Зэманым зыдезыгъэкIу цIыху щыпкъэ
Къэралым илъэс 51-кIэ хьэлэлу хуэлэжьа, техникэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор Сэбаншы Хъусен Хьэжысмел и къуэм и ныбжьыр бадзэуэгъуэм и 10-м илъэс 75-рэ ирикъуащ.
Сэбаншыр къыщалъхуари и сабиигъуэр щигъэкIуари Бахъсэн районым хыхьэ Зеикъуэ къуажэрщ. Хъусен и адэр пасэу дунейм ехыжащ. ЗыIуува IэнатIэр зэрымытыншыр къызыгурыIуэ и анэ Нано хузэфIэкI къигъанэртэкъым и къуэ закъуэр зыхуей хуигъэзэн щхьэкIэ. Абы джэдкъаз куэду игъэхъурт, Iэщ зэрихуэрт, цIыхубз, цIыхухъу лэжьыгъэм емылъытауэ псоми зрипщытын хуей хъурт. ЩIалэ цIыкIур езым хуэдэхэм емыхъуапсэу къэгъэхъунымкIэ Нано дэIэпыкъуэгъушхуэ къыхуэхъуащ и тхьэмадэ Хъанджэрий. «Быныр бжьэщ, абы и быныжыр фощ» жиIащ пасэрейм. Къуэрылъхум и IэфIагъыр зыгъэунэхуа адэшхуэм ар зыпищIрэ зыхуимыгъасэрэ щыIэтэкъым.
Къуажэ школым щыщIэса илъэсхэм Хъусен егъэджакIуэ Iэзэхэр иIащ. Абыхэм ящыщт есэпымкIэ дерс купщIафIэхэр ядезыгъэкIуэкI Дубченкэ Алексей. Езы Хъусени игъэщIэгъуэжу есэпыр фIыуэ ищIэрт. Хэбгъэзыхьмэ, 10-нэ классым щIэсу абы къызэригъэпэщауэ щытащ есэпымкIэ гупжьей щхьэхуэ. Абыи къыщыдэлажьэрт Дубченкэр, и зэман куэд школакIуэхэм ятригъэкIуадэу. Хъусен зэрыжиIэжымкIэ, апхуэдэ егъэджакIуэ Iэзэрэ цIыху псэ хьэлэлрэ уигъэлъыхъуэнт, абы еджакIуэхэр егъэлеяуэ фIыуэ илъагъурт, сабийхэм яхуэсакъырт.
— ЕджапIэм сыщыщIэс лъэхъэнэм сэ дохутыр сыхъуну сыщIэхъуэпсырт, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ си адэшхуэ Хъанджэрий къупщхьэ узхэмрэ къутахэмрэ еIэзэу щытащ, — игу къегъэкIыж Хъусен. — Ар къэзымыцIыху ди жылэ дэстэкъым, гъунэгъу къуажэхэми къикIыурэ сымаджэхэр игъэхъужырт, пщIэ лъэпкъи къаIимыхыу. ЦIыхугъэшхуэ зыхэлъ си дадэм сыт и лъэныкъуэкIи ещхь сыхъуну сыхуейт. Сымаджэхэм щеIэзэкIи сэри сызригъэгъусэурэ и пIалъэ къэсщIат. Дохутыр IэщIагъэм сыхуеджэну Iэмал щызмыгъуэтым, сэ къыхэсхар фIыуэ сщIэ есэпымкIэ экзаменхэр стынырт икIи КъБКъУ-м къыщызэIуаха «Машинэхэр зэраухуэм и технологие» къудамэщIэм сыщIэтIысхьащ.
