IуэрыIуатэ — дыщэ пхъуантэ
Таурыхъ
Пщыапщокъуэ гуащэ Сэчрэт къызэришар
Псэуащ зы нарт лIыжь гуэр. Пщыапщокъуэ и цIэу къуэ иIэт абы. А зы щIалэрат иIэри. ЛIыжьыр жьы щыхъум, игу къокI и къуэ закъуэм къригъэшэну.
— Дауи ирехъу, сэ сыпсэу щIыкIэ си щIалэ закъуэм къыхуэсшэнщ, — жеIэри абы треубыдэ.
Арати, лIыжьыр и шым шэсри ежьащ. Зы тхьэмахуэкIэ гъуэгурыкIуауэ, здэкIуэмкIэ къикIыу зы шу къыхуэзащ. ФIэхъус зэрахри зэщIэупщIащ.
— Нысэ лъыхъуэ сыкъежьауэ къызокIухь, — жиIащ лIыжьым.
— Сэри малъхъэ лъыхъуэ сыкъежьауэ къызокIухь, — жиIащ адрей гъуэгурыкIуэм.
Къыхуэзами, къызэрыщIэкIамкIэ, зыпхъу закъуэ иIэу арат.
Ар къопсалъэри, лIыжьым жреIэ:
— Дэ зэшибл дыхъурт, сэ сранэхъыжь дыдэу. Зыпхъу закъуэ сиIэти, иныжь зэшиблым ар страхыну ди ужь къихьэри, ди мыгъуагъэти, си шынэхъыщIэхэр къаукIащ, езыхэми иныжьихыр яукIащ. Иджы зы иныжь закъуэщ абы ящыщу къэнэжар. А зыри ноби-ныжэби скIэрыкIыркъым. Сэри зэрызгъэзэжу абы сыхуэзэнурэ дызэзэуэнущ. СыкъызэриукIынури фIыуэ сощIэ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ абы щхьибл пытщ. Сэ си гуащIэ къихьынукъым а щхьиблыр пызупщIыну. Си хъыджэбз закъуэр къыщыжыни зыкъуэтыни имыIэу къэнэнущ. Аращ дэ зэшхэм дилъ зыщIэжынур, ауэ абы дилъ щищIэж махуэм ирихьэлIэу дилъ къыддэзыщIэжын малъхъэ, сэ сыпсэу щIыкIэ, къэзгъуэтыну арат сыкъыщIежьар.
ЩIалэм и адэм жиIащ:
— Си щIалэр лъыщIэжэгъу хуэхъунщ уи пхъум.
ЛIыжьитIыр абыкIэ зэгурыIуэри, щIалэм и адэм къигъэзэжащ. Абы хуэдэ къабзэу хъыджэбзым и адэми игъэзэжри кIуэжащ. Хъыджэбзым и цIэр Сэкрэтт. Нарт хъыджэбзым и адэр нэсыжри, и пхъум етIысылIэри жриIащ лIы зэрыритар.
— Хэт сызэптар? — жиIэу хъыджэбзыр щыщIэупщIэм,
— Дэ зэшхэм дилъ щыпщIэжкIэ, къыбдэзыщIэжынур а щIалэращ, — жиIащ адэм.
МыдэкIэ и унэ къэзыгъэзэжа Пщыапщокъуэ и адэми хъыбарыр игъэIуащ «Нысэ сылъыхъуащ» жиIэри, ауэ и къуэ дыдэм деж къыщыщIэдзауэ псэкIэ бауэу зы цIыхум яжриIакъым зылъыхъуар хэтми. Ауэ и къуэм жриIащ:
— Сэ лIыжь сыхъуащ, си лIэгъуэщ. Уэ щхьэгъусэ пхуэхъун сыпхуэлъыхъуащи, сызылъыхъуауэ уэ псэуэгъу пхуэхъунур къэгъуэтыфи къашэ.
Арати, куэд дыди дэмыкIыу, лIыжьыр гъуэлъри лIащ. Пщыапщокъуэри ауэрэ лIы хъуащ. Еуэри, и адэм и шыжь гуэр шэсри, ежьащ щхьэгъусэу и адэр зыхуэлъыхъуар къигъуэтын и гугъэу. Зы тхьэмахуэ зэхуакукIэ къикIухьауэ, шым епсыхри, зы щIыпIэ гуэрым деж, ар дауэ хъуми, Iуричри щыжеящ. Жейм здыхэтым, щIалэм пщIыхьэпIэ илъэгъуащ:
— УкъыщIежьар къохъулIэнущ, ауэ уи шыр шы пхуэхъунукъыми, гъэзэжи, уи адэр зытесауэ щыта шы пэху пщэ дахэм шэс, абы зэрихьэу щыта и джатэр зыкIэрыщIи къежьэ, — къыжраIэу.
