ХьэтIохъущыкъуей жылэм дэлъ псэлъэкIэм теухуауэ
3-нэ Iыхьэ
25. Емыгъэз амбар - тхьэмыщкIэм, дэхуэхам зызэрыщIагъакъуэ Iуэхугъуэщ. Къуажэкум хуэзэу шыкуэтэн щIэту дуушхуэ ягъэувырти, хэт сыт хузэфIэкIми, ар ирехьэжыгъэ, ирегуэдз, сыт ирехъуи, пIалъэ кIэщIкIэ зэмыкIуэкIыну гъавэхэкIхэм щыщ кърахьэлIэрт. Къуажэм щыщми, нэгъуэщIыпIэ къикIами, хуэныкъуэр абы хэIэбэу къыхихыну хуиту щытащ. ХузэфIэкI хъумэ, къыхилъхьэжыну хьэкъ иIэт, ар къехъулIэну къимыгъэгугъэми, хьэлэл хуащIырт. Емыгъэз амбарыр I960 гъэхэм пщIондэ къуажэм дэтащ, иужьым Iуахыжащ. Ауэ и хъыбарыр нобэр къыздэсами нэхъыжьхэм куэдрэ яIуэтэж
26. ГуащэгъафIэ - сабий джэгукIэм щыщ Iуэхугъуэщ. Хъыдан гуащэ щащIкIэ дыщэ е дыжьын IуданэкIэ халъэфу и щыгъыныгъуэр ягъэщIэращIэмэ, "я гуащэгъафIэщ" жаIэ
27. Гуащэ Iэпэ - шхыныгъуэ лIэужьыгъуэщ; фIыуэ ятхьэщIа санащхьэ тхьэмпэм ягъавэу шыбжиитхъукIэ ягъэлыбжьэжа прунжыр Iэпхъуамбэ фIэкIа умыщIэну а тхьэмпэм кIуэцIашыхьри кIуэцIапхэж, иджыри зэ псывэм халъхьэжри зы тIэкIурэ ягъавэ. Шыбжийтхъур тракIэжри къалмыкъ шейрэ лэкъумрэ щIыгъуу Iэнэм трагъэувэ.
Унагъуэ ихьагъащIэр лэгъунэм къыщIэкIыу и щыпэ Iэбэу пщэфIапIэр къыщылъыскIэ, япэу ирагъэгъэхьэзыру щыта шхыныгъуэхэм ящыщщ. ЗэралъытэмкIэ, ар нэхъ псынщIагъуэт, упщэфIынкIэ хэлъ щыIэтэкъым. Ауэ гъэщIэгъуэнхэр пылъщ. Псалъэм щхьэкIэ, шыбжийр, шыгъур ебэкI / емыбэкI теухуауэ нысащIэ цIыкIум и щэныр къацIыхурт, ебэкIмэ, тIэкIу дыджу къыщIэкIынщ, жаIэрт. Ар зыуэ. ЕтIуанэрауэ, нэхъ цIыкIуу зэкIуэцIашыхьыху нэхъ Iэзэу ялъытэу щытащ нысащIэр. Япэ къыхаха гуащэ Iэпэ тепщэчыр пщыжь Iыхьэт. Тхьэмадэм и ныбжьэгъухэр къыщIызэхуишэс хъуну щхьэусыгъуэу ялъытэу щытащ мыр
28. Гуащэ фо - фор бжьэ матэм къыщыдахкIэ, япэ Iулъхьэр унагъуэм ис унэ гуащэм хуагъэфащэрт, узыпхрыплъу пIащIэт, без къапщIий зи цIэ хэмылъуи къабзэт. Гуащэм и гуащэжыр исмэ, зыхуашийр арат гуащэ фор. Гуащэ фор нэхъ маещ, зы дзэкъэгъуэм уи гур къеуIэ. Мыр иджыри мыкIуэдыжауэ къокIуэкI
29. Къудысей, Къудас - Иерусалим къалэм и цIэр къуажэдэс нэхъыжьхэм зэрыжаIэр мыпхуэдэущ. Псалъэр хьэтIохъущыкъуейхэм я бзэм имызакъуэу зэрыадыгэбзэуи къыхэнауэ хэтщ, ауэ мащIэщ абы и купщIэ дыдэмкIэ зыцIыхужыр. Псом япэрауэ, цIыхуцIэхэм ущрохьэлIэ: Жанкъудас, Къудасбий, Къудасыкъуэ, нэгъуэщIэри.
Къудасыр удз лIуэжьыгъуэми, Iэщэ лIэужьыгъуэми я фIэщыгъэщ. Удз лIэужьыгъуэу ар зыхуахьыр зи бзийр бгъузэу зи пкъыр кIыхьу илъэс Iэджэрэ къэкI зы удзщ, тыркубзэкIэ "sorguç otu", урысыбзэкIэ "ковыль" жыхуаIэращ. Пасэрей фоч лIэужьыгъуэ гуэрми адыгэхэр къудаскIэ еджэу щытащ.
Къудасым и КъурIэнхэр щагъазэ мазэ - нэщI мазэм щхьэкIэ мыпхуэдэу жаIэу щытащ нанэхэм. Иджыри жызыIэнухэм Тхьэм дыщимыгъащIэ!
