ЛIыхъужь и лъэужь кIуэдыркъым
Къущхьэ Сэхьид щIэблэ игъуэтыным уэпабгъэу илъэси 10-кIэ псэуат. Абы иужькIэ къалъхуа сабиитIри щIэх дыдэу лIэжат. Ещанэм щыпэплъэм, апхуэдэ гузэвэгъуэ иджыри къалъэмыIэсын папщIэ, адыгэхэм я фIэщ хъууэ, сэбэп къахуэхъуу щыIэ нэщэнэхэр зрагъэщIащ. Абыхэм языхэзым ипкъ иткIэ, сабий къалъхуагъащIэр занщIэу кIыщым яхьу, гъущI гъэплъар зэрагъэупщIыIу псымкIэ ягъэпскIыу, «кIыщ» хэту цIэ фIащын хуейт. Алыхьым къарита щIалэ цIыкIум апхуэдэ хабзэхэр кIэлъызэрахьэри, КIыщыкъуэ фIащащ.
Къущхьэ КIыщыкъуэ Сэхьид и къуэр ЩIалэр, Тхьэм узэрелъэIун жыхуаIэм хуэдэу, жану, нэжэгужэу, гурыхуэу, жыIэдаIуэу къэхъуащ. Ар дунейм къытехьат 1923 гъэм накъыгъэм и 1-м. Абы иужькIэ къалъхуащ Гъумар, Замилэ, нэхъыщIэ дыдэу Мухьэжид сымэ.
Хуэкъулейтэкъым Сэхьид и бынунэр, ауэ унагъуэшхуэ зэгурыIуэрэ зэдэIуэжу, щхьэж хузэфIэкIыр ищIэу, яшхынрэ ящIэнрэ ягъуэту къэгъуэгурыкIуащ. Адэ-анэм бынхэм ткIийуэ хуагъэувырт адыгэ хабзэм тету: нэхъыжьхэм, цIыхубзхэм, сабийхэм гулъытэ, пщIэ хуащIу, езыхэр зэрыIыгъыу, нэмыс яхэлъу псэуну. Сэхьид лэжьыгъэр фIыуэ илъагъурт, бзэ IэфI Iурылът, псалъэрейтэкъым, жиIар сыт щыгъуи игъэзэщIэжырт. Абы фIыуэ илъагъурт икIи гукIэ ищIэрт цIыху губзыгъэхэм я псалъэ Iущхэр — псом хуэмыдэу Къэзанокъуэ Жэбагъы, Нэгумэ Шорэ сымэ къытхуагъэна псалъэжьхэр. ЛIэщIыгъуэ блэкIам, 20 — 30 гъэхэм псэуныгъэр нэхъ гугъуу щыщытам, Къущхьэхэ я гъунэгъухэм гу лъатэрт, адэм унагъуэ Iуэхухэр сабийхэм ящхьэщихыурэ, еджэным нэхъ егугъуным зэрыхуиущийм.
Абыхэм кIэщIу жэуап яритауэ щытащ Сэхьид: «Зэманым псори къигъэлъэгъуэнщ». ИкIи мыгувэу ар наIуэ къэхъуащ. КIыщыкъуэ еджапIэм щIэтIысхьа нэужь, еджэным и гур хуабжьу етат, егъэджакIуэм жиIэр псынщIэу къипхъуатэрт. Абы къыхэкIкIэ, егъэджакIуэхэм я советым и унафэкIэ, зы илъэсым 1-нэ, 2-нэ классхэр кърагъэухауэ щытащ.
Япэ дыдэу къуажэ школыр къэзыуха цIыху 11-м ящыщащ КIыщыкъуэ. Абы «5» защIэкIэ еджэныр къызэрырихьэлIам щыхьэт техъуэ дэфтэрым щытхъу тхылъ и гъусэу къратыжат. А зэманым дыщэ медаль яту щытакъым. Школыр къэзыухахэм я аттестатхэр щыIэрагъэхьэж гуфIэгъуэ пщыхьэщхьэр къуажэми, районми щагъэлъэпIэну траухуауэ щытащ 1941 гъэм мэкъуауэгъуэм и 21-м. Пшыхьыр дахэ дыдэу зэфIэкIат. Ауэ а жэщым и пщэдджыжьым гум имыхужын нэщхъеягъуэшхуэр къэхъуащ — нэмыцэхэр ди къэралым къытеуащ. Школыр къэзыухагъащIэ КIыщыкъуэ, тхьэмахуитI нэхъ дэмыкIыу, зауэм ираджащ. Краснодар дэт дзэ училищэм мазихкIэ щеджэри, зенитгъауэ взводым и батареем и командиру щытащ.
