Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
ГъэщIэгъуэнщ
Сыт зэчиифIэхэр дэзыхьэхыр?
Тургенев Иван щакIуэ кIуэным и закъуэтэкъым фIэфIыр, атIэ псы есынкIи Iэзэт.
Толстой Лев спортым и лIэужьыгъуэ куэдым дихьэхырт, ауэ гимнастикэр зыпищI щыIэтэкъым. Ар илъэс 60 щрикъум махуи 6-м и кIуэцIкIэ километр 200 лъэсу икIуат (Москва икIри, Тулэ кIуащ). ЛыжэкIэ къэжыхьынми апхуэдизкIэ хуэIэзэт тхакIуэри, илъэс 70-м щынэблэгъами зи щIалэгъуэхэм япеуэфырт икIи ятекIуэрт.
Куприн Александр фIэфIыр псы есынымрэ Iэпщэрыбанэмрэт.
Горький Максим спортым пищI щыIэтэкъыми, абы и лIэужьыгъуэ куэдым зыхуигъэсат. Псы есынкIэ Iэзэт, лыжэкIэ къикIухьырт, лъэрыжэкIэ къижыхьырт.
Гимнастикэр я Iэпэгъуу щытащ Чехов Антон, Гиляровский Владимир, Левитан Давид сымэ. Ахэращ Москва япэ дыдэ къыщызэрагъэпэща гимнастикэ зэгухьэныгъэм жэрдэмщIакIуэ хуэхъуари.
Джэгурэ пэт…
Франджы политик цIэрыIуэ Констан Бенжамен и сабиигъуэм еджэныр фIэфIу щытакъым, и ныбжьэгъу цIыкIухэм егугъуныгъэкIи къахэщыртэкъым.
Зэгуэрым абы и егъэджакIуэм къыжреIэ а тIум фIэкIа зыми ямыщIэ бзэ щэху зрагъэщIэну зэрыфIэигъуэр. Бенжамен гуфIэжу арэзы хъуащ икIи хьэрфхэр зригъащIэу щIидзащ. ИтIанэ псалъэхэр, и ужькIэ тхыбзэм и мардэхэр…
Апхуэдэ щIыкIэкIэ, зэман кIэщIым къриубыдэу Бенжамен бзэщIэр зригъэщIащ, езым фIэкIа нэгъуэщIым игъэшэрыуэу и пщIыхьэпIи къыхэмыхуэу.
… Абы телъыджэ щыхъуат егъэджакIуэм иригъэщIа бзэ щэхур алыджыбзэр арауэ къыщыщIэкIам.
Крыловым и жэуап
Урыс тхакIуэ цIэрыIуэ Крылов Иван зэгуэрым къеупщIат, басня телъыджэхэр нэхъыбэу щIимытхым и щхьэусыгъуэмкIэ.
— Сэ къызэрыслъытэмкIэ, — къитащ жэуап Крыловым, — мащIэ щIэстхым и щхьэусыгъуэмкIэ къызэупщIмэ нэхъыфIщ, зыгуэр щIэстхаххэм и щхьэусыгъуэмкIэ сыхагъэзыхь нэхърэ.
УсакIуэмрэ пащтыхьымрэ
Франджы пащтыхь Людовик XIV гъащIэм, модэм зыкIи зыкъыкIэригъэхун фIэфIтэкъым. Апхуэдэу абы зэгуэрым усэ итхыу щIидзащ. И IэдакъэщIэкIхэм хэплъэжыну дзыхь зыхуищIыр усакIуэ Буало и закъуэт.
Пащтыхьым и зи чэзу усэм къеджа нэужь, Буало жиIащ: «Зи щIыхьыр ин, уэ пхузэфIэмыкI гуэри щыIэу къыщIэкIынкъым. Псалъэм папщIэ, нобэ усэ мыхъумыщIэ птхыну уигу къихьати, телъыджэу къохъулIащ».
Шыпш Даянэ.
Куржы
Батуми къалэм и жэщ теплъэр. Сурэтыр Къарей Элинэ трихащ.
