Урысей усыгъэм и вагъуэ Къэшэж Иннэ къызэралъхурэ нобэ, мазаем и 12-м, илъэс 70 ирокъу
И псэр лъэпкъым хуэушэрт
Адыгэ усакIуэ Къэшэж Иннэ Инал и пхъум (1944 гъэм Москва къыщалъхуащ) и анэр урыст, и адэр Къармэхьэблэ къыдэкIа адыгэ щIалэт. Хъыджэбзым къиухащ Горький Максим и цIэр зезыхьэ Литературэ институтыр, иужькIэ «Юность» журналми Москва и тхылъ тедзапIэ зыбжанэми щылэжьащ.
Къэшэж Иннэ. 1961 гъэ Иннэ пасэу тхэн щIидзащ, илъэс 18 щыхъум и япэ усэ тхылъыр («Вольный аул») дунейм къытехьащ. Сборникым и пэублэ псалъэм Кулиев Къайсын щитхат: «ЦIыхум сыт хуэдэ зэчий бгъэдэлъми — ар фIыгъуэшхуэщ. Къэшэж Иннэ и усыгъэр щыщIэзджыкIым абы и IэрыкIхэр сэ гъэщIэгъуэныщэ сщыхъуат. СфIэфIт мы тхылъым ихуа усэхэм апхуэдэ гурыщIэ щIэджыкIакIуэхэм я псэми къыщагъэушыну. ЦIыхубз усакIуэ цIыкIум и япэ тхылъыр мэжджытжыг пасэм е пхъэгулъей хужь къабзэм ебгъэщхь хъунущ». Кулиевым Иннэ и усыгъэр жыг гъэгъахэм зэрахуигъэдам мыхьэнэ иIэт, и япэ усэхэм щегъэжьауэ ар плъыфэбэу, гупсысэ щIэщыгъуэкIэ тхэуэ щытащи. КъызыхэкIа лъэпкъым, и къуэпсыр къыщежьэм Иннэ щытепсэлъыхькIэ, лIэщIыгъуэ жыжьэхэм дыхешэж, урыс пащтыхьымрэ абы щхьэгъусэ хуэхъуа адыгэ пщащэ Гуащэнэрэ я зэманым нэс. Апхуэдэ усэхэр Иннэ къехъулIахэм ящыщщ. Ипщэ, Ищхъэрэ щIыналъэхэм яхуиIэ лъагъуныгъэми Къэшэжым и усэ мымащIэ триухуащ («Ты несешь жаркий юг»), къызыхэкIа лъэпкъымрэ щыпсэуа щIыпIэмрэ яхуэпэжу зэрыщытам ар и нэщэнэу къыщIэкIынт.
1965 гъэм Налшык къыщыдэкIащ усакIуэ ныбжьыщIэм и етIуанэ тхылъыр, «Незаходящее солнце» фIэщыгъэ хэIэтыкIар иIэу. Абы ихуат Къэшэжым Хэкумрэ лъагъуныгъэмрэ ятриухуа и усэхэр.
ГъащIэм хуиIэ еплъыкIэр усакIуэм псалъэ IущхэмкIэ къытхузэIуех 1970 гъэм. Дунейм къытехьа «Белый тур» тхылъыщIэм щIыуэпсым и къэхъугъэхэм, зэманым и джэрпэджэжым, нэгъуэщIхэми усэбзэкIэ дыщегъэгъуазэ. Апхуэдэщ «Август», «Длиннее путь, а вздох короче», «Неведения сладкая сила», «От странного счастья мертвая» усэхэр.
Къэшэжым къыкIэлъыкIуэ и тхылъыр, «Кавказ надо мною» зыфIищар, 1973 гъэм Налшык къыщыдэкIащ. «Начало», «Связь времен», «Ритмы ожидания» — тхылъыр Iыхьэ хьэлэмэтурэ зэхэухуэнащ, Кавказым ехьэлIа и гупсысэхэри гум хыхьэу абы къыщыгъэлъэгъуащ («И я — Кавказ. И я оттуда», «Эльбруса ледяной каркас»). А лъэхъэнэм ирихьэлIэу Къэшэж Иннэ итхахэм яхэтщ зауэ Iуэхугъуэхэр и адэм и жыIэкIэ, шыфэлIыфэкIэ къиIуэтэжу.
