Ромеуэрэ Джулетэрэ
ЗэзыдзэкIар Къармэ Iэуесщ
ЕтIуанэ теплъэгъуэ
(пычыгъуэ)
Джулетэ:
Хэт уэ мы гъуэгур уэзыгъэлъэгъуар?
Ромеуэ:
Ар къигъуэтащ си лъагъуныгъэм
Сэ сыхыдзэлIкъым, вагъуэ семыджэф,
Ауэ хым адкIэ ущыIэми, щIы гъунэм
СимыкIуэтыжу уэ укъэзгъуэтынт.
Джулетэ:
ЩIехъумэ нэкIур жэщым хомылъагъуэу,
Армырамэ сэ укIытэм сисыжынт,
Сэр щхьэкIэ куэд къэпщIащи согъэщIагъуэр
А жысIа псоми уезмыгъэдэIуэнт.
Ауэ блэкIащ, уэ псори зэхэпхакIэщ,
НэгъуэщI жысIэну къысхуемыгъэкIуж,
ФIыуэ сыплъагъумэ, кхъыIэ, уэ къызжеIэ.
«НтIэ» жыпIэнущ, сощIэ, умыпIащIэ.
Тхьэ зыIуэр жаIэр хэтми пцIы иупсу,
УмыгушыIэ, пэжмэ, уэ къэзгъащIэ.
СыхэгъэкIыж мы сызыхэт гупсысэм.
СыкъыпщыхъункIи хъунущ уэ щхьэпсыншэу,
Сэ дауэ жысIэр уэ уи фIэщ сщIыфын?
Сэ къэзгъэнэнщ уи псалъэр жэуапыншэу
АбыкIи япэ сэ сыщIегъуэжынщ.
Пэжщ, апхуэдизу сэ уэ узолъагъури,
Уэ къыпщыхъункIэ хъунущ ар делагъэу,
Ауэ бжэкъуагъым загъэхъыджэбзыфIу
МыщI къуэтхэм нэхърэ сынэхъ нэмысыфIэщ.
Зэтеубыдауэ сыщытын хуеящ.
Пэжщ. СощIэ. Ауэ жысIэпащ
Сигу илъхэр зэхамых си гугъэу
Ар къомылъытэ уэ си щхьэпсыншагъыу.
Ромеуэ:
Си псэгъу, тхьэ соIуэр уэгум ис мазэгъуэу
КъэзыгъэнэхумкIэ гумащIэу мы ди мэзыр
Джулетэ:
Зэ, мазэмкIэ умыIуэ Тхьэ, ар пщIэрэ…
Зехъуэжыр мазэ къэскIэ зэ.
Ромеуэ:
Сыт щIэсIуэнур?
Джулетэ:
ЗыкIи тхьэ умыIуэ.
Е Iуэж уэ уи щхьэмкIэ, аращ нэхъ лъапIэр.
Ромеуэ:
Тхьэ соIуэр, сэ си псэгъу, мы си гур…
Джулетэ:
Хьэуэ, си фIэщ мэхъу. Ауэ, сыт хуэдизу
Сэ фIыуэ узмылъагъуми, сошынэ.
ПсынщIэу дызэрызэхуэзэу
Дигу илъхэр занщIэу къызэхуэтIуэтащ.
Ар къэлыдащ, дэ тIуми дымыщIэххэу
Иджы дыщызэхуэзэм деж жытIэнщ
Зэрыдухуэнур дызэгъусэу гъащIэр.
Уи жэщ фIы ухъу! НэхулъэфI укъикI!
ЗэкIэщIэпщIыпщIэу си дуней къыщIэнэм
Уэ сынохъуэхъу ныжэбэ уепщIыхьыну.
Ромеуэ
Дауэ апхуэдэу псынщIэу сызэрыкIуэжынур?
Джулетэ:
НтIэ, иджыри сыт дэ зэжетIэнур?
Ромеуэ:
Тхьэ сIуащ. Тхьэ Iуэныр уэ иджы къыплъос.
Лир Пащтыхьыр
ЗэзыдзэкIар Бещтокъуэ Хьэбасщ
Лир – Британием и пащтыхь.
Франц – пащтыхь
Бургундием и герцог.
Корнуэл – герцог.
Альбани – герцог.
Граф Кент.
Граф Глостер.
Эдгар – Глостер и къуэщ.
Эдмонд – Глостер и къуэ, нэчыхьыншэу къалъхуащ.
Куран – бейгуэлщ (придворнэщ).
ЛIыжь – Глостер и щIым пщIэкIэ телэжьыхьырщ.
Дохутыр
Шут
Освальд – Гонерилье и дворецкэщ.
Офицерыр – Эдмонд и блыгущIэтщ.
Корделие и бейгуэл
Герольд – герцогым и IуэхутхьэбзащIэщ.
Корнуэл – герцогым и IуэхутхьэбзащIэщ.
Гонерилье – Лир ипхъущ.
Реганэ – Лир и пхъущ.
Корделие – Лир и пхъущ.
Лир и шуууейхэр, офицерхэр, хъыбарзехьэхэр, зауэлIхэр, бейгуэлхэр.
Iуэхур щекIуэкIыр Британиерщ. Къыщыхъуар, хъыбарыжьхэм къызэраIуэтэжымкIэ, ди эрэм япэ къихуэ 9-нэ лIэщIыгъуэр аращ. (Голиншед и календарымкIэ дунейр щаухуа махуэм къыщыщIэдзауэ 3I05 гъэрщ).
Езанэ акт
Езанэ теплъэгъуэ
Пащтыхь Лир и быдапIэм хэт трон залырщ. Кент, Глостер, Эдмонд къохьэ.
Кент
Альбани герцогыр пащтыхьым нэхъ игу ирихьу си гугъащ Корнуэлым и герцогым нэхърэ.
Глостер
Псоми апхуэдэу къытфIэщIу щытащ. АрщхьэкIэ иджы, пащтыхьым хэкур щигуэшым, абы нэхъыфIу илъагъур къэщIэгъуей хъуащ. Iыхьэхэр апхуэдэу хуэIэзэу зэпишэчащи сытым хуэдизкIэ набдзэгубдзаплъэу ахэр зэпумылъытми, мыращ нэхъыфIыр жыпIэу, зыр къыпхухэхынукъым.
Кент
Ууей мы щIалэр, зи щIыхьыр ин?
Глостер
А щIалэр мы дунейм къытехьэныр, зиусхьэн, сэ сыхэмылIыфIыхьу зэфIэкIауэ жыпIэ хъункъым. АбыкIэ зызагъэумысыжыху плъыжь сыхъуурэ, икIэм-икIэжым сримыукIытэжу сесэжащ.
Кент
ЖыпIар къызгурыIуакъым, зи щIыхьыр ин.
Глостер
Езы щIалэфIым и анэм зы Iуплъэгъуэ закъуэкIэ сыкъыгурыIуэри, лIы игъуэтым ипэ къихуэу и гущэм щIалэ цIыкIу къихутауэ щытащ. ЕмыкIу сыкъэпщIынуми ухуитщ.
Кент
Мыпхуэдэ щIалэ ахъырзэманкIэ Iуэхум и кIэр щиухакIэ емыкIу щыIэж абы.
Глостер
Сэ щIалэ сиIэщ, нэчыхькIэ къалъхуауэ, мыбы нэхърэ зы илъэсым щIигъукIэ нэхъыжьыну. Ауэ ар сэ зыкIи нэхъыфIу слъагъуркъым. Мы щIалэр кърамыгъэблагъэу мы дунейм къытехьа щхьэкIэ, и анэр тхьэIухуду щытащ. Абы тхъэжыгъуэ Iэджи дэслъэгъуащи, мыбы сызэриадэри сыбзыщIыркъым. – Мы зиусхьэныр пцIыхурэ хэтми, Эдмонд?
Эдмонд
Хьэуэ, зи щIыхьыр ин.
Глостер
Кентщ. Умыгъэгъуащэ графыр, ухуэмынэмысыншэ. ИкъукIэ пщIэшхуэ зыхуэсщI си ныбжьэгъущ.
Эдмонд
Зи щIыхьыр иным сыногуапэкIыфмэ си насыпу аращ.
Кент
Укъызогъэгугъэ фIыуэ услъагъуну нэхъ дызэрыщIа нэужь.
Эдмонд
Сэри абы узэрыхущIезмыгъэгъуэжыным иужь ситынщ, зиусхьэн.
Глостер
Мыр нэгъуэщI хэку илъэсибгъукIэ щыIащ. Мыгувэуи аргуэру ежьэжынущ… Мыбы къокIуэ пащтыхьыр.
Iупхъуэм адэкIэ накъырэхэр щагъаджэ. Лир, Корнуэл герцогыр, Альбани герцогыр, Гонерилье, Реганэ, Корделие свитэр ящIыгъуу къохьэ.
Лир
Францым я пащтыхьымрэ Бургундием и герцогымрэ къысхуеджэт, Глостер.
Глостер
СокIуэ, зиусхьэн!
Глостеррэ Эдмондрэ йокI.
Лир
Аращ. Иджы щыгъуазэ фыхуэсщIынщ
Сэ си унафэм. Къысхуэвубгъут картэ.
Мис, исщIыкIащ Iыхьищ си лъахэ дахэр.
Сыхуейщ бжьы хьэлъэу си пщэ кхъахэм дэлъыр
НэхъыщIэхэм я пщэпкъым дэзгъэзагъэу
Си бэным нэхъ псынщIагъуэу сигъуэлъхьэну.
Уэ, Корнуэлым и къуэу псэм и щIасэ,
Альбани и къуэу ди гур зыхуэIэфI,
Си пхъуитIым дыщрыкIыу яхуэзгуэшыр
Сэ иджыпсту фэ тIум фэзгъэлъагъунщ.
Фяку зэныкъуэкъу къимыхъуэжыным папщIэ.
Хъыджэбз нэхъыщIэ дыдэм и лъыхъуфIхэу –
Франц пащтыхь лъапIэр, Бургундием и герцогыр –
А тIури нобэ поплъэ ди жэуап.
Хъуащ и чэзу, сыкъыпокIуэтыр властым,
ЩIыналъэу диIэм я унафэр щIынми,
КъызжефIэт: фэ си пхъуищым хэт нэхъыфIу
Сыкъэзылъагъур – Iыхьэхэр щызгуэшкIэ
Сыхуейщи нэхъ хьэлэлу сегуапэну,
И лъагъуныгъэм зэрыхуэфэщэнкIэ.
Гонерилье
Си лъагъуныгъэр псалъэм къимытIасэ,
Хьэуа сызэрыбауи, дыгъэ нур,
Си нитIыр зыгъэгуфIи, мы дунейм
Беягъэу телъи, хъугъуэфIыгъуэу тети
Си узыншагъи, напи, си дахагъи
ПэзмыщIыфыну пхузиIэ лъагъуныгъэм.
Дунейр къызэриухуэрэ зы бын
Сэ схуэдэу фIыуэ илъэгъуакъым адэ.
А лъагъуныгъэм дохъур жьажьэ си бзэр,
Псэр умэзэхыу сищIу бауэкIэщI.
Корделие
(ЛъэныкъуэкIэ)
Сыт жыпIэфын, Корделие? Зы псалъи.
ЖызмыIэIауэ псэкIэ услъагъунщ.
Лир
Узотыр уэ мы Iыхьэр зы къэмынэу,
Мыбдеж щыщIидзэрэ еуэлIэжыху мыбдеж.
Мэз беи, псы абрагъуи, губгъуэ хуити –
ИгъащIэкIэ фи мылъкуу, уэ – си малъхъэми, фи бынми.
ДодаIуэ – къызжиIэнум дипхъу етIуанэм –
Реганэ, Корнуэлым и щхьэгъусэм.
ЖыIэ, си хъыджэбз!
Реганэ
Си шыпхъуми сэри тщIэтыр зылъщ, си адэ,
Дэ тIум ди уасэр зэхуэдэу къыщIэкIынщ.
Абы жэуапу уэ къуитам къеIуатэр
Сэ ныбжесIэну къысхудэмышейр.
ЩIызгъужми щIызгъужынур мы зы закъуэрщ –
Уэ, си адэфIым, пхузиIэ лъагъуныгъэрщ
Сэ гурыфIыгъуэу щызиIэр мы дунейм.
Корделие
(лъэныкъуэкIэ)
Сэ мыгъуэ сыту сытхьэмыщкIэ. Хьэуэ.
Си лъагъуныгъэр си псалъэхэм йобэкI.
Лир
Ди къэралыгъуэм мы и Iыхьэ щанэр
Узот уэ. И инагъкIи и беягъкIи
Ар Гонерилье ейм къыкIэрымыху,
Иджы додаIуэ жиIэнум сипхъу нэхъыщIэм,
Адрейхэм педмыдзыхыу фIыуэ тлъагъум,
Франц хэкум и жызуму дыгъэ Iэпэр
Бургундием и гъэшым щIидэуэгъум.
Сыт къызжепIэнт уи шыпхъухэм ялъыса
ДыщрыкIым ебэкI лъапсэ иростыну?
Корделие
ЗырикI, зи щIыхьыр ин!
Лир
ЗырикI жумыIэнуи?
Корделие
ЗырикI.
Лир
Уи зырикIым къикIынуIакъым зырикI.
КъызгурыгъаIуэ.
Корделие
Си насыпыншагъэти
Сэтей къысхуэщIу гум илъыр семыса
Адэ зэрылъагъупхъэу узолъагъур.
Лир
Егупсысыжи гъэзэкIуэж щыуагъэр,
ИужькIэ ущIемыгъуэжыным папщIэ.
Корделия
Уэ гъащIэ къызэптащ, зи щIыхьыр ин.
Балигъ сыхъуху супIащи, фIыщIэ пхуэсщIу
Уэ узолъагъур фIыуэ, уи унафэ
Зы бжьизкIэ сыфIэмыкIыу. Сыт си шыпхъухэм
Щхьэгъусэ зэращIынур. Уэр нэмыщI
НэгъуэщI зыгуэри фIыуэ щамылъагъукIэ.
ЖысIэнщи пэжыр, сэ щхьэгъусэ згъуэтмэ,
Гуапагъэ, лъагъуныгъэу схэлъым щыщ
Абыи лъызгъэсынщ. Си шыпхъухэм ещхьу
Унагъуэ сихьэфынкъым адэ закъуэм
НэмыщI слъагъуну гур хуэмыхьэзыру.
Лир
ЖыпIара уигуми илъыр?
Корделие
А жысIаращ.
Лир
Ухъуащ щIалэIуэу гущIыIэ-псэщIыIэ.
Корделие
СыщIалэщ, пэжщ. Гум илъырщ жьэми жиIэр.
Лир
ПхузощI уи жьэ нахуагъэр дыщрыкI.
Емышу къаблэ дыгъэм и нур къабзэр,
Щэху щIыIэу щIыкъатиблым щIэлъу хъуар.
Жэщ къару лъагэр, зи фIыщIэкIэ дыкъалъху,
Дэ зи IэмыркIи дылIэж мо вагъуэ хужьхэр
СогъэпцI сэ мы тэлаим щыщIэдзауэ
Дызэхьэрэму дызэбгъэдэмыкIмэ.
Узипхъукъым. Суриадэкъым. УсцIыхукъым.
Зэгуэрым сипхъуу щытыгъа уэр нэхърэ
НэхъыфIу схуэлъагъунущ скиф ерури,
Зи бын бгъуэнщIагъым щызышхыж цIыху Iэлри.
Кент
Ар дауэ, зиусхьэн?
Лир
УвыIэ, Кент!
Зэтебэяуэ уи пщэр хуумышийуэ
Благъуэ губжьам и дзэпкъ къызэщIэплъам.
Абы нэхъыфIу слъагъу сэ бын сиIакъым.
Сыгугъэти нэхъыщIэм и жьэгу пащхьэм
Си жьыщхьэр щыхуэбэнкIэ къысхуэнам.
КIуэ аддэ, псынщIэу, зызумыгъэлъагъуу…
Си мащэм мамырыгъэу тепсыхэнумкIэ
Тхьэ соIуэ: сыпсэуху узихьэрэмщ.
КIэлъызгъэкIуати французхэм я пащтыхьым.
ЗдэщыIэр дэнэ Бургундием и герцогыр?
Сыт фыщIыщытыр – ара зэхэвмыхауэ?
Альбани, Корнуэл, фэстам пывгъахуэ
Къэна мы Iыхьэ щанэр. А хъыджэбзым
И жьэ нахуагъэу къыщыхъуж пагагъэм
Езым хуэфэщэж лIы къыхуигъуэтынщ.
КъэмынэIауэ фIэщIызолъхьэ властыр,
Чэзууэрэ фи деж сыщыпсэунщ,
Зы мазэм – зым, адрейм и деж зы мазэм
Сэ къызыхузогъанэ шууеищэ,
Абы къыдэкIуэу – нобэм щыщIэдзауэ
Пащтыхь цIэ лъапIэри сысейуэ къренэж.
ЩIым къытетх хъери, хэкум хэхъуэу къихьи,
Зауэ хуэIухуэщIэм я унафи, власти
Сэ фи IэмыщIэ зэрислъхьэм и щыхьэту
Си пащтыхь тажыр зэхуэдитI ифщIыкI.
(Коронэр ярет)
Кент
Си зиусхьэну, си пащтыхьу лъапIэ,
Си адэу слъытэу, зи псалъэр сэ си дин,
Си пащтыхь ин…
Лир
Бэяуи, уи щхьэр хъумэ,
ШэщIащ шабзэкъур. ПсынщIэу гъуэгум текI.
Кент
Бгъэм къеуэ, гъуанэ хъункIэ умышынэу,
Кент жьэнахуэнщ, щыкъаплъэнэфкIэ Лир.
Уи гугъэу пIэрэт-тIэ лIыжь щхьэзыхуэхъум
Пебгъэчыфыну и бзэр жьэнахуагъэм,
Ар фэрыщIагъым щыпэIэгъуэм деж.
Пэж дыдэм цIыхухэр нэхъри мэхъу хуэныкъуэ,
Илэжьу хуежьэм пащтыхьым делагъэшхуэ.
Умыт уи пащтыхьыгъуэр. Уи къарур
Зэхуэхьэсыжи екъух уи губжь къэкъуалъэр.
Си гъащIэмкIэ шэсыпIэ сэ сыпхуохьэ
Уипхъу нэхъыжьитIым нэхърэ мынэхъ мащIэу
Корделие уэ фIыуэ укъилъагъуу.
Зи бзэгур нэхъ джэрэзыр нэхъ псэ щабэу
Уи фIэщ зыщIар хэт? Пэгун нэщIырщ зур.
Лир
Уи гъащIэм уроджэгу уэ, Кент.
Кент
Си гъащIэм
Сыщриджэгуащ сэ куэдрэ бийм и пащхьэ,
Иджыри зэ уэр папщIэ сроджэгуж.
Лир
Си пащхьэ икI, си нитIым уамылъагъуу.
Кент
А нитI жыхуэпIэр нэхъ хуиту къызэтехи,
ТIэкIу нэхъыфIыIуэу уи ныбжьэгъум еплъ.
Лир
Си Тхьэшхуэр си щыхьэтщ.
Кент
Пэж дыдэщ жыпIэр
Ар пщIэншэу Тхьэ зэрыпIуэм и щыхьэтщ.
Лир
Убзаджэнаджэщ уэ, уепцIыжакIуэщ.
(Джатэр кърех)
Альбани герцогымрэ Корнуэл герцогымрэ:
Сыт пщIэр, зи щIыхьыр ин?
Кент
Дохутырыр укIи IэзапщIэр ет узыфэм.
Умыгъэгувэу зэхъуэкIыж унафэр.
Армырмэ – псэ схэтыхукIэ сэ жысIэнщ:
Зэхэбублар Iуэху дахэкъым…
Лир
ТхьэгъэпцI!
КъэдаIуэ мыдэ, сэ уэсщIэнщ пхуэфащэр.
Уэ ухуеящ себгъэпцIыжын си псалъэм,
Псэм фIэфIым си гупсысэр сфIыблэпшын:
Апхуэдэр зыми хузэфIэмыкIынщ.
Абы ныпэкIуэу мисыр уэ пхуэфащэр,
Зыгъэхьэзыр. Узот махуитху уи пIалъэу,
Гъуэгуанэ кIыхьым сыт ущыхуеинуми
Къыздэщти си къэралыр бгынэ, икI
Еханэ махуэм нобэ щыщIэдзауэ.
ЕпщIанэ махуэм хэкум урагъуатэмэ –
Ажалыр уи Iэрылъхьэщ. КIуэ, зегъэхь!
Мы си унафэр зэзмыхъуэкIыжыну
Тхьэ быдэу соIуэ.
Кент
Узыншэ ухъу, пащтыхь,
Уэ уи пагагъым щыхуэдмыгъуэткIэ шхуэIу,
Тутнакъэщщ хэкур, хамэщIыр ди жэнэтщ.
(Корделие зыхуигъазэу)
Тхьэ селъэIунщ уэр папщIэ, си хъыджэбз.
Пащтыхьым ептыфащ уэ жэуап пэж.
(Гонерильерэ Реганэрэ жриIэу)
ЖыфIам къалэн къыфщищIыр фигу ивгъэлъ,
Iуэху пщхьэпэхэм цIыху цIыкIур кIэлъывгъэплъ.
(Адрей псоми захуигъазэу)
Гъуэгу тохьэ Кент, и нитIыр здэплъэм кIуэну,
ЩIыпIэщIэм псэукIэжькIэ тебэкъуэну.
(ЙокI. Накъырэ ягъаджэ)
Глостер къегъэзэж, Франц пащтыхьыр, Бургундием и герцогыр, свитэр щIыгъуу.
Глостер
Пащтыхьымрэ герцогымрэ мисыр, зи щIыхьыр ин.
Лир
Си герцог лъапIэ, уи деж къыщыщIэддзэнщ
Ди псалъэмакъыр. Уэри мы пащтыхьри
Мо сипхъу нэхъыщIэм фрилъыхъущи, дапщэ
ДыщрыкI нэхъ мащIэ дыдэу абы естмэ
Уэ арэзы ухъунт, уи мурадам
УщIемыгъуэжу укъытенэным папщIэ?
Бургундием и герцогым
А къысхуэбгъэлъэгъуар, зи щIыхьыр ин,
Нэхъ мащIэ уэри пщIыну къыщIэкIынкъым.
Лир
Абы нэхъапэм иIа пщIэр иIэжкъым,
И уасэр къехуэхауэ итщ утыку.
Уэ уигу ирихьу зыгуэр мы хъыджэбз цIыкIум
Дэплъагъур пэжмэ – узотыр зэрыщыту,
Сигу зэребгъар дыщрыкIыу ныдыщIызгъуу.
Бургундием и герцогым
Сэ сыт бжесIэн?
Лир
КъызжыIэ: ухьэзыр уэ – мы хъыджэбз
Зи адэр зи хьэрэму, къулейсызу,
Iыхьлыншэ хъуар щхьэгъусэ пщIыну нобэ?
Бургундием и герцогым
А жыпIэр пэжмэ, сэ сыкъокIуэтыжыр.
Лир
Ирехъу апхуэдэу. Пэжыр сэ бжесIарщ,
Бгъэдэлъри мылъкуу а къыпхуезбжэкIарщ.
(Франц пащтыхьым зыхуегъазэри)
Уэ, фIыуэ слъагъу пащтыхьым, уэстыфынкъым
Сэ сыIуплъэ мыхъуу мы цIыху икIэр.
Къэхъугъэр щIэукIытэу щIикIуэтар
Пэшэгъу умыщIми, уэ къэбгъуэтыфынщ
А уи щIыхь лъагэм хуэфэщэн щхьэгъусэ.
УзэрыфIэфIщ. БжесIари щIы уи фIэщ,
КъыпхуезбжэкIащ абы бгъэдэлъыр мылъкуу.
Франц пащтыхьым
ГъэщIэгъуэныщэ! Уэ, къэзылъхуа адэм,
Уи напIэм щIэлъмэ щIэпхыну щымыта,
Мы щIым зыхуэбгъэдэни темыта
Хъыджэбзым зы хьэдэгъуэдахэ ищIэри,
Зы напIэзыпIэм уи щIыбыр хуэбгъэзащ.
Е – ямылейщ абы ищIа къуаншагъэр,
Е – зэрыплъагъур мащIэу къыщIэкIынт:
КъысхуигъэтIасэкъым сэ мы Iуэхур си щхьэм,
ЩIыгъуейщ ар тIасхъэфIасхъэкIэ си фIэщ.
Корделие
Си адэу, зи щIыхь ин, сэ напэтехыу
Къыздэплъэгъуар сызэрымыфэрыщIыр,
ЖысIа си псалъэ жьым зэримыхьыжыр,
ФIы зызмыгъэхэIущIыIуу зэрызлэжьыр
Арауэ щытмэ, сынолъэIур псоми
КъагурыгъаIуэ: уэ уи деж сэ пуд
Зыгуэр къысIэщIэукIэу сыщыхъуакъым,
Е цIыху зыхуэзгъэпсалъэу сыцIэнтхъуакъым,
ФIеягъэ си Iыхьлым къыздалъэгъуакъым.
Къыздалъэгъуамэ – пэжщ къыздалъэгъуар:
Си нитIыр нур фэрыщIкIэ къиджэгукIыу,
Си Iупэхэр фо хьэхукIэ мыкъулей.
Апхуэдэ хьэлкIэ цIыхур ямыгъасэу
Сэ сщIакъым и нэмыс иIэту фIэкI.
Лир
Укъытемыхьэххар нэхъыфIт дунейм
Сызэгуэбгъэпу утытыным нэхърэ.
Франц пащтыхьым
КъызгурыIуащ бэлыхьыр къыздикIар –
ГурыщIэ нэхухэр сэтей къызыхуэмыщI
ЦIыхупсэ къабзэм и щтэIэщтэблагъэрщ.
КъыджеIэт, герцог, уэ дауэ уеплърэ Iуэхум
Зи пщIыхь зы хьисэп гуэри къыхэмыхуэрщ
ЦIыху лъагъуныгъэ нэсыр. Уэ мы пщащэм
Ухуей щхьэгъусэу? Мыр езыр дунейм
ДыщрыкIыу тета псом нэхъри нэхъ лъапIэщ.
Бургундием и герцогым
(Лир жриIэу)
Корделие ептыну щыта Iыхьэр
Къыхуэбгъэнэжмэ, Бургундием и гуащэу
Унафэр дощI.
Лир
Сэ Тхьэр згъэпцIын си жагъуэщ.
Естынукъым жысIащи зэфIэкIащ.
Си жагъуэ зэрыхъунщи, адэм щIыгъуу
Псэлъыхъур пфIэкIуэдащ.
Корделие
Апхуэди къохъу.
Сэратэкъым зи лъыхъур ар, си мылъкурт.
Франц пащтыхьым
Зи адэ мылъкум пагъэкIа Корделие,
Уэ уи беягъэр узэрымылъкуншэрщ.
Сэ си хъуапсапIэу хъугъуэфIыгъуэ IэплIэр
Укъамыдэжми, сысейуэ укъызощтэ.
Я ди Тхьэ, мы пщащэр ягъэпудми,
Си лъагъуныгъэр щохъу куу си гущIэм.
Лей къызылъысу Iыхьэншэ хъуа хъыджэбзыр
И гуащэ хъу Франц хэкуу псэм къеубзэм.
Уэ налкъут мыщIэр бургунд зиусхьэнхэм
Уезмытыфын я хэкур къызатынуми.
Ехыж, Корделие, сэлам адэжь и пщIантIэм,
Уэ къыплъысащ си лъапсэ бейм и жьантIэр.
Лир
Ууейщ, пащтыхь, хъыджэбзыр, щIэши щIэкI.
Ар сэ сизырикIщ. КъызумыгъэплъэкI.
КIуэ аддэ, адэ и хъуэхъуи зэхыумыхыу,
Гъуэгу тохьэ жиIэу и гуи пхупимыхыу.
ДыщIокIыр, герцог!
Лир, Бургунд, Корнуэл, Альбани герцогхэр, Глостер, свитэр йокIыж.
Франц пащтыхьым
Ехыж сэлам уи шыпхъухэм.
Корделие
Си адэм и «налкъутналмэсхэ», нэпсыр
ЩIэзгъэкIыу сожьэ: сэ фIыуэ фызоцIыху.
Ди адэм фыхуэсакъ. Сыхуэгузавэу
Къыхузогъанэ фи лъагъуныгъэ нэпцIым.
СыIуимыгъэкIуэтамэ епIэщIэкIыу,
Сэ сщIэнт абы хуэфащэ егъэзыпIэр.
Узыншэу. Шыпхъухэ!
Реганэ
Домыгъаджэ. Куэдщ.
Гонерилье
Уэ зигу къыпщIэгъуу узыша щхьэгъусэм
Игуапэ зэрыпщIынум хуеджэжыф.
Ууву уядэ узэрыпэпсалъэм
И зэран мащIэкъым къыщокIынур уэ
Уи лъапэр нобэ зэрыпшие лъапсэм.
Корделие
Сыт хуэдэу хэт зимыгъэхьилэшыми,
И пIалъэр къосри, псори къещI сэтей.
Франц пащтыхьым
Корделие, си псэ защIэ, накIуэ псынщIэу.
Франц пащтыхьымрэ Корделиерэ йокI.
Гонерилье
Дызэпсэлъэн хуейщ, шыпхъу. Дэ тIум Iуэху ди куэдщ. Сыщымыуэмэ, ди адэм мурад ищIащ нобэ ежьэжыну.
Реганэ
Пэжщ, здэкIуэнури уи деж си гугъэщ. Мазэ къыкIэлъыкIуэм – си деж.
Гонерилье
Плъагъуркъэ абы и дунейр. ИщIар дауэ къыпщыхъурэ.
ПлъэкIмэ уемыгупсыс абы. ЗрищIари хэт – сытым щыгъуи дэ нэхърэ нэхъыфIу илъэгъуа ди шыпхъум.
Реганэ
Жьы хъуащ, аращ псоми и щхьэусыгъуэр. Пэжщ нэхъапэхэми абы щIагъуэу зызэтриубыдэфу щытакъым.
Гонерилье
ИгъащIэми щхьэзэхуэхъущ. И хьэлам жьыгъэр къыхыхьэжу хуежьауэ аращ.
Реганэ
Дэпщэщми дэри къытхуигъэкIуэнщ Кент и махуэр. Дауэ къыпщыхъурэ: зегъэхь жиIэрэ ирихужьэу.
Гонерилье
Франц пащтыхьым сэлам зэрырихыжа щIыкIэр сыт хуэдэу! ДызэрыIыгъын хуейщ. Унафэр дядэм и IэмыщIэ къинэмэ, абы властым сыпокI жыхуиIэм дэ зыри къыдитынукъым, а и хьэлыр и хьэлмэ, гуемыIу нэмыщI.
Реганэ
Егупсысын хуейщ фIыуэ.
Гонерилье
Зыгуэри лэжьыпхъэщ хэдмыгъэтIасэу.
(ЙокIхэр)
ЕтIуанэ теплъэгъуэ
Граф Глостер и быдапIэм хэт залырщ. Эдмонд къохьэ, письмо иIыгъыу.
Эдмонд
Къэхъугъэу си Тхьэ лъапIэ! ГъащIэу щыIэм
Уэ зыращ гъуэгугъэлъагъуэу сэ щызиIэр.
Сытиубжьытхэ хабзэжьхэм я нэлатым,
Сэ зыми езмытын си хуитыныгъэ,
СренэхъыщIэ минрэ къуэшым нэхъ
Сыт кърагъэкIыр «нэчыхьыншэ» псалъэм.
Зызыгъэгуащэ анэ куэдым я къуэ
ГъэфIахэм нэхърэ сынэхъ адэмыгу?!
Сынэхъ фейцейуэ къэзгъэщIа зы махуэ?
СыбгъэукIытэу сыт си нэ къыщIипщIынур?
ЩызэщIигъаплъэкIэ лъагъуныгъэ щэхум,
Лъым и къарум лIэужьыр щIэблэ къакIуэм
Нэхъ къабзэу зэрыритым хэлъкъым шэч.
Апхуэдэр щхьэ нэхъ укIытэгъуэ, пIэ
Яужэгъуам зэш Iуэху щызэхаублэу
Зэщхьэгъусэгъухэм щагъэбагъуэм нэхърэ
Я щхьэмыкъ щIэблэм и бжыгъэ гъэфIар?!
НэчыхькIэ къалъхуа къуэш, сэ сщIащ мурад
Уэ уи щIы Iыхьэр къыпIэщIэзгъэкIыну.
Уэ, хабзэкIэ къалъхуам, упримыдзыхыу
Елъагъу уи адэм и щIалэ етIуанэр.
Сыт хуэдэ псалъэхэ: «хабзэкIэ къалъхуа?»
Ирехъу апхуэдэу, сэ си къуэш, хабзэкъуэ,
Хьэзырщ письмор. Мурадыр къызэхъулIэм
Эдмонд лIакъуэншэр йоIунщIыр лIакъуэлIэшым.
Сэ си къару илъыгъуэщ. Бгым сыдокI,
Къэфхъумэ, тхьэхэ, нэчыхь зимыIэ псори!
Глостер къохьэ.
Глостер
Дихуащ Кент ищIри мысэ. Франц пащтыхьым
Сэлам тэмэму иримыхыжа .
И пащтыхь лъапсэр ибгынащ къэгубжьри,
И пащтыхьыгъуэм хуэмеижу хъуащ.
А псори зы дакъикъэм. Хъыбар гуэр
Къэпхьа, си щIалэ?
Эдмонд
Хьэуэ, зиусхьэн.
(Письмо егъэпщкIу).
Глостер
Апхуэдизу псынщIэу щIэбгъэпщкIужыр сыт а письмор?
Эдмонд
Сэ хъыбар лъэпкъ зэхэсхакъым, зи щIыхьыр ин!
Глостер
Сыт иджыпсту а узэджа тхылъымпIэр?
Эдмонд
Сэ зыми седжакъым, зи щIыхьыр ин.
Глостер
Зыми уемыджауи? Сыт-тIэ апхуэдизу упIащIэу а уи жыпым щыбгъэпщкIужар? Къызэт тхылъымпIэр. Абы зыри имытмэ нэгъуджэншэу слъагъунущ.
Эдмонд
Къысхуэгъэгъу, зиусхьэн. А письмор къэзытхыр си къуэшырщ. Сэ иджыри и кIэм сынэджысакъым. Ауэ сызэджам нэс тепщIыхьмэ, уэ письмом уемыджэнур нэхъыфIщ.
Глостер
Мыдэхьыт письмор.
Эдмонд
Уэзгъэлъагъуми – тэмэмкъым, уэзмыгъэлъагъуми нэхъ Iеижщ. Пэжыр жыпIэнумэ, письмо щIагъуэкъым.
Глостер
Деплъынкъэ, деплъын…
Эдмонд
Си гугъэмкIэ, си къуэшым сигъэунэхуну къысхуитхауэ аращ мы письмор.
Глостер
(Къоджэ)
«Жьы хъуахэм пщIэрэ нэмысрэ яхуэтщIын хуейуэ къэзыгъэув хабзэм щхъуэ къарехь ди илъэс нэхъыфIхэм, абы и зэранкIэ ахъшэри гувауэщ ди IэмыщIэ къыщихьэр, жьы дыхъуарэ гуфIэгъуэ къыщытхуимыхьыжыфынум и деж. ЛIыжьхэм я залымыгъэр тшэчын зэрыхуейр мыхьэнэ лъэпкъ зимыIэ хабзэжьщ, абы и бжьым дыщIэзыгъэтри зэрытшэч закъуэр зэрыарам шэч къытезмыхьэжуи сохъу. Дызэхуэзэжмэ нэхъ тэмэму дызэпсэлъылIэнщ. Уядэр Iурихрэ сэ къэзгъэушыжыху жеятэмэ, абы и мылъкум и зэхуэдитIыр уэ къыплъысынут, уи къуэшым и лъагъуныгъэр щIыгъуу».
Мыр зытхар си къуэ Эдгаруи? Абы и Iэдакъэ мыпхуэдэ псалъэхэр къыщIэкIауи? Абы игу мыпхуэдэ гупсысэ къыщыушауи? Дапщэщ къыпIэрыхьа мы письмор? Хэт къыпхуэзыхьар?
Эдмонд
Аракъэ Iуэхур, зи щIыхь ин, зыми къызэрысхуимыхьар.
Си щхьэгъубжэм къыдадзащ.
Глостер
Уи къуэшым и хъэтI мыр?
Эдмонд
Абы шэч лъэпкъ къытесхьэнутэкъым письмоуфI гуэру щытамэ. Ауэ письмор апхуэдэкъыми, хъэтIыр абы ейуэ сэ си фIэщ хъуркъым.
Глостер
Абы и хъэтIщ.
Эдмонд
Мыр абы и Iэм итхащ, ауэ и гумрэ и Iэмрэ зэгъусакъым.
Глостер
Нэхъапэм абы мыпхуэдэ гупсысэ къыуиIуэтылIэу щымытауэ пIэрэ?
Эдмонд
Апхуэдэ щыIакъым. Ауэ куэдрэ жиIэу зэхэсхащ балигъ хъуа къуэхэм я унафэм жьы хъуа адэхэр щIэтмэ, абыхэм я мылъку унафэри къуэхэм ящIмэ нэхъ фIэтэмэму.
