Тхьэзэплъ Неллэ и лъэужь нэху
Лэскэн ЕтIуанэ къуажэм иджыблагъэ щекIуэкIащ фэеплъ зэIущIэ. Ар теухуауэ щытащ егъэджакIуэ нэсу, лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ Iэзэу, къуажэм дэт курыт школым и унафэщI IэкIуэлъакIуэу илъэс куэдкIэ лэжьа Тхьэзэплъ Неллэ Мысэд и пхъум. Ар къызэрагъэпэщащ курыт школым и лэжьакIуэхэм. Абы къедгъэблэгъат Неллэ и анэкъилъхухэу «Литературная Кабардино-Балкария» литературнэ-художественнэ, жылагъуэ-политикэ журналым и редактор нэхъыщхьэ, тхакIуэ цIэрыIуэ Тхьэзэплъ Хьэсэн, Неллэ и шыпхъухэу Зое, Ритэ, Рае, и бынхэу Анзоррэ Альбинэрэ, нэгъуэщIхэри.
ЗэIущIэр къызэIуихащ школым и унафэщI Чыгъэду Динэ. Ар къызэхуэсахэм яхутепсэлъыхьащ езым и егъэджакIуэу щыта Неллэ и гъащIэ купщIафIэм.
— Лэскэн ЕтIуанэ къуажэм дэт курыт школым и тхыдэм гуимыхуж IэгупIэу къыхэнащ Тхьэзэплъ Неллэ абы щрихьэкIа илъэсхэр. Жылэм къыдэхъуэ щIэблэм гъэсэныгъэ екIу, щIэныгъэ куу ябгъэдэлъу къэгъэтэджыным къаруушхуэ ирихьэлIащ зэфIэкI ин зыбгъэдэлъа а бзылъхугъэ гуащIафIэм, унафэщI щыпкъэм, — къыхигъэщащ Динэ. — Тхьэзэплъым и гъащIэ псор тыхь хуищIащ егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм.
Старэ Шэрэдж къуажэм дэса Тхьэзэплъхэ Мысэдрэ Чэдихъанрэ я унагъуэ быныфIэм я сабий курытт Неллэ. Зауэ нэужь лъэхъэнэм зи сабиигъуэр хиубыда адрей къуажэдэс сабийхэми ещхьу, хъыджэбз цIыкIум пасэу зыхищIащ гуащIэдэкI лэжьыгъэр зищIысыр. УнагъуэмкIэ дэIэпыкъуэгъушхуэ зэрыхъум къыдэкIуэу, Неллэ еджэнми хъарзынэу хэзагъэрт. ЩIэныгъэм хуэнэхъуеиншэ ныбжьыщIэм, нэхугъэм хуеIэ къэкIыгъэм хуэдэу, псэкIэ зыщIишэрт егъэджакIуэхэм я дэтхэнэ псалъэ Iущри. Апхуэдэу ар жыджэру хэтт школым щекIуэкI жылагъуэ Iуэхухэми. Зи пашэ и классэгъухэм сыткIи щапхъэ яхуэхъурт, зи унафэщI еджакIуэ бригадэм лэжьыгъэкIэ къылъэщIыхьэхэр Аруан куейм дэнэ къэна, республикэми щымащIэт.
Дыщэ медалкIэ къуажэ школыр къиуха нэужь, Тхьэзэплъыр лъэпощхьэпоуншэу щIэтIысхьащ КъБКъУ-м хамэ къэралыбзэхэр щаджу иIэ факультетым. Школым щыщIэсми инджылызыбзэм гу хуэзыщIауэ щыта бзылъхугъэ цIыкIум абыкIэ иIэ зэфIэкIым нэхъри хигъэхъуащ. ЩIэныгъэ нэхъыщхьэ зригъэгъуэта нэужь, Неллэ къыщалъхуа и къуажэм къигъэзэжащ икIи абы дэт мэкъумэш лицейм инджылызыбзэр щригъэджу лэжьэн щIидзащ.
