«Хьэтхэм» узрагъэгупсысыр
Тхьэмахуэ зыбжанэкIэ ди щIэджыкIакIуэхэмрэ дэрэ Iэмал диIащ «Адыгэ псалъэм» и лэжьакIуэ, тхакIуэ Фырэ - Къаныкъуэ Анфисэ и роман дыкъеджэну. Тхыдэм зыхуэзыгъазэ тхакIуэ мымащIэ диIэ пэтми, адыгэхэр къызытепщIыкIауэ ялъытэ хьэтхэр лъэпкъ литературэм и дунейм зэкIэ щытлъэгъуакъым. «Ди бзэр мэкIуэдыж, псоми дакъыкIэроху», - жаIэурэ Iуэхур абыкIэ зэфIэзыгъэкIхэм ящымыщу, тхыди, лъэпкъи, бзэи, литератури дызэриIэр ди нэкIэ дигъэлъагъуу, Анфисэ тIысри роман итхащ.
Литературэм и хъугъуэфIыгъуэр цIыху хьэлхэращ. ГъащIэм и гъуджэу щыт а щэнхабзэ къудамэм тхакIуэм и къалэмыр къегъэщхьэпэри, дунейм и плъыфэ зэмылIэужьыгъуэхэр ди нэгу къыщIегъэхьэ. Дэ тщIэркъым ипэжыпIэкIэ ди лъэхъэнэм и пэкIэ гъащIэр зэрекIуэкIари, ди къуэкIэнур зэрыщытынури, ауэ тхакIуэм дзыхь хуэтщIурэ, абы къигупсыса дуней къызэрымыкIуэм дыщопсэу, и тхыгъэр щIэдджыкIыху. Ди фIэщ хъурэ - IэдакъэщIэкIыр къехъулIащ! Мыхъурэ? ЦIыху псори дэ дэщхь къыщIэкIынкъым, зи фIэщ хъун гуэри щыIэнщ. ТхакIуэм и еплъыкIэр ууейм щытемыхуэ къэхъуми, мыхьэнэ зиIэр абы итхар зыхуэгъэпса щIэныгъэ къудамэм хэзэгъэнращи, Анфисэ и «Хьэтхэр» литературэм ипкъ иткIэ ехъулIэныгъэу зэрыщытым шэч хэлъкъым. Псэун щIэзыдзагъащIэ бзылъхугъэ цIыкIур гъащIэшхуэ къызэзынэкIа тхакIуэ лъэрызехьэхэм яхуэмыгъэхъей тхыдэ теплъэгъуэм зэрытегушхуа къудейм апхуэдизкIэ дегъэгуфIэри, и щIэджыкIакIуэхэмрэ езымрэ я зэхуаку зэгурыIуэныгъэр дэлъ зэпыту, «Тхьэм и къалэмыпэр иузэщI» хужыдоIэ.
«Шыхулъагъуэ» литературэ зэгухьэныгъэм иужьрей илъэс зыбжанэм къыхэжаныкIа тхакIуэ-усакIуэ щIалэхэращ адыгэ литературэм нобэ гугъапIэу иIэр. ИтIани, усэхэмкIэ, Iуэтэж кIэщIхэмкIэ, гушыIэ хъыбархэмкIэ нэхъыбэрэ утыку къихьэхэми, зэрыжаIэу, нобэ-ныжэбэ дащыгугъыртэкъым и кIэм нэс укъызэджэф тхыдэ романкIэ. ГуфIэгъуэщ, гухэхъуэщ, гур къызэрызыгъэгъуэтыжщ, адыгэ литературэбзэр пщэдейрей махуэм IэнэщIу зэрыхуэмыкIуэм и щыхьэт наIуэщ Анфисэ ди нэгу щIигъэкIри, зигу фIы илъыр щымыгуфIыкIыпIэ иIэкъым умыгъэтIылъу узэзыгъаджэ мы романым. Тхьэр арэзы къыхухъу анэдэлъхубзэм и пщIэм щыкIэрыхуа зэманым мы хъыджэбзымрэ абы и ныбжьэгъухэмрэ лъэпкъ литературэм хуэлэжьэным IэщIагъэу езыгъэхъуэпсэфа Хьэх Сэфарбий.
