Адыгэ бзылъхугъэ
Хасэм и къарур
XX лIэщIыгъуэм и пэхэм Истамбыл къалэм къыщызэрагъэпэщауэ щытащ Шэрджэс бзылъхугъэхэм я хасэ. Ар щIэныгъэшхуэ зыбгъэдэлъ, зэфIэкI зиIэ цIыхубзитхум жэрдэм ящIа Iуэхут.
Ди лъэпкъэгъухэм Налшык зыщаплъыхь
Дэфтэрхэм къахощыж а зэманым Тыркум щылэжьа Бзылъхугъэ хасэм иIа къарур, къэралым щекIуэкIа Iуэхугъуэхэм хэлъхьэныгъэфI зэрыхуищIыфар. ХамэщI щыпсэу адыгэхэм я бзэр ящымыгъупщэжын папщIэ абы хэтхэм курыт школхэр къызэIуахат, Хасэм защIигъакъуэрт нэхъ къулейсызхэм. Апхуэдиз къару бгъэдэлъами, Бзылъхугъэ хасэр ужьыхыжурэ зэманым дэкIуэдыжыпат. Абы и IуэхуфIхэм пащэну я мураду, Тыркум Шэрджэс цIыхубзхэм я хасэ къыщызэрагъэпэщыжащ. Илъэсихым нэблэгъауэ мэлажьэри, ар зэхэзыублэжа Шурдым Гюнсел куэд хузэфIокI.
Хасэм къэбэрдей, шапсыгъ, нэгъуэщI къудамэхэр щхьэхуэ-щхьэхуэу зэримыIэм гугъу иригъэхьми, хэхэс щIалэгъуалэр я бзэкIэ ирагъэджэным, лъэпкъ хабзэхэр щамыгъэгъупщэным емызэшу йолэжь. Апхуэдэ тегъэщIапIэ иIэу Хасэм иджыблагъэ адыгэбзэкIэ къыдигъэкIащ зы мультфильм. Бзэм теухуа махуэшхуэхэр зэрырагъэкIуэкIми тхьэмахуэм зэ зы сыхьэт хухахыурэ адыгэбзэм гулъытэ зэрыхуащIми кърикIуэр нэрылъагъущ. Бзэ и лъэныкъуэкIэ щIалэгъуалэм ядолажьэ Щокъулхэ Илъхьэм.
Бзэмрэ хабзэмрэ зэбгъэщIэжынымкIи Iуэхур зэфIэкIыркъым. Узэрыадыгэр зыхэпщIэн щхьэкIэ, Хэкум псэкIэ упыщIауэ, зэ нэхъ мыхъуми уи нэкIэ уIуплъауэ щытыпхъэу къыщIэкIынщ. Бзылъхугъэ хасэм и къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщу къелъытэ хэхэсхэмрэ хэкурысхэмрэ зэхагъэплъэныр, хамэщIым къыщалъхуа адыгэхэм я адэжьхэм я лъахэр ирагъэлъагъуныр. Къапщтэмэ, мы гъэмахуэм цIыху 24-рэ я Хэкум зыщаплъыхьыну къашащ. МахуипщIкIэ ди щIыналъэм щыIа ди лъэпкъэгъухэм икъукIэ хьэщIагъэшхуэ ирахащ «Адыгэ унэ» тыкуэныр зей IутIыж Мэжидрэ абы и щхьэгъусэ Асярэ.
Ди хьэуам и къабзагъэмрэ лъахэм и теплъэмрэ ягъэщIагъуэу, зыхуэзэ цIыхухэм зыщамыгъэнщIу абыхэм я зэманыр ягъэкIуащ. Налшык къалэм щалъэгъуа телъыджэхэм ящыщу ягу къинэжащ «Сосрыкъуэ» шхапIэр. Ар ди IуэрыIуатэм къызэрыхэщыжым теухуауэ хъыбархэр щажетIэжым, езыхэми адыгэ уэрэдхэр абдеж щыжаIащ.
ГъэщIэгъуэн куэд щалъэгъуащ Гуэл щхъуантIэхэм, Шэджэм псыкъелъэхэм, Iуащхьэмахуэ лъапэм. Хэкур зэи зымылъэгъуар нэхъыбэти, ди Лъэпкъ музейр, бэзэрым телъ фIыгъуэхэр, ерыскъым и къэуатыр, Хэкум и беягъэр зыхуагъэдэн къахуэгъуэтыртэкъым. ЗэрагъэщIэгъуэнур ящIэртэкъым къалэдэсхэр зэпIэзэрыту, кIий-гуо уэрамхэм щызэхыумы-хыу зэрызэпсалъэр.
