Ельциным и шыфэлIыфэр
1993 гъэм и мэлыжьыхьым «Аргументы и факты» газетым тетащ Урысейм и Президент Ельцин Борис и интервью. А зэманым ар пэщIэуват ЦIыхубэ депутатхэм я съездым — арат 1992 — 1993 гъэхэм зэреджэр Урысейм и къэрал властым и орган нэхъыщхьэм. Унэ хужьыр танкхэмкIэ зэхакъутэным иджыри илъэс ныкъуэ иIэт, арщхьэкIэ Ельциным жиIахэм цIыхухэр къигъэуIэбжьауэ щытащ.
Абы лъандэрэ илъэс зыкъом дэкIащ, а лъэхъэнэм екIуэкIахэр къызыфIэмыIуэхужынухэри мащIэкъым. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, Ельциным и жэуапхэри гу къабзагъэм къыбгъэдэкIыу къэплъытэ хъунукъым. АрщхьэкIэ а интервьюр зэманым и нэщэнэщ. Тыдодзэ абы щыщ пычыгъуэхэр.
«Хьэмэм нэужьым пивэ сигу къохьэ»
Уэ цIыхухэм я нэхъыбэм укъызэрацIыхур телевизоркIэщ. Языныкъуэхэм я деж уэ абы зэщIэкъуауэ зыщыпIыгъщ, арщхьэкIэ уи къарур щIихауи ущыдолъагъу. Уи узыншагъэр сыт хуэдэ?
— Мыбдеж сэ зэуэ сыщрохьэлIэ гугъуехьитIым: сызэрешамрэ си жеин къызэрыкIуэмрэ. Си Iэпкълъэпкъыр згъэжаныну сыхуейщ, ауэ ар къызэхъулIэжыркъым нэхъапэм хуэдэу. Сыхьэти 3 — 4 фIэкIа ущымыжейкIэ псори къыптохьэлъэ. Пщэдджы-жьым щыщIэдзауэ жасы хъуху лэжьэгъуэ зэманыр дакъикъэ бжыгъэкIэ зэпыудащ. ЗысIыгъын хуейщ, ауэ си ныбжьыр илъэс 62-рэ ирикъуащ.
Апхуэдэу щытми къару сиIэщ — сэ илъэс куэд лъандэрэ сыщIобэн си мурадхэм. Арыншауэ сыпсэуфынукъым. Съездым сэ сызэрыщаубым хуэдэу нэгъуэщI гуэр щагъэпудамэ, и гур къызэгуэудынт хуэмышэчу.
— ИтIани куэд щIоупщIэ: сыт узэфэр? Узэфэри сыт хуэдиз?
— Си лэжьэгъуэ махуэр дакъикъэхэмкIэ зэпэщIэхащ, щэбэтри, тхьэмахуэ махуэм и япэ Iыхьэри хэту. Унэм куэдрэ сыкъыщалъагъуркъым: сыкъокIуэжри, согъуэлъыж. Тхьэмахуэм и пщыхьэщхьэм зэрыунагъуэу дызэхуос цIыхуи 9-р. Мыбдежым сэ щысIэт щыIэщ зэм грамм 50, адрейхэм я деж граммищэ хъу коньяк. Ауэ хьэмэмым сыкъыщIэкIыжамэ, пивэ сефэну сигу къохьэ…
— ЖаIэ уэ тхьэгурымагъуэхэм, нэгъуэщI Iэзэхэм куэдрэ захуэбгъазэу. Абыхэм я лъэр Кремлым щагъэбыдар пэж?
— Ди деж апхуэдэ цIыхухэм ящыщу зыри щылажьэркъым, сощIэж илъэсрэ ныкъуэрэ и пэкIэ къезгъэблэгъэну Джунэ къызэрызэлъэIуар. ДакъикъитхукIэ дызэпсалъэри, дызэбгъэдэкIыжащ.
— Уэ, щхьэтечу жытIэнщи, цIыхубзхэм сыт хуэдэу уахущыт (а зэманым щэхуу ягъэхъыбарырт Ельциным щIасэ цIыхубз иIэу)?
— Сэ цIыхубзхэмкIэ сехъулIащ си унагъуэкIэ. Си анэр, щхьэгъусэр, пхъуитI, абыхэм къалъхуауи хъыджэбз цIыкIуитI. Псори си псэм хэлъщ. Абыхэм я дежкIэ си лэжьыгъэм нэхърэ нэхъ лъапIэ щыIэкъым. Си анэр щылIам щыгъуэ илъэсипщI зи ныбжь си пхъурылъху Машэ псори иущийрт самыгъэпIейтеину. А псори зэхьэлIар си унагъуэрщ. Ауэ адрей цIыхубзхэм я гугъу пщIымэ, абыхэм ящыщ куэдыр апхуэдизкIэ куууэ политикэм хыхьащи, нэгъуэщI гуэри къафIэIуэхужкъым. ЖысIэнщи, пэкIухэм я нэхъыбэм щыплъагъур бзылъхугъэхэрщ.
