Накъыгъэм и 20-м Дунейпсо Адыгэ Хасэр къызэрыунэхурэ илъэс 25-рэ ирокъу
I Конгресс. Налшык, 1991 гъэ
1991 гъэм накъыгъэ мазэм и 19 — 20 махуэхэр адыгэ лъэпкъым и тхыдэм нэщыпхъуэр тезыха, лъэхъэнэщIэм и Iуэхухэр убла щыхъуа махуэу куэдым къызэралъытам шэч хэлъкъым. А махуэхэм Налшык щылэжьащ Япэ Дунейпсо Адыгэ Конгрессыр. Илъэси 127-рэ дэкIын хуеящ мыпхуэдэу дызэхыхьэфын, «адыгэ Iуэху» зэрыщыIэр дгъэIун папщIэ.
ЗэIущIэр къызэIузыхар «Хэку» обществэм и Къэбэрдей-Балъкъэр къудамэм и тхьэмадэ Ефэнды Джылахъстэнщ.
— Нэгъабэ Голландием щызэхуэса адыгэ лIыкIуэхэм унафэ ящIауэ щытащ, илъэс дэкIмэ, накъыгъэм и 21-м, Щыгъуэ махуэм ирихьэлIэу, Къэбэрдей-Балъкъэрым и къалащхьэм, игъащIэм щымыIауэ, тхыдэм имыщIэу Дунейпсо адыгэ зэхуэс щащIыну, — жиIащ Ефэндым. — Абы щыхахащ Конгрессыр зыгъэхьэзырыну гупымрэ абы и тхьэмадэмрэ. Тхьэмадэу хахат Голландием щыпсэу, мы Iуэхур зигу къэкIа, къезыхьэжьа Хьэткъуэ Фэтхьи.
Фэтхьи псалъэ щратым, и жэрдэмыр къыдэзыIыгъахэм фIыщIэ яхуищIащ, къызэхуэсахэм ехъуэхъуащ зэIущIэр махуэ яхуэхъуну. ИтIанэ псэлъапIэр хуит хуищIащ КIуэкIуэ Валерий, КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и УнафэщIым.
— Ди лъэпкъэгъу лъапIэхэу Япэ Дунейпсо адыгэ зэхуэсым кърихьэлIахэ, щIыхь зыхуэтщI хьэщIэхэ! Ди республикэм и Парламентымрэ Министрхэм я Советымрэ къабгъэдэкIыу адыгэ фIэхъус фызох! — жиIащ КIуэкIуэ Валерий. — ИгъащIэм апхуэдэ къэмыхъуауэ, щIыналъэ куэдым щыпсэу адыгэхэр дызэрыщIэнщ, дызэгурыIуэнщ, жаIэри лIыкIуэу фыкъагъэкIуащи, ди зэхуэсыр адыгэ лъэпкъми дунейм лъэпкъыу тетми махуэ яхуэхъуну сохъуахъуэ!
Дэ икъукIэ ди гуапэщ япэ зэхуэсыр ди щIыналъэм къызэрыхуагъэфэщар. Къызэхуэсахэр быдэу фыкъыдогъэгугъэ фи лэжьыгъэр купщIафIэ хъун щхьэкIэ тхузэфIэкI къэдмыгъэнэну.
Зэхуэсыр зэрылэжьэну махуитIым мы дунейм къыщыунэхун хуейщ адыгэ псори зэкъуэзыгъэувэн Хасэ, и тхьэмадэрэ Хасащхьэрэ иIэжу, лIыкIуэхэм къабыл ящIа Хасэ, хабзэм ирилажьэу. Лъэпкъым дежкIэ ар Iуэхугъуэшхуэ дыдэщ икIи абы фIы къытхудэкIуэну дыщогугъ.
Адыгэм ди хабзэмрэ ди лIыгъэмрэ щапхъэ трахыу щыта щхьэкIэ, гъащIэр къытщысхьакъым — дунеижьым тегуэшауэ дыкъэнащ. Ауэ «мы дэ къытщыщIар» жытIэу ди щхьэ дгъеижкIэ, ди Iуэху зыкIи ефIэкIуэнукъым: Хэкужьым исхэмрэ хамэщIым щыпсэу адыгэхэмрэ къуэшыгъэкIэ, экономикэкIэ, щэнхабзэкIэ дызэрыубыдыжмэ, дызэрыс къэралхэри фIыкIэ зэрыщIэнущ, я зэпыщIэныгъэр быдэ хъунущ. Къэралхэр зэрыубыдыху, дунейри нэхъ хуитынущ, дэри ди Iуэхухэр нэхъ дэкIынущ. Аращи, фыкъыхузоджэ: экономикэкIи политикэкIи мы дуней дахэм фIыр щытекIуэн щхьэкIэ къарууэ диIэр зэдвгъэгъэуIу. Абы лъэпкъыр къигъэщIэрэщIэжынщ.
Япэ Дунейпсо Адыгэ Конгрессым хэтащ «Хэку» обществэм и къудамэу Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ Адыгеймрэ щыIэхэм, Къэбэрдей-Балъкъэрым, Къэрэшей-Шэрджэсым, Шапсыгъым, Абхъазым я Адыгэ Хасэхэм, Израилым, Иорданием, Сирием, США-м щыIэ ФIыщIэ Хасэхэм, Германиемрэ Голландиемрэ щыIэ Адыгэ Щэнхабзэ Хасэхэм я лIыкIуэхэр, Тыркумрэ Югославиемрэ щыIэ ди лъэпкъэгъухэм къахэкIахэр.
Дунейпсо Адыгэ Конгрессым къигъэщIащ Дунейпсо Адыгэ Хасэ. Абы и къалэныр хелъагъуэ лъэпкъым и бзэр, щэнхабзэр, диныр, тхыдэр хъумэным, зегъэужьыным.
Конгрессым хэтахэм зэдэарэзыуэ къащтащ Дунейпсо Адыгэ Хасэм и Хабзэр, хихащ абы и унафэщIхэр.
Дунейпсо Адыгэ Хасэр къэунэхуащ накъыгъэм и 20-м сыхьэт 18-рэ дакъикъэ 35-м.
ДАХ-м и тхьэмадэу хахащ СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутат, абы и Комитетым и унафэщI, юридическэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор Къалмыкъ Юрэ.
ДАХ-м и тхьэмадэм и къуэдзэхэу хахащ Голландием щыщ Хьэткъуэ Фэтхьи, Къэбэрдейм щыщ МыкIытIей Абдулыхь, Иорданием щыщ Къардэн Сэмир, Тыркум щыщ МэшхуэфI Нэждэт сымэ.
II Конгресс. Мейкъуапэ, 1993 гъэ
Дунейпсо Адыгэ Хасэм и етIуанэ зэIущIэр 1993 гъэм Мейкъуапэ щекIуэкIащ. Музыкэ-драмэ театрым Уры-сеймрэ Адыгеймрэ я къэрал ныпхэр итщ. ЗэIущIэр яублэ Адыгэ Республикэм и ГимнымкIэ.
Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ Къалмыкъ Юрэ къызэхуэсахэм фIэхъус яриха иужь, Iуэху яублар зэрафIэкъабылым трагъащIэу къэпсэлъащ УФ-м и Совет Нэхъыщхьэм ЛъэпкъхэмкIэ и Советым и тхьэмадэ Абдулатипов Рэмэзан, КъБР-м и Президент КIуэкIуэ Валерий, Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и Министрхэм я Советым и УнафэщIым и япэ къуэдзэ Уэз Анатолэ, Шэшэн Республикэм и Парламентым и УнафэщI Сосланбеков Ильяс, Абхъазхэм я дунейпсо зэгухьэныгъэм и унафэщI Шамбэ Тарас, н. Лъэпкъым къыпэщыт Iуэхугъуэхэм нэхъ тригъащIэу къэпсэлъащ Адыгэ Республикэм и Президент Джарым Аслъэн. ГъэкIэщIауэ фыщыдогъэгъуазэ абы жиIам:
— ИлъэситI дэкIащ Налшык щекIуэкIа япэ зэIущIэм лъандэрэ. А пIалъэм къриубыдэу ди гъащIэм щIэ куэд къыхыхьащ. Демократие зэхэтыкIэм дызэрыхуэкIуар щхьэпащ хъыбаркIэ дызэрыщIэным, хэхэсхэмрэ дэрэ дызэкIэлъыкIуэф дыхъуным. Куэд зэрыгъуэтыжащ. Политикэ, хабзэ лъабжьэ ягъуэтащ гражданствэм, уней мылъкум ехьэлIа Iуэхугъуэхэм. Псом нэхърэ нэхъыщхьэращи, ди жылагъуэ лъэпкъыбэр хуэдгъэхьэзыращ хамэщI щыIэ адыгэхэм я гукъеуэр зыхащIэным.
ЗымащIэкIэ сыкъытеувыIэну сыхуейт ди къуэшхэм я Хэкур ягъуэтыжа зэрыхъуну щIыкIэм. ФIыщIэ зыхэлъ, къэралым илъ хабзэм зыкIи емыбакъуэ мы Iуэхугъуэр тхузэфIэхынукъым, фонд хэха димыIэу. Абы елъытауэ щытынущ лэжьапIэ IэнатIэу къытхузэгъэпэщынури, псэупIэу тхуэухуэнури, нэгъуэщIхэри. Адыгэхэр мелуан бжыгъэ дыщыхъукIэ, фондри мелуанхэмкIэ гъэнщIауэ щытыпхъэщ. ИтIанэщ лъэпкъым къыпэщыт Iуэхухэр ДАХ-м щызэфIихыфынур, — жиIащ Джарымым.