Къыщылъэтри, зимыплъыхьу и шым шэсыжри, щIалэр и унапIэм къэкIуэжащ. Къызэрысыжуи и анэм еупщIащ:
— Си адэм и шы пэху пщэ дахэр дэнэ здэщыIэр? Дэнэ щыIэ, си анэ, абы кIэрылъауэ щыта джатэри? Ахэр симыIэу хъунукъым.
И анэм ахэр и къуэм къритын фIэмыфIу махуэ зыкъом дихащ. МыдэкIэ цIыхухэми, жылэ зыдэсым, жаIэу щIадзащ:
— Дэнэт ар, Пщыапщокъуэ апхуэдэлI къищIыкIыну… Ежьэри къигъэзэжащ, и адэр зылъыхъуа цIыхубзри къыхуэгъуэтакъым икIи къишакъым.
А псалъэхэр Пщыапщокъуэ щызэхихым, нэхъри и анэр хигъэзыхь, и адэм къыщIэна джатэмрэ зытеса шымрэ къритыну пиубыд хъуащ. Зи щимыгъэзагъэххэм, анэм къызыкъуихри, и къуэм джатэр къритащ, ЩIыунэ шэщым щIэт шы пэху пщэ дахэри къыщIишри къыбгъэдишащ. Шы пэхур алъпт. ЩIалэм джатэр зыкIэрищIэщ, алъпым шэсри, гъуэгу техьащ. Тхьэмахуищ хуэдизкIэ къикIухьауэ зы псыIэрышэ гуэрым деж Iут шууищым щIалэр яхуэзащ.
— ГъуэгуфIыж апщий! — ярихащ Пщыапщокъуэ абыхэм фIэхъус.
— Ежь махуэ ухъу! — къыпадзыжащ абы шууищми.
— ДэнэкIэ фыкIуэрэ? — ящIэупщIащ щIалэр абыхэм.
— Уэлэхьи, Iуэху диIэу дыкъежьати, мы псыIэрышэм ижь зыхудощIри мыхъу, сэмэгу зыхудощIри — къикI щымыIэ: е демылъэф, е и гъунэр къытхуэмыгъуэт.
— АтIэ, си ужь фыкъиувэ, — жиIэщ Пщыапщокъуи, псыIэрышэм хэлъэщ, псыр зэбгригъэури, псыщIагъ дэтхъупIэ гуэр иIэти, абы тету икIащ. ТIэкIу нэхъапэкIэ нэгъуэщI шу гуэр абы зэрикIар Пщыапщокъуэм къыгурыIуащ. ЩIалэм зэбгригъэуа псы гъуэгум, дауэ хъуми, шууищыр ирикIуэри, псым зэпрыкIащ. АдрыщIым зэрытехьэу зэхэпсыхэри, шыпхэ гъуэмылэ тIэкIу яIыгъти, я къэлътмакъхэм кърахри, мащIэу зэIурыуащ. ПсыIэрышэ икIыгъуейм тепсэлъыхьу здэщысым, шууищым ящыщ зым къыжьэдэлъэтащ Пщыапщокъуэ зэрыкIа псыIэрышэм щилъэгъуа шы лъабжьэр дэзытхъуа шум и гугъур, абы и хьэлэмэтагъыр.
Пщыапщокъуэр и шым шэсыжри, зи гугъу ящIа а шур здэкIуамкIэ ежьэжащ. Мыдрей шууищри я гъуэгу теувэжащ. Пщыапщокъуэр алъпт зытесри-тIэ, ахэр лъэрызехьэтэкъэ-тIэ, мыдрей шыхэм хуэмыдэу, лъэтам ещхьу, кIуэм-лъейм, кIуэм-лъейуэрэ, шу закъуэм лъэщIыхьащ. Шым тесыр мэжей, и пэбзийм мафIэр кърех. Бгъурыхьэри — къэушакъым, фIэхъус иритри — къэушакъым. ИтIанэ мурад ищIащ ар къэушыху дэщIыгъуну. Ауэрэ зэ къэушын хуейтэкъэ? Къэушащ. Пщыапщокъуэм шым тесым фIэхъус иритащ, адрейм ар Iихащ. А псалъитIыр мыхъумэ, нэгъуэщI зэжраIэ щымыIэу зэдэгъуэгурыкIуэурэ, зы Iуащхьэ гуэр деж нэсхэри, шур епсыхри, зыри жимыIэу, Пщыапщокъуэм IумпIэр къыхуишиящ, иригъэубыдыну. Пщыапщокъуэ шым къелъэри, шум и шым и IумпIэр иубыдащ. Шым тесар Iуащхьэ джабэмкIэ екIуэкIри, къэлътмакъитI зэпедзэкIыу иIыгъыу къигъэзэжащ. Ар Пщыапщокъуэм къритащ.
— Уи шым кIэрыщIэ, — жиIэри. — Сэри скIэрыкI, гъэзэж, уэстар хьыи, кIуэж укъыздикIам.
