Си еджапIэ — си къежьапIэ
Щапхъэ
Псым и жапIэр езым къегъуэтыж
Удз гъэгъа лыдхэр! Нэр щыджылрэ узрамыгъэплъу. Уемыплъуи пхуэмышэчу. Хэти дыхьэрэну, хэти данэ гъуэжьычу, хэти уэсым хуэдэу хужьу. Сыту телъыджэу къигъэщIа ахэр. Абыхэм къапих мэ гуакIуэр-щэ? Абыхэм уи Iэпкълъэпкъым зрагуашэри, уи напIэр меданкIэ зэтупIэмэ, кIуэаракъэ, жэнэт щIыналъэ укъыщыхутауэ къыпщохъу. Еплъ пэтми, Эммэ защIигъэнщIыркъым и унэм щIэт а удз гъэгъахэм…
Зы цIыху балигъи щыIэу къыщIэкIынкъым зэплъэкIыжу зи сабиигъуэр зигу къэзымыгъэкIыж, и гъащIэм и IэфIыпIэр щигъэкIуа, и псэр хьэщыкъ зыщIа щIыпIэхэр зи гущIэм щызымыхъумэ. Эмми нобэр къыздэсым таурыхъ дахэм хуэдэу и нэгум щIэтщ и адэ-анэр — Блийхэ Хъанджэрийрэ Раерэ къыщыхъуа, и псэм и щIасэ Урыху жылэжьыр. Школым къаутIыпщамэ, къыхуэгъэсыртэкъым и адэш-анэшхэм я деж щашэжынур. Хъыджэбз цIыкIум фIэфIт мэзым дэ, мы къыщищыпыну, псом хуэмыдэжу фIэгъэщIэгъуэнт и анэшхуэр щыпсэу джабэм къытеувэу Урыху псыхъуэм къыдэплъэу псыр уэшх нэужьым къызэрыукъубейр зригъэлъагъун.
Эммэ щеджар Вольнэ Аул хьэблэрщ. НэхъыфIхэм хабжэу щIэсащ школым. Дэтхэнэ зы ныбжьыщIэми хуэдэу, абы иIэт псэм нэхъ пэгъунэгъу предметхэр — географиер, тхыдэр, физикэр. Псом хуэмыдэжу тхыдэм дихьэхырт. АбыкIэ нэхъыбэ къищIэну, и къэухьым зригъэужьыну и нэ къызэрикIыр и адэм ищIэрти, тхыдэм теухуа тхылъ гъэщIэгъуэнхэр къыхуищэхуурэ къыхуихьырт.
Курыт школыр къыщызэринэкI илъэсым пщащэм и гур Iэджэм жэрт, зыхуеджэну, къыхихыну IэщIагъэм хутемыубыдэу. Ар щIэхъуэпсырт егъэджакIуэ IэщIагъэр зригъэгъуэтынуи, радиори, телевиденэри, газетхэри щIэчэ ямыIэу а лъэхъэнэм зытепсэлъыхьу щыта псыщIэгъэлъадэ Iуэхуми хуеджэну. Иужьрейм хуеджа щхьэкIэ, куэдрэ ирилэжьакъым Эммэ. Ар Москва щыхуеджэжащ фIыуэ илъагъу егъэджакIуэ IэщIагъэм.
— Си япэ урокыр иджыри къэс сощIэж. «Ярэби, дауэ сыхъуну? Сыпэлъэщыну пIэрэ?» — жысIэу сызэрыгузавэм гу лъызыта егъэджакIуэ нэхъыжьхэм ящыщ зым: «Уи пIейтеигъэр школ бжэщхьэIум деж къыщыбонэри классым ущIохьэ, сабийм ебгъэщIэну уи гум илъыр дахэу яхубоIуатэри урок нэужьым укъыщIокIыж». А чэнджэщыр хуабжьу щхьэпэ къысхуэхъуащ, — егъэджэныгъэм щыхыхьа лъэхъэнэм топсэлъыхьыж Эммэ.
