Зэхэзэрыхьыгъуэ зэман
1991 гъэм шыщхьэIум и 22-м РСФСР-м и Совет Нэхъыщхьэм и унафэкIэ совет нып плъыжьыр зэрахъуэкIащ. ШыщхьэIум и 25-м къэралым и бэракъыщIэу къалъытар — зэмыфэгъуищу зэхэт щэкIыр — ООН-м и унэу Нью-Йорк дэтым къыщыфIадзащ: Урысейр и пIэ иуващ СССР щымыIэжым. А махуэ дыдэм зи гугъу тщIы бэракъыр Кремлым щаIэтащ. Къэралми щыхьэрми щытыкIэр щыхэплъэгъуэт. ЦIыхубэм къагурыIуэ хуэдэт нып плъыжь пщхьэщыту афIэкIа узэрымыпсэужыфынур. Ауэ сыт псэукIэщIэм къытхуихьынур? Тыкуэнхэр нэщIт, топ ущыджэгу хъуну. Къэралым дыщэ гъэтIылъыгъэ иIэжтэкъым. Заводхэр лажьэртэкъым. Улахуэр мазэ бжыгъэкIэ ятыртэкъым. Фызыжьхэм Москва и кум щащэрт цыкIэ зэIуаща лъэпэдхэр. Джэдыгу техъукIахэр зыщыгъ профессорхэм тхакIуэ цIэрыIуэхэм я тхылъхэр ящэрт — нэхъапэм гъуэтыгъуейуэ щыта тхылъхэм иджы зыри хуеижтэкъым. Унагъуэхэм къалъыхъуэр нэгъуэщIт — щIакхъуэт, ерыскъыт. Демократхэр Москва щыгуфIэрт: урысей бэракъым гъуэгу игъуэтащ! Коммунизмэр къызэтещэхащ! Ауэ къэрал ныпыр зэрызэрахъуэкIам цIыхухэм я нэхъыбэр игъэгузэват: сыт хуэдэу къыщIэкIыну Ельциным дыкъыщIигъэгугъа демократиер?
Ельциным къыгурыIуэрт цIыхухэр зыгъэгузавэр, езыри пIейтейрт. Ныпыр пхъуэж хъунущ, арщхьэкIэ зи къэрал ухуэкIэр зыхъуэжа Урысейм уриунафэщIыну гугъут. ЖаIащ урыс тхыдэм и напэкIуэцIыщIэ къызэIуахыу. АрщхьэкIэ властыщIэм къыгурыIуэртэкъым сыт хуэдэ тхыдэщIэ хыхьэми сыт щIэн хуейми, Борис цIэрыIуэр иджыри есатэкъым «президенту щыт сэ унафэ сощI!» псалъэхэм.
И щхьэр ищIагъыу
Нып плъыжьыр зэмыфэгъуищ плъыфэкIэ зэрахъуэкIащ, замыгъэIэуэлъауэу, жыпIэнурамэ, щэхуу. Ельциныр хуейтэкъым псалъэмакъ. Урысей ныпым и махуэр иджы шыщхьэIум и 22-м ягъэлъапIэ. Ауэ ипэжыпIэкIэ бэракъыщIэр Кремлым и щхьэм щыдрахьеяр шыщхьэIум и 25-м сыхьэт 19-рэ дакъикъэ 45-рщ. Iуэхур зэфIэзыгъэкIар лэжьакIуэ къызэрыгуэкIитIщ. АрщхьэкIэ жьым ныпыр зэришэщIу, псоми къалъэгъуащ ар и щхьэр ищIагъыу зэрыфIадзар. Къэхъуар щызэхихым, Зюганов Геннадий жиIащ нэщхъейуэ: аращ, дяпэкIэ псори зэгъэдзэкIауэ щытынущ.
Пэжщ, куэд зэрагъэдзэкIащ, зэблашащ. Щыуагъэ псори къыпхуебжэкIынукъым. Ауэ, итIани, Урысейр къощIэрэщIэж. Хэбгъэзыхьмэ, властхэм ятехъущIыхьми, цIыхубэр хуейкъым блэкIамкIэ игъэзэжыну. Пэжщ, куэдым къагурыIуэркъым урыс демократием иджыри зэрыпэжыжьэ дыдэр. УнафэщIхэр демократием яфIэфIу топсэлъыхь, ауэ хащIыкIыр мащIэщ. Къапщтэмэ, демократиер мардэм тещIыхьащ: властыр щыпIэщIэлъыну зэманым пIалъэ хуэбгъэувыныр, унафэщIхэр и чэзум зэрахъуэкIыныр, зы гуп цIыкIур егъэлеяуэ къулейуэ, нэхъыбэр къулейсыз дыдэу жылагъуэр гуэша мыхъуныр.
