Хэхэсхэр
МэшбащIэ Исхьэкъ дуней псом щыцIэрыIуэ тхакIуэ щэджащэщ, абы и къалэмыпэм къыщIэкIащ адыгэхэм я тхыдэр, я дунейр, я хабзэхэр, я псэукIэр купщIэ зыхуэхъуа роман телъыджэхэр, ахэр бзэ куэдкIэ зэдзэкIауэ нэгъуэщI къэралхэми къыщыдэкIащ.
Иджыблагъэ дунейм къытехьащ Исхьэкъ и романыщIэ — «Хэхэсхэр». Кавказ зауэм и ужькIэ хэкур зрагъэбгына адыгэхэм я щхьэм кърикIуа гукъутэгъуэрщ ар зытеухуар. Щыгъуазэ фыдощI а романым щыщ пычыгъуэ зыбжанэм.
МэшбащIэ Исхьэкъ Шумахуэ и къуэр 1931 гъэм Краснодар крайм щыщ Уарп жылэм къыщалъхуащ. Адыгейм и пединститутым щеджащ. Горький Максим и цIэр зезыхьэ Литературэ институтыр къиухащ.
МэшбащIэ Исхьэкъ СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату щытащ. ТхакIуэм и гуащIэм къыпэкIуащ дамыгъэ лъапIэ куэд, СССР-м, РСФСР-м я Къэрал саугъэтхэр къратащ, «За заслуги перед Отечеством» орденым и 2-нэ, 3-нэ, 4-нэ нагъыщэхэр къыхуагъэфэщащ.
Исхьэкъ зи къару илъыгъуэ тхакIуэщ, лэжьакIуэшхуэщ, Мейкъуапэ къыщыдэкI «Зэкъуэшыныгъэ» журналым и редактор нэхъыщхьэщ.
МэшбащIэ Исхьэкъ ирогушхуэ «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и цIыхубэ тхакIуэ» цIэ лъапIэм.
* * *
1864 гъэм и шыщхьэуIу мазэщ.
Я щхьэр щIахьауэ хым зэпрокI цIыхухэр. Хым гъуни нэзи имыIэущ абыхэм къазэрыщыхъур. Кхъухьым исхэм дыгъэ гуащIэр ящхьэщытщ, Iэдакъэжьауэ ящIми, къаIэщIэлъагъуэIаркъым. ЦIыхум я нэхъыбэр бзылъхугъэщ, лIыжь-фызыжьщ, сабийщ.
Дыгъэр етIысэхауэ, къаIэщIэлъагъуэ хъуащ бгыщхьэ закъуэтIакъуэ — Тыркум нэблэгъащ.
Кхъухь натIэхэм еувэлIа цIыхухъухэр псалъэмакъыншэщ. Нэгум щIэлъар лъэгум кIуащ. Я хэкур яIэщIэкIащ, хамэм и хэкущ къапэплъэр. «Ялыхь, гущIэгъу къытхуэщI…» Тхьэ елъэIун фIэкI, нэгъуэщI сыт къахуэнэжар?
ЦIыхухъухэм захигъэзэрыхьри, зы хъыджэбз цIыкIу кхъуафэ натIэм еувэлIащ. Хытхьэрыкъуэхэр къажьэхолъатэ, якIэлъыпхъуэ щхьэкIэ, хъыджэбз цIыкIум зыкъыIэрагъэхьэркъым.
— Дибгхэм ещхькъэ, нанэ? Плъэт! — и анэшхуэм бгъэдолъэдэж Дарихъан.
— Дибгхэм ещхь дэнэ къипхын? — и нэхэр щIелъэщIыкI нанэм. — Алыхьырщ, Алыхьым нэмыщI, дызыщыгугъын диIэкъым, — нэмэз щыгъэр егъажэ Саудэт, хы IуфэмкIэ плъэурэ.
— ЛаIилахьэ Iилэлахь… — къоIу цIыхухъу макъ. Абы къыподжэж кхъухь натIэм бгъэдэт адрей цIыхухъухэр. Тхьэм къихъумащ, хыр зэпаупщIри Тыркум нэсащ. ФIыгъуэ къащыпэплъэрэ хамэ щIыналъэм? «Жылэр зэрыхъу дыхъунщ» — аращ псоми я гур зэрагъэфIыр.
Ачкъалэ нэблэгъауэ, кхъухьыр къэувыIащ. Кхъухь натIэм еувэлIауэ щызэхэт цIыхухъухэм ящыщ зым, Багъ Мэсхьэб, зыкъыщригъэзэкIым гу лъитащ нанэм и щхьэр къызэрыфIэхуам.
