
Зи бзэр зи псэ Мэшыкъуэ Радимэ
Ди гуапэ зэрыхъущи, иджырей щIалэгъуалэм куэду яхэтщ жылагъуэ гъащIэм хуэжыджэрхэр, дзыхь къыхуащI IэнатIэр егъэфIэкIуэным, зегъэужьыным гурэ псэкIэ хущIэкъухэр. Апхуэдэхэм ящыщщ Арщыдан къуажэм дэт курыт школ №3-м и унафэщI, лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэ, зэхэщIыкI куу зиIэ хэкупсэ нэс Мэшыкъуэ Радимэ. И ныбжькIэ щIалэми, фIыуэ щыгъуазэщ зыпэрыт IэнатIэм и зэхэлъыкIэм. Ар ящыщщ Лэскэн щIыналъэм и егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм зиужьыным хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщIхэм.
Арщыдан дэт курыт школ №2-р ехъулIэныгъэкIэ къиухащ Радимэ. Абы зэрыжиIэмкIэ, школым щыщIэса илъэсхэм ар дапщэщи щIэхъуэпсу щытащ юрист IэщIагъэр зригъэгъуэтыным, арщхьэкIэ класс нэхъыжьхэм ар нэхъыбэу щыдахьэх хъуащ анэдэлъхубзэмрэ лъэпкъ литературэмрэ икIи мурад ищIащ абыхэм нэхъ куууэ хуеджэну.
— Адыгэбзэм и IэфIагъымрэ лъэпкъ литературэм и беягъымрэ гурэ псэкIэ зыхызигъэщIащ а предметхэр школым щыдэзыгъэджа ПхытIыкI Лусэ, — жеIэ Радимэ. — А бзылъхугъэ псэ къабзэм, егъэджакIуэ нэсым къызбгъэдилъхьа щIэныгъэфIым и фIыгъэщ КъБКъУ-м и адыгэбзэ къудамэм лъэпощхьэпо хэмылъу сызэрыщIэтIысхьэфари.
Курыт школым щIэныгъэ лъабжьэфI щызыгъэтIылъа пщащэр адыгэбзэмрэ литературэмкIэ щIыналъэпсо олимпиадэм щытекIуэри, ди республикэм и еджапIэ нэхъыщхьэм и студенткэ занщIэу хъуащ. Еджэ- ным къыдэкIуэу, университетым щекIуэкI жылагъуэ гъащIэми жыджэру хэту, студент илъэсхэр купщIафIэу ирихьэкIащ Радимэ. ФIыуэ илъэгъуа IэщIагъэмкIэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ зригъэгъуэта нэужь, абы лэжьыгъэм и япэ лъэбакъуэхэр щичащ езыр щеджа, Арщыдан жылэм дэт курыт школ №2-м.
Абы лъандэрэ блэкIа зэманым къриубыдэу зэи къэхъуакъым гурэ псэкIэ къыхиха и IэщIагъэм Радимэ щыхущIегъуэжа, щытезэша. КъыгурыIуэрт узыщеджа школым къэбгъэзэжу щIэныгъэ къозыта егъэджакIуэхэм уабгъурыувэу дерсхэр птыным жэуаплыныгъэ хэха зэрыпыщIар. Ар и гуращэу, егъэджакIуэ ныбжьыщIэр дапщэщи хущIэкъуащ абыхэм яхуэфащэу щытыным, и лэжьыгъэри къызыхуэтыншэу зэрырихьэкIыным.
Жэуаплыныгъэр зыхищIэу лэжьыгъэм бгъэдэт Мэшыкъуэм гу лъамытэу къэнакъым. Адыгэбзэмрэ литературэмрэ щIэблэм яригъэджу илъэс зыбгъупщIкIэ лэжьа нэужь, 2008 гъэм ар ягъэуващ школым и унафэщIу. ГупсысэщIэрэ Iуэху бгъэдыхьэкIэщIэрэ зыбгъэдэлъ Радимэ зэман кIэщIым къриубыдэу хэпщIыкIыу иригъэфIэкIуащ еджапIэм и Iуэхур. Армырами егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэфI зыдэлъу къекIуэкI школым ехъулIэныгъэщIэхэр зыIэригъэхьэу, Зыуэ щыт къэрал экзаменыр ныкъусаныгъэншэу, щIэныгъэфI къагъэлъагъуэу яту щыхуежьащ.
