
Хъуэхъу
Ноби, пщэдей, игъащIэкIи
Аруан лъахэм щыпсэухэу, нарткъалэдэсхэу пщIэ зыхуэсщIхэ!
Дызэрыт 2013 гъэр ди районым, абы и къалащхьэм я дежкIэ къызэрымыкIуэщ — Урысей къэралыгъуэм и картэм Нарткъалэ жылэр зэритрэ илъэси 100 ирокъу. Зы къалэм и тхыдэ дежкIэ ар ныбжьышхуэкъым, арщхьэкIэ мафIэгу къэувыIэпIэ станц цIыкIуу къежьэу а зэманым къриубыдэу къалэ екIу къызэрыщIыкIа жылэм и дежкIэ а тхыдэ кIэщIым и дэтхэнэ махуэми мыхьэнэшхуэ иIэщ.
Зы илъэси къэнакъым жылэм нэрылъагъуу зыужьыныгъэ щемыкIуэкIыу, ар экономикэ е политикэ, социальнэ е щэнхабзэ унэтIыныгъэ ирехъу. Абы щаухуащ куейм, республикэм я экономикэ зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIа промышленнэ, егъэджэныгъэ, щэнхабзэ IуэхущIапIэхэр, и цIыхухэр екIуу псэун, къытщIэхъуэ щIэблэм заужьын папщIэ зыхуеину Iэмалхэр къыхузэрагъэпэщу. ЗыIэригъэхьа апхуэдэ ехъулIэныгъэрщ абы 1955 гъэм «къалэ» статусыр къыщIратар, 1967 гъэм «Нарткъалэ» цIэ уардэр, ди лъэпкъым къыдекIуэкI хьэл-щэн нэхъыфIхэр зыхэлъа нарт лIыхъужьхэм япэджэжыр, къыщIыфIащар. Сэ согуфIэ икIи согушхуэ а цIэм дыхуэфащэу, къалэм и япэ мывэр зыгъэтIылъахэм я мурадахэр зэдгъэхъулIэфу нобэ дыкъызэрыгъуэгурыкIуэм.
Дауи, ехъулIэныгъэхэр езыр-езыру къакIуэркъым. Мы зэманым Нарткъалэ здынэса лъагапIэ псори, зыIэригъэхьа текIуэныгъэхэри зи фIыщIэр дэращ — а нарт щIыпIэм щыпсэу цIыху гуащIафIэхэрщ, абы и зыужьыныгъэм папщIэ зи къаруи, зэфIэкIи, щIэныгъи, зэмани щымысхьахэрщ. Апхуэдэ псэемыблэжыныгъэм и лъабжьэр, шэч хэмылъу, нарткъалэдэсхэм я къалэм хуаIэ лъагъуныгъэ инырщ.
ПщIэ зыхуэсщI нарткъалэдэсхэ! Куей къалащхьэм и илъэси 100-м дэ дыIуощIэ мамырыгъэмрэ зэныбжьэгъугъэмрэ, зыужьыныгъэмрэ зыузэщIыныгъэмрэ ди гъащIэ плъапIэу. А лъапIэныгъэхэр яхуэдвгъэхъумэ къэкIуэну щIэблэхэм, ди нэхъыжьыфIхэм къытхуагъэна а фIыгъуэхэр яхурырехъу абыхэм гъащIэ гъуазэ.
Нобэ, Нарткъалэ и ныбжьыр илъэси 100 щрикъу махуэшхуэм, сигуми си псэми къабгъэдэкIыу сынывохъуэхъу а гуфIэгъуэ инымкIэ. Узыншагъэ фиIэу, насыпрэ зэгурыIуэрэ фи унагъуэхэм илъу, гукъыдэжрэ дэрэжэгъуэрэ гъащIэм къыщывэзытын ехъулIэныгъэхэр зыIэрывгъэхьэфу фыпсэуну си гуапэщ!
Зыужь, ефIакIуэ, зыузэщI, дыгъэпс лъахэу Нарткъалэ дахэ!
КЪАНОКЪУЭ Антемыркъан,
Аруан район администрацэм и Iэтащхьэ.
Ди псэлъэгъухэр
Мер Владимир: ЕтIуанэ илъси 100-м ехъулIэныгъэфIхэр диIэу дыхохьэ
Зи гупсысэхэр зыужьыныгъэм, фIым хуэгъэпса, сыт хуэдэ Iуэхуми хуэмыщхьэх цIыхум куэд зрегъэхъулIэф. Езым зригъэхъулIэфым и мызакъуэу, абы ифI йокI ихъуреягъым щыпсэухэм. Псом хуэдэжкъым ар къулыкъущIэу, унафэщIу щытмэ. Абы щыгъуэм ар зи пашэ IэнатIэр ипэкIэ мэкIуатэ, и Iуэху докI, зыужьыныгъэр и плъапIэу. Апхуэдэ унафэщI щыпкъэхэм ящыщщ иужьрей илъэси 6-м Нарткъалэ администрацэм и Iэтащхьэу лэжьа Мер Владимир.
Бауманым и цIэр зэрихьэу Москва дэт техникэ еджапIэ нэхъыщхьэр ехъулIэныгъэкIэ 1979 гъэм къиуха нэужь, инженер-механик IэщIагъэр зэзыгъэгъуэта Мерыр «Телеавтоматика» заводым щылэжьащ. 80 гъэхэм я кIэухым къыщыщIэдзауэ 90 гъэхэм я пэщIэдзэ пщIондэ ар щытащ КПСС-м и Аруан райкомым и идеологие къудамэм и инструктору. ИужькIэ ягъэуващ «Аруангаз» IуэхущIапIэм и къудамэм и пашэу, абы и унафэщIым и къуэдзэу. Мызэ-мытIэу хахащ щIыпIэ самоуправленэм и депутату КъБР-м и Парламентым иджыблагъэ хагъэхьащ.
Жыджэрагъышхуэ зыхэлъ, сыт хуэдэ Iуэхури жэуаплыныгъэр зыхищIэу зэфIэзых, лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэ Мер Владимир Нарткъалэ къалэ администрацэм и Iэтащхьэу зэрыщыта зэманым къалэм хэпщIыкIыу зиужьащ, зэкъым икIи тIэукъым ар щIыналъэпсо, къэралпсо зэпеуэхэм зэрыхэтар, текIуэныгъэхэр къыщихьу.
