Арщыдандэсхэм Хэку зауэшхуэм щызэрахьа лIыгъэр
Бахъсэнокъуэ Алий, Аргъэщокъуэ Къэралбий, Молэмусэ ТIытIу, Мамхэгъ Билъостэн, КIуащ Хъанджэрий, Бозий Хьэмзэт, Мэремкъул Мухьэрбий, Мэшыкъуэ Хьэсэнбий.
Хабзэ хъуауэ, цIыху щхьэхуэхэм къищынэмыщIауэ, къэхъугъуэхэм ехьэлIа, тхыдэ, щэнхабзэ мыхьэнэ зиIэ фэеплъхэр ягъэув. Сыкъыщыхъуа жылэми ар къыпекIуэкIакъым. Арщыдан къуажэм къыщхьэщыт лъагапIэм — Джэрмэншык Iуащхьэм – щыболъагъу революцэмрэ граждан зауэмрэ хэкIуэдахэм хуагъэува, вагъуэ къуапитху зиIэ фэеплъ иныр. Апхуэдэу ди къуажэр зыгъэдахэ дамыгъэхэм ящыщщ курыт еджапIэ №1-м и гупэм къит «Анэ-лIыхъужь» фэеплъыр. Ар жылэм дэсхэм я къарукIэ ягъэуващ Хэку зауэшхуэм ТекIуэныгъэ Иныр къызэрыщытхьрэ илъэс 25-рэ щрикъум ирихьэлIэу икIи къызэIуахащ а махуэшхуэр щагъэлъэпIа 1970 гъэм накъыгъэм и 9-м. Школым и фэеплъ пхъэбгъум къыщыхьащ Хэку зауэшхуэм лIыгъэрэ хахуагъэрэ щызезыхьа арщыдандэс 314-м я цIэ-унэцIэхэр. Къуажэм и курыт еджапIэ №-3-м и щIыхьэпIэм деж щагъэуващ Хэку зауэшхуэм (1941-1945) и сэлэтым и фэеплъыр.
Къэралым, республикэм и дэтхэнэ щIыналъэми хуэдэу, арщыдандэсхэм я мамыр лэжьыгъэр Хэку зауэшхуэм къызэпиудащ. Къуажэм зи адэ, дэлъху, къуэш зауэм зымыгъэкIуа унагъуэ къыдэнэжатэкъым. Тылым и лэжьакIуэхэри зэрахузэфIэкIкIэ ТекIуэныгъэм хущIэкъуащ. Хэку зауэшхуэм дэкIа арщыдандэс 500-м ящыщу къэзыгъэзэжар 314-рэщ.
Къуажэм и тхыдэм напэкIуэцI фIыцIэкIэ хэуващ лъыкIэ гъэнщIа 1942 гъэм и жэпуэгъуэм и 26-р. Нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм жылэмрэ абы и Iэхэлъахэхэмрэ зэтракъутэрт. МазитI дэкIри, 1943 гъэм щIышылэм и 3-м, нэмыцэ зауэлIхэр Арщыдан дахужащ 295-нэ фочгъауэ дивизэм хэтхэм.
Бжьэдыгъу Хьэзиз
Хэку зауэшхуэм жыджэру хэта арщыдандэсхэм ящыщщ Елокъуэ Хъанджэрий, Жыгунхэ Хьэсэнбий, Зырамыку, ГъэилI, ТIэхьир, Къатинэхэ Сэлэдин, Iэдин, МуIэзин, Сунш Мэсэдин, Иуан Сэфарбий, ТекIужь Щэуал, Арахъэхэ Чэмалрэ ХьэзрэIилрэ, Бжьэдыгъухэ Шэмсэдинрэ Хьэзизрэ, Жылэтеж Билъостэн, Мэшыкъуэхэ ТIатIурэ Нажмудинрэ, Къардэн Къасым, Бозий Хьэмзэт, Хъанычэ Хьид, Бахъсэнокъуэ Алий, Шэшэн Лилэ, Нэгъуей Къэралбий, Жылэтеж Къарэ, Абазэ Борис сымэ, нэгъуэщI куэди.
