Дунейпсо литературэм и классик Хьэткъуэ Умар
Зы гукъеуэ закъуэ
Иджырей тырку литературэм и новеллэ жанрым и лъабжьэр зыгъэтIылъа Хьэткъуэ Умар — Омер СейфеддинкIэ зэджэжым — дунейпсо литературэми увыпIэ хэха щеубыд.
Абы и тхылъхэр къэрал куэдым къыщыдэкIащ. УрысыбзэкIэ зэрадзэкIауэ Умар и новеллэхэр тIощI гъэхэм и кIэм къыщыщIэдзауэ урыс журналхэм къытохуэ, и тхыгъэ къыхэхахэр тхылъ щхьэхуэу 1957, 1975, 1987 гъэхэм Мэзкуурэ Ленинградрэ къыщыдэкIащ. Тхылъищми ит новеллэхэр, повестхэр урысыбзэкIэ зэрадзэкIащ Печенев Игорь, Яковлевэ Нелли, Кормушин Иван сымэ. «Омер Сейфеддин пщIэшхуэ иIэщ иджырей тырку литературэбзэр убзыхуа зэрыхъуамкIэ, — жеIэ Печеневым. — Япэ итхэми, езым и зэманым псэуа тхакIуэхэми ар къащхьэщокI и бзэр нэхъ къызэрыгуэкIыу, цIыхубэр зэрыпсалъэм нэхъ пэгъунэгъуу зэрыщытымкIэ.
Хьэткъуэм и тхыгъэхэр хуэхейщ хьэрып, къэжэр псалъэхэу тырку литературэбзэр лIэщIыгъуэ зыбжанэ хъуауэ зэIызыгъэхьэхэм».
Хэт хъуну-тIэ зи гугъу тщIы адыгэ щIалэр? Хьэткъуэ Умар и адэ Сэфудинт истамбылакIуэ ежьар. Тыркум нэса нэужь, ар зы щIыпIэм икIрэ адрейм Iэпхъуэу куэдрэ екIуэкIащ. ИкIэм-икIэжым Мрамор тенджызым и Iуфэм пэмыжыжьэ Гёнен жылагъуэм дотIысхьэ. 1884 гъэм абы къыщалъхуащ тхакIуэ цIэрыIуэ хъуну щIалэр.
Хьэткъуэм литературэм и гъащIэр пищIэну и пщIыхьэпIи къыхэхуэртэкъым. И ныбжьыр илъэс пщыкIутI фIэкIа мыхъуауэ, Умар Эдерне къалэм дэт дзэзешэ еджапIэм щIотIысхьэ. Ар къеухри, Истамбыл макIуэ, и щIэныгъэм хигъэхъуэн мурад иIэу. ИкIи абы «Мектебе Хьэрбийе» еджапIэ нэхъыщхьэр къыщеухри, илъэс зыбжанэкIэ дзэм къулыкъу щещIэ.
1908 гъэм екIуэкIа революцэм и ужькIэ Тыркум куэду къыщыдагъэкIыу щIадзэ сатирэ, гушыIэ журналхэр. Абыхэм къытрадзэ усэхэр, хъыбархэр икъукIэ къащхьэщыкIырт япэрей классикэ сатирэм и щапхъэхэм. Тхыгъэхэм я нэхъыбэр пэджэжырт зэманым къигъэув къалэнхэм, литературэм и унэтIыныгъэ зэхуэмыдэхэм я зэныкъуэкъум. Абыхэм яхэтт пародиехэр, эпиграммэхэр. А зэманым щыIа тырку сатирэм и гугъу щащIкIэ, япэу зи цIэ жаIэр Хьэткъуэ Умарт. Абы и тхыгъэ гъэпсыкIэм и лъабжьэщ псэ щабагъэр, гу пцIанагъэр, Iущыгъэ зыхэлъ акъыл гъэтIысакIэ къэIуэта гупсысэхэр, апхуэдэуи хъуэр, гушыIэ шэрыуэхэр.
