Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Зы уэрэдым и хъыбар
Щауей нэкурэ и уэрэд
Адыгэ уэрэдыжьхэм ди деж къахьэсащ лIэщIыгъуэ куэдым я хъыбар. Илъэсищэм нэблэгъа уэрэдым и хъыбарым лъыхъуэн щыщIэздзэм, япэу зыхуэзгъэзащ композитор ХьэIупэ ДжэбрэIил.
— Щауей щыIэкъым, щыIэр Щауэхэщ, — жиIащ ДжэбрэIил. — Ахэр лъэпкъкIэ Бахъсэн щыщщ. ЛампIэжьхэ я лIыжь гуэрымрэ си малъхъэ ЛампIэжь БетIалрэ мы хъыбарыр къызэрызжаIэжар зэтохуэ. Еуэри, Щауэ Нэкурэрэ ЛампIэжьхэ МацIушрэ гухэлъ зэхуащIат. МацIуш къызэрыгуэкI щIалэт, мэлыхъуэт. Нэкурэ зыхузэфIэкI дэлъхухэр иIэти, ткIийуэ яукъуэдиящ я шыпхъур абы ирамытыну. Сытми, Нэкурэ нэгъуэщIым дагъакIуэ. Ар зи гум щIыхьа МацIуш Лэтокъуэ Iэсхьэд деж кIуащ: «Нэкурэрэ сэрэ ди лъагъуныгъэм теухуауэ зы уэрэд тхуэус», — жиIэри. ЗэраIуэтэжымкIэ, Лэтокъуэхэ пшынауэ я куэдт, Iэсхьэди уэрэдусу яIэт. Сытми, ЛампIэжь МацIуш и лъэIукIэ уэрэдыр дунейм къытехьащ. Ар къыщыхъуар 1920 гъэхэрауэ хуагъэфащэ. Щауэ Нэкурэ Джэрмэншык къуажэм щыпсэуауэ, абы щыщIалъхьэжауэ жаIэ. МацIушрэ Нэкурэрэ я лъагъуныгъэр жьым ирихьэжьэжащ, уэрэдыр игъащIэ псокIэ дунейм къытенащ.
КIУНТIЫЩ-ХЬЭПЦIЭ Аннэ.
* * *
Уэредэ, гъатхэри мэхъури, сэрмахуэ,
жыгхэр мэгъагъэ.
Сэ сыныпкIэлъыгъыурэ, рэ-у-уей, дуней,
Уэ Къущхьэхъумэ уокIуэ, мыгъуэ, уо.
Уэредэ, уи мэлыхъуэгъури, сэрмахуэ,
уи бгырыпх лалэмэ,
Сэ сыхъыджэбз щIалэти, рэ-у-уей, дуней,
Сэ сыделэгъуафIэ мыгъуэт, уо.
Уэредэ, уи мэлыхъуэгъуэри, сэрмахуэ,
гуэбэныч фIыцIэмэ,
Сэ мэл фIыцIэ слъагъумэ, рэ-у-уей, дуней.
Пшынэ сахуоуэ, мыгъуэ, уо.
Уэредэ, данэ бэлътокури, сэрмахуэ,
Къущхьэхъумэ ныпхузогъэхь,
КIапэ лейр къыщысхуебгъэхь(ы)ми, рэ-у-уей, дуней,
Тхьэ зызгъэнщIыжа, мыгъуэтэм, уо.
Уэредэ, уи мылыхъуэвхэри, сэрмахуэ,
зэрыбжьэисэрэ,
Сэ фи унэм исхэми, рэ-у-уей, дуней,
Сэ захыслъыта, мыгъуэт, уо.
Фэ фщIэрэ?
Уэтэрихьэж
Уасэ Iыхьэ. Жылагъуэ зэхэтыкIэм ехьэлIауэ адыгэхэм яIа хабзэм зэреджэщ. Пасэм щыгъуэ пщым и пхъур лIы щыдэкIуэкIэ, уасэшхуэ кърату щытащ. А уасэм и зы Iыхьэ пщым и уэркъхэм, зэрахуэхъум хуэдэу, яхуигуэшырт. Апхуэдэм «уасэ Iыхьэ»-кIэ еджэрт.
