Шэт Ирмэ: IэнатIэм нэхъри зытхуегъэужьыну си гугъэщ
2012 гъэм дыгъэгъазэм и 21-м Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Iэтащхьэм къыдигъэкIа Указым ипкъ иткIэ, КъБР-м узыншагъэр хъумэнымрэ курортхэмкIэ и министру ягъэуващ Шэт Ирмэ. Абы лъандэрэ мазищым щIигъуа къудейуэ аращ. А зэман кIэщIым къриубыдэу IэнатIэр зэуэ езыгъэфIэкIуэн Iуэхушхуэхэр зэрыпхузэфIэмыгъэкIынур гурыIуэгъуэщ. АтIэми, зэкIэ зэфIагъэкIахэмрэ адэкIэ къапэщылъхэмрэ Шэтыр щытепсэлъыхьащ иджыблагъэ министерствэм щекIуэкIа пресс-конференцым.
— Си лэжьыгъэкIэ Урысей Федерацэм и хэгъуэгу куэдым сыщыIэну къысхуихуащи, абыхэм езгъапщэкIэрэ, шэч къытезмыхьэу схужыIэнущ, ди республикэм узыншагъэр хъумэн и IэнатIэр абыхэм щыIэ щытыкIэм къызэрыкIэрымыхур, — къыщIидзащ и псалъэр министрым. — Пэжщ, цIыхухэм дазэрыдэIэпыкъу щIыкIэр тхуегъэфIэкIуэнущ, абы папщIэ нэхъыщхьэр дохутырхэм я Iэзагъэм нэхъри хэгъэхъуэнырщ. Медицинэм щыдиIэну ехъулIэныгъэр псом япэу зэлъытар абыхэм я щIэныгъэмрэ зэфIэкIымрэщ. Дэ диIэщ зыпэрыт лэжьыгъэм фIыуэ хэзыщIыкI IэщIагъэлI нэсхэр, я IэнатIэри жэуаплыныгъэшхуэ пылъу езыхьэкIхэр. КъБР-м и Iэтащхьэми Правительствэм и УнафэщIми гулъытэшхуэ хуащI узыншагъэр хъумэн IэнатIэм, абы и сыт хуэдэ унэтIыныгъэри я нэIэм щIагъэтщ. Нобэ къытпэщыт къалэныр тыншкъым — илъэсым къриубыдэу а IэнатIэм фIыуэ зедгъэужьын, медицинэ Iуэхутхьэбзэхэм я фIагъым хэдгъэхъуэн хуейщ. Узыншагъэр хъумэн IэнатIэм зэхъуэкIыныгъэхэр хэлъхьэным теухуа программэм ипкъ иткIэ, иужьрей илъэситIым а Iуэхум сом мелардитIым нэблагъэ халъхьащ. Аращи, а IэнатIэм лэжьыгъэшхуэ щокIуэкI, зэфIэгъэкIыпхъэу къытпэщылъри мащIэкъым. ЗэрыжаIэу, гугъуехьыншэу зы Iуэхуи зэфIэкIыркъым. Нэхъыщхьэращи, республикэм и унафэщIхэм Iуэхур къыддаIыгъщ, дытрагъэгушхуэ, адэкIэ ди къалэныр дылэжьэнырщи, тлъэкI къэдгъанэ хъунукъым.
