АБРЭДЖХЭР
Къалэмбий (КIашэ Адэлджэрий)
Адыгэ хъыбар
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №№76, 80-81, 87-хэм итщ).
…Дызэбгрыжащ. Зы гуп сакIэщIэпщхьэри, фочыр сшиящ, я нэхъ пIащэм тезгъапсэри кIакхъум сыIэбащ. КIакхъум сыщыIэбэм, си гур къикIэзызыкIащ: сыт ар щIэзукIыр? Сыкъилъагъуркъым, и щIыб къэгъэзащ, Iэщэншэщ. КъуэгъэнапIэ фочауэм нэхъ къэрабгъэ къэхъун! ИгъащIэм цIыхум хэзбжакъым къуэгъэнапIэ фочауэр… Сыкъэтэджыжащ, IуащхьэмкIэ сунэтIыжын мурад сщIауэ. Асыхьэтым къуажапщэмкIэ фоч макъ къыщыIуащ, абы етIуанэ шэри, ещанэри, еплIанэри кIэлъыуащ. ЦIыхур аргуэру зэрызехьэ хъуащ, дыгъужь зыхэлъэда мэлым хуэдэу зэхэлъэдэжащ. Зи псэм еджэм и макъ зэхызох, щхьэщIыбкIэ джэлари солъагъу… Си напэр мэс сызэрытаучэлыншэм щхьэкIэ — сыт къысхужаIэн си шынэхъыжьымрэ Исмелрэ?.. Къэрабгъафэ къызаплъынкIэ сышынащ. Згъэзэжри нетIрей гупым сакIэщIэпщхьащ, хьэщэхурыпхъуэ пэлъытэу; фочыр хуэмурэ сIэтащ. Си Iэр аргуэру мэкIэзыз, си лъэр щIоху. «Апхуэдизу ухуэмыху уэ!» — зэхэсх хуэдэщ макъ гуэр. МафIэсым гузасэу хэплъэ джанэпцIанэм и щIыб изубыдэри си нэр суфIыцIащ… СщIэжыркъым Iуащхьэм сызэрынэсыжар.
Заул дэкIауэ си гъусэхэри къэсыжащ, я фочыпэ къэплъауэ.
— ЗэкIэ куэдщ, — жиIащ Хьэрычэт. — Зыдгъэпсэхунщ…
Мэзым дыщIыхьэжащ. Мэз лъапэри къигъэнэхурт къуажэм щхьэщыт мафIэбзийм.
Жэщым сезэгъакъым, сеша пэтми. МафIэсыр си нэгу щIэт зэпытт, си тхьэкIумэм икIыртэкъым лажьэ зимыIэхэм я гузасэ макъыр. СыкъаскIэурэ сыкъызэфIотIысхьэ. Хьэрычэтрэ Исмелрэ лIам хуэдэщ: хьэжыщI къикIыжа фIэкI пщIэнтэкъым а тIур, апхуэдизкIэ IэфIу жейрти.
Нэху щащ. Си шынэхъыжьым зеукъуэдий: «Си гум телъа хьэлъэм и ныкъуэр текIащ…» ТхьэрыкъуэфкIэ псы къыхуэсхьри зезгъэтхьэщIащ. Махуэ псом дыкъыщIэкIакъым пщыIэм, щхьэж и гупсысэ хэзэрыхьа-уэ удз цIынэм дытелъащ. Пшапэр щызэхэуэм гъуэмылэхьэ сыкIуащ. Жыгей кугъуанэм хугу къэп, кхъуей, лы гъур, шыуан цIыкIу, фалъитI, мэкъуауэхэр Iэнэ папщIэу зытешхыкI пхъэбгъу пIащIэ кIыхь, къинэмыщIхэри къисхащ. ПщыIэмкIэ сунэтIыжауэ, жыг къуагъым ди унэIутыр къыкъуокI. Абы къызжиIащ ди унэм фIэкI мафIэсым къызэремылар, къуажэр нэгъуэщI щIыпIэ зэрыIэпхъуэнур, тху укIыгъэ, тIу уIэгъэ зэрыхъуар. Хьэнцейм насыпыншагъэр къахуэзыхьар зэрыдэрам шэч къытрахьэжыртэкъым, тхьэ яIуащ дунейм дытрамыгъэтыну. Пхъэр зэбграгъэкIащ, Iэгъуэблагъэм щыс къуажэхэми лIыкIуэ ягъэкIуащ, ди хъыбар ирагъэхьри — драгъэубыдын щхьэкIэ.
