Бзу щхъуантIэ зылъэгъуа адыгэлI
ТхакIуэ цIэрыIуэ, актер Онер (ГъуэгулI) Четин и ныбжьыр илъэс 70 ирокъу
Хэхэс гъащIэм ипсыхьа
ГъуэгулI Четин ящыщщ XIX лIэщIыгъуэм и кIэхэм зи Хэку зрагъэбгына адыгэхэм я щIэблэм. Ар Тыркум и къуршылъэ щIыпIэ дахэ Бинбогалар (Бынбагъуэ) къуажэ цIыкIум 1943 гъэм къыщалъхуащ. Анкара къалэ дэт Экономикэ академиер Четин 1961 гъэм къиухами, и гъащIэр зрипхар театрырщ. Академием щыщIэсми театр студиеми зыщигъасэурэ а Iуэхум фIыуэ хэзэгъат. Актер къызэрыгуэкIыу ГъуэгулIыр Анкара и Художественнэ театрым щылэжьэн щIидзэри, роль зэмылIэужьыгъуэу 40-м щIигъу игъэзэщIащ.
Театр лэжьыгъэм абы дигъакIуэрт и тхэнри. И IэдакъэщIэкIхэр щIэх-щIэхыурэ къытрадзэрт «Гумхуриет», «Миллиет», нэгъуэщI газетхэми, журналхэми. Четин щылэжьащ ТРТ къэрал телеканалым. Тыркум щытраха япэ сериалым и продюсеру щытар аращ. Пьесэ, сериал, фильм куэдым ар щыджэгуащ, ауэ ГъуэгулIыр цIэрыIуэ щы-хъуар «Истамбыл лъагъуныгъэ» тырку-нэмыцэ кинофильмым хэта иужькIэщ. А фильмым абы роль нэхъыщхьэхэм ящыщ зы щигъэзэщIа къудейкъым, атIэ сценарийри итхащ. Актерым къехъулIа ролхэм ящыщщ Абдул-Хьэмид ейри («Абдул-Хьэмид традз» фильмым).
Тхэным пасэу зи гур къыхуэуша Четин и зэчийр нэхъыбэу щынаIуэщ и сценарий лэжьыгъэхэм, къинэмы-щIауэ, театрымрэ киномрэ емыпха и IэдакъэщIэкIхэми абы зэфIэкI ин къыщигъэлъэгъуауэ къалъытэ. Четин и япэ рассказыр 1972 гъэм журналым къытрадзащ, и япэ тхылъыр 1975 гъэм дунейм къытехьащ. ЗэIэпахыу ядж жыхуаIэм хуэдэу, икъукIэ цIэрыIуэ хъуащ илъэс зэкIэлъыкIуэхэм абы къыдигъэкIа и тхылъхэр. Ахэр: «Гюлибик» («Сыдж плъыжь») — 1978 гъэм къыдэкIащ, «Бзу щхъуантIэ зылъэгъуа щыIэ?» (1979 гъэ), «Апельсин» (1980 гъэ), «Вындхэр фIыцIэу щытакъым» (1981 гъэ), «Бинбонг щыщ щIалэ цIыкIу» (1982 гъэ), н. Къыхэгъэщыпхъэщ: «Сыдж плъыжь» сабий повестыр тхуэ къыдагъэкIыжауэ щытащ, и бжыгъэкIэ зы мелуанрэ мин 200-м нэблагъэу. Германием щыщ режиссер Гаас Юрген и лъэIукIэ, Четин тхылъым сценарий хуитхри, фильм къытращIыкIыжащ. Ар США-м, Югославием, Польшэм, Германием илъэс зэхуэмыдэхэм щекIуэкIа кинофестивалхэм щагъэлъэгъуащ, саугъэту тху къыхуагъэфэщащ. Нэхъ лэжьыгъэ ин дыдэу икIи купщIафIэу тхакIуэм и къалэмыпэм къыщIэкIащ «Къуршхэм кIэрытхахэр» романыр. XIX лIэщIыгъуэм адыгэр зыIууа гузэвэгъуэхэрщ, лъэпкъыр ягъэкIуэдыну зэрыхэтарщ тхыгъэм лъабжьэ хуэхъуар. И купщIэкIэ гъэщIэгъуэнщ «Былыз къыздихь гъатхэ» рассказри, 1983 гъэм дунейм къытехьар. ГъуэгулIыр Германиемрэ Тыркумрэ я литературэ саугъэтхэм я лауреатщ.
