
КIурашын Алий: Нэхъыщхьэр дунейм уи гур зэIухауэ, цIыхугъэр пфIэмыкIуэду утетынырщ
Къыщалъхуа ХьэтIохъущыкъуей жылэжьми Бахъсэн щIыналъэми пщIэрэ щIыхьрэ щызиIэ цIыхущ мы махуэхэм зи ныбжьыр илъэс 80 ирикъу КIурашын Алий Амырбий и къуэр. Илъэс 51-кIэ лэжьыгъэ IэнатIэм пэрытащ ар. Абы щыщу илъэс 45-р егъэджэныгъэ Iуэхум тыхь хуищIащ. Алий лэжьащ егъэджакIуэу, школ унафэщIым и къуэдзэу, еджапIэм и директору. А зэманым къриубыдэу, шэч хэмылъу, егъэджэныгъэ IэнатIэм абы хэлъэхьэныгъэфIхэр хуищIащ. Къапщтэмэ, сыт хуэдиз цIыхум гъэсэныгъэрэ щIэныгъэрэ ярита, дапщэ гъащIэ гъуэгуанэм и лъагъуэ пэжым тригъэува?! Куэд мэхъу ахэр, дэтхэнэми ар гуапэу ягу къагъэкIыж, ноби абы и чэнджэщ щхьэпэхэр къэзыгъэсэбэпыр мащIэкъым. И махуэ лъапIэм ирихьэлIэу КIурашын Алий ди хьэщIэщым къедгъэблэгъащ.
— Егъэджэныгъэ Iуэхур гугъущ икIи жэуаплыныгъэ зыпылъщ. А зы IэнатIэм уэ илъэс куэдкIэ упэрытащ, уеблэмэ нэхъыбэм епхьэкIар унафэщI къулыкъущ. Апхуэдиз зэманкIэ ехъулIэныгъэ уиIэу IэнатIэм упэрытыфын папщIэ ар гукIи псэкIи къыхэпхауэ щытын хуейщ.
— ГъэщIэгъуэнщ, ауэ егъэджакIуэ IэщIагъэм зэрымыщIэкIэ сыхуэкIуауэ аращ. 10-нэ классыр къыщызухым аттестат къызатыжауэ щытакъым. Си анэшым, Джэдгъэфхэ, сыщыIэти дадэ мэзым сигъакIуэурэ экзаменитI-щы блэзгъэкIын хуей хъуащ. Аттестат уимыIэу дэнэ ущIэтIысхьэнт?! Апхуэдэу щыхъум мэкъуауэхэм сахыхьэри, хэсу губгъуэм сыдэкIащ. Тхьэмахуэ зыбжа-нэ абы сыщыIауэ, колхоз правленэм нысхуаIуэхури сыкъэкIуэжащ. Абыхэм къуажэ клубым и унафэщIу сыувыну къысхуагъэлъагъуэрт. «Дыгъэм ухэту мэкъу уеуэу губгъуэм уит нэхърэ клуб жьауэм ущIэсмэ нэхъыфIкъэ», — жысIэри, куэдрэ сымыгупсысэу, арэзы сытехъуащ. ИлъэсищкIэ абы сыщылэжьауэ, 1959 гъэм и жэпуэгъуэ мазэм дзэм къулыкъу щысщIэну сраджащ. Ар къесхьэлIэу къыщызгъэзэжам, си пIэкIэ клубым ягъэува Iэпщэ ФуIэд дзэм къулыкъу щищIэну ираджэу сыкърихьэлIэжащ. Апхуэдэ щIыкIэкIэ си IэнатIэм сыпэрыувэжри, аргуэру илъэсищкIэ абы сыщылэжьэжащ, пщыхьэщхьэ еджапIэм сыкIуэурэ аттестатри зыIэрызгъэхьэжащ. Абы иджыри сыщыIэу, курыт школ №1-м черченэмрэ сурэт щIынымкIэ егъэджакIуэу сыуващ. Ар зи фIыщIэр а Iуэхум сызэрыхуэIэкIуэлъакIуэр зыщIэ, еджапIэм и унафэщIым и къуэдзэу лэжьа си адэ къуэшым и къуэрщ. Абы и чэнджэщкIи Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым урысыбзэмрэ литературэмкIэ и къудамэр къэзухыжащ. Мис апхуэдэу сыхыхьа хъуащ егъэджэныгъэ IэнатIэм икIи зэи сыхущIегъуэжакъым. ИлъэсипщIкIэ а еджапIэм сыщылэжьауэ къуажэм дэт школ-интернатым и унафэщIым и къуэдзэу срагъэблэ- гъащ. ИтIанэ илъэсий школым и директору сагъэкIуащ. ИужькIэ а еджапIэм и пIэкIэ курыт школыщIэ яухуэжауэ щытащ, абыи унафэщIуи егъэджакIуэуи сыщыIащ.
