Хабзэжь хэкужь къранэркъым
«Iэнэ утIысамэ, зэманыр къоувыIэ», жеIэ псалъэжьым. ИгъащIэ лъандэрэ адыгэм къыдекIуэкI хабзэ дахэхэм я хъыбарыфIхэмкIэ цIэрыIуэщ ди лъэпкъыр. ГуфIэгъуэр иригъэкIуэ-кIыну Iэнэм тхьэмадэу ягъэтIысыр пщIэшхуэ зыхуащI нэхъыжьт: благъэ е гъунэгъу. Iэнэр къызэIузыхри, псом япэ дыдэ шхыным хэIэбэри, фадэ зыIэтри арат. Нэхъыжьым имыщIэу, абы къыхуимыдауэ, Iэнэм зыгуэр тIысынуи, тэджынуи, хъуэхъу жиIэнуи хуиттэкъым.
Тхьэмадэм ижьырабгъукIэ хьэщIэхэм я нэхъыжьыр ягъэтIысырт, сэмэгумкIэ — хэгъэрейхэм яйр. Адрей къеблэгъахэр нэхъыжьыгъуэкIэ Iэнэм тIысынут. Я ныбжьым емылъытауэ, анэм, гуащэм и лъэныкъуэкIэ къикIа хьэщIэхэм, пщIэ кIэлъызэрахьэу, тIысыпIэ нэхъыфI дыдэхэр хуагъэфащэрт.
Адыгэхэр Iэнэ тIысамэ, абдежым хабзэ дахэу яIэм я тетыгъуэт. Хабзэ дахэу ди лъэпкъым къыдекIуэкIми щыщщ нэхъыжь Iыхьэу Iэнэм яхь хьэщIэнышыр.
Мы упщIэм нэхъ хэзыщIыкIыр нэхъыжьыфIхэращ, ди лъэпкъ тхыдэр зыдж лIы Iущхэращ. Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтым IуэрыIуатэмкIэ и къудамэм и унафэщI Гъут Iэдэм жеIэ щхьэ щIэлъэныкъуэр гуэшыныр ди хабзэ дахэхэм я Iыхьэ нэхъыщхьэу зэрыщытыр.
— Iэдэм, адыгэм хабзэ дахэу къыдекIуэкI хьэщIэнышым, абы хиубыдэ Iыхьэхэм, ар къыщежьэжа зэманымрэ щхьэусыгъуэ хуэхъуамрэ утезгъэпсэлъыхьынут.
— Адыгэм и закъуэ мыхъуу, зи щхьэ пщIэ хуэзыщIыж сыт хуэдэ лъэпкъми хьэщIэм хабзэ, нэмыс, гулъытэ кIэлъызэрахьэу къокIуэкI. Уи унэ къихьа хьэщIэм укъызэрыпекIуэкIар уи напэу аращ. Ар уи унэ икIыжмэ, цIыхум уазэрыхэIуэжынур а хъыбархэращ.
Адрей лъэпкъхэм елъытауэ адыгэм хьэщIэм пщIэ хуэщIыным мыхьэнэшхуэ ирет. Абыхэм ящыщ зыщ хьэщIэнышри. Ар уи Iэнэр зезыгъэкIуа нэхъыжьыфIым хуэпщI пщIэр къызэрыбгъэлъагъуэщ.
Мы хабзэжьым теухуауэ хъыбар зэхуэмыдэ куэд къокIуэкI, ауэ ахэр щIэныгъэм лъабжьэншэу къелъытэ. Ар цIыхум и зыужьыныгъэм, и кIэлъыплъыныгъэм къыдэкIуа хабзэщ, гупсысэщ. Къыщежьари, япэу къыхэзыхьари мыращ жиIэу, зыми жиIэфынукъым.
Тхьэмадэм и дэIэпыкъуэгъу нэхъыщхьэм зэреджэр «бгъуэщIэсщ». Ар ныбжькIэ тхьэмадэм нэхърэ нэхъ щIалэт. БгъуэщIэсым и жыIэр ягъэзащIэу ныбжькIэ щIалэщIэу «щхьэгъэрыт» зыбжанэ иIэт. Абыхэм фадэ, ерыскъы къыщIахьэ-щIахыжу арат. Щхьэгъэрытхэр щыхуейм деж щIэкI-щIыхьэжу щыттэкъым, ар къекIуртэкъым икIи апхуэдэ нэмысыншагъэ яIэщIэкIыныр напэтехт. Iэнэм Iусхэм пщIэ, нэмыс кIэлъызэрахьэу, зыхуейр хуагъэзащIэу ящхьэщытыну я къалэнт абыхэм.
