Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Тхыгъэ кIэщIхэр
Псэууэ лIа
Мэзым щIэс къуалэбзухэм зыкъом щIауэ зэхахыжыртэкъым зи макъыр фIыуэ ялъагъу бзуупцIэм и уэрэдхэр. Сыту пIэрэ къэхъуар, жаIэри кIуащ абы и деж. «Сыт къыпщыщIар, бзуупцIэ цIыкIу? Щхьэ къыумышыжрэ уи уэрэд дахэхэр? Е уи макъыр икIа?» — жаIэу щеупщIым, модрейм жэуап къарет: «Си макъри икIакъым, зы лажьи сиIэкъым. Си уэрэдыр щIыпысчар къашыргъэ ябгэм зэхимыхын щхьэкIэщ. Зэрызэхихыу къэсынурэ къыстеуэнущ, сишхыну. Зэ сыкъыIэщIэкIащ, етIуанэм зэрыхъунур Тхьэм ещIэ». «Ей, хуэмыху, умышынэ, — жаIащ къуалэбзухэм. — Дэ бий димыIэу ара уи гугъэр? ДиIэщ, куэд дыдэ диIэщ. Ауэ абы щхьэкIэ ди уэрэдхэр IэщIыб тщIыркъым. ТщIатэмэ — дымыпсэужым хуэдэт. Умышынэ, упсэуху къиш ину уи уэрэдыр». Абыхэм я чэнджэщым едэIуащ бзуупцIэр.
ЕтIуанэ махуэм къуалэбзум зэхахащ абы и уэрэдыр:
Мэзым щIэс псоми я нэхъ лъэщ,
Захуагъэр, пэжыр зи дамыгъэ,
Губзыгъэу щыIэм нэхъ къахэщ,
Уэрэд щIыжысIэр уэрщ, Къашыргъэ!
«Мис ар хъуащ! — жаIащ къуалэбзухэм. — Абы нэхърэ уи жьэр зэтумыхыу упсэуами нэхъыфIти, бзуупцIэ. Еууей, тхьэмыщкIэ, упсэууэ улIащ».
Псы чэнж щхьэщытхъу
Гъуэгу тет лIыр имыцIыху псыежэх гуэрым нэсат. Псым ар къигъэшынэну хэтт: «Сэ апхуэдизкIэ сыкуущи, си щIэ дыдэри плъагъуркъым, укъысхэмыхьэ — уитхьэлэнкIэ хъунущ!» Ауэ лIыр абы хуэшынакъым, уеблэмэ псым щIэнэкIащ: «Апхуэдиз уи щхьэ сыт щIытеплъхьэр? Сэ сщIэркъэ уэ узыхуэдэр, псыжь цIыкIу! Уи щIэр сымылъагъумэ, ар уэ укуууэ аракъым, атIэ уутхъуащи аращ». ИкIи псым лъэсу зэпрыкIри и гъуэгу пищащ.
Унэ цIыкIум и жэуап
Унэ зэтет къекIур и лъабжьэм щIэт унэ цIыкIум къыхуеплъыхырт, къызэримыпэсрэ ауан къищIу. «Уа, унэжь цIыкIу, — жиIэрт абы, — сыту утеплъэншэ, сытуи ужьгъей! Уэлэхьи, емыкIум сэ унэ уардэм, зэкIужым, зэпэщым уэ пхуэдэ гъунэгъуу сиIэну!»
Ар щызэхихым, унэ лъахъшэр «хьыI» жиIэри дыхьэшхащ. «Ей, си гъунэгъужь, — жиIащ абы, — уэлэхьи, пэжым уэ улъагэри, ууардэри, уэ уэлъытауэ сэ сызэрыфэншэри. Ауэ зэи зыщумыгъэгъупщэ уэ узыщIахэр си пэшхэм щIэсу къызэрыхъуар. Ахэр мыхъуамэ, хэтыт уэ удэзыщIеинур апхуэдэу лъагэу, уардэу?!»
Къагъырмэс Борис.
Псалъэжьхэр
Жейм и щIыхуэ къыптринэркъым
Джэдур дзыгъуэкIэ лIыхъужьщ.
Узыщысхь щыкъур мэкъутэ.
Жейм и щIыхуэ къыптринэркъым.
Пэж жыIэныр нэ ищIыным хуэдэщ.
Зи гур фIым и нэгури фIыщ.
Зым и зэран щэм йокI.
Ин дыдэхэми надэ къахокI.
Махуэ псом зэрагъэпцIар чыцI ажэм икъутэжащ.