Уэлий (Пщы уэлий). Къэбэрдейм и унафэр зыIэщIэлъу щыта пщым (пщышхуэм) и цIэм пагъэувэу щыта псалъэщ. «Уэлий» хьэрып псалъэр тыркухэм къагъэсэбэпу щытащ, «вилайетым (щIыналъэм) и тет, и унафэщI» мыхьэнэ иIэу. А мыхьэнэр къикIыущ адыгэбзэм ар къызэрыхыхьари.
Къэбэрдейр плIыуэ гуэшауэ щытащ, пщы лъэпкъиплIым тещIыхьауэ. А лъэпкъиплIыр зэгурыIуэрти, абыхэм ящыщ зы Къэбэрдей псом и унафэщIу хахырт. НэхъапэIуэкIэ абы пщышхуэт зэреджэу щытар, и ужькIэ а псалъэм и пIэм «уэлийр» къиуващ. Нэхъыбэу уэлиигъэр зылъагъэсыр лъэпкъиплIым я нэхъыжьырт. 1807 гъэм къэсыху Къэбэрдейм пщы уэлийуэ тIу иIащ — зыр ХьэтIохъущокъуэхэрэ Мысостхэрэ, адрейр Бэчмырзэхэрэ Къетыкъуэхэрэ ящыщу. Абы и ужькIэ Къэбэрдейм зы пщы уэлийщ иIар.
Уэркътын. Жылагъуэ зэхэтыкIэм ехьэлIа хабзэщ. XIX лIэщIыгъуэм и 60 гъэхэм къэсыху Къэбэрдейм уэркъыу исыр пщыхэм егъэбыдылIауэ, абыхэм я унафэ ягъэзащIэу къекIуэкIащ. Псалъэм папщIэ, пщыр зекIуэ ежьэмэ, ядежьэрт, зауэмэ, ядэзауэрт; пщым и Iизын хэмылъу жылэхъуэж ящIынуи хуиттэкъым.
Уэркъхэм къулыкъу къызэрыхуащIэм щхьэкIэ, пщыхэм абыхэм «уэркътын» иратырт. А тыгъэр щытынкIэ хъунут Iэщыуи, Iэщэ-фащэуи, щыгъын фэилъхьэгъуэуи, щэкIыуи, н.къ. уэркътыныр зэхуэдэу убзыхуауэ щыттэкъым, пщым и зэфIэкIыр, и къулеягъырт ар зэлъытар.
Уэтэр ныш. Лэжьыгъэм, Iэщ гъэхъуным епха хабзэщ. Гъэмахуэ хъупIэхэм къикIыжу Iэщыр щIымахуэм щаIыгъыну щIыпIэм (уэтэрым) къахужа нэужь, Iэщыхъуэхэм выщIэ е жэмыбгъэ гъэшха яукIырти тхьэлъэIу ящIырт: хъуахъуэхэрт щIымахуэр узыншэу зэдыщIахыну, я лэжьыгъэм хъер къыпэкIуэну. Къадэхуэ лыр яшурти, ягъэгъужырт, щIымахуэ гъуэмылэу. Абы «уэтэр ныш»-кIэ еджэхэрт.
Уэтэрихьэж. Iэщ гъэхъуным епха хабзэщ. ЩIымахуэм Iэщыр щаIыгъ щIыпIэм ягъэзэжа нэужь, Iэщыхъуэхэм выщIэ яукIырти, ефэ-ешхэ ящIырт, Тхьэм елъэIухэрт. А дауэдапщэм хэту уэтэртесхэм «уэтэр шыгъажи» ящIырт. Абы щытекIуахэр IэщкIэ, щыгъын фэилъхьэгъуэкIэ ягъэпажэрт.
Гъэмахуэ хъупIэхэм къикIыжу Iэщым щIымахуэр щрагъэхыну щIыпIэм къызэрысыжам иращIэкI гуфIэгъуэм «уэтэрихьэж»-кIэ еджэу щытащ.
Увэгъу (увэгъу хъун). Лэжьыгъэ зэхущытыкIэм ехьэлIа псалъэщ. Iуэху гуэр зэдащIэну зэгурыIуэныгъэкIэ зэувэлIа цIыхуитIым щхьэкIэ «увэгъу зэхуэхъуащ» жаIэрт. Увэгъу зэхуэхъуахэм лэжьыгъэм къыпэкIуэ фейдэр зэрагуэшыну щIыкIэмкIэ зэгурыIуэ хабзэщ.
