Ди адэжьхэр зэрыпсэуар щалъагъунущ
Сэрмакъ къуажэм куэд дэмыкIыу къыщызэIуахынущ «Адыгэ пщIантIэ» зыфIаща этнокомплексыщIэ. Ар къызэрегъэпэщ а жылэм дэт курыт еджапIэ №1-м илъэс 37-кIэ инджылызыбзэмрэ франджызыбзэмрэ щезыгъэджа, «Урысей географие обществэ» жылагъуэ зэгухьэныгъэм хэт, «Додо-клаб» сабий-экологие клубым и унафэщI, эколог цIэрыIуэ Мысырджэн МуIэед. Иджыблагъэ дэ абы зыхуэдгъэзащ.
«Додо-клаб» клубым хэт сабийхэр, я адэ-анэхэр ящIыгъуу.
Жамбей Альберд чы еху.
— МуIэед, уи гъэсэнхэр уи гъусэу мы зэманым фи къуажэм жыджэру щызэтевухуэ комплексыр дэнэ нэвгъэса?
— Ди къэралым и щыхьэр Мэзкуу нэгъабэ и щэкIуэгъуэ мазэм Урыс географие обществэм и зэхуэсышхуэрэ и фестивалрэ щекIуэкIащ. Абы сыщыIэу сызэупщIыжауэ щытащ: «Мыбы хуэдэ зэхыхьэхэр ди щIыналъэми къыщызэдгъэпэщ щIэмыхъур сыт?» — жысIэри. Сэрмакъ къуажэ къэзгъэзэжа иужькIэ, абыкIэ си гупсысэр къыздаIыгъащ си деж къакIуэ цIыкIухэм я адэ-анэхэми, дэнэкIи щызиIэ си ныбжьэгъуфIхэми. «Iуэху мыублэ блэ хэсщ» жыхуаIэрати, ед- гъэжьа лэжьыгъэм кIуэ пэтми нэхъри зедгъэубгъуурэ дыкъекIуэкIащ икIи зыхуэдгъэувыжауэ щытахэм я нэхъыбапIэр мы зэманым ирихьэлIэу зэфIэдгъэкIащ. «Адыгэ пщIантIэ» комплексым и къызэIухыныр мы гъэм нэхъ тезгъэхуэну сыщIыхуейр си адэшхуэ Тохъутэмыщ къызэралъхурэ илъэси 150-рэ ирокъури аращ.
И къуэрылъху МуIэед къызэриIуэтэжымкIэ, Тохъутэмыщ узэщIакIуэт, щIэныгъэшхуэ зыбгъэдэлът, тхыдэмрэ хабзэмрэ хуабжьу хуэсакъ адыгэлIт, гугъу дыди демыхьу франджызыбзэри тыркубзэри зригъэщIауэ щытат. Адэшхуэр Истамбыл и мыдрисэм щеджащ, къиуха иужьи къыщынэну къелъэIуат. Ауэ абы и Хэкур зыпищI щыIэтэкъыми, щалъхуа жылэм къигъэзэжащ.
— Си адэшхуэр Мэккэ-Мадинэ плIэнейрэ кIуащ, — къыпещэ адэкIэ и псалъэм Мысырджэн МуIэед. — 1902 гъэм Къэбэрдейм икIыу хьэжыщI кIуауэ щыта шу 40-р езышэжьауэ щытари аращ. ЗекIуэм абы мыIэрысей, кхъужьей жыгыщIэхэр къыздришащ. А жыгхэр хущхъуэ хуэныкъуэкъым. Абыхэм иджыри къэс пхъэщхьэмыщхьэ къапокIэ. МыIэрысэхэр удзыфэщ икIи IэфI дыдэщ, кхъужьхэри апхуэдэщ. А жыг хадэращ «Адыгэ пщIантIэ» ухуэныгъэр къыщызэдгъэпэщри. Абы щыдгъэлъэгъуэнущ ди япэ итахэм зыщатIагъэу щыта щыгъынхэр, зэрахьэу щыта Iэмэпсымэхэр. УвыпIэ щхьэхуэ щыхухэтхынущ си адэшхуэр зыбгъэдэсу щыта Iэнэм, и щыгъынхэр зыфIидзэу щыта шкафым, и тхылъхэр щигъэтIылъыжу къыдекIуэкIа пхъуантэ цIыкIум, и упщIэ пыIэ текъуэу щытам, и пхъэ гуахъуэм, унагъуэм Iэ лъэныкъуэкIэ щагъэлажьэу щаIа щхьэл цIыкIум. ИужьреймкIэ дэри хьэщIэхэм дахуэхьэжэну ди гугъэщ. Гуэдзыр яущэбу зэрыщыта щIыкIэр къэбгъэлъэгъуэну гугъущ, ауэ нартыху зэрахьэжу щыта Iэ щхьэлыр дэтхэнэми езым игъэкIэрэхъуэфынущ, иужькIи а хьэжыгъэм къыхэщIыкIа мэжаджэр ишх хъунущ. Дауи, сыт щыгъуи къыддекIуэкI пIастэри. А псори хохьэ ди комплексым… ПщIантIэм гъавэ хъумапIэ цIыкIурэ унагъуэ жьэгурэ дэтынущ. Къыдыхьэхэм ялъагъунущ ди япэ итахэр зэрыпсэуар. Дэ тхъумащ илъэсищэ ипэкIэ траха сурэтхэри. Къетхьэжьа Iуэхум ди лъахэгъухэм ямызакъуэу, нэгъуэщI щIыналъэхэм къикIхэри зэрыдихьэхынур си фIэщ мэхъу. Ар сабийхэм щIэгъэкъуэн яхуэхъунущ щалъхуа лъахэм и тхыдэр нэхъыфIу зрагъэщIэнымкIэ, нэгъуэщI щIыналъэхэм щыщу зыплъыхьакIуэ ди деж къакIуэхэм адыгэм и къекIуэкIыкIам теухуауэ щIэ гуэрхэр зрагъэлъагъунымкIэ.
