Нартхэ я дыгъэ
IутIыж Борис
Прологрэ едзыгъуитIу зэхэлъ драмэ-поэмэ
Нартыжьхэм я теплъэр,и нэгу щIэт къудей мыхъуу,
Iэзэ дыдэу пхъэм къыхэзыщIыкIыфу щыта
си къуэш закъуэ Зырамыку фэеплъ хузощI.
Псалъащхьэ
«Нартхэ я дыгъэр» ди япэ пьесэщ, 1969 — 1970 гъэхэм ттхащ. Лъабжьэ хуэхъуар а фIэщыгъэцIэр иIэу 1965 гъэм (дыстуденту) ттхауэ щыта поэмэрщ (а илъэс дыдэм поэмэр радиокIэ къатагъащ). Ди жагъуэ зэрыхъущи, пьесэм нобэр къыздэсым театр сценэр и насып къихьакъым.
Адыгэ пьесэ щIэхъуэпсрэ абы и IуэхукIэ гъаблэхэмыкIыу ягъэпсэууэ фэ зытезыгъауэ ди театрым дежкIэ щыуагъэ мыцIыкIуу къыдолъытэ мыр иджыри къэс (илъэс 30 хъуауэ) сценэм щIэхъуэпсу зэрыщагъэлъыр.
Щхьэщытхъу къытфIащыным дришынэурэ жытIэнщи (ар тщхьэщызыхыфыну щытахэм илъэс тIощIрэ пщIырэ хъуауэ зыщаущэхукIэ, лIо пщIэнур, — дэр-дэрурэ жытIэн хуей мэхъу), жэрдэм хуаIэу зрапщытарэ хуэфэщэн пщIэ нэс (режиссурэ, сценографие, музыкэ, хореографие я лъэныкъуэкIэ) игъуэтурэ ягъэувамэ, шэч лъэпкъ хэмылъу, мыбы спектакль хъарзынэ къищIыкIынут, моуэ-щэ, къыщыхъу-къыщыщIэхэм узыIэпашэу, жьгъырууэ сценэм къиIукIыу, лIыбэпшыналъэрэ хореографиекIэ гъэнщIа теплъэгъуэхэр гъунэжу хэту, нэхъыщхьэращи, — икIи купщафIэу.
Мы пьесэм и щылъыкIэр и щылъыкIэрэ ди гъащIэм и хэщIыкIэр и хэщIыкIэу екIуэкIынумэ, мы жытIэнум хуэдэу фIэкIа абы и къэкIуэнум дытепсэлъыхьыфынукъым. Дэ тлъагъуни-дымылъагъуни, ауэ ди псэм жеIэ: «Нартхэ я дыгъэ» пьесэм зэгуэр театрым нэ къыхурищынщ. НтIэ, мис апхуэдэ къэхъункIэ хъурэ, авторыр «мыухыж командировкэм» кIуауэ къыщIэкIмэ, абы хьэл Iей дыдэ гуэр (игъащIэкIэ къэзымыгъэсэбэпыну режиссёрхэм чэнджэщ яриту) зэрыхэлъар къащIэн папщIэ, мы тхыгъэ кIапэр щыхьэт техъуэным щыгугъыу къыдыщIегъу.
* * *
Пьесэр, таурыхъ хуэмэбжьымэ гуэрхэр хэтми, зытеухуар нартхэрщ, адыгэ дэтхэнэри зыщIапIыкIа (щIамыпIыкIар куэдым хэнащ) нарт эпосым хэт лIыхъужьхэрщ. А лIыхъужьхэр дэ апхуэдизкIэ фIыуэ тцIыхуу къытщохъуж, дэтхэнэри зэрыщытын хуейр ди нэгум, кIуэаракъэ, хьэзырыххэу щIэтщи, ахэр нэгъуэщIу дагъэлъагъуну хуежьэмэ, уэхь-сыхькIэ дыдэуэнущ.
