Тхыдэдж цIэрыIуэ
Ди щIыналъэм и тхыдэр джыным хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIахэм ящыщщ КъБКъУ-м и профессору, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием и академикыу щыта, тхыдэ щIэныгъэм я доктор Быж Алий (Алик) Хъутат и къуэр. КъэхутакIуэ IэкIуэлъакIуэм и къалэмыпэм къыпыкIащ адыгэхэм ди тхыдэ гъуэгуанэм епха щIэныгъэ лэжьыгъэ купщIафIэхэр. Псэужамэ, Быжым и ныбжьыр илъэс 80 ирикъунут.
Адыгэ автоном областым (иджы Адыгэ Республикэм) хыхьэ Куэшхьэблэ жылэм 1937 гъэм и жэпуэгъуэ мазэм къыщалъхуащ Быж Алий. Къуажэм дэт курыт школыр ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, ар Налшык къэкIуащ икIи еджэным щыпищащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и тхыдэ-филологие факультетым тхыдэмкIэ и къудамэм. Щалъхуа хэкум и къекIуэкIыкIам дихьэхыу къэхъуа щIалэр ерыщу иужь ихьащ къэралым, апхуэдэуи хэхауэ адыгэхэм я тхыдэр джыным. Студент илъэсхэм Алий иригъэкIуэкIащ а унэтIыныгъэм епха къэхутэныгъэ хьэлэмэтхэр. Абыхэм къыщыгъэлъэгъуат адыгэхэм ди тхыдэм хэлъа социально-экономикэ, политикэ Iуэхугъуэхэм ящыщ куэд.
ЩIэныгъэ нэхъыщхьэ зригъэгъуэтри, Алий щалъхуа щIыналъэм игъэзэжащ икIи илъэсым щIигъукIэ абы щылэжьащ. Бгъэдэлъ щIэныгъэм адэкIи хигъэхъуэну щIэхъуэпсырти, 1966 гъэм абы Къэбэрдей-Балъкъэрым къигъэзэжащ икIи ди университетым тхыдэмкIэ и кафедрэм уващ. Абы къыщыщIидзэри, Быжыр илъэс 35-м щIигъукIэ пэрытащ егъэджэныгъэ-щIэныгъэ IэнатIэм. А зэманыр гъэнщIауэ щытащ щIэныгъэлIым зэфIиха Iуэхугъуэ купщIафIэ куэдкIэ. Кавказ щIыналъэм и тхыдэр иджкIэрэ Алий иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэр лъабжьэ хуэхъуащ абы и кандидат диссертацэм. «Кавказым и ищхъэрэ-къухьэпIэ лъэныкъуэр XIX лIэщIыгъуэм и 20 гъэхэм я кIэухым — 30 гъэхэм я пэщIэдзэм зэрыта политикэ щытыкIэр» фIэщыгъэр зиIа а щIэныгъэ лэжьыгъэр Быжым ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкIащ икIи тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат цIэр къыфIащащ.
Быжым и диссертацэр щыпхигъэкIым щIэсахэм ящыщ куэдым ноби ящIэж абы и къэпсэлъэныгъэр. Кавказ зауэм теухуауэ ипэкIэ щыIа Iуэху еплъыкIэхэм япэщIэувэу, абы пхигъэкIыфащ ар лъапсэрых зэпэщIэувэныгъэу зэрыщытар. Апхуэдэу щIэныгъэлIыр хущIэкъуащ къухьэпIэ адыгэхэм я тхыдэ гъуэгуанэм щыщ Iыхьэ ин зэфIэгъэувэжыным, XIX лIэщIыгъуэм и 20 — 30 гъэхэм ахэр зэры-та политикэ щытыкIэр, яIа къэ-рал щIыб зэпыщIэныгъэхэр къэгъэлъэгъуэным. Диссертацэ цIэрыIуэм къыщыхьат зи гугъу тщIы лъэхъэнэм адыгэхэм яIа социально-экономикэ зыужьыныгъэр, Кавказ зауэм епхауэ лъэпкъым ишэча гугъуехьхэр зыхуэдахэри.
