Музыкэ театрым къару иIэщ сыт хуэдэ лэжьыгъи игъэувыну
УФ-ми КъБР-ми щIыхь зиIэ я артист, Музыкэ театрым и уэрэджыIакIуэ цIэры-Iуэ, илъэс 30-м щIигъуауэ республикэ, къэрал театр гъуазджэр зыгъэбей, зи гукъыдэжымрэ дэрэжэгъуэмкIэ цIыхубэм ядэгуашэ Батыр Мухьэдин и ныбжьыр илъэс 60 зэрырикъур иджыблагъэ игъэлъэпIащ. Ар ди щхьэусыгъуэу, куэдым ягу дыхьэ оперэ уэрэджыIакIуэ Iэзэр «Адыгэ псалъэм» и редакцэм къедгъэблагъащ, театр гъуазджэм хуищIа хэлъхьэныгъэфIхэмрэ и мурадхэмрэ тедгъэпсэлъыхьы-ну.
И щхьэгъусэ Светланэрэ и къуэ Алимрэ я гъусэу. — Мухьэдин, уи IэщIагъэр къыхэпхынымкIэ щапхъэ, гъуэгугъэлъагъуэ пхуэхъуар, абы утезыгъэгушхуар, адэкIэ уи зэфIэкIым зезыгъэужьа егъэджакIуэхэр хэт сымэ?
— Си IэщIагъэр къыщыхэсхым щапхъэ, гъуэгугъэлъагъуэ схуэхъуар актёр Iэзэ Дэбагъуэ Хьэсэнщ. ЕджапIэ сыкъыщикIыжами абы и джэгукIэр сфIэгъэщIэгъуэну сыкIэлъыплъащ. Куэдым сыхуезыгъэджа а нэхъыжьыфIым и чэнджэщ щхьэпэхэм нобэр къыздэсым срогъуазэ. Налшык дэт Музыкэ училищэр къэзуха нэужь, Къуэдзокъуэ Владимир и чэнджэщкIэ Ленинград консерваторэм сыщIэтIысхьащ. Ар нэхъыфI дыдэхэм ящыщу къалъытэрт. Студентхэр хэщыпыхьауэ фIэкIи къащтэртэкъым абы щыгъуэ. ИтIанэ, гурэ псэкIэ къыхэпха IэщIагъэм жэуаплыныгъэ хэлъу убгъэдыхьэну, абы и щэхухэм зыхэбгъэгъуэзэну къыпхуагъэувырт. 1980 гъэм цIыху 22-м и пIэкIэ 300-м щIигъу абы щIэтIысхьэну хэтами, си насып кърихьэкIри сыщIэхуащ. КуэдкIэ къысхуэщхьэпащ Мариинскэ театрым щагъэува лэжьыгъэхэм сыкIэлъыплъыну Iэмал сызэриIар. Художественнэ тхыгъэхэр зэпкърыдагъэхыу зэрыщытари уасэншэщ. Макъамэм, гъуазджэм, щэнхабзэм псэм зрагъэузэщI. КIэщIу жыпIэмэ, Ленинград сыкъыщикIыжам, Къулъкъужын къыдэкIа щIалэ цIыкIум къыпхуэмыцIыхужыну зихъуэжат. Абы гъуазджэм зэфIэкI щызиIэ цIыху куэд къыщысцIыхуащ. Консервато-рэм дыщезыгъэджахэр щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ еджагъэшхуэхэт. Уэрэд жыIэным сыхуезыгъэджар РСФСР-м и цIыхубэ артисткэ Серваль Нинэщ. Си макъыр япэу абы щызэхихам, оперэм нэхъ сыхэзэгъэну къилъытащ. Къыздеджа псори УФ-м и цIыхубэ артист хъуащ. Къэбгъэлъагъуэмэ, апхуэдэхэщ Мариинскэ театрым и уэрэджыIакIуэ Геревэ Василий, Театр Иным и уэрэджыIакIуэ Бородина Ольгэ, Венэ къалэм щылажьэ Штрейс Ольгэ сымэ. Ди гупыр зэфIэкI зиIэ защIэт икIи псори цIэрыIуэ хъуащ.
— Мухьэдин, театр гъуазджэм сыт гъэщIэгъуэну, щIэщыгъуэу хэплъагъуэр?