Ширдий Маринэ, ГъуэгулI Четин, Хьэгъундокъуэ Салисэт сымэ.
ТхакIуэм и дуней еплъыкIэр, гъащIэм хуиIэ и гупсысэхэр куущ. Псалъэ къудейкъым ар, атIэ зи гугъу тщIыр наIуэ щохъу абы и дэтхэнэ IэдакъэщIэкIми. Адыгэ унагъуэм илъ къабзагъэм, гуапагъэм, и гурыгъу-гурыщIэхэм, нэгъуэщIхэми гулъытэ щыхуещI Четин и лэжьыгъэхэм. Сабийхэм папщIэ абы итха «Бзу щхъуантIэ зылъэгъуа щыIэ?», «Къанжэ хужь», «Апельсин», нэгъуэщIхэми абы и гукъэкIыж дахэхэм зыщыхуегъэзэж. И нанэмрэ дадэмрэ, адэ-анэм дунейр къызэрырагъэцIыхуа Iуэхухэрщ абыхэм къыщыхьар.
ГъуэгулIым къыгуроIуэ хэхэс гъащIэр зэрыгугъури, хамэщIым ущисым деж уи тхыдэр, адэжь-анэжьхэм къакIуа гъуэгуанэр пIэщIэхункIэ шынагъуэ зэрыхэлъри. Ахэр къилъытэри, тхакIуэм къыдигъэкIащ адыгэм и хабзэр, и дунейр, и зэфIэкIыр IупщIу къызыщигъэлъэгъуа «Сэ сцIыху адыгэхэр» тхылъыр. Мы Iуэхум тхакIуэм сыт щыгъуи гудзакъэ хуиIэщ. Ар къыхэщащ Четин Хьэгъундокъуэ Салисэтрэ Ширдий Маринэрэ къыщепсэлъам къажриIам: «Ди лъэпкъым и хабзэм хуэдэ мы дунейм щыбгъуэтынукъым. ЦIыхугъэ пхэлъу, гулъытэ уиIэу, нэхъыжьми нэхъыщIэми я къалэныр ящIэжу псэунымкIэ, нэгъуэщI куэдымкIи ди хабзэр щапхъэ ирокъу. Ар этнографхэмрэ бзэмкIэ щIэныгъэлIхэмрэ ятхыжауэ, сабийхэр зэрырагъэджэн, а гъэсэны- гъэр зэрыхалъхьэн тхылъу диIамэ, дунейм цIэрыIуэ дыщыхъунт. Адыгагъэр цIыхугъэщ. Ауэ адыга-гъэр щыIэжынукъым, адыгэбзэр кIуэдмэ. Сэри сщIэртэкъым си анэдэлъхубзэр. ИкIи куэд щIакъым ар зэрызэзгъэщIэжрэ. Хасэм сыкIуэу къэзублэри, абы щызэхуэсхэм сепсалъэурэ си гупсысэр къэсIуэтэф сыхъуащ… «Сыадыгэщ» жызыIэр, и бзэмкIэ псэлъэфын, тхэфын хуейщ».
ОнерЧетин Хэкум 1994 гъэм къэкIуауэ щытащ. Абы щыгъуэм ГъуэгулIым зригъэлъэгъуат Налшыки Мейкъуапи. И лъахэм къигъэзэжыну къыхуимыухами, Четин и Хэкум зэпымыууэ щыIэщ гурэ псэкIэ.
