Урысей Федерацэм и цIыхубэ сурэтыщI Пащты Герман
Пащты Герман Къэбэрдей-Балъкъэрым и Бахъсэн районым хыхьэ Куба къуажэм 1941 гъэм щэкIуэгъуэм и 9-м къыщалъхуащ. 1957-1963 гъэхэм ар щоджэ Греков М. Б. и цIэр зэрихьэу Дон Iус Ростов дэт художественнэ училищэм. 1964 гъэм къыщыщIэдзауэ и лэжьыгъэхэр щегъэлъагъуэ щIыналъэ, республикэ, урысейпсо, союзпсо, хамэ къэрал выставкэхэм.
1965 гъэм Налшык щокIуэкI езым и лэжьыгъэхэм траухуа гъэлъэгъуэныгъэр. СССР-м и СурэтыщIхэм я зэгухьэныгъэм 1967 гъэм хагъэхьэ. Украинэм Фёдоров Иван и цIэр зэрихьэу щыIэ полиграф институтым ар щеджащ 1968-1974 гъэхэм. «Горской песни два крыла» и диплом лэжьыгъэм урысейпсо зэпеуэм и щIыхь тхылъым и етIуанэ нагъыщэр къыхуагъэфащэ. КъБР-м щIыхь зиIэ и сурэтыщI цIэр Герман зэрехьэ 1981 гъэ лъандэрэ. 1989 гъэм къыщыщIэдзауэ Красноярск къэрал художественнэ институтым ксилографиемкIэ щрегъаджэ. 1992 гъэм Налшык щокIуэкI и лэжьыгъэхэм я етIуанэ гъэлъэгъуэныгъэр. СурэтыщI гъуазджэхэмкIэ Къэрал саугъэтыр зыхуэфащэр игъэбелджылыуэ УФ-м и Президентым деж щыIэ комиссэм 1992-1997 гъэхэм хэтащ. УФ-м щIыхь зиIэ и сурэтыщI цIэ лъапIэр абы къыфIащащ 1995 гъэм. А гъэ дыдэм Красноярск къэрал художественнэ институтым и творческэ мастерскойм и унафэщI мэхъу, ХудожествэхэмкIэ Урысей академием и дыжьын медалыр къыхуагъэфащэ. 1997 гъэм профессор цIэр къыфIащ. ХудожествэхэмкIэ Урысей академием Красноярск къалэм щиIэ къудамэм и пэшхэм и лэжьыгъэхэр 1998 гъэм щагъэлъагъуэ. А гъэ дыдэм Урысейм и СурэтыщIхэм я зэгухьэныгъэм Красноярск ксилографиемкIэ щиIэ студием и унафэщI мэхъу. ХудожествэхэмкIэ Урысей академием Красноярск къалэм графикэмкIэ и мастерскойм и унафэщIу 1999 гъэм ягъэув. Красноярск крайм и губернатор Ле-бедь А. И. сурэтыщI гъуазджэхэмкIэ и саугъэтыр Пащтым къыхуагъэфащэ, Пушкин Александр къызэралъхурэ илъэс 200 щрикъум ирихьэлIэу. Пушкиным и цIэкIэ ягъэува дыщэ медалыр 2000 гъэм къыхуагъэфащэ. ХудожествэхэмкIэ Урысей академием и член-корреспонденту 2001 гъэм хахащ. Урысейм и цIыхубэ сурэтыщI, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ академием и академик, профессор, КъБР-м и Къэрал саугъэтыр зыхуагъэфэща Пащты Герман Красноярск щопсэу икIи щолажьэ. Германрэ и щхьэгъусэ Жаннэрэ зыпхъурэ зы къуэрэ яIэщ — Лилиерэ Пащт-Хъан Алимрэ.
Дызэрыгушхуэ адыгэлI
Пащтыр илъэс 26-м иту СССР-м и СурэтыщIхэм я союзым хагъэхьащ. И сурэтхэр къытехуащ «Дружба народов», «Художник», «Панорама» журналхэм, «Известия», «Советская культура», «Литературная Россия», «Книжное обозрение» газетхэм.