ЩIэныгъэм хуэнэхъуеиншэ щIалэщIэм сыт и лъэныкъуэкIи щапхъэу, жыджэру зыкъигъэлъэгъуащ университетым щIэсыху икIи «тху» защIэкIэ къиухащ. Абдежи къыщыувыIакъым Хъусен, абы и зэфIэкIым аспирантурэм щыхигъэхъуэну мурад ищIащ, икIи МосквакIэ иунэтIащ. Лъэпощхьэпо куэдым Iууащ а зэманым Хъусен. Къиуха IэщIагъэм пэгъунэгъу еджапIэхэмрэ институтхэмрэ щыщIэупщIэрт, аспирантурэм щIэтIысхьэну гукъыдэж иIэу, бгъэдэлъ щIэныгъэм къигъэгугъэу, ауэ апхуэдэ Iэмал зыми къратыртэкъым. Сытми, щIалэр, зыщыгугъышхуи щымыIэу, къалащхьэм дэт «Станкин» станко-инструментальнэ институтым щыIухьэм, абы къыжраIащ ирагъэкIуэкI дерсхэм къакIуэу щIэсыну хуит къызэращIыр, ар къызэрыгурыIуамрэ къызэрыщыхъуамрэ жрагъэIэжыну, къыкIэлъыплъыну. Лекцэ къеджа егъэджакIуэр гъэхуауэ, гурыIуэгъуэу икIи зэхэщIыкIыгъуэу зэрыпсалъэм дихьэхат Хъусен, ауэ абы гу лъитащ доскам къритха формулэхэм щыуагъэ зэрыхэтыр. Дерсыр иуха нэужь, Хъусен абы бгъэдыхьэри жриIащ псори игу зэрырихьар икIи тегушхуэри формулэхэм здыщыщыуа щIыпIэхэр иригъэлъагъужащ. ЕгъэджакIуэр итхам еплъыжри, и щыуагъэхэр зэригъэзэхуэжащ икIи къэбэрдей щIалэм абы гу зэрылъитам папщIэ къыщытхъуащ. Апхуэдэ щIэныгъэ зыбгъэдэлъ щIалэр аспирантурэм щIагъэтIысхьэ икIи и пIалъэр къэмысу и кандидат лэжьыгъэр зыхуей хуэзэу абы щыпхегъэкI.
— Аспирантурэм ущеджэну гугъу дыдэу къыщIэкIащ. Япэрауэ, лъэпкъ зэхэгъэж ящIырт, етIуанэрауэ, си лэжьыгъэм хуэдэ нэгъуэщIхэми ятхырти, къыспэщIэувэрт, ещанэрауэ, къыбгурымыIуэмкIэ узэупщIын бгъуэтыртэкъым, — игу къегъэкIыж Хъусен. — Къызат стипендиер къалэшхуэм сыщрипсэуну схурикъуртэкъыми, лэжьапIи сыIутт. Си анэри гузавэурэ Москва нэс ныскIэлъыкIуэрт, зэрыхузэфIэкIкIэ зыкъысщIигъакъуэрт.
Аспирантурэр къиухри, Хъусен зыхуэзэша и щIыналъэм къигъэзэжащ икIи КъБКъУ-м «Детали машин и машиноведение» кафедрэм и унафэщIу уващ. А зэманхэм ар яужь ихьащ доктор щIэныгъэ лэжьыгъэм елэжьын икIи Санкт-Петербург дэт къэрал техническэ университетым и диссертацэр 1991 гъэм щыпхигъэкIри, техникэ щIэныгъэхэм я доктор хъуащ.
ЩIэныгъэ куурэ акъыл жанрэ зыбгъэдэлъ цIыхущ Хъусен. Нобэр къыздэсым абы КъБКъУ-м щрегъаджэ, илъэс 26-кIэ инженерно-техническэ къудамэм и «Машинэм и пкъыгъуэхэр» кафедрэм и унафэщIу лэжьащ. Абы и IэдакъэщIэкIхэм мыхьэнэшхуэ зэраIэм и щыхьэтщ и къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр нэгъуэщI щIыпIэхэм къызэрыщагъэсэбэпыр — Тольятти къалэм щыIэ «АвтоВАЗ», Подольск, Москва къалэхэм техникэм пыщIауэ щыIэ заводхэм, Налшык къалэ и тхъу — кхъуей, трикотаж комбинатхэм, нэгъуэщIхэми. Къыхэгъэщыпхъэщ машинэ зэмылIэужьыгъуэхэм я пкъыгъуэхэм я лъэщагъыр зэхуэдэу зэрытрагуашэ Iэмалыр япэ дыдэу къэзыхутар зэры-Хъусеныр.
Зыхэт гупым Хъусен ябгъэдэтщ цIыху пэжу, и гуащIэрэ и къарурэ емыблэжу, и чэнджэщ щхьэпэхэмкIэ ядэгуашэу. Абы къыхэкIыу къыдэлажьэхэми студентхэми пщIэ къыхуащI нэхъыжьыфIым.