Иныжьыкхъэ
Мы Iуащхьэм, пирамидэ теплъэ зиIэм, Сэрмакъ ущыдэлъадэкIэ уIуоплъэ. Абы теухуа хъыбархэм ящыщ зыщ Мысырджэным адэкIэ дызригъэдэIуэжар.
— 1908 гъэм, пащтыхьым и зэманым, урысей археологхэм «Кавказ экспедицэ» зыфIаща зекIуэ къызэрагъэпэщауэ щытащ. Абы хэта щIэныгъэлIхэр Бабыгуей къуажэ (апхуэдэущ а зэманым Сэрмакъ зэреджэу щытар) къэкIуат, жылэм пэгъунэгъуу щыт Иныжьыкхъэ Iуащхьэжьым и лъабжьэр щIатIыкIын я гугъэу. Iуэхум хэзымыщIыкI бысымхэм къахуэкIуа хьэщIэхэр гуапэу щрагъэблэгъащ Пылхэ Елмырзэ иригъэщIауэ щыта щхьэл абрагъуэм — абы и етIуанэ къатырт цIыху куэд зыщIэхуэнури, къахуэкIуахэр нэхъ гъэхьэщIэгъуафIэ щыхъунури. ЗэрагъэхъыбарыжымкIэ, а щхьэлым зэуэ цIыхуи 100-м нэблагъэ щIэхуэу щытащ.
Мысырджэн МуIэед къызэриIуэтэжымкIэ, археологхэм я мурадыр и адэшхуэм къахузэпиудауэ щытащ: «Гуэныхь пылъщ, апхуэдэ фэзгъэщIэнукъым!» — жиIэри. Тохъутэмыщ абы щыгъуэ къуажэм я хьэжыт, чэнджэщакIуэ зыхуэкIуэхэм ящыщти, къыхилъхьамкIэ хьэщIэхэри къуажэдэсхэри къигъэдэIуэфащ, Iуащхьэри, зэреIуса щIагъуэ щымыIэу, апхуэдэ щIыкIэм тету къызэтригъэнауэ щытащ. ГъэщIэгъуэныракъэ, а тIэкIу зыкIэщIэтIыхьа щIыпIэм деж, щыгум и зэхуэдитIымкIэ ухуеплъыхмэ, ноби хэмыгъуэщэжауэ бжьыгъэ телъщ.
Ди Iуэху бгъэдыхьэкIэр яфIэгъэщIэгъуэнщ
— МуIэед, хьэпшып гуэрхэмкIэ къыпхуэупсэу, къепхьэжьа Iуэхур къыбдэзыIыгъ щыIэ?
— «Адыгэ пщIантIэ» комплексыр зэрызэтедухуэр къыщалъагъум, «а уи хьэпшыпхэм дыдейхэри яхэлъхьэ, ди лIакъуэм и цIэкIэ» жаIэу Iэмэпсымэ, хьэпшып гъэщIэгъуэнхэр къытхуэзыхьаи щыIэщ. Апхуэдэхэм фIыщIэшхуэ яхудощI, къахьахэри ди гуапэу къаIыдох, коллекцэми хыдолъхьэ, щыдгъэлъагъуэкIи дэтхэнэми къызыбгъэдэкIа лъэпкъым и цIэр тетынущ. «Адыгэ пщIантIэм» цIыху щэджащэхэм, тхыдэм зи цIэр фIыкIэ щыIуахэм теухуа зэIущIэхэр, диспутхэр, гъэлъэгъуэныгъэхэр щедгъэкIуэкIынущ. Псори зытеухуэжар зыщ: къытщIэхъуэ щIэблэр адыгэхэм ди хабзэм, тхыдэм, щэнхабзэм щыгъуазэ щIынырщ, дыкъэзыухъуреихь дунейм хуэсакъын зэрыхуейм щIэпIыкIынырщ.
