Сократ зеухеиж
Къуаншэу къалъыта нэужь
Сызыгъэкъуаншэхэр афиндэс щхьэмахуэхэм къызэрыфщыхъуар сщIэкъым, ауэ сэ сыкъапщтэмэ, абыхэм жаIэм седаIуэурэ си цIэр сщыгъупщэж пэтащ, апхуэдизкIэ хэкъузауэ псалъэхэти. ИтIани, жыпIэпэмэ, пэж закъуэ къажьэдэкIакъым абыхэм. Ауэ сыт хуэдизыпцI яупсами, псом нэхърэ нэхъ сыкъэзыгъэуIэбжьар жьакIуэу сызэрыпсалъэмкIэ фызгъэбэлэрыгъыным фызэрыхуагъэсакъырщ. ЖьакIуэу сызэрымыпсэлъэфыр наIуэ къызэрыхъуу къызэрыщIэщынухэм зэрыримыгузавэр нэхъ емыкIуу къысщыхъуащ, кIуэ, пэж жызыIэр дахэу псалъэу къамылъытэмэ. Апхуэдэу егупсысхэмэ, сраакъылэгъущ. Абыхэм, къытызогъазэри, зы псалъэи пэжу жаIакъым, сэ-тIэ ар апхуэдэу зэрыщытыр гугъэзагъэу фи пащхьэ нислъхьэнщ. Ауэ, ЗевскIэ соIуэ, афиндэсхэ, псалъэ хэIэтыкIакIэ гъэщIэрэщIа мы цIыхухэм я псэлъэкIэ цIугъэнэхэм хуэмыдэнукIэ сэ зыхывэзгъэхынур; япэу къыпIэрыхьэ псалъэхэм къыхэщIыкIа псэлъэкIэ къызэрыкIуэу щытыну фIэкIа! Сыту жыпIэмэ, сэ сощIэ жысIэнур зэрыпэжыр, нэгъуэщI зыгуэр зыхэфхынуи фыщымыгугъ. Си ныбжьми къекIужкъым, щхьэмахуэхэ, щIалэщIэхэм ещхьу псалъэ зэтегъэсакIэ фи пащхьэ сынихьэну.
Аращи, афиндэсхэ, сыныволъэIу си щхьэ сыкъызэрыщхьэщыж псалъэхэр бэзэр утыкуми нэгъуэщIыпIэхэми сызэрыщыпсалъэу зэхэфхам ещхьу къыщIэкIмэ, фымыгъэщIагъуэ икIи фымыIэуэлъауэ абы щхьэкIэ.
Iуэхур зэрыщытращ: илъэс 70 сыхъуу си гъащIэм япэу хейащIэ пащхьэ сиувау аращи, мыбы щызекIуэ псэлъэкIэри мытIэкIуу сихамэу къыщIэкIащ. Си хэхэсынри сызэрыцIыкIурэ сызэса бзэм сызэрытетынури къысхуэвгъэгъуну сызэрывэлъэIум хуэдэкъэпсу, захуагъэм фытету пэжыр сэ езым си хабзэкIэ, ар щIагъуэуи мыщIагъуэи щрырет, жызывгъэIэну сыныволъэIу, жысIэр пэжрэ пцIырэ фIэкIа, нэгъуэщIым фемыплъу. Аракъэ хейащIэм и къалэнри. Утыкум иувам и къалэныр пэжыр жыIэнрауэ зэрыщытыххэщи.
Захуэу къысфIощI, афиндэс щхьэмахуэхэ, япэ щIыкIэ нэхъ пасэу къыстралъхьагъа къуаншагъэр зытесхыжрэ итIанэ иужьрей къуаншагъэхэмрэ сызыгъэкъуаншэхэмрэ защызухеижмэ. Мыбы ипэкIи куэдым сагъэкъуаншэт сэ, арщхьэкIэ пэж закъуэ жаIакъым абыхэми. Абыхэм нэхъ сагъэгузавэ Анитрэ и ныбжьэгъухэмрэ нэхърэ. Мыхэри шынагъуэщ, щхьэмахуэхэ, ауэ ахэр нэхъ шынагъуэжщ! Фызэрысабий лъандэрэ фигу къысщагъэкI абыхэм, "модэ Сократ жаIэри лIы Iущ гуэр щыIэщ уафэми щIылъэми щекIуэкIыр зэIипщIыкIрэ пцIыр пэжу къыщIригъэдзу" жаIэри. А хъыбарыпцIыр зыгъэIуахэращ, афиндэсхэ, сэ пцIым я нэхъ Iейр къыстезылъхьэр, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, абыхэм къедаIуэхэм къафIощI апхуэдэ къэлъыхъуэныгъэ езыгъэкIуэкIым тхьэ къарухэр къабыл имыщIу. КъинэмыщIауэ, ахэр езыхэр куэд мэхъу, сызэрагъэкъуаншэрэи куэд щIащ. Фэ ахэр къыщывэпсалъэ ныбжьым фысабийти, жаIэр занщIэу фи фIэщ хъут. Иныкъуэхэри щIалэщIэт. Сытми, нэщIыбагъкIэт сызэрагъэкъуаншэр, мысэр мыутыкуу. Псом нэхъейращи, я цIэи я щхьэи къыпхуиIуэнукъым абыхэм, комедиехэр зэхэзылъхьахэм я гугъу умыщIмэ. Фыгъуэм, бзаджагъэм, е езыхэм гущыкI къызэрысхуащIам къыхэкIыу фэри фигу къысщызыгъэкIахэм я пащхьэ зыщыбухеижыныр нэхъ гугъужщ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, ахэр мыбдежи къыпхуэшэнукъым, жаIари зэрыпцIыр къыпхущIэгъэщынукъым. Ныбжьхэм уезауэ е къыппэмыпсалъэм уедауэ хуэдэщ ар. Аращи, акъылэгъу фыкъыздэхъу сызыгъэкъуаншэхэр лIэужьыгъуитI зэрыхъумкIэ: зы гупым иджыпсту сагъэкъуаншэ, адрейхэм – куэд щIауэ... Зи гугъу сщIа къудейхэращ ахэр. Арэзы фыкъыздэхъу япэ щIыкIэ куэд щIауэ сызыгъэкъуаншэхэм я пащхьэ зыщызухеижын зэрыхуеймкIэ, абыхэм нэхъ пасэу щIадзащ икIи иджырейхэм нэхърэ нэхъыбэ къыстралъхьащи.
