
Опрышкэ Олег: Тхыдэм дегъэIущ, гъащIэм дыхурегъаджэ
ТхакIуэ, тхыдэдж-архивист, щIэныгъэлI цIэрыIуэ Опрышкэ Олег 1936 гъэм бадзэуэгъуэм и 26-м Нартан къуажэм къыщалъхуащ. И IэщIагъэм хуэпэжщ, гуащIафIэщ, дэфтэрхэр и щIэгъэкъуэну матхэ, зэманым щIихъума цIыху телъыджэхэм я цIэхэр, къэхъугъэхэр сэтей къызэрищIыным, дерс щхьэпэхэр щIэджыкIакIуэхэм къызэрыдитыным псэкIэ хущIэкъуу. Нэхъыщхьэращи, и мурадхэр, хъуэпсапIэхэр къохъулIэ. ЩIэныгъэлIым псори зэхэту тхыдэр зи лъабжьэ документальнэ публицистикэ тхылъ 14 къыдигъэкIащ.
Опрышкэ Олег Налшык къалэм и тхыдэ къэрал архивым, Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и къэрал институтым археологиемкIэ и секторым, Налшык къалэм и Лъахэхутэ музейм, иужькIэ «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм редактору щылэжьащ. Мы зэманым Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и къэрал институтым тхыдэмкIэ и секторым и щIэныгъэ лэжьакIуэ нэхъыжьщ, УФ-м и ТхакIуэхэм, Журналистхэм я союзхэм хэтщ.
Тхыдэджыр Нартан къуажэм щIыхь зиIэ и цIыхущ, КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэщ. КъБР-м и ЩIыхь тхылъыр (1997 гъэ), КъБР-м и Правительствэм (2006 гъэ), Парламентым (1999 гъэ) я ЩIыхь тхылъхэр къыхуагъэфэщащ. Иджыблагъэ илъэс 80 щрикъум ирихьэлIэу къратащ «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и пащхьэм щиIэ фIыщIэм папщIэ» орденыр, тхыдэ щIэныгъэм зегъэужьыным езым и щхьэкIэ зэфIэкIышхуэ зэрырихьэлIам икIи жылагъуэ лэжьыгъэм жыджэру зэрыхэтыр къалъытэри.
Олегрэ и щхьэгъусэ Ларисэрэ зыпхъу — Ольгэ — къащIэхъуащ. Ари унагъуэ хъужащ. Адэшхуэ-анэшхуэхэм я гурыфIыгъуэр я пхъурылъху Дарьерэ Андрейрэщ.
— Тхыдэм удихьэха зэрыхъуар сфIэгъэщIэгъуэнщ, Олег…
— Си анэ Любовь Николай и пхъур тхыдэмкIэ егъэджакIуэти, иджыри курыт еджапIэм сымыкIуэ щIыкIэ абы сыдригъэхьэхащ. Си анэм зэпымыууэ сыщигъэгъуазэрт зэджа тхылъхэм. Аращ щапхъэ, гъуазэ схуэхъуар, чэнджэщэгъурэ дэIэпыкъуэгъуу сиIар.
Школыр къыщызухым, егъэджакIуэхэм сыт хуэдизу пщIэ яхуэсщIми, а IэщIагъэм сыхуеджэну сыдихьэхыртэкъым. Москва и тхыдэ-архив къэрал институтыр 1960 гъэм къэзухащ. Налшык къалэм и къэрал архивым сыщылэжьэну си мурада щхьэкIэ, археологиер къыхэсхащ. Къэбэрдей-Балъкъэрым и Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и къэрал институтым археологиемкIэ и секторым лэжьэн щыщIэздзащ. ИлъэсиплIкIэ археологыу сылэжьа нэужь, тхыдэм зестыжащ. Зыгуэрым сытетхыхьыну къыщысхуагъэлъагъуэкIэ, абы Iэмал имыIэу дэфтэрхэр я лъабжьэу щытын зэрыхуейр къагурызогъаIуэ, армырамэ, Iуэхум иужь сихьэнукъым.
