«Купсэм» и купщIэр
Усэныр IэщIагъэу къалъытэркъым, абы хурагъаджэркъым, усакIуэр езыр къоунэху… Адыгэ усакIуэ Аброкъуэ Беллэ и IэдакъэщIэкIхэм удимыхьэхынкIэ Iэмал имыIэу адыгэбзэ къабзэкIэ, дахэкIэ тхащ, гуапагъэкIэ, мамырыгъэкIэ, цIыхугъэкIэ ахэр гъэнщIащ. Беллэ икIи радиожурналистщ икIи зэдзэкIакIуэ Iэзэщ. Мы зэманым ар дихьэхауэ йолэжь таурыхъхэр зэдзэкIыным. Апхуэдэу, Къалмыкъ Юрэ и цIэр зезыхьэ Адыгэ щэнхабзэ фондым дэлажьэкIэрэ, Беллэ къыдигъэкIащ мультфильмхэр адыгэбзэкIэ зэридзэкIауэ зытет дискхэр. Апхуэдэщ «Спирит: Душа прерий», «Рапунцель: запутанная история», «Ледниковый период-3» лэжьыгъэхэр. ЦIыхухэр зыщыгуфIыкIа лэжьыгъэщ Аброкъуэм радиом щигъэхьэзыра «ПсысэфI дыдэхэр» аудиопроектри.
Аброкъуэ Беллэ библиотекэм и лэжьакIуэхэмрэ и ныбжьэгъухэмрэ ящIыгъуу.
Иджыблагъэ Аброкъуэ Беллэ и творческэ пшыхь щекIуэкIащ Налшык и централизованнэ библиотекэм. УсакIуэм IущIэну, и псалъэ зэхахыну, и IэдакъэщIэкIхэм тепсэлъыхьыну еблэгъат Беллэ и ныбжьэгъухэр, и лэжьэгъухэр, и творчествэм дихьэххэр. 31-нэ курыт еджапIэмрэ 14-нэ гимназиемрэ щIэсхэр усакIуэм и IэдакъэщIэкIхэм къеджащ, ахэр къазэрыщыхъур жаIащ, я упщIэхэмкIэ Беллэ зыхуагъэзащ. НыбжьыщIэхэм яфIэхьэлэмэтт хьэл-щэнхэм ящыщу дэтхэнэр абы нэхъ игъэлъапIэми, гъащIэм зэран къыщыхуэхъуу хьэл гуэр хэлъми, зэрыпагэ сыт хуэдэ ехъулIэныгъэхэр иIэми, гъуазэ, щапхъэ хуэхъухэри, гъащIэм щигъэнэхъыщхьэр сытми, нэгъуэщI куэди.
— «Дунейм щыщыIэ жэнэтыр тхылъыфIымрэ напэ къабзэмрэщ», — жиIащ Шекспир Уильям. Абы и гупсысэхэм пысщэнщи, дуней жэнэтщ, псалъэм папщIэ, цIыхухэм ягу фIы зэхуилърэ зэщыгуфIыкIмэ, зэхуэпсэлъэж къыхэмыкIыу, гуапэу зэхущытмэ. Нобэ хуабжьу дыхуэныкъуэщ апхуэдэ зэхэтыкIэм. Уузыншэу нэху укъекIрэ, дыгъэ къыкъуэкIам ущыгуфIыкIмэ — ари насыпщ, — жиIащ Беллэ. — ЦIыхум нэхъ згъэлъапIэу хэлъ хьэл-щэныр пэжыгъэрщ. Зигу хьэрэмагъ къыпхуимылъым сытри хуэбгъэгъуфынущ. Сэ сыкъапщтэмэ, нэхъыщхьэ дыдэу цIыху гъащIэр зэтезыIыгъэ къарууэ щыIэр анэ гущIэрауэ къызолъытэ. Анэм и гурыщIэ къабзэм пэплъытын щыIэкъым. Сыхуейт мы дунейм мыхъумыщIагъэу хэлъыр хэткIукIыу, лъагъуныгъэр псом я гущIыIу къэхъуну.
