ГъащIэм нэ жанкIэ хэплъэф Мэзыхьэ Борис Беслъэн и къуэр
ДифI догъэлъапIэ
Аракъэ насып жыхуаIэр!
Урысей Федерацэм щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, Адыгэ, Къэрэшей-Шэрджэс республикэхэм щIыхь зиIэ я журналист, КъБР-м и Журналистхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэ, тхакIуэ, журналист цIэрыIуэ Мэзыхьэ Борис Беслъэн и къуэм и ныбжьыр нобэ илъэс 80 ирокъу. И махуэ лъапIэм ирихьэлIэу абы упщIэ зыбжанэкIэ зыхуэдгъэзащ.
И анэ Бырс Гуагуэрэ и къуэ нэхъыжь Анзоррэ я гъусэу.1993 гъэ
Борисрэ абы и щхьэгъусэ Тамарэрэ. 2000 гъэ
— Борис, уэ уащыщщ лъэпкъ литературэми журналистикэми илъэс щэ ныкъуэм щIигъуауэ хуэлажьэхэм, хэлъхьэныгъэфI хуэзыщIхэм. ТхакIуэ куэдми хуэдэу, тхэн усэкIэ къыщIэбдзами, прозэм зептыжащ, цIэрыIуэ узэрыхъуари гупсысэ куукIэ гъэнщIа уи Iуэтэжхэрщ, новеллэхэрщ, повестхэрщ. Адыгэ литературэмрэ журналистикэмрэ ягъуэта зыужьыныгъэр зыхуэдэм, абыхэм я къэкIуэнур къэзылъахъэ Iуэхугъуэу къэплъытэхэм, а унэтIыныгъэхэм уазэрыхуэхъуапсэм я гугъу уэзгъэщIынут.
— Илъэс пщIейкIэ дунейм ущытеткIэ, дауи, узэрыгушхуэни узыщыгуфIыкIыни гъащIэм ущрохьэлIэ. Адыгэ литературэмрэ журналистикэмрэ ягъуэта зыужьыныгъэм и IыхьэфIи си нэгу щIэкIащ. Хэт и фIэщ пхуэщIын, илъэсищэ хуэдизкIэ узэIэбэкIыжмэ, тхыбзэ гуэри адыгэм димыIауэ? Хэт и фIэщ хъун, сэ сыкъыщалъхуа, сыкъыщыхъуа Щхьэлыкъуэ къуажэжьым Iэ тедзэкIэ зыщIэу 20 гъэхэм цIыху зыбжанэ фIэкIа дэмысауэ? Нобэ аракъым — а жылэшхуэм дэс IэщIагъэлIхэм ящыщ куэдым щIэныгъэ нэхъыщхьэу тIуи, щыи яIэщ.
Иджы ди лъэпкъ литературэм зэрызиужьа щIыкIэмкIэ дгъэзэжынщи, си къуажэ Щхьэлыкъуэ щапхъэу къэсхьынщ. Ди къуажэгъу щэджащэ КIыщокъуэ Алим и Iэдакъэ адыгэ роман, усэ тхылъ дапщэ къыщIэкIа, Налшыки Москваи къыщыдэкIауэ? Алим и закъуэкъым ди жылэм тхакIуэу къыдэкIар. Тхэуэ щытащ абы и адэ Пщымахуи, и къуэш нэхъыжь Рашиди.
КIыщокъуэм и лъагъуэм ирикIуащ КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ, тхылъ куэд къыдэзыгъэкIа Елгъэр Кашифи. ТхакIуэ къалэным къыдэкIуэу «Адыгэ псалъэ» газетым жэуап зыхь и секретарым и къуэдзэу щытащ, ар абы икIри «Iуащхьэмахуэ» журналым усыгъэмкIэ и къудамэм и унафэщIу, жэуап зыхь и секретару лэжьащ, илъэс зыбжанэкIи редактор нэхъыщхьэ къулыкъум пэрытащ.
Къашыргъэ ХьэпащIи къыщалъхуар ди жылэрщ, иужькIэ Джэрмэншык Iэпхъуа пэтми. Абы и романхэри ди литерату-рэм и фIыпIэщ.
Псалъэ гуапэ куэд къелэжь ди къуажэгъу усакIуэ Брай Адэл-бий, дэ псори «ШурэкIэ» дызэджэу ди ныбжьэгъуам. Сыт хуэдэ усэ шэрашэ куэд иIэ абы? Сэ ауэ сытми «адыгэм и Есенин» жысIэу фIэсщатэкъым Адэл-бий.
Зэрыщыту къапщтэмэ, ди къэбэрдей литературэм лъагэу зиIэтащ, зиужьащ. Литературэм и жанр псори IэкIуэлъакIуэу зэдагъэлажьэ ди тхакIуэхэм. Арэзы укъэзымыщI тхыгъэ гуэрхэр я Iэдакъэ къыщыщIэкI къыхэхуэми. Ар дэтхэнэ литературэми къыдекIуэкI хабзэщ, хъуаи мыхъуаи къыдэкIыу — тхылъыр, пфIэгъэщIэгъуэну укъеджэрэ уигу дыхьамэ, уи библиотекэм хыболъхьэ, арэзы укъимыщIамэ — ибогъэтIылъэкI.
ДызыщыгуфIыкIынщи, лъэпкъыр дызэрыгушхуэ тхакIуэхэр ди мащIэкъым. Абыхэм ящыщщ Къашыргъэ ХьэпащIэ, Теунэ Хьэчим, Шортэн Аскэрбий, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм, Къардэн Бубэ, Тхьэгъэзит Зубер, IутIыж Борис сымэ. Абыхэм я лэжьыгъэхэр ди литературэм и фIыпIэхэм хабжэ. Сэ мыбдежым я гугъу щысщIыркъым ди классикхэу ЩоджэнцIыкIу Алий, КIыщокъуэ Алим, КIуащ БетIал сымэ. Абыхэм я Iэдакъэ къыщIэкIахэм псори дыщыгъуазэщ, фIыуэ долъагъу, нэхъыщIэхэм я гъуэгугъэлъагъуэщ.
— Борис, ди адыгэ литературэм хуэпщIа хэлъхьэныгъэхэм ящыщщ новеллэ жанрым и зэхэублакIуэ ухъуу, абы зэрызебгъэужьари. Уи Iэдакъэ къыщIэкIа новеллэхэр тхылъеджэхэм ягу дохьэ, ахэр хъарзынэу къохъулIэу къалъытэ. А жанрым зеппщытыным, абы удихьэхыным лъабжьэ хуэхъуар сфIэгъэщIэгъуэнщ.
— Зи хьэдрыхэ дахэ хъун Нало Зауррэ сэрэ нэмыщIа а жанрым щылажьэ ди ТхакIуэхэм я союзым зэрыхэмытым япэу гу лъызытар IутIыж Борист. Дунейпсо литературэр зыгъэбжьыфIэу лIэщIыгъуэ Iэджэ щIауэ хэт а жанрыр ди адыгэ литературэм къыхэсшауэ аркъудейщ, ари гугъу сыдехьу.
Мы жанрыр «къэзгъэIэсэн» щхьэкIэ, сэ урыс, хамэ къэрал тхакIуэ куэдым я новеллэхэр щIэзджыкIащ, я Iэзагъэм, къагъэсэбэп Iэмал зэмылIэужьыгъуэхэм сыкIэлъыплъу.
Сытми, и «щэхухэр» къэсщIа нэужь, сытIысри новеллэ стхащ. Къытезыдзэми къызэхъулIауэ къыщызжиIэм, а жанрым зестащ.
Си новеллэхэм я гугъу пщIы-мэ, я нэхъыбэм сюжету яIэшхуэ щыIэкъым, сэ нэхъыбэу зи Iуэху зесхуэр цIыхухэм я гурыгъу-гурыщIэхэм, къэтIэта Iуэхум щхьэж хуиIэ еплъыкIэр тхылъеджэм зыхезгъэщIэнырщ. Дауи, зы жыпхъэм къигъэкIам хуэдэу ахэр зэщхьыркъэпскъым, цIыху къэс езым и Iуэху еплъыкIэ щхьэхуэ хэлъщ. Арауэ къыщIэкIынщ ахэр куэдым ягу щIрихьри.
Сыт-тIэ новеллэ стхыным сыхуэзышар? Ар сэр дыдэм сщIэркъым, ауэ сэ сызэджа псоми зэщхьу яхэлъыр къасщIэу, ар гъуазэ сщIауэ арагъэнщ.
Дэтхэнэ тхакIуэми хуэдэу сэ Iэджи сотх — мыхъуа гуэрхэр къащыхэкIи щыIэщ. Абы щыгъуэм сэ ахэр къытезмыдзэу зызогъэтIылъэкI, зэгуэр къасщтэу селэжьыжыныр си гурылъу. Иджыпсту сщIэркъым ахэр дапщэ хъуми. Абыхэми я зэманыр къэсмэ, сахэплъэжынщ, селэжьыжынщи, сигу зыхуэзэгъахэр къыдэзгъэкIынщ.
