ЩIэныгъэм и лъагапIэхэм нэса адыгэлI
Лъэпкъ гупсысакIуэ
ЦIыху акъылыфIэм и зэфIэкIхэр гъунапкъэншэщ. Апхуэдэм хуэфэщэн IэщIагъэ игъуэтмэ, абы и щэхухэр къэхутэным, зэгъэщIэным еши псэхуи имыщIэу елэжьынущ, ищIа мурадхэри, сыт хуэдэ гугъуехьхэр Iуэхум хэмылъми, зригъэхъулIэнущ. Ди лъэпкъым къыхэкIащ дызэрыпагэ апхуэдэ цIыху щэджащэ куэд. Абыхэм ящыщщ Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым и лэжьакIуэ нэхъыщхьэ, филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор, КъБР-м щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Гъут Iэдэм.
Профессор Гъут Iэдэм Десэжауэ, нэсу демыгупсыс, тфIэмыгъэщIэгъуэныж щхьэкIэ, ди лъэпкъым и щIэныгъэлI нэхъыжь махуэхэр къызыхэтэджыкIа гъащIэмрэ абыхэм иужькIэ зыIэрагъэхьэ ехъулIэныгъэхэмрэ зэплъытыныр икъукIэ гъэщIэгъуэнщ. Абыхэм щIэныгъэ куу къызыщIахын еджапIэ я зэманым хэкум итакъым, зи Iуэхум фIыуэ хэзыщIыкI егъэджакIуи зэджэн тхылъ къудеи яIакъым, тетрадь, къалэм, шакъэ дыдэхэр ямыгъуэту зэрыщытам и гугъу умыщIыххэми. Зи еджэгъуэр, щIалэгъуэр зауэ нэужь шэджэладжэхэм хиубыда Гъут Iэдэми абы и ныбжьхэми къуажэ еджапIэм щIэныгъэ куу къахущIэхынкIэ Iэмал яIакъым, зыхуей-зыхуэныкъуэхэр зымащIэкIэ абы щыгъуэ нэхъ гъуэтыгъуафIэ хъуа пэтми. ЕджапIэ нэхъыщхьэм щIэтIысхьа нэужьщ абыхэм щIэныгъэ нэс щызрагъэгъуэтыфар. Ари зи фIыгъэр а щIалэхэм къалъыкъуэкIа ерыщагъырщ, къыхаха IэщIагъэм и щэхухэр къахутэным я зэмани гугъуехьи емыблэжу яужь зэритарщ.
Зауэ нэужь лъэхъэнэхэм лъэпкъ щIалэгъуалэм я дежкIэ тынштэкъым IэщIагъэ яхуэхъунур тэмэму къыхахынри. Чэнджэщ пэж къезытын зэрыщымыIэм къыхэкIкIэ, ахэр жакъуэу я псэм дэмыхьэ IэщIагъэ къыщыхах, лейуэ зэман куэд щафIэкIуэд къэхъурт. Апхуэдэ щIэщхъу къызыщыщIахэм ящыщщ Гъут Iэдэми. Ар мэкъумэш лэжьыгъэхэм щыхурагъаджэ факультетым щIэтIысхьат, ауэ ар IэщIагъэ зэрыхуэмыхъунур къыщыгурыIуэжым, абы урысыбзэмрэ литературэмкIэ щыIэ къудамэм зригъэдзыжащ. ЕхъулэныгъэфIхэр иIэу университетыр къэзыуха щIалэщIэр и IэщIагъэм пIалъэ гуэркIэ ирилэжьащ, иужькIэ, и насып кърихьэкIри, щIэтIысхьащ Горький Максим и цIэр зэрихьэу Москва дэт литературэ институт цIэрыIуэм и аспирантурэм. Абы щылажьэ щIэныгъэлI хьэлэмэтхэм я нэIэ щIэту илъэсищым нэблагъэкIэ ар елIэлIащ «Адыгэ нарт эпосым и поэтикэр» зыфIища и диссертацэм. Ар ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкIри, и хэку къигъэзэжащ Гъутым. Абдежми Тхьэр къыхуэупсащ щIалэщIэм: Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым ар лэжьэгъу щахуохъу лъэпкъ IуэрыIуатэр зэхуэхьэсынымрэ джынымрэ псэ хьэлэлу пэрыт адыгэ щIэныгъэлI гъуэзэджэхэу Шортэн Аскэрбий, КъардэнгъущI Зырамыку, ГъукIэмыхъу Iэбубэчыр, Нало Заур сымэ.
