ЩIалэгъуэ
МакъыщIэ
Си IэщIагъэм хэлъ гуапагъэм цIыхухэр ищIмэ арэзы…
Лъэпкъ уэрэдхэм дихьэххэр, ар жызыIэну гупыж зыщI щIалэгъуалэр кIуэ пэтми нэхъыбэ зэрыхъум уимыгъэгуфIэу къанэркъым. Гъатхэ жыг хадэу зэротIэпIыкI къыдэкIуэтей щIэблэм лъэпкъ къафэм, уэрэдым хуаIэ лъагъуныгъэр, уеблэмэ лъэпкъыбзэм ехьэлIа лэжьыгъэ мытыншхэми къимыкIуэту пэрыувэхэр диIэщ. ЩIэблэщIэм я мурадхэр, гуращэхэр зэдгъэщIэн мурадкIэ, «Адыгэ псалъэм» и хьэщIэщым къедгъэблэгъащ уэрэджыIакIуэ щIалэщIэ, макъ шэщIа дахэкIэ адыгэбзэр зыгъэбзэрабзэ, хабзэри, цIыху лъагъуныгъэри, нэхъыжьым и лъапIагъри уэрэдкIэ ди цIыхухэм я деж нэзыхьэс Бекъул Аслъэн.
Бекъул Аслъэн Езы Аслъэн зэрыжиIэмкIэ, зэрысабийрэ уэрэд жыIэным дехьэх, утыкур щимыщIэ лъандэрэ псэм къиIукI макъамэр къреш. Балигъ хъууэ IэщIагъэ къыхихын хуей щыхъуми, уэрэдым епцIыжыфакъым. Бекъулым ГъуазджэхэмкIэ Кавказ Ищхъэрэ къэрал университетым уэрэд жыIэнымкIэ и къудамэм щеджащ.
— Илъэсих ныбжьым ситу арагъэнт, — кърегъажьэ Аслъэн уэрэд жыIэным теухуа и хъыбарым, — пшахъуэм сыхэсу сыджэгуу, си анэм жиIэу зэхэсха дзапэ уэрэдхэр ину къисшу ди гъунэгъу цIыхубз, ЖьакIэмыхъу Жансурэт щызэхихам. Игу срихьауэ къыщIэкIынти, и гупым сишэну (абы «Нартшу» гъэсакIуэ гуп иIэт) къызжиIащ. Ар унэм къекIуэлIэжа си анэм щыжесIам, гузавэри, къуейщIеягъэ сщIауэ Жансурэт къысхуэгубжьа фIэщIщ, гузавэри и деж сишащ. Абы си анэр къытригъэхьащ и гъэсэнхэм сахигъэхьэну. Тхьэмахуэ нэхъ дэмыкIыу, «Алло, зэчиифIэхэр къыдолъыхъуэ» зэпеуэм срагъэблагъэри, абы етIуанэ увыпIэр къыщысхьауэ щытащ. Мис абы яужькIэ сэри нэхъ сытегушхуэри, адыгэ уэрэдыжьхэр жысIэу, а унэтIыныгъэм гулъытэ нэхъыбэ хуэсщIу щIэздзащ. Сэ адыгэ, урыс уэрэдхэр зэхуэдэу жызоIэ, ауэ сыт щыгъуи си фIэщ хъужу хьэкъыу щытщ ди къафэмрэ уэрэдхэмрэ хуэдэ яIэу зы лъэпкъи дунейм зэрытемытыр — ар зэрыпхъуэж хъун хъугъуэфIыгъуэ щыIэкъым. Лъэпкъыр къулей зыщIщ, ди щхьэр лъагэу дэзыгъэлъагъужщ.
— Щапхъэ пхуэхъуауэ, уэрэд жыIэнкIэ, утыку итынкIэ зызэбгъэщхь щыIэ?
— ЦIыху къэскIэ езым и дуней лъагъукIэ иIэжщ. Сэ къызэрыслъытэмкIэ, зыгуэрым зыщIебгъэщхьын, тIууанэу ущIыщытын щыIэкъым. ЦIыху къэс фIыгъуэ щхьэхуэ хэлъщ, адрейхэм зыми емыщхьу. Уи фIыпIэр къыпхуэгъэлъагъуэу, абыкIэ нэгъуэщIхэм уадэгуэшэфу щытын хуейщ. ПцIы хэмылъу, сэ езым гу зылъызмытэжу сыщыцIыкIум Нэхущ Чэрим зезгъэщхьыну сыхущIэкъуу щытащ, нобэми Тут Заур и уэрэд жыIэкIэм сыдехьэх. Ауэ сыт хуэдэ Iуэхуми уэ езым уи хъэтI ущиIэжын хуейщ.
— Уэ дауэ уеплърэ, зэфIэкI зыбгъэдэлъ ныбжьыщIэхэм ди республикэм зыщаужьыну Iэмал щагъуэту пIэрэ?
