Адыгэ бзылъхугъэ
Къумыкъум и зэфIэкIыр
Аруан къуажэм и курыт еджапIэр дыщэ медалкIэ къиуха нэужь, Къумыкъу (Къумахуэ) Динэ щIэтIысхьащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и тхыдэ-филологие факультетым урысыбзэмрэ литературэмкIэ и къудамэм. Пщащэм дежкIэ щапхъэт илъэс 50-м щIигъукIэ щIэблэр гъэсэнымрэ егъэджэнымрэ зи гуащIэ хэзылъхьа и адэ-анэр. А тIуми къыхуагъэфэщат КъБР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ цIэ лъапIэр, Галинэ (Щоджэнхэ япхъущ) ЩIыхьым и дамыгъэ орденыр къратауэ щытащ, Мухьэрбий илъэс куэдкIэ Аруан курыт школым и унафэщIу лэжьат. Урысейм егъэджэныгъэмкIэ и отличник цIэр Галини Мухьэрбии къыфIащат. Дини мы зэманым ехъулIэныгъэфIхэр зыIэригъэхьагъэххэщ: филологие щIэныгъэхэм я кандидатщ, доцентщ, Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым и щIэныгъэ секретарщ.
ЕджапIэ нэхъыщхьэм иджыри щIэсу Динэ щIэныгъэм дихьэхын щIидзат — студент олимпиадэхэм жыджэру хэтт, Санкт-Петербург, Челябинск, Мэхъэчкъалэ, нэгъуэщI щIыпIэхэми щрагъэкIуэкI щIэныгъэ конференцхэм къыщыпсалъэрт.
Университетыр къыщиухым, КъБКъУ-м и ЩIэныгъэ советым ар Санкт-Петербург къэрал университетым игъэкIуащ и щIэныгъэм щыхигъэхъуэну. А зэманым абы къигъэсэбэпыжащ КъБКъУ-м щигъуэта щIэныгъэр. Аращ абы аспирантурэр щIэхуэгъэкъарууари. Динэ фIыщIэ яхуищIу игу къегъэкIыж и егъэджакIуэхэр: Балъкъэр Борис, Щэрдан Iэбу, Къардэн Бубэ, Яковлевэ Галинэ, КIасэ Алий, ШэджыхьэщIэ Марие, Апажэ Мухьэмэд, Иуаныкъуэ Нурбий, КIуэкIуэ Жэмалдин, Балэ Иринэ сымэ.
Санкт-Петербург къэрал университетым Къумыкъур щадэлэжьащ щIэныгъэлI цIэрыIуэхэу Колесов Владимир, Вербицкая Людмилэ, Ивановэ Верэ, Акимовэ Галинэ, Буланин Лев, нэгъуэщIхэми. Урысыбзэ орфографием елэжь профессор цIэрыIуэ Ивановэ Верэ и щIэныгъэ унафэщIу Динэ и диссертацэр игъэхьэзыращ икIи пхигъэкIащ. Уеблэмэ иужькIэ абы и лэжьыгъэм гулъытэ къыхуищIауэ щытащ РАН-м урысыбзэ орфографиемкIэ и Комиссэм: профессор Кузьмина С. М. и тхыгъэм къыхигъэщыгъащ Къумыкъум и диссертацэм урыс орфографием теухуауэ хэлъ купщIэр къэбгъэсэбэп зэрыхъунур.
ЩIыналъэм къигъэзэжа нэужь, Къумыкъу Динэ лэжьэн щыщIидзащ Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым. Псом япэу абы и пщэ къралъхьат Къэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэу къэзакъхэм я псэлъэкIэр джыныр. Институтым къызэригъэпэща къэхутакIуэ гупым хэту, Динэ Прохладнэ районыр къызэхикIухьурэ бзэм теухуауэ гъэщIэгъуэн куэд зэхуихьэсащ. Къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэм ятеухуа тхыгъэхэр иужькIэ щIэныгъэ лэжьакIуэм къытрыригъэдзэжащ урысей журнал зыбжанэм.