1975 гъэм Москва къыщыдокI «Всегда» усэ сборникыр. Ари зытеухуар лъагъуныгъэрщ, ауэ абы иджы закъуэныгъэр нэхъ къыхощ. Ар къыбжаIэ езы усэхэм я фIэщыгъэ къудейхэми: «Ненадолго с тобой нас хватило», «Сегодня хочу непокоя», «А слов нет проще», н. ТхылъыщIэм зауэм теухуауи усэ зыбжанэ итщ. Абы ихуа усэхэр Iэзэу тхауэ къалъытащ, нэхъ къыхагъэщхьэхукI «Август», «Не забывайте, горожане», «А лето начиналось вот так» IэдакъэщIэкIхэр.
1977 гъэм Налшык къыщыдэкIащ Иннэ и етхуанэ тхылъыр. «Сегодня» — арат абы усакIуэм фIищар. Усэ тхылъым и дэтхэнэ Iыхьэми («Къеблагъэ», «Незнакомое время», «На всем скаку», «Унэишэ») щызэпхыIукI макъыр къеджэм пэгъунэгъу мэхъу, ахэр зауэм, унагъуэм, гъунэгъум, гъуэгум теухуауэ щытщи. Къэшэжым къеIуатэ фIыуэ илъагъуу щыта усакIуэшхуэхэм, Пушкинымрэ Лермонтовымрэ, я кIуэдыжыкIам зэригъэгумэщIри — «Мертвые пальцы тоскуют», «Разговор с Медиком о душе», «Подражать непоседам», «Последние годы».
Окуджавэ Булат, Парфентьев Виктор, Къэшэж Иннэ сымэ. Москва, 1968 гъэ
Урыс усакIуэ Казаковэ Риммэрэ (1) КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ Щомахуэ Амырхъанрэ (2) я гъусэу «Севкавэлектроприбор» заводым Иннэ (3) щохьэщIэ. Сурэтыр Колесников Иван трихащ. 1975 гъэ
«Незнакомое время» тхылъыр 1980 гъэм Москва къыщыдэкIащ. УсакIуэм и гупсысэмрэ зэфIэкIымрэ зыщаужьа зэманти, щIэджыкIакIуэхэм ар гурыхь ящыхъуауэ щытащ. «Не мучай меня! Отрекись», «В то самое первое лето», «Я первых слов твоих не помню» — Иннэ и лъагъуныгъэ усэхэм ящыщт ахэр.
«Къеблагъэ» усэ тхылъым (1982 гъэм дунейм къытехьащ) Къэшэжым хигъэхьащ нэхъ и пэкIэ къыдигъэкIа и сборникхэм щыщхэр. КъыкIэлъыкIуэ тхылъым абы «Лицом к истоку» фIищащ. Абы усэщIэхэмрэ зы поэмэрэ ихуащ.
1987 гъэм Москва къыщыдагъэкIащ Къэшэж Иннэ и тхылъитI: «На розовом коне», «Кони времени». Япэм усакIуэм къыщихьащ «Лицом к истоку» тхылъым щыщхэр. Ахэр нэхъыбэу теухуат гъащIэр къэзыгъэлъагъуэ гъуэгуанэхэм. Я цIэ къиIуапхъэщ апхуэдэ усэ зыбжанэм: «Колесами слышу дорогу», «Заклинание автолюбителя», «Над бровью раздумий морщинка». КъинэмыщIауэ, «На розовом коне» сборникым усыгъэм и гъэпсыкIэщIэм дыщрохьэлIэ. Абыхэм ящыщщ «Городской сумасшедший», «Сосулек оплывшие свечи», «Словно сила паруса литая» усэхэр. «Кони времени» тхылъым хыхьар «Кавказ надо мною», «Сегодня», «Лицом к истоку» сборникхэм ихуахэрщ.
1990 гъэм Налшык къыщыдокI Иннэ и епщыкIутIанэ усэ сборникыр — «От второго лица». Абы итщ Къэшэжым щIэуэ зэхигъэува «Страдательный залог» Iыхьэр, зэридзэкIахэр, апхуэдэуи Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхакIуэхэм ящыщхэу КIыщокъуэ Алим, Кулиев Къайсын, Зумакуловэ Танзиля сымэ ятеухуа тхыгъэхэр. Тхылъым и ещанэ Iыхьэр хухэхащ Тхьэгъэзит Зубер, Гъубжокъуэ Лиуан, Къагъырмэс Борис, Бицу Анатолэ сымэ я усэхэу Иннэ зэридзэкIахэм.
