ЩIэблэщIэм и зэфIэкIыр
КъБР-м и Iэтащхьэм деж Лъэпкъ проектхэр гъэзэщIэнымрэ демографие политикэмкIэ щыIэ советым и зэIущIэ Правительствэм и Унэм щызэхэтащ. Ар къызэIуихащ икIи иригъэкIуэкIащ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Iэтащхьэ Къанокъуэ Арсен.
Илъэс еянэ хъуауэ республикэм и зыужьыныгъэм и сэбэп къихьу лажьэ лъэпкъ проектхэр дяпэкIи гъэзэщIа хъун папщIэ, псори зэкъуэувэу я къару ирахьэлIэн хуейуэ къызэрилъытэр жиIащ Къанокъуэ Арсен зэIущIэм и пэщIэдзэм. КъБР-м и Iэтащхьэм къыхигъэщащ арэзы укъэзымыщI гуэрхэри Iуэхум зэрыхэлъыр, ехъулIэныгъэм хуэпабгъэу, лэжьыгъэр щIагъэхуабжьэу, зыщымысхьыжу лэжьэн зэрыхуейр. Егъэджэныгъэр егъэфIэкIуэным ехьэлIауэ кърахьэжьа Iуэхухэм я фIыгъэкIэ егъэджакIуэхэри, зэфIэкI зыбгъэдэлъ щIэблэри нэхъ тегушхуауэ лажьэ, еджэ зэрыхъуам щхьэхуэу къытеувыIащ Iэтащхьэр. Узыншагъэр хъумэнымкIэ IэнатIэм зегъэужьыныр япэ игъэщыпхъэхэм зэращыщыр игъэбелджыла нэужь, абы дыщIигъуащ 2005 гъэ лъандэрэ лIэм нэхърэ къалъхум я бжыгъэр нэхъыбэ зэрыхъум зэрыщыгуфIыкIыр. Республикэм и Iэтащхьэм зи гугъу ищIахэм ящыщщ цIыхухэр псэуалъэкIэ къызэгъэпэщыным ехьэлIауэ къаIэт Iуэхухэр, мэкъумэш хозяйствэм игъуэт зыужьыныгъэхэр, нэгъуэщIхэри.
Семэн Пщыкъан «Егъэджэныгъэ», «Узыншагъэр хъумэн», «Урысейм и цIыхухэм — псэупIэ тэмэм» лъэпкъ проектхэр, мэкъумэш хозяйствэм зегъэужьыным хуэунэтIа къэрал программэр гъэзэщIа зэрыхъумрэ 2013 гъэм тещIыхьауэ я лэжьыгъэр зэраубзыхуамрэ ятеухуауэ министрхэр зэIущIэм къыщыпсэлъащ.
КъБР-м егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министр Семэн Пщыкъан и гугъу ищIащ «Егъэджэныгъэ» лъэпкъ проектыр ди республикэм зэрыщылажьэ щIыкIэм. Абы къызэрыхигъэщамкIэ, «Егъэджэныгъэ» лъэпкъ проектыр къызэрежьэрэ егъэджакIуэ 440-м грант къахьащ. Мы гъэм егъэджакIуэ нэхъыфIу къалъыта цIыхуийм сом мин щитI-щитI, цIыхуитхум мини 100 зырыз, пщIым мин 50 дэтхэнэми иратащ.
Класс унафэщI къалэн мытыншым пэрытхэм ящыщу егъэджакIуэ 4738-м 2012 гъэм я улахуэм хущIагъуащ. Абы трагъэкIуэда ахъшэр сом мелуан 66-м ноблагъэ. Министрым жиIащ щIэблэм я зэфIэкIыр здынэсыр къахутэн мурадкIэ, зэпеуэхэр щIэх-щIэхыурэ зэрырагъэкIуэкIыр. Абыхэм ди щIалэгъуалэм акъылыфIэу, набдзэгубдзаплъэу, еджэным хуэпабгъэу зыкъыщагъэлъагъуэ. Щыхьэту урикъунщ щIэблэм нэхъ жыджэру ядэлажьэ хэгъуэгу 27-м Къэбэрдей-Балъкъэрри зэращыщыр.
