«Нартхэм» я гъащIэщIэр
Cанкт-Петербург дэт «Вита-Нова» тхылъ тедзапIэм «Нартхэр» («Нарты. Адыгский героический эпос») тхылъыр 2017 гъэм къызэрыщыдэкIам и гугъу ди щIэджыкIакIуэхэм фхуэтщIауэ щытащ. Нобэ дызытепсэлъыхьынур СэвкIуий Хьэмид и сурэт абы ихуахэмрэ Гъут Iэдэм абы хуигъэхьэзыра тхыгъэхэмрэщ.
ТХЫГЪЭРЭ сурэту зэхэгъэува тхылъхэм мураду зыхуащIыжыр цIыхур дэзыхьэх а IэмалитIыр зэдагъэлэжьэнырщ. Уеблэмэ, хьэрфхэр къежьэн ипэ сурэтхэр тхыгъэ папщIэу къагъэщхьэпэу щытауэ къыджаIэ тхыдэджхэм. Макъамэм ещхьу, сурэтым псалъэр мыIэмалыншэу егъэув, зэхуэдэ гурыщIэ зыхуэзыщIэхэр зэдзэкIын хуэмей бзэкIэ зэпищIэу. Илъэс блыщI хуэдиз ипэкIэ «Нарт» хъыбархэм я зэдзэкIыгъуэхэр урыс щэнхабзэм къыхэтэджыкIа цIыхухэм хуагъэхьэзыру щытамэ, ди жагъуэ зэрыхъущи, нобэ абы анэдэлъхубзэ зыIурымылъыж ди лъэпкъэгъухэри яхэтщ.
СэвкIуий Хьэмид «сурэтыщI» хужыпIэну уи бзэгур кIэрахъуэркъым. ГъащIэм иджыри хэмыхьа сабийм и гуащэ хьэпшыпхэр IэщIэлъу езым и фIэщ хъу дуней къызэригъэщIыжым ещхьу, абы и нарт лIыхъужьхэми нэгъуэщI зыми думылъагъу дуней зыхэщIэкIэ ябгъэдилъхьэу къыпщохъу. «СэвкIуийм къызыкъуихыр пхуэмыIуэтэнщ. Мыр си лъэпкъым и гъыбзэщ», — жиIауэ щытащ илъэс зыбжанэ ипэкIэ Хьэмид къызэIуиха гъэлъэгъуэныгъэхэм я зым ирихьэлIа Темыркъан Юрий. Дирижёрым нэхъ зыхищIэр макъамэм и бзэрати, сурэтыщIым хухиха щытхъум музыкэм и псалъалъэр щIилъхьащ. Апхуэдэ дыдэу, гъэщIэгъуэнщ СэвкIуийм и сурэт зыбжанэм Бемырзэ Зураб хуитха усэхэри. УсакIуэм и псэм — псалъэр, дирижёрым ейм — макъамэр, сурэтыщIым ейм — теплъэгъуэр нэхъ поджэж. Ауэ дахагъэ губзыгъэр гум зэрынэсу, макъамэри, усэри, теплъэгъуэри зы бзэкIэ къопсалъэ. Пасэ зэманым, нобэ хуэдэу гъуазджэм и хъугъуэфIыгъуэхэр япэ къэс къэгъэшыпIэм къыкъуэхуу щыщымытам, куэдкIэ нэхъ тынш къыщIэкIынт гу зылъатэн IэдакъэщIэкI дунейм къытебгъэхьэну. Нартхэм псэщIэ къаIуигъэкIэжа къудейкъым Хьэмид, ахэр дунейм IэфI щIэзылъхьэжыф, япэу щIы хъурейм къытехьа цIыху пэж дыдэу ди нэгу къыщIегъэувэ. Ар къызэхъулIэнур, шэч хэмылъу, лъэпкъ щхьэхуэ къызэрыхэкIар зи дуней тетыкIэм хэзыгъэзэгъэф, гупсысэкIэ узыншэ зиIэ цIыхурщ.