Медицинэ лэжьакIуэхэм я Iэзагъым, зэфIэкIым зэрыхагъэхъуэну щIыкIэм журналистхэр щыщIэупщIэм, Шэтым къыхигъэщащ ар я министерствэм япэ иригъэщ Iуэхугъуэхэм зэращыщыр. Къапщтэмэ, иужьрей мазэм къриубыдэу узыншагъэр хъумэн IэнатIэм и лэжьакIуэхэм папщIэ УФ-м и щIэныгъэлI цIэрыIуэхэр хэту семинар, конференц зыбжанэ ирагъэкIуэкIащ. А Iуэхум хуэгъэпса республикэ программэ зэхалъхьащ, ар УФ-м Узыншагъэр хъумэнымкIэ и министерствэм къищтащ, КъБР-м и Правительствэри арэзы техъуащ ар гъэзэщIэным. Мы зэманым ди Правительствэмрэ къэралым и медицинэ еджапIэ нэхъыфIхэмрэ зэгурыIуэныгъэ зэращIылIэну абы теухуа зэпсэлъэныгъэхэр йокIуэкI. Iуэхур тэмэму зэтеувэмэ, а еджапIэхэм республикэм и ныбжьыщIэхэм IэщIагъэ щрагъэгъуэтынущ, дохутырхэм я Iэзагъэм щыхагъэхъуэфынущ, апхуэдэуи щIэныгъэ-практикэ конференцхэр зэгъусэу къызэрагъэпэщыну я мурадщ.
— Мы илъэсым щыщIэдзауэ дохутырхэм я улахуэм зэрыхущIагъунум гугъэ къызет ахэр я IэнатIэм нэхъ егугъуну, я щIэныгъэм хагъэхъуэнми гулъытэ нэхъыбэ хуащIыну, — жиIащ Шэт Ирмэ. — Нэхъапэм дохутырым и улахуэм хущIагъур зэIэзэ цIыху бжыгъэм елъытауэ щытамэ, иджы абы зэхъуэкIыныгъэхэр игъуэтащ. ДяпэкIэ ар я лэжьыгъэм и фIагъми тещIыхьауэ щытынущ. Дохутырхэм я лэжьыгъэр къэзыпщытэ гуп щхьэхуэ щыIэнущи, абыхэм псори зэпалъытынущ. Дэтхэнэ зы тхьэусыхафэми дохутырым е медсестрам и улахуэр нэхъ мащIэ ищIынущ.
Я лэжьыгъэм зыщыIууэ гугъуехьхэм я гугъу щищIым, министрыр убгъуауэ тепсэлъыхьащ IэщIагъэлIхэр зэрахуримыкъум. Абы и псалъэхэм ятепщIыхьмэ, медицинэм и унэтIыныгъэ зэхуэмыдэхэм щылэжьэн IэщIагъэлI 845-м хуэныкъуэщ. Псом хуэмыдэу нэхъ зыхущыщIэр неонатолог, анестезиолог, фтизиатор IэщIагъэхэр зиIэхэрщ. «Пэжыр жыпIэмэ, абы и щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэр улахуэр зэрымащIэрщ, — жиIащ Шэт Ирмэ, — ауэ абыи хэкIыпIэ къызэрыхуэдгъуэтыным дыхущIокъу. «2013 — 2017 гъэхэм КъБР-м узыншагъэр хъумэн и IэнатIэр IэщIагъэлIхэмкIэ къызэгъэпэщын» программэм ипкъ иткIэ, ди медицинэм нэхъ хуримыкъу IэщIагъэхэм ирилажьэ дохутырхэм я улахуэм мазэ къэс хущIагъунущ. А IэщIагъэхэр къыхахыным нэхъ тедгъэгушхуэн папщIэ, абыхэм я псэукIэр егъэфIэкIуэнымкIэ дэIэпыкъуэгъу дазэрыхуэхъуфын нэгъуэщI Iэмалхэми дыхоплъэ. Апхуэдэу къуажэхэм щылажьэ IэщIагъэлIхэм я улахуэм процент 25-рэ хущIагъунущ. КъищынэмыщIауэ, УФ-м и Президентым къыдигъэкIа «Узыншагъэр хъумэн IэнатIэм къэрал политикэр щегъэфIэкIуэным теухуауэ» унафэр ягъэзащIэу, КъБР-м Узыншагъэр хъумэнымрэ курортхэмкIэ и министерствэм республикэм ику иту щат улахуэм тещIыхьауэ — дохутырхэм процент 200-кIэ, курыт, нэхъыщIэ медицинэ лэжьакIуэхэм ейм проценти 100-кIэ зэрыхагъэхъуэну программэм мыгувэу лэжьэн щIидзэнущ».
