ТхыдэщIэм и къежьапIэр
Мэкъуауэгъуэм и 12-м дгъэлъапIэр ипэжыпIэкIэ къэрал гуфIэгъуэщ — Урысейм и махуэрщ. 2002 гъэр къэсыху ар Урысейм и Къэрал суверенитетым теухуа декларацэр къыщащта махуэу яIэту щытащ. Мы гуфIэгъуэр УФ-м и къэрал махуэшхуэ нэхъ «ныбжьыщIэ» дыдэхэм ящыщщ икIи ар ехьэлIащ абы и тхыдэщIэм.
1990 гъэм мэкъуауэгъуэм и 12-м РСФСР-м и ЦIыхубэ депутатхэм я съездым къищтащ зи гугъу тщIа декларацэр. Абы щыгъэуват Урысейм и Конституцэмрэ и хабзэхэмрэ СССР-м бжьыпэр щаIыгъыу. КIэщIу жыпIэмэ, зыхуэгъэзар ипэжыпIэкIэ Урысейр Совет Союзым и унафэм къыщIэкIынырт. А зэманым ирихьэлIэу, Iуэхур зыхуэкIуэр къагурыIуэри, СССР-м и республикэ куэдым езыхэм я суверенитетым теухуа хабзэхэр къыщыдэкIакIэт. ИпэжыпIэкIэ ахэр къэрал щхьэхуэ хъурт. Аращи, псом япэу зытещIыхьар езыхэм я властыр ягъэбыдэнырт. А декларацэмкIэ яхъуэжащ РСФСР-м зэреджэри — Урысей Федерацэ. Дауи, иджы цIыху куэд щIоупщIэ апхуэдэ лъэбакъуэр ячын хуей щIэхъуам: хэтыт Урысейр «зыIэщIэлъыр»? АрщхьэкIэ тхыдэм и екIуэкIыкIар пхузэхъуэкIыжынукъым.
ЖытIэнщи, «хамэ унафэ къызэрыщIэкIам» и мызакъуэу, мэкъуауэгъуэм и 12-м ди къэралым дежкIэ нэгъуэщI мыхьэнэи иIащ — а махуэ дыдэрщ, ауэ къыкIэлъыкIуэ 1991 гъэрщ, УФ-м и тхыдэм щыяпэу абы и президентыр щыхахар. НаIуэу зэрыщытщи, хэхыныгъэхэм щытекIуащ центрым и ныкъуэкъуэгъу еру Ельцин Борис. Аращ 1994 гъэм къыдигъэкIа указымкIэ мэкъуауэгъуэм и 12-р къэрал мыхьэнэ зиIэ гуфIэгъуэу — Урысей Федерацэм и Къэрал суверенитетым теухуа декларацэр къыщащта махуэу зыгъэувар. ИужьыIуэкIэ, нэхъ тыншу къапсэлъын папщIэ, «Хамэ унафэ къыщыщIэкIа махуэкIэ» еджэу хуежьащ. АрщхьэкIэ къэрал гуфIэгъуэ нэхъыщхьэм а зэманым Урысейм апхуэдэу увыпIэшхуэ щиубыдакъым. Урысейхэм я нэхъыбэм къагурыIуэртэкъым мы гуфIэгъуэр зищIысри, къыщIежьари. Пэжщ, щыгуфIыкIырт мэкъуауэгъуэм и 12-р зыгъэпсэхугъуэ махуэу зэрагъэувам — хэт зи мыгуапэр и нэгу зригъэужьыну е хадэм илэжьыхьыну? Ауэ цIыхухэм дэрэжэгъуэшхуэ ядэплъагъуртэкъым.
1998 гъэм Ельцин Борис аргуэру хущIэкъуащ мэкъуауэгъуэм и 12-м хуаIэ бгъэдыхьэкIэр зэрихъуэкIыну — ар Урысейм и махуэу ягъэлъэпIэну къыхилъхьащ. АрщхьэкIэ а гуфIэгъуэр апхуэдэ щыхъуар 2002 гъэм мазаем и 1-м УФ-м и Лэжьыгъэ кодексыщIэм къару игъуэта иужькIэщ. Урысейм и Къэрал суверенитетым теухуа декларацэр къыщащта махуэм егъэщIылIа гуфIэгъуэ зэхыхьэм 2001 гъэм къыщыщыпсалъэм, УФ-м и Президент Путин Владимир жиIащ: «Мы дэфтэрыр ди тхыдэщIэм щIэдзапIэ хуэхъуащ цIыхум и хуитыныгъэхэмрэ хабзэхэм я тепщэныгъэмрэ зи лъабжьэ демократие къэралым и тхыдэм. Абы и купщIэ нэхъыщхьэр зыхуэгъэзар ехъулIэныгъэрщ, цIыхухэм фIыгъуэ яIэнырщ».
Мы зэманым Урысейм и махуэр кIуэ пэтми нэхъ убгъуауэ ягъэлъапIэ, лъэпкъ зэкъуэтыныгъэм и дамыгъэуи мэув. Хабзэ зэрыхъуащи, ди къэрал псом и щIыпIэ зэмылIэужьыгъуэхэм гуфIэгъуэ зэхыхьэ куэд щекIуэкIынущ, Урысейм и Президентым УФ-м и Къэрал саугъэтхэр Кремлым щаритынущ.
МАХЪШОКЪУЭ Мухьэмэд.