— 1976 гъэм къыдэкIа «По тропам истории» уи тхылъым щIэупщIэшхуэ зэриIам, ар куэдым гъэщIэгъуэн ящыхъуауэ зэрыщытам сыщыгъуазэщ. Тхыдэр зи лъабжьэ нэгъуэщI тхылъ куэди уи Iэдакъэ къыщIэкIащ …
— XVI-XX лIэщIыгъуэхэм къэхъуахэр, Кавказым икIыу Урысейм Iэпхъуа, къэралыр зэфIэувэным, ар бийм ящыхъумэным зи къару езыхьэлIа, къулыкъу лъагэхэр зыIыгъа, Урысей тхыдэм зи цIэр къыхэна пщы Черкасскэхэм я лъэхъэнэр, Урысейм и пащтыхь Иван IV (Грозный) етIуанэ щхьэгъусэ хуэхъуа адыгэ пщащэ Гуащэнэ (Марие) и гъащIэм, XVI лIэщIыгъуэм Москва къэралыгъуэмрэ къэбэрдеипщхэмрэ яку дэлъа зэхущытыкIэхэр къызэщIэзыубыдэ тхыдэ напэкIуэцIхэр щызэхуэсхьэсыжа, иужькIэ сызыхэлэжьыхьыжа «По тропам истории» тхылъыр куэдым ягу ирихьу зэрызэбграхам къыхэкIыу зыбжанэрэ (1976, 1979, 1990, 2007) къыдэзгъэкIыжащ. Ар си гъащIэм и тхылъ лъапIэу къызолъытэ.
90 гъэхэм щыщIэдзауэ Япэ дунейпсо зауэм и тхыдэм селэжьащ. А зэманым Налшык къыщызэрагъэпэщауэ щыта Къэбэрдей полкым и щапхъэм ирикIуащ шэшэнхэр, ингушхэр, дагъыстэнхэр, къэрэшейхэр, абхъазхэр, тэтэрхэр. Ар Кавказ шууей дивизэ хъуащ. Николай ЕтIуанэ гулъытэ къыхуищIа нэужь, дивизэр къэрал псом цIэрыIуэ щыхъуащ. Абы хэта щIалэхэм фронтым къыщагъэлъэгъуа лIыхъужьыгъэмрэ хахуагъэмрэ къалъытэри, Георгий орденым и нагъыщэ псори ди зауэлI 11-м къыхуагъэфэщащ. Абы щыщу 10-р адыгэщ, зыр балъкъэрщ. Псори зэхэту цIыху 500-м нэблагъэм Георгий орденым и нагъыщэхэмрэ медалхэмрэ къратащ. Аращ зытезухуар Япэ дунейпсо зауэр илъэси 100 щрикъум ирихьэлIэу къыдэзгъэкIа «Кавказская конная дивизия. Возвращение из забвения» си тхылъыр.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, а дивизэм хэта щIалэ хахуэхэм я фэеплъ иджыри ягъэувакъым. Абыхэм ящыщщ къызэрыгуэкI шууейуэ Кавказ дивизэм хыхьэу офицер, корнет хъуа, Георгий орденым и нагъыщэ псори, нэгъуэщI орденитхуи щIыгъужу къызыхуагъэфэща Инэрокъуэ Алий. Абы и къуэш СулътIани япэщIыкIэ прапорщикыу, иужькIэ офицеру шууей дивизэм хэтащ, Георгий орденым и нагъыщитI къратащ. ЗэкъуэшитIри Граждан зауэм хэкIуэдащ.
СыцIыкIуу си нэгу щIэкIа Хэку зауэшхуэм тезухуащ «На Эльбрусском направлении» (1970 гъэ), «Заоблачный фронт Приэльбрусья» (1976 гъэ) тхылъхэр. Хэку зауэшхуэ темэм нобэр къыздэсми сыдехьэх. ТекIуэныгъэ Иныр къызэрытхьрэ илъэс 70 щрикъум ирихьэлIэу къыдэзгъэкIащ «Боевые действия на территории КБР» тхылъыр.
1965 гъэм лъахэхутэ музейм сыщыщылажьэм, Шаханов Тимуррэ сэрэ гъунэгъу дызэхуэхъуащ. Абы и ныбжьэгъу Кулиев Къайсыни къэсцIыхуащ. Зэгуэрым Кулиевым и чэнджэщкIэ, телевиденэм щылажьэ Габоев Виктор и гъусэу зыплъыхьакIуэ дыкIуащ Хэку зауэшхуэр щекIуэкIа, абы и лъэужьхэр щыплъагъу Iуащхьэмахуэ лъапэ. Метр 3800-рэ хъу лъагапIэм дыдэкIуея нэужь, къэтлъэгъуащ мылыр къэвыжа иужь, бгым къыщIэщыжа сэлэт 11-м я хьэдэхэр, техникэ зэхэкъутахэр, Iэмэпсымэхэр, Iэщэ-фащэхэр. Сэлэтхэм я жыпхэм дэфтэрхэм сыщылъыхъуэрт, ауэ Хэку зауэшхуэм иужькIэ пIалъэ зэрыдэкIыжам къыхэкIыу тхылъымпIэхэр щащэрт. ИужькIи тедгъэзэжурэ илъэс зыбжанэкIэ а бгым дыдэкIащ зыгуэр къэдгъуэтын тфIэщIу, ауэ пщIэншэ хъуащ. Аращ зытеухуар «Заоблачный фронт Приэльбрусья» тхылъыр. Iуащхьэмахуэ лъапэ щызэуа ди сэлэтхэм я Iыхьлыхэм, благъэхэм радиомрэ газетхэмкIэ защыхуэзгъазэм, къыспэджэжахэщ, тхыгъэ зыбжанэ къысхуатхыу. АбыкIэ наIуэ къэхъуащ Iуащхьэмахуэ лъапэ ди сэлэт куэд зэрыщызэуар…
1978 гъэм къыдэзгъэкIа «Небо — жизнь моя» тхылъыр тезухуащ ди хэкуэгъу, СССР-м щIыхь зиIэ и кхъухьлъатэзехуэ, Хэку зауэшхуэм и ветеран Чабдаров Ибрэхьим. 2013 гъэм ар къыдагъэкIыжащ.
