Сейахатнамэ
Дунейпсо тхыдэм щыцIэрыIуэ зыплъыхьакIуэ, тхакIуэ Челеби Эвлия 1611 гъэм гъатхэпэм и 25-м Истамбыл къыщалъхуащ. Абы и адэ Мэхьмэт Зилли Деруиш, Сулеймэн Телъыджэм и лъэхъэнэм уэсмэнокъуэ сэрейм дыщэкIыу щылэжьауэ ятхыж. И анэр садзны абхъаз лъэпкъым щыщ бзылъхугъэт. Эвлия Хьэмид-ефэнды щихъышхуэм и цIэр зезыхьэ мыдрисэм щеджащ, КъурIэныр зэрыщыту гукIэ зыщIэу щытахэм ящыщщ. Тырку къэралыгъуэм а зэманым ныбжьыщIэхэм бгъэдалъхьэу щыта дин щIэныгъэми, Iэщэ-фащэ зехьэкIэми, шууей хуэIуэхуэщIэхэми хуэIэзэу щытащ. Тхылъ гуэрхэм итщ Челеби гюльшаний суфий зэгухьэныгъэм хэтауэ. ЩIалэр зыплъыхьакIуэ щIэхъуа щхьэусыгъуэри гъэщIэгъуэнщ. И ныбжьыр илъэс 19 фIэкIа мыхъуу, абы Бегъымбар лъапIэр пщIыхьэпIэу илъэгъуат. И нэгу щIэкIар щихъ гуэрым щыхуиIуэтэжым, абы пщIыхьэпIэм къыхурихащ гъуэгу теувэн хуейуэ.
Челеби и тхылъипщIыр дунейм къызэрытехьар пасэрей тыркубзэрщ. Ара къыщIэкIынщ и щхьэусыгъуэр зыплъыхьакIуэм и тхыгъэ-зэдзэкIыгъэхэр уи фIэщ пщIыпэ мыхъун лэжьыгъэу языныкъуэ щIэныгъэлIхэм къыщIалъытэр. Щымыуэ щыIэкъым, ауэ цIыху пэжу ябжу щыта Челеби и нэгум щIэмыкIа итха хуэдэу гурыщхъуэ хуэщIыпхъэ къыщIэкIынкъым. Гурыщхъуэ зыхуэщIын хуейр нэгъуэщI дунейм къыхэтэджыкIа зэдзэкIакIуэхэм ахэр къазэрыгурыIуа щIыкIэрщ. Абыхэм дахэмыхуэн папщIэ, жытIэну ди къалэнщ нобэ утыку къитлъхьэ пычыгъуэ тIэкIур зыхуей хуэзэпа лэжьыгъэу зэрыщымытыр. Япэрауэ, дэ къэдгъэщхьэпар совет зэманым урысыбзэкIэ утыку кърахьа зэдзэкIыгъэхэращ. Абыхэм елэжьа щIэныгъэлIхэм яхузэфIэкI ящIами, езыхэр къэралыгъуэм и унафэм щIэтхэт, зыгурагъэIуэн хуейри езыхэр зыхамыпIыкIа щэнхабзэт. ИтIанэми, Кавказыр зи анэш тхакIуэм гулъытэ убгъуа зэрыхуэфащэр дигу идгъэху хъунукъым. Псом хуэмыдэу мыхьэнэшхуэ иIэнут Челеби къихь щIыпIэцIэхэр адыгэ фIэщыгъэхэм хуэгъэкIуэжыным. Адыгэхэр къыщежьам, къыздикIам, зэрызаугуэшам, сытми, нэхъ тфIэгъэщIэгъуэну ди блэкIам хэтхэм тепсэлъыхь тырку тхакIуэм и тхыгъэр дунейм къызэрытехьа бзэм кърихыу адыгэбзэм къизыгъэзэгъэфын лъэпкъэгъуи диIэ къыщIэкIынщ. Пэлъэщынрэ къызыфIэIуэхунрэ къыкъуэкIмэ, тхыдэджхэми, бзэ щIэныгъэлIхэми, лъахэхутэхэми ящIэн щагъуэтын акъыл зэхэдзапIэ дэгъуэ хъунут нобэ ди тхыдэ псыхуэлIэр идгъэкIын мурадкIэ фи пащхьэ итлъхьэ Iуэху ублар и кIэм нэгъэсыныр.
Кавказ Ищхъэрэм, Индылрэ Тэнрэ я Iуфэхэм деж щылъ щIыналъэхэр (1647 гъэ)
ТыркубзэкIэ къыдэкIа пасэрей тхылъыжьхэр зыдж щIэныгъэлI Григорьев Аркадий (1931 - 2011) и унафэм щIэту ягъэхьэзыра пычыгъуэхэм къыхэхауэ
Къэбэрдей (Kabartay) лъэпкъыжьым и1ыгъ хэгъэгушхуэр
Абы зэреджэр «къэбарты» е «къэбэртайщ». А цIэр хэгъэгум щIигъуэтар Сэракис[1] (Serakeys) и къуэ нэхъыжьым Къэбэртай цIэр зэрихьэу зэрыщытарщ. Бэгъдад щIыналъэм а къэбэрдейхэм къащIэнауэ «тай» лъэпкъыр исщ. «Тай лъэпкъ» жаIэн и пIэкIэ «къэбэрдей», «къэбартай», «къэбардэ» жаIэ. Мы щIыпIэ тхъэгъуэр Хулагу-хъаным япэ дыдэ хьэрып Серакисрэ тай хьэрып лъэпкъымрэ яритауэ щытаращ. Адыгэ (шэрджэс) лъэпкъыр япэу къыщежьар хэгъуаикъу[2] (Şağake) лъэпкъыр зэрыс хэгъэгурт, иужькIэ мы щIыпIэ берычэтым зыщиубгъуащ.
Зи гугъу тщIы щIыналъэм хъаным и гъусэу дихьэри, сыхьэтиплIкIэ лъэсу дыкIуа нэужь, Кюгю псыежэхым, итIанэ Кегне псыежэхым деж дынэсащ. А тIури зэпэгъунэгъущ, Псыжь холъадэ.
