Кэусэрий Мухьэмэд Захьид
Илъэс 140 и пэкIэ, жэпуэгъуэм и 14-м дунейм къытехьауэ щытащ Урыс-Кавказ зауэм и Iэужьу хэкур зыбгына шапсыгъхэм къахэкIа дин щIэныгъэлI цIэрыIуэ Кэусэрий Мухьэмэд Захьид. Дэ дызэрыщыгъуазэр мащIэми, ар дуней псом къыщацIыхум къыщымынэу, ислъам диныр хъумэнымкIэ, абы щымыщ къыхэмыгъэхьэнымкIэ лIыгъэ къызэрымыкIуэ зезыхьа дин щIэныгъэлIышхуэщ. Фи пащхьэ итлъхьэ тхыгъэр имам Кэусэрий Кавказыр и хэкужьу зэрыщытым гушхуэныгъэ лей къезыт, абы и тхылъхэм къыщIэтэджыкIа дагъыстэн щIэныгъэлI Ашхьарий Абу Муса и лэжьыгъэм щыщ пычыгъуэщ.
ЩIэныгъэ зыбгъэдэлъу мы Iуммэтым хэтахэр пэжыр наIуэ къащIыным, абы тегъэщIапIэ къыхуэгъуэтыным я зэманымрэ я къарумрэ трагъэкIуадэурэ лIэщIыгъуэхэм къыпхыкIащ, апщIондэхуи бэIутIэIу куэд яшэчащ: тепщэхэм хагъэзыхьу, хуитыныгъэр паубыду, я хэкур ябгынэн хуэдизкIэ къэрал Iуэху ящIрэ я щхьэр щIрагъэхьэу. Я Iуэху еплъыкIэр къагъэнаIуэу къедауэхэм щепсалъэкIэ, ди Iимамхэм Iэмал зэмылIэужьыгъуэхэр, къэIуэтэкIэ къызэрымыкIуэхэр къагъэщхьэпэт. Хэт бзэ шэрыуэ бгъэдэлът, хэт щабэу трилъащIэт, хэти бгъэдэхьэкIэ щхьэхуэ зиIэ дин къудамэхэр щIызэдауэр фIэщыгъэхэр зэрызэмыщхь къудейм къыхэкIыу жаIэурэ, термин зэтемыхуэхэр къабыл ящIт.
Iуэху бгъэдэхьэкIэкIэ апхуэдизу зэрызэщхьэщыкIым хуэдэу, абыхэм акъылышхуэкIэ къахэщхьэхукIхэр яхэтт: захуагъэр сэтей щащIым деж, лъэныкъуитIым я зым худамычыхыу, «мащIэ и куэдакIэ» мыбэлэрыгъхэу. Апхуэдэ щIэныгъэлIт, шэч хэмылъу, Iуммэтым и Iимамышхуэхэм пцIы щытралъхьэм и псалъэр хуабжьу зыгъэIуа, муслъымэнхэм лъапIэу ялъытэ Iуэху еплъыкIэу Алыхь талэр зыми хуэмыгъэдэныр къихъумэн папщIэ, пщIэнтIэпсрэ шэкъэрэ зыгъэжа Кэусэрий Мухьэммэд Захьид.
А Iимам махуэр I878 гъэм жэпуэгъуэм и I4-м Тырку къэралым и къуэхьэпэ-ищхъэрэм хуэзэ Дюзджэ къалэм пэгъунэгъу къуажэм къыщалъхуащ. Кэусэрий и къуэпсыр адыгэ мухьэжырхэм я деж йокIуэлIэж, хэкум икIа абы и адэшхуэр шапсыгъхэм ящыщт. Истамбыл шэрихьэт щIэныгъэ зэригъэгъуэтыну кIуэн ипэ, иджыри сабийуэ, ар и адэм иригъэджащ. Адэм теухуауэ тщIэр ар Кэусэрий Алий и къуэ Хьэсэну зэрыщытамрэ хьэдисхэм хуэIэзэ Щамил Iимамым и гъэсэным зэрыригъэджамрэщ. И къуэм и гур щIэныгъэм кIэригъэпщIэну илъэкI къигъэнакъым адэм.
