ЩIалэгъуэ
Ди хьэщIэщым
Кхъузанэм хуэдэ зэманым къыхихыр нэхъыфIхэрщ
Узыщышынэн хуейр лIэныгъэракъым, атIэ гъащIэ надэрщ, жиIэгъауэ щытащ нэмыцэ тхакIуэ Брехт Бертольд. Аращ и гъащIэ гъуазэр «ЩIалэгъуэм» и хьэщIэщым къытхуеблэгъа Лу Азэмэт.
Ар 1987 гъэм Алътуд къуажэм къыщалъхуащ, школыр дыжьын медалкIэ къиуха нэужь, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым экономикэмкIэ и факультетым щIэтIысхьэри, ехъулIэныгъэфIхэр иIэу 2010 гъэм дипломыр къихьащ, иджы аспирантурэм щоджэ. Еджэным, щIэныгъэм зэрыхэзагъэм къищынэмыщIауэ, Азэмэт IуэхукIи жы-джэрщ. Ар 2007 гъэм Москва щIалэгъуалэ проектхэм я Урысейпсо зэпеуэ щекIуэкIам щытекIуащ; жылагъуэ Iуэхухэм жыджэру зэрыхэтым папщIэ, КъБКъУ-м и щIыхь тхылъыр къыхуагъэфэщащ; «Си къэрал — си Урысей» урысейпсо зэхыхьэм зэрыхэтам папщIэ КъБР-м и Парламентым, абы и ЩIалэгъуалэ палатэм я щIыхь тхылъхэр къыхуагъэфэщащ; КъБКъУ-м щIэныгъэмкIэ и советым хэтщ, 2012 гъэм ар хахащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и студент зэгухьэныгъэхэм я советым и унафэщIу.
— Школым сыщыкIуам си анэшхуэрат сезыгъаджэри, ар зэрызмыгъэукIытэным, Iэмал зэриIэкIэ, нэхъыфI сызэрыхъуным сыхущIэкъу зэпытт, — къыддогуашэ щIалэр. Сыт хуэдэ Iуэху кърахьэжьэми сфIэгъэщIэгъуэну сыхэтт. Школ, класс зэхэдзэ куэдрэ сщIын хуей зэрыхъуам сыт хуэдэ гупми псынщIэу захэзгъэзагъэу, садекIуэкIыфу, абыхэм фIыуэ яхэлъыр къызэрысщтэным яужь ситу сригъэсащ. Уи япэ итхэм, уи гъуэгугъэлъагъуэхэм узэрытрагъэгушхуэм,плъэкIынумкIэ фIэщхъуныгъэ уэзыгъэщIхэм куэд елъытащ. Нобэхэми IэфIу си гум илъщ си егъэджакIуэфIхэр. Апхуэдэщ япэу сезыгъэджа Пэф Хьэцацэ (Дыгулыбгъуей къуажэ), ди класс унафэщI КIуэкIуэ ФатIимэ (Бахъсэн), Тхьэлыджокъуэ Светэ (Алътуд къуажэ).гъащIэм зыгуэркIэ сыхэзэгъамэ фIыщIэр зейхэм мыхэри ящыщщ.«И кIэм упытми, зы гуп яхэт» — жиIэкъэ адыгэм? Гупым хуэдэу узыгъасэ, нэхъыбэ къозыгъащIэ, узыпсыхь щыIэу къыщIэкIынкъым. Хьэл схуэхъуауэ,хэдэ симыIэу, сыт хуэдэ зэпеуэми сфIэгъэщIэгъуэну зеспщытырт. ГъащIэр жыглъагэшхуэм ещхьщ. А жыгым нэхъ лъагэу удэпщеиху, нэхъ гугъу уохь, ауэ а гугъуехьыр къыпфIэIуэхукъым, зыпIэтыху, уи хъуреягъым нэхъыбэ щыболъагъури. Аращ университетым сыщыщIэтIысхьам си ныбжьхэм закъыкIэрызмыгъэхуну яужь сыщIитар. Университетым и япэ илъэситIым еджэн фIэкIа Iуэху симыIэу ар згъэнэхъапэрт. А зэманым сэ хьэкъыу спхыкIащ: мы гъащIэм къыщохъулIэнур къанэ щымыIэу зэлъытар уэращ. Щхьэх жыхуаIэр умыщIэу уи мурадым ухущIэкъумэ — къохъулIэнущ, нобэ мыхъурэ, пщэдей, уемызэшу уи мурадым ухуэкIуэ закъуэмэ. ЕтIуанэ курсым сыщIэсу студент зэгухьэныгъэм и Iэтащхьэр къыхахын хуей щыхъум сыкъагъэлъэгъуати, хьэуэ схужыIакъым. Абдеж щегъэжьауэ щIэщыгъуэ гуэрхэр къэдгупсысурэ дэ езыхэр дыдихьэхыжащ. Ди щIалэгъуалэр Ветеранхэм я советми дыдолажьэ, нэхъыжьхэм гулъытэ яIэн зэрыхуейм тет- щIыхьу.
