Куба и бынхъуахэр
«Комсомольская правда» газетым къитхыжауэ «Махуэку» напэкIуэцIым къытеддзауэ щыта «ЦIыхугъэ нэсым и пщалъэ» тхыгъэр теухуат блокадэ зращIылIа Ленинград 1942 гъэм къраша сабийхэр Къэрэшей-Шэрджэсым хыхьэ Хьэбэз районым щыщ Беслъэней къуажэм щыпсэухэм къызэрырагъэлам. Еджахэм ящIэжри, абы къытедгъэзэжынкъым, къыхэдгъэщын къудейщ апхуэдэ дыдэ е ещхь Iуэхугъуэ ди республикэм и Куба къуажэми къызэрыщыхъуар.
Хэтыт япэу зигу къэкIар?
Мэлбахъуэ Хъадыжэ Сэ сыщыгъуазэт Хэку зауэшхуэм и зэманым нэмыцэхэм яубыда щIыналъэхэм къраша сабийхэр ди къуажэм щыщ унагъуэ зыкъомым зрашалIэу бын ящIауэ зэрыщытам. Езыхэм я нэхъыбэри мыIейуэ сцIыхурт. АрщхьэкIэ сатетхыхьын сытегушхуэртэкъым. И щхьэусыгъуэри зы закъуэт: я гуапэ хъуну ар абыхэм ягу къэбгъэкIыжыныр? Куэдым ямыщIэххэнкIэ хъунут къахьу зэрапIар. Езыхэр хьэл-щэнкIи хабзэкIи адыгэ дыдэу дунейм тетщ. Иджы куэд псэужкъым, ауэ къэнахэми ящIэу къыщIэкIащ я къекIуэкIыкIар. Аращи, мыбы бзыщIын хуей хэлъыжкъым. ФIыуэ слъагъу си гъунэгъу нанэ Мэлбахъуэ (Къардэн) Хъадыжэ къеIуэтэж.
— Зауэм щыщIидзам сэ сыхъыджэбз тыкъыр цIыкIут. Ди адэ-анэ Былэрэ Хурэрэ пхъуибл драIэт. Хъыбар къэIуащ Балъкъ и адрей IуфэмкIэ къыщыс Марьинскэ станицэм бийм иубыда Украинэм кърашу сабий гупышхуэ къашауэ. «ФыкIуи, къафшэ зы щIалэ!» — унафэ къытхуищIащ ди адэм. Си анэмрэ сэрэ мыгувэу дынэсащ жыхуаIа щIыпIэм. АрщхьэкIэ занщIэу къыдатакъым: зэрытхуэпIынумкIэ тхылъ къуажэ Советым къеIытхыну къытхуагъэуващ. ДыкъэкIуэжу щыдгъэзэжам дэ къытпэплъэрт къаша сабийхэм я Iуэхухэр зезыхуэ щIалэщIэ. «Сэ къыфхуэзгъуэтащ фэ къуэ фхуэхъун», — жиIэри щIалэ сырыху цIыкIум еджащ:
— Мишэ, къажэ, уи Iыхьлыхэр къэсащ!
АфIэкIа хэмылъу къыщылъэтри, къыдбгъэдэлъэдащ адрейхэм япэIэщIэу щыс сабийр. ЗанщIэу ди анэм зыкъыкIэриубгъуат… Си IэплIэм илъу лъэс лъэмыжымкIэ Балъкъ дыкъызэпрыкIыжащ.
Зэшыпхъухэм дэлъху къытхуэхъуар Воробьев Михаилт. Мухьэмэд фIэтщащ. Хуабжьу сабий зэпIэзэрытт, Iэпкълъэпкъ жант. Ар апхуэдизкIэ псынщIэу къытхэсыхьати, умыгъэщIэгъуэн плъэкIыртэкъым. Мис апхуэдэу гъащIэ Iэпэгъу тхуэхъуащ.
Хъадыжэ и псалъэхэр си дежкIэ телъыджэт икIи сызыпэмыплъат. Иджыри къэс сщIатэкъым Къардэн Мухьэмэди къахьу япIахэм ящыщу.
ДыщыцIыкIум псори дызэхъуапсэу, псоми фIыуэ тлъагъуу щыта Къардэн Мухьэмэд Воробьев Михаилуи? Хабзэрэ нэмысышхуэрэ зыхэлъ а щIалэ щхьэпэлъагэр армэм къикIыжат боксымкIэ япэ разряд иIэу. Ди къуажэ футбол командэм и джэгуакIуэ нэхъ Iэзэ дыдэхэм ящыщт. Налшык и «Александровка» хьэблэм Iэпхъуа иужь зи унагъуэ мызэ-мытIэу сихьа Мухьэмэд зэрысырыхум сыщегупсысар иджыт. Ауэ слIожь-тIэ сырыхумэ? Адыгэхэм щхьэц сырыхуи, уеблэмэ, плъыжьи къахокI…
… Ди хадэхэр зэпылъу ди гъунэгъуа Мэлбахъуэ Борис щхьэц фIыцIэт. И щIалэгъуэр тIэкIу быркъуэшыркъуэу ирихьэкIащ, ауэ иужькIэ зэтеувэжри, лажьэ-шхэжу и гъащIэ Iыхьэр ирихьэкIащ. Къуажэдэсхэм ар ягу къинэжащ щIыIэми хуабэвэхми ямыгъэщхьэх, зи къалэныр хьэлэлу зыгъэзащIэ пощтзехьэу. Абы ищIэрт и къекIуэкIыкIар, ауэ къыщахьам и пэкIэ зэрихьэу щыта цIэ-унэцIэр щыгъупщэжат. Ари а зи гугъу тщIы сабий унэм къыщIахат.
