КIыщокъуэ Алим Пщымахуэ и къуэм и илъэс (1914 — 2014)
Гупсысэр зыгъэлажьэ
КIыщокъуэ Алим и усыгъэхэм, и роман гъуэзэджэхэм яубзыхуащ зауэ нэужь илъэсхэм гъуэгуанэщIэ техьа къэбэрдей литературэм и хэкIыпIэ нэхъыщхьэхэмрэ и унэтIыпIэхэмрэ. Нобэрей ди литературэм и лъэпкъ фащэхэр, абы къыщIэлъ гъуэгуанэм и гъэзапIэхэр зыубзыхуар КIыщокъуэ Алимщ. ДэркIэ фIыгъуэ мылъытэщ Алим къызэринэкIа дэтхэнэ тхыгъэри — ахэр гъэнщIащ гупсысэр зыгъэлажьэ, гъащIэмрэ зэманымрэ я куупIэр зи лъабжьэ псалъэмакъкIэ. Тхыдэр игъэбатэми, нобэрей дунейм и шыфэлIыфэр, и зэхэлъыпIэхэр, и унэтIыпIэхэр игъэнахуэми, Алим и къалэмым цIыхум и гущIэлъапсэм дрегъаплъэ, абы и фэм дэкIымрэ и гум щыщIэмрэ ди пащхьэ кърелъхьэ.
Алим и тхыгъэхэращ къэбэрдей литературэм и цIэр къэралым, дуней псом щызыгъэIуар. Ди литературэр зи лъабжьэр куу, зи пщIэр лъагэ художественнэ хъугъуэфIыгъуэ хъуамэ, ар, псом япэрауэ, зи фIыщIэр КIыщокъуэрщ.
Алим и цIэр зэи щыгъупщэнукъым адыгэм — апхуэдэ цIыхур уахътыншэщ. Ди лъэпкъым ар хуэупсащ нэр темыпыIэу зызыужь XX лIэщIыгъуэ хьэлъэм и гупсысэ жанхэмкIэ гъэнщIа, зэманым ди пащхьэ къригъэувэ упщIэхэм я нэхъ гугъуми жэуап зыщагъуэт тхыгъэ телъыджэхэмкIэ.
КIыщокъуэ Алим пщIэшхуэ зиIа, цIыхугъэ лъагэрэ лIыгъэ мыкIуэщIыжрэ зыхэлъа цIыхуу щытащ. Сыт хуэдэ IэнатIэ бгъэдэувэми, ар псоми къахэщырт и гуащIэр зэрыинымкIэ, зэрыцIыху пэжымкIэ — абыкIэ щапхъэт Алим дапщэщи.
* * *
Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и жэрдэмыр къилъытэри, ДАХ-м 2014 гъэр КIыщокъуэ Алим и илъэсу игъэуващ.
Нобэ щыщIэдзауэ «Адыгэ псалъэ» газетым тридзэнущ лъэпкъылI щэджащэм теухуа тхыгъэхэр, абы и усэ, поэмэ нэхъыфIхэр, романхэм, гукъэкIыжхэм щыщ пычыгъуэхэр. Япэрей напэкIуэцIыр хухэтхащ урыс, журт, абхъаз, къалмыкъ, ермэлы, куржы, чуваш тхакIуэхэм, усакIуэхэм, литературоведхэм я IэдакъэщIэкIхэм.
ХЬЭФIЫЦIЭ Мухьэмэд,
«Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ.
Уэрэд
Лермонтовым и поэмэ нэхъыфIхэм ящыщ зым и лIыхъужь нэхъыщхьэр адыгэщ — Измаил-бейщ. Ар ипэжыпIэкIэ щыIа цIыхущ, урыс армэм и подполковникыу щыта ХьэтIохъущокъуэ Исмелщ. «Георгий» къратыну езы Суворов дыдэм игъэлъэгъуауэ щыта икIи къызрата лIыхъужьырщ. А адыгэлIым и цIэр дыщэпскIэ тхауэ щыплъагъунущ Кремлым и Георгий залым.