30. Къудысей алътес - щэкI пIащIэ лъэпкъщ. И джэбын IэлъэщIыр къудысей алътесым къыхахат, и фIыпIэм дыгъэ бзийр щыджэгу фIэкIа умыщIэну цIууэ, птемыщэтын хуэдэу и лэри щабэу,.. ЦIыхубз уэршэрым къыхэкIауэ зы псалъэщ
3I. Хьэрэгужэ хъун - зытриубыдэнур имыцIыхуу хьэжэпхъажэ хъуам аращ хужаIэр
32. Пшынэефэ - пшынэ еуэкIэ зэригъэцIыхуарэ еуэну пшынэ имыIэмэ, пшынауэм и ныбжьэгъу-жэрэгъухэр хузэхыхьэрт. Зыгуэрым къыхидзэрти, ахъшэ зэхэдзэ хуащIырт. ГъэщIэгъуэну екIуэкIыу щытащ. Пшынэхьэху еуэ пшынауэм "мыр къыхэдзэ", "мыбы къеуэ" жыхуаIэм къеуэурэ къигъэфэн хуейт цIыху къекIуэлIар. Къэфам гурыхь щыхъуамэ, гурыхьыпщIэу игу пыкI ахъшэ зэхэдзэм къыхилъхьэрт
33. Хьэдэпэс - цIыхухъу хьэдэр махуэм щIамылъхьауэ жэщым илъын хуей хъумэ, щхьэщыс и Iыхьлы-Iэулэдхэм апхуэдэу йоджэ
34. И цеикIэ къуащIэр гъуэнэн - сыт къыхэхъуэми зыми имыщхьэпэу зыфIэкIуэдыжым, кърихьэлIэр зэмыхъулIэм щхьэкIэ и цеикIэ къуащIэр гъуанэщ, жаIэ
35. Дыщэ сырымэ - дыщэ къабзэ, щымыщ хэмылъу, жыхуиIэщ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, дыщэ плъыжь, жыхуиIэщ
36. Техъушышэн - зыгуэрым техъущIыхьын, зэпымычу жьэкIэ шхын, зэпымыууэ зыгуэрым ешхыдэн, жыхуиIэщ. Тохъушышэри, тохъушышэ, жьэмыгъэпсэхущ, сабийр сфIэпсэкIуэдщ - къызыхэсхыжар мыпхуэдэ псалъэухащ
37. Зэзэн - щIыр мэзазэ, жаIэ. Зы гъэм гъавэр къытрахрэ къыкIэлъыкIуэ илъэсым зрагъэгъэпсэхумэ, апхуэдэу жаIэ
38. Дестэ - сенычыр зэрылъ пхъуантэ цIыкIум щхьэкIэ жаIэ. Сеныч дестипщI къэсщэхури згъэтIылъащ
39. Мэзбий - енэбым щыщ удз лIэужьыгъуэщ. ТыркубзэкIэ "eğrelti", урысыбзэкIэ "папоротник" жыхуаIэращ
40. Шыгъувэ - къупщхьэ узым тралъхьэн хуэдэу шыгъушыпсым халъэфа щэкIым аращ зэреджэр
ХьэтIохъущыкъуей жылэм дэлъ псэлъэкIэм теухуауэ
4-нэ Iыхьэ
Къэбэрдей псом зэIэпахыу щIаджыкIа "Щихухэр иджыри мэкI" тхыгъэшхуэм ириуэршэрыну хьэтIохъущыкъуейдэсхэм къуажэм кърагъэблэгъэжат ар зи Iэдакъэ къыщIэкIа Къэрмокъуэ Мухьэмэд. Зи щхьэфэ имыIэба къэнакъым, жыпIэну ирипсэлъа нэужь Жылау Нурбий тхакIуэм еупщIат: сыт апхуэдизу мы романым цIыхур дезыгъэхьэхыр, сыт зыIэпызышэр, жери... Мухьэмэд и жэуапри кIэщIт икIи нахуэт: мы сызыщалъхуа къуажэжьым и бзэращ, жиIат.
4I. Шаш - зи кугъуэм хужьгъэр трищIа, ауэ джэдыкIафэр зытемыхъуа джэдыкIэ, джэдыкIэ пцIапцIи мыхъуауэ къутэжа джэдыкIэ шаш, жаIэ
42. ЗэпыщI - мэзыр е бгыр уэх е къуэ хуэдэу тIууэ зэпэщIэзыхым зэпыщIкIэ йоджэ. ЗэпыщIышхуи щыIэщ, зэпыщI цIыкIуи щыIэщ. ЗэпыщIышхуэм псы ирожэ. къуэр нэхъ бгъуэщ, псэущхьэ тIысыпIэу щытынкIэ хъунущ. ЗэпыщI цIыкIум батыргъэныр, удзлъэхъыцыр, къуацэр уэру щокI, пхырыкIыгъуейщ, псыIэу щытщ
43. ГублыцI - I. къамылылъэ; 2. гъужа хьэзыру къэкIыгъэ щыкI, щыбэ шэдылъэ
44. КIэдэвэж - щIыр ява нэужь гъавэм и кум псыгъуэ цIыкIуу щIы Iыхьэ мыву къонэ, абы кIэдэвэжщ зэреджэр
45. ЦIацIырэ - хьэцIэпIацIэ лъэпкъщ; тыркубзэкIэ "ateş böceği", урысыбзэкIэ "светляк" жыхуаIэращ. Адыгэбзэм цIацIырэ лIэужьыгъуэ зыбжанэ я фIэщыгъэм ущрохьэлIэ: цIау, цIыцIэ, лу
46. ПIастэгъашэ - ерыскъыфIэ, зи Iэнэ зэикI шхын щIэщыгъуэншэ мыхъу
47. Хьэбыхъу - хьэнтхъупсым мыпхуэдэуи йоджэ
48. ХьэцIырэ - къуэрылъхухэм щыщу нэхъыщIэ дыдэм адэшхуэр зэреджэ цIэ
49. ХьэтIыхъу - къуэрылъхухэм щыщу къыбгъэдэс быным я нэхъыщIэм адэшхуэр зэреджэ цIэ
50. ДжэдыкIэ фампIэ - джэдыкIэм телъ фэм апхуэдэущ зэреджэр, "джэдыкIампIэ" псалъэри къуажэдэсхэм зэрахьэ
5I. Шэджэлъаджэ - щитIэгъэни ишхыни зимыIэ, зыхуей зымыгъуэт тхьэмыщкIэ. ИлъэсиблкIэ зэIэпыту екIуэкIа гъейм цIыхум ишхыни щитIэгъэни имыIэжу шэджэлъаджэ ищIати, и Iэр шияуэ лъаIуэу къуажэм къыдыхьэм къыдэхьэкIэ уеджэнутэкъым, къыдэужьгъэр жыпIэнут, куэдыщэ хъурти...