— Къапщтэмэ, япэу бгъэзащIэ дэтхэнэ зы ролри щIэщыгъуэщ, ауэ, сэ къызэрыслъытэмкIэ, оперэм гъэщIэгъуэну хэлъыр уи япэкIэ нэгъуэщIым имыщIа роль къыщохъулIэрщ. Абы щыгъуэщ икIи нэхъ щIэщыгъуэу зыкъыщыпхуэгъэлъагъуэр. Верди Джузеппе и «Риголетто», «Травиата», Штраус Иоганн и «Цыганский барон» оперэ цIэрыIуэхэм сыщыджэгуащ, нэхъапэIуэкIэ а лэжьыгъэхэр зыгъэзэщIахэр си щапхъэу. «Дахэнагъуэ» (Джэримэс и ролыр), «Къамботрэ Лацэрэ» (Къамбот и ролыр) оперэхэм япэ дыдэу сыщыджэгуну къызэрысхуихуам срогушхуэ. «Дахэнагъуэ» оперэм Джэримэс и партиер баритон жыIэкIэу япэу згъэзэщIащ. Молэ Владимир а оперэхэм ящIилъхьа макъамэхэр зыхуэбгъадэ хъун щымыIэу къызолъытэ. Ахэр цIыхубэм ягу щIыдыхьам и щхьэусыгъуэу къэслъытэр адыгэ уэрэдыжьхэр, IуэрыIуатэр лъабжьэ зэрыхуищIарщ. Ди композитор лъэщхэу Молэ Владимир, Балэ Мухьэдин, Жырыкъ Заур, Даур Аслъэн, Къардэн Хьэсэн, ХьэIупэ ДжэбрэIил сымэ я лэжьыгъэхэр цIыхубэм ягу нэсащ.
— Театр гъуазджэм узэрыхуэлажьэ зэманым къриубыдэу роль нэхъыщхьэ зыбжанэ бгъэзэщIэну къыпхуихуащ. Дэтхэнэр нэхъ гукъинэж пщыхъуа?
— Лэжьыгъэ куэд сигу къинэжащ, ауэ «Дахэнагъуэ» оперэм щызгъэзэщIа Джэримэс и ролыр нэхъ спэгъунэгъущ. Абы щыгъуэ си щIалэгъуэт. А ролыр зэзыхъуэкIыу зыгъэзэщIэни щыIэтэкъым. Дахэнагъуэ и ролыр чэзууэ ягъэзэщIащ Дау Марианнэрэ Даур Иринэрэ. А лэжьыгъэр нэхъ сигу щIыды-хьам и щхьэусыгъуэр ар зэрыадыгэ оперэм къыдэкIуэу икIи макъамэ дахи зэрыщIэлъырщ. НэгъуэщI лъэпкъхэр зэи Iумпэм сщIыркъым, ауэ сыкъызыхэкIам къегъэщIылIа псори фIыуэ солъагъу икIи сыт щыгъуи япэ зэризгъэщыным сыхущIокъу. Дэтхэнэ зыми и къежьапIэр фIыуэ илъагъун хуейуэ къызолъытэ.
Роль цIыкIу, ин жызмыIэу, къысхуагъэлъагъуэ дэтхэнэри згъэзэщIэну сыхьэзырщ. Макъамэм удихьэхмэ, ар фIыуэ плъагъумэ, а лэжьыгъэм узыщIимышэнкIэ, режиссёрым къыпщищI пщэрылъхэр умыгъэзэщIэнкIэ Iэмал иIэкъым. Япэрей уэрэдхэр жыпIэну нэхъ тыншт куэдкIэ, псалъэмрэ макъамэмрэ зэщIэжьыуэрти. Ауэ а тIур щызэхуэмыхъум деж нэхъ гугъущ.
— Лъэпкъ оперэхэм иджыпсту яIэ щIэупщIэм теухуауэ сыт жыпIэнт?