Лосэн Тимур и «Бзэрабзэ» гупым и пшыналъэхэм, Къэбэрдокъуэ Мурат и макъамэхэм ахэр ирагъэдэIуащ. Фащэр зэрызэрахьэм щIагъэдэIуащ, адыгэ джэгу хэтащ. «Шагъдий» сабий ансамблыр илъэситху зэрырикъум и щIыхькIэ Театр щхъуантIэм щекIуэкIа пшыхьым щеплъым, апхуэдэ щIэблэ Хэкум къызэрыщыдэкIуэтейм ахэр щыгуфIыкIащ.
Нэхъыщхьэ дыдэращи, Тыркум щылажьэ Бзылъхугъэ хасэм и мурадыр къехъулIащ: куэдыр яIущIащ я лъэпкъэгъухэм, я Iыхьлыхэм, хэти зригъэлъэгъуащ лъэпкъкIэ зыщыщ къуажэр. Абыхэм яхэтт Шурдымхэ, Чылхэ, Жэрыщтыхэ, Жудэхэ, Къанщауэхэ, Тхьэкъуахъуэхэ, Лъостэнхэ, Щоджэнхэ, нэгъуэщI лъэпкъхэми щыщхэр.
Зэманыр яхуримыкъуу, гъэнщIауэ екIуэкIащ. Налшык и зыгъэпсэхупIэ жыг хадэм илъэсищэ бжыгъэ хъууэ ит жыгхэм деж къыщызэтеувыIэурэ абыхэм IэплIэ ирашэкIырт, щежьэжым щIым зрагъэзыхыурэ ба хуащIырт… Иджыри зэ нэхъ мыхъуми къытрагъэзэныр я хъуэпсапIэу ахэр лъэтэжащ. «Дыадыгэщ» щыжаIэкIэ, иджы ди лъэпкъэгъухэм я псалъэм нэхъ купщIэ иIэнущ.
Бакъ Зерэ,
филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор.
Ди псэлъэгъухэр
Бетрожь КIунэ: Егъэджэныгъэм гъэсэныгъэри щIыгъун хуейщ
Нобэ ди псэлъэгъущ «2017 гъэм и егъэджакIуэ» урысейпсо зэпеуэм и щIыналъэ Iыхьэм щытекIуа, Налшык къалэм дэт лицей №2-м инджылызыбзэмкIэ щезыгъаджэ Бетрожь КIунэ. Ар тедгъэпсэлъыхьащ егъэджакIуэ IэщIагъэр къыщIыхихами нэгъуэщI Iуэхухэми.
— ЕджапIэ нэхъыщхьэ къэбухыным егъэджакIуэ ухъуауэ къикIыркъым, а IэщIагъэр гурэ псэкIэ зыхэпщIэн, гугъу зыдебгъэхьын хуейщи. Зэман гуэр дэкIрэ, ебгъаджэ цIыкIухэм я ехъулIэныгъэ щыплъагъукIэщ егъэджакIуэу зыкъэплъытэж щыхъунур. ПцIы супсыну къыщIэкIынт, сызэрысабийрэ егъэджакIуэ IэщIагъэм сыщIэхъуэпсу сыкъэхъуащ жысIатэмэ. Ауэ сыхущIегъуэжакъым, курыт школым сызэрыщылажьэрэ мы гъэм илъэс 13 мэхъу. Пэжым фыхуеймэ, иджыщ «сыегъэджакIуэщ» щыжысIэфынур.
— Утезэшакъэ уи лэжьыгъэм, КIунэ?
— Хьэуэ. Уи лэжьыгъэр пфIэгъэщIэгъуэнмэ, дауэ узэрешынур? «Сешащ» щыжыпIэ дакъикъэм, а Iуэхум укъыпэрыкIын хуейуэ къызолъытэ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, уи гукъыдэжыр мыщIагъуэмэ, ар еджакIуэхэм зыхащIэнущ икIи щIэныгъэм дебгъэхьэхыфынукъым.
— Уэ сыт хуэдэ IэщIагъэм зеппщытыфынт, апхуэдэу хъуамэ?