Глостер
Бзаджэнаджэ! Зэрыхьэбыршыбырыр плъагъурэ ар?! Ар дыдэращ письмоми итри. Бзаджэнаджэ и бзаджэнаджэжщ. Iэщ фIей псэ цIапIэ! Iэщым нэхърэ нэхъ икIэщ. КIуэ, тIасэ, къэгъуэтыж ар. IункIыбзэ етауэ изгъэтIысхьэнщ. Хьэдэгъуэдахэу бзаджэнаджэ! Дэнэ здэщыIэр ар?
Эдмонд
СщIэркъым, зиусхьэн. Ауэ сэ мы зыр бжесIэнут: уи губжьыр тIэкIу егъэупIэх, Iуэхум и пэжыпIэр сэтей къэхъуху. Апхуэдэу нэхъыфIщ. КъарукIэ зэхэбублэрэ умызахуэу къыщIэкIмэ, уи напэри текIынщ, уи къуэм и гур нэхъри убгъэдэкIынщ. Шэсу соув а псори абы щIитхар сэ уэ узэрыслъагъур игъэунэхуну арауэ, нэгъуэщI щхьэусыгъуи щымыIэу, уи фIэщ зэрыхъун.
Глостер
Пэжу пIэрэ ар?
Эдмонд
Сэ сыбдэIэпыкъунщ ар хьэкъ пщыхъунымкIэ. Ухуеймэ, къэзгъуэтынщ ди псалъэмакъым укъыщедэIуэфын щIыпIэ. ЖыхуэсIэр ныщхьэбэ нэхъ фIэмыкIыу тхузэфIэкIынущ.
Глостер
Ар апхуэдизу хьэбыршыбыру, щIэпхъэджащIэу фIэщ щIыгъуейщ.
Эдмонд
Хьэуэ, апхуэдэкъым ар.
Глостер
Апхуэдизу фIыуэ зылъагъу и адэм апхуэдэу къыхущIэкIынуи?! Уэ ди Тхьэ! Эдмонд, и дзыхь зрегъэгъэзи – тэмэмыр къащIэт. КъащIэт си хьэтыркIэ. Мор жыхуэпIэ тыгъэр пхуэсщIынщ пэжыр къысхуэщIи.
Эдмонд
Иджыпсту сыкIуэнщи къэзгъуэтыжынщ ар. Письмом теухуауэ сеуэршэрылIэнщи, - жиIэ псори пхуэсIуэтэжынщ.
Глостер
Арати иджыблагъэ дыгъэри мазэри щIыщIилъэфар. Апхуэдэм фIы кърикIуэркъым. КърикIуэри дызытет щIым зыхимыщIэу къанэркъым, еджагъэшхуэхэм сыт ямыгъэхъыбарми. Лъагъуныгъэр щIыIэ мэхъу, ныбжьэгъугъэр къотIасхъэ, дэнэ щIыпIи къуэшым илъ къуэшым щегъажэ. Къалэхэм хьэргъэшыргъэ къыщаIэт, къуажэдэсхэр зэныкъуэкъуу зэпэщIоувэ. БыдапIэм щыпсэухэм зыр зым йопцIыж, адэ-анэхэмрэ я бынхэмрэ зэпокIуэт. Е къуэр и адэм и бийуэ къоув, сэ къызэрысщыщIам ещхьу, е адэм и кIэтIийкIапэ къыпыкIа и быныр бий ещI пащтыхьым хуэдэу. БлэкIащ зэманыжь угъурлыр. ЩIэпхъэджагъэр, гъэпцIагъэр, гъащIэр нэджэIуджэ зыщI хабзэншагъэр ди гъусэнущ дэ, мащэм драхьэхыху. КъыщIэгъэщ а бзаджэнаджэм и мурадыр, Эдмонд. Укъызогъэгугъэ абы ухущIемыгъуэжыну. Быдэу сынолъэIур. Мис нэгъуэщI зы щапхъи.
Кент тхьэмыщкIэжьыр уэрамым дахуащ. Сыт щхьэкIэ? – жыпIэмэ, и напэр зэрыкъабзэм щхьэкIэ. Хьэдэгъуэдахэщ.
(ЙокI)
Эдмонд
Аращ игъащIэми. Ди ныбэ из хъурэ ди гъащIэр ди IэкIэ зэIытщIэжу хуежьа нэужь, ди насыпыншагъэ псомкIи къуаншагъэр дыгъэм, мазэм, вагъуэхэм ятетлъхьэу щIыдодзэ. Уафэм и унафэкIэ щхьэмыкъ дыхъу, атмосферэм и къарум пцIыIупцIышх, дыгъуэш-дзыгъуэлI, епцIыжакIуэ дыщIэхъукI, планетэхэм баштекъузэкIэ фадафэ, тхьэгъэпцI дащI хуэдэ. Ди гъащIэм мыхъумыщIагъэу хэлъым и щхьэусыгъуэ псори мы дунейм и адрыщIкIэ щыгъэпщкIуащ. ЦIыхур зэрыщхьэзыхуэхъумкIэ зиухеижыну Iэмал хъарзынэщ къуаншагъэу бгъэдэлъ псори вагъуэхэм зэражьэхиупцIэр.
Псалъэм пащIэ, си адэмрэ си анэмрэ тIэкIу я зэш трагъэуащ Драконым и вагъуэмхэм я изыгъуэм хиубыдэу. Сэ дунейм сыкъыщытехьам Вагъуэзэшиблым и къару илъыгъуэт. Абыхэм къикIыр сыт – сыгурыуэжьрэ цIыхубзкIэ сынэпсейуэ сыпсэун хуейуэ аращ. Ари сыт делагъэ! Сэ – сысэращ, сызэрыщытщ, икIи абы сытекIынукъым, дунейм вагъуэу тетым я нэхъ къабзэр си гущащхьэм нуру къыщызэщIэблами.
Мис къокIуэ Эдгар. ИкъукIэ зичэзууэ къос, ар ижь комедиехэм я кIэухым зэрыщыхабзэу. Хэкъузауэ сынэщхъейуэ фэ зытезгъэуэнщ Бедлам щыщ Том, тIэкIу зыхуэчэмым ещхьу.
Эдгар къохьэ.
Ей-ей, мы дыгъэ-мазэр щыщIилъафэм дежи!.. Бэлыхь къэхъунухэм я нэщэнэщ. Фа, соль, ля, ми…
Эдгар
ЛIэу, къуэш Эдмонд? Гупсысэшхуэхэм узэщIаIыгъэ хуэди.
Эдмонд
Согупсысыр, къуэш, иджыблагъэ дыгъэри мазэри щIилъэфауэ зэрыщытам, сэ къызэрызгурыIуэмкIэ, кърикIуэн хуей Iуэхухэм.
Эдгар
Ар зэгупсысым еплъ.
Эдмонд
Уи фIэщ щIы, къэхъун хуейуэ сэ сыкъызэджауэ щытам гъащIэр хуэкIуакIэ. Адэ-анэхэмрэ я бынымрэ зэпокIуэт, емынэ-тэлор мэятэ, узыхуеину псори лъэпсей мэхъу, цIыху цIыкIум зэхущIэджэу щIадзэ. ЗэхущIэуэр куэд хъуащи, къэралым и лъабжьэр къагъэтIасхъэ, цIыхубэр пащтыхьымрэ уэркъхэмрэ яхуодалъэ. Зым зыр и фIэщ хъужыркъым, ныбжьэгъухэр хамэ хэку яху, дзэр зэбгролэжьыкI, зэщхьэгъусэ куэдыкIей щхьэмыгъазэу къызэрогъапцIэ, нэгъуэщI къинэмыщI.
Эдгар
Сыт щIа астроном узэрыхъурэ?
Эдмонд
Къэдгъэгъанэ ар. Ди адэр иужь дыдэу щыплъэгъуар къыджеIи – ар нэхъыфIщ.
Эдгар
Дыгъуасэ пщыхьэщхьэм.
Эдмонд
УепсэлъылIа?
Эдгар
СыхьэтитI енкIэ.
Эдмонд
Фызэхуэарэзыуэ фызэбгъэдэкIыжа? Абы зыгуэркIэ игу къобгъауэ гу лъумытауэ пIэрэ фыщызэпсалъэм?
Эдгар
Апхуэдэ лъэпкъ щыIакъым.
Эдмонд
ФIыуэ егупсыси къэгубзыгъыжыт – сыткIэ игу уеуауэ пIэрэт. Тхьэр узогъэлъэIу щIэупщIыIухьыжыху зыкъомыгъэлъагъуну. Иджыпсту зыпэщIэбгъэхуэнкIэ Iэмал иIэкъым – цIыкIу-цIыкIуххэу узэпкъричыну хьэзырщ.
Эдгар
Зы хьэбыршыбыр гуэрым пцIы къыстрилъхьа хъунщ.
Эдмонд
Сэри апхуэдэу шэч сощI. ИкъукIэ сынолъэIу усакъыну абы и губжьыр еупIэхыху. ИкIи пщIэрэ: сэ си пэшым ущызгъэпщкIунщи – ди адэм хуиту укIэщIэзгъэдэIухьынщ. КIуэ абы. Мэ IункIыбзэр. Уэрамым укъыдыхьэн хъумэ Iэщэ къыздэщтэ.
Эдгар
Iэщи?
Эдмонд
ДаIуэ, къуэш, уэ уи сэбэпщ сэ зесхуэр. Тхьэр согъэпцI, абы уэ фIы къыпхуимурадмэ. Сэ ныбжесIар зырикIщ, Iуэхур зытетым еплъытмэ. КхъыIэ, сынолъэIур, кIуэ.
Эдгар
Куэд дэмыкIыу къысIэрыбгъэхьэн хъыбар?
Эдмонд
Сэ нэгъуэщI Iуэху зесхуэну си мурадкъым.
Эдгар йокI.
И фIэщ хъуащ адэм, къуэшми хъуащ и фIэщ,
Апхуэдэу къабзэщи ищIэркъым шэч щIыкIэ.
ЖыIэзыфIэщхэщ, уариджэгуну тыншщ.
Слъагъу хуэдэщ ахэр къызэрыпцIэну щIыкIэр!
Къыздамылъхуами къахэсхыфынщ схуэфащэр,
Хьилагъэм и Iэмалхэр сэ си Iэщэу.
(ЙокI)
Ещанэ теплъэгъуэ
Герцог Альбани и быдапIэм хэт пэшырщ. Гонерильерэ Освальдрэ къохьэ.
Гонерилье
Си адэм си бейгуэлыр кIуэцIикъухьар пэж, и шутым зэрешхыдам папщIэ?
Освальд
Пэжщ, гуащэ!
Гонерилье
ДыхэкIкъым гуныкъуэгъуэм. Зы сыхьэт
Гуныкъуэгъуэншэу щетхьэкIыркъым мы унэм.
Къару сиIэжкъым. Къысхуиша шу гупым
Ягу къихьэр ящIэри – псори щхьэзэхуэхъущ,
Дэ мыхьэнэншэм щхьэкIи дащIыр мысэ
Сыхуейкъым сэ абыхэм сепсэлъэну.
КъикIыжмэ щакIуэ – Iейуэ зумыгъэщхъ,
Абы кърикIуэр – сэ си Iуэхущ, си лажьэщ.
(Сценэм адэкIэ бжьакъуэ накъырэ щагъаджэ)
Освальд
Зэхэфхрэ, къэкIуэжащ.
Гонерилье
КъэдаIуэ мыдэ.
Мы унэм щIэсхэми яжеIэж гъэхуауэ.
ФынэмысщIэкъуу захуэвмыгъэщхъыщэ.
Кърехъу къэхъунур – дзэр щыузым Iуач.
Мыбы щыщымытыншкIэ ирекIуэж
Си шыпхъум деж, къыжриIэр зэхихынкъэ
Си Iуэхущ абы ар игъэщхьэзыфIэфIмэ.
ТфIещI ди унафэр, къыдитауэ властыр.
Пэжщ сабий хьэл жьы хъуахэм къызэращтэр.
КъащыгурымыIуэжым фIыр, ткIиягъэ
Ябгъэлъагъуным хэлъкъым мыхъумыщIагъэ.
Ар зыщумыгъэгъупщэ.
Освальд
СынодаIуэ.
Гонерилье
Нэхъ щIыIэу яхущыт абы и цIыхухэм.
УащымыукIытэ. Къурмакъейм къэсащи
Солъыхъуэ щхьэусыгъуэ сафIэнэну –
Аращ яжепIэжынур къуэдзэу уиIэм.
Письмо хуэстхынщ си шыпхъум сытIысынщи –
ДызэрыщIэну. Къегъэхь си шэджагъуашхэр.
(ЙокI)
ЕплIанэ теплъэгъуэ
(Залырщ)
Кент къохьэ, имей щыгъынкIэ хуэпауэ.
Кент
Иджы си псэлъэкIэр схузэхъуэкIмэ,
Псэм и Iэдэмым сыкъимыцIыхужын.
Къалэн къысщещI апхуэдэу си мурад,
Си теплъэ дыдэр сэзыгъэхъуэжам.
АжалкIэ уигъэшынэу хамэ хэку
Зэгуэр укъэзыхуа уи зиусхьэным
И деж Iуувэ IуэхутхьэбзащIэу, Кент.
Ар дыдэмкIэ хьэкъ щыщI зи щIыхьыр иным
Уэ лъагъуныгъэу хуиIэм и инагъыр.
Сценэм адэкIэ бжьакъуэ накъырэ щагъаджэ. Лир, абы и шууейхэр, IуэхутхьэбзащIэхэр къохьэ.
Лир
Ауэ зы дакъикъэ сызыпэвмыгъаплъэ. Къафщтэ шэджагъуашхэр.
IуэхутхьэбзащIэхэм ящыщ зыр йокI.
Сыт ухуей? Ухэт уэ езыр?
Кент
СыцIыхущ.
Лир
Сыт зепхьэр? Дэ сыткIэ укъытхуей хъуа?
Кент
Сэ си къалэн нэхъыщхьэр сызытетым сытемыкIынырщ. Дзыхь къысхуэзыщIыр згъэпэжу къулыкъу хуэсщIэнырщ. Зи напэр къабзэр фIыуэ слъагъунырщ. Куэд къимыбжрэ гупсысэфу псэур згъэпэшэгъунырщ. Нэхъыбэм жаIэр слъытэнырщ. НэгъуэщI хэкIыпIэ щызимыIэжым и деж сызэуэнырщ, бдзэжьей сымышхынырщ.
Лир
Ухэт уэ езыр?
Кент
Сэри сызытхьэмыщкIэщ, си напэм пумылъхьэфынIауэ, пащтыхьым хуэдэуи сыкъулейсызщ.
Лир
Ар адрей пащтыхьхэм еплъытмэ зэрыкъулейсызым ещхьу уэри уи блыгущIэтхэм уащыхэтым деж укъулейсызмэ, абы щыгъуэ укъулейсыз дыдэщ. Сыт-тIэ узыхуейр?
Кент
Къулыкъу сщIэну.
Лир
Хэт хуэпщIэу?
Кент
Уэ.
Лир
Сэ уэ сыкъэпцIыхурэ, тIасэ?
Кент
Хьэуэ, зиусхьэн. Арами уи нэгум зыгуэр къощ, уитхьэкъуу.
Лир
Ар сыту пIэрэ-атIэ?
Кент
ЛIыгъэ, унафэ.
Лир
Сыт хуэдэ Iуэху пхуэлэжьрэ уэ?
Кент
Щэху сохъумэф, хуарэ сытосыф, къызожыхьыф, щIэх сешыркъым, хъыбар гъэщIэгъуэнхэр соIуэтэжыф, къысхуащI унафэр жьы къыдимыхуу согъэзащIэ, мыгугъу Iеймэ. А псори хэти хузэфIэкIынущ, ауэ сэ хэти хуэмыдэжу сыгумызагъэщ.
Лир
Илъэс дапщэ уи ныбжь?
Кент
Бзылъхугъэм и уэрэд жыIэкIэм щхьэкIэ лъагъуныгъэ хуэсщIын хуэдэу сыщIалэжкъым, цIыхубзым делэ сыхуэщIын хуэдизуи сылIыжькъым. Илъэс плIыщIрэ ирэ къэзгъэщIащ сэ.
Лир
Хъунщ. СхуэIэпыдзлъэпыдз. Шэджагъуашхэ нэужь пщIондэ хъыджэбз нащхъуэу укъысщымыхъужмэ – усщIыгъунщ. Шэджагъуашхэ, шэджагъуашхэ! Дэнэ щыIэ си шутыр? Уэракъэ жыхуэсIэр, кIуэт къэшэжыт си делэжь цIыкIур.
IуэхутхьэбзащIэхэм ящыщ зы йокI. Освальд къохьэ.
Ей, ТIыкIу, дэнэ щыIэ си пхъур?
Освальд
Хуит сыкъэпщIмэ…
(ЙокI)
Лир
ЛIэу абы жиIар? Къеджэжыт мыдэ а бзаджэнаджэм.
Шууейхэм ящыщ зы йокI.
АтIэ, дэнэ щыIэ си шутыр? Мыр дауэ? Псори жейм хуэди.
Шууейр къохьэж.
Дэнэ щыIэ а былымыр?
Шууейм
Абы, зиусхьэн, жиIэращ уи пхъур сымаджэу.
Лир
Сыт-тIэ а ахьмакъым къыщIимыгъэзэжар, сыщеджам.
Шууейм
Сэ абы и щхьэ течауэ къызжиIащ, зиусхьэн, къигъэзэжыну зэрыхуэмейр.
Лир
Ар хуэмейуи?
Шууейм
СщIэркъым къызыхэкIар, зиусхьэн, ауэ, сыщымыуэмэ, уэ пхуэфащэ нэмыс мыбы къыщыпхуащIыжыркъым. Ар щынэрылъагъущ герцогми, уи пхъуми, IуэхутхьэбзащIэхэми я деж.
Лир
Ы-хь-ы-ыы. Уэ апхуэдэу уи гугъэщ.
Шууейм
Сыщыуэмэ, къысхуэгъэгъу, зи щIыхьыр ин, ауэ зыри жызмыIэу дауэ схуэшэчын уэ пхуэфащэ пщIэ къыпхуамыщIу гу лъыстэу.
Лир
Хьэуэ, хьэуэ, ущыуэркъым. Сэри гу лъыстащ а уэ зи гугъу пщIым. Заул щIа хуэдэщ къызэмылIэлIащэмэ нэхъ къызэращтэрэ. Ауэ ар си щхьэцпащтагъкIэ къысфIэщI хуэдэу, армыхъумэ сагъэпудын мурад ямыIэу слъытэрт.
Нэхъ набдзэгубдзаплъэуи дахэплъэнкъэ. Ари аращ, зыгуэр хъунщ, дэнэ щыIэ си делэжь цIыкIур? МахуитI мэхури слъэгъуакъым ар.
Шууейм
Зиусхьэн пщащэр Францым зэрыкIуэжрэ, пащтыхьым и шутыр щIэмычэу Iыхьшыхьщ.
Лир
Зы псалъэ къыщIумыгъут. Сэри гу лъыстащ абы. Ей, уэракъэ жыхуэсIэр, кIуэи си пхъум жеIэ сызэрыхуейр сепсэлъэну.
IуэхутхьэбзащIэхэм ящыщ зы йокI.
Мыдэ фыкъеджэт си шутым.
Аргуэру зы IуэхутхьэбзащIэ йокI.
Освальд къегъэзэж.
А, уэра ар, зи щIыхьыр ин? Мыдэ къакIуэт, мыдэ. Сыхэт сэ, тIыкIуэ, уэ къызэрыпщыхъумкIэ?
Освальд
Уэ ди гуащэм уриадэщ.
Лир
«Гуащэм уриадэщ» - жыпIа зиусхьэным и бзаджэнаджэ? И-и? Хьэбзым къилъхуа куэпэч?
Освальд
Пэжкъым а жыпIахэр, пэжкъым, зи щIыхьыр ин. Къысхуэгъэгъу.
Лир
Укъызэмыплъ нэ IейкIэ, напэншэ.
(Йоуэ)
Освальд
Укъызэуэу здэнукъым,зи щIыхьыр ин.
Кент
Топым хуэдэу лъакъуэкIэ удрезгъэхуеину бдэну?
(Къреуд)
Лир
Упсэу, си ныбжьэгъужь! Сигу урохь уи къулыкъу щIэкIэр. Пхуэфащэ пщIэ бгъуэтынщ.
Кент
Тэджи зегъэхь адэ! Уэракъэ жыхуэсIэр! ДяпэкIэ нэхъ Iущ ухъунщ. КIуэ, кIуэ! Пэш лъэгур иджыри зэ уи кIыхьагъкIэ къыупщыныр уимыжагъуэмэ. Ар куэдрэкъым. Хьэуэ жыпIэрэ – зегъэхь! Зегъэхь, зыIуегъэх. ГурыIуэгъуэ?
(Еубыдри Освальд щIедз).
Лир
Упсэу, си лэжьакIуэ IэкIуэлъакIуэ! Мис уи лэжьапщIэри.
Кент ахъшэ ирет. Шутыр къохьэ.
Шутым
Сэри къулыкъу естынщ абы.. Мэ си пыIэр зехьэ. (И пыIэр Кент хуеший)
Лир
А-а! Уузыншэм, си тIасэ! Дауэрэ упсэурэ?
Шутым
НэхъыфIт си пыIэр сIыпхамэ, си ныбжьэгъу!
Кент
Сыт щхьэкIэ?
Шутым
Зи Iуэху бгъунлъам укъыщыщхьэщыжкIэ – щхьэгъавэу укъыщIедзри. Пэжщ, пэж дыдэ. Уи пэр здэбгъэзэнур жьыр къыщеуэ лъэныкъуэм елъыт, армыхъумэ пыху-сыху ухъуныр зы бетэмалщ. СIых си пыIэр. Мы плъагъу угъурлыжьым и пхъуитIыр дихури, ещанэм Тхьэ хуелъэIужащ фIэфI-фIэмыфIми. Мыбы къулыкъу хуэпщIэфынукъым, делэжь цIыкIу, пыIэ пщхьэрымыгъыу. Уэ дауэ уеплърэ, унэжын? ЕI, сыт щIызимыIэр сэ пхъуитIрэ пыIитIрэ?
Лир
Ар сытым щхьэкIэ, тIыкIуэ?
Шутым
Мылъкур сипхъухэм естынти, пыIэхэр сэ къызыхуэзгъэнэнт. Мис, сэ зы сIыгщ, адрейр уипхъухэм къеIых.
Лир
Сакъ, нэжэс, плъагъурэ мы щIопщыр?
Шутым
Пэжыр сытым щыгъуи щIаху унэм, хъумакIуэм хуэдэу, фэрыщIагъыр пэшым щIэлъщи, бамэ щоу хьэбзым ещхьу.
Лир
Уздэуэр си лъэныкъуэмкIэщ.
Шутым
Ухуей, си ныбжьэгъу, псалъэ шэрыуэ гукIэ зэбгъэщIэну?
Лир
Сыарэзыщ.
Шутым
КъедаIуэ-тIэ, унэжын.
Щэхуу мылъку зэгъэпэщ,
Бзэгур тIэкIу ирекIэщI.
Лъэсу куэд къыумыжыхь,
Шууэ куэдрэ къэкIухь.
Уахуэныкъуэрэ – мыфI.
Къыпхуэныкъуэу – псэуф.
КъыумыкIухь, иумыфыж,
Уи пIэм иси нэхъ тыншщ.
Лир
Зыри къикIыркъым къыубжам, делэжь цIыкIу.
Шутым
Мыхьэнэншэщ, жиIам папщIэ ахъшэ зрамыта уэчылым и псалъэхэм хуэдэу. КъызжеIэт-тIэ, унэжын, зырикIым зы мыхьэнэ гуэр къыхэбулъэпхъэщыкI хъуну?
Лир
Хьэуэ, тIыкIуэ. ЗырикIым зырикI къыпхуэхынукъым.
Шутым
(Кент жриIэу)
СынолъэIу схужепIэну: а иджыпсту жыхуиIам хуэдизыбзэщ абы къылъысыжынур и щIым щыщу. Сэ есIуэкIмэ, щхьэмыкъ – къызжиIэнурэ аращ зэрыхъур.
Лир
Ей, делэ бзаджэ.
Шутым
Уэ пщIэрэ, си ныбжьэгъужь, делэ бзаджэмрэ делэ хьэлэлымрэ зэрызэщхьэщыкIыр?
Лир
СщIэркъым, къуэш цIыкIу, сыгъащIэ.
Шутым
Чэнджэщ уэ къозытам
Уи хэкур бгуэшыжыну,
И къэбым шхупсщ итар,
Сысейр къыуигъэщтэжыну.
Сыделэ бзаджэу жыIэ,
Сщхьэрыгъщ хуэфащэ пыIи.
Хьэлэлым и делагъэр
ПыIэншэуи къолъагъуэр.
Лир
Сэ делэкIэ укъызэджэу ара, тIыкIуэ?
Шутым
Адрей титулхэр бгуэшыжащ. Къыбдалъхуар къыпхуэнэжащ.
Кент
Делагъэ хуэдэкъым а жыпIэр, зиусхьэн.
Шутым
Хьэуэ. Сэ къызэмыфыгъуэжхэу делэ дыдэу сыщагъэтыну къыщIэкIынкъым. Делагъэу щыIэр си IэмыщIэ ислъхьэжатэмэ, уэркъхэмрэ къулыкъушхуэ зезыхьэхэмрэ я гум идэнтэкъым си дзей мыхъухэу. Уэркъ бзылъхугъэхэми я Iыхьэ ялъымысу, дауикI, ягу техуэнтэкъым.
Къызэт мыдэ зы джэдыкIэ, унэжын, сэ абы пэкIуэу таж цIыкIуитI уэстынщ.
Лир
Сыт хуэдэ таж цIыкIуитIу пIэрэ а зи гугъу пщIыр?
Шутым
Ар зыхуэдэри? ДжэдыкIэр тIууэ зэпызупщIынщ, и кум илъыр сшхынщи, джэдыкIампIэ щIэлъэныкъуитIым таж цIыкIуитI къыхэкIынущ. Уэ уи тажыр тIууэ зэгуэбгъэзу щыбгуэшам, уи щIыбыкум шыд иплъхьауэ арат, хьэшытIатIым зэпрыпхыну. Акъылу кIэщIэлъар мащIэу къыщIэкIынт уи дыщэ тажыр щыптакIэ. Сэ жысIэр делагъэу зэлъытар щIопщкIэ кIуэцIыкъухьын хуейщ.
(Уэрэд жеIэ)
Я пIалъэр делэхэм фIэкIащ,
ЯIэжкъым уасэ нобэ.
Губзыгъэм я щхьэр зэкIуэкIащ,
Къыдагъэхьыжу тобэ.
Лир
Куэд щIауэ пIэрэ, къуэш, апхуэдэу уэрэдыжьыр къипшу узэрыхъурэ?
Шутым
Уипхъухэр анэ зыхуэпщIу, щIопщыр яIэщIэплъхьэжу, уи гъуэншэджыр зэребгъэкIуэтэхрэ.
(Уэрэд жеIэ)
ГуфIэгъуэм ахэр егъэпщIэу,
Сэ сегъэщэIу укIытэм.
Джэгуалъэ лIыжьу уэ уопcэу,
Ар си гум къысхуимыдэ.
ЕгъэджакIуэ пщIэкIэ къысхуэщтэ, дизкъуажэ. Сэ сыхуейщ пцIы схуэупсу зезгъэсэну
Лир
ПцIы бупсынщи щIопщыр уи щIыбым пхуизгъэджэгухьынщ.
Шутым
ГъэщIэгъуэнщ уипхъухэмрэ уэрэ зыкIи фызэрызэмыщхьыр. Ахэр мэдалъэ, пэж жысIэмэ сыкIуэцIакъухьыну, пцIы супсмэ – уэ сыбубэрэжьынущ. Языныкъуэхэм сэ сыкIуэцIакъухь – зыри зэрыжызмыIэххэм папщIэ. Хэту ущытынри нэхъыфIщ шут нэхърэ. Ауэ дауэ мыхъуми, сэ сыхуейкъым уэрауэ сыпсэуну къысхуиухыну. Уэ уи акъылыр и кIапитIымкIэ къыщыбуныкъури, и кум зыри къыумынэххэу уежьэжащ. Мис къыпыбупщIам щыщ зы бзыхьэхуэ.
Гонерилье къохьэ
Лир
Уэра ар, си хъыджэбз? Сыт ущIэнэщхъейр? Иужьрей махуэхэм узэхэуфа зэпытщ.
Шутым
Ар зэхэуфами къыпфIэмыIуэхуу ущыщыта зэман жыжьэм щыгъуэ ущIалэ ахъырзэманти уэ. Иджы унулщ, бжыгъэ гуэри къыббгъэдэмыту. Хэбгъэзыхьмэ, сэри сынэхъ зыгуэрщ иджыпсту уэ нэхърэ. ЩымыхъужкIи сэ сышутщ, уэ узырикI дыдэщ. (Гонерилье жриIэу) Щым джэдыкIампIэ! ГурыIуэгъуэщ. Зы псалъэ къызжумыIами, нэкIэ унафэ къысхуэпщIащ си жьэр субыдыну.
(И Iэпэр Лир хуишийуэ)
Зы лIы гъащIэ къигъэщIами, ауэ зы щIакхъуэ вэгъу дэдзыхыгъэу иIэкъым, гузэвэгъуэ къылъысмэ епхъуэну. Мис ар джэшыфэ гъурщ – зы джэш хьэдзи имылъыжу.
Гонерилье
Уи шут бгъэудэфам и закъуэ. Мес –
Уэ къогъэза дэтхэнэри аращ –
Дэ нэхъ къытхуэхъущIэхукIэ я гур хохъуэ –
Сыхьэт къэсыхукIэ Iэпщэцагъэм хуекIуэу.
Сэ сыгугъащ а псоми кIэ ептыну.
Сыныщол]эум. КъызэрыщIэкIамкIэ,
Уэ зэрыплъэкIкIэ къэбгъэутхъуэу арщ.
Укъэмыгубжь. НэгъуэщI Iэмал сиIэжкъым-
Унафэ ткIий къэзмыщтэм, хэкIэсэнущ.
Сэ сынолъэIу уи жагъуэ умыщIыну.
И зэIузэпэщым, зэрыхъун уи фIэщ,
Семыгупсысмэ къэрал дыщыпсэум,
А Iуэхум сукIытэнт сыхэIэбэну.
Шутым
Уэ сытыт-тIэ уи гугъэр, дизкъуажэ?
КIыгуугум бзу щхьэщIыбыр пхуеуIукIыр,
КIыгуугур бзум зэригъэшхам къыхэкIыу.
КIэртIоф уэздыгъэр ункIыфIри
КIыфIыбзэу фыкъызыхэнащ.
Лир
Уэ сэ узипхъууи?
Гонерилье
Си адэ, уэ дунейм
ИгъащIэм акъылыншэу утетакъым.
НыбжесIэм егупсыси пхуэмыфащэ
Дуней тетыкIэм мы лъапсэм кIэ щедгъэт.
Шутым
Мыбдеж псори зэгъэдзэкIауэ къызэрыщекIуэкIым гу лъумытэн папщIэ ушыдын хуейщ: джэдыкIэм джэдыр еущий. Тхъэгъуэщ уеплъыну.
Лир
КъызжефIэт зыщIэм псынщIэу: сэ сы-Лир?
Мыпхуэдэ кIуэкIэ, плъэкIэ Лир иIар?
ПщIыхь куум хэмыту пIэрэ ар езыр?
Мыпхуэдэр гъащIэм хабзэкъым къыщыхъуу.
Сыхэт – къызжефIэт! КъызжефIэт, сэ сыхэт?
Шутым
Уэ Лир уриныбжьуращ.
Лир
Пэж дыдэу сэ сыхуейщ сыхэтми сщIэну? Си пащтыхь зыIыгъыкIэми, нэгъуэщI си щэн гуэрхэми гукъэкI сагъэщI сэ пхъу сиIа хуэдэу…
Шут
Адэ жыIэдаIуэ узыщIыну хуей пхъухэр.
Лир
Зи щIыхь ин гуащэ,
КъызжеIэт, хэт уэ уи цIэр?
Гонерилье
Уи хьэлым фэрыщIагъыу хэлъым нэхърэ
Нэхъ мащIэкъым а упщIэми хэслъагъуэр.
Сэ сынолъэIур зыгурыбгъэIуэну:
Уэ жьы ухъуащ: нэмыс къыпхуащI, уи ныбжьым
Хуэфащэм хуэдэу сыт упсэу щIэмыхъур,
Укъэзылъагъум щапхъэ къыптрахыу,
Уи гъусэщ уэ бейгуэлу шууеищэ,
Бэяу къагурымыIуэу, щхьэфIэч защIэу,
БыдапIэр я ефапIэ ящIыжауэ.
ЛъэIуэн къытехуэркъым уэ иджыпсту къопсалъэм,
Унафэ ищIмэ мылъаIуэу нэхъ тыншыххэт.
ГъэкIуэж я унэ пщIыгъум я нэхъыбэр,
Къэбгъанэ мащIэми унафэ ткIий яхуэщI.
Мыхьэкъувэкъуну, къимыкъуэлъыкIыну.
Лир
ФыкIуэцIырыху, щIы фIыцIэм фыщIэлъадэ
Фэ псори. Плъагъуркъэ а псэншэ хьэмлашкIуэр.
Уэ дяпэкIэ уэзгъуужэгъункъым уи щхьэ,
Сэ сиIэщ пхъу иджыри – уэр нэмыщI.
Гонерилье
КIуэцIывокъухьыр си IуэхутхьэбзащIэ хейхэр,
Уи бейгуэл чэфхэр нэхъыжьхэм ятокIие,
Я унэIутхэм хуэдэу.
Лир
КIасэу щIегъуэжыр хэтми – ар мыщIагъуэ.
(Герцог Альбани зыхуигъазэу)
Мыбы уожьу уэ зиусхьэнри? Пэжкъэ?
Фымыгъэгувэу тефлъхьэ уанэ шыхэм!
Щтаучым хуэдэу зи гур быдэ быным
Тенджызым хэс хьэпщхупщхэр къуагъэщтэж.
Герцог Альбани
УмыпIейтей мыпхуэдэу, зиусхьэн.
Лир
Боупсыр пцIы уэ иримыкъу къуршыбгъэм.
Сэ си бейгуэлхэр пхуэгъэулъиинкъым.
Абы я напэр сэ згъэунэхуакъэ.
Я щIыхь хуэсакъыу зыхъумэжыф гупщ,
… Щыуагъэ бзаджэ IэщIэкIат Корделие,
Сэ а щыуагъэр згъэбатэу апхуэдизу,
Си лъагъуныгъэр къистхъыжу си гум си IэкIэ,
Щхъухь бзаджэр бгъэм къыщыпкIыу щхьэ искIат?
Лир къаплъэнэф! А бжэм теуIуэ быдэу,
Зэгуэрым уи акъылыр зэрыщIэпхуу
Делагъэр хуиту къызэрыщIэпшам.
(И щхьэм йоуэж)
Фынежьэ, зиусхьэнхэ!
Герцог Альбани
Зи щIыхь ин,
ХэсщIыкIкъым Iуэхум зыри.
Лир
Мэхъу си фIэщ.
Къэхъугъэ! КъызэдаIуэ. Сызэхэх.
Уэ мы хьэпщхупщыр лъхуэн-пIэну къэбгъэщIауэ
Щытамэ, уи унафэр зэхъуэкIыж.
ЩIэблэншэ щIы! ИгъащIэ псокIэ анэ
Ар мыхъужыну игъэгъущыкI и кIуэцIыр,
Иумыгъэгъуэт зыгъэгуфIэн сабий.
Игъуэтми – хыумыгъэкI ар бын бэлыхьым.
Зэлъа бэджыхъкIэ и натIэр хузэIущэ,
Нэпс пщтыркIэ и нэкIущхьэр къигъэсыкI.
И быным псэ къарууэ тригъэкIуади,
Щымыжей жэщи, и гуащIи, и IуэхущIафи
ГъуэгунапщIэ сабэу жьапщэм егъэхьыж:
КъыгурыIуэным папщIэ нэхъыфIыIуэу
Гу быдэу бын уиIэным нэхърэ блэ
Къоуэнур бгъэхуэбэныр зэрыдыщэр.
ФыникI мы лъапсэм псынщIэу.
(ЙокI)
Герцог Альбани
Тхьэр узогъэлъэIу,
къыщIэгубжьар къызжыIэ.
Гонерилье
Сабий хъужащ жьы хъури, теужынщ.
Лир къохьэж.
Лир
ЗдэкIуар къызжефIэт си гъусам и ныкъуэр?
Къэнар щэныкъуэщ. Щэ хъууэ къыздэсшат.
Герцог Альбани
Сыт укъыщIэгубжьар?
Лир
БжесIэнщ, къэдаIуэ.
(Гонерилье зыхуигъазэу)
О, гъащIэ! Ажал гуащIэ. СроукIытэжыр,
Зыщызгъэгъупщэу сызэрыцIыхухъур,
Уэр папщIэ си нэм нэпс къызэрекIуам.