Пэжщ, театрым къалэн иIэкъым театракIуэм и кIуэрдэкIуашэу щытыну, ар зыхуей псор, зыпэплъэ дыдэр хэхъуи хэщIи щымыIэу жьэхилъхьэну. ТеатракIуэм игу къэмыкIыхха телъыджэ куэд къызыкъуихыфу щытын хуейщ театр нэсым. Ауэ мыри къэлъытапхъэщ: цIыхум узэрыхуэхъуэпсэну щыIэ нэхъыфI псори ирихьэлIэурэ зэман кIыхь дыдэкIэ лъэпкъым и гум щигъэщIэрэщIа нартхэм я образхэр гушыIэншэу къыщагъэлъагъуэм деж, ахэр, къызэрытщыхъу дыдэу ямыщIми, ди нэгу зэрыщIэтым зыкъыдамыщIмэ, игъащIэ лъандэм дызэрыгушхуэу къыддекIуэкI гуэрхэр ди пащхьэм щагъэпудауэ къэтлъытэнущ.
Нартхэр (дыщыуэу ди гугъэкъым) адыгэ дэтхэнэм дежкIи пхуэмыIуэтэну гуащIафIэхэщ, хъыжьэхэщ, бэшэчхэщ, цIыху пэжхэщ, я мурадхэр лъагэщи, я IуэхущIафэхэри езыхэм ещхьыжщ. Ахэм я теплъэр къагъэщIащ, апхуэдэ дыдэу щымытами, апхуэдэу щытыным илъэс мин бжыгъэкIэрэ щIэхъуэпса цIыху бжыгъэншэхэм, икIи пцIы къытхуаупсауэ къэтлъытэнущ, нарт лIыхъужь цIэрыIуэхэр я шыфэлIыфэкIи ехьэжьауэ дамыгъэлъагъумэ: инхэу, плIабгъуэхэу, жыджэрхэу, макъыфIэхэу… кIэщIу жыпIэмэ, езы эпосым зэрыхэтым ещхьу, — зыIурыдзэсыкIхэу.
Мы фи пащхьэ илъ пьесэр нэхъ едгъэфIакIуэ ди гугъэу делэжьыжурэ, дыкъызытеувыIа вариантщ. Япэрауэ, къыхэтха жанрым (нэхъ пэжу жыпIэнумэ, — жанр къуэдзэм: «драмэ-поэмэ») нэхъ зэрыхуэдгъэкIуэнум дыхэтащ; етIанэрауэ, къыдэхъулIа-къыдэмыхъулIами, пьесэр нэхъ зэщIэкъуа, «укъэбза» тщIын мурад диIащ.
Нэхъ цIыкIуIуэхэм папщIэ «Нартхэ я дыгъэм» спектакль-таурыхъ къытезыщIыкIыну зи мурад режиссёрым дежкIэ мы пьесэм и япэ вариантыр нэхъыфIу къыщIэкIынущ. Абы щыгъуэми мис мыбы хуэсакъыпхъэу къытщохъу: спектаклым нэхъри таурыхъ теплъэ къытегъэуэн, абы хэт шейтIан, хьэщхьэвылъэ сытхэмкIэ театракIуэ цIыкIухэр къыдэхьэхын мурадым мо зи гугъу тщIа нартхэм я гъащIэ зэщIэIэтар щIихъумэжмэ, пьесэм и мурадар къемыхъулIауэ аращ. Сыту жыпIэмэ, мы пьесэм и мурад нэхъыщхьэр театракIуэхэр тригъэун къудейркъым (ар мымурад Iей икIи цIыкIу пэтми). Ар щIохъуэпс щIэблэр гупсысэ лъагэхэм хуигъэушэным, хэкум, лъэпкъым я насыпыр зэпха Iуэхушхуэхэм зрапщытыфу гъэсэным.
Зэрыплъагъущи, дэри Iей лъэпкъ дигу илъкъым, режиссёр, дызыщIэкъури а уэ узыхуей дыдэрщ: спектаклыр къыдэхъулIэным. Аращи, хэзэгъэну къыпщыхъумэ, ди мащIэр уи куэдым хэдгъалъхьи, театракIуэхэм нэхъыбэ ялъыдгъэгъэс.
