Тэнащ Тамарэ: Адыгэбзэм щIэблэр щыхуезгъаджэращ сыщынасыпыфIэр
«Адыгэ псалъэ» газетым нобэ и хьэщIэщ филологие щIэныгъэм я кандидат, КъБКъУ-м адыгэбзэмкIэ и егъэджакIуэ Тэнащ (Надзырэ) Тамарэ. Бахъсэн районым хыхьэ Кыщпэк къуажэм дэт курыт еджапIэр 1980 гъэм абы ехъулIэныгъэкIэ къиухащ. А илъэс дыдэм КъБКъУ-м и химико-биологие факультетым щIэтIысхьащ. Япэ курс нэужьым, зэреджэм хуэдэурэ (1981 — 1985 гъ гъ.) щылэжьащ студентхэм папщIэ къызэрагъэпэща Институт высокомолекулярных соединений (ВМС) IуэхущIапIэм. ЕджапIэ нэужьым КъБКъУ-м и ВМС институтым инженер-технологыу ирагъэблэгъэжри, илъэс зыбжанэкIэ абы щыIащ. КъБКъУ-м и педколледжым химиемрэ биологиемкIэ, иужькIэ адыгэбзэмрэ адыгэ литературэмкIэ егъэджакIуэу щылэжьащ. Къэбэрдей-Балъкъэрым БизнесымкIэ и институтым и декан IэнатIэм зы илъэскIэ пэрытащ. Мы зэманым КъБКъУ-м урысыбзэр хамэ къэралыбзэу щрагъэдж кафедрэм урысыбзэмкIэ и егъэджакIуэщ. Апхуэдэу КъБКъУ-м общеобразовательнэ дисциплинэхэмкIэ и кафедрэм хамэ къэрал къикIа студентхэм адыгэбзэр щарегъащIэ. КъищынэмыщIауэ, ЕгъэджакIуэхэм я щIэныгъэм щыхагъахъуэ институтми (ИПК) адыгэбзэр щрегъэдж, Сирием къикIыжа ди лъэпкъэгъухэр урысыбзэм хегъэгъуазэ. Тэнащыр КъБР-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и творческэ гупым хэтащ.
Тэнащ Тамарэ и Iэдакъэ къыщIэкIащ курыт еджапIэхэмрэ еджапIэ нэхъыщхьэхэмрэ адыгэбзэмрэ адыгэ литературэмрэ щезыгъэджхэм, еджакIуэхэм, студентхэм я дэIэпыкъуэгъу тхылъхэр, программэхэр, статьяхэр, щIэныгъэ лэжьыгъэхэр. Апхуэдэу Тамарэрэ и щхьэгъусэ Хьэжымырзэрэ зэгъусэу къыдагъэкIащ «Тэнащхэ я лъэпкъыр» (2016 гъэ) тхылъыр.
ЩIэныгъэмрэ егъэджэныгъэмрэ хуищIа хэлъхьэныгъэфIхэр къалъытэри, Тамарэ къыхуагъэфэщащ УФ-ми КъБР-ми Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ я министерствэхэм (2009 гъэ), КъБР-м и Парламентым (2015 гъэ), республикэм ЩэнхабзэмкIэ и министерствэм (2014 гъэ), Къэбэрдей Адыгэ Хасэмрэ «Адыгэ псалъэ» газетымрэ (2014, 2015 гъгъ.) я щIыхь тхылъхэр.
Тамарэрэ и щхьэгъусэ Хьэжымырзэрэ унагъуэ дахэ зэдаухуащ. Абыхэм щIалэрэ хъыджэбзрэ къащIэхъуащ: Анзор КъБКъУ-м и экономикэ, юридическэ факультетхэр къиухащ,Каринэ КъБКъУ-м хьэщIэщымрэ сервисымкIэ, юридическэ факультетхэм щеджащ. ТIури унагъуэ хъужащ. Зэщхьэгъусэхэм къуэрылъху-пхъурылъхухэр къащIэхъуащ. Дадэ-нанэр я щIэблэм я ехъулIэныгъэхэм ирогуфIэ, ирогушхуэ.
— Тамарэ, КъБКъУ-м и химико-биологие факультетыр къэбухауэ адыгэбзэм узэрыхуеджэжар сфIэгъэщIэгъуэнщ. Сыт абы щхьэусыгъуэ хуэхъуар?
