Лъэпкъым и лъабжьэжьым щIэуэ къуэпс едзыж
ЩIыхьыцIэхэмрэ дамыгъэ лъапIэхэмрэ
Дирижерхэм я II Союзпсо конкурсым и лауреатщ (1 саугъэт, Москва, 1966 гъэ)
РСФСР-м и Къэрал саугъэтым, Глинкэ М. И. и цIэр зезыхьэм, и лауреат хъуащ (1968 — 1970 гъэхэм ита концерт программэхэм папщIэ — 1971 гъэ)
РСФСР-м щIыхь зиIэ и артистщ (1971 гъэ)
КъБАССР-м щIыхь зиIэ и артистщ (1971 гъэ)
КъБАССР-м и цIыхубэ артистщ (1973 гъэ)
РСФСР-м и цIыхубэ артистщ (1976 гъэ)
Зыми емыщхь дирижёр щэджащэ Темыркъан Юрэ. СССР-м и къэрал саугъэтыр къратащ Петров Андрей и «Пётр I» оперэр зэригъэувам папщIэ (1976 гъэ)
СССР-м и цIыхубэ артистщ (1981 гъэ)
Ленин орден къратащ (1983 гъэ)
СССР-м и Къэрал саугъэтыр къратащ «Евгений Онегин» оперэр зэригъэувам папщIэ (1985 гъэ)
Прокофьев Сергей «Александр Невский» фильмым щIигъэува музыкэр (1996 гъэ), Шостакович Дмитрий и симфоние №7-р (1998 гъэ) егъэтхынымкIэ Grammi саугъэтым и номинацэхэр къихьащ
Кириллрэ Мефодийрэ я орденыр (Болгарие, 1998 гъэ) къратащ
ПромышленностымкIэ, егъэджэныгъэмкIэ, гъуазджэмкIэ дунейпсо академием щIыхь зиIэ и академикыу хахащ (США, 1998 гъэ)
«Хэкум и пащхьэ щиIэ фIыщIэм папщIэ» орденым и III нагъыщэр къратащ (1998 гъэ)
Урысей Федерацэм и Къэрал саугъэтыр къратащ (1999 гъэ)
ЩIэныгъэмрэ Щэнхабзэмрэ я «Екатерина Великая» орденыр къратащ (2002 гъэ)
Аббьяти Франкэ и цIэр зезыхьэ «Илъэсым и дирижер нэхъыфI» саугъэтыр къратащ (2003 гъэ)
УФ-м и Президентым и саугъэтыр къратащ (2003 гъэ)
Профсоюзхэм я Гуманитар университету Санкт-Петербург дэтым щIыхь зиIэ и доктору хахащ (2003 гъэ)
Римский-Корсаков Н. А. и цIэр зезыхьэ къэрал консерваториеу Санкт-Петербург дэтым щIыхь зиIэ и доктору хахащ (2003 гъэ)
«Хэкум и пащхьэ щиIэ фIыщIэм папщIэ» орденым и II нагъыщэр къратащ (2003 гъэ)
«Триумф» саугъэтым и лауреатщ (2003 гъэ)
«Хэкум и пащхьэ щиIэ фIыщIэм папщIэ» орденым и I нагъыщэр къратащ (2008 гъэ)
Шууей
Iэджэ щIащ Темыркъан Юрэ сэрэ ныбжьэгъу дызэрызэхуэхъурэ. Дыкъызэдэхъуащ, зы илъэскIэщ сэ сызэрынэхъыжьыр. Гъунэгъу дыдэ дыщызэхуэхъуар дыщеджа илъэсхэрщ, къалэ зырызым дыщеджами: Юрэ Ленинград щеджащ, сэ — Москва.
ФЭРЫЩIЫГЪЭ хэслъхьэркъым: Юрэ хуэдэ ныбжьэгъу уиIэныр насыпщ. ГъэщIэгъуэнщ. Сыт абы къизгъэкIыр? Ар музыкант щэджащэ къудейкъым. Зыми емыщхь цIыху хьэлэмэтыщэщ. Гъуазджэм и закъуэкъым ар щылъэрызехьэр. Щэнхабзэми щIэныгъэми куууэ хещIыкI. Уеблэмэ экономикэм. Сэ сыэкономистщ, а щIэныгъэмкIэ доктор цIэр зызохьэ. Экономикэм и Iуэхугъуэ гуэрым дытепсэлъыхьын хъуамэ, ар сэ къыспоуэ, сыкъыщигъэуIэбжь куэдрэ къыхохуэ, абы и щIэныгъэр апхуэдизкIэ куущ, куэд дыдэм хещIыкIри.
