Уафэбгыкъу и нэлат
(КIэлъыкIуэр.
ПэщIэдзэр №№37 — 39, 41 — 48,
50 — 51, 54 — 55-хэм итщ).
— Нэр зытемыплъа Iэджэ гум щохъэ, — Нэкъар и псалъэхэр сакъыу зэрегъэзэхуэж Къэзанокъуэм.
— Абы шэч хэлъкъым! — акъылэгъу мэхъу Мамсырри, зыкъызэщIипхъуэтыжауэ лъэрыгъым йоувэ: — ДыпсалъэкIэ сыт… Неуэ, Жэбагъы!
Илъэс зыбжанэ мэхъу Мамсыр Нэкъар абрэджу зэрежьэжрэ. А илъэсхэми ядэгъущIэркъым лIым и гущIэлъ уIэгъэр — жэуапыншэу къэна и гухэлъ дахэр. А гухэлъыр зыкIэридзын и гугъэжу, Мамсырым Жанейр ибгынащ, Бжьэдыгъури, Абазэхэри, КIэмыргуейри, Беслъэнейри къызэринэкIри, Къэбэрдейм щызэтеувыIэну мурад ищIат.
Гу зыхуищIа пщащэр кърымхэм здраша Жанейм иджы зыри щигъэфIэжыркъым абрэджым.
Къэбэрдейми и псэр щымызагъэу, Нэкъар мызэ-мытIэу зэпрыкIат Шэшэным, Мышкъышым, Сонэм. АрщхьэкIэ адыгэ макъ, адыгэм и бзэ зэпыщэкIэ къилъыхъуэжурэ, апхуэдиз дыдэри къигъэзэжат. Абрэджым игу щыжьэр, зи уанэгу ис Тхъуэжьей къищынэмыщIа, псэ зыIутым зэхихатэкъым. Иджыпстуи, гукъэкIыжхэм ирахьэжьауэ, Нэкъар псэкIэ пэщащэрт: «Ярэби, псэужу пIэрэ Сурэт тхьэмыщкIэм и адэ ХьэтIатI?»
Мамсырыр зыхэт гупсысэхэм къахоIуэ Жэбагъы и макъыр:
— Жьапщэм е псыпыхум ещхьу ущхьэхуитыныр хьэлэмэтщ, Нэкъар, ауэ хуитыныгъэр езыр зэрылъапIэжыр ар зыхуагъэсэбэп IуэхущIафэ щхьэпэхэрщ. Хуитыныгъэ гунэщIкIэ цIыху псэурэ-тIэ? — гъуэгум ироплъэ Къэзанокъуэр.
Арыххэу, шууитIым, жьапщэу, бгъэ закъуэ къащхьэщолъатэ, мывэ хъурейуэ гъуэгунапщIэ удзым зыщрегъэхуэхри, зызэщызыIуэнтIыкI блэ гъумыщIэр и лъэбжьанэхэм фIэлъу уэгум йохьэж.
— Ар сыт?! — къыхокIиикI Мамсырыр, къуршыбгъэ щакIуэ и щыпэлъагъу къыпфIигъэщIу.
— Ар блэм и хуитыныгъэм и кIэухырщ, — Iэдэбу уафэм худоплъей Къэзанокъуэр.
— КъызжеIэт, Жэбагъы, хуиту щIым щызекIуэ псори щхьэхуит?
— Ар уэ нэхъ пщIэнущ, Нэкъар.
— СщIатэмэ, сыщIэупщIэрэт?
— Мес, мо пшэхур щхьэхуиту къыщIэкIынщ, дауи. Ауэ щыхъукIи, езым хуэдэ гуэр гъусэу иIатэмэ… Пшэрэ пэт, хъуапсэу къысфIощI сэ.
— Дауэ жыпIа?.. — егъэщIагъуэ жаней шум.
— УкъызэупщIащ — ныбжесIащ.
Мамсырым иджы дзэхупс IуткIуат. ЛIыр зы гугъусыгъу гуэрым зэрегупсысыр Жэбагъы псэкIэ зыхищIэрт. Куэдрэ зыпигъэплъакъым модрейми:
— Дыгъуасэ сызыхэта зы Iуэху пхуэзмыIуатэу хъунукъым. «ЛIыфI» псалъэр зытемызэгъэну гуэрхэр Шэрджэс Ипщэм къыщыслъыгъуазэри, кърым хъаным пыщIа Iуэху мыфэмыц къызахьэлIат. КъызэлъэIуат шу гъусэ сахуэхъуну, ауэ, Iей гуэр зэрахьэу гурыщхъуэ сщIыри, сакъыхэкIыжащ.
Къэзанокъуэм и дыхьэшхыр пащIэкIэм щIигъапщкIуэурэ, къызыфIимыгъэIуэхуу:
— Абрэджымрэ къущхьэ Жэфаррэ а зи гугъу пщIыхэр? КъызгурымыIуэр Быж ЛIыгъур абыхэм зэрапыщIарщ…
— УмыщIэ хуэдэ?! Абрэджым и къуэщ Быж ЛIыгъур и унэ щыпсэу Даур КIэмыргуей.
