Лъэпкъым и щIэблэр
Лъэпкъым и къэкIуэнур елъытащ къыщIэхъуэ щIэблэм и шыфэлIыфэм. Адыгэ лъэпкъым и пщIэр еIэт Хэкур фIыуэ зылъагъу, зи гупсысэхэр адыгэ Iуэхум епха, хабзэр зыхэзылъхьэ, тхыдэм дихьэх щIалэгъуалэ гурыхуэ зэриIэм. Апхуэдэхэм ящыщщ Шэрджэс Мухьэмэдрэ Ныр Муратрэ. Мухьэмэд Аушыджэр щыщщ, КъБКъУ-м медицинэмкIэ и колледжым щеджащ. Мурат Къулъкъужын щыщщ, бизнесымрэ правэмкIэ институтыр Псыхуабэ къыщиухащ.
Ныр Мурат ЦIыхум и хьэл-щэныр щысабийм щегъэжьауэ зэтеувэн щIедзэ. Шэрджэс Мухьэмэд и сабиигъуэ гукъэкIыжхэм къыхощ ар щIыуэпсым пэгъунэгъуу къызэрыдэкIуэтеяр.
— Сабиигъуэ дахэ сиIащ, — игу къегъэкIыж Мухьэмэд. — Джабэм дыдэкIуейрт, псыхъуэм къыщыджыхьырт, дыщыджэгурт. Бдзэжьеящэ дыкIуэн тфIэфIт. Си жагъуэщ иджырей сабийхэм апхуэдэ зэрадумылъагъужыр. ПщIантIэм щыджэгуу, тетIысхьэпIэм тесу зыри плъагъужыркъым. Телефон, компьютер, Интернет — ахэращ иджы зэрыджэгу хьэпшыпу къагъэсэбэпыр. Сабиймрэ компьютерымрэ зэкIэрыдмычауэ, щIэблэм и псэм дахагъэр тхузыхегъэщIэнукъым. Абы хэкIыпIэ къыхуэбгъуэтыфыну къызолъытэ: клубхэм, школхэм къыщызэрагъэпэщ къэфакIуэ, уэрэджыIакIуэ, пшынауэ гупхэм сабийхэр хэгъэхьэн, апхуэдэ щIыкIэкIи щэнхабзэм дегъэхьэхын хуейщ. Ауэ ари адэ-анэм елъытыжащи, гу зэгъа яIэмэ, Iуэхум зебгъэхъуэжыну гугъу хъунущ.
— Пэжщ, сабиигъуэ жыхуаIэжыр зэпхар джэгукIэ зэмылIэужьыгъуэхэрщ, — арэзы дохъу Мурат и ныбжьэгъум. — Псом хуэмыдэу щIымахуэм IэжьэкIэ къэбжыхьыныр сыту гухэхъуэгъуэт! Сабиигъуэ гукъэкIыжхэм изопх ди адэм сызригъэдаIуэу щыта таурыхъхэмрэ хъыбархэмрэ.
Шэрджэс Мухьэмэд ЦIыхур къыдэкIуэтеиху зыхилъхьэ хьэл-щэнхэр, гупсысэхэр нэхъыбэу сыту пIэрэ зэлъытар? Унагъуэм щигъуэт гъэсэныгъэра, школым зыщыхурагъаджэхэра, хьэмэ лъымрэ къупщхьэмрэ я мыхьэнэр нэхъ ин? Апхуэдэ упщIэхэми я жэуапу дэтхэнэми я гупсысэ пыухыкIа къагъэлъагъуэ ди псэлъэгъухэм.
— А псоми зызэщIагъакъуэурэ къызэдэгъуэгурыкIуэн хуейуэ къызолъытэ, — жеIэ Шэрджэс Мухьэмэд. — Псалъэм папщIэ, сабийм унагъуэм щигъуэт гъэсэныгъэм къыпащапхъэщ школ егъэджакIуэхэм. Ар егъэджакIуэ къудейкъым, атIэ икIи гъэсакIуэщ. Иджыри мыжэпхъа, зэрымыубыда сабий гупсысэр гъуэгу тригъэувэн хуейщ абы. Ар тыншкъым. Сэ школым нэхъыфI дыдэу щыслъагъуу щытащ адыгэбзэмрэ литературэмкIэ, тхыдэмкIэ къыдат дерсхэр. ФIыщIэ хузощI си егъэджакIуэ Шэшэн Людмилэ.
