ХузэфIэкIар мащIэкъым
Мэлыжьыхьым и 22-м Ленин (Ульянов) Владимир (1870 — 1924 гъгъ.) къызэ-ралъхурэ илъэси 150-рэ ирикъунущ. Абы и цIэр Iуэхугъуэшхуэ куэдкIэ XX лIэщIыгъуэм и тхыдэм къыхэнащ. Апхуэдэхэм ящыщщ Октябрь революцэм и пашэу зэрыщытар, дуней псом япэу социалист къэралыгъуэ ин дыдэ зэрыщиухуар, Урысейм ис лъэпкъхэм я Iуэхухэр зэрахуэжыну Iэмал зэраритар, нэгъуэщIхэри.
Иужьрейм и щапхъэщ 1921 гъэм фокIадэм и 1-м Къэбэрдей автоном областыр (иужькIэ, 1922 гъэм, Къэбэрдей-Балъкъэр автоном область ящIыжащ) къызэрагъэпэщауэ зэрыщытар. ЛэжьакIуэбэм ар ягу къызэринар цIыхухэр зэхуэдэу гъэпсэуным и лъабжьэр зэригъэтIылъарщ, зыхузэфIэкIым хуэмыщIахэр къызэригъэсэбэпым зэрыпэщIэуварщ, лъэпкъ хэутэнрэ зауэрэ къемыкIуэкIыу щIыным и телъхьэ зэрыхъуарщ. Псалъэм папщIэ, мамырыгъэмрэ щIымрэ ятеухуа декретхэр, ЛэжьакIуэхэм я хуитыныгъэхэм я декларацэр, нэгъуэщI дэфтэрхэри цIыхубэр куэд щIауэ зыпэплъа хъуапсапIэт.
Тхыдэджхэм зэратхымкIэ, Лениныр хэкупсэ хъуныр къыщыхъуа унагъуэм щилъэгъуа щапхъэм къыхэкIат. Абы и нэгу щIэкIат и адэ Илья цIыху къызэрыгуэкIхэм, ахэр зыщыщ лъэпкъ емылъытауэ, щIэныгъэ яхэлъхьэным и гъащIэ псор зэрытриухуар.
Лениным и унафэм щIэту япэ совет Конституцэр зэхагъэувауэ щытащ. Граждан зауэр иуха нэужь, абы цIыхубэ хозяйствэр къэIэтыжыным псори къыхуриджащ. РКП (б)-м и 10-нэ зэхуэсым (1921 гъэм и гъатхэпэм) къыщащтат Лениным зэхигъэува, экономикэ политикэм зэрызрагъэужьыпхъэ программэщIэр (НЭП). Совет Социалист Республикэхэм я Союз (СССР) лъэщыр къызэгъэпэщыным и жэрдэмщIакIуэт, электрофикацэм и лъабжьэр зыгъэтIылъа ГОЭЛРО планыр и нэIэм щIэту яригъэгъэзэщIащ.
Шэч хэмылъу, мыхьэнэ зиIэ нэгъуэщI зэхъуэкIыныгъэхэри къэралым къыщыхъуащ а зэманым, цIыхубэр зыужьыныгъэм и гъуэгум тришэу. Ауэ зыщыдгъэгъупщэ мыхъунур лъэпкъ псоми зэхуэдэ Iэмал, нэхъыщхьи нэхъыкIи щымыIэу, зэрыратар арагъэнущ.
Урысей къэралыгъуэм ис лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэ куэдым Совет властым и фIыгъэкIэ я лъэпкъ-щэнхабзэ Iуэхухэр ирагъэкIуэкIынымкIэ, я анэдэлъхубзэхэм зрагъэужьынымкIэ Iэмал нэхъыбэ ягъуэтащ. Курыт школхэм, урысыбзэм и мызакъуэу, адрей лъэпкъыбзэхэмкIи щрагъаджэ хъуащ, лэжьэн хуей адэ-анэм зыщIагъэкъуэн папщIэ, сабий гъэсапIэхэр къызэIуахащ.
И тетыгъуэм фIыуэ илэжьахэм и гугъу щащIкIэ, тхыдэджхэм къыхагъэщ Ленин Владимир сыт щыгъуи лъэпкъ Iуэхум гулъытэ ин зэрыхуищIар — цIыхухэр я анэдэлъхубзэкIэ зэрыпсэлъэным, я щIэблэм ар ирагъэщIэным, анэдэлъхубзэхэмкIэ газетхэмрэ журналхэмрэ къыдагъэкIыным, къищынэмыщIауэ, лъэпкъ жылагъуэ зэгухьэныгъэхэр къызэрагъэпэщыным. Лениным лъэпкъхэм зэрызаужьыну псомкIи хуитыныгъэ яритат. ИлъэситIым, 1918 — 1919 гъэхэм, къриубыдэу къэралым къыщыунэхуат щIэныгъэ-къэхутакIуэ институт 33-рэ. 1919 гъэм къызэIуаха «Дунейпсо литературэ» тхылъ тедзапIэм 1924 гъэ пщIондэ томи 120-рэ къыдэгъэкIыным хуигъэхьэзырыфат. Апхуэдэуи, 1897 гъэм елъытауэ 1920 гъэм щIэныгъэ зиIэхэм процент 30-кIэ хэхъуауэ щытауэ къагъэлъагъуэ.
Ленин Владимир къэралым и пашэу зэрыщыта пIалъэр къапщтэмэ, илъэси 7 къудейт (1917 гъэм къыщыщIэдзауэ 1924 гъэ пщIондэ, илъэситхууи къэбгъэлъагъуэ хъунущ — уIэгъэ хьэлъэ щыхъуа 1922 гъэм нэс), абы хузэфIэкIар мащIэу пхужыIэнукъым.
БАГЪЭТЫР Луизэ.