Уралым щыщIэдзауэ КъуэкIыпIэ Жыжьэм нэс, Улан-Удэ щегъэжьауэ Якутск щиухыу щегъэлъагъуэ Пащтым и лэжьыгъэхэр. Совет властым и зэманым ксилографхэм я гравюрэ 600-м я гъэлъэгъуэныгъэ СССР-м и республикэ 16-м къыщызэрагъэпэщыну я мурада щхьэкIэ, къайхъулIатэкъым. Китайр гравюрэ 1000-м къыщыщIэупщIэм, Пащтым ар зыпэмылъэщыну бжыгъэу къилъытэри, гравюрэ 600-кIэт къызэригъэгугъар. Абы теухуа хъыбарыр ялъигъэIэсащ Челябинск, Уфа, Москва, Санкт-Петербург, Улан-Удэ, Якутск, Иркутск къалэхэм, Тывам, Германием, нэгъуэщI щIыпIэхэм щыпсэу и гъэсэнхэм. Къагъэхьа лэжьыгъэхэм яхэплъэурэ нэхъыфIхэр къыздыхихым, гравюрэхэм я бжыгъэр 1000 ирикъуа нэужь, и зы лэжьыгъэ щIигъужащ, «гравюрэ 1001-рэ ирехъу», — жиIэри. Китайхэм апхуэдиз гравюрэр абдж рамкэхэм ирагъэувэри, «1001 гравюра Красноярской студии ксилографии Германа Паштова» гъэлъэгъуэныгъэр къызэIуахащ. Сэри си гъэсэнхэри Харбин драгъэблэгъат абы щыгъуэ».
«200 гравюр Красноярской студии ксилографии» гъэлъэгъуэныгъэр 2006 гъэм Китайм и къалащхьэм щекIуэкIащ. Гонконг, Пекин щыщ журналистхэр зэпымыууэ зытетхыхьа зэхыхьэшхуэщ ар. ИужькIэ, 2009 гъэм и выставкэхэр Китайм и къалищым щрагъэкIуэкIащ.
Герман Налшык щыщыпсэуам «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм щылажьэу щытащ. Абы щыгъуэ республикэм и тхакIуэхэмрэ усакIуэхэмрэ я лэжьыгъэхэм сурэтхэр яхуищIырт. Иджыри дунейм къытемыхьа, зыми имылъэгъуа тхылъыщIэхэм япэу еджэурэ, сурэт щIэщыгъуэхэмкIэ игъэщIэращIэрт Герман. КIэщт Мухьэз, Агънокъуэ Лашэ, КIыщокъуэ Алим, Кулиев Къайсын, Нало Ахьмэдхъан, ЩоджэнцIыкIу Нурий, Къэрмокъуэ Хьэмид, КхъуэIуфэ Хьэчим, Бещтокъуэ Хьэбас сымэ, нэгъуэщI куэдым я тхылъхэр щэнхабзэ хъугъуэфIыгъуэ ищIащ абы. Псалъэм папщIэ, КIуащ БетIал и «Молодые журавли» тхылъым хуищIа сурэтым «Искусство книги» урысейпсо зэпеуэм и щIыхь тхылъыр къыщыхуагъэфэщащ. Къэзанокъуэ Жэбагъы къызэралъхурэ илъэс 300 щрикъум ирихьэлIэу и сурэтыр ищIащ. ПащIэ Бэчмырзэ и сурэтыр линогравюрэу ищIащ, адыгэ поэзием и лъабжьэр зыгъэтIылъа цIыхубэ усакIуэ жиIэу и хъуреягъкIэ адыгэбзэкIэ тетхауэ. Агънокъуэ Ла-шэ и сурэтри линогравюрэущ зэри- щIар. Псори зэхэту тхылъ 15-м нэблагъэ Москварэ Налшыкрэ абы къыщыдигъэкIащ. Москва и «Советская Россия», «Детская литература» тхылъ тедзапIэхэм Лермонтовым и «Кавказ поэмэхэр» къыщыдэкIауэ щытащ, Герман и IэдакъэщIэкIхэм-кIэ гъэщIэрэщIауэ.
Иужьрей илъэс 20-м тхылъитхум хуэдизым сурэтхэр яхуищIащ. Лермонтовым и поэмэхэм илъэситхум къриубыдэу гравюрэ 40-м нэблагъэ триухуащ. Пушкиным и «Тхыгъэ къыхэхахэм» илъэсипщIкIэ елэжьащ, гравюрэ зыбжанэ хуищIу. Красноярск дэт Политехникэ университетым и юбилейм ирихьэлIэу напэкIуэцI 300-400 хъууэ къыдэкIа тхылъым ихуа сурэтхэм елэжьари аращ. Красноярск крайр илъэс 70 щрикъум ирихьэлIэу «Ксилографы Красноярска» альбомыр къыдигъэкIащ, пэублэ псалъэр щIыналъэм и губернатору щыта Хлопонин Александр ейуэ. Лэжьыгъэр зи жэрдэмыр Герман и къуэ Пащт-Хъан Алимщ, гъуазджэм и доктор Москалюк Маринэ тхыгъэхэр ейщ, макетхэр езым игъэхьэзырыжащ. НапэкIуэцI 400-м щIигъу альбомым и лэжьыгъэу 800-м нэблагъэ ихуащ. Ксилографие, линогравюрэ, акварель, живопись, керамикэ, феррографие жыпIэми, абы куэд къызэщIаубыдэ. КъищынэмыщIауэ, тхылъхэм яхуищIа иллюстрацэхэри хыхьащ.