Зэман дэкIыу унагъуэр Истамбыл Iэпхъуэжа нэужь, Мухьэммэд щIалэщIэм а къалэм щыщ щIэныгъэлIхэм я деж еджэн щыщIедзэ. I907 гъэм езыр егъэджэныгъэм хуит хуащIа нэужь, щIалэр Фатихь мэжджытым хэт мыдрисэм егъэджакIуэу ягъакIуэ – арат Истамбыл дин щIэныгъэкIэ нэхъ лъагэу дэт еджапIэр. Хуэмурэ Кэусэрий и гъэсэнхэр егъуэтыж. Абы щригъэджащ Истамбыл университетми, Уэсмэн сэрейм хэхьэ «Дарул хъилафэ» еджапIэми. А зэманым абы и ныбжьыр зэрыхъур илъэс тIощIрэ ирэт. ЕгъэджакIуэ IэнатIэм пэрыту щIалэм Уэсмэн тепщэгъуэм дин щIэныгъэ IуэхухэмкIэ и унафэщIым и къуэдзэ IэнатIэр къыхуагъэфэщат. Абы текIын гукъыдэжымрэ къэралым щекIуэкI зэхъуэкIыныгъэхэмрэщ Кэусэрий Мысырым Iэпхъуэныр къызыхэкIар.
А зэманым къежьа зэхъуэкIыныгъэхэм диныр ирагъэкIуэтэкIыу цIыхубэ гъащIэм и унэтIыныгъэ псори сыт и лъэныкъуэкIи зэманым драгъэкIуныр я мурадт. А лъэхъэнэращ утыку къыщихьар «Зэкъуэтыныгъэрэ ефIэкIуэныгъэрэ» партым и лIыкIуэ «тырку щIалэхэр». Абыхэм я мурадт тепщэгъуэр Абдул Хьэмид ЕтIуанэм къыIэщIахыу къэралым конституцэ хабзэ щагъэувыныр. ГурыIуэгъуэт Кэусэрий и IэнатIэм къыIунэныр зэрыдзыхьщIыгъуэджэ дыдэр, уеблэмэ апхуэдэ амал зэрыщымыIэххэр. ЩIэныгъэлIым и ныбжьэгъуу икIи и акъылэгъуу щыта Абу Зэхра Мухьэмэд зэрыжиIэмкIэ: «Кэусэрий хэкIыпIищым хэдэну къыпэщылът: е, зэрыхэкIуэдэнур ищIэу, тырку революцэм и уэчылхэм наIуэу япэщIэувэн, абы кърикIуэу яукIын е лъэхъуэщым ирадзэн; е фэ зытегъэуэн гъуэгум техьэу, ящIэр ядиIыгъыу сэрейм игъэфIа щIэныгъэлIхэм я фащэр щитIэгъэн; е «Алыхьым и щIыр хуиткъэ, фыщызекIуэ абы!» КъурIэн аятым ипкъ иткIэ Iэпхъуэн. Абы къыхихынкIи хъунури гурыIуэгъуэт».
Абдеж щегъэжьауэ Кэусэрий гъуэгуанэ тохьэ. 1922 гъэм (Абдул Хьэмид ЕтIуанэр щагъэкIуэда илъэсым) кхъухьым ису ар Александрие къалэм макIуэ. Абы куэдрэ щымыпсэууэ, адэкIэ Дамаскрэ Каиррэ я зэхуакум илъэс зыбжанэкIэ дэтщ, иужькIэ Каир дотIысхьэпэри, къэралыгъуэм и дэфтэр хъумапIэ нэхъ ин дыдэм щIэлъ Iэрытххэм йолэжь.
