ГуфIэгъуэ махуэр Москва щаIэт
Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ мы гъэм илъэс 460-рэ ирокъу. Илъэс хыщIкIэ узэIэбэкIыжмэ, а махуэшхуэр 1957 гъэм Москва гукъинэжу щагъэлъэпIат.
Жылокъуэ Мухьэмэдин ГуфIэгъуэ зэхыхьэм ехьэлIа Iуэхугъуэхэр къэрал гулъытэм щIэту къызэрагъэпэщащ. Москва кърашри, ди щIыналъэм кърагъэблэгъат Iуэхум хуэIэижь режиссёрхэр, композиторхэр, дирижёрхэр, балетмейстерхэр. Къалащхьэм щатыну концертыр ирагъэгъэхьэзырыну Москва кърагъэкIахэм ящыщщ куржы композитор цIэрыIуэ Мурадели Вано, къэфакIуэхэм ядэлэжьа, РСФСР-м щIыхь зиIэ и артист, Москва и Театр Иным и балетмейстер Корень Сергей. Мы Iуэхум ирихьэлIэу Шейблер Трувор итхат «Нартхэр» оперэ-сюитэр (либреттэр зейр КIуащ БетIалт) и макъамэр. ЯпэщIыкIэ концертым и программэр ягъэхьэзырри, Iуэхум и ужь ихьащ. Махуэшхуэм 1956 гъэм зыхуагъэхьэзырын щIадзат Уэрэдымрэ къафэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал ансамблым, ЩоджэнцыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым, республикэм и районхэм, къуажэхэм, къалэхэм я художественнэ самодеятельностхэм я артистхэм, пшынауэхэм, сурэтыщIхэм, скульпторхэм, композиторхэм, шахтёрхэм, колхозхэм я жэмыш пашэхэм.
Къэфэну, хорым хагъэхьэну щIалэхэмрэ хъыджэбзхэмрэ зэпеуэкIэ къыхахащ. Зи насып къикIахэм ящыщащ Шыкъ Михаил, Сосмакъ Валентинэ, Урыс Къэрэжан, ШэджыхьэщIэ Лолэ, Къудей Фаризэт, Сыжажэ Мухьэжид, КIэрэф Хьэту, Щэкъал Юрэ, Хъущт Мурадин, Шыгъушэ Михаил, Бушмарин Василий, Беппаев Сергей, Атэлыкъхэ Аслъэнджэрий, Быцэ, Зое, КIуж Борис, Магалбадзе Светланэ, Ханукаевэ Борэ, Темыркъан Женэ, Брай Хьэтау, Мыз Борис, Нартокъуэ Мыхьэмэтджэрий, Дыкъуэ Заудин, Дэшу Хьэшыр, Алэкъей Мухьэмэд, Щхьэгъэпсо Борис, Соттаев Къанщауэ, Соттаевэ Зое, ДыщэкI Леонид, Шэру Соня, Замбиевэ Ирэ, Тамбий Тамарэ, Сэмар Рае, КIуэкIуэ Розэ, Даур Розэ, Карчаевэ Рае сымэ, нэгъуэщIхэри. Илъэс ныкъуэкIэ ахэр нотэм хурагъэджащ.
Алэкъей Мухьэмэд Москвадэсхэр зэи зэмыдэIуа адыгэ уэрэдыжьхэр щызэхахым, гъэщIэгъуэн, щIэщыгъуэ зэращыхъуам и щыхьэту, лъаIуэурэ зыбжанэрэ жрагъэIэжащ. Махуэшхуэм хэта куэдым цIэ лъапIэхэр къыфIащауэ Москва къикIыжат. Апхуэдэхэщ «РСФСР-м щIыхь зиIэ и артист» цIэ лъапIэр зыхуагъэфэща къэфакIуэхэу Къашыргъэ Билал, Нартокъуэ Мыхьэмэтджэрий, Дыкъуэ Заудин, уэрэджыIакIуэ Сосмакъ Валентинэ, дирижёр Блэнауэ Быцэ, бэрэбэнауэ Исаков Арон, «РСФСР-м и цIыхубэ артист» щIыхьыцIэр зылъагъэсахэу пшынауэ Къашыргъэ КIурацэ, накъырапщэ Ашуров Танахум сымэ, нэгъуэщIхэри. КъищынэмыщIауэ, декадэм хэта куэдым Лениным, «ЩIыхь дамыгъэ» орденхэр, медалхэр иратащ.