ХЭТХЭР
Уэзырмэс — нартхэ я тхьэмадэщ.
Сосрыкъуэ — нартхэ я шугъуазэщ.
Бэдынокъуэ — нарт лIыхъужьщ.
Ашэ — нарт лIыхъужьщ.
Ашэней — Уэзырмэс ипхъущ.
Уащхъуэ — уафэм и тхьэщ (адыгэ мажусий динымкIэ).
Щыблэ — уафэр къэзыгъэгъуагъуэ, щыблэ къэзыгъауэ тхьэщ (адыгэ мажусий динымкIэ).
Къуий цIыкIу — нартхэ я мэлыхъуэщ.
Лашын — КъуийцIыкIу дэзыхьэха хъыджэбз IуэрыIуэдзщ. Чынтхэр, шейтIанхэр («шейтIан джэгум» хуэщIа Iэпкълъэпкъ жан зиIэ бзылъхугъэ защIэмэ, дэгъуэт; чынтхэри шейтIанхэри я бжыгъэкIэ нэхъыбэху нэхъыфIщ, арыншамэ, ещхь хъунукъым), нарт щауэхэр, пщащэхэр.
ПРОЛОГ
Жыжьэ дыдэ къиIукI пшыналъэ гурыхьым щIэту Iупхъуэр зэIуокI. КIыфIщ. Псори кIыфIыгъэм щIиуфащ. Гъунэгъу къэхъу пшыналъэ гурыхьым хуэм-хуэмурэ а кIыфIыгъэр зэлъыIуегъэкIуэт. ЗэлъыIуегъэкIуэтри, шыкIэпшынэр зи куэщI иту щыс лIыжьыр къонаIуэ. ЛIыжьым и щIыб къыдэт етIуанэ Iупхъуэм и лъэгур кIыфIыгъэм хэгъуащэу фIыцIэщ, ауэ псэущхьэ тещIыхьахэр шынагъуэу къыхоплъ. Пшыналъэр мыужьыхыпэ щIыкIэ, жьакIэхур едаIуэхэм къахоплъэ, къыпогуфIыкIри, моуэ жеIэ:
ЛIыжьым
Насып дыгъэр къызыхуепсрэ
Гугъэ хышхуэм хуиту щесу
Си хъыдэзхэ!
ТIалэ цIыкIухэ!
ФыкъэдаIуэ!
ФыкъэдаIуэ!..
Тхыдэ лъахэм сыкъикIащи,
ГъащIэ дахэм сыкъэсащи,
Сэ вжесIэнущ хъыбар куэд,
Къыфхэмытмэ жейнэд…
Ад-дэ жыжьэ уIэбэжмэ,
Илъэс IэджэкIэ бгъэзэжмэ,
Дэри цIыкIуу дыщытащ,
КуэдыкIеи къэдджэгуащ…
Джэдыгубгъэр къэтIэтами,
Гуэншэрыкъыр зыргъыу щтами,
Ди Iэр мащIэу къэпIыщIами,
Ди пэр хуищIэу къэплъыжьами,
ДыкъимыкIыу Iэжьэ цIыкIум,
Щытхьырт махуэр къуажэбгъу щыгум…
Аурэ, пшапэ зэхэуауэ,
Вагъуэ цIыкIухэр къитIысхьауэ
Тлъагъумэ, унэм дынэсыжт, —
Жьэгу дакъэжьым дышэсыжт…
ПщIантIэ Iуэхухэр иухамэ,
Iэщхэм мэкъуи яритамэ,
Ди адэшхуэр къыщIыхьэжт,
Тэхътэбаным къитIысхьэжт.
И жьакIэхум Iэ дилъэнти,
ПащIэкIитIыр щIиIуэнтIэнти,
Дэ ар гуапэу къытхэплъэнт,
Моуи жиIэу къыщIидзэнт:
«Дыгъэр и гъуэм ихьэжащ,
Мазэр мэзым къыхэкIащ.
