
Профессорым и псалъэ
Къэбэрдейхэр адыгэщ,ауэ адыгэшыр «къэбэрдейщ»
Ди хьэщIэщым нобэ щыдипсэлъэгъущ зэрысабийрэ щIэныгъэкIи къулыкъукIи шы гъэхъуным пыщIауэ къекIуэкI цIыху гъэщIэгъуэн: мэкъумэш щIэныгъэхэм я доктор, профессор, «Адыгэшыр хъумэнымрэ гъэбэгъуэнымкIэ зэгухьэныгъэм» и унафэщI Къагъырмэс Црай.
— Адыгэшымрэ «къэрэшей шы лъэпкъ» жыхуаIэмрэ сыт зэхуаIуэ-хур?
— «Къэрэшей шы лъэпкъ» щыIэкъым. Абы шэч хэлъкъым. «Къэрэшей мэл» зэрыщыIэм хуэдэ дыдэу, «къэрэшеиш» жаIэу ягъэIуну хуейти, фIэщыгъэр тхылъхэм ирырагъэтхэфащ. Аркъудейщ. Иджыпсту Урысейм мэкъумэш IуэхухэмкIэ и министерствэм абы ткIийуэ бгъэдыхьэн IэщIагъэлI зэрыщымы-Iэращ а псалъэмакъыр къыщIекIуэкIыр. Шы лъэпкъыщIэ, «порода» жыхуэтIэр, къэбгъэхъун папщIэ, ар зыхэхъукIын шы гуп, «породная группа» жыхуаIэм хуэдэ, уиIэн хуейщ, щхьэ бжыгъэ гуэрым нэсу. Илъэс зыбжанэ докIри, а зыхэхъукIыпхъэхэм я бжыгъэр здынэсыпхъэм нэса нэужь, абы лъэпкъыщIэ къыхащIыкI. Сэ Налшык шыгъэжапIэм и унафэщIу, къинэмыщIауэ СССР-м Мэкъумэш IуэхухэмкIэ и министерствэм «Шы гъэхъунымрэ шы заводхэмрэ епха» къудамэ нэхъыщхьэм и унафэщIым и япэ къуэдзэу сылэжьащ илъэс куэдкIэ. А зэманым иджы «Къэрэшей шы завод» зыфIащыжам «Къэрэшей ЦIыкIу шы заводкIэ» еджэу щытащ. Абы щыгъуэми иджыри абы щызэрахуэр адыгэшт. Ди шыгъэжапIэм щекIуэкI зэпеуэхэм къэрэшейхэм къашэу щыта шыхэр зэрыттха тхылъхэр къэпIэтыжмэ, псоми зэритыр адыгэшущ. ИгъащIэм «къэрэшеиш» жытIэу ттхакъым. Шы къэсыхункIэ «лъэпкъ тхылъ» иIэщ, паспорт хуэдэу. Абыхэми иратхэу щытащ къэрэшейхэм къашэу щытар зэрыадыгэшыр. Ар зрихьэлIэр 1970 гъэхэращ, куэд щIакъым. А лъэхъэнэм я гуи я щхьи къэкIыртэкъым «къэрэшеиш» жаIэну. Мэзкуу сыщылэжьэхуи а фIэщыгъэр зы жьи къыжьэдэкIакъым.
1968 гъэм СССР-мрэ РСФСР-мрэ мэкъумэш IуэхухэмкIэ я министерствэхэм Шы зехуэнымкIэ союзпсо щIэныгъэрылажьэ институту Рязань къалэм дэтым зэхуэс щрагъэкIуэкIауэ щытащ. Сэ абы щыгъуэ Тимирязевым и цIэр зезыхьэ мэкъумэш академием аспиранту сыщыIэу арати, сызэрыадыгэм, си диссертацэри адыгэшым зэрытеухуам къыхэкIыу, лIыкIуэхэм я гъусэу Рязань срагъэблэгъат.
— КъэбэрдеицIэр щхьэхуэу бгъэIуу ядэрэт абы щыгъуэм?
— «Къэбэрдей» цIэр сыт щыгъуи ягъэIуу щытащ, уеблэмэ иджыпсту нэхърэ нэхъ ину. Зэхуэсым щхьэусыгъуэ хуэхъуар зы Iуэхугъуэ закъуэт: «Инджылыз-къэбэрдеиш къуэпсыр къабыл щIыныр». Къэбэрдейм а зэманым мэкъумэш IуэхухэмкIэ министерствэр зи IэмыщIэ илъыр ХьэщIэлI Мухьэмэдти, телефонкIэ сыкъэпсалъэри жесIащ: мыпхуэдэ зэманым мыпхуэдэ щIыпIэм Iуэхушхуэ къыщаIэт, «инджылыз-къэбэрдеиш къуэпсым теухуауэ» зэхуэс щыIэщи, зыгуэр къэвгъэкIуамэ арат жысIэри. «Инджылыз уанэш лъы къабзэ» жаIэри щыIэщ. Абырэ адыгэшым-рэ къатепщIыкIыжарат «инджылыз-къэбэрдеиш къуэпс», е, урысыбзэкIэ жыпIэмэ, «породная группа» хъуар. Адыгэш лъэпкъыр епщыкIуханэ лIэщIыгъуэ лъандэрэ щыIэт, иджы абы и къуэпс инджылыз-къэбэрдеишыр къызэрызэфIэувам щыхьэт техъуэ IэщIагъэлIхэм IэIэткIэ унафэ къащтэу, тхылъхэми иратхэу, 1968 гъэм утыку къихьэу арат. ХьэщIэлIым деж сыкъыщымынэу, партым и обкомым мэкъумэш IуэхухэмкIэ и къудамэм и унафэщI Кудзиевэ Верэ дежи сыкъэпсэлъат ардыдэр жесIэу икIи тIуми сыкъагъэгугъат зыгуэр нагъэкIуэну. Арати, зэманыр къосри, си кафедрэм и унафэщI Красников Андрей сригъусэу докIуэ зэхуэсым. Андрей Сергеевич и кандидат, доктор диссертацэхэр зытеухуар адыгэшрат, езыри илъэс къэс Налшык къакIуэрт. И диссертацитIми зы псалъэ иткъым «къэрэшеиш» жиIэу. Адыгэшым теухуауэ куэд дыдэ щищIэкIэ, щыпрофессоркIэ, Красниковыр къыщагъэпсэлъэнтэкъэ зэхуэсым. Къопсалъэ. Сэ сыаспирант къудейт, утыку срагъэхьэну сигу къэкIыххакъым. АрщхьэкIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым никIыну сызыщыгугъа лIыкIуэхэр министерствэми обкомми нагъэкIуакъым, адыгэу щIэсыр си закъуэт. Къэрэшейуэ цIыхуитху нэкIуат, мэкъумэшымкIэ министрыр я пашэу, Къэрэшей шы заводым и унафэщIыр я гъусэжу. Абыхэм къэпсэлъэн щIадзэри, дэтхэнэ зыми «инджылыз-къэбэрдей къуэпс» щызэхэвублэкIэ, дэри «инджылыз-къэрэшеиш къуэпс» дывгъэщI жаIэ.
— Абы щыгъуэ «къэрэшей шы лъэпкъ» жамыIэу, «къуэпс» жаIэу арат?