— Алий, цIыхум и гъащIэм сабиигъуэм нэхъ IэфIи нэхъ дахи хэту къыщIэкIынкъым. Уи сабиигъуэм и «губгъуэм» уихьэжмэ, сыт хуэдэ гукъэкIыжхэр уиIэ?
— Си сабиигъуэр зауэ нэужь илъэсхэм хиубыдащ. А зауае бзаджэм и жьыр зыщIихуа куэдми яйм хуэдэу а лъэхъэнэр гугъуу икIи хьэлъэу екIуэкIащ. 1945 гъэм япэу школым сыщыкIуам си ныбжьыр илъэси 9 хъурт. Сэ нэхърэ нэхъыжьи къытхэту, зэкъуэш зыбжанэ зы классым щIэсу деджащ. Еджэным дыхуэпабгъэрт, къыджаIэ псори тфIэгъэщIэгъуэнт. Ауэ щыгъынкIэ, вакъэкIэ, дызэреджэну хьэпшыпкIэ зыхуей дыхуэзэртэкъым, уеблэмэ еджапIэм лъапцIэу дыщыкIуи къытхуихуащ. Иужьым ди адэм къигъэзэжри, абы зыгуэрхэр зригъэкIуэкIыурэ, гъавэ ищэурэ е ихъуэжурэ, хуэмурэ зыкъэтIэтащ.
Сабиигъуэм теухуауэ гукъэкIыж дахэу сиIэр сыт жыпIэмэ, адэшхуэ-анэшхуэм я куэщIым сыкъызэрихъукIарщ, абы я жьауэм сызэрыщIэтарщ. Сэ сыкъыщыхъуар си анэш Джэдгъэфхэщ. Адэшхуэ-анэшхуэм сыщратам си ныбжьыр илъэси 6-м иту арат. Дадэ махуэ къэс жыхуаIэм хуэдэу къакIуэрт ди деж. «Мыр мыпхуэдизрэ къакIуэу щытакъым, иджы щхьэ къызыкIэлъыкIуэ хъуауэ пIэрэт?» — жысIэу сегупсысырт. КъызэрыщIэкIамкIэ, щхьэусыгъуэншэу къэкIуэрей хъуатэкъым. СыкъэкIуэсэжурэ Iэджэри сыкъэкIуэжащ, иужьым хуэмурэ сесэжащ. Уеблэмэ, Джэдгъэф унэцIэри зесхьащ. Школым сыщыщIэтIысхьэм, си унэцIэр, хэт апхуэдэу ищIами сщIэркъым, Джэдгъэфу ирагъэтхащ. А унэцIэр сIыгъащ щхьэгъусэ къасшэу, сабии диIэхукIэ. ИтIанэ хуэм-хуэмурэ си щхьэм къихьащ щыуагъэ гуэр зэрысIэщIэкIыр, си унэцIэр зэрысхъуэжын хуейр. И ужь сихьэри, КIурашын унэцIэр къэсщтэжауэ щытащ.
Си адэшхуэ-анэшхуэхэу ТIатIурэ Балихъанрэ икъукIэ цIыхуфIт. Диныр яIыгът, КъурIэныр яIэщIэлът, адыгэ хабзэми ткIийуэ тетт. IуэхуфI куэд ялэжьащ абыхэм, я дуней тетыкIам куэдрэ цIыхухэр тепсэлъыхьыжырт, ноби ахэр зыщIэжхэм гуапэу ягу къагъэкIыж.