52. КIэдыкIауэ - I. нэхъыжьым и псалъэр и кIэ ныримыгъэгъэсу зэпымычу зэпызыуд, зи псалъэ къыдэзыIум щхьэкIэ апхуэдэу жаIэ. 2. НэгъуэщI зы мыхьэнэи иIэщ, нэхъыбэуи аращ псалъэр зэрацIыхур: сыт хуэдэ псалъэми гурыщхъуэрэ мыарэзыныгъэрэ тезыщIэ, щигъуэми щимыгъуэми упщIэкIэ къэзыухь цIыху
53. Хъурэщхьэрыуэ - Iэхъуэм ялъыщIэмыхьэу иужь къинэу зэбгрыхъукI Iэщым щхьэкIэ хъурэщхьэрыуэщ, жаIэ
54. Мэчэхъан, Мэчэр - КъурIэн Iыхьлы хъуну зыхуэхъуапсэ, дин щIэныгъэкIэ зыхуэупсэ хъыджэбз цIыкIум апхуэдэцIэ фIащу щытащ
54. Есэбэуэн - тепIэнщIэлъыным е щыгъыным башкIэ е IэкIэ сабэр храгъэхумэ, есэбауэу аращ жаIэр
55. ЗэхэцIыцIэн - цIыкIу-цIыкIуу зэтекъутэн, къэнар зэтегъэсхьэн. Къуажэр сыт хуэдизрэ зэхамыцIыцIами, щIэрыщIэу я псэуалъэр зэрагъэпэщыжырт
56. Хьэнтхъу-вынтхъу - мыхьэнэ зимыIэ, щыкъуей, цIыкIу-фэкIу
57. ЗэIэпыт - зэкIэлъыкIуэ, зым иужь зыр иту, жыхуиIэщ
58. Къэухьын - псалъэкIэ, упщIэкIэ щIэгъэнэн, щIэуфэн, жыхуиIэщ
59. КIэд - кIэ зимыIэ гурыщхъуэ упщIэкIэ уи щхьэр уэзыгъэужэгъу цIыхум щхьэкIэ "цIыху кIэдщ" жаIэ
60. Тегурэн - зи къуэрылъху-пхъурылъхухэр зэпщIэкIа, и кIэ къуащIэри яIыгъыу, и гущIыIуми ису ялъагъу цIыхум щхьэкIэ "и сабий быныр тегураи" жаIэ. Мыр фIыщ...)
ХьэтIохъущыкъуей жылэм дэлъ псэлъэкIэм теухуауэ
5-нэ Iыхьэ
Ди ХьэтIохъущыкъуей къуажэм Джэрий и цIэу зы Iэхъуэ дэсащ, жылэм адэкIэ дуней щыIэми щымыIэми игъащIэми имылъэгъуауэ. ЛIы хъарзынэт, гумащIэт, цIыху хьэлэлт. Зэгуэрым Дыгъэмыхъуэ и щыгу дыдэм къиувауэ къиту и Iэр Iэдакъэжьауэ ищIщ, зиплъыхьщ-зыниплъыхьри, ар жиIат, жаIэж: Уа, гъуни нэзи имыIэу сыту ин дыдэ-тIэ мы ди Къэбэрдейр, жери... Апхуэдэщ адыгэбзэри, гъуни нэзи иIэкъым, фIэщхъугъуейщ и лъащIэми унэсыфыну...
Мы къизгъэувэ псалъэхэр сыщыцIыкIум щегъэжьауэ сэри, си къуажэгъухэми къыддэгъуэгурыкIуэу апхуэдэ защIэщ, я нэхъ мащIэу абы щыщ зы псалъэ цIыкIу нэмыIэми зыгуэрым къипсэлъауэ зыщIыпIэ щызэхэсхамэ, ар ди къуажэ щымыщми, и мэ зэрыщыуар кърисцIыхунущ - абыкIэ зэикI сыщыуакъым...
6I. Гущхьэмэрычу зыгъэзэн - къэхъуари къэщIари умыщIэу гузавэм уиубыдрэ, зыхуэпхьыныр умыщIэу абы уигъэндэращхъуэу щытмэ, мы си гущIэм гущхьэмэрычу зегъазэ, жаIэ
62. БэрыкIуэхыр къыхуэкIуэн - мызэ-мытIэу щагъэтIылъам щамыгъуэтыжу кIуэд хьэпшыпым щхьэкIэ апхуэдэу жаIэ. Псом хуэмыдэу, Iэпхъуалъ, мастэ, мастэкъуаншэ хуэдэхэм хуэгъэзауэ къапсэлъ
63. ХьэщIыIущIей - къэгъази егъэзэкIи имыIэу цIыху щIыкIей дыдэм щхьэкIэ жаIэу зы псалъэщ
64. Дурмэчач - делэIудэлафэ, жыхуиIэщ
65. Дурмэчаучэ - дурмэчачым къикI дыдэр къокI
66. Куэтын гъулъыпIэ - и пкъи, и щхьагъи, и лъэгуи чым къыхащIыкIыурэ ящI гъуэлъыпIэ аращ зэреджэр. Куэтын гъуэлъыпIэм и щхьагъым къу хуащIырт, тыншу зы щIыпIэм ипхыу нэгъуэщI щIыпIэ плъэфын щхьэкIэ
67. Курызэ - Iэпэ джэдыкIэ фIэкIа мыхъуу лы зыдэлъ псыхьэлывэм аращ зэреджэр. Къайсэр мантыхэр сигу къегъэкI. Ди анэшхуэм курызэ щищIкIэ тхьэври лыри зыгуэр хъунт, курызэм IэфI щIэзылъхьэр шыбжиитхъуращ, жиIэурэ тхъу гъэвэжамрэ шыбжий плъыжьымрэ зэхигъажьэрт, дэ купщIэ хьэжа щыхилъхи къэхъурт
68. ЗэщIасэ - къэзыщIэ щымыIэу щэхуу зэкIэлъыкIуэ, зи яку щIасэ щэху дэлъ цIыхуитIым щхьэкIэ апхуэдэу жаIэ
69. Пэлыгъуэ - узыфэ лIэужьыгъуэщ; сырымэ къыпщIихьэ зэIэпыту екIуэкIмэ, пэлыгъуэр и узыфэщ, жаIэ
70. ГуащэтIурэ - чымпэ псыгъуэ кIыхь зыбжанэ къыхахри, тIууэ зэтралъхьэ, и хъуреипIэм деж фIапхыкIри, ар щхьэ мэхъу, псыгъуэ кIыхьу къызэрыщIидзым щхьэкIэщ щхьэтIурэ щIыжаIэр, мыдрей къэнар пкъыщи, зэрахуэIэрыхуэм хуэдэу Iэмрэ лъакъуэмрэ къыхагъэкIыжри, гуащэтIурэкIэ зэджэжри аращ. ГуащэтIурэри хъыдан гуащэм хуэдэу яхуапэ
7I. УткIырыбжьэ - ерыскъым хэлъ ткIыбжьыр Iум ихьарэ имыкIыжыххэмэ, Iур мэуткIырыбжьэ, жаIэ
72. Пшапэнэгъу - дыгъэ тIысыгъуэмрэ жэщ хуэкIуэгъэмрэ я кум илъ пIалъэм аращ зэреджэр
73. ФIыцIэру - фIыцIабзэ, фIыцIэ дыдэ
74. Гуащэ пхъуантэ - зэрыджэгу гуащэм и щыгъын хуэдэхэр, ирахьэлIэ цIыкIуфэкIухэр щахъумэ дестэ
75. ЩIалэегъаджэ - егъэджакIуэ
76. БэрэхуатIэ - езыр хужыбзэрэ тIатIэу зи ныбжьыр хэкIуатэу хуежьа бзылъхугъэ. БлагъэзэгъэцIыхум къыщIаша цIыхубзхэр апхуэдизкIэ бэрэхуатIэти, защетшэкIым я IэплIэм дыкъищакъым, жари гушыIэ зыхэлъ цIыхубз псалъэмакъым дыщрихьэлIащ
77. ХьэкхъупIапIэ - уз лIэужьыгъуэщ, псыбыб ищIу щIыфэр къизыгъэлъэлъ узыфэ
78. ТIатIэхъу - лIы ныбэф тIатIэшхуэм щхьэкIэ ауан щIэлъу жаIэ псалъэ
79. Джырыдж - нэм щIэпщIыпщIыкIыу къыIуидзэ плъыфэм щхьэкIэ жаIэ. Нэхъыбэм хужь, дыжьын, дыщэ плъыфэхэм хуэгъэзауэщ къызэрапсэлъыр
80. Елъэстэуэн - зэмыпэсын, зыгуэрым елъэпэуэн, жыхуиIэщ. Бзэм нэхъыбэрэ узэрыщрихьэлIэр шхыным епхауэщ, ерыскъым уемылъэстауэ, жаIэ.
