Журт Арчыл и щIэныгъэ дунейр
КъБКъУ-м и профессор, физико-математикэ щIэныгъэхэм я доктор, лъэпкъ щIэныгъэм и къэкIуэнум псэ хьэлэлкIэ хуэлажьэ Журт Арчыл Хьэзешэ и къуэр ящыщщ а еджапIэ нэхъыщхьэм и IэщIагъэлI пашэхэм, цIэрыIуэхэм. Университетым Физикэмрэ математикэмкIэ и институтым егъэджэныгъэмрэ методикэмкIэ и комиссэм и пашэм и къуэдзэщ Журтыр. ЗэфIэкIышхуэ зыбгъэдэлъ а лэжьакIуэ емызэшыр апхуэдэу и унафэщIщ а унэтIыныгъэмкIэ КъБКъУ-м и магистратурэмрэ аспирантурэмрэ. Абы и къалэмыпэм къыпыкI лэжьыгъэхэм пщIэ щагъуэт щIэныгъэ дунейм. Абыхэм ящыщ куэд къытрадзэ Scopus библиографие, реферативнэ дунейпсо базэхэм хыхьэ щIэныгъэ журнал цIэрыIуэхэм. Абыхэм уи тхыгъэ къытрадзэн щхьэкIэ, дызэрыщыгъуазэщи, щIэныгъэм и дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ еплъыкIэщIэ гуэр абы хэлъын хуейщ, ар къызыхэщ рецензэ купщIафIэри щIыгъужу. Апхуэдэ пщIэ лъагэр щIэныгъэ дунейм хуэфащэ дыдэу къыщыхуащI зи илъэс 70 юбилейр иджыблагъэ зыгъэлъэпIа лъэпкъ IэщIагъэлIым.
Журт Арчыл Шэрэдж щIыналъэм хыхьэ Зэрэгъыж къуажэм 1949 гъэм и щэкIуэгъуэ мазэм къыщалъхуащ Журт Арчыл. Зэщхьэгъусэхэу Хьэзешэрэ Нинэрэ (ар Къущхьэхэ япхъут) зэдагъуэта сабииплIым ещанэт Арчыл. А зэманым еплъытмэ, быниплIыр унагъуэшхуэ дыдэхэм халъытэртэкъым (апхуэдэхэр мащIэтэкъым), итIани, сыткIи къызэгъэпэща сабиигъуэ тынш зиIахэм ящыщу зилъытэжыркъым Арчыл.
— Ди адэр Хэку зауэшхуэм япэу дэкIыу бий бзаджэм пэщIэувахэм ящыщащ. Зэхэуэ гуащIэхэм ящыщ зым ар уIэгъэ хьэлъэ щыхъури, и нэм сэкъатышхуэ игъуэтауэ щытащ. УIэгъэщым щIэлъащ куэдрэ, арщхьэкIэ, зыри имылъагъуж хъуауэ, фронтым къикIыжат, — игу къегъэкIыж и сабиигъуэр Журтым. — Ди анэ тхьэмыщкIэр хуабжьу хуэсэкъащ ди адэм, ар зыхуей хуэгъэзэнкIи хьэкъ лъэпкъ къытенакъым. Ди адэм хуищI пщIэм-рэ кIэлъызэрихьэ нэмысымрэ махуэ къэс зи нэгу щIэкI дэ цIыкIухэри адэ-анэм дыкъагъэтэджащ гууз-лыуз диIэу, зэхэщIыкIрэ набдзэгубдзаплъагъэрэ тхэлъу.