БАГЪЭТЫР Луизэ.
ГъуэгулI Четин
Былыз къыздихь гъатхэ
Рассказ
Абы щыгъуэ шы емылыджым сыхуэдэт. ЩIылъэм си лъэр нэсыртэкъым, къуакIэри тафэри си зэхуэдэт — сыщызелъатэрт.
Хъумбылэ щIэж псыгъуэр сухъуэнщIрэ чышым сышэсамэ, алъп хъыжьэу сылъейрт, си ныб-жьэгъухэр къыслъэщIэмыхьэу. Шабзэкъу къэрэшу зызгъэшырт, зеич лантIэу зызухуэжырти, си лъакъуэ псыгъуэхэмкIэ зыкъэз-гъатхъуэрт, адыгэш хьэлу зэпысшу сыщыщырти — макIуэ-мэлъей! Сылъейрт, сыжэрт…
Нанэ пыгуфIыкIыурэ къыскIэлъыджэрт:
— Хуэсакъ, хуэсакъ адыгэшым, урихьэжьэнщ!
Срихьэжьэрт, сыкъэувыIэртэкъым…
Тырку лIыжь куэсэм ещхьщ ди Бынбагъуэ Iуащхьэжьыр. Гъатхэр къихьамэ, сабын тхъурымбэм хуэдэу, адэ-мыдэкIэ къытенэ уэсыр илъэс псом текIыркъым. Ауэ фэху лъэныкъуэр зэщIэгъагъэрт, узримыгъэплъу.
Абы ирихьэлIэу шазымэкIэ зэджэ адыгэ фэ вакъэ нанэ схуригъэщIырт. Арат сэ БынбагъуэкIэ щIымахуэ еным сыщIэплъэр, къысхуэгъэсыртэкъым Iуащхьэжьым и чэсейфэхур щызытрихыну пIалъэр.
Сянэшхуэм фэр си лъакъуэм къыщригъапщэкIэ, пыгуфIыкIыурэ жиIэрт: «Жьым утесу псым узэрепыджым хуэдэщ уи хэхъуэкIэри». Сэ жьым сыщIытесри псым сыщIепыджри къызгурыIуэртэкъым, ауэ нанэ щыжиIэкIэ, ар зэрымыIейр сщIэрт. Фэр бзын иуха нэужь, си анэм еджэрт. Зы махуэм дын яухырт си шазымэхэр. ИтIанэ цы лъэпэд кIыхь къысщатIагъэрт, шазымэхэр абы къытралъхьэжырти… саутIыпщырт. МащIэу си лъакъуэхэр къызэрахузыр си гум фIэфIрэ сылъэтэн къысфIэщIу щхьэгъубжэм сежалIэрт. КъэIуэтэгъуейт хьэзабу сызыхэтыр, апхуэдэ махуэр уэлбанэу ирихьэлIамэ. Унэм сыщIэхуэжыртэкъым, шы емылыджри нэхъ IумпIафIэу къыщIэкIынт сэ нэхърэ.
— Хъунщ, тIысэ, ирикъунщ, — жиIэрт анэшхуэм, — тIыс, моуэ тIэкIу тепыIэ, ущыщу пэшым ущIэмыт!
Бынбагъуэ Iуащхьэжьыр уафэхъуэпскIрэ уафэгъуагъуэрэ зыщIэт уэлбанэкIэ гъатхэм IущIэрт. Ди псыр къиурт, псыхъуэр игъэгузасэу: мывэ абрагъуэхэр шынагъуэу къежьэрт, мэзауэхэм ягъэхьэзыра ентIырхэр кърихьэхырт, бэлэрыгъауэ хыхьа жэмхэмрэ мэлхэмрэ ипхъуатэрт. Зи Iэщ псыдзэм ирихьэжьа къуажэдэсхэр гуIэжу нэпкъым ирижэрт, дэIэпыкъуэгъу лъыхъуэу, ауэ куэдрэ къэхъурт къахухэмыхыжу щафIитхьэлэ.
