ТхакIуэ цIэрыIуэ, журналист Iэзэ Мэлбахъуэ Елбэрд
ЩимыгъэтIылъам щылъыхъуэртэкъым
Мазаем и 4-м 1939 гъэм къалъхуащ адыгэ лъэпкъым, литературэм я тхыдэм зи цIэр хэмыгъуэщэжыну хэзытха Мэлбахъуэ Елбэрд Тимборэ и къуэр. Абы и IэдакъэщIэкI тхыгъэхэу «Iуащхьэмахуэ кIуэ гъуэгур шынагъуэт», «ЩумыгъэпщкIуам щылъыхъуэ», «ЩакIуэхьэм и гукъэкIыжхэр», нэгъуэщIхэри ди литературэм и фIыпIэм хабжэ. Партым и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым и унафэщI Мэлбахъуэ Тимборэ и къуэ Елбэрд и гъащIэр тыншауэ, гугъуехьыншэу къызыщыхъу щыIами, щоуэ. Ар зыцIыхуу щытахэмрэ абы и ныбжьэгъухэмрэ зэрыжаIэжымкIэ, и адэм и къулыкъум а адыгэлIым и къалэнхэмрэ жэуаплыныгъэхэмрэ ямыгъэбагъуэмэ, зыкIи щагъэпсынщIэртэкъым.
Ломоносовым и цIэр зезыхьэ Москва къэрал университетым и журналистикэ къудамэр 1961 гъэм къиухащ. Абы и ужькIэ щылэжьащ газетхэм, журналхэм: 1961 — 1969 гъэхэм «Кабардино-Балкарская правда» газетым, 1969 — 1979 гъэхэм ТАСС-м, 1979 — 1984 гъэхэм «Известия» газетым я корреспонденту Омск, Томск къа-
лэхэм щыIащ. 1991 — 2000 гъэхэм «Литературная Кабардино-Балкария» журналым и редактор нэхъыщхьэу лэжьащ.
ИщхьэкIэ зи гугъу тщIа романхэм нэмыщI дунейм къытехьащ Мэлбахъуэ Елбэрд и тхыгъэ зэмылIэужьыгъуэхэр — повестхэр, Iуэтэжхэр (рассказхэр), очеркхэр щызэхуэхьэса тхылъ зыбжанэ.
Мэлбахъуэм и Iэдакъэ къыщIэкIа тхыгъэхэм я фIыпIэр, дауи, «Iуащхьэмахуэ кIуэ гъуэгур шынагъуэт», «ЩумыгъэпщкIуам щылъыхъуэ» романхэрщ. А тIуми лъабжьэ яхуэхъуар Къэбэрдейм и тхыдэрщ — XVI лIэщIыгъуэм къыщыщIэдзауэ XVII лIэщIыгъуэм нэс къиубыду. Елбэрд и романхэр Налшыки Москваи зыбжанэрэ къыщыдэкIащ, абыхэм жыжьэ щагъэIуащ адыгэ тхакIуэ гуащIафIэм и цIэр.
Мэлбахъуэр зэрытхар урысыбзэщ, ауэ абы и романхэр адыгэбзэкIэ Iэзэу зэрадзэкIащ Мэзыхьэ Борисрэ («Iуащхьэмахуэ кIуэ гъуэгур шынагъуэт») Уэрэзей Афликрэ («ЩумыгъэпщкIуам щылъыхъуэ»). Езы Елбэрд урысыбзэкIэ зэридзэкIащ адыгэ, балъкъэр тхакIуэ куэдым я тхыгъэхэр: Теунэ Хьэчим и «Псэм и IэфIыр къуатмэ», Шортэн Аскэрбий и «Бгырысхэр», Теппеев Алим и «Сират лъэмыжыр» романхэр. ХьэхъупащIэ Хьэжбэчыр, Гуртуев Эльдар, Елгъэр Кашиф сымэ, нэгъуэщIхэми я повестхэр, Iуэтэжхэр,
Литературэм, щэнхабзэм, журналистикэм щиIэ фIыщIэм папщIэ Мэлбахъуэ Елбэрд къыфIащащ «Къэбэрдей-Балъкъэрым щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр, Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и ЩIыхь тхылъыр къратащ.