— Умыгузавэт уэ Даур КIэмыргуей щхьэкIэ, — кIэщIу пегъэщхъ Жэбагъы, — Бэлэтокъуэпщым деж, КIэмыргуейм игъэзэжащ абы, ЦIыпIынэ Хьэсанш и шу гъусэу.
Нэкъар щыгуфIыкIат а хъыбарым, итIани тIэкIу мыарэзыуэ:
— Сыт щыгъуи хуэдэу, дыкъыкIэрыхуащ, — арщхьэкIэ егупсысыжри: — Афэрым! ЛIыгъур Мырзэбэчи къыпекIуэкIыфащ. СщIатэми! ЦIыпIынэ Хьэсанш шу гъусэ сыхуэхъунут. Си Жанейми зэ сыкъиплъэнт…
— Уи Iуэху здэщымыIэм узыхужыр сыт, Мамсыр?
— ДжэдыкIэ кугъуэм цы налъэ къыумых, Къэзанокъуэ. Iуэху гуэр зимыIэ дунейм теткъым…
Ущ мащIэу кIуэрт шухэр. Мэз лъапэм щынэблагъэм, шууиплI къапыкъуэкIащ, къахуэкIуэу. Нэкъар зытес шы Iущыр папщэри, и тхьэкIумэхэр зэблигъэплъурэ, пIейтеящ. Мамсырым шхуэмылакIэр ишэщIурэ плъэри, къакIуэхэм зэрахузэгуэпар IупщIу:
— ЩащIэр сыт мыбдеж?..
— Щхьэж и гъуэгуанэ екIу, Нэкъар, — погуфIыкI Жэбагъы. — Умыгузавэ, абыхэм яхэткъым IуэхутхьэбзэфI зэтщIэкIа гуэр.
ШууиплIыр къэсщ, мамыру фIэхъус къатри блэкIахэщ. Мамсырри, Жэбагъы жиIам теупщIыхьыжу:
— КъызгурыIуэркъым а жыхуэпIам къибгъэкIыр?
— Нэхъ гурыIуэгъуэ дэнэ щыIэ?! ГъащIэм егъу къыщытхуэхъужыр зэгуэр ди сэбэп зэкIахэрщ.
— ГъэщIэгъуэнщ! Уи фIэщу апхуэдэу къэплъытэрэ? Арауи сощIри, дыкъыщIежьа Iуэхурщ иджыпсту нэхъыщхьэр. СыкъызытекIухьыр мыращ: кърым хъаным Къэбэрдейм къришэну дзэр еужьэрэкIыу зэщIошасэ. Быжыр гъусэ тщIыуэ къэбэрдеипщ уэлийм депсэлъылIэныр игъуэщ. ЗэдгъэщIэнщ, къурт жьэдэлъ нэхъей, Кургъуокъуэ зыщIиущэхуар.
— ХьэтIохъущокъуэпщым ещхькъым апхуэдэ зыхужаIэр, — педзыж абы Жэбагъы.
«НакIуэ» жызыIэм адыгэлIыр и дэкIуашэти, Быжыр щIэупщIакъым дэнэми… Къэзанокъуэмрэ Мамсырымрэ я зэхуаку дэувэри ежьащ. Къуажэбгъум щынэблагъэм ЛIыгъур жанейм и бысымым зыхуегъазэ:
— Къэзанокъуэ, ди шу гъусэр сыбгъэцIыхуатэмэ…
Мамсырым игу ирихьакъым Iуэхур зи Iуэхужу къежьа езы дыдэм «шу гъусэ» къызэрыфIащыжар, икIи зимыбзыщIу:
— Зэхэпхрэ, тхьэмадэ, фэ шу гъусэ сыфхуэхъуауэ аркъым, сэ езым гъусэу фыздэсщтауэ аращ. ХьэтIохъущокъуэпщым сэращ епсэлъэну хуейуэ къежьар. Жаней Мамсырхэм сащыщщ…
Нэкъар и псалъэр Быжым Iэпиудри:
— Уэ… Уэрмырауэ пIэрэ куэд зытепсэлъыхьу куэдыр зытемыплъа а Мамсыр абрэджыр?
— Сэращ а Мамсырыр. Сэращ жаней абрэдж щхьэхуитыр, — еукъуэдий Нэкъар и «щхьэхуит» псалъэм нэхъри трикъузэжу. — Къэзанокъуэм иджы сыхигъэгъуэзащ хуитыныгъэр зищIысым. Зыгуэрхэри къызгурыIуа хуэдэщ.
— Си гуапэщ. Хуабжьу си гуапэщ, — погуфIыкI Быжыр, — хуитыныгъэм и мыхьэнэр зэрывгъэбелджылыр… Абрэдж щхьэхуиту ущытыныр фIыщ, ар фIы и уасэмэ.
— Си лей зыми техьакъым, — Нэкъар зыхищIат къраIуэкI хъуэрыбзэр, — си мыIуэху зесхуэркъым.
— Абрэджым Iуэху иIэт-тIэ?