Тхыгъэр зытепсэлъыхьыр дигу къэдгъэкIыжынщ, щымыгъуазэхэри уэршэрэгъу тхуэхъун хуэдэу. ХьэтейкIэ зэджэ хьэт къэралыгъуэм ипщ МывэтIалэ хэгъэгум и щыхьэр Хьэттусэ щопсэу. Мысырым и фирхьэун Рамзес ЕтIуанэр хэгъэгум къебгъэрыкIуэну зэримурадыр тIасхъэщIэххэм хъыбару къыщахьым, пщым Хасэшхуэ зэхуешэс. Хьэкъмыс щIыналъэм къокIри, Хасэм къокIуэ МывэтIалэ и къуэш нэхъыщIэ Хьэтусилэ. ЗэкъуэшитIыр зыщагъэIеин папщIэ я зэхуакум псалъэмакъ гуэрхэр бзаджащIэхэм щызэрахьэ, ауэ МывэтIалэ акъыл хурокъу ар зэрымыпэжыр къыгурыIуэну. Сабий сымаджэрилэу щыта Хьэтусилэ лIы лъэрызехьэ къищIыкIам и мызакъуэу, къашкъэхэм (къызэрыбгурыIуэн хуейр – нобэрей адыгэхэр къызытехъукIа къудамэхэм я зым) ящыщ бзылъхугъэм диухуа унагъуэм щынасыпыфIэщ. Зэкъуэшхэм я анэ дунейм ехыжари а лъэпкъым щыщщ. Романым зиужьыху Хьэтусилэ къыIэрыхьэ пщыгъуэр къэрал зехьэкIэ захуэм и щапхъэу зэрыщытращ ди нэгу щIэкI теплъэгъуэ псори зэкIуэлIэжыр.
МывэтIалэрэ абы и щхьэгъусэ Гуащэлейрэ мэгузавэ, пщыр дунейм ехыжмэ, абы хъулъхугъэ щIэблэ зэримыIэм и зэран къэралым екIынкIэ. Пщым Шэтэнду зи цIэ бзылъхугъэ мыщхьэхуитым дигъуэта и къуэ закъуэ ТIэшуб гъэсэныгъэ щIагъуэ бгъэдэлъкъым, ауэ хабзэкIэ пщыгъуэр зылъысыр аращ. «ЩыIэщ быныр адэм щыхуэфащэ, къэзылъхуам и щхьэр лъагэу щригъэIэт. ЩыIэщ бын мыхъумыщIэм уи щхьэр щIыуигъэхьарэ, зыкъыпхуэмыужьыжу, узэрыщыгугъауэ къызэрыщIэмыкIам утеукIытыхьу, цIыхум хуиту уащыIумыплъэф. Апхуэдэу къыщIэкIат Хьет къэралыгъуэм и пщы уардэм и къуэ закъуэри. АдэфI къуэфI хуэщкъым жыхуиIэрат», - гурыIуэгъуэ ещI тхакIуэм пщым и гум щыщIэр.
Тхыдэм щыцIэрыIуэщ Мысырымрэ Хьэт къэралыгъуэмрэ зэдрагъэкIуэкIа Къадэш зауэр. Къэралыгъуэм и къарури, лIыхъужьхэм я цIыхугъэр здынэсри къыбгуригъаIуэу къыхоувэ романым а зауэр. УIэгъэ хъуа и къуэшыр къезыгъэла Хьэтусилэ пщым и чэнджэщэгъу нэхъыщхьэ хъум и мызакъуэу, къуэш нэхъыщIэм къэралыр зэрыхузехьэнур къызыгурыIуа МывэтIалэ хабзэр ихъуэжу, пщыгъуэр абы къыхуигъэнэну мурад ещI. А мурадыр пщым IэщIеуд бзаджагъкIэ Шекспир и Макбет-гуащэр уигу къэзыгъэкIыж Шэтэнду. Къэралыгъуэр абы и къуэ ТIэшуб Iэрохьэ, ауэ ар пщы зэрымыхъунури, МывэтIалэ унафэр Хьэтусилэ IэщIилъхьэну мурад зэриIари наIуэ хъуа нэужь, Хьэтусилэ тахътэм йотIысхьэри, къэралыгъуэм зыкъеужьыж. Пщым ипхъу курыт Нэптерэ Мысыр къэралыгъуэм и фирхьэун Рамзес ЕтIуанэм щхьэгъусэу ирита нэужь, бийм я нэхъ гуащIэри арэзы хъуауэ, мамырыгъэр тепщэ мэхъу. Аращ гъэкIэщIауэ романым ди нэгу щIигъэкI теплъэгъуэхэр.
