«Си щIыналъэу Къэбэрдей-Балъкъэр»
Къэбэрдей-Балъкъэрым щопсэу лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэу 100-м щIигъу. Дэтхэнэми и бзэ, и хабзэ иIэжщ, ауэ ахэр зэзыпхыр зэныбжьэгъугъэрщ, зэхущытыкIэ дахэрщ. Мы щIыналъэм щытепщэщ нэмысыр, хабзэр. Ижь-ижьыж лъандэрэ лъэпкъхэр къогъуэгурыкIуэ щIэблэм я гъэсэныгъэм егугъуу. Абы хеубыдэ адэ-анэр гъэлъэпIэныр, нэхъыжьхэм пщIэ яхуэщIыныр, лъэпкъ щэнхабзэр хъумэныр.
Мы Iуэхум ехьэлIауэ лэжьыгъэшхуэ зэфIегъэкI Сабий творчествэмкIэ унэм. А IуэхущIапIэм лэжьыгъэр зыубзыху и къудамэм илъэси 6 хъуауэ зэхешэ «Си щIыналъэу Къэбэрдей-Балъкъэр» республикэ зэпеуэр. Абы школакIуэхэм къыщагъэлъагъуэ лъэпкъ хабзэм щыщ Iыхьэ уи нэгу къыщIэзыгъэхьэ теплъэгъуэ зырыз.
Мы гъэм зэхьэзэхуэм хэтащ республикэм и районхэм къикIа гуп 11. Тэрч, Май, Аруан, Iуащхьэмахуэ, Лэскэн, Шэрэдж, Бахъсэн районхэм я щIэблэм къагъэлъэгъуащ лъэпкъ тхыдэр, щэнхабзэр фIыуэ зэращIэр.
— Мы зэхьэзэхуэм тфIэфIу гъэ къэс дыхэтщ. Щхьэпэщ, дызыхуей Iуэхущ, щIалэгъуалэр хэкупсэу къэгъэтэджынымкIэ, я къэухьым зегъэужьынымкIэ ар сэбэп хъууэ къыдолъытэ, — жеIэ Бахъсэн къалэм дэт прогимназие №5-м и унафэщIым егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэхэмкIэ и къуэдзэ КIуэкIуэ Жаннэ. — Дэ къыздэтшащ адыгэм и гъуэгуанэр IупщIу уи нэгу къыщIэзыгъэувэж гъэлъэгъуэныгъэ хьэлэмэти. Пасэрей хьэпшыпхэр зэхуэхьэсыжынымкIи, нэгъуэщI IуэхухэмкIи фIыуэ зыкъытщIагъакъуэ ди еджакIуэхэм я адэ-анэхэм. Унэишэ, гущэхэпхэ, гъубжэдэх, нэгъуэщI хабзэ лIэужьыгъуэхэмкIи сабийхэм идогъэгъэхьэзыр теплъэгъуэ кIэщIхэр. Мы гъэм дгъэлъагъуэр хьэгъуэлIыгъуэм къыгуэхыпIэ имыIэу епха щауэишыжырщ.
КIуэкIуэ Жаннэ жиIэм щыхьэт техъуэрт пэшым щыхухаха плIанэпэм щагъэува Iэнэ берычэтымрэ пасэрей хьэпшып зэмылIэужьыгъуэ куэдыкIейхэмрэ. Адыгэ фащэр къызыщыпс гуащэхэр, гъуаплъэм, пхъэм къыхэщIыкIа хьэкъущыкъухэр, адыгэ пшынэр, пхъэ гущэр, бжьакъуэр, нэгъуэщIхэри гъэщIэгъуэн защIэт.
Гъэлъэгъуэныгъэ купщIафIэ игъэхьэзырат Аруан районым хыхьэ Шэрэдж Ищхъэрэ къуажэм и курыт еджапIэми. Кхъуэщын хьэкъущыкъухэр, убалъэ, етуужь, Iэ щхьэл, псыкъуий, къубгъан, жэз тас, чы матэ, шыгун, цыгъапцIэ, Iэнлъэ, ур, жыхапхъэкъуз, гуэгуэн, фэлъыркъэб… Сабийхэм ягъэлъэгъуащ пасэм адыгэм иIа зы хабзэ екIу — щIэпщакIуэр. Мыр сымаджэр (нэхъыбэу зи къупщхьэ къутар) зэрытрагъэууэ щыта зэхэст, джэгут. ЩIэпщакIуэр щызэхыхьэр пшапэр зэхэуа иужькIэт, нэху щыху щIалэгъуалэм гушыIэкIэ, джэгукIэ сымаджэр трагъэууэ, и узым ирамыгъэгупсысу щытащ.