ЛIитIым я псалъэм дзэлIытI зищIыну зэрытIахъуэр Жэбагъы гукIэ къипхъуатэри:
— Нэкъар жиIэну зыхуеяр, тхьэмадэ, «Iуэху зэхэмыбз — щхьэ узыгъуэжьщ». Дауи ирехъуи, щхьэхуитыныгъэри залымыгъэри ди гъащIэм зэщIыгъуу щызокIуэ. Иджыпсту Мамсырым гъусэу дыщIыздищтар лъэпкъ хуитыныгъэм ехьэлIа Iуэхущ, сыщымыуэмэ.
— ЗымкIэ узахуэщ, адреймкIэ ущоуэ. Захуагъэ къэлъыхъуэнри щыуагъэншэкъым. ЖаIэркъэ, зым и хущхъуэр адрейм и щхъухьу… Мес, си щхьэцпэщтагъэкIэ гурыщхъуэ сщIати, сышэсри абрэдж щхьэхуиту сыкIэрыхьэжащ. КъызгурыIуар вжесIэнщ: «гурыщхъуэм нэрыщхъуэ ухуешэ».
— Аращ, Къэзанокъуэ. Иджы къэбэрдей адыгэхэм я лъэпкъылI нэхъ лъэрызехьэхэм языхэз ХьэтIохъущокъуэпщым деж фыздэсшэу арщ. ИщIэж хъунщ пщым, дауи, Iуащхьэмахуэ лъапэ дыщызэIущIауэ щытар, Сэбанш бейгуэлымрэ сэрэ зызэрызэтпщытар. Дауэ уеплърэ, ЛIыгъур, сыпэлъэщыну пIэрэт а пелуан дакъэм? Насып сэ сиIэти ХьэтIохъущокъуэр тпэмыжыжьэу къыщIэкIри, дызэпщIэхихат абы щыгъуэ…
Мамсырым щIэдэIуурэ Жэбагъы и гупсысэхэм пшагъуэу хыхьэжат: «Зэрыплъыфабэ мы адыгэ дунейр! Жьызэпиху зэмылIэужьыгъуэу мыбы щызэпэужхэм цIыху Iэджэм я дуней зэхэщIыкIрэ нэхъыбэжхэм я гъащIэ Iыхьэрэ щызэдокIэрахъуэ. МащIэхэм я тетыгъуэщ. Куэдхэр тетыгъуэр зейхэм я унафэ щIэтыжщ. Зым уанэгур иIыгъщ, адрейр лъэс лъапцIэрыщэщ. Зым и пщIэнтIэпсыр хамэ вагъэм хоткIуэ, адрейм зэи имыIэну хъушэхэр хамэ хъупIэхэм щегъэхъу. Зым — щэхуу фIы ещIэри, щIэфыгъуэжкъым, адрейр — зыфI IэщIэмыкIарэ пэт, фIыщIэмрэ псапэмрэ жьакIуэу топсэлъыхьри дэтщ. IуэхутхьэбзэфIыр щIыхуэу щамыгъуэтыж зэманщ. ФIы зыхуащIами хьэкъ гуэр кIэрылъу зыдилъагъукъым, езым щIыхуэ къыптрегъахуэри къодэуэж».
— ЛIыгъур, — мэIущащэ Мамсырыр, — гу лъыптэркъэ мо Жэбагъы къызэрыдэмыдаIуэм?
— Псори зэхызох, Нэкъар… СынэдаIуэурэ согупсысыж абрэдж щхьэхуитым теухуауэ нетIэ жыпIахэм…
— Зумыгъэхь абы, Къэзанокъуэ. Сэ жысIэну сызыхуеяр: хуитыныгъэр зэкIэ адыгэм и хъуэпсапIэу къонэж. Ауэ къэсынщ хъуэпсапIэм и пIалъэри.
— Уэ жыпIэну узыхуейр щхьэкIуэ зыгъэв — щхьэ шхыгъуэ зэрихуэрщ. Ар адыгэ Iущыгъэхэм ящыщ зыщ. Абы и мыхьэнэр Алыхьым нахуэу къыдит.
Шухэр щым хъужат. Щхьэж и гупсысэ зэригъэзахуэурэ ХьэтIохъущыкъуей ахэр дыхьэри, Кургъуокъуэпщым и шыфIэдзапIэм нэблэгъауэ ЛIыгъур жеIэ:
— Месри Сэбанш бейгуэлыр! Къытпэплъэу щыта хуэдэ? Аращ зи цIэ ираIуэр … сыт жаIэрэ?
— Сыт-тIэ щытмэ? Щрырет… ЛIо, выбжьэр игъэшрэ, щытмэ? — фIэмыфIу зехъунщIэ Нэкъар: — И къалэн ирегъэзащIэ, щытмэ.
Щыгъупщэжауэ къыщIэкIынтэкъым Сэбанши Iуащхьэмахуэ лъапэ къыщыхъуауэ щытар. Нэхъыжь-нэхъыщIэкIэ зэкIэлъигъакIуэурэ, ЛIыгъуррэ Жэбагъырэ я шхуэмылакIэхэр къаIихри, хуей-хуэмейуэрэ, зригъэщIэгъуэкIыу Нэкъар зытес Тхъуэжьейм и шхуэIур иубыдащ.
— Лъэрыгъри убыдыт, — бейгуэлым унафэ хуещI Нэкъар.
— Абы упэплъэмэ, гъуамэ, иджыри куэдрэ уисынущ а уанэгум, — къыпопсалъэ Сэбанш.