Абы лъандэрэ псы куэд ежэхащ, арщхьэкIэ Гъутыр нобэр къыздэсым щолажьэ а IуэхущIапIэм, къэхутэныгъэ лэжьыгъэ купщIафIэхэр дапщэщи зэфIихыу, тхылъ щхьэхуэхэр къыдигъэкIыу. Iэдэм и къалэмыпэм къыпыкIа тхыгъэ куэдым щIэныгъэ дунейм щытхъушхуэхэр щыхужаIащ, мащIэкъым ахэр зи лэжьыгъэм къыщызыгъэсэбэпхэри.
Адыгэ лъэпкъым пхужымыIэну IуэрыIуатэ къулей, телъыджэ иIэщ, къежьапIэ абы хуэхъуари, и курыхри, и налкъутри Нарт эпосырщ. Ар дунейпсо лъэпкъ эпос цIэрыIуэхэм сыт и лъэныкъуэкIи йохьэйохуэ, емыфIэкIмэ, къазэрыкIэрыху щымыIэу. Абы и мыхьэнэр, лъэпкъ IуэрыIуатэм щиубыд щIыпIэр пасэу къызыгурыIуа Гъут Iэдэми и кандидат, доктор диссертацэхэр абы триухуащ, нэгъуэщI и лэжьыгъэхэми тегъэщIапIэ яхуищIащ. И IэщIагъэм куууэ зэрыхищIыкIым, лъэпкъ щIэиныр хуэсакъыу хъумэныр, къызэтегъэнэныр и къалэн нэхъыщхьэу зэрыщытыр къызэрыгурыIуам и щыхьэту, щIэныгъэлIым а илъэсхэм гу лъетэ нэхъ пасэу, 1951 гъэм къыдагъэкIа «Къэбэрдей нарт эпосым» щаIэщIэкIа щыуагъэхэм ящыщ зым — ар лъэпкъым и цIыхухэм я деж щызекIуэ нарт пшыналъэхэм къазэрыщхьэщыкIым, къемызэгъыу зэрыхэлэжьыхьам, «нэхъыфI» ящIын я гугъэу. И щхьэ течауэ ар хэIущIыIу пщIыныр къезэгъыщэртэкъыми, Iэдэм тегушхуэри нарт пшыналъэхэр цIыхубэм я деж зэрыщызекIуэм темыкIыу ахэр къыдигъэкIын щIидзащ. Абыхэм ящыщщ 1974 гъэм Москва къыщыдагъэкIыжа «Адыгэ лIыхъужь эпосыр», том зытIущ хъууэ 1981 гъэм Москва дунейм къыщытехьа «Адыгэхэм я цIыхубэ уэрэдхэмрэ Iэмэпсымэ макъамэмрэ», 2012 гъэм Налшык къыщыдэкIа «Нартхэр. Адыгэ эпос» тхылъхэр. А Iэмал пэжым тетщ щIэныгъэлIым иужьыIуэкIэ игъэхьэзыра «Адыгэ IуэрыIуатэм урыс-пащтыхь зауэр къызэрыхэщыр», «Къэбэрдей IурыIуатэм Хэку зауэшхуэр къызэрыщыгъэлъэгъуар» тхылъитIри.
