Хэкум къафIинахэр
Куэдым къалъытэ Кавказ зауэр 1864 гъэм накъыгъэм и 21-м иухауэ. Ауэ дэфтэрхэм къы­зэрыхэщыжымкIэ, щхьэхуитыныгъэм щIэзэуа адыгэхэм яхэтащ я щIыгу къихьахэм зэман кIыхьым къриубыдэу еныкъуэкъуа, уеблэмэ, XIX лIэщIыгъуэм и кIэхэм нэсыху, Урысей къэралыгъуэжьым щыщу зыкъэзымылъыта, унагъуэ-унагъуэкIэрэ бгыхэм зыдэзыгуэша гупышхуэ. Зи гугъу тщIыр хьэкIувхэрщ (кIахэ адыгэхэм «хьэкIуцу», урысхэм «хакучи» хужаIэрт). Ахэр шапсыгъхэм халъытэрт, зэрыпсалъэу щытари абыхэм я бзэрщ, тIэкIу зэхъуэкIа хуэдэу къыпщыхъункIэ хъунуми.
 1864 гъэм Кавказ зауэр и кIэм нэблэгъауэ къалъытами, урысыдзэр иджыри 1865 илъэсым и гъатхэ, бжьыхьэ лъэхъэнэхэми, абы къыкIэлъыкIуа 1867 гъэм хиубыда мазэ бжыгъэхэми, зи щхьэхуитыныгъэм къахутемыкI, хы ФIыцIэ IуфэмкIэ укъыщеплъмэ, Шахэрэ Ашэрэ я зэхуаку дэлъ мэз гуэрэн Iувыжьхэм къафIыщIэна адыгэхэм теуэ зыбжанэ иращIылIауэ щытащ. Къэдгъэлъагъуэмэ, ПсыфIыпс (Псезуапсе) и псыхъуащхьэхэм, ХьэкIувыпс (ХьэкIуцыпс, Хакучипсе), Хьэджыкъуэ (Ходжоко, Хаджико), Тэчей (Татай), Кхъуэпс (Копсе), Енэбэплъ (тхьэрыкъуэф теплъэ иIэу а щIыпIэм къыщыкI къэкIыгъэ плъыжьым зэреджэ «енэб» псалъэм къытехъукIащ) псы бгъунжхэм къагъэщIа къуэладжэ дыхьэнейхэмрэ абыхэм я щхьэжкIэ узыщрихьэлIэ щIыпIэ дэгу пхыплъыгъуейхэмрэ зэпэщIэувэныгъэ гуащIэхэр щекIуэкIащ.
Адыгэ-абазэ-убых лъэпкъ зэрыбыным я нэхъыбапIэм лъапсэрыхыр къащыхуэкIуэм, алъандэрэ нэхъ лъэныкъуэ егъэзарэ хэгъэгу щхьэхуэу псэуа хьэкIувхэми гузэвэгъуэ иныр къакIэщIэзэрыхьащ икIи 1864-1866 илъэс зытIущым къриубыдэу, абыхэм ящыщ куэдыр зэрыса щIыналъэм ирашащ. АрщхьэкIэ, нэхъ ерыщ дыдэхэм, зыщагъэбыдар зэрыщIэпщытыкIыгъуейм къыхэкIкIэ, яхузэфIэкIащ пащтыхьыдзэхэм къращIылIа теуэхэм зрамыгъэхьу, фIыщэу ялъагъу я хэкум къафIинэн. Тыркум ягъэIэпхъуэным и мызакъуэу, абыхэм ядакъым урысхэм къыхуагъэлъагъуэу жаIа Псыжьрэ Лабэрэ я псыпцIалъэ Iуфэхэми IутIысхьэн.
Апхуэдэу щыхъум, зэрыпхъуакIуэхэм, нэгъуэщI зыри къахуэмынэжу къалъытэри, я дзэ пакIэу зэхашахэмкIэ хэкупсэ жыIэмыдаIуэхэм аргуэрыжьу ятеуащ. Абы щыгъуэми пащтыхьыдзэм къигъэсэбэпар Iэмалыжьу зэсагъэжьхэрщ: къуажэхэр игъэсэхэжыныр, гъавэ хьэсэхэр зэхэутэныр, ерыскъы гъэтIылъыгъэхэр зэтегъэсхьэныр, нэгъуэщIхэри.