— КъБКъУ-м и химико-биологие факультетыр къэзуха нэужь, ВМС институтым инженер-технологыу срагъэблэгъэжащ. Химием аллергие хузиIэ щыхъум, лэжьыгъэмрэ узыншагъэмрэ сахэдэну къысхуагъэуври, узыншагъэр япэ изгъэщащ. Апхуэдэу а IэнатIэр къэзгъанэри, 1992 гъэм щыщIэдзауэ КъБКъУ-м и педколледжым химиемрэ биологиемкIэ щезгъаджэу сыуващ. ЕджапIэм и унафэщI Байчекуевэ Нинэ зэгуэр сриджэри къызжиIат химиемрэ биологиемрэ фIы дыдэу езгъэджми, а дерсхэмкIэ егъэджакIуэхэр ирикъуу зэраIэр, я гъэсэнхэм адыгэбзэ дерсхэр езытынухэр къазэремэщIэкIыр. Ди унафэщIым адыгэбзэм сыхуеджэжыну къыщысхуигъэлъагъуэм, си щхьэгъусэм етIуанэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ зэзгъэгъуэтын IуэхумкIэ сечэнджэщащ, ар акъылэгъу къыздэхъури, КъБКъУ-м ФилологиемкIэ и институтым адыгэбзэмрэ адыгэ литературэмкIэ и къудамэм сыщIэтIысхьэжащ. ЕджапIэр диплом плъыжькIэ къэзухри, си щIэныгъэм аспирантурэм щыхэзгъэхъуэжащ. Си насып къихьри, а зэманым колледжхэр университетым и структурэм хагъэхьати, аспирантурэм тыншу сыщеджащ. Си диссертацэ лэжьыгъэр филологие щIэныгъэхэм я доктор Къэмбэчокъуэ Iэдэм и унафэм сыщIэту стхащ икIи фIы дыдэу комиссэм я пащхьэм щыпхызгъэкIащ. Абы хэтхэм къалъытат лэжьыгъэм тIэкIу къыхэзгъэхъуэжмэ, си доктор диссертацэр хьэзыру. Ауэ а Iуэхум иужь сихьэфакъым…
1994 гъэм щыщIэдзауэ 2013 гъэ пщIондэ педколледжым адыгэбзэмрэ адыгэ литературэмкIэ зэрыщезгъаджэм къы-дэкIуэу а къудамэм и комиссэм и унафэщIу 2007 — 2011 гъэхэм сылэжьащ.
ИужькIэ БизнесымкIэ институтым и декану зы илъэскIэ сыщылажьэм, егъэджакIуэ IэщIагъэм сыкъызэрыхуигъэщIар гу-рыIуэгъуэ сщыхъуащ. Педколледжым згъэзэжри си IэнатIэм пысщэжащ. Си гум, си псэм зыщагъэпсэхур, сыщынасыпыфIэр еджакIуэхэм сащыхэтырт, абыхэм щIэныгъэрэ гъэсэныгъэрэ щабгъэдэслъхьэрт.
НэгъуэщI къэралхэм къикIа ди лъэпкъэгъухэм ящыщу КъБКъУ-м щIэс студентхэм урысыбзэр езгъэджыну нэгъа- бэ срагъэблэгъащ. Ди университетым и ректор Алътуд Юрэ- рэ Дунейпсо Адыгэ Хасэмрэ къызэдащта унафэмкIэ, мы гъэм щыщIэдзауэ дэтхэнэ къэралым къикIа адыгэхэм адыгэбзэ яджыну хуитыныгъэ ярет. А унафэр щIэддзауэ догъэзащIэ. Къэбгъэлъагъуэмэ, адыгэхэм адыгэбзэ зэраджым нэмыщI, Африкэм къикIауэ ди деж ще-джэ хъыджэбз зыбжанэм урысыбзэр зрагъащIэмэ, итIанэ адыгэбзэр яджыну я мурадщ.
— ЕгъэджакIуэ IэщIагъэм удезыгъэхьэха е ухуэзыгъэуша, щапхъэгъэлъагъуэ пхуэхъуа, абы и лъэныкъуэкIэ узыдэплъея цIыху щыIэ къыщIэкIынщ, Тамарэ?