— Къэрэшей шы лъэпкъ жаIэну ягу къэкIыххэртэкъым, къезэгъыртэкъыми. Сытми, къэтэджхэурэ тхури апхуэдэ щIыкIэу лъэIуахэщ. Абдежым «аспирант щIалэм зыгуэр къыджиIэфыну пIэрэ а Iуэхум теухуауэ» жаIэри, псалъэ къызат.
Сэ сыкъэтэджри жысIащ «инджылыз-къэбэрдеиш къуэпсыр» хабзэм къигъэув мардэхэм зэрыхуэкIуэр. Сыту жыпIэмэ, ар къызытепщIыкI шы лъэпкъитIри къуэпсыщIэ къызыхэкIын бжыгъэм нэсу Къэбэрдей-Балъкъэрым щыдиIэщ: «Малкэ шы заводым» къэбэрдей шы лъэпкъыр щызэрахуэ, Май районым дэт «Къэбэрдей шы заводым» инджылыз уанэш лъы къабзэ щызэрахуэ. А тIум нэмыщI иджыри шы щагъэхъуу фермэ 12 колхозхэмрэ совхозхэмрэ щыдиIэщ. Абыхэм щызэрахуэ шы бжыгъэм Iэмал къует инджылыз-къэбэрдеиш къуэпсым и Iуэхур къэпIэтыну. Къэрэшей-Шэрджэсым и лIыкIуэхэр зыщIэлъэIум и гугъу пщIымэ, абы утепсэлъыхьыну игъуэ къэмысауэ къызолъытэ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, инджылыз-къэрэшеиш зыфIэпщын зы шы закъуи щыIэкъым. ЩIыщымыIэр, «къэрэшей шы лъэпкъ» щыIэкъыми аращ. Дауэ инджылыз-къэрэшей къуэпсым и Iуэху къызэрыпIэтынур, ар къызыхэкIыпхъэ шы лъэпкъхэр щагъэхъу хъупIэ щымыIэу? Къэрэшей-Шэрджэсми щыIэщ «Къэрэшей ЦIыкIу шы заводи», фермэхэри, ауэ абыхэм щагъэхъур адыгэшщ.
Мэкъумэш IуэхухэмкIэ министерствэм шы гъэхъунымрэ шы заводхэмрэ я IуэхущIапIэ нэхъыщхьэм и унафэщIрат зэхуэсыр езыгъэкIуэкIри, абы жиIащ: «Аспирант щIалэр захуэщ, уеблэмэ абы и псалъэр профессорхэм жаIам нэхърэ нэхъ щхьэпэщ, сэри абы сриакъылэгъущ. Сэ къыхызолъхьэ инджылыз-къэбэрдеишыр къабыл тщIыну, инджылыз-къэрэшеишым дытепсэлъыхьыныр зэкIэ пасэу тлъытэну. Хэт абыкIэ арэзы?» Псоми Iэ яIэтащ. Абы ипкъ иткIэ, 1968 гъэм щегъэжьауэ адыгэш лъэпкъым и къуэпс инджылыз-къэбэрдеишыр утыку итщ икIи щыIэщ.
— Къэрэшейхэр къыппэпсэлъакъэ «абыхэм зэрахуэр къэбэрдеишщ» щыжыпIам?
— Дауэ къыспэпсэлъэнт, зэрыщымы-Iэр щащIэжкIэ, зыри жаIакъым. АпхуэдизкIэ гурыIуэгъуэти, утепсэлъыхьыныр лейт. «Къэрэшеиш» жаIэн щыщIадзар 1980 гъэхэращ. Езыр лъэпкъкIэ къэрэшейуэ Хотов Владимир жаIэри Тимирязевым и цIэр зезыхьэ мэкъумэш академием щылажьэрти, абырэ кафедрэм унафэщIу трагъэувагъащIэ зы щIалэрэ зэгухьэри къэрэшеишым теухуа тхыгъэхэр зэрагъэпэщащ, шым теухуа щIэныгъэ тхылъхэм ирырагъэтхащ. Ауэ шы лъэпкъым зэрыхуэфащэм хуэдэу, хабзэкIэ къэунэхуауэ икIи щIэныгъэ и лъэныкъуэкIэ щыхьэт иIэжу, апхуэдэ щыIэкъым.
Адыгэш табыныр губгъуэм къокIыж. Домбеякъым къыхэщIыкIа скульптурэр
— Къэрэшейхэр хэкум ирашу къагъэзэжа нэужь, адыгэш мин иратар пэж?
— 1956 — 1957 гъэхэм, къэрэшейхэмрэ шэшэнхэмрэ къагъэкIуэжа нэужь, Коммунист партым и Комитет Нэхъыщхьэм унафэ къищтат я псэукIэр щагъэпсынщIэну, лъэпкъ къэс щхьэж зэрыхузэфIэкIкIэ ядэIэпыкъуну. А зэманым Къэрэшей-Шэрджэсыр Ставрополь крайм хыхьэрт, ауэ щIыпIэкIэ нэхъ япэгъунэгъур Къэбэрдейрат. Абы щыгъуэм колхоз-совхозхэм щагъэхъуу шы мин 23-24-рэ хуэдиз диIэт. Сэ сызэригугъэмкIэ, Iэщ щхьэ бжыгъэкIэ фадэIэпыкъу къыжраIа къыщIэкIынт ди республикэми, Мэлбахъуэм колхоз-совхозхэм я унафэщIхэр, районхэм я парт секретархэр зэхуишэсри унафэ яхуищIащ: уэ шыуэ мыпхуэдиз уиIэщи, мыпхуэдиз ет къэрэшейхэм, уэ — мыпхуэдиз, псори пщIэншэу.
— Адыгэш къабзэт иратыр?
— Нэгъэсауэ адыгэш лъэпкът. 1957 гъэм езыхэм зыш ямыIэжу къекIуэлIэжахэти, адыгэш мин тыгъэ хуащIауэ щытащ. Ахэрат ди шыгъэжапIэм къашэу щытахэр, иджыпсту архивхэри а зэманым ттха программэхэри къэпIэтыжу уеплъмэ, плъагъунущ абыхэм къашар адыгэш защIэу зэрыщытар.
— Шы лъэпкъыщIэ къэунэхуащ жыпIэн щхьэкIэ, сыт нэхъ мащIэ дыдэу абы бгъэдэлъын хуейр, хуит узыщIыр е узымыщIыр сыт ар щIэуэ плъытэну?
— Дэтхэнэ зы Iэщри лъэпкъ щхьэхуэу, «порода» жыхуэтIэм хуэдэу плъытэн папщIэ, ар лъэпкъыфIхэм, урысыбзэкIэ «племенной» зи цIэхэм ящыщын хуейщ. Сэ илъэс тIощIрэ тхукIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и Iэщ лъэпкъыфI зэгухьэныгъэм и унафэщI нэхъыщхьэу сыщытащ. Илъэс тIощIым щIегъури нобэр къыздэсым «Урысейм Iэщ лъэпкъхэр щызыубзыху зэгухьэныгъэм», Мэзкуу щылажьэм, сыхэтщ. 1995 гъэм цIыхуибл дыхъуу «Iэщ лъэпкъыфIхэм ехьэлIа хабзэ» («Закон о племенном животноводстве») къэтщтауэ щытащ. Республикэм сыкъэкIуэжа иужькIэ, КIуэкIуэ Валерэт президентыр а зэманми, Къэбэрдей-Балъкъэрым папщIи тхуэгъэхьэзыр апхуэдэ жиIэри, а хабзэр республикэми къыщытщтауэ нобэр къыздэсым щыIэщ. Мис а тIуми итщ «лъэпкъыфIкIэ» узэджэ хъуну Iэщыр зыхуэдэн хуейр. Иджы «лъэпкъ» (порода) жыхуэтIэм теухуауэ. ЛъэпкъыфIым щымыщыр лъэпкъ щхьэхуэу убж хъунукъым. Былымыр лъэпкъыфIхэм хагъэхьэн папщIэ, мардэ зыбжанэм нэсын хуейщ.
