Гущхьэ гъуэмылэ лъапIэ
Адыгэ, Къэбэрдей-Балъкъэр, Къэрэшей-Шэрджэс республикэхэм я цIыхубэ тхакIуэ МэшбащIэ Исхьэкъ утетхыхьыныр тыншкъым, абы и зэфIэкIыр нэгъэсауэ къэзэрыбгъэлъэгъуэн псалъэхэр къыпхуэмыгъуэтынкIэ хъунущи. МэшбащIэр сэ къызолъытэ адыгэ лъэпкъым и вагъуэу, сыту жыпIэмэ, абы и гъащIэм укIуэцIрыплърэ хузэфIэкIар къызэщIэпкъуэжмэ, ар щапхъэщ, гъуазэщ. Ди тхакIуэхэм яхэткъым адыгэм абы нэхъыбэ тхылъ тхуэзытха. Абы и Iэдакъэ къыщIэкIащ тхылъи 100-м щIигъу. И романхэр тхылъ 20 нэхърэ нэхъыбэ мэхъу. Абыхэм ящыщу 6-р Кавказ лъапсэрых зауэжьым, адыгэр хэкум зэрырахуам, хэхэс адыгэхэм ятеухуащ, щIэныгъэ лъабжьэ зиIэ тхыдэ романхэщ.
Урысей Федерацэм и Президент Путин Владимир МэшбащIэ Исхьэкъ къэрал дамыгъэ лъапIэ кърат. 2006 гъэ
МэшбащIэ Исхьэкъ и зэфIэкIыр къызэрытлъытэр и Iэдакъэм къыщIэкIа тхылъхэм я бжыгъэм и куэдагъымкIэкъым, атIэ и тхыгъэхэм щиухуа дунейм и пэжагъырщ, ар зэритх бзэм и къабзагъырщ, шэрыуагъырщ. Усэ гъэпсыкIэмкIэ Хьэткъуэ Ахьмэд, прозэмкIэ КIэрашэ Тембот хуэдэу, сэнауш лъагэкIэ Тхьэр къыхуэупсащ абы. Адыгэ жьабзэм (литературэм) япэ лъэбакъуэхэр щызыча нэхъыжьыфIхэр гъуазэ хуэхъуами, иужьым езым а унэтIыныгъэм щыхишыжа лъагъуэр гъуэгу бгъуфIэ хъуащ. Тхэну къалэмыр къэзыщтэ дэтхэнэ зыми и хъуэпсапIэщ МэшбащIэм и лъагъуэ ирикIуэныр.
МэшбащIэ Исхьэкъ и дунейр зыхуэдэр къыпхуэщIэнущ абы и IэдакъэщIэкIхэмкIэ. Абы и тхыгъэхэм къемыджам сыт и махуэ, сыт хищIыкIрэ адыгэ литературэм?! Абы и романхэр псори щIэзыджыкIа цIыхур, университет зыбжанэ къэзыухам хуэдэу, губзыгъэ зэрищIынур, лъэпкъым хуэфэщэн цIыху нэсу зэрыпсэунур шэч къызытумыхьэнщ.
Щэрэ зэхэпх нэхърэ —
зэ плъагъу
Адыгэ Iуэхум хэту зы цIыхуи щыIэу къыщIэкIынкъым МэшбащIэ Исхьэкъ и цIэр зэхимыхауэ. Сэ си щIалэгъуэт абы и цIэр щызэхэсхам. РадиомкIэ и усэхэр зэзэмызэ къатырт. Пэжщ, сыт хуэдэ радиоми сщIэжыркъым ар щызэхэсхар — Урысейм, Иорданием я радиохэм дедаIуэфырт. Адыгэ Республикэм щылажьэ радиори зэзэмызэ къэдубыдыфырт. Псалъэм папщIэ, сэ япэу сызэдэIуауэ щыта и усэхэм ящыщщ «Си щIыгу» жыхуиIэр. Абы адыгэ лъэпкъыр куэд дыдэ щIауэ зэрымэкъумэшыщIэр къызэрыхигъэщым и мызакъуэу, щIым елэжь цIыхумрэ щIымрэ зэрызэхуигъадэр, щIы вагъащIэмрэ щIакхъуэ гъэжьагъащIэмрэ зэрызэригъэщхьыр сфIэгъэщIэгъуэну нобэми си гум илъщ. Исхьэкъ адыгэбзэм апхуэдизкIэ хуэIэзэщи, абы и бзэр уи пкъым къыхохьэ, уи гум къоIусэ, уи псэм лъоIэс.
