Лъагъу, хъумэж уи бзэр, лъэпкъ жезыгъэIэ хабзэр
Сабийм и анэдэлъхубзэр Iурылъу, абы дихьэхыу, лъэпкъым и хабзэм, и тхыдэм и къулеягъым щыгъуазэу, ар фIэгъэщIэгъуэну къэгъэхъун, ар зэрырагъэдж Iэмалхэр егъэфIэкIуэн мурадкIэ илъэс 17 хъуауэ ирагъэкIуэкI «Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэпсо фестиваль-зэпеуэм и къэпщытакIуэхэр иджыблагъэ щыхьэщIащ Псыгуэнсу къуажэм дэт 1-нэ школым.
«Iуэху екIуэкIыр еджапIэм фи закъуэ фыфейщ», — жаIэу мытIысыжхэу, зи лъэ вакъэ изылъхьэу къуажэм дэсыр школ пщIантIэм къыщызэхуэсат.
Къуажэ дэлъэдапIэм деж, адыгэ хабзэм къызэрезэгъыу, шыгъупIастэкIэ хьэщIэхэм къащыпежьат Аруан щIыналъэ администрацэм и унафэщI Куэшей Азэмэт, абы и къуэдзэ Щоджэн Риммэ, Аруан районым и щIыпIэ самоуправленэм и Iэтащхьэ КIуш Валерэ, къуажэ администрацэм и унафэщI Къанкъул Хьэчим, КъБР-м и цIыхубэ сурэтыщI Црым Руслан, УФ-м щIыхь зиIэ и артист Балъкъыз Валерэ, Нарткъалэ и щIыпIэ администрацэм и унафэщIым и къуэдзэ Ибрэхьим Альберт, Псыгуэнсу къуажэм и щIыпIэ самоуправленэм и депутатхэу Шыбзы-хъуэ Руслан, Балъкъыз Албэч, Къудей Беслъэн, Темыржан Артур, КъБР-м и телевиденэм и редактор Мыз Залинэ, Псыгуэнсу дэт 1-нэ школым и лэжьакIуэхэр, нэгъуэщIхэри.
Адыгэ фащэкIэ хуэпа шууейхэм хьэщIэхэр зэрыс машинэхэр къаухъуреихьауэ къуажэм дашэри, жылэм нэхъ цIэрыIуэу дэс лъэпкъхэм я пщыIэ цIыкIухэм ирагъэблэгъащ. ПщыIэ- хэр ауэ сытми къызэрыгуэкI пщы- Iэтэкъым, атIэ, пасэрей зэманым укъыхэхутэжам хуэдэу, чийкIэ щIауэ, бжыхь цIыкIухэмкIэ къэхухьыжарэ унагъуэм уеблагъэ къыпфIагъэщIырт, уздеблэгъам я Iэнэр узэдауэ адыгэ шхыныгъуэхэр телът. Апхуэдэу къэпщытакIуэхэр ирагъэблэгъащ КъардэнгъущIхэ, Мызхэ, Црымхэ, Безырхэ, Тхьэщыгъуейхэ, Уэртэбейхэ, Вэрокъуэхэ, Темыржанхэ. ПщыIэ къэскIэ хъуэхъубжьэ щаIэтащ мыпхуэдэ ма-хуэ дахэ куэдкIэ къуажэдэсыр зэхы-хьэу, ефIакIуэ зэпыту, зэгурыIуэу псэуну.
Iуэхур езыгъэкIуэкIыну зи пщэ дэлъ ШэрыIужь Аслъэн хьэщIэхэр адэкIэ иригъэблэгъащ еджапIэм и пщIантIэм. Жыгым тес гъуом къызэхуэ- са псоми хъыбар яригъэщIащ хьэщIэшхуэхэр къазэрыхуэкIуамкIэ. КъэпщытакIуэхэм къапежьат илъэс куэдкIэ егъэджэныгъэ IэнатIэм пэ-рытахэри, мы школым щылэжьахэри, иджыпстуи щылажьэ егъэджакIуэхэри.