— Нобэ сыпIащIэркъым, насыпыншэ, — ауан хэлъу педзыж абрэджми.
ХьэщIэхэм къапежьа ХьэтIохъущокъуэм, псалъэмакъ пытхъахуэр и тхьэкIумэ иIуауэ:
— Сыт шу хьэщIэр щIемыпсыхыр, Сэбанш? А-а-а, уэра ар, Нэкъар? Къеблагъэ, узихьэщIэщ.
Нэкъар арыххэу екIуу епсыхри:
— Тхьэм уиузэщI, зиусхьэн. Уи гулъытэр сэркIэ гуапэщ. Мыдэ, Сэбаншрэ сэрэ зы гукъэкIыж кIэщI зэдитхыжауэ арщ…
БжэIупэм Iут кхъужьей жьауэшхуэм хьэщIэхэр щигъэтIысурэ, ХьэтIохъущокъуэ:
— Гуапэр, Нэкъар, жаней адыгэбзэр зыщумыгъэгъупщэурэ къэбэрдей адыгэ псэлъэкIэм екIуу узэрыхэзэгъарщ.
— «Зи бзэ IэфI щынэ мэлитI ящIоф» — щIыжаIэри сэ схуэдэ гуэрщ, — погуфIыкI абрэджыр, игъащIэ лъандэрэ пщы уэлийр и хэгъэрея нэхъей. Арыххэуи, къызытекIухьамкIэ еIуантIэри:
— Къэсащ а зэманыр, къуэшым къуэш щигъэунэхур. АдыгэщI щапIа дэтхэнэри «МаржэкIэ!» щагъэшэсыр… Си абрэджыгъуэр IэщIыб сщIыуэ, сыкъезыхьэжьари а къуэшыгъэрщ. ХьэтIохъущокъуэ, нобэ сэшхуэ пIэщIэлъщ. ЗыпIэжьэжурэ кърым хъаныр ди гущIыIу умыщI, зиусхьэн. Куэдщ къызэрыдэфыщIэуар! Хъийм икIыр щыдзкIэ зэщIапхэ. Шу гъусэ сиIэу сыкъыщIыпхуэкIуар а иджыпсту жысIарщ, Къэбэрдейм и пщы уэлий.
Мамсырыр тIэкIу гушхуэIуауэ пщы уэлийм зэрепсалъэр Быжым фIэфI хъуатэкъым. ЛIыгъур шэнт щхьэгуэр игъэпсалъэу зриIуэнтIыхьурэ абрэджым Iуплъэри, арыххэуи Къэзанокъуэм хуеплъэкIыжащ. ХьэтIохъущокъуэпщым гу лъимытэу къэнакъым ЛIыгъур и зэхэзеплъэкIэм, икIи псалъэмакъыр игъэзэкIуэжу:
— ЖыIэ, Нэкъар. ЖыIэ. Къемызэгъ хэслъагъуэркъым уи гупсысэм.
— Къемызэгъ гуэр схузехьэну сэ, пщы уэлий?! Уэ пхуэдэу сэри сигу мэгъу ди къэкIуэнум папщIэ. Уи Iэщэр — си Iэщэщ. Уи лIыгъэр — си лIыгъэщ, — Нэкъар мащIэу зеIэжьэри: — Си жыIэр зэхэфхмэ, нобэ фIэзмыгъэкIыу Жанейм согъэзэж. Iуэхур Iуэхуу щытын хуейщ: лъэпкъыр дызэрыIыгърэ къэбэрдейхэм дащIыгъуу дышэсмэщ Къаплъэн-Джэрий и дзэр щытхуищIыкIынур. Хъаным и дзэр къыздыпхыкIыну щIыналъэхэм нэхъапэ дэ зидгъахуэу дихьэн хуейщ. А щIыналъэхэм щыдгъэшэсынщ къыткъуэувэну зигу илъ адрей ди лъэпкъэгъухэри. Абдеж зыдзэу дащыпэувынщ. — Мамсырым ЛIыгъур и шэчыбэр зыхищIа хуэдэ, лIым йоплъри, и фIэщу: — КъыддаIыгъынущ! — нэхъ щабэ зыкъещIыжри: — Ахэри адыгэщ. Я щхьэ и къулейщ зетхуэр…
— А жыхуэпIэр фIы дыдэт. Дыгугъэнщ! — деIыгъ Кургъуокъуэ абрэджым и псалъэр. — Дэрщи, ЦIыпIынэ Хьэсанш, ди дзыхь зытелъ шу гуп щIыгъуу, Шэрджэс Ипщэм дгъэкIуащ.
— Зэхэсхащ а хъыбарым и кIапэлъапэ. Бэлэтокъуэпщым и пхъурылъху щIалэр, фэ КIэмыргуей зыфIэфщар, езыри лIыгъэ зыбгъэдэлъ кIэщIущ гуэрщ. ДыкъэзыгъэщIам ди мурадыр къабылу къыддиIыгъ! Иджы, апхуэдизу сызэрыпIащIэр иужькIэ дагъуэ къысхуэвмыщIыжынумэ, гъуэгу сытехьэжынщ.
