Насыпыр зыхилъагъуэр
ЦIыху къэс езым и насып пщалъэ иIэжщ. «Сыт бзылъхугъэр насыпыфIэ зыщIыр?» — жыпIэмэ, а упщIэмкIэ зызыхуэбгъазэм елъытауэ жэуап зэмылIэужьыгъуэ куэд зыхэпхынущ. Нобэ ди псэлъэгъу бзылъхугъэм, Республикэ сабий клиникэ сымаджэщым неврологиемкIэ ныбжьыщIэхэм щеIэзэ и къудамэм и дохутыр, КъБР-м Узыншагъэр хъумэнымкIэ и министерствэм и штатым хэмыт сабий невролог Куэшэгъу ФатIимэ Шумахуэ и пхъум, и насыпыр хелъагъуэ унагъуэ зэпэщым и жьэгу гуащэу зэрыщытымрэ и гум, и псэм къыдыхьэ лэжьыгъэ зэрыпэрытымрэщ.
— ФатIимэ, дохутыр IэщIагъэр къыщIыхэпхам сыт и щхьэусыгъуэр?
— Илъэсищ ныбжьым сызэритрэ дохутыр сыхъуну сыхуейт. Си сабий джэгухэри сытым дежи а IэщIагъэрт зэпхар. Си анэм и ныбжьэгъу цIыхубзыр медсестрати, абы мастэхэр къысхуихьырт, хущхъуэ гуэрхэр зэхэслъхьэрти, банкI цIыкIу зэмылIэужьыгъуэхэм иту къесхьэкIырт. АбыхэмкIэ унэм щIэсхэм «сеIэзэрт». Уеблэмэ ахэр тIэкIуи гузавэрт зыхэзгъэзэрыхьу зэмыфапхъэ хущхъуэ гуэрхэр есхьэлIэнкIэ. Апхуэдэурэ школыр къыщызухам, зыми шэч къытрихьэжакъым дохутыр IэщIагъэм сызэрыхуеджэнум. Си адэ-анэми си мурадыр къыздаIыгъащ икIи КъБКъУ-м и медицинэ факультетым сыщIэтIысхьащ. Ар 1982 гъэм къэзухащ, Республикэ сабий клиникэ сымаджэщыр къызэрызэIуахрэ абы сыщолажьэ.
— Сэ сызэреплъымкIэ, балигъым нэхърэ сымаджэ цIыкIухэм бгъэды-хьэкIэ къахуэбгъуэтыныр куэдкIэ нэхъ гугъущ. Сабий дохутыр ухъуныр щхьэ къыхэпхат?
— Пэжыр жысIэнщи, сабий дохутыр сыхъуну си гугъакъым. Медицинэм и унэтIыныгъэхэм ящыщу къыхэсхар неврологиерат. Интернатурэм сыщIэсу сабий неврологиемкIэ курсым дыщыхэтым, сигу ирахьащ а цIыкIухэм сазэрыдэлэжьар. Мис абдежым мурад сщIащ сабий дохутыр сыхъуну икIи зы махуи сыхущIегъуэжакъым. А цIыкIухэм я нэгум гуфIэгъуэр кърихыу плъагъуныр сыт и уасэ?! Абы щыгъуэми а гуфIэгъуэм уэ уи фIыгъэ гуэр хэлъу!
— Дохутырыр цIыхум нэхъ лъапIэ дыдэу иIэ и узыншагъэм и хъумакIуэщ. Аращи, абы сытым дежи и Iэзагъэм хигъэхъуэн хуейщ. Абы и лъэныкъуэ-кIэ уэ сыт хуэдэ Iэмалхэр къэбгъэсэбэпрэ?
— Апхуэдэ мурад уиIэххэмэ, нобэрей зэманым Iэмал куэд щыIэщ. Иджыпсту интернетым сыт хуэдэ хъыбарри къибгъуэтэнущ. Сэ си унэтIыныгъэмкIэ зэпымыууэ лекцэхэм онлайну содаIуэ. КъищынэмыщIауэ, медицинэ тхылъхэр аращ. Апхуэдэу ди къэралым и клиникэ, медицинэ институт нэхъыфIхэм дыкIуэурэ ди Iэзагъэм щыхыдогъахъуэ. Абыхэм я IэщIагъэлIхэр ди республикэм кърагъэблагъэурэ я лэжьыгъэ и пIалъэкIэ къыддогуашэ.