Мыгувэу Къумыкъу Динэ къыхуагъэфэщащ щIэныгъэ секретарым и IэнатIэр. Абы и пщэ дэлъщ институтым лэжьыгъэ нэхъыщхьэу иригъэкIуэкIхэр къызэгъэпэщыныр: къэхутэныгъэхэр егъэкIуэкIыныр, абыхэм япкъ иткIэ ятха тхыгъэхэр къыдэгъэкIыныр, аспирантхэмрэ студентхэмрэ егъэджэным пыщIа IуэхущIафэхэр зэфIэгъэкIыныр, щIэныгъэ советым и зэхуэсхэр гъэхьэзырыныр. Мы IэнатIэм Iуту зэрылажьэ илъэс 19-м Къумыкъум щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэм, ар къызэгъэпэщыным зэфIэкI хъарзынэхэр къыщигъэлъэгъуащ. Абы и Iэдакъэ къыщIэкIащ урысыбзэмрэ адыгэбзэмрэ теухуауэ щIэныгъэ лэжьыгъэу 50-м щIигъу. ЖыIэпхъэщ, КъБР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм и жэрдэмкIэ, БищIо Борисрэ ТIымыжь Хьэмыщэрэ я гъусэу Къумыкъум къыдигъэкIа «ЕджапIэхэм папщIэ урыс-адыгэ псалъалъэр» нэгъуэщI щIыналъэхэми щыщ щIэныгъэлIхэм гъэщIэгъуэн зэращыхъуар, мызэ-мытIэу а тхылъыр Москва, Санкт-Петербург дэт IуэхущIапIэхэм я лъэIукIэ зэрырагъэхьар. Мы зэманым къэхутакIуэ гупым хэту ар йолэжь псалъэ мин 60-м щIигъу зэрытыну урыс-къэбэрдей-шэрджэс псалъалъэм.
Къумыкъум и гуащIэ хэлъщ илъэс 30-кIэ къыдэмыкIа «Вестник КБИГИ» щIэныгъэ журналыр 2001 гъэм зэрызэтраублэжам икIи мы зэманым ар абы жэуап зыхь и секретарщ. Апхуэдэуи ар жыджэру хэтщ щIэныгъэ тхыгъэхэр щызэхуэхьэса сборникхэр къызэгъэпэщыным, институтым щIэныгъэ конференцхэр щегъэкIуэкIыным. Ар йолэжь Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтымрэ Урысейм и щIэныгъэ-къэхутакIуэ IуэхущIапIэхэмрэ я зэпыщIэныгъэхэм зегъэужьыным. Къумыкъум гулъытэ хэха хуещI щIалэгъуалэр гуманитар къэхутэныгъэхэм дегъэхьэхыным, щIэныгъэлI ныбжьыщIэхэр гъэхьэзырыным. Абы и жэрдэмкIэ институтым къыщызэрагъэпэщащ щIэныгъэлI ныбжьыщIэхэм я советыр. Ар Къумыкъум и нэIэм щIэту мэлажьэ, щIэныгъэ конференцхэр ирагъэкIуэкI, щIалэгъуалэм я щIэныгъэ тхыгъэхэр щызэхуэхьэса сборникхэр къызэрагъэпэщ, аспирантхэмрэ институтым практикэ яIэу къекIуалIэ студентхэмрэ лекцэ къахуоджэ.
«Институтым и лэжьакIуэ гупым ухэтыныр си дежкIэ гухэхъуэщ. Сыту жыпIэмэ, щIэныгъэм дихьэха, зи гъащIэр Къэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэу лъэпкъхэм я тхыдэмрэ щэнхабзэмрэ джыным тезыухуа щIэныгъэлIхэм гъэщIэгъуэнщ уадэлэжьэну. Илъэс къэс ди щIэныгъэлIхэм щIэныгъэ тхыгъэ 300-м щIигъу къытрырагъадзэ, монографиеу 30-м нэблагъэ ягъэхьэзыр. Дэтхэнэми и лэжьыгъэм пщIэ хуэщIыпхъэщ, дэтхэнэри къэкIуэнум толажьэ», — жеIэ Динэ.
Бзылъхугъэм гуманитар щIэныгъэм хэлъхьэныгъэ зэрыхуищIым папщIэ къыхуагъэфэщащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и ЩIыхь тхылъыр (2016 гъэм), ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей академием (2001 гъэм), КъБР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм (2007 гъэм), КъБР-м и Правительствэм (2013 гъэм) я ЩIыхь тхылъхэр.
