Озоным теухуауэ
Уэшх къешха нэужь, хуиту убауэу, хьэуар щIыIэтыIэу щытщ. Ар озоныр кърелъэсэхри аращ. Сыт озоныр зищIысыр?
Стратосферэм, километр 30-кIэ уафэм уIэбэмэ, щызэхуэхьэсащ озон жыхуаIэр (Оз).
Атмосферэм озону хэтыр зэхуэпхьэсмэ, миллиметр 0,3 хъуну аращ.
Дауэ-тIэ ар зэрылажьэр?!
Дыгъэм къыпих хуабэр апхуэдизкIэ гуащIэщи, ар зыгуэрым имыубыдмэ, псэущхьэхэри къэкIыгъэхэри исыжынущ. Пэжщ, витамин D-р Iэпкълъэпкъым къылъысын папщIэ, дыгъэм зегъэун хуейщ, ауэ дакъикъипщI — пщыкIутху нэхърэ мынэхъыбэу. Абы фIэкIмэ, зэранщ. ЩIыфэ лышх узыр нэхъыбэу къызыхэкIыр дыгъэращ. Дыгъэм и гуащIагъым и Iыхьэ мащIэ дыдэщ щIыгум къэсыр, и нэхъыбапIэр озоным еубыд. Стратосферэм химие пкъыгъуэ лей хыхьэмэ, абы озоныр зэпкърегъэху. Псом хуэмыдэу озонымкIэ нэхъ шынагъуэ дыдэр фреонращ, абыхэм хлорфторуглеродкIэ йоджэ. Ар щIыIалъэхэр зэрылажьэ, щIыIагъэ езыгъэIыгъыращ, аэрозолхэр, жьыхухэр (кондиционер) щащIкIи къагъэсэбэп.
1986 гъэм США-м я щIэныгъэлIхэм Антарктидэм и щхьэщыгум озоным гъуанэшхуэ щиIэу къахутащ. Ар зэрагъэзэкIуэжыным щытепсэлъыхьа зэIущIэ 1987 гъэм Монреаль щекIуэкIащ, дуней псом къыщацIыху щIэныгъэлIхэр хэту. ЗэIущIэм унафэ къыщащтат озоныр зэпкъригъэхуу зыхуагъэфащэ фреоныр дяпэкIэ къамыгъэсэбэпыжыну. Абы щыгъуэ къызэрабжамкIэ, Антарктидэм и щхьэщыгум озоным щиIэ гъуанэр, илъэс 60-м и кIуэцIкIэ, езыр-езыру зызэхуашэжын хуейт. Ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, фреонхэм я пIэ ирагъэувахэр нэхъ гуащIэжу къыщIэкIащ. ХыфIадзэжа щIыIалъэхэм къапкърыкIыж фреонхэм-рэ абыхэм я пIэ ирагъэувахэмрэ я зэра-ныр зэхэплъхьэжмэ, илъэс 60-м и кIуэцI-кIэ озоныр зэхуэкIуэжыну жыхуаIам, иджыри илъэс тIощI щIагъужащ. ЗэрыжаIам хуэдэу, цIыхум фреонхэр къимыгъэсэбэпыххэу щытмэ, 2080 гъэм ирикъужыну аращ озоныр. АпщIондэху климатым игъуэтыну зыхъуэкIыныгъэхэр зыхуэдэнур зыми ищIэркъым.
Еджагъэшхуэхэм озоныр лабораторэхэм щащIыфу зрагъэсащ. Языныкъуэ къэралыгъуэхэм псым озон кIуэцIрагъэкI, ягъэкъэбзэн папщIэ, ауэ мылъкушхуэ зэрытекIуадэм къыхэкIыу, ди деж къыщагъэсэбэпыщэркъым.
«Основы экологии»
тхылъым къитхащ.