…1942 гъэр екIуэкIырт. Бийр Кавказым къебгъэрыкIуэрт. Нэмыцэхэм Дон Iус Ростов, Кубань, Ставрополь щIыналъэхэр зыIэрагъэхьауэ чэзур зейуэ къалъыта Къэбэрдей-Балъкъэрым къыхуэкIуэрт.
Арщыдан Iэщыхъуэхэм колхоз хъушэр Дзэлыкъуэ хъупIэхэм къыщрахужым, нэмыцэхэм Бахъсэн къаухъуреихьыну хунэсат. Iэщыр мэзым щIаубыдэу мазищкIэ щаIыгъын хуей хъуащ. Жэмбичэ Темыржан, Шыпш Жансит, БатIу ТIалэ сымэ я фIыгъэкIэ колхозым и Iэщхэр яхъума хъуащ икIи 37-нэ армэм и штабым иратащ.
Фашистхэм зы къуажэм иужь иту адрейр зыIэщIалъхьэрт. ЩIыпIэ IуэхущIапIэхэм партизан гупхэр (отрядхэр) къыщызэрагъэпэщырт. Абы хыхьэрт арщыдандэсхэр икIи Iэщэхэр яIыгъыу Хэкум и щхьэхуитыныгъэм щIэбэнырт.
Ким Ир Сенрэ Елокъуэ Хъанджэрийрэ. 1946 гъэ
1942 гъэм жэпуэгъуэм и 26-м нэмыцэхэм Арщыдан къуажэмрэ абы и Iэгъуэблагъэхэмрэ лагъымхэр къыхадзэурэ зэтракъутащ, цIыху куэди хэкIуэдащ. Апхуэдэхэщ Джэдухэ Мэжид, Мадин, Марий Къэралбий, ТекIужь ЦутIэ, Суйдым Алихъан, Безыр Мадин, Бро НэIиб, Бэхъуцэ Лэкъумэн, Шэшэн Хьэмзэт, Бэджрэт Дыкъуэ сымэ, нэгъуэщIхэри.
Зэтепкъутэ хъуну псори фашистхэм Iисраф зэтращIащ. Арщыдан жылэр къыщаухъуреихьа пIалъэм къриубыдэу къуажэр бийм зэхадыгъуащ. Школхэм языхэзыр нэмыцэхэм гараж, адрейр — сымаджэщ ящIат.
Арщыдандэсхэм фIыщIэ хуащIу ягу къагъэкIыжырт 295-нэ шабзауэ дивизэм хэта сэлэтхэм жылэр нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм къызэрыIэщIахыжар. А зэманым Совет Армэм и фронтым и часть зэмылIэужьыгъуэхэм арщыдандэс куэд Iутащ хахуагъэ къыщагъэлъагъуэу.
Хэку зауэшхуэм жыджэру хэта арщыдандэсхэм ящыщщ гвардием и подполковник, коммунист, Урысейм и къуажэ, къалэ куэд щхьэхуит къэщIыжыным зи псэ емыблэжа Елокъуэ Хъанджэрий. Абы щыхьэт тохъуэ къыхуагъэфэща дамыгъэ лъапIэхэр. Апхуэдэхэщ Бэракъ Плъыжь, Вагъуэ Плъыжь орденхэр, Хэку зауэшхуэ орденым и I, II нагъыщэхэр, медалхэр. Бэракъ Плъыжь орденыр кърата нэужь, Елокъуэр полкым и унафэщI хъуащ. Ар зауэм щэ уIэгъэ, тIэу контузие щыхъуащ. Хэку зауэшхуэр иуха нэужь, 1945 гъэм и шыщхьэуIум советыдзэм къыхудэкIащ Япониеми щызэуэну. А зэпэщIэтыныгъэ гуащIэм хэтыну къыхуихуащ Хъанджэрий. Кореем и Саривон къалэм и коменданту щытащ ар.абы щыщыIам ныбжьэгъу къыхуэхъуащ Кореем и Министрхэм я Кабинетым и УнафэщI Ким Ир Сен.