Тхыдэмрэ обществознаниемрэ сабийхэм тэмэму яригъэджыным и закъуэтэкъым бзылъхугъэ щIалэм гъэунэхуныгъэу абы щыгъуэ къыпэплъэр. Ар Жэмтхьэлэ щыщ Уэлджырхэ нысэ яхуэхъуа къудейти, балигъыпIэ иувэху къалэ унэ зэтетым щапIа цIыхубз цIыкIур къуажэ унэгуащэ хъун хуейт, дэтхэнэ зы Iуэхуми хуэIэрыхуэу. А гугъуехьми къапикIуэтакъым Эммэ. Хуэм-хуэмурэ псоми ижь хуэхъуащ.
Зэманым декIуу, егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэм къыхыхьэ Iуэху зехьэкIэщIэхэр къигъэсэбэпу мэлажьэ Уэлджырыр. Эммэ зэрыжиIэмкIэ, ныбжьыщIэхэм ящыщ дэтхэнэми бгъэдыхьэкIэ щхьэхуэ къахуумыгъуэтмэ, ебгъэдж предметыр зэрытелъыджэр хьэкъ ящумыщIыфмэ, пщIэ зыхуумыгъэщIыфмэ, абы щыгъуэ уи лэжьыгъэр псыхэкIуадэщ. Ар фIы дыдэу къыгуроIуэ егъэджакIуэм икIи хущIокъу и дэтхэнэ урокри щIэщыгъуэу, гъэщIэгъуэну зэриухуэным.
Дэтхэнэ IэнатIэри къащти, абы гурэ псэ-кIэ бгъэдэт цIыхум и лъэр жан щыхъур, и гукъыдэжым зыщиIэтыр и лэжьыгъэм дэрэжэгъуэ къыщритырщ. Жэмтхьэлэ щыIэ езанэ курыт школым щезыгъаджэ Уэлджыр Эмми гушхуэныгъэ къыхэзылъхьэр и гъэсэнхэм я зэфIэкIырщ, я ехъулIэныгъэрщ. Ахэр жыджэру хэтщ районым, республикэм щекIуэкI олимпиадэхэм, нэгъуэщI зэпеуэхэм, увыпIэфIхэр къыщахьу. Апхуэдэхэм деж егъэджакIуэм и щхьэр лъагэу елъагъуж, и акъыли, и щIэныгъи, и зэфIэкIи зыбгъэдилъхьа сабийм и ехъулIэныгъэм абы гухэхъуэгъуэу къритыр пхуэмыIуэтэным хуэдизу.
— Сэ езгъэджа IэщIагъэлI цIэрыIуэ мыхъункIи, къулыкъуфI ямыгъуэтынкIи хъунущ. Си дежкIэ нэхъыщхьэу сызыхущIэкъур ныбжьыщIэхэм цIыху хэтыкIэ ящIэу, хабзэ-нэмыс яхэлъу, я жылэр, лъэпкъыр яIэту къэгъэтэджынырщ, — жеIэ Эммэ. — Хуабжьу гуапэ сщохъу езгъэджахэм «уэ щапхъэ утхуэхъуат» жаIэу, си IэщIагъэр къыщыхахыжым дежи. Апхуэдэхэри сиIэщ.
Уэлджырым и гупсысэм ущIэдэIуа, и Iуэху зехьэкIэ пэрытым щыгъуазэ зыхуэпщIа нэужь, хьэкъ пщохъу ар иджырей зэманым дэбэкъуэф, акъыл жан зиIэ цIыхуу, егъэджакIуэ Iэзэу зэрыщытыр. И лэжьыгъэфIым къыпэкIуэу абы къратащ щIыхь тхылъхэр. УФ-м и Президентым и жэрдэмкIэ екIуэкI «ЕгъэджакIуэ нэхъыфI» къэралпсо зэпеуэм щытекIуахэми яхэтщ ар.
Дахэщ Уэлджырым и унагъуэри. Абырэ и щхьэгъусэ Анчокъурэ бынищ зэдапIащ, гъащIэ гъуэгу захуэм трагъэуващ. Аслъэн, Аринэ, Иринэ сымэ щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ ягъуэтащ, гъащIэм хэзэгъащ.
Псым и жапIэр езым къегъуэтыж. Эммэ фIыуэ илъагъу IэщIагъэм зэрырилажьэ- рэ илъэс 19 мэхъу. Апхуэдэу мы гъэм илъэс бжыгъэ дахэ ирокъу абы и ныбжьри. Зэманым екIу, жылэми школми пщIэрэ щхьэрэ щызиIэ Эммэ дохъуэхъу и мурад псори Тхьэм къыхузэпищэну. Апхуэдэ бзылъхугъэ щыпкъэхэращ щIэблэм щапхъэ яхуэхъур.
