ПлъэмыкIыу уадигъэгузавэрт
Нало Ахьмэдхъан Хьэмырзэ и къуэр Хьэтуей къуажэм 1921 гъэм къыщалъхуащ. 1937 гъэм къуажэ школыр къиухри, Къэбэрдей-Балъкъэр педрабфакым щIэтIысхьащ. Ар къыщиуха 1941 гъэм дзэм къулыкъу щрагъэщIэну ираджащ. А гъэ дыдэм и мэкъуауэгъуэм Налор фронтым сапёру ягъэкIуащ икIи лIыхъужьыгъэ къыщигъэлъагъуэу зэхэуэ гуащIэхэм хэтащ.
1942 гъэм Ахь- мэдхъан зауэм къыIуашри, Ленинград дэт Дзэ-инженер еджапIэм щIагъэтIысхьэ. 1943 гъэм и накъыгъэм лейтенант Налор фронтым Iуохьэжри, взводым, абы иужькIэ ротэм и Iэтащхьэу мэзауэ, зи унафэщI дзэлIхэр хахуагъэу къигъэлъагъуэмкIэ игъэгушхуэу.
Фронтым щызэрихьа лIыхъужьыгъэм, унафэщI Iэзэу зэрыщытам папщIэ Нало Ахьмэдхъан тыгъэ зыбжанэ къратащ: Невский Александр и цIэкIэ щыIэ, Вагъуэ плъыжь, Хэку зауэ орденым и япэ, етIуанэ нагъыщэ зиIэхэм ящыщу, япэрейм хуэдэу — зы, етIуанэм хуэдэу — тIу; медалхэу СССР-м ейуэ 14-рэ Польшэм къыбгъэдэкIа зымрэ.
Ахьмэдхъан къыщыхъуа и щIыналъэм 1946 гъэм къегъэзэжри, япэщIыкIэ Лэскэн райисполкомым щолажьэ. 1947 гъэм ВКП(б) и обкомым и парт курсхэр къеухри, а илъэс дыдэм Къэбэрдей-Балъкъэр педагогикэ институтым щIотIысхьэ.
Ар 1951 гъэм ехъулIэныгъэкIэ къеухри, и кандидат диссертацэр аспирантурэм щыпхегъэкI.
1950 гъэм къыщыщIэдзауэ а институт дыдэм адыгэбзэмкIэ, литературэмрэ IуэрыIуатэмкIэ дерсхэр щет. ЖыпIэнур арамэ, Нало Ахьмэдхъан а еджапIэ нэхъыщхьэм, иужькIэ университет хъужам, зи мыхьэнэр къыпхуэмылъытэн хуэдиз щIэныгъэ-педагогикэ лэжьыгъэшхуэ щригъэкIуэкIащ.
Налом и Iэдакъэ къыщIэкIащ къэралым, республикэм анэдэлъхубзэхэм, абыхэм ящыщу адыгэбзэм, зыщегъэужьыным ехьэлIауэ къыщрахьэжьа Iуэхугъуэ щхьэпэхэм пэджэж и бзэщIэныгъэ къэхутэныгъэхэр. Ар яхэтащ анэдэлъхубзэр курыт еджапIэхэм зэрыщаджыну тхылъхэр зыгъэхьэзырахэм, «Къэбэрдей-шэрджэсыбзэм и грамматикэ» («Грамматика кабардино-черкесского языка»), «Урыс-къэбэрдей-шэрджэс псалъалъэ» («Русско-кабардино-черкесский словарь») тхылъ гъуэзэджэхэм хэлэжьыхьахэм.
Хэку зауэшхуэм и лъэхъэнэм щIалэ дыдэу ирихьэлIа Ахьмэдхъан зэи щыгъупщакъым а зэман гугъум совет цIыхубэм зэрахьа лIыхъужьыгъэр, ябгъэдэлъа гу къабзагъэр, цIыхугъэр зыхуэдэр. АтIэми, а псори уи нэгу къыщIэзыгъэувэж образхэращ Налом и рассказхэр гуимыхуж зыщIыр.
Нало Ахьмэдхъан ящыщщ зи къалэмыпэм къыщIэкIахэр цIыхубэм гунэс ящыхъуа тхакIуэхэм. Абы и творчествэм щынэрылъагъущ психологизмэр щытепщэ иджырей адыгэ рассказым и гъэпсыкIэр.
