Композитор цIэрыIуэ ХьэIупэ ДжэбрэIил и ныбжьыр илъэс 75-рэ ирокъу
Си гъащIэр схьащ лъэпкъым щхьэкIэ сыхъуапсэу
ЖысIэнур, гъащIэ, жызмыIа,
УифI жысIэу тIэкIу сыгъэгушыIэ…
Хь. Дж.
Урысей Федерацэм гъуазджэ-хэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и цIыхубэ артист, Адыгэ Республикэм гъуазджэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, УФ-м и Композиторхэм я зэгухьэныгъэм Шостакович и цIэр зэрихьэу ит саугъэтым и лауреат, КъБР-м и Къэрал саугъэтыр зыхуагъэфэща ХьэIупэ ДжэбрэIил лъэпкъыр зэрыгушхуэщ, лъэп-къыр зыгъэгушхуэщ. Ар ехъулIэныгъэхэм хуэкIуэн папщIэ и лъым хэлъ талантыр щIэныгъэмкIэ щIигъэбыдащ.
— Советхэм я тетыгъуэм цIыхум дежкIэ нэхъыщхьэу ябжу щытар щIэныгъэрщ. Ар зимыIэм и Iуэхур Iэнкунщ. ЩIэныгъэ зиIэ цIыхур щIэныгъэншэм епшалIэ хъунукъым. ЩIэмыхъунури? Я дунейхэр зэшэлIэгъуейщи.
«Многие мои стихи произошли от тоски», — жиIащ Пушкиным. Ар сэ фIыуэ къызгуроIуэ. Зэш гуэр къыптоуэ: е хьэ зэрапIытIара, е лъаIуэу уэрамым тет фызыжьра, е зи нэм имылъагъуу башкIэ Iэбэрабэу уэрамым тетра, е мы уэсыр щыткIужра? СщIэркъым сэ зэшыр къызыхэкIынкIэ хъунур, ауэ ар зыхэзымыщIэ цIыхум «творчество» жыхуэтIэм и купщIэр къищIэнукъым. Тютчевыр щышынэу щытащ зэгупсысыр тхылъымпIэм тритхэну. Уи гупсысэр тхылъымпIэм тептхэну ущыхуежьэкIэ, и кIапэлъапэр пфIэкIуэдурэ гупсысэр щыпIэщIэкI къохъу, — щыжеIэ ДжэбрэIил 2012 гъэм Ширдий Маринэ абы дищIа интервьюм.
Музыкэм хэзыщIыкIхэм фIыуэ къагуроIуэ ХьэIупэ ДжэбрэIил и зэфIэкIыр зыхуэдэр. Совет композитор цIэрыIуэ Баласанян Сергей итхауэ щытащ ХьэIупэм щхьэкIэ: «Сыт а композиторым узэрызыIэпишэр? Лъэпкъ уэрэдым хуиIэ лъагъуныгъэмкIэ, езым ар зэрызыхищIэмкIэ, и лъэпкъ щэнхабзэм хуабжу фIыуэ зэрыщыгъуазэмкIэ…»
Псэ къабзэу, и гур цIыхухэм яхузэIухауэ зэрыщытыр къыщежьар и сабиигъуэ гугъур арагъэнщ. А гугъуехьыр армырауэ пIэрэ ДжэбрэIил зыпсыхьар? Ерыщу зыхуейм зэрыхущIэкъуар, къызыхуигъэщIар ищIэжу езым и гъуэгур къызэрыхихар, лэжьыгъэр фIыуэ илъагъуу, цIыху пэжу, гу хьэлэл иIэу дунейм зэрытетыр…
ДжэбрэIил и адыгэбзэмрэ и псэм и къулеигъэмрэ ар зыцIыху псори щыгъуазэщ. АбыкIэ фIыщIэ зыхуэщIыпхъэр абы и анэ, цIыхубэ усакIуэ цIэрыIуэ ПащIэ Бэчмырзэ ипхъу Локъанщ. Абы щIалэ цIыкIум и гум къыщигъэушыфащ лъэпкъ гъуазджэм ехьэлIа лъагъуныгъэр. ДжэбрэIил и сабиигъуэм къыщыщIэдзауэ Локъан къиIуэтэжу зэхихащ и адэшхуэм и уэрэдхэр, хъыбарыжьхэр, таурыхъхэр, аращ, шэч хэмылъу, IуэрыIуа-тэм пасэу дезыгъэхьэхари.
