Дуней нэпцIым зыщIишахэр
Интернетым и социальнэ сетхэр 1995 гъэм къэунэхуащ. Абы и мыхьэнэ нэхъыщхьэр — дэтхэнэми ущыхуей дакъикъэм зыпыпщIэфынращ. Социальнэ сетым апхуэдэу къыщыбгъуэтыфынущ, цIыху щхьэхуэм и закъуэ мыхъуу, IуэхущIапIэхэр, гуп зэмылIэужьыгъуэхэр. НобэкIэ сеть зэмылIэужьыгъуэ бжыгъэншэхэр щыIэщ. Апхуэдэщ псалъэм папщIэ, ди щIалэгъуалэм нэхъ яцIыху «ВКонтакте», «Facebook», «Одноклассники», «МойМир» жыхуиIэхэр. КъызыхуагъэщIамрэ халъхьа гупсысэмрэ зымэ, нобэкIэ социальнэ сетым и мыхьэнэр цIыхум и щытыкIэмрэ и гупсысэкIэмрэ зэрылъэIэсыр нэгъуэщIущ.
Мыпхуэдэ гушыIэ щыIэщ къэтIэта Iуэхум теухуауэ: «Интернетым фыщихьэкIэ зыщывмыгъэгъупщэ, вгъэвэну тевгъэува лым псыр щIэвэщIа нэужькIэ, жьэн щIедзэ!» ЖыIэкIэ хъуащ. Пэж дыдэу, апхуэдизкIэ удехьэх интернетми, абы къищынэмыщIа, къыпфIэIуэху зыри щыIэжкъым. Абы жэщ-махуэ иIэкъым, уи жей, ныбэ бгъэныкъуэнущ, ныбжьэгъу-жэрэгъу пщIэжыххэркъым, уи Iуэху IэщIыб уигъэщIынущ. Дакъикъитху къудей сисынщи, псынщIэу сыкъыхэкIыжынщ жыпIэми, гу лъумытэурэ нэху мэщ. Ярэби, сыту пIэрэ ар зищIысыр?! Сыт цIыху цIыкIур апхуэдизу зыщIэзышэр, зыIэпызышэр, интернетым ихьамэ, зыщыпсэу дунейр щыгъупщэжу, къигупсыса къатым щIинэр?
КъызэрыгуэкI цIыхухэм захуэдгъэзащ я гъащIэм интернетыр къызэрыхыхьамрэ абы кърикIуамрэ дылъыхъуэу.
Махуэ Каринэ: «Пэжыр жысIэнщи, япэм сэри сису щытащ интернетым. Жэщ ныкъуэм ауэ сытми сыкъызэщыуамэ, езыр-езыру си Iэр телефонымкIэ Iэбэрт. Сайтым зэ симыплъауэ, си ныбжьэгъу хэсмэ сыхуэмытхауэ, си сурэтхэм зыгуэр къыкIэщIатхамэ, жэуап сымытхыжауэ згъэтIылъыжтэкъым. Иджыпсту апхуэдэжкъым. СщIэркъым, а ныбжьым сыкъикIауэ арагъэнщ, е сужэгъуа?! КъысфIэIуэхужкъым. Ауэ зи телефон умыщIэ, Iуэху гуэркIэ ухуейуэ къыпхуэмыгъуэт цIыхум интернетым ущылъыхъуэну нэхъ тыншщ. Аращ социальнэ сетыр зэрыфIыр. Ар къыбгурыIуэмэ, уи Iуэхур нэхъ тынш мэхъу. ИджыпстукIэ а Iуэхум дыкъыхэкIауэ, зэран къытхуэмыхъуу схужыIэнукъым. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, си шыпхъу нэхъыщIэр хэтщ а дуней нэпцIым. Абы щопсэу, уеблэмэ, Iуэху щищIэкIэ, щыпхъанкIэкIэ Iэ лъэныкъуэкIэ жыхапхъэр IэщIэлъу, адреймкIэ телефоным «цIыкъ-цIыкъ» жригъыIэу тхэуэ апхуэдэщ. Сепсэлъащ абы теухуауэ, ауэ зыри къыгурыIуэркъым. Езым къыгурыIуэжыным ежьэн хуейуэ къыщIэкIынущ. Ауэ, и гъащIэм ар зэран къызэрыхуэхъур нэрылъагъущ».
