Адыгэ Республикэм и Iэтащхьэ ТхьэкIушынэ Аслъэнджий: ИпэкIуплъэмэ, нэхъ тыншу укIуэтэнущ
Ди газетым зэрытетащи, Адыгэ Республикэм и Iэтащхьэ ТхьэкIушынэ Аслъэнджэрийрэ Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ, «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэдрэ АР-м и Правительствэм и Унэм щызэIущIащ. Лъэпкъ Iуэхур ипэкIэ гъэкIуэтэным, адыгэм и блэкIамрэ къэкIуэнумрэ зэпэлъытауэ, адэкIэ псэуным, ди къуэш республикэм нобэ и Iуэху зытетым, и зыужьыныгъэ нэхъыщхьэхэмрэ зыIууэ гугъуехьхэмрэ теухуауэ Iэтащхьэмрэ тхьэмадэмрэ зэжраIахэм фыщыдгъэгъуэзэн и пэ къихуэу ТхьэкIушынэ Аслъэнджэрий нэхъ гъунэгъуу фэдгъэцIыхун мурадкIэ тыдодзэ Адыгейм и Iэтащхьэм и пресс-IуэхущIапIэм къытхуигъэхьа дэфтэрыр.
Адыгэ Республикэм и Iэтащхьэ ТхьэкIушынэ Аслъэнджэрий 1947 гъэм бадзэуэгъуэм и 12-м Красногвардейскэ районым хыхьэ Улап къуажэм къыщалъхуащ. Мейкъуапэ дэт къэрал педагогикэ институтым филологиемкIэ и факультетыр 1970 гъэм, физическэ гъэсэныгъэмкIэ факультетыр 1977 гъэм къиухащ. КъыкIэлъыкIуэ илъэс 22-м физическэ щэнхабзэмрэ спортымкIэ къулыкъухэр иIыгъащ, IэщIагъэ щрагъэгъуэт еджапIэхэм я зэгухьэныгъэм и Iэтащхьэу щытащ.
1993 гъэм Мейкъуапэ къэрал технологие университетыр къызэригъэпэщащ, 2005 гъэм абы и жэрдэмкIэ, еджапIэ нэхъыщхьэм хэту къызэIуахащ медицинэ институт.
ТхьэкIушынэ Аслъэнджэрий социологиемкIэ и доктор диссертацэр 1995 гъэм Ломоносовым и цIэр зезыхьэ Москва къэрал университетым щыпхигъэкIащ, монографие, щIэныгъэ лэжьыгъэ куэд и Iэдакъэ къыщIэкIащ. Ар мызэ-мытIэу хахащ ЦIыхубэ депутатхэм я Мейкъуапэ къалэ, Адыгэ щIыналъэ советым, АР-м и Совет Нэхъыщхьэм и япэ зэхыхьэгъуэм, республикэм и Къэрал Совет-Хасэм я депутату.
Урысей Федерацэм и Президент Путин Владимир къызэрыхилъхьам ипкъ иткIэ, 2006 гъэм дыгъэгъазэм и 13-м АР-м и Парламентым ТхьэкIушынэ Аслъэнджэрий Адыгэ Республикэм и Iэтащхьэу щыхахащ. 2011 гъэми етIуанэ пIалъэр дзыхь хуащIащ абы.
ЩIэныгъэ и лъэныкъуэкIи мащIэкъым ТхьэкIушынэм зригъэхъулIар. Ар ЩIДАА-м (1993), РАЕН-м я академикщ. Абы «Социологие» курсыщIэ зэхилъхьащ, «Литературэмрэ щэнхабзэмрэ я социологие» тхылъ итхащ, еджапIэ нэхъыщхьэхэм папщIэ «Этнопедагогикэ» теорие курс иIэщ, нэгъуэщI лэжьыгъэ гъэщIэгъуэн куэд и Iэдакъэ къыщIэкIащ. ЩIэныгъэлIым и къэхутэныгъэхэр къыщагъэсэбэп Ипщэ, Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ щIыналъэхэм ит еджапIэ нэхъыщхьэхэм.
