Фырэ Анфисэ "Адыгэ псалъэ" газетым щигъэхьэзыр напэкIуэцIым ипкъ иткIэ
ЩIыгум щыплъагъур Iэгум икIуадэмэ
Дыкъэзыхъуреихь дунейм къыдгурымыIуэрэ хэдмыщIыкIыу хэлъыр гъунэжщ. Псалъэм папщIэ:
1. Ди ЩIым ещхь, цIыху зыщыпсэуфын планетэ бжыгъэншэхэр хьэршым щыкуэдщ. Зы щапхъэ. ЩIыр Дыгъэм зэрыпэжыжьэм хуэдизкIэ пэжыжьэу, Кеплер 22-б жыхуиIэ планетэр и вагъуэм епхащ. Абы къокI а планетэм и щIыIагъ-хуэбагъкIэ, и зэхэлъыкIэкIэ, давленэкIэ ЩIым и «тIолъхуэныкъуэу». Ауэ щIэныгъэлIхэр нобэми зодауэ Кеплерым гъащIэ щыIэрэ щымыIэрэ яхузэхэмыгъэкIыу.
2. Чилирэ Перурэ зыщызыубгъуа Атакамэ къумым зэи уэшх къыщешхакъым. Антарктидэ и гъущапIэхэми илъэс мелуан бжыгъэ хъуауэ уэшх тешхакъым.
3. Шэ къызыщIэкI псэущхьэхэм нэхъ цIыкIу дыдэу яхэтыр Азием щопсэу. Ар «кхъуэпэ дзыгъуэнэф» жыхуаIэращ. Абы сантимери 3-3,5-рэ и инагъщ, грамми 2 нэхъыби хъуркъым.
4. Дунейм псэущхьэ нэхъ ин дыдэу тетыр фщIэрэ? Пыл? Хьэуэ! Iэгъэбэгухэращ. Ахэр хьэкIэкхъуэкIэхэми къэкIыгъэхэми хабжэркъым, атIэ гуп щхьэхуэ ящIауэ, тIуми щымыщу къалъытэ. I992 гъэм щIэныгъэлIхэм къахутауэ щытащ зи лъэхъыцыр гектарым нэблагъэ Iэгъэбэгу. ЩIыгум щыплъагъур Iэгум икIуадэмэ, абы къикIыркъым и лъэхъыцри цIыкIуу!
5. Индонезием щыIэ Тамборэ вулканыр I8I5 гъэм къикIауэ щытащ. Ар апхуэдизкIэ шынагъуэу къэуати, и макъыр километр миниткIэ зэхэпхырт, икIи баллу 8 хуагъэфэщат. А насыпыншагъэм цIыху мин 71-рэ хэкIуэдащ, Тамборэ вулканым а и къикIыгъуэм нэхъ шынагъуэ тхыдэм хэмытауи къалъытэ.
6. Бгыхэр дэнэ къыздикIыр? ЩIы лъабжьэр зокIуэ, гу лъыдмытэми. ЩIым щIэлъ тектоническэ плитэхэр щызэбгъэдэкIуэти щызэбгъэдэкIуати щыIэщ. Ахэр щызэбгъэдэкIуатэкIэ, я зэпылъыпIэ хъуар щIы щхьэфэм къыдрехуей икIи бгы мэхъу. Псалъэм папщIэ, Индиемрэ Тибетрэ я зэхуаку дэлъ, километр мини 2900-кIэ зызышэщIа Гималайхэр илъэс мелуан 40-50 ипэкIэ къэунэхуауэ щытащ.
7. ЩIым и континентхэр зэгуэр зы хытIыгушхуэу щытащ. Ар нэрылъагъущ континентхэр компьютеркIэ зэхэбгъэувэмэ – я гъунапкъэхэр зэжьэдоувэ, зэгуэр зэрызэгуэчам и щыхьэту. Илъэс мелуан 200-кIэ узэIэбэкIыжмэ, щыIар - ПангеякIэ зэджэ континент закъуэращ. ЩIэныгъэлIхэм зэрыжаIэмкIэ, зэгуэр континентхэр аргуэру зэхыхьэжынущ.
8. Мазэр дэнэ къыздикIар? Еджагъэшхуэхэм къызэралъытэмкIэ, илъэс мелард бжыгъэкIэ узэIэбэкIыжмэ, вагъуэижхэмрэ планетэхэмрэ кIэщI-кIэщIыурэ зэжьэхэуэу щытащ. ЩIым къыгуэудами, ЩIым къыжьэхэуа вагъуэижым щыщми и пэжыпIэр гурыIуэгъуэкъым, ауэ Мазэр зыгуэрым и къутахуэуращ.
9. ЩIым дыщэр куэду щIэлъщ, ауэ абы унэсыну гугъущ. Дыщэм и нэхъыбапIэр хым хэшыпсыхьащ, къэнэжар хы лъабжьэм щIэлъщ. ЗэрыжаIэмкIэ, хы лъабжьэм щIэлъ дыщэр къыдрахьеифатэмэ, дунейм цIыхуу тетым тебгуашэмэ, дэтхэнэ зыми дыщэ килограмми 4,5-рэ къылъысынут.
10. ЩIым и процент 70-р псым еубыд. А псым щыщу цIыхум иджамрэ игъэунэхуамрэ проценти 5 ирикъуу аращ. Адрейм нэсыфыркъым.
11. Щыблэмрэ уафэгъуагъуэмрэ псоми фIыуэ доцIыху. Щыблэр мэхъуэпскIри, итIанэ уафэгъуагъуэр къэIуу аращ. Тлъагъумрэ зэхэтхымрэ щIызэтемыхуэр нэхумрэ макъымрэ зэрызаужьым я псынщIагъэр зэрызэхуэмыдэращ. Щыблэр зэ хъуэпскIамэ, хьэуар градус мин 30-м нэс къигъэпщтырыфынущ. Къауэр щыблэракъым! Щыблэр къаблэуращ. Къауэр хьэуа къэплъаращ.
12. ЩIыр сытым щыгъуи удзыфэу щытакъым. Япэ микробхэр къыщыунэхуа лъэхъэнэм ди ЩIыр шэкъафэу щытауэ жаIэ.
13. Вулканхэм я закъуэкъым къауэр… Гуэлхэми яIэщ апхуэдэ щытыкIэ. Камерун щыIэщ апхуэдэ гуэл зыбжанэ. ЗэрыжаIэмкIэ, ахэр вулканым и щIыгум итуращи, гуэл лъабжьэм углекислэ гъуэз щызэхуехус. А гъуэзыр зэ къауэмэ, Iэгъуэблагъэм щыIэу зы псэущхьэ къелынукъым – гъуэзым итхьэлэнущ.
14. Нэхъ куу дыдэу ЩIым иIэр сыт хуэдэ щIыпIэ жыпIэмэ, ар Мариинскэ кумбрауэ къалъытэ. Ар метр мини I09I6-м щыIэщ. Псы лъабжьэ мыхъуу, щIыпIэ нэхъ куур – метр мини 2555-м ноблагъэ. ЗдэщыIэр Антарктидэращ, икIи мыл лъабжьэм щIэлъщ.
