Адыгэпщ хахуэ ХьэтIохъущокъуэ Исмел-Псыгъуэ
ХьэтIохъущокъуэ Исмел-Псыгъуэ адыгэ лъэпкъ цIэрыIуэм къыхэкIащ.1787 — 1791 гъэхэм екIуэкIа Урыс-Тырку зауэм хэтащ, иужькIэ, епщыкIуиянэ лIэщIыгъуэм и кIэухым щыщIэдзауэ, дунейм ехыжыху, Къэбэрдейм къыщыхъуа Iуэху псоми хузэфIэкI хилъхьащ, и цIэр адыгэхэм ящыгъупщакъым нобэр къыздэсым. Ар ХьэтIохъущыкъуей Ипщэм (иджы Зеикъуэ) 1760 гъэм къыщалъхуащ.
Бытырбыху щIэныгъэ щигъуэта нэужь, ХьэтIохъущокъуэр 1787 гъэм тыркухэм Очаков къалэр яфIэзыубыда дзэм хэтащ, абы и ужькIэ и мурадащ шведхэм иращIылIа зауэм хыхьэну. Дзэпщ Потёмкин-Таврическэм пащтыхь гуащэм, Екатеринэ ЕтIуанэм, хуитхыгъащ абы щыгъуэ: «Измаил-бей къэбэрдей лъэпкъ цIэрыIуэм къыхэкIащ, подполковникщ, Очаков деж лIыгъэ къыщигъэлъэгъуащ, налкъутналмэскIэ гъэщIэрэщIа медаль хуэфащэщ».
ХьэтIохъущокъуэр швед зауэм хэтарэ хэмытарэ дыщыгъуазэкъым; 1790 гъэм ар тырку фронтым къыщыхутэжащ, Измаил быдапIэр къэзыщтахэм яхэтащ, абы щхьэкIэ къратауэ щытащ Георгий орденым и еплIанэ нагъыщэр.
Дзэпщ цIэрыIуэм, Потёмкин-Таврическэм, гъунэгъу дыдэ хуэхъуауэ щытащ Исмел-Псыгъуэ. Бутков П. Г. зэритхымкIэ, Потёмкиным деж щыIэ «кавказ депутатхэмрэ лIыкIуэхэмрэ» ящыщащ ХьэтIохъущокъуэр. Потёмкиныр лIа нэужь (1791 гъэм) кавказ депутатхэмрэ лIыкIуэхэмрэ хэкум къагъэзэжащ.
ХьэтIохъущокъуэ Исмел Къэбэрдейм къыщихьэжар 1794 гъэрщ. Къэбэрдейм и Iуэхур хэплъэгъуэ хъуауэ кърихьэлIэжащ ХьэтIохъущокъуэр: лъэпкъ унафэр IэщIахыпэным нэсат, ижь-ижьыж лъандэрэ адыгэхэм къадекIуэкI хабзэхэм урыс дзэпщхэр къыхэIэбэ хъуат, абыхэм я Iизыныншэу Хасэ зэхашэ-ну хуиттэкъым… Ар ягу темыхуэу, къэбэрдей лIакъуэлIэшхэр къызэрыIэтащ. КъызэрыIэтахэр «я пIэ ирагъэтIысхьэжын щхьэкIэ», Къэбэрдейм дзэ кърашащ. Абы нэхъ- ри къызэщIигъэплъащ къэбэрдейхэр.
А псом дауэ хущыта ХьэтIохъущокъуэ Исмел — ар IупщI дыдэкъым.
Дызыщыгъуазэр мыращ: Къэбэрдейм къигъэзэжри, куэд мыщIэу ХьэтIохъущокъуэ Исмел хэкум ирагъэкIауэ щытащ, езым и къуэш майор Адэлджэрийрэ майор Хьэмырзэ ХьэтIохъущыкъуэрэ щIыгъуу, — Екатеринославскэ губернэм ягъэкIуащ, «темыплъэкъукIыу» абы щаIыгъын щхьэкIэ. Щыми щхьэусыгъуэ хуащIар «дзыхь ебгъэз зэрымыхъунурт».
1794 гъэм къигъэзэжа нэужь, зэман кIэщI дыдэщ ХьэтIохъущокъуэ Исмел и хэкум зэрырагъэсар, «дзыхь щIыхуэпщI мыхъун» гуэри абы илэжьауэ дыщыгъуазэкъым.