— Адыгэбзэм сыдезыгъэхьэхар Кыщпэк къуажэ школым сыщезыгъэджахэу ТхьэгущIокъуэ Нажмудинрэ Пэнжокъуэ Хьэжмусэрэщ. УмыгъэщIэгъуэн плъэкIыртэкъым абыхэм бзэ къулейрэ хабзэ дахэрэ зэрахэлъыр. КъБКъУ-м и педколледжым адыгэбзэмрэ адыгэ литературэмрэ щезгъэджыну сыщыувам сэркIэ щапхъэгъэлъагъуэт пщIэшхуэ зиIэ егъэджакIуэфIхэр. Апхуэдэхэт Джаурджий Хьэтыкъэ, Гугъуэт Лизэ (Ахърэт нэху Тхьэм къарит!), ПIаз Юрэ сымэ. Абыхэм я дерсхэм куэдрэ сыщIэсу щытащ, я Iуэху бгъэдыхьэкIэ щIэщыгъуэхэр сфIэгъэщIэгъуэну си лэжьы-гъэм къыщызгъэсэбэпырт. Псом хуэмыдэу ПIаз Юрэ гушыIэ дахэ хэлъу иригъэкIуэкI дерсхэр гукъинэж сщыхъуащ. Абыхэм я деж сыщеджауэ жыпIэ хъунущ.
— НэгъуэщI къэралхэм къикIа ди лъэпкъэгъухэр анэдэлъхубзэр джыным дегъэхьэхыным, абыхэм бзэм и IэфIыр зыхегъэщIэным, дауи, мыхьэнэшхуэ иIэщ. Жэуаплыныгъэ ин зыпылъ а къалэным зы щIэщыгъуагъ гуэр хэлъу къыщIэкIынщ…
— НэгъуэщI къэралхэм ящыщ адыгэхэм адыгагъэр ялъми я къупщхьэми хэтщ, зэрыадыгэм ирогушхуэхэр. Абыхэм яфIэфIу, дихьэхыу, къыкIэлъыкIуэ дер-сыр къахуэмыгъэсу анэдэлъхубзэр ядж. Апхуэдэу бзэр зыфIэгъэщIэгъуэн студентхэм уадэлэжьэнуи гуапэщ.
ЯпэщIыкIэ ди графикэм, итIанэ ди тхыбзэм хыдогъэгъуазэ ахэр. Урыс, адыгэ хьэрфхэм-рэ макъхэмрэ зэрызэщхьэщыкIхэм гу лъедгъатэурэ, абы я тхэкIэхэмрэ еджэкIэхэмрэ зэщIыгъуу ядогъащIэ.
Къэбгъэлъагъуэмэ, нэгъуэщI къэрал къикIа ди лъэпкъэгъу студентхэм ящыщ куэдым анэдэлъхубзэр щаIурымылъ урохьэлIэ. Апхуэдэхэм зэрытхузэфIэкIкIэ дадоIэпыкъу. ТхэкIэрэ еджэкIэрэ зэредгъащIэм къадэкIуэу, усэ, хъыбар, таурыхъ, шыпсэ едэIуэну зэрафIэфIыр къыдолъытэри, къытедгъэзэжурэ щIэх-щIэхыурэ дакъыхуоджэ, я мыхьэнэр, щIэлъ гупсысэр зэрагурыдгъэIуэным дыхущIэкъуу. Апхуэдэхэм деж уры- сыбзэм, инджылызыбзэм щыщ псалъэхэр щызэдэдгъэIэпыкъу щыIэщ, Iэпэтэрмэшри хэту.
— Тамарэ, студентхэм я ехъулIэныгъэр псом япэу зи фIыгъэр я егъэджакIуэхэрщ. Шэч къытесхьэркъым зи зэфIэкI-хэр утыку щызыгъэнэIуа, узэрыгушхуэ гъэсэнхэр узэриIэм…
— Иджыблагъэ Кэнжэ къуа- жэм щекIуэкIа «Адыгэ пщащэ-2016» зэпеуэм пашэ щыхъуащ КъБКъУ-м и Политехническэ институтым и инженер-техникэ факультетым щIэс ди студент Дыгъужь Сарэ. Иорданием щыIэ адыгэ унагъуэ щапIа, хабзэмрэ нэмысымрэ зи Iэпэгъу, гъэсэныгъэ дахэ зыхэлъ, анэдэлъхубзэр зыIурылъ ди лъэпкъэгъу пщащэ цIыкIур зэхьэзэхуэм и зэфIэкI щеплъыжмэ сфIэфIу, абы хэсшащ. Сарэ зэпеуэм зэрыхэтынум щыхуэзгъэхьэзырым хабзэм, тхыдэм щыщ Iыхьэхэр ди тегъэщIапIэу, адыгэм и дуней тетыкIэмрэ псэукIэмрэ ехьэлIахэр, псалъэжьхэр къэтпщытэжащ. Ар езыр хъыджэбз Iущыцэ цIыкIу- ти, зыхуэбущий псори занщIэу игу ириубыдэрт. Зэпеуэр къызэзыгъэпэщахэмрэ ар езыгъэкIуэкIахэмрэ фIыщIэшхуэ яхуэфащэщ. Ар зи жэрдэмыр, къызэзыгъэпэщар икIи езыгъэкIуэкIар Кэнжэ къуажэм щэнхабзэмкIэ и унэм и унафэщI Ма- мий Заретэ, абы и лэжьэгъу Балэ Людмилэ сымэщ. Iуэхур даIыгъащ Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ, «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, абы и лэжьакIуэ НэщIэпыджэ Замирэ сымэ.