Адыгэхэм ерыскъым пщIэ лей хуащIырт. Ар хыфIэбдзэным, уелъэпэуэным гуэныхьышхуэ пылъу къалъытэрт. Уи ныбэр изми, хэгъэрейм къыпхуиIэта ерыскъым зэ ухэIэбэн хуейт. Ар гъэсэныгъэ дахэм и нэщэнэт. Ерыскъым хуащIу щыта пщIэм и щыхьэту къыщIэкIынщ иджыри къыздэсым абыкIэ тхьэ Iуэныр адыгэхэм къазэрыхуэнар.
ЩIэныгъэлI и закъуэ мыхъуу, нэхъыжьыфI и Iуэху еплъыкIэ къэтщIэну зыхуэдгъэзащ егъэджакIуэ цIэрыIуэу Джэдгъэф Хъусен.
— НобэкIэ ди Iэнэм нэхъыжь Iыхьэу яхь щхьэ щIэлъэныкъуэмрэ блэгъумрэ. Нэхъыжьхэм щхьэ щIэлъэныкъуэм теухуа хъыбар дахэ къаIуэтэж, зэгуэр абы адыгэ зауэлI гуп къригъэлауэ…
— ХьэтIохъущокъуэр кърым хъаным деж кIуат, жи, шыгъажэ. Бысымым хьэщIэхэм я шыр зэрыфIыр ищIэт, ятекIуэмэ, я мылъкури, шыхэри къахуу къэкIуэжынурати, зыгуэркIэ къагъэ- губжьу, псалъэмакъ къаIэту, ахэр яукIыну мурад ящIащ. Арати, Iэнэ къыхуащтэн хуей щыхъум, ар къыхуаузэдащ ныкъуэшх защIэ фIэкIа темылъу. Псэууэ, Iэ лъэмыIэсауэ телъыр щхьэ щIэлъэныкъуэрат. Iуэхур зыIутыр къызыгурыIуа нэхъыжьым а щхьэ щIэлъэныкъуэр къищтэри, тхьэкIумэр занщIэу тритхъри, щхьэгъэрытым иритащ, «уи тхьэкIумэр гъэжан, даIуэ» жыхуиIэу. Ар щакIуэбзэт. Iэбэри, пэнцIывыр пичащ, ар и ижьырабгъумкIэ щысым иритащ, «памэ, ерыскъым щхъухь хэлъынкIэ хъунущ, дагъэлIэну» къригъэкIыу. Нэкугъуэр зэрыс Iыхьэр пищIыкIри, и сэмэгумкIэ щысым иритащ, «уэ зыплъыхь, къэхъу псори зэгъэлъагъу», ириIуэкIыу. Езым щхьэкуцIыр зэрылъыр къызыхуигъэнащ, сэ хэкIыпIэ тхуэхъуным сегупсыснщ жыхуиIэу. Апхуэдэу, щIагъыбзэкIэ зэгурыIуа гупыр бэIутIэIуншэу, бысым бзаджэм къаIэщIэкIауэ, шыгъажэми текIуауэ яIуэтэж.
ЕтIуанэ хъыбарым къызэрыхэщыжымкIэ, щхьэ къупщхьэр зэрыбыдэм къыхэкIыу, я къару ягъэунэхуну щхьэр зэпащIыкIыу щытауэ жаIэ. Ар къэзыщти, абы арэзы техъуи щыIэщ, ауэ мы хабзэм и пэжыпIэр къэщIэгъуейщ, езы хабзэжьыр зэман жыжьэм къызэрыхэIукIымкIэ. Языныкъуэ нэхъыжьыфIхэм зэрыжаIэмкIэ, щхьэ щIэлъэныкъуэр адыгэ хабзэм къыхыхьэн ипэIуэкIэ, блэгъур нэхъыжь Iыхьэ нэхъыщхьэу Iэнэм яхьу щытащ.