— Сэбанш, къуажэбгъум нэс вгъэкIуэтэжыт Нэкъар, — къопсалъэ къэбэрдей пщы уэлийр, зыхэщIэгъуэ гуапэу хьэщIэм Iуплъэурэ.
БейгуэлитIым я зэхуаку дэту ежьэжа абрэджым Быжыр хэгупсысыхьауэ кIэлъыплъэурэ:
— Дзыхь хуэпщIрэ, зиусхьэн, а лIым?
ХьэтIохъущокъуэпщыр щатэри и пащIэкIэ щIэгуфIыкIащ. ЗдэмыгугъэххамкIэ къыхуикIат иджы щIэгъэкъуэныр… ПщIэнукъым, апхуэдизу жыIэзыфIэщу Мамсырым а зи гугъу ищIар, кIуэрэ пэт къехъулIэнри зыхуэIуа щыIэкъым.
— Гугъэр гъащIэ гурыгъщ, — ХьэтIохъущокъуэм и пIэкIэ къопсалъэ Къэзанокъуэр.
XVI
Махуэ зыбжанэ хъуауэ зихъузилъу зещатэрт Iузэв хыр, ауэ Миншакърэ Мэремрэ хы Iуфэм щынэблэгъа махуэм зэуэзэпсэу жьапщэм зиущэхужати, цIыхухэр адрыщIым зэпрызыш кхъуафэзехуэр Iыхьэлейм икIыу лIитIым къахуэгуфIэрт.
Жьапщэ егъур мы гъуэгурыкIуитIым къагъэувыIа нэхъей, гулъытэ лей къахуищIын и гугъэу, нэхъри Iэпхъуэшапхъуэрт ар. Хы Iуфэри мамырт. Толъкъун зэхэзелъафэхэм ныджэм къытрадза псыхьэлъахуэмрэ лъэнтхъуий цIанлъэмрэ пшахъуавэ псыIэм тхъахуэ-тхъахуэурэ тедиихьыжырт. Миншакъ Джэрыджэм и цей Iэщхьэм щабэу ентIэIури:
— НэщэнэфIщ… Зыгуэрым дифI зэрехуэ!
Кхъуафэ щхьэгуэ Iэбыдэ-лъэбыдэмкIэ хыдэжым псынщIэ дыдэу лIитIыр зэпришщ, фэтэр нэхъыфI къызэрагъуэтынури яжриIэри, кхъуафэзехуэм сэлам ярихыжащ.
Ашабэмрэ Джэрыджэмрэ фэтэр къыщащтар, ермэлыи, алыджи, нэгъуеи зэхэзэрыхьауэ щыпсэу зы хьэблэ цIыкIут. Бэджэнду шитI а жылэм къыщыхахри, къэбэрдейхэр гъуэгу теуващ.
Кърым къуршхэм я жьэгъущIэлъу гъуэгум зиIуантIэрти, нэхъ лъахъшэIуэ хъужурэ тафэ мэз кIащхъэхэм зыщIаукъуэдиерт. Чурук-Су псымрэ, абы къыхэлъэдэж Качэрэ я псыхъуэ Iэхэлъахэм мэз лъапэхэр щынэхъ Iув гуэрэнт, удзыпцIэ пабжьэхэри щынэхъ псыIалъэ щхъуантIэт.
Дыгъэр къуршыщхьэхэм япэзанщIэ лъагэу къыдэкIуэтея щхьэкIэ, жыгхэм я ныбжь кIыхьхэр иджыри ядзырт. Хъуреягъым псэ хуэм-хуэмурэ къыхыхьэрт: Iэхъуэхэр къежьати, Iэщхэм я зэщIэгъуае макъхэм къыуагъащIэрт дэнэкIэ былым Iэхъушэ яхуми, дэтхэнэмкIэ мэл хъушэхэр щызэхуахусми. Мэлыхъуэхьэхэри, закъунтхъыжу банэурэ, зэхэзежэрт. Уэгум щызэрызехьэ къуалэбзухэри зэхуэдэтэкъым: хэт щакIуэрт, хэти а щакIуэхэм зыщадзейурэ, я ерыскъы гуэр зыхэлъ къакIэфыщэрт. Языхэзхэри, къэунэхуа махуэм зыхуагъэщIагъуэу, уэрэд зэмыгуэгъухэмкIэ зэпэджэрт.
АдэкIэ-мыдэкIэ къикI выгу зэщIэщIахэр иджы зэкIэлъхьэужьу гъуэгум тетт. Абыхэм зыкъыкIэрамыгъэхуу ущырт зи хьэлъэр плIэкIэ зыхь шыд пэху цIыкIухэр. ЛъэсырызекIуэхэри нэхъ мащIэтэкъым: зыр сондэджэрмэ, адрейр IэщIагъэ-Iуэхутхьэбзэт. Ахэр псори къызэранэкIыурэ, лъэхъуу кIуэрт шу закъуэтIакъуэхэр. Гъуэгум сабэ лъэужь лыгъуейр щхьэщыт пэтми, ар зыми къыфIэIуэхуххэртэкъым: сабэмрэ хуабэмрэ зимыщIэщыгъуэжхэм я щхьэхэр лъахъшэу къеуфэхат.