1959 гъэм ар щIэтIысхьащ Налшык дэт Музыкэ училищэм и дирижёр-хор къудамэм. Ещанэ курсым щеджэу абы уэрэд итхын щIидзащ. 1962 гъэм дунейм къытехьащ Тхьэгъэзит Зубер и псалъэхэр зыщIэлъ «Си гъатхэ» уэрэдыр. Ар занщIэу цIэрыIуэ хъуащ. Училищэм щIэсыху ДжэбрэIил уэрэдипщIым щIигъу итхати, псори цIыхухэм япхъуэтащ, радиокIэ къату, концертхэм щыжаIэу хуежьащ.
Зэгуэрым ХьэIупэм жиIауэ щытащ сытым дежи ныбжьэгъу пэжхэмрэ егъэджакIуэ нэсхэмрэ и насып зэрыхэлъар. Аращ и ехъулIэныгъэ нэхъ ин дыдэуи къилъытэр. Музыкэ училищэм щыщеджэм, абы и унафэщI Хьэсанэ Мусэ, иужькIэ илъэс куэдкIэ Композиторхэм я союзым и правленэм зыщыдэлэжьа композитор цIэрыIуэ Къардэн Хьэсэн сымэ нэхъыжьыфIу къыщхьэщытауэ жыпIэ хъунущ. Адэ лъагъуныгъэр къыхуаIэу яущийрт, и лэжьыгъэм трагъэгушхуэрт.
— «Си университетыр», — жеIэ ХьэIупэм, — музыкант цIэрыIуэ Клюзнер Борис сыщыдэгъуэгурыкIуа илъэсхэрщ. Сызыщымыгъуэза куэд музыкэм ехьэлIауэ къызэрысщIар аращ зи фIыгъэр… Шаверзашвилирэ Клюзнеррэ си дамитIщ, нобэр къыздэсым сызэрыпсэури абыхэм къысхалъхьа къарурщ.
Езы Клюзнер ДжэбрэIил жриIэрт: «ХьэIупэ, уэ псэ хьэлэл уиIэщ, уи псэм усыгъэр щоушэ, къэнэжыр — улэжьэнырщ».
Тбилиси консерваторэр къыщиухщ, Налшык къигъэзэжри, ДжэбрэIил Музыкэ училищэм щригъаджэу щIидзащ. Зыр адрейм кIэлъыкIуэу и къалэмыпэм къыщIокI инструментальнэ, симфоние макъамэхэр.
1970 гъэм ХьэIупэ ДжэбрэIил СССР-м и Композиторхэм я зэгухьэныгъэм хагъэхьащ. А илъэс дыдэм дунейм къытехьащ и егъэджакIуэ Клюзнер Борис хуитха «Сказка седых гор» симфониер.
1975 гъэм Урысейм и Композиторхэм я зэгухьэныгъэм и зэIущIэ екIуэкIам хиубыдэу ар щагъэзэщIат Чайковскэм и цIэр зезыхьэ концерт тыпIэм. «Апхуэдэ макъамэр европей концерт тыпIэхэм я нэхъ цIэрыIуэхэм симфоническэ оркестр нэхъыфI дыдэхэм щагъэзащIэ хъунущ», — жиIэгъат композитор Щедрин Радион.
ЖыпIэнурамэ, 70 гъэхэр композиторым лэжьыгъэшхуэхэр къыщехъулIа зэманщ. Абыхэм ящыщщ «Адыгская увертюра», «Молодежная увертюра», «Торжественная увертюра» IэдакъэщIэкIхэр, «Сказание о нартах» симфоние-поэмэр, 1975 гъэм Межелайтис Эдуард и псалъэхэр щIэлъу итха симфоние №2-р.