1993 гъэм дунейм къытехьа «Бывают странные сближения» тхылъым къыщызгъэлъэгъуэжащ 1904 гъэм екIуэкIа Урыс-Япон зауэм адыгэ, балъкъэр куэд зэрыхэтар, абыхэм ящыщ зыбжанэм Георгий орденыр къызэрыхуагъэфэщар.
Ди хэкуэгъу 50-м щIигъум къэрал дамыгъэхэр къратащ, зауэм лIыгъэ къызэрыщагъэлъэгъуар къалъытэу. Апхуэдэхэщ генералхэу Невский Александр, Кутузов Михаил, Суворов Александр, дзэзешэ, хыдзэлI цIэрыIуэхэу Хмельницкий Богдан, Ушаков Фёдор, Нахимов Павел сымэ я орденхэр. А дамыгъэхэр зыхуагъэфэщахэм ятеухуа «Кавалеры флотоводческих и полководческих орденов» тхылъыр къыдэзгъэкIащ. Абы хэзгъэхьахэм ящыщщ Невский Александр орденыр зыхуагъэфэща адыгэ тхакIуэ Нало Ахьмэдхъан. Апхуэдэу ди лъахэгъухэм ящыщу Ушаковым и орденыр зиIэр кхъухьлъатэзехуэ Хьэм- дэхъу Баширрэ адмирал Головко Арсенийрэ я закъуэщ.
— ТхакIуэ, тхыдэдж-архивист, щIэныгъэлI Опрышкэ Олег сыт нобэ нэхъ зыгъэгузавэр?
— Тхыдэм хэзымыщIыкIхэм я фейдэ зэрыхэлъым хуэдэу блэкIар къратхыкIыжыну, ар зэрагъэзэхуэжыну зэрыхэтырщ нобэ нэхъ сызыгъэгузавэр. Совет властым и зэманым апхуэдэхэр я пIэм ирагъэувэжу, тхыдэ «нэпцI» дунейм къытрамыгъэхьэу щытащ. Зэпымыууэ жызоIэ, дохутырхэми хуэдэу, тхыдэм и лэжьакIуэхэм щыуагъэ яIэщIэкI, цIыхухэм зэран яхуэхъу зэрымыхъунур. БлэкIам халъхьэ пцIыр лагъымым нэхърэ нэхъ шынагъуэ хъункIэ зыхуэIуа щыIэкъым. Абы лъэпкъхэр зэщегъэIей, яку хьэргъэшыргъэ къыдегъахъуэ. Ди зэманым куэд хъуащ тхыдэм хэзымыщIыкIыу абы «хэлэжьыхьхэр», хэпсэлъыхьхэр, сыту жыпIэмэ, ахъшэ яIэ къудеймэ, иджыпсту сытри къахудогъэкI, абы щхьэкIи жэуап яхьыркъым. Ар шынагъуэщ. Уи цIэр бгъэIунумэ, цIыхухэм, лъэпкъхэм зэран яхуэмыхъуну лэжьыгъэхэр, псалъэм папщIэ, таурыхъхэр, къыдэгъэкI.
— Тхыдэдж ныбжьыщIэхэм сыт хуэдэ чэнджэщкIэ захуэбгъэзэнт, Олег?