Исхьэкъ урыс тхакIуэшхуэ Iэзэхэм я IэдакъэщIэкIхэм щыщ адыгэбзэкIэ зэридзэкIащ. АбыкIэ абы къигъэлъэгъуащ адыгэбзэм и лъэщагъыр, ди анэдэлъхубзэм и дахагъыр, и шэрыуагъыр. Зэгуэрым Исхьэкъ нэгъуэщI тхакIуэ цIэрыIуэхэм я тхылъхэр зэридзэкIыу щытамэ, иджы езым и IэдакъэщIэкIхэр щIэупщIэшхуэ яIэу нэгъуэщIыбзэхэм ирагъэзагъэ. Ар, дауи, узэрыгушхуэн Iуэхушхуэщ.
Исхьэкъ и цIэр си щIалэгъуэм къыщыщIэдзауэ зэхэсхыу щытами, езыр и щхьэкIэ щыслъэгъуар, къыщысцIыхуар 1978 гъэращ. Абы щыгъуэ «Родина» жылагъуэ зэгухьэныгъэм тхузэIуиха гъуэгумкIэ япэ дыдэу хэкум дыкъэкIуат зэныбжьэгъуищ дыхъуу (Исмелыкъуэ Оздемыр, сэ, МэшхуэфI Нэждэт), Анкара щыIэ Кавказ Хасэм дрилIыкIуэу. ИужькIэ Биданокъуэ Нихьэти къытхыхьэжри, дэ дыщыхьэщIат ди адэжь щIыналъэм. Къэбэрдейм укъэсауэ Адыгэ автоном областыр зумыгъэлъагъуу бгъэзэжынт?! Мис абы щыгъуэ МэшбащIэр зэдгъэцIыхуну ди насып кърихьэкIат. «Социалистическэ Адыгей» (иджы «Адыгэ макъ») газетым и редакцэм дыщыхуэзат абы. И пелуан теплъэмкIэ, и лIыхъужь макъымкIэ, и псэлъэкIэ дахэмкIэ абы дызэригъэгуфIар, дызэригъэгушхуар къыпхуэмыIуэтэжыным хуэдизщ. «Ди цIыхущхьэ бжыгъэр сыт хуэдизкIэ мащIэми, дуней псом дыщикъухьами, ди адэжь щIыналъэр кIапэ зэлъэмыIэс зырызу зэпатхъами, Исхьэкъ хуэдэ цIыху щэджащэ щыдиIэкIэ, дыкIуэдынукъым», — жытIат абы щыгъуэм. Абы лъандэрэ дригушхуэу дэнэ щIыпIи фIыкIэ и гугъу щыдощI, и усэхэм дыкъыщоджэ, и тхыдэ романхэм щыщ тыркубзэкIэ зэдодзэкI. «Бзиикъуэ зауэ», «Мывэ щхьэл» романхэр Инэмыкъуэ Мулид тыркубзэкIэ зэридзэкIри къыдигъэкIащ. Сэ 2015 гъэм «Ирахуахэр» романыр тыркубзэкIэ зэздзэкIри дунейм къытехьащ, иджыпсту «Хэхэсхэр» романым солэжь.
Адыгейм илъэсищым (1997 — 2000 гъэхэм) щIигъукIэ сыщыпсэуати, тхьэмахуэ къэскIэ Исхьэкъ сыхуэзащ. СфIэфIу сыкIуэрт абы и деж, си гуапэу сеуэршэрылIэт, згъэхьэулейуи къыщIэкIынт, ауэ зэи зыхызигъэщIакъым зыгуэркIэ сыкъытехьэлъэу. Езыри куэдрэ къакIуэрт а зэманым сэ сыщылэжьа Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ щIэныгъэ институтым. Тхьэркъуахъуэ Инус, Щхьэлахъуэ Iэбу хуэдэ нэхъыжьхэм щабгъэдэскIэ, сэри сращхьэгъэрыту я уэршэрхэм, гушыIэхэм си гуапэу сыщIэдэIурт. Исхьэкъ зэрысцIыхуам икъукIэ срогушхуэ.