Кэнжэ къуажэм щекIуэкIа зэхьэзэхуэм и пэ къихуэу, КъБКъУ-м и декан Тату Талин Сарэ бгъэдэлъ щIэныгъэмрэ гъэсэныгъэмрэ гу лъитэри, щIэныгъэ советым хигъэхьащ. КъыжыIапхъэщ нэгъуэщI къэрал къикIа студентхэм ящыщу апхуэдэ пщIэ нэхъапэкIэ зыми зэрыхуамыщIар.
Иджыблагъэ КъБКъУ-м къыщызэрагъэпэща адыгэбзэ тхыбзэ зэпеуэм япэу нэгъуэщI къэ- рал къикIа ди адыгэ студентищ хэтащ. Ахэр Тыркум щыщхэу Севюк Октайрэ Актекин Угуррэ, Иорданием къикIа Куджак Лайт сымэщ. Адыгэ тхыбзэм и махуэм ирихьэлIэу зэпеуэм пашэ щыхъуахэр къагъэнэIуэнурэ, ягъэлъэпIэнущ. Зэхьэзэхуэр къыхэзылъхьахэмрэ абы хэтахэмрэ фIыщIэ яхуэфащэщ.
— ЗэрытщIэщи, щIэныгъэм зэрызиужьым къыдэкIуэу егъэджэныгъэм къыщагъэсэбэп Iэмалхэм, Iуэху бгъэдыхьэкIэхэм щIэ куэд къахохьэ. Абы и лъэныкъуэкIэ, ЕгъэджакIуэхэм я щIэныгъэм щыхагъахъуэ институтым уи дерсхэм къыщыбгъэсэбэп Iэмалхэм, методикэхэм я гугъу къытхуэщIыт.
— Иджыпсту егъэджэныгъэм щIэуэ къыхыхьауэ къалъытэр федеральнэ къэрал егъэджэныгъэ мардэращ (ФГОС). АбыкIэ езыгъаджэр Инчы Иринэщ.
АдыгэбзэмкIэ егъэджакIуэхэм сыт щыгъуи доскамрэ сэхумрэ къэдгъэсэбэпу щытащ. Иджыпсту хъыбарегъащIэ Iэмалхэр — компьютерыр, интерактивнэ доскахэр, нэгъуэщIхэр — къагъэсэбэп. «Зэманым декIур лIыфIщ», — жиIащ пасэрейм. Шэч хэмылъу, зэманым зыдебгъэкIун хуейщ, ауэ доскам убгъэдэту сэхур къыщыбгъэсэбэпкIэ мыгурыIуэгъуэ куэд къагурыбогъэIуэф. Псалъэм папщIэ, сэ нэхъыбэу езгъэ- джыр синтаксисращи, псалъэухам хэт псалъэ зэпхахэм яку дэлъ зэпхыкIэхэр къыщытлъытэкIэ, я зэфIэкIыр зыхуэдэр къэспщытэн папщIэ упщIэ зэмылIэужьыгъуэхэр щест щыIэщ, щызгъэуэну сыщыхэти къэхъуу. ЕгъэджакIуэм жиIэм арэзы темыхъуэу пэжыр езым къыщагъуэтыфым и дежщ абыхэм щIэныгъэ быдэ щаIэр. Студентхэм сащыдэлажьэкIи сфIэфIу къэзгъэсэбэпу щытащ а Iэмалыр. Ар еджакIуэхэм я щхьэр зэрыбгъэлажьэ Iуэху бгъэдыхьэкIэщ. Дэтхэнэ зы егъэджакIуэми къагъэсэбэп апхуэдэ Iэмалхэрщ ФГОС-ми къытхуигъэувыр.