Гу щабагъэкIэ псыхьа усыгъэ закъуэтIакъуэхэм къадэкIуэу, Хьэткъуэм итхырт пхъашэу, дыджу гум ежалIэ ауанхэмкIэ гъэнщIа новеллэхэри.
Умар и ныбжьэгъу тхакIуэхэу Джэс Алъпрэ Жаныпэ Алийрэ щIыгъуу «Гёнч къалэмлер» журналыр къыдигъэкIыу щIедзэ.
1912 гъэм Хьэткъуэр аргуэру дзэм хохьэж, ауэ Балкан зауэм ар зэрыхэтар мащIэ дыдэрэщ. Гъэр ящIри, Алыджым (Грецием) мазипщIкIэ лъэхъуэщым щрагъэс, абы къызэрикIыжу, Истамбыл егъэзэж икIи етIуанэу дзэм къыхокIыж, зэи тримыгъэзэжыну мурад быдэ ищIауэ. 1914 гъэм къыщыщIэдзауэ дунейм щехыжыну 1920 гъэм нэсыху, абы Тырку щыхьэрым дэт курыт еджапIэхэм ящыщ зым литературэр щрегъэдж.
Хьэткъуэм илъэс щэщIрэ хырэщ къигъэщIар. Абы щыщу тхэным къылъысар илъэсий къудейщ. А зэман мащIэр дамэр уэзыгъэшэщI, дэрэжэгъуэ къозыт лэжьыгъэ куукIэ игъэнщIыфащ Умар. Абы и Iэдакъэм къыщIэкIащ новелли 150-м щIигъу, повесть зыбжанэ, зы пьесэ, и кIэм нимыгъэсауэ романитI. Хьэткъуэм къытрыригъэдзащ литературэр зыубзыху, бзэм теухуа лэжьыгъэ куэд. Тхыгъэ зыбжанэ тыркубзэкIэ зэридзэкIащ, Гомер и «Одиссеери» хэту.
Адыгэ щIалэм и тхэкIэм дэплъей, ар зи егъэджакIуэу къэзылъытэ тхакIуэ цIэрыIуэ куэд щыIэщ КъуэкIыпIэ Гъунэгъум. Хьэткъуэм и новеллэхэм, памфлетхэм тырку жылагъуэм и зэхэтыкIэр нэсу къыщигъэлъэгъуащ. Хэбгъэзыхьмэ, къэралым щыIэ ухуэкIэр, тыркухэм я хьэл-щэныр, я псэукIэр щIэнэкIалъэ зэрищIым къыхэкIыу, тхакIуэр ягъэ-къуаншэрт, «угущIэгъуншэщ, псоми уащодыхьэшх» жаIэу. Хьэткъуэм и IэдакъэщIэкI нэхъыфIхэм ящыщщ «Телъыджэ», «Азэн джэ макъ», «Iулъхьэ», «Лэгъупыкъу», «МафIэдз», «Аргъуей», «Адакъэ», «Делэ», «Динсыз» новеллэхэр, «Эфруз-бей», «Хьэрэм» повестхэр.
Тхыгъэ зыбжанэ абы триухуащ езым и гъащIэм и къекIуэкIыкIам, и лъэпкъэгъухэм. Апхуэдэщ «ШытхъунщI», «Япэ мыхъумыщIагъэ», «ПIыртIыкъыш», «Зэшхэр», «Фыгъуэнэд», «Бгырыпх» новеллэхэр. Абыхэм Умар щетх и адэ-анэм, игъуэ нэмысу дунейм ехыжа и къуэш нэхъыжьым, къызыхэкIа адыгэ лъэпкъым папщIэ псалъэ гуапэ, гурыгъу-гурылъ дахэ куэд.
Хьэткъуэм и IэдакъэщIэкIхэм увы-пIэшхуэ щеубыд адыгэ таурыхъхэм хэт Iэмалшы КъуийцIыкIу, егъэлеяуэ пцIыупс барон Мюнхгаузен сымэ уигу къэзыгъэкI Эфруз-бей щхьэщытхъум. Абы и IуэхущIафэхэм ятеухуа повестым авторым ауан щещI 1908 гъэм екIуэкIа революцэм и зэманым щыIа пщы-уэркъ интеллигенцэр, зи щэнхабзэр зэзымыпэсыж Iужажэхэр, напитIхэр, акъмыкъ фэрыщIхэр.