Зауэ нэужьым КIыщыкъуэ къыхуагъэфэщащ Дзэ академием щIагъэтIысхьэну, ауэ, адэ-анэм я лъэIукIэ, абы къигъэзэжащ щалъхуа щIыналъэм. Iуащхьэмахуэ райкомым и къудамэм и унафэщIу, секретару лэжьащ. Къэбэрдей къэрал педагогикэ институтыр, Бгырыс мэкъумэш институтыр къиухащ. 1950 гъэм и ныбжьыр илъэс 27-м иту КIыщыкъуэ Тэрч райкомым и япэ секретару хахащ. ЗэфIэкI хъарзынэ зэриIэм гу лъатэри, обкомым и мэкъумэш къудамэм и унафэщIу мыгувэу Налшык къашэжащ.
Зэман дэкIри, Къэбэрдей-Балъкъэрым и обкомым и секретару, Къэбэрдей-Балъкъэрым и Совет Нэхъыщхьэм и унафэщIу хахащ. КъБР-м и Правительствэм КIыщыкъуэ щылэжьащ илъэс 21-кIэ. Абы щыщу илъэс 16-кIэ Правительствэм и УнафэщIу (1969 — 1984 гъгъ.), щэнейрэ КПСС-м и съездхэм я делегату щытащ. КъБАССР-м, РСФСР-м, СССР-м я депутату илъэс 30-кIэ екIуэкIащ.
НыбжькIэ нэхъыжьхэм ящIэж, а илъэсхэр республикэм и зыужьыныгъэшхуэ зэману зэрыщытар: экономикэм, щIэныгъэм, узыншагъэр хъумэным, щэнхабзэм, цIыхухэм я псэукIэр егъэфIэкIуэным я лъэныкъуэкIэ ипэкIэ кIуатэрт. А псоми илъэс 40-м щIигъукIэ псэемыблэжу хэлэжьыхьащ КIыщыкъуэ, IэнатIэ нэхъ гугъу дыдэхэм пэрыту. ИкIи цIыхубэм я псэукIэр ефIэкIуэн папщIэ Iуэхугъуэ куэд гъащIэм хипщащ.
Къущхьэ КIыщыкъуэ зыцIыхуу щыта куэдым я гум къинэжащ цIыху хьэлэлу, гуапэу, нэмысыфIэу, гущIэгъу хэлъу, фIы зэрилэжьыным хущIэкъуу зэрыщытар. Абыхэм ящыщу илъэс зэхуэмыдэхэм жаIахэр нобэ тыдодзэ.
РСФСР-м и Совет Нэхъыщхьэм и сессием хэтщ. Москва, Кремль, 1980 гъэ
Куэдым къащхьэщыкI
Хэку зауэшхуэр иуха нэужь, къэзыгъэзэжа, абы къыщихьа дамыгъэ куэдым зи бгъэр ягъэдахэ офицер щIалэ екIу, 1950 гъэм коммунист партым и Тэрч райкомым и япэ секретару ягъэкIуа Къущхьэ КIыщыкъуэ районым и цIыхухэр къыбгъэдэуващ, фIыкIэ къыщыгугъыу.
Сэ илъэс 14 сыхъуауэ арат, ди унэм и гъунэгъу фэтэрым КIыщыкъуэ и щхьэгъусэ Сэкинат, и пхъухэу Людэрэ Светэрэ, и анэшхуэ Къэрал сымэ и гъусэу къыщыIэпхъуам. Илъэс дэкIри Татьяни къахэхъуащ.