Зэ иригъэжьакъэ, увыIэжыкIэ имыщIэу къешхынт уэшхри. Еуэ къошхри-къошх… апхуэдэхэр фIыуэ илъагъуртэкъым си анэш Зэзай. Псыдзэм сабийуэ гупщIэуз хихагъэнти, иджыри къэс ар къефыкIырт. Уэшхым зэрыщIидзэу, и кIагуэр, къамэр, тутын чысэр къипхъуатэрти, псыдзэр здынэмысыну абрэмывэжь къуагъым къуэувэрт. Зэрыжылэу ауан ящIырт си анэшыр, псы уэрым щошынэ жаIэрти. Ауэ ар зыуи къридзэртэкъым: «Псыдзэм удэджэгу хъун-тIэ!» — жиIэрти, езым зэрыхуейуэ ищIырт. Шхэну Iэнэм пэрытIысхьауэ сабийхэр абы ежьэрт, Зэзаи пэплъэрт уэшхыр щытеужынум. Пшапэр зэхэуамэ, кIыфIым къыхэлыдыкI тутын мафIэ цIыкIум еплъу зэхэст бынунэр. ИтIанэ хуэмышэчыжу и пхъур пырхъуэм къытеувэрти, джэрт:
— Дядэ, ди анэр къоджэ! Iэнэр къигъэувакIэщ!
Си анэшым зэхимых зищIырти, жэуап къритыжыртэкъым. Ауэ и пхъумрэ и къуэ нэхъыщIэмрэ унэм къыщIэкIыу щыджэкIэ, хуэшэчыжыртэкъым:
— Фышхэ фэ, сэ сымэжалIэркъым!
Ар жиIэрти, и макъыр уафэгъуагъуэм хэкIуэдэжырт.
Уэшхыр зэрытеужу, дыгъуакIуэм хуэдэу, Iэуэлъауэ иримыгъэщIу, Iуащхьэм къехыжырти, унэм къыщIыхьэжырт…
Сэ абы щыгъуэ, нани зэрыжиIащи, сышыщIэ Iэлт. Нэхулъэр къыщищIым сыкъэушырти, балигъхэр къыскIэрыщIауэ, сакъыфIэтэджырт. Си шазымэхэр сеIэ-сепхъуэу яфIылъыстIагъэрти, пырхъуэм сытелъадэрт. Хуабжьу си жагъуэ хъурт, уэшх къешхыу нэху къекIамэ. Апхуэдэхэм деж, нанэ и нэмэз щIыгъуэм зрезгъэхьэлIэрти чышым сытесу, ину сыщыщурэ, унэ псор зэщIэзгъэхьэрт, зэкIэри къызэщIэзгъэушэу.
Уэшхыр щызэпыукIэ, пшэхэр Бынбагъуэ текIырти Таурэс къуршыжьхэмкIэ ягъэзэжырт. Ди унэкъуэщ щIалэ цIыкIу Нахъуэ япэу къилъагъурт ар. ИтIанэ унащхьэм къытеувэрти, къаджэрт:
— Былыз къыдохьэ, Былыз къыдохьэ!
Сэ унэм сыкъилъэтыкIырт:
— ДэнэIэ? Дэнэ щыIэ? — жысIэурэ, Нахъуэ сыхуэжэрт. Езым Iэдакъэжьауэ ищIауэ аддэ жыжьэу маплъэ. Уэшх нэужьым уафэр зэщIолыдэ, серчэпс зыдагъэжэха абдж пIащIэм хуэдэу. Бынбагъуэ и щыгум бжьэхуц Iэрамэ закъуэщ къытенэжар. Удз цIынэмэр хьэуам хэз хъуащ.