Журтхэ я быниплIым ящыщу еджэным, щIэныгъэ зэгъэгъуэтыным нэхъ хуэпабгъэу къэхъуар Арчылщ. Школым щыщIэса илъэсхэм щIалэ цIыкIур псом хуэмыдэу дахьэхырт математикэмрэ химиемрэ. ПредметитIри зэхуэдэу фIыуэ зылъагъу щIалэщIэм, дауэ хъуми, математикэм нэхъ куууэ хуеджэну мурад ищIащ. Езым зэрыжиIэмкIэ, ар къызэрыхихар я фIыгъэщ а щIэныгъэр фIыуэ езыгъэлъэгъуа и школ егъэджакIуэ Манаковэ Клавдиерэ и анэм и лъэныкъуэмкIэ я Iыхьлы математик Акъсырэ Мухьэмэдхъанрэ. Курыт школыр 1967 гъэм къиуха нэужь, Арчыл щIэтIысхьащ КъБКъУ-м и физико-математикэ факультетым и математикэ къудамэм.
Студент илъэсхэр жыджэру ирихьэкIащ адыгэ щIалэщIэм. ФIыуэ зэреджэм къыдэкIуэу, ар и ныбжьэгъухэр и гъусэу дапщэщи хэтт КъБКъУ-м щекIуэкI жылагъуэ, студент гъащIэми, зэфIэкIыфIхэр къыщигъэлъагъуэрт спорт зэхьэзэхуэхэми. 1987 гъэм ар зи пашэ студент ухуакIуэ гуп щылэжьауэ щытащ Германием. Арчыл зэрыжиIэмкIэ, а лъэхъэнэм ныбжьэгъу зэхуэхъуауэ щыта щIалэ гупыр ноби зэрыIыгъщ, зэкIэлъокIуэ, я Iуэху зэрыщIэу, зыр адрейм щIэгъэкъуэн хуэхъуу. Абыхэм къахэкIащ зи IэщIагъэм хуэIэижь егъэджакIуэ цIэрыIуэхэр, профессорхэр, зыщыщ лъэпкъхэм, я унагъуэхэм я нэхъыжь щыпкъэхэр. Апхуэдэхэщ, къапщтэмэ, а зэманым къыщыщIэдзауэ къызэдекIуэкI зэш-зэныбжьэгъухэу Абрэдж Мухьэмэд, Батыр Александр, Мэсей Леонид, ХьэщIэ Мухьэдин сымэ, нэгъуэщIхэри.
— Къуэш пэлъытэ зэхуэхъуа дэ гупыр, Тхьэм и фIыщIэкIэ, дыкъызэдогъуэгурыкIуэ илъэс 50-м щIигъуауэ, ди щIалэгъуэм дяку къыдэхъуа зэныбжьэгъугъэр дгъэпэжу, нэхъри дгъэбыдэу, — жеIэ Мэсей Леонид. — Апхуэдэ щытыкIэр куэдкIэ зи фIыщIэр Арчылщ, сыту жыпIэмэ зэныбжьэгъухэм тщыщу ар нэхъ жыджэрщ, гупцIанэщ, апхуэдэуи хэлъэт иIэщ. Ди ныбжьэгъу щыпкъэм, щIэныгъэлIIэзэм ди гуапэу дохъуэхъу, нобэ зэрыщытым хуэдэу, дунейри гъащIэри фIэIэфу, и бынхэм, и къуэрылъхухэм я фIыгъуэ, гуфIэгъуэ куэд илъагъуу, узыншэу псэуну.
Университет илъэсхэм щытепсэлъыхьыжкIэ, зэныбжьэгъухэм гуапэу ягу къагъэкIыж Арчыл и адэ-анэри (я ахърэтыр Тхьэм нэху ищI). А зэманым Журтхэ я унагъуэр Налшык къэIэпхъуати, студент гупым ерыскъы IэфI куэдрэ къыщыхуащтэрт щIэх-щIэхыурэ здекIуалIэ унагъуэм.
