Нэхъыщхьэр уи лъэпкъыр фIыуэ плъагъунырщ
Тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор Къумыкъу Тыгъуэн Хьэбас и къуэркъызэралъхурэ илъэс 90 ирокъу
Къумыкъу Тыгъуэн Хьэбас и къуэр Урысей Федерацэми хамэ къэралхэми щыцIэрыIуэ щIэныгъэлIщ, егъэджакIуэщ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и кавказыдж тхыдэ школым и къызэгъэпэщакIуэщ. Профессор Къумыкъу Тыгъуэнщ республикэм и лъэпкъ IэщIагъэлIхэм ящыщу тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор цIэ лъапIэр япэу зыхуагъэфэщар.
Шэджэм районым хыхьэ Шэджэм ЕтIуанэ къуажэм 1927 гъэм дыгъэгъазэм и 5-м къыщалъхуащ Къумыкъур. Жылэм дэт курыт школ №1-р ехъулIэныгъэ- кIэ къиуха нэужь, щIалэщIэр 1945 гъэм щIэтIыс- хьащ Къэбэрдей къэрал пединститутым тхыдэмкIэ и факультетым икIи тхыдэдж IэщIагъэр зригъэгъуэтащ. Лъэпкъ тхыдэм дихьэх, щIэныгъэм хуэнэхъуеиншэ Тыгъуэн щIэхъуэпсырт а IэщIагъэмкIэ бгъэдэлъ зэфIэкIым нэхъри хигъэхъуэну. А мура- дыр иIэу ар щIэтIысхьащ Осетие Ищхъэрэ къэрал пединститутым и аспирантурэм. Еджагъэшхуэхэу Скитский Б. В., Тотоев М. С. сымэ и щIэныгъэ унафэщIу Къумыкъум 1953 гъэм игъэхьэзыращ и кандидат диссертацэр икIи Куржым ехъулIэныгъэкIэ щыпхигъэкIащ. Абы лъабжьэ хуищIащ студент илъэсхэми къыкIэлъыкIуэ зэманми иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэр.
1954 гъэ 1952 гъэм къыщыщIэдзауэ илъэситIкIэ Къумыкъур егъэджакIуэ нэхъыжьу щылэжьащ Къэбэрдей пединститутым СССР-м и тхыдэмкIэ и кафедрэм. ИужькIэ ар тхыдэмкIэ къудамэм и пашэу ирагъэблэгъащ Къэбэрдей щIэныгъэ-къэхутакIуэ институ- тым. Тыгъуэн и доктор диссертацэр щыпхигъэкIащ СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и Академием тхыдэмкIэ и институтым икIи адыгэхэм ящыщу япэу къыфIащащ тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор цIэр.
1966 гъэм Къумыкъур КъБКъУ-м егъэджакIуэу ирагъэблэгъащ икIи илъэс 40-м щIигъукIэ абы щылэжьащ лъэпкъ тхыдэмкIэ кафедрэм и унафэщIу.
Абы къызэрилъытэу щытамкIэ, цIыхум и дежкIэ нэхъыщхьэр уи Хэкур, ущалъхуа щIыналъэр фIыуэ плъагъунырт. Псом япэ абы иригъэщырт пэжыгъэр, псэ къабзагъэр, жэуаплыныгъэр. «ЦIыхум и уасэр и лэжьыгъэрщ», — жеIэ адыгэ псалъэжьым. Къумыкъу Тыгъуэн и къалэмыпэм къыпыкIащ щIэныгъэ лэжьыгъэу 300-м щIигъу, монографие щхьэхуэу 20-м щIигъу яхэту. А тхыгъэ купщIафIэхэм нэмыщI, абы щIэблэм, адыгэ лъэпкъым щIэин лъапIэу къахуигъэнащ и гупсысэхэр, IуэхущIафэхэр, хэлъа хабзэ екIумрэ нэмыс лъагэмрэ.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
Фэеплъ
ЩIэныгъэм хуэгъэпса гъащIэ
Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъхэм я тхыдэр джыным, щIыналъэм щIэныгъэм зыщегъэужьыным зи гуащIэшхуэ езыхьэлIа, абы и ехъулIэныгъэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIа еджагъэшхуэхэм ящыщщ Урысей Федерацэм, Къэбэрдей-Балъкъэрым щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ, профессор Къумыкъу Тыгъуэн Хьэбас и къуэр. Тхыдэдж IэкIуэлъакIуэм, жылагъуэ лэжьакIуэ цIэрыIуэм и къалэмыпэм къыпыкIащ щIыналъэм и тхыдэм ехьэлIа къэхутэныгъэ лэжьыгъэ купщIафIэ куэд. Абыхэм я мыхьэнэр хуабжьу инщ икIи ноби пщIэшхуэ щаIэщ щIэныгъэ дунейм. Къумыкъу Тыгъуэн псэужамэ, дыгъэгъазэм и 5-м илъэс 90 ирикъунут.