Хъуэжэ Жан: «Уи фIэщ зэрыхъун, интернеткIэ сэ си Iуэхуу дэсхымрэ сэбэп къызэрысхуэхъумрэ псалъэкIэ къыпхуэмыIуэтэн! Сэ абы адыгэ IуэхукIэщ сызэрыщыгугъри, абы и лъэныкъуэкIэ лъэкIэ схузэфIэкIынум нэхърэ зыкъомкIэ нэхъыбэ солэжьыф. ДэнэкIэ щыIэ адыгэр зэригъащIэу, зэригъэгъуэтыжу, сыт хуэдэ Iуэху кърахьэжьами, зэлъэIэсу апхуэдэщ. Си щхьэкIэ, зыри Iей лъэпкъ схужыIэнукъым».
Къуэдзокъуэхэ Муратрэ Iэминэрэ: «Дэ «Одноклассникым» дыщызэрыцIыхуауэ щытащ. ИужькIэ дытепсэлъыхьыжат абыи, тIури, зыр зым и сурэтыр зэрилъагъуу, хьэщыкъ дызэхуэхъуат. ЗэманкIэ дызэхуэтхащ, иужькIэ дызэхуэзэри къыдгурыIуащ — дызэрыгъуэтыжат. Дыщыуатэкъым. Илъэситху мэхъу дызэрызэбгъэдэсри, зэи дыхущIегъуэжакъым. Ныбжьэгъухэм уахуэзэну, уадэуэршэрыну зэман уимыIэмэ, интернетыр фIыщ абыкIэ. Хамэ къэрал щыIэ уи благъэ, ныбжьэгъухэм ущыхуей дакъикъэм запыбощIэ, ущIоупщIэ. Интернетым дихьэхыIуэ, къыхэмыкIыжыф щыIэщ. Ар узу къыщIэкIынщ».
Маржэхъу Дианэ: «Социальнэ сетхэм исхэр къызгурыIуэркъым, сэри сихьэркъым. Шхэуэ щысыр, псалъэм папщIэ, ишхым еплъыжкъым, телефоным иплъэ мыхъумэ. Апхуэдизу дауэ абы зэрызыдебгъэхьэхынур?! ЦIыхур и щхьэ хуимытыжу! ГущыкIыгъуэщ…».
Рэмэзан фIэтщынщ щIалэм (и цIэр къидмыIуэмэ нэхъ къищтащ):
— Сэ апхуэдизкIэ сыдихьэхат, сыхэпщIат интернетми, си щхьэгъусэм хуэмышэчыжу збгъэдэкIыжащ… Абы жысIэну сызыхуей псори къокI. Шынагъуэщ! Наркотикым нэхърэ нэхъ Iейщ. Насып уиIэмэ, зыдебгъэхьэхынкъым.
Гу зэрылъыттащи, цIыху къэс езым и Iуэху еплъыкIэ иIэжщ, дэтхэнэми пэж гуэр хэлъщ. Дауэ зэрызебгъэсэфынур гъащIэмрэ нэпцIымрэ я зэпылъыпIэр зэхэбгъэкIыфу, дауэ укъыIэщIэкIа хъуну а узыщIэ бзаджэм? Абы и жэуапым психологхэм деж дыщылъыхъуэмэ нэхъ тэмэмщ.
Александровэ Марие, психологие щIэныгъэхэм я кандидат:
— Интернетым къыщекIуэкI псалъэмакъхэмрэ гъащIэм ущызрихьэлIауэ ущызэпсалъэмрэ зыхуэбгъадэ хъунукъым. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, гъащIэм зэи зыхуумыгъэфэщэн цIыхум зэрумыщIа лъэныкъуэкIэ зыкъызэкъуихыу, хузыпэмыплъа къыбжиIэфынущ, и гум щызэтрихьар кърикIутыфынущ, щыхуейм деж укъигъанэу сетым икIыжыфынущ. Абы къыщекIуэкIымрэ къыщупсэлъымкIэ жэуап пхьыжкъыми, абы нэхъ утрегъэгушхуэ. Узыхуей цIэ-унэцIэр зыфIэпщ мэхъу, уи сурэтхэм и пIэкIэ нэхъ дэхэIуэ гуэр ибогъэувэри, щIэупщIэ уиIэмэ, уи щхьэр лъагэу уегъэлъагъуж, уэ хуэдэ щымыIэу къыпщегъэхъуж. Ауэ, уи щхьэ къэбгъэпцIэжкIэ сыт? ПцIым хэпсэукIыну хуейхэмкIэ, зэрыщымыту зыкъэзыгъэлъэгъуэну хущIэкъухэмкIэ интернетыр «жэнэтщ».