Уэ нэпс пхуэфащэ! Итрыгъу уихъухь абдежым,
КъыпхукIуэ щIапIэкIуэдыр. Адэ гыбзэр
Узыгъуи пхухъуи узригъэнтIыIу.
Си нитIу, лIыжь делэнэхэ, фымыгъ –
Армырмэ си IэкIэ сэ фыкъистхъыжынщи
ЩIым фытездзэнщ, фи нэпсхэм фадэкIуатэу.
Флъэгъуа къэхъуар? АтIэ къэхъуар – блэкIащ,
НэгъуэщIи сиIэщ пхъу. Ар пхъу хьэлэлщ.
ХуэсIуэтэжынщи абы уи напэншагъэр –
IэбжьанэкIэ уи нэкIухэр пхуифIыщIынщ
Уэ дыгъужьыбзым. Мыри ныбжызоIэ:
Сэ зэзгъэгъуэтыжынщ сиIа лъэщагъыу
СфIэкIуэдыпа уи гугъэр. УмыпIащIэ!
Лир, Кент, бейгуэлхэр йокIыж.
Гонерилье
ЖиIахэр зэхэпхакъэ?
Герцог Альбани
Зэхэсхами,
ФIыуэ услъагъуми, уэ сурителъхьэныр…
Гонерилье
Щыгъэт. Фыкъеджэт мыдэ псынщIэу Освальд.
Уэ, уэ джэгуакIуэр, нэхъ тэмэму жысIэм,
Уэ зэIыщIакIуэри кIэлъекъу уи зиусхьэным.
Шутым
Лир, дизкъуажэ, уи шутри здэшэ, къыумыгъанэу.
Къэпхъэным къиплъ бажэми
Уипхъу къыпхуэмеижми
КIэ ят умукIытэу.
Хъарзынэт сиIэныр
Фэ кIапси, аркъэни,
СокIыж сигу згъэбыдэу.
Гонерилье
Егупсысащ бэлыхьу… Дауи, бдэнти
Уи лIыжь акъылым къищхьэрыуэ псори
КъыбдаIыгъыну зэфIэту шууеищэ,
Зэуэн хьэзырхэу зэщIэузэдауэ!
ЗытIпIытI-зытхузу, дызекIуэу лъапэпцIийуэ.
ЗдэщыIэр дэнэ Освальд?
Герцог Альбани
КъысфIощI шынагъэм къыщхьэрипхъуэу уи нэр.
Гонерилье
ТIэкIу ебгъэлейуэ ушынэмэ нэхъыфIщ,
Егъэлеяуэ дзыхь хуэпщIрэ ущIегъуэж нэхъ.
Бэлыхь ухэцIэнтхъуэнущ умысакъмэ,
ФIы дыдэу соцIыхужыр сэ си адэр,
Сыт къызжиIами Реганэ хуэстхыжынщ.
Хуэстха нэужь си шыпхъум шууеищэ
Ди адэм къыхуигъанэмэ…
Освальд кохьэ
Ей, Освальд,
Хьэзыр си шыпхъум хуозгъэтхар?
Освальд
Хьэзырщ
Гонерилье
ЗыщIыгъу зы гупи – фышэс зывмыгъэгувэу.
Письмор схуетыж. Бэлыхьу дызыхэтри,
Мы къекIуэкI псоми уазэреплъри щIыгъуу
ХуэIуати нэхъ псынщIэIуэу къэгъэзэж.
Освальд йокI.
А уи щабагъэр - ныбжесIэнщи, герцог -
Узэрыкъаплъэнэфым и щыхьэтщ,
ЦIыхугъэ дахэу къыпфIэщIыжу щытми.
Герцог Альбани
Уэ уемызэшу уоуэ уи нэщанэм,
УблэукIынщи, ущIегъуэжынщ итIанэ.
Гонерилье
А жыпIэм…
Герцог Альбани
Псори зэхигъэкIынщ зэманым.
Етхуанэ теплъэгъуэ
Герцог Альбани и быдапIэм и бжэIупэрщ. Лир, Кент, шутыр къохьэ.
Лир
Мы письмор пIыгъыу Глостер деж кIуэ. Си пхъум уэ къыбгъэдэкIыу зыри жомыIэ. Ауэ мы письмом къеджа нэужь, упщIэу къыуитым жэуап тэмэм ет. УемыужьэрэкIмэ, абы и деж сэ уяпэ сынэсынкIэ хъунщ.
Кент
Си нэбдзыпэ зэтеслъхьэнкъым, зиусхьэн, уи письмор IэщIэслъхьэху.
(ЙокI)
Шутым
ЦIыхум и щхьэкуцыр и лъэдакъэм илъу хабзэтэмэ, и щхьэкуцIым лэрыгъу тримыщIэну пIэрэт?
Лир
ТрищIэнут.
Шутым
Ар пэжмэ, сынохъуэхъу. Уэ уи щхьэкуцIым вакъэ лъытIэгъэн хуейуэ зеикI къыхуихуэнукъым.
Лир
Хьа-хьа-хьа.
Шутым
Уи нитIкIэ плъагъункъэ адрей уи пхъум гуапэу узэрыригъэблагъэр. А тIур мы цIыкIумрэ мыIэрысэмрэ хуэдэу зэщхьми, сэ хуит сыкъэщI, сщIэр зэрысщIэу сыкъэнэжыну.
Лир
Сыту пIэрэ уэри апхуэдизу пщIэр?
Шутым
Iуэхур и нэм нэсмэ, мы ныкъуэхъум хуэдэу гуащIэщ а зэшыпхъуитIри. Уэ къызжепIэфын цIыхум и пэр нэкIум и курыкупсэм щIитыр?
Лир
БжесIэфынукъым.
Шутым
И лъэныкъуитIымкIи нэ зырыз щиIэным папщIэ. Пэм къыщIимыхьэмэ, нитIым къалъагъун хуэдэу.
Лир
Пэжщ, лей есхащ абы…
Шутым
Уэ къызжепIэфыну устрицэм и кIампIэр зэрищI щIыкIэр?
Лир
Хьэуэ.
Шутым
Сэри бжесIэфынукъым. Ауэ сощIэр нэщIэпкIэр унэ цIыкIу щIыхуейр.
Лир
Сыт щIыхуейр?
Шутым
И щхьэр зыщIиIужын иIэн, ипхъухэм я удын езыми и бжьакъуэ цIыкIухэми къалъымысын щхьэкIэ.
Лир
Пэжщ жыпIэр. КъеIуэнтIэкIыжын хуейщ ди хьэлыр. Сэ схуэдэ адэ хьэлэли! Хьэзыр дишхэр?
Шутым
Уи шыдхэр кIуащ абыхэм деж. ГъэщIэгъуэнщ Вагъуэзэшиблыр блы фIэкIа щIэмыхъум и щхьэусыгъуэр.
Лир
Йы зэрыримыкъура блы фIэкIа щIэмыхъур?
Шутым
ИкIи пэжщ, уэ шут бэлыхь ухъунут.
Лир
КъарукIэ къытехыжын хуейщ зы къэмынэу. Ей хьэпщхупщ бзаджэ.!
Шутым
Уэ си шуту ущытамэ, щIэмычэу узубэрэжьынт, пасэIуэу жьы узэрыхъуам къыхэкIыу.
Лир
Ар дауэ?
Шутым
Балигъ акъыл къыумыщтэ щIыкIэ, жьы зыпщIын хуеякъым.
Лир
Я ди Тхьэ, къысхущIэгъу мы си къарум,
Сэ делэ сымыхъупэу сыкъэгъанэ!
Бейгуэлыр къыщIохьэ.
ЗэщIэфлъхьа ди шы-уанэ?
Бейгуэлым
Дыхьэзырщ.
Шутым
СфIэдыхьэшхэнкъым шутыр зэрикIыжыр,
Мыпхуэдэу мэхъу, нэгъуэщIуи мэхъужыр.
(ЙокI)
ЕтIуанэ акт
Езанэ теплъэгъуэ
Граф Глостер и быдапIэм и пщIантIэ кIуэцIырщ. Эдмондрэ Куранрэ лъэныкъуэ зырызымкIэ къохьэ.
Эдмонд
Уузыншэм, Куран.
Куран
Тхьэм уигъэузыншэ, зиусхьэн. Иджыпсту уи адэм хъыбар езгъэщIа къудейт абы и деж герцог Корнуэлрэ Реганэрэ ныщхьэбэ къэкIуэн мурад зэраIэмкIэ.
Эдмонд
Сыт хуэдэ IуэхукIэ?
Куран
Пэжыр бжесIэнщи сщIэркъым. Зэхэпха ягъэхъыбарыр? ДэнэкIэ умыкIуэми псори зохъуцацэ. Ауэ и щхьэ течауэ иджыкIэ зыми зыри хужыIэркъым.
Эдмонд
Хьэуэ, зэхэсха щIыкIэкъым. КъызжепIэркъэ сэри.
Куран
ЗэраIуатэмкIэ герцогхэу Альбанирэ Корнуэлрэ зауэ зэращIылIэнкIэ хъунущ. Пэж дыдэу зыри зэхыумыхауэ ара?
Эдмонд
Зэхэсхакъым. КъызжеIэ, кхъыIэ, пщIэр.
Куран
ЗэрыжаIэмкIэ, герцогхэу Альбанирэ Корнуэлрэ зауэ зэращIылIэнкIэ хъунущ. Пэжу, зэхыумыхауи?
Эдмонд
Зы псалъи зэхэсхакъым.
Куран
И чэзур къэсмэ зэхэпхынкъэ. Узыншэу, зиусхьэн.
Эдмонд
Мыбы къэкIуэнуи герцогыр? Хъарзынэщ.
Арщ сызыхуейр. Си къуэшыр къагъуэтыжу
ЯгъэтIысыну ищIащ унафэ дядэм,
Абы нэмыщIуи къыспэщылъщ зы Iуэху,
Таучэлрэ лIыгъэкIэ сэ зэфIэзгъэкIыпхъэу.
Си къуэш! Сыпхуейщ псалъитIкIэ. Къехыт моуэ.
Эдгар къохьэ.
Ди адэр къыпкIэлъоплъ, къуэш. Уи щхьэ хъумэ.
КъищIащ абы сэ ущызгъэпщкIур. ЩIэпхъуэ.
Зэман умыгъэкIуэд, уи гъусэщ жэщыр,
Корнуэл герцогым игу иримыхьын
ЖыпIауэ пщIэжрэ? Ар Реганэ щIыгъуу
КъопIащIэхэр уи деж пщыхьэщхьэхуэкIуэу.
Фызэрызэщыхьам теухуа гуэр
Альбани герцогым жепIагъэххэу пщIэжрэ?
Эдгар
Хьэуэ. Зы псалъи жезмыIа абы.
Эдмонд
Ди адэр къокIуэ. Къысхуэгъэгъу. Сэ нэпцIу
Къисхынщ си джатэр сынозэуэным хуэдэу,
Къилъэф ууейри. «Къауэ! ИIэ. Зыт-зо»
Ди адэр къэмыса щIыкIэ щIэпхъуэж.
«МыбыкIэ – мафIэр!» ЩIэпхъуэ, зыкъегъэл. ЩIэцIывэ!
«МыбыкIэ мафIэр!» ЩIэпхъуэ зыкъегъэл.
Эдгар йокI.
Лъы тIэкIу дгъэжэнщи дядэр къэдгъэпцIэнщ
Дызэзэуэжыпауэ къыфIэдгъэщIу.
(И Iэр еуIэж)
ЖыпIэнум пэжыр фIыуэ ещIэ цIыхум
ГушыIэу зытредзэж нэхъ уIэгъэшхуэ.
Ди адэ! ПсынщIэу къэс. КъыздэIэпыкъу!
Глостеррэ Iэпыдзлъэпыдзхэмрэ къохьэ, факелхэр яIыгъыу.
Глостер
Дэнэ лъэныкъуэ иунэтIа а хьэм?
Эдмонд
Мыбдеж щытащ икъузу джатэ Iэпщэр,
И щIэпхъэджагъэр нэхъ тыншу къехъулIэну
ЕлъэIуу Тхьэ!
Глостер
Щытамэ – кIуэцIрыхуа?
Эдмонд
Мы си Iэм лъы къежэхыр плъагъурэ, дядэ!
Глостер
Солъагъу лъыр, къысхуэмыщIэр къыздикIарщ.
Эдмонд
КъыщыгурыIуэм къызэремыхъулIэнур
КIэбгъу зищIри бзэхыжащ…
Глостер
Бэяут зэ,
ФыщIэпхъуи къэвубыд. КъыщIэфх щIы фIыцIэм.
КъемыхъулIэну сыт зи гугъу къысхуэпщIыр?
Эдмонд
Уэ узукIыну сыкъигъэдэIуэныр
КъыщыгурыIуэм къызэремыхъулIэнур…
Сыт сымыщIами къысхугурыгъэIуакъым
Гуэныхьу пылъыр уядэр букIыжыным.
Нэхъ зэгъунэгъу къалъхуамрэ къэзылъхуамрэ
Зэрытемытыр зыри мы дунейм.
Щилъагъум жиIэр зэрыхуэзмыдэххэр,
Кърихри джатэр мы си Iэр къиуIащ.
Сэ силъ сщIэжынуи сызэрыхьэзырым
Гу лъитэщ, къэшынэжри щIэпхъуэжащ.
Глостер
Къаубыдыжынкъэ дэнэ нэс мыжами
Къаубыдмэ – иIэщ кIэ. Си герцог лъапIэ
Зи жьауэм сэ сыщIэтыр нобэ къосри,
ИщIынщ унафэ япхыну хьэкIэкхъуэкIэр,
Ар къэзыгъуэтым тыгъэ ныхуащIыну,
ЩIауфэм, щIэзыуфэр яукIыну.
Эдмонд
Игу ирилъхьа бзаджагъэм темыкIыну
ЩыспхыкIым хьэкъыу, згъэшынэным папщIэ
И мурад фIейр сэтей къызэрысщIынур
ЖесIати, мис жэуапу къыпысхар.
«Нэчыхь зимыIэу къалъхуа уэ щIалэфIыр
Узэдэуэну уи мурадыр хэт?
Уэ хэт зи фIэщ пхуэщIынур а жыпIэнур,
Къыупсэлъыр зэрыпэжым и щыхьэту
Пхуэгъэлъэгъуэну мы дунейм сыт тет?
Ар пэжкъым жысIэу сыкъыщыувынукIэ,
Си хъэткIэ тхыгъэр фтхауэ щыжысIэнукIэ?!
Хэт сызэрыбгъэмысэм къедэIуэнур –
Сэ си лIэныгъэм уи сэбэп щыхэлъкIэ.
Хьэуазэ зи щхьэкъупщхьэм къимылъэлъым
КъыгурыIуэнкъэ узэрыхуэпIащIэр
Уэ си ажалым!»
Глостер
ТхьэгъэпцI, напэншэ! И IэкIэ итхар
Имейуэ жиIэфынуи! Ар си бынкъым.
(Сценэ щIыбагъым накъырэ щагъаджэ).
Къэсащ си зиусхьэныр. КъыщIэкIуар
ДымыщIэ. ДелъэIункъэ мис абы
Зы кхъухьтедзапIи, зы гъуэгуи къримынэу
ЩызэхуищIыну хэкум: дэнэ кIуэн
А щIэпхъуэжа бзаджащIэр. И сурэт
Къраубыдыну зэбгредгъэхынщ.
Си мылъкуи лъапси къызэрыпхуэзгъанэмкIэ
ТхылъымпIэхэри сэ згъэхьэзырынщ.
Корнуэл герцогымрэ Реганэрэ свитэр я гъусэу къохьэ.
Герцог Корнуэл
Сыт хуэдэ Iуэхухэр, си ныбжьэгъу? Мыбы
Щызэхэсха хъыбархэр псэм и жагъуэщ.
Реганэ
Щхьэпылъэ пщIыныр псапэщ,-пэжмэ жаIэр.
Уи узыншагъэр сыт хуэдэ, зиусхьэн?
Глостер
Къытеубжьытхащ мы си гум,- сыти фIэщ.
Реганэ
Си адэм къан ищIа Эдгар ажалкIэ
Къыпхуэупсэну хэтауэ фIэщ щIыгъуейщ.
Глостер
СоукIытэ, гуащэ, пэжыр ныбжесIэну!
Реганэ
Си адэм и бейгуэл хьэлэбэлыкъ
ЗыфIэфIхэм япыщIауэ щытыгъа ар?
Глостер
Мыращ бжесIэну сымыщIэ и пэжыпIэр,
Къыстехьэлъащ сэ мы сызыхэхуар.
Эдмонд
Пэжщ, а хьэмшомхэм япыщIащ бзаджащIэр.
Реганэ
Арамэ, псори гурыIуэгъуэщ сэркIэ.
Абыхэм къыщIагъэсту ара хъунт щIалэр: и адэр иукIыжмэ мылъку къыхуэнэр
драфыжыну, ирихьэулеинхэу.
Пэшэгъу а гупыр пщIы зэрымыхъунур
Къысхуетх си шыпхъум. Си лъахэ а фыщакIуэхэр
Щепсыхмэ – сэhи унэр збгынэу арщ.
Герцог Корнуэл
Реганэ, сэри суригъусэу лъытэ.
Мы къекIуэкIахэм укъуэфIe , лIыгъэ пхэлъу
Зыкъыщыбгъэлъэгъуауэ зэхэсхати,
Пэж, Эдмонд?
Эдмонд
Ар си къалэнт, зи щIыхь ин!
Глостер
ЗэIуащэ хьэгъэщагъэр къыщIигъэщу
БзаджащIэр иубыдыну иужь щихьэм
УIэгъи къытехуащ.
Герцог Корнуэл
А щIэпхъуэжам
КIэлъевгъэжьакъэ пхъэр?
Глостер
КIэлъыщIэпхъуахэщ.
Герцог Корнуэл
Зэ къаIэрыхьэмэ – хэткIи шынагъуэжкъым.
Сыт ффIэфIми ефщIэ – си унафэу жыфIи.
Уэ, Эдмонд, мыр сыхуейт сэ ныбжесIэну.
Уи лIыгъэр, уи цIыхугъэр сфIэгунэсщ.
Уэ пхуэдэм дзыхь ебгъэзкIэ ущIегъуэжкъым –
Си деж къулыкъу щызыхьхэм уахыдобжэ
Я пашэ усщIу.
Эдмонд
Згъэпэжынщ уи дзыхьыр.
ИкъукIэ фIыщIэшхуэ пхузощIыр, зиусхьэн!
Герцог Корнуэл
Фэ фщIэуэ пIэрэ дэ дыкъыщIэкIуар?
Реганэ
Имычэзууэ, гувауэ, жэщыбг хуэкIуэу
Дэ Iуэху цIыкIуфэкIукIэ дыкъыщIэмыпхъуа,
Дыхуейуэ арщ къэхъуамкIэ фи чэнджэщ.
Къатх сядэми си шыпхъуми зэфIэнахэу,
А тIум я зэныкъуэкъур сыхуеят
НэгъуэщI щIыналъэ, сысымей щIыналъэ
Щызэпкъырысхыу жэуап щахуэстхыжыну.
Я лIыкIуэхэр мыжыжьэу къыщытпоплъэ
Фи лажьэр зытэлайкIэ фигу ивгъахуи,
Ди лажьэм зэуэ дыздевгъэгупсыс.
Глостер
Сэбэп сыпхуэхъуфыныр си насыпщ,
ФызихьэщIэнри сэркIэ нэмысышхуэщ.
ЕтIуанэ теплъэгъуэ
Глостер и быдапIэм и гупэм деж. Лъэныкъуэ зырызкIэ къохьэ Кентрэ Освальдрэ.
Освальд
Уи пщэдджыжь фIыуэ, Тхьэр зи гъусэ, мы щIыпIэм ущыщ?
Кент
Сыщыщщ.
Освальд
Дишхэр дэнэ и деж щыдутIыпщ хъуну пIэрэ?
Кент
Узыхуей псыпцIэм.
Освальд
Джэгу хэмылъу жыпIэркъэ, моуэ ныбжьэгъу хабзэу.
Кент
Сэ уэ суриныбжьэгъукъым.
Освальд
Уэ уи ныбжьэгъугъэ къысфIэIуэху сэ!
Кент
Сэ сыщыхуейм и деж укъыщыспэщIэхуамэ, сыкъыпфIэIуэхeнт уэ.
Освальд
УкъыщIыскIэрыхъыжьар сыту пIэрэ?
УсцIыхуркъым нэгъуэщIкъым.
Кент
Ауэ сэ фIыуэ узоцIыху уэ, тIыкIуэ.
Освальд
Сыхэт-тIэ сэ?
Кент
Убзаджэнаджэщ. Ухьэбыршыбырщ. Зигъэбэгрэ езыр щхьэкъэбу, хьэжьвакъэжьышхыу дунейм тетыр уэращ. УунэIутщ, уи гуащэм урижыхапхъэщ, укъызэрыплъ а уи цы лъэпэдри дэкIуэу. Убзэгуцэщ, упсэ фIейщ, гъуджэрэ пэмадэрэ къызыдэщ уи пхъуантэжь цIыкIур уи мылъку Iэдэжу дунейм утетщ. Гу нэхъ къыплъатэн папщIэ сыт хуэдэ цIапIагъэри зыхуэщIэну, зи гъащэр блапцIэу зыхьыр уэракъэ!
Освальд
Мажнун пшха! ИгъащIэм иджы япэу плъагъу гъуэгурыкIуэу укъэзымыцIыхум апхуэдиз тептхъуэныр мыбдеж щыт?
Кент
ЛIо, напэншэжь, сыкъыумыцIыхуж нэпцI зыпщIыну ара? МахуитI хъуакъым пащтыхьыр къаплъэу щыту уизуду узэрыкIуэцIыскъухьрэ? Къащтэ уи джатэр, нэжэс, нэху мыщами мазэ щыIэщ. Сэ иджыпсту уэ къыпхэсщIыкIынкъэ мазэ нурыр шыпсым хуэдэу зыщIэт лыцIыкIулыбжьэ. Къащтэ уи джатэр, щхьэр щащым къыщIэхуа бигуди.
(И джатэр кърех)
Освальд
СкIэрыкI, сыхуейкъым сэ уэ зыппысщIэну.
Кент
Къих уи джатэр, пцIыIуэпцIыш. Уэ уи жып илъщ пащтыхьым и зэран лъыхъуэхэм ятха письмор. Зи адэу пащтыхьышхуэм е хуэлъыхъуэ къупщхьэгуащэ напщIэхэшым уриIуэхущIэгъущ уэри. Зыхъумэж, гъуамэ, армыхъумэ узупщIэтэнурэ узгъэжьэжынущ. Хъумэж уи щхьэ, хьэулей!
Освальд
ХъумакIуэхэ! Къэрэгъулхэ! СыфIагъэж!
Эдмонд къохьэ
Эдмонд
Сыт мы къэхъуар? Мыр сыт зэрызехьэ?
Кент
КъакIуэ, къакIуэ, зи гъащIэр кIыхь хъун. Уэри ухуейуэ ара? Къеблагъэ, къеблагъапэ, шынэхъыщIэ, лъы уепэмынумэ.
Глостер къохьэ.
Глостер
Мыр сыт? Фи джатэр къихай. Сыт къэхъуар?
Герцог Корнуэлрэ Реганэрэ я унэIутхэр ягъусэу къохьэ.
Герцог Корнуэл
Ажал хуэмейхэр – фызэтебэяуэ,
Зи джатэ къэзыIэтыр и щхьэм покI.
Хэт мыхэр?
Реганэ
Пащтыхьымрэ си шыпхъумрэ я лIыкIуэхэрщ.
Герцог Корнуэл
Фызэзэуэныр сыт къызыхэкIар?
Освальд
Уолъагъу: ерагъкIэ сыбауэф къудейщ.
Кент
ГъэщIэгъуэнкъым. Апхуэдизу ушынэ хъурэ. Къэхъугъэм и щIыбыр уэ пхуэдэхэм яхуегъазэ. Абы укъыхэхъукIакъым уэ, зы дэрбзэр гуэрым узэIуищауэ аращ.
Герцог Корнуэл
Сыту цIыху гъэщIэгъуэн мыр. ЖиIэр сыт? Дэрбзэрым цIыху хузэIущэрэ?
Кент
Дэрбзэрым зэIуищауэ аращ. Мывэупсым е сурэтыщIым зы сыхьэт-сыхьэтитIым мыбы нэхърэ куэдкIэ нэхъ сэбэп хъун гуэр пхуигъэхьэзырыфынущ.
Герцог Корнуэл
ФыщIызэзауэм и пэжыпIэр къызжефIэт.
Освальд
И жьакIэ тхъуам сеплъащ, армыхъумэ хуэфIым хуэзгъэзэнт сэ а зи жьэ псыхьар.
Кент
ЕдаIуэт а хъарып къэбэуэжам жиIэжым!.. Хуит сыкъэщI зиусхьэн мыр зэхэсхьэжэу, лэчу къыхэкIым псыунэ блынхэр ирисцIэлэжыну.
«И жьакIэ тхъуам сеплъащ, армыхъумэ…» Уэ бзу фIейри уэ!
Герцог Корнуэл
Бэяу, щхьэгъавэ! Зыщыбогъэгъупщэ уэ узэпсалъэр…
Кент
Хьэуэ, зиусхьэн,
АрщхьэкIэ губжьми иIэщ хуитыныгъэ.
Герцог Корнуэл
КъыджеIэт: сыт къызыхэкIар уи губжьыр?
Кент
Укъэгубжьынкъэ Iэщэ щыIэщIалъхьэкIэ
ПщIыхьэпIэу напэ зымылъэгъуа кхъуэм,
Ей мы фитIнэ тхьэгъэпцIхэрри! Iэмал
Зэрагъуэтыххэу пхузэпашхыкIынущ
ЛъыкIэ зэблагъэхэм я кум дэлъ Iыхьлыгъэр.
Я зиусхьэнхэм я губжьым щIадзэ мафIэ,
Я псэ – мывэжьхэр нэхъри хуагъэдий.
Хъунщ къыбжаIэнри, хъунукъым жаIэнри –
ФитIнэм я дежкIэ тIури зыщыщыпсщ.
Зи кIэ иIыгъыр арэзы хъу закъуэмэ –
ТхьэгъэпцIым сыт – игъащIэр тэмэмащ.
Уэ пхуэфI сыхъунт сэ зи дзэлыфэр зытI,
Сыт дыхьэшхэну плъагъур – сэ сышут?
Сарем губгъуэжь укъыщыспэщIэхуамэ,
Узгъэлъэтэнти Камплот нэсыху къазыхъуу.
Герцог Корнуэл
Уи щхьэр тэмэм уэ?
Глостер
Фхуэмыгуэшыр сыт?
Кент
ЗэIуплъэ мыхъуу цIыхуитI дунейм тетыххэмэ,
Мы бзаджэнаджэм сэрэщ, фщIы фи фIэщ.
Герцог Корнуэл
ЩIэбзаджэнаджэу жыIэт илэжьар?
Кент
Ирихькъым сигу абы и нэкIур!
Герцог Корнуэл
Агъу!
Сысейри уи гум иримыхьмэ-щэ?
Кент
Сэ, зиусхьэн, пэж дыдэр ныбжесIэнщи,
Си жьэнахуагъыр – сигу ирихь IэщIагъэщ.
Фэ сынывэплъмэ слъагъу нэкIухэм нэхъ нэхъыфIу
МымащIэ гъащIэм сащрихьэлIащ.
Герцог Корнуэл
КъызгурыIуащ иджы: мыбы зэгуэр
И жьэбзаджагъэм зыгуэр къыхущытхъуати,
Абы сэбэп къыхихыу ежьэжащ
Убзэну фIэфIкъым. Ягу ирихьрэ – фIыщ,
Иримыхьыххэми, сыт пахын, щIалэжьщ:
СоцIыху сэ пэжыр зыгъэпIий пцIыупсхэри,
Апхуэдэ жьэнахуэжьхэм я захуагъэ
ФэрыщIым и щIыбагъ къыдэтщ бзаджагъэу
Бейгуэлу тIощIым якъуумыгъуэтэн!
Кент
Феб хуэдэу нур Iэрамэ зыщхьэщыт
Уи щхьэгъусэфIым и пащхьэ нэхум ситу
БжызоIэ герцог…
Герцог Корнуэл
УмыпIащэт,зэт
АбыкIэ сытыт жыпIэну узыхуейр?
Кент
Си псэлъэкIэр уигу щримыхьакIэ зызохъуэкIыж. Пэж дыдэм ухуеймэ, сэ нэхъ зылъэкIхэм дэлэлай ядэзыщIхэм сащыщкъым. Ауэ уэ зэгуэрым зигъэжьэнахуэ, зигъэхьэлэболэжь хуэдэурэ укъэзыгъэпцIар зы хьэбыршыбыр гуэрт. Абы и пэшэгъухэр къыздикIа лъэныкъуэм сэри сыщопсэу бжесIэу укъысхуэгъэпцIэнукъым.
Герцог Корнуэл
Сыт зэрыпщIар мыбы и жагъуэ?
Освальд
ЗыкIи.
Зы махуэ гуэр пащтыхьыр къэгубжьауэ
Сэ сыкъыпэщIэхуауэ сыхикъухьу,
Мыр къохутылIэ, си щIыбагъ къыдохьэ,
ЛъакъуэпэщIэдз къысхуещIри среуд.
КъыстотIысхьэжри, къеблагъэ сыпкъупэнум.
Пащтыхьыр, дауи, щытхъуащ мыбы и лIыгъэм,
Езым, Тхьэм ещIэ, ар игу къэкIыжауэ
Иджыри къехъулIэну гугъэ хъунщ…
Кент
Езым еплъытмэ Аякс хьэпшыр тхьэмыщкIэу
КъыпщигъэхъункIэ хъунущ мы щхьэгъавэм.
Герцог Корнуэл
Къысхуэфхьыт мыдэ лъэхъу.
Уэ щхьэщытхъу бзаджэр
Абы уемысэу хъуну къыщIэкIынкъм.
Кент
Седжэнуи сагъэсэнуи хэтIэсащ,
Нэхъ сфIэтэмэмщ лъэхъу. ЗэкIэ къедмыхьэжьэм
Сэ IуэхукIэ сыкъыпхуигъэкIуащ пащтыхьым,
Абы и лIыкIуэр – езыра пэлъытэщ,
Iэхъулъэхъу сыпщIыным – зэ егупсысыж –
Езы пащтыхьым уебгъэрыкIуэу къокI.
Герцог Корнуэл
Къэфхь лъэхъуи хуифлъхьэ.
Шэджагъуэ хъуху ивгъэс.
Реганэ
Пщыхьэщхьэ пщIондэ щIэмыхъур сыт ивгъэс,
Абы нэмыщI зы жэщи хущыдгъужу.
Кент
Сыт щхьэкIэ, зи щIыхь ин, уи адэм сэ
СримылIыкIуэу, срихьэуи къызощтэ,
Апхуэдэр къызэфщIэныр щыт мыбдей?
Реганэ
Сыт ущIрихьэр, урибзаджэнаджэщ.
Герцог Корнуэл
Мыпхуэдэхэрщ уи шыпхъум къыщIитхар.
Къэбгъэса лъэхъур?
(Лъэхъур къахь)
Глостер
Зиусхьэн, зы псалъэ…
Мы Iуэхур сфIэкъабылкъым сэ. Пащтыхьым
Тезырыр зэрыхуейуэ къытрилъхьэнт,
Хъыбар евгъащIэм. Фэ мыбы ефпэсыр
Зыхуагъэфащэу сщIэр дыгъуэшхдыгъуэлIхэрщ,
Хьэбыршыбыру тетхэрщ мы дунейм.
И жагъуэ хъунщ пащтыхьым.
Герцог Корнуэл
Ар си Iуэхущ.
Реганэ
Нэхъ и жагъуэж хъун пфIэщIыркъэ ди шыпхъум
И цIыху, мыбдежым зи къалэн щызыхьхэм,
Лей къащылъысыр. Хуифлъхьэ лъэхъу.
(Кент лъэхъум ирагъэтIысхьэ)
НыIукI.
Глостеррэ Кентрэ къонэри адрей псори йокI.
Глостер
Сигу пщIогъур, ауэ унафэр зейр уэ уощIэ,
Сыпэрыуэншэщ, IейкIэ иухынущ.
Арами, хъуххэмэ сыкъыпщхьэщыжынщ.
Кент
Куэдщ, зиусхьэн. ТIэкIу сыхуэлIащи жей,
Срикъумэ жейкIэ – хъарзынэ хъунущ псори.
Уи лъакъуэр дакъузэныр – бэлыхь Iей!
Гур щыдакъузэ къохъу – аращ Iей дыдэр.
Узыншэ ухъу.
Глостер
Пэжщ, герцогыр щыуащ.
(ЙокI)
Кент
Пэжщ, си пащтыхь, сыхьэт къэс мэхъу нэхъ гугъу.
Нэхъ кIэщIу жыпIэм – къуийм и щIыIу гуэрэфщ.
Нэхъ пасэу пыни, мазэу, - ди дунейм
И гъуазэ нэху, письмом зэ сыкъегъаджэ.
Мы щIым телъыджэу мащIэми телъыжыр,
Бэлыхь хэхуар телъыджэ хуэзэу къохъу.
Уегупсысыну щапхъэщ: гъэщIэгъуэнкъэ
Корделие си деж къызэритхар.
Абы къищIащи сэ сыщыхэт щIыпIэр
Iэмал иIэххэмэ къыздэIэпыкъу
Щыхъуну пIалъэм поплъэ. Ей, си нитI,
НитI езэша, нэхъ псынщIэу зызэтефпIэ,
Мы напэтех хэщIапIэр фымылъагъуу.
АпщIондэхукIэ уэри, гъуэгум и Тхьэ,
КъыщыгуфIыкIи си гъащIэу шэрхъыжь кIыргъыр
Насыпым и унапIэм хуэунэтI.
Ещанэ теплъэгъуэ
(мэзым)
Эдгар къохьэ
Эдгар
Сэ сымыщIэу зэращIэр си суд
Зэхэсхри жыгыку гъуанэм зизгъэпщкIуащ.
ХуащIащ зы къухьтедзапIи къамыгъанэу,
Къыслъыхъухэр дэнэ щIыпIи щызэблож.
Зы Iэмал гуэр згъуэтыхукIэ зызгъэпщкIунщ,
Зытезгъэуэнщ фэ сыфакъырэ дыдэу.
Къулейсызыгъэм цIыхур фаджэ ещI,
ЕщI и сэфэтыр хуэкIуэу хьэкIэкхъуэкIэм.
Щысхуэнщ си нэкIум ятIэ. Хъыдан гуэр
ЗэсшыхьэкIынщ, згъэубэлэцынщ си щхьэцри.
Сыщыгъыныджэу сыпежьэнщ гъуэжькуийм.
ХуэIуджэIущэу, фаджэу, акъыл ныкъуэу
Бедлам щыпсэухэм щапхъэ къатесхынщ:
Къыщаджэдыхьыр дэни кIийуэ –гуоухэу,
ХаукIэу я Iэм уи масти, уи гъущI уни,
Кхъуэбани, хьэцыбани – сыт нэхъ пфIэфI.
Я теплъэм зэ Iуплъар игъэгужьейуэ
Щыхах я факъырапщIэр къуажэ цIыкIухэм,
Псы щхьэлхэм, пщIантIэхэм, мэлъыхъуэ пщыIэм,
Зэм гъуэгхэу, зэми хъийм икIауэ губжьхэу.
Зыгуэрым хабжэ ноби «Том тхьэмыщкIэри»,
Ауэ сызырикIщ сэ нобэкIэ, Эдгар.
(ЙокI)
ЕплIанэ теплъэгъуэ
Глостер и быдапIэм и гупэм деж. Кент и лъакъуитIым лъэхъу илъу щысщ. Лир, шутыр, бейгуэлыр къохьэ.
Лир
БыдапIэм дэсхэкъым. ЗыщIыпIэ кIуащ,
Си хъыбарзехьэри нысхуамыгъэкIуэжу.
Бейгуэлым
Ежьэн мурад дыгъуасэ ямыIа
IуэрыIуэтэжу зэрызэхэсхамкIэ.
Кент
Тхьэм дахэ ищI уи Iуэхур, зиусхьэн!
Лир
Мы напэтехра зэманыр зэрыбгъакIуэр?
Кент
Хьэуэ, зиусхьэн.
Шутым
Хьа-хьа-хьа! ЗэрыткIийр плъагъурэ абы и плIэпсхэр. Шыхэр щхьэкIэ, хьэхэмрэ мыщэхэмрэ пщэпкъкIэ, номинхэр – бгыкIэ, цIыхухэр лъакъуэкIэ ирапх. Къыдэлъеин зыфIэфIым пхъэ лъэпэд щатIагъэ.
Лир
Мыпхуэдэу къигъэпуду уи къулыкъур
Хэт уэ пхъэ лъэхъум уизыгъэтIысхьар?
Кент
Уи малъхъэмрэ уи пхъумрэщ, зиусхьэн.
Лир
Ар пэжкъым.
Кент
Пэжщ.