— Борис, урыс тхакIуэ цIэрыIуэхэм я тхыгъэхэри Iэзэу зэбдзэкIащ. Ахэри ди литературэм хэлъхьэныгъэфI хуэхъуащ. Апхуэдэ лэжьыгъэхэмкIэ иджыри дыбгъэгуфIэну уи мурад?
— Сэ тхылъ куэд соджэ — урыс классикэм щыщи, хамэ къэрал тхакIуэхэм я Iэдакъэ къыщIэкIахэми. А сызэджэхэм ящыщу си псэм нэхъ къыдыхьэхэр адыгэбзэкIэ къыдэкIауэ диIащэрэт жысIэу сыщегупсыс къохъу. Апхуэдэм деж сотIысри, а тхыгъэр ди бзэм къызогъэзагъэ. Ныбжьэгъухэм язогъэлъагъури, ягу нэсамэ, тхылъ тедзапIэм сохь, «къыдэвгъэкI» жызоIэри. ИкIи къыдагъэкI. ЦIыхум ягу нэсу йоджэ, къызохъуэхъу, сэри абы Iуэхум нэхъри сытрегъэгушхуэ.
Ауэ мыбдежым ди литерату-рэр пропагандэ зэращI щIыкIэр, нэхъ тэмэму жыпIэмэ, зэрамыщIыр си псэм къищтэркъым. Дигу къэдвгъэгъэкIыжыт абы хэхауэ елэжьу диIа IуэхущIапIэр, Жылэтеж Сэлэдин зи унафэщIу щытар. Ар тхакIуэ нэхъыжьхэу Теунэ Хьэчимрэ ЩоджэнцIыкIу Iэдэмрэ я фIыгъэкIэ къызэрагъэпэщауэ щытащ, щылэжьэн уни, къызэракIухьын машини, бухгалтерие щхьэхуи яIэу.
Абы и лэжьыгъэр зэрыщытыр мыпхуэдэут. Сэлэдин и машинэм ису тхылъ тедзапIэм Iухьэрт. Иужь зэманым къыдэкIа тхылъ зыбжанэ къищтэрти, гъуэгу техьэрт. Бахъсэн лъэныкъуэкIэ игъэзамэ, Шэджэм къыщыувыIэрт, Бахъсэни блэкIыртэкъым, Дзэлыкъуэкъуажи нэсырти, щIыналъэ къэс партым и район къудамэу абыхэм щыIэ-хэм екIуалIэрт. Ауэ дэнэ деж щемыпсыхами, тхакIуэхэр ирагъэблэгъэну, зэIущIэ гъэщIэгъуэнхэр къызэрагъэпэщыну ягурыIуэрт. Тхылъыр зи Iэдакъэ къыщIэкIам щIыгъуу а зэхуэсхэм здишэну тхакIуэ нэхъыжьхэр къыхахырт, зэIущIэр щекIуэкIыну махуэр, зэманыр яубзыхурт.
Къигъэзэжа нэужь зэIущIэм хэтынухэр зэхуишэсырти, тхылъеджэхэм я пащхьэ щхьэж щыжиIэнур щаубзыхурт.
Апхуэдэ зэIущIэу щэ бжыгъэхэр екIуэкIагъэнщ а илъэсхэм, сэбэпынагъышхуэ яIащ. Иужь илъэсхэм тхакIуэхэм мызэ-мытIэу къаIэтащ зи гугъу тщIа IуэхущIапIэр къызэIухыжын зэрыхуейм теухуа псалъэмакъ. Абы икIэщIыпIэкIэ унафэ трищIыхьын хуейщ ТхакIуэхэм ди союзым.
— Адыгэ литературэм зиу-жьын щхьэкIэ тхыгъэхэм хуэфащэ гулъытэ яхуэзыщI, ахэр нэфI-ней хэмылъу зэпкъры-зых, абы къыщIэувэ усакIуэ, тхакIуэ ныбжьыщIэхэм я Iэдакъэ къыщIэкIахэм я фIагъри ныкъусаныгъэхэри езыгъэлъагъуж критикэ диIэн хуейуэ къалъытэ. Сыт-тIэ критик дыщIимыIэм и щхьэусыгъуэр?
— Литературэ зызыужьа ущиIэкIэ, абы телажьэ критики уиIэн хуейщ. Ар шэч лъэпкъ зыхэмылъ Iуэхущ. Адыгэ литературэм ар иIэ зэпытурэ къокIуэкI. Дигу къэдвгъэгъэкIыжыт ХьэкIуащэ Андрей, КIурашын БетIал, Къэрмокъуэ Хьэмид, КхъуэIуфэ Хьэчим сымэ абы теухуа я лэжьыгъэшхуэхэр. Хьэчим дунейм зэрехыжрэ куэд мыщIами, тхакIуэхэми тхылъеджэхэми нэсу зыхащIэ абы и лэжьыгъэхэм нобэ зэрыхуэныкъуэр.
Хьэчимрэ сэрэ илъэс хыщIым щIигъукIэ дыкъызэдекIуэкIащ махуэ къэс жыхуаIэм ещхьу дызэпыщIауэ, ди гъурри цIынэри зэрыщIэу. Ар тхакIуэ-усакIуэ къудейтэкъым, акъыл жан зиIэ, лъэпкъым и Iуэху зезыхуэ цIыху пэжт, зы мащIэми игъэпIейтейуэ, игъэгузавэу е игъэгушхуэу.
Мы дунеижьым адыгэу тетыр Хьэчим и анэкъилъхуу фIэкIа пщIэнтэкъым, лъэпкъыр апхуэдизкIэ фIыуэ илъагъурти. ДэнэкIи гъакIуэ — Тыркум, Сирием, Иорданием, Ливаным — адыгэ щыIэмэ, къигъуэтынут, яхыхьэнут. Къигъуэтмэ, ятетхыхьынут. Игу ящIэгъуу, и псэм хуихьу. Апхуэдэ тхыгъэ дапщэ къытрыригъэдза абы республикэм къыщыдэкI газетхэм? Дэтхэнэ тхыгъэри и псэ хуабагъэкIэ гъэнщIауэ, уигъэпIейтейуэ. ЩIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ, тхэнми хуэIэзэ критикт ар. Абыхэм я Iуэхум къыпызыщэн ди литературэр нобэ хуэныкъуэщ.
— «Ленин гъуэгу» (иджы «Адыгэ псалъэ») газетым и редактор нэхъыщхьэу илъэс куэдкIэ ущытащ, КъБР-м и Журналистхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэу илъэс 38-рэ хъуауэ уолажьэ, Борис. УзэплъэкIыжмэ, сытхэр нэхъ гукъинэж пщыхъуа? Нэхъапэм газетхэм, журналхэм къытехуэ тхыгъэхэмкIэ Iуэху зэIумыбз куэд яхуэгъэзэкIуэжу щытамэ, иджы хъыбарегъащIэ IуэхущIапIэхэм апхуэдэ зэфIэкI яIэкъым. АтIэ, дауэ къэтIэтыжа хъуну журналистикэм и пщIэр?
— Нобэ къэрал псор зыхэт бэлыхьщ уэ зи гугъу пщIыр. Дауэ къэтIэтыжыну ди прессэм и пщIэр?
Ди редакцэм, Совет Союзым къыщыдэкI адрей газет псоми хуэдэу, иIэу щытащ письмохэмкIэ къудамэ. Абы и къалэнт редакцэм къатхэ, штатым хэмыт корреспондентхэм ядэлэжьэныр. Абы газетым къагъэхьа тхыгъэхэр къудамэхэм ятригуэшэжырти, «Ленин гъуэгум» ахэр къызэрытрадзэным хуагъэхьэзырырт. А псом нэмыщI, ныкъусаныгъэ гуэрым теухуа тхыгъэ къахэкIамэ, Iуэхур зэхагъэкIын щхьэкIэ, ар зэхьэлIа IуэхущIапIэм ягъэхьыжырт. АбыкIи зэфIамыгъэкIыу, зыхуагъэхьахэм запищIэрт а тхыгъэм тепсэлъыхьу унафэ тращIыхьыну, абы теухуауэ редакцэм хъыбар кърагъэщIэжыну хуагъэуву. Жэуапыр газетым и еплIанэ напэкIуэцIым теддзэрт, «Дэ теддзам кърикIуахэр» фIэщыгъэм тету.
Апхуэдэ къудамэ зимыIэм къызэригъэпэщын хуейщ, я Iуэхуи зи гугъу тщIам хуэдэу дахыпхъэщ. Ари ящыщщ журналистикэм и пщIэр къэIэтыжыным хуэунэтIа Iэмалхэм.
