Хьэтхэр
Фырэ-Къаныкъуэ Анфисэ
Тхыдэ роман
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №№68, 69, 72 — 74, 75-хэм итщ).
МардэикIыпIэ
Къашкъэ хьэщIэхэр ирагъэжьэжу, уардэунэр и пIэ изэгъэжа нэужь, Хьэтусилэ Вындэшынэ ириджащ.
— ЖыIэ иджы псори. Ипэ дыдэм къыщыщIэдзи, — хьэщIэр игъэтIысри, къыпэтIысыжащ Хьэтусилэ.
— Сэ псори бжесIакIэщ, Хьэтусилэ. Зыри пщызбзыщIакъым.
— Хэт къыдэщIыр ТIэшуб иджыри, уэр нэмыщI?
Хьэтусилэрэ Вындэшынэрэ — ЗэрыпщIэщи, КъуэкIийуэдым я пщыр — Памбэ — щыкъуадэ ищIащ ди пщым. Ар, дауи, Шэтэндущ зи гукъэкIыр. Сэ, иужьрей зэманым дзыхь къысхуащIыжыртэкъыми, а псом щыгъуазэ сащIакъым, ауэ зыгуэркIэ уагъэкIуэдыну яужь ихьэмэ, Памбэщ абы дамэгъу къахуэхъунур. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, мыдрей лъэпкъхэр уэращ зи телъхьэр, — шэч къытримыхьэу жеIэ Вындэшынэ.
— Дэнэ щыпщIэрэ?
— Я нэр маплъэ абыхэм, Хьэтусилэ. Уи нэмыс нэхъ лъагэ ухъу, ауэ ди пщыр пщы зэрытхуэмыхъунури, зэрымыузыншэ дыдэри псоми ди нэгу щIэкIащ. Сэ быдэу сощIэ къашкъэхэм деж къыщыщIэдзауэ, дэрдэнейри хиубыдэу, ТэрхъунтIасэ деж щиухыжу, зэрыщыткIэ уэ къызэрыпкъуэувэнур. КъищынэмыщIауэ, къуэкIыпIэ щIыналъэхэри аращ. ТIэшуб Амырейм тригъэувар езым и цIыхугъэщ. Ари зыщумыгъэгъупщэ. Си лъэпкъым сызэрыпсэур ящIатэмэ, амырейхэм ТIэшуб щхьэкIэ ялъ зэи ягъэжэнутэкъым. ЗэрыжысIащи, благъагъэм и хьэтыркIэ, Памбэ и закъуэщ къыдэщIыну иIэр.
— Асырийхэмрэ Вавилонымрэ къыхуэгъэдэIуэну пIэрэ?! — щэхуу еупщIащ, и щхьэ хужиIэж хуэдэ.
— Си гугъэкъым, Хьэтусилэ. Ахэр иджыпстукIэ лъэныкъуэ егъэзащ, я Iуэху зедмыхуэмэ, ди Iуэху къызэрахуэркъым, — идэркъым Вындэшынэ.
— Арамэ, ахэр IупэфIэгъу къэщIын хуейщ. Дауи, ТIэшуб сэ фIырыфIкIэ къызитынукъым тетыгъуэр. Сэри сыкIэлъыплъурэ, къэралыгъуэр хезгъэгъэкIуэдэжыфынукъым. Си жагъуэщ, ауэ нэгъуэщI хэкIыпIэ сиIэкъым, — и щхьэр егъэкIэрахъуэ Хьэтусилэ.
— Псоми ящIэ уэ МывэтIалэ узэрыхуэпэжари, фIыуэ плъа-гъуу зэрыщытари. Зыми емыкIу укъищIынукъым, Хьэтусилэ. Иужьрей зауэм къигъэлъэгъуащ хэт сыт ищIысми. Уэр фIэкIа зыми хуэфащэкъым пщыгъуэр. ТIэшуб пхъу мыхъумэ, къуэ иIэкъым. Зэнзей къуэ къилъхуху дежьэу дыщумыгъэсу, икIэщIыпIэкIэ зыкъыумыIэтмэ, иужькIэ ущIегъуэжынущ.
Пэжт амырейм жиIэр, ар езы Хьэтусили фIы дыдэу ищIэжырт.
— ПщIэрэ, Вындэшынэ, зы- кIи згъэщIэгъуэнукъым ТIэшуб Рамзес гурыIуэрэ, Хьэт къэралыгъуэм щыщ Мысырым хупич-мэ. ХузэфIэкIынущ ар абы. Iэмалыншагъэм уимыгъэщIэн щыIэкъым, — хэгупсысыхьащ Хьэтусилэ.