Нэщэнэхэр
И щхьэцыр нэхъ кIыхь мэхъу
Унэм ущыщIыхьэкIэ лъапэ ижьыр нэхъапэ щIэшие жаIэрт.
Хуэ зышхым и щхьэцыр кIыхь хъууэ къалъытэрт.
Хьэ къугъым мелыIыч елъагъу жаIэрт.
Хьэдэ зэрыщIалъхьа бел зэIэпахтэкъым.
ХьэкIэ къызытеуам и гугъу ящI жаIэрт.
Цыбэ угъурлыщ, насыпыфIэщ жаIэрт.
Къэхъуа
ФIэщщIыгъуейми,нэрылъагъут
Нобэрей щIалэгъуалэм я дуней тетыкIэмкIэ мыарэзыуэ псалъэмакъ зэхуэмыдэхэр ирагъэкIуэкIыу куэдрэ зэхыбох. Апхуэдэу щытми, псори зы къупхъэм щIэбгъэкIыныр тэмэмкъым. ФIыи Iеи здэщымыIэ щыIэкъым, сыт щыгъуи гъащIэм а тIур щызэхэухуэнауэ къокIуэкI. ГъащIэм и хабзэхэм ящыщ зыуэ къыщIэкIынщ, сыт хуэдэ зэманми нэхъыжьхэр щIалэгъуалэмкIэ мыарэзыуэ щытыныр. Сэ къызэрысщыхъумкIэ, ар лъэхъэнэкIэрэ къыддекIуэкI хьэлщ. Гуапэ зэрыхъунщи, диIэщ къэкIуэнум нэхъыфIкIэ дыхуэзыгъаплъэ щIэблэ, нэхъыщхьэжращи, апхуэдэхэр нэхъыбэщ…
Абы и лъэныкъуэкIэ иджыблагъэ сызрихьэлIа Iуэхугъуэм, нэхъ пэжу жыпIэмэ, сызэдэIуэн хуей хъуа псалъэмакъым куэдым сригъэгупсысащ. Зэхэсхыр зэрызгъэщIэгъуэныр къысхуэщIэртэкъым, апхуэдизкIэ ар си гуапэ хъуати. ЗэрыжаIэу, Iуэхум и пэр умыщIэмэ, и кIэри пщIэркъым. Зы пщыхьэщхьэ гуэрым къалэм икIыу къуажэм кIуэ маршруткэм ситIысхьэжащ. Куэд мыщIэу абы нитIысхьа щIалитIым си щIыбагъымкIэ иIэ тIысыпIэхэр яубыдащ. Уэршэрыр кърагъажьэри, я псалъэмакъыр еджэным хыхьащ. ЩIалэ псыгъуэ къамылыфэр КъБКъУ-м и экономикэ къудамэм щIэст, адрейр, къызэрызгурыIуамкIэ, Москва дэт еджапIэхэм ящыщ зым и студентт. ЩIалэхэр щызэщIэупщIэм жаIахэмкIэ сэ щыгъуазэ сыхъуащ ахэр гъащIэм зэреплъ щIыкIэм. ЖыпIэнурамэ, я гупсысэхэр куут, я мурадхэр дахэт, а къыхаха лъагъуэм адэкIи тетмэ сэ шэч къытесхьэркъым ахэр лъэ быдэкIэ гъащIэм зэрыхэувэнум.
Сэ сыт апхуэдизу гъэщIэгъуэн сщыхъуар жыпIэмэ, тхылъым теухуауэ зы щIалэм жиIарщ. НэхъыщIэхэм я гугъу тщIынкъыми, балигъхэми мащIэщ тхылъыр зи Iэпэгъуу яхэтыжыр. Псоми зэрытщIэщи, нобэ абы и пIэр иубыдащ Интернетым, сыт хуэдэ хъыбарри абы къыщыбгъуэтынущ.
— Еджам хуэдэ щыIэкъым. ЩIэныгъэ убгъэдэлъмэ, уигурэ уи щхьэрэ зэтелъу упсэуфынущ. Мыхьэнэшхуэ иIэщ узыпэрыхьэ Iуэхум фIыуэ хэпщIыкIыным, абы щыгъуэщ ехъулIэныгъэ ущиIэнур. Узэгугъур къогугъуж, жаIэ. Узэджар кIуэдынукъым, ар сытми зэ къыпщхьэпэжынущ. Сэ мы факультетыр къэзухмэ, юрист щIэныгъи зэзгъэгъуэтыну си мурадщ. Дэнэ-тIэ щIэныгъэ къыздитхынур? Ар нэхъыбэу къыдэзытынур мис мы тхылъхэрщ, аращ укъэзмыгъэпцIэнури, — жиIэрт щIалэ къамылыфэм, иIыгъ тхылъым теIэбэурэ.