Мыбдеж щегъэжьауэ сыхьэтитI гъуэгукIэ укIуэмэ, тхьэелъэIупIэ щытщ - лIыгъэрэ хахуагърэ къигъэлъагъуэу, диным и хьэтыркIэ зи псэр зыта, зи пщIэр лъагэ, зи къарур лъэщ 1имам щэджащэм и фэеплъ кхъэлэгъунэ. Лъэпкъым и пашэ, насыпым и къежьапIэ, бегъымбар щIэблэм къыхэлыдыкI, Тхьэр арэзы зыхуэхъун цIыху къабзэхэм я нэхъыфIым и цIэкIэ щыт, нэр зыгъэджыл а Пендж-Хьэсэн (Penç Hasan) екIуэлIапIэр щIыпIэ гъэлъэпIащ. Зэманхэр щынэхъыфIым дагъыстэнхэм, къумыкъухэм, кайтакхэм я деж лIыкIуэ къагъэкIуауэ щытащ ахэр дин захуэм хуриджэну. Шахым и IэгупIэ ижьыр зытегъэуа дэфтэр IэщIэлъу ягъэкIуат а лIыкIуэр къумыкъухэмрэ кайтакхэмрэ я деж. Абыхэми «Дыарэзыуэ доувалIэ» жаIэри муслъымэн диным ихьэн насыпыр къайуэлIауэ щытащ.
IэгупIэр гъущI пхъуантэм иралъхьэщ, а пхъуантэр мывэхум хагъэжыхьыжри, абдеж дыдэм деж щIым щыщIатIат. ИужькIэ абы и щIыIум унэхэр, хьэщIэщхэр тращIыхьащ. Тимур-хъан[3] къакIуэу ухуэныгъэхэр щилъагъум: «Сыт абы и мыхьэнэр?» - жиIэри псори щIым хигъэкIуэдэжауэ щытащ. Ауэ Дагъыстэн пащэхэм екIуэлIапIэр зэрагъэпэщыжри, унащхьэ лъагэхэр тращIыхьыжауэ щытащ. А тхьэелъэIупIэм деж Уарп псыр блож. Ар Къэбэрдей хэгъэгум щыщ Бещто (е Бешдаг) бгым къыщIож, ищхъэрэкIэ мажэри, Псыжь деж и гъуэгур щеух.
Зи гугъу тщIа Пендж-Хьэсэн щIыпIэм пэжыжьэкъым Бэщылбей къэувыIэпIэр. А Пендж-Хьэсэныр Бэгъдад щыIэ Пендж-Алий фэеплъым нэхърэ нэхъ инщ, Къэбэрдейм хеубыдэ.
Мы щIыналъэхэм пщыи, тепщи, хеящIи, щихънагъи, члиси щыIэкъым, сыту жыпIэмэ, мыбы щыпсэу цIыхубэр чыристанхэм ящыщкъым. Ауэ абыхэм егъэлеяуэ Пендж-Хьэсэн тхьэелъэIупIэр ягъэлъапIэ, ар я хеящIэ, я тепщэ ящIауэ. Зыгуэр зыфIадыгъуа цIыхум гурыщхъуэ зыхуищIыр занщIэу Пендж-Хьэсэн тхьэелъэIупIэм бгъэдешэри, кхъэлэгъунэм хэлъ бжэм IэкIэ ирегъауэ. А цIыхур къуаншэмэ, бжэм еуэну мэшынэ, хьэпшыпыр къызэрищтамкIэ зыкъеумысыжри, зейм езыр-езыру иретыж. Мыкъуаншэмэ, къимыкIуэту бжэм йоуэри, хуит ящIыж. Езыр къуаншэу, ауэ цIыхухэм ящыукIытэрэ бжэм теуIуэмэ, Алыхьым и унафэкIэ мафIэ къыщIонэри, фIыцIэ хъуху иса нэужь, малIэ. Апхуэдэ щIыкIэу а унэм и бжэIупэм джауррэ муслъымэну мин бжыгъэхэр щыщIалъхьащ. ЗэрыжаIэмкIэ, IэкIэ зытеуIуэ а бжэм щыщ пхъэбгъур Нухь лъапIэм и кхъухьым щыщщ.
Пендж-Хьэсэн тхьэелъэIупIэм и теплъэр
Тюльпан гъагъэхэр Iуву зэрыт удзыпцIэ джафэшхуэм ит, цIыхухэр зэкIуалIэрей мы тхьэелъэIупIэр уафэгум къат-къату ит фIэкIа пщIэнкъым. Жыгышхуэхэм яхэту, дыгъэ бзийхэр зытридзэ унащхьэ хъурейм и лъабжьэм щыщIэтIа мывэхум хэгъэжыхьауэ гъущI пхъуантэм 1имам Хьэсэн и Iэ лъапIэхэр зэтедзауэ дэлъу ягъэхъыбар. А мывэху зэпэплIимэм и къуапиплIри мэз бжэныфэкIэ щIэгъэнащ. Ауэ абдежыр зи хэщIапIэ щихъ гуэри къытIэщIэлъэгъуакъым.
Пендж-Хьэсэн тхьэелъэIупIэм деж щекIуэкI зэхуэсышхуэхэр
ГуфIэгъуэр щыбагъуэ мы щIыпIэ телъыджэм бадзэуэгъуэ мазэм и 7-м гъэ къэс тафэм къыщыкI, езы Тхьэшхуэм къигъэкIа жыг абрагъуэхэм я жьауэм щIэту сондэджэр щэрэ минхэмрэ Индым, Синдым, Балхым, Бухъара, Хатайм, Хотаным, Чыным, Мэчыным, Московием, Швецием, Булгарым, Тыркумэным, Казакин, Краков, Чехым, Польшэм, Австрием, Инджылызым, Нидерландхэм, Гданьск, Данием, къинэмыщIауэ Хьэрыпымрэ Иранымрэ къикIахэу тхьэелъэIупIэм къекIуалIэхэр къыщызэхуос. Абыхэм шэтырхэр ягъэув, гуэщхэр яухуэ. Тюльпанхэр изу зэрыт губгъуэм цIыху цIыкIум къыхэщIыкIа псыежэхышхуэ къыщыкъуалъэм хуэдэщ абдежым а зэманым. Жэщ-махуэ плIыщIкIэ йокIуэкI Пендж-Хьэсэн бэзэрыр: хьэпшып псори зэныбжьэгъугъэм и утым къралъхьэри, ящэ икIи ящэху. Зы нэрыбгэ адрейм и хьэпшыпхэм нейуэ еплъыркъым, дыгъуэн жыхуаIэр ягу къэкIыххэркъым. Ауэ щыхъукIэ, адрей зэманым «сыт зэтхьэлIэн» жаIэу нэкIэ щакIуэ зэпытщ шэрджэс лъэпкъыр.
А Пендж-Хьэсэн тхьэелъэIупIэм деж Дагъыстэным щыщ щихъхэри къокIуалIэ. Мыр гум имыхуж телъыджэхэр уи нэгу щыщIэкI зэманщ.
