Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Шхыныгъуэхэр
Адыгэ лы гъэжьэкIэ
ЛыпцIэр зэпаупщI г 35-40 хъууэ. Адыгэ бжьын плъыжь цIыкIур яукъэбз, лыри бжьынри псы щIыIэ-кIэ ятхьэщIри дзэху тепщэчым иралъхьэ, шыгъу, шыбжий сыр хаудэри фIыуэ зэIащIэж. И щхьэр тепIауэ щIыIапIэм деж щагъэт дакъикъэ 15-20-кIэ. ИтIанэ лы тыкъыр цIыкIухэри бжьынри хъыдан гъущэкIэ ялъэщI. Щагъэжьэнум и деж япэщIыкIэ дзасэм лы тыкъыр фIалъхьэ, итIанэ бжьын псо, апхуэдэурэ дзасэм фIэз ящI, и кIэ дыдэм фIэлъын хуейр лы тыкъырщ. Пхъэ мафIэ дэпкIэ, дзасэр ягъэкIэрахъуэурэ, ягъажьэ, лыр хьэзыр, тхъуэплъ дахэ хъухукIэ. Дзасэм къыфIалъэфри пщтыру тепщэчым иралъхьэ. Дашх пIастэ, мырамысэ, чыржын, хьэлIамэ, щIакхъуэ. Шэ хуабэ трафыхьыж. Сэбэпышхуэ яхуохъу псчэрейхэм, Iупс бзаджэ зиIэхэм, щIыIэ зыхыхьахэм.
Халъхьэхэр (цIыхуитI Iыхьэ):
мэлылу — г 250-рэ;
адыгэ бжьын плъыжь цIыкIуу — г 150-рэ;
шыгъуу, шыбжийуэ — узыхуейм хуэдиз.
Къаз лыбжьэ
Къазыр пшэрыщэмэ, нэхъ къыхащIыкIыр лыбжьэщ. А ерыскъыр IэфIщ, шхыгъуафIэщ. Къаз гъэкъэбзар ятхьэщI, зэпкърыхауэ шыуаным иралъхьэ, щIигъанэ къудейуэ псы щIыIэ щIакIэ, шыгъу хадзэри, мафIэм трагъэувэ. Псыр къытрагъэкъуалъэри, тхъурымбэр чымчыркIэ къытрах. ИужькIэ мафIэ ешэхам тету и щхьэр тепIауэ щабэ хъуху ягъавэ. Хьэзыр зэрыхъуу къыхахыжри, фалъэм е шыуаным иралъхьэ, и щхьэр трапIэри шыпс ящIыху щагъэт. Шыпс ящIын щхьэкIэ лэпс дагъэр къытрах, шыуан гъущэм иракIэ, мафIэм трагъэувэри тIэкIу къагъавэ, лым хэт псыр къыхагъэкъуэлъыкIын щхьэкIэ. Дагъэр къагъэплъ, абы тыкъыр цIыкIуурэ упщIэта бжьыныщхьэ халъхьэ, гуэдз хьэжыгъэ ухуэнщIа хакIутэжри, чымчыркIэ зэIащIэурэ, дакъикъи 2-3-кIэ ягъэлыбжьэ. Лэпс за мыпщтыр дыдэ хакIэри, зэпымыууэ зэIащIэурэ, дакъикъэ 20-25-кIэ ягъавэ. Шыпсыр хьэзыр зэрыхъуу къытрахыжри тIэкIу ягъэупщIыIу, пщтрагъыр градус 60-м нэсыху. ИтIанэщ бжьыныху убар, джэдгыныр, шыбжий сыр хьэжар щыхалъхьэр. Апхуэдэу щIащIыр бахъэ пщтырым и гъусэу мэ дахэр мыкIуэдын щхьэкIэщ. Шыуаныщхьэр трапIэжри, дакъикъи 5-10-кIэ щагъэт. Iэнэм щытрагъэувэкIэ шыпсыр тепщэчым иракIэ, къазыл Iыхьэхэр абы халъхьэж. Нэхъ докIу мэжаджэ, чыржын, пIастэ, щIакхъуэ.
