
Къаншыуей (Курп Ищхъэрэ) къуажэм къыдэкIауэ зауэ IэнатIэм Iухьат цIыху 348-рэ. Абыхэм ящыщу 278-м я щхьэр ягъэтIылъащ, лъахэм и щхьэхуитыныгъэм щIэбэну. Зи унэ къэзыгъэзэжар цIыху 70 къудейрщ.
ЛIыгъэ зэрахьэу Хэку зауэшхуэм хэта къаншыуейдэсхэм ящыщу 18-р офицерт. Апхуэдэу я цIэ къиIуапхъэщ батальоным и командир, капитан, Бэракъ Плъыжь, Вагъуэ Плъыжь орденхэр зыхуагъэфэща Губыр Назиррэ Вагъуэ Плъыжь орденыр, Ленин орденыр зрата Дудар Хьэжпагуэрэ (Константин). Зи хэку зыхъумэжа нэгъуэщI куэдми къыхуагъэфэщащ «Хэку зауэшхуэм лIыгъэ зэрыщызэрихьам папщIэ» медалыр. Зыми ящыгъупщэркъым Курп лъагапIэхэм я Iэгъуэблагъэм щекIуэкIа зауэри. Абы щыгъуэм бийм и топышэм къуажэдэс 24-рэ иукIат, и нэхъыбапIэр сабийрэ лIыжьу…
ЛIыфI унагъуэфI хуэщщ
Зи гугъу фхуэтщIыну лIыхъужьыр къытхэтыжкъым. ЗэкъуэшитIрэ зэшыпхъуищрэ хъу мэкъумэшыщIэ унагъуэм къыхэкIат КIэрашэ Хьэжпагуэ Мурид и къуэр. Зи адэр пасэу зыфIэкIуэда бынунагъуэшхуэм я гуащIэр я гъащIэу къэтэджырт. Даухъан быным я нэхъыжьт, абы Хьэзритрэ Хьэтхъанрэ якIэлъыкIуэрт, Хьэжпагуэ еплIа-нэ бынт, я шыпхъу нэхъыщIэ дыдэр Лиуэзат. Дэтхэнэ къуажэдэсми хуэдэу, абыхэм щIы зэрахьэу, Iэщ зэрахуэу псэурт. IэщIыб ящIыртэкъым еджэнри.
Хьэжпагуэ и хъэтI дахэр, къабзэу тхэуэ зэрыщытар, уеблэмэ ноби къыщIэхъуа и быным ящIэж. Хьэжпагуэ курыт еджапIэм и классиблыр къиухат, щIэныгъэм и гур хузэIухати, нэхъыбэжи зригъэхъулIэнкIи хъунт, зауэр гъуэжькуийуэ къыкъуэмыуамэ.
1942 гъэм бийр Кавказым пэгъунэгъу дыдэ къэхъуат. Арати, зи ныбжьыр илъэс 18 ирикъуа КIэрашэ Хьэжпагуэ, адрей щIалэ хахуэхэми хуэдэу, зауэм дэкIащ. Ар занщIэу 211-нэ фочауэ полкым хагъэхьащ икIи зы мазэ хуэдэкIэ ягъэса рядовой КIэрашэр топгъауэ мэхъу. Япэу бийм щыпэщIэувар Краснодар щIыналъэм хыхьэ Усть-Лабинск дежщ. Илъэс дэкIауэ, а щIыпIэ дыдэр щхьэхуит къыщащIыжми Хьэжпагуэ лIыгъэ къигъэлъэгъуащ, 85-нэ гвардие фочауэ дзэм хэту.
1943 гъэм и жэпуэгъуэм ар уIэгъэ хъуащ. МазитIым и кIуэцIкIэ и узыншагъэр зэфIигъэувэжа нэужь, зауэлIыр 189-нэ фочауэ полкым хыхьащ, итIанэ 431-нэ батальон щхьэхуэм ираджащ. Иужьрейм хэту 1945 гъэм и гъатхэпэ пщIондэ ар зэрыпхъуакIуэхэм япэщIэтащ. А гъатхэпэм щегъэжьауэ Хэку зауэшхуэр иухыхункIэ Хьэжпагуэ топгъауэ Iэзэу 149-нэ, иужькIэ 244-нэ гвардие фочауэ гупхэм хэтащ.
