Мэстафэ Вячеслав: Адыгэ IэпщIэлъапщIагъэм зэрызезгъэсам сыхущIегъуэжыркъым
Урысейм и цIыхубэ IэпщIэлъапщIэ, УФ-м и СурэтыщIхэм я зэгухьэныгъэм хэт Мэстафэ Вячеслав къыхиха IэщIагъэм и гур хэпщIауэ хуэпэжми, абы зэи хуеджакъым. ГъукIэным, дыщэидэм, арджэным, уанэ щIыным я щэхухэр езыр-езыру къихутэжащ, нэхъыжь закъуэтIакъуэхэр и щIэгъэкъуэну. Адэжьхэм я IэщIагъэхэр ихъумэрэ ар къытщIэхъуэ щIэблэм яхэзылъхьэжыну хущIэкъухэм ящыщщ Вячеслав.
«И Iэпэм дыщэ къыпощ», хужаIэу абы пасэ зэманым пщIэшхуэ щиIэнут. Нобэ-щэ?..
Мэстафэм и IэдакъэщIэкIхэм я гъэлъэгъуэныгъэ Урысей Федерацэм и щIыпIэ куэдми, хамэ къэралхэми къыщызэрагъэпэщащ, абы и лэжьыгъэхэр цIыху щхьэхуэхэм я коллекцэхэм щахъумэ.
Тхыгъэр згъэхьэзырын ипэ Вячеслав теухуауэ ятха гуэрхэр къэслъыхъуати — згъуэтакъым. Ар ящыщкъым утыку зыфIэфIхэм, фэрыщIыгъэ зыхэзагъэхэм. Абы илъэс щэщIым щIигъуауэ лъэпкъым къыхуиIэт уадэр «къыщытехуэж», абы хуигъэлажьэ мастэр и Iэпэ «щыхэуэж» куэдрэ къэхъуащ. НэгъуэщI зыгуэрым Тхьэм кърита зэфIэкIыр зэрищэжрэ куэд щIат. Мэстафэр зыхуэнэпсейр мылъкукъым икIи былымкъым, атIэ лъэпкъ щIэинырщ, Iэм и хуабагъ зыхэлъ хьэпшыпхэр ди япэ итахэм хуэфащэу зехьэнырщ.
Зи зэфIэкIыр къуэпсыбэ Мэстафэм и IэдакъэщIэкIхэм хуэдэу, гъащIэм хуиIэ бгъэдыхьэкIэри гъэщIэгъуэнщ, гупсысэ куукIэ гъэнщIащ. Лъэпкъ IэпщIэлъапщIэ пэрытхэм ящыщу къалъытэ Мэстафэ Вячеслав нэхъ гъунэгъуу фэдгъэцIыхумэ ди гуапэу депсэлъылIащ И ныбжьыр илъэс 60 щрикъум ирихьэлIэуи, къыджиIахэм щыгъуазэ фахудощI:
Лъагъуныгъэр псоми я къежьапIэщ
Лъагъуныгъэр — ар зэман пыухыкIакIэ уи гупсысэр зэта, акъылыр зытеухуа гуэрщ. Удэзыхьэхар нэхъыфIу къызэрыпцIыхуным ухущIэкъуурэ лъагъуныгъэм ухуокIуэ. Сэри апхуэдэ лъагъуныгъэщ нобэ сиIэ IэщIагъэм сыхуэзышар. Илъэс пщыкIухым лэжьэн щIэздзэри, IэнатIэ 13-м щIигъу зэсхъуэкIащ, нобэ сызыпэрытым сыхуэкIуэн ипэ. Илъэс 27-м ситу IэщIагъэ псори сIэщIэужэгъуат. Аргуэру сыдэзыхьэхын къэслъыхъуэурэ дэрбзэр гуэрым и деж сыщылэжьэну сригъэблагъэри, IэщIагъэр сфIэгъэщIэгъуэн хъуащ. ИужькIэ адыгэ тхыпхъэщIыпхъэхэм я щIыкIэр зэзгъэщIэну яужь ситурэ сыдихьэхащ. СыщIэупщIэмэ, къызжезыIэн згъуэтыртэкъыми, тхыпхъэр Iуданэ зырызу зэпкърысх-зэпкърыслъхьэжурэ и дыкIэр къэзубыдырт. IэщIагъэм и щэхухэр жезгъэIэну зызыхуэзгъазэ лIыжьхэми сызыхуейр тыншу къасхупыхыртэкъым. Хэти хуейтэкъым Iуэхум сыхигъэгъуэзэну, хэти IэщIэгъупщыкIыжати, къезгъэщIэжын папщIэ сыхьэт зыбжанэкIэ сеуэршэрылIэурэ сабгъэдэст. ЛIыжьиплIрэ зы нанэрэщ зыгуэр ящIэжу си гъащIэм сызрихьэлIар.
