Хъыдзэдж Бушан и гъащIэмрэ и гуащIэмрэ
ЦIыхум и дежкIэ нэхъыщхьэу сытым щыгъуи къэнэжыр ар пэжыр и гъуазэу, гугъуехь хуэзэмэ, пэлъэщрэ зиузэщIу ипэкIэ кIуэнырщ, псэуныгъэм хуиIэ лъагъуныгъэр и гум щимыгъэкIуэщIу.
Апхуэдэурэ ар нос езыр зэплъэкIыжу щызэупщIыж пIалъэм: сыт хуэдэ лъэужь къызэзнэкIар, пхысша гъуэгум ирикIуэн лIэужь сиIэ, сыкъызыхэкIа лъэпкъым, сыкъыщыхъуа жылэм яхуэсщIэфаIа, я пщIэр, я щIыхьыр зыгуэркIэ сIэтыфа? И щхьэр иримы-хьэхыу, и гур загъэу а упщIэхэм иритын жэуап иIэщ ди тхыгъэр зытеухуа адыгэлIым. Ар Тэрч районми, абы и мызакъуэу республикэм щынэхъ цIэрыIуэхэм хабжэ, Урожайнэм (Абей къуажэм) щыщ, япэ лъэбакъуэр щича щIым и къуэпсыр зи псэм хэлъу гъащIэ гъуэгур къэзыкIуа Хъыдзэдж Бушан Хьэгуцырэ и къуэрщ.
… Къуажэ Советым и депутатхэм я зэIущIэ — зи чэзу сессиер йокIуэкI. Псалъэмакъыр гуащIэщ. Депутатхэм я Iуэху сытми хэлъщ. КъыщыщIадзар къуажэм зегъэужьыным теухуа Iуэхугъуэрщ. Ауэ доклад зыщIри къэпсалъэхэри куэд дэмыкIыу нэхъыщхьэу зыхуэкIуэжар щIым къытрах гъавэм и бэвагъым арэзы утехъуэ зэрымыхъунурщ, Iэщ гъэхъуным, шэр, лыр къэлэжьыным колхозым и экономикэм зригъэужьыным и пIэкIэ, хэщIыныгъэ къызэрыритырщ. Бригадэхэм я лэжьыгъэм, лэжьэкIэм ныкъусаныгъэу хэлъыр нехьэкI-къехьэкIыншэу утыку къралъхьащ. Бушан зи унафэщI 2-нэ хозяйствэр мыIейуэ лажьэрт, и къалэнхэми ехъулIэрт. Ауэ абыи хэкIыпIэу щыIэр нэхъ къигъэсэбэпыну хуейуэ, унафэ къащтэнум и проектым ткIийуэ къыщагъэнэIуащ.
Критикэр нэхъ «зытракъутар» къуажэ Советым и унафэщIу лажьэрат. Ар текIыу, Советым и унафэщIу щIэуэ хахынум и кандидатурэр къагъэлъэгъуэну — арат сессиер етIуанэ упщIэу зытепсэлъыхьынур. Бушан гуитIщхьитI хъуным нэсауэ щIэдэIурт зэIущIэм щекIуэкI псалъэмакъым. Дыгъуасэ ираджэри, къыжраIат Урожайнэ къуажэ советым и унафэщIу ягъэувыну зэрамурадыр. «Хьэуэ» жиIатэкъым, зэрыжимыIам иджыпсту хущIегъуэжырт. Ар егупсысырт: «Плъагъурэ, унафэщIу тетар куэдым хунэсат, куэди зэфIигъэкIат. ИтIани, абы и лэжьэкIэм арэзы техъуакъым депутатхэри, районым и унафэщIхэри. ГъащIэм зэпыу имыIэу зихъуэжурэ макIуэ. ЩIыхухэри властым и Iуэху зехьэкIэм нэхъ ткIийуэ кIэлъоплъ. Хьэуэ, сэ сыкъэдзыхауэ аракъым, ауэ семыпIэщIэкIауэ пIэрэ «хъунщ», къуажэ Советым и Iэтащхьэу сыкIуэнщ жысIэу, ищхьэкIэ щыжысIэну. Дауэ еплъыну си лэжьэгъухэр, къуажэгъухэр жэуаплыныгъэ зыпылъ мы IэнатIэр сэ къызэрысхуагъэлъэгъуам?»
