Еджагъэшхуэ
Совет, урысей щIэныгъэлI цIэрыIуэ, Урысей Федерацэм щIэныгъэмрэ техникэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием и академик, техникэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор Быгуэ Хьэзрэталий Умар и къуэр (1930 — 2009) ящыщщ бгъэдэлъа зэфIэкI абрагъуэхэмкIэ зи цIэр жыжьэ Iуа лъэпкъ еджагъэшхуэхэм. ЕгъэджакIуэ Iэзэу, лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэу, къэхутакIуэ икIи къэгупсысакIуэ къызэрымыкIуэу щыта щIэныгъэлIыр пщIэ хуащIу хагъэхьауэ щытащ Урысейм и инженерхэмрэ гидроэнергетикхэмрэ я зэгухьэныгъэм. Быгуэ Хьэзрэталий ящыщщ «техникэ щIэныгъэхэм я доктор» цIэ лъагэр япэу зыфIаща адыгэхэм. ЩэкIуэгъуэ мазэм илъэс 90 ирокъу а щIэныгъэлI щэджащэр къызэралъхурэ.
Быгуэ Хьэзрэталий Бахъсэн щIына-лъэм хыхьэ Куба къуажэм къыщалъ- хуащ. Абы и адэ Умар динымкIэ щIэныгъэшхуэ бгъэдэлъу, а Iуэхухэм куууэ хищIыкIыу щытащ. ЩIэныгъэ нэхур зи плъапIэ нэхъыжьыр щапхъэ хуэхъуащ Хьэзрэталий щIалэ цIыкIум. Езым жиIэжу зэрыщытамкIэ, еджэныр и псэм хэлъу, абы и гур хузэIухауэ къызэрыхъуар и адэм и фIыгъэт.
Дин щIэныгъэм иджы пщIэ иIэ хъужами, ди къэралым зэман иIащ абы ирилажьэхэм пхъашэу щахущыта. Хэку зауэшхуэм и илъэсхэм нэмыцэхэр ди щIыналъэм и жылэхэм къыдыхьэу щыхуежьам, партым «чисткэшхуэ» иригъэкIуэкIати, абы щыгъуэ дашу ягъэкIуэдахэм ящыщащ Хьэзрэталий и адэр. Абы щыгъуэ Быгуэхэ я щIалэ нэхъыжьыр фронтым Iутт, бийм ерыщу пэщIэту. Адэри бын пажэри зыщхьэщымытыж хъуа унагъуэр гугъуехь куэдым хэтащ. ЩIалэ нэхъыжьым епха и гупсысэмрэ мыдэкIэ къэнахэм къатехьэ леймрэ хуэхьакъым анэм. Куэд дэмыкIыу ари дунейм ехыжащ.
Быгуэхэ я унагъуэм илъ гуауэм хуэдэ щымащIэтэкъым а лъэхъэнэм ди щIыналъэми ди къэралми. Апхуэдиз гузэвэгъуэмрэ гугъуехьымрэ и лъэр щIримыгъэуду зиIыгъыфащ Хьэзрэталий. Классийр Куба дэт школым къыщиуха нэужь, ар илъэс зытIущкIэ щылэжьащ жылэм щызэхэт хозяйствэм, адрей я къуажэ щIалэ цIыкIухэм хуэдэу. Сыт хуэдэ лэжьыгъэ ирихьэкIми, щIалэщIэм игу илът адэкIи еджэным пищэну, и адэм къыхуиIауэ щыта щIэныгъэ хъуэпсапIэхэр на- хуапIэ ищIыну. А мурад дахэр и гъуэгу-гъэлъагъуэу, Хьэзрэталий 1946 гъэм щIэтIысхьащ абы щыгъуэ Налшык къыщызэIуахауэ щыта школ-интернатым. Жэуаплыныгъэ зыхэлъ щIалэм апхуэдэ хьэлхэр къыщигъэлъэгъуащ абдежми. ФIым я фIыжхэм яхэту Быгуэм интерна-тыр къиухащ икIи и насып къикIмэ еплъыну Ленинград (иджы Санкт-Петербург) къалэшхуэм кIуащ, и щIэныгъэм абы щыхигъэхъуэну.