Лир
Ар пэжкъым ныбжызоIэ.
Кент
Сэ пэжщ бжызоIэ.
Лир
Апхуэдэу уэ абыхэм къуащIэфынукъым.
Кент
Уи нитIкIэ зэрыплъагъущи къызащIащ.
Лир
ЮпитеркIэ Тхьэ соIуэ ар мыпэжу!
Кент
ЮнонэкIэ Тхьэ соIуэ пэжу ар.
Лир
Си фIэщ сэ хъуркъым апхуэдэр къуащIэфауэ
Абыхэм. УаукIамэ, дыщэм хуэдэт.
Уэ мыпхуэдизу уагъэпудыфауэ,
Мыпхуэдэу ахэр къыптеубжьытхауэ!
Сыт уэ, си лIыкIуэм, апхуэдизу пщIар
Мыпхуэдэ напэтехыр къуапэсыну?
Кент
Уэ зи щIыхь иным къэзбгъэхьа письмор
ЛъэгуажьэкIэ сыщыту щаIэщIэслъхьэм
НэгъуэщI зы лIыкIуэ гуэр къыщIэлъэдащ,
ПщIэнтIарэ, сабэм фIыуи иуэжауэ.
ЖысIэнур сымыухыу, сяпэ ищри
Письмо, къригъэхьауэ Гонерилье,
ЯIэщIилъхьащ сыкъызыхуэбгъэкIуам.
Къызэреджэххэу ахэр а письмом,
Загъэхьэзырри хъунщIэпсынщIэету
Шэсахэщ шым, унафэ сэ къысхуащIри
Яужь ситыну къызатыху жэуап.
Гъуэгуанэ дыздытетым сыIууащ
Аргуэру а зэран къысхуэхъуа лIыкIуэм.
Ар пщIэжу щытмэ – Гонерилье деж
ЕмыкIу къыщозыщIа хьэбыршыбырырщ.
Сыкъыщиуду си джатэр къыщиспхъуэтым,
Мо зи псэр IукIа гъуамэр кIийуэ хуежьэри
БыдапIэм дэсхэр къызэщIиIэтащ.
Уи малъхъэр къэсри уи пхъури абы щIыгъуу –
Мы къызащIар хуэфащэу къалъытащ
Си къэгубжьыкIэм.
Шутым
ЩIымахуэр иджыри икIакъым, къазхэр мо лъэныкъуэмкIэ щылъатэкIэ.
ХуэIуджэIущэм адэр,
Мэхъу быныр къаплъэнэф.
Адэ къулейр нэхъ ядэ,
Къащохъур нэхъ адэфI.
ФитIнэщ мы гъащIэр: зрипэсу
Пхуемыплъыххэну къулейсызым.
Къэхъуаишхуи щыIэкъым. Уипхъухэм дяпэкIэ лъэпощхьэпоууэ узыхуагъэзэнум и бжыгъэр зы илъэскIэ къыпхуэлъытэнкъым.
Лир
Гур къоузыкIыр симыгъэбэуэжу.
БампIэгъуэ, уэри щыботхьэлыкIыпэ,
КъомыкъузылIэ мыпхуэдизу гум.
ЗдэщыIэр дэнэ си пхъур?
Кент
Ар хьэщIапIэ
КъэкIуауэ щыIэщ, графым и быдапIэм.
Лир
(Бейгуэлым жриIэу)
Мыбдеж щыт. УнэмыкIуэ. КъыбгурыIуа?
(ЙокI)
Бейгуэлым
ЖыпIам нэмыщI нэгъуэщI блэжьакъэ зыри?
Тэмэм а къызэрытхуэпIуэтэжар?
Кент
НэгъуэщIу сыт злэжьынт? ФымащIэ хуэдэ?
Пащтыхьым уэрэ… Адрейхэр дэнэ кIуа?
Шутым
Уи лъэхъур – мис апхуэдэ упщIэ гуэрым
КъыпэкIуэу къуапэсамэ – къэблэжьат.
Кент
Сыт щхьэкIэ, шут?
Шутым
ХъумпIэцIэджым и деж угъэкIуэн хуейщ гъукIэгъэсэну. Абы къыбгуригъэIуэнщ щIымахуэм къыпхуэлэжьын зэрыщымыIэр. ИтIанэ цIыхухэм псоми ящIэ мэр зыхуэдэр, нэи иIэн хйещ. ЦIыху тIощI къэгъэуви зы яхэбгъуэтэнукъым Iуэху мыщIагъуэжым и мэр къыщIимыхьэну. Бгым шэрхъышхуэ къежэхрэ – лъэныкъуэкIэ текIуэт, уи пщэ гурыгъыр зэрищIыкIыну ухуэмеймэ.
Ауэ ар бгым дэжмэ – зыкIэрыщIэ. Нэхъ Iущ гуэрым и чэнджэщыфI уригъэдаIуэмэ, мы уэстыр си дежкIэ къегъэкIуэкIыж. Хьэбыршыбырхэр щIредэIу абы, къозытыр щыделэкIэ.
ПщIэкIэ къыпхуалэжьар
Сомырщ зыхуэпэжыр,
Ущыхъуам щхьэлажьэ,
Чыхум холъэдэжыр.
Уи шутыр тхьэмыщкIэ былымщ,
УзыфIидзэнкъым шутым.
Къохъу хьилэшыр щитхьэли псым,
Хьэлэлыр хэткъым куэдым.
Кент
Дэнэ уэ ныкъуэделэм ахэр щызэбгъэщIар?
Шутым
Дэнэ щызэзмыгъэщIами, абы щыгъуэ лъэхъум систэкъым уэ делэм хуэдэу.
Лиррэ Глостеррэ къагъэзэж.
Лир
Къызэмыпсэлъэфынухэу ара?
Сымаджэ? Езэшахэ? Щхьэусыгъуэщ –
ЗэрыжыIэмыдаIуэм и щыхьэтщ.
Сыпоплъэр я жэуап.
Глостер
Си зиусхьэн.
Уэ ущыгъуазэщ – герцогыр къэгубжьмэ,
Къызэрыпхуэгъэшын зэрыщымыIэм.
Сэ сфIэтэмэмкъым упэщIэувэныр.
Лир
Ажалыр зыхуэфащэм ирегъуэт!
ЖыпIар къыбгурыIуэжу пIэрэ, Глостер.
Сыхуейщ сэ, къыбгурыIуэмэ, сыхуейщ –
Слъагъуну гергцогыр, и фызри дыщIыгъуу.
Глостер
Ар яжесIащ, зи щIыхьыр ин, абыхэм.
Лир
ЖыпIа апхуэдэу. БжесIар къыбгурыIуа?
Глостер
КъызгурыIуащ фIы дыдэу, зиусхьэн!
Лир
КъэдаIуэ, мис мыращ зэражепIэнур:
Пащтыхьыр епсэлъэну хуейщ и малъхъэм,
Корнуэл графым, хуейщ и пхъум епсэлъэну,
Iуэхутхьэбзэ гуэр къригъэщIэну хуейщ.
ЖепIа апхуэдэу? ЖеIэ къэмышыжым.
Е умыпIащIэ… Пэжмэ ар сымаджэр –
Зыкъоми хуэгъэгъупхъэу къыщIэкIынщ.
Iэпкълъэпкъым узу итым псэр щихузым
Хэт зи пIэм иримыхуу къинэжыфыр.
ТIэкIу дыпэгъаплъэ. СыкъэгубжьыIуати
Сегупсысакъым. Ар акъылыншагъэт –
Сымаджэм жиIэр гум ебгъэжэлIэныр.
Мы къэзгъэкIуар сыт?
(Кент йоплъ)
пхъэ лъэхъум щIрагуар?
Мыбы я къэкIуэныгъэр щхьэусыгъуэщ.
КъэфщIыж мыр хуит. ЯжеIэ – кIуэ иджыри –
ЯжеIэ тIуми сазэрыхуейр слъагъуну,
Къэсынхэу икIэщIыпIэкIэ си деж.
ЯжеIэ дызэрагъэпсэлъылIэну,
Армыркъэ – щыжей пэшым тракъутэну
Си гъусэхэм унафэ яхуэсщIынщ.
Глостер
Ди Тхьэ, мамыру псори зэфIэгъэкI.
(ЙокI)
Лир
УкъиузыкIыу уоуэ сигу… Нэхъ хуэму.
Шутым
ЩIэгуауэ абы, дизкъуажэ, пщафIэр бдзэжьей пIэтIауэхэм хуэдэу, и хупцIынэм хигъэзагъэурэ; «ФыкъыхэмыпIэнкIыкI, бзаджащIэхэ»,- жриIэрт, я щхьэм башкIэ еуэрти. А пщафIэм и дэлъхум и хуарэр апхуэдизкIэ фIыуэ илъагъурти, ирит мэкъым тхъу цIынэ хухилъхьэрт.
Герцог Корнуэл, Глостер къохьэ.
Лир
Фыузыншэм, ди бынхэ!
Герцог Корнуэл
Уузыншэм, зиусхьэн!
(Кент къаутIыпщыж)
Реганэ
Си гуапэщ услъагъуну.
Лир
Армырамэ,
Скъутэжыпэн хуей хъунут си нэчыхь,
ХузиIэр сэ уи анэр зэрылъ мащIэм,
СыкъэзыгъапцIэу щытам къыхэнэжар
ЗдэщыIэм.
(Кент зыхуегъазэри)
Хуит укъащIыжай уэ слъагъур,
Абы иужькIэ детепсэлъыхьынщ
Уи шыпхъур бзаджэнаджэу къыщIэкIащ,
Реганэ, ар зэгъащIэ фIыуэ.
Къуршыбгъэм хуэдэу къысфIыхиукIащ
Бзаджагъэм и лъэбжанэр мы си бгъэчым.
(И гум йопхъуэ)
Гугъущ къэпIуэтэну. ПхуэщIынкъым уэ уи фIэщ –
Абы бзаджагъэу хэлъыр, си хъыджэбз.
Реганэ
УопIейтеиIуэ, зиусхьэн. Сэ шэч
Къытесхьэркъым емыкIу щIащIын къуаншагъэ
Си шыпхъу жыхуэпIэм зэрыбгъэдэмылъым.
Лир
А жыпIэм къикIыр сыт?
Реганэ
Сэ Гонерилье
Уэ лей къуихауэ хъункъым си фIэщ,
Уи пащхьэ ихь къалэныр и гум ихуу,
Пэжщ, уи бейгуэлхэм ирагъэлеярэ –
Хуэфащэм хуигъэзамэ – сфIэтэмэмщ.
Лир
Зэпыту укIуэ!
Реганэ
Си адэ, жьы ухъуащ.
Къыпхуэнэжар куэд Iейкъым уэ иджы,
Уи Iуэху зытетыр нэхъ къызыгурыIуэхэм
Я дэIэпыкъуныгъэ, я чэнджэщ
Ухуэныкъуэнущ. Быдэу сынолъэIу:
Гъэзэж си шыпхъум дежи гурыIуэж,
Щыуагъэ пIэщIэкIари умыгъэпщкIу.
Лир
Къысхуигъэгъуну си пхъум селъэIунуи?!
Уэзгъэлъагъунщ а жыпIэр хъунур зэщхь!
(Лъэгуажьэпэ зрегъауэри)
Си ныбэ къикIа сипхъу, сэ жьы сыхъуащ,
Уэ сынолъэIу лъэгуажьэкIэ сыщыту
Сшхын, щыстIэгъэн, гъуэлъыпIэ къызэптыну.
Реганэ
УмыджэгуакIуэ, къекIуркъым. Щыгъэт!
Лир
(КъызэфIэувэжу)
ИгъащIэкIэ мыхъунщ а уэ къызжепIэр.
СщIыгъуам шугъусэу къысхуэнар и ныкъуэрщ.
И нэщхъ къэпыджэр иджыри щIэтщ си нэгу,
Щхъухь зыхэлъа и псалъэхэр сощIэж.
Къытекъутэнущ Тхьэ сызэрелъэIур,
Уэгу мафIэ гуащIэр къеухыу илыпщIыну.
Герцог Корнуэл
ТIэкIу ебгъэлей къысфIощIыр, зиусхьэн!
Лир
Къызэрылъэлъу къэлыд уафэхъуэпскIым
Абы и напэншэныр къигъэлыкI,
Уз бзаджэ, къэгъэдзыхэ и пагагъэр,
Шэд фIейхэм къыхиху бахъэ –
И лыр вгъэщ!
Реганэ
Я ди Тхьэ, сэри гыбзэкIэ сыпшхыну
Мыпхуэдэу укъэгубжьу къыпщхьэрипхъуэм?
Лир
Ар сытым щхьэкIэ? ЖыпIэр сыт, Реганэ,
Апхуэдэр уи щэн дахэм къимылэжь.
Абы и плъэкIэм укъегъэлыбыфыр,
Уегъэмэмыр ууейм. Сэ мэхъу си фIэщ
Уэ зэрызумыхуэнур си зэран.
Зыхуей си цIыхухэр зэрыхуэбгъэзэнур,
Сыплъагъумэ бжэр зэрумыгъэбыдэнур.
ХьэмлашкIуэ къызэрыкIым IупщIэ хуещI
ЩIыжаIэхэм уащыщкъым, фIыуэ сощIэ.
Реганэ
Нэхъ кIэщIу жыIэт.
Лир
Хэт лъэхъум изыгъэтIысхьар си лIыкIуэр?
(Сценэм адэкIэ накъырэ щагъаджэ)
Хэт зи накъырэр?
Герцог Корнуэл
Гонерилье хъунщ.
Къитха письмом итащ къэкIуэни хуэдэу.
Освальд къохьэ.
Къэса уи гуащэр?
Лир
Флъагъукъэ мы нэжэс
ЩыкIар, къыкъуэгушхукIыурэ и гуащэм.
IукI зызумыгъэлъагъуу.
Герцог Корнуэл
СыткIэ сэ
Сэбэп сыпхуэхъуфыну, зиусхьэн?
Лир
Хэт и унафэкIэ ирагъэтIысхьа
Си лIыкIуэр мы пхъэ лъэхъум? Мыхъу си фIэщ
Реганэ щыгъуэзауэ а делагъэм?
Гонерилье къохьэ
Мы слъагъур хэт? О, тхьэхэ, нэмыс гуэр
ХуэфщIыжмэ жьыгъэм, фи щIасэм бын нэмыс,
ФымыщIэлэжу щытмэ фэри ныбжькIэ –
Зыфхузогъазэ – зэхэфх мы си тхьэлъэIур.
(Гонерилье зыхуигъазэу)
Щыджылыркъэ а уи нэхэр си жьакIэм?
Мыбы, Реганэ, и Iэ бубыдынуи?
Гонерилье
Сыт къыщIимубыдынур? Иубыдынущ.
ИкIагъэкъым апхуэдэу къащыхъу псори
ИкIахэм зи акъыл.
Лир
Еууей, сэ сигу,
А къомыр пшэчрэ узэгуэмыуду?
Пхъэ лъэхъум хэт си лIыкIуэр изыпхар?
Герцог Корнуэл
Сэ си унафэкIэ ирагъэтIысхьащ,
Нэхъыбэ къилэжьат, жыпIэнум пэжыр.
Лир
Сэращ жыбоIэ. Уи закъуэ уи унафэкIи?
Реганэ
Уи ныбжьым ухуэфащэу псэу си адэ!
Зыкъомрэ мо си шыпхъум деж щыхьэщIэ.
Шу гъусэу уиIэр зэхуэдитI ищIыкIи
Зы гупыр утIыпщыж. Зы мазэ дэкIмэ,
Си деж неблагъэ къэбгъэнахэр пщIыгъуу.
ХьэщIапIэ сэри сыкъэкIуа къудейщ,
Згъэхьэзыракъым ущыпсэун унэ.
Лир
СщIыгъуам и зэхуэдитIыр сутIыпщыжу
Мобы и дежым згъэзэжынуи? Хьэуэ!
Дыгъужри жьындури си пэшэгъуу
НэхъыфIщ уэлбанэм, жьапщэм сыхэтыныр
ЕкIуалIэпIэншэу губгъуэм сыкъинауэ.
Мобы деж згъэзэжынуи! НэгъуэщI
Iэмал щымыIэжыххэмэ, къысхуонэ
Франц пащтыхьышуэр, сипхъу нэхъыщIэ дыдэр
ДыщрыкI имыIэу щхьэгъусэ зыхуэхъуар.
Сыщыувынщ лъэгуажьэкIи и пащхьи
СылIэхукIэ сапIыжыну селъэIунщ.
Мобы деж згъэзэжынуи? Мыхъужыххэм –
Мы унэIутым и лIыщIэу сежьэжынщ.
(Освальд дежкIэ и Iэпэр еший)
Гонерилье
УзэрыфIэфIщ.
Лир
Куэд сфIощIыр, си хъыджэбз,
Мы си щхьэр зэтепхун уимымурадмэ.
Сэ дяпэкIэ зэран уэ сыпхуэхъункъым,
Иджы нэмыщIи зыкъозгъэлъэгъункъым.
Сыт къэмыхъуами, узикIэтIийкIапэщ.
Узипхъущ, нэхъ тэмэмыжу ныбжесIэнщи,
Узиузыгъуэщ, узигуэрэф ябгэщ,
СщIэт лъым и фIейр щызэхуихьэс гуэрэфщ.
Сэ сыношхыдэркъым – зы зэман гуэр
Къызэщреуж уи напэр. Уи натIэпэр
Шабзэшэ уапIэ хъуну сыхуэмей.
СайлъэIукъым тхьэхэм я зэран къокIыну,
НэхъыфI узэрыхъуным ит иужь уэ
Сэ сыппэплъэнщ, икIи апщIондэху
Сыщыпсэунщ Реганэ деж си гъусэу
Си шууеищэр.
Реганэ
Къысхуэгъэгъу, ди адэ.
Уезгъэблэгъэным, си насыпыншагъэщи,
Сэ иджыпстукIэ сыхуэмыхьэзыр.
Си шыпхъум жиIэм нэхъ щIэдэIут, дядэ,
Куэдщ, сабэр дупхъеями, сабырыж.
Уэ жьы ухъуащ, жыфIар зыщыгъэгъупщи
Си шыпхъум и къалэныр ищIэжынщ.
Лир
Къезэгъ къыпфIэщу пIэрэ а къыджепIэр?
Реганэ
Пэжщ жиIэр шыпхъум: ирикъунщ щэныкъуэр.
Сыт нэхъыбэжыр? МащIэ? Пэжкъым ар.
Шынагъуэщ, мылъку куэдыIуи ягъэкIуэщI.
Апхуэдиз шу щызэщIэтаджэ лъапсэм,
ГупитI я властыр щызэпэщIэувэм,
Гугъущ щызепхьэну хабзэ ухуа гуэр.
Гонерилье
ГурыIуэгъуэххэкъым ущIыхуэмейр
Къыптелэжьэну ди лэгъунэпытхэр?
Реганэ
Пэж дыдэщ ари. Арэзы уамыщIмэ –
КъыджеIи яхуэфащэр ялъысынщ,
КъыдэкIуэу псалъэм ныбжесIэнщи мыри –
Шу тIощIрэ тхум нэхъыбэр къемызэгъщ
Си деж ущыщыIэнухэм и дежи.
Лир
Сэ сиIа псори фхуэзгуэшащ фэ тIум!
Реганэ
Пэжщ, дядэ, и чэзууи къыдэптащ.
Лир
Унафэ псори фи IэмыщIэ ислъхьэри
Шууищэр си щхьэхъумэу къэзгъэнащ.
СыщIоупщIэжыр – пэж сэ зэхэсхар –
Шу тIощIрэ тхурэ нэхъыбэ зыщIызгъуну
Сыхуимытыну, сынакIуэмэ уи деж?
Реганэ
ЖысIащ апхуэдэу. Къытызогъэзэжыр:
Шу тIощIрэ тху нэхъыбэ нысхуумышэ.
Лир
Дэ Iей къытфIэщIыр апхуэдэу мыIей дыдэ,
Ар къозыгъэщтэжын урихьэлIам.
Псом нэхърэ мынэхъ Iейм фIы фIэщи пыкI.
(Гонерилье зыхуегъазэ)
АтIэ, арамэ, сынокIуэж уи деж.
Щэныкъуэр мэхъур тIощIрэ тхум хуэдитI,
Апхуэдэу щыхъукIэ, уэ унэхъыфIщ хуэдитIкIэ.
Гонерилье
ЖыпIэнум пэжыр – лейщ а тIощIрэ тхури,
Лейщ пщIыри, тхури щыпIыгъыну унэ,
Уэ IуэхутхьэбзащIэу нэхъыбэ щыбгъуэтынум.
Реганэ
Ухуейкъым ящыщ зыи!
Лир
Дызыхуеинуми, дызыхуэмеинуми
КъыщыщIумыдзэт. Факъырэ дыдэр къащти,
Зэрыфакъырэу къыкъуокI нэхъыбэ гуэр.
Узыхуей закъуэм тещIыхьамэ Iуэхур,
Iэщ ухъужынкIэ хъунущ умыщIэххэу.
Уэ убзылъхугъэщ – сыт щIыщыптIагъэр шылэ?
Щыгъын щIедгъэдыр дигъэхуэбэнуракъэ?
Шылэм и фIагъыу далъагъур – зэрыпсыпсырщ.
Сэ Iэмалыншэу нэхъ сызыхуэныкъуэр
ЗышыIэныгъэращи – Тхьэм къызит.
О ди тхьэхэ! Фыкъаплъэрэ? Сымис:
Къулейсызыгъэм, жьыгъэм сагъэпудыр.
Мы сипхъухэр сэ къызэрыстегуплIар
Фэ фи Iэмыру щытми, сыволъэIу –
Фыкъысщымыдыхьэшхыу къифлъхьэ сигу
Зэгуэудыным хуэфIу губжь къэкъуалъэ.
Сыхуейкъым яутэну сэ си нэкIу
Нэпс ткIуэпсхэм – ахэр цIыхубз Iэмэпсымэщ.
Фэ удхэм сэ къызэфщIэр щывэсщIэжкIэ
Дунейр къэскIэнщ. Сэр дыдэм сщIэркъым ар –
Сэ силъ зэрысщIэжыну а Iэмалыр –
Дунейм къыщымыхъуауэ къэзгъуэтынщ.
Фыщоуэ сыгъ фи гугъэми. Сымыгъ,
Сэ сыгъми хъунут, ауэ цIыкIу-цIыкIуххэу
Щэ бжыгъэу сигу хэтхъар зэпкърыхунщ,
Ар фымылъагъуурэ. Делэ сохъур, шут.
Герцог Корнуэл
ФынакIуэ. Уафэм зыкъызэщIищIащ.
Реганэ
Мы унэр инкъым. ЛIыжьым и шу гъусэхэр
ЩIыгъужу, дауикI, дэ къытхэмыхуэнт.
Гонерилье
Езыращ къуаншэр. Сыт къыщIыщIэпхъуар?
ЩызэIищIакIэ – зэIырырехыж.
Реганэ
ЗэсшэлIэжынт и закъуэ… Ауэ щIыгъухэр…
Гонерилье
Пэжщ, пэж а жыпIэр. Глостер дэнэ кIуа?
Глостер къыIуохьэж.
Глостер
Пащтыхьым и лъыр губжьым къегъэкъуалъэ.
Герцог Корнуэл
Сыт адэкIэ ищIэну и мурад?
Глостер
Игъэшэсэхащ. ЗдаIуэнтIэнур сщIэркъым.
Герцог Корнуэл
Зэран дыхъункъым. ИрещI нэхъ зэрыфIэфIу.
Гонерилье
Къэнэну фемылъэIу.
Глостер
Пщыхьэщхьэ хъуащ.
Къэсынущ жэщри. Жьапщэм зыкъеIэтыр.
Мы Iэгъуэблагъэ плъагъум зы гуэрэн,
Зы къэувапIэ…
Реганэ
Хуэфащэщ, къилэжьащ.
И ерыщагъым кърикIуам IурещIэ.
IурещIи дерс къыхырырех. ИужькIэ.
Сэбэп къыхуэхъужыну. Куэбжэр хуэфщI,
Абы щIыгъу щхьэпыупщIхэр гугъу демыхьу
Ар трагъэлъэдэфынущ я щхьэ къихьэм. Сакъын хуейщ.
Герцог Корнуэл
Вгъэбыдэ дыхьэпIэ псори, граф.
Жэщ бзаджэщ икъукIэ, жьапщэм фыныхэкI!
(ЙокIхэр)
Ещанэ акт
Езанэ сценэ
Губгъуэм
Борэнщ. Уафэр мэгъуагъуэ, мэхъуэпскI. Кентрэ бейгуэлымрэ лъэныкъуэ зырызымкIэ къохьэ.
Кент
Борэн нэмыщI тетыжкъэ мы дунейм?!
Бейгуэлым
Борэным ещхьу пIейтей гуэр бгъуэтынущ.
Кент
Сэ узоцIыху уэ. Пащтыхьыр дэнэ щыIэ?
Бейгуэлым
ИрекъутэкI пащтыхьым, зиусхьэн!
Борэным хэувауэ жьапщэм йобж,
ЩIыр хым ныхипщэжыну къигъэдаIуэу,
Е щIым къытриIубэну хы губжьар,
Дунейр нэгъуэщIу къызэридзэкIыну,
ХузэфIэмыкIрэ – къигъэсэхыжыну.
Пащтыхьым кърифыщIыкIыж и щхьэц
Iэрамэхэр епхъуатэ жьапщэм псынщIэу.
ЦIыхупсэ гуащIэмащIэм и къарукIэ
ПэщIэуващ тхьэмадэр уэшхрэ жьапщэу
Зэрытхьэлэжу къызэрыIэтам.
Мыщэбзи, аслъэныхъуи, щхъуэжь губжьаи
Тегушхуэу гъуэм къыщимыкIыф мы жэщым
ПыIэншэу зэхэзожэ ди пащтыхьыр,
Къигъэгубжьыну пIащIэу и уахътыр.
Кент
И гъусэр хэт?
Бейгуэлым
Шут закъуэращ и гъусэр,
Пащтыхьыр тригъэуну хэтщ тхьэмыщкIэр.
Кент
Уэ дзыхь къуагъэзми хъуну къызолъытэ,
КъэдаIуэ мыдэ – сэ бжесIэну щэхум.
Сыт хуэдэу щIауфэн ямымурадми,
Зэзэгъыркъым пащтыхьым и малъхъитIыр.
ЩытепщэкIэ абыхэм я куэдынкъэ
Iэпыдзлъэпыдзи, унэIути, пщылIи.
Я зиусхьэнхэм я Iуэхум нэхъ щыгъуазэхэм
Яхэтщи и бзэгузехьэ франц пащтыхьым,
Ди къэралыгъуэм сыт къыщемыкIуэкIми
Нагъэс абыхэм зыхуэлажьэ хэкум.
Ди лIакъуэлIэшхэм яку илъ зэныкъуэкъум
Щыгъуазэщ францхэр, щыгъуазэщ ди пащтыхьым
И пхъуитIым лей къыкIэлъызэрэхьам.
А псори пщызыгъэгъупщэжыфын
НэгъуэщIи дэ къыдащIэ ди гъунэгъухэм.
Къагъэсэбэпри ди хэкум илъ мыгъуагъэр
ЩитIысыкIакъэ ахэр ди щIы кIапэ.
Я ныпыр яIэтынщ нобэ-пщэдеи
Джатэ къихакIэ зауэр яублэнщ.
БжесIам шэч къытумыхьэу Дувр хуэпIащIэ.
Абы къыщыбгъуэтынущ уэ бзылъхугъэ,
Жумарту тыгъэкIэ ущIэзыгъэнэн,
ХуэIуатэ закъуи ди пащтыхь тхьэмыщкIэр
И жьыщхьэ зыхэхуа мыгъуагъэр. ПIащIэ.
НыщIызгъужынщ мы зыри: си уэркъыгъэм
Уэ къыпхуищI дзыхьыр сэ ныпщысщI къалэнщ.
Бейгуэлым
Зэ къысхутегъэзэж жыпIам иджыри.
Кент
Узыхуэмейщ. Зэман гъэкIуэдщ. Мэ, къащтэ!
Ууейщ ахъшалъэр, дэлъу хъуар ууейщ
Сэ схузэфIэкIыу къыпфIэщIым нэхъыбэIуэ
ЗэрыслъэкIынур къыпщищIыну хьэкъ.
УIущIэфыну къыщIэкIынщ Корделие,
Мэ, си Iэлъыныр егъэлъагъу ухуэзэм,-
ИтIанэ уэ езым къыбжиIэжынщ
Сэ сызиIысыр. Зэрыинат мы щIэблэр.
Пащтыхьым и лъыхъуакIуэ сыхыхьэнщ.
Бейгуэлым
Сэ уи Iэр скъузыжынщ. А къызжепIам
КъыщIыбгъужыпхъэу зыгуэр пщыгъупщэу пIэрэ?
Кент
Псом нэхъ нэхъапэм теухуа псалъитI:
Пащтыхьым япэу ныIущIэм мыдрейм
ЗыкъригъэщIэну дызэгурыгъаIуэт.
МыбыкIэ сэ сыкIуэнщ, мобыкIэ – уэ!
(ЗэбгрокIхэр)
ЕтIуанэ теплъэгъуэ
Губгъуэм и нэгъуэщI лъэныкъуэкIэ. Борэнщ. Лиррэ шутымрэ къоблагъэ.
Лир
Ей, жьапщэ! Папщэ нэкIуфэр зэгуэбуду.
Флюгер пэнцIыви, тхьэгъушхэм я щхьэщIыби
Псым щIебгъэIубэу къешх уемышу, уэшх,
Фэ – щыблэм и шабзэшэхэу – гупсысэр
ЗылъэщIэмыхьэу хъуэпскIыу жыгеижьхэр
Зэгуэзыгъэчхэ! Си щхьэ тхъуар хэвгъасхьэ
Фи мафIэм. Уэри, щыблэ, мы дунейр,
Дуней хъурейр лэкъуму къэупIэщI,
Зэхэгъэсхьэж, мы жьапщэмкIэ ехьэжьи,
ЦIыхум я жылэ фIейр щызэгъэлымпI.
Шутым
Уэркъхэр щызэуэршэрылIэ унэм щыбгъуэт псыр, дауикI, нэхъ зэгъщ мы уэшхыпсым нэхърэ, унэжын. Уипхъухэм деж дыгъэгъэзэжи, унэжын, дегъэлъэIу ди гуэныхь къытхуагъэгъуну. Делэри губзыгъэри и зэхуэдэщ мыпхуэдэ жэщым.
Лир
Гъуэг жьапщэр! УафэхъуэпскIым гъэс къешх уэшхыр.
Фызипхъукъым жьапщи, уафэгъуагъуи, уэшхи,
Сэ фыгущIыIэу слъытэркъым – зэхэфх.
Фэстакъым пащтыхьыгъуи нэгъуэщI тыгъи,
Си бынуи фыслъытэкъым. Си зы хьэкъ
Фэ фтелъкъым. Фымыплъакъуэу щIэвгъэхуабжьэ,
КъыфIэфлъхьэ си щхьэ фхузэфIэкIыу хъуар!
ЛIыжь къарууншэу сэ лIыжь къулейсызыр
Джэгуалъэ фэри сыфщIу арагъэнщ.
Сыщыуэрт: фыкъыхэтщ ди Iуэхум куууэ,
А сипхъухэм фрателъхьэу. Зы шуудзэу
ФыкъебгъэрыкIуэу си щхьэ къетхъухам.
Сыт напэр фиIэ, фызыщIэгупсысыж!
Шутым
И щхьэр зыщIиIужын унэ зиIэм, дауикI, и пщэм щхьэ фIэтщ.
Хэлъадэу хэт къишами фыз,
Зримыгъэпэщу щыпсэун,
Бжьыхьэпэу щIедзэ зэдзэIун,
ЩIымахуэр къэсмэ мэкIэзыз.
Уи нэIэ уи псэм нэхъ тегъэт,
Iэпхъуамбэм уеплъу ущымысу,
Бэлыхь лэрыгъуми ухегъэт,
Зы мыхьэнэншэм удэгызу.
Ирихьыркъэ уигу? И гъуджэм хуэарэзыжу мы дунейм зы тхьэIухуд тетауэ пщIэжрэ?
Лир
Куэдщ ар – жысIар. ЗышыIэу нобэ сиIэр
И щIыIу къэхъункъэ…
Кент къохьэ.
Кент
Хэт ар?
Шутым
Узыхуей псори. Щхьэри кIэри. Губзыгъэри делэри.
Кент
Уэра ар, зиусхьэн. Мыпхуэдэ жэщ
Мышынэу хьэкIэкхъуэкIи гъуэгу темыхьэ.
Дунейр дэзджызджу уафэ къэгубжьам
Щошынэри гъуэм къиплъкъым псэ зыIутыр.
Сэ къэзгъэщIам апхуэдэ щыблэ уэкIи,
Апхуэдэ уэшхи къысхуэгубзыгъыжкъым.
Бэлыхьу нобэ фэ къыфтепсыхар
Псэхэхым имылIыкIуэмэ – хьэлъэIуэщ.
Лир
Зыфхузогъазэ: Уащхъуэ и сэтейм
ЩызекIуэ тхьэхэм наIуэ къэфщI ди бийхэр.
Зреумысыж хъунщIакIуэм. ЛIы зукIам
Уи жып игъапщкIуэ лъы зыкIэрылъ уи Iэр.
ЛIыгъуэфызыгъуэкIэ Iыхьлыгъэр зыгъэпудхэ,
ЗигъэщихънэкIуу тхьэр зыгъэпцI фасикъ,
КъэфтIатэ фи гум фIей гъэпщкIупIэу иIэр,
Къыфхуагъэгъунуи псынщIэу тхьэ фелъэIу.
Дунейм гуэныхьу сэркIэ къыщахьар
Нэхъыбэщ сэ къэсхьа гуэныхьым нэхърэ.
Кент
УщхьэпцIэщ уэ. Мобдежым пщыIэ щытщ,
Борэныр тщхьэщыкIыху щIэтIысхьи,
Сэ згъэзэжынщ а зи гур мывэм ещхьу
БыдапIэ хуабэм щIыхьэжахэм деж.
Уэ сыныплъыхъуэу зэ сыкIуат абы сэ –
Сыдагъэхьакъым. Иджыри зэ сеплъынщ,
ФIырыфIкIэ къыдамыхмэ я хьэщIагъэ,
КъарукIэ я хьэщIагъэр къатесхынщ.
Лир
Сэ нобэ делэ сыхъуу къыщIэкIынщ.
Сыт си ныбжьэгъу тхьэмыщкIэ? УпIыщIа?
СопIыщIэ сэри. Дэнэ щыIэ пщыIэ
Зи гугъу къысхуэпщIыр? Пэжщ, апхуэди къохъу
Къулейсызыгъэм шатыру къыпфIигъэщIу
Хьэщпакъ Iэслъэсыр. Сэ си шут тхьэмыщкIэ,
Сызыхэт гуауэ къыщыстегуплIапэми
Уэр папщIэ мы сигу кIапэр пекъузыкI!
Шутым
Зи щхьэм щхьэкуцI лъэпкъ имылъыр
Уэи, уэшхи щымышынэ.
Щыуэлбани хуабэщ и лъыр,
Хуиту къигъэплъэфу и нэр.
Лир
Пэжщ, ныбжьэгъу цIыкIу. ИIэ, дышэ уи пщыIэм.
Лиррэ Кентрэ йокI.
Шутым
Сыт хуэдэ губжьри хуэгъэупщыIуну жэщщ мыр. Сежьэжын ипэIуэкIэ тIэкIурэ сыфхуэтхьэгурымэгъуэнщ иджыри.
Къаублэм попхэм дэкIыу вакIуэ,
ЕфапIэм щIэтхэм пивэм псы
ХамыкIэжыну си тхьэрыIуэщ…
Дэрбзэрхэм щэкI къадыгъужынкъым,
Зы уди мафIэ хадзэжынкъым.
Хьэрэм суд щIапIэм щашхыжынкъым,
Зы цIыхуи щIыхуэ къищтэжынкъым,
ТхьэгъэпцIым пцIы иупсыжынкъым.
ДыгъуакIуэр жып иIэбэжынкъым.
ХэхъуэшхуэкIэ зи ахъшэ зытми
И мылъкур дидзэжынущ щIитIым.
ЦIыхубзкIэ иримыкъуу зыхьым
Флъагъунщ тхуиухуэу храм бэлыхьыр.
Бгъуэнлъэнщ итанэ Альбионыр,
Сухащ си тхьэгурымэгъуэныр.
Сигу къишхыдыкIа псалъэр зыIуэтэну Мерлин си ужькIи псэунущ.
Ещанэ теплъэгъуэ
Глостер и быдапIэм щыщ пэшщ. Глостеррэ Эдмондрэ къохьэ.
Глостер
Ей, Эдмонд, сигу ирихькъым сэ мыбы я гущIыIэ-псэщIыIэкIэр. Хуит сыфщI сыдэIэпыкъуну щажесIэм, я унафэр си унэкум къралъхьащ. Къытезгъэзэжрэ абы щхьэкIэ сайлъэIуми и гугъу яхуэсщIми игъащIэ псокIэ къызэрысхуэмыгъунур быдэу къызгурагъэIуащ.