Дунейпсо Адыгэ Хасэм и президент Къалмыкъ Юрэ зэIущIэм къыщипсэлъам щыщ:
— ИлъэситIыр куэдщ икIи мащIэщ. Дыубла къудейуэ аращ лэжьыгъэр. ЦIыху бжыгъэкIэ къатщтэмэ, Адыгейм 707-рэ къэкIуэжащ, Къэбэрдей-Балъкъэрым — 2500-рэ, Къэрэшей-Шэрджэсым унагъуи 10. Ди къалэн нэхъыщхьэр зыхэслъагъуэр Хэкум къихьэжым сыткIи дыдэIэпыкъунращ.
Гражданствэм теухуауэ. УФ-м и Хабзэм къигъэувырт, ди къэралым ущыпсэуну укъэкIуамэ, гражданствэ уиIэм уи Iуэху хэмылъыжу. Куэд щIакъым ди Парламентым Хабзэр зэригъэщабэрэ. Иджы къэралитIым я гражданствэ уиIэну ухуитщ. А Хабзэр зэхэлъхьэным, къэщтэным гугъу дехьу елэжьащ Урысейм и Парламентым и комиссэр, ДАХ-м и вице-президент МыкIытIей Абдулыхь зи унафэщIыр. Аращ ар ди ехъулIэныгъэшхуэхэм ящыщу къыщIэслъытэри.
Адыгэ псори зы бзэм хуэкIуэныр — ар ДАХ-м и къалэн пажэхэм хебжэ. Ди бзэр дымыщIэжмэ, литературэ тхылъ абыкIэ къытхуэмыгъэщIыжмэ, хабзэр зедмыхьэжмэ, сытым дриуасэ? Мы зэманым республикэм еплIанэ классым нэсыху адыгэбзэкIэ щрагъаджэ, итIанэ урысыбзэм тохьэж.
Сэ Къэбэрдей конгрессым и унафэщIу сыщылэжьам, унафэ къэтщтауэ щытащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и школ псоми, япэ классым щыщIэдзауэ епщыкIузанэ классыр къаухыху, адыгэбзэр щаджын хуейуэ.
Дэ политикэм дыхэмыхьэну жыдоIэ, ауэ лъэпкъ Iуэху зепхуэу щыщIэбдзэкIэ, нэгъуэщIу къыщIедз. Политикэм дыхыхьэнукъым жытIэу, абхъаз лъэпкъыр деплъурэ зэтредгъэукIэнут? Мини 100-щ ахэр зэрыхъур. А зауэм дыхыхьа щIэхъуар куэдым къагурыIуэркъым, лъэпкъитIым ди лъабжьэр зыуэ зэрыщытыр ящIэркъыми. Зэманым зэпэIэщIэ дищIами, ди бзэкIи ди хабзэкIи зыуэ дызэрыщытам щыхьэт техъуэр нэхъыбэжщ. Ар къагурыIуапхъэщ зауэр зыублахэм. Дэ сыт щыгъуи дыкъуэтынущ абхъаз цIыхубэм.
ДАХ-р диIэ щыхъуакIэ, мылъку гуэри ткъуэлъын хуейщ. ХьэрычэтыщIэхэр зэхуэтшэсри абы дытепсэлъыхьат, дэтхэнэми дыкъигъэгугъат бжыгъэ гуэркIэ, ауэ жаIар ящыгъупщэжащ. Ар хьэл мыгъуэжьу тхэлъщ адыгэм. «Черкесия» зыфIэтща фондыр хабзэм тету едгъэтхащ. Ар дзыхь зыхуэтщI гуэрым и пщэм илъхьауэ, адэкIэ ди гъуэгум пытщэн хуейщ.
Иджыри къэс дызыхунэмыса Iуэхущ тхыдэр зэрадж тхылъхэр зэрыдимыIэр. ЩIэныгъэлIхэр зэхэтIысхьэу щхьэж зэлэжьыну лъэхъэнэр яубзыхун хуейт, ауэ, щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтхэр диIэми, Iуэхур псалъэм фIэкIакъым. Тхыдэм хуэдэ къабзэу, адыгэ хабзэмкIи тхылъ диIэн хуейщ.
Мыбдежым республикищым я унафэщIхэр зэрыщIэсыр къэзгъэсэбэпу къыхызолъхьэ: фэри ДАХ-ри дызэхэвгъэхьи, радио, телевиденэ нэтынхэмкIэ дызэлъэIэсу дывгъэщI. Ар сэбэпышхуэ хъунут щIэблэм адыгэбзэр, тхыдэр, хабзэр ящIэнымкIэ.
III Конгресс. Черкесск, 1996 гъэ
1996 гъэм бадзэуэгъуэм и 24-м Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и къэрал драмэ театрым щекIуэкIащ Дунейпсо Адыгэ Хасэм и ещанэ зэхуэсыр. Ар къызэIуихащ ДАХ-м и тхьэмадэ Щхьэлахъуэ Абу.
Зэхуэсым кърихьэлIат Иордание къэралыгъуэм и пащтыхьыкъуэ Алий бен ал-Хъусейн, КъШР-м и Iэтащхьэ Хубиев Владимир, КъШР-м и Парламентым и УнафэщI Иванов Игорь, КъШР-м и Правительствэм и УнафэщI Уэз Анатолэ, КъБР-м и Президент КIуэкIуэ Валерий, КъБР-м и Парламентым и УнафэщI Нэхущ Заурбий, Адыгэ Республикэм и Правительствэм и Тхьэмадэм и япэ къуэдзэ Хьэжбиикъуэ Руслан, Краснодар крайм и Къэрал Думэм и УнафэщI Бекетов Владимир, ЩIэныгъэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием и президент Нэхущ Iэдэм, Абхъаз Республикэм и Парламентым и УнафэщI Джонджолие Сократ, а республикэм и вице-президент Аршбэ Валерэ, нэгъуэщIхэри.
Зэхуэсахэр едэIуащ илъэсищ блэкIам ДАХ-м хузэфIэкIам теухуауэ абы и президент Щхьэлахъуэ Абу жиIам.
— Илъэситху мэхъу Дунейпсо Адыгэ Хасэр къызэрызэрагъэпэщрэ. А зэманым абы лэжьыгъэ зэхуэмыдэхэр зэфIихащ, адыгэхэм я Iуэху зэрихуэу.
Нэхъапэ жысIэну сыхуейщ Дунейпсо Хасэм и япэрей унафэщIу щыта Къалмыкъ Юрэ адыгэхэм пщIэшхуэ зэрыхуэтщIыр икIи абы фIэтщащ Хасэм «ЩIыхь зиIэ и унафэщI» цIэр.
— Нобэ къэтпщытэж илъэсищым къриубыдэу Хасащхьэмрэ Iуэхузехьэ гупымрэ я зэхуэс 14 едгъэкIуэкIащ. Жылагъуэ организацэм и закъуэкIэ адыгэ лъэпкъым и Iуэхур зэрумыгъэкIуэтэфынур къэтлъытэри, тлъэкI къэдмыгъанэу дыпылъащ адыгэхэр зэрыс республикищми я лIыщхьэхэр, правительствэхэр зэрызэдэдгъэIэпыкъунум. Къалэн нэхъыщхьэу къытпэщытар адыгэ лъэпкъыр и Хэкум ирахуа лъэпкъыу къедгъэлъытэнрати, ди жагъуэ зэрыхъущи, ар тхузэфIэкIакъым. Ауэ фIыщ абы хуэунэтIауэ япэрей лъэбакъуэр зэрытчар. Къэрал унафэкIэ накъыгъэм и 21-р адыгэ лъэпкъым кIэлъызэрахьа залымыгъэм и Щыгъуэ махуэу республикищми щедгъэгъэуващ. Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ Къэрэшей-Шэрджэсымрэ уеблэмэ щымылажьэ махуэ щыхъуащ.
1994 гъэм мэлыжьыхь мазэм аргуэру Урысейм и Президент Ельцин Борис тхылъ Iэрыдгъэхьащ адыгэхэм я щхьэм кърикIуар лIэщIыгъуэ залымыгъэшхуэу къилъытэну делъэIуу. Апхуэдэ тхылъ аргуэру Ельцин Iэрыдгъэхьащ Адыгейм и Президент Джарым Аслъэн, Къэбэрдей-Балъкъэрым и Президент КIуэкIуэ Валерий, Къэрэшей-Шэрджэсым и Iэтащхьэ Хубиев Владимир, Краснодар крайм и администрацэм и Iэтащхьэ Егоров Николай сымэ я Iэ щIэлъу. Мызэ-мытIэу абыкIэ зыхуэдгъэзащ Къэрал Думэми.
