ЛъэхъэнэщIэм и япэ усакIуэ
1265 гъэм и накъыгъэм Флоренцием щыщ уэркъ хуэкъулейсыз Алигьери ди Беллинчонэ д,Алигьерирэ абы и щхьэгъусэ Беллэрэ щIалэ цIыкIу зэдагъуэтащ. Сабийм Дуранте фIащащ, ауэ гъэкIэщIауэ «Данте»-кIэ еджэу щIадзэри, иужькIэ усакIуэшхуэ хъуар абы къытенащ.
Данте Алигьери (1265-1321 гъгъ.) Данте и зэманым Флоренцием цIыху мин щэщIым нэблагъэ щыпсэууэ, Рим, Милан, Лондон хуэдэ къалэшхуэхэм ехьэехуэу щытащ икIи Париж нэхърэ зэрынэхъ цIыкIу щыIэтэкъым.
КуэбжэшхуиплI зиIэ, блыныжьхэмкIэ къэухъуреихьа къалэм зытес щIыр къемэщIэкI щыхъум, абы блыныщIэхэр къращIэкIащ, Iэгъуэблагъэм щыпсэу феодалхэм я щIыналъэхэри къызэщIиубыдэу.
Экономикэ и лъэныкъуэкIэ Флоренциер XVIII лIэщыгъуэм Апенин хытIыгу ныкъуэм нэхъ зыщызыужьа дыдэт. Абы Испаниемрэ Англиемрэ цы, Азием шылэ, Венецием бдзапцIэ, Калабрием гъущI, Сицилием фошыгъу къришырт.
Флоренцием и банкирхэм сату IуэхукIэ зыпыщIа къалэ Iэджэхэм конторэ зэмылIэужьыгъуэхэр къыщызэIуахат. Мис апхуэдэт Данте и лъахэр усакIуэр къыщалъхуа зэманым.
Данте и творчествэм, щIэныгъэм ехьэлIа лэжьыгъэхэм, «Божественная комедия» поэмэм яхолъагъуэ ар щIэныгъэфI зыбгъэдэлъу, къэухьышхуэ зиIэу зэрыщытар. ЩIэныгъэм хуэпабгъэ ныбжьыщIэр щIотIысхьэ Европэм щынэхъыфI дыдэхэм хабжэ, Болонием дэт университетым и юрист къудамэм. Университетым щIэтIысхьэн и пэ Данте къиухащ тхэкIэм, къеджэкIэм, бжэкIэм щыхуагъасэ, латиныбзэр щрагъащIэ, риторикэм, тхыдэм, астрономиемрэ естествознаниемрэ щыхагъэгъуазэ еджапIэр. Езы Данте а еджапIэм щыщIэса гъэхэм, апхуэдэуи и сабиигъуэм нэхъ фIэфIу щыта джэгукIэхэм ятеухуауэ и гукъэкIыжхэм зыщIыпIи зыри къыщыхигъэщыжыркъым.
Данте илъэсибгъу ирикъуауэ арат сабийм и псэ къабзэр икъукIэ зыгъэпIейтея Iуэхугъуэр къыщыхъуам. Абы щыгъуэщ ныбжьыщIэр зи ныбжьыр илъэсийм ит Беатриче хъыджэбз цIыкIур япэ дыдэу щилъэгъуар. Ахэр щызэхуэзар хъыджэбз цIыкIум и адэ Фолькэ Портинари и унэрат. Абы теухуауэ икъукIэ гурыIуэгъуэу итхыжат Данте и гъащIэм и къекIуэкIыкIар япэу къэзыхутэжахэм ящыщ новеллист, усакIуэ Бокаччэ Джованни:
«Сабийхэм яхэтт ищхьэкIэ зи гугъу сщIа Фолькэ ипхъу цIыкIури,гъэкIэщIауэ псори БичэкIэ зэджэр, ауэ Данте япэ махуэм къыщыщIэдзауэ абы зэреджар Беатричещ; хъыджэбз цIыкIум илъэсий нэхъыбэ и мыныбжьми, и зыIыгъыкIэ дахэм, нэмысыфIэу зэрыпсалъэм узыIэпишэрт. И нэгу лъагъугъуафIэм нуру кърих губзыгъагъэм куэдым ар мелыIычу къащигъэхъурт. Мы иджыпсту къызэрестхэкIам хуэдэу, уеблэмэ нэхъ телъыджэжу къилъэгъуащ ар Данте а пщыхьэщхьэм. Си гугъэщ щIалэ цIыкIум ар нэхъапэми илъэгъуагъэну, ауэ, хъыджэбз цIыкIур иджыри сабий дыдэми, хьэщыкъ щищIар абы щыгъуэу. Беатриче щIалэщIэм игу лъащIэм апхуэдизкIэ куууэ хыхьати, къыхэкIыж имыIэу хэсащ уахътыр къэсыху».