— УхущIэкъумэ, къарууэ уиIэр епхьэлIэмэ, пхузэфIэмыкIын щыIэкъым, ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, щэнхабзэм и пщIэр ехуэхащ. Къэралым пщIэ зыхуимыщIым цIыхухэми хуащIыркъым. Щапхъэу къэсхьынщ сэ езыр сыкъыщалъхуа Нарткъалэ. Абы ЩэнхабзэмкIэ унэ дэтыххэкъым, ар якъутащ. Абы и пIэкIэ спортым и унэ яухуэну я мурадщ. Iэпкълъэпкъыр къарууфIэ пщIыкIэ зэфIэкIыркъым, цIыхухэм я псэри, я акъылри зыужьыныгъэ хуэныкъуэщ.
— Гу зэрылъыстащи, уи лъэпкъым и пщэдейм къызэрымыкIуэу уегъэгузавэ. НтIэ, нобэ адыгэу зызыбжыж дэтхэнэри зыгъэпIейтей, бзэр, хабзэр тхъумэжын папщIэ сыт псом япэу тщIэн хуейуэ къэплъытэр?
— Псом япэрауэ, лъэпкъым щыщу зыкъэзылъытэр и бзэкIэ псэлъэжын, анэдэлъхубзэр къыщIэхъуэ щIэблэм зэрыIурилъхьэным хущIэкъун, лъэпкъым и фIыпIэр игъэлъэгъуэн хуейуэ и пщэ къыдэхуэу къысщохъу. Ди фIыр дэ езым дгъэлъэпIэжыфу щытыпхъэщ.
— Аслъэн, уи мурадхэмкIэ укъыддэгуэшамэ ди гуапэу дынодэIуэнут.
— Мурад куэд сиIэщ, икIи бзыщIарэ гъэпщкIуарэ абыхэм яхэткъым. Нэхъыбэр уэрэд жыIэным ехьэлIащ. «Си IэщIагъэм хэлъ гуапагъэм цIыхухэр ищIмэ арэзы, гъащIэ псом къыщызмылъыхъуэ сэ насыпу нэгъуэщI зы», — жиIэу адыгэ уэрэдыжьым хэтщ. Абы и фIыгъуэм нэхъыщхьэ щымыIэу къысщохъу, аращ сэ гъащIэ дамэ схуэхъур. Нобэрей гъащIэм къызэригъэуву уэрэдыжь куэд къагъэщIэрэщIэж, сэ ахэр ипэ дыдэу къызэрежьам хуэдэу жысIэну сыщIохъуэпс. Быдэу си фIэщ мэхъу ди щIалэгъуалэм щыщ куэд а уэрэдыжьхэм гукIи псэкIи зэрыдихьэхынур. Зызужьыну, сылэжьэну си мурадщ, къызэрызэхъулIэр гъащIэм къигъэлъэгъуэнущ.
— Сыт яжепIэнт ди газетеджэхэм, псом хуэмыдэу ди щIалэгъуалэм?
— Адыгэ ныпыр уи машинэм тегъэуакIэ адыгэ ухъуркъым, а ныпым и лъабжьэр, къежьапIэр ящIэжу, нэгъуэщI мыхъуми я бзэкIэ псалъэу, я хабзэр Iумпэм ямыщIу, ар къащIэхъуэ щIэблэм кIэрыху щымыIэу щIэину къыхуагъэнэн хуейуэ къызолъытэ. Ди цIыхухэм къагурымыIуэр зыщ: хамэр дэ къытхуейкъым. Дэ пщIэрэ щхьэрэ щыдиIэнур дыкъызыхэкIам я дежщ. Мис ар къагурыIуэу лъэпкъ Iуэхум тепсэлъыхьым къищынэмыщIауэ, Iуэху яхузэфIэхыу, къызыхэкIам сэбэп зэрахуэхъуным дэтхэнэри хущIэкъуу щытамэ, лъэпкъ Iуэхур ефIэкIуэнут.
Епсэлъар Инэрокъуэ Данэщ.
Ди хьэщIэщым
Псэм къыбгъэдэкIыр нэрылъагъущ
Лъэпкъ литературэм къэкIуэн имыIэу жызыIэ щыIэми, абы пызыщэхэр, литературэр я гум, я псэм щыщ Iыхьэ гуэру фIэкIа къызыщымыхъу щIалэгъуалэ щыIэщ. Литературэм и жыгыр гъункIэ зэрыхъунум тегузэвыхьхэм жаIэр лъабжьэншэкъым икIи псом япэу абы щхьэусыгъуэ хуэхъур анэдэлъхубзэм хуэфащэ гулъытэ зэримыгъуэтырщ. Банэм и пIэ банэ къокIэж, ауэ жыгым и пIэ сытым дежи жыг къыщимыкIэж щыIэщ… Аращ щIалэгъуалэм къалэмым хуэIэкIуэлъакIуэ къахэкIмэ, дащIыщыгуфIыкIыр.