А псоми я фIыщIэкIэ, 1994 гъэм накъыгъэм и 18-м Урысейм и Президент Ельцин Борис Урыс-Кавказ зауэр зэриухрэ илъэси 130-рэ щрикъум япэ дыдэ Кавказ зауэм хуэфащэ уасэ иритащ, жиIащ ар Кавказым щыпсэу лъэпкъхэм лIыхъужьыгъэ хэлъу ирагъэкIуэкIа зауэу. Ар занщIэу жимыIами, адыгэхэм кIэлъызэрахьа залымыгъэ ин дыдэр къилъытауэ аращ.
1994 гъэм накъыгъэм и 21-м, Щыгъуэ махуэм, а Iуэхугъуэм щытепсэлъыхьащ УФ-м и Парламентым и зэIущIэми. Думэм хэт ЦIыкIу Казбек и жыIэкIэ депутатхэр зы дакъикъэкIэ хуэщыгъуащ Урыс-Кавказ зауэм хэкIуэдахэм, Къэрал Думэм и УнафэщIу щыта Рыбкин Иван я пашэу, депутатхэр еувэлIауэ щытащ Президентым Кавказым ис лъэпкъхэм Зэрызахуигъэзам.
УФ-м и унафэщIхэр адыгэ Iуэхум къызэрыпыкъуэкIам арэзы дыкъимыщIу, адыгэхэм залымыгъэшхуэ зэрагъэвар къалъытэну захуэдгъэзащ ООН-м, ОННН-м. Апхуэдэ къабзэу Дунейпсо Хасэмрэ Адыгэ Республикэм и унафэщIхэмрэ адыгэхэм залымыгъэу къыкIэлъызэрахьар къыщытIэтащ 1995 гъэм Мейкъуапэ къалэм ЮНЕСКО-м щригъэкIуэкIа зэIущIэми.
1996 гъэм мэлыжьыхьым и 29-м Адыгэ Республикэм и Президентымрэ Парламентымрэ унафэ къащтащ, адыгэхэм залымыгъэшхуэ къыкIэлъызэрахьауэ зэрыщытам теухуауэ, апхуэдэ къабзэу УФ-м и Президентым зыхуагъэзащ адыгэхэм къращIар лъэпкъгъэкIуэду (геноциду) къилъытэну елъэIуу.
Ауэ, дауэ дымыщIами, тхылъ къытхуегъэщтакъым, адыгэхэм залымыгъэшхуэ зэрыкIэлъызэрахьар къигъэлъагъуэу. Арами, дяпэкIи Хасэр къикIуэт хъунукъым, атIэ нэхъри а Iуэхум пылъын икIи и кIэм нигъэсын хуейщ. АбыкIэ Адыгэ, Къэбэрдей-Балъкъэр республикэхэм унафэ къыщащтакIэ, Урысейми къищтэну дыщогугъ, аращ Президентми, Парламентми, Правительствэми аргуэру защIыхуэдгъэзар.
Адыгэхэм кърагъэхъылIа мыхъумыщIагъэшхуэр гъэщыпкъэжыныр ауэ сытми мурад «гъущэ» къудейкъым, атIэ абы къыкIэлъыкIуэн хуейщ лъэпкъым и щIыхьыр, и хуитыныгъэр, пщIэуэ иIар зэфIэгъэувэжыныр. Зи гугъу сщIыр зи Хэкум ирахуа адыгэхэм я адэжь лъапсэм къагъэзэжынращ. Ар нобэкIэ къэрал Iуэхуу щыткъыми, зэфIэпхыныр икъукIэ гугъу дыдэщ. Къэралым и бжэр Iуихыу цIыхухэр къэкIуэжыну нэхъ хуит зэрыхъурэ Адыгейм щыпсэуну къэкIуар цIыху 860-рэщ, абы щыщу Урысейм и паспорт къыдэзыхар 142-рэщ. Къэбэрдей-Балъкъэрым цIыху 3814-рэ къихьэжати, зи Хэкур зэзыгъэгъуэтыжыфар 92-рщ. Къэрэшей-Шэрджэсым къэзыгъэзэжар унагъуи 4 — 5 къудейщ.
Куэдым къафIэщIащ къэралыр демократ гъуэгум щытеувэм адыгэхэр я Хэкум къибэнэжыну, экономикэ щытыкIэмрэ псэукIэмрэ нэхъри хьэлъэ ящIыну. АрщхьэкIэ ар къэхъуакъым, уеблэмэ нэхъапэм нэхърэ нэхъ гугъуехь инхэм пэщIэхуэ хъуащ къэзыгъэзэжыну хуейхэр. Мис абы къыхэкIыу ди республикэхэм, Урысейм къэзыгъэзэжыну хуейхэм зэрадэIэпыкъуфынум хуэгъэза хабзэ ди къэралым къыщамыщтэу хъунукъым. Аращ икъукIэ тегъэчыныхьауэ зыпылъыпхъэр иджы щIэуэ хэтхыну Хасэ унафэщIхэр. Абы теухуа япэ лъэбакъуэр щыча хъуащ Адыгэ Республикэм, «Адыгэ Республикэм и къэрал хуитыныгъэм теухуа Декларацэ» жыхуиIэр 1991 гъэм къащтащ, ар республикэм и Конституцэм и епщIанэ статьям щIигъэбыдыхьыжащ. Ар Iуэхугъуэшхуэу къыдолъытэ, сыту жыпIэмэ, къэзыгъэзэж адыгэхэм хуитыныгъэ щагъуэтащ Адыгэ Республикэм. Конституцэр тегъэщIапIэ ящIурэ, Адыгэ Республикэм и Министрхэм я Советымрэ Парламентымрэ ягъэхьэзыращ къэкIуэжхэм ятеухуа хабзэ, абыи зэ ириплъагъэххэщ. Президент Джарым Аслъэн Хасэм хъыбар къызэрыригъэщIамкIэ, куэд мыщIэу республикэм иIэнущ апхуэдэ хабзэ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и Адыгэ Хасэми зэхилъхьащ къэзыгъэзэжхэм ядэIэпыкъуа зэрыхъуну программэ икIи абы ипкъ иту Дунейпсо Хасэм КъБР-м и Президентымрэ Правительствэмрэ захуигъэзащ а программэм хабзэ лъапсэ хуащIыну.
ИкIэщIыпIэкIэ дадэIэпыкъуну къэлъэIуауэ щытащ Югославием, Косовэ щыщ унагъуэ 30. Ар адыгэ, Урысей Iуэху тщIыри, дгъэкIуащ къэралыгъуитIми я лIыкIуэхэр, епсэлъащ адыгэхэм, арщхьэкIэ нобэр къыздэсым а унагъуэхэм я лъэIур мыгъэзэщIауэ къонэ.
Хасэм и Iуэхузехьэ гупым хуэфащэ къару ирихьэлIащ ДАХ-м и «Нарт» газетыр адыгэхэм яхуэгъэлэжьэным. Абы гугъуехь ин дыдэхэр пылъми, мазэм тIэу къыдыдогъэкI. Тхьэм игъэпсэу къыддэIэпыкъу щIалэхэр.
Дауэ дымыщIами, тхузэтемыублауэ къэнащ Хасэм хэтхэм взносхэр ятыныр. Апхуэдэ къабзэу етIуанэ зэхуэсым къищта нэгъуэщI унафэхэри мыгъэзэщIауэ къэнащ: адыгэ республикищми фэтэр 50 хъу унэхэр щыщIыныр, адыгэпсо парламент къызэгъэпэщыныр, — жиIащ Щхьэлахъуэм.
IV Конгресс. Краснодар, 1998 гъэ
1998 гъэм мэкъуауэгъуэм и 25-м Краснодар щызэхуэсащ Дунейпсо Адыгэ Хасэм и IV Конгрессыр. Абы хэтщ Адыгейм, Краснодар крайм, Къэбэрдей-Балъкъэрым, Къэрэшей-Шэрджэсым, Москварэ Санкт-Петербургрэ, Сирием, Германием, Голландием, Тыркум, Иорданием, США-м щыпсэу адыгэхэм я лIыкIуэхэр.
Дунейпсо Адыгэ Хасэм и еплIанэ зэхуэсым абы и президент Акъбащ Борис щыжиIам нэхъыщхьэу хэлъахэр.
— ДАХ-м и ещанэ зэхуэсыр иухри, тхьэмахуэ пIалъэ нэхъ къыхэдмыгъахуэу, УФ-м и Президент Ельцин Борис, Правительствэм и УнафэщI Черномырдин Виктор, ФедерацэмкIэ Советым и УнафэщI Строев Егор, Къэрал Думэм и УнафэщI Селезнев Геннадий, Къэрал Думэм Лъэпкъ IуэхухэмкIэ и комитетым и УнафэщI Зорин Валентин, лъэпкъхэм я IуэхухэмкIэ, федеративнэ зэхущытыкIэхэмкIэ УФ-м и министр Михайлов Владимир, КъБР-м, КъШР-м, АР-м щыхахауэ Къэрал Думэм и депутатхэу Темыржан Владимир, Якуш Михаил, ЦIыкIу Казбек сымэ тхылъ яIэщIэдгъэхьащ адыгэ лъэпкъыр лъапсэрых ящIауэ зэрыщытам еувэлIэным щхьэпэну, абы къэрал унафэ игъуэтыну дыщIэлъэIуу, — жиIащ Акъбащым. — Жэуап къыдэзытыжар Лъэпкъхэм я IуэхухэмкIэ, федеративнэ зэхущытыкIэхэмкIэ УФ-м и министерствэмрэ ФедерацэмкIэ Советымрэщ.