— Дарихъан, нанэ и щхьэр унэзагъэнщ, еплъыт! — жиIащ Мэсхьэб.
— Нанэ! — хъыджэбз цIыкIур фызыжьым бгъэдэлъэдащ. — Нанэ!
Мэсхьэб и лъэр щIэхуащ: и анэр щыIэжкъым. Дарихъан зыхуэIыгъыжыркъым — магъ, и нэпсыр къыщIолъэлъ.
— Емынэра мыбы дыкъэзыхуар! ДывгъэкIуэж! Ди хэкум дывгъэкIуэж!
— ДыздэкIуэжын диIатэмэ…
— Дэнэ мыгъуэ дыздэкIуэжынур? Фымыдзыхэ, Алыхьым дыкъихъумэнщ. Дгъэзэжынт, здэдгъэзэжын диIатэмэ, — жиIащ Куэблэ ЧэрмытI. — Гугъуехьым ирищIыкIым дащыщкъым дэ. Фи гур вгъэфI.
— Сэрэ си хъыджэбз цIыкIумрэщ ди лъэпкъым щыщу псэууэ къэнэжар, — жиIащ Мэсхьэб. — Кхъухьым дикIмэ, дунейм ехыжахэр щIэтлъхьэнщ — я ахърэтыр нэху ухъу. Хьэрун, кIуэт къащIэт: сыт кхъухьыр къыщIэувыIар?
— Дяпэ итахэм я Iуэхур зэфIэкIыху дапэплъэн хуейщ, — жиIащ ЧэрмытI и къуэ Хьэрун.
Дарихъан и нэпсыр щIилъэщIыкI зэпытщ, зыри къыфIэIуэхужыркъым, псалъэмакъми хыхьэркъым.
Хы Iуфэм есылIэри, кхъухьыр къэувыIащ.
— Ди чэзур къэса хуэдэщ, — жиIащ Мэсхьэб. — Иджыпсту дикIынущ кхъухьым.
— Нанэ-щэ? — мэгъынанэ хъыджэбз цIыкIур. — Нанэ къиднэ хъунукъым.
— Нани здитхынщ, — жиIащ Мэсхьэб. — Къиднэнукъым.
Мэсхьэб и нэгу къыщIыхьэжащ кхъухьым къызэритIысхьар. ЦIыхур Iувт, лъэ теувапIэ бгъуэтыртэкъым, я ужь къинэм и махуэ мыгъуэт. Зэрызохьэ псори, хэт магъ, хэт и сабийм йоджэ — кхъухьым къыкIэрыху хъунукъым.
Кхъухьым икIхэм къаIуощIэ япэ ищахэр — я лъэпкъэгъухэр.
— Емынэра мыбы фыкъэзыхуар? — къахуэгубжьи къыхокI япэ ищахэм. — Тыркум дыщытхъэ фи гугъэрэ?
Я бгым нэс псым хэту, нэхъ лъэрызехьэхэм лIыжь-фызыжьхэр, сабийхэр, сымаджэхэр кхъухьым ирах. Хьэдэхэр зэрырахыр хы Iуфэм Iут тырку аскэрхэм ирагъэлъагъу хъунукъым: зи псэ хэкIым и хьэдэр хым хэдзэн хуейуэ унафэ къыхуащIат Сошэ деж кхъухьым къыщрагуэм.
Сошэ деж щэрэ тIощIрэ ирэ къыщитIысхьащ кхъухьым. Тыркум псэууэ нэсар бгъущIрэ хырэщ. Псэууэ нэсахэр Ачкъалэ деж щрагъэтIысыкIащ кхъухьым. Къалэм дагъэхьакъым, яцIэлэнкIэ шынэри. Чыцэ цIырхъым хагъэтIысхьащ. Я пIэ изэгъащ хуэм-хуэмурэ. Щыпсэун гуэрхэр зэтрауфащ — щхьэж зэрыхузэфIэкIкIэ.
Япэ ищахэм ящыщ зы, Берычэт Зэуал, къахыхьащи, и лъэпкъэгъухэм я гур фIы зэрахуищIынщ зыпылъыр:
— Щхьэр псэумэ, пыIэ щыщIэркъым. Фымыгужьей. Алыхьым фыкъихъумэнщ. Мазэ хъуауэ аращ дэри дыкъызэрысрэ. Дигу къихьэжа щIыкIэкъым иджыри.
— Тхьэразэ къыфхухъу: фыкъытпежьащ, нэмыплъ къыдэфтакъым, — Мэсхьэб фIыщIэ хуищIащ Берычэт Зэуал.