1795 гъэм и гъатхэпэ мазэм ХьэтIохъущокъуэ зэшитIымрэ Хьэмырзэ ХьэтIохъущыкъуэрэ ЦIэмэз (Новороссийск) дагъэтIысхьащ. 1798 гъэм генерал-лейтенант Горич (Бэджыдэ) шэс ихьэри, Хьэмырзэ ХьэтIохъущыкъуэ езым деж иригъэшащ — Слободской губернэм; Адэлджэрий а гъэ дыдэм къэ-кIуэсэжри урысыдзэм пэщIэува къэбэрдейхэм пашэ яхуэхъуащ.
1801 гъэм гъатхэпэ и 12-м и ужькIэ (Александр 1 пащтыхь хъуауэ) ХьэтIохъущокъуэ Исмел Бытырбыху кIуэри, абы зыбжанэрэ щыпсэуащ. Пащтыхьым «и нэфI къыщыхуащ» ХьэтIохъущокъуэм: «Урысейм и пащхьэм щиIэ фIыщIэм папщIэ» полковник цIэр къыфIащащ, сом минитхуи къратыжын хуейуэ унафэ ящIащ. Абы и ужькIэ илъэситIым щIигъукIэ Бытырбыху зыщиIэжьэн хуей хъуащ , и лъэпкъэгъухэм я Iуэху зэрихуэу. Къэбэрдейхэм я Iуэху зытетымрэ я Iуэхур дяпэкIэ зэтеубла зэрыхъунумрэ теухуауэ тхылъ игъэхьэзырри, ар Къэрал кIуэцI IуэхухэмкIэ министерствэм щIилъхьащ Исмел-Псыгъуэ. Пащтыхьми министрми щыгъуазэ зыхуащIа нэужь, тхылъыр Кавказым и дзэпщ Цициановым деж къагъэхьащ. Кавказ Ищхъэрэм ис лъэпкъ зыбжанэр зэрызехьэ хъуат, Урысейм и сэбэп хэлътэкъым абы, ауэ ахэр «IэщэкIэ бгъэбэяуну игъащIэкIэ пхузэфIэкIынутэкъым», абы къыхэкIкIэ, Урысейм къыдихьэхын хуейщ а лъэпкъ-хэм ящыщ зы, ар и пIэ итIысхьэжмэ, абы щапхъэ трахынущ адрей лъэпкъхэми, итхырт ХьэтIохъущокъуэм. Абы къызэрилъытэмкIэ, псом япэ уахэзэгъэнут икIи я пIэ ибгъэтIысхьэжыфынут къэбэрдейхэр, сыту жыпIэмэ ахэр Урысейм зэрыхыхьэрэ куэд щIати. «Урысейм и политикэр иджыри къэс зытеухуауэ щытар, — итхырт ХьэтIохъущокъуэм, — бгырыс лъэпкъхэм яку хьэргъэшыргъэ дэлъхьэнырщ… Ар афIэкIа уигу тебгъахуэ хъунукъым, езыхэр арэзыуэ зэбгъэувэлIэфынущ бгырыс лъэпкъхэр». Абы щхьэкIэ лэжьыпхъэхэри къегъэлъагъуэ ХьэтIохъущокъуэм, япэ игъэщын хуейуэ къелъытэ мыпхуэдэ Iуэхухэр: а) Кавказым ис лъэпкъхэм ижь-ижьыж лъандэрэ къадэгъуэгурыкIуэ хабзэхэм хэмыIэ-бэн; б) къэбэрдейхэм траха щIыхэр етыжын, ар мыхъунумэ, я Iэщыр игъащIэ лъандэрэ щагъэхъу хъупIэхэр япэмыубыдын; в) къэбэрдеипщхэм якIэщIэкIуэсыкIыурэ Линием зэпрыкIа пщылIхэр етыжын, ахэр кIуасэу дяпэкIэ яхуэмыдэн.
ХьэтIохъущокъуэ Исмел 1804 гъэм и бжьыхьэм Кавказым къагъэкIуэжащ пащтыхьым и унафэкIэ, «бгырысхэр я пIэ игъэтIысхьэжынымкIэ абы хузэфIэкIынум еплъын пап щIэ».
Кавказым и дзэпщ Цициановым Бытырбыху итхауэ щытащ къэбэрдейхэм ящIхэр етыжын жыхуэпIэр «икъукIэ егъэлеяуэ», езы ХьэтIохъущокъуэри Линием зыкIи сэбэп щымыхъуну.