МЫЗ Ахьмэд.
Ди псэлъэгъухэр
Хъуэст ФатIимэ: Си IэщIагъэм сигури си псэри етащ
Анэдэлъхубзэхэр, урысыбзэри яхэту, езыгъэджхэм я зэфIэкIыр щагъэлъагъуэ Урысейпсо мастер-класс иджыблагъэ щекIуэкIащ ди къэралым и щыхьэр Москва. МахуиплIкIэ зэхэта а зэIущIэр къызэрагъэпэщащ икIи ирагъэкIуэкIащ УФ-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм, УФ-м Лъэпкъ IуэхухэмкIэ и федеральнэ агентствэм, ЕгъэджакIуэхэм я щIэныгъэм щыхагъахъуэ урысейпсо академием, «Про 100 Медиа» тхылъ тедзапIэм. Ди республикэми ар зыхыхьэ Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ щIыналъэми къабгъэдэкIыу а къэралпсо зэхьэзэхуэм ехъулIэныгъэ иIэу хэтащ УФ-м егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, Нарткъалэ дэт курыт школ №1-м адыгэбзэм-рэ литературэмрэ илъэс куэд лъандэрэ щезыгъэдж, Аруан районым адыгэбзэр щезыгъэджхэм я методикэ зэгухьэныгъэм и унафэщI Хъуэст ФатIимэ Нажмудин и пхъур.
ЕгъэджакIуэ Iэзэм и цIэр нэхъапэIуэкIи фIыкIэ къэIуащ. Ар мызэ-мытIэу пэрыт щыхъуащ «Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэпсо фестиваль-зэпеуэм и унэтIыныгъэ зэхуэмыдэхэм, и Iуэху зехьэкIэ пэрытым и щыхьэту къыхуагъэфэщащ КъБР-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм, Дунейпсо, Къэбэрдей Адыгэ хасэхэм, егъэджэныгъэмкIэ район IэнатIэм къабгъэдэкI щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр. Хъуэстыр 2012 гъэм щытекIуащ УФ-м и Президентым и жэрдэмкIэ къыхалъхьауэ илъэс зыбжанэ хъуауэ екIуэкI «ЕгъэджакIуэ нэхъыфI» къэралпсо зэхьэзэхуэм, абы и щIыхь тхылърэ ахъшэ саугъэтрэ къыхуагъэфащэу.
Къэралпсо зэпеуэм къикIыжа нэужь, ФатIимэ зыхуэдгъэзащ икIи и лэжьыгъэм, зыхэта зэхьэзэхуэм теухуауэ депсэлъылIащ.
— ФатIимэ, япэрауэ, хуабжьу ди гуапэщ Кавказ Ищхъэрэ щIыналъэм анэдэлъхубзэр щезыгъэджхэм я лIыкIуэу зи гугъу тщIы къэралпсо зэпеуэм ухэтыну уэ, адыгэ бзылъхугъэм, дзыхьрэ пщIэрэ къызэрыпхуащIар. Апхуэдэуи дынохъуэхъу абы ехъулIэныгъэ къызэрыщыпхьамкIи. Урысейпсо утыкум уихьэным, дауи, хуэм-хуэмурэ ухуэкIуащ уи лэжьыгъэм, IэщIагъэм, лъэпкъым хуиIэ хэкупсэ лъагъуныгъэмкIэ.
— Упсэу. Дауи, егъэджакIуэм и сыт хуэдэ лъэбакъуэщIэми текIуэныгъэщIэми ипэ итщ лэжьыгъэ купщIафIэхэр, къэхутэныгъэ хьэлэмэтхэр. А псом я щхьэщ уи IэщIагъэм хуиIэ лъагъуныгъэмрэ хуэпщI пщIэмрэ. Къэхъун адыгэ къуажэм къыщалъхуа, абы дэт курыт школ №1-р къэзыуха сэ егъэджакIуэ IэщIагъэм зэрысабийрэ сыщIэхъуэпсырт, псом хуэмыдэу анэдэлъхубзэмрэ лъэпкъ литературэмрэ яхуэлэжьэныр си гуращэт. Апхуэдэ хэкупсэ гупсысэхэм, шэч хэмылъу, я къежьапIэр ди унагъуэм щIэс нэхъыжьыфIхэрщ, адэшхуэ-анэшхуэхэрщ, адэ-анэрщ, школым щызиIа егъэджакIуэхэрщ. Абыхэм къысхалъхьа гъэсэныгъэр си гъуэгугъэлъагъуэу, школ нэужьым сэ сыщIэтIысхьащ КъБКъУ-м и тхыдэ-филологие факультетым адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и къудамэм. Ар къызэрызухрэ илъэс 30-м нэсащи, егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм сыпэрытщ, си IэщIагъэм сигури си псэри етауэ, къытщIэхъуэ щIэблэм анэдэлъхубзэмрэ лъэпкъ щэнхабзэмрэ фIыуэ езгъэлъагъуным, абыхэм дезгъэхьэхыным сыхущIэкъуу.
