къудамэмрэ Кавказ Ищхъэрэм ГъуазджэхэмкIэ и къэрал институтымрэ икIи, и чэзур къэсри, ахэри ехъулIэныгъэкIэ къиухащ.
Апхуэдэ щIэныгъэфIхэр зыбгъэдэлъ Хурым купщIафIэу икIи хьэлэмэту зыкъыщигъэлъэгъуащ Анэдэлъхубзэр езыгъэджхэм я урысейпсо зэпеуэм и утыкум.
— Москва щыста «мастер-класс» дерсыр теухуат ди республикэм щыпсэу лъэпкъхэм я щэнхабзэм, хабзэхэм, лъэпкъ зэхуэмыдэхэм ящыщ цIыхухэм яку дэлъ зэпыщIэныгъэ екIур къызэрызгъэлъэгъуэным, — игу къегъэкIыж Мадинэ. — Сэри си еджакIуэ цIыкIухэри жыджэ-ру дытепсэлъыхьащ ди лъахэм и дахагъым, ди къалащхьэм и уардагъэм, унэ етIуанэ тхуэхъу ди школым щекIуэкI лэжьыгъэ екIум.
УФ-м и щIыналъэ зэхуэмыдэхэм ящыщу егъэджакIуэ 35-рэ зыхэта «Си лъахэ, си школ, си IэнатIэ» презентацэми адрейхэм къащыхэщащ ди егъэджакIуэр. Дакъикъэ зыбжанэм къриубыдэу Мадинэ хузэфIэкIащ ди республикэми, абы и къалащхьэ Налшыки, щылажьэ курыт школми, и IэщIагъэми ятеухуа хъабыр хьэлэмэт, видеогъэлъэгъуэныгъэ хэтрэ адыгэ къафэри щIыгъужу, къызэхуэсахэми къэпщытакIуэ гупми я пащхьэ ирилъхьэн.
— Зи лъэпкъыр фIыуэ зымылъагъужым адрейхэм ейри хуэлъагъунукъым. Щхьэж къызыхэкIа лъэпкъыр, абы и щэнхабзэр ипэкIэ игъэкIуатэмэ, и блэкIар ищIэмэ, абы и къэкIуэнуми Iэмал имыIэу егупсысынущ, — жеIэ Мадинэ. — Адыгэхэм ди махуэмкIэ сохъуэхъу ди лъэпкъэгъу псоми. Нэхъыжьхэм къытхуагъэна лъэпкъ хъугъуэфIыгъуэр: ди анэдэлъхубзэр, щэнхабзэр, нэмысыр — ипэкIэ зыгъэкIуэтэфын щIэблэ къызыщIэхъуэн Тхьэм дищI.
Зи IэщIагъэр гъащIэ гъусэ пэж зыхуэхъуа адыгэ бзылъхугъэ щыпкъэм и псалъэхэр нахуапIэ хъуну ди гуапэщ. Анэдэлъхубзэр хъумэным, абы зегъэужьыным апхуэдэу псэ зэIухакIэ хуэлажьэ егъэджакIуэхэр дызэриIэм гугъэ уегъэщI ди лъэпкъым гъуэгуанэ кIыхь, дахэ иджыри къыпэщылъу. Мадинэ и «Дыжьын къабзийри» абы и нэщэнэхэм ящыщ зыщ.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
Налшык къалэ
ЩIэм и лъыхъуакIуэ Мэшыкъуэ Iэсият
Адыгэбзэмрэ литературэмрэ курыт школым тэрэзу щезыгъэдж IэщIагъэлIхэр и мащIэкъым Дзэлыкъуэ районым. «Егъэджэныгъэ» лъэпкъ проектым ипкъ иткIэ екIуэкI зэпеуэм жыджэру хэтщ икIи текIуэныгъэ къыщахьа щIыналъэм и егъэджакIуэ IэкIуэлъакIуэхэм. Абыхэм ящыщщ Сэрмакъ дэт курыт школ №2-м лъэпкъыбзэр илъэс куэд щIауэ сабийхэм щезыгъэдж, гъэсакIуэ, унэтIакIуэ Мэшыкъуэ (Бекъул) Iэсият. Жылэм къыщыхъуа щIэблэ зыбжанэм ягу къинащ а егъэджакIуэ Iэзэм и Iуэху зехьэкIэр, цIыху хэтыкIэр. Аращ абы жылагъуэм пщIэрэ нэмысрэ ноби щIыщигъуэтыр.
