Зи IэщIагъэм хуэпэж Хьэщэ Къанщобий
Егъэлеиныгъэ хэслъхьэу къыщIэкIынкъым, ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и актёр Хьэщэ Къанщобий ди республикэм и театреплъхэм нэхъыфIу ялъагъухэм ящыщщ жысIэмэ. Зи джэгукIэр куэдым ягу ирихь а артистым и ныбжьыр иджыблагъэ илъэс 55-рэ ирикъуащ.
Инарыкъуей адыгэ къуажэжьым щыпсэу Хьэщэхэ Заудинрэ Нинэрэ я бынитхум я нэхъыжьщ Къанщобий. Я адэр механизатору колхозым щылажьэрт, я анэм унэгуащэ къалэнхэмрэ сабий гъэсэнымрэ и пщэ дэлът. Адрей къуажэ сабийхэм къащхьэщыкIырт Къанщобий — топ кърахуэкIыу уэрамым дэт цIыкIухэм щIагъуэрэ яхыхьэртэкъым, сурэт щIыным дихьэхырти, унэм зэрыщIэсыр нэхъыбэт, и ныбжьэгъухэм зэрадэджэгум нэхърэ. СурэтыщI хъуным зэрысабийрэ щIэхъуэпсырти, художественнэ училищэм щIэтIысхьэну тIэунейрэ яужь итащ Къанщобий, ауэ къехъулIакъым. Апхуэдэу щыхъум, дзэм къулыкъу щищIэну ираджэри, ар хъарзынэу кърихьэлIащ.
Хьэщэр пасэу унагъуэ хъуащ. И щхьэгъусэ Иринэ КъБКъУ-м филолог IэщIагъэм щыхуеджэрт, езыр Налшык дэт 15-нэ училищэм щIэтIысхьат. Артист хъуну зэи зигу имылъа щIалэр Щукиным и цIэ зэрихьэу Москва дэт театр институтым щIэтIысхьа зэрыхъуар гъэщIэгъуэнщ.
— Зэгуэрым газетым хъыбарегъащIэ къытрадзауэ къыспэщIэхуащ, Щукин Борис и цIэр зезыхьэ театр институтым къикIа егъэджакIуэхэм абы и адыгэ студием щIагъэтIысхьэнухэр Къэбэрдей-Балъкъэрым къызэрыщыхахыр итт абы. Сытегушхуэри, сэри си зэфIэкI згъэунэхуну сыкIуащ комиссэр щылажьэм, — игу къегъэкIыж Хьэщэм.
Зэпеуэр гуащIэт — зы цIыхум и пIэм 13 итт. Iыхьищу екIуэкIа экзаменхэри тынштэкъым, ауэ Къанщобий хузэфIэкIащ гъэунэхуныгъэхэм пхыкIыу институтым щIэтIысхьэн. Ар еджащ студент нэхъыфIхэм хабжэу, Щукинымрэ Вахтанговымрэ я щIыхькIэ ягъэува стипендиехэр кърату. Студием щIэсхэр адыгэ защIэу цIыху 13 хъурт. Абы къыдеджащ Мысост Вадим, Лу Рэмэзан, ТIащ Маринэ, Дохъушыкъуэ Мадинэ, Сэралъп Роберт, Къаздэхъу Ларисэ, КIарэ Ларисэ, КIэнцIэлий Роман, Дэбагъуэ Роман, Тэмазэ Лиуан сымэ.
Еджэныр къаухыу къыщагъэзэжым, ахэр зэрыгупу ди адыгэ театрым къащтащ икIи лэжьыгъэм жыджэру пэрыувэри, фIыуэ ялъагъуу къыхаха IэщIагъэм ирилэжьэн щIадзащ. Къызыхыхьэжа артистхэми я нэхъыбэм «Щука»-р къаухат, цIэрыIуэ хъуа куэди яхэтт.
Къанщобий япэу театрым щигъэзэщIахэм ящыщщ Толстой Алексей и тхыгъэм къытращIыкIа «Пащтыхьымрэ пащтыхь гуащэмрэ» («Орел и орлица») спектаклым хэт Репнин Михаил пщым и ролыр. А спектаклыр Фырэ Руслан иужькIэ щигъэувыжам, Филипп митрополиту джэгуащ. Апхуэдэу Хьэщэр щыджэгуащ IутIыж Борис и «Тыргъэтауэ», «Дамэлей» пьесэхэм къытращIыкIа спектаклхэм, Шиллер Фридрих и «ХъунщIакIуэхэм», иужьрейуэ ягъэувахэм ящыщу «Ретро», «Унэидзыхьэ», «Трактиргуащэ», «Мыщэ и къуэ Батыр», «Уэлий и парашют», «Уафэгъуагъуэ макъ», нэгъуэщIхэми.