Iуэху гуапэм зи зэфIэкI хэзылъхьахэр къыддогуашэ къалащхьэм ар Iэтауэ зэрыщекIуэкIам теухуа я гукъэкIыжхэмкIэ.
КъБР-м и цIыхубэ артист, оперэ уэрэджыIакIуэ, Москва категорие нэхъыщхьэ зыхуигъэфэща солист Жылокъуэ Мухьэмэдин:
— Гнессинхэ я цIэр зезыхьэ институтым сыщеджэу къэзгъэзэжа нэужь, 1956 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэрым Уэрэдымрэ къафэмкIэ и къэрал ансамблым сащтащ, 1969 — 1988 гъэхэм Музыкэ театрым сыщылэжьащ, 1975 гъэм театрым и лэжьакIуэхэм я союзым сыхагъэхьащ.
КъБР-м щэнхабзэмкIэ и управленэм и унафэщI Мыд Хьэжмусэ къригъэблагъэри, хорым и унафэщI хъуат Совет Союзым и хормейстер, дирижёр Iэзэ Орлов-Шузьм Аристарх. Уэрэдымрэ къафэм-
кIэ ансамблым и хорым илъэс куэдкIэ къыддэлэжьащ УФ-м щIыхь зиIэ и артисткэ, дирижёр-хормейстер Iэзэ Блэнауэ Быцэ. Абы гупыр сольфеджиом дыхуригъэджащ.
Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 зэрырикъуам и щIыхькIэ Москва 1957 гъэм щекIуэкIа концертышхуэм хэта щIалэгъуалэм ар щIэщыгъуэ икIи гукъинэж тщыхъуащ. Шейблер Трувор зы акт хъу и «Нартхэр» оперэ-сюитэр Советыдзэм и унэм и утыкум къитхьащ. Ди фащэкIи сыткIи дызэпэщу лэжьыгъэр адыгэбзэкIэ къэдгъэлъэгъуащ. Гъуазджэр бзэ зэрыхуэмыныкъуэм и щыхьэту, ар хуабжьу ягу зэрырихьар къагъэлъагъуэу Iэгуауэшхуэ тхуаIэтащ. Блэнауэ Быцэ и фIыгъэ куэд хэлъщ Москва щыдгъэлъэгъуа программэр къызэрыдэхъулIам. Партие нэхъыщхьэр зыгъэзэщIахэу Къашыргъэ Билалрэ Сосмакъ Валентинэрэ «РСФСР-м щIыхь зиIэ и артист» цIэ лъапIэхэр къыхуагъэфэщащ.
ТхьэкIумашэ Михаил Концертым и япэ Iыхьэм щедэIуам, Мурадели Вано гъауэ щытащ. Абы щыгъуэ Вано жиIар сигу къинэжащ: «Сэ Совет Союзым и хор псоми седэIуащи, фэ фхуэдэу уэрэдым и купщIэр къэзыIуэтэфрэ фи гуп макъ гъэIукIэм хуэдэрэ срихьэлIакъым». 1957 гъэм апхуэдэ лъагапIэм нэсат республикэм и хор зэфIэкI ин зиIэр. Абы хэтхэм дунейпсо классикхэм я IэдакъэщIэкIхэр дгъэзащIэрт.