— Сэ сызэреплъымкIэ, лъэпкъ оперэхэр Iэмал имыIэу театреплъхэм я пащхьэм мазэм зэ нэхъ мыхъуми щыгъэлъэгъуэн хуейщ. Ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, а лэжьыгъэхэм яхуэфащэ гулъытэ хуащIыркъым. Абыхэм щIэупщIэ щIамыIэм и щхьэусыгъуэу къэслъытэр театреплъхэр иджы концертхэм, гушыIэхэм нэхъ дахьэх зэрыхъуарщ. ЗэфIэкI зиIэ, сыт хуэдэ лэжьыгъэми пэлъэщыну режиссёрхэр, артистхэр, уэрэджыIакIуэхэр диIэми, зэманыр зэрыгугъум къыхэкIыу, а лэжьыгъэхэр ди IуэхущIапIэм зэригъэувын мылъку иIэкъым, къэралыр къыддэмыIэпыкъумэ. Ауэ, лъэпкъ оперэхэр къэдмыгъэлъагъуэу иджыпсту Iэпэдэгъэлэл тщIымэ, иужькIэ зэманым къытхуигъэгъуну-къым.
«Дахэнагъуэ» оперэм и лIыхъужь нэхъыщхьэ Джэримэс цIыхубэм и щхьэхуитыныгъэмрэ насыпымрэ псэемыблэжу зэрыщIэбэнам щIэблэр щIэппIыкIыну уасэншэщ. Дэбагъуэ Роман «Мадинэ» оперэр щIэрыщIэу зэригъэувыжрэ куэд щIакъым. Илъэси 10 — 15-кIэ узэIэбэкIыжмэ, ди репертуарым хэта «Къамботрэ Лацэрэ» оперэм и лIы-хъужь нэхъыщхьэхэм яку дэлъа лъагъуныгъэ къабзэр театреплъхэм я пащхьэм иджыри щыдгъэлъэгъуэну и чэзууэ къызолъытэ. Ари ди зэманым пэджэжу утыку къитхьэжамэ хъарзынэт.
Музыкэ театрым и курых лъэпкъ оперэхэм яхуэфащэ гулъытэ яхуэщIын хуейщ. Адыгэ оперищыр тхъумэну, ахэр зэпымыууэ ди репертуарым хэтыну сыхуейт. Абы и лъэныкъуэкIэ щапхъэщ дэнэ щIыпIэ дыкIуэми езым я лъэпкъ оперэхэр къызэрагъэлъагъуэр. Шэч хэлъкъым щIэблэм я гъэсэныгъэм ар куэдкIэ щхьэпэ зэрыхуэхъунум.
— Дэбагъуэ Роман щIэрыщIэу игъэувыжа «Мадинэ» оперэм и сюжетым зэхъуэкIыныгъэхэр зэрыхилъхьам куэд арэзы техъуакъым…
— ЩоджэнцIыкIу Алий и «Мадинэ» поэмэм къытращIыкIа оперэр Дэбагъуэм къыщигъэщIэрэщIэжым абы и сюжетыр зэрихъуэжар режиссёрым и еплъыкIэу къызолъытэ. ЩоджэнцIыкIу Алий и тхыгъэр иджырей зэманым нэхъ къезэгъыу къигъэлъэгъуащ. Абы IэщIыб ищIащ адыгэ хъыджэбзхэр нэхъапэм мылъкурэ былымкIэ ящэу зэры-щытар, пщыр яукIыну зэрыхэтар, нэгъуэщIхэри. Нэхъыбэу мыарэзыныгъэ къэзышар Мадинэ зэрыхимыгъэкIуэдарщ. Лэжьыгъэм и сюжетым зэхъуэкIыныгъэхэр щIыхилъ-хьам щхьэусыгъуэ хуэхъуар гугъуехьхэмрэ бэлыхь мыухыжхэмрэ хэту зи дунейр зрагъэхьыу къекIуэкIа адыгэ бзылъхугъэм и гъащIэр нэхуу, дахэу къигъэлъагъуэм нэхъ къызэрищтарщ. Режиссёрым сюжетыр зэрихъуэжар критикэм IэщIэмыкIами, лэжьыгъэр къехъулIауэ къызолъытэ, драматизм хилъхьащи.