Къанщобий и зэфIэкIыр къыщигъэлъэгъуащ киноми. Адыгейм щытраха «Сумерки надежд» зыфIаща адыгэ фильмым Мысост Вадим щIыгъуу щыджэгуащ. Франджым щыIэ Канны къалэм щекIуэкIа кинофестивалым а фильмыр хэтыну къыхуагъэфэщауэ щытащ икIи абы и режиссёр ХьэщIэмыз Руслан и гъусэу ди артистхэри абы щыIат.
Хьэщэр зи IэщIагъэр фIыуэ зылъагъухэм ящыщщ.
— Театрым сыщIэмыхьэу махуэ зыбжанэ дэзгъэхумэ, абы сыхуэныкъуэу, сыхуэзэшу апхуэдэщ, — жеIэ абы. Шиллер Фридрих зэрыжиIащи, актёрыфIым и дежкIэ роль Iей щыIэкъым. Къанщобий роль нэхъыщхьэ къыхуагъэфащэми, нэхъ цIыкIу къылъысми, тIури зэхуэдэу удихьэхыу егъэзащIэ.
Урыс тхакIуэ Островский Николай жиIэгъат: «ЦIыхухэр театрым щIэкIуэр еплъын къудей щхьэкIэкъым, атIэ актёрхэм я джэгукIэм зыщагъэгъуэзэн муради яIэщ». ЩIыбгъун щымыIэу арэзы утохъуэ мы псалъэхэм. Пьесэм уеджэмэ, ар зытеухуар къэпщIэфынущ, ауэ утыкум щытлъагъу спектаклыр уи нэгу къыпхущIэгъэхьэнукъым. Ди режиссёрхэри актёрхэри толажьэ театрым къекIуалIэхэм ялъэгъуар гукъинэ ящыщIыным.
Театрыр лъэпкъым и гъуджэщ, жаIэ. Дуней зызыужьым къызэрыкIэрымыхуным хущIэкъуу мэпсэу ди театрри. Абы и къалэн нэхъыщхьэхэм щытепсэлъыхькIэ, Къанщобий гу лъетэ:
— Режиссёр цIэрыIуэ Станиславский Константин зэрыжиIащи, театрым цIыхухэм я нэгум зегъэужьын къалэн фIэкIа имыIатэмэ, абы апхуэдиз къару трагъэкIуэдэнтэкъым. Шэч хэмылъу, театрыр гъащIэм и щытыкIэр сэтей къэзыщI искусствэщ. Абы и къалэн нэхъыщхьэри аращ — гъащIэм мыхъумыщIагъэу хэлъым театреплъым гущыкI зэрыхуедгъэщIыным, нэхъыфIым гу зэрылъедгъэтэным яужь дитщ. Роль нэхъыщхьэ щызгъэзэщIа «Ретро» спектаклыр къэдгъэлъэгъуа нэужь, абы еплъахэм ящыщу цIыху зыбжанэ къэпсэлъащ абы игъэпIейтеяуэ, я адэ-анэм куэд щIауэ гулъытэ зэрыхуамыщIар ягу къэдгъэкIыжауэ жаIэу. КъызэрыслъытэмкIэ, «Ретро» спектаклым и къалэн нэхъыщхьэр игъэзэщIащ, — жеIэ Къанщобий.
ГъащIэм щыщ Iуэхугъуэ гуэрхэр дэ зэрытлъагъуу, зэрызыхэтщIэу дызэресам хуэмыдэу нэгъуэщI лъэныкъуэкIэ дрегъэплъ актёр Iэзэм. Абы «реальность», «Iуэхум и пэжыпIэ» жыхуэтIэр пщалъэ щхьэхуэм ирегъэзагъэри, ди пащхьэ кърелъхьэж. Мис ар актёрым и Iэзагъым и нэщэнэщ. Апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэм и лъабжьэ щIэлъщ гъэсэныгъэ лъагэмрэ акъыл жанымрэ. Зи гугъу сщIы псори дыболъагъу Хьэщэ Къанщобий.
Актёр гуэрхэр щыджэгукIэ, театреплъым игу дыхьэн мурадкIэ, образым егъэлеиныгъэ щыбгъэдалъхьэ къохъу. Абы гу лъумытэнкIэ Iэмал иIэкъым. Апхуэдэ хьэл хэлъкъым Хьэщэм. Абы и джэгукIэм сценэм урешэ, абы къыщекIуэкI Iуэхугъуэхэм ухэту къыпщегъэхъу. Дэтхэнэ ролми хуэкIуэ образ гъащIэм ущрихьэлIауэ уи нэгу къыщIегъэувэж, икIи абы егъэлеиныгъэ къызэремызэгъыр зыхыбощIэ.
