Хуэфащэ пщIэ игъуэтыркъым
ЕгъэджакIуэхэр щагъэхьэзыр IуэхущIапIэ лъэрыхьщ Черкесск къалэм дэт, Совет Союзым и ЛIыхъужь Хьэбэч Умар и цIэр зезыхьэ педагогикэ колледжыр.
Илъэс 37-рэ хъуауэ ныбжьыщIэхэр а IэщIагъэм хуегъэхьэзыр КъШР-м цIыхубэ егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, лъэпкъыбзэм и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIа, ноби а Iуэху мытыншым и къару емыблэжу телажьэ, «Лъэпкъхэм я зэныбжьэгъугъэ» орденыр зрата Ажий (ДжэдыгущIэ) Сарэ Мыхьэмэт и пхъум.
Ди лъэпкъыбзэр зэрыт щытыкIэм ехьэлIа и Iуэху еплъыкIэхэмкIэ къыддэгуэшащ Сарэ.
— Ди япэ упщIэр теухуащ адыгэбзэр, литературэр, методикэхэр джыным, абыхэм хухах сыхьэт бжыгъэм.
— ФГОС-р (Федеральнэ къэрал егъэджэныгъэ стандарт) къызэрежьэрэ адыгэбзэр зэредгъэджыр илъэситIкIэщ. Япэ курсым 10 — 11-нэ классхэм я программэр ядгъэджу аращ. ЕтIуанэ курсым и етIуанэ илъэс ныкъуэм адыгэбзэмрэ ар зэрырагъэдж методикэмрэ дджын щIыдодзэ. Ещанэ курсым и япэ илъэс ныкъуэм абы пыдощэжри, итIанэ сабий литературэр къыхохьэ. Ари зы илъэс ныкъуэкIэ идогъэдж. АбыкIэ зэфIокI егъэджэныгъэ Iуэхур. Практикэр ещанэ курсым и етIуанэ илъэс ныкъуэм щIыдодзэ.
Сыхьэт бжыгъэкIэ къапщтэмэ, 10 — 11-нэ классхэр зэраджым — бзэмкIи литературэмкIи — сыхьэт 78-рэ тохуэ. Адыгэбзэмрэ ар зэрырагъэдж методикэмрэ — ФГОС-мкIэ техуэр сыхьэт 76-рэщ, сабий литературэм сыхьэт 32-рэ хухах. Ахэр нэхъапэм зэредгъэджу щыта сыхьэт бжыгъэм еплъытмэ, хуэдищкIэ нэхъ мащIэ хъуащ.
— ЕгъэджакIуэ хъуну зызыгъэхьэзырхэм лъэпкъыбзэр зэрагъэшэрыуэм, зэраIурылъым, ябгъэдэлъ щIэныгъэм сыт хужыпIэн?
— Япэрауэ, бзэр нэхъыфIу зыIурылъыр, абыкIэ щIэныгъэфI зыбгъэдэлъу къытхуэкIуэр Хьэгъундыкъуей къуажэм къикI еджакIуэхэращ. Пэжыр жысIэнщи, сыт щыгъуэ зэмани зэрыщытар аращ. Абы нэмыщI къыхэзгъэщыну сыхуейщ Жьакуэ къуажэри. Иужьрей илъэс зы-тIум Зеикъуэ къуажэм фIыуэ зыкъиIэтыжащ. Куэш-Хьэблэ, Ботэщей къуажэхэми къабгъэдэкI еджакIуэхэр пылъхьэншэщ.
— Бзэр ягъэджынымкIэ методикэм нэхъыщхьэу хэлъыр сыт?
— Япэрауэ, ебгъэдж предметыр фIыуэ пщIэмэ, методикэкIэ гугъу уехьынукъым. Псом хуэмыдэу мы зэманым. Ауэ методикэр ябгъэджын папщIэ, анэдэлъхубзэмкIэ, грамматикэмкIэ пэщIэдзэ классхэр зэреджэ тхылъхэм, ябыхэм ярыт материалхэм студентхэр фIыуэ щыгъуазэу щытын хуейщ.
Грамматикэр зэкIэлъыхьауэ — нэгъуэщIу жыпIэнумэ, «линейно-ступенчатэ» Iэмалым тету додж. КъыщIэдзапIэр абдежращ. МыдэкIэ щIэныгъэм зедгъэужьын, дгъэбыдэжын хуейуэ аращ.
СыщогуфIыкI нобэ япэ курсым хэс студентхэм бзэр мыIейуэ зэрагъэшэрыуэм. АбыкIи фIыщIэ хуэсщIыну сыхуейщ абыхэм ящыщ куэд езыгъэджа Шыбзыхъуэ Барэсбий. НэгъуэщI къуажэхэр къапщтэмэ, Хъумэрэныжь къикIыу къытхуэкIуэр мащIэ дыдэщ. Ауэ 6-нэ шахтым щезыгъаджэ Хьэту Анетэ еджакIуэхэм адыгэбзэмкIэ щIэныгъэфI ябгъэделъхьэ.
— Практикэ лэжьыгъэр къыщызэвгъэпэщкIэ сыт хуэдэ лъэпощхьэпохэм фаIууэрэ?