Солоухин Владимир АДЫГЭХЭМ е адрей лъэпкъ цIыкIухэм ятеухуауэ ахэр лIэщIыгъуэкIэрэ кIыфIыгъэмрэ щIэныгъэншагъэмрэ хэтауэ щыжаIэм деж, си губжьыр гъунэншэу сыкъолыб. Дэтхэнэ зы лъэпкъри езым и гъуэгукIэ нэхугъэм хуэкIуащ, езым и щэнхабзэ зэригъэпэщыжащ, ауэ ахэр а гъуэгум зэрырикIуа псынщIагъэкIэ зэхуэдэкъым, языныкъуэхэм псынщIэу зрачащ. Лъэпкъым и псэ щэнхабзэр абы и цIыху щхьэхуэхэм я деж къыщолъагъуэ. ЦIыхубэм и лIыкIуэ пэлъытэу тхыдэм, литературэм, щIэныгъэм, лъэпкъым и цIыху нэхъыфIхэр хохьэри, абыхэм лъэпкъым лIэщIыгъуэкIэрэ игъуэта псэ къулеигъэхэр ягъэбагъуэ, ахэр нэгъуэщI лъэпкъхэм я дежи нахьэс.
Пушкинымрэ Лермонтовымрэ я лъэхъэнэм адыгэхэми яIащ узэщIакIуэ гъуэзэджэ Нэгумэ Шорэ. Уеблэмэ хъыбар гуэрхэри щыIэщ урыс усакIуэшхуэхэм а лIыр яцIыхуу щытауэ.
Нэгумэ Шорэ и «Грамматикэмрэ» «Тхыдэмрэ», адыгэ тхакIуэхэу Хъан-Джэрий, Къаз-Джэрий сымэ я публицистикэмрэ очеркхэмрэ, нэхъ иужьыIуэкIэ, хыщI гъэхэм щыщIэдзауэ, тхылъ тедзэным хуача япэ лъэбакъуэхэр, алыфбий зэхэлъхьэнымрэ еджапIэ къызэIухынымрэ ерыщу зэрелэжьахэр, лъэпкъ усыгъэ IуэрыIуатэр зэхуэхьэсыжынымрэ тедзэнымрэ зэрыщIэкъуар, бзэр егъэфIэкIуэным зэрелэжьар — а псори щыхьэт тохъуэ лъэпкъым и зыужьыныгъэм, лъэпкъ зэхэщIыкIыр зэрызэтеувэм. А псори я щыхьэтщ лъэпкъыр езым и цивилизацэ, и литературэ зэфIигъэувэжыну зэрыщIэкъуам. ИкIи а псори Урысейм и щэнхабзэ пэрытым быдэу пыщIауэ щытащ.
Апхуэдэ зыужьыныгъэм и Iэужьщ XIX, XX лIэщIыгъуэхэм я зэпылъыпIэм къэунэхуа адыгэ усакIуэхэу ПащIэ Бэчмырзэ, ХьэхъупащIэ Амырхъан, ШэджыхьэщIэ Пщыкъан сымэ. Абыхэм щэнхабзэм и хабзэфIхэр адэкIи гъэкIуэтэн къалэныр IэщIалъхьащ Октябрь нэужьым и лIыкIуэ адыгэ усакIуэхэм. Апхуэдэ япэ усакIуэу щытащ КIыщокъуэ Алим и егъэджакIуэ ЩоджэнцIыкIу Алий.
ГурыIуэгъуэщ а зыужьыныгъэм урыс литературэм ижь къызэрыщIихуар.
Мыбдежым къэгъэлъэгъуапхъэщ лIэщIыгъуэ Iэджэхэр зи ныбжь адыгэ тхыдэм усыгъэм щиIыгъ увыпIэр зыхуэдэр. Ар цIыхухэм я гъащIэм куууэ хэт Iуэхугъуэт, сыту жыпIэмэ махуэшхуэхэри цIыху гъащIэм къыгуэхыпIэ имыIэу хэпщIащи. Дэтхэнэ зы махуэшхуэми и гъусэ пэжу щыткIэрэ, усыгъэр езыр махуэшхуэ пэлъытэ хъужырт. Уэрэдыр, нэхъ щIэгъэхуэбжьауэ жыпIэмэ, уэрэд гъуазджэр, ар IурыIуатэуи щрет — усыгъэ псалъэр адыгэм къыщалъхуа махуэм щыщIэдзауэ дунейм ехыжыху и Iэпэгъуу догъуэгурыкIуэ. Бгырыс унэхэм щыжаIэ гущэкъу уэрэдхэр, бгырыс ныбжьыщIэхэм я лъагъуныгъэ уэрэдхэр, хьэгъуэлIыгъуэ уэрэдхэр, ефэ-ешхэ Iэнэм щыжаIэ уэрэдхэр, гъыбзэхэр — а псоми къащхьэщытыжрэ къатежьауэу пасэрей лIыхъужьхэм ятеухуа нарт хъыбархэр…
Мис апхуэдэ щэнхабзэрэ усыгъэ къулейрэ яIэу адыгэхэр хуэкIуащ а лъэпкъым и гъащIэм зэхъуэкIыныгъэ ин дыдэхэр игъуэтын щыщIидза лъэхъэнэм. Абыхэм я гъащIэ псом зихъуэжащ — и псэукIэм, гуапагъэмрэ залымыгъэмрэ хуиIэ еплъыкIэм. Зихъуэжащ СССР-кIэ еджэу къэунэхуа къэралыгъуэщIэм щыпсэу адрей лъэпкъ псоми я псэукIэм зэрызихъуэжам хуэдэ дыдэу.