Гъуэгубгъум Iус жылэхэм азэн джэ макъ чэзууэ къыдэIукIыу хуежьэри, а зэщIэжьыуэм иджы лъагэ дыдэу зиIэтыжат.
— Ислъам диныр, Миншакъ, Кърымым хуабжьу щофIакIуэ, — игъэщIагъуэу зэхэзоплъэ Мэрем.
— Шэч къытумыхьэ… — акъылэгъу мэхъу Ашабэр. — Плъагъуркъэ, мыбыхэм я хьэблэ къэс мызу мэжджыт зыбжанэ дэтщ.
— Аракъэ сэри жысIэр. Къэсей ефэндым и уазхэм дащIэмыдэIущэурэ Алыхьым лъэгуажьэпэ худогъэш, духьэм къикIыр дымыщIэми.
— Къулъхуолэри умыщIэу ара?
— НтIэ сыт, сымыщIэмэ?
— Къулъхуолэр жыпIэурэ сыт щыгъуи Алыхьым елъэIу. Ущысуи, ущытуи, утэджуи, елъэIу адыгэхэм фыгъуэ-ижэр зыхану зыр адрейм хущIэмыуэну. ЕлъэIу, адыгэхэм икIэм-икIэж зэгурыIуэ къахилъхьэну.
— НтIэ, нтIэ, Миншакъ, узогъэгугъэ мыбы дыщыIэхуи декIуэлIэжа нэужьи ар згъэзэщIэну.
— Афэрым! — Миншакъ арэзыуэ щIалэм щотхъури, гушыIэ щIыкIэу щIегъуж: — Ауэ къызжиIакъым жумыIэж — иумыгъэлей! Жэбагъы и жыIауэ, фор из щыхъум деж, хьэфэрэ пэт зэгуотхъ.
Ашабэм жиIэну зыхуеяр Мэрем тэлайкIэ зэрегъэзахуэри, куэд щIауэ езыр зыгъэпIейтейм щIоупщIэ:
— Миншакъ, нэгъуеибзэ зэрыпIурылъыр арауэ пIэрэ мыбыхэм уащыщ хуэдэу къафIэзыгъэщIыр?
— Аркъудейуэ къыщIэкIынкъым, — мэдыхьэшх Ашабэр. — Си нэ зэпэзэвхэмрэ си нэжьгъыбгъуэшхуэмрэ щалъагъукIэ, сралъэпкъэгъу къафIэщIыжу арагъэнщ. Зэи къыпхуэщIэнукъым цIыхум къыфIэщIымрэ къыщIыфIэщIымрэ. Зэщхькъым цIыхухэр, зэхуэдэкъым я гупсысэхэри. Гъуэгухэр зэрызэхуэмыдэм ещхьщ ахэри: зэм зэщхьэщокI, зэм зэблокIуэт. Зэщхькъым гупсысэхэм зэрахьэхэри — зым уи дамэр зэщIех, адрейм уи псэр иреупIэх, ещанэм укъегъапцIэ, еплIанэм, — Миншакъ зэуэ щым мэхъуж. Ауэ щымыну хуейтэкъым лIым игу зыгъэныкъуэ гупсысэр. Ашабэ и гурыщхъуэхэр Мэрем хуимыIуатэ щхьэкIэ, ахэр нэхъ мащIэ хъуртэкъым, а зэримыIуатэуи адэкIэ зыкъыпащэрт. Миншакъ иджыри ищIэртэкъым я Iуэху зэрыхъунур, щIэпIейтейхэри мащIэтэкъым, а зэхэмыбзхэм иригуауэщхьэуэу. ИтIани, сыт щхьэкIэ и гъусэ щIалэм а псор жриIэнт? Сыт щхьэкIэ и гур ириудынт?.. Ирегугъэ! Гугъэху цIыхур мэпсэу, мэхъуапсэ… Ирегугъэ. Миншакъ и щхьэ закъуэу ехь тIум я гурыщхъуэ Iыхьэри, пэмылъэщу дзыхэну хуиткъым. Пэлъэщынщ. ИтIани, пэ зиIэм кIэи егъуэт. Хэт ищIэрэ? Хьэм нэщI хьэ Iуа щеуэу къыщIэкIмэ… Илъэс хъуащ пщащэр Къэбэрдейм къызэрырашрэ. ПIалъэ цIыкIукъым илъэс хъурейр… Сыти къэхъунуи пхурикъунщ. Мыдрейуэ, пщы уэлийм къалэн къыщищIар къемыхъулIэмэ-щэ? Дауэ иплъэжыну Ашабэр къыдалъхуахэм я нэгу… Сыт напэкIэ яIущIэжыну и ныбжьэгъухэм, и лъэпкъэгъухэм? Мэрем дыдэ щыгъуазэкъым Миншакъ нэгъуэщI Iуэху гуэри и пщэ зэрыдэлъым. Ашабэр къыщежьэм Кургъуокъуэ къелъэIуащ Къэбэрдейм щызекIуэ кърым хъыбархэм я пэжыпIэр езы Кърымым щэхуу щызэхигъэкIыну. Беслъэнейхэм, мэхъуэшхэм, абазэхэхэм, кIэмыргуейхэм, бжьэдыгъухэм, шапсыгъхэм, жанейхэм а Iуэхум теухуауэ зэрахьэ хъыбархэмкIэ Ашабэм зыгуэрхэри IупщIу зэригъэзэхуакIэт, итIани…
Языныкъуэхэм зэраIуатэмкIэ, Кърым хъаныгъуэм и лIы пэрытхэр (Диван жыхуаIэжым хэтхэр) гупитIу зэпэщIэувэжащ. Зы гупыр Къаплъэн-Джэрий и телъхьэщи, Къэбэрдейм зауэ кърахьэну яфIэкъабылщ, сыту жыпIэмэ, тырку сулътIаным къахилъхьа я гушхуэныгъэм къыкъуолIыфIыкI. Адрей гупыр мэдауэ: псори зэрыщытам ещхьу къагъанэу, Къэбэрдейм зауэншэу, адрей адыгэ лъэпкъхэми ещхьу, IулъхьэтыхькIэ фIэкIыну хуейхэщ. Мыбыхэм къызэралъытэращи, Кърымыр зауэ хуэныкъуэкъым. Хилъхьэнур, хигъэкIуэдэнур нэхъыбэщ, къыхихынум елъытауэ. Дауи ирехъуи, етIуанэ гупым я акъылыр лъы хуэлIэ щIэлъэныкъуэм я гъуахъуэм щIеублэранкIэ.
