Адыгэбзэр умыщIэмэ, нэгъуейм еупщI
Мэздэгу къэбэрдейхэм я псалъалъэ
«Адыгэ псалъэ» газетым и щIэджыкIакIуэхэр фызэрыщыгъуазэщи, кIэщI-кIэщIурэ псэлъэкIэ зэмылIэужьыгъуэхэм къыхэхыжа хъуа псалъэхэм я псалъалъэ къытыдодзэ, абыкIэ адыгэбзэм хэлъ щIэщыгъуэхэр къэдгъэлъэгъуэн, и пщIэр къэтIэтын щхьэкIэ. Нобэ фи пащхьэ идолъхьэ мэздэгу адыгэхэм я псэлъэкIэм щыщ псалъэ Iэрамэ. Шэч хэлъкъым, ахэр нэхъыби мэхъу, нэхъ гъэщIэгъуэныжхэри щыIэщ. Мызыгъуэгум къыте-ддзэр нэгъабэ мэздэгу адыгэхэм я деж IуэрыIуатэщыпэ дыщыщыIам зэхуэтхьэса IуэрыIуатэхэм къыхэтхыжа псалъэхэращ. Дызэрыпсалъэ адыгэбзэр къигъэбеину дыщогугъ теддзэ псалъэхэм.
Иналхьэблэ мэжджытыр.
Мэздэгу къалэм дэт члисэр.
ЗэраIуэтэжымкIэ, Щохъужь-хьэжыжьым и ныбжьым унафэщIэгъу жыхуаIэр имыIэу къэбэрдей хабзэр Мэздэгу щызэрихьащ. Нэгъуейр къехъуапсэущ зэрызэрихьар. Абы темыкIыуи дунейм ехыжащ. Еуэри, и псэ хэкIыным куэд имыIыжу, Нэгъуейм къикIри сымаджаплъэ и цIыхугъэ зыбжанэ къыхуэкIуащ. Унэм къихьахэм Iэуэлъауэшхуэ ирамыгъэщIу щыму къетIысэкIащ хьэжыжьым. ЩIэупщIэ- н ыр яухри, нэгъуейхэм я нэхъыжьыр къэпсалъэри, сымаджэм еупщIащ:
— Хьэжыжьыр сыт къызэрыблэжьа? — жиIэри.
Зы тэуал хуэдиз нэхъ димыхыу хьэжым и нэ къызэтрихри, ар жиIащ, жи:
— Нэгъуейм къэбэрдей унафэ къыщедгъащтэм къэзлэжьащ, — жиIащ.
— Мэскъарэ дыкъыбощI, — я жагъуэ хъу хуэдэу защIащ нэгъуейхэм.
— Хьэуэ, мэскъарэ фысщIкъым. Выбжьэ зэрына, Щохъужь-хьэжыжьым зэримыхыжыфмэ, зэрызыхын тцIыхукъым жаIэу Къэбэрдеижьым къикIыу къыщыскIэлъыкIуам си анэ щIэрыщIэу сыкъилъхужа сфIэщIат. Выбжьэ зэрына, Щохъужь-хьэжыжьым ди Iуэху зэрыхъунур дигъэщIамэ арат жаIэу Нэ-гъуейм къыщысхуагъэкIуам, хабзэр псалъэм зэремыхьэкъур, хабзэм и адыгэбзэри зэрыгуащIэр хьэкъ сщыхъуащ, — жиIащ хьэжыжьым.
Зы тIэкIурэ зыри жимыIэу и псалъэр зэригъэуа нэужь, Щохъужь-хьэжыжьым адэкIэ къыпищащ:
— Выбжьэ зэрына, Iуэхум и зэрынапIэри, и зэрыкIыпIэри зыщIэр Щохъужь-хьэжыжьращ жаIэу ди къуий си цIэ щыжаIэм, дунейм сызэрытетым зыгуэр къызэрикIыр си фIэщ хъупащ, — жиIащ. — Дунейм сызэрытетыр щызыхэсщIэм, си уасэр жылэми яхуэсщIащ, жиIащ. Хабзэр щхьэм къыщежьэ щхьэкIэ, бзэм зэрызэригъэзахуэм иIыгъыр куэд дыдэщ. Адыгэбзэр умыщIэмэ, нэгъуейм еупщI, щIыжаIар, ди хабзэм гъэтIылъыпIэ фи лъапсэр хуэтщIат, абы щыщ фи деж къызэрыщыдгъуэтыжынур тщIэрт, хабзэ къывэдгъэщтэфащи аращ, — жиIащ лIыжьым. — Къыщысщтэж зэрыхъуну щIыкIэр къэслъэгъуагъэнщи аращ хьэжы сыщIэхъуар.