— Мис ар пэжщ, — арэзы техъуащ амырейри.
— Вындэшынэ, мазэ бжыгъэкIэ гъэрыпIэ уисащ уэ, уи щIыналъэр Рамзес щиубыдам. Сыт абы ущIимыукIар? Сыт къыппихыну зыхуеяр? Сыт къыппихакIэр?
— Зиусхьэн, сэри сыпщщ, сызауэлIщ, сыцIыхухъущ. Сэ уи къуэш-пащтыхьым сыхуэпэжу нобэм сыкъэсащ, си къэралым сепцIыжауи зы цIыхум жиIэфынукъым. Рамзес зыгуэр жесIамэ, зыхуейр къыспихамэ, псэууэ сыкъигъэнэнут, дауэ уеплърэ? — Вындэшынэ и жагъуэ хъуат Хьэтусилэ дзыхь къызэрыхуимыщIыр.
Къэдеш деж щекIуэкIа зауэр. Сурэтыр Рамессеум члисэм и блынджабэм тращIыхьащ. Мысыркъэрал — СщIэркъым!
— Си щхьэкIэ, гъэрым сызыхуейр къыжьэдэсша нэужь, сукIынущ. Зыуи сщIыжынукъым сэ ар. Фирхьэунхэри аращ. Пащтыхьым и пащхьэ зэ щыжысIащ — мы си щIыфэмрэ нэгумрэ дыркъуэу телъыр, псори зауэ губгъуэм къисхауэ аракъым. НэджэIуджэ сыщащIар хьэпсым сыщрадзэжаращ. Ауэ, сыт къызамыщIами, зы псалъэ къызжьэдашыфакъым. Ар уи фIэщ мыхъурэ — сэ афIэкIа зызгъэхейуэ сыщысынукъыми, си щхьэр занщIэу пыупщIи нэхъыфIщ, — къызэфIэуващ Вындэшынэ.
— Пэжыр жысIэнщи, Вындэшынэ, сэ уэ зэи дзыхь пхуэсщIакъым, — Хьэтусилэ и нэ къаритIыр хьэщIэм триубыдащ.
— СощIэ. Ухуитщ уэ абы. Сэри пхуэмыфащэ уэспэсащ зэ- гуэр, — нэхъапэIуэкIэ къызэрыщIэнакIэу щытар ищIэжырт.
— Иджыпстуи дзыхь щIыпхуэсщIын хуейр сщIэркъым…
— ЗыкIи уи фIэщ схуэщIынукъым сэ ар, Хьэтусилэ, уэ езым уи фIэщ пщIыну ухуэмеймэ. Сэ зэ бжесIащ си Iуэху зыIутри, адэкIэ къысхуэпщI си унафэщ. Си унагъуэр схуэмыхъумауэ, си щIыналъэр страхауэ, щысщIэжын щыIэкъым сэ мы гъащIэм.
— Уилъ пщIэжынуи ухуейкъэ? — пыгуфIыкIащ Хьэтусилэ.
Вындэшынэ лIыкут, лIышхуэт, цIыху быдэт, хъыжьэуи жыпIэ хъунут, IэпIащэ-лъэпIащэ хъужауэ. Зауэ губгъуэм хьэщхьэрыIуэ щыхъурт ар, лIитхум зэуэ япэщIэувэфу, зыкIи къемыхьэлъэкIыуи хигъащIэу. И щхьэцыр мащIэу зэрикIар и ныбжьым къекIурт, зэгуэр щIалэ екIуу зэрыщытари къапщIэу, лIы бжьыфIэт, и щIыфэм дыркъуэу телъым «къуабэбжьабэу» къыпщагъэхъуми. Жыжьэу къап-лъэр игъэшынэми, Вындэшынэ иджыпсту къарууншэ хъуауэ, и Iэпщэхэм къару щIэмылъыжу, и напIэпщыр къыхуэмыIэту апхуэдэт. И унагъуэр зэрыфIэкIуэдам и лъэр щIиудати, къыпхуэцIыхужыртэкъым. ЗыщIэбэнынрэ ихъумэнрэ иIэжтэкъым.
Хьэтусилэ ар куэдрэ зэпиплъыхьу щысащ. Вындэшыни щымт.
— Алэдамэ! — икIэм-икIэжым джащ Хьэтусилэ.
— СынодаIуэ, зиусхьэн, — къыщIыхьащ сытым дежи бжэм адэкIэ къыщыт щIалэщIэр.