Зыуэ щыт адыгэ тхыбзэр зэгъэпэщыным,
анэдэлъхубзэр хъумэным ехьэлIауэ
Дуней псом икъухьауэ щыпсэу адыгэхэм я гуныкъуэгъуэ нэхъыщхьэхэм ящыщщ я адэжь лъахэ зэримысыжымрэ къащIэхъуэ щIэблэм я анэдэлъхубзэр зэрафIэкIуэдымрэ. А IуэхугъуитIращ зэпхар лъэпкъыр адыгэ и цIэу дунейм къытенэныр е «мыпхуэдэ лъэпкъи щыIащ» къыхужаIэу тхыдэтххэм и гугъу ящIыжу фIэкIа и лъэпкъыщхьэ щымыIэжу хэкIуэдэжыныр.
Сыти ирехъуи, адыгэхэм тщыщ IыхьэфI къэгъазэ имыIэу зэрытфIэкIуэдари зэрытфIэкIуэдри ди нэкIэ щытлъагъу лъэхъэнэ дыхопсэукIри, абы дызэрыпэщIэувэнум, а Iуэхугъуэ мыщхьэпэр къызэрыдгъэувыIэнум и Iэмалхэм дарилъыхъуакIуэщи, хэкIыпIэ пыухыкIахэр къахуэдмыгъуэтуи хъунукъым. ГурыIуэгъуэщ зы цIыху закъуэм и гуащIэкIэ мыр зэрыпхузэфIэмыхынур, зы гупым и гукъыдэжкIи зэгъэзэхуа зэрымыхъунур. Лъэпкъыр хуеипхъэщ лъэпкъыу къызэтенэным. Хъерыр быным Iэрылъхьэ хуищIыну хущIэкъу адэ-анэр зэгупсысыр хэкукъым, анэдэлъхубзэкъым, атIэ дэнэ щIыпIэ щыпсэуми и Iуэхур абдеж зэрыщызэфIыхьэнрэ а Iуэхур зэрыдэкIын бзэрэ быным къыхузэгъэпэщынырщ. Адэ-анэр бгъэкъуаншэ хъущэну къыщIэкIынкъым абыкIэ, ауэ къыптохьэлъэ я адэжьхэм лъы нэпсым ирагъэфа хэкур апхуэдэу гупыкIыгъуафIэ зэращIымрэ апхуэдиз ныбжь зиIэ анэдэлъхубзэр быным къызэрыжьэдатхъымрэ. Апхуэдэу щыт пэтми, догугъэ, долъэпIастхъэ. Дэ тщыщ куэдым хэкумрэ бзэмрэ тынш дыдэу IэщIыб щащIыфкIэ, зэтеубла мыхъуауэ зыгуэрхэр щыIэу къыщIэкIынущи, ахэращ лъэныкъуэ едгъэзыну дызыхущIэкъур.
Дунейпсо Адыгэ Хасэр зэрылажьэ хабзэм къигъэув Iуэхугъуэхэм языхэзщ анэдэлъхубзэр хъумэныр, зыуэ щыт адыгэ тхыбзэ зэгъэпэщыныр. Анэдэлъхубзэр хъумэнымкIэ къудамэм хэтхэр дызэакъылэгъуу ахэр фи пащхьэ къитлъхьэнут. Хуабжьу дыщогугъ абыхэм жэуап пыухыкIа гуэр ягъуэтыну.
Псом япэ сызытепсэлъыхьынур зыуэ щыт адыгэ тхыбзэр зэгъэпэщыным ехьэлIа Iуэхугъуэхэрщ. Мыр Дунейпсо Адыгэ Хасэм пщэрылъ зыщищIыжагъэххэу щытщ, гупсысэ пыухыкIарэ унафэ хэхарэ иIапхъэщ. Мы псалъэмакъыр куэдыIуэрэ къызэрекIуэкIам къыхэкIыу ар зыфIэмыщIэщыгъуэжхэр щыIэу къыщIэкIынщ. Апхуэдэу щытми, япэрауэ, зэхэдвгъэгъэкI зыуэ щыт адыгэ литературэбзэрэ зыуэ щыт адыгэ тхыбзэрэ жыхуэтIэ фIэщыгъэхэр. ТIури щIэныгъэм къыхэкIа псалъэщ, тIури техуэрабгъуу зрахьэлIэ щыIэщ.