Актёрым зэрыжиIэмкIэ, «импровизацэ» жыхуэтIэр трагедием къыщемызэгъми, комедием къыщагъэсэбэп. Режиссёрым къахуигъэув къалэным ролыр «ирагъэтIысхьа» нэужь, актёрым къыбгъэдэкIыу щытыкIэ гуэрхэри образым щIагъуж, икIи а Iэмалым спектаклыр нэхъ гурыхь, гъэщIэгъуэн ещI.
— Актёр къэс езым и режиссёр иIэжщ, жыхуаIэр пэжу къыщIэкIынщ, сыту жыпIэмэ, сэ си зэчийр нэхъыбэу сэтей къыщыхъуар Теувэжыкъуэ Владимир и дежщ, — зыкъеумысыж артист Iэзэм. Социальнэ лIыхъужьу театрым хагъэхьа артистым игъэзащIэ ролхэр зэмылIэужьыгъуэ защIэщ. Зэм ар зауэлI хахуэщ («Тыргъэтауэ»), зэми зи ныбжь хэкIуэта дадэщ («Ретро»), «Унэидзыхьэмрэ» «Трактиргуащэмрэ» гушыIэ ролхэр удихьэхыу щегъэзащIэ.
Психолог цIэрыIуэ Маслоу Абрахам Харольд жеIэ мыпхуэдэу: «Зыкъэзыгъуэтыжыф цIыхухэращ дунейр ипэкIэ зыгъэкIуатэр. Абыхэм ямылейуэ зыри ябгъэдэлъкъым, нэгъуэщIу насыпыфIэ зэрымыхъуфым фIэкIа. ЦIыхухэм я нэхъыбэм гъащIэм и кIуэцIкIэ къыщалъыхъуэ мылъкур, зэхущытыкIэ IэфIыр, узыншагъэр абыхэм тыншу зыIэрагъэхьэри, я плъапIэ лъагэхэм я ужьым иту мэпсэу. Ахэращ къызыхэкIыр усакIуэ, тхакIуэ, щIэныгъэлI, уэрэджыIакIуэ, хэкупсэ телъыджэхэр, дуней гъащIэр ипэкIэ зыгъэкIуатэ цIыху Iущхэр».
Маслоу дигу къэзыгъэкIыжар Къанщобий и Iуэху бгъэдыхьэкIэращ. Сыт хуэдизу набдзэгубдзаплъэу укIэлъымыплъми, упкърымыупщIыхьми, акъылкIэ къыпхуэубыдыркъым лъэныкъуэ гуэркIэ талант зыбгъэдэлъ цIыхум и щэхур. Ауэ абы и IуэхущIафэхэм укIэлъыплъыну зэрыгухэхъуэм уэ уи гъащIэми мыхьэнэ щIэщыгъуэ кърет, зэи гу зылъумытэ лъэныкъуэмкIэ уи гупсысэхэр егъазэри, насып гъуэгур лъагъуэщIэкIэ къызэIуокI.
Илъэс зыбжанэ дэкIмэ гъуазджэмрэ щэнхабзэмрэ яIэну щытыкIэм теухуа упщIэм и жэуапыр къэгъуэтыгъуейщ. Лъэпкъ театр цIыкIухэм глобализацэм фIы къахудэмыкIуэнкIэ зэрыхъунур узыгъэгузавэщ. Хьэщэр нэхъыбэу зыгъэпIейтейхэм ящыщщ ди театрхэр щIыпIэ бюджетым иратыжыну хъыбар зэрыщыIэр. А Iуэхугъуэм кърикIуэнури гурыIуэгъуэщ.
— Ди театрыр хэмыкIуэдэжу, и пIэ имыту зиужьын папщIэ, нэгъуэщI къалэнхэми къадэкIуэу, къэралым и къалащхьэм щыIэ театрхэм я лэжьэкIэм дыкIэлъыплъын, абыхэм щыIэ режиссёрхэмрэ актёрхэмрэ дэрэ дызэрыщIэн хуейщ, — жеIэ Къанщобий. — Пэжщ, ди лъэпкъ театрым къезэгъынукъым абыхэм щагъэув псори, ауэ узыкIэлъыплъын куэд яIэщ. Москва мыгувэу щекIуэкIыну «Золотая маска» фестивалым сыхэтыну сыкIуэнущ. Си гугъэщ ди театрым хуэщхьэпэн куэд абы къыхэсхыну.