Дауэ хъуами, ХьэтIохъущокъуэм Кавказ линием къулыкъу къыщратри, Гумкъалэ (Георгиевск) да-гъэтIысхьащ — арат 1802 гъэм къызэрагъэпэща Кавказ губернэм и къалащхьэр. Гумкъалэ дэзагъэу щытауэ къыщIэкIынукъым ХьэтIохъущокъуэр — лъэпкъ Iуэху зэрихуэурэ, Къэбэрдейм щIэх-щIэхыурэ ихьэжырт. Абы и лъэныкъуэкIэ гъэщIэгъуэнщ Къэбэрдейм и Iуэхухэр зи пщэ далъхьа генерал-майор Дельпоццо итхар: «Полковник ХьэтIохъущокъуэ Исмел дзэм къулыкъу щищIащ, итIанэ Екатеринослав ягъэкIуауэ щытащ; иужькIэ Бытырбыху щыпсэуащ; Георгий орденым и 4-нэ нагъыщэмрэ медалрэ къратащ; урысыбзэкIи франджыбзэкIи мэпсалъэ икIи матхэ; и улахуэр сом 3000 мэхъу. Апхуэдиз гулъытэ зыхуащIар къызэрыщIидзыжаращ мыгурыIуэгъуэр. Гумкъалэ зэрыдэсыр пэжщ, ауэ и щхьэгъусэр Къэбэрдейм къригъэкIыркъым, илъэсипщI зи ныбжь и къуэр и уэркъхэм ящыщ зым и къанщ. Къэбэрдейм щихьэжкIэ, жорри (орденыр) медалри зыкIэрехри и жыпым ирелъхьэ».
Къэбэрдейм и Iуэхур нэхъри къызэщIэплъауэ кърихьэлIэжащ Исмел-Псыгъуэ. Пащтыхь къулыкъущIэхэмрэ генералхэмрэ бгы-рысхэр залымыгъэкIэ Iэрыубыд зэращIынырт зыпылъыр. Ардыдэр паубыдащ ХьэтIохъущокъуэм — езым и лъэпкъри Къэбэрдейри къыжьэдикъуэн, иригухын, я пIэ иригъэтIысхьэжын хуейуэ. Къэбэрдеймрэ Урысеймрэ яку мамырыгъэ дилъхьэн мурад иIэут ХьэтIохъущокъуэр и лъэпкъэгъухэм къащIыхыхьэжар. Ар фIырыфIкIэ къызэремыхъулIэнур щIэх дыдэ къыгурыIуащ ХьэтIохъущокъуэ Исмел: дзэпщхэм зэрахьэ лейр зигу темыхуэр куэд зэрыгъэхъуат, абыхэм яхэтт езым и унэкъуэщхэри — и къуэш Адэлджэрий, и адэ къуэшым и къуэ Аслъэнбэч сымэ, нэгъуэщIхэри.
Къэбэрдей Iуэхухэр зи пщэ далъхьа генерал-майор Дельпоццо зыбжанэрэ хуэтхьэусыхащ Кавказым и дзэпщ Цициановым: полковник ХьэтIохъущокъуэр жыIэмыдаIуэщ, сэбэпыншэщ, къытхуищIэ щыIэкъым, Къэбэрдей псор дэнэ къэна, езы дыдэм и унэкъуэщхэри къедаIуэркъым, пщIэ лъэпкъ къыхуащIыркъым… Цициановри акъылэгъут Дельпоццо ХьэтIохъущокъуэм кIэрилъхьэ пцIымкIэ. Абы къызэрилъытэмкIэ, Урысейм щIэныгъэ щызыгъуэта бгырысхэр фIыуэ ялъагъуртэкъым и лъэпкъэгъухэм, дзыхь хуащIыртэкъым, апхуэдэ IэнатIэ Iууват ХьэтIохъущокъуэри: лъэпкъ лъэрызехьэм къыхэкIами, къэбэрдейхэр зригъэдэIуэн лъэкIыртэкъым…
1808 гъэм Кавказ линием и Iэтащхьэ хъуащ лъы гъэжэныр зи IэщIагъэ генерал гущIэгъуншэ Булгаков С. А. ЩIэх дыдэу жагъуэгъу зэхуэхъуащ абырэ ХьэтIохъущокъуэ Исмелрэ: генералым зэхищIыхь щIэпхъаджагъэ къомыр игу техуакъым ХьэтIохъущокъуэм. Булгаковыр къигъэлыбащ пщы цIэрыIуэр зэрыжыIэмыдаIуэм. Къэбэрдеймрэ Урысеймрэ дахэкIэ зэгуригъэIуэн мурадым хуэлажьэ ХьэтIохъущокъуэм куэдрэ бзэгу кIэлъызэри-хьащ Булгаковым, ар зэригъэулъииным пылъащ. «Къэбэрдейр и пIэ игъэтIысхьэж, уэращ псори къызэщIэзыгъаплъэр» — арат Булгаковым ХьэтIохъущокъуэ Исмел пиубыдыр. «Къэбэрдейр къызэщIэзыгъаплъэр» Булгаковым хуэдэ дзэлI лъыифхэрт — абы ХьэтIохъущокъуэр зэрыщыгъуазэр яфIэфIтэкъым Кавказым ис пащтыхь къулыкъущIэхэмрэ генералхэмрэ. 1810 гъэм и гъэмахуэм Булгаковым дзэшхуэ яриутIыпщауэ щытащ Къэбэрдеймрэ Псыжь адрыщI ис адыгэхэмрэ.
