Хъыбар зэшыгъуэ
Чехов Антон
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №№170-172, 207-хэм итщ).
Зы жьы хъугъуэм и тхыгъэхэм щыщ
Сыт хуэдизкIэ апхуэдэ щыщIэныгъэхэр мыкуэдами, щхьэжагъуэ е шхыдэрей абы ищIыфынур гу зыкIуэцIымылъ цIыху дзыхэрщ. А псори зэзэмызэ къэхъу, щIэх-щIэхыурэ зызыхъуэж защIэщ икIи зэрыщыту цIыхум и псэукIэм епхащ. Зы илъэсипщI хуэдиз фIэкIа хуейкъым ахэр кIуэдын е я пIэм щымыIэу мыхъуну нэгъуэщI ныкъусаныгъэщIэхэр, гу зыкIуэцIымылъхэр зыгъэшынэнухэр, къиувэн папщIэ. Студентхэм ядэслъагъухэм сэ Iэджэрэ сагъэбампIэ, ауэ а бампIэр зырикIщ, илъэс щэщIым и кIуэцIкIэ еджакIуэхэм сащыдэуэршэркIэ, лекцэ сакъыщыхуеджэкIэ, я зэхэтыкIэм сыщыхэплъэкIэ, итIанэ езыхэм емыщхьхэм щезгъапщэкIэ, сиIэ гуфIэгъуэм елъытауэ.
Михаил Федорович мэубэ, Катя абы йодаIуэ, ауэ тIуми гу лъатэркъым апхуэдэу зэштегъэу къабзэу фэ тету цIыхум ухуэпсэлъэн жыхуэпIэм хуэм-хуэмурэ ахэр здилъэф щыхупIэм. Абыхэм зыхащIэркъым къызэрыгуэкI псалъэмакъыр кIуэ пэтми ныкъуакъуэмрэ фэтехымрэ зэрыхуэкIуэр, езы тIуми Iэмал нэпцIхэри къагъэсэбэпын зэрыщIадзэр.
— Уи къэмэхын къэзыгъакIуэ гуэрхэм урохьэлIэ, — жеIэ Михаил Федорович. — СыкъокIуэ дыгъуасэ ди Егор Петрович дежи, а фи медикхэм ящыщ зы студиоз, ещанэ курсым щIэс си гугъэжщ, щIэсу срохьэлIэ. И нэкIур моуэ… добролюбовыфэ тету, акъыл натIэ хъужауэ. ДызэпсэлъылIащ. «Арам-тIэ, щIалэ, жызоIэ. Нэмыцэ гуэрым, и унэцIэр сщыгъупщэжащ, цIыху щхьэкуцIым алкалоидыщIэ — идиотин — къыщигъуэтауэ сыкъеджащ». ЛIот-тIэ фи гугъэр? И фIэщ хъуащ, абы къыщымынэу, пщIэ къызэрысхуищIри и нэкIум къыщигъэлъэгъуащ: дэ тхуэдэ щыIэ жыхуиIэу! Хьэмэ зымахуэ театрым сыкъокIуэ. СотIыс. Си пащхьэ дыдэм, къыкIэлъыкIуэ сатырым тIу щысщ: зыр «дэ тхуэдэхэм» ящыщщ, юристу фэ тетщ, адрей щхьэ къуацэр медикщ. Медикыр чэф хьэлъэщ. Сценэр — щыIи щымыIи. Мэщхьэукъуэри щысщ. Ауэ актёр гуэр хуабжьу монолог къеджэн щIидзэмэ, е ауэ и макъыр дришеймэ, си медикыу плъагъур къощтэ, къыбгъэдэсым йоIэдэкъауэри йоупщI: «ЛIо абы жиIэр? Гум дыхьэрэ?» — «Дохьэ», — етыж «дэ тхуэдэм» жэуап. — «Брраво!- мэкIий медикыр. — Гум дохьэ! Браво!» А шы чэфыр, плъагъуркъэ, театрым къыщIэкIуар гъуазджэракъым, атIэ гум дыхьэрщ. Гум дыхьэ къилъыхъуэу аращ абы.
Катя едаIуэурэ мэдыхьэшх. И дыхьэшхыкIэр зыгуэру щытщ абы: хьэуа жьэдишэмрэ къыжьэдиутIыпщыкIымрэ псынщIэу икIи зэхуэдэу чэзу-чэзууэрэ захъуэжри, пшынэ еуэм ещхьщ, и нэкIум а дакъикъэм дыхьэшхыу хэтыр и пэгъуанэхэм я закъуэщ. Сэращи — си гур сIэпохури, жысIэнри сщIэркъым. Си пIэм сыкъокI, сыкъолыб, сыкъыщолъэтри сокIий:
— Щывгъэт икIэм-икIэжым! Сыт мыбдежым хьэндыркъуакъуитIым ещхьу фыкъэтIысауэ хьэуар фи бэуэкIэмкIэ щIэвгъэутхъуэр? Куэдщ!
Убэн яухыным сыпэмыплъэжу сыкIуэжыну зызогъэхьэзыр. Игъуи хъуащ: сыхьэт пщыкIузыр йокIуэкI.
— Сэ иджыри тIэкIу сыщысыжынщ, — жеIэ Михаил Федорович. — Бдэрэ, Екатеринэ Владимировнэ?
— Содэ, — жеIэ Катя.
— Тэмэмщ. Апхуэдэу щыхъукIэ, иджыри зы птулъкIэ къытхуегъэхьыж-тIэ.
Шэху уэздыгъэхэр яIыгъыу тIуми сенэм сыщIашыжри, джэдыгур щыстIэгъэжыху Михаил Федорович жеIэ:
— Иужьрей зэманым гъур Iей ухъуащ, нэхъ жьыфи къыптеуащ, Николай Степанович. Сыт къыпщыщIар? Усымаджэ?