ЗэрыжытIауэ, вагъуэр къэIуэтэгъуей пэтми, зэрыхъукIэ къэIуэтапхъэщ. Сыту жыпIэмэ, цIыхур къыщалъхуа махуэр щIагъэлъапIэм и щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэр, езым щIыхь хуэщIын-хуегъэщIыныр арамэ, етIуанэр щIэблэщIэм щапхъэу егъэлъагъунырщ. Нэрылъагъу щыпщIмэ, щIэблэм ар щапхъэ зыщищIынкIэ хъунущ.
ГъащIэр философиекIэ
гъэнщIа гъуэгуанэщ
МэшбащIэ Исхьэкъ къикIуа гъуэгуанэр хуабжьу гъэщIэгъуэнщ. Абы зыщывгъэгъуазэмэ, гу лъыфтэнущ, махуэм жэщыр къызэрыкIэлъыкIуэм хуэдэу, абы и гъащIэри фIым Iейр кIэлъыкIуэу зэрызэхэлъыр.
Хэкум бийр къыщытеуэм, Исхьэкъ и адэшхуэхэри лIыхъужь псэемыблэжу зэуапIэм Iухьащ. КъапэщIэувам къарукIэ щапэмылъэщым, ар ихуащ гъэрыпIэ. Апхуэдэу, и щхьэр хуит къызэрищIыжыным щIэгупсысурэ, ермэлы гуэрым ищэхури, зэманкIэ абы игъэпщылIащ. И щхьэ къищэхужыну Iэмал къыщыхукъуэкIым, ар къигъэсэбэпри, хуит хъужащ. Зыдэса адыгэ жылэжьыр зэтрагъэсхьауэ зэрыщымыIэжым къыхэкIкIэ, 1861 гъэм Краснодар щIыналъэм хиубыдэ Успен районым Щхьэщэхуж къуажэр щаухуащ. 1931 гъэм накъыгъэм и 28-м а къуажэм къыщалъхуащ МэшбащIэ Исхьэкъ.
Исхьэкъ къызыхэкIа унагъуэм мэш куэд ящIэу, а Iуэхум хуэIэижьу щытагъэнти, «мэш куэд зыщIэ» мыхьэнэр къикIыу МэшбащIэ щIыфIащари арагъэнущ. Лажьэрэ шхэжу, цIыхухэм я сэбэп ирагъэкIыу псэу МэшбащIэхэ я унагъуэм гуауэр къытепсыхащ: Исхьэкъ и адэ Шумаф (Шумахуэ) Амзан и къуэр и ныбжьыр илъэс 50 иримыкъуауэ дунейм ехыжащ. Абы щыгъуэм зэрыбынитхум я еплIанэ Исхьэкъ и ныбжьыр илъэси 3 хъууэ арат. «МылIэр лIы мэхъу», — жеIэ адыгэм. И анэмкIэ и адэшхуэ-анэшхуэм зэрашэлIэжри, анэдэлъхубзэм, адыгэ хабзэм, лъэпкъ IуэрыIуатэм, тхыдэм щIапIыкIыу къагъэхъу. Мис абдеж къыщожьэ МэшбащIэм и япэ гущхьэ гъуэмылэ лъапIэр. И анэр, дэтхэнэ зы адыгэ пщащэми хуэдэу, пшынэ дахэу еуэрт. Езым пшынэ иIэтэкъыми, Исхьэкъ я гъунэгъум игъакIуэурэ ар къригъэхьырт. ЩIалэ цIыкIур фIэгъэщIэгъуэну щIэдэIурт абы къригъэкI макъамэм, анэм жиIэ уэрэдхэм. А уэрэдхэр лIыхъужь уэрэдт, гъыбзэт. Нэхъыбэу къахэщри адыгэ лъэпкъым и щхьэм кърикIуа гуауэмрэ гузэвэгъуэмрэт. Исхьэкъ и анэшхуэми, и адэшхуэми, абыхэм я ныбжьэгъуу я хьэщIэщым къакIуэхэми къаIуэтэжыр а хъыбар гуузхэрт. Илъэси 5 — 6 фIэкIа зи мыныбжь щIалэ цIыкIур а псоми едаIуэрт, гущIыхьэ щыхъуу. Апхуэдиз бэлыхь зытелъа, гузэвэгъуэ зыгъэва адыгэ лъэпкъым и гу бампIэр хуигъэтIысыну, и щхьэм кърикIуар дуней псом къаригъэщIэну пщэрылъ зыщищIыжати, ар зэригъэзэщIэным сытым дежи телэжьащ.