Урыс-Кавказ зауэр ди лъэпкъхэм дежкIэ зыхуэдар нэхъыбэм къащIэн папщIэ, 1997 гъэм дыгъэгъазэ мазэм «Жизнь национальностей» журналым делъэIуащ УФ-м и Президент Ельцин Борис Урыс-Кавказ зауэр зэриухрэ илъэси 130-рэ щрикъум Зэрызыкъытхуигъэзам ипкъ иту адыгэ тхыдэм епха Iуэхугъуэхэр къыщаIэтыну зэIущIэ щIэныгъэлIхэр хэту къызэригъэпэщыну. Редакцэр абы арэзы техъуащ икIи тхыгъэр 1999 гъэм адыгэм я Щыгъуэ махуэм и пэ къихуэу къытехуэнущ.
ОННН-м и унафэр зезыхьэ Комитетым адыгэм и лIыкIуэ япэ дыдэу хагъэхьащ. Ар пщэрылъ щытщIащ ДАХ-м и Iуэхузехьэ гупым хэт Къэзанокъуэ Теувэж.
ОННН-р къыддэIэпыкъуурэ ди лIыкIуэхэр тIэу къыщыпсэлъащ ООН-м цIыхум иIэ хуитыныгъэхэмкIэ и Комиссэм, лъэпкъ мащIэхэм я хуитыныгъэмкIэ щыIэ подкомиссэм.
Мы гъэм мэлыжьыхьым и 6-м ООН-м цIыхум и хуитыныгъэмкIэ и Комиссэм и 45-нэ сессием Къэзанокъуэ Теувэж къыщыпсэлъащ зэхэзехуэн ящIа лъэпкъхэм я Зэгухьэныгъэм и цIэкIэ.
1998 гъэм накъыгъэм и 28-м лъэпкъ мащIэхэм я IуэхухэмкIэ ООН-м и ЛэжьакIуэ гуп Женевэ щызэхуэсати, Къэзанокъуэ Теувэж абдеж къыщыпсэлъащ адыгэ лъэпкъым и зы фIэщыгъэцIэр зэфIэгъэувэжын, Хэкум къыхуеIэ дэтхэнэми къигъэзэжынымкIэ хуитыныгъэ яIэн, Сириемрэ Тыркумрэ щыпсэу адыгэхэм я унэцIэ дыдэр зэрахьэну хуитыныгъэ яIэн зэрыхуейм теухуауэ.
Анэдэлъхубзэр хъумэным къызэрымыкIуэу лъабжьэфI хуэхъунущ ДАХ-м и Iуэхузехьэ гупым иубла лэжьыгъэр. ДАХ-м и ещанэ зэхуэсым къихьа унафэхэм япкъ иту «Адыгэхэр» лъэпкъпсо телестудиер къызэгъэпэщыныр и кIэм ноблагъэ.
Къапщтэмэ, анэдэлъхубзэр яджынымкIэ зэфIэкI гуэрхэр яIэ хъуащ; «Iуэдыщэ» IуэрыIуатэ ансамблым ахъшэ хухахащ. 1998 гъэм еджэгъуэ илъэсыр щаублэжым къыщыщIэдзауэ ТIуапсэ къалэм щылэжьэнущ Адыгэ къэрал университетым и къудамэ, анэдэлъхубзэмкIэ, тхыдэмкIэ егъэджакIуэхэр щагъэхьэзыру. «Шап- сыгъ» газетым ахъшэ хуиутIыпщынущ; радиокIэ адыгэбзэ тхыгъэхэр езыгъэкIуэкIын корреспондентитI кърагъащтэ; шапсыгъ къуажэхэм заужьыным гулъытэ нэхъ хуащI хъуащ, — жиIащ Акъбащ Борис.
ДАХ-м и IV зэхуэсым игъэбелджылащ зэлэжьын хуей Iуэхугъуэхэр. ЛIыкIуэхэм къащтащ УФ-м хамэ къэрал IуэхухэмкIэ и министр Примаков Е. М. (адыгэхэр Косовэ кърашыжыным епха Iуэху гугъусыгъухэр зэрызэфIахым щхьэкIэ фIыщIэ хуащIу. Абы къищынэмыщIауэ, министрым гу лърагъатэ, Нидерландхэм щыIэ Урысей посольствэм щхьэусыгъуэ гуэрхэр къагупсысу, ДАХ-м и IV зэхуэсым ОННН-м и Генеральнэ Секретарь Майк Ван Праг къызэрамыгъэкIуам, Иорданием къикIын хуея ди лъэпкъэгъухэри визэ къыдахынымкIэ гугъу зэрырагъэхьам теухуауэ) зэрызыхуагъазэ. АР-м, КъБР-м, КъШР-м я унафэщIхэм хуагъэхьащ лъэпкъыр зэрызэджэж «адыгэ», нэгъуэщIхэр къызэреджэ «шэрджэс» псалъэхэр къэщтэжын хуейуэ. Абы халъагъуэр тхыдэ захуагъэм и закъуэкъым, атIэ УФ-м щат паспортым цIыхур зыщыщ лъэпкъыр зэрырамытхэжынум зэлъэпкъэгъухэр нэхъри зэщигъэункIэ, зэфIигъэкIуэдынкIэ зэрыхъунум зэрыригузавэри хэтщ.
V Конгресс. Налшык, 2000 гъэ
Дунейпсо Адыгэ Хасэм и зи чэзу етхуанэ зэхуэсыр Налшык, ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым щекIуэкIащ 2000 гъэм бадзэуэгъуэм и 28 — 29 махуэхэм.
Япэ махуэр ирагъэхьащ ДАХ-р зэрызекIуэ Хабзэм (Уставым) и Iыхьэ гуэрхэр зэрахъуэкIыным, хагъэкIыным, абы и унафэщIхэр хэхыным. Абыхэм ящыщу нэхъ гу зылъытапхъэр ДАХ-м и Iуэхузехьэ гупыр (исполкомыр) зыгъэлажьэ генеральнэ секретарь хуэмеижу къызэралъытарщ. Абы къищынэмыщIауэ, Дунейпсо Адыгэ Хасэм и зэхуэсыр илъэситIым зэ зэхыхьэу щытамэ, иджы илъэсищ пIалъэ ягъэуващ.
ЕтIуанэ махуэм лIыкIуэхэр тепсэлъыхьащ ДАХ-р иужьрей илъэситIым зэрылэжьам, лъэпкъыр зэрыгъуэтыжынымкIэ мыхьэнэ нэхъ зиIэу къалъытэ Iуэхугъуэхэм.
Дунейпсо Хасэр къызэрыунэхурэ, абы комитет иIэщ Адыгэмрэ Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ щыпсэу адыгэхэм я бзэр зэпэгъунэгъу щIыным, я алыфбейр зы тхыкIэм хуэгъэкIуэжа зэрыхъунум хуэлажьэу. Абы и унафэщI, филологие щIэныгъэхэм я доктор, академик Къумахуэ Мухьэдин жиIащ:
— Хэхэс адыгэхэр къыдолъэIу кIахэхэмрэ къэбэрдейхэмрэ зы литературэбзэм, тхэкIэм дыхуэкIуэну. Ауэ бзитIыр зэхэплъхьэу зы пхуэщIынукъым, щIэныгъэр щыгъуазэкъым апхуэдэ Iуэху. ТхуэщIэну къэтлъытэрати, макъхэр къызэрыдгъэлъагъуэ хьэрфхэмкIэ ди алыфбеитIыр зым зэрыхуэдгъэкIуэнум иужь дитащ. Абы теухуауэ щIэныгъэлIхэм я зэIущIэ нэгъабэ Налшык щедгъэкIуэкIри, дыкъызытеувыIа проектыр Адыгеймрэ КъБР-мрэ я Парламентхэр хэплъэну, республикитIым я Президентхэр щагъэгъуэзэну еттащ. Ауэ мазибгъу дэкIащи, жэуап щыIэкъым.
Къумахуэм адэкIэ и гугъу ищIащ Адыгэ щIэнгъуазэ (энциклопедие) къыдэгъэкIыным зэрелэжьам, ар 2001 гъэм дунейм къытехьэным зэрыхуагъэхьэзырам, абы елэжьахэм я гуащIэм пэкIуэн ахъшэр ДАХ-м и тхьэмадэу иужьрей илъэситIым щыта Акъбащ Борис къызэриугъуеям. «Псори кIуэдыжынущ, кIуэд зимыIэр ди щэнхабзэр здынэсар къэзыгъэлъэгъуэну, тхыдэм къыхэнэну щIэнгъуазэ тхылъращ, — къыхигъэщащ Къумахуэ Мухьэдин.
Тыркум щыIэ Хасэхэм я зэгухьэ «Кафдер» жыхуиIэм и тхьэмадэ Агъашэ Мухьиддин жиIащ мыпхуэдэу:
— Хамэ къэрал щыпсэу адыгэхэм пщIэшхуэ фхудощI, фи адэшхуэхэр Хэкум къинащи. Мелуанитху дыщопсэу Тыркум, адыгэбзэмкIэ демыджами, ди адэ-анэм анэдэлъхубзэр дагъэщIащ. Ауэ кIуэ пэтми яхощI зи бзэкIэ псэлъэфхэм. Сыт ди Iэмал, зэуэ зыкъэтIэту дыкъыщымыкIуэжыфкIэ? Ди Iуэхур тэмэм хъун папщIэ, дызыхэс къэралхэм дедаIуэу, демыбийуэ дыщыпсэун хуейщ. Дыпылъыпхъэщ Тыркумрэ Урысеймрэ нэхъри зэгъунэгъу зэрызэхуэтщIынум.