1864 гъэм шыщхьэуIум и 18-м, къытезыгъэзэж теуэхэм я зэхэублакIуэ генерал-майор Гейман Кубань областыр зи хэщIапIэу къэзылъытэжа пащтыхьыдзэхэм я Iэтащхьэм мыпхуэдэу хуитхауэ щытащ: «ХьэкIувхэр зэи лъэпкъ щхьэхуэу щытакъым. Абазэхэхэм, шапсыгъхэм къащынэмыщIа, абыхэм куэду яхэтщ бгыхэм зи щхьэ изыхьэжа ди къэзакъхэмрэ сэлэтхэмрэ. Лъэпкъ зэщымыщу зэхэухуэна хьэкIувхэм зыщагъэбыдащ ПсыфIыпс хэлъадэ псыежэххэр къыщежьэ жьанэхэм, абыхэм я лъабжьэкIэ щыIэ джабэщI задэхэм пхыгъэмба бгъуэнщIагъхэм, мэзхэм щIауфэжа къуэнэфхэм, къуацэ-чыцэхэм къахэмыщ мывэ духэм».
Тхыдэр ипэжыпIэкIэ щыхьэт зытехъуэр аращи, щхьэхуитыныгъэр фIыщэу зылъагъу бгырыс хъыжьэхэм а лъэхъэнэм «яхузэфIэкIащ» зыми щымыгугъ икIи пымыщIа, я щхьэ хущытыж гъащIэ щхьэхуэ мэз абрагъуэхэмрэ къурш дурэшхэмрэ щаухуэну. Ар хуэбгъадэ хъунущ «цIыху цIыкIур» здынэмыплъыс бгыщхьэ аранэхэм къуршыбгъэхэм абгъуэ зэрыщаухуэм.
Къыпагъэзурэ, бгым кърахухыу Тыркум ираша я лъахэгъухэм я пIэкIэ, куэд дыди дамыгъэкIыу, хьэкIувхэм къахыхьащ адрей адыгэ-абазэ-убых лIакъуэхэм къахэкIа, щалъхуа щIыналъэм икIыну хуэмей хэкупсэхэр.
ЯпэщIыкIэ, бысымхэр «хьэщIэхэм» тIэкIуи яхуэщтэIэщтаблэрэ дзыхьи хуамыщIыщэу щытами, Iэмалыншагъэм зэришэлIахэр, пIалъэ кIэщIым къриубыдэу, зы IэмыщIэ-Iэрамэу зэрыубыдыжащ. Къахыхьахэм ящыщу, иныкъуэр хьэкIувхэм яхэзэрыхьыжащ, мыдрейхэм а щIыпIэм къегъэщIылIа Ашэ, Шахэ и псыхъуащхьэхэм щыпэрыхьэт къинэмыщI къуэнэф-къуэдэгухэм зыдагуэшащ.
ИкIи, Кавказ зауэр иухауэ щагъэIуа 1864 гъэм и май мазэм иужькIи, апхуэдэ щIыкIэм тету зэхэджэжа хъуат хэкупсэ нэсхэм я лъахэу къалъытэу хуежьа хьэкIув хэгъэгу цIыкIум щызэрихьэлIэжахэр. Арати, бгырыс щхьэхуитхэм, Кавказыр Ищхъэрэрэ Ипщэу «зыгуэш» къурш тхыцIэ екIуэкIым къыщыщIэдзауэ, хы ФIыцIэмкIэ езыгъэзых псыкъуэпсхэр зыдэт къуэладжэ дыхьэнейхэм жылагъуэ щхьэхуит къыщызэрагъэпэщыжащ. Абы и курыхыр ХьэкIувыпс ПсыфIыпс щыхэхуэжырат.