Къубатий Борис.
Пасэрей бзылъхугъэ цIэрыIуэхэр
Тыргъэтауэ — мэуэт нэрыбгей
Адыгэ тхакIуэ, усакIуэ, драматург IутIыж Борис и Iэдакъэ къыщIэкIащ «Тыргъэтауэ» пьесэ цIэрыIуэр. Абы къыщыIуэтащ адыгэхэр къызытехъукIа мэуэтхэм ящыщ бзылъхугъэ Тыргъэтауэ и гъащIэр къызэрекIуэкIар. Къэбэрдей драмэ театрым щагъэуват спектаклыр икIи илъэс куэд щIауэ догъэщIагъуэ а бзылъхугъэм и образ гъуэзэджэр. Куэдым ящIэркъым IутIыжым ар къигупсыса мыхъуу, пэж дыдэу тхыдэм къыхэщыж пащтыхь гуащэм и гъащIэм щыщ пычыгъуэу къызэриIуэтэжар. Ауэ пьесэм къыщыгъэлъэгъуа кIэухым хуэдэкъым Тыргъэтауэ и хъыбарым иIар.
Ди эрэм и пэкIэ 388 гъэм къалъхуащ Тыргъэтауэ икIи синдхэм япщ Джэгъэтей и щхьэгъусэу щытащ. Илъэс куэдкIэ зэдэпсэуащ а тIур, фIыуэ зэрылъагъуу, быни зэдагъуэтауэ. А зэман жыжьэм тенджыз ФIыцIэм и Iуфэм деж къэтIыса алыдж Боспор пащтыхьыгъуэм и тет Щэтир синдхэмрэ мэуэтхэмрэ къезауэрт я щIыр иубыдыну хуейуэ. Тыргъэтауэ и адэм нэгъуэщI бын иIэтэкъым, езыр жьы дыдэ хъуати, ипхъу закъуэр мэуэтыдзэм и пашэу зауэм щыIащ. Тыргъэтауэ джатэр апхуэдизкIэ Iэзэу игъэIэкIуэлъакIуэрт, лIыгъэ игъэлъагъуэу зауэрти, зауэлI нэхъ лъэрызехьэхэм зыкIи къакIэрыхуртэкъым. Иужьрейуэ зекIуэм мэуэтхэм текIуэныгъэр къыщахьауэ, алыджхэм я дзэм щыщу зы зауэлI закъуэ фIэкI къэмынэу (хъыбарегъащIэу Щэтир деж яутIыпщыжауэ арат), зэрыщыткIэ зэтраукIэри, къагъэзэжат. Тыргъэтауэ и адэр игъэгуфIэри, и щхьэгъусэмрэ и къуэмрэ деж кIуэжащ.
Куэд дэмыкIыу, Щэтир дзэ зэхуишэсри синдхэм къатеуащ. «Уи щхьэгъусэр я пашэу мэуэтхэм си дзэр зэтраукIащ. Силъ сщIэжыну сыкъэкIуащи, е уи щхьэгъусэр дыукIынущ, е синдхэм зауэ фыдощIылIэ», — жиIэу, Щэтир щытригъэчыныхьым, и лъэпкъыр ихъумэжу Джэгъэтей и щхьэгъусэр хытIыгум иригъашэу, лIэжыху абы щаIыгъыну гурыIуащ пащтыхьым. Апхуэдэуи ящIащ. Щхьэгъусэншэу къэна Джэгъэтей мамыркIэ зэгурыIуэны- гъэ кърищIылIэу, Щэтир и пхъур синдыпщым щхьэгъусэу къритащ. Абдежым Синдикэр Боспорым и дамэгъу хъуащ.