Ди хадэмкIэ псыIэрышэ цIыкIу кIуэцIрыкIырт. Абы куэдым псы ирахырт. Псыхьэ къэкIуа дэтхэнэми, и пхъэщхьэмыщхьэм щыщ Iэрымыхьауэ Iэмал зэригъуэткIэ IуигъэкIыжыртэкъым. Языныкъуэхэм деж жыгыр игъэсысурэ пхъэщхьэмыщхьэхэр псым хигъэлъалъэрт, мыдрейхэми псыр къыщрагъахъуэкIэ я пэгуным «тIомпI-тIомпI» жиIэу хэхуэрти, «Дадэипсэ и пхъэщхьэмыщхьэр къытIэрыхьащ», — жаIэурэ гуфIэрт. Мис апхуэдэт я дуней тетыкIар. Дади нани илъэс 90-м щIигъукIэ псэуахэщ.
— Илъэс 45-кIэ егъэджэныгъэ IэнатIэм упэрытащи, ар зищIысыр фIы дыдэу уощIэ. Ауэ псынщIэу зызыужь дунейм ижь щIихуащ егъэджэныгъэ Iуэхуми, кIуэ пэтми абы зэхъуэкIыныгъэщIэхэр къыхы-хьэурэ йокIуэкI. Абы теухуа уи Iуэху еплъыкIэр сфIэгъэщIэгъуэнщ.
— Пэжыр жысIэнщи, иджыпсту а унэтIыныгъэм щекIуэкI псоми фIы дыдэу сыщыгъуазэкъым. Зэхызохыр абы къыщыхъу зэхъуэкIыныгъэщIэхэм егъэджакIуэхэри, сабийхэри, адэ-анэхэри зэригъэтхьэусыхэр. Дауи, апхуэдиз тхьэусыхафэр къэзышэ Iуэхур ныкъусаныгъэншэкъым. Со-вет егъэджэныгъэ IэнатIэм лъабжьэ куу иIэт. Сабийр еджэну ящIэмэ, сыткIи дэIэпыкъуэгъу хуэхъунут. Иджы сыт тлъагъур? Школым къыщIах щIэныгъэм и закъуэкIэ экзаменхэр яхуэтыркъым. Абы къыхэкIыу школ нэужьми я щIэныгъэм хагъэхъуэн хуей мэхъу, ауэ иджы егъэджакIуэр сабийхэм зэрадэлажьэр ахъшэкIэщ. Апхуэдэу нобэрей еджапIэхэм я ныкъусаныгъэхэм ящыщу сэ къызолъытэ абыхэм цIыхухъу закъуэтIакъуэххэ фIэкI зэрыщымыIэр.
— Алий, дэ дыщыгъуазэщ уэ усэхэр, рассказхэр, хъыбархэр зэрыптхым. Абыхэм ящыщхэр ди газетми мызэ-мытIэу къытехуащ. А Iуэхум дауэ удихьэха хъуат?
— Щысабийм зыгуэр иуцIырхъыну и гугъэу зэ къалэмыр къэзымыщта щыIэ къыщIэкIынкъым. Сэри аращ. 6-нэ классым сыщIэсу «Пащтыхь лъыифхэр щыIэжкъым» жиIэу си япэ усэр стхауэ щытащ. Усэр зытеухуам и гугъу пщIымэ, а зэманым дэнэкIи зытепсэлъыхьри дызрагъаджэ предметхэм ящыщ куэдым къыхэщыжри пащтыхьхэм зэрахьа залымыгъэра- ти, арагъэнщ ар щIэстхар. Апхуэдэурэ си нэгу щIэкIхэм, гъащIэм щыщ теплъэгъуэ гуэрхэм сызыхуашэ гупсысэ щхьэхуэхэр лъабжьэ яхуэ- хъуурэ къэунэхуащ адрей си Iэда- къэщIэкIхэри.
— ЦIыхур гъащIэм лъэ быдэкIэ хэтыныр елъытащ ар щыпсэу унагъуэм. Дэтхэнэ зыми и гуащIэри и къарури къызыхихыр аращ. Уи унагъуэм и гугъу къытхуэпщIамэ ди гуапэт.
— СыкъызыхэкIа унагъуэм и деж къыщыщIэздзэнщи, ди адэ-анэм щIалищрэ хъыджэбзитIрэ драIэт. ДызыхэпсэукIа зэманыр гугъуу щытами, дызыхэтым нэхъыкIэкIэ дакъыхэмыщын папщIэ яхузэфIэкI къагъэнакъым. Сыкъэзылъхуахэмрэ къыздалъхуахэмрэ щIыбагъ быдэу сиIэу сыкъекIуэкIащ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, шыпхъу нэхъыщIэр и ишэгъуэ дахэ хъуауэ, сымаджэ хъури дунейм ехыжащ. ЩIалищым ди нэхъыщIэри къытхэтыжкъым. Къэнахэр дызэкъуэту, ди гуауэри ди гуфIэгъуэри зэдэдгуэшу дызэдопсэу.