Оперэм Мадинэ и адэм и ролыр щызгъэзэщIащ. Режиссёрыр лэжьыгъэм хуабжьу гугъу дехьащ. НэхъапэIуэкIэ узэIэбэкIыжмэ, оперэр зы мардэм тету ягъэзащIэу щытащ. Дэбагъуэр абы къытекIри Iуэхум нэхъ щIэщыгъуэу бгъэдыхьащ. Уэрэдыр щыдгъэзащIэкIэ псалъэмрэ макъамэмрэ зэгурыIуэу, абы екIуу зытщIын хуейуэ къыщытхуигъэувым, япэщIыкIэ абы гугъу дригъэхьащ. ИужькIэ къыдгурыIуэжащ апхуэдэу нэхъ къызэрезэгъыр. А тIур зэхэухуэнауэ ролыр щыбгъэзащIэм деж куэдкIэ нэхъ тыншт, уэрэдыр жыпIэрэ иужькIэ образым утехьэж нэхърэ. Дэбагъуэм утыкум дыщегъэджэгу, ди образым дыкъытемыкIыу.
— Мухьэдин, уэ егъэджакIуэ лэжьыгъэми ухуэхамэкъым. КуэдкIэ узыщыгугъ хъуну, зэфIэкI зиIэ артистхэр республикэм и театр гъуазджэм къыщIэхъуэу къэплъытэ-рэ?
— ГъуазджэхэмкIэ Кавказ Ищхъэрэ институтым уэрэд жыIэнымкIэ и къудамэм илъэсиблкIэ щезгъэджащ. Си гъэсэнхэу КъуэщIысокъуэ Оксанэ, ПащIэ Маринэ, Дэгу Каринэ, Жабоевэ Замирэ, Сэбаншы Мухьэмэд, Хуламханов Къайсын сымэ Музыкэ театрым нэкIуэжащ. Езгъэджахэм ящыщ Хъусин Анзор КъБКъУ-м къафэмкIэ и «Амикс» театрым хэтщ. Иджыпсту ди театрым и уэрэджыIакIуэ, артист ныбжьыщIэхэм режиссёрым щIыгъуу садолажьэ. КъищынэмыщIауэ, щхьэхуэу сыдолажьэ зи уэрэдхэр куэдым ягу дыхьэ ЦокIыл Азэмэт. Зи IэщIагъэм хуэIэ-ижь щIалэгъуалэ къызэрытщIэувэм дрогушхуэ. Пэжщ, институтыр къэзыухыу къэзыгъэзэжахэм тIэкIу дадэмылэжьэжуи хъуркъым. Пщэдей театр утыкур зыгъэбжьыфIэну дызыщыгугъ ди щIэблэ къарууфIэр гъэджэгун, абыхэм я зэфIэкIым нэхъри зегъэужьын хуейщ.
Артистхэр зэфIэкI яIэу Тхьэм къегъэщI. Ар цIыхум къыдалъхуауэ хэмылъмэ, еджэкIи зригъэхъулIэфынукъым. Уэрэд жыпIэну гугъуми, абы нобэ куэд тегушхуэ хъуащ. ЗэфIэкI зиIэр мащIэщ. Ди нобэрей щIалэгъуалэ утыкуакIуэхэм я лэжьыгъэм ныкъусаныгъэ гуэрхэри хыболъагъуэ. Псом хуэмыдэу жагъуэ пщохъу ягъэзащIэ языныкъуэ уэрэдхэр къызэрыпхуэмыцIыхужыр. Бэрэбанымрэ пшынэмрэ я макъым псалъэр къыбгурамыгъэIуэжу, адыгэбзэри урысыбзэри зэхэту щыжаIи урохьэлIэ. Иджыпсту уэрэджыIакIуэхэри композиторхэри куэд хъуащ. Нэхъапэм цензурэ щыIащ, и Iэ щIэмылъу зы уэрэд жрамыгъэIэу. А Iуэху зэIумыбзхэм я щхьэусыгъуэр, ди жагъуэ зэрыхъунщи, дызэрылэжьэну программэ дызэримыIэрщ. Пасэрей уэрэдыжьхэр академическэ мардэм тету къэгъэщIэрэщIэн, ахэр егъэфIэкIуэн хуейуэ къызолъытэ. ДызыщIапIыкIа лъэпкъ уэрэдыжьхэм я пщIэр зымащIэкIи згъэпудыркъым, ауэ ахэр зэманым къегъэзэгъыжамэ нэхъыфIт. Адыгэ псалъэжьми зэрыжиIэщи, «Жьым щытхъуи, щIэр къащтэ».
— Оперэ гъуазджэм и мыхьэнэр цIыхухэм нэсу зэхащIыкIыу пIэрэ?
