СЫТ ЗЭРЫМЫЗАХУЭР
ЛIЫКIУЭ ЕРХОВ АЛЕКСЕЙРЭ АБЫ И АКЪЫЛЭГЪУХЭМРЭ?
Тыркум щыIэ Урысейм и лIыкIуэ Ерхов Алексей Кавказ зауэр къызэрыхъеяр «хъунщIэтеуэ жыхуаIэхэм - къызэрыбгурыIуэн хуейр, цIыху укIыным, дыгъуэным, гъэр къаубыдурэ ящэным - хэпсэукIыу щыта» бгырысхэм я лажьэу щыжиIэкIэ, ищIэр ищIэжу пцIы еупс.
XIX лIэщIыгъуэм урысей историографием щызэфIэува «дворянскэ-охранительнэ» унэтIыныгъэм щыщщ ар, гущIэгъуншэу бгырысхэм иращIылIа зауэ кIыхьым зыщаухеижын папщIэ, утыку кърахьауэ. Совет лъэхъэнэм къыхэкIа тхыдэдж зыбжанэм ар къыщIыдахыжар иджырей имперхуэплъэ политикэм тегъэщIапIэ хуащIын щхьэкIэщ.
КъыкIэрыхункIэ гузавэу, абыхэм ящыщ гуэрхэр щIэпхъуэри, лIыкIуэ Ерхов Интернет губгъуэм щыгуэуващ. «Бгырыс мамырхэм хъунщIэтеуэхэр ирагъэкIуэкIыу щытауэ зылъытэ Iуэху еплъыкIэр, къызэщIэубыдауэ жыпIэмэ, шэч хэмылъу, тегъэщIапIэ зиIэщ», - жеIэ Псыхуабэ университетым и профессор Миргород Денис. «Центр проблем Кавказа» IуэхущIапIэм и щIэныгъэрылажьэ нэхъыщхьэ Силаев Николай зэрыжиIэмкIэ: «Кавказгупэм къиубыд тафэщI абрагъуэхэр зыхуей хуагъэзэну Iэмал къезымыт хъунщIэтеуэхэр бэлыхьышхуэу ятелът».
Япэрауэ, Кавказ зауэр къыщIэхъеяр «бгырыс мамырхэм» хъунщIэтеуэ ящIу зэрыщытаракъым, - пащтыхьыгъуэм адыгэ щIыналъэхэр зэрызэрипхъуарщ. Ерховымрэ абы и акъылэгъухэмрэ зытепсэлъыхь хъунщIэтеуэхэр къыщежьар зауэм щIидза нэужьщ.
ЕтIуанэрауэ, Кавказгупэм тафэуи бгылъэуи иубыду щыта щIыхэр зэи зыхуей хуэмызэ щIыпIэу щытакъым, абдежым адыгэхэр, абазэхэр, нэгъуейхэр, шэшэнхэр, къумыкъухэр, къинэмыщI лъэпкъхэр куэд дыдэ хъууэ щыпсэуащ. Мэлрэ шырэ бжыгъэ абрагъуэкIэ щызэрахуэу, мэш щыхасэу, шыгъу къыщыщIахыу зэрахьэт абыхэм тафэщIхэр. Урысыдзэм иубыд Кавказ гъунапкъэр щагъэувым щыгъуэ, Къэбэрдей ищхъэрэм хыхьэу щыта, залымыгъэкIэ пащтыхьыгъуэм зэрипхъуа а Кавказгупэ тафэщI жыхуаIэхэр къэбэрдейхэр, кIахэ адыгэхэр, нэгъуейхэр, шэшэнхэр зэгухьэри, I779 гъэм зыIэрагъэхьэжыну хэтащ, ауэ яхузэфIэкIакъым.
Ещанэрауэ, Ерховымрэ абы и акъылэгъухэмрэ я Iуэху еплъыкIэм тегъэщIапIэ пэж иIэххэкъым, сыту жыпIэмэ, бгырыс къуажэхэр «урыс станицэхэм ябгъу дыдэм къыщыщыхутар» Мэзкуу, е Рязань губерниехэратэкъым, къэзакъ къэIэпхъуахэм дзэ зэгъэпэщар дагъэIэпыкъуурэ дакъузэу щыта адыгэхэм ящIхэрт. ГурыIуэгъуэщ игъащIэ лъандэрэ зыщыпсэу щIыпIэхэр империем и дзэ къебгъэрыкIуам зытрырамыгъэхын папщIэ, адыгэхэм ялъэкI къызэрамыгъэнар, абы дипломатие Iэмалхэри хиубыдэу. Абыхэм я лъэныкъуэкIэ бэнэныгъэр, шэч хэмылъу, зыхъумэжыныгъэ къудейуэ зэрыщытар нэрылъагъущ. Гу лъытапхъэщ Кавказ зауэр екIуэкIыху хъунщIэтеуэхэр лъэныкъуитIымкIи къыщежьэу зэрыщытар, я нэхъыбэри къызыбгъэдэкIыр пащтыхьыдзэрт.