— Сыт хуэдэ къалэнхэр и пщэ дилъхьэжрэ фи студент зэгухьэныгъэм?
— Ди зэгухьэныгъэм и мыхьэнэр икъукIэ инщ, псом япэрауэ, студентыр зэреджэм, зэрызигъэпсэхум теухуауэ. Зи жагъуэ ящIам дыкъыщхьэщыжын хуейуэ къыщытхуихуэ къохъу. Махуэ щIагъуэ дэкIыркъым щIалэгъуалэм я зыужьыныгъэм ехьэлIауэ зы Iуэхугъэ дахэ гуэр къэдмыIэту. Хуабжьу ди гуапэ мэхъу ахэр ди нэхъыжьхэм къызэрыддаIыгъыр. Еджэгъуэ сыхьэтхэр зыуха студентым къыхуэна зэманыр Iуэхуншэу имыгъэкIуэн щхьэкIэ, зи щIалэгъуэрдэзыхьэхынкIэ хъунум тещIыхьауэ гуп щхьэхуэхэр къызэ-дгъэпэщащ. Ди студентхэр хэтщ конференцэ зэмылIэужьыгъуэхэм, зэпеуэхэм, зэхыхьэхэм. Къыхэгъэщыпхъэхэм ящыщщ дэ едгъэкIуэкI «Перспектива» дунейпсо конференцэр. Абы хэтщ щIэныгъэм дихьэх ныбжьыщIэхэр. Нэгъабэ едгъэкIуэкIам Мексикэм щыщ щIалэ къедгъэблагъэри хэтащ. Адрей къэралхэм щеджэ студентхэм я щIэныгъэмрэ я къэухьыр здынэсымрэ ди студентхэм къедгъэщIэну, зэрыдгъэцIыхун гуращэ диIэу аращ. КъыжыIапхъэщ, хамэ къэрал студентхэм жэуап зэрыратыжын щIэныгъэ дыдейхэм зэрабгъэдэлъыр.
Ди лъэпкъ хабзэмрэ бзыпхъэмрэ зыми зэрыпэдмыщIым и щыхьэту, зэрытлъэкIкIэ, ахэр тхъумэну яужь дитщ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, къалэм дэсхэм я нэхъыбэм я анэдэлъхубзэр ящIэжыркъым, къуажэдэсхэри, абыхэм зрагъэщхьу, урысыбзэкIэ мэпсалъэ, къыдалъхуа бзэм щIэнакIэ хуэдэ. СыткIэ апхуэдэхэр къызэрыбгъэдэIуэфынур? КъафэкIэ, уэрэдкIэ. Япэ курсым къыщыщIэдзауэ къыхыдох макъ гуакIуэ зиIэхэр. Фестивалхэм, утыку зэмылIэужьыгъуэхэм абыхэм зыкъыщагъэлъэгъуэну Iэмал ядот. Апхуэдэ лэжьыгъэхэм я щапхъэ нэрылъагъущ псоми фIыуэ яцIыху «Амикс», «Стимул», «Солнышко» гупхэр, абыхэм къищынэмыщIауэ, къэфакIуэхэри диIэщ. Мис ахэр псори дахэу «Студент гъатхэ»махуэшхуэхэм хэтщ.