«Нарт» эпосым ныбжьышхуэ иIэщ, щIэныгъэлIхэм ар илъэс минищ ипэкIэ зэхалъхьауэ хуагъэфащэ. Апхуэдиз ныбжь иIэми, ар зи Iэдакъэ къыщIэкIа лъэпкъ усакIуэ-джэгуакIуэхэм художественнэ зэфIэкI мыкIуэщIыжхэр ябгъэдэлъащ, зэман дыдэр зыпэмылъэщ образ телъыджэ абыхэм зэрагъэпэщахэр нобэми мэпсэу, гупсысэ гъэщIэгъуэнхэр ящIэлъщ, гъэпсыкIэ хьэлэмэтхэр ягъуэтащ. Адыгэ IуэрыIуатэм адрей и жанр зэхуэмыдэ иужькIэ зэфIэувахэм абы ижь уэр къащIихуащ, ар щапхъэ абыхэм яхуэхъуащ. ЛIыхъужь хэтымкIи, абы и къэгъэлъэгъуэкIэкIи, къыщыгъэсэбэпа художественнэ IэмалхэмкIи «Нарт» эпосым нэхъ пэгъунэгъуу ди IуэрыIуатэм хэтыр Андемыркъан и тхыдэ уэрэдхэрщ. Иджыри къыздэсым Iуэху ищIу ар зыми зэхимыгъэкIами, лъэпкъ IуэрыIуатэм и жанр псоми гугъущэ хэмылъу къыщыбгъуэтынущ нарт эпосым и лъэужь белджылыхэр. Нэхъ пасэу лъэпкъ IуэрыIуатэм елэжьу щIэзыдза щIэныгъэлIхэм гулъытэншэу къагъэнами, адыгэ нарт эпосым куууэ щыгъуазэ зыхуэзыщIа Гъутым къыгуроIуэ а тхыгъэ телъыджэхэм я ухуэкIэ-гъэпсыкIэр, хэт лIыхъужьхэм я образхэм я зэфIэгъэувэкIэр, пшыналъэхэм я сюжетхэм я ухуэкIэр, нэрылъагъу щохъу абыхэм къыщагъэсэбэпа художественнэ Iэмал зэмылIэужьыгъуэхэр. А псори я пIэ игъэзэгъэным, зэфIэхыным илъэс зэкIэлъыкIуэхэм пыухыкIауэ тхылъ зыкъом треухуэ икIи къыдегъэкI Гъут Iэдэм. IуэрыIуа- тэм елэжь щIэныгъэлI Iэджэм я щытхъу къалэжьащ Москварэ Налшыкрэ урысыбзэкIэ къыщыдэкIа абы и тхылъхэу «Адыгэ нарт эпосым и поэтикэмрэ типологиемрэ» (М., 1993), «Адыгэ эпосым и художественнэ хабзэхэр» (Налшык, 2000), «ЦIыхубэ эпосыр: хабзэхэмрэ иджырей зэманымрэ» (Налшык, 2010). А лэжьыгъэ купщIафIэхэр адыгэ IуэрыIуатэр, псом япэрауэ, лъэпкъ эпосыр джыным я хэлъхьэныгъэ хьэлэмэтщ. Абыхэм нэсу щызэпкърыхащ нобэр къыздэсым мыубзыхуауэ, зэхэмыгъэкIауэ щыIэ Iуэху зэфIэнахэр.
Дызэрыщыгъуазэщи, бгырыс лъэпкъхэр куэд щIауэ бэлыхь мыухыжхэм зэрыхэгъэтщ «Нарт» эпосым щхьэкIэ — дэтхэнэми жеIэ ар и лъэпкъым зэхилъхьауэ, нэгъуэщIхэми я Iуэху лъэпкъ хэмылъу. Апхуэдэ пцIыIуэпцIышэхэр къэзымыщтэ, зыфIэмыкъабыл щIэныгъэлIхэм ятх апхуэдэ икIагъэр щIэныгъэм и хабзэхэм къызэремызэгъыр, «шхыIэн зелъэфэным» пщIэи щIыхьи къызэрыпхуимыхьыр. А Iуэхум зэрыхущытыр игъэбелджылыуэ Гъут Iэдэм иужьрей илъэсхэм итхащ икIи къыдигъэкIащ «Адыгэ (шэрджэс) нарт эпосым и Iуэху нэхъыщхьэхэр» зи фIэщыгъэ тхылъ гъэщIэгъуэн. Абы щыгъэбелджылащ илъэс плIыщIым нэблагъэкIэ щIэныгъэлIыр зыхуэкIуа и гупсысэ нэхъыщхьэхэр. Iэзагъ хэлъу, фIэщ къыпщищIу Iэдэм тхылъым щызэпкърихащ «Нарт» эпосым и лIыхъужь нэхъыщхьэхэм я образхэр зэрызэфIэува Iэмалхэр, абыхэм ящIэлъ гупсысэхэр, пшыналъэхэр зытещIыхьа зэпэщIэувэныгъэхэм я гъэпсыкIэхэр, лъэпкъ IуэрыIуатэм литературэм и адрей и жанрхэм пыщIэныгъэу яхуиIэр, нэгъуэщIхэри. Тхыгъэм щIэлъ гупсысэхэм я кууагъым, зэрытха бзэ къулейм я гугъу умыщIми, щIэныгъэлIхэм я мызакъуэу, ар лъэпкъым и дэтхэнэ цIыхури фIэгъэщIэгъуэну зэджэн тхылъщ.
