Гъуазджэм къыхуигъэщIа адыгэ хъыджэбз
Иджыблагъэ ди деж щагъэлъэгъуа «Лъагъуныгъэм и хьэтыркIэ» фильмым и сценарийр зытха икIи абы роль нэхъыщхьэр щызыгъэзэщIа уэрэджыIакIуэ, усакIуэ, композитор Жэман Аминэ упщIэ зыбжанэкIэ зыхуэдгъэзащ.
Жэман Аминэрэ Дзани Шпендрэ. — Аминэ, уэ Налшык укъыщалъхуащ, ауэ Москва ущопсэу. Абы уIэпхъуа зэрыхъуам и гугъу къытхуэщIыт.
— 1997 гъэм зэрыунагъуэу Москва дыIэпхъуащ. Абы и щхьэусыгъуэр ГИТИС-м сыщеджэну сызэрыцIыкIурэ сызэрыщIэхъуэпсар арауэ си адэ Ахьмэд жиIэми, езыр щылэжьэну абы зэрагъэкIуарщ нэхъ пэжыр. Нобэр къыздэсым ди Iуэхухэм унагъуэм щIэсхэр дызэбгри-дзащ. Си адэр Пятигорск зэман гуэркIэ щыпсэуащ. Си дэлъху Алим дипломатти, илъэсищрэ ныкъуэкIэ Непалым щыIащ. Си анэ Маринэрэ сэрэ Америкэм илъэсым щIигъуауэ дыщыIэщ.
Сыкъыщалъхуа къалэм илъэс 16 и пэкIэ пэIэщIэ сыхъуами, Москва зэи гупсэхугъуэ щызгъуэтакъым. Дэнэ щIыпIэ сыщыпсэуну къысхуимыхуэми, зыпэсщI щымыIэ, гукIи псэкIи фIыуэ слъагъу Налшык зэи сщыгъупщэркъым. Си проектхэр ди республикэм щыпхызгъэкIыну Iэмал щымыIэми, сэркIэ куэд и уасэщ ахэр мыбы щызгъэлъагъуэурэ си ехъулIэныгъэхэмкIэ си лъэпкъэгъухэм садэгуэшэныр. Ди республикэм исхэр цIыхуфIщ, гуапэщ, хуэныкъуэм дэIэпыкъуэгъу хуэхъуну дэтхэнэри хьэзырщ.
— Зыхуеджэну IэщIагъэр къыщыхахкIэ, языныкъуэхэр я адэ-анэхэм я лъагъуэм ирокIуэж, адрейхэм щапхъэ трах зэфIэкIрэ ехъулIэныгъэрэ зыIэрызыгъэхьа нэгъуэщI зыгуэрхэм. Гъуазджэр IэщIагъэу къыщыхэпхым хэт гъуэгугъэлъагъуэ пхуэхъуар?
— Си адэ-анэр экономикэ щIэныгъэхэм я кандидатщ. Си Iыхьлы-благъэхэми яхэткъым гъуазджэр зи IэщIагъэ, абы пэгъунэгъу. СызэрыцIыкIурэ утыку ситыну сфIэфI дыдэщ, сабий садым сызэрыкIуэрэ уэрэд жыIэнымрэ къафэмрэ сыдахьэх. Курыт школым сыщыщIэсым сурэт щIыным, лъэпкъ къафэм, балетым зыхуэзгъэсащ. Си дэлъхумрэ сэрэ ди анэм гуп-жьей зэхуэмыдэхэм дишэурэ зыдигъэужьащ. ЕджапIэр къыщызухам гъуазджэм сызэрыхуеджэнум шэч лъэпкъ къытесхьэртэкъым. Апхуэдэу щытми, абыкIэ зыри акъылэгъу къыздэхъуакъым, ауэ ар сэркIэ IэщIагъэ къудейм къыщымынэу, сыкъызыхуигъэщIа Iуэхуу зэрыщытыр сщIэрти, зыми и жыIэ зэхэсхакъым. Пэжщ, ар лэжьыгъэ гугъущ, жэщ-махуэ уимыIэу уи щIэныгъэм хэбгъэхъуэн хуейщ, ауэ уи IэщIагъэр фIыуэ плъагъумэ, абы гупсэхугъуэ къует.