15. Мывэхэми «къакIухь». Калифорние щыIэ Рейстрек-Плайе гуэл игъущыкIам и щIэм илъ абрэмывэхэр мэхъей. Ар къызыхэкIыр къахуэмыщIэу, цIыхухэм хъыбар гъэщIэгъуэнхэр кърахьэкI. Ауэ, щIэныгъэлIхэм къызэрахутамкIэ, гуэл лъабжьэр псыIэ хъуа нэужь мывэхэр ецIэнтхъуэкIыу аращ, армыхъумэ, къакIухьыркъым.
16. Мазэм къищынэмыщIа, ЩIым иджыри зы гъусэ иIащ. А тIур зэжьэхэуэжу зыр щэщауэ, Мазэм иIэ кумбышхуэри абы и Iэужьу къалъытэ. ЩIым и гъусэ щэщам и зы Iыхьэу къыщIэкIынущ нобэкIэ Мазэ етIуанэу ябжыр. Абы и инагъыр зы метрым нэсуращ, ауэ зэпымычу ЩIым и орбитэм иту къыдоджэрэзэкI. ЩIым пэгъунэгъуу блэлъэт вагъуэижхэр зэщIишэрэ, орбитэм (нэхъыбэ дыдэу) мазибгъукIэ иту, ЩIым щэнейрэ къекIуэкIыу зыбгынэжхэри щыIэщ.
17. Джомолунгмэ (Эверест) бгым нэхъ лъагэ щыIэкъым, абы и лъагагъыр метр мини 8848-рэ ирокъу. Ауэ Эверест лъабжьэ иIэщ. А лъабжьэр хиубыдэу къапщамэ, метр I7I70-рэ хъунут.
18. ЩIым и гъунэ хъужыр сыт? Антарктидэр щIым и гъунэу къалъытэ. Абы щызэхуэхьэсащ дуней псом псы къабзэу тетым и процент 70-р, мылу процент 90-р.
19. ЩIыпIэ нэхъ щIыIэ дыдэри Антарктидэщ здэщыIэр. I983 гъэм абы градус 89,2-рэ и щIыIагъыу къыщигъэлъэгъуауэ щытащ.
20. ЩIыпIэ нэхъ хуабэ дыдэр дэнэ жыпIэмэ, ар Ливиеращ. I922 гъэм и хуабэр градус 57,8-м щынэса къэхъуащ.
21. ЩIыхъей зэрыщыIэм хуэдэу, Мазэри мэхъей.
22. ЩIэныгъэлIхэм ЩIым и ныбжьыр къахутащ – илъэс меларди 4,54-рэ.
Тетис тенджызыр
Курыт еджапIэ щIэс дэтхэнэ зы ныбжьыщIэми къыбжиIэнущ ЩIым тенджызиплI зэриIэр. Кавказым ахэр фIыуэ пэжыжьэщ. Ауэ куэдым ящIэкъым Кавказыр езыр пасэрей зэман жыжьэм тенджыз лъабжьэу зэрыщытар.
Ди щIыналъэр къапщтэмэ, псыхъуэхэм пасэрей псы псэущхьэхэр зыхэжыхьа мывэ гъэщIэгъуэнхэм уащрохьэлIэ. Псалъэм папщIэ, мэл бжьакъуэм хуэдэу шыхьа аммонитхэр, шэ папцIэм ещхь белемнитхэр, къинэмыщIхэри. Апхуэдэщ Европэмрэ Азиемрэ зэрыщыту. Ахэр къыздикIам и жэуап къалъыхъуэу, еджагъэшхуэхэм къэхутэныгъэ куэд ирагъэкIуэкIащ. ИкIэм-икIэжым, псори арэзы зэдытехъуащ илъэс мелардкIэ узэIэбэкIыжмэ, пасэрей континентхэу Гондванэрэ Лавразиемрэ я зэхуакум Тетис зыфIаща тенджыз абрагъуэ дэтауэ. А зэманым континентхэр кIэщI-кIэщIыурэ хъейт, «къакIухьти», Тетисри и пIэ иттэкъым. Ауэрэ, хы зыбжанэу зэкIэщIэжащ.
Тенджызым зихъуэжыху къызэщIиубыдэ щIыпIэм теухуауэ цIэ зэхуэмыдэхэр фIащащ щIэныгъэлIхэм.
· Прототетис – илъэс мелуан 850-рэ ипэкIэ щыIа тенджыз;
· Палеотетис – илъэс мелуан 320-260-рэ ипэкIэ щыIар;
· Мезотетис – илъэс мелуан 200-66,5-рэ ипэкIэ къэунэхуар;
· Неотетис – илъэс мелуан 66-I4 ипэкIэ щыIар;
· Сармат хы – илъэс мелуан I3-I0-м ипэкIэ къэунэхуар.
Сармат хым Кърымымрэ Кавказымрэ къызэщIиубыдэу щытащ икIи, Дунейпсо тенджызым къыхэщхьэхукIри, нобэрей Средиземнэ, Каспийскэ, хы ФIыцIэ жиIэу зэкIэщIэжащ. Сармат хыр апхуэдэ щIыкIэу зэпыуда щIэхъуам и щхьэусыгъуэу къалъытэр Кавказ къуршхэр къызэрыдэкIуеяращ.
Сыт уэшхыр зищIысыр?
Иджыпсту бжьыхьэщ, уэшххэри нэхъыбэ хъунущ. Илъэсым и кIуэцIкIэ дунейм плIэ зызредзэкI: дэтхэнэ зыми и мыхьэнэ иIэжщ, къалэн егъэзащIэ. Гъатхэм дунейр мэгъагъэ, гъэмахуэм мэбагъуэ, бжьыхьэм хугъуэ-фIыгъуэр кърахьэлIэжри, щIымахуэм зегъэпсэху, къаруущIэ щIэлъу аргуэрым гъатхэм къызэщIэгъэгъэн хуэдэу. Уэшхыр зэпымыу щыхъуам деж цIыхухэм яфIэфIыркъым. АтIэ, сыт ар къыщIешхыр, дэнэ къыздикIыр?
Тепщэчым псы тIэкIу ипкIэрэ махуэ зыбжанэкIэ щыбгъэтмэ, йокIуэдыкI. Ар дыдэращ псы ежэххэм, гуэлхэм, хыхэм, тенджызхэм къащыщIыри – йокIуэдыкI. Псыр бахъэ мэхъури, хьэуам хошыпсыхьыж. Хьэуам хэту бахъэм зеIэт. Уафэм зиIэтыху и температурэр йох, щIыIэ мэхъу. ЩIыIэм нэса бахъэр адэкIэ дэмыкIуеижыфу зэхуехусыж, ткIуаткIуэ мэхъури, уэшхыу къохыж. Абы конденсацэкIэ йоджэ. Уэшх хъун ипэ къихуэу псы ткIуэпс цIыкIухэр пшэ мэхъу. Ауэ, дэтхэнэ пшэри уэшх хъужыркъым, атIэ жьым ирехьэжьэри, жыжьэ гуэрым еху. А гъуэгуанэм хьэуа пщтыр ирихьэлIэмэ, пшэр аргуэру бахъэ мэхъу. Хьэуа щIыIэ хуэзэрэ – ткIуэпсхэр нэхъ иныж мэхъу, пшэр къоуфIыцIри, хьэуам хуэмыIыгъыжу уэшх къошх.
Уэшхыр ину, мащIэу, къепсэпсауэу, зэхуэмыдэурэ къошх. Ар зэлъытар ткIуэпсхэм я инагъыращ. ТкIуэпсхэр уэм къыщехкIэ бахъэ хуэзэмэ, уэшхыр нэхъ ин хъунущ.
