Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Шхыныгъуэхэр
ШэкIэ щIа хъынкIэл хьэнтхъупс
Шыуаным псы щIыIэ ирагъэжыхьри шэ иракIэ. ЗэIащIэурэ зэ къытрагъэкъуалъэ, шыгъу хадзэ, итIанэ зэIащIэурэ хъынкIэлыр хакIутэ. МафIэр щабэ ящIри, зэIащIэурэ хьэзыр хъуху ягъавэ. ХъынкIэл вар пэшхьэкум къытрахри, бжьын гъэлыбжьа традзэ, шкIэплъыпс тракIэ. ЩIакхъуэ е лэкъум дашх.
Халъхьэхэр(зы цIыху Iыхьэ):
Шэ щIэмыхуу — грамм 500
Шыгъуу — узыхуейм хуэдиз
ХъынкIэлым халъхьэхэр:
Гуэдз хьэжыгъэу — грамм 60
Псыуэ — грамм 15
ДжэдыкIэ ныкъуэ
Шыгъуу — узыхуейм хуэдиз
Бжьын гъэлыбжьам:
Тхъууэ — грамм 20
Бжьыныщхьэ укъэбзауэ — грамм 15
Шыбжий сыр хьэжауэ — узыхуейм хуэдиз
ШкIэплъыпсу — грамми 10
Мэжаджэ щIакхъуэ, пщагъэ хэлъу
Нартыху хьэжыгъэ ухуэнщIар тепщэчышхуэм иракIутэри, псы шыуа къэкъуэлъакIэ япщ, бэлагъкIэ зэIащIэурэ. Ар и пщтырагъыр градус 30-35-м нэсыху ягъэупщIыIури, псы къэкъуэлъам щыщу къэна хуабэпцIым пщагъэри шыгъури хагъэткIухьри, нартыху хьэжыгъэ тхьэв пщам хакIэж. Гуэдз хьэжыгъэ хакIутэри, тхьэвыр зэхэзэрыхьыхукIэ IэкIэ япщ, хъыдан трапхъуэри, сыхьэтиплI-сыхьэтитхукIэ хуабапIэм деж щагъэтщ, къэтэджын щхьэкIэ. Хьэзыр хъуа тхьэвыр щэ дагъэ зыщыхуа тебэм и зэхуэдитIым къыфIэкIыу иралъхьэ, тхьэвыщхьэр захуэ ящI, тебащхьэр трапIэжри, абы и щхьэм яжьэ пщтыр тракIутэ, мафIэ дэпхэр тратхъуэжри, хьэзыр хъуху ягъажьэ зы сыхьэт нэблагъэкIэ. Мэжаджэ щIакхъуэр хуабэу Iэнэм трагъэувэ. Шатэ, шху дашх, къалмыкъ шей докIу.
Халъхьэхэр:
Нартыху хьэжыгъэу — грамм 700
Гуэдз хьэжыгъэу — грамм 300
Псыуэ — грамм 400
Пщагъэу — грамм 60
Тебэщыхуэу, шыгъуу — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
Лъэпкъ псалъэжьхэр
МафIэр мафIэкIэ зэщIагъанэ
Псым ухэмыхьауэ, псы есыкIэ зэбгъэщIэнукъым.
Осетин.
Къалэм и фIагъыр и гъунапкъэм къыщащIэ.
Тат.
Мэзыр зэрыщэхум щхьэкIэ нэщIу уимыгугъэ: абы аслъэн щIэсынкIи мэхъу.
Табасаран.
Бгыр бгы хуэныкъуэкъым, ауэ цIыхур цIыхуншэу псэуфынукъым.
Авар.
Дыщэм и гъунэгъу гъущIри мэцIу.
Даргин.
Ухуей закъуэ щхьэкIэ, дуней псор уи IэмыщIэ пхуилъхьэнкъым.
Лезгин.
Жьыуэ гъуэгу техьэр къызэринэкIам щыгуфIыкIыжынущ.
Нэгъуей.
Зи ныбэ изу къэкIуа хьэщIэр арэзы пщIыну гугъущ.
Балъкъэр.
МафIэр мафIэкIэ зэщIагъанэ.
Ингуш.
Сабий джэгукIэхэр
Дамэгъэв
ЩIалэ цIыкIухэр тIурытIу зэдэджэгуу щытащ. Я ныбжькIэ, я хьэлъагъ-псынщIагъкIэ зэхуэдизу щIалэ цIыкIуитIым пхъэи-дзэ ящIырти, зэхагъэкIырт хэт япэ «шэсынуми». Зи пхъэ къикIар адрейм и пщэдыкъым дэтIысхьэрт, и лъакъуитIыр «шым» и гупэмкIэ едзыхауэ. Пщэдыкъым дэсым зи пщэ-дыкъым дэсым и щхьи, и дами, и блыпкъи иубыд хъунукъым. Абы щыгъуэми зи пщэдыкъ дэсым дауэрэ зищIми хэтщ. Ар долъей, къолъых, зегъэщхъ, бгъукIэ зегъэщIей, ауэ дэIэбейуэ и пщэдыкъым дэ-сыр IэкIэ кърилъэфэхыу хэткъым.