Зы унагъуэшхуэм хэхъуэ яIэрэ я хьэгъуэлIыгъуэу ирихьэлIахэти, адыгэм и хабзэ дахэхэм ящыщу унэишэм, ныуэжь щIэцIывэжым къызэхуэсахэр ирагъэплъа нэужь къэпщытакIуэхэр ирагъэблэгъащ адыгэбзэмрэ литературэмкIэ егъэджакIуэхэм ягъэхьэзыра дерсхэм еплъыну, къапщытэну.
ЕджапIэ щIыхьэпIэр гъэщIэрэщIат Псыгуэнсу къыдэкIа, КъБР-м и цIыхубэ сурэтыщI Црым Руслан и IэдакъэщIэкIхэмкIэ, къищынэмыщIауэ, блынхэм фIэлът гъэ еджэгъуэ блэкIам мы школыр къэзыуха Бжэныхъуэ Ритэрэ ШэрыIужь Астемыррэ ящIа сурэт дахэхэр. Къызэхуэсахэм хуабжьу ягу ирихьат пасэ зэманым къагъэсэбэпу щыта, нобэми мы школым хъума щыхъуа хьэпшыпхэр телъу ящIа гъэлъэгъуэныгъэр. Дыжьын бгырыпх, бгъэIулъ, пхъэ вакъэ, пшынэ, гуэгуэн, нэгъуэщI куэдхэри щыплъагъурт мыбдеж.
Школым и унафэщI Безыр Мадинэ хьэщIэхэм къапежьэри иригъэблэгъащ. КъэпщытакIуэхэм адыгэбзэмрэ литературэмрэ щрагъэдж пэшхэр япэщIыкIэ къаплъыхьащ. Ахэр хуитт, нэхут, блынхэм ди адыгэ тхакIуэ, усакIуэхэм я сурэтхэр фIэлът, тхылъ куэди щIэлът, пэш удзхэри щымащIэтэкъым.
Адыгэбзэмрэ литературэмрэ езыгъэдж методикэ зэгухьэныгъэм и унафэщI Жыкъуэ Оксанэ къэпщытакIуэхэр щыгъуазэ ищIащ ехъулIэныгъэу яIэхэм, я лэжьыгъэр къызэрызэрагъэпэщ щIыкIэм и гугъу къахуищIащ. Джэдгъэф Борис и «Си адыгэ напэ» усэм теухуа урок зэIухам щIи-дзащ итIанэ. Дерсым эпиграфу хуащIат Елбэд Хьэсэн и псалъэхэр: «Зи бзэр зымыгъэлъапIэм и псэр игъэлъэпIэнукъым, — бзэмрэ псэмрэ зэтохуэ» жыхуиIэр. Урокыр гъэщIэгъуэну зэхэухуэнат. ЯпэщIыкIэ усэм гукIэ къригъэджащ, итIанэ адыгэ напэм теухуауэ щыIэ псалъэжьхэр, а темэр къыщыIэтауэ ипэ классхэм цIыкIухэм щаджауэ ди адыгэ литературэм хэт тхыгъэхэр къаригъэщIэжащ.
ЕтIуанэ сыхьэтым хьэщIэхэр и дерс зэIухам иригъэблэгъащ 4-нэ классым и егъэджакIуэ ЗэшэкIуу Маринэ. Маринэ мастер-класс урок итащ ГъукIэлI Исуф и «Дадэ» рассказымкIэ.
Пэшыр дахэу гъэщIэрэщIауэ, урокым хуэгъэхьэзырауэ щытт. Сабийхэр гупу лажьэу, къэзыухъуреихь дунейм гулъытэ хуащIу, мыхъумыщIагъэ ямылэжьу, я нэхъыжьхэм я жыIэм едаIуэу цIыкIухэр егъэсэныр дерсым и мурад нэхъыщхьэу зэрыщытыр егъэджакIуэм жиIа нэужь, еджакIуэ цIыкIухэм щIадзащ абы теухуа я гупсысэхэр къаIуатэу. Нэхъыжьхэм, псом хуэмыдэу жьыкIэфэкIэм, пщIэ хэха зэрахуэфащэр, абыхэм жаIэм уедаIуэмэ лей узэрыхуэмызэнур, адэшхуэ-анэшхуэр фIыуэ лъагъун, ар Iумпэм умыщIу защIэбгъэкъуэн, зепхьэжын зэрыхуейр жаIащ цIыкIухэм. ГъэщIэгъуэнт сабийхэм я гупсысэхэм уедэIуэну, езыхэмрэ я адэшхуэ-анэшхуэхэмрэ я зэхуаку дэлъ щытыкIэхэр, абыхэмкIэ зэрыгушхуэр къыщаIуатэм щыгъуэ.