Шэт Ирмэ Егъэджэныгъэм зрагъэужьын мурадкIэ, илъэс кIуам егъэджакIуи 8 хамэ къэралхэм ягъакIуэри, я щIэныгъэм щыхагъэхъуащ, а къэралхэм зэрыщрагъаджэр зрагъэщIащ. И псалъэхэм я кIэухыу Семэн Пщыкъан жиIащ «Егъэджэныгъэ» лъэпкъ проектым къызэщIиубыдэ Iуэхухэр и зэманым зыхуей хуэзэу зэфIэгъэкIа зэрыхъур.
КъБР-м узыншагъэр хъумэнымрэ курортхэмкIэ и министр Шэт Ирмэ псалъэ ирата нэужь жиIащ 2006 гъэ лъандэрэ ягъэзащIэ лъэпкъ проектыр цIыхухэм хуащIэ медицинэ Iуэхутхьэбзэхэр и чэзум, гъуэтыгъуафIэу къызэгъэпэщынымкIэ сэбэпышхуэ зэрыхъур. Ар лъапIэныгъэ псоми я щхьэ узыншагъэр хъумэным, егъэфIэкIуэным хуэунэтIащ. 2012 гъэм а проектым ипкъ иткIэ, Iуэху зыбжанэ къиIэтащ зи гугъу тщIы министерствэм. Абыхэм ящыщщ анэхэмрэ сабийхэмрэ хуащIэ дохутыр Iуэхутхьэбзэм зегъэубгъуныр, зи IэщIагъэм фIыуэ хэзыщIыкI IэщIагъэлIхэм я бжыгъэм хэгъэхъуэныр, гъащIэ узыншэм цIыхухэр къыхуеджэныр. Шэтым и псалъэхэм къыхигъэщащ 2012 гъэм сабий 13722-рэ дунейм къызэрытехьар. Иужьрей илъэситхум нэгъабэ нэхъыбэ къыщалъхуа хэткъым. 2012 гъэм узыншагъэр егъэфIэкIуэнымкIэ къаIэта Iуэхухэм япкъ иткIэ, медицинэм и лэжьакIуэхэм я улахуэм хэхъуащ: дохутырхэм — процент 39-кIэ, лэжьакIуэ къызэрыгуэкIхэм — процент 21-кIэ. Шэтым жиIащ медицинэ IэмэпсымэщIэхэр дяпэкIи сымаджэщхэм зэрыщIагъэувэр. Абыхэм ящыщщ игъуэ нэмысу дунейм къытехьа сабийхэр зрагъэгъуалъхьэ, зэрагъэбауэ Iэмэпсымэхэр. КъищынэмыщIауэ, сабийр дунейм къытемыхьэ щIыкIэ и Iэпкълъэпкъым, зыужьыкIэм сэкъат иIэрэ имыIэрэ зэрыкIэлъыплъ Iэмэпсымэ федеральнэ мылъкум къыхэкIыу къызыхуащэхунухэм ди республикэри мы гъэм хагъэхьащ. Сабий зеиншэхэм, адэ-анэхэм я нэIэ щIэмытхэм я узыншагъэр ирагъэфIэкIуэным 2012 гъэм сом мелуанихым щIигъу трагъэкIуэдащ. Апхуэдэ дэIэпыкъуныгъэ ялъысащ сабий минитIым щIигъум. Министрым къызэригъэлъэгъуамкIэ, узыншагъэм цIыхум дежкIэ иIэ мыхьэнэр фIыуэ къызыгурыIуэ ди цIыхухэм ящыщу, узыншагъэр щрагъэфIакIуэ унэхэм екIуалIэр тIукIэ нэхъыбэ хъуащ.
Мамий Артур 2013 гъэм Узыншагъэр хъумэнымрэ курортхэмкIэ министерствэм къалэн нэхъыщхьэу зыхуигъэувыжар цIыхухэм хуащIэ дохутыр Iуэхутхьэбзэхэр, Iэмал зэриIэкIэ, ирагъэфIэкIуэнырщ, ахэр гъащIэ узыншэм къыхуеджэнырщ, профилактикэ зэмылIэужьыгъуэхэр ирагъэкIуэкIынырщ, сымаджэщхэр зыхуей хуэзэу къызэрагъэпэщыжынырщ, IэмэпсымэкIэ иригъэкъунырщ.
