Зи гъуэгуанэр щIыхь пылъу зыкIу
Литературэр зыхъумэ, тхакIуэхэм я дэIэпыкъуэгъу
Къэбэрдей-Балъкъэрми Къэрэшей-Шэрджэсми я адыгэ тхакIуэхэмрэ усакIуэхэмрэ я IэдакъэщIэкIхэм я хьэщIэщкIэ уеджэми ущымыуэну «Iуащхьэмахуэ» журналым и тхыдэм, и нобэм тедгъэпсэлъыхьащ редактор нэхъыщхьэм и къалэнхэр илъэс зыбжанэкIэ зыгъэзэщIа, КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ Елгъэр Кашиф.
— «Iуащхьэмахуэ» журналыр къыдэкIын зэрыщIидзэрэ илъэс 55-рэ мэхъу. Абы и пэкIэ ди тхакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэр, ягу зыхуэзэгъа тхыгъэхэр къытрадзэрт «Къэбэрдей» и фIэщыгъэу къыдэкIыу щыта альманахым, — къыщIидзащ и псалъэхэм Кашиф. — ТхакIуэхэм я союзым мазищым зэ къыдигъэкI альманахыр урысыбзэкIи адыгэбзэкIи дунейм къытехьэрти, тхылъеджэхэм я деж нихьэсырт ди тхакIуэхэм я лэжьыгъэхэр. СышколакIуэу абы сыкъызэрыкIуэу щытар сощIэж. Абы и къыдэкIыгъуэхэр зи пщэ дэлъ, и лэжьакIуэ нэхъыщхьэу щыта КIуащ БетIал и чэнджэщхэм уедэIуэну щхьэпэт.
Апхуэдэу екIуэкIыурэ, ди тхакIуэхэр нэхъыбэ къэхъуу хуежьащ. Зауэ нэужь зэманым ди литературэм къыхыхьащ абы зезыгъэужьа тхакIуэфI куэд — Теунэ Хьэчим, Шортэн Аскэрбий, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм, Къашыргъэ ХьэпащIэ, Къардэн Бубэ сымэ жыпIэми, нэгъуэщIхэри. Ахэр жыджэру лажьэрт, еш, щхьэх жыхуэпIэр ямыщIэу я къулыкъури, альманахыр къыдэгъэкIынри, творчествэри дэгъуэ дыдэу зэдахьу. 1930 гъэхэм и кIэм лъэпкъым къыхэжэпхъыкIа тхакIуэ куэд яукIа пэтми, мыдрей къэна нэхъыжьхэмрэ къалэмыр зыгъэунэхухэмрэ я IэдакъэщIэкIхэм альманахыр пэмылъэщыж хъуащ. Ауэрэ 1957 гъэр, «Къэбэрдейр езым фIэфIу Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 мэхъу» жиIэу тхыдэм къыхэнар, тхакIуэхэм къагъэсэбэпыну мурад ящI. ИкIи къохъулIэ: ди республикэм и унафэщIхэр Москва щылъаIуэу щIадзэри, а гъэ дыдэм «Iуащхьэмахуэ» журналыр къызэрагъэпэщ. Япэ редактор нэхъыщхьэу абы ягъэув Щомахуэ Амырхъан. Амырхъан япэхэми къулыкъу зэрихьэу, республикэм и унафэщIхэми партми я деж пщIэшхуэ щиIэу, цIыхухэм я пащхьэм ихьэфу лIы губзыгъэти, дзыхь къыхуащIа къалэным гугъу демыхьу пэлъэщырт.
— «Iуащхьэмахуэм» и редакцэм щылэжьахэм, абы и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэ хуэзыщIахэм укъытхутепсэлъыхьамэ ди гуапэт.
— Амырхъани тхакIуэ нэхъыжьхэри зэчэнджэщурэ, лэжьакIуэ хъунухэр кърагъэблагъэу щIадзэ. Абы жэуап зыхь секретару къашэ журналист хъарзынэ, «Ленин гъуэгу» газетым куэд щIауэ щылажьэ Шырыт Хьэтызэ. Москва Литературэ институтыр къыщызыухыу къэзыгъэзэжа Шэвлокъуэ Пётррэ Мысачэ Пётррэ прозэмрэ усыгъэмрэ я къудамэхэм я унафэщI ящI. 1953 — 1958 гъэхэм ди къэралым и къалащхьэм щыIа Адыгэ театр студием ди анэдэлъхубзэр щезыгъэджа КIурашын БетIал журналым драматургиемрэ критикэмкIэ и къудамэр и пщэм иралъхьэ.
Хъарзынэу гъуэгу теувауэ махуэ къэс жыхуаIэм хуэдэу зиузэщIурэ екIуэкIырт журналым и Iуэхур. Зэман докIри, Амырхъан КъБР-м и ТхакIуэхэм я союзым жэуап зыхь секретару ягъакIуэ, Литературэ институтым и курс нэхъыщхьэхэр къэзыухыу къэкIуэжа ЩоджэнцIыкIу Iэдэм редактор нэхъыщхьэ ящI. ТхакIуэхэм я союзым и правленэм и унафэщIу ягъэувакIэт тхакIуэ цIэрыIуэ, къулыкъу зыIэщIэлъурэ къекIуэкI КIыщокъуэ Алим. Ар РСФСР-м и ТхакIуэхэм я союзым и секретару хах. Абы щыгъуэм ираджэурэ илъэсым мазитI-щыкIэ Москва щыIэу арати, 1970 гъэм къалащхьэм яшапэри, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм ди ТхакIуэхэм я союзым и тхьэмадэу ягъэув, журналым и къудамэм щылажьэ Тхьэгъэзит Зубер редактор нэхъыщхьэ ящI. Сэ а гъэ дыдэм «Iуащхьэмахуэм» сыкъэзышауэ щытар Зуберщ икIи илъэс 42-м щIигъуауэ мы журналым сыщолажьэ.
Лэжьыгъэр хъарзынэу екIуэкIырт — псом я щхьэр тхакIуэти, ди куэдт. Ахэр хуабжьу жыджэру лажьэрти, я тхыгъэхэр къытеддзэныр къащылъысынум ежьэн хуей хъурт. Дауэ къыпщыхъурэт КIыщокъуэ Алим хуэдэ цIыхушхуэхэр я тхыгъэр къытехуэным мазэ бжыгъэкIэ пэплъэну?! Абы щыгъуэм, теддзэныр зэрыгъунэжым игъэгушхуахэу, журналыр мазэм зэ къыдэкIын хуейуэ къаIэтат, арщхьэкIэ яхупхыгъэкIатэкъым.
Зэман докIри, журналым и редактор нэхъыщхьэу тхакIуэ Iэзэ, щIалэ зэпIэзэрыт, Iуэхум фIыуэ хэзыщIыкI Къэрмокъуэ Хьэмид ягъэув. А зэманым журналым щылэжьащ КIэщт Мухьэз, Гъубжокъуэ Лиуан, Балъкъэр Фоусэт сымэ, нэгъуэщIхэри.
Хъарзынэу Хьэмид дыдэлажьэу екIуэкIыурэ 1977 гъэр къосри, ар «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм унафэщIу ягъакIуэ. Шэвлокъуэ Пётр жэуап зыхь секретарти, редактор нэхъыщхьэ ящIри, абы и пIэм сэ сагъэув. Абы лъандэрэ а къалэныр изохьэкI. Пыплъхьэни пыпхыни щымыIэу Пётр щIалэ Iэзэт, Москва Литературэ институтыр къыщиухауэ.
Властыр къутэжу щыхуежьам, 1991 гъэм ТхакIуэхэм я союзым и унафэщIыр ямыгъэуву ар дэ езым хэтхыжыныр ди пщэм къыдалъхьэ. Журналым и редактор нэхъыщхьэри апхуэдэ щIыкIэкIэ ягъэув хъуат. Абы щыгъуэм IутIыж Борис а къулыкъум хахат. А гъэм и мазаем щыщIэдзауэ 2008 гъэм и жэпуэгъуэм и кIэм Борис дунейм ехыжыху, илъэс 17-кIэ, лэжьати, Iуэху дэпщIэнуи удэгъуэгурыкIуэнуи тыншт, щIалэ ахъырзэмант. Щхьэхуэу ущIытепсэлъыхьын щымыIэу, псоми фIы дыдэу ящIэ IутIыж Борис цIыху гъуэзэджэу, зэчиишхуэ зыбгъэдэлъа тхакIуэу зэрыщытар.
— Иужьрей илъэсхэм щIэуэ сытхэр фиIэ, Кашиф, сытым фыщыгуфIыкIрэ?