Интернетым дыкъыщоджэ
Мывэ лъапIэм и хъыбар
Зы хьэрычэтыщIэ гуэрым Африкэ Ипщэм налмэс (алмаз) къыщищэхуащ, джэдыкIэ кугъуэ хуэдиз хъууэ. Ар унэм нэсыжу зэпиплъыхьа нэужь, и кур къызэрычам гу лъитэри хуабжьу и жагъуэ хъуащ. ДыщэкIым деж ихьащ мывэм ещIэн хуеймкIэ ечэнджэщыну е хуелэжьыжыну елъэIуну. IэщIагъэлIыр мывэм еплъри, и щхьэр игъэкIэрэхъуащ:
— Мы мывэр IыхьитIу зэгуэбуду, налмэс тыкъы-рыфI къыхэпщIыкI хъунущ, ауэ зэ еIусэгъуэм мывэр игъэщащэу, уасэ зимыIэ Iыхьэ цIыкIу-цIыкIуу зэбгрыщэщынри хэлъщ. Сэ абы сытегушхуэфынукъыми, уи мывэ чар къэщтэжи нэхъыфIщ.
ХьэрычэтыщIэр Iуэху иIэу здэлъатэ къэрал куэдым дыщэкI Iэзэ къыщилъыхъуащ, и налмэс къэчар налкъутналмэс тыкъыритI иригъэщIыну и мураду.
Зыгуэрым абы къыжриIащ Амстердам дыщэкI лIыжь Iэзэ дыдэ щыпсэууэ. ХьэрычэтыщIэр Амстердам кIуащ, лIыжьри къигъуэтащ. ДыщэкIыр мывэ лъапIэм еплъын зэрыщIидзэу, къыщыщIынкIэ хъуну адрейхэм къыжраIар къригъэжьащ. ЩIалэм лIыжьым и псалъэхэр зэпиудри, а хъыбарым зэрыщыгъуазэр, куэдым къызэрыжраIар, езым и деж къызэраунэтIар жриIащ.
Абы щыгъуэм лIыжьым лэжьыгъэм техуэну пщIэр къыжриIащ. ЩIалэр арэзы щыхъум, лIыжьыр, аддэ къуэгъэнапIэм къуэс, махуэ зыбжанэ фIэкIа мылэжьа щIалэщIэр къриджэри, мывэр тIууэ зэгуиудыну елъэIуащ. ЩIалэщIэм мывэр и Iэгум ирилъхьэщ, уадэ цIыкIукIэ еуэри тIууэ зэгуигъэхуащ. ХьэрычэтыщIэм ищIэнури жиIэнури хузэхэмыхыжу здэщытым щIэупщIащ:
— Куэд щIа мыр уи деж зэрыщылажьэрэ?
— Махуищ, — итащ жэуапыр лIыжьым.
— Къэрал куэдым щылажьэ дыщэкIым яхузэфIэмыкIар щIалэщIэм дауэ зэри-щIар?
— Абы ищIэртэкъым мы мывэм и лъапIагъри, и Iэр мыкIэзызу еуэри, икъу- тащ.
Фэ фщIэрэ?
Бзухэм къызэранэкIыфыр зыхуэдизыр
Фо килограмм зэхуихьэсын щхьэкIэ бжьэр 120-рэ — 150-рэ бжьаIуэм илъэтыкIын, удз гъэгъа мелуанитхум нэблагъэм тетIысхьэн хуейщ.
Зы бжьэ матэм дэсхэм къыщалъэтыхьым деж кърухэм хуэдэу зэкIэлъхьэужьу зэпыувэу щытамэ, зы сантиметр фIэкIа ямызэхуакуми, километр ныкъуэ хуэдизкIэ зашэщIынут.
Зы сыхьэтым километр 65-рэ къызэренэкIыф бжьэм. Шхынрэ къарурэ хурикъуамэ, жэщ-махуэ 25-м къриубыдэу ЩIыр и хъуреягъкIэ къилъэтыхьыфынут.
* * *
Тхьэрыкъуэр и пIэ щисым деж и гур зы дакъикъэм къриубыдэу 29-рэ къеуэу аращ, щылъатэм деж 450-м ноблагъэ.
* * *
Зи лъыр щIыхуфэ псэущхьэу дунейм тетыр Австралием и гъунэгъу тенджызхэм медузэм ещхьу хэс псэущхьэхэрщ.
* * *
Къуалэбзу псоми псы щефэкIэ я щхьэр къаIэтын хуей мэхъу, тхьэрыкъуэ закъуэращ и щхьэр къыдримыхьейуэ псы ефэфыр.