Сытыт ищIэнур щIалэм, Пщыапщокъуэр къеуэри къигъэзэжащ. Шури екъури ежьэжащ. Зы теуэгъуэфI къикIуауэ, Пщыапщокъуэр егупсысыжащ:
— Сытыт, сэ мылъкухьэт сыкъыщIежьар? Мы дыщэ къэлътмакъитIыр къызэзыта шур здэкIуэм сымыкIуэмэ, сы-Пщыапщокъуэкъым. Ар жиIэщ, дыщэ къэлътмакъитIыр зы щIыпIэ зэгъуэкI гуэрым деж щыщIитIэри, шум и лъэужьыр хэгъуэщэххэртэкъыми, теувэри кIэлъыщIэпхъуащ. ЛъэщIыхьэри, аргуэру шур жейуэ шым тест. Къэушыху Пщыапщокъуэ шум дэкIуащ. Шур къызэрыушуи пхъашэу къеупщIащ:
— Щхьэ къэбгъэзэжа? — жиIэри.
— Къэзгъэзэжащ узэзгъэцIыхуну, узихэтыр зэзгъэщIэну, — икIуэтакъым Пщыапщокъуэ.
ТIуми абы къыфIамыгъэкIыу кIуэурэ зы Iуащхьэ гуэрым деж, япэм хуэдэ къабзэу, шур щепсыхащ. Шы IумпIэр Пщыапщокъуэ къритри, езыр Iуащхьэ щIыбымкIэ екIуэкIащ. Куэд дэмыкIыуи, къэлътмакъ зэпедзэкIым изу дыщэ иIыгъыу, къекIуэкIыжащ аргуэру. Ари Пщыапщокъуэ и шым трилъхьэри жриIащ:
— Иджыри бжызоIэ: гъэзэж, дяпэкIэ къэбгъазэмэ, уэсщIэр уэзгъэлъагъунщ.
Пщыапщокъуэри, ищIэнур имыщIэу абдеж щыту къигъанэри, шур шэсри ежьэжащ. ЩIалэр зы жэщрэ зы махуэкIэ и пIэ имыкIыу щытащ абдеж, ищIэнум егупсысу. ИкIэм-икIэжым:
— Тхьэ соIуэ, сыкIэлъыкIуэнкIэ мы шум, къызищIэнури зрезгъэщIэнкIэ, — жиIэри кIэлъыкIуэурэ лъэщIыхьэжащ. ЗэрылъэщIыхьэжу шур Пщыапщокъуэ къыхуилъащ:
— БжесIар сытыт уэ щIалэм? Щхьэ ускIэрымыкIрэ?
— Суригъусэну сфIэфIщи аращ сыщIыпкIэрымыкIыр. СыпкIэрыкIынукъым сумыукIауэ, — зэкIэлъигъэпIэщIащ Пщыапщокъуэми.
Шум зыри жимыIэу щежьэжым, Пщыапщокъуи шэсыжри и ужь иувэжаш. Ауэрэ здэкIуэм, нэсауэ къыщIэкIынти, шу дымыцIыхур епсыхащ.
— Убыд си шыр, утIыпщ уи шыр. Мыгувэу мы Iуащхьэм щIылъэ пшагъуэ къытехъуэнущ, абы кIэлъыкIуэу уафэхъуэпскI къэхъунущ. Iэдэжу пIыгъ шыр псоми щыщтэнущ, ауэ, дауэ хъуми, шыр умыутIыпщ, — жеIэ шу дымыцIыхум.
— ЩIэн хуейр къызжепIэу, гъэзэщIэныр сэ щIэзбгъэдзэну сынолъэIу, — жиIащ Пщыапщокъуэ.
— Хьэуэ, бжесIар гъэзащIэ, ауэ кIий макъ зэхэпхмэ, си шыр утIыпщи, мы гъуэдыджым нилъадэ уэ. ПлъагъунуIащи, пщIэнур Тхьэм уигъащIэ.
А унафэм тету и гъусэр гъуэдыджым ихьащ. Куэд дыдэ дэмыкIыуи уэшх пIащэ зырызхэр къызэпхидзу хуежьащ. Абдеж щежьэри, Iэдэжу иIыгъ шым дунейкъутэжу зихъузилъу щIидзащ. Ауэ, сыт хуэдизу шыр дэмылъеями, щIалэм IумпIэр иутIыпщакъым. ИтIанэ кIий макъ зэхихащ. Асыхьэтым шыр иутIыпщри, щIалэр гъуэдыджым илъэдащ. Илъадэмэ, щхьибл зыфIэта иныжьу зы щхьэ къызыфIэнамрэ шым тесамрэ зэрызокъуэ. Шум иныжьым и щхьихыр пиупщIащ, ебланэр къыпынауэ шым тесар зрилъэфэлIауэ, и Iэблэр иубыдауэ, IэщIэукIэрт. Пщыапщокъуэр илъщ, бгъэдэлъадэри, и джатэмкIэ иныжьым и щхьэр зэ уэгъуэкIэ фIихащ.
