Мэл гъэхъуныр гулъытэншэ зэрыхъуар хуабжьу щыуагъэшхуэщ
Ди республикэм дапщэщи мэл гъэхъуным гулъытэшхуэ щыхуа щIу къекIуэкIащ. Псом хуэ мы дэу, гъавэ щIапIэхэр щымащIэ бгылъэ, жьэгъущIэс щIы пIэ хэм ахэр куэду щаIыгът. Сыту жып Iэмэ, Iэщышхуэр тыншу зды нэмыс апхуэдэ щIыпIэхэм гъэмахуэ лъэхъэнэм мази 3 — 4-кIэ мэлыр хуиту щыхъуа кIуэрт икIи Iэ щIэвыщIэм нэхърэ нэхъ фей-дэ нэхъыбэ къыщыпахырт. Зоотехник цIэрыIуэ, профессор Кулешов П. Н. зэритхамкIэ, езыр-езыру къэкI удз зэ мылIэу жьы гъуэ 600-м щыщу 512-р мэлым ешх. Жэмым ишхыр 86-рщ, шым — 92-рщ. Академик Николаев А. И. къызэрихутамкIэ, хъунгъалIэ (по лынь) лIэу жьы гъуэ 91-м щыщу жэмым ишхыр 24-рщ, шым — 39-рщ, 46-р мэлым Iэрохьэ. Нэ-гъуэщIу жы пIэмэ, хъупIэм къыщыкI удзхэм ящыщу мэлым къытринэр мащIэ дыдэщ. Аращ хъупIэ псэущхьэу къыщIалъы тэри.
Апхуэдэу продукцэ лIэужьы гъуэу къыпыкIым хуэдиз адрей Iэщ хэм къыдатыркъым. Къищы нэ мыщIауэ, мэлылымрэ мэ лы шэмрэ фIагъкIэ япэхъун къэ гъуэтыгъуейщ, я уасэкIи дунейпсо бэзэрым щынэхъ лъапIэхэм ящыщщ.
И лым и фIагъыр и щэ дагъэм холестерину хэлъыр зэхуэдизымкIэ къалъытэ. АбыкIэ мэлылым къы пэхъун къэгъуэты гъуейщ. Бы лы мылым и щэ дагъэм холесте рину процент 75-рэ, кхъуэлым ейм 120-м нэблагъэ хэлъмэ, мэлым и щэ дагъэм ар зэрыщыхъур процент 29-рэщ. Мэлылым и фIагъым хэзыгъахъуэр адрей- хэм къарищхьэщыкIыу лецитин зэ ры хэлъырщ (мэлышэми ар хэлъщ). Лецитиным и фIыгъэкIэ, цIыхум и лъым хэлъ холестери- ныр нэхъ лъаги нэхъ лъахъши хъур къым. Дохутырхэм къызэ ралъытэмкIэ, апхуэдэ ерыскъы узыншэхэм я фIыгъэкIэ, Кавка- зым и цIыхухэр нэхъыбэрэ мэп- сэу. Пэж дыдэуи, мэлышэм къы хащIыкIхэм хуэдэу щIэупщIэ зиIэ, цIыхум и узыншагъэм сэ — бэ пышхуэ хуэхъу шхыныгъуэу щы Iэр мащIэщ. Апхуэдэщ кхъуейр, кхъуейлъалъэр, йогуртыр, нэ гъуэщIхэри. Мэлышэм къы хэ щIыкIа ерыскъыр сабийхэмрэ жьы кIэфэкIэмрэ я дежкIэ хуаб-жьу сэбэпщ. Ди япэ ита нэхъыжьхэр абы фIыуэ щыгъуазэт. Ауэ мэлым и къэшыкIэм, мэлы шэм и къэуатыр зыхуэдэм куууэ хэзыщIыкIыр хуабжьу мащIэ хъуащ. Зызыужьа Европэ къэ ралхэм мэлышэм нэхъ гулъытэ щыхуащI икIи фейдэ пылъу къагъэсэбэп. Псалъэм папщIэ, ал лергие зиIэ сабийхэр мэлышэкIэ ягъэхъуж. Зи ныбжь хэкIуэтауэ операцэ ящIахэм, къарууншэ хъуахэм абы нэхъ псынщIэу зы кърегъэужьыж.