Гу зэрылъытэгъуафIэщи, сюжетыр тхыдэ тегъэщIапIэ зиIэ къэхъукъащIэхэмкIэ узэдащ. Ахэр щIэщыгъуэу, хахуэр - хахуэу, Iущыр - Iущу, бзаджэр - бзаджэу, гуакIуэр - гуакIуэу зэрызэкIэлъыкIуэр щыплъагъум деж, зи гугъу тщIа Шекспир тхыдэм теухуа и пьесэхэр уи нэгу къыщIоувэ. Романым фильм тепщIыкIыну мурад пщIыми къохъулIэнщ жыпIэу, теплъэгъуэхэм жьы щIэту захъуэж, тхылъеджэр темызашэу, къыбжаIэр тыншу зэпыпщIэрэ Iуэхугъуэ цIыкIуфэкIухэр пфIызэхэмызэрыхьу.
Романым хэт лIыхъужьхэр гъащIэм дыщызрихьэлIэ цIыхухэм хуэдэ дыдэщ. МывэтIалэ – пщы губзыгъэ къарууншэ. Абы и щхьэгъусэ Гуащэлей – захуагъэм тет бзылъхугъэ зэкIэлъыкIуэ: пщым хуэпэжщ, ауэ и къэухьыр къызэрыкIуэ цIыхубз гъэсам и зэфIэкIым щхьэдэхыркъым. ТхакIуэм нэхъ лIыхъужь пажэ ищI Хьэтусилэ зи къару илъыгъуэ лIы хахуэщ. Абы фIыщIи лIыгъи хэлъщ, къэрал гупсысэкIэ иIэщ, и щхьэгъусэмрэ и бынхэмрэ гуапагърэ дзыхькIэ ябгъэдэтщи, и унагъуэм бий искъым. ЩIэщыгъуэу романым къыхохьэ Хьэтусилэ и къуэ Тутхьэлийрэ абы и ныбжьэгъу мэуэт щIалэ Алэдамэрэ. Алэдамэ мэуэтыпщым и къуэ щхьэкIэ, хьэт хэгъэгум къызэрыщыхутар пщылIущ, абы къыхэкIыу лъагъуныгъэ макъамэр гукIэ зыгъэIу Хьэтусилэ ипхъу Нэптерэрэ Алэдамэрэ зы хъуфынукъым. ТхакIуэ къэс къызэрыпцIыхуж хъэтI зэриIэм ещхьу, и лъагъуныгъэ къэгъэлъэгъуэкIи иIэжщ. Апхуэдэщ Къаныкъуэри. Адрей и тхыгъэхэми къызэрыхэщым хуэдэу, Анфисэ фIыуэ зэрылъагъухэр зыр адрейм егуэкIуэху къыдегъэцIыхури, зэуэ мыхьэнэшхуэ зимыIэ щхьэусыгъуэ гуэр абыхэм я зэхуакум къыдегъэувэ, итIанэми зэфIэкIуэдын ипэ лIыхъужьыгъэ егъэлея япеубыд. НэгъуэщIу жыпIэмэ, лъагъуныгъэр унагъуэм нихьэсыркъым, апхуэдэ кIэухыр къызэрыкIуэ дыдэу къыщохъури. «Щхьэ Онегиным Ленскэр ебгъэукIа?» - жаIэу Пушкин Александр гукъанэ зэрыхуащIам ещхьу, дэри къыдгурыIуащэркъым мэуэтыпщым и къуэ Алэдамэ Хьэтусилэ щхьэхуит къищIыжа нэужь, и адэм деж кIуэжу лъыхъу къыщIимыгъэкIуар. ЛIыхъужь пэрытхэу, гу къабзэрэ псэ хьэлэлу романым и кIыхьагъкIэ уагъэлъэгъуа цIыху губзыгъитI зэгурымыIуэу щыплъагъум