Зауэри лIэужьыгъуэурэ гуэшащ. Диныр, хьэмэрэ — щэнхабзэ псэкупсэм и хьэкъхэр яхузэрытемыгъакIуэу зэзауэхэр щхьэхуэщ. Зи лъахэ зыхъумэжыну зауэ губгъуэ ихьэхэм я щхьэусыгъуэхэр нэгъуэщIщ. Апхуэдэ дыдэу, зэхэщIыкIыгъуэщ фейдэщIэх зауэхэм я хьисэпри. Кърымым зэхиублэну зыхэт зауэм тэтэрхэм я нэхъ къулейсыз дыдэри къуентхъ батэкIэ щогугъ. Абы къызэрилъытэращи, хэхъуэм и мащIэр къиукъулын хуэдэу, факъырэм нэгъуэщI зы Iэмали бгъэдэлъкъым. Мы щхьэусыгъуэм белджылыуэ нэхъри егъэбатэ пщIэмрэ мылъкумрэ я хьэтыркIэ хъаныдзэм хыхьэ цIыху къызэрыгуэкIхэм я щхьэ бжыгъэр. Иджыпсту Кърымым апхуэдэхэр егъэлеяуэ щыкуэдщ.
Зауэ хуэмейуэ къэува гупым я хьэкIэ иджы псым хэуащи, гугъапIэу къахуэнэжыр Бахъшысэрей щызэхэсыну Диваным и IэIэтырщ. Ауэ щыхъукIи, зауэм и телъхьэхэм бжьыпэр зэраубыдынум зы шэч мащIи хэлъыжкъым.
Миншакърэ Мэремрэ Кърымым къызэрихьэу хьэкъыу нэрылъагъу ящыхъуат Къэбэрдейм зауэ къызэрыпэщылъыр. Иджы абыхэм я нэгу щIэкIырт уэрамхэм куэду щызэхэзекIуэ кърым зауэлI зэщIэузэдахэр. ЩIалэт апхуэдэхэм я нэхъыбэр, я Iэщэр нэIурыту зэрыдахэм нэмыщI, и уасэкIэ зэрылъапсейри IупщIт.
А зауэлI щIалэхэр нэхъ зэщхьыр шыгъажэ е нэгъуэщI гуфIэгъуэ зэхьэзэхуэ зэхыхьэхэм щыпэкIухэрат; езыхэр нэфIэгуфIэт, я щэнкIэ Iэдэбу мамырт.
Кърымым ис алыджхэмрэ ермэлыхэмрэ мэкъумэшым, IэщIагъэхэм пыщIа хьэблэ щхьэхуэ цIыкIуурэ мэпсэу. Апхуэдэхэр, я дуней зэхэщIыкIым и мызакъуэу, хъаныгъуэм и зауэ-зекIуэ Iуэхухэми зэрахущытыр зыкIи тэтэрхэм ещхькъым. А лъэпкъ зэщымыщ-зэхуэмыдэхэр Кърымым и нэхъыбапIэрэ пэт, тэтэрхэм ахэр гъунэгъууи ирагъэкIуалIэркъым жылагъуэ е къэрал кIуэцI Iуэхухэм. А нэхъыбапIэр зыми хуимыт кIэлъыплъакIуэу сыт щыгъуи къонэж. Зауэ щыIэнуми щымыIэнуми абыхэм къафIэIуэхуххэкъым. Пэжщ, гъукIэхэмрэ IэщэщIхэмрэ фейдэшхуэ къыхах зауэм: я Iуэхутхьэбзэр нэхъ лъапIи, нэхъ зэпэубыдаи мэхъу. ГъукIэхэмрэ IэщэщI IэщIагъэ зыбгъэдэлъхэмрэ я лъэщапIэхэр гъуэгубгъум ирикIуэу ухуащ. ГъущIыпэр дапщэщи лъапIэщ: сэхэмрэ къамэхэмрэ нэхущым щегъэжьауэ жасыр хэкIуэтэху яIущI, япсыхь, ягъэджафэ. Бахъшысэрей IэщIагъэлIхэм я Iэпэ къыпыкIа Iэщэр дуней псом щылъапIэщ. Сондэджэрхэм ар щIы хъурейм и плIанэпэ зэпэжыжьэхэм яшэри нэхъ лъапIэжу ирагъэкI.