— ЦIыхум зиужьыным теухуауэ нобэ иIэ хъуа Iэмалхэр къыхуэгъэсэбэп къудеймэ, дуней псор хузэIухащ. СрихулIэмэ, нэгъуэщI IэщIагъи сыхэзэгъэну къысщохъу, ауэ цIыхухэм садэлажьэмэ, ныбжьыщIэхэм я зэфIэкIым илъэс къэс зэрыхагъахъуэр слъагъумэ, нэхъ къызощтэ. ЕгъэджакIуэм жэуаплыныгъэшхуэ и пщэ дэлъщ, «цIыхубэ» къытщIэхъуэр зыхуэдэнум абыи и къару хелъхьэри. Сыт хуэдэ щIэныгъэлI, дохутыр, егъэджакIуэ диIэнуми, абы куэдкIэ елъытащ. ИтIани, ди жагъуэ зэрыхъунщи, егъэджакIуэм и пщIэр ди зэманым икъукIэ лъахъшэщ.
— Егъэджэныгъэ Iуэхум зезыгъэужьын хэкIыпIэхэр сыт хуэдэу къэплъытэрэ?
— Сэ сыегъэджакIуэ къызэрыгуэкIщи, къапщтэмэ, къаруушхуэ гуэри скъуэлъкъым, егъэджэныгъэ Iуэхум зэхъуэкIыныгъэхэр хэслъхьэфын хуэдэу. АрщхьэкIэ, гупсысэ пыухыкIа гуэрхэри сиIэу къыщIэкIынщ абы теухуауэ. Языныкъуэхэм жаIэнкIэ хъунущ хамэ къэралхэм егъэджэныгъэр щынэхъыфIу, ди еджапIэ нэхъыщхьэхэм щIалэгъуалэм щIэныгъэ къыщIамыхыу. Сэ абыкIэ сыарэзыкъым. Сэ сыт щыгъуи срогушхуэ совет школым сыкъызэрыщIэкIам, ди Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым лъабжьэ къызэрызитам. Ди егъэджэныгъэм хуаIэ апхуэдэ щытыкIэм зихъуэжынут, Iуэхум фIыуэ хэзыщIыкI, гууз-лыуз зиIэ егъэджакIуэхэр ди курыт школхэм кърашалIэмэ. Иджыпсту политикхэми къыхагъэщ егъэджакIуэ IэщIагъэм зезыпщытыр иужь къина, нэгъуэщI щIыпIэ щыкIуэцIрымыкIахэр арауэ. Ар тэмэмкъым. Сэ Iэмал сиIащ школыр къэзгъанэу, гъуазджэм, турист IэнатIэм, нэгъуэщIхэми епхауэ сылэжьэну. АрщхьэкIэ сабийхэр езгъэджэныр си натIэм къызэрыритхар зыхызощIэ икIи абыхэм я деж жэуап зэрыщысхьыр къызгуроIуэ. ЕгъэджакIуэм сыт хуэдэ дакъикъэри къигъэсэбэпын хуейщ, еджакIуэр щIэныгъэм дригъэхьэхын папщIэ. Нэхъапэхэм дауэт зэрыщытар? Япэ классым къыщыщIэдзауэ 11-нэ пщIондэ еджэрт, уеблэмэ ар дэтхэнэми и къалэн хуэдэу зыхищIэрт. Иджы уогуфIэ зыгуэр 9-нэ класс нэужьым къыщIэнэххэмэ. Абы и щхьэусыгъуэри гурыIуэгъуэщ: Зыуэ щыт къэрал экзаменым зрапщытыну зэрыхуэмейрщ. ИтIанэ, школакIуэхэр зыхуей предмет куэд егъэджэныгъэм хагъэкIащ. Дэнэ кIуа, псалъэм папщIэ, IэпщIэлъапщIагъэм щыхуагъасэ дерсхэр, черченэр?! ЕджакIуэхэм предмет псомкIи лъабжьэ яIэн хуейщ. АтIэ тлъагъур сыт? Хъыджэбз цIыкIухэм дэкIэ ящIэркъым, щIалэхэм шэнт къудей яхузэпкърылъхьэнукъым. КъытщIэхъуэ щIэблэр сыт хуэдэну жыпIэу узэупщIыжмэ, щхьэхуимыту уи щхьэм къозэрыхь «экономист, юрист защIэу ара?» жыпIэу. Лэжьыгъэ «къызэрыгуэкIхэм» я IэнатIэхэм пэрытынур хэт? ЩIалэгъуалэр абыхэм дебгъэхьэхын папщIэ, школым а Iуэхухэм щыхэбгъэгъуэзэн хуейщ.