Адыгэр дыкъапщтэмэ, дызэрэзэджэжым теухуауи, дызэрыпсалъэ бзэм ехьэлIауи, дыкъыщыхъуауэ жыхуэтIэ хэкужьым и цIэкIи дызэакъылэгъущ, дызэтохуэ: дыадыгэщ, жыдоIэ, ди анэдэлъхубзэр адыгэбзэщ жыдоIэ, ди адэжь лъахэр Адыгэ Хэкущ жыдоIэ. Закъуэ здэщыIэм тIакъуи щыIэщ, жи адыгэ псалъэжьым. Дызытепсэлъыхьыр бзэращи, адыгэбзэкIэ дызэджэм и кIуэцIкIэ щхьэхуэныгъэ нахуэ гуэрхэм тет псэлъэкIэхэр иIэщ, абы укъыфIэкIмэ, тхыбзэ хабзитIи игъуэтауэ къокIуэкI: зыр къухьэпIэм щыпсэу адыгэхэм къагъэсэбэп (кIахэ адыгэбзэ жыхуэтIэр), мыдрейм къуэкIыпIэм щыIэ адыгэхэр иропсалъэ (къэбэрдей адыгэбзэкIэ дызэджэр). Мыпхуэдэ щытыкIэ итыр ди закъуэкъым, къыщежьэри ди дежкъым. Дунейм тетщ лъэпкъ зыбжанэ, зы лъэпкъыу залъытэжу, арщхьэкIэ тхыбзэ хабзитI яIэ хъуарэ абы ирилажьэу, абыкIэ иризэгурыIуэу. Щхьэж зыхуэшэрыуэ бзэмкIэ дэтхэнэ зыри иропсалъэ, зэгурымыIуэуи, зым жиIэр адрейм зэхимыщIыкIыуи пхужыIэнкъым. Ауэ зэщхьэщыкIыныгъэ яIэ хъуащи, мис ахэр къызэрызэранэкIыным толажьэ. Щапхъэ щхьэкIи жыжьэ сыкIуэнкъым: ермэлыхэм, шведхэм (исвечхэм), тэтэрхэм, нэгъуэщIхэми я бзэм нобэкIэ иIэ щытыкIэр апхуэдэщ.
Адыгэхэри аращ. Адыгэбзэм иIэ зэщхьэщыкIыныгъэхэр къыщежьар дыгъуасэкъым. Зыбжанэ щIащ абы лъандэрэ. Ауэ а зэтекIыныгъэхэр апхуэдизу куукъым, зэгъунэгъу ухъуным ухущIэмыкъуну, къэпсэлъыкIэ и IуэхукIи, тхыбзэ и лъэныкъуэкIи зэпэблагъэ хъуным утемылэжьэну. Абы фIыуэ щыгъуазэти аращ ди бзэм елэжьа щIэныгъэлI нэхъыжьхэм я къэхутэныгъэхэм, адыгэбзэм хэлъ щхьэхуэныгъэхэм щытепсэлъыхькIэ, зэщхьу хэтхэр зэщхьу щыт IэмалхэмкIэ ягъэлъэгъуэну иужь щIыщитар.
ТхыбзитI щыувкIэ, тхыгъэ хабзэ гуэрхэри зэфIоувэ, литературэбзэ жыхуэтIэми зиужьу щIедзэ. Адыгэ тхыбзэхэм зэмыщхьу хэлъыр къызэнэкIыным теухуауэ щIэныгъэ зэхуэс мащIэкъым екIуэкIар. Ауэ пыухыкIауэ унафэ къыщащтэфар 1999 гъэм Налшык къалэ щекIуэкIа щIэныгъэ зэIущIэращ. Абдеж иджыри зэ къыщаIэтыжат зыуэ щыт адыгэ литературэбзэмрэ зыуэ щыт адыгэ тхыбзэмрэ я Iуэхур.
Абы щыгъуэм зэрыжаIащи, нобэкIэ къэлъагъуэри аращи, зыуэ щыт адыгэ литературэбзэм утепсэлъыхьыныр пасэщ. Нобэ адыгэр дызэрылажьэ литературэбзитIым ящыщу дэтхэнэра зыуэ щыт литературэбзэм лъабжьэ хуэтщIынур? Си щхьэкIэ сыкъапщтэмэ, сэ жэуап сиIэт. Ауэ лъэныкъуитIми языхэзыр зытетым фIырыфIкIэ къыпхутешыну щыткъым. Лэжьыгъэшхуэ зэщIэкIыпхъэ жылэ Iуэхууи щытщ.
Ауэ Iуэхум фIыуэ хэлъу зыгуэр щыIэщ. КъэбэрдеймкIэщ япэ тхыбзэ хабзэхэр щызэфIэувар. КуэдкIэ къыкIэрымыхуами, КIахэ лъэныкъуэм иужькIэщ тхыбзэр щызыIэригъэхьар. Къэбэрдей литературэбзэм лъабжьэ хуащIыну диалектыр къыщыхахым гугъуехьышхуэ хэтакъым: къэбэрдей адыгэбзэм и кIуэцIкIэ зэщхьэщыкIыныгъэшхуэхэр хэплъагъуэртэкъым. Шэрджэсым ис беслъэней къуажитIым я псэлъэкIэри къэбэрдей адыгэбзэм зэрытекIышхуэ щыIэкъым, ахэр псынщIэу абы къытеша хъуащ. Къэбэрдейми Шэрджэсми зы тхыбзэ хабзэ псынщIэ дыдэу щызэфIэуващ, ноби абы тетщ. КIахэм Iуэхур нэхъ щылъэхъа хъуащ. Абы иджыри щыIупщIт диалект нэщэнэхэр: бжьэдыгъухэри, кIэмыргуейхэри, хьэтыкъуейхэри, абазэхэхэри, шапсыгъхэри - дэтхэнэми и псэлъэкIэ Iурылът. ТегъэщIапIэ ящIыну диалектым и къыхэхыным псалъэмакъ куэд пылъащ. ИкIэм-икIэжым, бзэм елэжь щIэныгъэлI нэхъыжьхэм ящыщ Iэщхьэмахуэ Даут ар къыхилъхьауэ щытащ: диалектхэм ятепщIыхьмэ, Адыгэ Хэкум щыпсэухэм ящыщу лIакъуитIым я псэлъэкIэм хэдэн хуейщ - е бжьэдыгъу псэлъэкIэм, е кIэмыргуей псэлъэкIэм, жери. Iуэхур абы щынэсым, Даут абы адэкIи и псалъэ хилъхьэфащ: и макъ зэхэлъыкIэкIи, и псалъэуха гъэпсыкIэкIи къэбэрдей адыгэбзэм нэхъ пэблагъэр кIэмыргуеибзэращ, абы къыхэкIыу КIахэм