ЕгъэджакIуэм и зэфIэкIыр езыгъэлъагъужыр, и лэжьыгъэм и хъерыр къызэрилъытэр и предметымкIэ и гъэсэнхэм яIэ щIэныгъэрщ. Ди районым адыгэбзэр щезыгъэджхэм абыкIэ гушхуэныгъэ къытхэзылъхьэ ехъулIэныгъэхэр диIэщ. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, анэдэлъхубзэмкIэ екIуэкI хабзэ республикэпсо олимпиадэхэм, зэпеуэхэм, нэгъуэщI зэхыхьэхэм ди IэщIагъэлIхэри еджакIуэхэри жыджэру зэрыхэтыр, текIуэныгъэхэр къыщахьу. Адыгэбзэр езыгъэджхэр, ди ныбжьыщIэхэр ди гъусэу, жыджэру дыхэтщ районми, республикэми, гъунэгъу щIыналъэхэми щекIуэкI литературэ къеджэныгъэхэм, зэпеуэхэм, зэфIэкI хъарзынэхэр къэдгъэлъагъуэу. Сыщылажьэ школри ящыщщ егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IуэхуфIхэмкIэ щапхъэу ягъэлъагъуэ IуэхущIапIэхэм.
Шэч хэмылъу, а псоми гушхуэныгъэ къысхалъхьащ урысейпсо зэпеуэм сыхэтыну мурад щысщIам.
— А Iуэхум ухуэзыунэтIахэр, чэнджэщэгъурэ щIэгъэкъуэнрэ къыпхуэхъуахэр хэт сымэ, ФатIимэ?
— Къэралпсо зэпеуэм зыщыхуэзгъэхьэзырым си унафэщIу, чэнджэщэгъуу щытащ ЕгъэджакIуэхэм я щIэныгъэм щыхагъахъуэ институтым адыгэбзэмрэ балъкъэрыбзэмрэ егъэджынымрэ методикэмкIэ и кафедрэм и унафэщI, педагогикэ щIэныгъэхэм я кандидат Инчы Иринэ. ЩIэныгъэшхуэ зыбгъэдэлъ а бзылъхугъэм и фIыгъэ куэд хэлъщ зэпеуэм къыщысхьа ехъулIэныгъэхэм. Апхуэдэу дэIэпыкъуэгъушхуэ къысхуэхъуащ сыщылажьэ курыт школ №1-м и унафэщI Иуан Еленэ, си лэжьэгъу, математикэмрэ информатикэмрэ ди школым щезыгъэдж Сокъур Анусэ сымэ. Абыхэм фIыщIэ ин яхузощI. Дэ псори дыхущIэкъуащ си зыкъэгъэлъэгъуэныгъэхэм, дерсхэм щIэщыгъуагъ гуэрхэр зэрыхэтлъхьэным, ахэр хьэлэмэт, купщIафIэ зэрытщIыным.
— СызэрыщыгъуазэмкIэ, Анэдэлъхубзэхэр, урысыбзэри яхэту, езыгъэджхэм я зэфIэкIыр щагъэлъагъуэ урысейпсо зэпеуэр теуэгъуэурэ зэщхьэщыхауэ екIуэкIащ мы гъэм. Абыхэм укъытхутепсэлъыхьамэ, ди гуапэт, ФатIимэ.