КIэрашэ Хьэжпагуэ и зауэ гъуэгуанэм щытепсэлъыхьыж тхылъхэм къахощ лIыгъэ хэлъу абы щIы, губгъуэ, псы мымащIэ зэрызэпичар. Усть-Лабинскым къыщыщIэдзауэ Берлин нэс кIуэрт а гъуэгуанэр. Хьэжпагуэ яхэтащ Белоруссиер, Польшэр, абы и щыхьэр Варшавэ щхьэхуит къэзыщIыжахэм. Апхуэдэуи Одер псым зэпрыкIащ. И лIыгъэм папщIэ КIэрашэм къыхуагъэфэщащ Хэку зауэ орденым и етIуанэ нагъыщэр, «ЗауэлIым и щIыхь» орденым и ещанэ нагъыщэр, «Берлин къызэращтам папщIэ», «Германием зэрытекIуам папщIэ» медалхэр.
Зауэм къикIыжа Хьэжпагуэ зигъэпсэхунуи хущIыхьакъым. ЯпэщIыкIэ КIэрашэр «Гъубжэрэ Уадэрэ» колхозым хэтащ, итIанэ «Курп» совхозым щы-лэжьащ. Жылэдэс нэ-хъыжьхэм зэрыжаIэжымкIэ, Хьэжпагуэ и лэжьыгъэ къалэным къыдэкIуэу, унагъуэ нэхъ хуэмыщIахэм, зи адэ зыщхьэщымытыж бынунэхэм хузэфIэкIымкIэ защIигъэкъуащ: ар гъавэ ирехъу, пхъэщхьэмыщхьэу щрырет. Пхъэщхьэмыщхьэ хадэр абы езым иIэт, и псэм щыщ хуэдэ, егугъуу зэрихьэрт. МыIэрысэ, кхъужьIэрысэ, пхъэгулъ — сыт хуэдэ пхъэщхьэмыщхьэ лIэужьыгъуи абы кърихьэлIэжырт.
КIэрашэм унагъуэ щищIар 1948 гъэрщ. Абы щхьэгъусэ хуэхъуат гъунэгъу къуажэм, Курп Ипщэм, щыщ Срыхъу Бабыцэ. Пэжыгъэрэ хабзэкIэ зэгурыIуэу зэбгъэдэта зэщхьэгъусэхэм быних зэдапIащ (Рае, Лиуан, Венерэ, Наталье, Аня, Жаннэ сымэ).
Быным я нэхъыжь Рае игу къегъэкIыж: «Зауэ нэужьыр, дауи, гугъут, хьэлъэт, щIэрыщIэу гъащIэр зэтеублэжын хуейт. ЩIэныгъэрылажьэ Iэзэ куэд а зэманым ди цIыхубэм къахэкIыну щытами, зэрыпсэуным нэхъ егупсысын хуей хъуат. Нэхъыжьхэм ящIэж псэуныгъэм теухуауэ колхоз-совхозхэм а зэманым мыхьэнэуэ яIар. ИтIани, ди адэм и гур щIэныгъэм хуэкъабзэти, емрэ фIымрэ зэхэтщIыкIыу быныр дызэрыхъуу ди тхьэкIумэм зэи иригъэкIакъым еджэным сэбэпу пылъымрэ хабзэм тетын зэрыхуеймрэ. «Феджэ. ЩIэныгъэр акъылыфIагъым и нэщэнэщ. ИпэкIэ укIуэтэн щхьэкIэ, абы Iэмал имыIэу ухуейщ», — жиIэрт абы зэпымыууэ. Езыр икъукIэ гурыхуэт, куэдым ухуиущиифырт, и гупсысэр занщIэу хуэкIуэрт Iуэхур зэрыщытын хуейм. НэгъуэщI зы хьэлыфIми абы дыхуигъэ- сащ: ар зи гуащIэкIэ лэжьэж цIыхум гъэпцIагъэкIэ лей епх зэрымыхъунурщ».
Адыгэ унагъуэ дахэм нэхъ хъуэпсэгъуэ щыIэу къыщIэкIынкъым. Гугъуехьи гузэвэгъуи зэгуэр ухэхуэнкIэ хъунщ, ауэ сытым дежи и напэр къабзэу, и щIыхьыр лъагэу абы къыхэкIыф унагъуэрщ фIыщIэр зыхуэфащэр.
ГъащIэм цIыхур игъэунэхуу аращ сэ къызэрызгурыIуэр, а гупсысэм ухуокIуэ унагъуэ щхьэхуэ гуэрхэм я дунейм щыгъуазэ зыщыпщIкIэ. КIэрашэ Хьэжпагуэ лъэкIащ езыр зытета гъуэгу захуэм и унагъуэр тришэну.
КЪАНЩАУЭ Мэлычыпхъу.
