
Iуэху зехьэкIэ пэрыт
ЩIэблэ узыншэ къытщIэхъуэн папщIэ
И IэщIагъэр гурэ псэкIэ фIыуэ илъагъуу илъэс 25-м нэблэгъауэ егъэджэны-гъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм пэрытщ Нэзэр Марьянэ Хьэсэнбий и пхъур. «Зы илъэскIэ япэ уплъэмэ, жылэ хэсэ. ИлъэсипщIкIэ япэ уплъэмэ, жыг хэсэ. ИлъэсищэкIэ япэ уплъэмэ, цIыху гъасэ», — жеIэ адыгэ псалъэжьым. А псалъэ Iущхэр и гъуэгугъэлъагъуэу дунейм тетщ Нэзэрыр. Анэдэлъхубзэмрэ литературэмрэ, абы къыдэкIуэу зи псэ хуабагъэмкIэ еджакIуэхэм ядэгуа- шэ, я адэжь щIыналъэр, лъэпкъ хабзэр фIыуэ ялъагъуу щIэблэр къэгъэтэджыным хуэлажьэ цIыхущ ар.
Марьянэ щIалэ дыдэу, еджапIэ нэхъыщхьэр къимыуха щIыкIэу, и лэжьыгъэ мытыншым щыпэрыуващ Бахъсэн къалэ округым хыхьэ Дыгулыбгъуей адыгэ къуажэжьым дэт, Цагъуэ Нурий и цIэр зезыхьэ ебгъуанэ курыт еджапIэм, а зэманым ещанэ курыт еджапIэу щытам.
— Ныбжьышхуи уимыIэу, апхуэдиз сабийм щIэныгъэ ябгъэдэплъхьэным нэмыщI гъэсэныгъэ лэжьыгъэри абы къыдэкIуэу ядебгъэкIуэкIыныр — ар къызэрымы-кIуэу Iуэху гугъущ, сыпэмылъэщыну къыщысфIэщIа зэмани къысхуихуащ, — игу къегъэкIыж Марьянэ. — «Дауэ мы зэрызехьэм, зэрыхьзэрийм сызэрыхэтынур?» — жысIэу сыщегупсысаи щыIащ, ауэ а зэманым еджапIэм и унафэщIу лэжьа КIурашын Шумсэт Iэюб и пхъур уи пашэу, ар сыткIи уи щапхъэу, уи лэжьыгъэр Iэпэдэгъэлэл пщIыныр — ар зэхэщIыкI гуэр зыбгъэдэлъ дэтхэнэ зы цIыхуми и щхьэ хуимыгъэфэщэн Iуэхут. Шумсэтщ лэжьыгъэм сытезыгъэгушхуари, абы нобэми фIыщIэ ин хузощI.
ЩIалэгъуалэм ящыщу зы щIэблэкъым, щIэблитIкъым Марьянэ гъащIэм и гъуэгу захуэм, пэжыгъэм, цIыхугъэм хуиущияр. ЕгъэджакIуэ, унэтIакIуэ Iущыр куууэ кIуэцIроплъ иджырей щIалэгъуалэм я хьэл-щэным, зэхэтыкIэм икIи йогугъу къызыхэкIа лъэпкъ уардэм хуэфащэ цIыху и еджакIуэхэм къахэкIыным.
