Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Шхыныгъуэхэр
Пщагъэ зыхэлъ лэкъум
ПщагъэкIэ гъэтэджа тхьэвыр сэхуран дагъэ зыщыхуа Iэнэм тралъхьэри, хуэплIимэ щIыкIэу, ину, и Iувагъыр мм 3 — 4 хъууэ яху. Тхьэвыр см 4 — 5 и бгъуагъыу, см 12 — 13 и кIыхьагъыу щимэурэ е плIимэурэ зэпаупщIри, тэджын щхьэкIэ дакъикъэ зытхухкIэ щагъэлъ. ИтIанэ сэхуран дагъэ е тхъу къэплъа зэрыт шыуаным хадзэри зэрагъэдзэкIыурэ дакъикъи 3 — 4-кIэ, тхъуэплъ дахэ хъуху, ягъажьэ. Дзасэм фIаIуурэ къыхахыж, дагъэр е тхъур пагъэжын щхьэкIэ. Яшх хуабэу, шатэ, фо, кхъуей и гъусэу.
Халъхьэхэр:
Гуэдз хьэжыгъэу — г 1400-рэ
Псыуэ — г 1000
Пщагъэу — г 30
Шыгъуу, тхъууэ е сэхуран дагъэу — узыхуейм хуэдиз.
Зэрыджэпсрэ форэ
Мыр бжьыхьэм гъэтIылъыгъэ ящIу щытащ. Зэрыджэм псы щIыIэ дагъэжэх, и хьэдзэхэр къыпач, шынакъ куум иракIутэри, япIытIурэ и псыр къыщIаху. Зэрыджэ пIытIам псывэ тIэкIу щIакIэ, бэлагъкIэ зэIащIэурэ икIи зэхэшыпсыхьын щхьэкIэ и щхьэр тепIауэ дакъикъи 5 — 10-кIэ щагъэт. Абы и ужькIэ ар бинт тIууащIэ-щащIэкIэ яз, зэрыджэпсыр къыщIакъузыкIыурэ. Зэрыджэпсыр нэгъуэщI шынакъым иракIэ, зэIащIэурэ абы фо гъэткIуа хакIэ, ар кхъуэщыным е кIэструл лам иракIэжри, и щхьэр гъэбыдауэ щIыIапIэ-кIыфIыпIэм ягъэув. ВитаминкIэ къулейщ. Зэрыджэпс зэхэшыпсыхьар сэбэп яхуохъу щIыIэ зыхыхьахэм, псчэрейхэм, зи шхалъэ узхэм, зи пэм лъы къикIхэм. Шейм хэпкIэуи, езыр-езыруи уефэ хъунущ. Псом нэхърэ нэхъыфIыр гъуэлъыжыгъуэм ирихьэлIэу уефэнырщ.
Халъхьэхэр:
Зэрыджэпсу — г 1000
Фоуэ — г 1000
Псывэу — г 100
Къубатий Борис.
ГушыIэхэр
Уэри удахэ дыдэкъым
ЗэщхьэгъуситIыр уэршэру здэщысым унэгуащэр къыхэкIиикIащ:
— Сыт къэхъуар? — щIоупщIэ лIыр.
— Бэдж шынагъуэ дыдэ щысщ мобдеж.
— АтIэ щхьэ езы бэджыр мыкIийрэ, уэри утхьэIухудкъым.
Уэра хьэмэрэ сэра?
Студентым профессорым и зы упщIи жэуап къритыфыркъыми, япэ «тIу»-р хуигъэувыну хуэмейуэ хегъэзыхьыпэ:
— Хъунщ, нэгъуэщI зыри щумыщIэкIэ, зы лекцэр зытеухуауэ щытар къызжеIэ.
— СщIэркъым.
— Хъунщ. Лекцэ къеджар хэт?
— СщIэркъым.
— Лекцэ къеджар уэра хьэмэрэ сэра?
ТIури илъэс 80 ирокъу
Зи ныбжь хэкIуэта бзылъхугъэр дохутырым деж щIыхьащ:
— Илъэс дапщэ ухъурэ, нанэ?
