Балъкъэр Юрэ: Театр гъуазджэм адэкIи хэлъхьэныгъэ хуэсщIынырщ си хъуэпсапIэ нэхъыщхьэр
КъБР-м и цIыхубэ артист, КъБР-м щIыхь зиIэ и артист, Горький Максим и цIэр зезыхьэ Урыс къэрал драмэ театрым и артист икIи и режиссёр Балъкъэр Юрэ редакцэм ди гуапэу къедгъэблэгъащ, и ныбжьыр илъэс 70 зэрырикъуар ди щхьэусыгъуэу. И лэжьыгъэхэм, и мурадхэм ятеухуауэ къыджиIахэмкIэ ди гуапэу дывдогуашэ.
Юрэ. 1976 гъэ — Юрэ, артист IэщIагъэр къыхэпха зэрыхъуамрэ абы узэрыдихьэхамрэ тфIэгъэщIэгъуэнщ.
— ЗэрымыщIэкIэ ар IэщIагъэ схуэхъуауэ жыпIэ хъунущ, театрыр зищIысыр иджыри сымыщIэу, зы спектакли и кIэм нэсу сеплъыну къысхуимыхуауэ абы сыхуеджэн зэрыщIэздзар къэплъытэмэ. Пэжщ, ТIыхъужь Алий зыхэт спектакль нэхъапэIуэкIэ телевизоркIэ сыщрихьэлIам, нэхъыжь угъурлым и джэгукIэм сихьэхупат. Ауэ абы щыгъуэм сэркIэ иджыри гурыIуэгъуэтэкъым ар спектаклми киноми. А зэман жыжьэм, 60 гъэхэм узэIэбэкIыжмэ, телевизорым къиубыд канал зытIум деплъу арат.
«Телемеханика» заводым радиомонтажникыу сыщылажьэрт, артист IэщIагъэм зэгуэр сыхуеджэнуи си пщIыхьэпIи къыхэмыхуэу. Москва Щукиным и цIэр зезыхьэ театр училищэм къыщызэIуахыну адыгэ сту- дием щрагъэджэнухэр къыщыхахым, си адэ къуэшым ипхъу, ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и артисткэ Балъкъэр Тамарэ сымыщIэххэу къызбгъэдэкI лъэIу тхылъ итхащ зыри хэзмыщIыкIыххэу. Абы щыгъуэ иджы хуэдэу хъыбархэр псынщIэу зэрызэлъагъэIэс Iэмал- хэр щыIэтэкъым. КъБР-м ЩэнхабзэмкIэ и министерствэм къыбгъэдэкI тхыгъэ мыгувэу къыщысIэрыхьэм, япэщIыкIэ сыгузэващ, Iуэху мыщхьэпэ къысIэщIэщIа си гугъэу. КъызэрыщIэкIамкIэ, экзамен зрагъэтынухэр къыщыхахыну зэпсэлъэныгъэм срагъэблагъэу арат. ЖыхуаIа махуэм министерствэм сыкIуэмэ, зэпеуэкIэ къыхах щIалэгъуалэ гупыр зэхэтт, адэкIэ-мыдэкIэ ирикIукI-кърикIукIыу. Чэзур къыслъысу сыщыщIыхьэм, згъэхьэзырам езгъэдэIуэну къызжаIащ. АрщхьэкIэ, зыри зэзмыгъащIэу сызэрыкIуар щагурызгъаIуэм, етIуанэ Iыхьэм зызгъэхьэзыру тезгъэзэну къысхуагъэуващ. Адыгэбзэр абы щыгъуэ фIыуэ згъэшэрыуэфыртэкъыми, Брамтэ хьэблэм дэс Лэкъун Сэфарбий селъэIури зыдэзгъэIэпыкъуащ. Экзаменым и етIуанэ Iыхьэм зэдэIуэнухэм я цIэунэцIэхэр къыщыхьа тхылъымпIэм сыхэттэкъым. Згъэхьэзыра усэм сыкъеджэну апхуэдизкIэ сыукIытэрти, экзамен зрагъэтынухэм сызэрыхэмыхуам хуабжьу сыщыгуфIыкIыу псынщIэу лэжьапIэм згъэзэжат.