Къэбэрдеймрэ Талъостэнеймрэ япщхэр фIыуэ зэщIэузэда зауэлIхэр я гъусэу бэзэрыр зэхэтыху абдежым щытхэщ, псори зэбгрыкIыжа нэужь, Къэбэрдей къалэхэм мэкIуэж.
Мыр хэгъэгушхуэщ. Мыбы щызекIуэ бзэр – пасэрей бзэжьщ.
Пендж-Хьэсэным деж дикIри, сыхьэтиплIкIэ псыхъуэ гуэркIэ къуэкIыпIэмкIэ дыкIуащ.
Дударыкъуэ (Dodorkay) къэувыIэпIэр
Мыри зыхуей хуэзэпа къэбэрдей къуажэщ. Мы щIыпIэхэм къыщыпкIухьыну икъукIэ шынагъуэщ. Ц1ыхухэр зы бэлътоку е зы бжьыныщхьэ щхьэкIэ щаукI къохъу, сыту жыпIэмэ, хьэпшып щыIэххэкъым мыбыкIэ. Илъэсым зэ Iэгъуэблагъэм бэзэр щызэхэтщ. Ауэ ахъшэ зекIуэркъым. Зэгуэр Уэсмэн-пащэ Оздемир-оглу мыбы мазиблкIэ щIымахуэ щрихат, персхэм Шемахэ щезауэурэ. Арати, дыжьын зэрыщымыIэм къыхэкIыу, фэм къыхигъэжри ахъшэ ищIауэ щытащ. ИужькIэ, уэсмэн зауэлIхэр я хэкум кIуэжа нэужь, фэ ахъшэхэр хъарзыналъэм иратыжри, абыхэм я пIэкIэ ахъшэщIэ къратауэ щытащ.
Иджырхэми къэбэрдеипщхэм я хъарзыналъэхэм фэ ахъшэ куэд илъщ. Сэ тхьэмыщкIэм нэгъунэ зыбгъупщI сиIэщ. Абыхэм ятетхащ: «Селим-хъан и къуэ Мурад, Шемахэ къэзызэуар, 986 (иджырей бжэкIэмкIэ 1578-79) гъэ». Егъэлеяуэ теплъэ гъэщIэгъуэн яIэщ а фэм къыхэщIыкIа ахъшэхэм.
Черкесстаным (Çerkezistan) и щIыналъэхэр Дербент дэс тепщэм и унафэ щIэтщ. Ар щымыгъуазэу мы щIыпIэм зыри щызекIуэфынукъым. Ауэ мыбы щыщ зиусхьэнхэм тыгъэрэ саугъэтрэ яхуэпщIмэ, цIыху къыпхуагъакIуэри, уи гъусэу кърагъэкIухь: жэщкIэ узэкIуалIэм некIуалIэу, къыпщамыгъэщIIауэ зиусхьэным деж, мэлыхъуэ пщыIэм е пщычом урашалIэ. Уи гъащIэми уи мылъкуми ущIытешыныхьын щыIэкъым. Уи бысымым тутын, мастэ е Iуданэ ептмэ, дунейр къутэхукIэ къыпхуэарэзыуэ пщIэ къыпхуищIынущ. Гъуэгуанэ утетыхукIэ уи щхьэм, уи мылъкум, уи бынхэм, уи 1ыхьлыхэм папщIэ и псэ еблэжынукъым. Шэч хэмылъу, мыбыхэм хьэщIэ гъэлъэпIэн хьэлыр минкIэ нэхъ яхэлъщ, дыгъуэным нэхърэ. Пэжыр жыпIэми, апхуэдэ дагъуэ зиIэр мы лъэпкъым и закъуэкъым.
Мыбдеж щегъэжьауэ къуэкIыпIэмкIэ сыхьэтитхукIэ дыкIуэурэ Инжыдж (Cincik) псыежэхым деж дынэсащ. Ар Бещто деж къыщожьэри Псыжь холъадэ. А псыежэхым и Iуфэм куэдрэ умылъагъу кхъуафэ къэгъэша телъыджэхэр щащI, зэреджэр – «кёкю». Ахэр Къаныжь, Азов, Тэн Iуфэ щащIхэм нэхърэ нэхъыфIщ, къуэ зэвхэми псытепхъэхэми блокIыф. Мыбы бдзэжьеи нэгъуэщI псэущхьэхэри къыщаубыд. Псэ къыпхэзылъхьэж псыщ мыр.
Мыбдеж щегъэжьауэ къухьэпIэмкIэ сыхьэтитIкIэ дыкIуэри, Инжыджышхуэ, Инжыдж Ц1ыкIу псыежэххэм дабгъэдыхьащ. Ахэри Бещто къожэхри, Псыжь холъадэ. Инжыдж Iуфэм дыIуту щIыпIэ гугъусыгъухэм сыхьэтитхукIэ дапхыкIащ.
Аслъэнбэч (Arslan Bey) и къалэр
… гъэм Аслъэнбэч зи цIэ нэгъуей щIалэм нэгъуей зауэлI хахуэ 15000 и гъусэу Московием и жьауэ щIэтхэр ихъунщIэну зекIуэ ежьат. Хешдекхэм я щIыналъэхэм пхыкIа нэужь, брамхэм, кхъуафэхэм, фэндхэм ятесу Индылрэ Яик псыежэххэмрэ икIри, Хейхат губгъуэм щыпсэу къалмыкъыдзэм теуат. ИтIанэ мурад ищIащ: сеуэнщи, Къэзан хэгъэгум сыкIуэнщ, иужькIэ Алатыр щIыналъэм ситIысхьэнщи сыщыпсэунщ. Ар и гугъами, къалмыкъ зауэлIхэм кърахужьэжщ, Хейхат губгъуэм нэс яхури псыежэх абрагъуэу Псыжь зэпрахуащ. Аслъэнбэчыр апхуэдизкIэ хагъэзыхьати, къэбэрдеипщхэм я деж лъэIуакIуэ кIуэным ирахулIат, сыкъевгъэл жиIэу.