Елокъуэ Хъанджэрий
Арщыдан къуажэ дэлъэдапIэм и сэмэгурабгъумкIэ къатитIу зэтет етIуанэ унэм щопсэу Хэку зауэшхуэм и ветеран Сунш Мэсэдин и унагъуэр. Нэхъапэм Советскэу щыта а уэрамым иджы зэрехьэ Сунш Мэсэдин и цIэр. Ар дунейм зэрехыжрэ илъэс 25-рэ хъуми, щыпсэуа уэрамым нобэр къыздэсым ехъумэ и фэеплъыр.
Хэку зауэшхуэр щIидзэным и пэ къихуэу, Мэсэдин 1940 гъэм дзэм ираджащ. И Iыхьлыхэм къахуигъэхьа письмом итт ар артиллеристхэм я полк школым и курсант зэрыхъуар. Абы и унагъуэм къахуитх письмохэр кIуэ пэтми нэхъ мащIэ хъуащ, и кIэм и кIэжым зэпыупащ. Апхуэдэу и унагъуэр гузэвэгъуэ хэхуат.
Зэгуэрым, 1942 гъэм, пощтзехьэм письмо щимэ цIыкIу къихьащ. КъызэрыщIэкIымкIэ, ар Сунш Мэсэдин зэрыщымыIэжым щыхьэт техъуэ хъыбар гуауэт… Iыхьлыхэмрэ благъэхэмрэ жэщ-махуэ куэдкIэ Мэсэдин ягъеящ. Мазэ зыбжанэ дэкIауэ, пщIыхьэпIэм хуэдэу, гуфIэгъуэшхуэ къэхъуащ: Мэсэдин фронтым къикIыжащ, ипэкIэ къэкIуа хъыбарыр нэпцIу къыщIэкIри. Ар хъыбарыншэу кIуэдат, зауэ гуащIэм уIэгъэ хьэлъэ щыхъури. И узыншагъэр госпиталым щызэфIигъэувэжа нэужь, ар и жылэм къекIуэлIэжат. Сунш Мэсэдин зауэ нэужьым Сталиным и цIэр зезыхьэ Арщыдан колхозым и унафэщI хъуащ.
Жыгун Хьэсэнбий
1942 гъэм Мэсэдин фронтым щызэрихьауэ щыта лIыгъэшхуэр 1965 гъэ пщIондэ хэIущIыIу хъуакъым. Илъэс пщIы бжыгъэкIэ лIыхъужьым игъэнэIуакъым и хахуагъэр. Зэгуэрым, Хэку зауэшхуэм ТекIуэныгъэ Иныр къызэрыщытхьрэ илъэс 20 зэрырикъум зыхуагъэхьэзыру, гу лъатащ «Зы зэхэуэм къриубыдэу танкибгъу» фIэщыгъэм щIэт тхыгъэм. Абы къыщыхьат Сунш Мэсэдин зы зэпэщIэтыныгъэм фашистхэм я танкибгъум кIэ зэращритар. Архив дэфтэрым къыщагъуэтыжащ абы щыхьэт техъуэ тхыгъэр: «Социалистическая Кабардино-Балкария» газетым 1942 гъэм бадзэуэгъуэм и 11-м къытехуар. ТекIуэныгъэ Иныр къызэрахьрэ илъэс 20 щрикъум ирихьэлIэу, 1965 гъэм накъыгъэм и 9-м, Аруан районым и «Маяк» газетым щIэрыщIэу къытрадзэжащ 1942 гъэм «Социалистическая Кабардино-Балкария» газетым къытехуа тхыгъэр, фронт газетым кърахыжауэ щытар. А хъыбарыр телъыджэ ящыхъуат псоми, Мэсэдин и Iыхьлыхэри и ныбжьэгъу дыдэхэри абы щыгъуазэтэкъым. Фашистхэм щапэщIэтым зэрихьа лIыгъэмрэ хахуагъэмрэ абы щэхуу и гум щихъумэрт, и щхьэ щытхъужыну къримыгъэкIуу. Зэрихьа