Щомахуэ Залинэ,
тхакIуэ.
Сэ апхуэдэу къысщохъу
ТхакIуэм и лэжьыгъэр къызэралъытэр и Iэдакъэ къыщIэкIам и куэдагъыр арауэ къыщIэкIынкъым. ЩыIэщ тхыгъэ закъуэкIэ зи цIэр уахътыншэ зыщIа, мащIэкъым, тхылъ куэдыкIей къыдигъэкIами, езыр дунейм зэрехыжу литературэм хэхужахэр. Ауэ щыIэщ куэди итхрэ итхари хъууэ. Апхуэдэхэр нэхъ мащIэщ. Зи гугъу тщIыну тхакIуэр зыхыхьэр япэ гупырщ. Мэлбахъуэ Елбэрд Тимборэ и къуэм и Iэдакъэ къыщIэкIахэр цIыхум я гум, я псэм дохьэ. Иреочерк, ирероман, иреповесть е нэгъуэщI тхыгъэуи щрет. КъызэрыдэкIрэ зэман хъарзынэ щIами, тхылъеджэм щыгъупщакъым «Къэбэрдей-Балъкъэрыр ди унагъуэщ» (щэнейрэ дунейм къытехьащ), «ЛъагапIэм зиIэтурэ», «ЩакIуэхьэм и гукъэкIыжхэр» тхыгъэ-хэр.
Елбэрд и цIэ-и щхьэ зыIэтари, зыгъэлъэпIари, шэч хэмылъу, «Iуащхьэмахуэ кIуэ гъуэгур шынагъуэт» романырщ, къэбэрдей адыгэ тхыдэр художественнэ и лъэныкъуэкIэ Iэзэу къыщыгъэлъэгъуарщ. Мы тхылъыр ящыщщ нэхъ зэпэубыдауэ, къэгъуэтыгъуей-къэщэхугъуейуэ ди деж дунейм къыщытехьахэм. «Емыджам и махуэ мыгъуэщ» жыхуаIэм ещхьу, ар цIыхум зэIэпахыу яджащ. Абы нэхъ насып тхакIуэм дежкIэ щыIэу къыщIэкIынкъым.
Мэлбахъуэм къыхиха жанрыр тыншхэм ящыщкъым (литературэм жанр тынш иIэу щытмэ), ди лъэпкъ литературэм зэкIэ къимыгъэIурыщIащ. Ауэ, тхылъеджэми гу зэрылъитащи, ар абы дэгъуэу къехъулIащ. Псом нэхърэ нэхъыщхьэращи, тхакIуэм хузэфIэкIащ пасэрей адыгэхэм я псэукIар, абыхэм яку дэлъа зэхущытыкIэхэр, хабзэр — Iейри фIыри имыбзыщIу, имыгъэщIэращIэу — дигъэлъагъужын.
Псом япэу Елбэрд (ар блэкIа лIэщIыгъуэм и пщIей гъэхэм я пэщIэдзэм!) япэ дыдэу утыку къришэжащ адыгэпщхэр. Къизышэжари хэт жыпIэмэ, партым и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым и унафэщI лIы ткIийм и къуэ Елбэрдщ. Пщы губзыгъэхэм куэдкIэ елъытауэ щытащ цIыхухэм я мамыр, зэIузэпэщ гъащIэр, я нобэр, пщэдейр, я быныр япIыжу псэунымрэ гъэрыпIэ имыхуэнымрэ. Дауи, абыхэм яхэтащ цIыхур гущIэгъуншэу дэзыкъузаи, лей зезыхьа Iэджи. Ауэ Елбэрд аракъым зи гугъу ищIыр, атIэ ахэр лъэпкъ щхьэщыжакIуэу, хэкум и хъумакIуэу, Къэбэрдей щIыналъэм и щхьэхуитыныгъэм папщIэ псэр ятыну хьэзыру икIи яту зэрыщытар дигъэлъагъужынырщ. ИкIи ар абы къехъулIащ.
Мэлбахъуэм и тхыгъэшхуэр дунейм къыщытехьа лъэхъэнэм тепщIыхьмэ, ар лIыгъэт. Куэдым зызрамыпщытыф, яхузэфIэмыкI Iуэхут.
