Къанокъуэ Арсен: Мэкъумэш IэнатIэм технологие нэхъ пэрыт дыдэхэр къыщыдогъэсэбэп
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Iэтащхьэм ИТАР-ТАСС агентствэм ирита интервьюм щытепсэлъыхьащ республикэм и экономикэ зэрызиужьым
— Къэбэрдей-Балъкъэрым иужьрей илъэсхэм агропромышленнэ комплексым лъэщу зыщеужь икIи республикэм езыр зыхуеинум хуэдиз ерыскъыпхъэ къилэжьыжу хъунущ. ЩIыр къызэмэщIэкI республикэм ар къызэрехъулIэр сыт хуэдэу?
— Мы IэнатIэм технологие нэхъ пэрыт дыдэхэр къыщагъэсэбэпу, къэкIыгъэ нэхъыфI дыдэхэр щыхасэу, Iэщ лъэпкъыфIхэр къыщагъэхъуу щIадзащ. ЩIэныгъэм и зэфIэкIри жыджэру къыдогъэсэбэп. А псоми я фIыгъэкIэ, дызэрыт илъэсым, нэхъапэм зэи къэмыхъуауэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым гъавэу тонн 1 мелуан къыщрахьэлIэжыну дыщогугъ икIи ар езы республикэм хурикъун хуейщ. Къэгъэлъэгъуапхъэщ ди деж щызэрахьэ къэкIыгъэ нэхъыщхьэр — нартыхур — Iэщым, джэдкъазым я Iус хъарзынэу зэрыщытыр, спирт зыщI промышленностым и дежкIи сырье нэхъыфIу къызэралъытэр. Дызэрыт илъэсым ар зыхуей хуэзэу зэрызэрахьам, жылапхъэ нэхъыфIхэри къыхахауэ зэрыщытам къыхэкIыу а къэкIыгъэм и бэвагъыр ику иту центнер 70-м щIигъуащ, псыр щIагъаткIуэурэ къэкIыгъэхэр щызэрахьа хьэсэхэм зы гектарым хуэзэу центнери 160-рэ къытрахащ. Хэхауэ жысIэну сыхуейщ Къэбэрдей-Балъкъэрыр нартыху жылэ нэхъыбэ зыгъэкI щIыналъэхэм зэращыщыр. Ар Урысей Ипщэм и мэкъумэшыщIэхэм я мызакъуэу, Башкириеми, Тэтэрстанми, адрей ди гъунэгъу къэралхэми, псалъэм папщIэ, Белоруссиеми зэращэхур.
Республикэм хэдахэкIыу, пхъэщхьэмыщхьэу, мэракIуэ зэмылIэужьыгъуэу езым хурикъунум хуэдиз кърихьэлIэф хъуащ. Лымрэ шэмрэ къэлэжьынымкIи ди Iуэхур Iейкъым. Къэбэрдей-Балъкъэрым апхуэдэу езым хурокъуж гъэшу къишыр. Лыуэ тхурикъунум хуэдиз — былымылрэ джэдылу тонн мини 100-м щIигъу къэдлэжьу щIэддзэнущ 2015 гъэм.
Агропромышленнэ комплексым и зыужьыныгъэм псынщIэу зричащ, мы IэнатIэм зыхуэфащэ программэ хэхахэр щагъэзащIэу хуежьа нэужь.
— Ауэ, абы къыдэкIуэу, зэгупсысын хуей Iуэху зыбжанэ къоув, Урысейр Дунейпсо сату зэгухьэныгъэм зэрыхыхьам къыхэкIыу. Иджы къэралым и мэкъумэшыщIэхэр япеуэн хуейщ мэкъумэшхэкI нэхъ пудхэр къыщалэжь адрей къэралхэм. Республикэр апхуэдэ гъэунэхуныгъэм пэлъэщыну пIэрэ?
— Дунейпсо сату зэгухьэныгъэм и хабзэхэм нэсу дытеувэн папщIэ илъэс зыбжанэ къыдат, абы къыхэкIыу дэ Iэмал догъуэт мэкъумэш IэнатIэр къэдгъэщIэрэщIэжу нэгъуэщI къэралхэм щыщ ди ныкъуэкъуэгъухэм я зэфIэкIым дылъэщIыхьэну. Мыбдеж къыщыгъэлъэгъуапхъэщ бгы лъапэхэм щыIэ ди республикэм къыщалэжь продукцэр IэджэкIэ зэрынэхъыфIыр. Абы и хьэкъкIэ дэ мэкъумэшхэкIхэр нэгъуэщI къэралхэм куэду щытщэфыну дыщогугъ.
Илъэс етхуанэ хъуауэ КъБР-м щагъэзащIэ Италием къыщагъэсэбэп технологиехэр и лъабжьэу псынщIэу къызыпыкIэ жыг хадэхэр хэсэнымкIэ программэр. Апхуэдэ жыг хадэхэм пхъэщхьэмыщхьэу къыпачыр хуэдиплIкIэ нэхъыбэщ, езы жыгхэми етIуанэ гъэм къапыкIэу щIадзэ. 2020 гъэм нэсыху апхуэдэ жыг хадэу гектар мин 15 хэтсэну, 2024 гъэм ирихьэлIэу илъэс къэс ику иту пхъэщхьэмыщхьэрэ мэракIуэ зэмылIэужьыгъуэу тонн 1 мелуан къыпытчыжу щIэддзэну ди мурадщ. Ар Iуэху цIыкIукъым, Урысейм иджыпсту нэгъуэщI къэралхэм кърашурэ пхъэщхьэмыщхьэрэ мэракIуэ зэмылIэужьыгъуэу щащэр тонн мелуани 2-м зэрыщIигъур къэплъытэмэ.
— Жыг хадэхэр нэхъыбэ пщIымэ, пхъэщхьэмыщхьэр зэрыпщэнум, ар зэрыпхъумэнум уегупсысын хуейщ. Уэ утепсэлъыхьауэ щытащ а Iуэхур республикэм зэрыщызэтевгъэувэну щIыкIэм, абы къыдэкIуэу продукцэм текIуадэм и нэхъыбапIэр республикэм къызэринэжынум. А Iуэхум хуэгъэзауэ сыт зэфIэвгъэкIыфа?
— Пасэу къызыпыкIэ жыг хадэхэр хэсэным теухуа япэ проектхэр дгъэзэщIэну дыщыхуежьэм дэ япэ дыдэу дызэгупсысар пхъэщхьэмыщхьэр щытхъумэнурщ, ар зэрытщэнурщ, дызэрелэжьынурщ. Нобэм ирихьэлIэу республикэм иджырей пхъэщхьэмыщхьэ хъумапIэу 6 щащIащ, псоми зэхэту тонн мин 40 хуэдиз щIэхуэну. ЩIыIалъэхэм кислороду щIэтри, псыIагъри, хуабагъри зэпымыууэ къыщапщытэ икIи абы и фIыщIэкIэ пхъэщхьэмыщхьэм и IэфIагъым кIэрымыхуу зы илъэсым нэблагъэкIэ пхуэхъумэнущ. Апхуэдэ IуэхущIапIэхэр ухуэныр зэпагъэуакъым икIи псори зэхэту тонн мини 100 зыщIэхуэн хъумапIэхэр лажьэу дутIыпщын хуейщ. ИтIанэ дэ гъэмахуи щIымахуи, зэблэу къыхэмыкIыу, пхъэщхьэмыщхьэр сату IуэхущIапIэхэм еттыфынущ.
Абыхэм къадэкIуэу, дэ Сочэ щекIуэкIа инвестицэ зэхыхьэшхуэм Италием щыщ «Инвеста Финанс» компанием контракт щетщIылIащ мыIэрысэм щелэжь икIи гъэмахуэ лъэхъэнэм сырье тонн мин 40 къыщIэзыгъэкIыфын завод ухуэным теухуауэ. Мы проектым ипкъ иткIэ, мыIэрысэпс къыщIэзыгъэкI, а пхъэщхьэмыщхьэм нэгъуэщI ерыскъыгъуэхэри къыхэзыщIыкI иджырей IэнатIэхэр зэтрагъэувэнущ.
