Лъэпкъым и лIыгъэмрэ и гуащIэмрэ я щапхъэ
Сталинград IэщIэкIамэ, ди къэралым къыпэплъэр жыIэгъуейт
1940 гъэм дыгъэгъазэм и 18-м Гитлер къищта «Барбаросса» унафэм къызэрыщыгъэлъэгъуамкIэ, СССР-м уащхъуэдэмыщхъуэу теуэным хуэгъэпса «уафэхъуэпскI» зауэр ирагъэжьэну нэмыцэхэр хьэзырт.
Мэзкуу и деж къыщрагъэкIуэтыжа иужь, нэмыцэхэм къагурыIуащ КъуэкIыпIэ фронтым и кIыхьагъкIэ зэребгъэрыкIуэн къару зэрамыIэр. Гитлерыдзэхэм гъэсыныпхъэ къемэщIэкI зэрыхъуар абы къыхыхьэжри, вермахтым унафэ ищIащ фронтым и ипщэ лъэныкъуэмкIэ нэхъ тракъузэну. ЩIыдагъэм хуэкъулей Грознэрэ Бакурэ абыкIэ щыIэт…
Тыншу къащтэну къащыхъурт
Нэмыцэхэм а лъэхъэнэм Сталинград тыншу къащтэну къащыхъурт. Абыхэм зэрагугъэмкIэ, а къалэм генерал-полковник Паулюс Фредерик и 6-нэ армэм и закъуэ ираутIыпщмэ, ба-дзэуэгъуэм и 25-р къэмысу вермахтым и дзэхэр Индыл зэпрыкIынут.
АрщхьэкIэ Кавказым къащыпэщIэува совет армэм и ерыщагъымрэ Воронеж деж къызэрыщызэтрагъэувыIамрэ зэхыхьэжри, фашистхэм Сталинград къэубыдыным и Iуэхур псом нэхъыщхьэу къалъытэжащ.
Гитлер и дзэпщхэм а къалэмкIэ къаруущIэхэр ягъакIуэу щIадзащ. Апхуэдэу Сталинград бадзэуэгъуэ мазэм ебгъэрыкIуа дивизэхэр 30-м нэблагъэу щытамэ, абыхэм я бжыгъэр шыщхьэIум — 69-м, фокIадэм — 81-м нызэрыхусащ.
Дауи, упщIэ къоув: «Апхуэдиз «гулъытэ» а къалэм бийм сыт щIыхуищIар?» жыпIэу. Абы и жэуапри зэхэгъэкIыгъуафIэу ди гугъэщ: япэрауэ, Индыл и зэпрыкIыпIэхэр нэмыцэхэм зыIэрагъэхьамэ, Совет къэралым тафэмкIэ и псы зекIуапIэ нэхъ лъэщ дыдэр абыхэм «зэпаупщIырт».
ЕтIуанэрауэ, фашистхэм КавказымкIэ яунэтIмэ, Сталинград зыщызыгъэбыда советыдзэхэр я щIыбагъ къыданэрт.
Ещанэрауэ, а къалэр къызэращтэу, Тыркумрэ Япониемрэ ди къэралым къытеуэну нэмыцэхэр къагъэгугъат. Псалъэм папщIэ, Тыркум езым и гъунапкъэм дивизэ 28-рэ къыIуишауэ хьэзыру щиIыгът.
Къэрал куэдым къыщыдэкI газетхэм «Сталинград» псалъэр текIыртэкъым, дуней псом и цIыхухэм ящыщу радиом едаIуэхэми я тхьэкIумэ икIыртэкъым. Уеблэмэ Гитлер и гъуэр здэщыIэ Берлин щылажьэ радиом 1942 гъэм фокIадэм и 15-м мыпхуэдэу къиIукIауэ щытащ: «Африкэ Ищхъэрэм щекIуэкIхэм мыхьэнэшхуэ яIэ щхьэкIэ, Дунейпсо зауэм и дежкIэ Сталинград деж къыщыхъухэр нэхъыщхьэжщ».