Лэжьыгъэ гуэр иубламэ, ар зыщысхьыжыркъым, щхьэх жыхуаIэр ищIэркъым. «Евгений Онегин» оперэр игъэувын мурад щищIам щыгъуэ, Пушкиным и романым теухуауэ тхылъ Iэджэ щIиджыкIащ Юрэ. Щедрин Родионрэ Петров Андрейрэ зэрагъэщIэгъуэнур ящIэртэкъым: «Уэ умузыкант, хьэмэ улитератор?» — жари.
И ныбжьэгъу куэд сигъэцIыхуащ Юрэ, и лэжьэгъухэм нэIуасэ сахуищIащ. Псоми жаIэ ар зэрыткIийр. И щхьэращ псом япэ зыхуэткIийр. Игу техуэнукъым, уи Iэпкълъэпкъыр щIэлIауэ, зыщIебгъэхыу укъилъагъумэ. И ныбжьэгъухэм яхуэгумащIэщ Юрэ, зыри ящигъэпщкIунукъым. И чэнджэщ къуихьэлIэнущ, зыгуэр къыбдигъуами, къыпщибзыщIынукъым, ауэ уи гум къеуэнукъым, гузэрыдзэ уигъэщIынукъым.
Хэкум къихьэжыху къэси дыпожьэ Юрэ, дыщогуфIыкI. ЗыгуэркIэ деупщIын хъумэ, ди упщIэр зэхимыхауэ фэ зытрегъауэри, езыр нэхъыбэкIэ къыдоупщI. Ныбжьэгъухэр дызэрогъэIущ: Юрэ лъагъунлъагъу къэкIуэжащ, едгъэшынкъым, зедгъэгъэпсэхунщ. Ауэ къыдэхъулIэркъым ар, зи лажьэри езыращ: и IитI зэтедзауэ щысыфынукъым, адэкIи мыдэкIи нос, музыкэм, щIэныгъэм я лэжьакIуэхэми, тхакIуэхэми, артистхэми яхуозэ, я Iуэху зытетыр зрегъащIэ, хэкур къызэхекIухь. Абы хуэныкъуэщ Юрэ: илъэс пщыкIущ зэрырикъу лъандэрэ хэкум исыжакъым, къыщыкIуэж зэзэмызэрщ ар щилъагъур. Юрэ зыщалъхуа хэкум зыщигъэнщIыркъым, ар зыми пищIыркъым.
Юрэ зримыкун щыIэкъым, апхуэдизкIэ хахуэщи. Хирург цIэрыIуэ Лапин Виктор къыздишэри, зэгуэрым къэкIуэжат ар. Къущхьэхъум сшащ ахэр, я нэ къыхуикIырти. Шыхъуэ пщыIэ дытехьащ. Адыгэш дахэ къыдбгъэдашащ шыхъуэхэм. Шыр кIэбдзкIэ мэув, щIыр фIалъэкIэ къреуд. Ар щилъагъум, Лапиныр щIогъуэж — шэсакъым, ауэ Юрэ къикIуэтакъым: шым зридзащ, щIигъэпхъуащ. «Зыгуэр къыщыщIынущ», — жысIэу сыгузэва щхьэкIэ, къэхъуа щыIэкъым. Юрэ шууейуи къыщIэкIащ.
ТАУ Пщыкъан,
КъБР-м и Жылагъуэ палатэм и унафэщI.
Санкт-Петербург и Iэтащхьэ Матвиенкэ Валентинэ и хьэщIэщ. 2000 гъэ
Композитор цIэрыIуэ Петров Андрей шарж хуищIауэ иретыж. 1983 гъэ
Газетхэм ятхахэр
Зыми емыщхь
* * *
ЛЕНИНГРАД оркестрым зригъэузэщIащ дирижёр Темыркъан Юрэ, абы пэхъун оркестр куэд бгъуэтынукъым. Ар зи унафэ щIэт дирижёрым хуэфэщэпсщ — аращ абы зезыгъэузэщIар, дамэ къытезыгъэкIар.
«Свенска дагбладет», Швецие. 1971
* * *
«ТОКИО Буна Каикон» концерт зал зыкъизыхым щызэрагъэцIыхуащ японхэм Темыркъан Юрэ. Апхуэдэ концерт я щыпэлъагъут японхэм — псори дитхьэкъуащ дирижёр телъыджэм. Хыугъахъуэ, Темыркъаным!
