Гъатхэм усэр къудамэ лантIэу къыдож
«Гъатхэр зэхудипIалъэщ», — жаIат «Гъэм и теплъэгъуэхэр» зэIущIэр езыгъэкIуэкIхэм. Арати, щIымахуэ усэ «щIыIэтыIэхэм» жыгхэми ящIыгъуу цIыхупсэр «къыщытIэпI» гъатхэм теухуахэмкIэ зызэрахъуэкIащ. Усыгъэм и дунейпсо махуэм, апхуэдэуи гъэрэ щIырэ щызэхэкIым ирихьэлIа а зэхуэсым къекIуэлIар куэд мыхъуми, а мащIэм ядэплъагъурт я анэдэлъхубзэкIэ Iу усэ сатырхэр зэрызыхащIэр. «Ди бзэр къызэтедгъэнэн, тхъумэн — а щхьэусыгъуэрщ дызэзышалIэр», — жиIащ пшыхьхэр екIуу езыгъэкIуэкI, Профсоюзхэм ЩэнхабзэмкIэ я унэм и режиссёр нэхъыщхьэ Гумэ Маринэ.
Истэпан Залинэ ФIэхъусымрэ пэублэ псалъэмрэ сыт щыгъуи зыгъэIэкIуэлъакIуэ ХьэIупэ ДжэбрэIил ди анэдэлъхубзэр зыхуэкIуам ехьэлIауэ зыгъэгумэщIхэми тепсэлъыхьащ, языныкъуэ адыгэ къэкIыгъэцIэхэми къытеувыIащ. «Адыгэ махуэгъэпсым дриплъэмэ, гъатхэр къыщихьэр уэдыбэм (мартым) и 22-нэ махуэрщ — махуэмрэ жэщымрэ зэхуэдитI щыхъуращ ар. Мэкъуауэгъуэм и 22-м махуэм и кIыхьыгъуэ зэманщ, фокIадэм и 22-м — бжьыхьэр къохьэ, дыгъэгъазэм и 22-м — щIымахуэр. Япэ дыдэу уафэр щыгъуагъуэм цIыхубзхэм удзыпэ къыхэжар псы къабзэм хащIэурэ «гъэ бэв хъуну!» жаIэурэ унэ блынджабэм ираутхыу щытащ пасэ зэманым. Адыгэр мэкъумэшыщIэ Iэзэу зэрыщытам и зы нэщэнэщ ар. Сыти жыIи, щIырщ гъащIэм и щIэдзапIэ хъур, абы уегъашхэ, зыуегъэужь, гур зыхуэпабгъэ фIыгъуэхэм ухунегъэс… СызэрывэлъэIур зыщ: щIыр фIыуэ флъагъу, фи анэдэлъхубзэр зыщывмыгъэгъупщэ», — захуигъэзащ ХьэIупэ ДжэбрэIил къызэхуэсахэм.
Дунейр щIэращIэ щыхъу гъатхэм и зэманым хъыджэбз гухэлъхэм «зыкъатIэщI». Апхуэдэхэм деж къэунэху хабзэщ усэ сатырхэр, уэрэдхэр, макъамэхэр. Апхуэдэ зы уэрэдщ Щоджэн СэIихьэт (ГъуазджэхэмкIэ Кавказ Ищхъэрэ къэрал институтым и студенткэ) макъ къабзэкIэ дызригъэдэIуар. Гурыхьт Налшык щыщ, пшыхь къэс зы усэ кIэщI зыгъэIу Джэш ФатIимэ цIыкIу и утыку итыкIэри и къеджэкIэри.
Нэхъ гъэщIэгъуэн зэрыхъун, цIыхум ягу къызэринэн Iэмалхэр зэпымыууэ къыщагъэсэбэп «Гъэм и теплъэгъуэхэр» зэIущIэм. Бзэр яфIэфIу зыгъэлажьэ, шэрыуэу зыгъэджэгу хъыджэбз зыбжанэ кърагъэблэгъат абы. «Адыгэ псалъэ» газетым и лэжьакIуэхэу Истэпан Залинэрэ Щомахуэ Залинэрэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и радиом и урысыбзэ редакцэм и корреспондент УнащIэ Заринэ, актрисэ ныбжьыщIэ Къагъырмэс ФатIимэ сымэ къызэджа усэхэмкIэ абы едэIуа дэтхэнэми я гущIэм лъэIэса къыщIэкIынт, языхэзми дахэу, жьакIуэу я адыгэбзэр зэрагъэIуам къыхэкIкIэ.
Къагъырмэс ФатIимэ … Гъатхэ гъэгъам хуабагъкIэ цIыху гъащIэр зэригъэнщIыр, уэгу къащхъуэм къэфэн хьэзыру къихутэ дыгъэр, пщэдджыжь насыпым хуэпIащIэу пежажьэ щIалэгъуалэр, акъужь къабзэр, къурш екIухэр, фIылъагъуныгъэм и пшэплъхэр — псори гъатхэм и «щыгъыныгъуэщ». Ахэращ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и артистхэу Хьэмырзэ Ахьмэдрэ КIэхумахуэ ФатIимэрэ зэрытемыгъакIуэу зэпадзыжа усэ екIухэм я лъабжьэу щытар.
