Къэнжал зауэм и хъыбархэр
«Абы (тырку сулътIаным) Кърымым иутIыпщащ хъаныщIэ Долэт-Джэрий, псалъэ къыхэмыкIыу Урысейм гурыIуэн, мамырыгъэр яхъумэн хуейуэ унафэ хуищIри. ЩIыпIэм щынэсам Долэт тхьэусыхэрт ипэ ита унафэщIым тэтэр мин 30 шэрджэсхэм акъыл хэмылъу пэщIигъэувэу (дапщэщ?) зэрыригъэукIам щхьэкIэ». МащIэщ щыгъуазэр Къэнжал зауэм ехьэлIа мы псалъэхэм, ар зейри куэдым ящIэркъым.
«Петр I и тхыдэ» тхылъым щхьэкIэ Пушкин Александр игъэхьэзыра тхыгъэхэу нэмытхысауэ къэнахэм щыщщ мы пычыгъуэр. Зэрыхуэбгъэфащэ хъунумкIэ, усакIуэм фIэгъэщIэгъуэнат а зэпэщIэувэныгъэ иныр, арат щыщыIа зэманыр иубзыхуну щIыхуейри. Фигу къэдгъэкIыжынщи, мыр къызыхэтха лэжьыгъэр Пушкиным итхыну мурад щищIар 1827 гъэращ.
«Дапщэщ?» упщIэми, нэгъуэщI куэдми и жэуап къыщыбгъуэтынущ иджыбла- гъэ Котляровхэ Мариерэ Викторрэ я тхылъ тедзапIэм къыщыдэкIа «Канжальская битва: взгляд через столетия» лэжьыгъэм. Ар зэхэзыгъэувар лъахэхутэ Котляров Викторщ.
Къэнжал зауэр — тхыдэ напэкIуэцIщ. Ар нобэрей гъащIэм къыгуэхыпIэ имыIэу епхащ, дызыхэпсэукI зэманыр къыдгурыIуэнымкIэ сэбэпышхуэ зэрыхъуми шэч хэлъкъым. Иужьрей Iуэхугъуэхэу ди республикэм къыщыхъуахэр абы щыхьэт тохъуэ. Тхылъыр дунейм къытезыгъэхьахэм зыхуагъэувыжакъым зыгуэр зэхагъэкIын е къэхъуа Iуэху зэIумыбзхэр зэрызэгъэзэхуэжа хъуным и жэуап иратын мурадхэр. Къалэн нэхъыщхьэр зыщ — тхыдэм и пэжыр цIыхухэм я деж нэхьэсынырщ. БлэкIар пщIэн хуейщ, хъыбархэмрэ архив дэфтэрхэмрэ тегъэщIапIэу уиIэу. КъыумытхыкIыжу, щымыIахэр къыумыгупсысу, пщIэ къудейуэ. ЩIэныгъэрщ, Iуэхум фIыуэ хэпщIыкIынырщ блэкIам и къуэпсым къуэж щиIэ нобэ- рей гъащIэм къыщыхъу хьэлэбэлыкъ куэдым ущызыхъумэнур.
Тхылъым къыщыхьащ Къэнжал зауэм теухуауэ пасэ зэманым ятхахэр, иджы- рей щIэныгъэлIхэм абы ехьэлIауэ яIэ Iуэху еплъыкIэхэр, и мыхьэнэр къызэралъы-тэр къыщыгъэлъэгъуа тхыгъэхэр. ГъэщIэгъуэнщ, псалъэм папщIэ, уэсмэн тхыдэджхэу Мехмед-Ага Фындыклылырэ Мухьэммэд Ризэ Сейидрэ, щIэныгъэлI Рашид Тарихъ, франджы зыплъыхьакIуэхэу Абри де ла Мотрерэ Дюбуа де Монпере Фредерикрэ, молдовэ къэрал къулыкъущIэ Кантемир Дмитрий, нэмыцэ щIэныгъэлIхэу Кемпфер Энгельбертрэ Паллас Петр-Симонрэ, тхыдэтх Броневский Семён, публицист Данилевский Николай сымэ, нэгъуэщIхэми я IэдакъэщIэкIхэр. Ахэр щатхар илъэсищэ е нэхъыбэ ипэкIэщ.
Iыхьэ щхьэхуэ хухэхащ Къэнжал зауэр цIыхубэм и гум къызэринам. Тхылъым итщ ар адыгэ, балъкъэр, осетин лъэпкъхэм я IуэрыIуатэм къызэрыхэщыр. А хъыбархэмрэ цIыху щхьэхуэхэм къаIуэтэжахэмрэ тхыдэ лэжьыгъэм псэщIэ къыхегъэхьэ, Iуэхур нэхъ щIэщыгъуэу уи пащхьэ кърелъхьэ.
ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием Урысей тхыдэмкIэ и институтым Урысеидзэм и тхыдэмкIэ и центрым къызэригъэпэщауэ ирагъэкIуэкIа лъахэхутэ лэжьыгъэхэм кърикIуахэращ тхылъым и иужьрей Iыхьэр зыхухэхар. А Iуэхугъуэращ 1708 гъэм екIуэкIа Къэнжал зауэм и тхыдэ мыхьэнэр нэсу къэзыгъэлъэгъуари.
ИСТЭПАН Залинэ.