— Иджырей ныбжьыщIэ-хэр мыхьэнэншэу, купщIэншэу жызыIэхэм арэзы садэхъунукъым. Пэжщ, апхуэдэхэри щыIэщ, щыIэми, зи зэраныр дэращ — нэхъыжьхэрщ: е и чэзум зыгуэркIэ щIэгъэкъуэн дыхъуфыну Iэпэдэгъэлэл дощI, е ди псалъэ дахэ, гуапэ, Iущ зыщIыпIэ деж щыхуэдогъэныкъуэ, — къыддогуашэ Марьянэ и гупсысэхэмкIэ. — Языныкъуэхэм деж нэхъыщхьэу згъэувыр си еджакIуэм анэдэлъхубзэм и щэхухэр, адыгэ литературэр зэрищIэм и фIагъыркъым, атIэ а бзэр зыIурылъ цIыхум и хьэл-щэнхэрщ, гъэсэныгъэрщ, щэнхабзэрщ. Сабийм, ныбжьыщIэм, зи щIалэгъуэм и псэм щыщIэм, и гупсысэм, дуней еплъыкIэм, абы зэрызиужьымрэ зэхъуэкIыныгъэу игъуэтымрэ адэ-анэм, гъэсакIуэм, егъэджакIуэм зыхэтщIэн хуейщ, ахэр къэхъун хуейщ ди лъэпкъ Iущым игъащIэ лъандэрэ къыдекIуэкI адыгэ хабзэмрэ нэмысымрэ щIэ-ту.
ЩIэблэ узыншэ къызыщIэхъуэм и насыпщ, апхуэдэ лъэпкъхэращ зыужьыныгъэ лъагэ, зэхэщIыкI куу, пщIэ ин зиIэу дунейм тетыфынур. Езым бгъэдэлъ псэ къулеигъэмкIэ дэтхэнэ и лэжьэгъуми дэгуэшэну хьэзырщ Марьянэ. ХузэфIэкI псори цIыхум хуищIэну, абы и гурыщIэр игъэдэхэну, и гупсысэм зригъэужьыну хущIэкъу егъэджакIуэм къелъытэ узыдэлажьэ цIыхум и псэм щыщIэр зыхэпщIапхъэу, хуей хъумэ, зыщIэбгъэкъуэн хуэдэу. Марьянэ зэреплъымкIэ, зи гугъуехьыгъуэм щIэгъэкъуэн узыхуэхъуар, уи ущие щIэбгъэдэIуар гъуэгу захуэ, гъуэгу пэж теувэжмэ, абы гуапагъэрэ хуабагъэу къыбгъэдэкIым адрейхэм уазэрыдэлэжьэн къару къыпхелъхьэ,.
Марьянэ еджапIэм гуманитар унэтIыныгъэмкIэ щыIэ методикэ зэгухьэныгъэм и унафэщIщ илъэс зыбжанэ хъуауэ, профсоюз комитетми и пашэщ.
— Махуэ къэс ди лэжьыгъэм зыгуэрхэр щIэуэ къыхохьэ икIи зэрытхузэфIэкI-кIэ яужь дитщ егъэджэныгъэм и стандартыщIэхэм къытхуагъэув къалэнхэр дгъэзэщIэну. Апхуэдэу щытми, дэ зыщыдгъэгъупщэркъым блэкIа илъэсхэм егъэджэныгъэм нэхъыфIу хэлъахэри. Компьютерри хъарзынэщ, ауэ ар нэхъыбэу къыщагъэсэбэп дерсыр нэхъыфI хъууэ къэслъытэркъым. Ар щIэх-щIэхыурэ дерсым къыхыхьэ хъуа нэужь, сабийм я акъылри абы теухуа, абы щыгугъ мэхъу, — жеIэ Нэзэрым. — Абы нэхърэ тхылъыр, псалъалъэр я пащхьэ илъ зэпытмэ — ар я гупсысэкIэм зезыгъэужьын Iэмал нэхъыфI-хэм ящыщщ. Иужьрей зэманым хэлэжьыхьыжу бзэмкIи литературэмкIи къыдагъэкIа тхылъхэм арэзы дытохъуэ. Методикэ пособие къыдэкIахэр къыдогъэсэбэп, фIыщIэ яхуэфащэщ абы-хэм елэжьахэм. Нобэ еджапIэм и унафэщI ГъукIэлI Маринэ Хьэмид и пхъум икъукIэ гулъытэшхуэ къытхуещI анэдэлъхубзэр езыгъэджхэм, гъэлъэгъуэныгъэхэм, зэпеуэхэм дыхэтыну гукъыдэж тщIамэ, къыддеIыгъ, дытрегъэгушхуэ.