деж, тхакIуэм хуэпщI дзыхьым кIэроху. Апхуэдиз лIыгъэ щызэрахьа романыр бзылъхугъэ IэдакъэщIэкIыу зэрыщытым уегупсысын хуей мэхъу. ТхакIуэр и тхыгъэм хуитыжщ, дауи. Хуитщ лъагъуныгъэ насыпыфIэм гъуэгу иримытыну, унагъуэр, къэралыгъуэм ещхьу, акъыл гъущэкIэ ухуэн хуейуэ, абы романтикэр пхухэмыгъэзэгъыну егупсысынуи хуитщ. ГъэщIэгъуэнращи, нэхъ зэхуэбгъэфащэ дыдэхэм я зэхуаку лъэмыж щызэпреш, ауэ щыхъукIэ я гухэлъ яхъумэжыну акъыл яритыркъым. Лъагъуныгъэри пщэрылъщ, мыхьэнэшхуэ зимыIэ Iуэху нэхъ цIыкIухэм къаIэщIэпхыфын хуейуэ. Апхуэдэ гугъуехь Анфисэ и лIыхъужьхэм ятрилъхьэркъым: е псори иджыпсту, е зыри зэикI! Алэдамэрэ Нэптерэрэ а бгъэдыхьэкIэм и щапхъэщ: ахэр зы хъуфынукъыми, я нобэм и Iыхьэр я пщэдейм къытрах. Романым и кIэм нэс ди Iэгум ису тхьа ныбжьыщIитIым дазэрыхущытынур дымыщIэу дыкъонэ абы и щхьэусыгъуэкIэ.
ЖытIэну дызыхуейр гурыIуэгъуэ хъун папщIэ, Спартэ жыжьэм къикIа зы жыIэгъуэ зыдэдгъэIэпыкъунщ. Абы щыщ пщащэ гуэрым и насып къыщыкъуэкIым, зэрымыбейр ираудэкI щIыкIэу: «Сыт узэрыхьэ унагъуэм мылъкуу здипхьэр?» - жаIэри хагъэзыхьат жи. «Си адэм и щэныр», - куэдрэ гупсысакъым хъыджэбзыр. Ар дигу къэзыгъэкIыжар Анфисэ и «Хьэтхэм» нэхъ гуакIуэ дыдэу хэт Хьэтусилэ ипхъу курытырщ. Пщэдей хуэдэм Мысыр фирхьэуным псэгъу зэрыхуэхъунур зыщIэ пщащэм нобэ хуэдэм и адэм и унэр зэригъэпудым, «хьэуэ» зыжраIа мэуэт щIалэми адэм хуэдэу къыбгъэдэта лIым емыкIу зэрырипэсым тIэкIу укъегъэуIэбжь, ар зи щыхьэту къытхуагъэув «лъагъуныгъэр» уи фIэщ пхуэмыщIыжу. «А лъэхъэнэм зэрахьэ хабзэхэр нэгъуэщIт, цIыхухэр нэхъ утIыпщат», - жызыIэни щыIэщ. Арами, тхыгъэр зыхуэгъэзар дэращ, нобэ хабзэ гуэрхэм я жьауэ щIэту псэу цIыхухэрщ. ЩэныфIагъым и гъуэгугъэлъагъуэу щытыну зи къалэн лъэпкъ литературэр, цIыхум укIытэр фIагъэкIуэдыпэну мурад зыщIа европей тхыгъэхэм щIыдэплъеин щыIэкъым. А зыращ романым и зыужьыкIэм узыгъэлъэпэрапэу къыхэхуэр, ари гува-щIэхами и пIэ иувэжыну IэбэкIэщ, щыуагъэшхуэу щIубжын щыIэкъым, ди еплъыкIэр къэдгъэнэIуа къудейщ.