щызэфIэдгъэу-вэ литературэбзэм ар лъабжьэ хуэдвгъэщI, жери. Даут и фIагъышхуэ хэлъщ кIахэ литературэбзэр къэбэрдеибзэм куэду зэрыщхьэщымыкIам. Апхуэдэу щыт пэтми, литературэбзэм ехьэлIа кIэмыргуей-бжьэдыгъу зэныкъуэкъухэм я гугъу щIэх-щIэхыурэ нобэми зэхыдох. КIахэ литературэбзэр кIэмыргуеибзэм зэрытетыр зимыгуапэ гупышхуэхэр щыIэщ. Мы щытыкIэм, къэбэрдей адыгэбзэри къыхэпшэжу, зыуэ щыт литературэбзэм ехьэлIа псалъэмакъыр къызэщIэгъэплъэныр игъуэджэу къызолъытэ. Абы уфIэкIыжмэ, адыгэ литературэбзитIым ящыщу зыр къыхэдмыхынумэ, иджыри зэ къытызогъэзэжри, зым хуэкIуэныр нобэ щIэныгъэ лъабжьэ зымыгъуэт Iуэхугъуэщ. А лъабжьэр щымыIэу арауэ къыщIэкIынкъым, ауэ тегушхуэу къезыгъэжьэнрэ нэзыщIысынрэ мы сыхьэтым тлъагъуркъым. Абы уфIэкIыжмэ, бзэм щIыIэ дыдэу щыхущыт иджырей лъэхъэнэм пщэдейм щыпхуэмыузэхужынкIэ шынагъуэхэр етхьэлIэ хъунукъым. Нэхъыщхьэуи ахэрагъэнущ зыуэ щыт адыгэ литературэбзэм тепсэлъыхьыныр пасэщ щIыжаIэри. Ауэ абы къикIкъым телэжьэни, дызытет тхыбзэхэр егъэфIэкIуэни хуэмейуэ. Хуейщ, ари икIэщIыпIэкIэ…
Зи гугъу сщIа, Налшык щекIуэкIа щIэныгъэ зэхуэсым игъуэу къилъытащ илъэс пщIы бжыгъэ хъуауэ бзэ щIэныгъэм къыщызэдащтауэ щызекIуэ алыфбей, пэжырытхэ системэм адыгэ литературэбзэхэр зэрылажьэ тхыбзэхэр хуэшэныр. Мыбы IуэхугъуитI къыхокI: зы лъэныкъуэкIэ, адыгэ алыфбей икIи пэжырытхэ системэхэм хэлъ зэтекIыныгъэхэр егъэкIуэдри бзэр зэщхь ещI, нэгъуэщI лъэныкъуэкIэ укъеплъмэ, адыгэбзэ псэлъэкIэ системэри зэщхь щIыным толажьэ.
Пэжым и хьэтыркIэ жыпIэмэ, Совет къэралыгъуэр щыIэхукIэ Къэбэрдеймрэ Шэрджэсымрэ щыщ адыгэхэмрэ КъухьэпIэмкIэ щыпсэу адыгэхэмрэ зэрызэлъэIэсышхуи зэрызэхыхьэшхуи щыIакъым. ЗэкIэлъыкIуэныр щыщIэхуэбжьар 1990 гъэхэм яужькIэщ. 2000 гъэхэм ди зэпыщIэныгъэхэр апхуэдизкIэ зэтеуващи, нышэдибэ Налшык щыплъэгъуар пщыхьэщхьэм Мейкъуапэ дэту ухуэзэнущ. ИнтернеткIэ напIэзыпIэм зэлъоIэс. Унагъуэ зэдэзыщI щIалэгъуалэм я бжыгъэм фIыуэ хэхъуащ. Адыгэбзэ псэлъэкIитIри зыIурылъхэм я бжыгъэм кIуэ пэтми хохъуэ. А псор гъащIэм езым къыхэкI щапхъэщ. Тхыбзэри щIэныгъэри мыбы пэмыджэжыныр, абы и IуэхукIэ лэжьыгъэ емыгъэкIуэкIыныр игъуэджэ и игъуэджэжщ. Ирипсалъэри ириныкъуакъуэри куэд хъуащи, и Iэмыр зыхэлъ тхыбзэ Iуэхум къэралыр хэмыIэбэныр пщэдей къыхуэмыгъуну апхуэдэщ. УкъыкIэрыхуныр, къыпфIэмыIуэхуныр къезэгъкъым. Дунейпсо Адыгэ Хасэми, жылэ Хасэу зэрыщытыр къэплъытэмэ, мы Iуэхум зы кIэ гуэр иритыныр и хьэкъщ.
Зыуэ щыт адыгэ тхыбзэм техьэныр сэ сфIэкъабылщ. Нобэ а зы гъуэгуращ адыгэм диIэр зыуэ щыт адыгэ литературэбзэм дыхуишэу. Шэкъэужуи шынагъуэкъым, пхуэмыгъэIурыщIэжынуи гугъукъым. Дауэ ар къызэрыдэхъулIэнур?
1999 гъэм Налшык щекIуэкIа щIэныгъэ зэхуэсым къыщащта унафэхэр зытеухуар мыхэращ:
1. Макъ дэкIуашэ дазэхэу къэбэрдей адыгэбзэм ЖЬ, Щ, ЩI-уэ щатхыр кIахэ адыгэбзэм къызэрыщыкIуэм хуэдэу тхыныр: ЖЪ, ШЪ, ШI. Щапхъэр: жьы - жъы, бжьэ - бжъэ, жьэн - жъэн, щабэ - шъабэ, щхьэ - шъхьэ, щIын - шIын, гъащIэ - гъашIэ…
2. ДифтонгкIэ зэджэ макъ зэхэлъ УЭ-м и тхыкIэр. КIахэ адыгэбзэм ар зэрыщатхыр О-уэщ. Къэбэрдей адыгэбзэм зэритхым хуэдэу тхыныр къыхахащ: еуэн - еон, уэд - од, уэгу - огу…
3. И, У, Я, Е хьэрфхэм я тхыкIэр тхыбзитIми къызэрапсэлъым тету щытхыныр: ЙЫ, УЫ, ЙА, ЙЭ…
4. Еигъэ къэзыгъэлъагъуэ цIэпапщIэхэр псалъэм пыту тхыныр. Мыбдеж къащтэр кIахэ адыгэбзэм щызекIуэ хабзэращ: ситхылъ, сиунэ, фипщIантIэ…
5. Iупэр хъурей зыщI макъ дэкIуашэхэм я тхыкIэр зы системэм къытешэныр. Мыбдеж къэбэрдей адыгэбзэм игъэлъагъуэ щапхъэр кIахэ адыгэбзэм ищтапхъэт: гуэсын - госын, макIуэ - макIо...