Хъарзынэщ. НтIэ, афиндэс щхьэмахуэхэ, зыухеижыпхъэщ икIи куэд щIауэ къыстралъхьэ пцIыр зэрыпцIыр, зэрыхъукIэ нэхъ щIэх къыщIэгъэщIыпхъэщ. Дауи, нэхъ къэсщтэнт си зыухеижыкIэр къызэхъулIэну, ар фи дежкIи си дежкIэи нэхъыфIу щытмэ. Ауэ гугъу хъуну къысфIощI ар, а Iуэхур зэрымытыншыр сымыщIэу щыткъым. А лъэныкъуэр Тхьэм зэрыжиIауэ ирехъу, хабзэр гъэзэщIапхъэщ, зыухеижауэ.
КъэдвгъэщIэжыт си цIэр IейкIэ зыгъэIуа Мелет тегъэщIапIэ ищIу щIэтхьэусыха къуаншагъэр. Сыт хуэдэ псалъэхэмкIэ пцIы къызэрыстралъхьар, къыстезылъхьахэм? Абыхэм я щыхьэт псалъэхэр къэхьын хуейщ, мысаигъэ къыуэзыпэсхэм зыращI дыдэм хуэдэу: "Сократ хабзэм йобакъуэ уафэмрэ щIылъэмрэ щызекIуэр зэхигъэкIыурэ пцIыр пэжу къыщIригъэдзыу, адрейхэри абы ирегъасэ". Мис апхуэдэ гуэрщ ахэм жыхуаIэ къуаншагъэр. Фэри флъэгъуащ Сократ гуэр хэту Аристофан игъэува комедиер: ар хьэуам къыщызокIухь жеIэри матэм исщ, къызгурыIуэну Iэмал зыхуэзмыгъуэта гуэрхэр къебжри. Мыр щIыжысIэр а лэжьыгъэм зыгуэр дэзгъуэу хьэмэрэ абы ехъулIэныгъэ щызиIэхэр згъэпуду аракъым. Ар гуэрымкIи симыгъэкъуаншарэт Мелет. ИтIани, афиндэс щхьэмахуэхэ, сэ а псом зыри хузиIуэхукъым. Щыхьэту фэр дыдэхэр фыкъызогъэув, езыр-езыру зэхрырагъэкIыж ар сэ жысIэ хабзэхэр зэхэзыхахэм. Апхуэдэ куэд фхэтщ фэ. Зыр адрейм феупщIыж а къыспатхэ Iуэхухэм сытепсэлъыхьарэ сытемыпсэлъыхьарэ, итIанэ къывгурыIуэнущ адрей къыстралъхьэхэри пэжрэ мыпэжрэ. А къомым ищIыIужкIэ гъэсэн къасщтэрэ абыкIэ ахъшэ къэзлэжьу зэхэфхамэ, ари пэжкъым, ар IуэхуфIу къэслъытэу щытми. Псалъэм папщIэ, зыгуэрым Леонтием щыщ Горгий, Кеос щыщ Продик, е Элидэ щыщ Гиппий хуэдэу цIыху хуэгъасэмэ. Абыхэм, щхьэмахуэхэ, къалэхэр къызэхакIухьурэ щIалэхэр къытрагъэхьэ я гъэсакIуэхэр къагъанэу езыхэм я деж пщIэкIэ зыщагъэсэну къеувэлIэну, фIыщIи хуащIу. Иджыри, зэрызэхэсхамкIэ, мыбы зы лIы еджагъэшхуэ щопсэу Парос щыщу. Гъуэгум зыгуэрым сыщыхуэзащ софистхэм псоми зэхэту иратам нэхърэ нэхъыбэ ахъшэ абы иритауэ – Гиппоник и къуэ Каллий. КъуитI иIэщ абы. ЖызоIэ: «Каллий! Уи щIалэхэр шыщIэу е шкIэуэ къалъхуамэ, абыхэм къыдалъхуар езыгъэфIэкIуэн гъэсакIуэ къахуэдмыщтэу хъунтэкъым шыхъуэу е мэкъумэшыщIэу. Ауэ ахэр щыцIыхукIэ, хэт къахуэпщтэну уи гугъэр ахэр бгъэсэн папщIэ? Хэт апхуэдэпщIэ зиIэр цIыхугъэмрэ цIыху хэтыкIэмрэ зэрыхищIыкIыр наIуэу? Абы уегупсыса къыщIэкIынщ къуэ бгъуэта иужькIэ? ЩыIэ апхуэдэ хьэмэрэ щымыIэ жызоIэри соупщI. «Ахьей, щыIэ», - жи. «Хэт хъуну?»-соупщI. «Эвен,-жи,- Парос щыщу, Сократ, минэу тху пIех». Арати, фIыщIэ хуэсщIащ а Эвеным апхуэдэ Iэзагъ зэриIэмрэ пуду зэрыригъаджэмрэ пэжмэ. Сэри зызгъэщIэгъуэнт икIи зызгъэпэгэнт апхуэдэ Iэзагъ сиIамэ. АрщхьэкIэ сиIэкъым, афиндэс щхьэмахуэхэ!