ЯпэщIыкIэ, генерал-майор Гейман хьэкIувхэм фIырыфIкIэ ягурыIуэну и гугъащ. Абы къыхэкIыуи, бгым зыщызыгъэбыдахэм убыххэмрэ шапсыгъхэмрэ ящыщу пщIэшхуэ зыхуащI тхьэмадэ зыбжанэ яхуиIуэхуащ. АрщхьэкIэ, зи щхьэ хущытыж хьэкIувхэр урысхэм къыхуагъэкIуа лIыкIуэхэм я жыIэ едэIуакъым икIи еувэлIакъым. Апхуэдэу щыхъум, зэрытIысхьа абгъуэм кърашын папщIэ, пащтыхь дзэзешэхэм абыхэм ираутIыпщащ кIуэрыкIуэм тету гъуэгу бгъузэ кусэхэр мэзхэм пхызыупщIыкI, бгылъэ-мэзылъэхэм лъэныкъуищкIэ къакIуэцIрыкI дзэ пакIэхэр.
Езы урысхэми зэрыжаIауэ, дапхуэдизу ахэр а гъуэгуанэм гугъу щемыхьами, бгырысхэр гуащIэу къапэувами, «хьэщхьэрыIуэ» теуэм хэтахэм яхузэфIэкIащ къудамищу бгым драшея дзэхэр щхьэхуитыныгъэм щIэзэу хьэкIувхэм я абгъуэм ирашэн.
АрщхьэкIэ, телъыджэр аращи, абыи къигъэсабыракъым хэкупсэ нэсхэр. Ахэр зэбгрыкIри, мэз Iувыжьхэм хэкIуэсэжащ. ЯкIэлъыпхъэрыну темыгушхуа пащтыхь зауэлIхэр къикIуэтыжри, щIыпIэ ягъэнэхуахэм деж къэрэгъул щхьэхуэхэр щагъэуващ. ИкIи абыхэм зауэ Iуэхухэр, къыкIэлъыкIуэ мазищым къриубыдэу, пIалъэкIэ ягъэбэяуащ.
АрщхьэкIэ, жэпуэгъуэр къызэрихьэу, генерал-майор Гейман и къыкIэлъыкIуэ теуэр иублащ. Аргуэрыжьти, гъуэгу мыгъуэ техьэжа урысхэм хьэкIувхэм тIысыпIэ ящIыжа къуажэ цIыкIу зыбжанэр ирагъэсэхэжащ, зэрахабзэуи, я ерыскъы гъэтIылъыгъэхэр Iисраф зэтращIащ. Ауэ, нэхъ гъэщIэгъуэныжыр аращи, апхуэдиз хьэкIэкхъуэкIагъэ къытрагъэзэжурэ зыкIэлъызэрахьа хьэкIувхэм затын Iуэху итIани зэрахуакъым. Абы ипIэкIэ, абыхэм бийм и топышэхэр къащылъэмыIэсыну къалъытэ къуэнэф нэхъ дэгужхэм зыщагъэпщкIуащ.
«Лъэхъэнэ кIыхь къызэщIэзыубыда кавказ зауэжьым сызыщрихьэлIа зэрызехьэ псоми мы иужьрей зекIуэм нэхъ хьэлъэрэ мыхьэнэ гуэри зимыIэрэ яхэтауэ къысхуэщIэжкъым, - зыщиумысыжащ и тхыгъэхэм ящыщ зым Гейман. - Сэ шэч лъэпкъ къытесхьэркъым, кавказыщIыр къэзэуным хуэгъэзауэ урысыдзэр нэхъ гугъу дыдэ езыгъэхьа Iуэхухэм ящыщу хьэкIувхэм ядедгъэкIуэкIа теуэхэр ди тхыдэм къызэрыхэнэнум!»…
Кубань областым и унафэщIхэм къащыхъурт, генерал Гейман гъэмахуэми бжьыхьэми иригъэкIуэкIа хьэщхьэрыIуэ теуэхэм иужькIэ, шэрджэсхэм ящыщу бгым къина тIэкIури, 1864 - 1865 гъэхэм я зэхуаку дэт щIымахуэм къуэладжэ цIынэжьхэм щIыIэм къыдихуну, армырмэ ахэр мэжэщIалIагъэм ирищIыкIыну. Ауэ къызэрыщIидзар нэгъуэщIущ...
