Си къежьапIэр си унагъуэрщ, си лъэпкъырщ
Хабзэ хъуауэ, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и филологие институтым илъэс къэс щокIуэкI бжэ зэIухахэм я махуэ. Иджыблагъи къызэрагъэпэщат апхуэдэ зэхыхьэ.
Абыдэ Ланэрэ Бжьыхьэ Саидэрэ. А Iуэхугъуэм ирихьэлIэу институтым зэхиублат бзэм теухуа республикэпсо зэпеуэ. 9 — 11-нэ классхэм щеджэхэм я зэфIэкIхэр къыщагъэлъэгъуат очерк, эссе, усэ тхынымкIэ, IуэрыIуатэмкIэ щIэныгъэ къэхутэныгъэ лэжьыгъэ егъэкIуэкIынымкIэ. Зэпеуэм щытекIуахэр ягъэлъэпIэн мурадкIэ зэхаубла махуэшхуэм кърихьэлIат егъэджакIуэхэр, школакIуэхэр, филологие институтым и студентхэр, щIэныгъэрылажьэхэр. ФранджыбзэмкIэ, инджылызыбзэмкIэ, нэмыцэбзэмкIэ, урысыбзэмкIэ, адыгэбзэмкIэ, балъкъэрыбзэмкIэ зи зэфIэкIхэр къэзыгъэлъэгъуа еджакIуэ цIыкIухэм я пащхьэ къыщыпсэлъащ университетым и ректорым и къуэдзэ Баразбиев Муслим. ТекIуахэм я щIыхь тхылъхэмрэ саугъэтхэмрэ яритыжа нэужь, ар ныбжьыщIэхэм ехъуэхъуащ апхуэдэ ехъулIэныгъэ куэдкIэ я гъащIэр гъэнщIауэ псэуну.
Олимпиадэм и адыгэбзэ къудамэм щытекIуащ Абыдэ Ланэ (Налшык зэчиифIэхэм папщIэ дэт лицей); Мамхэгъ Алёнэ (Шэджэм къалэм дэт езанэ курыт школ); Апажэ Дианэрэ Шэрхъ Миланэрэ (Щхьэлыкъуэ дэт езанэ курыт еджапIэ).
ЕтIуанэ увыпIэхэр хуагъэфэщащ: ШкIахъуэ Каринэ (Лашынкъей дэт етIуанэ курыт еджапIэ); Чэлимэт Ланэ (Лэскэн ЕтIуанэ къуажэм дэт еджапIэ); Бжьыхьэ Саидэ (Налшык зэчиифIэхэм папщIэ дэт лицей); Шыбзыхъуэ Дианэ (Плановскэ къуажэ, етIуанэ курыт еджапIэ); Абазэ Аидэ (Къэхъун дэт езанэ курыт школ); Къущхьэ Моникэ (Щхьэлыкъуэ, езанэ курыт школ);
Зэпеуэм ещанэ увыпIэхэр къыщахьащ ДыщэкI Астемыррэ Хьэмыкъуэ Мухьэмэдрэ (Нартан дэт етIуанэ курыт еджапIэ); ХьэщIэлI Ислъам (Налшык, 27-нэ курыт школ); Бекъшокъуэ Алинэ (Шэджэм къалэ, еплIанэ курыт школ); Къуэныкъуей Динарэ (Лашынкъей дэт езанэ курыт еджапIэ) сымэ.