Апхуэдэу щызу, купщIафIэу еджэныр езыхьэкIа Журтым диплом лэжьыгъэри ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкI ри, щIэныгъэ нэхъыщхьэ зэриIэм щыхьэт техъуэ тхылъри къратыжащ. КъБКъУ-м геометриемрэ алгебрэмкIэ и кафедрэм а лъэхъэнэм щылэ-жьа математик Iэзэхэм гу лъатат щIалэщIэм зэфIэкIышхуэ къызэрыкъуэкIынум икIи абы чэнджэщ иратащ иубла и къэхутэныгъэхэм адэкIи пищэну, еджапIэ нэхъыщхьэми лэ- жьэн щыщIидзэну. Апхуэдэуи хъуащ икIи къыхиха унэтIыныгъэмкIэ лIэщIыгъуэ блэкIам и 70 — 80 гъэхэм Арчыл къэхутэныгъэ купщIафIэхэр зэфIихащ. Ар щIэх-щIэхыурэ ира- гъэблагъэрт Москва, Красноярск, Свердловск, Гомель, Кишинёв, Новосибирск къалэхэм алгебрэмкIэ щекIуэкI къэралпсо, урысейпсо щIэныгъэ зэIущIэхэм, абыхэм я утыку-хэм докладхэр щищIырт. Апхуэдэурэ хэIущIыIу хъуащ IэщIагъэлI щIалэм иригъэкIуэкI лэжьыгъэхэр. Кандидат диссертацэу къалъытэ хабзэм нэхърэ куэдкIэ нэхъыбэ къэхутэныгъэ зэфIэзыха ассистент щIалэм гу къылъамытэу къэнакъым щIэныгъэлI цIэрыIуэхэм. Журтым и къалэмыпэм къыпыкIа а къэхутэныгъэхэр хьэлэ-мэт зыщыхъуахэм ящыщщ профессор цIэрыIуэ, физико-математикэ щIэныгъэхэм я доктор Сыскин Сергей. Абы езым жэрдэм ищIри, Арчыл и къэхутэныгъэхэр и нэIэм щIигъэуващ 1988 гъэм. А гъэ дыдэм Журтым и лэжьыгъэр ехъулIэныгъэкIэ щыпхыкIащ Ленинград къэрал университетымрэ Стекловым и цIэр зезыхьэ Математикэ институтым Ленинград щиIэ къудамэмрэ я Диссертацэ советым икIи физико-математикэ щIэныгъэхэм я кандидат хъуащ.
КъыкIэлъыкIуэ илъэсхэми къэхутэныгъэ къызэрымыкIуэхэр иригъэкIуэкIащ Журт Арчыл. 2004 гъэм ирихьэлIэу щIэныгъэлIым и къалэмыпэм къыпыкIащ лэжьыгъэ щхьэхуэу 70-м нэс. И къэхутэныгъэхэм епха докладхэр IэщIагъэлI щыпкъэм щищIырт зи утыку ихьэ дунейпсо, къэралпсо щIэныгъэ конференцхэм, симпозиумхэм, алгебрэ школхэм. Ахэр къытрадзащ щIэны-гъэ журнал цIэрыIуэхэу «Сибирский математический журнал», «Алгебра и логика», нэгъуэщIхэми. Илъэс зыбжанэкIэ иригъэкIуэкIа а къэхутэныгъэхэр и лъабжьэу, Арчыл 2004 гъэм утыку ирихьащ «Квадратичные элементы групп Фробениуса» и доктор диссертацэр (щIэныгъэ чэнджэщэгъур РАН-м и член-корреспондент, физико-математикэ щIэныгъэхэм я доктор Мазуров Владимирщ). Лэжьыгъэр щытхъушхуэ иIэу щыпхыкIауэ щытащ РАН-м Уралым щиIэ и къудамэм Математикэмрэ механикэмкIэ и институтым.
