Щэнхабзэм и жьэгу
Къуажэдэсхэм я дежкIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ ЩэнхабзэмкIэ унэм щекIуэкI лэжьыгъэм. Абы къыщызэрагъэпэщ зэхыхьэ гъэщIэгъуэнхэм, пшыхь дахэхэм цIыхур зэхегъэплъэж. А къалэным полъэщ илъэс 30-м щIигъуауэ щэнхабзэм и лэжьакIуэ, Болэтей жылэм ЩэнхабзэмкIэ и унэм и унафэщI Пэщол Iэсият.
КъатитIу зэтет а IуэхущIапIэр 1967 гъэм «Заря коммунизма» колхозым (а зэманым абы и унафэщIыр Хъаний Пётрт) иригъэухуауэ щытащ. Унэм цIыху 450-рэ щIохуэ, етIуанэ къатым библиотекэр щолажьэ. Зэман зэхуэмыдэхэм ЩэнхабзэмкIэ унэм и унафэщIу щытащ цIыху Iущхэу Щокъул Михаил, ТIэхъу Хьэсэн, Балъкъэр Мухьэмэд, Тхьэгъэзит Руслан, Наурыз Артур, Дадэ Тимур сымэ.
— Сэ 1980 гъэм, еджапIэ нэужьым, сыкъагъэкIуауэ щытащ мы IуэхущIапIэм сы-щылэжьэну. Абы щыгъуэм библиотекэм и унафэщIыр Мэремкъул Женят. Аращ лэжьыгъэм дыхэзыгъэгъуэзари, щэнхабзэм дыхэзыша-ри, — жеIэ Iэсият. — А зэманым колхозхэр, фермэхэр щыIэти, библиотекэм и лэжьакIуэхэм тхылъхэмрэ журналхэмрэ абыхэм яхьырт икIи зэIэпахыу цIыхур еджэрт. Былымыр Къущхьэхъу щыдахум, ерыскъыри куэду тIыгъыу, ди къэфакIуэ-уэрэджыIакIуэхэри тщIыгъуу автобускIэ губгъуэм дыдэкIырти, махуищкIэ цIыхухэм я нэгу зедгъэужьырт, я Iуэхур ядэдгъэпсынщIэрт. Щыс диIакъым зэи.
ЩэнхабзэмкIэ унэм и лэжьакIуэхэм махуэшхуэхэр ягъэлъапIэ, литературэ-макъамэ пшыхьхэр къызэрагъэпэщ, нэхъыжьыфIхэр ирагъэблагъэри ягъэгушхуэ. Зэпымыууэ ЩэнхабзэмкIэ унэм щолажьэ гупжьей хьэлэмэт куэд икIи абы я гъэсэнхэм щIыналъэм щекIуэкI зэпеуэхэм сыт щыгъуи ехъулIэныгъэхэр щызыIэрагъэхьэ.
— Нэхъ ипэIуэкIэ дыIэбэжмэ, 1986 гъэм, Болэтейм ЩэнхабзэмкIэ и унэм къыщызэрагъэпэщауэ щыта «Сосрыкъуэ» IуэрыIуатэ ансамблыр хэтащ «Легенда и песни адыгов», «Свадьба на Тереке» фильмхэм. Мыхьэнэ ин зиIэщ Къэбэрдей-Балъкъэрым и илъэс 80-р щагъэлъапIэм ирихьэлIэу «Первые переселенцы Болатово» театр теплъэгъуэ кIэщI ягъэлъэгъуауэ щытами. 1999 гъэм ЩэнхабзэмкIэ унэм и лэжьакIуэхэм, зэи апхуэдэ щымыIауэ, «Лъэпкъ зэпеуэ» ирагъэкIуэкIауэ щытащ. Абы хэтат я хабзэ ягъэлъагъуэу Мэкъуауэхэ, Алэщхэ, Дыщокъуэхэ, Наурызхэ, Хамэхэ, — пещэ бзылъхугъэм.
IуэрыIуатэ пшыхьхэри къыщызэрагъэпэщ Болэтейм. Абы къищынэмыщIауэ, «Адыгэ пщащэ», «Сытыр уи псэукIэ, адыгэ унагъуэ?», «Жьэгу пащхьэ», «Уэ пщIэ-рэ уи лъэпкъ тхыдэр?», нэгъуэщIхэри ирагъэкIуэкI. Мыпхуэдэ пшыхьхэм я хьэщIэ лъапIэщ жылэдэс нэхъыжьхэр. 2001 гъэм ирагъэкIуэкIа «НэхъыщIэ дыдэм илъэс 71-рэ и ныбжьщ» зэхьэзэхуэ гукъинэжым хэтат къуажэ молэ Джазэ Хьэмыщэ, лэжьыгъэм и ветеранхэу Хьэпэ Iэбузед, Хамэ ДжэбрэIил, Хамэ Михаил, Чернобыль АЭС-м къыщыхъуауэ щыта насыпыншагъэм и лъэужьхэр гъэкIуэдыжыным хэта ЛIэужь Мирон сымэ.