«Асахи»,
Японие. 1974
* * *
ЛЕНИНГРАД къалэ щIэращIэщ. Абы хуэфащэщ Темыркъан Юрэ зи унафэщI оркестрыр — абы и лэжьэкIэр зэрыбгъэщIэгъуэнур пщIэркъым. Дирижёрыращ ар зи фIыщIэр.
«Нью-Йорк пост», США. 1977
* * *
ГЪУАЗДЖЭМ и щэху псори зыщIэ, оркестрыр абы хуэзыунэтI, хуэзыгъэIущ дирижёрщ Темыркъан Юрэ.
«Врадини»,
Алыдж. 1978
* * *
КИРОВСКЭ театрым и оркестрым сыт и лъэныкъуэкIи узыIэпешэ: зы макъ лей щызэхэпхынукъым, абы хэс музыкантхэр псори зэрощIэ, я бзэр зэтохуэ, я пшына- лъэр гъэхуащ — Темыркъанращ а фIагъ псори оркестрым хэзылъхьар.
«Висбаденер
Магблатт», ФРГ. 1979
* * *
«ЕВГЕНИЙ Онегин» оперэм зыщиузэщIащ Кировскэ театрым, зыми еплъыт хъунукъым ар, апхуэдизкIэ хьэлэмэтыщэщи. Хьэлэмэтыщэщ Темыркъан Юрэ и оркестрым абы щигъэIу, ар «зэрихуапэ» пшыналъэр.
«Дейли телеграф», Инджылыз. 1987
* * *
КИРОВСКЭ театрым и щыпэкъакIуэщ Британием, абы зыкъыщигъэлъэгъуащ «Ковент-Гарден» опернэ театр цIэрыIуэм. Я кIэн къикIауэ плъытэ хъунущ а пщыхьэщхьэм дирижёр Темыркъан Юрэ и оркестрым едэIуахэм — куэд щIэхъуэпсырт, я нэ къыхуикIырт абы. Ауэ цIыхур IувыIуэти, псоми къеуэлIакъым апхуэдэ насып.
«Санди Таймс».
1988
* * *
ТЕМЫРКЪАН Юрэ жьы зыщIэт, зи Iэпкълъэпкъыр жан, зи гурыщIэр куу музыкантщ. Ардыдэр хужыпIэ хъунущ ар зи унафэщI оркестрми.
«Гумхуриет»,
Тырку Республикэ.
1990
* * *
Партитурэм зымэскъалкIэ текIыркъым Темыркъаным и оркестрыр. Телъыджащэщ дирижёр Темыркъан Юрэ и лэжьыгъэр. Япэ макъамэм щыщIэдзауэ, абы итхьэкъуащ пэшым щIэсхэр. Концерт нэужьым щIэх зэпыуакъым абы иращIэкIа Iэгуауэр.
«Эль Паис»,
Испание. 1981
* * *
МУЗЫКАНТ телъыджэщ дирижёр Темыркъан Юрэ. Зыми ещхькъым ар, апхуэдэр закъуэтIакъуэщ. Абы и гъуазджэ къабзащэм франджыхэр итхьэкъуащ.
«Монд» газет,
Франджы. 1974
* * *
ДЭТХЭНЭ композиторми хуэгумащIэщ Темыркъан Юрэ, дэтхэнэми и хъэтIыр къыгуроIуэ, зэхещIыкI — зыр адрейм къызэрыщхьэщыкI нэщэнэхэр уи пащхьэ кърелъхьэф. Илъэсищэ-щитI и пэкIэ псэуа композиторым и IэдакъэщIэкIри нобэ дунейм къытехьауэ къыпщегъэхъуф Темыркъан Юрэ.
«Санди Таймс».
1988
Куэд зыхуэфащэ, куэд къэзылэжь
* * *
АБЫ УЩРИГЪУСЭМ деж узыхуэсакъыж зэпытщ — уощIэ ар зэрыцIыху къабзэр, зэрыгумащIэр, фэрыщIагъ лъэпкъ зэрыхэмылъыр. А фIагъхэр уэри къыбдилъагъун хуейщ абы — арыншамэ пщIэ къыпхуищIынукъым, псэлъэгъуи къыбдэхъунукъым.
Сыхуэзэху къэс, согъэщIагъуэ абы хэлъ цIыхугъэмрэ бэшэчагъымрэ. Абы и гум темыхуэнур фэрыщIагъымрэ щхьэхуещагъэмрэщ, апхуэдэ гуэр къыбдилъэгъуакъэ — и щIыб къызэрыпхуигъэзэжынум шэч къытумыхьэ. Аращ абы и хьэлыр, къыдалъхуауэ, зэрысабий лъандэрэ зыхилъхьауэ. Ар хуейщ апхуэдэ хьэл, цIыхугъэ уэри пхэлъыну.