Хъарзынэу иныжьым иIэр къызэщIакъуэри къежьэжащ. Щызэхуэзам къэсыжхэри, Пщыапщокъуэ жиIащ:
— АтIэ, сэ мыбыкIэ сыкIуэнущи, фIы къуухъулIэ!
Абы къыфIамыгъэкIыуи зэбгъэдэкIыжащ.
АрщхьэкIэ, къыздэкIуэжым, Пщыапщокъуэр хущIегъуэжащ шур зэрызримыгъэцIыхуам.
— Тхьэ соIуэ, мы си гъусар зэзгъэцIыхункIэ, — ар жиIэри, Пщыапщокъуэ шыр къиIуэнтIащ.
КIэлъыщIэпхъуэри, и лъэужьыр нахуэти, абы тету жащ. ЛъэщIэмыхьэурэ махуэм кIуащ, жэщми кIуащ. ЕтIуанэ махуэм, мэз лъапэ гуэрым щIыхьауэ, унэшхуэ гуэр хуэзащ. АбыкIэ иунэтIащ щIалэм. Нэсщ, пщIантIэм дэплъэри, и гъусэр зытеса шыр гъущI пхъэлъантхъуэм фIэдзауэ къилъэгъуащ. Епсыхри, унэм щIыхьэмэ, набдзэ зытелъым я нэхъ дахэу зы хъыджэбз гуэр щIэсу ирихьэлIащ. Пщыапщокъуэ щIэупщIащ:
— Дэнэ щыIэ мо пхъэлъантхъуэм фIэдза шым тесар?
— Абы тесаIакъым.
— Дауэ зэрытемысар? Сэ абы сригъусащ. Къысхуэгъуэт ар, сэ тхьэ соIуэ, мы дунейм псэууэ утезмыгъэтынкIэ ар къысхуумыгъуэтауэ.
— Къыпхуэдгъуэтынщ ари щыIэмэ, моуэ тIыси къытхуэхьэщIэ, уэ сэ слъагъур угъуэгурыкIуэщ, ухьэщIэщ.
— Хьэуэ, сэ хьэщIакIуэ сыкъыздэкIуар уи дежкъым, мо шы фIэдзапIэм тесам и дежщи, ар мы унэм къыщIыхьащ. Уэ уощIэ. Иджыпсту къызжумыIэмэ, уи щхьэр пызох, — и джатэр кърихащ Пщыапщокъуэ губжьам.
Хъыджэбзыр дыхьэшхащ. Пщыапщокъуэр нэхъри зэгуэпауэ еупщIащ хъыджэбзым:
— Сыт ущIэдыхьэшхыр? — жиIэри.
— СыщIэдыхьэшхари бжесIэнщ, шым теса уи гъусэри къыпхуэзгъуэтыжынщ, ауэ моуэ етIысэх, цIыхубзым хьэтыр иIэмэ.
Пщыапщокъуэр етIысэхащ. Хъыджэбзыр йоупщI:
— Дэнэ а шым тесар щыпцIыхуар? Гъусэ щыпхуэхъуари дэнэ деж? — жеIэри.
Пщыапщокъуэм екIуэкIахэр хъыджэбзым жриIэжащ зыри къимыгъанэу. Абы кIэлъыкIуэу щIежьа Iуэхуу къыщIикIухьри щIалэм ибзыщIакъым, ари жриIащ.
Хъыджэбзым зыкъиIэтщ, къыбгъэдыхьэри, щIалэм гъунэгъу зыкъыхуищIащи, магъ, гумащIэ къэхъуауэ:
— Ди адэм «ЛIы уестащ, узэстар дилъ къыбдэзыщIэжынуращ» жиIэри къызжиIэгъат. Шым тесар сэращ. Укъысхуейуэ щытмэ, силъ къыздэпщIэжащи, ди нэхъыжьхэм зэрыжаIам тету, щхьэгъусэ сыпхуэхъунщ. Щхьэгъусэу укъысхуэмеймэ, шыпхъу сыпхуэхъунщ.
Зэщхьэгъусэну зэгурыIуэри, абдеж зытIэкIурэ щызэдэпсэуащ, итIанэ щIалэм и анэм деж къэкIуэжащ.
Пщыапщокъуэ къиша цIыхубзыр нарт цIыхубзт, нарт гуащэт, и цIэри Сэчрэтт.