ЕгъэджакIуэ IэщIагъэм и щэхухэм фIыуэ щыгъуазэ, щIэныгъэ куу, цIыхугъэ лъагэ зыхэлъ Марьянэ и гъэсэнхэри дапщэщи щыпэрытщ школпсо, къалэпсо, республикэпсо мыхьэнэ зиIэ зэIущIэхэм, зэпеуэхэм. Апхуэдэ зыбжанэм я цIэр къитIуэну дыхуейт: Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм ЦIыхухэр егъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм лъэпкъыбзэмкIэ и къудамэм иригъэкIуэкI зэпеуэхэм ящыщу балъкъэр усакIуэшхуэ Кулиев Къайсын къызэралъхурэ илъэсищэ щрикъум ирихьэлIэу иригъэкIуэкIа зэпеуэхэм Марьянэ и лэжьыгъэм япэ увыпIэр къыщихьащ, и еджакIуэ Бэрбэч Мадинэ япэ увыпIэр, Абазэ Элинэ ещанэ увыпIэр къыщыхуагъэфэщащ. 2017 — 2018 гъэ еджэгъуэм адыгэбзэмрэ адыгэ литературэмкIэ екIуэкIа олимпиадэм Нэзэр Дианэ республикэм пашэ щыхъуахэм ящыщщ. ХьэтIохъущокъуэ Къазий и цIэр зезыхьэ Адыгэбзэ Хасэ зэгухьэныгъэм илъэс зыбжанэ хъуауэ иригъэкIуэкI «Джэгурэш» джэгу-зэпеуэм Нэзэрым и «Нарт щIэблэ» гупыр 2016 гъэм пашэ щыхъуащ, Бахъсэн къалэ ЕгъэджэныгъэмкIэ и департаментым 2015 гъэм иригъэкIуэкIа «Илъэсым и егъэджакIуэ нэхъыфI» зэпеуэм япэ увыпIэр къыщихьащ.
И лэжьэкIэфIым къыпэкIуэу 2016 гъэм Нэзэрым къыхуагъэфэщащ КъБР-м ЦIыхухэр егъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм, ХьэтIохъущокъуэ Къазий и цIэр зезыхьэ Адыгэбзэ Хасэм, Бахъсэн къалэм егъэджэныгъэмкIэ и IэнатIэм къабгъэдэкI щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр.
— Сэ сабийхэм, еджакIуэхэм, егъэджакIуэхэм папщIэ сымыщIэн щыIэкъым. Си гъащIэр зытеухуауэ щытыр ахэращ, — жеIэ Марьянэ. — Анэдэлъхубзэр, лъэпкъ хабзэр ныбжьыщIэхэм фIыуэ ялъагъун папщIэ сэ слъэкI къэзгъанэркъым, а Iуэхум адэкIи сытелэжьэну си мурадщ.
ЩIэблэ узыншэ лъэпкъым къытщIэхъуэн папщIэ зи щIэныгъи къаруи емыблэжу IэнатIэм пэрыт бзылъхугъэ щыпкъэм и мурад псори къехъулIэну ди гуапэщ.
КЪАРДЭН Маритэ.
Адыгэхэр адыгэбзэ хуей?
Бзэр лъэпкъым и къэрэгъул бжыхьщ
Си тхыгъэм фIэщыгъэ хуэсщIа псалъэхэр анэдэлъхубзэм хужиIащ зи гъащIэ псор щалъхуа щIыналъэм, адыгэ лъэпкъым хуэзыгъэпсауэ щыта Нало Заур. Мыхьэнэшхуэ ящIэлъщ а псалъэхэм, сыту жыпIэмэ бзэращ лъэпкъыр къэзыхъумэр, абы и зыужьыныгъэми ефIэкIуэныгъэми джэлэс нэхъыщхьэ хуэхъур. ЗэрыжаIэщи, бзэр имыIэжмэ, лъэпкъри мэкIуэдыж.