Жьыбгъэр псыхъуэм къыщофий,
КъыпфIэщIыну хьэндрэфий.
Ауэ ахэр дэ къидмыдзэу
Къыхыдодзэ:
Шыпсэ,
Псысэ,
Мырамысэ,
ХьэнтхъупсыкIэ,
ХьэкIэса,
Дадэ и псэ
Пэ сринэ,
Нанэ и псэ
Щхьэ упса…
ИIэ, псынщIэу фетIысэкI, —
Фи хьэкIумэ цIыкIухэр вгъэкI…»
Тепсэлъыхьырт ар дыгъужьым,
Мыщэм, бажэм, аслъэныжьым,
ЗекIуэлI щIалэм, уд фызыжьым,
КъуийцIыкIу къигъэпцIа иныжьым…
Таурыхъым хъыбарыжьыр
Кърихъуэжти, зэманыжьым
КъекIуэкIахэр къиIуэтэжт, —
Аурэ пщIыхьым сыхыхьэжт…
Арти, сэри япэ къэсым
Уэсым хуэдэу къыхуезгъэсу,
ТаурыхъкIэ си щхьэр скъуащ,
ХъыбарыжькIи бей сыхъуащ…
Ауэ жьыгъэр бетэмалщ:
Къосри, — сытыр ди Iэмал, —
КIуэ жыпIэнуракъэ, зи-и-и
ЗанщIэу дещIыр гунэф.. Щи-и-й,
Си адэшхуэм жиIа куэдым
Щыщу сщIэжхэм сащыхэдэм,
Мыр нэхъ щхьэпэу къэслъытащ,
ВжесIэжынуи къыхэсхащ.
«Шушэс»
ЯПЭ ЕДЗЫГЪУЭ
Iупхъуэ етIуанэр докIуей. Къуршылъэ щIыпIэщ. ЗымкIэ бгъуэнщIагъ инщ, адэкIэ — нэпкъщ. Псори мылым зэщIиIулIащи, уаем и пшыналъэ щIыIэм гур ехузыр… ЛIыжьыр бгъуэнщIагъым щIохьэ, зэрыщIыхьэххэуи шейтIанхэр къызэрыкъуох.
ШейтIанхэм
(зызэкIэщIашурэ)
КIыфI-кIыфI-кIыфI, —
МыдкIэ, мыдкIэ къакIуэ!
Нэху-нэху-нэху, —
АдкIэ, адкIэ кIуатэ!
Уэс-уэс-уэс, —
МыдкIэ, мыдкIэ къакIуэ!
УэфI-уэфI-уэфI, —
АдкIэ, адкIэ кIуатэ!..
Псори кIыфIым щIихъумащ!
Псори мылым щIигъэнащ!
ЦIыхум гуауэр къалъысащ!
ШейтIан джэгу дэ зэIутхащ!
Уий-сий, уэпIэ-уэрсэ!
УитI-ситI, хэтIэ-хэсэ!
Гъыгу-жьыгу!
Быгу-сыгу!
Iэгу-лъэгу!
ШейтIан джэгу!..
Гъыгу-жьыгу!
Быгу-сыгу!
Iэгу-лъэгу!
ШейтIан джэгу!..
Къытрагъэзэжу жаIэурэ, къофэхэр. Абы хэту шы лъэ макъ гуэрхэр гъунэгъу къохъури, шейтIанхэр мэбзэхыж. Бэдынокъуэрэ Ашэрэ къохьэ.
Бэдынокъуэ
(зиплъыхьурэ)
Уэзырмэсым и хэщIапIэр
Мы лъагапIэр арагъэнщ.
Ашэ
Мо бгъуэнщIагъым цIыху лъакъуампIэ
ЩIохьэр, плъагъуркъэ…
Бэдынокъуэ
Дыджэнщ.
«Уэзырмэс! Уэзырмэс!» — жаIэурэ маджэ. БгъуэнщIагъым щIыхьэжа лIыжьыр Уэзырмэс хъуауэ къыщIокIыж.