Зи щхьэгъусэр зэпцIыжа, къызыщхьэщымыжа, хейуэ лей къызытехьа Тыргъэтауэ илъэс зыбжанэкIэ хытIыгум щаIыгъауэ, гъэпцIагъэкIэ щIэпхъуэжри, и дыщым игъэзэжащ. И адэр дунейм ехыжауэ ирихьэлIэжри, тетыгъуэр къызы-лъыса пащтыхьым дэкIуэжащ ар. Тыргъэтауэ илъэс зыбжанэкIэ мэуэтыдзэр къызэригъэпэщщ, Синдикэм теуэри, илI къепцIыжам и дзэр зэтрикъутащ. Абдежи къыщымыувыIэу, и гъащIэр зэхэзыгъэзэрыхьа Щэтир и къэралыгъуэм ебгъэрыкIуэу щIидзащ. Зэуэ къэралыгъуэр хузэтекъутэнутэкъыми, щIэх-щIэхыурэ теуэу арат. Апхуэдэурэ, боспорыдзэр мащIэ щыхъум, Тыргъэтауэ зэрытекIуэнур къащыгурыIуэм, Щэтир и къуэр гъэру къаритащ икIи мамырыгъэ зэращIылIэну къэлъэIуащ. Нэрыбгейр абы арэзы техъуат, ауэ Щэтир аргуэру ебзэджэкIащ — Тыргъэтауэ деж лъэIуакIуэ кIуа хуэдэу, лIыукIитI иутIыпщри. ЛIыукIхэм пщэрылъ къыхуащIа Iуэхур ягъэзащIэу, Тыргъэтауэ теуат, зым и джатэр кърихри цIыхубзым хиIунуи хэ-тат, ауэ нэрыбгейм бгырыпх бгъуэшхуэ щIэпхауэ къыщIэкIри, абы ихъумат. БзаджащIэхэр яубыдри, къэзыгъэкIуари къызыкIэлъыкIуам и пэжыпIэри кърагъэIуэтащ.
Арати, Тыргъэтауэ Боспорым теуэри, Щэтир гуауэмрэ бампIэмрэ ихьыжыху езэуащ. Щэтир дунейм ехыжа нэужь, абы и къуэ Горгипп пащтыхьыгъуэр къыщылъысым дуней фIыгъуэр саугъэту Тыргъэтауэ къыхуригъашэри, мамырыгъэм щIэлъэIуну къыхуэкIуауэ щытащ икIи абдежыращ зауэм щыщигъэтар.
Тыргъэтауэ зыдэкIуэжам зыпхъу хуигъуэтыжат, ари и анэм хуэдэу зауэм, Iэщэм хуэIэижьу щытауэ жаIэ. Зэанэзэпхъум я кIуэдыжыгъуэ хъуар щIыхъей шынагъуэщ. Тенджыз ФIыцIэм и Iуфэр екIуэкIыу IуилъэсыкIауэ щытащ а щIыхъейм кърикIуа псыдзэм. Бгылъэм нэмысу, псыдзэм ихьахэм ящыщщ Тыргъэтауэ. Ар щыпсэуа щIыпIэр зыхуэзэр иджырей Анапэращ.
Фырэ Анфисэ.
ГушыIэ
Уи деж и закъуэкъым
Дохутырымрэ абы и деж зыщызыгъэхъужа сымаджэмрэ шхапIэ гуэрым щызэрихьэлIащ. Махуэ бжыгъэ и пэ зэIэза лIыр фадэ ефэу здэщысым, дохутырыр къэуIэбжьащ.
— Хьэсэн, махуэм грамми 100 нэхъыбэ уемыфэну бжесIатэкъэ, — жиIащ дохутырым.
— Къысхуэгъэгъу, ауэ сэ уи деж и закъуэкъым зыщызгъэхъужыр…
Псалъэжьхэр
Лэгъупыр нэкIэ къегъавэ
ЗыхуащIэ нэхърэ зыщIэф.