Апхуэдэу дэ Iэ теддзащ илъэсым хадэхэкI тонн мин 75-рэ щагъэкIын, щахъумэн икIи зэращэнум щыхуагъэхьэзырын теплицэ комплекс щIыным теухуауэ. Къэгъэлъэгъуапхъэщ республи- кэм теплицэ комплексхэм псынщIэу зэрызыщаубгъур. Иджыпсту абыхэм гектар 42-рэ хуэдиз яIыгъщ. Италием щыщ и лэжьэгъухэм ящIыгъуу ди щIыналъэм щыщ «Агро-Ком» компанием КъБР-м и Бахъсэн районым щеухуэ гектари 100 зыубыд теплицэ комбинат. Лэжьэн щIадзэн папщIэ ахъшэ куэд зэрытемыкIуадэм къыхэкIыу теплицэ хозяйствэхэр убгъуауэ уней лъапсэхэми къыщызэбгъэпэщыфынущ, апхуэдэу щыщыткIэ, къуажэдэсхэми зыхэпсэукIын IэнатIэ къызэIуахыфынущ. Ди республикэм хуэдэу лэжьакIуэ къызэбэкI, зи цIыхухэм егугъуныгъэ яхэлъ щIыналъэхэм я дежкIэ абы мыхьэнэшхуэ иIэщ. Республикэм хадэхэкIыу къыщрахьэлIэр 2020 гъэм тонн мелуаным щхьэдэхын хуейщ.
Жызуму ягъэкIым хэгъэхъуэнымкIи хэкIыпIэ хъарзынэхэр щыIэщ. Иужьрей илъэсхэм республикэм жызум хадэу гектар мин 1,2-рэ щыхасащ икIи ахэр гектар мин 1,5-м щынагъэсащ. 2020 гъэм ирихьэлIэу псори зэхэту жызумыр гектар мини 3-м щыхасэнущ.
— Республикэм и экономикэ зыужьыныгъэр япэкIэ зыгъэкIуэтэну къалъытэр рекреацэмрэ агропромышленнэ комплексымрэщ. Iуащхьэмахуэ лъапэ совет лъэхъэнэ лъандэрэ туристхэм я кIуапIэщ, ауэ республикэм и къулеигъэ нэхъыщхьэхэм ящыщщ зи цIэр жыжьэ щыIуа «Налшык» курортри, Джылы-Су и псы хущхъуэхэри. Абыхэм адэкIэ сыт хуэдэу заужьыну?
— Туризмэмрэ рекреацэмрэ зегъэужьыныр дэ иджырей экономикэм мыхьэнэшхуэ зиIэ и IэнатIэ хэхауэ, абы республикэм и социально-экономикэ зыужьыныгъэр щIигъэхуэбжьэфыну, апхуэдэу республикэм и пщIэри къиIэтыфыну къыдолъытэ.
Республикэм и курорт-рекреацэ комплексым зегъэужьынымкIэ концепцэм ипкъ иткIэ, яубзыхуащ зи зыужьыныгъэкIэ зэхуэмыдэ, ауэ фIыкIэ узыщыгугъ хъуну IэнатIэу 11. Абыхэм ящыщщ «Iуащхьэмахуэ лъапэ» къурш-рекреацэ комплексыр, «Налшык» санаторэ-курорт комплексыр, «Джылы-Су», «Аушыджэр», «Тамбукъан» узыншагъэр щрагъэфIакIуэ-зыщагъэхъуж комплексхэр, «Безенги» альпинист комплексыр, «Шэджэм псыкъелъэхэр», «Гуэл щхъуантIэхэр», «Нартсанэ ауз» нэгузегъэужьыпIэ-турист комплексхэр, «Балъкъэр Ипщэ», «Шэджэм Ипщэ» археолого-турист комплексхэр. А псоми ящыщу нэхъыбэ дыдэкIэ дызыщыгугъыр «Iуащхьэмахуэ лъапэ» къурш-рекреацэ комплексырщ икIи «Урысей Ипщэ» федеральнэ программэ хэхам ипкъ иткIэ, федеральнэ бюджетым къыхэкIыу КъБР-м къыIэрыхьэ ахъшэм и процент 80-м нэблагъэр а щIыпIэм инфраструктурэ проектхэр щагъэзэщIэным трагъэкIуадэ.