Сабийм апхуэдэ пщэрылъ зыщищIыжын папщIэ, дауи, и лъым зы къару щэху, сэнэуш хэлъын хуейщ. Усабийуэ зэхэпхар, плъэгъуар уи щхьэм ибубыдэфу, ар цIыхухэр дебгъэхьэхыу къэпIуэтэжыфыныр гъэщIэгъуэнщ. Сэнэуш гуэр зыхэмылъ сабий щыIэкъым. Ауэ ар къыпхуэсэбэпын папщIэ, зэфIэкI гуэр зэрыпхэлъым и чэзум гу лъатэу зрагъэужьын хуейщ. МэшбащIэ Исхьэкъ сэнэуш зэрыхэлъым гу лъызытар егъэджакIуэхэрщ. И егъэджакIуэм и фIыгъэкIэ Исхьэкъ и япэ усэр, езыр илъэси 8 фIэкIа мыхъуауэ, етхыр. Ар абдежым щытеувауэ убж хъунущ тхакIуэ гъуэгуанэм.
1951 гъэм МэшбащIэм Мейкъуапэ дэт педучилищэр, 1956 гъэм Мэзкуу дэт Литературэ институтыр къиухащ, парт еджапIэми щеджащ. Абы и япэ тхылъыр, «ЦIыху лъэщхэр» жыхуиIэр, езыр илъэс 18 фIэкIа мыхъуауэ дунейм къытехьащ. Абы къыкIэлъыкIуащ 100-м щIигъу и тхылъхэр.
Исхьэкъ зы махуэ гуэрым сеупщIат: «Уа, дэ дыкъеджэн къудейуэ дызыпэмылъэщ мыпхуэдиз тхылъыр уэ дауэ птхыну пхузэфIэкIа?» — жысIэри. «Сэ, — жиIащ абы, — сытым дежи пасэу согъуэлъыжри, жьыуэ сыкъотэдж. Зы пщэдджыжь блэзгъэкIыркъым сыхьэт зыщыплIкIэ сымытхауэ. ИужькIэ а стхам сыхоплъэжри, сигу ирихьу напэкIуэцI зыбжанэ къыхызохыж е псори щIэрыщIэу щыстхыжи къысхуохуэ. Ауэ сымытхэу зы пщэдджыжь блэзгъэкIыркъым».
НэгъуэщI зы гъэщIэгъуэнагъи дэслъэгъуащ абы. Абы и IэдакъэщIэкIхэр зэритхыр адыгэбзэщ. Сыту жыпIэмэ, цIыхур нэхъыфIу зэрыгупсысэр, къиIуэтэнур цIыхум я гум дыхьэу, я псэм къищтэу къызэригъэлъэгъуэфынур езым и анэдэлъхубзэщ. Абы къыхэкIкIэ, Исхьэкъ адыгэбзэкIэ етхри, итIанэ нэгъуэщIыбзэхэмкIэ зэрадзэкIыж.