Адыгэхэми балъкъэрхэми къэуат зыщIэлъ шхыныгъуэ гу рыхь куэд мэлылым къыхащIыкI. Апхуэдэщ мэлыл гъэвар, тебэкIэ гъэжьар, дзасэкIэ гъэжьар, лы цIыкIулыбжьэр, мэл кIапэ гъэ жьар е гъэвар, жэрумэр, тхьэм щIыгъуныбэр, щхьэ-лъакъуэ гъэ вар, нэгъуэщIхэри. Ауэ а ерыскъыгъуэхэр мы зэманым щIагъуэу къагъэсэбэпыжыркъым, я гъэ-хьэ зы рыкIэм хуэIэзэу щытахэри мащIэ хъуащ. Мэл яукIмэ, кIуэцI-фэцIри, щхьэ-лъакъуэхэри щы хы фIадзэр нэхъыбэщ, егугъуу зэрахьэу къекIуэкIами.
Мэлхэр тэмэму къащыжыркъым, мэлыцымрэ мэлыфэмрэ я пщIэр ехуэхащ. Къэралым уасэ езэгъырабгъукIэ зэрыIимыхы жым къыхэкIыу, цыуэ къатекIри зыхуэдэкIэ зэхадзыжыркъым. Цымрэ фэмрэ къыщIахыр илъэ сым мэлым текIуадэм щIигъуу щытамэ, иджы, лы уасэри хэты-жу, халъхьэр къаритыж къудейщ. Дауи, апхуэдэ защIэу екIуэ кIы нукъым. Сыту жыпIэмэ, мэ лыц ми мэлыфэми щIэу п щIэшхуэ яIэщ. Абы къыхащIыкI узын шагъэр зыхъумэ икIи езыгъэ фIакIуэ щыгъын екIу зэ мы лIэу жьыгъуэхэр. Медицинэм къызэрихутамкIэ, мэлыцымрэ мэлы фэмрэ къыхэщIыкIа щыгъыным хуэдэу цIыхум и узын шагъэр зы хъумэ къэгъуэты гъуейщ. Псалъэм папщIэ, цы зытет мэлыфэр е мэлыц дыдэр гъэхуэбауэ щIы фэм теплъхьэмэ, лимфадемит узыр егъэхъуж, къупщхьэ зэры ты пIэхэм ревма тизмэр щегъэувыIэ.
Мэлыцым хэт жиропотым и щэм ланолин зэрыхэлъым куэд щIауэ гу лъатащ — ар щэ гъэкъэбзащ, фармацевтикэ, косметикэ про мышленностым зыубгъуауэ къыщагъэсэбэп. Апхуэдэу уIэгъэхэр, къупщхьэ къутахэр нэхъ псын-щIэу егъэхъуж. Ланолин зыхэлъ мазым щIыфэр радиацэми ще хъумэ. КъищынэмыщIауэ, мэлы цымрэ мэлыфэмрэ къыхащIыкI щыгъынхэм аллергие узыфэхэр къашэркъым. Абы теп сэлъыхьурэ, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIы хъужь, академик Мороз В. А. мып хуэдэу итхащ: «Цым къыхащIы кIыу щыта щыгъынхэр иджы синтетикэ пудкIэ зэра хъуэкIащи, цIы хури узыншэжкъым. Къызэ рахутамкIэ, синте тикэм къыхэ щIы кIа хьэпшып хэм аллергие уз зэмылIэужьы гъуэу 100-м щIигъу къыхокI, абыхэм ящыщщ зэщ хьэгъусэхэм сабий ямыгъуэ тын ри… ЦIыхум и узыншагъэр зэ тезыIыгъэр мэлыл, мэлы -шэ шхы ныгъуэхэмрэ мэлы цым, мэ лы фэм къыхэщIыкIа щы гъын-
хэмрэщ, абыхэм нэхъыфI, ахэр зэрызэпхъуэкIыфыни щыIэкъым».