Абыи нэгъуэщIхэми щытетхыхьыжащ Васильев Евгений «ХьэкIувхэм я щIыналъэм иращIэкIа теуэ» («Экспедиция в землю Хакучей») зыфIища и тхыгъэм. Ар 1872 гъэм къыдэкIа «Военный сборник» журналым къытехуауэ щытащ. Дэ къызэрытлъытэмкIэ, дэфтэр хъужа а тхыгъэ закъуэм фIэкIа Кавказ зауэжьым теухуауэ нэгъуэщI зыми щыгъуазэ зыхуэдмыщIми къыдгурыIуэнущ, «зэрыса щIыналъэр ябгынэри, кIахэ адыгэхэр езыхэм яфIэфIу Тыркум икIыжащ, къэна мащIэри Псыжь и Iуфэ IуагъэтIысхьащ» псалъэ къызэрыгуэкIхэр, ахэр хэт къыбгъэдэмыкIами, шыпсэ зэфэзэщу зэрыщытыр.
«ХьэкIувхэм я щIыналъэм иращIэкIа теуэ» тхыгъэм дэ щыгъуазэ дыхуещI зауэр щиухауэ къалъытэ 1864 гъэм иужькIи, зи щхьэхуитыныгъэм щIэзэуа хьэкIувхэм нэгъуэщI лIакъуэхэм къахэкIахэри зэрахэтар. Къэдгъэлъагъуэмэ, адыгэ лIакъуэхэм ящыщу щалъхуа щIыналъэр зыбгынэну хуэмейхэмрэ зэман зэхуэмыдэхэм къриубыдэу пащтыхьыдзэм къыхэкIуэсыкIыжа урысхэмрэ хьэкIувхэм куэду къахыхьат.
Куэдым зыхуагъэныкъуами, хуитыныгъэм пащIын зимыIэ хэкупсэхэм щIымахуэ уэтIпсытIыр бгылъэ щIыпIэхэм щрахащ. Гу лъытапхъэщ ахэр зи къару илъыгъуэ цIыхухъу защIэу зэрыщымытам, атIэ, зэрыжаIэу, я ини цIыкIуи, жьыи щIэи, зэрыунагъуэурэ мэзхэм зэрызэдыщIэсам. ЩIэблэмрэ зи ныбжь нэхъ хэкIуэтахэмрэ зыхуей хуэгъэзэн зэрыхуейм иригузавэ пэтми, здыдахуа къуэладжэхэм къыдэплъ ямыIэу щIымахуэ псом дагъэса хэкупсэхэм я фэ дэкIар зыхуэдэр къэIуэтэгъуейщ.
Бжьыхьэ кIуам зи гъавэр Iисраф зэтращIа, зи гъэтIылъыгъэхэр ирагъэсэхэжа, асыхьэтым япщэфIа шхын хуабэ тIэкIу нэгъунэ я жьэ хуахьыну хунамыгъэсу бгы пхъуантэхэм дахуэжа, мэз щIыIалъэ-псыIалъэхэм щIахуэжа хьэкIувхэм а мазэ зыщыплIым къриубыдэу я джий ехар сыт жыпIэмэ, абы и жэуапми дэфтэрхэм уащрохьэлIэ. «ЩтапIэ ихьэжа бгырысхэм, нэгъуэщI хэкIыпIэ щамыгъуэтыжым, къэкIыгъэ лъабжьэхэмрэ жыглыц зэгъхэмрэ яшхыу щIадзащ». Дауи, дэ дызэреплъымкIэ, нэгъуэщI-къинэмыщI мылIэIус хуэдэхэм къадэкIуэу, абыхэм мэзхэм щэхуу къыщащэкIуа гуэрхэри зыIуагъэхуагъэнущ.
