«Ислъэмей» телъыджэ
УФ-м и Правительствэм и саугъэтым и лауреат, «Адыгейм и ЩIыхь» медалыр зыхуагъэфэща, Адыгэ Республикэм уэрэдымрэ къафэмкIэ и къэрал ансамбль «Ислъэмейм» мы гъэм егъэлъапIэ къызэрыунэхурэ илъэс 22-рэ зэрырикъур. Иджыблагъэ абы программэщIэ щигъэлъэгъуащ Къэбэрдей-Балъкъэрым.
Гупым и унафэщIыр
Министр Къумахуэ Мухьэдин «КъБР-м и цIыхубэ артист» цIэ лъапIэм и дипломыр Нэхей Руслан иретыж. Нэхей Аслъэн Къасым и къуэр Адыгейм и композитор цIэрыIуэщ. Ар къыщалъхуащ икIи къыщыхъуащ Теувэж районым хыхьэ Джаджэхьэблэ къуажэм. 1976 гъэм абы къиухащ щэнхабзэм щыхурагъаджэу Краснодар дэт институтыр. 1978 гъэм Тбилиси къэрал консерваторэм Аслъэн щIэтIысхьэри, ехъулIэныгъэхэр иIэу 1983 гъэм къиухащ. Щэнхабзэм япэ лъэбакъуэ абы зэрыхичар джаз-гитаристущ.
Нэхейм итхащ «Раскаты далекого грома» япэ лъэпкъ оперэр, апхуэдэуи симфоние макъамэ инхэр, уэрэд купщIафIэхэр и Iэдакъэ къыщIэкIащ.
1985 гъэ лъандэрэ ар Урысейм и Композиторхэм я союзым хэтщ. Аслъэн и жэрдэмкIэ Адыгейм къыщызэIуахауэ щытащ республикэм и Композиторхэм я зэгухьэныгъэр, абы и правленэм и унафэщI IэнатIэр иIыгъащ 1992-1996 гъэхэм.
Нэхей Аслъэн и творческэ ехъулIэныгъэшхуэщ 1991 гъэм абы утыку къриша «Ислъэмей» ансамблыр. Ар нобэ зэфIэкIышхуэ зыбгъэдэлъ гупщ.
ЗыхузэфIэкIыр, нэхъ лъэщыр аракъэ?!
Ансамблым къалэн нэхъыщхьэу зыхуигъэувыжыр адыгэхэм я лъэпкъ уэрэдхэмрэ къэфэкIэхэмрэ къэгъэщIэрэщIэжынырщ, ахэр хъумэнырщ, ди щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ дуней псом хэIущIыIу щыщIынырщ.
«Ислъэмейр» Адыгейм и щэнхабзэр зыгъэдахэ гуп екIущ жыпIэныр мащIэщ. Урысейм и макъамэ щэнхабзэр зэрыщыту къапщтэми, абы хуэдэ ансамбль гъуэтыгъуей хъунущ. Апхуэдэу жытIэну дыщIытегушхуэм щхьэусыгъуэ пыухыкIа иIэщ. Ансамблым макъамэм и унэтIыныгъэ куэд къегъэсэбэп, абыхэм нобэрейм и теплъэ гуэрхэр иритми, лъэпкъ уэрэдым и купщIэр игъэкIуэдыркъым. Ар зыхузэфIэкIыр нэхъ лъэщыр аракъэ?!
Илъэс 22-рэ гъуэгуанэ къызэпызыча ансамблым зыкъыщигъэлъэгъуащ Урысей, Тырку, Иордание, Израиль, Алыдж, Инджылыз къэралыгъуэхэм, щIэх-щIэхыури ар Къэбэрдей-Балъкъэрым и хьэщIэ лъапIэщ. Ансамблыр фестиваль куэдым я лауреат хъуащ. ДэнэкIэ еблагъэми, «Ислъэмейм» гуапэу къыIуощIэ, игъэзащIэ уэрэдхэмкIэ сыт хуэдэ лъэпкъым щыщ цIыхуми и псэм, и гущIэм носыф. Абы къегъэлъагъуэр и лэжьыгъэр цIыхубэм дежкIэ уасэ зимыIэ хъугъуэфIыгъуэ зэрыхъуар.
Уэрэдрэ къэфэкIэ зэмылIэужьыгъуэу мы гупым 200-м нэблагъэ егъэзащIэ. Абыхэм яхэтщ ансамблым и унафэщIым зэхилъхьа и IэдакъэщIэкIхэри (рондо, элегие, вариацэ, н.). Гупым и макъамэ унафэщIщ КъБР-м, Адыгейм щIыхь зиIэ я артисткэ Лъыцэр Светланэ, хормейстерыр Адыгейм щIыхь зиIэ и артисткэ Агъыржэнокъуэ Саниятщ, балетмейстерыр Хьэжы Аслъэнщ.
