Хьэжкурий
Iуэтэж
Тхьэшхуэм, адыгэ лъэпкъыр къыщигъэщIым, си фIэщ хъуркъым шыри и гъусэу къимыгъэщIауэ, апхуэдизкIэ фIыуэ елъагъу, и гумрэ и псэмрэ къыдохьэри.
Ауэ иджы япэрей зэманыр щыIэж? Шы гуартэхэр мащIэ хъуащ, «гъущIышхэр» къежьэри. Япэм фызышэ гурэ шыкIэ дэкIыу щытамэ, иджы Iугъуейр къыпихыу маши-нэ псынщIэхэмкIэ дож, шар зэмыфэгъуу кIэрыщIам яIэт жыпIэну. Ауэ ноби кIуэдыжыпакъым ди хабзэжьхэр.
Сэ сыт хуэдэу сыгуфIэрэ, тешанкIэ, дыщэ тешанкIэу фIэкIа умыщIэну, уэрамым къыщрижэкIэ, щауэмрэ нысащIэм-рэ зэбгъурысу ису. Абы и ужьым шу гуп итрэ, шым тесхэр адыгэ фащэкIэ зэщIэхуэпауэ, шыхэм я бгъэрыщIэхэр дыжьыныбгъэрэ зэщIэлыдэу. Зэзэмызи тешанкIэм тIэкIу зыкъыкIэрагъэхуурэ, къызэдэжэу фIэкIа умыщIэну, зэдилъыжхэу. Апхуэдэ гуфIэгъуэщ жьыри щIэри уэрамхэм къыдэзыгъэлъадэр, ахэр щыщыIэкIэ, адыгэхэри щыIэщ, шыхэри щыIэнущ…
Сэри, апхуэдэ гуфIэгъуэ зыбжанэ зэрыслъэгъуара е си адэр зэрышыхъуэра, — нэхъуеиншэу шыхэр фIыуэ солъагъу. Школым сыщыщIэсми си адэм и пIэкIэ шыхэр згъэхъуу щытащ сэ Iэджэрэ…
Тэрч Iуфэ, ди къуажэм къыхуэнэжа шы тIэкIур згъэхъуу сыIуту, мэз лъэныкъуэмкIэ зы хьэжкуриишхуэм зыкъыщеIэтри, фIыцIагъэ фIэкIа умылъагъуу къажэурэ, губгъуэ тIэкIу сызэрытым къолъадэ, шыхэр игъащтэу. Сеплъурэ, зегъэкIэрахъуэ, зегъэкIэрахъуэри, а зыщигъэкIэрэхъуам деж зы фIыцIагъэ цIыкIу къыщысхуегъанэри, езым зегъэкIуэдыж.
Сыбгъэдэлъадэрэ сеплъмэ, хьэншакъыу зы хъыджэбз щысщ, и бостейр зэхэчэтхъарэ сабэм зэщIиуэжауэ, и плIэ пцIанэр и щхьэц кIыхьымкIэ щIиуфэжауэт. И щхьэр къэсIэтрэ сеплъмэ, си къэшэнырт — Жангуащэт. И нэхэр чэфынэрэ илэлыхьыу, езым банэ Iуралъэфауэ фIэкIа умыщIэну, лъыр къыIурыжу, и щIыфэр IэбжьанапIэрэ и бостеикIэр лъым хащIа нэхъей плъыжьыбзэу.
— Сыт къэхъуар, Жангуащэ?! КъыпщыщIар сыт? Мыбы щхьэ укъэкIуа? Уафэм укъехуэха?
Жангуащэ зэхэмыщIыкIыгъуэу зыгуэрхэр къригъажьэу щыхузэпымыщэм, ерагъыу и Iэр къиIэтри мэзымкIэ ищIащ. Си шыр хьэзырыххэти, сыщIэлъэдащ сэри мэзым. Е си шы лъэмакъыр зэхаха, е цIыхубзыр щамыгъуэты-жым къэщтэжахэт, гъуэгу нэпцI гуэркIэ слъагъу къудейуэ зы машинэ псынщIэ мэзым къыщIэжри дэлъэдэдэжащ Ботэщей. Вагъэм сыхэлъадэу сакъыпежэкIыну си гугъати, ари къызэхъулIакъым, си шыр ешри, вагъэм сыпхымыкIыфу къэзгъэзэжащ.
Сыкъэсыжащи, Жангуащэ а зэрыщыса дыдэм хуэдэу щысщ, и щхьэ егъеижри. И гур фIы хуэсщIыну и щхьэм си Iэр щытеслъхьэм, къыIуидзыжащ.
— Чэримщ ар, Жангуащэ! СыкъыумыцIыхужу ара, — щыжысIэм, «Чэримщ сызыхуэмеиххэр слъагъуну, — жиIащ. — Сэ афIэкIа сыпсэуну сыхуеижкъым, сэ сыпсэуну сыщыхуэмеижкIэ, Чэрим сыту сщIыну?»
