ЦIыхухэр зыгъэпIейтейр
Иужьрей зэманым Бахъсэн районым и къуажэ зыбжанэм щIы Iуэхур ткIий щыхъуащ. ЦIыхухэм я дежкIэ гурыIуэгъуэкъым псэупIэ щаухуэн папщIэ, щIы Iыхьэхэр пщIэншэу щIыхупамычыр е телэжьыхьыну хуейхэм пэрыуэншэу бэ-джэнду щIрамытыр.
Ар зэхэдгъэкIын мурадкIэ, дэ зыхуэдгъэзащ Бахъсэн район администрацэм мылъкур зехьэнымрэ щIы зэхущытыкIэхэмкIэ и комитетым и унафэщI БешкIур Азэмэт.
— Азэмэт, языныкъуэ къуажэхэм щыпсэухэр 1991 — 1992 гъэхэм хухаха щIы Iыхьэхэм щIыхуимытыжым, абыкIэ я хуитыныгъэхэр щIызэфIамыгъэувэжыфым и щхьэусыгъуэр сыт?
— Ди жагъуэ зэрыхъущи, къуажэ зэхуэсхэм я унафэкIэ цIыхухэм хупача щIы Iыхьэхэр (езыхэм апхуэдэу къалъытэ) а зэманым щыIа законодательствэм тету ирагъэтхакъым икIи абы теухуа тхылъ гуэри къыпхуэгъуэтынукъым. ЩIым техьэ налогыр зэратам и щыхьэту, зы квитанц кIапи къуажэдэсхэм яIэкъым. А псом ищIыIужкIэ, илъэс 20-м щIигъуауэ а щIы Iыхьэхэр зэрахьэркъыми, зэщIэкIэжащ.
— ЦIыхухэм ирата, Iэ зыщIадза тхылъхэр дэнэ здэкIуар?
— Районым и архив IуэхущIапIэм мызэ-мытIэу зыхуэдгъэзащ, ауэ а щIы Iыхьэхэр зэрабгъэдэлъым щыхьэт техъуэу е ухэзыгъэгъуазэу тхылъ гуэри къахуэгъуэта-къым. ЩыIэ законодательствэм ипкъ иткIэ, япэ экземплярыр цIыхухэм яхъумэн, етIуанэр къуажэхэм я щIыпIэ администрацэхэм архив IэнатIэм иратын хуеящ. Ауэ езы цIыхухэми архивхэми апхуэдэ тхылъхэр яIэкъым.
— Сыт хуэдэу щымытми, щIы Iыхьэхэр зэман кIыхькIэ цIыхухэм яIыгъащ. Ар къалъытэу, щIы Iыхьэхэр абыхэм егъэбыдылIэнымкIэ хэкIыпIэ гуэрхэр щыIэ?
— Районым и щIыпIэ администрацэр абыкIэ щIэгъэкъуэн хъуну хьэзырщ, ауэ законодательствэм хуит дищIыркъым. Къапщтэмэ, 2011 гъэм дыгъэгъазэм и 20-м къыдэкIа КъБР-м и Закон №121-РЗ-м ипкъ иткIэ, Бахъсэн муниципальнэ районым и щIыпIэ администрацэм щIы Iыхьэхэр пщIэншэу зритыну хуитыр IуэхугъуитхукIэ ягъэбелджыла цIыхухэрщ:
— бынищ е нэхъыбэ зиIэхэр;
— узыншагъэр хъумэным, егъэджэныгъэм, социальнэ Iуэхутхьэбзэм, щэнхабзэм, физкультурэмрэ спортымрэ я IэнатIэхэм яхуэфащэ профессиональнэ щIэныгъэ зиIэ IэщIагъэлIхэр;
— зи ныбжьыр илъэс 35-м щIимыгъуа зэщхьэгъусэ унэгъащIэхэр;
— сабий ныкъуэдыкъуэ зыпI цIыхухэр;
— уз хьэлъэ гъэтIылъа зиIэхэр.
ЩIымкIэ законодательствэм къызэригъэувымкIэ, а гупым химыубыдэхэм уней Iуэхухэр щызэхуагъакIуэ аукционхэм щIы Iыхьэхэр къыщащэхун хуейщ.
— АтIэ, сыт къуажэдэсхэм дяпэкIэ къапэплъэр?