Эдмонд
ИкъусыкъужкIэ цIыхугъэншэхэщ.
Глостер
Хъунщ, жумыIэIа. Герцогхэр зэщыхьэжащ. Абы нэхърэ нэхъапэжуи Iуэхe щыIэщ. Сэ нышхьэбэ письмо гуэр къысIэрыхьащи, утепсэлъыхьынуи шынагъуэншэкъым. Си пэшым щызгъэпщкIури IункIыбзэ естыжащ. Пащтыхьым къылъыс леqр ягъэгъункъым. Ди щIы кIапэм биидзэ щитIысыкIащ. Дэ пащтыхьым дыкъуэувэн хуейщ. Сэ ар хэIущIыIу зызмыщIурэ къэзгъуэтынщи сыдэIэпыкъунщ. Герцогым и деж кIуэи, удэуэршэр хуэдэурэ, сэ сыкъызэрытым гу лъимытэну щIы. Сымаджэ хъуащ, пIэ ищIри гъуэлъащ – жыIэ.
Си щхьэр палъэну сагъэшынэми, си пащтыхьыжьым сыдэмыIэпыкъуфыну схузэфIэкIынукъым. Iуэху хьэдыгъуэдахэ куэд щызэрахьэ мы дунейм, Эдмонд. Тхьэм щхьэкIэ сакъ!
(ЙокI)
Эдмонд
Пащтыхьым къыдэщIын зэримурадри
КъызэрыIэрыхьари письмо щэху
СыкIуэнщи герцогым хуэсIуэтэжынщ сэ:
Iэмал гъуэзэджэщ гу зылъезгъэтэнумэ.
ЙосыкI мы лIыжьыр. Сэ си Iуэхур докI.
Хъарзынэу псэуащ. Сысейщ чэзур.
(ЙокI)
ЕплIанэ теплъэгъуэ
Губгъуэм ит пщыIэм деж. Борэнщ. Лир, Кент, шутыр къохьэ.
Кент
Зи гугъу сщIа пщыIэр мисыр, зиусхьэн.
Куэдщ жьапщэм узэрыхэтар. НыщIыхьэ.
Лир
КIуэ сыкъэгъани.
Кент
НыщIыхьэ.
Лир
Уэ сэ слъагъур
Убэяунукъым, умыкъутэу си гур.
Кент
Iэмал имыIэмэ скъутэжынщ сысейр,
НыщIыхьэ, зиусхьэн.
Лир
УгъэщIэгъуэнщ.
Уэ бэлыхьышхуэу къыпщыхъуу къыщIэкIынщ
Уи къупщхьэм лъэIэсыныр уэшхыпс щIыIэр.
Насыпыншагъэр къыпфIэмыIуэхуж
УзыщI мыгъуагъэ мэхъу ужьэхэуэнкIи.
Къызыщыгъэхъут: укърихужьауэ
Мыщэхъум уеху укъызримыгъэплъэкIыу.
Уносри къыбжьэхолъэ къэгубжьа,
Къэукъубей тенджызым и толъкъунхэр.
ПлъэмыкIыу мыщэм зыкъыхуебгъэзэкIынущ.
Псэр щымамырым – Iэпкълъэпкъыр узыгъуафIэщ.
Мы си бгъэм сыт илъами кърихащ
Псэм и борэным. Зы закъуэщ бгъэм къинар –
Къэслъхуа си быным я цIыхугъэншагъэр.
КъызыфIэгъэщIыт къедзакъэжу жьэр
Ишх псори хуэзыхь Iэм. Аракъэ зэщхьыр
Сэ сипхъухэм ялэжьар. ИремыпIащIэ:
ЯхуэфI сымыхъумэ нахуэу сытхьэгъэпцIщ.
Мыпхуэдэ жэщым губгъуэм сыкъранэу!
Къешх, уэшх! Къежэх, уэшх.
Мис – сыпхуэгъэзащ.
Мыпхуэдэ жэщым… Реганэ… Гонерилье…
Зи мылъкуи, хэкуи къыфхуэзыгуэша,
ФызыпIа фи адэжьыр къивнэу губгъуэм.
Зэточ мы си щхьэр. Къоутхъуэ гупсысэр.
Сыхъунми делэ зыри хуэмыIуа!
Кент
ДыщIэгъэувэ, зиусхьэн пащтыхь.
Лир
Уэ уи щхьэ хуэсакъыж. Ета мы жьапщэм
Псэр схуегъэпсэху сримыгъэгупсысу
Сызыхуэмейм. Хъунщ, накIуэ. ДыщIыхьэнщ.
(Шутым жриIэу)
НыщIыхьэ, тIыкIуэ. Уэри уунэншэщ.
Тхьэ селъэIунщи сэ сыгъуэлъыжынщ.
Шутыр пщыIэм щIохьэ.
Унэншэу, фаджэладжэу псэу хъарыпхэ,
Фэ фыщыхэтыр дэнэ? Мы борэн
Мыубзэщхъужу жьапщэкIэ къытхэуэм
Сыт фиIэ мыгъуэ пэIувдзыну фэ?
Абыхэм япэм семыгупсысыххэт.
Мылъкум пэ лъагэ ищI, нэхъ зыхулъэкI,
Мис, къаплъэ, уэркIэ дерскъэ: а тхьэмыщкIэхэм
ГущIэгъу хуэпщIыну уиIэмэ мурад.
Къызыщыгъэхъу зимыIэм я пIэм уитуи,
Уи мылъкум щыщ абыи ялъыгъэс
Уи псапэм тхьэхэр ищIу арэзы.
Эдгар
(ПщыIэм къыщIэпсэлъыкIыу)
Сажнэрэ ныкъуэрэ, сажнэрэ ныкъуэрэ? Том тхьэмыщкIэ!
Шутыр пщыIэм къыщIожыж.
Шутым
УмыкIуэ абы, унэжын. УмыкIуэ, бзаджэнаджэ щIэсщ. Уэ-уэу – мыгъуэ! Мы дунейри!
Кент
Къащтэ уи Iэр. Хэт ар?
Шутым
Жын фIыцIэщ, жын фIыцIэщ. ЖиIэр пэжмэ, ар Том тхьэмыщкIэщ.
Кент
КъыщIэкIыт мыдэ, гъуахъуэу а хьэуазэм хэлъыр.
(ПщыIэм къыщIокI делафэ зытезыгъэуа Эдгар)
Эдгар
ФыщIэпхъуэ. Сэ сыкърахуэкI жын фIыцIэм.
БанапIэм ищхъэрэжьыр щопэщащэ.
ПIэ щIыIэм гъуэлъи зыкъэгъэхуэбэж.
Лир
Уэ мылъкуу уиIэр уипхъухэм яхуэбгуэшу
Ара мыпхуэдэу укъэзыгъэнар?
Эдгар
Къефт факъырапщIэ Том тхьэмыщкIэм. ШейтIаным куэдрэ зэприхуащ ар мафIэсхэм, псыпцIэхэм, щIыналъэ мыджэмыпцIэхэм. ШейтIаным Iэджэрэ Том и пIэщхьагъым къыкIэщIилъхьащ сэ щIэлъыкIахэр, и тIысыпIэм хуэищхьэIуэу къыщыхуфIидзащ зэзыпилъэжын кIапсэ, ириф хъудырым щхъухь Iэбжьыб Iэджи къыхухикIутащ. ШейтIаныр Iэджэрэ хэтащ и ныбжьым иужь иту Том щIигъапхъуэу пхъэ закъуэ лъэмыжхэм тригъэлъэдэну. Фи акъылыр Тхьэм къихъумэ. Бр-р-р! Том мэпIыщIэ. Тхьэм фыщихъумэ жьапщэми, вагъуэм и нэ Iей къыфтехуэнми, уз зэрыцIалэми. Том насыпыншэ къыхуэфший ишхын къызэрищэхун тIэкIу. КъытогуплIэ абы шейтIаныр. Мис а хьэбыршыбырыр езри. Мыдэ зэ умыпIащIэ. Сэ уэ пхуэфI сыхъункъэ.
(Борэнщ)
Лир
Плъэгъуа къращIар цIыхум ипхъу къилъхуахэм!
Зыгуэр къызыкъуэбнат умыгуэшыжу?
Шутым
И кIэпхыныр къызыхуигъэнэжащ. Армырамэ дыIуплъэнуи емыкIу хъунти.
Лир
Бзаджагъэу щIыгу щызекIуэр зы къэмынэу
я натIэ ухъу уэ уипхъу хьэбыршыбырхэм.
Кент
Пхъу иIэкъым абы, зи щIыхьыр ин.
Лир
Бэяу! СощIэж сэ жысIэр. Ипхъу нэпсейхэм
НэмыщI тхьэмыщкIэм лей хэт кърихынт.
IэпкълъэпкъкIэ бэлыхьищэр ягъэвыныр
Къыдахуа адэхэм я натIэ мэхъу.
ИкIи тэмэмщ. Абыхэм я Iэпкълъэпкъырщ
Къуэншар къызэралъхуамкIэ апхуэдэпхъу!
Эдгар
Тесащ къандзэгум Пилликок,
Шытх цIыкIуми тесащ…
Шутым
Мыр зищIыIагъ жэщым шутрэ хэвыхьрэ дищIыну къыщIэкIынущ псори.
Эдгар
Бзаджэнаджэм зыщхъумэ, укъэзылъхуа адэ-анэр лъытэ, уи псалъэм хуэпэж, тхьэ умыIуэ, нэгъуэщIым и фыз уемыхъуапсэ, уи мыгъуэр фIыгъуэм иумыгъасэ. Том мэпIыщIэ.
Лир
Хэту ущыта япэм?
Эдгар
Щхьэпс пагэ гуэру. Си щхьэцыр згъэутIэрэзырт, IэлъитIыр шляпэм телъу къесхьэкIт. Си мыгъуэ закъуэм зыхуей псори хуэсщIэрт. Псалъэу жесIэм етIуанэр тхьэрыIуэт, тхьэ сIуэр зызмыгъэхьэкъуэуи згъэпцIыжырт. Тхъэжыгъуэм сегупсысу сыгъуэлъыжырти, ар аргуэру зэрызэзгъэгъуэтынум сегупсысу сыкъэушырт. Сыфэдафэт, ахъшэ джэгум сыхэтт. БзылъхугъэкIэ Тырку сулътIаным нэхърэ сынэхъ нэпсейт. Си гум пцIы илът, псалъэ щхьэкIэ си жып сиIэбэтэкъым, си IэштIымым сыхуиттэкъым, кхъуэм хуэдэу сыщхьэхынэт, бажэм срещхьу сыхьилэшыт, дыгъужьым хуэдэу сыныбэмыгъэнщIт, хьэм ещхьу сыбзаджэт, аслъэным хуэдэу сынэпсейт. Туфлъэ цIыкIум и тетIыркъэкIэмрэ шылэм и Iущащэ макъымрэ зыдумыгъэхьэх, кIэм къакIэлъумыжыхь, хэхъуэкIэ ахъшэ зытым зыщыхъумэ, шейтIан зытумыгъакIуэ!
Ищхъэрэжьыр баналъэм щофий,
Ирефий, ирефий а щIыфашхэр.
Умыжэ абыкIэ, къэгъазэ, дофин.
(Борэнщ)
Лир
Кхъэм ущIэлъамэ нэхъыфIт уэ тхьэмыщкIэр мы дуней хьэлэчыр уи щIыфэ пцIанэм тебгъэджэгухьа нэхърэ. Ей, Iуэхур и нэм нэса нэужь мы слъагъуракъэ цIыхукIэ фызэджэжри? ФеплъыIуэт.
Мыбы езым щымыщу зыри кIэрылъкъым – е шылэм, е выфэм, е мэлыцым, е нэгъуэщI зыгуэрым къыхэщIыкIауэ. Дэ псори дыIэрыщIым хуэдэщ. Мис мыращ цIыху дыдэр. ЛъакъуитI зыщIэт мы Iэщ пцIанэ тхьэмыщкIэр аращ и нэм нэсмэ цIыху дыдэр. Iудвгъэдзыт-тIэ лейуэ ткIэрылъыр. КъэтIатэт мыдежыр.
(И щыгъыныр зыщидзу щIедзэ).
Шутым
Бэяу, унэжын. ЗыщыбгъэпскI хъун хуэдэ жэщкъым мыр. Иджыпсту губгъуэм мафIэ тIэкIу къибгъуэтэнри зи ныбжь хэкIуэта цIыхум и гущIэм гъащIэм и зы хъуаскIэ къыщыпхутэнри зэщхьыркъэпсщ. А зыращ хуабэу къэнэжари, адрей псори диящ. Къэзылъэтыхь мафIэу ара слъагъур? Фыплъэт? Ди дежкIэ къиунэтIуи си гугъэщ.
Эдгар
Флибертиджиббет шейтIанырщ ар ар. Абы жэщкIэрэ къеджэдыхь, цIыхунэм щIыIуху трелъхьэ, нашэ ещI, гуэдз лъабжьэр щIегъэфыкI, псэ зыут псоми Iисрафыр яхелъхьэ.
Щихъ Витольд щэнейрэ яхуилъащ,
Уд фызхэр жыхапхъэхэм къригъэлащ
Яхурихри я гур щигъэщтахэщ жэщ гъуэгум
Бзэх удыр, щIы фIыцIэм щIэлъадэ,
ТекIуэт!
Кент
Сыт хуэдэ, зи щIыхьыр ин?
Глостер къохьэ, факел иIыгъыу.
Лир
Хэт ар?
Кент
Хэт ар? Хэт узылъыхъуэр?
Глостер
Фыхэт фэ? Фи цIэр хэт?
Эдгар
Сэ сы-Том тхьэмыщкIэщ. Абы и Iусыр хьэндыркъуакъуэ, шынакъыкI, шындырхъо хуэдэхэр аращ. ШейтIаныр къыщытекIуапэм деж – вэнвейри мыхьэмышх ищIыркъым, дзыгъуэшхуэхэр зыIурелъэф, псэхэлIэл фIыуэ ешхри шэдыпс щхъуантIэ трефыхьыж. Ар зы къуажэм къокIри нэгъуэщI къуажэ макIуэ, зы лъэхъум къиувыкIмэ – адрейр къыхуралъхьэ, зы тутнакъым къикIмэ нэгъуэщIым ирагъэтIысхьэ. Абы и пхэщIыщхьэм цеищым я кхъуакIэ щыщIехурыхукI, джаних щыгъщ, и шыр шэщым щIэтщ, езым ибгъукIэ джатэр щолэлэх.
Хъуащ илъэсибли Том шэджагъуэм
И Iэнэм къыхутралъхьэр дзыгъуэщ.
Фыхуэсакъ си жыным. Мес, захущыхьыр. Бзэх, кIуэцIрыху, жын фIыцIэ!
Глостер
Мы узыхэсхэр сыт мыгъуэ, зиусхьэн?
Эдгар
КъызэрыгуэкI фи гугъэ жын фIыцIэхэу
Медорэ Мегорэ – кIыфIыгъэм и пащтыхьщ.
Глостер
ЦIыху цIыкIур апхуэдизкIэ зэкIуэкIащи,
Хъуащ быныр адэ-анэм хуэмеиж.
Эдгар
ПIыщIащ Том тхьэмыщкIэр.
Глостер
Унафэу уипхъухэм уэ къыптращIыхьам
Сэ седэIуэныр – къысхуемыгъэзэгъ:
Мы губгъуэ нэщIу борэныр щыетам
ЩхьэтепIэныншэу укъызэрыранар.
Ущыхуэбэн, ущымымэжэлIэн
Зы егъэзыпIэ сэ къыпхуэзгъуэтынщ.
Лир
Мы гупсысакIуэм зэ севгъэупщIыж:
Уэ пщIэрэ къызыхэкIыр уафэгъуагъуэр?
Кент
ДыгъакIуэ дригъусэу дыздишэнум.
Лир
Зэт уэри. Фивы щыщ мы гупсысакIуэм
ПсалъитI-щы жезгъэIэж: уэ сыт къэпщIа?
КъэбгъэщIа гъащIэм? Сытым ухуэIэзэ?
Эдгар
ШейтIан зэрыIуагъэщтым. Блэ укIыным.
Лир
Зэ фымыпIащIэ. Севгъэчэнджэщ мыбы.
Кент
(Глостер жриIэу)
КъыгурыгъаIуэ. Плъагъуркъэ – мэIуэщхъу,
Дэ зыкъытщIигъуу нэкIуэну къытегъыхьэ.
Глостер
УигъэIуэщхъун уфIэщIыркъэ уи быным
Къалъыхъуэу хэлъэдэжмэ уи кIуэдыпIэ.
КъищIат а Iуэхур зыхуэкIуэнур Кент.
Лир зэIыхьауэ бощIыр шэч уэ слъагъум.
ИIащ щIызэIыхьэни. Сэ езым
Апхуэдэр къызэфыкIыу къыщIэкIынущ;
Псэуху сытемыплъэну нэлат есхри,
Сэ си къуэм иджы дыдэ сыпыкIащ.
Куэд дыдэ щIакъым къызэрыспэщIэхуэрэ
Сигъэунэхъун мурад къысхузэрихьэу…
Абы нэхъыфIу слъагъуи бын сиIакъым,
И бампIэр къыспкърыхьэмэ – сеукIыр.
Жэщ ябгэщ. НакIуэ, зиусхьэн, ди гъусэу.
Лир
Зэ къэдэIуэжыт, гупсысакIуэ, моуэ.
Эдгар
МэпIыщIэ Том.
Глостер
Уи пщыIэр миc – щIыхьэж.
Лир
ФынакIуэ псори.
Кент
Хьэуэ, зиусхьэн,
НэгъуэщI лъэныкъуэкIэщ дэ дыздэкIуэнур.
Лир
Къысхуэгъэнэнукъым мы си гупсысакIуэр.
Кент
(Глостер жриIэу)
АтIэ сыт тщIэн? Хъарыпри здыщIыдгъунщ.
Глостер
Арауэ къыщIэкIынщ.
Кент
Зыкъащтэ щIалэ.
Лир
ЕужьэрэкIыт Афины дэс лIы пщхьэпэ.
Глостер
СыныволъэIу фымыIэуэлъэуэну.
Эдгар
Роланд и шым тесу нэсащ быдапIэжьым,
«Ей-ей британхэм я лъымэ
КъыщIехьэ» - жи иныжьым.
(IуокIхэр)
Етхуанэ теплъэгъуэ
Глостер и быдапIэм щыщ зы пэш. Корнуэлрэ Эдмондрэ къыщIохьэ.
Герцог Корнуэл
И унэр ибгынэн и пэ къихуэу, къилэжьар естыжынщ сэ абы.
Эдмонд
Ар хъунукъым, зиусхьэн. Присягэр и адэм нэхърэ игъэнэхъэпащ къысхужаIэнщ. Сэ икъукIэ сыщошынэ апхуэдэ псалъэмакъым.
Герцог Корнуэл
Иджы сэркIэ гурыIуэгъуэщ уи къуэшыр цIыкIуфэкIукIэ абы зэрыщымыхьэжар. Езы Глостер къилэжьащ ар.
Эдмонд
Сыту мыгъуэ сынасыпыншэт сэри. Иджы сыхущIегъуэжын хуей мэхъу Iуэху тэмэм зесхьам. Мисыр абы зи гугъу къысхуищIа письмор. Письмор щыхьэт тохъуэ ар французхэм зэратIасхъэщIэхым. ЕI, дунеижьыр къэзыухуа! Сэ куэд щIэстынт, япэрауэ, апхуэдэу Iуэхур къемыкIуэкIауэ, етIуанэрауэ, сэри ар сэтей къэзмыщIауэ зыкъызэридзэкIыжыну хъунутэмэ.
Герцог Корнуэл
НакIуэ си гъусэу гуащэм деж.
Эдмонд
А письмом итыр пэжу къыщIэкIмэ, дэ Iуэхуу къытлъыкъуэкIынум гъуни щIэи иIэнукъым.
Герцог Корнуэл
КъыщIэкIми къыщIэмыкIми а письмом уэ граф Глостер уищIащ. Къэгъуэт уи адэр икIэщIыпIэкIэ къэдубыдыфын хуэдэу.
Эдмонд
(ЛъэныкъуэкIэ)
Абы пащтыхьым и гур фIы хуищIу срихьэлIэмэ, мыр нэхъри дзыхьмыщI хъунущ.
(Ину)
ДяпэкIи сыхуэпэжынущ сэ гражданскэ къалэным, абы щхьэкIэ Iыхьлыгъэм себэкъуэн хуей хъуми.
Герцог Корнуэл
Шэч къытесхьэркъым. Адэ зиIэм уезмыгъэхъуэпсэнуи укъызогъэгугъэ.
Еханэ теплъэгъуэ
БыдапIэм пэгъунэгъу фермэм и пэшхэм ящыщ зым, Глостер, Лир, Кент, шутыр, Эдгар къохьэ.
Глостер
Сыт хуэдэу щымытми, мыбдеж нэхъыфIщ щIыбым нэхърэ. Къысхуэвгъэгъу мыбэлыхь Iеймэ, сыкIуэнщи, хъуххэнумэ, нэхъыфIыIуэу зыгуэр къэзгъуэтынщ. Куэдрэ сыкъэтынкъым.
Кент
И акъылыр пэлъэщакъым къытепсыхам. Уи хьэлэлыгъэм хуэфэщэн пщIэ Тхьэм къыпхуищI.
Глостер йокI.
Эдгар
Фратеретто къызоджэ. Абы жиIэр пэжмэ, ахърэтым и гуэл кIыфIым и Iуфэм Iусу Нерон бдзэжьей йощэ. Тхьэ елъэIу, делэжь цIыкIу, бзаджэнаджэм зыщsхъумэ.
Шутым
КъызжеIэт, унэжын, акъыл ныкъуэм и къулыкъур дэнэ нэсрэ? Уэркъ, хьэмэрэ лъхукъуэщауэ.
Лир
Пащтыхь, пащтыхь!
Шутым
Хьэуэ! Акъыл ныкъуэр езыр къызэрыгуэкI лъхукъуэлIщ и къуэр уэркъ щауэу. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, къыпхуэту щытын хуейщ – уэ улъхукъуэлIу, уи къуэр уэркъыу къыпщхьэщыувэн папщIэ.
Лир
ЖьэражьэкIэ пэрыIэбэкIэ сэром
ХыреутIыпщхьэ мафIэм а нэжэсхэр.
Эдгар
Си щIыбым бзаджэнаджэ къедзэкъащ.
Шутым
Акъыл ныкъуэр зыхуэдэри! Дыгъужьыр зэрыIэсэр, шыкIэ сондэджэрым и напэр, щIалэ цIыкIум и лъагъуныгъэмрэ щIасэлI имыIэу мыпсэуфынум и тхьэрыIуэмрэ зи фIэщ хъур – мис апхуэдэращ акъыл ныкъуэр зыхуэдэр.
Лир
Ирехъу апхуэдэу! Суд ятетщIыхьынщ.
(Эдгар жриIэу)
КъэтIыс мыбдеж. Уэ хыбощIыкI суд Iуэхум.
(Шутым жриIэу)
КъэтIысыт мыдэ, Iущыцэ. Фэзгъэлъагъуни бажэхэ.
Эдгар
Плъагъуркъэ ар ней-нейуэ зэрахэплъэ. Суд пащхьэ ущитым деж уи напIэр тIэкIу едзых уэри, гуащэ!
КъисыкI псыIэрышэми
КъакIуэ си деж,
Бесси!
Шутым
ТIэкIу гъуанэщи Бесси и кхъуафэжьейр,
Мэшынэ, мэукIытэ икIи мэгужьей.
Эдгар
Том тхьэмыщкIэ и тхьэкIумэм бзаджэнаджэ къофие. Абы и ныбащIэм Голденс къыщофэ – къэхь селедкэ, къэхь селедкэ – жиIэурэ. ЗэщIэпIэ, бзаджэнаджэ, уэстынукъым зыри.
Кент
Уи Iуэху тэмэмкъым, зиусхьэн.
ТIэкIу гъуэлъи зыгъэпсэху, зыщIэдзи щхьэнтэ.
Лир
ЩIэддзэнщ ди судым. Щыхьэтхэр фыкъыдэкI.
(Эдгар жриIэу)
СудыщIэ фащэр пщыгъыу тIысыт уэри!
(Шутым жриIэу)
Къэтэджи уэри бгъурытIысхьэ. КIуэ.
(Кент жриIэу)
Мыбдеж къэтIыс, уэ, присяжнэ заседатель.
Эдгар
Хьэрэм дымышхыу етхьэкIынщ мы Iуэхур.
Iэхъуэ цIыкIур умыжей,
Хьэм хыхьащ Iэхъушэр.
Уи бжьамийхэр къэгъэпIейтей,
Iэщхэр къыхэпхужу.
Нау, нау! Мы джэдуущхъуэри!
Лир
Абы – Гонерилье – псом я пэу деупщIынщ. Мы лIыфIхэм я пащхьэ ситу Тхьэ соIуэ, ар къелъэпауэри и адэр, пащтхыхь тхьэмыщкIэр, къыщIихуауэ.
Шутым
КъэкIуатэ, зиусхьэн гуащэ! Гонерилье уи цIэр?
Лир
Хьэуэ жиIэфынкъым.
Шутым
Къысхуэгъэгъу, Тхьэм щхьэкIэ. Уэ тетIысхьэпIэу укъысфIэщIат.
Лир
Адрейри месыр – хуэнэбгъузэрыплъэрэ
ЗэрынапитIым ар и щыхьэт наIуэу.
Фубыд! ФыщIэпхъуэ! Iэщэ! Фочыр! МафIэ!
Мы судыр къэщэхуащ, судыщIэ бзаджэ!
ФызэгурыIуэу щхьэ щIэвгъэпхъуэжа!
Эдгар
Тхьэм къихъумэ уи акъылыр.
Кент
Шынагъуэщ мы слъагъу псори, зиусхьэн,
ЗдэкIуэжыр дэнэ уэ уи акъыл нэхур?!
Эдгар
(ЛъэныкъуэкIэ)
Сэ гущыIэншэу нэпс зэрыщIэзгъэкIым
СыкъыщIигъэщыпэнкIэ сошынэж.
Лир
ХьэмаскIэ псори – Греи, Бланши, Мили,
Фыкъаплъэт – къызэжахэу къызобэн.
Эдгар
Том и щхьэр яхиутIыпщхьэнщи сыкъащIэнщ. ЗыIуевгъэхыт псынщIэу.
УхьэфIыцIэми, ухужьми,
УпщIэунущ – щIы уи фIэщ –
Том укъызэрырихужьэу,
ХьэпщIо жэр, мэлыхъуэхьэжь,
Си хьэджафэ, си щакIуэхьэ,
Си спанелу – хьэ цы топ.
И щхьэр пичрэ къыфхиутIыпщхьэм,
Къэвгъэгубжьмэ, хуабжьу Том
ТIумпIэ-тIэрэхъпэ, тIумпIэ – тIэрэхъпэ. НакIуэ бэзэрхэм, накIуэ жэрымыкIэхэм, щихъхэм я кхъащхьэхэм накIуэ. Факъырэ дыдэ ухъуащ. Том, хъыбий Iеи ищIащ ди къэлътмакъыр.
Лир
СудыщIэ! Сэ къызолъытэ Реганэ и Iуэхум дохутыр хэплъапхъэу: сыт и гум къыщыщIар? Сыт мывэу щIэжар?
(Эдгар зыхуегъазэри)
Уэ, зиусхьэн, си уэркъхэм ящыщ зыуэ узигугъащ. Ауэ сигу ирихьыркъым сэ уэ узэрыхута щытыкIэр. А пщыгъыр перс фащэу жыпIэнкIи мэхъу. ЗэхъуэкIын хуейщ арами.
Кент
ЗегъэщIи зыгъэпсэхут, зиусхьэн!
Лир
ФымыIэуэлъауэ. ЕфлъэфэкI Iупхъуэр. Тэмэм, мис апхуэдэу. Пщэдей дыкъызэрытэджу пщыхьэщхьэшхэ тщIынщ. Армыраи хабзэр.
Шутым
Сэ шэджагъуэм сыжеину сыгъуэлъынщ.
Глостер къегъэзэж.
Глостер
Мыдэ къакIуэ, тIасэ. Дэнэ щыIэ пащтыхьыр?
Кент
Нэхъ хуэму. Мис пащтыхьыр.Зэ1ыхьащ.
Глостер
Зумыгъэгувэу IэплIэкIэ къэIэт.
Сэ зэхэсхащ абы къыхузэIуащэр.
Носилкэ щытщ мобдежым, тевгъэгъуалъхьи –
Фхьы псынщIэу Дувр. Абы къыщыпэплъэнущ.
ПсыщIэIуэу щIэфх. Зы напIэзыпIэ закъуэр
ПсэзэпылъхьэпIэу къыщIидзынкIэ хъунущ –
Абы и дежкIи дэркIи. ИIэ, къафщти
Си ужьым фит. ХъумакIуэхэр хьэзырщ.
Кент
Мэжей, езэшри куууэ хилъэфауэ.
ЗыщIигъэпсахуэу къыщызэщыужкIэ
Къэушыжамэ арти сэкъатыншэу.
(Шутым жриIэу)
КъыддэIэпыкъут зиусхьэныр тхьыну.
ЗыкъыткIэрумыгъэху!
Глостер
ФыпащIэ, иIэ!
Кент, Глостер, шутыр йокIхэ, Лир ирахри.
Эдгар
Бэлыхьыр ди нэхъыжьхэм къатепсыхэм,
Ди лажьэр тщыгъупщэжу дохъур гухэ.
Бэлыхьыр нэхъ гуащIэжу къыптохьэлъэ,
Зи ныбэ из щхьэхуэфIхэм уаныхэплъэм,
Уи гуауэр къыбдиIэту къуэш ущиIэм
Нэхъ пщхьэщокIуэтыр уэ узыгъэгуIэр.
Сэ стелъ бэлыхьыр късщыхъуащ нэхъ псынщIэ,
Пащтыхьым и гуауэшхуэр щызэхэсщIэм.
Абы и быным лей кърах. Сэ – сядэм.
ТIэкIу зыхуэгъэшэxыж, Том, зыгъэбыдэ.
КъыщIэбгъэщIауэ пцIы къыптралъхьар уэ,
Уи фащэр къэпхъуэжынщи – хуиту бауэ.
Иджы – пащтыхьыр къедгъэлынырщ Iуэхур,
Аращи, Том, иджыкIэ зыущэху уэ.
(ЙокI)
Ебланэ теплъэгъуэ
Глостер и быдапIэм хэт пэшхэм ящыщ зым. Герцог Корнуэл, Реганэ, Гонерилье, Эдмонд, IуэхутхьэбзащIэхэр къохьэ.
Герцог Корнуэл
Уи щхьэгъусэм деж псынщIэу кIуэжи мы письмор егъэлъагъу. Французхэр дзэуэ къитIысыкIащ. Къэвгъуэтыт Глостер епцIыжакIуэр.
IуэхутхьэбзащIэ зыбжанэ йокI.
Реганэ
ИкIэщIыпIэкIэ и щхьэр пыфлъэ.
Гонерилье
И нитIыр къифтхъ.
Герцог Корнуэл
Мыдэ сэ къысIэрывгъыхьэ. Ди шыпхъур и щхьэгъусэм деж нэгъэсыж, Эдмонд. КуэдкIэ нэхъыфIщ умылъагъуныр уэ уи адэ епцIыжакIуэм тетлъхьэну тезырыр. УзыхуэкIуэ герцогым Iэмал зэриIэкIэ нэхъ псынщIэу и цIыхур зэщIигъэшэсэну чэнджэщ зэреттри тхужеIэж. Дэри зыдгъэхьэзырынщ. ДызэрыщIэу, ди хъыбар щIэх-щIэхыу зыIэрыдгъыхьэу щытын хуейщ. Узыншэу, ди шыпхъу лъапIэ. Узыншэу, граф Глостер.
Освальд къыбгъэдохьэ.
Уэра мы слъагъур? Къэбгъуэта пащтыхьыр?
Освальд
Ар Глостер дэIэпыкъури щIэпхъуэжащ.
Пащтыхьым щIыгъущ иджыри и шу гъусэу
ЦIыху щэщIрэ тхум нэблагъэ. Нэху щыхун
Абыхэм Лир къалъыхъуэу къаущыхьри
Куэбжэпэ дыдэм деж щыхуэзэжащ.
А гупым графым щIыгъухэм зыщIагъужри
Дувр кIуэуэ щIэпхъуэжахэщ. ЖаIэр пэжмэ
Абыхэм дзэшхуэ къащыпоплъэ Дувр.
Герцог Корнуэл
КъефшалIэ гуащэм ишхэр. ИIэ, псынщIэу.
Гонерилье
ФIыкIэ, си шыпхъу. Узыншэ дыдэу – герцог!
Герцог Корнуэл
Узыншэу, Эдмонд.
Гонерилье, Эдмонд, Освальд йокI.
Къэвгъуэти икIэщIыпIэкIэ
А Глостер щIэпхъэджащIэр фщIы Iэпхлъэпх.
Къысхуэфшэ мыдэ.
Адрей IуэхутхьэбзащIэхэр йокI.
Пэжщ, хабзэншэ ар
Дэ тщIауэ жедгъэIэнкъым. Куэдщ Iэмал
Ди бампIэр Глостер иритеткъутэну.
Нэхъ хуэфэщэну зы къыхэтхыфынщ.
Уэра ар!
IуэхутхьэбзащIэхэм Глостер я гъусэу къагъэзэж.
Реганэ
Плъагъуркъэ бажэ кIэ фIеижьыр.
Герцог Корнуэл
И Iэ гъужахэр нэхъ быдэIуэу зэфпх.
Глостер
ХьэщIагъэу ныфкIэлъызесхьам къыпэкIуэу
Фэ лей сэ къызэфхыныр
Герцог Корнуэл
Фпхы вжесIакъэ!
(Глостер IуэхутхьбзащIэхэм япх)
Реганэ
Апхуэдэукъым. Нэхъ быдэу,
Нэхъ ткIийуэ зэкIуэцIыфпхэ а напэншэр.
Глостер
А жыпIэр пэжкъым. Сэ схъумэжащ си напэр,
Уэ псэ уиIэжкъым, пкIуэцIылъыжкъым гу.
Герцог Корнуэл
Шэнтиуэм ифпхэ! СыкъэпщIэнщ мыгувэу
Уэ епцIыжакIуэм!
(Реганэ Глостер и жьакIэм къокъу).
Глостер
Я дэ ди Тхьэ! Плъагъурэ
ЛIыжь жьакIэ зэрафыщIыр?
Реганэ
Хужьщ и жьакIэр,
ИтIани и бгъэ фIейм бажэгур илъщ.
Глостер
ЦIыхубз напэншэ! А пфыщIа си жьакIэр
Ди суд ящIэнум къыщагъэлъэгъуэнущ!
ХьэщIагъэ фэсхыу сэ щхьэегъэзыпIэ
Зэрывэстам къыпэкIуэу нэджэIуджэ
СыфщIыну сыт си ужь фыкъыщIихьар?
Герцог Корнуэл
Къатхауэ францхэм мы махуэ блэкIахэм
Уэ письмо дапщэ къыпIэрыхьар?
Реганэ
КъыджеIэт.
Дэ псори дощIэ.
Герцог Корнуэл
ЖыIэ умыбзыщIу.
Ди бийхэм фэрэ сыт зэвухылIар?
Реганэ
КъыджеIэ, дэнэ здэвгъэкIуар пащтыхьыр?
Глостер
Бийм къатхыу сэ письмо къысIэрыхьакъым,
КъысIэрыхьар къэзытхыр си ныбжьэгъущ.
Герцог Корнуэл
Хэт уэ къэбгъапцIэр?
Реганэ
Пэжкъым, зэхыбоджэ.
Герцог Корнуэл
Пащтыхьыр, жыIэт, дэнэ здэбгъэкIуар?
Глостер
Дувр згъэкIуащ.
Реганэ
Уебакъуэу тщIа унафэм?
Герцог Корнуэл
КъыдгурыгъаIуэ Дувр щIэбгъэкIуар.
Глостер
Сэ сыIэпхлъэпхщ. КъызэфщIэ сыт фыхуейми.
Реганэ
Сыт Дувр щIэбгъэкIуар? ЩIэдуврыр сыт?
Глостер
Сыхуейтэкъым слъагъуну хьэкIэкхъуэкIэм
ЛъэбжьанэкIэ къиптхъыжу уядэм и нэр.
Сыхуейтэкъым уи шыпхъум кхъуэпIащэдзэр
Пащтыхьым щыхиукIэм саIуплъэну.
Жэщ кIуам мы ди щIым щхьэщыта борэныр
Езы тенджызми хуэмышэчыжу
Блынджабэм хуэдэу къызэфIэувауэ,
Тхъурымбэр вагъуэхэм яжьэхиутхэрт.
Апхуэдэ жэщым фи адэр – мо лIыжь щхьэпцIэр –
Зеиншэ хъуарэ жьапщэм кърихуэкIыу,
И нэкIу зэлъахэм къытелъалъэ нэпсым
Къыщригъэуду пшэхэр сэ слъэгъуащ.