Абы щыгъуэ дэ КIыщыкъуэ щытлъагъур зэзэмызэт. Ар и «Виллис»-мкIэ пщэдджыжьым жьыуэ дэкIырт, пщыхьэщхьэм къыщыкIуэжыр хэкIуэтауэт. Ар икIи гурыIуэгъуэт. Зауэм зэхикъутахэр псынщIэу зэфIэгъэувэжын, республикэм дежкIэ мыхьэнэшхуэ зи- Iэ районым зегъэужьын хуейт.
Зэман кIэщIым къриубыдэу КIыщыкъуэ а IэнатIэм зыкъыщигъэлъэгъуащ япэ игъэщын хуей къалэнхэр гъэзэщIэным цIыхухэр хузэщIигъэуIуэу, лэжьыгъэр фIыуэ илъагъуу, цIыхухэм я гум къишхыдыкIыу, и щхьэми и унафэм щIэтхэми яхуэткIийуэ. Апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэм районым и социально-экономикэ гъащIэм фIы и лъэныкъуэкIэ зригъэхъуэжырт.
Тэрч районым зэрыщыIэрэ илъэситI хъуауэ, КIыщыкъуэ ираджэжри, партым и обкомым мэкъумэш хозяйствэмкIэ и къудамэм и унафэщIу ягъэуващ икIи партым и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым и бюром хагъэхьащ. Хэт игу къэкIынт а зэманым а цIыху хьэлэмэтым сэ гъунэгъу сыхуэхъуну?! КIыщыкъуэ лэжьыгъэкIэ япэу сыхуэзащ 1962 гъэм. Абы щыгъуэ сэ, IэщIагъэлI ныбжьыщIэм, згъэунэхурт комбайнхэр, США-м зэрыщащIым хуэдэу, хьэцэпэцэр, нартыхур Iухыжыным къыщыгъэсэбэпа зэрыхъунур. Абы щыгъуазэ зыхуащIыну Совет Армэм и цIэкIэ щыIэ колхозым къэкIуащ Правительствэм и унафэщI Ахъуэхъу Аслъэнбийрэ партым и обкомым мэкъумэш хозяйствэмкIэ и секретарь Къущхьэ КIыщыкъуэрэ. Абыхэм ящIыгъут «Мэкъумэштехникэ» зэгухьэныгъэм и унафэщI Левченкэ, нэгъуэщIхэри.
КIыщыкъуэ имыщIэ псоми щыгъуазэ зыхуищIу и хьэлти, езгъэкIуэкI гъэунэхуныгъэр зригъащIэри, комбайным и зэхэлъыкIэм зэхъуэкIыныгъэ гуэр хилъхьауэ щытащ.
ИужькIэ, си насып кърихьэкIри, абы сыдэлэжьащ, япэ щIыкIэ «Мэкъумэштехникэ» зэгухьэныгъэм сриунафэщIу, итIанэ илъэси 8-кIэ езым, республикэм и Правительствэм и Iэтащхьэм, срикъуэдзэу.
КIыщыкъуэ куэдым къащхьэщыкIырт ищI мурадым и Iэр зэрытригъахуэмкIэ, Iуэхум фIыуэ зэрыхищIыкIымкIэ, лэжьыгъэм зэрытемызашэмкIэ, къызэрыгуэкIыу зэрыщытымкIэ, лъэпкъ зэхэгъэж зэримыщIымкIэ, ныбжьэгъугъэр зэригъэпэжымкIэ. А хьэлыфIхэр езыр къэзыухъуреихьхэм зэрызахригъэлъхьэным дапщэщи иужь итт. Ар цIыхубэм япыщIат, абыхэм къыхалъхьэ жэрдэмыфIхэр гуапэу ядиIыгъырт. Сэ КIыщыкъуэ зэман кIыхькIэ сызэрыдэлэжьам хуитыныгъэ къызет 1950 — 1980 гъэхэм Къэбэрдей-Балъкъэрым игъуэта зыужьыныгъэшхуэм куэд зэрыхищIыхьар жысIэну.
Абыхэм дыщIызгъуну сыхуейщ республикэм и тхыдэм лъэужьыфI къыхэзына КIыщыкъуэ и къуэшхэу Гъумар, республикэм и электроэнергетикэм хэлъхьэныгъэфI хуэзыщIа Мухьэжид, инми цIыкIуми яхуэгуапэ я шыпхъу Замилэ зэрысцIыхуар. Ахэр къыщыхъуа унагъуэм адыгэ хабзэр, нэмысыр дапщэщи щытепщэти, Сэхьид и бынхэр къэхъуащ хьэлэлу, гъэсауэ, республикэм, цIыхубэм щхьэкIэ ямыщIэн щымыIэу.