1994 гъэм Къэшэжым и 13-нэ, «Старинное дело», тхылъыр дунейм къытехьащ. Ар Иннэ и анэм и фэеплъу къыдигъэкIат.
Анэм и гуапагъэм гъащIэр нэхъ IэфI зэрыпщищIыр гурыIуэгъуэщ, ар ущимыIэжым зыхэпщIэ гуауэри гугъу дыдэ цIыхум щохъу. Иужьрейуэ жыхуэтIам и гур зэрикъутэр Къэшэжым усэбзэкIэ нэсу къыщигъэлъэгъуэжат «Ах, как не хочется прощаться!», «Мама! И льются слезы», «Стали звезды из ярких матовыми», «Ты на годы не сетуй» и IэрыкIхэм.
Зэманым узыпхиш гъащIэм, къэралым и ухуэкIэм епхауэ Къэшэжым Пушкин Александр и фэеплъу усэ купщIафIэхэр зэман-зэманкIэрэ итхащ. Апхуэдэщ «Поэт юродивой эпохи», «Запрети мне тосковать», «Нева», «Чиновник десятого класса», «Черная речка», «Комендатская дача» усэхэр.
Ди лъахэгъу цIыхубзым, усакIуэ Iэзэ Къэшэж Иннэ и IэдакъэщIэкIхэр уахътыншэщ, я гупсысэкIи къэIуэтэкIэкIи гъащIэм дэгъуэгурыкIуэнщ.
ХЬЭКIУАЩЭ Мадинэ,
филологие щIэныгъэхэм я доктор.
УсакIуэм и сурэт
1967 гъэм и накъыгъэ мазэт. МахуитI хъуауэ Союзхэм я унэм и колоннэ пэшым щэнхабзэм и лэжьакIуэхэм я союзпсо зэхыхьэ щекIуэкIырт.
Абы хэтт щIэныгъэлI куэди. Сэри утыкум срагъэблагъэри, дакъикъи 10 хуэдэкIэ сыкъэпсэлъащ. Зыдгъэпсэхуну дыкъыщIэкIауэ, зы хъы-джэбз къызбгъэдыхьэри сэлам къызихащ. «ЗыкъэзгъэцIыхут, кхъыIэ, хъыджэбз гуапэ», — солъэIу абы. «Сэ сыадыгэщ, Къэшэж Инал срипхъущ, къызэрызэджэр Иннэщ», — жэуап къетыж хъы-джэбзым. «Си гуапэщ», — жысIа къудейуэ, зэхуэсым дыкъезыджэж уэзджынэр зэхызохри, си гъусэу нэтIысыну ар изогъэблагъэ.
Дыщысащ, зэхыхьэм щыжаIэхэм теухуауэ дызэпсалъэу. Пэжыр жысIэнщи, хъыджэбз зэкIуж нагъуэр, 8-нэ классым иджыри щIэсу урысыбзэкIэ усэ тхын щIэзыдзар, сымыцIыхущэми, а пщыхьэщхьэм си гум дыхьат. ЗанщIэу къызгурыIуат зэман дэкIмэ, а адыгэ пщащэр урыс усыгъэм и вагъуэщIэу къызэрылыдынур. ЗыхэсщIат абы и адэжь лъахэр — Европэм щынэхъ лъагэ Iуащхьэмахуэр, ауз, гуэл, псыежэх хьэлэмэтхэр зиIэр — фIыуэ зэрилъагъури. Хьэуэ, илъагъу къудейм къыщымынэу, ар игъащIэ псокIи и IэдакъэщIэкIхэм щиIэтынут. Сегупсысат хъыджэбзым зыкIи къемыхьэлъэкIыу цIыху куэд къызэкIуалIэ зэхуэсхэм я режиссеруи сценаристуи зэрыувыфынум, апхуэдэ IуэхухэмкIэ сэбэп къызэрытхуэхъуфынум. «Иннэ, театрымкIэ институт гуэрым режиссер IэщIагъэм ущыхуемыджауэ пIэрэ?», — сеупщIащ. «Хьэуэ. Сыт а упщIэр къызыхэпхар?» — зэкIэлъигъэпIащIэу жэуап къетыж. «Ди министерствэм иригъэкIуэкI зэхыхьэхэм я нэхъыбэм усыгъэ хэмыту, фIыуэ зэхэгъэува сценарийкIэ мыухуауэ хъуркъым. Ди лъахэ цIыкIум дикIыурэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и литературэмрэ гъуазджэмрэ я махуэхэр нэгъуэщI республикэхэм, крайхэм, областхэм щIэх-щIэхыурэ щыдогъэкIуэкI. КъызэрысщыхъумкIэ, уэ сэбэпышхуэ укъытхуэхъуфынут. Утегушхуамэ, апхуэдэ зэхыхьэхэм деж укъедгъэблэгъэнт, Iуэхур къызэгъэпэщыныр, егъэкIуэкIыныр уи IэмыщIэ илъыну». Зи гугъу сщIыр хъыджэбзым гуапэ дыдэ щыхъуащ: «СэркIэ ар пщIэшхуэщ. Къэбэрдей-Балъкъэрым папщIэ лэжьыгъэ гуэр зэфIэсхыныр си дежкIэ хъуэпсапIэщ», — жеIэ абы.
Мазищ дэкIауэ, Осетие Ищхъэрэм дыкIуэным тхьэмахуэ иIэу (Къэбэрдей-Балъкъэрым и литературэмрэ гъуазджэмрэ я махуэхэр щекIуэкIынут), Иннэ деж сопсалъэ. Ар хъыбарым щыгуфIыкIащ икIи пщэдей нэхъ пIалъэ имыIэу къызэрыкIуэнур жиIащ.
Иннэ и псалъэм епцIыжакъым. Минводы къалэм и аэропортым деж абы дыщыпежьэри къедгъэблэгъэжащ. КъыкIэлъыкIуэ махуэм икIэщIыпIэкIэ ар и лэжьыгъэм иужь ихьащ. УзэрыщыгуфIыкIынти, абы пшыхьым хуигъэхьэзыра сценарийм арэзы укъэзымыщI зыри хэттэкъым. Осетием гуапэу къыщытIущIащ. Иннэ и лэжьыгъэр дагъуэншэу къехъулIат. Осетием дыкъикIыжа нэужь, и адэр къыщалъхуа къуажэм, Къармэхьэблэ, Иннэ тшащ, и Iыхьлыхэм ябгъэдэсри, етIуанэ махуэм Москва едгъэжьэжащ (ищIа лэжьыгъэм пэкIуэ уасэри тIихатэкъым).
Илъэсхэр кIуэрт, щIыналъэхэм ди зэныбжьэгъугъэр едгъэфIакIуэу зыр адрейм деж деблагъэрт. Къэшэж Иннэ ди гъусэу щыIащ Дон Iуфэ Iус Ростов, Винницэ, Мейкъуапэ, Мэхъэчкъалэ, Грознэ, Липецк, Черкесск, нэгъуэщI къалэхэми.
Ди лъэпкъыр ирипагэ хъунущ усэ купщIафIэхэр абы къыхуэзыгъэна и пхъум. И щIыналъэм пэжыжьэу псэуами, абы нэхъ хэкупсэ уигъэлъыхъуэнт. Гъуэтыгъуей хъунущ Кавказым Иннэ хуиусахэр зигу иримыхьын.