Шэч къытхуамыщIынкIэ Iэмал зимыIэт — ди унэр къелат. Унэм зэрыхьри я губжьыр ягъэтIысын мурад ящIат, арщхьэкIэ ди унэIутхэр щхьэхуит зэрытщIар къыщащIэм, дагъэзыжыкIыжащ; Хьэнцэ Хьэрун и пхъур зришэлIэжащ… А псор жесIэжа нэужь, Хьэрычэт и пащIэкIэ щIэгуфIыкIащ: «Гъунэгъу къуажэхэм дыкъыщрелъыхъуэ, дэ езыхэм я ужь дитынщ. КъуажэщIэ яухуэмэ, зыпэдгъэплъэнкъым…»
Дышхэри зедгъэщIащ. Жэщ ныкъуэм Хьэнцейм тедгъэзащ. Iугъуэмэм уигъэбауэркъым, дэп ныкъуэсхэр яжьэм къыщIоплъ, блынхэр мафIэм илынцIащ. Къуажэ сэхыжам сыщыдэплъэм, си гур аргуэру къыхэдзэкъыкIащ. Дыгъуасэкъэ мыбы дэсахэмрэ дэрэ ди шыгъупIастэ зэхэлъу щыщытар! Си тхьэкIумэм иджыри икIакъым я фIэхъус-сэламыр. Иджы, мис, ди зэранкIэ насыпыншагъэр къатепсыхащ. Шхыным я нэхъ IэфIыр къытхуэзыгъэуву щыта унэгуащэхэр, ди шыпхъу пэлъытэ пщащэхэр, щIэдупскIэу щыта сабийхэр — псори губгъуэ нэщIым къиднащ… Гупсысэ хьэлъэм си гур педзэгъукI, емыкIу къызэрыдащIар сигу къыщыкIыжкIи текIуэтыркъым а гупсысэр. Си гур зышх гупсысэм и гугъу си къуэшми ди хьэщIэми хуэсщIын ескуакъым…
Хьэнцейр, Iугъуэмэмрэ сырымэмрэ хэкIри, губгъуэм итIысхьащ, арщхьэкIэ абыи щыдгъэтыншакъым. КIыфIым дыхэувауэ, арщхьэкIэ абыи щыдгъэтыншакъым. КIыфIым дыхэувауэ, мафIэм бгъэдэс тхьэмыщкIэхэм дахоуэ. Уэ макъыр къыздиIукIамкIэ задз, дэ нэгъуэщI лъэныкъуэкIэ дыкъыщохутэ. Зэхэзехуэн тщIыри дакъыхэкIыжащ, арэзы дыхъуауэ. «ФымыгъакIуэ! Фубыд!» — щызэхыдох ди щIыбкIэ. — Вгъуэтмэ!» — мэдыхьэшх Хьэрчэт…
Нэху щыри, унэIутым къызжиIащ хьэнцейм дэнэ лъэныкъуэкIи пхъэр зэраутIыпщар. ЩIалэ лъэрызехьэ гуэрхэри къыткIэщIаутIыпщхьэн мурад яIэщ, ди тIасхъэ щIрагъэхын щхьэкIэ. Нэхъ шууейхэр плъыр ящIащ, къуажэщIэ яухуэнуи загъэхьэзыр, гъунэгъухэр гурэ выкIэ зыдагъэIэпыкъуну я хьисэпщ.
Мэзым цIыху къыщIыхьэн хуей хъунут пхъащхьэхэх. Ди псэупIэм зыгуэр къыIууэнкIэ дышынэри, къуажэр щIэрыщIэу тIысыжыху, нэгъуэщI щIыпIэ дыIэпхъуащ. Ди псэупIэр яхутарэ ямыхутарэ къритщIэн щхьэкIэ, пщыIэм зы цейрэ гын зэрылъ хьэзыр зыбжанэрэ къыщIэднащ — дыздэпIащIэм къытщыгъупща пэлъытэу. ПщыIэм щIыхьэIамэ, ар къыщIинэнтэкъым.
Хьэнцейм пэблагъэ къуажэ гуэрым ди нэIуасэ дэсти, декIуэлIащ, Iуэхум мызэ-мытIэу къыддыхэтат ар, аращ дыкъыщIимыгъэщIэхъуари: амбарым дыщигъэпщкIуащ, дишхэр бом щигъэбыдащ. Махуэм щэ дигъашхэрт, къытхыхьэхуи Iэшэлъашэм щыхъыбарыр къытхуихьырт. И унэгуащэм фIэкIа дыкъэзыщIэ щыIэтэкъым. Тхьэмахуэ щыдгъэкIуащ амбарым. Хьэнцейм тхьэмахуэ закъуэм сыт яхуэтщIэнт? ИтIани дызэш хъуащ. Дзыгъуэ нэхъей гуэным дисыни къедгъэкIур- тэкъым. МафIэ къудейкIэкъым лъы зэращIэжыр, мазэхэ жэщым и закъуэкъым губжьыр щагъэтIысыр. Махуэуи закъегъэлъагъупхъэт ди бийхэм, дазэрыщымышынэр къагурыдгъэIуэн папщIэ. Ди нэIуасэм деж дыкъыдэкIыжащ.
Шэджагъуэ хъуауэ Хьэнцейм дабгъэдыхьащ. Банэ сэрейр кърагъэжьакIэт, бжэгъу яехэр хасат, чы IэплIакIуэхэр адэ-мыдэкIэ щызэтелът, бжыхьхэр ныкъуэхут… Хьэнцейм зыкъащIэж хуэдэт. Сэрей ныкъуэщIым дыщхьэдэхащ. ЩIытIым щхьэщыт щIалэ цIыкIухэр арыхъ мэджэгу. Дыкъыщалъагъум, джэгур зэпагъэури, я нэхэр къыттраубыдащ. Зэхэзещхъуэн дащIа хуэдэщ. Исмел сэрэ дабгъэдэкIуатэри тIу къэтпхъуэтащ, ди блэгущIэм щIэдгъэджэразэри къэдгъэкIэрэхъуэжащ. Адрейхэри кIийуэ зэрехьэжьэжащ. КIий макъыр щызэхахым, лIитI-щы щIытIым къытелъадэри къыткIэлъыуащ. Шэр фийуэ дблэлъэтащ.
