Насыпым и нэщэнэ налыр зи дамыгъэ
Тхыдэ гъуэгуанэ купщIафIэ къэзыкIуащ, щIыхьрэ пщIэрэ зыхуащIщ, зыми емыщхь теплъэ дахэ зиIэщ Налшык. 1921 гъэм фокIадэм и 1-м ар хъуащ Къэбэрдей-Балъкъэр автоном областым и къалащхьэ. 1936 гъэм и дыгъэгъазэм и 5-м — КъБАССР-м, иужькIэ, 1991 гъэм — КъБР-м я щыхьэрщ.
Иджырей тхыдэджхэм къызэралъытэмкIэ, Кавказ къуршышхуэм и жьэгъум щIэлъ мэзылъэ щIыпIэм щежэх псы уэрым и Iуфэм 1724 гъэм къетIысэкIащ пщыхэу Къетыкъуэ Аслъэнбэч, Тэтэрхъан Жамбот, Жанхъуэт Кушыку сымэ я жылэхэр. Иджыпсту Налшык зэрыс щIыпIэр Къетыкъуэпщым и хэщIапIэу щытауэ жаIэ. Ауэ щыхъукIэ, а илъэсым къыщыщIидзащ къалащхьэм и тхыдэм, абы и ухуэныгъэмрэ зыужьыныгъэмрэ.
Урыс-Кавказ зауэм и лъэхъэнэм Налшык слобода хъуащ, иужькIэ зауэ быдапIэ статусыр Iуахыжри, граждан унафэ щызекIуэ жылэу яубзыхуащ. Слободар къалэ щащIар Жэпуэгъуэ революцэ иныр иухыу Совет властыр щIыпIэм щагъэува нэужьщ. 1921 гъэм, фокIадэм и 1-м, Урысейпсо гъэзэщIакIуэ комитет нэхъыщхьэм унафэ къищтащ Налшык зи къалащхьэ Къэбэрдей автономнэ щIыналъэ яухуэну. Ди щIыналъэм и къалащхьэ хъуа нэужь, Налшык теуващ зыужьыныгъэ махуэм и лъагъуэм. Хэхъуэрт абы дэс цIыхухэм я бжыгъэм, къалэ экономикэм, промышленностым я зэфIэкIым, апхуэдэуи заузэщIырт бгъэдэлъ курорт Iэмалхэм. ЗыIэригъэхьэ ехъулIэныгъэхэм цIэрыIуэ ищIа щIыналъэм щекIуэкI мамыр гъащIэр къызэпиудауэ щытащ 1941 гъэм къэхъея Хэку зауэшхуэм.
Нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэр Налшык щыдэса зэман кIэщIым къриубыдэу хэщIыныгъэшхуэ игъуэтащ къалащхьэм и экономикэм. Налшыкдэс мини 9-м щIигъум я псэр ятащ ди къэралым и хуитыныгъэм папщIэ. Хэку зауэшхуэм щызэрахьа лIыгъэмрэ хахуагъэмрэ щхьэкIэ къалэм щыщ цIыхуи 8-м хуагъэфэщауэ щытащ «Совет Союзым и ЛIыхъужь» цIэ лъагэр, къалэдэс мини 10-м щIигъум иратащ нэгъуэщI къэрал дамыгъэ лъапIэхэр. МафIае илъэсхэм зэрихьа лIыгъэм папщIэ 1985 гъэм Налшык къыхуагъэфэщауэ щытащ Хэку зауэ орденым и 1-нэ нагъыщэр. УФ-м и Президентым и УнафэкIэ 2010 гъэм Налшык къыфIащащ «Зауэ щIыхьым и къалэ» цIэ лъапIэри.
Совет Союзым и лъэхъэнэм Налшык цIэрыIуэ хъуауэ щытащ бгъэдэлъа промышленнэ зэфIэкIымкIэ. ЗыгъэпсэхупIэ щIыпIэу зэрыщытым къыдэкIуэу, ди къалащхьэм зыщаужьауэ щытащ электроникэ, машинэ ухуэныгъэ, металлургие IэнатIэхэм.
ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 90 гъэхэм къэралым щекIуэкIа зэхъуэкIыныгъэ ткIийхэми пхыкIыфащ къалащхьэр. Нобэ ар зыужьыныгъэмрэ зыузэщIыныгъэмрэ я гъуэгум ирикIуэ, гъа- щIэм и лъэныкъуэ куэдкIэ зэфIэкI лъагэхэр зыбгъэдэлъ жылэ Iума-хуэщ. Къалэм и унафэм щIэтщ абы къедза жылэхэу Белая Речкэ, Кэнжэ, Хьэсэней, Iэдииху. Абыхэми заужь, заукъуэдий, экономикэ, щэнхабзэ, егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IуэхущIапIэхэр къыщызэIуах. Социальнэ мыхьэнэ зиIэ ухуэныгъэ инхэр щызэфIах Налшык. Абыхэм ящыщщ школыщIэхэр, щэнхабзэ IэнатIэщIэхэр, транспорт линиещIэхэр, дин IуэхущIапIэхэр, нэгъуэщIхэри. Нэгъабэ къызэIуахащ еджакIуэ 1224-рэ зыщIэхуэ, метр зэбгъузэнатIэ мин 26-рэ зыубыд, егъэджэныгъэ-гъэсэсныгъэм сыт и лъэныкъуэкIи хуэщIа курыт школ №33-р. Гъэсэныгъэ екIурэ ку-рыт щIэныгъэрэ зыгъуэта ныбжьыщIэхэм я зэфIэкIхэм щыхагъахъуэ Налшык дэт еджапIэ нэхъыщхьэхэм. Апхуэдэхэщ зи къэхутэныгъэхэмкIэ къэралым, хамэ щIыпIэхэм цIэрыIуэ щыхъуа ди щIэныгъэ IэнатIэхэу Бэрбэч ХьэтIутIэ и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университе-тыр, КIуэкIуэ Валерий и цIэр зыфIа-ща Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал мэкъумэш университетыр, Кавказ Ищхъэрэм ГъуазджэхэмкIэ и институтыр, Бгы лъагэ геофизикэ институтыр, Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и щIэныгъэ институтыр, нэгъуэщIхэри.
Къалэм щаухуэ Театрхэм я Уардэунэ. Налшык и зыгъэпсэхупIэ щIыпIэхэм щыIэ кIапсэ гъуэгухэр зэрагъэпэщыж, ирагъэфIакIуэ. Абыхэм цIыхухэр дашынущ къалащхьэм къыщхьэщыт Iуащхьэ лъагэхэм я щыгум.
Къалащхьэм игъуэт социально-экономикэ зыужьыныгъэр иужьрей лъэхъэнэм нэрылъагъущ. Промышленностым, ухуэныгъэм, сату, транспорт IэнатIэхэм къыщалэжь мылъкум хэпщIыкIыу хэхъуащ. Хуабжьу заубгъуащ сотовэ связым и IэнатIэхэм, цIыхухэм я гъащIэр нэхъ тынш ящIу. Социально-экономикэ къару лъэщу къалъытэ къалэм хьэрычэт Iуэхум лъабжьэ быдэ зэрыщигъуэтар. Мы зэманым Налшык щолажьэ хьэрычэтыщIэ IуэхущIапIэ минхэр. Экономикэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщI а IэнатIэм и фIыгъэ куэд хэлъщ Налшык зэрызиужьым.
Налшык дэтщ дунейпсо мыхьэнэ зиIэ аэропорт. Кхъухьлъатэхэм напIэзыпIэм унагъэсынущ къэралым и щыхьэр Москва, ди Хэкум, хамэ щIыпIэхэм я къалэ зэхуэмыдэхэм. Налшык и курыкупсэм итщ гъущI гъуэгу станцышхуэ. АбыкIэ къалэр пыщIа мэхъу къэралым и нэгъуэщI щIыналъэхэм. Иджыблагъэ къызэIуахащ «Налшык — Ищхъэрэ» автовокзалыщIэ. Ар къызыхуэт щымыIэ ухуэныгъэ инщ, цIыхум я тыншыгъуэ куэд къыщылъытауэ. Апхуэдэ дыдэ вокзалышхуэ щаухуэ Налшык и ипщэ къыдэлъэдапIэми.
Республикэм къэралыбзэу щыгъэува бзищымкIэ — урысыбзэмкIэ, адыгэбзэмкIэ, балъкъэрыбзэмкIэ — лэжьыгъэр щызэфIах IуэхущIапIэ-хэм. А бзэхэмкIэ Налшык къыщыдокI ин-цIыкIуми газетрэ журналу пщIы бжыгъэхэр. Абыхэм ящыщу нэхъ цIэрыIуэхэщ КъБР-м и Парламентымрэ Правительствэмрэ я газетхэу «Адыгэ псалъэ», «Кабардино-Балкарская правда», «Заман», къэрал газетхэу «Советская молодежь», «Горянка». Къалащхьэм дунейм къыщытехьэ журнали 6-м щыщу щыр сабийхэм папщIэ къыдокI. Налшык щолажьэ «Эльбрус», «Печатный двор», «Котляровхэ» тхылъ тедзапIэхэр, «Тетраграф» полиграф комбинатыр, нэгъуэщI уней тедзапIэхэри.
Къэралпсо мыхьэнэ зиIэ курорт щIыналъэщ ди къалащхьэр. Абы и зыгъэпсэхупIэхэм нал щIыкIэу къадокIуэкI Iуащхьэ лъагэхэр. Абыхэм ар щахъумэ жьапщэшхуэхэмрэ борэнхэмрэ. ЩхъуантIагъэкIэ, хьэуа къабзэрэ дыгъэ нурымкIэ Тхьэр къыхуэупсащ Налшык и щIыуэпсым.
