Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэ
(ПэщIэдзэр. КIэухыр №№23-25, 27, 29-32, 37,38, 42-хэм итщ)
17
Сэри сыкъыщIэкIыжащ театр шэтырым, ауэ си лъакъуэхэм сахьыжын ямыдэу сыкърагъэкIуэтыжырт. Абы ирихьэлIэу сэ къэслъэгъуащ кассэ папщIэу къагъэсэбэп Iэнэм Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэр зэрыбгъэдэтыр.
Утыкум зэрита фащэр зыщихыжауэ, иджы абы щыгът уафэм хуэдэу къащхъуэ бостей дахэ дыдэ. ЗэрымыщIэкIэ къысщхьэрыуа япэ лъагъуныгъэми, театрым щыслъэгъуа телъыджэхэми, аркъэ сызэфами апхуэдизкIэ си щхьэр ягъэунэзати, къэхъур къызэрыхъур къызгурыIуэжтэкъым, сэ къысщыхъурт си нэкъыфIэщхэмрэ пщIыхьхэмрэ сахэту, слъагъу псори мыпэж дыдэу.
— Уигу ирихьа ди пьесэр? — къысхуэгуфIэурэ къызоупщI Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэр.
— Егъэлеяуэ сигу ирихьащ, — жызоIэ сэ икIи зыхызощIэ тегушхуэныгъэ къызэрысхыхьар.
Уеблэмэ иджыпстуи, апхуэдиз илъэс дэкIыжа пэтми, сэ сыхуейт абы и цIэ дыдэр си хъыбарым къеджэхэм ящызгъэпщкIуну, ауэ сэ пэжыр зэрыпэжу вжесIэжы- ныр си хьэкъщ. Американ фильмхэм хэтхэр зэрызэрыцIыхум ещхьт ди зэрыцIыхукIэр.
— Джем.
— Гюльджихан.
— Уэ икъукIэ удихьэхыу икIи фIыуэ уджэгуащ, — жысIащ сэ. — Си нэр птезмыгъэкIыу сыноплъащ.
Ар сэ нэхърэ куэдкIэ нэхъыжьу къыщIэкIащ жыжьаплъэу зэрыплъагъум нэхъри сэ къызэрысфIэщIам нэхъри. Абы къыхэкIыу сэ бэлыхь сыхэтащ къызэрыгуэкI «уэ»-мкIэ абы зыхуэзгъэзэн папщIэ.
— Псыкъуийм и Iуэхухэр дауэ кIуатэрэ?
— Си гугъэмкIэ абы игъащIэкIэ псы къихъуэнукъым, — къызжьэдэкIащ сэ, ипэжыпIэкIэ: «Сэ Онгёрен зыщIыщысIэжьэр уэ услъагъун щхьэкIэт», — жысIэну сыхуеями. Ауэ а псалъэхэр абы гурбияныгъэу къыщыхъункIэ сышынащ.
— Дыгъуэпшыхь ди театрым уи гъэсакIуэр щыIат, — жиIащ Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм.
— Хэт?
— Мыхьмуд-Iэзэ. Абы шэч къытрихьэркъым псы къызэригъуэтынум. Абыи хуабжьу игу ирихьащ ди театрри ди гъэлъэгъуэныгъэри. Дэ абы билет етщащ.
— ГъэщIэгъуэнщ, — жызоIэ сэ, а къэхъукъащIэм сризэгуэпами Мыхьмуд-Iэзэ сефыгъуауэ арами сэ езым схузэхэмыгъэкIыу. — Ар игъащIэм театрым щыIакъым. Зэгуэрым сэ абы Эдип пащтыхьым и хъыбарыр, Софокл итхыжауэ щытар, хуэсIуэтэжати, къысхуэгубжьат.
— Ар пэжщ, алыдж пьесэхэр Тыркум фIыуэ щалъагъуркъым.
Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэр пэжу хуейуэ пIэрэ сэ ар Мыхьмуд-Iэзэ есфыгъулIэну?
— Ар къыщIэгубжьар а пьесэм зэанэзэкъуэ щызэрышэжырти аращ.
— Дыгъуасэ губжьатэкъым, ди пьесэм и кIэухым зэадэзэкъуэ щызэрыукIыжами, — жиIащ Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм. — Уеблэмэ, абы игу ирихьащ пасэрей хъыбарыжьхэмрэ IуэрыIуатэмрэ.
ГъэщIэгъуэнщ, а тIур спектакль нэужьым зэпсэлъауэ пIэрэ? Си фIэщ схуэгъэхъуртэкъым сэ сыжея нэужь, Мыхьмуд-Iэзэ, дзэ къулыкъум къыIэщIэкIа сэлэтхэм хуэдэу гъэпщкIуауэ, дыгъуэпшыхь театрым зэрыщыIар.
