Апхуэдиз цIыху хуэгъэшхэну?
Китайм илъэс 11-кIэ щылэжьа сэ куууэ зыхэсщIащ цIыху нэхъыбэ дыдэ щыпсэу а къэралым и дежкIэ мы Iуэхур гугъу дыдэу зэрыщытыр.
Ар, уеблэмэ холъагъуэ къэпсэлъыкIэ къудейхэми. «Жэнькоу» псалъэр IыхьитIу зэхэтщ: «жэнь» (цIыху), «коу» (жьэ). Аращи, «КНР-м мы зэманым цIыху дапщэ щыпсэурэ?» упщIэр мыпхуэдэу мэIу: «КНР-м мы зэманым цIыхужьэ дапщэ щыпсэурэ?» жиIэу. Зэрытлъагъущи, дунейм цIыхуу тетым я Iыхьэ тхуанэр зыгъэшхэн хуей къэралым и дежкIэ «жьэ бжыгъэр» зыхуэдизыр къимылъытэнкIэ Iэмал иIэкъым. Абы щыгъуэми, и гъавэ щIапIэхэр зэрыхъур проценти 7 къудейщ — дунейм и дэтхэнэ цIыхуми ику иту хуэзэм нэхърэ хуэдищкIэ нэхъ мащIэ.
КъэпсэлъыкIэм егъэщIылIа нэгъуэщI щапхъэ. «Дауэ ущыт?» е «Уузыншэм» сэлам хыкIэм я пIэкIэ китайхэм лIэщIыгъуэ куэд хъуауэ къадогъуэгурыкIуэ «Уэ ушхакIэ?» псалъэхэр. Ерыскъыращ мылъкум и пщалъэ нэхъыщхьэ дыдэу къалъытэр. Iуэхур нэхъри ткIий ещI къэралым и цIыху бжыгъэми. Иужь илъэс 50-м КНР-м и цIыху бжыгъэм хуэдитIкIэ хэхъуащ. 50 гъэхэм я пэщIэдзэм сэ Пекин къистхыкIыу щытащ «цIыху мелуан 600-м щIигъу щыпсэу КНР-м» теухуа тхыгъэхэр. Иджы а бжыгъэр мелардрэ мелуан 300-м щхьэдэхащ.
Абы щыгъуэми, къэралым и гъавэщIапIэхэр зэрыхъур гектар мелуани 130-рэ къудейщ, нэгъуэщIу жыпIэмэ, зы цIыхум хуэзэр сотыхи 10-щ. Зи гугъу тщIыри хадэхэракъым, атIэ гъавэ къыщрахьэлIэ щIыхэрщ. ЩIыдгъужынщ а щIы Iыхьэ тIэкIуми илъэс къэс зэрыхэщIыр.
Ар щхьэусыгъуэ зыбжанэм къыхокI.
1. Илъэс щэщIым щIигъуауэ къэралыр «зы унагъуэм — зы сабий» къыхуеджэныгъэм ткIийуэ щIэту псэуми, илъэс къэс КНР-м и цIыху бжыгъэм мелуани 10 къыхохъуэ.
2. Индустриализацэмрэ къалэхэр нэхъыбэ зэрыхъумрэ илъэс къэс гъавэщIапIэхэм гектар зы мелуан хагъэщI.
3. МэкъумэшыщIэхэм гуэдзымрэ прунжымрэ я пIэкIэ нэхъ хэхъуэшхуэ къэзыт къэкIыгъэхэр ящIэ.
4. Китайм и хьэсэ псоми я Iыхьэ щанэр илъэс къэс уэгъум еубыд е псыдзэхэм яхь.
ЗэхъуэкIыныгъэхэм я Iэужьхэр
Китай реформэхэм я ехъулIэныгъэ нэхъ ин дыдэу щытыр факъырагъэм ерыщу зэребгъэрыкIуэфарщ. 70 гъэхэр къэсыху Китайм цIыху мелуан 250-рэ е дэтхэнэ еплIанэри щымэжалIэу щытамэ, иджы апхуэдэхэм я бжыгъэр зэрыхъужыр мелуан 26-рэщ (проценти 2). Ар къызыпэкIуар гъавэу нэхъыбэ кърахьэлIэ зэрыхъуарщ. ЦIыхубэ коммунэхэр зэрызэбграутIыпщыкIыу, щIыр къэзыгъэсэбэпхэр унагъуэ подрядым и хабзэм техьащ. Абы и фIыгъэкIэ гъавэу кърахьэлIэр тонн мелуан 300-м къикIри тонн мелуан 400-м нэсащ.