— Уи лэжьыгъэм и фIагъыр сыт зыхэплъагъуэр?
— Сабий сымаджэр хъужауэ плъагъунырщ ди лэжьыгъэм нэхъыфI дыдэу хэлъыр. Сымаджэ хьэлъэ дыдэхэр къытхуашэ: хэти и лъакъуэр къыщIэмыувэу, хэти мыпсалъэу, хэти жыпIэр къыгурымыIуэххэу. Апхуэдэ щытыкIэ хьэлъэм ит сабийм и узыншагъэм зыкъыщигъэзэжкIэ, щIэрыщIэу зекIуэкIэ зэрызригъэщIэжыр, хуэмурэ псалъэхэр къызэрыдришейр, жепIэр къызэрыгурыIуэр щыплъагъукIэ дохутыр IэщIагъэм и къалэн нэхъыщхьэр къохъулIауэ къыболъытэ. ЗэрытхузэфIэкIкIэ ди къудамэм къашэ дэтхэнэ зы сабийми дыхуохъу. Узыфэхэр зэрызэхуэмыдэм къыхэкIыу хэти нэхъ псынщIэу, хэти нэхъ кIыхьлIыхьу и узыншагъэр зэтоувэж. ЗыгуэркIэ сэбэп дызыхуэмыхъуфа нобэр къыздэсым диIауэ схужыIэнукъым, дызыхуэныкъуэ псомкIи нэгъэсауэ дыкъызэгъэпэщауэ щымытми. Ди сымаджэхэр хуэныкъуэщ реабилитологхэм, ди жагъуэ зэрыхъунщи, апхуэдэ IэщIагъэлIхэр тэмэму диIэкъым. Абы къыхэкIыу республикэм Узыншагъэр хъумэнымкIэ и министерствэм апхуэдэ IэщIагъэлIхэм хуэныкъуэ сабийхэр квотэкIэ егъакIуэ федеральнэ клиникэхэм.
Сабийм и гукъыдэжымрэ адэ-анэм я фIыщIэ псалъэмрэщ дохутыр IэщIагъэм и пщIэ нэхъ лъагэ дыдэр.
— Сыт уи лэжьыгъэм нэхъ гугъу дыдэу хэлъыр?
— Узыфэр зыхуэдэр тэмэму къэхутэнырщ. Ар къохъулIэмэ, сымаджэм тыншу уеIэзэнущ икIи нэхъ псынщIэу и узыншагъэр зэфIэувэжынущ.
— ДохутырыфIым хэлъын хуей хьэлщэн нэхъыщхьэр сыт хуэдэ?
— Псом япэрауэ, и IэщIагъэм хуэфащэ щIэныгъэ тэмэм иIэн хуейщ. Гуапэу, цIыхугъэ хэлъу, шыIэныгъэ иIэу щытыпхъэщ. Iэмал имыIэу цIыхухэр фIыуэ илъагъун хуейщ. А лъагъуныгъэр щымыIэмэ, IэщIагъэм мыхьэнэ иIэкъым. Дохутырым цIыхухэм яхуиIэ лъагъуныгъэмрэ и IэщIагъэмкIэ хэлъ Iэзагъэмрэ щызэгъусэм и дежщ и сэбэпынагъыр наIуэ щыхъур.
— ФатIимэ, уи лэжьэгъуэ махуэр дауэ зэрекIуэкIыр?
— Псом япэрауэ, къудамэм и дохутыр-хэр дызэхуосри, махуэр зэрыкIуэнур доубзыху. Сымаджэ хьэлъэ щыIэмэ, ахэр япэ идогъэщри, дащIоупщIэ. АдэкIэ сэ къызэпха сымаджэхэм я Iуэху зытетыр зызогъащIэ. Сымаджэ къашамэ, и Iуэху зытетыр зыхызогъэкI, хъужахэр щIызотхыкIыж, лэжьыгъэм епха тхылъымпIэхэр зыхуей хузогъазэ. Мис апхуэдэу махуэр къыдохьэлIэ.
— Уэ узэреплъымкIэ, ди медицинэр нобэ сыт хуэдэ щытыкIэм ит?