1964 гъэм ди жылэм щыщ Архэст-хэ япхъу Женярэ сэрэ унагъуэ зэдэдухуащ. Си щхьэгъусэр сатум и лэжьакIуэт, щIыхьрэ щытхъурэ иIэу илъэс куэдкIэ а IэнатIэм пэрытащ. ГъащIэм езым и хабзэхэр иIэжщ. Абыхэм яхэтщ зыкIи пхузэмыхъуэкIынухэри. Апхуэдэу илъэс 38-кIэ дызэдэпсэуауэ, си щхьэгъусэр дунейм ехыжащ. ХъыджэбзитI — Мадинэрэ Маринэрэ — диIэщ. Абыхэми гъащIэм я увыпIэ щаубыдыжащ. Хъыджэбз нэхъыжьыр, и анэми хуэдэу, сатум и лэжьакIуэ хъуащ, нэхъыщIэр сэ си лъагъуэм ирикIуэжащ — егъэджакIуэ IэщIагъэр къыхихащ. Пхъурылъхуу тху, абыхэм къащIэхъуэжауэ цIыкIуитI сиIэщ.
— Илъэс 80-м къриубыдэу гъа-щIэм гуфIэгъуэуи гузэвэгъуэуи, гугъуехьуи тыншыгъуэуи щыплъэгъуар мащIэкъым. А илъэсхэм уапхрыплъыжмэ, сыт хуэдэ гупсысэкIэ укъыддэгуэшэнт?
— Пэжщ, Iейри фIыри дгъэунэхуащ. КIуэ пэтми гъащIэм зеужь. Япэм цIыхухэр зыхэпсэукIа къулейсызыгъэшхуэм хуэдэ нобэ щыIэжкъым. Иджыпсту дэнэ къуажи дыхьи, унэшхуэхэр тIу-щыуэ зэтету, къэнжалыщхьэу, унагъуэ къэс машинитI яIэу апхуэдэщ. Ари хъарзынэщ. Ауэ нэхъыщхьэр, дунейм уи гур зэIухауэ, цIыхугъэр пфIэмыкIуэду утетынырщ. ЦIыхухэр фIыуэ плъагъуу, гуапэу уахущыту, пщIэ яхуэпщIу, езыхэри апхуэдэу къыпхущытыжу упсэуным, зэгурыIуэрэ мамырыгъэрэ дунейм щытепщэным нэхъыфI щыIэкъым. Сэ си лъэхъэнэгъухэм, зэман хьэлъэм щитами, яхузэфIэкIащ я цIыхугъэр яфIэмыкIуэду, гуапагъэр ящымыгъупщэу къэгъуэгурыкIуэн. Сыхуейт нобэрей гъащIэ дахэм хэпсэукIхэми а хабзэ дахэхэр я Iэпэгъуу щытыну.
Епсэлъар ЩхьэщэмыщI Изэщ.
И щхьэгъусэ Женярэ ипхъухэу Мадинэрэ Маринэрэ. 1978 гъэ
«Къамботрэ Лацэрэ» спектаклым Мэхъэшокъуэ и ролыр щегъэзащIэ. Бахъсэн къалэ,2001 гъэ
ФIым къыхуигъэщIа
ХьэтIохъущыкъуей жылэжьыр зэрыгушхуэ и нэхъыжьыфIхэм ящыщщ КIурашын Алий. ДэIэпыкъуэгъу хуэныкъуэм зэрыхузэфIэкIкIэ защIигъакъуэу, нэхъыщIэм я чэнджэщакIуэфIу, кърагъэз дзыхьыр игъэпэжу, и пщэрылъхэр къызыхуэтыншэу игъэзащIэу мэпсэу ар.
