Хъамсинэ и тыгъэ
Аращ Къэхъун къуажэ дэт курыт школ №2-р пэщIэдзэ еджапIэу къызэрызэIуахрэ — илъэс 80, курыт школ зэрыхъурэ илъэс 35-рэ щрикъум ирихьэлIэу тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат, КъБР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ Шыбзыхъуэ Хъамсинэ къыдигъэкIа тхылъым зэреджэр. Школым, егъэджэныгъэм, щIэныгъэм цIыху гъащIэм щиIэ мыхьэнэм, нэхъыщхьэжращи, егъэ- джакIуэ IэщIагъэм жылагъуэм къыхуихь сэбэпынагъым теухуа тхыгъэ кIэщIкIэ и IэдакъэщIэкIыр къытхузеIуех Хъамсинэ.
Илъэс 80 и пэкIэ, Совет властым и унафэкIэ Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ еджапIэхэр къыщызэIуахыу щыхуежьам, къызэрагъэпэщауэ щытащ Къэхъун школри. А лъэхъэнэм къуажэм япэ дыдэу къагъэкIуа егъэджакIуэм, унащхьэчэзууэ еджакIуэхэр къызэрыхишам щегъэжьауэ гъэщIэгъуэн куэд итщ тхылъым. Хъамсинэ зэхуихьэса тхыгъэхэмрэ зыхэплъа архив дэфтэрхэмрэ къигъэсэбэпурэ, школым и блэкIа жыжьэм ириплъэжащ икIи и тхыдэр нэсу зэфIигъэувэжащ.
ЦIыхур и сабиигъуэм къыщожьэ, дэтхэнэми балигъ гъащIэм хуич лъэбакъуэм къежьапIэ хуэхъур пэщIэдзэ еджапIэрщ. Абдежым щегъэжьауэ егъэжакIуэхэр псэемыблэжу я лэжьыгъэм зэрыпэрытам, школ унафэщIу щытахэр, щIэса еджакIуэхэм я бжыгъэр, езы школым зэманым зэрызыдиужьам, нэгъуэщIхэми теухуа хъыбархэм гъэщIэгъуэну укъо-джэ. ЕджапIэм и фIагъри, щекIуэкI лэжьыгъэм и инагъри къызэрыпщIэр ныбжьыщIэхэм я ехъулIэныгъэрщ. Абы хухэха напэкIуэцIхэм къыщыхьащ курыт школ №2-м щIэсахэр зыхэта зэпеуэхэр, олимпиадэхэр…
Район, республикэ зэхьэзэхуэхэм нэмыщI, мыбы и гъэсэнхэр хэтащ 1-нэ каналымкIэ екIуэкI «Iущхэмрэ Iущыцэхэмрэ» теленэтыным икIи япэ увыпIэр къыщихьри, МГИМО-м щIэтIысхьауэ щытащ Фырэ Алим, зэпеуэм пашэныгъэ къызэрыщихьам щхьэкIэ «Урысей зэкъуэт» политикэ партым и стипендиат хъуауэ щытащ Шыбзыхъуэ Альберт, апхуэдэуи нэгъуэщI урысейпсо зэпеуэхэм зи зэфIэкI щызыгъэлъэгъуа, япэ увыпIэр къыщызыхьа егъэджакIуэхэм я цIэ-унэцIэхэр итщ.
Иджырей зэманым декIуу еджапIэр къызэрыгъуэгурыкIуэм теухуа тхыгъэм щызэпкърыхащ абы щылажьэ гупым зыхуагъэувыж къалэнхэмрэ къуажэ щIэблэм я пащхьэ щахь жэуаплыныгъэмрэ нэсу зэрызыхащIэр, унагъуэхэмрэ школымрэ зэрызэдэлажьэр, нэгъуэщIхэри. АдэкIэ дыкъыщоджэ зэман зэхуэмыдэхэм школ унафэщIу щытахэм я гъащIэмрэ я гуащIэмрэ теухуа тхыгъэ кIэщIхэм.
ЕджапIэм и къалэн нэ-хъыщхьэр щIэныгъэ ябгъэдэлъу, жэуаплыныгъэ яхэлъу, къызыхэкIам хуэпэжу ныбжьыщIэхэр балигъ гъащIэм хэгъэувэнырщ. А псоми я къежьапIэ хъур сабийр школым зэрыщеджэрщ, абы къыщигъэлъагъуэ щэнырщ. Тхылъым адэкIэ къыпызыщэр сыт и лъэныкъуэкIи еджакIуэхэм къахэжаныкIыу еджапIэр дыщэ, дыжьын медалкIэ къэзыухахэрщ. Абыхэм къакIэлъокIуэ я щIэныгъэмрэ IэщIагъэмрэ къагъэсэбэпу республикэр, къэралыр ефIэ-кIуэным хуэлажьэ, курыт школыр зэрыгушхуэ и гъэсэну щытахэр. Ахэр иджы зи цIэр фIыкIэ жаIэ дохутырщ, юристщ, егъэджакIуэщ, ухуакIуэщ, щIэныгъэлIщ, IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм ехъулIэныгъэшхуэхэр щызыIэрызыгъэхьа IэщIагъэлI цIэрыIуэхэщ.