— ИщхьэкIи зэрыщыжысIащи, мыбы щылажьэхэм ди тхыгъэ теддзэну къытлъымысыжу журналым и напэкIуэцIхэр зэпэубыдат. ТхакIуэ къезбжэкIахэри, иужькIэ абыхэм къахыхьахэу Нало Ахьмэдхъан, Къэрмокъуэ Мухьэмэд, ШэджыхьэщIэ Хьэмыщэ, Журт Биберд сымэ, нэгъуэщIхэри хуабжьу гуащIафIэт. 1950 гъэхэм и кIэхэми ди литературэм щIалэгъуалэ гуп хъарзынэ къыхыхьауэ щытащ — Тхьэгъэзит Зубер, Къэжэр Пётр, Гъубжокъуэ Лиуан, Къагъырмэс Борис, Журт Биберд, Хьэх Сэфарбий сымэ, нэгъуэщIхэри. Литературэм хуабжьу дихьэхыу щытащ цIыхухэр, иджы, ди жагъуэ зэрыхъущи, ар щыIэжкъым. Тхыгъэу къытхуахьыр мащIэ дыдэщ. Абы и щхьэусыгъуэхэм ящыщу къыщIэкIынщ тхакIуэхэм я пщIэр зэрехуэхар.
— «Iуащхьэмахуэ» журналыр зыIууа гугъуехьхэм ящыщхэм къытхутепсэлъыхьыт, Кашиф.
— Усэхэр, прозэ, критикэ тхыгъэхэр гъунэжт нэхъапэм. Иджыпсту критикэ щыIэкъым жаIэ. Ар щыIэнкIэ Iэмал иIэкъым, литературэ уимыIэу. Литературэм и къэухьыр нэхъ цIыкIу зэрыхъуар, зэреупIэхар и щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэщ критикэ зэрыщымыIэм. Япэм щыгъуи ди Iуэхур а лъэныкъуэмкIэ фIы дыдэу щытауэ пхужыIэнукъым — дыщыпсэу щIыналъэр цIыкIущ, псори гъунэгъуу зэрыцIыхурти, адыгагъэм зыдрагъэхьэхырт, зым и жагъуэ адрейм зэримыщIыным яужь итт. Ди тхакIуэ нэхъыжьхэми дагъуэ яхуэпщIу ядэнутэкъым.
Журналыр гугъуехь гуэрхэм Iумыуэу къэнакъым, псом хуэмыдэу тхакIуэхэр партым и гъуоуэ щыщыта совет лъэхъэнэм. Шортэн Аскэрбий итха «Шэм бдзэжьей къыхэкIащ» рассказым щхьэкIэ редакцэр зэ ягъэлъауэ щытащ. Абы зи гугъу щищIарат: шэр уасэ екIурабгъукIэ уэрамхэм щащэн хуейти, шофер бзаджэжьым машинэр я деж дихуэри, зыхуейм хуэдиз къыхигъэжащ. Псыхъуэм дыхьауэ «щыщхьэщигъэхъуэжым» бдзэжьей дэкIуащ. Ар гушыIэрэ ауанрэ щIэлъу бзэ шэрыуэкIэ итхыжат Шортэным…
ЕтIуанэр Нало Ахьмэдхъан и тхыгъэт. Ар зыщыщ Хьэтуей къуажэм и гупэм деж колхозыщI щылът. ХъумакIуэ ягъэув е ар къахухь нэхърэ нэхъ хэкIыпIэфIу жылэ унафэщIхэм къалъытауэ, абы хыхьэ Iэщхэр яхурти щIаубыдэрт, зейхэм къетхьэкъурт. КъагурымыIуэм, ящIэну зыхуэмейм гу лъебгъатэу ядэнт?! Абы щыгъуэ сабэр дэзыпхъея район унафэщIым журналым щыщ щIалэ хъарзынэ гупыр къиужьыгуу, псалъэ мыфэмыцхэр къажриIэу срихьэлIауэ щытащ сэ, телевиденэм сыщылажьэу IуэхукIэ редакцэм сыщIыхьауэ.
— ИщхьэкIэ зи гугъу тщIа тхакIуэхэр зы зэманым «Iуащхьэмахуэм» «къызэIуихахэщ», Кашиф. Иджыпсту журналым зи тхыгъэ къытехуэ ныбжьыщIэу хэт сымэ фиIэ?
— Журналым мис мыбы и цIэр къызэIуихащ схужыIэнукъым, ауэ хъыджэбз хъарзынэхэр щыIэщ, уси прози ятхыу. Си гукъеуэр щIалэхэм тхэ щIагъуэу зэрахэмытырщ. Бзылъхугъэхэм зыгуэркIэ сахуэмыарэзыуэ е я щIэныгъэмрэ зэфIэкIымрэ шэч къытесхьэу аракъым, ауэ, ди жагъуэ зэрыхъущи, унагъуэ ихьа иужь абыхэм я нэхъыбэм тхэн щагъэтыж.
Къапщтэмэ, ГъукIэ Маринэ и рассказ хъарзынэхэу «Джэду фIыцIэ», «Дохутыр делэм и щхьэгъусэ» зыфIищахэр теддзащ. ГъэщIэгъуэну, адрейхэм емыщхьу зэхелъхьэ, бзэ дахи иIэщ. Къаныкъуэ Анфисэ и «Синэмис», «Лъагъуныгъэ» повестхэри, нэгъуэщI тхыгъэхэри дэри журналым еджэхэми дигу ирихьауэ щытащ.
— Журналым и тиражыр минитI фIэкIа щхьэ мыхъурэ?
— Журналым цIыхухэр йоджэ, куэдрэ телефонкIэ къэпсалъэурэ къыкIэлъыкIуэ номерыр щаIэрыхьэнум щIоупщIэ. ФIы дыдэуи Iэ традзэ, къалэ школхэм яхэтщ 50-м щIигъу зыхуэкIуэхэр. Ди жагъуэ зэрыхъущи, хуей псоми яIэрыхьэну Iэмал яIэкъым, журналым и бжыгъэр минитI фIэкIа зэрымыхъум къыхэкIыу. Ар ди республикэм и Правительствэм иубзыхуа бжыгъэщ, зэкIэ зыри пхуещIэнукъым. Iэмал гуэр щыдгъуэтым и деж экземпляри 100 — 200-кIэ нэхъыбэ дощI.
— ЕфIакIуэ зэпыту иджыри илъэс куэдкIэ Тхьэм къыдигъэкI журналыр, Кашиф.
Епсэлъар ИСТЭПАН Залинэщ.
Редактор нэхъыщхьэу щытахэр
Щомахуэ Амырхъан
Щомахуэ Амырхъан Адыгэ сабий литературэр зэхэзыублахэм ящыщщ Щомахуэ Амырхъан Къамызэ и къуэр. Абы и къалэмыпэ къыщIэкIащ нэхъ цIыкIухэми балигъхэми гукъинэ ящыхъуа усэ, рассказ, повесть хьэлэмэтхэр, роман, драматическэ тхыгъэ зыбжанэ.
Амырхъан къыщалъхуар Тэрч районым хыхьэ Курп Ищхъэрэ къуажэрщ, 1910 гъэм жэпуэгъуэм и 10-м. Ар щеджащ къуажэм дэта пэщIэдзэ школым, Ленинскэ еджапIэ къалэ цIыкIури (Налшык къалэ) къиухащ. ЩIэныгъэм зыIэпиша щIалэр иужьыIуэкIэ щеджащ Орджоникидзе (Владикавказ) дэт Кавказ Ищхъэрэ педагогикэ институтым. Илъэс зыхыблкIэ ар щылэжьащ Налшык педтехникумым, япэ щIыкIэ и егъэджакIуэу, итIанэ абы и унафэщIу. 1938 гъэм Амырхъан ягъэуващ «Социалистическая Кабардино-Балкария» газетым и редактору. Хэку зауэшхуэм и лъэхъэнэм Щомахуэр Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м цIыхубэм щIэныгъэ егъэгъуэтынымкIэ и комиссарщ. Ар лэжьащ партым и райкомым и япэ секретаруи, республикэм щIэныгъэ IуэхухэмкIэ и министруи, «Къэбэрдей пэж» газетым и редакторым и къуэдзэуи. 1958 гъэ лъандэрэ къыдэкI «Iуащхьэмахуэ» журналым ар и япэ редактор нэхъыщхьэщ. А IэнатIэм ар пэрытащ 1965 гъэ пщIондэ. 1965 — 1970 гъэхэм Амырхъан лэжьащ республикэм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и правленэм жэуап зыхь и секретару. Амырхъан Къэбэрдей-Балъкъэрым фIыуэ къыщацIыху усакIуэт.
Лъэпкъ литературэмрэ гъуазджэмрэ зегъэужьыным хуищIа хэлъхьэныгъэшхуэр къалъытэри, Щомахуэ Амырхъан 1979 гъэм къыфIащащ «Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ», «КъБАССР-м и цIыхубэ усакIуэ» цIэ лъапIэхэр.