Дызыхуэплъэхэм я лъэныкъуэкIэ къапщтэмэ, республикэм и Дзэлыкъуэ районым хиубыдэу Iуащхьэмахуэ и ищхъэрэ джабэм бгы-лыжэ туризмэм зыщрагъэужьынущ — абы бгы-лыжэ курортыщIэ щащIынущ, апхуэдэу Нартсанэ аузым и псы хущхъуэхэр къыщагъэсэбэпыну курорт къыщызэIуахынущ. Иджыпсту щыщIэдзауэ йолэжь турист Iуэхухэр зэраубзыхуну щIыкIэм, апхуэдэу туризмэм зегъэужьынымкIэ зэман кIыхьым тещIыхьа программэхэр зэхалъхьэ.
ФIыкIэ узыщыгугъынухэм ящыщщ Iуащхьэмахуэ и ищхъэрэ-къуэкIыпIэ нэкIум хуэзэ Джылы-Су щIыпIэр. Абы и ефIэкIыныгъэхэм ящыщщ Кавказым и Псы Хущхъуэхэм щыIэ курортхэм зэрапэгъунэгъур (Кисловодск нэс километр 85-рэ дэлъу аращ), зи лъагагъкIэ зэхуэмыдэ щIыпIэхэм лыжэ къэжыхьыпIэу километр 200-м нэблагъэ щыбукъуэдий зэрыхъунур, апхуэдэу щIымахуэр зэрыкIыхьыр, уэсышхуи къызэресыр. Джылы-Су и ефIэкIыныгъэхэр бгы лыжэкIэ къыщыбжыхьын щIыпIэхэр зэрыщыIэм и закъуэкъым, атIэ зыхуэбгъэдэн щымыIэ псы хущхъуэхэр къызэрыщыщIэжырщ. Ар сэбэп хъунущ дуней псом зыхуэбгъэдэн щымыIэ бальнеологие курорт зэтегъэувэнымкIэ.
Мы гъэм духынущ бгы лыжэкIэ къыщажыхь щIыналъэхэр Кавказым и Псы Хущхъуэхэм щыIэ курортхэм япызыщIэну, туристхэм я дежкIэ инфраструктурэр нэхъ зыубгъуауэ къэгъэсэбэпынымкIэ Iэмалхэр къызэзыгъэпэщыну Кисловодск-Нартсанэ ауз, Джылы-Су -Iуащхьэмахуэ автомобиль гъуэгур. «Урысей Ипщэ (2008 — 2013 гъэхэм)» федеральнэ программэ хэхам ипкъ иткIэ, а гъуэгур щIыным сом меларди 2,1-рэ трагъэкIуэдащ. Апхуэдэу нэхъри нэхъ лъагэу къуршхэм дэкIыну «Балъкъ — Ингушлы» автомобиль гъуэгури духуэну ди мурадщ. Абы и проект-сметэ документацэр ягъэхьэзыращ, экспертизэри тэмэму къилъытащ. Мы проектыр 2014 — 2020 гъэхэм ятещIыхьа «Урысей Ипщэ» федеральнэ программэм хигъэхьэн папщIэ Федеральнэ гъуэгу хозяйствэм къыщыхэтлъхьэнущ.
http://www.itar-tass.com/c49/926825.html,
2013 гъэм жэпуэгъуэм и 25-м.