Псалъалъэ и лъэныкъуэкIэ, ищхьэкIэ зэрыжытIауи, романыр бзэ тыншкIэ тхащ, хуиту, псалъэуха ухуэкIэм уимылъахъэу укъоджэ. ТхакIуэм и тхыгъэм къыщигъэщхьэпэ псалъэщIэхэр щхьэхуэу къехьри, мыхьэнэхэм щыгъуазэ дещIыж. Ахэр уи махуэкъэс уэршэрым хэмызэгъэнкIи хъунщ, ауэ бзэм зиужьын папщIэ, тщыгъупщэжа пасэрей псалъэхэри, дымыгъуэт фIэщыгъэхэм дэр-дэру яхуэдгъэфащэ гуэрхэри утыку къитхьэмэ, е кхъузанэм зыгуэр къинэнщ, е, хэт ищIэрэ, нэхъыбэ зыщIэм и жьэр итIэтэнщ. Бзэм теухуауэ жэуаплыныгъэ къызэрищтэр зэхозыгъащIэ тхакIуэм абыкIэ фIыщIэ хуэфащэщ. Ауэ мыбдежми зы упщIэ къытфIыдрехьей.
Нобэрей хэкупсэхэм я тхыгъэхэм, ар усэ е роман ирехъу, щIэх-щIэхыурэ «тхьэхэр» жыIэгъуэр къыщагъэщхьэпэрей хъуащ. Зы лъэныкъуэкIэ, мыр «метафорэ» къудейуэ лъытэн хуей къыщIэкIынщ: ауэ сытми, литературэм и хьэтыркIэ жаIэ хуэдэу. Нэхъ хэгъэзыхьауэ уегупсысмэ, псалъэм папщIэ, мис мы Анфисэ и романым, а псэлъафэм щищIэр зыгурыбгъаIуэмэ, узыхуэкIуэращ: а зэманым хьэтхэм тхьэ куэд щагъэлъапIэ дин зэрахьэрти, тхыдэ сурэтыр нэхъ нэгъэса хъун папщIэ, тхакIуэм ар романым къыщигъэсэбэпащ. «Тхьэхэр узогъэлъэIу, МывэтIалэ, къэхъуар къызжеIэ! – къогузэвапэ гуащэр». Е нэгъуэщIыпIэ деж: «Хъарзынэщ! Тхьэхэм фIыуэ укъалъагъури убыныфIэщ».
Анфисэ къыдит Iэмалыр щхьэусыгъуэ тщIыуэ, мы псэлъафэм имычэзууэ куэдыIуэрэ дызэрыхуэзэм дытепсэлъыхьыныр тфIэигъуэт. Лъэпкъым диныр зи тегъэщIапIэ гупсысэкIэр зэран къыхуэхъуу зылъытэхэращ мыр нэхъыбэу зи хьэлыр. Зы гупым жаIэр мыращ: «Адыгэхэм я лъэпкъ диныр иджырей диныщIэхэракъым, атIэ хьэтхэм зэрахьэу щыта пасэрей тхьэ куэд динращ». Адрейхэм мафIэрэ хугукIэ тхьэ яIуэ, уащхъуэ мыващхъуэ кIанэр я тхьэлъэIупIэщ, Нарт эпосыр я къурIэнщ. Иужьрейуэ зэхэтха «шедеврыр» къызыбгъэдэкIыр «адыгэбзэ дымыщIэми, дэ фэ нэхърэ дынэхъ адыгэщ» жызыIэхэращ. Абыхэм ди бзэм апхуэдизкIэ «пщIэшхуэ хуащIри», псалъэу зэхахыр адыгэбзэм кърахыф мыхьэнэ зыбжанэмкIэ зэпкърах. Псалъэм папщIэ, «къурIэн» псалъэр IыхьитIу ягуэш: «къуэр», «анэр». КъызэрыбгурыIуэн хуейр: Хьиса лъапIэмрэ абы и анэ Мэремрэ. «Дунейм теткъым Штирлиц къимыгупсысын, кIэртIоф къыумыгъэтIыж закъуэ», - жыхуиIэ гушыIэм фIэкIа яхужыпIэни бгъуэтыркъым. Я Iуэху зетхуэркъым, щхьэж и гъащIэр и IэмыщIэ илъыжщ. Ауэ дэри абыхэм дадэмыплъеину хуит зыщIэтщIыж щхьэусыгъуэхэр жыдвгъэIэ.