Уэзырмэс
(и Iэр мащIэу къеIэтри)
Фыкъеблагъэ!
Бэдынокъуэ
Ди еблагъэр
Махуэ ухъу, — фIэхъус апщий!
Уэзырмэс
Псатхьэр фIыкIэ зыхуеблагъэм
Ящыщ фыхъу, — фыпсэу апщий!..
Нобэ хуэдэ махуэ гуащIэм
Iуэху цIыкIуфэкIухэм лIыр текIухь,
Дауи, хабзэкъым. Аращи,
ФIэхъус псалъэр тщIынкъым кIыхь.
Бэдынокъуэ
Уэ нартыжьхэ ди тхьэмадэ,
Адэ палъэу Уэзырмэс,
Псэ зыIутыр зэтокIуадэ,
Нарт хэкужьри щIыIэм ес!..
Ашэ
Хощтхьэ гущэм ди сабийхэр.
ЖьыкIэфэкIэ димыIэж.
Мылым егъуу щIэт шагъдийхэм
Уахэплъэныр нэхъ гуауэжщ.
Бэдынокъуэ
Ди мэш хьэсэу сэрэбагъуэ
Зыхыхьахэр щIихъумащ.
Зы щIэ зэи дымылъагъуу
Щыта гуэнхэр нэщI тфIэхъуащ.
Ашэ
Нартыжь хасэр зэхуэсауэ,
Гупсысэбэр къаухэс.
Ахэм лIыкIуэ дыкъащIауэ
Аращ нобэ, Уэзырмэс.
Бэдынокъуэ
Мыпхуэдиз бэлыхь тшэчыну
СыткIэ нартхэ дыкъуэнша?
ЛъапсэкIуэдкIэ дигъэпшынэу,
Хэт и неи къытщыхуа?
Уэзырмэс
(нартыжьхэм къабгъэдохьэри)
Нартхэ!
Хэкур лIыфIхэм ящыхэдэр
Нобэ хуэдэ махуэ гуэрщ.
Гуауэр псоми ди зэхуэдэщ, —
Фи тхьэмадэри и гъэрщ…
Нобэ лIыхъухэр фыкъежьауэ
Си чэнджэщым фыщIолъэIу.
ВжесIэфынур мащIэщ, ауэ,
УпщIэ щIэщхъукъым, — фыщIэдэIу.
ЗэвгъэщIэну фыщIэхъуэпсмэ,
Къэхъуа лажьэр нывжесIэнщ.
Iэмал гуэрхэр къэвухэсмэ,
Си акъылым къыпыфщэнщ…
(ЙотIысэхри)
Бын зи адэ зимыIэжым
Япэ къэсыр къыхуэжьэхъущ.
Лъэпкъ зи гъуазэр щымыIэжри
Нэхъ теIэпхъэ зэуэ мэхъу.
Аращ дэри: Сосрыкъуэ
Ер зи къуэшхэм щауIа,
ЯуIакIэ иримыкъуу,
ЩIы къатиблкIэ щыщIатIа
Махуэ бзаджэм ди мыгъуагъэ
Псори зэуэ къыдежьащ.
ТхузэIуащэу хъуагъэщагъэ
Щыса къомыр къежэжьащ.
Сосрыкъуэ щIэзытIауэ
Нартхэ ныбжькIэ ди жагъуэгъу
Гъуамэ къомым Iэджэ щIауэ
Благъуэжь гуэрыр я пашэгъут.
Мис а жьабгъуэм куэд дэмыкIыу
Дыгъэм гугъэ къыхуищIащ.
Ди биижьхэм я IэмыркIэ
Гугъу демыхьуи Iэрыхьащ.
ЩIым и гъунэ щигъэпщкIуауэ
ЩиIыгъщ благъуэм идыгъуар…
Аращ хэкум щхьэщыт гуауэм
И къежьапIэ дэ тхуэхъуар…
Бэдынокъуэ
АтIэ, сытыр ди хэкIыпIэ?