Аращи, зыр хущIокъу нэхъыбэрэ пщэдыкъым зэрыдэсыным, мыдрейри хуейщ и пщэдыкъым дэсыр нэхъ псынщIэIуэу къридзыхыу зызэрахъуэкIыну. Зи пщэдыкъым дэсым и пщэдыкъым дэсыр нэхъ псынщIэу къридзыхын щхьэкIэ, зригъэзыхыурэ джэламэ (зэтеджалэмэ), хэткъым. Ауэ езыр лъакъуэкIэ зэфIэту, щIым IэкIэ емыIусауэ къанэмэ, и пщэдыкъым дэсар къригъэхуэхмэ, абы щыгъуэ зызэрахъуэкI.
Пщэдыкъым дэсым и лъакъуитIыр зи пщэдыкъым дэсым и гупэмкIэ щызэридзэу хэткъым. Ещхьыркъабзэу, абы и пщэр куэпкъхэмкIэ икъуз хъунукъым. Зи пщэ-дыкъ дэсым и блэгущIитIымкIэ и лъакъуэхэр щIихыу и щIыбагъымкIэ щызэридзэ, щызэригъэубыд хъунущ, ауэ абы щыгъуэм ар зи пщэдыкъ дэсым нэхъ игъэбэлэрыгъыфу къригъэхуэхыфыну Iэмал нэхъ щыIэщ. Пщэдыкъым дэсыр бзаджагъэ, Iэзагъэ хилъхьэу къригъэхуэхамэ, езыр и джэгуэгъум и пщэдыкъым дотIысхьэри, адэкIэ пащэ.
МафIэдз Сэрэбий.
Дыщалъхуа щIыналъхэм
Iуащхьэмахуэ и ищхъэрэ лъэныкъуэмкIэ къыщыщIэж псы хущхъуэхэм уешэ асфальт гъуэгу екIум.
Унэгуащэхэм папщIэ
Унэм зэрыщызэIэзэ Iэмалхэр
ЦIыхум и бгъэр, и тэмакъыр узмэ, псчэмэ, щIыIэ хыхьамэ, кIэртIоф укъэбза ягъавэ, абы и бахъэ пщтырымкIэ сымаджэр ягъэба-уэ, ипсри ирырагъэф. Ар сымаджэм сэбэпышхуэ хуохъу.
* * *
Къазым, бабыщым я зэзыр фом халъхьэ, фIыуэ зэIащIэри, и щхьэр тепIауэ щIыIэпIэ-кIыфIыпIэм махуищ-плIыкIэ щагъэув, зэхэшыпсыхьын щхьэкIэ. А фо зэхэшыпсыхьар цIыхум и Iэпкълъэпкъым бэга иIэмэ щахуэри ягъэхъуж.
* * *
Нартыху тхъафэм, щхьэцым къыщIэвыкIам и псым уефэмэ, тхьэмщIыгъумкIэ, жьэжьеймкIэ сэбэпщ.
* * *
Дэ купщIэ гъэлыгъуа пшхымэ, уи кIэтIийхэр егъэкъабзэ.
* * *
Фор бегъымбар шхыну ябж икIи сыт хуэдэ узыфэми и сэбэпу къалъытэ.
Къубатий Борис.
Чэнджэщхэр
ШхэкIэм фыкIэлъыплъ
Фшхы ерыскъыр лейуэ къыфкIэрымыпщIэн папщIэ нэмыцэ диетологхэм чэнджэщ къыват:
пщэдджыжьышхэ фымыщIу зэи къэвмыгъанэ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, ар сэбэп мэхъу уи Iэпкълъэпкъыр тэмэму лэжьэнымкIэ, щэ лейр ткIунымкIэ;
щIэх-щIэхыурэ зыгуэр фызэредзэкъэным иужь фит, лей фымышхын папщIэ;
салатхэм шатэм и пIэкIэ шху хэфкIэ;
фышхэн и пэ къихуэу томатыпс е псы къызэрыгуэкI стэкан фефэ;
дагъэмрэ фошыгъумрэ зэбэкI ерыскъыхэр нэхъ мащIэу зэрыфшхыным иужь фит;
пщыхьэщхьэшхэм деж лы Iыхьэ мыин пшхыныр сэбэпщ, сыту жыпIэмэ, абы хэлъ аминокислотахэм щэр зыгъэткIу гормонхэр нэхъ жыджэр ещI;
фыщыту зэи фымышхэ, фыхуей-фыхуэмейми нэхъыбэ фшхынущ.