Махуэшхуэр Москва щыдгъэлъапIэу республикэм къэдгъэзэжа нэужь, хоритIым хэтахэр щхьэж и лэжьыгъэ дыпэрыхьэжащ. Уэрэдымрэ къафэмкIэ ансамблым и гъуса хорым хэтахэм концертхэр ттыуэ щытащ. Радиомрэ телевиденэмрэ я хорым хэтахэм дгъэзащIэрт радиом и фондым халъхьэнухэр. А зэманым къуажэхэм дыкIуэурэ зыкъэдгъэлъагъуэрт, цIыхушхуэ къекIуалIэу.
Хорым и уэрэджыIакIуэхэр хэщыпыхьауэ къыхахат, солистхэр фIыуэ ялъагъурт, фIым я фIыжу къалъытэу. Къэбгъэлъагъуэмэ, КъБР-м щIыхь зиIэ и артист, республикэм и радиомрэ телевиденэмрэ я хорым, иужькIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым Уэрэдымрэ къафэмкIэ и къэрал ансамблым щылэжьа, Москва категорие нэхъыщхьэ зыхуигъэфэща Шыкъ Михаил уэрэд жыIэным къыхуигъэ-щIами ярейуэ, тенор лъэщт. Абы хорым хэтхэм ди гъусэуи и закъуэуи адыгэ уэрэдыжьхэр цIыхубэм ягу дыхьэу игъэзащIэрт. Зыхуэбгъадэ хъун щыIэтэкъым Шэру Соня и къэфэкIэр. Абы и утыку итыкIэр зигу нэмысрэ телъыджэ зыщымыхъурэ къэгъуэтыгъуейт.
Нобэр къыздэсым куэдым ягу къоуэ КъБР-м Уэрэдымрэ къафэмкIэ и ансамблым и гъуса хорыр — 1954 гъэм, радиомрэ телевиденэмрэ я хорыр — 1998 гъэм зэбграгъэкIыжу, шыпсэхэр, хъыбархэр, уэрэдыжьхэр щIэблэм деж зэрынахьэс Iэмалхэм я зыр димыIэжу дыкъызэрагъэнар.
КъБР-м и цIыхубэ артистСоттаев Къанщауэ:
Соттаев Къанщауэ — Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 щрикъу махуэшхуэм зы илъэскIэ зыхуэдгъэхьэзыращ. Ар Москва щыдгъэлъэпIэным и пэ къихуэу, Налшык щагъэуващ Грозный Иван и щхьэгъусэ, пащтыхь гуащэ Марие (Гуащэнэ) и фэеплъыр. Си насып къихьри, сахэхуащ зэхыхьэр зыгъэдэхэну, зыгъэбжьыфIэну къыхаха уэрэджыIакIуэ, къэфакIуэхэм.
Москва Курскэ вокзалым деж гуапэу къыщытпежьэри драгъэблэгъащ. Горький Максим и цIэр зезыхьэ уэрамым тет «Центральнэ» хьэщIэщым дыщIагъэтIысхьащ, гупым ди художественнэ унафэщIу щыта Мыд Хьэжмусэ и нэIэ къыттету. КъэфакIуэхэри уэрэджыIакIуэхэри дызыхэта оперэ-сюитэм и япэ теплъэгъуэр Театр Иным щыдгъэлъэгъуащ. Гъуазджэмрэ щэнхабзэмрэ я лэжьакIуэхэрщ нэхъыбэу зыкъэзыгъэлъэгъуар. Оперэм дызэрыхэтам къищынэмыщIауэ, ди закъуэуи куэдрэ дыкъэфащ. ИужькIэ гуп-гупурэ дагуэшри, IэфIыкIэхэр щащI фабрикэм, заводхэм концертхэр щыттащ, зэIущIэ гукъинэжхэр, щIэщыгъуэхэр къытхузэрагъэпэщащ. АдыгэбзэкIэ ягъэува «Нартхэр» оперэ-сюитэм Къашыргъэ Билал — Сосрыкъуэу, Сосмакъ Валентинэ — Сэтэнейуэ гукъинэжу щыджэгуащ. Композитор Мурадели Вано «Кабардинка» макъамэр зэхилъхьауэ щытащ. Апхуэдэ лэжьыгъэ щхьэпэ куэд иужькIи къехъулIащ абы. Балетмейстер Корень Сергей ди къафэхэр нэхъ къабзэ ищIащ.