Нарткъалэ илъэси 100 щрикъу махуэшхуэм ипэ къихуэу, Мерым упщIэ зыбжанэкIэ зыхуэдгъэзащ.
— Владимир, псом япэрауэ, иджыри къэс узиунафэщIа къалэм и юбилеймкIэ сынохъуэхъу. ЕхъулIэныгъэщIэхэр къыфхуихьыну, лъагапIэщIэхэм фынэсыну си гуапэщ. Сыт хуэдэу фрихьэлIэрэ махуэшхуэм?
— Къалэхэр, цIыхухэми хуэдэу, зыр адрейм ещхькъым: дэтхэнэми езым и тхыдэ иIэжщ. Апхуэдэщ Нарткъали. «Мывэ закъуэ къалэ хъуркъым», — жеIэ адыгэ псалъэжьым. Ар пэжщ. МафIэгу къэувыIэпIэу къежьа щIыпIэр иджырей псэукIэ мардэхэр щытепщэ къалэ екIу хъун щхьэкIэ, лэжьыгъэ мащIи ирахьэлIакъым цIыхухэм. Нарткъалэ и етIуанэрей илъэси 100-м сыт хуэдэ ехъулIэныгъэхэр диIэу дыхыхьэми, ахэр зи фIыщIэр ди цIыхухэрщ, къалэм и зыужьыныгъэм зи гуащIэшхуэ хэзылъхьа хэкупсэхэрщ.
ГъащIэм и унэтIыныгъэ псоми нэрылъагъу ехъулIэныгъэхэр щызыIэрыдгъэхьауэ къызолъытэ. Къэтщтэнщ промышленностыр. Апхуэдэ предприятэ ину, курыту къалэм дэтхэм гъэ кIуам къалэжьа продукцэр куэдкIэ нэхъыбэщ, ипэ ита илъэсым нэхърэ. ИпэкIэ хэхъуэшхуэ къэзытыр спирт зыхэт продукцэ къыщыщIагъэкI IуэхущIапIэхэрауэ щытамэ, иджы апхуэдэхэр нэхъ мащIэ хъуащ. Къалэ бюджетым мылъкушхуэ къыхэзылъхьэхэм ящыщщ «Агро+», «Агро-Инвест» ООО-хэр, «Урваньтеплосервис» IуэхущIапIэр, «Къуэшы», «Криптон» уней IуэхущIапIэхэр, нэгъуэщIхэри.
Ухуэныгъэ и лъэныкъуэкIи къалэм и Iуэхухэр Iейкъым. Иужьрей илъэсым зэфIэтхащ ухуэныгъэ-монтаж лэжьыгъэшхуэ. ПсэупIэ унэ екIухэр ттащ. Апхуэдэхэщ «Арка» ООО-м иухуа псэупIэ унитIыр, метр зэбгъузэнатIэ 3600-м щIигъур, уней псэупIэ унэхэу 5-р, «ТАР» зэгухьэныгъэм ищIа, метр зэбгъузэнатIэ 4200-рэ хъу, фэтэр куэду зэхэт псэупIэр, нэгъуэщIхэри. Аруан куейм социальнэу зиужьыным хуэгъэпса программэ хэхар и лъабжьэу, жьы хъуа унэхэм къыщIэдгъэкIри псэупIэщIэхэм щIэдгъэтIысхьащ унагъуэ 80-м нэс, мы гъэм ятыну апхуэдэ еплIанэ унэм я дгъэIэпхъуэнухэри хэту.
— Къалэ администрацэм и къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщщ псэупIэ-коммунальнэ хозяйствэм и лэжьыгъэм епхахэр. АбыкIэ фи Iуэхухэр дауэ щыта?
— Нарткъалэдэсхэм псы, хуабагъ, газ хуэдэхэр къызыхуэтыншэу ягъуэтыным, къалэм и теплъэм кIэлъыплъыным, абы щхъуантIагъэхэр щыгъэтIысыным епха лэжьыгъэхэр мы зэманым зэфIах IуэхущIапIэ 12-м. Абыхэм я нэIэм щIэтщ фэтэр куэду зэхэт унэ зэтети 149-рэ уней лъапсэу 4348-рэ. Къалэм и управляющэ компаниехэу, ТСЖ-хэу «Ди унэ», «Жьэгу», «Зэпэщ», «НКЗ», «ЕхъулIэныгъэ», «Колхоз» жыхуиIэхэм, «Горхоз», «Водоканал» IуэхущIапIэхэм я пщэрылъ къалэнхэр ямыгъэзащIэу зы илъэси къанэркъым. Абы хохьэ псэупIэ фондым и щытыкIэм кIэлъыплъыныр икIи, хуей хъумэ, зэгъэпэщыжыныгъэ лэжьыгъэхэр егъэкIуэкIыныр, унащхьэхэр хъуэжыныр, сантехникэ Iуэхутхьэбзэхэр зэфIэхыныр, нэгъуэщI куэди.
Апхуэдэу лэжьыгъэшхуэхэр зэфIэдгъэкIащ къалэ гъуэгухэр зэпэщ щIынымкIи. Республикэ программэм дыхэткIэрэ, уэрамхэм асфальтыщIэ тетлъхьащ, гъуэгубгъухэм щыт бордюрэхэр тхъуэжащ, гъуэгум зэрыщызекIуэ хабзэхэр нэрылъагъу зыщI нэщэнэхэр щыдгъэуващ.
Ди къалэр дахэу, екIуу, къабзэу, щхъуантIагъэр щыкуэду дапщэщи щытынми гулъытэшхуэ худощI. Къалэ паркым и лъэс лъагъуэхэр иджырей мардэхэм хуэкIуэу къитщIыкIащ, тхыпхъэщIыпхъэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ гъэщIэрэщIа тетIысхьэпIэ екIухэр идгъэуващ, уэздыгъэ дахэхэр фIэддзащ. ДэнэкIи щыкуэдщ удз гъагъэхэмрэ чыцэ цIыкIухэмрэ. ЖыпIэнурамэ, а щIыпIэр хъуащ къалэдэсхэм я гум жьы щыдиху, фIыуэ ялъагъу зыгъэпсэхупIэ нэс. АбыкIэ диIэ ехъулIэныгъэхэр «Горхоз», «Зелёное хозяйство» IуэхущIапIэхэм я фIыщIэщ. Лъэпощхьэпо куэдым ирихьэлIэми, абыхэм хуабжьу гугъу зрагъэхь къалэр къабзэу IыгъынымкIэ. IуэхущIапIэм и лэжьакIуэ гуащIафIэхэм, гудзакъэ зиIэхэм я фIыгъэщ езым хуэдэ къалэ цIыкIу куэдым Нарткъалэ гурыхьу къазэрыхэщыр.