Шу гуп къыткIэлъыпхъэращ. ТхьэмахуитIкIэ бом щIэта дишхэр шабзэшэ пэлъытэщ. ИтIани пхъэрыр къыткIэлъос. Зэхыдох я хъуанэцIанэр. Хьэрычэт, ди ужь итти, зигъазэри пхъэрым яхэуащ. Iугъуэм си шынэхъыжьри пхъэрри заулкIэ щIихъумащ. Аргуэру къэIуащ фоч уэ макъ, тIэу-щэ къэIуащ. ДызэплъэкIмэ — къуажэм уанэгу нэщIу шищ долъэдэж. Хьэрычэт къыткIэщIыхьэжащ. Пхъэрыр ди ужь икIыртэкъым. Мэзым дыхуоблагъэ, шым делъэдэкъэуащ. Хьэрычэт пхъэрым аргуэру захуригъэзэкIащ, зы лIи иригъэпсыхащ. Езыри уIэгъэ хъуащ — блатхьэм зыпхидзат шэм. Гъэхъунэм дынэсри депсыхащ. ЩIалэ цIыкIуитIымрэ шымрэ си пщэ къыдалъхьащ. Хьэрычэтрэ Исмелрэ, жыгым зыкъуадзэри, пхъэрым пэуващ. Пхъэрыр епсыхащ, шууэ къыдэбгъэрыкIуэн шынэри. Къэува щхьэкIэ, хущIегъуэжауэ къыщIэкIынщ: джэду нэхъей, Хьэрычэтрэ Исмелрэ, жыгым зыкъуадзэурэ, шэр зэуэм техуэу яутIыпщ; пхъэрыр, щтащи, нэуфIыцIщхьэрыуэщ. Зэзэуащ, лъэныкъуитIми гын къахуэмынэжыху. Гыныр щаухым, зэбгъэдэкIыжащ…
Бысымым — Жынус деж — декIуэлIэжащ. Хьэрычэтрэ Исмелрэ абы къанэри, Жынус дэрэ дежьащ: апхуэдэ къуентхъыр уи бийм и пащхьэ ибгъэлъ хъурэт, уи натIэ игъэкIын хуейт. ЕтIуанэ махуэм и пщэдджыжьым Къербэч и хьэщIэщым дыщепсыхащ. Зэрихабзэти, тхьэмадэр унэм истэкъым. Дыгъэр къыщIэкIыху дыпэплъэн хуей хъурт, дэ бысымым нэмыщI нэгъуэщIым дыкъилъагъуным ди нэ къызэрыхуикI щыIэтэкъым. Сыт тщIэнур? Жынус — зи амбрым диса ди цIыхугъэм — хэкIыпIэ къигъуэтынтэкъэ: пщIантIэм дыхьэри щхьэгъубжэм еуIуащ, унэIутыр къигъэушащ. «Мыращ, моращ, — жриIащ, — Къербэч и унафэкIэ щIалэ цIыкIуитI къэтхьащ, щамылъагъун щыгъэпщкIун хуейщ, аращ тхьэмадэм и унафэр… ДыпIуэтэжмэ, шыкIэм укIэрысщIэнщ, куэпэч!..» УнэIутым и бзэр быдэщ, итIани Жынус абы и тхьэкIумэр аргуэру иIуэнтIащ: «ЗыгуэркIэ уеупщIынщ е зэбгъэупщIынщи, къызжиIакъым жумыIэж!» АбыкIэ дызэгурыIуэри хьэщIэщым дыщIыхьащ. ХьэщIэхэм ящыщ зыбжанэм нэмэз ящIырт, андез зыщти яхэтт, языныкъуэхэри пырхъырт, жей фIэкIа дунейм къытемынэжа нэхъей. Къербэч дыщIэупщIащ, хьэщIэхэм нэхърэ нэхъыфIу ар иджыпсту щыхэтыр тщIэ пэтми. «Фыпэплъэ», — къыджаIащ. Ди Iэщэр блыным фIэддзэри хьэщIэщ плIанэпэм дэт тетIысхьэпIэ кIыхьым дытетIысхьащ. Жьыуэ дакъызэрыхыхьар ягъэщIэгъуагъэнщ. ХьэщIэхэр къытхущIоплъ: дызищIысыр къащIэн мурад яIэ хъунт. ЩIэкIи къахокI. ЩIэкIхэри, хущхьэ-щатэ защIу, дишхэм йоплъ…
Къэсыжащ бысымри. Сыкъыщилъагъум, сэлам есхын ипэ, къызэупщIащ: «Уэ, щIалэфI, уи къуэшыр дэнэ къыщыбна?» Жэуап естын щхьэкIэ, и закъуэу сыхуэзэмэ, нэхъ зэрысфIэзахуэр жесIащ. Къербэч си блэр иубыдри хьэщIэщым сыкъыщIишыжащ. Жынуси къыткIэлъыщIэкIащ.
— Хэт хъуну ар? — къызэупщIащ Къербэч, шыгъуэгум дыдыхьа нэужь.
— Ди цIыхугъэщ.
— Дэгъуэщ. Уи къуэшым сыщIэупщIати?
— Си къуэшыр мо щIалэм и унэм исщ, сэлам къыпхузигъэхьыжащ, тыгъэ къыпхуищIащ, дунейм къытумыгъэхьэ закъуэ…
— Афэрым! Дунейм къытумыгъэхьэ закъуэ, жоIэ! Акъыл зиIэщ уи къуэшыр… Сыт тыгъэ, жыпIа?
— Пхуэдгъэфащэркъым, атIэми емыкIу дыкъыумыщI: щIалэ цIыкIуитIщ.
Къербэч, щIалэ цIыкIуитIым я пщIэу, шы дэгъуитI къыдитащ — шэси, уздыхуейм лъатэ. Ари куэдыщэт. Ауэ, къызэрыкIамэ, Къербэч узыпэмылъэщынт.
— Фэ, — жиIащ, — фыекIуэлIапIэншэщ, хэти фхуэдэн? Щыгъын илъхьэгъуэ зырызи фызот. Си зы хьэщIэрэ абы и шу гъусэрэ фызогъэтIэщI.