Нахъуэ къызитыжыну жэуапым семыжьэу зыкъызогъатхъуэ. Ар къыскIэлъогуо, къыскIэлъожэ…
— КъэувыIэ, зо! СызылъэщIэгъэхьэ!..
Си ныбжьэгъум жиIэхэр фий макъыу фIэкI си тхьэкIумэм къэсыртэкъым. Жьы къасшэм си Iэпкълъэпкъым и налъэ псоми зригуэшати, къысщыхъурт хьэлъагъ лъэпкъ схэмылъыжу, хьэуам щыщ сыхъуауэ, абы сыщесу: «Уа, гъатхэ, сыту кIыхьу дызыпэбгъэплъа? Сыт гуфIэгъуэ къытхуэпхьыр уэ?!»
Хьэмым нэс зэ жьыIурыхьэгъуэкIэ сожэри, сыкъыщызэтоувыIэ. Абы хэту аддэ зы фIыцIагъэ къыщолъагъуэ. Ар къокIуатэ, щтэIэщтаблэуи зеплъыхь, зэзэмызи удзымкIэ йопхъух. Ауэрэ и макъри зэхэсх мэхъу. КъызгурымыIуэ бзэкIэ и щхьэ хуопсэлъэж, жиIэр дзапэ уэрэди хуэдэщ. Фэху бгъуфIэм къыкIуэцIрыкI фIыцIагъэр гъунэгъу къысхуохъу. «Ди Тхьэ… Аращ, Былызщ а къакIуэр… А макъыр зейр аращ. И уэрэд жыIэкIэмкIэ къэсщIэжын хуеящ. Сыту дахащэ а макъыр, жиIэм щыщу зы псалъэ закъуэ къызгурымыIуэми!..»
Былыз плъэгъуакъэ — гъатхэр къызэрысым шэч къыщIытепхьэжын щыIэкъым! ЩIымахуэ кIыхьыр зэрыблэкIыу, мыщэр и гъуэм къызэрикIым хуэдэу, ари къежьэрт лъапцIэу. Былыз гъэмахуи щIымахуи вакъэ зылъитIагъэртэкъым. ЗыгъэнщIи еши ищIэртэкъым абы, щIыIэми исыртэкъым.
И къуажэ къыдэкIырти, ди деж къызэрысу, уэздыгъей жыгым хуэдэу задэ и Iэпкълъэпкъыр къызэфIэщIэрт.
— Хьэлу гъэтэджа, хьэлу гъэтэджа къызэфт, — лъаIуэрт.
Былыз ди хьэблэм къызэрыдыхьэу, си анэшхуэм хьэкур игъэплъырт. Iэнлъэшхуэм ихуэ къудейуэ тхьэв ипщырти, хьэлухэр дэпым пэридзэрт. Хьэлу жьэрымэ IэфIым занщIэу хьэблэ псор зэщIищтэрт. Былыз зыр зым кIэлъигъакIуэу хьэлу пщтырыр идырырт. ДгъэщIагъуэу деплъырт и Iи и жьи зэримысым.
Былыз узи зыхищIэртэкъым.
ИтIанэ заулкIэ жьы зыжьэдишэрти: «Шхупс!» — жиIэрт. Апхуэдэу ирифыр зыхуэдизри зыми къилъытэфынутэкъым. ИужькIэ езым фIэкI нэгъуэщI зыми къыгурымыIуэ уэрэдыр къыхидзэрт. Ауэрэ жыг щIагъым щIэгъуэлъхьэнти, жеинт.
Мэ къыкIэрихым гъунэгъуу уригъэкIуалIэртэкъым. Хьэхэр къепщIэкIауэ ебэнт, ауэ зыри бгъэдыхьэфыртэкъым, езыми ахэр зыуи къридзэртэкъым…
Хьэмым сызэрынэсу щIым зыхэздзащ. Сыщылъщ си гущIыIур дэгъэзеяуэ, зызогъэпсэхуж. Уафэгур жыг щхъуантIэм ещхьт. Бынбагъуэ и щыгу ита бжьэхуц Iэрамэ цIыкIур, езым хуэдэ нэгъуэщI зыбжанэ гъусэ ищIри, къуажэмкIэ къэкIуэтат. Нэхъ гъунэгъу къэхъухуи абы и фэр гъуабжафэ-фIыцIафэу ихъуэжырт.