— Зэхьэзэхуэр Iыхьэ зыбжанэу гуэшауэ щытащ. Анэдэлъхубзэр езыгъэджхэм ди лэжьыгъэхэр Москва едгъэхьащ япэщIыкIэ, зэпеуэм и къэпщытакIуэ гупыр абыхэм хэплъэн папщIэ. А лэжьыгъэхэм хиубыдэрт егъэджакIуэр къозыгъэцIыху анкетэр, абы ит дерсхэм языхэзым и методикэр, «Си методикэ къэхутэныгъэхэр» эссер.
Заочнэу, дэ дымыкIуэу екIуэкIа а япэ Iыхьэм хэтащ ди къэралым хыхьэ щIыналъэ псоми ящыщ егъэджакIуи 182-рэ. Абыхэм ящыщу 75-р ирагъэблэгъащ Москва щекIуэкIыну етIуанэ Iыхьэм. Абыхэм ящыщыжу утыку ихьэнур егъэджакIуэ 40-рат. Адрей 35-р кIэлъыплъакIуэу ирагъэблэгъауэ арат. А IыхьитIым я зэхуакум, зэхьэзэхуэм хиубыдэу, ди къэралым и къалиплIым щекIуэкIащ анэдэлъхубзэр езыгъэджхэм я семинар. Налшык къали Къэбэрдей-Балъкъэрым и егъэджакIуэхэм я щIэныгъэм щыхагъэхъуэ институтым жэпуэгъуэм и 19-20-хэм щекIуэкIащ апхуэдэ семинар. Абы хэтащ ди щIыналъэм, Ингуш, Осетие Ищхъэрэ — Алание республикэхэм анэдэлъхубзэхэр щезыгъэдж лэжьакIуэ пашэхэр. МахуитI лэжьыгъэр къызэзыгъэпэщари езыгъэкIуэкIари Инчы Иринэщ. ИпэкIэ екIуэкIа апхуэдэ къэралпсо зэпеуэхэм хэта егъэджакIуэхэм я мастер-классхэр къыщагъэлъэгъуащ семинарым, я лэжьыгъэхэм тепсэлъыхьащ, зыIэрагъэхьа ехъулIэныгъэхэм шэсыпIэ яхуэхъуа IэмалхэмкIи зэдэгуэшащ.
Зэпеуэм и етIуанэ Iыхьэм хэтыну Москва кIуэну егъэджакIуэ 40-м сэри сыхиубыдат.
— Сыт хуэдэ унэтIыныгъэхэр къызэщIебгъэубыдэфа къэралпсо утыкум щыбгъэлъэгъуа дерсым, презентацэм, гъэлъэгъуэныгъэ цIыкIум?
— Абы сшэну згъэхьэзырат «Адыгэ пщащэм и блэкIамрэ къэкIуэнумрэ» зи фIэщыгъэу 7-нэ классым щекIуэкI урокым и зы пычыгъуэ, методикэ и лъэныкъуэкIи ар къызэпкърыхыныр щIыгъуу. Абы къыщыхэзгъэщащ бгырысхэм я лIыгъэри, уардагъри, бзылъхугъэм хуащI пщIэмрэ нэмысымрэ я лъагагъри. Адыгэ пщащэм теухуауэ усакIуэ, тхакIуэ цIэрыIуэхэм жаIахэр къэзгъэнэIуащ, ди бгырыс лъэпкъ уардэу дунейм и щIыпIэ куэдым щыпсэум бзылъхугъэ цIэрыIуэхэри мымащIэу къызэрыхэкIами сригушхуэу сытепсэлъыхьащ. Адыгэ бзылъхугъэ фащэ здэсхьати, ар щезгъэтIагъэри си гъусэу утыкум исшащ Москва щеджа, иджы щылажьэ си хъыджэбз Данэ. Адыгэ фащэ екIур зи Iэпкълъэпкъ лантIэм екIупс пщащэм утыкум щигъэлъэгъуа образыр ди IуэрыIуатэм хэт тхьэIухудым и теплъэм хуэкIуэпст.
Апхуэдэу фащэр екIуу дгъэлъэгъуащ, ар зэрызэпкърылъ дэтхэнэ Iыхьэми къызэхуэсахэр щыгъуазэ хуэсщIу. Зэпеуэм хэтхэм ди фащэри лъэпкъ макъамэри апхуэдизу ягу ирихьати, утыкум дыкъикIыжа нэужь къыдбгъэдыхьэурэ ди гъусэу сурэт куэд зытрагъэхащ.