Спортым утепсэлъыхьмэ, ди университетыр спорт IуэхущIапIэкIэ тэмэму къызэгъэпэщащ. Абыдихьэх студентхэр талон тIахыукIуэну хуитщ. АбыкIэ жысIэну сызыхуейращи, студентым и дерсхэр иуха нэужь, дэзыхьэхым, фIэгъэщIэгъуэным елъытауэ, зэманыр пщIэншэу имыгъэкIуэду, дэ ищIэн къыхуэдгъуэтынущ. Газетеджэ адэ-анэхэм, адэшхуэ-анэшхуэхэм селъэIуну сыхуейт я бынхэр спорт, щэнхабзэ Iуэхухэм трагъэгушхуэу хагъэхьэну. А псор щIалэгъуалэм сэбэп яхуохъу дуней тетыкIэ дахэ яIэнымкIэ.
— НыбжьыщIэхэм уахэтщ, зэрыжаIэщи, «зы хьэуакIэ фобауэри», уэ дауэ уеплърэ,ди лъэпкъым и къэкIуэнур сыт хуэдэ?
— Куэдрэ согупсыс сэри абы, блэкIамрэ нобэмрэ зэзогъапщэ. Пэжщ, мыхъумыщIагъэ куэд щыдолъагъу ди хъуреягъым, ауэ си гупсысэм сыт щыгъуи щытекIуэр фIыращ. ЩIалэгъуалэм куэду яхэтщ жыджэру, губзыгъэу, я хабзэм тетыжу, я нэмыс яIыгъыжу, къызыхэкIа унагъуэр зэрамыгъэукIытэным, зэрагъэгушхуэным яужь иту еджэнми лэжьэнми зыхэзыгъэзагъэхэр. Дунейр къызэрыунэхурэ Iеймрэ фIымрэ зэпэщIэтщ, нобэ ар нэхъ гъэщIэгъуэн щIытщыхъун щыIэкъым. «Хъуркъым» жыпIэу гугъэр хэпхыжыныр сыт нэхъри нэхъ тыншщ. Башу ядзыр зытехуэ щIэблэракъым лажьэ зиIэр, атIэ а башыр зыутIыпщхэращ…
ЩIым жылэ тепсэрэ а жылэр удзыжьхэм ящыпхъумэу зепхьэмэщ бэв хъуауэ къыщепхьэлIэжынур, хадэ умыпщIэм удзыжь къызэрыщыкIымкIэ хэт бгъэкъуэншэнур?.. ЦIыхур щагъасэ унагъуэм куэдкIэ елъытащ абыдуней еплъыкIэу иIэнури абы къищIыкIынури. Иджырей щIэблэр хиубыдащ унагъуэ псори гугъу щехьа 90 гъэхэм. А зэманым адэ-анэ хъуну къызыхуихуахэм щIакхъуэ уасэ къызэралэжьыным тегужьеикIауэ, быныр зэрадзэкIрэ сату ящIэу щытат. НобэкIэ гуныкъуэгъуэ къыдэзытыр щIэныгъэрэ гъэсэныгъэрэ зымыгъуэта, унагъуэм, лъэпкъым, хэкум нэхъ лъапIэ зэрыщымыIэр хьэкъ зыщамыщIа щIалэгъуалэрщ.
ИлъэсипщI и пэкIэ цIыхухэм я дежкIэ унагъуэм иIа мыхьэнэмрэ иджы иIэмрэ зэхуэдэкъым. КъагурыIуэжауэ къысщохъу абы нэхъ лъапIэ зэрыщымыIэр. Псом япэу щIэблэм ищIэн хуейр ди зэманми щIэныгъэм, цIыхугъэм, пэжыгъэм щIэупщIэрэ гъуэгурэ зэрыщиIэнурщ. Кхъузанэм хуэдэ зэманым къыхихыр нэхъыфIхэращ.
— ЗэрытщIэщи, уи мурадхэр куэдщ, ахэр укъызыхэкIа лъэпкъым сыткIэ епха?