А псом и щIыIужкIэ тырку къэралитIи къыдитащ — си шынэхъыжьымрэ сэрэ. Абы щыгъуэ тырку къэлатхэр лъэпсейт, ших зэрыхуэ иджырей кIэрахъуэхэм хуэдэу. Къербэч и тыгъэм Iуэхутхьэбзэ Iэджэ къысхуищIащ сэ, мис, ноби зызохьэ а къэлатыжьыр. Апхуэдэ зы-тIу сиIэжатэми! ЛIы гуп сапэувынт, губгъуэ нэщIым сащрихьэлIами… Си нэ къызыхуикIыпэр ших зэрыхуэ кIэрахъуэрщ. Джаурхэм телъыджэу къагупсысащ ар! Гъауэ, егъэкIэрэхъуэкIи аргуэру гъауэ!.. Тхьэ соIуэ, збгъэдэлъ псор щIэстынтэмэ апхуэдэ зы кIэрахъуэм! АрщхьэкIэ дэнэ къипхын?
Жынуси Iыхьэншэ хъуакъым — къамэ дэгъуэ къритащ, тумэнитI зыщIэпт хъун къамэ.
— «Шу махуэу дышэсат!» жыхуаIэращ! — и Iупэр зэтехьэжыртэкъым Жынус дыкъыщыкIуэжым. Зыри зыфIэмытелъыджэ Хьэрычэти и фIэщ хъуакъым, Къербэч и тыгъэ къомыр щилъагъум.
Зы махуэ зыдгъэпсэхури Хьэнцейм аргуэру дахыхьащ. Пхъащхьэхэх кIуауэ зредгъэхьэлIащ, мэзым хутыкъуауэ здыщIэтым, вы тIощIрэ пщIырэ яфIетхужьащ. КъыткIэлъыпхъэра щхьэкIэ, лъэсхэти, дэнэ къыщытщIыхьэнт! Выхэр ермэлы сондэджэрхэм етщащ, езыхэм адэкIэ сэлэтхэм деж зэпрахуащ…
Х
ьэнцейм зыхащIащ къалъихьа бийр зыхуэдэр! Къуажэ псор бий яхуэхъуамэ, нэхъ къащтэнт, абрэдж екIуэлIапIэншищ нэхърэ. Къуажэм пэувын шынэнтэкъым, дэрат Iэмал зыхуамыгъуэтыр. Бгъэм хуэдэу датеуэрти, удын еддзауэ, напIэзыпIэм дыбзэхыжырт, нэпсрэ гузасэ макърэ фIэкI къызэдмынэкIауэ. Ди цIэм къыдэскIэр сабийм я закъуэтэкъым. Ди цIэм щыщтэрт балигъри. Псэхэ-хым Iуплъауэ, я щхьэфэцыр тэджырт. Ди хъыбар фIэкI щызекIуэжыртэкъым Iэшэлъашэм. ГъэщIэгъуэныракъэ! Хьэнцейм я закъуэт ди лъым щIэхъуэпсыр, я гъунэгъухэр ди телъхьэ хуэдэт. Псом хуэмыдэжу щIалэгъуалэр. Ди лIыгъэр яхуэIуэтэщIыртэкъым. Зыгуэрым зигу ебгъа щIалэхэм гъусэ зыкъытхуащIырт. Хьэнцейм ящыщ щIалищи къытхыхьащ. Хуэм-хуэмурэ гупышхуэ дызэрыгъэхъуащ. Гъусэ зыкъытхуэзыщIыр лъаIуэрт и псэр пытыху къызэрытхуэпэжынумкIэ псалъэ къеIытхыну, арщхьэкIэ си шынэхъыжьым идакъым псалъэ къаIихын: щыхуейм тхрекIыж, жери. Пэжыр жысIэнщи, Хьэрычэт щыгуфIыкIы-щэртэкъым дызэмыджа гъусэхэм. Абы фIэфIтэкъым а щIалэ щхьэпсыншэхэм лажьэ зиIэми зимыIэми ялъ зэрагъажэр. Ар къанлыгъэт, дыгъуэш-дыгъуэлIыгъэт. Дэ ди Iуэхур нэгъуэщIым тетт: дилъ тщIэжырти, къанлыкIи дыгъуэш-дыгъуэлIкIи къыдэджэнIауэ хуиттэкъым. Iэщ щIетхужьэри сабий щIетхьэжьэри ди бийм ягу нэхъри хэдгъэщIын мурадкIэт — ди щхьэм и къулей дылъыхъуэу аратэкъым. Хьэнцейм фIэкI нэгъуэщIым дигу хуэплъыртэкъым дэ, нэгъуэщIым илъ дгъэжакъым. НэгъуэщIхэми дарихьэлIат зэкъуэхуауэ — зы джэдкIэ нэхъ мыхъуми дахэIэбакъым. Ар щIыжысIэращи, гупышхуэ дызэрыгъэхъуным ди нэ зыкIи къытхуикIыртэкъым. НэгъуэщIкIи щIагъуэтэкъым гупышхуэ узэрыгъэхъуныр. Шу пщыкIутху-тIощI ухъумэ, япэ узрихьэлIэ пабжьэм е къуажэм зыщыбгъэпщкIуфынутэкъым; щы фIэкIа дыщымыхъум ди лъэужьыр тыншу дгъэкIуэдыфырт. Дигу илъыр, дауи, гъусэ зыкъытхуэзыщIхэм яжетIэртэкъым. Хьэрычэти зэрыжиIати, ахэр езыр-езырурэ ткIэрыхужынут, — атIэ сыт щхьэкIэ ди щIыб яхуэдгъэзэнт? Зыхэдмыгъэхьатэмэ, бий тIуащIэ къытлъыкъуэкIынт…
Гупышхуэ узэрыгъэхъуауэ, Жынус и унэм уисыжыфынт — пщыIэм дгъэзэжащ. Цейри хьэзырхэри зэрыщIэлът. Къуажэр тIысыжатэкъым, ухущхьэ- ущатэу мэзым ущIэсынри зэшыгъуэт.