Ди нэхъыжьыфIхэр блэгъум иплъэкIэрэ къэкIуэнур къащIэу щытащ. Апхуэдэ зэчий зыбгъэдэлъхэри нобэ ди мащIэкъым, ауэ пасэм дэтхэнэ нэхъыжьми хузэфIэкIырт блэгъум иплъэу пэж дыдэ къиIуэтэн. Дунейм лъэпкъыу тетым блэгъум иплъэныр я хабзэжьу къадокIуэкI. Гималайми, Африкэми, Европэми, Азиеми, уеблэмэ Америкэм и индейцхэми яIащ блэгъум иплъэн хабзэр. Апхуэдизу зэпэжыжьэу щыта лъэпкъхэм а хабзэр зэщхьу щхьэ яхэлъауэ пIэрэ?
Гъут Iэдэм:
— ЦIыхухэр зэмыщхьми, зы гъащIэ хабзэщ зэрыпсэур. Дэ дызэримыгугъауэ, лъэпкъхэм зэщхь куэд яхэлъщ, уакIэлъыплъын хуей къудейуэ аращ.
Джэдгъэф Хъусен:
— Блэгъум зэриплъэм теухуауэ мыпхуэдэ хъыбарыжь срихьэлIащ. Еуэри, уэтэр пщыIэм зылI тести, хьэщIэ гуп къыхуеблэгъащ. ХьэщIэхэм хьэщIагъэ ирахащ, ягъэшхащ, ирагъэфащ, ауэрэ, хьэщIэнышми нэсащ. ХьэщIэм блэгъур и Iыхьэти, ишхщ, иупсыжщ, иплъэри, ди бысымым и унэм цIыхухъу пцIанэ исщ жиIащ. Бысымыр губжьауэ зричщ, унэм нэсыжри, и щхьэгъусэр уэндэгъути, щIалэ цIыкIу къыхуалъхуауэ ирихьэлIэжащ… Ауэ сэ мы хабзэм сызэреплъыращ. ТехуэнкIи мэхъу, темыхуэнкIи мэхъу… Ар ди лъэпкъым къыдекIуэкI и хабзэ дахэхэм ящыщ зыуэ аркъудейщ, абы иплъэм кърихыр къикIыу аращ.
ЦIыхухэр апхуэдэу къигъэщIащи, сытым дежи къэкIуэнур ищIэну хуейщ. ФIэгъэщIэгъуэнщ. Абы теухуауэ пасэрейхэм я Iуэхур нэхъ тыншт, магъуэр я фIэщ хъурти. Къамыгъэсэбэп щыIэжтэкъым: мывэ, джэш, налкъут, мафIэ, вагъуэ, сытми насыпыр къраджыкIыфырт. Ауэ дунейм лъэпкъыу тетым зэщхьу зы Iэмал яIащ — мэлым и блэгъур. ЗэрытщIэщи, адыгэми ди хамэкъым ар. Уеблэмэ, ди тхыдэм, щэнхабзэм, гъащIэм, нобэр къыздэсым увыпIэшхуэ щызубыд Iуэхугъуэщ зи гугъу тщIынур…
КъызэралъытамкIэ, къэкIуэнум ухэплъэнымкIэ блэгъур илъэс мин 11-м щIигъуауэ къагъэсэбэп. Апхуэдэу, Камчаткэм къыщагъуэтащ домбей блэгъу, илъэс мини 10 — 11 и ныбжьу. Дауэдапщэм епха къупщхьэхэм щрихьэлIащ Китайм, Тыркум, Японием. ГъэщIэгъуэнракъэ, а псоми къагъэсэбэпыр мэлым и блэгъурат. Мы къэхутэныгъэм, ухуей-ухуэмейми, зы гупсысэ гуэрым укъыхуешэ — зэгуэрым дунейм тету хъуа лъэпкъым зы лъабжьэ, зы къежьапIэ яIауэ.
Лъэпкъыр лъэпкъ зыщIыж, цIыхубэм къыдекIуэкI щыIэкIэ-псэукIэм хабзэ фIащыжауэ, абы тету ди адэжьхэр къэгъуэгурыкIуащ, дэри нобэм дыкъэсащ. Илъэс минкIэ къыддекIуэкI хабзэм щыщу нобэкIэ тIэщIэхухэр зыфIэпсэкIуэд нэхъыжьыфIхэм дадэплъейрэ ар зэхэтлъхьэмэ, ди тхыдэ къэкIуэнум гъуэгу дахэ зэрыщыпхишынумкIэ шэч къытепхьэ хъунукъым.
Фырэ Анфисэ.