— Владимир, сызэрыщыгъуазэмкIэ, Нарткъалэ мызэ-мытIэу хэтащ «Урысейм и къалэ нэхъ дахэ», «ЩхъуантIагъэр щыкуэд къалэ» къэралпсо зэпеуэхэм, увыпIэфIхэр къыщихьу…
— Пэжщ, къалэр зыбжанэрэ хэтащ апхуэдэ зэхьэзэхуэхэм, ехъулIэныгъэхэр иIэу. 2005 гъэм щыIа «Урысейм и къалэ нэхъ зэпэщ» къэралпсо зэпеуэм ещанэ увыпIэр къыщытхьауэ щытащ. Гукъинэ тщыхъуащ 2009 гъэм екIуэкIа апхуэдэ къэралпсо зэпеуэм аргуэру ехъулIэныгъэ лъагэхэр къызэрыщытхьари. Зэхьэзэхуэм и утыку ихьат зи цIыхухэр мини 100-м нэмыс къалэ цIыкIу 78-рэ. КъэпщытакIуэ комиссэм абыхэм къыхагъэбелджылыкIауэ щыта къалэ 14-м Нарткъали яхэхуащ. «Къалэ хозяйствэм зиужьынымкIэ лэжьыгъэфI зэрекIуэкIым папщIэ», «Къалэм хьэрычэтыщIэ Iуэхум лъэпощхьэпоуншэу зэрызыщиужьым папщIэ» щIыхь тхылъхэр къытхуагъэфэщауэ, фэеплъ саугъэтхэр тIэщIэлъу къэдгъэзэжауэ щытащ абы щыгъуэ. А текIуэныгъэм хуэфэщэну иужькIи дыхэтащ нэгъуэщI зэпеуэхэми. Псалъэм папщIэ, «Къалэ нэхъыфI дыдэ» республикэпсо зэпеуэм и дипломымрэ япэ саугъэтымрэ къэтхьащ.
КъызэрыслъытэмкIэ, апхуэдэ зэпеуэхэм нэхъри утрегъэгушхуэ гъащIэр езыгъэфIакIуэ Iуэхугъуэхэр нэхъ жыджэрыжу зэфIэхыным, абы ухуэзышэ Iэмалхэр, хэкIыпIэхэр убзыхуным. А Iуэхугъуэхэм и нэIэ тригъэтщ куей администрацэм и Iэтащхьэ Къанокъуэ Антемыркъан, мыхьэнэшхуэ яриту, сыткIи щIэгъэкъуэн хъууэ. Къалэм и теплъэр егъэфIэкIуэным гудзакъэ яIэу хущытщ абыкIэ лэжьыгъэфIхэр зэфIэзых ди къалэдэсхэу Ерчэн зэшхэу Темболэтрэ Жамболэтрэ, НэщIэпыджэ Альберт, Шондыр Валерэ, Жэмыхъуэ Хьэсэн, Мэкъуэш Эдуард, Сэралъп Заур, Сунш Руслан, Лъакъуэдыгъу Хьэзрит, Къуэшы Азэмэт, Къумахуэ Заур сымэ, нэгъуэщIхэри. Ахэр щIэгъэкъуэн мэхъу социальнэ проект зэмылIэужьыгъуэхэр гъащIэм хэпщэнымкIи.
А псори щIэтщIэр ди къалэдэсхэм я псэукIэр нэхъ тынш, екIу, дахэ тщIын папщIэщ, ди щIэблэм зыужьыныгъэфI ягъуэтын щхьэкIэщ.
— ЩIэблэм яхуэфщI гулъытэм и хъерщ абыхэм ящыщ куэдым куейм, Нарткъалэм я цIэхэр республикэм, нэгъуэщI щIыпIэхэм фIыкIэ зэрыщагъэIур.
— Дропагэ, дрогушхуэ къалэм къыдэхъуэ щIалэгъуалэм зыIэрагъэхьэ ехъулIэныгъэхэм, здынэс лъагапIэхэм. ЩIэныгъэ куу, лъэпкъ гъэсэныгъэ екIу ягъуэтын папщIэ, абыхэм яIэщ Iэмал псори. Ди еджапIэхэм ящыщ куэдым щIэныгъэ хэхахэр куууэ щрагъэдж. Ди гъэсэнхэр хэтщ республикэм, къэралым щекIуэкI олимпиадэхэм, зэпеуэхэм, конференцхэм. Курыт школхэр къэзыух ныбжьыщIэхэм IэщIагъэ щызрагъэгъуэт ди республикэм, ди къэралым и къалэшхуэхэм дэт еджапIэ нэхъыщхьэхэм. ИужькIэ къагъэзэжри, щалъхуа щIыпIэм и зыужьыныгъэм я къарурэ щIэныгъэрэ ирахьэлIэ.
Еджэным къыдэкIуэу дэ диIэщ щIалэгъуалэм спорт, щэнхабзэ, техникэ я лъэныкъуэкIэ ябгъэдэлъ зэфIэкIхэм зыщрагъэужьын IуэхущIапIэхэр. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, макъамэ еджапIэр, художествэ зэмылIэужьыгъуэхэм щыхуагъасэ IэнатIэр. Къэфэным, уэрэд жыIэным дихьэхэр йокIуалIэ ЩэнхабзэмкIэ унэм и гупжьейхэм. ЦIэрыIуэ хъуащ «Нартхасэ», «Нартшыр», «Вдохновение» къэфакIуэ гупхэр, ЩIалэгъуалэ цIыхубэ театрыр, «Дуней телъыджэ» сабий театрыр, Художественнэ творчествэмкIэ школыр, нэгъуэщI гупхэри. Къалэм и щэнхабзэ гупхэм, библиотекэхэм щIэх-щIэхыурэ щокIуэкI махуэшхуэ пшыхьхэр, къыщызэрагъэпэщ псапащIэ Iуэхухэр, зэхуэзэ купщIафIэхэр. Нарткъалэ щекIуэкI апхуэдэ лэжьыгъэхэм я фIыщIэшхуэ хэлъщ Аруан куей администрацэм щэнхабзэмкIэ и къудамэм и унафэщI Шыгъушх Хьэутий, ЩэнхабзэмкIэ унэм и унафэщI Сапрыкинэ Галинэ, КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Пэрыт Мухьэдин, Къардэн Равидэ, Сэралъп Жаннэ, нэгъуэщIхэми.