Апхуэдэурэ сыдэзыхьэха IэщIагъэм илъэс щэщIым нэблэгъауэ и щэхухэр къызотIэщIри, сухыркъым. Лъэпкъ тхыпхъэщIыпхъэхэмрэ абыхэм я къэгъэсэбэпыкIэмрэ я мыхьэнэр къыбгурыIуэмэ, удимыхьэхынкIэ Iэмал иIэкъым. Ди лъэпкъым къыщIэна фащэхэм, IэрыкIхэм сыщеплъкIэ зы лъэныкъуэкIэ сигу хохъуэ, нэгъуэщI лъэныкъуэкIи зэфIэкI зиIахэм сохъуапсэ. Абы щыгъуэми, апхуэдэ хьэпшыпхэр къызэрагъэщIын и лъэныкъуэкIэ ахэр тэмэму къызэгъэпэщатэкъым.
Урысей этнографие музейм Кавказым, Къэзахъстанымрэ Азие КурытымкIэ и къудамэм и унафэщI Дмитриев Владимиррэ сэрэ адыгэхэм я IэдакъэщIэкIыу музейм щIэлъхэм ятеухуа тхылъ иджыблагъэ къыдэдгъэкIащ. Мазихым щIигъукIэ музейм сыщIэсати, зэи ямыгъэлъэгъуа хьэпшып куэдым сурэт тесхри тхылъым изгъэуващ. Согугъэ ар куэдым яхуэщхьэпэну. Тхылъыр и бжыгъэкIэ мин хъууэ Санкт-Петербург къыщыдэдгъэкIащ.
Музейм щыслъэгъуа хьэпшыпхэм сигурэ си щхьэрэ зрагъэбгъэжащ. Сыту хъыджэбз Iэпэ Iэсащэхэр диIа! Александр Ещанэр и щхьэгъусэ Марие Фёдор и пхъур и гъусэу Кавказым къыщыкIуам, адыгэпщхэм абы тыгъэу иратауэ щыта бостейр слъэгъуащ. Узримыгъэплъу дахэщ. Абы лэжьыгъэшхуэ зэрырахьэлIар зымылъэгъуам и фIэщ пхуэщIынкъым, ауэ нэхъыщхьэр аракъым, атIэ езы фащэм и зэхэлъыкIэрщ. Нэхъ ипэIуэкIэ зи гугъу сщIа лъагъуныгъэр яхэмылъамэ, апхуэдизу зэкIужу яхуэдынут ар?! МыщIэлъэгурыдэ, тхыпхъэ, уагъэ… а бостейр зымыгъэдахэр сыт?!
Тхыдэм къыхэщыж зы гъэщIэгъуэн бжесIэнщ. Пасэ зэманым хъыджэбзхэм чысэ цIыкIу яIэти, абы и лъэныкъуэхэр зэмыщхьу хэдыкIат. ЗымкIэ тет тхыпхъэм хъыджэбзым псэгъу хуэхъунур къызэрилъыхъуэр, адреймкIэ тращIыхьам унагъуэ ихьэну хьэзыр зэрыхъуар къигъэлъагъуэрт. Плъагъурэ адыгэхэм щIагъыбзэу яIар?! Апхуэдэ щапхъэхэр куэд мэхъу. ТхыпхъэщIыпхъэхэм «уеджэну» хуабжьу гъэщIэгъуэнщ. Лъэпкъ гупсы-сэм и кууагъыр къыщыбгурыIуэнур мис ахэр зэбгъэщIа иужьщ.