— ЖыIэт, — Хьэтусилэ къызэфIэувэщ, и Iэр и щIыбымкIэ щызэридзэри, кърикIукI-нрикIукIыу утыкум къиувэжащ.
— Зиусхьэн, унафэ къытхуэпщIам тету, Вындэшынэ къалащхьэм къиутIыпщауэ жыхуиIэ и унагъуэм дылъыхъуащ. КъызэрыщIэкIамкIэ, жыжьэ дыдэ щыIэтэкъым — уардэунэм и щIыунэхэм ящыщ зым щаIыгъыу арат.
— Сыт жыпIэр?! — къэуIэбжьащ Вындэшынэ. — Ар пэжмэ, сэ сыздрашэха щIыунэм и пэшхэм ящыщ зым щаIыгъащ си унагъуэр! Си гъунэгъу дыдэу исами сщIэркъым, — и щхьэр фIиудыжырт амырейм.
— Сыт я хъыбар? — Хьэтусилэ къызэтеувыIэри, Алэдамэ хуеплъэкIащ.
— Зиусхьэн! Вындэшынэ! — къыхудэмышей хуэдэт щIалэм зыгуэр.
— ЖыIэ! Тхьэхэр узогъэлъэIу, жыIэ! — къэлъэIуащ Вындэшы-нэ.
— Ди жагъуэ зэрыхъунщи, уи къуэр, и анэмрэ и шыпхъумрэ къащхьэщыжрэ пэт, яукIащ… Уи щхьэгъусэр хьэпсым илIыхьащ, сымаджэ хъури, — и щхьэр ирихьэхащ Алэдамэ.
Вындэшынэ ундэрэщхъуауэ зиплъыхьырт, ищIэнури жиIэнури имыщIэжу. И гур къратхъыу лъэныкъуэкIэ ирадзэ-кIам хуэдэт. Амырейм и нэкIур зэхэуэпат. И бгъэм Iэ ижьымкIэ теIэбэри, етIысэхащ ар. Пэжщ, и зы щIэлъэныкъуэм быдэу и фIэщ хъурт и унагъуэм загъэпщкIуфауэ, зэрыгъуэтыжыну. Адрей щIэлъэныкъуэр хуэхьэзырт нэхъ Iей дыдэм, щIилъхьэжакIэт. Ауэ апхуэдэу гуащIэ дыдэ къэхъуну и гугъакъым.
— УкъызгуроIуэ, Вындэшынэ. Зыми пщхьэщихыфынукъым а гуауэр. Зыгъэбыдэ. Уи пхъур узыншэщ, абы уи дунейр нэху къищIыжынщ. ДяпэкIэ къэсыжын хуейщ ар, гъуэгу тетщ. Къыпхуашэж, — щэхуу жеIэ Хьэтусилэ, Вындэшынэ и дамэ гуэхуам тоIэбэри.
Амырейм и щхьэр къиIэтри:
— ФIыгъуэ защIэкIэ пхузигъэщIэж, Хьэтусилэ. Сыпсэуху узгъэпэжынущ. Узауэмэ — сыбдэзэуэнущ, уежьэмэ — сыбдежьэнущ, уи гуфIэгъуэр — си гуфIэгъуэщ, — жиIэщ, зыкъиIэтри, щхьэщэ ищIащ.
ЕтIуанэ махуэм, пщыхьэщхьэхуегъэзэкIыу, къэсыжащ Вындэшынэ ипхъу Аруандэ къэзыдыгъужа гупыр. Гухъыринэм къикIа пщащэ IэмащIэлъэмащIэ цIыкIур гъэрыпIэм къарууншэ щыхъуами, гъуэгуанэ кIыхьым зэпкърихами, и адэм и гуауэр зэрыщигъэпсынщIэным пылът, и гур хэщIауэ, лей къытехьауэ зыкъызэрыримыгъэщIэным яужь итт. Вындэшынэ и пхъум пежьэу, и унагъуэм щыщу псэууэ къыхуэна закъуэр щызэщIиубыдэм, апхуэдизкIэ гукъутэт ари, хьэщIэм къыпежьа цIыхубзхэм я нэпсыр яхуэубыдакъым.
Пщащэ цIыкIур зэхэуфIеят, и щIыфэм уфIыцIыгъэ куэд телът, мэжэщIалIэм къыхэкIыу уэд зэрыхъуари наIуэу, и нэкIур еупсэхат, и нэпкъыр къыхэщу. Амырейм я пщым и пхъуу щытар иджы и теплъэкIэ унэIут пщащэу къыпщыхъунут, пагэу, уардэу, зэпIэзэрыту зимыIыгъатэмэ. Хъыджэбзым куэд зэригъэвар, куэд и нэгу зэрыщIэкIар и нэ къаритIым къащIихырт.