Фэеплъ
Си адэшхуэ
Хэку зауэшхуэм зи щIалэгъуэ дыдэу хэта, гугъуехь зи нэгу щIэкIахэм ящыщщ си адэшхуэри. А зэман шынагъуэм Багъэтыр Сэфарбий Дал и къуэм къигъэлъэгъуа лIыгъэмрэ хэлъа цIыхугъэмрэ нобэхэми яIуэтэж.
Сэфарбий 1921 гъэм Алъхъо жылэжьым къыщалъхуащ. И ныбжьыр илъэс 20-м иту Хэку зауэшхуэм щIидзащ икIи армэм къикIыжа къудейуэ, 1941 гъэм и мэкъуауэгъуэм, зауэм япэу дэкIахэм ящыщу IэнатIэ гугъум Iууващ. А IэнатIэм къалэн нэхъыщхьэу къигъэувырт псэе-мыблэжу Хэкумрэ абы и цIыхухэмрэ яхъумэныр.
Зауэ хуэIухуэщIэхэм щыхуагъасэ еджапIэ хэхар къиуха нэужь, сержант нэхъыщIэ цIэр иIэу си адэшхуэр 69-нэ гвардие топгъауэ полкым хагъэхьащ. Абы хэту Сэфарбий Кавказым къыщыщIэдзауэ Германием нэс кIуащ. «Связист-гвардеец хахуэ Багъэтыр Сэфарбий и къару емыблэжу лъахэмрэ цIыхумрэ ихъумащ, Новороссийск къалэр нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм къаIэщIэзыхыжахэм яхэтащ, Кърымми бийр изыхужахэм ар ящыщщ. Къэбгъэлъагъуэмэ, Багъэтырыр Украинэ псом кIуэцIрыкIащ», — Хэкум и хъумакIуэхэм ятеухуа зы тхылъым апхуэдэу итщ.
1944 гъэм и гъэмахуэм Украинэ фронтым и япэ дзэр Польшэм и гъунапкъэм Iухьэри, Сандомир къалэм и гъунэгъу Вислэ псыежэхым зэпрыкIауэ щытащ. Бийм щебгъэрыкIуа Львов-Сандомир щIыпIэм щекIуэкIа зэхэуэ гуащIэм хэтащ си адэшхуэр. Польшэр хуит къащIыжащ, нэмыцэр Германием нэс яхужащ.
Тхыгъэ зэхуэмыдэхэм, цIыхухэм я гукъэкIыжхэм къазэрыхэщщи, Сэфарбий зауэлI къэмылэнджэжу щытащ. ЛIыхъужьыгъэ хэлъу Хэкур зэрихъумам и щыхьэту, абы дамыгъэ лъапIэхэр къратащ: Вагъуэ Плъыжь орденыр, «ЛIыхъужьыгъэм папщIэ», «Кавказыр зэрихъумам папщIэ», «1941 — 1945 гъэхэм екIуэкIа Хэку зауэшхуэм ди къэралыр Германием зэрыщытекIуам папщIэ» медалхэр.
1945 гъэм Сэфарбий дзэм къыхэкIыжри, къыщалъхуа щIыналъэм къэкIуэжащ. Зауэ нэужьым къэIэтыжын хуей хъуа жылэ зэтекъутам ар етIысэх имыIэу телэжьащ. Тынштэкъым а зэманым къуажэ советым и унафэщIу улэжьэну, арщхьэкIэ зауэм жыру ипсыхьа цIыхур а къалэн мытыншым пэлъэщащ.
Багъэтыр Марие (си адэшхуэм и нысэ) игу къегъэкIыж: «Сэфарбий Къаншыуей къуажэм и советым и унафэщIу щыщытам цIыхухэм ящIэнрэ ялэжьынрэ ягъуэту, зэпэщу псэуащ. ЦIыхуитI зэщыхьами, унагъуэм къаугъэ къихъуами зэкIуалIэр Сэфарбийт, сыт хуэдэ Iуэхуми абы хэкIыпIэ нэхъыфI къыхуигъуэтыфырти. «Зэ, умыпIащIэ, пщэдей езыхэр зэгурыIуэжынущ», — жиIэрти, зэбгрыжыжыну хьэзыр унагъуэр хуэмурэ зэтриубыдэжырт. Ар цIыху щабэт, дунейм теттэкъым абы уи жагъуэ зэрищIын. Ухуеблэгъамэ, шэнтым уимыгъэтIысу езым узыбгъэдигъэтIысхьэнти, ныбжьэгъуфIым хуэдэу гу зэIухакIэ къопсэлъэнт. Къуажэ советым и унафэщI гумызагъэм зы цIыхуми лей къытригъэхьакъым, сыт хуэдэ хьэлэбэлыкъ хэмыхуами, езым и деж щызэтриуIэфIэжырт. Жылэм зэпымыууэ Iуэхутхьэбзэ яхуищIэу, тхьэмыщкIэм защIигъакъуэу псэуащ, «Багъэтыр Сэфарбий къуажэ советым щытета зэманым къигъэзэжарэт!», — жызыIэр ноби куэду щыIэщ. И бын гъэсэкIэу щытар-щэ! Ар псалъэ хуэныкъуэтэкъым, и нэгум къищ къудеймкIэ сабийм гурыIуэфырт. ЦIыхум пщIэ хуищIырт, хэт щхьэкIи гугъу зригъэхьырт. Аращ нобэми ягу щIимыхур. Апхуэдэхэр нэхъыбарэт!»