Мамхэгъ Михаил.
Си классэгъу цIэрыIуэ
Зеикъуэ къыщызэIуаха колхозым и пионер лагерым 1936 гъэм КIыщыкъуэ къыщысцIыхуащ. ИкIи гум имыкIыж ныбжьэгъу пэжу сиIащ ар псэуху. Лагерым гъэсэныгъэм, сабыру загъэпсэхуным кIэлъыплъу тест КIыщыкъуэ и адэ Сэхьид. Ар цIыху гуапэу, емызэшу сабийхэм якIэлъыплъу, зыхуей хуигъазэу, бзэ дахэ Iурылъу, адыгэ хабзэм, нэмысым гулъытэ хуищIу къытхэтащ. И анэ Кулижани пщафIэт. Ерыскъы IэфIхэр цIыкIухэм яхуигъэхьэзырт. КIыщыкъуэрэ сэрэ ткIэрымыкIыу, зэран тIэкIуи къытхуэхъуу, КIыщыкъуэ и шы нэхъыщIэ Мухьэжид цIыкIу ди гъусэт. КIыщыкъуэрэ сэрэ школ зырызым дыщеджэрт, ауэ зэхэсхырт школ псоми нэхъыфI дыдэу еджэу зи цIэр ираIуэр зэрыарар.
1937 гъэм еханэ класситхум щыщу зы ебланэ класс еджакIуэ 47-рэ хъууэ зэхагъэтIысхьэри, КIыщыкъуэрэ сэрэ зэгъусэу дыздеджэ хъуащ. Дызэрызэдеджа илъэсиплIым сэ быдэу мурад сщIат еджэнымкIэ абы зыкъыкIэрызмыгъэхуну. АрщхьэкIэ, схузэфIэкIакъым, етIуанэ увыпIэр къысхуэхьауэ аращ. ИлъэсиплIым къриубыдэу еджакIуэ 47-м ящыщу япэ дыдэу 1941 гъэм къуажэ школыр къэзыухауэ щытар цIыху 11-т, тIум щытхъу тхылъ и гъусэу — КIыщыкъуэрэ сэрэ — аттестатхэр къыдатыжат. Къуажэми, колхозми, районми я унафэкIэ гуфIэгъуэ пщыхьэщхьэр мэкъуауэгъуэм и 21-м щIадзэри, щIалэгъуалэр иджыри зэбгрымыкIыжауэ, радиом къитащ нэмыцэхэр къызэрыттеуар. Псоми ди мурад дахэхэр зауэм зэтрикъутащ.
…Си ныбжьэгъу КIыщыкъуэ зауэм къикIыжащ капитану, зенитгъауэ батареем и командиру, орден лъапIэу плIы хэлъу. Зауэ нэужьым къулыкъу лъагэхэр зэрихьащ, илъэс куэдкIэ Правительствэм и унафэщIу щытащ.
ГъукIэлI Хъусен.
1993 гъэ
Налшык щохьэщIэ къыргъыз тхакIуэ цIэрыIуэ Айтматов Чингиз. 1977 гъэ
Къущхьэхэ КIыщыкъуэрэ Сэкинатрэ ящIыгъущ япхъухэу Светланэрэ Татьянэрэ, пхъурылъхухэу Сэкинатрэ Хьэрисрэ.
Дэнэ жэм уасэр къыздикIар?
Къущхьэ КIыщыкъуэ псоми ягъэщIагъуэу фIыуэ еджэрт. Ар школым къекIуалIэрт нэщхъыфIэу, Iэдэбу, нэмыс хэлъу, хьэл-щэн дахэ иIэу. КIыщыкъуэ сыт щыгъуи хуэхьэзырт иджыри здынэмыса программэм итхэми жэуап къритыну.