Зэхэуэм ипэ къихуэу ди тIасхъэщIэххэм яхузэфIэкIащ фашист унафэщIхэм я «щэху» къатIэщIыну. Нэмыцэхэм ипщэ лъэныкъуэмкIэ ебгъэрыкIуэну зэрамурадыр япэ дыдэу Совет къэралым и Генеральнэ штабым 1942 гъэм и мазаем Iэрыхьащ.
Гъатхэпэм и 23-м Ставкэм къыхуагъэхьа тхыгъэм зэкIэлъыгъэкIуауэ итт фашистхэм ипщэ лъэныкъуэм хуэгъэзауэ удынышхуитI ди къэралым къра-дзыну зэрамурадыр. АрщхьэкIэ, советыдзэм и унафэщIхэм къызэралъытэмкIэ, нэмыцэхэр иджыри МэзкукIэт здеIэнур. Апхуэдэут зэрегупсысри СССР-м ЗыхъумэжыныгъэмкIэ и къэрал комитетым и УнафэщI Сталин Иосиф. Апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэм къыхэкIкIэ, Дзэ Плъыжьым и фIыпIэр Мэзкуу и Iэгъуэблагъэхэм щаIыгът.
Сталиным къызэрилъытэмкIэ, зыхъумэжыныгъэм пыщIа Iуэхугъуэхэми къадэкIуэу, бийм щIыпIэ-щIыпIэхэми щытеуэн хуейт. Арати, Кърымымрэ Харьков дежрэ щыIэ советыдзэхэр бийм ебгъэрыкIуэным и унафэр дзэзешэ пашэхэм я зэхуэсым къыщащтащ. Ауэ абы фIы лъэпкъ кърикIуакъым. Харьков къэтщтэнщи, гъэр къудейуэ абдежым Дзэ Плъыжьым цIыху мин 240-рэ щыфIэкIуэдащ. Совет Армэр къызэрыхагъэщIам фронтым и ипщэ лъэныкъуэмкIэ щыIа щытыкIэр хуабжьу къыщызэIигъэхьащ. Мэкъуауэгъуэм и 28-м Германием и дзэхэм лъэщу къэкIуатэу щIадзащ.
А лъэхъэнэм Сталинград зыхъумэ советыдзэм хэт зауэлIхэр къатегуплIэхэм яйм нэхърэ 1,7-кIэ, топ лIэужьыгъуэрэ танкыу дыдейхэм яIар — 1,3-кIэ, кхъухьлъатэкIэ — 2-кIэ нэхъ мащIэт. КъарукIэ къызэрыдэбэкIым къыхэкIкIэ, фашистхэм яхузэфIэкIащ бадзэуэгъуэм и 11-12-хэм я зэхуаку дэлъ жэщым Сталинград областым изэрыгуэну. Бадзэуэ- гъуэм и 17-м советыдзэм и 62-нэ, 64-нэ армэхэм я гупжьейхэр генерал-полковник Паулюс Фридрих зи пашэ 6-нэ нэмыцэ армэм IущIащ. Апхуэдэу щIидзащ жэщ-махуэ 200-м и кIуэцIкIэ екIуэкIа Сталинград зэхэуэр.
Сталинград гузэвэгъуэ ин къыщылъэIэса зэманым ипэхэм хуэзэу, бадзэуэгъуэм и 28-м ЗыхъумэжыныгъэмкIэ къэрал комитетым и УнафэщI, цIыхубэ комиссар Сталин Иосиф зи № 227-нэ унафэ къыдигъэкIащ. Ар теухуат псэзэпылъхьэпIэ шынагъуэ СССР-м къызэрытепсыхам. А унафэм итт къэралым къыщхьэщыжыну зи къалэн дэтхэнэ зыри, дапхуэдэу Iуэхур къемыкIуэкIами, ищхьэкIэ щыIэ унафэщIхэм хуит къамыщIауэ, икIуэт мыхъуну. Сэлэтхэм къищынэмыщIа, апхуэдэ унафэм щхьэпрыбэкъукI дзэзешэхэмрэ полит лэжьакIуэхэмрэ щысхь лъэпкъ хуамыIэу, яIыгъ къулыкъумрэ къыхуагъэфэща дамыгъэхэмрэ пагъэкIынурэ, зауэ трибуналым ирашэлIэнут зи гугъу тщIы унафэм ипкъ иткIэ.
