Лъэпкъым и хъугъуэфIыгъуэ нэхъыщхьэ
Дунейпсо Адыгэ Хасэм и жэрдэмкIэ иджыблагъэ екIуэкIащ нобэ адыгэбзэм и Iуэху зыIутым, адэкIэ абы и зыужьыкIэ хъунум теухуа зэIущIэ. Абы хэтащ ДАХ-м и тхьэмадэ Сэхъурокъуэ Хьэутий, абы и япэ къуэдзэ, КъБКъУ-м и проректор Къэжэр Артур, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ, «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, КъБР-м егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министр Семэн Пщыкъан, БизнесымкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтым и ректор Хъурей Феликс, «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм и унафэщI Ацкъан Руслан, «Хэку» зэгухьэныгъэм и тхьэмадэ НэкIацэ Владимир, профессор Бейтыгъуэн Мусер, Бзэхэр зэрадж щIэныпхъэ институтым и лэжьакIуэ ХьэцIыкIу Раисэ сымэ, нэгъуэщIхэри.
Сэхъурокъуэ Хьэутий, Бейтыгъуэн Мусер, Къэжэр Артур сымэ. — Нобэ мыбдеж дыщIызэхуэсар лъэпкъыр щызыгъэIэж, хъугъуэфIыгъуэ нэхъыщхьэу абы бгъэдэлъ бзэр хъума зэрыхъуным, ар адэкIи зэредгъэфIэкIуэным теухуа ди Iуэху еплъыкIэхэмкIэ дызэдэгуэшэну аращ, — жиIащ зэIущIэр къыщызэIуихым Сэхъурокъуэ Хьэутий. — Тхьэм къытIурилъхьа бзэр хъумэныр ар дэтхэнэ зыми ди къалэнщ. И чэзу хъуауэ къыщIэкIынщ адыгэм псоми зы литературэбзэ диIэну. ДАХ-р илъэс 21-рэ хъуауэ зи ужь ит Iуэхущ зи гугъу сщIыр. Абы теухуа Iуэху еплъыкIэ куэди утыку кърахьащ, зэдауэ мащIи екIуэкIакъым. Иджы зы Iуэхум дыкъытеувыIэу, нэхъ тэмэму куэдым къалъытэ зы еплъыкIэ утыкушхуэм итхьэн хуейщ.
Профессор Бейтыгъуэн Мусер къытеувыIащ алфавитым хэлъхьэн хуей зэхъуэкIыныгъэхэм икIи къыхигъэщащ, ар бзэр зыIурылъхэр тыншу еджэфу, тхэфу егъэсэным хуэгъэпсауэ зэрыщытыпхъэр. Щапхъэхэр къигъэлъагъуэурэ и Iуэху еплъыкIэм къызэхуэсахэр щыгъуазэ ищIа иужь, унафэ къащтащ абы хэлэжьыхьыжу КъБР-м егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм хуагъэхьыну, итIанэ иджыри зэ ДАХ-м и утыку къыщрахьэну, адэкIэ «Адыгэ псалъэ» газетми къытрадзэну. Псом япэу зи Iуэху еплъыкIэ къэщIэн хуейр абы ирилэжьэну егъэджакIуэхэращи, Iэмал имыIэу ахэри щагъэгъуазэу я гупсысэр Iуэхум къыхэлъытэн зэрыхуейр псоми къыхагъэщащ.
ХьэцIыкIу Раисэ, Ацкъан Руслан, ХьэфIыцIэ Мухьэмэд сымэ. — Нобэ дызэреджэ, дызэрытхэ алфавитыр яуб щхьэкIэ, ар зэхэзылъхьахэр гупсысэ шэщIа хэлъу Iуэхум бгъэдыхьащ, — жиIащ ХьэцIыкIу Раисэ. — Нобэ утыку кърахьа Iуэху еплъыкIэм ущIызэдэуэн куэд хэлъщ. Алфавитыр зэхъуэкIын хуей хъумэ, ар нэхъ тынш зэрыпщIынырщ зэлэжьыпхъэр.
АдэкIэ Раисэ тепсэлъыхьащ ШэкIыхьэщIэ Марие иубзыхуауэ щыта структурнэ методикэр и лъабжьэу адыгэбзэр зэрырагъэдж хъуну экспериментальнэ пособиехэр зэрагъэхьэзырам, ягу къигъэкIыжащ а бзылъхугъэ Iущым и къэхутэныгъэмкIэ гъэунэхуныгъэ дерсхэр зэрырагъэкIуэкIар, ар урысей щIэныгъэлI куэдым ехъулIэныгъэшхуэу къалъытэу жаIахэр, абы теухуауэ ятхахэр.
