Уафэбгыкъу и нэлат
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр
№№37 — 39, 41 — 47-хэм итщ).
— Ефэндым зыпэщIэпсэри — сапэм упыджагуэри зыщ. Ауэ, сыщыхэбгъэзыхьакIэ, пхуэсIуэтэнщ иджы КIэмыргуей лъахэм щымыщIэщыгъуэж щэхур: си малъхъэу щыта Абрэджыр иджыпсту щопсэу Кърымым. Батыр-ефэндыр абы и ныбжьэгъущ. Абрэджым къысхуигъэгъуфыркъым и пыхъуэпышэ нэгъуейхэмрэ тэтэрхэмрэ ди КIэмыргуейр тIысыпIэ зэрезмыгъэщIыр… Аращи, Батыр ефэндыр ерыщу къызеушт. ЗэрыхуэзгъэфащэмкIэ, а тэтэр, нэгъуей зэхэзекIуэр КъэбэрдеймкIи неIэнущ зэгуэр.
— Фи ефэндыр Болэтхьэблэ щыщ, зиусхьэн? — шэч мыгъуэ гуэр ищIауэ щIоупщIэ Мэрем.
— Хьэуэ. Мэжджытыр зэрыдухуэу, Кърымым кърагъэкIри къытхуагъэкIуауэ щытащ ар.
— КъызгурыIуакъым… Кърымым зыхуейр къыфхуагъэкIуэн хуэдэу, сыткIэ фызэпыщIа? ФыщIедэIуэн хуейри сыт а Кърымым и жыIэм?…
— Ар гугъущ зэхэпщIыкIыну, Миншакъ… Зыгуэрым къыгурыбгъэIуэнуи нэхъ гугъужщ. Тыркумрэ Кърымымрэ езыхэм я дамэгъуу дыщагъэтыну хуейщи, Iэмалу яIэмкIэ къыттракъузэ. ДапэщIэтщ ди зэфIэкI къызэрихькIэ. Ауэ лъэпкъышхуэм сыт щыгъуи лъэпкъ мащIэр зыкIэщIиуплIанщIэ хабзэщ. А лъэпкъышхуэхэм я тетыр пащтыхь, сулътIан, е хъану щытмэ, нэхъри гугъущ лъэпкъ мащIэм и IэнатIэр. А псом къафIэкIыу, фэ езыхэри фыщыгъуазэщ адыгэм и дуней еплъыкIэм: зыдэмыхьа къуэладжэ лы дэзщ, — Бэлэтокъуэр нэщхъейуэ погуфIыкI. — Адыгэхэм я жыIауэ: Кърымыр данэху-данапIэщ.
ХьэщIэщыр хьэлъэу щым хъуат. Бысымымрэ хьэщIэхэмрэ зэIуплъэу еплъыхыжа нэхъ мыхъумэ, псалъэ ягъуэтыжакъым.
Миншакъ адрейхэм нэхъ япэ игу къызэрыгъуэтыжри:
— Зэманыжь дыдэ лъандэрэ, илъэс мин бжыгъэхэм дакъыпхрыкIыурэ адыгэхэр зэрыадыгэу дыкъыщызэтенакIэ, абы мыхьэнэ гуэр хэлъщ… Адэ-кIи демыкIакIуэу дыпсэунущ! Мэрем, къыхэдзэт иджы ди уэрэдыр!
— Иджыпсту, иджыпсту, тхьэмадэ, — жиIэу гуфIэурэ Мэрем ирешажьэ:
Уэр, и пщIэгъуалэшхуэри, уэ-ра-уо,
Кхъухьышхуэ пхащIэкIэрэ
нытхузэрашэри, уэ-рэу-уи!
И хъарзынашэм къуэ быдэ шытхыр
неубэ.
Ежьу: Уо-ри-ра, уо! Уо-ри-ра,уо!
Уэр, мы жылагъуэбэр зэхуосри,
уэ-ра-уо!
Ди Талъостэныр ди самыржакът,
уэ-рэу-уи!
И самыркъом шу хутыкъуахэр
дишыжырт!
Уэр, гъусэ шэжынмэ, уэ-ри-ра-уо,
Ди Талъостэныр хуэIэзэт,
уэ-ри-ра, уи!
Бзэм я нэхъ гуащIэр и
къуэлакъитIкIэрэ зэхуишэрт!
Уэр, и шэтыр лъабжьэри, уэ-ри-ра,уо!
Борыжьэ япщэми щIилъэсырт,
уэ-ри-ра, уо!
Бахъшысэрейри а махуэм
къуапиблт!
Уэр, Бахъшысэрейри, уэ-ри-ра,уо!
А махуэм къуапиблт, уэ-ри-ра, уи!
Мы гъущI пщэхъуиблыр хъан
гъумыжьым пщIэхэвдзэ!
Уэр, хъаныжьмэ ипхъу гущэурэ,
уэ-ри-ра, уо!