Пэжщ, тхыдэр куэду зэхедз. Нэхъ сфIэтелъыджэр ди адэжьхэм ятеухуахэрщ, Кавказым къикIуар къызыхэщыжхэрщ. Адрей лъэпкъхэм я щэнхабзэхэр яфIэхьэлэмэту ядж. Дэри диIащ къежьапIэ, зыужьыпIэ. Аращ япэу къытфIэIуэхупхъэр. А псом теухуауэ школ программэм зы дерси зэрыхэмытыр си жагъуэщ.
— Сэри сыт щыгъуи сфIэфIт тхыдэр, иджыри сыдехьэх, — къыпещэ адэкIэ Нырым. — Хэт зэран къысхуэхъур, псалъэм папщIэ, си лъэпкъым и блэкIам сриплъэжыну? Зыри. Тхыдэдж зэхуэмыдэхэм я еплъыкIэхэм сыкIэлъоплъ тхылъкIэ, ИнтернеткIэ.
ГъуазджэхэмкIэ Кавказ Ищхъэрэ къэрал институтым сыщIэтIысхьэну сехъуапсэрт, — игу къегъэкIыж Мухьэмэд. — «Ар IэщIагъэ пхуэхъунукъым — уи гъащIэр укъафэу епхьэкIыфынукъым», — жаIащ си адэ-анэм. Ди анэм дохутыр IэщIагъэр фIэфIти, арэзы сщIын щхьэкIэ абы сыхуеджащ. СыщIегъуэжакъым. Абы ныбжьэгъу, цIыхугъэ къыщысхуэхъуахэм ноби сапыщIащ. Адыгэм и хьэл-щэн къызыхэщ Iуэху гуэрым гъунэгъу зыхуэсщIын зэрыхуейр си гум къызиIуэкIырт. Къафэм сыхыхьащ. Иджыпсту КъБКъУ-м и къэфакIуэ гупым сыхэтщ. ФокIадэм и 1-м екIуэкIыну махуэшхуэм ди гупыр хэтынущи, къысхуэмыгъэсу сыпоплъэ. Университетым къафэм дыщыхуигъасэу щытащ БжьыхьэлI Замир, иужькIэ Би-токъухэ Анзоррэ Оксанэрэ къыддэлэжьащ. Иджы Аушыджэр къуажэм гуп къыщызэзгъэпэщауэ, сабийхэр адыгэ къафэм хузогъасэ. СызыщIэса еджапIэм къафэмкIэ гъэсакIуэу сыщылэжьэну си мурадщ. ГукIи псэкIи а Iуэхум сыбгъэдохьэ. КъэфэкIэ езгъасэ къудей мыхъуу, си лъэпкъым теухуауэ сэ сщIэ мащIэмкIэ садэгуэшэну сыхуейщ студентхэм. Сыту жыпIэмэ, къафэми уэрэдми узыхуашэжыр хабзэмрэ нэмысымрэщ. Къафэм езым бзэ иIэжщ. Сыту куэд къызгуригъэIуа сэ абы!
Мурати Мухьэмэди жыджэру хэтщ адыгэ Iуэхум теухуауэ республикэм къыщызэрагъэпэщ зэIущIэхэм. Абыхэм я гуапэщ Адыгэ фащэм, Адыгэ ныпым я махуэхэр Къэбэрдей-Балъкъэрым Iэтауэ зэрыщагъэлъапIэр. Адыгэ хабзэр, фащэр, бзэр къыдэхыжыным, зегъэужьыным теухуауэ щIалэхэм щапхъэ яхуохъу щIэныгъэлI ЦIыпIынэ Аслъэн къызэригъэпэщу щыта IуэхущIа-фэ дахэхэр.
НыбжьыщIэхэм сайтым къыщызэрагъэпэщащ щIалэгъуалэр я гупсысэкIэ щызэдэгуашэ гуп щхьэхуэхэр. Мурат и сабиигъуэм адэм къыхуиIуэтэжу щыта хъыбархэм я Iэужь къызэрынам и нэщэнэу, и гупым фIищащ «Адыгэ хъыбарыжьхэр», Мухьэмэд ейм и фIэщыгъэцIэщ «Адыгэхэмрэ абыхэм я щэнхабзэмрэ».