Зи гугъу сщIыр къэфцIыхуащ, дауи, ар Темыркъан Юрэщ.
СОКУРОВ Александр.
* * *
ТЕМЫРКЪАН Юрэ деж сыщеджащ сэ. ИгъащIэкIэ сщыгъупщэнкъым ар къызэрысхуэупсар: «Зауэмрэ мамырыгъэмрэ» оперэр дзыхь къысхуищIащ. Абы и гулъытэ зэи сыщыщIакъым, аращ зи фIыщIэр, дирижёр нэхъыщхьэ сызэрыхъуар — апхуэдэ Iэмал къызитащ абы.
ГЕРГИЕВ Валерий.
* * *
СЭРКIЭ хьэкъщ симфоническэ эстрадэри, оперэри, балетри къэзыгъэIурыщIэф, а псоми я купщIэр къэзытIэщIыф дирижёр Iэзэ дыдэхэм Темыркъан Юрэ зэращыщыр.
ГРИКУРОВ Эмиль.
* * *
ФЫКIУЭ Темыркъаным и концертым, абы игъэбзэрабзэ музыкэм федаIуэмэ, фигу хэхъуэнущ, гурыщIэм фызэщIиIэтэнущ, дэрэжэгъуэ къывитынущ, фызэрыцIыхур, гъащIэр зэрылъапIэр нэхъри зыхэфщIэнущ.
ПОКРОВСКИЙ Борис.
* * *
ШЭЧ хэлъкъым и цIыхугъэкIи и гуащIэкIи ар щэджащэщ, псоми къахощ, егъэлеяуэ зэрыгуащIафIэри, зэрыакъылыфIэри, и гулъытэр зэрыгъунапкъэншэри псэкIэ зыхыбощIэ. Куэд дыдэ хузэфIэкIащ абы, зыхэмызагъэ щыIэкъым. Гъуазджэм и лэжьакIуэм хэлъын хуей фIагъ псори дыболъагъу абы. И теплъэ къудейми къеIуатэ абы и гуащIэр зэрыин ды — дэр.
ТРЕТЬЯКОВ Виктор.
* * *
АМЕРИКЭМ сыкъызэрикIыжыххэу, пIалъэ къыхэзгъэкIакъым — Темыркъан Юрэ и репетицэм сыкIуащ, занщIэуи къызгурыIуащ сэ нэгъуэщI дунейм сыкъызэрыщыхутар. Си гум щызу сыбэуащ абдежым. Сэ сынасыпыфIэщ абы ныбжьэгъу сызэрыхуэхъуам щхьэкIэ.
МАЦУЕВ Денис.
* * *
«ПСЭ узджынтахэр» спектакль гугъу дыдэщ — и зэхэлъыкIэкIи, и ухуэкIэкIи, и купщIэкIи. Ар зыхуэгъэувынкIэ хъунур Темыркъан Юрэ хуэдэ дирижёр, режиссёр щэджащэрщ. Игъэуващ, къехъулIащ — аращ сэ шэч къызытезмыхьэр. Спектаклыр щагъэлъэгъуа япэ пщыхьэщхьэм гу зэрылъыстащи, абы щыджэгу псори щогуфIыкI Темыркъан Юрэ хуэдэ унафэщI зэраIэм.
ХРЕННИКОВ Тихон.
Темыркъанхэ я унагъуэр (ижьымкIэ къыщыщIэдзауэ): Владимир, абы и къуэ Сергей, я анэ Къардэн Блинэ, Женя (щысхэщ), Юрэ, Борис (щытхэщ). 1955 гъэ
Тау Пщыкъанрэ ХьэхъупащIэ Хьэжбэчыррэ я гъусэу. 1994 гъэ
Бжьамий
Темыркъан Юрэ деж
Зэхигъэщкъыщкъэу лIэщIыгъуэжьхэр
Мо бгыжьхэм щоIур ежьу гуэр…
Гурымрэ гызу, мэз и щхъуэжьу,
Къантэлоужьу хъуэпскIыу псэр.
Зэгуэр ежьум бжьамий макъамэ
КъамэхукIэ пыджэу къизэуар,
Щыгузэвэгъуэм хъужти къамэ,
Макъамэу гызт езыр зэуар.
Утыку ихьамэ, зэIэпахыу
Дыжьын бгырыпхыр щылыдыкIт.
Дэнлъэч и дахэр къэзыуахэм,
Я уагъэм гъыбзи къыхадыкIт…
Дыдж пэтми, гъыбзэм иIэж хабзэр
Бзэщхъуауэ зэи къэмыхъуа!