Сэфарбий «Курп» совхозым и парт комитетым и унафэщIуи илъэс зыбжанэкIэ лэжьащ. Зауэм къыщыхуагъэфэща медалхэм къахэхъуащ и гуащIэдэ-кIым къыпэкIуа нагъыщэхэри. Абыхэм ящыщщ «ЩIыхьым и Дамыгъэ» орденымрэ медалитIрэ.
Си адэшхуэмрэ и щхьэгъусэ Къарэжь Марусэрэ (КIэмытIэ ипхъу) я унагъуэ дахэм быныфIи къихъуащ. ЩIэныгъэрэ цIыхугъэ лъагэкIэрэ абыхэм гъащIэм хагъэхьащ хъыджэбзитIрэ (Заремэрэ Розэрэ) щIалищрэ (Мышэ, Артур — си адэр, Тимур). Псори унагъуэ хъуауэ Сэфарбий имылъэгъуами, жылэдэсхэм зэрыжаIэмкIэ, абы езым хэлъа хабзэмрэ гъэсэныгъэмрэ и щIэблэм яхэпща хъуащ.
Си адэшхуэм къигъэщIар мащIэ дыдэт, илъэс 56-рэщ. АрщхьэкIэ абы и пэжыгъэмрэ цIыхум хуищIа нэмысымрэ ноби псэущ. Езыр зэрызмылъэгъуар сигу къоуэ…
БАГЪЭТЫР Луизэ.
Хэкум и хъумакIуэ
Кхъуэхъужь Адэлджэрий Сосрыкъуэ и къуэр 1918 гъэм Алъхъо (иджы Курп Ищхъэрэ) къуажэм къыщалъхуащ. Тырныауз къалэм дэта рудникым щылэжьэну ар кIуат, ауэ 1941 гъэм и бадзэуэгъуэм сэлэт шинелыр щитIэгъэн хуей хъуащ.
Нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм япэщIэту, Адэлджэрий зауэм и кIыхьагъкIэ пхыкIащ — Кавказ Ищхъэрэм къыщыщIэдзауэ Германием нэсыхукIэ. Миномётчикхэм я школ хэхар къиуха нэужь, ар хагъэхьат 833-нэ фочауэ гупым и миномёт батареем икIи Кавказ Ищхъэрэр, Краснодар щIыналъэр, Новороссийск къалэр хуит къэзыщIыжахэм яхэтащ. 1943 гъэм и накъыгъэм Кхъуэхъужьыр уIэгъэ етIуанэу хъуащ. Сымаджэщым зыщигъэхъужа нэужь, ар 18-нэ армэм и 166-нэ фочауэ гупым хагъэхьэри, зауэр иухыхукIэ абы хэту зэуащ.
Адэлджэрий зауэ гъуэгуанэ кIыхь зэпичащ. Сержант нэхъыжь цIэр къыфIащауэ Адэлджэрий миномёт батареем и гуп унафэщIу ягъэуври, Кавказ Ищхъэрэмрэ Украинэмрэ къищынэмыщIа, Венгриер, Польшэр, Чехословакиер бийм къаIэщIэзыхыжахэм яхэтащ. Гвардеец-миномётчик Кхъуэхъужьыр бийм щезэуащ КъуэкIыпIэ Пруссиеми.
Хэку зауэшхуэм къикIыжа нэужь, лIыхъужьыр курыт школым илъэс къэс ирагъэблагъэурэ ныбжьыщIэхэм зауэм и гугъу яхуищIу, иущийуэ яхэтащ. Куэдрэ абы и нэгу къыщIэувэжащ Станичкэ жылэм (Новороссийск и Iэгъуэблагъэу) деж щекIуэкIа лъыгъажэр.