Зэманыр кIуэрт. Сабиигъуэри ауэрэ икIащ. Данте псалъэхэм малъхъэдису зыщIашэурэ, макъамэ гуэрхэр пшыналъэ сатырхэурэ и псэм къыщыушу щIидзат икIи лъагъуныгъэ жэуапыншэм гуауэщхьэуэ ищIа провансаль уэрэдусхэм яусахэр гукIэ зригъэщIауэ, къытригъэзэжурэ жиIэрейт. А лъэхъэнэрауэ къыщIэкIынщ щIалэм и псэм щыушэхэр рифмэхэмкIэ зэригъэкIуну мурад щищIари. Апхуэдэурэ зэригъэкIуахэр щэхуу яригъапщэу къыщIэкIынт а лъэхъэнэм щыIа усэ гъэпсыкIэм и фащэхэм — кIыхьурэ зэпыша канонхэм къащыщIэдзауэ нотариус Якопэ да Лентини езым къигупсысыжауэ зэрытхэ сатыр пщыкIуплI-пщыкIуплIурэ зэхэт усэ кIэщIхэмрэ я деж нэсу.
Данте усэ тхын щыщIидзам итальяныбзэкIэ зэфIэува усыгъэр иджыри щIалэ дыдэт. А усыгъэм и къежьапIэу ялъытэр XIII лIэщыгъуэм и щэщI-плIыщI гъэхэрщ икIи щIэныгъэшхуэ зыбгъэдэлъа император Фридрих ЕтIуанэмрэ абы и къуэ пащтыхь Ман-фредрэ къызэрагъэпэщауэ щыта Сицилие еджапIэ жыхуаIэрщ. А еджапIэм и усакIуэхэм яхэтт латиныбзэкIэ мыхъуу, итальян цIыхубэр зэрыпсалъэ вольгарыбзэ жыхуаIэмкIэ тхэхэр. Апхуэдэхэм уащыхуэзэрт хэкум и ищхъэрэ щIыналъэмкIэ къикIахэм я мызакъуэу, нэгъуэщI щIыналъэхэми ящыщхэм.
Провансаль лирикэмрэ итальян уэрэдусхэмрэ я хабзэхэм пащэурэ, сицилие еджапIэм и усакIуэхэм къагъэсэбэпырт езыхэм япэ итахэм лIыхъужьхэм цIыхубз пагэ езэгъыпIэншэхэм хуащIа лъагъуныгъэм и къэIуэтэкIэу яубзыхуамрэ лирикэм и къупхъэ зэтеувамрэ.
А лъэхъэнэм и усыгъэ ухуэкIэм тетщ Данте ныбжьыщIэм и лирикэри.
Апхуэдэ ухуэкIэм итщ фIыуэ илъэгъуа Беатриче нэхъ пасэу хуитхахэри, илъэс тIощIрэ тхурэ фIэкIа мыхъуауэ дунейм ехыжа пщащэм фэеплъ хуищIахэри.
Пщащэм хуитха усэхэм я ныкъуэр зыхигъэхьа «ГъащIэщIэ» тхылъыр усакIуэм Беатриче хуищIа гухэлъыр усэ сатырхэрэ прозэу зэхэшыпсыхьа гупсысэхэмкIэ къыщиIуэта, а гухэлъыр жэуапыншэ мыхъуну иIа гугъапIэхэмкIэ гъэнщIа, лъагъуныгъэм теухуа тхыгъэщ.
Езым и щхьэ закъуэр мыхъуу, цIыху псоми яхуэ- гъэзауэ усакIуэр мэгугъэ лъагъуныгъэм псэм фIей псори хигъэкъэбзыкIыу, ар дахагъэм и щыгум къабзэу щиIэтыну. А гупсысэрщ джэлэсу пхышар Данте и IэрыкI нэхъыщхьэ дыдэми — «Божественная комедия» поэмэми.