Зы Iэмал уэ къытхуэгъуэт.
А благъуэжьым и гъуэтыпIэ
Хъунур пщIэмэ, дыунэтI…
Ашэ
Нартхэ еши щхьэхи тщIэнкъым,
Ди шагъдийхэр узэдащ!
ЩIыр емыщIмэ, дищIыкIынкъым, —
Ди Iэр Iэщэм хуэгъэпсащ!..
Бэдынокъуэ
Хибл я щIыб къыщыхутами,
Нартхэ шылъэр нэтхусынщ.
Бгиблым адкIэ щагъэпщкIуами,
И гъэпщкIупIэр къэдгъуэтынщ…
Жьыбгъэм и макъыр зэуэ къыкъуоу.
Жьыбгъэм и макъ
(Iущащэ щIыкIэу)
Уафэр тIууэ зэгуэза-а-ащ…
Зиусхьэныр къыдэкIа-а-ащ…
Уэгум къиIукIыу Уащхъуэ и дыхьэшх макъ къоIу, езыр плъагъуркъым.
Уащхъуэ и макъ
Хьа-хьа-хьа-хьа!..
Ар сэрыншэу фэ флъэкIыну
Дауэ фи гум къэкIыхха?!
Благъуэр фэ иривукIыну
Къару дэнэт къыздифхар?!
Хьа-хьа-хьа-хьа!..
Уащхъуэ и дыхьэшх макъым къыпыувэу жьыбгъэми зеIэт.
Бэдынокъуэ
Хэт а дэ къытщыдыхьэшхыр? —
И цIэр къиIуэт, Уэзырмэс!
Ашэ
(джатэ Iэпщэр иIыгъыу)
Си тхьэлъанэщ мы джатэжьур
КIуэцIызмыхуэм дакъэм нэс!
Уэзырмэс
(гузавэу)
Щывгъэт, нартхэ, армыхъуамэ!..
(Нэхъ макъ лъахъшэкIэ)
Уащхъуэ уэгум къиуващ.
А жыфIахэр зэхихамэ,
Псэ зыIутхэр унэхъуащ…
Жьыбгъэм и макъ
Уащхъуэ псо-о-ори зэхиха-а-акIэщ…
Уащхъуэ губжьыр къыщIэна-а-акIэщ…
Ар мафIэшым тесу мажэ.
Ар борэным щIэту маджэ.
Бийуэ фиIэр зэхуешэс.
Уэсу щыIэр зэхуехьэс.
Зэ ищIамкIэ щIемыгъуэжщ.
КъывищIэнур нэхъыбэжщ.
Маржэ. Нартхэ, — фепIэщIэкI!
Уащхъуэ фи щIым щхьэщывгъэкI!..
Уэзырмэс
(уафэм зыхуегъазэри)
Уафэ лъащIэр зи унапIэу
ЦIыхуу щыIэм я гугъапIэ!
ДыщIолъэIур уи гущIэгъу, —
Дыкъуэншащи, къытхуэгъэгъу!
Бэдынокъуэ
Уащхъуэу батэр зыхуагъэшыр
ФIыкIэ гуашэ си гугъаи!
Вы гъэшхауэ хуфIэдгъэжхэр
ПщIэншэ тыхьу къыщIэкIаи.
Ашэ
(Уэзырмэс жриIэу)
Апхуэдизу дыхьэшхыжу
Мы ди гуауэм къыIущIам
И щхьэ фIыщIэ хуебгъэщIыжу
Сытым щхьэкIэ уелъэIуа?!
Жьыбгъэм и макъ
(Iущащэ щIыкIэу)
Догуэ, догуэ зэ, нартыжьхэ-э-э…
Апхуэдизу фымыгубжьхэ-э-э…
ПцIы хэмылъу, благъуэ бзаджэрщ
Дыгъэ нурыр зыдыгъуар.