Хьэвжокъуэ Людмилэ Лъэпкъ литературэм и къудамэщIэхэм ящыщщ фэдгъэцIыхуну Хьэвжокъуэ Людмилэ. Ар 1986 гъэм мэкъуауэгъуэм и 28-м Шэджэм щIыналъэм хыхьэ Нартан къуажэ къыщалъхуащ. 1988 гъэм и унагъуэм и гъусэу Чернэ Речкэ Iэпхъуащ. Курыт еджапIэр къиуха нэужь, 2003 — 2008 гъэхэм ар щеджащ Бэрбэч ХьэтIутIэ и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и Филологие институтым адыгэбзэмрэ адыгэ литературэмкIэ и къудамэм. 2008 гъэм КъБКъУ-м и аспирантурэм щIэтIысхьащ, «Бещтокъуэ Хьэбас и усыгъэр: мотив нэхъыщхьэхэр, жанр системэр, поэтикэр» диссертацэ лэжьыгъэр 2011 гъэм дыгъэгъазэм и 23-м Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым щыпхигъэкIащ.
НобэкIэ Хьэвжокъуэ Людмилэ Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ институтым къэбэрдей литературэмкIэ и секторым и щIэныгъэ лэжьакIуэщ. Зэрысабийрэ усэ етх, ахэр Къэбэрдей-Балъкъэрым къыщыдэкI газетхэмрэ журналхэмрэ («Нур», «Iуащхьэмахуэ», «Советская молодежь», нэгъуэщIхэми) мызэ-мытIэу къытехуащ. 2011 гъэм дунейм къытехьащ абы и «Гухэлъ налъэ» япэ усэ тхылъыр, 2012 гъэм — «Бещтокъуэ Хьэбас и усыгъэ дунейр» (урысыбзэкIэ) щIэныгъэ лэжьыгъэр. ЕхъулIэныгъэ пыухыкIахэр зыIэрызыгъэхьэфа пщащэр ди хьэщIэщым къедгъэблэгъащ и мурадхэмрэ Iуэху еплъыкIэхэмкIэ къыддэгуашэмэ ди гуапэу.
— Сабиипсэр усэ тхыным дезыгъэхьэхам я гугъу уэзгъэщIынут?
— Еханэ классым сыщIэсу ди егъэджакIуэм унэ лэжьыгъэ къыдитауэ щытащ, усэ, рассказ зытх къыфхэтмэ, къыздэфхь жиIэри. Гъатхэт, абдежым дерсым сыздыщIэсым щхьэгъубжэм сыдэплъри, усэ цIыкIу занщIэу зэхэслъхьащ. «Гъатхэм и мэ гуакIуэр бзухэм къащIихьащ, Тафэм щыщIэращIэу удзхэр къыхэкIащ», — жиIэу. ИужькIэ ар «Нур» журналым традзат. Сэ сызэреплъымкIэ, усэныр спкърытти, ди егъэджакIуэм къигъэушауэ аращ. СызэрыцIыкIурэ уэрэдыр фIыуэ солъагъу, уеблэмэ псэлъэн зэрыщIэздзэ къудейуэ, ар жысIэу щытащ. ГукIэ уэрэд куэд зэрысщIэм къищынэмыщIауэ, сэ фIыуэ зыхэсщIэрт абыхэм ящIэлъ псалъэхэр цIыхухэр зэрызэпсалъэм къызэрыщхьэщыкIыр, ар нэхъыфI гуэру зэрыщытыр. ЕпщIанэ классым сынэсыху тIэкIу сIэщIэхуауэ сыкъекIуэкIащ, итIанэ щIэздзэжри, зы мащIэкIэ сытхауэ аргуэру зэпызгъэури, илъэс зытIущкIэ сытхэххакъым, уеблэмэ афIэкIа сымытхэжын мурадхэр сиIэу сыщытащ.
— Сытыт ар къызыхэкIар?
— Си Iэрытххэр утыку къисхьэну сыукIытэрт. «Зыми езмыгъэлъагъунумэ, щхьэ сытхэн хуей?» жысIэу сызэупщIыжырт. Ауэ къызэныкъуэкъуу щыхуежьэм, усыгъэм и дунейм сыдихьэхыжри, сымытхэу зэрысхуэмышэчынур хьэкъыу спхыкIащ. Апхуэдэурэ екIуэкIыурэ «Шыхулъагъуэ» литературэ хасэм сыкIуэу щIэздзащ, абы щызгъэлъэгъуа си япэ усэхэр «Советская молодежь» газетым и «Псынэ» напэкIуэцIым, иужькIэ «Iуащхьэмахуэ» журналым къытехуауэ щытащ. Адыгэм псалъэжь иIэщ «Къуийм и пыIэр щхьэрыхумэ, укIытэжыркъым» — жиIэу (мэдыхьэшх), утыку сихьа хъуати, адэкIэ стхыр згъэлъэгъуэну нэхъ сытегушхуащ.