Аслъэнджэрий къыхуагъэфэщащ «Хэкум и пащхьэ щиIэ фIыщIэм папщIэ» орденым и IV нагъыщэр, ЩIыхьым, Зэныбжьэгъугъэм я орденхэр, «Адыгейм и щIыхь» медалыр, «Кубаным лэжьыгъэм и лIыхъужь» цIэ лъапIэр, УФ-м и Президент Путин Владимир къыбгъэдэкI фIыщIэ тхылъ, УФ-м и Федеральнэ Зэхуэсым ФедерацэмкIэ и Советым и щIыхь тхылъ, нэгъуэщI куэди.
ТхьэкIушынэ Аслъэнджэрий Урысей Федерацэм, Абхъаз Республикэм щIыхь зиIэ я егъэджакIуэщ, Адыгейм, КъБР-м, КъШР-м, Дагъыстэным, Ингушым, Осетие Ищхъэрэ-Аланием, Шэшэным щIэныгъэхэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэщ.
Губернаторхэмрэ Iэтащхьэхэмрэ купщIафIэу зэрылажьэр къызэрапщытэ рейтингым 2013 гъэм 44-нэ увыпIэр щызригъэгъуэтащ ТхьэкIушынэ Аслъэнджэрий. Граждан жылагъуэм зегъэужьынымкIэ фондым (ФоРГО) игъэхьэзыр а къэпщытэныгъэр гупиплIу зэщхьэщыхащ. Абыхэм я етIуанэм, «рейтинг лъагэ» зи фIэщыгъэцIэм, яхэхуащ АР-м и Iэтащхьэр.
Хь. М.: — 2013 — 2014 илъэсхэр ди къэралым и дежкIэ Iуэхугъуэ куэдкIэ гъэнщIауэ щытщ. XXII ЩIымахуэ Олимп Джэгухэм зыхуэгъэхьэзырынри егъэкIуэкIынри дахэу къехъулIащ Урысей Федерацэм. Дэ тщыщ дэтхэнэ зыри хузэфIэкIымкIэ хэуващ къэралым ипщэ къыдэхуа Iуэху иныр зыхуей хуэзэу къызэгъэпэщыным. Абы ипкъ иткIэ, ДАХ-ми, КъАХ-ми къалэн пыухыкIахэр яIащ, ди лIыкIуэхэр Сочэ щыIащ. КъищынэмыщIауэ, Олимпиадэр зэрекIуэкIым теухуа хъыбар «Адыгэ псалъэ» газетым тедмыдзэу зы махуи къэнакъым, абы хухэхауэ щытащ мазаем и 7-м къыдэкIа, «Адыгэ макъ», «Черкес хэку», «Адыгэ псалъэ» газетхэм зэгъусэу дгъэхьэзыра къыдэкIыгъуэри.
Нэхъыщхьэращи, Олимпиадэр ди къэралым зэрыдэтIыгъыр, абы адыгэр екIуу зэрыхэтыпхъэр къэдгъэлъэгъуэфауэ къысщохъу. Уэ узэреплъымкIэ, Адыгэ Республикэм, ди адэжь хэкум и дежкIэ сыт хуэдэ мыхьэнэ яIа Сочэ щекIуэкIа Олимп Джэгухэм, сыт къывэхъулIауэ къэплъытэрэ а Iуэхум фыхэткIэрэ?
Т. А.: — Урысеишхуэм Олимпиадэм зыхуигъэхьэзырын зэрыщIидзэрэ ди республикэм и Хабзэубзыху IэнатIэми, гъэзэщIакIуэ властми, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэми дэтIыгъащ. «Адыгейр и телъхьэщ ЩIымахуэ Олимп Джэгухэр Сочэ щегъэкIуэкIыным» къыхуеджэныгъэм щIэту пэкIу зэхэтащ, зэIущIэ зэмылIэужьыгъуэхэр къызэдгъэпэщащ. ЗэрекIуэкIам и гугъу пщIымэ, адыгэ цIыхухэм я дахагъымрэ псэу- кIэмрэ къыщагъэлъэгъуэну «Адыгэ унэ» тхуаухуащ, Олимпиадэр къыщызэIуаха икIи щызэхуащIыжа стадионым адыгэцIэ — «Фыщт» — фIащащ.