МэшбащIэм и тхылъхэр хьэрыпыбзэкIэ къыдокI
АР-м, КъБР-м, КъШР-м я цIыхубэ тхакIуэ МэшбащIэ Исхьэкъ и «Щхьэл мывэхэр» романыр хьэрыпыбзэкIэ иджыблагъэ дунейм къытехьащ. Ар зэридзэкIащ Сирием къикIыжауэ Ерокъуэ къуажэм щыпсэу Тхьэкъуахъуэ Уэлид.
Уэлид Сирием и ТхакIуэ-хэм я союзым хэтщ, хьэрыпыбзэмрэ франджыбзэмрэ фIыуэ ещIэ, и анэдэлъхубзэр дахэу егъэшэрыуэ. Абы зэридзэкIауэ иужьрей илъэсиплIым къыдэкIащ МэшбащIэм и IэдакъэщIэкIхэу «ХьэIишэт», «КъуэкIыпIэмрэ КъухьэпIэмрэ», «Ирахуахэр», «Хэхэсхэр», «ГъэритI», «Джасус», «Хъан-Джэрий» тхыдэ романхэр.
Илъэс 20 ипэкIэ «Бзиикъуэ зауэр» хьэрыпыбзэм иригъэзэгъауэ щытащ Хъуажь Мухьэмэд-Хъер.
Тхьэкъуахъуэм зэридзэкIа романхэр, я бжыгъэр щитху-щитху хъууэ, Мейкъуапэ дэт «ГУРИПП» полиграфкомбина-тым щытрадзащ. Ахэр хьэрып къэралхэм ис ди лъэпкъэгъухэм Iэрагъэхьэ, щIэупщIэшхуэ иIэу зэбграх, щIаджыкI.
НэщIэпыджэ Замирэ.
ТхакIуэ щэджащэхэр
Шиллер Иоганн
Кристоф Фридрих
Нэмыцэ усакIуэ, философ, тхыдэтх, драматург Шиллер Иоганн Кристоф Фридрих 1759 гъэм щэкIуэгъуэм и 10-м Германием и Ипщэ-къухьэпIэ лъэныкъуэмкIэ щыIэ Вюртемберг герцогствэм хыхьэ Марбах-на-Неккаре къалэ цIыкIум къыщалъхуащ. И адэ Каспар Иоганн Илъэсибл зауэм хэтати, Фридрих илъэсих хъуху зыпIар и анэм и закъуэщ.
Абы еджэн щыщIидзар Лорх къуажэрщ. Япэ махуэм щегъэжьауэ щIэныгъэм дихьэхат щIалэ цIыкIур икIи и егъэджакIуэр хуабжьу игу ирихьырт. ИужькIэ, Людвигсбург мэIэпхъуэри, латин школым кIуэуэ щIедзэ. Абы илъэсиплIкIэ щеджа нэужь, апхуэдизкIэ фIыуэ зригъэщIат латиныбзэри, а бзэмкIэ усэхэр зэхелъхьэ, рим усакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэр зэредзэкI. Сабий гурыхуэр къызэрыгуэкI дерсхэм дахьэхыртэкъым. Ауэ абы и гур хигъахъуэрт Людвигсбург уардэунэхэм махуэшхуэ гуэр щекIуэкIмэ е театр теплъэгъуэхэр щилъагъумэ. Аращ абы япэ дыдэу оперэ щызэхихар, балет, драмэ щилъэгъуар. Унэм кIуэжа нэужь, абы езым театр теплъэгъуэхэр зэхилъхьэрт, илъэгъуахэм запищIыжу джэгурт, иужькIэ езыми зыгуэрхэр зэхилъхьэ хъуат.
Шиллер и IэдакъэщIэкIхэр къыщацIыхур Германием и закъуэкъым, атIэ къэрал куэдым щоджэ. Абы итхахэм ящыщщ «Оды к радости» жыхуиIэр. Къэбгъэлъагъуэмэ, абы и псалъэ зэрагъэзэхуэжаращ Европэ союзым и гимн ящIар.
Бзэм и щэху псоми фIыуэ щыгъуазэ, зи гупсысэр Iэзэу къэзыIуэтэф Шиллер и псалъэ куэд шэрыуэ хъуащ. Шил-лер дунейм къызэрытехьэрэ илъэси 100 зэрырикъур 1859 гъэм щагъэлъэпIар Европэм и закъуэкъым, атIэ США-м пщIэ щыхуащIащ абы и фэеплъым.