1986 гъэм Быжым лэжьыгъэм щыпищащ университетым СССР-м и тхыдэмкIэ и кафед-рэм. Абы студентхэм я пащхьэ ирилъхьэ лекцэхэр, курс хэхахэр, семинархэр ятеухуат Жэпуэгъуэ революцэ иным и пэкIэ ди къэралым иIа социально-экономикэ зыужьыныгъэмрэ зэпыщIэныгъэхэмрэ. Егъэджэныгъэм къыдэкIуэу Алий иригъэкIуэкIащ щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэри. 1994 гъэм абы и къалэмыпэм къыпыкIащ «Кавказым и ищхъэрэ-къухьэпIэ лъэны-къуэм ис адыгэхэмрэ XIX лIэщIыгъуэм и 20 гъэхэм я кIэухым — 30 гъэхэм я пэщIэдзэм щыIа КъуэкIыпIэ кризисымрэ» монографиер. Кавказ Ищхъэрэм а лъэхъэнэм щыщыIа Iуэхугъуэ-хэм ящыщ куэдым и щхьэ течауэ, шэщIауэ щытепсэлъыхьащ тхылъым щIэныгъэлIыр. Быжым и лэжьыгъэр щIэдзапIэ яхуэхъуащ а унэтIыныгъэмкIэ иужькIэ дунейм къытехьа къэхутэныгъэ зыбжанэм.
Кавказым и тхыдэм епхауэ иригъэкIуэкIа апхуэдэ лэжьыгъэ абрагъуэхэр зэхуихьэсыжри, Быжым 1996 гъэм игъэхьэзыращ «Кавказым и ищхъэрэ-къухьэпIэ лъэныкъуэм щыпсэу адыгэхэм Кавказ зауэм и илъэсхэм яку дэлъа политикэ, хамэ къэрал зэпыщIэныгъэхэр (XIX лIэщIыгъуэм и 20 — 30 гъэхэр)» доктор диссертацэр. Абы лэжьыгъэм къыщызэкъуиха зэхэщIыкI куумрэ иджа лъэхъэнэмкIэ бгъэдэлъ щIэныгъэ гъунапкъэншэмрэ хуабжьу ягъэщIэгъуауэ щытащ абы щыгъуазэ зыхуэзыщIа куэдым. А диссертацэр ехъулIэныгъэкIэ Быжым щыпхигъэкIащ Мэхъэчкъалэ икIи тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор хъуауэ щытащ.
ЩIэныгъэлI Iэзэм бгъэдэлъ зэфIэкIыр нэгъуэщI лъэныкъуэкIэ къэгъэлъэгъуа щыхъуащ тхыдэдж Хьэшыр Михаил и гъусэу 2000 гъэм игъэхьэзырауэ щыта «Адыгэ мэкъумэшыщIэхэр Кавказ зауэм и илъэсхэм» монографием. Абдежми наIуэ къэхъуащ Быжым а унэтIыныгъэмкIэ щIэныгъэшхуэ зэрыбгъэдэлъыр. Лэжьыгъэм зэпкъ)рыха щыхъуащ адыгэхэр фео)дализмэм и щытыкIэ щхьэхуэм итауэ зэрыщытар, апхуэдэуи куууэ къыщыгъэлъэгъуащ адыгэ мэкъумэшыщIэхэр зэрызэхэта гуп зэмылIэужьыгъуэхэр, тхыдэджхэм я дежкIэ мыхьэнэ зиIэ термин зыбжани къыщыгъэнэIуащ.
Тхыдэдж цIэрыIуэ Быж Алий и къалэмыпэм къыпыкIа дэтхэнэ лэжьыгъэри мыхьэнэшхуэ зиIэщ лъэпкъым къикIуа тхыдэ гъуэгуанэр нэсу джынымкIэ. Ахэр шэщIауэ къыщагъэсэбэп щIэныгъэ IуэхущIапIэхэм, тхыдэм хуеджэ студентхэр Iэмалыншэу зыхуейщ, лъэпкъым и къекIуэкIыкIам дихьэх дэтхэнэри хущIокъу ахэр зыIэригъэхьэну. Езыр къызэрытхэмытыжрэ илъэс 15-м щIигъуами, щIэныгъэлIыр жылагъуэм хэтщ и гупсысэхэмкIэ, Iуэху еплъыкIэу иIахэмкIэ.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