Сэ си хъуэпсапIэщ егъэджакIуэхэр щагъэхьэзыр къудамэхэм, япэхэми хуэдэу, цIыхуипщI зы увыпIэм щызэхьэзэхуэу зэрыщытам къигъэзэжыну. Езы егъэджакIуэхэри зэманым декIун, абыхэм я Iуэху бгъэдыхьэкIэм зрагъэужьын хуейщ. ЗэрыжысIауэ, егъэджакIуэм щIэблэр зытетыну гъуэгур еунэтI икIи абы езым иIэ зэфIэкIым елъытауэ щытынущ ди щIалэгъуалэр зыхуэдэнур.
СызэреплъымкIэ, курыт школым ихь къалэнхэм Iэмал имыIэу гъэсэныгъэ лэжьыгъэри къыхэгъэхьэжыпхъэщ. Пэжщ, иужьрей зэманым а Iуэху бгъэдыхьэкIэм гулъытэ хуащI зэрыхъужар нэрылъагъущ икIи жыпIэ хъунущ илъэс 20 ипэкIэ егъэджэныгъэр зытета ухуэкIэм хуэмурэ дызэрыхуэкIуэжыр.
— Уэ ебгъаджэхэм сыт хуэдэ ехъулIэныгъэхэр яIэ, КIунэ?
— Британием инджылызыбзэмкIэ щекIуэкI дунейпсо олимпиадэм илъэс еплIанэ хъуауэ еджакIуэ гуп сошэ, я ныбжьыр илъэс 12 — 16-м къриубыдэу. Апхуэдэ утыкушхуэ дихьа нэужь, псом япэу абыхэм ядэслъагъур ахэр зэрыхэкупсэрщи, абы щхьэкIэ сыпагэщ. Ди лъэпкъ хабзэхэм, къэфэкIэхэм, тхыдэ къулейм бысымхэр хагъэгъуазэ. Нэхъри узыгъэгушхуэр а фIыгъуэхэр абыхэм езыхэм зэрабгъэдэлъырщ. А псом я фIыщIэкIэ, абыхэм къалэшхуэм ныбжьэгъущIэхэр къыщагъуэт, уеблэмэ ахэр адыгэбзэкIэ къагъэпсалъэ.
Къапщтэмэ, еджакIуэхэр олимпиадэм сегугъуу хузогъэхьэзыр, нэхъ мащIэ дыдэу ахэр егъэсэн хуейщ я Iуэху еплъыкIэр къагъэлъэгъуэфу. Гу зэрылъыстэмкIэ, а олимпиадэр ди щIалэгъуалэм сэбэп къахуохъу, зызрагъэпщэн ялъэгъуа нэужь, я щIэныгъэм зэрыхагъэхъуэным ахэр хущIегъэкъу. Къыхэзгъэщынут дунейпсо мыхьэнэ зиIэ утыку ихьэ ди щIалэгъуалэр инджылызыбзэр къазэрехъулIэмкIэ адрейхэм къазэрыкIэрымыхури. Псалъэм папщIэ, мы гъэм кубокыу тIу абы къыздитхащ, псори зэхэту плIы диIэщ. Британием щрат щIэныгъэр, я псэукIэр ялъэгъуа нэужь, еджакIуэхэр къыщызэупщI щыIэщ: «Дэри сыт тщIэ хъуну, ди республикэм, къэралым зедгъэужьын папщIэ?» — жаIэу. Абы къикIращи, хэкум хуэсэбэпыну хуейхэщ. Ар псом я щхьэщ. ЕтIанэгъэ Осетие Ищхъэрэ — Алание, Шэшэн республикэхэми щыщ еджакIуэ гуп а олимпиадэм сшэну си мурадщ.
ЕгъэджакIуэ нэсым иткIэ дерс иухыркъым и лэжьыгъэр. Ар зэпымыууэ йогупсыс еджакIуэхэм къыкIэлъыкIуэ дерсым щIэуэ къаригъэщIэнум икIи, и гугъуехьыр сабийхэм къыщалъытэкIэ, абы нэхъ лъапIэ щыIэкъым. Си дежкIэ хьэкъыр зыщ: си лэжьыгъэр фIыуэ солъагъу, абы къыпэкIуэр зыхызощIэ.