1980 гъэхэм итхахэм наIуэ къащIащ лъэпкъ музыкэм симфониемкIэ зэфIэкIышхуэ зиIэ композитор иIэ зэрыхъуар. Абы етх лэжьыгъэшхуэхэр: оркестрым скрипкэр и гъусэу игъэзэщIэну япэ концертыр, адыгэ пшынэм папщIэ классикэ жыпхъэм ит япэ лэжьыгъэр, пшынэм хуитха сонатэр, пшынауэ Iэзэ Кхъуэжь Мадинэ концертхэм гъэщIэгъуэныщэу щигъэзащIэр…
ХьэIупэ ДжэбрэIил куэд щIащ утыкушхуэм зэрихьэрэ, урысейпсо макъамэ щэнхабзэм увыпIэшхуэ зэрыщиубыдрэ. Абы и талантымкIэ къигъэщIа псори адыгэм и щэнхабзэ гъэтIылъыгъэхэм ящыщ хъуагъэххэщ.
ДжэбрэIил и гъащIэр къыгуэхыпIэ имыIэу епхащ усакIуэ, уэрэджыIа-кIуэ, музыкант цIэрыIуэхэу Тхьэгъэзит Зубер, Бицу Анатолэ, АфIэунэ Лиуан, Бещтокъуэ Хьэбас, Къэшэж Иннэ, Тут Заур, Бэгъуэтыж Светланэ, Гъэсашэ Наталье, Уэтэр Анатолэ, ПащIэ Ахьмэд, Шэрджэс Iэсият, Кхъуэжь Мадинэ, ГъукIэ Мадинэ, Тепловэ Верэ, Бэрсокъуэ Еленэ, Анисимов Евгений, Нестеренкэ Ольгэ сымэ.
Лектор-музыкэдж ХьэIупэ ДжэбрэIил илъэс куэд хъуауэ сабийхэмрэ ныбжьыщIэхэмрэ папщIэ лекцэ-концертхэр Къэрал киноконцерт гъэлъэгъуапIэм щрегъэкIуэкI, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал филармонием и симфоние оркестрым (дирижёрыр Темыркъан Борисщ) и гъусэу. Республикэм и школхэмрэ сабий садхэмрэ я гуапэу щIэх-щIэхыурэ ирагъэблагъэ и псалъэ щIэблэм зэхрагъэхын папщIэ. Апхуэдэ лэжьыгъэр псыхэкIуадэ хъуакъым, ДжэбрэIил музыкэм хуригъэджам я бжыгъэм тепщIыхьмэ.
— СызэрыегъэджакIуэм нэхъ тезгъащIэу жысIэмэ, насыпышхуэу къызолъытэ си гъэсэн Къэбэрдокъуэ Мурат жыжьэ нэсыфын композитор зэрыхъуар. Шэч къытесхьэркъым, IэщIагъэ хуэхъуамкIэ лъэпкъыр зыгъэгушхуэн цIыху абы къызэрыхэкIынум, — жеIэ ДжэбрэIил.
Ацкъан Руслан ДжэбрэIил зыщытхъу усакIуэ закъуэтIакъуэм ящыщщ. Узы Руслани ар зыхилъхьэ щыIэкъым. «ДжэбрэIил и талантым хуэфэщэжу дунейм тетщ, абы кIэрымыпщIэн лъэпкъ кIэримыгъапщIэу. И псэм ещхьу и макъамэри къабзэщ. Дэ гъащIэ къызэдэткIуащ, ди зэхуэдэ ныбжьэгъуфIхэ-ри ди гъусэу. Ди гъащIэм хэтащ гуфIэгъуэ махуэ куэди, ди гур хэзыгъэщIа Iэджи. ДыщигуфIэгъуэм — дызэдэгуфIащ, гуауэ щыдиIэм, ари зэдэдгуэшащ. Аращ ныбжьэгъу- гъэ жыхуаIэжыр. «Ныбжьэгъугъэ нэсыр гъэщIэгъуэныщэщ: абы гуфIэгъуэр тIукIэ егъэбагъуэ, гуауэр тIу ирещIыкI»,- жиIащ цIыхушхуэ гуэрым. А псалъэхэр си фIэщ зыщIахэм ящыщщ си ныбжьэгъу пэж ХьэIупэ ДжэбрэIил», — жеIэ Ацкъан Руслан.