Кърымым щащI Iэщэр, Тыркум щащIам елъытауэ, быдэщ, и фIагъым хуэфэщэн уасэ къыщIокI. Арагъэнщ тырку IэщэщIхэм хьэрэмыгъэ хэлъу, езыхэм яIущIыжа Iэщэм бахъшысэрей дамыгъэ нэпцIхэр щыхагъэтIысхьэри.
Бахъшысэрейр хьэблэ-хьэблэурэ гуэшащ. Хьэблэ къэс езым и мэжджытрэ и азэн джапIэрэ дэтыжщ. Нэмэз уахътыр къыщихьэкIэ, апхуэдиз азэным я зэпэджэр къалэм и адрей макъ зэхуэмыдэхэм яхозэрыхьыжри, Бахъшысэрейр зы макъ хьэлэмэт жьачэу зэщIовэ.
Миншакърэ Джэрыджэмрэ пэш хьэху къызыIаха алыдж лIыжьыр къазэреупщIам шэчи шубыхьэи къигъэнэжакъым. (Ашабэм иджы ищIэрт: зауэщ!) Алыдж лIыжьыр пыгуфIыкIыурэ къэбэрдейхэм къеплъри:
— Фэ сэ слъагъухэр фытэтэркъым. Диваным и зэхуэсым фыкIуэу арагъэнщ? Хьэмэрэ…
— Пщхьэрыгъ алыдж пыIэм тедухуэмэ, тхьэмадэ, дэри ардыдэр пхужытIэну къозэгъ, — хупогуфIыкI лIыжьым Миншакъ. — Хьэуэ, тхьэмадэ. Дыадыгэщ, дэ. Алыджхэри, тэтэрхэри, ермэлыхэри, урысхэри — шэрджэскIэ къыдоджэ.
— Фи уанэгу исыкIэмкIэ къызгурыIуат ар.
— Зэхэпхрэ, Мэрем, абы жиIэр?
— Сыт-тIэ зэхэсхмэ?
— ВжесIэнщ, си щIалэ, — адыгэбзэ къабзэкIэ къопсалъэ иджы лIыжьыр, — зыкъэзвгъэцIыхуащи, сэри вжесIэнщ сыхэтмэ… Пафосщ си цIэр, Каприди си унэцIэщ. Алыджым залымыгъэкIэ сыкъизышауэ щыта Айбэч мырзэм сыкъыщыкIэщIэкIуэсыкIам щыгъуэ, Джарым Хьэтау деж си щхьэ есхьэлIэри, абы и уни сыкъыщыхъуат. Ар езыр лъэпкъкIэ грунхэм къахэкIауэ жаIэрт. Нэхъ иужьыIуэкIэ Джарымхэр Кърымым икIри Жанейм Iэпхъуащ. Сэ сыалыджт, ауэ Алыджым схуэгъэзэжакъым… ЩысщIэнури сытыт си лъабжьэхэр здыхэжьэжа лъахэ жыжьэм? Сытегушхуэри, Шэрджэсым сыIэпхъуащ. Сщыгъупщэркъым сыкъэзыIэту унагъуэ здыщызгъуэтыжа фи Шэрджэсыр, абы къыщыздэIэпыкъуа фи къуэш хьэлэмэтхэр. Иджыпстущи, мис, си тедзэщ-хьэщIапIэ унэм сызыхэпсэукIын тIэкIу мамыру къыщIызох. Солажьэ. Зэрыфлъагъущи, си къуэшхэ, хуабжьу согуфIэ фыкъызэрызихьэлIам папщIэ. Фигу фIы илъщи, Тхьэри фIыгъуэкIэ къыфхуэупсэ.
— Дигу илъ псом уэ сыт хэпщIыкIрэ, тхьэмадэ? — мэдыхьэшх Мэрем.
— Iей гукIэ зезыхьэхэм, си къуэ цIыкIу, — гуапэу щIалэм щогуфIыкI Пафос, — гъуэлъыпIэ щабэ я лажьэкъым, ахэр, псэущхьэхэм ещхьу, къуаджэладжэхэм гъэпщкIуауэ щотIыс.
— Уи щхьэ ирумыгъажэ, Пафос, щIалэм и шыIэншагъэр, — и гъусэ щIалэм къыIэщIэжыIар игъэзэкIуэжу, Миншакъ лIыжьым и цIэр гуапэу къепсэлъ. — ЩIалэщ ар иджыри, Iэджэ и щхьэм щызэрызохьэ. Мы дунейр телъыджэ куэду зэрызэхэлъым и щыхьэтщ иджыпсту а къытхуэпIуэта хъыбарыр. Дигухэр фIым и тIысыпIэми, пцIы лъэпкъ хэлъкъым. ГугъэфI диIэу Кърымым дыкъихьат, Тхьэм ещIэ къызэрыдэхъулIэнур.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