Уэшхыр лIэужьыгъуэ зыбжанэу егуэш:
1. Къепсэпсауэр. Милиметрэ ныкъуэ нэхъ ин мыхъуу ткIуэпс цIыкIухэр хуэму уафэм къыщелъэтэхкIэ, къопсэпсауэ жаIэ. Гъатхэм е бжьыхьэм ущрохьэлIэ.
2. Уэшхышхуэ, псыдзэ. Ар напIэзыпIэм щIедзэ, апхуэдэу напIэзыпIэми мэувыIэж, ауэ ину, уэру къошх, уафэгъуагъуэ къыщыдэкIуэ, уэ къыщыдех щыIэщ.
3. Уэлбанэ. Хым и щIыгум щызэхуэсыу, жьым кърихьэкIыурэ Iэгъуэблагъэхэм уэшхыу махуэ бжыгъэкIэ къыщешхыж. Бжьыхьэ уэшх, уэтIпсытI жыхуэтIэращ.
4. Бадзэуэшх. Уафэр пшэм щIихъумэну хунэмысу къыщIидзэрэ икIэщIыпIэкIэ увыIэж уэшх кIэщIым бадзэуэшхкIэ йоджэ. Апхуэдэхэм деж лэгъупыкъу уолъагъу, Iэгъэбэгухэр уэру къокI.
5. Уэшхрэ уэсрэ зэхэту бжьыхьэм е щIымахуэм къох. ЩIылъэм температурэр нолым нэхърэ щынэхъ лъагэрэ, уэгумкIэ щIыIэмэ, уэсу къежьар щIылъэм къыщыскIэ ткIуаткIуэ зэрыхъужым къыхокI ар.
6. Уэшхым ипIэкIэ мыл къыщехи щыIэщ. Ар нэхъыбэу къыщыхъур щIымахуэращ. ЩIыпIэ хуабэхэм къикI уэлбанэ пшэхэм къапих ткIуаткIуэр щIы щIыIэм къыщыскIэ мэщтри, и кум псы иту и щхьэфэр тещтыкIауэ, хъурей цIыкIуурэ къох.
Сочэ кIэрыхубжьэрыхум щIигъэнащ
Сочэдэсхэм я къалэм теухуауэ гукъеуэшхуэ яIэщ. ЗэрыжаIэмкIэ, зыгъэпсэхупIэ щIыпIэр апхуэдизкIэ кIэрыхубжьэрыхукIэ кудащи, узыфэ зэрыцIалэхэр къэхъеинкIэ мэшынэ. Абы теухуауэ УФ-м и Президентми санитарнэ дохутыр нэхъыщхьэмм хуэтхьэусыхэну я мурадщ. А тхыгъэм нобэкIэ цIыху 570-м Iэ традзащ.
«Апхуэдиз мылъкурэ къарурэ зытрагъэкIуэда къалэм мэ Iейм удигъыхьэркъым, емынэр ди бжэIупэм къэсауэ жыпIэ хъунущ», - итщ а тхыгъэм. Ар къызыхэкIар псы фIейр зэрамыгъэкъэбзэжыфыр, уеблэмэ, зэрыщытыбзэу хым зэрыхагъэлъадэрщ, кIэрыхубжьэрыхухэм емылэжьу, щIыпIэ хэхам щызэхуамыхьэсу, щхьэж здыхуейм деж зэрыщрикIутырщ.
«ПщыхьэщхьэкIэ цIыхухэм я нэгу зрагъэужьыну, бэуэну унэм къыщIэкIмэ, дэ ди бжэ-щхьэгъубжэр зэхуэщIауэ унэм дыщIэсщ. IуэхукIэ дыщIэкIын хуей хъуамэ, жэрыжэкIэ зэфIыдогъэкIри, дыпIащIэу унэм дыщIолъэдэж. Мэр апхуэдизкIэ гуащIэщи, ди пэр тIыгъыу дызекIуэу аращ», - жаIэ сочэдэсхэм.
Хэт нэхъыжьыр?
Медицинэмрэ техникэмрэ зыщаужьа зэманым дыщыхиубыдакIэ, цIыхухэри куэдрэ псэун хуейт. Ауэ, щIэныгъэлIхэм зэрыжаIэмкIэ, цIыхур илъэс 26-м иту жьы хъун щIедзэ. Ар къызыхэкIар къарукIэ ягъэзащIэ лэжьыгъэр цIыхум щхьэщызых, къыдэзыгъэпсынщIэ техникэ къызэрежьаращ. Абы къыхэкIыу щхьэхынэр нэхъыбэ хъуащ. Инфаркт, инсульт, къищынэмыщIа узыфэ шынагъуэхэр яхуогъэхъуж, ауэ щхьэхынэм къыхэкIыу жьы хъун щIэзыдза цIыхум зыри сэбэп хуэхъуфынукъым. Щхьэхынэр хьэуар, псыр щымыкъабзэ щIыпIэм щыпсэумэ, ерыскъэ къабзэ имышхмэ, и псэугъуэ-щIэрэщIэгъуэ дыдэм ирихьэлIэу жьы хъун щIедзэ.
Астрономиер джын щIадзэжынущ
Урысейм ЩIэныгъэмрэ егъэджэныгъэмкIэ и министр Васильевэ Ольгэ и унафэкIэ курыт еджапIэхэм астрономиер джын щыщIадзэжынущ. Министру щыта Ливановым цIыхухэр абыкIэ елъэIуат, ауэ зыри къикIатэкъым, хьэршым теухуауэ сабийм бгъэдэлъын хуей щIэныгъэр «Физикэмрэ» «Дыкъэзыхъуреихь дунеймрэ» щаджкIэ къищIэу къилъытэри.
- «Астрономиер» школ программэм хэгъэхьэжын хуейщ, ар хьэкъщ. Япэм тхьэмахуэм зы сыхьэт хухахыу щытащ абы, фщIэжмэ. «Роскосмос»-ым тхылъкIэ зыкъытщIигъэкъуэну хьэзырщи, а сыхьэтыр хэдгъэхьэжынущ программэм, - жиIащ министрыщIэм.
ЦIыкIурэ икIи шынагъуэу
ООН-м игъэбелджылащ дунейм псэущхьэ нэхъ шынагъуэ дыдэу тетхэр. Абыхэм я нэхъыбапIэм уз зэмылIэужьыгъуэхэр кърахьэкI, аращ щIэшынагъуэри. Япэ увыпIэм щытыр – аргъуейхэращ. А цIыкIунитIэхэм я ягъэкIэ илъэсым цIыху 750000-рэ уз зэхуэмыдэхэм йолIыкI. ЕтIуанэ увыпIэр езы цIыхум иубыдащ. Езыхэм я ягъэкIэ илъэсым цIыху 437000-рэ дунейм йохыж. Ещанэр – блэхэращ (цIыху I00000). Хьэхэр - еплIанэщ (цIыху 35000-рэ). КърабжэкIахэм яхэтщ нэщIэпкIэхэри (цIыху 20000)! АдэкIэ къыкIэлъокIуэ бжьыдзэхэр (цIыху I2000), бадзэхэр (цIыху I0000), маркуэр (цIыху 45000-рэ), благъуэхэр (цIыху мин), кIэтIийм ирищIэ ленточнэ хьэмбылухэр (цIыху 700). ЦIыхум дежкIэ шынагъуэм хеубыдэ пылхэр, аслъэнхэр, дыгъужьхэр, акулэхэр.