Дэтхэнэ цIыхуми, псом хуэмыдэу бзылъхугъэм дежкIэ, сыт хуэдэ IуэхукIи щIэгъэкъуэн иIэныр куэд и уасэщ. Динэ и унагъуэр — и щхьэгъусэр, и къуэхэр, и гуащэ Раисэ — и щIыбагъ къыдэтщ. ФIыщIэ хуищIу, Динэ и гуапэу игу къегъэкIыж и тхьэмадэр — профессор, Кавказым и тхыдэр джыным и лъабжьэр зыгъэтIылъа Къумыкъу Тыгъуэн. «Си унагъуэр, къыздэлажьэхэр къыздэмыIэпыкъуамэ, зыри схузэфIэкIыну къыщIэкIынтэкъым», — жеIэ Динэ.
БАГЪЭТЫР Луизэ.
Псэм игъэвыфыр
Зауэмрэ абы и ужь ита илъэсхэмрэ къызэрымыкIуэу зэрыхьэлъар фIы дыдэу ящIэж ар зи нэкIэ зылъэгъуахэм. Абыхэм ящыщщ зауэм ипэкIэ унагъуэ дахэу Инарыкъуей жылэм дэса Шыдакъхэ Алийрэ КIунэрэ я пхъуищри.
Шыдакъ зэшыпхъухэр (сэмэгумкIэ щегъэжьауэ):Таузин, Къарэ, Марие. Быным я нэхъыжь Къарэ (Тумэхэ я нысэщ) и ныбжькIэ илъэсийм итащ абы щыгъуэ, курыт Марие (МэшпащIэхэ я нысэщ) — илъэсиплIым, нэхъыщIэ Таузин (Ныбэжьхэ я нысэщ) мазий фIэкIа мыхъуауэ IэплIэтесу ирихьэлIащ. Дауи, Таузин зауэр ищIэжыркъым, ауэ и шыпхъу нэхъыжьитIым нобэми IупщIу я нэгум щIэтщ Курп лъагапIэхэм деж щекIуэкIа зэхэуэ гуащIэхэри, нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэр жылэм къыщыдыхьа махуэри, цIыхугъэрэ цIыхугъэншагъэу бэм къалъыкъуэкIауэ щыта куэди. А псом дыщигъэгъуэзащ Марие.
ЗэрыфщIэщи, етIощIанэ лIэщIыгъуэм и 30 гъэхэм Мэрзейхэ я лъэпкъым гуауэшхуэ къатепсыхауэ щытащ: гъащIэщIэм фрибийщ, фыкулакщ жаIэри, зы жэщым лъэпкъым щыщ цIыхухъу 17 дашат. А зэманым и гудзэм дипIытIахэм ящыщщ мы зэшыпхъуищым я анэ КIунэ и адэ Мэрзей Къарэмырзи. Налшык тутнакъэщым здисым, абы и пхъуитIыр лъагъунлъагъу кIуат адэм деж. Гъуэмылэ хуахьари Iахри, жыжьэуи Iуагъэплъат. Анэр пасэу щащхьэщыкIым, адэ закъуэрат абыхэм гугъапIэуи плъапIэуи къахуэнар. Абы къыхэкIыу бынхэр иджыри щыгугъырт адэр хей ящIыжыну. АрщхьэкIэ зылъэмыIэсыну хъуэпсапIэт ар — аргуэру лъагъунлъагъу щыкIуэм, гъэрхэр зыхъумэм мыжурэпэмкIэ адэм и щIакIуэ кIапэр къыщIигъэджэрэзыкIри къажьэхэлъат а тIум: «АфIэкIа фыкъэмыкIуэ, флъагъурэ мыр — фи адэм и хьэдэращи, зыIуевгъэх мыбдеж…».
