ЩIэныгъэм хуэгъэпса гъащIэ
Тхьэшхуэм къыхуиуха гъащIэр купщIафIэу, къызыхэкIа лъэпкъымрэ Хэкумрэ щхьэузыхь яхуищIу езыхьэкIа дэтхэнэри, езыр дунейм темытыжми, цIыхухэм я гум къонэ. Ар бэм яхэтщ и IуэхущIафэ дахэхэмкIэ, псалъэ IущхэмкIэ икIи къагъэна IэужьыфIхэр, зэрыжаIэу, тхыдэм и сабэм щIигъэнэжхэм ящыщкъым. Апхуэдэхэм я щапхъэщ зи фэеплъ нэхур ноби куэдым я гъуазэ Къущхьэ Iэбу Жэхьфар и къуэр. Псэужамэ, абы и ныбжьыр мы мазэм илъэс 90 ирикъунут.
Къущхьэ Iэбу Дзэлыкъуэ куейм хыхьэ Сэрмакъ къуажэм (абы щыгъуэм Нагорнэ жылагъуэу щытам) щыпсэу адыгэ унагъуэ къызэрыгуэкIым къыщалъхуащ Iэбу. Абы и адэ Жэхьфар жылэм пщIэрэ нэмысышхуэрэ щызиIэ цIыхут. Ар граждан зауэм хэтат, иужькIэ, колхозхэр къыщызэрагъэпэщым, а зэгухьэныгъэм япэу хыхьахэм икIи жыджэру хэлэжьыхьахэм ящыщащ. Совет властыр гурэ- псэкIэ къэзыщта Жэхьфар къуажэм щызэхэт хозяйствэм и тхьэмадэу илъэс куэдкIэ лэжьащ. «13 лет Октября» колхозыр республикэм щыпэрыту щытащ, Сэрмакъыр псэукIэфI зыдэлъ жылэ Iумахуэ зэрыхъуам абы и гуащIэшхуэ хэлъащ. Ар къа-лъытэри, 1936 гъэм Жэхьфар къэрал дамыгъэ лъапIэр — Ленин орденыр — къратауэ щытащ.
Апхуэдэ нэхъыжьыфI зиIэ бынунагъуэм зэгурыIуэ, хабзэ дахэ имылъу къэнэнт?! Жэхьфаррэ абы и щхьэгъусэмрэ я быниплI- ри лэжьыгъэм щымышынэу, Iэдэбу ягъэсат. Iэбу сабийхэм я етIуанэт, щIалитIым я нэхъыжьт. ИкIи 1938 гъэм, Жэхьфар зэуэзэпсэу дунейм щехыжым, анэм япэу дэIэпыкъуэгъу хуэхъуну къызытехуар Iэбущ. Илъэс 12 иримыкъуа щIалэ цIыкIур зэреджэм хуэдэу- рэ колхоз лэжьыгъэри зэдихьырт. Гугъуехь мащIи и пщэ къыдэхуакъым а лъэхъэнэм Iэбу, итIани, и шыпхъуитIыр, илъэситI фIэкIа зи мыныбжьу къэна и къуэш цIыкIур лъэкIэ увын, псоми щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ ягъуэтын щхьэкIэ хузэфIэкI къигъэнакъым.
ЩIэныгъэр зи псэм хэлъу къэхъуа Iэбу егъэджакIуэ IэщIагъэм щIэхъуэпсырт. Курыт школыр ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, ар Къэбэрдей пединститутым щIотIысхьэри, и псэм фIэфI IэщIа-гъэр зрегъэгъуэт икIи щалъхуа и къуажэм къегъэзэжри, егъэджакIуэ IэнатIэм пэроувэ. Зигури зи псэри егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэм езыт щIалэщIэм ехъулIэныгъэфIхэр зыIэригъэхьэрт. Куэд мыщIэу абы и пщэ жэуаплыны- гъэ зыпылъ къалэнышхуэ къыдалъхьащ: Сэрмакъ курыт школым и директору ягъэуващ. Мыбдеж-ми Къущхьэм зыкъигъэлъэгъуащ унафэщI щыпкъэу, лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэу. Илъэситхум щIигъукIэ а IэнатIэр зэрихьа нэужь, лэжьакIуэ гумызагъэр цIыхубэм щIэныгъэ етынымкIэ Дзэлыкъуэ куей къудамэм и пашэ хъуащ икIи зэман кIэщIым къриубыдэу ар зи унафэщI IэнатIэр республикэм щыпэрытхэм, щапхъэу ягъэлъагъуэхэм халъытащ.