Абы хэту, сессиер зытепсэлъыхьыну етIуанэ Iуэхугъуэр къыхалъхьащ: Хъыдзэдж Бушан и кандидатурэр къуажэ Советым и унафэщIу ар ягъэувыну къызэрагъэлъэгъуар. Сессиер езыгъэкIуэкIым Бушан и цIэр ириIуа нэужь, депутатхэр абы и кандидатурэмкIэ зэрыарэзыр къыжаIэу, къэпсалъэу щIадзащ, зэдэууэ Iэ яIэтащ. Мис апхуэдэ дакъикъэхэрщ адыгэм «уэ зызэрыплъагъужыракъым, атIэ укъызэралъагъурщ» жыхуиIэ псалъэ Iущхэр щIыжиIар.
Щытхъу зыхэлъ псалъэ цIыхум хуэгъэзауэ щыжаIэм деж, и щхьэр щыкIэрахъуи къохъу. Бушан зэрызэпIэзэрытт, и къуажэгъухэм ядэуэршэрурэ, сессиер щекIуэкIа пэшым къыщIэкIыжащ. Ауэ къуажэдэсхэм, щIым телэжьыхь, Iэщ гъэхъуным пэрыт цIыхухэм я лIыкIуэхэм, нобэ къыхуащIа дзыхьыр псэкIэ зыхимыщIауэ жиIэфынутэкъым. ИгъащIэ псокIэ и гум къинащ, илъэс 80 ныбжьым щыщхьэдэха нобэми щыгъупщэркъым къуажэм и зыужьыныгъэм зи къару, зи Iэзагъ, зэфIэкI куэду хэзылъхьа Зэгъэщтокъуэ Хьэлым Бушан къуажэ Советым и унафэ-щIу хэхыпхъэу къыхэзылъхьа райкомыр ди гум къишхыды-чкIащ жиIэу къызэрыпсэлъар, колхоз председатель цIэрыIуэ Тап Михаили а псалъэхэр диIыгъыу депутатхэм зэрызахуигъэзар, Бушан ревкомиссэу, къуажэ щIалэгъуалэм я пашэу комсомол секретару щыщытами къигъэлъэгъуа щапхъэр зыхуэдэр къызэрыхигъэщар.
Уи къуажэгъухэм, укъыщалъхуа, укъыщыхъуа жылэм, укъызыхэкIа лъэпкъым я пащхьэм деж уи щIалэгъуэу къыщыпхьа пщIэмрэ щIыхьымрэ игъащIэ псокIэ пхуохъу гъуэгу гъуэмылэ. Гъуэгу техьэ дэтхэнэми а мыхьэнэр занщIэу къищтэркъым. Ар езыр-езыру къыхокI адэ-анэм къабгъэдэкI гъэсэныгъэм, лъэпкъым и зэхыхьэкIэ-зэхэтыкIэм, къыдекIуэкI хабзэм. Хъыдзэдж Бушан щIапIыкIащ апхуэдэ мыхьэнэр купщIэу зиIэ гъащIэм. ЩIэдзапIэу иIари нэхъыжьхэм ядэплъейуэ, и адэ-анэм я ущиер зыхилъхьэу, егъэджакIуэхэм я щапхъэр къищтэу къуажэ школым щыщIэса илъэсхэрщ. 1956 гъэм ар къеухри, Новочеркасск къалэм ухуакIуэхэр щагъэхьэзыру дэт институтым щIотIысхьэ. А гъэ дыдэм дзэ къулыкъум ираджэ. Белоруссием щыIэ 405-нэ топгъауэ полкым хэту къулыкъур ирихьэкIын щIедзэ. Сержантхэр щагъэхьэзыр школым и курсант мэхъу мазэ нэхъ дэмыкIыу икIи 1957 гъэм къыщыщIэдзауэ къулыкъур щиуха 1959 гъэ пщIондэ сержант нэхъыжь Хъыдзэджым дзэ къулыкъур ирихьэкIащ Беларус округым щыIэ 89-нэ топгъауэ дивизэм хы- хьэ взводым и командирым и къуэ-дзэу.