Мухьэмэд-Джэрий пщIэ зиIэ хъанти, а зэман дыдэм ирихьэлIэу мы быдапIэр Аслъэнбэчым иритри, мыбдежыр хэщIапIэ хуищIащ. Иджы ар бгъэдыхьэпIэ зимыIэ, Инжыдж псыежэхым и Iуфэм Iут пхъэ быдапIэ зэпэплIимэ екIущ. Ауэ и ищхъэрэ лъэныкъуэмкIэ пхъэ куэбжэ хэлъщ. И хъуреягъыр лъэбакъуэ 400-м нэсынщ. БыдапIэ пщIантIэм унэ дэтыххэкъым, ягъэIэпхъуэ пщыIэ фIэкIа. Мэжджыт мыин дэтщ, тэтэр 1имам щылажьэу. Топищ яIэщ. БыдапIэм и щIыбкIэ мывэм къыхэщIыкIа унэхэр, Аслъэнбэчрэ адрей мурзэхэмрэ я мэлхэр зыщIагъэхьэ чэтхэр къыщытщ. А псори бгъэныщхьэщ. Мыхэр махуэ къэс къалмыкъ-тэтэрхэм йозауэ.
Зи гугъу тщIы Аслъэнбэч и унэ хуитым шылкIэ, махъсымэкIэ, хьэкъурткIэ зыщыдгъэнщIащ. ИтIанэ дэIэпыкъуэгъуу зауэлI 2000 къыдатри, шыхэм датесу дежьэжащ. Къалмыкъхэм защихъумэу Аслъэнбэчи ди гъусэу нэшэсащ. СыхьэтитхукIэ гъуэгу дытетащ.
Щадкирман (Şadkirman) быдапIэр
Мы быдапIэр Мухьэмэд-Джэрий … гъэм и унафэ щIигъэуват. Ар къэбэрдеипщ Мысост-бей иухуауэ щытащ, къалмыкъхэр Къэбэрдейм къыщытеуэкIэ цIыхухэмрэ мылъкумрэ щахъумэн папщIэ.
Иджы ар къуапиплI зиIэ пхъэ быдапIэ лъэщщ, Инжыджыпсыр Псыжь щыхэлъадэм деж щыту. И гупэм деж лъэбакъуэ 500 зи хъуреягъ пхъэ пщыIэ щытщ. БыдапIэр къэзыухъуреихь бжыхьыр чырбышым къыхэщIыкIа ухуэныгъэшхуэщ. ИхъуреягъкIэ къуэ дэтIыкIа къокIуэкI, абы и щIыIу пхъэбгъум къыхэщIыкIа лъэмыж телъщ. БыдапIэм и тетыр мэжэр Ахьмэд-агащ, ар Мухьэмэд-Джэрий и унафэм щIэтщ.
ЗауэлI плъырыпIэ гуэри щыIэщ мыбы. Хъаным абыхэм я къадыуэ къумыкъухэм ящыщ Тухътар Хьэжы-Али игъэуващ. Мы быдапIэр абы и гъуса зауэлI щIали 100-м псэупIэ яхуэхъуащ. Ахэр псори Шафихьи и мэсхьэбым щыщ муслъымэнхэщ. Тухътар-къадым абыхэм илъэс къэс нэщI мазэр къахуегъуэт, ауэ езыхэр нэщI зы1ыгъхэм ящыщкъым. ИтIани ахэр егъэлеяуэ зыхуэсакъыж муслъымэнхэщ. НтIэ, мис ахэр зэрымуслъымэным къыхэкIыу, абы ищIыIужкIэ ди зиусхьэн Мухьэмэд-Джэрий хъаным узэщIыныгъэ къарууэ хэлъым и фIыгъэкIэ, Къэбэрдейм щыщ пщы псоми муслъымэныгъэр къащтэн, Тхьэр зыгъэзакъуэ дин захуэм техьэн щIадзэри кхъуэ зэрахуэхэр яукIыжащ, ислъамым ихьэн насыпри яIэрыхьащ. Мыбы щаухуащ: хьэмэм, мэжджытышхуэ, хьэщIэщ пщIантIэ, хьэблэ мэжджыт. Алыф-бейхэр зэрыт тхылъхэм еджэкIэ зрагъащIэ.
Мухьэмэд-Джэрий хъаныр трагъэкIауэ Щадкирман быдапIэм къыщыкIуам, и хъумакIуэ къомыр бгъэдыхьэри: «Ди зиусхьэн, хэт дэ иджы лэжьапщIэр къыдэзытынур?» - жаIэри еупщIат.
Зэгуэр, жэщу, абыхэм быдапIэ кIуэцIым щIым топитху зыщIыпIэ деж щыщIатIэри, шахым деж кIуахэт, зэрытрагъэкIам щхьэкIэ хуэгуIэхэу: «Еууей! Еууей!». Сыту жыпIэмэ, Мухьэмэд-Джэрий хъаным и къэралым щыщ Къэбэрдей лъэпкъым зэрыщыту ислъамым ихьэн пщIэр къалъысат, абы къадыхэмрэ 1имамхэмрэ яхутригъэуват, хьэмэмхэмрэ быдапIэхэмрэ иригъэухуат. Апхуэдэ щIыкIэу мы щIыпIэр щытхъу зыхуэфащэ щIыналъэхэм, ислъамыр щызекIуэ хэгъэгухэм хиубыдащ. ДяпэкIэ зэрыхъунур хэт ищIэн, ауэ зи гугъу тщIа щхьэусыгъуэхэм къахэкIыу къэбэрдейхэр муслъымэн лъэпкъ хъуащ...
Мыбдежым щегъэжьауэ сыхьэтитIкIэ укIуэмэ, къурш зэхуакум дэт ятIэкъуэм Къудаи жыхуаIэ къэбэрдей хэщIапIэ зэгъэпэща дэтщ, уни 100 хъууэ. Абдеж щегъэжьауэ сыхьэтиплIкIэ къуэкIыпIэмкIэ дыкIуэцIрыкIащ мэзылъэрэ бгылъэ гъуэгукIэ.
Псыжь псыежэхышхуэм и къежьапIэр
Куржым щыIэ Дадиан бгым къыщежьэу, Iуащхьэмахуэ ипщэрабгъукIэ къыщежэхкIэ, ар апхуэдэ дыдэу инкъым, мы щIыпIэм къыщысым деж. Ауэ хы Ф1ыцIэм хэлъэдэжын ипэ, абы, инми цIыкIуми, иджыри псыежэх 860-рэ къыхэлъэдэнущ. Ахэр псори ди гъуэгуанэм дытетыху дызрихьэлIа псыежэххэращ. А псори Абхъаз бгыхэм къожэх. Тхьэм и фIыщIэкIэ, а псоми даблэкIащ, я псым щыщи тIухуащ. Псыежэх нэхъ инхэм я гугъу тщIакIэщ.