Адыгэ къалэм и къэунэхукIар
Адыгэ къалэр (Адыгейск) хы ФIыцIэмкIэ уикIыу Адыгэ республикэм ущыхуэкIуэкIэ япэу узыIущIэ къалэрщ. Ар щIалэщ, илъэс 47-рэ хъууэ аращ. Дунейм и къалэ цIыкIу мин бжыгъэхэм ящыщщ, езым и гъащIэ, и тхыдэ, и цIыху телъыджэхэр иIэжщ. Абы и псыр дяпэкIэщ къыщыжэнур…
I969 гъэм ди къэралым и картэр иджыри зы къалэкIэ нэхъ бей хъуащ – Адыгэ автономнэ областым хыхьэ Тэучэж куейм Адыгейск къалэщIэр къыщыунэхуащ. Ар фIы дыдэкъэ-тIэ? ФIыт, ауэ сыт абы щхьэкIэ ящIэн хуей хъуар?
Илъэсым прунж тонн мелуан бжыгъэхэр Адыгейм къыщрахьэлIэжыну, хамэ къэралхэм кърашыр IэщIыб ящIыну, абы папщIи Краснодар псы хъумапIэ лъэщ щаухуэну траухуат унафэщIхэм. А мурадыр къайхъулIэн папщIэ, нэ зытрадза щIыпIэм ис къуажэ 22-р игъэкIын хъуейт. Урысейр къэрал абрагъуэщ. Сыт абы дежкIэ жылэ 22-р зищIысыр?!
Жылэдэсхэр сыт хуэдэу мытхьэусыхами, зыри къикIакъым - Москва унафэ щащIат Псыжь IуащIэну. Гъатхэм а псыр уэру къожэ, ауэ гъэмахуэкIэ, бгым телъ уэсыр ткIужа, дыгъэ жьэражьэр щIылъэм къыщхьэщыува нэужь, псы хъумапIэр ПсыжькIэ гъэнщIа хъуркъым. Ар Iуэхур къалъытакъым проектыр зыщIахэм.
Арати, бжьэдыгъу жылэ I3-м зы цIыху къыдамынэу, ягъэIэпхъуащ, иджыри 9-м цIыху куэд дыдэ къыдагъэIэпхъукIащ, ауэ зэрыщыту дашыфакъым. ЦIыхухэм я унэхэр ябгынэну хуейтэкъым, къахудэкIыртэкъыми, къалэм унэ щыхуаухуауэ, фэтэр, лъапсэ къыщратыну жраIэурэ, къыдашырт гъэпцIагъэкIэ.
Дэнэт здагъэIэпхъуэнур жыпIэмэ, Адыгейскт, ауэ абы щыгъуэ ар иджыри щIыпIэ нэщIт.
Унагъуэ I957-р ягъэIэпхъуащ, ахэр цIыху мини 8I45 хъурт. I969 гъэм фокIадэм и 27-м Адыгейск япэ дыдэу дэтIысхьащ Лъостэнхьэблэ щыщ унагъуэ 22-рэ. Абыхэм адрейхэри якIэлъыкIуащ.
- Сэ фIы дыдэу сощIэж Адыгейск дыкъыщагъэIэпхъуауэ щытар, - жеIэ а къалэм и администрацэм и Iэтащхьэм и къуэдзэу лэжьа Жамырзэ Гуащэнагъуэ. – Сэ курыт еджапIэм сыщIэст иджыри. Науэжьхэм я унэ-лъапсэр ябгынэну хуэмейуэ, зыкъранэрт, ауэ залымыгъэкIэ къыдашырт. Дэри, адрейхэм хуэдэу, унэ хьэзыр къыдэжьэу, дызыхуеину псори хьэзыру къыджаIэрт, батэкъутэ ягъэшырт. Ауэ дыкъыздагъэкIуар щытлъэгъуам, дыкъэуIэбжьат. Адыгейск зытращIыхьыну щIыр шэду щытащ, хьэндыркъуакъуэмрэ блэмрэ щыкуэду. Сытыт пщIэнур, пхъэкIэ зэIулIа унэжь цIыкIухэм дыщIэст, хэти, зэрыхузэфIэкIым хуэдэу, унэ иухуэрт, зыр зым дэIэпыкъук. Ауэрэ унэ гуэрхэри къалэм дащIыхьащ, къэралми мащIэу зыкъытщIигъакъуэу щIидзащ. Пэжыр жыпIэмэ, шэдымрэ псы хъумапIэмрэ зыкъуагъащIэрт – блынхэр псыIэ къэхъуурэ, фырт, бамэм унэм ущIигъэсыртэкъыми, нэхъыбэрэ щIыбым дыдэтым нэхъ къатщтэт. Мэзхэр ираупщIыкIати, щIыр къещэтэх хъуат, ди унэхэр къигъауэу, пхъэ гъэсынри зыгуэрурэ къэгъуэтын хуейт, псы дызэфэнри къатшэу арат. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, нитраткIэ къулей щIыгъэпшэрхэр щIым щIалъхьэти, а гын бзаджэр щIым кIуэцIрыкIыурэ, ди псыкъуийхэм нэсырт, абы уефэнри уи IэкIэ зыбукIыжынри – зыт. Зи Iуфэхэр фIыуэ ямыгъэбыда псы хъумапIэм ибгъухэр гуилъэсыкIырти, псыIагъэм нэхъри зиубгъурт, щIым укIуэцIрыщэтырт. Псы хъумапIэр Iэтауэ къызэIуахащ, ар ягъэлъэпIащ, ауэ лIэныгъэр куэдкIэ нэхъыбэ хъуат, лъхугъэри мащIэ дыдэт. Ди щIалэщIэхэр армэм ираджэжыртэкъым, я узыншагъэр щIагъуэтэкъыми. Япэми хуэдэу, нобэр къыздэсым ди щIалэгъуалэм я упщIэ нэхъыщхьэр зыщ – дэнэ лэжьапIэ дыкIуэну, дэнэ ахъшэ къыщыдлэжьыну? ЦIыху минхэр Краснодар нэс макIуэ лэжьапIэ. Сыт нэгъуэщI къахуэнэжыр? Аращ ди щыIэкIэ-псэукIэр зыхуагъэкIуар.
Прунж тонн мелуанхэр-щэ, жыпIэмэ, ди щIыпIэхэм прунжыр къыщыкIрэ-къыщымыкIрэ зрагъэщIэн хуеятэкъэ япэ щIыкIэ?! Ари проектыр зыгъэхьэзырахэм я зы щыуагъэщ. КъызэрыщIэкIамкIэ, гектар минищэ бжыгъэхэр зыхуагъэкъэбза Iуэхур нэхъыщхьэ дыдэу зыхуэкIуар къэзухъуреихь щIыуэпсым хэлъ гъащIэр иукIынырщ. Псым апхуэдизкIэ нитратрэ гъущI хьэлъэхэмрэ куэду хэлъщи, бдзэжьей хэс дэнэ къэна, ухуейуэ хэбгъэтIысхьэми, зы махуэ хэсыфынукъым, къазхэмрэ бабыщхэмрэ абдеж щагъэтIылъ джэдыкIэхэр шкIумпI мэхъу. Гъэмахуэм бадзэмрэ аргъуеймрэ апхуэдизкIэ куэдщи, зэрызащыпхъумэн къыпхуэгъуэткъым.