Сэ гупжьей къызэзгъэпэщат, усэ, рассказхэр зытххэр тезгъэгушхуэн папщIэ. Абы къекIуалIэхэм яхэтт КIыщыкъуэ. Зы махуэ гуэрым укIытапэурэ дэфтэр Iув къысхуеший, кхъыIэ, мы стхахэм ауан сыкъыумыщIу къысхуеджэ, жеIэри. Ауан сщIэркъым, жэщыр зэрыхэкIуэтар сщыгъупщэжри, итхауэ хъуар щIэзджыкIат зы пщыхьэщхьэм. Хуабжьу сигу ирихьат. ЕтIуанэ махуэм щIалэ цIыкIум жызоIэ: «Мыр пщэдей схьынщи, ди усакIуэшхуэ, «Къэрэхьэлъкъ» газетым щылажьэ ЩоджэнцIыкIу Алий естынщ». ГуфIэу арэзы щыхъум, Алий деж сыкIуащ, езыми гуапэу сригъэблэгъащ. Къызэхъуэхъуащ школым щезгъэкIуэкI егъэджэныгъэ, гъэсэныгъэ лэжьыгъэхэм папщIэ. Iуэхур зытетыр щыжесIэм, щыгуфIыкIащ, тетрадыр сIихри, къигъэнащ. «Мы усэхэр зытха щIалэ цIыкIур слъэгъуамэ арат», — жиIащ абы.
Куэд дэмыкIыу хъыбар дигъащIэри, КIыщыкъуэ сшэри, ЩоджэнцIыкIум деж дыкIуащ. Алий гуапэу къытпежьащ. ПыгуфIыкIыу щIалэ цIыIум къеплъырт, зэрыхуэарэзым и нэщэнэу. Зыкъыхуигъазэри, къыжриIащ и усэхэм ящыщ газетым къытридзэну къызэрыхихар, адрейхэми еплъыжыну, и тетрадым къыхуритхахэм фIыуэ щыгъуазэ зищIыну къеущиящ.
Зы махуэ гуэрым еджэныр зэфIэкIауэ сыкъыщыщIэкIыжым, школ бжэIупэм Сэхьид Iутт. Сэлам къызехри, жеIэ: «Тхьэ дыгъэIэ, нэгъэсауэ уугъурлым, Шыбзыхъуэхэ япхъу. ЩIалэжь цIыкIум зэрихъахэр газетым къытребгъэдзащ жысIэурэ згъэщIагъуэрти, нэхъ хьэлэмэтыжыр къыкъуэкIащ, а усэхэм къапэкIуа ахъшэм хэслъхьэж щIагъуэ щымыIэу жэм дэгъуэ къыщIэкIащ. ГъащIэм ехъулIэныгъэ куэд Тхьэм къущит».
Ноби сощIэж КIыщыкъуэ и усэхэу «Си къуажэ», «Гъатхэ», «Ныбжьэгъу», нэгъуэщIхэри.
Шыбзыхъуэ Нинэ,
егъэджакIуэ. 2003 гъэ
Махуэ къэс
Къущхьэ КIыщыкъуэ сыщыхуэзар узыншагъэр хъумэнымкIэ министру сагъэувын мурадкIэ сыщрагъэблэгъарщ.
Япэ хуэзэгъуэм сэ хьэкъыу спхыкIащ а цIыхум пщIэ хуумыщIын зэрыпхузэфIэмыкIынур. Абы иужькIэ дапщэрэ сыхуэзами, ар апхуэдэу зэрыщытыр си нэгум щIэкIырт. Узыншагъэр хъумэнымкIэ министру сагъэувын и пэкIэ, республикэм и санаторэхэм ящыщ зым и унафэщIу сылэжьащ. Сэ къыспэщыт лэжьыгъэм си пащхьэм къалэн куэд къригъэувэрт, си закъуэкIэ сыпэмылъэщыну. АбыхэмкIэ чэнджэщ зэсхьэлIэр, хьэуи къыхимыгъэкIыу къыздэIэпыкъур махуэ къэс жыхуаIэм хуэдэу зыгуэрым сыхуезыгъаджэ КIыщыкъуэт.
Ар сэ къыздэIэпыкъуащ унафэщI сыхъунымкIэ. КIыщыкъуэ гулъытэ зиIэ икIи ткIиигъэ зыхэлъ егъэджакIуэт. Абы куууэ хищIыкIырт узыншагъэр хъумэным, экономикэм, ухуэныгъэм, промышленностым, мэкъумэш хозяйствэм.