Псыжь и ищхъэрабгъукIэ щылъ щIы псори Хейхат губгъуэм хеубыдэ. А лъэныкъуэмкIэ псыежэхи жыги щыIэкъым. Ауэ Псыжь и Iуфэ дыдэм мэз Iувхэр ирокIуэ, псыежэх плъагъуркъым. Псыжь хэлъэдэж псыежэххэр псори къыздижыр Черкесстаным и лъэныкъуэкIэщ.
А Къэбэрдейм дыщыщыIэм Псыжь и чэнжыпIэм деж дыщызэпрыкIат. Ауэ псори дыхэкIуадэ пэтащ. Шы зыбжанэм я Iэпслъэпсхэр зэрынэри, шыхэри абыхэм теса цIыхухэри итхьэлахэщ. Бэлыхьищэ ттелъми, Алыхьым и фIыщIэкIэ, икIэм-икIэжым, Псыжь и адрей Iуфэм дынэсри, иджыри сыхьэтищкIэ гъуэгу дытетащ.
Къэбэрдей пщычор
Абы зэреджэр… Бгъэныщхьэ зытелъ унэ 300 хъу а пщычоушхуэр къуэ задэ зэвым дэтщ. А къуэ дыдэм и адрей лъэныкъуэм ищхьэкIэ зи гугъу тщIа пщычор къыщытщ.
Дызытепсэлъыхь щIыпIэр Гум псыежэхым пэгъунэгъущ. Гумыпсыр бгыщхьэм къожэх, зы махуэ гъуэгукIэ ищхъэрэкIэ макIуэри, Бэбырдыкъуадж (Bebirdikaç) губгъуэм нос. А псыр псэхэлъхьэжщ.
Мы пщычом щыпсэу лъэпкъхэр IэкIуэлъакIуэ защIэщ, дэтхэнэ зыми и унэм IэщIагъэ гуэр щызэрехьэ. Мы лъэпкъыр муслъымэн диным зэрихьэ лъандэрэ, япщ Мысост-бей пщычом хьэмэм, зы мэжджытышхуэрэ нэхъ цIыкIуу тIурэ щищIащ.
ХъутIбэ къыщеджэкIэ, Уэсмэным, Кърым хъанымрэ Дагъыстэн пащэмрэ я гугъу ящIри, иужькIэ Мысост и цIэ къраIуэ. Зэман-зэманкIэрэ мыбы къэбэрдеипщхэр щопсэу. Пщы нэхъыжьыр хъану къалъытэ. НэхъыщIэр а Мысост-бейращ. Ауэ я унафи я Iуэхуи зыIэщIэлъыр аращ.
Мы къэбэрдей лъэпкъым муслъымэныгъэ къыщищта зэманым щыщIэдзауэ нобэр къыздэсым щэкI Iувым къыхэщIыкIа пыIэ хужьрэ щыгъын хужькIэрэ захуапэ, я щхьэцхэр паупщI е яупс. Унэм щыщIэсым деж нэмэз щыгъэ ягъажэ. Апхуэдэу муслъымэныщIэ гъэщIэгъуэнхэр къахэкIащ.
Мыхэр, псори зэхэту къапщтэмэ, зыхуей хуэзарэ гъащIэр тыншу щызэтеухуауэ къуажэ 20 мэхъу. Япщхэм лIыгъэ зыхэлъ зауэлI хахуэ защIэу 10000 яIэщ. Псори къурейшхэм къатехъукIащ. НэгъуэщI лъэпкъхэм щыщ хъыджэбзи, пщылI щIэбли къашэркъым – кIуэ, хур пщащэм хуэдэу мытхьэIухудмэ. Езыхэм я пщащэхэри нэгъуэщIхэм иратыркъым. Пэжщ, тэтэр хъанхэмрэ я сулътIанхэмрэ ират.
Мы пщычоуищым илъэс 25-рэ лъандэрэ, къалмыкъхэр къатеуэн шынагъуэ зэрыщыIэм къыхэкIыу, нэгъуэщI бгыхэм Iэпхъуэу пщычоущIэ щаухуэркъым. Иджыпсту я пIэм быдэу изэгъауэ исхэщ. Зыхуей хуэза пщычощ мыр, къуажэшхуэхэм ещхьу.
Иджыри … гъэм мы щIыналъэм Московие хэгъэгум къикIри Аслъэнбэч зи цIэ тэтэр гуэр къэкIуауэ щытащ. Абы и ужьым иту къалмыкъ-тэтэрхэр Къэбэрдейм къэкIуащ, ар къыдэфтыж жаIэри.
Къэбэрдейм щыщ зауэлIхэм я теплъэ уардэмрэ я лIыгъэмрэ
Къэбэрдейхэр зэрылъэпкъыу щIыпIэ гуэр деж щызэхуэсри, жэуап гуащIэ иратащ: «Тэтэр Аслъэнбэчыр бзути, ди уэрэд макъыр зэхихри къэлъэтащ. Дэ абы псэупIэ еттри, къуэш зыхуэтщIащ. Мы нэгъуей лъэпкъри фэттыжынукъым».
А илъэсым Тайшэ-хъан, къалмыкъхэм я пщым, зауэлIищэ хъу дзэ зэригъэпэщри, къэбэрдей къуажэхэр зэтрикъутэну мурад ищIат. Аслъэнбэч и нэгъуейхэмрэ къэбэрдей щауэхэмрэ ар зэхахати, къуэрэ лъагапIэу щыIэм фоч зыIэщIэлъ нэщэнауэхэр щагъэтIысри, псори зэхэту зауэ губгъуэм зауэлI 10000 зэщIэзэуда кърагъэуват.
Къалмыкъ зауэлIхэм, адыгэхэмрэ нэгъуейхэмрэ къызэралъагъуу, «Уо!» жаIэу зэрыгъэкIийхэурэ занщIэу къатеуати, мыдрейхэми щIэпхъуэж хуэдэу защIащ. Ар зылъэгъуа къалмыкъхэр абыхэм якIэлъыщIэпхъуэу, бгы зэхуакум щыдэлъадэм, асыхьэтым къуакIэбгыкIэм зыщызыгъэпщкIуа нэгъуей фочауэхэр, щхьибл зыфIэт благъуэм ещхьу, къыкъуэжхэри къалмыкъхэм бдзапцIэшэ уафэхъуэпскIыр трагъэлъэлъащ. Арати, мин зыбжанэм нэблагъэ къалмыкъхэм зэуэ думпыр къахуэкIуащ.
Къалмыкъхэр я гупэкIи я щIыбкIи къаувыхьу, теуэкIэ гуащIэкIэ я нэгъуеисэхэмкIэ щахэлъэщыхьым, зы дакъикъэм 20000-м нэс къалмыкъ джаур гупыр гъэру яубыдащ. ТекIуахэм я IэмыщIэм къалмыкъыш 67000-рэ ихуащ.