1943 гъэм и мазает, Адэлджэрий хагъэхьат Совет Союзым и ЛIыхъужь, майор Куников Цезарь и унафэм щIэт хы зауэлIхэм я гупым. Ахэр ебгъэрыкIуащ нэмыцэхэр щетIысэха псыежэх Iуфэм. АрщхьэкIэ бийм я топышэр мафIэу къателъалъэу хуежьащ зауэлIхэр зэрыс катерхэм — псы Iуфэм щитIысыкIыну Iэмал ямыгъуэту. Кхъуафэжьейхэр щыкъуейуэ зэбграгъэлъэлъырт. Апхуэдэ ебгъэрыкIуэныгъэхэм ящыщ зым ди зауэлIхэм, дауэ ямыщIми, яхузэфIэкIащ псы Iуфэм щитIысыкIыну. Сыхьэт зыбжанэкIэ ахэр бийм пэщIэтащ, къару нэхъыщхьэхэр къэсыху. МахуиблкIэ екIуэ-кIа а зэхэуэхэм сэлэт, офицер куэд хэкIуэдат, ауэ зыщагъэбыда щIыпIэр яхуэхъумат.
Киев хуит къыщащIыжми, нэгъуэщI зауэ куэдми хэ- тащ Адэлджэрий. Апхуэдэ зы махуэт нэмыцэ ирагъэкIуэтхэм Днепр зэпрыкIыу лъэмыжри къыщагъэуэжар. Фочышэр къызэрытрагъэлъалъэми къримыгъэкIуэту, ди зауэлIхэр псыежэхым кхъуафэжьейрэ пхъэзэфIэбдзэхэмкIэ зэпрыкIырт. Куэд абдеж щыхэкIуэдащ. Ауэ псым зэпрыкIыну зыхузэфIэкIа сэлэтхэр бийм хахуэу пэщIэтащ, къадэIэпыкъунухэр къэсыху.
1945 гъэм и гъатхэпэм Кёнигсберг къалэр къыщащтэм, Берлин километри 8-кIэ фIэкIа пэмыжыжьэу, Адэлджэрий уIэгъэ хьэлъэ хъуауэ щытащ икIи сымаджэщым щIэлъу ТекIуэныгъэр къызэрахьам и хъыбарыр къыIэрыхьащ. 1945 гъэм и гъэмахуэм ар зауэ IэнатIэм къыпэрыкIыжащ.
Сержант нэхъыжь Кхъуэхъужь Адэлджэрий и хахуагъэмрэ игъэлъэгъуа лIыгъэмрэ папщIэ къыхуагъэфэщащ Хэку зауэ орденым и япэ нагъыщэр, Вагъуэ Плъыжь орденыр, «И хахуагъэм папщIэ», «Варшавэ щхьэхуит къызэрищIыжам папщIэ», «Кавказыр зэрихъумам папщIэ», «Кёнигсберг къызэрищтам папщIэ», «Германием зэрытекIуам папщIэ» медалхэр.
Адэлджэрий и лъахэм къигъэзэжа нэужь, «Гъубжэрэ Уадэрэ» колхозымрэ «Курп» совхозымрэ IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм щыпэрытащ, быних ипIащ — щIалищрэ хъыджэбзищрэ.
Хэкум и хъумакIуэ хахуэ, лэжьыгъэм и ветеран Кхъуэхъужь Адэлджэрий 2005 гъэм дунейм ехыжащ.
АЛЪХЪО Дыжьын.
СыткIи щапхъэ
ФIэщмыхъу Iустырхъан 1912 гъэм Алъхъо (Курп Ищхъэрэ) къуажэм къыщалъхуащ, Налшык къалэм Лениным и цIэр зэрихьэу дэта еджапIэ цIыкIум (ЛУГ-м) щеджащ. Школ щхьэхуэр къиуха нэужь, Iустырхъан чекист хъуащ, ВКП (б)-м хыхьащ. Абы и гъащIэ псор триухуащ Хэкум и бийхэм япэщIэтыным.
Зауэр къэхъеящ. Iустырхъан щIэлъэIуат зауэм дагъэкIыну, ауэ къыхуадакъым. Армырми здэщыIэ щIыпIэм лэжьы-гъэр щыгъунэжт. Ауэ 1942 гъэм нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэр Кавказ къуршхэм къыщыблагъэм, ФIэщмыхъур армэм хагъэхьащ. Абы къыпэщылът жэуаплыныгъэ ин зыпылъ лэжьыгъэхэр, псом хуэмыдэу щэхурылажьэхэр къыщIэгъэщыным епхауэ.