Кустэхъан дахэри, уэ-ри-ра, уо!
Щауэ хэплъыхьти, дыщэ тахътэм и
щхьэм щогъуэгрэ!
Уэр, пщIэгъуалэжьыдзэри,
уэ-ри-ра, уо!
Хы тIуащIэм ныдошэсыкIри,
уэ-ри-ра, уо!
Уэрэд макъыр зэрызэхахыу унэIут-хэр хьэщIэщыбжэм къыщызэхэуващ. Унагъуэм щыпсэухэр здэщыIэ лъэныкъуэмкIэ къикIыурэ къыщIыхьащ бзылъхугъэхэр. Болэт и шыпхъу нэхъыжь Къудас, сабийм и Iэпэр иIыгъыу, къыщIыхьэри, и нэпсхэм къызэпажыхьауэ, уэрэдым ежьууэрэ етIысэхащ.
Бэлэтокъуэр щхьэгъубжэм бгъэдэту къэдаIуэрт. Пщыр лъэмакъыншэу, щабэу кIуэтащ. Шыпхъум и уэрэд гъы макъыр Бэлэтокъуэм игу щIыхьэрт. Нышэдибэ хуэдэт Бэлэтокъуэпщым зэгъэзэхуэшхуэ имыщIу кIэмыргуейхэм я фейдэ зыхэлъ псэукIэр щигъэкъабылу щытар. Нышэдибэт. Къэбэрдей хьэщIэхэр иджыри хьэщIэщым къыщIыхьакIэтэкъым. Бэлэтокъуэр иджыри псэурт, гъащIэм къигъэув гугъусыгъухэм зэрыхузэфIэкIкIэ япэщIэту, здыпэмылъэщым деж зыщыдигъэшу. Пщыр куууэ зэи егупсысыртэкъым нэгъуейхэмрэ тэтэрхэмрэ пэшэгъу щIищIым. Ар зэи иригузавэртэкъым иджыпсту кърымхэр гъунэгъуу зэригъэнэIуасэм адэкIэ кърикIуэнкIэ хъуну мыгъуагъэхэм. Зэрыхъуу ищIырт, зэрищIэу игъэхъурт. Зи лъэпкъ Iуэху дэзыгъэкIыну щIэхъуэпс кIэмыргуеипщым, апхуэдэ Iуэху зехьэкIэр дагъуэ хуэпщIынри тэмэмтэкъым. Бэлэтокъуэм зэкIэ запигъэIэщIэрт зи жэуапыр гува-щIэхами зэгуэр пызыхыжыну упщIэхэм. КIэмыргуеипщым хэгъэрейуэ зригъэкIуалIэртэкъым адыгэпсэ узэщIам узу щIэпIастхъэ пэжхэр. Бэлэтокъуэм защидзейрт апхуэдэ псалъэмакъыр гъэхуауэ къезыщIылIэну иужь къихьэ и лIакъуэгъухэми. ЗыкIэридзыжырт зыкъыкIэрызыщIэну къэзыIэбэрэбыхь гупсысэхэр. ИтIани, аддэ, пщым и куцI купсэм пэщащэу куууэ зыгуэр исти: «КъэувыIэ. Гупсысэ», — жиIэурэ къэкIийрт. КIэмыргуеипщми и жэуапыр хьэзырыххэти: «Щхьэж и щхьэ и къулей зэрехуэ; щхьэж и натIэ Iыхьэм и Iыхьэжщ» — жиIэу а макъым пэкIиижурэ гъащIэм кIуэцIрыкIырт.
Иджыпсту, унэIутхэр игъэгумащIэрэ, езыми анэкъилъхур нэпскIэ къригъэпыхьыкIыу, кIэмыргуеипщым и жьэгур лъэщу зэщIиукъуэдиерт лъэпкъыжь уэрэдым. Къэбэрдейхэм уэрэд едзыгъуэхэр яухырти, Къудас аргуэру пыхьэурэ ежьум хыхьэжырт. Бэлэтокъуэм и тэмакъыщIэм зыщызэхуэзылъэфэса уз къыркуэр е емынэхыжт, е къыдрисейуэрэ къыIурымыхут! Пщым и гупсысэхэр, иджы Iэпхъуэшапхъуэу, къызэрехьэкIырт. Псэ уз! ЗыхещIэ иджыри кIэмыргуеипщым а узыр. ЛIакъым иджыри а и адыгэпсэр! Дауэрэ къэухъут ар — къуэшым къытехьэ лейм а гу щылъимытар? Дауэрэ ущхьэукъуэу плъэущхъуэт и цIыхугъэ дахэр? Пэжщ, кърымхэр сыт щыгъуи и тхьэкIумэм къихъуцацэу къыкIэщIэсти, ягъэундэрэщхъуат и акъылыр… Уэрэдыжьым Iэвлъэв къищIыжа псэ дыкъар Болэт IэщIэлъэтыным хуэдэу иджы пыIэрт: — «КъэувыIэ! ЗыкъэщIэж! Уи пэжым Iуплъэ! Уи псэукIэм ириплъэж… УикIэрэхъуа иджы а къыппэплъэ хьэшым?! Хэт иджыпсту узэщхьыр? Хэт а мыувыIэу къощакIуэр?» — кIэмыргуеипщыр нэхъри кIуатэурэ утыкум ихьапэрт…
ХьэщIэхэм гу лъатэххакъым Бэлэтокъуэр зэрыпIейтеям. Уэрэдыр зэхэзыхахэм ягу зэрыдыхьам иригуфIэхэу, къэбэрдейхэр тэджыжащ.