А зэманым псэукIэщIэм и бий зыфIащахэм я бынхэри щагъэкIуэд къэхъурти, илъэс 16 фIэкIа мыхъуа КIунэ псынщIэу лIы ирату и хъыджэбз унэцIэр хузэрахъуэкIыну яужь ихьащ Iыхьлы гъунэгъухэр. Апхуэдэу ар щхьэгъусэ хуэхъуащ илъэс 17 фIэкIа зимыныбжь Шыдакъ Алий. Гузэвэгъуэм зэридзылIахэр, я ныбжькIэ щIалэ дыдэми, я акъыл зэтехуауэ, зэгурыIуэ-зэдэIуэжу псэун ирагъэжьащ. КIунэ зауэр къэхъеихукIэ колхоз губгъуэм IэпщэкIэ лажьэу итащ, Алии гурэ шырэ иIыгъыу абы хэтащ. Зауэ къэблагъэм и хъыбар нэхъ зэпхыжаIыкI щыхъум, къуажэм щыщ куэдыр КъалэкIыхь кIэнауэтI ягъакIуэу щIадзащ. Ар къэрал унафэти, ебакъуэ хъунутэкъым. Абы хиубыдащ Алии. Куэд дэмыкIыуи Хэку зауэшхуэр къэхъеящ. 1942 гъэм мазаем и 20-м Алий зауэм кIуащ, зэман дэкIри, щхьэгъусэм щхьэкIуэ тхылъыр къыIэрыхьащ.
«Нобэ хуэдэу си нэгу щIэтщ, — жеIэ Марие, — нэмыцэхэр ди жылэм къыщыдыхьа махуэр. Дуней псор ву макъышхуэм зэщIищтат. А зэманым ди унэр жылэм дэтхэм къахэщырт и инагъкIэ, арат зэрыбыныр дыкъыщIахуу, ар нэмыцэхэм штаб щIащIари. Иужьым ар къыщIагъэуари арат. Лъапсэр псы ирагъэжыхьыжам ярейт».
Нэмыцэр къыщысам, шыгъуэгум дэкIуэу щIытI кIыхьышхуэ къатIауэ абы зыщагъэпщкIурт зэшыпхъухэм. АрщхьэкIэ зэгуэрым «кIэдыкъуакъуэм» абы топышэ къытригъэлъалъэри, зэшыпхъухэм я нэхъыжь Къарэрэ абыхэм я Iыхьлы нысащIэмрэ иукIыным зымащIэщ иIэжар. ЩIы къателъэлъэжам щIихъумэжыпат ахэр, къыщыщIалъэфыжам псэуж ягугъэххатэкъым. Ауэ, я насыпти, къелащ.
Марие зэрыжиIэжымкIэ, нэмыцэхэр пщIантIэм дэсыхукIэ, зыхуейр ящIащ, джэдкъазыр, гъэтIылъыгъэу яIэр яшхащ. Уеблэмэ, нэмыцэхэм зыгуэр япщэфIынумэ, унэ блынхэм кIэрыIулIа пхъэбгъухэр къыкIэратхъыурэ гъэсын ящIу дэсащ.
Грознэ щIыдагъэм хуеIэ нэмыцэхэр къагъэувыIэн папщIэ, зэхэуэ гуащIэхэр Курп лъагапIэхэм деж щекIуэкIат. Гужьеигъуэр зылъэIэса цIыхухэр щхьэрыхьу зэбгрыкIырт, щхьэж и гъуэгу и занщIэу. «Зы гу цIыкIум унагъуищ ису, хьэпшыпымрэ гъуэмылэмрэ тIыгъыу дэри ди анэм дришэжьат абы щыгъуэм, — пещэ и гукъэкIыжхэм Марие. — Ди анэм и гъусэт и мылъху гуащэ Быбэ, езым и бынищыр щIыгъуу. Апхуэдэуи Быбэ къыздришэжьат зауэм дэкIа и дэлъху Исмэхьил и бынитхури. Ахэр анэншэу унэм къыщIэнат. Топышэм иукIа и нысэм и бынхэр абы дэнэ ихьыжынт?! Сабий пщыкIуз дыхъуу апхуэдэу драшэжьащ. Ди анэм сыт гъуэмылэу иIыгъар жыпIэмэ, зы псы фэндырэрэ щIакхъуэ ныкъуэрэт…».