Зэныбжьэгъухэр зэхуэсауэ абы и гугъу щащIкIэ, умыгъэщIэ- гъуэн плъэкIыркъым а лIы Iущым зэфIэкIышхуэ зэрыбгъэдэлъыр. Алий игурэ и псэрэ зэIухауэ жылагъуэм яхэтщ, абы щекIуэкI сыт хуэдэ Iуэху- ми и гуащIэ хелъхьэ. Жэуаплыныгъэшхуэ зыпылъ къулыкъухэр ирихьэкIащ КIурашыным. Сыт хуэдэ IэнатIэ пэрыхьэми, абы къыщигъэлъагъуэрт къызэгъэпэщакIуэ акъы-лыфIэу зэрыщытыр. Зи унафэ щIэт нэхъыщхьэхэр арэзы ищIыфырт, езым игъэлажьэхэми я гум дыхьэрт. Лэжьыгъэм щыпэрытым деж ткIийт, ауэ щыхъукIи къызэрыгуэкI лэжьакIуэм пщIэ хуищIырт. ЦIыхубэм я деж къыщилэжьа пщIэмрэ дзыхьымрэ я щыхьэтт къуажэ Советым и депутату зыбжанэрэ зэрыхахар.
И ныбжь нэсу пенсэ тIысыжа нэужьи, цIыхубэм япэIэщIэ хъуакъым Алий. Ар ХьэтIохъущыкъуей къуажэм и Нэхъыжьхэм я советым и тхьэмадэщ, жылэм къыщызэрагъэпэща цIыхубэ театрым жыджэру холэжьыхь.
Лэжьыгъэм и пIалъэ фIыуэ зыщIэ, районым и псэукIэм хъарзынэу щыгъуазэ IэщIагъэлI нэхъыжьым и чэнджэщхэм ущIэдэIуныр куэд и уасэщ. Псэлъэгъу гъэщIэгъуэнщ, зыхимыщIыкI щыIэкъым жыхуаIэм хуэдэщи, тхыдэми, литературэми, нэгъуэщI унэтIыныгъэхэми къыпхутепсэлъыхьыфынущ.
ГъащIэр щхъуэкIэплъыкIэу зэ-хэлъщ, уэлбанэрилэ, дыгъэпс махуэхэр щызэблэдзащ. Сыт хуэдэ щытыкIэ ирихьэлIэми, хэкIыпIэ къегъуэтри, дэрэжэгъуи къыхехыф Алий и махуэхэм. Лэжьыгъэм щригъэзэши гуныкъуэгъуэ къыщрити щыIэт, ауэ, дэтхэнэ цIыху насыпыфIэми хуэдэу, абы и щIыбагъ къыдэтт къабзагъэрэ лъагъуныгъэкIэ иухуа унагъуэ дахи, абы дэрэжэгъуэ къритыжырт.
КIурашын Алий и лэжьыгъэр къыщалъытащ районми республикэми, ноби и пщIэр лъагэу мэпсэу, дадэ жьыщхьэ махуэу и щIэблэм яхэтщ. Ар насыпкъэ-тIэ?!
И махуэ лъапIэмкIэ фIыуэ тлъагъу, зыпэтщI щымыIэ ди нэхъыжьыфIым дохъуэхъу. Уи узыншагъэр мыкIуэщIу, дэрэжэгъуэ уиIэу, укъэзыухъуреихь щIэблэм я ехъулIэныгъэм, я насыпым уи псэр игъэгуфIэу, зи плъыр жьэгур мыужьыхыу пхъумэу, гъащIэм гу щипхуэрэ абы и IэфIыгъэ псори зыхэпщIэу куэдрэ укъытхэтыну Тхьэм жиIэ! Жьыщхьэ махуэ дадэ къыпхужаIэу уи илъэсищэр дгъэлъэпIэну ди гуапэщ.
Къумыкъу МуIэед,
ХьэтIохъущыкъуей къуажэ администрацэм и унафэщI.
Архэст Заур,
ХьэтIохъущыкъуей къуажэ администрацэм и унафэщIым и къуэдзэ.
Куэдым хуэIэкIуэлъакIуэ
КIурашын Алий сэ сыщалъхуа ХьэтIохъущыкъуей къуажэм щыщщ. ЗэрыщIалэ цIыкIурэ соцIыхури, зы щытыкIэм иту апхуэдэщ. И ныбжьыр илъэс 80 ирикъуми, и теплъэкIэ апхуэдиз ептыркъым, цIыху жыджэрщ. Iуэхугъуэ куэдым хуэIэкIуэлъакIуэу,зэфIэкI зэмылIэужьыгъуэхэр бгъэдэлъу къокIуэкI ар. Ар школ, клуб къэфакIуэ гупхэм хэтт, къищынэмыщIауэ шууей Iэзэти, шыгъажэхэм и зэфIэкI къыщигъэлъагъуэрт.