ЗэфIэкI зиIэ ансамблым псалъэ гуапэ куэд хужаIащ:
ХьэIупэ ДжэбрэIил, композитор: «Ислъэмейм» и концертыр сюитэ дахэу тхащ, абы уэрэдымрэ къафэмрэ я симфониекIэ уеджэ хъунущ. Нэхей Аслъэн и макъамэм жанрыщIэхэр къыщытхузэIуех, ахэр щIэщыгъуэщ, гур хэзыгъахъуэщ».
Уэхъутэ Александр, УФ-м щыпсэу адыгэхэм я лъэпкъ-щэнхабзэ Хасэм и унафэщI: «СыщогуфIыкI Нэхей Аслъэн хуэдэ композитор Iэзэ, Адыгэ Республикэм уэрэдымрэ къафэмкIэ и къэрал ансамбль «Ислъэмей» лъэщыр зэрыдиIэм. Абыхэм я макъ зэхэсхыну, я къафэ телъыджэхэр слъагъуну си дежкIэ гухэхъуэщ. БлэкIа жыжьэмрэ нобэреймрэ зэпызыщIэ макъамэхэр зыхъумэ гупым фIыщIэ хузощI».
Эмрэ Дундар, тырку композитор: «Ислъэмейм» макъамэкIэ ди гущIэм къехьэс щэнхабзэм и купщIэр. Адыгэ уэрэдыжьхэр абы щигъэзащIэкIэ IэмалыщIэхэр къигъэсэбэпми, зыужьыныгъэ ярит фIэкI, и мыхьэнэм зригъэхъуэжыркъым. Гупсысэ куум ухэзышэ макъамэхэр гум йохуэбылIэ. Сыт хуэдэ ехъулIэныгъэ ансамблым зыIэригъэхьами, хуэфащэ дыдэщ».
Уджыхъу Ихьсан (Германие): «Къэрал куэдым сыщыIащ, лъэпкъ ансамбль Iэджи зэзгъэлъэгъуащ, ауэ «Ислъэмейм» хуэдэ зыщIыпIи сыщрихьэлIакъым. Гупым и унафэщIми и артистхэми я зэчийм уохъуапсэ. Уэрэдымрэ къафэмрэ лъэпкъым и бзэщ, и тхыдэщ. Дауэ уримыгушхуэнрэ гум хыхьэ уэрэдкIэ ансамбль къыщыпхуэупсэкIэ?! Ди щэнхабзэр дахэщ, ар зыгъэлъагъуэ «Ислъэмей» гупри телъыджэщ!».
УпщIэхэмрэ жэуапхэмрэ
Ансамблым Налшык щита концертым куэд пэплъащ. Пшыхьыр щIидзэн и пэ къихуэу, Нэхей Аслъэн журналистхэм IущIащ, и гупсысэ-мурадхэмкIэ ядэгуэшащ. Абы къыхигъэщащ Налшык къыздаша я концерт программэм щIэ куэди нэхъапэIуэкIэ ягъэзэщIа уэрэд, къафэ зэхуэмыдэхэри зэрыхэтыр. «ЦIыхум я гум дынэсрэ къытщыгуфIыкIмэ, абы нэхъ фIыгъуэ щыIэкъым», — жиIащ Аслъэн.
Журналистхэм къыхагъэщащ етIанэгъэ Сочэ щекIуэкIыну XVII ЩIымахуэ Олимп Джэгухэм и щэнхабзэ программэм ансамблыр хэтынкIэ зэрыхъунум теухуа хъыбар зэрызэхахар. Абы утыку къыщрахьэнум щIэупщIащ.
— ДиIэщ дгъэлъэгъуэн. Ди программэм хэтщ лъэпкъ макъамэр лъабжьэ зыхуэхъуа лэжьыгъэ инхэри иджырей мардэм къигъэзэгъа уэрэдыфIхэри. Ахэр псори зэрыдгъэзащIэр ди лъэпкъ макъамэ IэмэпсымэхэмкIэщ. Ди дежкIэ нэхъыщхьэр цIыхум дызыхащIэнырщ, ди Iуэхур къыддаIыгъынырщ, — жиIащ Аслъэн.
«Ислъэмейм» нобэ и гъуэгу хишыжащ, сыт хуэдэ лъэпкъми фIэгъэщIэгъуэнын хуэдэу. Гупым и унафэщIым къалэн нэхъыщхьэу зыхуигъэувыжыр адыгэ лъэпкъым щэнхабзэ лъэщ зэриIэр псоми къаригъэщIэнырщ.
«Макъамэмрэ уэрэдымрэ лъэпкъым и псэщ, — пищащ Нэхейм и гупсысэм. — Макъамэншэу къафэ зэрыщымыIэфынур хьэкъщ, абы къыхэкIыуи музыкэм гулъытэ хэха худощI. Мы зэманым къафэр нэхъыбэ хъуащ, абы уегъэгуфIэ, ауэ, уэрэд жызыIэр мащIэ дыдэщи, уегъэдзыхэ. Зыщыдгъэгъупщэ хъунукъым уэрэдымрэ къафэмрэ зэрызэпхар, ди уэрэдыжьхэр дуней псом щыдгъэIун зэрыхуейр».