ЛIызам Лидэ, «Амра» лъэпкъ фондым и унафэщI: «ФIыщIэ фхуэфащэщ мыпхуэдэ Iуэхугъуэ дахэ къызэзыгъэпэщахэми Беллэ пщIэ хуэзыщIу и усыгъэ пшыхьым къекIуэлIахэми. ЗэрыфщIэщи, Беллэ цIыху гуащIафэщ, абы и IэдакъэщIэкIхэм нэхугъэ гуэр къапкърокI — ар сэ зыхэсщIащ абы и усэ зыбжанэ фIэкI сыкъыщемыджами. Иужьрей зэманым псори дигъэгузавэ хъуащ ди бзэм и щытыкIэм, абы пщIэ зэримыIэжым. Къыхэзгъэщынут Беллэ и «Купсэ» тхылъым хуэдэм лъэпкъыр зэрыхуэныкъуэр. Бзэм и IэфIагъыр, и кууагъыр, и дахагъэр зыхозыгъащIэщ ар».
Езауэ Мадинэ, КъБКъУ-м ЦIыпIынэ Аслъэн и цIэр зезыхьэ и Адыгэ щэнхабзэ центрым и унафэщI: «Беллэ и ныбжьэгъухэм сызэрыщыщым сропагэ. Илъэс 20-м щIигъуауэ дызэроцIыху дэ. Япэ курсым дыщыщIэсми къыддеджэхэм гу лъатауэ щытащ абы усакIуэ нэс къызэрыхэкIынум… УсакIуэр дунейм нэгъуэщIынэкIэ йоплъ, ар зыгъэусакIуэжри арауэ къыщIэкIынщ. Абыхэм дэ дымылъагъу куэдым гу лъатэ, тхужымыIэ гурыщIэ Iэджэ я псэм къыщоуш, ахэр тхылъымпIэм трагъэзэгъэф. Пэжщ, иужькIэ апхуэдэ усэхэм дыкъыщеджэкIэ догупсыс: «Пэжкъэ абы жиIар, си гум илъ дыдэр аратэкъэ?!» Беллэ и «Купсэм» ит усэхэр фIы защIэщ. Апхуэдэуи абы илъагъухэр, зыхищIэхэр къызэриIуатэ щIыкIэр сфIэгъэщIэгъуэнщ: «Уафэ нащхъуэр магъ, и ткIуэпсхэр зэрогъэгужьей…», е «Уджэраджэу джэгур лъэгум щIолъэтыкI», «Лъагъуныгъэ къуза, лъагъуныгъэ плъыза, лъагъуныгъэ гъащIэншэу си гъащIэм хэпщIа». Беллэ и псалъэхэмкIэ къыбдиIыгъ хуэдэщ уи гуауэри уи гуфIэгъуэри. Псори къызэщIэскъуэжрэ Аброкъуэм и творчествэр зы псалъэкIэ къэзгъэлъэгъуэну яужь сихьэмэ, «нэху» жысIэнущ, аращ абы и усыгъэм узэреджэфынур.
Хьэвжокъуэ Людмилэ, Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал институтым и лэжьакIуэ, филологие щIэныгъэхэм я кандидат, усакIуэ: «Купсэм» щызэхэухуэнащ мифологие, шыпсэ, таурыхъ, нэгъуэщIхэми ехьэлIа гупсысэ хьэлэмэтхэр. Зы щапхъэ: мазэр цIыхубзу, дыгъэр цIыхухъуу къегъэлъагъуэ усакIуэм. НтIэ, «адыгэбзэр» цIыхубзу пIэрэ, бзылъхугъэм и бзэу, анэр сабийм зэреубзэну бзэуэ пIэрэ? Аброкъуэ Беллэ и «Купсэ» тхылъыр «бзэрабзэу» зэхэлъщ. Усэхэм сыщеджэм, сыкъыщышынэ щыIэт, усакIуэр бзэрабзэурэ мыхьэнэр IэщIэмыхуарэт жысIэу, языныкъуэхэм деж и бзэм сыдихьэхыIуэу, абы щышэщIа гупсысэм сыкъытришу.