XX — XXI лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэм щыIа кавказыдж нэхъ цIэрыIуэ дыдэхэм халъытэ Къумыкъу Тыгъуэн. ЩIэныгъэлIым къикIуа гъуэгуанэм мыхьэнэшхуэ щиIащ лIэщIыгъуэ блэкIам и 50-60 гъэхэм Кавказ щIыналъэм щыпсэу лъэпкъхэм я тхыдэр джыным ди къэралым мыхьэнэшхуэ щигъуэтауэ зэрыщытам. А унэтIыныгъэм теухуа академическэ школ хэ-хам хуабжьу зиужьат абы щыгъуэ. Абы пкъы нэхъыщхьэ хуэхъуахэм ящыщщ тхыдэдж цIэрыIуэхэу Скитский Б. В., Тотоев М. С., Гарданов В. К., КIущ Е. Н., Крупнов Е. И., нэгъуэщIхэри. А щIэныгъэлI пажэхэм Къумыкъур шэщIауэ ядэлэжьащ, Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъхэм, адыгэхэри балъкъэрхэри яхэту, я тхыдэмкIэ къэхутэныгъэ лэжьыгъэ-хэр щригъэкIуэкIым. А еджагъэшхуэхэм бгырыс лъэпкъхэм я тхыдэ блэкIар зэфIагъэувэжа къудейкъым, атIэ ахэр я гъуэгугъэлъагъуэу, абыхэм я нэIэм щIэту гъэхьэзыра хъуащ а унэтIыныгъэм адэкIэ зезыгъэужьа лъэпкъ щIэныгъэлIхэр.
Кавказыдж куэдым ядэлэжьащ Тыгъуэн. Апхуэдэхэт, псалъэм папщIэ, Азербайджаным щыщ Сумбат-Заде А. С., Куржым щыщхэу Джапаридзе Д., Хачапуридзе Г. В., Сургуладзе А., Лордкипанидзе А., Абхъазым щыщхэу Анчабадзе З. Л., Дзидзарие Г. А., Инал-Ипэ Ш. Д., Дагъыстэным щыщхэу Магомедов М. М., Гаджиев В. Г., Осетие Ищхъэрэм щыщхэу Скитский Б. В., Тотоев М. С., Цуциев В., Ростов областым щыщхэу Жданов Ю. А., Пронштейн А. П., Адыгейм щыщхэу Джым Б. М., Аулъэ М. Ж., ХьэдэгъэлI А. М., Къэрэшей-Шэрджэсым щыщхэу Невская В. П., Къалмыкъ И. Хь. сымэ. Къумыкъур дапщэщи гуапэу ятепсэлъыхьырт ди республикэм щыщ тхыдэдж цIэрыIуэхэу, езым и лэжьэгъу, и ныбжьэгъу пэжхэу Мамбэт Хьэлым, Гугу Рашад, Къасум Алий, Iулыдж Iустырхъан, Шортэн Аскэрбий, ХьэкIуащэ Евгений сымэ.
