Дадэ Iумахуэ
«Къызыхуэтыншэу зауэм зыхуэзыгъэхьэзыра Германием и гъунэгъу къэралхэр, зыкIи къытемыхьэлъэу, къаруушхуи тримыгъэкIуадэу, зырызыххэу, зыр адрейм кIэлъыкIуэу, къизэуащ.
Гугъуэтыж Бэхьил А къэралхэм псоми щхьэж зэрызахъумэжын Iэщэ яIащ, ауэ дэтхэнэми хуэфэщэн къару иришалIэурэ, къыпэщIэувапIэ яримыту, зэрыжаIэу, зыIэзыбжьэу къиубыдащ. Ахэр жыIэщIэ зыщIа (а къазэуахэм я къарур езым ейм хилъхьэжат), а псом щхьэуназэ ящIа нэмыцэхэм къахуэнэжыр Совет къэралым къытеуэнырт. Европэ щIыналъэм и IыхьэфI къэзыубыда фашист нэпсеягъэр къатемыкIуэу абдеж щыувыIауэ щытамэ, иужькIэ къэхъуар щымыIэнкIэ хъунт. Арати, я ехъулIэныгъэм пищэн хуей щыхъум, ар кIуэдыпIэ яхуэхъуащ Гитлеррэ абы и властымрэ» … Мы пычыгъуэр дэ къитхащ Хэку зауэшхуэм хэта, Урыху къуажэ щыпсэу Гугъуэтыж Бэхьил и и гупсысэхэр, гукъэкIыжхэр зэрыт тетрадым …
Балигъ ныкъуэхъуу Бэхьил и пщэ къралъхьат жэуапышхуэ зыпылъ къалэн: школ нэужьым ар егъэджакIуэу къагъэнэжат щалъхуа Урыху къуажэм. Игури и псэри етауэ, и акъыли, и щIэныгъи щIэблэр гъэсэным, щIэныгъэ егъэгъуэтыным триухуауэ лажьэу, военкоматыр къеджэри, хъыбар кърагъэщIащ армэм зэрыдэкIынум зыхуигъэхьэзырыну. А зэманым, I939 гъэм, къэрал унафэкIэ щIэныгъэ зиIэ куэд дзэ къулыкъум дашырт офицеру ирагъэджэн мурадкIэ.
А щIыкIэм тету егъэджакIуэ щIалэр гъуэгуанэ техьащ. МафIэгукIэ ирашажьэри, Белоруссием и щIыналъэм нашэсащ. Бобруйск къалэм зы мазэ хуэдэ щыIауэ, аргуэру адэкIэ кIуэцIрашащ, Польшэм и гъунапкъэмкIэ хуэкIуэу. Губгъуэшхуэ гуэрым нэсащ. Абдежым трактористу, шоферу яхэт псори щхьэхуэу къыхашащ, танкисту ирагъэджэн хьисэпкIэ. ЦIыху бжыгъэр щахуримыгъэкъум, щIэныгъэ зиIэхэри хагъэхьащ. Абыхэм яхэхуащ Бэхьили.
Урыху щыщ адыгэ щIалэр 40 гъэхэм ди армэм иIа танк псынщIэм и щэхухэм илъэс ныкъуэкIэ хуеджащ. Ауэ ар ягу ирихьыртэкъым зыми: зэрыротэу ерагъыу яхузэщIэгъанэу арат.
— 1940 гъэм, бжьыхьэпэ мазэу, аргуэру дызэщIакъуэри Польшэм и гъунапкъэ дыдэм, Белосток, дашащ, — игу къегъэкIыж Гугъуэтыжым. — Абы щымыIэ техникэ лIэужьыгъуэр укIуэдыжт. А танк псынщIэ дызыхурагъэджам хуэдэ щыдмылъагъум, ди гур псэхужащ. Зы махуэ гуэрым къулыкъу щытщIэ щIыпIэм танкыщIэ гуэр наху, Т-34 жери. Апхуэдэ техникэ лъэрызехьэ, сыт и лъэныкъуэкIи зауэм хуэщIауэ, а зэманым зы къэралми иIакъым. И чэщанэр Iувт топышэ пхымыкIыу. Мотору тIу, цилиндру 6 иIэт. АпхуэдизкIэ танк зэпэщти, уи псэм хэлъмэ хэпх хъунтэкъым. Абы и щэхухэр дагъэщIащ 1941 гъэм и гъэмахуэ пщIондэ.
Белосток дыпэмыжыжьэу лагерь гуэрым дыщыIэу зауэр къэхъеящ. Абы щыгъуэ Т-34-м хуэдэ зыбжанэ фIэкIа диIэтэкъым бригадэ псом. Нэмыцэр къыщыттеуэм, псори пIащIэгъуэкIэ дыкъикIуэтащ — бийр сыт и лъэныкъуэкIи узэдат, дэ дазэрыпэувын Iэщэ диIэтэкъым.