Лъэпкъ щхьэхуэм и хъугъуэфIыгъуэхэр нэгъуэщIыбзэкIэ къыдэкIыныр лъэныкъуитIым я дежкIи Iуэху щхьэпэщ. Кавказ лъэпкъ зыбжанэм я тхыдэжьыр ирапх «Нарт» хъыбархэм. ИтIани, сыт хуэдизу блэкIа лъэрызехьэ уиIэми, псэ зыIумыт Iэмэпсымэр зыгъэпэрыт нобэрей дунейм гугъущ гурыщIэ хэплъыхьа зэрызепхьэмкIэ удекIуэкIыну. Тхыдэр иджырей зэманым хуэлэжьэн къару хуэпщIыфIын папщIэ, абы мыхьэнэ къызэрымыкIуэ пхущIэлъхьэн хуейщ.
СэвкIуийм ита интервьюхэм я зым щыжеIэ дызэрыт зэманым нэхъ узыхуэсакъыпхъэу хилъагъуэр. Теплъэгъуэхэр куэдыщэ щыхъуа ди махуэкъэс гъащIэм «мыр къэхъуащ» жаIэу утыку кърахьэ сурэт къомым цIыхугур Iув ящI къудейкъым, гузэвэгъуэм пыщIа теплъэгъуэр къыпфIэмыIуэхужыным хуегъакIуэ, апщIондэхукIэ гур гущIэгъуншагъэм пэщIэмыувэжыныр хабзэ мэхъу. СурэтыщIым зэрыжиIэмкIэ, захуагъэм ухуэзымыущий теплъэгъуэм уасэ зыри иIэкъым, щэныфIагъым укъыхуезымыджэ тхыгъэми макъамэми ещхьу. «Гъуазджэ» псалъэм гунэсу къимыгъэлъагъуэ купщIэм ипкъ иткIэ, дахагъэм Iущыгъэ щIэлъыпхъэщ ар адрей къэхъукъащIэ псоми къащIыхыупхъуэтыкIам мыхьэнэ иIэн папщIэ.
Тхылъым ихуа тхыгъэхэр зыхуей хуэзыгъэза Гъут Iэдэм зэрыжиIэмкIэ, урыс тхылъеджэм папщIэ ягъэхьэзыра мы къыдэкIыгъуэм ит хъыбархэр 1952 гъэм къыдагъэкIауэ щыта «Нарты. Кабардинский эпос» тхылъым кърахыжауэ аращ. ЗэдзэкIакIуэ лъэрызехьэхэу Липкин Семён, Звягинцевэ Верэ, Обрадович Сергей, Петровых Марие, Потаповэ Верэ сымэ урысыбзэм ирагъэзэгъа тхыгъэхэр, ди жагъуэ зэрыхъущи, къызраха оригиналыр къэралыгъуэмрэ къулыкъущIэхэмрэ фIыуэ «зыхэпщэфIыхьа» тхылът. Адыгэ хъыбарыжьхэмрэ урыс зэдзэкIыгъэмрэ дунейм къызэрытехьауэ щыта щIыкIэм тепсэлъыхьыжурэ, щIэныгъэлIым мащIэу дыхегъаплъэ къэрал къулыкъущIэхэр щIэныгъэ Iуэхум куууэ зэрыхэIэбам къишауэ щыта мыхъумыщIагъэхэм. «Мы къыдэкIыгъуэм елэжьахэм хахуагъ къагъэлъагъуэу тхылъым япэу ирата фIэщыгъэр («Адыгэ нарт эпос») кърагъэщтэжащ», — щыжеIэ Гъут Iэдэм кIэух псалъэм. Езы щIэныгъэлIми дыболъагъу а хахуагъым и зы Iыхьэ. ЕхьэкI-къехьэкI хэмылъу, абы хъыбарыжьхэр совет зэманым «зэрызэIащIа» щIыкIэр ди нэгу къыщIегъэувэж.