Къалмыкъхэм зэратекIуам нэмыщIыжкIэ, езы Тайшэ-шахыр хьэлэбэлыкъым щыхэкIуэдат, дзэм къыщIэна тIэкIур щIэпхъуэжат. Адыгэхэмрэ нэгъуейхэмрэ шы еша-елIахэм тесу щIэпхъуэж къалмыкъхэр ирахужьэщ, къэнахэм яхэлъэщыхьурэ Iэщтырхъан нэс яхури, къэнар абдеж щаукIыжащ.
ИужькIэ, а напэтехыу къалмыкъхэр щыщIэпхъуэжа махуэм хэкIуэда Тайшэ-шахым и пIэ къиува Мончак-шахым зауэлI 2000-м нэс дзэ зэригъэпэщри, и адэм илъ ищIэжыну къежьат. Ауэ къэбэрдейхэмрэ нэгъуейхэмрэ нэгъуэщI Iэмал бзаджэ къагупсысри, я хэгъэгум ит къуэхэм зыдагъэпщкIухьщ, «къэбэрдей» жыхуаIэ я фочхэмкIэ бийхэм егъэлеяуэ гуащIэу ебгъэрыкIуэри, къалмыкъ 2000-р и гъусэу Мончак ерагъыу щIэпхъуэжыфа къудейщ.
ИкIэм-икIэжым, Мончак и адэм и хьэдэр адыгэхэм иратыжын папщIэ къэбэрдей адыгэхэм Iэщышхуэ 50000 яритын хуей хъуащ: шыуэ, жэму, махъшэшхуэрэ цIыкIуу. НэгъуэщIу жыпIэмэ, и адэм и хьэдэр иратыжын щхьэкIэ, апхуэдэ уасэ паубыду арат. «Еттыжынукъым!» - жаIэт нэгъуейхэм. Сытми, Iуэхур зыхуэкIуам тепщIыхьмэ, Мончак-хъан Аслъэнбэч-нэгъуейм Iэщ 100000 иритщ, и адэ Тайшэ-шахым и хьэдэр я1ихыжри игъащIэкIи Къэбэрдейм зыпэщIимысэжыну тхьэ ирагъэIуащ. Ар хъарзынэт, къалмыкъхэм «псалъэр гъэпэжын» жыхуаIэм къикIыр ящIэу щытамэ. А зэманым лъандэрэ къалмыкъхэмрэ къэбэрдейхэмрэ зэбий кIэуфIыцIхэщ, я зэхуакум лъы дэлъу. Абы къыхэкIыу а къэбэрдей пщычоищыр илъэс 25-рэ хъуауэ нэгъуэщIыпIэ мыIэпхъуэу къуршым исщ, къалмыкъхэр къатеуэнкIэ мэшынэхэри.
Хъаныр ди гъусэу а щIыпIэхэм дыщыщыIам, Мухьэмэд-Джэрий хъаным иухуа Щадкирман быдапIэм зауэлIхэр дэкIат. Ар зэрызэхахыу, къалмыкъ-джаурхэм быдапIэр къатIысыхьри, зауэзэрылI гуащIэр зэхаублащ.
Щадкирман быдапIэр хуит зэрыхъужа щIыкIэр
Хъан тхьэмыщкIэр трагъэкIа нэужь, и Iуэхур Алыхьым бгъэдилъхьат. Иджы мис, Мухьэмэд-Джэрий хъаным къэбэрдейхэри нэгъуейхэри къанэ щымыIэу шым егъэшэсри, сыхьэт псокIэ псынщIэу жа нэужь, быдапIэр къэзытIысыхьа къалмыкъхэм бэлэрыгъауэ ятоуэ.
Мухьэмэд и сэшхуэр апхуэдизкIэ гуащIэу къалмыкъхэм ятехуати, Мончак-шахым къару зи цIэ къыхуэнэжатэкъым. Мылъкурэ хьэпшыпу, шырэ Iэщу егъэлеяуэ куэд къашэри текIуахэр пщычом къекIуэлIэжат. ТхьэлъэIушхуэ яублэри, хъаным тыгъэ лъапIэхэр хуащIащ: дыгъэр къызыщхьэщих щIали 10-рэ пщащэ къабзэу 15-рэ. Иджыри махуитхукIэ хъаныр яхъумэу Къэбэрдейм щагъэхьэщIащ.
Пэжыр аращи, мы лъэпкъыр - псэр зыхьэху, лIыгъэ зыхэлъ, жыжьэу зызыубгъуа лъэпкъышхуэщ. Черкесстан псом ар лъабжьэжь зиIэ, пщIэ зыбгъэдэлъ лъэпкъ хэплъыхьауэ къыщалъытэ. Я бзэр зэгъэщIэгъуафIэу ябж. Гуэныхьым зэщIибла сэ тхьэмыщкIэми абы и щапхъэ гуэрхэр стхынщ, гъуэгуанэм къыщытхуэщхьэпэн хуэдэу.
Мамылыкъуэ (Mamaluka) адыгэхэм я бзэм щыщ
Zı – 1; tuku- 2; sı – 3; pılıh – 4; tuffe – 5; şı – 6; bılı - 7; yı – 8; buğu – 9; pışı – 10;
Алыхьым и цIэр -…; çaku – щIакхъуэ; pısı – псы; ıll – лы; koye – кхъуей; ko – кхъуэ; mell – мэл; pıçen – бжэн; sine – щынэ; şıy – шы; sıdı – шыд; kadırğe – къыдыр; lev – кхъуэ шыр; gomil – гъуэмылэ; (адэкIэ псалъэуха зыбжанэ къэбэрдей адыгэбзэкIэ къехь).
ИужькIэ мы Къэбэрдейм хъаным дэIэпыкъуэгъуу шэрджэсрэ нэгъуейуэ зауэлI 5000 къыдитри, ищхъэрэкIэ дунэтIащ. СыхьэтиблкIэ къурш задэхэм дапхыкIщ, псы псэхэлъхьэжым дыхэфщ, зыдгъэпсэхури дежьэжащ.