Фщыщ гуэрым жиIэнкIи хъунщ: «Сыт Iуэху-тIэ уэ зепхуэр, Сократ? Сыт апхуэдизыпцI къыщIыптралъхьэр? Зыми ямыщIэ гуэр умыщIамэ, апхуэдизрэ къыптепсэлъыхьынтэкъым. КъыджеIэ зи Iуэху зепхуэр, нэгъуэщI къэдмыгупсысын папщIэ». Мис ар захуагъэу къызолъытэри сэри зэрысхузыфIэкIкIэ къывгурызгъэIуэну сыхэтынщ цIэрыIуэ сызыщIари пцIы къыстралъхьэн хуей щIэхъуари.
ФыкъэдаIуэ-тIэ. Зыгуэрым сыгушыIэу къыщыхъуу щытми, шэч къытевмыхьэ жысIэр зэрыпэж дыдэм. ЦIэрыIуэ сыщIэхъуар, афиндэс щхьэмахуэхэ, къызыхэкIар Iущыгъэ гуэрщ, нэгъуэщIкъым. ЦIыху Iущыгъэ къыщIэкIынщ ар. Апхуэдэ Iущыгъэ сэ, пэжыр жыпIэмэ, збгъэдэлъщ. Ауэ иджыпсту зи гугъу сщIахэм цIыху акъылым къимубыд Iущыгъэщ ябгъэдэлъыр, зэрыжысIэну гущэри сщIэркъым.
Сэ сыкъапщтэмэ, апхуэдэ Iущыгъэр къызгурыIуэкъым, нэгъуэщI зыгуэр жызыIэри захуэкъым, пцIы къыстрилъхьэн щхьэкIэ псалъэу аращ. Фэри фымыIэуэлъауэ, афиндэсхэ, тIэкIу гушхуауэ сыпсалъэу къыффIэщIмэ. Сэ си псалъэкъым жысIэнур, фэ езым фи фэщI хъу псалъэхэр щыхьэт фхуэсщIынщ. СызэрыIущым и щыхьэту, абы узэреджэнур Iущыгъэмэ, ар зищIысым теухуауэ Дельф щыIэ Тхьэр къыфхуэзгъэувынщ. Херефонт фцIыхукъэ-тIэ? Ар щыщIалэм сэри фэри ди Iэпэгъуу щытащ, фи гъусэу хэкур ибгынэри фи гъусэу къэкIуэжащ. ФщIэж къыщIэкIынщ ар IэубыдыпIэншэу, игу къихьар имыщIэнкIэ Iэмал имыIэу зэрыщытар. Арати, зэгуэрым Дельф кIуауэ тхьэгурымагъуэм мыпхуэдэ упщIэкIэ зыхуигъэзэну къыхэхъыжьащ. ФымыIэуэлъауэ жысIащ, щхьэмахуэхэ! Сытми, еупщIащ сэ нэхърэ нэхъ губзыгъэ зыгуэр щыIэрэ щымыIэрэ. Пифиеми нэхъ Iущ щымыIэу къыжриIащ. Езыр лIами мес и къуэшыр щыхьэтщ.
Феплъ иджы ар щIыжысIэм. ПцIы къыстралъхьэн хуей щIэхъуар къывгурызгъэIуэну сыхэтщ. Ар зэхэсха нэужь, сегупсысын щIэздзащ: сыт Тхьэм жиIэну зыхуеяри жиIам къригъэкIри? Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, сэ Iущыгъэ зыдэслъагъужыххэкъым. НтIэ, сыт абы псом нэхърэ сынэхъ Iущу зэрыжиIам къригъэкIар? Абы пцIы хуэупсынукъым, ар къемызэгъщ абы и дежкIэ.