Унажэ. Жылагъуэ зэхэтыкIэм ехьэлIауэ адыгэхэм яIа хабзэщ. Зыгуэрым къуаншагъэ илэжьамэ, цIыху иукIамэ, иуIамэ, дыгъуамэ, лей зылъысахэр абы и унэм кIуэрт, къращIар ямыгъэгъуну. Абы «унажэ»-кIэ еджэрт.
Думэн Хьэсэн.
Кавказ
Дахэщ, екIущ Куржым и къалащхьэ Тбилиси.
Къуажэхьхэр
Хуабэ хъуамэ, унэм щIэс
ГъущIыдзэ дзэ пхъашэ,
Пхъашэ кIуэхэм здашэрей.
ЩIыIэ хъуамэ, Iуащхьэм тес,
Хуабэ хъуамэ, унэм щIэс.
ПхъэхэкI зекIуапIэ,
ПкIэунэ кIуапIэ.
КIыщым къыщагъэш,
Шагъдийм и лъэгущIыхь.
ГъущI тыкъырышхуэ,
Уадэшхуэ пыIэ.
Жэщи махуи емызэш,
Зэш зымыщIэ вакIуэш.
ЖЭУАПХЭР:
Пхъэх. ПыIэ. ПкIэлъей. Нал. Сыдж. Трактор.
Зэхэзылъхьар Щоджэн Леонидщ.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
«Шэпнэси» хьэнтхъупс
Шэ къашагъащIэр яз, шыгуным псы щIыIэ тIэкIу иракIэ, абы шэ зар хакIэри, и щхьэр техауэ дакъикъитху-хыкIэ къагъавэ. Хугу лъэсар шэ къэкъуалъэм хакIутэри тхъурымбэр къытрахыурэ къагъавэ. ЩIимысыкIын щхьэкIэ, шыуаныщхьэри техауэ щытын, зэпымыууи чымчыркIэ зэIыщIэн хуейщ. Мис иджы хьэнтхъупсыр хьэзыр мэхъу щыжаIэм деж шыгъу хадзэ, тхъу нэхъ къыщIидзын щхьэкIэ.
Хьэнтхъупсыр хьэзыр щыхъуам деж езыр гъуэжь дахэу, мэ гуакIуи къыхихыу щытщ. Зыри хамыкIэу пщтыру ираф.
Халъхьэхэр (цIыхуих Iыхьэ): псыуэ — г 500, шэ къашагъащIэу — г 2500-рэ, хугуу — г 400, шыгъуу — узыхуейм хуэдиз.
Фом хэгъэвыхьа дэ купщIэрэ хьэкъуртрэ
Фор шыуаным иралъхьэ, хьэкум трагъэувэри бэлагъкIэ зэIащIэурэ ягъавэ. Iув хъууэ зэрыхуежьэу, дэ купщIэ гъэлыгъуа хьэжа хакIутэ, абы хугу хьэкъурт тракIутэжри, зэIащIэурэ Iув хъуху ягъавэ. Хьэзыр щыхъуам деж шыуан джабэм кIэрымыпщIэу, къыкIэрыщэту щытщ. Абы и ужькIэ шыуаным кърагъэщэтри Iэнэм тралъхьэ, яубэри, хуабэ щIыкIэ IупщIэурэ зэпаупщI.
Къудейуэ яшх. Шейм дезыфи щыIэщ. Сабийхэм хуабжьу яфIэфIщ. Дэ купщIэ гъэвар IэшкIэ цIыкIуурэ пщIыи хъунущ.
Халъхьэхэр: фоуэ — г 350-рэ, дэ купщIэ хьэжауэ — г 300, хугу хьэкъурту — г 100.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
ГушыIэ
Сэлам щхьэкIэ сыбампIэрэ сэ
«Волгэм» ису блэж лIыщхьэм сэлам ирихащ Чэрим.
— Укъилъэгъуакъым а сэлам зэпхам, — жиIащ Дизыкъуажэ, и псэлъэгъум зыхуигъазэри. — МашинэкIэ блэжым сэлам щIепхыр сыт?!
— Уэлэхьи, абы и сэлам щхьэкIэ сымыбампIэ, ауэ пщэдей си щхьэ Iуэху гуэркIэ сыхуейти аращ.