ГупитI зитщIыкIри жэщ къэс дежьэу щIэддзащ. Зы гупыр Хьэрычэт иришажьэрт; абы Исмели сэри дыщIыгъут. Адрей гупым щIалэ хахуэ гуэр, ДжэмгъурчийкIэ еджэу, пашэ яхуэхъуащ. Зылъыхъуа хъыджэбзыр кърататэкъыми, арат Джэмгъурчий абрэджу щIежьэжар.
Уи фIэщ мыхъуным хуэдизщ дэ зэхэтщIыхьар. Хьэнцейм я закъуэкъым гузэвэгъуэ щIыIэ зылъысар — ди гъусэхэм зэхэдз яIэтэкъым. Пшапэр зэхэуакъэ — щхьэж и унэ итIысхьэжырт, бжэщхьэIум къебэкъуэхыну къару яIэтэкъым. Ди ужь къиувэ пхъэрым, зыщIэдгъэхьэрти, мыхьыр едгъэхьырт, мэлым хуэдэу пхауэ гъуэгум къытеднэрт. Хьэнцейм Iэщ мащIэ яфIэтхьа! Я мэкъур дгъэсащ, зы Iэмбати къахуэдгъэнакъым. ЯщIэн ямыщIэжу къызэхэднащ ди бийхэр.
АпщIондэху къуажэр тIысыжащ, къуажэщIэр банэ сэрей тIуащIэкIэ къращIэкIащ. ДекIуэлIа щхьэкIэ, дыдыхьэфакъым — плъырхэм гу къытлъатащ. Хьэрычэт Iэмал хуекIуэнтэкъэ! Псей гъур иупсри пхъэбгъу пIащIэ цIыкIу зыбжанэ ищIащ, пхъэбгъухэр гынрэ тхъуэбзащхъуэ ущэбакIэ ицIэлащ. Дыгъэм хэплъхьэмэ, ар езыр-езыру къолыд. Унащхьэ тIощI хуэдизым дэддзеифащ пхъэбгъухэр. Аргуэру къыдэхъулIакъым: къэлыда щхьэкIэ, ягъэункIыфIащ, ярищIа щымыIэу.
Иужьым Хьэнцейм я щIалэ цIыкIуитху къытIэрыхьащ. Хьэрычэт и унафэкIэ щIалэ цIыкIухэр Жынус сэ-рэ, нэгъуэщI зы абрэджи ди гъусэу, убыххэм я деж тхьащ. Гъуэгур хьэлъэт, жыжьэт. МахуиплI хуэдизкIэ убыххэм дахэсауэ къэдгъэзэжащ. ДешаделIауэ, ахъшэмым шым депсыхыжащ. ПщыIэм дыбгъэдохьэри — блыныр ищIыкIащ, сэхыр мэпIий, бгъэныр икъухьащ. КъызоIэбэрэбыхь — зыри згъуэтыркъым: щIакIуи, бащлъыкъи, къинэмыщIи. «Мыр сыт, Жынус?» — гурыщхъуэ бзаджэ сщIауэ соупщI. «ПщыIэм щIэзэшыхьа хъунти, ежьагъэнхэщ», — жеIэ Жынус. АрщхьэкIэ си гум жиIэр нэгъуэщIщ. Жынус щтауч кърех. Мэкъу Iэмбатэм хрегъадзэ, пщыIэр къегъэнэху. ПщыIэжтэкъым ар, дыгъужь нэщIам дакъикъэ ипэкIэ яудзэгъуа пэлъытэт. Си нэр сэхым кIэрылъ бжьыгъэм техуащ.
— Лъы!
Лъы зыщIэт пщыIэ кIуэцIыр. Лъыр пцIат. ПщыIэм сыкъыщIожри шым сошэс. Хьэнцейм сызэрынэсари сщIэжыртэкъым. Банэ сэрейм селъащ, шыр абдеж къыщызнэри. Ди унэIутым и тэхъуанэм сыбгъэдолъадэ. ДжанэпцIанэу къыщIож.
— Сыт къэхъуар, МатIэ?
— «Къэхъуар» жоIэ, хьэмэ къилъхуа! Дэнэ щыIэ си къуэшыр?
УнэIутым и фэр пыкIащ.
— Уэ … дэнэ ущыIа уэ езыр? — кIэкуакуэу къызоупщI.
— Къэхъуар къызжеIэ!
Ерагъыу къыдришейуэ, псалъитI хузэпымыщэу, унэIутым къэхъуар къызжиIэжащ….
