ГурыщIэм и бзэ
1999 гъэм ЮНЕСКО-м и зи чэзу зэхыхьэм къыщыхалъхьауэ щытащ Усыгъэм и дунейпсо махуэр илъэс къэс гъатхэпэм и 21-м ягъэлъэпIэну. Абы теухуа пшыхьыр япэу щрагъэкIуэкIащ ЮНЕСКО-м и хэщIапIэр здэщыIэ Париж къалэм.
«Усыгъэм цIыхур зыгъэгумэщI Iуэхугъуэ куэдым я жэуап къыщыбгъуэтыфынущ, абы папщIэ жылагъуэм гулъытэ нэхъыбэ хуегъэщIын хуейщ», — щыжеIэ ЮНЕСКО-м къищта унафэм.
КъызэралъытэмкIэ, япэ усэ-гимнхэр ди эрэм и пэкIэ XXIII лIэщIыгъуэм зэхалъхьауэ щытащ. Ахэр и IэдакъэщIэкIт Аккад къэралыгъуэм и пащтыхь Саргон ипхъу Эн-хедуана. Пщащэм и усэхэр ят- риухуат мифологием къыхэщыж лIыхъужь- хэм.
Абы лъандэрэ усыгъэм зиужьащ. Гум щыщIэр усэ жыпхъэм тету къэпIуэтэныр тыншкъым, апхуэдэу щытми, щIалэгъуэ лъэхъэнэм зи гурыщIэ къабзэхэр усэкIэ къэзыгъэлъэгъуэну хэмыта куэд щыIэкъым. Пэжщ, Iуэхум зезыпщыта псоми усакIуэ цIэрыIуэ къахэкIакъым. Урыс литературэр къапщтэмэ, абы хэтщ дунейпсо усыгъэм зи увыпIэ щызыубыда, зи IэдакъэщIэкIхэр хамэ къэралыбзэкIэ зэрадзэкI усакIуэхэр. Апхуэдэхэщ Пушкин Александр, Лермонтов Михаил, Некрасов Николай, Тютчев Фёдор, Бальмонт Константин, Есенин Сергей, Блок Александр, Ахматовэ Аннэ, Цветаевэ Маринэ сымэ, нэгъуэщIхэри. Абыхэм я IэдакъэщIэкIхэр куууэ гъащIэм ухэзыгъаплъэ, упщIэ куэдым я жэуап къыщыбгъуэт усэхэщ. Аращ ахэр щIэх-щIэхыурэ щIэдджыкIыжу къыщIекIуэкIыр.
Адыгэ лъэпкъми диIэщ зи усэхэр дунейпсо утыку ипхьэ хъуну усакIуэхэр. Ахэрщ лъэпкъ усыгъэм и лъабжьэр зыгъэбыдэр. «Къэбэрдей усыгъэм ныбжьышхуэ иIэкъым — илъэсищэм зытIэкIукIэ щIигъу гъуэгуанэщ къикIуар, ауэ, апхуэдэу щытми, зэман кIэщIым къриубыдэу абы ехъулIэныгъэ телъыджэхэр зыIэригъэхьащ. А илъэсхэм абы зэригъэпэщащ усыгъэм и пкъыгъуэ псори — лирикэр, поэмэр, повестыр, усэкIэ тха романыр, щызэфIэуващ усэ гъэпсыкIэщIэ силлабо-тоникэр, абы и фIыгъэкIи къигъэсэбэпу хуежьащ жыпхъэ зэхуэмыдэхэр, усэ хужькIэ, щхьэхуиткIэ зэджэхэр, абы зыужьыныгъэ псынщIэу щагъуэтащ пасэм зыщымыгъуазэу щыта сонетым, балладэм. Лъэпкъ усыгъэм зэрызиужьар зи фIыщIэр, зыщылъагъупхъэр абы и лъабжьэр зыгъэтIылъахэм я дежщ, зи гугъуехьрэ зи псэрэ емыблэжу абы хуэлэжьа усакIуэ акъылыфIэхэрщ», — жеIэ филологие щIэныгъэхэм я доктор ХьэкIуащэ Андрей.