Чэракис (Çerakeys) и къуэ Бэбырдыкъуадж и хэгъэгур зэрыс щIыналъэр
Мыхэри хьэрып Чэракис и щIэблэм щыщщ, Инжыджрэ Псыжьрэ я зэхуакум дэсхэщ. Абыхэм ищхъэрабгъукIэ къалмыкъ джаурхэр щопсэу. Мы Чэракис и къуэ Бэбыркъуадж и хэгъэгум и щIыналъэр Тэрч псыежэхым нос, я щIыпIэм узэпрыкIыным махуипщI ехь. Ахэр зиусхьэн зэкъуэшиплI мэхъу, щхьэж адрейм хуэдэ дыдэу къуажи 100 иIэщ. Ауэ абыхэм ящыщ тIур Къэбэрдейм и зиусхьэнхэм я унафэ щIэтщ, адрей тIур Дагъыстэным и сулътIаным и унафэ щIэтщ. Зэзэмызэ абыхэм ящыщ гуэрым, къалмыкъхэм гъунэгъу захуищIын папщIэ, Тайша-шахым е Мончакым и блыгущIэт хуэдэу зегъэIури, илъэсым щыщIидзэкIэ къалмыкъхэм саугъэту шыщIэхэр, хывхэр яхурегъашэ, апхуэдэ щIыкIэу къалмыкъ зэрыпхъуакIуэхэм, абыхэм я хъунщIэ-теуэхэм зыщахъумэ, я унафэ зэрыщIэувам къыхэкIыу. А зэкъуэшиплIым щыщ дэтхэнэ зыми зауэл мин тIурытI иIэщ.
Ауэ, зэрымымуслъымэным къыхэкIыу, абыхэм зэзэмызэ Дагъыстан пащэр къатоуэ, гъэрхэр еубыд, къуентхъхэр зэщIекъуэ, сыту жыпIэмэ, мыбыхэм я хэгъэгум бгышхуэ бгъэдыхьэгъуейхэр, къурш задэхэр иткъым, зэрыщыту мэзылъэ тафэщ. Мы лъэпкъым иджыри тэтэр хъаным тыгъэрэ зауэлI щIэгъэкъуэнрэ ирет. Ичек псыежэхым и Iуфэм уIуту къэбэрдей адыгэхэм я щIыналъэкIэ сыхьэтийкIэ укIуэмэ, уни 100 хъу къуажэ щIэращIэ щытщ, Сехак и цIэу. Иджыри сыхьэтитхукIэ къуэкIыпIэмкIэ укIуэмэ, Боргъусан быдапIэм унэсынущ.
Боргъусан (Borgosan) быдапIэ шынагъуэм и теплъэр
Ар Къэбэрдейм и унафэм щIэтщ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, мы щIыпIэр Бэбырдыкъуадж хэгъэгум хохьэ. Мы быдапIэм езы ухуэныгъэм фIэкIа зыри щIэткъым. Зыхуэдэ щымыIэ мы къуршыр, быдапIэ фIищу, Алыхь талэм мыкIуэдыжыну и Iэм хэлъ къарум и щапхъэу имыухуауэ пIэрэ жыпIэнщ. Мы быдапIэ лъэщыр, уеблэмэ Уэсмэн къэралыгъуэм и быдапIэ бгъэдыхьэгъуейхэм яхуэбгъэдэфынкъым. Къарум и щапхъэ къалэ цIэрыIуэхэу Мардини, Дихлэ, Имадийэ, Эмрийэ, Санджар, Береджыкъ, Маку быдапIэхэми, Кърымым щыIэ Мангупми хуэдэкъым мыр. Сыту жыпIэмэ, мы къалэ телъыджэр лъэныкъуиплIымкIи бгыхэмрэ псыкъуийм хуэдэу куу къуэхэмкIэ къэхухьащ.
А къуэхэм псэ къыпхэзылъхьэж псыхэр щIож, къэкIыгъэкIэ бей удзыпцIэхэр щолъагъу. Къуэхэм я кIыхьагъыр жыпIэмэ – нэр щыджыл щIыпIэ защIэкIэ сыхьэтийкIэ укIуэцIрокI.
Къуэхэм я лъэныкъуитIымкIэ уафэм щIэуэ къуршхэр, бгъэхэм, къашыргъэхэм, къаргъейхэм абгъуэ щащI щыгу шынагъуэхэр къыщытщ. А къуршхэм я кIуэцIым Демавенд бгым ещхьу бгъуэнщIагъ минхэр хэтщ. Языныкъуэ щIыпIэхэм деж уэс зытелъ а къуршхэр апхуэдизкIэ къэгъэшауэ къыщхьэщытщи, цIыхур я лъабжьэм щIыхьэн мэшынэ. ЗыкIэ захуэщ икIи джафэщ а къуршхэри, бзухэм я лъэбжьанэхэр зыфIагъэнэн теувапIэ ягъуэтыркъым.
БгъуэнщIагъхэм Аслъэнбэч и нэгъуейхэр унагъуэхэурэ щIотIысхьэ я Iэщхэри я гъусэу – унагъуэ къэс бгъуэнщIагъ щхьэхуэм щIэсщ. Абыхэм ахэр зэву къащыхъуркъым, апхуэдизкIэ Iэхуитлъэхуитщ и кIуэцIри. Алыхьым и къарукIэ, сыхьэтий гъуэгукIэ узрикIуэ а къуэр куэбжэм ещхьу и лъэныкъуитIымкIэ зэщхьыркъэпсу къурш задитIым зэхуащIыж. А къурш джафэхэм, щыхупIэхэм, бгъуэнщIагъхэм цIыхур зэрыIуплъэу, лIыгъэр фIэкIуэду апхуэдэщ. ПхыкIыпIэншэу къыпфIощI а къуакIэбгыкIэ зэпрыкIыпIэхэр. Абыхэм фIэкIаи бзур зыдэхуэн зэхуаку имыIэу.
А къуэхэм я дыхьэпIэхэм деж Искандер Зулкъарнэйн куэбжащхьэ сатырищ, мыин дыдэу, игъэувауэ щытащ, цIыхуитI фIэкIа зэбгъурыту дэмыхуэну. ЯпэщIыкIэ а куэбжэхэр гъущIу щытащ, иджы езы куэбжэхэр хэлъыжкъым, я щхьэхэр къэнащ.
А куэбжэхэр здэщыта щIыпIэм нэмыщI, Боргъусан къуэм узэрыдыхьэн е узэрыдэкIын – ар бзу е хъумпIэцIэдж ирехъу – Iэмал иIэкъым. Дэ абы дыщыщыIа зэманым къалмыкъ джаурхэр тIэунейрэ къэкIуат зауэлI 10000–м нэс дзэ я гъусэу, Аслъэнбэч и нэгъуейхэр я унафэм щIагъэувэн я мураду. Нэгъуейхэм я унагъуи я Iэщи я гъусэу а къуэм дыхьэщ, ягухэр куэбжэм деж къыIуагъэувэри, мышынэу къалмыкъхэм къелащ, Боргъусан быдапIэм дыхьэн хуей хъуххакъым.