— Тхыдэм зезыпщыт щIалэгъуалэм я лэжьыгъэхэм дэфтэрхэр я лъабжьэу щытын хуейщ. Арыншауэ хъунукъым. Зэпымыууэ пэжым лъыхъуэн хуейщ. Куэдрэ улъыхъуэмэ, зыгуэрхэр къыбогъуэт. ИтIанэ, ятххэмкIэ жэуаплыныгъэ зэрахьыр Iэмал имыIэу зыхащIапхъэщ. БлэкIам ущелэжькIэ нэхъыщхьэр лъэпкъхэр зэкъуумычынырщ, яку дэлъ зэныбжьэгъугъэм зэран ухуэмыхъунырщ. Си щхьэкIэ сыт щыгъуи къыпэзокIухь цIыхухэм яку хьэргъэшыргъэ къыдэзыгъэхъуэнкIэ хъуну Iуэхугъуэхэм.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхыдэр щызэхуэхьэса томхэр иджыри диIэкъым. ДызыхуэкIуэ илъэсхэм ди институтым и къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщу къызолъытэ апхуэдэ тхылъ къыдигъэкIыныр. Я щIыналъэм и блэкIар цIыхухэм ящIэн хуейщ, лIыхъужьхэр, къэхъугъэхэр къыщыгъэлъэгъуауэ. Тхыдэм дегъэIущ, гъащIэм дыхурегъаджэ.
— Уи тхыдэ къэхутэныгъэхэм ящыщу сыт нэхъ уигу хэзыгъэхъуар?
— Москва дэт Дзэ-тхыдэ архивым 1999 гъэм къыщызгъуэтащ си адэшхуэ Баранов Калин (Совет Союзым и зэманым НиколайкIэ еджэу щытащ) Япэ дунейпсо зауэм зэрыхэтам папщIэ Георгий орденым и нагъыщэ псори, «Зэрихьа хахуагъэм папщIэ» медалыр щIыгъуу къызэрыхуагъэфэщам щыхьэт техъуэ дэфтэрхэр. Абы хуабжьу си гур хигъэхъуащ.
— Иджыпсту сыт нэхъ узэлэжьыр?
— Налшык къалэм дэта Реальнэ училищэм пыщIа Iуэхухэрщ зи ужь ситыр. А еджапIэм и унэр (мы зэманым КъБКъУ-м и медицинэ факультетыр здэщыIэр) яухуауэ щытащ Налшык округым и унафэщIу лэжьа Къылышбий СулътIанбэч и жэрдэмкIэ. Илъэс зыбжанэ ипэкIэ а еджапIэм теухуа тхыгъэхэр къэслъыхъуэжурэ срихьэлIащ Реальнэ училищэм 1912 гъэм щIэсахэм я цIэ-унэцIэхэр зэрыт тхылъымпIэм. Абыхэм я гъащIэр зэфIэзгъэувэжыну сфIэгъэщIэгъуэн хъуащ. Я адэ-анэхэм, зыщыщ къуажэм ятеухуа тхыгъэхэр архивхэм щыхъума хъуати, хуэм-хуэмурэ ахэр зэхуэсхьэсыжащ. КъызэрыщIэкIамкIэ, щIалэхэм я нэхъыбэр цIыху цIэрыIуэхэм я бынщ. ЕджакIуэхэм ящыщу 20-р 1920 гъэм хамэ къэралхэм Iэпхъуащ. А щIалэхэм ящыщ куэд Граждан зауэм хэтащ. Апхуэдэщ Наурызхьэблэ къуажэм щыщ Жамбэчхэ Русланрэ Батырбэчрэ. 1919 гъэм Руслан дзэ хужьым хыхьащ. ИужькIэ хъыбарыншэу бзэхащ. Архивми абы теухуауэ зыри щызгъуэтыртэкъым. Зэгуэрым Руслан и Iыхьлы щIалэм сыкъигъуэтри къызжиIащ ар дзэ хужьым къызэрыхэкIыжар, Франджым и Лион къалэм зэрыщыпсэур, ЩIыхь легионым и орден къызэрыхуагъэфэщар. Дэфтэрхэр щыхьэт зэрытехъуэмкIэ, Жамбэч Руслан адыгэхэр зэрыгушхуэ хъун лIыхъужьу щытащ. ЕтIуанэ дунейпсо зауэр къыщыхъеям 1944 гъэм Париж щхьэхуит къэзыщIыжа генерал Де голль Шарль и дзэм ар хэтащ. Апхуэдэ щапхъэфIхэр гъунэжщ.
— КъэбгъэщIа илъэс 80-м уриплъэжмэ, сыт хуэдэ зэман уэ нэхъ ппэгъунэгъур? Пашэу щыта цIыхухэм ящыщу хэт нэхъ узыхуэарэзыр?