— ГъащIэм зэрыщыхабзэу, зрихьэлIэ лъэпощхьэпохэр къызэзынэкIыу лъагапIэм нэса, лIыпIэ иува цIыхур къызоплъэкIыжри, къикIуа гъуэгуанэм ироплъэж. Пэжщ, и ныбжьми емылъытауэ, дэтхэнэ зы цIыху акъылыфIэри и гъащIэр купщIэкIэ игъэнщIыну мэхъуапсэ, гум зимыгъэнщIу нэхъыбэжым хуэпабгъэу. Борис, уэ абы и лъэныкъуэкIэ зыхуэбгъэувыжа къалэнхэр зэбгъэхъулIауэ къэплъытэрэ?
— ЦIыхур къикIуа гъащIэ гъуэгуанэм хуеплъэкIыжын щхьэкIэ илъэс пщIей ирикъуным пэплъэн хуейуэ къысщыхъуркъым. Дэтхэнэ цIыхури щIэх-щIэхыурэ зэплъэкIыжыпхъэщ, блэкIа илъэсым дауэ сыпсэуа, сыт схузэфIэкIа, сыхунэмысу сыт къэзгъэна, жиIэурэ. Си Iуэхури зэрыщытыр аращ. ЗэманкIэрэ сэ сызоплъэкIыж, сыт къысщыгъупщауэ пIэрэ жысIэу. Абы щыгъуэм сызыхунэмыса куэдым гу лъызотэж. Сыт лъыптэжкIэ, зэманыр пхуигъэкIуэтыжынукъым, уигу щIэныкъуэхэр пхузэгъэзэхуэжынукъым, дяпэкIэ абыхэм уахуэсакъын хуейуэ аркъудейщ.
Сыт сэ зэзгъэхъулIар? СытхакIуэщ, сыжурналистщ. «Адыгэ тхакIуэщ», къысхужаIэ. Стхыр ягу дохьэ, псэкIэ ящтэ. Ар сэркIи гуапэщ икIи лъапIэщ. Сыту жыпIэмэ, сыщыадыгэ тхакIуэкIэ, си творчествэр лъэпкъ гъащIэм теухуащ къыщалъхуа дакъи-къэм деж къыщегъэжьауэ балигъ хъуху, адэкIэ и къару илъыгъуэу псэуху, башым зытригъащIэурэ фIэкIа къимыкIухьыжыф щыхъуам нэсыху сыщIыгъущ цIыхум. Сыт ар зэгупсысыр, и щхьэм хуигъафIэр, дауэ екIурэ нобэрей махуэм — мащIэкъым сэ абы сызэрыкIэлъыплъыр.
Си япэрей дыдэ хъуэпсапIэр къызэхъулIащ: адыгэ тхакIуэ сыхъуащ. А псалъитIыр зэпхауэ си цIэм зэрыщIыгъум сэркIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ. Адыгэм и дунейр сэри си дуней нэхущ. Аращ си творчествэ псор зытеухуар — си тхылъхэр къафщти феджэж, си псалъэм шэч къытефхьэмэ. Сэ тхылъ тIощIым нэс сиIэщ — си Iуэтэжхэр, новеллэхэр, повестхэр иту. Абыхэм нэмыщI сэ зэздзэкIауэ къыдэкIащ Толстой Лев и «Хьэжы-Мурат» повесть цIыкIур, Мэлбахъуэ Елбэрд и япэ роман телъыджэу ди лъэпкъым теухуар — «Iуащхьэмахуэ кIуэ гъуэгур шынагъуэт» жыхуиIэр.
А псом нэмыщI сэ журналист лэжьыгъэм сыхэтщ. Союзым сызэрыритхьэмадэм нэмыщI, газетхэм сотхэ, телевиденэм, радиом садолажьэ. Абыи ухуейщ, уи зэфIэкIыр здынэсыр къэбгъэлъэгъуэн щхьэкIэ.
Си лэжьыгъэр щесхьэкIар «Ленин гъуэгу» газетырщ — нэхъ иужькIэ зи цIэр «Адыгэ псалъэкIэ» зэрахъуэкIарщ. Сэ сызыпэрымыта IэнатIэу абы иIар редактор нэхъыщхьэм и къуэдзэ къулыкъу закъуэрщ. Иджы КъБР-м и Журналистхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщIу солажьэ илъэс плIыщIым нэсауэ. Урысейм и Журналистхэм я зэгухьэныгъэм и правленэм мызэу сыхахащ, абы и правленэм и секретару зы зэманкIи сыщытащ. Творчествэм и дунейпсо академием сыхэтщ.
А псом нэмыщI, сэ стхыри си мылъкукIэ къыдэзгъэкIыжащ «КъБР-м и журналистикэм и щIэнгъуазэр». Абы папщIэ сэ къызатащ УФ-м и Журналистхэм я зэгухьэныгъэм и саугъэт.
— Борис, уи ехъулIэныгъэхэмрэ зэфIэкIхэмрэ я къигъэхъуапIэр, уи дамэр, дауи, уи щIыб къыдэт уи унагъуэ дахэрауэ хузогъэфащэ. Абы и гугъу къытхуэпщIамэ ди гуа-пэт.
— Дэтхэнэ цIыхури, ар творчес-кэ Iуэху зезыхуэуи е нэгъуэщI IэнатIэ пэрытуи къащти, абы дежкIэ унагъуэ Iуэхум нэхърэ нэхъыщхьэ щыIэу къыщIэкIынкъым. Псалъэмакъ хэтауэ унэм щIэкIа цIыхур а махуэм тэмэму лэжьэфынукъым. Абы егупсыс зэпыту, зэхихар и щхьэм щызэригъэзахуэу уэрамми дэтынущ, лэжьапIэми щыIэнущ. ЦIыхум псалъэмакъ мыхъумыщIэри Iуэху дахэри зэи IэщIыб ищIыфынукъым. Сэри сыаращ.
СызэрыцIыкIурэ унагъуэ дахэ, зэгурыIуэ-зэдэIуэжу щызэхущыт сыщопсэу — илъэс зытхух сыхъуху си анэшхуэм (си анэм и анэм) сыбгъэдэсащ, илъэсихыр къызэзнэкIа нэужь, си анэр зыдэкIуэжа Мэзыхьэ Беслъэн и унагъуэр псэупIэ схуэхъуащ. Балигъ сыхъури, сэри унагъуэ зэзгъэпэщащ.
Сэ унагъуэ дахэ сыщопсэу жысIэкIэ зыми емыкIу сыкъищIыну къыщIэкIынкъым — си щIалищыр — Анзор, Заур, Алий — цIыху тыншхэщ. Дахэу сахуапэ, IэфIу сагъашхэ, псалъэмакъ гуэр дяку дэлъкъым. Ди унагъуэ хэт къихьами, япэ дакъикъэхэм ди хьэщIэхэми зыхащIэ адыгэ унагъуэу дызэрыщытыр. Псоми адыгагъэ зыдохьэ, ди ныситIри абы хэту. Аракъэ насып жыхуаIэр!
Аращи, махуэхэр зи кIыхьагъым дунейм сытетщ, «сыт стхын» жысIэу сыгупсысэу, мурад Iэджэр си щхьэм щызэзгъэзахуэу, сытми гу лъыстэу, сригуфIэу е сринэщхъейуэ.
Зэрыщыту къапщтэмэ, мыбыхэм ещхь дыхъуащэрэт жысIэу сызэхъуапсэ унагъуэ куэдрэ срихьэлIэркъым, сысейм апхуэдизкIэ сыхуэарэзыщи. Абы сригушхуэу, срипагэу сопсэу — си щхьэгъусэ ХьэIупщы Тамарэ адыгэ цIыхубз гъэсауэ щытащ (ахърэт нэху Тхьэм кърит), си къуищри адыгагъэ зыхэлъ щIалэхэщ, щхьэж и лэжьапIэ Iутыжрэ сыкъамыгъэукIытэу я Iуэху ирахьэкIыу, къэзылъагъухэр къехъуапсэу. Езы щIалищри зэхуэгумащIэщ, фIыуэ зэролъагъухэр, яку хабзэ, нэмыс дэлъщ.
Аракъэ насып жыхуаIэжыр?!
— Уи псалъэхэмкIэ сыарэзыщ, Борис! Аращ насып жыхуаIэжыр. Уи унагъуэ дахэм илъ насыпымрэ уи щIэблэм я гуфIэгъуэрэ ухэмыкIыу, уи гуащIэм и пщIэр адэкIи лъэпкъым илъытэу упсэуну си гуапэщ!
Епсэлъар ТекIужь Заретэщ.