Дыгъэ къухьэжым уафэ джабэм мафIэ иридзам хуэдэу плъыжь къищIат. Тутхьэлий и нэр тедият а нэхуплъыр зи нэ-гум иридзэ пщащэ нэбжьыц кIыхьым. Хьэтусилэ и къуэм къыгурыIуащэтэкъым я хъыджэбз хьэщIэр апхуэдэу щIэщыгъуэ къыщIыщыхъуар, и гур хуэмыубыдыжу псынщIэу къыщIеуэр, и нэр къыщIытримыхыфыр. ЗимыщIэжу пщащэм еплъырт.
— ЗыкъэщIэж, — Алэдамэ къеIунщIащ абы мащIэу.
— Зыгуэр жыпIа? — и нэр игъэупIэрэпIащ Тутхьэлий.
— Аруандэ зитхьэщIрэ бостей дахэ щитIагъэмэ, дауэ ухъужыну? Хьэпсым мазэ бжыгъэкIэ иса пщащэм уигъэундэрэщхъуащ, — пыгуфIыкIащ Алэдамэ.
— Щэхуу! — и нэщхъыр зэхиукIащ Тутхьэлий.
Пэжу, хъыджэбз хьэщIэм зрагъэгъэкъабзэу, яхуэпа нэужь, зыщумыгъэнщIыжу гуакIуэ хъуат. КъищынэмыщIауэ, гъэсэныгъэ дахэ хэлъу, щэныфIэу, Iэдэбу къыщIэкIащ ар. Бысымым и бынхэмрэ Вындэшынэ и пхъумрэ щIэх дыдэу ныбжьэгъу щызэхуэхъум, Хьэтусилэ игу къэкIащ амырейр благъэ ищIыну.
— Дэдей! Вындэшынэ ди хъыджэбз нэхъыжьыр еттмэ, дауэ уеплърэ? — пщыхьэщхьэшхэ зэдэшхэу щысу, Хьэтусилэ и щхьэгъусэм зыхуигъэзащ.
ЦIыхубзым зэхихар апхуэдизкIэ игъэщIэгъуати, фо трицIэлъу жьэдилъхьа щIакхъуэ тыкъырым щыщ и фIыншэм ирихьэри, игъэпсчащ.
— Къейшэху Вындэшынэ ептынуи?! — къэуIэбжьауэ къэпсэлъащ Дэдей, псчэныр щхьэщыкIри.
— НтIэ. УмыгъэщIагъуэ, кхъыIэ, апхуэдэу. Хъыджэбзхэм я дэкIуэгъуэр къэсащ. Абы я ныбжь ущитым, уэ уанэт, пщIэжкъэ?!
— Сэ сызыдэкIуам ныбжькIэ сыхуэкIуэрт, Вындэшынэ уэ уи ныбжьщ! Дауэ абы уипхъу па-жэр зэрептынур? ЩIалэщIэ имысыжу ара ди хэкум? — Хьэтусилэ жиIар гуащэм зэрыфIэмыфIыщэр къапщIэрт.
— Ныбжь Iуэху къыхыумыгъэкI. Сэ ныбжьыракъым зытесщIыхьыр.
— АтIэ сыт зытепщIыхьыр? — шхэн гукъыдэжи иIэжтэкъым Дэдей.
— Дамэгъу дыхуейщ, дахэ. Дэ зауэшхуэ къытпэщылъщ, зэрыпщIэщи, — къытехьащ Хьэтусилэ, и щхьэгъусэм къызэрыгурымыIуэм щхьэкIэ.
— Уи пхъур иумытмэ, Вындэшынэ дамэгъу къыпхуэмыхъун уи гугъэу ара? — къикIуэтыртэкъым гуащэри.
— ПщIэрэ, Вындэшынэ цIыхушхуэщ. ТIэшуб лей кърихащ ахъумэ, зэфIэкIышхуэ иIэу щытащ абы.
— Къилэжьати, кърихащ. ТIэшуб зэрепцIыжам хуэдэу, уэри къомыпцIыжыну ущыхьэт?
— Мис аращ. КъызэмыпцIыжын папщIэ, благъэ сщIыну сыхуейуэ аращ.
— КъопцIыжынкIэ шэч къыщыпхькIэ, дауэ апхуэдэ цIыхум уи пхъур дзыхь зэрыхуэпщIынур? — къыгурыIуэркъым анэм.