— Тхьэм фиузэщIхэ! Фи щхьэ-фи псэри фи жьэгухэри мы уэрэдым къиухъумэ… Дэри, зиусхьэн, нэхущым гъуэгу дытехьэжынущ. Жыжьэ докIуэ.
ЩхьэфIэпхыкI кIапэмкIэ зи нэпсхэр зэпызылъэщIыхьыж и шыпхъум Бэлэтокъуэм Iэдэбу зыхуегъазэри:
— Къудас, хьэщIэхэм я гъуэмылэм фыкIэлыплъи, псомкIи зыхуей хуэвгъазэ, — къэбэрдейхэм яIуплъэри: — Фи мурад Тхьэм къывигъэхъулIэ. ФыкъыщыкIуэжкIэ фыдблэмыкI. Дыныфпоплъэ.
XI
Къущхьэ тэтэрхэм я нысашэр зытехуэ мэремыр къэблэгъат. ХьэтIохъущыкъуэпщым щыгъупщатэкъым къыхуэгушхуэу хьэгъуэлIыгъуэм жылэдэсхэр езыгъэблэгъа хэхэс къущхьэхэм хабзэкIэ якIэлъыгъэкIуэн зэрыхуейр. Кургъуокъуэ къыгурыIуэрт дэнэ щIыпIэ ахэр кърамыхуами, нысашэ ящIыну зэрыхуитри, а нысашэм цIыху ирагъэблэгъэныр зэрыхабзэри. Ауэ щыхъукIи, пщы уэлийм къабыл хуэщIыртэкъым мыбийрэ, мыныбжьэгъурэ, мыблагъэу къэбэрдеищIым и бгы жьэгъу-къурш жьанэм зизыугуэша унагъуэ зыбжанэм я жылэгъу-ныбжьэгъухэр. ХьэтIохъущокъуэм и адэр къуршхэм щакIуэ ихьэрейуэ щытат. Апхуэдэу щакIуэгъу-IуэхутхьэбзащIэ къыхуэхъуауэ щыта къущхьэ-тэтэр лIыжьыр, пэжу, цIыху еншэт. Абы и къуэ Хьэзрэти и адэм ещхьу зэгът, къызыхэкIари зэрыхэхэсри и щхьэкIэ зыдищIэжырти, и псэупIэ Iэслъэсыр къыпэзымыубыду къезыта къэбэрдейхэм трамыхыжмэ гуфIэу, пщы уэлийм къеубзэрт, жылэдэсхэми хабзэ къакIэлъызэрихьэну хэтт.
Иужьрей тхьэмахуэхэм ХьэтIохъущокъуэр зыгъэгуауэщхьэуэхэм къыхэпшахъуэрт Къалмыкъым къикIыжа лIыкIуэхэм къыздахьа хъыбархэмрэ а хъыбархэм пыщIа гурыщхъуэхэмрэ. Пщы уэлийр егупсысырт: «Быжым зэрыхуигъэфащэм дригъуазэу щытмэ, ди бжьыхьэкIапэр тIасхъэщIэх тIысыпIэу къыщIэкIынри зыхуэIуа щыIэкъым. Ярэби, пэжу пIэрэ-тIэ ЛIыгъур ищI гурыщхъуэхэр? Ди мэз лъапэхэр зи кIуапIэхэмрэ ди къуршыщхьэхэр зи тIысыпIэхэмрэ, мыхьэнэ ядмытурэ, къытхузыкъуахынур хэт ищIэрэ? Дауи ирехъуи, «Быдэ и анэ гъыркъым» — жи. Нысашэм кIуа гупым езы Быжыр я нэхъыжьщи, и щхьэкIэ зэпигъэкIуэжынщ дэтхэнэр гурыщхъуэми, сыт хуэдэр нэрылъагъуми».
Кургъуокъуэ зыIыгъ гупсысэхэр иригъэкIуэтыжу, хьэщIэщыбжэмкIэ зэуэ къоIукI Къэзанокъуэм и макъыр:
— МахуэфI дытехьауэ, зиусхьэн! — Жэбагъы пщым фIэхъус ирехри: — Мыдэ Сэбанш сыIущIащ иджыпсту. КъызэрызгурыIуамкIэ, Къэсей хьэжыр къущхьэ тэтэрхэм я нысашэм уогъакIуэтIэ?