— Усэ тхыныр хэт къыпхуигъэдэха, хэт абы уэ нэмыщI щыгуфIыкIар?
— Ди жагъуэ зэрыхъущи, куэд щыIэщ литературэр фIыуэ зэрамылъагъум, зэрамыщIэм къищынэмыщIауэ, ар жыжьэуи гъунэгъууи къагурымыIуэу. Мис апхуэдэхэм гугъу срагъэхьащ. Ауэ, шэч хэмылъу, къыздэзыIыгъахэри мащIэкъым, арыншауэ сэ къызэхъулIэнIауи къыщIэкIынтэкъым. Си анэм сыкъыгуроIуэ, сыткIи сызыхещIыкI. Уеблэмэ, зы псалъэ сэ сызыхуэмыарэзыжу къэзгъэнамэ, и нэр зыфIэнэр аращ. Япэ дыдэу стхахэми иджырейхэми си анэм сыкъыхуоджэри, ар си чэнджэщэгъуфIщ. ЕгъэджакIуэхэри щымащIэкъым си гъащIэм, дэтхэнэми фIыщIэ хуэфащэу къызолъытэ. ШколымкIэ къыщебгъажьэмэ, япэ усэр сэзыгъэтхауэ щытар Медалы (Къущхьэ) Зоещ. АдыгэбзэмкIэ егъэджакIуэ Абазэ Жану (дунейм ехыжащ, и Ахърэтыр нэху Алыхьым ищI!) сыт щыгъуи сытригъэгушхуэрт, зым нэхърэ адрейр нэхъыфIыжу къызэхъулIэу жиIэурэ. «Шыхулъагъуэ» литературэ хасэм и тхьэмадэ Хьэх Сэфарбии фIыщIэ хуэфащэщ, куэдкIэ сэбэп къысхуэхъуащ. ЩIэхъумаи бзыщIаи хэмыту къызэхъулIамрэ къызэмыхъулIамрэ зэIубзу къызжиIэрт, зызужьыну зи мурадым дежкIэ ар куэд и уасэщ.
— Уи щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэмрэ усэ тхынымрэ дауэ зэзэгърэ?
— Абы теухуауэ сынасыпыфIэу зыкъызолъытэж: си лэжьыгъэмрэ си усэнымрэ зэдожьу, зым адрейм къыпищэу. ЕзгъэкIуэкI къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр литературэращ зэхьэлIари, сызэрытхэр сэбэп мэхъу нэхъ куужу литературэр къызгурыIуэнымкIэ, зыхэсщIэнымкIэ. Уеблэмэ а тIур зэгуэпх мыхъун гуэру къысщохъу. Стхыхэр къызэрызэхъулIэр си IэдакъэщIэкIым еджахэм, си лэжьыгъэр зылъэгъуахэм нэхъ жаIэфыну къыщIэкIынщ, ауэ тыншу зэрызэдэсхьым шэч къыщIытепхьэн щыIэкъым.
— Зи гугъу тщIахэм къищынэмыщIауэ, сытым удихьэхрэ?
— Зэманыр къызэрызэмэщIыкIым нэхъ щхьэусыгъуэ сиIэкъым, хъуэпсапIэр си бэщ. Нэпсеифэ зырызигъэплъыжу, гъуазджэм и лъэныкъуэ псоми сохъуапсэ, пэжщ, си ныбжьым пхуэмыгъэкъаруужын гуэрхэри хэтщ абы. Пшынэ еуэкIэ зэзгъэщIэну си нэ къокI. СыщыцIыкIум ди унэм зы пшынэ щIэлъти, езыр-езыруурэ макъамитI-щы къизгъэкIыу зезгъэсауэ щытащ. Псы ес хуэдэ, къэфэкIэ дахэ зиIэм сохъуапсэри, адыгэ къафэ лIэужьыгъуэхэр псори зэзгъэщIэну си мурадщ. КъищынэмыщIауэ, сызэрыцIыкIурэ сызэхъуапсэ, егъэлеяуэ пщIэ зыхуэсщI IэщIагъэхэм ящыщщ дохутырыр. ЦIыху гъащIэ зи IэмыщIэм изылъхьэжу, абыхэм сэбэп яхуэхъуфыр си дежкIэ икъукIэ лIыгъэшхуэ, псапэшхуэ зыпылъщ. Сэ фIыуэ къызгуроIуэ а лэжьыгъэр зэрымытыншыр, ауэ сыту фIы зыгуэрым сэбэп ухуэхъуну. Усэнымрэ абырэ зэпхьэлIэ хъуну къызолъытэ, дохутырхэр Iэпкълъэпкъым йоIэзэ, тхакIуэр — псэм. ТIум я дежкIи нэхъапэр цIыхурщ.