Романым цIыху куэдым дащрохьэлIэ, я хьэл-щэнкIи, шыфэлIыфэкIи зыр адрейм хыумыгъэгъуэщэну, апхуэдизкIэ IупщIу, нэIурыту я образхэр гъэпсащи. Ауэ псом хуэмыдэу нэхъ гукъинэж пщохъу ХьэтIохъущокъуэ Кургъуокъуэ и образ дахэр. Мыр тхакIуэм къигупсыса лIыхъужькъым, атIэ щыIа-псэуа, адыгэ тхыдэм пщы хъыжьэу къыхэна цIыхущ. Кургъуокъуэ Къэнжал зауэр зэригъэхьэзырам, зэрыригъэкIуэкIам теухуа напэкIуэцIхэр романым и фIыпIэщ. Тхылъеджэм куууэ зыхещIэ ХьэтIохъущокъуэм бгъэдэлъ акъылым, лIыгъэм я инагъыр, абы адыгэ щIыналъэм хуиIэ лъагъуныгъэр здынэсу щытар.
Адыгэ жылагъуэ лэжьакIуэ цIэрыIуэ Къэзанокъуэ Жэбагъы теухуа напэкIуэцIхэм романыр купщIафIэ ящI. Елбэрд и хеящIэр мэкъумэшыщIэ къызэрыгуэкIщ, зэ еплъыгъуэкIэ, и жылэгъухэм къазэрыхэщ щымыIэ хуэдэщ. Ауэ абы и хеящIэр зэманым пхыплъыф, къэкIуэнур къызыхуэлъагъу, а къэкIуэнум хуезыджэ цIыхущ. Лъэпкъым и Iущагъыр абы деж щызэхуэхьэсащ. ТхакIуэм къехъулIащ IуэрыIуатэм къыхишу, Жэбагъы литературэ лIыхъужь ищIын. Абы папщIэ ар унагъуэм, цIыхухэм яхэту, къэрал Iуэху зэрихьэу дегъэлъагъу. Мэлбахъуэм и Къэзанокъуэр гупсыскIуэшхуэщ, дипломатщ, пэжым, захуагъэм зи гъащIэ псор щхьэузыхь хуэзыщIа цIыхущ.
Романым еджа дэтхэнэри пэплъауэ къыщIэкIынущ Елбэрд и Iэдакъэ иджыри тхыгъэфI куэд къыщыщIэкIыну зэманым. ИкIи щыуахэкъым — илъэс зыбжанэ дэкIри, дуней илъэгъуащ «ЩумыгъэпщкIуам щылъыхъуэ» романым. Ар зэIэпахыу цIыхум яджащ жыпIэкIэ, щыуагъэ хъунукъым. Нэхъыщхьэращи, тхылъеджэр темызашэрэ щIэщыгъуэу Елбэрд тотхыхь тхыдэм и Iуэхугъуэ гугъу дыдэхэм — Къэбэрдейм и щыIэкIэ-псэукIэм, къэзыухъуреихь къэралыгъуэхэм — Урысейм, Кърымым, нэгъуейхэм, дагъыстэнхэм, къэзакъхэм, псом нэхърэ нэхъыщхьэращи, балъкъэрхэм адыгэхэм хуаIэ къуэш пыщIэныгъэ быдэм. А лъэпкъхэм нобэ яку дэлъ зэныбжьэгъугъэ-зэпыщIэныгъэм и къежьапIэр зымыщIэхэм Елбэрд и тхылъым а упщIэм и жэуап щагъуэтынущ.
Сэ сызэреплъымкIэ, Мэлбахъуэм и романитIым къэбэрдей литературэм лъэбакъуэщIэ ирагъэчащ. Иужь илъэс 40-м дунейм къытехьа тхыгъэ куэдым абыхэм яужь зэрыщIихуар бэянщ. Сэ апхуэдэу къысщохъу.
Мэзыхьэ Борис,
УФ-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, тхакIуэ.