Дэтхэнэ зы цIыхури и бзэмкIэ псэлъэфу, къеджэфу, тхэфу икIи гупсысэфу щытын хуейщ. Сабийр апхуэдэу къэхъунымкIэ жэуап зыхьыр, сэ къызэрысщыхъумкIэ, япэрауэ, адэ-анэращ. Дэ ди унагъуэм абыкIэ щапхъэ тхуэхъуащ ди адэ-анэу Хъанийхэ Мышэрэ Риммэрэ. Унагъуэм илъын хуей фIыгъуэхэм ящыщу къалъытэрт абыхэм ди анэдэлъхубзэр. Пэжу, сабийм и анэбзэр зэхихын хуейщ къыщалъхуа дакъикъэм къыщыщIэдзауэ, унагъуэм исхэр я бзэкIэ псэлъэн хуейщ сыт щыгъуи. Абы къыщинэмыщIауэ, сабийхэр щыбгъащIэ хъунукъым адыгэбзэкIэ тха тхылъхэм, журналхэм, газетхэм. ЕгъэдэIуэн хуейщ уи бзэкIэ екIуэкI радио-теленэтынхэм, адыгэ театрхэм, концертхэм шэн, усэ, уэрэд, лъэпкъ къафэхэр егъэщIэн хуейщ.
«Адыгэбзэ ямыщIауэ, адрейхэр псори ягъуэтащэрэт си бынхэм. Дэнэ унихьэсыну абы?!» — жызыIэ цIыхубз срихьэлIащ сэ. НэгъуэщIхэми я сабийр адыгэбзэ къабзэ зыдж гупым еджапIэм щыхагъахуэркъым, гугъу зрамыгъэхьын папщIэ, пцIы Iэджэ щхьэусыгъуэ ящIу. УарохьэлIэ адыгэбзэ-кIэ псэлъэну зыфIэемыкIухэми. ИкъукIэ емыкIушхуэщ апхуэдэу угупсысэныр! Зи бзэр зымыщIэр лъэпкъым и фIыгъуэ куэдым хон. Ар лъэпкъым и псэщ. Бзэр щымыIэмэ, лъэпкъри щыIэкъым! Уэ уи лъэпкъыр умыIэтмэ, уи бзэм пщIэ хуумыщIмэ, сыт хуэдэ лъэпкъра пщIэ къыпхуэзыщIынури узыIэтынури?!
Адыгэбзэр дуней псом щынэхъ пасэрей дыдэхэм ящыщщ. Ар щадж Берлин, Токио, нэгъуэщI къалащхьэ цIэрыIуэхэм дэт университетхэм, дунейпсо щэнхабзэм, бзэ щIэныгъэм увыпIэ щхьэхуэ щеубыд. Дэ ди бзэр дымыщIэжыну емыкIукъэ!
Си гуапэу гу лъызотэ сабий садхэм адыгэбзэкIэ зэпеуэ гъэщIэгъуэнхэр зэрырагъэкIуэкIым. Ди анэдэлъхубзэр хъумэным, ефIэкIуэным теухуауэ къалэми республикэми Iуэхугъуэ куэд къыщызэрагъэпэщ. Ар зи фIыщIэр ныбжьыщIэхэм я бзэр ящIэнымкIэ, адыгэ щэнхабзэм щыгъуазэ хъунымкIэ лэжьыгъэшхуэ езыгъэкIуэкI егъэджакIуэхэращ. Абыхэм ди сабийхэм кърат щIэныгъэр, къыбгъэдалъхьэ гъэсэныгъэр я гъащIэ псокIэ сэбэп къахуохъу.
Псоми ди къарур зы тщIыуэ, дыхущIэкъун хуейщ ди щIэблэщIэр гъэсауэ, къыщалъхуа щIыпIэр фIыуэ ялъагъуу, анэдэлъхубзэр ящIэу, ар егъэфIэкIуэнымрэ хъумэнымрэ я гуращэу къэдгъэхъуным. Мис апхуэдэу хъумэ, аращ лъэпкъпсо насыпкIэ узэджэнур!