ЩоджэнцIыкIу Iэдэм
ЩоджэнцIыкIу Iэдэм УсакIуэ, тхакIуэ, драматург, зэдзэкIакIуэ Iэзэт ЩоджэнцIыкIу Iэдэм Угъурлы и къуэр. Ар къыщалъхуар Бахъсэн районым щыщ Кушмэзыкъуей къуажэрщ. Абы курыт еджапIэр къыщиуха нэужь, зы илъэскIэ колхозым щылэжьауэ, ар щIотIысхьэ Ленинскэ еджапIэ къалэ цIыкIум. ИужькIэ Къэбэрдей-Балъкъэр пединститутым илъэсищкIэ щеджауэ, Дыгулыбгъуей къуажэм егъэджакIуэу ягъакIуэ. Ар абы щолажьэ илъэсрэ ныкъуэкIэ.
1939 гъэм ЩоджэнцIыкIу Iэдэм ТхакIуэхэм я союзым хагъэхьащ. 1941 гъэм и щэкIуэгъуэ мазэм щегъэжьауэ Iэдэм шууей дивизэм хэтащ. Зауэ IэнатIэм здыIутым, абы зэхуэдэу егъабзэ фочри къалэмри. Ар ящыщщ Кавказыр, Украинэр, Молдавиер хуит къэзыщIыжа зауэлIхэм, адэкIэ Румынием, Венгрием, Австрием, Чехословакием щызэуахэм…
Зауэ нэужьым Iэдэм къулыкъу зыбжанэ зэрихъуэкIащ, жылагъуэ лэжьыгъэшхуэхэр иригъэкIуэкIащ. 1947 гъэ пщIондэ ар Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым литературэмрэ IуэрыIуатэмкIэ и секторым и унафэщIу лэжьащ. 1941 — 1951 гъэхэм Къэбэрдей педагогикэ институтым и егъэджакIуэщ. 1954 гъэм Iэдэм хах республикэм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и правленэм и тхьэмадэу, 1955 — 1956 гъэхэм Къэбэрдейм щэнхабзэмкIэ и министрщ. 1965 — 1970 гъэхэм ЩоджэнцIыкIу Iэдэм «Iуащхьэмахуэ» журна-лым и редактор нэхъыщхьэщ.
Iэдэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и Совет Нэхъыщхьэм и депутату, Мамырыгъэр хъумэнымкIэ республикэ комитетым и унафэщIу мызэ-мытIэу хахащ, ди литературэм хуищIа хэлъхьэныгъэшхуэм папщIи «КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ» цIэ лъапIэр (1969 гъэм), Лэжьыгъэм и Бэракъ Плъыжь орденыр (1976 гъэм) къыхуагъэфэщащ.
Тхьэгъэзит Зубер
Тхьэгъэзит Зубер КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ Тхьэгъэзит Зубер Мухьэмэд и къуэр Тэрч районым хыхьэ Мэртэзей (Дей) къуажэм къыщалъхуащ. Школыр къиуха нэужь, Зубер щIэтIысхьащ Къэбэрдей къэрал пединститутым и тхыдэ-филологие факультетым адыгэбзэмрэ урысыбзэмкIэ и къудамэм. 1960 гъэм къыщыщIэдзауэ 1965 гъэ пщIондэ Тхьэгъэзитыр «Советская молодежь» газетым щылэжьащ. 1965 — 1971 гъэхэм ар «Iуащхьэмахуэ» журналым и редактору, итIанэ редактор нэхъыщхьэу щытащ. КъыкIэлъыкIуэ илъэс тIощIым Зубер ТхакIуэхэм я союзым жэуап зыхь и секретарщ, 1991 — 1994 гъэхэм абы и тхьэмадэщ.
Тхьэгъэзитым тхэн щыщIидзар 1949 гъэрщ. Абы и къалэмыпэм къыщIэкIащ усэ, поэмэ, тхыгъэ куэд. Зубер и IэдакъэщIэкIхэр зэрадзэкIауэ я анэдэлъхубзэхэмкIэ йоджэ украинхэр, латышхэр, куржыхэр, ингушхэр, шэшэнхэр, абхъазхэр, балъкъэрхэр, азербайджанхэр, болгархэр, венгрхэр, хьэрыпхэр.
Езы Тхьэгъэзитым адыгэбзэкIэ ди пащхьэ кърилъхьащ Руставели Шота и «Къаплъэныфэ зыщыгъ зекIуэлI» тхыгъэр, Мечиев Кязим и усэхэр, Пушкин Александр и усэхэмрэ поэмэхэмрэ щыщхэр, нэгъуэщI куэди. Зубер Комсомол саугъэтым (1965), КъБАССР-м и Къэрал саугъэтым (1981) я лау- реатщ.
Къэрмокъуэ Хьэмид
Къэрмокъуэ Хьэмид ЩIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ, зи анэдэлъхубзэр дахэу зыгъэшэрыуэ Къэрмокъуэ Хьэмид Гъузер и къуэм лэжьыгъэ купщIафIэхэр къызэринэкIащ, IуэрыIуатэмрэ литературэмрэ ятриухуа и IэдакъэщIэкIхэр тхылъ- еджэхэм гунэс ящыхъуащ.
Хьэмид къыщыхъуар Бахъсэн районым хыхьэ Зеикъуэ къуажэрщ. Курыт еджапIэр къиуха нэужь, ар щоджэ Къэбэрдей къэрал пединститутым филологиемкIэ и факультетым. Илъэс зытIущкIэ Хьэмид «Ленин гъуэгу» газетым щолажьэ, иужькIэ «Iуащхьэмахуэ» журналым критикэмкIэ и къудамэм и унафэщIу ягъакIуэ. Абы и зэфIэкIхэр къалъытэри, а журнал дыдэм и редактор нэхъыщхьэ ящI ар (1972 гъэм). ИлъэситхукIэ а къалэным пэрытауэ, Хьэмид ягъакIуэ «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм и унафэщIу. Нэхъ иужьыIуэкIэ ар «Адыгэ псалъэ» газетым мэувыжри, илъэс зыбжанэкIэ абы щолажьэ.
ЩIэныгъэлIым и лэжьыгъэхэм щIыпIэ ин щаубыд япэ лъэпкъ узэщIакIуэхэм, адыгэ литературэм и лъабжьэр зыгъэтIылъахэм, ди зэманым жыджэру хэт тхакIуэ-усакIуэхэм я творчествэр зэпкърыхыным. Абы иIэщ КIэрашэ Тембот, Гулиа Дмитрий, Iэщын Хьэзрэт сымэ ятеухуа тхыгъэ хьэлэмэтхэр. Сабийхэм фIыуэ ялъэгъуащ Къэрмокъуэм и «Жыр пыIэ», «Бажэ пшынэ», «Таурыхъхэр», «Нартхэр» тхылъхэр.
«КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр зыфIаща цIыху гуащIафIэ икIи зэдзэкIакIуэ Iэзэщ. Абы адыгэбзэм къригъэзэгъахэм, зэридзэкIа тхыгъэхэм ящыщщ Къаз-Джэрий и «ХьэжытIэгъуей аузыр», КIашэ Адэлджэрий и рассказхэр, «Абрэджхэр», «Iуащхьэ щыгум», повестхэр, Шинкубэ Бэгърат и «ЖылакIэ» романыр, Къандур Мухьэдин и «Кавказ» романыр, нэгъуэщI куэди.
Шэвлокъуэ Пётр
Шэвлокъуэ Пётр Шэвлокъуэ Пётр Жэбагъы и къуэр Аруан районым щыщ Старэ Шэрэдж къуажэм 1927 гъэм къыщалъхуащ.
1944 гъэм къыщыщIэдзауэ 1945 гъэм нэсыху Шэвлокъуэр «Къэбэрдей пэж» газетым корреспонденту щылэжьащ. КъыкIэлъыкIуэ илъэситIым ар а газет дыдэм мэкъумэш IэнатIэмкIэ и къудамэм и унафэщIщ, 1946 гъэм жэ-уап зыхь и секретарщ, 1946-1948 гъэхэм газетым и литературэ секретарщ.
1948 — 1950 гъэхэм Пётр «Къэбэрдей пэжым» щэнхабзэмкIэ и къудамэм и унафэщI ящI. 1950 гъэм ар щIотIысхьэ Горький Максим и цIэр зэрихьэу Москва дэт Литературэ институтым. 1955 гъэм ар къеухри, зы илъэскIэ Къэбэрдей тхылъ тедзапIэм и редактор нэхъыжьу мэлажьэ.
ИлъэситIкIэ Шэвлокъуэ Пётр щытащ Къэбэрдей-Балъкъэр радиом и редактору. Абы и ужькIэ 1965 гъэм нэсыху ар «Iуащхьэмахуэ» журналым прозэмкIэ и къудамэм и редакторщ. КъыкIэлъыкIуэ илъэсхэм Шэвлокъуэр лэжьащ «Iуащхьэмахуэм» жэуап зыхь и секретару, редактор нэхъыщхьэу.
Шэвлокъуэм и литературэ-критикэ тхыгъэхэр къытехуэрт республикэ газетхэмрэ журналхэмрэ, «Эльбрус» тедзапIэм тхылъ щхьэхуэу къыщыдэкIырт.