— Людэ, сытым деж ущытхэр? Уигу хагъэщIа нэужь хьэмэ..? Иныкъуэхэм макъамэфIыр я хущхъуэщ, уэ-щэ?
— Япэ дыдэрауэ, сызрихьэлIэ цIыхухэм къызат гукъыдэжымрэ гухэщIымрэ, къызэрысхущыт, сазэрыхущытым куэд елъытащ. ЦIыхум и гурыгъу-гурыщIэращ нэхъыбэу сызытетхыхьыр. НэIурыт гуэрхэм сащытетхыхьым дежи абы щIагъыбзэ щIэлъщ, щытыкIэ гуэр къигъэлъагъуэу. ЗэрыжыпIащи, куэдрэ къохъу уэрэдым сыщигъатхэ. Нэхущ Чэрим жиIэ «Уэ сыножьэ» уэрэдым седэIуа иужькIэ, абы пэджэж хуэдэу зы усэ стхащ. Театрым спектакль гъэщIэгъуэн сыщеплъамэ, тхыгъэфI седжамэ, къызатынкIэ хъунущ тхэн гукъыдэж. Зызумысыжынщи, нэхъыбэрэ сыщытхэр сигу хэщIа иужьщ. ЖызыIэ щыIэщ си усэхэр нэщхъейуэ, ауэ птхыр къохъулIэну ухуеймэ, къоузращ узытетхыхьынур. «Куууэ къыщоузым хуэфэщэн боус», — жеIэ Бещтокъуэ Хьэбас, щIэджыкIакIуэр къыумыгъэпцIэн щхьэкIэ, зыхэпщIэращ птхын хуейр.
— ТхакIуэхэм хэт сымэ къахэбгъэщхьэхукIрэ?
— Бещтокъуэм и творчествэращ сызэлэжьари, гурыIуэгъуэщ абы сызэрыдихьэхыр. Мыкъуэжь Анатолэ, Бицу Анатолэ сымэ я тхэкIэр спэгъунэгъущ. Къыхэзгъэщынт ПщыукI Латмир, МахуэлI Нэрзан, МэшбащIэ Исхьэкъ, Жылэтеж Сэлэдин сыми. Хьэх Сэфарбий «Лъагъуэр гъуэгум хуокIуэ» жыхуиIэ и романыщIэм соджэри (Iэрытхыу), псынэпс къабзэм хуэдэщ, бзэ дахэкIэ тхащ. Ар зытетхыхь щIыпIэхэм сэри сыщыIэу, дунейм и мэр къысщIихьэу къысщохъу.
— ИлъэсипщI дэкIмэ дапхуэдэу зыплъагъужрэ? Зэманым дыщымышынэу дыгъэпсалъэ.
— Зы махуэ фIэкI къыумыпсэуами, фIы гуэр блэжьам, упсэуащ. КIуащ БетIал «зэманыр IуэхукIэ зыгъэнщIыфыр аращ езыр зэманыр зейр» жеIэ, сэри сыарэзыщ абыкIэ. Зэман псоми я фIыгъуэ яIэжщ. СхужыIэнур зыщ — сыусэну къыщIэкIынщ сыт зэмани.
— Уэ къызэрыплъытэмкIэ, гъащIэм щынэхъапэр сыт? ГъащIэр езыр сыт зыхэплъагъуэр?
— Сэ си дежкIэ гъащIэр — сыкъэзыухъуреихь цIыхухэрщ. ЦIыхум хуэмыныкъуэ псэр мывэжьщ» — жеIэ ГъущIо Зариф. Захуэщ. ПэжыгъэкIэ къызбгъэдэтрэ сэ жысIэмрэ си хъуэпсапIэхэмрэ къызыгурыIуэ цIыху симыIэмэ, сщIэ псори сыт и уасэ? Къысхуэныкъуэ цIыху щыIэхукIэ — сынасыпыфIэщ. Апхуэдэхэращ си гъащIэр гъащIэ зыщIыжыр. Псом япэ изгъэщыр — пэжыгъэрщ. Арыншамэ, псори псыхэкIуадэщ. МахуэщIэ къэунэхум сыхуэгуфIэнуми сыхуэщыгъуэнуми куэдкIэ зэлъытар цIыхухэм къызат гукъыдэжырщ. Псом ящхьэжыр (псом хуэмыдэу цIыхубзым дежкIэ) унагъуэращи, сэри нобэкIэ сиIэ унагъуэм, си адэ-анэм, къыздалъхуахэм зэкIэ насып ядызолъагъу, адэкIэ сэ езым сиIэну унагъуэрщ си насыпыр зыхэлъынур.