Юрэ. 2016 гъэ Адыгэ студием щрагъэджэну къыхахахэм яхэтт курыт еджапIэм къыздыщIэса си ныбжьэгъу Шэрджэс Мухьэмэди. ИрагъэцIыхуахэм, зрагъэлъэгъуахэм ятеухуа гъэщIэгъуэн куэд абы къыщысхуитхкIэ куэдым сыхэкIыжауэ къысфIэщIырт. ЩIымахуэр къэблэгъауэ Мухьэмэд къысхуиIуэхуащ къадеджэхэм ящыщ зы еджапIэм зэрыщIагъэкIыжар икIи абы и пIэкIэ псынщIэу зызгъэхьэзыру еджакIуэ сыкIуэну. Адыгэ студием и художественнэ унафэщI Калиновский Леонид Мухьэмэд сэр щхьэкIэ щепсалъэм, сыкIуэну арэзы хъуащ. Си япэ ищри зыгуэр кIуакIэт, ауэ къащтатэкъым. ДызэрызэгурыIуам тету, заводым зыкъезгъэутIыпщри Москва сылъэтащ. Адыгэ студием щеджэхэм, Калиновскэри яхэту, я пащхьэм зыкъыщызгъэлъэгъуащ. Згъэхьэзырам сакъыхуеджа нэужь, Калиновскэм жиIащ ректорым и деж сыщIыхьэу усэм гъэхуауэ сыкъыхуеджэну. Пэшым сыщыщIыхьам ректорымрэ Совет Союзым и цIыхубэ артист, профессор, езы Вахтангов Евгений дэлэжьа, «Гусарская баллада» кином Кутузовым и ролыр щызыгъэзэщIа Захавэ Борисрэ щыст. Иужьрейм и нэщхъыр зэхиукIауэ, зы лъэныкъуэмкIэ Станиславский Константин, адрей лъэныкъуэмкIэ Вахтангов Евгений я портретхэр блынхэм фIэлъти, я нэхэр къыстрамыгъэкIыу къызэплъу къысфIэщIырт. А къомыр зэуIуу щыслъагъум, гузавэ къасщтэри, си лъакъуэхэр щIэкIэзызыхь, си бзэгухэр мыкIэрэхъуэж хъуащ. Згъэхьэзырар сщыгъупщэжынкIэ зэрыхъунум сригузавэу, псынщIэу зэкIэлъызгъэпIащIэу, къысIурылъэлъу яжесIащ. Калиновскэр къыскIэлъыщIэкIри, бжьэ къеуэу и щхьэр ундэрэбжьа нэхъей, зы гъэщIэгъуэн гуэру къысIуплъащ икIи япэщIыкIэ сызэхимыхауэ щытам ректоратым сызэрыщIимыгъэхьэнутэр къызиIуэкIащ. СызэрыукIытамрэ сызэрыгузэвамрэ щыхуэсIуатэм, сыкъищтэну зэрытегушхуэр икIи си кIэн къызэрикIар къызжиIащ.
— Апхуэдизу узыпэжыжьэ театр гъуазджэм хуеджэнымрэ хуэлэжьэнымрэ дауэрэ ухэзэгъа?
— ИлъэсиплIым къриубыдэу дызыхурагъаджэхэр къызгурымыIуащэурэ екIуэкIащ. Нэхъыбэу сызыхэмызагъэр театр гъуазджэм пцIы бупсыну къызэригъэувырт. Дауэт цIыхум и пащхьэм уиувэу пцIы зэрыбупсынур? Абы зий сыхэзагъэртэкъым. Иужьым, Достоевский Фёдор и «Дядюшкин сон» спектаклым щыщ пычыгъуэм лIыжьым и ролыр щыщызгъэзэщIам, актёр кафедрэм щыщхэм, Захавэ я пашэу щытхъушхуэ къысхужаIащ. Сэри артист бэлыхь сыхъуауэ къысщыхъужащ.
ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым къэдгъэзэжа нэужь, ГушыIэм и дунейпсо махуэм, мэлыжьыхьым и 1-м, ди курсыр зэрыщыту дыкъащтащ. Лэжьыгъэм сыпэрыхьа нэужьщ къыщызгурыIуэпар сызыхуеджа IэщIагъэм и щэхухэм фIы-уэ сызэрыщымыгъуазэр, сыту жыпIэмэ, гъащIэм къызэригъэлъагъуэмкIэ псори къуозытыр, егъэджакIуэ нэхъыщхьэр сценэрат. КъищынэмыщIауэ, си лэжьэгъу нэхъыжьыфIхэу комедие жанрым нэхъ къыхэжаныкIахэу ТIыхъужь Алий, Къаздэхъу СулътIан, Сэкрэк Мухьэдин, Сонэ Мухьэрбий, Ерчэн Казимэ сымэ сыщыхаутIыпщхьэм, театр гъуазджэр зищIысыр нэхъ къызгурыIуащ. Абыхэм я дуней тетыкIэмрэ лэжьыгъэм хуаIэ бгъэдыхьэкIэхэмрэ щапхъэ схуэхъуащ. Ди нэхъыжьхэм фIыуэ къагурыIуэрт я лэжьыгъэмкIэ къалъыс жэуаплыныгъэр зыхуэдэр. Абы щыгъуэ автобусыжькIэ къуажэ-къуажэхэр, колхозхэр къызэхакIухьурэ, спектаклхэр губгъуэхэм щагъэлъагъуэрт. Абы ипэжкIэ пщэдджыжь нэмэзым вы зэщIэщIакIэ ежьэрт, пщыхьэщхьэхуэкIуэу нэсхэрти джэгурт. Жэщыр абы щагъакIуэрти, пщэдджыжьым къежьэжхэрт. Театрым хуаIэ лъагъуныгъэрт абыхэм апхуэдиз гугъуехьыр къатезымыгъэхьэлъэр. Iуэху ямыIэми, емызэшу репетицэхэм екIуалIэхэрт. Иджы си фIэщ хъуркъым и нэхъыбэр баш текъузэкIэ пхуэхуну. Абыхэм я лэжьэкIэр уи нэгу щIэкIа нэужь, Iуэхум нэгъуэщIынэкIэ уеплъ, гугъуехь гуэрхэр зыхуэбгъэшэч мэхъу.
Мыри гукъинэж сщыхъуащ. Щукиным и цIэр зезыхьэ училищэр къэдухыу къэдгъэзэжа нэужь, сыщыджэгу спектаклым си адэ-анэр къезгъэблэгъат. Ахэр абы ипэкIи иужькIи театрым зэи кIуакъым. Спектакль нэужьым щытхъу псалъэхэм зыхуэзгъэхьэзырауэ, ди анэм зыкъысхуигъазэри къызжиIат: «Юрэ, кхъыIэ, апхуэдэурэ зумыщI. Зыри къыбдэкIуэнкъым».
ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым илъэс 15-кIэ сыщылэжьащ. Мызэ-мытIэу а лэжьыгъэр къыщызгъэна къэхъуащ, абы щекIуэкI Iуэхугъуэхэм арэзы сызэрытемыхъуэр си щхьэусыгъуэу. Ауэ, сызыдеджа щIалэгъуалэмрэ сызыдэлажьэ нэхъыжьхэмрэ сахуэзэшырт. Театр утыкум сыкъызэрыхуигъэщIар абыхэм къызаIуэкIыу-рэ щызгъэзэжа къэхъуащ. Армырми, цIыхухэм я Iэгуауэ, дыхьэшх макъхэр зий си тхьэкIумэм икIыртэкъым. ИтIанэ, абыхэм уазэрыдэгуашэ гукъыдэжымрэ дэрэжэгъуэмрэ къуат гухэхъуэгъуэм узэрыбауэ хьэуам хуэдэу уеса щыхъукIэ, абы ухуэныкъуэ, урипсэу мэхъу.