ИлъэсипщI бжыгъэхэр зытекIуэдэнкIэ хъуну щыта Iуэхугъуэр зэуэзэпсэ жыхуаIэм хуэдэу псынщIэу зэфIэкIащ. Анэдэлъхубзэм и алыфбий зэрызэхалъхьам, еджапIэхэр къызэрызэIуахам, анэдэлъхубзэкIэ учебникхэр, газетхэр, журналхэр къыдэкIыу зэрыщIидзам къигъэувырт тхыбзэ литератури къызэгъэпэщын хуейуэ — усэхэр, очеркхэр, рассказхэр, нэхъ иужьыIуэкIэ — романхэмрэ поэмэхэмрэ. Дэтхэнэ зы усэри лъэпкъ гъащIэм къыщыхъуа Iуэхугъуэшхуэ пэлъытэт, ар зэфIэувэн щIэзыдза лъэпкъ литературэщIэм лъабжьэ хуэхъурт.
Апхуэдэ Iуэхугъуэшхуэхэм хуэм-хуэмурэ япсыхьащ иджыпсту зи цIэр щIыпIэ жыжьэхэми ину щыIуа адыгэ усакIуэ КIыщокъуэ Алим и творчествэр.
Пэжщ, и литературэ фащэхэмкIэ къапщтэмэ, ар усакIуэ къудейкъым, атIэ икIи прозаикщ, романытхщ, жылагъуэ лэжьакIуэщ, ауэ а псори къыщыхуэкIуар нэхъ иужькIэщ икIи усакIуэр а фащэ куэдым зэрыщылажьэр зыр адрейм зэран хуэхъуркъым. Ауэ, сыт хуэдэ Iуэху пэрыувэми, КIыщокъуэ Алим псом япэу адыгэ усакIуэщ.
Сэ сызэреплъымкIэ, КIыщокъуэ Алим ди лъэхъэнэм урысыбзэкIэ зэрадзэкI совет усакIуэ нэхъ гъэщIэгъуэн дыдэхэм, нэхъ лъэщ дыдэхэм ящыщщ. Абы и усэхэм философие гупсысэ куу зэращIэлъыр, ахэр зэрылиричнэр, лъэпкъ усыгъэм и псынэ къабзэм къазэрыхэжар наIуэ къащIын папщIэ, рецензэ зытххэм, критикхэм, щIэныгъэлIхэм куэдрэ щапхъэу къахь усэ куэд иIэщ Алим.
КIыщокъуэм и хьэлщ зы образ гуэр къригъажьэрэ зригъэужьу, игъэбагъуэу, плъыфэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ игъэкъулейрэ гупсысэ куу щIилъхьэу икIи, упэмыплъэххауэ, гъэщIэгъуэну иухыжу.
КIыщокъуэ Алим природэр псэкIэ зыхещIэ икIи ар и усэ куэдым щыболъагъу. Ауэ щыхъукIи, усакIуэр абы тотхыхь тегушхуауэ, пасэрей лIыхъужьхэм, нартхэм ятеухуа хъыбархэм я хабзэ нэхъыфIхэр и щIэгъэкъуэну.
КIыщокъуэм и усыгъэхэм куэд тратхыхьащ, абы и сатыр куэд щапхъэу къахьащ, а сатырхэр гуапагъэрэ цIыхугъэкIэ, гупсысэ куукIэ зэрыгъэнщIар къагъэлъэгъуащ. Ауэ сэ иджыпсту сызытепсэлъыхьыну сызыхуейр ди поэзием куэдрэ къыщымыхъу, уеблэмэ къыщымыхъуа жыхуаIэм хуэдэ усэ гупщ. Зи гугъу сщIыр КIыщокъуэ Алим Индием триухуа «Синдур» усэ гупырщ. Индием теухуауэ нэхъапэхэми ятхар мащIэкъым. Дигу къэдгъэкIыжыну ирикъунщ Тихонов Николайрэ Турсун-заде Мирзорэ я тхыгъэхэр. КIыщокъуэм и усэ гупыр абыхэм яйм ещхькъым. Алим и тхыгъэхэр къызэрыпщыхъур хамэ щIыналъэ икIыу Индием кIуа усакIуэр а щIыпIэм тетхыхь хуэдэукъым, атIэ езы Индием къыщалъхуа, щыпсэу усакIуэм и IэдакъэщIэкIыущ зэрыпщIэнур. Апхуэдэу щIыщытым и щэхур сэ сщIэркъым, ауэ усэхэм ущеджэкIэ къызэрыпщыхъур ар адыгэбзэм кърахыу зэрадзэкIауэкъым, атIэ хинди бзэм кърахауэщ.