— Къеблагъэ, Жэбагъы. НтIэ, Быжыр я нэхъыжьу щIалэхэр гъуэгу техьащ. Къэсеи псэлъэн и жагъуэкъым. Жэмыхьэтым и Iуэхур дыуэщI къудейкъым, гуфIэгъуэхэри ефэндым и къалэнщ.
— Зиусхьэн, сэ къызгуроIуэ Быжыр зытекIухьыр сыт хуэдэ Iуэхуми… Уэ езым уи фIэщу угугъэрэ кърымхэм я тIасхъэщIэххэм къущхьэ-тэтэр нысашэм апхуэдизу хэIущIыIу зыщащIын-кIэ хъуну?
— Сыгугъэркъым. Аращ ахэр щIэтIасхъэщIэхыр. ИтIани, «Къаплъэ нэхърэ — къиплъ» — жаIэркъэ? Гупыр хъуэхъуакIуэщ здэкIуэр. Мыдрей псор — хэт ищIэрэ… ЛIыгъур и нитIкIэ къалмыкъ пшахъуэщIым щилъэгъуар пэжмэ… — нижыIыскъым пщым.
— Пэжмэ?! Хэт, зиусхьэн, а пэжыр зи щIэщыгъуэжыр? Къущхьэ псори зэшщи, шыд псори пэхущ. Къущхьэ нэгъуейрэ къущхьэ тэтэррэ ди дежи зэрыщыIэр бзыщIакъым. КъыздикIахэри зымкIи щэхукъым. Ахэр зэрызэкIэлъыкIуэри бгъэщIагъуэ хъунукъым, — погуфIыкI Къэзанокъуэр.
— Къызыхахуахэр щIызэкIэлъыкIуэжыр иджыри къызгуроIуэ, Къэзанокъуэ. Къысхуемыгъэзэгъыр а къызыхэзыхуахэр иджы къащIыкIэлъыхашэрщ. Мис ар пэжу къыщIэкIмэ? ФIыкъым абы къыдэкIуэнур, — жиIэурэ ХьэтIохъущокъуэпщыр щхьэгъубжэм доплъ.
— Мыдэ, псалъэжь диIэщ адыгэм: «Псым икIрэ пэт я кIэкъуащIэ зэнтIэIуащ», — жиIэу. КъызгурыIуар пэжмэ, уэ, мызыгъуэгукIэ зэхэбгъэкIыну узыхуейр: псым икIхэм я цIэ-я щхьэр-къым, атIэ абыхэм я кIэкъуащIэ зэнтIэIугъэм ди щхьэ и зэрану къуэлъырщ… Пэжу жысIэрэ? — жьэгу дакъэм тет пхъэ ласкIэхэм епэщэщурэ Жэбагъы пщы уэлийм хьилафэу хущIоплъ.
— Ардыдэщ. Сигу укъиплъащ аргуэру! — погуфIыкI Кургъуокъуэ.
Пщы уэлиймрэ Къэзанокъуэмрэ зи гугъу ящI гуп цIыкIур, Быж ЛIыгъуррэ Къэсей хьэжымрэ я нэхъыжьу, жьэгъущIэс къущхьэ-тэтэрхэм я хэщIапIэм нэсакIэт. Хьэзрэт и къуэм нысэ къишэрти, адэкIэ-мыдэкIэ бгылъэ щIыпIэхэм ис я лIакъуэгъу унагъуэ зыбжанэм къищынэмыщIауэ, ныбжьэгъу-жэрэгъуу лIыжьым къыкIэрыпщIахэри а нысашэм иригъэблэгъат. Быж ЛIыгъури, и щIалэ гъусэхэми, къущхьэ-тэтэр хьэгъуэлIыгъуэр, дауи, я хамэт, ауэ Жэбагъырэ пщы уэлиймрэ зэакъылэгъуу, зы хьисэп гуэркIэ щIалэхэр мы нысашэм хэтын хуейти, дахэу я къалэн яхьу арт иджыпсту.
ЗэрахузэфIэкIкIэ Iэнэхэри ерыскъыфIэу къаухуэри, джэгу-къафэри дахэу иращIэкIыжат къущхьэхэм. Iэнэхэм пэрыхьэту тетт лы гъэва, нартыху мырамысэ, щIакхъуэ IэфI пIащIэ цIыкIу, джэшлыбжьэ, хъыршын пщтыр, лэпс, кхъужьыпс, къущхьэ бозэ. ЛIыгъур игукIэ игъэщIагъуэу: «Узигъусэм ещхь уохъу, жыхуаIэращ! Уеплъмэ, къущхьэ тэтэрхэщ. УакIэлъоплъыжри, адыгэ шхыныгъуэхэр я Iэнэм уэру щызокIуэ. Ярэби, сыту пIэрэ-тIэ абы къытхудэкIуэнур? Къэбэрдейм нэмыщI, нэгъуэщI щIыпIэ зы дакъикъэм щамыгъэбауэу кърахуэкIа унагъуэ зыбжанэрэ пэт, е лIакъуэкъым, е къупщхьэкъым, е лъэпкъыцIэ яIэкъым, итIани, зэрыпсэун зэрахуэу зыкъыдагъэпщIыну хэтщ. Ярэби… а къызыхэкIам нэхърэ дэ ди къуршхэр щхьэ нэхъ яфIэзэгът?»
