Зырамыку хужаIахэр
КъардэнгъущI Зырамыку хуэдэ лIы Iущым, лэжьакIуэ емызэшыжым, щIэныгъэлI щыпкъэм псалъэ гуапэ хужыпIэну къилэжьыртэкъэ?! ИкIи хужаIащ, щэнхабзэм, гъуазджэм я лэжьакIуэхэми, тхакIуэ-усакIуэ гъуэзэджэхэми, щIэныгъэлI цIэрыIуэхэми, къызэрыгуэкI цIыхуу абы и гуащIэм дихьэххэми. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, куэд мэхъу ахэр, къэбгъэсэбэп мыхъуну щIагъуэ яхэмыту. Ауэ, газет напэкIуэцIхэри кIэншэ-щIэншэкъым, аращ кIэщIу, IупщIу, илъэс зэхуэмыдэхэм къыхужаIа, къыхуагъэхьа хъуэхъу тхылъу щыIэхэм зыбжанэ къыхэтхыну мурад щIэтщIар. Фи пащхьэ идолъхьэ ахэр.
КIыщокъуэ Алим: — Адыгэ щэнхабзэм уэ хуэпщIар зыщымыгъупщэн Тхьэм дищI. Уэ пхуэдэлI ди лъахэм исыху, ди насып текIуэнщ, лъапэзэвыпIи дихуэнкъым.
КIэрашэ Тембот, Жанэ Къарэмызэ, Лъостэн Исуф, МэшбащIэ Исхьэкъ (Адыгей хэку, 1978 гъэ): — Дэ фIыщIэшхуэ пхудощI уэ литературэм щызепхьа, щызепхьэ лIыгъэм щхьэкIэ. Иджыри куэдрэ, куэд дыдэрэ иреIу уи макъ лъэщыр! Уэ уи цIэкIи уи унагъуэм я цIэкIи бжьэ доIэт, щыIэм я нэхъыфIымкIэ дыпхуохъуахъуэ».
Мыд Хьэжмусэ: — Пьесэ куэд итхакъым КъардэнгъущIым. Ауэ и къалэмыпэм къыщIэкIар мащIэми я пщIэр, я щIыхьыр инщ. «Къанщобийрэ Гуащэгъагърэ» фIэкIа нэгъуэщI имытхами, абы и цIэр фIыкIэ ди лъэпкъ драматургием, ди театр щэнхабзэм я тхыдэм къыхэнэнт.
Жанэ Къарэмырзэ (Адыгей хэку, 1978 гъэ): — ЛIым и лейуэ, адыгэм я напэр зыгъэдахэу дэ, лъэпкъым, къэтлъытэу, Андемыркъан илъ зыщIэту ди Зырамыку, гъэ мин бжыгъэхэр бгъэщIэну дыпхуохъуахъуэ!..
ХьэдэгъэлI Аскэр (Адыгей хэку): «И насыпщ КъардэнгъущI Зырамыку хуэдэ цIыхум. Ухуеймэ — Тыркум, ухуеймэ — Иорданием, ухуеймэ — дэнэ лъэныкъуэкIи гъазэ, ар къыщамыцIыхурэ абы и гугъуфI щамыщIрэ адыгэм я мэ зыщыуа щIы кIапэ мы дуней псом теткъым.
А псор абы къыхуэзыхьар и лэжьыгъэфIырщ. Куэд, куэд дыдэ щIауэ ирокIуэ а лIы щыпкъэр щIэныгъэм и гъуэгум, жыжьи нэсащ. Сытым хуэдиз тхылъ лъэпкъым теухуауэ дунейм къытехьа абы и фIыщIэкIэ, сыт хуэдиз лэжьыгъэ зэфIэгъэкIа хъуа! Псоми псори ямыщIэнкIэ мэхъу, ауэ дэ, зэрыжаIэу, зи Iэри зи щхьэри щIэныгъэм хэлъхэм, долъагъу абы ищIэр зыхуэдизыр.
