Къудащ Елбыздыкъуэ
«Къэбэрдей лъэпкъым и тхыдэ хъыбархэр» тхылъыр Кавказым и тхыдэ блэкIар зыдж дэтхэнэ щIэныгъэлIми къэхутакIуэми я дежкIэ уасэ зимыIэ тхыгъэ телъыджэщ. Тхылъым и автор Къудащ Елбыздыкъуэ (Урысейм щыщеджэ зэманым Владимир Николаевич фIащауэ щы- тащ) гъащIэ купщIафIэ, къэхъукъащIэ хьэлэмэт куэдкIэ, IэдакъэщIэкI гъуэзэджэхэмкIэ гъэнщIа ирихьэкIащ.
Къудащыр Дохъушы къуей къыщалъхуащ 1880 гъэм и ныбжьыр илъэс 15-м фIэкIауэ, Елбыздыкъуэ Налшык дэта школыр къиухащ. Еджэным адэкIи пищэну зи нэ къыхуикI щIалэщIэр а гъэ дыдэм аптекэ лэжьакIуэхэр, фармацевтхэр щагъэхьэзыру Владикавказ дэт классическэ гимназием щIэтIысхьащ. А IэщIагъэр зригъэгъуэта нэужь, Елбыздыкъуэ Налшык дэт аптекэхэм ящыщ зым илъэсым щIигъукIэ щылэжьащ, иужькIэ и IэнатIэм теухуауэ бгъэдэлъ щIэныгъэхэм хигъэхъуэну Владикавказ тригъэзащ.
Къудащыр хуабжьу щIэхъуэпсырт къэралым и еджапIэ нэхъыщхьэхэм ящыщ зым фармацевт IэщIагъэм куууэ щыхуеджэну. ИкIи абы и хъуэпсапIэр зыIэригъэхьащ. Харьков дэт къэрал университетым и фармацевт факультетыр къызэриухамкIэ диплом 1884 гъэм къратыжащ Къудащым. Абы ирихьэлIэу щIалэ жыджэрым ныбжьэгъу щиIэ хъуащ Петербург, Москва къалэшхуэхэм. Абыхэм я дэIэпыкъуныгъэр къигъэсэбэпри, Елбыздыкъуэ япэщIыкIэ Петербург дэт аптекэхэм щылэжьащ. Фармацевт IэщIагъэм дихьэха адыгэ щIалэм щIэныгъэм хигъэхъуэн зэрыхуейр сыт щыгъуи игу илът.
1888 гъэм Къудащым и адэ-анэм хъыбар яригъэщIащ Москва дэт къэрал университетым и фармацевт факультетым зэрыщIэтIысхьамкIэ. 1890 гъэм и пэщIэдзэм МКъУ-м и Советым и унафэкIэ, Къудащым къратащ провизор IэщIагъэр зэриIэм, медицинэ факультетыр къызэриухам щыхьэт техъуэ диплом. ЩIэныгъэ нэхъыщхьэ зиIэ IэщIагъэлIыр иджы аптекэшхуэм и унафэщIу лажьэ хъунут.
Мыбдежым къыжыIапхъэщ, адыгэ щIалэм апхуэдэ щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ игъуэтын папщIэ, абы и лъэпкъэгъухэр сыт щыгъуи щIэгъэкъуэн къыхуэхъуу зэрыщытар. Архивхэм щахъума дэфтэрхэм къагъэлъагъуэ Тэрч областым и тетым и унафэкIэ илъэси 2-кIэ Къудащым и еджэным мылъку зэрыхалъхьар. Апхуэдэ дэIэпыкъуныгъэ зыхуагъэхь студентхэм, IэщIагъэ зрагъэгъуэта нэужь, и Хэкум, лъэпкъым псэ хьэлэлкIэ хуэлэжьэну къалэн зэрызыщащIыжымкIэ тхылъым Iэ традзэрт. Къудащ Елбыздыкъуэ зи тхьэрыIуэр нэсу зыгъэзэщIа адыгэ щIалэхэм ящыщу къыщIэкIащ.
НэгъуэщI зыри имыщIами, адыгэ лъэпкъым и дежкIэ куэд дыдэ и уасэщ мыхьэнэшхуи иIэщ Елбыздыкъуэ «Къэбэрдей лъэпкъым и тхыдэ хъыбархэр» (Киев, 1913 гъэ) тхылъыр дунейм къызэрытригъэхьар. Мыр къэхутэныгъэ лэжьыгъэшхуэщ. Къудащым зэрыхузэфIэкIкIэ шэщIауэ къигъэлъэгъуащ Къэбэрдейм а лъэхъэнэм ирихьэлIэу къикIуа тхыдэ гъуэгуанэшхуэр, иIа социально-экономикэ, политикэ, щэнхабзэ зыужьыныгъэр.
КъинэмыщIауэ, езым и гупсысэхэри къиIуатэурэ, еджагъэшхуэм къегъэлъагъуэ лъэпкъым адэкIи зиужьын папщIэ Iэмал имыIэу лэжьыпхъэхэр. Псом япэрауэ, цIыхухэм щIэныгъэ яIэн зэрыхуейм трегъэчыныхь. Абы теухуа лэжьыгъэ щхьэхуэхэр ирегъэкIуэкI езыр зыхэту щыта «Къэбэрдейхэмрэ балъкъэрхэмрэ щIэныгъэ егъэгъуэтын» зэгухьэныгъэм. Къудащым щIыгъуу абы хэтащ лъэпкъ еджагъэшхуэхэу Къармэ Исхьэкъ, Наурзокъуэ Къасбот, Урусбиев Наурыз, Хъуран Батий сымэ, нэгъуэщIхэри. Къудащым и тхылъхэм ящыщ экземпляр 1000 зэгухьэныгъэм тыгъэ хуищIат. Абыхэм къапэкIуа мылъкур адыгэхэм я егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмрэ зиужьыным хуиутIыпщащ.
1917 гъэм ди къэралым щекIуэкIа зэхъуэкIыныгъэшхуэхэм яужькIэ, Елбыздыкъуэ и унагъуэр и гъусэу, къэралым икIауэ щытащ. ЗэрыжаIэмкIэ, Хэку зауэшхуэм и лъэхъэнэм абы СССР-м и банкым мылъкушхуэ къыхуигъэхьащ, «Къэбэрдей» цIэр зиIэ танк колоннэ щхьэхуэ ираухуэну щIэлъэIуу.
Зэрынэрылъагъущи, дэнэ щIыпIэ щымыпсэуами, гъащIэм и екIуэкIыкIэхэм хуиIэ Iуэху еплъыкIэхэм захъуэжами, Къудащ Елбыздыкъуэ и гупсысэхэр, гурыгъу-гурыщIэхэр щалъхуа и Хэкужьым хуэгъэпсауэ щытащ сыт щыгъуи. Апхуэдэхэракъэ-тIэ лъэпкъым и къуэ пэжкIэ зэджэр?!
Къумыкъу Тыгъуэн,
тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор.
1993 гъэ