Апхуэдэ жэщым уи куэбжэпэм деж
Дыгъужь къыщыкъугъамэ, куэбжэр Iупхыу,
Къыдэбгъэхьэным, дауикI, псапэ пылъщ.
Сыт хуэдэ губжьри, сыт хуэдэ бзаджагъи
ГущIэгъум хуеплъэкIыпхъэу жэщ хьэлэчт!
Уэ пхуэдэ бынхэр щыблэм щис меданыр
Слъагъунущ сэ си нитIкIэ: мыжыжьэж!
Герцог Корнуэл
Плъагъунуи? ИгъащIэкIэ плъагъункъым!
Шэнтиуэр быдэу фIыгъыт! Си лъакъуитIкIэ
А уи нэжьитIыр сэ пхуиспIытIыхьынщ.
(Глостер и нэхэр къретхъ)
Глостер
Жьы зэрыхъунум егупсыс щыIэжрэ –
Хьэтыр фиIэххэмэ – фыкъыздэIэпыкъу.
Реганэ
Адрейри къитхъ, къиптхъам щIэмынэкIэну.
Герцог Корнуэл
Плъагъуну, жыIэт?
Япэ IуэхутхьэбзащIэм
Ехьэхыт, зиусхьэн,
А уи Iэр. Сэ игъащIэм сыпхуэпэжщи,
Мыращ пэж дыдэр – зыщIэгупсысыж.
Реганэ
Сыт жиIэр хьэм?
Япэ IуэхутхьэбзащIэм
Зэтебэяут уэри.
Уэ, бетэмал, цIыхухъуу узиIамэ,
Жэуапыр уи жьакIэпэм естыжынт.
Герцог Корнуэл
Сыт жиIэр унэIутым!
(Джатэр кърех)
Япэ IуэхутхьэбзащIэм
Джатэр фIыщ
Къуаншагъэм пэув губжьым къыщиIэткIэ.
(Джатэр кърех, зихъумэжурэ, Корнуэл еуIэ)
Реганэ
(Адрей IуэхутхьэбзащIэм зыхуигъазэу).
Къызэтыт джатэр! Хэт зыпэувар?
ЩIэкIуатэ
(Реганэ етIуанэ IуэхутхьэбзащIэм и джатэр кърехри япэм и щIыбым хехуэ).
Япэ IуэхутхьэбзащIэм
СыIуапIащ, граф. Исщ уи зы нэр –
Къеплъ, графым къыщIэкIуакъым уэ къыуищIар.
(МалIэ)
Герцог Корнуэл
Ущымыгугъыт узыщымыгугъын!
Бзэх зызумыгъэлъагъуу, ткIуаткIуэ фIей,
Си нэгум щIэкI! Си Iуэхущ уэ улыдыжмэ!
(МэIэбэри Глостер и нэ къэнари къретхъ).
Глостер
КъыстрагъэункIыфIакъэ си дунейр!
Си Эдмонд, лъагъуныгъэу уигу къысхуилъыр
МафIэшхуэу къэгъэлынди силъ схуэщIэж.
Реганэ
Пхуэфащэкъым уэ къипIуэххэну и цIэ
А пщIым зи гугъу. Ар дыдэращ уэ гъуамэм
Уи Iуэху зытетыр къыдэзыгъэщIар.
Ар къытхуэпэжщ дэ, хуэпэжыжщ и щIыхьми,
Зэмани иIэкъым уфIэгуэныхьыну.
Глостер
О, сыту мыгъуэ Iейуэ сыщыуат!
Эдгар пцIы кIэралъхьащ. Дыунэхъуащ.
О, тхьэхэ, къысхуэфхъумэ си Эдгар.
Реганэ
ЩIэфху адэ! Хуеймэ пэкIэ кърегъуэт
Дувр хуэкIуэ гъуэгур.
Сыт, зиусхьэн, уи лажьэр?
Герцог Корнуэл
Сыхъуащ уIэгъэ… ФыкъыздэIэпыкъуи
ФынакIуэт. ЩIэвгъэувыкI хьэфизыр щIыбым.
УнэIут лIар фхьы куэншыбыжь идзыпIэм.
Насып диIэххэм сщIэкIынкъым лъыуэ куэд.
Сыт щыIэт нобэ нэхъ дызыхуэмей
СыкъауIэным. Къащтэ мыдэ уи Iэр!
Реганэ къадэIэпыкъуурэ йокI. УнэIут зыбжанэм Глостер къатIатэри щIаш.
Ещанэ IуэхутхьэбзащIэм
Дунейм жьы хъухукIэ апхуэдэпхъур
Бзылъхугъэм я пIэ къиувэнщ хьэпщхупщхэр.
ЕтIуанэ IуэхутхьэбзащIэм
Хьэфиз ящIащ, и ужьым дивгъэуви
Том делэжь цIыкIум гъусэ ныхуэдвгъэщI –
Нэхъ IэпэгъуфI абы имыгъуэтын.
Ещанэ IуэхутхьэбзащIэм
Зэрыхуапхэн уIэгъэр, хутралъхьэн
Къыхуэзгъуэтынщ сыкIуэнщи граф тхьэмыщкIэм.
ГущIэгъу къыхуэщI – я ди Тхьэ –
Унэхъуащ!
Iупхъуэ
ЕплIанэ акт
Япэ теплъэгъуэ
Губгъуэм
Эдгар къохьэ
Эдгар
Пудауэ упсэуныр нэхъ къозэгъ
Утыку ущитым деж къыпщыгуфIыкIхэр
Уи щIыб къызэрыбгъазэу къыпщIэнакIэу
Ауану укъытенэ нэхъ дунейм.
Зи гъащIэр дэхуэхуар дапщэщми зэ
ЗыкъиIэтыжыфынкIэ гугъэ хъунущ.
ДжэлэнкIэ мышынэжу. Хуейр шынэн
ЛъагапIэм тетхэрщ зигу къикIэзызыкIыу,
ЩIумычэ, жьапщэ! Мы си гъащIэр уэ
Сабаем хэпкухьынкIэ сышынэжкъым
Хэта ар?
ЛIыжь гуэр къохьэ Глостер и Iэпэр иIыгъыу.
Си адэращ. Сыт гъэщIэгъуэн –
Iэпэгъуи щIыгъуу. О, дунеижь хьэху,
Мыгъуагъэу уэ мы ди плIэм къибгъэзагъэм
ЛIэныгъэр зы тынш гуэру къыпщегъэхъу.
ЛIыжьым
Зи щIыхь ин граф, нэсауэ илъэс пщIей
Уи адэм уэрэ фищI сытолэжьыхьыр.
Глостер
Зумыгъэунэхъуж си ныбжьэгъужь,
Си Iуэхур зэфIэкIащ сэ зэрыплъагъущи.
ЛIыжьым
Уэ дауэ мыгъуэ гъуэгур къэбгъуэтын?
Глостер
Сэ гъуэгу сиIэжкъым, нэикI сыхуеижкъым,
Си нитIыр щисым пхэнжу сыбэкъуащ.
Дэ ди къару илъыгъуэм дощхьэрыуэ,
Мыгъуагъэм ди псэр тхуиубзыхужыху.
Си Эдгар мыгъуэу, адэ къагъэпцIам
И губжь – мафIаем ирихужьа щIалэ!
Зэ закъуэ уи щхьэм Iэ ныдэслъэжамэ,
Си нитIыр, Тхьэм ирещIи, къэплъэжынт.
ЛIыжьым
Хэт ар?
Эдгар
(ЛъэныкъуэкIэ)
О ди Тхьэ, сэри сымызахуэт!
Бэлыхь и бэлыхьыжыр къыстехуат
ЩыжысIа махуэм. Мисри бэлыхь лажьэ!
ЛIыжьым
Мис Том тхьэмыщкIэ.
Эдгар
(ЛъэныкъуэкIэ)
ЩыIэщ нэхъеижи.
Тхуэмышэчыжу жытIэу дыщыщэIуми,
Къытхуонэ дэ зы къару гъэпщкIуа гуэр.
ЛIыжьым
УздэкIуэр дэнэ, тIыкIуэ?
Глостер
Ар факъырэ?
ЛIыжьым
Факъырэу къэмынэж – зэIыхьа гуэрщ.
Глостер
И Iуэху а зэрыжыпIэу мыхьэлэч –
Ишхын къыхуэгъуэтыжмэ. Сэ дыгъуасэ
СыщыIууащ борэным мыбы ещхь.
Мыпхуэдэ цIыхур хьэмбылу пэлъытэщ –
Сегупсысат сэ а тэлаим. СщIэркъым
Абы къыдэкIуэу сигу къыщIэкIыжар
Хьэрэм сщIа си къуэр. Джэгуэн ящIа бадзэм
И дамэр зэрытрачым хуэдэу цIыкIухэм
Ди дамэр фIэфIщ ди Тхьэшхуэм ифыщIын.
Эдгар
(ЛъэныкъуэкIэ)
АтIэ иджы щэ? Мыбы телъ бэлыхьми
Уэ пшэч бэлыхьми ущымыгъуазэу
КъызыфIэгъэщIи щыт мыбдеж шут щIыкIэу.
Глостер
Хъарыпыр IэпщIэлъапщIэ?
ЛIыжьым
Щыгъыныджэщ.
Глостер
АтIэ тхьэмыщкIэм щедгъэтIэгъэн гуэр
Къытхуэхьыт умыщхьэхыу къытхуэгъуэти.
Дувр кIуэ гъуэгуми ныщытлъэщIыхьэж,
Мыр гъуэгугъэлъагъуэу есшэжьэн си гугъэщ.
ЛIыжьым
Мы зыхухэтри.
Глостер
Мы плъагъур, мис мы дыдэр.
Хьэфизхэр ныкъуэделэхэм я пашэщ.
Мы ди зэманым. СыныщIолъэIуар
СхузэфIэгъэкIи уэ уи гъуэгур занщIэщ.
ЛIыжьым
Си нэхъыфIыIуэмкIэ зыкъезгъэхуэпэнщи
Ирехъу зэрыхъуу.
(ЙокI)
Глостер
Зэхэпха, хъарып?
Эдгар
МэпIыщIэ Том.
(ЛъэныкъуэкIэ)
ФIэкIа схуэмыхьыжыну.
Глостер
Уэ мыдэ къакIуэт.
Эдгар
Умышэчуи хъурэ?
(Ину)
Ирепсэуж лъызащIэ уи нэщIащэр.
Глостер
Уэ пцIыхуу пIэрэ Дувр кIуэ гъуэгужьыр.
Эдгар
Лъэс лъагъуи, шыгу гъуэгуи, лъэмыжи, псы щIэжи. Том тхьэмыщкIэ шынэуз къефыкIащ, зэIыхьа мыгъуэщ, исыкIащ.
Тхьэм бзаджэнаджэм уащихъумэ, фIыр зи натIэ. Том тхьэмыщкIэ жын фIыцIэу пэшэгъуитху иIащ. ОбидикуткIэ зэджэм къэхьпакIуэ урихужьэрт, Хобидиданс бзагуэ уищIырт, Махыу – уигъэдыгъуэрт, Модо – лIы уигъэукIырт, Флиберти – Джиббет зыкъыпхузэкIэщIишурэ уигъэбампIэрт. Том зэрыкIэрыхужу ар ящишащ модэм къыкIэлъызыжыхь бзылъхугъэхэмрэ унэIут цIыхубзхэмрэ. Уи дуней дахэ ухъу, цIыху пщхьэпэ.
Глостер
Мэ къащтэ си ахъшалъэр, Тхьэр зэуа! Сэ стелъ бэлыхьым ирещI ууейр нэхъ мащIэ.
Щрехъу ар уи щIым хабзэ, ди Тхьэу лъэщ,
Ныбэизыгъэр къызытекIуа псори
Уэ уи Iэмырым къызэщигъэужрэ
Мылъку леймкIэ дэгуашэфу хъуам хъарып.
Яхурикъунут псоми я зэхуэдэу
Уэ Дувр укIуагъэххи?
Эдгар
Мызэ-мытIэу.
Глостер
Абы унэмысыпэу тенджыз папщэм
Нэщхъейуэ къыхуеплъыхыу къыщхьэщыт
Къырыжь шынагъуэм дэкI лъагъуэмкIэ сыдэпшмэ,
Си тыгъэр уи Iэрылъхьэщи – гъуэгу махуэ! –
Дызыхуэарэзыуэ ущхьэхуитщ.
Эдгар
Къэхь уи Iэр. Том тхьэмыщкIэ уишэфынщ.
(ЙокIхэр)
ЕтIанэ теплъэгъуэ
Герцог Альбани и быдапIэм и бжэIупэрщ. Гонерильерэ Эдмондрэ къохьэ.
Гонерилье
Къеблагъэ, граф! СилI – мамырыгъэщIэкъур
КъызэрыпIумыщIар сфIэгъэщIэгъуэнщ.
Освальд къохьэ.
ЗдэщыIэр дэнэ уи зиусхьэныр уэ?
Освальд
Мыбдейхэм деж. КъыпхуэцIыхужкъым. СщIэркъым.
КъитIысыкIащ дзэ – жысIэм мэдыхьэшх.
Уэ укъэкIуэжу, гъуэгу утету жысIэм
- Ар нэхъ Iеижщ – къызжеIэри йожьэж.
Я гугъу щыхуэсщIым Глостер зэдэзэкъуэм –
Зыр къызэрыдэпцIыжам, адрейм и лIыгъэм
Уделэщ – жиIэри къысщыдыхьэшхащ.
ХуэпIуатэм хъыбарыфI - ар мэхъу нэщхъей,
ХуэпIуатэм хъыбар Iей – нэхъ щогуфIыкI.
Гонерилье
(Эдмонд жриIэу)
АтIэ армэ – уныщIэмыхьэххэ,
Мо пыпхэм щхьэкIэ дгъэкIуэдын зэман?
БощIэж гъуэгуанэм щызэдухылIар.
Корнуэл деж гъэзэж зумыгъэгувэу,
Дзэм папшэ зыхуегъэщIи къэгъэзэж.
Бгъэдырырес щхьэгъусэр щэкIзэIущэм.
Къэсщтэнщ сэ джатэ. Уэрэ сэрэ дяку
Мыбэлэрыгъыу дэтынщ си IуэхутхьэбзащIэр.
ЗигъыIи лIыгъэ – уи псэр зыщIэхъуэпс
Бзылъхугъэм и гур уэ пхузэIуихынщ.
Мис мыри уи данлъэчщ гум къыбгъэдэкIыу.
(Лент ирет)
Мы ныпхуэсщI бар псэлъэфу щытыгъамэ,
Уэ уи псэр уэгум иригъэлъэтэнт.
Узыншэу!
Эдмонд
СыпсэухукIэ уэ сурейщ.
Гонерилье
Си Глостер лъапIэ!
Эдмонд йокI.
Зэгъапщэт уэ иджы
А цIыхухъуитIыр. Мыбы худэхьэхынщ
Дэтхэнэ зы цIыхубзи. Сэ сызейм
Мы дунеишхуэм сытыр щипэрмэн?
Освальд
Си гуащэ, мес къокIуэжыр зиусхьэныр.
Освальд йокI. Герцог Альбани къохьэ.
Гонерилье
Сэ сыхьэ, нэмыс гуэри схуэмыфащэу?
Герцог Альбани
Жьым къыптрихьэ сабэм уриуасэкъым
Уэ, Гонерилье. Шынагъуэщ уегупсысмэ.
И къуэпсым сытри хуоплъэкIыж: зимыIэр
Псы лъэпкъ зыщIэмытыж къудамэу мэгъу.
Гонерилье
А къыубжым къикI уи гугъэ хъунщ зыгуэр.
Герцог Альбани
Къызэриухуэрэ – хьэлэл хуэмей хьэрэмхэр,
Я фIейр яфIэIэфIыжу гъащIэр яхь.
Фэ фщIар зищIысыр фэ къаплъэныбзхэм фщIэжрэ?
Нэмыси пщIэи зыхуэфащэ фядэр
И жьыщхьэ делэ фщIыри фежьэжащ.
Апхуэдиз мылъку а лIыжьым зрита
Си малъхъэгъу герцогым ар сыту къыфхуида?
Фи щIэпхъаджагъэм хуэфащэ къылъымысмэ,
КъэкIуэнщ зэман – вжызоIэр сэ – къэкIуэнщ
Тенджызым хэс хьэпщхупщхэм ещхьу цIыхуми
Зым и лыр зым ишхыжу.
Гонерилье
Хыбогъэгъуащэ щIыхьым напэншагъэр.
Уэ фызыпхъэжьу, зи нэкIум Iэгу къилэжьым,
А уи щхьэр къыщIалъхуар вэщхъунуращ.
Зи щIэпхъаджагъэр щхьэпылъапIэм екIу
БзаджащIэм зигу щIэузхэр щхьэгъэузхэрщ.
ГуфIэгъуэ марш къигъэкI уи бэрэбаным,
Уи губгъуэхэм щохуарзэ – мес франц ныпхэр,
Зи пыIэ щIыгу къабзийр щыджэгу зауэлIхэр
Уи хэкур яутэну къилъэдащ.
Уэ щыс, плъагъу псори зыхуэбгъэщIэгъуэжу –
Уэ мелыIычыр.
Герцог Альбани
ШейтIаныр пщегъэгъупщэ
Ер зиг ум илъ бзылъхугъэ къэгубжьам.
Зэплъыжыт фIыуэ.
Гонерилье
Къибжхэр сыт щхьэгъавэм.
Герцог Альбани
Апхуэдэ дыдэу сыт сэтей къыщIэпщIыр
А уи гум щыныкъуакъуэ хьэкIэкхъуэкIэр.
Зыгуэр къепхъух уи нэкIум. Си Iэр хуит
Сэ сщIыну мы си напэм къезгъэкIуамэ,
Уи къупщхьи уи ли пхузэпкъырыстхъынт.
Уэ сыт хуэдизу умыбзаджэнаджэми,
ИтIани уцIыхубзщи…
Гонерилье
Л1ыгъэ пщIащ.
(ХъыбарегъащIэр къожэ).
Герцог Альбани
Хъыбар сыт щыIэ?
ХъыбарегъащIэм
ЩыIэр, зиусхьэн –
Корнуэл графыр щыIэжкъым. Глостер и нэ
ЕтIуанэр къыхуритхъыну щыпхъуэ дыдэм
И унэIут губжьам иукIыжащ.
Герцог Альбани
Сыт жыпIэр? Глостер и нэр?
ХъыбарегъащIэм
ЩIэпхъаджагъэ
И зиусхьэным илэжьар хуэмыхьу
Зи джатэр къизыха и унэIутыр
ЩиукIым герцогыр езыри къиуIащ,
КъызэриуIэу куэд дэмыкIыуи лIащ.
Герцог Альбани
ХьэкIэкхъуэкIагъэ зылэжьхэр щыхагъащIэкIэ,
Иджыри тхьэхэм захуагъэр яхъумэф.
Глостер тхьэмыщкIэ сытым тет и Iуэуху? –
Нэф графыр?
ХъыбарегъащIэм
Нэфщ и нитIри. Хьэфиз къабзэщ.
Уи шыпхъум къыпхузигъэхьа письмощ мыр,
Жэуап нэхъ псынщIэу къызегъэт жиIащ.
Гонерилье
(ЛъэныкъуэкIэ)
Ар – зи чэзут. Зи мычэзур нэгъуэщIщ,
Фызабэщ шыпхъур. Абы и гъусэщ Эдмонд –
Си мурадхэр щэщэжынкIи хъунущ.
(Ину)
Седжэнщи псынщIэу хуэстхыжынщ жэуапыр.
(ЙокI)
Герцог Альбани
Нэф ядэр щащIым, дэнэ щыIа Эдмонд?
ХъыбарегъащIэм
МыбыкIэ къакIуэрт и гъусэу уи щхьэгъусэр.
Герцог Альбани
Ар мыбы щыIэкъым.
ХъыбарегъащIэм
НэкIуэжу сыхуэзащ.
Сэ сыкъыздэкIуэм.
Герцог Альбани
И адэм къращIам
Щыгъуазэу пIэрэ?
ХъыбарегъащIэм
Езым яригъэубыдри –
ЯлIынуи хуит яхуищIри къежьэжащ.
Герцог Альбани
Сэ быдэу укъызогъэгугъэ, Глостер,
Пащтыхьым папщIэ нитI зэрыхэплъхьар
Сигу илъу сыпсэухукIэ сыпкъуэтыну,
Хозыгъэлъхьами яхуэзмыгъэгъуну.
НакIуи къысхуэIэуэтэжыт нэхъ гъэхуауэ.
(ЙокIхэр)
Ещанэ теплъэгъуэ
Дувр и Iэшэлъашэм щитIысыкIа французхэм я лагерырщ. Кентрэ бейгуэлымрэ къохьэ.
Кент
Сыту пIэрэ французхэм я пащтыхьым апхуэдизу псынщIэу игъэзэжыныр къызыхэкIар?
Бейгуэлым
Францым и зэран къызыхэкIынкIэ хъуну къэрал Iуэху гуэрхэр къигъанэри зауэм къэкIуат, арати, имыгъэзэжыуи хъуакъым.
Кент
Хэт дзэпщу къигъэнар?
Бейгуэлым
Зиусхьэн Лафар, Францым и маршэлыр.
Кент
Гуащэр игъэнэщхъеяуэ гу лъыпта ептыжа письмом?
Бейгуэлым
И нэпсхэр теткIуэу зэджэр иIыгъащ,
Къыхигуэпэну къеныкъуэкъу и гуауэр
ЗытримыгъэгуплIащэу. Зэрыгуащэр
Зы тэлай закъуи зыщимыгъэгъупщэу.
Кент
И гум хыхьа?
Бейгуэлым
Хыхьами къэмэхакъым.
Абы и гуащIэм гуауэр щеныкъуэкъут
Быдагъэу иIэм. Яку дэлъ бэнэныгъэр
И нэгум къищу. Дауи, уэ плъэгъуащ
Уэшх ткIуэпсхэр дыгъэ бзийхэм ядэпщIыпщIу.
Апхуэдэу ари гъуэгырт къигуфIыкIыу.
И Iупэр гуфIэрт, и нэм нэпсыр щIэтт
Налкъут мыщIитIу.
Кент
УпщIэ гуэр къыуита?
Бейгуэлым
КIэзызщ и Iупэри къиIущэщащ:
«Ей, шыпхъухэ, шыпхъухэ, ар, гущэ, сыт напэт?!
Ди адэр, Кент… Апхуэдэ жэщым. Фэ
Зы гущIэгъу гуэри фхэмылъыжура?!
Нэпс ткIуэпс къэпщахэр щыхуэмубыдыжым,
ДызыщIэт пэшым псынщIэу къыщIэжащ
ИгъэтIысыну бампIэр. ЦIыхум и псэр
Зыхуэдэм и унафэр щащIыр уафэрщ.
Уэ дауи егупсыс: зы адэ-зы анэм
Къалъхуауэ мы зэшыпхъухэр фIэщ щIыгъуейщ.
Уепсэлъэжа иужькIи?
Бейгуэлым
Къысхуихуакъым.
Кент
ЩыIа пащтыхьыр а махуэм.
Бейгуэлым
Гъуэгу техьакIэт.
Кент
АтIэ зэгъащIэ: Дувр щыIэщ Лир.
Зэм-зэм тхьэмыщкIэм и акъыл къохьэжыр.
АрщхьэкIэ и пхъум хуэзэну игу имылъ.
Бейгуэлым
Сыт, зиусхьэн, хуэзэну щIыхуэмейр?
Кент
И напэр мэсри къыгурыIуэжауэ
Лей ирихар, Iыхьэншэ зэрищIар;
Ипхъу цIыхугъэншэхэм и мылъкур яхуигуэшу
НэхъыщIэр хамэм къазэрыхинар.
УкIытэм тепыIэгуэ къримыт.
Бейгуэлым
НасыпыфIакъым. Тхьэм гущIэгъу къыхуищI.
Кент
Альбани, Корнуэл сыт я хъыбар?
Бейгуэлым
Абыхэм я дзэм мыбыкIэ къаунэтI.
Кент
Хъунщ. НакIуэ-тIэ иджы. Усшэнщ Лир деж.
Фыкъызэбгъэдэзнэнщ. Иджыри сэ
Зыкъомрэ зызмыгъэпщкIумэ зэIыхьэнущ.
И пIалъэр къэсрэ, зыкъозгъэцIыхужмэ,
Абы си гугъэщ ухущIемыгъуэжыну.
Аращи – накIуэ.
(ЙокI)
ЕплIанэ теплъэгъуэ
Япэрейм дежщ. Шатыр кIуэцIым. Корделие, дохутырыр, офицерхэр, зауэлIхэр къохьэ.
Корделие
Аращ ар, зылъэгъуам яIуэтэжащ:
Уэрэд кърешыр, зэм хъийм икIыу щIедзэ,
Къезауэу и псэр тенджыз борэным хуэдэу.
Гуэдз хьэсэм къыхича ежьужь Iэрамэ
Ишыхьри и щхьэм фIилъхьэжащ венокыу.
Фымыгъэгувэу вгъакIуэ зауэлI гуп.
ЩIевгъэпщытыкIи хьэпцIий хьэсэ лъагэр
Си адэ мыгъуэр къысхуевгъэгъуэтыж.
(Офицерхэм ящыщ зы йокI)
Ар и акъылым къизыгъэхьэжын
Iэзэгъуэ телъу сщIамэ дунеишхуэм
Сэ мылъкуу сиIэр щхьэузыхь хуэсщIынт.
Дохутырым
Псэхугъуэращ Iэзэгъуэр, зиусхьэн:
Удз хущхъуэм и псэр хуащIыжынщ мамыри,
И Iэпкълъэпкъ езэшари тыншыжынщ.
Корделие
Зи берычэтым ди хущхъуэгъуи хэлъ
ЩIы анэ дыщэ, си нэм къыщIэж нэпсу
Уи псынэхэр къыщегъэуди пщтыру
Си адэм и псэм узу къыщыхъейр
ХуэгъэупщIыIу. Фылъыхъуэ. ИIэ. ПсынщIэу.
Бэлыхьу и псэм дэлъыр къытекIуапэу
ЗимыукIыжу сядэр къэвгъуэтыж.
ХъыбарегъащIэр къохьэ.
ХъыбарегъащIэм
Гъунэгъущ британхэм я дзэр, зиусхьэн!
Корделие
Ар сэри сощIэ. Дэ дыхуэхьэзырщ.
Утхъумэжыну уэ, си дадэ дыщэ.
Зэхихри си лъэIур франц пащтыхьым,
ЗыщIиузадэри хэкум дзэ къисшащ.
Сэ щIыхь сылъыхъэу къэзмыгъэзэжа.
Дзэ къыщIисшар – сыкъыпщыжынуращ.
Зэ сыIувгъаплъэт къысхуэвгъуэтыжи ар!
(ЙокI)
ЕплIанэ теплъэгъуэ
Япэрейм дежщ. Шатыр кIуэцIым. Корделие, дохутырыр, офицерхэр, зауэлIхэр къохьэ.
Корделие
Аращ ар, зылъэгъуам яIуэтэжащ:
Уэрэд кърешыр, зэм хъийм икIыу щIедзэ,
Къезауэу и псэр тенджыз борэным хуэдэу.
Гуэдз хьэсэм къыхича ежьужь Iэрамэ
Ишыхьри и щхьэм фIилъхьэжащ венокыу.
Фымыгъэгувэу вгъакIуэ зауэлI гуп.
ЩIевгъэпщытыкIи хьэпцIий хьэсэ лъагэр
Си адэ мыгъуэр къысхуевгъэгъуэтыж.
(Офицерхэм ящыщ зы йокI)
Ар и акъылым къизыгъэхьэжын
Iэзэгъуэ телъу сщIамэ дунеишхуэм
Сэ мылъкуу сиIэр щхьэузыхь хуэсщIынт.
Дохутырым
Псэхугъуэращ Iэзэгъуэр, зиусхьэн:
Удз хущхъуэм и псэр хуащIыжынщ мамыри,
И Iэпкълъэпкъ езэшари тыншыжынщ.
Корделие
Зи берычэтым ди хущхъуэгъуи хэлъ
ЩIы анэ дыщэ, си нэм къыщIэж нэпсу
Уи псынэхэр къыщегъэуди пщтыру
Си адэм и псэм узу къыщыхъейр
ХуэгъэупщIыIу. Фылъыхъуэ. ИIэ. ПсынщIэу.
Бэлыхьу и псэм дэлъыр къытекIуапэу
ЗимыукIыжу сядэр къэвгъуэтыж.
ХъыбарегъащIэр къохьэ.
ХъыбарегъащIэм
Гъунэгъущ британхэм я дзэр, зиусхьэн!
Корделие
Ар сэри сощIэ. Дэ дыхуэхьэзырщ.
Утхъумэжыну уэ, си дадэ дыщэ.
Зэхихри си лъэIур франц пащтыхьым,
ЗыщIиузадэри хэкум дзэ къисшащ.
Сэ щIыхь сылъыхъэу къэзмыгъэзэжа.
Дзэ къыщIисшар – сыкъыпщыжынуращ.
Зэ сыIувгъаплъэт къысхуэвгъуэтыжи ар!
(ЙокI)
Еханэ теплъэгъуэ
Дувр и Iэшэлъашэрщ. Глостеррэ мэкъумэшыщIэу хуэпа Эдгаррэ къохьэ.
Глостер
Дапщэщ дыщынэсынур а къыр щыгум.
Эдгар
ДыдокI. ЗэхэпщIэркъэ. Нэхъ задэ мэхъу.
Глостер
Мыбдежыр тафэ си гугъати.
Эдгар
Хьэуэ.
ЩыхупIэщ. Тенджыз папщэр зэхыумыхыуи?!
Глостер
Зэхэсхыркъым.
Эдгар
Тхьэмадэр уащIри нэф,
Нэхъ мащIэ уи зэхэщIэри хъуагъэнущ.
Глостер
ПэжынкIи хъунщ. Уи макъми зихъуэжащ,
ИкIи уопсалъэ нэхъ зэхэщIыкIыгъуэу.
Эдгар
Ущоуэр. Сэ схъуэжар щыгъыныращ.
Глостер
Нэхъ щабэ хъуащ жызоIэ уи псэлъэкIэр.
Эдгар
ЖыхуэпIа къырыр мисыр, зиусхьэн!
Шынагъуэщ уеплъыхыныр мы щыхупIэм.
Ди щIагъым щызолъытэ къуаргъи, къуанщIи,
Мыбдеж уиплъыкIмэ цIыв хуэдизу плъагъуу!
Къыр нэкIум и курыкупсэм хъарып гуэр
Зреупсей нащэгъэфIэIу къифыщIу,
Емынэм кIэрихуа! Уеплъыхмэ, мес
Ар зы цIыхущхьэ закъуэу нэм къыIуедзэ.
Еплъых адкIэIуи – бдзэжьеящэ гуп
Къажыхьыр ещхьу дзыгъуэ зэрыбыным.
Хъурзэхэр езыдзыха мо кхъухьышхуэр
Мыбдеж утетмэ кхъуафэжьей къыпщохъу.
КъыпфIощIыр къунтхыу кхъуафэжьейхэр уеплъмэ.
Толъкъунхэр къоджэбауэ мывэ джейхэм,
Дытетщ лъагэIуэуи я макъыр зэхэдмых.
Дыбэлэрыгъмэ дгъэуназэу ди щхьэр
Делъэтэхыным зыри хуэмыIуа.
Глостер
Сэ сыгъэувыт а уздэщытым деж!
Эдгар
Къэхь уи Iэр. Мис щыхупIэр. Мы дунейм
Телъ хъугъуэфIыгъуэмкIэ сахуэмыбэкъуэнт.
Глостер
СутIыпщ. Мэ – къащтэ. Мыр нэгъуэщI ахъшалъэщ.
Уэстам хуэщI гъусэ. Мывэ лъапIэ дэлъщ.
Тхьэм насыпыфIэ уищI, щIалэфI, IукIуэти,
УзэрыIукIуэтар си фIэщ сыгъэщI.
Эдгар
Узыншэу, зиусхьэн.
Глостер
Узыншэу, тIасэ!
Эдгар
(ЛъэныкъуэкIэ)
Елъа къыфIэщIрэ зыщIэгупсысыжу
Ар згъэхъужынырщ си мурадыр сэ.
Глостер
(Лъэгуажьэпэ зрегъауэри)
О, ди тхьэ лъапIэхэ, сэ си жэрдэмкIэ
СыхокI мы гъащIэм фэ фи Iизыныншэу.
Бэлыхьу стелъыр псэм къытемыхьэлъэу
Сэ гъащIэ гъуэгум щысхуэхьыну сщIамэ,
ГъащIэ уэздыгъэр ункIыфыху згъэблэнт
Езыр-езыру. Тхьэхэ, сыволъэIу.
Эдгар псэуххэмэ фи гущIэгъу хэвмын.
(КъызэфIоувэж)
Эдгар
СыIукIуэтащ. СокIуэж.
(Глостер япэкIэ малъэри абдеж дыдэм щохуэхыж)
Iуэху джэгукъым ар – зыбукIыжын мурад
Иплъхьарэ уи гум щыхупIэм укъелъапэу
КъыпфIэщIу уджэлэнри. Бетэмалу
Зэгуэудыни уи гур. Мес еупщI –
Си Iуэхущ и фIэщ елъауэ мыхъужами!
(И макъыр ехъуэж)
Хъуащ и чэзу укъызэщыужыну.
(ЛъэныкъуэкIэ)
Джэгуншэу илIыкIынкIи хъунти ар.
Къызэщоужыр. Уэ ухэт?
Глостер
Щыгъэт.
Хуит сыщIи си псэм сыпыгъэкI жызоIэ.
Эдгар
Уэ укъауцу пIэрэ? Ухьэуа?
Е убэджыхъ? Мобы нэс укъелъауэ
Уимыущэбу дауэ укъела?
Упсэущ, уобауэ, зы уIэгъэ птелъкъым.
Си гугъэмкIэ укъызэлъа щыхупIэм
МачтитI зэтету и лъагагъщ – нэхъ мащIэкъым.
Телъыджэщ мы къэхъуар. Хьэдэгъуэдахэщ.
Зыгуэр къэпсэлъи зэ сегъэдэIуэж.
Глостер
А жыпIэр пэж? Пэж сыкъелъар щыхупIэм?
Эдгар
Мес мо къыр джэхум. ДэплъеиIуэт. Плъагъурэ?
Уэгунэбзуи нэмысыфын абы!
Сыт ущIэщхьэхыр – щIэIуэтыхьи уи нэм…
Глостер
Сэ нэ сиIэжкъым. Ярэби, бэлыхь
Щыттелъми сыт щIэмыхъур ар дгъэпсынщIэ
Ажалыр дгъэщIыхьэхуу. А Iэмалым
ХуекIуэну зыми памыубыда!
ЗиукIыжыну хэти хуитщ бэлыхьым
Зыхуигъэщхъыну и псэм щимыдэжым.
Эдгар
Убыди си Iэр къызэфIэувэжыт!
Псэу уи лъэгуажьэхэр? Быдэу узэфIэт?
Глостер
Сыщытщ быдэIуэу.
Эдгар
Сытуи гъэщIэгъуэн!
КъызжеIэт, хэт тетар уи гъусэу нэпкъым?
Глостер
Факъырэ гуэр.
Эдгар
Ар хэтуи щырырет.
Къызэреплъых и нитIыр зи изыгъуэ
Мазэгъуэу инт. Езым бжьакъуитIи тетрэ
Зы мин хуэдиз пэ кIыхьуи пытыжу
Ар, сыщымыуэмэ, зы шейтIан гуэрт.
Сынохъуэхъунуи икъукIэ зи чэзущ –
Уэ тхьэхэр, шэч хэмылъу, къыпхуосакъ.
Абы я нэфI зыщыхуэр – я Iумэтщ.
Глостер
КъызгурыIуащ. Си натIэм къритхам,
Сэ тхьэхэм къысхуащIа унафэ дахэм
ЛъэмбытI блэсшиикIынкъым сыпсэуху.
ШейтIан хъыбархэр къысхуригъэкIуэкIыурэ
Езым мы нэпкъ шынагъуэм сыкъишащ.
Эдгар
АтIэ арамэ – мамырыж. Хэт ар?
Лир къохьэ губгъуэ удз гъэгъакIэ зэщIэблауэ.
И зыхуэпэкIэмкIэ – мыр зы делэ гуэрщ.
Лир
Хьэуэ-хьэуэ. Абыхэм яхузыфIэкIынукъым сэ ахъшэ самыгъэщIэну. Ар сэ си хуитыныгъэщ.
Сэ езыр – сыпащтыхьщ.
Эдгар
(ЛъэныкъуэкIэ зрегъэзэкIри)
Схухимытхъащэрэт мы зэIущIэм си гур.