Олимп Джэгухэр ебгъэкIуэкIыныр насыпышхуэщ, апхуэдэ дыдэуи жэуаплыныгъэ ин зыпылъщ. 1980 гъэм и ужькIэ, Урысейм иджыри зэ и насып къихьащ ар и щIыгу щызэхишэну. Адыгейм щыпсэухэм я дежкIи мыхьэнэшхуэ иIащ Олимпиадэм, — я адэжь хэкум зэрыщекIуэкIым хуабжьу иригушхуащ. Зэрыдунейуэ нэIуасэ зыхуащIащ адыгэ лъэпкъым и щэнхабзэм, тхыдэм, зэрыс бгылъэ щIыпIэхэр зрагъэлъэгъуащ. Туризмэм щегъэжьауэ мэкъумэшым нэс республикэм щекIуэкI лэжьыгъэмрэ зыужьыныгъэмрэ къыщагъэлъэгъуащ «Адыгэ унэм».
ТхьэкIушынэ Аслъэнджэрий и хьэщIэщ " Адыгэ псалъэ" газетым и лэжьакIуэхэр. Мейкъуапэ, 2014 гъэ мэлыжьыхьым и 11 Унэм ущIыхьамэ, лъэпкъ щэнхабзэр щIэплъагъуэрт, адыгэ шхыныгъуэхэмкIэ бейт. Олимпиадэм и щэнхабзэ программэми тхузэфIэкIкIэ дыхэуващ. Лъэпкъ къафэхэмкIэ «Налмэс» къэрал академическэ ансамблми, уэрэдхэмрэ къафэхэмкIэ «Ислъэмей» гупми, «Нарт» студент ансамблми я зэфIэкIыр, цIыху IэпэIэсэхэм я IэдакъэщIэкIхэр, Адыгэ Республикэм и Лъэпкъ музейм и экспозицэхэр утыку кърахьащ. ЖыпIэнуракъэ, ди къуэш республикэхэми ди хэгъуэгуми я щэнхабзэ гупхэми IэпэIэсэхэми цIыхухэм ягъэщIэгъуа куэд ягъэлъэгъуащ а махуэхэм. Дунейм и плIанэпэ куэдым къикIахэм я гулъытэм, Урысейм дриакъылэгъуу и жьауэ дызэрыщIэтым, Iуэхур къызэдетхьэжьэрэ, Iэтауэ дэтхыфу дызэрызэхэтым уримыгушхуэн плъэкIыркъым. Абы и щыхьэту щытащ Олимпиадэр.
Хь. М.: — Дэ дызыхуейр Олимп Джэгухэр ди щIыгужь зэрыщекIуэкIыр, адыгэ лъэпкъыр дызищIысыр, ди дуней тетыкIэр зыхуэдэр хамэ къэралхэм къикIыну хьэщIэхэм едгъэлъагъуныр арати, къыдэхъулIауэ жыпIэ хъунущ. Сэ къызэрыслъытэмкIэ, Сочэ, Фыщт цIэхэр къызытекIар, къызыхэкIа бзэр дуней псом щыIуащ. Абы фIэкIа хэмылъами, а Олимпиадэр къэбгупсысу зэхэпшэ хъунут…
Иджы Кавказ зауэр зэриухрэ мы гъэм илъэси 150-рэ зэрырикъум ехьэлIа Iуэхугъуэхэр накъыгъэм и 21-м едгъэкIуэкIынущ. Абы ипкъ иткIэ, Къэбэрдей-Балъкъэр, Къэрэшей-Шэрджэс, Адыгэ республикэхэм щылажьэ хасэхэм ящIэр мащIэкъым. Дунейпсо Адыгэ Хасэм и зи чэзу зэхуэсым дэ къыщыхэтлъхьащ Iуэхугъуэ 29-уэ зэхэт план. ЗэпIэзэрыту, къэралым игу къыдэмыбгъэу, зауэр лъэныкъуитIми мыгъуагъэ къыхуэзыхьа гуауэу зэрыщытыр къэдгъэлъэгъуэжу ар едгъэкIуэкIыпхъэщ. Абы и лъэныкъуэкIэ уиIэ гупсысэхэмкIэ, а махуэм ирихьэлIэу фщIэну фи мурадхэмкIэ укъыддэгуэшамэ ди гуапэт.