ЩыIэщ цIыху езым лъэкIахэм, зэфIигъэкIахэм, и цIэр фIыкIэ къыщраIуахэм и гугъу щащIым деж псэлъэгъуей хъууэ, ар фIэмыфIыщэу. Апхуэдэ цIыхущ Хъыдзэдж Бушан. Арауэ къыщIэкIынщ республикэм къыщыдэкI газет- хэм къытехуэ тхыгъэхэм, радиом, телевиденэм я нэтынхэм абы, и ныбжьыр илъэс 80-м щхьэдэхами, и цIэр зэзэмызэххэ фIэкIа къыщIыхэмыщар. Мы тхыгъэм дэ ди гуапэу къыщыжыдоIэ Хъыдзэдж Бушан Хьэгуцырэ и къуэр щалъхуа Урожайнэ къуажэм и мызакъуэу, Джылахъстэней псор зэрыгушхуэ хъун лъэпкъылIу зэрылэжьар, зэрыпсэуар икIи зэрыпсэур! Абы къикIуа гъуэгуанэм ириплъэну спортым хыхьэ, дзэ къулыкъум кIуэ щIалэгъуалэм я дежкIэ икъукIэ щапхъэ гъуэзэджэщ. Дзэм къулыкъу щыщищIа илъэсищым къриубыдэу Бушан къыхуагъэфэщащ щытхъу тхылъ, щIыхь грамотэ, саугъэт куэд. Ар сытым дежи ящыщт зауэ Iэмалхэм фIыуэ хэзыщIыкI, зи политикэ зэхэщIыкIыр лъагэ зауэлIхэм. Псом хуэмыдэу Урожайнэм щыщ щIалэр щыхъыжьэр спортымкIэ екIуэкI зэхьэзэхуэхэрт. Лэжьыгъэм къыпэрытэджыкIа, школым щыщIэсам щыщIэдзауэ спортыр зи Iэпкълъэпкъым хыхьа джылахъстэней щIалэр дзэ къу-лыкъу мытыншым сыт и лъэныкъуэкIи хуэхьэзырт, Iэгъуи-гъуэгуи яритыртэкъым лъэнымкIэ, дэлъеинымкIэ, классикэ бэнэкIэмкIэ, штангэр къэIэтынымкIэ, ядрор, молотыр, гранатэр дзынымкIэ къыпеуэ спортсменхэм. А зэхьэзэхуэхэм Бушан мызэ-мытIэу щиубыдащ япэ увыпIэр. Ар къыщимыхь зэзэмызэми 3-нэм и лъабжьэ зэи къехакъым.
«Сыт абыкIэ къару къозытауэ къэплъытар?» — жытIэу дыщеупщIым, Бушан къыдита жэуапым куэдым урегъэгупсыс. «Ямылейуэ сэ зыри сщIакъым, дзэм къулыкъу щызыщIэ дэтхэнэри апхуэдэу щытын хуейуэ къыдолъытэ. А упщIэм а зэманым сызэгупсысу щытам сегъэгъэзэж. Къэбэрдейм икIауэ дэ зым фIэкIа а дзэ гупышхуэхэм щыхэмыткIэ, уэ уи фэр, уазэрыхэт щIыкIэр уи Хэкум ирапх. Псалъэ хэIэтыкIауэ къащремыхъу, си хэкур си щIыбагъым къыдэтщ жысIэу — сыгушхуэрт. А гушхуэныгъэм сиIыгът икIи лъэкIыныгъэкIэ нэхъ лъэщ сищIырт зэхьэзэхуэм сыщыхэтми, дзэ къулыкъум епха нэгъуэщI Iуэхухэр щызгъэзащIэм дежи. Сегупсысырт: сэлэт хуэмыхуу сыкъыщIэкIмэ, сыкъэзылъхуахэм, сыкъызыдэкIа хьэблэм дэс ди гъунэгъухэм я пащхьэм дауэ сихьэжыну? Мэзыр жыг зырызурэ зэхэтщ. Зы лIым лъэкIынущ къызыхэкIа лъэпкъыр зыхуэдэр фIыкIэ е IейкIэ къигъэлъэгъуэн. ИтIанэ: сэ сыадыгэщ, адыгэм сыкъилъхуащ, сэ схуэдэр щхьэ зытезгъэкIуэн хуей псалъэхэм хэлъ мыхьэнэр зэпымыууэ си гум жиIэрт».
Адыгэ хьэл-щэным, адыгагъэм, адыгэ хабзэм зэрыщIапIыкIаращ дзэ къулыкъур Бушан афэрыму щIрихьэкIар, абыкIэ къару къезытар.
Бушан и ныбжьым иту, Урожайнэм щыщу, дзэ къулыкъум кIуэуэ абы хуэдэу къуажэм зыри къыдыхьэжатэкъым. Диплому, грамотэу, щIыхь тхылъу къыхуагъэфэщар 20-м фIэкIырт. Абыхэм мызэ-мытIэу яхэтт къулыкъур щрихьэкIа Белоруссием и щыхьэр Минск къалэм щыIэ комсомол комитетхэм къабгъэдэкIахэр. Арауэ къыщIэкIынщ комсомолым и Тэрч райкомым и жэрдэмкIэ Бушан Урожайнэм щызэхэт «Заветы Ленина» колхозым и комсомол зэгухьэныгъэм и секретару щIагъэувар, хозяйствэм и унафэщI Тап Михаил уэркIэ ар мащIэIуэщ жиIэу, Хъыдзэджым и пщэ колхозым и ревкомиссэм и председателым и къалэнхэр щIыдалъхьар.