Тхьэр фIыгъуэкIэ зыхуэупса цIыхум зэIусэм псэ хелъхьэ, зэфIэкI мыкIуэщIхэр зэрыбгъэдэлъыр сыт хуэдэ Iуэхуми къыщегъэлъагъуэ. IуэрыIуатэдж IэкIуэлъакIуэу зэрыщытым къыдэкIуэу, Гъут Iэдэм художественнэ тхыгъэхэр къэгъэщIынымкIи зэфIэкI лъагэ зэрыбгъэдэлъыр куэд щIауэ къигъэлъэгъуащ. Абы и Iэдакъэ къыщIэкIащ рецензэ куэд, адыгэ тхакIуэхэм я тхыгъэхэри урысыбзэкIэ зэредзэкI. КъинэмыщIауэ, иужьрей илъэсхэм дунейм къытехьа тхылъ куэдым ар я редактор нэхъыщхьэщ. Iэдэм апхуэдэуи жыджэру хэтщ лъэпкъ еджапIэхэм папщIэ программэхэр зэхэзылъхьэхэм. Абы и унафэм щIэту кандидат, магистр диссертацэхэр аспирантхэмрэ студентхэмрэ ятх.
ЗэманыфI щIауэ Гъут Iэдэм къэбэрдей литературэми щолажьэ, абы и тхыгъэхэр пIалъэ-пIалъэкIэрэ газетхэмрэ журналхэмрэ бзитIкIэ къытохуэ, радиомрэ телевиденэмкIэ къат. ТхакIуэм и япэ тхылъым — «Дэбагъуэ» (1988) — щызэхуэхьэсащ абы и рассказхэмрэ новеллэхэмрэ. Нэхъыбэу ахэр зытеухуахэр иджырей гъащIэрщ, ди цIыхухэм я зэхэщIыкIырщ, абыхэм я Iуэху еплъыкIэхэрщ, хъуэпсапIэрэ гугъапIэу яIэхэрщ. ТхакIуэм и новеллэхэр тхыдэм, IуэрыIуатэм нэхъ тещIыхьащ, нэхъыбэуи зи гугъу щыщIар иджырей цIыхухэр шыгъушыпсыпIэм хэзыгъэлъ, зыри зыхуемыщIэ Iуэху шэщIахэрщ.
Нобэ зи махуэр дгъэлъапIэ Гъутыр, и цIэр игъэпэжу, цIыху зэпIэзэрытщ, къызэрыгуэкIщ, темылъ и щхьэм трилъхьэркъым, и мыIуэху зэрихуэркъым, нэгъуэщIхэм яхуэпсалъэркъым, сытым щыгъуи егугъупэу, хэгупсысыхьауэ и къалэныр егъэзащIэ. Лейуэ, пщIэншэу абы зы сыхьэти игъэкIуэдыркъым — щылажьэм ар жэщи махуи и кабинетым щIэсщ, зыгъэпсэхугъуэ зэманхэм и дачэр зыхуей хуегъазэ, къыщимыгъэкI щымыIэу. Илъэс бжыгъэ гуэрхэр зыкIэримытхамэ, апхуэдэ ныбжьи абы пхуетынукъым, и щIалэгъуэм хуэдэу, ар иджыри IэпсынщIэ-лъэпсынщIэщ.
Ди лэжьэгъум, ныбжьэгъу гуапэм ди гумрэ ди псэмрэ къабгъэдэкIыу дохъуэхъу узыншагъэ быдэ иIэу къигъэщIам хуэдиз ди щхьэщыгум итым иджыри къыхупищэну, зыхилъхьэ щымыIэ ипхъу Ланэ куэдрэ щхьэщытыну, иджыри къыздэсым хуэпэжу зыхуэлэжьа и лъэпкъым дяпэкIи хузэфIэкI псори хуищIэну.
ХЬЭКIУАЩЭ Андрей,
филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор,
ХЬЭКIУАЩЭ Мадинэ,
филологие щIэныгъэхэм я доктор.