— Мыхьмуд-Iэзэ хуабжьу ткIийщ, — жысIащ сэ. — Псы къызэригъуэтыным и закъуэщ ар зэгупсысыр. Сэри театрым сыкъакIуэу фIэфIтэкъым абы. Ныщхьэбэ сыкъызэрыкIуар сыкъищIэмэ, иджыри къызэшхыдэнущ.
— Умыгузавэ, сэ сепсэлъэнщ абы, — жиIащ Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм.
Сэ ар апхуэдизкIэ псыкъуиитIым есфыгъулIати, зы тэлайкIэ сымыпсэлъэжыфу сыщымащ. Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм-рэ Мыхьмуд-Iэзэрэ зэныбжьэгъу хъуар пэж?
— Уи гъэсакIуэр Iейуэ къоныкъуэкъурэ? — къызэупщIащ Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэр.
— Пэжым ухуеймэ, ар адэм хуэдэу къысхущытщ. Ауэ ар къысщогугъ абы жиIэ псори згъэзэщIэну, сыткIи езым седэIуэну.
— ЕдаIуэ-тIэ, сыт абы гугъуу хэлъыр? — къызэрыпыгуфIыкIым хуэдэурэ жеIэ Зи щхьэцыр дыща-фэ Бзылъхугъэм. — Абы залымыгъэкIэ езым игъэсэн уищIауэ уиIыгъкъым… Фи унагъуэр мы зэманым ахъшэкIэ хуэмыщIа Iейуэ ара?
— Ди адэм дыкъигъанэри ежьэжащ, — зыкъэзумысыжащ сэ.
— ЗэрыжыпIэмкIэ, уи адэм уипIакъым, — жиIащ Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм. — Абы щыгъуэм нэгъуэщI адэ къэгъуэти, зэфIэкIащ. Мы къэралым псоми адэ зыбжанэ яIэщ. Къэралыгъуэ-адэ, Тхьэ-адэ, дзэзешэ-адэ, бзаджащIэхэм я пашэ-адэ… Адэ имыIэу мыбы зыри щыпсэуркъым.
Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэр зэрыдахэм хуэдэу губзыгъэуи къысщыхъуащ.
— Си адэр марксисту щытащ, — («Ар иджыри марксистщ», щIыжызмыIар сыт?) — Ар хьэпсым исащ илъэс куэдкIэ, хьэзабыр ирагъэшэчащ. Сэ абы щыгъуэ сыцIыкIут.
— Хэтыт уи адэм и цIэр?
— Челик Акын. Ауэ ди хущхъуэщапIэм ди унагъуэцIэракъым фIащар, атIэ «Хьэятт» («ГъащIэ») зэреджэр.
Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэр щым хъуащ, гупсысэ жыжьэ гуэрхэм зэраубыдар нэрылъагъуу. Си адэр марксисту зэрыщытар абы апхуэдизу къыщIыфIэIуэхуар сыту пIэрэ? Армырауэ пIэрэ ар хэзыгъэгупсысыхьам и щхьэусыгъуэр? Ар ешащи, щыму щытыху зигъэпсэхуу арагъэнщ. Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм сэ жесIэжащ «Хьэят» хущхъуэщапIэм си адэр жэщхэсу щIэсу, сэ абы гъуэмылэ хуэсхьу зэрыщы-тар, Бешикташ и бэзэрым и гъунэгъуу дызэрыщыпсэуар. Ар гупсэхуу къедэIуащ си хъыбарым. Ауэ, гъэщIэгъуэнракъэ, сэ сфIэфIтэкъым си адэми Мыхьмуд-Iэзи я гугъу а пщыхьэщхьэм сщIыну. Дэ тIур тIэкIурэ щыму дыщысащ.
— Си щхьэгъусэмрэ сэрэ мыбы дыщопсэу, — жиIащ абы апхуэдизрэ зи щхьэгъубжэхэм сеплъэкIуа унэмкIэ и Iэр ищIурэ.
Сэ сыкъэуIэбжьащ икIи, уеблэмэ сыкъэгубжьащ, зыгуэрым гъэпцIагъэ къыскIэлъызэрихьа нэхъей. Ауэ, чэф мащIэ зэрызгъуэтам емылъытауэ, сэ къызгурыIуэрт абы и ныбжьым ит бзылъхугъэм, политикэ хуэмэбжьымэ зыщIихуа театр Iэпхъуэшапхъуэм щылажьэм, зы къалэм дэкIрэ адрей къалэм дыхьэу Тыркур зэрыщыту къызэхэзыкIухьым щхьэгъусэ иIэнкIэ зэрыхъунур. Ар нэхъ пасэу щхьэ сигу къэмыкIарэ?
— Сыт хуэдэ къатра фи фэтэрыр зыхэтыр?
— Ди щхьэгъубжэхэр уэрамымкIэ щыплъагъуркъым. Дэ япэ къатым дыщопсэу, Онгёрен дыкъезыгъэблэгъа маоист лIыжь гуэрым и фэтэрым. Тургай и адэ-анэр ищхьэ къатым щопсэу. Ди щхьэгъубжэхэр хадэмкIэ гъэзащ. Тургай жиIащ уэ мыбдеж пщыхьэщхьэ къэс щхьэгъубжэхэм уеплъурэ узэрыщызекIуэр.