КъищынэмыщIауэ, зауэм здыIутым лIыгъэншагъэ къэзыгъэлъэгъуа частхэм я щIыб ахэр икIуэтыжыну хуит зымыщI дзэхэр къыдагъэувэрт Сталиным и унафэкIэ. Хэку зауэшхуэр зэрыщыту къащти, апхуэдэ унафэ гущIэгъуншэ зэи ящIакъым. Ауэ ар щытыкIэ гугъум къигъэщIа Iуэху бгъэдыхьэкIэт. Сталинград IэщIэкIамэ, ди къэралым къыпэплъэр зэхэгъэкIыгъуейт.
Бийм иджыри къаруушхуэ бгъэдэлъщ
Советыдзэхэм лIыхъужьыгъэ къызэрымыкIуэ къызэрагъэлъагъуэм къыхэкIкIэ, нэмыцэдзэхэм яхузэфIэкIакъым Сталинград псынщIэу зыIэщIаубыдэну. Абыхэм хэщIыныгъэу ягъуэтыр апхуэдизкIэ куэдыщэти, зенитнэ часть гуэрым хэт зи цIэр къахуэмыщIа унтер-офицерым мыпхуэдэу итхыгъауэ щытащ: «Си щхьэфэцым зресэ гъуэгу напкъэм Iут машинэхэм ди сэлэтхэм я хьэдэхэр ярызу щыслъагъукIэ!»
АрщхьэкIэ бийм къаруушхуэIуэ иджыри бгъэдэлът. Кавказым хуеIэ 4-нэ танк армэм СталинградкIэ ирырагъэгъэзэжат. Абыхэм яужь иту Индыл псы Iуфэм Iут къалэшхуэм къыхуеIэрт 3-нэ, 4-нэ румын, 8-нэ итальян армэхэри. Сталинград фронтым километр 800-кIэ зрагъэукъуэдият.
Гитлер и цIыхухэм яхуищIа унафэм ипкъ иткIэ, къалэр шыщхьэIум и 25-м ирихьэлIэу къащтэн хуейт. Нэмыцэхэм Сталинград удынышхуитI ирадзыну загъэхьэзырырт: зыр ипщэ лъэныкъуэмкIэ, адрейр ищхъэрэкIэ къыщежьэу. Бийр къалэм къухьэпIэмкIэ зэрыпэжыжьэр километр 60-70-т, ипщэ лъэныкъуэмкIэ — километр 20 хуэдизт.
Бадзэуэгъуэм и 25-м щегъэжьауэ нэмыцэ кхъухьлъатэхэм Индыл и псыIуфэр минэкIэ къагъэуэн щIадзащ. МыдэкIэ къалэм и бгъэдыхьэпIэхэм бийр щызэтезыгъэувыIэну зыщыгугъ щIытIхэр къалэдэсхэм ежауэ датIыкIырт. А лэжьыгъэм бадзэуэгъуэм и кIэ — шыщхьэIум и пэхэм ирихьэлIэу цIыху мин 50 ирашэлIат.
Фронтыр къыщыблагъэм, щIыпIэ властым и органхэм сымаджэщхэр Сталинград дагъэIэпхъукIыу щIадзащ. Апхуэдэу бадзэуэгъуэмрэ шыщхьэIум и махуэ 20-мрэ къриубыдэу, балигъхэмрэ сабийхэмрэ зэгъусэу, къалэдэс мини 100-м нэблагъэ Индыл и адрыщIым зэпрашащ. Ауэ зэхэуэхэм и япэ лъэхъэнэм заводхэм, предприятэхэм, медицинэм и IуэхущIапIэхэм щылажьэхэр быдапIэм дагъэIэпхъукIын ядауэ щытакъым. Апхуэдэ унафэ езы Сталиным ищIат. Абы и фIэщ хъурт къалэр бийм зэрыIэрымыхьэнур.