Къущхьэр республикэм и Министрхэм я советым и унафэщIу щыщыта 70 — 80 гъэхэм завод, фабрикэ инхэр яухуащ, Iэщ комплекс, псы щIэгъэлъэдапIэ хьэлэмэтхэр къызэрагъэпэщащ. Гулъытэшхуэ хуащIащ социальнэ Iуэхугъуэхэм: школхэр, сабий гъэсапIэхэр, яслъэхэр, киногъэлъэгъуапIэхэр, ЩэнхабзэмкIэ унэхэр яухуащ. Узыншагъэр хъумэным теухуауи ящIар мащIэкъым. Къалэхэм, районхэм щаухуащ сымаджэщхэр, поликлиникэхэр, къуажэхэм къыдэхутащ дохутыр амбулаторэ, фельдшер-акушер пунктхэр. Медицинэ Iэмэпсымэ куэд къащэхуащ. А псори дэIэпыкъуэгъуфI хъуащ цIыхухэм медицинэ Iуэхутхьэбзэхэр яхуэщIэнымкIэ. Узыншагъэм пыщIауэ КIыщыкъуэ сыт хуэдэ IуэхукIэ зыхуэзгъэзами, гупсэхуу къедаIуэрти, къыздэIэпыкъурт. Апхуэдэу абы гулъытэ хэха хуищIырт республикэр зыхуэныкъуэ IэщIагъэлIхэр гъэхьэзырыным, къешэлIэным. Къащтэ унафэхэр куууэ, егупсысауэ гъэхьэзырыныр, ахэр гъэзэщIэным хуэткIииныр КIыщыкъуэ дежкIэ ехьэкIыпIэ зимыIэт.
КIыщыкъуэ псалъэрейтэкъым, хузэфIэкI къимыгъанэу хэти дэIэпыкъурт. Ар бынхэм гулъытэ яхузиIэ икIи яхуэткIий адэти, бын хьэлэмэтхэр игъэсащ.
Бер Мухьэдин.
КъехьэкI-нехьэкI иIэтэкъым
Абы теухуауэ тхылъ птхы хъунущ. Хэку зауэшхуэм и гъуэгухэм 1941 гъэм теувэри, ар иухыу ТекIуэныгъэр къызэрытхьамкIэ хьэрэкIытIэхэр щагъэуа 1945 гъэ пщIондэ, ирикIуащ лIыгъэ къигъэлъагъуэу, бийм хэщIыныгъэ ириту.
1952 гъэм щыщIэдзауэ дунейм ехыжыху, абырэ сэрэ зы мэкъумэшыщIэ гупым дыхэту декIуэкIащ. Ар адрейхэм къащхьэщыкIырт зэщIэкъуауэ зэрыщытымкIэ, зэрыцIыху пэжымкIэ, и щIэныгъэм хигъэхъуэным зэрыхущIэкъумкIэ, зэрыгуапэмкIэ, зэрыерыщымкIэ.
Зауэ нэужь илъэсхэм апхуэдэ лэжьакIуэхэм хуэныкъуэт республикэри, ар хуэфащэу и къулыкъукIэ драгъэкIуэтейуэрэ КПСС-м и обкомым и секретарым, КъБАССР-м и Министрхэм я советым и унафэщIым нэсащ. А къалэн мытыншхэр игъэзащIэу зэрылэжьа зэманым щыщу илъэсипщIым КIыщыкъуэ и япэ къуэдзэу сыщытащ. Зэчиишхуэ зыбгъэдэлъ къызэгъэпэщакIуэ Мэлбахъуэ Тимборэ и унафэм щIэту а илъэсхэм Къэбэрдей-Балъкъэрым хуабжьу зиIэтащ. Псом хуэмыдэу мэкъумэш хозяйствэм зыужьыныгъэшхуэ иIэт. Абы и щыхьэту къэбгъэлъагъуэну ирикъунщ илъэс 22-м къриубыдэу Урысейм нартыху гъэкIынымкIэ щызэIэпах бэракъыр тIэу фIэкIа ди республикэм зэрыIэщIэмыкIар.