— «Адыгэ псалъэ» зыфIэтща тхылъхэр утыку къихьэнымкIэ дэIэпыкъуэгъушхуэ къытхуэхъуащ БизнесымкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтыр, — пищащ адэкIэ ХьэцIыкIум. — Дэ къызэрытлъытэмкIэ, структурнэ методикэм и къалэн нэхъыщхьэр бзэр хъумэнырщ. Ар тещIыхьащ бзэм и псалъэ къэхъукIэ Iэмалхэм. А методикэр къытхуэгъэсэбэпмэ, абы тхэкIэри псэлъэкIэри нэхъ тэмэм, убзыхуа, къулей ищIынущ. КъищынэмыщIауэ, а бзэр зыIурылъыр абы ирипсэлъэну хуейуэ щIынымкIэ зы IэмалыфIщ. «Псалъэ къэхъукIэ ебгъащIэкIэ бзэр ящIэну?» — апхуэдэу жаIэ Iуэхум куууэ хэмыплъахэм. Псалъэ къоунэху, ар бзэм къыщыдгъэсэбэпкIэрэ, нэхъ къулей мэхъу. Нэхъыщхьэу зи гугъу сщIы методикэм хэлъым щыщу къыщIэкIынщ зы мыхьэнэкIэ зэпха псалъэ гупышхуэ къызэрыбгъэхъуфыр. Сабийм жиIэнумрэ ар къызэрыкI псалъэмрэ тэмэму зэтехуэу къагъэсэбэпыфу ирегъасэ. Адыгэбзэм псалъэу диIэр зэгъусэу къызэщIекъуэж а методикэм икIи сабийм и пащхьэм ирелъхьэ. Гуауэр, гуапэр зэрызыхащIэм хуэдэу, псалъэр зыхащIэу егъэсэн хуейщ сабийр.
Семэн Пщыкъанрэ НэкIацэ Владимиррэ. — Илъэс Iэджэ щIауэ дуней псом адыгэр щикъухьауэ допсэу икIи дэнэ щыIэми и бзэр зэрихъумэжыным хущIэкъуу къэгъуэгурыкIуащ, — жиIащ псалъэмакъым къыпищэу ХьэфIыцIэ Мухьэмэд. — 1969 гъэм япэу Сирием сыщыкIуам, иужькIэ 1971 гъэм Тыркум сыщыщыIам сэ гу лъыстащ абы щыпсэу адыгэхэм зыри къадэмыIэпыкъуу, а нобэ дэ гугъу дызыдехь алфавитыр езыр-езыру зрагъэщIауэ, я анэдэлъхубзэкIэ псэлъэфу зэрыщытым. Ауэ нобэ адыгэбзэр зыщIэжу Сириеми, Иорданиеми, Тыркуми исыр мащIэ дыдэщ. Илъэс 33-рэ хъуауэ Иорданием адыгэ еджапIэ щолажьэри, абы екIуалIэ цIыкIухэм ирагъащIэр нэсу къагурыIуэркъым, гукIэ зрагъэщIауэ зыгуэрхэр къыбжаIэфынущ, «Илъэс дапщэ ухъурэ?» — жыпIэу уеупщIмэ, жэуап къуамытыжыфынри хэлъщ. 1972 гъэм Иорданием щыпсэу адыгэхэм я процент 50-м адыгэбзэр ящIэу щытамэ, нобэ ар зэрыхъужыр проценти 10 къудейщ. Апхуэдэурэ екIуэкIмэ, зыхэсым яхэшыпсыхьыжынущ. Ди зэманым бзэр зыхъумэну узыщыгугъынур Хэкум исхэращ. Аращи, адыгэбзэр мыбдеж щаджын щхьэкIэ а щыIэ тIэкIур дымыгъэкIуэду ар зэредгъэфIэкIуэным дыхущIэкъун хуейщ. Ди тхакIуэ, усакIуэ цIэрыIуэхэм бзэ къулейкIэ ятхахэм лъэпкъыр къеджэфу щытыну дыхуеймэ, алфавитым куууэ дыхэIэбэ хъунукъым. ДыхэIэбэмэ, иджыпсту я анэдэлъхубзэкIэ еджэу диIэ тIэкIури тфIэкIуэдынущ. НэгъуэщI лъэныкъуэкIэ Iуэхум укъыщеплъмэ, апхуэдиз тхылъхэмрэ учебникхэмрэ къытхудэгъэкIыжыну?!
