«Шэрджэс тхыдэ»
Апхуэдэ цIэр зиIэ тхылъ гъэщIэгъуэн иджыблагъэ къыщыдэкIащ Мейкъуапэ дэт Адыгэ республикэ тхылъ тедзапIэм. Ар и къалэмыпэм къыпыкIащ тхыдэдж Iэзэ, бзэ щIэныгъэлI, тхакIуэ икIи жылагъуэ лэжьакIуэ цIэрыIуэ Натхъуэ Къадыр (США). «Шэрджэс тхыдэ» («Черкесская история») тхылъым и щIэныгъэ редакторыр филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор ШащIэ Къазбэчщ. Абы пэублэ псалъэ хуитхащ Адыгэ Республикэм и Iэтащхьэ, профессор ТхьэкIушынэ Аслъэнджэрий.
ХьэрыпыбзэкIэ, тыркубзэкIэ, инджылызыбзэкIэ, урысыбзэкIэ къыдэкIа а тхылъым лъабжьэ хуэхъуащ адыгэхэм я тхыдэм ехьэлIауэ Натхъуэм илъэс куэдкIэ иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэ хьэлэмэтхэр. Абы къыщыгъэлъэгъуащ лъэпкъым къикIуа гъуэгуанэр, ижь лъэхъэнэм къыщыщIэдзауэ нобэрей зэманым нэс. Тхыдэ мыхьэнэ зиIэ Iуэхугъуэхэм къадэкIуэу, авторым къигъэлъэгъуащ языныкъуэ къэхъукъащIэхэм ехьэлIауэ иIэ еплъыкIэхэр. Апхуэдэ публицистикэ Iэмалхэр къигъэсэбэпыну зи мурад тхакIуэм аращ и къалэмыпэм къыпыкIам «Шэрджэс тхыдэ» щIыфIищар, «Шэрджэсым и тхыдэ» мыхъуу. Лъэпкъым и къекIуэкIыкIар къэIуэтэжыным творчествэ хэлъу бгъэдыхьа Натхъуэм зытепсэлъыхь дэтхэнэ лъэхъэнэри ди нэгу къыщIегъэувэ художественнэ, философие Iэмалхэр къигъэсэбэпу.
Гулъытэншэу къэнакъым ди лъэпкъ тхыдэм и зы лъэхъэни. Къадыр шэщIауэ ятопсэлъыхь синдхэм, мэуэтхэм, зыхьхэм, хьэтхэм. Авторым къызэрилъытэмкIэ, адыгэ дунейр и закъуэу къэгъуэгурыкIуакъым — абы и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэ хуащIащ гъунэгъуу къадэпсэуа адрей лъэпкъхэм. ИтIани, шэрджэсхэр сыт хуэдэ лъэхъэни дуней псом щыцIэрыIуэу, а лъэпкъыр нэхъ гъунэгъуу зрагъэцIыхуным куэд щIэхъуэпсу къекIуэкIащ. ЩIыналъэм и хъугъуэфIыгъуэхэр зыIэрагъэхьэну щIэхъуэпсыр куэд хъурт. Уэсмэн къэралыгъуэхэм къыщыщIэдзауэ европей къэралхэм нэс, Урысейри абыхэм яхэту. Адыгэ лъэпкъ тхыдэм мыхьэнэшхуэ щызиIа Урыс-Кавказ зауэм тхылъым и Iыхьэ щхьэхуэхэр хухихащ Натхъуэм. Илъэсищэ зауэм тепсэлъыхьурэ, авторым къехь тхыдэ дэфтэр куэдым къыхиха Iыхьэхэу а зэман хьэлъэр ди нэгу къыщIэзыгъэувэжхэр. ЛъэпкъкIуэдыр къытхуэзыгъакIуэ пэта зауэм кърикIуахэм, адыгэ мамлюкхэм я щIэблэм, хэкужьым исхэм абыхэм хуаIэ пыщIэныгъэхэм, лъэпкъым игъуэтыж зыужьыныгъэм — а псори къыщыIэтащ «Шэрджэс тхыдэ» тхылъым. Тхыгъэхэм къадэкIуэу абы ихуащ адыгэ гъащIэр къызэрыщыж, лъэпкъым и цIыху щэджащэхэм я сурэтхэр. «Иджырей адыгэхэр» Iыхьэр ятеухуащ адыгэхэм ди зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIа хэкупсэхэм, хэкулIхэм: политикхэм, гъуазджэм, щIэныгъэм я лэжьакIуэхэм, тхакIуэхэм, жылагъуэ лэжьакIуэ цIэрыIуэхэм. Апхуэдэхэм ящыщу Натхъуэр топсэлъыхь ТхьэкIушынэ Аслъэнджэрий, МэкIэтIей Абдулыхь, МэшбащIэ Исхьэкъ, Къалмыкъ Юрэ, КIуэкIуэ Валерэ, Бэчыжь Лейлэ, ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, Нало Заур, Думэн Хьэсэн, ЛIыхэс Борис, Щэумэн Хьэзрэт, Нэхущ Заурбий, Темыркъан Юрэ, Тут Заур сымэ, нэгъуэщIхэми.
«Шэрджэс тхыдэ» тхылъым укъеджа нэужь, уи фIэщ мэхъу: адыгэхэр ди тхыдэ гъуэгуанэм сыт хуэдэ лъэпощхьэпохэм, гугъуехьхэм, зауэ-банэхэм дащыIууами, дэ дахэшыпсыхьыжакъым адрей лъэпкъ минхэм, атIэ ди тхыдэр, хабзэр, щэнхабзэр, хьэл-щэныр, псом нэхъыщхьэращи, ди анэдэлъхубзэр диIэжу, ахэр хъумэным дыхущIэкъуу дунейм дытетщ.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