Пасэу лэжьэн щIи- дзащ КIурашыным. 10-нэ классыр къызэриухыу, къуажэ клубым и унафэщI хъуащ. ИужькIэ егъэджэныгъэ Iуэхум хыхьэри, къуажэм дэт школхэм егъэджакIуэу, унафэщIым и къуэдзэу, директору щылэжьащ. Сыт хуэдэ IэнатIэ пэрытами, ар жэуаплыныгъэ пылъу ирихьэкIащ.
КIурашыныр творческэ цIыхущ. Дэ наIуэ тщыхъуащ абы актёр Iэзагъи зэрыхэлъыр. ЩоджэнцIыкIу Алий илъэси 100 щрикъум ирихьэлIэу КъБР-м и цIыхубэ артист Къэжэр Борис Бахъсэн къалэм дэт ЩэнхабзэмкIэ унэм щигъэувауэ щыта «Къамботрэ Лацэрэ» спектаклым Мэхъэшокъуэ и ролыр екIуу щигъэзэщIат. Апхуэдэу сэ тесха «Абрэджым и иужьрей фоч уэгъуэ» кином Пщыбий и ролыр зэригъэзэщIам удимыхьэхынкIэ Iэмал иIэтэкъым.
Абы къыдигъэкIащ я лъэпкъым теухуа тхылъ. Мыгувэу дунейм къытехьэнущ «Адыгэ псалъэхэр зэрызэхэлъымрэ я мыхьэнэмрэ» и IэдакъэщIэкIыр. Рассказхэр, хъыбархэр, усэхэр етх. «Кавказ» псалъэм и этимологием теу- хуа тхыгъэ гъэщIэгъуэн и къалэмыпэм къыщIэкIащ. А и IэдакъэщIэкIхэр республикэм къыщыдэкI газетхэм щIэх-щIэхыурэ къытохуэ.
Мы зэманым КIурашын Алий ХьэтIохъущыкъуей жылэм и Нэхъыжьхэм я советым и тхьэмадэщ. А IэнатIэри пщIэрэ щIыхьрэ иIэу ирехьэкI.
Сохъуэхъу Алий илъэс куэдкIэ фIым хуэлажьэу тхуэузыншэну.
Джэдгъэф Хъусен,
УФ-м и Журналистхэм
я союзым хэт,
усакIуэ, уэрэдус.
СыткIи щапхъэ
КIурашын Алий теухуауэ псалъэ гуапэ, дахэ куэд схужыIэнущ. Абы и чэнджэщхэр гъащIэм икъукIэ щхьэпэ къыщысхуэхъуащ.
ЕджапIэр къэзухри, ХьэтIохъущыкъуей дэт школ-интернатым лэжьапIэ сыкъащтащ. А зэманым Алий еджапIэм и унафэщIым егъэджэныгъэмкIэ и къуэдзэт. Гуапэу къысIущIащ икIи егъэджакIуэм и лэжьыгъэм и щэху псоми абы сыхигъэгъуэзащ.
Ар лэжьыгъэм зэрыпэрытар, и Iуэху зехьэкIэр куэдрэ дигу къыдогъэкIыж. Ноби егъэджакIуэхэм упщIэ гуэр зэпкърытхмэ, «апхуэдэутэкъым Алий къызэрыджиIауэ щытар» жытIэу щытщ. Къыддэ-мылэжьэжми, ар иджыри ди чэнджэщэгъуфIщ. УпщIэ диIэмэ, зыхудогъазэ, дыкъимыгъэщIэхъууи ди Iуэхур тхузэфIегъэкI.
Дудар ФатIимэ,
пэщIэдзэ классхэм я егъэджакIуэ.
СэмэгумкIэ къыщыщIэдзауэ: Тхьэзэплъ Хьэсэн, КIурашын Алий, Джэдгъэф Хъусен, Джатауэ Исуф. 2012 гъэ
Лъэ быдэ
КIурашын Алий илъэс тIощIым щIигъукIэ сыдэлэжьащ. Си лэжьыгъэмкIэ ар щапхъэ схуэхъуащ, ноби абы и Iуэху бгъэдыхьэкIэр гъуазэу сиIэщ.