Адыгэ новеллистикэм и классик
Критикхэми, тхакIуэхэми, щIэджыкIакIуэхэми Мэзыхьэ Борис нэхъыбэу къызэрацIыхур адыгэ новеллистикэм и зэхэублакIуэу зэрыщытымкIэщ. ТхакIуэ куэдым къехъулIэркъым псалъэ мащIэкIэ гупсысэшхуэ къэIуэтэныр. Мэзыхьэр а жанр мытыншым дэгъуэу зэрыпэлъэщыр па-сэу наIуэ къыщыхъуащ газетхэмрэ журналхэмрэ къытехуа и япэ новеллэхэм, Iуэтэжхэм. АбыхэмкIэщ зэман кIэщIым къриубыдэу ар тхакIуэ цIэрыIуэ зэрыхъуар. А тхэкIэ лIэужьыгъуэхэмкIэ Мэзыхьэ Борис лъэщIыхьа къахэкIагъэнкъым нобэрей ди тхакIуэхэм, ар адыгэ новеллистикэм и классикщ.
Апхуэдэу зи дамыгъэ зиIэжу адыгэ литературэм къыхыхьа Мэзыхьэ Борис Беслъэн и къуэр 1940 гъэм мэлыжьыхь мазэм и 7-м Щхьэлыкъуэ къыщалъхуащ. Курыт еджапIэр а къуажэм къыщиухащ. МэкъумэшыщIэ унагъуэм къихъукIа щIалэр школ нэужьым колхозми щылэжьащ. ИтIанэщ ар щыщIэтIысхьар Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым. А еджапIэм щIэныгъэ нэхъыщхьэ къыщIэзыха Мэзыхьэ Борис къулыкъу IэнатIэ зыбжанэ зэблихъуащ: ар щылэжьащ печа-тым и щэхухэр щахъумэу КъБАССР-м щыIа IуэхущIапIэм, «Адыгэ псалъэ» газетым (корреспонденту, къудамэм и унафэщIу, жэуап зыхь секретару, редактор нэхъыщхьэу), КПСС-м и обкомым печатымкIэ, телевиденэмрэ радиомкIэ къудамэм и пашэуи щытащ, Мэзыхьэр тIэунейрэ хахащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и Совет Нэхъыщхьэм и цIыхубэ депутату. Ар КъБР-м и Журналистхэм я зэгухьэныгъэм илъэс 40-м нэсауэ и тхьэмадэщ.
Художественнэ творчествэми жылагъуэ лэжьыгъэхэми ехъулIэныгъэфI щызиIэ Мэзыхьэ Борис хуэфащэ гулъытэ игъуэту и къалэнхэр егъэзащIэ. Ар Урысей Федерацэм щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэщ, абы къыфIащащ Адыгэ Республикэмрэ Къэрэшей-Шэрджэсымрэ щIыхь зиIэ я журналист цIэ лъапIэхэри. Мэзыхьэм къыхуагъэфэщащ СССР-м, Урысей Федерацэм я Журналистхэм я союзхэм я саугъэтхэри, ЩIыхь, Щытхъу тхылъ куэд къратащ.
«Гъуэгуанэ псалъэ», «Вагъуэзэшибл», «ПцIащхъуэ хужь», «Мазэхэ жэщ», «Бжьыхьэр пщIащэ пылъэлъыжыгъуэщ», «Къуажэ пшыхьхэр», «Жэщ закъуэрэ гъащIэ псомрэ», нэгъуэщI тхылъхэмкIи, дэгъуэу адыгэбзэм къригъэзэгъэжа романхэмкIи дызыгъэгуфIа Мэзыхьэ Борис творческэ зэфIэкIышхуэ иIэу ноби ехъулIэныгъэкIэ тхуолажьэри, ди гуапэу дохъуэхъу дяпэкIи нэхъыбэжкIэ дигъэгуфIэу куэдрэ тхуэпсэуну.
ХЬЭФIЫЦIЭ Мухьэмэд,
«Адыгэ псалъэ» газетым и
редактор нэхъыщхьэ,
Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ.
И вагъуэм ерыщу хуокIуэ
«Гъуэгупэ псалъэ» — арат Борис и япэ дыдэ тхылъым зэреджэр. Тхылъым и цIэр абы ит Iуэтэжхэм (рассказхэм) ящыщ зым и псалъащхьэм къытекIат. Ауэ апхуэдэу щIыфIищам куэдым уригъэгупсысырт. Балигъ хъуауэ гъащIэм щыхыхьэкIэ къыхих гъуэгурщ цIыхум дуней тетыкIэу иIэ-нур зыхуэдэр бэян къэзыщIыр. ФIы уигу илъу утехьамэ, уи Iуэху тэмэму укъытекIыжынщ.
«Гъуэгупэ псалъэ» тхылъ цIыкIур къыщIэкIащ тхакIуэ щIалэр литературэшхуэм хуэзышэ гъуэгум и къежьапIэу. Абы наIуэ къищIащ художественнэ прозэм и лIэужьыгъуэхэм ящыщу Мэзыхьэм нэхъ зэфIэкI къыщигъэлъэгъуэнур. Ар Iуэтэж кIэщIырщ, новеллэ жыхуаIэжырщ.
Новеллэ жанрыр япэу нэхъ IэщIагъэ зыхуэхъуар, абы и дахагъэмрэ и фIагъымрэ нэхъ IупщI тщызыщIар Мэзыхьэ Борисщ. Абы и тхыгъэхэрщ ди прозэм и жанрыр зэрефIакIуэр нэхъ наIуэу къызыхэщыр. Мэзыхьэм новеллэм и хабзэхэр ди литературэм къригъэтIэсащ а тхэкIэ дахэ дыдэм и щапхъэ нэхъыфIхэм тету: тхыгъэр езыр кIэщIу, хъыбар къэIуэтэкIэ зэщIэкъузауэ, узыIэпишэрэ укъимыутIыпщу, зы Iуэхум зы Iуэхур жьы дэхупIэ имыIэу пыувэу, лIыхъужьхэм я гумрэ я псэмрэ щыщIэр зы къалэм IэтыгъуэкIэ уигъэлъагъуфу, уи гум къришэлIэфу, мы тхыгъэ тIэкIум мыпхуэдиз дауэ иригъэзэгъа, жыпIэу бгъэщIагъуэу Iуэхугъуэ куэд къигъэбатэу, зыкIи узыпэмыплъауэ хъыбарыр иухыу.
Щхьэхуэу тепсэлъыхьыпхъэщ тхакIуэм и бзэм. Борис адыгэбзэм хуеджащ, филологие щIэныгъэ иIэщ. Ауэ абы и тхылъхэм я бзэр езым Iурылъу къалэм къэкIуарщ, и анэм, и къуажэгъухэм я бзэрщ. Дауи, щеджэм, газетым щыщылажьэм, Тхьэм кърита бзэм нэхъри зиузэщIащ.
Борис и бзэр, пэж дыдэу, дахэщ, лантIэщ, псынэпс Iубыгъуэу щIэщыгъуэщ, ущызэкIэщIэплъу къабзэщ, мащIэрэ IэфIу зэгъэзэхуащ, жанщ, къуэлэнпщIэлэн зэмыфэгъущ и псалъэхэр. ИгъащIэкIэ Щхьэлыкъуэ удэмыхьами, Мэзыхьэм и тхылъхэмкIэ къэпщIэну ахэр поэзие щIыкIэ зиIэ публицистикэщ.
ЦIыхугъэм и пшыналъэ лъэщ зэфIэзыщIэ поэзиер, арыншэми, пэжыжьэкъым Мэзыхьэм и новеллэхэм. Iуэтэж гупышхуэхэм, уеблэмэ тхылъ псохэм (псалъэм папщIэ, «Вагъуэзэшиблым») усэ сборникым хуэдэу укъоджэ, псори зы тхыгъэшхуэм и Iыхьэ щхьэхуэу къыпщохъу, ауэ Iыхьэ къэс езым и къыщIэдзапIэрэ и ухыпIэрэ иIэжу, псори зы Iэпэм къызэрыщIэкIар наIуэ дыдэу къатещу, зы гупсысэ лъапIэкIэ, зы къуэпскIэ зэпыщIахэу, псори зы гум къишхыдыкIыу. Прозэу тха усэу къыпщыхъухэри къахокI новеллэхэм. Апхуэдэщ «Сэ ныб-жьэгъу сиIэщ» новеллэм и вариант «Вагъуэзэшиблым» итар. Поэмэ дыдэм хуэдэхэщ «Бжьыхьэ уафэхъуэпскI», «ЩихуитI», «Вагъуэзэшибл» тхыгъэхэр. Усэ псэлъэкIэхэр, жыIэгъуэ дахэхэр, зэгъэпэщыжыныгъэ хьэлэмэтхэр, псалъэ шэрыуэхэр удз цIынэм хэщэща налкъуту прозэ напэкIуэцIхэм къыхопщIыпщIыкIхэр.