VI Конгресс. Налшык, 2003 гъэ
2003 гъэм шыщхьэуIум и 17-м Налшык къыщызэIуахащ Дунейпсо Адыгэ Хасэм и VI Конгрессыр. ЗэIущIэр къызэIуихащ икIи иригъэкIуэкIащ ДАХ-м и тхьэмадэ Нэхущ Заурбий.
Иужьрей (етхуанэ) зэхуэсым лъандэрэ дэкIа илъэсищым къриубыдэу яхузэфIэкIамрэ зыхунэмысауэ къэнамрэ теухуауэ Нэхущ Заурбий жиIар фи пащхьэ идолъхьэ.
— ДАХ-м иригъэкIуэкI лэжьыгъэ нэхъ мыхьэнэшхуэ зиIэхэм ящыщу сэ къызолъытэ адыгэхэр я адэжь Хэкум къешэлIэжыныр. А Iуэхум гугъуехь куэд пыщIащ икIи псоми къагуроIуэ ар зы махуэ лэжьыгъэу зэрыщымытыр. Гугъуехьхэм къахигъэхъуащ репатриацэм и Iуэхур пхуэмыгъэзэщIэным хуэдизу зыгъэткIия законым — «Урысей Федерацэм и гражданствэм и IуэхукIэ» УФ-м и Законыр къызэращтам. А Законыр зэхъуэкIыным е ар къащтэн-къамыщтэн и лъэныкъуэкIэ КъБР-м, КъШР-м, Адыгей Республикэм хуэдэ субъект цIыкIухэм яхузэфIэкIын щIагъуэ щыIэкъым, ауэ абы хуэунэтIа лэжьыгъэ дэ иджыри идогъэкIуэкI. Псалъэм папщIэ, мы гъэм, нэхъ тэмэму жыпIэмэ, шыщхьэуIум и 2-м, ДАХ-м и гъэзэщIакIуэ комитетым Налшык къалэм щригъэкIуэкIащ «Адыгэ-абазэ лъэпкъыр я Хэкум къэкIуэжыным пыщIа Iуэхухэр» щIэныгъэ конференцыр. Абы кърихьэлIащ Абхъазым, Адыгейм, Къэбэрдей-Балъкъэрым, Къэрэшей-Шэрджэсым, Сирием, Иорданием, Тыркум, Краснодар крайм, Германием къикIа лIыкIуэхэр. Апхуэдэу зэхуэсым хэтащ паспорт-визэ IуэхущIапIэхэм я лэжьакIуэхэр, республикищым гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ я институтхэм я еджагъэшхуэхэр, тхыдэтххэр, тхакIуэхэр, нэгъуэщI къэралхэм къикIыжу зи Хэкум къэзыгъэзэжахэр. Конференцым хэтахэм зэхуаIуэтащ къаIэта Iуэхугъуэхэм зэреплъыр, пыухыкIауэ унафэ зытещIыхьыпхъэ зи чэзу лэжьыгъэхэр ягъэбелджылащ.
А конференцым хэтахэм къащтащ Урысей Федерацэм и Президент Путин Владимир Зэрызыхуагъазэр. Ар теухуащ «Урысей Федерацэм и гражданствэм и IуэхукIэ» Законым.
Дэ ди лъэIур теухуащ 43-нэ статьям зэхъуэкIыныгъэхэр хэлъхьэным икIи ар мы къыкIэлъыкIуэм хуэдэу къитхыкIыжыным: «Урысейм и гражданствэ къеIызыхыну хущIэкъум урысыбзэр е Урысей Федерацэм и щIыналъэм щыпсэу езыр къызыхэкIа лъэпкъым и бзэр ищIэн хуейщ».
НэгъуэщI зы Iуэхушхуи щыIэщ, сэ къызэрысщыхъумкIэ, нобэ хэхауэ гулъытэ хуэщIын хуейуэ. Ар анэдэлъхубзэр хъумэнырщ икIи абы зегъэужьынырщ.
Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ Адыгеймрэ «Бзэхэм я IуэхукIэ» законхэр къыщащта нэужь, къызэгъэпэща хъуащ къэралым и жьауэм щIэту анэдэлъхубзэр хъумэнымрэ абы зегъэужьынымкIэ зыхуей Iэмалхэр.
Бзэм и Iуэхур мызэ-мытIэу къыщаIэтащ ДАХ-м и Iуэхузехьэ гупым и зэIущIэхэм. ИкIи абыхэм япкъ иткIэ зэфIагъэкIа лэжьыгъэфIхэм ящыщщ ди лъэпкъым и бзэр, литературэр, тхыдэр нэхъыфIу зэгъэщIэным теухуауэ Къэбэрдей-Балъкъэрым къыщызэрагъэпэща зэпеуэ зэмылIэужьыгъуэхэр. Апхуэдэ зэпеуэхэр къыщызэрагъэпэщыну я мурадщ Адыгеймрэ Къэрэшей-Шэрджэсымрэ.
Анэдэлъхубзэм теухуа нэгъуэщI Iуэхухэми я гугъу тщIын папщIэ Дунейпсо Адыгэ Хасэм и Iуэхузехьэ гупым мы гъэм бадзэуэгъуэм и 12-м Налшык къалэ щригъэкIуэкIащ «Адыгэхэм анэдэлъхубзэр зэращIэмрэ абы зэрызиужь щIыкIэмрэ» фIэщыгъэцIэр зиIэ щIэныгъэ конференц.Абыхэм щыжаIахэм къыхэщащ анэдэлъхубзэр джыным, ар хъумэн и лъэныкъуэкIэ щыIэ ныкъусаныгъэхэм къадэкIуэу узыщыгуфIыкIын зэхъуэкIыныгъэхэми уазэрырихьэлIэр.
Конференцым унафэ къыщащтащ анэдэлъхубзэр джыным, хъумэным теухуауэ ди республикэхэм я правительствэхэм къащтэ унафэ псори гъэзэщIа зэрыхъум кIэлъыплъын комиссэ щхьэхуэ къызэгъэпэщын хуейуэ.
Дунейпсо Адыгэ Хасэм иригъэкIуэкI лэжьыгъэм и унэтIыныгъэ нэхъыщхьэхэм ящыщу къонэ нэгъуэщI къэралхэм экономикэ и лъэныкъуэкIэ зэрапыщIам зегъэубгъуныр, лъэныкъуэ зэмылIэужьыгъуэхэм зэщIыгъуу предприятэхэр къызэрагъэпэщынымкIэ защIэгъэкъуэныр, нэгъуэщIхэри, — жиIащ Нэхущым.
VII Конгресс. Истамбыл, 2006 гъэ
Дунейпсо Адыгэ Хасэр зэрыщыIэ илъэс 15-м къриубыдэу иджы япэу 2006 гъэм накъыгъэм и 6-м Истамбыл щекIуэкIащ цIыху 500-м нэблагъэ къызрихьэлIа VII Конгрессыр. Абы хэтащ къэрал зэмылIэужьыгъуэхэм щыIэ Адыгэ Хасэхэм я лIыкIуэу 74-рэ.
Зытепсэлъыхьыну Iуэхугъуэхэм ящыщу япэ ирагъэщар Дунейпсо Адыгэ Хасэр илъэсищ блэкIам зэлэжьахэм, къайхъулIахэм, гу зылъатапхъэхэм теухуаращ. А псор къызэщIикъуэу къэпсэлъащ ДАХ-м и тхьэмадэ Нэхущ Заурбий.
— «Жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм я IуэхукIэ» Федеральнэ хабзэм ипкъ иткIэ къащта Уставым тету и лэжьыгъэр езыхьэкI ДАХ-р жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм я зэкъуэтыныгъэу зэрыщытым и гугъу хэхауэ умыщIми, зэхэщIыкI зиIэ дэтхэнэ зы цIыхуми къыгурыIуэу щытын хуейщ.ФIыуэ зэмыгупсыса псалъэмакъхэмрэ Iуэхухэмрэ ди лъэпкъэгъухэу нэгъуэщI къэралхэм щыпсэухэм зэран яхуэхъункIэ хъунущ.
Ди лъэпкъэгъухэм я хуитыныгъэхэр я адэжь щIыналъэм, адрей къэралхэми щыхъумэным и гугъу пщIымэ, ди Уставым абы и лъэныкъуэкIэ дэ Iэмал инхэр къыдет. Абыхэм хеубыдэ законхэр къыдэгъэкIынымкIэ жэрдэм къыхэлъхьэным щегъэжьауэ адыгэхэм къапэщыт Iуэхухэр дэгъэкIыным къэрал унафэщIхэри, дунейпсо зэгухьэныгъэхэм я Iэтащхьэхэри щыгъуазэ щIыным нэс.
БлэкIа лъэхъэнэм къриубыдэу ДАХ-м и Хасащхьэр зыпэмылъэщу къэнар сыт хуэдэ Iуэхухэра, ДАХ-м и Iуэхузехьэ гупми езы зэгухьэныгъэми я лэжьыгъэр ефIэкIуэн папщIэ, нэхъ гу зылъытапхъэхэр сыт?