Ди лъэпкъ усыгъэм и лъабжьэр зыгъэтIылъахэм ящыщщ ПащIэ Бэчмырзэ, Агънокъуэ Лашэ, Сыжажэ Къылъшыкъуэ, ХьэхъупащIэ Амырхъан, Елбэд Хьэсэн, Къэжэр Индрис, Къылышбий Исмэхьил, ЩоджэнцIыкIу Алий, Гъубж Мухьэдин, КIыщокъуэ Алим, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм, КIуащ БетIал, Нало Заур, Мысачэ Пётр сымэ, нэгъуэщIхэри. Адыгэ усыгъэм и курыхщ Къагъырмэс Борис, Гъубжокъуэ Лиуан, Бещтокъуэ Хьэбас, Тхьэгъэзит Зубер, IутIыж Борис, Бицу Анатолэ, Уэрэзей Афлик, Мыкъуэжь Анатолэ, Ацкъан Руслан сымэ я IэдакъэщIэкIхэр. Абыхэм я лъэужьыр зыхун щIалэгъуалэ лъэпкъ литературэм къыхохьэ, нэхъыжьхэм я щапхъэр я гъуазэу усыгъэм я зэфIэкI щагъэлъэгъуэну дащогугъ абыхэми.
Усыгъэм и дунейпсо махуэр Iэтауэ щагъэлъапIэ ди республикэм. А махуэм литературэ пшыхьхэр, усакIуэхэмрэ щIэджыкIакIуэхэмрэ щызэхуагъазэ зэIущIэхэр къызэрагъэпэщ. Апхуэдэу гъатхэпэм и 21-м КъБР-м щэнхабзэмкIэ и министерствэмрэ республикэм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэмрэ усакIуэ Гъубжокъуэ Лиуан и гъащIэмрэ и творчествэмрэ теухуа пшыхь Театр щхъуантIэм хэт литературэ салоным щрагъэкIуэкIынущ, Къаныкъуэ Заринэ зи унафэщI «Жан» зэгухьэныгъэм, хабзэ хъуауэ, «Гъэм и теплъэгъуэхэр» усэ пшыхьым и зи чэзу «Гъатхэ» зэхыхьэр Сэралъп Мадинэ и Арт-центрым щызэхишэнущ.
ЩхьэщэмыщI Изэ.
IутIыж Борис
* * *
Лъагъуныгъэр банэ папцIэм
Хуэзыгъадэм – къыхэуакIэщ.
Пщащэ дахэ щIалэгъапцIэщ,
ЖызыIари – къагъэпцIакIэщ.
Гухэлъ лыгъэр къыпщIадзамэ, —
Уи тыншыгъуэр быухакIэщ.
УилIыкIыну укъащIамэ, —
Къыпихахэм уахэхуакIэщ,
Къыпихахэм уахэхуамэ, —
Уихуагъэххэщ гупсысапIэ.
БампIэхуэлIэу укъэнамэ, —
Къыпхуэнэжыр зы гугъапIэщ:
Къыбблах пэтрэ а «уэгу мафIэ лыгъэм»
Укъисыныр – ари лъагъуныгъэщ.
Бицу Анатолэ
Гъатхэ усэ
Сыт есщIэнур, сыт есщIэнур
сэ мы бзухэм?
Си щхьэгъубжэр пщэдджыжькIэ
Iусхам —
Сыхуей-сыхуэмейми, зэдежьууэ ахэм
Къысхураш уэрэд уэ птеухуа.
Сыт есщIэнур, сыт есщIэнур сэ
мы удзхэм —
Зи мэ гуакIуэр уэрамхэм дэз хъуам?
СыздрикIуэм гъуэгум
къысхуощхьэлъэ ахэр,
Ещхьу, къисчхэу уэ щыпIэщIэслъхьам.
Сыт есщIэнур, сыт есщIэнур
сэ мо дыгъэм,
КъыхуэзыщIым мы си Iупэм ба,
Фоупс пыжу къыдэлъадэу
хуабэр си бгъэм?
(Ауэ сфIощI уи Iупэр нэхъ гуапа!).
Сыт есщIэнур, сыт есщIэнур мы сэ нобэ
Жьыбгъэ гуапэ гъусэ къысхуэхъуам?
Къызоубзэ ар сэ, щабэу къыстоIэбэ,
Хуэдэу уэ зэгуэр ущысщIыгъуам.
Сыт есщIэнур,
сыт есщIэнур сэ мы си гум —
Нежьам уэ уи лъагъуэ къэлъыхъуэж?