1. Япэрауэ, лъэпкъыфIым зэрыщыщым щыхьэт техъуэ тхылъ, «племенная карточка», иIэн хуейщ. Ар цIыхур тIысу зыми къимылъагъуу и лэжьапIэ пэшым щитхыфынущ, арщхьэкIэ ар мащIэщ.
2. ЕтIуанэрауэ, Iэщыр Мэзкуу щыIэ «Былым лъэпкъыфIхэм я тхылъым» иратхауэ щытын хуейщ.
3. Ещанэрауэ, былымыр лъэпкъыфIхэм хэзыгъэхьэ тхылъ хуэптхын ипэ, апхуэдэ тхылъым Iэщым и адэри и анэри итын хуейщ, абыхэми апхуэдэ тхылъ яIэу, я адэ-анэхэри абы иту. ПцIы бупсу щытмэ, занщIэу тхылъыр къащтэри йоплъ. Абы былымым и бжыгъэ нагъыщэри, къыщалъхуа зэманри, щIыпIэри, ахэр къэзылъхужахэри итщ. Дэ дыкъызытехъукIахэм ятеухуауэ ныбжьиплI-тхукIэ дызэIэбэкIыфмэ арэзы дохъу, былымыр лъэпкъыфIу убжын щхьэкIэ, ныбжьиплI мынэхъ мащIэкIэ узэIэбэкIыфу щытын хуейщ: и адэ-анэр, адэшхуэ-анэшхуэр, абыхэм я адэ-анэр, я адэшхуэ-анэшхуэхэр. А плIым зыгуэр чэммэ, былымыр лъэпкъыфIым хабжэркъым.
4. Ауэ ари ирикъуркъым. Былымыр лъэпкъыфIым хыхьэу щытми, ар ягъэхъуным, ягъэбэгъуэным хухахауэ щытын хуейщ, лыхэкIыу къагъэщхьэпапхъэу щымыту. Лы ящIын папщIэ, ягъэхъур лъэпкъыфIхэм хабжэркъым. Дэтхэнэ зы былымри, уеблэмэ абы и адэ-анэр нэхъ лъэщ дыдэу ялъытэ «элита-рекорд» лъагагъ иIэу къыщIрырекI, езыр ягъэбэгъуэным хухахауэ щымытмэ, ар лыхэкI ящIыпхъэхэм хыхьэу аращи, лъэпкъыфIу убж хъунукъым.
— Хэт ар зэхэзыгъэкIыфыр?
— IэщIагъэлIхэр псоми еплъа нэужь, мэтIысри унафэ къащтэ: мыр лыуэ фIэкIа къэбгъэсэбэп хъунукъым. Абы зэреджэр «мыхъунур къыхэдзын» Iуэхущ.
Иджы шым догъэзэжри, а «къэрэшеиш» жыхуаIэр зищIыс дыдэр сыт? Мэзкуу «Шы гъэхъунымрэ шы зэхьэзэхуэхэмрэ» («Коневодство и конный спорт») и фIэщыгъэу щIэныгъэ журнал къыщыдэкIыу щытащ. Абы къытрезгъэдза тхыгъэм сыщытопсэлъыхь «къэрэшеиш» фIэщыгъэр къыздикIамрэ къикIымрэ. ЩIэныгъэлI псалъэкIэ абы зэреджапхъэр «Къэрэшей шы лъэпкъкъым», атIэ «къэбэрдеишым и къэрэшей лIэужьыгъуэщ». Аращ щIэныгъэлIыбзэкIэ абы узэреджэну къезэгъыр.
— «ЛIэужьыгъуэр» «лъэпкъым» къызэрыщхьэщыкIыр сыт?
— Ар нэгъуэщI зыгуэрщ. Адыгэшыр адыгэшу къонэж абы щыгъуэми. Абыхэм я гукъыдэжми зыдыдогъэкIу, дэри ди щхьэ дохъумэж. Зэран дахуэхъуркъым, аращ нэхъри ди жагъуэ щIэхъур: шы лъэпкъ щымыIэм шы лъэпкъ фIэпщ хъунукъым. Къэрэшейхэм зэрахуэ шым захуагъэм тету и цIэ къисIуэнщ жыпIэмэ, зэрыжыIапхъэр «къэбэрдеишым и къэрэшей лIэужьыгъуэщ».
Адыгэшыр, япэрауэ, зыми емыщхь, нэгъуэщI зыми хэмызэрыхьын шы лъэпкъщ. Теплъэм щIэныгъэ псалъэкIэ зэреджэр «экстерьер»-щ, абыкIи нэгъуэщI зы шы лъэпкъым ещхькъым адыгэшыр. ЕтIуанэрауэ, и пкъым и быдагъыр. КъинэмыщIауэ, уеплъкIэ умылъагъуу, нэгъуэщIу жыпIэмэ, и хьэлымкIи адрей шы лъэпкъ псоми къащхьэщокI адыгэшыр. Уеблэмэ и псантхуэ зэхэлъыкIэмкIэ, шыгъэ-лIыгъэкIэ ещхькъым зыми. Сыт адыгэшыр адрейхэм къазэрыщхьэщыкIыр? И гур егъэлеяуэ кIэропщIэ а шыр зейм. Хьэр зейм псэкIэ етакъым, адыгэшым хуэдэу.
Иджы лIэужьыгъуэ, «тип» жыхуэтIэм теухуауэ. Къэрэшей лIэужьыгъуэ жыпIэ хъунущ, щIыжысIэр къэбэрдей шы лъэпкъыр лъэпкъыу къонэжри аращ. Ауэ шыщIэр къамылъху щIыкIэ къэрэшейхэр фIыуэ йолэжь адыгэшым, хъарзынэу ягъашхэ. КъинэмыщIауэ, анэри зыхуей хуагъазэурэ, абыхэм къагъэхъу адыгэшыр дыдейм нэхърэ зы сантиметр, сантиметррэ ныкъуэкIэ нэхъ ин мэхъу. Анэр къэбэрдейуэ, адэр инджылыз уанэш лъы къабзэрауэ щыщыткIэ, абыхэм къащIэхъуэри сантиметр зытхухкIэ нэхъ лъагэщ дэ ди инджы-лыз-къэбэрдеишым нэхърэ. ГурыIуэгъуэщ, фIыуэ щыбгъашхэкIэ нэхъ ин зэрыхъунур: IэпкълъэпкъкIэ нэхъ инщ, ауэ лъэпкъым зихъуэжыркъым абы щхьэкIэ. «Къэрэшеиш» зыфIащыр аращ, абы узэреджэ хъунур «лIэужьыгъуэщ»: лъэпкъыр зэрылъэпкъыу къонэж, къуэпси хъуркъым, лъагагъкIэ сантиметррэ ныкъуэкIэ зэрынэхъ лъагэращи, ар теплъэм и щытыкIэ къудейщ. ХьэлкIи щэнкIи шыр зэрыадыгэшщ. Ар мис а «экстерьер» жыхуаIэращ зыхыхьэр, абы и зэхъуэкIыныгъэхэр жыжьэ нэсыркъым.