Епсэлъар
БАГЪЭТЫР Луизэщ.
УдамыхьэхынкIэ Iэмал иIэкъым
Бларамберг Иван (къэхутакIуэ): «Шэрджэс бзылъхугъэхэм, зэрыхабзэу, акъыл жан яIэщ, гурыщIэ къабзэ ящIыф икIи яхэлъ хабзэмрэ гъэсэныгъэмрэ я напщIэ зэрытелъым гу лъыботэ. Ахэр Iэсэлъасэщ, апхуэдэуи я щхьэгъусэхэм пщIэ хуащI, абыхэм зауэм къыщахьа ехъулIэныгъэхэм иропагэ. Шэрджэс бзылъхугъэхэр я дахагъэм къищынэмыщIа, пэжагъ зэрахэлъымкIэ цIэрыIуэщ, я щIыхьыр абы нэхъ ин ещI.
Сталь Карл (урысыдзэм и генерал): «Шэрджэс бзылъхугъэхэм ягъэлъапIэр пщIэрэ лIыхъужьыгъэрэщ. ЦIыхухъум и теплъэ екIумрэ къулеягъэмрэ абы зыми хибжэркъым, къылъыхъур мыхахуэмэ, и псалъэр мышэрыуэмэ, и цIэр фIыкIэ мыIуамэ».
Стрейс Ян Янус,Голландием щыщ зыплъыхьакIуэ (1668, 1675 — 1676 гъэхэм Кавказым щыIащ): «Шэрджэс бзылъхугъэхэр тхьэIухудщи, дахагъэм и пщалъэу бгъэлъагъуэ хъунущ. Уэс къесагъащIэм хуэдэу ахэр хужьщ. Ауэ ар уи нэгу къызэрыщIэбгъэхьэнур епэр хужьыбзэмрэ розэмрэ зэхыхьауэщ. Набдзэ къурашэ псыгъуэхэр шылэ Iуданэм хуэдэщ, сурэтым тращIыхьами ярейуэ. Нэ пIащэхэмрэ щхьэц фIыцIэ еухуэнэхамрэ удамыхьэхынкIэ Iэмал иIэкъым. Я зыIыгъыкIэруардэщ, щIыкIафIэщ».
Аушыджэр щыщ актрисэ
КъБР-м щIыхь зиIэ и артисткэ, Музыкэ театрым и уэрэджыIакIуэ Къалэбэч (Ардавэхэ япхъущ) Иринэ экстернэу курыт еджапIэр къэзыухахэм ящыщт. Налшык къалэм дэт Музыкэ училищэм зэрыщеджар гъуэгуанэшхуэм и щIэдзапIэ къудейти, Иринэ ГИТИС-м (Москва къалэ) музыкэ комедиемкIэ и факультетри къиухыжащ.
Иринэ жеIэ егъэджакIуэфIхэр зэриIар, цIыху куэд щIэгъэкъуэн къызэрыхуэхъуар. Ар иригъэджащ Къэбэрдей- Балъкъэрым щыщу ГИТИС-м артист ныбжьыщIэ гупыфI япэу, 1977 гъэм, къыщIэзыгъэкIауэ щыта Дудин Владимир. Иринэ къелъытэ IэщIагъэм хуеджэныр мащIэу, актрисэ нэс къыпхэкIыным цIыху куэд хэлэжьыхьын хуей зэрыхъур.
— Сэ цIыху куэд дэIэпыкъуэгъу къысхуэхъуащ. ГИТИС-м сыщыщеджэм икъукIэ зыкъысщIигъэкъуауэ щытащ си адэ шыпхъум, ар зэи сщыгъупщэркъым. ЦIыхум и хьэлыр, гъэсэныгъэр, дуней тетыкIэр зэфIэзыгъэувэр, сэ сызэреплъымкIэ, адэ-анэм я закъуэкъым, абы укъэзыухъуреихьхэри зыгуэркIэ холIыфIыхь. ЕджапIэ нэхъыщхьэм я быным хуэдэу къыщытхуэсакъауэ жыпIэ хъунущ. Москва сыщылэжьэну сыкъэнэну Iэмал сиIами, сэ Къэбэрдей-Балъкъэрым нэ-мыщI нэгъуэщI щIыпIэ сыщыпсэуфынутэкъым, — жеIэ Иринэ.