Арами, цIыхухэр хуейкъым, псы хъумапIэм ит псы фIейр Псыжь храгъэкIэжыну, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, псоми фIыуэ къагуроIуэ абы кърикIуэну къулейсызыгъэм и инагъыр. ЦIыхухэр зыщIэлъэIур зыщ – «Краснодар хым» и щытыкIэмрэ и зэхэлъыкIэмрэ мардэм къитIасэу, шынагъуэ хэмылъу ар зи лэжьыгъэхэм «яIыгъынырщ». БлэкIар блэкIащ, абы зыри пхуещIэжынукъым. Псом хуэмыдэу уи блэкIар псы лъабжьэм щыщIэлъым деж. Гуузщ, ауэ сыт пщIэн? Ари гъащIэм и зы лъэхъэнэщи, уебэкъуэн хуейуэ аращ.
Е мыхъу, фIыи хъужыркъым, жаIэ. Иджы Адыгейск ефIакIуэу къалъытэ. Ар нэрылъагъущ, икIи а щIыпIэр илъэс 47-рэ ипэкIэ къуму щытауэ, «шэдым къыхэкIауэ», апхуэдизу щIалэу фIэщщIыгъуейщ. Курыт еджапIэ, сабий сад, сымаджэщ, музей, гъуазджэхэмкIэ сабий еджапIэ, сабий-щIалэгъуалэ спорт школ, сабий туризмэм и центр, мэжджыт, Щэнхабзэм и унэ, газет тедзапIэ, тыкуэн бжыгъэншэхэр, шхапIэ хьэлэмэтхэр, унэ лъагэшхуэхэр, IуэхущIапIэхэр, библиотекэхэр… Сыт иджыри узыхуейр упсэун папщIэ? КъедмыбжэкIахэри хэтыжу, псори иIэщ къалэ цIыкIум.
СпортымкIэ, музыкэмкIэ ехъулIэныгъэшхуэхэр зиIэхэр, Хэку зауэшхуэм лIыгъэ щызезыхьахэр, лэжьыгъэм и ветеранхэр, зачиифIэ цIыхухэр и куэдщ Адыгэ къалэм. ФIы и лъэныкъуэкIэ гъащIэм закъыхуигъэзауэ жыпIэ хъунущ.
Сэрматхэр, мэуэтэхэр, хьэтхэр щызэхэзекIуэу, гъащIэр къыщикъуэлъыкIыу щыта щIыщ нобэ Адыгэ къалэр зытетыр. Ар абдеж къыщыхутэн папщIэ Щхьэнджэрийхьэблэ, Едэпсыкъуей, Щэбэныхьэблэ, Лэхъщыкъуей, Ленинхьэблэ, Къэзэныкъуей, Нэчэрэзей, Маяк, Лъостэнхьэблэ, Кармалино, Къэнщыкъуейхьэблэ, Пщыкъуийхьэблэ, нэгъуэщI жылэ зыбжанэхэри кIуэдыжащ. Дэтхэнэ зыми къуажэми илъэсищэ бжыгъэ тхыдэ иIэжт. Дауэ мыхъуами, иджыри дунейм щобауэ жыг жьауэхэм щIэгъэпщкIухьа жылэ дахэм хуэзэшхэр, псы уэрым и IущащэкIэр зи тхьэкIумэ итхэр, щIы фIыцIэ пшэрым и берычэтыр зыщIэжхэр, псэм фIэIэфI унэ-лъапсэ уасэншэм и теплъэр зи нэгу щIэмыкIыжхэр.
А зэман жыжьэм и хъыбар щаIуэтэжкIэ, куэдым ягу къокIыж щIыпIэр ибгынэну хуэмейуэ къэна хьэжьыр. Сыт ямыщIами, къахудэкIакъым. Хьэр зей лIыжьыр абы кIэлъыкIуэурэ игъашхэрт. КIуэ пэтми, псы хъумапIэр щыз хъурт, къыдэкIуейт, хьэжьыр зыдэлъ лъапсэм ар къыщекIуалIэкIэ, пщIэуурэ, икIуэтырт. Унэр псым щыщIэтIысыкIам ирихьэлIэу, хьэжьми и псэр хэкIат.
Псыр – псэ хэлъхьэжщ
Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIыуэпсыр нэхъ дахэхэм хабжэу, ипсхэр хущхъуэу, и хьэуар къабзэу къалъытэу къокIуэкI. Ар тхъумэныр къалэну щыIэм я нэхъыщхьэжщ, икIи абыкIэ сэбэп хъуну дыщогугъ 20I7 гъэр ЩIыуэпсым и гъэу зэрагъэувам. Сытым гу нэхъ лъытапхъэ? А упщIэмкIи, нэгъуэщIхэмкIи зыхуэдгъэзащ КъБКъУ-м биологиемкIэ и къудамэм и егъэджакIуэ, биологие щIэныгъэхэм я кандидат Хьэтыхъу Аубэчыр.
- Аубэчыр, дуней псор къапщтэмэ, щIыуэпсыр тхъумэмэ цIыхуцIэ зиIэм и насыпу жыпIэ хъунущ. Ди щIыналъэм уигу зыгъэныкъуэу сыт щыIэ щIыуэпсым теухуауэ?
- Пэжщ, щIыуэпс ныкъусэныгъэхэр ди зэхуэдэ щхьэузщ. Ди гур зыгъэныкъуэ псоми зэуэ я гугъу пхуэщIынукъым, ауэ псом япэ ирагъэщыж псы Iуэхум и гугъу сщIыну сыхуейт. «Псыр - псэ хэлъхьэжщ», - жаIэри, ар япэ игъэщыпхъэу къалъытэ экологхэми биологхэми. США-м и президенту щыта Кеннеди Джон жиIауэ щытащ мыпхуэдэу: «НобэкIэ зауэхэр щIекIуэкIыр щIы дагъэм щхьэкIэщ. Ауэ къэсынущ зэман, цIыхухэр псы къабзэ щхьэкIэ зэзауэу». А зэманыр мыгувэу къэсыну къысщохъу. Дунейм цIыхуу тетым и зэхуэдитIым псы къабзэ ягъуэтыркъым. Псыр мыщIагъуэмэ, цIыхум и гъащIэм илъэси I0-I5 кIэроху занщIэу. Узыфэу тцIыхур къызыхэкIыр псы фIеймрэ абы хэс бактериехэмрэщ. Ди республикэр къапщтэмэ, насып диIэщи, ди псыр къыщыщIэжым дыпэмыжыжьэу допсэу. Ауэ ди бгыжьхэм телъ мыл Iувхэр щыткIужкIэ къыщIэж псыр дыщыпсэу къуажэхэм, къалэхэм къэмыс щIыкIэ фIей тщIыну, пхъэнкIийкIэ ткудэну тхузэфIокI! Псалъэм папщIэ, илъэси I50-кIэ узэIэбэкIыжмэ, Налшыкыпсыр хущхъуэу къалъытэу, УрысеймкIэ къикIыурэ зыгъэпсэхуакIуэ къытхуэкIуэрт цIыхухэр, а псым ефэн, псы Iуфэм Iусын къудей щхьэкIэ. Нобэ а псым зы цIыхум зыщигъэпскIыфынукъым, апхуэдизкIэ къулейсыз тщIащи. Уеблэмэ гъэмахуэкIэ сабийхэм вакъэ ящыгъыущ зэрыхыхьэр – апхуэдизкIэ абдж къутахуэ куэд хэлъщи, яуIэнкIэ мэшынэри.