Хъыдзэдж Бушан а IэнатIитIри илъэсищкIэ хъарзынэу ирихьэкIащ. Къуажэ щIалэгъуалэм я пашэу зэфIих Iуэхухэр лъэныкъуэ куэдкIэ епхат колхозым къыпэщыт къалэн нэхъыщхьэхэм: гъавэм и бэвагъым зы гъэм нэхърэ къыкIэлъыкIуэм хэгъэхъуэн, лыр, шэр къыщалэжь Iэщ гъэхъуныр — хъер къызыпыкI IэнатIэ щIын. Ахэр псори уи къару, Iэзагъ, уи зэфIэкI зэпхьэлIэ хъун Iуэхут. Ауэ Хъыдзэджыр зыщIэхъуэпсыр губгъуэрт, и псэр хуейт пщэдджыжь къэс абы ихьэну, езымрэ и лэжьэгъу механизаторхэмрэ зэгъусэу ящIа хьэсэхэм къытраха гъавэр бжьыхьэр къэсмэ, и нэкIэ илъагъуну. И гур зыхуеIэр къохъулIэ. Ар езанэ бригадэм и бригадиру ягъэув. А зэманым идеологием, фIэщхъуныгъэ, тегушхуэныгъэ цIыхухэм яхэлъхьэным ди къэралым пщIэшуэ щыхуащIу щытащ. Ар зыхузэфIэкIыну цIыхухэрат нэхъ гъуэгу зратри, апхуэдэ IэнатIэм пэрагъэувэри. Бригадиру куэдрэ ямыгъэлажьэу, Бушан партым и Тэрч райкомым и инструктору яшэ, илъэс нэхъ дэмыкIыу «Заве-ты Ленина» колхозым и партко-мым и секретару хах. «Парторг емызэшыж» — арат Бушан къуажэдэсхэми, районым и активми къыфIащауэ къызэреджэр. Парткомыр, правленэр, председателыр зэгурыIуэ-зэдэIуэжу зэдэлажьэрт. Езым къылъыс IэнатIэхэм я закъуэтэкъым — Бушан дэни нэсырт. Парторгыр губгъуэм итт хьэцэпэцэр щыIуахыжым, щIыIэрысыр щавэм, къущхьэхъум, Iэщыхъуэхэм деж кIуэрт, фермэхэм я Iуэху зыхуэдэм кIэлъыплъырт, щэнхабзэмкIэ къуажэм дэт унэм, агитбригадэ къызэгъэпэщыным и нэIэ тетт.
Хъыдзэдж Бушан парткомым и секретару щылэжьа 1963-1968 гъэхэм «Заветы Ленина» колхозыр гъавэмкIэ, псом хуэмыдэу нартыхумкIэ, IэщхэкI, ерыскъыпхъэ къэлэжьынымкIэ, хадэхэкIхэмкIэ Тэрч районым и хозяйствэ пэрытхэм хабжэу къекIуэкIащ. А гъэхэм Урожайнэ къуажэм, абы щызэ- хэт «Заветы Ленина» колхозым зэрызаужьым теухуауэ Къэбэрдей-Балъкъэр телевиденэм трихауэ щытащ «Есть на Тереке село» зи фIэщыгъэ документальнэ кинор. Ар ди республикэм и мызакъуэу, къэралым и щIыпIэ куэдым телевизоркIэ къыщагъэлъэгъуащ.