Пётр къыфIащащ «КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэр.
IутIыж Борис
IутIыж Борис Илъэс 17-кIэ «Iуащхьэмахуэ» журналыр зыгъэбжьыфIа, адыгэ тхакIуэ, усакIуэ, драматург IутIыж Борис Къуней и къуэр Шэрэдж районым хыхьэ Зэрэгъыж къуажэм 1940 гъэм жэпуэгъуэм и 15-м къыщалъхуащ. БалигъыпIэ иувэху и гъащIэр къуажэм щигъэкIуащ, абы курыт еджапIэр къыщиухащ.
Борис дзэм илъэсищкIэ къулыкъу щищIащ. 1963 -1968 гъэхэм Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и къудамэм щеджащ. Университетыр къызэриухыу, IутIыжыр Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым адыгэбзэмкIэ и секторым щылэжьэну ягъэуващ икIи илъэс 22-кIэ а IэнатIэм пэрытащ. А зэманым къриубыдэу Борис къиухащ бзэ щIэныгъэхэмкIэ Тбилиси дэт институтым и аспирантурэр. А институт дыдэм щыпхигъэкIащ и кандидат диссертацэри. Адыгэбзэм ехьэлIауэ абы къыдигъэкIащ монографие, тхылъхэр, тхыгъэ щхьэхуэхэр, апхуэдэуи ар елэжьащ псалъалъэ зэмылIэужьыгъуэхэр зэхэлъхьэным.
Борис егъэджакIуэхэм я щIэныгъэм щыхагъахъуэ институтым (Налшык къалэ) лъэпкъыбзэхэмрэ лъэпкъ литературэхэмкIэ и кафедрэм и унафэщIу лэжьащ.
1991 гъэм IутIыжыр хахащ «Iуащхьэмахуэ» журналым и редактор нэхъыщхьэу икIи 2008 гъэ пщIондэ, дунейм ехыжыху, а къулыкъу мытыншыр абы ирихьэкIащ.
IутIыж Борис дэзыхьэхыу, нэхъыбэу зыхэлэжьыхьу щытар лъэпкъ драматургиерщ. Абы и къалэмыпэм къыщIэкIащ пьесэу пщIы бжыгъэхэр. Ахэр ди Адыгэ театрым и мызакъуэу, щагъэуващ Адыгейми, Къэрэшей-Шэрджэсми, Дагъыстэнми. Борис и «Тыргъэтауэ» драмэр Москва щагъэлъэгъуауэ щытащ, хьэрыпыбзэкIи зэрадзэкIри, Щам тхылъуи къыщыдагъэкIат икIи абы къытращIыкIа спектаклри щагъэлъэгъуат. «Дамэлейр» Тыркум и къалащхьэ Истамбыл щагъэуващ.
ЦIэрыIуэ хъуа драматургическэ тхыгъэхэм къадэкIуэу, Борис и къалэмыпэм къыщIэкIащ радиомрэ телевиденэмрэ папщIэ итха сценарийхэри. Жанр зэхуэмыдэхэм зыкъызэрыщигъэлъэгъуам и щапхъэщ абы и поэмэхэр, гушыIэ рассказхэр, нэгъуэщIхэри.
А псом къадэкIуэу ар сурэтыщI Iэзэт, скульптор IэкIуэлъакIуэт, зэфIэкI зиIэ щIэныгъэлIт. Абы хуэфащэ дыдэу къыфIащат «УФ-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ», «КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ» цIэ лъапIэхэр.
Елгъэр Кашиф
Елгъэр Кашиф Елгъэр Кашиф Мысост и къуэр Шэджэм районым хыхьэ Щхьэлыкъуэ къуажэм 1935 гъэм жэпуэгъуэм и 10-м къыщалъхуащ.
1960 гъэм Горький Максим и цIэр зезыхьэ Литературэ институтыр (Москва) къиухащ. А илъэсым щегъэжьауэ 1964 гъэ пщIондэ Елгъэрыр Налшык телевиденэм и студием редактору щылэжьащ. 1965 — 1968 гъэхэм ар «Ленин гъуэгум» и лэжьакIуэщ, 1968 — 1970 гъэхэм а газетым жэуап зыхь и секретарым и къуэдзэщ.
1970 гъэм Кашиф «Iуащхьэмахуэ» журналым макIуэ, абы и къудамэм и унафэщIу илъэсиблкIэ мэлажьэри, 1977 гъэм журналым жэуап зыхь и секретару ягъэув. 2008 гъэм къыщыщIэдзауэ илъэсиплIым щIигъукIэ «Iуащхьэмахуэм» и редактор нэхъыщхьэ къалэныр игъэзэщIащ Елгъэрым.
Елгъэр Кашиф литературэм япэ лъэбакъуэр зэрыхичар усыгъэкIэщ, нэхъ пыухыкIауэ жыпIэмэ, гушыIэрэ ауанкIэ гъэпса и тхыгъэхэмкIэщ. Апхуэдэт Кашиф 10-нэ классым щIэсу итха и япэ усэр. «Сэ епщIанэр къэзухащ» и IэдакъэщIэкIыр 1955 гъэм мазаем и 20-м къыдэкIа «Советская молодежь» газетым къытехуауэ щытащ. А гъэ дыдэм «Къэбэрдей пэж» газетми къытрадзат «Лу шыдыгум икIуэдащ» и усэри. УсакIуэ щIалэм къуажэ школыр къыщиухым ирихьэлIэу, и тхыгъэ зыбжанэ «Къэбэрдей» альманахми къытехуауэ щытащ.
Елгъэрыр жыджэру холэжьыхь адыгэ прозэм. Абы и рассказхэмрэ повестхэмрэ щызэхуэхьэса и тхылъхэр Налшыки Москваи зыбжанэрэ къыщыдэкIащ. «Щыуагъэ» зыфIища и романыр 1988 гъэм дунейм къытехьащ.
ТхакIуэм и творчествэм увыпIэшхуэ щеубыд нэгъуэщIыбзэкIэ ятхахэр зэдзэкIынми. Апхуэдэщ урыс-совет классикхэм, Украинэм, Абхъазым, нэгъуэщI щIыналъэхэми я усакIуэхэм, тхакIуэхэм, драматургхэм я тхыгъэхэу газетхэм, журналхэм къытехуахэри, тхылъ щхьэхуэу къыдэкIахэри.
Елгъэрыр республикэм и ТхакIуэхэм я союзым хэтщ, абы «КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ», «КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ» цIэ лъапIэхэр къыхуагъэфэщащ.
Журналым щылажьэхэм Шортэн Аскэрбий кърагъэблэгъащ ТекIуэныгъэм и махуэмкIэ ехъуэхъуну. Сурэтым щыволъагъу (сэмэгумкIэ къыщыщIэдзауэ) Гъубжокъуэ Лиуан, Елгъэр Кашиф, Шэвлокъуэ Пётр, Шортэн Аскэрбий, Мысачэ Пётр, Къэрмокъуэ Хьэмид сымэ.
Бзэм, усэм, псалъэм я IэфIыр къозыгъащIэ
Лъэпкъым и зэхэщIыкIыр зэи лъагэ хъунукъым, абы газет, журнал, тхылъ куэду къыдимыгъэкIмэ. СощIэж еджэным зезыта адыгэхэр журнал зэрыдимыIэм игъэгумэщIу щыщыта зэманыр. Сабий къызыхуалъхуам ещхьу дыгуфIат «Iуащхьэмахуэ» журналыр къыщыдэкIам.
Илъэс 55-рэ ирикъуащ ди гумрэ ди псэмрэ пэджэж, и цIэм хуэфащэ «Iуащхьэмахуэ» журналыр. Гъуэгуанэ цIыкIукъым ар. Мыр журнал къудейкъым, атIэ адыгэ хасэщ, ди литературэм и хэщIапIэщ. Псоми зэращIэщи, 20 — 50 гъэхэм ди тхакIуэхэм я тхылъ щхьэхуэу къыдэкIахэр мащIэ дыдэщ. Ахэр къыщыхъуахэр «Iуащхьэмахуэ» журналым и напэкIуэцIхэрщ. Сыт хуэдиз тхакIуэ литературэм и гъуэгу дахэм тригъэува журналым! Литературэм елэжь щIэныгъэлIхэм я тхыгъэ куэд дыди дунейм къытехьащ «Iуащхьэмахуэм» и фIыщIэкIэ. Сэ сыкъапщтэмэ, мы журналым тхыгъэ зытIущщ къытездзар. Апхуэдэу щытми, «Iуащхьэмахуэ» журналри «Адыгэ псалъэ», «Черкес хэку» газетхэри фIыуэ солъагъу, ахэр си унэм щыпсэууэ фIэкI къэслъытэркъым. Абыхэм япэ соджэри, итIанэ нэгъуэщI тхылъхэм, газетхэм яужь сохьэ. «Iуащхьэмахуэ» журналыр фIыуэ щIэслъагъум щхьэусыгъуэ зыбжанэ иIэщ. Япэрауэ, Москва аспирантурэм сыщеджэу литературэ щIэныгъэм теухуауэ япэ дыдэ стха статьяр къытезыдзар «Iуащхьэмахуэ» журналырщ (1972, №5). Абы нэхъ сызыщыгуфIыкIа яхэткъым стха псом. Уеблэмэ журналым къыкIэрих лэчым и мэр сощIэж. ЕтIуанэрауэ, мы журналыр адыгэбзэм, адыгэ литературэм, адыгэ щэнхабзэм я псынэщ. Мыбы цIыхубэм къыщащIэ бзэм, усэм, псалъэ шэрыуэм я IэфIыр, нэIуасэ щызэхуохъу тхакIуэхэр, щIэныгъэлIхэр, жылагъуэ лэжьакIуэхэр.