Тетыгъуэм зэрихьэу щыта политикэм и лъабжьэр къэзыгъэнаIуэ къэрал дэфтэрхэм куэд дыдэрэ ущрохьэлIэ: «Кавказым ди тепщэгъуэр лъэ быдэкIэ щыувын папщIэ, къуршыщхьэхэми къурш лъапэхэми IэщэкIэ узэда ди къэзакъ цIыхубэр гъэIэпхъуэн хуейщ». Зауэр екIуэкIыху, аращ пащтыхь тетыгъуэм Кавказым унафэ зехьэкIэу щиIар. Абы щIыналъэр мамыру яубыдауи, пащтыхьыгъуэм Кавказым цивилизацэ ихьауи уи фIэщ ищIкъым. БыдапIэхэмрэ плъырыпIэхэмрэ яухуэху, Гум псыщхьэм, Лабэ, Уарп, Балъкъ, Сунжэ хуэдэ псыежэххэм я Iуфэхэм урыс станицэхэр щагъэтIысурэ, щIыналъэр зейхэр бгым драхуейт, гъунэгъуу щыс къуажэхэр зэтракъутэт, мэзхэмрэ хадэхэмрэ къраупщIыкIт, гъавэ щагъэкI губгъуэхэр ягъэст, Iэщымрэ мылъку ябгъэдэлъымрэ пшыныжыпщIэ, къуэды фIащурэ трахт. Урысейм и кум кърашурэ Кавказ Ищхъэрэм мэкъумэшыщIэ хуитхэмрэ пщылIыпIэ итхэмрэ къагъэIэпхъуэт. Ар ядиIыгъыу, Кавказ Ищхъэрэм щригъэкIуэкI зэрыпхъуакIуэ политикэм ипкъ иткIэ, пащтыхьыгъуэм къэIэпхъуахэр дэIэпыкъуэгъу зыхуищIти щIыналъэр зейхэр зэрыдикъузэн Iэмалу къигъэщхьэпэт.
Хагъэзыхьу тафэщIхэм къагъэIэпхъуа хэкурысхэр зэпэIэщIэ ищIын папщIэ, урысыдзэм и администрацэм адыгэ къуажэхэр къэзакъ станицэхэмкIэ къиухъуреихь и хабзэт. Зэпэгъунэгъуу зэрыщысым и щхьэусыгъуэкIэ зэбийуэ щыт адыгэхэмрэ къэзакъхэмрэ куэдрэ зэжьэхэуэт. Зы зэжьэхэуэгъуэм адрейр къишэт. ЗэрымыщIэкIэ мафIэ цIыкIуу къежьар мафIэшхуэ хъужурэ, илъэс пщIы бжыгъэхэр зыхь, кIэ зимыIэ, къару къахуэзымыгъанэ зэпэщIэтыныгъэм (лъэныкъуитIми хъунщIэтеуэхэр ирагъэкIуэкIыу) гъуэгу игъуэтт. Шэч хэлъыххэкъым адыгэхэм я лъэныкъуэкIэ ар «я хэкум зэрызыщахъумэжа» бэнэныгъэу зэрыщытам. Апхуэдэ гузэвэгъуэхэмыкIым Кавказым щыIэ урысыдзэм фейдэ хихт, сыту жыпIэмэ, зыгуэр къэхъуху, дзэм хэкурысхэр щIызэтриукIэн щхьэусыгъуэщIэ игъуэтти, лейзехьэ экспедицэшхуэхэр иригъэкIуэкIт. Абы къегъэлъагъуэ «гъащIэ щIэпхъаджэ» езыхьэкIар дэтхэнэ лъэныкъуэрами. Адыгэхэм апхуэдэ щIэпхъаджагъэхэр бэлыхьу щатехуэр нэхъыбэт.
Урысейм щызекIуэ тхыдэ щыхьэтхэм я фIыгъэкIэ, нобэ адыгэхэм нэгъэсауэ ящIэ I763-I864 гъэхэм екIуэкIа Кавказ зауэм и пэжыпIэр зыIутар. А Iуэхур ябзыщIын, е зэрыщымытауэ къагъэлъэгъуэн зи хьэл урысей политикхэмрэ тхыдэджхэмрэ жаIэр Урысейм щыпсэу адыгэхэми хамэ къэралхэм исхэми я фIэщ хъукъым. Кавказ зауэмрэ абы кърикIуахэмрэ нобэ «псысэ дахэ» фIэпщыныр щIэныгъэм къемызэгъ къудейкъым, абы къишэнкIи хъунур зэзымыгъэзахуэ цIыхугъэншагъэщ. Ар телажьэкъым лъэпкъхэр нэхъ быдэу зэрыубыда зэрыхъун мурадми, Урысей къэралыгъуэр лъэ быдэкIэ увын Iуэхуми.
Адыгэхэм XIX лIэщIыгъуэм бэлыхьышхуэ зэрашэчамкIэ иджырей Урысейри урыс лъэпкъри къуаншэкъым. Ауэ урысей пащтыхьыгъуэм къыщIэува къэралыгъуэу щыщыткIэ, абы къытохуэ хабзэ и лъэныкъуэкIи, цIыхугъэ и лъэныкъуэкIи Кавказ зауэмрэ абы кърикIуахэмрэ къалъыс увыпIэр къигъэнэIуэну, хамэ къэралхэм ис адыгэхэр я хэкужьым къэкIуэжыну хуит урысей цIыхубэу зэрыщытым щыхьэт техъуэу, захуагъэм гъуэгу иритыжыну. Абы Урысейри хамэ къэралхэм щыпсэу адыгэхэри Кавказ зауэм епха «цIыхугъэ щыхупIэм» къыбгъэдишынут, къэралым и пщIэр дуней утыкум щиIэтынут. Езы Урысейм ис адыгэхэми апхуэдэ гузэвэгъуэ афIэкIа ди къэралым къыщыхъункIэ Iэмал зэрыщымыIэр я фIэщ хъунут.
КЪАЛМЫКЪ Жылэбий,
тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат, КъБР-м и адыгэ лъэпкъ зэгухьэныгъэхэм я зэзыгъэуIу советым и унафэщI.