КIыщокъуэ Алим Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэщ. Ар, шэч хэлъкъым, сыт щыгъуи усакIуэуи щытынущ. Ауэ Алим и романитхум (абыхэм щыщу щыр трилогиеу зэхэтщ) нэхъыбэрэ икIи нэхъ щIэх-щIэхыурэ КIыщокъуэ-прозаикым дытрагъэпсэлъыхь хъуащ. Ари ауэ къызэрыгуэкI прозаик мыхъуу, прозаикышхуэу, прозаик лъэщу. Мыбдежым КIыщокъуэр усакIуэщ е КIыщокъуэр прозаикщ жыпIэу зэхэбдзыныр тэмэмыщэкъым. Нэхъыщхьэр абы и дуней еплъыкIэрщ, дунейм и зэхэлъыкIэр къызэрихутэ щIыкIэрщ, псалъэм щIилъхьэ макъамэмрэ псэуэ хилъхьэмрэщ, ахъумэ, жанрым узэреджэну щIыкIэр аракъым.
ГъащIэм и хабзэу къогъуэгурыкIуэ: усакIуэхэм ящыщ куэдым я ныбжь хэтIасэу щIидза нэужь, прозэ ятхыу щIадзэ, ауэ прозаикым и ныбжь хэтIэса нэужь, усэ тхын къыщIидзэу къыщыхъур закъуэтIакъуэххэщ…
ЛIыхъужьыгъэмрэ лъэпкъымрэ папщIэ уи гъащIэм ущымысхьыным и пшыналъэр, Шумрэ Шыхулъагъуэмрэ я пшыналъэр КIыщокъуэ Алим и творчествэ псом джэлэсу кIуэцIрокI. Езыми «Шум и гъуэгу», «Шыхулъагъуэ» щIыжиIэр щхьэусыгъуэншэкъым…
Иджы, мис, «Шум и гъуэгу» усэр зэритхрэ илъэс щэщI дэкIауэ, дэ а пшыналъэ дыдэм КIыщокъуэм и тхыгъэхэм дащыхуозэ, ари и усэхэркъым, атIэ и прозэрщ икIи, япэм хуэдэу упщIэ мыхьэнэ иIэукъым, атIэ жэуап пэлъытэрэ сыт и лъэныкъуэкIи нэщIысауэщ…
СОЛОУХИН Владимир,
урыс тхакIуэ. 1989 гъэ
ЗауэлIым адыгэ фащэр йокIу
Индыл деж дыщызауэрт Алим къыщытхыхьам щыгъуэ. Шу дивизэм хэтат абы и пэкIэ, абы къыхагъэкIри къагъэкIуат ди газетым и редакцэм.
Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь КIыщокъуэ Алим и псалъэ. 1994 гъэ ШУ ДИВИЗЭМ зэрыхэта фащэри щыгът Алим. Дызыхэт армэм къыщыдэкI газетым щылэжьэн щIидза нэужьи Алим ихъумащ адыгэ цейр — зыщимытIагъэми, зэрихьэрт, дэ къытщибзыщIауэ. Алим и лъэпкъ фащэр зыщитIэгъауэ щытлъэгъуар иужькIэщ — Балтикэм дынэсауэ. Махуэ лъапIэ гуэрти, адыгэ цейр зыщитIагъэри, Алим ди пащхьэ къихьащ. Цейр екIупст Алим!