АрщхьэкIэ, иужькIэ нэмыцэ танкхэр уащхъуэдэмыщхъуэу трактор заводым и деж къыщыIухутэм, Сталинград дэс цIыхухэр уэру дагъэIэпхъукIын щIадзэжащ. Ауэ иджы а Iуэхум фIы къызэримыкIынур гурыIуэгъуэт. Щысхь жыхуаIэр зыхэзымыщIэ нэмыцэхэм къытрагъэщэща бомбэхэм къалэдэс куэд иукIащ.
Къалэм и Iуэхум ухегъаплъэ
Сталинград гугъуехьышхуэм, гузэвэгъуэшхуэм пэщIэуват. ШыщхьэIум и 23-м советыдзэхэм я «кIапсэ быдэр» фашистхэм пхратхъащ. Тэн и Iуфэм щызауэ 65-нэ армэр адрейхэм къалъэмыIэс хъуащ. Зэхуаку къэунэхуам Паулюс и танкыдзэм зыкъыди-дзащ. Абы и гуп пэрытхэр Сталинград ищхъэрэкIэ Индыл псы Iуфэм Iухьат.
А махуэ дыдэм Гитлер и унафэкIэ фашистхэр жыжьэрыуэ топхэмкIэ къалэм къеуащ. Зы махуэ закъуэм и кIуэцIкIэ бийм и кхъухьлъатэхэр къалэм мини 2-м щIигъурэ теуащ. Зауэр къызэры-хъейрэ апхуэдэ удын жагъуэ нэмыцэхэм нэгъуэщI зы къали ирахатэкъым; зэ IуплъэгъуэкIэ Сталинград мафIэ лыгъейр къызыхэлыдыкI хы къэукъубеям ещхьт. Исыр унэхэм я закъуэтэкъым, атIэ щIыгури Индылыпс и щхьэфэри мафIэм илыпщIырт: фашистхэм щIыдагъэ зэрыт хъумапIэхэмрэ ахэр къызэрырашэкI кхъуафэхэмрэ къагъэуати, мафIэр зыщIэна щIы дагъэр уэрамхэми ирижэрт, Индыли хэлъадэрт…
Совет Союзым и маршал Василевский Александр игу къегъэкIыж: «Сэ абы щыгъуэ къалэм сыдэтти, слъэгъуащ ар къызэрызэтеуэр. Жэщхэм жылагъуэшхуэр мафIэс абрагъуэм ещхьт. Ар зылъагъу нэмыцэхэм епIэщIэкIыу Гитлер хъыбар ирагъэщIащ: «Фюрерым и пащхьэ быдапIэр щидгъэтIылъыкIащ», — жаIэри.
Къалэм къыдэна цIыхухэмрэ зауэлIхэмрэ щтэIэщтаблэ ящIу щIагъэпхъуэжыным хуэунэтIауэ зэрыпхъуакIуэхэм лъэкI къагъанэртэкъым. АрщхьэкIэ абыхэм я мурадыр къайхъулIакъым. Фашистхэм сыт хуэдэ Iэмал къамыгъэсэбэпами, быдапIэдэсхэмрэ сэлэтхэмрэ зэрехьэжьэу къалэр ябгынакъым. Лыгъейр къызэрагъэIэсэным мафIэс- гъэункIыфIхэр псэемыблэжу яужь итт. Щапхъэу къэпхь хъунущ Катаеврэ Шурухинрэ зэрахьа лIыгъэр: я щхьэр халъхьэнкIэ зэрыхъунум къимыгъэдзыхэу, абыхэм яхузэфIэкIащ мафIэр зыщIэна, щIыдагъэ зэрыт чей абрагъуэм пхиуда гъуанэр пхъэмыфкIэ ягъэбыдэн.