ГъащIэм ину зихъуэжащ Борис и япэ тхыгъэхэр дунейм къытехьэу зэрыщIидзэрэ. Дэри зытхъуэжащ а гъащIэм дригъусэу. Ауэ Борис къыхиха гъуэгум тету ерыщу и вагъуэм хуэкIуащ. Дэтхэнэ зыми и хъуэпсапIэщ и вагъуэр къыхуэлыду уэгум исыну. ТхакIуэм и насып вагъуэр литературэм и лъагапIэхэрщ. Мэзыхьэ Борис нэсащ а лъагапIэхэм. ДяпэкIи Тхьэм ухущIигъэхьэ.
КХЪУЭIУФЭ Хьэчим,
Урысей Федерацэм
щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
2015 гъэ
Каир щыпсэу ныбжьыщIэ гупым яхэсщ.1992 гъэ
ЛЪЭПКЪЫМ И ФIЫЩIЭ
Журналистыр тхакIуэ Iэзэ хъуныр Мэзыхьэ Борис и деж къыщежьакъым. Ар езым хуэдэ куэдым нэхърэ нэхъ тхакIуэфIу щытынми хуэIуа щыIэкъым. Мэзыхьэри дызэрыгушхуэ ди прозаикхэм ящыщ зыщ, хуэдэ уигъэлъыхъуэну, хуэдэ бгъуэтми, нэхъыфI умыгъуэтынщ, зэрыжаIэу. Ауэ тхакIуэфIым и Iэзагъым дехьэхури, абы цIыхугъэшхуэри зэрыхэлъыр гулъытэншэу куэдрэ къыдогъанэ. Мис абы и щапхъэ къэсхьыну сыхуейт.
ЗэрытщIэщи, тхылъыфI гуэр зыIэрыхьа хъуам къыIэщIэгъэкIыжыгъуей дыдэщ. Езыр зэ еджэми, ауэ сытми ирижэми, апхуэдэ тхылъ зыпэщIэхуэр зейм иритыжыным хуэпIащIэркъым, зэриIыгъым ирипагэу, ауэ зыкIи имысэбэпу сабэ трихьэжауэ и унэ щIигъэлъщ. Си щхьэкIэ сыIэбэм къэсщтэнухэм ящыщу мащIэкъым апхуэдэу сфIагъэкIуэсар. Сэри къызатыжакъым, езыхэми яхуэщхьэпакъым, къэзыщтэу къэзымыхьыжам и Iэр угъу, жысIа щхьэкIи, зи Iэр пыгъукIаи слъэгъуакъым. АтIэ, зэгуэрым Мэзыхьэм сыхуэзауэ — абы щыгъуэ ар «Ленин гъуэгу» газетым и тхьэмадэ къулыкъум теувагъащIэт — си деж ныщIыхьэт, жери, и IуэхущIапIэм сыщIишащ. ЗыщIыпIэкIэ дэIэбэри, гъэпщкIуауэ дэлъ тхылъ цIыкIу гуэр къищтащ:
— Iэдэм, мыр къысIэрыхьа хъуащ, мыпхуэдэ тхылъ хэкум имылъыжми сщIэркъым, ауэ мыр сэ схъумэн къудеймэ, уэ лэжьыгъэкIэ къыпхуэщхьэпэну сфIощIри, узот.
Ар жиIэри, си гъащIэм сымылъэгъуауэ, 1942 гъэм къыдэкIауэ щыта «ПащIэ Бэчмырзэ. Усэхэр» тхылъыр къызет! Ар ауэ сытми тхылътэкъым, адыгэ усакIуэ тхьэмадэм и Iэужьу ЩоджэнцIыкIу Алий-рэ КIыщокъуэ Алимрэ, Дадэ Адэлбий я гъусэжу тедзэным хуагъэхьэзырауэ щыта тхыгъэхэм ящыщт. Дауи, ар зыщIэм дежкIэ лъапIэ дыдэт, нэгъуэщIым ептынкIи гупыкIыгъуейт. Ауэ Борис ар къыщызитым зэгупсысар лъэпкъым и тхыдэм дежкIэ абы иIэну мыхьэнэрат.
Уи япэ итым щапхъэфI уигъэлъагъумэ, абы ищIар уэри пщалъэ пхуохъуж. Сэ а тхылъыр икIи схъумащ, IуэхукIи къэзгъэсэбэпащ, зи фIыщIэри сщыгъупщэркъым. Зэгуэрым сэр нэхърэ езым нэхъ хуэфащэу зылъытэжа гуэрым сIэщIигъэкIри зыIэщIиубыдэжауи щытащ. Ауэ абыи къыIэщIэдгъэкIуэсыкIыжри, ди институт библиотекэм щIэслъхьэжауэ щIэлъщ, ар нэхъ хъумапIэфIу къэслъытэри. Си гугъэмкIэ, ПащIэм и усэ тхылъу япэ дыдэ дуней зылъэгъуам и тиражым щыщу а зыращ къэнэжауэ щыIэр. Мэзыхьэ Борис мыхъуатэмэ, ари зыхуэдэр тщIэжыххэнутэкъым.
… Совет къэралыр къыщылъэныкъуэбахэм щыгъуэ, газетыцIэ нэгъунэ щызэрахъуэкIыж зэманым и махуэ гуэрым, Мэзыхьэр къыдэджэри зы гупыфI дызэхуишэсауэ щытащ. Iуэхур зытеухуар газетым и цIэр, «Ленин гъуэгур» зэманым нэхъ къезэгъ гуэркIэ зэхъуэкIын хуейти, къыдэчэнджэщыну арат. Абы кърихьэлIахэм яхэтащ езы газет лэжьакIуэхэри, ди университетым щылажьи, бзэм и IуэхукIэ нэхъ узэупщIын нэгъуэщIхэри. ФIэщыгъэцIэ хъуну пIэрэ жыпIэну зыбжанэ къыхалъхьащ абдежым. Псалъэр къыщыслъысым, сэ жысIащ, дунейм япэ дыдэу къэбэрдей адыгэбзэкIэ къытехьа газетым и цIэр, «Адыгэ макъыр» къэпщтэжынкIэ къабылу. Ауэ кIахэхэр ди япэ ищри абыхэм а цIэр ящтагъэххэу къыщIэкIащ. Ар щымыхъум, ахърэт нэху Тхьэм зритын Щэрдэн Iэбурэ сэрэ дызэчэнджэщри, «Адыгэ псалъэ» фIэдывгъэщ, жытIащ, мо япэ жытIами пэгъунэгъуу икIи къэппсэлъынкIэ Iэрыхуэу. Щэрдэным мыпхуэдэу щIигъужауэ щытащ: «Адыгэ псалъэ жыпIэмэ, псалъэ пэж, купщIэ зиIэ, ущызымыгъэуэн, лIы и псалъэ, жиIэу къибгъэкI мэхъу», — жиIэри.
Абы псори аразы техъуэри, компартым иджыри шхуэIур щимыутIыпща Унэшхуэм тхылъу ирагъэхьащ. АрщхьэкIэ, зэман дэкIауэ, Мэзыхьэм аргуэру дызэхуешэс: «Унафэр зыIэщIэлъхэм ядакъым, — жи. — ЛъэпкъыцIэр хэтмэ, националист къытфIащынкIэ мэшынэхэр. Ди къуэш балъкъэрхэм «Заман» фIащ».
Аргуэру акъыл зэхэдзэм зыбжанэ къыщыхалъхьащ, ауэ псэм дыхьэу зыми зыри къыщыхуэмыгупсысым, псори акъылэгъу зэдэхъуащ, «Адыгэ псалъэм» япэ ибгъэувэ хъун зэрамыгъуэтынумкIэ. Аргуэру Щэрдэнымрэ сэрэ дыкъэуващ, ардыдэр етIуанэу къэдгъэлъагъуэу газетыр зи орган къулыкъущIапIэм едгъэгъэзэжыну. «Сыадыгэщ, жыпIэным национализм щIыхэлъыр сыт, — жиIащ Iэбу, — лажьэ иIэкъым». Сэри сыдежууащ: «Компартым и жыIэр гъуазэ закъуэу уафэ джабэм щита зэманым хуэдэжкъым, димыкIуэтмэ, мыр пхыдгъэкIыфынущ», — жысIащ. Псори абыкIэ акъылэгъу дызэдэхъури, езы редактор нэхъыщхьэри зыхуеиххэр арати, республикэм и тхьэмадэхэм яхуедгъэхьащ ди адыгэ псалъэр.
Абы иужькIэ Мэзыхьэм а фIэщыгъэцIэр республикэ унафэщIхэм я деж къэгъазэ имыIэу щыпхигъэкIауэ щытащ. Мис апхуэдэращ лъэпкъылI, хэкулI диIащэрэт, щIыжыпIэнур. Зы имыщIами, а зыр лъэпкъым зэрыхуищIар ирикъунщ Мэзыхьэ Борис и фIыщIэр мыкIуэдыжыну.