1961 гъэм, илъэс 17-м иту, Иннэ итхауэ щытащ «Возьми меня в Балкарию!» усэр. Куэд дэмыкIыу ар, композитор цIэрыIуэ Къашыргъэ Билал и фIыгъэкIэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым нэхъ щыцIэрыIуэ уэрэдхэм яхэхуащ…
КъБАССР-м и Къэрал саугъэтым и лауреат, усакIуэ Къэшэж Иннэ къызэралъхурэ илъэс 65-рэ зэрырикъум теухуауэ 2009 гъэм мазаем и 20-м къызэрагъэпэщауэ щытащ фэеплъ пшыхь дахэ. Литературэдж, философие щIэныгъэхэм я доктор, профессор Эфендиев Сэлихь абы щыжиIат: «Зыми емыщхь усакIуэт, лэжьакIуэ псэемыблэжт Къэшэж Иннэ. Дауэ хузэфIэкIат Москва къыщалъхуа, къыщыхъуа хъыджэбзым апхуэдэу гъунэгъуу адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ я щэнхабзэр зыхищIэныр?! ГъэщIэгъуэныщэщ абы и усэхэм къыщыIэта гупсысэхэр. Иннэ зэхуэдэу фIыуэ илъагъурт адыгэри балъкъэрри. Абы итха «Возьми меня в Балкарию!» усэр и лъабжьэу Къашыргъэ Билал дунейм къытригъэхьа уэрэдым седэIуэхункIэ, къысхуэмыIуэтэну гурыщIэхэм сызэщIаIэтэ. Балъкъэр лъэпкъым дежкIэ а уэрэдыр дамыгъэ лъапIэщ».
Къэшэжыр ирипагэрт усакIуэ-тхакIуэ Iэзэхэу ЩоджэнцIыкIу Алий, КIыщокъуэ Алим, Кулиев Къайсын, Зумакуловэ Танзиля, Щоджэн- цIыкIу Iэдэм, Балъкъэр Фоусэт, Бицу Анатолэ, Ацкъан Руслан, Гуртуев Сэлихь, Къэрмокъуэ Мухьэмэд сымэ хуэдэхэр, нэгъуэщI куэди Къэбэрдей-Балъкъэрым къызэрыхэкIам. Лъэпкъхэм я литературэр зэфIэзыгъэувахэм я IэдакъэщIэкIхэр Иннэ урысыбзэкIэ зэридзэкIыурэ союзпсо утыкум ирихьауэ щытащ.
И усэ къеджэкIэр-щэ? Сэ слъэгъуат абы Литераторхэм я унэ нэхъыщхьэм зыкъызэрыщигъэлъагъуэр: ар зы те-лъыджэ гуэрт. Дэтхэнэ усэ сатырри псалъэри абы и псэм пхигъэкIырт. Иннэ и усэхэмкIэ совет композитор цIэрыIуэ куэдым уэрэдхэр ятхащ. Абыхэм ящыщу я цIэ къиIуапхъэщ Фельцман Оскар, Френкель Ян, Островский Аркадий сымэ. Уэрэдхэр ягъэзэщIащ Зыкинэ Людмилэ, Кобзон Иосиф, Тут Заур, Магомаев Муслим, Ротару Софие, Кристалинская Майе, Лещенкэ Лев, нэгъуэщI куэдми.
Къэшэжым зэман къигъуэтырт жылагъуэ лэжьыгъэхэми хэтыну. И щIалэгъуэм щыгъуэ ар хагъэхьащ ВЛКСМ-м и Москва къалэ комитетым, апхуэдэуи литературно-художественнэ журнал зыбжанэм я редколлегием хэтащ.
Зи анэр пасэу дунейм ехыжа Къэшэж Иннэ и иужьрей илъэсхэр гугъу дыдэу ирихьэкIащ. Закъуэныгъэм зэи псэр игъэтыншыркъым. Си жагъуэ мэхъуж Иннэ щылIа махуэм сызэрыримыхьэлIар. Апхуэдэу хъуами, гъащIэ къысхуиухам ар си гум гуапэу зэрилъынур хьэкъщ.
Иннэ и фэеплъу, нэхъ лъапIэ дыдэу сохъумэ абы и «На розовом коне» усэ тхылъыр. Абы зэгуэр усакIуэшхуэм къысхутритхауэ щытащ: «Ди нэхъыжь лъапIэ Джылахъстэн Къасым и къуэм хузогъэхь, ар мыхъуамэ, мы гъащIэм гуапагъэр щытепщэнтэкъым (1987 гъэ, гъатхэпэм и 23. Москва)».
ЕФЭНДЫ Джылахъстэн.