«Iуащхьэмахуэ» журналым адыгэм и хьэл куэд хэлъщ. «Алыхьым гушыIэ и щIасэщ» зэрыжаIэу, редактор нэхъыщхьэ IутIыж Борис (КъуэщIысокъуэм и нэр гъусэ ищIауэ) гушыIэшхуэ хэлът, дигъатхъэрт адыгэ гушыIэкIэ нэскIэ, ди джэгуакIуэхэм къытхуагъэна ауанхэм пищэрт. Ар и эпиграммэхэмкIэ зыщIэмынэкIа, и «къэрэндащыпэм фIимыIуа», псалъэ шэрыуэ зримыутIыпща щыщIагъэ щыIэкъым.
«Iуащхьэмахуэм» и лэжьакIуэхэр сытым дежи жьэнахуэхэщ, гушыIэрейхэщ, лэжьакIуэшхуэхэщ. Абыхэм гулъытэншэу къагъанэркъым лIари псэури. Къэзылэжьа дэтхэнэми хуагъэдахэ я юбилейхэр, я тхылъыщIэхэр, я ехъулIэныгъэхэр. Си юбилейм Шэрджэсым нэкIуауэ, псалъэ къыщратам, IутIыж Борис гушыIат: «Къэбэрдейм экспорт тщIыуэ къытхуэнар хъуэхъу закъуэращи, тыгъэ нэхъыфIу къыпхуэтшэфар аращ». Сэри «бюджетник» жыхуаIэ цIэ угъурсызыр зезыхьэхэм сащыщщи, хъуэхъу «гъущэкIэ» журналым зыхуэзгъэзэнщ: узыншагъэ фиIэну, фи псалъэр жыжьэ Iууэ, лъагагъэкIэ Iуащхьэмахуэ бгым еныкъуэкъуу, фи тиражым и Iыхьэшхуэ экспортым кIуэуэ, фи улахуэм фытемыукIытыхьу куэдрэ фыкъыдэкIыну, «Iуащхьэмахуэ» журналыр илъэсищэ ирикъуху гукъыдэжым фимыбгынэу фыпсэуну!
БАКIУУ Хъанджэрий,
филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор.
Журналым и цIэр зэрыфIащар
Литературэ творчествэм хузиIэ гукъыдэжым зыкIи емылъыта щхьэусыгъуэ гуэрхэмкIэ сфIызэблэури, стхы щIагъуэ щымыIэурэ зэман дэкIа нэужь зестыжауэ аращ, армыхъумэ сэ пасэу, къуажэ еджапIэм сыщIэсу тхэн щIэздзауэ щытащ.
Зы щIымахуэ махуэ щIыIэ гуэрым, къызэрызгубзыгъыжымкIэ, е 1956 гъэм и дыгъэгъазэт, е 1957 гъэм и щIышылэт, сытми, а гъитI зэпылъыпIэм ирихьэлIэу ТхакIуэхэм я союзым сыкъэкIуат, си тхыгъэ тIэкIухэр къэсхьри. ЩоджэнцIыкIу Iэдэм абыхэм схухэплъэу дыщысу, телефоныр къоуэ. Iэдэм къытриха трубкэр и тхьэкIумэм Iулъу щысщи-щысщ, цIутI жимыIэу. ЙодаIуэ къыжраIэм. Сэ ар зэрысфIагъэхьэулейм, къуажэм нэс сыкъикIыу мыбы сыкъыщIэкIуа си Iуэхум зэран къызэрыхуэхъум щхьэкIэ а къэпсалъэм сыхузэгуоп, зызоIуэнтIыхьри сыщысщ. Сытми, зэ зэпоу адрейм и псалъэри, ЩоджэнцIыкIум жеIэ:
— ГурыIуэгъуэщ… дызэхуэсынщи, дызэчэнджэщынщ, иужькIэ хъыбар фэдгъэ- щIэжынщ, кIыхьлIыхь дымыщIу.
АрщхьэкIэ модрейм ар къыхуидауэ къыщIэкIынукъым.
— Апхуэдэу хъунщIэпсынщIэетуи? — жеIэ Iэдэм, мо къыпаубыдымкIэ мыарэзыуэ. — Адрей тхакIуэхэми семычэнджэщу хъунукъым… Ара? НтIэ, хъунщ, апхуэдэу щыщыткIэ, иджыпсту сынэпсэлъэжынщ, зызгъэгувэнкъым.
Телефоныр трелъхьэжри, си дежкIэ зыкъегъазэ ЩоджэнцIыкIум:
— Обкомым къопсэлъыкI. ДяпэкIэ щIэуэ къыдэкIын хуей журналым ди альманахым и цIэ «Къэбэрдей»-р фIэтщыжын ди гугъати, ар мыхъуну, Iэмал имыIэу нэгъуэщIкIэ зэтхъуэкIын хуейуэ аращ жаIэр. ЦIэщIэ дыхуейщ. Ари моуэ иджыпсту къэдмыгъуэту хъунукъым. Сыт фIэпщ хъун? Егупсысыт уэри. Иджыпсту дыдэ, жаIэу къыдамыубыдылIами аратэкъэ. ЖурналыщIэм щхьэкIэ ятх тхыгъэ зыщIыпIэ икIэщIыпIэкIэ ирагъэхьын хуейм хатхэну къыдэжьэу аращ жаIэр.
Псори къызыхэкIауэ къыщIэкIынур балъкъэрхэр хей ящIыжу, я хэкум къызэрагъэзэжарагъэнут. Арат Iэдэм и жыIэкIэм къикIыу сэ къысфIэщIыр. А балъкъэрхэр езыхэр зэкIэ псори къэмысыжауэ, къэсыжахэри я пIэ изагъэу абгъуауи мыхъуауэ апхуэдэт. КъызэрыбгурыIуэнумкIэ, журналым фIэщын хуейр дяпэкIэ зэщIыгъуу ди щIыпIэм исыну лъэпкъищым — адыгэм, балъкъэрым, урысым — дежкIэ къезэгъыу щыт цIэ гуэрт. Сэ хуабжьу си гуапэ хъуащ, сыщIалэжь цIыкIуми, Iэдэм апхуэдэу сыкъызэрыридзэр, си псалъи Iуэхум хэувэ хъуну къызэрилъытар. Ауэ иужькIэ ар зыкIи мыгъэщIэгъуэну сеплъыжащ: КIуащ БетIал си уситI — зыр ЩоджэнцIыкIум жыхуиIа а «Къэбэрдей» альманахым и 9-нэ номерым, адрейр а зэманым урысыбзэрэ адыгэбзэкIэ къыдэкIыу щыта «Советская молодежь» газетым къысхутригъэдзауэ, тхакIуафэ зэсплъыжырт. АрщхьэкIэ, сэ жысIэнуми сытми пэмыплъэу, Iэдэм телефоныр къытрехри, зыщIыпIэ мэпсалъэ.
— ГъэщIэгъуэнщ мы Аскэрбий, — жи, телефоныр трилъхьэжащи, дыхьэшхыурэ.
— Сыту?
— Альманахым и цIэ «Къэбэрдей»-р къэдвгъэгъэнэж, жеIэ. Ар обкомым ядэркъым жысIати, «Си щхьэр куэдрэ къысхурамыгъэуз обкомым, сыт абыхэм жаIэм ущIедаIуэр», жиIэри, трубкэр трилъхьэжащ. УемыдаIуэу ядэрэ?!
Шортэн Аскэрбий и цIэр зэрыжиIэу, сэ занщIэу сигу къэкIыжащ абы и «Бгырысхэр». А романым и япэ тхылъыр къыдэкIарэ псори абы тепсэлъыхьу апхуэдэт а зэманым. ГъэщIэгъуэнтэкъым тепсэлъыхьми — ар зэи димыIа, ди литературэм япэу къыхыхьа жанрт. Сэри абы сыкъеджа къудейуэ арати, занщIэу сигу къокIри, жызоIэ:
— Абы и романым и цIэ «Бгырысхэр» фIэтщ щхьэ мыхъурэ журналым? Ди щIыпIэр бгылъэщ, щыпсэухэр псори бгырысщ, бгым дисщ. Псоми хуокIуэ!
