Псапэр зи псыпэ
Илъэс куэд лъандэрэ цIыхум къыдогъуэгурыкIуэ диныр. Адыгэхэм ди хабзэм къекIу ислъам диныр псэкIэ къызэрытщтэрэ куэд дыдэ щIащ. Ар дин къабзэщ, пэжагъэмрэ гущIэгъумрэ ухуезыгъаджэщ.
БлэкIа лIэщIыгъуэм и щэщI гъэ-хэм дин лэжьакIуэу ущытыныр шэкъэуэжым хуэдэт. Абы урилэжьэн дэнэ къэна, Алыхьыр уи фIэщ хъууэ укъащIамэ е утепсэлъыхьу зэхахамэ, бзэгу яхьырти, цIыхур зэуэзэпсэу дашырти, суди трамыщIыхьу ягъэтIысырт, уеблэмэ ягъэкIуэдырт. Мэжджытхэм я нэхъыбэри щIым щыщ ящIыжат.
А зэманым Къызбрун ЕтIуанэ къуажэм (Ислъэмей зыфIащыжам) дэсащ цIыхухэм фIыуэ ялъагъуу, нэмысышхуэ хуащIу, щIыхь яIэу дин лэжьакIуэ зыбжанэ. Абыхэм ящыщщ дин «зауэ» мыхъумыщIэм и жьыбгъэ гуащIэр зыщIихуа, зи унэм пэш щыхухэзыхыу цIыкIухэр хьэрыпыбзэм хуезыгъэджа, судыншэу ягъэтIысу илъэс 15-кIэ Сыбырым щыIа си адэ Чэрим. Зауэ нэужь лъэхъэнэм ефэндыуэ лэжьа Лэкъущо ХьэцIыкIу, Къардэн Чэрим, Шыгъэлыгъуэ Хьэчим, Пыхъ Къасым, Къылъшыкъуэ Iэлисахь сымэ щихъым хуэдэт. Абыхэм я къуэпсыр жыжьэ нэсырт, куэд ялъэгъуат, ящIэрт, губзыгъэхэт, гъащIэм куууэ хащIыкIырт, щIэблэри дин къабзэм хурагъаджэрт.
ФIыуэ сощIэж абыхэм щхьэкIэ къуажэдэсхэм жаIэу щытахэр: «Абыхэм хуэдэ дин лэжьакIуэ, муслъымэн къабзэ ди къуажэм дэсакъым — апхуэдэхэр илъэс миным зэ къалъхуу аращ».
Ди зэманыр къапщтэмэ, и цIэр фIыкIэ къипIуэ хъунущ илъэс 24-рэ хъуауэ Алъэсчырей куейм ефэндыуэ яIэ Мамхэгъ-хьэжы Iэхьед.
Зэманыр дэтхэнэ зым дежкIи мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхущ. Гъэхэр кIуа иужькIэ цIыхур и блэкIам ироплъэж-ри, къигъэщIам «уасэ» хуещIыж, псори и пIэм ирегъэтIысхьэж.
Илъэсхэр кIуэхукIэ дэ губзыгъэ, насыпыфIэ дохъу. ДыщыщIалэращ дэ дыщыгурбияныр, дыкъыщызы-фIэщIыжыр, дыщыгушхуэр. ДыщыщIалэм, шэч хэмылъу, дегусысыртэкъым Алыхьым тыгъэ къытхуищIа гъащIэм и лъапIагъэм, ди къэкIуэ-нум, диным къигъэув къалэнышхуэ-хэр гъэзэщIэн зэрыхуейм.
Тхьэм ирещIи, Мамхэгъыр щыщIалэм егупсысауэ къыщIэкIынукъым дин лэжьыгъэм, ауэ гу лъыптэрт абы и зэхэщIыкIыр, и къабзагъэр, и гуп-сысэкIэр адрейхэм зэремыщхьым. Абы езым мыпхуэдэу жиIащ: «Си гъащIэр Алыхьталэм къызэрысхуиухам хуэдэу щытщи, абы срокIуэ. ЦIыхур цIыху зыщIыр и лэжьыгъэрщ. А лъагъуныгъэр зимыIэр хъуркъым академики, еджагъэшхуи, космонавти, дохутыри, дин лэжьакIуи. Арыншэмэ, цIыхур махуэпщIэм хуэдэщ, лажьэркъым, зэманыр псынщIэу кIуэуэ унэм зэрыкIуэжыным щIэхъуэпсу аращ, йожьэ зыгъэпсэхугъуэ мазэр, пенсэр къэсыным. Ар гъащIэкъым».