Лир
Абы и лъэныкъуэкIэ къэхъугъэр искусствэм нэхърэ нэхъ лъагэщ. Мэ уэри зауэлIым и улахуэр. Плъагъурэ мобы шабзэшэр къуаргъ зэрагъащтэ чы къуэрагъым хуэдэу зэриIыгъ. Къысхуишыт шабзэкъу кIапсэр шабзэшэм и кIыхьагъ хуэдизкIэ. Фыкъысхуеплъыт мо дзыгъуэм. Хуэму, нэхъ хуэму! Ар иджыпсту къэдубыдынкъэ, мы кхъуей гъэжьамкIэ къыдэтшэхынщи. Си гъущI Iэлъэри мис. ИзоутIыпщхьэ ар иныжьым и нэшкIулым. Къысхуэфхьыт бжьыхьэт. Хъарзынэу узелъэтащ бзу цIыкIу. УапIэм техуэу, уапIэм. Паролыр жыIэт.
Эдгар
Мэ гуакIуэ къызыпих майоран.
Лир
БлэкI.
Глостер
Зэхэсхащ а макъыр.
Лир
А! Гонерилье? Уи жьакIэпэр тхъуауи? КъызэдэхащIэрт ахэр срахьэу цIыкIу хуэдэ; пцIышхуи къысхуаупсырт си ныбжьым хуумыгъэфэщэну сыакъылыфIэу жаIэу. Сыт яжезмыIами жэуапу къыпадзыжыр е «хьэуэт» е «нытIэт». КIэ зимыIэж «хьэуэмрэ нытIэмрэ» фIыуэ хэлъыр мащIэщ. Си щIыфэм зэпхыкIыу псыф сыщыхъуам, сыдыкъауэ си дзэр щызэтемыхьэжым, си лъэIури зэхимыщIэрэ мыбэяужыххэу щыблэр щыуэм щыгъуэ сэ къэсщIащ ахэр зыхуэдэр, я гум и лъащIэ дыдэм сынэплъысащ. Хуэдэ уагъэлъыхъуэрэ нэхъыкIэ щыIэххэкъым. ПцIыщ ар.
Сэ спщIэхэлъкъым техьэгъуэ дыуи!
Глостер
Хэт ар? Пащтыхь дыдэщ. Пащтыхь нэсщ.
СызыIуплъа си цIыхур мэкIэзызыр.
Псэу – хуит дощIыр. ЖыIэт – сыт блэжьар?
Къэхьпагъэ тIэкIумэ – уримыгузавэ:
Апхуэдэм папщIэ палъэркъым цIыхущхьэ.
АбыкIэ мысэщ бзуи гъудэбадзи.
ФыщIэпхъэджащIэщ. Глостер и зинэкъуэр
Нэхъ хуэхьэлэлу къыщIэкIащ сэ сипхъу
НэчыхькIэ къезгъэлъхуахэм, спIахэм нэхърэ.
Къуэ къэфлъху. Къуэ къэфлъху зо! Хуейщ зауэлI къэралыр.
Мес мо цIыхубзым еплъи – нэмыс пщалъэщ,
НэгъуэщI зыгуэруи хуумыгъэфэщэну.
Аращ бзылъхугъэу щыIэр зы къэмынэу;
И щIэлъэныкъуэр и амыщмэ Тхьэм,
Адрейр жыхьэнэмэщ, кIыфIыгъэщ, мащэщ,
Ахърэтым и тхъуэбзащхъуэ мафIэ гуащIэщ,
Узыфэщ, хьэщхьэвылъэщ, лъы уцIэпIщ.
Пу-пу-пу! Мыдэхьыт, Iэзэ е ташын пхъафэу е къэрмэфиблу Iэпэтез, мэ бзаджэр си псэм хезгъэхуну. Мэ ахъшэ!
Глостер
А уи Iэр къысхуэшии ба хуэзгъэщI!
Лир
Зэ, сыгъэлъэщI. Хьэдэмэ щоу абы.
Глостер
Къэхъугъэм тIасхъэу къигъэщIа тхьэмыщкIэ,
Мы дуней дызытетри зы зэман
Хуежьэнщ щэщэжу, зэпкърылэжьыкIынщи…
Уэ сыкъэпцIыхурэ?
Лир
Уи нэхэм саIуплъа хуэдэщ. Сыт нэбгъузкIэ укъыщIыхуеплъэкIыр! Къауэ, зи нэр щыпхыкIа Купидон. Сыщышынэжыркъым сэ а уи шабзэшэхэм. ЗэфIэкIащ сэ лъагъуныгъэу сщIынур. Еджэ а уи шабзэшэхэм яхуэстха псалъэхэм. Зэрыстха щIыкIэми еплъ.
Глостер
Слъагъуркъым а псалъэхэр мо дыгъэм енэхуэкIми!
Эдгар
(ЛъэныкъуэкIэ)
И Iуэху зытетыр пащтыхьым къызжаIэмэ,
СхуэщIынтэкъым си фIэщ. Гур пекъузыкI.
Лир
Къеджэ.
Глостер
НэщIащэ нэщIра сыкъызэреджэнур?
Лир
А жыхуэпIэр нэхъ гъэщIэгъуэныжи, е уи нэщIащэм нэ имысу, е уи жыпым ахъшэ имылъу ара? Арауэ щытмэ, уи нитIым я Iуэхур хьэлъэщи, уи жыпым я Iуэхур нэхъ псынщIагъуэщ. Иджы нэхъыфIу гу лъыптэу хъуа дунейм Iуэхухэр къызэрыщекIуэкI щIыкIэм?
Глостер
АкъылкIэ зэзгъэзахуэу аращ а зи гугъу пщIыр.
Лир
Ухьэлэмэтщ уэ! Дунейм къыщекIуэкIым укIуэцIрыплъын папщIэ нэ ухуейкъым. ТхьэкIумэкIэ плъэ. Плъагъурэ судыщIэр дыгъу тхьэмыщкIэм зэрытехъущIыхьыр? Сэ иджыпсту фокус уэзгъэлъагъуни. Псори зэхыдогъэзэрыхь – зы, тIу, щы. КъащIэ иджы – дыгъур дэтхэнэра, судыщIэр дэтхэнэра? ЗеикI плъэгъуакъэ кIапсэкIэ епха хьэр факъырэм ебэну?
Глостер
Слъэгъуащ, зиусхьэн.
Лир
Езы хъарыпыр хьэм къыбгъэдэкIуэту. АтIэ, зэгъащIэ – а теплъэгъуэ цIыкIур власть жыхуаIэжым и дамыгъэщ. Абы къалэн къыпщещI пщIэ хуэпщIын хуейуэ. Хьэр къызэрыбгурыIуэнур зи IэнатIэм Iут къулыкъущIэу аращ.
Уэрамым хьэулейуэ къыдэна
ЦIыхубз тхьэмыщкIэр сыт щIыкIуэцIыпкъухьыр,
Гуэныхьрэ гуэныжьу зэIылъ лIым?
Зинэ дэпщIэну узэрехъуапсэм щхьэкIэ?
Уэ пIыгъ а щIопщымкIэ зэкIуэцIыкъухьыж.
Бейм ирегъэщI щхьэпылъэ пцIыIуэпцIышхыр.
Гуэныхьым я нэхъ мащIэр къызэпхощ
Щыгъын хъыбийм. Къэдабэ къэптал кIыхьым
ЩIеуфэ сытри. Дыщэпс къекIых къуаншагъэми,
Абы судыщIэм и бжыщхьэр къыпигуэнщ.
Къуаншагъэм хъыданыжь зыщегъэтIагъи
КъамылкIи зэпэгъуанэ ар пхуэщIынущ.
ЩIым къуаншэ теткъым. Теткъым мысэ щIым:
Зы цIыхуми илэжьакъым щIэпхъэджагъэ.
Хей хэти сщIыну сыныппохьэ баз,
ЗэщIезгъэкъуэну сыхуитщи хэти и жьэр.
Къэщэху абджыни уэ къызфIэгъэщI
(Политик бзаджэнаджэм нэхъ зебгъэщхьу)
Плъагъу хуэдэу умылъагъур. ИIэт, ей
Мы си шырыкъум фекъуи псынщIэу сщыфх.
Эдгар
(ЛъэныкъуэкIэ)
Зэхетхъуэ мыгъуэ хъунури мыхъунури,
Зэхетхъуэ.
Лир
Мэ си нитIыр уэ узот,
Сыкъэгъэгугъи си гъащIэр схуэбгъеину.
Сэ фIыуэ узоцIыхур: уэ у-Глостерщ.
Зыхуэгъэшэч. Дыгъуэгыу дыкъалъхуащ.
Ди джийм хьэуа бауэгъуэ зэрынэсу
ЩIэддзащ дыкIийуэ дэ, дытхьэусыхэу.
КъэдаIуэт мыдэ: сэ уэстынщ зы уаз.
Глостер
Я ди Тхьэ! Мыр сыт гуауэ!
Лир
Гъын щIэддзащ
Дыкъызэралъхуу – шут зыхэт джэгукIэщ.
ПыIэ бэлыхь мы слъагъур. Ар – гупсысэщ!
Я фIалъэм шищэм упщIэ къешыхьэкIи
Ятеуэ малъхъэ зэкъуэхуахэм. УкI.
КIуэцIыIу, гуэгъэху, упщIатэ гущIэгъуншэу.
Бейгуэлымрэ IуэхутхьэбзащIэмрэ къохьэ.
Бейгуэлым
Мис. ЗыIэщIэвмыгъэкIыт. Зиусхьэн!
Уипхъу фIыуэ уэ укъэзылъагъур…
Лир
Пэж
А жыпIэр? Сэ сыгъэр? Джэгуалъэ сохъур.
КъызэвмыгъэкI зэран, фэстынщ пэкIуэнур.
Сэ си щхьэкуцIыр яуIащ. Дохутыр.
Бейгуэлым
Бгъуэтынущ сыт ухуейми, щIы уи фэщ.
Лир
Сагъэшэчынуи аргуэру схуэмыфащэ?
Сыхъуни сэ шыгъу пкъо – си нэпсыр щIым
ХэткIуэ зэпыту сыкъытенэм щIыгум.
Бейгуэлым
Си зиусхьэн.
Лир
ЗысхуэгъэлIынущ сэ,
Фэ зэхэвмыхыу си тхьэусыхафэ.
Зыщывмэгъупщэххэ – сыпащтыхьщ сэ.
Ар фщIэжу пIэрэ, зиусхьэнхэ, фэ?
Бейгуэлым
КъытхуэпщIыр ди унафэщ, зи щIыхь ин!
Лир
Ар жыпIэркъэ-тIэ! Насыпыр къэбубыдыфын щхьэкIэ, къэбжыхьыфуи щытын хуейщ. (ЩIопхъуэ, IуэхутхьэбзащIэхэри кIэлъыщIопхъуэ).
Бейгуэлым
Мыпхуэдэр зи мыгъуагъэр хэт мыхъуами,
КъеIэнущ уигу, ар пкIуэцIылъыххэу щытмэ.
Бэлыхьу зиусхьэным къыптехуар
ПIуэтэну хуежьи пхурикъункъым псалъэ.
Тхьэм и шыкуркIэ уипхъу нэхъыщIэм уэ
ИгъэзэкIуэжыфынщ къуащIар нэхъыжьхэм.
Эдгар
Узыншэу, зиусхьэн!
Бейгуэлым
Узыншэу уэри.
Сыт Iуэху уиIэ?
Эдгар
УмыщIэу пIэрэ уэ
ЩIадзэну зауэм щIэх?
Бейгуэлым
УзыщIэупщIэм
ЗэрысщIэмкIэ, щыгъуазэщ мыдэгу псори.
Эдгар
Хуит сыщI иджыри зы упщIэ уэстыжыну –
Бийр дэнэ щыIэ?
Бейгуэлым
Жыжьэжкъым а жыхуэпIэр,
Зы сыхьэтыпэкIэ мыбдеж къэсынкIи мэхъу.
Эдгар
Тхьэм уигъэпсэу!
Бейгуэлым
Ди гуащэм Iуэху и куэдми,
МэкIуатэ ди дзэр.
Эдгар
Берычэт бесын.
Бейгуэлыр йокI.
Глостер
О ди тхьэ лъэщхэ! Сэ сыныволъэIу
СIыфх мы си гъащIэр, си гур къызэфIэнэу
Аргуэру псэм емыщэжыну сIыфх.
Эдгар
ТхьэлъэIу хъарзынэщ а жыпIар тхьэмадэм.
Глостер
Ухэт уэ, тIасэ?
Эдгар
СытхьэмыщкIэ гуэрщ.
Бэлыхь слъэгъуам, хьэзабу сэ сшэчам
Срагъэсащ нэгъуэщIым и гукъеуэр
ЗэхэсщIэу псэкIэ. Уи Iэр къысхуэший –
ЗыщыбгъэпкIун усшэнщ.
Глостер
ПхузощI фIыщIэшхуэ,
Сэ къысхуэпщIар уэ тхьэхэм къыпхуащIэж.
Освальд къохьэ.
Освальд
КъыспэщIэхуакъэ! Хъун иджы тэмэм.
Мы лIыжь хьэфизыр къыщIагъэщIыхар
Сэ бей сызэрыхъун Iэмалут тхьэхэм.
ЗэтеувыIэт нэжэсыр, епцIыжакIуэр,
Зэтебэяуи тхьэ елъэIу. Си джатэр
Къызох сэ кIэ естыну.
Глостер
ЖыпIэр пэжмэ,
Къыхырырелъхьэ а уи Iэм Тхьэм къару.
Эдгар зэхуаку къыдохьэ.
Освальд
БзаджащIэм хэт уэ укъыщхьэщыжыну
Къозытыр хуитыныгъэ. IукI мыбдеж –
Армыркъэ – тIури фызэбгъурыслъхьэнщ.
Эдгар
А жыпIэр хъункIэ Iэмал зимыIэщ, зиусхьэн. УкъызэмылъэIуххэ.
Освальд
Ажал ухуэмеймэ, текIуэт, жьэмщхьэм.
Эдгар
БлэкI зиусхьэн дахэ, уи гъэгу ирикIуэ, цIыху къызэрыгуэкIым запумышэу. Ажал гугъуи, пхузэфIэкIыххэнумэ, къысхуумыщI, сыкъэбгъащтэу сыбгъалIэкIэ сытыр уи псапэ. ЛIыжьым и IуэхукIи гъунэгъу зыкъыхуумыщIыххэ, армыракъэ а уи щхьэм бжэгъукIэ сеуэн хуей хъунущ нэхъ быдэр зэхэзгъэкIын папщIэ. ТекIуэт, тIасэ, дахэкIэ!
Освальд
Зегъэхь адэ, куэншыбыжь Iэтэ!
Эдгар
Сумыгъэкъуэншэж-тIэ, ныбжьыщIэ. Уэ убэяуну къыщIэкIынукъым, дзэ дапщэ пIутми уэзмыгъэбжыжу.
(Зозауэхэр. Эдгар Освальд къытредзэри щIым хегуэ).
Освальд
УкъыстекIуащ уэ. Си ахъшалъэр къащти,
СрищIэлъхьэж – уэ къанэм урикъунщ.
Мы си гуфIакIэм дэлъ письмор нэгъэс
Уэ Глостер Эдмонд деж. Ар инджылызхэр
ЩитIысыкIам деж уэ къыщыбгъуэтынщ.
ИкъукIэ зимычэзут мы си лIэныгъэр.
(МалIэ)
Эдгар
Сэ сощIэр хэтми мыр. Гуащэ ябгащэм
И унэIутщ, и фIейр дэзыгъэпщкIу цIыхущ.
Глостер
Пэж ар букIар?
Эдгар
Зэ моуэ етIысэх,
И жыпхэр щIэсщыкIыху. Зи гугъу ищIа
Письмор дэ икъукIэ сэбэп къытхуэхъуфынущ
ЛIам хэлъкъым шэч. Мы си гум къеуэр зыщ –
ЗэрытемылIыхьар щхьэр щыпаупщIым.
Писмьори мис. Мыхъур, умыщI уи жагъуэ
Сэ узэрыскъутэнур. ХабзэщIэкъухэ,
СыныволъэIур – сыкъэвмыщI емыкIу.
Бийм и гур зэкIуэцIах, къащIэну илъыр,
Письмо къызэтепчыным хэлъ емыкIу.
(Къоджэ).
«Уигу къэгъэкIыж тхьэуэ зыхуэтIуар. Уэ ухуейуэ щытмэ си лIыр игъащIэкIэ къыздимыкIыжынум зэрыбгъэкIуэфын Iэмал уи хъушэщ. Абы текIуэныгъэ къихьауэ къигъэзэжмэ, сэ сыкIуэдауэ аращ. ИтIанэ сэ игъащIэ псокIэ абы сригъэру сыкъонэ, си нэчыхьыр си бэлыхь мыухыжу. Апхуэдэ насыпкIэ укъысхуэмыупсэу си лIым и пIэ уэ къиувэ. Уи щхьэгъусэ (апхуэдэу жысIэну хуитыныгъэ сиIэныр куэдкIэ нэхъыфIти) уэ къыпхуэпэж – Гонерилье».
Бзылъхугъэм хьэгъэщагъэу яхузехьэри!
Апхуэдэ цIыху зэтетыр ебгъэукIыу
Си къуэшыр пщIыным лIы ущIэхъуэпсыныр
Ар сыт икIагъэ! Хъунщ дэлэлай лIа,
Къэхьпагъэмрэ ажалымрэ я лIыкIуэ,
Мыбдежым пшахъуэм ущыщIэстIэжынщ.
ТхылъымпIэр – тхьэхэм деж нэмысын псалъэр –
Сэ герцог къагъэпцIам IэщIэслъхьэжынщ.
ЩрегуфIыкI ар узэраукIам,
Езым бэлыхьыр зэрыщхьэщыкIам.
Глостер
Пащтыхьыр зэIыхьащ. Сэ си щхьэкуцIыр
Хэт мыпхуэдизу быдэу зыпсыхьар –
Сэ стелъ бэлыхьыр хуэшэчу мыпхуэдизрэ.
Сыхъуамэ сэри делэ – си насыпт.
Си нэкъыфIэщIхэм хьэзабым сыщахъумэу,
Сшэча мыгъуагъэм щыщ къимынэу гум.
Эдгар
Къызэтыт мыдэ уи Iэр.
(Бэрэбанэ макъ къоIу).
ДаIуэт зэ!
Бэрэбанэ макъщ а къэIур. НакIуэ,
Тхьэмадэ, ныбжьэгъу пэжхэм уахэсшэнщ.
(ЙокI).
Ебланэ теплъэгъуэ
Франц лагерым и шэтырхэм щыщ зым и кIуэцIращ. Лир пIэ щIыIум телъу мэжей. Абы къыщхьэщытщ дохутырыр, абы нэмыщI и цIыху зыбжанэ. Корделиерэ Кентрэ къохьэ.
Корделие
Тхьэм укъихъумэ, Кент. Уэ къысхуэпщIар –
Сэ пхуэсщIэжыну схурикъункъым гъащIэ.
Кент
Тхьэм и хьэтыркIэ, куэдщ. Iуэхутхьэбзэ сщIакъым.
Абы мы зыри ныдыщIызгъужынут.
БжесIам зы псалъэ хэткъым езгъэлейуэ!
Корделие
ЗэхъуэкI а уи щыгъыныр. Ди блэкIам
Дэ тщыгъыр и фэеплъу къохъу къыщынэ.
Уи нэгу щIэкIар хьэлъэIуэщ. Зыкъэхуапэ.
Кент
ИджыкIэ ар къезэгъкъым си мурадым.
ДызэрымыщIэ хуэдэу егъэкIуэкI.
Корделие
Хъунщ, содэ.
(дохутырым жриIэу)
Зиусхьэныр дауэ щыт?
Дохутырым
Мэжей иджыри.
Корделие
Тхьэхэ, сызэхэфх,
Сядэ тхьэмыщкIэм и псэ къэутхъуар
Къэвгъэжэбзэжи и щхьэр фщIыж зэтес.
Дохутырым
Ухуеймэ, гуащэ, ар къэдгъэушынщ.
Мэжей куэд щIауэ.
Корделие
Уэ узэрыфIэфIщ.
ЗэфхъуэкIыфауэ пIэрэ и щыгъыныр?
Бейгуэлым
ЗыкъедмыгъащIэу хузэтхъуэкIащ жеиху.
Дохутырым
УщIэмыкIыжыт зэкIэ. Иджыпсту
Къэдгъэушынщ ар.
Корделие
Къызэщывгъэу фысакъыу
Дохутырым
ФыкъекIуэталIэ мыдэ музычауэхэр,
Нэхъ инуи феуэ.
Корделие
Си адэ дыщэ!
О ди Тхьэ, мы си бар хущхъуэгъуэ щIэ,
Си шыпхъу нэхъыжьхэм я хьэгъэщагъэм
И лъэужь бзаджэу си адэм и нэкIущхьэм
Къинар си Iупэм ялъэщIыжыфыну.
Кент
Iумахуэм нэхущ и гъащIэр. Тхьэр щыхьэтщ.
Корделие
ИгъащIэкIэ ар фимыадэу сощIри,
ГущIэгъу къилэжьти и щхьэ къетхъухам
Апхуэдэт зыхуэфащэр къранэу губгъуэм
Жэщыбгыу жьапщи щыбли щыетам?!
Борэным и щхьэц тхъуар фIызэщIиIэтэу
Ди адэм хуэдэт ящIыр хэутэн.
Си бийми и хьэр зезгъэгъэхуэбэну
ЩIэсшэнт си унэ сэ а пхуэдэ жэщым,
Уахэлъу дыгъухэм, кхъуэ къыхэпырхъыкIхэм,
Хьэуазэр уи уэншэкуу, пщыIэ фIейр
ЩыпхуащIым егъэзыпIэ пфIэнасыпу,
Си адэ мыгъуэр губгъуэм укъинат.
КъызгурымыIуэ уи акъыл кIуэдам
ЗыщIигъуу уи псэр зэрымыбзэхари.
Къоуш тхьэмыщкIэр. Фепсалъэт.
Дохутырым
Уэ езым
Зыгуэр жепIэныр нэхъ тэмэмт.
Корделие
Си адэу
Зи щIыхьыр ин! Уэ дауэ ужея?
Лир
НэхъыфIт си бэным сыкъыдэвмыхыжмэ,
Жэнэтым къыщыIу макъщ зэхэсхыр. Ауэ
Сэ мафIэм щхьэщыт шэрхъым сыкIэрылъщи,
Си нэкIур нэпсым бдзапцIэ пщтыркIэ къес.
Корделие
СыкъэпцIыхужрэ?
Лир
Уэ ужэнэт бзущ.
Дапщэщыт ущылIар?
Корделие
И Iуэху мыщIагъуэ.
Дохутырым
Къэушыпакъым. УмыпIащIэ. Зэ.
Лир
СыздэщыIари сыщыхэтри дэнэ?
Мо слъагъур дыгъэ? СыкъагъэпцIащ сэ псоми,
НэгъуэщI зыгуэрым апхуэдэр къыщыщIамэ,
Сигу щIэгъум и узыгъуэм илIыкIынт.
ЖыпIэнур сыт? Мыр си Iэра, сымыщIэ.
КъэсщIэнкъэ ар – хэсIунщи мастэкъуаншэ.
Мэузыр. ЗыкъэсщIэжыпам арат.
Корделие
Къызэплъ. Зыгуэр къызжеIэ. ЗыкъэIэт.
Лъэгуажьэмыщхьэу уэ пхуэдэ увыр, дядэ!
Лир
Укъысщымыдыхьэшх. Сэ жьы сыхъуащ,
Си ныбжьыр илъэс пщIейм щыщхьэдэхакIэ.
Акъыл тэмэм сиIэжуи къыщIэкIынкъым,
ИтIани къызгурыIуэ сфIощI зыгуэр.
ФыкъэсцIыхуж си гугъэщ сэ фэ тIури,
Пэжщ, шэч къытезмыхьэххэуи щымыт.
Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ сэ сщIэркъым сыздэщыIэр,
Мы си щыгъынри къысхуэмыцIыхуж,
КъысхуэмыщIэж сыщыжеяр ныжэбэ.
СыныволъэIу дызэвмыгъэдэуэну,
Си бын Корделиещ мы слъагъур.
Корделие
Пэжщ, сэращ.
Лир
А уи нэкIущхьэм телыдыкIыр нэпс?
Зэ сегъэIусэт. Нэпсщ. Умыгъ, си тIасэ,
Щхъухь къысхуэгъуэти кIэ езгъэт мы Iуэхум.
Уэ, сощIэ, фIыуэ сэ сыкъэплъагъужкъым.
Зы щхьэусыгъуэ зимыIа уи шыпхъухэм
Трагъэлъащ бэлыхь мы си псэм. Уэ
СыкъыщIумылъагъун уэсщIащ.
Корделие
Ар пэжкъым.
Лир
Мы сыздэщыIэр Францыра? КъызжефIэт!
Кент
Хьэуэ… Уи пащтыхьыгъуэщ, зиусхьэн.
Лир
СыныволъэIур сыкъэвмыгъэпцIэну.
Дохутырым
ТIэкIу гъэпсэхуж иджы, си гуащэ, уи псэр.
НэхъыфI мыр зэрыхъужым шэч хэмылъ.
И фэм дэкIар къэбгъэкIыжынуи игу
Шынагъуэщ. Здэпшэжынщи уэ уи гъусэу
НэгъуэщIкIэ нобэ фымыгъэпIейтей.
Корделие
Сыппоплъэ, зиусхьэн. Ди гъусэщ Тхьэр.
Лир
УкъызэмыпхъэшэкI. Сэ жьы сыхъуащ.
БлэкIар зыщыгъэгъупщэ, къысхуэгъэгъу.
Кентрэ бейгуэлымрэ къонэри адрей псори йокI.
Бейгуэлым
Пэжу пIэрэ, зиусхьэн, герцог Корнуэл яукIар апхуэдэ щIыкIэкIэ?
Кент
Шэч хэлъкъым.
Бейгуэлым
Хэт абы и пIэкIэ дзэпщу къэнар?
Кент
ЖаIэр пэжмэ, Глостер и къуэ нэчыхьыншэу къалъхуарщ.
Бейгуэлым
Абы дихуа и къуэр – Эдгар граф Кент ти гъусэу Германием зыщигъэпкIуу жыхуаIэр пэжу пIэрэ?
Кент
Iэджи ягъэхъыбар. Дауэ мыхъуами зыдгъэгувэну къезэгъыркъым: дзэхэр зэхуокIуатэ.
Бейгуэлым
Лъыгъажэ зауэ зэрекIуэкIынум шэч хэлъыжкъым.
(ЙокI)
Кент
Къэгъунэгъуащ дызыхуэпабгъэр. Ди пщэдейр зыхуэдэр зауэм къытхуищIынщ сэтей.
(ЙокI).
Етхуанэ акт
Езанэ теплъэгъуэ
Дувр и Iэшэлъашэм щитIысыкIа Британскэ лагерырщ. Бэрэбанхэр, ныпхэр яIыгъыу къохьэ Эдмонд, Реганэ, офицерхэр, сэлэтхэр, нэгъуэщIхэр.
Эдмонд
(Офицерым зыхуегъазэри)
Тэмэму къащIэ герцогым еупщIи
Дызэрытет ди иужьрей унафэм,
Е зэрихъуэкIыжа? Щхьэлажьэщ ари –
Дауэ щымытми, къэхь жэуап тэмэм.
Офицерыр йокI.
Реганэ
ЯукIагъэнщ и пщылIыр шыпхъу нэхъыжьым.
Эдмонд
Ара си гугъэщ сэри.
Реганэ
КъызэдаIуэт.
Уэ фIыуэ уощIэ сызэрыпхущытыр
ЕхьэкI-нехьэкI хэмылъу жыIэт пэжыр:
Си шыпхъур плъагъурэ фIыуэ?
Эдмонд
Шыпхъум хуэдэу.
Реганэ
Къэхъуакъэ фыкъыщынэ физакъуабзэу,
КъэвгъапцIэу малъхъэр.
Эдмонд
Къемызэгъщ а жыпIэр.
Реганэ
Щэху фякум илъу сэ къысфIощI куэд щIауэ.
Эдмонд
А жыпIэр пэжкъым, гуащэ, соIуэр Тхьэ.
Реганэ
ШэчыгъуеиIуэщ си шыпхъур, Глостер, си псэ,
Пэшэгъу умыщI.
Эдмонд
АбыкIэ умышынэ.
Мес ар езыри. И щхьэгъусэр щIыгъущ.
Герцог Альбани, Гонерилье, зауэлIхэр ныпхэмрэ бэрэбанхэмрэ яIыгъыу къохьэ.
Гонерилье
(ЗрегъэзэкIри жеIэ)
Дыкъызэхакъутэнри нэхъ къэсщтэнщ
Зытрезгъэх нэхъ си шыпхъум а бгъэдэтыр.
Герцог Альбани
Изох сэлам дэ фIыуэ тлъагъу ди шыпхъум.
Пащтыхьыр и пхъум щIыгъущ.
Мыарэзы – дэ къытпэува псори я гъусэжу.
Сэ зауэ сыIухьэн ипэIуэ напэм,
Си напэм сыгурыIуэу хуейщ щытын.
Сызэзэуэну бийри – францхэращ,
Армырмэ щIыгъухэракъым. ЯIэщ ахэм
Дызэрагъэкъуэншэни.
Эдмонд
Пэжщ жыпIэ псори.
Реганэ
КъызгурымыIуэ: сыт а къомым къикIыр.
Гонерилье
Зы бий дыпэуващ дэ псори нобэ –
Аращ нэхъыщхьэр. Дяку зэхуилъыр сыт!
Герцог Альбани
Арамэ – хасэ цIыкIу зэхуэзгъэсынщ
Егупсысыну ди ебгъэрыкIуэныгъэм.
Эдмонд
Уи пщыIэм сынэкIуэнщ сэ куэд дэмыкIыу.
Реганэ
Си шыпхъур удигъусэ.
Гонерилье
Хьэуэ, сэ…
Реганэ
НэхъыфIт ди гъусэу унэкIуамэ уэри.
Гонерилье
(ЛъэныкъуэкIэ)
ДауикI.
Ар гурыIуэгъуэщ. СынокIуэ сэ.
(ИкIынхэу йожьэ. Абыхэм къахуэкIуэу къохьэ нэгъуэщI щыгъынкIэ зыкъэзыхуэпа Эдгар).
Эдгар
Зи щIыхьыр ин, дакъикъэ ныкъуэ закъуэ,
Сэ цIыху къызэрыгуэкIым къыслъыгъэс.
Герцог Альбани
Сумыгъэгувэу жыIэ. Фэ фынакIуэ,
Сэ зы тэлайкIэ сыфлъэщIыхьэжынщ.
Герцог Альбанирэ Эдгаррэ нэмыщI псори йокI.
Эдгар
Зауэм щIимыдзэ щIыкIэ, ипэ мы письмом
Уеджэну сынолъэIур, герцог.
ДытекIуэу щытмэ уэ уи накъырапщэм
Накъырэ макъкIэ сыкърегъэджэж.
Сэ сыфакъырэ пэтми… зы зауэлI
Къизгъэувэнщ уи пащхьэ а письмом
Ит псом щыхьэт лъы щIэтымкIэ техъуэну.
Ауэ фэ, хэт ищIэн, фыкъыхагъащIэм,
Дэ зыми дыщIыхэтыжын щымыIэ.
ИтIанэ уэри, уи бийм къыпхузэIуащэми
КIэ фиIэщ. ФIыкIэ. Укъихъумэ Тхьэм.
Герцог Альбани
Зэ, умыпIащIэ сыкъеджэху письмом.
Эдгар
Зызгъэгувэну хуит сащIакъым сэ.
Нэгъаджэ уи герольди сыкъэсынщ.
Герцог Альбани
Узыншэу. Сыкъеджэнщ сэ уи письмом.
Эдгар IуокI. Эдмонд къегъэзэж.
Эдмонд
Бийр плъагъуу хъуащ. Нэхъ зэщIэдгъакъуэ ди дзэр.
Биидзэм мис и бжыгъэр, и къэкIуэкIэр.
ПIэщIэн хуейщ, зиусхьэн!
Герцог Альбани
Ди гъусэщ Тхьэр!
(ЙокI)
Эдмонд
Тхьэ яхуэсIуащ зэшыпхъухэм фIыуэ слъагъуу,
Ажалым хуэдэу тIури зэролъагъу.
Дэтхэнэра мы тIум нэхъ къыхэхыпхъэр?
Е тIури зэуэ? Е языхэзыра?
Е зыми сыхуэмейрэ мы зы гъуэгукIэ?
Зым хуэкIэу лъагъуэр къызэхуещI адрейм.
Реганэ къасшэу сощIри – Гонерилье
Зы махуэ тыншу симыгъэпсэун.
Абы езыми куэд къыпумыхын
ПсэухукIэ и лIыр. Зауэр иухыху
ЩIэгъэкъуэнышхуэщ ар езыри дэркIэ.
ЗэфIэкIмэ зауэр, лIыр зэрыIуипIэнур
Езы бзылъхугъэм кърегупсысыж.
Корделиерэ Лиррэ къэтщIмэ гъэр
И мурадышхуэщ щысхьыну герцогыр.
Ар хъункIэ Iэмал лъэпкъ зимыIэщ. Сэ
ПсапащIэ сыкъежьакъым. Си къалэныр
Сыуэнуращ, сыгупсысэнуракъым.
(ЙокI)
ЕтIуанэ теплъэгъуэ
ЛагеритIыр щызэпэщыт губгъуэрщ. Сценэм адэкIэ зауэм и Iэуэлъауэр къыщоIу. Бэрэбанэхэмрэ ныпхэмрэ яIыгъыу Лир, Корделие, я дзэр блокI. Эдгаррэ Глостеррэ къохьэ.
Эдгар
Жыг жьауэм щетIысэхи щIэс дадэфI,
ТекIуэну пэжыр Тхьэ елъэIу плъэкIыхукIэ.
Сыпсэууэ къэзгъэзэжмэ сэ бжесIэнщ
Узыпэмыплъа гуэр.
Глостер
Тхьэм фыкъихъумэ.
Эдгар йокI.
Зауэм и Iэуэлъауэр къоIу. Дзэр кърагъэкIуэтыжыну сигнал къат. Эдгар къегъэзэж.
Эдгар
НыщIэпхъуэ, къащтэ уи Iэр, лIыжь. Къэтэдж.
Пащтыхьым и дзэр къызэхакъутащ.
ЯщIащ езыри гъэр, и гъусэу пхъур.
Глостер
СыщIыщIэпхъуэнур сыт? Мы щIыпIэм деж
Хырефыхьыж си къупщхьэр.
Эдгар
ЖиIэр сыт?
ЦIыху цIыкIум щыщу хэт къызылъысар
ИщIыну и унафэр къыщалъху махуэм,
ИщIыну и унафэр и уахътым.
Дэ зыщ къытлъысыр. ПсынщIэу зыкъэтщтэным
Дыхуэхьэзыру дыпсэуныр. Тэдж.
Глостер
Пэжщ а жыпIэр. НакIуэ.
(ЙокI)
Ещанэ теплъэгъуэ.
Дувр и Iэшэлъашэм щитIысыкIа Британскэ лагерым. Бэрэбэнауэр, ныпзехьэхэр, офицерхэр, зауэлIхэр щIыгъуу Эдмонд къохьэ, гъэр къащIа Лиррэ Корделиери яхэтщ абыхэм.
Эдмонд
Хъумэн хуейщ мыхэр. Быдэу фахуэсакъ,
ЗэхащIыхьам къыпэкIуэр ягъуэтыхукIэ.
Корделие
Дэракъым щыпэу зытехуар бэлыхь,
Захуагъэм Iэщэ къыхуэзыIэтауэ.
Уэращ, си адэ, щIэгъур сигу, си щхьэм
Къытепсыхар зыгуэрурэ згъэвынт.
Адрей уипхъу хьэлэмэтхэр дэнэ щыIэ?
Драгъэлъагъунукъэ абыхэм дэ?
Лир
Дызыхуэмейщ. ПсынщIэIуэу дыщIыредзэ
ЩIыунэми, дэ дыщIэсынщ абы,
Уэрэд къыщитшу хъарым ис бзу цIыкIухэу.
Сыниувэнщ уи пащхьэ лъэгуажьэпэкIи
Тхьэм уи псэ нэхум папщIэ селъэIунщ,
УэсщIар къысхуэбгъэгъуну сыпщыгугъыу.
ДызыщыгуфIыкIыжу дыпсэунщ,
Зи дамэр псыпс хьэндрабгъуэм дыкIэлъыплъу,
Уэрэдхэр къитшу, таурыхъ таурыхъым пытщэу,
Тутнакъым ирадзахэм я псэукIэ,
Тепщэгъуэр зейхэм я Iуэху къызэрекIуэкI,
Хэт япэ яфIища, хэт хъуа нэхъ лъэщ,
Хэт къэлэнджа, хэт лъэпэрэпа –
Дегупсысынщ зыдгъэбэлыхьу псоми,
Тхьэ лъэщым дрилIыкIуэм ещхьу дэ.
А мывэ джей тутнакъым дыщIэсыху
Хуэм-хуэму хьэрыкъуакIэ дыхьэжынщ
Дунейм цIыхушхуэу тету нэхъ шэджащэхэм
Дэ тхузэрагъэпцIа щIэныгъэ нэпцIи,
ЩIэныгъэм и толъкъуну гъащIэ нэпкъым
Къыжьэхэуауэ Iэсэу IусыкIыжи.