АдыгэлI нэс, цIыху гъэса, къызыхэкIа лъэпкъым и тхыдэри и нобэри фIыуэ, фIы дыдэу зыщIэ КъардэнгъущI Зырамыку тхуилэжьамрэ тхуилэжьымрэ мыращ жыпIэу цIыхум пхужемыIэным хуэдизщ.
Шупашэ Джэудэт (Иордание): — Гуимыхущ уэ уи Iуэху лъагэхэу, лъапIэхэу, гуапэхэу адыгэм яхуэпщIэр, яхуэпщIар. Зы цIыхум и дежкIэ куэдыIуэщ уэ уи къарум къитIасэр. Дэ абы фIыуэ дыщыгъуазэщ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ махуэ къэс нэкIэ долъагъу дэ ахэр, тхьэкIумэкIэ зэхыдох.
Амщыкъуэ Хьэшым (Иордание): — «Зырамыку, къуэшышхуэ! Уэ лъэпкъым хуэпщIар Iуэхушхуэщ. Тхьэм ар къызыгурыIуэн лъэпкъ дищI. Уи уэрэд дахэхэмрэ уи гушыIэ шэрыуэхэмрэ сыт я уасэ, нэгъуэщIым и гугъу умыщIи. ЛIы куэдым яхузэфIэмыкIрэ яхуэмыщIэрэ уи къарум, уи зэманым, уи узыншагъэм къитIэсащ. Жэщ уимыIэу, махуэ уимыIэу лъэпкъым ухуолажьэ, уи къарури уи щIэныгъэри щхьэузыхь хуэпщIу, иджыри ехъулIэныгъэр куэду уиIэну сынохъуэхъу.
Щоджэн Ехья (Израиль, 1990 гъэ): — «Си ныбжьэгъу лъапIэ КъардэнгъущI Зырамыку, адыгэ фIэхъус гуапэ узох! «Граммофония» жиIэу тету ди адыгэжьхэм я уэрэдыр зэрыту къысхуебгъэхьар къысIэрыхьащ, Тхьэм уигъэпсэу… Тхьэм гуфIэгъуэ къуит, уи мурадхэр тхьэм къуигъэхъулIэ.
Къущхьэ Догъэн (Тырку): — Зырамыку, уэ жыпIэ уэрэдыжьхэм дэ сыт щыгъуи ди гумрэ ди псэмрэ дыхьэу додаIэ. Сэ солъаIуэ апхуэдэ лэжьыгъэ езыхьэкI щIэныгъэлIхэм адыгэ жылэхэр зэи хуэмыныкъуэну.
Нало Заур: — ЛIым сыт и пщIэр, — щыжаIэм, — «ЛIым хузэфIэкI и пщIэщ», — къажриIат Къэзанокъуэ Жэбагъы. Къэбэрдейм зи псалъэ шэч къытрамыхьэжу щытар аракъэ? Жэбагъы жиIам тепщIыхьмэ, КъардэнгъущIым лIищ я пщIэ къылъос: ди литературэм зылI и увыпIэ щеубыд, илэжьам мыхьэнэуэ иIэр къэплъытэмэ; уэрэд гъэIунымкIи цIэрыIуэ куэдым яхузэфIэмыгъэкIа зэфIигъэкIащ; щIэныгъэ IэнатIэу зыпэрытми лIы зэхъуэпсэн щилэжьащ.
Зырамыку махуэ къэс уэрамым ущыхуэзэу сэлам епх щыхъукIэ, уэ пхуэдэ къызэрыгуэкIыу къыпщохъу, укIэлъыплъыжрэ уегупсысыжыпэмэ, щэджащэхэм зэращыщыр уолъагъу.