Т. А.: — Апхуэдэ Iуэхухэм ехьэлIауэ республикэ властымрэ Адыгэ Хасэмрэ зэдэлэжьэн, зы лъэныкъуэкIэ плъэн хуейуэ къысщохъу сэ. Дэ, къэрал къулыкъум пэрытхэм, цIыхухэм я псэукIэр егъэфIэкIуэным, экономикэм зегъэужьыным, гугъуехь гуэр щыIэмэ, гъэзэкIуэжыным нэхъ тыдогъащIэ. Фэ, Хасэм хэтхэм, лъэпкъ Iуэхур дэвгъэкIыныр фи плъапIэщ. СызэреплъымкIэ, дызэчэнджэщмэ, дызэрыщIэу сыт хуэдэ Iуэхури дублэмэ, тхузэфIэмыкIын щыIэкъым.
Илъэси 150-рэ ипэкIэ щыIа зауэм мыгъуагъэ куэд къытхуихьащ, ди цIыху куэд тфIэкIуэдащ, щIыпIэкIэ зэ пэщхьэхуэ дищIащ. Ауэ блэкIам ухуеплъэкIыжу, ар бгъэбатэ зэпыту адэкIэ упсэуфынукъым. АтIэ нобэрей махуэмкIэ упсэун, пщэдейм ухуэплъэн хуейщ.
Ди лъэпкъым и натIэ кърикIуар, абы и тхыдэм къыхэщыж гузэвэгъуэр иджырей гъащIэщIэр къыумылъытэу зэпкърыпх хъунукъым. Къэбгъэлъагъуэмэ, адыгэхэр зыхэта бэлыхьышхуэр къэмыхъеинкIэ Iэмал иIэтэкъым, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, ди щIыгур зи плъапIэ къэралыгъуэ лъэщ куэдым къаухъуреихьырт. Адыгэхэр я хэкужь ирамыхуу къызэтенэнымкIэ хэкIыпIэ гуэр щыIауэ пIэрэ жыпIэу уегупсысмэ, жэуап къэбгъуэтыну гугъущ. Абы щхьэкIэ куэд зэбгъэзэхуэн хуейщ. Лъэпкъ псом зыкъиIэту езым и арэзыныгъэкIэ и хэку ибгынэу зэи къэхъуркъым, псы къыщIэуэу иримыхмэ. Ар къыщыбгурыIуэм и деж, хамэ къэралхэм зэбгрыпхъа щыхъуа ди лъэпкъэгъухэр зэрырагъэIэпхъукIар, а гъуэгуанэм цIыху куэд зэрытекIуэдар зэбгъэзэхуэну гугъу дыдэщ. Сыт хуэдэ къэралхэра нобэ адыгэхэр щыпсэур? «Дэнэ щымыпсэур?» — жыпIэныр нэхъ тыншщ, ахэр зэрымыс къэгъуэтыгъуейщи. Псалъэм къыдэкIуэу жыпIэмэ, иджыпсту Тыркум — адыгэ мелуани 6-7, Сирием — мини 120-рэ, Иорданием — мин 80, Ливием мин 75-рэ, Европэм — мин 50, США-м — мин 17 щопсэу. Уеблэмэ, Австралиеми ущрохьэлIэ ди лъэпкъэгъухэм.
Къэрал зыбжанэм шэрджэсхэм къулыкъу хъарзынэхэр щаIыгъщ, хьэрычэтыщIэ ехьэжьахэр яхэтщ, щIэныгъэлIхэр, сурэтыщIхэр, тхакIуэхэр, дуней псом щыцIэрыIуэ спортсменхэр къахэкIащ. Пэжщ, иджыри къыздэсым ахэр хамэ лъэпкъхэм яхэсыхьауэ пхужыIэнукъым. ИгъащIэ псокIэ къакIэрыпщIащ абыхэм «хэхэс» псалъэ жагъуэр. Зэман хуейщ я адэжь хэкум къагъэзэжын папщIэ, къэкIуэжахэри мащIэ дыдэщ. Зи лъахэр зрагъэбгына адыгэхэр хамэ тхыдэм, щэнхабзэм, бзэм хуолажьэ. Урысейм къинахэм IэмалыфIхэр яIэщ я анэдэлъхубзэр, я хабзэр, я тхыдэр яджынымкIэ, зрагъэужьынымкIэ. Аращ ипэкIэ дыплъэу дыпсэун щIыхуейри.