КъыкIэлъыкIуэ сыхьэтым хьэщIэхэр ирагъэблэгъащ «ГъащIэм и жыг» фIэщыгъэр зиIэ классщIыб лэжьыгъэм еплъыну. Ар ягъэхьэзырат урысыбзэмрэ литературэмрэ езыгъэдж Балъкъыз Аксиянрэ адыгэбзэмрэ литературэмкIэ егъэджакIуэ Темыркъан Раерэ. Анэдэлъхубзэм, адыгагъэм, адыгэ напэм, лъэпкъ хабзэм, Хэкум теухуа усэхэм къеджащ цIыкIухэр. Абыхэм къищынэмыщIауэ, цIыхухэм яку дэлъын хуей зэхущытыкIэхэр, школ гъащIэм къыщыхъу, егъэджакIуэмрэ еджакIуэмрэ махуэ къэс яку къыдэхъуэ псалъэмакъхэр къызыхэщыж теплъэгъуэ зыбжани къагъэлъэгъуащ. Дахэт, екIут икIи гъэщIэгъуэнт еджакIуэ цIыкIухэм я утыку итыкIэр, образхэм зэрихьэфыр, дэтхэнэ зы сатырри я гум къикIыу, я псэм къыбгъэдэкIыу зэрыжаIэр плъагъурт.
Псыгуэнсу къуажэм цIыху щэджащэ куэд къызэрыдэкIам щымыгъуазэ щыIэкъым жыпIэми, ущыуэну къыщIэкIынукъым. Щагъэгъуазэм и мызакъуэу, еджакIуэ цIыкIухэм пэшым щIэсхэм жраIащ лъэныкъуэ куэдымкIэ къыхэжаныкIа я цIыху пажэхэм я цIэхэр, абыхэм я лэжьыгъэхэр, къыфIаща цIэ лъапIэхэр.
Къыхэгъэщыпхъэщ «Дунейр — сабийхэм я нэмкIэ» жиIэу ягъэува гъэлъэгъуэныгъэри къызэхуэсахэм хуабжьу ягу зэрырихьар. Мыбдеж щыплъагъурт езы еджакIуэ цIыкIухэм я IэкIэ ящIа сурэтхэр, абджым, пластмассэм, пхъэм, гъущIым, щыгъэм къыхащIыкIа хьэпшып цIыкIухэр, нэгъуэщIхэри.
ГъэщIэгъуэн дыдэт Псыгуэнсу къуажэм дэсхэм щIэныгъэ къызрах я дыщэ пхъуантэмрэ псыкъуий цIыкIумрэ. «ЛIэщIыгъуэм и кIуэцIыбжэ» зыфIаща гъэлъэгъуэныгъэм тхылъыфI куэд щыплъагъурт.
Абы ублэкIмэ, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ, «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд и гъащIэмрэ и лэжьыгъэмрэ къыщыгъэлъэгъуа выставки ящIат. Мыбдеж телът Мухьэмэд и сурэтхэр, и Iэдакъэ къыщIэкIа тхыгъэхэр, ахэр зэрыт тхылъхэр, и гъащIэм и нэхъыбэр щигъакIуэ «Адыгэ псалъэ» газетым и къыдэкIыгъуэ щхьэхуэхэр.