ГуфIэгъуэ зэхыхьэм къэкIуат КПСС-м и ЦК-м и япэ секретарь Хрущёв Никитэ, СССР-м зыхъумэжыныгъэмкIэ и министр, Совет Союзым и Маршал, дзэзешэ цIэрыIуэ Жуков Георгий, СССР-м и Министрхэм я Советым и УнафэщI, КПСС-м и ЦК-м и Президиумым хэт Булганин Николай, СССР-м щэнхабзэмкIэ и министр Фурцевэ Екатеринэ сымэ, нэгъуэщIхэри.
Москвадэсхэр гуапэу къызэрытIущIар гукъинэж тщыхъуащ. А махуэшхуэр Iэтауэ зэрагъэлъэпIар я фIыгъэщ Iуэхум хэлIыфIыхьа ди унафэщIхэм. Апхуэдэхэщ а зэманым КъБР-м щэнхабзэмкIэ и министру лэжьа Къардэн Башир, ВЛКСМ-м и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым и япэ секретару щыта Уэрсей Фаинэ, КъБР-м и Правительствэм хэтхэр, нэгъуэщIхэри.
Урысейм дызэрыгухьэрэ илъэс 460-рэ щрикъум теухуа гуфIэгъуэ махуэшхуэр Москва апхуэдэу гукъинэжу, Iэтауэ щагъэлъэпIэну си гуапэщ. Къэралым исхэм гуфIэгъуэ я куэду, нэщхъеягъуэ ямылъагъуу, зэгурыIуэныгъэрэ мамырыгъэрэ я зэхуаку илъу зэдэпсэу- ну Тхьэм жиIэ.
Жылокъуэ Мухьэмэдинрэ хорым хэт пщащэхэмрэ
УФ-ми КъБР-ми щIыхь зиIэ я артист, КъБР-м и цIыхубэ артистАлэкъей Мухьэмэд:
— Партым и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым и етIуанэ секретарь, КъБКъУ-м и ректор Бэрбэч ХьэтIутIэ 1956 гъэм къыхилъхьащ Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 зэрырикъур Iэтауэ Москва щыгъэлъэпIэным теухуа жэрдэмыр икIи а Iуэхум ехьэлIауэ зыхуигъэзащ Хрущёв Никитэ. КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ, РСФСР-м и Къэрал саугъэтым и лауреат, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь КIыщокъуэ Алим абы щыгъуэ КъБАССР-м и Министрхэм я Советым и УнафэщIым и къуэдзэу лажьэрт. КПСС-м и ЦК-м къызэригъэпэща пленумым арэзы щытехъуащ Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 зэрырикъур ягъэлъэпIэну къызэрыхалъхьам икIи абы щыхьэт техъуэ тхыгъэ Москва къикIыу къагъэхьащ.
«Нартхэр» оперэ-сюитэр Москва тшэным и пэ къихуэу, Налшык къалэм ар мэкъуауэгъуэ-бадзэуэгъуэ мазэхэм щыдгъэлъэгъуащ. Къыхэгъэщыпхъэщ, Азие Курытым къикIыжа балъкъэрхэри — Ульбашев Мутай, Ульбашев Хъаний, Беппаев Сергей, Бегиев Анатолэ сымэ — абы щыгъуэ къызэрытхыхьэжар. ЦIыху 400-м дынэблагъэу Москва дыщыкIуэм, СССР-м и цIыхубэ артист Астангов Михаил зи пашэ гупыр вокзалым фIэхъус гуапэкIэ къыщытIущIащ икIи «Москва», «Центральнэ», «Колос» хьэщIэщхэм дыщIагъэтIысхьащ.