— Илъэс 80.
— Сыт укъыхэзыгъэзыхьыр?
— Си лъакъуэ ижьыр Iейуэ къызоузри схуеплъ.
— Сеплъащ, ауэ зыри и лажьэ хуэдэкъым, ныбжьыр зэрыхэкIуэтам щхьэкIэ узу хузогъэфащэ.
— АтIэ щхьэ лъакъуэ сэмэгур мыузрэ, ари ирикъуащ илъэс 80!
Гуэрэныгу Iуащхьэ
Балигъхэм папщIэ таурыхъ
Зимычэзу Хасэ зэхыхьэрт. Псори къызэхуэсауэ тхьэмадэм пэплъэрт. Емынэжьейрэ Иныжьыкъуэрэ темыпыIэжу къыщылъэтхэрти, я пIэм имызагъэу къикIукI-никIукIт. Хьэщхьэвылъэхэмрэ хьэIуцыдзхэмрэ зэхэлъэдэжауэ зэудзэIужхэрт. ИкIэм-икIэжым, псори зыпэплъэ Уэзрэдж Ябгэр къэсащ, сыт щыгъуи хуэдэу адакъэшым тесу. IумпIэр яубыдщ кърагъэпсыхри, и жьакIэ бжьиблыр зэрилъафэу тахътэм зыщригъэщэтэхри, макъ итхъунщIыкIакIэ къахэгъуэхъуащ:
— ЩIыкъатибл сыздэщыIэм къысIэрагъэхьащ адыгэхэр аргуэру зэгурымыIуэжу хьэргъэшыргъэшхуэ яку къызэрыдэхъуам и хъыбар кIапэ. Иджы ар къэдгъэсэбэпу датеуамэ арат… Мы адыгэхэм зыгуэр къахуэдмыгупсысмэ, даIэщIэкIуэдэпэнущ. Сыт худиIэмал? Хэт сыт Хасэм къыщыхилъхьэн? — жиIэу зищиплъыхьым, УдщIэж гу къылъитэри: — Хъулъхугъэщ дэ Хасэм къедгъэблагъэр, НэжьгъущIыдзэ, ауэ уи анэм и хьэтыркIэ хъыбарыншэ утщIакъым, — зыхуигъэзащ Уэзрэдж уд щылъхум.
УдщIэж уд фызыжьым ипхъуу къыщащIэм, Хасэм къекIуэлIахэм ней-нейуэ, Iумпэм ящIу зэпаплъыхьащ. Набдзэгубдзаплъэу уемыплъми, гу лъыптэрт а пщащэм и нитIыр зэрызэмыфэгъум: ижьыр уафэм хуэдэу къащхъуэмэ, сэмэгур щIылъэм ещхьу щхъуантIэт.
УдщIэж къэтэджщ тхьэмадэм мащIэу щхьэщэ хуищIри тIысыжащ. Уэзрэдж ябгэу абы къыжьэхэплъэри, Иныжьы- къуэ дежкIэ зигъэзащ, къыхэдзэ жыхуиIэу.
— ФощIэж псоми си адэр Сосрыкъуэ зэрыIэщIэкIуэдар… И нэ закъуэр ирищIащ, и щхьэри езы тхьэмыщкIэм и джатэмкIэ фIихри, нартхэ мафIэр къахуихьыжауэ щытащ. Ар хузэфIэкIащ а лъэнкIапIэ Iушэм. Фи кIуэдыр си кIуэдкIэ си тхьэлъанэщ.
— Дэри дигу къоуэ уи адэр жэмыхъуэрылъхум зэрыIэщIэкIуэдар. Дэ ар яхуэдгъэгъункъым нартхэ я щылъху адыгэхэм. Хъунщ, тIысыж. Емынэжьей, къыджеIэт мыдэ зыгуэр. Зыбущэхуауэ куэдрэ ущысыну?
Емынэжьей хьэлъэ-хьэлъэу зыкъиIэтри ипкъ зещэтэжыр утыкум ирилъэфащ.