Адыгэу дунейм тетым къапэщыт Iуэху нэхъ ин дыдэхэм ящыщщ ди лъэпкъэгъухэр я адэжь Хэкум къешэлIэжыныр. А зы Iэмалырщ лъэпкъыр хэкIуэдэжынкIэ щыIэ шынагъуэм узэрыпэщIэувэфынур. ДАХ-р къыщызэрагъэпэща япэ махуэхэм къыщыщIэдзауэ а Iуэхур дэ зэи дгъэтIылъакъым. Хэкум къэзыгъэзэжхэм я гугъу пщIымэ, ахэр зэм нэхъыбэ мэхъу, зэм нэхъ мащIэ мэхъуж. Ди лъэпкъэгъухэр Хэкум къэшэжыным хуэфащэ гулъытэ къэтпщытэж пIалъэм хуащIащ Хасащхьэм иджыпсту хэтхэм. Ди лъэпкъэгъухэр Хэкум къэгъэIэпхъуэжынымкIэ комитетыр МэшхуэфI Нэжджэт я пашэу лэжьащ, щIэныгъэлIхэр, республикэхэм я паспорт IэнатIэхэм, Iэпхъуэшапхъуэхэм я IуэхухэмкIэ къулыкъухэм я IэщIагъэлIхэр, лэжьакIуэхэр къызрихьэлIа конференцхэр екIуэкIащ.
ДАХ-м и Хасащхьэм, Iуэхузехьэ гупым я зэIущIэм зэпымыууэ къыщалъыхъуэ зи адэжь щIыналъэм къэзыгъэзэжа ди лъэпкъэгъухэм защIэгъэкъуэнымкIэ программэхэр зэрыдагъэкIыну Iэмал нэхъыфIхэр. ЯпэкIэ дэ дыхуежьауэ щытащ а Iуэхум пыщIа хабзэ нэхъыщхьэхэр дгъэбелджылыну икIи абы теухуауэ VI Конгрессым къыщытщтащ «ДАХ-м иригъэкIуэкI лэжьыгъэм и унэтIыныгъэ нэхъыщхьэхэр». НэгъуэщI къэралхэм щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм урысей гражданствэ нэхъ тыншу къратын папщIэ, «УФ-м и гражданствэм и IуэхукIэ» федеральнэ хабзэм зэхъуэкIыныгъэхэр хэлъхьэным теухуауэ зыбжанэрэ Урысейм и Президент Путин Владимир, ФедерацэмкIэ Советым, Къэрал Думэм захуэдгъэзащ. Урысейм и унафэщIхэр и телъхьэщ а хабзэм зэхъуэкIыныгъэхэр хэлъхьэным.
Абы и щыхьэту нывжесIэнщ иджыблагъэ (гъатхэпэ мазэм) законхэр къыдэгъэкIынымкIэ жэрдэмым и хабзэм тету Къэбэрдей-Балъкъэрым и Парламентым «НэгъуэщI къэралхэм я цIыхухэу УФ-м щыIэхэм яIэ хуитыныгъэхэм я IуэхукIэ», «УФ-м и гражданствэм и IуэхукIэ» федеральнэ хабзэхэм зэхъуэкIыныгъэхэр хэлъхьэным теухуа законопроект УФ-м и Къэрал Думэм къызэрыщыхилъхьар. 2002 гъэм и мэкъуауэгъуэ мазэм Федерацэм и законодательствэм халъхьа зэхъуэкIыныгъэхэм я зэранкIэ нэгъуэщI къэралхэм щыпсэу ди хэкуэгъухэм урысей гражданствэ къыIахыжыныр нэхъ гугъу зэрыхъуар къыхегъэщри, а тхыгъэм къегъэлъагъуэ:
«Урысейм хабзэкIи цIыхугъэкIи жэуап ехь икIи къэдгъэлъэгъуа цIыхухэм урысей гражданствэ яритыжыну и къалэнщ».
«НэгъуэщI къэралхэм я цIыхухэу УФ-м щыIэхэм яIэ хуитыныгъэхэм я IуэхукIэ» законым халъхьэну къагъэув зэхъуэкIыныгъэхэм япкъ иткIэ УФ-м пIалъэкIэ щыпсэуну щIэлъэIуам ар хуамыщIэнымкIэ щхьэусыгъуэу щыт хъунукъым апхуэдэ цIыхур мазихым щIигъукIэ мы къэралым зэримысар.
НэгъуэщI къэралхэм щыпсэу адыгэхэм адэжь щIыналъэм къагъэзэжыным ехьэлIауэ Дунейпсо Адыгэ Хасэм къиIэта жэрдэмым тету, зи хэкум къэзыгъэзэжа адыгэхэр гъащIэм хэзэгъэжыныр щагъэпсынщIэн папщIэ, КъБР-м, Адыгейм, Абхъазым «Зи хэкум къэIэпхъуэжхэм я IуэхукIэ» хабзэхэр къызэрыщащтар. ДАХ-м къыхилъхьэри, а республикэхэм я правительствэхэм яубзыхуащ икIи къащтащ нэгъуэщI къэралхэм щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм защIэгъэкъуэнымкIэ программэхэр.
А программэхэр мылъкукIэ щIэгъэбыдауэ къыпхуэлъытэнукъым, ауэ а документхэм щыубзыхуа Iэмалхэри (щIы Iыхьэхэр яхухэхыныр, щхьэщатыкIышхуэ щымыIэу ахъшэ щIыхуэ етыныр, предприятэхэр къызэIуахын папщIэ зыхуеину Iэмэпсымэхэр къэралым пщIэншэу кърегъэшэныр, нэгъуэщIхэри) къэгъэсэбэпа хъуакъым. Ди лъэпкъэгъухэм жыджэрагъышхуэ къагъэлъэгъуакъым апхуэдэ хэкIыпIэхэр къэгъэсэбэпыным хуэунэтIауэ, — жиIащ Нэхущым.
VIII Конгресс. Мейкъуапэ, 2009 гъэ
Дунейпсо Адыгэ Хасэм и VIII Конгрессыр Адыгэ Республикэм и къалащхьэ Мейкъуапэ 2009 гъэм и жэпуэгъуэм махуитIкIэ щекIуэкIащ.
Хамэ къэралхэм щыIэ Хасэхэм я лIыкIуэхэм, Абхъаз Республикэм, Къэбэрдей-Балъкъэрым, Къэрэшей-Шэрджэсым, Краснодар крайм, Москва, Армавир къалэхэм къкIахэм захуигъэзащ Адыгей Республикэм и Президент ТхьэкIушынэ Аслъэнджэрий.
— КъызэрымыкIуэу гуапэ сщохъу ди щIыналъэм нобэ щекIуэкI Iуэхугъуэ дахэр. Республикэр илъэс 18 зэрыхъур щыдгъэлъапIэ махуэхэм ирихьэлIэу хэгъуэгу куэдым щыпсэу, зи пщIэр лъагэ ди лъэпкъэгъухэр къызэрытхуеблэгъам гур хегъахъуэ, — жиIащ ТхьэкIушынэм. — Дэ зи жьауэ дыщIэт къэралыгъуэм — Урысей Федерацэм — ди Iуэху дэкIынымкIэ лъэкI къигъанэркъым, ди лъэпкъым и зыужьыныгъэ зыхэлъ сыт хуэдэ Iуэхури зэфIэхынымкIэ къыддоIэпыкъу. Ауэ адыгэм и бзэр, щэнхабзэр, тхыдэр, хабзэр хъума хъунымкIэ, абыхэм зегъэужьынымкIэ къалэн нэхъыщхьэр зи пщэ къыдэхуэр, шэч хэмылъу, Дунейпсо Адыгэ Хасэращ. Хамэ къэрал щикъухьа мухьэжырхэм я дежкIэ ди щIыналъэхэр зэхуэдэщ. Абы къыхэкIкIэ, диIэ Iэмалхэр зэхэтлъхьэу, ди зэфIэкI псори къэдгъэсэбэпу адыгэ Iуэхум дыхуэлэжьэныр ди къалэнщ.
2006 — 2009 гъэхэм ДАХ-м зэфIигъэкIахэм убгъуауэ тепсэлъыхьащ Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ Дзэмыхь Къасболэт.
— Адыгэ Iуэхур япэкIэ дгъэкIуэтэн, ди мурад нэхъыщхьэхэр зэдгъэхъулIэн папщIэ, Iуэху пыухыкIахэр иужьрей илъэсищым зэфIэдгъэкIащ, — жиIащ ДАХ-м и тхьэмадэм. — Пщэрылъ зыщытщIыжахэр гъащIэм хэпща хъун папщIэ, дадэлэжьащ КъБР-м, КъШР-м, Адыгэ, Абхъаз республикэхэм я Президентхэм, УФ-м и Посольствэу Тыркум, Иорданием, Сирием щыIэхэм. Апхуэдэуи Урысей Федерацэм и Президентым мызэ-мытIэу лъэIукIэ зыхуэдгъэзащ.