«Си лъахэ, си школ, си IэнатIэ» презентацэми си лэжьыгъэр къызэщIэкъуэжауэ къыщызгъэлъэгъуащ. Кавказ Ищхъэрэм икIар си закъуэти, си зыкъэгъэлъэгъуэныгъэми, дерсми, презентацэми зэрыхъукIэ къыхэзгъэщащ ди федеральнэ щIыналъэм щыпсэу лъэпкъхэм я щэнхабзэм, хабзэ- хэм, лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм ящыщ цIыхухэм яку дэлъ зэпыщIэныгъэхэр. А псори хэкупсэ гъэсэныгъэм и лъабжьэу зэрыдгъэуври щыжысIащ. Ди республикэм, абы и къалащхьэ Налшык, Нарткъалэ, ди школым теухуауэ згъэлъэгъуа видеороликыр гу- къинэж ящыхъуауэ жаIащ къызэхуэсахэм.
— ЕгъэджакIуэхэм я зыкъэгъэлъэгъуэныгъэхэм къадэкIуэ нэгъуэщI лэжьыгъэхэри зэхуэсхэри щекIуэкI хабзэщ апхуэдэ зэIущIэхэм. Сыт хуэдэ зэIущIэ хьэлэмэтхэм фыхэта егъэджакIуэхэр мы гъэм?
— Пэжу, мастер-классхэм нэмыщI нэгъуэщI лэжьыгъэ купщIафIэ зыбжани къыщызэрагъэпэщат зэIущIэшхуэм и утыкум. Апхуэдэщ, къапщтэмэ, анэдэлъхубзэхэм епха къэхутэныгъэщIэхэм, литературэбзэр, лъэпкъыбзэхэр хъумэнымрэ егъэфIэкIуэнымрэ епхауэ лэжьыпхъэхэм ехьэлIауэ щIэныгъэлIхэр къызэджа лекцэшхуэхэр. КъинэмыщIауэ, егъэджакIуэхэр драгъэблэгъащ «стIол хъурей» щIыкIэм тету къызэрагъэпэща зэхуэс иным. Абы егъэджакIуэ къэс Iэмал къыщыдатащ ди лэжьыгъэм дызыгъэгузавэу хэт Iуэхугъуэхэм я щхьэ течауэ дытепсэлъыхьыну. ЩIыналъэ зэхуэмыдэхэм дыкъикIами, анэдэлъхубзэр езыгъэджхэм бзэмрэ литературэмкIэ ди гурыгъу-гурыщIэхэр куэдкIэ зэтехуэрт. Дэ дыкъытеувыIащ лъэпкъыбзэхэр щIыналъэхэм къэралыбзэу щыщытми, а лъэпкъхэм я цIыху куэдым яджыжыну зэрыхуэмейм, ОГЭ-хэр, ЕГЭ-хэр ятыным адэ-анэхэри еджакIуэхэри нэхъыбэу тегъэпсауэ зэрыщытым, зэреджэ, зэредгъаджэ тхылъхэр, методикэ пособиехэр зыхуей хуэзэу зэрызэфIэмыхьам, нобэрей зэманым къигъэув пщалъэхэм лъэпкъыбзэхэр егъэджынымкIэ щыIэ методикэхэр зыкъомкIэ къазэрыкIэрыхум. ЕгъэджакIуэхэр дыкъытеувыIащ урысыбзэр зи мыанэдэлъхубзэу щыт еджакIуэхэм зыуэ щыт экзаменхэр ятыныр къазэрехьэлъэкIыр, абы къыхэкIыуи къызэрапщытэ дэфтэрхэр ар къэлъытауэ зэхэлъхьэн зэрыхуейм. НэгъуэщI Iуэхугъуэ куэди къыщытIэтащ «стIол хъурейм».
Хьэлэмэт хъуат текIуахэр щагъэлъапIэу УФ-м Лъэпкъ IуэхухэмкIэ и федеральнэ агентствэм и хэщIапIэм къыщызэрагъэпэща зэхуэсри. Абы егъэджакIуэхэм къыщыдэхъуэхъуащ, лэжьыгъэм адэкIи дытезыгъэгушхуэ щытхъухэр къыщытхужаIащ. Зэпеуэм хэта цIыху 40-м ящыщу цIыхуиплIым увыпIэхэр иратащ, цIыхуиблыр унэтIыныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ ягъэпэжащ. Сэри сахэхуащ къэралпсо зэхьэзэхуэм нэхъыфIу къыщалъытахэм. Абы и дипломрэ фIыщIэ тхылърэ къысхуагъэфэщауэ сыкъэкIуэжащ.
