КъызэгъэпэщакIуэ Iэзэ, унафэщI щыпкъэ
Ди лъэпкъым и мащIэкъым Хэкум, щалъхуа щIыналъэм ехъулIэныгъэ къахуэхьыным зи щIэныгъэмрэ зэфIэкIымрэ, гурылъ къабзэхэмрэ жыджэрагъымрэ хьэлэлу хуэзыгъэлажьэ цIыхухэр. Апхуэдэ цIыху гуащIафIэхэм, Тхьэшхуэр къызэрыхуэупсауэ бгъэдэлъ я зэчийм и лъэныкъуэщIэхэр къызэкъуэзыххэм, дзыхь къыхуащI дэтхэнэ IэнатIэ-ри езыгъэфIакIуэхэм, шэч хэмылъу, ящыщщ Емуз Нинэ Гъузер и пхъур. КъБР-м и Правительствэм и УнафэщIым и къуэдзэ — КъБР-м егъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министр, педагогикэ щIэныгъэхэм я доктор Емузым и акъылым и жанагъыр, зэхэщIыкI куур, псэ къулеягъыр дапщэщи зыхуэунэтIар къызыхэкIа лъэпкъым къыщIэхъуэ щIэблэм нэхъри зегъэужьынырщ, хуэфащэ гъэсэныгъэ екIурэ щIэныгъэ куурэ етынырщ. Бзылъхугъэ щыпкъэм и ныбжьыр мы махуэхэм илъэс бжыгъэ дахэ ирокъу.
Нинэ къыщалъхуащ икIи къыщыхъуащ щIэныгъэм, егъэджэныгъэм, лъэпкъ щэнхабзэм пщIэ щиIэ унагъуэм. Республикэм щыцIэрыIуэ журналист Iэзэу гъащIэр ирихьэкIащ бынунагъуэм я нэхъыжь, хъыджэбзиплIым я адэ Гъузер. Быным я анэ гумащIэт егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм зэфIэкI лъагэхэр къыщызыгъэлъэгъуа Александрэ.
— Си сабиигъуэр — ар дыгъэ нуркIэ гъэнщIауэ си гъащIэм хэт зы Iыхьэшхуэщ. Апхуэдэу ар тхуащIащ ди нэхъыжьыфIхэм. Хэхъуэшхуэ ямыIэми (журналистымрэ егъэджакIуэмрэ улахуэшхуэ къахьрэт!), ди адэ-анэм яхузэфIэкIащ зыхуей дыхуагъазэу дапIын, адыгэ хабзэм и жыпхъэхэм изагъэ лъэпкъ гъэсэныгъэ къытхалъхьэн. ЗэшыпхъуиплI-ми — Мадини, сэри, Инни, Светлани — псоми дызыщIэхъуэпс IэщIагъэ-хэмкIэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ дагъэгъуэтащ, дэтхэнэри гъащIэм лъэ быдэкIэ дыхагъэуващ, — жеIэ Нинэ. — Ди сабиигъуэр щызу, насыпрэ гуфIэгъуэкIэ гъэнщIауэ ирыдагъэхьэкIащ абыхэм. Зэрыбыным тщыщу хэт сыт хуэдэ лъагапIэ нэсами, сыт хуэдэ ехъулIэныгъэ иIэми, псом япэу ахэр зи фIыщIэр ди адэ-анэращ.
ГъащIэм щекIуэкI къэхъукъащIэ псори и щIэщыгъуэу, дэтхэнэ зы Iуэхуми жыджэру хэту къэтэджащ Нинэ. Школым фIы дыдэу зэрыщеджэм къыдэкIуэу, абы къызыхуэтыншэу игъэзащIэрт а лъэхъэнэм бжьыпэр зыIыгъыу икIи жылагъуэм мыхьэнэшхуэ щызиIэу щыта зэгухьэныгъэм — пионер дружинэм — и пашэ къалэныр. Емузыр зыхэмыта пионер слетрэ зэпеуэрэ щымыIами ярейщ, ар ди щIыналъэрауи нэгъуэщI щIыпIэуи ирехъу. Нэхъ балигъ хъури, комсомол лэжьыгъэми куууэ хэтащ.