Апхуэдэ щытыкIэр, къыхэгъэщыпхъэщ, зыхуэлъэр цIыху щхьэзакъуэхэрщ, насыпкIи теплъэкIи къимыкIауэ къэзылъытэхэращ. Абыхэм я дежкIэ интернетым зы сыхьэт исын жыхуэпIэр, жьы къабзэ къаIурыуам хуэдэщ. Гукъыдэж яIэмэ, я ныбжьэгъухэм догуашэ, къэгубжьамэ, фIэгъэнапIэ къалъыхъуэурэ, мыцIыху гуэрым я бампIэр тракъутэ. Зыгуэр къыщытхъуамэ, мэгуфIэ, я гукъыдэжым зеIэт. Апхуэдэ дыдэу езыми IэщIэкIа псори къылъысыжынкIэ хъунущ.
— Я цIэ-унэцIэ дыдэмкIэ интернетым ис щыIэщ. Ахэри, зэрыжыпIэм хуэдэу, зыкIэлъымыплъыжу, хъийм икIарэ, гъащIэм зэрыщымыт защIу къэхъурэ?
— Пэжщ, апхуэдэхэри щыIэщ. Ауэ, плъагъурэ, зи цIэ-унэцIэр къизыIуэм жиIэхэмрэ ищIэхэмкIэ жэуап ехьыж. Апхуэдэхэр щыщIыкIэншэ къэхъуркъым, къэхъумэ, гъащIэми щыапхуэдэуращ. Iуэху, гупсысэ щхьэпэ къыхилъхьэну, зыгуэрым хуэунэтIа гуп зэхуишэсыну, сэбэп хъуну зи мурадхэри гъунэжщ. КIэщIу жыпIэмэ, щхьэж и Iуэхужщ социальнэ сетым щищIэнур. Ауэ языныкъуэ сайтхэм къыщапсэлъымрэ къыщагъэхъей Iуэхухэмрэ кIэлъыплъ мардэплъыр яIэщи, лей къратхэфыркъым, жамыIэпхъэ щыжаIэфыркъым.
Интернетым, зэрыгурыIуэгъуэщи, бжьыпэр щызыIыгъыр гъащIэми щыпэрытхэращ. Абыхэм я гупсысэкIэмрэ мурадхэмрэ цIыхубэм лъагъэIэсынымкIэ сайтыр сэбэпышхуэщ. НэгъуэщIым и жыIэр япэ изыгъэщ, езым и Iуэху еплъыкIэ зимыIэ цIыхухэр апхуэдэхэм дэплъейуэ, тхьэпэлъытэу ябжу, пэрытхэм жаIэм щIэтуи гу щылъыптэнущ. Абы къикIращи, нобэкIэ цIыхубэм я зэхэтыкIэмрэ гупсысэмрэ зытезыхуну мурад бзаджэ зиIэхэмкIэ Iэщэ лъэщщ.
— Псалъэм папщIэ, сэ интернетым «сызэрырисымаджэр» дауэ къызэрысщIэнур?
— Зы махуэм нэхърэ, адрейм интернетым узэрис зэманыр хэхъуэмэ, уи ныбжьэгъухэмрэ Iыхьлыхэмрэ уахуэмызэжмэ, сайтым сисынкъым жыпIэрэ тебухуауэ, абы урибэмпIэжмэ, интернетым узэрыдихьэхар уи фIэщ пщIыну ухуэмеймэ, зэрытебухуа зэманым нэхърэ нэхъыбэ ухэсамэ, жэщым ущысарэ жейкIэ уримыкъуамэ, удэзыхьэхыу щыта Iуэхухэр хыфIэбдзамэ, гъащIэм нэхърэ интернетым ущыпсэлъэну нэхъ пфIэтыншмэ, быдэу уи фIэщ щIы, «усымаджэщ»!