Пащты Германрэ и ныбжьэгъу, балъкъэр лъэпкъым нэхъ сурэтыщI лъэщу иIа Аккизов Екъубрэ зэгъу- сэу ящIауэ щыта гербыр 1997 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и Парламентым къищтащ.
Санкт-Петербург Репиным и цIэр зэрихьэу дэт институтыр, а къалэм гъуазджэхэмкIэ щыIэ музейр, Москва гъуазджэхэмкIэ еджапIэ нэхъыщхьэхэр къэзыухахэр Герман и деж щоджэ. КъищынэмыщIауэ, Якутием, Бурятием, Тыва, нэгъуэщI щIыпIэхэм щыщ, лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм къахэкIа куэд къа- кIуэурэ Герман и лъэщапIэм я Iэ- щIагъэм щыхагъахъуэ. И гъэсэнхэм я нэхъыбэр СурэтыщIхэм я зэгу- хьэныгъэхэм хэтщ, зыбжанэр профессорщ, доцентхэщ. Герман иригъэджахэр урысей, дунейпсо гъуазджэм екIуу, дахэу хыхьащ, Урысей академием и медалхэр, щIыхь тхылъхэр, Красноярск крайм и губернаторым и саугъэтыр, Урысейм и СурэтыщIхэм я зэгухьэныгъэм и стипендиер къыхуагъэфащэу. Я лэжьыгъэхэр зэманым докIу, уригушхуэу сыт хуэдэ утыкуи щыбгъэлъагъуэ хъуну. Къыхэгъэщыпхъэщ, и студентхэм адыгэ хабзэр зэрахилъхьэри. Ди лъэпкъым къыдэгъуэгурыкIуэ хабзэхэм ахэр зэрыщыгъуазэм и мызакъуэу, зэрагъэзащIэми гу лъетэ. Псалъэм папщIэ, щыщIыхьэкIэ къэтэджурэ гуапэу сэлам кърах, Iэнэм щысмэ, хабзэм тету бгъэдэсщ.
Пащты Герман и къуэ Пащт-Хъан Алим и адэм и лъагъуэм ирикIуэжащ. Ар КъБР-м и цIыхубэ сурэтыщIщ. 2015 гъэм гъатхэпэм и 20-м «Лойхтенбургские фарфоро-вые миры» Iуэхум хыхьэу, Германием и Лойхтенбург музейм япэу щагъэлъэгъуа, метри 8 и лъагагъыу абы ищIа фарфор вазэр дуней псом вазэу щыIэм я нэхъ ин дыдэу къалъытащ. Красноярск къалэм и къэрал художественнэ институтым живописымрэ графикэмкIэ и къудамэр къэзыуха Пащт-Хъан Алим студентхэр литографием хуригъэджэну абы къагъэнэжащ. Алим Германием и Галли къалэм гъуазджэ- хэмрэ дизайнымкIэ щыIэ школ нэхъыщхьэм скульпторхэр щагъэ-хьэзыр и къудамэм щеджащ (1999-2002 гъэхэм). А школ дыдэм медиа-артым, скульптурэм, графикэм зыщыхуигъэсащ. Галли къалэм щыIэ Геттинген институтым щылэжьэну ирагъэблэгъащ. 2007 гъэм щыщIэдзауэ сурэтыщIыр Галли щопсэу икIи щолажьэ. ЩIыналъэ куэ-дым къыщацIыху сурэтыщIыр ХудожествэхэмкIэ Урысей академием и лъэщапIэми щылэжьащ.
Ди хэкуэгъу сурэтыщI цIэрыIуэ Герман зэрыжиIэмкIэ, къару къыхэзылъхьэр, гукъыдэж къезытыр Хэ-кум къэкIуэжурэ зэрыщыIэращ.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
Путин Владимир Екатериноградскэ станицэм щыхуэзащ. 2001 гъэ
КIыщокъуэ Алим Герман и гъэлъэгъуэныгъэм къеблэгъащ. 1984 гъэ
Зыми емыщхь
Иужьрей илъэс плIыщIым дунейм къытехьащ Пащтым игъэщIэрэщIа тхылъ 50-м щIигъу. Дэтхэнэ зыми Пащтым хелъхьэ и псэм щыщ Iыхьэ, абы зэи жиIэркъым «си тхылъ нэхъыфIыр нобэ сщIащ» жиIэу.