Мыращ зэрыхъур. Мы къезбжэкIа Iуэхугъуэхэращ иджыпсту нэрылъагъу дыдэу адыгэ тхыбзитIыр зэгъунэгъу хъун щхьэкIэ хэлъхьапхъэр. Дауи, абы иужькIэ зэлэ-жьын, зэгъэзэхуэн хуеи щыIэщ икIи щыIэнущ. Адыгэ тхыбзэм хэлъхьэыпхъэ зэхъуэкIыныгъэхэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и Парламентыр арэзы техъуэри, 2002 гъэм щIышылэм и 24-м къищтащ. Зи тхыбзэ хабзэхэм зэхъуэкIыныгъэ нэхъыбэ зыхалъхьэн хуей къэбэрдеибзэм ирипсалъэхэм а унафэм щеувалIэм, Къэбэрдейм щыпхригъэкIым, мащIэ дыдэ фIэкIа хэзымыгъэувэжыну адрейхэм ар къищIамыщтэм уегупсыс хъунут...
Иджы Iуэхур абы нэсащи, Дунейпсо Адыгэ Хасэм хэтхэм сеупщIынут: алыфбеймрэ пэжырытхэмрэ уеIусэныр Iуэху джэгутэкъым, уеблэмэ дзыхьщIыгъуэджэт, дэ къыщытщтакIэ, Адыгэ Республикэм и Iэтащхьэм ДАХ-м и Конгрессым и цIэкIэ зыхуэдгъазэрэ мы Iуэхум кIэIунэ еттыжатэмэ дауэ хъужынут? Е абы дыхуейкъым, мыр игъуэкъым, жытIэрэ? Апхуэдэуи жыдвгъэIэ… ИлъэсипщIым щIигъу дэкIыжащ ди деж абы и унафэр къызэрихьрэ, ауэ Iуэхур лъэданэ инауэ и пIэ икIкъым. Дяпэ зы илъэситIкIэ адыгэбзэ тхылъхэм я къыдэгъэкIыжынымрэ зэгъэзэхуэжынымрэ Iуэхур хуэкIуэнущ. ЩIалэгъуалэм егупсысыпхъэщ. Налшык щекIуэкIа зэIущIэм и гугъур куэд дыдэрэ Интернетым къыщохъей, Iуэхур щIэмыкIуатэми куэдыр ирипсалъэм къыщымыувыIэу иропыджэ…
ЖытIам ипкъ иткIэ адыгэбзэр гъунэгъу зэрыпщIын Iэмалхэр щыIэщ.
«Адыгэ псалъэ», «Черкес хэку», «Адыгэ макъ» лъэпкъ газетхэм, я нэхъ мащIэу тхьэмахуэм зэ, адыгэбзэм, лъэпкъ тхыдэм, щIэнхабзэм ехьэлIа тхыгъэхэмкIэ зэхъуажэу лэжьыгъэ къызэрагъэпэщыпхъэт. Газетищми зэхэту ягъэхьэзыр номерхэр зыхуагъэпсыр Iуэху хэхахэрщ. Ауэ адыгэ псэлъэкIитIымкIи тхауэ газетым къытехуэ тхыгъэхэр ар апхуэдэу щытын хуейуэ фIэкIа нэгъуэщIу щIэджыкIакIуэхэм къащымыхъужу я гупсысэр абы хуэшэныр, зы лъэныкъуэм итхар адрей лъэныкъуэм щыIэм къыгурыIуэу, зэхищIыкIыу, ирипсалъэу унэтIыныр Iуэхугъуэшхуэт. Ар ди бзэхэр зэпэблагъэ щIыным хуэгъэпсащ. Ауэ щыхъукIи, апхуэдэ бгъэдыхьэкIэм кърикIуэр зэман кIэщIым нэрылъагъу хъунущ. Мы лэжьыгъэр зэрыбунэтIыну Iэмалхэр газетым щылажьэхэм нэхъыфIу ящIэнщ. ЦIыхур нэхъыбэу зэджэр газетхэращи, япэщIыкIэ газетищым зрагъэгъуэта IэпэIэсэныгъэр (номер зэгуэтхэр къызэрыдагъэкIыр) нэхъ щIэгъэхуэбжьэн, мыхъуми, тхыгъэшхуитI-щыкIэ Iуэхур убламэ, щхьэпэ хъунт; етIуанэрауэ, купщIэмрэ зэманым пэджэж тхыгъэхэмкIэ лэжьыгъэр къызэгъэпэщамэ, адыгэбзэкIэ къыдэкI газетым еджэхэм я бжыгъэм хэдгъэхъуэфынт.
Адыгейми Къэбэрдей-Балъкъэрми къыщыдэкI «Зэкъошныгъ», «Iуащхьэмахуэ» журналхэми яхуеплъэкIыпхъэт. Абы иджыри къыздэсым езыхэм я Iуэху еплъыкIэ яIэжу, лъэпкъ литературэ гупсысэм и зыужьыныгъэм хъарзынэу телажьэурэ екIуэкIащ, иджыри йокIуэкI. Нобэм къигъэувыр аращи, «къэбэрдей литературэ», «шэрджэс литературэ», «адыгей литературэ» щхьэхуэхэр щыIэжкъым, щыIэр зы адыгэ литературэщ. Пэжщ, дэтхэнэми езым и хъэтI, езым и щхьэхуэныгъэхэр иIэжщ, ауэ тхэным гу хуэзыщIахэм гъунапкъэ щыIэхэр якъутэу зы хъуным хуеIэущ зэрыплъагъур, щIэныгъэ къэхутэныгъэу кIуэ пэтми нэхъыбэрэ утыку кърахьэри «зы адыгэ литературэм» теухуа гупсысэхэращи, журналхэми я пащ-хьэ илъхьапхъэт газетхэм ятеухуауэ жытIахэр. Адыгэ Республикэм илъэсым плIэ, КъБР-м хэ къыщыдэкI журналитIым лъэныкъуитIми я тхыбзэкIэ тха тхыгъэшхуэхэр, усэхэр къытрадзэмэ, адыгэбзэ псэлъэкIэхэр зы щIыным телэжьэнут. Мыбы и лъэныкъуэкIэ къыхэгъэщыпхъэщ Адыгей къэрал университетым къыдигъэкI «Псалъ» щIэныгъэ журналыр. Зэхэдз лъэпкъ имыIэу а журналым щIэныгъэ лэжьыгъэхэр лъэныкъуитIми щызекIуэ адыгэбзэмкIэ къытрадзэ. Уеблэмэ, лъэпкъ терминологиер зы щIыным теухуауэ лъэбакъуэшхуэхэр ичащ. Журналхэм я редакцэхэр зэлъэIэсу, тедзэным хуагъэхьэзыр тхыгъэхэмкIэ зэхъуэжэныр иджыри къыздэсым ча мыхъуа лъэбакъуэшхуи хъунут, абы хуэфащэ пщIэ къэкIуэну зэманхэми щигъуэтыжынут.