НыбжьыщIэ зэчиифIэхэм папщIэ Налшык дэт лицейм и 10-нэ классым щеджэ Абыдэ Ланэ и очеркыр ягу ирихьащ къэпщытакIуэхэм. ЦIыхум и къежьапIэмрэ бзэмрэ зэпызыщIэ къарум IэкIуэлъакIуэу тепсэлъыхьащ Ланэ икIи а гупсысэхэр къыщиIуэта лэжьыгъэр фи пащхьэ идолъхьэ:
«Игъэлъ уигу быдэу
уи къежьапIэхэр
Уафэ нэзыр пшэм щимыгъэпщкIу махуэ бзыгъэхэм дыгъэ къухьэпIэмкIэ уплъэмэ, пшэхэм я зекIуапIэ уафэгум лъэIэсрэ жыпIэу уолъагъу зи щыгур махъшэ сыджу дыкъуакъуэ Iуащхьэ абрагъуэ, мылгъурыджей мыткIужхэм я афэ быдэм зэщIиIулIауэ. Ар Iуащхьэмахуэщ. Уэс къабзэ зытелъ бгы уардэхэм я лъапэхэм дежщ Бахъсэныпсым и къежьапIэр. Псым жапIэ къигъуэтурэ лъагъуэ хишам дэту къожэх, абы псыIэрышэ бжыгъэншэхэр къыхэлъадэурэ нэхъ ин мэхъу. Тыншкъым абы и гъуэгуанэр. Сыту жыпIэмэ, къырхэм къелъэлъэх мывэшхуэхэри, цIыхухэм я Iэужь пхъэнкIийри зэран къыщыхуохъу абы и гъуэгуанэм.
Мис апхуэдэ теплъэгъуэ ди нэгу къыщIегъэувэ сурэтыщI Жырыщты А. и сурэт «Бахъсэн и къежьапIэр» зыфIищам. Абы ущеплъкIэ, уигу къегъэкI цIыху гъащIэр, лъэпкъым къикIуа гъуэгуанэр. Псыежэх уэрыр цIыху гъащIэм дауэ зэрепхьэлIэнур? А псым и къежьапIэр хуэдэщ сабийм. Сабий къалъхуар дахэщ, хьэлэлыщэщ, хьэрэмагъ лъэпкъ игу къэмыкIыу, зыщумыгъэнщIу, удихьэхыу. Дахэщ абы щыгъуэ дэтхэнэри, псэ къабзащэщ, дагъуэ лъэпкъ имыIэу. ЦIыхум и хьэлым зеужь зэрагъасэ елъытауэ. Хэти нэпсейщ, дуней псор IэщIэплъхьами и гум зимыгъэнщIыну, хэти дыгъуакIуэщ, къыпэщIэхуэ блэмыкIыну, хэти гущIэгъуншэщ, щысхь имыщIэу, хэти хьэлэлщ, иIэр къуитыну, хэти хьэзырщ дэхуэхам дэIэпыкъуну. Ерыщ щыIэщ, цIыхум я сэбэп зэрихуэу, делэ ерыщ щыIэщ, букIами и мурадым темыкIыну. ЩIыпIэ зэмылIэужьыгъуэхэм щежэх псышхуэхэм хуэдэу, куэд мэхъу цIыхуми хьэл зэхуэмыдэу иIэр.
Iуащхьэмахуэ лъабжьэ телъ уэс къабзэхэр къэткIуурэ зэхуихьэса псыIэрышэр къиукъубеикIыу псышхуэ зыщIыр абы и гъунитIымкIи къыхэлъадэ нэгъуэщI псыежэххэрщ. Апхуэдэу, гъэсэныгъэм къыдэкIуэу, дэтхэнэри и гъуэгум зыщрихьэлIэ цIыхухэмрэ Iуэхугъуэ зэмылIэужьыгъуэхэмрэ абы и гъащIэм IэпапIэ къытранэ, уеблэмэ, и акъылми зрагъэхъуэжыф. Сурэтымрэ цIыху гъащIэмрэ зэслъытурэ, гупсысэ куэдым сыхуашэ. Япэрауэ, сыт а тIури цIэрыIуэ, лъэщ зыщIыр? Псыр къапщтэмэ, цIыхум игу дыхьэ щIыIэтыIагъэмрэ къабзагъэмрэщ, и къару лъэщырщ. Бахъсэн къару къезыт псыIэрышэхэр мыхъуамэ, гъэмахуэ хуабэм игъущIыкIынт, зы ткIуэпси къэмынэу. ЦIыхум къыдэгъуэгурыкIуэ псоми ягъэзащIэ къалэным апхуэдэ дыдэ къару хэлъщ. Ар дауэ жыпIэмэ — цIыхур и щхьэ хуэпсэужкIэ, абы и хъуреягъкIэ фIыуэ илъагъу, къэзылъагъу унагъуэ, ныбжьэгъу къыдэмыгъуэгурыкIуэмэ, абы къигъащIэм зыри мыхьэнэ иIэнтэкъым. Мы гупсысэм сокIри, лъэпкъыр сигу къокI. Лъэпкъри цIыхури зэпыщIащ. Лъэпкъым и гъащIэр цIыхум ейм хуэдэщ. Ауэ лъэпкъым и гъащIэм кIэ иIэкъым, а гъащIэр кIыхь хъунуми зэлъытар абы къыхэкIахэрщ. Бицу Анатолэ и усэ сатырхэм щыжеIэ:
Псалъэжьым жеIэ: «Псы ущефэкIэ —
Ар къызыщIэжым егупсыс…»
Жэфынкъым жыжьэ зы къуршыпс,
ИмыпIмэ ар къурш анэм бгъафэкIэ.