Си IэщIагъэм зыгуэрым сыдригъэхьэхауэ схужыIэнукъым, езыр-езыру сыхуэкIуащ, хуэм-хуэмурэ сызыщIишащ. Ауэ къежьапIэ схуэхъуар си адэшхуэ-анэшхуэм къызбгъэдалъхьа хуабагъэрщ, дахагъэрщ. Ахэр нобэр къыздэсым си лэжьыгъэхэм хызоухуанэри, сIэщIэухэркъым.
Фащэм я нэхъ дахэр хьэл-щэнырщ
Фащэ дыным зэманышхуэ токIуадэ. Фащэ къызэрыгуэкI хуейхэм а пIалъэр кIыхьу къащыхъуну къыщIэкIынщ, апхуэдэхэм щхьэкIэ хъунщIэ псынщIэету дэхэр диIэщи — абыхэм яхузоунэтI. Абы и теплъэр, зэхэлъыкIэр, тетыну тхыпхъэхэр бубзыхуу, ар хэбдыкIыныр Iуэху цIыкIукъым.
Ди лъэпкъ фащэр апхуэдизкIэ нэгъэсауэ зэхагъэуващи, зыгуэр хэпхмэ — фагъуэ мэхъу, хэплъхьэмэ — цIуугъэнэ пфIохъу. Фащэр зыщыгъым фэ къытрегъауэ. Дуней псом фащэ нэгъэсауэ (классическэу) 6 тету аращ. Адыгэ фащэр абыхэм ящыщщ. Апхуэдэу щытми, фащэм я нэхъ дахэр цIыхум и хьэл-щэнырщ.
1989 — 1992 гъэхэм республикэм ЩэнхабзэмкIэ и фондым эстетикэ гъэсэныгъэмкIэ и центрым сыщылажьэу, курыт школ №2, №20-хэм лэжьыгъэм щыхурагъасэ дерсхэр щезгъэкIуэкIын хуейуэ сагъэкIуати, езгъаджэхэм ящыщу ныбжьыщIэ 14-щ абы схудегъэхьэхар. Гупжьей къызэзгъэпэщри ядэлэ-жьэн щIэздзати, зырыз-тIурытIурэ кIэрыхужурэ, зы пщащэ закъуэщ ар IэщIагъэу къыхэзыхар. 1993 гъэм Мейкъуапэ хъыджэбзищ къикIри илъэс ныкъуэкIэ си деж зыщагъэсауэ иджы а IэщIагъэм иролажьэ, фащэ яд, хадыкI. Уеблэмэ езыхэми ныбжьыщIэхэр ягъасэ. Фащэ зыду, хэзыдыкIыу диIэ пщащэхэм я нэхъыбэм адыгэ тхыпхъэщIыпхъэкъым къагъэсэбэпыр. Ар си жагъуэ мэхъу.
Хэплъхьэм хуэдиз къыпхухэхыжыркъым
Творчествэр — къаруушхуэ зытекIуадэщ, уи гъащIэри зэманри щысхьыншэу зыхьщ, абы хэплъхьэм хуэдиз зэи къыпхухэхыжынукъым. Къохъу зы жэщым гъэщIэгъуэн гуэр уи щхьэм къыщихьи, кIыхьлIыхьу гупсысэр къыщыпхуэкIуи. А гупсысэм уемылэжьмэ, абы зумыгъэужьмэ, жьым ихьыжынущ. Ауэ щыхъукIи, уи гъащIэр тыхь хуэпщIами, абы пэкIуэж пщIэ, уасэ зэи бгъуэтыжынукъыми, ар IэщIагъэу къыхэзых дэтхэнэри абы хуэхьэзырмэ нэхъыфIщ.
Шы зиIэракъым, атIэ уанэ зиIэращ шууейр
Уанэгу щхьэнтэ къудейм шы уасэ хуагъэуву щытащ пасэ зэманым. Ар пщIыну зэрыгугъуракъым щIэлъапIэр, бланэм ицрат ы абы иралъхьэ уасэр дэзыгъэуейр. Бланэ 20-м щIигъу текIуадэрт зы уанэ пщIыным. Абы дыжьынрэ дыщэу текIуадэр-щэ?! Адыгэ уанэм лъэщIыхьэн зыхуэщI зы лъэпкъи дуней псом теткъым. Ар дымыхъумэмэ, лъэпкъым къытхуигъэгъуну?