Беллэ и IэдакъэщIэкIхэм къахэзгъэщынут «Адыгэбзэм и гъыбзэ» усэр. Ар темэ и лъэныкъуэкIи щIэщыгъуэу къызолъытэ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, тхыдэр, адыгэм и блэкIа гуузыр, лъэпкъым и къэкIуэнур, абы и зэхэщIыкIыр — мыхэрщ усакIуэ цIыхубзыр нэхъыщхьэу зытепсэлъыхьыр. Лъэпкъым и тхыдэр зы усэ сатыркIэ къыпхуэIуэтэныр ехъулIэныгъэкъэ?! «Ахыным Iыхыныр и натIэщ», — жеIэ Аброкъуэм. Усыгъэр къызыдалъхуам къалэмыр игъэтIылъынкIэ Iэмал иIэкъым. Беллэ апхуэдэщи, си гуапэщ псэуху усэну, зи гугъу тщIы тхылъым хуэдэ куэд абы дигъэлъагъуну си гугъэщи, фIым хуэусэным ящыщ Тхьэм ищI.
Хьэщхъуэжь Заретэ, КъБКъУ-м адыгэбзэмрэ адыгэ литературэмкIэ и къудамэм и лэжьакIуэ: «Беллэ и усыгъэри и прозэри сфIэфIщ, си псэм дохьэ, ар си гум къопсэлъыкI. Ди щIыналъэ дахэ Къэбэрдей-Балъкъэрым къыщыхъу сыт хуэдэ Iуэхуми игъэпIейтей цIыхубзыр и лъахэм гукIи псэкIи бгъэдэтщ, ар ефIэкIуэн папщIэ и зэфIэкIи еблэжыркъым. Дыщогугъ Беллэ иджыри и IэдакъэщIэкI купщIафIэ куэдкIэ дигъэгуфIэну».
Табыщ Мурат, Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал институтым IуэрыIуатэмкIэ и секторым и лэжьакIуэ: «Мы дунейм теткъым бзэкIэ къыпхуэмыIуэтэнрэ пхуэмылэжьынрэ. Псалъэр хущхъуэщ. Адыгэр дызэгурыIуэ-дызэдэIуэжу, укIытэрэ пщIэрэ ди зэхуаку дэлъу дызэбгъэдэтмэ, тхуэмыщIэн щыIэкъым. Псалъэр псалъэ къудейуэ къэмынэжу, ар гупсэм, купсэм хэлъу щытмэ, итIанэщ бзэм и IэфIыр щызыхэпщIэнур. Апхуэдэ гупсысэхэм сыхуашэ Аброкъуэм и «Купсэ» тхылъым ит усэхэм. Адыгэбзэр лъэщщ, абы ирипсалъэ лъэпкъри лъэпкъыу къэнэжынущ, дэтхэнэми и Iуэху дахэ абы ирихьэлIэмэ. Беллэ и тхылъым псыпэр иришэжьащ, адыгэбзэр нэхъ бей хъунымкIэ и къару хилъхьащи, ар зы псышхуэу едвгъэшажьэ».