Езы цIыхубэри мардэм есэн хуейщ. Экономикэ лъэрыхь здэщыIэ къэралым къэблэжьым нэхърэ нэхъыбэ щыбгъэкIуэщI хъунукъым. Тэмэмкъым гъэм и зэхуэдитIым нэсыр махуэшхуэхэм зэраубыдыр. ЦIыхухэр куэду аркъэрэ тутынрэ зэрефэр, наркотикхэм зэрыдихьэхыр шынагъуэщ. ГъащIэм и кIыхьагъым зэрыхэхъуар фIыщ, ауэ къемызэгъщ зи къару илъыгъуэ цIыхухъухэр илъэс 60-м пенсэ зэрыкIуэр — абыхэм я акъылыр зэщхьэщеху Iуэхуншагъэм. Европэм псори къыгурыIуакIэщ. КъызыгурымыIуахэр (Алыджым е Испанием хуэдэхэр) кризис ткIийм етхьэлэ.
Узэсэ сэгъейщ
Ди зыужьыныгъэм зэран хуохъу дызэсагъэжьхэу дызытемыкIыжыфхэр. Дэ сыт щыгъуи дыхущIокъу къэрал лъэщ дыдэу закъыщыдгъэхъуну. Коммунистхэм я зэманым хуабжьу дыхуейт псоми «далъэщIыхьэу датежыжыну», зэуэ псори насыпыфIэ тщIыну. Ноби дэ аргуэру дыхуейщ «НыщIэпхъуэ, Урысей!» жытIэу ину дыкIиину. АрщхьэкIэ щIэныгъэрэ властрэ мы зэманым зиIэхэми ящIэркъым ди зыужьыныгъэм и гъуазэхэр. ХХ лIэщIыгъуэм къэралыр адрейхэм къазэрыкIэры- хум псынщIэу кърашыным хущIэкъуа большевикхэм псори зэтракъутэрт, цIыху гъащIэри кърадзэртэкъым. Арати, къэралым и «бынжэр хатхъащ». Дэ ноби допсэу ди тхыдэри, психологиери, идеологиери чэтхъауэ, къэралым иригъэкIуэкI политикэр зыхуэдэр зэIумыбзу.
ЩIэуэ къэунэхуа Урысейм зым хуэдэу щызэкъуэувакъым властымрэ цIыхубэмрэ. ЦIыхубэм езым и щхьэ Iуэху зэрехуэ, властым езым и щхьэр епIыж. Я сэбэп зыхэлъхэр зэи зэтехуэркъым. Властым сыт щыгъуи нэхъ къещтэ цIыхухэм япIэщIэу щытыну. «АфIэкIа сыхуейкъым апхуэдэ власть!» жиIэу зыгуэрхэр къыхэкIиикIынкIэ мэшынэ:
ИщхьэкIэ щыIэхэмрэ ищIагъ щIэтхэмрэ я зэхущытыкIэхэр феодал хабзэхэм тетщ. Властым цIыхубэм факъырэ- Iус къыхуеший, гуфIэгъуэ махуэхэр хузэхеублэ. Абы и пIэкIэ хуейщ ар къыхуэпэжыну, ауэ къэралым и экономикэр зыхуэдэр жаIэфыркъым. Министрхэр дыкъызэрыкIэрыхуам темыпсэлъыхь къудейкъым: абыхэм езыхэм ящIэркъым сыт хуэдизкIэ дыкъыкIэрыхуами. Зы махуэм и пщалъэу дгъэувыр олимпиадэхэм, футболымкIэ дунейпсо чемпионатхэм, н. къ. иращIэкI псалъэмакъхэрщ. Тепщэ гупхэр нэгъуэщI зыри хуейкъым.
* * *
ЛIэным и пэ къихуэу СССР-м и идеолог нэхъыщхьэ Суслов Михаил иратат Гроссман Василий и «Жизнь и судьба» романым и Iэрытхыр. Сусловым жиIащ ар «илъэс 250-рэ хуэдиз дэмыкIауэ къытрамыдзэну». Романыр илъэс 27-рэ дэкIри, 1988 гъэм къытрадзащ. А зэманым езы Сусловыр псэужтэкъым. Ауэ гъэщIэгъуэнщ совет демократием и зыужьыныгъэм и псынщIагъыр абы къы- зэрилъытэу щыта щIы- кIэр.
Тхыдэм зэрызиужь псынщIагъыр зыхуэдэр къыхуэщIакъым перестройкэм дытезыгъэгушхуа Горбачёви. лъэкIыныгъэ ин зыбгъэдэлъ КПСС-м и пашэ 1985 гъэм ар щыхъуам, абы и пщIыхьэпIэ къыхэхуэртэкъым илъэсих къудей нэхъ дэмыкIыу цIыху мелуан 20 зыхэт партым и мызакъуэу, Совет Союзри зэрыкъутэжынур. ГъащIэр зыхуэкIуэнур къилъагъуфыртэкъым Ельцини. ЩIыхьышхуэ иIэу 1991 гъэм Кремлым щIыхьа абы дэнэ щищIэнт и рейтингыр 1996 гъэм проценти 6-м нэсу ехуэхыну. Аргуэру зы пIалъэкIэ президентын папщIэ ар зыгурыIуэн хуей хъуар цIыхубэркъым, атIэ олигарххэрщ. Дауи, гурыIуэгъуэщ абы демократием и мэ зэрыщымыуар.
АтIэ, апхуэдэ хьэгъэщагъэхэр ди гъащIэм хэдгъэкIыну игъуэ мыхъуауэ пIэрэ?
КОСТИКОВ Вячеслав.
«Аргументы и факты»