лIыгъэм папщIэ, 1965 гъэм Сунш Мэсэдин хуагъэфэщащ Хэку зауэшхуэ орденым и 1 нагъыщэр. Ар Мэсэдин и япэ дамыгъэ лъапIэт, ауэ зэрытщIэщи, бронетехникэу 8 зыкъута зауэлIым «Совет Союзым и лIыхъужь» цIэр фIащырт. Мыбдежым Мэсэдин зэран къыхуэхъуауэ къалъытэ колхоз унафэщIу щыщыта зэманым уэшхым гуэдз къахыжар зэрилъэсам къыхэкIыу къэралым хэщIыныгъэ зэригъуэтам папщIэ суд тращIыхьауэ зэрыщытар. Зэман дэкIа иужькIи захуагъэр зэфIэувэжакъым, зэрахьа лIыгъэм папщIэ дамыгъэ зэрыратыр зэ къудейуэ къалъытэри. Ар и щхьэусыгъуэу Iуэхур къаIэтыжу хэплъэжакъым. Зэман дэкIыжами, захуагъэр текIуэу дамыгъэр зыхуэфащэ лIыхъужьым (лIауэ щытми) къыхуэкIуэжыну дыщогугъ. Дауэ хъуми, арщыдандэсхэм Сунш Мэсэдин лIыхъужь нэсхэм ящыщу къыдолъытэ. ЦIыхубэм я лъагъуныгъэрщ, дамыгъэу щыIэм я нэхъ лъапIэр…
Сунш Мэсэдин
Хэку зауэшхуэм жыджэру хэтахэм ящыщщ Жыгун Хьэсэнбий. Абы и ныбжьыр илъэс пщыкIубгъуи ирикъуатэкъым дзэм къулыкъу щищIэну 1941 гъэм щраджам. Ар Налшык пединститутым егъэджакIуэ IэщIагъэм щыхуеджэрт, ауэ зэрымыщIэкIэ сэлэт хъуащ. Ар зауэм мызэ-мытIэу уIэгъэ хьэлъэ щыхъуащ. Хэку зауэшхуэм щызэрихьа лIыгъэм папщIэ Хьэсэнбий тIэунейрэ Вагъуэ Плъыжь орденыр, Бэракъ Плъыжь орденыр къратащ. Жыгун Хьэсэнбий 1945 гъэм щIышылэм и 27-м Польшэм и къуэшыкхъэм щыщIалъхьэжащ. ЛIыхъужьым (дунейм ехыжауэ) къыхуагъэфэща Хэку зауэшхуэ орденым и I нагъыщэр и анэ ФатIимэт къратыжащ. Жыгун Хьэсэнбий и унэцIэр зэрехьэ Арщыданым и уэрамхэм ящыщ зым.
Хэку зауэшхуэм и пэ махуэхэм фронтым ираджащ Къатинэ зэкъуэшхэу Сэлэдин, Iэдин, МуIэзин сымэ. Сэлэдин илъэсищкIэ зауэм Iутауэ, 1943 гъэм уIэгъэ хьэлъэ хъури, унэм къигъэзэжащ. Iэдин зауэм щIидза къудейуэ, Львов деж щыхэкIуэдащ. Зэкъуэшхэм я нэхъыщIэ дыдэ МуIэзин IущIащ ТекIуэныгъэ Иным. Ар и IэщIагъэкIэ дзэ фельдшерт. Лейтенант нэхъыщIэ Къэтинэ МуIэзин 276-нэ шабзауэ дивизэм къулыкъу щищIащ, Киев, Житомир, нэгъуэщI къалэхэр, Польшэр, Румыниер, Чехословакиер щхьэхуит къэщIыжыным хэтащ. Карпаты щекIуэкIа зэпэщIэтыныгъэм щызэрихьа лIыгъэмрэ хахуагъэмрэ папщIэ абы Хэку зауэшхуэ орденым и II нагъыщэр къратащ. КъищынэмыщIауэ, «За оборону Кавказа», «За взятие Праги», «За победу над Германией» медалхэр къыхуагъэфэщащ.