Къэшэж Иннэ и анэ Ксениерэ и щыпхъу нэхъыжь Верэрэ. 1954 гъэ
Налшык. 1960 гъэ
Къармэхьэблэ.1969 гъэ
Пщащэ цIыкIум и макъ жьгъырур
Сэ схъумащ 1960 гъэм и жэпуэгъуэм къыдэкIа «Юность» журналыр. Гъатхэпэм и 8-м емыхьэлIауэ, атIэ ауэ сытми абы и напэкIуэцIхэм щыщ хухахат усакIуэ бзылъхугъэхэм ди IэдакъэщIэкIхэм — Матвеевэ Новеллэ, Евсеевэ Светланэ, Къэшэж Иннэ, сэ. Дэ тщыщу псом нэхърэ нэхъыщIэр Иннэщ, ар илъэс 16 хъууэ аращ. ШколакIуэщ, и усэхэри ныбжьыщIэ усэщ, ауэ купкъ хэлът, жызумыр ппIытIа иужь къанэ жэпкъ цIыкIухэм хуэдэу.
Усэм цIыхухэр егъэлеяуэ дихьэх щыхъуа 1961 гъэм Иннэ ящыщт абыхэм я пащхьэм зи усэ къыщеджэхэм. Зи щхьэцыр щIалэ цIыкIум хуэдэу кIэщIу щIэща, гъуэншэджрэ плIэ теутIыпщхьарэ зэпымыууэ зыщыгъ хъы-джэбз псыгъуэ цIыкIум и макъыр утыкум щыжьгъырут. И псэм къигъэщI псалъэхэр къедаIуэхэм зыхащIэрт, уи тэмакъыр щригъэубыдыкIыу укъигъэуIэбжьырт.
Кавказым зэрыщаIэтым хуэдэми, урыс хабзэм тетурами сщIэртэкъым, ауэ Иннэ ныбжьэгъугъэр егъэлеяуэ игъэлъапIэрт. Уи ехъулIэныгъэмрэ зэIузэпэщыгъэмрэ уемыгупсысу пэжкIэ цIыхум убгъэдэтыныр уи адэ-анэр фIыуэ зэрыплъагъум ещхьу хьэкът абы дежкIэ. Иннэ и адыгэ адэмрэ (дзэ кхъухьлъатэзехуэт) и урыс анэмрэ фIыщэу илъагъурт.
ХыщI гъэхэм дызэрызэрашэлIам хуэдэ дыдэуи, а илъэсхэм зэпэIэщIи дащIыжащ. Пэжщ, ди зэхуэдэ Iуэхуу дызыпэрытым мызэ-мытIэу дызэхуишащ иужькIи. Сэ сыдэкIуэри, бын згъуэтащ. Ар зэрызэхихыу, кIэнфет нысхуихьри нэкIуат. Дыщызэрышэнум ипэ пщыхьэщхьэм си щхьэгъусэм щIиджыкIыу щысат Иннэ и «Вольный Аул» тхылъ Налшык 1962 гъэм къыщыдэкIар. ИужькIэ дыгушыIэу жытIэрт дызэпызыщIар Иннэу.
УмыгъэщIэгъуэнкIэ Iэмал иIэтэкъым абы и Iэм къыпкърыкI хуабэр, уи Iэгум щыщIидзэрэ уи гум нэсу. Литературэм зэришалIэ цIыхухэм зэи щыщIэртэкъым Иннэ, «вагъуэ» цIыхугъэхэри куэду иIэт, Самойловэ Татьянэ, Высоцкий Владимир, Даль Олег, Шпаликов Геннадий, Гулая Иннэ жыпIэми.
Художественнэ литературэм цIыхухэр щыгъэгъуэзэнымкIэ Союзпсо бюром къыбгъэдэкIыу, Казаковэ Риммэрэ Къэшэж Иннэрэ ди къэралым и къалэхэмрэ къуажэхэмрэ кIуэуэ щытащ. Ахэр усэ къеджэрт, къедаIуэхэм я упщIэхэм жэуап иратырт. А зэманым Иннэ и уэрэду ягъэзащIэр зытэкъым икIи тIутэкъым. Риммэ ехьэлIауи Иннэ къигъэлъэгъуащ ныбжьэгъугъэм зэрыхуэпэжыр. И гъащIэм и зэман нэхъ гугъум лIыхъужьым хуэдэу зыщIигъэкъуащ, зэчий зэрыбгъэдэлъыр и фIэщ ищIыжащ, адэкIэ лэжьэнуи игъэгушхуащ.