409-нэ, 236-нэ фочауэ гупхэм я къудамэ хэха-хэм хэту, офицер тIасхъэщIэх ФIэщмыхъум и къалэнхэр ехъулIэныгъэ иIэу игъэзащIэрт. 1942 гъэм и гъэмахуэм Кавказ бгы лъапэм къыщыщIидзэри, ар зауэ IэнатIэм къыщыпэрыкIыжар Чехословакиемрэ Венгриемрэ пхыкIыу 1945 гъэм и накъыгъэм Австрием нэса и ужькIэщ. Бийм и тIасхъэщIэх мащIэ абы къиубыдар! ЛIыхъужьым и хахуагъэр игъэлъэпIащ хэкуми: Хэку зауэ орденым и етIуанэ нагъыщэр, Вагъуэ Плъыжьыр, «Зауэм къыщигъэлъэгъуа ехъулIэныгъэм папщIэ» медалищрэ «Германием зэрытекIуам папщIэ» зи фIэщыгъэмрэ.
Зауэм къикIыжа нэужь, ФIэщмыхъум Къэбэрдей-Балъкъэрым къигъэзэжащ, республикэм и КГБ-мрэ МВД-мрэ я IуэхущIапIэхэм къулыкъу лъагэхэр щиIыгъыу лэжьащ, полковник цIэр иIащ.
Хэку зауэшхуэм жыджэру хэта ФIэщмыхъу Iустырхъан пасэу дунейм ехыжащ, илъэс 50-м иту.
ТЭРЧОКЪУЭ НэфIыцIэ.
Будапешт папщIэ
КIэмпIарэ Хьэмыщэ Шухьиб и къуэр «Гъубжэрэ Уадэрэ» колхозым (Алъхъо жылэм щызэхэтащ) къыщызэIуаха япэ махуэм щегъэжьауэ хыхьат, егугъуу лажьэрт. Хэку зауэшхуэр къэхъейри, КIэмпIарэр, адрей цIыхухъу куэдми хуэдэу, и къэралыр ихъумэну дэкIащ.
147-нэ фочауэ полкым хэту Хьэмыщэ Одессэ деж зауэ IэнатIэм япэу щыIухьащ. УIэгъэ хъури, сымаджэщым щIэхуащ, иужькIэ и къулыкъум пищэжащ. 1942 гъэм лIыхъужьыр щызэуащ Краснодар щIыналъэм пэгъунэгъуу. 1944 гъэм гвардеец-пулемётчик КIэмпIарэр яхэтащ Украинэм хыхьэ къалэхэмрэ къуажэхэмрэ щхьэхуит къэзыщIыжахэм, щызэуащ Румыниеми.
147-нэ фочауэ полкым и гуащIэ хилъхьащ Венгриер зыубыда нэмыцэдзэр зэтекъутэным. КIэмпIарэри яхэтащ Венгрием и щыхьэрым дыхьахэм. 1945 гъэм и мазаем Будапешт щхьэхуит къащIыжу, Хьэмыщэ етIуанэу уIэгъэ хьэлъэ къащIащ икIи сымаджэщым щIэлъу ТекIуэныгъэр къызэрахьам и хъыбарыр абдеж щызэхихащ.
1945 гъэм и гъэмахуэм ар зауэм къикIыжащ. И хахуагъэм къыпэкIуэу, КIэмпIарэ Хьэмыщэ къра- тащ Хэку зауэ орденым и япэ нагъыщэу тIурэ «Германием зэрытекIуам папщIэ» медалымрэ.
Зауэ нэужьым Хьэмыщэ илъэс куэдкIэ губгъуэ лэжьакIуэ гупхэм я унафэщIу щытащ, Iэщ щагъэхъу фермэ иIыгъащ.
Берлин нэс
Дзэм къулыкъу щызыщIэну щIэхъуэпс щIалэ цIыкIухэм ящыщт Жылэхьэж Михаил Къасболэт и къуэри. Зэрыгугъауи, зыхуейм и Iэ тригъэхуат. Ярославль дэт лъэсыдзэ еджапIэр ехъулIэныгъэ иIэу къиухат.
1941 гъэм и дыгъэгъазэм лейтенант нэхъыщIэ Жылэхьэж Михаил япэ дыдэу зауэ IэнатIэм Москва къалэм деж щыIухьащ, 27-нэ фочауэ гупым яхэту. 1942 гъэм и мэлыжьыхьым Гжатск и Iэгъуэблагъэм уIэгъэ хьэлъэ щыхъуащ. Илъэс ныкъуэкIэ сымаджэщым щIэлъауэ, абы аргуэру игъэзэжащ лIыгъэ щIапIэм. Ар 39-нэ танк полкым и тIас-хъэщIэх взводым и унафэщIу ягъэуври, къалэн нэхъыщхьэ дыдэхэр игъэзащIэу зэуащ.