Ди бгылъэ щIыпIэхэм къыщыкI удз лъагуэр мэлым хуэдэу фIыуэ зыхъуэкIуф Iэщхэм яхэткъым. Гъавэр щыIуахыжкIэ щIы щхьэ фэм къытенэ хьэдзэхэмрэ къы пыщэщ тхьэмпэ цIыкIухэмрэ мэ лым нэмыщI къабзэу къытезы щыпыкIыфи щыIэкъым. Iэ щыш хуэр хъупIэм тета нэужьи, а щIыпIэ дыдэм мэлым зигъэнщIу къытрихъукIын щегъуэт. Абы къы хэкIыу, Iэщышхуэ зиIэ хозяйст вэ хэм мэли ягъэхъуу щытмэ, хъупIэ хэми гъавэ щIапIэхэми къат хъерым хэхъуэнущ. АтIэ, апхуэдиз сэбэпынагъ зыпылъ мэлым сыт хуэфащэ гулъытэ щIыхуэдмыщIыжыр? Ар щыуагъэшхуэщ. Республикэм щаIыгъ мэлым я бжыгъэкIи, я фIагъкIи илъэс къэс зэрыхэщIыр хуабжьу си жагъуэ мэхъу. Псалъэм папщIэ, 2015 гъэм елъытауэ мэлым я бжыгъэм мин 40-м щIи гъукIэ нэгъабэ кIэрыхуащ. Нэхъы кIэжыращи, мэл лъэпкъыр егъэ фIэ кIуэ ным теухуа лэжьыгъэ зыми ири гъэ кIуэкIыжыркъым, ап хуэдэ лъэ кIыныгъэ зыбгъэдэлъ зоотехники хозяйствэхэм яIэжкъым. КъБКъМУ-м а Iуэхур IэщIыб ищIамэ, IэщIагъэлIхэр дэнэ къыздикIынур?! ДызыхуэкIуа ращи, илъэс IэджэкIэ зэфIэдгъэува мэл лъэпкъыфIхэри, ахэр щагъэбагъуэу, къыщагъэхъуу щы та заводхэмрэ хозяйствэхэмрэ рес публикэм иIэжкъым, хъушэхэм лъэпкъ къабзэу зы мэли хэтыжкъым, псори зэхэзэрыхьыжащ, къызытехъукIахэр наIуэкъым, хъер щIагъуи къыпахыркъым. Абы къыхэкIыу, республикэм мэл гъэхъуныр щедмыгъэфIэкIуэжу хъунукъым. Япэрауэ, цIыхури, Iэщри зыщыгугъ щIырэ гъавэ щIапIэу диIэр мащIэ дыдэщ — гектар мин 300 ирикъуркъым. Мэкъумэш щIапIэхэм я бжыгъэм зимыхъуэжми, илъэс къэс цIыхухэм къахо хъуэ. Апхуэдэ щытыкIэм къегъэув хъупIэхэр егупсысауэ къэгъэ сэ бэпын хуейуэ. Ахэр ди республикэм гектар мин 360-м щыщIегъу. Къущ хьэхъу хъупIэхэм гектар мин 260-рэ яубыд, абы щыщу мини 100-м нэблагъэм мэл фIэкIа щыхъуэкIуэфынукъым. Гъэмахуэ лъэ хъэнэм абыхэм дэтхэнэ гектарми мэли 4-5 мазиплI нэблагъэкIэ щыпхуэIыгъынущ. IэщIагъэлIхэм къызэралъытэмкIэ, гъэмахуэ хъупIэхэм, адрей Iэщхэм зэран яхуэмыхъуу, мэл мин 600-м нэс щызепхьэфынущ. Къущ хьэхъум мэлыл къабзэу икIи пуду тонн мини 5-м нэб ла -гъэ, щынэцу тонни 190-рэ, мэ лы фэу мин 260-рэ къыщыблэжьы фынущ. Зэманым къегъэув ди республикэм щезэгъыну лъэпкъ хэр гъэбелджылауэ, мэл гъэ хъуным и Iуэхур зэтегъэувэжын хуейуэ. ХэмытIасэ щIыкIэ ахэр къыщагъэхъуу щыта IэнатIэхэр зэгъэпэщыжыпхъэщ. Дунейм и щытыкIэр КъБР-м и щIыналъэм щызэхуэдэкъым, сыт хуэдэ мэл лъэпкъри щыбгъэхъуну къе зэгъыркъым. Илъэс куэдкIэ ед -гъэ кIуэкIа кIэлъыплъыныгъэм къызэ ри гъэлъэгъуамкIэ, ди деж нэхъ ще зэгъыу IэщIагъэлIхэм къалъы тэр мэл лъэпкъищщ.