Ауэ КIыщыкъуэ дежкIэ дгъэзэжынщи, зэрыщытар къэдгъэлъэгъуэнщ. Ар захуэу, ерыщу дунейм зэрытетам и щапхъэ къэсхьыну сыхуейщ. Мэкъумэш хозяйствэмкIэ республикэм и актив екIуэкIырт. Президиумым КПСС-м и обкомым и бюром хэтхэр, Тэрчокъуэ Къамболэт, сэ дисщ. Доклад зыщI Къущхьэ КIыщыкъуэ республикэм и ехъулIэныгъэхэм топсэлъыхь, итIанэ ди дежкIэ и щхьэр къегъазэри жеIэ: «Республикэм лэжьапщIэу ахъшэ щытыным хуэкIуэнымкIэ щIэн хуейр и пIэм йоуджыхь, икIи абыкIэ къуаншэр ди генералхэу Тэрчокъуэ Къамболэт, Евтушенкэ Николай сымэщ (абы щыгъуэм республикэм и дэнэ щIыпIи щыфIэдзат «пелуани 3-р» Тэрчокъуэ Къамболэт, Бгъэжьнокъуэ Хьэчим, Евтушенкэ Николай сымэ зэрыт плакатхэр) икIи абыхэм я хозяйствэхэр ахъшэ тыным хуагъэкIуэху, а Iуэхур япэкIэ кIуэтэнукъым».
Ди дежкIэ ар зыкъыдэзыгъэщIэж псы щIыIэ фалъэт. Апхуэдэт КIыщыкъуэ. КъехьэкI-нехьэкI иIэтэкъым, ерыщт икIи гуапэт. ИкIи ар зыгъэпIейтея а Iуэхур ди хозяйствэхэм, зэрыщыту республикэм, псынщIэу щызэфIэкIащ.
ЦIыхухэм я фIэщ хъурт, фIыуэ ялъагъурт Къущхьэ КIыщыкъуэ. Абы зыкъыфIагъэщIыжакъым орден куэдым, лIыхъужьыгъэм, лэжьыгъэшхуэм къапэкIуа медалхэм. Къулыкъу лъагэхэмрэ цIэ лъапIэхэмрэ ятекIуэ зауэлIт ар.
Евтушенкэ Николай,
Хэку зауэшхуэм хэта, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь.
Щапхъэ лъагэ
Къущхьэ КIыщыкъуэрэ абы и унагъуэшхуэмрэ дэ тпэгъунэгъуу псэуащ. Республикэм и парт, совет унафэщI ину щыт пэтми, КIыщыкъуэ къызэрыгуэкIт, зи гури зи псэри зэIуха цIыхут.
Къыхэзгъэщыну сыхуейщ и ныбжькIэ нэхъыжь, а зэманым пенсэм щыса ди адэм абы пщIэшхуэ хуищIу зэрыщытар. Зэи щыгъупщэртэкъым си адэмрэ анэмрэ махуэшхуэхэмкIэ, псом хуэмыдэу, щэкIуэгъуэм и 7-мкIэ, ТекIуэныгъэм и махуэмкIэ къехъуэхъуну. Ди адэм дэ, и бынхэм, ар щапхъэу къытхуихьырт. «Флъагъурэ, — жиIэрт абы, — къулыкъушхуэ иIэ пэтми къызэрыгуэкIыу зэрыщытыр, зыми зэремыпагэкIыр, и щхьэр зэримыIэтыр».
Абы щыгъуэми КIыщыкъуэ ящыщащ республикэм и унафэщI цIэрыIуэхэу зауэ нэужь зэманым къыхэхъукIахэм. Сэлэт джанэхэр щамыхыжауэ, я уIэгъэхэр мыгъущыжыпауэ, дамыгъэ лъапIэхэр я бгъэм хамыхыжауэ, хозяйствэр зэфIэгъэувэжыныр, экономикэр, щэнхабзэр, псэкупсэ гъащIэр къэгъэщIэрэщIэжыныр я дамэм тралъхьащ.