Кэусэрий ислъам щIэныгъэм и щIэиныр куууэ иджат. Ар арэзы хъутэкъым шэрихьэтым и къудамэ щхьэхуэхэм щыгъуазэ зищIкIэ, зи Iуэху зрихуэ щIэныгъэ Iыхьэр зэрыщыту иджти, иужькIэ къудамэ щхьэхуэхэм щылажьэ IэщIагъэлIхэр абы ечэнджэщыжу плъагъут. Шэрихьэт щIэныгъэхэм я доктор, Мансурэ къалэм дэт Iэл-Iэзхъэр университетым и филолог факультетым и декан Iэл Бэйуми Мухьэммэд Рэджэб гурыIуэгъуэу топсэлъыхьыж абы: «А зэманым Кэусэрий-Iустазым муслъымэн щIэныгъэм и щIэину ялъытэ тхылъхэм куу дыдэу щыгъуазэ зэрызищIыр долъагъу. Апхуэдэ еджэкIэм ар дзыхь хуэпщIыну зыхуэфащэ цIыху ещI, сыту жыпIэмэ, Кэусэрий Iэпэдэгъэлэлу зыри иджтэкъым, куууэ, ифIи и дагъуи илъагъуут зэрыбгъэдэхьэр. Гу лъыботэ мэсхьэб зэмылIэужьыгъуэхэм хэпщIа щIэныгъэлIхэр абы фыкъыхьымкIэ къызэреупщIыр, апщIондэху езыхэм шэч зыхэмылъ фIэщхъуныгъэм къуит гупсэхугъуэр ягъуэтт. Бзэ щIэныгъэлIхэм я нэхъыфIхэм я гугъу пщIымэ, абыхэм я Iуэхури Кэусэрий емычэнджэщу зэфIэкIтэкъым. ЩIэныгъэлI псори, я щIэныгъэр къызыхах къудамамэм емылъытауэ, зэакъылэгъут абы Iимамыгъэр зэрыхуэфащэмкIэ».
А псалъэхэм, шэч хэмылъу, щыгъуазэ уащI а цIыхум бгъэдэлъа щIэныгъэм и инагъымрэ езым и лъапIагъымрэ. И зэманым псэуахэм къыхуащIу щыта дзыхьымрэ пщIэмри къыбгурагъаIуэ Кэусэрий и лъагагъымрэ шэрихьэт щIэныгъэм щиIа Iулыджымрэ здынэсу щытар.
Зи гугъу тщIа Абу Зэхра Мухьэммэд жеIэ: «ПщIэ зиIэ а Iимамыр ислъамыр пхэнжу къызыгурыIуэ мэсхьэбыщIэм щыщтэкъым, ислъам тхыдэм хэмыта щIэ гуэрым къыхуезыджэхэми ещхьтэкъым. Ар бэм зыужьыныгъэм и дамыгъэу илъытэ цIыхутэкъым, уеблэмэ апхуэдэхэм я бийт. Пэжыр аращи, Кэусэри зыкIэлъыгъуазэIатэкъым, езыр гъуазэ ирикъут. Къыхэзгъэщыну сыхуейщ ар, шэч хэмылъу, къэгъэщIэрэщIэжакIуэу (муджэдид) - «къэгъэщIэрэщIэжын» псалъэм и мыхьэнэ пэжым (тэдждид) техуэу - зэрыщытар.
Сыту жыпIэмэ, къэщIэрэщIэжыныгъэ пэжыр Ислъамыр зытета лъагагъым тегъэувэжауэ ар адрейхэм зэрефIэкI увыпIэр етыжынращ: и къежьапIэм иIа къабзагъэр, къарур, къызэрымыкIуагъыр къегъэщтэжыныр, и лъабжьэхэр быдэ щIыжыныр. КъэщIэрэщIэжыныгъэ пэжыр бегъымбар лъагъуэм псэ хэлъхьэжынырщ, диным хэмылъу къыхыхьар гъэкIуэдыжынырщ, цIыхухэм ислъамым и лъабжьэмрэ и тегъэщIапIэхэмрэ егъэцIыхунырщ. Аращ пэжымрэ захуагъымрэ зи тегъэщIапIэ къэщIэрэщIэжыныгъэ хъужыр. ИкIи Кэусэрий а гъуэгум техьат: бегъымбар лъагъуэм къэгъэпсэужыныр, тхылъ щIэинхэм щыщу тхыдэ къуэгъэнапIэхэм щыщIэхъумахэр къыщIэгъэщыжынырт абы зи Iуэху зэрихуэр. Ди япэ ита цIыху къабзэхэм я егугъуныгъэр хэлъу, Кэусэрий а Iуэхушхуэм бгъэдэуват суннэр къихъумэу, иджу, зригъэубгъуу».
Апхуэдэ дыдэут езыри зэрыщытыр: тегушхуэныгъэ инрэ еплъыкIэ захуэрэ иIэу, цIыху пэжрэ ехьэкI-нехьэкI хэмылъу, зэпIэзэрыту и гум илъыр занщIэу жиIэу. А бгъэдэхьэкIэращ нэхъыфIри зэраныгъэ нэхъ мащIэ къэзышэри. Сыту жыпIэмэ, ди япэ ита цIыху къабзэхэм жаIэу щытащ: IуэхугъуитI щыIэщ Iулыджым ущыфIэлIыкI мыхъуну - хьукмымрэ хьэдисымрэ. Алыхь талэм и диным нэфI-нейкIэ бгъэдэмыхьэныр дэ, суннэ Iыхьлым щыщ щIэныгъэлIхэм, ди Iуэху зэфIэхыкIэщ. Кэусэрий и гугъу пщIымэ, абы ар гъащIэ хабзэу зэрихьэт.