— Тхэн щIэзыдзагъащIэ щIалэгъуалэм, щIэныгъэм гу хуэзыщIахэм сыт хуэдэ псалъэкIэ захуэбгъэзэнт?
— ЦIыхум и псэм фIэфIращ IэщIагъэу къыхихын хуейр. Ухуэмейуэ, гукъыдэж хуимыIэу Iуэхум уеувалIэмэ, пщIэри къохъулIэнукъым, уэри гупсэхугъуэ уиIэнукъым. Уи щхьэ къыумыгъэпцIэжу уэ езым уи лъагъуэр къыхэпхмэ, итIанэщ зыгуэр щыпхузэфIэкIынур. Тхэхэм ехьэлIауэ жыпIэмэ, фэрыщIыгъэ литературэм ебгъэкIуалIэ хъунукъым, ар къыхаубыдыкIынущ, щIэджыкIакIуэр къыпхуэгъэпцIэнукъым. Псэм къыбгъэдэкIыр сытым дежи нэрылъагъущ.
Епсэлъар Щомахуэ Залинэщ.
Зы къару гуэрым укъысхуешэ
Зы къару гуэрым укъысхуешэ,
Зы къару гуэрым узбгъэдеш.
Ди зэхуаку гъуэгур нашэкъашэу
Зэхэшыхьащи, ущозэш.
Укъыщысхуишэм псыIэрышэм,
Мывэ къыр лъагэр къыппоув.
УщыфIэкIыфкIи уэ биишэм,
Уи пащхьэр мэхъу мэз чыцэ Iув.
ИтIани уи псэр тепыIэншэщ, —
Сэ сызэрожьэр ищIэ хъунщ…
Зы къару гуэрым укъысхуешэ,
Ухыгъэм фIэфIщи усщIыгъун.
***
Укъыздоджэгур, сыбдоджэгуж…
Ауэ мы гъащIэр шы емылыджщ, —
Ар къэбгъэпцIэну пщIымэ гупыж,
И махуэ псори пщищIынущ дыдж.
Укъыздэджэгуу сигу хыумыгъэщI.
СиIэщ сэ хахуэу къысщхьэщыжын, —
Сытыришэнщи лъагъуэ нэгъуэщI,
ГъащIэ шы Iэлым силъ ищIэжынщ.
***
Сэракъым уи нагъуэр,
Сэракъым уи мыгъуэр…
Сэ си нэхэр нащхъуэщ,
Си щхьэцри щхьэцыгъуэщ.
Сэ стетщ нэщхъеифэ, —
ЕрагъкIэ согуфIэ,
Си гущIэм илъ IэфIыр
Псэ щIагъ щIызоуфэ.
Уэ пфIэфIщ къамылыфэ,
И нитIыр вындыфэу,
КъыпхуитIу дзэлыфэр,
Уи пшынэм къыдэфэу.
Сэ си нэхэр нащхъуэщ,
Си щхьэцри щхьэцыгъуэщ…
Уи пшынэм и гъуагъуэр
Щхьэ хъуа къыскIэлъыпхъуэ?!
***
ЩIы фIыцIэм уафэ
щIэгъэпщкIуакъым,
Псы щIагъым пцIащхъуэхэр
щемыс…
Сыныщыппэплъэм — укъэкIуакъым,
Ухуэныкъуакъым си нэмыс.
Псым игъэзэжу дэжеякъым,
Уэ ныпхуихьыжу си насып…
Зигъэгувами, хэжеякъым
Къыспэплъэу щытыр си бжэ щIыб.
Уэракъым си пкъыр къэзыгъафэр,
Уи псалъи си псэм нэмыIус…
ЩIыр иумытIых, улъыхъуэу уафэ,
Псым пцIащхъуэ уещэу уIумыс.
***
КхъыIэ, пцIыкIэ сумыукI…
Зэгуэр уигу къызэбгъэ хъумэ,
Си псэ пцIанэу схуэмыхъумэм
Къамэ папцIэкIэ къепыдж.
Ухуейм, гущхьэр зэгуегъэч
ГубжькIэ къэбутIыпщ фочышэм.
Ауэ, гъуэгу щтырыгъу сытепшэу,
КхъыIэ, пцIыкIэ сумыукI.
***
Уэ къоджэм ищIэркъым, си усэ,
Сэ жэщмыжейр зэрызгъэхъар,
Уэздыгъэм щIыгъуу си псэр згъэсу,
И сахуэр уэ зэрыпхэспхъар.
Уэ къоджэм ищIэркъым, си усэ,
Сэ махуэ кIыхьыр зэрысхьар,
Зы псалъэм псалъэ кIэлъызгъэсу
Псэ налъэкIэ зэрыспсыхьар.