Лейтенант нэхъыщIэр хахуэу щызэуащ Нелидовэрэ Новосокольникхэмрэ я Iэгъуэблагъэм, Курск деж, апхуэдэуи ар яхэтащ Орёл, Елец, Белгород, Сумы, Киев къалэхэр щхьэхуит къэзыщIыжахэм. 1943 гъэм и дыгъэгъазэм Украинэм ар уIэгъэ щыхъуащ. ИужькIэ, Япэ Белорус фронтым и дзэхэм хэту, Польшэм зэрыпхъуакIуэхэр ирахужащ, Германием нэсри, абыи и лIыгъэ щигъэлъэгъуащ. Зауэр щиухым, Михаил 39-нэ танк полкым и тIасхъэ-щIэх ротэм и унафэщI хъуакIэт.
Зауэр иуха нэужь, Жылэхьэжыр Берлин и комендатурэм илъэсищкIэ щылэжьащ. 1949 гъэм и жэпуэгъуэм Дзэ Плъыжьым къыхэкIыжащ. Совет Союзыр зэрихъумам папщIэ абы къыхуагъэфэщащ Хэку зауэ орденым и япэ, етIуанэ нагъыщэхэмрэ «И хахуагъэм папщIэ», «Зауэм къыщигъэлъэгъуа ехъулIэныгъэхэм папщIэ», «Москва зэрихъумам папщIэ», «Германием зэрытекIуам папщIэ» медалхэмрэ.
Дударым и лIыгъэ
Дудар Хьэжпагуэ Цу и къуэр 1912 гъэм Алъхъо жылэм къыщалъхуащ. 1939 гъэм Дзэ Плъыжьым щраджэм, сэлэт щыгъыныр япэ дыдэу абы щитIэгъат. Парт лэжьакIуэу щыта щIалэр мыгувэу ягъэкIуащ дзэ-политикэ еджапIэм. Абы щыIэу зауэр къэхъеящ.
1941 гъэм и бжьыхьэм лейтенант Дударыр ягъэуващ 353-нэ фочауэ гупым и политрук къулыкъум. Абы хэту Хьэжпагуэ япэу зауэ IэнатIэм щыIухьащ Ростов и Iэгъуэблагъэм. Бийм и къарур зэрынэхъыбэм къыхэкIыу, къалэр зыхъумэ 56-нэ армэр Кавказ Ищхъэрэм и бгы лъапэхэмкIэ икIуэтын хуей хъуащ. 1942 гъэм и гъэмахуэм 353-нэ гупым хэтхэр ТIыуэпс деж зэхэуэ гуащIэхэм хэхуат. Абдеж Дударым къулыкъу щищIэ миномёт ротэм хахуэу зыкъыщигъэлъэгъуащ. 145-нэ фочауэ полкым и миномёт ротэм и политрук нэхъыжьым абдеж къыщыхуагъэфэщащ Вагъуэ Плъыжь орденыр.
1943 гъэм 18-нэ армэр, 353-нэ гупыр зыхэтыр, бийм ебгъэрыкIуэн щIидзащ. А зэманым ирихьэлIэу капитан Дударым политчасть IуэхухэмкIэ батальоным и унафэщIым и къуэдзэ къулыкъур иIыгът. 353-нэ гупым хэтхэр Псыжь зэпрыкIащ, арщхьэкIэ бийри гуащIэу къапэщIэтт. Лъыгъажэшхуэ щекIуэкIащ Старо-Корсунская жылагъуэр зэрыпхъуакIуэхэм ирамытын щхьэкIэ. А зэхэуэхэм батальоным и командирыр уIэгъэ хьэлъэ щащIат. Арати, унафэр Дударым къищтэри, къалэн щащIар и кIэм нигъэсыну мурад ищIащ. Ауэ уасэшхуэ щIатащ абы. Батальоным и зауэлI куэд, гупым и комиссар Дудар Хьэжпагуи яхэту, лIыгъэ зэрахьэу абдеж щыхэкIуэдащ.
1943 гъэм мэлыжьыхьым и 17-м капитан Дудар Хьэжпагуэ Лениным и орденыр хуагъэфэщащ.