— Сэри си щIыхуэ ятелъщ адыгэхэм. Си адэр иукIам и мызакъуэу, иш Къарэ Лъакъуищри Iэрыхьауэ щытащ СосрыкъуапцIэ. Тхьэгъэлэдж и ху нэдыр щихьыжым нарт хъыджэбзри здихьыжащ. Яхуэзмыгъэгъун сэ ар Сосрыкъуэ и щIэблэм. Си адэм ишри, Къарэ лъакъуиплIри, къащIэхъуа шыщIэхэри сэращ зылъысын хуейр.
Хьэщхьэвылъэхэр зэхэсхэм къахэкъугъыкIащ:
— Шы къарэ псори уэ зым нэхъ пхуэфащэу ара?
— Ибогъэлейр Емынэжь и къуэм…
— Дэри ди Iыхьэ къыхэкIын хуейщ…
— Зэ фытесабырэ, емынэ жьэгу хъун къом! — Уэзрэдж Ябгэр къахэгъуэхъуащ. — ШыщIэ къамылъхум уанэ щIытефлъхьэр сыт? Апхуэдэщ фэ сыт щыгъуи фи зэхэтыкIэр. ФыдаIуэ япэщIыкIэ. Къихьэ уэри утыкум, — жьэхэлъащ ар удым и пхъум.
УдщIэж мыпIащIэу псэлъэн къыщIидзащ:
— Адыгэхэм даIэщIэкIуэдэнущи зыгуэр къэгупсысын хуейщ, жывоIэ. Ауэ япэкIэ дыплъэн ипэ, ди тхыдэм дривгъэплъэж. Сосрыкъуэ и щхьэ закъуэтэкъым мафIэр щIихьыжар. Нарт хэкум исхэм абы и фIыщIэкIэ я жьэгу мафIэр зэщIагъэстыжащ. Тхьэгъэлэдж и гъавэр Емынэжь тезыхыжу щIыр вагъэплъу къыщIэмынари а лIы фIыцIэ гъущIынэрщ зи фIыщIэр. Сосрыкъуэ и закъуэ адыгэхэм яIар? Мыщэ и къуэ Батыр бланэр фщыгъупщэжа? А щIалэракъэ Благъуэр зыукIыу къуажэдэсхэм я псыежэхыр къэзыутIыпщыжар. МафIэр, Гъавэр, Псыр. Сосрыкъуи Батыри я щхьэзакъуэ насыпкъым лIыукIыпIэм щIихьар. Абыхэм я щхьэр халъхьэнуми, адыгэ лъэпкъым папщIэ къикIуэтынутэкъым.
Фэ псоми фощIэж ди нэхъыжьхэм яхэлъа къарур, бланагъэр зыхуэдэу щытар. Дэ абыхэм дращIэблэми, ди жагъуэ зэрыхъущи, дапэлъэщынукъым къарукIи, IэмалкIи, хьэгъэщагъэкIи… Хэт аргуэру фызыпэщIэувэнур? Сосрыкъуэрэ Батыррэ я щIэблэм фапэлъэщыну фигурэ фи щхьэрэ щхьэ зэтелъыххэ?
— ЖиIэр сыт, НэжьгъущIыдзэм?! Уи щхьэцыр кIыхьми, уи акъылыр кIэщIщ, уд щылъхум. Дэ тхуэдэ къикIуэтыр?! ФемыдаIуэ НэжьгъущIыдзэ. Уащхъуэдэмыщхъуэу датевгъауэ, иджыпсту абыхэм я бийхэри къафIэмыIуэхужу езыр-езыру зэгурыIуэжхэркъым. Аращ сэ си унафэр, — кIийрт Уэзрэдж Ябгэр хъийм икIауэ.