* * *
Мазэ хуэдэ дэкIри, чыцэ гуэрэнхэр зэрыт уэхым щетIысэхахэм я гур къихьэжа хуэдэт. Я гур къихьэжауэ къыпфIэщIынуми, я псэр пыIэртэкъым: махуэ къэс зы хьэдэ щIалъхьэрт, гъуэмылэ къезыхьэжьами къыIэщIэухат. Тыркухэм уащIыщыгугъын щыIэтэкъым: ерыскъы гуэрхэр къыхуадзри лъэныкъуэ зрагъэзыжащ — «фи щхьэ зэрыхьщ…» Уэлбанэ кIыхь къатехъуащи, аращ нэхъ къайхьэлъэкIыр псоми. КъайхьэлъэкI щхьэкIэ, икIуэтыжынукъым — хасэр зэхыхьэнущи, поплъэ.
Багъ Мэсхьэб мухъутарым, Куэблэ Хьэрун, зыхуригъэзэкIащ:
— ЦIыхур къытпоплъэ: хасэр ублэ, Хьэрун.
Куэблэмрэ Наурызымрэ гъусэ ищIри, Хьэрун цIыхум я пащхьэ иуващ.
— Дэ щыр Трабзон дыщыIащ. Ар зигу къэкIар Багъ Мэсхьэбщ, — жиIащ Хьэрун. — Уэращ псалъэр япэ зылъысыр, Мэсхьэб. Псалъэ яжеIэ цIыхум.
— Жылэм я мухъутарыр уэращ, Хьэрун. Уэрат псалъэ жызыIэн хуейр. Сэ къыщыслъыбгъэсакIэ, жысIэнщ. Тхьэразэ къыпхухъу. Ачкъалэ къызэрыщытIущIам хуэдэкъым дыздэщыIар — дигу ягъэзэгъауэ къытфIэщIащ.
Мэсхьэб и псалъэр зэпаудащ:
— СыткIэ фыкъызэрагъэгугъар? Ар къыджеIэ — аращ дызыхуейр!
— КъызэрыджаIамкIэ, мы щIыпIэ къуейщIейм драгъэсынукъым, дагъэIэпхъуэн мурад яIэщ.
— Дэнэ дыздагъэIэпхъуэнур? Дапщэщ?
— А псом щыгъуазэ дащIакъым, — къыщIигъуащ Мэсхьэб. — Трабзон лIыщхьэм къызэрыджиIамкIэ, мы дыщетIысэха щIыпIэм нэхърэ нэхъ щIыпIэ зэгъщ.
— Ди лIахэр мыбдеж щыщIэтлъхьэжащ. Ди лIахэм япэIэщIэ дымыхъумэ, нэхъыфIкъэ? Ар нэхъ сфIэзахуэщ, — къахэпсэлъыкIащ гупым зылI.
— Ди хэкум къиднакъэ лIахэм я кхъэмащэ? Ди лIахэм я кхъэмащэ Iэджэ къызэднэкIакъэ, ди щIыб яхуэдгъазэри мыбы дыкъызэрыхьакъэ? — къахидзащ Брант Хьэтам.
НэгъуэщI зыми жиIащ:
— Дэни дрегъэIэпхъуэ, мыбдей дыщымыпсэу закъуэмэ! ЩIыри щIыфIкъым, псыри аращ. Гъуамэжьыпсщ! Ди псынэхэм япэхъун?
— ЩIы щымащIэкъым хы Iуфэм.
— Дунейр зэтес хъужмэ, ди хэкум дгъэзэжынщ. Хы Iуфэм дыIуамышмэ, ди хэкур нэхъ тпэблагъэщ, нэхъ щIэх дынэсыжынущ.
— ПцIыр сыткIэ щхьэпэ, — псалъэ кIапэр иубыдыжащ Багъым. — ДыздагъэIэпхъуэнум и пэжыпIэр сщIэркъым. Я псалъэм зэрэ-тIэурэ къыхэхуащ: Балъкъан. КхъухькIэ дашэнущ.
— Кхъухьым драгъэтIысхьэмэ, ди хэкум дашэжынкIи мэхъу…
— Хьэуэ, дыздашэнур Бэлгъарырщ, — жиIащ Куэблэ Хьэрун. — ГъуэгупщIэ дагъэтынукъым, гъуэмылэкIи къытхуэбэлэрыгъынукъым. Аращ дэ Iуэхум хэтщIыкIыр.