Шиллер и IэдакъэщIэкIхэр гукIэ зрагъащIэу щытащ, XIX лIэщIыгъуэм щегъэжьауэ школым зэрыщрагъаджэ тхылъхэм хагъэхьэ.
Къэбарт Мирэ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 1. Псэущхьэхэм ятеухуа таурыхъ. 3. Щхьэусыгъуэ гуэркIэ къуажэр зыбгынэу губгъуэм, мэзым зыщызыгъэпщкIуу щытам зэреджэ. 7. Америкэ Ипщэм щыщ къэрал, мелуан 40-м щIигъу щыпсэууэ, футболыр Iыхьэлейуэ фIыуэ щалъагъуу. 8. Теунэ Хьэчим, Сокъур Мусэрбий, ХьэкIуащэ Андрей, Къэжэр Пётр сымэ я къуажэ. 9. Мэш хьэуазэ. 10. Адыгэш къабзэ. 13. Iугъуэ куэдрэ къызриху уэнжакъым кIэрещIэ. 14. 2014 гъэм Урысей Федерацэм къыгухьэжа щIыналъэ. 17. Гъатхэм пасэу ди щIыпIэм къэлъэтэж къуалэбзу. 19. Дэрбзэр Iэмэпсымэ. 22. КъурIэн тхылъым и щхьэм теплъхьэ хъу ерыскъы. 24. ГушыIэр … и щIасэщ. 29. Школым щадж дерс. 31. ХадэхэкI. 32. Адыгэ композитор цIэрыIуэ, «Бланэ щалъху мэкIуэж», «Мазэгъуэ жэщ», «Лэскэн хъыджэбз» икIи нэгъуэщI уэрэд дахэ Iэджэм макъамэ щIэзылъхьа. 33. Бахъсэн районым щыщ къуажэ — балъкъэру 800, адыгэу 500 хуэдиз щыпсэууэ. 34. Фызыжьым … щыгъэ егъажэ. 35. Языныкъуэ псэущхьэхэм я щIыфэм хищIэ хьэпIацIэ.
Къехыу: 1. Дзэлыкъуэ районым щыщ къуажэ. 2. Языныкъуэ хьэрып цIыхухъухэм пыIэ папщIэу я щхьэм кърашэкI щэкI. 4. Зи гъэгъахэр гъуэжь, зи тхьэмпэхэм банэ къытекIэ удзыжь. 5. Къэбэрдей усакIуэ, «Нур» журналым и тхьэмадэу илъэс IэджэкIэ лэжьа. 6. Ахын тенджызым и Iуфэм Iус къалэ-курорт. 11. ПIастапхъэ. 12. … вы бжьакъуэм къокI. 13. ЦIыхубз щыгъын. 15. Губгъуэм, мэзым къыщыкI пхъэщхьэмыщхьэ гуащIэ цIыкIу. 16. Волгэ псым адыгэхэр зэреджэу щытар. 17. Хадэм зэрилэжьыхь Iэмэпсымэ. 18. Ди гъунэгъум Iэщ … иIэщ. 20. … куэбжэ зиIэ … мастэ щощIэ. 21. ПшахъуэщI. 23. Пхъэщхьэмыщхьэ. 25. Бжьыхьэм хасэу гъатхэкIэм, гъэмахуэпэм кърахьэлIэж гъавэ. 26. Iэпщэ къаруушхуэ зиIэ цIыху. 27. Районищым я тхьэмадэу чэзу-чэзукIэрэ лэжьа, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь. 28. ПщIантIэхьэ, хьэшхуэ. 30. УзыкIуэцIрымыплъыф хьэуа. 32. Аушыджэр къыщыхъуа адыгэ усакIуэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
ЩэкIуэгъуэм и 4-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:2. Дыд. 5. Мыщэ. 7. Епэр. 9. Бланэ. 10. КIагуэ. 12. ШыкIэ. 14. Ней. 15. Гъуагъуэ. 17. Бжэгъу. 21. Къунан. 22. Хьэрэ. 23. Хьэблэ. 26. Хьэпс. 27. Къулыкъу. 30. Сэмб. 31. Бжьын. 32. Нып. 34. Кхъужьей. 36. Мажьэ. 38. Псапэ. 39. Брул. 40. Фэнд. 42. Пхъэ.
Къехыу:1. Гъум. 2. Дэлэн. 3. Дунай. 4. Ер. 6. Щыгу. 8. Псы. 11. Абгъуэ. 13. КIагъуэ. 16. Гъуанэ. 18. Журт. 19. Къундэпсо. 20. Щхьэлыкъуэ. 24. Лэкъум. 25. ТIыхъужь. 28. Псыжь. 29. Иныжь. 32. Насып. 33. Пыпхэ. 35. Ежьу.37. Афэ. 39. Бо. 41. Ду.