Иринэ зыхэхуа гупыр цIыху 20 хъурти, абыхэм ящыщу щыхьэрым щымыщу яхэтыр плIы къудейт. Иринэ нэмыщI, адрей щыр хэт Армавир, хэт Воронеж, хэти Украинэм щыщт. АрщхьэкIэ къалэдэсхэм зыкIи закъыкIэримыгъэхуу, уеблэмэ еджэнкIэ ятекIуэу екIуэкIащ а илъэсхэр. Штраус Иоганн и «Летучая мышь» опереттэр студентхэм щыдагъэувым, роль нэхъыщхьэхэр зратауэ щытар Воронеж щыщымрэ Иринэрэт. Абы дэгъуэу Адель и ролыр игъэзэщIат. ЕджапIэр къиухауэ, 1981 гъэм Налшык къыщигъэзэжым, а спектаклыр Къэбэрдей-Балъкъэрми щагъэлъагъуэрти, артисткэ ныбжьыщIэр КъБР-м и Музыкэ театрым къищтэри, мыбдежи ролыр зыхуей хуэзауэ щигъэзэщIащ.
— ИкъукIэ зэман хьэлэмэт иIащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и Музыкэ театрым. Ди лэжьыгъэхэр щыдгъэлъагъуэу къызэхэдмыкIухьа щIыналъэрэ щIыпIэ жыжьэрэ къэдгъэнагъэнтэкъым: Тамбов, Новочеркасск, Ворошиловград, Псков къалэхэр. Къапщтэмэ, Урысейми Украинэми я щIыпIэ куэдым дыщыIащ, — игу къегъэкIыж Иринэ. — КъищынэмыщIауэ, театрыр и репертуарымкIэ къулей дыдэт: «Летучая мышь» (Штраус Иоганн), «Фиалка Монмартра» (Кальман Имре), «Крепостная актриса» (Стрельников Николай), «Травиата» (Верди Джузеппе) «Бабий бунт» (Птичкин Евгений), «Моя жена лгунья» (Лукашов Владлен), нэгъуэщI куэди.
Артисткэм игъэзащIэ ролхэм «гукъанэ» зыхуищI яхэткъым, дэтхэнэми зрегъэкIу, утыкур и псэ гъэпсэхупIэщ. Иринэ илъэситIкIэ ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ тетрым дэлэжьащ, Гуащэ театрым — илъэситхукIэ.
2016 гъэм Атмурзаев Магомед Музыкэ театрым щигъэува «Шэмхьун и фызышэ» спектаклым абы Цунэ и ролыр щегъэзащIэ. «Спектаклыр гугъущ, ауэ сигуми си псэми къищтэу согъэзащIэ къыслъыса ролыр, — жеIэ Иринэ. — Абы къыхощ, дауэ ищIми, сомыр къэлэжьыныр къалэну зыхуэзыгъэувыжа цIыхубзыр гъэпцIагъэхэм зэрыхуэкIуэр. Абы и щхьэр сыт хуэдэ хьэлэбэлыкъми къыхехыф. Къапщтэмэ, абы къыщыгъэлъэгъуар зыкъомкIэ тохуэ нобэрей ди гъащIэм. Сэ а ролым сыщелэжьым цIыхуитI-щым я прообраз зэхуэсхьэсауэ жыпIэ хъунущ, нэхъ къызэхъулIэн папщIэ. Лэжьыгъэм къыщыгъэлъэгъуамрэ гъащIэм щыслъагъумрэ зэрызэщхьыр сфIэгъэщIэгъуэну абы селэжьащ. Дыхуейт, дауи, цIыхубзыр и хьэлкIи, акъылкIи, дуней тетыкIэкIи сыт щыгъуи щапхъэу щытыну».
Иринэ Цунэ и ролыр къыщIехъулIар ирепх нэхъ ипэкIэ Дэбагъуэ Роман Къэбэрдей къэрал драмэ театрым щигъэува «Хьэбалэрэ Хьэбашэрэ» (Думэн Мурадин) спектаклым Жануэс и ролыр зэрыщигъэзэщIам.