Псэм щыщ Iыхьэ
ЯпэкIэ укIуэн щхьэкIэ, иджыри къэс къэпкIуам ухуеплъэкIыжын хуейщ. Пщэдейрей махуэр бухуэн папщIэ, дыгъуасэ ягъэтIылъа лъабжьэр зыхуэдэр умыщIэу хъунукъым. Уи лъэпкъым зиужьыну ухуеймэ, щIэгъэкъуэн пхуэхъунур абы и тхыдэрщ. Аращ тхакIуэ куэдым блэкIа зэман жыжьэм екIуэкIа Iуэхугъуэхэр къыщIаIэтыжыр, пасэрей гъащIэр нобэрей цIыхум и нэгум къыщIагъэувэжыну щIыхущIэкъур. Хэт тхыдэ нэхъ пхыдзар, хэт нэхъ тпэгъунэгъур къещтэ икIи дэтхэнэ тхакIуэми, сыт хуэдэ лъэхъэнэр и тхыгъэм лъабжьэ хуимыщIами, езым и бгъэдыхьэкIэ, еплъыкIэ иIэжщ.
Мэлбахъуэ Елбэрд тхылъеджэхэм журналисту, тхакIуэу къызэрацIыхурэ зэманыфI дэкIащ. Абы и Iуэтэжхэр, новеллэхэр еджэм ягу ирихьырт, тхакIуэм гъащIэм фIыуэ зэрыхищIыкIыр хэплъагъуэу тхат. Мэлбахъуэм гъащIэр фIыуэ къызэрищIар куэдкIэ и сэбэпщ ар илъэс зыбжанэкIэ журналисту зэрылэжьам, а гъуэгуанэм Сыбыр жыжьэм нэсыху зэришам. Абы щилъэгъуа куэд тхакIуэм и Iуэтэжхэм къыщигъэсэбэпыжащ.
Ауэ, сыт хуэдэу щымытми, Елбэрд цIэрыIуэ зыщIар и романхэрщ, псом хуэмыдэу япэ къыдигъэкIа тхыгъэшхуэрщ — «Iуащхьэмахуэ кIуэ гъуэгур шынагъуэт» зыфIищарщ.
Дызэсэжа роман тхыкIэм зыкъомкIэ къыщхьэщыкIыу, хъыбар-хъыбарурэ зэпыудауэ къэIуэтэжа эпопеем авторым къыщиIэтыжа лъэхъэнэри Iуэхугъуэхэри адыгэхэм я гъащIэм я къэкIуэнум дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэхэт. Романыр ди республикэм и мызакъуэу, хэку псом къыщацIыхуауэ щытащ. Абы, хэти тхакIуэм арэзы дэхъуу, хэти дэмыхъуу, критик куэд тепсэлъыхьащ. Ауэ, нэхъыщхьэращи, Мэлбахъуэм хузэфIэкIащ адыгэ лъэпкъым къикIуа гъуэгуанэшхуэм и зы пычыгъуэ ди пащхьэ кърилъхьэжу, абы щIэрыщIэу дригъэплъыжын.
ТхакIуэм и етIуанэ романри («ЩумыгъэпщкIуам щылъыхъуэ») зытеухуар адыгэ тхыдэрщ, лъэпкъым и нэмэзлыкъыпэр щымыуэу здигъэзэну лъэныкъуэр къыхихын хуейуэ къалэн гугъу и пащхьэм къыщиува лъэхъэнэрщ.
ЕпщыкIуханэ лIэщIыгъуэр ди лъэпкъым куэд дыдэ щигъэунэхуа, ар гупсысэшхуэм щыхэта, зауэ-банэм щигъэжэщIа зэманщ. Мис а лъэхъэнэ гугъу дыдэрщ тхакIуэм и романым къыщыIэтыжар.
Къэбэрдейм Тыркур IупэфIэгъу къищIыну, хьэмэрэ УрысеймкIэ зигъэзэну? — а упщIэ хьэлъэрщ пщышхуэ Темрыкъуэ деж къыщыщIэдзауэ Брат щIалэщIэм деж щиухыжу лъэпкъыр зыгъэгупсысэр.
Пщыхэм я унафэм куэд елъытами, тхакIуэм Iэзэу, зэуэ нэм къыIуимыдзэу, дахэу дегъэлъагъу лъэпкъым и къэкIуэнур зэлъытар Цукъарэ лIы Iущым, Къанщауэ зауэлIым, Брат щIалэщIэм хуэдэхэр зэрыарар.