ЩIыпIэцIэхэм я хъыбархэр
Шэрэджрэ Аруанрэ
Шэрэджрэ Аруанрэ зэшитIт. Аруаныр нэхъыжьу, Шэрэджыр нэхъыщIэу аращ нэхъыжьхэм яIуэтэжыр. ЗэшитIыр зэхэкIщ, псы зырыз дэтIысхьэри, ар я псэупIэу псэуащ, зыIус псым нобэр къыздэсами щхьэж и цIэкIи еджэуи апхуэдэщ.
ЗэрызэхэкIрэ куэд дэмыкIауэ, мэкъуауэгъуэу, Аруан и Iэхъуэр жейри, былымыр Шэрэдж и мэкъупIэм хыхьащ. Шэрэджу плъагъуми псынщIэу бзэгур нагъэсащ:
— Уи шынэхъыжьым укъызыхигъэкIащ, арщхьэкIэ и Iэщыр къригъэхьауэ уи мэкъупIэр ирегъэхъу, — жаIэри.
Шэрэдж къэшэсщ, Аруан деж къакIуэри, и щIопщымкIэ и шынэхъыжь Аруа- ным техъухьащ. Аруан зигъэгусащ. Къущхьэхъум Iэпхъуэри, Шордакъым дэтIысхьащ.
Абы иужь мащIэ дэкIа, куэд дэкIа, зэманыфI блэкIащ. Аруан зы къуэ закъуэ иIэ хъуащ. Шэрэдж къуибл иIэ хъуащ. Шэрэдж и къуиблыр зэхэзекIуэу, къакIухьу, къаху-къахьу нарт щауэ бэлыхь хъуащ. Апхуэдэ зекIуэ ежьауэ здэщыIэм, Шордакъ дыхьэри, хъуакIуэу ит Iэщышхуэр къалъэгъуащ. Куэдрэ пымылъу кърахужьэри къежьэжащ. Iэхъуэр гъуэгыу щыдэлъэдэжым, Аруан и къуэ закъуэр и адэм и шым къэшэсри къакIэлъежьащ.
Бабыгуейрэ Ашэбейрэ я кум, Балъкъ Iуфэ деж, къащылъэщIыхьэри, зыр абдеж щиукIащ. Къуэнхьэблэ шытхым деж тIур щиукIащ. Къезауэм, къакIэлъыкIуэм, мыдрейхэри езэуэж щхьэкIэ, яхуэмыукIыурэ къыкIуэцIрыкIащ.
ЕплIанэр Ислъэмей къуажэкIэм деж щиукIащ. Етхуанэр Дыгулыбгъуейм я гупэкIэ зэрихуэу, абдежым щиукIащ. Еханэр Къундетейм я гупэкIэ щриудыхащ. Ебланэр Мысостей къуажэ щIыбым деж щиукIащ. Аруан и щIалэ закъуэм зэкъуэшиблыр хигъэщIа нэужь:
— Мыбы сыкъыщысакIэ, си адэр здэщыса щIыпIэжьым сеплъынщ, си адэ къуэшыжьри зэзгъэлъагъунщ, — жиIэри, Шэрэдж деж щепсыхащ.
Шэрэдж къыщIэплъри и къуэш нэхъыжь Аруан и шыжьыр къицIыхужащ.
— Дэнэ укъикIрэ, дэни укIуэрэ? — жиIэу Шэрэдж щIалэщIэм къыщеупщIым, ищIауэ хъуар нарт лIыжьым хуиIуэтэжащ. Шэрэдж ар щызэхихым, и Iэпэм едзэкъэжри, и натIэм еуэжащ.
— Уэракъым си къуиблыр зыукIар, си щIопщым иукIыжащ. Уэ си шынэхъыжь Аруан урикъуэщ, букIахэри си къуэщи, уэри си къуэ ухуэдэщ, — жиIащ Шэрэдж.
— Ахэр уи къуэу сэ сщIакъым, — гуIэжащ Аруан и къуэ закъуэр. — Апхуэдэу щыхъуакIэ, мыкIуэдыжыну кхъэсей яхуэсщIынщ сэ зэшхэм. Ар жиIэри, хьэдэхэр щиукIа щIыпIэхэм деж нобэр къыздэсым щыт Iуащхьэжьхэр щызэтритхъуащ.
Архъэшэу
Нартанэ Iуащхьэ щIыжаIар нарт зэшиблым я анэр абдеж щIэлъщи аращ. А зэшиблыр нарт Аруан и къуэт. Аруанрэ Шэрэджрэ зэшщ, жаIэ. Нарт Шэрэдж и кхъэр хэмыкIуэдэжауэ нобэм къыздэсам щытщ. Ар Жанхъуэтхьэблэрэ Дохъушыкъуейрэ я зэхуакум дежщ зыхуэзэр. Сажний и кIыхьагъщ хьэдэм.