Театр Иным къыщызэIуаха ди япэ концертыр езыгъэкIуэкIар ди лъэпкъэгъу, РСФСР-м щIыхь зиIэ и артисткэ, киноактрисэ цIэрыIуэ КIуэкIуэ Тамарэщ. Зэхыхьэм къафэ, ислъэмей, уджхэш дыкъыщыфащ. Къэбэрдей-Балъкъэрым Уэрэдымрэ къафэмкIэ и къэрал ансамблым, Тэрч, Дзэлыкъуэ, Бахъсэн, нэгъуэщI районхэм щыIэ художественнэ самодеятельностхэм хэтхэр дызэхыхьэри, «Зэныбжьэгъугъэ» къафэр дгъэзэщIащ. Хорым хэтхэм адыгэ уэрэдыжьхэр жаIащ.
Заводхэм, фабрикэхэм, институтхэм, университетхэм щекIуэкIа зэхыхьэхэм кърихьэлIахэр ди лъэпкъ тхыдэм хэдгъэгъуэзащ, концертхэр ттащ. Апхуэдэу зыкъыщыдгъэлъэгъуахэм ящыщщ Москва дэт университетыр, педагогикэ институтыр, Союзхэм я унэм и Колоннэ залыр, Советыдзэм и театрыр, нэгъуэщIхэри. Махуэ къэс Москва къалэм дащыIущIэрт лэжьакIуэхэм, колхозхэтхэм, студентхэм. Колоннэ залым махуэм сыхьэт пщыкIузым дыкIуэрти, пщэдджыжьым сыхьэтиплI пщIондэ концертым зыщыхуэдгъэхьэзырырт. ХьэщIэщым дыкъэкIуэжырт, тIэкIу зыдгъэпсэхурти, аргуэру ансамблым и программэм дыхэтт.
Москвадэсхэр гуапэу къызэрытIущIам, пщIэшхуэ къызэрытхуащIам ди гур хигъэхъуауэ дыкъэкIуэжащ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, гуфIэгъуэ махуэшхуэр зэрыдгъэлъэпIам теухуа нэтынрэ сурэту диIэр мащIэ дыдэщ. Архивым щахъумэ си япэ егъэджакIуэ, «Победа» кинотеатрым зи скульптурэ теплъэр тет Атэлыкъ Аслъэнджэрий зы дакъикъэ иримыкъукIэ къыщыфэу зыхэт фильмыр.
Хорым хэтхэр
УФ-м щIыхь зиIэ и сурэтыщI, КъБР-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, республикэм и цIыхубэ сурэтыщI, скульптор цIэрыIуэТхьэкIумашэ Михаил:
— Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 зэрырикъур Москва зэрыщагъэлъэпIэнум 1956 гъэм зыхуэдгъэхьэзырын щыщIэддзам, иужькIэ КъБКъУ-м и медицинэ факультетым и щIыунэ хъуам сыщылажьэрт. Абы и етIуанэ къатым махуэшхуэм зыщыхуагъэхьэзырырт Къэбэрдей-Балъкъэрым Уэрэдымрэ къафэмкIэ и къэрал ансамблым хэтхэм. Абыхэм ядэлажьэ куржы композитор Мурадели Вано нэIуасэ сыщыхуэхъум, езым сурэт тесщIыкIыну сызэримурадыр жесIащ, арщхьэкIэ махуэшхуэм дызэрызехьэу зыхуэдгъэхьэзырурэ зэманыр кIуэри, къызэхъулIакъым.
