Жанпагуэ
БлэкIа илъэсым дунейм ехыжахэм ящыщщ «Эльбрус» тхылъ тедзапIэми ди газетми илъэс куэдкIэ щылэжьа Дол (Абазэ) Жанпагуэ. и Iыхьлыхэм, и лэжьэгъуахэм я мызакъуэу, ар я жагъуэ хъуащ зыцIыхуу щыта псоми.
Абазэ Жанпагуэ 1947 гъэ Абазэхэ япхъу Жанпагуэ (гъэкIэщIауэ «ЖенякIэ» еджэрт) 1928 гъэм Джылахъстэнейм щыщ Плановскэ (Ботэщей) адыгэ къуажэжьым къыщалъхуащ. Псори хъарзынэ хуэдэт, унагъуэм зыхуей игъуэтырт: адэр лажьэрт, анэм лъапсэр зэрихьэрт. АрщхьэкIэ гъащIэм зэуэ зихъуэжащ блэкIа лIэщIыгъуэм и 30 гъэхэм я кIэухым. Къэралым арыншами щызэрахьэ политикэ залымыгъэр къэукъубеипащ. «ЦIыхубэм я бий» фIащырти, цIыху минхэр яукIырт, ягъэтIысырт. Абыхэм яхиубыдащ Жанпагуэ и адэ Iэюби. Лажьэ гуэри имыIэу ягъэтIысри, Сыбыр пхащIэм яшащ. Къытралъхьари а зэманым «зекIуэхэм» елъытауэ куэдтэкъым — илъэси 8-т, арщхьэкIэ къигъэзэжакъым. Насыпыншагъэр и закъуэ къакIуэркъым. НэхъыкIэж къыщыхъуар я анэр къытехуэу лIа иужьщ: цIыхубзым хуэхьакъым унагъуэм къыкIэлъызэрахьа лейр. Зеиншэ дыдэ хъуа зэшыпхъу цIыкIуитIыр утыку къинащ. КъыхуашийIамэ, я Iыхьэт. Ауэ зигу къащIэгъури сакъын хуей хъурт: политикэ IуэхукIэ ягъэтIысам и бынхэм уадэIэпыкъуну шынагъуэт, ахэр сабийуэ щытми. Аурэ Хэку зауэшхуэр къэхъеящ. ЦIыхухъухэр фронтым кIуащ, езыхэр зыпэрыт IэнатIэхэр цIыхубзхэм, лIыжьхэм, балигъ ныкъуэхъухэм къыхуагъанэри. Жанпагуи хузэфIэкI къимыгъанэу щылэжьащ езым и къуажэм щыIа «Вторая пятилетка» колхозым. Мыгувэу гъащIэм зихъуэжащ: Жанпагуэ и шыпхъур сабий унэм иратащ, езыр зришэлIащ къалэм щыпсэу и анэ шыпхъум. И ныбжьым емылъытауэ зэхэщIыкI зиIэ, щхьэх зымыщIэ хъыджэбз цIыкIум типографием лэжьэн щыщIидзащ.
Мыгувэуи гъащIэм зыкъигъэзащ. Жанпагуэ улахуэ хъарзынэ къилэжь, езым хуэдэхэм къакIэрымыхуу псэу хъуащ. 1948 гъэм мазаем и 19-м Къудей Чэрим и Iэ щIэлъу газетхэм къытехуащ Абазэ Жанпагуэ КъАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и ЩIыхь тхылъыр къызэрыхуагъэфэщам теухуа унафэр. Ар пщIэшхуэ дыдэт: и ныбжьыр илъэс 20-м иту республикэм и дамыгъэ нэхъ лъапIэр къуатыныр, зэрыжаIэщи, мыбдеж щыттэкъым икIи, шэч гуэри хэмылъу, иIэ зэфIэкIыр зыхуэдизым, нэгъуэщI зыри хэлъхьэжын хуэмейуэ, щыхьэт техъуэрт.