ЗэпIэзэрыту щыт УдщIэж къэхъур къыгурымыIуэу япэщIыкIэ и нитIыр къихъуэпскIыкIащ, итIанэ къыхэскIыкIри и щIыфэр тхытхащ. И кIуэцIыкIыщIэм уафэхъуэпскIыу хуэш щIыIэмылыр ирижэри, и щхьэ куцIыр цIыху Iэгум илъу и нэгум къыщIэуващ. Абы зыкъищIэжри и нэ зэмыфэгъухэмкIэ уафэнэзым кIуэцIрыплъащ, итIанэ нэрымылъагъу гъуэгум триукъуэдиящ. Абы къилъэгъуащ… Адыгэхэр. Лъэпкъыр Гуэрэныгу Iуащхьэм къыхуэкIуэрт, щIы щIагъым илъэсищэ бжыгъэкIэ зи дунейр щызыхьа дзэ фIыцIэм, иджы адыгэщIыр зыутэм, пэувыну.
Абдежым УдщIэж, дызыхэт мыгъуэр сыт, жыхуиIэу, къызэхуэсахэр ауан ищIу къыпыгуфIыкIащ. И Iупэхэр щызэтежым Уэзрэдж къилъэгъуащ абы гъущIыдзэ лъэпкъ зэрыIумытыр. Ар абы игъэщIэгъуэху, хъыджэбзым зэуэ зигъэкIэрахъуэу щIидзэри, нэхъ псынщIэ хъуху нэхъ фагъуэ хъууэрэ икIэм-икIэжым хьэуам хэткIухьыжыпащ, бжэнтхьэху удз гъэгъа къащхъуэр губгъуэм къринэри.
И нэгу щIэкIам егупсысыну Уэзрэдж Ябгэр хунэсакъым: Iуащхьэ лъапэр Адыгэхэм къаухъуреихьакIэт…
Мэлей ФатIимэ.
Адыгэ усыгъэм щыщ
Маринэ деж
Мылъкури щIыхьри —
Псори щхьэгъэпцIэжщ,
ПсэкIэ фи гъунэгъуу
ЦIыху къэфлъыхъуэ.
Фи псэр пIыщIэу
Къыщыфхуихуэм деж,
Фигъэхуэбэфыну
Псэ къэфлъыхъуэ.
ГъащIэ лъащIэм
ЩIэгъэпщкIуащ IэфIагъ,
ЕлъэпIэкIыу дунейм тетым
ФIыгъуэу.
ЗыхэфщIэнум
ИкIэм нэсу ар,
ИгъэфIэну фи псэр
Псэ къэфлъыхъуэ.
КъыфхуэгумэщIэну
Гуауэм деж,
Фыкъригъэлыну
Закъуэныгъэм,
Щэхуу псэр
ЩыффIэнэщхъейм и деж
ФызыхищIэфыну
Псэ къэфлъыхъуэ.
НэгъуэщIыпсэм
И хуабагъ-гуапагъщ
МафIэ щэхукIэ
Ди псэр тхуэзыгъаблэр,
Къытхилъхьэжу
Мыух жыджэрагъ,
Гукъыдэжхэр
Арщ къытхуезыгъэблыр.
ПщIыгъумэ,
ПсэкIэ уи гъунэгъуу цIыху,
Ажал дыдэр, уеблэм
Мышынагъуэ.
КъывэмыпцIыжыну
Фыпсэуху,
ПсэкIэ фи гъунэгъуу
ЦIыху къэфлъыхъуэ.
Мылъкури щIыхьри
ЩхьэгъэпцIэжщи, псэр
Зыхуэныкъуэ псэ фIэкIа
ЩымыIэ…
Нобэ къэскIэ,
СфIигъэдийуэ псэр,
Уэ узмыгъуэтыжу
Схудеху щIыIэ…
Мыкъуэжь Анатолэ.
Чэнджэщхэр
Матэкхъуей зэрыхахыр
ЦIыбэ ящIу щытащ щынэм и куэм хэлъ къупщхьэр. А къупщхьэр ягъажьэри мис итIанэ цIыбэ къыхащIыкI. Ар бгъавэ хъунукъым, и Iупэр мэлъалъэри.