ЛIыгъэкIэ зыри къызэрыдамыщIэфынур къагурыIуэри, Хьэнцейр Iэмал хуекIуащ. Къуажэм щыщ щIалэщIэ гуэр щыгъуазэт Джэмгъурчий зылъыхъуа хъыджэбзым щэхуу зэрыкIэлъыкIуэм. Ар зэхэзыхыпхъэм зэхригъэхащ. Жынус сэрэ дежьа нэужь, пщыIэм къытенахэр, зэрахабзэу, шэсащ. Хьэнцейм щынэсым, Джэмгъурчий, щхьэусыгъуэ ищIри, лъэныкъуэ зригъэзащ. Зым и пщIыхьэпIи къыхэхуэртэкъым абы нэгъуэщI Iуэху зэрызэрихуэр. Псоми зэрагугъэр «узэщIакIуэ» хъун къилъыхъуэну арт. Арат дапщэщи зэрищIыр. А жэщми епцIыжыну къыщIэкIынтэкъым и ха-бзэм, зыпэмыплъам Iумыуатэмэ. Зыпылъыр зыщIэс тэхъуанэм зэрыбгъэдыхьэххэу, Джэмгъурчийр яубыдащ, быхъи жрагъэIакъым. Зубыдахэм хъыджэбзым и адэри яхэтт. КъраубыдылIащ: ныжэбэ нэхъ пIалъэ къыхэмыкIыу Хьэрычэт сымэ дыбгъэубыдынщ, дыбгъэубыдрэ — хъыджэбзыр удот, хьэуэ жыпIэрэ — пщэдей нэху здэщым хъыджэбзыр, нэгъуэщI къылъыхъуащи, еттынущ. Джэмгъурчий куэдрэ чэнджэщакъым. Ныбжьэгъум ирита псалъэм ебэкъуащ. Асыхьэтым нэчыхь иригъэтхри, КъурIэным теIэбэурэ тхьэ иIуащ пщэдей жэщ пщыIэр къаригъэухъуреихьыну. ЩызэхуэзэнумкIэ ягурыIуэри, зыхэкIа гупым къахыхьэжащ, къэхъуари ящибзыщIащ.
ЕтIуанэ жэщри къэсащ. Гупыр нэжэгужэу пщыIэм щIэсщ. МафIэр гуащIэщ, дзасэм фIэлъ лым дагъэр поткIу, пIастэри хьэзыр мэхъу. Абы хэту, фоч уэ макъ къэIуащ. МафIэм пэрыс тхьэмыщкIэр, си къуэш закъуэр, къамэм епхъуащ, арщхьэкIэ къамэр къамапIэм къригъэкIуэта къудейуэ, щхьэщIыбкIэ джалэри и псэр хэкIащ. ЕтIуанэшэм Исмел хигъэщIащ. Зэрызехьэу къыщылъэтахэщ — пщыIэр къаухъуреихьакIэт. ЗыщыплI фIэкI яIэщIэкIакъым, адрейхэр хьэм хуэдэу зэтраукIащ…
Апхуэдэу кIуэдащ Iэшэлъашэм я щхьэфэцыр зыгъэтэджу щыта абрэдж гупыр. Хьэнцейр я фызхэм нэхърэ нэхъ хахуэу къыщIэкIакъым. Хьэрычэтрэ Исмелрэ хуэдэлIхэм нэгъуэщIкIэ пэлъэщынутэкъым ахэр. Хьэр къыпкIэщIопхъуэ. Хьэрычэт и пащхьэ дэтхэнэри ихьэфынутэкъым. ЦIыху къызэрыгуэкIтэкъым ар — аслъэнт! Сыт хуэдэлIт сэ сфIэкIуэдар! Дэ гуауэу ди нэгу щIэмыкIа щыIэж… Мывэ хэбдзэмэ, псыр зэбгрожри зэхолъэдэж — мывэр щIэтIысыкIа нэужь. Апхуэдэщ дигури: гуауэр щIотIысыкIри, аргуэрыжьщ…
УнэIутым хъыбарыр иуха нэужь, къуажэм сыдэджэдащ, хьэр къыскIэлъыбанэу. СщIэнур сыт, сыздэкIуэнури дэнэ? А дакъикъэм си фэм дэкIа псор дэнэ щысщIэжын?.. СщIэжыр зыщ: сигу нэхъ къызэрыгъуэтыжа нэужь, къуажэм сыкъыдэкIыжащ; сишри жыжьэ IукIатэкъым, закъуэ дыдэу сыкъызэрынар зыхищIа нэхъей…
Ерагъмыгъуейуэ къэзгъуэтащ Хьэрычэтрэ Исмелрэ, жэназыи дыуи трамыщIэу, хьэм хуэдэу, щыщIалъхьа хуейр. Си къуэш тхьэмыщкIэм и кхъащхьэм сытеджалэри сабийм хуэдэу сызэщыджэу сыгъащ. Уэшх хуэлIа щIыуэ, си псэр нэпс щIэлъэIурт, си бгъэр къэчэным нэсат, ауэ си нитIыр гъущабзэт…
АдэкIэ зэрыхъуар сщIэжыртэкъым. Нэхущым дежщ зыкъыщысщIэжар. Хьэрычэтрэ Исмелрэ я кхъащхьэм сыбгъэдэту, сэ тхьэ сIуащ, лъы ткIуэпс фIэкI къысщIэмынэжами, лейр сымыгъэгъуну. Хьэм нэхърэ сынэхъыкIэщ, жысIащ, филъ сымыщIэжмэ…
Ялъ сщIэжыфа тхьэмыщкIэхэм, ягу згъэзэгъа щIы фIыцIэм щIэлъ си къуэшымрэ си щауэгъумрэ — ар къэпщIащ, дяпэкIэ узэзгъэдэIуэнур зэхэпхмэ. ИджыпстукIэ къару сиIэкъым… Хьэрычэтрэ Исмелрэ псэум хуэдэу си нэгум щIэтщ. ИтIанэ си гум хьэлъэ гуэр къытогъуалъхьэ, ахэр си нэгу къыщыщIыхьэкIэ.
Куэдрэ сегупсыса нэужь, зытезубыдарщ бжесIэнур…
Жэщищ-махуищ гъуэгу сытетри, пщыхьэщхьэхуэкIуэу, Лабэ нэсхусащ, си шым тхъурымбэр къехуэхыу. Псы Iуфэм шэтыр хужьхэр щобырыб… Ар урыс лагерт. Iэщэ къихакIэ сахыхьакъым мы зэм, ныбжьэгъу къэсщIыну арат. Япэ сызрихьэлIар адыгэбзэ ныкъуэ зыщIэ къэзан гуэрщ.