Тыгъуэн илъэсипщI бжыгъэкIэ иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэр тхыдэ щIэныгъэм и унэтIыныгъищым хуэгъэпсат: феодализмэм и лъэхъэнэм адыгэхэм яку дэлъа социально-экономикэ зэхущытыкIэхэмрэ абыхэм яхэлъа щхьэхуэныгъэхэмрэ; жылагъуэ гупсысэмрэ узэщIакIуэ-щIэныгъэзехьэ зэщIэхъееныгъэмрэ; XVI — XIX лIэщIыгъуэхэм щыIа адыгэ-урыс, балъкъэр-урыс политикэ, экономикэ зэпыщIэныгъэхэр. А унэтIыныгъэхэм ятеухуауэ щIэныгъэлI щыпкъэм и къалэмыпэм къыпыкIащ псори зэхэту лэжьыгъэ 300-м щIигъу, тхылъ щхьэхуэрэ монографие къэхутэныгъэу 24-рэ хэту. Ар бжыгъэшхуэщ, арщхьэкIэ аракъым нэхъыщхьэр. Къумыкъум и дэтхэнэ къэхутэныгъэми щIэныгъэ лъабжьэ быдэ иIэщ, абыхэм ябгъэдэлъ купщIэ инымрэ я мыхьэнэ абрагъуэмрэ иджыри зы щIэблэкъым зыджынур. ЩIэныгъэм и гъуэгу бгъуфIэм техьэ дэтхэнэми ар еублэ и кандидат диссертацэмкIэ, иужькIэ абы къыкIэлъокIуэ доктор лэжьыгъэри. А лэжьыгъэхэр щигъэхьэзырым нэрылъагъу хъуакIэт Тыгъуэн зызрипщыта тхыдэ унэтIыныгъэр нэхъ гугъухэм зэращыщыр. ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 60 гъэхэм нэсыху тхыдэ щIэныгъэми жылагъуэ гупсысэми къыщалъытэрт 1917 гъэм и пэкIэ Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъхэр патриархат псэукIэм итауэ, я экономикэри нэхъыщхьэу зытегъэщIауэ щытар хъупIэхэм Iэщ щыгъэхъуныр арауэ. И щIэныгъэ лэжьыгъэхэу «Земельные отношения в Кабарде в первой половине XIX века и земельная реформа» (1952), «Социально-экономические отношения и отмена крепостного права в Кабарде и Балкарии» (1959), «Вовлечение Северного Кавказа в российский экономический рынок в XIX в.» (1962) жыхуиIэхэм Къумыкъум щыхузэфIэкIащ Къэбэрдейр XVIII — XX лIэщIыгъуэхэм феодальнэ псэукIэм зэритар наIуэ къыщищIын, апхуэдэуи къыщигъэлъэгъуащ щIыналъэр XIX лIэщIыгъуэм и етIуанэ Iыхьэм — XIX лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэм урысейпсо капиталистическэ зэхущытыкIэм зэрыхуэкIуар. Ар текIуэныгъэ инт езы Къумыкъу Тыгъуэн и мызакъуэу, тхыдэдж щIэныгъэ псом я дежкIи. 50 гъэхэм я пэщIэдзэм — 60 гъэхэм а Iуэхугъуэхэм къадэкIуэу Тыгъуэн елэжьащ урыс-къэбэрдей зэхущытыкIэхэр гъэбелджылыжыным. 1957 гъэм дунейм къытехьащ Къумыкъум и къалэмыпэм къыпыкIа «Присоединение Кабарды к России и его прогрессивные последствия» тхылъыр. Ар къыдэкIащ Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 щрикъум ирихьэлIэу. А тхылъымрэ «Кабардино-русские отношения в XVI — XVIII вв.» томитI хъу, архив дэфтэрхэр щызэхуэхьэсауэ абы щыгъуэ къыдэкIамрэ Кавказ Ищхъэрэм щыпсэухэм я жылагъуэ-политикэ гупсысэр зэгурыIуэныгъэмрэ зэкъуэтыныгъэмрэ хуаунэтIащ.
