Лъэхъэнэ жыжьэ дыдэхэм я щIэин телъыджэ
Къэбэрдей-Балъкъэрым и Зеикъуэ къуажэм ипщэкIэ щыIэ щIыпIэхэм пасэрей цIыхухэм я хэщIапIэ абрагъуэхэр къыщагъуэтащ. ЩIэныгъэлIхэм зэрыхуагъэфащэмкIэ, абыхэм илъэс мин 50 ипэкIэ дзейуэ зэкъуэт неандерталхэр щыпсэугъащ.
Дороничевэ Екатеринэ ИпэкIэ щыIа зэман жыжьэм щыщу, илъэс мин 300 — мин 30-м къриубыдэ лъэхъэнэ кIыхьым археологхэм «палеолит курыт» хужа-Iэ. Абы и щIэинхэм ди республикэм и щIыналъэми ущрохьэлIэ. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, Бахъсэн псыхъуэ дэт Лашкута къуажэм пэгъунэгъу Сосрыкъуэ и щIэщIыр, мывэ блыным къыхэIущIыкIар, Эль-Тюбю жылагъуэм и Iэгъуэблагъэм узыщыхуэзэ Къалэ-Тюбю бгъуэщI IэрыщIыр, нэгъуэщIхэри.
Санкт-Петербург щыIэ «Тхыдэм ипэ ита лъэхъэнэ лабораторэ» мыкоммерцэ зэгухьэныгъэм хэт, тхы-дэ щIэныгъэхэм я кандидат Доро-ничевэ Екатеринэ КъБР-м нэгъабэ щыIащ. Ар я пашэу лъахэхутэхэм ди щIыналъэм къыщалъыхъуащ «мывэ лIэщIыгъуэ» лъэхъэнэм щIэупщIэшхуэ зиIэу щыта щтаучыр (кремний) къыщыщIахыу къекIуэ-кIа щIыпIэхэр. Апхуэдэхэр Бахъсэн и псы бгъунжхэм ящыщ зым и къуэкIиищхьэхэм къыщагъуэтащ.
Зеикъуэдэс ШыкIэбахъуэ МуIэед Дороничевэ Екатеринэ иригъэлъэгъуащ здэщыпсэу къуажэм дэс щакIуэхэр, жэщ къащытехъуэхэм и деж, къыщыувыIэу щыта бгъуэнщIагъыжьыр. ЗэрыхуагъэфащэмкIэ, ар зи гугъу тщIы лъэхъэнэ жыжьэм псэуахэм я егъэзыпIэ-я хэщIапIэу къекIуэкIащ икIи хэзыгъэунэхукIауэ щытахэр езыхэм я IэхэмкIи хэлэжьыхьыжащ — нэхъ бгъуэ, Iэзэгъ-лъэзэгъ ящIащ.
Дороничевэ Екатеринэ и къэпщытэныгъэхэм ехьэлIауэ итхыжахэм мыпхуэдэ псалъэхэми уащрохьэ-лIэ: «ЕдгъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэм къызэрагъэлъэгъуамкIэ, палеолит курытым и лъэхъэнэ кIыхьым неандерталхэм обсидианыр (Iэмэпсымэ быдэхэр къызыхащIыкI мы-вэ быдэ лIэужьыгъуэщ), Бахъсэн псыхъуэм къыдахырти, километр 200 — 250-кIэ абы пэжыжьэу Ищхъэрэ-КъухьэпIэ Кавказым щыIэ Мэзмей (Мезмай) бгъуэнщIагъым и Iэгъуэблагъэхэм нэс «ягъэIэпхъуэрт». Палеолитым и иужьрей зэманым а зэпыщIэныгъэхэм нэхъри заубгъуащ. Бахъсэн псыхъуэ къыщыщIах пкъыгъуэхэр Ищхъэрэ-КъухьэпIэ Кавказым къызэрыщыщIидзам къегъэлъагъуэ а щIыналъитIыр ижь-ижьыж зэманхэми зэпыщIауэ зэрыщытар».
Сэрэджыкъуэ бгъуэнщIагъым.