ГЪУТ Iэдэм,
филологие щIэныгъэхэм
я доктор, профессор.
КхъуэIуфэ Хьэчимрэ Лъэпщокъуэ БетIалрэ я гъусэу траха фэеплъ сурэт. 1992 гъэ
Насыпым и къежьапIэ
Сэ Борис зэрыстудента лъандэрэ соцIыхури, фIы мыхъумэ, Iей лъэпкъ дэслъэгъуакъым. Псом япэу дэ тIур гъунэгъу дызэхуэзыщIар лэжьыгъэрщ. Зы пэш дыщIэсу, ди лэжьапIэ стIолыр зэбгъурыту, зы Iуэху зэдэтщIэу, ди дзыхь зэдгъэзу илъэс зыбгъупщI зэдетхьэкIагъэнщ, ауэ си нэхъыжьыгъэми и нэмысыр абы сыт щыгъуи иIыгъащ.
Сэ редакцэм сикIыжу радиокомитетым сыкIуэжа иужь щэнхабзэмкIэ къудамэм и унафэщIу си пIэкIэ Борис лэжьащ. Куэд дэмыкIыу аргуэру драгъэкIуэтейри, жэуап зыхь секретару ягъэуващ. Абы иужькIэ редакцэм щIашри, партым и обкомым яшащ, печатымкIэ къудамэм и унафэщIу. А лэжьыгъэр хъарзынэу илъэс зыбжанэкIэ ирихьэкIа иужь, здикIа редакцэм къигъэзэжащ газетым и редактор нэхъыщхьэу. А лэжьыгъэ гугъур Мэзыхьэм илъэс 15-кIэ ирихьэкIащ. Абы нэхърэ нэхъыбэкIэ а IэнатIэм бгъэдэта япэкIэ щыIауи сщIэркъым.
Мы зэманым Борис мэлажьэ КъБР-м и Журналистхэм я союзым и унафэщIу. СССР-м и Журналистхэм я союзышхуэм къыбгъэдэкIыу ар лIыкIуэ гупым я нэхъыщхьэу ягъэкIуащ. Ар пщIэ лей къызэрилэжьым и щыхьэткъэ?!
Илъэс 30 хуэдизкIэ журналист къалэн мытыншыр хуэIэижьу Мэзыхьэм «Адыгэ псалъэм» щрихьэкIащ, щилэжьащ ущIыщытхъун Iуэху щхьэпэхэри. Ауэ ар республикэм къызэрыщацIыхур журналист къудейуэкъым. Борис ящыщщ къэбэрдей литературэм хэлъхьэныгъэфI хуэзыщIа ди тхакIуэ нэхъ пажэхэм. АдыгэбзэкIи урысыбзэкIи къыдэкIауэ абы ди пащхьэ кърилъхьащ тхылъ куэд икIи ахэр цIыхубэм гунэс ящохъу. Мыр гъащIэм нэ жанкIэ хэплъэф, пэжыр къэзылъагъуэф икIи гум нэсу зытхыжыф тхакIуэхэм ящыщщ. Абы и новеллэхэр цIыхум и псэм нос, гум хыхьэу пэжщ, гъащIэм и нэхъ уэрыпIэм къыхэхъукIащ.
Насыпыр Iыхьэ мыгуэшщ, ари къузэритщ, жаIэ. Ауэ абы зы хабзэ нэрымылъагъу гуэр, Iэмыр хъу ухыгъэ хэлъмэ, Мэзыхьэм и насыпым и къежьапIэр и анэм хуиIа лъагъуныгъэ мыухыжырщ. Зи анэ зыужэгъужа щыIэу къыщIэкIынкъым, ауэ Борис хуэдэу ар егъэлеяуэ зылъагъуфари зырызщ. Ахэр ауэ сытми жысIэ псалъэ тегъэлакъым, атIэ дыщызэдэлэжьа лъандэрэ абы дэслъагъу пэжщ. Анэр фIыуэ плъагъунри насыпщ.
Тхьэм пхущIигъэхьэ, Борис.
КЪЭРМОКЪУЭ Мухьэмэд,
Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ. 2015 гъэ
ЗэIущIэ нэужьым. 1982 гъэ
ЩIыпIэ хэха зыхуэфащэ
Адыгэ литературэм зеужьыр, тхыбзэ диIэ зэрыхъу лъандэрэ. Абы къигъэIурыщIащ лирикэм, эпосым, драмэм хыхьэ жанрхэр. Ахэр гуэшащ усыгъэрэ прозэу. Иужьрейм и фащэу, и къупхъэу ябжыр: Iуэтэжыр, новеллэр, повестыр, романыр.
Лъэхъэнэ зыбжани, тхакIуэхэм я гуащIэдэкI куэди текIуэдащ а жанрхэм яхуэфащэ тхыгъэхэр адыгэ литературэм хыхьэным. Жанр къэскIэ яIэщ гъащIэр къызэрагъэлъагъуэ бгъэдыхьэкIэ, сюжет ухуэкIэ, тхэкIэ щхьэхуэ, нэгъуэщI Iэмал зыбжанэ. ТхакIуэхэр куэдщ, ауэ «Пегас» и лъагапIэм дэкIыфыр мащIэщ. Ахэр зытелэжьа жанрхэм елъытауэ я цIэ къиIуапхъэщ: ЩоджэнцIыкIу Алий (поэмэ жанрым), КIэрашэ Тембот, КIыщокъуэ Алим, МэшбащIэ Исхьэкъ (романым), Iутыж Борис (драматургием), мащIэкъым лирикэм и лъагагъыр зыIэтахэр. Нэхъыбэжщ Iуэтэжым зезыгъэужьахэр. Мы жанрыр къэзымыгъэсэбэпа щIагъуэ яхэткъым ди тхакIуэхэм, ауэ абыхэм япэ зи цIэ къиIуапхъэхэр, нэхъ ехъулIэныгъэ зиIэхэр, зи IэдакъэщIэкIхэр критикэми тхылъеджэхэми пщIэшхуэ зыхуащIхэр къыхэпхыныр тыншкъым.
Сэ сызэреплъымкIэ, Iуэтэжхэм, псом хуэмыдэу новеллэхэм уакIэлъыплъмэ, адыгэ литературэм щIыпIэ хэха зыхуэфащэ тхакIуэхэм шэч хэмылъу яхэтщ Мэзыхьэ Борис. Абы литературэм, журналистикэм хэлъхьэныгъэу хуищIар куэд дыдэ мэхъу. Псоми зэращIэщи, адыгэ литераторхэм япэ лъэбакъуэхэр адыгэ газетхэм щачащ. Илъэс пщIы бжыгъэкIэ журналистхэр корреспондентхэу икIи усакIуэхэу, тхакIуэхэу щытащ. Зауэм ипэ лъэхъэнэм гугъут информацэ зи лъаб-жьэ очеркхэмрэ Iуэтэжхэмрэ зэхэбгъэкIыну, уеблэмэ, ар езы тхакIуэхэми щызэхагъэзэрыхь къэхъурт. Нобэ а Iуэхур нэхъ зэхэкIащ, ауэ иджырей лъэхъэнэми ди тхакIуэхэми литературэдж гуэрхэми нэгъэсауэ Iуэтэж къызэрыгуэкIхэмрэ новеллэхэмрэ я гъунапкъэр зэхагъэкIыфу пхужыIэнукъым. Зи гугъу тщIы проблемэр щыIэщ дунейпсо литературэми. Псоми зэдэарэзыуэ къалъытэ Мопассан, Чехов сымэ хуэдэхэр новеллист гъуэзэджэу.
Iуэтэжым сюжет хэха иIэщ, абы къэхъукъащIэхэр тхакIуэм къыщIэудауэ зэрехъуэкI, узэмыжьэ кIэухкIи «пэщIэIуантIэ» иретыж. Новеллэм къегъэсэбэп «парадокс» жыхуаIэ Iэмалыр, авторым тхылъеджэр егъэпIейтей, егъэгузавэ, Iуэхур зэриухыным хуегъэпIащIэ.
Къэтщтэнщ Мэзыхьэ Борис и зы новеллэ «НапитI» жыхуиIэр (Мыр новеллэщ, езы Борис Iуэтэж (рассказ) зэрыт тхылъым хигъэхьами). Тхыгъэм хэт персонаж нэхъыщхьэр сымаджэщым и дохутыр нэхъыщхьэ Жэхьфарщ. Ар илъэс бжыгъэ хъуауэ хьэлэлу мэлажьэ, ауэ ищхьэкIэ зыгуэрым тригъэкIыну и къуэдзэ Суфян нэхъыщхьэ ищIу езыр абы и къуэдзэу игъэувыну унафэ къегъакIуэ.
