Мыхьэнэшхуэ зиIэ IэнатIэ
2004 гъэ лъандэрэ ди къэралым щагъэлъапIэ ГъэсакIуэмрэ школ кIуэгъуэ ныбжьым нэмысахэм ядэлажьэ IэщIагъэлIхэмрэ я махуэр. Къэрал зыужьыныгъэм и дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ а IэнатIэм и щытыкIэм иджыри гу лъозыгъатэ махуэшхуэр фокIадэм и 27-м щIытехуэм и щхьэусыгъуэр тхыдэм къыхощыж. Илъэси 150-рэ и пэкIэ, 1863 гъэм, егъэджакIуэ Симонович Аделаидэ Петербург япэ дыдэу къыщызэIуихауэ щытащ илъэси 3-8-хэм ит сабийхэм папщIэ гъэсапIэ. ЦIыкIухэр зэрыщаIыгъым, зэрыщагъэджэгум къыдэкIуэу, абыхэм ирагъащIэрт тхэкIэрэ бжэкIэрэ, дыкъэзыухъуреихь дунейм теухуа пэщIэдзэ щIэныгъэ иратырт.
Урысейм и япэ сабий садхэр зыхуэщIар унагъуэ къулейхэм я бынхэрат. Абыхэм я сабийхэр кIуэн папщIэ, адэ-анэм пщIэ щIатIырт. 1868 гъэм Петербург къыщызэIуахащ япэ пщIэншэ гъэсапIэр. Апхуэдэ Iуэху зехьэкIэм нэхъыфIу зыщиужьар ди къэралым Жэпуэгъуэ зэхъуэкIыныгъэшхуэхэр къыщыхъуа нэужьщ. 1918 гъэм къыщыщIэдзауэ гъэсапIэ IэнатIэхэр хъуащ къэралым иригъэкIуэкI егъэджэныгъэ политикэм и зы Iыхьэшхуэ.
ХХ лIэщIыгъуэм и 90 гъэхэм ирихьэлIэу ди къэралым а IэнатIэмкIэ щызэтеуват дуней псом цIэрыIуэ щыхъуа Iуэху зехьэкIэ пэрыт. А лъэхъэнэм екIуэкIа къэхъукъащIэхэм зэхъуэкIыныгъэ нэрылъагъухэр халъхьащ егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ псом. НэгъуэщI хъуащ абы и купщIэри и теплъэри. Мы зэманым гъэсапIэхэм щызэфIах лэжьыгъэр хуэгъэпсащ махуэ къэс зызыхъуэж, зызыужь гъащIэм декIуфын, пэщIэдзэ щIэныгъэ, гупсысэ хэха, хьэл-щэн зэтет, я ныбжьым елъыта Iуэху еплъыкIэ зиIэ щIэблэ къэгъэхъуным.
Ди экономикэр рынок зэхущIытыкIэм щыхуэкIуагъащIэм, ди къэралым и сабий гъэсапIэхэм ящыщ куэд зэхуащIыжауэ щытащ, приватизацэ ящIахэри ящэжахэри щыIащ. ЩытыкIэм зэуэ зихъуэжащ къэралым и гупэр егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ Iуэхум хуигъэзэжа нэужь. 2007 гъэм лажьэу щIидзащ УФ-м и Президентым къыхилъхьауэ щыта «Анэ мылъку» программэм. Сабий нэхъыбэ къалъхуным цIыхухэр тезыгъэгушхуэжа а программэм и IэужьыфIхэр нэрылъагъу хъуащ илъэс зытIущ дэкIа нэужь. Сабий садхэр зэпэубыда хъуащ, абыхэм кIуэну гукъыдэж зиIэ псоми апхуэдэ Iэмал ямыIэу. Мы зэманым а Iуэхур йофIакIуэ. Абы хуэгъэпсащ «УФ-м и егъэджэныгъэм теухуауэ» къэрал Хабзэр. Абы ипкъ иткIэ сабий псоми ягъуэтын хуейщ гъэсапIэхэм кIуэну, абыхэм пэщIэдзэ щIэныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэр къыщратын папщIэ. Къэралым хыхьэ субъектхэм федеральнэ бюджетым къыхэкIыу мылъку хуаутIыпщ сабий садыщIэхэр яухуэн, щыIэхэр зэрагъэпэщыжын папщIэ.
Иджырей гъащIэм хуиту хэувэфын цIыху бгъэсэныр Iуэху къызэрыгуэкIкъым. Аращ УФ-м и Президент Путин Владимир егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм теухуа и къэпсэлъэныгъэхэм ящыщ зым мыпхуэдэу щIыщыжиIар: «Сабий садхэр — ар унэ къудейкъым, атIэ, псом япэрауэ, цIыкIухэм набдзэгубдзаплъэу, елIалIэу яхущыт гъэсакIуэ гупхэщ. Сабий садхэм щыщыIэ дызыгъэпIейтей Iуэхугъуэхэр зэфIэтхыурэ, дэ гъэсакIуэм и пщIэр жылагъуэм Iэмал имыIэу къыщытIэтын хуейщ». Къэрал унафэщIым къигъэува къалэныр гъэзэщIэным хущIокъу ар зи пщэрылъ псори.
Къэбэрдей-Балъкъэрым мы зэманым щолажьэ зи школ кIуэгъуэ нэмысахэм егъэджэныгъэ программэ хэхам тету ядэлажьэ гъэсапIэ 211-рэ. Абыхэм щолажьэ гъэсакIуэ минитIрэ ныкъуэм щIигъу. ГъэсакIуэхэмрэ школ кIуэгъуэ ныбжьым нэмысахэм ядэлажьэ IэщIагъэлIхэмрэ я улахуэм хэгъэхъуэным хуэунэтIауэ КъБР-м и унафэщIхэм зэфIаха лэжьыгъэхэм япкъ иткIэ, иужьрей илъэситIым абыхэм къахь лэжьапщIэм хуэдитIкIэ хэхъуащ: 2011 гъэм и пэщIэдзэм сом 7057-рэ хъууэ щытамэ, 2013 гъэм и апхуэдэ дыдэ зэманым ар хъуащ сом 14068-рэ. КъБР-м статистикэмкIэ и IуэхущIапIэм къызэритымкIэ, а бжыгъэхэр щынэхъ лъагэщ Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ щIыналъэм.
ГъэсакIуэу улэжьэн папщIэ, псэ хьэлэлу, жэуаплыныгъэшхуэ зыхэпщIэу, шыIэныгъэ ин пхэлъу уи IэнатIэм упэрытын хуейщ. УмыгъэщIэгъуэн плъэкIыркъым сабийхэм яхэлъ зэчий зэмылIэужьыгъуэхэр наIуэ къащIын папщIэ, щалъхуа щIыналъэр фIыуэ ялъагъуу къагъэтэджын щхьэкIэ, ди гъэсакIуэхэм яхэлъ зэфIэкIхэм я лъагагъэр.
Сабий садхэм, школ кIуэгъуэ ныбжьым нэмысахэм щадэлажьэ IуэхущIапIэхэм я IэщIагъэлIхэм я нэхъыбапIэр зэчий зэмылIэужьыгъуэхэр зыбгъэдэлъщ. Зи щIэныгъэри зэфIэкIри щIэблэр гъэсэным тезыухуа а цIыху псэ къабзэхэм сохъуэхъу я IэщIагъэм епха махуэшхуэмкIэ.
САЕНКЭ Татьянэ,
КъБР-м и Парламентым и УнафэщIым и къуэдзэ.