— СыткIэ сэбэп ухуэхъуфыну интернетым «инахэм»?
— Интернетым псори «инэркъым». Iуэху, тхыгъэ, сурэт гуэр лъыхъуэу ихьэхэмрэ зэпымычу исхэмрэ зыхуэбгъадэ хъунукъым. Арами, зэрытщIэщи, языныкъуэхэми узу къахуонэ. Псом нэхъ шынагъуэр, сабий цIыкIу зиIэ адэ-анэхэм я къалэнхэр ящыгъупщэжу, быным кIэлъымыплъу интернетым щинэхэращ. Апхуэдэхэм зыри къафIэIуэхужыркъым, сайтым фIэкIа. ЗыгуэркIэ къытепчыну, упэрыуэну яужь уихьэмэ, къогубжь, мэгъумэтIымэ, мэкIий. Интернетым кърих гупсысэмрэ Iуэху еплъыкIэмрэ къыхэкIыу, зызыукIыжа куэди щыIэщ.
Дызытепсэлъыхь узым упэлъэщыну гугъущ, ауэ утекIуэфынущ. Псом япэ, а узыр къызэрофыкIыр зыгурыбгъэIуэжын хуейщ. Ар быдэу пщIэмэ, абы кърикIуэм гу лъыптэжмэ, упэщIэтыну нэхъ тынш хъунущ. Псалъэм папщIэ, интернетым ущисыну махуэхэр, сыхьэт бжыгъэр, узэрисыну зэманыр бубзыхурэ, абы утетмэ, утетыфмэ, ар япэ лъэбакъуэщ. ЕтIуанэрауэ, гъащIэмкIэ укъеплъэкIыжу, цIыхухэм, ныбжьэгъухэм, IыхьлыхэмкIэ «къэгъэзэжын» хуейщ. Ещанэрауэ, уи лэжьыгъэ нэхъыщхьэм къищынэмыщIа, нэгъуэщI зыгуэрми зыдебгъэхьэхыпхъэщ. Псалъэм папщIэ, къафэм, творчествэм, гъуазджэм. Абы уи псэм зэрызыдигъэпсэхум и мызакъуэу, уи гупсысэми зрегъэхъуэж. ЦIыхухэр къыпхуэныкъуэу щызихэпщIэкIэ, дуней нэпцIыр зыуи пщIыжынукъым.
— ГурыIуэгъуэщ. Иджыри зы упщIэ. ЦIыхухъухэмрэ цIыхубзхэмрэ зэхуэдэу иубыдрэ интернетым?
— УпщIэ щхьэпэщ. ЦIыхубзхэр романтикэм зэрыхуэлъэм къыхэкIыу, я теплъэри я цIэри гъэпщкIуауэ, я хъуэпсапIэхэм тепсэлъыхьыну нэхъ къащтэ. Ахэр ныбжьэгъу, дамэгъу нэхъ хуэныкъуэщ, жиIэм едэIуэнрэ арэзы къыдэхъунрэ хуейщ. Нэхъыби хуэныкъуэкъым. ЦIыхухъур аракъым. Абы и къарур, адрейхэм зэрефIэкIыр, псом нэхърэ зэрынэхъыфIыр игъэлъагъуэмэ, цIыхубзхэр ихьэхурэ, абыкIэ и гур игъэфIэжмэ, лIы нэсу зебжыж, зыхуэарэзыжщ.
Ди псалъэмакъым и кIэухыу къыхэзгъэщыну сыхуейт. Дызытепсэлъыхьа Iуэхум теухуауэ гу зылъыфтэжамэ, е фи благъэ гуэрым, Iыхьлым ефыкIмэ, дохутырхэм, психологхэм деж фыкIуэну фымыукIытэ. Ар уз шынагъуэщ, цIыхум и акъылымрэ гупсысэкIэмрэ зытезыхущ. И чэзум къэпхутэрэ, уебэнын щIумыдзэмэ, кърикIуэнур бгъэхъужыну куэдкIэ нэхъ гугъу хъунущ.
Фырэ Анфисэ.