— Сыт ухуей, къунакъ? — къыспежьащ ар.
— Тэрмэш! — жысIащ сэ.
— Сэ сытэрмэшщ, — теIэбащ къэзаныр и бгъэм. — УтIасхъэщIэх?
— НтIэ…
— ЛIот тэрмэш ущIыхуейр? — къызбгъэдыхьащ зы сэлэт.
Тэрмэш сыщIыхуейр щыжесIэм, сэлэтым, псалъэ къыхимыгъэкIыу, шэтырышхуэ гуэрым сыбгъэдишащ. Абы я нэхъыщхьэр щIэст. Начальникым адыгэ щIалэ гуэр къриджащ къэза-ныр щIигъэкIыжри. СащIыхыхьамкIэ къызэупщIащ. СыкъыщIыфхыхьар, жысIащ, къулыкъу фхуэсщIэн, урыс-хэм ныбжьэгъу захуэсщIын щхьэкIэщ. Начальникыр къысщытхъуащ, абазэхэм я тIасхъэ жесIэмэ, тыгъэ лъапIэ къызитынуи сыкъигъэгугъащ. ИтIанэ адыгэ щIалэм и гупым сахишащ…
Апхуэдэу сакъыхэхутащ сэ урысхэм. Хэт и гугъэнт зэуапIэ губгъуэм фIэкI абыхэм нэгъуэщI щIыпIэ сащрихьэлIэну?.. Нэхъапэм ар икIагъэу слъытэнт, ауэ иджы зыри хэслъагъуэртэкъым. Урысхэм щIэх дыдэ сесащ, нэгъуэщIыфэ есплъи хъуащ, нэхъапэм езмыплъауэ.
Отрядым хэт адыгэ щIалэхэм — къумалхэм ныбжьэгъу зыкъысхуащIащ, къыспакIухь, сыткIи сагъэпажэ. Абы и щхьэусыгъуэри мыгувэу къэсщIащ. Начальникым фIыщIэ къахуищIыну ящIэмэ, абыхэм ямыщIэн щыIэкъым. Ныбжьэгъу зыкъыщIысхуащIари аращ: сщIэр спкърахыу ар езым я цIэкIэ начальникым Iурадзэн щхьэкIэ. Абы гу лъумытапIэр иIэт? Си дзыхь зыми езгъэзакъым. Сыщалъхуа щIыналъэр IэщIыб щIэсщIар абы мыгъуагъэ къыхуэсхьын щхьэкIэкъым. Апхуэдэ мурадым дэтхэнэ адыгэри иребгынэ. Адыгэлътэкъым сэ згъэжэнур, Хьэнцейм ялът, Хьэнцейм я мыгъуагъэт сызылъыхъуэр.
Махуэ къэси солъэIу начальникым: дзыхь къысхуэщI, зэкъуэхуауэ фесшэлIэнщ. Ахъшэ, щэкI къызетри сыкъеутIыпщыж, ауэ и пIэм къысхуишыркъым. МазитI хуэдиз дэкIащ. Сэ сыкъытреч. Хьэнцейр тыншыжащ, я бийр ящыгъупщэжагъэххэнкIи мэхъу — а гупсысэм си гур пешхыкI. Зы махуэм адрейр кIэлъокIуэ. Адыгэ щIалэхэр зыщIэс шэтырыр си егъэщIыпIэщ, сахэс щхьэкIэ псэлъэгъу сщIын си жагъуэщ. СызэхищIыкIыну зы цIыху яхэслъэгъуакъым абыхэм, си гур ящыкIащ. Пэжщ, щIалэщIэ гуэр яхэтт, цIыхуфэ епплъ хъуну. Абы нэхъ сызэхищIыкIа хуэдэщ, гулъыти нэхъ къысхуищIащ. АрщхьэкIэ сигу хузэIусхакъым. Отрядыр зекIуэ къикIыжа нэужь и унэ сихьэну сызэрыригъэблэгъами селъэпэуащ — иужьым сыхущIегъуэжыгъащ абы. Си къуэшыр щысфIэкIуэдым, псоми дыдж сахуэхъуат. Хэт икIэу, хэти бзаджагъэ зэрихьэу къысщыхъурт. СыткIэ ущыгугъ хъужынт зи щхьэр зужэгъужам! Сэ, зызумысы-жынщи, си псэр сфIэIэфIыжкъым, си щхьэр си жагъуэщ. Зы мурадщ гъащIэ щIызиIар, ар къызэхъулIащ. Сызыхуэпсэун нэгъуэщI слъагъуркъым. Си фэр лъыкIэ стхьэщIащ, си псэм ар тыншыпIэ хуэхъуакъым. Е фIэкIа зымылъэгъуа цIыхум екIэ зигъэнщIынукъым. Форэ пэт уоужэгъу…
К
IыхьыIуэ сфIэхъуащ си хъыбарыр, ухын хуейщ. Дунейм сызэхэзыщIы-кIын зы фIэкI къытемыкIми, содэ, а зым сызэхищIыкIмэ. Тэджхэ я щхьэ кърикIуа лажьэм зы нэхъ мыхъуми ирырегупсыс, ирелъытэ зэшитIым ди акъылымрэ ди гуащIэмрэ ди лъэпкъым фIыгъуэ къыхуахьынкIэ хъуну щытар. АрщхьэкIэ мыгъуагъэщ дэ ди лъэпкъым къыхуэтхьар, уи бийми узэрыхуэмыупсэнщ… Уэ сызэхэпщIыкIын хуейщ, аращ си гум жиIэр. Ауэ уэрэ сэрэ ди гъуэгур зыкъым. УхущIемыгъуэж узытехьа уи гъуэгум…
Нэзгъэсынщ хъыбарыр. Пэжщ, щIэ лъэпкъ зэхэпхыжынукъым — лъы защIэщ. Таурыхъ гуэр уезгъэдэIуамэ, уигу фIы зэрысщIын гуэр щIызгъужынт, ауэ пхуэсIуэтэжыныр, ипэм къыщыщIэдзауэ и кIэм нэс, си нэгу щIэкIащ. Тэджхэ я закъуэкъым апхуэдэ лажьэ зи щхьэ кърикIуар. Iэджэм ягъэващ а лажьэр. Уи нэр плъэмэ, уолъагъу дэ ди нэгу щIэкIам хуэдэ лажьэ махуэ къэси къызэрыхъейр. СыщыщIалэм, лIыжь Iущ гуэрым жиIэу зэхэсхыгъащ: «Адыгэр хьэм хуэдэу къигъэщIащ. ИгъащIэм зэгурыIуакъым, чэнджэщи яхэлъакъым, дяпэкIи аращ. Зашхыхьыжу псэу-нырщ я натIэм къритхар. Хамэкъым къэзышхынури, я IэкIэ заукIыжынущ…» Нахуэ хъукъэ а псалъэр? Дэракъэ, жызоIэ, ди лъэпкъыр зыгъэунэхъужар?..