Бгырыс щIалэр, зричауэ, мажэ; ар шабзэншэми, бзу дамэхуми пеуэфынущ. ЩIалэр насыпым, гъащIэщIэм хуопабгъэ, ар зыми къигъэувыIэфынукъым, абы зыри къытекIуэну-къым. Бгырысым и Iэ шиям дыгъэу щолыд абы гъуэгу хухэзышу хъуаскIэ къызыпих гур. Апхуэдэ теплъэ зиIэ графикэ лэжьыгъэхэр Пащтым и творчествэм щыкуэдщ, ар Герман ищIа псоми я эпиграфу жыпIэми, ущыуэнкъым.
График Пащты Герман псори тыншу къехъулIэрт, и гъуэгур бгъуфIэт, убзыхуат. СурэтыщIым и япэ гъэлъэгъуэныгъэ Налшык щыщекIуэкIам абы и сурэт 73-рэ ялъэгъуащ гъуазджэм дихьэххэм. Абы лъандэрэ ди хэкуэгъу художникым и лэжьыгъэхэр дуней псом и щIыналъэ куэдым щигъэлъэгъуащ, щIыхь тхылъ, щIыхьыцIэ куэди къыхуагъэфэщащ. Ауэ и япэрей выставкэм наIуэ къищIат Герман и зэфIэкIыр зэрыиныр, зэрыкупщIафIэр. Гукъинэжт Пащтым и «Ленинград», «Щихухэр», «Iуащхьэмахуэ», «Ван-Гог», «Макъамэ», «Республикэр щагъэувым» зыфIищахэр, нэгъуэщIхэри.
Герман пасэу дихьэхат сурэт щIыным, зыми абы хуримыгъэджами. Нэхъ иужьыIуэкIэ, и унагъуэм и гъусэу къалэм къыщыIэпхъуам, Сабий творчествэмкIэ республикэ унэм щыIэ гупжьейм зыхригъатхэри, егъэджакIуэ Ткаченкэ Андрей и гъэсэнхэм ящыщ зы хъуащ.
Пащтыр зыми емыщхь, зи лэжьыгъэхэр IэзагъкIэ псыхьа, зи хъэтI зиIэж, сурэтыщI гъуазджэм и лъагапIэм нэса сурэтыщIщ. Къэбгъэлъагъуэмэ, ди усакIуэхэм, тхакIуэхэм я тхылъхэу абы игъэщIэрэщIахэр занщIэу нэгъуэщIхэм къахыбоцIыхукI. Апхуэдэхэщ КIыщокъуэ Алим и «Батырыбжьэ», Къэрмокъуэ Мухьэмэд и «Щихухэм ныбжь ядз», ПащIэ Бэчмырзэ и «Усыгъэхэр», нэгъуэщIхэри. Абы и лэжьыгъэхэр адрейхэм яхэгъуащэркъым.
Пащты Герман Iэзэу графикэ ищIырт. Кхъужьей пхъэ дакъэ къищтамэ, абы и гущIыIум сытри трищIыхьыфырт. Ар пхъэм и закъуэкъым зытелэжьыхьыр. Абы зэхуэдэу къохъулIэ линогравюрэри ксилографиери.
1978 гъэм и гъатхэм Пащты Герман Сирием, Иорданием щыIащ. Ар ящIыгъут ди республикэм и жылэ куэдым щыщу щIэныгъэ, IэщIагъэ зиIэ адыгэ щIалэхэмрэ хъыджэбзхэмрэ. Ахэр хэти дохутырт, хэти пшынауэт, инженерт, бухгалтерт, журналистт, мэ- къумэшыщIэт, артистт… Зи IэщIагъэм иримыгуш хуэ, абы фIыуэ хэзымыщIыкI яхэттэкъым а гупым. Хасэм къекIуэлIа дэтхэнэм дежкIи псалъэншэу гурыIуэгъуэт Герман хуэдэу абы и гъусэ псори зэрынасыпыфIэр, а насыпри псэукIэщIэм къазэрыхуихьар.