— Сайтым къызолъхьэ адыгэхэм ятеухуа тхыгъэ, сурэт гъэщIэгъуэнхэр. ЩIалэгъуалэр абы зэрыдихьэхыр нэрылъагъу ящI сурэтхэм къыкIэщIатхэхэм, — жеIэ Мухьэмэд.
Езыхэм хуэдэ щIалэгъуалэм яхэту Мухьэмэдрэ Муратрэ адыгэ зэIущIэхэм йокIуалIэ лъэпкъ фащэр екIуу ящыгъыу. Абыхэм яфIэгъэщIэгъуэнщ ди фащэм и къежьэкIар, зэрызэхэлъыр, мыхьэнэуэ къиIуатэм теухуауэ щыIэ еплъыкIэхэр.
— Ди лъэпкъ фащэр екIуу гъэщIэрэщIа пэтми, ар къыщежьам дахагъэм темыщIыхьауэ, атIэ тыншу уризэуэфын хуэдэу ядауэ щытауэ къызолъытэ. Iуэху ирипщIэну тыншкъым. ПщIантIэм щыдэсым деж цейр къытемылъу, дэкIын хъуамэ, щIэхыу къытралъхьэу щытагъэнущ, — къыддогуашэ Мухьэмэд.
Мурат адыгэ фащэм нэхъыщхьэ дыдэу хэлъу къилъытэр пыIэращ:
— ПыIэр щхьэрумытIагъэу, фащэм и закъуэ пщыгъыныр къекIуркъым. Адыгэ ныпым и махуэр дгъэлъапIэу къалэм дыдэту, зы лIыжь дыкъигъэувыIэри, къыдэхъуэхъуауэ щытащ пыIэр зэрытщхьэрыгъым щхьэкIэ. Адыгэм и дежкIэ пыIэм мыхьэнэ ин дыдэ иIэщ. Егъэлеяуэ къемыкIуу къызолъытэ иджыпсту хьэгъуэлIыгъуэхэм щауэм и пыIэр къыщхьэрачыныр «хабзэ» зэращIар. АдыгэлIым и пыIэр къызэрыщхьэрамычыр щхьэ къагурымыIуэрэ? ЦIыпIынэ Аслъэн и лэжьыгъэхэм къызэрыхэщыжымкIэ, пасэм хабзэ щыIащ щауэм, унагъуэ мыхъу щIыкIэ, зэ ещхьэфэуэжу. Ещхьэфэуэныр пыIэ щхьэрычыным щIыхуэкIуар гурыIуэгъуэкъым.
— ХьэгъуэлIыгъуэхэм Iуэху мыхьэнэншэ куэд хапщэ хъуащ иужьрей зэманым, — жеIэ Мухьэмэд. — ЦIыхур хъуэхъуакIуэ кIуамэ, ихьауэ хъуар къекIуэлIа псоми Iэмал имыIэу щхьэ яригъэлъагъун хуей? ХьэгъуэлIыгъуэ куэдым сыщрихьэлIащ апхуэдэ гуемыIу. НысащIэм техьэIамэ, «Уэхьэхьей, уэтэтей! Камерэр зыIыгъыр къевджэ, сурэттехыр къевджэ, нысащIэм и гуащэ-тхьэмадэр налкъутналмэскIэ тохьэ, гуащэ шыпхъур дыщэ сыхьэткIэ тохьэ!…», — жыпIэу щхьэ укIиин хуей? Апхуэдиз фэрыщIагъ зыхэплъхьэ Iуэхур Iуплъэгъуей мэхъу.
Сыт лъэпкъым нэхъыщхьэу иIэр? Дауи, и бзэрщ. Аращ ар лъэпкъ зыщIыжыр, зыгъэлъагэр, и пщIэр зыIэтыр.
— ЦIыхум хабзэр къыпхуегъэщтэжынущ. Ауэ бзэр Iэпыхуныр нэхъ шынагъуэщ, — жеIэ Мурат.
А гупсысэмкIэ арэзы хъуакъым Мухьэмэд:
— Бзэмрэ хабзэмрэ зэкIэрыпч хъунукъым. Зыр имыгъусэу адрейр щыIэфынукъым.
ЩIалэхэм я хъуэпсапIэхэри зытеухуар лъэпкъым зиузэщIынырщ: зы щIыналъэ, зы бзэ, зы хабзэ диIэнырщ!
Гугъуэт Заремэ.