Иджырей пшыхьыр нэхъ щIэщыгъуэ ящIат Абхъазым къикIа хьэщIэхэми. ТхакIуэ ныбжьыщIэхэм я щIыналъэм щыпсэухэм, Абхъаз къэрал университетым, Гуманитар щIэныгъэхэмкIэ я институтым я лэжьакIуэхэм къабгъэдэкI фIэхъусхэмрэ хъуэхъухэмрэ къыздахьат. Абыхэм къыхагъэщащ къуэшу ялъытэ адыгэ лъэпкъым нэхъ быдэу пыщIауэ щытыныр зэрахъуэпсапIэр, а Iуэхур нахуапIэ зэращIынми жыджэру щIалэгъуалэр зэрегупсысыр. «Абхъазхэр» тхылъымкIэ ахэр зыхуэупса Къаныкъуэ Заринэ ныбжьыщIэхэм фIыщIэ яхуищIащ, нэгъабэ — абхъаз сурэтыщIхэр, мы гъэм — тхакIуэхэр Налшык къызэреблэгъар лъэпкъитIыр нэхъ гъунэгъу, зэкъуэт зыщIыну Iуэхугъуэхэм зэращыщыр абы жиIащ.
Хабзэ дахэ хъуауэ екIуэкI «Гъэм и теплъэгъуэхэр» пшыхьыр куэдым ягу дохьэ, абы ИнтернеткIэ, телевиденэкIэ щыгъуазэ зызыщIхэм яхэтщ хамэ къэрал щыпсэу ди лъэпкъэгъухэри. Абыхэм езыхэми я анэдэлъхубзэкIэ усэ зэхэзылъхьэжи яхэтщ. Апхуэдэу, Анкара дэс егъэджакIуэ ЩIэжьокъуэ Зэфэр, и псалъэхэм макъами щIэзылъхьэжыф Щэмил Эмре Айдын, егъэджакIуэу икIи пхъэм, фэм хьэпшыпхэр къыхэзыщIыкI IэпщIэлъапщIэ, пшынауэ Бешто Зэкий, Къайсэр дэс КIэдыкIуей Эрхьэм сымэ я усэ зырыз Заринэ пшыхьым къыщеджащ.
Щомахуэ Залинэ
УнащIэ Заринэ
Гъатхэ пшыхьым и хьэщIэхэр
КIэхумахуэ ФатIимэ
Шыбзыхъуэ Астемыр
Къаныкъуэ Заринэ
ЛIыбзу Аслъэн
Сыт хуэдэ пшыхьри зыгъэдахэ ЛIыбзу Аслъэн и пшынэм «Си уэрэд» пшыналъэр къригъэкIащ. Макъамэ гуакIуэм и ужьу, цIыхухэм гурылъ ящIхэр къехъулIэну къэзыгъэгугъэ жыг гъэгъа IэрыщIым бзыхьэхуэ зэмыфэгъухэр кIэращIащ. Адыгэр иджыри зэрыцIэрыIуэ зы нэщэнэщ ар хъуэхъукIэ зэрыфIыр, и сыт хуэдэ гуфIэгъуэми щигъэлъапIэу ар зэриIэтыр. Гумэ Маринэ и пшыхьыр зэрызыхуищIыжа хъуэхъу екIур адыгэ лъэпкъым къылъысыну дыщогугъ:
Хъуэхъур ди бэу,
Губгъуэу диIэр бэвылъэу,
Лъэуджыджэ тхэмыту,
Iей тхэтыныр ди жагъуэу,
Ди жагъуэгъухэр зэгуэпу,
Ди япэ идгъэщ щымыIэу,
Ди фIыгъуэр зэдэдгуэшу,
Гукъеяуэр здэтшэчу,
Ди пщащэхэр щэныфIэу,
Ди щIалэфIхэр лIы хахуэу,
Iуэху щIэн жаIамэ, къэжану,
Пэрытыныр ди хьэлу,
ХьэгъуэлIыгъуэр яублэу,
Бланэм хуэдэу къарууфIэу,
МафIэм хуэдэу къэмыскIэу,
Ди щIэблэр ефIакIуэу,
Ди нэхъыжьхэр тхуэузыншэу,
Iэнэм щысыр тхьэмадэфIу,
Хасэм хэтыр гуащIафIэу,
ФIыгъуэм дыщымыщIэу,
ЕтIанэгъэ пIалъэ Тхьэм
псори фIыкIэ дынигъэс.
БАГЪЭТЫР Луизэ.
Сурэтхэр Къарей Элинэ трихащ.
