Адыгэхэм хамэ къэралхэм иращIылIа зэгурыIуэныгъэу дунейпсо тхыдэм къыхэнэжахэр
Абазэ Хьэсэн и IэщIагъэкIэ дохутырщ, ауэ тхыдэм дехьэх. Абы зэрыжиIэмкIэ, дохутыр мыхъуатэмэ, тхыдэм зритынут. Псом хуэмыдэу Абазэм фIэфIщ адыгэм къызэринэкIа гъуэгуанэ кIыхьым ириплъэжыну, иджыну. Абы и щыхьэту мы тхыгъэмкIэ ди пащхьэ кърелъхьэ, ди лъэпкъ тхыдэм и закъуэ мыхъуу, дунейпсо тхыдэм зезыгъэхъуэжа, цIыху мелуан бжыгъэхэм мащIэми-куэдми яжьэхэуа зэгурыIуэныгъищ. КърибжэкI и закъуэ мыхъуу, Абазэм зэпкърех апхуэдэу къыщIилъытэри.
Адыгэм и тхыдэм уриплъэж-мэ, хамэ къэралхэм иращIылIа зэгурыIуэныгъэхэм Iуэхугъуищ нэхъ къыхэгъэщыпхъэщ. Сэ къызэрыслъытэмкIэ, мы дунейр нобэ зэрытцIыхум хуэдэу щымытынкIэ хъунут, дыкъызытехъукIахэм зэгуэр нэгъуэщI унафэ ящIатэмэ.
Хьэтхэм я пащтыхь Хьэтусилэрэ Мысыр фирхьэун Рамзесрэ ди лъэхъэнэм ипэкIэ 1312 гъэм зэращIылIа мамыр зэгурыIуэныгъэр;
Киевым ипщ Мстиславрэ кIасэгу Ридадэрэ 1022 гъэм зэрызэзэуар;
1557 гъэм Урысеймрэ Къэбэрдеймрэ зэращIылIа дзэ-политикэ зэгурыIуэныгъэр.
Дэтхэнэри зэпкърытхынщ.
Адыгэхэр къызытехъукIыжа хьэтхэмрэ Мысырымрэ зауэшхуэ ирагъэкIуэкIащ, а къэралыгъуитIым я зэхуаку дэлъ щIымрэ Ассириемрэ зыубыдыным щхьэкIэ. ЗэпэщIэтыныгъэм и гуащIэгъуэр ди лъэхъэнэм и пэкIэ 1312 гъэм техуащ — Къадэш деж (Щамым) щекIуэкIа зауэ гуащIэм хьэтхэр щытекIуат. Абдеж Хьэтусилэ III-мрэ Рамзес II-рэ Iыхьэ 17-у зэхэлъ мамыр зэгурыIуэныгъэ зэра- щIылIащ. Гу лъытапхъэщ, тхыдэм япэ дыдэу къыхэщыж мамыр зэгурыIуэныгъэр арауэ зэрыщытыр икIи ар зытет мывэр нобэр къыздэсым Тыркум щыIэ музейм зэрыщIэлъым, абы тращIыкIыжа сурэтыр ООН-ми зэрыщыIэм.
Тхыгъэм къызэрыщыгъэлъэгъуамкIэ, Рамзес II-р зэи Хьэтым къемыбгъэрыкIуэну Хьэтусилэ псалъэ къритат икIи я зэгурыIуэныгъэр нэчыхькIэ ягъэбыдэжащ, Хьэтусилэ ипхъу нэхъыжьыр фирхьэуным щхьэгъусэу иритри.
Дауэ-тIэ, адыгэхэр Рамзес зэрытекIуауэ щытар? БзаджагъэкIэ.Тхыдэм къызэриIуэтэжымкIэ, хьэт тIасхъэщIэххэр Рамзес и телъхьэ хъуауэ жаIэж, Хьэтусилэ и тIасхъапIэхэр хуаIуэтэну псалъэ иратри, хьэтыдзэм къаухъуреихьа аузым къыдашащ фирхьэуныр. Мысырыдзэр Iэмалын- шэт!