Мамхэгъым курыт еджапIэр къиухащ, Совет Армэм къулыкъу щи-щIащ.
Унагъуэм я щIалэ закъуэм зыкъызэкъуихри, и адэ-анэм ядэIэпыкъуну, лэжьэну и мураду захуигъэзащ: «Автозапчасть» заводым лэжьакIуэ хуейуэ жаIащи, абы сыкIуамэ здэнут».
Пэжыр жыпIэмэ, адэ-анэр зыпэмыплъа хъыбарым куэдым иригъэгупсысащ, упщIэ куэд я пащхьэ къиуващ. «Ар дауэ, абы фIы дыдэу школыр къиухащ, адэкIэ емыджэу лэжьэну ара? Зыгуэр щхьэусыгъуэ тщIыуэ щIедгъэгъуэжын?» Ауэ адэ-анэм апхуэдэу ящIакъым — щIалэм пэрыуакъым.
Iэхьед къызэрыгуэкI лэжьакIуэм и фащэр щыщитIэгъа махуэм мурад иIащ и адэ-анэр имыгъэукIытэну, псоми щапхъэ яхуэхъуну, и къуажэгъухэм я напэр тримыхыну. ЩIалэр гумызагъэт, гурыхуэт, зэпIэзэрытти, гупым псынщIэу яхэзэгъащ. Куэд дэмыкIыу гу лъатэри, Iэпыдзлъэпыдзым ирагъэкIри, IэнатIэ иратащ.
— Ей-и-и, щIалэ, иумыгъэлей, ущIимыхьэ, улъэпэрэпэнщ, укъыпэрыхужынщ куэд дэмыкIыу, Iэджэми я гугъащ ар, — языныкъуэхэм къыжраIа щхьэкIэ къимыгъанэу, и планхэр проценти 100-120-кIэ егъэзащIэ. Гъэхэр кIуэри, зэрыжаIэу, еджакIуэр и гъэсакIуэхэм ятекIуэжащ. Зы собранэ блэкIыркъым Мамхэгъым и цIэр фIыкIэ кърамыIуэу, саугъэтхэр къыхуамыгъэфащэу.
«Автозапчасть» заводым брига- диру, иужькIэ Бахъсэн щIакхъуэ заводым мастеру, консерв заводым бригадиру Мамхэгъыр щылэжьащ. А IэнатIэ псори адрейхэм щапхъэ яхуэхъуу кърихьэлIащ пенсэм кIуэхукIэ.
Ислъэмейр къуажэшхуэ хъуат, Бжьахъуэкъуей (къуажапщэр), Ислъэмей (къуажэкур), Алъэсчырей (къуажэкIэр) фIэщыгъэхэр яIэу. Мэжджытищ дащIыхьри, жэмыхьэтищ хъуати, ефэндыхэри ягъэуващ. Ипщэ жэмыхьэтым Пыхъ Мухьэмэдин, и кум Къундет Сафудин, ищхъэрэ нэхъ ин дыдэм Мамхэгъ Iэхьед.
А жэмыхьэт нэхъ ин дыдэм ефэндыуэ ураIэну тыншкъым. Махуэ, жэщ, зыгъэпсэхугъуэ махуэ уиIэнукъым. Жэщым къыщагъэтэджыж куэдрэ къыщыхъу щыIэщ. ЛIэныгъэр псом нэхърэ нэхъ Iуэхушхуэщ. ЦIыхур и иужьрей «гъуэгуанэм» хуэгъэхьэзырыныр Iуэхушхуэщ. Мамхэгъыр здэщыIэ жэмыхьэтым хиубыдэхэм ящыщу сызэупщIахэм абы хужаIа пса- лъэ дахэхэр куэд мэхъу. Ауэ абыхэм жаIэр къызэщIэпкъуэрэ зы пщIыжу жыпIэмэ: «Iэхьед и псапэр псыпэм хуэдэу япэ итщ, хьэл-щэн дахэ хэлъщ, жумартщ, цIыху хэтыкIэ ещIэ, и Iуэху зэрихьэмкIэ жэмыхьэтым гукъеуэ яIэкъым. Хьилмышхуэ зыбгъэдэлъ дин лэжьакIуэщ».
