Изымрэ Ныкъуэмрэ
Къулейхэр нэхъри къулей, къулейсызхэр нэхъри къулейсыз мэхъу
Мы зэманым хэхъуэхэм куэд топсэ-лъыхь. УФ-м лэжьыгъэмрэ социальнэ къыщхьэщыжыныгъэмкIэ и министр Топилин Максим зигъэпагэу «правительствэ сыхьэтым» щыжиIащ «зэи нэхъапэм къэмыхъуауэ» улахуэхэр процент 11-кIэ дэкIуеяуэ. Ауэ а улахуэхэр зрат гуащIэрыпсэухэр а псалъэхэм зэгуагъэпащ: абыхэм я фIэщ хъуар 2019 гъэм лэжьапщIэхэм Урысейм процент 1,4-рэ нэхъыбэкIэ зэрыхэмыхъуэнум теухуауэ вице-премьер Голиковэ Татьянэ жиIахэрщ.
Къулейхэмрэ къулейсызхэмрэ кIуэ пэтми мылъкукIэ нэхъ зэпэжыжьэ зэрыхъум игъэпIейтеяуэ къыщIэкIащ япэ вице-премьер икIи финансхэмкIэ министр Силуанов Антони. Абы къелъытэ ар «нэщэнэ мыщIагъуэу». Ауэ прогрессивнэ налогым (яIэрыхьэ хэхъуэхэр зыхуэдизым тещIыхьауэ налог зэрыIахыну хабзэм) хуэкIуэ-ныр диIыгъакъым: «Къулейхэм къагъуэтынущ налогхэм зэрызыпыIуадзыну Iэмалхэр». ГъэщIэгъуэнщ. Сыт атIэ кIэлъыплъакIуэ-къэпщытакIуэ бжыгъэншэхэр щIыщыIэр? Сыту абы «зэрызыпыIуадзыну Iэмалхэр» къыщамыгъуэтыфрэ США-м, КъухьэпIэм мылъкушхуэ щызыбгъэдэлъхэм? Жэуапыр зыщ: ди деж олигарххэм щахуосакъ къулыкъущIэхэмрэ абыхэмрэ псэкIэ щызэрощIэ. Мылъкушхуэ зыбгъэдэлъхэм я дежкIэ сыт хуэдэ жьышхуэри шынагъуэкъым. Мис щапхъэхэр.
Псоми япэ дитщ
IэщIагъэлIхэм къызэрахутамкIэ, Урысейм къращIылIа санкцэхэр ди къэралым щыщ къулейхэм зыкIи къажьэхэуакъым, атIэ уеблэмэ, абыхэм щIэгъэкъуэн къахуэхъуащ я мылъкур ягъэбэгъуэнымкIэ. Урысей мелардырыбжэ ехьэжьауэ 10-м я мылъкум ику иту проценти 10,8-рэ къахэхъуащ. Абы и лъэныкъуэкIэ ахэр ящхьэпрыкIащ американ къулей дыдэхэми (проценти 7,5-рэ) инджылызхэми (проценти 3,4-рэ). Урысейм долларкIэ мелардырыбжэ 74-рэ щыIэу къыщIэкIащ. Апхуэдэу хамэ къэрал финансистхэм жаIэ Урысейм уней мылъкум и процент 82-р абы и цIыхухэм я проценти 10 къудейм щаIэщIэлъу. Апхуэдэ зэгъэпщэныгъэ и лъэныкъуэкIи Урысейр США-м щхьэпрыкIащ.
2018 гъэм ди деж доллар мелуанрыбжэхэм я бжыгъэм мин 40-кIэ щыхэхъуащ икIи ар мини 172-м щынэсащ. Дуней псом и цIыху нэхъ къулей дыдэхэм я зы процентым хыхьэ урысейхэр нэхъыбэ хъуащ. А псори «узэрыгушхуэн» защIэщ икIи уакIуэцIрыплъмэ, плъагъуркъым санкцэхэр зращIылIахэр хэтми. Армырауэ пIэрэ Топилиныр зыщыгуфIыкIыр?
УкIытэркъым икIи шынэркъым
КъухьэпIэм зи чэзу санкцэхэр къытхуагъэувыхукIэ тетыгъуэр зейхэм дыкъыхураджэ «дибгхэр щIэткъузэу къыкъуэкIа гугъуехьхэм дапэщIэтыну». АщхьэкIэ къулейхэр дэ тщыщкъым. ИпэкIэ зэрыжытIащи, ахэр зыкIи гузавэркъым, атIэ къэралым къылъыкъуэкI гугъуехьхэр фейдэ хэхыпIэ зэращIыным хущIокъу. Уеблэмэ, я мылъкур щIауфэным и пIэкIэ ахэр ягъэпIий: я кхъухьхэм, кхъухьлъатэ-хэм ису зыгъэпсэхуакIуэ щIыпIэ жыжьэ-хэм макIуэ, хытIыгу зиIэхэри яхэтщ. УэрэджыIакIуэ цIэрыIуэхэр, «гуп дыгъэлхэр» зрагъэблагъэ зэхыхьэхэр ахъшэшхуэ дыдэ текIуадэу щIэх-щIэхыурэ зэхаублэ. Шынэркъым икIи укIытэркъым.