КъБР-м и Iэтащхьэ Къанокъуэ Арсен и фIыгъэкIэ, ди ныбжьыщIэхэм яIэ хъуащ алэрыбгъу зэрыубгъуа футбол губгъуэ. КъыжыIапхъэщ а унафэщI щыпкъэм ди жэрдэм куэд къызэрыддиIыгъыр икIи къалэдэсхэм абы фIыщIэшхуэ худощI.
Къалэм дэт сабий-ныбжьыщIэ спорт еджапIитIым я зыр олимп резервым и школщ. Абы щагъэхьэзыращ дунейпсо классымкIэ спортым и мастеру цIыхуи 8, спортым и мастеру 22-рэ, и кандидату 120-рэ. Къэхъуркъым ди спортсмен ныбжьыщIэхэм илъэсым хуэзэу 50-м щIигъу текIуэныгъэ къытхуамыхьу. Апхуэдэхэщ Къул Рузаннэ, Макаровэ Галинэ, БецIыкIу Ибрэхьим, БищIо Тимур, Къущхьэ Аслъэнбэч сымэ, нэгъуэщIхэри.
ЭкономикэмкIэ, егъэджэныгъэмкIэ, щэнхабзэмрэ спортымкIэ диIэ апхуэдэ ехъулIэныгъэхэм хуэдэ дяпэкIи дащымыщIэну догугъэ, сыту жыпIэмэ, псом япэрауэ, ди цIыхухэм я нэхъыбапIэр зыужьыныгъэмрэ зыузэщIыныгъэмрэ я телъхьэщ, щалъхуа къалэр, щIыпIэр фIыуэ ялъагъури, ар егъэфIэкIуэным хущIокъу. Куей администрацэми, жыджэру къетхьэжьэ Iуэхухэр къызэрыддиIыгъым, къызэрыддигъэпсынщIэм къыдэкIуэу, езыри Iуэху дахэ куэдым я зэхэублакIуэ мэхъу.
— Махуэшхуэм ирихьэлIэу сыткIэ захуэбгъэзэнт нарткъалэдэсхэм, Владимир?
— ПщIэ зыхуэсщI нарткъалэдэсхэм гуапэу сохъуэхъу юбилей махуэшхуэмкIэ. Дэ тщыщ дэтхэнэми щалъхуа щIыпIэм хуиIэ щытыкIэм, хэлъ гудзакъэм елъытащ ди къэкIуэнур адэкIэ зэрыхъунур. Зыхуэдгъэувыж мурадыфIхэм зэгъусэу, зэдэууэ делэжьмэщ ди гъащIэр тынш, щIэшыгъуэ щыхъунур, къытщIэхъуэ щIэблэм сабиигъуэ насыпыфIэ щаIэнур. Къалэм ифI зэрихуэу зи къаруи зэфIэкIи емыблэж дэтхэнэми фIыщIэ ин хузощI. Ди нэхъыжьыфIхэр щагъэлъапIэрэ нэхъыщIэхэм гъуэгу щрату, мамыр дыгъэм и бзийхэр къытепсэу иджыри илъэси 100 куэдкIэ щрыреIэ Нарткъалэ. Махуэшхуэр угъурлы тхурырехъу!
Епсэлъар ЖЫЛАСЭ Маритэщ.
Нартхэм я лъахэм и теплъэ уардэр.
Махуэшхуэр псоми зэдаIэт.
Тхыдэм и лъагъуэхэмкIэ
Нартхэм я къалэ
Зыужьыныгъэм и гъуэгур зэи щытакъым тыншу. Сыт хуэдэ лэжьыгъэфIми текIуэныгъэ инми я щIыбагъ къыдэлъщ цIыху гъащIэхэр, щыщIэныгъэхэр, гугъуехьхэр. Зи ныбжьыр илъэси 100 ирикъу Нарткъалэ къикIуа гъуэгуанэри гъэнщIащ апхуэдэ IуэхухэмкIэ. Апхуэдэуи абы хыболъагъукI къалэм игъуэта зыузэщIыныгъэм щыхьэт техъуэ IуэхугъуэфIхэр, ехъулIэныгъэ лъагэхэр, псом я щхьэращи, щапхъэу бгъэлъагъуэ хъуну цIыху гъащIэ купщIафIэхэр.
Щынахъуэ Мухьэмэд «Нартхэм я къалэ»-кIэ нобэ зэджэ жылэ Iумахуэм щIэдзапIэ хуэхъуар 1913 гъэм абы щаухуауэ щыта гъущI гъуэгу станцырщ. Налшыкрэ Котляревскэ станицэмрэ зэпызыщIэ а къэувыIэпIэм «Докшукино» цIэр игъуэтауэ щытащ нэхъ пэгъунэгъу дыдэу къыщылъ Дэхъушокъуэхэ я къуажэм (иджы Къэхъуным) зэреджэм ещхьу. ПсыпцIэм зэщIищта щIыпIэм мафIэгур къызэрыкIуэфыр тхьэмахуэм тIэу къудейрэт. ЩIыналъэ зыужьыныгъэм и дежкIэ мыхьэнэшхуэ иIэт «Докшукино» станцым. Абы и фIыгъэкIэ заубгъуащ ди республикэмрэ нэгъуэщI щIыпIэхэмрэ яку дэлъ сату зэпыщIэныгъэхэм, Налшыки хъуащ цIыху кIуапIэ, зыгъэпсэхупIэ.
Гъавэ бэв гъэкIынымкIэ нэхъапэми цIэрыIуэу щыта ди щIыналъэм сатуущIхэр къызэхуежат. Псом хуэмыдэу щIэупщIэшхуэ иIэт нартыхум, гуэдзым. Ахэр Урысейм и щIыпIэ жыжьэхэм нагъэсыфырт мафIэгухэмкIэ.