ЖысIэракъым, сщIэращ нэхъыщхьэр
КъэскIуа гъуэгуанэм, си Iэдакъэ къыщIэкIахэм сахоплъэж, си гъэсэнхэм сакIэлъоплъри, адыгэ IэпщIэлъапщIагъэм зэрызезгъэсам, ар IэщIагъэу къызэрыхэсхам сыхущIегъуэжыркъым. Дэрбзэру зи деж сыщылэжьа щIалэм: «Уэ лэжьыгъэ телъыджэхэр пхуощI, ауэ упсэуху узыхащIыкIынукъым, мы IэщIагъэм мылъкуи ирипхуэщIынукъым», — жиIати, пэжу къыщIэкIащ.
Си дежкIэ сытым щыгъуи нэхъыщхьэр жысIэракъым, атIэ сщIэращ. Лъэпкъым и псэр зыхэлъа Iуэхухэрщ сызыхуэпабгъэр.
СщIэну сызыхуэхъуапсэ Iуэху куэд щыIэщ. Къуэбыдэ деж ди пщыжь-уэркъыжьхэр иужьрейуэ щыхагъэщIам, щызэщIакъуэжа Iэщэ-фащэр Артиллерием, инженер, связь дзэхэм я тхыдэ музейм щIэлъу жаIэри, абыхэм сурэт ятесхыу тхылъу къыдэзгъэкIыжыну сохъуапсэ. ЦIыхубз фащэ сигу загъэу куэдрэ здащ. Уэркъхэм, пщыхэм зэрахьэу щыта цIыхухъу фащэр зэфIэзгъэувэжыныр си хъуэпсапIэщ. Мурад- хэр си куэдщ, ауэ «шыщIэ къамылъхум уанэ тралъхьэркъым», — жеIэ адыгэм. Сэри а Iуэху еплъыкIэр сфIэтэмэмщ.
Гуныкъуэгъуэр
Гуныкъуэгъуэ мыкIуэщIу сиIэр адыгэ IэпщIэлъапщIагъэм зыхуэзыгъэсэну хуей щIэблэ дызэримыIэрщ. Зырыз-тIурытI къыхэкIыр зыгуэрым хуэIэрыхуэ зэрыхъуу, творчествэр IэщIыб ящIри, ахъшэ къэлэжьыным дехьэх.
Дэнэ кIуа ди хъыджэбз IэпщIэлъапщIэхэр? Пэжкъым абыхэм я Iэзагъыр зэманым дэкIуэдар. Фэдэныр, бжэныфэр изышын диIэкъым. IэщIагъэр зэрыпэщэщэнейм егъэщхьэх. Iуэхум пэрохьэ, мазэ-мазитIкIэ зыхурагъасэри, мэкIуэдыж. НэгъуэщI мыхъуми, мазихкIэ зыхуэвгъасэ жысIэурэ солъаIуэ, арщхьэкIэ сызэхахыркъым.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, цIыху IэпщIэлъапщIэхэм хуащI пщIэр мащIэ дыдэ хъуащ. НэхъыжьыIуэхэр щылъэщэн кIыщ къаугъуеями, зи щIалэгъуэхэр уэрамым дэтщ. Ахэр дэ къытщIэмыувэмэ, лъэпкъ IэщIа-гъэм хэт къыпызыщэнур? Фабрикэшхуэхэр дывгъэухуэ жысIэркъым сэ, адыгэхэм яIа технологиер схъумэжыну сыхуейуэ аращ. СызэрегупсысымкIэ, ар гугъукъым. IэщIагъэм зезыгъэсэну хуей закъуэтIакъуэм нэгъуэщI мыхъуми гъуэгупщIэ тхуету щытамэ, ари хъарзынэт. ЩIакхъуэ Iыхьэ уасэ къимылэжьу щIалэшхуэхэр дауэ зэрыбгъэхьэулеинур? ДахэжыIэщи, дыкъагъапцIэ, дыкъагъэгугъэурэ, гугъэ мыхъум Iур дыдж ещI.