ФIыуэ узэрызыгъэлъагъур, нэхъ гъунэгъу узэхуэзыщIыр уигу илъмэ, дэгъуэщ, ар хъарзынэщ. Ди адэжьхэм я фэеплъыр тхъумэн зэрыхуейм шэч хэлъкъым. Абы ехьэлIауэ фэеплъ сын иджыблагъэ Мейкъуапэ щыдгъэуващ — зэкъуэтыныгъэм, зэгурыIуэныгъэм я нэщэнэу. Республикэ бюджетым къыхэкIыу сом мелуан 75-рэ хухэтхри, уэнжакъ теплъэ зиIэ а фэеплъыр дгъэуващ, блэкIам емылъытауэ, нобэ хэкум, къэралым щызэдэпсэу лъэпкъхэр зэгурыIуэу, зы унагъуэ и быну къызэдэгъуэгурыкIуэным и нэщэнэу.
КъищынэмыщIауэ, накъыгъэм и 21-м ирихьэлIэу зэфIэдгъэкIын хуей Iуэхуу 52-рэ зэрыт план игъэхьэзыращ АР-м Лъэпкъ IуэхухэмкIэ, хамэ къэрал щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм запыщIэнымкIэ, хъыбарегъащIэ IэнатIэхэмкIэ и къэрал комитетым. Кавказ зауэр зэриухрэ илъэси 150-рэ зэрырикъум теухуауэ курыт школхэм дерс зэIухахэр, классщIыб лэжьыгъэхэр, зэIущIэ зэмылIэужьыгъуэхэр щекIуэкIынущ, щIэныгъэлIхэр, егъэджакIуэхэр, жылагъуэ лэжьакIуэхэр къыщыпсэлъэну «стIол хъурейхэр», щIэныгъэ конференцхэр къызэдгъэпэщынущ, зэпеуэхэр, пшыхьхэр, гъэлъэгъуэныгъэхэр, пэкIухэр, зэпсэлъэныгъэхэр республикэм и район, къалэ псоми щекIуэкIынущ.
Хь. М.: -ДАХ-м и зэхуэсышхуэу нэгъабэ Мейкъуапэ щекIуэкIам Къэбэрдей Хасэм къыщыхилъхьауэ щытащ адыгэ лъэпкъым и щхьэр щигъэлъэпIэжын, щIалэгъуалэр гушхуэу щызэхыхьэн зы гуфIэгъуэ махуэ диIэн зэрыхуейр. Шэрджэсхэм я дунейпсо махуэущ абы дызэреджэнур. Къэбгъэлъагъуэмэ, ар адыгэхэм я закъуэкъым зи махуэшхуэу щытынур, атIэ ижь-ижьыж лъандэрэ къэгъуэгурыкIуэ, щэнхабзэ бей, хабзэ дахэ зиIэ лъэпкъым пщIэ хуэзыщI дэтхэнэми и дежкIэ щхьэпэу щытынущ. А махуэм адыгэхэр щыпсэу къэрал псоми фестивалхэр, концертхэр, зэпеуэхэр, гъэлъэгъуэныгъэхэр, спорт зэхьэзэхуэхэр щебгъэкIуэкI хъунущ, лъэпкъым и къуэ пажэхэр бгъэлъэпIэну хъарзынэщ. Апхуэдэ махуэ хэгъэунэхукIа диIэн щIыхуейм и щхьэусыгъуэу къыдолъытэ адыгэ лъэпкъыр нэхъри зэкъуэувэнымкIэ, псэкупсэ къэщIэрэщIэжыныгъэм хуэкIуэнымкIэ, бгъэдэлъ хъугъуэфIыгъуэхэм зегъэужьынымкIэ, анэдэлъхубзэр ягъэшэрыуэнымкIэ, хабзэмрэ щэнхабзэмрэ яхъумэнымкIэ сэбэп зэрыхъунур. Къэбэрдей-Балъкъэрми, Къэрэшей-Шэрджэсми, Адыгэ Республикэми я Iэтащхьэхэм зыфхуэдгъазэу, хэгъуэгу Парламентхэм къыщевгъэщтэну дыхуейт а махуэр. Ар дуней псом адыгэу тетым зэдагъэлъэпIэнут фокIадэм и ещанэ щэбэтым ирихьэлIэу…
Т. А.: — Махуэшхуэ хъуми, пшыхь хъуми, цIыхухэр, лъэпкъхэр щIызэхыхьэн хуейр гукIэ зэпэгъунэгъу узэхуэзыщI, хуабагъ уи зэхуаку къыдэзылъхьэ Iуэхуу щытын хуейщ. Ди блэкIар сыт хуэдэу щытами, нобэ щыIэр нэгъуэщI дунейщ. Иджы ди псэукIэр йофIакIуэ, лъэпкъ лите- ратурэм, щэнхабзэм, гъуазджэм заужь… ДяпэкIэ школхэр къызэIутхын, хьэршым лъэтэнухэр дгъэхьэзырын, фIы къытхуэзыхьынухэм яужь дитын хуейщ. ИпэкIэ уплъэмэ, нэхъ тыншу укIуэтэнущ.