— Оперэ гъуазджэр нэгъуэщI жанрхэм къащхьэщыкIыу нэхъ гугъу щIэхъур макъамэмрэ псалъэмрэ зэтехуэу бгъэзэщIэн, актёру икIи уэрэджыIакIуэу ущытын зэрыхуейрщ. Макъамэмрэ ролымрэ зэтехуэу пхуэгъэзащIэмэщ уи ролыр нэсу къыщохъулIэр. Макъамэр цIыхубэм я деж щыпхунэхьэсынур ар уи гумрэ уи псэмрэ къыбгъэдэкIыу жыпIэмэщ. Абы и лъэныкъуэкIэ музыкэ режиссёрыр къызэрыбдэлажьэми куэд елъытащ. Апхуэдэ зэфIэкI яIэт Ерчэн Леонидрэ ШэрыIужь Анатолэрэ. Музыкэ театрым и дирижёр нэхъыщхьэ икIи и художественнэ унафэщI Щэбэтыкъуэ Натбий, иджырей ди режиссёрхэу Сафаровэ Тамарэ, Дэбагъуэ Роман сымэ абыхэм къазэрыкIэрыху щыIэкъым.
СызэреплъымкIэ, уи гур етауэ классикэ макъамэмрэ псалъэмрэ зэщIэжьыуэу жыпIэмэ, ар зигу дэмыхьэн, къызыгурымыIуэн щыIэкъым. Ауэ, классикэр IэщIыб ящIыныр къызыхэкIыр абы зэхъуэкIыныгъэ гуэрхэр зэрыхалъхьарщ.
— Театреплъхэри къыпхуэарэзыуэ, уэри узыхуэарэзыжу утыку укъыщикIыжкIэ сыт зыхэпщIэр?
— ЩыIэщ зэфIэкI ин зыбгъэдэлъу ар къызыгурымыIуэжхэр. Апхуэдэ дыдэу зэфIэкIи Iэзагъи ябгъэдэмылъу, ауэ лъагэу зыкъэзылъытэжхэри мащIэкъым. Сэ оперэм сызэрыщыджэгуам е уэрэд зэрыжысIам и кIэм нэсу арэзы сытехъуэу театр Iупхъуэр щызэхуэтщIыжауэ сщIэжыр зэ закъуэщ. Зэрызыбужьыным, уи зэфIэкIым зэрыхэбгъэхъуэным зэпымыууэ ухущIэкъун хуейщ. Армыхъумэ, ипэкIэ укIуэтэнукъым.
— Ар, дауи, артист нэсым и нэщэнэщ. Нэхъапэм фи лэжьыгъэхэр нэгъуэщI щIыпIэхэм щывгъэлъэгъуэну Iэмал фиIэт. А Iуэхум иджы дауэ фехъулIэрэ?
— Ди республикэм и балетмейстр Iэзэ ПащIэ Рамед и «Ашэмэз и бжьамий» балетыр иджыблагъэ Мейкъуапэ щыдгъэлъэгъуащ, къэралыр къыддэIэпыкъури. Абы узыIэпызышэ макъамэ дахэ щIэлъщ. Уи зэфIэкIым и пщалъэр къэпхутэнымкIэ, абыкIэ нэгъуэщIхэм уадэгуэшэнымкIэ, уи щэнхабзэм, гъуазджэм зебгъэужьынымкIэ IэмалыфIщ нэгъуэщI щIыналъэхэм зыкъыщыбгъэлъэгъуэныр. Ди лъэпкъэгъухэм гуапэу драгъэблэгъащ. Ди балетыр ягу ирихьащ. Музыкэ театрым иджыпсту къару диIэщ сыт хуэдэ лэжьыгъи тхуэгъэувыну.
— Мухьэдин, цIыхухъур лIыпIэ щиувэкIэ е лъагапIэ гуэр щынэскIэ зригъэхъулIахэр къипщытэж, къалэныщIэхэр зыхуигъэувыж хабзэщ. УзэплъэкIыжрэ къэпкIуа гъащIэ гъуэгуанэ купщIафIэм уриплъэжмэ, зыIэрыбгъэхьа ехъулIэныгъэхэм арэзы утехъуэрэ? АдэкIэ сыт хуэдэ мурадхэр уиIэ?