Си щхьэр щIым теслъхьащ, сыдэIуащ. Макъ зэхуэмыдэ мыинхэр къыхэIукIырт абы. Зы хъумпIэцIэджи ирижащ си напэм, ауэ ездзыхакъым.
Нахъуэ бауэбапщэу къэсащ. И щхьэ упсагъащIэм бахъэр щхьэщытт, и джанэр и щIыфэм пщIэнтIэпсым кIэришхэжат. ЛъапцIэт.
— Дэнэ иджыри къэс уздэщыIар?
Жэуап къызитыжакъым. Ауэ деж зыкъыщригъэхуэхри, жьыр куууэ жьэдишащ:
— Сэри шазымэ сиIатэмэ, псынщIэу сыкъэжэнт.
— Шыхэм шазымэ яIэ?..
— Я налхэр-щэ?
Ди псалъэмакъыр Былыз и макъым зэпиудащ. ЩIым зыхэтIубэри дыдаIуэу щIэддзащ. Iэуэлъауэр гъунэгъу къэхъуат. ИтIанэ къуакIэм зыкъыщызыIэта Былыз и щхьэ пцIанэр къэтлъэгъуащ. ПыIэ папщIэу иIыгъ хъыдан тIэкIумкIэ и щхьэфэр щIэх-щIэхыурэ кърилъэщIэхырт. Абы зыкъедмыгъэлъагъуну быргуэ-быргуэжьым и къуагъ зыкъуэддзащ. Былыз гъунэгъу къызэрытхуэхъуу ди тхьэ къызэрихькIэ дыкIийуэ дыкъыкъуэцIэфтащ.
— «Ааа-ууу!» — жиIэу къыхэкIиикIри, Былыз и пIэм идиихьащ. И нэхэр шынэм къыщихуат. И жьэ ущIауэ къэнар зэрыудзыфабзэмкIэ къапщIэрт удз зэришхар. И щхьэр и IитIымкIэ фIиубыдыкIыжри, Былыз щIэпхъуащ. Дэри IэбжьыбкIэ тIыгъ мывэкIэщхъыр кIэлъыдутIыпщащ. Ди мывэхэр лъэмыIэсыж щыхъум, и щхьэр иутIыпщыжри, и уэрэдри къыхидзэжащ икIи, а зэрыхьэмкIэм хуэ-дэурэ, ди къуажэмкIэ иунэтIащ.
Дэри гухэхъуэу дыдыхьэшхыу щIым зыхэддзэжащ. Пшэхэри къакIуэри ди щхьэщыгу дыдэм деж къыщыувыIащ.
— Уэшх къешхынущ иджыри, — жиIащ Нахъуэ.
— СыткIэ пщIэрэ?
— Бынбагъуэ и щхьэр къеумэзэхащ.
Абы хэту уафэм зы мафIэ бзий ирижащ, макъ дэгуи къыкIэлъы-кIуащ. Хьэмым адэ-мыдэкIэ къыщыхэпIиикI къэрэкъурэ гъуахэр зэщIэскъыскъащ, хьэуар нэхъ щIыIэтыIэ къызэрыхъуари зыхэсщIащ. удз цIынэ къыхэжагъащIэр къисчри, сепэмурэ:
— Къешхмэ, кърырешх, — жысIащ.
— ДыуцIынынщ.
— ДыуцIынмэ, нэхъ ин дыхъункъэ. Дрырехъу ин!
Асыхьэтым дунейр къэлыдри щыблэр уащ. Дыкъащтэри, тIури абы дыкъыдыщылъэтащ.