Япэр — лыфI зыщI, цышхуэ къы зытекI «Советскэ» («Советс кая мясошерстная» (Кавказский тип) жыхуаIэрщ. Ар Къэбэрдей-Балъкъэрым и тафэтес, и жьэ гъущIэс и бгылъэ щIыпIэхэм хъарзынэу щозэгъ. Къущхьэхъум щыпIыгъыну мы лъэпкъым нэхърэ нэхъыфI нобэкIэ Урысейм щыIэкъым. 1955 — 1986 гъэхэм къриу быдэу Къэ бэр дей-Балъкъэ рым, Къэрэшей-Шэр джэсым, Крас нодар крайм я хозяйствэхэм ар къыщыдгъэ хъуащ гъэмахуэ лъэ хъэнэм зи мэлхэр къуршым щызыгъэхъу хозяйствэхэм пап щIэ. Мы лъэпкъым бгылъэ хъупIэ псыIэхэр къате хьэлъэркъым, тхьэ мбыл, лъабжьэ уз зиIэу, щIакъуэу къахэкIыр мащIэщ, я лым и IэфIагъыр къэрэшей мэл жыхуэтIэм ейм къы кIэ рыхуркъым, я цыр нэхъ щIэупщIэ нэхъыбэ зиIэ кроссбредкIэ зэ джэм хуэдэщ, я налъэхэм сантиметр 12 — 16 я кIыхьагъщ. Метр мини 3-м щIигъум ищхьэкIэ бгылъэ щIы пIэхэм щыхъуэкIуэфу икIи цы щабэ ныкъуэ тету мы лIэужьы гъуэм фIэкIа щыIэкъым. Езы мэлхэр пIащэщ, тIыхэм килог рамм 85 -1 00, лъхуэн-пIэнхэм — 50 — 60 я хьэ- лъагъщ. Мэл лъхуэн-пIэни 100-м щыни 120 — 135-рэ къащIо хъуэ. Къущ хьэхъум дагъэкIыху мази 2 — 2,5-кIэ къуажэ хъупIэхэм щыпIыгъ мэхъу, къехыжа нэужьи уэсыр къе сыху мэхъуакIуэ.
Къэралыр якъутэжын и пэкIэ лыфI зыщI, цышхуэ къызытекI «Советскэ» («Советская мясо-шерстная») лIэужьыгъуэм хуэдэу мин 250-м нэблагъэ ди республикэм и хозяйствэхэм зэрахьэрт (ар мэлу яIам и процент 65-рэ хъурт), а лъэпкъыр егъэ фIэ кIуэным, гъэбэгъуэным ферми 8 елэжьырт. Сыт-тIэ абы щыщу но бэ диIэжыр? Ди жагъуэ зэры хъущи, апхуэдиз ефIэкIыныгъэ зиIэ, хъерышхуэ къы зыпыкI мэл лъэпкъыр къанэ щымыIэу зэха дыгъуэри, ягъэ кIуэ дыжащ. Ауэ КъШР-м ар зиIэж заводитI къыщызэтенащ. ХэмытIэсапэ щIы кIэ а хэкIыпIэр къэдгъэ сэбэпу «Советскэ» лъэпкъыр ди деж щызэтедгъэувэжын хуейщ.
Мы Iуэхур япэу щыдублэжыну сфIэкъабылщ апхуэдэ мэл лъэпкъым щыщу мин 30 щаIыгъа Каменномост къуажэм. ЕтIуанэ репродукторыр — Аруан жыла гъуэм. Абыи а лэжьыгъэр хъар зынэу щызэтеублауэ щытащ: мэл мини 5 яIэти, щынэ узыншэ къы Iэпахырт, хъерыфIи къахуихьырт.