Къуалэр лы щигъуэтым щохуарзэ, уэркъыжьыр былым щигъуэтым щопсых.
КIэкъинэ IэфIщ.
Лэгъупыр нэкIэ къегъавэ.
Хамэ ущие тхьэмахуэщ, хабзэ хьэху махуищщ.
Нэм и узыр нахуэщи, гум и узыр щэхущ.
Бгъэплъыщэмэ, мывэри зэгуоуд.
Бжэн щынэ къилъхуркъым.
Бзум и лым хуэдэщ и лэпсри.
Дунейр шэрхъщи мэкIэрахъуэ.
Зывгъэдахэ
Напэр къегъэщIэрэщIэж
Бзылъхугъэм и теплъэр дахэ зыщIхэм ящыщщ напафэр къабзэу, зэлъагъэхэр имыIэу щытыныр. Абы папщIэ пщыхьэщхьэхэм унэм щагъэхьэзыр зэхэлъхэр хуабжьу сэбэпщ.
Напафэр гъущэ, укъуей хъуамэ, мыпхуэдэ зэхэлъ пщIы хъунущ.
Халъхьэхэр: зы джэдыкIэм и кугъуэр, сэхуран дагъэу зы бжэмышхыш-хуэ, фо пIащIэ бжэмышхышхуэ.
Зэрагъэхьэзырыр: а псори зэхыболъхьэри, зэщыщ хъуху зэIыбощIэ.
Къызэрагъэсэбэпыр: бжьэхуц е щеткэ щабэкIэ напэмрэ пщэмрэ щыбохуэ. Ар дакъикъэ 20-25-рэ хуэдизкIэ кIэрылъа нэужь, псы хуабэм хэщIа бжьэхуцкIэ кIэрыбохыж.
Мы зэхэлъыр махуитI-щыкIэ урикъун хуэдэу пщIыуэ, щIыIалъэм щыпхъумэ хъунущ. Мазэрэ ныкъуэкIэ зы тхьэмахуэм 1-2 хуэдизрэ зыщыпхуэ-мэ, напафэр нэрылъагъуу къигъэщIэрэщIэжынущ. Абы хэлъ фом фэр витаминхэмрэ аминокислотахэмкIэ «егъашхэ», джэдыкIэ кугъуэмрэ дагъэмрэ витамин F-кIэ къызэрегъэпэщ.
Фомрэ глицеринымрэ
Фомрэ глицеринымрэ къыхэщIыкIа зэхэлъым напафэр егъэкъабзэ икIи къегъэщIэращIэ.
Халъхьэхэр: форэ глицерину бжэмышх цIыкIу зырыз, псы щIыIэу бжэмышх цIыкIуитI, хьэжыгъэ бжэмышх цIыкIу.
Зэрагъэхьэзырыр: фор, глицериныр, псыр зэхыболъхьэри, фIыуэ зэIыбощIэ. Абы хьэжыгъэр хыбокIутэри, хыбогъэзэрыхь.
Къызэрагъэсэбэпыр: бжьэхуцкIэ напэм щахуэри, дакъикъэ 15 хуэдиз дэкIа нэужь, псы хуабэкIэ ятхьэщIыж.
Тхьэмахуэм къриубыдэу тIэу зыщыпхуэурэ мазитI хъуа нэужь, мазищ дыбогъэкIри, иджыри зэ зыбохьэлIэ.
Къэбарт Мирэ.
Сосрыкъуэрэ Бэдэхрэ. Сурэтыр ПэтIуащIэ Феликс ищIащ.
ЗэвгъэцIыху
Сэфият и усэхэр
Абрэдж Сэфият Адыгэ Республикэм щыщ сабий тхакIуэ цIэрыIуэщ. Абы и усэхэр, таурыхъхэр, пьесэхэр мызэ-мытIэу къытехуащ «Адыгэ макъ» газетым, «Вагъуэбын» сабий журналым, урысыбзэкIи тхылъитI дунейм къытехьащ. Сабий усакIуэр илъэс куэдкIэ Мейкъуапэ дэт курыт еджапIэ №3-м егъэджакIуэу щылэжьащ. Абы и IэдакъэщIэкIхэр теухуащ хэкум, щIыуэпсым, сабиигъуэм.