— Пэжщ. Уэ жыпIэр къызгуроIуэ, ауэ Вындэшынэ уэ узэригугъэм хуэдэу цIыху мыхьэнэншэкъым. Ар сэ къысхуэпэжыну псалъэ къызитащ, къищынэмыщIауэ, тетыгъуэр къэсхьмэ, ар Амырейм ипщ сщIыжынущ. АпхуэдэкIэ, ди ипщэ гъунапкъэхэр нэхъ хъума хъунущ: дзыхь зыхуэсщI, благъагъэкIэ къызэпха цIыхум IэщIэлъынущ а щIыналъэр. КъыбгурыIуэ хъунщ Амырейм и мыхьэнэр зыхуэдэр! — Хьэтусилэ и щхьэгъусэм залымыгъэ иримыхыу, къыгуригъэIуэну хуейт зытепсэлъыхь Iуэхугъуэм щIытегушхуам и щхьэусыгъуэр.
— Апхуэдизу уи фIэщ хъурэ а цIыхухъум и псалъэр? — щэтащ Дэдей.
— Мэхъу. КъищынэмыщIауэ… Уэ укъыщыздэкIуам щыгъуэ, сэри зыми срищIыстэкъым, — нэщхъей къэхъуащ Хьэтусилэ. — Сэ сыпщыкъуэми, Iумпэм сащIауэ, сыхыфIадзэжауэ, тхьэ- унэм къыщыхъуа шыхъуэу сыщытауэ арщ.
— А тIур зыкъым, Хьэтусилэ, — лIым и Iэм щабэу теIэбащ Дэдей.
— Зыщ, Дэдей! Зы дыдэщ. Сэри утыку сыкърашат зэ, си къуэш-пащтыхьым сепцIыжауэ жаIэ-ри. Ауэ, уэ уощIэ, сэ къуанша-гъэ зесхьатэкъым икIи зэи МывэтIалэ сепцIыжатэкъым. Сэ си напэр къытрахатэкъэ абы щыгъуэ?! Ауэ, си къуэшым и фIэщ сыхъуащ, си щIыхьыр хригъэутакъым, зы псалъэкIэ зыкъызигъэщIакъым. Абы и хьэтыркIэ, сэри МывэтIалэ псэуху сыхуэпэжащ. Си гум щыщIа псоми щыгъуазэтэкъым ар, итIани и фIэщ сыхъуащ. Сэ згъэващ Вындэшынэ игъэва зыIут IэнатIэр. Си къуэшыр иукIакъым, абы щIэзгъэбиин щыуагъи илэжьакъым.
— Пэжщ, Хьэтусилэ. Вындэшынэ сыт имылэжьами, ипшыныжащ. Ауэ сщIэркъым а псо-ри Къейшэху къызэрыгурызгъэIуэнур, — и щхьэр игъэкIэрэхъуащ Дэдей.
Анэр гузэва щхьэкIэ, Къейшэху акъыл гъэтIылъа зиIэ пщащэ жыжьэрыплъэу къыщIэкIри, и адэм и унафэм арэзы техъуащ. Хьэтусилэ и гуапэ хъуат ипхъу пажэр Iущу, жыIэдаIуэу къызэрыщIэкIар. Уеблэ-мэ, Къейшэху фIэфI хъуа хуэдэт, и адэм и ныбжьми, Вындэшынэ зэрыратар, ипэIуэкIэ игу ирихьу щыта хуэдэуи къыпщыхъурт, апхуэдизкIэ нэхъу-нэхъуу еплъырти. Езы Вындэшынэти, зэи и гугъэнтэкъым Хьэтусилэ ипхъу пагэр псэгъу хуэхъуну, а нащхъуэ бзаджафэр IэфI-IэфIу зэгуэр къыIуплъэну.
Зыми и гущхьэ къэмыкIыххэу, Тутхьэлий гукъыдэж ищIащ Аруандэ къишэну. НыбжьыщIитIым я гурылъыр зытехуэу къыщыщIэкIым, Хьэтусилэ и къуэ закъуэм къригъэшэну игу илъыххэти, арэзы техъуащ. Абы и гугъатэкъым Вындэшынэ благъэ тIуащIэ хуэхъунуи, апхуэдэу гъащIэм зыкъызэридзэкIынуи.
ХьэгъуэлIыгъуэр зэфIэкIри, Хьэтусилэ гъунэгъу щIыналъэхэм япщхэр Хьэкъмыс ириджащ. Зауэм зыхуигъэхьэзырт абы. ТIэшуб тетыгъуэр къытрихыжыну и мурадт.