Къущхьэ нысашэм и фIыгъуэ дыдэу зэрызехьэт. Iэнэхэм пэрысхэм ерыскъым тегуплIауэ затIыжт. Къашыргъэрэ Дэмдейрэ зэпIэзэрыту яхэплъэрт а ефэ-етхъэ зэрыхьзэрийм. Дэмдей и нэхэр къытримыхыу кIэлъыплът къэжэр чэруанакIуэ сондэджэрыр зэрышхэм. Сондэджэрым и щхьэм сарыкъ матэшхуэ фIэлъщи, хуабэри, фадэ гуащIэри, ерыскъы пщтырри хузэхыхьэжауэ, и натIэ къуапэмкIэ къыпыткIу пщIэнтIэпсыр жьэпкъыпэ лэдэххэмкIэ йожэбзэх, итIани, езым зимыгъэнщIыжу мэжьэгъуашхэ.
— Уа, Къашыргъэ, мы сондэджэрхэр зэм хьиндыуэ, зэм къэжэру дэнэкIи къыщытхукъуэху щыхъуар дапщэ-щыт? — ауан дзакъэ хэлъу мэхъурджауэ Дэмдей.
— А къызыхуэкIуа бысымхэр къыздытхукъуэхуа щхьэдэхыпIэхэр иджы-ри ягъэбыдэжатэкъым, Дэмдей. Плъагъуркъэ езым и шхэкIэр, выгъашхэ хузэIыхи, зэ закъуэ къэмыкъейуэ кIуэцIыкIуэдэнщ, — Iумпэм ищIу и пэбгыр зэрегъалъэ Къашыргъэ.
Абы хэту къущхьэ джэгу макъамэр нэхъри уэр мэхъури, утыкур зезыхьэм макъ лъагэкIэ:
— Жэмыхьэт! Хьэзрэт и унагъуэм нысэишэр яхуэфIын ухъу. КърихьэлIахэри Тхьэм иузэщI. Шэрджэс Ипщэм къикIри, Хьэзрэт и гуфIэгъуэр къыддиIэтыну, хъуэхъуакIуэ къытхуэкIуащ кIэмыргуеипщ Бэлэтокъуэм и малъхъэ Абрэдж Мырзэбэч. ХьэщIэм долъэIу мафIэр хъуаскIэу къызыпих къафэмкIэ и лъэгу дыщIигъэплъэну! КъыдэкIыт, ди хьэщIэ лъапIэ! Пщащэхэм я нэхъ дахэр бзууху пкIатэу иджыпсту къыпхудэтшынщ… Къущхьэ-тэтэрхэ, Iэгур! Iэгур щащэу, ди къуэшхэ!
Зэхиха цIэр и фIэщ мыхъуауэ, ЛIыгъур къоскIэри, игъэщIагъуэу и щхьэр къеIэт: «Дэнэ къикIауэ?» Быжым игу зэуэ къэкIыжат Даур-КIэмыргуей къущхьэ нысашэм къишэну зэрыхэтар, асыхьэтуи щыгуфIыкIыжат къызэрыхуэмыкIуам. (Къалмыкъхэм къыIахыжа щIалэр, Къэбэрдейм къыздашауэ, Быжым и унагъуэ щыпсэурт.) Дэмдейрэ Къашыргъэрэ, нэкIэ закъригъащIэу, ЛIыгъур яIуплъэри, джэгур здекIуэкIымкIэ щеплъэкIыжым, гу лъитащ Къэбардрэ Елэнрэ пIащIэу мо къафэхэм зэрахуэкIуэм. Быжыр пIейтейуэ щIалэхэм ящIэну ягу илъым иригузавэрэ пэт, ЦIыпIынэ Хьэсанш абыхэм къазэрыбгъэдыхьар къилъагъури, мамыру тIысыжащ. Iэнэм пэрысхэр нэхъри зэщIэвэрт. Бысымым ижьырабгъукIэ къыщыс Къэсей хьэжым бзыхьэхуэ хужьышхуэ и жыпым кърех, и Iупэхэр зэпелъащIэри, Хьэзрэт зыхуегъазэ:
— Уэлэхьэ, Хьэзрэт, ар къыздиIыгъынщ Алыхьым хуэлажьэ мо Суюнч ефэндыми… Сэ сфIэмыкъабыл мы гуфIэгъуэ Iэнэм фадэ зэрыщызекIуэр. ЦIыхум и акъыл гупсысэр зыгъэутхъуэр, ар сытуи щрырети, Алыхьышхуэм хьэрэм тщищIащ. Муслъымэным фадэ Iухуэ хъурэ? Алыхьым къыдита ди псынэпсхэр Мэчэм и зэнзэныпсым ещхьщ. Апхуэдэ къэуатым ублэплъыкIыу щхьэ зыIуплъхьэн хуей фадэ хьэрэмыр?