И фэкIи и хьэлкIи псоми къытхэщырт ар: цIыху зэпIэзэрытт, лIыгъэ зэрыхэлъымрэ зэрыугъурлымрэ и фэ къудеймкIи къапщIэрт. А махуэм, сощIэж, зы унэ дыщызэхэтIысхьауэ, Алим, утыкум къихьэри, ислъэмей ищIащ, ислъэмей здищIым кIэрахъуэр кърипхъуэтащ… Бэлыхь хэхуэ пэтащ Алим кIэрахъуэр зэрыдригъэуеям щхьэкIэ. Бгырысхэм апхуэдэ хабзэ зэраIэм дыщыгъуазэтэкъым дэри ди Iэтащхьэхэри…
КъызыхэкIа лъэпкъым и хабзэ Алим хуэдэу зыщIэ гъуэтыгъуейт — абыкIэ уедэуэфынутэкъым. И хэкум и тхыдэри и лъэпкъым ижь-ижьыж лъандэрэ къыдекIуэкI хабзэхэри фIы дыдэу ищIэрт абы, куууэ иджауэ. Iуэхум дыкъыщыдэхуэм деж ди псалъэмакъым куэдрэ къыхэхуэрт пасэрей лIыхъужьхэм — нартхэм я хъыбар. Сосрыкъуэ, Сэтэней Гуащэ, Нэсрэн ЖьакIэ, Ашэмэз сымэ я цIэ япэу щызэхэсхар абы щыгъуэщ: Алим гукIэ ищIэрт нарт пшыналъэхэр, урысыбзэкIэ зэридзэкIыурэ, дригъэдаIуэрт абыхэм. СыткIи еупщI, дапщэщи жэуап щыбгъуэтырт абы: и лъэпкъ хабзэхэм, IуэрыIуатэм, тхыдэм тепсэлъыхьын щIидзамэ, Алим увыIэжыкIэ ищIэртэкъым, дэри ди жьэр Iурыхуауэ дызригъэдаIуэрт.
…ЗэуапIэм ныбжьэгъу щысхуэхъуар усакIуэт. Махуэр уаеми, хуабэвэхми, уэшхыр къежэхми, зэуапIэм къикIыжа нэужь, Алим зригъэщIауэ е етIысэхауэ плъагъунтэкъым: бийм ебгъэрыкIуэ сэлэтхэм ядилъэгъуа лIыхъужьыгъэм теухуа тхыгъэхэр газетым хуигъэхьэзырырт. ИтIанэт зэрыусакIуэр игу къыщыкIыжыр. Газетым тридзэ тхыгъэхэр Алим зэритхыр урысыбзэкIэт. УсакIуэм и къалэмыр къищтамэ, и анэдэлъхубзэм гу щихуэртэкъым. Псори щыгъуазэщ Алим зауэ зэманым итха усэ телъыджэхэм. Сэ си нэгу щIэкIащ абыхэм ящыщ куэдыр дунейм къызэрытехьа щIыкIэр. Къалэмыр здыIэщIэлъым Iэщэри зы махуэ игъэтIылъакъым Алим: бий къанлым ебгъэрыкIуэ зауэлI хахуэхэм я япэ сатырым хэтащ, гугъуехьи гуауи илъэгъуащ — а псор къыхощ Алим и усэхэм. ЗауэлI хахуэм — шэр къытелъалъэ зэпытурэ хэкум и хуитыныгъэр бийм щызыхъума цIыхум и образщ Алим зауэ зэманым итха усэхэм я купщIэр.
И лъэпкъэгъухэм ящыщ зым Совет Союзым и ЛIыхъужь цIэ лъапIэр къыфIащауэ хъыбар зэхихри, Алим, пIалъэ къыхимыгъэкIыу, зы усэ итхыгъащ. Усэм къысхуеджащ адыгэбзэкIэ. Сэ сыусакIуэкъым, итIани, езыр къыздэIэпыкъуурэ, усэр урысыбзэкIэ зэздзэкIащ. «Шыхулъагъуэ» — арат Алим и лъэпкъэгъу лIыхъужьым щхьэкIэ итха усэм фIища цIэр…
Зауэр иухри илъэситI дэкIауэ, Алимрэ сэрэ Москва дыщызэрихьэлIауэ щытащ. Москва щIэх-щIэхыурэ накIуэрт Алим: министр IэнатIэм бгъэдэтти, Iуэхур и гъунэжт.
— Усэр-щэ? — сеупщIащ Алим. — Усэр Iуэхум щыщкъэ?
— Усэр IэщIыб сщIакъым, — жиIащ, къыпыгуфIыкIри. — Мис, си усэ тхылъ къыдэкIа къудейщ, — жери жинт пIащIэ зытелъ зы тхылъ къысхуишиящ.
«Шум и гъуэгу» — арат Алим къызита усэ тхылъыр. СигукIэ жысIащ асыхьэтым: «Усэ тхылъым и закъуэкъым апхуэдэцIэ зыхуэфащэр, шууей хахуэм и гъуэгущ усакIуэм и гъащIэ псор».
Апхуэдэ гъуэгущ Алим къикIуар — шу хахуэм и гъуэгум щытекIа къэхъуакъым ар.
ГОФФЕНШЕФЕР Вениамин,
урыс критик.