А емынэм ихьын фаджэрщ
Насыпыншэ фызыщIар,
Ауэ благъуэм игъэзащIэр
НэгъуэщI гуэрым и гупыжщ
Идыгъуами абы дыгъэр,
Ари Уащхъуэ и Iэужьщ…
Уэзырмэс
Щыри зэуэ девгъэлъэIумэ,
ГущIэгъу Уащхъуэ къытхуищIынщ.
Щхьэщэ хуэтщIу дыпэгъуэлъмэ,
Игу къытхуилъым зихъуэжынщ…
Бэдынокъуэ
(гуащIэу)
Нартым зэи щхьэщэ ищIкъым,
ЗэрыпщIэжщи, Уэзырмэс!
Ашэ
Хабзэкъутэ къэдублэнкъым, —
Хуейми уаем дырырес!..
Уэзырмэс
Фымыгубжьу фыкъэдаIуэт:
Сэри нартхэ сыкъалъхуащ,
Джатэ сIыгъмэ, сымылъаIуэу
ГъащIэ кIыхьыр есхьэкIащ.
И щхьэ закъуэ насып щхьэкIэ
Игъэщхъынкъым зыми бгыр.
Ауэ, чэнджэщ фыщыхуейкIэ,
ЗыпхывгъэкIыт, нартхэ, мыр:
Гурэ псэкIэ бэм телажьэм
И щхьэ Iуэхур псом я ужьщ…
Бэдынокъуэ
Хэкум япэ зэи гъащIэр
Иригъэщкъым зы нартыжь.
Жьыбгъэм и макъ
Уащхъуэ хуейкъым фэ фи гъащIэм.
Ар нэхъ жыжьэ доIэбей:
ФыфIэлIыкIыу зыкъевгъащIи,
КъыфхуищIэнущ фызыхуейр…
Уэзырмэс
А зырщ дэ хэкIыпIэу диIэр…
ИIэт, нартхэ, — фегупсыс!
Къытщхьэщохьэ нэхъри щIыIэр, —
Аурэ хъунукъым дыщыс!
Бэдынокъуэ
(Ашэ зыхуегъазэри)
АтIэ, дауэ тщIыну, Ашэ?
Ерыщагъыр тедгъэкIуэн?
Ашэ
Уэзырмэсыр акъыл пажэщ, —
ЖиIэр фарзщи, дгъэзэщIэнщ.
Уэзырмэс
Арщ нэхъыфIри. Щытым джатэр
Игъэдалъэ щхьэкIэ, щIым
Щылъыр хуейщ лъэIуэн.
Бэдынокъуэ
Тхьэмадэ,
ДедэIуэнщ унафэ пщIым.
Лъэгуажьэмыщхьэу мэтIысхэри, уафэм Iэр хуаший.
Уэзырмэс
Дунейм тет псори зэгугъэу
Зыми емыгугъэж!
Дипщ!
Ди Тхьэ!
Тхьэ долэ!
Анэдолэ!
Уэгум ит!
Жьыгъэр зыт!
Дунейм тетыр зи пщылI!
Зыми хуэмылIэж!
Уафэр къащхъуэрэ
Хьэуащхъуэу,
ЩIылъэр щхъуантIэрэ
Щхъуэгъуэджэу,
Джэд щыкъакъэу,
Къаз щыгъуалъхьэу,
Бэвым и лъагъуэу,
Уэшхым и гъуэгуу,
ЩIым и махуэу,
Хум и кIыпIэу,
Дунейр уэ дыгъэлъагъуж!
Дыгъэ нурыр къыдэтыж!
Уащхъуэ и дыхьэшх макъым уэгур зэщIещтэ
Уащхъуэ и макъ
Нартхэ хуабжьу зывгъэлIыхъуми,
Фыкъысхуейуэ къыщIэкIащ!
Хьа-хьа-хьа-хьа!
Дыгъэ нурым фыщыгугъми,
Абы цIыхухэр фыпыкIащ!
Хьа-хьа-хьа-хьа!
Бэдынокъуэрэ Ашэрэ къыщолъэтыжри джатэр кърапхъуэт.