1920 гъэм станцым пэгъунэгъуу къыщызэIуахащ гъавэхэр здрашалIэ, ахэр мафIэгухэм илъхьэным щыхуагъэхьэзыр пункт. Жэщ-махуэ имыIэу лажьэ станцыр жэщым фэтыджэн уэздыгъэкIэ къагъэнэхурт, мафIэгухэр лъэпощхьэпоуншэу къытехьэн, къыщыувыIэн папщIэ.
Япэ илъэсхэм станцым и унафэщIу щытащ Еленовский Егор. Станцымрэ хъумапIэмрэ пэмыжыжьэу къыщащI псэупIэхэм щIэс унагъуэхэм я сабийхэр щеджэн папщIэ, станцым и унэм щыщ зы пэш а Iуэхум хухахыну Еленовскэм унафэ ищIауэ щытащ. Апхуэдэуи ящIащ. Станцымрэ хъумапIэ пунктымрэ щылажьэхэм я бынхэм дерс зэхуэмыдэхэр иратырт тхьэмахуэм тIэунейрэ Налшык къикI егъэджакIуэхэм.
Щоджэн Мухьэмэд
Таймасханов Адылбэч
Уэркъуасэ Анатолэ
Апхуэдэу екIуэкIыурэ, 1921 гъэм ирихьэлIэу станцым и Iэшэлъашэм къыщыхъуащ жылэ цIыкIу, «Докшукино»-кIэ еджэу. Ар Къэхъун къуажэ Советым и унафэм щIагъэувауэ щытащ.
Нарткъалэ зыужьыныгъэшхуэ щигъуэтар лIэщIыгъуэ блэкIам и 30 гъэхэрщ. Абы ирихьэлIэу жылагъуэм щаухуакIэт гъавэ хъумапIэ хъарзынэ. «Посёлок» цIэр зыгъуэта а жылэ цIыкIум и цIыхухэми къахэхъуэ зэпытт. Абы иджы щыпсэурт унагъуэ 35-рэ, цIыхуи 160-рэ хъууэ. А бжыгъэхэм адэкIи хэзыгъахъуэ щхьэусыгъуэхэм ящыщт щIыпIэм спирт завод щаухуэу зэрыщыщIадзар. Ар зэфIэгъэувэным жыджэру хэтащ щIыналъэм, къэралым я щIалэгъуалэр, хамэ щIыпIэхэм къикIа IэщIагъэлIхэр, лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм я лIыкIуэхэр. А заводым и япэрей унафэщIу щытащ Iэщнокъуэ Iэмин, Рейнгард Андрей сымэ.
Докшукино гъущI гъуэгу станцыр.
Къалэ парк ихьэпIэр. 1971 гъэ
Япэ унэ зэтетхэр. 1960 гъэ
Нарткъалэ бэзэрым и дыхьэпIэр.
1932 гъэм жылэм дащIыхьащ щIыдагъэ хъумапIэ. Абы гъэсыныпхъэкIэ къызэригъэпэщырт Аруан, Совет (иджы Шэрэдж) куейхэм щыIэ IуэхущIапIэхэр, колхозхэр, совхозхэр. Жылэр зыхыхьэ районым и центрыр абы щыгъуэ здэщыIэр Старэ Шэрэджт. 1934 гъэм посёлкэм лажьэу щыщIидзащ пхъэщхьэмыщхьэхэм, хадэхэкIхэм щелэжь комбинатым (иджырей консерв заводым).
Апхуэдэурэ, щIыпIэм промышленностым зыщиужьыху, зиузэщIащ жылэ цIыкIуми. IэнатIэщIэхэр къызэIуахыху, абыхэм щылажьэ цIыхухэми я бжыгъэм хэхъуэрт, псэупIэ унэщIэхэри щаухуэрт. 1935 гъэм ирихьэлIэу Докшукинэм иIэж хъуащ езым и жылэ Совет. Абы и япэрей унафэщIу щытащ Iэщын ЛIыхъу.
Ауэрэ екIуэкIыурэ, посёлкэм къалафэ къытеуащ. Абы иIэт радио, телефон, и уэрамхэм уэздыгъэхэр къыщыблэрт. Щаухуат сымаджэщ, лъхуапIэ унэ, школ, клуб. 1939 гъэм абы щыпсэурт цIыху мини 5-м щIигъу. БлэкIа илъэси 10-м къриубыдэу абы и цIыхухэм я бжыгъэм хэхъуат хуэдэ 30-м щIигъукIэ. А лъэхъэнэм жылэм фIащауэ щытащ «къалэ теплъэ зиIэ посёлкэ» жиIэу.
Сату центрыр. 1995 гъэ
Уэрам нэхъыщхьэм зыкърех.
Мэжджытыр - Тхьэм и унэр.
Лэжьыгъэшхуэ щекIуэкI жылэм и мамыр гъащIэр къызэпиудащ 1941 гъэм къэхъеяуэ щыта Хэку зауэшхуэм. Абы щыпсэухэм ящыщу фронтым кIуащ цIыху миным нэблагъэ. 1942 гъэм и жэпуэгъуэ мазэм Докшукинэ нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм яубыдащ. МазитIым щIигъукIэ бийр дэсащ жылэм. Абыхэм зэтракъутат связыр, псы зэрыкIуэ бжьамийхэр, заводхэмрэ гъущI гъуэгу вокзалымрэ къагъэуат. Псори зэхэту къапщтэмэ, бийм жылэм къыхуихьа хэщIыныгъэр сом мелуани 10-м щIигъу и уасэ хъурт. 1943 гъэм и щIышылэм и 4-м жылэр хуит къащIыжауэ щытащ советыдзэм и зауэлIхэм. Нарткъалэдэсхэм ящыщ куэдым я псэр щIатащ ТекIуэныгъэ Иныр ди къэралым къихьыным. Зауэм дэкIахэм ящыщу псэууэ къэзыгъэзэжар цIыху 417-рэ къудейт. Хэку зауэшхуэм хэкIуэдахэм, лIыгъэ зэрахьэу абы хэтахэм я фэеплъ сын иужькIэ дащIыхьащ къалэкум. Зи дамэпкъ зэгъэкъуа щIалитIыр — урысымрэ адыгэмрэ — я дамыгъэщ Нарткъалэ щыпсэу лъэпкъхэм яку дэлъ зэныбжьэгъугъэ быдэм, зэгурыIуэныгъэм. Жылэр щытIысагъащIи илъэсищэ ныбжьым щынэсаи — дапщэщи абы щыпсэу лъэпкъхэр зэкъуэту хуолажьэ я лъахэм я ехъулIэныгъэм, зыузэщIыныгъэм, зэIузэпэщыгъэм.