И хъуэпсапIэр къехъулIащ Къэбэрдейм икIа бгырыс щIалэ жаным. Ар лъэ- пощхьэпоуншэу щIэтIысхьэфащ Ленинград политехникэ институтым. Абы фIы дыдэу щеджащ Хьэзрэталий. ЩIалэм и мурадащ еджэныр къызэриухыу щалъ-хуа и щIыналъэм къигъэзэжу, Налшык дэт «Машзавод»-м инженер-конструктору увыну. АрщхьэкIэ, а лъэхъэнэм зэрыхабзэрати, еджапIэ нэхъыщхьэхэр къэзыух щIалэгъуалэр, езыхэм я арэзыныгъэ хэмылъу, илъэситIкIэ лэжьапIэ ягъа-кIуэрт зрагъэгъуэта IэщIагъэм нэхъ щыхуэныкъуэу къалъытэ IуэхущIапIэхэм. А хабзэм тету Быгуэр 1955 гъэм лэжьапIэ ягъэкIуащ Ленинград дэт металлургие заводым.
Зыхуеджа IэщIагъэр зи псэм дыхьэ щIалэщIэр щIэх дыдэу хэзэгъащ Iуэхум. Инженер-конструктору лэжьэн щIидзэри, куэд дэмыкIыу и къулыкъукIэ драгъэкIуэтеящ Хьэзрэталий. Ар япэщIыкIэ ягъэуващ заводым и инженер нэхъы- жьу, иужькIэ IуэхущIапIэм и къудамэу турбинэхэм елэжьым и унафэщI хъуащ. ЩIэныгъэм хуэнэхъуеиншэ щIалэр зэрылажьэм хуэдэурэ аспирантурэм щIэтIысхьащ икIи и кандидат диссерта- цэр ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкIащ 1964 гъэм. Ар теухуат гидротурбинэхэм я зэпкърылъыкIэм. Ди къэралым а лъэхъэнэм ГЭС-хэр ехьэжьауэ щаухуэрти, абыхэм щагъэув Iэмэпсымэхэр егъэфIэкIуэныр Быгуэм хуэдэ IэщIагъэлIхэм, щIэныгъэлIхэм я къалэн нэхъыщхьэт. Абыхэм хуабжьу щелэжьырт Быгуэр зи пашэ конструктор бюро хэхари. И кандидат лэжьыгъэм лъабжьэ щызыгъуэта къэхутэныгъэхэм нэхъри зригъэужьу, блэкIа лIэщIыгъуэм и 70 гъэхэм и пэщIэдзэм Хьэзрэталий ерыщу иригъэкIуэкIащ станцхэм япкърылъ Iэмэпсымэхэм ящыщ гуэрхэм я лэжьэкIэм епха къэпщытэныгъэ куухэр, ахэр щIэх-щIэхыурэ щIэкъутэм и щхьэусыгъуэр къищIэну.
«ГЭС-хэм я гидротурбинэхэм ехьэлIа теориемрэ бжыгъэхэмрэ» фIэщыгъэр зыхуищIа доктор диссертацэм Быгуэм къызыхуэтыншэу щызэпкърихащ инженерхэр зыгъэгузавэ а Iуэхугъуэр. А лэжьыгъэм щIэупщIэшхуэ щиIащ щIэныгъэ дунейм. Хьэзрэталий зэфIиха къэхутэныгъэхэм ятещIыхьауэ зэман кIэщIым къриубыдэу ящIащ гидротурбинэхэр зэрылэжьа пкъыгъуэхэр. АбыхэмкIи яхъуэжащ ГЭС-хэм япкъ- рылъ а Iэмэпсымэр. Апхуэдэхэр пкъралъхьауэ щытащ Куйбышев, Сталинград, Братск, Красноярск, Саяно-Шушенск гидроэлектростанцхэм. Ахэр ноби абыхэм япкърылъщ, къызыхуэтыншэу лажьэу. ЩIэныгъэлIхэми инженерхэми зэрыжаIэмкIэ, абы иужькIэ гидротурбинэхэм апхуэдэ ныкъусаныгъэ зэи ягъуэтакъым: Быгуэм къихутат ахэр щIэкъутэм и щхьэусыгъуэр.
