Гъуазэ нэхъыщхьэ
Урысейм и Конституцэм лъабжьэшхуэ иIэщ. Къэралыр зэрыпсэуну Хабзэ Нэхъыщхьэр кърагъэщтэну хущIэкъуащ епщыкIуиянэ лIэщIыгъуэм и япэ зэхуэдитIым. 1730 гъэм джыназ Голицын Дмитрий къыхилъхьащ империем конституцэ монархие щагъэувыну. Пащтыхь гуащэ Аннэ и властыр ягъэмэщIат, ауэ а дэфтэрым къару игъуэтакъым.
Конституцэм яужь итащ Александр Езанэри, Александр ЕтIуанэри. Иужьрейр хунэсащ пщылIыпIэр игъэкIуэдыну, арщхьэкIэ, 1881 гъэм Конституцэм Iэ тридзэну щыкIуэ махуэм террористым Санкт-Петербург щиукIащ. Абы къыхэкIыу конституцэ Iуэхур Урысейм къызэпыуда щыхъуащ.
АдэкIэ щыIащ 1905 — 1906 гъэхэм Николай ЕтIуанэм къыдигъэкIа Манифестым щыгъэува къэрал хабзэхэр. ИпэжыпIэкIэ ахэр щытащ Урысейм и япэ Конституцэу.
1917 гъэм и жэпуэгъуэм властыр зыубыда большевикхэм езыхэм я конституцэхэр зэтраухуащ. Япэ совет Конституцэр 1918 гъэм и бадзэуэгъуэм Советхэм я 5-нэ Урысейпсо съездым къищтащ. 1924 гъэм къащтащ Совет Социалист Республикэхэм я Союзыр къызэрызэрагъэпэщар щIэзыгъэбыда Конституцэр.
СССР-м и «Сталин» Конституцэу тхыдэм хыхьар къыщащтар 1936 гъэрщ. Ар икIи захуагъэ дыдэ зыхэлъу къыпщыхъурт — СССР-м щыяпэу цIыху псори хуитыныгъэхэмкIэ зэхуэдэу къилъытэрт, ахэр хуитт хэхыныгъэ псоми хэтыну.
АрщхьэкIэ, а Конституцэм щыубзыхуахэм ящыщу ягъэзащIэр мащIэт — къэралым и гъащIэм увыпIэшхуэ щаубыдырт указхэмрэ ВКБ (б)-м и ЦК-м и унафэхэмрэ.
1937 гъэм къыщыщIэдзауэ 1977 гъэр къэсыху СССР-м и Конституцэм и махуэр дыгъэгъазэм и 5-м ягъэлъапIэу щытащ. ИужькIэ, 1977 гъэм, ар зэрахъуэкIащ «Брежневым» и КонституцэмкIэ, щагъэлъапIэ махуэри дыгъэгъазэм и 7-м яхьащ. Аращ СССР-м и иужьрей Конституцэу щытар.
СССР-р лъэлъэжа иужь, адрей союз республикэхэми хуэдэу, Урысейм езым хамэ унафэ щIэмыту зыкъилъытэжащ (пэжщ, гурыIуэгъуэкъым ипэкIэ ар «хамэ унафэ щIэту» зэрыщытар). 1990 гъэм мэкъуауэгъуэм и 12-м къэралым игъуэтащ фIэщыгъэщIэ — Урысей Федерацэ.
Иджы къэралыр зэрыпсэу Конституцэр 1993 гъэм дыгъэгъазэм и 12-м IэIэткIэ къащтащ. 1994 гъэм фокIадэм и 19-м УФ-м и Президент Ельцин Борис къыдигъэкIа указым ипкъ иткIэ, дыгъэгъазэм и 12-р къэрал гуфIэгъуэу ягъэуващ. Илъэс 11-кIэ а махуэр зыгъэпсэхугъуэу щытащ, 2004 гъэм и дыгъэгъазэм УФ-м и Къэрал Думэм Лэжьыгъэ Кодексым зэгъэзэхуэжыныгъэ зыбжанэ хилъхьэху. Абыхэм ящыщ зым къызэрыщагъэлъэгъуамкIэ, Конституцэм и махуэр зыгъэпсэхугъуэу щытыжкъым.
Урысейм и иджырей Конституцэр дунейм щынэхъыфI хабзэ нэхъыщхьэхэм хабжэ. Къэбгъэлъэгъуэну ирикъунщ абы мыхьэнэшхуэ дыдэ зиIэ дэфтэрыр — «ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ псоми зэдай декларацэр» — зэрыщыту зэрыхагъэхьар. Псори хъарзынэт, ауэ ягу къеуэр Урысейм и Хабзэ Нэхъыщхьэм щыубзыхуа лъапIэныгъэхэр ди гъащIэм къанэ щымыIэу къыщыгъэсэбэпа зэрымыхъурщ.
«Конституцэ» псалъэм латиныбзэкIэ «ухуэкIэ» къокI. Япэ хабзэ нэхъыщхьэхэр илъэс миниплI хуэдиз ипэкIэ къежьауэ щытащ.
Урысейм и иджырей Конституцэм ныбжьышхуэ иIэкъым. Аращи, дыщыгугъынщ абы щыубзыхуа псоми ди къэралым гъуэгу щагъуэтыну.
Шал Мухьэмэд.