Гъут Iэдэм и вагъуэр куэдрэ тхуреблэ!
Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ институткIэ дызэджэм, япэм щIэныгъэ-къэхутакIуэ институт цIэр зезыхьэу щытам, и ныбжьыр илъэс 90-м щIигъуащи, хабзэ зэрыхъуауэ, абы и гугъу зыгуэрым къригъэжьамэ, къедаIуэхэм языхэзыр Iэмал имыIэу къыподжэж, «а-а, мор щылажьэр ара жыхуэпIэр?» жеIэри. «Морыр», лъэхъэнэ щытепсэлъыхьым елъытакIэ, зыбжанэрэ зэблахъуа цIэ-унэцIэщ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, езы институтым нэхърэ нэхъ я нэIуасэу, цIыхухэм я деж нэхъ щыцIэрыIуэу а IуэхущIапIэм дапщэщи лэжьакIуэу иIащ. Хэт сымэт ар жыпIэу укIуэцIрыплъыжмэ, гъэщIэгъуэн гуэр къыщIощ: къызэрыщIэкIымкIэ, ар дапщэщи адыгэ IуэрыIуатэм елэжьхэм ящыщауэ къыщIокI, Шортэн Аскэрбий деж щегъэжьауэ ди нобэм къэсыху. Аскэрбий къилэжьа пщIэмрэ щIыхьымрэ адэкIэ яIэтащ КъардэнгъущI Зырамыкурэ Нало Зауррэ, а тIум яужькIэ а къалэныр зи пщэ къыдэхуар Гъут Iэдэмщи, шэч лъэпкъ хэмылъу, мы зэманым ар институтым и «вагъуэ» нэхъ ин дыдэщ и щIэныгъэкIи, и IэужькIи.
Iэдэм и «вагъуэр» къызэрыщIэкIрэ зэманыфI дэкIащ, абы и щIалэгъуэ дахэу 1970 гъэхэм «ХьэщIэщ» нэтыныр телевиденэмкIэ иригъэкIуэкIын щыщIидзарщ абы и къежьапIэр. «Къэбэрдейр зэрыщыту экраным бгъэдэсащ ар щекIуэкIым», — жыпIэмэ, ущыуэну си гугъэкъым. Абы а псори къыдихьэхыфат щIэщыгъуэ ящыхъу, зэи зэхамыха хъыбархэр бзэ гурыIуэгъуэ дахэкIэ я пащхьэ ирилъхьэурэ. Абы лъандэри Гъутыр телевиденэми радиоми ядолажьэри, жиIэм а щIэщыгъуагъэр, гъэщIэгъуэнагъыр хэлъ зэпытщ, мыдэкIэ газетхэмрэ журналхэмрэ щIэх-щIэхыу къытрыригъадзэ тхыгъэхэми ахэр я нэщэнэщ. ЩIэныгъэлI «гъущэу» кабинетым щIэмысу цIыхубэм я пащхьэ зэрит зэпытым, дауи, къимышэнкIэ Iэмал иIэтэкъым Iэдэм и цIэрыIуагъэр.
Сэ сызэреплъымкIэ, дэтхэнэ зыми, псом хуэмыдэу интеллигенту зызыбжыжым, и гъащIэри и IуэхущIафэри япэу зытриухуэн хуейр къызыхэкIа и лъэпкъырщ, абыи нэхъ игъэпэжапхъэр апхуэдэ и цIыхухэрщ. Iэдэм сэ илъэс плIыщIым нэблэгъауэ сыдолажьэри, а жыхуэсIэ дуней еплъыкIэм щытекIа зэи срихьэлIакъым: япэрауэ, езыр щхьэкъэмыIэту адыгэ лъэпкъым хуолажьэ, мыдэкIи лъэпкъыпсэу къытхэкIахэм я гуащIэдэкIыр утыку къилъхьэнымкIэ, абыхэм я фIыщIэр имыгъэкIуэду яхуэфащэ пщIэ яхуэщIыжынымкIэ хузэфIэкI къигъанэркъым. Ар иреIуэрыIуатэдж, иретхакIуэ-усакIуэ, иретхыдэдж, иребзэщIэныгъэлI е иренэгъуэщI IэщIагъэлI — си фIэщ хъуркъым, мащIэми куэдми, лъэпкъым зы фIы гуэр хуэзылэжьахэм ящыщу Iэдэм и гулъытэ зылъэмыIэса къэнауэ. Нэхъыжьхэр иIэту, нэхъыщIэхэр игъэгушхуэу, абыхэм защIигъакъуэу, иунэтIу, псалъэ гуапэкIэ фIэрафIэу, фэрыщIагъи фыгъуагъи хуэхейуэ — аращ Iэдэм и дуней тетыкIэр.