Философие гупсысэкIэ (псом хуэмыдэжу гукъинэжщ Цукъарэ и губзыгъагъэр), гушыIэ дахэкIэ гъэнщIа романым адыгэ гъащIэр нэIурыту ди нэгу къыщIегъэувэж.
Мы романитIыр къыщIыхэдгъэщхьэхукIар ахэр тхакIуэм нэхъ и ехъулIэныгъэшхуэу къызэрытлъытэр аращ, ауэ адрей и тхыгъэхэми псалъэ гуапэ куэд яхужыпIэфынущ, сыту жыпIэмэ, Елбэрд и къалэмыпэм къыщIэкI псоми и гури и псэри хелъхьэ.
Мэлбахъуэ Елбэрд зэрытхэр урысыбзэми, и тхыгъэхэм къыбжаIэ адыгэ гупсысэкIэу зэрыгупсысэр. Нэхъыбэу зытетхыхьри адыгэ Iуэхущ, адыгэ тхыдэщ, псэукIэщ.
Уэрэзей Афлик,
усакIуэ.
2009 гъэ
Сыт нэхъыщхьэ дыдэр?
Елбэрд и тхыгъэхэм я гугъу сщIын ипэкIэ, абы и IэдакъэщIэкIхэр ди литературэм зэрыщыщым шэч къытезыхьэхэм папщIэ, Мэлбахъуэм адыгэ тхакIуэу зибжыжрэ зимыбжыжым теухуауэ щеупщIам, ярита жэуапыр къэгъэлъэгъуапхъэу къызолъытэ:«Сэ си адэр адыгэщ, си анэр урысщ. Абы къыхэкIыуи сэ тIуми сахыубжэ хъунущ. Ауэ, сэ сызэригугъэмкIэ, сыт хуэдэу щымытми, си художественнэ гупсысэкIэр адыгэ гупсысэкIэщ, ар си хъэтIми, псалъэуха ухуэкIэми, характерхэмрэ образхэмрэ зэрызэхэлъхьа щIыкIэми къыхощ».
Мэлбахъуэ Елбэрд и «Iуащхьэмахуэ кIуэ гъуэгур шынагъуэт», «ЩумыгъэпщкIуам щылъыхъуэ» романхэм, сэ сызэреплъымкIэ, лъэпкъ тхыдэм хуэфащэ пщIэ игъуэтыжынымкIэ, цIыхум и дуней еплъыкIэр тэмэму зэфIэгъэувэнымкIэ къалэныфI егъэзащIэ.
Тхыдэм къыщыхъуа Iуэхугъуэхэр езыр зэрыхуейм, зэрыфIэфIым хуэдэу къигъэсэбэпу хужаIэурэ ар ягъэкъуэншами, «ЩумыгъэпщкIуам щылъыхъуэ» романым Урысеймрэ Къэбэрдеймрэ гъунэгъу зэхуэмыхъункIэ Iэмал зэримыIар, абы и щхьэусыгъуэхэр художественнэу щызэпкърыхыным и хэкIыпIэ хъуар, лъэныкъуитIыр зэгуэувэным ехьэлIауэ абыхэм я къэрал кIуэцI Iуэхухэм зэщхьу хэлъа политикэ щытыкIэхэр тхакIуэм тэмэму къызэрыгурыIуар аращ. Ар зэфIэбгъэкIыну тыншкъым, сыту жыпIэмэ цIыху псоми я зэхуэдэ дуней еплъыкIэмрэ адрей лъэпкъхэр зыхуей тхыдэ пыухыкIахэмрэ быдэу зэрапыщIам ар гугъу къыпщащIырт.