Щтэращтапсэ
Шэтэнду псэкIэ зыхищIа хуэдэт зыгуэр къызэрыхъунур. ИIэт абы апхуэдэ хэлъэт. Ар МывэтIалэ и щхьэгъусэ нэхъыщхьэу щытатэмэ, гуащэ телъыджэ къыхэкIынут. Уеблэмэ, Шэтэнду хуэдэ защIэт алъандэрэ Хьэт къэралыгъуэм гуащэу ицIы- хуар. МывэтIалэ и анэшхуэри, абы ипэ къитахэри цIыхубз ябгэу, гущIэгъуншэу, гууз-лыуз жыхуаIэр ямыщIауэ жаIэжырт. Дауи, ахэр апхуэдэу щыту дунейм къытехьатэкъым. Бжьы-пэр зыубыдахэр, унафэр зи IэмыщIэ къихьахэр зэкIуэкIыу къыщIэкIынщ тетыгъуэр къалъыса нэужь. ГъэщIэгъуэнкъым. Бын ущиIэкIэ, абыхэм уакъыщыжын, пхъумэн папщIэ, сытри пщIэфынущ. Пащтыхьым урифызмэ, уэр нэмыщI абы щхьэгъусэ зыбжанэ иIэрэ, хьэрхуэрэгъухэр куэдмэ, дауи, гущIэгъуншэ уищIынущ гъащIэм. УрихулIэнущ, ухуэмейми. Зы бзылъхугъэтэкъым тетыгъуэм хьэщхьэвылъэ теплъэ ищIар. Шэтэндуи абыхэм ящыщт.
АнэфIт Шэтэнду, цIыху Iей щхьэкIэ. И къуэ закъуэр зэрыакъмыкъыр ищIэжт, ауэ, сыт хуэдэ анэра зи сабий хэзыутэжынур? Нэхъри, ар пащтыхьмэ… И къуэм щIыгъуу къэралым и унафэ ищIыну хуитми, Шэтэн- ду жиIэ псори кIуэцIригъэкIыфыртэкъым, и къуэр псом- кIи къыхуэгъэдаIуэртэкъым. Ауэ щыхъукIи, фIы дыдэу къыгуры-Iуэрт, гува-щIэхами ТIэшуб къэралыр зэрыIэщIахынур. Е Хьэтусилэ, е Рамзес.
— ХэкIыпIэу диIэр зы закъуэщ — Хьэтусилэ дыукIыу, ди щIыналъэм щыщ Iыхьэ Рамзес еттынырщ. Армырмэ, зэи увыIэнукъым фирхьэуныр, — и гупсысэхэмкIэ дэгуэшащ ар и къуэм.
— Хьэтусилэ дыукIмэ, хэт уи гугъэ ди дзэр зезышэнур? — къилъащ пащтыхьыр.
— Къэралыгъуэм лIы къимынэжауэ ара, уи дзэр дзыхь хуэпщIыну?
— Щхьэ къыбгурымыIуэрэ, ди анэ, цIыхухэр псори Хьэтусилэ хуэпэжщ. Хьэмэрэ, Хьэтусилэ дыукIмэ, си унафэ ящIын папщIэ утыку сыкърамышэну ущыхьэт? Хуитщ ахэр, сыпщми, тезыр къыстралъхьэну, — тегушхуэркъым пщыр.
— Хьэтусилэ пащтыхь унагъуэм щыщу къыщалъытэнур и къуэшыр псэужатэмэт. Ар уи благъэ жыжьэу аращ, тетыгъуи къылъысыркъым. Аращи, зыми уи унафэ ищIынукъым. Сэ сыпсэууэ, уэ зэи зыми лей къыптригъэхьэнукъым, ТIэшуб. Сэ срыуигъусэщ сытым дежи, — и къуэм и щхьэфэм Iэ дилъэну щыIэбэм, пщыр нэхъри къытехьэпащ:
— Сэ сысабиижкъым! — и анэр зэпыIуигъэкIуэтащ.
— Хъунщ… Уэ сыт жыпIэн-тIэ абы теухуауэ? Дауи, уегупсысагъэнщ уэри, — етIысэхащ Шэтэнду.
— Сэращ пщыр, сэ и унафэ сщIынщ псоми. А къомыр уэ къыплъысыркъым! Утажнанэмэ, уи къалэн гъэзэщIэж — си щхьэгъусэм кIэлъыплъ, уи къуэрылъхум хуэсакъ, унэIутхэм я унафэ щIы, — къэгубжьат пщыр.