Бзылъхугъэм щIэблэр театрым хуегъэджэнми илъэсипщIым щIигъуауэ гулъытэ хуещI. Иужьрей илъэситхур къапщтэмэ, абы ГъуазджэхэмкIэ сабий школым артист ныбжьыщIэ цIыкIухэр щегъасэ. Абыхэм щащытхъукIэ, къыхегъэщ зы жэщым тхыгъэ напэкIуэцIитI-щы зрагъэщIауэ ныбжьыщIэхэр и дерсым къызэрыкIуэр.
Артисткэр хуэхьэзырщ спектаклыщIэхэм щыджэгуным. «Макъамэ гъуазджэм и лъагапIэу къалъытэ Музыкэ театрыр дызэриIэр насыпышхуэщ. Ди унафэщIхэм яхузэфIэкI ящIэн хуейщ а театрыр ефIэкIуэн папщIэ, сыту жыпIэмэ, апхуэдэ театр зимыIэр куэдыкIейщ. «Макъхэр» диIэщ, режиссёрыфIхэр ди мащIэкъым, дызэгугъун хуейуэ къэнар, сэ сызэреплъымкIэ, ди оркестрымрэ балетымрэщ. Абыхэм гулъытэ хуэтщIыжмэ, зыдужьауэ къэплъытэ хъунущ», — жеIэ уэрэджыIакIуэм.
АЛЪХЪО Дыжьын.
КъыхуащI дзыхьыр зыгъэпэж
Адэ-анэм яхэлъ хабзэмрэ гъэсэныгъэмрэ дэплъей быныр езыр щапхъэ мэхъуж. Тэрч къалэм дэт «ПМК 6» акционер зэгухьэныгъэм и унафэщIым и къуэдзэу илъэс куэдкIэ лэжьа ГуэщIокъуэ Михаилрэ Тэрч налмэс Iэмэпсымэ заводым и лэжьакIуэу щыта Самарэрэ япхъу АфIэунэ Неллэ гъуэгугъэлъагъуэ хуэхъуар и адэ-анэрщ, абыхэм я лэжьэкIэмрэ дуней тетыкIэмрэщ. Зи Iуэхум хэзыщIыкI, сабийм и гъэсэныгъэм егугъу егъэджакIуэфI дыдэхэр зэриIами Неллэ ирогушхуэ.
Тэрч къалэм дэт школ №2-р къиуха нэужь, Неллэ япэщIыкIэ IэщIагъэ щызригъэгъуэтащ Самарканд (Узбекистан) къалэм дэт, Ерыскъыхэр зэрагъэхьэзырым щыхуагъасэ техникумым.
— Си адэр сыт щыгъуи хуеят медицинэ щIэныгъэ зэзгъэгъуэтыну. Апхуэдэ дыдэу школым сыщезыгъэджа псоми дохутыр IэщIагъэм къищынэмыщIа, нэгъуэщI къыхэсхыну зэи я пщIыхьэпIэ къыхэхуагъэнтэкъым. АрщхьэкIэ еджапIэ щIэтIысхьэгъуэр къыщысым, дохутырым зеспщытыну мащIэу сытешыныхьыжащ. Техникумыр къэзуха нэужь, 1984 гъэм, Профсоюз IуэхухэмкIэ школ нэхъыщхьэм (Москва къалэ) и экономическэ факультетым сыщIэтIысхьэри, ар къэзухащ, — жеIэ АфIэунэм.
Неллэ Тэрч къалэм къегъэзэжри, Профсоюз IуэхущIапIэм и район комитетым жэуап зыхь и секретару лэжьэн щыщIедзэ, иужькIэ унафэщIым и къуэдзэу ягъэув. Абы илъэсищкIэ щылэжьауэ, Тэрч район сымаджэщым абы щыгъуэм и дохутыр нэхъыщхьэу щыта Безрокъуэ Олег экономикэмкIэ и къуэдзэу лэжьэну иригъэблэгъащ. А къулыкъум бзылъхугъэр пэрытащ илъэскIэ.
1993 гъэм Налшык къалэм ФIэкIыпIэ зимыIэ медицинэ страхованэмкIэ щIыналъэ фондыр къыщызэIуахыу, къыкIэлъыкIуэ илъэсым абы къепха IуэхущIапIэхэр районхэм къыщыщызэрагъэпэщым, япэу апхуэдэ IэнатIэщIэм и унафэщIу ягъэувахэм ящыщщ АфIэунэ Неллэ. Бзылъхугъэр а IэнатIэм илъэс 21-кIэ пэрытащ.