Мы хъыбар цIыкIур къызжезыIэ-жа Сагъындакъ Хъазынэт ныбжьышхуэ иIэт сыщыхуэзам. Ауэ апхуэдизкIэ адыгэбзэ дахэкIэ псалъэрти, ар згъэщIагъуэу сыщеупщIым, нэщхъейуэ пыгуфIыкIри, жиIат:
— АдыгэбзэкIэ псалъэ уэ зэхыу- мыха, щIалэфI, — жиIащ нанэм. — Зы лъэхъэнэ щыIащ Къэбэрдейм къикIыурэ къытхуэкIуэу, жытIэми тщIэми дызэтрахыу еплъу, къызэтенар фэращ, ди кIуэда куэд зыхъумар фэращ, жаIэу дэри дагъэгушхуэжу. Жьы къыкъуэуар къыщыкъуэуар зыхэдмыщIэу дрихьэжьащи, иджы а псори дэнэ къитхыжын.
Мэздэгу адыгэхэр Осетие Ищхъэрэм хиубыдэ Мэздэгу щIыналъэм-рэ Ставрополь хэгъэгум и Къурей щIыналъэмрэ щопсэу. Зэрыпсалъэ бзэр къэбэрдей адыгэбзэм и зы жыIэкIэ лIэужьыгъуэщ, зэрахьэ динми, хамэ лъэпкъхэм яхэсу Къэбэрдеишхуэм пэIудзауэ зэрыпсэу-ми яжь щIихуащ. Апхуэдэу щыт пэтми, я псэлъэкIэр ди адыгэбзэм и зы ныбзщи, тхыбзэми щIэныгъэми хуэфащэ увыпIэ щигъуэтын хуейуэ къыдолъытэ.
Ажу — ябгына унэжьхэм я лъабжьэжь къэнэжахэм апхуэдэу йоджэ. «Хэкужьри ажуужьхэри нобэми плъагъунущ», жаIэ.
Бжор адэ — чыристан хабзэм къызэригъэувымкIэ, къалъхуагъащIэ сабийм щыхьэт адэ хуэхъум зэреджэр аращ.
Бжор анэ — чыристан хабзэм къызэригъэувымкIэ, къалъхуагъащIэ сабийм щыхьэт анэ хуэхъум зэреджэр аращ.
Бжорашхэ — сыт хуэдэ дин ефэ-ешхэми жорпежьэ хуащIу щытащ, урысыбзэкIэ «крестное осенение» жыхуаIэр. Аращ бжорашхэкIэ зэджэр.
Бжоргъэхъей — унагъуэм исми, итми, псэущхьэу яIэми жор щытращIэкIэ, апхуэдэу йоджэ.
Бжордэх — дин махуэщI махуэ гуэрым и цIэкIэ тхьэнапэхэр яIыгъыу цIыхухэм жылэм и хъуре-ягъкIэ къыщакIухькIэ, бжордэх ящI, жаIэ. УрысыбзэкIэ «крестный ход» жыхуаIэращ.
Бжоркъут — дин хуэIухуэщIэхэм щыщ зы Iуэхугъуэщ, удж лIэужьыгъуэ хэту.
БжорыIуэ — чыристан диным гъуэгущхьэхэм жор трагъэувэу я хабзэщ. Мис а щIыпIэхэращ апхуэдэу зэджэр.
Бжорыкъуэ — динкIэ щыхьэт адэ-анэм къуэ пэлъытэ яхуэхъуа щIалэ цIыкIум зэреджэ, урысыбзэкIэ «крестник» жыхуаIэращ.
Бжорыпс — жорыр зыхагъэуа псы, урысыбзэкIэ «святая вода» жыхуаIэращ.