— ТIэшуб, зыкъэщIэж! — и нэ удзыфэхэм хъуаскIэ къащIидзу къызэщIэнащ Шэтэнду.
Тажнанэм и макъым зыщригъэIэтым, ТIэшуб къащтэри, сабийм хуэдэу шынэжащ.
— Уэ уи псалъэкъым ар, си къуэ. СощIэ уи тхьэкIумэм къиIущащэр хэтми. Памбэ и пхъум и напIэр игъалIэу къытхыхьащ. Иджы зэ лъхуати, утыкур иубыдыну яужь ихьэу и джатэр кърихауэ ара?! Е, бжэIут! — и макъым нэхъри зригъэIэтащ гуащэм.
— СынодаIуэ, тажнанэ! — бжэр къыIуихри, къыщIэуващ бжэIутыр.
— Къевджэт псынщIэу Зэнзей! ПсынщIэу, — зигъэпхъашэрт Шэтэнду.
— Анэм и быным зыри ирихъуэныжкъым. Ирихъуэныжынумэ, зыри хуимыщIэххэмэ нэхъыфIщ. Ауэ сэ уэзырат сиIэ- ри, сызыщымысхьыжу успIащ, усхъумащ нобэ махуэм укъэсшэсын папщIэ. Уэ ара укъызэрысхущIидзыжыр? Сэ уэр папщIэ укъэзылъхуа уи адэр си IэкIэ згъэкIуэдыжащ. Апхуэдиз щIыналъэм я унафэщIхэр зыщышынэ пащтыхьыр згъэлIащ. Иджы еплъ! Уэ езым зэхэпхыж-рэ къызупэсыр? — шхыдэрт анэр.
Абы хэту бжэм зыгуэр къытеуIуащ:
— Зэнзей къэкIуащ, гуащэ, — щхьэщэ ищIащ бжэIутым.
— КъыщIэгъэхьэ! — пхъашэу жиIащ Шэтэнду.
— СынодаIуэ, тажнанэ. Укъызэджат? — и щхьэр игъэщхъащ нысэм.
— Зэнзей, уэ пщIэрэ пщым и унагъуэм щыщ ухъуным жэуаплыныгъэу пылъыр? — гуащэм и нэр триубыдащ нысэм.
— ЗыгуэркIэ сыкъуэнша, си гуащэ лъапIэ? — зыри къыгурыIуэртэкъым Зэнзей.
— Жэуап къызэт! — щIэкIиящ абы тажнанэр.
ТIэшуб кIэкуакуэу и Iэхэр иIуэтурэ зиудыгъуат.
— КъызгуроIуэ, гуащэ. КъызгурымыIуэр абыкIэ укъыщIызэупщIыращ, — и щхьэр лъагэу иIэтри, и напщIэр хишащ Зэнзей. — Сэри сыгуащэщ, сэ пщым срищхьэгъусэщ. Апхуэдэ щытыкIэ къызэрызлэжьа гуэри сIэщIэщIауэ къэслъытэркъым.
— КъызэрыщIэкIымкIэ! Еп-лъыт абы и псэлъэкIэм, — ину дыхьэшхащ Шэтэнду. — Иджы мыдэ къызэдаIуэ, гуащэ! Уэ пхуэдэ гуащэ куэд илъэгъуащ мы уардэунэм, уэ иджыпсту зызупщытам тегушхуауэ, ауэ зыщIыпIи нэмысу, хьэдэгъэсым деж къыщыхутэжауэ.
— Сыбгъэшынэнут? — тажнанэм щIэнакIэу, пыгуфIыкIащ гуащэ нэхъыщIэр.
— Узэрыхуейуэ зыгурыгъаIуэ, тIасэ! Ауэ си къуэм и тхьэкIу-мэм утетIысхьэу къыспэщIэбгъэувэжмэ, фIы щIэпхынукъым, — жиIам щыхьэт техъуэж нэхъей, и щхьэр ещI гуащэм.
Зэнзей и щхьэгъусэм хуеплъэкIри, и нэщхъыр зэхэлъу Шэтэнду деж зыкъигъэзэжащ:
— Сэ къызгуроIуэ пащтыхьым щхьэгъусэ сыщIищIари, мы нэчыхьым узэрыщыгугъри. Уэ ТIэшуб фIыуэ зэрыплъагъум, укъызэрыщхьэщыжым хуэдэу, сэри сытеубгъуауэ аркъудейщ. Сэ сыурихьэрхуэрэгъукъым, гуащэ. Иджыпсту дызэбийкIэ, ди фейдэкъым. Зыщумыгъэгъупщэ, гуащэ, си ней пщыхуэмэ, си адэми и щIыб къыпхуигъэзэнущ, узэрыщыгугъ Iуэхухэри къохъулIэнукъым. Уэрэ сэрэ дызэпэщIэувэмэ, ар зэфыкIынур зы цIыхущ — пащтыхьырщ.