Иджыблагъэ газетхэм къытрадзащ мыпхуэдэ хъыбар: урысей мелардырыбжэхэм я яхтэ 20-р я уасэкIэ нэхъыбэщ УФ-м и ВМФ-м иужь илъэсипщIым хуаухуа зэрызауэ кхъухь псоми трагъэкIуэдам нэхърэ. Ахэр зейхэм къахэкIащ Къэрал Думэм и мандатыр зыIыгъ зы депутат. АтIэ сыткIэ абы щыгугъ хъуну цIыху цIыкIур. А зы Iуэхугъуэ закъуэм къегъэлъагъуэ абы и пщIэри нэмысри здынэсыр.
— Урысеймрэ «къыткIэрыхуа» Америкэм я мелардырыбжэхэр нэхъыщхьэу зэрызэщхьэщыкIыр зыщ: ди деж ахэр щIыдагъэ, газ къыщIэшыпIэхэр, жыр щагъавэ компаниехэр щызыIэщIэлъхэрщ, абыхэм я деж — технологие лъагэхэм ирилажьэ IуэхущIапIэхэр зыгъэлажьэ хьэрычэтыщIэхэрщ, — жеIэ МФЮА-м СоцэкономикэмкIэ и институтым и унафэщI Бузгалин Александр.
ЩIыдагъэмрэ жырымрэ нэхъ лъапIэ хъурэ? Долларым зричрэ? ФIы дыдэщ: Зыщыгугъа хэхъуэхэм нэхърэ нэхъыбэ яIэрыхьэнущ икIи зыми игу къэкIынукъым а мылъкур пщIэншэу къащыIэрыхьа щIыналъэм щыпсэухэм зыгуэркIэ ядэгуэшэну.
Абы къыщынэркъым: къулеижьхэр зэпымыууэ мэтхьэусыхэ зыIууэ гугъуехьхэм щхьэкIэ, правительствэм зыгуэрхэмкIэ йолъэIу икIи иужьрейм ар яхуещIэ.
НэгъуэщI щапхъи
Зызыужьа къэралхэм я цIыхухэм я процент 90-р курыту псэухэм халъытэ, адрей проценти 10-р къулей дыдэхэмрэ зэрылэжьапIэншэм къыхэкIыу иратхэм «тесхэмрэщ».
ЛэжьапIэ зиIэ цIыхур КъухьэпIэм щыкъулейсызкъым. Ар щхьэусыгъуэ зыбжанэм елъытащ. Япэрауэ, экономикэм зеужь, етIуанэрауэ лэжьапщIэр акъыл хэлъу цIыхухэм трагуашэ. Абы зи гуащIэкIэ псэухэр улахуэкIэ апхуэдизу щызэщхьэщагъэкIыркъым ди деж хуэдэу. Псалъэм и хьэтыркIэ, бухгалтерым и улахуэр къэралхэм я щIыпIэхэм къанэ щIагъуэ щымыIэу щызэхуэдэщ. Зи щIэныгъэр нэхъ лъагэми нэхъыбэ щылъос. ЕгъэджакIуэм Iэрыхьэр адрейхэм къалэжьым къакIэрыхуркъым.
Къэрал псоми цIыхухэм я улахуэхэм я щIагъыу щыIэр (МРОТ) абыхэм курыт лэжьапщIэр здынэсым и процент 40-м хуэдиз мэхъу. Урысейм щызекIуэ курыт улахуэ сом мин 42-р къапщтэмэ, сом мин 17-м щIегъу.
ИщхьэкIэ мардэ гуэри щыгъэувакъым, ауэ а къэралхэм къыщыпхуадэнукъым зыгуэрхэм — ахъшэ жьгъейхэр, адрейхэм, сом мелуанхэр щаIэрыхьэу.
— Ди деж-щэ? ЗыхэпсэукIын папщIэ зыхуеину нэхъ мащIэ дыдэми нэмыс зыIэрыхьэхэм я бжыгъэр мелуан 20-м нызэрохьэс. АрщхьэкIэ Урысейм СтатистикэмкIэ и къэрал комитетым иIэщ а бжыгъэр хуэдитIкIэ нэхъыбэу шэч уэзыгъэщI къэхутэныгъэхэр, — жеIэ экономикэ щIэныгъэхэм я доктор Смирнов Сергей. — Языныкъуэ политикхэм ди гъащIэр ефIакIуэу тхьэ щаIуэжми, къулейсызхэм къахэхъуэ зэпытщ. ЦIыхухэм я нэхъыбэм яIэрыхьэркъым, щыгъыным и гугъу тщIыххэнкъыми, зрикъун ерыскъы къызыщIэкIыну ула- хуэ.
Псом хуэмыдэу нэхъ хэплъэгъуэр къулейсызхэм я Iыхьэ щанитIыр бынхэр щапI унагъуэхэр зэрыарарщ.
Иджы улахуэ нэхъ мащIэ дыдэр упсэун папщIэ нэхъ мащIэ дыдэм хуагъэдащ. АрщхьэкIэ сыт зищIысыр сом мин 11-р? Псом хуэмыдэу щхьэусыгъуэ гуэркIэ зэщхьэгъусэхэм языхэз мылажьэмэ?
АтIэ апхуэдизу зэхадыгъуэ икIи зи мылъкур яхуэмыгъэкIуэщI ди къэралым и къулыкъущIэхэм апхуэдэ мызахуагъэр щагъэкIуэдыжынур дапщэщ.