Адыгэм къращIам теухуауэ дэфтэрхэм дызыщрихьэлIэжхэр гум темыгъэхуэгъуафIэми, нэхъыбэу дгъэщIагъуэр аракъым. АтIэ, дунейр къызэригъэщIрэ я IэмыщIэм имылъа щIыгур къэзызэуа пащтыхьыдзэм зэхащIыхьа псом тхыдэтххэм кIэлъатхыжахэрщ. КъызэрымыкIуэ лIыгъэ къагъэлъагъуэу, гъэм и зэман нэхъ гугъу дыдэм пхыпсэукIыфа бгырысхэм, «хъункъэ иджы ар!» жраIэу, гущIэгъуи гулъыти хуащIыжыным и пIэкIэ, ауан хэлъу мы сатырхэмкIэ зэрагъэкъуаншэрщ: «Гъатхэр къызэрихьэу хьэкIувхэр къызэрехьэжьэри, зэтредгъэсхьауэ щыта къуажэхэм жылапхъэ-Iусыпхъэ хуэдэхэр къыщаулъэпхъэщащ. Жыласэу къаугъуея тIэкIур я щIыгу нэщIхэм трасэри, хы Iуфэм къедгъэтIысэкIа станицэхэми къедыгъуэн щIадзащ».
Зэрагъэмысэм дызригъэгупсысар мыращ: «мыдэ шэрджэсхэм дахъунщIэрт» жаIэ, бгым дахуэжа цIыхухэм нэгъуэщI хэкIыпIэ къыхуагъэнэжа хуэдэ?! Апхуэдэу къащIэнакIэ езыхэм сыту пIэрэт ящIэнур, хьэкIувхэр зрагъэува щытыкIэм хуэдэ ахэр иту, яшх щIагъуи щымыIэу, мэжэщIалIагъэм зэрихуэ сабийхэмрэ жьы хъуа цIыхухэмрэ я гъусэу, бгы пхъуантэхэм дахуэжауэ щытыгъамэ?! Унагъуэхьэ нэгъунэ умыгъашхэу куэд дэбгъэкIмэ, ныбаджагъэм щIехуэри, щакIуэхьэм нэхърэ нэхъ Iейуэ Iэгъуэблагъэр къызэхежыхь. КъимыдэкIэ, урысхэр хьэкIувхэм едыгъуа къудейкъым, атIэ я гъавэр зэтрагъасхьэри, я лъапсэми псы ирагъэжыхьыжащ, зэхэзехуэн ящIри, я щхьэри щIрагъэхьащ.
Урыс пащтыхьым кIэ имыIэу щIыналъэхэр къыхуэзызэу зэрыпхъуакIуэхэм къалъытагъэнщ бгым ныбаджэ дэхъухьа цIыхухэр мыпхуэдэу егупсысын хуеяуэ: «ДымэжэлIэщами, къыдэмыупщIыххэу ди хэкум къитIысхьахэм дедыгъуэжынкIэ Iэмал зимыIэщ, къытщIагъэкIуэнукъым» жаIэу. АрщхьэкIэ, зэрыгурыIуэгъуэщи, бгырысхэр зрагъэува щытыкIэм хуэдэ уиту, апхуэдэ егупсысыкIэм ухуэкIуэфынутэкъым.
Ауэ щыхъукIи, Iуэхур абы нэзыгъэса езы урысхэри сыт щIемыгупсысар: «Мыхэр бгы цIынэжьхэм гугъу дыдэ щедгъэхьащи, дяпэкIэ къыдэмызэуэжмэ, къытлъэмыIэсыж закъуэмэ, я гугъу афIэкIа тщIыжынкъым, дапхуэдэу щытми, псэ яIутщ, дагурыIуэнщи, фIыщэу ялъагъу я хэкужьым къиднэжынщ, гущIэгъуншэ дыдэу дазэрыхущымытар щIэблэу къэунэхунухэми зыхащIэнщ», - жаIэу. Я щхьэ мыгъуагъэ хуахьыжыным нагъэса шэрджэсхэм зыхуагъазэ хъунутэкъэ: «Къэна тIэкIур бгым фыкъытхуимыкIми, фишх дяпэкIэ къыфIурыттхъыжынкъым, фыкъыдэмызауэ, фыкъыдэмыдыгъуэ закъуэ», - жраIэу. Сыту пIэрэ атIэ зэрыпхъуакIуэхэм апхуэдэу щIамыщIар? Абы и жэуапри нэрылъагъуу ди гугъэщ: а лъэхъэнэм ахэр зыхуеяр адыгэ имысыжу адыгэщIыр къэгъэнэнырт.