Япэ игъэщын хуей Iуэхугъуэ нэхъыщхьэу къэтлъытэр Хэкум исхэм езанэ классым щегъэжьауэ анэдэлъхубзэр егъэджынырщ, хэхэсхэм зэрыхъукIэ защIэгъэкъуэнырщ. 2006 — 2009 гъэхэм къриубыдэу абы ехьэлIауэ зэфIэдгъэкIахэм я гугъу пщIымэ, узыщыгуфIыкIынщ хэкурыс IэщIагъэлI гуп нэгъабэ Тыркум зэрыдгъэкIуар. Абыхэм ягъэхьэзыращ школым адыгэбзэ щезыгъэджэнухэр. Сирием щыIэщ зи еджапIэ кIуэгъуэ мыхъуахэр адыгэбзэм щыхурагъаджэ школ. Иорданием принц Хьэмзэ и цIэр зезыхьэ школым илъэс 30-м нэсауэ адыгэбзэ щрагъэдж. Дэ сэбэп дызэрыхъуфращи, Налшык къыщыдэкI тхылъхэр абыхэм яхудогъашэ.
Ди лъэпкъэгъухэр я адэжь Хэкум къешэлIэжыныр убла хъуащ, къэкIуэжыну хуейхэм я гъуэгур зэIухащ. ДАХ-м хузэфIокI Урысей Федерацэм и хабзэхэм къыхыхьэ зэхъуэкIыныгъэхэр, лъахэм къихьэм е къэкIуэжым игъэхьэзырын хуей тхылъхэр псоми яIэрыгъэхьэныр. Ахэр быдэу долажьэ ОВИР-м, Iэпхъуэшапхъуэ IуэхухэмкIэ къэрал IуэхущIапIэм.
Адыгэм и блэкIам, и цIыху щэджащэхэм ятеухуа, ди тхакIуэхэм, усакIуэхэм, щIэныгъэлIхэм я IэдакъэщIэкIхэр щызэхуэхьэса тхылъхэр къыдэгъэкIыныр япэ идгъэщхэм ящыщщ. Абы и IуэхукIэ псом нэхърэ нэхъыщхьэр «Адыгэ щIэнгъуазэр» (редактор нэхъыщхьэр Къумахуэ Мухьэдинщ) дунейм къызэрытехьарщ.
Дунейпсо Адыгэ Хасэм иригъэкIуэкI лэжьыгъэм и унэтIыныгъэхэм ящыщщ нэгъуэщI къэралхэм экономикэ и лъэныкъуэкIэ зэрапыщIам зегъэубгъуныр, лъэныкъуэ зэмылIэужьыгъуэхэм зэщIыгъуу IуэхущIапIэхэр къызэгъэпэщынымкIэ защIэгъэкъуэныр. Абы и лъэныкъуэкIэ ДАХ-м и фIыгъэ зыхэлъхэм ящыщщ Шыкъ Борэн иджыблагъэ Налшык фабрикэ къызэрыщызэIуихар, Мэрем Четин заводышхуэ Шэджэм зэрыдищIыхьар. Хэхэс адыгэхэм ящыщу Налшык къэзыгъэзэжа, зи бизнесыр къэзыгъэIэпхъуэжа цIыху 14-м къахэхъуащ ахэри, — жиIащ Дзэмыхьым.
IX Конгресс. Налшык, 2012 гъэ
Жэпуэгъуэм и 20 — 21 махуэхэм Налшык къалэ щекIуэкIащ Дунейпсо Адыгэ Хасэм и IX Зэхуэс (Конгресс).
ЗэIущIэм кърихьэлIащ икIи къыщыпсэлъащ КъБР-м и Iэтащхьэ Къанокъуэ Арсен. Абы и псалъэр зытеухуауэ щытар щIапхъэу къилъытэрщ.
— Япэрауэ, — къыхигъэщащ абы, — къаруушхуэ ехьэлIапхъэщ адыгэхэр зэкъуэзыуд Iуэхухэр къызэнэкIыным. Абы и лъэныкъуэкIэ мыхьэнэшхуэ иIэнущ, псоми я зэхуэдэ хабзэ мардэхэм тету, ди щIыналъэми Урысей къэралым ис лъэпкъ псоми я сэбэп зыхэлъхэр фIэкIыпIэ имыIэу къэлъытауэ, Адыгейм, Къэбэрдей-Балъкъэрым, Къэрэшей-Шэрджэсым я къэрал, жылагъуэ, къинэмыщI IуэхущIапIэхэр адэкIи зэпэгъунэгъу щIыным.
ЕтIуанэрауэ, адыгэ лъэпкъым къыпэщыт тхыдэ къалэнхэр щытхудэгъэкIынур демократиемрэ федерализмэмрэ зегъэужьыным и гъуэгум тету Урысей къэралыгъуэр дгъэбыдэмэщ. Апхуэдэ лэжьыгъэм хэтыныр адыгэхэм я дежкIэ щыIэкIэ-псэукIэ, политикэ мыхьэнэшхуэ зиIэ къалэну щытыпхъэщ, сыту жыпIэмэ, Урысейм хуэдэу лъэпкъ куэд щыпсэу къэрал иным цIыхум и хуитыныгъэхэр щыхъумэнымкIэ, лъэпкъхэм я бзэр, щэнхабзэр, хабзэр къызэтегъэнэнымкIэ шэсыпIэр демократиемрэ федерализмэмрэщ.
Ещанэрауэ, Кавказ зауэм кърикIуахэр, абы щыщу нэхъыщхьэ дыдэр — адыгэхэм я нэхъыбэр хамэ къэралхэм зэбгрыдза зэрыщыхъуар — нэсу псоми къыщалъытэнкIэ хъунур, дунейпсо хабзэхэм къадэкIуэу, Урысей Федерацэм и законодательствэмрэ ди лъэпкъэгъухэр нэхъыбэу щыпсэу къэралхэм я законодательствэмрэ ткIийуэ дытет нэужьщ, — жиIащ Къанокъуэ Арсен икIи и псалъэм къихигъэщащ ДАХ-м и лэжьыгъэр лъэпкъыр зэщIэгъэуIуэжынымрэ зэкъуэгъэувэжынымрэ хуэунэтIауэ щытыным мыхьэнэшхуэ зэриIэр.
ДАХ-м и Президент Ажахъуэ Къанщобий и псалъэр кIыхь ищIакъым, «Дэфтэр хъумапIэхэмрэ жылагъуэхэмрэ» журналым и 23-нэ къыдэкIыгъуэр зэрыщыту ДАХ-м 2009 — 2012 гъэхэм ищIахэм траухуэри, зэхуэсым хэтыну лIыкIуэхэм ипэIуэкIэ хуагуэшати.
Къанщобий Iуэхугъуищ къыхигъэщащ, езым гулъытэ нэхъ зыхуэщIыпхъэу къилъытэхэм ящыщу. Абы зэрыжиIэмкIэ, адыгэ лъэпкъым и Iуэхур зытетыр щIэныгъэ бгъэдыхьэкIэкIэ къызумыгъэпщмэ, псалъэмакъ лейкIэ укIуэтэфынукъым. ЕтIуанэрауэ, ДАХ-ри щIыналъэхэм щыIэ Адыгэ Хасэхэри я къалэнхэм зэрыпэлъэ-щын къызэгъэпэщыкIэ яIэн хуейщ. Ещанэрауэ, ДАХ-р, Адыгэ Хасэ здэщыIэ къэралхэм, дуней псом щызекIуэ Iуэхугъуэхэм зэрыхэтыфыну щIыкIэр гъэбелджылауэ зэрыщытыпхъэрщ.
Езым япэ IуэхумкIэ куэд яхузэфIэмыкIауэ къилъытащ, тхылъ закъуэтIакъуэхэр къызэрыдагъэкIар мыхъумэ. «ЕтIуанэм и гугъу пщIымэ, ДАХ-м IуэхущIапIэ иIэ хъуащ, цIыхуитху щылажьэу. Ещанэм теухуауэ жытIэфынури мащIэщ. Къыхэбгъэщмэ, УФ-м и Къэрал Думэм дэри, ди лъэпкъэгъу хэхэсхэм лIыкIуэ къащIахэри зэ дынэсыфауэ аращ, апхуэдэ зэхуэзэм пытщэну дызэгурыIуами, тхузэфIэкIакъым», — жиIащ Къанщобий.
Абы адыгэ Iуэхур зыгъэкIуэтэн нэщэнэфIу къилъытащ Сирием ди лъэпкъэгъухэр къишыным теухуауэ ФедерацэмкIэ Советым зэрыщызэпсэлъар, Матвиенкэ Валентинэ и унафэкIэ сенатор гуп Дамаск зэрагъэкIуар. Сирием къыщыхъея зауэм ди лъэпкъэгъухэр къыхэшыным, а къэралыр зыбгынахэм егъэзыпIэ къахузэгъэпэщыным дуней псом щикъухьа адыгэхэр зэрахузэфIэкIкIэ зэрытелажьэр Ажахъуэм къыхигъэщащ икIи къилъытащ ар ди лъэпкъыр зэрызэкъуэтым и щапхъэу.
Къанщобий жиIащ адыгэ лъэпкъыр зыуэ къалъытэным («черкес» псалъэм зэрипхыу) щIэныгъэ лъабжьэ къызэрыхузэрагъэпэщар.