«Мы тхылъыр къыдагъэкIын щыщIадзэм IуэхугъуитIым дыхэдэн хуей хъуащ, — пещэ Гъутым. — Е илъэс пщIы бжыгъэ ипэкIэ «Нарт» хъыбархэр зэрызэхагъэзэрыхьам гу лъыдмытафэ зытедгъэуэн, е нэгъуэщIым и цIэ зыщIэлъ IэдакъэщIэкIхэм дахэIэбэн. Дегупсыса нэужь, тхыгъэхэм тIэкIу деIусэжыныр захуагъэу къэтлъытащ. Зи цIэ щIэлъым и лэжьыгъэм зэхъуэкIыныгъэ хэтлъхьакъым. Ауэ Iэмалыншэ дыдэу щыщытхэм деж жытIапхъэр гуэдзэнхэм хэдгъэхьащ. Нэхъ пхъашэу дыщыхэIэбар зэманми къемызэгъыж, IуэрыIуатэми зыкIи бгъэдэмыхьэу хагъэхьа тхыгъэ гуэрхэр щыхэдгъэкIыжарщ».
Тхылъыр къызэрыдэкIам и бжыгъэмрэ (800) и уасэмрэ (сом 5000) ятепщIыхьмэ, Гъут Iэдэм зыгъэгузавэ Iуэхухэм я гугъу дымыщIыххами хъунут. «Вита-Нова» тхылъ тедзапIэм и унафэщI Дмитренкэ Алексей зэрыжиIэмкIэ, Iуэхум елэжьахэм илъэситхум нэс трагъэкIуэдащ ар зэрагъэпэщыным. БжыгъэшхуэкIэ къыдагъэкIын муради яIакъым, я къыдэкIыгъуэр гъуэтыгъуейхэм, къыщIэупщIэ закъуэтIакъуэхэм яхухэхауэ жаIэ.
«Лъэпкъ нарт IуэрыIуатэр япэ дыдэ къэбэрдей адыгэбзэм кърахри, 1957 гъэм зэрадзэкIауэ щытащ, — жеIэ Дмитренкэ. — Абы щIэныгъэлI къызэрымыкIуэхэр, зэдзэкIакIуэ Iэзэ дыдэхэр елэжьат. Ауэ мыпхуэдэу къызэщIэубыдауэ нарт хъыбархэр зэи къыдагъэкIыжакъым. Псом нэхърэ нэхъыщхьэращи, IуэрыIуатэм елэжь щIэныгъэлIхэм абы гупсысэ узыншэ ирахьэлIэжыну Iэмал яIакъым. Ди къыдэкIыгъуэм ихуа тхыгъэхэр зыгъэхьэзырар адыгэ эпосымкIэ IэщIагъэлI профессор Гъут Iэдэмщ. Мыхьэнэшхуэ иIэщ абы сурэтыщI къызэрымыкIуэ СэвкIуий Хьэмид и IэдакъэщIэкIхэр зэрихуами».
IуэрыIуатэр урысыбзэкIэ зэрыщыIэн хуейм шэч хэлъкъым. Ауэ иджыпсту дызытепсэлъыхь совет зэдзэкIакIуэхэм ягъэхьэзырахэм апхуэдизу арэзы дыкъыщамыщIкIэ, дызэрыт зэманым адыгэ диалект куэдкIэ зэхуахьэсыжа хъыбар псори урысыбзэри адыгэбзэри зэхуэдэу зыгъэшэрыуэ IуэрыIуатэджхэм щIэрыщIэу зэрадзэкIыжмэ мынэхъыфIу пIэрэт жыдегъэIэ тхылъ тIэщIэлъым. Япэрауэ, кавказ лъэпкъ зыбжанэм цIэкIэ зэтехуэ лIыхъужьхэр зыхэт «Нарт» IуэрыIуатэ щаIэкIэ, абыхэм ейм дыдейхэр къазэрыщхьэщыкIыр гунэсу зэхэдгъэкIыну Iэмал дгъуэтынут. ЕтIуанэрауэ, хамэбзэр анэдэлъхубзэ етIуанэ зыхуэхъуахэр щыкуэдкIэ, адыгэхэр щыпсэу къэрал псоми я бзэхэм ар хуэмурэ игъэзэгъэн хуей къыщIэкIынщ. Бзэр зримыгъэщIэфми, зэрыадыгэр зыщIэжым дежкIэ ар IэмалыфIщ лъэпкъым щыщу зилъытэжынымкIэ.
ЧЭРИМ Марианнэ.