ЦIыху цIэрыIуэхэр
Диор Кристиан
1905 гъэм щIышылэм и 21-м Нормандие псыIуфэм и гъунэгъу Гранвил къалэ цIыкIум къыщалъхуащ Диор Кристиан. Ар сабий етхуанэу къахэхъуащ химие зыхэлъ щIыгъэпшэрхэр зыщэ Алехандр и унагъуэм. Диор и щIалэгъуэм архитектор IэщIагъэм ехъуапсэрт, ауэ, и адэм и чэнджэщкIэ, Политикэ щIэныгъэхэмкIэ Париж дэт школым щIэтIысхьащ.
Апхуэдэу щытми, щIалэр хуабжьу гъуазджэм дихьэхырт. 1928 гъэм художествэмкIэ галерея къызэIуихащ, абы и адэр къыдэIэпыкъури, ауэ адэм къыхуигъэуващ «Диор» унэцIэр зы щIыпIэ дежи къыщыхимыгъэщыну.
Кристиан и унагъуэм нэщхъеягъуэ зыбжанэ къыщыхъуащ 1931 гъэм къыщыщIэдзауэ. Абы и къуэш нэхъыжьыр дунейм ехыжащ, а гуауэм ихьыжащ и анэри. А лъэхъэнэм ирихьэлIэу Кристиан и адэми и Iуэхухэр зэхэзэрыхьри, и мылъкур IэщIэкIащ, езы щIалэми и галереер зэхуищIыжын хуей хъуащ.
1939 гъэм ЕтIуанэ дунейпсо зауэр къохъейри, Кристиан фронтым макIуэ. Зы илъэс щыIауэ къегъэзэжри, и адэмрэ и шыпхъумрэ щыпсэу Прованс щIыпIэм мэIэпхъуэ. Куэдрэ дэсын хуей хъуакъым ар абы, щIэх дыдэу Париж езыгъэблагъэ тхылъ къыхуагъэхьри, бзылъхугъэхэм щыгъын щрагъэд унэм щылэжьэну макIуэ.
Дунейр мамыр хъужа нэужь, Диор и сабиигъуэм и ныбжьэгъуу щыта Марсель (Marcel Boussac) хуэзэжащ. Зэгъусэу щыгъын щад фирмэ къызэIуахыну траухуэ, зауэ нэужь лъэхъэнэм цIыхухэм щIэ гуэрхэр щатIэгъэну зэрыщIэхъуэпсыр къызыгурыIуэ Кристиан и гупсысэхэр ныбжьэгъум къыдеIыгъри. Диор зи гугъу ищI фэилъхьэгъуэхэр цIыхубэм ягу ирихьыну къызыщыхъуа Марсель занщIэу триухуащ Модэм и унэ къызэIуихыну икIи франк мелуан 60 Iуэхум хилъхьащ.
Диор и IэдакъэщIэкIхэм я япэ гъэлъэгъуэныгъэр 1947 гъэм мазаем и 12-м екIуэкIащ. XVIII лIэщIыгъуэм и кIэухым щегъэжьауэ дунейпсо модэм и пашэу щыта Париж иджы щIэ гуэр хуэныкъуэт, япэрей увыпIэр иубыдыжын щхьэкIэ. Мис а щIэр къигупсысыфащ Кристиан икIи и IэдакъэщIэкIхэр щIэх дыдэу зэбграхыу хуежьащ. Абы и деж щыщахуэрт сценэм, кином и «вагъуэ» нэхъ цIэрыIуэ дыдэхэр. Апхуэдэ щIыкIэкIэ Париж дунейпсо модэм и курыхым хигъэувэжащ.
50 гъэхэм Париж щыIэ «Christian Dior» ахъшэ нэхъыбэ дыдэ къэзылэжь IуэхущIапIэ хъуащ. ЦIыху нэхъыбэ зэкIуалIэ унэм щылэжьэну унафэщIым къищтэхэр IэщIагъэлI нэхъ Iэзэ дыдэхэрт. Апхуэдэу абы и деж къыщыщIадзащ иужькIэ модельер Iэзэ хъуа-хэу Карден Пьер, Ив Сен-Лоран сымэ. Ахэри щIэх ды-дэу цIэрыIуэ хъуащ икIи езыхэм я IуэхущIапIэ къызэIуахыжащ.
Диор иужьрейуэ и Iэдакъэ къыщIэкIа щыгъынхэр игъэхьэзыра нэужь, Италием зыгъэпсэхуакIуэ кIуауэ шэджэгъуашхэ ищIу здэщысым и гур къыщыхьэри, дунейм ехыжащ.