— АтIэ, укъыспэщIэмыувэ! Зэран укъысхуэмыхъу, — щэхуу, ауэ хэкъузауэ жиIащ Шэтэнду.
— Сэ уэ зэран сыпхуэхъуа-къым, си щхьэгъусэм сыкъуэту аркъудейщ. Аракъэ си къалэн нэхъыщхьэр?
— Зыщумыгъэгъупщэ, дахэ, уэ тетыгъуэр зыхуекIуэтэкIын къуэ къэплъхуакъым иджыри. Апхуэдэ жьэ зэщIэпхынуи къыптехуэркъым, — тажнанэм дичыхыну игу илъыххэтэкъым.
— Хуэму-у-у! — и щхьэр IитIкIэ фIиубыдыкIри, ину къэкIиящ пщыр. — Хуэму! Схуэхьыжкъым фи псалъэмакъыр. ФыщIэкI! ФыщIэкI тIури, — и нитIыр къыщихуат пщым, делэ дыдэ хъуам хуэдэу.
— ТIэшуб… — къыщылъэтащ Шэтэнду.
— ЩIэкI жысIакъэ! — пщыр нэхъ Iей мыхъумэ, нэхъыфI хъунутэкъыми, цIыхубзитIым псынщIэу ТIэшуб и лэгъунэр ябгынащ.
— ЛъэныкъуитIкIэ дыкъэувауэ дызэпекъуу аращ, гуащэ. Апхуэдэу хъунукъым. Уэрэ сэрэ ди акъыл зэтемыхуэмэ, ТIэшубщ гугъу ехьынур. Псалъэмакъ мышыухэр къэдгъэгъани, зыгуэр дыгъащIэ, — жиIащ Зэнзей, пырхъуэм къыщытехьэм.
— ХакIуитI зы Iуэ ираубыдэркъым, Зэнзей! Псоми я унафэр уэрыншэу сэ сщIынщ. ДэIэпыкъуэгъу сыхуей хъумэ, укъэзгъуэтынщ. ИджыпстукIэ уи сабийм и Iуэху зехуэ, къуэ къэлъху, — тажнанэм и щхьэр иридзэкI- ри, и пэшымкIэ игъэзэжащ.
Шэтэнду иджы къыгурыIуат и къуэм щыгугъ зэрымыхъунури, унафэ лъэпкъ ТIэшуб зэрыхуэмыщIынури. Абы гу лъимытэу къанэртэкъым и щIалэ закъуэр зэрымытэмэмым, пащтыхь къызэрыхэмыкIынум. Да-
уи, ар анэгум къеуэрт, къефыкIырт. Арами, адрейхэр зэи пщым тригъэпсэлъыхьыртэкъым, пщым и дагъуэм гу лъатэу хуэшэчыртэкъым. Анэм и гукъеуэр абы тIуащIэ ищIырт. Гуащэм хузэфIэкIынур зы закъуэти, Хьэтусилэ иригъэукIыну мурад быдэ ищIащ. КъыгурыIуат нэгъуэщIу зэрыпэмылъэщынур. Мысырыдзэр зэхэзыкъута дзэзешэм и блыгущIэтхэр и блыгущIэту, абы пэщIигъэувэн къару дэнэт Шэтэнду къыздрихынур?! Хьэтусилэ лIэмэ, ТIэшуб и гур нэхъ зэгъэну къыщы- хъурт тажнанэм. КъыщIэгубжьын щхьэусыгъуэ имыIэмэ, пщым и техьэгъуэхэри нэхъ мащIэ хъунут.
Тажнанэм апхуэдизкIэ куэд зэхигъэзэрыхьати, иджы къикIуэти къэгъази иIэжтэкъым. Нэху щыху щысащ ар гупсысэу, псори зэ фIыуэ иджыри зэпишэчыжу. Пщэдджыжьым лIыукI нэхъ Iэзэ дыдэу игъуэтыр ириджащ, Хьэкъмыс иутIыпщу, Хьэтусилэ гъуэгу къытемыхьэ щIыкIэ иригъэукIыну.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