Сэрэджыкъуэ бгъуэнщIагъ IэрыщIыр метр 934-рэ зи лъагагъ Iуащхьэм и щыгум къыщраIущIыкIащ, къыпэгъунэгъу щIыналъэм метр 30-кIэ щхьэщыIэтыкIащ. Мыбдежым археологхэр щарихьэлIащ лъэхъэнэ жыжьэм псэуа цIыхухэм я лъэужь-я Iэужь зыбжанэм: мывэм къыхэщIыкIа пкъыгъуэхэм, къупщхьэ зэхуэмыдэхэм, нэгъуэщIхэми. «ЖыпIэ хъунущ, — къыпещэ адэкIэ Дороничевэ Екатеринэ, — бгъуэнщIагъым къыщыщIах пкъыгъуэхэм мыбдеж дыдэм Iэмэпсымэ зэмылIэужьыгъуэхэр къыщыхащIыкIыу щытауэ».
«Тхыдэм ипэ ита лъэхъэнэ лабораторэ» зэгухьэныгъэм хэт археологхэр Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщыIа тхьэмахуитIым екIуэлIапIэу яIар Зеикъуэщ. Пщэдджыжь къэс ахэр ШыкIэбахъуэ МуIэед езым и «Нива» машинэмкIэ Сэрэджыкъуэ бгъуэнщIагъым и Iэгъуэблагъэхэм нигъэсащ, пщыхьэщхьэ къэси къуажэм къишэжащ (хьэщIэхэм я лэжьэгъуэ махуэр, нэхъ мащIэрауэ, сыхьэти 10-м къехакъым).
БгъуэнщIагъыр щIыпIэ къуейщIейм щыIэщ. Абдежым укъыщыщIидзын папщIэ, хуабжьу зэщIэкIэжа икIи хэгъуэщэжыпэным нэса зекIуапIэжь нэшэкъашэм километри 7-кIэ упхрыкIын хуейщ. Мэзым щежэх псы цIыкIум и гъунэм гъуэ-гур щеухри, адэкIэ лъэсу иджыри километри 2 хуэдизкIэ удэкIуэтеижынущ, къуэбэкъум дэт псы ежэх цIыкIум уелъэ-укъелъэжурэ.
БгъуэнщIагъым къызэщIиубыдэр метр зэбгъузэнатIэ 80 фIэкIа мыхъуу хъыбар къатауэ щытащ, ауэ, ар пэжкъым — абы и «пэш» кIуэцIхэм метр зэбгъузэнатIэ 300-м нэблагъэкIэ заубгъуащ. Къыр лъабжьэм къыщIаIущIыкIар, къызэрыщIэкIымкIэ, къызэрымыкIуэу хуабапIэщ, егъэзэщ лъэщу зэрыщытари узэрыIуплъэу къыбощIэ. Нэхъапэхэм ар нэхъ иныжт, арщхьэкIэ, къыгуэу-ныгуэухэм бгъуэнщIагъ кIуэцIыр ягъэмэщIащ.
Гупым и унафэщI Дороничевэ Екатеринэ и псалъэхэм ятепщIыхьмэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым пасэрей цIыхум и хэщIапIэхэм ящыщу нэхъ жьы дыдэу къалъытэу щытам илъэс мин 20 хуэдизщ и ныбжьыр. Ауэ, абы щыгъуэ неандерталхэм я увыIэпIэхэр ди щIыналъэм щыIэу щIэныгъэлIхэм ящIэххакъым. Иджы абыхэм Iэмал ягъуэтащ илъэс мин 50 ипэкIэ ди деж къыщекIуэкIахэр ди нэгу къыщIагъэувэжыну: дунейм и щытыкIэр зыхуэдари, неандерталхэр зэщакIуэу щытари, нэгъуэщIхэри. Илъэсищым тещIыхьа мы лэжьыгъэм еджагъэшхуэ 15 хуэдиз — геозоологхэр, вулканологхэр, палеонтологхэр, генетикхэр, нэгъуэщIхэри хэтынущ.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
Сурэтхэр зейр Щомахуэ Дарьещ.
