Къэралыр къызэрыунэхуар
КъызэрыщIэкIымкIэ, Украинэр бзыхьэхуэ-бзыхьэхуэу зэпыгъэува хъуа къэралу къокIуэкI. Зы щIыпIэ и деж къыщылалэмэ, сыт зыхуэкIуэнур?
А къэралым инфраструктэрэмкIэ и министр Омелян Владимир жиIащ Кърымымрэ Донбассымрэ я мызакъуэу, Псыжь (Кубань) и Iэгъуэблагъэри зыIэригъэхьэжыну Киев Iэмал иIэу. Ар телъыджэ дыдэщ. ИкIи ягу къэдгъэкIыжын хуейщ езы Украинэр бзыхьэхуэ-бзыхьэхуэу зэрызэхэувар. Мыбдеж дэ тегъэщIапIэ щыдощI ди еджагъэшхуэ, тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор Назаров Олег и мызакъуэу, Киев щыщ щIэныгъэлIми — Украинэм АрхеологиемкIэ и институтым и Iэтащхьэ Толочкэ Пётр — и Iуэху еплъыкIэри.
Дэнэ къыщежьар?
— Порошенкэ Пётр жиIащ Украинэр джыназ Владимир Красное Солнышко къызэригъэпэщауэ.
Толочкэ: — СызэрегупсысымкIэ, Пётр тхыдэм фIыуэ щыгъуазэкъым. Владимир 1015 гъэм лIащ, Украинэр къыщыунэхуар илъэс 600 дэкIа иужьщ. Абы щыгъуэ ар къэралуи щыттэкъым. КъуэкIыпIэ славянхэм ящыщу зыми ищIакъым илъэсищэ зыбжанэ дэкIмэ, ахэр лъэпкъ щхьэхуэхэурэ зэкIэщIэкIыну: зыр урысу, етIуанэр украину, ещанэр белорусу.
Назаров: — Хмельницкий Богдан 1654 гъэм Урысейм зэгурыIуэныгъэ къызэрырищIылIар Запорожье Дзэм и цIэкIэщ, армыхъумэ Украинэм къыбгъэдэкIыукъым. ЕпщыкIубланэ лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэращ полякхэм езыхэм я къуэкIыпIэ лъэныкъуэмкIэ щыпсэухэм «окраина»-кIэ еджэн щыщIадзар. ИужькIэ абы къытехъукIащ «Украина» псалъэр.
— Хмельницкий Богдан и зэманым Украинэр Урысейм къыщыхыхьам сыт хуэдэ гъунапкъэхэр иIэт?
Толочкэ: — Абы щыгъуэм Урысеймрэ Малороссиемрэ зэхуэдэ хуитыныгъэ яIэу зэгухьакъым. Украинэр империем хэт автономие хъуат. Украинэ щIыналъэр Днепр и сэмэгурабгъум къыщыс область цIыкIу зыбжанэу зэхэтт. ИжьырабгъумкIи щыIэт Черкасскэ, Волынскэ областхэри, ауэ абы щытепщэр полякхэрт.
Назаров: — Запорожье Дзэр Урысейм хыхьэну арэзы техъуа Переяславль радэм и унафэр ягу ирихьакъым полякхэм. Урысхэмрэ Польшэмрэ аргуэру зэпэщIэувэн хуей хъуащ. Зауэр иухащ, зэрыхьзэрий зэманым щыгъуэ Мэзкуу къэралыгъуэм фIэкIуэдауэ щыта Смоленск, Чернигов, Дорогобуж къалэхэр зыIэригъэхьэжауэ. Польшэмрэ Мэзкуу къэралыгъуэмрэ я гъунапкъэр Днепр псымкIэ зэпагъэщхьэхукIащ, Киев и гугъуи ящIащ. Лъэныкъуэхэр зэгурыIуащ, илъэситIкIэ ар Москва и унафэм щIэтыну, итIанэ Польшэм иратыну. АрщхьэкIэ, Киев къызыхуигъэнэн папщIэ, Мэзкуу а къэралым иритащ дыщэ сом мини 146-рэ.
— А зэманым а щIыналъэхэм сытыт зэреджэр?
Толочкэ: — Гетманщинэр ягъэкIуэдыжыным ипэкIэ а щIыналъэм «Малороссия»-кIэ еджэрт. АрщхьэкIэ, Мазепэ къепцIыжа иужь, Пётр Езанэм ар идэжакъым. Екатеринэ ЕтIуанэм а цIэр къигъэщIэрэщIэжащ езым и пIур (и къан) Разумовскэм и хьэтыркIэ. АрщхьэкIэ, 1764 гъэм аргуэру а щIыналъэм игу ебгъэжащ. Арати, Малороссиер Урысейм къыхэнащ губерниехэм ящыщ зыуэ.
— КъызэрыщIэкIымкIэ, Украинэм и щIыналъэр нэхъ ин хъуащ урыс пащтыхьхэм абыхэм хуащIа тыгъэхэм я фIыгъэкIэ?
Назаров: — Иджыщ апхуэдэу жыпIэ щыхъунур. Урыс пащтыхьхэм къалъытэрт ардыдэмкIэ езыхэм я къэралым и щIыналъэм зрагъэубгъуу. Сыбырыр, Уралыр, Малороссиер яIэт. Украинэр къэралу щытакъым.
— Екатеринэ ЕтIуанэм и зэманым Новороссиемрэ Кърымымрэ я щIыналъэхэр къазэуащ. Хэт ахэр нэхъапэм зейуэ щытар? Сыт Украинэм щIыхыхьар?