Гъут Iэдэм: — Зэгуэр зэман къэхъунущ, «Ар сытым щыгъуэт щыщыIар?» жаIэу щIэупщIэмэ, мыпхуэдэ жэуап ирату: «КъардэнгъущI Зырамыку и зэманым». Мис абы щыгъуэ цIыху къызэрыгуэкIхэм я пщалъэу щытынур Зырамыку хуэдэхэр зэралъытэу щытарщ. Нобэ зи цIэр ву куэдым я цIэхэр кIуэдыжынурэ, хьэрэмыгъэкIэ зралъэфэлIахэри къыздикIам кIуэжынущ. Къэнэнур лIы и Iуэхуу хэкум иращIыхьарщ, лъэпкъым хуащIарщ. Ди зэманым Андемыркъан и хъыбарыр къызэрысам хуэдэу, нобэ фIы зыщIэм и хъыбарымрэ и Iэужьымрэ мыкIуэдыжыну къэнэнущ. Апхуэдэщ Зырамыку и макъ телъыджэр, абы итхыжа тхылъхэр, и IуэхущIафэ дахэр. Нобэ а лIы щыпкъэм уеплърэ узэплъыжмэ, уэ къызэбнэкIынури къэпщIэнущ.
Бемырзэ Мухьэдин (Къэрэшей-Шэрджэс Республикэ): — Уэ уи макъ щабэ зэпIэзэрытым хузэхалъхьауэ фIэкIа пщIэнукъым, Зырамыку, дэтхэнэ адыгэ уэрэдыжьри. Уэ жыпIэу щIэдэIуа дэтхэнэри игъащIэкIэ яхьэху абыхэм.
Къэрмокъуэ Мухьэмэд: — ГъащIэ борэнми щхьэ закъуэ гуауэми Зырамыку япигъэувыфащ жэщи махуи, щхьэхи псэхуи имыIэу адыгэ хэкум, и адыгэ лъэпкъым, и адыгэ культурэм хуэлэжьэныр. Арауэ къызолъытэ и лъэр быдэ, и къарур мыужьых зыщIри.
МафIэдз Сэрэбий: — СщIэркъым Зырамыку мыпхуэдэ цIэ иратын хуей щIэхъуар. Ауэ Зырамыку цIыху нэщхъыдзэ нэкIэ пыджэхэм, зэкIуэцIылъхэм, бзаджафэ зытету зрамыкухэм, гуемыIухэм аркъудейм жыжьэрэ гъунэгъуу ябгъэдыхьэртэкъым, ящыщкъым. Зырамыку цIыху гуапэщ, цIыху Iущщ, цIыху щабэщ, сытым щыгъуи дыгъэр, IэфIыгъэр, губзыгъагъэр и нэгум къищу. Абы убгъэдэсыныр, уепсэлъылIэныр насыпщ, гуфIэгъуэщ. Зырамыку цIыхугъэ, адыгагъэ хэлъым узыIэпешэ, иджыри зыгуэрхэм сыщIигъэдэIуащэрэт, зыгуэрхэм сыхуиущиящэрэт жыпIэу.
Унэгъэс Мухьэрбий: — ЦIыхур гъэсэнымкIэ театрым иIэ мыхьэнэр зэрысабий лъандэрэ къызыгурыIуэ КъардэнгъущI Зырамыку лэжьыгъэ щхьэпэ куэд ищIащ и къуажэгъухэм гъуазджэр фIыуэ ялъагъунымкIэ, артист нэхъыжьхэм я Iуэхум нэхъ щIалэхэм пащэнымкIэ…
Мыбы зэрыдэмысыжрэ куэд щIа пэтми, Зырамыку сытым дежи къыпыщIащ къыщалъхуа и Псыгуэнсу къуажэм. Ар жыджэру хэтщ ди къуажэм къыщаIэт Iуэху ин дэтхэнэми, тхуигъэдахэу, и псалъэ Iущхэм дыщIигъэдэIуу.
Уи къуажэгъухэр уи цIэм дрогушхуэ, Зырамыку, — Тхьэм куэдрэ утхуигъэпсэу!
Мысостышхуэ Пщызэбий: — Москва дэт театрей институтым щIэсу Зырамыку итха «Къанщобийрэ Гуащэгъагърэ» пьесэм къытращIыкIа спектакль гъуэзэджэмкIэщ Къэбэрдей къэрал драмтеатрыр къызэрызэIуахауэ щытар. Адрей псом я гугъу умыщIи, лъэпкъ драматургием, театрым КъардэнгъущIым хуилэжьар куэд дыдэ и уасэщ.