КъысщащIа пщэрылъым тету, нарт Сосрыкъуэ и скульптурэ теплъэр ятIагъуэм къыхэсщIыкIащ, Иныжьыр иукIыу мафIэр къытрихауэ шууэ абы щхьэпрылъэтыкIыу. Апхуэдэу зэхыхьэм ирихьэлIэу сщIащ «ЛэжьакIуэхэм я марш» уэрэдыр зыуса икIи гум дыхьэу ар зыгъэзащIэу щыта уэрэдус ДыщэкI Залымхъан и теплъэр. Си лэжьэгъухэр къакIуэурэ Iуэхум сызэрехъулIэм кIэлъыплъырт икIи я чэнджэщхэр къызахьэлIэрт. УсакIуэ КIуащ БетIал и скульптурэ теплъэри абы ирихьэлIэу сщIын щIэздзат, арщхьэкIэ, ар нэзгъэсыну иджыри сыхунэмысауэ, щIалэ дыдэу БетIал дунейм ехыжри, къэнэжат…
Си лэжьэгъу скульпторхэу БжэIумых Хьид, Къалмыкъ Фёдор, сурэтыщI Третьяков Николай сымэ зэгъусэу дыхэтащ Москва щекIуэкIа махуэшхуэм. УФ-м и СурэтыщIхэм я зэгухьэныгъэм Театр Иным пэгъунэгъуу тхухиха пэшым ди лэжьыгъэхэр щагъэлъэгъуащ. Москвадэсхэм, сурэтыщIхэм, гъуазджэм дихьэххэм ди IэдакъэщIэкIхэр хуабжьу ягу зэрырихьар гуапэ тщыхъуат. Ди республикэм и къэфакIуэхэмрэ уэрэджыIакIуэхэмрэ ехъулIэныгъэ инхэр яIэу Москва зыкъыщагъэлъэгъуащ. Псом хуэмыдэу гукъинэжт ди артистхэм я иужьрей концертым хыхьэу ягъэлъэгъуа «Нартхэр» оперэ-сюитэр. ПщIэшхуэрэ гулъытэрэ къытхуащIащ, къалэм и щIыпIэ дахэхэм, музейхэм, абыхэм щагъэлъагъуэ выставкэхэм зыщыдагъэплъыхьащ. Махуэшхуэм жыджэру сызэрыхэтар къалъытэри, «ЩIыхьым и дамыгъэ» орденыр къызатащ. Къалмыкъ Фёдор медаль къыхуагъэфэщащ.
Москва дыкъыщикIыжам, Мэлбахъуэ Тимборэ и унафэкIэ, сурэтыщI 12-м лъэщапIэ къыдатат. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, махуэшхуэм ирихьэлIэу къалащхьэм щагъэлъэгъуа, гипсым къыхэщIыкIа ди лэжьыгъэхэр гъуэгуанэ кIыхь «къызэрызэпачам» и зэранкIэ зэхэкъутащ икIи нобэр къыздэсым зэрамыгъэпэщыжауэ республикэм и Лъэпкъ музейм щIэтщ. А скульптурэхэр къагъэщIэрэщIэжамэ ди гуапэт.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
Гуимыхужу зыкъэзыгъэлъэгъуа Къашыргъэ Билал
Илъэс 60-кIэ узэIэбэкIыжмэ Москва щрагъэкIуэкIа гуфIэгъуэ дауэдапщэхэм гуимыхужу зыкъыщызыгъэлъэгъуахэм ящыщщ Къашыргъэ Билали. Уеблэмэ абы къыщызыкъуиха зэчий инращ «РСФСР-м щIыхь зиIэ и артист» цIэ лъапIэр къыщIыхуагъэфэщар.
А махуэхэм ятеухуауэ Билал жеIэ:
— Урысеймрэ Къэбэрдеймрэ я зэкъуэувэныгъэр илъэс 400 щрикъур сыту ину ягъэлъэпIат! Ди республикэм зы жыли къинауэ къыщIэкIынтэкъым а Iуэхум къыхамышауэ. Къуажэхэр къакIухьурэ макъ дахэ зиIэхэр къыхаша иужь, Iыхьищу зэпыуда зэпеуэ ирагъэкIуэкIри, цIыхуи 120-рэ зэхуашэсат хорым папщIэ.
Къафэмрэ уэрэд жыIэнымкIэ ансамблым гулъытэ ин игъуэтат а зэманым. Ухуейрамэ, абы зыхуэгъэхьэзырынымкIэ къыддэIэпыкъуну IэщIагъэлI куэд Москва къикIауэ щытащ.