Бжорыпхъу — динкIэ щыхьэт адэ-анэм пхъу пэлъытэ яхуэхъуа хъыджэбз цIыкIум зэреджэ, урысыбзэкIэ «крестница» жыхуаIэращ.
Бжэсыс — бжэр зыIыгъ бжэтхьэкIумэм апхуэдэу йоджэ.
Бром — псы цIыкIухэм тралъхьэ лъэмыж.
БэнытI — мащэр къэзытI, мащэтI.
ГущхьэIыгъ — нысащIэр и щхьэгъусэм и унэ зышэ щIалэ. Къэбэрдейм «жэмхэгъасэ» жыхуаIэращ.
Гъулъий — улъиигъэ, гъущIым и щIыIу улъиигъэ къытехьэр.
Дарий плъыжьыр и псэпсщ — нысащIэр и щхьэгъусэм и унэ щашэ-кIэ, зрагъэтIысхьэ гуимэм щIэщIа шым траубгъуэу щыта щэкIыгъуэщ дарий плъыжьыр. Лъэпкъым хуа-шэ хъыджэбзыр зэрыкъабзэр къэзыгъэлъагъуэ хабзэщ.
Дахэнабдзэ — унагъуэ ираша бзылъхугъэм и нысэишэр зэфIэ-кIыхункIэ зэреджэ.
Джатэ щIагъым щIэгъэсын — зыгуэрым IэщIэкIуэдэн, жыхуиIэщ.
Дзэхушыгъу — лимоныпс гуащIэ.
Дохъутеищхьэр къутэн — Iэщэр хузехьэркъым, и пIалъэ ищIэр-къым, жыхуиIэщ.
ДумпI сэргъей хъун — уэри щIыри зэгуэзри кIуэдащ, жыхуиIэщ.
ДыжьынпщIий — дыщэпщIийм и гущIыIу тету къекIуэкI тхыпхъэ.
Дыуэсафэ — нэчыхьытх, жыхуиIэщ.
Дыщащэ — дыщэм хуэдэ, дыщэм палъыт, дыщэ и уасэ, дыщэ защIэ, жыхуиIэщ. «Дыщащэурэ и дыщэ быныр», жаIэ.
ДыщэпщIий — цIыхубз фащэм и Iэщхьэпэм и нэзым дыщэ Iуданэ- кIэ къыхагъэкI тхыпхъэ.
Жыбзэ — псынэпсыр щIыщхьэ-фэм къэмыкIуауэ, ауэ къыщIэкIынкIэ зэрыхъуну гурыщхъуэ хуащIмэ, «жыбзэщ, псы къэкIуапIэщ», жаIэ.
Жыкъуэ — къуажэми жылэми щымыщу къыдэщхьэрыуэу абдежыр пIалъэкIэ псэупIэ зыщIахэм йоджэ. «Хэхэс» мыхьэнэ дыдэр къикIкъым, ауэ жылэм зэрыщымыщыр къэзыгъэлъагъуэ псалъэщ.
Ижьырабгъунэхэр тедзэн — нэзкIапэм къыщIэплъын, жыхуиIэщ.
Ипщэ унэ — цIыхухъур щхьэхуэу зэрысу щыта унэм апхуэдэу еджэу щытащ.
Къандзу — къэкIыгъэ, и теплъэкIэ батыргъэным ещхьщ.
Къуий — къуажэм щхьэкIэ мэздэгу адыгэхэм аращ жаIэр.
Къут — фэрэкI узыр зыщIэкIахэм папщIэ шыкIуртIым теплъэ иIэу мэздэгу нанэхэм Созэрэщ и цIэкIэ ягъэхьэзыру щыта дагъэрыжьэ лIэужьыгъуэ. Фошыгъупсым нартыху хьэжыгъэ гъэжьар хакIутэрти, IэшкIэ ягъэджэрэзыжыр къут хъурт.
Къутаджэ — къут ягъажьэу тхьэлъэIу зэрызэхашэнум и хъыбарыр жылэм яхэзыгъаIуэм щхьэкIэ жаIэ.
Къутамэ — къутыр IэщIэлъу ягъэхъуахъуэ нанэм апхуэдэу йоджэ.