Зы бэлыхь си гугъэжу, апхуэдэу жысIэри, зыжесIам сыжьэхэплъэу сытIысыжащ, ар абы игу зэрырихьынум, и гуапэу къызэрищтэнум шэч лъэпкъ къытезмыхьэрэ ар си щхьэм къызэрихьа къудейм щхьэкIэ сызыхуэарэзыжу. АрщхьэкIэ Iэдэм, тIэкIурэ гупсысэри, ари къысхупригъэхащ:
— Хьэуэ, балъкъэрхэращ бгым исыр, дэ бгым дискъым.
Аргуэру телефонкIэ псэлъащ, ауэ зэпсэлъар къысхуэщIакъым, езыми зыри жиIакъым. Ауэ, и макъ телефоным къиIукIыу зэхэсхамкIэ, Щомахуэ Амырхъан къысфIэщIащ.
— Дауэ жыпIа? «ГъащIэщIэ» фIэтщынуи? — жиIэрт ЩоджэнцIыкIум, — сщIэркъым, сигу ирихьыркъым. Егупсысыт, кхъыIэ, иджыри.
КIуащ БетIал и дежи псэлъат абы и ужькIи, «Тхыгъэ щимэ» къыжриIащ. Лъэпкъищым я тхыгъэ тетынущ, жиIэу арагъэнт къригъэкIыр. Ауэ ари Iэдэм тэмэму къилъытакъым.
— Сэ зыгуэр сигу къэкIат, ауэ сщIэркъым… Мы обкомми Iэжьэкъур ирамычу щытамэ аратэкъэ!
— Сытыт?
— «Iуащхьэмахуэ» фIэтщ хъуну пIэрэ, жызоIэ. Уэ дауэ къыпщыхъурэ?
— Уэли, хъунум мис ар, сыту фIыуэ уигу къэкIа! — жызоIэ.
ИтIанэ Iэдэм телефонкIэ зыгуэрхэм йопсалъэ, щIоупщIэ а цIэр къазэрыщыхъум. Псоми ар ягу ирихьу, хъуну къалъытауэ къыщIэкIынти, обкомым хъыбар ирегъащIэ а цIэм къызэрытеувыIамкIэ.
Мис а щIыкIэм тету мы журналым фIащащ илъэс щэ ныкъуэрэ тхурэ хъуауэ зэрихьэ «Iуащхьэмахуэ» цIэр, фIэзыщари ЩоджэнцIыкIу Iэдэмщ.
КIуащ БетIал и усэхэм ящыщ зым зэрыщитхащи, зэманыр макIуэ шэ икIауэ. Мис, илъэс щэ ныкъуэм щIигъуащ абы лъандэрэ!.. И къежьэкIам сызэрыщыгъуазэм хуэдабзэу, и къыдэкIыгъуэхэми сыщыгъуазэщ журналым нобэр къыздэсми, мыпхуэдэу жысIэфынущ, жысIэм шэч лъэпкъ къытезмыхьэжу: и теплъэкIи ит тхыгъэхэмкIи журналыр ефIакIуэ зэпытщ. Ар и щыхьэтщ ди тхакIуэхэм я Iэзагъэм зэрыхэхъуэм, къэбэрдей адыгэ лъэпкъ литературэм зэрызиужьым. ИкIи сохъуэхъу ди «Iуащхьэмахуэр» дяпэкIи нэхъыфIыж хъуну, ар нэхъыфIыж зыщIыну зыщыгугъ и лэжьакIуэ гупми узыншагъэрэ гукъыдэжышхуэрэ яIэу я IэнатIэм куэдрэ пэрытыну.
ХЬЭХ Сэфарбий,
тхакIуэ, КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
Балъкъэр усакIуэ цIэрыIуэ Кулиев Къайсын «Iуащхьэмахуэм» и хьэщIэщ. 1976 гъэ
Зы гъащIэ Iыхьэ
«Iуащхьэмахуэ» журналыр сэ сысабийуэ ди унэ къахьу щыщытам (пощтым деж ди адэм абы Iэ щытридзэрт зэпымыууэ) зэгуэр абы и редакцэм сыщылэжьэну хэт и гугъэнт?! Апхуэдэу хъуащ-тIэ, илъэс 14-кIэ сэри сахэтащ журналым елэжьхэм.
Иджы нобэ хьэкъыу си фIэщ мэхъу: журналыр щыIэныр, ар екIуу къыдэгъэкIыныр мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхущ. Абы зы тхыдэ псо щызэхуэхьэсащ: ди литературэм и тхыдэ. Ди тхакIуэхэм я гъуэгуанэр сыт хуэдэу щытами къыщыIуэтащ. Хэт сыт хуэдэ тхыгъэ и Iэдакъэ къыщIэкIами, япэу здихьыр «Iуащхьэмахуэращ». Тхылъ къыдэзыгъэкIыфыр куэд мыхъуми, журналым зи тхыгъэ къытрезыгъэдзэфар мащIэкъым. «Iуащхьэмахуэм» къытехуа нэужь, зи тхыгъэхэр тхылъ щхьэхуэу къыдэгъэкIыным тегушхуэхэр гурыIуэгъуафIэщ: редакцэм деж тхыгъэм гъуэгу ще- гъуэт, цIыхур йоджэри, ар къазэрыщыхъур наIуэ къохъу. Еджахэм ягу ирихь-иримыхьым тещIыхьауэ, пэжыр жыпIэмэ, тхыгъэм редакторыр Iэзэу зэрыхэлэжьыхьыжари къыхэлъытауэ, авторым ар хегъэувэ и тхылъ щхьэхуэм. Апхуэдэу къокIуэкI илъэс пщIы бжыгъэ мэхъури.
Журналыр зыхущыIэжыр адыгэбзэкIэ тхэхэмрэ адыгэбзэкIэ еджэхэмрэщ. Ауэ щыхъукIэ, дунейм тет зы лъэпкъым и зы гъащIэ Iыхьэ журналыр мэхъу. А гъащIэр литературэм и курыкупсэщ. Дэнэ литературэр нэсами, сыт къехъулIами, сытым хэкIыжами кърипщIэу. Си щхьэкIэ, сфIэгъэщIэгъуэну сыщIэджыкIыжу щытащ 60-70-80 гъэхэм къыдэкIа номерхэм. ИужькIэ роман цIэрыIуэ хъуа тхыгъэхэр, поэмэ инхэр мыбы Iыхьэ-Iыхьэурэ къытехуат, зэи афIэкIа узримыхьэлIэжа тхыгъэхэри журналым щыхъумати, абы еджэну хуейхэр къакIуэурэ къыщыщIэупщIэрт редакцэм.
Иужьрей илъэс тIощIым «Iуащхьэмахуэм» и номеру къыдэкIауэ хъуар щызэхуэсхьэсыжым, мызэ-мытIэу сегупсысащ: мыр электроннэ хъумапIэхэм трегъэтхауэ щымыIэмэ, дауэ хъуну дяпэкIэ еджэну къыщIэупщIэхэр? Журналыр къащтэу къыщамыхьыжыр куэдрэщ, редакцэм нэмыщI, библиотекэм ар щыщагъуэтыр зэзэмызэщ…
Журналым гулъытэ хэха хуэфащэщ — ар къагурыIуэну сыхуейт адыгэбзэкIэ емыджэфхэми. Мыр мылъку зыхэлъхьэн, егъэфIэкIуэн хуей Iуэхущ. Махуэ къэс щIэ гуэрхэр къожьэ, газетхэмрэ журналхэмрэ я фIагъым хохъуэ, ди журналыр адрейхэм къакIэрыху хъунукъым.
«Iуащхьэмахуэр» къыщыунэхуам щыгъуэ абы тепсэлъыхьхэрт, зэIэпахыу еджэхэрт. Абы щыгъуэ къэунэхуатэкъым телевиденэм и къудамэ къомыр, Интернетыр. Нобэ журналхэмрэ тхылъхэмрэ IэщIыб нэхъ ящI. ЦIыхум я нэIэ тетын папщIэ, журналым и хъыбарыр зэбгрытыкIын хуейщ. Аращ — рекламэщ ар зыхуэныкъуэр. Уи хъыбар зымыщIэм уи цIэр ищIэркъым. Уи цIэр зэхэзымыхыр сыт щхьэкIэ къыпщIэупщIэн? ЦIэрэ щхьэрэ зиIэу къекIуэкIа «Iуащхьэмахуэ» журналым а рекламэ дыдэри пщIэншэу хуагъэпсыныр хуэфащэт…
«Iуащхьэмахуэр» сэркIэ журнал, лэжьапIэ къудейкъым — мыбдеж гъащIэм и хабзэри, журналистикэм и хабзэри щызыхэслъхьауэ жыпIэ хъунущ. Япэри етIуанэри къызагъэщIащ си лэжьэгъухэм. Гуп цIыкIуу дызэхэту, еджапIэр къэзуха къудейуэ сакъыхыхьарэ, нэхъыжьхэм куэдым щыгъуазэ сащIу, куэдкIи… къысхудачыхыу — апхуэдэу екIуэкIащ зэманыр. ПщIэ къысхуэзыщIа си лэжьэгъухэм яхуэфащэ пщIэ якIэлъызесхьэжыфауэ пIэрэ? Абы нобэ согупсыс, фIыщIэшхуи яхузощI абыхэм. Псом хуэмыдэжу къызбгъэдэтар IутIыж Борисщи, жэнэткIэ Тхьэм игъэгуфIэ.