Абрэдж Сэфият УФ-м и ТхакIуэхэм я союзым 2012 гъэ лъандэрэ хэтщ.
Си шы къарэм жыжьэ сехь
Сэ къызжаIэ махуэ къэс:
— Сыту дэгъуэу шым утес!
Сэ къызжаIэр сигу ирохь,
Си шы къарэм жыжьэ сехь.
И соку Iувыр жьым зэрихьэу,
Пщэдджыжь къэси гъуэгу дытохьэ,
Гъуэгур икъукIэ кIыхьщ, къиинщ:
Дуней псор дэ къытпэщылъщ…
Си хэкужьым, сядэм, сянэм,
Сэ сахуэзэшащ.
ФIыуэ слъагъухэм сапэIэщIэщ,
Си шы къарэм куэд ижащ.
КIыкъ-кIыкъ-кIыкъ,
тIыкъ-тIыкъ-тIыкъ,
Ди хэкужь дыкъэсыжащ.
Сядэ-сянэм я гуфIэгъуэщ.
Шхынхэр куэду схузэблах,
Си шым щабэу Iэ дызолъэ,
И жэрагъыр згъэунэхуащ.
КъыщысщIам абы и пIалъэ,
Пхъэ джэгуалъэу къыщIэкIащ.
Шы джэгуалъэр зейр сабийщ,
Дызэреджэр ТIэхьир цIыкIущ.
Къыу хужьхэр
Бжьыхьэ махуэу къыуху хъушэр
Псыхъуэ ныджэм щыслъэгъуащ:
Къыухэм дамэхэр щIаупскIэрт,
Я пщэху лантIэхэр къагъафэрт.
Гъуджэм хуэдэу псы ежэхым
Къыу сурэтхэр къабзэу къощ.
ЛIэщIыгъуищэ зэднэкIахэм,
Къыухэр цIыхухэм яхъумащ.
Къыуху къуалэм я дахагъэр
Дауэ пхуэгъэпщкIунт?!
Къыуху къуалэр мащIэ мэхъур
Я дахагъэм токIуэдэж.
Хъарбыз плъыжьыр
Дадэ хъарбызышхуэ
Хадэм кърихащ.
И дахагъэр тлъагъури,
Ди нэр тIэпихащ.
Хъарбыз кусэ щхъуантIэр
Топ-зэпэхъурейщ.
Хъарбыз щIыIэ зышхыр
Хуабжьу ехъулIащ!
Лагъэ иным илъ хъарбызыр
Дадэ къиупщIэтащ.
Дэпу плъыжьу, купкъхэр изу
Ар къызэгуэчащ.
Бзыгъэ иным мэ IэфI пихыу,
Дадэ къыдитащ…
А хъарбызым и хъыбарыр
Абдеж щыдухащ.
Хъарбыз пшхыну сыту тхъэгъуэ!
Хъарбыз щIыIэр сыту IэфI!