КъБР-м ухуэныгъэмрэ архитектурэмкIэ и министр Мамий Артур и псалъэхэм къыхигъэщащ республикэм и ухуэныгъэхэм я бжыгъэр нэрылъагъуу зэрыхэхъуар. «Урысейм и цIыхухэм — псэупIэ тэмэм» лъэпкъ проектыр ягъэзащIэкIэрэ «2011 — 2015 гъэхэм Къэбэрдей-Балъкъэрым щащI псэупIэ ухуэныгъэхэм хэгъэхъуэн» программэр къащтащ. Абы къызэщIеубыдэ федеральнэ унафэм къызэригъэувымкIэ, псэупIэ зэтыпхъэхэр, унагъуэщIэхэр псэуалъэкIэ къызэгъэпэщыныр, бын етIуанэ зыгъуэтахэм ират сертификатым ипкъ иткIэ, зи псэуалъэр нэхъ ин ищIыну зи мурадхэр, нэгъуэщIхэри.
Къаздэхъу Альберт 2012 гъэм республикэм фэтэр 2031-рэ хъу унэ зэтетхэр щаухуащ. Ахэр метр зэбгъузэнатIэ мин 281, 86-рэ мэхъу. Гъэ кIуам пэш куэду зэхэт унибгъу ящIащ. 2013 гъэм республикэм щатыну я мурадщ метр зэбгъузэнатIэу мин 287,5-рэ. Ди республикэм бынищ е нэхъыбэ зиIэ унагъуэу минипщIым щIигъу исщ. Абыхэм ящыщу 4229-м унэ щаухуэну щIы Iыхьэ иратын мурад зэраIэр къагъэлъэгъуащ. 2012 гъэм унагъуэ 21-м унэ щаухуэну — щIы Iыхьэ, 16-м унэ хухахащ. Мы илъэсым бынищ е нэхъыбэ зиIэ унагъуэхэм метр зэбгъузэнатIэ 1478-м щIигъу иратыну я мурадщ.
Унагъуэу тIысыжа щIалэгъуалэр псэупIэкIэ къызэгъэпэщыным ехьэлIауэ «УнагъащIэхэр псэуалъэкIэ къызэгъэпэщын» программэм ипкъ иткIэ, 2012 гъэм республикэ бюджетым мелуан 29,7-рэ хухахауэ зэрыщытар Мамийм жиIащ. 2013 гъэм псэуалъэ зрагъэпэщынымкIэ зыдэIэпыкъуну унагъуи 190-м нэблагъэм субсидие иратынущ, абы сом мелуани 125,2-рэ хуозэ.
Хэку зауэшхуэм хэта цIыху 53-м псэуалъэкIэ ядэIэпыкъуащ, абы сом мелуан 51-рэ текIуэдащ. Ныкъуэдыкъуэ 17-м унэ иратащ. 2013 гъэми Хэку зауэшхуэм и ветеран 26-м, зауэм къыхиха фэбжь зиIэ цIыху 31-м унэ иратыну я мурадщ. Адэ-анэ зыщхьэщымытыж сабий зеиншэхэр унэкIэ къызэрагъэпэщын папщIэ, 2013 гъэм сом мел-уан 57-м щIигъу хухахащ. Абы щыщу республикэ бюджетым сом мелуан 36-рэ къыхокI, адрейр федеральнэ мылъкущ.
Прохладнэ куейм гипсокартон къыщыщIагъэкIыну линэр щаухуэ, чырбыш зыщI заводхэр и кIэм нагъэсащ. Илъэсым и кIуэцIкIэ абы чырбыш мелуанищэм нэблагъэ щагъэжынущ.
КъБР-м мэкъумэш хозяйствэмкIэ и министр Къаздэхъу Альберт мэкъумэш хозяйствэм зегъэужьыным ехьэлIауэ щыIэ къэрал программэхэм япкъ иткIэ, зэфIагъэкIа Iуэхухэм я гугъу ищIащ. 2012 гъэм республикэм ищIхэм мэкъумэш продукцэу сом мелард 29-м щIигъу и уасэ къытрахащ. Абы къигъэлъэгъуащ адэкIи заужьын папщIэ Iэмал куэд зэраIэр.
ЗэIущIэм и кIэухым КъБР-м и Iэтащхьэм деж Лъэпкъ проектхэр гъэзэщIэнымрэ демографие политикэмкIэ щыIэ советым и унафэхэр гъащIэм хэпща зэрыхъум къызэхуэсахэр арэзы техъуащ. 2013 гъэм зэрылэжьэну яубзыхуа проектыр абыхэм къызэдащтащ.
Щомахуэ Залинэ.