— Сыт хуэдэ зэман сыхэпсэукIыну къысхуимыхуами, зэхъуэкIыныгъэ куэд срихьэлIами, Совет Союзым и цIыхуу сыкъэнэжащ. партым и обкомым и япэ секретарь Мэлбахъуэ Тимборэ зэгуэрым сриджащ. Ар цIыху акъылыфIэт, художественнэ тхыгъэ куэд еджат. СыщIриджари си тхылъхэм папщIэ фIыщIэ къысхуищIыну арат. Абы щыгъуэ сызыхуэныкъуэ щыIэмэ щIэупщIэщ, гулъытэ къысхуищIри, си фэтэрыр нэхъыфIкIэ схуихъуэжауэ щытащ. Апхуэдэ цIыхухэр нэхъыбамэ, Совет Союзыр зэрымылъэлъэжынум, ди къэралым лъэныкъуэ куэдкIэ зэрызиужьынум, цIыхухэм я зэхуаку пщIэ зэрыдэлъынум шэч хэлътэкъым. Абы и фэеплъым сыщыблэкIкIэ, сыкъэувыIэурэ си щхьэр хузогъэщхъ.
Совет зэманым щыгъуэ, зыщыщ лъэпкъым емылъытауэ, псори дызэныбжьэгъут, зым адрейм пщIэ хуэтщIырт, дызэрылъытэрт, ди къэралым дригушхуэрт. КIэщIу жыпIэмэ, Совет Союзыр цIыхубэм нэхъ тпэгъунэгъут. Мыхьэнэшхуэ, щIэупщIэ зиIэ тхылъхэр, фильмхэр къыдэкIырт, пщэдейрей махуэм шэч къытетхьэртэкъым. Ар щыкъутэжам куэд тфIэкIуэдащ…
— Упсэу, Олег. Тхыдэр зи лъабжьэ тхылъыщIэ куэд- кIэ иджыри дыбгъэгуфIэну, узыншагъэ, дэрэжэгъуэ уиIэну ди гуапэщ.
Епсэлъар ТЕКIУЖЬ Заретэщ.
Опрышкэ Олегрэ Кулиев Къайсынрэ дэшхуей жыг хадэм щызэхуэзащ.
ЗэIущIэхэр
ТхакIуэр ягъэлъапIэ
Къэбэрдей-Балъкъэрым гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и къэрал институтым щекIуэкIащ «По тропам истории» зэIущIэр, абы и щIэныгъэ лэжьакIуэ нэхъыжь, тхакIуэ Опрышкэ Олег илъэс 80 зэрырикъум и щIыхькIэ.
ЗэIущIэм хэтащ КъБР-м и Iэтащхьэм и Администрацэм щIыналъэ политикэмкIэ и управленэм и унафэщI Къуэжей Артём, КъБР-м Граждан жылагъуэ институтхэм ядэлэжьэнымрэ лъэпкъ IуэхухэмкIэ и управленэм и Iэтащхьэ КIурашын Анзор, тхылъ тедзапIэхэм, егъэджэныгъэ, щэнхабзэ, жылагъуэ IуэхущIапIэхэм я лэжьакIуэхэр, Опрышкэ Олег и ныбжьэгъухэр, лэжьэгъухэр, благъэхэр, Iыхьлыхэр.
Институтым и унафэщI, тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор Дзэмыхь Къасболэт и псалъэм къыхигъэщащ иужьрей зэманым тхыдэм теухуа нэтынхэр куэду ягъэхьэзыр, фильмхэр, сериалхэр къыдагъэкI зэрыхъуар, Интернетым тхыдэ сайтхэр, дэфтэрхэр зэрыщыгъунэжым къыхэкIыу архивым ущIэкIуэн щхьэусыгъуи апхуэдэу куэдрэ иджы къазэрыхуимыхуэр.
— Тхыдэдж, публицист, тхакIуэ Опрышкэ Олег и ныбжьыр илъэс 80 ирикъуащ. Ар нэхъыбэу зэлэжьыр Къэбэрдей-Балъкъэрым, Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъхэм я тхыдэр къэгъэнэIуэнырщ, урыс тхыдэмрэ щэнхабзэмрэ хуаIа пыщIэныгъэр къыхэщу. Ар зэлэжьа дэтхэнэ зы темэми — Япэ, ЕтIуанэ дунейпсо, Граждан зауэхэр, Кавказ шууей дивизэр, Къэбэрдей-Балъкъэрым и лIыхъужьхэм я гъащIэр къэгъэнэIуэныр — мыхьэнэшхуэ зиIэщи, зыр адрейм япэ пхуигъэщынукъым. И тхылъхэм къыхэщ лIыхъужьхэм я гъащIэр траухуащ къэралым къулыкъу хуэщIэным, лIыгъэрэ хахуагъэрэ къагъэлъагъуэу. Нэхъыщхьэращи, Опрышкэ Олег и лэжьыгъэхэм тхыдэм и пэжыр къыщегъэнахуэ. Абы щIэупщIэшхуэ зиIа и «По тропам истории» тхылъыр зэIэпахыу зэрыщытам хуэдэу, ноби и IэдакъэщIэкIхэм зыхуагъазэ. ЩIэблэр гъэсэн, я Хэкур фIыуэ ялъагъуу къэгъэтэджын и лъэныкъуэкIэ абы и IэдакъэщIэкIхэм мыхьэнэшхуэ яIэщ, — жиIащ Дзэмыхьым.