«ЩумыгъэпщкIуам щылъыхъуэ», «Iуащхьэмахуэ кIуэ гъуэгур шынагъуэт» романитIми я художественнэ ухуэкIэр зэрызэщхьэщыкIым щхьэкIэ къэмынэу, абыхэм тхыдэр къызэрагъэлъэгъуэжыр ар къызэрекIуэкIа дыдэм тетукъым, атIэ а тхыдэр зэрыбауэу щыта хьэуар нэIурыт къэщIыным теухуауэщ. Лъэпкъ зэхущытыкIэхэр ткIий щыхъуа ди лъэхъэнэм псом хуэмыдэу а романхэм дахуэныкъуэщ. Лъэпкъ зэхэщIыкIым псынщIэу зыщиужьым деж, къэщIэрэщIэжыныгъэм хуэпщIыну гъуазэр къыхэпхын хуейщ, ар уи фIэщ зэрыхъуми куэд дыдэ елъытащ. Елбэрд и романым хьэкъ зэрытщищIымкIэ, апхуэдэ гъуазэу щытыфынур псоми я зэхуэдэ Iуэхугъуэхэу лъэпкъым и хабзэм хэлъхэрщ. Абы и лъэныкъуэкIэ гъэщIэгъуэнщ нравственнэ эксперимент пэлъытэу дигъэлъагъур, Аю-Орун деж къыщыхъуар. Абдеж, зы щIы кIапэ зэпэплIимэ тIэкIум, щызэIуоуэ зэкIэ политикэ унэтIыныгъэ зэтемыхуэхэр — дуней иным еймрэ хабзэмрэ и лъэпкъым, цIыху псоми я зэхуэдэ хабзэмрэ. ИкIэм-икIэжым лъэныкъуэ куэд къызэщIэзыубыдэ дуней зэхэщIыкIым Аю-Орун щызэхуэза цIыхухэр зы унагъуэ хабзэм тету зэкъуегъэувэри, цIыху зэщхьэщыкIыныгъэр къызэренэкI (сыту жыпIэмэ, абы и гупсысэ нэхъыщхьэр тепщэныгъэракъым) икIи дэтхэнэ зым и дежкIи дяпэкIэ къыпэщылъ гъуэгум и мыхьэнэ дыдэр пхегъэкI. ГъэщIэгъуэнщ зи гугъу тщIа къэIуэтэкIэр романым ауан мащIэ щIэлъу зэрыщекIуэкIыр, а зэман дыдэми къиIуатэ хъыбарым лъэныкъуэ зыбжанэ къызэщIригъэубыдэу.
Псалъэм папщIэ, Ньютон и мыIэрысэм теухуа хъыбарыр къызэригъэсэбэпыр: «Мис а зэманым сэ. ЩIыкъэпщ Хъыжьэ, пщым и жыг хадэм жыг лъабжьэр щыщIэстIыкIырт икIи зы кхъужьышхуэ, хьэлъэрэ быдэ хъужауэ, жыг щхьэкIэ дыдэм къыфIэхури, си щхьэгум къихуащ. ПыIэм удыныр тIэкIу игъэтIэсхъат, ауэ, сыт хуэдэу щымытами, си щхьэ куцIым зыгуэр щыхъеящ — си щхьэ куцIыр и пIэм иувэжагъэнкIи мэхъу — икIи си акъыл щхьэукъуар къэбэдзэуэжри, тэмэму лажьэу хуежьащ». ЩIыкъэпщыр зэманыр Iыхьэ-Iыхьэу зыхэщIэным къыхэзыша Iуэхур адыгэм дежкIэ зыужьыныгъэм и гъуэгущIэ къызэIузыха хуэдэуи мэхъу.
Си псалъэм и кIэухыу иджыри зэ къэзгъэлъэгъуэну сыхуейт Мэлбахъуэ Елбэрд тхыдэм зэреплъ щIыкIэр блэкIам и закъуэкIэ къызэрызэтемыувыIэр, атIэ ар ди зэманым быдэу къызэрыпищIэр. КъыжыIапхъэщ тхакIуэ цIэрыIуэм и романыр щитха зэманми нобэрейми хуэфащэ увыпIэ зэрыщаубыдыр. ТхакIуэм и дежкIэ нэхъыщхьэ дыдэри аращ.
Тхьэгъэзит Юрэ,
филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор.
Зыми емыщхь
Ломоносовым и цIэр зезыхьэ Москва къэрал университетыр япэу къэзыуха адыгэ щIалэр Къуэдзокъуэ Лэкъумэнщ. ИужькIэ абы нэхъыфI дыдэу щеджахэм ящыщщ Мэлбахъуэ Тимборэ и къуэ Елбэрд. Хуабжьу щIэныгъэшхуэ бгъэдэлъу Москва кIуат ар, адэкIи еджэным хуэнэпсейуэ къалащхьэм нэхъри щыхигъэхъуат.