Курыт школыр ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, 1975 гъэм Нинэ щIэтIысхьащ КъБКъУ-м и тхыдэ-филологие факультетым урысыбзэмрэ литературэмрэ щадж и къудамэм. Школ илъэсхэм зыхыхьа комсомол лэжьыгъэм абы щыпищащ зи студент хъуа университетми. Емузым игу къызэригъэкIыжымкIэ, и пщэрылъ жылагъуэ къалэнхэмрэ егъэджэныгъэмрэ зэи зэпэщIигъэувакъым, уеблэмэ зым адрейм нэхъри тригъэгушхуэу ирихьэкIащ. Еджэныгъэм щиIэ ехъулIэныгъэхэр къалъытэри, 2-нэ курсым къыщыщIэдзауэ Нинэ кърату хуежьащ Лениным и цIэкIэ ягъэувауэ щыIа стипендиер. ЩIэныгъэ нэхъыщхьэ, IэщIагъэ зэгъэгъуэтыныр абы и дежкIэ къалэн къудейуэ аратэ-къым, атIэ ар икъукIэ фIэгъэщIэгъуэн Iуэхугъуэт. АбыкIэ ныбжьыщIэм щапхъэ хуэхъурт университетым щезыгъэджа цIыху щыпкъэхэу, щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъхэу Сокъур Мусэрбий, Медалы Хьэчим, КIуэ-кIуэ Жэмалдин, Иуаныкъуэ Нурбий, Башиев Хъусен, Щэрдан Iэбу сымэ, нэгъуэщIхэри. Гупым и дежкIэ мыхьэнэшхуэ иIэт я куратор Башиевэ Светланэ къахуищI гулъытэмрэ ущиехэмрэ.
ФIыуэ илъагъу IэщIагъэмкIэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ зэзыгъэгъуэта бзылъхугъэ цIыкIум еджэныр къызэриухыу комсомолым и Налшык къалэ комитетым, Къэбэрдей-Балъкъэр мэкъумэш институтым и комсомол зэгухьэныгъэм я пашэу, иужькIэ комсомолым и республикэ комитетым и секретару лэжьащ. 1983 гъэм ар лэжьакIуэ ирагъэблэгъащ. Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм зэфIэкI къыщигъэлъа- гъуэу пэрытащ ар, егъэджакIуэу къыщIидзэри, кафедрэм и унафэщI, профессор къалэнхэм нэсащ. ЩIэныгъэм хуэнэхъуеиншэ Емузым 1991 гъэм Кавказ Ищхъэрэ социально-политикэ институтыр, 1999 гъэм Ростов къэрал университетыр къиухащ. Апхуэдиз къалэнхэм къадэкIуэу абы сыт щыгъуи щIэныгъэ къэхутэныгъэхэр иригъэкIуэкIащ. А лэжьыгъэхэм Нинэ япэу дезыгъэхьэхауэ щытар лъэпкъ еджагъэшхуэ ШэджыхьэщIэ Мариет. Урысыбзэр курыт школхэм зэрыщегъэджыпхъэ методикэщIэр хуабжьу зыфIэхьэлэмэт егъэджакIуэ ныбжьыщIэм къищтат Марие и бзэ щIэныпхъэ методикэр, арат зытеухуар и япэ къэхутэныгъэхэри.
ИригъэкIуэкIа лэжьыгъэхэр къыщызэщIикъуэж и кандидат диссертацэр Емузым 1994 гъэм Адыгей къэрал университетым ехъулIэныгъэкIэ щыпхигъэкIащ. Илъэси 7 дэкIри, абы утыку кърихьащ щытхъу куэд зиIа и доктор лэжьыгъэр. Санкт-Петербург къэрал университетым психологиемкIэ и факультетым щыпхигъэкIа а диссертацэм мыхьэнэшхуэ щиIащ щIэныгъэ дунейм.
Сыт хуэдэ IэнатIэ иримыхьэкIми, Нинэ дапщэщи япыщIащ ныбжьыщIэхэмрэ щIалэгъуалэмрэ, школхэмрэ егъэджакIуэхэмрэ. Гъэсэныгъэ, егъэджэныгъэ IуэхущIапIэхэм яIэ щытыкIэм гъунэгъу дыдэ япэу хуэхъуауэ щытащ КъБР-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм щыщыIа зэманым. Абы фIыуэ къыгуроIуэ щIэблэр гъэсэн, щIэныгъэ егъэгъуэтын и лъэныкъуэкIэ школ егъэджакIуэм куэд дыдэ зэрелъытар.
— ЕгъэджакIуэр — ар цIыхупсэм, сабиипсэм зегъэузэщIыным хуэла-жьэ IэщIагъэлIщ. Абы езым и зэфIэкIым, гу къабзагъэм, бгъэдэлъ щIэныгъэмрэ ар и гъэсэнхэм зэрабгъэдилъхьэфымрэ къыгуэхыпIэ имыIэу пыщIащ ныбжьыщIэхэм я къэкIуэнур зэрыхъунур, — жеIэ Емузым. — ЕгъэджакIуэм сабийр ириудыхыфынущ, зэи зыкъыхуэмыIэтыжыфын хуэдэу. Апхуэдабзэуи лIыхъужь ищIыфынущ. Абы къыхэкIыу а IэнатIэм пэрытын хуейр абы къыхуалъхуахэращ, нэгъуэщIхэр абы Iузэгъэххэркъым.