Бэдынокъуэ
Мы си джатэр плъэIэсыну
Щытыгъамэ, сехъулIат!
Ашэ
Зыгуэр Уащхъуэ къытхуищIэну
ЩыжытIами, дыщыуат!
Уащхъуэ и макъ
ФымыпIащIэт, цIыхухэ, зэкIэ!
Сэ фи лъэIур згъэзэщIэнщ…
Хьа-хьа-хьа-хьа!
Фи тхьэмадэм абы щхьэкIэ
Зы Iуэхутхьэбзи къысхуищIэнщ…
Хьа-хьа-хьа-хьа!
Си мурадыр къывжиIэну
НызогъакIуэ Щыблэ щIым.
Иджыпсту ар къыфхэуэнущ, —
Фыхъут зэкIэ псори щым!
Щым хъуа дунейр къикъутэу макъ ин къоIу.
Бэдынокъуэ
Модэ! Феплъыт! Месыр Щыблэр!
Ашэ
Тобэ, сыту лъагъугъуей!
Бэдынокъуэ
И нэр мафIэм ещхьу маблэ!
Уэзырмэс
Уащхъуэ и блэу блащхъуэжьейщ!
(Щыблэ къохьэ)
Щыблэ
Уащхъуэ ин и пащхьэ нэхум
Иджыпсту сэ сыкъикIащ.
Абы къалэн къыфщищI Iуэхум
Фи къэкIуэнур елъытащ.
(Уэзырмэс зыхуегъазэри)
Уэзырмэсым ипхъу дахащэ
ТхьэIухуду Ашэней
И щхьэр схьыну къызжиIащи,
ФепIэщIэкIыт!..
Уэзырмэс
(къэуIэбжьагъэфIэу)
Ашэней?!.
Сэ…игъащIэм…пхъу сиIакъым…
Си щхьэ закъуэу сохь дунейр.
Нобэ мыхъуми зэхэсхакъым
АпхуэдэцIэ… Ашэней?!..
СщIэркъым!..
Щыблэ
(ауан хэлъу)
Зэи зэхэпхакъэ?
Уэзырмэс
Зэхэсхакъым…
Щыблэ
(ауан хэлъу)
Дауэ хъун?
(зэуэ губжькIэ зыкъызэредзэкIри)
Уащхъуэ уи пхъур здэщыIэм
ЩыгъуазэкIэщ, Уэзырмэс:
ЩыбгъэпщкIуауэ бгъуэнщIагъ щIыIэм
Къызэралъхурэ дахэр щIэсщ.
Уэзырмэс и щхьэр фIеубыдыкIыж.
Уэзырмэс
Тобэ, тобэ! Абы дауэ
Илъэгъуа си Ашэней!!..
(уэгум зыхуегъазэри)
Сытым щхьэкIэ стемылъIауэ Къыстехуа сэ уэ уи ней?!..
Бэдынокъуэ
КъызгурыIуэркъым, тхьэмадэ:
ПцIы иупсрэ мыбы?
Ашэ
(джатэ Iэпщэм йопхъуэри)
Хэтын хуеймэ Iуэхум джатэ,
ЖыIэ закъуэ, — сэ абы!..
Уэзырмэс
(Ашэ и дамэм тоIэбэри)
Екъух губжьыр, нартыжь хахуэ, —
ЖиIэр пэжщ а лъагъугъуейм,
Мы бгъуэнщIагъым къызэралъхурэ
ЩIэсщ сипхъу закъуэу Ашэней…
Къуищ сиIащ сэ, ауэ хэкум
Чынт дзэ фIыцIэр къыщихьам
ДэшэсыкIри, къагъэзакъым
Къурш щIыналъэу къыщалъхуам.
А зэманым си пхъу дахэр
Къытехьати мы дунейм,
Дзыхь сымыщIу мы къурш лъахэм
ЩызгъэпщкIуат сэ…
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
Уэзырмэс, Щыблэ, Ашэней («Нартхэ я дыгъэ» спектакль).Сурэтыр Шэрыб Валерэ трихащ.