Къалэм и ищхъэрэ къыдыхьэпIэмкIэ зэхэуэ гуащIэхэр щекIуэкIырт. Танк 200-м щIигъу зыщIыгъу лъэсыдзэм япэу пежьар 1077-нэ, 1078-нэ зенитнэ-топгъауэ полкхэращ. Абыхэм цIыхубзхэри яхэтт. Дапхуэдиз хэщIыныгъэ ямыгъуэтами, гупитIри яхуикIуэтакъым, езы бийри къалэм къыдагъэхьакъым. Абдежым а махуэм гитлерыдзэм щыфIэкIуэдащ кхъухьлъатэу — 5, танкыу — 43-рэ, сэлэт щэ бжыгъэхэр.
Топгъауэхэм зыкъыщIагъэкъуащ Сталинград дэт заводхэм я лэжьакIуэхэмрэ зауэ еджапIэм и курсантхэмрэ. Апхуэдэу абыхэм дэIэпыкъуэгъу къахуэхъуащ Индылыпсым тет дзэ флотилием и бронекатерхэм и хыдзэлIхэри. Зэхэуэхэр махуитIкIэ екIуэкIащ. Нэмыцэ ефрейтор Гелльман Отто и къэшэным хуитхырт: «Мыбы къыщыхъум утетхыхьыныр цIыхум хузэфIэмыкIынщ. Сталинград псори щозауэ, щхьэ зыфIэтрэ Iэ зыпытрэ, хъулъхугъи бзылъхугъи».
ШыщхьэIум и 25-м зыхъумэжыныгъэмкIэ къалэ комитетым Сталинград дэсхэмрэ зауэлIхэмрэ захуигъэзащ быдапIэр бийм ирамытыну къыхури-джэу. Iугъуэмрэ мафIэмрэ зэщIищта уэрамхэм зы махуэ къэмынэу цIыху мини 6-м щIигъу къыдыхьэрти, бийр зэтезыIыгъэ мывэ чохэр (баррикадэхэр) яухуэрт. Абыхэм танкхэр щызекIуэкIэ зэран яхуэхъу гъущI пкъохэр хагъэбыдыхьыжырт. КIуатэху къэси къалэм нэхъри быдапIэ теплъэ иIэ хъурт.
Сталинград къыдэна цIыхухэр дэгъэIэпхъукIыным гугъуехь куэдыIуэ пыщIат. Щэ бжыгъэ хъу коммунистхэмрэ комсомолым хэтхэмрэ къалэм зы унэ къыдамынэу щIаплъыкIырт. Абыхэм зыщызыгъэпщкIуа цIыхухэр зэхуашэсурэ, быдапIэр ябгынэну елъэIурт.
Псом хуэмыдэу властыр зытешыныхьыр адэ-анэ зыщхьэщымытыж сабийхэрат. Языныкъуэхэр автобусхэм ирагъэтIысхьэрти, къалэм дашырт, адрейхэр Индыл Iуфэ нагъэсырти, нэгъуэщI областхэм щыIэ сабий унэхэм кхъуафэжьейхэмкIэ зэбграшырт. Псори зэхэту 1942 гъэм шыщхьэIум и 23-м щегъэжьауэ жэпуэгъуэм и 14-м нэсыху къалэм дагъэIэпхъукIащ цIыху мин 400-м нэблагъэ. Куэдым зыкъызэщIакъуэри, я закъуэ къарукIэ быдапIэм дэкIащ, ауэ ар зыхузэфIэмыкIыу къыдэнахэр нэхъыбэжт.
Нэмыцэ кхъухьлъатэхэм къапэщIэхуэ дэтхэнэми гущIэгъу лъэпкъ хэмылъу бомбэкIэ хэуэрт. Аращ къыщыщIар уIэгъэ хъуа зауэлI 700 зэрыс, «Композитор Бородин» санитарнэ кхъуафэжьейм. Абы фашистхэм пулеметышэкIэ ираукIыхьам нэмыщI, псэууэ къикIа тIэкIуми бомбэхэр тракIутащ. «Сталин Иосиф» кхъухьым иса къалэдэс 1400-м щыщу кърагъэлар зэрыхъур цIыху 82-щ.