Музыкэм и мызакъуэу, литературэмкIи, сурэт гъуазджэмкIи, лъэпкъхэм я тхыдэмкIи, IуэрыIуатэмкIи щIэныгъэшхуэ зыбгъэдэлъ ХьэIупэм жиIэрейщ: «Срогушхуэ сызэрыадыгэм. Сэ адыгэм и фIыпIэ слъэгъуащ. Сэ сропагэ сызэрыадыгэм, ауэ зыми сепэгэкIыркъым».
Узыншагъэ уиIэну, ди нэхъыжьыфI!
Щомахуэ Залинэ.
ЦIыхугум лъоIэсыф, цIыхупсэр къегъэуш
«И IэщIагъэм къыхуигъэщIащ» — жыхуаIэм хуэдэщ ДжэбрэIил. Абы щIэныгъэшхуэ зэриIэм и закъуэкъым ар зи фIыгъэр, атIэ талантышхуи зэрыбгъэдэлъырщ.
Музыкэм и сыт хуэдэ лIэужьыгъуэм зрипщытми, нэгъэсауэ, абы нэхърэ нэхъыфIу ар нэгъуэщIым хузэфIэмыкIыну къыпщыхъуу къызыхуэтыншэу етх. Хэплъыхьауэ, макъамэ къэс нэрынэурэ зэIуещэ, дэтхэнэ макъри цIыхугум лъэIэсыфрэ цIыхупсэр къигъэушу. Абы и макъамэхэм щынаIуэщ лъэпкъым хуиIэ лъагъуныгъэ къызэрымыкIуэр, и тхыдэм хэлъ гуауэр зэрызыхищIэр, и къэкIуэнум зэрыщIэгупсысыр.
ХьэIупэм хьэлыфIу хэлъхэм ящыщщ сыт хуэдэ Iуэху зрипщытми, нэгъэсауэ, къызыхуэтыншэу илэжьыну зэрыхущIэкъур. Ар зихуэдэ щымыIэ и музыкэм и мызакъуэу, и усэ купщIабэхэми щынэрылъагъущ.
Сыт хуэдэ IуэхукIэ убгъэдыхьэми, хузэфIэкIыр къыпхуэщIэнущ, езым и Iэзагъым ирипагэу ежьэжхэм ящыщкъым, къыхуэныкъуэ дэтхэнэми зэрыщхьэпэным яужь итщ. Ар згъэунэхуащ ДжэбрэIил сыщригъаджэ зэманым.
ХьэIупэм и макъамэхэр хуабжьу дахэщ. Абы и творчествэм и зы Iыхьэ щыгъуазэ дэтхэнэми къыздиIыгъынущ си псалъэхэр. ХьэIупэм и IэдакъэщIэкI-хэр ди республикэм и закъуэкъым щагъэлъапIэр, фIыуэ щалъагъур. КIэщIу жыпIэмэ, дызэрыгушхуэн композиторщ.
Жырыкъ Заур,
КъБР-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ,
композитор.
И анэ Локъанрэ и шыпхъухэу Нинэрэ Марусэрэ и гъусэу.
Темыркъан Юрэрэ ДжэбрэIилрэ Сэралъп Мадинэ деж щохьэщIэ. 2014 гъэ
Шынагъуэр сыт?
Бзум къыщIилъэтыхьыр дэ дызэригъэхъуэпсэн щхьэкIэкъым, жьыр къыщIепщэри сабэ кърихьэкIын къудейкъым — мы дунейм тет псори зыгуэрым къы- хуегъэщI. Сыт цIыхур къызыхуигъэщIыр? ПыухыкIауэ абы жэуап пхуетынукъым. Къэнэжыр укъызыхуигъэщIар гурэ псэкIэ зыхэпщIэнырщ.