* * *
Адыгэхэр Iэпхъуэн хуей хъуащ аргуэрым, я пIэ ирагъэзэгъакъым, зы щIыпIэ щрагъэтIысэхати. Тыркум щыIэпхъуэм кхъухьхэр къайзэвэкIырти, иджы гупитI иращIыкIащ. Тырку кхъухьитI хы Iуфэм къыIукIри ВарнэкIэ яунэтIащ. ГупитI иращIыкIами, зыгъэIэпхъуэхэм фIыщIэ хуащIакъым адыгэхэм. Арат тыркухэр зыпэплъэр: «ФIыщIэ къытхуащIынщ шэрджэсхэм, кхъухь Iэхуитлъэхуит идгъэтIысхьащи…» Сыт къапэплъэр — арат я щхьэм имыкIыр: дэнэ щащIэн къапэплъэр? ТыншыпIэ яшэрэ, унэ, лъапсэ щагъуэтыну? Дапщэщ я хэкум щагъэзэжынур? — ар зыми ищIэркъым. Тхьэмадэхэм ящIэркъым Бэлгъарыр дэнэ лъэныкъуэми, сыт хуэдэ псэукIэ щагъуэтынкIэ хъунуми.
ФIым щагъэгугъ щхьэкIэ, цIыхум я гур загъэркъым. ЦIыхубзхэм я нэпсхэр щIалъэщIыкI. ЗдрагъэтIысэха щIыпIэ къуейщIейм щыщIалъхьэжащ я лIахэр — абыхэм я кхъащхьэхэри къызэранэкI иджы.
ГъэмахуэкIэ мазэщ, дыгъэвэхым зэтриукIэжыркъыми, ари Тхьэм и фIыщIэщ. Хы гущIыIум жьы къабзэ мащIэ щызоуэ. Дарихъанрэ Хьэжрэтрэ зэбгъэдэсщ. Дарихъан нэхърэ илъэситIкIэ нэхъыщIэщ Хьэжрэт. Я Iыхьлыхэр дунейм щехыжым, ахэр Багъ Мэсхьэб зришэлIэжащ, и нэIэ ятригъэкIыркъым. Абыхэм ябгъукIэ къыщысщ Хьэтам, уанэм йолIалIэри. Абы хуеплъэкIыурэ, Хьэжрэт подыхьэшхыкI.
— Умыдыхьэшх, — жиIащ Дарихъан. — Уанэр Хьэтам и адэм къыхуигъэнащ.
— Ар пэжщ, — жиIащ Хьэтам. — Мы уанэр си адэм и шым телъащ. Иджы сэ зызохьэ. Дыздашэм къыщысщхьэпэжынкIэ согугъэ — шы згъуэтынкъэ! Ди адэм и шыр кхъухькIэ къесшэжьэн къысхуадакъым. Тхьэм ещIэ ди шыр зыIэрыхьар — къэзакъ гуэрым кърихуэкIрэ иджы?.. Ди хэкум и Iуэху зытет тщIащэрэт. Хэт къытхуихьын ди хэкум и хъыбар?
— Кхъухьыпщым девгъэпсалъэ: дыгурыIуэмэ, ди хэкум дишэжынкIэ мэхъу.
— Ар щхьэгъэпцIэжщ. Дыздашэр зэрыдмыщIэрщ сигу къеуэр: жыжьэ, гъунэгъу?
— Кхъухьыпщым зэрыжиIэмкIэ, хым махуищрэ жэщищкIэ дытетынущ, — жиIащ Хьэтам. — Ари борэн къэмыхъумэ. Хыр къэукъубеймэ, нэхъыбэкIи дытетынкIэ мэхъу.
— Дыздашэр сыт хуэдэ езыр? Хэт щыпсэур?
— Урысхэм я лъэпкъэгъущ, зэрызэхэсхамкIэ.
— Урысхэм я лъэпкъэгъуми, Бэлгъарыр тыркум IэщIэлъщ.
— Дуней псор яIэщIэлъи мы тыркухэм. Апхуэдиз къару дэнэ къыздрахар?
— Тыркур къэралышхуэщ. Гъуни нэзи иIэкъым жыхуаIэм хуэдэщ. Сэ сымыщIэр абы дыщIашэращ. Драгъэзэуэн щхьэкIэ?
— Я лъэпкъэгъухэр къыдэзауэри ди хэкум дыкърахуащ. Ди хэкур дагъэбгынэху ди ужь икIакъым. КъыдащIар етщIэжынщ езыхэм я лъэпкъэгъухэм…
— Уи жьэм хуэсакъ, — къыпэрыуащ щIалэ цIыкIум Хьэтам.
Ещанэ махуэм бгы, къурш къаIэщIэлъэгъуащ. Абы щыгуфIыкIащ кхъухьым исхэр — кхъухь натIэм ежэлIащ псори.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
МэшбащIэ Исхьэкъ
Романым щыщ пычыгъуэхэр