АтIэ, Нарт Архъэшэу и мылъкур кIуэри къыфIахьат зэшиблми, игу зэщыури тхьэ елъэIуащ, жаIэ: «Сэ мылъку щызимыIэжкIэ, мывэ сыну сыгъэж», — жиIэри. Архъэшэу и сыныр хэмыкIуэдэжауэ нобэр къыздэсым Ахъмэт и щыгум тетщ. ЛIыр шым тесу къамышыкIэ дэIэбеямэ, и пщэм нэс къудейуэ лъагэщ а сыныр.
Къущрэ иныжьымрэ
Хьэжрэтым, Зеикъуэ къуажэ пэмыжыжьэу, Афэ БгыщхьэкIэ зэджэм нартхэ ядзауэ щытауэ мывэжьищ нобэми телъщ. А мывэжьхэр здэщылъым пэмыжыжьэу дунейр и инагъыу зы шхужь гъуанэ гуэри щылъащ.
Зэгуэрым, нарт Къущ шууэ а щIыпIэм щызекIуэу, а шхужь гъуанэм хуэзэри, зэрышууэ икIауэ щытауэ къаIуэтэж. Ар Къущым игъэщIагъуэри тхьэ елъэIуащ:
— Мыр зи къупщхьэу щытар нэфу къэгъэхъужи сыгъэлъагъу, — жиIэри.
Къэхъужащ, и нитIыр имыIэжу. Къызэрыхъужу иныжьыр щIэупщIащ:
— ЦIыхумэ дэнэ къикIа, цIыху щыт мыбдежым? — жиIэри.
Нарт Къущ къэпсалъэри:
— НтIэ, сыцIыхущ, сыщытщ, — жиIащ.
Илъагъур зыфIэгъэщIэгъуэн нарт Къущ еупщIащ къэхъужам:
— Ухэт уэ? Усыт лъэпкъ?
— Сыиныжь лъэпкъщ, мы щIыпIэм дисащ. Мыбдежым пэмыжыжьэу мывэжьищ щылъ? — щIэупщIащ иныжьыр. — А мывэжьхэмкIэ дыджэгуу щытащ, зэхуэддзурэ.
— АтIэ иджыри бдзыфыну пIэрэ? — еупщIащ Къущ иныжьым.
— Сышэт а мывэжьхэм я деж! — жиIэри, иныжьым и Iэр Къущ деж къишиящ. АрщхьэкIэ Къущ абы и Iэр иубыдын дзыхь имыщIу, япэ иувэри мывэжьхэм иришэлIащ.
— Тпэмыжыжьэу къуэшхуэ иIэ? — щIэупщIащ иныжыьыр.
— НтIэ, иIэщ.
— АтIэ, мы къуэкIийм дэкIи, модэкIэ къэлъагъуэ къуэкIий бжьэпэм къытеуви къэкIий, — жриIэри, иныжьым Къущ игъэIущащ. Нартым къыжраIар игъэзэщIащ, бжьэпэм къызэрытеувэуи къэкIиящ.
Иныжьым зы мывэр къищтэри, «нокIуэ» жиIэри идзащ. Къущ Iулъэтри, ар зэрыта пIэм мывэжьыр ихуащ. IумыкIамэ — иукIат.
Иныжьыр кIиящ:
— УщыIэ? — жиIэри.
— СыщыIэщ, лажьэ сиIэкъым, — жиIэри, Къущым жэуап къитыжащ.
Аргуэру «нокIуэ» жиIэри, мывэ етIуанэр идзащ. Къущыр аргуэрым и пIэ илъэтри, здэщытам мывэр техуащ, армырмэ — иукIат.
— Упсэу? — къэкIиящ иныжьыр.
— Сыпсэущ, — жиIэри Къущ къегуоужащ.
Ещанэ мывэри идзащ иныжьым. Ари Къущ зэрыта пIэм иригъэхуащ. КъеупщIащ иныжьыр нартым:
— УщыIэ? — жиIэри.
— СыщыIэщ, — жиIэри ари къегуоужащ.
— Уи щхьэр псэумэ, мыдэ къэкIуэж, — жиIэри, нартыр иныжьым къишэжащ.
— Дауэ укъела мы мывэжьхэм? — щIэупщIащ иныжьыр.
— СыIулъэтащ, — пидзыжащ абы нарт Къущ.
— Iулъэт жыхуаIэр сыт? — игъэщIэгъуащ иныжьым.
— Iулъэт жыхуаIэр мывэ накIуэр зытумыгъэхуэн щхьэкIэ, уи пIэ узэрытым уикIынращ.
— Ар дэ дымыщIэу мывэу надз илъэпкъыр къыттехуэурэ дызыухар аращ, — жагъуащэ щыхъуащ зэхихар иныжым.
Абдеж нарт Къущ тхьэ елъэIури, иныжьыр зэрыщыта къупщхьэ хъужащ.
А щIыпIэм нобэр къыздэсми КъущакъуэкIэ йоджэ, къыщхьэщыт бжьэпэри зэращIэр Иныжьытх цIэмкIэщ.