Куэдрэ селIэлIащ абы, жиIэну зыхуеяр зыгурызгъэIуэну сыхэту. ИтIанэ, сытегушхуэри Iуэхур мыпхуэдэ щIыкIэу зэхэзгъэкIыну мурад сщIащ. Губзыгъэу ябж цIыхухэм языхэзым и деж сыкIуэри, иджы къыщIэзгъэщынщ тхьэгурымагъуэр, мис мыр нэхъ губзыгъэщ сэ нэхърэ, сэ сынэхъ губзыгъэу жыпIа щхьэкIэ, жыхуэсIэу сеувэлIащ. Арати, а цIыхум сыщыпкърыплъыхьым, и цIэ къидмыIуэнкIэ Iэмал имыIэу щыткъым абы, ауэ хужысIэну закъуэращи, - а слъэгъуар зыдэслъэгъуа цIыхур къэрал Iуэху зезыхьэхэм ящыщт, афиндэс щхьэмахуэхэ.
Сытми, абы сыпкърыплъыхьа, сыдэуэршэра нэужь, къысщыхъуащ а лIыр куэдым губзыгъэу къафIэщI къудейуэ зэрыщытыр, псом хуэмыдэу - езым. Ауэ пэж дыдэу губзыгъэу убжыныр захуэтэкъым. Сэри и фIэщ сщIыну сыхэтащ абы губзыгъэу зыкъилъытэж щхьэкIэ, зэрымыгубзыгъэр.
Абы къыхэкIыу, езыми абдеж щытахэми ягу къысщыкIащ. СыкъыщыIукIыжым си щхьэ сыхуэпсэлъэжт: мыбы нэхърэ сынэхъ губзыгъэщ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, тIуми фIы нэгъэсам зыри хэтщIыкIкъым. Ауэ абы, имыщIэ пэтрэ, ищIэу къыфIощI, сэращи - зэрызмыщIэр къызгуроIуэж. А тIэкIумкIэ сынэхъ губзыгъэнщ абы нэхърэ, зыгуэр сымыщIэу щытми, ар сщIэуэ къызэфIэзмыгъэщIу.
Абы сикIри нэгъуэщI зыгуэрым деж сыкIуащ, нэхъ Iущу фэ зытетхэм ящыщу. АрщхьэкIэ слъэгъуар ардыдэращ. А зэманым щыщIэдзауэ сыкъалъагъу мыхъуу хъуащ абыи нэгъуэщI куэдми.
Щымыхъум, чэзу-чэзууэрэ къызэхэскIухьын щIэздзащ. Гу лъыстэт ягу къызэрысщыкIым, си жагъуэ хъут ар икIи сыщыщтэт абы, итIани Тхьэм и псалъэр псом нэхъ къыпфIэIуэхун хуейуэ къысщыхъут. Тхьэм и псалъэмкIэ жиIэну зыхуеяр къызгурыIуэн папщIэ, щIэныгъэ зиIэу Iуа псоми я деж сыкIуэн хуейуэ къысфIэщIт. ИкIи, тхьэ соIуэ, афиндэсхэ, фэ пэж вжесIапхъэкъэ, мыпхуэдэ гуэр зыхэсщIащ. Iуэхур Тхьэм и унафэкIэ зэхэзгъэкIын щIэздза нэужь, нэхъ цIэрыIуэхэр акъылкIэ псом нэхърэ мынэхъ тхьэмыщкIэу пIэрэ жысIэ хъуащ. Адрей апхуэдэ дыдэу мыцIэрыIуэхэм хэлъэт нэхъ къаритауэ къыщIэкIт.
ЩIыпIэхэр къызэрызэхэскIухьари жызмыIэжу хъунукъым, зы лэжьыгъэ гуэр згъэзащIэм хуэдэу, а псори - тхьэгурымагъуэм жиIар пцIыуэ къыщIэмыкIын папщIэ.
КъулыкъущIэхэм иужькIэ усакIуэхэм я деж сыкIуащ гъыбзэи, лIыхъужь уэрэди, нэгъуэщI лIэужьыгъуэхэри зыусхэм я деж. Абдеж дыдэм абыхэм нэхърэ сызэрымынэхъ Iущыр щызэзгъэлъагъужын папщIэ. Нэхъ зэлIэлIауэ къысфIэщI я IэдакъэщIэкIхэр къыхэсхыурэ сеупщIхэт абыкIэ жаIэну зыхуеяхэмкIэ, Iущыгъэ гуэри къабгъэдэсхын си мураду.
СоукIытэ, щхьэмахуэхэ, пэжыр сIуэтэну, ауэ сымыIуатэу хъунукъым. Сытми, зы псалъэкIэ жыпIэмэ, мыбдежым щыс дэтхэнэ зыми нэхъ IупщIыу зэпкърихыфынут усакIуэхэм ятхар езыхэм нэхърэ. Апхуэдэ щIыкIэу усакIуэхэм теухуауи зэман кIэщIым къэсщIар мыращ: Iущыгъэракъым ахэр зыгъэусэр, езыхэм къыдалъхуа гуэрщ тхьэгурымагъуэхэмрэ куэзырыдзхэмрэ ещхьу зэщIищтэрэ захуэмубыдыжу. Абыхэм фIы куэд жаIэ, ауэ зытепсэлъыхьыр езыхэм къагурыIуэжкъым. УсакIуэхэми зыхащIэр апхуэдэ гуэр си гугъэщ. Ауэ итIани гу лъыстащ усэ зэрахузэхэлъхьэфым щхьэкIэ, абыхэм цIыхуу щыIэм нэхърэ нэхъ губзыгъэу зэрызабжыжым, апхуэдэу щымыт пэтми. КъулыкъущIэхэм сазэрефIэкI дыдэмкIэ абыхэми сефIэкIыу къэслъытэу сакъыбгъэдэкIыжащ.