1977 гъэм Неллэ унагъуэ ихьащ. Абы псэуэгъу хуэхъуащ Лэскэн ЕтIуанэм щыщ Сомгъур Виктор, а къуажэм дэт курыт школым лэжьэну уващ. Зи IэнатIэм гурэ псэкIэ бгъэдэт егъэджакIуэм гу къылъамытэу къэнакъым. Куэд дэмыкIыу Неллэ ягъэуващ школ унафэщIым гъэсэныгъэ лэжьыгъэмкIэ и къуэдзэу, иужькIэ школым и директору. Дзыхь къыхуащI дэтхэнэ къалэнри ныкъусаныгъэншэу зэфIэзыхыу еса бзылъхугъэ гуащIафIэр и зэмани къаруи щымысхьу, щIэныгъэрэ акъылу бгъэдэлъыр къигъэсэбэпу школ Iуэхур иригъэфIэкIуэну яужь ихьащ. Школ Iуэхухэр зэIубз щIыным Неллэ къришэлIащ къуажэдэс нэхъыжьхэри адэ-анэхэри. «Удын зэхэдзэ нэхърэ — акъыл зэхэдзэ», — жыхуиIэрати, езым и зэфIэкIри нэхъыжьхэм я чэнджэщ Iущхэри къигъэсэбэпурэ IэнатIэр иригъэфIакIуэу хуежьащ унафэщIым.
Апхуэдэ лэжьыгъэфIым школ гъащIэм псэщIэ къыхилъхьэжа хуэдэт. Абы щекIуэкI хъуащ предмет зэхуэмыдэхэмкIэ зэхьэзэхуэхэр, абыхэм къахэжаныкIхэр куей утыкухэм ихьэурэ увыпIэфIхэри къыщахьырт. Еджэным къыкIэрыхуу, хьэл-щэнкIи дагъуэ зыхуащIу щыта школакIуэхэм я бжыгъэр зэман кIэщIым къриубыдэу куэдкIэ нэхъ мащIэ хъуащ. Балигъхэми сабийхэми хэпщIыкIыу захъуэжат — дэнэкIи къабзэлъабзагъэр щытепщэрт, классхэр къызыхуэтыншэу къызэрызэрагъэпэщыным дэтхэнэ егъэджакIуэри, зи бын а классхэм щеджэ адэ-анэхэри хущIэкъурт.
Къэхъун къуажэм дэт курыт школ №1-м и унафэщIым егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэмкIэ и къуэдзэу а зэманым лэжьа сэ си нэгу щIэкIащ Тхьэзэплъым иIа Iуэху зехьэкIэ пэрытыр, абы районми республикэми щиIэ пщIэри Iулыджри нэрылъагъут. Неллэ зи унафэщI школым нэгъуэщI еджапIэхэм къикIыурэ директорхэр, егъэджакIуэ щхьэхуэхэр плъакIуэ хуэкIуэрт, абы щекIуэкI Iуэху зехьэкIэм, лэжьыгъэм и къызэгъэпэщыкIэм кIэлъыплъыну. Дэтхэнэми яхуэгуапэт, ядэIэпыкъунуи хьэзырт Нелли абы и унафэм щIэт гупри. Къэхъуртэкъым куейм, республикэм олимпиадэ е нэгъуэщI ныбжьыщIэ зэпеуэ щекIуэкIауэ, Лэскэн ЕтIуанэ къуажэм дэт курыт школым и гъэсэнхэм бжьыпэр щамыубыд е ахэр пашэхэм щахэмыхуэ. IуэхущIапIэм и зэфIэкIым хэхъуэрт, абы щекIуэкI гъэсэныгъэ-егъэджэныгъэ лэжьыгъэми нэхъри зиужьырт.