Япэ дунейпсо зауэм щыгъуэ Хьэткъуэр тэмэму бгъэдыхьащ политикэ Iуэху щытыкIэм. ГушыIэ жанкIэ ар щыдыхьэшхащ пантюркистхэм я мурадхэм икIи «Хуитыныгъэм и жэщ» новеллэм зэрыпхъуакIуэ зауэр гум тебгъахуэ зэрымыхъунур къыщигъэлъэгъуащ.
Адыгэ лъэпкъым къыхэкIа тырку тхакIуэшхуэ Хьэткъуэ Умар и гъащIэр щхьэузыхь хуищIащ зыщыпсэу къэралым ис лъэпкъ псори нэхугъэм, щIэныгъэм къыхуэгъэушыным.
Абы и пщIэр ноби игъащIэкIи мыкIуэдыжынщ. Дунейм щехыжым зы гукъеуэ закъуэщ иIар: и адэжь хэку и IэфIагъ зэрызыхимыщIарщ, абы хуэпсэуну, хуэлэжьэну Iэмал зэримы- Iарщ.
ХЬЭФIЫЦIЭ Мухьэмэд.
Омер Сейфеддин и тхыгъэхэр
Ефруз-бей и «философиер» адыгэхэм ядэркъым
(Повестым щыщ пычыгъуэ)
Шэджагъуэ нэужьт. «Сахьэуэт» хьэщIэщым и бжэIупэм цIыхухэр щызэрызехьэрт. Абыхэм гуп-гупурэ загуэшат, къызыхэкIамрэ зыщыщ лъэпкъымрэ тещIыхьауэ. ЕджакIуэ ныбжьыщIэхэр зы лъэныкъуэт, диным и лэжьакIуэхэр — сохъустэхэр, щоджэнхэр, молэхэр — адэIуэкIэ къыщытт. Мыбдежым щыплъагъурт Тахъкъалэм къикIа хьэмшэрийхэр, махъсымэрэ къундэпсорэ щэн фIэкIа Iуэху зимы-Iэ ермэлыхэр, журтхэр, Iэрнаутхэр, болгархэр; пыIэ къуацэхэр ящхьэрыкъуэжауэ, дыжьын къамэхэр якIэрыщIэжауэ, адыгэхэр щхьэхуэу къыщытт, уий, мыхэр уэркъ щылъху защIи жыпIэну.
Псори зэжьэр Ефруз-бейт. Абы Ахьмэд сулътIаным и уэрамыщхьэм «хуитыныгъэм теухуауэ псалъэ» щыжиIэн хуейт.
ИкIэм-икIэжым, сыхьэтыр хым нэблэгъауэ, Ефруз-бей къалъэгъуащ, и пыхъуэпышэ зыбжанэ дэщIыгъуу. Куэбжэпэм абы къыщыпэплъэрт хьэфэ шэрхъ зыщIэт, ауэ шы зыщIэмыщIа тешанкIэ гъэщIэрэщIа. Щкъуах-сыхым щыщIидзам, Ефруз-бей тешанкIэм дэкIуеину хунэсатэкъым. Абы и къуэдзэхэр зэзауэ гупым яхэлъэдащ, Iуэхур зытетыр къащIэн мурад яIэу. Езы Ефруз-бей фIэтелъыджэт зэкъуэш щхьэхуитхэр щкъуах-сыхым зэрыхыхьар. КъызэрыщIэкIымкIэ, зауэр зыубла адыгэхэр хьэрыпхэм, Iэрнаутхэм, алыджхэм, болгархэм, хьэмшэрийхэм япэщIэувауэ арат, лIыхъужьым и тешанкIэр кърашэкIыну езыхэм фIэкIа зыми зэрахуэмыфащэр я фIэщ ящIыну.