1946 гъэм къигъэзэжа нэужь, Къатинэ МуIэзин узыншагъэр хъумэнымкIэ органым яунэтIащ икIи къулыкъу зэмылIэужьыгъуэхэм пэрытащ. КПСС-м и Налшык горкомым ар мызэ-мытIэу хагъэхьащ икIи къалэ советым и депутату хахащ. «ЩIыхьым и дамыгъэ» (1957) орденыр, «И лэжьыгъэфIым папщIэ» (1961) медалыр къратащ. Арщыдан къуажэм дэкIа сэлэт 500-м ящыщу ТекIуэныгъэ Иныр къызэрытхьрэ илъэс 65-рэ зэрырикъур щагъэлъапIэм IущIар Налшык къалэм щIыхь зиIэ и цIыхуу къалъыта, Хэку зауэшхуэм жыджэру хэта Къатинэ МуIэзин и закъуэщ.
Къатинэ МуIэзин
Рейхстагым фIадза ТекIуэныгъэм и Бэракъыр и дамыгъэт зауэ гущIэгъуншэр зэриухамрэ ТекIуэныгъэ Иныр къызэрахьамрэ. Рейхстагым зи цIэ-унэцIэ тезытха зауэлIхэм ящыщщ Арщыдан щыщхэу Бжьэдыгъу Хьэзизрэ тэтэр Нафиков Мэжидрэ. 128-нэ бжыгъэм щIэту абы къыщыхьащ Бжьэдыгъу Михаил (Хьэзиз фронтым апхуэдэу къыщеджэрт), 129-нэу абы къыкIэлъокIуэ Нафиков Мэжид и цIэ-унэцIэр.
Бжьэдыгъу Хьэзиз Хэку зауэшхуэ орденым и I нагъыщэмрэ медаль зыбжанэрэ къратащ. Ар 1945 гъэм фокIадэм и 16-м Арщыдан къэкIуэжащ икIи къуажэм и Советым и секретару (1946), къуажэ Советым и унафэщIу (1951), Сталиным и цIэр зезыхьэ колхозым и унафэщIу (1952), Анзорей къуажэм и чырбыш заводым и унафэщIу (1958), Аруан межколхозстройм и унафэщIу (1964) щытащ.
Хэку зауэшхуэм зи псэр щызыта, хъыбарыншэу абы щыкIуэда си къуажэгъу псоми я цIэ мы тхыгъэм къыщисIуэфынукъым. Ахэр куэд мэхъу. А зауэ гущIэгъуншэм Мэсейхэ щафIэкIуэдащ я къуэ 11, Мэремкъулхэ, Сэбаншыхэ, ТекIужьхэ дэтхэ-нэми я щIалэу — 8, Бажэхэ, Бэхъуцэхэ, Бэджрэтхэ, Щхьэгъэпсэухэ — блырыбл, Арэмысэхэ, Арахъэхэ, Къарэхэ, Къатинэхэ — хырых, Брохэ, Долхэ, Жыгунхэ, Жылэтежхэ, Иуазхэ, Мамхэгъхэ — тхурытху. Хэку зауэшхуэм хэкIуэда арщыдандэс псоми я цIэ-унэцIэхэр япэу 1990 гъэм мэлыжьыхьым «Маяк» газетым къытехуащ. Абы и пэ къихуэу ахэр тратхат Арщыдан къуажэм и курыт еджапIэ №1-м и пщIантIэм щагъэува фэеплъ пхъэбгъум. Къэбэрдей-Балъкъэрым и Фэеплъ тхылъми ихуащ Хэку зауэшхуэм хэкIуэда е абы хъыбарыншэу щыкIуэда арщыдандэс сэлэтхэмрэ офицерхэмрэ я цIэ-унэцIэхэр.