Профессор цIэрыIуэр ноби жыджэру IэнатIэм пэрытщ. Университетым щызэфIих егъэджэныгъэ лэжьыгъэм къыдэкIуэу, Журтыр хэтщ зэлэжь унэтIыныгъэмкIэ къызэрагъэпэщ щIэныгъэ зэхыхьэ инхэм. 2006 гъэм ар щыIащ США-м щекIуэ-кIа дунейпсо конференцым. Абы щыгъуазэ зыхуищIащ а къэралым и егъэджэныгъэ IэнатIэм и къызэгъэпэщыкIэм, студентхэм, егъэджакIуэхэм лекцэ купщIафIэхэм къахуеджащ, ахэр и къэхутэныгъэхэм щыгъуазэ яхуищIу. А Iуэхугъуэри щыхьэт тохъуэ Журтым зэфIэкI лъагэ зэрыбгъэдэлъым, езыми щIэныгъэ дунейм пщIэшхуэ зэрыщиIэм.
ЕгъэджакIуэ Iэзэм и нэIэм щIэту, ар я щIэныгъэ унафэщIу гъэхьэзыра хъуащ икIи ехъулIэныгъэкIэ пхагъэкIащ кандидат, доктор диссертацэхэр. Иригъаджэ студентхэм ябгъэдэлъ щIэныгъэм хигъэхъуэн мурадкIэ, Журтым Iуащхьэмахуэ лъапэ щэнейрэ щызэхишащ алгебрэмкIэ дунейпсо школхэр. Апхуэдэу абы къэралым ис щIэныгъэлI цIэрыIуэ-хэр КъБКъУ-м щIэх-щIэхыурэ кърегъэблагъэри, ахэр ди студентхэм лекцэ купщIафIэхэм къахурегъаджэ. Иужьрейуэ щыIахэм ящыщщ РАН-м и член-корреспондентхэу Мазуров Владимиррэ Махнёв Александррэ. ЩIэныгъэлIым иIэ зэфIэкIымрэ гудзакъэмрэ я фIыгъэкIэ а кафедрэм и лэжьыгъэм хэпщIыкIыу зиужь зэпытщ.
Еджагъэшхуэр, зэрихабзэу, дапщэщи жыджэру хэтщ университетым щекIуэкI жылагъуэ лэжьыгъэ куэдым. Ар КъБКъУ-м и профкомым хэтщ, абы и пашэм и къуэдзэщ. Апхуэдэу и жэрдэмщIакIуэщ икIи къызэгъэпэщакIуэщ студент олимпиадэхэм, спартакиадэхэм, махуэшхуэ зэхыхьэхэм, щэбэт щIыхьэхухэм. Хэтщ КъБКъУ-м, математикэ факультетым я ЩIэныгъэ советхэм.
Бгъэдэлъ зэфIэкI лъагэхэм папщIэ Журт Арчыл мызэ-мытIэу къыхуагъэфэщащ КъБР-м и Правительствэм, ЦIыхухэр егъэджэнымкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм, КъБКъУ-м, Налшык къалэ администрацэм, Профсоюзхэм я федерацэ зэгуэ- тым къабгъэдэкI къэрал дамыгъэ лъапIэхэр, щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр. Псэ къабзэкIэ зи дунейр гъэнщIа, зи псалъэм тебгъуэтэж щIэныгъэлIым апхуэдэу пщIэшхуэ къыхуащI къы- дэлажьэхэми иригъаджэ студентхэми.
КъэхутэныгъэщIэхэр зи плъапIэ, мурадыфIхэр зи куэд щIэныгъэлI щыпкъэ Журт Арчыл Хьэзешэ и къуэм дохъуэхъу и махуэшхуэмкIэ. Узыншэу, и гугъэхэмрэ гъащIэмрэ зэтехуэу, унагъуэ насып щымыщIэу, и бынхэм, абыхэм къащIэхъуэ щIэблэм я насып куэд илъагъуу, и ныбжьэгъухэр къыкъуэту, узыншэу куэдрэ псэуну, гъунэ зимыIэ щIэныгъэ лъагэм и зэфIэкI куэд иджыри къыщигъэлъэгъуэну ди гуапэщ.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