Къыхэзгъэщыну сыхуейт и къуэр адрейхэм къахигъэщхьэхукIыну абы и адэр зэи яужь зэримытар. ЩIалэр и къарурэ и акъылрэ фIэкIа нэгъуэщIым щымыгугъыу къэтэджащ, апхуэдэуи псэуащ. Уеблэмэ, Тимборэ и нэфI къалэжьын ягугъэу, зыгуэрхэм щэхуу Елбэрд пэшиплI хъу фэтэр къратат. Ар Тимборэ къызэрищIэу, и къуэр а унэм къыщIигъэкIщ, пэшитI хъу фэтэрым игъэIэпхъуэжри, бынунагъуэшхуэ гуэр а пэшиплIым щIигъэтIысхьауэ щытащ. Елбэрди зэи иригъэлейртэкъым, зэпIэзэрытт, хабзэр ищIэрт.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, псалъэ щхьэхуэхэм къищынэмыщIа, абы адыгэбзэ Iурылъакъым (и анэр зэрыурысыр арагъэнт). Ауэ и урысыбзэр нэгъэсат. «Кабардино-Балкарская правда» газетым зэрыщылажьэрэ сцIыхурти, зэрытхэ бзэм удимыхьэхынкIэ Iэмал иIэтэкъым. «Известия» газетым и корреспонденту лэжьащ. ЯпэщIыкIэ Омскэ, Томскэ щIыналъэхэм щыIащ. А лъэхъэнэм сэри «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм къулыкъу щесхьэкIырти, Елбэрд и «Iуащхьэмахуэ кIуэ гъуэгур шынагъуэт» романыр къыдэзгъэкIыну къызатат. Тхыгъэр сигу ирихьат, ауэ тхыдэ и лъэныкъуэкIэ зэгъэзэхуэжын хуей гуэрхэр хэтти, ар жесIащ. Мэлбахъуэр абы арэзы техъуащ. ИужькIэ, илъэс бжыгъэ дэкIри, Мэзыхьэ Борис зэридзэкIри, ар адыгэбзэкIэ дунейм къытехьащ. А тхылъым Скотт Вальтер и лIыхъусэжь (рыцарь) романхэр уигу къагъэкIыж. Нэгъэсауэ адыгэхэм я хьэлыр, лIыгъэр, хабзэр, Къэнжал зауэм зэрыщытекIуар, Къэзанокъуэ Жэбагъы лъэпкъым чэнджэщыфIхэмкIэ зэрызыщIигъэкъуар къыхощыж. Абы къыкIэлъыкIуэу «ЩумыгъэпщкIуам щылъыхъуэ» тхыгъэшхуэр дунейм къытехьати, ари Уэрэзей Афлик и фIыгъэкIэ адыгэбзэкIэ «къэпсэлъащ».
Елбэрд и тхыгъэ нэхъыфIхэм ящыщщ «ЩакIуэхьэм и гукъэкIыжхэр». Ар пхуэтхын щхьэкIэ хьэм и дэтхэнэ зыгъазэри пщIэн хуейт. «Литературная Кабардино-Балкария» журналым и редактор нэхъыщхьэу Мэлбахъуэр щыщыта лъэхъэнэм дызэпэIэбэу дызэдэлэжьащ. УсакIуэ Бицу Анатолэ, тхакIуэ Гадиев Ибрэхьим, сэ Мэлбахъуэм и унагъуэм куэдрэ дыщыхьэщIащ. Хуабжьу IэфIу пщафIэрт Елбэрд. Лъэпкъ псоми я шхыныгъуэхэр игъэхьэзырыфырт.
Елбэрд дунейм зэрехыжрэ илъэс зыбжанэ мэхъу. ЦIыхушхуэ тфIэкIуэдащ, цIыху гуащIафIэ. Зэрытхар урысыбзэми, зыхуэтхари зыхуэлэжьари адыгэращ.
ХьэфIыцIэ Мухьэмэд,
«Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ,
Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ.