Е сэлэтхэр зекIуэ сшэнщ, е лагерым сытекIыжынщ — апхуэдэ унафэ сщIыри, пщыхьэщхьэ гуэрым начальникым деж зезгъэшащ, тэрмэшри сщIыгъуу. Зыбжанэрэ дызэпсэлъа нэужь, начальникым жесIащ: «Насыпыр, иджыпсту зыIэщIэбгъэкIмэ, пIэщIэкIыпэнщ, и щIыб къыпхуигъэзэнщи, уIэбэкIэ унэсыжынкъым…» Зэрытезгъэгушхуэнырат сызэлIалIэр. Щыхэзгъэзыхьым, шэсыпIэмкIэ къызэупщIащ. «Си щхьэр шэсыпIэщ, — жысIащ. — КIэбгъу зысщIыжынкIэ ушынэмэ, уи нэр стумыгъэкI, сэлэт къызэгъэувалIэ. УкъэзгъэпцIауэ гу щылъыпта дакъикъэм топыпэм сыпегъапхэ». Тегушхуащ икIэм-икIэжым — темыгушхуэжыныр ар ухъу. Пщэдей заIэтыну унафэ ищIащ. ТумэнитIи къысхуишият — къеIысхакъым, «Iуэхум кIэ имыгъуэтауэ сыхуейкъым», — жысIэри. Шэтырым дыкъыщIэкIыжа нэужь, тэрмэшыр къызэхъурджэуащ — езым и жыпыращ жыпIэнт тумэнитIыр зэрыкIуэдыкIар. Ахъшэтэкъым сэ зи ужь зесхуэр. Си гур къилыдыкIырт си бийм Тэджхэ я удыныр аргуэру зэрытехуэнур си нэгу къыщыщIыхьэкIэ. Хьэ щтауэ дурэшым сыдэтIысхьэжауэ зи гугъэ бийм къыпэплъэр — Алыхь-алыхь!
Армыгъуейуэщ нэху зэрызгъэщар; сыздэщылъым щIакIуэм си джабэр къилыгъуэрт. Хьэнцей фызхэм я гъыбзэр уэрэд щIэращIэу си тхьэкIумэм къивэжат. Шэтырыр къызэзэвэкIащ. Жьы къабзэм сыхыхьэри шэтыр джабэм зыкIэрызгъэщIащ. Къэрэгъулхэм я гуо макъ зэзэмызэ зэхыбох, адрейхэр мэпырхъ. Жьы щIыIэтыIэр къызэуэкIри, нэхъ мамыр сыхъужащ. Си гупсысэр бзыгъэ хъуж хуэдэщ. Гупсысэр зэпычри, сыщхьэукъуащ… Си Iэри хуэсшиящ. Иубыдащи, сыкъекъукIэ къиутIыпщыркъым. СыкъаскIэри сыкъызэфIэтIысхьащ. Нэхулъэ къызэкIэщIитхъырт. Акъужьыр гуакIуэщ. Шэтырым сыщIыхьэжри щIакIуэм зыкIуэцIызгъэджэрэзащ — жэщым сызэремызэгъам си гъусэхэм гу лъезмыгъэтэн щхьэкIэ.
Дызэрежьэнур къыщащIэм, къумалхэр гуфIащ: зыр — къэдгъэзэжа нэужь и унэ зэрихьэжынум щхьэкIэ, адрейр — ар тыгъэ къэкIуапIэ зэрыхуэхъунум папщIэ. Начальникыр тезыгъэгушхуар сэрат — я нэр схузэрагъэдзэкIащ: «Уэр фIэкIа и дзыхь зригъэзын къытхэкIакъым», — жыхуаIэу. Зыр зым ефыгъуэжырт ахэр, зым и Iыхьэм адрейр енэцIырт. Къыстеплъэ мыхъур тэрмэшырт, зым и Iыхьэм адрейхэри жагъуэгъу къысхуэзыщIар арат, пцIы къыстрилъхьэурэ. «Джэд къидыгъуати, аращ абазэхэхэм къыщIраху-жьар», — къызепэсыф абы си нэщIыбагъкIэ. Щхьэ упIащIэрэ: джэд мыгъуэр уэзгъэщIынщ, дыхунэсмэ…
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