Къуэжей Артём къыхигъэщащ Опрышкэ Олег республикэм и тхыдэ щIэныгъэм хуищIа хэлъхьэныгъэр зыхуэдизыр къызэрылъытэгъуейр, ахэр ди щIыналъэм и мызакъуэу, къэралым и щIыпIэ куэдым я щIэныгъэ, щэнхабзэ хъугъуэфыгъуэхэм ящыщ зэрыхъуар. АдэкIэ ар къеджащ Опрышкэ Олег «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и пащхьэм щиIэ фIыщIэм папщIэ» орденыр зэрыхуагъэфэщам теухуа унафэм.
УФ-м и Правительствэм и Къэрал дзэ тхыдэ-щэнхабзэ центрым къыбгъэдэкI щIыхь тхылъымрэ «Патриот России» дыщэ медалымрэ Опрышкэ Олег щритыжым, КIурашын Анзор къыхигъэщащ тхыдэ IэщIагъэр къыщыхихым ар щапхъэ хуэхъуауэ зэрыщытар. Апхуэдэу, КъБР-м щэнхабзэмкIэ и министрым и къуэдзэ ПащIэ Рамеди я IуэхущIапIэм и щIыхь тхылъыр зи юбилейр зыгъэлъапIэм тыгъэ хуищIащ. Урысейпсо Лермонтовскэ комитетым къыбгъэдэкI фэеплъ медалыр Опрышкэ Олег иритыжащ а IуэхущIапIэм и унафэщIхэм ящыщ зы, усакIуэ Додуев Аскэр.
Дзэмыхь Къасболэт къеджащ республикэм и унафэщIхэм, Конституцэ судым, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм, республикэм и щIыналъэхэм я администрацэхэм я Iэтащхьэхэм къабгъэдэкIыу Опрышкэ Олег къыхуагъэхьа хъуэхъу телеграммэхэм.
Зэхыхьэм кърихьэлIахэм жаIащ Опрышкэ Олег и «На Эльбрусском направлении», «Заоблачный фронт Приэльбрусья», «На изломе времён», «Бывают странные сближения», «Небо – жизнь моя», «Памятники истории» тхылъхэм мыхьэнэшхуэ, щIэупщIэ зэраIэр, псом хуэмыдэу тхыдэм и лэжьакIуэхэм я дежкIэ зэрылъапIэр.
ЗэIущIэм къыщыпсэлъащ тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор Тетуев Алим, тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидатхэу Уэщрокъуэ Рубен, Жанситов Уэсмэн, тхакIуэ, лъахэхутэ Котляров Виктор, «Литературная Кабардино-Балкария» журналым и редактор нэхъыщхьэ, усакIуэ Тхьэзэплъ Хьэсэн, нэгъуэщIхэри.
Къызэхуэсахэм, псалъэ гуапэ жызыIахэм, дамыгъэ лъапIэхэр, щIыхь тхылъхэр къыхуэзыгъэфэщахэм фIыщIэ хуащIащ Опрышкэ Олегрэ и щхьэгъусэ Ларисэрэ.
БЖЬЫХЬЭЛI Розэ.
УзэщIакIуэ
КъызэрысщыхъумкIэ, тынш дыдэу къыпхуэщIэнукъым Опрышкэ Олег и IэщIагъэр зыхуэдэр. Тхыдэджщ, абы шэч хэлъкъым. Ерыщу и мурадыр зрегъэхъулIэ, гупсысакIуэщ, Iуэхугъуэ зэмылIэужьыгъуэхэр гъэщIэгъуэныщэу зэрипхыфу; къэхутакIуэщ, тхыдэм и къэхъугъэхэр зэIубз къищIыфу.
Архив лэжьакIуэщ. Ари пэжщ. И лэжьыгъэ псоми я лъабжьэр тхыдэм и дэфтэрхэрщ, архивхэм щахъумахэрщ. А архивхэм щигъэкIуащ сыхьэт минхэр, дэфтэрхэм езыр зыхуей Iыхьэхэр къыхитхыкIыурэ («ксерокопие» жыхуаIэр къэмыунэху щIыкIэ).