КъыкIэлъыкIуэу ди республи -кэм нэхъ къыщезэгъыр адыгэ мэлкIэ дызэджэ, «къэрэшей» жиIэу тхылъхэм ихуа лIэужьы гъуэрщ. Абы фIэкIа илъэс хъурейм бгылъэ щIыпIэхэм щы хъуэкIуэф нэгъуэщI лъэпкъ Кавказ Ищхъэрэм иткъым, и лым IэфIагъкIэ къылъэщIыхьи щыIэкъым. Езы мэлхэр жанщ, бэ шэчщ, лъабжьэ быдэщ, хьэуар икъукIэ щыпсыIэ щIыпIэхэм гъэмахуи щIымахуи щохъуэкIуэф, фейдэ къапокI. Мы лъэпкъыр пIащэ хъуркъым, мэл лъхуэн-пIэни 100 къэс къащIэ хъуэр щыни щэм зэрыщIигъу щыIэкъым, я цы налъэхэр кIыхьагъкIи гъумагъкIи зэхуэдэкъым, я нэхъыбэр цы фIы цIэщ. Я хьэлъа гъкIэ къапщ тэмэ, тIыхэм килог- рамм 60 — 70, мэ лыб зхэм 40 — 45-рэ къашэчу аращ.
СызэреплъымкIэ, мы лъэпкъыр зэтегъэувэжыныр, гъэбэгъуэ жы ныр къыщыщIэдзапхъэр абы зыу б гъуауэ щелэжьу щыта Безенги къуажэрщ. Абы щызэхэта мэ къумэш хозяйствэм апхуэдэ мэл лIэужьыгъуэу мин 15 иIащ.
Зи гугъу сщIы лъэпкъхэм ящыщу ещанэр «Ташлинскэ» жы хуаIэрщ. Ар Ставрополь крайм къы ща гъэхъуащ. ЛыфI зыщI, ди щIыпIэм нэхъ щезэгъыну лIэу жьыгъуэщ. КъызэрыслъытэмкIэ, «Мало-Къэ бэрдей» мэл лъэп къыфI совхозу щытам ар щыбгъэ бэгъуэж хъу нущ. Мы хозяйствэм «Кавказ Ищхъэрэ» зы фIаща мэл лъэп къы фIым хуэдэу мин 20-м нэблагъэ щагъэхъуу щытащ. Дунейм и щытыкIэкIи мэкъумылэкIи мы щIы пIэр мэл гъэхъуным нэхъ хуэщIащ икIи адрей Iэщхэм къыпах хъерым нэхърэ нэхъыбэ къаритынущ.
Мэл уимыIэныр ипэкIэ адыгэ-хэм емыкIушхуэу къалъытэу щытащ. Нобэ ар зезыхуэ хозяйст вэ хэмрэ унагъуэхэмрэ мащIэ дыдэщ. Мы IэнатIэр IэщIыб ящI, хъу пIэхэр щIагъуэу къа гъэ сэ бэпыжыркъым, селекцэ-лъэпкъ лэжьыгъэ пыухыкIахэр илъэс 20-м нэблэгъауэ ирагъэкIуэ кIы жыркъым, мэл гъэхъуным и тех нологием, зоотехнием, ветеринарием пыщIа Iуэхухэр зэуIуу къы зэ рагъэпэщыркъым. Мы хьэ нэш хуэ зиIэ а къалэнхэр Къэбэр — дей-Балъкъэрым Iэщ лъэп къы фIхэмкIэ и зэгухьэныгъэм зэ фIи гъэкIырт. Мылъкушхуэ зыбгъэдэлъа, IэщIагъэлI Iэзэхэр зиIа IэнатIэр зэхакъутэри, щхьэхуе щэхэм фейдэ хэкIыпIэ ящIащ. Абы и пIэкIэ къызэрагъэпэща «Дыщэ щхьэмыж» агроконцерным лъэп къыфIхэр щагъэбэ гъуэну селекцэ центррэ лабораторэрэ къыщызэ Iуахат, ауэ зыми къигъэсэбэпыркъым, къалэн гуэри щагъэзащIэркъым. Респуб ликэм Мэкъумэш хозяйствэмкIэ и министерствэм абы хуэфащэ унафэ къыщIыхуимыгъуэтыр гу ры Iуэгъуэкъым. Зи гугъу тщIы Iуэхугъуэ псори: псэущ хьэхэр Iэ рыщIу псэф щIынри, Iэщ лъэп къыфIхэр къэщэхунри, щэн ри, мэл лъэпкъыфIхэр къэгъэ хъун-ри, ахэр щагъэбэгъуэну щIыпIэ -хэр къыхэхынри, селекцэ лэжьыгъэхэр егъэкIуэкIынри «Дыщэ щхьэ мыжым» зэуIуу щыпхузэ фIэгъэкIынут.