Республикэм и къалащхьэм щоп-сэу КъБР-м и цIыхухэм я процент 33-р. Лъэпкъи 100-м щIигъум къахэ-кIа цIыхухэр дэсщ мы зэманым Налшык. Зыщыщ лъэпкъымрэ зэрахьэ динымрэ емылъытауэ, ахэр хущIокъу зэгурыIуэрэ зэдэIуэжу зэрызэдэпсэуным. Щэнхабзэ зэпыщIэныгъэхэм нэхъри ягъэбыдэ лъэпкъхэм яку дэлъ мамыр зэхущытыкIэр, зым адрейм хуиIэ шыIэныгъэр, пщIэр.
Дэтхэнэ ехъулIэныгъэми и щIыбагъ къыдэлъщ цIыху гуащIэрэ акъылрэ. Илъэс зэхуэмыдэхэм Налшык и унафэщIу лэжьащ Хъурей Мухьэдин Тыкъуэ и къуэр, Тхьэмокъуэ Хьэжмусэ Къасым и къуэр, Шэру Мухьэмэд ХъуатIэ и къуэр, ГъукIэпщ Мусэрбий Мухьэмэд и къуэр, Дыду Владимир Зырамыку и къуэр, Лъостэн Георгий Чэлимэт и къуэр, Исмэхьил Алий Исмэхьил и къуэр, Сэхъу Владимир Къасболэт и къуэр, Хъурей Феликс Ахьмэд и къуэр, Сыжажэ Валерэ Хъусен и къуэр, Берд Хьэзрэталий Александр и къуэр, Хьэмгъуокъу Леонид Башир и къуэр, Хьэгъэс Залымджэрий Iэбузед и къуэр, Къуэдзокъуэ Мухьэмэд Мартин и къуэр, Алэкъей Арсен Михаил и къуэр. Иджыпсту Налшык къалэ администрацэм и унафэщIщ Ахъуэхъу Таймураз. Зи цIэ къитIуа дэтхэнэми и гъащIэм, и лэжьыгъэм, Iуэху зехьэкIэмрэ хэлъэтымрэ, шэч хэмылъу, къыгуэхыпIэ имыIэу епхащ къалащхьэм и тхыдэмрэ абы игъуэта зыужьыныгъэмрэ. Республикэм, къалэм я унафэщIхэм гулъытэшхуэ хуащI Налшык европей псэукIэ мардэм тет щыхьэр екIу хъуным.
«Насыпым и къалэ», — апхуэдэу Налшык еджэхэр мащIэкъым. Насыпым и нэщэнэ налыр зи дамыгъэ жылэм адэкIи зиузэщIыну, гъащIэм и сыт хуэдэ лъэныкъуэкIи ехъулIэныгъэщIэхэр зыIэригъэхьэну ди гуапэщ.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
Налшык
Мывэшхуэр и лъэгущи,
ЗеIуантIэр утхэжу,
БгъуэщIитIым и жыгхэр
Тожьауэр абджыфэм.
Уэсыбгым и псынэм
Салъкъыныр къыпхехур,
Пшэху цIыкIухэр уи дежым
IэфIыпсу щопсэхур.
Гъэмахуэщ, ткIуэпс щIыIэр
Теутхэ а цIыкIухэм,
Дожейхэр а цIыкIухэр
Уи бзухэм я усэм.
Къуэшыхьыр уи кхъуафэщ,
Iуфитыр пщIащэбэщ,
Уи щIыфэм и теплъэр
Сабынуэ тхъурымбэщ.
Сыт кIытэу уэ пхэлъыр, —
Псы быбхэр къыщIопщIыр,
ХьэщIэбэу бгъэджэгухэм
Сыт фадэу хафыкIыр.
КъызжыIэт уи щэхур,
Си тIасэу псэ гуапэ,
Уэ пхэлъыр зищIысыр –
Удыгъэу, нэфIэщIу.
Уэ пхуэдэ псы хьэхукъэ
Зи ныбэм уикIыжыр,
Мыл жауэ зи ткIуэпскIэ
Псы нэхур узыщIыр?
Уи бгъуэщIым щыхохъуэр
Си хэкум и гупсэр,
Насыпыр абыхэм
ЯщIыгъуу щIоIэтэр.
Епэрыр уи мэзхэм
Акъужьым къыхехыр,
ХьэщIакIуэ пхуэкIуахэм
Бзум усэр пхуагъэпсыр.
ПIалъэншэу жеиныр
КъыщыскIэ си дежым,
СхуегъэщIыт сэ си пIэр
Уи бгъуэщIым и нэпкъым.
ЩОДЖЭНЦIЫКIУ Алий .