Жэщ-махуэ иIэкъым Iэхьед зыпэ-рыт IэнатIэм икIи и къалэн лъапIэр нэсу ирехьэкI. Ар нэщхъеягъуэ зиIэ дэтхэнэми дэIэпыкъуну мэпIащIэ, и къару щысхьауи зыми илъэгъуакъым.
Махуэ псом «лэжьа» дыгъэр езэшауэ къухьэпIэм хуоплъэкI. Нэщхъеягъуэ зиIэ унагъуэм зэрыдэсыну зэманыр и кIэм нэблэгъауэ пщIантIэм дэсхэр къызэщIэтэджауэ Iэхьед дыуэ яригъэщIыжырт, абыхэм я пщIантIэм зы щIалэ къыщыдыхьам. Абы и нэ-гум нэщхъеягъуэр кърихыу, къыхудэшей къудейуэ жиIащ: «Си къуэшыр щыIэжкъыми, нэхъыжьхэм сыкъагъэкIуащ, къашэ жаIэри». Iэхьед нэщхъеягъуэ къызылъыкъуэкIам я дежкIэ иунэтIащ.
ЦIыхур дуней къытохьэ. КъыхуигъэщIа и зэманыр къосри токIыж, текIыжыкIэри Iэджэ мэхъу. Зыр зэуэзэпсэу къытохуэри малIэ, адрейм машинэ къыжьэхоуэри, фэбжьышхуэм ехьыж. Иджы уз зэрыцIалэр етащи, ефэндым и къалэныр игъэзэщIэну щыдзыхьщIыгъуэджэ куэдрэ къохъу. ГуфI уимыIэу ахэр зыхуей хуэбгъэзэну тыншкъым. Сэ жысIэр аращи, ар пхузезыхьэ ефэндым къыпхуимыщIа щыIэкъым.
Iэхьед и бынхэр зыщIипIыкIар цIыхум сэбэп яхуэхъунырщ, лэжьыгъэр фIыуэ лъагъунырщ. «Узыбгъэдэт IэнатIэр фIыуэ зумыхьэмэ, улэжьа-кIуэ пэжкъым, пхузэфIэкIыхукIэ цIыхум ядэIэпыкъун хуейщ», — жиIэрт Iэхьед и адэ Барэсбий. И адэм и ущиехэр игъэпэжащ Iэхьед. И бынхэри щапхъэ дахэм щIапIыкIащи, пщIэ зыхуащI защIэщ дэтхэнэри. Псоми IэщIагъэ зрагъэгъуэтауэ, зыхэтхэм фIыуэ къалъагъу. Езы Iэхьеди «УнасыпыфIэу зубжыжрэ?» жысIэу сыщеупщIам, мыращ жэуапу къызитар: «Си бынхэм зы махуэ гукъеуэ къызатакъым, сагъэукIытакъым. Аракъэ насып жыхуаIэжыр?»
Еш зымыщIэ Iэхьед и IэнатIэ гугъум къыдэкIуэу щIэблэр еущий, егъасэ, диным и къежьэкIэмрэ и пэжымрэ къагурегъаIуэ, щIэщхъу зыпылъ Iуэхугъуэ зэрамыщIэным хуосакъ. Адэ-анэхэм ялъогъуазэ я гурылъ-гурыщIэхэр зрегъащIэ, гъуэгу пхэнжым щIэблэр щехъумэ.
Дунейм цIыху пэжу, псапэ блэжьу утетыныр — ар къулыкъу инщ. Абы нэхъыфI сыт щыIэ? «КъБР-м щIыхь зиIэ и Iимам» цIэр фIащу щытамэ, си IитIри абы щхьэкIэ сIэтынт. Ди насыпщ Алъэсчырей жэмыхьэтым, Мамхэгъ Iэхьед цIыху пэжу, емышыжу щыпкъэу диIэщи.
УзыншагъэфI иIэу, и мурадыр къехъулIэу, и лъабжьэр быдэрэ и дунейр нэхуу илъэс куэдкIэ иджыри псэуну сохъуэхъу Iэхьед. Берычэт бесын бжыдоIэ уи лэжьыгъэ мытыншыр гурэ псэкIэ ухуэпэжу зэрыбгъэзащIэм щхьэкIэ.
Диным и нэмыс… ПщIэ ин зиIэу къекIуэкI а псалъэхэм я купщIэр сыт щыгъуи зыхъумэхэм икIи зыгъэпэжхэм ящыщщ Мамхэгъ Iэхьед, Ислъэмей къуажэр зэрыгушхуэр.
КЪАРДЭН Мухьэмэд.
Ислъэмей къуажэ.