Арати, АрыкъымкIэ щхьэпрыкIри, ХьэпцIей жылэм ухуэзышэ гъуэгум ахэр теуващ. Сабий IэплIэтесхэр гум ист, кIуэфыр — лъэст. ПщыхьэщхьэхуегъэзэкI хъуауэ, ХьэпцIей жылэм нэса иужь, ябгына зы унэ къагъуэтри, жэщыр абы щрахыну мурад ящIащ. МафIэ ящIамкIэ сабийхэм зыгуэр тIэкIу хуагъэхьэзырщ, Iуагъахуэри, лъэгум щрагъэгъуэлъыкIащ. Жэщым Марие и щэIу макъ къэIуащ. Анэр гужьеигъуэкIэ быным щыщхьэщыхьэм, пхъур къыхуэмыцIыхужыну зэщIэбэгат. Гъуэгум гугъу щехьа мы сабий тхьэмыщкIэм и Iэпкълъэпкъыр зэрыщыту зэщIэбэгауэ арат… Нэху къекIри, сабий гукъыдэмыжыр гум ирагъэгъуалъхьэри, БолэтейкIэ яунэтIащ. Абыхэм я плъапIэр Марие и анэм и адэ шыпхъу КIэнцIэлий КIулэ и деж екIуэлIэнырт. Ар и пщыкъуэ КIэнцIэлий Темболэт и пщIантIэм щыпсэууэ арат.
Я псэр пыт къудейуэ ахэр Болэтей нэсащ. Мазэм щIигъукIэ зэрыбыныр КIэнцIэлийхэ я жьэгу исати, къыхуэгуэпащ, зы хьэлу Iыхьэр зэдагуэшу, КIулэ и бынхэр — ТIушкIэрэ Людэрэ — сабийхэм джэгуэгъу къахуэхъуауэ. Нобэми Шыдакъ зэшыпхъухэм а унагъуэм фIыщIэ хуащI, зауэм ирихужьа зэрыбыным мазэ енкIэ зыкъызэрыщIагъэкъуэфам щхьэкIэ. ЦIыхугъэрэ хабзэу а унагъуэм къыкIэлъызэрахьари ящыгъупщакъым. Зы мазэ хуэдиз дэкIауэ нэмыцэхэр я жылэм зэрыдахужам и хъыбар зэхахащ абыхэм. Куэд дэмыкIыуи Быбэ и бынхэр щIыгъуу къуажэм къигъэзэжащ. КъызрихьэлIэжар лъапсэ нэщIт — ущыпсэу хъун унэ итыжтэкъым, топышэм ирихат. Сабий къомыр дэнэ ихьынт цIыхубз тхьэмыщкIэм? Тридзэри, Инарыкъуей ЦIыкIу щыпсэу я благъэхэм и щхьэр ирихьэлIащ. Шыдакъхэ иужькIэ здекIуэлIэжари абыхэм дежщ.
Хамэ унагъуэр гугъу зэрырагъэхьыр къытехьэлъэрт. Арати, фызабэ къарукIэ лъапсэ зэтекъутар зэригъэпэщыжыну КIунэ еувэлIащ. КIунэ къыкъуэуващ и нысэгъу КIулмэ. Къуажэм къыдэнэжа цIыхухъу закъуэтIакъуэр къапэIэбэурэ, пэш тIурытI хъу унэ кIыхь пщIантIэм дащIыхьыжри, зауэр иухыу дунейр зэтеуIэфIэжыху абы щIэсащ. Хуэмурэ дунейр нэхъыфI къэхъужри, унагъуэ зырызу тIысыжауэ щытащ иужькIэ. Хэку зауэшхуэр ди ТекIуэныгъэкIэ иухат, ауэ унагъуэхэр зэхуэмыдэу абы ирихьэлIат. Хэти гуIэрт, хэти гуфIэрт. ИтIани, зауэр иухати, я нэпсыр щIалъэщIыкIыу мамыр гъащIэм пэрыхьэжащ цIыхубэр. Иджы колхоз губгъуэм нэхъыбэу иплъагъуэр фызабэхэмрэ абыхэм я сабий ныкъуэхъухэмрэт. Зи цIыхухъу къэкIуэжам я унагъуэхэм нэхъ псынщIэу зыкъаужьыжат. Мыгъуагъэ мыухыжыр зылъысар фызабэ тхьэмыщкIэхэрати, зы щIэгъэкъуэни ямыIэу, къытралъхьэр я хьэлъэу, быным къахэжэпхъыкIыр анэм бгъурыту зэман хъыжьэм и бжьы хьэлъэм щIэтт. Быным я нэхъыжь Къари псынщIэу бгъурыуващ и анэм. Зыкъомрэ губгъуэм щылэжьауэ, колхозым и Iэщ фермэхэр къыщызэрагъэпэщыжым, Къарэ жэмышу абы тесащ унагъуэ ихьэхукIэ.