— ДыщIэгъапхъуэ! Къуажэм дынэсыжыфынкIи хъунщ…
— Дынэсыжыфынукъым. Уэшхыр теужыху дегъажьэ.
Уафэр шынагъуэу аргуэру зэ къачэри, уэшхыр кърикIутэхыу хуежьащ. Дэ кхъужьей жыгыжьым и лъабжьэм дыщIэпкIащ. Уэшхым кIыхь зригъэщIакъым, и къежьэкIам хуэдэу, псынщIэуи теужащ. Дэри, ди джанэ псыфхэр ткъузыжурэ, зыкIи зи сэбэп къыдэмыкIа кхъужьеижь пцIанэм и щIагъ дыкъыщIэкIыжащ.
Дунейр дахащэт. Пшэхэр тщхьэщыкIри, дыгъэри къыщIэкIыжат. Аддэ, Таурэс и щыгум къыщежьэрэ Бынбагъуэ деж щиухыжу, уафэм лэгъупыкъу къыщищIат.
— Нахъуэ, — зыхуэзгъэзащ си ныбжьэгъум, — лэгъупыкъум нэс дыгъажэ!
— Сыт щхьэкIэ?
— Лэгъупыкъум и щIагъ хэт щIэкIми, жэнэтым макIуэ.
— Хэт жызыIар?
— Сянэшхуэм.
Нахъуэ тIэкIурэ гупсысащ, и джанэ псыфыр фIэмыфI-фIэмыфIыурэ зыщитIэгъэжурэ. И Iупэхэр ущхъуэнтIат, и дзэхэр фIызэтеуэрт.
— Жэнэтым шазымэ щыIэ хабзэ?
— ЩымыIэу хъун?! МелыIычхэм сыт ялъыгъыу уи гугъэр?
— Тхьэм дэри шазымэ къыдитыну жыпIэрэ?
— Къыдимыту хъун?!
— НтIэ, къамэ? Дыжьын къамэ?
— Ари къыдитынщ.
— ИтIанэ шы. Адыгэш.
— Жэнэтым щыIэ шы къомым я лей щхьэ улъыхъуэрэ? Абы щыIэ шыхэм дамэ ятету жаIэ.
— ЩIыбогъатхъэ иджы…
— ПцIы супсмэ, сянэшхуэр ирелIэ!
— ЗыкъэIэт-тIэ абы щыгъуэ.
Дызэбгъурыувэри, лэгъупыкъум дыхудэплъеящ. ИтIанэ Нахъуэ бжэн щIидзащ:
— Зы, тIу, щы!..
УафэхъуэпскIым хуэдэу зитчауэ дожэ, дожэ… лэгъупыкъур IуокIуэт. Лъэпэдхэмрэ шазымэмрэ си блэгущIэм щIэлъщи, гугъу срагъэхь. Ди тхыцIэм бахъэ къыхеху, иджыпсту лъы къыщиудынущ жыпIэну ди пэбзийр мэбжьыбжь. ДыкъызэрылъыщIыхьам гу лъыдмытэжу Былыз къыблэттхъуащ, езыр шынэри зыщIидзащ. Къуажэм дыкъыдэлъэдэжащ, ауэ лэгъупыкъум дылъэщIыхьэфакъым. УнэмкIэ дымыгъэшу хьэщпакъ лъабжьэм къыщIэна мэкъум зыхэддзащ. Дыбэуэжыфыртэкъым икIи зыдгъэхъеижыфыртэкъым. Моуэ тIэкIу доупщIыIуж щыжытIэ дыдэм, Былыз къэсри зыкъридзыхащ:
— Хьэлу, — жиIащ. — Хьэлу къызэфт!
ЕрагъкIэ сыкъызэфIэтIысхьэри, унэмкIэ сыджащ:
— Хьэлу къэфхь, Былыз къэсащ!