Псом нэхъэр
Псэущхьэ жэрхэр
Гиббоным жыг щхьэкIэхэм псынщIэ дыдэу къыщекIухь. Къудамэхэр и «гъуэгуу» метр 15-кIэ кIуэфынущ а псэущхьэр. Абы папщIэ гиббоным къегъэсэбэп и лъакъуэ лъэщ, кIыхь дыдэхэр икIи зы сыхьэтым километр 16 икIуфынущ. Гиббонхэр зэрызэрыщIэ бзэ яIэжщ, псом хуэмыдэу абыхэм я макъ щызэхэпхыр шынагъуэ гуэр къыщалъэгъуам и дежщ.
* * *
Гепардым къыщижыхь щIыпIэр мыинми, псынщIагъыу зы сыхьэтым километр 96-101-рэ къещтэф. Абы и тхыр лантIэщи, и лъакъуэхэр ину зэщIехыф. Ауэ апхуэдэ къэжыхьыкIэм псынщIэу ирегъэш гепардыр. Метр 400 хуэдиз ижа нэужь, зигъэпсэхун, зигъэупщIыIужын хуейщ, аргуэру щIэпхъуэн щхьэкIэ.
* * *
Бгылъэ щIыпIэхэм щыпсэу бжэнхэр къыр задэ дыдэхэм гугъуехьыншэу докIуеиф. Абы щыгъуэми зы Iуащхьэм ипкIыурэ адрейм пкIэфынущ.
Ар къащIехъулIэр я лъэгухэм папцIэ цIыкIу зэри- Iэрщ, ахэр бгы щхьэфэ зэгуэчахэм дагъанэурэ къа- кIухь.
Псапэ Iуэху
Мылъкуракъым насыпыр
Норвегием и цIыху нэхъ къулей дыдэхэм ящыщ, ухуакIуэ компаниехэр зыIэщIэлъ, зи ныбжьыр илъэс 90 ирикъуа Тун Улав и мылъкур псапэ Iуэхум хилъхьащ.
«Сэ лъакъуэрыгъажэрэ лъэрыжэрэ сиIэщ, сшхыр мащIэ дыдэщ. Си гугъэщ псори хъарзынэ хъуну», — щыжиIащ Тун «Dagbladet» газетым ирита интервьюм.
Тун Улав крон мелард 25,4-рэ зыхэлъ псапащIэ фонд къызэIуихащ. «Сэ сызэреплъымкIэ, зы илъэсым къриубыдэу псапэ Iуэхухэм тедгъэкIуэдэфынущ крон мелуан 50, — жиIащ хьэрычэтыщIэм. — А ахъшэм и ныкъуэр хухахынущ математикэм, биологием, медицинэм, нэгъуэщI щIэныгъэхэмкIэ къэхутэныгъэхэр егъэкIуэкIыным».
ХьэщIэщхэр, сату IуэхущIапIэ инхэр ухуэным игъащIэ лъандэрэ хэта Тун Улав Норвегием и цIыху къулейхэм я пашэщ. Абы мызэ-мытIэу къыхигъэщащ и мылъкур адрей дунейм къызэрыщыхуэмысэбэпынур, къызыхуигъэнэн бын, Iыхьлы зэримыIэр.
2005 гъэм Тун крон мелуан 15 турист зэгухьэныгъэм иритауэ щытащ, 2006 гъэм крон мелуан 26-рэ благъагъэкIэ къыгухьэхэм зи ныбжьыр илъэс 13-м щегъэжьауэ 30 хъууэ яхэтхэм яхуигуэшащ. Абы сыт щыгъуи жеIэ мылъкумрэ хъугъуэфIыгъуэмрэ насып къызэрыпхуамыхьыр, атIэ щIэм ухуэпабгъэу, фIыуэ плъагъу IэщIагъэм урилажьэу упсэуныр зэрыгухэхъуэр. Аращ ар пенсэм мыкIуауэ иджыри щIэлажьэр.