Къущхьэ КIыщыкъуэ партым и обкомым мэкъумэш хозяйствэмкIэ и секретару, иужькIэ республикэм и Министрхэм я советым и унафэщIу щыщыта лъэхъэнэм мэкъумэш хозяйствэм псынщIэу зиужьащ. Абы иригушхуэу сытым дежи жиIэрт зы гектарым хуэзэу нартыхуу къытрахыр центнер 50 — 60-м зэрыщIрагъэгъуар, республикэм гъавэу къэралым иритыр тонн мин 300-м зэрыщхьэпрыкIар.
Мэлбахъуэ Тимборэ, Къущхьэ КIыщыкъуэ, Кульбаев Мухьэжыр, абыхэм я лэжьэгъухэр укъуэдияуэ иужь итащ псы зыщIагъэлъадэ щIым хагъахъуэурэ зэпымыууэ гъавэшхуэ кърахьэлIэным. Абы и щапхъэу къэбгъэлъэгъуэну ирикъунщ 80 гъэхэм щыщIидзэм ирихьэлIэу Къэбэрдей-Балъкъэрым гектар мини 130-м, нэгъуэщIу жыпIэмэ, гектаритI къэс ещанэм псы щыщIагъэлъадэ зэрыхъуар. Абы щыгъуэ яухуауэ щытащ ерыскъы, мэкъумэшхэкIхэм щелэжь предприятэхэр. Пхъэщхьэмыщхьэ, хадэхэкI къехьэлIэнымкIэ республикэр Урысейм пашэ щыхъуащ. А зэманым къыдэкIуэтеящ Урысей псор зэрыгушхуэ хозяйствэ унафэщI хьэлэмэтхэу Тэрчокъуэ Къамболэт, Евтушенкэ Николай, Мусукаевэ Шамса, Атэбий Мухьэмэт, нэгъуэщI куэди.
КIыщыкъуэ и гугъу пщIымэ, абы и IуэхущIафэхэм илъэс куэдкIэ щыгъуазэу сыщытащи, сэ жысIэфынущ ар фIэлIыкI зиIэ, пIэщIэкIа щыуагъэмкIэ узыщыукIытэн унафэщIу зэрыщытар. Ар иджы псэухэм, къэкIуэну щIэблэм я гум къинэнщ Къэбэрдей-Балъкъэрым щхьэкIэ куэд зыщIа цIыхуфIу.
Зумакулов Борис,
тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор.
Ерыщу яужь итт
Сэ юстицэм, судым, прокуратурэм я органхэм сыщылажьэрти, зэпымыууэ гу лъыстэрт Къущхьэ КIыщыкъуэ законхэм пщIэ зэрахуищIым, зи унафэщI Правительствэм ахэр щыгъэзэщIэныр ехьэкIыпIэ зимыIэу къызэрилъытэм.
КIыщыкъуэ ерыщу иужь итт къащтэ унафэхэр пхыгъэкIыным, икIи, Iуэхур ипэкIэ ягъэкIуэтэну къилъытэмэ, ищIа унафэхэм зэхъуэкIыныгъэхэр хилъхьэрт.
Сыт хуэдэ щытыкIэ ихуами, абы зэпIэзэрыту зиIыгъыфырт, мыпIейтейуэ, егупсысауэ, сыт хуэдэ къэхъугъэми бгъэдыхьэрт, унафэ пыухыкIа трищIыхьырт. КIыщыкъуэ куэдым къащхьэщыкIырт и хьэл лъэщымкIэ, зэтету, цIыху пэжу зэрыщытымкIэ. Абы бгъэдэлът унафэщIым далъагъун хуей фIагъ псори. Ар Iуэхугъуэшхуэхэм я унэтIакIуэ, пхыгъэкIакIуэ къэмылэнджэжт.
КIыщыкъуэ ди республикэм пщIэшхуэ щиIэт, абы и щIыбкIи и IуэхущIафэ хьэлэмэтхэмкIэ фIыуэ къыщацIыхурт, щIыхь къыщыхуащIырт. Къущхьэм гъащIэм щыпхиша гъуэгур республикэм и фейдэ зыхэлъ IуэхугъуэфIхэмкIэ гъэнщIауэ щытащ, абы тхыдэм лъэужь дахэ къыхинащ.
Куэтэншы ТIалэ,
РСФСР-м щIыхь зиIэ и юрист.