«Абы къыхэкIкIэ, дэ, урысхэр, хьэкIувхэм аргуэру датеуэн хуей хъуащ, - щитхыжащ зытепсэлъыхь Iуэхухэр зи нэгу щIэкIа Орехов Иван 1870 гъэм дунейм къытригъэхьа «КъухьэпIэ Кавказым ищхъэрэкIэ гъэза и бгы нэкIухэмкIэ» и тхыгъэм. - Дэ, Гуэгуэпс къыщыщIэж мывэ жьанэхэм дынэблэгъащ (зи гугъу ищIыр Кавказ тхыцIэм ищхъэрэкIэ къыщыщIэж Пщыхьэ псышхуэм сэмэгумкIэ къыщыхэлъадэ псыежэххэм ящыщ зыщ). Шытх нэхъыщхьэм узэрытеувэу, уи нэгу къыщIоувэ, Гуэгуэпс Пщыхьэ щыхэхуэжым деж къыщылъ щIыналъэмрэ зи гупэр хы ФIыцIэм хуэгъэза джабэху лъабжьэхэм къыщыщIэж ХьэкIувыпсрэ (ПсыфIыпс холъэдэж) Ашэрэ я псыщхьэхэр а щIыпIэм гъунэгъу зэрыщызэхуэхъури, ахэр тынш дыдэу зэлъэзыгъэIэс-зэлъэзыщIыс лъагъуэ щэху цIыкIухэр адэкIэ-мыдэкIэ къызэрыщыунэхухэри. Къэзыухъуреихь Iэгъуэ­благъэм ерагъыу пхыплъагъукI а щэхурыкIуэ гъуэгу цIыкIухэр къагъэсэбэпурэ, зи зэгуэзыпIэр тенджызым хуэгъэза къуэладжэхэм зыдэзыгъэпщкIухьа бгырысхэр шытхышхуэм къытфIыщхьэдэхырти, Псыжь хуэплъэ мэзышхуэхэм я лъапэм щидгъэтIысыкIагъащIэ урыс къуажэхэм къатеуэрт».
Апхуэдэ «хьэгъэщагъэ» къакIэлъызезыхьэ шэрджэсхэм «зыкърагъэщIэжу» ахэр бгы гъуанэхэм кърахун папщIэ, 1865 гъэм и март мазэм урысхэм аргуэру дзэ гуп зэхашащ. Абыхэм я унафэщIу ягъэуващ Ставрополь лъэсырыкIуэ полкым и дзэзешэ полковник Кузьминскэр. ХьэкIувхэм къыкIэлъыкIуэ теуэ езыщIылIэн хуейхэм хагъэхьащ Ставрополь, Кубань лъэсырыкIуэ полкхэм я фочауэ ротэу плIырыплI, 19-нэ фочауэ батальоным и ротэу 2, къэзакъхэм я 7-нэ лъэсырыкIуэ батальоным къыхаша «ныбэрыпщ» (пластуны) гупыр, гъунапкъэхъумэ къэзакъхэм ящыщу цIыхуи 100.
Теуэр здекIуэкIым наIуэ къэхъуащ, урысхэм «закъезымыт» шэрджэсхэм я бжыгъэр унагъуэ мин зытIущым зэрынэблагъэр. Абыхэм зыщагъэбыдар Ашэрэ ПсыфIыпсрэ я тIуащIащхьэхэм къегъэщIылIа щIыпIэ дэгухэрат.
1865 гъэм мэлыжьыхьым и кIэхэм полковник Кузьминскэм и дзэр Нэужьий Ин, Нэужьий ЦIыкIу къуэладжэхэм дэзэрыгуащ. Езы зэрыпхъуакIуэхэр щыхьэт зэрытехъуэжамкIэ, Ашэ и ижьырабгъу лъэныкъуэмкIэ щыIэ тIуащIэ зэщыкъузахэм урысыдзэр абы ипэ зэи дыхьатэкъым.