IэщIагъэлI ныбжьыщIэхэм я псэупIэр ирагъэфIэкIуэнымкIэ ядэIэпыкъуным епхауэ къыхалъхьа «Къуажэ дохутыр» федеральнэ программэр зэрылажьэм и гугъу щищIым, министрым къыхигъэщащ ныбжьыщIи 136-м сом мелуан зырыз зэрыратар, апхуэдэуи республикэ бюджетым къыхэкIыу сом мини 100 дэтхэнэми зэрыхущIагъуар. «Мы гъэм а Iуэхуми зэхъуэкIыныгъэ игъуэтащ, — жиIащ Шэтым. — ДяпэкIэ федеральнэ бюджетым къыхэкIынур процент 50-рщ, адрейр республикэм щIигъужын хуейуэ аращ».
Апхуэдэ хъыбарыфIхэр щыIэми, дохутырхэм я улахуэр нэхъ мащIэ хъуауэ жаIэурэ зэрытхьэусыхэр къызыхэкIым щIэупщIащ журналистхэр.
— Абыи щхьэусыгъуэ иIэщ, — жиIащ министрым. — 2006 гъэм къыхалъхьауэ щыта унафэм тету, языныкъуэ дохутырхэм я улахуэм процент гуэр хущIагъуу щытащ федеральнэ бюджетым къыхэкIыу. Узыншагъэр егъэфIэкIуэн программэм ипкъ иткIэ, медицинэм и лэжьакIуэхэм ирату щыта ахъшэри нэгъабэ лъандэрэ яIэрыхьэ-жыркъым. Ар псори къызыхэкIар а программэхэр зэрылэжьэну къыхалъхьа пIалъэр зэриухарщ. Иджы мы гъэм и щIышылэ мазэм щегъэжьауэ медицинэ IуэхущIапIэхэм къаIэрыхьэ мылъкур къызыбгъэдэкIыр Iэмал зимыIэ медицинэ страхованэмкIэ фондырщ. Абы къикIыр, псом япэрауэ, медицинэ Iуэхутхьэбзэ псоми уасэ щхьэхуэ яIэ хъуащ. ЕтIуанэрауэ, медицинэ лэжьакIуэхэм я улахуэм и фондыр зэлъытар дэIэпыкъуэгъу зыхуэхъуа сымаджэхэм я бжыгъэрщ. Абы къыхэкIыу IуэхущIапIэхэм я дохутыр нэхъыщхьэхэр егугъун хуейщ зыкIэлъыплъа сымаджэхэм ятеухуа тхылъхэр щыуагъэншэу гъэхьэзырыным, ахэр зыхуей хуэгъэзауэ Iэмал зимыIэ медицинэ страхованэмкIэ фондым Iэрыгъэхьэным. А тхылъымпIэхэр тэмэму щымытмэ, зы щыуагъэ мыхьэнэншэ фIэкIа мыкIуами, абы къыпэкIуэ ахъшэр къаIэрыхьэнукъым. Абы и лъэныкъуэкIэ я лэжьыгъэм игъуэта зэхъуэкIыныгъэхэм хэдгъэгъуэзэн папщIэ, медицинэ IуэхущIапIэхэм я унафэщIхэр, дохутыр нэхъыщхьэхэр хэту зэIущIэхэр мызэ-мытIэу едгъэкIуэкIащ. Пэжщ, Iуэхум хэзэгъэхукIэ щыуагъэхэри яIэщIэкIащ, абы псалъэмакъи къишащ, ауэ иджыпстукIэ псори зэфIыхьэжащ, дохутырхэми къаIэрыхьэн хуея ахъшэхэр иратыжащ.