1944 гъэм накъыгъэм и 29-м РСФСР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и унафэкIэ Аруан куейм и центрыр Старэ Шэрэдж къыдахри, зыужьыныгъэфI зыгъуэта Докшукинэм къахьащ. Жылэм нэхъ псынщIэжу зиузэщIу хуежьащ. Абы нэхъыбэжу къыщызэIуахащ егъэджэныгъэ, медицинэ, щэнхабзэ, пощт, цIыхухэм Iуэхутхьэбзэ зэмылIэужьыгъуэхэр щыхуащIэ нэгъуэщI IэнатIэхэр. Нэхъри заужьащ промышленнэ IуэхущIапIэхэм. Илъэс 11 дэкIри, 1955 гъэм, Дохъушыкъуей посёлкэр къалэ хъуауэ къалытащ. Абы дэтт чырбыш завод, фэм щелэжь комбинат, цIыху 300 зэрыхуэ стадион, сабии 100 зэкIуалIэ сабий сад, куей сымаджэщ. 1967 гъэм жылэм игъуэтащ нобэрей и фIэщыгъэ дахэр — Нарткъалэ.
Нарткъалэ щекIуэкI махуэшхуэм хэтщ КъБР-м и япэ Президент КIуэкIуэ Валерэ зи пашэ хьэщIэ лъапIэхэр. 2000 гъэ
Нартхэм я щIэблэ узыншэ.
ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 70 — 80 гъэхэм Нарткъалэ ухуэныгъэ инхэр щекIуэкIащ. Абы школыщIэхэр, сабий садхэр, хьэщIэщ, цIыхухэм Iуэхутхьэбзэ щыхуащIэ унэр, «Телеавтоматика» заводыр дащIыхьащ. ПсэупIэ унэ дэгъуэхэр къыщыунэхуащ къалэм къыпагъэхъуа микрорайон цIыкIухэм, зыгъэпсэхупIэ паркым, къалэ гуэлым я лъабжьэхэр ягъэтIылъащ, кинотеатр, связымкIэ IуэхущIапIэ ин, нэчыхь щатх уардэунэ къызэIуахащ. А илъэсхэм Аруан куейм и унафэщIу щытащ иужькIэ ди республикэм и япэ Президент хъуа КIуэкIуэ Валерэ. ЦIыхухэм я псэукIэр егъэфIэкIуэным хуэунэтIауэ КIуэкIуэм зэфIиха Iуэху псори къытхуебжэкIынукъым, ауэ къыжыIапхъэщ ар куейм и тхьэмадэу щыщыта лъэхъэнэм илъэс къэс фэтэр 200 яухуэу зэрыщытар. Фэтэр 400 хъу апхуэдэ псэупIэ унэшхуэ зэратым къыхузэрагъэпэща дауэдапщэм кърихьэлIауэ щыта Мэлбахъуэ Тимборэ Нарткъалэ игъуэт зыужьыныгъэм апхуэдизу щыгуфIыкIати, гушыIауэ щытащ, ауэрэ екIуэкIмэ, ар республикэм и къалащхьэ хъункIэ хъуну.
90 гъэхэм, къэралым, республикэм я жылэ инхэми хуэдэу, Нарткъали зэхъуэкIыныгъэшхуэхэр къыщыхъуащ. Къэбгъэлъагъуэмэ, къэрал IуэхущIапIэхэм ящыщ куэд акционер зэгухьэныгъэхэм, уней мылъкухэм хуагъэкIуащ, хьэрычэтыщIэ Iуэхум жыджэру зыщиужьащ.
МафIэгу къэувыIэпIэу, гъавэ зэхуэхьэсыпIэу къэунэхуа станц цIыкIур нобэ ди республикэм, Кавказ Ищхъэрэм я жылэ нэхъ дахэ дыдэхэм, щхъуантIагъэр зи бэхэм ящыщщ. Гектар 943-рэ зыубыд къалэм щопсэу Аруан куейм цIыхуу исым я Iыхьэ щанэм щIигъур: мин 36-м нэс. Зы унагъуэ зэгурыIуэу зэдопсэу адыгэхэри, балъкъэрхэри, урысхэри, къущхьэхэри, тыркухэри, алыджхэри, нэгъуэщI лъэпкъхэм къахэкIа псори. Абы дэтщ промышленнэ IуэхущIапIэ ину 20-м щIигъу, курыт школи 6, сабий сад зыбжанэ, ухуакIуэ гуп щхьэхуэхэу 10-м нэс, транспортым, связым, энергетикэм я предприятэ инхэр, типографие, «Маяк» газетым и редакцэр, шхапIэ дэгъуэхэр, тыкуэн ехьэжьахэр, бизнес-центрыр, спорт, макъамэ школхэр, сабий джэгупIэ ут цIыкIухэр, зыгъэпсэхупIэ паркхэр. ЕхъулIэныгъэфIхэр зыIэрагъэхьэ технологие пэрытхэр шэщIауэ къыщагъэсэбэп «Агро+», «Стандарт-спирт», «Эрпак», «Винзавод», «Агрохимие», нэгъуэщI IуэхущIапIэ лъэрызехьэхэм. Къалэ дэлъэдапIэм щаухуа гъэсыныпхъэ игъэхъуапIэхэр екIущ икIи дахэщ. Къалэ уэрамхэм тета светофорхэр иджырей мардэм къитIэсхэмкIэ зэрызэрахъуэкIрэ куэд щIакъым.