Гъутыр IуэрыIуатэдж къудейкъым, ар икIи литературэджщ, тхыдэджщ, хабзэджщ, кIэщIу жыпIэмэ адыгэм ехьэлIауэ щыIэ щIэныгъэ псоми хэлъхьэныгъэфI хуищIащ, иджыри хуещI. Сэ нэхъ къызэгъэщIылIа бзэщIэныгъэмкIэ укъэIэбэмэ, Гъутым дэ къытхуищIари мащIэкъым. Япэхэми мызэ-мытIэу и гугъу сщIами, иджыри къытезмыгъэзэжу схуэшэчынукъым абы зэмануи, къарууи куэд зытригъэкIуэда лэжьыгъэшхуэм — тхыбзэ дыщимыIа лъэхъэнэм алыфбей зэмылIэужьыгъуэхэр къагъэсэбэпурэ адыгэбзэкIэ къыдагъэкIауэ щыта тхыгъэхэр ди нобэрей пэжырытхэмрэ нагъыщэ гъэувыкIэмрэ иригъэзэгъэжу тхылъу къыдигъэкIыжам. Ди бзэм и тхыдэр зыджыж дэтхэнэми и пащхьэ имыкIыу илъ дэIэпыкъуэгъу пэж хъуащ мыр. А къалэн дыдэр ягъэзащIэ Iэдэмрэ и лэжьэгъухэмрэ дунейм къытрагъэхьэ IуэрыIуатэ къулейми — жьы хъууэ бзэм хэхужа псалъэхэри жыIэгъуэхэри, щIыпIэ-щIыпIэкIэрэ къыщагъэсэбэп диалект псалъэхэри абыхэм къахыдогъуатэ. Абыхэм я мыхьэнэр зэфIэгъэувэжынри гугъу хъунут, Гъут Iэдэм ари зэхихуу япимытхэжу щытамэ.
ИтIанэ нэгъуэщI зы лъэныкъуи къыхэзгъэщынут. Бзэм зэрызиужьым и нэщэнэхэм ящыщщ абы стиль щхьэхуэхэр щызэфIэувэныр. Уэршэрыбзэм къыдэкIуэу бзэ лъэрызехьэхэм апхуэдэ стиль зыкъом яIэщ. Адыгэбзэри аращ, икIи мыбы нэхъ щефIэкIуауэ убж хъунущ публицистикэ, щIэныгъэ стилхэр. Абы и фIыщIэшхуэ хэлъщ Гъутым. Публицистикэм ар зэрыщыжыджэрым ищхьэкIэ сыщытепсэлъыхьащ, мыдрей «щIэныгъэбзэми» Iэдэм хуэдэу хуэIэрыхуэ уигъэлъыхъуэнщ. Адыгэ щIэныгъэбзэр езыр нэхъ зытещIыхьар гуманитар унэтIыныгъэхэрщ, псом хуэмыдэу ар нэхъ щызэтеуващ IуэрыIуатэм, литературэм ехьэлIауэ къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэм, нэхъ мащIэу — бзэщIэныгъэ, тхыдэдж жыхуэтIэхэм. Абыхэм лъабжьэ быдэ яхуэхъуа Нало Заур, Сокъур Мусэрбий сымэ къраупщIа мардэм лъэщу къыхигъэхъуащ Гъутым. ИтIанэ бзитIкIэ — адыгэбзэкIи урысыбзэкIи — а Iуэхум Iэдэм хуэдэу хуэIэрыхуэ къэгъуэтыгъуейщ. «Iэдэм и урысыбзэр!» — жаIэу абы и ныбжьхэри нэхъыжьыIуэхэри къехъуапсэу зэрыщытар сощIэж. Бзэр усабий щIыкIэ зумыгъащIэмэ, иужькIэ къэпщтэжыну гугъущ. Iэдэм и сабиигъуэр Урысейм щигъэкIуэн хуей хъури, и бзэри пасэу а зыхэсахэм ейм хуэкъута хъуат, мыдэкIи и адэ-анэм, иджырей адэ-анэхэм ящыщ зыкъомыфIым ещхьу, «урысыбзэ щищIэкIэ, адыгэбзэм сыткIэ хуей?» жамыIэу, я къуэм анэдэлъхубзэри Iуралъхьэжат. Дауи, балигъыпIэ иува нэужьи бзитIымкIи иIэ зэфIэкIхэм зэпымыууэ хигъэхъуащ. Иджыпсту, зэрыжытIащи, абыхэмкIэ хэти щапхъэ хуэхъуфынущ.