Ленинград. 1974 гъэ
Дапщэщи къысфIощI
Зы лъагапIэм и щыгу къихутакIэ, цIыхум и гур пыIэркъым — ар лъагапIэщIэхэм хуэпабгъэ зэпытщ. Апхуэдэу къигъэщIащ цIыхур — и пIэм изэгъэнукъым, и гур здэплъэм и лъэр нэсыху. УсакIуэри аращ: щIэмычэу хуопабгъэ ар лъагапIэщIэхэм, ещIэ гъуэгум махуэл щищI зэрымыхъунур…
Кугультинов Давид
КIЫЩОКЪУЭ Алим и тхылъыщIэ седжэху, абы семыгупсысын слъэкIыркъым. Алим и къалэмыпэм къыщIэкI дэтхэнэ тхылъри лъагапIэщIэу къысщохъу сэ. Алим и зы тхылъи къыдэкIакъым, семыджауэ. Седжащ, зыщызмыгъэнщIу, ар зи Iэдакъэ къыщIэкIам семыфыгъуэу, ауэ сехъуапсэу, нэхъыфIыж къехъулIэмэ, си гуапэу. Алим и тхылъыщIэ седжамэ, Iуащхьэмахуэ и щыгу сыкъихутауэ къысфIощI дапщэщи. Iуащхьэмахуэ и щыгу уитмэ, жыжьэ уноплъыс, къуршыбгъэ ухъуауэ къыпщохъу. Алим и тхылъхэр Iуащхьэмахуэ еплъыт хъун лъагапIэщ дэтхэнэри.
КУГУЛЬТИНОВ Давид,
Къалмыкъым и цIыхубэ усакIуэ.
Элиста къалэ.
1994 гъэ
Бгырыс щэджащэ
Си нэкIэ слъэгъуащ Алим лIы хуэдэу Iуащхьэмахуэ зэрыдэкIыгъар. Абы и ужькIэ КIыщокъуэм и усэ дапщэрэ сыкъеджами, си нэгум къыщIыхьэрт Алим Iуащхьэмахуэ дэкIыу зэрыслъэгъуауэ щытар.
ДЭТХЭНЭ зы тхылъыщIэри тынш цIыкIуу къехъулIакъым Алим. Зауэм и мафIэлыгъэм къилыгъуауэ, гузэвэгъуэ Iэджэм и гур ираудауэ, и ныбжьэгъу балъкъэрхэм къатепсыха гуауэшхуэм иужьыгуауэ и дуней гъащIэр кърихьэкI пэтми, Алим а псоми къелащ, къела къудейкъым, — абы дэгъуэу къохъулIэ Iуащхьэмахуэ щыгур пщIэрэ щIыхькIэ къылъызыгъэсыну тхылъыщIэхэр…
Езы Алим щыслъагъукIи, абы и тхылъхэм сыкъыщеджэкIи, си нэгу щIэтщ Кавказым и къурш уардэхэм я бын бгырыс лIы щэджащэм и теплъэр.
ГУЛИА Георгий,
абхъаз тхакIуэ.
Сыхъум къалэ. 1964 гъэ
Сыт абы и усэхэр зыгъэщIэращIэр?
КIыщокъуэ Алим нобэ ди совет поэзием жьантIэр щызыIыгъхэм ящыщщ.
АР СЫТ и лъэныкъуэкIи лъэпкъым быдэу пыщIащ. КъызыхэкIа лъэпкъым и бзэ къулеягъыр абы IэкIуэлъакIуэу щегъэшэрыуэ гурыщIэ нэхукIэ псыхьа и усэ купщIафIэхэм. Алим и псэм и щIасэщ псалъэ шэрыуэр, гухэлъ пшыналъэхэм къадэкIуэу, гушыIэ дахэми хъуэрыбзэ жанхэми абы и усэхэр ягъэщIэращIэ. Псалъэ тэрэфарэ куэдым нэхърэ абы нэхъ фIэтэмэмщ эпитет шэрыуэр. Абы и усэхэр лъэныкъуэ куэдкIэ узэщIащ, купщIафIэщ.
КъызыхэкIа лъэпкъым и гъащIэм нэхъ Iуэхугъуэшхуэу, гукъинэжу къыщыхъуахэр, езым и нэгум щIэкIа, езыр зыхэта къэхъукъащIэ телъыджэхэр абы и усыгъэхэм фIэщхъуныгъэ хэлъу къыщыгъэлъэ- гъуащ.