Сурэт щхъуэкIэплъыкIэхэр щызэкIэлъыхьа Iыхьэр и блэкIар нэгум къыщIэзыгъэувэщ. Абы щыболъагъу курыт еджапIэм пщIантIэм, унэм и нобэрей теплъэри, илъэс 80 и пэкIэ иIари; а лъэхъэнэм лэжьа гупымрэ нобэрей егъэджакIуэхэмрэ, илъэс зэхуэмыдэхэм школым къыщIигъэкIа классхэм я сурэтхэр, еджапIэм щекIуэ- кIа зэпеуэхэм, зэIущIэхэм, пшыхьхэм, махуэшхуэхэм щытраха сурэтхэр, нэ- гъуэщIхэри.
А псоми гупсэхуу узэрыриплъэжыр зи фIыгъэр, дауи, тхылъым елэжьарщ. Шыбзыхъуэ Хъамсинэ ХьэтIифI и пхъур къыщалъхуари къыщыхъуари Къэхъун къуажэрщ. Курыт еджапIэ нэужьым КъБКъУ-м тхыдэмкIэ и къудамэм щIэтIысхьэри, етхуанэ курсым нэсауэ, тхыдэмкIэ егъэджакIуэ зэрахуримыкъум къыхэкIкIэ, университетыр къимыух щIыкIэ Къэхъун дэт курыт школ №2-м ягъэкIуауэ щытащ. Абы лъандэрэ псэемыблэжу хуолажьэ къыщыхъуа и жылэм къыщIэхъуэ щIэблэр гъуэгу пэж тегъэувэным. ИкIи зыми хуэмыдэжу къохъулIэ, сыту жыпIэмэ, Хъамсинэ и еджакIуэхэр республикэ зэхьэзэхуэ куэдым пашэ щохъу, абы и нэIэ щIэту къэзыуххэр Кавказ Ищхъэрэм, Урысейм и еджапIэ нэхъыщхьэ нэхъыфIхэм къанэ щымыIэу щIотIысхьэ.
Егъэджэныгъэм къыдэкIуэу лэжьыгъэ куэд иригъэкIуэкIыу къогъуэгурыкIуэ Шыбзыхъуэр. 1989 — 2005 гъэхэм Аруан районым тхыдэмкIэ и егъэджакIуэхэм я методикэ зэгухьэныгъэм и унафэщIу щытащ, ЕгъэджакIуэхэм я щIэныгъэр щыхагъахъуэ институтым и кафедрэм и методисту лэжьащ. 2009 гъэм и кандидат лэжьыгъэр пхигъэкIащ, щIэныгъэ лэжьыгъэ зыбжанэ къытрыригъэдзащ, тхылъ къыдигъэкIащ.
«Егъэджэныгъэ» лъэпкъ проектым ипкъ иткIэ екIуэкIа «Урысейм и егъэджакIуэ нэхъыфI» зэпеуэм япэ дыдэу щытекIуахэм ящыщщ Хъамсинэ.
И къару емыблэжу, и IэнатIэм пэрыт бзылъхугъэм къыхуагъэфэщащ ЕгъэджэныгъэмкIэ Аруан район IуэхущIапIэм, КъБР-м Егъэ-джэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм я щIыхь тхылъхэр, КъБР-м и Iэтащхьэм къыбгъэдэкI фIыщIэ тхылъ, 2003 гъэм абы къыфIащащ «КъБР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ» цIэ лъапIэр, 2007 гъэм «УФ-м егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэр къыхуагъэфэщащ, апхуэдэуи иригъэкIуэкIа лэжьыгъэхэмрэ зыхэта зэпеуэхэмрэ къапэкIуа медалхэр, щIыхь тхылъхэр и куэдщ. Шыбзыхъуэ Хъамсинэ и цIэр иратхащ КъБР-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм и ЩIыхь тхылъым.
Хъамсинэ къуажэдэсым иджыблагъэ тыгъэ яхуищIащ и гуащIэрэ къарукIэ къыдигъэкIа мы тхылъыр. Ар дэтхэнэ унагъуэм дежкIи, Къэхъун дэт курыт школ №2-м щеджам дежкIи уасэ зимыIэ, блэкIамрэ къэкIуэнумрэ зэпызыщIэ лъэмыжу щытынущ, къыдэкIуэтей щIэблэми гъуазэ яхуэхъунущ.
НэщIэпыджэ Замирэ.