Iэдэм и «шыфэлIыфэр» зэрыхуэфэщэн хуэдизу сэ фи пащхьэ ислъхьэфынукъым. Шэч къызытезмыхьэжыращи, япэIуэкIи абы зэрыхужысIауэ щытащи, адыгэм пщIэрэ щIыхьу лIэщIыгъуэкIэрэ зэрагъэпэщам зэрыхигъэхъуэным, зэриIэтыным щхьэузыхь зыхуэзыщI зы лъэпкъыпсэ нобэ къытхэтмэ, абыкIэ псом япэ итхэм яхэтщ Гъут Iэдэм.
Ныбжь дахэу нобэ уздынэсам Тхьэм къыпхупищэну, уи гуащIэми уи гукъыдэжми хэмыщIу дяпэ куэдрэ уитыну сынохъуэхъу, Iэдэм!
БИЩIО Борис,
филологие щIэныгъэхэм я доктор,
Гуманитар институтым адыгэбзэмкIэ
и къудамэм и унафэщI.
И щхьэгъусэ ХьэIишэтрэ ипхъу Ланэрэ и гъусэу. 1994 гъэ
Дагъыстэным щохьэщIэ. 2012 гъэ
Апхуэдэ диIэкъым
Адыгэ IуэрыIуатэр зэхуэхьэсыныр, къытедзэныр, джыныр XIX лIэщIыгъуэм къыщIадзауэ щытащ. А лъэхъэнэми Хэку зауэшхуэм ипэ къихуэ илъэсхэми мы Iуэхугъуэхэм ехьэлIа лэжьыгъэфIхэр ирагъэкIуэкIауэ жыпIэ хъунущ. Ауэ, псом хуэмыдэжу мы щIэныгъэ къудамэм зыужьыныгъэшхуэ щигъуэтауэ къэлъытапхъэр XX илъэсищэм и етIуанэ Iыхьэрщ. Абы щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэ хуэхъуахэм ящыщ зыщ нэхъ пасэу щIэныгъэм къыхыхьэу ар зищIысыр къызыгурыIуа, абы «ипсыхьа» IуэрыIуатэдж зыбжанэ а зэманым зэрырихьэлIамрэ псалъэ гъуазджэм гу хуэзыщIа, ар джыным зи гуащIэр псор тригъэкIуэдэну хуэхьэзыр щIалэгъуалэ абыхэм къазэрыгуэувамрэ. Шортэн Аскэрбий, КъардэнгъущI Зырамыку, Нало Заур — мыбыхэм я цIэ къудейм къегъэлъагъуэ а лъэхъэнэм ди лъэпкъ щIэныгъэм игъуэта къарум и инагъыр. 70 гъэхэм абы къахыхьащ Гъут Iэдэми.