Адыгэ усакIуэ Тхьэгъэзит Зубер къыщалъхуа махуэм 1994 гъэм иращIэкI гуфIэгъуэ зэхыхьэхэм сригъэблэгъат. Псори фIы дыдэу екIуэкIащ: щхъуантIагъэм щIигъанэ Налшык нэри пэри ихьырт, тхьэмадэ гъэщIэгъуэн къыщыдбгъэдэс Iэнэ кIыхьышхуэр укъуэдияти, хъуэхъур зэпадзыжу щыжаIэрт, адыгэбзэкIэ, урысыбзэкIэ усэхэм къеджэрт. Псори зыгъэкIуэдыжыр Шэшэн Республикэм зауэ къыщыхъеинкIэ зэрыхъунум и хъыбар гущIыхьэрт. Москва сыкъэкIуэжа иужь Иннэ деж сыпсэлъащ, сызыгъэпIейтейр жесIащ. Ар щыгуфIыкIащ сызэрыпсэлъам икIи куэд мыщIэу пощткIэ къысхуиутIыпщащ «Старинное дело» зыфIища и тхылъыщIэр. Абы и тебзэм кIэрыгъэпщIат машинкэкIэ тедза усэ, 1995 гъэр къыщихьэ ИлъэсыщIэмкIэ къризэхъуэхъуу.
Иннэ гукIэ сабийуэ къэнат, зы тхылъым и IыхьэфIми «Зи ныбжьыр хэкIуэта сабиигъуэ» щIыфIищари арагъэнт. Тхылъ куэд еджа цIыхут ар, абыкIэ дэ ди зэманым зрибгъэщIэгъуэфыну щымытами. ГъэщIэгъуэныр нэгъуэщIт: зригъэгъуэтыну зыхуей лъагапIэм дэкIуеипIэ зырызурэ пэгъунэгъу зыхуимыщIу зэуэ, зы къару лъэщ гуэрым дрихьеям хуэдэу, щыгум зэрихутарт.
Хэку зауэшхуэм гулъытэ хэха хуищIу тетхыхьырт, и унагъуэ Iуэхууи къилъытэрт: абы и адэмрэ анэмрэ зэуапIэрт щызэрыцIыхуар.
Телефон псалъэмакъ гуэрхэр си гум къинащ:
— Уэрэ сэрэ цехым щылажьэм дрещхьщ… УсакIуэ цIыхухъур дунейм щехыжкIэ фызабэр къонэ. Ар цIыхубз зэтетмэ, лIым итха псори зэхуихьэсыжынущ, тхылъ щхьэхуэу къызэрыдигъэкIыным яужь итынущ, и ныбжьэгъухэм я гукъэкIыжхэр къаригъэIуэтэжынущ. УсакIуэ бзылъхугъэр щылIэкIэ… — зы тэлайкIэ къызэтеувыIащ Къэшэжыр, — лIым, ар иIауэ щытми, апхуэдэ Iуэхухэр пхузэрихуэнукъым. Абы къыхэкIыу зытепсэлъыхьыпхъэр усакIуэ цIыхубзхэрщ…
Москва илъэс 850-рэ щыхъум «Искусство» тхылъ тедзапIэм къыщыдэкIат илъэс 200-м къриубыдэу псэуа усакIуэ-цIыхубзхэм я антологие. Лэжьыгъэр зэхэзыгъэува Климановэ Галинэ и лъэIукIэ, ар утыку къыщрахьэ пшыхь къызэзгъэпэщат. КърихьэлIэнухэр къезыгъэблэгъари сэрат, шэч хэмылъу, Инни къысщыгъупщатэкъым. Ауэ къэкIуэну пIэрэ? КъэкIуат.
И унэм уригъэблэгъэн фIэфIтэкъым. Фэтэр Iэзэвлъэзэв цIыкIум щыпсэурт, шыпхъу пэлъытэ хуэхъуа Наташэрэ абы ипхъу Машэрэ я гъусэу. Имызакъуэми, закъуэныгъэр къытекIуэу хуагъэфащэрт, ар итххэми къыхэщырт. Зи IэщIагъэкIэ дохутыр, унэр зыхуей-зыхуэфI псомкIи къызэзыгъэпэщ Наташэ лышх уз къыпкърыхьэри дунейм ехыжащ. Ар къехьэлъэкIащ Иннэ. Унэми къыщIэмыкIыж, телефонми къыбгъэдэмыхьэж хъуащ. Газетми къэтхэжыртэкъым. И ныбжьыр илъэс 57-м иту ар зэрылIар редакцэм и лэжьакIуэхэм занщIэуи зэхэтхакъым. ЩIэджыкIакIуэхэм я нэхъыбэм яхэтщ нобэр къыздэсым абы щымыгъуазэхэри.