КIуэкIуэ Женярэ Дол Жанпагуэрэ газетым и зи чэзу къыдэкIыгъуэм йолэжь. 1981 гъэ АрщхьэкIэ и гъащIэм нэсу зыщихъуэжыпар унагъуэ ихьа иужьщ. Щхьэгъусэ хуэхъуа Дол БаIилэ журналистт, лъэпкъ телевиденэм и лъабжьэр зыгъэтIылъахэм ящыщт. Ар егъэлеяуэ цIыхуфIт, сыт хуэдэ гупми хэзагъэу. Сэ абы быдэу щыхьэт сытехъуэфынущ. ЗыкъомкIэ сынэхъыщIэми (БаIилэ цIыхухэр зэхигъэкIыртэкъым жьырэ щIэкIэ), сэ абы сигъэныбжьэгъурт. Сыздришажьэурэ, зыбжанэрэ IуэхукIэ дыщыIащ къуажэхэм. Си нэгу щIэкIащ абы щIыпIэ псоми хэгъэрей куэд зэрыщиIэр. Хэбгъэзыхьмэ, щызэпаубыд къэхъуащ ягъэхьэщIэну. Мис апхуэдэт псэуэгъу къыхуэхъуар (псэужкъым, Тхьэм ахърэт нэху кърит).
Долхэ я унэм хьэщIэхэр куэдрэ еблагъэрт. Жанпагуэ псоми яхуэгуапэт, Iэнэ къахуиухуэрт. Зэгуэр сэри сыщIыхьауэ щытащ Долхэ я фэтэрым. Жанпагуэ щIэстэкъым. ИужькIэ хуабжьу и жагъуэ хъууэ къызжиIэгъащ:
— Сыту Iейуэ сыщIэмысу урихьэлIат, игъащIэм уныщIэмыхьауэ. Тхьэм жиIэм, узгъэфIэжынщ.
Апхуэдэ цIыху гуапэт, ипэкIэ зи гугъу тщIа бэлыхьхэми хэтауэ фэ гуэри теттэкъым. Хэбгъэзыхьмэ, корректору щылажьэ ди газетым и унэ бжэIупэм «ЖигуликIэ» БаIилэ къыIуишауэ слъэгъуати, сегупсысат: «Сыту и насып мы цIыхубзым. Сыт и лъэныкъуэкIи и Iуэху зэпэщщ. И лэжьапIэр гъущапIэщ, хуабэщ, хьэлъэ къиIэтыркъым. И щхьэгъусэм машинэкIэ зыхуейм негъэс».
Иджыпсту сщIэр сщIамэ, сэ Iуэхум нэгъуэщIу сеплъынт, езыр псэууэ и гукъэкIыжхэр къезгъэIуэтэнти, стхыжынт. АрщхьэкIэ, сэ сызэреплъымкIэ, Жанпагуэ фIэфIтэкъым хьэзабкIэ гъэнщIа и блэкIам тепсэлъыхьыну. Сыт хуэдэу щымытами, сэ срихьэлIакъым абы тепсэлъыхьу. Сэ абы и блэкIам сыхэзыгъэгъуэзар ипхъу Зитэщ.
«Адыгэ псалъэм» и редактор нэхъыщхьэм и къуэдзэ ЖьэкIэмыхъу Маринэ игу къегъэкIыж:
— Газетым сыкъыщыкIуам сэ сакъыхэхуат корректор гуп зэкъуэт. Я лэжьыгъэм хуэIэзэти, абыхэм журналистхэр ечэнджэщырт. Ди нэхъыжь ЖенитIыр — КIуэкIуэмрэ Долымрэ — щыпкъагъэм я щапхъэт. Зэи сщыгъущэнукъым абыхэм Iэдэбагъыу, нэмысу яхэлъар зыхуэдизыр. Сыт щыгъуи къыбдэIэпыкъуну, фIы гуэр къыпхуащIэну хущIэкъурт. Ахэр цIыху хэтыкIэ и лъэныкъуэкIэ нэхъыщIэхэм гъуазэ хуэхъуу щы- тащ.
Жанпагуэ и бынхэр хъарзынэу къызэфIигъэуващ, зыхуей хуигъэзащ. Псом хуэмыдэу щыгуфIыкIырт и пхъурылъхухэу Нэзрэн Лалинэрэ Къущхьэ Мадинэрэ (зыхыхьа унагъуэхэм я унэцIэхэмкIэ дотх) къехъулIахэм. Иригушхуэнуи щхьэусыгъуэ иIэт: тIуми мы зэма- ным республикэ МВД-м къулыкъу щащIэ, пщIэи щIыхьи яIэу. Иужь илъэсхэм и гур нэхъ зыкIэрыпщIауэ щытар и пхъурылъхум и къуэ Алихъанщ. Арат псом хуэдэу дэрэжэгъуэ къезытыр.
«Гуауэри гуфIэгъуэри зэпылъщ» жеIэ адыгэ псалъэжьым, ар зэрыпэжыр егъэбелджылы дахэу дунейм тета Дол (Абазэ) Жанпагуэ и гъащIэм.
Шал Мухьэмэд.