А тIур къулыкъукIэ зэрагъэхъуэжа щхьэкIэ, щхьэж и телефон номерыр къызыхуагъэнэжащ. Ар зымыщIэ, ауэ тIури фIыуэ зыцIыху Сэлихь (аращ «НапитI» ролыр зыгъэзащIэр) телефоныр зэхегъэзэрыхьри, Жэхьфар щIегъэлъэлъ, Сэлихьу жеIэри, Суфяныр езым хуеубыжыр, Жэхьфару къыфIощIри. ТIуми иужькIэ яхуозэри, я щытхъупсыр егъажэ. Жэхьфар емыдэIуэжыфу, Iуэху иIэу жеIэри епIэщIэкIыну пылъщ, ауэ Суфян къолъэIу: «Уи телефоныр къызэти, Суфян тестхъуар бжесIэнщ». Аргуэру сюжетым зехъуэж. Жэхьфар, тхылъымпIэ кIапэм и телефон номерыр третхэри, йожьэж. Сэлихь и жьэр Iурыхуауэ къонэ: «Уа, уэ уи телефоныр умыхъуэжауэ ара?»
Сэ къэсхьар сюжет гъущэрщ, ауэ новеллэр психологие и лъэныкъуэкIэ Iэзэу ухуащ. Апхуэдэу, удихьэхыу укъоджэ Борис и нэгъуэщI новеллэхэми, къызэрыгуэкI Iуэтэжхэми.
Мэзыхьэ Борис тхакIуэ Iэзэ зэрыхъуам и хэкIыпIэ нэхъыщхьэщ абы адыгэбзэр куууэ зэрищIэр, псом хуэмыдэу журналисту илъэс куэдкIэ зэрылэжьар. Сыт хуэдэ къулыкъу иIыгъами, Борис тхэн зы махуи щигъэтакъым. Абы и къалэмыпэм къыщIэкIащ очеркхэр, Iуэтэжхэр, повестхэр, гушыIэхэр. Гу лъытапхъэщ, Мэзыхьэм и гушыIэхэми новеллэм и сюжетхэм я хьэл зэрахэлъым («Анэ», «Фыгъуэ», «Абы щхьэкIэ куэд ухуей?», н.). Борис газетхэм папщIэ итххэмрэ литературэм хигъэхьэхэмрэ зэщхьэщокI зыкъомкIэ. Иужьрейхэм я бзэр нэхъ къулейщ, нэхъыбэу къыщегъэсэбэп эпитет, метафорэ, зэгъэпщэныгъэ щIэщыгъуэхэр. Ар ядэплъагъукъым журналистхэу литературэм хыхьа куэдым.
ТхакIуэ цIэрыIуэм и IэдакъэщIэкIхэм я сюжетхэр адыгэ гъащIэм, ди къуажэхэм къыщигъуэтащ. Зытетхыхь къэхъукъащIэхэр къызэрымыкIуэми, ахэр уи фIэщ ещIыф Борис. И персонажхэр щыпсэу зэманыр, лъэхъэнэр уи нэгум къыщегъэувэф. Аращ дэтхэнэ тхакIуэ нэсми и къалэн нэхъыщхьэр. Иджыри зы щIызгъунут. Мэзыхьэ Борис журналист, тхакIуэ гуащIафIэ къудейкъым, атIэ IэнатIэ лъагэ иIахэм деж лэжьыгъэр хъарзынэу къыщызэригъэпэщырт, газетым и унафэщIу щыщытами, журналистхэм я тхьэмадэу щагъэувами. Мыхьэнэшхуэ иIэщ Мэзыхьэ Борис Къэбэрдей-Балъкъэрым, Къэрэшей-Шэрджэсым, Адыгейм я журналистхэм теухуа псалъалъэ зэхилъхьам.
Илъэс 80-р цIыху щхьэхуэм дежкIэ Iуащхьэ лъагэщ, абы и щхьэщыгум дэкIащ Мэзыхьэ Борис, лIыгъэ хэлъу къызэринэкIащ аварие хьэлъэ зыхэхуари. ДэкIыфащ адыгэ литературэм и Пегас зыхуагъэфащэ хъуну лъагапIэми, ябгъэдэуващ ди тхакIуэ пажэхэм. Ар къилэжьащ и талантымкIэ, и гуащIэ хьэлэлымкIэ.
Дэри дехъуэхъунщ Борис и узыншагъэм кIэрымыхуу, зэхъуапсэр къехъулIэу гъащIэ кIыхь хъуну, сыт и лъэныкъуэкIи ехъулIэныгъэрэ насыпрэ щымыщIэну!
БакIуу Хъанджэрий,
филологие щIэныгъэхэм я доктор,
КъШКъУ-м и профессор,
ЩIДАА-м и академик.
Тхьэр зыхуэупса
ХыщI гъэхэм я пэщIэдзэхэм ди литературэм къыщIэтэджауэ щытащ тхакIуэ, усакIуэ щIалэ гупышхуэ. Ди тхыдэ благъэм щыгъуазэ дэтхэнэми ещIэ а зэманыр зыхуэдар: иджы зэрыжаIэ хабзэщи, дунейр уэфI хъууэ щыщIидза лъэхъэнэт ар, хуитыныгъэм ижь мащIэ къыкъуэури, цIыхум ягу илъыр я жьэкIэ яIуатэ хъуауэ.
Литературэми щызэхэпщIэ хъуащ а жьы мащIэм и IэфIыр, абы и бзэр хуит хъууэ щIидзащ. Апхуэдэ зэманым литературэм къыщIэтэджа тхакIуэ, усакIуэ щIалэхэрщ, я ныбжь нэсри, лIыпIэ иувауэ, нобэрей ди литературэм и жьантIэм щылажьэр, абы и фIыпIэр зи Iэдакъэ къыщIэкIар.
Сэ шэч къытесхьэркъым Мэзыхьэ Борис апхуэдэ тхакIуэхэм зэращыщым. Илъэс хыщIым щIигъуауэ щолажьэ ар ди литературэм, а лъэхъэнэм абы и къалэмыпэм къыщIэкIащ ди литературэм и тхыдэм зэи щымыужьыхыжын тхыгъэ хьэлэмэт куэд — и Iуэтэжхэрауи, и новеллэхэрауи, и повестхэрауи ирехъуи. Апхуэдабзэу шэч къытесхьэркъым Мэзыхьэ Борис и Iэдакъэ къыщIэ-кIа тхыгъэхэр зыхэгъуэщэн зэрыщымыIэм.
Зи къалэмыр жан тхакIуэ набдзэгубдзаплъэм, зэрыхабзэщи, тхэн зэриублэ лъандэрэ къыдогъуэгурыкIуэ иужькIэ зэи IэщIыб имыщIыж темэрэ образрэ. Дапщэрэ игъэбатэми, зыщимыгъэнщIу, хуэмыухыу, Мэзыхьэм и тхыгъэхэм лъабжьэрэ купщIэрэ яхуищIыр цIыху цIыкIум и дунеймрэ и гурыгъу-гурыщIэхэмрэщ. Борис зи образ къигъэщIа цIыху «цIыкIум» и псэм и дахагъэкIэ, и цIыхугъэкIэ, и гупсысэкIэ уимытхьэкъун плъэкIыркъым — дауи, ар зыхузэфIэкIыр цIыхум и гущIэлъапсэм къипсэлъыкIыф, абы и гум щыщIэмрэ и фэм дэкIымрэ дэзыгъэлъагъуф тхакIуэрщ. Апхуэдэ прозаикщ Мэзыхьэ Борис — зэфIэкI инрэ Iэзагъэшхуэрэ къыдалъхуауэ, Тхьэр абыкIэ къыхуэупсауэ.
КЪЭРМОКЪУЭ Хьэмид,
КъБР-м щэнхабзэмкIэ
щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
Мысырым зыщеплъыхь. 1992 гъэ
Мэзыхьэ Борис
Мазэхэ жэщ
Новеллэ
Хелъафэ къалэр жей Iувым. ЕпIэщIэкIыу ягъэункIыфIыж уэздыгъэхэмкIэ унэ жейбащхъуэхэм я нэхэр ягъэупIэрапIэ. Нартыху цIынэ хуэнщIейуэ къриухуэнщIэх уэсыр, жэщ хьэндырабгъуэу, пхъэхэтIэхэм фIэлъ уэздыгъэхэм епщIащ. Зы зэман ахэри мэункIыфIри, къалэшхуэр кIыфI, щым мэхъу. Гугъу ехьа къалэр, махуэщIэм зыхуищIу, жейм хелъафэ. Ауэ зы щхьэгъубжэ гуэр жэщ Iэджэ щIауэ ункIыфIыркъым. ЦIыхубз щхьэцыгъуэм и куэщI илъ хъыджэбз цIыкIум и нэгур апхуэдизкIэ мамырщи, IэфI дыдэу жей пфIощI. Шэнтщхьэгуэм тес дохутырым и нитIыр абы къыхутехыркъым: сабийм и напщIэ зэрыхэлъэтми, и бэуэкIэми, сымаджэм дилъагъу псоми ар ягъэпIейтей, уеблэмэ и напIэр зэтрилъхьэу щхьэукъуэн дзыхь имыщI пфIощI.