— Лъэпощхьэпо нэхъыщхьэр сабийхэм бзэр зэраIурымылъращ. Къызэрапщытэ дерсхэр ди студентхэм къалэрщ щатри, дерсыр езыгъэкIуэкI егъэджакIуэм бзитIкIи псэлъэну къыхудохуэ. АдыгэбзэкIэ жеIэ, итIанэ урысыбзэкIэ зэредзэкIыж. Ар хуабжьу хьэлъэщ сабийхэми егъэджакIуэми я дежкIэ.
Нэхъапэм ди колледжым мыпхуэдэ Iэмал къыщыдгъэсэбэпу щытащ. Адыгэбзэр джын щIэзыдзагъащIэхэм папщIэ факультатив ящIырти, итIанэ бзэр зыгъэшэрыуэхэм я программэм хэдгъэхьэжырт. ЕджапIэми апхуэдэ бгъэдыхьэкIэ щыIэн хуейуэ къызолъытэ. Армырамэ, бзэр зыщIэр зымыщIэм докIуэд.
ЕтIуанэ гугъуехьыр тхылъ Iуэхуращ. Пэжщ, дызыщыгуфIыкIынщи, пэщIэдзэ классхэм я тхылъхэр зэрагъэзэхуэжри къыдагъэкIыжащ. Ныкъусаныгъэ гуэри хэмылъу пхужыIэнукъым, ауэ тхылъхэр Iейкъым. Лъэпощхьэпор — методическэ аппаратхэр зэрыщIымыгъуращ.
Арэзы нэхъ дыкъэзымыщIыр класс нэхъыжьхэр зэреджэ тхылъхэращ. Ахэр зэхэзылъхьар пщIэ зыхуэсщI цIыхухэщ, ауэ, арами, ныбжьыщIэхэм яджынкIэ тыншкъым. Ауэ, мыбдежым нэхъыщхьэр щIэблэр зэредгъаджэ тхылъхэр ФГОС-м дэщIын зэрыхуейращ. Пэжыр жысIэнщи, мы зэманым адыгэбзэмкIэ езыгъаджэхэм фIыщIэ яхуэфащэщ.
— Адыгэбзэр егъэджыным сыт хуэдэ лъэпощхьэпо нэхъыщхьэ хэплъагъуэрэ?
— Псом нэхърэ нэхъыщхьэр, бзэр джыным хухаха сыхьэт бжыгъэр мащIэ дыдэ зэращIаращ. Къэбэрдей-Балъкъэрым деж хьэкум Iуэху ящIри, сыхьэт тхурытхур зэфIагъэувэжащи, уемыхъуэпсэнкIэ Iэмал иIэкъым. Къару яIэщ, а IуэхумкIэ хэгъуэгу унафэщIхэм я дэIэпыкъуныгъэ ягъуэт.
КъимыдэкIэ, классщIыб лэжьыгъэм зыдедгъэхьыIуащ. Пэжщ, сабийм уэрэд жиIэни, къэфэни, хабзэхэр къигъэлъэгъуэфыни хуейщ. Ауэ щIэныгъэ нэс ямыгъуэтауэ бзэр яхуэгъэшэрыуэнукъым, ар зыхащIэнукъым.
— АтIэ, бзэм и Iуэхур гужьеигъуэу, щытыкIэ хьэлъэм иту къэплъытэрэ?
— Ди бзэр щытыкIэ гугъум зэритыр хэт и дежкIи щэхукъым. Бзэм къэрал дэIэпыкъуныгъэ имыIэу зиужьынукъым, и Iуэхур екIэкIуэну фIэкIа.
Мыдрейуэ, си жагъуэ мэхъу адыгэбзэм и пщIэр дэр-дэру зэредудыхыжыр. Щхьэихауэ жысIэнщи, ар гулъытэ зыхуумыщIми хъунухэм храгъэубыдэ. Сыт абы къизгъэкIыр? Псалъэм папщIэ, классыр есэпымкIэ къыкIэрыхурэ — адыгэбзэ дерсыр ящтэнщи лъэщIагъэхьэжынщ. УрысыбзэмкIэ къыкIэрыхурэ — анэдэлъхубзэ дерсыр е физкультурэ сыхьэтыр къагъэсэбэпынщ. ЕгъэджакIуэм адыгэбзэм хуиIэ бгъэдыхьэкIэр еджакIуэм щилъагъукIэ, а дерсым пщIэ хуищIыжыркъым. Ди студент нэхъ жьэнахуэ гуэрым жиIэу зэхэсхащ: «Дэ адыгэбзэмкIэ ди щхьэр апхуэдизрэ ягъэузыртэкъым». Абы къегъэлъагъуэ адыгэбзэ дерсым куэдым фэ зэрырамыплъыр.
— Ди бзэр дымыгъэкIуэдын папщIэ дэ сыт тщIэфынур?
— Зыщ мыбдеж жысIэнур: фэрыщIыгъэ тхэмылъу лъэпкъым хуэгъэза сыт хуэдэ Iуэхури гу къабзэкIэ зедвгъэхьэ! ИтIанэщ ипэкIэ дыщыкIуэтэнур, ди лъэпкъыбзэми зыщиужьынур, ар щIэблэм нэгъэсауэ щигъэшэрыуэфынур.
Епсэлъар ЩОХЪУЖЬ Лусанэщ.