Фи Iуэху щхьэпэр къывэхъулIэну! «Iуащхьэмахуэм» и тиражыр адыгэ унагъуэу хэкум исым я бжыгъэм лъэщIыхьэну Тхьэм жиIэ!
КЪАНЫКЪУЭ Заринэ,
усакIуэ, «Горянка» газетым и редактор нэхъыщхьэ.
ЛэжьакIуэфIхэр хуэщт
Адыгэм «лIы ныбжь» жиIэмэ, илъэсищэ къригъэкIыу аращ. Абы тепщIыхьмэ, илъэс 55-рэ ныбжьыр лIым и фIыгъуэщ, и зэманыгъуэщ. Ар балигъыпIэ зэриувэрэ зыбжанэ щIами, нобэкIэ куэдым хунэсами, нэхъыбэж абы щыхузэфIэкIынур пщэдейщ.
Дыгъуасэ зытемыгушхуэу щытами нобэ иреку зи къару илъыгъуэ лIым — иджы ар сытми хуэIэижь, хуэIэзэ хъуащи. ИкIи, бжьыхьэ лъэныкъуэмкIэ жьыбгъэр, зигъэпхъашэу, къыщепэбжьауэ къэхъуми, зи зэманыгъуэм ари хъымпIар ищIыщэркъым: абы иджыри и гъэмахуэщи, и Iэщхьэ-лъащхьэр дэхьеяуэ мэлажьэ, и Iэужьыр зэрыберычэтым и дэрэжэгъуэр къыхэкIыу, зы махуэм нэхърэ къыкIэлъыкIуэм нэхъ хьэлъафIэу Iэбэу. АпхуэдэлI, зи зэманыгъуэм сэ изогъэщхь ди «Iуащхьэмахуэм» къызэпича гъуэгуанэр. Абы пщIэншэу игъэкIуэдакъым а илъэс щэ ныкъуэрэ тхур. А зэманым къриубыдэу журналым и напэкIуэцIхэм зыщаужьащ, зыщаукъуэдиящ литературэм и жанр псоми жыпIэмэ, пцIыупс урихъункъым. «Iуащхьэмахуэрщ» япэу къызытехуауэ щытар КIыщокъуэ Алим, Шортэн Аскэрбий, Теунэ Хьэчим, Нало Ахьмэдхъан, МафIэдз Сэрэбий сымэ я романхэр, ЩоджэнцIыкIу Iэдэмрэ КIэрэф Мухьэмэдрэ я повестхэр, Нало Заур и новеллэхэр, Тхьэгъэзит Зубер, Елгъэр Кашиф, Гъубжокъуэ Лиуан, Къагъырмэс Борис, нэгъуэщI куэдми я усэхэр, рассказхэр, очеркхэр, IутIыж Борис и пьесэхэр… Журналым и гъунапкъэхэм къыпхуэмыцIыхужыным хуэдизу зыщаужьащ ди нэIуасэу щыта жанрхэм, япэм димыIауэ, дызыщымыгъуазэу щыта жыпхъэхэри къыщыунэхуащ. Псалъэм и хьэтыркIэ, художественнэ документалистикэр. Литературэм, щэнхабзэм, гъуазджэм къыщымынэу, нэгъуэщI лIэужьыгъуэхэри (жылагъуэ гъащIэр, тхыдэр, политикэр, къэхъукъащIэхэр, дунеймрэ цIыхумрэ я зэхущытыкIэр, щIэныгъэм и пкъыгъуэ зэмылIэужьыгъуэхэр, н. къ.) и мыхамэу, а псоми и нэIэ тригъэтыну къалэну зыхуигъэувыжащ журналым. ИкIи ар икъукIэ тэмэмщ: зы журнал фIэкIа ущимыIэм деж, абы и къалэныр нэхъыбэщ. Журналыр зэрыщыIэ лъандэрэ абы и редакцэм щылажьэу къогъуэгурыкIуэ адыгэбзэкIэ ятхым и нэхъыфIыпIэр нэхъ псынщIэу ди тхылъеджэм зэрыIэры- хьэным псэкIэ хущIэкъу тхакIуэ икIи цIыху ахъырзэман гуп. Редактор нэхъыщхьэфIхэри хуэщт «Iуащхьэмахуэм»: Щомахуэ Амырхъан, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм, Тхьэгъэзит Зубер, Къэрмокъуэ Хьэмид, Шэвлокъуэ Пётр, IутIыж Борис сымэ журналыр езымыгъэфIэкIуауэ зыри яхэткъым. ДяпэкIи ди литературэм зегъэужьыным папщIэ «Iуащхьэмахуэ» журналым и пащхьэ къиувэ къалэнхэр зыхуэгъэзэщIэфын щыIэкъым — езы «Iуащхьэмахуэ» журналым къищынэмыщIа.
Тхьэм хущIигъэхьэ!
КЪЭЖЭР Хьэмид,
филологие щIэныгъэхэм я кандидат, доцент.
Адыгэбзэм, ди лъэпкъым, щэнхабзэм я псынэ
ЖьакIэмыхъу КIунэ: Урысей Федерацэми Къэбэрдей-Балъкъэрми щIыхь зиIэ я артисткэ: — «Iуащхьэмахуэ» журналымрэ «Адыгэ псалъэ» газетымрэ куэд щIауэ лъэпкъым ди ущиякIуэщ, ди чэнджэщэгъущ. Абыхэм я зы къыдэкIыгъуэ ди унагъуэ къимыхьэмэ, сыкъемыджэу блэзгъэкIмэ, къысхуэщхьэпэн, гухэхъуэгъуэ къызэзытын Iуэхушхуэ гуэр сыхэкIыжауэ, сыхуэныкъуэу къысщохъу… ФэрыщIагъэу къащыхъун си гугъэкъым ахэр хьэуа дызэрыбауэм, псы щIыIэ дызэфэм, ерыскъы тфIэIэфIу тшхыхэм яхуэзгъадэмэ. Абыхэм языхэз уимыIэу упсэуфынукъым. Нобэ зи махуэ ягъэлъапIэ журналыр си Iэпэгъущ, куэд щIауэ сэри си дэIэпыкъуэгъущ. Абы къисха тхыгъэ хьэлэмэт куэд сэ сценэми гъащIэми къыщызогъэсэбэп… Къэзанокъуэ Жэбагъы и цIэр зезыхьэ еджапIэм щызгъасэ цIыкIухэм сэ зэи саIущIэркъым а журналыр сымыIыгъыу. Си гуапэщ «Iуащхьэмахуэр» жьыщхьэ махуэ ухъуну, гъащIэ кIыхь дыдэ къэбгъэщIэну. Си зы чэнджэщи узохьэлIэ: сэ сыхуейт тхэным, усэным гу хуэзыщIа ныбжьыщIэхэм я тхыгъэхэмкIэ нэхъыбэрэ укъытхуэупсэну. Аращи, адэкIи гъуэгу махуэ, ди «Iуащхьэмахуэ»!
Жылэтеж Сэлэдин, тхакIуэ: — ЛIэщIыгъуэ Iэджэ къызэпызыча тхыдэ зиIэ тхылъхэм, журналхэм елъытауэ, ди «Iуащхьэмахуэм» къикIуа илъэс щэ ныкъуэрэ тхур лъэхъэнэ кIыхьу пхужыIэнкъым, ауэ, апхуэдэу щыт пэтми, абы къалэнышхуэ хуигъэзэщIащ лъэпкъым, мыхьэнэшхуэ иIащ адыгэ литературэр зэфIэгъэувэнымкIэ, адыгэбзэм зегъэужьынымкIэ. ТхакIуэм и къалэмыпэ къыщIэкIа тхыгъэр тхылъ щхьэхуэу къыдигъэкIыху, нэхъ мащIэ дыдэрами, илъэс зытIущ докI. А къалэн лъапIэр пIалъэ кIэщIым къриубыдэу «Iуащхьэмахуэ» журналым тхузэфIегъэкI — зэрыжыпIэнуращи, тхыгъэм и Iэпэр иIыгъыу библиотекэхэм, еджапIэхэм тхущIишэкIэрэ, абы и щIэджыкIакIуэ зэрыс унагъуэхэм хьэщIэ щIэщыгъуэу яхуеблагъэкIэрэ.