Шейблер Трувор и «Нартхэр» оперэ-сюитэрат дэ Москва щыдгъэлъэгъуар, сэ Сосрыкъуэ и ролыр, Сосмакъ Валентинэ Сэтэней и ролыр къытлъысат.
КIуэкIуэ Тамарэрэ Шэру Сонярэ пшыхьыр екIуу ирагъэкIуэкIат.
ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым Гоголь Николай и «Ревизор» спектаклри ехъулIэныгъэшхуэ иIэу щигъэлъэгъуауэ щытащ абы.
Дэ зыкъыщыдгъэлъэгъуар Театр Инырщ. Абы цIыхуу щIэсам тхуаIэта Iэгуауэ инхэм уигу зэрыхагъахъуэр псалъэкIэ къыпхуэIуэтэжынукъым, ауэ, шэч хэмылъу, хуабжьу дагъэгушхуат.
Нобэр къыздэсым куэдым къалъытэ цIэ лъапIэр къызэрысфIащар «Нартхэм» щыжысIа уэрэдым и фIыгъэу, ауэ ар пэжкъым. Япэрауэ, сэ абы ежьу тIэкIу щыжысIауэ аращ, Шейблер и Сосрыкъуэр нэхъыбэу къэфэн хуейуэ арат. Консерваториер къызэрызухрэ мазищ нэхъ мыхъуауэ Сосрыкъуэ и ролыр къыщысхуагъэфащэм, къэфэнымкIэ сэ схузэфIэкI щIагъуэ зэрыщымыIэр сщIэжырти, а ролымкIэ къысщымыгугъмэ зэрынэхъыфIыр занщIэу жысIат. ИтIанэ, арэзы сыхъуу, ролым зеспщыта иужь, Шейблер сыбгъэдыхьэри селъэIуат зымащIэ нэхъ мыхъуми, уэрэд гуэр жысIэу схухигъэхьэну. Консерваторием сыщеджэху къэфэным сыщыужат, уеблэмэ Сосрыкъуэ и ролыр згъэзэщIэху тIэунейрэ си лъэбжьанэр текIат, итIани, лъапэрисэу сыкъэфащ.
«РСФСР-м щIыхь зиIэ и артист» цIэ лъапIэр къызэрысфIащам хъыбар щхьэхуэ иIэщ.
Москва дыкIуэу гъуэгу дытету щIыхьыцIэ зратыну зыхуагъэфащэхэм лъэIу тхылъхэр ирагъэтхат, сэ сафIэщIалэти, зыри къызжаIатэкъым. Сытми, утыкум зыкъэдгъэлъагъуэу диту, РСФСР-м щэнхабзэмкIэ и министрым и къуэдзэ Щепалин Глеб къысщIэупщIащ. ЛъэIу тхыгъэ зытхахэм сазэрыхэмытыр къыщищIэм: «Артистыр щIалэху цIэ лъапIэ фIэщын хуейщ, армыхъумэ, жьы хъуа иужькIэ ар зэрищIыжынур сыт абы?» — жиIауэ щытащ. Абы яужь зэмани дэкIыжауэ, «РСФСР-м щIыхь зиIэ и артист» цIэ лъапIэр къызэрысфIащар иту телеграммэ къысIэрыхьати, си фIэщ хъуатэкъым, си ныбжьэгъухэр къыздэгушыIэ сфIэщIри. ИужькIэщ ар зэрымыгушыIэр къыщызгурыIуар. Илъэс 85-м сыщIигъуащи, нобэр къыздэсым а утыкум дызэритар сигу ихужыркъым. Абы щыгъуэ дызэрагъэлъэпIар къыпхуэIуэтэжынкъым. Дэ къыттемытхыхьауэ зы газети а махуэхэм къыдэкIауэ си фIэщ хъуркъым.
Епсэлъар Щомахуэ Залинэщ.