А лэжьэкIэфIым и хъыбарыр щIыпIэ куэдым щызэлъащIысат. Ди республикэм и мызакъуэу урысейпсо утыкуми щаIэтырт щапхъэ дахэ зыгъэлъагъуэ къуажэ школым и Iуэхур. ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 90 гъэхэм и кум УФ-м щызэтраублэжауэ щытащ къэралым и школ нэхъыфIхэр, егъэджакIуэ пажэхэр щагъэнаIуэ зэхьэзэхуэхэр. Тхьэзэплъыр зи унафэщI еджапIэр гушхуэныгъэ иIэу хыхьащ къэралпсо зэпеуэм. Лэжьыгъэ купщIафIэ зи щIыбагъ дэлъ IуэхущIапIэм и зэфIэкIхэр лъагэ дыдэу къыщалъытащ зэхьэзэхуэм. Лэскэн ЕтIуанэ къуажэм дэт курыт школым къыхуагъэфэщауэ щытащ «Урысей Федерацэм и школ нэхъыфI» цIэ лъапIэр. Езы Тхьэзэплъ Неллэ къыфIащат «УФ-м и къуажэ школым и директор нэхъыфI» цIэр. Ар ехъулIэныгъэшхуэт. КъБР-м и Правительствэм къыбгъэдэкIыу абы щыгъуэм еджапIэм тыгъэ хуащIауэ щытащ «Волга» машинэ псынщIэрэ компьютер классрэ.
УнафэщI щыпкъэм зыпэрыт IэнатIэр егъэфIэкIуэнымкIэ гупсысэщIэхэр, жэрдэмыщIэхэр и куэдт. Ахэр гъащIэм хипщэурэ, абы адэкIи иригъэфIакIуэрт школым щекIуэкI гъэсэныгъэ-егъэджэныгъэ лэжьыгъэр. Апхуэдэ ехъулIэныгъэхэм папщIэ къыкIэлъыкIуэ илъэсхэм Тхьэзэплъым къыхуагъэфэщауэ щытащ «КъБР-м егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ», «УФ-м егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэхэр, щытхъу, щIыхь тхылъ куэд.
А псоми фэеплъ зэIущIэм щытепсэлъыхьащ илъэс куэдкIэ абы къыдэлэжьа егъэджакIуэхэу Къумахуэ Феликс, Елей Иннэ, Къагъырмэсхэ Лелэ, Зухра, Эммэ сымэ, нэгъуэщIхэри. ИщIамкIэ игу загъэу тIысыж цIыхутэкъым Неллэ. Ар дапщэщи хущIэкъурт зыпэрыт IэнатIэр нэхъри иригъэфIэкIуэну, егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэр лъагапIэщIэхэм нигъэсыну. Апхуэдиз зэфIэкIым къихь хъер псори зыхуэгъэзар и къуажэгъухэрт, жылэм къыдэхъуэ щIэблэрт.
ЗэIущIэм къыщыпсэлъащ Неллэ и анэкъилъхухэри. Абыхэм фIыщIэ ин хуащIащ фэеплъ зэIущIэр къызэзыгъэпэщахэм. Куэдым иджыри къэс ямыщIа нэгъуэщI зэчий хьэлэмэти хэлът Неллэ. Абы и шыпхъу Рае зэрыжиIамкIэ, Неллэ усэ тхынми хуэхейуэ щытакъым. Абы и къалэмыпэм къыпыкIа усэхэм ящыщ зым зэхуэсым къыщеджащ егъэджакIуэ Къумахуэ Замирэ. Тхьэзэплъым и гъащIэ купщIафIэм теухуат Мэремыкъуэ Валентинэ езым зэхилъхьауэ къызэджа усэри.
И мурадхэмрэ гурылъхэмрэ я гъунэ ирилъа къудейуэ арат Тхьэзэплъым… Абыхэм ящыщ куэд нэрылъагъу ищIыну ар хунэсакъым. Зи къару илъыгъуэ, зи псэугъуэ бзылъхугъэ гуащIафIэм уз бзаджэ къеуэлIащ икIи куэдрэ мысымаджэу 2001 гъэм и гъатхэм дунейм ехыжащ…
Илъэс 15 дэкIащ абы лъандэрэ. Зэманыр кIуами, цIыхухэм ящыгъупщакъым Тхьэзэплъ Неллэ, зи гупсысэкIэ, Iуэху зехьэкIэкIэ, дуней еплъыкIэкIэ куэдым къахэщхьэхукIыу псэуа лэжьакIуэшхуэр. Аращ Неллэ и цIэр, и фэеплъыр цIыхугум, жылагъуэ гупсысэм иджыри щIихъумэр. Апхуэдэхэм я лъэужь нэхур куэдрэ хэгъуащэркъым.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