ТЕУНЭ Анджелэ,
Республикэ клиникэ
сымаджэщым и дохутыр.
Дэфтэрхэм къаIуатэ
Дэфтэрхэм къаIуатэ
Адыгэтхыбзэмрэ лъэпкъ кафедрэмрэ я тхыдэ лъэбакъуэхэр
1853 гъэ — Бырсей Умар и «Шэрджэсыбзэм и букварь» тхылъыр Тифлис къыщыдэкIащ.
1865 гъэ — ХьэтIохъущокъуэ Къазий и «Къэбэрдей алыфбей» тхылъыр Тифлис къыщыдэкIащ.
1906 гъэ — Тамбий Пагуэ и «Къэбэрдеибзэм и азбукэ» тхылъыр Тифлис къыщыдэкIащ.
1913 гъэ — Дым Iэдэм и «Алыфбей» тхылъыр Темыр-Хъан Шу-ра (Буйнакск) къыщыдэкIащ.
1917 гъэ — Цагъуэ Нурий и «Тхыбзэ» тхылъыр Бахъсэн къыщыдэкIащ.
1919 гъэ — «РСФСР-м и цIыхухэм я деж щIэныгъэншагъэр щыгъэкIуэдыным и IуэхукIэ» декретыр ЦIыхубэ Комиссархэм я Советым къищтащ.
1923 гъэ — Хъуран Батий зи пашэ щIэныгъэлI гупым латин графикэр и лъабжьэу адыгэбзэм алфавит хузэхалъхьащ.
1931 гъэ — Владикавказ дэт Бгырыс (Горскэ) педагогикэ институтыр РСФСР-м и СНК-м и унафэкIэ тIууэ ягуэшащ, Къэбэрдей-Балъкъэр педагогикэ институтрэ Осетие Ищхъэрэ педагогикэ институту.
1932 гъэ — Къэбэрдей-Балъкъэр педагогикэ институтым Псыхуа-бэ (Пятигорск) лэжьэн щыщIидзащ. Абы бзэщIэныгъэмкIэ и кафедрэм и япэ унафэщIу ягъэуващ Борыкъуей ТIутIэ.
1936 гъэ — Борыкъуей ТIутIэ зи пашэ щIэныгъэлI гупым урыс графикэр и лъабжьэу адыгэбзэм алфавит хузэхалъхьащ.
1937 гъэ — Къэбэрдей-Балъкъэр педагогикэ институтыр Налшык къагъэIэпхъуэжащ.
1957 гъэ — Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетыр къызэIуахащ. «Адыгэбзэмрэ литературэмрэ, урысыбзэмрэ литературэмрэ» IэщIагъитIым щыхурагъаджэ къудамэ къыщызэрагъэпэщащ.
1993 гъэ — Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым IэщIагъэ щрагъэгъуэт и къудамэ псоми адыгэбзэ щрагъэджу хуежьащ.
2003 гъэ — Дунейпсо Адыгэ Хасэм гъатхэпэм и 14-р Адыгэ тхыбзэм и махуэу игъэуващ. Ар Адыгэ Республикэм и Къэрал Советым — Хасэм къищтащ.
2008 гъэ — лъэпкъ кафедрэр тIууэ зэгуагъэкIащ: Адыгэбзэ кафедрэрэ Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъхэм я литературэмрэ IуэрыIуатэмкIэ кафедрэу.
2017 гъэ — Адыгэбзэ кафедрэмрэ Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъхэм я литературэмрэ IуэрыIуатэмкIэ кафедрэмрэ зэгуагъэхьэжри, Адыгэбзэмрэ литературэмкIэ кафедрэ къызэрагъэпэщыжащ.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
КЪЭШЭЖ Иннэ
* * *
Къызэпсэлъэж, си адэ, адыгэбзэкIэ,
нэгъуэщI нэхъ мыхъуми зэ сегъэпщIыхьыж,
бгъэджэгуу псысэм и макъыбзэ шхуэIур
уздыщагъафIэ лъахэм дигъэхьэж.
