ЗэныбжьэгъуитI
Хэку зауэшхуэм ипэкIэ, 1937 — 1938 гъэхэм, ди адэм Сэлихь жари балъкъэр ныбжьэгъуфI иIащ Жэмтхьэлэ щыщу. Ар гъэ къэсыху шыдыгукIэ къакIуэрт ди жылэм, кIэртIоф къишэрти, нартыхукIэ, джэшкIэ ихъуэжырт. Ди унэрат ар здекIуалIэ хабзэр. Псыгуэнсуми къахуэхъурт кIэртIоф бэв, ауэ Сэлихь ейр нэхъ пасэу къэкI кIэртIоф лъэпкъыфIым хуэдэт икIи хьэлыуэти, абы къыхэкIыу цIыхур ежэрти яфIэфIыпсу яхъуэжырт. Iуэху лъэпкъ ямыIэми, ауэ зэрылъагъун къудей щхьэкIэ зэкIэлъыкIуэрт ди адэмрэ абырэ.
Си нэгу щIэтщ Сэлихь и шыдым къилъхуа шыд шыщIэ цIыкIур и гъусэу зы гъэ къызэрыкIуауэ щытар. Хьэблэ сабийр «ду» жиIэу дызэхуэсри къэдухъуреихьауэ тфIэгъэщIэгъуэну деплъырт шыд шыщIэм: хэти удз Iэрамэ хуеший, ди гъунэгъу, си ныбжьэгъу Кушыку я унэм щIолъэдэж, мэжаджэ Iыхьэшхуэ къыщIехри шыд шыщIэм жьэдеIу. ЩIалэ цIыкIухэм ящыщ зы абы йошхыдэ: «Ей, апхуэдиз абы жьэдэхуэнукъым — тIэкIу-тIэкIуурэ къыпыпщIыкIыурэ егъэшх!» Пкъом епха шыд анэр, и быным тегужьеикIауэ, ныкъуакъуэрт, кIапсэр зэпичыным хуэдэу.
Апхуэдэу Сэлихьрэ ди адэ Уардэщыкъуэрэ зэныбжьэгъуащ, зэкIэлъыкIуэу, шыгъу-пIастэ зэдашхыу, зэпэIэбэу, я гъуркIи я цIынэкIи зэрыщIэу. Хэку зауэшхуэр къэхъейри, зэныбжьэгъуитIым я зэкIэлъыкIуэным пичауэ щытащ. Зэгуэрым ди адэм шызакъуэгум жэм щIещIэри, си ныбжьэгъужьым зыгуэр къыщыщIами сщIэркъым жери, тредзэри макIуэ Жэмтхьэлэ. МахуитI докIри къокIуэж хуабжьу нэщхъейуэ. «Уэлэхьи, — жи, — Сэлихь и Iуэхур мыщIагъуэ. Я щIалитIыр зауэм дашащ, и щхьэгъусэ Санят, ар и гум щIыхьащэри, сымаджэ хьэлъэ хъуауэ хэлъщ, лIыжьым хуэпщэфIэн къудеи иIэкъым».
Абы и ужькIэ нэмыцэри къос, мазэ бжыгъэкIэ ди щIыпIэм итауэ дахуж. И ныбжьэгъум и Iуэху зытетыр ди адэм имыщIэу, цIыхуми, зауэ зэманти, я щхьэр я Iуэхуу екIуэкIырт. 1944 гъэм и мэкъуауэгъуэ мазэм и зы пщэдджыжь гуэрым ди адэр жьыуэ дэкIат, щхьэлым кIуэну. Къуажэ Советым и унэм блэкIа къудейуэ и щIыбагъымкIэ зыгуэр къыщоджэ: «Уардэщыкъуэ», — жери. КъызэплъэкIмэ — Сэлихьт. ЗэщыгуфIыкIынтэкъэ мо куэд щIауэ зэрымылъэгъуа зэныбжьэгъуитIыр, гуфIэу IэплIэ зэхуащI, зэщIоупщIэ.
— Мыр сыту жьыуи укъежьа нобэ, Сэлихь? Удаша си гугъэри, куэдрэ сринэщхъеят, сыту фIыт укъызэрынар.
— Къэнахэр дыдашыж мыгъуэ!