Дэтхэнэ цIыхуми и гъащIэм зэман-зэманкIэрэ къыхохьэри, лъэужь мыкIуэдыж къыщагъанэ цIыху щхьэхуэхэм. Апхуэдэу, Къанщобий и илъэс блэкIахэм хуеплъэкIыжмэ, нэхъ гуапэу игу къигъэкIыжхэм ящыщщ КъардэнгъущI Зырамыкурэ IутIыж Борисрэ. «Ныбжьэгъугъэр ныбжьым елъытакъым», — жыхуаIэращи, артистыр ирогушхуэ лъэпкъылI нэхъ губзыгъэхэм ящыщхэр гъунэгъуу зэрицIыхуам, КъардэнгъущI Зырамыку и ныбжьэгъуфIу зэрыщытам. Ахэр нэхъ гъунэгъуу щызэрыцIыхуари гъэщIэгъуэнт — Тыркурат къежьапIэ хуэхъуар абыхэм я зэныбжьэгъугъэм. Адыгэ театрыр абы щыджэгуну щрагъэблэгъам, Зырамыкуи IутIыж Бориси гупым яхэтащ.
— Зырамыкурэ Борисрэ я чэнджэщыфIхэр, я гушыIэ дахэр, я акъыл жаныр нобэми си гум гуапэу илъщ, — жеIэ Къанщобий. Зырамыку тхылъыщIэ къыдигъэкIыху, ар япэу тыгъэ зыхуищIхэм сащыщт.
Хьэщэ Къанщобий щысабийм Тхьэшхуэм къыхилъхьа зэчийр нобэми къыдогъуэгурыкIуэ — сурэт щIыным иджыри къэс дехьэх.
— Гъэлъэгъуэныгъэхэм щIэх-щIэхыурэ сокIуэ икIи сурэтхэм сеплъа нэужь, сэри зыгуэр сщIыну узым хуэдэу къысхохьэ. Спектаклхэм я репетицэхэм деж си лэжьэгъухэм я сурэтхэр щысщI щыIэщ. Апхуэдэу, «Дамэлейр» щыдгъэувым, IутIыж Борис и сурэт сщIати, «ИгъащIэм си сурэт нэхъ сэщхьу зыщIар уэращ», — и гуапэ хъуауэ къызжиIат абы.
Лэжьыгъэм зэман къыщыхудэхуэкIэ, Къанщобий фIэфIщ дыкъэзыухъуреихь дунейм сурэт трихыну. Къалэм куэдрэ щыплъагъунущ сурэттехыр IэщIэлъу.
Гупсэхугъуэ щигъуэт унагъуэ дахэ иIэщ Къанщобий. Абы и щхьэгъусэ Иринэ ди лъэпкъ музейм и унафэщIым и къуэдзэщ, а IэнатIэм лэжьыгъэшхуэ щызэфIех. Абыхэм я къуэ Эльдаррэ япхъу Венерэрэ унагъуэ хъужауэ насыпыфIэу мэпсэу. Я нысэ цIыкIу Анжелэ зыпащIын щымыIэм хуэдэу фIыуэ ялъагъу. Езыми гуащэм и щапхъэр и гъуазэу, унагъуэм щыщ хъуауэ илъэситхум нэблэгъауэ яхэсщ. Ари ди лъэпкъ музейм и лэжьакIуэщ.
— Сабийхэм щIэныгъэ епт къудейкIэ зэфIэкIыркъым. Адыгэ унагъуэм щызекIуэ хабзэхэми, нэхъыжьым зэрыхущытыпхъэми, нэхъыщIэм зэрыбгъэдэтыпхъэми, уи лэжьыгъэ IэнатIэр зэрепхьэкIыпхъэми щIалэгъуалэр щIэпIыкIын хуейщ. Ахэр фIы хъунуми нэгъуэщI зыгуэру къыщIэкIынуми дэращ, адэ-анэрщ, зэлъытар, — жеIэ Къанщобий.
Илъэс 55-р гъащIэм и дахэгъуэщ, блэкIар къыщапщытэж, мурадыщIэхэр щащI зэманщ. Артист гъуэзэджэм дохъуэхъу узыншагъэ быдэ иIэу ди лъэпкъ театрым и зыужьыныгъэм и гуащIэ куэд иджыри ирихьэлIэну. И Iуэхухэр и къуэш-и шыпхъухэм хуагъэдахэу, сыт хуэдэ зэмани щIэгъэкъуэн, чэнджэщэгъу Iущ къыхуэхъу и унэгуащэм, и бынхэм гуфIэгъуэ куэд ядилъагъуу Къанщобий иджыри илъэс куэдкIэ псэуну ди гуапэщ.
ЩОДЖЭН Iэминат.