Тылым щылажьэхэми я псэ емыблэжу хэлъхьэныгъэ хуащIащ ТекIуэныгъэ Иныр къэтхьыным. Хэкум и хъумакIуэхэм щIакхъуэ, лы, гъэшхэкI, мэкъумэш продукцэхэр хуегъэшэным ехьэлIауэ колхозым къэралым къыхуищI унафэхэр щIигъуу игъэзащIэрт. Къуажэдэсхэм ахъшэ зэхэдзэхэр, тхьэмахуэ щIыхьэхухэр къызэрагъэпэщурэ абы къыхэкIахэр зыхъумэжыныгъэмкIэ фондым ирагъэхьырт. ЦIыхубзхэм фэилъхьэгъуэ хуабэхэр ядырт, фронтым Iут зауэлIхэм папщIэ. Псом хуэмыдэу 1944 гъэм и бжьыхьэм щыгъын куэд ирагъэшащ, Октябрь социалистическэ революцэ Иным и юбилейм ирихьэлIэу.
Хэку зауэшхуэ зэманым Кавказ Ищхъэрэр, ди республикэр нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм щызыхъума 88-нэ авиацэ истребительнэ полкым и ветеранхэр Арщыдан къуажэм щыхьэщIащ. А полкым зауэ зэманым фашист кхъухьлъатэу 300 къриудыхащ. Генерал-лейтенант, Совет Союзым и лIыхъужь Колесник Василий, авиаполкым и командир, генерал-майор Маркелов Андрей, Совет Союзым и ЛIыхъужь Къардэн Къубатий сымэ, нэгъуэщI хьэщIэхэр ирагъэблэгъат Хэку зауэшхуэм и ветеранхэу Жылэтеж Билъостэн, Бозий Хьэмзэт, Бахъсэнокъуэ Алий, Аргъэщокъуэ Къэралбий, КIуащ Хъанджэрий, Тэрчокъуэ Къамболэт сымэ, арщыдандэс куэдым я гъусэу. Кхъухьлъатэзехуэ цIэрыIуэхэр Лениным и цIэр зезыхьэ колхозым щIыхь яIэу хагъэхьат.
Маркелов Андрей, Колесник Василий, Къардэн Къубатий сымэ Арщыдан щохьэщIэ.
Нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм зэхэкъута хозяйствэмрэ къуажэмрэ зэфIэгъэувэжыным арщыдандэсхэр и ужь ихьахэщ. А къалэн гугъур нэхъыбэу зи пщэ къыдэхуари бзылъхугъэхэрат. ЦIыхухъухэр мащIэ дыдэт, куэдыр зауэм хэкIуэдат. Зауэ нэужьым жылэм колхозитху щызэхэтащ. Ахэр: «Къэбэрдей плъыжь», «ТекIуэныгъэ», Жуковым, Сталиным, Лениным я цIэхэр зезыхьахэрщ. Ахэр япэщIыкIэ колхозитIу зэгуагъэхьэжащ, иужькIэ зы ящIыжащ. Лениным и цIэр зезыхьэ колхозым и унафэщIу — Тэрчокъуэ Къамболэт, абы и къуэдзэу — жэуаплыныгъэ ин зыхэлъ, зи пщэрылъхэр фIыуэ къызыгурыIуэ, цIыхухэм бгъэдыхьэкIэ къахуэзыгъуэтыф лэжьакIуэшхуэ — Сунш Мэсэдин ягъэуват.