60 гъэхэм я етIуанэ Iыхьэм къыщыщIэдзауэ Къумыкъум гулъытэ нэхъыбэ хуищIу щIедзэ XIX — XX лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэм адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ ябгъэдэлъауэ щыта жылагъуэ, узэщIакIуэ гупсысэхэр джыным. А лъэхъэнэм абы и къалэмыпэм къыпыкIащ Кавказ Ищхъэрэм цIэрыIуэ щыхъуа тхылъхэу «Жизнь и общественная деятельность Л. М. Кодзокова» (Налшык, 1962), «Хан-Гирей» (Налшык, 1969), «Казий Атажукин» (Налшык, 1969), «Казы-Гирей» (Налшык, 1978), «Дмитрий Кодзоков» (Налшык, 1985). XIX лIэщIыгъуэм псэуа узэщIакIуэхэу Къуэдзокъуэ Лэкъумэн, ХьэтIохъущокъуэ Къазий, Хъан-Джэрий, Къаз-Джэрий сымэ ятеухуауэ зыгуэр зыщIэр мащIэ дыдэт абы щыгъуэ. Къумыкъу Тыгъуэн иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэм я фIыгъэкIэ а адыгэ узэщIакIуэхэр куэдым къацIыхуащ, абыхэм ящхьэщыха хъуащ щхьэтепхъуэ «щэхур», гурыIуэгъуэу щымы-тыр. Щэнхабзэмрэ тхыдэмрэ яку дэлъ зэпыщIэныгъэхэр къигъэсэбэпурэ, щIэныгъэлIым куууэ иджащ абыхэм я гъащIэмрэ я лэжьыгъэмрэ, наIуэ къищIащ яIа жылагъуэ-политикэ Iуэху еплъыкIэхэр.
Тыгъуэн утыку кърихьа а лэжьыгъэ купщIафIэхэм пщIэшхуэ щагъуэтащ тхыдэм. Абыхэм щытхъу псалъэхэр хужаIауэ щытащ еджагъэшхуэхэу Андронников И. А., Аулъэ М., Гадджиев В. Г., Пронштейн А. П., Чикменов С. А., нэгъуэщIхэми. «Книга о замечательном кабардинце» — апхуэдэ фIэщыгъэ иIэт щIэныгъэлI цIэрыIуэ, тхакIуэ, филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор Андронников Ираклий Къумыкъум и тхылъхэм папщIэ итха рецензэм. Абы итхырт: «Тхыдэдж зэчиифIэ Къумыкъу Тыгъуэн Къуэдзокъуэм теухуа дэфтэрхэр къэлъыхъуэжыным хуэгъэпса къэхутэныгъэ шэщIахэр иригъэкIуэкIащ… Иджы мис, ди пащхьэм илъщ монографие купщIафIэ. Ар хъуащ ди республикэм и тхыдэм и Iыхьэшхуэм и щIэдзапIэ».
1991 гъэм Къумыкъум утыку кърихьащ а унэтIыныгъэмкIэ зэфIиха къэхутэныгъэхэр къыщызэщIикъуэжа «Культура и общественно-политическая мысль Кабарды первой половины XIX века» тхылъыр. Абы ихуащ адыгэ узэщIакIуэхэу Бекович-Черкасский Фёдор, ХьэтIохъущокъуэ Исмэхьил-бей, Щэрдан Екъуб, Хъан-Джэрий, Нэгумэ Шорэ, КIашэ Адэл-Джэрий сымэ я гъащIэмрэ лэжьыгъэмрэ ятеухуа тхыгъэхэр. Тыгъуэн зэфIигъэкIа къэхутэныгъэхэм я фIыгъэкIэ куэдым къацIыхуащ адыгэ лъэпкъым и зыужьыныгъэм зи гъащIэр тезыгъэпсыхьа хэкупсэ цIыху-хэр. Зи теплъэрэ хьэл-щэнкIэ зэщхьэщыкI а узэщIакIуэхэр зэтехуэрт къызыхэкIа лъэпкъым хуаIэ лъагъуныгъэмкIэ, щалъхуа щIыналъэм и экономикэ, щэнхабзэ зыужьыны- гъэм зэрырипIейтеймкIэ. А тхылъым Къумыкъум къыщигъэлъэгъуащ лъэпкъ узэщIакIуэ зэщIэхъееныгъэм жылагъуэм и тхыдэм увыпIэ щхьэхуэ щиубыдауэ зэрыщытар, ар Европэмрэ Урысеймрэ я апхуэдэ Iуэхугъуэхэм къазэрыщхьэщыкI щIыкIэхэр.