Апхуэдэ лэжьэкIэфIым и мардэхэр Мэшыкъуэм щызэфIегъэувэ 2015 гъэм и пэщIэдзэ лъандэрэ зи унафэщI Арщыдан дэт курыт школ №3-ми.
— Иужьрей зэманым щIэныгъэм и гъунапкъэхэм хуабжьу заубгъуащи, сабийхэм щIэныгъэ зэрыбгъэдалъхьэ щIыкIэхэми заужьащ. Ди школыр щытщ ЕгъэджэныгъэмкIэ федеральнэ къэрал стандартыщIэр (ФГОС) къэщтэнымкIэ гъэунэхупIэ IуэхущIапIэу. ФГОС-м къигъэув къалэнхэр я лъабжьэу, егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэм къыхыхьэ методикэ пэрытхэр я гъуазэу мэлажьэ ди егъэджакIуэхэр, я гъэсэнхэр я предметхэм зэрыдрагъэхыным хущIэкъуу, — жеIэ школ унафэщIым. — Лэжьыгъэр тэрэзу къызэгъэпэща хъунымкIэ зэфIэкIышхуэ ябгъэдэлъщ си къуэдзэхэу ХъутIэжь ХьэIишэтрэ Суйдым Тамарэрэ. Абыхэм, ди егъэджакIуэ Iэзэхэм я фIыгъэщ еджапIэм зыIэригъэхьэ ехъулIэныгъэхэр.
УнафэщIу ягъэуву дерсхэр тыныр IэщIыб ищIын хуей хъуами, анэдэлъхубзэм хуиIэ гулъытэм кIэригъэхуакъым Радимэ. Школым адыгэбзэр щезыгъэджхэри абыхэм я гъэсэнхэри жыджэру хэтщ районым, республикэм щекIуэкI зэхьэзэхуэхэм. Абыхэм увыпIэфIхэр щIэх-щIэхыурэ къыщахь «Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэпсо зэпеуэм. Мыгъэрей апхуэдэ зэхьэзэхуэм и район Iыхьэм школым етIуанэ увыпIэр къыщихьащ. Абы и утыку зэфIэкI лъагэхэр ипэкIэ щызыгъэлъэгъуахэм ящыщщ езы Радими.
— Дэтхэнэ егъэджакIуэми и пщэм дапщэщи къалэнышхуэ дэлъщ щIэблэр гъэсэнымкIэ, абы щIэныгъэ егъэгъуэтынымкIэ, арщхьэкIэ анэдэлъхубзэхэр езыгъэджхэм а псоми я лейуэ сабийм бгъэдалъхьэ лъэпкъ хабзэр, щэнхабзэр, нэмысыр, — къыхегъэщ Радимэ. — Ди сабийхэм зэрыадыгэр я гум илъу, абы иригушхуэу, ирипагэу, нэхъыщхьэращи, анэдэлъхубзэр яIурылъу къэгъэтэджыныр лъэпкъпсо мыхьэнэ зиIэ Iуэхуу къызолъытэ. Апхуэдэ гупсысэ зиIэ щIэблэ къызыщIэхъуэ лъэпкъым къэкIуэну дахэ зэриIэнуми шэч къытесхьэркъым.
Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэм щызыIэригъэхьэ ехъулIэныгъэм папщIэ унафэщI щыпкъэм, лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэм, егъэджакIуэ Iэзэм, адыгэбзэр зи псэм хэлъ бзылъхугъэм мызэ-мытIэу къыхуагъэфэщащ КъБР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм, егъэджэныгъэмкIэ щIыналъэ IэнатIэм, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм къабгъэдэкI щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр. Ар хъуащ «Илъэсым и егъэджакIуэ нэхъыфI» зэпеуэм и лауреат, щытекIуащ УФ-м и Президентым къыхилъхьа «Егъэджэныгъэ» проектым ипкъ иткIэ екIуэкI къэралпсо зэпеуэм. Абыхэм иджыблагъэ къахэхъуащ ХьэтIохъущокъуэ Къазий и цIэр зезыхьэ Адыгэбзэ Хасэм къыбгъэдэкIа фIыщIэ тхылъыр. Нэхъыщхьэжращи, Мэшыкъуэм зэфIих лэжьыгъэфIхэм къапэкIуащ зи унафэщI гупым, еджакIуэхэм, абыхэм я адэ-анэхэм къыхуащI пщIэмрэ нэмысымрэ.
ИлъэсыщIэ дызытехьэмкIэ ди гуапэу дохъуэхъу фIым хуэлажьэ, Iэужь дахэ зиIэ бзылъхугъэ цIыкIум. Узыншагъэ иIэу, и ехъулIэныгъэхэм хигъахъуэ зэпыту, насыпрэ дэрэжэгъуэрэ щымыщIэу псэуну ди гуапэщ.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
Псапэ тщIэуэ дыкъогъуэгурыкIуэ
2016 гъэр зыхуэфIахэм ящыщщ зи лэжьыгъэкIэ, жэрдэмкIэ лъэпкъым къыхэжаныкIа Жылэгъащтэ Хьэчим. Ар «Черкесский ренессанс» жылагъуэ зэгухьэныгъэм и унафэщIщ, езым и хьэрычэтыщIэ Iуэху къызэIуихауэ егъэлажьэ, унагъуэ хуэмыщIахэм ядоIэпыкъу, КъБР-м и Парламентым и ЩIалэгъуалэ палатэм иджыблагъэ хагъэхьащ.
И Iуэхухэм тедгъэпсэлъыхьыну «Адыгэ псалъэ» газетым и хьэщIэщым Хьэчим къедгъэблэгъащ.
— ЩIалэгъуалэ палатэм узэрыхагъэхьамкIэ дынохъуэхъу! Ди щIэджыкIакIуэхэм закъебгъэцIыхуну сыхуейт.
— Сэ Налшык къалэм сыкъыщалъхуащ, курыт еджапIэ №9-р къэзухри, 2004 гъэм КъБКъУ-м химиемкIэ и къудамэм сыщIэтIысхьащ. СызыхуеджамкIэ лэжьыгъэ щызмыгъуэтым, Санкт-Петербург сыкIуэри, маркетингым къызэрыгуэкI лэжьакIуэу щыщIэздзэри, унафэщI сыхъуху сыдэкIуеящ, ауэ сыкъыщалъхуа щIыналъэм сэбэп сыщыхъумэ нэхъ къасщтэу, къэзгъэзэжащ. Сыкъэсыжри, хьэрычэтыщIэ Iуэху къызэIусхащ, унэхэр зетхьэу зы гуп къызэзгъэпэщри.
— «Черкесский ренессанс» жылагъуэ зэгухьэныгъэр къызэрызэбгъэпэщам, абы къалэну зыхуигъэувыжым утезыгъэпсэлъыхьынут.
— Республикэм къэзгъэзэжа нэужь, лъэпкъ Iуэху зесхуэну сыхуейуэ, интернетым гуп цIыкIу къыщызэзгъэпэщащ, щIалэгъуалэр нэхъ зыгъэпIейтейхэм дытепсэлъыхьу, ди еплъыкIэхэр зэхуэтIуатэу. Гупым хэтхэмрэ къэтIэт Iуэхугъуэхэмрэ я бжыгъэм щыхэхъуэм, дызытелэжьэн хуейр къыщыдгурыIуэм, жылагъуэ зэгухьэныгъэ къызэдгъэпэщащ, «Черкесский ренессанс» цIэри фIэтщащ. Лъэпкъ Iуэхухэм, дауэдапщэхэм дыхэту, псапэ тщIэуэ дыкъогъуэгурыкIуэ.