ИкIэм IэщIагъэлIхэм я деж сыкIуащ. Си щхьэм теухуауэ сщIэр зыри зэрызмыщIэрат, ахэращи, фIы куэд зэращIэр къэсщIэну сыщыгугът. АбыкIэ сыщыуакъым: пэж дыдэу абыхэм сэ сымыщIэ ящIэт, абыкIэи ахэр нэхъ Iущт сэ нэхърэ. Ауэ, афиндэс щхьэмахуэхэ, абыхэми усакIуэхэм къащыщIар къащыщIт: я IэщIагъэм зэрыхащIыкIым къыхэкIыу, дэтхэнэ зыми адрей мэхьэнэ нэхъ зиIэхэри ищIэу зыкъыщыхъужт, а щыуагъэм а Iущыгъэ тэкIу ябгъэдэлъыр игъэкIуэдыжу. Арати, жаIам сегупсысурэ, сызэупщIыжт: сытыт нэхъ къэсщтэнур? Сызэрыщытым хуэдэу абыхэм я Iущыгъэи я акъылыншагъи збгъэдэмылъу сыкъэнэнра, хьэмэрэ а тIумкIи сарещхьыныр ара? Жэуапу си щхьэми тхьэгурымагъуэми естыжт зэрыщытым хуэдэу къанэмэ, си дежкIэ зэрынэхъыфIыр. Мис а си къэумысыныгъэм щхьэкIэ, афиндэсхэ, зы лъэныкъуэкIэ, куэдым сыкъалъагъу мыхъуу хъуащ, ари икъукIэ куууэ. ПцIы къом къыстралъхьэн хуей щIэхъуари аращ. КъинэмыщIауэ, мис а лIы Iущ цIэр къысфIащын щIадзащ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, сызэпсалъэм зэрызигъэгубзыгъэ щIэныгъэр зэрыбгъэдэмылъыр къыщIэзгъэщыху, щытхэм сэ а Iуэхум хэсщIыкIыу къащыхъут. Ауэ щыхъукIэ, щхьэмахуэхэ, Iущу къыщIэкIыр Тхьэращ, а жиIамкIи къигъэлъэгъуэну зыхуеяр цIыху Iущыгъэм уасэшхуэ зэримыIэрщ е зэримыIэххэрщ. КъызэрыпфIэщI хъунумкIи, абдежым Сократ нэхъ къыфIэIуэхуу аратэкъым абы, а цIэр щапхъэ къудейуэ къихьу арат. Фэ фщыщу, цIыхухэ, псом нэхърэ нэхъ губзыгъэу къэплъытэ хъунур Сократ хуэдэу и губзыгъагъэм мэхьэнэ зэримыIэр къызгурыIуэращ жыхуиIэу.
Сэ иджыри щIыпIэ зэхуэмыдэхэм къыщызокIухь, Тхьэм и псалъэм ипкъ иткIэ сапкъырыупщIыхьурэ къызолъыхъуэ, хэкурысхэм е хэхэсхэм щыщу зыгуэр Iущу къысщымыхъуну пIэрэ жызоIэри. Сыт хуэдэу ар къысщыхъуми, Тхьэм дэсIыгъын папщIэ, а цIыхур зэрымыгубзыгъэр езым изогъэлъагъуж. А лэжьыгъэм сыкъыдэхуэу зэман къысхуэнэжкъым къалэм е унагъуэм игу къинэжыну зыгуэр сщIэну. Апхуэдэ щIыкIэу Тхьэм сызэрыхуэпщIылIым къыхэкIыуи егъэлеяуэ сытхьэмыщкIэщ.
Абы къыщымынэу, езым я гукъыдэжкIэ сиужь къиува щIалэгъуалэм, хэкурыс нэхъ къулей дыдэхэм я къуэхэм, яфIэфIщ цIыхухэр зэрисхухьым еплъыну, куэдрэ езыхэми зыкъыспащIыжурэ нэгъуэщIхэр ирахухь. Куэд дыдэ къагъуэтуи къысфIощI абыхэм зыгуэр ящIэу закъыщыхъужу, уабгъэдэхьэмэ, зыри ямыщIэу е ящIэр зыри къызэрымыкI гуэру. Абыхэм ирахухьхэр я щхьэм хуэмыгубжьыжу сэ къысхуогубжь, "модэ Сократ жаIэри цIыху мыхъун гуэр щыIэщ щIалэгъуалэр игъэкIуэду" жаIэри. Сыт абы ищIэр, сыт зригъасэр жаIэу къеупщIхэмэ, жаIэнур ящIэкъыми гупсысакIуэхэм папщIэ жаIэ хабзэхэр кърабжэкI: уафэмрэ щIылъэмрэ щекIуэкIыр зэIепщIыкI, Тхьэр игъэлъапIэкъым, пцIыр пэжу къыщIрегъэдз.