Япэрауэ, IуэрыIуатэм зы хъыбари хэткъым «тхьэхэр» псалъэр къыхэхуэу. Мэзыр – Мэзытхьэ, Iэщыр – Амыщ, гъавэр – Тхьэгъэлэдж, гъущIыр – Лъэпщ, нэгъуэщIыр - къинэмыщIхэм я нэIэ щIэтщ, ауэ а псоми Тхьэшхуэр ящхьэщытщ. ЕтIуанэрауэ, адыгэхэр щызэпсалъэкIэ «тхьэхэр» псалъэр хэт къыжьэдэкIыу игъащIэм зэхиха?! УрысыбзэкIэ зэрадзэкIа алыджыбзэм, инд IуэрыIуатэм уащрохьэлIэ а псалъэм, ауэ дин щIэныгъэ гуэр зыбгъэдэлъым къыгуроIуэ мыр пасэрей псалъалъэм къыхэча фIэщыгъэу зэрыщытыр. Алыджхэм я «Илиадэмрэ» «Одиссеемрэ» къыхэхуэ зевсхэр, афинэхэр, посейдонхэр лIыхъужь нэхъыщхьэм и гупсысэкIэм къыщыхэувэм деж, ящIэр уагъэлъагъу, абы къыхэкIыу зэрымелыIычыр – Тхьэм и къару щхьэхуэ къудейуэ – зэрыщытыр къыбгуроIуэ. Ардыдэщ къыщыхъур Нарт эпосми. Ауэ «сэ сыадыгэ дыдэщи, тхьэхэмкIэ тхьэ соIуэ» жыпIэныр дыхьэшхэным и деж къыщымынэу, дин щIэныгъэншагъэм къыхэкI бэлэрыгъыкIэщ. «Адыгэхэр апхуэдэу щытащ, зэрыщытам ещхь дощIыж» жыпIэу, машинэкIэ уздэкIуэфым шыдыгукIэ ущемыжьэкIэ, бзэм хэмыт псэлъафэкIэ и къару щIыщIэпхын щыIэкъым. Тхыгъэм абы щхьэкIэ тхыдэ сурэт нэхъ къищтэркъым, ауэ щыхъукIэ къэзыпсэлъри зэхэзыхри зэремыхъулIэр наIуэщ. Мыр щIыжытIэр Къаныкъуэм и тхыгъэм дагъуэ хуэтщIын щхьэкIэкъым, абы и романым къыщригъэзэгъа Iэмалыр щапхъэ пхэнж зыхуэхъункIи хъунухэр хуэдгъэсакъын папщIэщ.
Анфисэ и IэдакъэщIэкIыр ди щIэджыкIакIуэхэм яIэрыхьащ. Ар къызыфIэIуэхуа, зигу ирихьа зэрыщыIэр IуэрыIуатэу зэхыдох. Утепсэлъыхьыну Iэмал къозыт мы роман щIэщыгъуэм теухуа фи гупсысэхэр къытIэрыхьамэ, ди газетри нэхъ щIэщыгъуэ хъунт, хьэтхэм я дуней мыцIыхум ди нэгу зыщезыгъэужьа бзылъхугъэ цIыкIуми и къалэмыпэм куэдрэ зимыгъэпсэхуу дызэригъэгуфIэн гуэр къыIэпыхунри хэлът. ЗэкIэ «Хьэтхэр» тхылъу къыдэкIыным дыпоплъэ.
ЧЭРИМ Марианнэ,
«Адыгэ псалъэ».