ФокIадэм и 10-12-хэм нэмыцэхэр Сталинград и уэрамхэм къыдыхьащ. «А Iуэхугъуэм быдапIэм щыIэ щытыкIэм зригъэхъуэжакъым, цIыхухэри иригужьеякъым, — жеIэ маршал Василевский Михаил. — Къалэдэсхэм ящыщ куэд, дэIэпхъукIын ямыдэу, быдапIэхъумэхэм яхыхьэрт, заводхэм щылэжьэну Iуувэрт.
Сталинград фронтым и унафэщIхэм къалэм и кумрэ и ищхъэрэ лъэныкъуэмрэ хъумэн Iуэхур 62-нэ армэм и пщэ далъхьащ. Абдежырт здэщыIэр «Октябрь плъыжь», «Баррикадэхэр», трактор заводхэр.
Гитлер, Винницэ и деж къыщызэригъэпэща и ставкэм, фокIадэм и 12-м Паулюс Фридрих ириджэри, махуэ гъунэгъухэм фIимыгъэкIыу Сталинград къищтэн хуейуэ унафэ къыхуищIащ.
ФокIадэм и 13-м нэмыцэхэр къалэм тезэрыгуащ. 62-нэ армэм хэт цIыху мин 50-м Паулюс ириутIыпщащ сэлэт мини 170-рэ, танкыу 500, кхъухьлъатэу миным нэблагъэ. Сталинград и дежкIэ фокIадэм и 14-р, шыщхьэIум и 23-м и ужькIэ, шынагъуэ дыдэт. Нэмыцэхэм быдапIэм щыщ къыхэмынэжауэ къалъытэрт. Дэтхэнэри хуейт къалэкум псынщIэу нэсыну. Фашистхэр зэрегъэфарэ щIыкIэншэу кIийуэ, Iупэ пшынэхэм кърагъэкI макъамэхэм дежьууэ, машинэхэм къелъэрэ къафэу къэкIуатэрт. Ауэ абыхэм я IутIыжым щIэхыу кIэ игъуэтащ, унэ къуагъхэмрэ щIытIхэмрэ къыкъуэукI зауэлIхэм шэр къытрагъэлъалъэу зэрыщIадзэу. Зыпэмыплъа «уэшхым» нэмыцэхэр щэ бжыгъэкIэ ирищIыкIырт, ауэ абыхэм увыIэгъуэ имыIэу къахэхъуэрт. Бийм псы зэпрыкIыпIэр иубыдыпэным иIэж щIагъуэ щыIэтэкъым.
Къалэ комитетым и къыхуеджэныгъэкIэ 62-нэ, 64-нэ армэхэм къалэдэсу мин 75-рэ къахыхьащ. Бийм и дежкIэ ар фIэщ щIыгъуейт. 6-нэ армэм и япэ адъютант Адам В. мыпхуэдэу итхащ: «ЛэжьакIуэ щыгъын зыщыгъ цIыхухэм я хьэдэ диижахэр адэкIэ-мыдэкIэ щылъу плъагъунущ. Абыхэм къаIэщIэна фочхэмрэ кIэрахъуэхэмрэ иджыри быдэу яIыгът. Танк къутар зэзыгъэпэщыжыну зезыгъэзыха лэжьакIуэхэм ажалыр къащылъэIэсым, зэрыщыта дыдэм хуэдэу зэфIэту я Iэпкълъэпкъ узджынтыжахэр щытт. Апхуэдэ теплъэгъуэ гущIыхьэ абы ипэкIэ зыщIыпIи щытлъагъуакъым».
Псы зэпрыкIыпIэм и деж бийм япэуващ цIыху 80 хъу чекистхэмрэ милиционерхэмрэ. Абыхэм къажьэхыхьа гитлерыдзэр IуагъэкIуэтыжащ. Абы и фIыщIэкIэ, Индыл адрыщI къикIыу къалэм къыдыхьэну къыхуеIэ 13-нэ гвардейскэ дивизэм ар хузэфIэкIащ. КIуэрыкIуэм тету ар бийм теуащ. Ди зауэлIхэм нэмыцэхэр къалэкум къыщрахужьэри, Мамай Iуащхьэми щхьэщахужащ.