Сэбаншым гулъытэ хэха хуещI щIэныгъэлI ныбжьыщIэхэм, абыхэм я къэухьым зегъэужьыным. Абы и унафэм щIэтщ аспирантхэр, я кандидат лэжьыгъэр екIуу пхагъэкIынымкIэ куэдым сэбэп яхуэхъуащ. Хъусен иригъэкIуэкI лекцэхэр купщIафIэщ, щIэщыгъуэщ. Абы иригъэджащ «Машинэхэм я пкъыгъуэхэр», «ХьэлъэIэт машинэхэм я лэжьэкIэр», «Машинэхэм я ву макъыр нэхъ кIащхъэ зэращI Iэмалхэр», «Механикэр зэрызэхэт Iыхьэхэр», нэгъуэщI дерсхэмкIи. Зи лэжьыгъэм сыт щыгъуи щIэ гуэр хэзылъхьэну хущIэкъу егъэджакIуэм студентхэр щIэх-щIэхыурэ зэхуешэс, техникэ щIэныгъэр зэзыгъэгъуэтыну гукъыдэж зыщIа ныбжьыщIэхэм папщIэ конференцэхэр зэхеублэ, лабораторнэ лэжьыгъэхэр ядрегъэкIуэкI.
— Збгъэдэлъ щIэныгъэмкIэ студентхэм садэгуэшэнырщ сызыхущIэкъур, — жеIэ Хъусен. — Пасэрейм жиIащ «Уи япэкIэ бгъажэ мывэрщ узыхуэзэжынур». ФIы длэжьмэ, фIыщ къыпэкIуэнур. Дэ къытпкърыкI фIыгъуэрщ щIалэгъуалэм ялъагъунур, зыхалъхьэнур. НыбжьыщIэхэр щIэныгъэм и гъуэгум тетшэнырщ дызыхущIэкъун хуейр.
Сэбаншы Хъусен и Iэдакъэм къыщIэкIащ монографиеу 3, студентхэр зэреджэн тхылъ щхьэпэхэр, статья, тхыгъэ щхьэхуэу 300-м нэс. НэхъыжьыфIым илэжь IуэхуфIхэм папщIэ къэралми гулъытэ хэха къыхуищIащ. КъБР-м егъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ, ЭкономикэмкIэ, ФинансхэмкIэ и министерствэхэм къабгъэдэкI щIыхь, щытхъу тхылъхэр Хъусен къыхуагъэфэщащ, «Лэжьыгъэм и ветеран» медалыр къратащ. Ар ЕстествознаниемкIэ Урысей академием, ЩIДАА-м я академикщ.
Сэбаншыхэ я лъэпкъыр ирогушхуэ Хъусен хуэдэ цIыху гъуэзэджэ къазэрыхэкIам, абы ищIэ лэжьыгъэфIхэм иропагэ. Ар жыджэру хэтщ жылагъуэ Iуэхухэми.
— Илъэс къэскIэ Сэбаншыхэ лъэпкъ зэхуэс дощI. Псом хуэмыдэу щIалэгъуалэр зэрыщIэнымкIэ, зэрыцIыхунымкIэ апхуэдэ зэхыхьэхэм мыхьэнэшхуэ яIэщ. Къыхэгъэщыпхъэщ егъэджэныгъэ, щэнхабзэ, гъуазджэ, спорт я лъэныкъуэкIэ лъэпкъым къыхэжаныкIа ныбжьыщIэхэм я ехъулIэныгъэхэр къызэрытлъытэр, я цIэхэр фIыкIэ къызэритIуэр, саугъэтхэр зэреттыр.
Сэбаншы Хъусен унагъуэ дахэ иIэщ. И щхьэгъусэ Куэтэншы ФатIимэрэ езымрэ зэгурыIуэу, хабзэрэ нэмысрэ я зэхуаку дэлъу зэрызэдэпсэурэ илъэс 45-рэ мэхъу. ФатIимэ анэ гумызагъэщ, анэшхуэ гумащIэщ. И IэщIагъэкIэ дохутырщ, терапевту илъэс куэдкIэ лэжьащ щытхъу иIэу, илъэс 25-кIэ дохутыр нэхъыщхьэу щытащ «Къурш хьэуа» зыгъэпсэхупIэм. Зэщхьэгъусэхэм зэдагъуэтащ бынищ. Абыхэм щIэныгъэ нэхъыщхьэ иратащ. Япхъу Жаннетэ медицинэ щIэныгъэхэм я докторщ, профессорщ. КъБКъУ-м и медицинэ факультетым щрегъаджэ. КъыкIэлъыкIуэр Маринэщ, Бэрсокъуэхэ я нысэщ, зы щIалэ цIыкIу иIэщ. Я щIалэ нэхъыщIэ Анзор экономикэ щIэныгъэхэм я кандидатщ, унагъуэщ, щIалэ цIыкIуитI иIэщ. Хъусенрэ ФатIимэрэ быным я быныжхэм ящыгуфIыкIыу мэпсэу.
Хъусен иджыри цIыху жыджэрщ, ущиякIуэ Iэзэщ, зэманым зыдезыгъэкIу цIыху щыпкъэщ.
Табыщ Динарэ.