Москва дэт Музыкэ школым уэрэд жыIэнымрэ фортепианэмкIэ я классхэр, ГИТИС-м и актер факультетым драмтеатрымрэ киномкIэ и къудамэр къэзухащ. ГИТИС-м и аспирантурэм си щIэныгъэм щыхэзгъэхъуащ. Америкэ драматургием теухуа си кандидат диссертацэр мы гъэм пхызгъэкIыну си мурадщ.
Кинор щытрыхым. — Тхьэм къуигъэхъулIэ, Аминэ. ЗэрытщIэмкIэ, «Лъагъуныгъэм и хьэтыркIэ» уи япэ фильмыр дунейпсо кинофестивалым хэвгъэхьэну фи мурадщ.
— Пэжщ. Фильмыр Нью-Йорк, Москва, Налшык утыку щитхьащ. Къыхэгъэщыпхъэщ ар куэдым ягу зэрырихьари. А зэпеуэм ди фильмыр нэхъыфIу къыщалъытэмэ, къэрал зэхуэмыдэхэм ящэхунущ.
Фестивалым и пэ къихуэу, мы фильмыр утыку къызэритхьам и фIыгъэкIэ, апхуэдэуи дуней псом къыщыдэкI газетхэм, журналхэм ящыщу 200-м абы теухуа тхыгъэхэр къызэрытрадзам къыхэкIыу, цIыху мелуани 4-м щIигъум шэрджэсхэр къацIыхуащ. КъищынэмыщIауэ, Албанием, Италием, Мексикэм, Алы-джым, Африкэм, Америкэм, Урысей Федерацэм, нэгъуэщI щIыпIэхэм щыщ, лъэпкъ щхьэхуэхэм къахэкIа, дин зэхуэмыдэхэм ит артистхэр фильмым хэтащи, щхьэж я щIыналъэ телевиденэм гулъытэ къыщыхуащI лэжьыгъэм. Сэ, къапщтэмэ, ди телевиденэхэм сыщрагъэблэгъам си псалъэр нэхъ зытезухуауэ щытар албанхэр къазэрезгъэцIыхунырт. Езыхэри журналистхэм щадэлажьэкIэ, нэхъ гулъытэ зыхуащIыр шэрджэсхэм ди щэнхабзэ, хабзэ, щыIэкIэ-псэукIэрщ. Фильмым хэтахэмрэ абы елэжьахэмрэ дыхущIокъу ар зэрыпхыдгъэкIыным, къэрал нэхъыбэм зэрынэтхьэсыным.
Проектыр фIыуэ къэзмылъытэмэ, мыхьэнэ имыIэмэ, си щхьэкIэ сыхыхьэнукъым. Сэ сызыхущIэкъуар си цIэр жыжьэ щызгъэIуныркъым, атIэ си лъэпкъым пщIэ зэрыхуэфащэр къэзгъэлъэгъуэнырщ, абы и щэнхабзэ хъугъуэфIыгъуэр дунейпсо утыку исхьэнырщ.
— Гуапэщ адыгэ хъыджэбзыр актрисэу икIи уэрэджыIакIуэу зэуэ щIыналъэ куэдым укъызэрыщацIыхуар. Апхуэдэ лэжьыгъэшхуэ зэпхьэлIа фильмыр дунейм къытехьауэ плъагъуныр гуфIэгъуэ инщ. Сыт нэхъ гугъу узыдехьар?
— Си уэрэдхэр инджылызыбзэщ зэрыстхыр. Псалъэхэм я гъусэу макъамэри къысхуокIуэ. Мы фильмым си уэрэд зыбжанэ хэзгъэхьащ. Журналистхэм тхыгъэхэр, теленэтынхэр щагъэхьэзыркIэ, сызыдэлэжьа артистхэм къоупщI: «Хэт Жэман Аминэр? Мыр сценарист хьэмэрэ роль нэхъыщхьэр игъэзащIэрэ? Ар албан хьэмэрэ инджылыз?» Фильмым и сценарийр зэрыстхар икIи абы роль нэхъыщхьэр зэрыщызгъэзащIэр, абы къыдэкIуэуи сызэрыуэрэджыIакIуэр журналистхэм къыщащIэкIэ ягъэщIагъуэ. Урысей Федерацэм сызэрыщыщым щхьэкIэ сыурысу къафIэщIырт куэдым. Абыхэм япэу зэхахыу аращ адыгэ лъэпкъ зэрыщыIэр. Дуней псом щыпсэухэм ящыщу кином дихьэххэм адыгэ лъэпкъым теухуауэ куэд къащIащ.