— Сыт щхьэкIэ? Иджыпсту псори зэхэхауэ къыщыбогъуэт Интернетым, — къыпидзыжащ абы и гъусэм.
— Интернети сиIэщ, ари къызогъэсэбэп, ауэ абы псынщIэу утозашэ. Сэ пщыхьэщхьэм тхылъыр къызэгуэзмыхмэ, зыгуэр къэсщIэну блэзгъэкIам хуэдэу къысщохъу.
— Электрон тхылъхэр-щэ?
— Ари згъэунэхуащ. Тхылъым хуэдэ хъунукъым ахэр. Уи нэр теубыдауэ экраным узэреплъым псынщIэ дыдэу урегъэшри, узэджэри тэмэму уигу пхуиубыдэркъым, гупсысэ кIапэри щIэх-щIэхыурэ пIэщIоху. Тхылъыр — ар нэгъуэщIщ, абы и напэкIуэцIхэм куууэ ухашэ абы къыщыIуэта Iуэхугъуэхэм. Псом хуэмыдэу адыгэ тхылъхэм сыщеджэкIэ, дунеищIэ гуэр къысхузэIуахыу къысщохъу, лъэпкъым и тхыдэм, и хабзэм теухуахэм лъэхъэнэ жыжьэм сыхрагъэшэжыф…
Сэ сащыщщ нобэ къежьа электрон жыпхъэр и лъабжьэу хъыбарыщIэ куэд къыщыпщIэфыну Iэмалхэм япэ тхылъыр изыгъэщхэм. СфIэфIщ пщыхьэщхьэкIэрэ тхылъ седжэну, щхьэусыгъуэ гуэрхэмкIэ ар къэзмыщтэу зэман гуэр дэсхамэ, абы сыхуэныкъуэу сохъу. Арауэ къыщIэкIынщ псалъэмакъыр гукъинэ щIысщыхъуари… Иджы… хэт тхылъ еджэжыр щыжаIэкIэ, апхуэдэхэр зэрыщыIэр, уеблэмэ ди щIалэгъуалэм зэрахэтыр, дяпэкIэ сэ шэч къытезмыхьэу схужыIэнущ.
Тхьэхущынэ Ланэ.
ЖыIэгъуэхэр
Мурадыр къомыхъулIэу, зыхуэдэр пщIэнукъым
Зэм дунейр тхурикъуркъым, зэм зыри дыхуеижкъым.
Зэман зи куэдыр цIыху кIуэдащ.
Зэманыр зэрыбгъэкIуэну щIыкIэм ухуитщ, ауэ къыпхузэтегъэувыIэркъым.
Зи нобэр мыщIагъуэжым и дыгъуасэр къыдрегъэжей.
ЗызыдебгъэкIунури Iумпэм пщIынури пщIэжын хуейщ: апхуэдэщ зэманри.
КъэкIуэну зэманым зыхуэныкъуэр къегъэщIыж.
КъуэкIыпIэмкIэ пшэкIэплъ къищIу хуежьамэ, жэщ вагъуэхэр фагъуэ хъунущ.
ЛIы закъуэ лъагъуэм гъуэгум ухуимышэмэ, щIым и пцIанапIэм укъренэ.
Нобэр дыгъуасэмрэ пщэдеймрэ я зэхуэдитIщ.
ЦIыхур зыхуэкIуэнур и кIуэкIэм къыбжеIэ.
ЦIыхушхуэм и лъэужьым памыщэфмэ, ари хокIуэдэж.
Ажалым зэхэщIыкI гуэр иIэу щытамэ, нэфI-ней щIыхэлъын щыIэт.
ГъащIэри махуэ къэс нэхъ балигъ хъу хуэдэщ: балигъ хъуар жьы хъуркъэ, жьы хъуам и уахътыр къэсыркъэ?
Зы дэ жыгым къыпокIэ купщIафIэри кунэфри – и къарур зэрыхурикъущ.
Мурадыр къомыхъулIэу, зыхуэдэр пщIэнукъым.
УимыIагъэххэм нэхърэ пIэщIэкIри нэхъыфIщ.
ЦIыхур куэдым къыхуигъэщIащ, ауэ гушыIэр къыщIигъэщIар джэгуакIуэ Iущым и закъуэщ.
Щхьэж къыхуэгъащIэ и гъащIэщ.
Дыхуеижынущ, жаIэурэ лейр зэхуалъэфэс, сыту тщIыжын, жаIэурэ зыхуэныкъуэжынур хыфIаутIыпщхьэ.