Къызэпсэлъэж уи адэм и уэсятымкIэ,
Си адэу — узым бзэр зыIуриха!
Зэпычми шыныбэпхыр уэрэд хъэтымкIэ
Шым нихьэсынущ лъагъуэ хухахар.
КъысхуэIуэтэж, си адэ, уи лъахэбзэр,
а тэмакъыщIэ псынэм и фIыншэбзэр —
мэлыхъуэ пщыIэ жьэгухэм я IугъуэкIэм
уи узхэм щIэгъэуэну зырашэкIрэ
уэсукхъуэ гъуагъуэм бгыр щIэщхьэукъукIыу.
Къызэпсэлъэж, си адэ, къэпсэлъэж!
Къызэпсэлъэж уз бзаджэм къыпекIуэкIи —
узыпэмастэруи мэкъупIэ пхафэу
усхурикIуэжу а пшэкIэплъ дыгъафIэм…
А зырщ иджы, си адэ, къэслъэIужыр:
къэгъэпсэлъэж а уахътыншагъэм и бзэр,
къэгъэпсэлъэж уи адэм и лъахэбзэр.
1971
ЗэзыдзэкIар Къармэ Iэсиятщ
Къагъырмэс Борис
* * *
IэфIыгъэу, лIыгъэу пхэлъыр, уи гуапагъэр
Куэд щIауэ псэкIэ зыхэсщIэу сопсэу.
СлъэкIамэ, ахэр минкIэрэ згъэбагъуэу,
Сыпхуэлэжьэнти, си бзэ, гъащIэ псом.
Уэрщ сытым щыгъуи си гур зыгъэнэхур,
СиIэту уэрщ сизыхьэр лIыгъэ уэгу.
Ди лъэпкъым щыщми, бзэр зыфIэмыIуэхур
Адыгэу плъытэу, уиплъэ хъун и нэгу?!
ФIокIуэдыр и бзэр уэ узыфIэкIуэдым,
КъыпхужызыIэм: «Бзэ лъэрымыхь цIыкIущ…»
Уэ къыпхуэпэж уи бын гуащIафIэ куэдым
Я тхыгъэхэр ипхьащ къэрал утыку.
Уэ Iэщэ жану уриIащ Бэчмырзэ.
Ар закъуэныгъэм щиубыдам — уэ зырщ
Къыкъуэувар, и щэху зрихьэлIа гъусэу, —
Урителъхьэну пэжым ухьэзырщ.
Алий и усэм дамэ лъэщ ухуэхъури,
ПIэтащ и псалъэр, налкъут зэщIэлыдэу.
Пэжыгъэм, лIыгъэм ди бзэкIэ дехъуэхъури,
Дыщыуващ гъащIэщIэм, ди лъэр быдэу.
Сэ уи къэкIуэнум согупсысыр куэдрэ,
Сыхуейщ уи гъащIэр хъуну нэхъри кIыхь.
Насып иIэжкъым лъэпкъым, и бзэр кIуэдмэ, —
ЗауэлI Iэщэншэу, мэхъу ар лъэрымыхь.
Хуэблэжьыр лъэпкъым нэхъри уэ бгъэбагъуэу,
Ди адыгэбзэ, куэдрэ утхуэпсэу!
IэфIыгъэу, лIыгъэу пхэлъым, уи гуапагъэм
Щыгъуазэ сщIынт, слъэкIамэ, дуней псор.
Къуныжь ХьэIишэт
* * *
Адыгэбзэр си псэкъым,
Адыгэбзэр си нэкъым,
Си псэм хуэдэр си анэрщ,
Си нэм хуэдэр си адэрщ.
Адыгэбзэр псысэкъым,
Iейуи сыгупсысэкъым —
Ар си нитIым я нэщи,
Ар схэлъ си псэм и псэщи…
