Къурмэным ехьэлIа Iуэхугъуэхэр
Муслъымэн псоми ди зэхуэдэ махуэшхуэ лъапIэу Къурмэн хьидым ехьэлIауэ КъурIэн лъапIэмрэ хьэдисымрэ къыщыкIуауэ, дэтхэнэ зы муслъымэнми игъэзэщIапхъэ Iуэхугъуэхэр иджыри зэ фигу къэдгъэкIыжынщ.
Къурмэныр Алыхьым и арэзыщIыныгъэр къызэралэжь, Тхьэм пэгъунэгъу ухуэзыщI Iуэхугъуэщ. Ауэ ар букIкIэ зэфIэкIыркъым, атIэ абы ехьэлIа къалэнхэр псори къызыхуэтыншэу гъэзэщIапхъэщ.
Хэт къурмэн зыукIыну къызытехуэр?
Къурмэн иукIыну къытохуэ муслъымэным:
— акъылкIэ узыншэм (зи акъыл зэкIуэкIахэм къалэн ящищIыркъым);
— балигъыпIэ иувам;
— зи щхьэ хуитым;
— зи щIыпIэ исыжым;
— сэджыт зыхэгъэкIыпхъэ мылъку зыбгъэдэлъым.
Зи щIыпIэ имысыж цIыхум, псалъэм и хьэтыркIэ, ар е гъуэгуанэ кIыхь техьамэ, е щIыпIэ жыжьэ щыIэу къурмэн хуэмыукIынумэ, абы къалэн щищIыркъым, ауэ апхуэдэ цIыхухэм къурмэныпхъэм текIуэдэну мылъкур я благъэ-Iыхьлыхэм, ныбжьэгъу-гъунэгъухэм къыхуагъанэу ирагъэукIми, ари хъунущ.
Сэджыт зыхэкIыпхъэ мылъку жыхуэтIэм хуэдэ зыбгъэдэмылъхэми къурмэн яукIыну къалэн ящищIыркъым.
Сыт хуэдэ псэущхьэхэра къурмэну укIыпхъэр?
Къурмэну яукI:
— мэл-бжэнхэр;
— жэм, танэ, хыв;
— махъшэ.
Мэл-бжэнхэм я ныбжьыр зы илъэс ирикъуауэ щытын хуейщ. Ауэ псалъэм и хьэтыркIэ, мэлым и ныбжьыр илъэс иримыкъупами, ар и теплъэкIэ илъэс хъуа мэлхэм къакIэрымыхумэ, ари яукI хъунущ. Iэщхэм (жэм, танэ, хыв) я ныбжьыр илъэситI, махъшэм ейр илъэситху хъуауэ щытын хуейщ.
Къурмэну яукIыр псэущхьэм я нэхъыфIыращ. Ар Iэмал имыIэу узыншэу щытын хуейщ.
Къурмэну яукI хъунукъым мыпхуэдэ псэущхьэхэр;
— и нэ лъэныкъуэр е и нитIри нэфмэ;
— къарууншэмэ, гъурмэ;
— и тхьэкIумэмрэ и кIапэмрэ щыщу Iыхьэ щанэм щIигъу къэтмэ;
— дакъэм нэсу и бжьакъуэр теудамэ (ауэ бжьакъуэ зытемыту къалъхуахэмрэ дакъэм нэмысу зи бжьакъуэ пыудахэмрэ яукI хъунущ);
— щIакъуэмэ (щаукIыну щIыпIэм нэс езы псэущхьэр мыкIуэфыну щытмэ, жиIэу аращ. Ауэ и зы лъакъуэр ещIэкъуауэми, ар щаукIыну щIыпIэм нэс езыр екIуэлIэфынумэ, мис апхуэдэхэр яукI хъунущ);
— нэрылъагъуу сымаджэмэ.
Псэущхьэр яукI пэтрэ зыгуэр къыщыщIамэ, псалъэм и хьэтыркIэ, и лъакъуэр къутамэ, абы щхьэкIэ къэмынэу яукI хъунущ.
Къурмэныр яукI хъуну къурмэн
махуэшхуэм и иужьрей махуэхэми?
Къурмэныр щыукIыпхъэр япэ махуэшхуэ лъапIэм хьид нэмэзыр ящIа нэужькIэщ. Ауэ щхьэусыгъуэ пыухыкIа гуэрхэмкIэ япэ махуэм зымыукIыфахэм етIуанэ махуэми, ещанэ махуэми дыгъэр къухьэн и пэ къихуэу яукIми хъунущ.
Дапхуэдэу къурмэныр зэраукI щIыкIэр?
Псом япэ нет (гухэлъ жыхуэтIэращ) тын хуейщ, щыбукIыну щIыпIэр бгъэхьэзырын хуейщ, Iэмал имыIэу сэр жан дыдэу лъын хуейщ, ауэ букIыну псэущхьэм илъагъуу сэр плъы хъунукъым, ар Бегъымбар лъапIэм (Тхьэм и нэфIыр зыщыхуам) ифIэфIу щытакъым. Абы теухуауэ мыпхуэдэ хьэдис щыIэщ: «Псэущхьэр щывукIым и деж, сэр жану флъы, абы и псэм бэлыхь темылъын папщIэ».
Псэущхьэм и щхьэр къаблэмкIэ гъэзауэ бгъукIэ ягъэгъуэлъри, «Бисмилахьи, Алахьу акбэр» жаIэри, фIагъэж. И псэр хэмыкIыпауэ, и фэр тепхи, езыр зэпкърыпхи хъунукъым.
Къурмэнылыр дапхуэдэу зэрагуэшыр?
Къурмэныр Iыхьищу ягуэш. Япэ Iыхьэр унагъуэм къранэ, етIуанэ Iыхьэр благъэ, Iыхьлы, ныбжьэгъу, гъунэгъухэм ирагъэшх, ещанэ Iыхьэр хуэмыщIахэм ират. Ауэ псори ягуэшми, ари хъунущ.
Къурмэн яукIам и фэм сыт ещIапхъэр?
Къурмэн фукIам и фэр фщэуэ къыщIэкIар фи щхьэм тевгъэкIуэдэнкIэ Iэмал иIэкъым. Ар ислъам диным къемызэгъщ. Фэр унагъуэм къыщагъэсэбэпми хъунущ, ауэ ар ящэми хъунущ, абы къыщIахар сэдэкъэуэ ятыну щытмэ, е езы фэр ятми, ари хъунущ.
ФщIэну щхьэпэщ: къурмэныфэрами, е абы къыщIэфха ахъшэрами республикэм ис Iимамхэм ефт хъунущ, а мылъкур абыхэм трагуэшэж дин щIэныгъэ щрагъэгъуэт еджапIэу Кавказ Ищхъэрэ Федеральнэ округым щыIэхэм.
Суннэтщ къурмэн махуэм хьэщIэ къебгъэблэгъэныр, уэ хьэщIапIэ укIуэныр, благъэ, Iыхьлы, ныбжьэгъу, гъунэгъухэм гулъытэ яхуэщIыныр. ТхьэмыщкIэхэм, зеиншэхэм, хуэмыщIахэм гулъытэ хэха яхуэщIыныр.