«ГъащIэщIэ» тхылъым ит усыгъэхэм гупсысэкIэ поджэж Данте Флоренциеми абы ирагъэкIа нэужькIэ итха адрей тхыгъэхэри.
Флоренциер нэхъ къулей хъуху цIыхухэм я зэхущытыкIэхэр нэхъ зэIыхьэрт. А зэхущытыкIэхэм цIыхухэр зэпигъэщхьэхукIащ икIи «зи щэр къавэ» жыхуаIэхэмрэ (сондэджэрхэр, промышленникхэр, банкирхэр)» «цIыхубэ уэдыкъуакIэ» ( цех цIыкIухэм щылажьэхэр) зэджэхэмрэ зэпэщIигъэуващ.
Хабзэу уват партитIым -гвельфхэмрэ гибеллинхэмрэ — я зэныкъуэкъур. Гвельфхэр и телъхьэт Флоренцием автономие иритыну къэзыгъэгугъэ папствэм, гибеллинхэр хуейт Флоренциер Герман императорхэм я Iумэтым ит Рим империем и зы Iыхьэу щытыну. (Пэжу, нэхъ иужьыIуэкIэ а партитIыр я программэхэмкIэ зэхъуэжауэ жыпIэфынущ).
Гвельфхэм нэхъ къакъуэтыр къалэдэс дворянхэрт, гибеллинхэм я телъхьэт феодал цIэрыIуэхэр. Апхуэдэ щIыкIэкIэ, щалъхуа унагъуэ елъытауэ, цIыхур гвельфу е гибеллину дунейм къытехьэрт, ауэ, балигъ хъуа нэужь, ар хуитт политикэ Iуэху хэмы-хьэну.
Данте жылагъуэ Iуэхухэм зэрызыIэпашар адэ щIэину къылъысыну хущIыхьагъэнутэкъым. Ар бгъущI гъэхэм я зэхуэдитIым политикэ утыку йохьэри, щэм я советым хагъэхьэ, 1300 гъэм Флоренцием и приориблым ящыщ зы мэхъу.
1266 гъэм гибеллинхэм ятекIуауэ щыта гвельфхэр иджы зэмызэгъыж мэхъури лъэныкъуитIу — хужьхэрэ фIыцIэхэу — зэпощхьэхукI.
Папэ Бонифаций VII къулейхэм я партым — фIыцIэхэм — я телъхьэт, ар зыдигъэIэпыкъуурэ, зыми и бжьым щIэмыт Флоренцием и коммунэ щхьэхуитыр езым и унафэм щIигъэувэну и гугъэти.
Жор зекIуэм зыхуэгъэхьэзырыныр щхьэусыгъуэ ищIри, папэм 1301 гъэм и гъэмахуэм франдж принц Карл Валуа Флоренцием къригъэблэгъащ: Бонифаций абы и дзэр зыдигъэIэпыкъуну хуейт. Коммунэм къыгурыIуэрт дзэм зэрыпэщIэмытыфынур икIи хужьхэм нэхъ яфIэтэмэмащ папэм мамыру гурыIуэныр. 1301 гъэм и жэпуэгъуэм абыхэм Бонифаций деж цIыхуищ лIыкIуэу ягъэкIуащ. Данте а щым язт.
ЩэкIуэгъуэм и 1-м Карл Валуа и дзэхэр Флоренцием щихьам Данте иджыри Рим дэст, ауэ Рим къыдэкIри адэжь лъахэм кIуэжауэ, 1302 гъэм щIышылэм и 7-м ар лъахэм ихун хуейуэ унафэ къащтэри, Флоренциер ирагъэбгынащ. Абы иужькIэ Данте Флоренцием зэи щыIэжакъым.
Флоренцием кърахуа нэужь, Данте и Iэдакъэ къыщIэкIащ мыхьэнэшхуэ зиIэ лэжьыгъэ зыбжанэ. Абыхэм ящыщщ, псалъэм папщIэ, «Ефэешхэ», «ЦIыхубэ псалъэ дыгъэлхэм теухуауэ», «Монархия» трактатхэр.