— Интернетым щIалэгъуалэр щызодауэ: адыгэхэм «къэрэшеиш» щыIэкъым жаIэ, къэрэшейхэм «адыгэш» щыIэкъым жаIэ.
— Сэ си щхьэкIэ зы цIыху адыгэуи, мыадыгэуи, къэрэшейуи, урысуи срихьэлIакъым адыгэш лъэпкъ щыIэкъым жиIэу. Губзыгъэу апхуэдэ жызыIэн щыIэкъым, ар жызыIэнур делэщи, апхуэдэ сыхуэзакъым.
— Адыгейхэми къэрэшейхэм я гъунэгъу къэбэрдей-шэрджэсхэми я гуапэ хъуркъым адыгэшым урысыбзэкIэ «кабардинская порода» зэрыхужаIэр, адыгэ псори къызэщIиубыдэу «черкесская» жамыIэу.
— Адыгэшыр зэрыкъэбэрдеишыр зы-ми и жагъуэ щIэхъун щыIэкъым. Япэм ди хэкум къакIуэ зыплъыхьакIуэхэр псоми «шэрджэскIэ» къыдэджэрти, аращ «шэрджэсыш» цIэм ущIрихьэлIэр. Ауэ дуней псом адыгэшыр къызэрыщацIыхур «къэбэрдеишущ», абы уригушхуэн хуейуэ аращ, адыгэ псори адыгэщ.
Совет Союзым и зэманым «Шым теухуа тхылъ» томитху хъууэ къыдагъэкIауэ щытащ, Будённый Семён маршалым и нэIэ щIэту. Профессорхэр, академикхэр щытопсэлъыхь абы къэбэрдеишым. ЕпщыкIуханэ лIэщIыгъуэм, 1540 — 1550 гъэхэм, зэфIэувакIэт къэбэрдей шы лъэпкъыр, дуней псом щыцIэрыIуэу. Ар хэIущIыIу зыщIар къэбэрдей щIэ-ныгъэлIхэракъым, Инджылызым, Италием, нэгъуэщI къэралхэми къикIа зыплъыхьакIуэхэмрэ тхакIуэхэмрэщ. Мис абыхэм я нэгу щIэкIырт адыгэхэм я шыр фIыуэ зэралъагъур, я быным хуэдэу зэрапIыр, езыхэм шхын ямыIэу щытми, зыхуагъэныкъуэурэ зэрагъашхэр. Ялъэгъуар ягъэщIагъуэу щатхыж тхыгъэхэм адыгэм «шэрджэст» зэрыщеджэр. АрщхьэкIэ «шэрджэс шы лъэпкъ» щыIэкъым, щыIэр «къэбэрдей шы лъэпкъщ», ди къуэшхэм я жагъуэ щIэхъур аращ. Сэ сахуэзамэ, яжесIэнт я жагъуэ хъуным и пэкIэ, загъэщIэгъуэн зэрыхуейр: адыгэм кIахэхэри шэрджэсхэри хохьэ, псори дызылъэпкъщ, ауэ шыр къэбэрдейщ.
Адыгэ шууей. Домбеякъ скульптурэр Лансере Евгений ищIащ.1879 гъэ
— Адыгэшыр хьэрыпышым къытехъукIар пэж?
— Пэжщ. Куэдым Iэджэ жаIэ ар къызы-техъукIам теухуауэ. Езы адыгэхэм шы куэду зэрахуэу щытащ, лъабжьэ хуэхъуауэ убжынур аращ. Иджыри «къэбэрдей шы лъэпкъ» жамыIэу, ауэ «щIыпIэм щызэрахуэ шы лъэпкъ» жаIэу. Иджы а «щIыпIэм щызэрахуэр» дэнэт къыздикIыр? Езы адыгэхэр лъэрызехьэу, лъэщу щытащ а зэманым, Урысейри къатемыкIуэфу. Зауэ IуэхукIэ зэбгъэрыкIуэ, зытекIуэ лъэпкъхэм яшхэр къахуурэ япIырт. Апхуэдэ зы щапхъэщ нэгъуейхэмрэ абыхэм яшхэмрэ. Ауэ ари мащIэт. Псом хуэмыдэу куэд къыздрашу щытар Хьэрып щIыналъэращ. Хьэрыпышыр езыр шы дахэщ, губзыгъэщ, игу-и щхьэ зэрызэтелъри ягу ирихьырт адыгэхэм. Хьэрыпышымрэ езыхэм яшхэмрэ къатехъукIыжахэр фIыуэ зыхуей хуагъазэрт, езыхэр щыпсэу унэм щIагъэсырт. Зы зэманкIэ унэм и ныкъуэр шым ирату щытащ, шэщ ямыщIу. ИтIанэ, нэхъ быдэ ящIын щхьэкIэ, шэщми унэми щIамыгъэсу, щIымахуэми гъэмахуэми пщIантIэм дагъэтын щIадзащ. Ягъасэрт. Псалъэм папщIэ, зекIуэ жыжьэ кIуэну унафэ ящIамэ, зы шу-шууитIтэкъым абы кIуэр, цIыху щэ ныкъуэ, шууищэ е нэхъыбэж. Хъыбар зэIэпахырт: фишхэр вгъэхьэзыр, километрищэ е мин зэпытчынущ, къуршым дикIынущ, гъуэгур мывалъэщ, псыми дикIынущ, евгъасэ. Махуэм пщIэнейрэ, пщыкIутхурэ псым хашэурэ, мышынэн щхьэкIэ, шыр ягъасэрт. Мис апхуэдэу илъэсищэ бжыгъэхэр кIуащ, а хьэрып шы лъэпкъри мыдрей нэгъуейхэри къагъэсэбэпурэ, ди шыр здынэсам нэсащ. Нэхъыбэу хьэрыпышращ къызытехъукIар.
— Иджыпсту и Iуэхур зытетыр сыт адыгэшым?
— 2001 гъэ лъандэрэ «Къэбэрдей шы лъэпкъыр хъумэнымрэ гъэбэгъуэнымкIэ зэгухьэныгъэм» сриунафIэщIщи, зыжепIэ хъуну псоми яжызоIэ сигу къеуэр. Налшык шыгъэжапIэм инджылыз уанэш лъы къабзэм зратыжащ. Къэбэрдеишыр лъэпкъ къабзэу аращ. Иджы а лъэпкъ къабзэр зэрамыхуэу, лъы къабзэр зэрахуэн щIадзащ.
— «Лъы къабзэмрэ» «лъэпкъ къабзэмрэ» сыт зэрызэщхьэщыкIыр?
— Дуней псом шыуэ тетым лъы къабзэу яхэтыр шы лъэпкъитI къудейщ: хьэрыпышымрэ инджылызышымрэ. Мыдрей псоми, дэ дыдейри яхэтыжу, зэреджэр лъэпкъ къабзэщ. Абыхэм нэгъуэщI шы лъэпкъ яхэткъым, зэрыщытщ. Къэбэрдеишым, псалъэм папщIэ, и анэр къэбэрдейуэ, и адэр хьэрыпышрауэ ялъытэ. Абы зэреджэр лъы зэхэлъэдащ.