ЦIыхум фIэкIуэду къызэлым хуэдиз фIэбубыдмэ, ихьыни.
Бейтыгъуэн Сэфарбий.
ДАХ-м и Советым и лэжьыгъэр иухащ. ХьэщIэхэмрэ бысымхэмрэ зэгъусэу загъэпсэху. Шапсыгъ щIыналъэ. 2004 гъэ, фокIадэм и 27
ГушыIэ
НэхъыфIу илъагъур
Я деж уэршэракIуэ къекIуэкIа гъунэгъу фызыр щIалэ цIыкIум йоупщI:
— Хэт, Емынэжь цIыкIу, нэхъыфIу плъагъур? Мамэ?
— АIэ.
— НтIэ, папэ?
— Хьэуэ.
— Хэт-тIэ?
— Уипхъу Мадинэ цIыкIущ!..
Гупсысэр — псалъэкIэ
Зеикъуэ жэщхэр
ФщIэуэ пIэрэ фэ зеикъуэ жэщхэр?! Уоу, фэ фщIэркъым зеикъуэ жэщхэр! Уафэгу гъунапкъэншэм къиплъыкI мазэм дыжьын нуру щIым зытреубгъуэ. Хьэуар къабзэщ, салъкъыныр гум деху, епэрымэ зэхэшахэри Iум щабэу йотIысхьэ. Тхьэ жэщщ! Удэзыхьэх жэщщ!
Заущэхуащ мэзхэм, жэщым и жьауэм щIыхьащ. Щэхущ икIи сабырщ псыIущIэ цIыкIухэр. Псы щIыIэ хуэфIыцIафэр нэщхъейуэ щыгъэрщ жыг щхъуантIэхэм я куэщIхэм. ЦIыхуIэ зэмыIуса хъумбылейхэмрэ балийIэрысей Iувхэмрэ я лъабжьэхэр хуашиящ псынэ салъкъынхэм, я тхьэмпэхэр зэзэмызэ жьым щIеупскIэ, языныкъуэми жэщ акъужь щэхурыпхъуэм абыхэм запщIыхедзэ. Ихъуреягъ псори мэжей! Щощхьэукъуэ бгы лъапэм къуажэр. Ауэ, ищхьэмкIэ, уафэгур нэхуу маблэ, вагъуэхэр къоцIу. Тхьэ жэщщ! Удэзыхьэх жэщщ!
Арыххэу псори къопсэуж — мэзхэри, псы IущIахэри, губгъуэхэри. Нэхэр зрамыгъэплъу кIыфIым зыкъыхабзыкI унэ уардэхэм. Къреш зеикъуэ бзум и уэрэдыр, къыпщохъу абы дуней псор щIэдэIуу. ЩIыналъэ телъыджэщ, удэзыхьэхщ!
ДЖЭДГЪЭФ Аслъэмырзэ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 5. Гъэш, псы хуэдэхэр зэрызэрахьэ, зэрахъумэ кумбыгъэ. 6. Къуаншагъэ зылэжьа цIыху. 7. Пщэ гъум. 9. «Сосрыкъуэу ди къаныр … Хасэм щынэсым, уафэр зэщIогъуагъуэ, щIылъэр зэщIозджызджэ». 12. Къэрэшей-Шэрджэсым, Адыгейм я щIыналъэхэм щыIэ псыежэх. 13. Уэшх … къошх е цIыху … . 15. Къуалэбзухэм, джэдкъазым я дамэм тетщ. 16. Щыхь лъэпкъ. 17. Нартыху, ху хьэжыгъэхэм, къундэпсом, шатэм къыхащIыкIыу щыта адыгэ шхыныгъуэ. 20. Гъэгъахэр хужьу, Iэрамэ дахэу къызыпидзэ жыг. 21. Мынэхъыжь, мынэхъыщIэ. 26. Адыгэ таурыхъхэм узыщрихьэлIэ цIыху домбей. 28. Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужьу цIыхуищ къызыдэкIа къуажэ. 29. Сабий цIыкIу хьэпшып. 30. ПщIий къызыпыкIэ жыг. 31. Мы гъэм зи ныбжьыр илъэс 70 ирикъу адыгэ усакIуэ цIэрыIуэ. 34. А хадэхэкIым и процент 97-р псыщ. 39. ЗэрымыщIэкIэ Iэщ ирахужьэмэ, хъыджэбз ирахьэжьэмэ кIэлъыщIэпхъуэ гуп. 40. Налохэ Ахьмэдхъанрэ Зауррэ а псым и Iуфэм къыщыхъуащ. 44. Махуэ Билал дунейпсо Олимп зэхьэзэхуэм жэз медаль къыщихьа къалэ. 46. ЩIэгъэкъуэн. 47. Пщым и IуэхутхьэбзащIэ, зекIуэ ежьэмэ, и шу гъусэ. 48. Америкэм зэIищIа, лей щызэрихьа хьэрып къэрал. 50. Дин Iуэхум нэхъ куууэ хыхьэн хьисэпкIэ Сауд Хьэрып къэралыгъуэм щыIа цIыху. 5I. «Шы … лъэ псыгъуэм бгъукIэ зыпезгъэхыурэ унэм изохулIэ» — Къэжэр Индрис и уэрэд цIэрыIуэм щыщщ. 52. Къэбым … кIыхь идзащ. 53. ЩIым гъуэ куу къыщизытхъу, хьэпIацIэ зи шхыныгъуэ псэущхьэ цIыкIу. 54. ЩIы … е зыгуэрым и Iыхьэ мащIэ.