-Ди нэхъыжьхэм къытхуагъэна хабзэмрэ хъугъуэфIыгъуэмрэ зэрысхуэхъуэжын дыщи дыжьыни мы дунейм теткъым. ФIыгъуэ мылъытэ жыхуаIэращ ахэр. Дэ къыдгурыIуэн хуейщ: е ди лъэпкъым иIэ фIыгъуэ псори тхъумэжын папщIэ Iэмалу щыIэр къэдгъэсэбэпын, е IэщIыб тщIыуэ, нэгъуэщI лъэпкъхэм дахэзэрыхьыжын. Дуней зызыужьым, зызыхъуэжым и хабзэ гуэрхэри къэдмыщтэнкIэ Iэмал иIэкъым, ауэ ухущIэкъумэ, ууейри пхуэхъумэнущ, гууз-лыуз а псом хууиIэмэ. Сэ сыхуитамэ, лъэпкъ зэхуэсхэр нэхъыбэрэ езгъэщIынут, зэблагъэ-зэIыхьлыхэр зэрыцIыхун, зэрылъытэн, зэрыщIэн хуейщ. Я цIыху пэрытхэр къыхэгъэщауэ зэрытын тхылъ лъэпкъ къэс къыдезгъэгъэкIынт, ар къыдэкIуэтей щIэблэм ялъагъумэ, я щхьэр лъагэу яIэтынущ, къызыхэкIам зэрыхуэфэщэным яужь итынущ.
— Уи дежкIэ гъащIэм щынэхъапэр, сыт хуэдэ щытыкIэ уихуэми, узэбакъуэ мыхъуну щыIэр сыт?
— Уи напэр къабзэу, узэрыадыгэр пщымыгъупщэу, цIыхум узэригъэсар уи IуэхущIафэм къыхэщу щытыным нэхъапэ зыри щыIэкъым. ЦIыхум мурад иIэн хуейщ, а мурадым жэщи махуи хуэкIуэу, ар тIэкIу-тIэкIуурэ зригъэхъулIэу. Си дежкIэ цIыхугъэм, унагъуэ дахэм нэхъапэ зыри щыIэкъым.
Епсэлъар Щомахуэ Залинэщ.
Iуэхутхьэбзэ зыщIэм гукъанэ хуащIыркъым
Пэжыр сыт хуэдизкIэ щIумыхъумами, зэ къыщIощыж.
Уи щхьэ упэлъэщмэ, улъэщщ.
ЩIэныгъэ зимыIэ пхуэгъэсэнущ, напэ зимыIэм и гугъу умыщI.
уэхуфIкIэ гъэнщIа гъащIэр кIыхьщ.
ЦIыхум я нэхъ къулейр дунейм и дахагъэр зыхэзыщIэрщ.
Iуэхутхьэбзэ зыщIэм гукъанэ хуащIыркъым.
Къарум къыхуэмыIэт куэд акъылым хузэфIокI.
ГубэщIыкI Владимир.
«Псынэм» «Жылэ» къыхокIыкI
Иджыблагъэ дунейм къытехьащ адыгэм и гъащIэмрэ и хабзэмрэ хуэгъэпса «Псынэ» журналым и зи чэзу къыдэкIыгъуэр.
Щхьэусыгъуэ гуэрхэмкIэ журналым и къыдэкIыгъуэр гувами, ар зыхуей хуэзауэ дунейм къытехьащ, щIэджыкIакIуэхэр зыпэмыплъа щIэщыгъуэ куэди итщ. «Псынэ» журналыр къызэIуех журналист Ширдий Маринэ Урысейм ФедерацэмкIэ и Советым хэт Дер Вячеслав дригъэкIуэкIа зэпсэлъэныгъэмкIэ. Тхыгъэм фIащам — «Ныбжьыр хэкIуэтэху, лъэпкъ гупсысэр щхьэми гуми нэхъ къотIысхьэ» — гурыIуэгъуэ ещI лъэпкъым и нобэм игъэгузавэ сенаторым жиIэн зэриIэр. Дерым зэпкърыхауэ и гугъу ещI ФедерацэмкIэ Советым и лIыкIуэ гуп Сирием зэрыщыIам, абы щыпсэу адыгэхэм я Iуэхур зытетым. Абыхэм Iэмалрэ хэкIыпIэу яIэм, дазэрыдэIэпыкъуфынум, лъэпкъым и щхьэ зэрихъумэжыным яужь зэритыпхъэм, нэгъуэщIхэми.