Сэ си тхыгъэ япэ дыдэ «Iуащхьэмахуэ» журналым къыщытехуар 1961 гъэращ. А зэманым арщыдандэсхэм я цIэр жыжьэ нэIусат, нартыху бэв къэгъэкIыным зэрыхуэIэкIуэлъакIуэм и фIыгъэкIэ.
Ди лэжьакIуэ нэхъ пажэ дыдэхэм ятеухуа тхыгъэхэр, сурэтхэр «Комсомольская правда» газетым, «Огонек» журналым нэгъунэ къытехуэрт. Сэри а лъэхъэнэм ди къуажэм и комсомол организацэм и секретару сылажьэрти, фIыуэ сыщыгъуазэт колхозым и Iуэху зыIутхэм, ди цIыху гуащIафIэхэм я ехъулIэныгъэхэм. Абы къыщымынэу, сэ сыкъуажэ корреспондентти, си тхыгъэхэр республикэм къыщыдэкI газетхэмрэ журналхэмрэ я напэкIуэцIхэм щIэх-щIэхыурэ щыплъагъунут. Литературэрат хуабжьу сыдэзыхьэхри, усэ тIэкIуфэкIухэри зэзэмызэ къысIэщIэтхыхьырт, пьесэ нэгъунэ стхыну зеспщытырт. Апхуэдэ зэфIэкIхэр къыщызыкъуэсхкIэ, дауэ слъэкIынт ди цIыху пэрытхэм усэ ятезмытхыхьыну! «Нартыху гуащэ» фIэсщри, усэ хуэстхат ди нартыхугъэкI пашэ, орден зыбжанэ зыхуагъэфэща Сэбаншы Женя. Арат «Iуащхьэмахуэ» жур-налым къытехуари. Абы лъандэ- рэ илъэс щэ ныкъуэм нэблэгъа пэтми, тхылъ пщыкIутхум нэс къыдэзгъэкIами, си тхыгъэхэр илъэс къэс зэ жыхуаIэм хуэдэу а журналым къысхутрадзэми, иджыри сыщIохъуэпс си къалэмыпэ къыщIэкIа абы къытехуэным. Апхуэдэ къызэхъулIа нэужьи, ар махуэ зыбжанэкIэ схуэмыгъэтIылъу къыздызохьэкI, къызэтесхмэ, сыкъеджэм, зэтеспIэжу, щIыхьышхуэ зыхуэсщI «Iуащхьэмахуэм» ит тхыгъэфIхэм, тхыгъэ хъарзынэхэм сэ си IэдакъэщIэкIри зэрахэхуам, зэрахэзэгъам сыщыгуфIыкIыу.
«Iуащхьэмахуэм» и редакцэм къищта, къыхиха тхыгъэхэр нэтхыса зэрыхъуам, ар зыхуей зэрыхуэзам шэч лъэпкъ къыщIытепхьэжыни щыIэкъым. Ар журналым и кхъузанэм икIамэ, къохъулIауэ убж хъунущ. «Iуащхьэмахуэм» къытехуа тхыгъэм пщIэ егъуэт, ар зытхар нэхъ лъэ быдэкIэ лъэпкъ литературэм хэувауэ ябж. А журналыр адыгэ щэнхабзэм хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщI тхылъщи, и гъуэгу кIыхьрэ махуэу адыгэ лъэпкъым и фIым ар куэдрэ телэжьэну Тхьэм жиIэ!
Тхьэзэплъ Хьэсэн, «Литературная Кабардино-Балкария» журналым и редактор нэхъыщхьэ: — Лъэпкъ щэнхабзэр, литературэр щаузэщI, щапсыхь кIыщымкIэ дызыпыщIа ди ныбжьэгъухэ, ди лэжьэгъухэ, зи цIэр зефхьэ ди Iуащхьэмахуэ елъэгэкIын пщIэрэ гуфIэгъуэрэ къыфхуэзыхьын тхыгъэфIхэмкIэ фи «Iуащхьэмахуэр» зыIэтын, абы и гъуэгуанэр кIыхь зыщIын фыщымыщIэну Тхьэм дыфхуолъэIу. Ди Iуащхьэмахуэ бгышхуэмрэ фи «Iуащхьэмахуэ» журналымрэ лъэбакъуэу яку дэлъым хуэдиз илъэс бжыгъэкIэ фи журналыр къыдэкIыну, фэри апхуэдиз гъащIэрэ насыпрэ фиIэну дыфхуохъуахъуэ.
Пщыбий СулътIан: — Ветеранхэм я Налшык къалэ советым хэт: — Хэку зауэшхуэм и ветеран сэ сызыдэлажьэхэми, си щхьэми, ди унагъуэм исхэми къабгъэдэкIыу фи юбилей дахэмкIэ сынывохъуэхъу «Iуащхьэмахуэ» журналыр зи жьэгу пащхьэу ди адыгэ тхакIуэ, усакIуэ псоми. Хэхауэ сехъуэхъуну сыхуейщ а журналыр зыгъэпсхэу редакцэм щылажьэ цIыху емызэшыжхэм. ЗэвгъащIэ: «Iуащхьэмахуэ» журналыр ящыщщ ди лъэпкъыр нэхъ зэрыгушхуэу иIэхэм. Абы и напэкIуэцIхэм дэ къыщыдогъуэт дигухэм, ди псэхэм къапэджэж, гъащIэ гъуэгуанэм пкIэлъей къытхуезыдз тхыгъэхэр.
Iуащхьэмахуэ и щыгур фи плъапIэрэ фи Iуэхум зиужь зэпыту екIуэкIыну гурэ псэкIэ сыфхуохъуахъуэ!
Iэщыж Борис, тхакIуэ, усакIуэ: — ДрогуфIэ «Iуащхьэмахуэ» журналым и Iуэхухэр зэрефIакIуэм. Абы щыхьэт тохъуэ журналыр и теплъэкIи, и гъэпсыкIэкIи нэхъ гурыхь зэрыхъуар. СхужыIэнукъым къытехуэ тхыгъэхэри нэхъыкIэ хъуауэ, сыту жыпIэмэ, дэтхэнэ литературэми хуэдэу, ди литературэми зеужь, нэхъ зэрызиIэтыным хущIокъу.
ДрогуфIэ журналым и редакцэм гулъытэ зэрыщыдгъуэтым, ди тхыгъэхэр Iумпэм зэрыщамыщIым.
Аращи, Тхьэм нэхъри уригъэфIакIуэ, фIыуэ тлъагъуу, дызэрыгушхуэу ди «Iуащхьэмахуэ»!
«Iуащхьэмахуэ» журналым и редакцэм. (сэмэгумкIэ къыщыщIэдзауэ щысхэр) Къагъырмэс Борис, Шпанагель Эткар, Хьэх Сэфарбий, БакIуу Хъанджэрий, Къэрмокъуэ Мухьэмэд, Елгъэр Кашиф; (щытхэр) IутIыж Борис, Джэрыджэ Арсен. 1994 гъэ
ТхакIуэхэу (сэмэгумкIэ къыщыщIэдзауэ) ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, Хьэх Сэфарбий, Къагъырмэс Борис, Мэзыхьэ Борис, Ац-къан Руслан, IутIыж Борис.
Iумахуэу ди «Iуащхьэмахуэ»
«Iуащхьэмахуэу» зи Iуэху нахуэ,
БогъэлъапIэ уэ уи лъахэр,
Зи лъэпкъ мащIэм хуэIумахуэ,
Адэжь лъапсэр зыгъэдахэ.
Уи цIэджэгъур уогъэпэжыр,
ЦIыхухэм псэкIэ уабгъэдэтщ,
Къулейщ сыткIи уи Iэужьыр,
Лъэпкъыр уэ къыпхуей зэпытщ.
Адыгэгур уэ пкIуэцIылъщи,
Къуэш хэхэсхэм уалъоIэс,
Адыгэбзэр уэ пIурылъщи,
Хасэм жьантIэр къыщыплъос.
Уэ уи губгъуэм тепсэ жылэр
КъокIыр, — нэди къыхэмыкI,
Уахуохъу псоми гъуэгу гъуэмылэ,
Инми цIыкIуми ущIаджыкI.
ДыхуэпIащIэу уи къэкIуэным,
Ди нэр куэбжэм тедмыгъэкI,
ХъыбарыфIхэр къытхуэпхьыным
Къытедмыхьэ зэи шэч.
Уи лэжьэкIэм, уи псэукIэм
Дэ, адыгэр, дегъэгушхуэ,
Хыугъахъуэ уи зэфIэкIым,
Утиухьэ нэхъ гъуэгушхуэ.
Нобэ уохъур илъэс тхущIи,
ХъуэхъуфI Iэджэ уэ пхуаIэт.
ГъащIэу къуит илъэс мин тхущIи
Iуащхьэмахуэу Тхьэм уиIэт!
ЩХЬЭНЫКЪУЭ Мусэбий,
егъэджакIуэ, УФ-м цIыхубэм
щIэныгъэ етынымкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
2008 гъэ.