Данте прозэ тхыным зэманышхуэ тригъэкIуадэрти, усэхэм нэхъ мащIэут зэрелэжьыфыр. Ауэ усэри къигъанэртэкъым. А лъэхъэнэм усакIуэм мурад ещI зи сюжеткIэ гугъуу зэхэлъ эпопее итхыну икIи «Комедия» зыфIища, гуузу къыщIидзэу гуфIэгъуэкIэ иухыж лэжьыгъэр кърегъажьэри, дунейм щехыжа 1321 гъэм еух. ИужькIэ щIэблэхэм «Комедия» псалъащхьэм «Божественная» псалъэр щIагъужащ икIи абыкIэ къагъэлъэгъуащ Данте и лэжьыгъэ гъуэзэджэр къазэрыщыхъур.
Поэмэм усакIуэм щыдегъэлъагъу хьэдрыхэ щыIа, къыщикIухьа хуэдэу къигупсысахэр. Данте мыбы щетх езым и зэманым Италием щыIа псэукIэр зыхуэдэ дыдэр наIуэ тщызыщI теплъэгъуэхэр. Апхуэдэуи поэмэм къыхощ усакIуэм бгъэдэлъа щIэныгъэшхуэр, щIэныгъэм и унэтIыныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэм хуэIэзэу зэрыщытар. Поэмэм дащыхуозэ усакIуэхэми философхэми, зи цIэр тхыдэм къыхэна лIы-хъужьхэми, IуэрыIуатэкIэ дызыщыгъуазэ пасэрей хъыбарыжьхэми, езы усакIуэм и лъэхъэнэм псэуахэми.
Данте и творчествэм куэдкIэ къигъэIэгъуащ «КъэщIэрэщIэжыныгъэм и лъэхъэнэ» зыфIаща зэманыр.
1893 гъэм Италием къыщыдэкIа «Коммунистическэ манифест»-м и пэублэ псалъэм Ф. Энгельс мыпхуэдэу щитхыгъащ: «Данте курыт лIэщIыгъуэхэм я иужьрей, абы къыдэкIуэуи лъэхъэнэщIэм и япэ усакIуэщ».
Данте Алигьери
Лъагъуныгъэрщ зэтар гупсысэ зэмыфэгъухэр,
Зэтемыхуэу гупсыситI я бгъэдыхьэкIэр,
Зыр лъагъуныгъэм щытхъумэ, щыгуфIыкIыу,
Адрейм къысхуеIуатэ ар шынагъуэу.
Зым — дэрэжэгъуэр къыщIигъалъэу, схуигъэбзэрабзэмэ пшыналъэр,
ЕтIуанэм си нэпсыр къыщIегъэлъэлъыр.
Сигу кIэзызым ахэр зыщ щызэпызыщIэр:
ЩIэлъэIухэу къыхуэпщIыну гущIэгъу мащIэу.
Дэтхэнэра нэхъ къыхэсхынур?
Дэнэ къисхыну псалъэ гуащIэ,
Гухэлъым и шэч хьэлъэр щхьэщихыну?
Гупсысэхэр зэуIу хъужыным папщIэ,
Хуэныкъуэщ тхьэпэлъытэм и гулъытэ,
Абы и IэплIэ гуапэм сихьыжыну.
* * *
Гукъеуэхэр хошыпсыхьыж зэманым,
Ауэ, аргуэру сыныпIуплъэу,
СыщихуэжкIэ гукъэкIыжым и къэпхъэным,
«ЩIэпхъуэж, уемыплъу», — къызолъэIу гухэлъыр.
Зехъуэжыр си фэм, зыдищIу си гухэщIым,
Упсэуфыну, уи гур къоуз защIэу?
КъысфIощI къызжаIэу, уеблэм мывэм:
«Къыхэх ажалыр, зумыгъэгувэу!»
УмыгъэудэIуу хэбгъэкIасэм,
Псэм и жагъуэ мэхъур, зегъэгусэ,
Къилъыхъуэу узым зэреIэзэ.
Уэ ауанкIэ хогъэтIасэ узыр,
Плъагъурэ пэт, абы сызэрихузыр,
ЩхьэпылъапIэм си нэр сфIытеплъызэу.
* * *
Куэдрэ согупсыс — сымыгъэщIагъуэу,
Сызэрыужьыхым, сызэрыхъум фагъуэ.
ИкIи соIущащэ зэшыгъуэу:
«Хэт игъэунэхуа мыпхуэдэ зэ нэхъ мыхъуми?»
Зэуэзэпсэу къыптоуэфыр лъагъуныгъэр
Уи уахътыр къэсауэ къыпфIигъэщIу,
Си гупсысэр зэрепхарщ уи гъащIэм
Апхуэдэм деж къызэзытыжыр лIыгъэ.