ЕгъэджакIуэ IэщIагъэм ирилэжьэн зэрыщIидзэрэ куэд щIащ Мэшыкъуэм, итIани, абы зэи къыIэщIэужагъуэркъым зыпэрыт IэнатIэр. Iэсият иригъэдж предметым куууэ хищIыкI къудейкъым, атIэ и лэжьыгъэр зэрыригъэфIэкIуэным, егъэджэныгъэм къыхыхьэ мардэщIэхэр абы шэщIауэ къызэрыщигъэсэбэпыным дапщэщи хущIокъу. Зэманым декIуу улэжьэн, лъэхъэнэм хуэкIуэ щIэблэ бгъэсэн папщIэ, апхуэдэ Iуэху зехьэкIэр дэтхэнэ зы егъэджакIуэми хэлъын зэрыхуейр фIыуэ къыгуроIуэ а цIыху пэрытым. Мэшыкъуэм хэлъ IэкIуэлъакIуагъэм, лэжьыгъэм хуиIэ жэуаплыныгъэм гу лъамытэу къанэркъым. ЩIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ егъэджакIуэр утыкушхуэхэм йохьэ, IэщIагъэм хыхьагъащIэхэм и Iуэху бгъэдыхьэкIэмкIэ ядэгуашэу, и зэфIэкIхэр игъэлъагъуэу. Iэсияти и гъэсэнхэри дапщэщи жыджэру хэтщ икIи текIуэныгъэфIхэр къыщахь адыгэбзэмкIэ екIуэкI районпсо, республикэпсо зэпеуэхэм. Лъэпкъыбзэр щIэблэм егъэджынымкIэ зыIэригъэхьа ехъулIэныгъэхэм папщIэ «ЕгъэджакIуэ-методист» цIэр 1990 гъэм къызыхуагъэфэща лэжьакIуэ пашэм и Iуэху еплъыкIэхэмрэ гупсысэхэмрэ жылагъуэм деж нахьэсын мурадкIэ, куэдрэ къыщагъэпсалъэ Къэбэрдей-Балъкъэр радиом, телевиденэм.
1998 гъэм Мэшыкъуэм къыхуагъэфэщащ «КъБР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ» цIэ лъапIэр. Ар ящыщщ «Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэпсо зэпеуэм япэу хыхьахэм, и лауреат хъуахэм. ПщIэ къыхуащIу, зэпеуэм и къэпщытакIуэ гупым илъэс зыбжанэкIэ хэтащ Iэсият. 2008 гъэм ар хэтащ Анэдэлъхубзэр езыгъэджхэм я ЕтIуанэ урысейпсо зэпеуэм икIи «ЕгъэджакIуэ-къэхутакIуэ» унэтIыныгъэм пашэ щыхъуащ. Абы къыхуагъэфэщащ Урысей Федерацэм и Къэрал Думэм и ЩIыхь тхылъыр, зэпеуэм зэрыхэтам, и зы унэтIы-ныгъэм зэрыщытекIуам папщIэ абы и къызэгъэпэщакIуэ-хэм къабгъэдэкI дипломыр.
— Дызыхэта зэпеуэми абы къыкIэлъыкIуэу екIуэкIа щIэныгъэ конференцми къагъэлъагъуэр зыт: Урысейм и къарур, лъэщагъыр, беягъыр, дахагъыр абы щыпсэу лъэпкъ зэхуэмыдэхэм я бзэм, щэнхабзэм зэрелъытарт, — лъэпкъ мащIэхэм я бзэр хъума хъуным игъуэт къэрал гулъытэм и мыхьэнэм тепсэлъыхьу жеIэ Мэшыкъуэм. — Ноби зыпащэ апхуэдэ зэIущIэшхуэхэм наIуэ къащI УФ-м и Президентми, Къэрал Думэми, Правительствэми лъэпкъ мащIэхэм, абыхэм я анэдэлъхубзэхэм пщIэ зэрыхуащIыр. А зэпеуэхэм ди къэралым анэдэлъхубзэр щезыгъэдж егъэджакIуэ нэхъыфI дыдэхэм я зэфIэкIыр щагъэлъагъуэм и закъуэкъым, атIэ ахэр мэхъу бзэ зэхуэмыдэ зыIурылъ лъэпкъхэм я зэныбжьэгъугъэм, зэгурыIуэныгъэм я джэлэс.
ЕгъэджакIуэ гумызагъэм, щIэм и лъыхъуакIуэм, IуэхуфIхэм я жэрдэмщIакIуэм дохъуэхъу узыншагъэ иIэу, ехъулIэныгъэхэр и бэу щIэблэр гъэсэным, щIэныгъэ етыным иджыри куэдрэ хуэлэжьэну.
ТАМБИЙ Линэ.
Дзэлыкъуэ щIыналъэ
Адыгэ щIалэхэр щIэныгъэщIэкъухэщ, еджэнкIи гурыхуэхэщ. Константинополь гъэру щаща щIалэ цIыкIухэр еджэн IуэхукIэ жыжьэ носыф. Тырку сабийм зыгуэр щызригъащIэкIэ зэману тригъэкIуадэм и ныкъуэм адыгэм ардыдэр зригъэщIэфынущ.
Лапинский Теофил.
1857 гъэ