ИпэжыпIэкIэ, мыр къуэ абрагъуэ, къуэ телъыджэ, зыхуэдэ щымыIэ къуэщ. Пэжщ, Трансильванием мэжэрхэр къыщыттекIуауэ щыта Сенджевар къуэри къуэшхуэт, итIани абы и бгъуитIымкIэ къыщыт къуршхэм лъэс нэгъунэ дэкIуеифынут.
Ауэ щыхъукIэ, Боргъусан къуэм бзу фIэкIа зыри дыхьэфынукъым. Мы быдапIэм и къурш псыхъуэр берычэтщ, псэ къыпхэзылъхьэж псы къыщыщIож, ипсри Iэщ 100000-м тхуэ-пщIэ ефэгъуэ яхурокъу. Тимур-шах Боргъусанымрэ мы къуэмрэ къилъэгъуа нэужь: «Мыпхуэдэ быдапIэрэ къуэрэ дэ ди щIыналъэхэм щыдиIамэ, дуней псор си унафэ щэзгъэувэфынт», - жиIауэ яIуэтэж.
А псори къэтплъыхьщ, къуэкIыпIэмкIэ дежьэри, сыхьэтитху дэкIа нэужь, Бещто бгым дынэсащ.
Бещто и лъапэм деж
Мыр Къэбэрдейм и гъунапкъэм хуэзэ щIыпIэщ, и къухьэпIэ лъэныкъуэр – Псыжь псыежэхращ. Абы пэмыжыжьэу бгы лъагитху зэбгъурытщ, зэтIолъхуэныкъуэхэм ещхьу. Ику ит бгыр нэхъ лъагэщ икIи нэхъ папцIэщ.
Ар къэзухъуреихь бгиплIыр нэхъ лъахъшэщ, апхуэдэуи бгъэдыхьэгъуейкъым. Бгым и щхьэ дыдэм, икум хуэзэм, жьы хъуа кхъуафэ пхъэбгъу телъщ лъэбакъуэ 300 и кIыхьагърэ лъэбакъуитI и бгъуагъыу. И щIыIум гъущIIунапIэхэр, бруупIэхэр щыболъагъу. Щ1ыпIэм щыпсэу зиусхьэнхэм зэрыжаIэмкIэ, а пхъэбгъу кIыхьыр Нухь и кхъухьым щыщщ, ауэ Алыхьым и унафэкIэ нобэми нахичеван жырым ещхьу быдэщ.
Къалмыкъ джаурхэм, илъэс щитIым нэса къалмыкъ лIыжьхэм къыжраIэжауэ, абыхэми илъэс щищым нэблэгъа я адэшхуэхэм къыбгъэдахауэ, жаIэж Пендж-Хьэсэн кхъэлэгъунэбжэр Нухь и кхъухьым щыщ пхъэбгъум къызэрыхащIыкIар.
Алыдж джаурхэм я тхыдэ тхылъхэм ярытщ Айя-Софие мэжджытым и бжэ 101-ри Нухь и кхъухьым, Мосул къалэм пэгъунэгъу Джуди бгыщхьэм деж тетам щыщу. Абы кърахщ, Истамбыл къахьри Айя-Софием и бжэхэр къыхащIыкIащ жаIэ.
Нухь и кхъухьыр мухьэрэм мазэм и 10-м Джуди бгыщхьэм къызэрыщыувыIар икIи абы зэрытетар КъурIэным и «Хьуд» сурэм итщ. КъурIэным итыр зэпкърызых хьэлимхэм зэрыжаIэмкIэ, тэфсирми зэритымкIэ, кхъухьыр япэщIыкIэ Джуди бгыщхьэм къыщыувыIэри, абдеж хы толъкунхэм щакъутат.
Къэбэрдейм щыщ Бещто бгым телъ кхъухь пхъэбгъур абыхэм яз къыщIэкIынщ. Сытми, сэ тхьэмыщкIэм а пхъэбгъум сытету нэмэз рэкатитI сщIыщ, бгитху щIыналъэр къэсплъыхьри сежьэжащ. КъуэкIыпIэмкIэ сыхьэтитхукIэ сыкIуа нэужь, гу зылъытапхъэ гуэрхэм саIущIащ.
Гумышхуэ псыежэхыр Iуащхьэмахуэ бгым и щхьэм къыщожьэри Къэбэрдей гъунапкъэм и ищхъэрэкIэ жэуэрэ Гум цIыкIум холъадэ. Сыхьэт гъуэгукIэ мыбы пэжыжьэу Дзэлыкъуэпсыр йожэх, ари Iуащхьэмахуэ и ипщэ лъэныкъуэм деж къыщыщIожри Къэбэрдейм кIуэцIрож.
Гумышхуэр, Гум цIыкIур, Дзэлыкъуэ – а псыежэхищыр ищхъэрэкIэ мажэ кIыхьагъищкIэ, Бэбырдыкъуадж щIыналъэм гъунэгъу хуохъури, пшахъуэ тафэм, мэзкуу быдапIэхэу Ащтырхъанрэ Тэрчрэ я зэхуакум щыхокIуэдэж, Каспий хым унэсыным сыхьэтитI гъуэгу къыщыдэнэм деж.
Къэбэрдей хэгъэгур зыхуэзэр жыпIэмэ, хьэгъуаикъухэм я щIыналъэ хы Ф1ыцIэм Iулъым деж къыщебгъажьэмэ, Къэбэрдейм гъуэгуанэ плIыщIкIэ унэсынущ. КъуэкIыпIэм хуэгъэзауэ удэкIуейуэрэ псыежэх псоми шуууэ узэпрыкIыфынущ. Ахэр псори Псыжь холъадэри, псыежэхышхуэ мэхъуж.
Къэбэрдейм щыIэ Бещто щегъэжьауэ Iэщтырхъаным, Дагъыстэным, Тэрч областым узэрынэсу, псыежэххэм къежэхын щIадзэ, ахэр псори Iуащхьэмахуэ къыщыщIож, ищхъэрэкIэ мажэри Каспий хым холъадэ – иныкъуэхэр Московитхэм я Тэрч быдапIэм деж, адрейхэр абы пэгъунэгъуу. Абдеж щегъэжьауэ сэ мыхьэнэншэр аргуэру къуэкIыпIэмкIэ сыхьэтитхукIэ сыкIуэцIрыкIри, Къэбэрдей бгыхэм сащхьэпрыкIащ.