ЕтIуанэу сызытепсэлъыхьынур адыгэбзэр нобэ зэрыт щытыкIэрщ, къытщIэхъуэ щIэблэм абы хуиIэ щытыкIэм кIуэ пэтми зихъуэжу, зригъащIэми хъууэ, имыщIэми зэранышхуэ къыхуэмыхъуу къызыщыхъухэм я бжыгъэм хэхъуэ зэпыту зэрыкIуэращ. Мыри, дауи, узыгъэгупсысэн Iуэхущ, мы гуныкъуэгъуэри здэщыIэр хамэщI щыпсэу адыгэхэм я деж и закъуэкъым, мы гузэвэгъуэм егъэпIейтей хэкурыс адыгэхэри. Мыбы ехьэлIауэ куэдыщэ пхужыIэнущ. Абы щхьэкIэ щIэныгъэ зэхуэс псо зэхуэпшэсын хуейт. Апхуэдэу щыт пэтми, къыхэкъузыкIыпауэ Iуэхугъуэ зытIум я гугъу сщIынут: щIэгъэхуэбжьауэ адыгэбзэр ди щIэблэм зэредгъэджын Iэмалымрэ Терминологие гуп фIэкIыпIэншэу зэрызэхуэшэсыпхъэмрэ…
1. Нобэ адыгэбзэр зэрыддж тхылъхэм нэмыщI ди щIалэгъуалэр анэдэлъхубзэм зэрыдедгъэхьэхын Iэмал куэд хэлъу тхылъ дыхуейщ. Дуней псом къыщащтауэ зы Iэмал къыщокIуэкI иджыпсту: «Тыркубзэр - мазищкIэ», «Инджылызыбзэр - мазищкIэ», «Урысыбзэр - мазищкIэ». Адыгэбзэм а Iэмалыр е абы ещхь гуэр къетхьэлIэмэ, и щхьэпэ къыдэмыкIыну пIэрэт? Мазищ зэрыжаIэм къикIыркъым а пIалъэм къриубыдэу бзэр къызыхуэтыншэу зэбгъэщIэфыну. Абы къигъэувыр аращи, лъабжьэ богъэтIылъ, ар уиIэ хъуа нэужь, къыкIэлъыкIуэ лъэбакъуэр фIэкIыпIэншэу пчын хуейуэ зы щытыкIэ уригъэувэу. Дунейпсо Адыгэ Хасэр лъэпкъ хасэшхуэу зэрыщытыр къэлъытауэ, зыхуэфащэ IуэхущIапIэхэм зыхуезгъэгъэзэнут мыбыкIэ. Дауи, апхуэдэ тхылъым, «Адыгэбзэр - мазищкIэ» жысIэнщи, зэпэдзыж псалъалъи, диски гъусэ хуэсщIынут…
2. ХамэщI къикIыу зыплъыхьакIуэ мащIи къакIуэркъым ди Хэку. Ауэ щыхъукIэ мыбы и щIыдэлъху лъэпкъхэм я бзэкIэ тхауэ е къуажэм и цIэу, е уэрамым и цIэу, е IуэхущIапIэхэм я цIэу плъагъун щыIэкъым. Си щхьэкIэ сызрихьэлIа Iуэхугъуэщ тэтэрым къикIа зы щIэныгъэлI гуэрым, тIэкIуи ауан хэлъу, зэрыжиIэгъар: сэ Алтаи, Туваи, Башкырми, Шэшэнми, Осетиеми сыщыIащ, ауэ Къэбэрдей-Балъкъэрым хуэдэу и лъэпкъ щызмылъэгъуа щIыналъэ срихьэлIакъым. Ар сыту, жысIэу сыщыщIэупщIэм, зы IуэхущIапIэ срихьэлIэри, жиIащ, къыфIэдзапIэ иIэт бзищкIэ тетха хуэдэуи, ину сыдыхьэшхат, жи, къызэрыщIэкIымкIэ, урысыбзэм и мызакъуэу, адыгэбзэри балъкъэрыбзэри тынш дыдэу схузэгъэщIэнущ, жысIэри. Слъагъур нэхъри си фIэщ ирисщIыну къэскIухьати, зыфIэмылъым фIэлътэкъым, зыфIэлъыр япэу слъэгъуам хуэдэт, жиIащ. Абы къикIращи, апхуэдэ къыфIэдзапIэхэм, къэрал IуэхущIапIэу щытхэм, къытратхэм кIэлъыплъ зыри щыIэкъым, абыхэм адыгэбзэу ятетхари, зэрытха щIыкIэри зи уасэ щыIэкъым. Ардыдэр ехьэлIащ ди жылэхэмрэ уэрамхэмрэ я цIэхэми. Израилыр сигу къокI. Журтхэмрэ хьэрыпхэмрэ, зэрытщIэщи, щIагъуащэу зэхущыткъым, ауэ зы уэрами, зы жыли плъагъунукъым а щIыпIэм и цIэр бзищкIэ темытхауэ: журтыбзэкIэ, хьэрыпыбзэкIэ, инджылызыбзэкIэ. ЗэщIэкъуауэ, нэм къемызауэу, екIуу зэгъэпэщауэ щхьэж и бзэкIэ тетхащ. Бзищыр хьэлъэщ жыдоIэ, мыр щапхъэкъэ?
Ди бзэм къыхыхьапхъэ псалъэхэмрэ ахэр ипкъ зэридгъэувапхъэми кIэлъыплъыпхъэщ. Бзэм псалъэ къыхэмыхьэу хъуркъым, къыщыхыхьэкIэ и къыхыхьэкIэми егупсысыпхъэщ. Апхуэдэ дыдэуи, бзэм и IэмалхэмкIэ псалъэхэр къызэрыгъэхъупхъэми елэжьыпхъэщ. «Адыгэ псалъэм» иригъэжьат апхуэдэ зы хабзэ дахи, иужьрейхэм щIэужьыхэжащ. Мы псор щIыжысIэращи, Терминологие гуп зэхуэтшэсыну и чэзу хъуащ. Си гугъэмкIэ, мы Iуэхугъуэри Дунейпсо Адыгэ Хасэми къыхилъхьэфынут. Къэралыгъуэ ди цIэу, абы и нэщэнэхэр Конституцэм ихъумэу иту, апхуэдэпщIэ фIэкIа къэралыбзэу щыт адыгэбзэм имыIэу аркъудеи хъунукъым, уезэгъынкIи Iэмал иIэкъым. КъытщIэхъуэ щIэблэм ар къытхуигъэгъунукъым.