ЖыпIэнурамэ, лъэпкъ узэщIакIуэхэм ехьэлIа къэхутэныгъэхэм хуаб-жьу дахьэхырт щIэныгъэлIыр. Абы теухуауэ къыхэгъэщыпхъэщ 1996 гъэм Налшык къыщыдэкIауэ щыта «Культура, общественно-политическая мысль и просвещение Кабарды во второй половине XIX — начала XX века» тхылъыр. Зыхуэбгъадэ хъун щымыIэ а къыдэкIыгъуэм нэсу наIуэ къыщыхъуащ къэхутакIуэм бгъэдэлъ Iэзагъ инымрэ зэфIэкI лъагэмрэ. Ар хъуащ студентхэм, еджакIуэхэм, лъэпкъ щэнхабзэм дихьэх дэтхэнэм и дежкIи сэбэпышхуэ зыпылъ тхылъ. Абы авторым къыщигъэлъэгъуащ ди щIыналъэм егъэджэныгъэ IэнатIэм щича япэ лъэбакъуэхэр, узэщIакIуэ, щIэныгъэ Iуэхухэм зэрызыщаужьар. Къумыкъум и фIыгъэкIэ къызэIуха хъуащ лъэпкъ тхыдэм зи цIэр нэхъапэм щымыIуа, адыгэ щэнхабзэм зиужьыным хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIа хэкупсэхэм я цIэхэр (Дым Iэдэм, ЩэрэлIокъуэ Талъостэн, Къудащ Владимир, нэгъуэщIхэри). ЩIэныгъэлIым гу лъыдегъатэ къызыхэкIа социальнэ классрэ яIа политикэ Iуэху еплъыкIэхэмрэ емылъытауэ, узэщIакIуэхэр «фIырэ» «IейкIэ» зэхэбдз зэрымыхъунум. Абы жылагъуэ гупсысэм щигъэбыда Iуэхугъуэхэм ящыщщ революцэм и пэкIэ щыIа лъэпкъ узэщIакIуэхэми пщIэрэ щIыхьрэ къызэралэжьыр. Тхылъым апхуэдэу къыщыгъэлъэгъуащ а лъэхъэнэм щыIа егъэджакIуэхэм, дин лэжьакIуэхэм, дзэм хэта къулыкъущIэхэм лъэпкъ гупсысэм зегъэужьынымкIэ мыхьэнэшхуэ зэраIар.
СызэригугъэмкIэ, гулъытэ хэха хуэфащэщ Къумыкъу Тыгъуэн 2002 гъэм къыдигъэкIауэ щыта «Общественная мысль и просвещение адыгов и балкаро-карачаевцев в XIX — начале XX веков» тхылъым. А къыдэкIыгъуэм щIэныгъэлIым къыщигъэлъэгъуащ лъэпкъ тхыдэм цIыху щхьэхуэхэм щаубыда увыпIэр зыхуэдэр. Ар топсэлъыхь Кавказ-бгырыс полуэскадроным и пашэу щыта Андзор Хьэту, Щамил и нэIибхэм ящыщ Андзор Мухьэмэд-Мырзэ, урысеидзэм и генералхэу Къундет Д., Алътэдыкъуэ Т., Шыпш Т., Хьэгъундокъуэ К., граждан къулыкъущIэ Кълышбий СулътIанбэч, 1917 — 1921 гъэхэм къэрал лэжьакIуэу щыта Куэцэ Пщымахуэ сымэ, нэгъуэщIхэми лъэпкъ зыужьыныгъэм хуащIа хэлъхьэныгъэм.