Китайм иероглифу 50.000-м нэс иIэщ, ауэ къагъэсэбэпыр 4000 — 7000-м щIигъуркъым. Университетым щеджэ студентым мини 3-м нэс ищIэн хуейщ. Адыгэбзэм и хьэрф 59-р зэбгъэщIэну апхуэдизу гугъу-тIэ? Алфавитым ухэIэбэми, хьэрфищу зэгуэт зытхухыр къэбэрдейми, адыгейми, шэрджэсми зэтехуэу къэдгъэсэбэпу зэтхъуэкIыпхъэщ. Ар илъэс зыбжанэ и пэкIэ КъБР-м и Парламентым къыщыхалъхьауэ щытащ, ауэ ди къуэш республикэхэм къыддаIыгъакъым.
АдэкIэ Мухьэмэд тепсэлъыхьащ «Адыгэбзэр бджыну гугъущ», — жаIэурэ къалэдэс адэ-анэхэм я бынхэр а дерсхэм зэрамыгъакIуэм икIи къыхигъэщащ бзэр хъумэныр къыщежьэр унагъуэрауэ щыщыткIэ, абы и мыхьэнэр зыхуэдэр, ар тфIэкIуэдмэ, лъэпкъыр хэкIуэдыжын шынагъуэ зэрыщыIэр, псом япэрауэ, балигъхэм ягурыгъэIуэн зэрыхуейр.
— Узыгъэгулэз Iуэху ущрихьэлIэкIэ: «Абы щхьэусыгъуэ хуэхъуар сыт? — жыпIэу упщIэ бгъэуву абы и жэуапыр къэлъыхъуэн хуейщ, — къыхигъэщащ Семэн Пщыкъан. — Сабийм и бзэр хузэгъэщIэжыркъым, е егъэджакIуэр и къалэным тэмэму пэлъэщыркъым, е ар зэрылажьэ методикэр хъуркъым. Iуэхур ебгъэфIэкIуэным теухуауэ къыхэплъхьэ дэтхэнэ еплъыкIэми фIыуи Iейуи хэлъыр зэпэлъытын хуейщ, абыкIэ гъэунэхуныгъэ щхьэхуэхэр егъэкIуэкIыпхъэщ. Дэ сыт хуэдэ гупсысэ утыку къитхьэми, сыт хуэдэ Iуэху етхьэжьэми, цIыхухэм я фIэщ хъууу щытын хуейщ. Япэ дыдэу къыбдэзыIыгъын хуейр а лэжьыгъэм пэрытырщ. Дэ нобэ дызытепсэлъыхь Iуэхур ипэкIэ зыгъэкIуэтэныр егъэджакIуэхэращи, ди гупсысэр абыхэм къыддаIыгъыу, еплъыкIэ къыхэтлъхьэхэмкIэ арэзыуэ щытын хуейщ. Зыгуэрым унафэ тетщIыхьын щхьэкIэ, а Iуэхум фIыуэ хэзыщIыкIым и чэнджэщ дыхуэныкъуэщ, абы ирилажьэхэр къыхэтлъхьэ гупсысэмкIэ арэзымэ, гъэунэхуныгъэхэр егъэкIуэкIауэ утыку къипхьэ хъунущ.
КъБКъУ-м и адыгэ къудамэм щеджэхэм я щIэныгъэм арэзы укъызэримыщIыр, уеблэмэ я анэдэлъхубзэкIэ тэмэму зэремыджэфыр узыгъэгузавэ Iуэхуу зэрыщытыр жиIащ Ацкъан Руслан. Абы къыхигъэщащ ар къэзыухахэм школхэм ягъэзэжу сабийхэр ирагъэджэн хуей щыхъукIэ, щIэблэм яIурылъыну бзэри зыхуэдэр гурыIуэгъуэ зэрыхъур. Учебникхэм я гугъу щищIым Ацкъаныр тепсэлъыхьащ нэхъапэм министерствэм епхауэ учебно-методическэ совет лажьэу зэрыщытам, абы егъэджакIуэ нэхъыфIхэр хэту дунейм къытехьэну тхылъхэр зыхуэдэр къапщытэу зэрекIуэкIам икIи къыхилъхьащ а Iуэхур къыдэхыжыпхъэу.