А зэпэщIэтыныгъэм Хьэтуси- лэ щытемыкIуатэмэ-щэ?! Рамзес II-м Анадолэ иубыдатэмэ, Дарданеллри, Босфорри, Кавказри зыIэщIигъэхьэнурэ, Днепррэ Дунаймрэ нэсынут. Уеблэмэ нобэ тцIыху Европэр хьэрып къэралыгъуэу щытынут иджыпсту, хьэтхэр мыхъуатэмэ. Илъэс мин бжыгъэ дэкIа нэужь, хьэрыпхэр Африкэм и ищхъэрэ псы Iуфэм Iуту КъухьэпIэмкIэ яунэтIу, Гибралтар тIуащIэм дэкIыу, Пиреней хытIыгуныкъуэр зэраубыдар щыхьэт тохъуэ абы.
Дызытепсэлъыхь зауэр уэрэдыжьу къэсыжащ ди деж:
Хьэтиту ди адэжьхэр
Лъэпкъыжьхэм ящыщу
Тхыдэжьым къаIуатэ.
Хьэтитхэм я пщыгъуэшхуэу
Хышхуэ щIыбым щыIэм
ЦIэрыIуэу зеубгъу.
Я гъунапкъэр Мысырым
Хьэтитхэм нагъэс.
Рамзесу пащтыхьым
Ар имыдэу зауэ къещI.
Хьэтиту зауэлIхэм
Я лIыгухэр мэдалъэ,
Я дамэхэр зэIухауэ,
Япкъхэр пкъиехэу
Ужьгъащхъэ шэрхъыуэ
Къыутанхэм ярыту,
ЩIыгу зэрыкIуэр ягъэгызу,
Зэуэгъуэми бгыщхьэрыкIуэу,
Бийм игури ирахыу,
Ужьгъащхъэ шэрхъыу
Къыутанхэм ярыту,
Бийм ягури ирахыу,
ЗдэкIуэм текIуэныгъэр къахьу,
Хьэтитхэм я щIэныгъэр
Лъэныкъуэ псомкIи ягъэкIуатэ.
Мысыр пащтыхьу
Фирхьэун Рамзесри
Хьэтитхэм къекIужри,
ЗэкIу тхылъи зэдащIри,
Благъэ тIури зэрыщIащ.
Ди лъэхъэнэм и 1000 гъэхэм Адыгэ щIыналъэм къыщекIуэкIа Iуэхугъуэхэм нэхъ къахэгъэщхьэхукIыпхъэхэм ящыщщ кIасэгухэм (касогхэм) я пщу щыта Ридадэ зэрихьа лIыгъэр. Ридадэ зыхьхэмрэ кIасэгухэмрэ пщIэшхуэ къыхуащIырт икIи езы пщыми и лъэпкъыр и щхьэм нэхърэ нэхъ игъэлъапIэрт. Ридадэ пелуану щытауэ къыхощыж урыс тхыдэм, зыхэпсэукIа зэманми къарукIэ къытекIуэн зы цIыху лъэпкъым хэмытауэ. ЦIыхубэм Ридадэ хуищIу щыта пщIэмрэ лъагъуныгъэмрэ я фэеплъу адыгэ уэрэдыжьхэм ежьууэ къыханащ «Уэ, Ридадэр».
1022 гъэм кIасэгу лъэпкъым къебгъэрыкIуат тмутаракъан пщы Мстислав Хахуэр. Ар Ридадэ къыщищIэм, дзэшхуэ къызэригъэпэщри, бийм пежьащ. ДзитIыр щызэпэщIэувэм, Ридадэ къы-хилъхьащ лъыгъажэ къыхэмыкIыу Iуэхур зэфIагъэкIмэ зэрынэхъыфIыр, IэпщэрыбанэкIэ пщитIым зызэрапщыту, хагъащIэм ищIри, и унагъуэри, и гъащIэри текIуэм ейуэ. АбыкIэ зэгурыIуа пщитIыр зэрыубыдри, зэрытемыгъакIуэу махуэ ныкъуэкIэ зэзэуащ. Мстиславым къыгурыIуащ зэрытемыкIуэфынур икIи игъэпщкIуа сэр кърипхъуэтри, Ридадэр къиу-кIащ. Абы и ужькIэ Мстислав Ридадэ и щхьэгъусэмрэ и къуитIымрэ гъэру иубыдащ, кIасэгу адыгэхэм тын Iихыу щIидзащ, щIалитIми урысыцIэу Юрийрэ Романрэ къафIищыжащ, уеблэмэ ипхъу Татьянэ Роман щхьэгъусэу къритыжат, ауэ щIэблэ къыщIэмыхъуэ щIыкIэ щIалэр зауэм хэкIуэдащ.