— Юрэ, театреплъхэр къыдэпхьэхын папщIэ, сыт хуэдэ Iэмалхэр къэбгъэсэбэпрэ?
— Театреплъхэр нэхъыщхьэу къызэрыпхудэхьэхынур пхэлъ Iэзагъэрщ. Абы еш уимыIэу махуэ къэс ухуеджэн хуейщ. Ахэр щыдыхьэшхакIэ ягу сынэсащ жыпIэу утIысыжу зыбгъэпсэхукIэ зыфIэкIыркъым. Зэи укъызэтемыувыIэу ухущIэкъун хуейщ щIэ гуэрым узэрылъыхъуэным, абы узэрыхуеджэным. АбыкIэ иджыпсту интернетыр IэмалыфIщ. Си щхьэкIэ сфIэгъэщIэгъуэну сыкIэлъоплъ спектакль нэхъыфIхэм хэт артистхэм я джэгукIэм, режиссёрхэм я лэжьыгъэхэм. Театреплъхэм ягу унэсын, щIэщыгъуэ уащыхъун папщIэ уи IэщIагъэм уи гур хуэкъабзэу укъызэтемыувыIэу улэжьэн хуейщ.
— Артистым ролыр къехъулIэн папщIэ, и закъуэ къару мыхъуу, зыдэлажьэ режиссёрхэми утыкур къыдэзыгъэбжьыфIэ и лэжьэгъухэми я зэфIэкIым куэд зэрелъытар зым и дежкIи щэхукъым. Абыхэм я гугъу къытхуэ- щIыт.
— Пэжщ, режиссёрыр куууэ къыбдэлажьэмэ, нэхъапэкIэ къыумыгъэсэбэпа, зэрыббгъэдэлъми ущымыгъуазэ зэфIэкI гуэрхэр умыщIэххэу къызыкъуигъэхыфынкIэ мэхъу. Апхуэдэу куэдрэ къыщыхъу щыIэщ. Режиссёрымрэ актёрымрэ зэакъылэгъуу зэдэлэжьэн хуейщ. А къарур зыдэслъэгъуа режиссёрхэм я цIэ къиIуапхъэу къызолъытэ. Ахэр, ди егъэджакIуэхэу Калиновский Леонид, Буров Альберт, Шлезингер Владимир, режиссёрхэу Ерчэн Леонид, Теувэж Сулъ-тIан, Кулиев Борис, Шэрджэс Мухьэмэд, Фырэ Руслан, Дзудтагов Къазбэч, ХьэщIэгъуэгу Къасей (Адыгэ Республикэ), Кове Валерэ (Абхъаз Республикэ) сымэщ.
Уи Iуэху еплъыкIэми гупсысэкIэми щIэмыупщIэу, жиIам утемыкIыу бгъэзэщIэну къыпхуэзыгъэув режиссёрхэри щыIэщ. Абы и лъэныкъуэкIэ си кIэн къикIауэ къызолъытэ Шэрджэс Мухьэмэдрэ Фырэ Русланрэ сазэрыдэлэжьамкIэ. Дызэчэнджэщурэ, дызэIэпыкъуу-рэ ролхэм делэжьырт. Ауэ, иужьрей псалъэр, шэч хэмылъу, режиссёрым ейт.