ЩIыпIэ куэдым и лъэр нос Герман. ЦIыхум ищIа псом и мыхьэнэр зыхищIэну, иджыри къэс имыгъуэтар къилъыхъуэну, хъуэпсапIэм, насыпым щIэкъуу аращ адыгэ щIалэр гъуэгу щIытехьэр. Абы къыгурыIуэну хуейщ и адэжь щIыналъэр зэрыбауэ щIыкIэр, илъагъуну хуейщ ар зэрыщIэращIэр, зэрыгъагъэр.
Пащтым и лэжьыгъэхэр цIыху псоми яхуэгъэзащ. Нэхъыщхьэращи, абы и IэщIагъэм дэрэжэгъуэ кърет.
ХЬЭФIЫЦIЭ Мухьэмэд.
Герман ипхъу Лилиерэ Алим и къуэмрэ.
Герман Китайм щохьэщIэ.
Пащты зэадэзэкъуэм Ткаченкэ Андрей я хьэщIэщ.
Герман и адэ-анэр.
И щхьэгъусэ Жаннэ и гъусэу.
Си цIэр фIэщ
Пащты Герман Хэку зауэшхуэр къыщыхъея 1941 гъэм дунейм къытехьащ. ЩIалэ цIыкIур махуибгъу фIэкI мыхъуу и адэр езыр щIэлъэIури зауэм кIуащ. Пащты Суфэдин и ныбжьэгъу Архагъэ Герман и гъусэу зауэм здэкIуэм къоупщI: «Уи къуэм цIэ фIэпща?» жеIэри. КъызэрыщIэкIымкIэ, сабийм иджыри цIэ иратыну хунэсатэкъым. «Си цIэр фIэщ», — къелъэIуат и ныбжьэгъур. Япэ дыдэу зауэм зэрыIухьэу хэкIуэдащ ар. «Къызэримыгъэзэжэнур и псэм ищIа къыщIэ- кIынт. И цIэр къытхуигъэнащ тщымыгъупщэн папщIэ», — жиIэрт Пащты Суфэдин.
А цIэм Къэбэрдей-Балъкъэрым куэдрэ ущрихьэлIэнукъым. ЗауэлI хэкIуэдам и цIэр абы зэре-хьэ фIэфIу икIи иригушхуэу. И анэшхуэр а цIэм есэртэкъым икIи псэуху и къуэрылъхум зэреджар Хьэсэнбийщ.
1942 гъэм и бжьыхьэм нэмыцэхэм Къэбэрдей-Балъкъэрыр яубыдащ. Герман и анэ Пащты ФатIимэт абы щыгъуэ партым хэтт, ЗАГС-м щылажьэрт. И адэр МВД-м и оперуполномоченнэт. Къэрал псом хуэдэу, Къэбэрдей-Балъкъэрми Хэкум епцIыжахэр щыIэт. Пащтыхэ я гъунэгъу Шо- рэ Къамболэт къекIуэкI-ри, къажриIащ ФатIимэт икIэщIыпIэкIэ зигъэпщкIумэ зэрынэхъыфIыр. КIыфI зэрыхъуу, ФатIи-мэт и къуэр къищтэри, и адэ-анэр щыпсэу къуа-жэм лъэсу кIуэну ежьащ. Бжьыхьэ кIасэт, щIыIэ дыдэт, жьапщэшхуэт. Илъэс 20 фIэкI мыхъу ФатIимэт и сабийр и Iэблэм тесу километр 20, бгым дэкIыу икIуну, къыпэщылът.
ФатIимэт Къамылыкъуэ къуажэм щынэсар пщэдджыжьыпэращ. Абы и анэри партым хэтти, билетитIри зэгъусэу хадэм щыщIитIат. 1943 гъэм щIышылэм и 4-м фашистхэр Налшык дахужащ. И тхьэмадэм и унэм игъэзэжа нэужь, ФатIимэт къищIащ и адэ-анэм я деж щыкIуэжа жэщым и пщэдджыжьым коммунист-хэмрэ абыхэм я телъхьэу къалъытахэмрэ Ставропольем хыхьэ Марьинскэ станицэм яшэу зэрыщаукIар.
Герман щыцIыкIум и нэгу щIэкIауэ игу къинахэм ящыщщ ТекIуэныгъэм и гуфIэгъуэр… «Сигу ихужыркъым илъэсибл сыхъуу сызэплъа «Падение Берлина» фильмри. Псори пэплъэрт фильмыр щиухкIэ Сталиныр къызэрыпсэлъэнум. Илъэс 50 дэкIа нэужь а фильмым сфIэгъэщIэгъуэну сеплъыжащ», — жеIэ Герман.
Майстренкэ Валентинэ.