Къутбий — фэрэкI узыр зыщIэкIа сабийм къут Iэнэр хуагъэувауэ, ауэ езыр мыхъужыпэу плъыржьэр щыщIэхъукIыж къэхъурт. «Къутбийр зэуакIуэ къежьащ», жаIэрт, къытезыгъазэ узыфэм щхьэкIэ.
Къэлътамэ — лэкъум.
КхъэкIущ — кхъэ бгынэжа.
Кхъэтх — бгы, щIыпIэ задэхэм кIэрыт кхъэм аращ зэреджэр.
Кхъэдэх — IутIыжыр зэфIэкIа нэужь чыристан адыгэхэр кхъэм докI я адэ-анэхэм, я Iыхьлыхэм я кхъащхьэр ягъэкъэбзэну, тхьэ щахуелъэIуну. ДжэдыкIэ лахэр кхъащхьэм телъхьэныр хабзэщ мыпхуэдэм деж.
Лыубыд — Мархъуэм ипэ къихуэ махуэм апхуэдэу йоджэ, лы зы- хэлъ шхыныгъуэхэр яшхри, махуэ плIыщIкIэ Iэрэ жьэрэ абы зэрыхуамыхьынумкIэ тхьэлъанэ ящIри, къыкIэлъыкIуэ махуэм чыристан-хэм я нэщIым йохьэ.
Лэпкъ — къэкIыгъэм ипкъ, жыхуиIэщ.
Магъ — нартыху, гуэдз лъэсар зэрагъэгъущыж е зэрагъэгъу Iэмэпсымэ.
Мархъуэ — чыристан диным итхэм яубыд нэщIым апхуэдэу йоджэ.
МерэмуIу — Хьисэ бегъымбарым и анэ Мерэм дунейм щехыжа махуэм аращ зэреджэр.
Мыхъей — джэду щхьэхынэ.
Мэскъарэ — ауан, гушыIэ.
Нартыху щхьэкъуей — нартыху тхьэмпэбэным дэмылъыж нартыху дэчагъащIэр.
Нобэ-нобэурэ щIэплъын — небэ-небэ еплъын.
Нэдхъугъэ — шыкIуртIымым къыдидз гъагъэ.
ПсыкIалъэ — дафэр зэрытрах Iэмэпсымэ.
ПсыIущIэ — псыкъуийм кIэлъыплъым щхьэкIэ жаIэ.
Пшахъуэ псынэ — Мэздэгурэ Бэчмырзейрэ (КъызларкIэ нобэ зэджэр) я зэхуакум ит зы псынэм и цIэщ.
Сагъышыр къегъэгъыхын — хьэдагъэ щIын.
Сырмей — чыристан диным ит адыгэхэм Мархъуэр къэмыс щIыткIэ тхьэмахуэкIэ ирагъэкIуэкI дауэдапщэхэм аращ зэреджэр, урысыбзэкIэ «Масленица» жыхуаIэращ.
СырмэтI — сырмей дауэдапщэхэм я иужьрей махуэр.
Тэхътэбан — гъуэлъыпIэ лъагэ, пхъэбгъум къыхэщIыкIауэ. Адыгэ тхыбзэм къищтэ «тэхътэбан» псалъэр мэздэгу адыгэхэм зэрызэрахьэр апхуэдэущ.
Тхьэгъушауэ — лъагэу Iэтауэ члисэм пылъ тхьэгъушхэр къезыгъауэм щхьэкIэ жаIэ.
Тхьэдотэ — Тхьэшхуэ, Тхьэуэ дунейр зи IэмыщIэ илъ, жыхуиIэщ.
Тхьэнанэ — Хьисэ бегъымбарым и анэ Мерэм зэреджэ цIэщ, урысыбзэкIэ «Богородица» жыхуиIэращ.
Тхьэшхуэхьыж — Хьисэ бегъымбарыр уафэм щыдрахьеижа махуэм аращ зэреджэр, урысыбзэкIэ «Вознесение» жыхуаIэращ.
Тэуал — тэлай, жыхуиIэщ.
Уэлбэн — тхьэнапищим адыгэбзэкIэ аращ зэреджэр, урысыбзэкIэ «Троица» жыхуаIэращ.