Лъэпкъыр зыхуэныкъуэ тхылъ
Литературэ щIалэхэм я деж роман нэгъэса къыщагъэщIрэ, абы и увыпIэ игъуэтыжмэ, а лъэпкъым и литературэр зэфIэувауэ къалъытэ. Ар захуагъэуи къыщIэкIынущ. Апхуэдэу щытмэ, дэ ди фIэщу къэтлъытэ хъунущ Къэбэрдей-Балъкъэр литературэр балигъыпIэ иувауэ — ди тхакIуэхэм романыфI куэд дунейм къытрагъэхьащ. УщымыгуфIыкIынкIэ Iэмал иIэкъым абы, нэхъыщхьэращи, — лъэпкъ литературэм зеужь, кIуэтэху йофIакIуэ, тхыдэм, цIыхубэ гъащIэм, гугъуехькIэ псыхьа лъэпкъым и къэмылэнджагъэм и гъуджэ пэж мэхъу.
А гъуэгуанэ гугъуращ, цIыху зэхэгъэкIыпIэ лъэхъэнэрщ «Iуащхьэмахуэ кIуэ гъуэгур шынагъуэт» романыр зытеухуари. Тхыдэм нэхъ куууэ ухэIэбэху нэхъ гугъущ, а лъэхъэнэм теухуауэ дэфтэрхэм къахэнар мащIэщи, ауэ Елбэрд гугъуехьым иригъэкIуэтхэм ящыщкъым. Абы зэрытегушхуа къудейм щхьэкIэ Мэлбахъуэм фIыщIэ хуэфащэщ икIи къыхэгъэщыпхъэщ мыр тхакIуэм имыяпэ тхыгъэми, роман жанрым зэрыщияпэ лъэбакъуэр. ЖызыIэни щыIэщ, дэ мащIэ фIэкIа зыхэдмыщIыкI а лъэхъэнэм ущIэIэбэн щыIауэ пIэрэ? Сэ сызэреплъымкIэ, Мэлбахъуэ Елбэрд и романыр а упщIэм и жэуап нэс мэхъу. КIэщIу жыпIэмэ, абы хузэфIэкIащ лъэпкъыр зыхуэныкъуэ тхыгъэ итхын, абыкIи и творческэ зэфIэкIым и кууагъри и бгъуагъри къигъэлъэгъуэн. Абы мыхьэнэшхуэ иIэщ.
Куэдрэ жаIэу зэхыбох, иджырей гъащIэм, нобэрей дунейм тетхыхьын хуейуэ, тхакIуэм и нэкIэ илъагъумрэ езым зыхищIэмрэ хуэдэу зыри хуэмытхыну. Ар пэжу къыщIэкIынщ, ауэ тхакIуэр тхыдэм хэIэбэн хуейщ, псом хуэмыдэу зи тхыбзэр щIалэ ди лъэпкъхэм къахэкIа тхакIуэхэр.
Псалъэм папщIэ, Толстой Лев Болконскэм, Каратаев сымэ я образхэр IупщIу къыдигъэцIыхуащ, я хъыбархэри къытхуиIуэтэжащ, ауэ ди лъэпкъхэм хэта лIы цIэрыIуэхэр-щэ? Ахэр цIыхубэм дауэ къазэредгъэщIэжынур?.. Ар щхьэусыгъуэу урикъункъэ?!
Романым и сюжетыр лейуэ щIыжысIэжын щыIэу къыщIэкIынкъым, ауэ быдэу си фIэщ мэхъу тхылъыр цIыхухэм яфIэгъэщIэгъуэну куэд дыдэрэ къызэрырахьэкIынур. Си щхьэ изолъыт. Абы и образхэр уи нэгу къыщIегъэувэ, Елбэрд хузэфIэкIащ блэкIа лъэхъэнэ жыжьэм и хьэуам и IэфIыр зэхищIэн, ар щIэджыкIакIуэм Iурилъхьэжын.
Мэлбахъуэ Елбэрд и «Iуащхьэмахуэ кIуэ гъуэгур шынагъуэт» романым илъэс зыбжанэкIэ елэжьащ. Елэжьами, къехъулIащ! Сыщогугъ художественнэ литературэр фIыуэ зылъагъу псори сэ а тхылъым сызэрыщыгуфIыкIам хуэдэу щыгуфIыкIыну.
Кулиев Къайсын,
КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ.
1980 гъэ