Къэбарт Мирэ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:5. ЦIыхуфI и … дэгущ. 6. Адыгейм, Кърымым къадэкIуэу, ЮФО-м (Ипщэ федеральнэ щIыналъэм) хиубыдэ республикэ. 7. Iуэху щIэн зи жагъуэ, цIыху течыгъуей. 9. ТхакIуэ-усакIуэхэу КIыщокъуэ Алим, КIэрэф Мухьэмэд, Елгъэр Кашиф, Мэзыхьэ Борис, Брай Адэлбий, Апажэ Ахьмэд, Къуныжь ХьэIишэт сымэ я къуажэ. 12. Къэрэшей-Шэрджэсым, Адыгейм я щIыналъэхэм щежэх псышхуэ. 14. ПщIий къызыпыкIэ жыг. 15. ЦIыхум я нэхъыбэр зыщышынэ хьэпщхупщ. 16. Ди гъунэгъу щIалэм и … къикIащ: еджапIэ ищхьэ щIэхуащ. 18. … зыхэвэ нэхърэ бжэн зыхэпкIэ. 19. Зи пхъэр щабэ, зи гъэгъахэр гъуэжь жыг, Налшык и уэрамхэм щыкуэду. 22. Зеиншэ. 23. ДжэдыкIэ … е жыг … 25. … …. лъагъуэ зэхуаIэщ. 27. Нартхэм я ныкъуэкъуэгъу лъэпкъ. 30. Сэхуран гъэлыгъуа зыщэхэм яшыхь тхылъымпIэ. 31. КIыфI хъуащ, … щIэгъэнэгъуэщ. 33. Пшынауэ цIэрыIуэу щыта, РСФСР-м щIыхь зиIэ и артист. 35. КIыщым къыщагъэсэбэп Iэмэпсымэ. 36. Фочыпэм палъхьэ: зауэ зэманым зэрыпыджэ гъущI папцIэ.
Къехыу: 1. «Мы … къригъэжьам диуфэнщIынущ» жари, хьэндыркъуакъуэхэм шэдым зыхадзэжащ. 2. Сосрыкъуэ бзаджагъэкIэ хигъэщIа и ныкъуэкъуэгъу. 3. Революцэ зэманым шэрихьэт полкым и командиру щыта …. Назир. 4. Уэс темылъу, щIы щхьэфэ тещтыкIа. 8. Егъэлеяуэ нэпсей. 10. Мылъку зи куэд цIыху. 11. «Къэралпсо старостэкIэ» зэджэу щыта, ВЦИК-м и унафэщIу лэжьа къулыкъущIэшхуэм зи цIэр зэрихьэ къалэшхуэ. 13. ПащIэ — … 14. Адыгэ композитор Iэзэу щыта. 17. Iуэ, хадэ ихьэпIэхэм ар Iуагъэувэу щытащ. 18. МахуэцIэ. 20. Тхылъым и «джанэ». 21. Языныкъуэ къэкIыгъэхэм я къыгуэж. 24. Цым, цым, цым, … лъэбыцэжь. 26. УнафэщIым игъэлажьэ цIыхум жреIэ: «Уи жагъуэ …, улахуэм пхущIызгъуфынукъым». 28. Гъэ блэкIар. 29. Ди хэкум и Iэтащхьэр президентщ. Сауд хьэрып къэралыгъуэм я лIыщхьэм зэреджэр сыт? 32. Тэрч районым щыпсэуа мэкъумэшыщIэ цIэрыIуэ, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь. 34. … пыIэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
ШыщхьэуIум и 18-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:1. Хьэлэ. 3. Балъкъ. 6. Мэл. 10. Къыр. 11. Бещтокъуэ. 12. Налмэс. 14. БжьапцIэ. 16. Жэм. 17. Бжьакъуэ. 19. Къамыл. 23. Еру. 24. НэщхъыфIэ. 25. Кугъуэ. 26. Къалэн. 28. Пыпхъуэ. 31. АкIэ. 34. Анэшхуэ. 36. Дамэкъуэ. 39. Хъуэпсэгъуэ. 41. Тэн. 42. Къан. 43. Нало. 44. Къулей.
Къехыу:1. ХьэмфIанэ. 2. Лулэ. 4. Аркъэ. 5. Къэрэгъэш. 7. Губгъуэ. 8. ЩтапIэ. 9. Фэбжь. 13. Лыжь. 15. Пщы. 17. Бэракъ. 18. КъуанщIэ. 20. Апэсы. 21. Лэгъунэ. 22. Пхъы. 27. Анэ. 29. Хъушэ. 30. Капитан. 32. КIапсэ. 33. Сэтэней. 35. Хущхъуэ. 37. Арэф. 38. Анэл. 40. Акъыл.