ХьэщхьэрыIуэ теуэр зэхэзыублэжахэм а Iэхэлъахэм къызэрыщаущыхьа махуи 8-м къриубыдэу къуажэ цIыкIу зыбжанэ зэтрагъэсхьащ, абыхэм дэса цIыхухэм ящыщу 147-р гъэр ящIащ, Iэщрэ мэлу куэд дыдэ зыIэщIагъэхьащ. Ар зигу темыхуэу къапэщIэува шэрджэсхэм хэщIыныгъэшхуэ ягъуэтащ: хэти яукIащ, хэти уIэгъэ хъуащ. ИтIани, апхуэдиз гукъутэгъуэ зэрырагъэлъэгъуауэ, мэз дэгужьхэр зи хэщIапIэ хэкупсэхэр урысхэм я жыIэ къеувэлIатэкъым.
«Апхуэдэу щыхъум, - итщ Васильев Евгений и «ХьэкIувхэм иращIэкIа теуэ» тхыгъэм, - полковник Кузьминскэм езым дзыхь къыхуащIа дзэ пакIэмрэ нэгъуэщI псынщIэрыкIуэ гуп цIыкIухэмкIэ нэхъ пхъашэжу щIищыкIын щIидзащ зыкъэзытыну хуэмей бгырысхэм я щIыналъэр. Абы щхьэкIэ урысхэм къагъэсэбэпари Iэмалу зэсагъэжьхэрщ: гъавэхэр зэтегъэсхьэнымрэ къуажэхэр игъэсэхэжынымрэщ.
ЗэпэщIэувэныгъэ гуащIэхэр щекIуэкIар езы хьэкIувхэр зэрыса щIыпIэм и закъуэкъым, атIэ лъэныкъуитIымкIэ абы и Iэгъуэблагъэхэри мафIэ лыгъейм зэщIрагъэщтауэ щытащ.
Кавказ зауэжьыр иухауэ щагъэIуа 1864 гъэм иужькIи, шапсыгъхэм ящыщу Ашэрэ ПсыфIыпсрэ я тIуащIэхэм къыдэнауэ щыта Нэужьий, Бэчыщей, Зэхэлъашэ лIакъуэхэри, зи гугъу тщIы мы лъапсэрых теуэхэм я Iэужьу, Тыркум икIыжыну арэзы зэрыхъуамкIэ урысхэм хъыбар ирагъэщIащ. А Iуэхур абыхэм 1865 гъэм и шыщхьэуIу мазэм ягъэзэщIащ.
А псом яужьыжкIи, пащтыхьыдзэу къебгъэрыкIуэ-хэм я жыIэ емыувалIэу лъэпкъ хуэдэу къэплъытэну къызэтенар ХьэкIувыпс, Хьэджыкъуэ, Тэтей, Кхъуэпс, Енэбэплъ псыхъуэ кIэщI цIыкIухэр зи хэщIапIэ езы хьэкIувхэм я закъуэт.
Бжьыхьэр къэмысауэ абыхэм я щIыналъэм уихьэ хъунутэкъым. Абы къищынэмыщIауэ, полковник Кузьминскэм и дзэм хэта сэлэтхэм фащэрэ щIыIутелъу ящыгъахэри мазищым и кIуэцIым ящылэжьыкIат, езыхэри гугъуехь мыухыжхэм иригъэзэшат. А щхьэусыгъуэхэм къахэкIкIэ, 1865 гъэм и гъатхэпэм урысхэм зэхашауэ щыта дзэр мэкъуауэгъуэм и 31-м зэбграутIыпщыкIыжат.
Щхьэхуитыныгъэм пэхъун щымыIэу къэзылъытэ хьэкIувхэм бжьыхьэ зыхуэкIуэм аргуэрыжьу ягъэвын хуейуэ къапэщылът зи гущIэгъуншагъэкIэ адрейхэм зыкIи къакIэрымыху къыкIэлъыкIуэ теуэр.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