Зэпеуэм хэта дэтхэнэ зыми гукъинэж тщыхъуащ а махуэхэр. Ди лэжьыгъэм щхьэпэ хуэхъун щIэ куэд къыщытщIащ абы, ди Iуэху зехьэкIэхэмкIи дызэдэгуэшащ.
— ФатIимэ, уи ехъулIэныгъэщIэм псори дыщогуфIыкI, псом хуэмыдэу уи гъэсэн цIыкIухэр, школым къыщыбдэлажьэхэмрэ абы и унафэщIхэмрэ. Анэдэлъхубзэр хъумэным, абы зегъэужьыным уэ пхуэдэу псэ зэIухакIэ хуэлажьэ егъэджакIуэхэр дызэриIэм гугъэ дегъэщI ди лъэпкъым гъуэгуанэ кIыхь, дахэ иджыри къызэрыпэщылъым.
Епсэлъар ЖЫЛАСЭ Маритэщ.
КъежьапIэ
Зэманым декIу пщащэ
ЛIымахуэхэ Беслъэнрэ Мадинэрэ япхъу Радимэ егъэджакIуэ зэрыхъунум зэрысабийрэ гу лъыптэрт. Ар Iэ щабэIу щабэу къэхъурт, хьэл-щэн дахи хэлът. КъимыдэкIэ, езыми фIыуэ илъагъурт сабийхэр. ЕгъэджакIуэм и ролыр къызыхэщ джэгукIэ зэмылIэужьыгъуэ цIыкIухэр хьэблэ сабийхэм я деж къыщызэригъэпэщырт.
Бахъсэнёнок къуажэм 1992 гъэм къыщалъхуа пщащэ цIыкIум жылэм дэт курыт школ №3-м и 9-нэ классыр къызэриухыу, куэд щIауэ зыщIэхъуэпс егъэджакIуэ IэщIагъэр зэригъэгъуэтыну КъБКъУ-м и педколледжым щIэтIысхьащ. Ар ехъулIэныгъэкIэ къиухри и щIэныгъэм щыхигъэхъуащ КъБКъУ-м ФилологиемкIэ и институтым и адыгэбзэ къудамэм. Радимэ иджыпсту магистратурэм щоджэ.
— ЕгъэджакIуэ IэщIагъэр къыхэсхынымкIэ щапхъэ схуэхъуащ ди къуажэм дэт курыт школым адыгэбзэмрэ литературэмкIэ сыщезыгъэджа Ло Людмилэ. Абы гъэщIэгъуэну дерсхэр зэхигъэу-вэрт. Бзэми, литературэми, тхыдэми, щэнхабзэми щыщ Iыхьэхэр дахэу, екIуу зэхэухуэнауэ, бзэ къабзэкIэ икIи гурыIуэгъуэу сабийхэм ди пащхьэ кърилъхьэрт, — жеIэ Радимэ. — Апхуэдэу анэдэлъхубзэм и IэфIыр зыхызагъэщIащ си адэшхуэ ТIутIэрэ анэшхуэ Алесэрэ. Абыхэм пщыхьэщхьэкIэрэ къызжаIэжырт гущэкъу уэрэдхэр, IуэрыIуатэм, нарт эпосым щыщ хъыбарыжьхэр.
Адыгэбзэмрэ литературэмрэ зыIэпашауэ къэтэджа хъыджэбз цIыкIур курыт школым щыщIэса илъэсхэм къыщыщIэдзауэ жыджэру хэтащ анэдэлъхубзэмкIэ район, республикэ олим- пиадэхэм, нэгъуэщI зэпеуэхэм, увы- пIэфIхэр къыщихьу. Хъыджэбзым зэрыжиIэмкIэ, апхуэдэ зэпеуэхэм я фIыщIэ кIэ абы и къэухьым зиужьащ, и щIэныгъэми хэхъуащ. Абыхэм щыпищащ университетми: студенткэ жыджэрыр мызэ-мытIэу хэтащ абы къыщызэрагъэпэщ конференцхэм, симпозиумхэм, семинар зэмылIэужьыгъуэхэм.