— Зи гугъу пщIы Iуэхум дэтхэнэ зы цIыхум и дежкIи мыхьэнэ иIэщ. СыкъызэплъэкIыж-мэ, къызэхъулIахэм зытезгъэгусэркъым. Ауэ, зэманыр сылъэщIэмыхьэу псынщIэу мажэ, зэзгъэхъулIахэр сфIэмащIэу. Ар фIыуэ слъагъу IэнатIэм сызэрыпэрытым и нэщэнэу къыщIэкIынущ. Си илъэс 60-м ирихьэлIэу Фигаро и ариер згъэзэщIэну къалэн зыщысщIыжати, къызэхъулIащ. 90 гъэхэм щыщIэдзауэ Уае Дадэу сылэжьащ.
Жьы хъуахэр щапIыж унэм илъэс къэс докIуэ. АдэкIи си макъыр зэрысхузэфIэкIкIэ схъумэну си мурадщ, иджыри куэд къалэн зыщысщIыжащи. Тхьэм жиIэмэ, си илъэс 65-ми Фигаро и ариер згъэзэщIэну сыщIохъуэпс. Иджыпсту хуэдэу уэрэдхэр адэкIи къызэмыхъулIэмэ, театрыр IэщIыб сщIынущ. Макъыр театр лэжьакIуэм и зэфIэкIым хуэкIуэу щытын хуейщ. КъищынэмыщIауэ, дызэрыадыгэр нэгъуэщIхэм зэрыжедгъэIэнум дыхущIэкъуну ди къалэнщ дэтхэнэ зыри.
— Тхьэм уигъэпсэу, Мухьэдин. Уи хъуэпсапIэхэр къохъулIэну, узыншагъэрэ дэрэжэгъуэрэ ущымыщIэу, уи унагъуэкIи лэжьыгъэкIи гукъеуэншэу илъэс куэдкIэ театр утыкур бгъэбжьыфIэну ди гуапэщ!
ЕпсэлъарТЕКIУЖЬ Заретэщ.
Прокофьевэ Софье и «Кот в сапогах» таурыхъым Жак-Простак и ролыр щегъэзащIэ.
Урыс цIыхубэ макъамэ IэмэпсымэхэмкIэ Мейкъуапэ и «Русский удаль» оркестрым и гъусэу уэрэд жеIэ.
Ленинград дзэ округым уэрэдымрэ къафэмкIэ и академическэ ансамблым Швецием концерт щитыну щыкIуам.
Ленинград консерваторэм щыщеджа лъэхъэнэм.
Щапхъэ дахэ къегъэлъагъуэ
Батыр Мухьэдин и гъащIэмрэ и гуащIэмрэ теухуауэ и лэжьэгъухэр къэдгъэпсэлъащ.
Хъупсырджэн Албэч(УФ-м щIыхь зиIэ и артист):
— Астрахань къалэм и Музы-кэ училищэм и етIуанэ курсым сыщыщIэса зэманым, ди щIыпIэм сыкъэкIуэжауэ хьэгъуэлIыгъуэ гуэрым сыщрихьэлIащ Батыр Мухьэдинрэ Емкъуж Лиуанрэ уэрэд жаIэу. ЩIалэхэм я макъымрэ я уэрэд жыIэкIэмрэ сигу ирихьащ икIи тIури пщыхьэщхьэ псом къытезгъэхьащ Налшык и Музыкэ училищэм еджакIуэ кIуэну. Си чэнджэщым тету, ахэр оперэ уэрэджыIакIуэ Iэзэ Къуэдзокъуэ Владимир зи унафэщI еджапIэм щIэтIысхьащ. ИужькIэ абыхэм я щIэныгъэм щыхагъэхъуащ Ленинград консерваторэм. ЕджапIэ нэужьым Мухьэдин Ленинград дзэ округым уэрэдымрэ къафэмкIэ и академическэ ансамблым илъэсищкIэ щылэжьащ. Совет Союз псор къанэ щымыIэу къызэхикIухьащ, гастролхэм хэту.