Мэл гъэхъуныр республикэм щызэфIэгъэувэжынымкIэ япэ игъэщыпхъэхэм ящыщщ ахэр къы щылъхуэнур гъатхэм техуэу зэтеублэныр. Абы ехьэлIауэ илъэс блэкIахэм едгъэкIуэкIа къэ хутэныгъэхэм къызэрагъэлъэ гъуам кIэ, Къущхьэхъум дамы-гъэкI мэлхэм я къэлъхуэгъуэр мазаем (февралым) и 20-м, хъупIэм ягъа кIуэхэм яйр гъатхэпэм (мартым) и япэ махуипщIым хуэзэмэ нэхъыфIщ. Илъэс хъурейм къур — шым щаIыгъхэр мэлыжьыхьым (ап релым) икухэм къалъхуэмэ нэхъ игъуэщ.
ЩIэжьейхэм тэмэму заужьын щхьэкIэ, анэхэмрэ щынэхэмрэ, жэ щым фIэкIа, махуэм зрагъэ гъусэ хъунукъым. Я ныбжьыр махуи 10 — 15-м къыщыщIэдзауэ 40 хъуху, сыхьэтитI-щы къэс я анэм щIагъэфын хуейщ. Махуэ 40-м и ужькIэ мази 2 — 2,5-рэ ирикъуху махуэхэм зэпэщхьэхуэу яIыгъри, пщы хьэщхьэм зэхагъэхьэж икIи я гуартэм хэту ягъэхъуакIуэ. Я ныбжьыр мази 3,5-рэ — 4 ирикъуа нэужь, я анэхэм къыщIачыпэ.
Мы зи гугъу тщIыхэр тэмэму ягъэзащIэмэ, щынэхэм нэхъыфIу заужьынущ, щIэжьей нэхъыбэ къащIэхъуэнущ, кIэрыхур нэхъ мащIэ хъунущ. Дауи, къалэнхэр дгъэнаIуэ къудейкIэ зэфIэкIынукъым. Мэлым хъер нэхъыбэ къы пытхыну дыхуеймэ, гъэмахуэ хъупIэхэм щезэгъ «Советская мясошерстная» лъэпкъыр зэгъэ- пэ щыжауэ, я бжыгъэр хозяйствэхэмрэ унагъуэхэмрэ мин 360-400-м щынэгъэсыжын хуейщ. КъШР-мрэ Ставропольемрэ я Iэщ лъэпкъыфI заводхэр абыкIэ щIэгъэкъуэн къытхуэщIынущ — зэгуры Iуэныгъэхэр етщIылIэрэ тIы хэп лъыхьахэр къэтщэхумэ, щIэ дзапIэфI тхуэхъунущ. Пэжщ, селекцэ лэжьыгъэхэр щекIуэкI хозяйст вэхэр, Iуэхум куууэ хэ зыщIыкI Iэ щIагъэлIхэр хуабжьу мащIэ хъуащ. НэхъыкIэжыращи, абы пэлъэщыну зоотехникхэр КъБКъМУ-м щагъэ хьэзы ры жыр къым, уеблэмэ, зооинженер фа куль тетыр зэхуа щIыжыпащ. Мы зэманым студент 15 хуэдиз ира гъаджэри, ахэри тэ мэму екIуалIэркъым. Апхуэдэ гулъытэ фIэкIа зы мыгъуэт Iуэхур дауэ республикэм зэрыще фIэ кIуэжынур?! Зоотех никыу еджэ а мащIэми Мэкъу- мэш хозяйствэмкIэ министерст вэри, районхэри, хозяйствэхэри къы зэрыщIэмыуп щIэжыр нэхъ хэп лъэгъуэжщ. Сыт атIэ адэкIэ тщIэн хуейр? Шэч зы хэмылъра-щи, зоотехнием пыщIа лэжьыгъэхэр зэпагъэу хъунукъым, хозяйствэ псоми