Налшык шыгъэжапIэм къэбэрдеиш щызэрахуэжкъым. 1979 — 1980 гъэхэм пщIондэ щызэрахуэу щытащ, зыхуащIари адыгэшрат ар, ауэ инджылыз уанэш лъы къабзэм зратащ. Иджыпсту нэхъ тепсэлъыхьу щIадзэжащ адыгэшым, шэч хэмылъу. Ауэ ар зыхуей хуэзэн папщIэ, къэралым зыкъыщIигъакъуэу щытын хуейщ. Мэкъумэш IуэхухэмкIэ министерствэм къудамэ иIэщ ар и къалэну, «Iэщ лъэпкъыфIхэм епха хабзэми» къалэн къащещI: зи бжыгъэр мащIэ хъуа Iэщ лъэпкъхэм къэрал мылъку яхухэгъэкIын хуейщ, жеIэри. Адыгэшыр абы хохьэ. А гукъеуитIыр иджыпстукIэ диIэщ.
— 1957 гъэм шы мин 24-м нэс диIэт республикэм жыпIащ, иджы сыт хуэдиз диIэн?
— Мини 9-м щIигъу.
— Хэт ахэр зезыхуэр?
— Псом нэхъыбэу Малкэ шы заводым, абы укъыфIэкIмэ, мэкъумэш IуэхущIапIэ жыхуаIэхэм, цIыху щхьэхуэхэм зэрахьэу.
— Шы уиIэ?
— Нобэ сыщыпрофессоркIэ, дауи, шы зесхуэркъым. Совет зэманым къэралым къыпхуидэртэкъым шы зепхуэну, ныкъуэдыкъуэхэм зы шы закъуэ яIэну хуитт, адрейхэм шыд фIэкIа зэрырагъахуэртэкъым. Ауэ ди адэр шыхъуэт, совхозым ейуэ шы щищ хуэдиз зэрихуэрти, абы лъандэрэ фIыуэ солъагъу шыхэр.
Журналист, шууей Щоджэн Мурат и гукъэкIыжхэр
Щоджэн Муратрэ Джэримэсрэ Атлантикэ хы Iуфэм зыщагъэпсэху. 2014 гъэ
«Фольксваген» нэмыцэ фондыр и щIэгъэкъуэну, «Къэбэрдеишым и лъым и зэхэлъыкIэр убзыхунымкIэ дунейпсо проект» 2013 гъэм щегъэжьауэ йокIуэкI. Гумбольт и цIэр зэрихьэу Берлин дэт университетым, Шы гъэхъунымкIэ урысейпсо щIэныгъэрылажьэ институтым, КъБКъУ-м зэдаубла а лэжьыгъэшхуэм и япэ Iыхьэр илъэс блэкIам иухащ.
А гупыжым ипкъ иткIэ, Дзэлыкъуэ щIыналъэ адыгэшым бгылъэ щIыпIэм гъуэгуанэр зэрыщызэпичыфымкIэ щызэпрагъэуат. Абы иужькIэ куэд дэмыкIыу, Франджым къыщызэрагъэпэщат адыгэш зекIуэ. А IуэхугъуитIыр зэпхауэ щымытми, нэхъ лъэрызехьэу къалъыта шищыр Франджым ирагъэблэгъауэ щытащ Каен къалэм къыщызэIуах Дунейпсо Шыгъэджэгу Зэпеуэм ирырагъэхьэлIа зекIуэм хагъэтыну. Франджымрэ Испаниемрэ я гъунапкъэм хуэзэ Баск щIыналъэм щежьэщ, Пиреней бгыхэм кIуэцIрыкIхэри, Нормандием ит Мон-Сен-Мишель бгы лъапэм деж щаухыжащ зекIуэлIхэм километр 1270-рэ зи кIыхьагъ гъуэгуанэр. ХъыбарегъащIэ IэнатIэхэр а зекIуэм гунэсу тепсэлъыхьыжами, дигу къэдгъэкIыжынщ махуэ 22-кIэ якIун хуея гъуэгур ди зекIуэлIищымрэ ахэр езыгъэблэгъа Деберт Джулирэ махуэ 17-м зэракIуар, абы иужькIи зекIуэм хэта къэбэрдей щIалищыр — КIуащ Ахьмэд, Щоджэн Мурат, Батырдэгу Рустам сымэ Дунейпсо Шыгъэджэгу Зэпеуэм утыку кърашэу зэрыщагъэлъэпIар. Щоджэн Мурат зэрышууей лъэрызехьэм къыдэкIуэу, зэрыжурналистым и фIыгъэкIэ, и гукъэкIыжхэм ящIыгъуу и хъуэпсапIэхэми нобэ дыхегъаплъэ.
ЗэрефIэкIуэнум шэч хэлъкъым
— Европэм адыгэш куэд итщ. Ахэр здэщыIэ къэралибгъум ящыщу, сыщымыуэмэ, блым адыгэш (дунейпсо терминкIэ жыпIэмэ — «къэбэрдеиш») зезыхуэхэм я зэгухьэныгъэ щолажьэ.
Хэкур къапщтэмэ, дэ иджыпсту шы бжыгъэ гуэр диIэщ. Гугъущ, дауи, шы зепхуэну икIи лъапIэщ, ауэ диIэр дымыгъэкIуэду, и къабзагъэр тхузехьэмэ, зэрефIэкIуэнум шэч хэлъкъым. Шы заводхэм нэмыщI, ахэр хъарзынэу зезыхуэ унагъуэхэри щыIэщ, ауэ Iуэхур адэкIэ кIуэтэн хуейщ. Хамэ къэралми нэсын хуейщ ар. Псом хуэмыдэу рекламэ дыхуэныкъуэщ. ЗыцIыхум ецIыху адыгэшыр, зымыцIыхум къегъэцIы-хун хуейщ. «Хобби» лIэужьыгъуэм хагъэхьэ ар дунейпсо зэхэдзыкIэкIи, а лъэныкъуэмкIэ къыпеуэфын зы шы лъэпкъ бгъуэтынукъым. ЖыIэдаIуэ мэхъу, тэмэму бгъасэмэ. Шы бэшэчщ. Ахэр псори ящIэ, ауэ спорт и лъэныкъуэкIэ лэжьыгъэр щIэгъэхуэбжьэн хуейщ.
ШыгъэжапIэр щхьэпэу пIэрэ?
Ди шыгъэжапIэм адыгэшыр ибгъэхьэным фейдэ пылъу къэслъытэркъым. Япэрауэ, ар абы ибгъэхьэмэ, инджылызылъ хагъэхьэнкIи хъунущ, нэхъ жэр дощI жаIэу. Жэр хъуныр ди жагъуэкъым, ауэ ар ди плъапIэкъым дэ, и быдагъыр хъумэн хуейщ. Километри 120-160-рэ зэпеуэхэм иджыпсту хьэрыпышращ бжьыпэр щызы-Iыгъыр: ахъшэшхуэ трагъэкIуадэ, рекламэфIи хуащI, ауэ адыгэшыр бгъэхьэзырмэ, абы хэтыфынущ икIи ехъулIэныгъэфIхэри къыхуэгъэлъэгъуэнущ. Дауи, шы къэс зэхуэдэкъым, къыхэхыпхъэщ, хэдапхъэщ. ЗауэлI хьэл хэлъу жыхуаIэм хуэдэу къыхэхауэ, елэжьын хуейщ.