Дзэм адыгэ къуажэ 200 зэтракъутащ, цIыху минипщI яукIащ, я гъавэр ягъэсащ, я Iэщыр фIатхьэкъуащ. ЛIыгъэ зэрихьауэ илъытэжри, Булгаковыр… орден щIэлъэIуащ. Орден къратыным и пIэкIэ генерал гущIэгъуншэм езы пащтыхь дыдэр къыхуэхъущIащ, бгырысхэр нэхъри бий къытхуещI апхуэдэ «лIыгъэм», жери. Булгаковымрэ абы и дзэлIхэмрэ зэхащIыхь хьэкIэкхъуэкIагъэхэм я хъыбар къалащхьэм нэзыгъэсыфхэм ХьэтIохъущокъуэри зэращыщам шэч хэлътэкъым. Дауи, ахэр ХьэтIохъущокъуэм и псэм къемыщэнкIэ Iэмал иIакъым.
1810 гъэм и гъатхэм Булгаковым-рэ ХьэтIохъущокъуэмрэ зэщыхьэпауэ къыщIэкIынущ. Кавказым и дзэпщ Тормасовым Булгаковым зэрыхуитхамкIэ, ХьэтIохъущокъуэм Псыхуабэ деж, «Бещто мэз лъапэм», езым и жылэ щигъэтIысын щIидзауэ щытащ. Ар игу техуакъым Булгаковым: жылэр зэбгрыригъэхуащ, «ар хъунщIакIуэхэм тIысыпIэ ящIынкIэ шынэри». А гъэ дыдэм Булгаковыр Кавказым и дзэпщым аргуэру хуэтхьэусыхащ ХьэтIохъущокъуэ Исмел Псыхуабэ (Бещто лъапэ деж) адыгэ къуажэ щигъэтIысын мурад зэрищIам щхьэкIэ (а къуажэри нэгъуэщI адыгэ жылагъуэ зыбжани исащ абдеж, XVIII лIэщIыгъуэм урыс дзэпщхэм кърахуху).
1810 гъэм и бжьыхьэм Балъкъ Iуфэ (КъалэкIыхьым деж) адыгэ куэд щызэхуэсыгъащ, «унафэ ящIын щхьэкIэ». Абыхэм яхыхьащ Булгаковыр: «Сыт фыщIызэхуэсар?» — жери. Къызэхуэсахэм ХьэтIохъущокъуэри яхэтти, генералым къыжриIащ къэбэрдейхэр езым зэрызэхуишэсар. Хуит ямыщIауэ цIыхур зэхуишэс зэрымыхъунур генералым щыжиIэм, ХьэтIохъущокъуэр абы къыхуилъащ, къэтэмакъкIэщIри: «УгушыIэрэ уэ? Сэ пасэрей пщы лъэпкъым сыкъыхэкIащ, адрей пщыхэм нэхърэ сынэхъыжьщи, цIыхур дапщэщ зэхуэсшэсынуми сыхуитщ».
1810 гъэм и гъэмахуэм Булгаковым хъыбар кърагъэщIащ «къэбэрдейхэм я лIыкIуэ гуп» пащтыхьым деж ягъэкIуэн хуейуэ. Генералым «къэбэрдей лIыкIуэхэр» къыхэхын щыщIидзэм, ХьэтIохъущокъуэр къыпэрыуащ, абы къыхихахэмкIэ арэзытэкъыми. «Абы къыхэкIкIэ, — хуитхащ генералым Кавказым и дзэпщ Тормасовым, — унафэ сщIащ пщы Исмел ягъэтIысыну».