1985 гъэм Китайм гъавэу къыщрахьэлIащ дэтхэнэ цIыхуми килограмм 400 хуэзэу. Езым и тхыдэм щыяпэу КНР-м ерыскъыкIэ ирикъуу зыкъызэригъэпэщыжащ.
АрщхьэкIэ япэ тонн мелуанищэм китайхэм трагъэкIуэдар илъэситху къудейщ, гъавэр тонн мелуан 500-м нагъэсыным илъэс 15 ихьащ. Тонн мелард ныкъуэм щыщхьэдэхыфар XXI лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэрщ.
ДяпэкIэ КНР-м гъавэкIэ зыкъызэригъэпэщыжыфыну? 2050 гъэм цIыху мелард 1,5-рэ щыпсэунумэ, къэралыр тонн мелуан 600 хуеинущ.
ЩIакхъуэм и закъуэкъым…
Китайхэм ерыскъыр тIуащIэу зэхагъэкI: «фань», «цай» жыхуаIэу. Япэр дэ ди щIакхъуэм ещхь гуэрхэрщ. Ягъажьэхэм я мызакъуэу абыхэм хагъэхьэ прунж гъэвари, хъынкIэл хуэдэхэри. «Цайр» лыхэкIхэщ, хадэхэкIхэщ, н.къ.
ЦIыху къэс хуэзэу гъавэ килограмм 600 къамылэжьыфмэ, зыхущыщIэр лыкIэ, бдзэжьейкIэ, хадэхэкIхэмкIэ, пхъэщхьэмыщхьэхэмкIэ зэрахъуэкIын хуейщ.
Иужь илъэсхэм лыуэ, джэдыкIэу, бдзэжьейуэ яшхым зыкъомкIэ хэхъуащ. Лыуэ къалэжьым и куэдагъымкIэ Китайм дунейм япэ увыпIэр щиубыдащ. Ар апхуэдэу пашэщ Iэщ гъэхъуным къит хъерым хэгъэхъуэн и лъэныкъуэкIи.
Дэтхэнэ китайцми зы илъэсым ику иту хуозэ лы килограмм 42-рэ. Ар ику иту дунейм щынэхъ бжыгъэшхуэщ.
АрщхьэкIэ КНР-р адрей къэралхэм къакIэроху гъэшымкIэ — илъэсым зы цIыхум ику иту къылъысыр шэ килограмми 5 къудейщ. Щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэр Iэщышхуэхэм япэ кхъуэ гъэхъуныр зэрырагъэщырщ. Ар апхуэдэуи къыхокI хъупIэхэмрэ мэкъупIэхэмрэ къазэремэщIэкIми.
Жэм къашхэм я бжыгъэм, былымылу, мэлылу къалэжьым хагъэхъуэн мурадкIэ, Китайм иджы хуабжьу зыщеужь Iусыпхъэ зыгъэхьэзыр IэнатIэм. Абы и куэдагъымкIэ КНР-м дунейм ещанэ увыпIэр щиIыгъщ.
ЦIыху куэд дыдэ щыпсэу Китайм мэз и мащIэщ. Ауэ абы IэмалыфIхэр иIэщ тенджыз Iуфэхэмрэ псыежэххэмрэ бдзэжьей нэхъыбэ къыщаубыдыну. Абы щыгъуэми, къаубыдым къыдэкIуэу ягъэхъуми псынщIэ дыдэу хагъахъуэ.
Зэрытлъагъущи, прунжым и закъуэкъым зэрыпсэур. Ерыскъыхэр зэмылIэужьыгъуэ зэрыхъуам къыхэкIыу иджы китайцхэр зы илъэсым зыхуеижыр нэхъапэм хуэдэу килограмм 400-къым, атIэ 350-рэщ. Аращи, XXI лIэщIыгъуэм и зэхуэдитIым и цIыху бжыгъэр мелард 1,5-м нэсмэ, зыхуеину гъавэ тонн мелуан 525-р кърахьэлIэфынущ гугъущэ демыхьу.
Мы тхыгъэм къыщыдгъэлъэгъуа псори щыхьэт тохъуэ Китайр ерыскъыкIэ гугъу зэремыхьынум.
ОВЧИННИКОВ Всеволод.
«Российская газета»