Фащэр, шыр, адыгэ шыфэлIыфэр
Гъатхэ кIуам, ТекIуэныгъэм и махуэм иредгъэхьэлIэри, шу 12-м къызэхэткIухьащ Дзэлыкъуэ районыр. Дэтхэнэ Iуэхуми къалэн гуэр хуэбгъэувын хуейщ. Ауэ ущхьэрыуэу къэпкIухькIэ мыхьэнэ иIэкъым. Фащэмрэ шымрэ зэрызэкIур цIыхум едгъэлъагъуныр, ди лъэпкъ сурэтымкIэ цIыхур къыдэтхьэхыжынырт ди мурадыр, сабийхэм деж щыщIэдзауэ нэхъыжьхэм я деж нэсыжу. Ар къыдэхъулIауэ къысщохъу.
Абы иужькIэ мис мы бжьыхьэ кIуами Бжьэдыгъукъалэ (Краснодар) и Iэгъуэблагъэм дыщызекIуащ. Шэрджэс шууищ, къэзакъ гуп, адыгей шууитI, Мэзкуу, Бытырбыху щыщ шууейхэри къытхэтащ. Аникеевым и цIэр зезыхьэ адыгэ шы заводым и деж дыщежьэри къызэхэткIухьащ Краснодар крайр — псоми адыгэ фащэ тщыгъыу, адыгэш дытесу, гупышхуэ дыхъуу дыхэтащ «Кавказым мамырыгъэ щыIэн папщIэ» зыфIаща проектым.
ХъуэпсапIэхэр, аргуэру хъуэпсапIэхэр…
Гупыжхэр ди куэдщ, мурадыр нэхъыбэжщ. Сэ езым, псалъэм папщIэ, ди къуажэм (Къармэхьэблэ) пэгъунэгъуу «Шы спортым щыхуагъасэ еджапIэ» къыщызэIусхыным сыщIохъуэпс. ИтIанэ — клубым хуэдэ гуэр, адыгэм къыдекIуэкIыу щыта хабзэхэр, шым пыщIа IэщIагъэхэр, шыгъэджэгухэр къэтщIэжын, сабийхэр дедгъэхьэхын папщIэ. Апхуэдэ IуэхущIапIэхэм щызэбгъэщIэфынухэм я щапхъэхэм ящыщу къэбгъэлъагъуэмэ, япэм шыр аркъэнкIэ къаубыду щытащ. Махуэ къэс къыумыубыдми, а IэщIагъэр бгъэкIуэд хъунукъым, яхуэдзу щытын хуейщ, нэхъ тэмэму жыпIэмэ, зыхуэдз щыIэн хуейщ. Шыр ягъэIэсэу, занщIэу уанэ тралъхьэрэ шэсу щытащ. Иджыпсту аркъэн зыхуэдзу цIыху куэд бгъуэтыжынукъым, ауэ щыIэщ, мащIэми. Абы щIалэ цIыкIухэр егъэхъуэпсэн хуейщ. КъинэмыщIауэ, фэм елэжьыным, уанэ щIыным пыщIа IэщIагъэхэр бгъэкIуэдыж хъунукъым. Адыгэ щIыкIэу ямыщIми, кIуэдыпэнукъым ар, ауэ адыгэр а фэм зэрелэжьу щытар ди тхыдэщи, ди нобэуи щытыпхъэщ.
И уасэр нэсу зыхэтщIэжыркъым
ХакIуэу диIэхэр гъатхэми бжьыхьэми дгъэлъэгъуэн хуейщ. Япэм зэфIэлъыкIэм, и хьэлым теухуауи къыхахыу щытащ шыр. Шы зезыхуэхэм къызэрагъэщхьэпэну лъэныкъуэр ящIэу, зыхуейм хуэдэ къыхахыфу щытын папщIэ, утыку ишапIи, ишэгъуи щыIапхъэщ. Е къищэхунщ, е пIалъэкIэ пщIэкIэ къыIихынщ, зэрахъуэжынщ.
Шы бэзэр, «аукцион» жыхуаIэм хуэдэ, зэхэдублэн хуейщ. Псалъэм папщIэ, мы гъэм къалъхуа шыщIэхэр пщэну, дуней псом хъыбар ебгъащIэ хъунущ. НэхъыфIыр уасэ тэмэмкIэ пщэнщ, къызэрагъэщхьэпэнум теухуауэ. Псом нэхърэ нэхъыщхьэращи, шыхэр щыдгъэунэхун щIыпIэ хэха дыхуейщ. Ди шыгъэжапIэр абы хуэ-щIакъым. Япэрауэ, абы шыр итшэмэ, жэрагъым дыкIэлыжэн щIэддзэнущ, абы ди шыр зэIигъэхьэнущ. Адыгэшыр зыхуэщIар шыгъажэ закъуэракъым. Ахэр нэрылъагъу зэрытщIын Iэмалхэр, шыхэр зэрытшэн утыку, ахэр щызетхуэн, щыдгъэунэхун — ахэр димыIэу хъунукъым. Шым и пщIэр нэхъри Iэтын хуейщ. НыбжьыщIэхэр дауэ зэребгъэсэнур лIыгъэ яхэлъу, лъэпкъыр фIыуэ ялъагъуу, атIэми адыгэм нэхъыфI дыдэу къыдекIуэкI адыгэшыр ямыцIыхуу?! Адыгэшыр зауэшу къекIуэкIащ, хэкур пхъумэжынымкIэ щIэгъэкъуэн пэж хъууэ. Пасэ зэманым емыкIуу ялъытэу щытащ адыгэш къэбгъанэу хамэш зепхуэну. Нобэ утыку ямыщIми, къэралым щызэрахуэ шы лъэпкъхэм ящыщ куэд адыгэ-шым къытращыкIащ. Дуней псом шы лъэпкъитI-щы тету аращ, лъэпкъыцIэ зэрахьэу, ар уиIэным и уасэр дэ нэсу зыхэтщIэжыркъым.
Къаз щIаукIа шы
Iуэхушхуэхэр къэнауэ, езы цIыхур зыхуэмыхьэзыр гуэрхэр къыхэIэбэу, абы и гъащIэ гъуэгур щахъуэж куэдрэ къохъу. Адыгэшым теухуа апхуэдэ зы хъыбар пэж вжесIэжыну сыхуейт.
Илъэс плIыщI ипэкIэ, 1968 — 1969 гъэхэрауэ къысфIощIыж, Тимирязевым и цIэр зезыхьэ Мэкъумэш академием сриаспиранту, Чехословакием мазитIкIэ дагъэкIуауэ щытащ. Дызрагъэблэгъа мэкъумэш IуэхущIапIэм и лэжьыгъэм щыгъуазэ зытщIа нэужь, абы и унафэщI Карл, адрей бысымхэм ещхьу рестораным димышэу, и унэ дригъэблэгъат. Урысищ си гъусэт. ДыкъыздикIа-сытхэм щыщIэупщIэм: «Сы-къэбэрдейщ, — жызоIэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым сыкъикIауэ». «Сыт жыпIэр зищIысыр?! — жиIэу щолъэтри, — къаз пхуэзмыукIынкIэ Iэмал иIэкъым!» — жеIэ, жэщыр зэрыхэкIуэтам хуэдэу, щIэрыщIэу пщэфIэн щIригъэдзэжу. «Ди ныбэ изщ, дыгуващ, дыхуейкъым», — жытIэ щхьэкIэ, къыдэдаIуэркъым. «Нэху щыху фыщысами, къэбэрдей хьэщIэм къаз имышхауэ щIэзгъэкIыжынукъым!» ХьэщIэм къаз хуэбукIыныр чеххэм я дежкIэ ди мэлым хуэдэу арат.