Ширдийм и тхыгъэм пызыщэщ Фырэ — Къаныкъуэ Анфисэ и тхыгъэр, «Зауэр зи Iэпэгъуу, гуауэр зи кIэм ит…» зыфIищар. Анфисэ зи гугъу ищIыр ЩамщекIуэкI зауэм кърихужьа адыгэхэм ящыщу ди щIыналъэм къэзыгъэзэжахэрщ.
Тхыдэр, лъэпкъым и блэкIар фIыуэ зылъагъухэм дежкIэ сэбэпщ Пэдис Бэтэрэз и «Нарт Хъищэм и Iуэхур» тхыгъэр.Нарт эпосым, лъэпкъым зэригъэпэща хъугъуэфIыгъуэм и гъэпсыкIэм, абы адыгэпсэрэ адыгэбзэу хэлъым теухуащ Бэтэрэз и тхыгъэр.
ЩIэныгъэрылажьэхэу Пащты (Мыжей) Мадинэрэ Табыщ Муратрэ Тыркум и Къайсэр къалэм къегъэщIылIа адыгэ къуажэхэм щыIащ. Абы щызэхуахьэсыжа псалъалъэ кIэщI журналым тредзэ. Псалъалъэр Iыхьищу гуэшащ: дауэдапщэм епхахэр; IуэрыIуатэ псэлъафэхэмрэ псалъэ шэрыуэхэмрэ; псалъэжьхэр. «Псынэм» и напэкIуэцIхэм адэкIэ къыпещэ адыгэ пшынэм теухуауэ Тэгъулан Екъуб и хъыбарым. ГъэщIэгъуэн дыдэщ IуэрыIуатэр и лъабжьэу, щIэщыгъуэу зэхэухуэна хъуа «Нэпсищ хуэдиз псэпс» жиIэу Къудей Дилэк къызэрыддэгуашэ тхыгъэри. Абыхэм къищынэмыщIауэ, журналым итщ блумыгъэкIыфу узэджэн тхыгъэ хьэлэмэтхэр.
Литературэр фIыуэ зылъагъухэм «Псынэр» яхуэупсащ. Мы къыдэкIы- гъуэм щыщIэдзауэ журналым иIэнущ «Жылэ» зыфIаща гуэдзэн. Абы Хьэх Сэфарбий, Бещтокъуэ Хьэбас, Жамбэч Рабия, Хьэвжокъуэ Людмилэ, ЩIэжьокъуэ Зэфар, Щомахуэ Залинэ, Щэныбэ Маринэ, НафIэдз Мухьэмэд, Гугъуэт (НафIэдз) Заремэ, Бэрбэч Ас-лъэнджэрий, Къэзан (Гъыдэ) ФатIимэт сымэ я тхыгъэ къыхэщыпыкIахэр итщ. Журналым и редакторыр Хьэвжокъуэ Людмилэщ. «Жылэм» теухуауэ нэхъыбэ къатщIэмэ ди гуапэу, Людэ зыщыхуэдгъазэм, къыддэгуэшащ.