МэшбащIэр ар зи гупсысэ, Iуэху еплъыкIэ зиIэж цIыху гъэщIэгъуэнщ. Нэгъабэ Тыркум дыкIуауэ, тхакIуэм и IэдакъэщIэкIхэм дихьэххэм дащыхуэзам, абы мыпхуэдэу жиIауэ щытащ: «ТхакIуэр тхэнумэ, абы зыри зэран къыхуэхъун хуейкъым. «Си тхыгъэр ягу ирихьыну пIэрэ?», «Традзэну пIэрэ?», «Мыпхуэдэ гупсысэр къэсIуатэу къысхуадэну пIэрэ?» — упщIэхэм, гупсысэхэм заригъэлъахъэ хъунукъым. И гум къэкIар, и щхьэм къихьар, цIыхухэм я деж нихьэсыну зыхуейр тIысу итхын хуейуэ аращ. «Дунейр шэрхъщи, мэкIэрахъуэ», — жаIащ ди нэхъыжьхэм. Iейм — фIы, гугъуехьым гупсэхугъуэ къыщыкIэлъымыкIуэ щыIэкъым, зэманым, дунейм захъуэжри. Гум къыбгъэдэкIыр, фэрыщIагъ зыхэмылъыр лъэпкъым, цIыхубэм я гум лъэмыIэсынкIэ Iэмал иIэкъым. Нобэ трамыдзар пщэдей къащтэжынущ. «Мывэ щхьэл» романыр щыстхам щыгъуэ апхуэдэ тхылъ къыдэбгъэкIыну къыпхуадэнутэкъым. Щэхуу стхащ, си гупсысэр тхылъымпIэм къыщызмыгъэлъагъуэу схуэшэчынутэкъым, ар гува-щIэхами цIыхубэм я деж нэсхьэсын хуейти. ИтIанэ зэманым зихъуэжри, тхылъыр дунейм къытехьащ, уеблэмэ саугъэти къысхуихьащ».
Исхьэкъ тхакIуэ къудейкъым, ар жылагъуэ лэжьыгъэми жыджэру хэтщ. МэшбащIэр лэжьакIуэшхуэщ, жанщ, емызэшыжщ, и ныбжьым емылъытауэ, игури, и гупсысэри, уеблэмэ и Iэпкълъэпкъри зэрыщIалэщ. АпхуэдизкIэ Iуэху куэд зэдещIэри, умыгъэщIэгъуэн плъэкIыркъым. Ар УФ-м и ТхакIуэхэм я союзым и унафэщIым и къуэдзэщ, 1962 гъэм къыщыщIэдзауэ (илъэс 54-м щIигъуауэ) Адыгэ Республикэм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэщ, а республикэм къыщыдэкI журналиплIым я редактор нэхъыщхьэщ, СНГ-м хыхьэ къэралхэм я ТхакIуэхэм я дунейпсо зэгухьэныгъэм и ГъэзэщIакIуэ гупым и унафэщIым и къуэдзэщ, УФ-м и Президентым и лIыкIуэу Ипщэ федеральнэ щIыналъэм щыIэм егъэщIылIауэ лажьэ Нэхъыжьхэм я советым хэтщ, Дунейпсо Адыгэ Хасэм и Нэхъыжьхэм я советым и тхьэмадэщ.
МэшбащIэ Исхьэкъ и пщIэр зэрылъагэр, и зэфIэкIыр къызэралъытар къагъэлъагъуэ абы къыхуагъэфэща цIэ, дамыгъэ лъапIэхэм. Ар ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием, ЩIэныгъэхэмкIэ Абхъаз Академием я академикщ, Кубаным гъуазджэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэщ, СССР-мрэ Урысей Федерацэмрэ я Къэрал саугъэтхэм, Шолоховым, Островскэм я цIэкIэ щыIэ литературэ саугъэтхэм я лауреатщ, «Хэкум и пащхьэ щиIэ фIыщIэм папщIэ» урысей орденым и II, III, IV нагъыщэхэр, «Лъэпкъ зэныбжьэгъугъэ» орденыр, «Адыгейм и ЩIыхь» медалыр, Абхъаз Республикэм и «ПщIэмрэ ЩIыхьымрэ» орденыр, «Кубаным и зыужьыныгъэм хуищIа хэлъхьэныгъэм папщIэ» медалым и япэ нагъыщэр къыхуагъэфэщащ.
Исхьэкъ хуэдэ цIыху адыгэ лъэпкъым къызэрытхэкIамкIэ догушхуэ. Тхьэм узыншэу, щIэблэм и щапхъэу, ди щхьэр ину дигъэлъагъужу куэдрэ дяпэ иригъэт. Дэри абы хуэфэщэн, и гуащIэр зэхэзыщIыкIын, и пщIэр зыIэтын Тхьэм дищI.
Хъуажь Фахъри,
Къэбэрдей-Балъкъэрым и Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ
щIэныгъэ институтым и лэжьакIуэ,
«Адыгэ псалъэ» газетым и обозреватель