КъызгурыIуэжу къарур зэрыжэщIыр,
ДэIэпыкъуэгъу симыIэу уэр нэмыщIи,
СыкъебгъэлынкIэ сыпщыгугъыу сыпхуопIащIэ.
НапIэр къэсIэту мащIэу сыныпыIуплъэм,
ЩIэрыщIэу къызэщIэроуэжри си лъыр,
Псэр йожьэж дихьэхыжауэ гъащIэм.
* * *
Ар сытым хуэдэу къабзэ, гуапэ,
Сэлам къуихамэ, ухуэзауэ,
Укъонэри уумэзэхауэ,
ИгъэIужыфыркъым зы псалъи Iупэм.
Хуэпами ар къызэрыгуэкIыу,
ДахагъэкIэ зэщыпсыкIыу
КъыпIуэплъэныр уи хъуэпсэгъуэу,
УзэщIеIэтэр дэрэжэгъуэм.
УщыдэплъкIэ бжэ дамэдазэм,
Абы и теплъэм уи нэр хуэзэм,
Хъуэпсэныгуу Iэпкълъэпкъым зехузыр.
Ар лъагъуныгъэм и нахуапIэ
Е пщIыхь телъыджэу щIэкIрэ нэгум,
КъызжиIэу: «Бауэ, уи гум щызу»?
* * *
Гу хьэлэлхэ, фыкъедаIуэт лъагъуныгъэм
Хьэщыкъ ищIа си псэр зэрыщатэм.
ЖысIэпэнщи, къэсынт си ухыгъэр,
Абы и уэчыл сымыхъуфатэм.
Сыт щIэзгъэжкIи нэпсыр? Фегупсысыт,
Сщхьэщихыфыну нэпсым си гузасэр?
Си лъагъуныгъэр згъеижу сыщысым,
Къэзгъуэтыжын дызэпызыщIэ къуэпсыр?
Махуэм сыщатэу, жэщым сыIуэщхъуу,
А зы закъуэм седжэу сытым щыгъуи,
Си тхьэпэлъытэр кIэншэу къызолъыхъуэ.
КъызгуроIуэжри псэ хыщIэм
ХэкIыпIэншэу зеиншэ сызэрищIыр,
Си гъащIэ мащIэм нэлат щесхи къохъур.
* * *
Щхьэ апхуэдизу зэхэуа фи нэгур?
КъысщывмыбзыщIу жыфIэт илъыр фи гум.
ФIыуэ слъагъур ара щхьэусыгъуэ
Хуэхъуар щIэкъутам фи дэрэжэгъуэр?
Згъэв бэлыхьым фыхуэгущIэгъуншэу,
ЖэуапкIэ фыкъысхуэмыхашэу,
Сыт зыри щIыжывмыIэр, фыщIэщымыр?
Хунимыгъэсу и гъэгъэгъуэм,
Си лъагъуныгъэр зыгъэгъужа цIыхубзым
И хъыбар псоми псэм зрагъэхузыр.
Хуэмыхьыжу си къарур сфIожэщIыр,
Апхуэдэу зэрыщытыр фэри фощIэр,
Сщхьэщыфхын флъэкIынукъэ си узыр?
* * *
Зэшыгъуэр махуэ гуэрым къысхуоблагъэ:
«ТIэкIурэ сыпщIыгъуну сиIэщ гугъэ».
Къысщыхъуат абы и гъуэгу гъэлъагъуэу,
Лъагъумыхъуныгъи узу щIыгъуу.
«ЗбгъэдэкI!» — жесIами сыгубжьауэ,
Сыкъыщыхъуххакъым хьэ бэнауэ.
Пагэу къызоплъ, си псалъэр игъэщIагъуэу,
Абдежым сэри жыжьэу къызолъагъур
И щыгъыныр зэрыщыту фIыцIабзэу,
Амур хуэпауэ, зэримыхабзэу,
И нэ къабзитIми нэпсыр щIэзу.
«Мы уи щыгъыныр, нэпсыр
къызэрыбгурыIуэнур дауэ?» —
Къызет жэуап: «КъытлъыкъуэкIащ дэ гуауэ,
Къыпкърыхьащ ди пщащэм ажал узыр».
ЗэзыдзэкIар
Уэрэзей Афликщ.