— Мы журналыр яхуэгъэзащ ди лъэпкъым и гъащIэмрэ адыгэ хабзэмрэ зи псэм хэлъ дэтхэнэми. Дэ зыхуэдгъэувыж къалэнхэм ящыщщ лъэпкъ гупсысэм, бзэм, литературэм и зыужьыкIэм дыкIэлъыплъыныр. КъыдэкIыгъуэ къэс щIэджыкIакIуэм и пащхьэ итлъхьэну ди мурадщ усакIуэ, тхакIуэ нэхъыжьхэми, тхэн щIэзыдзагъащIэ ныбжьыщIэхэми, хамэ къэрал щыпсэу ди лъэпкъэгъухэми я IэдакъэщIэкIхэр. КъищынэмыщIауэ, ди журналым и къыкIэлъыкIуэ къыдэкIыгъуэхэм теддзэну ди мурадщ щэнхабзэм, литературэ щIэныгъэм, критикэм ехьэлIа тхыгъэ гъэщIэгъуэнхэр, зэпсэлъэныгъэхэр. «Жылэ» журналым теддзэнухэр адыгэбзэм и IэфIыр зыпкърылъ, адыгэм и тхыдэр къызыхэщыж, лъэпкъ гупсысэкIэ гъэпса тхыгъэхэрщ. Жылапхъэ ящIыркъым хьэдзэ псори. «Жылэ» журналыр тхэн щIэзыдзагъащIэхэм сэбэп яхуэхъуну къыдолъытэ, сыту жыпIэмэ адыгэбзэкIэ тхэ, литературэмкъыхыхьэ ныбжьыщIэхэм япэ лъэбакъуэ егъэчыныр ди журналым зыхуигъэувыж къалэнхэм языхэзщ. Абы къикIыркъым журналым къытехуэну тхыгъэхэр зи IэдакъэщIэкI усакIуэхэмрэ тхакIуэхэмрэ ныбжькIэ къыхэхауэ щытыну: «Жылэм» къытехуэнущ ди тхакIуэ нэхъыжьхэм я IэдакъэщIэкIхэри.
Дэ къытхуэнэжыр «Гъуэгу махуэ!» яжетIэнращ «Жылэр» къыдэзыгъэкIыну жэрдэм зыщIахэми абы зи тхыгъэ тезыдзэхэми.
Инэрокъуэ Данэ.
Хъыбар
ШыIэныгъэмрэ бэшэчагъымрэ я щапхъэ
Мэкъуауэ пщыIэм къытехьэжа нэхъыжьыр лэгъупым пэрыт щIалэм егуоуащ тутын ирыщIигъэнэну мафIэ къыхуихьыну.
ЩIалэр мафIэм пэрыплъэри, пхъэ дзакIэ хэмылъыжу дэп защIэт. Зы дэп къипхъуатэри, и Iэгухэм щызэпридзурэ, хуихьащ къэджам. Нэхъыжьым иIыгъ гуахъуэр щIым хисэри, щIалэм и нэхэм щIэплъэурэ абы и Iэгум егулIа дэпымкIэ тутыныр щIигъанэу щIидзащ.
— Тхьэм уигъэпсэу, си щIалэ, шыIэныгъэ уиIэщ, иджы хуит ухъужащи, уи Iуэху пэрыхьэж! — къыщыжриIэм:
— Уи нэмыс нэхъ лъагэ ухъу, нэхъыжьыфI, си лъэтхьэмпэм къыхэпIуа гуахъуэжьыр хэпчыжамэ, жыпIар згъэзэщIэнт, — жэуап етыж щIалэм.
— Афэрым, тIу! ЛIы къыпхэкIынущи, Тхьэм ухущIигъэхьэ! Вакъэри лъэпэдри лъыхи, уIэгъэм тIэкIурэ лъы къигъэкI,уIэгъэр псом нэхърэ лъым нэхъ къегъэкъабзэ. Сызыхуэмеиххэ къысIэщIэщIати, абыкIи гу зылъызбгъэтакъым! Иджы фIарий тхьэмпэ Iуэти, телъхьэ лъэныкъуитIымкIи, — жиIэри нэхъыжьым пщIэшхуэ къыхуищIащ, бэлътоку къабзэ и жыпым кърихри, къритащ уIэгъэр ирипхэну.
Зытхыжар Шэрджэс Алийщ.
Гупсысэр – псалъэкIэ
ПщIыхь псэгъапцIэ
ФIыгъуэмрэ фыгъуэмрэ зэращIылIа зэдауэ, зэзауэ, зэрыукI гущIэгъуншэ IэубыдыпIэншэм я зэхуаку къыдэспхъуэтыкIа си гурыфIыгъуэм, си насып мылъытэм, си дуней гъащIэр щIэщыгъуэкIэ схуэзыгъэнщIым пхуэслъэгъуащ ныжэбэ пщIыхь. Нэщэнэм я нэхъ хъуэпсэгъуэр къызыхэтэджыкI, гур зыщIэхъуэпс, псэр зэщIэзыгъапсэ гурыфIыгъуэхэр къызыхэхъуэпсыкI пщIыхь дахащэ. Си лъэр щIым тримыубыдэжу, си гур си пкъым къысфIилъэтынкIэ сигъэшынэжу сегъэпсэу си нэгу щIэкIам.