— Сыт хуэдэ а псапэхэр?
— Къуажэ-къуажэкIэрэ дыщыщIэупщIэурэ, хуэмыщIа щыIэмэ зыдогъащIэри, апхуэдэ унагъуэхэм дадоIэпыкъу. Нэхъ хуэмыщIа унагъуитIым мазэ къэс защIэдгъэкъуэну ди мурадщ, ар псы, газ, яхущIэшэным, куэбжэ яхухэлъхьэным, унэр яхузехьэным, нэгъуэщIхэми ятеухуауэ щытынущ. Къыхэгъэщыпхъэщ, зыхузэфIэмыкIым защIэдгъэкъуэн Iуэху зэрызетхуэр къэзыщIахэми къыщытщэхухэр уасэ ныкъуэкIэ къызэрыдатыр, къызэрыгуэкI цIыхухэм зэрызыкъытщIагъакъуэр — дыщылажьэ унагъуэм нокIуэри, щхьэж хузэфIэкIыр ещIэ.
— Апхуэдэ Iуэху щхьэпэхэм нэмыщIауэ, политикэми ухыхьэну мурад пщIащ. Сыт абы и щхьэусыгъуэр?
— Политикэ Iуэху зесхуэртэкъым. Ауэ зиужь дит Iуэхухэр нэхъ тхуэгъэкIуэтэну пIэрэ, ари сэбэп хъууэ жысIэри, си тхылъхэр ЩIалэгъуалэ палатэм езгъэхьати, сыпхыкIащ. Апхуэдэ дзыхь къыщысхуащIакIэ, гъащIэм абы сыщришэлIакIэ, си къару къихь къэзмыгъанэу сылэжьэнущ.
— Хьэчим, сыт щIэуэ хэплъхьэфыну щIалэгъуалэ Iуэхум?
— Сэ сыадыгэщ, ар сытым дежи япэ изогъэщ: зейр зымылъагъум, нэгъуэщI хуэлъагъунукъым. Псом япэрауэ, схузэфIэкI сщIэнущ курыт еджапIэхэм адыгэ хабзэр, адыгэбзэр тэмэму щаджыным ехьэлIауэ. Адыгэ хабзэр ягъэкIуэдыжым хуэдэкъым, адыгагъэм щIапIыкIа щIэблэм къэралри лъэпкъри игъэщIэхъунукъым.
КъищынэмыщIауэ, хэкум къэзыгъэзэжа ди лъэпкъэгъухэм зэрызащIэдгъэкъуэн Iэмал сылъыхъуэнущ. Хэкум къэкIуэжыну хуей адыгэхэм паубыд дэфтэр гъунэншэхэр нэхъ мащIэ ящIыпхъэу къызолъытэ. Псалъэм папщIэ сыт урысыбзэмкIэ экзамен ятын щIыхуейр абыхэм? Ди щIыналъэм адыгэбзэри балъкъэрыбзэри щыкъэралыбзэу Конституцэм щитхакIэ, езыхэр щыадыгэкIэ, адыгэбзэр щащIэкIэ, абыкIэ экзаменыр щхьэ ят мыхъурэ? КъищынэмыщIауэ, ЩIалэгъуалэ палатэм къызэригъэпэщауэ зы лъэпкъ Iуэху, зэIущIэ, дауэдапщэ срихьэлIакъым. Абы и лъэныкъуэкIи ди палатэр згъэлэжьэнут.
— МурадыфIхэр уиIэщи, ахэр къохъулIэну, ди гуапэщ, Хьэчим.
— Упсэу! ИлъэсыщIэ дызытехьэмкIэ ди цIыхухэм сехъуэхъуну сыхуейт: тхуэфIыну, тхуэмахуэну, ди мурад къытхузэпищэну, зыдэдужьыну Тхьэм жиIэ!
Епсэлъар Фырэ Анфисэщ.