— Ди бзэр щытыкIэ гугъу зэрихуар къегъэлъагъуэ университетым и адыгэ къудамэм щIэтIысхьэну нэгъабэ зи тхылъ зытам я бжыгъэм. Ар зы цIыху закъуэщ… — жиIащ Хъурей Феликс. — Бзэм и Iуэху дэгъэкIынымкIэ, ар егъэфIэкIуэнымкIэ ди институтыр сыткIи дэIэпыкъуэгъу хъунущ. «Адыгэ псалъэ» тхылъыр хьэзыр щыхъум къыдэдгъэкIащ. АбыкIэ гъэунэхуныгъэ дерсхэр Дохъущыкъуей, Урыху къуажэхэм щрагъэкIуэкIащ икIи хъарзынэу къайхъулIауэ къалъытащ. Апхуэдэ дерсхэр нэгъуэщI еджапIэхэми щегъэкIуэкIауэ, а методикэм и мыхьэнэр нэсу гъэунэхун хуейщ. ДызыщIэгупсысыжмэ, нобэ анэдэлъхубзэр джыным и Iуэхур щытыкIэ гугъу дыдэм къихутащ.
АдэкIэ Къэжэр Артур тепсэлъыхьащ адыгэбзэм хуэунэтIауэ КъБКъУ-м щекIуэкI лэжьыгъэм. Абы къызэрыхигъэщамкIэ, мы зэманым гуманитар щIэныгъэр къыхэзыххэр кIуэ пэтми нэхъ мащIэ мэхъу, ныбжьыщIэхэм нэхъыбэу зытрагъащIэр юрист, экономист IэщIагъэхэрщ. Адыгэбзэм хуеджэну гупыж зиIэр зэрымащIэм, бзэр фIыуэ зэрамыщIэм и щхьэусыгъуэр къыщылъыхъуапхъэр школхэрауэ зэрыщытыр къыхигъэщащ Артур. Апхуэдэуи и гугъу ищIащ факультет псоми япэ курсым щIэсхэм зы илъэскIэ адыгэбзэр зэрыщрагъэджым, абыкIэ экзамен къызэрыIахыжым. Къэжэрым и псалъэхэм къызэрыхэщамкIэ, мыбдежми студентхэр а сыхьэтыр зэрыдагъэхуным иужь итщ, уеблэмэ абыхэм я адэ-анэ къулыкъущIэхэр я бынхэм адыгэбзэр джыныр «къытрамыгъэхьэлъэну» щIолъэIу.
— Адыгэбзэр джыным и Iуэхур зыхуэкIуар гущIыхьэщ, — жиIащ Сэхъурокъуэ Хьэутий, — ауэ хэкIыпIэ гуэр къыхуумыгъуэтыфын хуэдэу щыткъым. Псалъэм папщIэ, адыгэ къудамэм щIэтIысхьэхэм я бжыгъэм тхухэгъэхъуэжынущ. Район къэс зы цIыху КъБКъУ-м хущIэгъэтIысхьэн хуейщ. Бзэр зи акъылым нэхъ хэпща, ар шэрыуэу зыIурылъ ныбжьыщIэхэр Iуэхум нэхъ тезыгъэгушхуэн Iэмалхэр, хэкIыпIэхэр къэлъыхъуапхъэщ. ДыщыпсалъэкIэ, псори дыадыгэ нэсщ, адыгэгу ткIуэцIылъщ, ауэ дыкъызыхэкIа лъэпкъым Iурылъ бзэр ефIэкIуэнымкIэ зыми зыри тхузэфIэмыкIыу дыкъыщIедзыж. Нобэ къетхьэжьа Iуэхур тхылъымпIэм иту къэмынэжу, ар гъащIэм хэпща зэрыхъуным дыхущIэкъупхъэщ.
Абы ипкъ иткIэ, Сэхъурокъуэ Хьэутий къыхилъхьащ алфавитыр егъэфIэкIуэным, бзэм зегъэужьыным теухуа мыпхуэдэ зэIущIэхэр Къэбэрдей-Балъкъэр, Къэрэшей-Шэрджэс, Адыгэ республикэхэм я бзэ щIэныгъэлIхэр хэту къызэгъэпэщын хуейуэ икIи иужьым псоми я Iуэху еплъыкIэр къыщызэщIакъуэж зы зэIущIэшхуэ егъэкIуэкIыпхъэу.
ЩхьэщэмыщI Изэ.