— Пэжщ жыпIэр, Къэсей. Дунейм теткъым зэнзэныпсым нэхърэ нэхъ къабзэ! — лы Iыхьэ пшэрыфIым хуищIэу едзакъэурэ, къопсалъэ Суюнч ефэндыр.
— Уа, ефэнды, сыт мы фадэ лажьэншэ фоупсым дэбгъуэр? — Дэмдей IэщIэт кумбыгъэр зыгуэрым трихыжын нэхъей икъузурэ, пIейтеяуэ щIоупщIэ. Къущхьэ ефэндым Дэмдей къритыну жэуапым пэмыплъэу, Къэсей хьэжыр къопсалъэри: — Алыхьым фIыуэ илъэгъуа Дэмдей, уи псэ пIалъэр а фадэм емылъытауэ щытмэ, зыIуумыгъэхуэххи нэхъыфIщ. Уи щхьэр зыгъэутхъуэр — ар фIыкъым. Пэжкъэ, ЛIыгъур?
ЛIыгъур и тхьэкIумэм ауи ихьэртэкъым Къэсей и уазыр. Иджыпсту абы и щхьэр здэщыIэр Кърымым и лIыкIуэ Абрэдж Мырзэбэч къафэу здытетымкIэт. Быжым иджы зэригъэзахуэрт: «Гур зэрыгъум дыгъур ирожэ — жыхуаIэр аракъэ! Мырзэбэч Кърымым зэрыхуэлажьэри нэгъуейхэмрэ тэтэрхэмрэ, Iэмал зэриIэкIэ нэхъыбэIуэу, адыгэщIым къигъэкуэшэну зэрелIалIэри адыгэ-шэрджэс щIыналъэхэм ящIэщыгъуэжтэкъым». ЩхьэфIэх фIэщщIыгъуейуэ ЛIыгъур иджы къыпкърыхьар нэхъри хэплъэгъуэ хъурт: Абрэдж Мырзэбэч хуэдэ лIы-кIуэхэр Къэбэрдейм увыIэпIэ щызыщIыну хэт къущхьэ тэтэрхэм я нысашэм пщIэ лей хуащIу къызэрырагъэблагъэрт! «Пэжщ, иджыпсту хьэгъуэлIыгъуэр щекIуэкI Шэрджэс жьэгъухэр, дауи, Бахъсэн псыхъуэкъым. ХьэтIохъущокъуэпщым и пащIэ щIыIу тезэгъэнтэкъым Мырзэбэч хуэдэ пыхъуэпышэ зыгъэлъапIэ къущхьэ тэтэрхэр! ИтIани… Къэбэрдей пщы уэлийм зэзэмызэ щакIуэгъу IуэхутхьэбзащIэу здищтэ къущхьэ-тэтэрыр, а дызэригугъэм хуэдэу, еншэ? Сыщыуэу сощIри, сытыт мы нысашэм Мырзэбэч щыфIэкIуэдар? Абрэджыр мыбдеж къызэрыщыщIидзам и къуагъ къуэлъыр сыт?!»
ЗэкIэлъыпIащIэурэ уэру къебгъэрыкIуэ упщIэхэм я жэуапыр къилъыхъуэу, ЛIыгъур иджы набдзэгубдзаплъэу къущхьэ Хьэзрэт Iурыплъыхьырт.
Жыжьэу аддэ къиIукIыу Быжым къылъэIэст Къэсей хьэжым зи гугъу ищI фадэ-хьэрэм, зэнзэныпс-хьэлэлыр… Къэсеи жэуап пэплъэу къыщIэкIынти, ЛIыгъур гувэIуауэ зыкъепхъуэтэжри:
— Узахуэщ, ефэнды. Утхъуэн хуейкъым цIыху акъылыр…
Къэсеи иджы зыкъызэкъуихыпауэ:
— Зэхэфхрэ пщIэ зиIэ ди нэхъыжьым жиIэр? Гуэныхь пылъщ фадэм! ФадэкIэ гуэныхь зиIэм жыхьэнмэкIэ иригъэпшынынущ Алыхьышхуэм. Афиянри фадэри жыхьэнмэ Iугъуэм и щIэгъэуэнщ.