ЖИРМУНСКАЯ Тамарэ.
Къэшэж Иннэ и усэхэр
СлъэмыкIыу сохьыр сэ гугъу
* * *
Уэ, гъэмахуэр къэсам, укъысIуощIэ,
Удз гъэгъахэр имыхуэу уи куэщI.
Уи къурш уардэхэм тхъуащ
я щхьэр хужьу,
Уи щIалагъ уэ итIани мыкIуэщI.
Уи аузхэм дэмыкI пшынэ макъыр —
Уи Iэщыхъуэхэм замыгъэзэш.
Бгырысылъэр абыхэм мы си пкъым
Къафэ жанхэмкIэ къыщагъэуш.
Сэ уи тафэм щоув быдэу си лъэр,
Сытри сфIощIыр мыбдеж щыслъэкIын.
Iуащхьэмахуэщи лIыгъэм и пщалъэр —
И щыгу лъагэм абы сыдэкIынщ.
Къэбэрдей, уэ сурипхъущи — согушхуэ.
Къыздалъагъуу сопсэур уи хьэл:
Си псэм хэлъщ я ткIиягъыр
уи къуршхэм,
Я гуапагъ уипс Iущащэхэм хэлъщ.
* * *
СыщIикъузэу быдэу мылу и бгъэ щтам,
Гуауэ щIыIэм куэдрэ
IэплIэ къызешэкIыр.
Абы зыщи щиIэр сыкъыIэщIэзычу —
Зи щIымахуэр хуабэу
зи гъэмахуэр пщтыр
Си адэ хэкужьыр си гум къызогъэкIыр.
Сыпэлъэщкъым жысIэу
Iуэху зызэспщытам,
Сэ Iэнкун сыщохъур мы
гъащIэм тэлайкIэ.
Сихъумэн абдежи а зырщи зылъэкIыр —
Зи щIымахуэр хуабэу
зи гъэмахуэр пщтыр
Си адэ хэкужьыр си гум къызогъэкIыр.
Сригушхуэу гъащIэм арщ сэ къызитар,
Арщ къызэтэу сиIэр лIыгъэкIэ
щIэмычэу.
Сыт хуэдэ гугъуехьми сытекIуэн
сэ слъокIыр —
Зи щIымахуэр хуабэу зи гъэмахуэр пщтыр
Си адэ хэкужьыр илъщи сигу имыкIыу.
* * *
ПсыкIэху и Iуфэм нэщхъыфIэу
дыIуту, —
Арат илъэс пщыкIуийм
ди ныбжьыр иту, —
Темытт дунейм зи гугъу дэ
тIум дымыщI,
ЩымыIэу тлъэмыкIыни
зы къытфIэщIт.
ПсыкIэху ежэхт, толъкъунхэр
здырихьэхыу,
СыщIэплъэрт сэ уи нитI
сыдэзыхьэххэм.
Уи нитIым си псэр Iэджэм щагъэгугът,
Шэч къытепхьэну ди насыпми гугъут.
ЦIыху гъащIэ кIэщIым и
фIыпIэ илъэсхэу
А зэман дахэм — дэ ди щхьэм къитIэсрэт
Пэ зиIэм кIэи иIэн зэрыхуейр?!
Шынагъуэ лъэпкъ пэмыплъэрт
си псэ хейр.
ИмыщIэт щыIэу абы нэщхъеягъуэ,
ИмыщIэт бзэхыж хабзэу
лъагъуныгъэр,
ИмыщIэт и хьэлъагъыр закъуэныгъэм,
И Iэужь псори къэлъэлъэжа гугъэм…
ПсыкIэху и Iуфэм нэщхъыфIэу дыIутт.
Илъэс пщыкIуийм ди ныбжьыр иту арт.
ЗэзыдзэкIар
БИЦУ Анатолэщ.