ЩIегъуэжауэ фэ теттэкъым
Мы зэманым еш умыщIэу уризэдауэ хъунущ «90 гъэхэм ди къэралыр къызэзыгъэ
1992 — 1993 гъэхэм УФ-м печатымрэ информацэмкIэ и министру щыта Полторанин Михаил игу къегъэкIыж:
Ельциным «Аргументы и факты» газетым интервью щрита зэманыр ирихьэлIащ политикэ Iуэхухэр хуабжьу щызэIыхьа зэманым. Абы щыгъуэ лъэныкъуэ-лъэныкъуэкIэ щызэпэщIэуват СМИ-хэри. Ауэ «АиФ»-р цIыхубэм нэхъ къыщхьэщыж хуэдэт. Ар абыкIи хуитт: а зэманым газетым и редактор нэхъыщхьэу лэжьа Старков Владислав цIыхубэ депутату хахат.
Фигу къэзгъэкIыжынщ 1991 гъэм Ельциным съездым реформэхэм я программэ къызэрыщыхилъхьар икIи и къулыкъукIэ иIэ зэфIэкIхэм зы илъэскIэ хагъэхъуэну зэрылъэIуар. Съездыр арэзы хъуащ. Ельциным псори бгъэдэлът: властыр, икIэм-икIэжым, цIыхубэм и шыIэныгъэр… Ауэ сыт хуэдэу абы а дзыхьыр къызэригъэсэбэпар? ЗэрытщIэжщи, цIыхухэр нэхъыбэу зыхуей ерыскъыпхъэхэмрэ хьэпшыпхэмрэ я уасэр хуэдэ 50-кIэ дэкIуеящ. Мыхьэнэ ин дыдэ зиIэ IуэхущIапIэхэр кIэпIейкIэ бжыгъэкIэ цIыху зыбжанэм яIэрыхьащ…
ЖытIэнщи, цIыхухэм я куэдт 1993 гъэм и мэлыжьыхьым къэхъуар къызыхэкIамкIэ Урысейм и Президентым зэреупщIын. «АиФ»-р езы Ельциным абы теухуауэ еупщIауэ щытащ мыпхуэдэу: «Уэ езыр сыткIэ ухущIегъуэжа реформэхэм зэрыщIидзэрэ блэкIа зэманым?»
Жэуапыр, си фIэщу жызоIэ, щIэджыкIакIуэхэм телъыджэ ящыхъуащ. Ельциным къуаншэу зыкъызэрилъытэжар езым и блыгущIэтхэм… цIыху къемызэгъ зэрыхигъэхьамкIэ щыуауэщ. ЖыхуиIар Президентым и напэ трихыну а зэманым къыхуэдэлъа вице-президент Руцкой Александрт.
Съездым зэрыпэщIэувам хуэгъэза упщIэхэри «АиФ»-м Ельциным иритауэ щытащ. Жэуапыр зыми къыгурыIуакъым. Ельциным зэрызигъэкъуэншар депутатхэм яхудичыхыIуэу зэрыщытарщ.
«Сэ си телъхьэхэм мы зэманым сагъэкъуаншэ си ныкъуэкъуэгъухэм зэрахудэсчыхыIуэм къыхэкIыу. Яхудэзмычыхамэ нэхъыфIт»… «Щыуагъэр» Ельциным игъэзэкIуэжащ а гъэм и жэпуэгъуэм Парламентым и унэр икъутэри…
А зэманым СМИ-хэри щытыкIэ хьэлэмэтым итт. 1993 гъэм властым и гъэзэщIакIуэ, хабзэгъэув къудамэхэр прессэм хузэIухат сыт и лъэныкъуэкIи. Кремлым и телъхьэхэми Съездым къыдэщIхэми яхузэфIэкI къагъанэртэкъым цIыхухэр къыдахьэхын папщIэ: либералхэр — Парламентым, Ельциныр зигу ирихьхэр коммунистхэм я дежкIэ еплъэкIырт. Ауэ жылагъуэм къыгурыIуакIэт Iуэхур зыхуэкIуэр.
Псоми зихъуэжащ парламентым яхэуа иужькIэ. Абы щыгъуэм Кремлым Съездыр щIипIытIащ. Нэхъапэм дыгъуэну шынахэр (ар ехьэлIащ «Унагъуэми» укIытэри напэри яфIэкIуэдащ. Аращи, иджырей коррупцэм щыщIидзар 1993 гъэрщ.
Къыхэдгъэщынщи, Ельциным «коррупцэ» псалъэр зэи къыжьэдэкIакъым…
Зыгъэхьэзырар Осипов Сергейщ.
«Аргументы и факты»