ХьэIупэ ДжэбрэIил композиторщ, усакIуэщ, гупсысакIуэщ, сурэтыщIщ, егъэджакIуэщ. А псом къищынэмыщIауэ, ар цIыху телъыджэщ, ныбжьэгъуфIщ. Ар симыIамэ, псэкIэ сызыдэхъун цIыху сыхуэныкъуэнут.
ПсэкIэ къулейсызым, лей зезыхьэм, цIыхуми гъащIэми хэлъынкIэ хъуну мыхъумыщIагъэм зэуэ пэщIэувэф, ар зигу темыхуэ ХьэIупэ ДжэбрэIил и ныбжьэгъухэр псэкIэ къабзэ, къулей ещI, я зэфIэкIым хегъахъуэ, я гупсысэм зрегъэужь.
ДжэбрэIил зригъэсащ пэжыр — дахагъэм, дахагъэм — пэжыр хилъагъуэу. Апхуэдэ дуней къэхьэхукIэм зэзэмызэххэщ узэрыхуэзэр, зэчий нэс зиIэр зэрымащIэм хуэдэ къабзэу. Шэч къытесхьэркъым дахагъэм, Iущыгъэм, талантым я Тхьэр ХьэIупэ ДжэбрэIил къызэрыщхьэщытым.
Нэфым зыхищIэнукъым тхыпхъэщIыпхъэм и дахагъэр, дэгуми зэхихынукъым макъамэр. Ауэ цIыхур Iэпкълъэпкъ къудейкIэ зэрыныкъуэдыкъуэр? Шынагъуэр гумрэ псэмрэ дэгумэщ, нэфмэщ.
ДжэбрэIил мы дунейм къыщIытехьар ди псэр дунейм и дахагъэм, макъамэ телъыджэм, нэхугъэм, плъыфэ зэтепщIыкIхэм, лъагъуныгъэмрэ пэжыгъэмрэ къыхуигъэушын папщIэщ.
ЦIыхум и псэр гъунапкъэ гуэрым ириубыдэжмэ, нэгъуэщIхэм езауэу, еныкъуэкъуу щIедзэри къыхагъащIэ.
Си ныбжьэгъум сохъуэхъу IэпкълъэпкъкIэ узыншэну, и псэр хуитыну, насыпрэ дэрэжэгъуэрэ иIэну.
Бгъэжьнокъуэ Заурбэч,
КъБР-м и цIыхубэ сурэтыщI.
Адыгэ композиторхэр (ижьымкIэ къыщыщIэдзауэ): ХьэIупэ ДжэбрэIил, Темыркъан Борис, Молэ Владимир, ХьэхъупащIэ Хьэжбэчыр, Къардэн Хьэсэн, Къэзан Аслъэнджэрий. 1996 гъэ
Анэдэлъхубзэрщ зэрыгупсысэр
Быным адэ-анэм хуаIэ гурыщIэхэр къаIуэтэну адыгэ хабзэм къызэремызэгъым къыхэкIыу, сэри си адэм сытепсэлъы-хьыну мащIэу соукIытэ.
Шэч хэмылъу, сэ срогушхуэ ХьэIупэ лъэпкъым сызэрыщыщым, а гушхуэныгъэри нэхъыбэу зи фIыщIэр си адэращ. Апхуэдэу щыхъукIи, сэ фIыуэ къызгуроIуэ ар ди унагъуэм, ХьэIупэ лIакъуэм и мызакъуэу, адыгэ лъэпкъым ейуэ зэрыщытыр. Си адэм и гъащIэри и гуащIэри и лъэпкъращ зытриухуар, абы и щэнхабзэм хуэлэжьащ, нобэми хуолажьэ. Си жагъуэ зэрыхъунщи, сэ си адэм хуэдэу адыгэбзэ къабзэ, пасэрей адыгэбзэжь сIурылъкъым, ар зэрыгупсысэри зэрыпсэури и анэдэлъхубзэрщ, псэущхьэхэм нэгъунэ адыгэбзэщ зэрепсалъэр. Псом хуэмыдэу сабийхэр фIыуэ елъагъу си адэм, гулъытэ хуимыщIу зыри блэкIынукъым, арагъэнщ абы цIыкIухэм папщIэ уэрэд тхылъитI щIыхуэтхари.