Дохутырыр хуэмурэ къотэджыжри, хъыджэбз цIыкIум и джанэбгъэр етIатэ. Сымаджэм и нэ пIащитIыр къызэтрехри, анэмрэ абырэ нэщхъейуэ къахудоплъей, дохутырым пыгуфIыкI хуэдэу зещI, арщхьэкIэ узым пасэу балигъ ищIа сабийм и Iупэхэр, дзэ хужьыпсхэр къыIупсу, япэхэм хуэдэу зэтежыркъым. Ину бэуэн дзыхь имыщI щIыкIэу, дохутырыр сымаджэм и гум йодаIуэ. Ешащ, пасэIуэу къарууншэ хъуащ цIыкIур, зэкIэлъигъэпIащIэу зихуз щхьэкIэ, лъыр къыхуехуэкIыжыркъым. Зехуз, зепIытI лы IэмыщIэм, арщхьэкIэ къарууншэ хъу зэпытщ, жьыр хуримыкъуу, сабийм и жьэр ину зэщIех…
* * *
… КIыфIщ, нэм къыщIэIэбэр плъагъуркъым. Ар нэхъ щхьэпэщ бжыхьым зыкъуэзыудыгъуа лIым дежкIи. Мазэр къыщIэкIыным ар ирошынэ, уэсыр къызэрыриухуэнщIэхым ирогуфIэ. ЛIыр куэбжэ цIыкIум бгъэдохьэ, Iуехри, нэкIуэпакIуэу джэдэщымкIэ еунэтI. Абы мы пщIантIэр фIыуэ ецIыху, Iэджэрэ къыдыхьащ, ауэ ныщхьэбэ къытемыплъэIамэ нэхъ къещтэ. Дыгъум джэдэщыбжэр IуегъэпкI, асыхьэтуи бабыщхэм загъэIэуэлъауэ. Ар лъэуеймкIэ мэIэбэ, гуэгушыхъум и макъыр къоIу. ЛIым ар зэщIеубыдэ, мэдаIуэ. ПщIантIэр щымщ, ауэ жейркъым. Бжэ дамэдазэмкIэ къыдоплъ фызабэр. Ар мэгузасэ: зауэм хэкIуэда и щIалэм хуигъэшха гуэгушыр яхь. ХьэдэIус триIуат. Дыгъур сакъыпэу джэдэщым къыщIокIыжри, бжэ-щхьэгъубжэм и щIыб хуигъазэурэ докIыж. Фызыжьыр кIэкуакуэу бжэм Iутщ, ауэ псалъэ жиIэн мэшынэ — псэр IэфIщ. И нэ набгъэхэм дыгъур къахуэцIыхуркъым. Дыгъури мэпIащIэ: фадэ Iэнэ зэтету гуп къыпоплъэ. Фызыжь ибэр, гъыбзэр игъэшу, пIэ щIыIэм хогъуэлъхьэж.
* * *
… Хъыджэбз цIыкIур нэщхъейуэ къыдоплъей, жьыр хурикъуркъыми, и напIэхэр къопщ.
— Мамэ, щхьэгъубжэр Iупхтэмэ…
Iуех. Ауэ жьы игъуэтыркъым. Кислород зэрыт щхьэнтэр къахь, ягъэбауэ, сымаджэр нэхъыфI къохъу. Иджы абы и нитIым гъащIэ щIэтщ. КъыщIыхьа адэм хуогуфIэ.
— Ныжэбэризэм сымылIэмэ, итIанэ сыпсэунт…
— НтIэ упсэункъэ, дохутырым ухъужауэ жеIэ… — ар хъыджэбз цIыкIум и фIэщ хъуркъым.
— Сыт пшхынт, си тIасэ?
— Псы сефэнт.
Жэщыр хокIуатэ. Пэшыр щымщ. Дохутырри шэнтщхьэгуэм зэрытесщ. Сымаджэм и Iэр къещтэ, лъынтхуэр къызэреуэм йодаIуэ, едэIуэху и нэгур зэхоуэ. Гур и къалэным пэлъэщыжыркъым. Сыт Iэмал? Iэмал щыIэкъым. ИщIэнIауэ къарууншэщ дохутырыр. ИтIани мэгугъэ. Мэгугъэ анэри. Хэт ищIэрэ…
* * *
Дунейр мэжей, зегъэпсэху. ЩыIэщ мыпсэу Iэджи.
— Дэ уи лэжьапIэм дрипсэуфыркъым, — пIэкум ис фыз щхьэ бапхъэр, зыIуригъэлъэдэным хуэдэу, и лIым йоплъ. — Сэ нэхъ щыгъыныджэ дэнэ щыIэ? Жылэм къелыжа шубэр згъуэтыркъым, — дыщэ IэлъынкIэ бла Iэпхъуамбэхэр уэгумкIэ еIэтри, — сыту сыделат, сыту сунэхъуат сэ уэ сыкъыщыбдэкIуам! — жиIэу мэкIий.
— А уанэ мыгъуэр тезылъхьа, шуби бгъуэтынщ зы зэман, сыт зыщIэплIэжыр? — зэтриуIэфIэну яужь итщ лIыр. — СиIэр къызохьэлIэ, симыIэр дэнэ къисхын?
— Адрейхэм дэнэ къыздрахыр? Уэ адрейхэм уахуэдэлIкъэ? — фызыр нэхъри къызэщIоплъэ, къотхъутхъукI, сабийхэр къэушыжащи, я нэм щIэIуэтыхьу магъ, ауэ фызым зыри зэхихыжыркъым, зыри илъагъужыркъым, джатэ уIэгъэу, псалъэ гуауэхэр едз…
… Сымаджэщыр щымщ. Псори жей пIейтейм хэтщ. Пэш закъуэрщ уэздыгъэр щыблэр. ГъуэлъыпIэм ис хъыджэбз цIыкIум балигъищ щхьэщысщ. Дэтхэнэми и гум гуауэр щожьэ. ТIур иджыри мэгугъэ, ещанэм гугъэр хихыжащ. Дохутырым хъыджэбз цIыкIум и Iэр иIыгъщ, лъынтхуэр къызэреуэм едаIуэу. Ар дакъикъэ къэс нэхъ кIащхъэ мэхъу. ГъащIэм и мафIэр мэужьых. Гум и къарур еух. Абы зепIытI-зехуз, ауэ къарууншэ хъуащи, лъэкIыжIакъым. Сымаджэм и напIэ къиIэтыжыркъым, плъагъуу фагъуэ мэхъу, бауэу зыхэпщIэжыркъым. И фэр пыкIауэ, адэр къызэфIоувэ, мыкIиин щхьэкIэ, анэм и жьэр IитIкIэ иубыдыжащ, дохутырым и нэпсхэр ерагъкIэ зэтриIыгъэщ…
* * *
… И къуэм хьэдэIус хуимыщIыфа гуэгушыр шхыIэн щIагъым фызабэм щегъей…
… Бахъэр къызыщхьэщих гуэгушым бгъэдэс гупым фадэбжьэр яIэт.
* * *
… Шубэ лъапIэ симыIэу сэ къэзгъащIэр гъащIэ! — мэкIий фызыр. Сабийхэр гъыуэ пIэкум исщ.
* * *
… — Си Iэзэгъуэ хэлъкъым, — щэхуу нэпсыр елъэщI дохутырым. — Фыхуеймэ, мастэ хэтIумэ, зыкъыщищIэж щыIэщи…
— ХэIу, — жеIэ адэм.
Анэр щымщ.
Мастэр хеIу. Сымаджэм и нэхэр къызэтрех, хьэдрыхэ напэлъагъу къикIыжащ, блащхъуэ кIийм йоджэ:
— Папэ, мамэ, — къарууэ иIэж тIэкIур зэхуехьэсыжри, хъыджэбз цIыкIум адэм дежкIэ зеший, анэм и бгъафэм зыщIедзэри, имыгъэбауэу и пщэр щекъузыкI. Анэ лъагъуныгъэмкIэ зимыгъэнщIауэ анэ бгъафэм зыщIикъузэурэ, абы и Iэпкълъэпкъыр щIолIэ…
Адэр и пIэм идиихьащ. Анэм и нэпс ткIуэпс къыщIэткIуркъым. Абы и нэпсыр, лъы пщтыру, гуауэм ижьэ гущхьэм тоткIуэ…
ЦIыхухэ, сыт дэ мы дунейм тетхынур! ЦIыхухэ, зэнэзэпсэу дывгъэпсэу!