Зырамыку нэгъэсауэ цIыху насыпыфIэу жыпIэ хъунущ, сыт хуэдиз гугъуехь имышэчами, сыт хуэдэ гуауэ имыгъэвами. Ар жьыщхьэ махуэщ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ цIыху лъагъуныгъэмрэ пщIэмрэ нэхърэ нэхъ лъапIэ, нэхъ насыпышхуэ дунейм теткъым. Ди Зырамыку ахэр къелыжу иIэщ.
Даур Аслъэн: — Щыпсалъэ къудейкIи Зырамыку и макъым музыкэ хуэмэбжьымэхэр хэлъщ… Адыгэ уэрэдыжьхэм я хъыбархэр къыщыжиIэкIэ, абы и макъым хэлъ художественностагъым узыIэпешэ, жиIэм елъытауэ и макъым хэлъ обертонхэр зэрехъуэкI, зэм зэпеш, зэми нэхъ еIэт, итIанэ кърешэхыжри, псалъэхэр нэхъ щIэгъэхуэбжьауэ къызыкIэлъеутIыпщ… ЖыпIэнуракъэ, моуэ уи нэр уфIыцIи, къыпщыхъунущ адыгэ жьэгужьым упэрысрэ пасэрей лIыхъужьхэм я хъыбар уезыгъэдаIуэ джэгуакIуэм убгъэдэсу…
Зырамыку мыхьэнэшхуэ ирет уэрэдым хэт псалъэхэм, зытеухуар къызэрыбгуригъэIуэным хущIокъу, и макъыр щихъуэжкIи пса-лъэхэр «зэрыдэмыкIуэдыкIыным» пылъщ.
Псом хуэмыдэжу Зырамыку нэхъ жиIэр гъыбзэхэрщ. Куэдым яхужыIэркъым ди гъыбзэжьхэр, зрапщытми, пэлъэщыркъым. Зырамыку къищIащ икIи зыхищIащ гъыбзэм и дахэри и купщIэри. Абы гъыбзэжь щыжиIэкIэ, къыпщохъу ар зытеухуам и гуауэр езым и гуауэу, уэрэдкIэ къытхуиIуэтэж къудей мыхъуу, гурэ псэкIэ иригумэщIу. Езым и гъыбзэ жыIэкIи иIэжщ Зырамыку: моуэ Iэдэбу, иримыгузавэу икIи уимыгъэгузавэу, гукIэ, псэкIэ жеIэ…
Жылэтеж Сэлэдин: — Жьым щхьэ ядишхыу, щIэм лъакъуэ ядишхыу, и гушыIэр япэ итрэ, сыт хуэдэ гуп хэмыхьами, къепщIэпщIэкI цIыхухэм дэрэжэгъуэ ин яхилъхьэрэ гуп гъэдахэу нобэми къогъуэгурыкIуэ Зырамыку. Ар зэи плъагъуркъым нэщхъейуэ, гукъыдэжыншэу, губжьауэ. Гуп уэршэрым хэтмэ, сыт хуэдэ Iуэхум теухуауэ ирехъуи, а ирагъэжьа псалъэмакъым екIун хъыбар къыбжиIэурэ, уи ныбафэр узауэ уигъэдыхьэшхыу куэдрэ ущигъэсыфынущ, таурыхъ зыдэз дыщэ пхъуантэ хуэдэщ, и щхьэр тепхмэ, къыхэпхынур умыщIэу хъуэпсэгъуэ защIэу.
Апхуэдэ цIыху зэ зылъэгъуам щыгъупщэркъым, сыту жыпIэмэ лъэпкъым уригушхуэну хъугъуэфIыгъуэу бгъэдэлъ псор абы и деж щызэхуэхьэсащ, дыщэ кIадэм хуэдэщ.
1998 гъэ
КъБЩIКъИ-м и лэжьакIуэхэмрэ Иорданием къикIа Амщыкъуэ Хьэшымрэ Зырамыку и пшыхьым хэтщ. 2003 гъэ