Къэсей хьэжым и псалъэр нигъэсатэкъым, нэхъыжьхэр зыбгъэдэс Iэнэм Кърымым и лIыкIуэ нэшкIул Iувыр уащхъуэдэмыщхъуэу къыщыIухутам. Мырзэбэч хьэлъэу и натIэм къыщIэплъурэ, нэхъыжьхэм чэзууэ и щхьэр яхуигъэщхъырт. Абрэджыр лIы лъагэ Iув зыIэщIэлът, езыр нэкIутIэ напщIацэт, и пэщхъыныр быхъу-бырыбу пащIащхьэ бгъуфIэм теупIат. Нэхъыжьым хуишия фадэбжьэр къищтэри, къамэ кIыхьыр зэрылъ сампIалъэ фIыцIэм Iэпхъуамбэ пIащэхэр тепыIэгъуэншэу тригъэджагуэурэ:
— Ищхъэрэ адыгэхэм я цIэкIэ къущхьэ унагъуэм сыхуохъуахъуэ нысэр лъапэ махуэкIэ къахыхьэну, къуэбын-щэбыну лъэпкъым зыдиузэщIыну. ЕмыкIу сыкъэвмыщI, сопIащIэ. Сэ къыспоплъэ зи цIэкIэ сынывэхъуэхъуахэр. Иджыри дызэIущIэнщ. — Мырзэбэч и нэхэр псынщIэу зэхэзежащ, лъэбакъуэ зыбжанэ ичщ, зэтеувыIэжри: — Сщыгъупщэрти, Алыхьым и нэфI зыщыхуахэу, Къэсейрэ Суюнчрэ, кIэмыргуейхэм я ефэнды Батыр и сэламыр фэсхыжыну къызэлъэIуащ. Алыхьым и фIыщIэкIэ ар псэущ, узыншэщ. КIэмыргуейм мэжджытхэр зэрыщаухуэм кIэлъоплъ. Фэ фи сэламри Батыр ефэндым екIуу хуэсхьыжыну фызогъэгугъэ. ЗгъэгуфIэнщ, хъыбарыфIхэр Iэрызгъэхьэмэ, — жьыдэхупIэ имыIэу псалъэм псалъэр триухъуанщIэри, къызэрыIухьам хуэдэ дыдэу, Мырзэбэч IубзэхыкIыжащ.
Быж ЛIыгъур мыбэуэжу лIы лъагэ Iувым и щхьэщIыб иплъэрт. Къашыргъэ къэуIэбжьауэ ЛIыгъур хуеплъэкIри:
— А IукIыжам и жыIэр и Iуэхум зыкIи епщIкъым…
Иджыри къэс щыму щыса Дэмдей и жьэпкъыпэм Iэ дилъэурэ погуфIыкI:
— ФымыгъэщIагъуэ… КIэмыргуейм фыщыкъакъэрэ Кърымым фыщыкIэцIатэмэ, къэфщIэнт жыIэрэ Iуэхурэ щIызэмыпщIыр.
Къалмыкъым къикIыжа нэужь, ЛIыгъур мызэ-мытIэу щIэупщIат Абрэдж Мырзэбэч и хъыбар. Къашыргъэрэ Дэмдейрэ абы фIыуэ щыгъуазэт. ЗэныбжьэгъуитIым къагурыIуэрт Быжыр иджыпсту зыхэулъэпхъащэ шэч егъухэр. КъыщынэмыщIауэ, ЛIыгъур хуабжьу и щхьэ хуэарэзыжт Даур-КIэмыргуей къызэрыздимышам папщIэ. «Кърымым и лIыкIуэм сыт щищIэр мы къущхьэ нысашэм?» — къытригъазэурэ аргуэру зэупщIыжырт Быжыр.
Къэбардэрэ Елэнрэ джэгур здэщыIэмкIэ зы зэман къикIыжри, ЛIыгъур къепсэлъэну зэрыхуейр нэрылъагъуу, етIысэхыжахэщ.
— Сыт хъыбар? — щIэупщIащ Быжыр щэхуу.
— Хъыбар щIагъуэкъым. Абрэджым гъусэ иIэщ… Нэгъуей Iэта-Ильяс. Гу къыщытлъитэм, зигъэпщкIужащ. Къэтлъыхъуа щхьэкIэ, уэхбзэх-щIыбзэхт. ХьэщIафэ зытрагъауэу, мыбдеж шыпсэ щаIуатэми, пцIы зэфэзэщщ ар… А тIум я нэгу зы мыгъуагъэ щIэлъщ!
ЛIыгъур тэлайкIэ щымщ, итIанэ Къашыргъэ еплъри:
— Зыуэ щытами дыдэкIуэтэнтэкъэ а мыгъуагъэм, — лIыр иджы хуабжьу тегузэвыхьырт Миншакърэ Мэремрэ я гъуэгуанэм: — «Жэбагъы зэрыжиIамкIэ, Таукъан абыхэм мыгувэу якIэлъежьэну и мурадщ…»
Шэрэдж къущхьэ тэтэрхэм я нысашэм ХьэтIохъущыкъуей къикIа хьэщIэхэм щалъэгъуар Кургъуокъуэ къызэрыщыхъунури Даур-КIэмыргуей игу къызэрихьэпари зэтезэрыгуэжауэ ЛIыгъур и псэр иджы Бахъсэн псыхъуэкIэ еIэрт.