Къехыу: 1. Былымаблэ, мылъкукIэ иримыкъу. 2. Адыгэм къыхэкIа уэрэджыIакIуэ нэхъ Iэзэ дыдэхэм ящыщ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ артист. 3. Iэщхэм я тхьэу къалъытэу щыта. 4. Зи кIуэцIым жьы ириубыда псы ткIуэпс. 7. Къэбэрдей-Балъкъэрым и жылагъуэ палатэм и унафэщIымрэ егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министрымрэ я цIэр фщIэрэ? 8. Бдзэжьей лIэужьыгъуэ. 10. Адыгэ драматург цIэрыIуэ. 11. … къыстехьауэ сокIэзыз. 14. Пхъэ сахуэ. 18. ЩIыпIэ хуабэхэм къраш пхъэщхьэмыщхьэ. 19. Фадэ гуащIэ. 20. ЦIыхубз щыгъын. 22. Шатэ, тхъуцIынэ гъэвэжам я дагъэ. 23. Къаугъэ иращIэкIын мурадкIэ къэгубжьауэ нэгъуэщI унагъуэ зэрыщIэлъадэ. 24. ЛъагапIэ. 25. Бзылъхугъэ ныбжьыщIэ. 27. Жьэ бзаджэ зыщIэт. 29. Гъавэ, ерыскъыпхъэ хъумапIэ. 32. ТхъуцIынэ щIэпхумэ къанэ псыр. 33. Ди щIыналъэм щыкуэд къуалэбзу. 35. Пхъэм къыхэщIыкIа бжэмышхышхуэ. 36. ГъэшхэкI. 37. Революцэ нэужьым Къэбэрдей-Балъкъэрым и япэ унафэщIу щыта. 38. Хамэ къэрал щыпсэу адыгэ кинорежиссер, продюсер, уэрэдус, тхакIуэ. 41. ХадэхэкI. 42. Дыщэм нэхърэ нэхъ лъапIэ гъущIхэкI. 43. Языныкъуэ пхъэщхьэмыщхьэхэм я кум илъщ. 45. ГъавэхэкI. 47. ЗыкъыпкIэрызыщIэ удз. 49. Фидель Кастрэ Рус илъэс 40-м щIигъукIэ щыунафэщIа къэрал. 50. Хабзэншагъэ зылэжьахэм я тезырыр нэхъапэм щапшыныжу щыта мащэ куу.
Зэхэзылъхьар
Мыз Ахьмэдщ.
Мэлыжьыхьым и 13-м ди газетым тета
псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу: 5. Малъхъэ. 8. Танэ. 9. Фэбжь. 10. Шэджэм. 13. Нау. 14. Алъп. 17. Щай. 18. Епэр. 20. ХьэукI. 22. ХущIэ. 26. Хьэлыуэ. 27. Гудзэ. 28. ШэсыпIэ. 29. ЩIэп. 31. Iулъхьэ. 33. Бжьэф. 35. Уае. 37. Бел. 38. Уэм. 40. Уардэ. 43. Ерыщ. 44. Испы. 5. ЩIыунэ.
Къехыу: 1. Шатэ. 2. Ахъшэ. 3. Атэбий. 4. Къунан. 6. Лэгъуп. 7. Бжьыныху. 10. Шухьэ. 11. Джей. 12. Матэ. 15. ПщыхьэщIэ. 16. Уэрэзей. 19. Пшэплъ. 21. Уашхэ. 23. Сыдж. 24. Бдзы. 25. Усэ. 30. Пхъэхуей. 32. Хьэлу. 34. Жьауэ. 35. Уэрдыхъу. 36. Къыр. 37. Бжьын. 39. Мест. 41. Амыщ. 42. Данэ.