Ар ехъулIэныгъэ- шхуэт ди лъахэгъу щIэныгъэлIым и дежкIэ. Хьэзрэтэлий ягъэувыну хуежьат заводым и генераль-нэ конструктору е инженер нэхъыщхьэу, арщхьэкIэ мыбдежым зыгуэрым игу къэкIыжащ Быгуэр «репрессием ихьам и быну» зэрыщытыр икIи Iуэ-хур къызэпыуда хъуащ. А щхьэусыгъуэ дыдэр щIэныгъэлIым мызэ-мытIэу къыпагъэтIылъащ, СССР-м хамэ къэралхэм щиухуэ ГЭС-хэм ар лэжьакIуэ ягъэкIуэн хуей щыхъум, зи пашэ конструктор бю-ром щIэныгъэхэм я доктору хэтыр езым и закъуэу щытми. Апхуэдэу щытми, Хьэзрэталий зэи ириукIытакъым икIи иришынакъым и адэм дин щIэныгъэ лъагэ зэрыбгъэдэлъам, уеблэмэ абыкIэ гушхуэу, ар и напщIэ телъу псэуащ.
ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 80 гъэхэм Быгуэр лэжьапIэ ирагъэблэгъащ Ленинград машинэхэр ухуэнымкIэ дэт институтым. Студентхэр иригъаджэу, институтым турбинэхэмрэ автоматикэ IэмэпсымэхэмкIэ и кафедрэм и унафэщIу Хьэзрэталий абы щыIащ илъэс куэдкIэ. ЖыпIэнурамэ, егъэджэныгъэр, IэщIагъэлI ныбжьыщIэхэр, щIэныгъэлI щIалэхэр гъэхьэзырыныр зыкIи нэхъ къалэн цIыкIутэкъым къэрал экономикэм и дежкIэ.
Лэжьыгъэри хъарзынэу екIуэкIырт, Быгуэм и Iуэху дэкIыу IэнатIэм Iутт, ехъулIэныгъэфIхэр зыIэригъэхьэу. ЩIэныгъэхэм я доктору зы фIэкIа здэщымыIа кафедрэм апхуэдэу тIу, доценту плIы щигъэхьэзырат Хьэзрэталий илъэс зыбгъупщIым къриубыдэу. Апхуэдэу IэщIагъэлI 500-м щIигъу хьэзыр ищIат кафедрэм. Ар псори фIы дыдэт, арщхьэкIэ Быгуэм и псэр щIэх-щIэхыурэ къыхуеIэрт фIыщэу илъагъуу сыт щыгъуи и гум илъ щалъхуа щIыналъэм. Илъэсым къриубыдэу зэ е тIэу фIэкIа къэмыкIуэжыф хэкупсэм зигъэнщIыртэкъым и Iыхьлы-благъэхэмкIэ, ди Хэку уардэм и теплъэ гуакIуэмкIэ, ди псы уэрхэм я макъымкIэ, мэзхэм я щхъуантIагъымкIэ. И щIалэгъуэм а псоми егупсысыну хущIыхьэ- гъуэ лъэпкъ имыгъуэтами, иджы, илъэс 60-м щынэблагъэм, абы и гупсысэхэр щIэх-щIэхыурэ къыхуэжэрт адэжь хэкум, и пщIыхьхэми къыхэхуэрей хъуат я лъапсэжьыр.