— Къэрал кIуэцI туризмэм зегъэужьынымкIэ этнографие унэтIыныгъэм мыхьэнэшхуэ иIэщ. Апхуэдэ теплъэ зиIэ уи лэжьыгъэр адрейхэм сыткIэ къащхьэщыкIрэ, МуIэед?
— Зы унагъуэм и къекIуэкIыкIар ди тегъэщIапIэу дэ къыдогъэлъагъуэ лъэпкъ псом и тхыдэм щыщ пычыгъуэхэр. Псори зэрыщытам хуэдэу зэрызэфIэдгъэувэжыным яужь дитщ. Экспонати 100-м щIигъур ди адэшхуэхэм, абыхэм я адэжхэм я деж къикIри ди деж къэсащ. Адыгэхэм (шэрджэсхэм) къадекIуэкIа ухуэкIэм тету псэуалъэхэр зыдогъэпэщыж. Ар хуабжьу лэжьыгъэ гугъущ, зыхузэфIэкIынури закъуэтIакъуэххэщ. Апхуэдэ IэпщIэлъапщIэхэр Лашынкъей къуажэм къыщыдгъуэтащ. Ахэр Къуэдзокъуэ Анзор, КIэбышэ Iэниуар сымэщ. Абыхэм ди япэ итахэм я IэщIагъэр ящыгъупщакъым. Мэзыдэм и къудамэхэм къыхащIыкIа чийм ятIэ щахуэри, унэм и блыпкъыр ягъэув, иужькIэ абы къамылыщхьэ тралъхьэ. Чий пхуныр хуабжьу лэжьыгъэ къиинщ, пэщэщэнейщ, къудамэхэр захуэу икIи тыншу пIуэнтIэфу щытын хуейщ. Ахэр «къэзыгъэIурыщIэфыр» IэщIагъэлI Iэзэхэращ. Лэжьыгъэр зэрекIуэкIым кIэлъыплъу щыт сабийхэм ялъагъур хуабжьу яфIэтелъыджэщ. ЗэрытщIэщи, ахэр зыгуэрым дебгъэхьэхыну тыншкъым, — жиIащ МуIэед.
«Додо-клаб» клубыр къызэрызэригъэпэщрэ блэкIа илъэс 30-м къриубыдэу, иригъэкIуэкIа дерсхэмкIэ Мысырджэным къызэщIиубыдащ Сэрмакъ къуажэ дэт школищым я еджакIуэхэу псори зэхэту минитIым щIигъур. Абыхэм ящыщ куэдым иужькIэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ зрагъэгъуэтащ географие, биологие, нэгъуэщI унэтIыныгъэхэмкIи.
— Ауэ аракъым нэхъыщхьэр, — къыпещэ адэкIэ и псалъэм МуIэед. — Псом япэу цIыхухэм къагурыгъэIуапхъэр щIыуэпсыр, щалъхуа лъахэр яхъумэфу, хабзэфIхэр зыщамыгъэгъупщэу дунейм тетын зэрыхуейращ. Зэгуэр, цIыкIухэмрэ дэрэ, ди хадэхэм щыхэтсэри, пион удзым и лIэужьыгъуэ кIуэдыжхэм ящыщ зы къедгъэлауэ щытащ. Псы ежэххэм я Iуфэхэр щIэх-щIэхыурэ догъэкъабзэ. Апхуэдэ щапхъэхэмкIэ къыдогъэлъагъуэ ди Iуэху бгъэдыхьэкIэр зыхуэдэр. Сабийхэм я адэ-анэхэри къыщыздашэ куэдрэ къохъу. Ахэри едгъэкIуэкI дерсхэм яфIэгъэщIэгъуэну йодаIуэ, псом хуэмыдэжу адыгэ лъэпкъым и псэукIам, и къекIуэкIыкIам теухуахэр. Мы зэманым школакIуэхэмрэ дэрэ жьэгу зэрытщIыну мывэхэр Балъкъ и Iуфэхэм къыщыхыдох. Ахэр дахэщ, зэмыфэгъущ. Дэтхэнэ адыгэ унагъуэми фIэкIыпIэ имыIэу къыдэгъуэгурыкIуэу щыта жьэгур абыхэмкIэ зэфIэдгъэувэжынущ. Сабийхэр мы Iуэхуми хуабжьу дехьэх. «Адыгэ пщIантIэм» дэтынущ къуажэр къызэзыгъэпэщауэ щыта пщы Бабыгу и лъэпкъ дамыгъэри. Ар адыгэ бэракъым зыкъомкIэ ещхьщ.
— «Этнографие комплекс» жывмыIэу, «музейкIэ» феджэ щхьэ мыхъурэ?
— ЦIыхухэр нэхъыбэу дэзыхьэхыр зыри зыхэмыIэбауэ къалъытэ щIыуэпсыращ. Ди комплексым къызэщIеубыдэ унэтIыныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэр — экспозицэр, щэнхабзэ центрыр, псэуалъэ ухуэныгъэхэр, адыгэ пщэфIапIэр, нэгъуэщIхэри.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