* * *
Матэкхъуейр жэмыр лъхуэуэ махуищ дэкIа иужькIэ къаша шэращ къызыхащIыкIыу щытар. Мыпхуэдэуи хахырт: лъатэпсыр шатэпскIэ зэIахырт, ар шэм хакIэжырти абыкIэ матэкхъуей хахырт.
* * *
Хывышэм и тхъу гъэвэжар зэIымыхьэу мазитI-щыкIэ щытщ, щIыIэпIэ ямыгъэувми.
* * *
Джэджьей, гуэгуш шыр цIыкIухэм бжьыныху, бжьын цIынэхэм я тхьэмпэр цIыкIу-цIыкIуурэ зэпагъэлъэлъри хуэнщIейм хэпщауэ гъатхэм ирагъэшх. Абы витамин куэд хэлъщи, а шыр цIыкIухэр мысымаджэу, нэхъ къару яIэу къохъу икIи шхэрей мэхъу.
* * *
Зи лъхуэгъуэ хъуа жэмыр ирапхыркъым, зитхьэлэжынкIэ хъунущи.
* * *
Джэдкъаз яукIамэ, абы и куэр пхъужь Iыхьэу ябж.
* * *
Былым зэзым Аушыджэр дэсхэр «укIын IэфIкIэ» йоджэ.
Ди сурэт гъэтIылъыгъэхэр
Кавказ зауэм и теплъэгъуэ. Сурэтыр 1858 гъэм ящIащ.
Псалъэжьхэр
ЯмыгъэIу зэхахыркъым
Шхырыджэгу ныбалъэ, гъаблэ хъумэ, щхьэпIыж.
ШыщIэ къамылъхуам уанэ трелъхьэ.
Гъунэгъур унэгъущ, къигъунэгъужыр гъунэгъущ.
Закъуэныгъэ нэхърэ — Iэл къыбдис.
Зэкъуэш псори зы анэм къилъхуркъым.
Зэдэшхэ IэфIщи, зэдэфI унэщ.
Хъуэжэ и бэщмакъыу зыкърегъанэ.
Шынэ зиIэм укIытэ иIэщ.
Хъумэ, зыфI, мыхъумэ, фIитI.
ЯмыгъэIу зэхахыркъым.
Псы Iуфэм Iусым псы икIыпIэр ещIэ.
ХъунщIэнрэ къуентхъынрэ зыщ.
Хьэ бзаджэ тIысыпIэншэщ.
Шым и лъакъуэ и бийщ.
УпщIэ и анэ фIэрафIэщ.
Хамэ дагъуэр лъагъугъуафIэщ.
Мыублэ мыхъумэ, мыух щыIэкъым.
ХущIэмыхьэ пIащIэрыпсалъэщ.
Псы мыгъавэ бдзэжьей хэсщ.
Мысэр малъэри, хейм и лъакъуэр щIеуд.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:5. Зыр ипщэу, адрейр ищхъэрэу ди республикэм щыIэ къуажитI зэбгъурыс. 7. Жыг хьэпIацIэхэр зи шхыныгъуэ къуалэбзу. 8. БгитI зэхуаку. 9. Теплъэ щIагъуэ зимыIэ, фейцей. 10. Нартхэм я фадэр абы къыхащIыкIыу щытащ. 11. Мазэ хьэкъ, улахуэ, … 12. Удын зэхэдзэ нэхърэ — … зэхэдзэ. 15. ПщIий къызыпыкIэ жыг. 17. Хъыршыным нэгъуэщIу зэреджэр. 20. Хэтхэ я унэ … тес? 21. Уэрэдым и зы пычыгъуэ. 24. Мэзкуу къалэм и Iэтащхьэ. 32. Гъэм и зэман. 33. ПлIанэпэ. 34. ЩIыпIэ хуабэхэм хьэлъэзехьэу къыщагъэсэбэп псэущхьэ. 35. ФызыфI и … зэтетщ. 36. НэгъуэщIым … хуэптIмэ, уэ уихуэжынкIэ хъунущ. 37. Осетие Ищхъэрэм и лIыщхьэ. 40. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, ар дыщэпс хуэныкъуэкъым. 41. А цIэмкIэ йоджэ ди адыгэ тхакIуэ, усакIуэ цIэрыIуэмрэ Совет Союзым и ЛIыхъужь Байсултановымрэ. 43. Уафэм къыщызыджэдыхь «бжьэхуц» гуартэхэр. 44. Уэсмэным (Тыркум) я пащтыхьхэм зэреджэ цIэ. ЦIыхухъуцIэуи адыгэм диIэщ. 45. А гъущI лIэужьыгъуэм фочышэ, кIэрахъуэшэ къыхащIыкI.