Уэсхъыпэ — щхъыщхъ макъ иригъэщIу къес уэс.
Хашэ — епцIыжа, епцIыжакIуэ, бзэгухь.
Хъурдз — удз лIэужьыгъуэщ, зыщыщыр тхузэхэгъэкIакъым.
ХъыджэбзгъэтIыс — пщэдей хуэдэм унэ ирашыну хъыджэбзым но-бэ хуэдэм зэхуишэс хъыджэбзщысым щхьэкIэ жаIэ. УрысыбзэкIэ «девичник» жыхуаIэращ.
ХъыджэбзгъэтIыс къегъэгъых — унагъуэ ирашэну хъыджэбзым и хъыджэбзыщхьэр щигъэкIуа унагъуэм фIыуэ щилъэгъуамрэ дахэу щызэхихамрэ хэлъу хъыджэбзым къригъэгъыхыурэ кIыхьу зыхилъхьэ уэрэд лIэужьыгъуэ.
Хыщагъуэ — хым е псым къыщыкI удз Iув зэхэтыр. Агъэ-Батыр къуажэм мы псалъэр «псыщагъуэ» жаIэу къыщапсэлъу дрихьэлIащ.
Хыщалъэ — мыри аращ, ауэ мывэм къытекIэ удзращ зытеухуар.
Хьэдэблыущий — дунейм ехыжар щIалъхьа нэужькIэ махуиблкIэ ягу къагъэкIыжу абы и Iыхьлыхэм къаIэт Iэнэмрэ дауэдапщэ зэхыхьэмрэ апхуэдэу йоджэ.
Хьэдэгъуэц хидзэн — щхъуэфэцым зыщрисэкIэ, цIыхум щытыкIэ игъуэтым зэреджэр аращ.
Хьэлджей — тхьэлъэIу хьэлыуэ.
Хьэсэпсышэ — псыIэрышэм щхьэкIэ аращ мэздэгу адыгэхэм жаIэр.
ЦыIэрыщтэ — цы IэшкIэ хьэзыр. «Унэм ираш нэрыбгэм и анэшхуэм ирит хабзэщ цы Iэрыщтэрэ гъуджэрэ, и насып и IэкIэ ирещIыж, и нэкIэ ирелъагъуж», жыхуиIэу.
Цыбз — бжьыхьэм ирихьэлIэу мэлым тращыкI цыр.
Цызанэ — зы мэлым тращыкIа цыр.
Шыпэхудэ — нысашэ гуимэр къызэрыкIуэм и хъыбарыр щIалэм и лъэныкъуэхэм языгъащIэ шу.
Шэчасэ — фалъэ цIыкIухэм щхьэкIэ аращ жаIэр.
ЩIэпщакIуэ ныш — цIыху сымаджэм деж щIэупщIакIуэ къакIуэ- хэм къыхуаIэт тхьэлъэIу шхыныгъуэ.
ЩIызей — жэщтеуэ. Чыристан адыгэхэм мы псалъэр къазэрыгурыIуэр урысыбзэкIэ «домовой» жыхуиIэ мыхьэнэр щIэлъущ.
Щыгъыныхь — Къэбэрдейм «щыгъынхьыж» жыхуаIэращ.
ЩылбыркIапсэ — чэтэным къыхэщIыкIа кIапсэ быдэ.
IэзэхэщIэ — псэгъу зэхуэхъуа ныбжьыщIитIым я Iуэхум арэзы иритехъуэу лъэныкъуитIыр зэрызэбгъэдэувэ хабзэ. Бжьэр яIыгъыу я Iэр зэбладзырти, щыхьэт папщIэу къэуваитIыр фошыгъупсым щыщ зы къэмынэу ирафырт. «Мы фошыгъупсым и IэфIагъым хуэдэу дызэхуэIэфIу, и къабзагъэм ещхьу дигухэр зэIухауэ дызэбгъэдэтыну ди псалъэщ», жыхуиIэщ.
Iэуэшауэ — Iэуэлъауэ.
IутIыж — урысыбзэкIэ «Пасха» жыхуиIэращ. Мэздэгу адыгэхэм ехьэжьауэ ягъэлъапIэ махуэщIщ.
ТАБЫЩ Мурат. Зеикъуэ къуажэ