ТИХОНОВ Николай,
урыс тхакIуэ. 1964 гъэ
НехьэкI-къехьэкI хэмылъу гъащIэр къегъэлъагъуэ
ДЭ КЪЫЗЭРЫТЩЫХЪУМКIЭ, КIыщокъуэм и романыр («Хъуэпсэгъуэ нур») гумрэ псэмрэ дыхьэу, бзэ шэрыуэкIэ къызэрыIуэтар щыхьэт тохъуэ усакIуэм бгъэдэлъ талантым.
МКРТЧАН Левон,
ермэлы критик. Ереван къалэ. 1979 гъэ
* * *
КIЫЩОКЪУЭ Алим игукIи и псэкIи адыгэлIщ, ауэ и къалэмыпэм къыщIэкI усэ сатырхэр къызыхэкIа лъэпкъым и шыфэлIыфэр къэгъэлъэгъуэным къыщызэтеувыIэркъым: абы и усэхэм гукъинэжу нэрылъагъу ящI цIыхум и гъащIэр, и дунейр, ар емышу IуэхугъуэщIэхэм зэрыхущIэкъур, мурад инхэм зэрыщIэбэныр, абы и пщэдейр зэрызэIубзыр.
ГРИНБЕРГ Иосиф,
критик. Москва къалэ. 1974 гъэ
* * *
КIЫЩОКЪУЭ Алим и романым къеджахэр дихьэхащ ар гъащIэм, цIыхугъэм ехьэлIа мыхьэнэ ин дыдэ зиIэ Iуэхугъуэшхуэхэм тегушхуауэ зэрытепсэлъыхьым.
ГъащIэм и пэжыр нехьэкI-къехьэкI хэмылъу къэгъэлъэгъуэным тхакIуэм зыщидзейркъым. ЦIыхухэм хэкум хуаIэ лъагъуныгъэ инымкIэ, интернационализмэм и къару лъэщымкIэ псыхьащ романыр («Нал къутар»).
ЛОМИДЗЕ Георгий,
куржы критик. Тбилиси къалэ. 1976 гъэ
* * *
КЪЭБЭРДЕЙ тхакIуэм и шагъдийр куэд щIащ Кавказ къуршыжьым къыщежьэу утыкушхуэ зэрихьэрэ. Абы и шы лъэ макъыр ди Хэкуми къыщоIу. А шагъдийм КIыщокъуэм и дамыгъэ телъщ.
ХУЗАНГАЙ Педер,
чуваш усакIуэ. 1981 гъэ
Хъуэпсэгъуэ нурым и зэман
КIыщокъуэ Алим и япэ романыр щитхам щыгъуэ, ар итхыну… и гугъэххакъым. «ЖысIэн хуейщ усыгъэм «сикIыу» прозэм сыхуэкIуэным и щхьэусыгъуэр зэрымыщIэкIэ къызэрыхъуар, — жиIащ езы тхакIуэм «Известия» газетым и корреспондентым епсалъэу. — А зэманым мурад сщIат фильмым и сценарий стхыну. А фильмыр — «Бгы къыгуэуа» жыхуиIэр — къыдэкIауи щытащ. Абы сыщелэжьым документ гъэщIэгъуэн куэд зэхуэсхьэсащ. А псори сценарийм къыщызгъэсэбэпыну Iэмал згъуэтакъым, къэзмыгъэсэбэпу къэзгъэнэнуи сигу пыкIыртэкъым. Архивхэм къыщызгъуэтыжахэр, а лъэхъэнэ жыжьэм екIуэкIа Iуэхугъуэхэм хэтахэм сащепсалъэм къаIуэтэжахэр къэзгъэсэбэпурэ, си лэжьыгъэм пысщэну мурад сщIащ. Апхуэдэ щIыкIэкIэ дунейм къытехьащ Кавказым Совет власть щагъэувын папщIэ, бгырысхэм ирагъэкIуэкIа бэнэныгъэр къыщыIуэтэжа «Хъуэпсэгъуэ нур» романыр».