Аргуэру си Iэр и щхьэм щытеслъхьэм, и къыщылъэти, и щIэпхъуи зы ищIащ. Мажэ, ТэрчкIэ иунэтIауэ, сэри сожэ, ауэ къудеи сылъэщIыхьэркъым, Тэрч и макъыжьри гъунэгъу къохъу. СщIэуэ Жангуащэ спэжыжьэ мэхъу, мы сигуми зешхыхьыж, жэнкIэ сэ апхуэдэу сыхуэмыхуу щытакъым, сыт иджы къэхъужар? КъысхуэмыщIэр абы и лъэр апхуэдизу щIэзыгъэкI къарур къыздрихырщ. СеджэкIи зэхихыркъым, улIмэ къысщIэрыхьэ, жиIэ хуэдэ, мажэ, мэз бжэну хокI. Зэми жызоIэ: «Ярэби-тIэ, зи псэ хуэмеиж псори ажалыр къыщеджэм апхуэдизу ирихужьэу пIэрэ?» Жангуащэ и ужьым ситу сыжэурэ, Тэрч Iуфэ щыIулъадэм, сэри тхьэм сыкъиужэгъужа хъунтэкъым, ешыр си Iэпкълъэпкъым холъэтри, тIэу пкIэгъуэм, Жангуащэ зыты-зодзэ. Абы зеукIыж, зысIэпиуду Тэрч зыхидзэжыну, си Iэхэм къедзакъэурэ си Iэпхъуамбэхэр зэпишхыкIыным нэсащ. ИтIани, сыпэмылъэщу псы Iуфэм дызэролъэфалIэ, абдежым дызытетыр къонэри, бгы жьэгъужьыр къыгуоу, ар зылъэгъуа Жангуащэ, зыкъещIэжри, сэ зыкъызешэкI…
Шыхэм дакъыхыхьэжа нэужьми, сэ Жангуащэ къызэныкъуэкъурт, арщхьэкIэ сутIыпщыртэкъым, сутIыпщами псым жэнут. Сыт хуэдэ псалъэ дахэ жезмыIами, къысхуедаIуэртэкъым, хьэнэ-бгъанэу зиплъыхьырт, и псэр зэрыхихыжын Iэмал къилъыхъуэу.
Ауэ, пщыхьэщхьэхуэкIуэ щыхъум, тIэкIу тесабырэжащ. И нэхэри нэхъ къабзэ хъужат, сыщIимыгъаплъэу къысщигъэпщкIу пэтми…
Мис итIанэ псори къызжиIэжащ: Тэрч къалэ лъэсу къикIыжу губгъуэм къыщихьэжам, машинэ псынщIэ къыбгъэдэлъадэу щIалитIым ирадзэу зэрыIуашар, лIыгъэкIэ зэрырагъэфар. Ешыху къралъэфэкIыу хыфIадзэжу, ефэу щытIысыжым, хьэжкурий къыщхьэщылъэдам зыкъыхигъапщкIуэу къызэрыщIэпхъуэжар…
Дауэ мыхъуами, Жангуащэ и псэр бзаджащIэхэм къаIэщIихат, сэри абы иджыпсту «селъэпэуэжмэ», абы и псэр и IэкIэ хихыжыным хуэIуа щыIэтэкъым. Абдежым Жангуащэ тхьэ хуэсIуащ, нобэ къэхъуа Iуэхур сыпсэ- уху дунейм къытезмыгъэхьэну, езыри ныщхьэбэ ди деж сшэну…
Къызэрысшэрэ илъэс нэхъыбэ мыхъуауэ, си машинэ псынщIэмрэ Жангуащэ сэрэ Болэтей дыкъикIыжу арыкъыщхьэм дыкъилъэдэжауэ, къуэм машинэ псынщIэ дэхуауэ дэлъу долъагъу, цIыху Iуви зэхэту. Машинэр къэдгъэувыIэу дыщежалIэм, цIыхухъуитIым я хьэдэ щылът, къраха къудейуэ, зы хъыджэбзи ябгъурылът пхауэ, зы теудыгъуи имыIэу. ЦIыхухъуитIыр я нэкIукIэ къыпхуэцIыхунутэкъым, апхуэдизкIэ зэхэкъутати. АтIэми ахэр тыншу къицIыхужащ Жангуащэ, ауэ щытхэм зыри яжриIакъым. Ахэрат Жангуащэ мэзым зышар, а хъыджэбзми абы и лъэужьыр ирагъэхунут, къащIэкIуакъым армыхъу, игъэкIуа хъункъым Жангуащэ къраха лейм…
Жангуащэ дыIугъэкIыж жимыIэу, хьэдэхэм еплъу щытми, абы и нэгум ислъагъуэртэкъым нэщхъеягъуэ лъэпкъ, адрей щытхэм хуэдэу. Абы и нэгур нобэ хуэдэу зэлъыIухауэ къызэрысшэ махуэ лъандэрэ слъэгъуатэкъым, жэщи махуи имыгъэбауэу и гум телъа абрэмывэр ехуэхыжауэ къыщIэкIынт.
Iэщыж Борис.
Тэрч щIыналъэ