2005 — 2013 гъэхэм Емузыр щылэжьащ ЕгъэджакIуэхэм я щIэныгъэм щыхагъахъуэ институтым. А зэманым къриубыдэу институтым лэжьыгъэшхуэ зэфIигъэкIащ иджырей зэманым и пщалъэхэм изагъэ егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ Iуэху школхэм, гъэсапIэхэм щекIуэкIы-ным хуэунэтIауэ, информатизацэмрэ технологиещIэхэмрэ я лIэщIыгъуэм щIэ куэд а IэнатIэм зэрыхилъхьар и лъабжьэу. А псори егъэджакIуэхэм, гъэсакIуэхэм я деж нэхьэсыныр институтым и къалэн нэхъыщхьэхэм яхилъытэу IэнатIэр ныкъусаныгъэншэу, щытхъу иIэу ирихьэкIащ лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэм.
Илъэс 15-м щIигъуауэ егъэджэныгъэ IэнатIэм хэт къэпщытэныгъэ Iэмал нэхъыщхьэр — Зыуэ щыт къэрал экзаменыр (ЕГЭ) — ди республикэм нобэ зэпэщу, хабзэр къызэпамыуду зэрыщекIуэкIым и фIыщIэ куэд хэлъщ Емуз Нинэ. КъБР-м и Правительствэм и УнафэщIым и къуэдзэ — КъБР-м егъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министр къулыкъур иужьрей илъэси 4-м езыхьэкIыр Емузырщ. УнафэщI щыпкъэм и нэIэм ткIийуэ щIигъэтщ IэнатIэм щекIуэкI сыт хуэдэ Iуэхури, хуэнабдзэгубдзаплъэщ егъэджакIуэхэмрэ гъэсакIуэхэмрэ, лэжьыгъэ псори зыхуэунэтIыжа еджакIуэхэм. Министрым и Iуэху зехьэкIэ екIум къихьа ехъулIэныгъэхэм ящыщщ егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IуэхущIапIэщIэхэр ди щIыналъэм зы илъэси къэмынэу къызэрыщызэIуахыр, щIэблэм ирагъэгъуэт щIэныгъэм и фIагъым хэпщIыкIыу зэрыхэхъуар. Къапщтэмэ, школакIуэхэм я мыгъэрей щIыналъэпсо, къэралпсо зэпеуэхэм увыпIэфIхэр къыщахьащ ди еджакIуэхэм, апхуэдэу ди мащIэкъым къэпщытэныгъэхэмкIэ балли 100 зыхуагъэфэщахэри. Дауи, а ехъулIэныгъэ лъагэхэм я щIыбагъ къыдэлъщ IэнатIэм и унафэщIым и деж къыщыщIэдзауэ еджакIуэм, абы и адэ-анэм я деж щиухыжу дэтхэнэми и лэжьыгъэшхуэ.
УнафэщI щыпкъэр, лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэр, зэхэщIыкI куу зыбгъэдэлъ цIыху зэпIэзырытыр щIэх-щIэхыурэ ирагъэблагъэ къэралпсо мыхьэнэ зиIэ щIэныгъэ зэхуэсхэм. Абыхэм я утыку Емузым къыщеIуатэ щIыналъэ егъэджэныгъэм и зыужьыныгъэм ехьэлIа и гупсысэхэр. Нинэ и тхыгъэхэр къытохуэ щIэныгъэ журнал цIэрыIуэхэм. Псори зэхэту къапщтэмэ, Емузым и къалэмыпэм къыпыкIащ щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэу 70-м щIигъу. Абыхэм яхэтщ монографие щхьэхуэхэри. Емузыр ядолажьэ аспирантхэм, абы и нэIэм щIэту гъэхьэзыра хъуащ щIэныгъэхэм я кандидатхэр. Апхуэдэ и лэжьыгъэфIхэр къалъытэри, 2001 гъэм Емузым къратащ «Хэкум и пащхьэм щиIэ фIыщIэхэм папщIэ» къэрал дамыгъэм и 2-нэ нагъыщэр, ар УФ-м и щIалэгъуалэ политикэ IэнатIэм щIыхь зиIэ и лэжьакIуэщ. Апхуэдэу абы мызэ-мытIэу къыхуагъэфэщащ нэгъуэщI къэрал дамыгъэхэр, щытхъу, фIыщIэ тхылъхэр.
Зыпэрыт IэнатIэр и гъащIэ насыпым щыщ Iыхьэу къэзылъытэ, къызыхуэтыншэу игъэзащIэ лэжьыгъэм кърикIуэ ехъулIэныгъэхэм псэкIэ ин ирихъу Емуз Нинэ Гъузер и пхъум хуэдэхэращ ди лъэпкъым, фIыуэ тлъагъу ди щIыналъэм я цIэр фIы-кIэ зыгъэIур. Апхуэдэхэм я гъащIэр, дуней еплъыкIэр щIэблэм щапхъэ дапщэщи яхуохъу. ЦIыху щыпкъэм, хэкупсэ нэсым дохъуэхъу гъащIэм и фIыгъуэхэм щымыщIэу, и гумрэ и псэмрэ зызэдаузэщI гурыщIэхэмрэ мурадхэмрэ и куэду псэуну.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