Марие и анэм къыхуиIуэтэжахэм я кIапэлъапэхэр и гум щехъумэ. Зауэр иджыри къэмыхъей щIыкIэ, Марие и ныбжьыр илъэситIым нэсауэ, и анэм губгъуэм здыдихат. ЩхьэкъэIэтыпIэ ямыIэу цIыхубзхэм хьэуазэхьэвэ ящIырт, щIэп къахырт, IэкIэ гъавэр кърахьэлIэжырт. Сабий зекIуагъащIэ здыдаххэр зэран мыхъун щхьэкIэ, къагупсысауэ кумб цIыкIу къатIырти, абы ирагъэтIысхьэрт, я Iэ цIыкIухэр ялъагъуу къищу. Марии апхуэдэу пщэдджыжьым кумбым и анэм иригъэтIысхьат, езыр хьэсэм щылэжьэн хуэдэу. Шэджагъуэ зыгъэпсэхугъуэм къыхэкIмэ, и пхъур бгъуэтмэ къащтэ — кумбым исыжтэкъым. Сабий кIуэдам лъыхъуащ псори зэрехьэжьэри. ПщыхьэщхьэхуэкIуэ хъуауэ щIэп лъэдакъэм и щхьэфэр трилъэфауэ, сабийм къежэх лъыпсым гъудэ-бадзэр къепщIауэ къагъуэтыжауэ щытат.
Нартыху кIэчанитIым анэр текIуэдэнкIэ шынагъуэ щыщыIари абы щыгъуэщ. Алыхьым гущIэгъу къахуищIыжат зэрыбыным. Шыпхъу нэхъыжьымрэ анэмрэ щхьэкъэIэтыпIэ ямыIэу губгъуэм итт. Иджыри сабий дыдэми, Марие унагъуэ къалэнхэр абдеж къыщыжьэхэуащ. Абы къыдэIэпыкъурт пщIантIэм къадыдэс, и анэм и нысэгъу нэхъыщIэ КIулмэ. Ауэ ари губгъуэ лэжьыгъэм къыдэхуэу щыдэсыр зэзэмызэххэт. Шэнт цIыкIур хьэкум кIэригъэувэрэ мэжаджэ яхуигъажьэу, джэдкъаз тIэкIу зэрагъэпэщыжам псырэ шхынрэ яриту, шыпхъу нэхъыщIэ Таузини кIэлъыплъу пщIантIэхъумэу ар дэст. «Илъэс 13-м ситу колхозым сыхыхьащ, — жеIэ Марие. — Iэпыдзлъэпыдзу, зэрыжаIэу, хухьэ-псыхьэу нэхъыжьхэм сраIащ япэщIыкIэ. ИужькIэ гъавэ хэссэуи сыщыIащ си анэм сригъусэу. Ди анэ тхьэмыщкIэм зыщIэзгъэкъуэну сыхущIэкъурт, и узыншагъэр зэрымы- щIагъуэр сщIэрти. Илъэс 50-м фIэкIа къудейуэ ди анэр дунейм ехыжащ…»
Зэшыпхъухэм я анэ КIунэ IэпэIэсэт: дэнбзэнми хэдыкIми хуэIэрыхуэт, уагъи хуэщIырт. «Анэм и гъуапэр пхъум и пщампIэщ», — жеIэ псалъэжьым. Зы махуи а щIагъэм хуемыджауэ, Марие иужькIэ дэрбзэр Iэзэ хъуащ, илъэс куэдкIи абы ирилэжьащ. И анэр жылэм яхуэдэу, зи ишэгъуэ пщащэхэм я тепIэн- щIэлъыныр яхуигъэхьэзыру, «КIунэ имыдамэ зырикIщ», — жаIэу а цIыхубзым и цIэфI къуажэм дэлъащ зэман кIыхькIэ. А зэманым псэуа фызабэхэм я бынхэр къэхъуащ бэшэчу, лэжьыгъэм зыкIи щымышынэу, тэмакъкIыхьу, цIыхугъэрэ нэмысрэ яхэлъу.