Я нэхъ Iуэху гуауэми гузэвэгъуэми щытепсэлъыхьми, тхакIуэм зэи IэщIыб ищIакъым цIыхум хэлъын хуей гущIэгъур. Апхуэдащ, зауэм я нэхъ псэзэпылъхьэпIэ дыдэм къихута пэтми, зи цIыхугъи зи псэ къабзагъи зымыгъэкIуэду къэгъуэгурыкIуа ди зауэлIхэр. А гупсысэрщ мыубзэщхъужу пхыкIыр зауэм теухуауэ Налом итха и IэдакъэщIэкIхэм я нэхъыбапIэм. Абы къыдэкIуэуи тхакIуэм къегъэнахуэ гъащIэм и налъэ зэмылIэужьыгъуэхэр, зэманым и нагъыщэ Iуэхушхуэхэу цIыхухэр нэхъ зыгъэпIейтейхэр. А псори нэрылъагъу пщохъу Ахьмэдхъан и тхылъхэм хэт лIыхъужьхэм я дуней тетыкIэм, я гурыщIэ-гупсысэм щыгъуазэ защыхуэпщIкIэ.
Нало тхакIуэм и гулъытэр зэтар зауэм и мафIэм хэт сэлэтым зэрихьэ лIыгъэм и закъуэкъым. Ахьмэдхъан телъыджэу къегъэлъагъуэ дуней къутэжым и бэIутIэIур зыхэзыщIэ, ар зыгъэунэху сэлэтым и нэгум щIэмыкI и гукъэкIыжхэри, и гущIэр къызэщIэзыIэтэ гупсысэ-гурыщIэхэр зыхуэдэри. Зэсэжауэ къыщыхъу гугъуехьхэм щапхыкIкIи, зауэлIым и нэгу щIэкIыркъым къыщыхъуа и лъапсэм, и жьэгу пащхьэм и теплъэри, куэд щIауэ имылъэгъуа и щхьэгъусэри, и бынунагъуэри.
ЦIыхум и гъащIэр, абы и псэм къыпкърыхьэ гурыгъу-гурыщIэ зэхуэмыдэхэр, къихутэ къудейм къыщымынэу, гупсысэшхуэ хэлъу, и образ купщIафIэхэмкIэ къызэригъэлъэгъужыфар, тхылъеджэхэм гукъинэж зэращищIыфыр Налом и IэдакъэщIэкIхэм ягъэбелджылы.
ТхакIуэм зауэм и пэжыр зэи щIиуфэркъым, абы и теплъэр, и купщIэ-и лъапсэр, хэтхэм я щхьэм илъыр, я гум щыщIэр, гупсысэу зэрахьэр гум нэс псалъэкIэ, гъуазджэм и Iэмал шэрыуэхэмкIэ уегъэлъагъуф, уигъэлъагъу къудейм къыщымынэу, псори зи фэ дэкI зауэлIхэм плъэмыкIыу уадегъэгузавэ, уадегъэпIейтей, абы, и гур хэзыгъахъуэ щиIэхэм дежи, уадегъэгуфIэ, уадегъэгушхуэ, и псэм щыхъэхэм гъунэгъу уахуещI.
Ахьмэдхъан и тхыгъэхэм гъунэжу яхыбогъуатэ цIыхубэм яIурылъ бзэм и дахагъэри, и IэфIагъри, и къабзагъэри зыхуэдэр къызыхэщ, къэзыгъэнаIуэ псалъэ купщIафIэхэр, гушыIэ дахэкIэ узэда псалъэ шэрыуэхэр.
1960 гъэм Налшык къыщыдэкIа «Урыху акъужь» и япэ тхылъыр псынщIэ дыдэу цIыхухэм зэлъащIысащ икIи гунэс ящыхъуащ. Ар щыхьэт техъуат куэдкIэ узыщыгугъ хъун тхакIуэ гъуэзэджэ къызэрыунэхуам. Налом и рассказ купщIафIэхэр зэрыт и япэ тхылъым къыкIэлъыкIуащ нэгъуэщI зыбжанэ. Абыхэм ящыщщ «ГушыIалъэ» (1963), «Къэрэгъул зэблэкIыгъуэ» (1967), «Лъагъуэхэмрэ гъуэгухэмрэ» (1969), «Рейхстагым адыгэбзи тетщ» (1972), «Нэхущ шу» (1977), «Бжьэр къэпщIащ» (1980), «Пшэплъ жыжьэхэр» (1984), «Псы Iуфэм Iут унэ цIыкIу» (1995) тхылъхэр.
Нало Ахьмэдхъан ящыщщ литературэм бжьыпэр щызыубыдахэм, зи тхыгъэхэр цIыхубэм ягу дыхьа тхакIуэхэм. Ар СССР-м, Урысей Федерацэм я ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэхэм хэтащ. Абы «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и цIыхубэ тхакIуэ» цIэ лъапIэри къыфIащат.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