Дауи, Хьэзрэталий и дежкIэ тынштэкъым гъащIэм и нэхъ дахэгъуэу ялъытэ илъэсхэр щрихьэкIа къалэшхуэр, тэмэму зэтеублауэ екIуэкI и лэжьыгъэр къи- гъанэу щалъхуа щIыпIэм къигъэзэжы-ныр. АтIэми, абы 1989 гъэм ищIащ апхуэдэ унафэ икIи зэи хущIегъуэжакъым. Быгум жиIэжу зэрыщытамкIэ, абы щхьэусыгъуэ хуэхъуахэм ящыщт КъБКъУ-м и ректору а лъэхъэнэм щыта Лъостэн Владимир абы мызэ-мытIэу къызэрепсэлъар ди университетым къигъэзэжыным тригъэчыныхьу.
Апхуэдиз илъэскIэ зэрымыса щIыналъэри зыхэмыса лъэпкъри гуапэу яIущIэжащ хэкум и быным. А гъэ дыдэм абы къыхузэIуахащ зи унафэщIу ягъэува IэнатIи: прикладной механикэм и теориемкIэ кафедрэ щхьэхуэ. ЩIэныгъэлI гъуэзэджэм зэман кIэщIым къриубыдэу зэтриухуащ кафедрэм и лэжьыгъэр. Абы гъусэ къыхуэхъуащ механикэм дихьэх щIэныгъэлI ныбжьыщIэхэр, студент зэчиифIэхэр. Абыхэм ящыщащ ди республикэм и щIэныгъэлI цIэрыIуэхэу, IэщIагъэлI щыпкъэхэу Апажэ Аслъэн, Къанкъул ФатIимэ, Егуэжь Артур, Бездомников Евгений сымэ, нэгъуэщIхэри. Гулъытэшхуэ зыхэлъ, и къару емыблэжу и IэнатIэм пэрыт егъэджакIуэм и гъэсэнхэр тригъэгушхуащ сыт хуэдэ лэжьыгъэ гугъуми, езы дапщэщи чэнджэщэгъу Iущрэ щIэгъэкъуэн быдэрэ яхуэхъуу. Ар гурэ псэкIэ щыгуфIыкIырт иригъаджэхэми къыдэлажьэхэми я ехъулIэныгъэхэм.
ФIыуэ илъагъу и лэжьыгъэм апхуэдэу иджыри илъэс 20-м щIигъукIэ пэрытащ Быгуэр, бгъэдэлъ щIэныгъэри зэфIэкIри щалъхуа щIыналъэм и ехъулIэныгъэм зэрырихьэлIэм щыгуфIыкIыу. Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэм къыдэ-кIуэу, абы зэпыу имыIэу иригъэкIуэкIащ щIэныгъэ-къэхутэныгъэхэри. Псори зэхэту Хьэзрэталий и къалэмыпэм къыпы-кIащ щIэныгъэ лэжьыгъэу 170-м щIигъу, монографиеу 2 хэту, зэреджэ тхылъ зыбжани щIыгъуу. Къигупсыса Iэмэпсымэхэм папщIэ патент 19 къыхуагъэфэщащ.
2009 гъэм Быгуэ Хьэзрэталий дунейм ехыжащ. ЩIэныгъэлI щыпкъэм, егъэджакIуэ гъуэзэджэм, хэкупсэ нэсым и фэеплъыр яхъумэ абы къыщIэна унагъуэм, къыдэлэжьахэм, иригъэджахэм ящыщ куэдым. Быгуэ Хьэзрэталий Умар и къуэм и фэеплъ пхъэбгъу фIэлъщ иужьрей илъэс 20-м ар щылэжьа, КIуэ-кIуэ Валерэ и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал мэкъумэш университетым, щIэныгъэлI цIэрыIуэм бгъэдэлъа зэфIэкI лъагэмрэ цIыхугъэ нэсымрэ я щыхьэту.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