Узыншагъэр хъумэным и IуэхущIапIэ щхьэхуэхэр зэрызэхагъэхьэжам, нэгъуэщIу жыпIэмэ, поликлиникэхэр, амбулаторэхэр сымаджэщ нэхъыщхьэхэм зэрырапхыжам теухуауэ мыарэзыныгъэ куэд зэрыщыщIэми щытепсэлъыхьащ зэIущIэм. Министрым къызэрыхигъэщамкIэ, узыншагъэм щыкIэлъыплъ IуэхущIапIэхэр 128-рэ хъууэ щытати, иджы ахэр 61-м хуагъэкIуащ. «Ар хуэунэтIащ цIыхухэм ягъуэт медицинэ Iуэхутхьэбзэхэр нэхъри егъэфIэкIуэным, — къыпищащ и псалъэм Шэтым. — 2009 — 2011 гъэхэм Шэджэм, Аруан, Лэскэн куейхэм щIыпIэ самоуправленэмкIэ я советхэм я унафэкIэ а районхэм апхуэдэ IуэхущIапIэхэр щызэгуагъэхьэжащ. Зэманым къигъэлъэгъуам тепщIыхьмэ, Iуэхур нэхъ ефIэкIуауэ аращ, къапщтэмэ, а куейхэм щыпсэухэм медицинэ Iуэхутхьэбзэ и лъэныкъуэкIэ яIэ тхьэусыхафэхэр куэдкIэ нэхъ мащIэ хъуащ. Участкэ сымаджэщхэм, амбулаторэ цIыкIухэм яIэрыхьэ мылъкур тэмэму къэгъэсэбэпа хъуркъым. Къуажэ амбулаторэм и дохутыр нэхъыщхьэм и закъуэщ щIэныгъэ нэхъыщхьэ зиIэу абы щыIэр, адрейхэр курыт, нэхъыщIэ лэжьакIуэхэрщ. Абыхэм къищынэмыщIауэ, апхуэдэ IуэхущIапIэхэм яIэщ бухгалтер, экономист, шофер, нэгъуэщIхэри. Аращи, я мылъкум и процент 80-р абыхэм ират улахуэм макIуэ, медицинэ IэщIагъэлIхэр къащтэну Iэмал яIэкъым. Мис аращ дохутыр ныбжьыщIэхэр къуажэхэм къыдэкIыурэ къалэшхуэхэм щIэкIуэр. Апхуэдэу зым и дежкIи щэхукъым къуажэхэм дэт сымаджэщхэм зыщызыгъэхъужхэр абы жэщым къызэрыщIэмынэр. ЦIыхур сымаджэщым щIагъэгъуэлъхьамэ, ар жэщи махуи дохутырым и нэIэм щIэтын хуейуэ аращ, абы хуатха хущхъуэхэр тэмэму ирахьэлIэу. АтIэ къуажэхэм дэ дызыщрихьэлIэр сыт? Сымаджэр жэщым и унэм мэкIуэж. Абы тэмэму дауэ узэреIэзэнур? Къапщтэмэ, къуажэ амбулаторэхэм, участкэ сымаджэщхэм цIыхухэм апхуэдэ медицинэ дэIэпыкъуныгъэ тэмэм щратыфыну щыткъым. Аращи, цIыхухэр районхэм е Налшык къалэ щыIэ сымаджэщхэм макIуэ. Апхуэдэу щытми, къуажэхэм дэт медицинэ IуэхущIапIэхэр жэщи махуи лажьэ хуэдэу, абы тещIыхьауэ мылъку хухах… Нобэ къуажэхэм щыIэ медицинэ IуэхущIапIэхэм нэхъыщхьэу дэ яхуэдгъэувыр япэ медицинэ дэIэпыкъуныгъэ цIыхухэм иратыфу я Iуэхур зэтраублэнырщ. Медицинэ IуэхущIапIэхэр зэрызэгуагъэхьэжым щхьэкIэ зи IэнатIэр зыфIэкIуэдын щыIэ жыпIэмэ, ахэр бухгалтерхэрщ, экономистхэрщ — нэгъуэщIу жыпIэмэ, медицинэм емыпхауэ къуажэ амбулаторэхэмрэ участкэ сымаджэщхэмрэ щылажьэхэрщ. А IуэхущIапIэхэм я унафэщIхэр, япэм я щхьэ Iуэху езыхэм дагъэкIыжу щытамэ, иджы район сымаджэщхэм я дохутыр нэхъыщхьэхэм я нэIэм щIэту лэжьэнущ. Къыдагъэхуа мылъкум къыхэкIыу къуажэхэм щылажьэ дохутырхэмрэ медсестрахэмрэ я улахуэм процент 25-р хущIагъунущ.