Нартсанэ-гуащэ
Адэ, зэман жыжьэ дыдэ ипэ, мы щIыгур нартхэ я шы лъабжьэ зэрызехьэм дэгызу щытащ. Абы щыгъуэ цIыхубзхэм загъэщIэращIэу щысыным и пIэкIэ, я шы-уанэ зэтралъхьэрти, я бжыхэмрэ я къамэхэмрэ лыдыжу, цIыхухъухэм я гъусэу бий къакIуэм пежажьэрт. Хъыджэбзхэм фIыуэ ялъагъу щIалэхэм Iэ далъэным и мызакъуэу, бийм и гущхьэми джатэ жанхэр Iэрыхуэу щагъэбзэфырт. Укъисыным хуэдэу я гущхьэм гурыщIэ ини щахъумэфырт, блэ уэным и шэрэз бзаджэри щагъэпщкIуфырт.
Апхуэдэт Нартсанэ дахэри. Зи нэр вагъуэбэу лыд щIалэ ес зэкIужым хуиIэ лъагъуныгъэ гуащIэр хъыджэбзым и гущIэм къыщеуэрт. Зэгуэрым, бийм езауэу зэуапIэм здитым, Нартсанэ и Iэ лъэщым IэщIэлъ хьэджэсэмкIэ зы шу иригъэпсыхащ. Зи данэ щхьэц фIыцIэр жьым зэрихьэ Нартсанэ щIым ириIулIа и бийм щыщхьэщыхьэм, и къурмакъейр щиубыдыкIыу кIиящ.
— Уэ, гуIэгъуэжьт, си мыгъуэраи, — жиIэри.
Нарт хъыджэбзым фIыуэ илъагъу и мыгъуэ закъуэм псэ хэтыжтэкъым. Нартсанэ и шым зыкъридзыхри, и мыгъуэ закъуэу зи псэр и IэкIэ хихыжам щхьэщылъэдащ, и Iупэм ба хуищIу, и Iэпкълъэпкъым къыхэкI хуабэмкIэ щIалэ хьэдэ зэщIэдиежыр къигъэхуэбэжыну хэтт, и гуIэ псалъэхэмкIэ гу къемыуэжыр иригъэжьэжыну пылът.
АрщхьэкIэ хьэдэхэм зыри зэхахыркъым. Нартсанэ и лъэIуми, и гуIэми, и нэпсми зыри къикIакъым.
— Къухьэжащ си дыгъэр! — къыхэкIиикIащ Нартсанэ. И Iэ лъэщымкIэ и къамрэ кърилъэфри, и бгъэгум хиIужащ, и мыгъуэ закъуэм къыщIэжа лъым езым и гум къыщIэжа лъыри хэлъэдащ. Апхуэдэу и псэр хэкIащ Нартсанэ. ХьэдитIыр щехуэха щIыпIэм деж къыщыщIож абы лъандэрэ Нартсанэ псы хущхъуэр. Лъагъуныгъэшхуэ яIэт, лIыгъэ мылъытэ яхэлъти, ныбжьыщIитIым я гум къыщIэжа лъыр а щIыпIэм зыщIифри, аращ Нартсанэ псы хущхъуэр къыщIэзыхуар, дунейм къытезыгъэлъэдар. Абы лъандэрэ Нартсанэ псы хущхъуэм уIэгъэ, дыркъуэ, сэкъат зиIэхэм я лажьэр егъэхъуж, къару, жанагъ, хахуагъ хелъхьэж, абы ефэми и гъащIэри къыдощIэрэщIэж.
Нартсанэ ущыдэлъадэкIэ, Псы хущхъуэ джабэкIэ зэджэм къыщхьэщыт Iуащхьэшхуэрщ Нартсанэ и кхъэ Iуащхьэ хъужыр. Абдеж къыщыщIэж псынэм и IэфIагъыр гъэмахуи щIымахуи зимыхъуэжу IэфIщ икIи хущхъуэщ.
Дыгъумыджэрэ и щхьэгъусэ ныуэмрэ
(Фэлъыркъэбым ирагъэтIысхьэжахэм я зэхуэусэ)
Нартхэ жьы хъуар гущэм хапхэжу зэрыщытам хуэдэу, куэд дыдэрэ псэуар фэлъыркъэбым ирагъэтIысхьэжрэ блыным палъэжу щытауэ къаIуэтэж.