Сэ сыукIытащ, си щэхур нахуэу къызэрыщIэкIам щхьэкIэ. Ауэ Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэр гуапэу къысхуэгуфIэрти, абы си укIытэр сщигъэгъупщэрт. СлъэмыкIыу сызыIэпызышэр абы и Iупэ пIащэ дахэхэрат.
— Уи жэщ фIы ухъу, — жысIащ сэ. — Спектаклыр икъукIэ хъарзынэт.
— Хьэуэ, кхъыIэ, тIэкIу къэдгъэкIухь. Сэ сфIэгъэщIэгъуэнщ уэ сынодэIуэну.
Къызэрыхъурэ Iэджэ щIа мы си хъыбарым нобэ къеджэхэм яхэт иджырей ныбжьыщIэхэм яжесIэн хуейщ мыр: бостей къащхъуэ дахэ зыщыгъ, зи напэр зэкIужу ла (хуеймэ, ар театр гриму щрет), зи ныбжьыр илъэс щэщIым мащIэу щIигъуа цIыхубз лъагъугъуафIэм жэщыр сыхьэт пщыкIузым и ныкъуэм: «ТIэкIу къэдгъэкIухь», — къыбжиIэныр а зэманым щыIа цIыхухъухэм ехьэкIи къехьэкIи хэмылъу къагурыIуэнут, къикIри зыт. Пэжщ, сэ апхуэдэхэм сащыщтэкъым — зи япэ гурыщIэр зымыбзыщIыф лицеист щIалэщIэу сыаркъудейт. КъищынэмыщIауэ, а Бзылъхугъэм щхьэгъусэ иIэт. Пэжщ, дэ дыздэщыIэр Анадолэтэкъым, нэгъуэщIу жыпIэмэ, Азиератэкъым, атIэ Европэ лъэныкъуэрат. Ди псалъэмакъри си адэр зи телъхьэу щыта социалистхэм ятеухуа хуэдэу хъуат.
Дэ зытIэкIурэ дызэмыпсалъэу къэткIухьащ. Онгёрен и уафэм вагъуэхэр щыплъагъуртэкъым, мафIэгу станцым къедза утым ит Ататюрк и фэеплъым егъэкъуауэ зыгуэрым лъакъуэрыгъажэ къыщигъэнащ…
— Абы политикэ гугъу къыпхуищIрэт? — къызэупщIащ Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэр.
— Хэт?
— Уи адэм.
— Хьэуэ.
— Уи адэм и ныбжьэгъухэр фи унэ къихьэртэкъэ? — къыспкърыупщIыхьын щигъэтыртэкъым абы.
— Си адэр езыр унэм куэдрэ щIэстэкъым. Ауэ си адэри, си анэри зэи хуеякъым сэ политикэ Iуэхухэм зыдезгъэхьэхыну.
— ГъэщIэгъуэнщ уи адэр абы зэрыхуэмеяр…
— Сэ тхакIуэ сыхъуну сыхуейщ.
— ИтIанэ дэри пьесэ тхуэптхынщ, аракъэ? — жиIащ Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм, а и гуфIэкIэ щабэмкIэ къысхупыгуфIыкIыурэ. — Сэ хуабжьу сыхуейт зыгуэрым сэ стеухуа пьесэ е тхылъ итхыну, си гъащIэр къызэрекIуэкIа псори абы къыщызэщIэкъуауэ.
— ИпэжыпIэкIэ сэ драматург сыхъуну арат сызыщIэхъуэпсыр, — жысIащ сэ. — Ауэ абы папщIэ сэ пьесэ куэд сыкъеджэн хуейщ. Япэ классикэ пьесэу сэ сыкъызэджэнур Эдип пащтыхьым теухуарщ.
МафIэгу къэувыIэпIэм къедза утыр а жэщым ещхьт хъарпшэру фIэкIа сымыщIэж гукъэкIыж жыжьэм. КIыфIым щIиуфэрт Онгёрен къалэ цIыкIум и фейцеягъымрэ хуэмыщIагъымрэ. Уэрам уэздыгъэхэм я нэху гъуэжьыфэ фагъуэм вокзалым и унэмрэ абы и Iэгъуэб-лагъэмрэ апхуэдизкIэ гъэщIэгъуэн щIэхъукIырти, пощт открыткэхэм сурэту тебдзэ хъунт. Утым хъурейуэ къекIуэкI патруль машинэм иригъэдз нэхум тетIысхьэпIэ щIагъым зыщызыгъэпщкIу хьэпшыр зэрыбын къыщIигъэщащ.
ЗэзыдзэкIар Къып (Ныбэжь) Таисэщ.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
Сурэтыр СэвкIуий Хьэмид ищIащ