АдэкIэ министрыр тепсэлъыхьащ республикэм щаухуэ медицинэ IуэхущIапIэхэм, жьы хъуахэр зэрызэрагъэпэщыжым. Узыншагъэр хъумэн IэнатIэм щекIуэкI нэхъ лэжьыгъэшхуэ дыдэхэм ящыщу къыхигъэщащ псантхуэ узыфэ зыпкърытхэм ягъуэт дэIэпыкъуныгъэр сыт и лъэныкъуэкIи егъэфIэкIуэныр зэтеублэныр. Абы хуэунэтIауэ Республикэ клиникэ сымаджэщым хэту псантхуэ узыфэхэм щеIэзэ центр къызэIуахынущ, абы и къудамэхэр къыщызэрагъэпэщынущ Налшык къалэ сымаджэщ №1-мрэ Прохладнэ къалэ сымаджэщымрэ. Ахэр зыхуеину Iэмэпсымэхэр медицинэм зэрызиужьым тещIыхьауэ, иджырей мардэхэм хуэкIуэу къащэхуащ икIи мыгувэу ягъэувынущ. Апхуэдэу мы гъэм яухынущ Лэскэн районым хыхьэ Анзорей жылэм щаухуэ сымаджэщыр. Лышх узыфэм щеIэзэ сымаджэщ 2016 гъэм ирихьэлIэу къызэIуахынущ, я мурадщ Перинатальнэ центр яухуэну. Медицинэ IуэхущIапIэ зыбжанэ зэрагъэпэщыжащ, а лэжьыгъэхэр и кIэм щынэмысахэри щыIэщ. Мы илъэсым и кIэухым Республикэ клиникэ сымаджэщым и хирургие къудамэм щекIуэкI зэгъэпэщыжыныгъэ лэжьыгъэхэр зэфIэкIынущ.
Республикэм и курортхэм я гугъу щищIым, Шэт Ирмэ къыхигъэщащ жьэн уз зиIэ сабийхэм я узыншагъэм щыкIэлъыплъ «Звездочка» санаторэм и лэжьыгъэр егъэфIэкIуэным хуэунэтIа Iуэхугъуэ пыухыкIахэр зэраубзыхуар, апхуэдэу цIыкIухэм зыщагъэпсэхуу щыта нэгъуэщI санаторэхэри къызэрызэIуахыжынур.
— Фызэрыщыгъуазэщи, куэд щIакъым сэ мы къулыкъум сызэрыпэрыувэрэ, — жиIащ министрым. — А зэманым къриубыдэу щIэ гуэр къыхэплъхьэнуи ар гъащIэм хэпща хъунуи Iэмал щыIэкъым. Къапщтэмэ, сэ иджыри къэс лэжьыгъэм зыхэзгъэгъуэзауэ, IэнатIэм и Iуэху зыIутыр зэзгъэщIауэ аращ. ЖысIэфынуращи, сызыхэт гупыр Iуэхум фIыуэ хэзыщIыкIщ икIи си гугъэщ республикэм узыншагъэр хъумэн и IэнатIэм зэгъусэу ехъулIэныгъэфIхэр щызыIэрыдгъэхьэну, абы адэкIи зедгъэужьыну.
ЩхьэщэмыщI Изэ.
Сурэтыр МАМИЙ Руслан трихащ.