ХII
Адыгэхэм я щIыналъэхэм ящыщ Жанейм и гъунапкъэхэр къызэранэкIри, къэбэрдей шухэм жыжьэу къаIэщIэлъэгъуащ Кърым къуршхэр. Иджыри хьэуа гъуэзым къыхэплъ къудейт ахэр, ауэ щIэплъыпIэм хуэфIу нэрылъагъу IупщIхэт. Къыр мывэбгъут ахэр. Зыр адрейм блын къату къыщхьэщыхьэжырти, мэз лъэкIэщIхэмрэ банэпкъ гъурц кIащхъэмрэ къахэплъурэ лъагэу зыдращIейрт. IупщIу хэплъагъукIырт къурш щыгухэм къагуэщэтурэ бгъуэщI лъапэм нэс къелъэхъшэхыу дэтхъупIэ зыщIа мывэ лъэужь куухэр. КъещэтэхыпIэхэм текIэжат удз Iув щхъуантIэмрэ банэ уэфкIырымрэ. Псы цIыкIу ныджэ IущIахэм щиху задэ папцIэхэр, губгъуэ хуэрэджэхэр гуэрэн-гуэрэнурэ щыплъагъурт.
Къуршхэр уафащIэм щыхэткIухьыж жыжьэм деж, къырыщхьэ теупIэщIахэмрэ абыхэм ящхьэщыпIиикI щхьэкIэ къэракъэ папцIэхэмрэ купрауз щIыхуу щызэхэжэбзэжырт. Тенджыз хьэуа псыIэхур зыщIэзыфа щхъуантIагъэ уэрым и Iубахъэт а купрауз лъагэр.
— Мес… Моращ Кърымыр, — гуауэу мэщатэ Миншакъ.
— ЖыжьэIуэщ иджыри, — къэбырсеяуэ маплъэ Мэрем. — Пщэдей дынэсыну къыщIэкIынщ.
— Модэ, Iузэв дынэсмэ, адэкIэ къэнэжаи щыIэтэкъым. СымыщIэр дызэрызэпрыкIыну щIыкIэращ. Кхъуафэ щхьэгуэ хыдэжым тету жаIэри, деплъынкъэ. Къанщауэкъуэхэ е ЩэрэлIыкъуэхэ языхэзым я хьэщIэщ зыщыдгъэпсэхунщ. Къэдгупсысынкъэ зыгуэр. Умыгузавэт уэ.
Миншакъ игу илъ псор, дауи, Мэрем жриIэртэкъым. Дзыхь хуимыщIуи артэкъым а и шугъусэм. НэгъуэщIт Ашабэр апхуэдэу зэрыбзыщIэм и щхьэусыгъуэр. Миншакъ къыщежьэм и пщэ къралъхьат Кърымым щызекIуэ зэхущытыкIэхэм фIыуэ зыщигъэгъуэзэну. Абы къыхэкIыуи, псалъэ иIыгът мыхэшэну. Кърым тIасхъэщIэххэм защихъумэн папщIэ, нэхъ мащIэ жиIэху нэхъыфIт.
А псор ищIэну езы Мэреми хуэныкъуэт-тIэ? Джэрыджэм дежкIэ нэхъыщхьэр Ашабэр къыщIежьам и адрей щхьэусыгъуэрат: Налмэс къэлъыхъуэжынырт. Миншакъ езыми илъагъуртэкъэ щIалэм и нитIыр зэм къилыдыкIыу, зэми ужьыхыжу а зыхуэпабгъэр! Щрырет апхуэдэу. Мэрем и гупсысэхэр мычэму Налмэс дежкIэ щыIэмэ нэхъыфIщ.
Джэрыджэм и гур емышыжу улъэпхъащэрт. Пщащэр дауэрэ къалъыхъуэмэ нэхъ тэмэм? Хэт нэхъ зызыхуагъэзэнур? ЗдэщыщIэупщIэнухэри дэнэ? ЗэкIэ жэуап игъуэтыртэкъыми, щIалэр бампIэрт. Къапэплъэр хьэкъыу щимыщIэкIэ, Алыхьым хуэарэзыуэ псори хуигъэтIылъмэ, нэхъ пэжщ.
Гупсысалэ хъуа щIалэм мащIэкIэ нэхъ мыхъуми егуэпэн и гугъэу, Миншакъ зэуэ уэрэдыжь къыхедзэ. Мэреми ежьур гуфIэу епхъуатэри, дыгъэр угъурлыфэу щызэпэзыж щIыпIэр лIыхъужь уэрэдым и макъамэкIэ иджы мэушэ. Шылъэхэм хъуанщIэу къащIипхъ удз тежьыкIахуэри пхъэбгъум хуэдэу упIэщIыжа тафэри а уэрэдыжьым щIэдэIу нэхъей, дуней IуплъапIэм нэфIэгуфIэу зехъуэж.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