Анэшхуэр бжэ блыпкъым къиувэри хьэщпакъымкIэ къэплъащ:
— Сыт къэхъуар?
— Былыз, зо, Былыз къэкIуащ.
Нанэ и пщэр хишурэ, уафэр къипэмыхь хуэдэ зищIащ, итIанэ къыпыгуфIыкIащ.
— Аращ, Былызщ. Былыз къэкIуащ. АтIэ гъатхэр къэсащ жыпIэркъэ! ЩIымахуэр ежьэжащ жыпIэркъэ!
ПщэфIапIэмкIэ зигъазэри сянэм еджащ:
— Iэсей, щIэхыу хьэкур гъэплъ! Былыз ди бжэм къыIухьащ, Тхьэм и хьэщIэ лъапIэ къытхуэкIуащ. Iэсей, а, Iэсей! Гъатхэр къэсащ, дунеищIэ къэсащ!..
ЗэзыдзэкIар ТIЫМЫЖЬ Хьэмыщэщ.
Езыр хэтхэ ящыщ?
Сэ сышу щхьэмыгъазэ гуащIэщ,
Илъэс миниплI гъуэгуанэ
къыщыскIуащ дунейм,
Си Iэпкълъэпкъри быдэщ
гъущIу,
Си дамитIыр хуэдэщ жыгейм.
Cэращ зыщыгугъыжыр гугъэр,
СытекIуэфащи кIыфIыгъэм.
Къысхалъхьащ я къарур
псышхуэхэм, Iуащхьэхэм,
Къатесхри тхьэхэм мафIэр,
Ахэри сэщхь хъуащ,
яфIэмыфIми.
БлэкIами, нобэми, пщэдейми
Холъагъуэр сэ си нэпкъыжьэ.
Си тхыдэр жыжьэ къыщожьэ:
Си зы Iыхьэр хьетщ,
Адрейр хьэтщ.
Сэ сщIэтщ
Хьэтушили, Мидас пщышхуэм,
Нефертити сымэ ялъ.
Зыр си анэшу,
Адрейр адэшу,
Ещанэр си шыпхъуу
ЛIэщIыгъуэ Iэджэ хъуауэ
сыкъохъур.
Сэ Дыгъэм сримыкъуэ, сэ езыр
Дыгъэу срокъур.
Си зы Iыхьэр Мысырщ,
Фриджыщ — етIуанэр,
Си Iыхьлыхэщ Вавилон,
Урымыр, Византиер,
Алманыр.
Сэ сы-Европэщ, сы-Анадолэщ,
Сы-Азиещ сэ, сы-Кавказщ,
Сы-Прометейщ,
Срибынщ Сэтэней,
Сы-Спартакщ.
Сыдыгъэмыхъуэщи,
ИкIи сыдыгъафIэщ,
Сы-КъуэкIыпIэщ,
Сэ сы-КъухьэпIэщ.
Си адэшхуэр Iэдэмщ,
Хьэуащ си анэшхуэр.
ТIури зэгъусэу зы мыIэрысэ
Щедзакъэм, жэнэтым
Кърахуащ, ирамыгъэсу.
Торэтми, Инджылми,
КъурIэнми
Къахэбгъуэтэнущ си тхыдэр.
«Ахэр уи фарзщи пщIэну,
Еджэ!» — жиIащ Тхьэм быдэу.
Сэращ Голиаф пэува
Даутыр,
Хьисэу, къыщалъхуар
Назаретым.
Си тхыдэм имыIэу кIэух,
Жорыр пщэм дэлъу бгым
дызох.
Сэ срикъуэщ зэманым,
Мажусийми я сыным
Хуизыудар сэращ и
къурыкъур…
«Езыр хэтхэ ящыщ?» — жыпIэмэ,
Ипсыхь защIэу зэманым
си куэпкъыр,
СыкъыхэкIащ адыгэ лъэпкъым.
ЗэзыдзэкIар УЭРЭЗЕЙ Афликщ.