— «Ярэби, сыту пIэрэ мыбы сыщIыхиубыдыкIар?» — сегупсыс къудей мыхъуу, соупщI.
— КъэдаIуэ-тIэ, — жеIэ Карл.
1943 гъэм, илъэс 65-рэ ипэкIэ, ЕтIуанэ дунейпсо зауэм сыщыIэу, Украинэм уIэгъэ сыщыхъуат. Махуэ гуэрым, зэхэуэ гуащIэм и ужькIэ, зы зэман зыкъызощIэжри, си хъуреягъкIэ псэууэ зы цIыху щыслъагъуркъым, хьэдэ зэфэзэщщ. ЗыкъэсIэтыну сыхуожьэри, зызгъэхъеиф къудейщ, къару сиIэкъым. Соплъэри, спэмыжыжьэу зыш мэхъуакIуэри щытщ. ЗэрысхузэфIэкIкIэ сеIэурэ шым дежкIэ сыпщын щIэздзащ. Сыщынэсым, шыр къызэплъщ-къызэплъри… езыр къызбгъурыгъуэлъхьащ, къыздэпщей жыхуиIэу. Сыдэпщейри, аргуэру сыкъэмэхащ. ЗыкъыщысщIэжам пIэ къабзэм сыхэлът. Унэр зейр къыщыщIыхьэм, соупщI: «Дэнэ сыздэщыIэр?» «Украинэм», — къызжеIэ. ФIыщIэ хуэсщIыну сыхуежьа щхьэкIэ, сызэпеудри: «Сэракъым фIыщIэ зыхуэпщIын хуейр, мис мо шыращ», — жеIэ, щхьэгъубжэм удэплъмэ плъагъу шым и Iэпэр хуишийуэрэ. «Дэнэ къыздикIар а шы губзыгъэр?» — жысIэу сыщыщIэупщIэм. «Адыгэшщ ар», — жи. «Дэнэ щыпщIэр? Украинэм адыгэш дэнэ къыщикIын?» «Хьэуэ, — жеIэ, — зауэм ипэ Къэбэрдейм къыщысщэхуауэ щытащ ар».
Мис аращ уи лъэпкъышым и цIэкIэ къаз щIыпхуэзукIар, — жиIэри Карл и хъыбарыр иухащ.
КъэзыIуэтэжар Къагъырмэс Црайщ. 2008 гъэ
Жыжьэ – гъунэгъу
Хьэтхэр, касогхэр, шэрджэсхэр, къэбэрдейхэр
Ди лъэпкъым и къежьапIэм дылъыхъуэн хъумэ, дэ щIэх-щIэхыурэ я гугъу дощI хеттхэмрэ хьэтхэмрэ. Иджы шэч зыхэмылъыж гъэунэхугъэхэм зэрыжаIэмкIэ, хьэтхэр адыгэ-абазэхэм я адэжьу ялъытэ, хеттхэр зыщхьэщыува лъэпкъышхуэт. Нобэрей щIэныгъэлIхэм шэч къытрахьэжыркъым «каск-касогхэр» зи адэ пасэ адыгэхэмрэ «апшылы»-хэр зи адэ абазэхэмрэ хьэтхэм япэгъунэгъуу псэуа, бзэкIи я лъэпкъэгъуу щыта зы лъэпкъыжьым къызэрызэдытепщIыкIам, ар къыхощ Ардзинбэ Владислав и щIэныгъэ тхыгъэхэм.
Хьэт пащтыхь. Ди эрэм ипэкIэ 850-700 гъэхэм
ЧехщIэныгъэлIЗамаровскийВойцех«Хьэтхэмящэхухэр»зыфIищатхылъымщыжеIэ:
«ХьэтхэмятеухуатхыгъэнэхъкIэщIдыдэмия гугъущумыщIу хъунукъымятIагъуэмтетукъагъуэтыжатаблицэцIыкIуиплIым. Тхыгъэрзэрытхархьэтыбзэщ, ауэ щIыпIэ-щIыпIэкIэ щымыщыбзэгуэркъыхозэрыхь.Ахэр1920 гъэхэмИстамбылмузеймкъыщагъуэтыжанэужь,1930гъэмхьэтыбзэрджынымехъулIэныгъэ нэхъ индыдэхэзылъхьачехщIэныгъэлIГрозныйБедржихтхыгъэм къеджауэщытащ. КъызэрыщIэкIымкIэ, а тхыгъэршыхъуэIэщIагъэмтеухуат.
ТхыгъэрзиIэдакъэщIэ- кIырхьэтпащтыхьымишыхъуэ нэхъыщхьэ Кик-Кулит.ЕзыКик-Кулихьэттэкъым, митанийхэмящыщт. Ар хьэт пащтыхьым къригъэблэгъауэ арат, и пащтыхьыгъуэмшырзэрагъасэ IэмалыщIэхэмзыщригъэужьынпапщIэ. «IэмалыщIэхэр»жыпIэнуиджы тIэкIукъемызэгъыжхуэдэущытми,Кик-Кули и Iэмалхэрнобэрей «инджылызшызехуэкIэ»жыхуаIэмкуэдкIэтохуэ.
«Зэрытхыгъэу сыкъеджа нэужь, — етхыж езы Грознэм, — къызгурыIуащ сIэщIэлъыр Iыхьищхъуучебникыузэрыщытыр: 1) шыр гъэсэным зэрыхуагъэхьэзырыр; 2) шырущузэрагъасэр; 3)шыржэуэзэрагъасэр».
ПсоризэхэтушыгъэсэныммахуэщитIехь.ГъэщIэгъуэнщзы лъэбакъуэ, зызыгъэпсэхугъуэ, шхэгъуэ, псы ефэгъуэ, гъэпскIыгъуэ дэмыхуу, IэщIагъэлIым а махуэ щитIым и кIуэцIкIэ щIэн хуейр къызэрыритхэкIыр.Езыриндоевропейскэтхыгъэущытми, къуэкIыпIэмхуумыгъэфэщэнзэгъэзэхуэкIэкIэзэхэлъхьамытхыгъэмукъегъэуIэбжь. Тхыгъэмщыщ терминкуэдмитаний-арийхэмя къэпсэлъыкIэм тетщ, псалъэм папщIэ,нобэ шыхъуэ IэщIагъэм теухуа терминхэринджылызыбзэузэрыщытымещхьу.
Тхыгъэрзэрыщытукъэдмыхьу, шыгъэхъуным пымыщIахэм яфIэгъэщIэгъуэнынкIихъуну тIэкIумягугъу тщIынщ.Хьэтхэмрэ митанийхэмрэшыхэршэщымщIагъэт,ауэгъатхэмрэ гъэмахуэмрэгубгъуэмщагъэхъу. НэхъыбэуудзрэмэкъукIэ ягъашхэ,ари — жэщым. ЯгъэпскIанэужь, хьэ Iусу ират. IусымхьэзэтеудахакIутэ,шымгъэныщкIукIэ ищIэнпапщIэ.Апхуэдэузэрыщытымхуэдэу, шыхэм шхыныр хуитухуаутIыпщыртэкъым,арщыпаубыдымрэзагъэнщIыхущагъашхэхэмрэзэхэхащ.ЯгъэсэнпапщIэкъыхахыршыгъажэкIыхьхэм щытекIуэфхэрат.Япэрейгъэхьэзырыгъуэм махуэ 21-рэ ехь.Езы гъэсэныгъэрмахуэ-мижэщмиирагъэкIуэкIырт,и кIэмдежшыхэмущрэжэ- кIэкилометри112-рэзэпрагъэчу.АрзыхузэфIэкIхэрдзэмхагъэхьэрт.