Дементьев Вадим ШЭЧ ХЭЛЪКЪЫМ, сцена-рийм къыдэхуа материал къудейхэмкIэкъым романыр зэрытхар. Псом япэу тхакIуэм зыхуигъэзащ езым и гъащIэм и къекIуэкIыкIам, а илъэс хьэлъэхэм Щхьэлыкъуэ къуажэм щекIуэкIахэм, щагъэхъахэм. Романым и вариантхэм ящыщ зым «Къуажэ ревкомым и япэ тхьэмадэ си адэм фэеплъ хузощI» жиIэу зэрытетхами щхьэусыгъуэ иIэщ. Ар тхыным щIэдзапIэ хуэхъуар тхакIуэм езым и гъащIэм щыщ Iуэхугъуэхэр къигъэлъэгъуэжын мурад зэрищIарщ. Абы теухуауэ къалэн гугъу къыпэщылът КIыщокъуэм, 50 гъэхэм романым елэжьын щыщIидзам. Япэрауэ, ар къэбэрдей прозэм щыяпэ дыдэ тхыдэ-революционнэ романт. «Хъуэпсэгъуэ нурым» и пэкIи прозэ тхыгъэшхуэхэр ятхащ. Къапщтэмэ, 30 гъэхэм къытрадзауэ щытащ ЩоджэнцIыкIу Алий, Махъсидэ Залымхъан, Нало Жансэхъу, Къуэжей Сосрыкъуэ сымэ я повестхэмрэ рассказхэмрэ. Зауэ нэужьым дунейм къытехьащ Теунэ Хьэчимрэ ЩоджэнцIыкIу Iэдэмрэ я повестхэр. 1954 гъэм къыдэкIащ Шортэн Аскэрбий и «Бгырысхэр» романыр. Ауэ къэбэрдей цIыхубэм и гъащIэм революцэ лъэхъэнэм къыщыхъуа зэхъуэкIыныгъэшхуэхэр апхуэдэу куууэ къигъэлъэгъуэну КIыщокъуэм и пэкIэ зыри тегушхуакъым.
ЕтIуанэрауэ, авторым и пащхьэм къалэн гугъу къиуват: езым и гъащIэм и къекIуэкIыкIам теухуа Iуэхугъуэхэр — икIи хэмыкIуадэу, икIи къыхэмыпIиикIыу — и лъахэгъухэм я гъащIэм къыщыхъуа Iуэхугъуэхэм хигъэзэгъэну.
КIыщокъуэм и лэжьыгъэм сэбэпышхуэ къыщыхуэхъуащ абы и щIыналъэм и тхыдэм сыт щыгъуи гулъытэшхуэ хуищIу къызэрыгъуэгурыкIуар, а Iуэхугъуэшхуэм ящыщ гуэрхэми езыр зэрыхэтар.
Апхуэдэ дыдэуи мыхьэнэшхуэ иIэт прозэр зытхыр литературэ Iэзагъэм и щэхухэм хэгъуэза усакIуэу зэрыщытми.
Романым и япэ напэкIуэцIхэм къыщыщIэдзауэ тхакIуэм къуажэм и псэукIэр, и теплъэр къритхэкI къудейкъым, атIэ, дэтхэнэ зы художник Iэзэми зэрихабзэу, зэ IуплъэгъуэкIэ къызэрыгуэкI хуэдэу къыпщыхъу цIыху Iэужьхэм, абыхэм я хьэл-щэныр къозыгъащIэ нэщэнэхэр, езы къуажэдэсхэм иджыри къыздэсым зи пэжыпIэр тэмэму къагурымыIуа Iуэхугъуэхэм я нэщэнэхэр къахегъуэтэф.
Романым и япэ Iыхьэхэм щызэхэухуэнащ иужькIэ тхылъеджэр игъэпIейтейуэ, романыр иухыху зыIэпишауэ зыIыгъыну теплъэгъуэхэр.
Куэд дыдэ пхужыIэнущ КIыщокъуэм и романым теухуауэ. Ар цIыхубэр революцэм, гъащIэщIэм зэрыхуэкIуа гъуэгур къэзыIуэтэж эпопеещ. Абы Iэзэу щызэхэухуэнащ лирикэмрэ КIыщокъуэм и гушыIэ дахэмрэ. Романыр зэрытха щIыкIэм абы утригъэзашэркъым, атIэ узыIэпрегъашэ.
«Бгыщхьэхэр жейркъым» трилогиер къыдэкIа нэужь, абы куэд тетхыхьащ, рецензэ мащIи хуатхакъым. Романым тепсэлъыхьащ Мкртчан Л., Кузьмин В., Ломидзе Г., Гринберг И., Къэшэж Л., Оскоцкий В., нэгъуэщI куэдри. Ахэр псори КIыщокъуэм и IэдакъэщIэкIым зэрытетхыхьар зэмыщхьми, зы гупсысэкIэ зэтохуэ: КIыщокъуэ Алим итхащ совет лъэпкъыбэ литературэм и тхыгъэшхуэ, абы Iэзагъышхуэ хэлъу къигъэлъэгъуэжащ бгырыс лъэпкъхэр революцэм хуэзыша гъуэгуанэр.
ДЕМЕНТЬЕВ Вадим,
литературовед.
Москва. 1984 гъэ