— Ефруз-бей дэ ди лъэпкъэгъущ! Абы къыхэкIыуи, гур къезышэкIынур дэращ! — жаIэри, адыгэхэр я къамэ Iэпщэхэм епхъуащ.
ЦIыхушхуэхэм зэрахабзэу, Ефруз-бей, куэд къримыгъэкIуэкIыу, хьэщIэщымкIэ иунэтIащ.
— ФымыпIащIэт! — къэгуоуащ ар. — Сэ иджыпсту ищхьэмкIэ сыкъыщепсэлъэхынщ…
ДакъикъитI нэхъ дэмыкIыу Ефруз-бей къыIухьащ ещанэ къатым хэлъ щхьэгъубжэм, ар зэралъагъуххэу псори ину Iэгу еуащ. Зэрихабзэу, Ефруз-бей Iэ сэмэгур и бгым щIигъакъуэри, и пащIэр щIиIуэнтIэжащ. Зэрызехьэр нэхъ мащIэ щыхъум, ябы щIидзащ:
— Ныбжьэгъухэ! Мыдэ языныкъуэхэм сэ сыадыгэу ябж! Пэжкъым ар! Сэ сыадыгэкъым, лъэпкъи сиIэкъым. Сэ сыщхьэхуит Ефруз-бейщ! Фэ фщыщ дэтхэнэ зыми сыхуэдэщ сэ. Ауэ фэ иджыри къывгурыIуакъым хуитыныгъэр зищIысыр. Конституцэращ хуитыныгъэ хъужыр! Абы лъэпкъхэри динхэри зэхуегъадэ. ЗэхэфщIыкIрэ жысIэм и мыхьэнэр?
Ефруз-бей къедаIуэ гупыр зэрыгъэкIиящ:
— КъыдгурыIуэркъым! ЗэхэтщIыкIыркъым!
— Хъунщ-тIэ, къывгурызгъэIуэнщ. Сэ жысIам къикIыр зыщ: нобэ къыщыщIэдзауэ лъэпкъ щыIэжкъым, дини зэрыщымыIэжым хуэдэу.
Псори зэуэ щым хъуащ. Дакъикъэ бжыгъэкIэ ахэр Iэнкун зэрыхъуар къигъэсэбэпри, Ефруз-бей хуитыныгъэ философием и мыхьэнэр мобыхэм къагуригъэIуэну пыхьащ.
— ЦIыхухэм хуитыныгъэ щагъуэтым деж зэхуэдэ мэхъу. Зэхуэ- дэхэр — зэкъуэшщ. Динри лъэпкъыцIэри мэкIуэдыж. Псори щхьэхуитщ! Псори зэхуэдэщ! АтIэ къызжефIэт: лъэпкъ, дин зэхэгъэж пщIы хъурэ абы и ужькIэ? Фи бзэ зэтемыхуэмэ, эсперанто зэвгъащIэ. Фызэгухьэ. ФIыуэ фызэрылъагъу. Сэ сIэта «лъэпкъымрэ динымрэ я зэхуэдэныгъэ» бэракъым къыщIэмыувэр хэт щыщми гущIэгъуншэщ икIи ябгэщ! Дэ псоми ди лъэпкъри ди динри зыщ — ар ЩIы хъурейм цIыхуу тетырщ… ИIэт, къуэшхэ, IэплIэ зэхуэфщIыт! Диныр, лъэпкъыгъэр хьэкIэкхъуэкIэхэмрэ цIыхулышххэмрэ къахуэвгъа- нэ.
Ефруз-бей кIыхь зригъэщIыIуат. Дауэ мыхъуми, абы нэчыхь, унагъуэ, лъэпкъ-къупщхьэ жыхуаIэхэр гъэкIуэдыжын хуей хабзэжьхэм зэращыщыр мобыхэм апхуэдизкIэ я фIэщ ищIати, истамбылдэсхэм — алыджхэм, хьэрыпхэм, Iэрнаутхэм, журтхэм, хьэмшэрийхэм, болгархэм, ермэлыхэм — IэплIэ зэхуащIу, зызэрадзащ… Ба мин бжыгъэм я макъым дунейр игъэзджызджт.