Булгаковымрэ къулыкъущIэхэмрэ зэрахьэ лейр кърагъэху-тэн папщIэ, Къэбэрдейм къагъэкIуауэ щытащ генерал-майор Вердеревскэр. Булгаковым дзэ министр Барклай-де-Толли зэрыхуитхамкIэ, къэбэрдей лIыкIуэхэр гъуэгум хуэхьэзыр хъуауэ, ХьэтIохъущокъуэр къахэIэбэри Iуэхур зэIищIащ, «Бытырбыху лIыкIуэ щIэдгъэкIуэн щыIэкъым иджыпсту, жиIащ, ди Iуэхур япэщIыкIэ Вердеревскэм етхьэлIэнщи, итIанэ сэри сынывдэкIуэнщ пащтыхьым деж». «ЛIыкIуэхэр гуитIщхьитI хъуауэ утыкум къинащ», — итхырт Булгаковым. ХьэтIохъущокъуэм кIэримыцIэлъа къигъэнэжакъым генерал бзэгузехьэм: «Къэбэрдейр къызэщIегъэст, цIыхур егъэутхъуэ, ди Iей фIэкI, дифI зэрихуэркъым».
Генерал Вердеревскэр КъалэкIыхьым щыхуэзащ абы даубыдауэ щаIыгъ ХьэтIохъущокъуэм, ар щIагъэтIыса щхьэусыгъуэмкIи жэуап къаIихащ лей къыкIэлъызезыхьахэм. ХьэтIохъущокъуэмрэ Вердеревскэмрэ я закъуэ сыхьэтитIым щIигъукIэ зэпсэлъащ, абы и ужькIэ пщыр къригъэутIыпщыжащ. Вердеревскэм и унафэмкIэ мыарэзыуэ, Тормасовымрэ Булгаковымрэ къэрал кIуэцI IуэхухэмкIэ министрым хуэтхьэусыхащ, ауэ я тхьэусыхафэм къикIаIакъым. Ар дэнэ къэна, ХьэтIохъущокъуэ Исмел къулыкъушхуэ къыхуагъэлъэгъуауэ къыщIэкIащ. ХьэтIохъущокъуэр абы хунагъэсакъым — яукIащ. ЗыукIар ноби IупщIкъым. IупщIыр зыщ: зыукIар лIы губзыгъэм щышына жагъуэгъу щэхурыпхъуэхэрщ.
ХьэтIохъущокъуэ Исмел Къэбэрдейми щикуэдащ жагъуэгъу: абыхэми яхузэфIэкIынут акъылрэ щIэныгъэкIэ къефIэкI лIы Iущыр ирагъэукIын. Гъуанэдэууэ яукIа нэужь, ХьэтIохъущокъуэ Исмел и орденыр Бытырбыху яхьыжыгъащ 1812 гъэм (мэлыжьыхь мазэм и 3-м нэсащ), апхуэдэу щыщыткIэ, Исмел щаукIар а гъэрщ е 1811 гъэм и кIэрщ. Лермонтовым и поэмэм зэрыщитхымкIэ, Исмел къэзыукIар и къуэш ХьэтIохъущокъуэ Аслъэнбэчщ (усакIуэр щыуащ: и къуэшкъым, и адэ къуэшым и къуэщ). ХьэтIохъущокъуэ Аслъэнбэчи полковникщ, урысыдзэм къулыкъу щищIащ, Потёмкиным деж щыIа къэбэрдей лIыкIуэхэм яхэтащ, Къэбэрдейм къихьэжа нэужь, урысыдзэм пэува уэркъ шухэм ядэзэуащ (1802 гъэм щыщIэдзауэ); Псыжь зэпрыкIри абы щызауэурэ, 1837 гъэм къаукIащ. Аслъэнбэч и адэ къуэшым и къуэр, Исмел, щIиукIын щхьэусыгъуэ иIащ: и лъэпкъым епцIыжауэ илъытэу къыщIэкIынт, щадэмызауэкIэ. Ауэ абы щыхьэт техъуэ тегъэщIапIэ гуэри тхыдэм хъума щыхъуакъым.
ХIХ лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэм шынагъуэ ин дыдэ хэхуауэ щыта Къэбэрдейм и Iуэху зытетымрэ ар а шынагъуэм къыхэша зэрыхъуну щIыкIэмрэ теухуауэ ХьэтIохъущокъуэ Исмел 1805 гъэм Гумыщхьэ къыщыпсэлъауэ щытащ, 1806 гъэм — Бахъсэнрэ Шэджэмрэ щызэхэта хасэм.
КОСВЕН Марк.