Адыгейм щыпсэухэм симфоние музыкэр дауэ зыхащIэрэ? Классикэ макъамэхэм теухуа концертхэр щIэх-щIэхыурэ щекIуэкIрэ а щIыпIэм? Ансамблыр абыхэм хэт? Мы упщIэхэми Нэхей Аслъэн жэуап иритащ. «Зы концерт екIуэкIыу къыщIэкIынкъым ди ансамблыр хэмыту. АрщхьэкIэ, ди жагъуэ зэрыхъущи, академическэ макъамэхэр щыпэрыту схужыIэнукъым ди дежи фи республикэми. Псоми я зэхуэдэ уэрэд зэфэзэщхэр утыкум къихьэIуащи, макъамэ къабзэр щIыбагъ хъуащ. Зыми и жагъуэ сщIыну сыхуейкъым, ауэ апхуэдэ уэрэд цIрушрухэм цIыхум ахъшэ кърилэжь фIэкIа, сэбэп хъууэ сщIэркъым. СызэреплъымкIэ, щэнхабзэм и лэжьакIуэ нэсым тхыдэми, литературэми, гъуазджэми, я нэхъ мащIэрами, хищIыкIыпхъэщ, арыншауэ зыри къехъулIэнукъым», — пищащ Нэхейм.
Налшыкдэсхэр зыпэплъа пшыхьыр
Профсоюзхэм ЩэнхабзэмкIэ я унэм и утыкур а пщыхьэщхьэм игъэлыдащ Нэхейм и ансамблым. Пщащэхэр псым ес къыу хужьу, щIалэхэр къуданрэ уардэу… пшынауэ-бэрэбэнауэхэр-щэ?! Егъэлеяуэ псори телъыджэт…
Пшыхьыр къызэIуахащ «О чем плакала скрипка?» нарт симфониемрэ Хьэгъэудж Мухьэмэт и «ЗэхуэкIуэ» рапсодиемкIэ. Ахэр дэгъуэу ягъэзэщIащ КъБР-м, Адыгейм щIыхь зиIэ я артистхэу Лъыцэр Светланэ, Къумыкъу Шамсудин, Адыгейм и цIыхубэ артисткэ ХъуакIуэ Сусаннэ сымэ.
Ингуш Республикэм щIыхь зиIэ и артисткэ МэшбащIэ Саидэ «Къазбэч удж»-р и макъ дахэкIэ иришажьэри, артистхэм къафэ дахащэ къызэхуэсахэр ирагъэплъащ.
Утыку кърахьащ 2011 гъэм дыгъэгъазэм и 15-м япэу ягъэлъэгъуауэ щыта «Раскаты далекого грома» лъэпкъ оперэр. Оперэм Нэхей Аслъэн къыщигъэлъагъуэр XVIII лIэщIыгъуэм и кIэм Бзиикъуэ деж щекIуэкIауэ щыта зауэрщ. Къулейсызыгъэм къиша зауэ гуащIэм и тхыдэщ оперэр, цIыхубэмрэ пщыхэм я зауэлIхэмрэ я зэпэщIэувэныгъэщ зытеухуари. Акузэ и партиер игъэзэщIащ Кубань консерваторэр къэзыуха гупым хэт Дыгъужь Iэсият, Хьэгъурым ейр Адыгэ Республикэм щIыхь зиIэ и артист Гуазэ Тимур жиIащ. «За всю печаль моих ночей» элегиер МэшлIыкъуэ Даринэрэ Щамырзэ Къазбэчрэ ягъэзэщIащ. «ЗэхуэкIуэ», «Удж-хъурей», «Ислъэмей», «ХьэпащIэ и уэрэд», нэгъуэщI хьэлэмэт куэди концертым щалъэгъуащ.
Пшыхьым къыщыпсэлъащ КъБР-м хъыбарегъащIэ IуэхущIапIэхэмкIэ, жылагъуэ, дин зэгухьэныгъэхэмкIэ и министр Къумахуэ Мухьэдин. Ар къеджащ республикэм и Iэтащхьэм Iэ зыщIидза Унафэм. Абы итт: «Щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ зезыгъэужь, лъэпкъ зэпыщIэныгъэхэр зыгъэбыдэ Нэхей Аслъэн «КъБР-м и цIыхубэ артист» цIэ лъапIэр фIэщын». Къумахуэм къыхигъэщащ «Ислъэмейм» и концертхэр зытет дискхэр зэриIэр, хьэщIэ къыхуэкIуэмэ, нэхъ лъапIэ дыдэу къилъытэу абыхэм зэраригъэлъагъур. «Фи уэрэдхэмрэ къафэхэмкIэ ди блэкIам, ди сабиигъуэм дыхывошэжри, Тхьэм фригъэфIакIуэ», — жиIащ абы.
Нэхей Аслъэни и ансамблми я ехъулIэныгъэхэмкIэ ехъуэхъуащ Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, композитор ХьэIупэ ДжэбрэIил сымэ.
БАГЪЭТЫР Луизэ.