Мэрзейхэ игъащIэми лъэпкъыжьу, уэркъ-лIакъуэлIэшу къэгъуэгурыкIуащ. Абы къокI а лъэпкъым щыщхэр гъэсэныгъэкIи, ябгъэдэлъ акъылкIи, яIэ гупсысэкIи дапщэщи нэхъ хэIэтыкIауэ зэрыщытар. Совет властым щысхьыншэу зэтригъэсхьа лъэпкъым и къуэпсыр иужькIэ хуэму къыдэжыжри зыкъиужьыжащ. Бзылъхугъэр ин зыщI, зыгъэдахэ хьэл-щэнхэр хэлъу гъащIэм кърикIуа Шыдакъ (Мэрзей) КIунэ (мыбдежым жыIапхъэщ абы и анэ Лафыщ Лани уэркъым къазэрыхэкIар) хузэфIэкIащ и пхъуищыр а псом щIипIыкIын, дахэу игъасэу гъащIэм хигъэувэн. Зэманыр псы уэрщи, йоукIуриех. Уэс мыткIу- жыр зэшыпхъухэм иджы я щхьэм къытесащ, я ныбжькIэ къэзылъ- хуа я анэ IэфIым нэхърэ куэдкIи нэхъыжь хъужахэщ. Быным и быным и гуфIэгъуи, уеблэмэ абыхэм къалъхужахэм ейми хэплъэн хунэсаи яхэтщ. ГъащIэ къакIуам и IэфIи и дыдж куэди зэдагуэшащ зэшыпхъухэм. ИтIани, якIэрымыкIыж ныбжьу, абыхэм сыт щыгъуи къабгъурытщ я сабиигъуэ лъапцIэрышэр къахуэзыгъэдыджа зэман бзаджэр.
ЗэрамыщIэ Маринэ.
Щапхъэ
ЕгъэджакIуэ, гъэсакIуэ цIэрыIуэ
ЩIэблэр егъэджэнымрэ гъэсэнымрэ зигурэ зи псэрэ етахэм, а Iуэхугъуэр нэхъыфI, нэхъ дахэ хъун папщIэ псэемыблэжу лэжьахэм ящыщщ Нарткъалэ дэт етIуанэ курыт еджапIэм адыгэбзэмрэ адыгэ литературэмкIэ щезыгъаджэ, Урысей Федерацэм щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ, «Къэбэрдей-Балькъэрым и егъэджакIуэ нэхъыфIхэр» зэхьэзэхуэм текIуэныгъэ къыщызыхьа Къардэн Хуэмей.
Илъэс куэд щIауэ щолажьэ ар мы еджапIэм. ЩIэблэм я анэдэлъхубзэр фIыуэ ялъагъуу, къэбэрдей литературэр яджу къэгъэтэджыным теухуауэ Хуэмей лэжьыгъэшхуэ ирегъэкIуэкI. Шэч хэмылъу, сабийр егъэджэныгъэм дебгъэхьэхыныр тыншкъым икIи а Iуэхум пэлъэщынур зи IэщIагъэр фIыуэ зылъагъу, зэпымыууэ зи щIэныгъэм хэзыгъахъуэ егъэджакIуэрщ. Абы и лъэныкъуэкIэ Къардэныр щапхъэщ.
Къардэн Хуэмей къыдэлажьэхэм пщIэ къыхуащI, и зэфIэкIхэм ирогушхуэ. А щIыхьыр, иригъаджэхэм я лъагъуныгъэр, абы къыхуэзыхьар гу хьэлэлкIэ, акъыл жанкIэ псоми зэрахэтыфырщ.
ЗэрыгурыIуэгъуэщи, къалэдэс сабийр адыгэбзэм хуебгъэджэныр нэхъ гугъущ, ауэ ар Хуэмей къо-хъулIэ, еш зэримыщIэм къыхэкIкIэ. Игурэ и псэрэ етауэ ар хущIокъу щIэблэщIэ къэхъур сэбэпу, нобэрей гъащIэм хуэфащэу къэгъэхъуным. Абы иджырей Iэмал псори къегъэсэбэп, зэманым декIуу зеужь.