— Сыт хуэдэ лэжьыгъэ къыпхуамыгъэфащэми, къуагъэза дзыхьыр зэрыбгъэпэжыным ухущIэкъун хуейщ. Къэбгъэлъагъуэмэ, КъБР-м ФIэкIыпIэ зимыIэ медицинэ страхованэмкIэ и щIыналъэ фондым и къудамэ нэхъыфIхэм Тэрч районым ейр ящыщу дыкъэгъуэгурыкIуащ, унафэщIхэм я пщэрылъхэр ныкъусаныгъэншэу дгъэзащIэу, зыкъытхуэзыгъазэ цIыхухэри арэзы зэрытщIыным дыхущIэкъуу — жеIэ Неллэ.
2015 гъэм къыщыщIэдзауэ Тэрч район сымаджэщым медицинэ дэIэпыкъуны-гъэр зэрыратым кIэлъыплъынымкIэ и эксперт IэнатIэр АфIэунэм ирехьэкI, нэхъ ипэхэми хуэдэу, и лэжьыгъэр жэуаплыныгъэ хэлъу зэрызэфIигъэкIыным пылъщ. А гъэ дыдэм Неллэ хахащ Тэрч районым и ЦIыхубзхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщIу. А лэжьыгъэм пэрыхьагъащIэу, АфIэунэм япэ дыдэу къызэригъэпэщащ Анэхэм я махуэм и щIыхькIэ ирагъэкIуэкIа пшыхь гукъинэжыр. Пшыхьым щагъэлъэпIауэ щытащ районым и къуажэхэм зегъэужьыным илъэс куэдкIэ зи гуащIэ хэзылъ-хьа, бын куэд зиIэ цIыхубз 25-рэ.
«Районым и къуажэ 17-ми ди зэгухьэныгъэм и къудамэхэр щолажьэ. IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэ куэдым Iут цIыхубз нэхъ жыджэрхэр абыхэм хэтщ, Iуэхугъуэ щхьэпэхэр къызэрагъэпэщ. Къыхэзгъэщыну сыхуейт Тэрч районым и ЦIыхубзхэм я зэгухьэныгъэм сыт щыгъуи щIэгъэкъуэн къытхуэхъуу районым и щIыпIэ администрацэм ЩэнхабзэмкIэ и къудамэр къызэрыддэлажьэр, — жеIэ Неллэ. — Ди япэ Iуэхугъуэшхуэр къыщызэдгъэпэщым, лэжьыгъэшхуэ къыддрагъэкIуэкIащ Пенсэ фондым и управленэу Тэрч районым щыIэм и унафэщI Дэдэхъу Майерэ Тэрч къалэм и библиотекэм и унафэщI ГъукIакъуэ Светланэрэ. Ахэри хэту, мы зэманым Тэрч районым и ЦIыхубзхэм я зэгухьэныгъэм и президиумыр цIыху 12 мэхъу: курыт еджапIэ №3-м и унафэщI Къуэдзокъуэ Ритэ, Тэрч районым и щIыпIэ администрацэм егъэджэныгъэмкIэ и управленэм и унафэщI Вэрий Маринэ, Тэрч район поликлиникэм и къудамэм и унафэщI ХьэкIуащэ Маринэ, сабий гъэсапIэхэм, курыт школхэм я унафэщIхэр, егъэджакIуэхэр. ИкъукIэ лэжьыгъэшхуэ ирегъэкIуэкI Уэрэзей Джульеттэ зи унафэщI, Дей къуажэм щыIэ цIыхубз зэгухьэныгъэм. Псалъэм папщIэ, Мэлбахъуэ Тимборэ и щIыхькIэ зэхыхьэшхуэ мы бжьыхьэм къызэригъэпэщыну и мурадщ а зэгухьэныгъэм.
ЦIыхубз зэгухьэныгъэм зэкIэ хузэфIэкIыр мащIэми, АфIэунэр щIохъуэпс абы зригъэужьыну, Iуэхугъуэ щхьэпэхэр нэхъыбэжу зэфIахыф хъуну. Неллэ зэрыжиIэщи, «унагъуэр зэтезыIыгъэр, быныр зыгъасэр бзылъхугъэращ икIи абы-хэм я гуащIэр къэлъытэным гулъытэ хуэщIын хуейщ».
КЪАНЩАУЭ Мэлычыпхъу.