Мухьэдин нобэр къыздэсым щыгъупщэркъым абы щыгъуэ зэрызунэтIауэ щытар. Ар зымащIэкIи хущIегъуэжыркъым гъуазджэм зэгуэр япэ лъэбакъуэ зэрыхичам. Сэри срогушхуэ Батырыр си чэнджэщым къызэредэIуам, республикэм и гъуазджэм и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэфI хуэзыщIхэм, цIыхубэм зи уэрэдхэр ягу дыхьэхэм ящыщ хъуащи. Тхьэр абы къызэрыхуэупса зэфIэкIым нэхъри зригъэужьащ, и щIэныгъэм хигъахъуэри. Иджы езыр егъэджэныгъэ лэжьыгъэхэми хэтщ. И гъэсэнхэм и щIэныгъэмкIэ ядогуашэ, уэрэд жыIэным и щэхухэм хегъэгъуазэ.
Къуэдзокъуэ Владимир иригъэджауэ щытахэр дызэрогъэныбжьэгъу. ЩIэх-щIэхыурэ дызэхуозэ, зыр адрейм дызэрыдэIэпыкъуным, гуфIэгъуи гузэвэгъуи зэрызыдэдгъэпсынщIэным дыхущIокъу.
Батыр Мухьэдин хьэл-щэныфIхэр зыдэплъагъу, цIыхубэм я пщIэ къэзылэжьахэм ящыщщ. И щхьэгъусэ Светланэрэ абырэ унагъуэ дахэ зэдаухуащ. И щIэблэм я гуфIэгъуэ куэд илъагъуу, гум дыхьэ и макъ дахэр фIэмыкIуэду театр гъуазджэм иджыри илъэс куэдкIэ хуэлэжьэну си гуапэщ!
Дэбагъуэ Роман(Музыкэ театрым и режиссёр нэхъыщхьэ):
— Батыр Мухьэдин нэ-гъуэщIхэм къащхьэщызыгъэкIыр абы гъуазджэр зи псэм хэлъ цIыхухэм яIэщIэмыужагъуэ, зэпымыууэ щIэщыгъуэ ящыхъу уэрэд жыIэкIэрэ джэгукIэрэ зэриIэрщ. Абы и макъым хуэдэкIэ Тхьэр зыхуэупсар зырызыххэщ. Макъ къудейкIэ мыхъуу, гукIи псэкIи абы уэрэдхэр игъэзащIэу къалъытэ. Дуней псом и оперэ уэрэджыIакIуэ нэхъыфIхэм ябгъэдэлъ зэфIэкIым хуэдэ абы иIэу жыпIэкIэ ущыуэнукъым. И макъым къыдэкIуэу, Тхьэр къызэрыхуэупса актёр Iэзагъэри абы щIыбгъужмэ, Музыкэ театрым и утыкур зыгъэбжьыфIэ артист нэхъ пажэ-хэм ар зэращыщыр гурыIуэгъуэщ. Мухьэдин и утыку итыкIэ екIумрэ и макъ телъыджэмкIэ хуэгъэдэхэнущ театр нэхъ лъэщ дыдэхэм къыщызэрагъэпэщ пшыхьхэр. Уэрэд жимыIэу, актёр къудейуи лэжьэфыну апхуэдэ зэфIэкI иIэщ абы.
Батыр Мухьэдин хуэдэ артист къызэрытхэкIамкIэ зэрылъэпкъыу ди насыпу къызолъытэ. Си щхьэкIэ сро-гушхуэ ар сызэрилэжьэгъум икIи сызэриныбжьэгъум. И дуней тетыкIэкIэ, и хьэл-щэнкIэ абы хэбдзын дэплъагъуркъым. Унагъуэ, щIэблэ дахэ иIэщи, Тхьэм куэдрэ узыншэу ящхьэщигъэт!
Сафаровэ Тамарэ(Музыкэ театрым и режиссёр):
— Ди Музыкэ театрым и артист пажэ, баритон лъэщ Батыр Мухьэдин и гуащIэм теухуауэ куэд жыпIэфынущ. Музыкэ театрым партие нэхъыщхьэхэр абы илъэс зыбжанэкIэ щигъэзэщIащ. Апхуэдэщ Чайковский Пётр и «Евгений Онегин» оперэм щыхуагъэфэща Онегиным и партиер. Москва и Театр Иным и режиссёр Кузнецов Николай къыщытхуеблэгъам хуабжьу игу ирихьащ Верди Джузеппе и «Риголетто» оперэм партие нэхъыщхьэр Мухьэдин зэрыщыжиIар. ЕхъулIэныгъэхэр иIэу Батырыр щыджэгуащ классикэ опереттэ, оперэ зыбжанэм. Апхуэдэхэщ Штраус Иоганн и «Цыганский барон», «Летучая мышь», Птичкин Евгений и «Бабий бунт» опереттэхэр, Верди Джузеппе и «Травиата» оперэр, нэгъуэщIхэри. Абы удихьэхыу романсхэмрэ ариехэмрэ егъэзащIэ. КъищынэмыщIауэ, ар щыджэгуащ «Остров сокровищ» таурыхъым.