Ажахъуэм къыхигъэщащ зы лъэпкъыу дуней псом дыкъыщалъытэнымкIэ щIэныгъэ лъабжьэ щыIэ щыхъуакIэ, а лэжьыгъэм пыщэн хуейуэ, иджырей политикхэри абы еувэлIэн папщIэ.
X Конгресс. Налшык, 2015 гъэ
2015 гъэм фокIадэм и 19-м Налшык къалэ щызэхэтащ Дунейпсо Адыгэ Хасэм и X Конгрессыр. Зэхуэсышхуэм кърихьэлIащ КъБР-м и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Юрий, КъШР-м и Правительствэм и УнафэщI Къэзанокъуэ Руслан, Адыгэ Республикэм Лъэпкъ IуэхухэмкIэ, хэхэсхэм ядэлэжьэнымрэ хъыбарегъащIэ IэнатIэхэмкIэ и къэрал комитетым и унафэщI Щхьэлахъуэ Аскэр, Краснодар крайм и вице-губернатор КIэрмыт Мухьдин, экономикэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор, Москва щыIэ Адыгэ-абхъаз зэгухьэныгъэм я нэхъыжьхэм я тхьэмадэ Агырбэ Юрий, УФ-м и Жылагъуэ палатэм хэт Нэхущ Заурбий, АР-м, КъБР-м, КъШР-м я цIыхубэ тхакIуэ, УФ-м и Жылагъуэ палатэм хэт МэшбащIэ Исхьэкъ, адыгэ щыпсэу гъунэгъу хэгъуэгухэм, Тыркум, Сирием, Иорданием, Израилым, Голландием, Германием, Краснодар, Ставрополь крайхэм, Адыгей, Къэрэшей-Шэрджэс, Осетие Ищхъэрэ — Алание республикэхэм, нэгъуэщI щIыпIэхэм къикIа хьэщIэхэмрэ лIыкIуэхэмрэ.
Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ Сэхъурокъуэ Хьэутий зэIущIэр къызэIуихыу, ар зэрекIуэкIыну щIыкIэр IэIэткIэ яубзыхуа нэужь, псалъэ иратащ КъБР-м и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Юрий.
2012 — 2015 гъэхэм къриубыдэу Дунейпсо Адыгэ Хасэм иригъэкIуэкIа лэжьыгъэхэм убгъуауэ тепсэлъыхьыжащ Сэхъурокъуэ Хьэутий, видеорэ сурэтхэмкIэ и псалъэр щIигъэбыдэжу.
ДАХ-м и Уставым къызэригъэувым тету, Хасэр нэхъыщхьэу зиужь итыпхъэхэм щытепсэлъыхьым, абы къыхигъэщащ адыгэ жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм я къарухэр зэрагъэуIуу лъэпкъым и псэкупсэ, щэнхабзэ хъугъуэфIыгъуэхэм зегъэужьыныр, тхыдэр зэфIэгъэувэжыныр япэ зэрырагъэщыр. КъызэщIакъуэж пIалъэм къриубыдэу ДАХ-м и лIыкIуэхэр хэтащ Урысейми абы и гъунапкъэхэми адыгэм теухуауэ щекIуэкIа зэIущIэхэм, конференцхэм, пшыхьхэм, апхуэдэуи Дипломатие зэIухам зегъэужьынымкIэ Горчаков Александр (1798 — 1883) и цIэр зезыхьэ фондыр я щIэгъэкъуэну Налшык къалэ дунейпсо жылагъуэ-щэнхабзэ зэIущIэ зыбжанэ къыщызэрагъэпэщащ, абы Москва щригъэкIуэкIа зэхуэсми хэтащ.
ДАХ-м и гуащIэ хелъхьэ хамэ къэрал щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм пыщIэныгъэ яхудиIэнымкIэ, хэкум къэIэпхъуэжхэр лъахэм щекIуэкI гъащIэм хэзэгъэжынымкIэ, хэхэсхэм я бзэмрэ я хабзэмрэ яхъумэжынымкIэ республикэм щекIуэкI лэжьыгъэхэм. Абы ипкъ иткIэ, Иорданием, Сирием, Тыркум щыщ ди къуэшхэр КъБР-м и Iэтащхьэм мызэ-мытIэу хуэзащ, ахэр теп- сэлъыхьащ щэнхабзэ, экономикэ я лъэныкъуэкIэ нэхъ быдэу зэпыщIа зэрыхъуным. «Дэ сыт щыгъуи Iуэху ядыдощIэ къэрал унафэр зыIэщIэлъхэм. Апхуэдэу Къэбэрдей-Балъкъэрым къедгъэблэгъауэ щытащ ООН-м и Комиссар Нэхъыщхьэм зи лъахэр зрагъэбгынахэм я IуэхухэмкIэ и къулыкъущIапIэм и лIыкIуэу Урысей Федерацэм щыIэ Вак-Войя Баисэ. Сирием щекIуэкI зауэм кърихужьэжу ди республикэм къэкIуэжахэм я Iуэхур зыIутыр гурыдгъэIуащ, едгъэлъэгъуащ», — пищащ ДАХ-м и тхьэмадэм.
— НобэкIэ къалэн нэхъыщхьэу ди пащхьэ къитыр, дауи, Сирием щекIуэкI зауэм кърихужьа ди къуэшхэмрэ шыпхъухэмрэ тхузэфIэкIымкIэ дадэIэпыкъунырщ. Мыбдеж псом япэ къыхэгъэщыпхъэщ а Iуэхум ехьэлIауэ 2013 гъэм Дунейпсо Адыгэ Зэхуэс Налшык зэрыщедгъэкIуэкIар, къэрал зэмылIэужьыгъуэхэм къикIа лIыкIуэхэр ди гъусэу ди лъэпкъэгъухэм дазэрыдэIэпыкъуну щIыкIэр зэрыдубзыхуар. А махуэ дыдэм телемарафон къызэдгъэпэщри, ахъшэ зэхуэтхьэсауэ щытащ, ар СХьР-м едгъэхьри, нэхъ хуэныкъуэхэм дэIэпыкъуащ. НобэкIэ Урысейм къэIэпхъуэжащ цIыху 1700 хуэдиз. Ахэр Адыгэ, Къэбэрдей-Балъкъэр, Къэрэшей-Шэрджэс республикэхэм игъэтIысхьэнымкIэ, псэупIэ къахуэгъуэтынымкIэ лэжьыгъэшхуэ едгъэкIуэкIащ, бзэр егъэщIэнымкIэ, я дэфтэрхэр гугъуехьыншэу къыдахынымкIэ дадэIэпыкъуащ, цIыхухэм я мылъку зэхалъхьэкIэ-рэ, унагъуэ 90-м щIигъум псэуалъэ къахуэтщэхури дгъэтIысыжащ, — жиIащ Сэхъурокъуэм.
Иужьрей илъэсищым къриубыдэу мыхьэнэшхуэ зиIа Iуэхухэм ящыщщ Сочэ щекIуэкIа XXII ЩIымахуэ Олимп джэгухэр, лъэпкъыр зэкъуиуду дуней псом тезыкъухьа лъапсэрых зауэр зэриухрэ илъэси 150-рэ зэрырикъуар, адыгэбзэм и Iуэху зыIутым, абы и зыужьыкIэ хъунум, зыуэ щыт литературэбзэ къызэгъэпэщыным ехьэлIахэр. Лъэпкъыр щызыгъэIэж, хъугъуэфIыгъуэ нэхъыщхьэу абы бгъэдэлъ бзэр хъумэным, ар адэкIи зэредгъэфIэкIуэным теухуа псалъэмакъ, зэIущIэ куэд екIуэкIащ блэкIа илъэсищми абы и пэкIи.
Къапщтэмэ, ДАХ-р къызэрызэрагъэпэщ лъандэрэ и нэIэ нэхъ зытригъэтын хуейхэм ящыщщ адыгэ щыпсэу щIыналъэхэр, хэгъуэгухэр, къэралхэр зэпыщIэныр, зэлъэгъэIэсыныр. А мурадыр яIэу хасэ тхьэмадэхэр зыбжанэрэ щыIащ Ставрополь краймрэ Осетие Ищхъэрэ — Аланиемрэ щыпсэу мэздэгу адыгэхэм, хы ФIыцIэ Iуфэм Iус шапсыгъхэм я деж. ДАХ-м и зэхуэсхэр щрагъэкIуэкIащ Адыгеймрэ Къэрэшей-Шэрджэсымрэ, сыт щыгъуи япыщIащ хасэ къудамэхэр щылажьэ Тыркум, Сирием, Израилым, Германием, Иорданием, США-м.
— Дэтхэнэ зы адыгэри, щыпсэу щIыпIэм емылъытауэ, Дунейпсо Адыгэ Хасэм зэрыщыгугъыр зыщ: дуней псом щикъухьа адыгэхэр зэгъэуIунырщ, ди бзэр, хабзэр, щэнхабзэр хъумэнырщ, зегъэужьынырщ, ди лъэпкъэгъухэм я хуитыныгъэхэр хъумэнырщ, хэкум къэкIуэжынымкIэ сэбэп хъунырщ. Дызэкъуэтмэ, дызэгурыIуэмэ, абы щыщ куэдыр зэрытхузэфIэкIынум шэч къытесхьэркъым, — жиIащ и псалъэхэм я кIэухыу Сэхъурокъуэ Хьэутий.