Тхылъым хэлъ хьэлэмэтагъхэм ящыщщ, япэрауэ, абы къыщыхьа къэхутэныгъэхэр нэхъ шэщIауэ зэрыщытыр, етIуанэрауэ, авторым абы зи гугъу щищIыр Къэбэрдей узэщIакIуэхэм я закъуэкъым, атIэ Адыгейми, Балъкъэрми, Къэрэшейми, Шэрджэсми а лъэхъэнэм иса еджагъэшхуэхэми щытопсэлъыхь. ЩIэныгъэ и лъэныкъуэкIэ мыхьэнэш- хуэ зэриIэм къыдэкIуэу, а тхылъыр хъуащ КъБР-м, Кавказ Ищхъэрэм хыхьэ адрей щIыналъэхэм щыпсэу лъэпкъхэм я тхыдэмрэ щэнхабзэмрэ зэраджын пособие. Абы пкърылъ фIагъымрэ и лъапIэныгъэмрэ къэкIуэну щIэблэхэм иджыри зэкъым зэрызыхащIэнур.
Къумыкъум дапщэщи пщIэшхуэ яхуищIащ япэ ита еджагъэшхуэхэм, къэхутакIуэхэм. Тыгъуэн куэд зэфIихащ абыхэм я къалэмыпэм къыпыкIа тхыгъэхэр дунейм къытехьэн папщIэ. А мурадыр и гъуэгугъэлъагъуэу абы тIэунейрэ къыдигъэкIыжащ Нэгумэ Шорэ и «История адыхейского народа» тхылъыр (1982, 1994), апхуэдэуи Владимир и къалэмыпэм къыпыкIа «Исторические сведения о кабардинском народе» (1991). А къыдэкIыгъуэхэм Къумыкъум дыщIигъуащ авторхэм я гъащIэмрэ лэжьыгъэмрэ ятеухуа тхы- гъэ шэщIахэр, ахэр щыпсэуа лъэхъэнэм хэлъа щхьэхуэныгъэхэри хэту. Апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэм Iэмал къует тхыгъэхэр къыщагъэщIа зэманымрэ абы щIэлъ гупсысэмрэ зэпэплъытыну, Iуэхум и пэжыпIэр зыгурыбгъэIуэну.
ЩIэныгъэлI щыпкъэм апхуэдэу зыкъигъэлъэгъуащ гуп проект инхэр къызэгъэпэщынымрэ ахэр гъащIэм хэпщэнымкIэ IэщIагъэлI IэкIуэлъакIуэу. Абы и унафэм щIэту гъэхьэзыра икIи къыдэгъэкIа хъуащ лъэпкъ тхыдэм мыхьэнэшхуэ щызиIэ лэжьыгъэхэу «История Кабарды» (Москва, 1957), «Очерки Балкарии» (Налшык, 1962), тIомитI хъу «История Кабардино-Балкарской АССР» (Москва, 1967). ТомитI хъу «История народов Северного Кавказа» (Москва, 1988) тхылъым и 9-нэ Iыхьэр зытхахэм яхэтащ Тыгъуэн, апхуэдэуи IыхьитIыр зытх автор гупым и унафэщIу щы-тащ. Тхылъым и 2-нэ томым и редколлегиеми хэтщ Къумыкъур. Зи бжыгъэр мин 14 фIэ-кIа мыхъуу къыдэкIа «История народов Северного Кавказа» тхылъым щIэупщIэшхуэ щиIащ СССР-м. Ар хъуащ Кавказыр зыджа щIэныгъэлI куэдым я хъуэпсапIэм къихъукIа нахуапIэ.
ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 90 гъэхэм Къумыкъу Тыгъуэн и щIыбагъ къыдэлът ди Хэкум и тхыдэм теухуауэ езым къиугъуея щIэныгъэ мылъкушхуэ, архив дэфтэр бжыгъэншэхэр. Абыхэм яхэлът Урыс-кавказ зауэм ехьэлIахэри, адыгэхэм ящыщ куэдым Тыркур псэупIэ зэрахуэхъуам епхахэри, бгырысхэм ирагъэкIуэкIа щхьэхуитщIыжакIуэ зауэр къызыхэщыжхэри, Урысейм Кавказым щригъэкIуэкIа политикэм теухуахэри. А псори щIэныгъэлIым къыщызэщIикъуэжащ «Выселение адыгов в Турцию — последствия Кавказской войны» (1994) тхылъым.
КъыкIэлъыкIуэ илъэсхэр къапщтэмэ, Къумыкъум иужьрейуэ иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэм а унэтIыныгъэм увыпIэшхуэ щаубыд. Абы щыхьэт тохъуэ архив дэфтэрхэр щызэхуэхьэсауэ щIэныгъэлIым къыдигъэкIа тхылъхэр. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, «Проблемы Кавказс-кой войны и выселение адыгов в пределы Османской империи (20 — 70-е гг. XIX )» (2001), «Торгово-экономические связи России и Северного Кавказа в период Кавказской войны (40 — 50-е гг. XIX )» (2006). А сборникхэм ихуащ мыхьэнэшхуэ зиIэ дэфтэрхэу Къумыкъум Москва, Санкт-Петербург, Тбилиси, Краснодар, Владикавказ, Налшык къалэхэм я архив хъумапIэхэм къыщигъуэтахэр. Тхыдэр зыджхэм я дежкIэ а дэфтэрхэр уасэ зимыIэщ, абыхэм я мыхьэнэри къыпхуэмылъытэным хуэдизщ.
Апхуэдэ щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэшхуэхэм къадэкIуэу, Къумыкъу Тыгъуэн дапщэщи жыджэру хэтащ Кавказ Ищхъэрэм и тхыдэм тещIыхьауэ къызэрагъэпэщ щIыналъэпсо, союзпсо, дунейпсо щIэныгъэ зэхуэсхэм. Хэтым и мызакъуэу, абыхэм я утыкум къыщыпсалъэрт, и Iуэху еплъыкIэхэр къигъэнаIуэу. Апхуэдэ зэхуэсхэм щищIа доклад цIэрыIуэ- хэм ящыщщ «О происхождении балкарцев и карачаевцев» (Москва, 1959), «Об особенностях развития феодализма у адыгских народов», «Этапы и особенности общественно-политической мысли Кабардино-Балкарии, Карачаево-Черкесии и Адыгеи в XIX — начале XX века» (Налшык, 1974), «Мухаджирство в истории горских народов Северного Кавказа» (Налшык, 1990), нэгъуэщIхэри. Балъкъэрхэмрэ къэрэшейхэмрэ Кавказ Ищхъэрэм игъащIэ лъандэрэ ис лъэпкъхэу Къумыкъум къызэрилъытар къыщащтауэ щытащ 1959 гъэм екIуэкIа конференцым. А Iуэху еплъыкIэхэращ нобэр къыздэсым нэхъ тэмэму куэдым ялъытэр.
Сыт хуэдэ къэхутэныгъэ иримыгъэкIуэкIми, Къумыкъу Тыгъуэн и дежкIэ нэхъыщхьэр абы щIэныгъэ лъабжьэ пэж иIэнырт. Арат абы студентхэр къызыхуриджэр КъБКъУ-м щыщылэжьа илъэсхэми. Егъэджэныгъэ IэнатIэм ар Iутащ зэрылэжьа илъэс 55-м ящыщу 30-м. ЩIэныгъэлIым и лекцэхэри семинар дерсхэри хуабжьу купщIафIэт, хьэлэмэтт. Студентхэм абы къыщащIэрт зыщIыпIи щызэхамыха, зы тхылъми кърамыджыкIа тхыдэ Iуэхугъуэхэр.