Ди анэдэлъхубзэм нобэкIэ иIэ щытыкIэм егъэпIейтей Радимэ. Бзэм и Iуэхур ефIэкIуэжынымкIэ гупсысэ пыухы-
кIахэри иIэщ. Псалъэм папщIэ, Интернетыр нэхъыбэIуэу «къэгъэпсэлъэн» хуейщ адыгэбзэкIэ. Иджыпсту абы щылажьэ адыгэ сайтхэр IэпэкIэ къыпхуэбжынущ, апхуэдизу ахэр мащIэщи.
— Адыгэ узэщIакIуэ цIэрыIуэ Къэзанокъуэ Жэбагъыи зэрыжиIауэ, зэманым зыдегъэкIун хуейщ. Къэгъэсэбэпыпхъэщ иджырей техникэмрэ технологие пэрытхэмрэ къыдат Iэмалхэр, — и гупсысэ-хэмкIэ къыддогуашэ пщащэр. — Апхуэдизу ахъшэ куэд текIуэдэнукъым, псалъэм папщIэ, адыгэбзэ зэраджыну слайдхэр, презентацэхэр зэгъэпэщыным, элек-трон учебникхэр зэхэгъэувэным.
ГъащIэм, и IэщIагъэм хуиIэ мурадхэмрэ хъуэпсапIэхэмрэ къехъулIэну ди гуапэщ егъэджакIуэ ныбжьыщIэм.
ПЩЫХЬЭЩIЭ Хьэмзэт. Бахъсэн район.
Мамырыгъэмрэ зэныбжьэгъугъэмрэ къыхураджэ
Иджыблагъэ зэхыхьэ щхьэпэ щрагъэкIуэкIащ курыт школ №11-м. Абы къыщагъэлъэгъуащ терроризмэм пэщIэтыным теухуауэ ягъэхьэзыра лэжьыгъэхэр. ЗэIущIэр къызэзыгъэпэщари езыгъэкIуэкIари а IуэхущIапIэм и унафэщIым и къуэдзэ Курдановэ Ольгэщ.
Абы кърагъэблэгъат Урысей Федерацэм и МВД-м щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, юридическэ щIэныгъэхэм я кандидат Шорэ Алик.
— 2005 гъэм жэпуэгъуэм и 13-м Налшык къыщыхъуа гузэвэгъуэр сэ си нэгу щIэкIащ. Апхуэдэ зэи Тхьэм къимыгъэхъукIэ. Ди лэжьакIуэ куэд хэкIуэдащ, сабий зыбжанэ зеиншэ хъуащ, адэ-анэхэр ягъэгуIащ. Мис апхуэдэ лъыгъажэ фымылъагъун пап- щIэ хуабжьу фызыхуэсакъыжыпхъэщ, фымыцIыхуу псэлъэгъу фымыщI, псоми фи адэ-анэхэр, егъэджакIуэхэр Iэмал имыIэу щыгъуазэ фщIын хуейщ. Псом ящхьэу иджыпсту фэ фи къалэныр щIэныгъэ зэвгъэгъуэтынырщи, фызэреджэным яужь фит. ЩIэпхъаджагъэ зылэжьхэр дин щIэныгъэ лъэпкъи зыбгъэдэмылъхэращ. Лъэпкъ, дин зэхуэмыдэхэмрэ игъащIэ лъандэ рэ щыIэщ. Сыт хуэдэ дин зезыхьэми, сыт хуэдэ лъэпкъ къыхэкIами пщIэ хуэщIын хуейщ. Мис итIанэщ мамырыгъэ щыщыIэнури, абы дыхущIэвгъэкъу, — жиIащ Шорэ Алик.
— Хабзэ зэрытхуэхъуауэ, илъэс къэс мыпхуэдэ зэIущIэхэр щыдогъэкIуэкI ди школым. Ди гъэсэнхэр къыхудоджэ щIэпхъаджащIэхэм зыщахъумэну. Терроризмэм къигъанэ лъэужьхэр къызыхэщ презентацэхэр догъэхьэзыр икIи ди мамыр псэу- кIэм зи псэхэр щIэзыта ди лIыхъужьхэр ди щIэблэм зэращымыгъупщэным дытелажьэ зэпытщ, — жиIащ Ольгэ.
ЖЫЛОКЪУЭ Люсаннэ.