Епсэлъар Щомахуэ Залинэщ.
И Iэпэм дыщэ къыпощ
IэпщIэлъапщIэ Iуэхугъуэр — дыщэкI, гъукIэ, дэрбзэр, дыщэидэ хуэдэхэр — илъэсищэм щIигъуауэ къыдомэщIэкI. Лъэпкъ гупсысэм къыдэгъуэгурыкIуэ IэпщIэлъапщIагъэр а лъэпкъ гупсысэр щымыIэмэ, уиIэнукъым.
Лъэпкъ гупсысэр къэушыжын щIидза иужькIэ Славик хуэдэхэр утыку къихьэн щIадзащ. IэпщIэлъапщIэшхуэщ, сыт хуэдэ Iуэхуми хозагъэ, «и Iэпэм дыщэ къыпощ» зыхужаIэм хуэдэщ. ЖыпIэнуракъэ, абы хуэмыщI щыIэкъым. Щыгъынри ед, фэми хозагъэ, гъукIэнми хуэIэзэщ, дыщэкIри къохъулIэ. Мэстафэм хуэдэу диIэ IэпщIэлъапщIэхэр IэпхъуамбэкIэ къыпхуэбжыну мащIэщ. И IэщIагъэр фIыуэ елъагъу, хещIыкI, лъэпкъ Iуэхур сыт щыгъуи егъэнэхъапэ. Апхуэдэхэр нэхъыбэу диIэу, абыхэм я IэдакъэщIэкIхэр махуэ къэс къэдгъэсэбэпу, яда щыгъынхэр тщыгъыу дыдэту щытамэ, ди насыпт.
Мэстафэм сохъуэхъу лъэпкъыр щIигъэгуфIэн IэрыкI куэд иIэну, и гъукIэгъэсэнхэм къахэхъуэну.
Црым Руслан,
КъБР-м и цIыхубэ сурэтыщI.
Лъэпкъым зи гур хуэмыгъуэ
Адыгэхэм къадэгъуэгурыкIуа IэпщIэлъапщIагъэхэм ящыщу Мэстафэ Вячеслав къемыхъулIэ щыIэкъым. Абы и щыхьэтщ, «УФ-м и цIыхубэ IэпщIэлъапщIэ» цIэ лъапIэр къызэрыхуагъэфэщар. ЛIэщIыгъуэ бжыгъэкIэ ди адэжьхэм егугъуу зэрагъэпэща IэпщIэлъапщIагъэм ди щIэблэр едмыгъасэмэ, лъэпкъыр куэдкIэ нэхъ тхьэмыщкIэ хъунущ. «Бжьэ зэмыдзэкъам фом и уасэ ищIэркъым», — жеIэ адыгэ псалъэжьым. Вячеслав хуэдэхэм я уасэр кIасэ мыхъу щIыкIэ къыдгурыIуамэ нэхъыфIт. Лъэпкъ IэщIэлъапщIэ нэгъэсакIэ уеджэ хъуну, а цIэм хуэфащэу цIыхуитI-щы лъэпкъым диIэу аращи, абыхэм Мэстафэр яхэтщ. Абы лъэпкъым хуищIар лэжьыгъэ цIыкIукъым. Иджыри куэдкIэ лъэпкъыр къыщогугъри, ар и зэманым зэхэзыщIыкIын Тхьэм дищI.
Вячеслав хуэдэ цIыхухэр лъэпкъым димыIэжмэ, сыт адэкIэ адыгэм къытпэплъэр? Ди щIыналъэм хьэщIэу къакIуэм адыгэ тхыпхъэщIыпхъэхэмкIэ гъэщIэрэщIа хьэпшыпхэмкIэ хуоупсэ. Ахэр тхуэмыщIыжмэ, бзэр IэщIыб тщIыжмэ, адрей зэфIэкIыу диIэм сыт и мыхьэнэ?
Мэстафэр лъэпкъым и къэкIуэнум хуэгумыгъуэу зэрыщытым и зы щыхьэтщ абы сытым щыгъуи гъэсэн цIыкIухэр зэриIэр, ахэр къилъыхъуэ зэпыту, гугъу задригъэхьу зэрадэлажьэр.