Сыт хуэдэ IэнатIэ пэрымытами, Бушан и гур щыIэт губгъуэм щекIуэкI лэжьыгъэхэм. Абы зыкъигъэлъэгъуащ къызэгъэпэщакIуэ нэсу. Мэкъумэшым зымащIэ нэхъ мыхъуми хэзыщIыкI дэтхэнэми къыгурыIуэу къыщIэкIынщ ику ит звеном хиубыдэ лэжьакIуэхэр зищIысыр. Ахэр унафэ къэзыщтэхэмрэ а унафэр зыгъэзащIэхэмрэ я зэхуакум дэтщ. Колхозхэр щызэрыубыдам, ехьэжьауэ я Iуэху щы-дэкIми, щакъутэж лъэхъэнэми абыхэм къызэпэщыныгъэ лэжьыгъэу ирагъэкIуэкIар къыпхуэмыIуэтэнщ. Мэкъумэш хозяйствэр зэрыщыту я плIэм илъу кърахьэкIащ жыпIэми, егъэлеиныгъэкъым. Мис апхуэдэ лэжьакIуэу къекIуэкIащ Хъыдзэдж Бушан. Къуажэ Советым и унафэщIу, парткомым и секретару, ревкомиссэу зэрыщы- там къыдэкIуэу илъэс 25-кIэ лэжьащ езанэ, етIуанэ, ещанэ хадэхэкI бригадэхэм я унафэщIу. Пенсэ кIуэуэ губгъуэ лэжьыгъэхэм къыщыхэкIыжым, илъэс зыбжанэкIэ щытащ зауэмрэ лэжьыгъэмрэ я ветерану Урожайнэм дэсхэм я Советым и Iэтащхьэу. Мы IэнатIэри Бушан ирихьэкIащ лъэкI къимыгъанэу, щIалэгъуалэм, школ еджакIуэхэм ущииныгъэ дахэ яхилъхьэу, хэкупсэу щытыным, нэхъыжьхэм пщIэ хуащIу къэхъуным къыхуриджэу. ЦIыху гъащIэр нэхъыщхьэу зэхьэлIар абы и лэжьыгъэращ, ауэ дапхуэдэу ар мынэхъыщхьэми, а зымкIэ зэфIэкIыркъым, зэманым екIуу къэунэху щIэм тету а лэжьыгъэр зэ- фIэхыныр елъытащ щIэныгъэм — зэхэщIыкIыр, гупсысэр зыгъэбыдэ, зэкIэрызышхэ къарум.
Бушан щIалэу фIыуэ къыгурыIуащ цIыхур щIэныгъэншэмэ, зыпэрыт IэнатIэм куэдрэ зэрыщылъэпэрэпэнур. Аращ абы лэжьыгъэмрэ щIэныгъэмрэ зэгъусэу гъащIэм щIыщызэдихьар. Школыр къиуха нэужь зыщIэтIысхьа институтым щIашу дзэ къулыкъум зэрашам къызэпиудакъым Бушан щIэныгъэ нэхъыщхьэ къэхьыным хуиIэ гукъыдэжыр. 1970 гъэм, лажьэурэ, абы къиухащ КъБКъУ-м мэкъумэш хозяйствэмкIэ и факультетыр, щеджащ Кубань мэкъумэш институтым унафэщI лэжьакIуэхэм я Iэзагъыр щыха-гъахъуэ, парт-совет лэжьакIуэхэм папщIэ Налшык щIэх-щIэхыурэ къыщызэрагъэпэщ курсхэм.
ЦIыхум и цIэр фIыкIэ зыгъэIури, зыгъэдахэри, и щIыхьыр зыIэтри, и гъащIэр къызэралъытэри абы и гуащIэрщ. Хъыдзэдж Бушан ВДНХ-м къуэпс быдэкIэ епхауэ щытащ: 1970 гъэм щыщIэдзауэ 1992 гъэ пщIондэ Бушанрэ къыдэлажьэхэмрэ къахьа ехъулIэны-гъэр абы тхуэнейрэ щагъэлъэгъуащ, езыми дыжьын медаль щэнейрэ къратащ. 1973 гъэм Хъыдзэджым и бгъэм щылыдащ «Знак Почёта» орденыр.
Хъыдзэдж Бушан дэрэжэгъуэрэ гушхуэныгъэрэ къриту и щIыбагъым сыт щыгъуи къыдэтащ икIи къыдэтщ и унагъуэ дахэр, и щхьэгъусэ Розэрэ абырэ зэдагъуэтащ бынитху, яIэщ къуэрылъхурэ пхъурылъхуу 13.
Дамыгъэу, щIыхь тхылъу, саугъэту кърата псоми щыщу Хъыдзэдж Бушан нэхъ лъапIэу къилъытэр япэ лъэбакъуэр щича, и псэм химых Урожайнэм и зыужьыныгъэм, и экономикэр, щэнхабзэр къэIэтыным, цIыхухэм я псэукIэр егъэфIэкIуэным ехьэлIахэрщ. Сыту жыпIэмэ, щалъхуа къуажэрщ абы и псэм щигъафIэр, и гъащIэри зытриухуар аращ.
БЖЭНЫКIЭ Мухьэб,
КъБР-м щIыхь зиIэ и журналист, публицист,
Урысейм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм хэт.
