И къэпщытэныгъэхэм пищэжыфатэкъым
БахъэкIэ лажьэ кхъухь япэ дыдэу зыщIауэ щытар Франджы къэралыгъуэм XVIII лIэщIыгъуэм щыпсэуа маркиз, топыдзэм и офицер, инженер IэщIагъэм езыр-езыру зыхуезыгъэсэжа Клод Франсуа Дороте де Жоффруа д’Аббэщ.
1783 гъэм бадзэуэгъуэм и 15-м абы и жэрдэмкIэ, Лион къалэм пэгъунэгъуу щежэх Соне псым траутIыпщхьат дунейм щыяпэ бахъэрызекIуэ кхъухьыр, нэхъ тэмэму къыжыпIэмэ, пироскафыр (алыджыбзэщ, «пир» — мафIэ, «скафос» — кхъухь).
Тонни 182-рэ зи хьэлъагъ кхъуафэр и пIэ изыгъэкIын хуейуэ IэщIагъэлIым къыхуигупсысар цилиндр закъуэ фIэкIа зыпкърымылъ, захуабзэу лъэгум траукъуэдия, бахъэкIэ лажьэ Iэмэпсымэ «уэндэгъурт». Зэрызэхэгъэувам и гугъу тщIымэ, пхъэкIэ зэщIэIулIа механизмэу зызыгъэкIэрахъуэм къэзыгъэзэж щIыкIэу кърихуэкI пкъыгъуэм (поршень) кхъухьым и бгъуитIымкIи щыкIэрэгъэбыдыхьа шэрхъышхуитIыр щхьэл щIыкIэу ирихужьэрти, абыхэм я хьэнцэхэмкIэ псыр щIрагъэтхъурт.
Тхыдэр щыхьэт зэрытехъуэжымкIэ, кхъуафэр псым и жапIэм пэщIагъэувэу щрахужьэм, кърикIуэнур зыфIэгъэщIэгъуэн куэд къызэхуэсат. АрщхьэкIэ, метр 365-рэ фIэкIа зымыкIуа кхъуафэм псыIум зыкIэригъэзэгъэ- жын хуей хъуащ — бахъэрылажьэ Iэмэпсымэу къезыхуэкIым езы кхъухьыр, къыпхуэмыцIыхужын хуэдизу, зэпкъриудыныщIати.
Ар зигу щIыхьа маркизым и къэпщытэныгъэхэм адэ-кIэ пищэжыфатэкъым, Iэмэпсымэ телъыджэу къигупсысар зэрыригъэфIэкIуэн мылъкурэ ахъшэрэ къэралым и унафэщIхэми хьэрычэтыщIэхэми къызэрырамытам къыхэкIыу.
ХЬЭТЫКЪУЭ ЩауапцIэ.