ЩэнхабзэмкIэ унэм щолажьэ цIыхубзхэм я гуп «Iэсият» ансамблыр. Абыхэм я художественнэ унафэщIыр пшынауэ Iэзэ, «Играй, гармонь» зэпеуэм мызэ-мы-тIэу щытекIуа Дадэ Нинэщ. Абы иIыгъщ къафэмкIэ, уэрэдымкIэ, пшынэ еуэнымкIэ гупжьейхэр, игъасэхэр район, республикэ зэхьэзэхуэхэм щытекIуэу яхэтщ. Пшынауэ Iэзэ хъуну узыщызыгъэгугъщ Нинэ и гъэсэн Сэбан Сослъэн. А щIалэщIэр зэпеуэ, фестиваль зэхуэмыдэхэм жыджэру хэтщ. Абы и къуэш Аслъэни бэрэбанэ йоуэ. Сыкъун Астемыр пхъэцIычым хуэIэкIуэлъакIуэщ, уэрэд жеIэ, ЩэнхабзэмкIэ унэм щылажьэ театр гупжьейми хэтщ. Мы цIыкIуищым жылэдэсыр ирогушхуэ, фIыкIэ я цIэр Iунуи щогугъ.
— Лэжьыгъэ купщIафIэ ирагъэкIуэкI театрым и режиссёр Джазэ Раерэ абы къыдэлажьэ Балъкъэр Iэсиятрэ. ЩоджэнцIыкIу Алий и «Мадинэ» поэмэмкIэ абыхэм 1993 гъэм ягъэува спектаклым къыпэкIуауэ щытащ театрым «ЦIыхубэ» цIэ лъапIэр къыфIащыныр. «Мадинэ» и ролыр игъэзэщIат Пэщол Iэсият, Дисэ и ролыр — Джазэ Рае, Мадинэ и дэлъху нэхъыщIэ Алий и ролыр — Жылау Руслан, — жеIэ Пэщолым. — Сыт хуэдэ зэхыхьэ едмыгъэкIуэкIми, дэ дыхущIокъу жылэдэсым я гум дынэсыну, гуапагъэ гуэркIэ абыхэм дахуэупсэну. ЩэнхабзэмкIэ унэм икъукIэ дэIэпыкъуэгъушхуэ хуохъу Къуэдзокъуэхэ Мухьэмэдрэ Ахьмэдрэ, Лыкъуэжь Хьэсдин, Наурыз Арсен, Къэбард Олег, Хамэ Русенрэ абы и щхьэгъусэ Аринэрэ, нэгъуэщIхэри. Зэпеуэ щедгъэкIуэкIым, цIыхушхуэ къыщедгъэблагъэхэм абыхэм мылъкукIэ зыкъытщIагъакъуэри, фIыщIэ яхудощI, дэри я гум дыкъинэн хуэдэу Iуэхум зыхудогъэхьэзыр. Анэр фIыуэ лъагъуным, унагъуэр зэтеIыгъэным, щIэблэм я гум щабагъэ илъыным, ди хабзэмрэ тхыдэмрэ тIэщIэмыхуным ди лэжьыгъэр нэхъыбэу тыдоухуэ.
Болэтейм ЩэнхабзэмкIэ и унэм 2004 гъэ лъандэрэ щолажьэ «Адыгэ центр» музейр. Абы ущрихьэлIэнущ пасэрей зэманым зэрахьэу щыта хьэпшыпхэм. Чы матэм и кур ятIэкIэ къищIыкIауэ (хьэжыгъэ зракIутэ гъущапIэу къагъэсэбэпу щытащ), убалъэ, пхъэIэпэ, гуэгуэн, адыгэ шылэхъархэм, нэгъуэщIхэми ди блэкIам зымащIэкIэ ухагъэплъэж.
ЦIыхур гурэ псэкIэ и IэнатIэм пэрытмэ, ехъулIэныгъэ зэриIэнум и щыхьэтщ Пэщол Iэсият и лэжьэкIэр.
КЪАНЩАУЭ Мэлычыпхъу.