Эдмонд
Iуфш мыхэр псынщIэу.
Лир
Усщыгъукъэ, Корделие?
Дэ тIур дызэгъусэнущ къэнэжам.
ДыкъыщIамыхуфын щIыунэм ахэм
Зырызу, къыдащIэкIми бажэ Iугъуэ,
Мо уафэм мафIэ кърамыхьэхауэ.
Уи нитIыр лъэщI. Мыбыхэм щхьэкIэ дыгъ нэхърэ
НэхъыфIщ емынэм тхузэтрипIэм ди нэр.
Ядгъэлъагъункъым дыгъыу зэтелIамэ.
Эдмонд
КъэдаIуэт, капитан. Пакетыр здэщтэ.
Абы унафэр итщ. БыдапIэм шэ.
Сэ зы нэкIэ, уэ пщIэжмэ, усIэтащ,
Иджыри усIэтынщ – гъэзащIи итыр.
Зэманым къриIуэкIым пэджэжыфу
Псэун хуейщ цIыхур. УкъызэмыупщIу
Жэуап къызэт – пакетым ит унафэр
Уэ бгъэзэщIэну ухьэзыр?
Офицерым
АтIэ!
Эдмонд
Зумыгъэгувэ. Укъызогъэгугъэ
Уи хьэкъ къытемынэну. Зэрыстхам
Утету, псынщIэу. УмыIэуэлъауэу!
Офицерым
Сэ гу къысхуемышэкI. Сымышх Iэвос,
СхузэфIэкIынумкIэ укъызогъэгугъэ.
(ЙокI)
(ЙокI)
Накъырэ ягъаджэ. Герцог Альбани, Гонерилье, Реганэ, офицерхэр, зауэлIхэр къохьэ.
Герцог Альбани
Уэ нобэ бгъэлъэгъуащ узэрыхахуэр.
Уи кIэн къикIащ, уи бийхэр гъэр къэпщIащ,
Иджы дэ ахэр къилъхьэ ди IэмыщIэ,
Унафэр дэ ятетщIыхьыпхъэу добж,
ЗэрахуэфащэкIэ къызыхэкIам.
Эдмонд
ЩIызгъущ къэрэгъули сэ пащтыхь сымаджэр
Тутнакъым щигъэпщкIуну езгъэшащ
Абы и ныбжьым, зэрихьа къулыкъум
Егупсысыху зауэлIхэр къогумэщI.
Апхуэдэурэ екIуэкIмэ, ахэм дэ
Я Iэщэр къыттрагъэпсэжынкIи хъунущ.
Абы и гъусэу ипхъури езгъэшащ.
Пщэдей е пщэдеймыщкIэ ахэр сэ
Фэ фи суд пащхьэ ныфхуисшэнущ. Нобэ
Мыпхуэдиз лъыпсым, мыпхуэдэ пщIэнтIэпсымэм
Зауэм къигъэлыбахэр къыщедгъэчу…
Пащтыхьымрэ Корделиемрэ я Iуэхур
Утыку щытщIыну махуэри жыжьэжкъым.
Герцог Альбани
Зэ умыпIащIэ, зиусхьэн, сэ уэ
Узишугъусэш, иджыкIэ умалъхъэгъукъым.
Реганэ
Абы и Iуэхур зэлъытар сэращ.
Къалэн сэ щысщIу и пщIэр зэрысIэтырщ.
АбыкIэ уэри укъызэупщIынуи
Зы ягъэ кIынтэкъым. Ар сэ си дзэпщу
Хэтащ мы зауэм зыкъримыгъэлыжу.
Си хуитыныгъэхэр къызыхуэнапхъэ
Iыхьлыуэ къыщыслъытэкIэ – уи къуэшщ.
Гонерилье
Умыгузавэ, уэ ухэмыIэбэуи
Абы и лIыгъэкIэ зиIэтыжыфащ.
Реганэ
Сыхуейщ фэ фщыщу ари къыфхэтыну.
Герцог Альбани
Тэмэмщ а жыпIэр: зэщхьэгъусэ фыхъумэ.
Гонерилье
Ар япэу жызыIар
Бегъымбар щIагъуэу сэ схужымыIэну.
Реганэ
БжесIэнт си шыпхъу , а уи гум ешыкъылIэр.
Сызэщымыщхъущ. Си зауэлI хахуэ, уэ
Узот си лъахи, зауэлIуи, гъэруи сиIэр
БыдапIэм тетыр. Къащтэ сиIэ псори,
Щхьэгъусэ схуэхъу, си зиусхьэнуи щыт.
Гонерилье
НэгъуэщI ухуейтэкъэ!
Герцог Альбани
Апхуэдэ Iуэху
Зэран ухэхъуну уэ ухуиткъым.
Эдмонд
Ухуиткъым уэри.
Герцог Альбани
Дауэ хъунт, къуэш нэпцI?
Реганэ
(Эдмонд жриIэу)
Егъауэ бэрэбан, уи джатэр къихи
Си титулыр пхуэфащэу хьэкъ ящыщI.
Герцог Альбани
Бэяу. Сэ ахэр згъэтIысынущ, Эдмонд,
Уэ мы дыщэблэ лантIэри уи гъусэу
Фызогъэкъуаншэ къэралым фепцIыжауэ.
(И Iэпэр Гонерилье хуешийри Реганэ жреIэ)
Си шыпхъу, а узыхуейхэр къемызэгъыу
Солъытэ сыкъыщыжу си щхьэгъусэм.
Ар зиусхьэным дэкIуэну гурыIуащ.
ЛIы удэкIуэнумэ – зыщ Iэмалу щыIэр:
Сэ сыгъусэншэщ, сыдэкIуэжауэ бжы.
Гонерилье
Сыт тхьэгъэпцIыкIэ!
Герцог Альбани
Глостер, Iэщэ пIыгъщ,
Унафэ щIы накъырэ ягъэджэну.
Уэ узэрыпцIыупс фасикъыр, уэ
УзэрыепцIыжакIуэ бзаджэнаджэр
ДжатэдзэкIэ къыпщищIыфыну хьэкъ
Дзэм зыри къыхэмыкIмэ – мыр шэсыпIэщ.
(И Iэлъэр хуедз).
Махуэпс семыфэжын а ныбжесIам
Зэрыхэмылъыр пцIы сэтей къэзмыщIу.
Реганэ
Мы си гур къокIуэ.
Гонерилье
(ЛъэныкъуэкIэ)
ГурыIуэгъуэщ ар, Тхьэм и шыкуркIэ хызощIыкI сэ щхъухьхэм.
Эдмонд
Мис си шэсыпIэр.
(Iэлъэр едз)
Хэтуи ар щрет –
СыепцIыжакIуэу сэ къызжезыIэфыр –
Ар бзаджэнаджэ и бзаджэнаджэжу.
Къэгъаджэ уи накъырэр, накъырапщэ,
Сэ сыхьэзырщ сыпэувыну хэти,
Си напэр, пэжыр схъумэжыну.
Герцог Альбани
Ей,
КъэпIащIэт мыдэ!
Эдмонд
КъакIуэт, накъырапщэ!
Герцог Альбани
А уи щхьэр хъумэжыф. ПщIыгъуа зауэлI
Сэ къысхуэпшахэр зэбгрызгъэкIыжащ.
Реганэ
НэхъыкIэ сохъу.
Герцог Альбани
Iуфш ар, къызэIохьэпэ.
Си пщыIэм щIэфшэ.
Реганэ Iуаш. Герольдыр къохьэ.
Мис къэсащ герольдыр.
ШэщIауэ епщи къахуеджэ мис мыбы.
Офицерым
Гъаджэ накъырэр.
Герольдыр
(ТхылъымпIэм къоджэ)
Сыграф Глостерщ жызыIэ Эдмонд зэрыфасикъыр, зэрыепцIыжакIуэр хьэкъ IэщэкIэ къытщищIыну хуей мы дзэм щыщ уэркъхэмрэ офицерхэмрэ къыфхэтыр пэжмэ, къыхрекIуэт накъырэр ещанэу зэрыдгъаджэу. Пэувынур хьэзырщ.
Эдмонд
Гъаджэ!
(Зэ ягъаджэ)
Герольдым
Иджыри зэ!
(ЕтIуанэуи ягъаджэ)
Иджыри зэ!
Ещанэу ягъаджэ. Абы къыпэджэж накъырэм и макъ сценэм адэкIэ жыжьэу къыщоIу. Накъырапщэ зяпэ ит Эдгар къохьэ, Iэщэр IэщIэлъу.
Герцог Альбани
ЕупщI мурад ищIамкIэ. КъыщIэкIуар жегъыIэ.
Герольдым
Уэ ухэт, зауэлI, хэт уи цIэр,
Сыт уи къулыкъур. УакъыщIыхэкIуэтар?
Эдгар
Куэд щIащ сэ си цIэр зэрагъэулъийрэ!
ПцIым Iэджи лъокIыр. КъыфхэкIуэту бий,
Къыспэувыным хуэдэу сыуэркъ щауэщ.
Герцог Альбани
Хэт уэ уи бийр-тIэ?
Эдгар
Глостер Эдмондыр сэращ жызыIэр хэт?
Эдмонд
Сэращ. Уэ сыт жыпIэнур?
Эдгар
Къих уи Iэщэр,
Мы ныбжесIэнум уи гуэныхь кърисхьмэ,
Схуэфащэр а уи IэщэмкIэ къызэт.
Сэ фIыуэ сщIэжу сыкъызыхэкIар,
Си напэм хуэфэщэнум сегупсысу
СыкъыпхуэкIуащ уэ ныбжесIэну мыр:
Уэ уи къару илъыгъуэщ, уи щIалэгъуэщ,
Уи кIэн къикIащ, къэпхьащ текIуэныгъэщIэ.
А псоми ящыIужкIэ утхьэгъэпцIщ.
Уэ уепцIыжащ уи адэми, уи къуэшми,
УопцIыжыр мис мы узыбгъэдэт герцогым,
Мыхъуауэ фIей пхэлъыжкъым уэ зы джылъ.
Уи къурмакъейм къэсауэ фIейм ухэсщ.
ЖыIэф уэ пцIы ныптеслъхьэу. Си Iэр – мис.
Абы IэщIэлъ си джатэр болъагъуххэр.
А тIуми я къалэнщ а ныбжесIар
Шэч къытомыхьэжыну хьэкъ пщащIыну.
Эдмонд
Сыхуитт сэ уэ ухэтми къэсщIэну.
Сыноплъри узауэлIщ икIи упагэщ.
Уи псалъэхэм къыхощыр зы зэман
Зыгуэр зэрелIэлIар уи гъэсэныгъэм.
Зэман дымыгъэкIуэду Iуэхум щIэддзэм
Нэхъ сфIэтэмэму нызогъэгъэзэжыр
Уэ уипцI къыслъэмыIэсу зблэлъэтам.
ИрелIыхьыж ар къызэрыкIа уигу бзаджэм,
И гъуэгур мы си джатэм хуищIу хуит.
Накъырэр вгъаджэ!
(Накъырэ ягъаджэ. Зозауэхэр. Эдмонд мэджалэ)
Герцог Альбани
УмыукIыпэ ар.
Гонерилье
Уэ хьэгъэщагъэкIэ урагъэбащ,
Ухуитт уемызэуэну умыцIыхум.
Уэ къыптекIуакъым Глостер, укъашхащ,
ГъэпцIагъэкIэ урашэри утыкум.
Герцог Альбани
Щым джэдыкIампIэ. Армырамэ мы
ТхылъымпIэ сIыгъыр жьэдэскуэнщ а фи жьэм.
Мэ, къеджэ, бзаджэнаджэ, къэблэжьам.
(Гонерилье жриIэу)
БжызоIэ, зэфIумытхъ. КъэпцIыхужа?
(Письмор Эдмонд ирет)
Гонерилье
Мы дызэрыт къэралыр зейр сэращ,
Уэракъым. Хэт си суд зыщIэну хуитыр?
Герцог Альбани
Напэншагъэшхуэ ар! КъызэрыщIэкIымкIэ.
ТхылъымпIэм ущыгъуазэт?
Гонерилье
Гъэбэяу –
Сызыщыгъуазэр – ар сэ си Iуэхужщ.
Герцог Альбани
(Офицерым жреIэ)
КIэлъыплъыт, гуауэм зэщхьэщихуащ а слъагъур.
(Офицерыр йокI)
Эдмонд
Злэжьащ уэ сызэрыбгъэкъуаншэ псори,
Нэхъыби сщIащ – сэтей къищIынщ пщэдейм.
Къэсащ си пIалъэр. КъыжыIэт – уэ ухэт?
Хэт зи насып сэ къыстекIуар – къэзгъащIэт?
ЗыкъэзгъэцIыху, IэщакIуэ, сынолъэIу.
Эдгар
Уи пэжым ныпэкIуэжу пэж бжесIэнщ.
ЗагъэнэхъыкIэкъым сыкъызыхэкIам сэ
Уэ укъызыхэкIам нэхъ. ТIэкIу нэхъыфIмэ,
Гуэныхьу уэ къэпхьар нэхъыбэу бжы.
Эдгарщ сэ си цIэр. Сурикъуэшщ. КъэщIэжыт.
Гуэныхьу длэжьым пэкIуэр къыдэзыт
Тхьэм и унафэм пытлъхьэжын щымыIэ.
ЗинэкIэ укъызэрыригъэлъхуар
И нитIымкIэ ипшыныжащ ди адэм.
Эдмонд
Ар пэжщ. Дунейр шэрхъыжьу мэкIэрахъуэ!
Шэч лъэпкъ хэлъыжкъым – сэ сыщIипIытIащ.
Герцог Альбани
СызэрыIуплъэу уи щIыкIэм – сэ къэсщIат
Уэ узыщыщыр. ЗыхуэзгъэщIыт IэплIэ.
Дунейм насыпу тетым сыхырен
Е уэ , е уядэм си щIыб сэ ныфхуэзгъазэмэ.
Эдгар
Ар сощIэ сэ.
Герцог Альбани
Иджы ущыхэтар
КъыджеIэт. СыткIэ уэ къызэрыпщIар
Бэлыхьу уядэм телъыр.
Эдгар
А бэлыхьыр
Сэ дэсшэчащ си адэм зэрыслъэкIкIэ.
СIуэтэжыр сухмэ – сылIэныр нэхъ къэсщтэнт.
Хьэзаб хэмыкIрэ гугъусыгъуу дылIэжыныр
Дэ нэхъ къыдощтэр ажал кIэщIым нэхъ.
СызэращIар хабзэншэ щызэхэсхым,
ЗызгъэпщкIури сэ зыкъэсхуэпащ факъырэу,
Делафэ зытезгъауэщ, сыхыхьэжри
Къысщымэхъашэу псори сыпсэуащ.
Апхуэдэурэ секIуэкIыу махуэ гуэр
Сыхуозэ сэ хьэфиз ящIа си адэм,
Лъыр игъуэжауэ и нэщIащэ кумбхэм,
Iэлъын, зи мыщIэр имысыжым хуэдэу.
Iэпэгъу сыхуэхъури гъуэгу дытехьэжащ,
Факъырэ Iус къыхэсхрэ игу хуэзгъэфIу.
Си унэхъугъуэти зы сыхьэтныкъуэ
ИпэIуэкIэ зыкъезгъэцIыхужат,
Бэлыхь сызыхэтар къыхуэсIуэтэжри.
ГуфIэгъуэмрэ гукъеуэмрэ гуащIэIуэу
Щызэжьэхэуэ мо игу езэшам
КъытехьэлъэIуэри зэгуэудащ.
Эдмонд
А пIуатэр йоIэ гум. ИтIани хэлъщ
Си сэбэп гуэр абы. Бухакъым – пыщэ.
Герцог Альбани
ЩыгугъукIэ апхуэдизу – гъэбэяу,
ЕдаIуэгъуейщ – уи нэпсыр къыпфIыщIехур.
Эдгар
А сэ сIуэтар бэлыхь зымыгъэвам
Къыщохъур тхьэмыщкIагъэм и лъагапIэу,
Ауэ бэлыхьым есэжам и гъуэгум
Мыгъуагъэхэм я бжыгъэр щыщогъупщэри,
Къыхуиухам нэсыху емытIысэх.
Си адэр здэзгъеижым къыткIэлъыплъ
Зыгуэр къызбгъэдокIуатэ. СыщыхуэзэкIэ
Си факъырагъэм Iуигъэщту щыта гуэр.
Иджы – сыхэтми сэ къызэрезгъащIэу –
Мы си пщэм гъуэгыу зыкъыщIедзэ, щIым
Зыхуредзыхыжри си адэр егъеиж,
И нэпсыр нытелъалъэу лIам и нэкIум.
Езымрэ Лиррэ здагъэвам и гугъу
Абы къысхуищIыжам ущыщIэдэIукIэ,
ПфIрикъутэхти апхуэдизкIэ гущхьэр,-
ИгъащIэм хуэдэ сэ зэхэзмыхат.
Ар зыгъэвауэ къысхуэзыIуэтэжым,
И нэгу мыгъуагъэу къыфIыщIыхьэжар,
Езым хуэмышэчыжу къэмэхащ.
Мис а тэлайм ягъаджэри накъырэ -
СыIуохьэ зауэм.
Герцог Альбани
Хэту пIэрэт ар?
Эдгар
Кентт, зиусхьэн. Зи хэкум кърахуам
НэгъуэщIу зихуэпауэ ихут и ужьыр
Пащтыхьым, лей апхуэдэу къезыхам,
Хуэпэжу псэкIэ.
Бейгуэлыр лъызащIэ къамэ IэщIэлъу къолъадэ.
Бейгуэлым
Ей, маржэ, фыкъыздэIэпыкъу!
Эдгар
Къэхъуар сыт?
Герцог Альбани
Сыт ар?
Эдгар
Дэнэ къикIа уи къамэм кIэрылъ лъыр?
Бейгуэлым
Къыхэсчыжащ гум ар. Иджыри хуабэщ.
ЛIащ, лIа!
Герцог Альбани
КъызжеIэт псынщIэу пщIыр зи гугъу.
Бейгуэлым
ЛIар – уи щхьэгъусэращ, зиукIыжащ,
Щхъухь япэ щIыкIэ и шыпхъум иригъэшхри.
Езыми зиумысыжащ.
Эдмонд
Сэ тIури
Зыщызгъэгугъыу екIуэкIырти – иджы
Щым ди нэчыхьри тхуитхыжынщ ажалым.
Эдгар
Мис, Кент
Герцог Альбани
Къэфхь мыдэ, псэуми лIами, тIури.
Лъэр егъэдий зэшыпхъухэм я унафэр
Мо уафэр зейхэм къызэрыхуащIам.
Сыт хуэдэу щытми, мэхъухэр тфIэгуэныхь.
Бейгуэлыр йокI. Кент къохьэ.
Пэжщ жыпIэр. Кентщ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи,
Хуэфащэ пщIэ абы мыбдеж щыхуэтщIу
Къедгъэблэгъэну тхузэфIэмыкIын.
Кент
НэхулъэфI укъикI жесIэну сыкъэкIуащ
Си зиусхьэну си пащтыхь лъапIэм.
И Iуэху сыт хуэдэ?
Герцог Альбани
Къытщыгъупщащ нэхъыщхьэр.
Эдмонд, къыджеIэт – пащтыхьыр дэнэ щыIэ?
ЗдэщыIэр дэнэ Корделие?
(Гонерильерэ Реганэрэ я хьэдэхэр кърахьэ)
Плъагъурэ. Кент?
Кент
Сыт мы къэхъуар?
Эдмонд
Эдмонд ялъагъурт фIыуэ.
Курытыр щхъухькIэ иукIри шыпхъу нэхъыжьым,
Езым и гущхьэм къамэ хиIужащ.
Герцог Альбани
Ар пэжщ. Зыгуэр я нэкIум ифпхъуэ тIуми!
Эдмонд
МэкIуасэ гъащIэр. Си псэр хэмыкIыпэу
Зэ сыфхуэщхьэпэжыну сщIащ мурад,
Ар къызэмыкIуми. ФепIэщIэкI. Зыгуэр
Тутнакъым вгъажэ. Сэ унафэ сщIат
Лиррэ Корделиерэ щIаукIыхьыну.
Герцог Альбани
ФыщIэпхъуэ зывмыIэжьэу.
Эдгар
Хэт и деж?
Унафэр зэрыпхъуэжым и нагъыщэу
Къыдэт зыгуэр.
Эдмонд
Пэжщ жыпIэр. Къащти – мис
IэщIэлъхьэ мы си джатэр офицерым.
Герцог Альбани
ФеужьэрэкIыт, маржэ хъужыхэн!
Эдгар йокI.
Эдмонд
Уи фызым сэрэ дызэчэнджэщыжри
Корделие тутнакъым щыпалъэну
Унафэ тщIат, езым зыфIидзэжауи
ИужькIэ ягъэIуну.
Герцог Альбани
Тхьэм къихъумэ!
Зыгуэр фыкъакIуи Iуфхыт мыр мыбдеж.
Эдмонд Iуах. Лир къохьэ и IэплIэм Корделие и хьэдэр илъу.
Абы и ужьым итщ Эдгар, офицерхэр, нэгъуэщIхэр.
Лир
Фыгъуэг, фыпыхьэ! Фэ фыцIыху! Фымывэщ.
Фэ фи нэм хуэдэ, фи бзэм ещхь сиIамэ,
Дунейр къэсэхыжынти. Мисыр – феплъ,
Феплъ сIэщIахам сэ къэгъэзэж имыIэу…
Сыт сызыхэтыр сэри? ЛIарэ псэурэ
СхузэхэмыгъэкIыжуи?! Къафщтэт гъуджэ,
Iубахъэм абджыр пшагъуэ къищIу тлъагъумэ,
Пытщ си пхъум и псэр.
Кент
Ярэби, дунейм,
И къутэжыгъуэр мы тэлайракъэ!
Эдгар
Зэманыр и нэм щынэса сыхьэтщ.
Герцог Альбани
Зэманыр щиухыпэ махуэ кIашэщ.
КъэпIейтеящ къабзийр. Феплъ – къобэуэжыр,
Ар пэжу щытмэ, ди Тхьэ, сэ игъащIэм
Згъэва бэлыхьыр пщIыхьу бзэхыжынт.
Кент
Си зиусхьэну лъапIэ!
(Лъэгуажьэпэ зрегъауэ).
Лир
IукI жызоIэ.
Эдгар
Iэгъу, дауэ ар? Ар уи ныбжьэгъущ, ар – Кентщ.
Лир
ФыIукI. ФыкIуэцIырыху. ЩIапIэщIэлъадэр
КъыфхукIуэ! Сэ къезгъэлыфынут ар –
Корделие! КъэдаIуэ зытэлай,
Зытэлай закъуэ зыIэжьэж. ЖыпIар сыт?
Сыт хуэдэ макъ иIа а си хъыджэбзым!
Си кIэтIий кIапэ къыпыкIа тхьэмыщкIэр
Упызылъар си IитIкIэ сукIыжащ.
Офицерым
Пэжщ жиIэр, зиусхьэнхэ, иукIащ.
Лир
Узищыхьэткъэ, си ныбжьэгъу? Зэман
СиIащ си къамэр къисхрэ сахыхьамэ,
Хьэ бжьыдзэу схуэгъэлъэну мыхэр сэ.
БлэкIащ ди пIалъэр, жьыгъэм хэлъкъым фIыгъуэ,
СщIилъэсыкIащ си гуауэм си къарур.
(Кент жриIэу)
БжесIэнщи пэжыр.
Кент
ДиIэгъащ зэман
ДынасыпыфIэуи, здэдгъэвуи бэлыхь гуэрхэр,
ТIу дыхъурт. Зыр уэрат. Адрейр сэрат.
Лир
КъызжеIэт, уэ у-Кент?
Кент
ЖыхуэпIэ дыдэрщ.
Сэращ уи блыгущIэт Кентыр. ЖыIэт уэ
Уи IуэхутхьэбзащIэ Кай здэщыIэр дэнэ?
Лир
ЩIалэ бэлыхьт зи гугъу пщIыр, пэжыр жыпIэм.
IэщакIуэ хъыжьэт. ЛIащ тхьэмыщкIэ, лIащ.
Кент
Ущоуэр. Кай ухуеймэ – ар сэращ,
Си зиусхьэн!
Лир
Деплъынкъэ.
Кент
Япэ дыдэу
Лъэпэрэпэн щыщIэбдзэм сыкъежьауэ
Къызоху уи ужьыр.
Лир
СыпщыгуфIыкIащ.
Кент
Иджыри къэскIэ къэхъуа псори гуауэщ,
КIыфIыгъэщ. Уипхъу нэхъыжьхэм къащыщIар
Яхуэмыгъэву заукIыжащ.
Лир
Ара хъунщ.
Герцог Альбани
А слъагъум жиIэр ищIэжу симыгугъэ.
Нэмыс хуэтщIыну дызэрыхьэзырыр
Едгъэлъагъунри мыхьэнэншэ сфIощI.
Эдгар
Пэжщ жыпIэр.
Офицерыр къохьэ.
Офицерым
Эдмонд лIащ.
Герцог Альбани
Ар дэ ди Iуэхукъым.
Сызэгупсысыр мыращ сэ, зиусхьэнхэ!
Мы насыпыншэм и гъащIэ хьэлъэр
Нэхъ тынш зэрыпщI хъухэну зы Iэмал
Къэзмыгъэнэну фыкъызогъэгугъэ.
Ар псэухункIэ властри IэщIырелъ.
(Эдгаррэ Кентрэ захуигъазэу.)
ФеувэлIэжхэ фэри фи IэнатIэ,
Фи хьэлъэ зэрытлъэкIкIэ вдэтIэтынщ.
Пэжагъыр зигу и пщалъэу псэуфахэм
ФIым и къэуатри зэхэфщIэнщ. Мыбы
КъыщыщIыр сыт? Феплъыпэт.
Лир
Си хъыджэбз
ТхьэмыщкIэр ятхьэлащ, ялIащ, бэуэжкъым.
Псэуну хуитщ хьэ быни, шыи, дзыгъуи.
Ухуиткъым уэ. Уэ хьэршым укIуэжащ
ИгъащIэ псокIэ къыумыгъэзэжыну,
ИгъащIэкIэ, щытыхукIэ мы дунейр.
СхуэфтIатэ псынщIэу щIыIур, егъэузыр.
ФIыщIэ фхузощI! Мис, къеплъыт, зиусхьэн!
И Iупэр плъагъуркъэ? Быдэу къеплъ мыбы!
(МалIэ)
Эдгар
ТхьэмыщкIэр къэмэхащ. Си зиусхьэныр.
Кент
УвыIэ си гур! Сыт ущIыхэмытхъэр?
Эдгар
Къэушыт, зиусхьэн.
Кент
И гугъу умыщI.
Мес, малIэ. Мэтыншыжыр и псэ мыгъуэр.
Къыщыплъэфыжрэ гъащIэ дзакIэм фIэбдзэу
Бэлыхь теплъхьэну сыт ущIыхэтынур.
Эдгар
ЛIащ.
Кент
ЗэрылIар аракъым гъэщIэгъуэныр,
Иджыри къэскIэ зэрыпсэуфарщ.
Граф Альбани
Нэфхь къафщти хьэдэхэр. Ди къалэн нэхъапэр
Ахэр дгъеижу щIэтлъхьэжыныращ.
(Кентрэ Эдгаррэ яжриIэу)
Мы хэкур къыхэсшынымкIэ мыгъуагъэм,
Ныбжьэгъухэ, сыфщогугъ дэIэпыкъуэгъуу.
Кент
Сахуейкъым, зиусхьэн зызгъэгувэну,
Пащтыхь къыспэплъэм и гъуэгу сытеувэнущ.
Эдгар
Сыт хуэдэ гуауэм къимыщIми псэр Iэхъулъэхъу,
Дишэну дяпэкIэ зэманым дещI Iэпэгъу.
Тхьэмадэм и щхьэ мыгъуагъэм хуигъэщхъакъым,
Апхуэдэр дэ пщIыхьэпIэуи тлъэгъуакъым.
(ХьэдэщIэлъхьэ марш къоIу).
Псори йокI.
Пащтыхь Лир
ЗэзыдзэкIар Мысачэ Петрщ
Япэ Iуэхугъуэ
Япэ теплъэгъуэ
Пащтыхь Лир и дворецым щыщ троннэ залырщ. Кент, Глостер, Эдмонд сымэ къохьэ.
Кент
Сэ си гугъащ Албаным я герцогыр Корнуэлым я герцогым нэхърэ нэхъыфIу пащтыхьым илъагъуу.
Глостер
Дэри апхуэдэу ди гугъащ. Ауэ иджы, и лъапсэр щигуэшым, псори абы апхуэдизкIэ зэхигъэзэрыхьащи, хэт нэхъыфIу илъагъуми къыпхуэщIэнукъым. Абы и лъапсэр апхуэдизкIэ зэхуэдабзэу игуэшащи, гугъущ нэхъыфIыр къыхэпхыну.
Кент
Мыр уи къуэ, милорд?
Глостер
Мыр дунейм къызэрытехьам си Iуэху тIэкIу хэлъщ, сэр. Пэжу, а упщIэм жэуап щесткIэ укIытэм си напэр кърижьыкIыурэ абы тIэкIу-тIэкIуурэ сесэжащи, иджы къысфIэIуэхужкъым.
Кент
Зыри къызгурыIуэркъым.
Глостер
Уэ къыбгурымыIуэми, мы щIалэ ахъырзэманым и анэм апхуэдизкIэ псынщIэу сыкъыгурыIуати, лIы игъуэтыным и пIэкIэ щIалэ хъарзынэ игъуэтыгъащ. АбыкIэ сыбгъэкъуаншэрэ?
Кент
Хьэуэ, дауи узгъэкъуэншэн а псоми я Iэужьу мыпхуэдэ щIалэ ахъырзэман дунейм къытехьауэ.
Глостер
Сэ мыбы нэмыщI нэгъуэщI зы щIали сиIэщ, сэр, нэчыхькIэ къалъхуауэ, ауэ ар мыбы нэхърэ зыкIи нэхъыфIу слъагъуркъым. Мы Iейр дыпэмыплъауэ дунейм къытехьа пэтми, и анэр тхьэIухуду дахэу щытащ. Ей, мыр къалъхуным и пэкIэ дэ апхуэдизкIэ тхъэжыгъэшхуэ диIати, сэ схузэфIэкIакъым мыбы сызэриадэмкIэ зызымымыусыжын. ПщIэрэ, Эдмонд, мы зиусхьэныр хэтми?
Эдмонд
Хьэуэ, милорд.
Глостер
Мыр Кентщ. ЗэгъэцIыху икIи щIыхь хуэщI графым. Си ныбжьэгъу лъапIэщ.
Эдмонд
Уи щIыхьым хуэфащэу сыкъыщIэкIыну къызогъэгугъэ.
Кент
НэхъыфIу дызэрыцIыхумэ, сэри укъызогъэгугъэ къысхуэпщI щIыхьым хуэфащэ гулъытэ хуэсщIыну.
Эдмонд
Сэри слъэкI къэзгъэнэнкъым, сэр, а уи гулъытэм хуэфащэу сыщытынымкIэ.
Глостер
Мыр илъэсибгъукIэ зекIуэ щыIащ, иджыри мыгувэу ежьэнущ… Пащтыхьыр къокIуэ.
Сценэм адэкIэ бжьамий макъ къыщоIу.
Лир, Корнуэл, Албан герцогыр, Гонерилья, Реганэ, Корделия сымэ щхьэхъумэхэр ящIыгъуу къохьэ.
Лир
Француз пащтыхьым уэ къысхуеджэт, Глостер,
Бургун герцог цIыкIуми схужеIэ къэкIуэну.
Глостер
Хъунщ, зиусхьэн, къыпхуезджэнщ сэ тIури.
Глостеррэ Эдмондрэ йокI.
Лир
АтIэ, дэ нобэ тщIащи зы унафэ –
Абы гупсэхуу щыгъуазэ фытщIынщ.
Къызэфтыт картэр. Мыращ ди унафэр:
Ди лъапсэр нобэ Iыхьищу дгуэшащ.
Дыхъуащи кхъахэ мылъкур тхузехьэжкъым,
Къытхуэна гъащIэ тIэкIум дытыншын
ПапщIэ къулыкъур фи пщэ ныдызолъхьэ
Фэ, зи щIалэгъуэм – фэрщ ар зыхуэфащэр.
Уэ, Корнуэлым и къуэ, Альбан хэкум
И къуэ, - фэ тIури щыгъуазэ фытщIынщ
Мы дипхъухэм нобэ Iыхьэу ялъыдгъэсым,
ИужькIэ дауэ къамыIэтын папщIэ.
Француз пащтыхьыр, Бургунд герцог хахуэр –
А тIури дипхъу нэхъыщIэм къыщIоупщIэ,
Жэуап яттынум тепыIэншэу пэплъэу.
АтIэ, аращи, тепщэныгъэ псори –
Ди мылъкуи лъапси нобэ фыдотыжри
КъызжефIэт, сипхъухэ, моуэ фигу къыдэкIыу,
ИкIи ар нобэ зыкIи фымыбзыщIу,
Си жумартыгъэр хэт лъысым нэхъыфI,
Уэ, Гонерилья, унэхъыжьщ – къыщIэдзэ.
Гонерилья
ПхуэсщI лъагъуныгъэр си бзэм къитIасэнкъым.
Ауэ мы си гум жысIэнщ къыбгъэдэкIыу:
Мо уафэ къащхъуэр, дыгъэ нур къытхуепсыр,
Хьэуа къабзащэр, фIыгъэр, узыншагъэр,
ГъащIэ дахащэу щыдиIэр дунейм –
А псори, ди адэ, сэркIэ зыми щыщкъым,
А псоми, ди адэ, япэ узогъэщ.
НэгъуэщI щIызгъуну – псалъэ къысхуэгъуэткъым.
Корделия
(щэхуу)
Сыт уэ, къоупщIым, жыпIэфын, Корделия?
Уи адэр псалъэншэу фIыуэ зэрыплъагъурщ.
Лир
Мис, плъагъуркъэ мыр: мы псышхуэм щыщIэдзауэ
ХъупIи, мэкъупIи, гъавэ щIапIэу хъуар
Ууейщ, си тIасэ, уи быни щхьэгъуси
Фыпсэу фытхъэжу. АдкIэ сипхъу курытым,
Уэращ, Реганэ, сэ жыхуэсIэр, тIасэ,
Сыт къыджепIэн? – Дыпоплъэ уи жэуапым.
Реганэ
Си шыпхъум дэрэ – тIури дурибынщи –
Ди адэ лъапIэ, ди пщIэри зэхуэдэщ.
БжесIэну псори къиIуэтащ нэхъыжьым,
Ауэ абы сэ щIызгъужынур зыщ:
ПхуэсщI лъагъуныгъэм ефIэкIын гуфIэгъуэ,
Ди адэ дыщэ, сиIэну сыхуейкъым.
Корделия
Сэращ тхьэмыщкIэр! Хьэуэ. Пэжкъым жысIэр –
Си псалъэр мащIэу – гурыщIэр нэхъыбэщ.
Лир
Нэхъыжьым къылъысам нэхъ мынэхъ мащIэу
Уэри мы къомыр, тIасэ, плъыдогъэсыр.
Нэхъ щIыфI бгъуэтынкъым – тепсэ псор щобагъуэ,
ХъупIэр жыпIэнщи – уеплъым – нэр щоджылыр,
Француз пащтыхьыр, Бургун герцог хахуэр
Зыхузэпещэу, щауэ псом я плъапIэ
Хъыджэбз нэхъыщIэу адэм и гъэфIэным
Сыт къыджиIэнур нобэ махуэ лъапIэм?
Уи шыпхъухэм нэхъ нэхъыбэ къыплъысын
ПапщIэ сыт жыпIэр? КъыщIэдзэ, додаIуэр.
Корделия
Зыри, ди адэ, жысIэркъым.
Лир
Ар дауэ?
Корделия
Аращ, ди адэ, зыри схужыIэнкъым.
Лир
Зыри жумыIэм – зыри къыплъысынкъым,
Къэхъуар сыт, жыIэ, ди гъэфIэн нэхъыщIэ.
Корделия
Псалъэ дыгъэлкIэ гурыщIэм сеIусэу
Сыхуейкъым ар, ди адэ, згъэутхъуэну.
Сурипхъущ, уадэщ- а тIум сщащI къалэныр
Си боршщ, ди адэ, екIуу згъэзэщIэну.
Лир
Корделия, гупсыси – зыкъэщIэжи
Къэгъуэт жэуапыр – Iуэхур хэмытIасэу.
Корделия
Ди адэ лъапIэ, гъащIэ къызэптащ,
СупIащ, сыбгъафIэу, фIыуэ сыплъэгъуащ.
А псом я фIыщIэу стелъщи сэ уи щIыхуэ –
ЖыпIэм содаIуэр, фIыуэ узолъагъур.
Ауэ апхуэдэу фIыуэ укъалъагъум
Сыт зэращIынур си шыпхъухэм щхьэгъусэ?
ПхуэсщI лъагъуныгъэм и ныкъуэр лъысыну
Си гугъэщ, лIы сыдэкIуэм, си щхьэгъусэм.
(къыкIэлъыкIуэнущ)