ЩIэныгъэ-къэхутэныгъэм, егъэджэныгъэ лэжьыгъэхэм къадэкIуэу, нэхъыжьыфIыр елIалIэрт лъэпкъ тхыдэр адэкIэ зыгъэкIуэтэфын, езым ирихьэжьа Iуэхугъуэхэм къыпызы-щэн щIэблэ яужь къихъуэным. Абы и нэIэм щIэту тхыдэмкIэ кандидат диссертацэхэр ягъэхьэзыращ щIэны-гъэм япэ лъэбакъуэхэр щызыча цIыху 18-м. Абыхэм ящыщщ Соблыр Мухьэрбий, Быж Алий, Нало Евгение, Кузьминов Пётр, Къалмыкъ Жылэбий, Тэмазэ Муслъим, нэгъуэщIхэри. Доктор, кандидат диссертацэу 40-м щIигъум я оппоненту, рецензенту щытащ щIэныгъэлI щыпкъэр. Апхуэдэхэт кавказыдж цIэрыIуэхэу Бгъэжьнокъуэ Барэсбий, Мамбэт Хьэлым, Мусукаевэ Анжелэ, Къэжэр Валерэ, Думэн Хьэсэн сымэ, нэгъуэщIхэми ягъэхьэзыра щIэныгъэ лэжьыгъэхэр. Кавказ Ищхъэрэм хиубыдэ щIыналъэхэм щыIэ еджапIэ нэхъыщхьэ куэдым мы зэманым щолажьэ IэщIагъэлI мымащIэ, я унэтIакIуэрэ егъэджакIуэу Къумыкъу Тыгъуэн ялъытэу.
КъинэмыщIауэ, Къумыкъур дапщэщи хуэжыджэрт ди республикэм, къэралым щекIуэкI жылагъуэ Iуэхухэм. Ар пщIэ хуащIу хагъэхьауэ щытащ УФ-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм и нэIэм щIэту лажьэ, ТхыдэмкIэ совет нэхъыщхьэм, КъБКъУ-м Диссертацэ-хэр пхыгъэкIынымкIэ и советым и унафэщIым и къуэдзэу лэжьащ. ЩIэныгъэлI щыпкъэр мызэ-мытIэу ирагъэблэгъащ КъБР-м и Парламентым, зи чэзу Iуэхугъуэ нэхъыщхьэхэм ятеухуа докладхэр ищIыну хуагъэфащэу.
Къумыкъу Тыгъуэн зэфIиха лэжьыгъэхэм яхуэфэщэн гулъытэ ягъуэ-тащ. Абы къыхуагъэфэщащ къэрал дамыгъэ лъапIэхэр, къыфIащащ щIыхьыцIэ лъагэхэр, щIытхъу, фIыщIэ тхылъхэр. Тхыдэдж цIэрыIуэм, къэхутакIуэ емызэшым, щIэныгъэлI Iэзэм, лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэм, хэкупсэ нэсым бгъэдэлъа Iуэху зехьэкIэр щапхъэщ къэкIуэну щIэблэм я дежкIэ. Къумыкъум и гъащIэр лъэпкъым и тхыдэ щIэныгъэм и Iыхьэ абрагъуэщ.
«Урысей Федерацэм щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр Къумыкъум къыщыхуагъэфэща махуэм. 1997 гъэ
Касумов Алий, Гугу Рашад, Къумыкъу Тыгъуэн, Мамбэт Хьэлым сымэ. 1960 гъэ
КъБКъУ-м и ректор Лъостэн Владимиррэ литературэдж Сокъур Мусэрбийрэ я гъусэу. 1980 гъэ
И къуэхэу Ерустанрэ Залымрэ. 1988 гъэ
И шыпхъу Зое (ижьымкIэ), и щхьэгъусэ Светланэ, и пхъумрэ и къуэрылъху-пхъурылъхухэмрэ ящIыгъуу. 2003 гъэ
КЪАЛМЫКЪ Жылэбий,
тхыдэдж.