Белоруссием и щIыналъэм щыщIидзэри, Бэхьил зыхэт дзэр нэмыцэхэм куэдрэ пэщIэуващ. Ауэ махуэ зытIу нэхъыбэ дэмыкIыу, къимыкIуэту мыхъуурэ, Сталинград щIыналъэм къэсащ. Зэкъым, тIэукъым адыгэ щIалэр зэрыс танкыр бийм икъутэурэ ихъуэжын хуей зэрыхъуар. Ауэрэ Бэхьил сымэ Индыл псы Iуфэм пэгъунэгъу Красноармейск къалэм къэсащ. Абы мазэ зыбжанэкIэ щыIащ, зауэм щакъута танкхэр зэзыгъэпэщыжхэм яхэту. ИтIанэ Горькэ къалэм яшэри, и нэ къызыхуикI Т-34-м ирагъэтIысхьащ. А зэманым Паулюс и дзэр къаухъуреихьу гъэр къызэращIар къыжраIащ. Абы гукъыдэжышхуэ къаритат Бэхьил сымэ. ИкIи ди зауэлIхэр хуэпIащIэрт ебгъэрыкIуэн щIэзыдза ди дзэм нэхъ псынщIэу гъусэ яхуэхъуну. Абыхэм хагъэхьэну арат Горькэ къалэм яшэу ди щIалэхэр танк щIэрыпс щIрагъэтIысхьари. А щIыкIэм тету, адыгэ танкистыр зыхэт 17-нэ бригадэр бийр езыхужьэжахэм яхэтащ.
1943 гъэм и гъатхэкухэм Украинэм нэсащ. А щIыналъэм бийм хуабжьу зыщигъэбыдат. И мурадыр къарууэ иIэр зэщIигъэуIуэу ди дзэр къригъэкIуэтыжынырт. Гугъуэтыжыр зыхэт ди дзэр Харьков щIыналъэм хиубыдэ Изюм къалэм къыщыувыIащ. Абдежым зэхэуэ гуащIэ щекIуэкIащ. Махуэ 11-кIэ зэпэщIэтащ зэрытемыгъакIуэу. Ди танкхэр зэрыкIуэ гъуэгум лагъым щIалъхьати, ебгъэрыкIуэныгъэр абы къилъахъэрт. Лагъымхэр къыщIаха нэужь, Бэхьил сымэ бийм пэгъунэгъу зыхуащIт, топыр траунащIэрти, напIэзыпIэм къикIуэтыжырт. Арыншамэ, я танкыр нэщанэуапIэ ящIы- нут.
1943 гъэм и гъэмахуэ пщIондэ Харьков щIыналъэм итауэ, ди дзэхэр зэуэ нэмыцэхэм ебгъэрыкIуащ. Гъуэгу здытетым, Бэхьил топгъауэу зэрыс танкыр лагъымым теувэри, дунейр къытеункIыфIащ…
Адыгэ щIалэм и нэгур лагъым къутахуэхэм зэхикъутат. Ар уIэгъэщым яшэри, зэм зым къыщеIэзэм, зэм нэгъуэщI щIыпIэ ягъэIэпхъуэурэ, икIэм-икIэжым, Нартсанэ къалэм къыщыхутащ. ГуфIэри я деж письмо къитхащ: «Кисловодск сымаджэщым сыщIэлъщ, къэкIуэфын къыфхэтмэ, фыкъыслъыгъуазэ», — жиIэри. УIэгъэу фронтым къикIыжа и шынэхъыщIэ МутIалиб я пашэу, и Iыхьлыхэр мыгувэу лъагъунлъагъу къыхуэкIуащ.
И фэбжьхэм мащIэу къызэрыIэщIэкIыу, илъэситхукIэ зыпэIэщIэу щыта и жылэжьым къигъэзэжащ. Зауэм и пэкIэ щылэжьа школым егъэджакIуэу увыжри, а зы IэнатIэр илъэс 41-кIэ ирихьэкIащ. А зэманым къриубыдэу Гугъуэтыжым сыт хуэдиз ныбжьыщIэ цIыху хуэдэ цIыхуу игъэсар, щIэныгъэ зритар, гъащIэ гъуэгуанэшхуэм хуигъэхьэзырар? Абыхэм я бжыгъэр лъытэгъуейщ.
И ныбжьыр илъэс 95-м нызэрыхьэсами, дадэ Iумахуэм ноби и акъылыр жанщ, лъэрытетщ, газет, тхылъ йоджэ. И щхьэгъусэ Лолэрэ абырэ бынитху — къуищрэ пхъуитIрэ — зэдапIащ. Лолэ дунейм зэрехыжрэ Iэджэ щIами, ар псэуху и нысэхэмрэ и бынхэмрэ зыхуей хуагъэныкъуакъым.
— Си нысэ нэхъыжьыр Розэщ, Щхьэлыкъуэ щыщщ, Къардэнхэ япхъущ. И хьэдрыхэ дахэ Тхьэм ищI, сыхуэарэзыщ, псэухункIэ цIыхугъэшхуэ къыскIэлъызэрихьащ. КъыкIэлъыкIуэ нысэр Шурэщ, Плановскэм щыщщ. ЖыпIэнуракъэ, хузэфIэкI къигъанэркъым сызыхуей сыхуэзэн папщIэ. Тхьэмахуэ е тхьэмахуитI нэхъ димыгъэкIыурэ къокIуэж. Къызбгъэдэсыр нысэ нэхъыщIэрщ, Сонящ. Езыри и бынри къыскIэрыщIауэ апхуэдэщ. Абыхэм я гулъытэмрэ я щIэблэм къы-зат гуфIэгъуэмрэщ гурыфIыгъуэу сиIэр, си дунейр нэху зыщIыр.
Мыз Ахьмэд.
Урыху къуажэ