Бахъсэныпсыр къыщожьэ Бахъсэн аузым икIи а щIыпIэм и хьэл-щэн, и теплъэ хыболъагъуэ псыежэхым. Апхуэдэу, Бицум дыкъыхуреджэ лъэпкъым и къежьапIэр тхъумэну, абы и нэщэнэ нэхъыщхьэхэр тIэщIэмыхуу зетхьэну. Ар ди бзэрщ, ди лъэпкъ хабзэрщ.
ЛIэщIыгъуэ блэкIахэм хэпсэухьа ди лъэпкъэгъухэм яхузэфIэкIыр ялэжьащ адыгэхэр дуней псом цIэрыIуэ щыхъун папщIэ. Дэ, нобэрей щIалэгъуалэм, ди адэжьхэм къытхуагъэна тыгъэшхуэр адэкIи едгъэфIакIуэу тхъумэн хуейщ.
«Бзу пэтрэ и бзэр и шырым Iурелъхьэ», — жаIэ. Бзэм хэлъщ лъэпкъым и тхыдэри, и хабзэри. А щыми пэIэщIэ дахуэмыхъуу, ди къежьапIэр ди гум илъу дыпсэуныр къытхэзылъхьэ Iуэхугъуэхэр куэд мэхъу. Япэрауэ, ар унагъуэрщ. СыщыцIыкIум къыщыщIэдзауэ си анэшхуэ-адэшхуэхэм бзэ шэрыуэ дахэ яIурылъымкIэ таурыхъхэр, псысэхэр къызжаIэжырт. Школым адыгэбзэр зджын зэрыщыщIэздзэрэ лъэпкъым и тхыдэм щыщ пычыгъуэхэм щыгъуазэ сыхъуащ, адыгэ тхакIуэхэр зэзгъэцIыхуащ, абыхэм я тхыгъэхэм седжащ. Анэдэлъхубзэм и дахагъэр, абы урипсэлъэфыным фIагъыу пылъыр нэсу къыщызгурыIуар лъэпкъ литературэ тхыгъэхэр джын щыщIэддзарщ. Мы гъэм адыгэ литературэмкIэ дэ дджыхэм ящыщщ Нало Ахьмэдхъан и тхыгъэ хьэлэмэтхэр. Адыгэбзэм и къулеягъымрэ абы и къарумрэ нэхъыбэу къыбгуроIуэ Ахьмэдхъан и IэдакъэщIэкIхэр щыщIэбджыкIкIэ. Ар тхакIуэм и Iэзагъхэм ящыщщ. «Нэхущ шу» романым и пычыгъуэхэр къапщтэмэ, ди къэралыгъуэмрэ лъэпкъымрэ я тхыдэм щыщ Iыхьэхэр къыдигъэщIэжкIэрэ, Налом наIуэу ди нэгу къыщIегъэувэж адыгэ хабзэр зэрызэрахьэу щытар. Апхуэдэу, адыгэ фызышэм ухэтым хуэдэу къегъэлъагъуэ абы хэт щIалэхэмрэ хъыджэбзхэмрэ зэпадзыж хъуэрыбзэхэр, адыгэ пшынэм и макъ лъэщымрэ адыгэ къафэм и дахагъэмрэ зыхыдегъащIэ. ХьэщIэм хуащI пщIэр, унагъуэм илъу щыта хабзэхэр IэкIуэлъакIуэу къыдегъэлъагъу. Нало Ахьмэдхъан зэфIигъэува образхэр фIыуэ дэзыгъэлъагъур абы ябгъэдилъхьа хьэл-щэнхэм къадэкIуэу, ахэр къызэригъэлъэгъуа адыгэбзэ дахэрщ.