Ижь-ижьыж лъандэрэ адыгэм къадекIуэкI лъэтеувэр хабзэ дахэщ, лъэпкъыр зэрызыгъэлъагъущ, сабийхэр зыгъэгуфIэщ. Ар ящI са-бийм япэ лъэбакъуэ щичам ирихьэлIэу — хьэлыуэ Iэнэ яуб, мэл яукI, благъэ-Iыхьлыхэм йоджэ, хьэблэр ирагъэблагъэ, хъуэхъу яIэт. Мы Iуэхум теухуа теплъэгъуэ кIэщI ягъэлъэгъуащ Тэрч куейм и Болэтей (Терекское) къуажэм къикIа школакIуэхэм.
— Ди районым илъэс Iэджэ хъуауэ щекIуэкI «Джылахъстэней джэгу» зэхьэзэхуэми сыт щыгъуи дыхэтщ, ди сабийхэр жыджэрщ, хабзэм ехьэлIа сыт хуэдэ Iуэхугъуэхэми дахьэх, — жеIэ Болэтей курыт еджапIэм и лэжьакIуэ Къуэдзокъуэ Мадинэ. — «Си щIыналъэу Къэбэрдей-Балъкъэр» зэпеуэм илъэс ещанэ хъуауэ дыкъокIуэ. Мы зэкIэ дгъэлъагъуэр лъэтеувэм иращIэкI хабзэхэрщ, 1-нэ классым щIэс цIыкIухэри 5-нэм щыщхэри хэтщ. Зэпеуэм къэтша лъэпкъ шхыныгъуэхэр гъэхьэзырынымкIэ къыддэIэпыкъуащ сабийхэм я адэ-анэхэр, 5-нэ классым и унафэщI Лыкъуэжь Зарети икъукIэ гугъу зыкъыддригъэхьащ. ФIыщIэ яхудощI ди къуажэм дэт ЩэнхабзэмкIэ унэм и музейм щIэт пасэрей хьэпшыпхэр дзыхь къызэрытхуащIам папщIи. Мыдрейуэ, ди гъэлъэгъуэныгъэм къыздэтшащ жылэдэсым яхъума пасэрей хьэкъущыкъухэри, къапщтэмэ, си анэшхуэм и гуэлмэдынымрэ цыкIуэкIрэ сэ хэзгъэхьащ. Ди адэжьхэм къащIэна хъугъуэфIыгъуэм пщIэ хуэтщIрэ тхуэхъумэмэ, кIуэдыжынукъым ди хабзэри ди тхыдэри, нэхъыщхьэращи, ар къытщIэхъуэ щIэблэм зэхащIыкIынущ.
Тэрч къалэм и гимназие №1-м щIэс цIыкIухэм я теплъэгъуэ кIэщI мэшых щIыхьэхум теухуари щIэщыгъуэт, гупсысэ зыхэлът. ЦIыхур адрейм дэIэпыкъуэгъу хуэхъунымкIэ, лэжьыгъэр фIыуэ ялъагъуу щIэблэр гъэсэнымкIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ абы. ЩIыхьэхур зэхуашэсырт унэ, псэуалъэ щаухуэкIэ, гъавэр къыщрахьэлIэжкIэ. «КъызэрыгуэкI щIыхьэхум къыщхьэщыкIыу, мэшыхым езым и хабзэ иIэжщ. Губгъуэ лэжьыгъэ хьэлъэр гушыIэкIэ ягъэпсынщIэу, зэхьэзэхуэ-зэдэджэгуу ягъэзащIэрт. ЩIыхьэхур зейм фэнд игъэтIылъырти, а фэндыр япэ ищ гупым къагъуэтрэ абыкIэ я лэжьыгъэр къалъытэу екIуэкIырт», — жеIэ гимназием и лэжьакIуэ Щомахуэ Мадинэ.
НыбжьыщIэхэм ягъэлъэгъуащ гущэхэпхэм, нысашэм, нэгъуэщI лъэпкъ хабзэхэми ехьэлIа теплъэгъуэхэр. Зэхьэзэхуэм и къэпщытакIуэ гупыр кIэлъыплъащ курыт еджапIэхэм къыздаша гъэлъэгъуэныгъэхэми сабийхэм Iэзэу зыкъызэрагъэлъэгъуами. Япэ увыпIэхэр хуагъэфэщащ Тэрч къалэ дэт гимназие №1-м, Аруан къуажэм и курыт еджапIэм, Бахъсэнёнкэ жылагъуэм и 1-нэ школым. ЕтIуанэ хъуащ Шэрэдж Ищхъэрэ, Болэтей, Анзорей къуажэ школхэр, Бахъсэн къалэм и прогимназие №5-р. Ещанэ увыпIэр ялъысащ Бабугент къуажэм и школым, Iуащхьэмахуэ куейм Сабий творчествэмкIэ и унэм, Май районым и Новоивановскэ къуажэм щылажьэ лицей №7-м.
ЗэрытщIэщи, лъэпкъым и хабзэр и хъугъуэфIыгъуэщ. Абы щыщ нобэ тIэщIэхуами, нэхъыжьым пщIэ яхуэщIын зэрыхуейр, цIыхум хэлъыпхъэ нэмысыр щIэблэм ядыболъагъу.
БАГЪЭТЫР Луизэ.