Нарткъалэ игъуэта зыужьыныгъэр зи фIыщIэр абы и цIыхухэрщ, и Iуэхухэр, и псэукIэр зыунэтIа куей, къалэ унафэщIу щытахэрщ. А Iуэхухэм зи гуащIэ хьэлэл хэзылъхьахэм ящыщщ КIуэкIуэ Валерэ, Ахъмэт Мусэбий, Къандэхъу Мухьэрбий, ГъукIапщэ Мухьэмэд, Хьэсанэ Хьэжмурид, Жамборэ Суфьян, Щоджэн Мухьэмэд, Бозий Натбий, Ерчэн Темболэт, Балъкъыз Замир, Къудей Руслан, Джатэжьей Борис, Таймасхъан Адылбэч, Уэркъуасэ Анатолэ, Хьэмгъуокъу Леонид, нэгъуэщIхэри. Къалэм и япэ прокурору щытащ Щынахъуэ Мухьэмэд.
Жылэ Iумахуэм и гъащIэр нобэ яунэтI Аруан куей администрацэм и Iэтащхьэ Къанокъуэ Антемыркъан, къалэм и унафэщI Мер Владимир сымэ, абы щыпсэу хэкупсэ цIыхухэм. И уэрамхэм я къабзагъэкIэ, унэхэм я теплъэ дахэмкIэ, щыпсэу цIыхухэм я нэгум кърих гуапагъэмкIэ адрей къалэ цIыкIухэм йофIэкI Нарткъалэ. Абы и щыхьэтщ къалэ цIыкIухэм я къэралпсо зэпеуэхэм ар мызэ-мытIэу пашэ зэрыщыхъуар.
Тхыдэм къыфIища цIэ уардэм — Нарткъалэ — хуэфащэу зэрыпсэуным дапщэщи хущIокъу къалэдэсхэр. ЕхъулIэныгъэм, зыузэщIыныгъэм я гъуэгум тет жылэр илъэс минкIэрэ ущыIэну дынохъуэхъу!
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
ХэкулIхэр
Лъэпкъыр зэрыгушхуэ
Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь, Лениным и орденыр щэнейрэ, Октябрь Революцэ, ГуащIэдэкIым и Бэракъ Плъыжь, Вагъуэ Плъыжь орденхэр, медаль куэд зыхуагъэфэща Ахъмэт Мусэбий ХьэпIытIэ и къуэр ящыщщ Аруан куейм, Нарткъалэ я зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIа хэкупсэхэм. ЗэфIэкIышхуэ зиIэ къызэгъэпэщакIуэ Iэзэр партым здигъакIуэ дэтхэнэ IэнатIэми пэрытт, жэуаплыныгъэ зыхищIэу, жэрдэмыщIэхэр къыщыхилъхьэу.
Ахъмэт Мусэбий Парт, хозяйствэ унафэщI губзыгъэ Ахъмэтым къэрал Iуэхур япэ зэрыригъэщым, и дуней тетыкIэ дахэм адрей къулыкъущIэ куэдым къахигъэщхьэхукIырт. А хьэл-щэнхэрщ, апхуэдэ Iуэху зехьэкIэхэрщ абы гъуэгугъэлъагъуэу иIар, Аруан районым тхьэмадэу щагъэкIуам щыгъуи. Мусэбий и къаруилъыгъуэ дахэт: илъэс 40-м зэрыщIигъуа щыIэтэкъым. Куейр инт, лэжьыпхъэхэри щымащIэтэкъым. Абы колхоз пщыкIуз щызэхэтт, совхозхэр хы хъурт, промышленнэ предприятэхэр, ухуакIуэ организацэхэр, щэнхабзэ-узэщIакIуэ IуэхущIапIэхэр, нэгъуэщIхэри щыкуэдт. А псоми ялъэIэсын, я щытыкIэм и нэIэ тригъэтын хуейт. ФIэлIыкIышхуэ зиIэ унафэщI емызэшым, нэхущым щIидзэрти жэщ хъуху, ахэр зэлъигъэIэсырт, я Iуэху зытетыр зригъащIэрт. «МафIэр къызыпих секретарь», «мафIэ зэщIэгъэна секретарь» цIэ лейхэр Шэджэм куейм къызыщыфIаща Ахъмэтыр ипэжыпIэкIэ куэд дыдэм хунэсырт, Iэджэм гу лъитэрт.
Колхозхэмрэ совхозхэмрэ я парт организацэхэм я IуэхущIафэм Мусэбий фIыуэ щыгъуазэт. ИкIи ар къызэрилъытэр, зыгуэрхэм хуаIуатэр мыхъуу, езым ядилъагъухэмкIэт, я лэжьыгъэр къызэрызэрагъэпэщ, зэраунэтI щIыкIэрт. Зи къалэным пэмылъэщым е ирагъэза дзыхьыр зымыгъэпэжым парт IэнатIэм зыщригъэIэжьэнутэкъым.
КПСС-м и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым и япэ секретарь Мэлбахъуэ Тимборэ абы теухуауэ мыпхуэдэу итхыгъащ: «Ныбжьэгъу Ахъмэтыр республикэм и лэжьакIуэ нэхъ жыджэр дыдэхэм ящыщщ, Аруан районым и цIыхубэ хозяйствэм и IэнатIэхэр IэкIуэлъакIуэу еунэтI. МэкъумэшхэкIхэр щэнымкIэ куейм къыпэщыта илъэситху планыр проценти 128-кIэ игъэзэщIащ. 1965 гъэм гектар къэс хуэзэу ику иту нартыхуу центнер 40,8-рэ, 1966 гъэм центнер 41,4-рэ, 1967 гъэм центнер 61,7-рэ, 1968 гъэм центнер 47,5-рэ къыщрахьэлIэжащ».
Мы гъащIэм Iуэхушхуэхэр къызэрыщыпэплъэр ищIэ нэхъей, кърагъэза дзыхьым иригушхуэу жэуаплыныгъэ ин зыпылъ гъуэгум техьауэ щыта Ахъмэт Мусэбий «ЛIыхъужьхэм я ЛIыхъужь» жригъэIащ. АдыгэлI нэсым и зэфIэкIыр къэрал псом хэIущIыIу щищIащ, щIылъэ-анэм зэрибыныр и къэмылэнджэж лэжьыгъэмкIэ игъэпэжащ. ЛIыгъэ щызэрахьэм ЛIыхъужьхэри щыIэщ. И IэнатIэм щызыIэригъэхьа ехъулIэныгъэ инхэм къапэкIуэу, 1966 гъэм мэкъуауэгъуэм и 23-м СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и УказкIэ Ахъмэт Мусэбий ХьэпIытIэ и къуэм Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь цIэ лъапIэр къыфIащащ.