Утыку къыздит артистхэм я гугъу пщIымэ, шэч хэлъкъым зыр адрейм къыгуэхыпIэ имыIэу дыпыщIауэ дыджэгуну дыщикъалэнкIэ, оркестрым хуэдэу псори дызэгурыIуэу, дызэакъылэгъуу дыздэлэжьэн зэрыхуейм. Дауи, зы артистым и зэфIэкI къудейкIэ спектаклыр театреплъхэм ягу дыхьэнукъым. Абы и лъэныкъуэкIэ фIыщIэ яхуэфащэщ нэхъапэIуэкIэ зи цIэ къисIуа, зи ахърэтыр нэху хъун нэхъыжьыфIхэм. Мыдрейуэ, къыхэзгъэщыну сыхуейт зи гъусэу Москва къыщыздеджахэм ящыщу нэхъыбэу сызыдэлэжьа Мэшыкъуэ Феня, Балъкъыз Валерэ, Шыбзыхъуэ Басир, Хьэмыку Жаннэ, Щэрмэт Людмилэ, КIэмыргуей Валентин, Тэтэр Анатолэ сымэ. Нэхъ щIалэхэм ящыщу я цIэ къисIуэнущ Тхьэщыгъуей Жаннэ, КIэхумахуэ ФатIимэ, Мысост Вадим сымэ, нэгъуэщIхэми. Горький Максим и цIэр зезыхьэ Урыс къэрал драмэ театрым и унафэщI къалэныр 1991 гъэм къысхуагъэфащащ. Театрым и утыкум зэгурыIуэрэ пщIэрэ ди зэхуаку дэлъу зи гъусэу ситахэм ящыщщ Расторгуев Марк, Каграманян Станислав, Борисов Анатолэ, ноби си лэжьэгъухэу Костюковэ Валентинэ, Бурмак Маринэ, Iусейн Олег, Чернышёв Юрий, Кулахметовэ Рушэ, Толстовэ Евгение, Успаевэ Эллэ, Каграманян Грант, Кравцовэ Наташэ сымэ, нэгъуэщIхэри. Ахэращ нобэр къыздэсым сызытет гъуэгум зытезыгъэувауэ къэслъытэр.
— Юрэ, фильм зыбжанэм («Песни над облаками», «По следам Карабаира», «Кольцо старого шейха», «Вершины не спят», нэгъуэщIхэми), спектакль куэдым (Шекспир Уильям и «Двенадцатая ночь», «Король Лир», Булгаков Михаил и «Собачье сердце», Бернард Шоу и «Пигмалион», Думбадзе Нодар и «Кукарача», нэгъуэщIхэми) ущыджэгуащ. Театрымрэ киномрэ яIэ щхьэхуэныгъэхэм ятеухуа уи Iуэху еплъыкIэхэмкIэ укъыддэгуэшамэ си гуапэт.
— Кином сэ сызэрыхэтар зэбгъэщхь хъунур проспектымкIэ урикIуэурэ тыкуэным щIэлъ фэилъхьэгъуэ зэмылIэужьыгъуэхэм, саугъэтхэм узэреплъ къудейм къуат гукъыдэжырщ, сыту жыпIэмэ, а лэжьыгъэхэм щызгъэзэщIар роль цIыкIухэщи. Пэжщ, ролхэр цIыкIуми, сфIэгъэщIэгъуэну селэжьащ. Киномрэ театрымрэ я Iуэху бгъэдыхьэкIэми, ролым зэрелэжь щIыкIэми шурэ лъэсрэ я зэхуакущ. Зым нэхърэ адрейр нэхъыфIу е нэхъыкIэу схужыIэнукъым, атIэ ахэр зэмыщхьу аращ. Хэт ищIэрэ, роль нэхъыщхьэр дяпэкIэ къыщыспэщылъми… ИтIанэ нэхъ куууэ дытепсэльыхьынщ.
— УзэIэбэкIыжрэ республикэм и къэрал театрхэм къакIуа тхыдэ гъуэгуанэ бгъуфIэм уриплъэжмэ, цIыхубэм абыхэм нэхъапэм хуаIа пщIэмрэ щIэупщIэмрэ зэрехуэхам, артистхэмрэ театреплъхэмрэ я зэпыщIэныгъэр нэхъ кIащхъэ зэрыхъуам гу лъумытэу, а псор жагъуэ пщымыхъуу къанэркъым. А Iуэху зэIумыбзхэм щхьэусыгъуэ хуэхъуам, театр гъуазджэмрэ абы и лэжьакIуэхэмрэ хуэфащэ гулъытэ ягъуэтыжыным теухуауэ щIапхъэу къэплъытэхэмрэ я гугъу къытхуэпщIамэ арат.