- Дауэ, сыт хуэдэ щIыкIэу псыр зэрауцIэпIыр?
- Иужьрей зэманым едгъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэм къызэрагъэлъагъуэмкIэ, псыр уцIэпIынымкIэ япэ увыпIэ зыIыгъыр спиртзаводхэращ. Ахэр зэрылэжьа псы фIейр занщIэу псым хаутIыпщхьэ, ямыгъэкъэбзэжыххэу. Апхуэдэ заводхэр пщIы бжыгъэу диIэщ республикэм. Къыхэзгъэщыну сыхуейт Бахъсэныпсым хаутIыпщхьэ псы фIейри. Ар псы ежэхым щIыхаутIыпщхьэр псыр зэрагъэкъэбзэж ухуэныгъэхэр яIэкъым, е я лэжьыгъэр зэтеухуакъыми аращ. Апхуэдэу щIыуэпсым зэран хуохъу псыхъуэхэр занщIэу датIыкIыурэ, псыр хуиту убгъуауэ ирижэн хуэдэу ящI ухуэныгъэхэр. Псыр нашэкъашэу ирижэн хуейуэ къегъэщI щIыуэпсым. Абы ухэIэбэнкIэ Iэмал иIэкъым. Псым гуащIэ хэлъщи, ар нашэкъашэу ирижэным трегъэкIуэдэж и къарур. И «гъуэгур» захуэ пщIымэ, и Iуфэхэр гуилъэсыкIынущ, и щIэр щIихынущ. Мы сызытепсэлъыхьа псоми я Iэужьыу дипсхэм бдзэжьей хэсыжкъым. Абы къикIыр псым псэ хэмытыжуращ.
- АтIэ, дауэ ди щыуагъэхэр зэрыдгъэзэкIуэжынур? Сытыр ди Iэмал?
- Сэ къызэрызгурыIуамкIэ, щIыуэпсыр хъумэным теухуауэ гъэсэныгъэ ебгъэкIуэкIыну гуващ. Къэрал зызужьахэр илъэс куэд ипэкIэ мы дызытепсэлъыхьа Iуэхугъуэхэм натIэкIэ еуэщ, я щыуагъэр къагурыIуэжри, щIыуэпсыр хъумэн зэрыхуейм телажьэу щIадзащ. ИкIи я щIыуэпсыр кърагъэлащ. Дауэ? Хабзэ ткIийрэ къарукIэ. Дэри аращ дызыхуэныкъуэр. ЩIыуэпсым кIэлъыплъхэм я бжыгъэр хэгъэхъуэн хуейщ, уэрамыщхьэр е псы Iуфэр пкIэнкIий идзыпIэ зыщIхэм тезырышхуэ телъхьапхъэщ, уеблэмэ тутнакъэщым махуэ зыбжанэкIэ исынуи зэранкъым. НэгъуэщI зыри и Iэмалкъым.
- Щэбэт щIыхэхухэр-щэ?
- Ар, пцIы хэмылъу, сэбэпщ. НэгъуэщIу цIыхум зэхищIыкIынукъым щIыуэпсым хуэсакъын зэрыхуейр, къыгурыIуэнукъым абы лейуэ ирихыр и нэкIэ имылъэгъужмэ. Республикэм и щIыпIэ зыбжанэхэм щэбэт щIыхьэхухэр ирагъэкIуэкIыу, пхъэнкIийр машинэшхуэкIэ дашу дыщыгъуазэщ. Ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, апхуэдэ щIыкIэкIэ щIыуэпсым лей къылъысыр къыздикIыр тхуэгъэкIуэдынукъым. Жылагъуэ палатэм а Iуэхур къыщытIэтри, спиртзавод зыбжанэм я лэжьыгъэм кIэлъыдгъэплъыжащ, нобэкIэ тхузэфIэкIыр арати. ЦIыхум зеужь. Абы и зыужьыныгъэм къыдэкIуэу, илъэс 20-25-рэ къэскIэ щIыуэпсым ихь лэжьыгъэри тIукIэ мэбагъуэ. Абы тепщIыхьмэ, нобэкIэ ди щIыуэпсыр дымыхъумэмэ, ди бынхэр пхъэнкIийм къыхэнэнущ, псы къабзэ щхьэкIэ зэзэуэж хъунущ. Мис ар ди хьэрычэтыщIэхэм къагурыIуэну, зыхащIыкIыну сыхуейт. Ахэр нобэрей махуэкIэщ зэрыпсэур, къэкIуэнум емыгупсысу псы Iуфэхэм деж щыт жыгхэр ираупщIыкIыурэ унэхэр щаухуэ, заводхэр иращIэкI. УкIэлъыпхъанкIэкIэ Iуэхур зэфIэкIкъым, щхьэусыгъуэращ зэлэжьын хуейр.
Гу лъывэдгъэтэнут: щIэныгъэлI Хьэтыхъу Аубэчыр зытедгъэпсэлъыхьам и зы Iыхьэщ псым теухуар. «ЩIыуэпсым» и къыкIэлъыкIуэ къыдэкIыгъуэхэм нэгъуэщI Iуэхухэм дыщытепсэлъыхьынущ.
Епсэлъар Фырэ Анфисэщ.
Iуащхьэхэр
Ижь-ижьыж лъандэрэ тхакIуэхэмрэ зыплъыхьакIуэхэмрэ Къэбэрдей тIуащIэм я Iуащхьэхэм тетхыхьу, ягъэщIагъуэу къекIуэкIащ. Нобэми, абыхэм хъыбарыжь куэд тражыIыхьыж. Ауэ куэдым ящIэркъым а Iуащхьэхэр къызэрыхъуам и пэжыпIэр. Дэ нэхъ пыухыкIауэ зи гугъу тщIынур Псыхуабэрэ Минводрэ я щIыналъэм хиубыдэ Iуащхьэхэрщ.
КъухьэпIэмкIэ укъикIыу Минвод укъыщыхуэкIуэкIэ, япэу узыIуплъэр сэмэгурабгъумкIэ къыщыт Кинжал бгы лъэлъэжращ. Зэгуэр а Iуащхьэм метр 507-рэ и лъагагъыу щытащ. Абы и гъунэгъуу Кокуртлы вулканыр къыщытщ. ИжьырабгъумкIэ узыIущIэр Верблюд жыхуиIэ Iуащхьэращ, адэкIэ Бык, Шелудивая, Бешто (ар Iуащхьиблу зэхэтщ: Медовая, Острая, Тупая, Шелудивая, мэз Iувыр «пыIэу» зыщхьэрыс Железная, Развалка, Змеевой). Абыхэм къакIэлъокIуэ Псыхуабэ и Iуащхьитхур: Лысая, Мэшыкъуэ, Золотой курган, Юца, Джуца.
Илъэс мелуани I40-I50-кIэ узэIэбэкIыжмэ, Кавказ къуршыжьхэм я тхыцIэр хытIыгу зыбжанэу хым къыхэщыу, мы щIыпIэхэр зэрыщыткIэ псы лъабжьэу щытащ. Илъэс мелуан 30-40 ипэкIэ щIыгу гъущэхэр къэунэхуащ. Ауэ нобэ тлъагъу ди къуршыжьхэр зэрыщыт дыдэм хуэдэу къыщыунэхуар илъэс мелуан I5-кIэ узэIэбэкIыжмэщ. Къыхэгъэщыпхъэщи, илъэсым милиметр I5-30-кIэ Кавказым «зеIэт» нобэми.