Зыпэрыт Iуэхур дагъуэншэу, зэпэщу ирихьэкIырт Iэбу. Абы еш имыIэу и щIэныгъэм хигъахъуэрт, егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэм къыхыхьэ IэмалыщIэхэм щыгъуазэ зищIырт. 1958 гъэм Къущхьэм мурад ещI адэкIи и еджэным пи-щэну икIи Ломоносовым и цIэр зэрихьэу Москва дэт къэрал университетым и аспирантурэм щIотIысхьэ. Ар къиуха нэужь, Iэ- бу лэжьэну ирагъэблэгъащ КъБКъУ-м. Абы и диссертацэр ехъулIэныгъэ иIэу Москва щыпхигъэкIащ икIи экономикэ щIэныгъэхэм я кандидат хъуащ.
Тыншу щытакъым Къущхьэм и щIэныгъэ гъуэгур. Егъэджэныгъэ лэжьыгъэм щIыгъуу абы игъэзащIэрт парт, жылагъуэ къалэнхэр. А псоми къадэкIуэу, щIэныгъэм хуэнэхъуеиншэ Iэбу къэхутэныгъэщIэхэр иригъэкIуэкIырт, и тхыгъэхэр пщIэ зиIэ журналхэм щIэх-щIэхыурэ къытрыригъадзэрт. Апхуэдэхэщ абы и IэдакъэщIэкIхэу «Колхозхэм я производственнэ фондыр фейдэ нэхъыбэ иIэу къэгъэсэбэпын зэрыхуейм теухуауэ», «Бгылъэ щIыпIэхэм мэкъумэш щыщIэным теухуауэ» псалъащхьэхэр зиIэхэр, нэгъуэщIхэри. Псори зэхэту ахэр 50-м щIегъу. Мыхьэнэшхуэ зиIэ а къэхутэныгъэхэр и лъабжьэу, Iэбу доктор диссертацэ игъэхьэзыращ икIи 1988 гъэм Куржы мэкъумэш институтым ехъулIэныгъэкIэ щыпхигъэкIащ.
Апхуэдиз лэжьыгъэр гулъытэншэу къэнакъым. Къущхьэм и къэхутэныгъэхэм дэнэкIи пщIэшхуэ щаIащ. «ЩIэныгъэ» республикэ зэгухьэныгъэхэм лектору ирагъэблагъэри, абы и методикэ советым и унафэщIу илъэс куэдкIэ щытащ. ЩIэныгъэм хуищIа хэлъхьэныгъэ инхэр къалъытэри, Iэбу къыхуагъэфэщащ «ЩIыхьым и дамыгъэ» орденыр, «ГуащIэдэкI хьэлэлым папщIэ», «Лэжьыгъэм и ветеран» медалхэр, УФ-м, КъБР-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ я министерствэхэм къабгъэдэкI щIыхь, фIыщIэ тхылъ зыбжанэ.
IэщIагъэлI гумызагъэм а псори къехъулIащ и гуащIэдэкIкIэ, ерыщагъкIэ, псэху имыIэу щIэны- гъэм хуигъэпса и гъащIэ телъыджэмкIэ. Илъэс 50-м щIигъукIэ зыпэрыта егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ, щIэныгъэ-къэхутэныгъэ IэнатIэхэм Iэбу къарурэ зэфIэкIыу ирихьэлIар куэд мэхъу. Уеблэмэ и узыншагъэр къыщытIэсхъа илъэсхэми (и нитIым ямылъагъуж хъури, академик цIэрыIуэ Федоровым и сымаджэщым зыщигъэхъужащ, дуней нэхур щилъагъужащ) ар зэи епцIыжакъым фIыуэ илъэгъуа, псэкIэ къыхиха IэщIагъэм. Сыт щыгъуи абы щIэгъэкъуэн лъэщу иIащ и щхьэгъусэ Рае, и унагъуэм исхэр, и ныбжьэгъу пэжхэр.
ЛэжьыгъэфIхэмрэ гупсысэщIэхэмкIэ гъэнщIа апхуэдэ гъащIэ екIу езыхьэкIа Къущхьэ Iэбу — IэщIагъэлI гъуэзэджэр, щIэныгъэлI щыпкъэр, цIыху телъыджэр — нобэ къытхэтыжкъым, ауэ абы и фэеплъыр сакъыу яхъумэ и Iыхьлыхэм, ныбжьэгъухэм, зыцIыхуу щыта псоми. Iэбу хуэдэхэм гъащIэм къыщагъанэ лъэужьыр щIэх хэгъуэщэжыркъым.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