ТIасхъэщIэх ТеуныкIыр
И сабиигъуэм къыщыщIэдзауэ ТеуныкI Николай щIэхъуэпсу щытащ шуудзэм къулыкъу щищIэну. Колхоз щIалэгъуалэм я школыр къиуха нэужь, абы хузэфIокI Армавир дэт къэзакъ еджапIэм щIэтIысхьэну. Абы къехъулIэу шы зехуэкIэм зыщыхуегъасэ, урысейпсо зэхьэзэхуэхэм япэ увыпIэхэр къыщехь.
1940 гъэм и кIэм БытIэ и къуэ Николай Сталинабад къыщиухащ шууей еджапIэр. Абдеж ар щыхагъэгъуэзащ бийр нэхъ къарууншэ хъун папщIэ къагъэсэбэп зауэ хуэIухуэщIэхэм. Лейтенант нэхъыщIэ цIэр кърата нэужь, Николай Афганистаным и гъунапкъэм къулыкъу щищIащ, эскадроным и унафэщIым и къуэдзэу, полкым физподготовкэмкIэ я нэхъыщхьэу.
Хэку зауэшхуэр къызэрыхъейуэ, ар фронтым ираджащ. ТIасхъэщIэх гупым я унафэщI ящIри, и нэIэм щIэт зауэлIхэм я гъусэу, ТеуныкIым пщэрылъ мытыншхэр игъэзэщIащ. Псом хуэмыдэу «бзэгу» къэубыдыныр, къыщикIуэткIэ зауэлIхэм я гукъыдэжыр къэIэтыныр, бийм зыщигъэбыда щIыпIэм абыхэм я къарур щыгъэмэщIэныр, лъэмыжхэр къутэныр — пщэрылъхэр куэд хъурт. КъищынэмыщIауэ, Николай дзэ унафэщIхэмрэ зэныбжьэгъу къэралхэм я лIыкIуэхэмрэ ябгъурыту зэхуэсхэм кIуэрт, бийм и тIасхъэр къащIа нэужь, картэ-схемэхэр зэхэзыгъэувэхэм ящыщт.
1943 гъэм и мазаем зэхэуэхэм я зым ТеуныкIыр уIэгъэ хьэлъэ хъуащ икIи гъэмахуэм армэм къыхэкIыжащ. Лейтенант нэхъыжьым и лIыхъужьыгъэр къалъытащ Хэку зауэ орденым и япэ нагъыщэмрэ Вагъуэ Плъыжь орденхэмкIэ, «И хахуагъэм папщIэ», «Германием зэрытекIуам папщIэ» медалхэмкIэ.
КЪУЭЩIЫСОКЪУЭ Линэ.
Зэи къикIуэтакъым
Зауэм и пэ къихуэу, Губыр Назир Шумахуэ и къуэр зэман гуэркIэ егъэджакIуэу щылэжьащ къыщалъхуа Курп Ищхъэрэ къуажэм дэт школым.
Налшык педагогикэ училищэм и етIуанэ курсым щеджэ Губыр Назир 1938 гъэм Дзэ Плъыжьым ираджат икIи куэд дэмыкIыу Бахъсэн дзэ еджапIэм ягъэкIуат. Ар 1940 гъэм къиуха нэужь, лейтенант Губырыр ягъэкIуащ Белорус дзэ округым и 139-нэ фочауэ гупым.
Хэку зауэшхуэм и япэ махуэм щегъэжьауэ взводым и унафэщI Губырыр хэтащ Белоруссием щекIуэкIа зэхэуэхэм, уIэгъи хъуащ. И узыншагъэр иригъэфIэкIуэжа нэужь, лейтенант нэхъыжьыр ротэм и унафэщI мэхъури, Смоленск деж щекIуэкIа лъыгъажэм лIыгъэ къигъэлъагъуэу щозауэ. 1943 гъэм и гъэмахуэм Губырыр 609-нэ фочауэ гупым и батальоным и унафэщI ящIащ икIи Калининскэ, Калужскэ, Смоленскэ областхэр щхьэхуит къэзыщIыжхэм яхэту зэуащ.
139-нэ гупыр Днепр зэпрыкIри, 1944 гъэм и мэкъуауэгъуэм Могилев къалэм дыхьат. Абы и уэрам- хэм зэхэуэ гуащIэхэр щекIуэкIащ. ЛIыгъэ яхэлъу зэуащ Губырым и батальоным хэт зауэлIхэр. Абдеж щекIуэкIа зэхэуэхэм я зым хэкIуэдащ Губыр Назир. ЛIыхъужьым хуагъэфэщащ Бэракъ Плъыжь, Вагъуэ Плъыжь орденхэмрэ медалхэмрэ.