Гъуащ бжьамий Iупэ зыхурабзэр…
Ежьум сыт бзыпхъэт къилъыхъуар?
Йожьэж ежьур, и ныбжьыр гызу,
Мэзыщхьэ бгыжьхэр ныщIащыкI.
КъыщыпкI я нэпсым къыхиху гъуэзым
Мазэм пшэкIухь къыхухащIыкI.
Бжьамий макъамэр къру дамэм,
Дауи, мо къуршым щхьэпрахт,
Ежьум щIаха бжьамий макъамэм
Щаха и фащэр зэIэпах.
ХьэIупэ ДжэбрэIил.
Къалэн телъыджэ
Темыркъанхэ Юрэ, Хьэту и къуэ хахуэм,
И IэщIагъэ дахэм дунейр къегъэуш.
А IэщIагъэ лъапIэм егъэин цIыхугъэр,
ЕгъэгуфIэр гухэр, псэхэр егъэтынш.
ЦIыхуу дунейм тетыр абы Iэгу къыхуоуэ,
ЯгъэлъапIэу псэкIэ, Iэджэ къраIуэкI.
КъигъэщIащи ар макъамэ пащтыхьу,
А къалэн телъыджэр лъагэу кърехьэкI.
ПщIэ ин дыдэ хуащIу дунейм тет цIыху мащIэм
Халъытами Юрэ, зыкъыфIэмыщIыж.
ДэнкIэ уиплъми плъагъуу, и фэеплъыр лъагэу
Игъэувыжами, и щхьэм емыпцIыж.
Адыгэ лъэпкъыжьыр дунейм зэрытетрэ
Абы хуэдэ щIалэ дэ къытщIэмыхъуа,
Ар ди Сосрыкъуэщ, ар ди Бэдынокъуэщ,
Гъуэгугъэлъагъуэ вагъуэу нобэ къытхэхъуащ.
Абы хуэдэ щIалэ дэ къыщытхэкIакIэ,
Лъэпкъым и лъабжьэжьым щIэуэ къуэпс едзыж.
Тхыдэм и гъуэгу гугъухэм лей къыщытлъысами,
Къэсащ ди зэманри, фызэрыубыдыж.
ГУБЭЩIЫКI Владимир.
Апхуэдэр пщыгъупщэркъым
ХыщI гъэхэм, консерваторэр къэдухри Налшык къэдгъэзэжауэ, дызэрыцIыхуащ Темыркъан Юрэрэ сэрэ. Саратов дыщеджащ Бэгъуэтыж Светланэ, дирижёрхэу Абазэ Майе, Хьэщыкъуей Розэ, виолончелист Темыркъан Борис, абы и щхьэгъусэ Юлие сымэ. Ар къэдухауэ къыщыдгъэзэжам, Iэджэм дыхуэпабгъэрт, дыщIалэт, дыжанти, ди мурадхэр инт.
ТЕМЫРКЪАН Юрэ игъэхьэзыра концерт куэдым уэрэд щыжысIащ сэ — иджыри къэс срогушхуэ абы, си напщIэм телъщ. Композитор цIэрыIуэ куэдым ятха уэрэд дахэ мащIэ хэтакъым си репертуарым — а псом сытезыгъэгушхуар Темыркъан Юрэщ, абы и нэIэ къыттригъэтащ дэ псоми, дигъэгушхуэ зэпытащ — апхуэдэр пщыгъупщэркъым.
СощIэж: гуфIэгъуэ махуэшхуэ концерт игъэхьэзырырт зэгуэр Темыркъаным. Репетицэ щригъэкIуэкIкIэ, абы укIэлъыплъыныр сыт и уасэт, концерт щитым и гугъу умыщIыххи. ЗэрыдгъэщIэгъуэнур тщIэртэкъым абы хэлъ гуащIэм и инагъыр.
Апхуэдэ гуащIэ хэлъщ Юрэ лэжьэн зэрыщIидзэрэ — абы и фIыгъэщ ар дуней псом цIэрыIуэ зэрыщыхъуар. Гъуни нэзи зимыIэ и зэчий абрагъуэр абы щыщIыгъужкIэ!
Ди лъэпкъыр ирогушхуэ Темыркъан Юрэ — дирижёр, музыкант щэджащэм. Сэ шэч къытесхьэркъым лъэпкъылI щэджащэм дяпэкIи нэхъыбэж къызэрехъулIэнум. ЛъагапIэщIэхэр къыпоплъэ абы.
ГЪЭСАШЭ Наталье,
Урысей Федерацэм и цIыхубэ артист, профессор.