Анэдэлъхубзэр хъумэным, абы зегъэужьыным псэкIэ хуэлажьэ егъэджакIуэхэр зэрыщыIэм ди лъэпкъым гъуэгуанэ кIыхь, дахэ къызэрыпэщылъым ущегъэгугъ. Абы телажьэ, зи гъащIэр тезыухуа цIыху акъылыфIэхэри лъэпкъым дежкIэ фIыгъуэшхуэщ!
Къурашэ Эммэ.
Адыгэ пщащэм къигъэсэбэпхэр.
Хабзэм щыщщ
ЦIыхубз пшэрыхь хущанэ
Пасэрей ди цIыхубзхэр куэдрэ унэм икIыртэкъым. «Цlыхубзым и Iуэхур жьэгу пащхьэмрэ бжэщхьэIумрэщ», — жаIэу щытащ. Абы къикIыр «цIыхубзыр унэм икIыу нэгъуэщI щIыпIэ щIэкIуэн щыIэкъым», — жаIэу арат.
ЛIым кърихьэлIэр фызым зэригъэзахуэу, зэригъэпэщу унэм щIэсу щытащ. Цlыхубзыр зэзэмызэххэт щежьэр, Iыхьлы гъунэгъухэр илъагъуну. Ар зэрежьэр выгут. Выгум Iэмал имыIэу гущхьэ телът. Гущхьэр щагъэ хужь бгъуэшхуэ зытепха упщIэкIэ щIэуфат, уэшхымрэ дыгъэмрэ щихъумэу.
ЦIыхубзису гу кIуэуэ, шу закъуэ къакIуэу ярихьэлIамэ, цIыхубзым нэмыс хуищIу шум дигъазэрти, зыкъомрэ дэкIуатэрт. Пщы шу е уэркъшу я пщафIэ щIалэ я гъусэу цIыхубз зэрыс гу ирихьэлIамэ, я пщафIэ щIалэр цIыхубзхэм ядэкIуэтэну къахуигъанэрт. «ЦIыхубз пшэрыхь хущанэ», — жыхуаIэ псалъэжьыр къызытекIар аращ.
Цlыхубз зэрыс гу псым зэпрыкIыну нэблэгъауэ шу къакIуэу къарихьэлIамэ, ядигъазэрти, псым зэпригъэкIырт, «цIыхубзым къулейсызыгъэ къыщыщIмэ», — жиIэрти, абы хуэсакъыу.
ЦIыхубз хьэщIэр здэкIуэм зэрынэсу, бысымылIым IумпIэр иубыдырти, пщIантIэм дишэрти, гур игъэувырт. Ауэ цIыхубз хьэщIэр цIыхухъум иригъэблагъэртэкъым. ЦIыхубзхэм ирагъэблагъэрт. Сыт хуэдэ цIыхубз хьэщIэуи щрырети, хьэщIэщым цIыхубз ирагъэблагъэртэкъым.
Цlыхубзыр нэхъ зэрагъэхьэщIэ хабзэр джэдкъазт, гъэшхэкIт: кхъуейжьапхъэ, жэмыкуэ хуэдэхэр арат. Ныш хуаукIыуи къэхъурт, хуамыукIми емыкIутэкъым.
Адыгэ хабзэкIэ, зы унагъуэм зы цIыхухъурэ зы цIыхубзрэ щызэрихьэлIауэ зэхьэщIэгъу хъуамэ, зэнэIуасэу щымытмэ, зэдэуэршэрыну, зэдэшхэну хабзэтэкъым. Ар къызыхэкIыр цIыхухъумрэ цIыхубзымрэ зэхуаIэ нэмысыр арат. Ауэ хьэщIэхэр щIалэ зи къэшэгъуэрэ хъыджэбз зи ишэгъуэу щытмэ, а тIyp зэрагъэцIыхурт, хэгъэрей зэхуащIырт, зэдагъэуэршэрырт.
Хамэ цIыхухъу здэтIыс Iэнэм цIыхубз ядэтIысыртэкъым, ядэшхэртэкъым. Ядэшхэн дэнэ къэна, цIыхубзхэр щIэкIырт е мытIыcy ящхьэщытт, шхэн яухыху.
Адыгэр хьэщIэкIэ зэрыфIым ещхьыркъабзэу, ерыскъыкIэ, шыгъупIастэкIэ хьэлэлт, цIыхум хуэгумащIэт, «си шыгъупIастэ цIыхум ишхарэт», — жиIэрт.