Жанр зэмылIэужьыгъуэхэм ехъулIэныгъэхэр иIэу щыджэгу Батыр Мухьэдин удэлэжьэнуи гъэщIэгъуэнщ. Нэхъ пасэм абы игъэзащIэу щыта лэжьыгъэ куэдым иджыри зэрыпэлъэщынум шэч хэлъкъым. Музыкэ театрым къыщыхэтлъхьэ жэрдэмхэр къызэрыддиIыгъыным хущIокъу. А псом къыдэкIуэу уэрэджыIакIуэ ныбжьыщIэхэм зыкъызэкъуахын, я Iэзагъэм зригъэужьын и лъэныкъуэкIэ ядолажьэ.
Артист Iэзэм цIыхугъэ ини дыболъагъу. Сыт хуэдэ IуэхукIэ убгъэдыхьэми укъимыгъэщIэхъуу къыбдэIэпыкъуну хьэзырщ. Ар ящыщщ зи узыншагъэм кIэлъыплъхэм, спортым дихьэххэм. Артистым и лэжьыгъэр зэрыдэкIыр псом япэу и фIыгъэщ абы и псы къигъэхъуапIэ нэхъыщхьэу къилъытэ и унагъуэ дахэм. Мухьэдин и щхьэгъусэ Светланэрэ и бынхэмрэ сыткIи зыкъыщIагъакъуэ. Ди театрыр илъэс куэдкIэ игъэбжьыфIэну ди гуапэщ!
Дау Марианнэ(КъБР-м и Профсоюзхэм щэнхабзэмкIэ и рескомым и унафэщI, УФ-м щIыхь зиIэ и артисткэ):
— Адыгэм куэдрэ къытхуохуэ цIыхур псэу щIыкIэ хуэфащэ пщIэ щыхуэдмыщI. А хьэлыр зыхэдныну и чэзууэ къызолъытэ. Ди Музыкэ театрыр зыгъэбжьыфIэ, макъ телъыджэ зиIэ оперэ уэрэджыIакIуэхэу Хъупсырджэн Албэч, Ташло Алий, Батыр Мухьэдин сымэ фIым я фIыжщ. Дызэрыгушхуэ, лъэпкъ гъуазджэм хуэла-жьэ, абы зезыгъэужь а цIыху щэджащэхэм сыт щыгъуи дгъэлъэпIэну яхуэфащэщ.
Музыкэ театрыр къэзыгъэщIэрэщIэжахэм ящыщщ Батыр Мухьэдин. ЩIалэгъуалэр иригъаджэри къришэлIэжащ. Ар щIэблэм я чэнджэщакIуэщ, я унэтIакIуэщ, я дэIэпыкъуэгъущ. Профосоюз лэжьыгъэм хыхьэу къызэдгъэпэщ Iуэхухэр къызэрыддиIыгъыр, ди пшыхьхэм жыджэру зэрыхэтыр куэд и уасэщ. ЦIыхур къэпцIыхуну ухуеймэ, гъуэгу удытехьэныр IэмалыфIу къалъытэ. А лъэныкъуэмкIи Батыр Мухьэдин мызэ-мытIэу згъэунэхуащ. Абы сыт хуэдизрэ гъуэгу сыдытехьами, цIыху берычэту, гъэсэныгъэ хэлъу, зытекIухь Iуэхур жэуаплыныгъэ хэлъу и кIэм нигъэсу зыкъигъэлъэгъуащ. Ар икIи цIыху псэ хьэлэлщ, гумащIэщ. Си щхьэкIэ сыхуэарэзыщ. Узыншагъэ быдэ иIэу, и унагъуэм, и щIэблэм я гуфIэгъуэ куэд илъагъуу илъэс куэдкIэ Тхьэм игъэпсэу!
БжьыхьэлI Розэ.