УмыгъэщIэгъуэн плъэкIыртэкъым ар сабийхэм зэрахэтыр, абыхэм зэрепсалъэр. И лэжьыгъэр тэмэму къызэрызэригъэпэщым хуэдэу, и унагъуэ Iуэхухэри хъарзынэу дигъэкIырт. Пасэу фIэкIуэда и щхьэгъусэмрэ езымрэ пщIэ, зэгурыIуэ яку дэлъу зэдэпсэуащ, и пхъуитIыр гъащIэм лъэ быдэкIэ хигъэуващ.
Алий и ныбжьыр илъэс пщIей ирикъуу хуэбгъэфэщэнкъым, и акъылкIи и IэпкълъэпкъкIи жану апхуэдэщ. Я лъэпкъым и мызакъуэу, ди къуажэ псом ди нэхъыжьыфIщ, ди чэнджэщакIуэщ. Тхьэм иригъэфIакIуэ!
Къанэмэт Анетэ,
пэщIэдзэ классхэм я егъэджакIуэ.
ПIипIсэлам
Рассказ
Бжьыхьэ уэфI махуэщ. И унагъуэм ис псори зэбгрыкIауэ Хьэжмурат лIыжьым и закъуэт.
Бжьыхьэ Iуэхухэри зэфIэкIати тезыгъэун лэжьыгъэ гуэри иIэтэкъым нобэ. Апхуэдэ Iуэхуншэ махуэхэм Хьэжы-да- дэ (хьэблэр къызэреджэр арат) пщIантIэм къыдэкIырти куэбжэпэм деж хуащIа тетIысхьэпIэ цIыкIум тест.
Абдежым тесыху куэди илъагъурт икIи зэхихырт. БлэкIхэри къыблэкIыжхэри къыдадзыхыурэ къыбгъэдыхьэрти, сэлам гуапэу кърахырт, и узыншагъэм къыщIэупщIэрти, я гъуэгум пащэжырт. Апхуэдизрэ уэршэрэгъу уи мыгъусэу ущысыныр мытынш пэтми, нэгъуэщI къыхуэнэжыртэкъым дадэм.
Езы Хьэжмурат нэхърэ нэхъыщIэу, лIыкуфI жыхуаIэм хуэдэу, унитI-щы къэбгъанэмэ, ищхъэрэкIэ къыщыст зы щIалэ, ИсуфкIэ еджэу. Ауэ ари лэжьыгъэ гуэрхэм пыщIати псэлъэгъу къыщыхуэхъур зэзэмызэххэт. Апхуэдэу махуэ гуэрым Хьэжы-дадэ и куэбжэпэм щысу зи лэжьыгъэр иухыу къэзыгъэзэжа Исуф къыдокIуейри щотIысэх дадэм деж. Заулрэ уэршэру щысауэ, машинэ хужь цIыкIу псынщIэ дыдэу къыдэжейуэрэ абыхэм я деж къызэрысу «пIииипI- пIий-пIийпI» жиIэу къажьэхокIиери, блож къызэтемувыIэу.
Хьэжы-дадэ занщIэу зыкъегъазэри
— Уа, Исуф, уи псалъэр фIыкIэ уIыгъ, узэпызмыуду хъунукъым, зыгуэр сигу къэкIыжащи сщыгъупщэжынкIэ хъунущ, — жеIэ, зэуэ зыкъызэкъуепхъуэтри Хьэжы-дадэ.
Исуфи хабзэмыщIэу къыщIэкIынтэкъыми, нэхъыжьым пэрыуакъым.
— СынодаIуэ, дадэ, — зэпигъэуащ и псалъэмакъыр щIалэм.
— Уэлэхьи, Исуф, мы нобэ икIи мы ныжэбэ сэ мы Iуэхум сызэри- гъэбампIэр, илъэс зытIущым нэб- лэгъауэ къыщIэкIынмэ.
— Iэгъу, зиунагъуэрэ, сыту пIэрэ апхуэдизу узэгуэзыгъэпар?
— Уэ мыхьэнэншэу къыпщыхъункIи хъунщ ар, — къригъэжьащ дадэм, — ауэ мис иджыпсту «пIипI-пIиийпI»-кIэ къыдэфийуэ блэжа маршынэм абы къригъэкIар сыт? Ар иджы япэу къэхъуркъым, мызэ-мытIэу срихьэлIащ абы. Сыту куэд лъандэрэ срибампIэрэ сэ а Iуэхум.