— НтIэ, тIэкIу сысымаджэщ.
— Зигъэхъужкъым икIи, — нэщхъыцэу къыпегъэувэ Катя.
— Сыт-тIэ зыщIумыгъэхъужыр? Дауэ апхуэдэу зэрыхъунур? Хьэрычэт пщIэмэ, берычэт хэслъхьэнщ жиIащ жи, си псэм хуэдэ. Фыфейхэм схущIэупщIэжи, сынызэрымыкIуэр я жагъуэ ямыщIынуи схуажеIэж. Мыгувэу, хамэ къэрал сыкIуэн и пэкIэ, сэлам фэсхыжыну сыныщIыхьэнщ, Iэмал имыIэу! Тхьэмахуэ къакIуэ сожьэ.
Зысшхыхьыжу, си узым теухуа псалъэмакъхэм сагъэшынауэ, сигури си щхьэри зэбгъэжу сыкъыщIокIыж Катя деж. СызоупщIыж: нтIэ, пэжу, ныбжьэгъухэм языхэз зэзгъэIэзэмэ мынэхъыфIу пIэрэ? ЗанщIэуи си нэгу къыщIоувэ ныбжьэгъур, къызэдэIуэн иуха нэужь, щыму щхьэгъубжэм бгъэдыхьэу, гупсысэу икIи пэжыр и нэкIум къизмыджыкIын хуэдэу, къызэфIимыгъэIуэхуурэ «ЗэкIэ ямылей лъэпкъ слъагъуркъым, коллегэ, ауэ егъэджэныр зэпыбгъэуамэ нэхъыфIт», — зэрыжиIэнур… Аращи, абы сызыщыгугъын симыIэжу сыкъигъэнэнущ.
Хэт гугъэ зимыIэр? Иджы, сэ езым си лажьэр къэсхутэжурэ сызэрызэIэзэжым хуэдэу, Iэджэрэ сыщогугъ зэрыхэзмыщIыкIым сыкъигъапцIэу, къызыхэзгъуэтэж белокымрэ фошыгъумри, пщэдджыжьитI хъуауэ зыдэслъагъуж гуэрхэм ятеухуауи сыщыуэу. Тхьэусыхэрилэм ещхьу, кIуэцI узхэм теухуа тхылъхэр псэемыблэжу щIэзджыкIыжурэ махуэ къэс хущхъуэхэр щызэсхъуэкIкIи, си гум псэхугъуэ къезытыжын гуэрым сыIууэну къысфIэщI зэпытщ. Зыри къикIыркъым а къомым.
Уафэм пшэ телъми, абы мазэмрэ вагъуэхэмрэ щылыдми, сыкъыщыкIуэжкIэ сыт щыгъуи сеплъурэ согупсыс куэд дэмыкIыу ажалыр къызэрыстеIэбэнум. КIуэ, иджы си гупсысэхэр уафэм хуэдэу куууэ, нэхуу, зэщIэпщIыпщIэу щытын хуейтэкъэ… Хьэуэ-тIэ! Сэ си щхьэм фызым, Лизэ, Гнеккер сымэ; студентхэм, ауэ цIыху къызэрыгуэкIхэм ятеухуа гупсысэхэр итщ. МыщIагъуэу, мыхьэнэншэу, си щхьэр къэзгъэпцIэжыну сыхэту согупсыс. ИкIи а зэманым къриубыдэу си дуней еплъыкIэр зэрыщытыр къыпхуэIуэтэнущ Аракчеев цIэрыIуэм и лъагъуныгъэ письмохэм языхэзым щитха псалъэхэмкIэ: «ФIыуэ дунейм тетым Iей хэмылъу хъунукъым, икIи Iейр сыт щыгъуи нэхъыбэщ фIым нэхърэ». Сытми, псори уи гур къезыгъакIуэщ, ущIэпсэун щыIэкъым, а къэзгъэщIа илъэс 62-ри кIуэдауэ убж хъунущ. Сэ а гупсысэхэм зыкъыщызоубыдыжри, си фIэщ сщIыжыну сыхэтщ ахэр зэрымыщIэкIэ си щхьэм къихьауэ, зэман дэкIмэ кIуэдыжыну, апхуэдэ дыдэу куууи спкърымыту, итIани зэуэ сигу къокI: «Арамэ, сыт пщыхьэщхьэ къэс а хьэндыркъуакъуитIым я деж сыкIуарэт щIыжыпIэр?»
Аращи, Тхьэ соIуэ афIэкIа зэи Катя деж сымыкIуэну, пщэдей фIэмыкIыу сызэрыкIуэнур сщIэ пэтрэ.
Си бжэ щIыхьэпIэ уэзджынэр щытеспIытIэкIи, дэкIуеипIэмкIэ щыдэзгъэзеижкIи зэхызощIэ афIэкIа унагъуэ сызэримыIэжри ар къэзгъуэтыжыну сызэрыхуэмеижри. ГурыIуэгъуэщ Аракчеевым ижь зыщIихуа гупсысэщIэхэр зэрымыщIэкIи зэман дэкIмэ кIуэдыжынуи къызэрыспкърымыхьар, атIэ зэрыщыту сызэрызыщIаубыдар. Сигурэ си щхьэрэ зэтемылъу, гукъыдэжыншэу, щхьэхынэу, пут минкIэ нэхъ хьэлъэ сыхъуам хуэдэу, ерагъкIэ си лъэр зэщIэсхыу пIэм согъуэлъыжри, псынщIэу сыIурех.
ИтIанэ — жейм сезэгъыркъым…
ЗэзыдзэкIар ЧЭРИМ Марянэщ.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