Къызыхэхъухьа лъэхъэнэр лэжьыгъэшхуэкIэ зыгъэнщIа цIыху щыпкъэ Ахъмэт Мусэбий зи цIэр лъэпкъым и тхыдэм дыщэпскIэ изытхэжа адыгэлI нэсхэм ящыщщ. Ахъмэтым и цIэр зэрехьэ Нарткъалэ и уэрамхэм ящыщ зым.
АРУАН Алий.
МафIае лъэхъэнэр
«Псори фронтым папщIэ…»
Нарткъалэ и гуащIэрыпсэухэми яхуэфащэ хэлъхьэныгъэ хуащIащ ТекIуэныгъэ Иным и махуэр нэхъ псынщIэу къэсыным. Хэку зауэшхуэр къызэрыхъейуэ, къалэм дэт IуэхущIапIэхэм пэкIухэр щызэхэтащ, фашистхэм ялэжь щIэпхъаджагъэхэм я бийуэ. «Псори фронтым папщIэ! Псори ТекIуэныгъэм щхьэкIэ!» къэралпсо къыхуеджэныгъэр нарткъалэдэсхэми я гъуазэт.
Къалэм дэс щIалэхэмрэ хъыджэбзхэмрэ военкоматым кIуэрти фронтым ягъэкIуэну щIэлъэIурт. Заводхэм, нэгъуэщI IуэхущIапIэхэм я лэжьакIуэхэм я нэхъыбапIэр зауэм зэрыдэкIам къыхэкIыу, абыхэм я пIэм иувэрт бзылъхугъэхэр, балигъыпIэ имыува ныбжьыщIэхэр, сабийхэр.
СССР-м и ЦIыхубэ Комиссариатым и унафэкIэ, Нарткъалэ дэт спирт заводым ацетон къыщIигъэкIыу зэтраухуащ икIи дзэм, иужькIэ фронтым хуэлажьэу хуежьащ. Нэмыцэхэр ди республикэм къыщихьам щыгъуэ, ацетон-бутил заводыр къагъэувыIащ икIи и Iэмэпсымэхэр, станокхэр псори Уралым ирагъэшащ. ИужькIэ, бийр ди щIыналъэм ирахужа нэужь, зыхъумэжыныгъэм и предприятэхэм ящыщу ялъыта ацетон-бутил заводым и лэжьыгъэр зэтраухуэжащ. ЗэрыжаIэжымкIэ, Уралым яша Iэмэпсымэхэм зы винт закъуи хэмыщIауэ Нарткъалэ къашэжат.
Хэку зауэшхуэр екIуэкIыху, заводым лэжьыгъэшхуэ щызэфIахащ. Жэщ-махуэ ямыIэу лажьэрт абы и цIыхухэр, зыхуагъэувыж къалэнхэр ипэ иту ягъэзащIэу. «Социалистическэ Къэбэрдей-Балъкъэр» газетым итхырт: «Iэщнокъуэ Iэмин зи унафэщIу Нарткъалэ дэт ацетон-бутил заводым стахановец куэд къыщыунэхуащ иужьрей махуэхэм. Псом япэ итщ энергоцехыр, абы къыкIэлъокIуэ механикэ цехыр…»
Аруан куейм и гуащIэрыпсэухэм 1943 гъэм зэхуахьэсауэ щытащ «Нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм — ажал!» танк колоннэ зэращIын ахъшэ, сом мин 690-рэ хъууэ.
Дохъушыкъуей консерв заводым и комсомол зэгухьэныгъэм и жэрдэмкIэ щIалэгъуалэ бригадэ къызэрагъэпэщауэ щытащ. Абы хэтхэм псалъэ быдэ ятат я къалэнхэр планым куэдкIэ щIигъуу ягъэзэщIэну, фронтым сэбэп хуэхъун продукцэ нэхъыбэ къыщIагъэкIыну. Заводым и лэжьакIуэхэм ящыщ куэдым фронтым Iутхэм папщIэ щыгъын хуабэхэр зэхуахьэсауэ щытащ. Зауэ губгъуэм итхэм щхьэкIэ цIыхухэм кърахьэлIэрт кIагуэхэр, цыджанэхэр, джэдыгу кIэщIхэр, пыIэхэр, цы лъэпэдхэр, Iэлъэхэр, гъуэншэдж дытахэр, нэгъуэщIхэри. Ахэр зыIэрыхьэ совет зауэлIхэр хуабжьу хуэныкъуэт апхуэдэ тыгъэм икIи къызэрымыкIуэу абыхэм щыгуфIыкIырт.
ТекIуэныгъэ Иныр къэхьыным хуэфащэ хэлъхьэныгъэ хуищIащ Дохъушыкъуей шагъыр заводми. Абы и лэжьакIуэхэм фронтым и фондым халъхьащ сом мин 370-рэ — дэтхэнэми и мазитI улахуэр. Абы щхьэкIэ Сталиным къахуигъэхьауэ щыта тхыгъэм итт: «Дохъушыкъуей шагъыр заводым и лэжьакIуэхэм, инженер-техникэ IэщIагъэлIхэм «Нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм — ажал!» танк колоннэ зэращIын ахъшэ зэрызэхуахьэсам папщIэ фIыщIэ зэрахуэсщIыр схуажефIэжыну сыныволъэIу, Дзэ Плъыжьым и фIыщIэри щIыгъуу».
Нарткъалэ щолажьэ Хэку зауэшхуэм и ветеранхэм я зэгухьэныгъэ. Илъэс куэдкIэ абы и унафэщIу щытащ Мэремкъул Нажмудин. Зэгухьэныгъэм лэжьыгъэшхуэ ирегъэкIуэкI ТекIуэныгъэ Иным папщIэ зэуахэм, зи псэр зытахэм я фэеплъыр мыкIуэдыжыным, абыхэм я гъащIэ щапхъэм къытщIэ-хъуэ щIэблэр щIэпIыкIыным. Куейм, къалэм я унафэщIхэми гулъытэшхуэ хуащI а Iуэхум. Махуэшхуэхэм деж нэхъыжьыфIхэр ягъафIэ, тыгъэ зэмылIэужьыгъуэхэр хуащIу.
ТАМБИЙ Линэ.