ТхакIуэщ, дауи. Ар къыбжаIэ и тхылъхэм я псалъащхьэхэми. Ахэр IупщIщ, гупсысэ зыщIэлъщ, гум къонэж.
Редакторкъэ? А Iуэхуми фIы дыдэу зэрыхэзагъэр куэдым ящIэ. Опрышкэ Олег тхылъ тедзапIэм щигъэзэщIа редактор лэжьыгъэшхуэм зыубгъуауэ утепсэлъыхь хъунущ.
ЖыпIэнуракъэ, ар щIэныгъэлIщ, тхакIуэщ, редакторщ. Абыи къыщынэркъым. Гъуэгугъэлъагъуэщ, къызэднэкIари къэкIуэнури тхуэзыубзыхущ. Пэжыр дэзыгъэлъагъущ, фIым дыхуэзыущийщ.
Опрышкэ и тхылъ псори архивым «къыщалъхуауэ» жыпIэ хъунущ. Дэтхэнэ къэхъугъэри абы къызэрыдигъэлъагъур дэфтэрхэмкIэщ. Аращ зи гугъу къытхуищIхэр зэрыпэжым шэч лъэпкъи къыщIытедмыхьэр.
КъимыдэкIэ, Опрышкэ Олег и тхыгъэхэм къахощ гъащIэм и плъыфэ нэхъыщхьэхэр: цIыхухэм я хьэл-щэнхэр; хахуагъэр, лIыгъэншагъэр, гущIэгъур, гущIэгъуншагъэр — а псори нур гуапэ гуэркIэ зэщIэблэу.
Олег сэбэпышхуэ къытхуохъу, тхыдэм пыщIа тхылъхэр къыщыдэдгъэкIкIэ. Ар куэдым щыгъуазэщ, «энциклопедист» жыхуаIэм хуэдэщ. Сыту фIыт узэрыдиIэр, цIыху щхьэпэ, узэщIакIуэ телъыджэ!
КОТЛЯРОВ Виктор, тхылъ тедзапIэм и унафэщI, лъахэхутэ.
КIэщI дыдэу
ФIыщIэ жыг зыхуэфащэ
Сэ къысфIощI ди лъэпкъхэм ящыщ куэдым нэхърэ Опрышкэ Олег нэхъ адыгэу икIи нэхъ балъкъэру. Абы си дзыхь изогъэз. Ар лэжьыгъэфIым утезыгъэгушхуэ тхакIуэщ, цIыху Iущщ.
ТЕППЕЕВ Алим, тхакIуэ.
* * *
Опрышкэ Олег зи лъахэм, зи IэщIагъэм хуэпэж тхыдэдж хъарзынэщ, дэфтэрхэр зи щIэгъэкъуэнщ, лъэпкъым и тхыдэр джыным щIэблэр хуэзыгъэушщ, фIыщIэ жыг зыхуэфащэщ.
КЪЭЗАКЪ Аслъэн, тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат, подполковник.
* * *
СогъэщIагъуэ Опрышкэ Олег и бэшэчагъыр, ерыщагъыр, ар дихьэхауэ, гугъуехьхэр зыхимыщIэу, хьэлэмэту икIи купщIафIэу цIыхубэм зэрахуэлажьэр. ФIыщIэ хузощI абы и лэжьыгъэфIым папщIэ, псэухэми дунейм ехыжахэми я цIэкIэ.
РЫБИНЦЕВ Иван, тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор.Винницэ къалэ
* * *
Опрышкэ Олег тхыдэдж IэкIуэлъакIуэщ, егугъуу зэхуехьэс архив дэфтэрхэр, ди хэкуэгъухэм я лIыгъэм, цIыхугъэ лъагэм, къызэранэкIа гъуэгуанэ хьэлэмэтхэм теухуахэр. Удахьэх абы и тхылъ нэхъыфIхэм ящыщ зым («По тропам истории») хэт лIыхъужьхэм ятеухуа напэкIуэцIхэм. Мы тхылъыр Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIэныгъэм хэлъхьэныгъэфI хуэхъуауэ къэлъытапхъэщ. Абы хъарзынэу къеIуатэ ди лъахэм ис лъэпкъхэм блэкIа зэманым яIа псэукIэр, адыгэхэм, балъкъэрхэм, урысхэм яку дэлъа зэныбжьэгъугъэр, зэхущытыкIэфIхэр.