… Яжьэм щIэхъумауэ дэп
дэлъауэ жьэгум
Си гухэлъым гъатхэр къыщIопщыж!
Мыкъуэжь Анатолэ
* * *
Егъэлеяуэ мы щIылъэм
ФIыуэ цIыхуитI щыслъэгъуащ,
А тIуми
Сахуэмыныкъуэу,
А тIуми сахуэмысакъыу
Сыщыпсэуа къэмыхъуа.
Сэ гуауэм сигу щыхигъэщIым,
СыздэкIуэр
Ахэм я дежщ.
Си щхьэр иралъхьэм
Я куэщIым,
Я Iэр къыздалъэм —
Сохъуж…
Зыр —
Си анэ дыщэ гумащIэрщ,
ФIыуэ слъагъу пщащэрщ
Адрейр,
ТIуми яхуэсщIэр
СфIэмащIэщ:
Зым къызитащ сэ си гъащIэр,
Хуитщ къыпищэнум
Адрейм…
Гъубжокъуэ Лиуан
Ди лъагъуныгъэр дгуэшыжт
Ди лъагъуныгъэр дгуэшыжт уэрэ сэрэ,
Дыкъытехьауэ итщIыкIт зэхуэдитI.
Ар IитIкIэ зэпэтIыгът дэ дыкъэзэру,
Нэхъыбэ щхьэж лъысыным яужь дитт.
Ди лъагъуныгъэр гути, гуэш зимыIэт,
Дэ ар къыдгурымыIуэу дызэпекъут.
КъысIэщIэпчыну ухэтт, быдэу уеIэу,
ПлъэкI къыумыгъанэу
укъызэныкъуэкъут.
Зыбгъэщхъри, уеIащ уэ пIэщIэлъ
кIапэм,
ЗысIэтри, секъуащ сэ мыдрейм…
Техуащи мывэм, щызэхэуэм пшапэр
Щтаучым ещхьу хъуаскIэр дрепхъей.
Къыплъыс теппхъащ щIым
хьэпIацIэ уэздыгъэу,
Си Iыхьэр вагъуэу уафэм дэспхъеящ.
Уафэгуми щIыгуми дэ ди лъагъуныгъэр
Фэеплъ мыкIуэдыжыну щиткъухьащ.
ГъущIо Зариф
* * *
Дыбгъэдэгъэс зэгъусэу
ди жьэгу мафIэм,
Пщыхьэщхьэм дызэгъусэу дыгъэзэш.
УмыщIэу Iуэху икIи усхуэмыпщафIэу,
Уэ зы пщыхьэщхьэ дызэхуэгъэзэж…
Дыбгъэдэгъэс зэгъусэу
ди жьэгу мафIэм,
ЗэхэкIыжами, зэщIэдгъэнэжынщ.
Хъужынщ ди унэр гугъэм и дыгъапIэ.
МафIэдз уимыIэм, си гур сэ уэстынщ.
Пхуэзэшурэ, гум хъуаскIэр
из хъущащи,
Уэр папщIэ жьэгур минрэ щIигъэнэнщ.
Ди мафIэм хэлъхьэж закъуэ
уигу и гуащIи,
Жьэгу мафIэм дыгъэ нурхэр
зэIуищэнщ…
ПщыукI Латмир
* * *
Зэманым зыри игъэупщIыIуркъым,
И лъабжьэм пхьар къехьыж и щIыIуми,
УздэщыIари уздэщыIэри
УмыщIэжыххэу щхьэзэ уещI.
Зэманым зыри пщигъэгъупщэркъым,
Гухэлъ бгъэпщкIуахэр IупщIэ-IупщIэурэ
Уи пащхьэм кърелъхьэж мыупщIэуи,
ЕпщIэнуIам – узэрыхуейщ.
Зэманым зыри пфIигъэкIуэдыркъым,
УкъищIи укъимыщIи хуэдэурэ,
Игу птезэгъэху уеIэт-уеIэтри,
Къыпхукъуегъэплъ нэгъуэщI дуней.
«Къыкъуэплъым»
зыкIи сыщышынэркъым,
СощIэжыр фIыуэ сиш ижынури,
Зэгуэрым пщыщ сымыхъужынумэ,
Мы щIым щесхьэкI зэманыр лейщ.