Ди насыпщ мыпхуэдэу дызэрыщыIэр жытIэу, фIыр тлъагъуфрэ, гуныкъуэгъуэхэр дгъэзэкIуэжыфу дызэрыпсэуфым дыщыгуфIыкIыу, лъэпкъым и зыужьыныгъэм дыхуэхъуахъуэу дызэхэвгъэхьэ, абыкIэ арэзы мыхъун щыIэу сщIэркъым сэ. Дунейпсо Адыгэ Хасэм къыхилъхьэ гупсысэ бзыгъэхэр, IуэхущIафэ зэпэшэчахэр, адыгэм и къэкIуэнум епхахэр дэ сыт щыгъуи дэтIыгъынущ, гъуэгу захуэм дытевгъэт къудей.
Хь. М.: — Аслъэнджэрий, уэ узиунафэщI ди къуэш республикэр лъэныкъуэ куэдкIэ ехъулIэныгъэхэр зыIэрызыгъэхьэхэм ящыщщ, Граждан жылагъуэм зегъэужьынымкIэ фондым иджыблагъэ иригъэкIуэкIа къэпщытэныгъэми нэхъ купщIафIэу лажьэ Iэтащхьэхэм уахибжащ. Иджы етIуанэ пIалъэр йокIуэкI Адыгэ Республикэм и Iэтащхьэу узэрылажьэрэ. А лъэхъэнэм къриубыдэу зэвгъэхъулIахэм, дяпэкIэ къыфпэщылъхэм, фщIэну фи мурадхэм утедгъэпсэлъыхьынут.
Т. А.: — Сэ си унафэ щIэт гупыр нэхъыбэу зиужь итыр экономикэм зегъэужьынырщ. Абы и лъэныкъуэкIэ ди республикэм зэпIэзэрыт щытыкIэ иIэу мэкIуатэ. Адыгейм и бюджетым сом мелардитху иIэу едгъажьэри, нобэ ар щыкIэ хэхъуащ, сом мелард 15-м нэсащ.
Унэхэр, школхэр, сымаджэщхэр, фельдшер-акушер пунктхэр — апхуэдэ IуэхущIапIэу 250-рэ доухуэ иджыпсту. ГъэзэщIакIуэ властым и пащхьэ къит къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщщ хьэрычэт Iуэхум зегъэужьыныр тэмэму зэтеублэныр. Адыгэ Республикэм щолажьэ хьэрычэт Iуэху мащIэ, курытхэм зегъэубгъуным ехьэлIа программэ щхьэхуэ. Мыри къыхэгъэщыпхъэщ: хэгъуэгу экономикэм сом меларди 100 инвесторхэм къыхалъхьащ. Абы хэку мыиным и дежкIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ, мыгувэу завод, фабрикэщIэхэр яухуэнущ.
Хь. М.: — Пэжщ, экономикэр ипэкIэ кIуэтэнукъым, IуэхущIапIэхэр, заводхэр мылажьэмэ. Абы епхащ псэукIэр зыхуэдэу щытынури. Социальнэ политикэм и IуэхукIэ сыт хуэдэ лэжьыгъэхэр евгъэкIуэкIрэ?