— А-а-а! Ара мыгъуэ апхуэдиз лъандэ- рэ узэгуэзыгъэпыр? Иджыри къэс абы зумыгъэукIыу сэ укъызэупщIатэмэ, бжесIэнти ар.
— АтIэ сыт абы къикIыр? — темыпыIэжу щIоупщIэ дадэр.
— КIэщIу бжесIэнщи, дадэ, сэлам къыдахыу аращ. «ПIипIсэлам» — аращ абы зэреджэр, — жиIащ Исуфым.
Ар щызэхихым, баш Iэпщэм щызэтедза и IитIым и жьэпкъыпэр тригъэувэжри, зы тэлайкIэ зыри хужымыIэжу щысащ Хьэжы-дадэ. Иужьым и щхьэр къиIэтыжри, игъэкIэрахъуэурэ:
— Тобэ,тобэ, ар дауэ сэлам ехыкIэ, ар дауэ хабзэ, дауи нэмыс? — и щхьэм еупщIыж щIыкIэу жиIащ Хьэжы-дадэм. — Уэлэхьи мыхъуа ар, Исуф.
Къуаншагъэ псори зыIэщIэщIар езы-ра фIэкI умыщIэну и щхьэр фIиуды- жырт лIыжьым. Апхуэдизу зыгъэпIейтея Iуэхугъуэр зищIысыр къищIа пэтми, дадэм и бампIэри ауи щхьэщыкIатэкъым.
— АтIэ, Исуф, ди зэманым, — къригъэжьащ дадэм, — уэри зэрыпщIэщи, шыкIэщ къызэракIухьу щытар. Шым утесу уэрамым ущрикIуэкIэ, уэ нэхърэ нэхъыжь щыплъагъукIэ дэбдзыхыу, укъепсыхыу сэлам епхыну уи къалэнт. Арат хабзэри, нэмысри. Дакъикъэ зы- тIу текIуэдэну аращ абы, зиунагъуэрэ. Абы щхьэкIэ хабзэр щхьэ бгъэкIуэдын хуей, нэмысыр щхьэ хэбутэн хуей? Ярэби, си щIалэри исщ маршынэ цIыкIу, абы и сэлам ехыкIэри апхуэдэу пIэрэ?
Хьэжы-дадэр хуэмурэ къэтэджри, уафэмкIэ дэплъэящ.
— Ичынды нэмэзри къэблэгъащ, щIалэм и къыдыхьэжыгъуэри къэсащ, абыи сепсэлъэнщ фIыуэ, — жиIэри, Исуф къритыну жэуапми емыжьэу, пщIантIэм дыхьэжащ дадэр.
Хьэжы-дадэ и ичынды нэмэзыр иухатэкъым и щIалэ Рэмэзан къыщыдыхьэжам.
Ауэрэ, унагъуэм исхэр псори къызэхуэсыжащ. Пщыхьэщхьэ шхэгъуэм нэсати, зэрыхабзэу, унагъуэр Iэнэм къетIысылIащ. Шхэным щIамыдзэ щIыкIэ унагъуэ тхьэмадэм къыщIидзащ:
— Уа, щIалэ, зы упщIэ пхузиIэщи, абы и жэуапыр щхьэтечу къызжеIэ псоми зэхахыу.
— Сыт, ди адэ, къэхъуар? — щтэIэщтаблэу щIэупщIащ Рэмэзан.
— Уэ маршынэм уису къуажэ уэрам- хэм ущыдэтым и деж, гъуэгум узыщрихьэлIэ нэхъыжьхэм ар яхуэбгъэкIийуэрэ сэлам щепх къэхъурэ?
— Уэлэхьи,-къригъэжьащ къуэм, и щхьэм щIэтIахъуэурэ, — апхуэдэуи къыщыхъуи щыIэм.
— АтIэ, тIысэ, пщэдей щыщIэдзауэ, сэ хьэтыр гуэр сиIэу щытмэ, апхуэдэ афIэкIа къыумыгъэхъу. Сэлам йомыхынкIэ Iэмал имыIэмэ, хэту щытми, къэувыIэ, къикIи и Iэр убыд. Аращ хабзэр, абы уи нэмысри нэхъ лъагэ ищIы- ну аращ. Абы и лъэныкъуэкIэ уэ яхуэхъу адрейхэм щапхъэ, — жиIащ дадэм.
Рэмэзан и адэр къигъэгугъащ псэухукIэ а хабзэм темыкIыну.
КIурашын Алий.