— А унэтIыныгъэм зэхъуэкIыныгъэ гуэрхэри къыщыхъуащ. Ауэ совет зэманым зэрыщытам хуэдэу дохутырым и пщIэр нобэ къамыIэтыжмэ, IэнатIэр ефIэкIуэнукъым. ЕгъэджакIуэмрэ дохутырымрэ зыхуагъадэ щыIакъым а зэманым. Абы къыхэкIыуи а унэтIыныгъэхэм ехъулIэныгъэхэр щымащIэтэкъым. Улахуэм и закъуэкъым дохутырыр къызэрыдэпхьэхынур, атIэ и IэщIагъэм пщIэ иIэн хуейщ. Нобэ медицинэ IэщIагъэр куэдым къыхах, ауэ абы ирилэжьэну къанэр процент 30 — 40-рщ. Апхуэдэу зэрыщытри нэхъыфIщ, абы къыпыхужыр а IэщIагъэм къыхуимыгъэщIахэрщ. Дохутыр куэд уиIэным мыхьэнэ иIэкъым, абыхэм IэщIагъэлIыфIщ яхужумыIэфынумэ. Зи IэщIагъэм фIыуэ хэзыщIыкI дохутырхэр диIэн щхьэкIэ абыхэм къэралым закъыщIигъэкъуэн хуейщ я щIэныгъэм хагъэхъуэнымкIэ. IэнатIэ псори интернеткIэ къызэгъэпэщыпхъэщ, абы щыгъуэм Iэмал яIэнущ медицинэм щIэуэ къыхыхьэ Iуэхугъуэхэм теухуа лекцэхэм онлайну едэIуэну. Дохутырым и зэфIэкIым хигъэхъуэнымкIэ хэкIыпIэхэр мащIэкъым, ауэ куэд елъытащ абы и лъэныкъуэкIэ къэралым кърит дэIэпыкъуныгъэм.
— Дохутырым и зыгъэпсэхугъуэ зэманыр дауэ игъакIуэрэ?
— Лэжьыгъэмрэ унагъуэ Iуэхумрэ къысхудэхуэ зэманыр тызогъэкIуадэ художественнэ литературэ еджэным.
— ФIыуэ плъагъу махуэшхуэр сыт хуэдэ?
— Махуэшхуэ псоми къахызогъэщ ИлъэсыщIэр. СызэрыцIыкIурэ къысхуинауэ абдежым зы телъыджэ гуэр къыспэплъэ къысщыхъуу сожьэ.
— Уи унагъуэ жьэгум и хуабэр зыдэбгуэшхэр дыбгъэцIыхуамэ ди гуапэт.
— Си щхьэгъусэ Уэтэбей Сэлим и IэщIагъэкIэ инженерщ, Шэджэм район администрацэм щолажьэ. ЩIалэрэ хъы-джэбзрэ диIэщ. Линэ си лъагъуэм ирикIуэжащ, кардиолог хъунущ. Иджыпсту Чазовым и цIэр зезыхьэ КардиологиемкIэ институтым и ординатурэм щIэсщ. Беслъэн Ernst & Young компанием IT-технологиемкIэ IэщIагъэлIу щолажьэ.
— ФатIимэ, сыт цIыхубзым и дежкIэ нэхъыщхьэр: и унагъуэра хьэмэрэ и лэжьыгъэра?
— Сэ сызэреплъымкIэ, а тIур зэдэпхьыфын хуейщ. Унагъуэ къалэн фэкIа зи пщэм дэмылъ цIыхубзри лэжьыгъэ Iуэху фIэкIа зимыIэ бзылъхугъэри нэгъэсауэ насыпыфIэу схужыIэнукъым. Уи гукъеуэри гуфIэгъуэри къыбдэзыIыгъ унагъуэ уи щIыб къыдэту, уигуми уи псэми къыдыхьэ лэжьыгъэ упэрыту уи гъащIэр зэтеублауэ екIуэкIмэ, цIыхум и насыпыр куэдкIэ нэхъ плъыфэбэу щытщ, и гъащIэри нэхъ гъэщIэгъуэну йокIуэкI.
Епсэлъар
ЩхьэщэмыщI Изэщ.