— Зи гугъу пщIы Iуэхум лъэныкъуитIкIэ уеплъ хъунущ. Япэрауэ, нэхъ жыжьэу узэIэбэкIыжмэ, телевизор зиIэхэр зэрызакъуэтIакъуэм къыхэкIыу, кино еплъыну Iэмал зыгъуэ- тыр мащIэ дыдэт. КIэщIу жы-пIэмэ, а зэманым театрым щагъэув спектаклхэрт зэштегъэупIэ, нэгузыужьыпIэ нэхъыщхьэу цIыхубэм яIэр. ЕтIуанэрауэ, къуажэдэсхэм лэжьыгъэр зэ ялъагъурэ ягу дыхьамэ, аргуэру еплъыну я нэ къикIыу ахэр темыпыIэжу пэплъэрт къытрагъэзэжу спектаклыр я жылэм щыщагъэлъэгъуэнум. Республикэм и къуажэхэм дэт щэнхабзэмкIэ унэхэм екIуалIэхэм я бжыгъэм кIуэ пэтми зэрыхэхъуэрат ахэр апхуэдизу ину щIаухуар.
Ди зэманым цIыхухэр дэзыхьэх щIэ куэд къэунэхуащ. Апхуэдэщ интернетыр, компьютерыр, жып телефоныр, нэгъуэщIхэри. Иджы лэжьыгъэ нэхъ гъэщIэгъуэн утыку щыбгъэлъагъуэу абыхэм уапэщIэувэфын папщIэ уи репертуарым ухэплъэжын, абы зебгъэужьын хуейщ. Нобэ спектаклхэр зэрагъэув щIыкIэми, сценографиеми, декорацэхэр къызэрызэрагъэпэщми зэхъуэкIыныгъэхэр къыщыхъуащ. НэгъуэщIхэм уехьэуехуэу икIи цIыхубэм ягу удыхьэу лэжьыгъэр къохъулIэн папщIэ, мылъкуфI абы тебгъэкIуэдэн хуейщ. Москва щагъэлъагъуэ спектакль нэхъыфIхэм сфIэхьэлэмэту сакIэлъоплъ икIи я лэжьыгъэм халъхьа ахъшэр зыхуэдизым сыщыщIэупщIэкIэ, мелуан бжыгъэ къагъэлъагъуэ. Ди щхьэкIэ апхуэ-дэ ахъшэм и Iыхьэ пщIанэ тхухахыркъым. Дэ езым къэдлэжьыж мащIэр къэдгъэсэбэпыжу аращи, абы и лъэныкъуэкIэ гугъу дохь. Къэралым и щэнхабзэ политикэм зэхъуэкIыныгъэхэр халъхьэу театр гъуазджэм дэIэпыкъуныгъэ игъуэтамэ, къытпэщылъ къалэнхэр дгъэзэщIэным куэдкIэ нэхъ дехъулIэнут.
КъищынэмыщIауэ, ди ула-хуэр зэрымащIэми артист куэд егъэпIейтей. Ди лэжьапщIэр апхуэдизу зэрымащIэм и зэранкIэ, щIалэгъуалэр театрым щыпIыгъыну нэхъ гугъущ. Ахэр умыгъэгушхуэмэ, лъэныкъуэ зрагъэзыну хьэзырщ. А Iуэху зэIумыбзым Iэмал зэриIэкIэ дызэрыпэщIэтыным, щIалэгъуалэм дазэрыдэIэпыкъуным и ужь дитщ.