ЗыкIи къэмысэбэпыжу хыфIадзэжа хьэпшыпу зэгуэр искIутыжа, сабэмрэ нэпсымрэ езгъэтхьэлэжа гугъэ кIапэлъапэхэм я лъыхъуакIуэ щхьэхуимыту срегъэжьэж. Фо зэхуэхьэсыным нэхъуеиншэу бгъэдэт бжьэ зэрыбыным я лэжьэкIэм, я Iуэху зехьэкIэм сригъэ-хъуэпсэн мурад иIами ярейуэ, щхьэхуимыту къэзгъэщIа гъащIэм и къудамэ, удз гъэгъа куэдым си гугъэ-щыгъэхэр къыпызегъэхыж, псэм акъылыр и дэлэлу, дзыгъуэ гъуанэ дихьа къэзмы-гъанэу зэхузегъэхьэсыж. Упсэуну сыту фIыIуэ щIыжысIэн щхьэусыгъуэхэр мымащIэу си пащхьэм къизылъхьа пщIыхьым къыдэкIуэ къару лъэщым си блэкIамрэ си къэкIуэнумрэ, сакъы- пэурэ зэлъыIуегъэкIуэтри, зэуIу, зэкъуэт, зэрыIыгъ хъужа гугъэхэм къахищIыкIа гурыфIыгъуэшхуэр Iэдэбу я зэхуаку дегъэзагъэ — си нобэм дыгъэпс гуакIуэу кърекIых. АпщIондэху си гур къогуфIыкI, къогушхукI, къыспэплъэ гъащIэм и плъыфэ зэмыфэгъухэр напIэдэхьеигъуэм си нэгу къыщIегъэувэ. УвыIэгъуэ имыIэу хъуапсэ си псэр зэрынэхум, ар зыхуэпабгъэ, зыщIэбэг дахагъэ псори Iэрылъхьэ, нэрылъагъу зэрыхъунум къыпкърыкI гупсысэхэм зэшыпIэ срагъахуэркъым, тепыIи къызатыркъым.
ТыншыгъуэкIэ къызэтэу, гурыфIыгъуэкIэ сызыгъафIэу си хъуреягъыр зыгъэщхъуэкIэплъыкIэ пщIыхьыр къыздэтIысу, къыздэтэджу, къыздэбакъуэу сегъэпсэу. Уафэ къащхъуэр уи нэгуу сегъэлъагъу, сызэрыбауэ хьэуам уи джэрпэджэж щызэхызегъэх. КъысхуэгумащIэрэ сыфIэпсэкIуэду зи бзий кхъуакIэхэр къысхуэзыгъэджэгу дыгъэр уи хуабагъэкIэ, гуапагъэкIэ къысхуоупсэ. А псор зыхэзыщIэ, зыгъэунэху си гур зэгъэжауэ къыспэплъэ гъащIэм сыхуегъэпабгъэ — уэ ущызгъуэт, ущызыхэсщIэ гъащIэм — пцIапцIэу, цIанлъэу, цIэнтхъуэрыгъуэу зэгуэр къысхущIэкIыжынкIэ хъуну гъащIэм — пщIыхь псэгъапцIэр щыскIэрымыкI гъащIэ лъащIэм.
Жамбэч Рабия.
Анэ псори анэкъым
Мин бжыгъэ мэхъу зи узыншагъэм сэкъат иIэ сабийхэр. Зэгуэр фегупсысауэ пIэрэ фэ апхуэдэхэм я анэхэр къызэрыхахым?
Си нэгу къыщIызогъэхьэ, дэтхэнэ зыри фIыуэ дызыцIыху Алыхьыр мыпIащIэу, гупсэхуу, куууэ псоми къызэрыдэплъыр. ФIыуэ егупсыса нэужь, абы и блыгущIэт мелыIычхэм унафэ яхуещI, псом нэхъыщхьэ ГъащIэ ТхылъкIэ зэджэм иратхэнур яжреIэ.