Нарт Дыгъумыджэ лIыгъэ зыхэлъ, зекIуэ кIуэ, хъунщIэ-теуэхэр къэзыщI лIыхъу бэлыхьт. Ауэрэ, жьыгъэр къылъэщIыхьэри, лъэмыкIыж хъуащ. Ауэрэ, жьы дыди хъуащ. Кхъахэ щыхъум, езымрэ и щхьэгъусэ ныуэжьымрэ фэлъыркъэбым ирагъэтIысхьэри, блыным палъэжащ. Абы къиплърэ цIыхухэм къахэплъэу, лъэкIыныгъэ зыри ямыIэжу къэнащ. Зэгуэрым, зыри зэрахузэфIэмыкIыжыр гущIыхьэ щIыIэ ящыхъури, нарт зэщхьэгъуситIыр зэхуэтхьэусыхэжащ:
Нарт Дыгъумыджэр:
Нартыпщыр жаIэрти арат къызэрызэджэр,
Дыгъумыджэжьыр жезгъэIэгъат,
Хьэрэмэ-Iуащхьэ и щыгум
Нартыжьхэр дэсхуейрт,
Жьыр япиубыдыху ахэр къесхуэкIырт,
Си цIэкIэ тхьэ езгъаIуэрт,
Iуагъэ быдэхэр нартхэ езгъэщIырт,
ЩIапхъэ щыIэмэ, къысхуащIэрт,
Апхуэдэу псэуар сэрауэ пщIэжын,
Апхуэдэу къекIуэкIар сэрауэ жыпIэжыфын,
Нартыжьхэ я ныуэжь цIыкIу?
Нарт Дыгъумыджэ и щхьэгъусэ ныуэр:
Зэгуэрым нарт я гуащэ зыхужаIар сэрауэ пщIэжын,
Шэтырыр схуаIэтрэ абы и лъабжьэм щIагъэсу щытар
сэрауэ жыпIэн,
Нартыжьхэ я лIыжь цIыкIу?
Иджы, гущэ, фэлъыркъэбу
Си шыгъулъэу щытам, гущэ,
Си щхьэр къипIиикIыу, уэ лажьэ,
Испыжьейм ещхь сыхъужауэ,
Сисщ, сыкъоплъри пкъожьейм сыпылъу,
А, нартхэ я лIыжь цIыкIу.
Ди хэхъуэкIэ куэду гухэхъуэу дыкъежьэри,
А си Дыгъумыджэ,
Ди жьы хъукIэ куэду гухэщIи,
А си Дыгъумыджэ.
Пшыналъэ
Нарт Бэгъудан
Ахъмэт и Iуащхьэ жьэгъум
Бэгъуданыжьыр щIэсщ,
Фоупсу къежэхыр
Бэгъуданыжьым и фадэщ,
Нарт хьэщIэу къыхуэкIуэр
ФоупскIэ егъэхьэщIэ,
И хьэщIэщым хьэщIэгъуакIуэр имыкI,
КъакIуэ-накIуэм щымыщIэххэ, сэрмахуэ.
ЩэкIуэгъуэр къыщыскIэ,
ШыщIафэм и шыбэр къызэкъуехри,
Бэгъуданыжьым зехуапэ,
Щыхьыр игъэгъуагъуэу,
Бланэр игъэкIийуэ,
Домбейр игъэгъуэгыу,
ЗэщIэкъугъэр хигъащIэу
Бэгъуданыжьым мазищыр мэзым
щихьащ.
ХьэщIэгъуакIуэ иIэр
Домбейм и пшэркIэ,
Щыхь пшэрым и куцIкIэ,
Бланэ куцIыр гуIэфIтещIэжу,
Мэрэмэжьей фоупсым
ХьэщIэхэр тригъэфыхьыжу,
Иригъашхэ-иригъафэу щIыр иригъэкIырт,
КъахэудэфыкI къыхэкIмэ,
Аштрамым къыщигъафэрт,
Нартыжьхэ я Бэгъудан жригъэIэу,
Мис апхуэдэу ефакIуэ-ешхакIуэу
Нарт я ХэкукIэ, дэ ди ХэкужькIэ
ПсэукIэретхьэкIырт.
ЩIэнэкIалъэ
Тхьэщэрыпхъу-гуащэм и пшыналъэ
Нартхэ я Тхьэщэрыпхъу,
КъуапцIэ-нащхъуэ пэ кIыхь,
ДзапэфIанэ кIыхьыжь.
Нарт Хасэр зэхыхьэу
Нартхэ я Тхьэщэрыпхъур ягъэусэн
щыхъукIэ,
Нарт гуащэр цIэуэ хуаус,
Гунэсу щыусэкIэ,
«Тхьэщэрыпхъуу ди нысэ,
ТхьэIухуду тхуэусэ», жаIэри,
И цIэфIхэр къраIуэ,
Гунэсу мыусэмэ,
«Уд фIыцIэ нэ цIу,
И пэр цIу кIыхьщ,
ДзапэфIанэ кIыхьыжьщ,
ДзэIунэжьыр и теплъэщ,
ЗыIуплъэр егъэмэх,
Зэплъыр егъэхыщIэ,
Нарт Хэку ар ису
Ныбжьрей бырсыр дыхэкIынукъым»,
жаIэри,
ЦIэ бзаджэри кIэлъаус.