Сыт-тIэ, Кавказ тхыцIэм пэжыжьэу, дызытепсэлъыхь Iуащхьэхэр щхьэхуэу къыщIэунэхуар? Псоми зэрытщIэщи, ЩIым и купщIэр пщтырщ. АпхуэдизкIэ пщтырщи, щIыр къегъэкъуалъэри, гъуэзымрэ мафIэмрэ щIы лъабжьэм щIэмызэгъэжу, щIы щхьэфэм къыдрехуей. Апхуэдэущ зи гугъу тщIы Iуащхьэхэри (нэхъ тэмэму жыпIэмэ, вулканхэр!) къызэрыунэхуар. Минвод и Iуащхьэхэр а щIыпIэм деж илъэс мелуани 4 хъуауэ щытщ, ауэ щIы къэкъуалъэм яужь дыдэу зыкъыщигъэлъэгъуар илъэс мелуани 3,2-3,8-рэ ипэкIэщ – Iуащхьэмахуэрэ Казбекрэ здэщыт щIыпIэм деж къыщыпхиуду, а вулканхэр къыщыунэхуам щыгъуэ.
Минводрэ Псыхуабэрэ Iуащхьэу щыIэр къызэрыунэхуар апхуэдэущ, абы къыхэкIыу абыхэм «лакколиткIэ» йоджэ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, вулкан хъуным нэмыса. Къэхутэныгъэхэм къызэралъытэмкIэ, зэгуэр Бешто, Бык, Развалка, Железная Iуащхьэхэм щIы къэкъуалъэр къыдэкIуейти, къикIыну хунэмысурэ жыт, и къикIыпIэр IуищIэжу. Iуащхьэ лъабжьэм щызэхуихьэса гъуэзыр гъуагъуэу щIы лъабжьэм щызекIуэрт, макъ шынагъуэхэр къигъэIуу. ЩIы къэкъуалъэр а щIыпIэхэм деж къыщикIыну къеIащ, ауэ зыкъиIэта мыхъумэ, щIыр къыхузэгуэмытхъыу, адэкIэ Iэпхъуэурэ Iуащхьэмахуэ деж къыщыпхиудауэ аращ. Уэшхымрэ жьыбгъэмрэ Iуащхьэ зыкъэзыIэтам и щхьэфэр трилъэсыкIырти, гъуджэм хуэдэу джафэ хъужауэ лавэ жар къыщIэщырт.
И цIэр
урысыбзэкIэ – адыгэбзэкIэ
Лъэгагъыр, м
Кокуртлы (и адыгэцIэр ящIэркъым)
406
Кинжал - Къамэ
506
Верблюд - Махъшэ
885
Бык - Гуу
8I7
Змейка - Къурей мэзыбг
994
Развалка (и адыгэцIэр ящIэркъым)
926
Железная - Исмэхьил и Iуащхьэ
853
Медовая (и адыгэцIэр ящIэркъым)
725
Кабанка (Тупая) (и адыгэцIэр ящIэркъым)
767
Острая (и адыгэцIэр ящIэркъым)
872
Бештау - Iуащхьитху
I400
Лысая - Бгыху
739
Шелудивая (и адыгэцIэр ящIэркъым)
874
Машук - Мэшыкъуэ
993
Джуца I-я – Юцэ, Трамэ
973
Золотой Курган – ХьэрэмэIуащхьэ
884
Джуца 2-я (Джуца) - Къумыбг
II90
Мэлыхъуэхьэхэр
Пасэрей адыгэм и къулеигъэр былымыщхьэкIэ къабжу щытащ. Я къулеигъэр ирахъумэну абыхэм зэрахуэрт хьэфIхэр – мэлыхъуэхьэ зыфIаща лъэпкъыр.
Мэлыхъуэхьэр пIащэ дыдэу щытын хуейкъым, ику иту килограмм 50-60 хъууэ аращ. Япэм арат зэрыщытри. Абы нэхърэ нэхъ хьэлъэр Къущхьэхъу щыпсэуфынутэкъым, и хьэлъагъыр къыхуехьэкIыжынутэкъым, мэл хъушэм е шы гуартэм дыгъужь къебгъэрыкIуэм, пэмылъэщынри хэлът. Апхуэдэ хьэхэр мэлыхъуэхьэ хъужыртэкъым, ар нэгъуэщI лIэужьыгъуэт – пщIантIэгъэдахэу, цIыхугъэшынэу унагъуэм ирагъэсхэм хуэдэт. Мэлыхъуэхьэм и кIапэмрэ и тхьэкIумэхэмрэ паупщIу щытащ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, ар дыгъужьым щезауэкIэ щхъуэжьыр япэ дыдэ здэпхъуэр тхьэкIумэрат. Абы хьэр егъэлеяуэ егъэдзыхэ. Аращи, тхьэкIумэр къыIэрымыхьэн папщIэ, паупщI. И кIэр щIыпаупщIми щхьэусыгъуэ иIэщ – хьэр щыжейкIэ зешыхьри, и пэр и кIапэм кIэщIеупщIэ и Iу бахъэмкIэ зигъэхуэбэн хуэдэу. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, щхьэукъуарэ, зи кIапIэмкIэ «зыщIэзыхъумэжа» хьэм дыгъужь къакIуэр къищIэнукъым, и мэр къыщIихьэнукъым.
Мэлыхъуэхьэм и дзэхэр жану, пыхъукIауэ, и жьэ къупщхьэм зиужьауэ, лъэщу щытын папщIэ къупщхьэ ирагъэгъурт, узыншэу, Iэпкълъэпкъ быдэу щытын щхьэкIэ лы куэду ирагъэшхырт, псым есыфу ирагъасэрт.
Мэлыхъуэхьэр гъэсэн хуейуэ къалъытэркъым, абы хъумэныр и лъым хэтщ. Къущхьэхъу дэкIхэм хьэбзитIрэ зы хьэхъурэ къызэдащтэ. Iэгъуэблагъэр ирагъэцIыхун папщIэ, ирашажьэри, щIыпIэр къызэхакIухь. ЦIыкIу-цIыкIуу упщIэтауэ лы цIынэ къызэдащтэри, хьэхэр здрикIуэну гъуэгум щызэбградз. Хьэхэм ар къагъуэтурэ яшх, ауэ пщыIэм екIуэлIэжа нэужь хьэ Iус иратыркъым. Хьэхъур ирапх. Пщыхьэщхьэм мышхар мэжэлIа хьэбзхэр пщэдджыжьым лы лъыхъуакIуэ йожьэри, лы къащыIухуа гъуэгур къызэхакIухь. Апхуэдэу губгъуэм итщ махуэ псом. ИкIи, Iэмал имыIэу, губгъуэм дыгъужь е хамэ гуэр къихьамэ, банэу щIадзэнущ. Абыхэм я бэнэкIэр зэхыумыхынкIэ хъунущ, е уожей, е уапэжыжьэщ. Ауэ епхауэ къэна хьэхъум, зиукIыжу, бэнэн щIедзэри, абы и щытыкIэмкIэ къыбощIэ Iэгъуэблагъэм хамэ зэрыщыIэр. Хьэхъур къыкIэрыбгъэкIмэ, адреитIыр здэщыIэм уешэ.