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:5. ХадэхэкI. 7. ЧнутIым нэгъуэщIу зэреджэ. 8. КIуащ БетIал и поэмэ. 9. «Щауэ … » — КъардэнгъущI Зырамыку, Къуныжь Хьэждал, ПащIэ Ленэ сымэ ягъэзащIэ адыгэ уэрэдыжь. 10. Волгэ псым адыгэхэр зэреджэу щытар. 11. ЦIыхухъу гъуэншэдж щIыIутелъ. 12. Шы къэпщIэнтIам къыщхьэщех. 14. Пхъэ уадэшхуэ. 15. Псалъэжь: « … вы бжьакъуэм къокI». 16. Пхъэщхьэмыщхьэ. 17. ЩIымахуэ щыгъын. 21. Арджэныр къызыхащIыкI къэкIыгъэ. 22. Нэмыцэхэм ящIыгъуу 1942 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэрым къихьа лъэпкъ. 25. Тепщэч кууушхуэ. 27. Адыгэ таурыхъхэм узыщрихьэлIэ фызыжь хьилэшы. 28. Пхъэщхьэмыщхьэ гуащIэ цIыкIу. 29. Бжьэхэм я фо зэхуэхьэсыпIэ. 30. « … закъуэ» — Нало Заур и новеллэхэр щызэхуэхьэса тхылъ цIэрыIуэ. 31. Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужьу цIыхуищ къызыдэкIа къуажэ. 33. ЩIэпым къыхах, къыхащIыкI. 35. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, блэ зэуар абы щощтэ. 37. Жыг лъагэшхуэ. 38. Совет Союзым и ЛIыхъужь зэкъуэшитI, Аушыджэр къыщалъхуауэ. 39. Къэрмокъуэ Мухьэмэд и роман. Е цIыхухъуцIэ.
Къехыу:1. УнафэщIым и IэнатIэр … хэхыпIэ ищIащ. 2. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ драмтеатрым и джэгуакIуэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и артист. 3. Данэ щэкI лIэужьыгъуэ. 4. Къуаргъ лъэпкъ, и фэкIэ фIыцIабзэу. 6. Псалъэжь : « ЖьэрыIэзэ …» 13. Пхъэщхьэмыщхьэ плъыжь цIыкIу къызыпыкIэ, Налшык и Iэгъуэблагъэм щыкуэд жыг лIэужьыгъуэ. 14. Дзыгъуэм и бий кIэуфIыцI псэущхьэ дахэ цIыкIу. 17. Щхьэл мывэр зэкIэрэхъуэкI. 18. Удз … е пшэ … 19. Адыгэ бзылъхугъэ уэрэджыIакIуэ, РСФСР-м щIыхь зиIэ и артисткэ, профсоюз лэжьакIуэ. 20. Мэ дахэ къызыхих ткIуаткIуэ. 23. «Iуащхьэмахуэ» журналым и тхьэмадэу щыта, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ. 24. БгитI зэхуаку. 26. ЩыпсалъэкIэ зэIынэ. 31. Игъэува уасэм пхутемыкI цIыху. 32. Фоч, кIэрахъуэ хуэдэхэр къыщамыгупсыса лъэхъэнэм зэрызауэу щыта Iэщэ. Ноби кIуэдыжакъым — спорт зэхьэзэхуэ ирырагъэкIуэкI.34. Зи Iуэху еплъыкIэр зэтехуэ цIыху гупышхуэ къызэщIэзыубыдэ жылагъуэ зэгухьэныгъэ. 36. Джатэ, сэшхуэ, …
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Гъатхэпэм и 4-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:1. ЩIыIуб. 3. Тхьэгъу. 6. ЩIэупщIакIуэр. 7. Хуарэ. 8. Хъущт. 9. Шатэ. 12. Батыр. 13. Гъэузи. 16. Хьэрычэт. 17. Нэ. 18. Сэ. 19. Щхьэлыкъуэ. 22. Хъурыфэ. 23. Аргъуей. 27. Шэнт. 29. Гъурц. 30. Шэрхъ. 31. Къыплъысынщ. 32. Залэ. 33. Къарэ.
Къехыу:1. ЩIымахуэ. 2. Бжьэпэ. 3. Тхьэгъуш. 4. Гъуэншэдж. 5. ПщIащэ. 10. ЩIыхуэ. 11. Хьэлэ. 12. Бжэн- дэхъу. 14. Ислъэмей. 15. Щыблэ. 20. Хьэфэ. 21. Къуаргъ. 24. Ашэмэз. 25. Ержыб. 26. Пхъампэ. 28. Тхыдэ. 30. Шынакъ.