МыбдежымхьэтхэмщIэныгъэмрэгъуазджэмрэхуащIа хэлъхьэныгъэ абрагъуэмдыкъыбгъэдохьэ,Цезарь ещхьу,дзэ Iыгъыным«гъуазджэ»фIэтщынымкIэдызэдэарэзымэ.АрхьэтхэрзэрызауэшызакъуэгухэрIуэхумнэхъхуэщIауэзэрыщытарщ.АIэмалыркъэзыгупсысар езыхэр армырами, хьэтхэм апхуэдэ зэуэкIэ IэмалымреволюцэпсокъыщагъэхъуауэжыпIэ хъунущ.
Ассирий-вавилонхэримысырхэризэрызауэшызакъуэгухэмелъытауэ,хьэтхэмяшыгузэщIэщIахэр,цIыхуищзэрыс,шэрхъитIзыщIэтхэркуэдкIэнэхъпсынщIэт,дэтхэнэзымиикъалэнырзэрыубзыхуамкъыхэкIыу.Шыршыгухум иунафэм щIэтт,шабзэзыIыгъзауэлIырмэIузехьэмихъумэрт,езышабзауэми IитIри хуитт. АуэщыхъукIэ,хьэтхэм ябийхэм мэIурияIыгъын,шабзэри ягъэуэн,шыгухумиунафэхуащIын хуей хъурт.Хьэтхэрзэрызауэшызакъуэгухэрнэхъринэхъ псынщIэжищIыртахэргупышхуэхэурэзауэмзэрыIухьэм.ИтIанэхьэт шыгумшыгухууишабзауэуидэтхэнэхьэтщхьэхуитриирагъэтIысхьэрт,мысырхэм,ассирийхэм, вавилондэсхэм шыгумитIысхьэнупщы-уэркъхэмфIэкIахуитящIыртэкъым.ЛIакъуэкIэ зэхуэдэузызылъытэжхьэт зауэлIхэрпсынщIэузауэмхуэIэкIуэ-лъакIуэхъухэрт,абыифIыгъэкIэезыхэринэхътекIуэ-ныгут.
Гу зылъытапхъэ IуэхущгъущIым къыхэщIыкIа къамэ япэдыдэ зыщIархьэтIэщIагъэлIузэрыщытми.ХьэткъэралыгъуэмцIыху цIыкIуми«гъущIлъэхъэнэм»щыщIедзэ!»
ТхыдэджхэмзэрыжаIэмкIэ,каск-касогхэрдиадэжьхэм къызэреджэу щыталъэпкъыцIэщ.Тэтэр-монголхэрКавказымкъихьанэужь,КърымымкIуакасогхэмиджыдунейпсоркъызэреджэ«шэрджэс»лъэпкъфIэщыгъэцIэягъуэтауэкъагъэзэжащ:тэтэр-монголхэммуслъымэндиныркъащтанэужь,зылъэIэсущытамамлюкхэмкъыфIаща,хьэмэяхэку исыжутэтэрхэмядэгъуэгурыкIуахэмапхуэдэукъеджэнщIадза-шэчыншэутщIэркъым.ХьэтIохъущокъуэИсмелПсыгъуэзэрыжиIэмкIэ,ацIэрадыгэхэмкъратащхьэрыпщIыналъэмкъиIэпхъукIакъурейшзэкъуэшитIым — ШэррэКIэсрэ.Ахэрадыгэ-касогхэмпщыяхуэхъуанэужь,хыФIыцIэIуфэмщегъэжьауэКавказ бгыхэмнэсзыщызыукъуэдияШэрджэсейрхуэм-хуэмурэлъэпкъзыбжанэузэтепщIыкIыжащ,щIыпIэмепщыцIэмелъытауэзэщхьэщыкIыжхэу.Азэманращзыхуэзэрдызытепсэлъыхьшылъэпкъым нэхълъэрызехьэуадыгэхэмяхэтакъэбэрдеипщхэмяхьэтыркIэ«къэбэрдей» фIэщыгъэрщигъуэтар. ЩIэныгъэлIхэмIупщIужаIэркъымарТамбийКъэбардэицIэмепхарэадыгэхэрКърымымщыщыIамзыIуса«Къэбарт»псыцIэмкъытекIарэ.ИджыпстуафIэщыгъэрунэцIэузезыхьэхэрзэрызэджэжыр«Къэбартхэщ».ЖызыIэщыIэщ, псалъэмпапщIэ, осетинхэм,«касогхэр»къэбэрдейхэмязакъуэялъэпкъыцIэуи.
Гумбольт и цIэрз эрихьэу Берлиндэт университетым,Рязань эт, ШызехуэнымкIэщIэныгъэрылажьэ институтымрэ КъБКъУ-мрэ «Фольксваген» фирмэм и мылъкукIэ илъэс блэкIам ирагъэкIуэкIа кIэлъыплъыныгъэм ияпэIыхьэр зэфIэкIащ.Абы къигъэлъэгъуащадыгэшымитхыдэрдомбеякъымилъэхъэнэжыхуаIэпасэрейтхыдэжьымнэсзэрыIэбэр.ИджырейIэмэпсымэхэм къарит IэмалхэмкIэпсоризэралъытынузыхузэфIэкIанэмыцэщIэныгъэлIхэрщыхьэттехъуащдомбеякъымилъэхъэнэмкъыщежьалъыналъэщхьэхуэ- хэр,«гаплотип»жыхуаIэхэмхуэдэхэр,зэлъытыпхъэхэмкъащхьэщыкIыу,адыгэшымилъымщыкIэнэхъыбэукъызэрыхэхуэр.АбыифIыгъэ-кIэ,наIуэукъыхэкъэбзыкIащ лъэпкъышырадрейхэм къахэзыгъэщхьэхукI нэщэнэхэр.ДяпэкIэкIэлъыплъыныгъэмиетIуанэIыхьэмщIадзэнуямурадщ,иджышымилIакъуэхэрзэрызэтехуэ-зэрызэщхьэщыкIырзэхагъэкIынпапщIэ.
КъБР-м и Правительствэм 2020 гъэ пщIондэ зэфIагъэкIынуиубзыхуа МэкъумэшпрограммэмIыхьэщхьэхуэу«Шы спортымрэ шы зехуэнымрэзегъэужьыным» теухуауэ унафэ къищтащ иджыблагъэ, соммеларди 2,3-рэтекIуэдэну. ПлъапIэящIахэмипкъиткIэ, адыгэшым и бжыгъэм процент 40, 4-кIэхагъэхъуэну — шыбжыгъэр4384-мнагъэсынуя мурадщ.
Программэмигуэдзэнымкъалэнуегъэувреспубликэм имылъкум къыхэкIыу ЩхьэлыкъуэщIэныгъэрылажьэшыхъуэ IуэхущIапIэ къыщызэIуахыну,накъыгъэми 1-мрэи9-мрэирагъэкIуэкIыну шыгъажэхэм мелуанзырыз,фокIадэм и 1-м-мелуанитI трагъэкIуэдэну загъэхьэзыр.