зоотехник-селек ционер яIэн хуейщ. Мы Iуэхур IэщIыб зыщIахэр хуабжьу щоуэ. Сыту жыпIэмэ, зоотехник-селекционер зыкIэлъымыплъ Iэщми, селекцэ лъэпкъ лэжьыгъэ пыу хыкIа щемыкIуэкI хъушэми хъер къапыкIынукъым икIи заужьынукъым. ЩIэныгъэлI цIэрыIуэхэм ирагъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэм къыз э р а гъэлъагъуэмкIэ, ирагъэ фIа кIуэ зэпыту къагъэхъуа мэл лъэп къыфIым къит хъерыр адрей лъэпкъ къызэрыгуэкIым къыпы кIым нэхърэ хуэди 6 — 7-кIэ нэхъы бэщ. А лэжьыгъэр дэбдзэжмэ, Iэщ лъэпкъыщIи къыпхуэгъэхъу ну къым, щыIэхэри пхуэ хъу мэ ну къым, фейдэ гуэри уиIэнукъым, ерыскъым и фIагъри къыпхуэIэ ты ну къым. ИтIани, мы Iуэ хур зэ хьэлIахэр дызыхуэкIуа щы ты кIэм щIимыгъэ пIейтейр гурыIуэгъуэкъым.
Куэдым ящIэжу къыщIэкIынщ къэралыр щакъутэжа зэманым «дя пэкIэ хозяйствэхэр зоотехник хуеижынукъым»,-жаIэу, кърахьэ-жьауэ щыта псалъэмакъ мы-шыур. СыткIи хуеижынт — Iэщу щыIэр зэхадыгъуэжат. А лъэхъэнэр блэ кIащ, итIани, зоотехникым и къалэнри, Iэщ дохутырым и лэжьыгъэри яхузэдэхьыну къы зы фIэщIхэр иджыри щыIэщ. Ар щхьэ гъэпцIэжщ.
Ди республикэм мэкъумэш Iэ щIагъэлIхэр къызэремэщIэкIыр къалъытэри, ахэр щрагъэджэну институт гугъуехьышхуэ пылъу къызэIуахауэ щытащ. Абы япэу щагъэхьэзыру зыщIадзахэм зоо техникхэр ящыщт. А зэманым щы щIэдзауэ ирагъэфIакIуэ зэпы турэ къекIуэкIа къудамэр зэ хуа щIыж зэрымыхъунур мы Iуэхум зи гуащIэ хэзылъхьа псоми фIыуэ къыдгуроIуэ. Къызыгуры мыIуэр ар зэрахъумэну щIыкIэм зэ пымыууэ егупсысыну зи пщэ рылъхэрщ. Иужьрей илъэсхэм щIэныгъэр и лъабжьэу ди республикэм Iэщ гъэхъуныр щIы щы зэт рамыублэжыр, мэл лъэп къыфI хэр къэгъэхъунымрэ гъэбэгъуэ нымрэ IэщIыб щIэхъуар, зоотехние лэжьыгъэхэр нэгъэсауэ щIрамы гъэ кIуэкIыжыр, абыкIэ IэщIагъэлI хэр щагъэхьэзыр и къудамэр КъБКъМУ-м щызэхуэщIыжыныр къы зыхэкIар куууэ зэпкърахыу хуэфащэ унафэ къыхуамыгъуэтмэ, а Iэ натIэр хэкIуэдэжыпэнущ. АдэкIэ икIуэтыпIэ щыIэжкъым!
Уэлджыр Мушэхьид,
мэкъумэш щIэныгъэхэм я доктор,
профессор, РАЕН-м и академик,
КъБР-м мэкъумэш хозяйствэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