Зыкъомым я гугъу ищIауэ, Алыхьым зы цIэ гуэр къреIуэ, погуфIыкIри: «Абы сабий ныкъуэдыкъуэ ет», — жи.
МэлыIычым фIэгъэщIэгъуэн хъуауэ щIоупщIэ: «Сыт ар лейуэ къыщIыхэпхар? Ар зэрынасыпыфIэр умылъагъуура?»
«Солъагъу, аращ щIестри! Насыпымрэ гуфIэгъуэмрэ зымыцIыхум сыхуиту пIэрэт сэ сабий ныкъуэдыкъуэ естыну? Ар гущIэгъуншагъэм я гущIэгъуншагъэжт»…
«ИIэу пIэрэ а бзылъхугъэм зыхуеину шыIэныгъэр?» — щIоупщIэ мелыIычыр.
«Егъэлеяуэ шыIэныгъэшхуэ хэлъыну сыхуейкъым сэ абы, арыншамэ, и щхьэ фIэгуэныхь, фIэтхьэмыщкIэ хъужурэ, абы текIуэдэжынущ. Ар япэ щIыкIэ щтэнущ, итIанэ игу къызэбгъэнущ, иужькIэ и бгыр щIикъузэнурэ пэлъэщынущ а къалэн мытыншым».
«Уи ней къысщумыгъахуэ, ауэ абы Алыхьыр и фIэщ мыхъуу фэ тетщ!»
Алыхьыр погуфIыкIри: «Умыгузавэ, дэ зэдгъэзэхуэжынщ ар! Хьэуэ, мы цIыхубзым фIы дыдэу хузехьэнущ а къалэныр! Абы и щхьэр зыкIэ фIыуэ елъагъужри…»
МелыIычым зыри къыгурымыIуэу щIоупщIэ: «И щхьэр фIыуэ елъагъуж жыпIа? Ар фIым щыщ-тIэ?».
Алыхьым и щхьэр арэзыуэ ещIри. «Ар зэи къыбгъэдэмыкIыу и сабийм бгъэдэсмэ, и гуауэм езыри ихьыжынущ. Аращ, сэ мы цIыхубзымкIэ сыарэзыщ. Езым иджыри къыгурымыIуэми, абы узэхъуэпсэн бгъэдэлъынущ. Ар сыт щыгъуи и сабийм тегужьеикIауэ щытынущ, абы жиIа псалъэ къыфIэмыIуэхуу зэи къэхъунукъым, ича лъэбакъуэ къэс щыгуфIыкIыу псэунущ. Абы «мамэ»-кIэ къыщеджа дакъикъэм гъуэбжэгъуэщ насып къыIэрыхьауэ, насыпыфIэм я насыпыфIэжу зыкъилъытэжынущ. Сабий узыншэ зиIэм ар къыгурыIуэнукъым…
Сэ слъагъум щыщ куэдым, дунейм къыщекIуэкI фэрыщIагъэм, нэпсеягъэм нэгъуэщI куэдми я щыхьэт сщIынущ ар, итIанэ а псоми ящхьэщысIэтыкIынурэ лъагэу згъэтIысынущ. Абы зэи къищIэнукъым закъуэныгъэр зищIысыр, и гъащIэм щыщу зы дакъикъэ къэмынэу сэ сыщIыгъунущ абы, сэ къызбгъэдэту, уафэм щыпсэухэм хуэдэу згъэпсэу-нущ, си лэжьыгъэр апхуэдизу фIыщэу щIылъэм зэрыщигъэзащIэм папщIэ!»
«Ар къэзыхъумэну дзыхь зыхуэпщIыну мелыIычыр хэт?» — мелыIычым жиIэнур имыух щIыкIэ зы къабзий закъуэ жьым зэрихьэу къонэри, езыр мэбзэхыж.
Алыхьыр погуфIыкI: «Абы гъуджэ къудейри хурикъунущ»…
Бомбек Эрмэ, американ журналист.
Иордан актрисэ Сахьэ Бишар «Шэрджэс» художественнэ фильмым (режиссерыр Къандур Мухьэдинщ) роль нэхъыщхьэр щегъэзащIэ. Сурэтыр 2009 гъэм трахащ.