Уэ къоджэр хэтми, си усэ,
Лъыгъэс хуабагъэу ныпхэслъхьар…
Къыптеплъэ хъумэ си псэгъусэр,
СхужеIэ фIыу зэрыслъэгъуар!
ТхакIуэхэм я махуэр ягъэлъапIэ
ПащIэ Бэчмырзэ и цIэр зэрихьэу Налшык къалэ дэт сабий библиотекэм ТхакIуэхэм я махуэм ирихьэлIэу зэIущIэ гуапэ щекIуэкIащ. Школ №29-м щIэс еджакIуэ цIыкIухэр тхакIуэ ныбжьыщIэхэм IущIащ а махуэм. Ар къызэрагъэпэщащ библиотекэм и унафэщI Хьэту Светланэ, абы щылажьэ Тхьэзэплъ Зарэ, егъэджакIуэхэу Гъубжокъуэ Ритэ, Токъмакъ Светланэ сымэ.
Библиотекэм и лэжьакIуэ нэхъыжь Ехъутэныдж Ларисэ зэIущIэр къыщызэIуихым, абы кърихьэлIахэр литературэм димыхьэхынкIэ Iэмал имыIэу и псалъэмакъыр иришэжьащ. Абы къызэхуэсахэм иджыри зэ ягу къигъэкIыжащ сабийхэм яхуэтхэ тхакIуэкIуэмрэ я тхыгъэ купщIафIэхэмрэ. Къэбэрдей тхакIуэхэм ящыщу я цIэр къыхигъэщащ АфIэунэ Лиуан, Гъубжокъуэ Лиуан, Щоджэн Леонид, Хьэту Петр, Нало Заур сымэ, нэгъуэщIхэри.
— Зи гугъу тщIахэм нэмыщI, тхакIуэ ныбжьыщIэхэри диIэщ, — къыпищащ абы, — икIи нобэ ахэр къытхуеблэгъащ. ТхакIуэ гъащIэм гъэщIэгъуэну, щIэщыгъуэу хэлъым ди хьэщIэхэр къытхутепсэлъыхьыну дащогугъ.
Езыхэм тхэн зэрыщIадзам, абы щхьэусыгъуэ хуэхъуам тепсэлъыхьащ зэIущIэм кърагъэблэгъа Дзэгъащтэ Азэмэт, Хьэвжокъуэ Людмилэ, Гугъуэт Заремэ сымэ.
— ЦIыхур тхэным нэхъ щыдихьэхыр студент гъащIэм щыхэт зэманырщ. Сыт абы щхьэусыгъуэ хуэхъур? Езым и ныбжьхэм яхохуэри, и щэхуи, гурылъи тыншу иIуэтэф мэхъу. Тхэным гупыж хуэзыщIа цIыхум университетым зыщеужь, и творчествэми нэхъ зеубгъу. Сыту жыпIэмэ, балигъ гъащIэм хыхьагъащIэр зытетхыхьын Iуэху зэмылIэужьыгъуэхэр нэIурыт къыхуохъу. Дэри аращ — студент дыхъури, тхыгъэ къытщIэхъуэ хъуащ. ФIыуэ тлъагъухэми, тлъагъу мыхъухэми датотхыхь. Ди тхыгъэхэр «Шыхулъагъуэ» литературэ хасэм и унафэщI Хьэх Сэфарбий худохьри, хыдогъаплъэ. Хасэм хэтхэм я IэдакъэщIэкIхэр абдеж щызэпкърыдох. ЗэрытщIэщи, тхэн езыгъажьэ дэтхэнэми къызэрыщIидзэр усэщ. Зэман докIри хэт рассказым нэхъ хуэIэзэ мэхъу, хэти нэхъ жанрышхуэхэм зрапщыт, хэти усэм къыщызэтоувыIэ, — ядогуашэ къызэхуэсахэм Дзэгъащтэ Азэмэт.
УсакIуэм и дунейр зэрыгуапэр Хьэвжокъуэ Людмилэ и гупсысэм къыхэщащ:
— Усыгъэр цIыхум къыдалъхуу къызолъытэ. «УсакIуэ сыхъунущ» жыпIэу утIыскIэ къохъулIэнукъым. Псалъэ гуэрхэр пхузэдзылIэнущ, рифми хуэпщIыжыфынущ, ауэ мыхьэнэ пхущIэлъхьэнукъым. Апхуэдэ тхыгъэр щIэджыкIакIуэм игу дыхьэнукъым. Сэ сщIэркъым усэр къыщысхуэкIуэну дакъикъэри, щIыпIэри, къыщIысхуэкIуэну щхьэусыгъуэри. Ар куэдым къыхокI. Си нэм къыIуидзэ дахагъэр усэу къызогъэщIыж. Iэмал имыIэу зы къэхъугъэ гуэр куууэ зыхэпщIэн хуейщ, ар гуфIэгъуэу е гуауэу щрети. Сэ нэхъыбэу сыщытхэр нэщхъеиныр къыщыстекIуэхэм дежщ. Куэдми къызжаIэ си усэхэр «зэрынэщхъеирилэр». Абы къикIкъым, усакIуэр мыгуфIэфу — ар гъащIэм щогуфIыкI. УсакIуэм и IэдакъэщIэкIхэр быным пызолъыт, ар цIыхум и къэгъэщIыгъэу зэрыщытым къыхэкIыу.