Ефруз-бей кърибжэкIар зи фIэщ мыхъуар, зи гум дэмыхьар адыгэхэм я закъуэт. Абыхэм я щхьэ хуагъэфэщакъым алыджхэм, болгархэм, журтхэм, къинэмыщIхэм яIурыбзеен. Ефруз-бей зыхуагъэзащ, дыжьын къамэ Iэпщэр якъузурэ:
— Уэлэхьи, зи лъэпкъ зымыдэжыр цыджаным нэхърэ нэхъ Iейм! — жаIэри, адыгэхэм Топхъанэ хьэблэ дэт шей ефапIэмкIэ яунэ- тIащ.
Шей ефапIэм здэкIуэм абыхэм Кавказым щыIэ хабзэм-бзыпхъэм, лIыгъэм я гугъу ящIырт, адэ хэкужьым къыщана шагъдий жэрхэр, уанэхэр, щIакIуэхэр, дыжьын къамэхэр ягу къагъэкIыжырт.
ЗэзыдзэкIар ХьэфIыцIэ Мухьэмэдщ.
Зэи ящыгъупщэнукъым
2014 гъэм Тыркум щыдгъэкIуа махуэхэм ящыщ зыр зытедухуар, ди гупым и пашэ, КъАХ-м и тхьэмадэ, «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ, тхакIуэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд ищIа унафэм тету, тырку литературэм и новеллэ жанрым и лъабжьэр зыгъэтIылъа, зи IэдакъэщIэкIхэм дунейпсо литературэм увыпIэшхуэ щиубыд тхакIуэ цIэрыIуэ, адыгэ лъэпкъым къыхэкIа Сейфеддин Омер (Хьэткъуэ Умар) къыщалъхуа щIыпIэмрэ Гёнен къалэ дэт и фэеплъымрэ зэдгъэлъагъунырт.
Хьэткъуэ Умар и фэеплъым деж
Истамбыл брам (паром) абрагъуэм дыщитIысхьэри, Мрамор хым сыхьэтитIым щIигъукIэ дызэпрысыкIащ. ЦIыху 800-рэ машинищэм щIигъунрэ къызэщIикъуэу псыщхьэм теува кхъухьым техникэ и лъэныкъуэкIэ и лъэщагъым уемыгупсысынкIэ Iэмал иIэкъым, брамым ущискIэ. Хы щхьэфэр зэгуипхърэ лъэужь къэукъубеяр къигъанэу кIуэцIрыкI паромым ис цIыхухэр зэшыркъым, балигъхэр тхылъ йоджэ, щхьэгъубжэм доплъ, мэуэршэр, сабийхэр щыджэгун плIанэпэ хэха яIэщи, я унэ щIэсыж хуэдэщ — мэкъакъэ-мэпщIыпщI. ШхапIэр щхьэхуэщ, тыкуэн хэтщ, кIэщIу жыпIэмэ, сыхьэтищым нэблагъэр щыбгъэкIуэныр гугъукъым икIи зэшыгъуэкъым.
Брамыр Бандырма кхъухь тедзапIэм есылIэри, щхьэж и машинэ исыжу щIым къытелъэдэжащ я Iуэху здэщыIэм кIуэну. Дэ километр 44-кIэ Бандырма пэIэщIэ Гёнен къалэ дыкIуащ. Абы къыщытIущIащ а къалэм щылажьэ Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ ГъущI Гюролрэ (убыхщ) абы и къуэдзэ Аслъэн Гъазмирэ (къэбэрдейщ). Хасэм драгъэблагъэри я Iуэху зыIут, я зэхыхьэкIэ-зэхэтыкIэм дыщагъэгъуэзащ. Тхьэмадэр щылажьэ, цIыхухэр щызэхэс, шей щефэ пэшхэр къэтплъыхьащ, адыгэм и тхыдэр къызэрыщ сурэтхэр, картэхэр блынхэм фIэдзати, зэдгъэлъэгъуащ, Хасэм и тхьэмадэу щытахэм я сурэтхэр фIэлъти, абыхэм я цIэри зэдгъэщIащ.