Ежьэжыным и пэ къихуэу хьэщIэхэм псалъэ гуапэкIэ захуигъэзащ «Шэрджэс Ренессанс» зэгухьэныгъэм хэт Мыз Исмел. ПщIэ къыхуащIу, я зэман ягъэкIуэду Жанхъуэтхьэблэ къахуеблэгъа дэтхэнэ зыми я лъэбакъуэр псапэу Тхьэм къаритыжыну ехъуэхъуащ, я гуфIэгъуэр къыдаIыгъыу, ягъэгушхуэу зэрахуэхьэщIар, пщIэшхуэ къыхуащIам нэхъри я бгъэр къызэрыригъэкIар къыжиIащ абы. Гупым къыбгъэдэкI тыгъэри иритащ Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд.
КъекIуэлIа псоми фIыщIэшхуэ зэрахуищIыр, Псыгуэнсу къуажэдэсыр зыхэзыгъэплъа «Си бзэ — си псэ, си дуней» зэпеуэр адэкIи ефIэкIуэну, щIэблэм бзэр яIурылъу, Хэкум хуаIэ лъагъуныгъэр мыкIуэщIу, зэкъуэту, зэрыIыгъыу, зэрыадыгэр ящымыгъупщэу къэтэджыну, нэхъыжьхэри жьыщхьэ махуэ хъуну хъуахъуэу къызэхуэсахэм захуигъэзащ Црым Руслан.
Аруан щIыналъэ администрацэм и унафэщI Куэшей Азэмэт къеблэгъа псоми хъуэхъу дахэкIэ захуигъэза нэужь, къыхигъэщащ Псыгуэнсу дэт 1-нэ школым мы махуэм зыхуэгъэхьэзырынымкIэ къыдэIэпыкъуахэм я цIэхэр. Ахэр — Псыгуэнсу къуажэм и мызакъуэу Аруан щIыналъэм ис псоми фIы дыдэу ялъагъу Црым Аслъэн, КъБР-м и телевиденэм и лэжьакIуэ Мыз Залинэ, къуажэдэсхэу Мыз Хьэжмурат, ШэрыIужь Аслъэн, Мыз Исмел сымэщ. Дэтхэнэ зыри и зэманым и мызакъуэу, и къарури, и зэфIэкIри, и псэри хилъхьэу къыкъуэтащ курыт еджапIэм.
Иужьрейуэ къэпсэлъа ХьэфIыцIэ Мухьэмэд жиIащ илъэс 17-м къриубыдэу «Си бзэ — си псэ, си дуней» зэпеуэм хэта курыт еджапIэ куэдым я деж зэрыщыхьэщIар, гъэщIэгъуэн куэди и нэгу зэрыщIэкIар, ауэ нобэ жанхъуэтхьэблэдэсхэм я зэхэтыкIар псоми ялейуэ зэрыщытыр. ФIыгъуэу щыIэр къуажэдэсхэм къехъулIэну, нобэ зэрызэхуэгуфIэм, ягухэр зэрызэIухам, зэрызэкъуэтым хуэдэу илъэс куэдкIэ зэдэузыншэну ехъуэхъуащ абыхэм Мухьэмэд.
ХьэгъуэлIыгъуэ зиIэ унагъуэм я щауэр унэ ирашэжын хуейти, «Щауэишыж» теплъэгъуэми хьэщIэхэр ирагъэплъащ. Зэрыхабзэуи, джэгур зэхаублащ.
ЗэгурыIуэ здэщыIэм хабзэри, нэмысри, фIэлIыкIри, цIыхугъэри, адыгэхэм сыт щыгъуи яхэлъа шыIэныгъэри щыIэщ. А псори Псыгуэнсу къуажэдэсхэм нобэр къыздэсым зэрахъумэр, я нэхъыжьхэр щапхъэгъэлъагъуэу зэрыщытыр, я щIэблэр IуэхугъуэфI куэдым зэрыщIапIыкIыр, зэрызэкъуэтыр хьэкъыу я фIэщ хъуауэ, къэпщытакIуэхэр къежьэжащ. Адыгэхэм зэрахабзэу, шууейхэм хьэщIэхэр къуажэ дэкIыжыпIэм, псы икIыпIэм нэс нагъэсыжащ.
ХЬЭРЭДУРЭ Аллэ.
Сурэтхэр Къарей Элинэ трихащ.