— Иджыблагъэ, гъатхэпэм и пэщIэдзэм, Бахъсэн районым и суд, и кIэлъыплъакIуэ IуэхущIапIэхэмрэ Къубэ-Тэбэ къуажэм дэсхэмрэ я зэIущIэ зыубгъуа едгъэкIуэкIащ. Абы зэрыщагъэнэIуамкIэ, суд унафэ хэмыту, нэхъапэIуэкIэ щIы Iыхьэ зратахэм (езыхэм зэрыжаIэмкIэ, ауэ зыхуэфащэ тхылъ зимыIэхэм) ахэр я унейуэ къалъытэну икIи тхылъкIэ ирагъэбыдылIэну нобэрей законодательствэм хуит ищIыркъым.
ЦIыхухэр щIоупщIэ: къуажэдэсхэм гектар зытIущ бэ-джэнду къащтэну Iэмал ягъуэтыркъым, абы щыгъуэми, гектарипщI, щэ бжыгъэкIэ гъавэ щIапIэхэр хамэ бэ-джэндырылажьэхэм щIаIыгъыр сыт? УФ-м и законодательствэмрэ «Къэрал, муниципальнэ мылъкум щыщ щIы Iыхьэхэр щэнымкIэ зэпеуэхэр къызэрызэрагъэпэщ икIи зэрырагъэкIуэкI е апхуэдэ щIы Iыхьэхэр бэджэнду ятын папщIэ, зэгурыIуэныгъэхэр зэращIылIэну хуит зэращI щIыкIэм и IуэхукIэ» 2002 гъэм щэкIуэгъуэм и 11-м Урысей Федерацэм и Правительствэм къыдигъэкIа Унафэ №808-мрэ япкъ иткIэ, щIы Iыхьэхэр аукционхэм къыщыгъэлъэгъуэн хуейщ. Абы ткIийуэ дытету, «Баксанский вестник» газетым и ba.аdmkbr.ru официальнэ сайтым хъыбархэр идолъхьэ. Зы цIыхум щIы нэхъыбэ бэджэнду щIиIыгъым и гугъу тщIымэ, УФ-м и Правительствэм и Унафэ №808-м ипкъ иткIэ, (хамэ цIыхухэри яхэту) бэджэндым пыщIа Iуэхухэр щызэхуагъакIуэ аукционхэм дэтхэнэ зыри хэт хъунущ икIи, абы щытекIуэмэ, зэгурыIуэныгъэ иращIылIэ. Апхуэдэ щIыкIэкIэ щIыр зезыхьэ зыбжанэ диIэщ. НобэкIэ ар мызахуагъэу къыщIэкIынщ, ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, абы дебэкъуэну дыхуиткъым.
— Бахъсэн муниципальнэ районым и щIыпIэ администрацэм и пIэкIэ, къуажэ администрацэм щIы Iыхьэхэр ит щхьэ мыхъурэ?
— Федеральнэ закон №53-мрэ КъБР-м и Президентым и Указ №61-мрэ япкъ иткIэ, щIыр зыбгъэдэлъыр ягъэбелджылыху, ар къэзыгъэсэбэпыну хуитыр муниципальнэ районхэмрэ къалэ округхэмрэщ. Бахъсэн куейр а хабзэм тетщ.
ХъупIэхэр гъавэ щIапIэхэм хагъэхьэу е абыхэм ухуэныгъэхэр щрагъэкIуэкIыу жаIэу къуажэдэсхэр мэтхьэусыхэ. Ар пэжкъым. Зооветеринар пщалъэхэмкIэ зы Iэщышхуэм хъупIэу гектар 0,8-м къыщыщIэдзауэ 1,2-м нэс лъысыпхъэщ. А Iуэхум ткIийуэ дыкIэлъоплъ. Зи гугъу тщIы пщалъэм хуэдэ 1,5-кIэ, уеблэмэ хуэди 3-кIэ щыщIимыгъуу зы къуажи диIэкъым. ЩIым къит бэвыгъым хэдгъэхъуэжын мурадкIэ, санитар пщалъэм тету, зэщIэкIэжа щIыпIэхэр культивацэ дощI.
Районым щIы лей зэримылъыр зи фIэщ мыхъухэри мащIэкъым. Илъэси 5 — 6 и пэкIэ къамыгъэсэбэп гуэрхэр щыIащ, ауэ, куэдым зэрызратам къыхэкIыу, нобэ апхуэдэ бгъуэтыжынукъым. ЩIыр бэджэнду къэзыщтахэм етщIылIа зэгурыIуэныгъэхэм я пIалъэр икIыху, ахэр ткъутэжыну дыхуиткъым. И чэзур къэсмэ, щIы Iыхьэхэр аргуэру аукционхэм къыщыдгъэлъэгъуэнущи, хуей псори хэтыну хуитщ.
Епсэлъар
Хьэжыкъарэ Аликщ.