Толочкэ: — Зейуэ щытар Кърым хъаныгъуэмрэ Нэгъуей ордамрэщ. Кърымымрэ хы ФIыцIэм и Iуфэмрэ Урысейм къизэуа иужькIэ абы Iэпхъуащ Украинэм щыпсэуа цIыхухэри.
— Хэт езы Украинэр къэзыгупсысар?
Назаров: — 1917 гъэм екIуэкIа Февраль революцэм и ужькIэ Урысейр мазэ зыбжанэкIэ унафэншэу щытащ. Дэнэ щIыпIи властым щыщIэбэнырт. А псоми Петроград нэсу кIэлъыплъыфыртэкъым. Киеви къыщызэрагъэпэщащ Радэ нэхъыщхьэ. ЯпэщIыкIэ ар зыщIэлъэIуар автономие къудей иратынырт. ИужькIэ Киев, «Малороссия»-р ямыдэу, къыщагъэсэбэпу хуежьащ «Украина» псалъэр. Украин националистхэр кIуэ пэтми хъийм икIырт, щIы нэхъыбэ иратыну къагъэуву. Абы щыгъуэми, пIалъэкIэ ягъэува правительствэр нэхъ лъэрымыхь хъурт. ЩытыкIэр зэтеуващ 1918 гъэм: Киев щыжаIащ Украин цIыхубэ республикэ къызэрыунэхуар.
— Хэт абы щыгъуэ Донецк, Луганск областхэр зейуэ щытар?
Толочкэ: — СССР-р къыщызэрагъэпэщым, Украинэр щIыналъэ щхьэхуэу щытын хуейуэ къалъытащ. Лениным мурад ищIащ а зэманым Урысейм щыща Донецко-Криворожскэ республикэри абы хигъэхьэну.
Назаров: — Ленинымрэ абы и блыгущIэтхэмрэ Украинэм Донбассым и промылшеннэ щIыналъэхэр иратащ. Украинэм щыпсэухэр мэкъумэшыщIэт, большевикхэм къалъытэрт мыбы пролетархэри щыIэн хуейуэ.
— КъызэрыщIэкIымкIэ, Лениным Украинэм и иджырей къуэкIыпIэмрэ и ипщэ лъэныкъуэмрэ яритащ. Сталиным Хэку зауэшхуэм щIидзэн ипэкIэ КъухьэпIэри яхущIигъуащ.
Толочкэ: — Аращ зэрыщытар. Молотовымрэ Риббентропрэ Iэ зытрадза зэгурыIуэныгъэм ипкъ иткIэ, дэ дыдей хъуащ Галициер. Ар сыт щыгъуи Киев Русым хэтащ. Зауэм и ужькIэ Хрущёвым Кърымри Украинэм хигъэхьащ. Мис апхуэдэу СССР-р лъэлъэжыхукIэ щыIащ иджыри къэс дэ дызыщыгъуазэ Украинэр.
— Хрущёвым Украинэм Кърымыр щритам щыгъуэ абы и гугъауэ къыщIэкIынкъым мыпхуэдэ къаугъэ къикIыну…
Толочкэ: — Хэт зыщIар Союзыр лъэлъэжыну? АрщхьэкIэ, Кърымым щыпсэухэр Урысейм хуэзэшырт. Iэмал къыкъуэкIа иужь, ахэр Урысейм еувэлIэжащ. Дэращ къуаншэр Кърымыр зэрыдгуэкIамкIэ. Дэ ар хыфIэддзащ.
— Сыт атIэ Беловежскэ мэзым щекIуэкIа зэIущIэм, СССР-м и унафэр щащIам, Ельциным Кърымыр Урысейм къыщIыхимыгъэхьэжар?
Назаров: — РСФСР-м и Президент хъуа иужькIэ, Ельциныр зэгупсысар и щхьэ Iуэхухэрт. Иджыри абы къыщхьэщытт илъагъу мыхъу Горбачёвыр. Шушкевичи Кравчуки зыщIэбэныр властырт. А щыми Iэмал ягъуэтащ езыхэм я къэралхэм унафэ щащIыну. Ельциным Кърымыр къыфIэIуэхуртэкъым.
— Сыт атIэ езыхэм я къэралыр ипэжыпIэ къызэзыгъэпэща Лениным и фэеплъхэр украинхэм щIакъутэр?
Толочкэ: — Иджы ди деж тхыдэр щIэрыщIэу къыщратхыкIыж. Мурадыр зыхуэгъэзар зыщ — Урысейм пыкIыу Европэм зыхагъэзэгъэнырщ. Националистхэм тетыгъуэр яIэщIыхьащ. Абыхэм украинхэр урысхэм зыкIи япымыщIауэ жаIэ.
Назаров: — Украин политикхэр фIыщIэмыщIщ. Совет Союзым и щIэину абыхэм къалъысащ и лъэщагъкIэ Германием пэхъуну къэрал. АрщхьэкIэ иужьрей зэманым зэхадыгъуэж, зэтракъутэ. Брежневым и лъэхъэнэми Украинэр фIыуэ псэууэ щытащ. Иджы тепщэгъуэр зыIэщIыхьахэм апхуэдэ гукъэкIыжхэр я тэмакъым къупщхьэу тонэ.
— АтIэ Украинэм и къэралыгъуэр фIэкIуэдмэ, хэт абы и щIыналъэм щхьэкIэ ныкъуэкъуэнур?
Назаров: — Украинэм гъунапкъэ зыхуиIэ къэрал псори: Польшэр, Венгриер, Румыниер. Дэри ди Iыхьэ хэлъщ. АрщхьэкIэ, езы Украинэр къызэтенэжмэ нэхъыфIщ.
ГОЛОВАНОВ Роман.
«Комсомольская правда»