МАМБЭТ Хьэлым, МАФIЭДЗ Сэрэбий, тхыдэ щIэныгъэхэм я докторхэщ. 2005 гъэ
Опрышкэ Олегрэ тхыдэдж-архивист Ионе Гавриилрэ.
ЛIыгъэ
БлэкIа лIэщIыгъуэм и 60-70 гъэхэм ди республикэм щызэлъащIысащ Опрышкэ Олег и цIэр, и IэдакъэщIэкI тхылъым и щытхъур. Нартан къыщалъхуа, Тэрч къэзакъхэм я лIэужь тхыдэджым а зэманым лIыгъэ къигъэлъэгъуауэ къэплъытэ хъунущ — абы и тхылъым («По тропам истории») къыщиIуэтэжат адыгэ аристократхэм я къекIуэкIыкIар, я псэукIар, я лэжьыгъэ щхьэпэхэр.
Нэхъ иужьыIуэкIи а темэр IэщIыб ищIакъым. Абы и тхылъхэм IупщIу къыщигъэлъэгъуащ Совет Союзым и лъэхъэнэм фIыкIэ зи гугъу ямыщIу щыта лъэпкъылIхэм (къэбэрдей пщыхэмрэ лIакъуэлIэшхэмрэ) ягъэхъахэр, урыс, адыгэ, балъкъэр, нэгъуэщI лъэпкъхэми яку дэлъа зэпыщIэныгъэфIхэр. Абыхэм Опрышкэ хуэдэу зыубгъуауэ, пэжыр и гъуазэу нэхъапэхэм зыри тепсэлъыхьатэкъым. Ар гулъытэ хэха, пщIэ, нэмыс зыхуэщIыпхъэ щIэныгъэлI, лъыхъуакIуэ, къэхутакIуэ гъуэзэджэщ. Абы и щыхьэтщ и къалэмыпэм къыщIэкIа лэжьыгъэ куэдыр, нэгъуэщIхэм ятхауэ дунейм къытехьэным хуигъэхьэзыра тхылъхэр, тхыдэм пыщIа Iуэхугъуэхэр IэкIуэлъакIуэу къэзытIэщIхэр, зыгъэлъагъуэхэр, адыгэхэм, балъкъэр, нэгъуэщI лъэпкъхэми я IэужьыфIхэм хуэгуфIэхэр, хуэусэхэр.
ДУМЭН Хьэсэн, тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор.
2006 гъэ
ЛIыхъужьхэм я цIэхэр къэзыIэтыжа
Кавказ Ищхъэрэм ис лъэпкъхэм я тхыдэр къэзыIэтыжа Опрышкэ Олег фIыщIэ жыг хуэфащэщ.
ЦIыхухэм я гуапэ мэхъу я лъэпкъэгъухэм, я адэжьхэм ятеухуахэр къызэритIэщIыжыр, зэрыгушхуэ лIыхъужьхэм я цIэхэр къызэриIэтыжыр, къызэригъэнэхуэжыр. Ар сыт щыгъуи жыджэру архивхэм щылажьэу къекIуэкIащ. Ноби апхуэдэу къэнэжащ. ЗэрытщIэщи, тхыгъэ хьэзырхэр щыбгъуэт Интернетым иджыпсту куэдым зратащ. Абы и лъэныкъуэкIэ Олег и Iэдакъэ къыщIэкIахэр архивым къыхиха, пэжыр зи лъабжьэ дэфтэрхэмкIэ щIигъэбыдэжащ. Абы хузэфIэкIащ Япэ дунейпсо зауэм, Хэку зауэшхуэм, Граждан зауэм хэта, зи псэ емыблэжа ди лIыхъужьхэм я хахуагъэмрэ зэрахьа лIыгъэмрэ ди деж къихьэсыжын. Апхуэдэ тхылъхэр щхьэпэщ икIи щIэблэм егъэджын хуейщ.
Опрышкэ Олег илъэс куэд хъуауэ сыдолажьэ. Гу зылъыстаращи, хьэл-щэн дахэ куэд хэлъщ, лъэпкъ зэхэгъэж ищIыркъым. Езыр цIыху зэгъщ, щIэныгъэ бгъэдэлъщ. ИтIанэ, сыт къехъулIэми и щхьэр лъагэу иIэткъым, зигъэпагэркъым. Куэд илэжьами, и пщIэр къалъытами, къызэрыгуэкI цIыхуу къэнэжащ. Дыхуэарэзыщ. ГъащIэ кIыхь къигъэщIэну, зиузэщIыну Тхьэм жиIэ.
БАКIУУ Хъанджэрий, филологие щIэныгъэхэм я доктор.