«КъуажитI яку дэлъ гъуэгуанэр выгукIэ якIуу щыщыта лъэхъэнэм щыIа хабзэмрэ бзэмрэ нобэ зэхъуэкIыныгъэ щхьэ ягъуэтрэ жыпIэу къамэ Iэпщэм уеIэныр акъылкъым», — жиIэгъат Нало Ахьмэдхъан. Сэ сызэригугъэмкIэ, абы жиIэну зыхуеяр гъащIэм игъуэт зэхъуэкIыныгъэхэр бзэми къызэрылъысыращ. Пэжщ, ихъуреягъкIэ цIыхухэр иропIейтей «глобализацэ» Iуэхугъуэм лъэпкъ мыинхэм къахуихьыну щытыкIэм. А глобализацэм цIыхухэр гъунэгъуу зэрешалIэри, я бзэ, я хабзэ, я культурэ, я гъащIэ псори зэщхь ещI. А Iуэхугъуэр къэзыгъэувыIэфын къару щымыIэу къысщохъу. Апхуэдэу щыщыткIэ, лъэпкъым и нэщэнэ нэхъыщхьэу щыт бзэр зэрытлъэкIкIэ тхъумэжын хуейщ а бзэр зыIурылъхэм.
ЩоджэнцIыкIу Алий и зэманми гузавэ щыIэт анэдэлъхубзэм зегъэужьыным, ар хъумэным теухуауэ. Абы и щыхьэтщ 1925 гъэм къыдэкIа «Къэрэхьэлъкъ» газетым ЩоджэнцIыкIум къытрыригъэдзауэ щыта и тхыгъэр:
Ари кIыфIыгъэм къыхэкIащ
Зы махуэ гуэрым цIыху зыбжанэм сахэту еджэныгъэм и фIыгъэр ягурызгъаIуэрт. Ауэрэ Iуэхур анэдэлъхубзэм нэсащ. Иужьым партийнэхэм ящыщу зыгуэрым жиIащ: «Гъым-шым жысIэу сэ адыгэбзэкIэ сыхуейкъым, сызыхуейр урысыбзэщ». Фегупсысыт, мы псалъэ хьэлъэр жызыIа тхьэмыщкIэр лIыжьщ, илъэс 70-м нэсауэ. Ар адыгэбзэкIэ еджэмэ, мазитIкIэ еджэкIэрэ тхэкIэрэ ищIэнурэ, дунейм щыгъуазэ хъунущ, урысыбзэкIэ еджэмэ, илъэс дапщэкIэ тхэкIэ къудейр ищIэну?
Апхуэдэу зи бзэрэ зи лъэпкърэ зымыдэжыр дауэ цIыху хъун? Мыбы хуэдэ насыпыншэхэм адрей зы къэхъугъуэхэр дремыплъей!
Ар къызыхэкIари кIыфIыгъэращ.
«Игъэлъ уигу быдэу уи къежьапIэхэр,
Ауэ уи гупэкIи гъуэгу пхыш!
Псым къегъуэтыж езым и жапIэхэр,
Нэсыху тенджызми емызэш», — итхащ Бицу Анатолэ. Си къежьапIэр си унагъуэрщ, си лъэпкъырщ. Апхуэдэу щыщыткIэ, си лъэпкъ тхыдэр, щэнхабзэр, бзэр сахуэсакъыу схъумэу ар къыкIэлъыкIуэну щIэблэхэм яIэрызгъэхьэну си къалэну солъытэри, Тхьэм къызигъэхъулIэ!»
ЩОДЖЭН Iэминат.