Пэжыр жаIэну, си гугъэмкIэ, хуеищэхэкъым, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, итIанэ къыщIэщынущ абыхэм зыгуэр ящIэу фэ зытрагъауэ щхьэкIэ, Iуэхум нэсмэ, зыри зэрамыщIэр. Ауэ ахэр, сызэрегупсысымкIэ, пщIэм зэрыхуэпабгъэм, зэфIэкIышхуэ зэраIэм, куэд зэрыхъум къыхэкIыу зэгурыIуауэ жьакIуэу къыстепсэлъыхьхэурэ, фи тхьэкIумэхэр якудащ Iэджэ щIауэ къыстралъхьэн щIадза пцIыр ягъэвууэрэ. Абы щхьэкIэ Мелети, Анити, Ликони къыстелъахэщ: Мелет усакIуэхэм къащхьэщыжу, Анит – IэщIагъэлIхэм, Ликон – утыкулIхэм. Аращи, гъэщIэгъуэн сщыхъунт апхуэдизыпцIыр мыпхуэдэ зэман кIэщIым фи пащхьэ къыщысхущIэгъэщтэмэ.
Мис, афиндэс щхьэмахуэхэ, пэжыр зэрыщыту, зыри сымыбзыщIу вжесIащ, мэхьэнэ зиIэри зимыIэри зэхэту. КъызгурыIуэ хуэдэу щытщ абы нэхъри нэхъ гущыкIыгъуэ сызэрищIыр, ауэ ари щыхьэт мэхъу пэж зэрыжысIэмкIэ, аращ езыр пцIы къыщIыстралъхьэри къызэрыстралъхьэ щIыкIэри. Дапщэщ а Iуэхур зэхэвгъэкIыну иужь фихьэми, иджыми нэхъ кIасэми, сыт щыгъуи фызыхуэкIуэжыныр ардыдэращ.
Япэу сызыгъэкъуаншэн щIэзыдзахэм папщIэ куэдщ а си зыухеижыкIэр.
Иджы ди къалэр фIыуэ зылъагъуу жызыIэ Мелетрэ адрей сызыгъэкъуаншэхэмрэ я пащхьэ зыщызухеижу изогъажьэ. Аргуэрыжьу, абыхэм сызэрагъэкъуаншэр адрейхэми яфIэкъабылу къэтлъытэнщ. Мыпхуэдэ гуэр си гугъэщ: "Сократ, - жаIэ, - щIалэгъуалэр егъэкIуэд, къалэр зытет хабзэхэр къыфIэмыIуэхуу Тхьэм и нэщэнэ гуэрхэр егъэлъапIэ". Аращ къуаншагъэр. Псалъэ зэрызу зэпкърыдывгъэх-тIэ а къыстралъхьэхэр. Мелет щIалэхэр згъэкIуэдкIэрэ хабзэм себакъуэу жеIэ. Сэ-тIэ, афиндэсхэ, хабзэм ебакъуэр Мелету жызоIэ, мэхьэнэ зиIэ Iуэхухэм иригушыIэрэ щхьэрыутIыпщу цIыхухэр хейщIапIэм къришалIэкIэрэ, игъащIэм къыфIэмыIуэхуахэм иригузавэ, иринэщхъей зищIу. Ар зэрыпэжыр фэри фэзгъэлъагъунщ.
- КъызжеIэт, Мелет, уи дежкIэ мэхьэнэшхуэ иIэщ щIалэгъуалэр зэрыхъукIэ нэхъыфIу къыдэкIуэтеину, пэжкъэ?
- Шэч хэмылъу.
- Апхуэдэу щыщыткIэ, къажеIэт мы цIыхухэм, хэт ахэр нэхъыфI зыщIыр? Ар пщIэ къыщIэкIынщ уэ, апхуэдэу а Iуэхум ущелIалIэкIэ. Ахэр зыгъэкIуэдыр, зэрыжыпIэмкIэ, къэбгъуэтащ: мыбдежым сыкъэпшауэ сыбогъэкъуаншэ. Иджы ахэр езыгъэфIакIуэри къыжыIэ, ягу къэгъэкIыж, хэт хъуну ар? Плъагъукъэ, Мелет, зыри жыпIэкъым, жыпIэнури пщIэкъым. УукIытэкъэ? Аркъудейр ирикъункъэ щыхьэту ахэр къызэрыпфIэмыIуэхумкIэ. Иджыри сыноупщI, си къуэшыжь, жыIэт: хэт ахэр нэхъыфI зыщIыр?
- Хабзэхэм.
- Аракъым сэ сызыщIэупщIэр, щIалэфI, хэт а цIыхухэр, а хабзэхэр зыщIэхэр?
- Мис ахэр, Сократ, хейащIэхэр.