Езым и сабиигъуэм, ди адэшхуэм, гъащIэм теухуауэ жиIэж хъыбархэм зэманыр зэрыкIуэр къыумыщIэу уедэIуэфынущ, зым хуэдэжкъым абы хэкум, лъэпкъым теухуа и усэхэр.
Узыншагъэ и бэу, гукъыдэжрэ дэрэжэгъуэрэ щымыщIэу фIыуэ илъагъу и лъэпкъым иджыри илъэс куэдкIэ хуэлэжьэну Тхьэм жиIэ!
ХьэIупэ Анзор,
Композитор
Си гъуэгугъэлъагъуэ
ХьэIупэ ДжэбрэIил си япэ егъэджакIуэщ. Илъэс 23-рэ сыхъуху атэлыкъыу сиIащ ДжэбрэIил жысIэмэ, егъэлея хэлъкъым. Адэ етIуанэм хуэдэу къысщхьэщытщ, си дэтхэнэ ехъулIэныгъэми щыгуфIыкIыу, си Iуэхухэр къыздиIыгъыу.
ДжэбрэIил жиIэрейщ композицэм цIыхур пхуемыгъэсэну, ауэ щыхъукIи, абы гъуэгу захуэр сигъэлъагъуу сиунэтI зэпытт, езым ищIэ псор сэ зэрызмыщIэм сримыгъэукIытэу, музыкэм и дуней абрагъуэм сыщимыгъэшынэу. Адыгэ IуэрыIуатэм и къулеягъыр, ар лъэпкъым и налкъутналмэсу зэрыщытыр зыхызигъэщIащи, сыхуэарэзыщ, фIыщIэ хузощI. Апхуэдэ цIыхухэм IэщIагъэм и закъуэкъым, атIэ цIыхугъэми ухуагъасэ.
Къэбэрдокъуэ Мурат,
КъБР-м и цIыхубэ артист.
ХьэIупэ ДжэбрэIил
Гъэм и зэманыгъуэхэр
I
Гъатхэ нэхущ
Тхь. З. деж
Жэщ мазэхэм гур сIэпихми,
Схуэгумахэу махуэр мес
И нэс-къэсыр щызэрихым,
Сыдахьэхыр и бзий къэс.
Хуэсакъыпэу къысхуэупсэ
Уэсэпс псыпсыр допIэнкIей.
ПкIатэ-лъатэу пситI зоIусэ,
Псэху зимыIэ кIейр докIей.
КъыщопIэнкIри вагъуэр хьэршым, —
Шэ тхъурымбэу пшэр тырех.
Мес, зыхеш зэхэпхыу къуршым,
Къэуш гъащIэм зыкъырех.
ХекIутэжыр вагъуэр вагъэм,
Гъэм и жылэу тыресэж.
Сэтэней хъужынущ гъагъэм!
Гъатхэм гъащIэр зохъуэпсэж…
II
Гъэмахуэ
Хь. Ж. деж
Сыхохъуапсэ уи псы пыхум,
СыхэплъэхукIэ уи пщэдджыжь,
Ужьэ хужьу бгъэгу лэдэхым
ЩедэхащIэм уи акъужь.
Кхъужьей лъащIэ зыкъызихым
Сызэхихым, хохъуэр псэр.
Нэр зытеплъэм псэр дехьэхыр,
ЩызэщIихым и мэр зэм.
Зэуэзэпсэу къыкъуэу жьыбгъэм
И бгъум абгъуэ гъащIэм щещI.
ЩIэщыгъуэщI уищIынкъэ губгъуэм!
Гур сфIэпабгъэу жейм сырещI.
СырещIэхукIи уи жэщ тхьэхум,
Тхьэшхуэр нуру къысхуосых.
ЩызэIытхкIи сэлам щэхуу,
Щиху нэхъ дахэр къуохъуэпсых…
Зэхуопсыхыр пшэхэр сакъыу,
Къыу пщэхуищэу зэпотIыс,
ЗэпотIысри зи щхьэзакъуэ
Къуршым къуэшу йогупсыс…
Лъэтэжыгъуэри къоблагъэ,
Гъэм и джанэр фэзэхъуэкIщ!