— Сэ си унэцIэ дыдэр Савченкэщ, — къызжиIауэ щытащ лэжьакIуэжьу зи гъащIэр езыхьэкIа Къаншокъуэ МуIэед. — Ауэ сызэрыадыгэм зы махуи сыхущIегъуэжакъым. Сэ сщIэркъым къыспэщылъу щыта гъащIэр зыхуэдэр, ауэ зэхэзедзэну сыкъыщынэм сыкъэзыпхъуэта си адэ-анэм я псапэр мыухыжщ…
АрщхьэкIэ Марьинскэ и деж щиухакъым сабийхэр зэшэлIэным и Iуэхур.
ЗэрыпхъуакIуэхэр ди щIыгум ирахужа иужь Ставрополь крайм и Аполлонская гъущI гъуэгу станцым (ар Балъкъ узэпрыкIрэ Марьинскэ уфIэкIмэ, километр 18-кIэщ Куба зэрыпэжыжьэр) мафIэгу къыщыувыIащ. Абы ист бийм благъуэм хуэдэу иIыгъ Ленинград ерагъкIэ къыдаша сабийхэр. Ахэр лъэрымыхь дыдэ хъуахэт: уэдыкъуат, языныкъуэхэр зекIуэжыфыртэкъым. Куба ирагъэкIри абы гуиплI ягъэкIуащ, Мэлбахъуэ Мухьэмэд я пашэу (Мухьэмэд зауэм яшатэкъым, щIакъуэти).
ИжьымкIэ Къардэн Мухьэмэд хъуа Воробье Михаил — Къурей (аращ къэбэрдейхэр а жылэм, мы зэманым Новопавловск цIэр зезыхьэм, зэреджэу щытар — Ш.М. ) дынэсащ нэхущу, — къиIуэтэжат Мэлбахъуэм (псэужкъым, Тхьэм ахърэт нэху кърит!). — ДыщыкIуэм дызэгурыIуащ дахэмыдэну. Псори Алыхьым къигъэщIащ. Гуэныхькъэ? АрщхьэкIэ, зызумысыжынщи, нэхъ лъэбыдэхэр, нэхъыжьыIуэхэр къыздэтшэмэ, нэхъ къэтщтащ — дэ тщIэрт ди къуажэгъухэм я къарум дэхуэнур.
Апхуэдэуи хъуащ. Сабийхэр къызэфIагъэувэжащ, зэрахузэфIэкIкIэ яхуэупсащ. Абыхэм ящыщ куэдыр зауэр имыухыпэ щIыкIэ е иуха иужь зейхэр е я Iыхьлы гъунэгъухэр къакIуэри яшэжащ. Зыри къызыщIэмыупщIахэр къэнащ…
— Нэмыцэхэр къыщысам Iуэхур сыт хуэдэу къыщIидза? Ахэр хэта къуажэдэсхэм зрашэлIа сабийхэр къахутэну, яукIыну? — соупщI сэ Хъадыжэ. Мыбдежым си напщIэ телъыр ипэ дыдэу зи гугъу сщIа тхыгъэу мыбы лъабжьэ хуэхъуам бийхэм апхуэдэ сабийхэр къалъыхъуэу щытауэ къыхэщырщ.
— Апхуэдэ гуэри зэрахуакъым нэмыцэхэми, абыхэм ящIыгъуа румынхэми. Сэ къысхуэгубзыгъыжыр джэд къаукIрэ ди гъунэгъу сымаджэщым и пщэфIапIэм щагъавэу, фадэкIэ ерыщу зэрыщытахэрщ.
Мы дызытепсэлъыхь Iуэхум нэгъуэщI хэлъщ, а тхыгъэм къыщыгъэлъэгъуахэм ещхь дыдэ мыбыи къыщыхъуауэ.
Хъадыжэ и псалъэхэм ятепщIыхьмэ, зэрыпхъуакIуэхэр ирахужьэжа иужь, псым къызэпрыкIри къахуэкIуащ Воробьев Михаил къезытауэ щыта щIалэщIэр. И нэпсхэр къыщIэжу абы къажриIащ фашистхэр къыщыблагъэм къэна сабийхэу мафIэгум ирагъэтIысхьэу ирашэжьахэр зэрыхэкIуэдар — ахэр зэрыса вагонхэр бомбэхэм щIым щыщ ящIыжат. Езы щIалэр зауэм кIуэрт икIи тхьэ иIуэрт абыхэм ялъ ищIэжыну. АдэкIэ Хъадыжэ а щIалэр илъагъужакъым, и Iуэху зэрыхъуари ищIэркъым.
Мис аращ: Куба и цIыху угъурлыхэм бын ящIахэр япIа, гъащIэ гъуэгу трагъэува къудейкъым, атIэ икIи кърагъэлащ…
Зи гугъу тщIыж зэманым лъандэрэ Балъкъ псы куэд ирихьэхащ. ГъащIэм Iэджэрэ зигъэкIэрэхъуащ. Ауэ сыт хуэдэ зэманми щIиуфэфыркъым цIыхугъэр, напэр, гущIэгъур. Аращ ди гъащIэр зыгъэдахэри.
Шал Мухьэмэд.
Бахъсэн щIыналъэ