Фильмым дыщелэжьым гугъуехь куэди дрихьэлIащ. Ауэ, сэ Iуэхум иужь сыщихьэкIэ, гъуэгуанэ тынш, кIэщI зэи къыхэсхыркъым. Актерхэр зы щIыналъэм щыщу къэсщтамэ, фильмыр куэдкIэ нэхъ тыншу икIи нэхъ псынщIэу зэфIэкIынут. Ауэ, дуней псом и актер нэхъыфIхэр къыхэсхмэ, ехъулIэныгъэ нэхъ къызэрытхуэхьынум сытригъэгушхуащ.
Муслъымэн хъыджэбзыр мыщIэпхъаджащIэу, щIэныгъэ, зэфIэкI иIэу сценарийм къызэрыхэщыр режиссер зыбжанэм ягу ирихьакъым. Фильмыр трахыну арэзы щIэмыхъуами аращ и щхьэусыгъуэр. Адыгэхэр, муслъымэнхэр фIы и лъэныкъуэкIэ къыщыгъэлъэгъуауэ япэу Нью-Йорк щытраха фильмщ мыр.
— Фильмым елэжьахэмрэ абы хэта артистхэмрэ я гугъу къытхуэщIыт.
— Фильмым и режиссер Курти Пол Канадэм и Торонтэ къалэм щыщщ. НэхъапэIуэкIэ абы фильм зыбжанэ трихыну хунэсащ. Электрон пощтымкIэ къэзгъуэтри дызэрыцIыхуащ, иужькIэ дызэдэлэжьэну дызэгурыIуащ. Продюсерыр си анэ Бэлэтокъуэ Маринэщ.
ГИТИС-м дыщыщIэсым режиссер, артист лэжьыгъэм дызэрыхагъэгъуэзар мыбдеж къыщысхуэсэбэпащ. ЖыпIэнуракъэ, дэтхэнэ артистри хэплъыхьауэ къыхэтхащ. ЛIыхъужь нэхъыщхьэу абы хэт Тони и ролыр зыхуэдгъэфэща Дзани Шпенд Албанием и актер нэхъ цIэрыIуэ дыдэхэм ящыщщ. Абы и анэу фильмым хэт Мани Павлини Албанием щыщщ. ЕхъулIэныгъэфIхэр кином къыщызыхьа а актрисэр 1997 гъэ лъандэрэ мыджэгуауэ арэзы хъури, ди фильмым къыхыхьащ. Ар куэдым ягъэщIэгъуащ. Къэбгъэлъагъуэмэ, Павлинэ абы зэрыхэтырщ мы фильмым журналист куэд щIыщIэупщIэр. Тони и къуэшым, и ныбжьэгъум, и малъхъэм я ролхэр ягъэзэщIащ зэфIэкI зиIэ артист щIалэхэу Беджети Луан, Миртай Ариот, Радо Прак сымэ. Москварэ Налшыкрэ фильмыр щыщыдгъэлъагъуэм Беджети Луан и гъусэу Миртай Ариоти къэкIуэну и мурадат, арщхьэкIэ Косовэ къызэрыщалъхуам къыхэкIыу, Урысейм визэ иритакъым. Си ныбжьэгъу Ксениеу джэгуар ГИТИС-м къыщыздеджа Ивановэ Каринэщ. Фильмыр зылъэгъуахэм къыхагъэщащ артистхэм я ролхэр фIыуэ къазэрехъулIар. Нэхъыщхьэращи, мы артистыр хэмытамэ нэхъыфI хъунут зыхужыпIэн къахэкIакъым.
— Мы лэжьыгъэм, дауи, уи Iэзагъэм, уи щIэныгъэм зэрыхигъэхъуам шэч къытетхьэркъым. Лэжьыгъэм иужь ущихьэм зыхуэбгъэувыжа мурадхэр къохъулIа?