— Театр гъуазджэм узэрыхэт зэманым къриубыдэу ехъулIэныгъэ куэд зыIэрыбгъэхьащ. Иджыпсту зи ужь уит лэжьыгъэхэм я гугъу къытхуэпщIамэ ди гуапэт.
— Узыншагъэ диIэмэ, Тхьэм жиIэмэ, иджыри къытпэщылъ мурадхэм далъэIэсыну дыщогугъ. Театреплъхэми си лэжэгъу артистхэми ягу дыхьэу театр гъуазджэм адэкIи хэлъхьэны-гъэ хуэсщIынырщ си хъуэпса- пIэ нэхъыщхьэр. Утыкум апхуэдизкIэ сесащи, сымылажьэу сыщысыфыркъым. КъыжыIапхъэщ, ди гъащIэм мыхъумыщIагъэхэр къыщыщыхъукIэ, щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ я лэжьакIуэхэми абы ди къуаншагъэ хэлъу къызэрыслъытэр, цIыхухэм я гум дынэсыным, я псэм дахагъэр къыщыдгъэушыным ехьэлIа ди къалэнхэр нэсу тхуэмыгъэзэщIауэ къысщохъури.
Режиссёр лэжьыгъэми хуабжьу сыдехьэх. АбыкIэ къыс-хуэщхьэпэжауэ жыпIэ хъунущ телевиденэм зэгуэр сызыщыдэлэжьа режиссёрхэу Аттаев Мухьэмэдрэ Мартиросовэ Ринэрэ. Камерэм сесэн, сценарийхэр езыр-езыру згъэхьэзырыжыным я IуэхукIэ ахэр къыздэIэпыкъуахэщ. НэхъапэIуэу згъэувахэм ящыщщ «Юдифъ», «Хэппи энд», «Гоген», «Же- нитьба» (Гоголь итхар) спектаклхэр. «Гоген» спектаклыр япэщIыкIэ Москва щыдгъэлъэгъуащ. ИужькIэ урыс театрхэм я дунейпсо фестиваль Йошкар-Йола щыIэу 1976 гъэм драгъэблэгъащ. «Женитьба» спектаклыр Новочеркасск къалэм къыщызэрагъэпэщауэ щыта «Комплимент» зыфIаща дунейпсо фестивалым щыдгъэлъэгъуащ. Апхуэдэурэ режиссёр, артист лэжьыгъэхэр здызохь. Сызыдэлажьэ щIалэгъуалэм сазэрыдэIэпыкъунум и щэхухэм сызэрыщыгъуазэр куэдкIэ къысхуощхьэпэ. Иужьрейуэ згъэува «Блэф е Лю- бовь по-французски» лэжьыгъэм и ужь дыщихьам, щIалэгъуалэр абы пэмылъэщынкIэ языныкъуэхэр дзыхами, хъарзынэу а Iуэхум ехъулIащ. Апхуэдэ спектаклхэм щIалэгъуалэр щIэх-щIэхыурэ къыхэшэн хуейщ. Ахэри, къызыфIэмыщIыжу, зэш ямыIэу я IэщIа- гъэм хагъахъуэмэ, артист гъуэзэджэ къазэрищIыкIынум шэч къытесхьэркъым.