- Сыт жыпIэр, Мелет! Мы цIыхухэм щIалэхэр ягъасэу нэхъыфI яхуэщIынуи?
- ФIы дыдэу.
- Псоми? Хьэмэ иныкъуэхэм яхуэгъасэу адрейхэм яхузэфIэмыкIыу щыт?
- Псоми.
- Хьийрэ и цIэкIэ соIуэ, фIыуэ жыпIамэ ар, сыту цIыху куэд щыIэ адрейхэм сэбэп яхуэхъуу. НтIэ, мы къыдэдаIуэхэми ящIрэ щIалэхэр нэхъыфI, хьэмэрэ ямыщIрэ?
- Абыхэми ящI.
- Хасэм щыщхэм-щэ?
- Хасэм щыщхэми.
- Апхуэдэу щыхъукIэ, Мелет, ямыгъэкIуэду пIэрэ щIалэхэр Лъэпкъ Зэхуэсым щыщхэм? Хьэмэ абыхэми къанэ щымыIэу ахэр нэхъыфI ящIрэ?
- Абыхэми ящI.
- КъызэрыщIэкIымкIэ, сэр нэмыщI афиндэс псоми щIалэхэр цIыхуфIрэ щэныфIэу ягъасэ. Сэ си закъуэ ахэр зэIызогъэхьэ. Ара жыпIэну узыхуейр?
- Ардыдэщ.
- Насыпыншагъэшхуэ къыспыботхэ-тIэ уэ сэ. Ауэ къызжеIэт: шыхэм я Iуэхури апхуэдэ дыдэу зэрыщытыр: псоми ахэр ирагъэфIакIуэу, зыгуэр закъуэм зэIигъэхьэу? Хьэмэрэ езыгъэфIакIуэфыр зы цIыху закъуэ е мащIэ дыдэ, ахэри шыхъуэхэракъэ? Ауэ хэзыщIыкIи хэзмыщIыкIи псоми шыхъуэн щIадзэмэ, шыхэр зэIохьэ. Апхуэдэ дыдэу щыткъэ, Мелет? Шыхэм ямызакъуэу адрей псэущхьэхэми я Iуэхур щэ? Абы шэч зыри хэлъкъым, Анитрэ уэрэ вдэми фымыдэми, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, ар насып егъэлеят щIалэхэм я дежкIэ, зы закъуэм зэIигъэхьэу, адрей псори ахэм сэбэп къахуэхъуу щытамэ. АрщхьэкIэ, Мелет, уэ IупщIу къэбгъэлъэгъуащ зэи щIалэхэм я сэбэп узэрымылъыхъуари ахэр къызэрыпфIэмыIуэхуари: хейщIапIэм сыкъыщIэпшэн хуей хъуар уэ езым къыпфIэIуэхукъым.
Иджыри къызжеIэт, Мелет, Зевс и хьэтыркIэ: хэкурысхэр фIыуэ щытмэ нэхъыфI, хьэмэ Iейуэ щытмэ нэхъыфI? ИIэ, ныбжьэгъу, жыIэ! Сэ упщIэ гугъу уэстакъым. ЦIыху Iейхэм езыхэм гъунэгъуу къегъэщIылIа цIыхухэм сыт щыгъу'и Iей гуэр иращIэу, фIыхэм – и цIыхум фIы хуащIэу щыткъэ?
- ДауикI.
- НтIэ, къыдэпсэухэр сэбэп къахуэхъу нэхърэ, абыхэм Iейуэ яхэлъыр ягъэвыну нэхъ къэзыщтэн щыIэу жыпIэрэ? ЖыIэ, щIалэфI, хабзэми унафэ ещI жэуап тын хуейуэ. ЩыIэ цIыхухэр зэран къахуэхъумэ нэхъ къэзыщтэ?
- ЩыIэкъым, дауикI.
- Мис-тIэ, уэ мыбы сыкъэпшауэ сыхуейуэ е зэрымыщIэкIэ щIалэхэр зыIызгъэхьэу жоIэ.
- Ухуейуэ зэIыбогъэхьэ.
- Дауэ хъун ар, Мелет? Уэ апхуэдизу ущIалэ пэтрэ, сэ нэхърэ апхуэдизкIэ унэхъ Iущщи уощIэ бзаджэхэр къадэпсэухэм зэребзэджэкIыр, цIыхуфIхэр фIыкIэ къазэрыдекIуэкIыр. Ауэ щыхъукIэ, сэ мыр си ныбжьу апхуэдизкIэ мащIэщ сщIэри, къызгурыIуэххэкъым зыгуэр къыздэпсэухэм щыщу зэIызгъэхьэмэ, абы Iей гуэр къызэрызищIэнур. ИкIи, уэ зэрыжыпIэмкIэ, а бэлыхьышхуэм сфIэфIу зыхызодзэж. Ар си фIэщ пхуэщIынкъым, Мелет, зыми, си гугъэмкIэ, и фIэщ хъунукъым ар. Е сэ ахэр зэIызгъэхьэкъым, е зэIызгъэхьэми, ар къызэрыхъур зэрымыщIэкIэщ, аращи, тIум щыгъуэми жыпIэр пэжкъым. ЗэрымыщIэкIэ зэIызгъэхьэмэ, апхуэдэу зэрымыщIэкIэ цIыхум къыIэщIэщIэхэм папщIэ, хабзэм къигъэувыр мыбдежым къэпшэнракъым, зыхуэбгъазэу уущиинырщ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, гурыIуэгъуэщ сэ зэрымыщIэкIэ сщIэр зэрымыхъунур къызгурыIуэмэ, ар зэрызмыщIэжынур.