Бгъэр куэдрэ уэмэ, и дамэр мэкъутэ
Гитлер быдапIэр щызэтекъутэн хуейм и иужьрей пIалъэу щэкIуэгъуэм и 14-р къигъэлъэгъуащ. А мазэм и пэщIэдзэм щегъэжьауэ Сталинград щекIуэкI зэхэуэхэр нэхъ гуащIэж хъуащ. ЩэкIуэгъуэм и 4-нэ, 5-нэ махуэхэм къалэм дэт заводхэр къиубыдын папщIэ, бийм къаруущIэхэр зэщIигъэуIуащ. «Iэбжьыгу хуэдиз» фIэкIа мыхъу щIыналъэ мащIэм зэуэ дивизи-7, абыхэм танкыдзи 2-3 яхэту, Сталинград и уэрамхэм дэзэрыгуащ.
ЩэкIуэгъуэм и 14-м нэхущым щэ бжыгъэ хъу топхэмрэ минометхэмкIэ фашистхэр къызэдиукIыу щIадзащ. КъищынэмыщIауэ, совет зауэлIхэм зыщагъэбыда щIыпIэхэм нэмыцэ кхъухьлъатэхэр увыIэгъуэ ямыIэу бомбэкIэ еуэрт. Сыхьэтийм нэблагъэкIэ апхуэдэу екIуэкIри, Паулюс и дзэхэм ебгъэрыкIуэн щIадзащ. А махуэм нэмыцэ кхъухьлъатэхэм лъэтэгъуэ мини 3-м нэблагъэ уэгум щрагъэкIуэкIащ. КъыпщыхъункIэ хъунут абы зы цIыхуи къемылауэ. Ауэ нэмыцэхэр къызэрежьэу, абыхэм зилъ хуэплъа совет зауэлIхэр къуэгъэнапIэ Iэджэми къыкъуэукIырти, бийм шэр трагъэлъалъэрт.
Сталинград зауэм и зыхъумэжыныгъэ Iыхьэм къриубыдэу фашистхэм яфIэкIуэдащ сэлэтрэ офицеру мин 700, танкрэ зэребгъэрыкIуэ топу миным щIигъу, минометрэ зенитнэ топу мини 2, кхъухьлъатэу 1400-м щIигъу.
Къыхэгъэщыпхъэщ, зэхэуэхэр щекIуэкIым Сталинград дэт заводхэм я лэжьыгъэр зы махуи къызэрызэтемыувыIар. Псалъэм папщIэ, къалэку дыдэм зэхэуэхэр щыщекIуэкI фокIадэ мазэм къриубыдэу, трактор заводым щагъэхьэзырри фронтым иратащ танк 200-рэ мотор 40-рэ.
Сталинград деж къыщыхагъэщIа и ужькIэ, нэмыцэдзэхэм къащхьэщыж хуэдэу, Геббельс и пыхъуэпышэхэм хъыбар зэбграгъэхащ быдапIэр къащIыхуэмыщтэм и щхьэусыгъуэр а къалэр ихъуреягъкIэ сыт и лъэныкъуэкIи зэщIэгъэбыдыхьауэ зэрыщытар арауэ. Абы и жэуапу тхакIуэ Полевой Борис «Правда» газетым мыпхуэдэу щитхыгъауэ щытащ: «Къалэшхуэр губгъуэ нэщIым дэнэ лъэныкъуэкIи зэIухауэ итщ. Сталинград нэмыцэхэм къащIыхуэмыщтам и щхьэусыгъуэм ущылъыхъуэн хуейр а къалэр «шыпсэу» щыт блын быдэкIейкIэ къызэрыухъуреихьар аракъым, атIэ абы и хъумакIуэхэм якъуэлъа лIыгъэмрэ къагъэлъэгъуа хахуагъэ дахащэмрэщ».