И ныкъуэр сиIащэрэт
ЗэлIзэфызыр зэфIэнат. ЛIым и псалъэр зэпиуду фыз губжьам:
— Сыту акъылыншэ ухъуа, дыдыд Iей мыгъуэ! — щыжиIэм:
— Бетэмал, нэгъуэщI мыхъуми, а иджы сиIэ акъылым и ныкъуэр сиIащэрэт уэ пэшэгъу усщIыну сигу къыщихьам щыгъуэ, — пидзыжащ лIым.
ЖыIэгъуэхэр
Умыгупсысэу къыбжьэдэхур пэжщ
Акъылыр иужьреймэ, IэфракIэр дзэкъапIэщ.
Делэр ныбжькIэ зэхидзыркъым.
Иужьрей акъыл нэхъ зэгуэпыгъуэ бгъуэтын?
Псалъэмакъыр зы псалъэ закъуэу къожьэ.
УмыщIэ умыIуатэ жаIамэ, къапщIэ псор Iуэтэж жаIакъым.
Гъуэгу хэпш къудейкIэ зэфIэкIыркъым: лъэужьым зэ ирикIуэжырт. Зэман блэкIам укIуэцIрыплъыжыфмэ, къэкIуэнур хыболъагъуэ.
Уи япэкIэ мывэ хъурей бгъажэмэ, абрэмывэу къыпIуощIэж.
Гъатхэр хэкIасэкIэ бжьыхьэр епэсэуэн къанэркъым.
ГъащIэмрэ гугъэмрэ зэтемыхуэмэ, гугъэр нэпцIщ.
Дамэр жи ажалыр хъумпIэцIэджым и закъуэкъым.
КъыщIэбдзэж хъууэ щытамэ, гъащIэр зэIащIэпэнти.
ЩIакъуэмрэ башымрэ: зыщIэгъэкъуар мэщэIу, щIэгъэкъуар мэгыз.
Быным я лъэр бгъэуврэ уэри лъэрытету укъызэтенэмэ, яхуэпщIэну псор яхуэпщIат.
Умыгупсысэу къыбжьэдэхур пэжщ, аращ гупсысэн щIыхуейр.
Iуэхум хэщIмэ, узыIэпешэ, нэзыщIэхэр къоунэху.
ЩIэблэм щIэину лъабжьэфI къахуэнэмэ, щхьэкIэр езым ящIыжынщ.
И щIыхуэ зытелъым лъыхъуэурэ, зи щIыхуэ телъым Iууащ.
Ущыуэн ущыуа нэужь, чэнджэщакIуэр къызэрыкъуох.
Щхьэж хуэгъэкъарур къыпщехуэ: хэт и нэфI, хэти и ней.
Уи псэр зыхьэхур абы хуэныкъуэмэ, уи насыпщ.
Бейтыгъуэн Сэфарбий.
Псалъэжьхэр
Аркъэн кIэлъумыдзыж
КъуанщIэм нэ хуащIати, набдзэ жиIащ.
СопIащIэ жыпIэу шы лъэхъа умышэс.
Уи кIэ зэрымыкIынум уи щхьэ иумыIу.
Iуэху зи Iуэхур Iуэху ирохьэлIэри, шхэн зи Iуэхур шхын ирохьэлIэ.
Ажалыр бжэщхьэIум нэхърэ нэхъ благъэщ.
Псалъэ бутIыпщам аркъэн кIэлъумыдзыж.