Уэ сомыущийуэ, зыкъысхуэбгъэзэн умыдэу, мыбы сыкъэпшащ. Мыбы къэшэн хуейр тезыр къэзылэжьхэращ, армыхъумэ гъэсэн хуейхэракъым.
ГурыIуэгъуэ хъуакIэщ, афиндэс щхьэмахуэхэ, Мелет, зэрыжысIам хуэдэу, мы дызытепсэлъыхьхэр зэи къызэрыфIэмыIуэхуар. ИтIанэми къыджеIэ, Мелет, сыт хуэдэ щIыкIэу сэ щIалэхэр зэрызэIызгъэхьэр?
Уэ къыстеплъхьэм къикIымкIэ, сэ ахэр къалэм игъэлъапIэ Тхьэм и къарухэр къабыл езмыгъэщIу, нэгъуэщI тхьэ нэщэнэ гуэрхэм хузогъаджэ? Аракъэ жыпIэну узыхуейр си къыхуеджэныгъэмкIэ зэран сыхъуу щыжыпIэкIэ?
- Мис ардыдэращ.
- НтIэ, Мелет, мис абыхэм, а дызытепсэлъыхь Тхьэмрэ абы и къарухэмрэ я хьэтыркIэ, зэ нэхъ гурыIуэгъуэу къызжеIэжыт сэр щхьэкIи мы щхьэмахуэхэм папщIэи. Сэ къызгурымыIуэращ, жыпIэну узыхуеймкIэ: сэ Тхьэр къабыл изогъэщI, абы къикIыр сэри къабыл сощI, сытми сыIиманыншэ дыдэкъым икIи аракъым щIэпхъэджагъэ зесхьар? Хьэмэрэ къабыл езгъэщIыр къалэм игъэлъапIэ Тхьэмрэ абы и къарухэмрэ армырауэ нэгъуэщI зыгуэрщ, икIи аращ сызэрыбгъэкъуаншэр? Е Тхьэм сыхуэмыпщылIу адрейхэри абы езгъасэу ара?
- Мис ардыдэращ, сэ жызоIэ Тхьэр къыпфIэмыIуэхуу.
- УцIыху гъэщIэгъуэнщ уэ, Мелет! Сыт ар щIыжыпIэр? КъызэрыщIэкIымкIэ, сэ Дыгъэри, Мазэри адрей цIыхухэм хуэдэу згъэлъапIэкъым.
- Ар дыдэращ, пщIэ зыхуэсщI хейащIэхэ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, мыбы Дыгъэр мывэу, Мазэр – щIыуэ жеIэ.
- Анаксагор бгъэкъуэншэну ухуожьэ, ныбжьэгъу Мелет, икIи хейащIэхэр апхуэдизкIэ пфIэмэхьэнэншэщи, литературэм афIэкIа хамыщIыкIыу къыпфIощI! Абыхэм ямыщIэ уи гугъэрэ Клазоменский Анаксагор и тхылъхэм апхуэдэ гупысысэхэр изу зэритыр? КъызэрыщIэкIымкIэ, щIалэхэм ар яжезыIар сэращ, драхмэ нэхърэ нэхъыбэ ирамыту ар театрым къыщащIэфын, Сократ апхуэдэ гупсысэ мыщхьэпэхэр иIэу къыщIэкIми, езыр-езырхэу щыдэхьэшхыфын пэт. ИтIани, жыIэт, Зевс и хьэтыркIэ, уэ къызэрыпфIэщIымкIэ сэ Тхьэр сымыгъэлъапIэу ара?
- Аращ!
- Ар телъыджэщ, Мелет, си гугъэмкIэ, уэ езым уи фIэщ хъукъым ар. Сэ къызэрысфIэщIымкIэ, мы щIалэр цIыху псынщIэщ икIи щIыкIейщ, сэ щхьэкIэ тхьэусыхэн хуей щIэхъуари къызыхэкIар а и псынщIагъымрэ зэрыщIыкIеймрэщ, и щIалагъыр дэщIыгъуу. Къуажэхь къигупсысам хуэдэщ: "ди лIы Iущ Сократ сызэрыгушыIэм, жысIэмрэ абы къикIымрэ зэрызэтемыхуэм гу лъитэну пIэрэ", абырэ мы къызэдаIуэхэмрэ къысхуэгъэпцIэну пIэрэ жиIэ хуэдэщ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, абы сызэригъэкъуаншэр зыщ, жиIэм къикIыр нэгъуэщIщ: "Сократ Тхьэм и къарухэр къыфIэIуэхукъым, ауэ ар Тхьэм хуопщылI" жыпIэмэ, ар гушыIэкъэ?
къыкIэлъыкIуэнущ