Театр лэжьыгъэм къыдэкIуэу концертхэми сыхэтщ. Апхуэдэщ Профсоюзхэм щэнхабзэмкIэ я унэм и режиссёр нэхъыщхьэ Гумэ Маринэ къызэригъэпэщауэ щыта «Удыхьэшхынумэ, къеблагъэ!» гушыIэ пшыхьыр. Думэн Мурадин къызэIуиха гушыIэ театрым сызэрыригъэблэгъам папщIэ фIыщIэ ин хуэфащэщ. Си гъащIэм зэгуэр зэман гугъусыгъу къысхуихуауэ щытащ театрри гъащIэри сфIэмыIэфIыжу. А зэманым сыкърагъэлауэ жыпIэ хъунущ радиом я унафэщIхэу Теувэжъыкъуэ Марьянэрэ Мэремкъул Ларисэрэ. Абы щыгъуэ щхьэ къэ-Iэт симыIэу лэжыгъэкIэ сыщIэгъэнэуэ щытащ. Уигу дыхьэ лэжыгъэ упэрытмэ, ар гугъуехь псоми я хущхъуэгъуэщ. Ар куэдрэ сызыщыщIа жьы Iубыгъуэщ зыхуэзгъадэр. Нобэ си творчествэр радиом пымыщIауэ къысхузыщыгъэхъуркъым. Фондым щахъумэ си лэжьыгъэхэм сызэредэIуэжыр сэбэп къысхуохъу икIи абы куэдым сыхурегъаджэ. ЩIэблэм си гуапэу садолажьэ. Са-бий творчествэмкIэ республи- кэ унэм екIуалIэ ныбжьыщIэ- хэр илъэсипщIкIэ езгъэджащ. ГъуазджэхэмкIэ Кавказ Ищхъэрэ къэрал институтым актёр Iэзагъэм щыхагъэгъуазэ курс нэгъабэ къэсщтащ. Абы къекIуалIэ студентхэм (хъыджэб-зитхурэ щIалищрэ) куэдкIэ сащыгугъыу збгъэдэлъ щIэныгъэмкIэ садогуашэ. Псом хуэмыдэжу сфIэфIщ пцIыр зыхэ-
загъэ, псори зи фIэщ хъу сабийхэм сахуэджэгуну. Ди республикэм ИлъэсыщIэм ирихьэлIэу илъэс зыбжанэкIэ сабийхэм папщIэ щрагъэкIуэкIа гуфIэгъуэ зэхыхьэхэм я программэхэм жыджэру сыхэтащ, таурыхъхэм къыхэщ, цIыкIухэм фIыуэ ялъэгъуа лIыхъужьхэмрэ хьэкIэхъуэкIэхэмрэ я ролхэр сфIэфIу згъэзащIэу. Илъэс 30-м щIигъуауэ республикэм и Уае Дадэ къалэнри согъэзащIэ.
— Юрэ, апхуэдиз илъэс хъуауэ узыпэрыт IэнатIэр пIэщIэмыужагъуэу щIэхэм улъыхъуэнымрэ лэжьыгъэщIэхэм утегушхуэнымрэ ухуэзыгъэушыр, гукъыдэжрэ дэрэжэгъуэрэ къозытыр сфIэгъэщIэгъуэнщ.
— Ди гъащIэм, ди къалэм и псэукIэм къыщыхъу зэхъуэкIыныгъэфIхэм сагъэгуфIэ, сагъэгушхуэ. Апхуэдэщ къалэм къыщагъэщIэрэщIэжа Къэбэрдей уэрамым и лъэс зекIуапIэр, Мэлбахъуэм и цIэр зезыхьэ уэрамыр зэрызэрагъэпэщыжар, къалэм гъущI гъуэгухэр зэрыдахар, паркхэмрэ утыкухэмрэ зэрагъэдэхар, гидромет заводыр къалэм дахыну зэрамурадыр, нэгъуэщIхэри. Апхуэдэу си гур хэзыгъахъуэхэм ящыщщ сфIэфIу гукIи псэкIи сызыпэ-рыт IэнатIэр. Пщэдджыжьым сыкъэуша нэужь, си лэжьэгъухэм сазэрыIущIэнум, фIыуэ слъагъу лэжьыгъэм сызэрыпэрыхьэнум си гур зэрыхуэкъабзэмрэ абы гукъыдэж къызэ-рызитымрэ уасэншэу къызолъытэ.
— Тхьэм уигъэпсэу, Юрэ! Узыпэрыт IэнатIэмрэ узыхэт гупымрэ къуат гукъыдэжым-рэ дэрэжэгъуэмрэ мыкIуэщIу театр утыкур илъэс куэдкIэ бгъэбжьыфIэну ди гуапэщ!
Епсэлъар
ТЕКIУЖЬ Заретэщ.
