Гъэрэ щIырэ щызэхэкIым
«ЩIым и махуэ» зыфIаща Iуэхугъуэр 1971 гъэм япэ дыдэу США-м щагъэлъэпIащ. Ар гъатхэпэм и 20 — 21 махуэхэм щIыхуагъэзам щхьэусыгъуэ иIэщ. Абдежращ дыгъэм и нэхури жэщым и кIыфIри я кIыхьагъкIэ зэхуэдэ щыхъур. КъызэралъытэмкIэ, а зэман кIэщIым къриубыдэу щIыуэпсым и щытыкIэм зехъуэж.
Сыт жыжьэ дыщIэIэбэнур? Ижь-ижьыж лъандэрэ адыгэхэм гъатхэпэм и 21-р ИлъэсыщIэр къыщихьэ махуэу къалъытэ. АтIэми, зэрыгурыIуэгъуэщи, гъэрэ щIырэ щызэхэкI мы лъэхъэнэр ди планетэм и щIэлъэныкъуэу ищхъэрэкIэ щыпсэухэм ди зэдай гуфIэгъуэщ. Абы и щыхьэту, ООН-м и штаб-фэтэру Нью-Йорк щыIэм илъэс къэс гъатхэпэм и 21-м Мамырыгъэм и тхьэгъушыр къыщоуэ.
Тхыдэм щыщу
Дэфтэрхэм къызэрыхэщыжымкIэ, Америкэм и Штат Зэгуэтхэм и Небраскэ штатым XIX лIэщIыгъуэм и 40 гъэхэм и унагъуэр и гъусэу Iэпхъуа Мортон Джон, «прерие» губгъуэ гъунэншэм гъунэгъу щыхуэхъум гу лъитащ нэм къиплъыхь тафэ абрагъуэм жыг закъуэтIакъуэххэ фIэкIа зэримытым. ЩIыуэпсым и къекIуэкIыкIэр гурэ-псэкIэ зыхэзыщIэ цIыхум асыхьэту и нэгу къыщIэуващ, жьауапIэ къэзыт а къэщIыгъэ тIэкIухэри губгъуэшхуэм щыпсэуным гу хуэзыщIа цIыхухэм унэлъащIэ папщIэрэ пхъэгъэсыну зэраIэщIэкIуэдэжынур.
Пхъэщхьэмыщхьэншэу къызэтенэнкIэ хъуну сэтей абрагъуэм «зигу щIэуза» зэлIзэфызым, гупсысэ кIыхьым зрамыгъэхьу, здитIысыкIа щIыпIэм и Iэгъуэблагъэм жыгыщIэ цIыкIухэр щыхасащ. Мортон зэщхьэгъусэхэм къабгъурытIысхьа унагъуэхэри а щапхъэ дахэм иригъуэзащ.
Ауэрэ екIуэкIыурэ, илъэс бжыгъэфIи дэкIауэ, 1882 гъэм, Небраскэ штатым «Жыгым и махуэ» зыфIащар мэлыжьыхьым и 22-м ирырагъэхьэлIащ. «ЩIым и махуэ» ар щыхъуар 1970 гъэращ.
Абдежым къыщыщIэдзауэ, мы фIэщыгъэр зиIэ махуэу планетэм тIу щыдиIэ хъуащ. Япэр, ищхьэкIэ къызэрыщыхэдгъэщащи, зытрагъэхуар гъэрэ щIырэ щызэхэкI гъатхэпэм и 21-22 махуэхэращ. ЕтIуанэр мэлыжьыхьым и 22-м хуагъэзащ.
ЩIы Хъурейм ищхъэрэкIэ щыIэ и щIэлъэныкъуэм тес цIыхухэм, зи гугъу тщIы махуэхэри хиубыдэу, гъатхэ псом и кIыхьагъкIэ щIыуэпсым гулъытэ хэIэтыкIа щыхуащI: пщIантIэхэмрэ уэрамхэмрэ ягъэкъабзэ, жыгхэмрэ удз зэмылIэужьыгъуэхэмрэ хасэ, дыкъэзыухъуреихь дунейм и щытыкIэр егъэфIэкIуэным хуэунэтIауэ къэралым, жылагъуэм къра-хьэжьэ Iуэхухэр даIыгъ.
Ди къэралым ЩIым и махуэр гъэлъэпIэн щыщIадзар 1998 гъэращ. Мамырыгъэм и тхьэгъушыр япэу щагъэджар 2008 илъэсырщ. Абы лъандэрэ Урысей Федерацэм ЩIыуэпсым и хъугъуэфIыгъуэхэмрэ экологиемкIэ и министерствэм, УФ-м и Къэрал Думэм ЩIыуэпсыр къэгъэсэбэпынымрэ экологиемкIэ и комитетым, Урысейм и Президентым деж щыIэ Жылагъуэ палатэм, властым и федеральнэ нэгъуэщI IуэхущIапIэхэми а махуэм гулъытэ хэIэтыкIа хуащI икIи ар гъэ къэс цIыхубэм дагъэлъапIэ.
ЩIым и махуэм хуэгъэза Iуэхугъуэхэр къезыхьэжьэхэм къалэн нэхъыщхьэу зыхуагъэувыжыр псоми ди зэдай Унэм — ЩIы Хъурейм — щысхьыным, дыкъэзыухъуреихь дунейр хъумэным я мыхьэнэр дэтхэнэ зы цIыхуми, псом хуэмыдэжу къытщIэхъуэ щIэблэм, ди зэхуэдэ пщэрылъу зэрыщытыр захегъэщIэнырщ. Ауэ щыхъукIи, а псоми ехьэлIауэ гъатхэм ирагъэкIуэкI Iуэхугъуэ дахэхэрщ «ЩIым и махуэ» зыхужытIэ хъунури.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