Сталинград деж щыIэ хъуа щытыкIэр къалъытэри, Дзэ Плъыжьым и командующэ нэхъыщхьэм и Ставкэм и лIыкIуэ, артиллерием и генерал-полковник Вороновымрэ Дон фронтым и командующэ Рокоссовскэмрэ, Сталиным и арэзыныгъэ хэлъу, 1943 гъэм щIышылэм и 8-м Паулюс деж ультиматум ирагъэхьащ. Абы жиIэрт: «ХэкIыпIэншэ фызэрихуам къыхэкIыу, пщIэншэу лъы гъэжэныр къызэтегъэувыIэн мурадкIэ, фхудогъэув мыпхуэдэ щIыкIэм иту зыкъэфтыну…»
АрщхьэкIэ «Iуэм» изэрыхьа нэмыцэдзэхэм я унафэщIхэм зыкъатын ядакъым. Апхуэдэу щыхъум, Ставкэм Рокоссовскэм унафэ къыхуищIащ Паулюс и армэр зэтракъутэну. ЩIышылэм и 27-м Рокоссовскэм и армэм и дзэхэм Паулюс и армэм и ищхъэрэ Iыхьэр зэтракъутащ.
Рокоссовскэм и гум къигъэкIыжырт: «зэи нэмыцэхэм ямылъэгъуа апхуэдиз къарум щIыр дэзджызджырт. Сэ слъагъуртэкъым адрей лъэныкъуэмкIэ къыщыхъухэр. Дакъикъэ 15 къудейкIэщ зэрекIуэкIар а «дунейкъутэжыр», ауэ ар апхуэдизу нэмыцэхэм зыхащIати, топхэм я уэныр зэрагъэувыIэу, нэмыцэ сэлэтхэм я Iэхэр Iэтауэ къежьащ».
Мазаем и 2-м ирихьэлIэу къаухъуреихьа нэмыцэдзэхэр къанэ щымыIэу зэтракъутащ.
Нэмыцэ офицеррэ сэлэту мин 91-м гъэру зыкъатащ. Биидзэм щыщу зэуапIэм ди цIыхухэм къыщызэщIакъуащ икIи щыщIалъхьащ сэлэт, офицер хьэдэу мини 147-м щIигъу.
Индыл деж щекIуэкIа зауэшхуэр иухащ алъандэрэ зэи щымыIа ди текIуэныгъэшхуэкIэ. Ди зауэлIхэр текIуащ дунейм щынэхъ лъэщ дыдэу къалъытэ гитлерыдзэм. Махуэ 200-кIэ екIуэкIа а зауэм хэтащ цIыху мелуани 2-м щIигъу. Сталинград зэхэуэм нэмыцэ, итальян, румын дзэхэм укIыгъэу щафIэкIуэдащ цIыху мелуан 1,5-рэ.
Сталинград щекIуэкIа зэхэуэм и ужькIэ Хэку зауэшхуэм и мызакъуэу, ЕтIуанэ Дунейпсо зауэр зэрекIуэкI щIыкIэми зихъуэжащ. Нэмыцэдзэхэм къатекIуэн щымыIэу щхьэщагъэIукIа хъыбарыр зэрыпцIыр наIуэ къэхъуат. ИкIи абыхэм икIуэту щIадзащ. Советыдзэхэр Сталинград деж зэрыщытекIуам и хъыбарыр дунейм псынщIэ дыдэу щызэлъащIысащ. ЦIыху мелуанхэр игъэгуфIащ, Гитлер и Германиер абы нэщхъеягъэшхуэм хидзащ.
Мазаем и 5-м Сталиным къыIэрыхьащ США-м и президент Рузвельт Франклин и хъуэхъу телеграммэ. Ин-джылызым и премьер-министр Черчилль Уинстон Сталиным къыхуигъэхьа телеграммэм щытхащ: «Езы Сталинград хъуащ урысей лъэпкъым и лIыгъэмрэ и гуащIэмрэ, цIыхум и фэм дигъэхуэфынум я щапхъэ».
Къумахуэ Аслъэн.