— ЦIыхур сабий ныбжьым щитым деж нэхъ гурыхуэщ, — жеIэ усакIуэ ныбжьыщIэ Гугъуэт Заремэ. — А зэманым зыхилъхьэм къыдэкIуэтеиху хигъахъуэурэ, гупсысэм зрегъэужь. Ар псори тхылъыфIым деж къыщожьэ. Сэри сыцIыкIуу тхылъыр фIыуэ сагъэлъэгъуащ. Пщыхьэщхьэ къэс ди анэм дыкъригъэтIысэкIыурэ, хъыбар цIыкIухэм, таурыхъхэм, усэхэм къытхуеджэрт. Абы къыщежьащ бзэм и дахагъэр зыхэсщIэныр. Усэ тхын щIэздзащ школым сыщIэсу. Ауэ абы щыгъуэ стхыхэр усэ жыпхъэм иджыри иуватэкъым. Тхэным сыщыдихьэхыпар Хьэх Сэфарбий зи унафэщI «Шыхулъагъуэ» литературэ хасэм сыхыхьа нэужьщ. Абы япэу сызышауэ щытар Дзэгъащтэ Азэмэтт. Сэфарбий и чэнджэщхэм седаIуэурэ, си усэхэм къахуищI дагъуэхэм сакIэлъыплъыжурэ, усыгъэр нэхъ къысхыхьащ. ИджыпстукIэ, рассказ, теплъэгъуэ щыстх къысхуихуэми, си гум усыгъэр нэхъ щытепщэщ. Усэ сотх зыгуэрым егъэлеяуэ сигъэпIейтеймэ, сигъэгуфIэмэ е сигъэнэщхъеймэ.
Псалъэмакъым къыхыхьащ еджакIуэхэри. Абыхэм жаIащ тхылъ гъэщIэгъуэнхэм еджэну зэрафIэфIыр, икIи гъэсэныгъэ-ущииныгъэ мыхьэнэ зиIэ тхыгъэхэр я гум нэхъ зэрыдыхьэр. Хьэгъэбанэ Аминэ къызэхуэсахэр щыгъуазэ ищIащ езыми тхыгъэ кIэщIхэр и Iэдакъэ къызэрыщIэкIым, и адэшхуэ-анэшхуэхэм ятетхыхьыну мурад быдэ зэриIэм. Абрэдж Мэрем, Къущхьэ Iэсият, ТIэхъу Алинэ сымэ лъахэм, цIыхугъэм, лъагъуныгъэм теухуа усэхэм къеджащ. Дзэгъащтэ Азэмэт и гушыIэ дахэм, республикэм щыцIэрыIуэ цIыхухэм Iэзэу зэрызапищIыжым еджакIуэ цIыкIухэри, нэхъыжьхэри зыIэпишащ.
— Ди библиотекэм тхакIуэ, усакIуэ ныбжьыщIэхэр фыкъызэрытхуеблэгъар хуабжьу ди гуапэщ, — захуигъэзащ библиотекэм и унафэщI Хьэту Светланэ зэIущIэм и хьэщIэхэм, — сабийхэми фращIэщыгъуэу къыфIущIащ. Си гугъэщ, екIуэкIа псалъэмакъым абыхэм дахагъэу, хуабагъэу куэд къыхахауэ, нобэрей зэIущIэри куэдрэ ягу къагъэкIыжыну, тепсэлъыхьыжыну.
— НэхъыжьыIуэхэр дымыгъэпIейтейуэ, нобэ тхакIуэ ныбжьыщIэхэр хьэщIэ фыщIэтщIам нэгъуэщI зы щхьэусыгъуи иIэщ, — дыщIигъуащ Светланэ и псалъэхэм Ехъутэныдж Ларисэ. Фэ нэхъ гушхуауэ я гупсысэ къызэрывахьэлIэфынур, тыншу, хуиту къызэрывэпсэлъэфынур, упщIэ яIэмэ ехьэкI лей хэмыту къызэрыватынур тщIэрт. Си гугъэщ, еджакIуэ цIыкIухэм нобэрей махуэм дерс щхьэпэ къыхахыну.
Сурэтхэр зытрагъэхащ зэIущIэм и кIэухым къызэхуэсахэм фэеплъ .
Мырзэкъан Дисэ.