Т. А.: — Псом япэ идгъэщ къалэнхэм ящыщщ цIыхухэм я псэукIэр егъэфIэкIуэныр. Республикэм и бюджетыр щызэхэтлъхьэкIэ, зытегъэщIауэ щытри а лъэныкъуэращ, апхуэдэу дяпэкIи едгъэкIуэкIыну ди мурадщ. 2014 гъэм Адыгейм и мылъкум и процент 75-р социальнэ Iуэхухэм тригъэкIуэдэнущ. Абы и лъэныкъуэкIэ тщIари мащIэкъым. 2013 гъэм, къапщтэмэ, АР-м и ухуэныгъэщIэхэмрэ щыIэхэр зэгъэпэщыжынымрэ сом мелардитI хуэдиз тедгъэкIуэдащ.
ГазкIэ къызэгъэпэщынымкIэ Адыгейр япэ ит хэгъуэгухэм ящыщщ. Дэ ар процент 81,5-кIэ тхузэфIэкIащ, Урысейм, ику иту къапщтэмэ, мы бжыгъэр процент 63-м щыщIигъуу аращ. Дызэрыт илъэсми фэтэр 1750-м газ щIэтшэну ди гугъэщ.
Ди лъахэм щолажьэ спорт IуэхущIапIэ 768-рэ, абыхэм ящыщу 18-р нэгъабэ къызэIутхащ. Нэхъ ин дыдэр псыгуэнитI, велотрек зыхэт комплексырщ. Метр 200 и кIыхьа- гъыу, зэпкърыплъхьэ-зэпкърыпх хъууэ, Мейкъуапэ дащIыхьа велотрекым хуэдэ ди къэралым нэгъуэщI щыIэкъым.
Узыншагъэр хъумэнымкIэ IэнатIэм и гугъу пщIымэ, ар къэгъэщIэрэщIэным япэ дыдэу иужь ихьахэм ящыщщ ди республикэр, абы и лъэныкъуэкIэ щIыналъэ программэр ди деж щолажьэ. ЖыпIэнуракъэ, лъэбакъуэшхуэ ичащ медицинэ дэIэпыкъуныгъэм, медицинэм и лэжьакIуэхэм я улахуэр хэпщIыкIыу хэхъуащ, IуэхущIапIэ 14 зыхуей хуэзэу зэдгъэпэщыжащ, щIэхэр доухуэ.
КIэщIу жыпIэмэ, Адыгейм лъэныкъуэ псомкIи зеужь. Куэдым утепсэлъыхь хъунущ, ауэ псалъэр мащIэу, Iуэхур нэхъыбэу щытмэ — нэхъыфIщ.
Хь. М.: — Iуэху дапщэ зэфIэбгъэкIами, нэхъыбэм ухуэпабгъэу апхуэдэщ. ДяпэкIэ фи мурадхэр сыт хуэдэ?
Т. А.: — Зэман гъунэгъум ди къару нэхъыбэр зэтхьэлIэнур УФ-м и Президентым и накъыгъэ унафэхэр гъэзэщIэнырщ. Ар медицинэ, егъэджэныгъэ IэнатIэхэм пэрыт IэщIагъэлIхэм я улахуэм хэгъэхъуэнырщ, къыщIэдгъэкIхэр гъэбэгъуэнырщ, илъэси 3-7 зи ныбжь, зи школ кIуэгъуэ мыхъуа сабийхэр тIысыпIэкIэ къызэгъэпэщынырщ, ныкъуэдыкъуэхэм лэжьапIэ етынырщ, цIыхухэр нэхъыбэрэ псэуным телэжьэнырщ…
Абы къыкIэлъыкIуэу, дэ хуабжьу делэжьынущ «2025 гъэ пщIондэ Адыгэ Республикэм и социально-экономикэ зыужьыныгъэм и стратегие» программэ дэфтэр нэхъыщхьэм. Мис абы къыщыгъэлъэгъуащ лъэныкъуэ псомкIи зэфIэдгъэкIын хуей Iуэхугъуэхэр. Нэхъапэ идгъэщынущ, япэми хуэдэу, туризмэр, агропромышленнэ, ухуэныгъэ комплексхэр.
Хь. М.: — Тхьэм фыхущIигъэхьэ! ФIыщIэ пхудощI зэман тхухэпхыу уи лэжьыгъэхэмкIэ, мурадхэмкIэ укъызэрыддэгуэшам папщIэ, апхуэдэу лъэпкъым и Iуэху дэкIыным узэрителъхьэр хуабжьу ди гуапэщ.
Зытхыжар НэщIэпыджэ Замирэщ.
Налшык — Мейкъуапэ — Налшык.