Къыхэгъэщыпхъэщ, Тэрчокъуэ Къамболэти Хэку зауэшхуэм жыджэру зэрыхэтар. Ауэ ар къэрал псом къыщацIыху щыхъуар арщыданыщIым и колхозым щылэжьэн щыщIидзарщ. Абы щыгъуэм наIуэ къэхъуащ Тэрчокъуэм къыдалъхуауэ бгъэдэлъ IэкIуэлъакIуагъэмрэ ар къызэгъэпэщакIуэ Iэзэу зэрыщытымрэ. Къамболэт колхоз унафэщIу щыщыта лъэхъэнэхэрщ Лениным и цIэр зезыхьэ хозяйствэм унэтIыныгъэ зыбжанэхэмкIэ зыщиужьар, мэкъумэш щIэнымрэ Iэщ гъэхъунымкIэ пашэ хъууэ ехъулIэныгъэфIхэр щызыIэригъэхьар. А зэманым Арщыданыр къэрал псом цIэрыIуэ щыхъуат.
Мэкъумэш хозяйствэм зезыгъэужьыну хущIэкъу ди республикэм гъунэгъу щIыналъэхэм ящыщ куэд Арщыданым и ехъулIэныгъэм и щэхухэр яджыну къакIуэрт. Тэрчокъуэр апхуэдэхэм сыткIи дэIэпыкъуэгъу яхуэхъурт, жыджэру ядэлажьэрт. Лениным и цIэр зезыхьэ колхозым и къалэнхэр щIигъуу игъэзащIэрт икIи мелуанырыбжэ хъуат. Арщыданым и псэукIэр, и щэнхабзэр ефIакIуэрт. Республикэ псор зэрыгушхуэ IэщIагъэлI, механизатор, жэмыш, бригадир Iэзэхэр колхозым къыщыунэхуат. Абыхэм я деж Къэбэрдей-Балъкъэрым и мэкъумэшыщIэхэм Iуэхум зыщыхагъэгъуазэрт, я Iэзагъым щыхагъахъуэрт.
Ди жагъуэ зэрыхъущи, къуажэдэс ветеранхэр нобэ къытхэтыжкъым. Лэжьыгъэр фIыуэ зылъагъу, цIыху екIу, гуфIэгъуэми гузэвэгъуэми жылэр зэрыгушхуэ арщыдандэс куэд дунейм ехыжащ.
ЩэнхабзэмкIэ унэм Хэку зауэшхуэм, Афган, Абхъаз зауэхэм хэтахэр, къуажэм лэжьыгъэшхуэ къыщезыхьэлIа нэхъыжьхэр щызэхуашэсурэ «А илъэсхэм ди щхьэр хуэдвгъэгъэщхъ» къыхуеджэныгъэм щIэту ягъэлъапIэу, еджакIуэхэм IуагъащIэу къекIуэкIащ, 1945 гъэм накъыгъэм и 9-м совет зауэлIхэм ТекIуэныгъэ Иныр тыншу къазэрыIэрымыхьам, абы уасэшхуэ — цIыху мелуан 27-м я гъащIэр — зэрыщIатам щIэблэр щIапIыкIыу.
Арщыдан къуажэм дэсхэм ди щхьэр худогъэщхъ Хэкур щхьэхуит къэщIыжыным, ТекIуэныгъэ Иныр къэхьыным хэлъхьэныгъэ хуэзыщIа зауэлI псэемыблэжхэм. Илъэс 75-рэ дэкIыжами, а зауэ хьэлъэм и лъэужьыр ноби гъущыркъым. Мамыр гъащIэ къытхуэзыхьа ветеранхэр нобэ къытхэмытыжми, абыхэм я фэеплъ нэхур кIуэдыжынукъым я цIэ къитIуэхукIэ, зэрахьа лIыгъэмрэ хахуагъэмрэ дигу къэдгъэкIыжыхукIэ.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