Яжьэжь щIахар къыщIахьэжкIэ хуабэ хъужыркъым.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:1. … псы кIэрыпщIэрэ? 6. Зеиншэ. 8. УемыIусэ а удзым, укъисынщ. 9. ЦIыху мыщхьэх, жэрдэмыщI, хэлъэт зиIэ. 10. Къурш лъэныкъуэмкIэ къриху жьы щIыIэтыIэ. 11. «Адыгэ цIыхубэм и тхыдэ» тхылъыр зи IэдакъэщIэкI, ди лъэпкъым къыхэкIа япэ щIэныгъэлIхэм ящыщ. Абы и цIэр зэрехьэ Налшык и зы уэрамым. 14. Дунейр … къызэрыхъуу, паркым цIыху куэд кIуэуэ щIадзащ. 15. Анэкъилъху. 20. ЩыпсалъэкIэ зэIынэ. 22. … зэрымытым Iэтэ ирегъэувэ. 23. «Нал …» — КIыщокъуэ Алим и роман. 24. Колхоз е рабочэ бригадэхэм я зэхьэзэхуэм щытекIуэм ирату щыта щэкI плъыжь цIыкIу. 25. БзэщIэныгъэлI цIэрыIуэ, «Адыгская (Черкесская) энциклопедия» тхылъышхуэр зэхэзылъхьа Къумахуэ … 28. Псы Iуфэхэр зи щIасэ жыг. 32. ХьэжыщI къикIыжам нэмэз … дахэ къыздихьащ. 33. Ефэндыхэм я нэхъыщхьэ, хеящIэ. 36. Гъыринэ. 38. Куэдрэ щыта махъсымэм и щIэтIысыкI. 39. Гъавэ къагъэкIам щыщу тхьэмыщкIэхэм хухах Iыхьэ. 40. Щхьэгъусэм и унагъуэм щыпсэу цIыхухъу. 41. МахуэцIэ. 42. Анэр — нэм, ар дэм хуагъадэ.
Къехыу:2. Адыгэ драматург Iэзэ. 3. ТхылъымпIэм итыр зэрыпэжым щыхьэт техъуэ дамыгъэ. 4. Хэку зауэшхуэм зауэлIыр къикIыжащ … телъу. 5. Илъэсищым ит шыщIэхъу мыгъасэ. 7. Уи бзэкIэ мыпсалъэ цIыху. 12. Бзу шырхэм я унэ. 13. Нартхэм я ныкъуэкъуэгъу лъэпкъ. 14. ПIастапхъэ. 16. ЩIымахуэм ягъэтIылъыжа щыгъын хуабэм хищIэ хьэпIацIэ къэзылъэтыхь. 17. Адыгэм нэхъапэм къагъэсэбэпу щыта къэкIыгъэ — абыкIэ мэлыц хужьыр плъыжь дахэу ираIэрт, зи Iэбжьанэ зыли щыIэт. 18. Щхьэусыгъуэ гуэркIэ жылэр зыбгынауэ бгыхэм, мэзхэм зыщызыгъэпщкIу. 19. ЦIыху залымым, гущIэгъуншэм, фIэкIыпIэншэм щхьэкIэ а псалъэри къагъэсэбэп. 21. ЩIалэр жэщу колхоз губгъуэм ихьэри … из нартыху къигъэкIуэсащ. 23. Адыгэм къахэкIа пшынауэ нэхъ Iэзэ дыдэхэм ящыщ, гъэсакIуэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и артист. 26. Iуданэу зэхэща кIапсэ псыгъуэ цIыкIу. 27. Къэбэрдеймрэ Урысеймрэ пэшэгъу зэхуэзыщIа адыгэпщ. Абы и цIэр фIащащ Налшык и уэрам нэхъыщхьэхэм ящыщ зым. 29. Шым и кIуэкIэ. 30. Пхъэщхьэмыщхьэ гуащIэ цIыкIу. 31. ЩIыфэм трищIэ, зи кIуэцIым жьы ириубыда ткIуэпс. 34. Аруан районым щыщ къуажэ. 35. «Iуащхьэмахуэ» журналым илъэс 40-м нэскIэ щылэжьа, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ. 37. Адыгэ уэрэдус, уэрэджыIакIуэ Iэзэу щыта Тхьэбысым … 39. … куэдрэ уэмэ, и дамэр мэкъутэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Мэлыжьыхьым и 7-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу: 1. ДжэдыкIэ. 4. Къанкъуэщ. 9. Хъэуан. 10. Къанж. 12. Шэнт. 14. Пхъэпс. 16. Ажалым. 17. Пшэрыхь. 19. ХъумакIуэ. 20. Iэнэ. 22. Епэр. 24. Бабыщ. 28. Сэгъейщ. 29. Iэжьэкъур.
Къехыу:1. Джей. 2. Дэлэн. 3. КIэпхъ. 5. Ауан. 6. Къурашэ. 7. Щыхь. 8. Саугъэт. 11. Адэжынэ. 13. Нэрыбгэ. 14. Пщыпхъу. 15. Сэшхуэ. 18. Къамбот. 21. Нэрыгъ. 23. ПщыIэ. 24. Бзий. 25. Щынэ. 26. Уэс. 27. Хъер.