ЦIыху ямыгъусэми, мэлхэр яхъумэу, пщыхьэщхьэкIэ зэхуахусыжрэ, кърахулIэжу хьэ губзыгъэ урихьэлIэнущ. Ар къызыхэкIыр мэлыхъуэхьэр иджыри цIыкIуу губгъуэм яшэу, мэлхэм яхэсу къызэрыхъуращ.
Мэлыхъуэхьэр икъукIэ къарууфIэщ, губзыгъэщ. Хьэ лъэпкъ псори къапщтэу щытмэ, ахэращ нэхъ губзыгъэр. Унагъуэм дэубыдауэ дэс мэлыхъуэхьэм и къарур здихьынур къыхуэщIэркъым, гупсысэфкъым. Аращи, зэкIуэкIын щIедзэ, бзаджэ мэхъу. Апхуэдэхьэр губгъуэм дэшын хуейуэ аращ. НэгъуэщI зыри сэбэп хуэхъунукъым.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и хьэзехуэхэм я нэхъ цIэрыIуэ дыдэхэр Iэлборэ Токъанрэ Дэгу Ахьмэтхъанрэщ. Мы щIалэхэр цIэрыIуэ зыщIар хьэхэм хуаIэ лъагъуныгъэм и закъуэкъым, атIэ Ахьмэтхъан и хьэ Хъан нэхъ лъэщрэ нэхъ инрэ республикэ псом зэримыIэращ (хьэхъухэм ящыщу), Токъан и хьэ Челлэ нэхъ абрагъуэ мэлыхъуэхьэ хьэбзхэм зэрахэмытращ.
- Мы хьэпшыр цIыкIухэр махуипщI хъууэ аращ къызэралъхурэ, я нэри къэпщIакъым иджыри, ауэ я тхьэкIумэхэр пыдупщIащ, - хьэ пшыр цIыкIуитху хьэгъуэм кърех Ахьмэтхъан. - Ар зугуэрхэм гущIэгъуншагъэу къалъытэнущ, ауэ мыпхуэдэ ныбжьым щитым деж узыр зыхащIэркъым абыхэм. Хьэ пшырхэр псынщIэу хохъуэ. Къапщтэмэ, мазэ ирикъуа хьэ пшырым килограмм 30 и хьэлъагъыу слъэгъуащ!
Апхуэдэ хьэ абрагъуэхэр дауэ къалэм зэрыщаIыгъыр?! ПщыхьэщхьэкIэ, цIыхухэр щысэбырыжам деж, хьэхэм кърагъэжыхь къалэм дашри. Хьэм и ныбжьым тращIыхьри, зы километрым къыщыщIэдзауэ, и ныбжьыр хэхъуэху, километр 20-30-м нэс гъуэгуанэ махуэм зэпрагъэч. Губгъуэм ит мэлыхъуэхьэм къызэхикIухьыпхъэ, дыгъужь пэщIэхуэм игъэкIуэдын хуей гуащIэмрэ къарумрэ я мардэр «къалэдэсхэм» пщыхьэщхьэ къэжыхьынымрэ хьэзэзауэ щIыпIэхэмрэ щрагъэкъуж. Ягъэзауэ хьэм и хьэлъагъыр нэхъыбэхэм килограмм 90-I00-м ноблагъэ.
Апхуэдэ мэлыхъуэхьэр губгъуэм щыпсэуну пшэмэ, дауи, ипэхэм гугъу ехьынущ, щхьэхыр къытекIуэнущ, ауэ зэман дэкIрэ и хьэлъагъым килограмм 20-40 кIэригъэхумэ, и сэфэтым иувэжынущ.
Озоным теухуауэ
Уэшх къешха нэужь, хуиту убауэу, хьэуар щIыIэтыIэу щытщ. Ар озоныр кърелъэсэхри аращ. Сыт озоныр зищIысыр?
Стратосферэм, километр 30-кIэ уафэм уIэбэмэ, щызыхуэхьэсащ озон жыхуаIэр (О3).
Атмосферэм озону хэтыр зыхуэпхьэсмэ, миллиметр 0,3 хъуну аращ.
Дауэ тIэ ар зэрылажьэр?!
Дыгъэм къыпих хуабэр апхуэдизкIэ гуащIэщи, ар зыгуэрым имыубыдмэ, псэущхьэхэри къэкIыгъэхэри исыжынущ. Пэжщ, витамин D жыхуэтIэр Iэпкълъэпкъым къылъысын папщIэ, дыгъэм зегъэун хуейщ, ауэ дакъикъипщI – пщыкIутху нэхърэ мынэхъыбэу. Абы фIэкIмэ, зэранщ. ЩIыфэ лышх узыр нэхъыбэу къызыхэкIыр дыгъэращ. Дыгъэм и гуащIагъым и Iыхьэ мащIэ дыдэщ щIыгум къэсыр, и нэхъыбапIэр озоным еубыд. Стратосферэм химие пкъыгъуэ лей хыхьэмэ, абы озоныр зэпкърегъэху. Псом хуэмыдэу озонымкIэ нэхъ шынагъуэ дыдэр фреон жыхуаIэращ, абыхэм хлорфторуглеродкIэ йоджэ. Ар щIыIалъэхэр зэрылажьэ, щIыIагъэ езыгъэIыгъыращ, аэрозолхэр, жьыхухэр (кондиционер) щащIкIи къагъэсэбэп.
I986 гъэм США-м я щIэныгъэлIхэм Антарктидэ и щхьэщыгум озоным гъуанэшхуэ щиIэу къахутащ. Ар зэрагъэзэкIуэжыным щытепсэлъыхьа зэIущIэ I987 гъэм Монреаль щекIуэкIащ, дуней псом къыщацIыху щIэныгъэлIхэр хэту. ЗэIущIэм унафэ къыщащтат озоныр зэпкъригъэхуу зыхуагъэфащэ фреоныр дяпэкIэ къамыгъэсэбэпыжыну. Абы щыгъуэ къызэрабжамкIэ, Антарктидэ и щхьэщыгум озоным щиIэ гъуанэр, илъэс 60-м и кIуэцIкIэ, езыр – езыру зызэхуашэжын хуейт. Ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, фреонхэм я пIэ ирагъэувахэр нэхъ гуащIэжу къыщIэкIащ. ХыфIадзэжа щIыIалъэхэм къапкъырыкIыж фреонхэмрэ абыхэм я пIэ ирагъэувахэмрэ я зэраныр зэхэплъхьэжмэ, илъэс 60-м и кIуэцIкIэ озоныр зэхуэкIуэжыну жыхуаIам, иджыри илъэс тIощI щIагъужащ. ЗэрыжаIам хуэдэу, цIыхум фреонхэр къимыгъэсэбэпыххэу щытмэ, 2080 гъэм ирикъужыну аращ озоныр. АпщIондэху климатым игъуэтыну зыхъуэкIыныгъэхэр зыми ищIэркъым.
Еджагъэшхуэхэм озоныр лабораторэхэм щащIыфу зрагъэсащ. Языныкъуэ къэралыгъуэхэм псым озон кIуцIрагъэкI, ягъэкъэбзэн папщIэ, ауэ мылъкушхуэ зэрытекIуадэм къыхэкIыу, ди деж къыщагъэсэбэпыщэкъым.
«Основы экологии» тхылъым къитхащ.