ЗэхъуэпсэкI, уфIэфIым гъагъэ!
ГъащIэ уагъэр — уафэхъуэпскIщ!
УафэхъуэпскIми, мы гъэмахуэм
ЦIыхум и гур егъэпхъэр.
Пхъэр щIэусэу псыр щIыпыхум
Щэхуу хэлъым псэр и гъэрщ.
III
Бжьыхьэ
Дуней Iыхьэу бжьыхьэм къылъысар
ЛъэсыгъуафIэу уэшхым илъэсащ.
Илъэс кIуам мы бжьыхьэр къэкIэсат,
Уехъуэпсэну гугъущ къызипэсам…
ХуабэщIэлIэу псэр щIызэрыкIар
Зэрыджэпсу дыджу къыщIэкIат…
Иджы псэри щIыIэ хуэплъэ хъуащ:
Хъуари гъуари жэп техам дэтхъуащ.
Псыхъуэм псыгъуэу зы макъ гуэр
къыщоIу,
ЗеIуэнтIэжри мэжыр, зэм мэщэIу,
А щэIу макъыр къыухэу зэролъэлъ,
Лъэтэжыгъуэм хьэл езыми хэлъщ…
Хьэлъэщ бжьыхьэм Iыхьэ къылъысар.
Лъасэ уэшх шыгъуэгум къеуэсар
Сэро пцIанэу хадэм щотэджыкI,
Дыджми, сэ зыгуэрым ар схуоджыкI…
Джэгуу жьыбгъэр губгъуэм йолъэдэж,
Йолъэдэж къыришу «Жан-къыдэш»*.
«Жан-къыдэш»* — пасэрей къафэжь
IV
ЩIымахуэ
Нобэ уэс къесым и санэхуафэщ!
Афэ хужь жьычыр щIым ешэкIащ.
ЗэшэкIа жыгхэр щIыIэм къегъафэ,
Къафэ лъэлъэжым хузэрыкIа?
БлэкIа гъэмахуэм щэхуу хуошхыдэ,
Хадэм иплъэжи — жэпкъыр щофий.
Уафэ хуэкъащхъуэм хъун хэуа хуэдэщ…
Дуней диижым псэр егъэдий.
ГъащIэ гъуэгухэр
Нало Женя деж
IV
Сыздишэр дэнэ мы гъуэгуанэ жыжьэм?
Е тIэкIу хуэжьыIуэу гъуэгу сытеува?
Зэман выгужьри адэ-мыдкIэ йощIэ…
ЩIымахуэщ, гъатхэщ, зэм бжьыхьэ
уфащ…
Сыздишэр дэнэ мы гъуэгуанэ жыжьэм?
Пщэдджыжь дыгъэпсым тIэкIу
сыкъигъэпцIа?
ГупцIанэ псори сфIощIыр дыгъэпежьэ!
Алъп хъыжьэ тесым хэт емыхъуэпсар!?
Гупсысэ цIахуцIэр зэм щIолъэтыр
пцIащхъуэу,
Зэм, уафэхъуэпскIщи, дуней псор
долыд…
Псэм зэпилъытхэм, си щыхьэту
Уащхъуэ,
Щхъухь къыщыхадзэм нэгум
щIолъэт вынд…
Сыздишэр дэнэ мы гъуэгуанэ жыжьэм?
Жьуджалэу ныбжьыр гъуэгум
доджэрэз.
Ныбз мащIэ иIэ гупсысэм, зишэщIым?!
Зэм пщIыпщIу пфIэщIми, зэм блащхъуэ
шэрэзщ!
Шэрэзщи, хъуэпскIыу си гум зыхеукIэ!
КIэлъыпхъуэу щIышхуэр, гъуэгухэр
йощэщэх…
Зэхахкъым жысIэр, сыджэ пэтми IукIэ,
Зи кIэпкъыр ща выгужьри щэщэнщ
щIэх…