— Унагъуэ щитI хуэдиз дэсщ Гёнен, къуажэ 15 къепхащ, — къыддогуашэ Аслъэн Гъазми. — Абыхэм нэхъыбэу абазэхэхэр, шапсыгъхэр, убыххэр щопсэу. Сэ схуэдэу нэхъ жыжьэ къикIауэ, къэбэрдей унагъуэ зытхух дэсу аращ. Сэ сыкъыщыхъуар Къайсэрщ, мыбы сыкъэIэпхъуауэ илъэс 20-м щIигъуауэ сыщопсэу, сыщолажьэ.
Гупыж зиIэ псори мы Ха-сэм къыщызэхуосри, я бзэр зэрагъащIэ, сабийхэр лъэпкъ къафэм щыхуагъасэ. ЦIыху нэхъыбэ къыщекIуалIэр щэбэт, тхьэмахуэхэрщ, адрейхэм мэлажьэри, щIалэгъуалэ куэд ущрихьэлIэнукъым. Ауэ зи ныбжь хэкIуэтахэр сыт щыгъуи къыщIыхьэу, щызэдэуэршэру, нэхъыщхьэра-щи, я анэдэлъхубзэкIэ щызэпсалъэу апхуэдэщ. Ди жагъуэ зэрыхъущи, илъэс 40-м нэмысахэм бзэр фIыуэ ящIэжыркъым, ауэ адыгэбзэр зэзыгъэщIэжыну хуей щIалэгъуалэ куэд щыIэщи, егъэджакIуэхэр ядолажьэ.
Кирилл алыфбейращ ныбжьыщIэхэр зэредгъаджэр. А иджы къежьа псалъэмакъым дэри дегъэщхьэжагъуэ. Латин алыфбейм техьэну жызыIэхэр лъэпкъым и епцIыжакIуэу къызолъытэ сэ. Пэжщ, Адыгэ Хасэм къекIуалIэ цIыкIухэм къохьэлъэкI, ауэ хуейм зригъэщIэнущ. Хьэрфыпкъ зэмыщхь Iэджэм тет бзэ зэмылIэужьыгъуэхэр зэрагъащIэ цIыхухэм. Дэ адэжь хэкум къи-кIыу къытIэрыхьэ адыгэбзэ тхылъхэр псори зэрытхар кириллщ. Сэ сызэреплъымкIэ, дэнэ къэрали щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм адыгэбзэр кириллкIэ яджын хуейщ.
Гюролрэ Гъазмирэ ди зэманыр тхузэрагъэзахуэу дыщIэкIуа псори зэрытхузэфIагъэкIыным егугъуащ. Хасэм щедгъэкIуэкIа зэпсэлъэныгъэм къыкIэлъыкIуэу бысымхэм дашащ Сейфеддин Омер и фэеплъым деж. КъызэрыщIэкIымкIэ, ар зэрыт утыкуми, абы бгъурыкI бульварми ди лъэпкъэгъу тхакIуэ телъыджэм и цIэр зэрахьэ.
ХьэфIыцIэ Мухьэмэдщ хэкурысхэм Хьэткъуэр дэзыгъэцIыхужар. Сейфеддин Омер и новеллэхэр адыгэбзэм дахэу иригъэзэгъащ тхакIуэ Къэрмокъуэ Хьэмид.
ХьэфIыцIэ Мухьэмэдрэ бысым щIалэхэмрэ Хьэткъуэм и фэеплъым удз гъэгъа Iэрамэ тралъхьащ.
АдэкIэ дэ дыщыIащ дунейпсо литературэм и классикым и цIэр зэрихьэу Гёнен дэт библиотекэм. Абы студентхэр щоджэ, щолажьэ, Умар и IэдакъэщIэкIхэр иту къыдэкIа тхылъ псори, нэ- гъуэщI куэди щыбгъуэтынущ. Мы къалэм къыщыхъуа щхьэкIэ, Хьэткъуэм и гъащIэм и нэхъыбэр щигъэкIуар, щылэжьар Истамбылщ, щыщIалъхьари аращ. Щыхьэрышхуэм дгъэзэжа нэужь, дэ зэдгъэлъэгъуащ Зинджирлик хьэблэм дэт кхъэм щыIэ и кхъащхьэри.