ПэщIэдзэ классхэмрэ класс нэхъыжьхэмрэ я егъэджакIуэ-хэм уадэлэжьэну щIэщыгъуэщ. Нэхъыбэу тегъэщIапIэ сщIыр курыт еджапIэм щат дерсхэм ящыщу нэхъ къегугъуэкIхэрщ. Дауи, псори зыщIэ зыри щыIэкъым. Зыр адрейм дыдэIэпыкъуу, сэ абыхэм я деж, езы- хэр си деж дыщеджэжу аращ. ЩIэныгъэр — гъунапкъэншэщ. УкъэмыувыIэу уи щIэныгъэм зэпымыууэ хэбгъэхъуэн, зебгъэужьын хуейщ. Илъэс щэ ныкъуэм нэблэгъауэ курыт еджапIэхэм щылажьэ нэхъыжьхэм щIэ гуэр ебгъэщIауэ, я щIэныгъэм зыгуэркIэ хэлъхьэныгъэ хуэпщIауэ жаIэу, къыпхуэарэ-зыуэ фIыщIэ къыпхуащIу дерс нэужьым щыщIэкIыжкIэ уи гур хохъуэ, гуапэ пщохъу.
— Иужьрей илъэсхэм адыгэбзэм и пщIэр нэхъ ехуэхауэ къалъытэ. Ар къэIэтыжын и лъэныкъуэкIэ сыт хуэдэ Iэмал- хэр, Iуэху бгъэдыхьэкIэхэр щыIэ?
— Ди жагъуэ зэрыхъунщи, адыгэбзэр егъэджыным ехьэлIауэ къэралым курыт еджапIэхэм яхухиха сыхьэт бжыгъэм кIэрачурэ нэхъри зэрагъэмэщIам и зэранкIэ егъэджакIуэхэм ди лэжьыгъэр нэхъ гугъу хъуащ. Ди хьэтыр къамылъэгъуами, куэд-рэ дыщIэлъэIуащ анэдэлъхубзэхэм (адыгэбзэ, балъкъэрыбзэ) хухах сыхьэт бжыгъэхэр ямыгъэмэщIэну.
Адыгэ унагъуэхэм анэдэлъхубзэкIэ зэрыщымыпсэлъэжыр-щэ? АдыгэбзэкIэ уэрсэру псалъэу сабий гъэсапIэхэм кIуэ цIыкIухэр тхьэмахуэ, мазэ бжыгъэ нэхъ дэмыкIыу урысыбзэкIэ фIэкIа мыпсэлъэж мэхъу. Адэ-анэхэри я сабийхэм къагурыIуэнукъым жыхуаIэу урысыбзэкIэ епсэлъэжу щIадзэ. Апхуэдэхэм деж жиIэр къыбгурымыIуэ нэпцI зыпщIурэ, сабийр адыгэбзэкIэ зэбгъэпсэ-лъэн хуейуэ аращ. Урысыбзэр тынш дыдэу дапщэщи къащтэнущ щIэблэм. Ар къэтлъытэу анэдэлъхубзэм гулъытэ нэхъыбэ хуэтщIамэ, ди сабийхэр абы нэхъыбэу зэрыдедгъэхьэхы- нум дыхущIэкъуамэ нэхъыфIт. АбыкIэ Iэмал куэд щыIэщ. ПщыхьэщхьэкIэрэ сабийхэм адыгэ таурыхъхэм, шыпсэхэм уакъыхуеджэ, ахэр адыгэбзэкIэ щыIэ псысэхэм ебгъэплъ хъунущ. Псори жылагъуэм, сабий гъэсапIэхэм, курыт еджапIэхэм я пщэ далъхьэжмэ нэхъ къащтэу пIэрэ жыпIэу мы Iуэхум урегъэгупсыс. Абы и лъэныкъуэкIэ, нэгъуэщI къэралхэм къикIа адыгэхэр щапхъэщ. Тыркум, Сирием, Иорданием, нэгъуэщI щIыпIэхэм щыпсэу ди лъэпкъэгъу щIалэгъуалэм жаIэ я унагъуэхэм зэпымыууэ адыгэбзэ- кIэ зэрыщызэпсалъэр, я адэ-анэхэр нэгъуэщIыбзэкIэ абы- хэм къазэремыпсалъэр. Ахэр я бзэр яфIэкIуэдыным тошыныхь. Аращ ар зэрахъумэжынум щIыхущIэкъур.
— Ди газетым и щIэджыкIакIуэхэм сыт хуэдэ псалъэхэмкIэ захуэбгъэзэнт, Тамарэ?
— Ди адыгэбзэр бзэрабзэу, дунейр нэхуу, къэралыр мамы- ру Тхьэм дигъэпсэу! Лъэпкъыр сыт щыгъуи дызэрывгъэлъа- гъу, дызэрывгъэлъытэ, ди бзэр, ди хабзэр, ди нэмысыр къызэрытIэтыжыным, ахэр зэрытхъумэжыным сыт щыгъуи дыхущIэвгъэкъу.
Епсэлъар ТЕКIУЖЬ Заретэщ.