Узыншагъэ иIэу, гукъыдэж щымыщIэу Тхьэм иджыри илъэс куэдкIэ тхуигъэпсэу.
Тхьэзэплъыж Руслан,
УФ-м и СурэтыщIхэм я зэгухьэныгъэмхэт.
Щэнхабзэм увыпIэ щхьэхуэ щеIыгъ
Мэстафэ Вячеслав цIыхугъэ къызэрысхуэхъурэ илъэс тIощIым щIигъуащи, абы бгъэдэлъ зэфIэкIым сохъуапсэ, езым срогушхуэ нобэр къыздэсым. Абы хузэфIэкIащ ди япэ итахэм яIа IэщIагъэр къызыхуэтыншэу къигъэIэрыхуэн. И IэщIагъэм хещIыкI, къызэрымыкIуэу фIыуэ елъагъу. Вячеслав и IэщIагъэм зэрыхущытыр къывгурыIуэн папщIэ зы хъыбар вжесIэжынщ.
Си ныбжьэгъу щIалэм и хъыджэбзыр яшэнути, фащэ зрагъэдын къалъыхъуэу зыкъыщысхуагъэзам, Мэстафэр сигу къэкIри, абы и деж сшащ. Зэпсалъэурэ фащэр зэрадыну пIалъэм щынэсым, дызыщымыгугъа зэхэтхащ. Си гъусэр Iуэхур тхьэмахуэ-тхьэмахуитIкIэ зэфIэкIыну гугъэрт, фащэр зыхуей хуэзэу идын папщIэ Славик абы илъэситI текIуэдэну жиIэрт . «Дыжьын Iуданэр зырызу сухуэнын хуейщ, аппликацэ тезгъапщIэмэ, зы тхьэмахуэми дызэфIэкIынущ, ауэ унагъуэм, лъэпкъым зэIэпахыу зэрахьэн адыгэ фащэ нэгъэса ухуеймэ, илъэситI нэхърэ нэхъ мащIэ текIуэдэнукъым. Сэ сыхуейкъым лэжьыгъэ нэмыщIыса дунейм тезутIыпщхьэну», — яхутекIакъым и псалъэм. Ахъшэ къэлэжьыным дихьэхахэм ящыщтэмэ, «хьэуэ» жиIэнтэкъым. Абдежым къызгурыIуащ абы и IэщIагъэм хуиIэ бгъэдыхьэкIэр икIи езыми хуэсщI пщIэм хэхъуащ.
Вячеслав и лъэщапIэм гъукIэгъэсэн щIэмысу зэи къэхъуркъым. Пэжщ, абыхэм загъэса иужь я щхьэ Iуэху зэрахуэу, а IэнатIэм ахъшэ къралэжьу йожьэж. И лэжьыгъэм къыпызыщэн щIэблэм къахэкIыным щIохъуэпсри, емызэшу а Iуэхум дэтхэнэри хуигъэсэнущ.
Мэстафэм и IэрыкIхэр зылъэгъуахэм ар ягу дэмыхьэнкIэ Iэмал иIэкъым. Апхуэдэу Москва щыщу Iуэхутхьэбзэ къысхуэзыщIа гуэр иризгъэфIэжыну Мэстафэм дыщэидэ ищIа чысэ цIыкIу хуэсхьати, ар абы зэрыщыгуфIыкIар уи фIэщ хъункъым.
Вячеслав илъэс 60 хъууэ фIэщщIыгъуейщ. Абы и жьыщхьэ си нэгу къыщыщIэзгъэхьэкIэ, и лэжьакIуэIэ дахитIымкIэ моуэ зыгуэрхэм епэщэщу, зы телъыджэ гуэрхэр къигъэщIу, щIэблэ цIыкIухэр къепщIэкIарэ кIэрэ пэрэ зимыIэ лъэпкъ тхыдэр яхуиIуэтэжу солъагъу.
Ди лъэпкъ щэнхабзэм Мэстафэм и увыпIэ щиIыгъыжщ, ар хэмытамэ, куэдкIэ нэхъ къулейсызу дызэрыщытынур шэч къызытумыхьэнщ.
Жылэ Анатолэ,
УФ-м и СурэтыщIхэм я зэгухьэныгъэм и правленэм хэт.