НэщIэпыджэ Замирэ.
Сурэтыр Къарей Элинэ трихащ.
ГъащIэм пхрыкI лъэс лъагъуэ
Бгынэжа унэ
«Бгынэжа унэр хъункъым
увыIэпIэ!» —
Си гъуэгугъэлъагъуэр ткIийуэ
къысхуоплъэкI.
Зэгуэр мы абгъуэр щытыгъат
псэупIэу
Иджы пабжьалъэр шылъэм
иретIыкI.
СимыIэж жьэгум узу сиубыдащи,
«Ар сыткIэ къэзлэжьат? —
сызоупщIыж, —
ДэнкIэ сунэтIми, гуауэр
щыетащи»…
«Уахътым ухуокIуэ!» —
жэуап къызетыж.
«Ар гъащIэм пхрыкI псоми я
лъэс лъагъуэщ!» —
Iущащэу сщхьэщолъэт жьынду
абрагъуэ.
Фызабэ
Мо унэр ещхьщ борэным
ихьа абгъуэм,
Мо абгъуэр щыгъуэм
иубыдащи, щымщ.
Мыпщащэ, мыщхьэгъусэ,
е мыанэ —
Бзылъхугъэ щIалэр иджы
мышэ-мышхущ.
Зы илъэс закъуэт мо
щхьэгъубжэIулъым
А тIум я насып-ныбжь
къыщыпхыпсар;
Зы илъэс закъуэт тенджыз
кхъухь зауэлIым
ЩIым щихьыжыну Тхьэм
кърипэсар!
Иджы къыхопсыр Iупхъуэм зы
ныбжь закъуэ.
Уэздыгъэр нэху щыху щос
щхьэгъубжэ закъуэ.
Мазэ гуфIэрей
Дыгъэр щетIысэхым,
Мэзым сыкъыщIэкIт.
Ныбжьыр укIытэхыу,
Сакъыу къысхуеплъэкIт.
Асыхьэту пшэхэм
Къащхъуэ зыкъащIащ,
ЗыкъиIубри уафэм —
МафIэу зилыпщIащ.
Жьыбгъэм и фэр пыкIри,
КIыфIым хэткIухьащ —
Бжьыхьэм и IэфракIэу
Джафэм жэп техащ.
Жэщырти, ешауэ
Жейм хилъэфэжащ —
Дыжьын сабэ ипхъри,
Мазэр дыхьэшхащ.
Лъахэ
Гъунапкъэм адэкIэ, жыжьэу
Щопсэу си къуажэ.
Къуршыпсыр тхъурымбэ хужьу
А лъахэм щожэ.
Гъатхэпэм псыдзэл къудамэр
ЗэщIоупцIапцIэ,
Зиущэхуурэ сядэжь и унэр
КъыскIэлъохъуапсэ.
Зыгуэрым гуфIэгъуэ макъкIэ
Схуегъэшри гугъэ —
ЗыщIыпIэ жэнэт зэгъуэкIыу
Щопсэу си жылэ.
Закъуэныгъэ
Аузыр жейм хелъафэ,
Жыг ныбжьхэм я фэр покI.
Гъуэгу пабжьэхэр псыIафэу
Жьы щабэм къыдоудж.
Зы вагъуи зы бзий хъуаскIи
Къызаткъым лъапэнэху;
Зы макъ къыскIэлъымыджэу,
Гъуэгуанэр пхрызоху.
Зыгуэрхэм я лъэужьым
Сиш Iущым хуещI гущыкI:
Дощыщ шыр лъэ ежьужьым,
Мэхъашэу йоувыIыкI.
НэщIыпсу жэщ гъэрибым
Иджы жьы къыпеубыд;
Апхуэдэу щхьэ сыибэ —
Шы фIалъэм псэр сщIеуд?!
ЗэзыдзэкIар КЪАРМЭ Iэсиятщ.