КъызэрыщIэкIымкIэ, ди къуажэ Советым жэщым къашэри абы нэху къыщекIат ахэр, лэжьапIэ унэм и кIэлындорым тесхэт, телъхэт. Унэ бжэIупэм Iутт ахэр къызэраша «Студебеккер» машинэшхуэр. Тхьэм ещIэ — къыкIэрыхуахэр, ямыгъуэтахэр зэщIакъуэжыху, абдеж пIалъэкIэ къыщызэтеувыIауэ къыщIэкIынт.
А зэхихам ди адэр хуабжьу игъэнэщхъеящ.
— Санят пщIыгъу?
— НтIэ, модэ кIэлындорым тесщ.
— ФынакIуэ ди унэ, тIэкIу федзэкъэнщ.
— Ядэну пIэрэ?
ХъумакIуэхэм е гу лъамытарэ, е къафIэмыIуэхуарэ, сытми зэщхьэгъусэхэр унэм къишэри, ди анэм иIэрати, шху, кхъуей, мырамысэ къахутригъэуващ. ХьэщIэхэр ныкъуэшхэу здэщысым, пщIантIэм къыдохьэ сэлэт гуэр, и фочыр гъэпкIарэ хъуанэ-цIанэу.
— ЖытIатэкъэ зэрамыдэнур! — гужьеяуэ къыщолъэтыж Сэлихьрэ и щхьэгъусэмрэ.
А зэманым ди унэ лъагъунлъагъу къагъэкIуэжауэ щIэст Совет Союзым и ЛIыхъужь хъуа си шынэхъыжь Михаил. КIий-гуо макъыр, псалъэ гуемыIухэр щызэхихым, адрей пэшым къыщIокI:
— Къэхъуар сыт?
Зи бгъэм «Дыщэ Вагъуэ» медалыр хэлъ зауэлIыр щилъагъум сэлэтыр къэуIэбжьащ.
— Къысхуэгъэгъу, ныбжьэгъу Совет Союзым и ЛIыхъужь! — зеущэхуж унажэ къэкIуам.
— КIуэ, гъэзэж, тIэкIу едзакъэмэ, сэ нэсшэжынщ Советым.
— ГурыIуэгъуэщ, — сэлэтым зигъэкIэрахъуэри псынщIэу ди пщIантIэр къибгынащ.
А махуэра хьэмэрэ етIуанэ пщэдджыжьыра, къуажэ Советым и бжэIупэм щыт машинэм балъкъэрхэр ирагъэтIысхьащ, мэлым хуэдэу зырызыххэу ябжурэ. Ди анэм зэрилъхьа гъуэмылэр Сэлихь IэщIелъхьэри ди адэм IэплIэ хуещIыж:
— Гъуэгу махуэ, си ныбжьэгъу, сыхьэтыфI Тхьэм фыхуишэ! Мэлищэ щIакъуэншэ хъуркъым, ауэ фэ сыт фи лажьэ? Согугъэ Iуэхур зэхагъэкIыу мыгувэу къэвгъэзэжыну.
Ди адэм и нэпс къыщIэкIауэ япэу щыслъэгъуар а махуэрт.
Балъкъэрхэр зэрыс машинэр ежьэри, ди къуажэкIэ еуэкIыпIэм нэсыху, жылэм дэсхэр зэхэтащ — цIыхухъухэм я щхьэр егухарэ хэплъэу, цIыхубзхэр гъыуэ-бжэуэ.
ИужькIэ къызэрысщIамкIэ, Сэлихь и щIалэ нэхъыжь Жэмал полковник хъуауэ щытащ. Ар щыхэкIуэдащ Сталинград деж. Сталинми хуатхат Сэлихь и унагъуэр хэкум зэрыхуэпэжыр, и къуэхэм лIыгъэ зэрахьэу фронтым зэрыIутар иту, я хэку къагъэкIуэжыну лъаIуэу, арщхьэкIэ письмом жэуап иIакъым.
Абы и ужькIэ зэрылъагъужакъым зэныбжьэгъуитIыр, Сэлихь Къэзахъстан жыжьэм щыщIалъхьащ, куэд щIащ ди адэ Уардэщыкъуи дунейм зэрехыжрэ. Ауэ а тIум яку дэлъа ныбжьэгъугъэр, мазэ зытIу зэрымылъэгъуамэ, зэхуэзэшу зэрыщытар, зым адрейр игъэпэжу къызэрызэдэгъуэгурыкIуар нобэми си нэгум щIэтщ.
ЯХЭГУАУЭ Берд.