— Зэ кIуэгъуэкIэ зи дахагъэм уихьэху Нью-Йорк фильм щытесхыну куэд щIауэ сыщIэхъуэпсырт. Ауэ, си япэ лэжьыгъэр а къалэм къыщызэхъулIэну си пщIыхьэпIи къыхэхуэртэкъым. АбыкIэ фIыщIэ яхуэфащэщ банк зыгъэлажьэхэу Ажахъуэ Къанщобийрэ Дуев Сергейрэ. Иджы быдэу си фIэщ мэхъу узэлэжьым цIыхухэм я сэбэп екIынумэ, ар IуэхуфIмэ, къыбдэзыIыгъын цIыху къызэрыкъуэкIынур. Гугъуехьхэм аращ сащIыпэлъэщыфар.
Мы фильмым фIыуэ зызигъэужьащ. Иджы сыт хуэдэ жанрми зысхуепщытынущ. «Лъагъуныгъэм и хьэтыркIэ» фильмым еплъхэр къыхузоджэ я хъуэпсапIэхэм зэрылъэIэсыным ерыщу хущIэкъуну, я Хэкум, я къэралым зыгуэр къащемыхъулIэмэ къимыкIуэту хамэ щIыпIэхэм я зэфIэкI щеплъыжыну.
Къэбгъэлъагъуэмэ, Кавказым исхэр, муслъымэнхэр хамэ къэралхэм нэхъыбэу дыкъызэрыщацIыхур мыхъумыщIэущ, хъыбар нэпцIхэмкIэ газетхэмрэ журналхэмрэ ди цIэ зэрагъэIум къыхэкIкIэ. Апхуэдэу щыхъукIэ, къэнэжыр Кавказым ис лъэпкъхэр дызэкъуэувэу дызэрымыщIэпхъаджащIэм, щIэныгъэм, лэжьыгъэм, зыужьыныгъэм дызэрыхущIэкъум теухуа проектхэр нэгъуэщI щIыпIэхэм щыпхыдгъэкIынырщ. Лъэпкъ цIыкIухэр дэр-дэру дызэрымыIыгъмэ, нэгъуэщI къытщхьэщыжынукъым.
КъищынэмыщIауэ, мы фильмым дыщелэжьым артист куэд цIыхугъэ, ныбжьэгъу къысхуэхъуащ. Абы и презентацэми куэд къыщысцIыхуащ. Псалъэм папщIэ, лэжьыгъэр Нью-Йорк утыку щитхьам адыгэ тхакIуэ, литературовед, тхыдэдж цIэрыIуэ, Нью-Джерси и Адыгэ ФIыщIэ Хасэм и тхьэмадэу илъэс куэдкIэ лэжьа Натхъуэ Къэдир кърихьэлIащ. Абы фильмым хуитха рецензэм къыхощ гъащIэм и пэжыр къызэрыщызгъэлъэгъуар, адыгэ хъыджэбзхэр щIалэхэм япэ ищ зэрыхъуар, щIэныгъэ, зэфIэкI зэраIэр.
Си уэрэдхэри, фильмхэм я сценарийхэри залымыгъэм и бийщ, ахэр зытеухуар лъэпкъ псори дызэгурыIуэу, мамыру дыпсэунырщ, зымащIэкIэ нэхъ мыхъуми, ди гъащIэр зэрытхуегъэфIэкIуэнурщ.
— Иджы сыт хуэдэ лэжьыгъэ дызэрыбгъэгуфIэнур?
— Иджыпсту сызэлэжь фильмым тхыдэр и лъабжьэщ. Абы и сценарийр згъэхьэзыракIэщ. Мексикэм щыщ хъыджэбзым и ролыр згъэзэщIэнущ. Сценарийм тету, фильмым испаныбзэкIэ уэрэдхэр щыжысIэнущ. КъищынэмыщIауэ, нэгъуэщI фильмым и сценарий сотх. ЖанркIэ ар комедиещ. Куэд пхужыIэнущ гушыIэкIэ. Иджыпсту цIыхухэм гушыIэ яхэлъыжкъым, Кавказым исхэми ар зэраIэщIэхум уимыгъэгузавэу къанэркъым.
— Уи япэ фильмыр махуэ пхуэхъуну, апхуэдэ куэд къыкIэлъыкIуэну ди гуапэщ, Аминэ. Ди упщIэхэм жэуап къызэрептам папщIи фIыщIэ пхудощI.
Епсэлъар ТЕКIУЖЬ Заретэщ.