Мэзло Элинэ, дохутыр: «Ижь-ижьыж лъандэрэ ди адэжь-анэжьхэм сабийр адыгэ псысэхэм, хъыбархэм, таурыхъхэм щIапIыкIыу, фIым и телъхьэу къагъэхъуу къэгъуэгурыкIуащ лъэпкъыр. Апхуэдэ дыдэу нобэ къэдгъэсэбэп хъунущ усэхэр. Сабийр щыцIыкIу дыдэм къыщыщIэдзауэ усэхэм щIэбгъэдэIумэ, абы и дуней еплъыкIэри нэгъуэщIу щытынущ, и гупсысэри узэщIа хъунущ. Мы Iуэхугъуэм медицинэми тегъэщIапIэ гуэрхэр щиIэщ. Дохутырхэм, психологхэм къалъытэ сабий сымаджэхэм уэрэдкIэ, усэкIэ, нэгъуэщI IэмалхэмкIи уеIэзэфыну. Беллэ и тхылъым ит усэ куэдым апхуэдэ къару яхэлъу си гугъэщ. Аброкъуэм и «Купсэм» нэхъыщхьэу хэслъагъуэр анэгущ, анэпсэщ. ГъащIэр зэтезыIыгъэ анэхэм я гум илъыр къайхъулIэну, бынхэм ахэр ягъэлъэпIэфыну Тхьэм жиIэ».
Багъ Марьям, Налшык къалэ дэт 14-нэ гимназием адыгэбзэр щезыгъэдж: «Аброкъуэ Беллэ и тхылъым се-джа нэужь, гуапэу зэхэзещхъуэн сищIащ. Абы и псалъэхэр зыр адрейм дожьу, сатырхэм макъамэ ящIэтым хуэдэщ. Усэхэм щIагъыбзэ зыщIэлъ псалъэхэр я куэдщ, философие гупсысэ ящIэлъщ. Зил, зигу адыгэ лъэпкъым папщIэ уз дэтхэнэми зи гугъу сщIыр и гум къимыIукIынкIэ Iэмал иIэкъым. Ди щIалэгъуалэм я псалъэр хуиту къагъэсэбэпыфу, лъэпкъ литературэр утыку кърахьэфу, адыгэ хабзэм тету къэхъунымкIэ Беллэ и тхылъыр и щапхъэфIщ».
Мыз Ахьмэд, радиожурналист: «Беллэ фIы дыдэу соцIыху, дызэдолажьэ. Ар зэрытхэм, и бзэр зэрыдахэм теухуауи куэд схужыIэнущ. Литературэр хокIуэдэж жызыIэ щыIэщ. Сэ мыбы арэзы сытехъуэфынукъым. Аброкъуэ Беллэ, Къармэ Iэсият, Хьэвжокъуэ Людмилэ, Жамбэч Рабия… Зи къалэмыр жану нобэ адыгэбзэм хуэзыгъэлажьэхэм я цIэ зыкъом иджыри къыпхуебжэкIынущ. Беллэ и усэхэм я гугъу щысщIкIэ, къыхэзмыгъэщын слъэкIыркъым ахэр зытхам зэчиишхуэ зэрыбгъэдэлъыр, и бзэр зэрыхьэлэмэтыр».
Гъубжокъуэ Ритэ, Налшык къалэ дэт гимназие №29-м и библиотекэм и лэжьакIуэ: «Узыгъэгупсысэ защIэщ Аброкъуэ Беллэ и IэдакъэщIэкIхэр. Ауэ щIэбджыкIыу пхуэгъэтIылъыжын тхылъкъым абы и «Купсэр». Тхылъыр куэдым топсэлъыхь, абы гъащIэм и купщIэр къыщыгъэлъэгъуащ. Беллэ и усэхэм уеджэрэ гупсэхугъуэ уагъэгъуэту щытщи, сохъуэхъу усакIуэм къигъэIу макъ жьгъырум, щIэщыгъуэм хуэфащэ пщIэ лъысыну».
Шыкъ Гупсэ, «Маржэ» уней IуэхущIапIэм и къызэгъэпэщакIуэ: «Беллэ зэрысцIыхурэ куэд мыщIами, ар зэрыслъагъур лъэпкъ гупсысэкIэ зиIэ цIыхуфIущ, лъэпкъым ипхъу анэ гумащIэущ. ДяпэкIи Тхьэм иригъэфIакIуэ».
БАГЪЭТЫР Луизэ.
Сурэтыр МЭЗЛО Элинэ трихащ.
