ЦIыхуу ущытыныр зэи тыншкъым
СЫТ ХУЭДЭ уэсят къытхуигъэнар Кулиев КъайсынкIэ зэджэ усакIуэм? Сыт хуэдэ гъэунэхугъуэ — и псэр пхыкIауэ, гъащIэми лэжьыгъэми къыхихыу, къыкIэлъыкIуэ щIэблэм хуигъэтIылъауэ. Ар къыдгурыIуэн папщIэ, езы усакIуэм и гум диплъэн хуейщ, абы къигъэна псалъэ пэжыр пуду къызэрыпIэрымыхьэр зыхэт щIэн хуэдэу:
Iэуалъауэшхуэр си щIыбкIэ
къонэ…
Сыту IэфI щIакхъуэ хужьымрэ
къуршыпсымрэ!
Гупсэхугъуэм зети, гуфIэгъуэр
зыхэщIэ,
Гузэвэгъуэ хьэлъэм къела
си псэ!
«Усыгъэр тIукIэ нэхъ къарууфIэ мэхъу, ар зытхам и лъымрэ и IуэхухэмкIэ гъэнщIамэ, — жиIэрт езы Кулиевым. — Сэ шэч къытесхьэркъым и лъэпкъыр гугъу щехь зэманым усакIуэр япэ сатырхэм хэтын зэрыхуейм. Къэрабгъэу, мы хьэ нэн шэу щытыныр усакIуэм екIуркъым, и бзэм хэлъ къарур зы хи мы щIэнымрэ и плъапIэхэр жьгъей уэ щытынымрэ зэремыкIум хуэдэу».
ПлъапIэр мыхьэнэкIэ лIыгъэм пэгъунэгъущ. ЛIыгъэр зауэлIым игъэлъагъуэ хахуагъэм и закъуэкъым. ГъащIэр щымамырым и деж лIыгъэщ пщэдейрей махуэм ущы мышынэу уи псэм зыщIэбгъэ къуэныр. Гушхуэ зыкIуэцIымылъым, икIуэту, и щхьэм нэлат ирихыжынри хэлъщ. Уеблэмэ «ДокIуэдри-докIуэд» жиIэу, хуэмыфащэ зэштегъэупIэ икIэхэм зыдригъэхьэхыу, цIыхум зигъэкIуэдыжынкIи хъунущ, «иужьрей сыхьэтым» щыщтэу. Гуузщ апхуэдэхэм уаIуплъэну. Дауэ узэрыпсэунур? ГъащIэм и пщIэр ехуэхащ зэуэ. Кулиевым IупщIу елъагъу нобэрей дунейм щыпсэу цIыхум игурэ и щхьэрэ зэры зэтемылъыр:
Си адэм Алыхьыр и фIэщ
хъурти,
«Дауэ дыхъуну?» жиIэу зы
махуи гужьеякъым.
Дэ дыпсэуну куэдкIэ нэхъ
къыдохьэлъэкI…
Сыт ищIапхъэр иджырей усакIуэм? Ар щыму щыс хъунукъым! Сытыт Пушкиным ищIэнур? Дяпэ итахэр нэхъ тыншар пэж? Хьэуэ. ЦIыхуу ущытыныр зэи тыншкъым! Гъуазджэм игъащIэ лъандэри и къалэн нэхъыщхьэр цIыхур псэуныгъэм пигъэлъэщынырщ, сыт хуэдэ щIыкIэу гъащIэм зимы гъазэми, ар фIыуэ иригъэлъа гъу нырщ. Аращ плъапIэр лIыгъэм хуэбгъадэ щIэхъунур. ПлъапIэ уи мы Iэжу узыщIынкIи хъуну щапхъэхэр щыгъунэжщ гъащIэм. Ауэ усакIуэм и IумпIэр иутIыпщмэ, ар Усыгъэм епцIыжауэ, абы и пащхьэм гуэныхьышхуэ къыщихьауэ къы щIокI.
Къайсын уэркъымрэ мэкъу мэшыщIэмрэ зы цIыхум и хьэлым къыщыздрихьэкIыу псэуфырт. И фIэщ хъууэ зытет пэжым ар къызэрыпхутешын щыIэтэкъым. Абы ЦIыхум и ПщIэ лъагэр и плIэм дэлъу кърихьэкIырт, къызыхэкIа бгыхэр зэи щымыгъупщэу. Бгырыс Къайсын яжриIэрт къуршхэм: «Фэ фи щхьэкIэ щыIэр дыгъэмрэ Тхьэмрэщ!» ИкIи а псалъэхэм па гагъ лъэпкъ хэлътэкъым, дэтхэ — нэ зы цIыхуми ар насыпыфIэ зэрыхъуфынур и фIэщ ищIыну зэры хуейм фIэкIа. Кулиевым шэч къытрихьэртэкъым, IэщIагъэм и мыхьэнэр убгъуауэ къапщтэмэ, хэти зэрыуса кIуэр. Усэныр абы къы зэрилъытэр лэжьыгъэутэкъым — гъащIэ зы хэ щIэкIэут, псэ пIуту дунейм утетын къалэныр къы зэрыпхутэн Iэмалут.
И лъэпкъым къыхуихуа гугъуехь псори зыхищIащ усакIуэм икIи гу къанэр зытримыгъакIуэу, и гур бзаджэ имыщIу, дахагъэм хуэгумащIэу ихъумэфащ:
Кхъухьым Одиссей Итакэ
зэришэжам хуэдэу,
Сэри Шэджэм сыкъэсыжащ…
Сыкъелащ. ИтIани, гъуэгу
сытетыхукIэ,
ГъащIэм псысэ шынагъуэт
къызжиIэжахэр.
Телъыджэт уи Хэку къэбгъэ зэжыныр! Сыт-тIэ сэ мы сатырхэм си щхьэфэцым зыщIрагъэIэтыр? Езы Къайсын и псалъэр сигу къэкIыжащи аращ: «ЦIыхухэр иджыпсту мэгузавэ, щIыр — щIыуэ, псыр — псыуэ, щIакхъуэр — щIакхъуэу къэнэжыну пIэрэ жаIэри. Ауэ махуэ блэкIым къыпкIэлъидз упщIэр нэхъ шынагъуэщ: цIыхухэр цIыхуу къэ нэжыну пIэрэ? Шынэм дэ тщыщхэр цIыхукIэ узэджэж мыхъун гуэр имыщIу пIэрэ? Ауэрэ усэм хьэр -шым и къарур къыхохьэ. ЦIыху щхьэхуэм и закъуэ хуэхьынукъым мы къалэныр, псори дызэгъусэн хуейщ. Псоми я пIэкIэ гупсысэну зи пщэ дэлъ усакIуэм зыкъигъэп цIэжыну хуиткъым».
АЙТМАТОВ Чингиз,
къыргъыз тхакIуэ,
Ленин саугъэтым и лауреат.
1977 гъэ