Дауэ хъуами, урыс лъэпкъыжьхэу Белеутов, Алехнов, Клушин, Рябчиков, Викентьев, Добрынский, Елизаров, Зайцев, Бирдюкин, Поджогин, Симский, Образцов, Телегин, Сорокоумов, Глебов, Бобров, Бурунов, Кокошкин, Лопухин, Лупандин, Лаптев, Ушаков, Морев жыхуиIэхэр Ридадэ и щIэблэм къатехъукIыжауэ ятх тхыдэджхэм.
КъедбжэкIа унагъуэцIэхэр зезыхьэ зауэлI гуп урысыдзэм я пашэу тэтэр-монголхэр къызэтрагъэувыIауэ щытащ илъэс щитI нэхъ дэмыкIыу. Абыхэм я фIыгъэщ тэтэрхэмрэ монголхэмрэ Европэр зэрамыубыдар.
1557 гъэм урысей пащтыхьыгъуэмрэ Къэбэрдеймрэ дзэ- политикэ зэгурыIуэныгъэ зэращIылIэри, ар нэчыхькIэ ягъэбыдэжащ Къэбэрдей пщышхуэ Идар Темрыкъуэ ипхъу нэхъыщIэ Гуэщэнэ Грозный Иван щхьэгъусэу ишэри. А зэман жыжьэм, XVI лIэщIыгъуэм, Къэбэрдейр Джылахъстэнейрэ (Къэбэрдей цIыкIу) Къэбэрдеишхуэу зэхэщхьэхукIауэ зэпэщIэтт, къищынэмыщIауэ, уэсмэнхэмрэ кърым хъаныгъуэмрэ къеныкъуэкъурти, Идарыр дамэгъу лъэщ хуэныкъуэрт. Бийхэм къызэрыгуэкI зауэтэкъым яублэр, абыхэм мурадышхуэхэр яIэт, илъэсищэ бжыгъэкIэ япэ плъэуэ.
Зи благъэр жагъуэгъу зыхуэхъужа пщышхуэм зэрызыхуэмыхъумэжынур къыщыгурыIуэм, урыс пащтыхь Грознэм деж япэ лIыкIуэр игъэкIуащ, дамэгъу къыхуэхъуну, кърым-тэтэрхэм ящихъумэну щIэлъэIуу.
1561 гъэм шыщхьэуIум и 21-м Иван ЕплIанэмрэ къэбэрдей пщащэмрэ я нэчыхьыр ятхащ. А Iуэхугъуэм Темрыкъуэ и Iулыджым, къарум хигъэхъуащ, и жагъуэгъухэм япэщIэтыну нэхъ тынш хъуащ. Сыту жыпIэмэ, Грознэм и щыкъуадэм дзэ къыхуиутIыпщат, и ныкъуэкъуэгъухэм япэщIэтынымкIэ къыдэIэпыкъуу. Апхуэдэу адыгэхэм я къэрал кIуэцI-къэ- рал щIыб Iуэхухэр зэтеува хъуащ икIи Урысеймрэ Къэбэрдеймрэ зэщIыгъуу Кърым хъаныгъуэмрэ Уэсмэн къэралыгъуэмрэ пэщIэтащ. ИужьыIуэкIэ къызэрыдгурыIуэжащи, уэсмэнхэмрэ абыхэм я хуэмэбжьымэхэмрэ я мурадыр къехъулIатэмэ, нобэ нэгъуэщI къэралт дыщыпсэунур.
1557 гъэм Къэбэрдеймрэ Урысеймрэ зэращIылIа зэгурыIуэныгъэм иджыри зэ ириплъэжри, профессор Смирнов Н. А. жиIэгъащ: «Къэбэрдейр дамэгъу щIын зэрыхуейр, а щIыналъэм и мыхьэнэр зэрыиныр урысей правительствэм къыгурыIуэрт быдэу. Абы шэч хэлъкъым. Сыту жыпIэмэ, лъэныкъуитIым я зэхущытыкIэм куэд елъытат: Урысейм Кавказым щыпсэу адрей лъэпкъхэмрэ Иранымрэ иIыгъыныр. Къэбэрдейр мамырмэ, Индылрэ Астрахъанрэ мамырынут». Аращи, гурыIуэгъуэщ зэгухьэныгъэм дунейпсо мыхьэнэ зиIэ Iуэхугъуэ куэд елъытауэ зэрыщытар.