Абы и акъылым жанагъыу хэлъамрэ пэжыр зэхэгъэкIыным хуиIа Iэзагъымрэ я щыхьэту и IэдакъэщIэкIхэр къоув. Кэусэри лэжьыгъэ куэд къызэринэкIащ, я нэхъыбэр зытехуар дин къудамэ гъуэщахэм жэуап етынымрэ Абу Хьэнифэ Iимамым и пщIэ ирагъэхуэхар къэIэтыжынымрэщ. Псори зэхэту къыубжмэ, абы и IэдакъэщIэкIхэм я бжыгъэр тIощIрэ пщIым ноблагъэ, тхылъ щхьэхуэхэм ядыщIигъуахэм я гугъу умыщIмэ. ЩIэныгъэ къудамэ куэдым, псалъэм папщIэ, хьэдис щIэныгъэм, абы лъагагъ щиIыгъам куэд щыхьэт тохъуэ. А лъэныкъуэмкIэ абы и егъэджакIуэ икIи и ныбжьэгъу, Уэсмэн тепщэгъуэм и иужьрей ислъам шейх Сабри МустIэфа и псалъэхэр къэпхьыну къозэгъ: «Пэжыр аращи, си ныбжьэгъу шейх Мухьэммэд Захьид – Алыхьым ари адрей дин щIэныгъэлIхэри ислъамым къыхуэщхьэпэн хуэдэу къихъумэ – зыхуэдэ щымыIэу хышхуитIым хуэIэзэт: хьэдисым и хымрэ, фыкъыхь щIэныгъэм и хымрэ. А щIэныгъэхэращ икIи ислъамыр адрей динхэм къахэзыгъэщхьэхукIыр».
Кэусэрий хэлъа щэныфIагъыр зыхуэдам щыгъуазэ дещI Деобанд щыщ мухьэддисышхуэ Баннури Мухьэммэд – Юсуф. Iимамыр Баннури йолъэIу псалъэ дахэхэр къыхужиIэурэ имыгъэукIытэну. «Къэзмылэжьауэ къысхуэбгъэфащэ уи псалъэхэр фIыуэ сыкъызэрыплъагъумрэ укъызэрысхуэарэзымрэ я щыхьэтщ», - хуетх абы КэусэриI. НэгъуэщIыпIэ деж щыжеIэ: «СыбгъэукIытащ, зи щIыхьыр ин, сэ сызыпэжыжьэ щэфэтхэм сибгъэувэри, ипэжыпIэкIэ, сэ схузыфIэкIыр мащIэ дыдэщ. Алыхьращ хуитыр ди гуэныхьхэр къытхуигъэгъунуи, и тыгъэхэр тхуигъэбэгъуэнуи».
А Iимам махуэр 1952 гъэм шыщхьэуIум и 19-м (1371 гъэм зуль къэхьдэм и 19-м) илъэс блыщIрэ тху ныбжьым иту дунейм ехыжащ, зэрыхуафгъэфащэмкIэ фошыгъу узым къыхигъэзыхьа нэужь. Кэусэри и къарууншэгъуэм и щхьэгъусэмрэ и пхъумрэ сымаджэ хьэлъэу щытахэщ, езыри кIуэ пэтми нэхъ лъэрымыхь хъут. Баннури хуригъэхьа тхыгъэхэм къыхощ абы и нэхэм фIыуэ зэрамылъагъужыр, абы къыхэкIыу лэжьыгъэм зэрыпэрымытыфынур.
Iимам щэджащэм къигъэна щIэинри щэджащэщ. Шэч хэмылъу, Iимам Кэусэрий Алыхь талэр лIэщIыгъуэ къэс цIыхухэм зэрахуэупсэ нэфI лейр зылъыса щIэныгъэлIт, апхуэдэу жызыIэхэм дэри драакъылэгъущ.
Ашхьарий Абу Исхьакъ