Къехыу:1. Джабэм къех шыгур, шыдыгур щIимыхьэн папщIэ абыкIэ хуэм ящI. 2. Мэкъу … е псалъэ … 3. Псэущхьэхэм ятеухуа таурыхъ. 4. КъурIэным и зы пычыгъуэ. 6. Бахъсэн районым хиубыдэ къуажэ. 13. ДжэдыкIэм сабий цIыкIунитIэхэр апхуэдэуи йоджэ. 14. Октябрь революцэм и къызэгъэпэщакIуэ нэхъыщхьэ. 15. Кхъуей … е хъарбыз … 16. Гъатхэм пасэу щIым къыхэж удз къащхъуафэ-шакъафэ цIыкIу. 17. Жэмтхьэлэ щыщ адыгэ генерал. 18. Улажьэмэ … пшхынщ, умылажьэмэ, лажьэ бгъуэтынщ. 19. ЕсщIар сщIэркъым, ди унафэщIым и … къысщыхуащ. 22. МахуэцIэ. 23. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, ар нэм хуэдэщ. 25. Хъыбарыжьхэм зэрыхэтымкIэ, Андемыркъан Къэбэрдей пщышхуэм ещащ мыпхуэдэу: «Беслъэней пцIапцIэу …, си шэм и кIуэкIэр уигу ирихьа?» 26. Адыгей республикэм и япэ Президент … Аслъэн. 27. Бзум и унэ. 28. … и губжьыр кхъуэм щехьэ. 29. Алыхь Iэмырым ерыщу тет цIыху. 30. Шым, Iэщым гъэмахуэм я фэр изых бадзэжь. 31. шэрыуэу нэщанэ емыуэфым и фочыкур … 37. Ныпышхуэ. 38. … жьгъей. 39. ПхъэIэщэм щыщ Iыхьэ, щIы щхьэфэр къызэригъэдзэкIыу. 40. Дунейм ехыжам и цIэкIэ тхьэмыщкIэхэм ират Iыхьэ. 42. Гъавэм лъапсэрыхыр къыхуэзыгъакIуэ хьэпIацIэ къэзылъэтыхь ныбэхуэфI.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Жэпуэгъуэм и 15-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:7. Делэ. 8. Адакъэ. 9. Дерт. 10. Чынт. 11. Бгъэр. 13. Къулыкъу. 15. Щхьэ. 16. Бжэгъу. 17. МэкI. 18. Пкъо. 19. Къыкъ. 21. Сыдж. 22. Бещтокъуэ. 27. Фрадков. 28. Унэгуащэ. 30. Хьэрычэт. 31. Ужьэ. 32. Вэгъу. 33. Пэу. 34. Шыгу. 36. IумпIэ. 38. Щиху. 39. Лъагъуэ. 43. МыщIэ. 44. Къуэпс. 46. Гъэужь. 47. Щыблэ. 48. Блэр.
Къехыу:1. Бейгуэл. 2. Тэрч. 3. Вайно. 4. Iэбгъэ. 5. Хъудыр. 6. Аргъынэ. 12. Щхьэнтэ. 14. Къум. 16. Бо. 20. КъарапцIэ. 21. Саратов. 23. Ерокъуэ. 24. КъуанщIэ. 25. Афэ. 26. Джэд. 29. Шыбжий. 33. Пэ. 35. Гулъ. 37. Мэздэгу. 40. Гъуэншэдж. 41. ПщIащэ. 42. Щэбэт. 43. Мажьэ. 45. Собэ.