Iэдэм щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым (иджы — ИГИ КБНЦ РАН) къыщыкIуам, лэжьыгъэшхуэ щIа, IуэхуфI куэд зэфIэха хъуат, ауэ къэнари нэхъыбэжт. Япэрауэ, нэхъ пасэу зэхуахьэсыжа IуэрыIуатэм нэмыщI нэгъуэщIи къызэрынам шэч къытрахьэртэкъыми, а Iуэхугъуэм къыпыщэныр Iэмал зимыIэхэм ящыщ зыуэ къалъытащ, зэрагугъауи къыщIэкIащ: 70 — 90 гъэхэм кърахьэлIахэм институтым и архивым щIэлъхэм я бжыгъэми я фIагъми хигъэхъуащ. АбыкIэ къыжытIэну дызыхуейращи, Iэдэм сымэ мыхъуатэмэ, нобэ дызэрыгушхуэу зетхьэ ди IуэрыIуатэ къулейр иджыпсту хуэдэу ирикъуу зэрыщымытынум шэч хэлътэкъым. Iэдэм итхыжахэм я гугъу пщIымэ, абыхэм я фIагъыр къэзыгъэлъагъуэр я бжыгъэ къудейркъым. Абы кърихьэлIахэм яхэтщ щIэныгъэлIхэм щыIэу ипэкIэ ямыщIа хъыбар, псысэ, уэрэд куэд. Апхуэдэ дыдэу ущрихьэлIэ щыIэщ, IуэрыIуатэхэкIыр цIэрыIуэу щытми, и бзэкIэ, адрей вариантхэм къахэмыщ образхэмкIэ, мотивхэмкIэ, сюжетхэмкIэ нэхъ къулейуэ. Ар хущIэкъуащ щитхыжа щIыпIэм щызекIуэ псэлъэкIэр хъумэнми. А псом къыдэкIуэу, Iэдэм гулъытэншэу къигъэнакъым жыIэжакIуэхэм я къэIуэтэжыкIэм бгъэдэлъ щхьэхуэныгъэхэри: я псэлъэкIэр, я зыщIыкIэр, я нэгум зэрызихъуэжыр — ахэр щхьэхуэу итхауэ ди институтым и архивым хэлъщ. Ахэр икъукIэ сэбэпышхуэ хъунущ IуэрыIуатэм и зехьакIуэхэм я творчествэхэр щаджкIэ.
ЕтIуанэрауэ, апхуэдиз илъэс бжыгъэкIэ къаугъуея IуэрыIуатэр жанр и лъэныкъуэкIэ зэщхьэщыгъэкIын, тхылъу къыдэгъэкIын хуейти, абы щыгъуэми Iэдэм псэемыблэжу мы Iуэхум хэлэжьыхьащ. Пэжщ, ипэкIи ахэр щызэхуэхьэса сборник зыбжанэ дунейм къытехьат. Ауэ, «Зэманым декIур лIыфIщ» — жыхуаIэращи, ахэр щытын хуейт зэпымыууэ зызыужь, зызыузэщI щIэныгъэм къезэгъыу, абы и хабзэхэм къитIасэу. Абы щыгъуэми щIэныгъэлIым и зэфIэкIыр наIуэ къэхъуащ. Мы гъэм илъэс 40 ирокъу Алий Аллэ, Гъут Iэдэм сымэ зэхалъхьа, XIX — XX лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэхэм къытрадза IуэрыIуатэр зэрыт япэ тхылъыр дунейм къызэрытехьэрэ. Нобэр къыздэсым абы и мыхьэнэр кIуэдакъым, зы IуэрыIуатэджи ар къимыгъэсэбэпауэ блэкIыркъым. Апхуэдэщ тхылъым и етIуанэ томри, Цагъуэ Нурий зэхуихьэсыжа IуэрыIуатэр къыщызэщIэкъуари, Нало Заур щIыгъуу игъэхьэзыра Къэзанокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр щызэхуэхьэсари, «Пащтыхь зауэжьым и зэманым къежьа адыгэ уэрэдхэр» тхылъри, нэгъуэщI куэдри. Iэдэм и гуащIэ хэлъщ «Адыгэ уэрэдхэмрэ пшыналъэхэмрэ» жыхуиIэ къыдэкIыгъуэхэр (1 — 4 томхэр) гъэхьэзырынми. Нобэми зэпымыуауэ ар мы Iуэхугъуэм толажьэ. Iэдэм и нэIэ тету IуэрыIуатэр зыдж къудамэм егъэхьэзыр нарт хъыбархэмрэ пшыналъэхэмрэ къыщызэщIэкъуа тхылъхэр. 1 — 2-нэ томхэр дунейм къытехьащ, ещанэр мыгувэу хьэзыр хъунущ. Мы гъэм къыдэкIын хуейщ тхыдэр зи лъабжьэ лIыхъужь эпосым и япэ томыр, Андемыркъан ехьэлIар. Абыхэм лэжьыгъэу ехьэлIахэр — хъыбархэр, уэрэдхэр къызэрыхэщыпыкIын хуейри, зэкIэлъыхьа, урысыбзэкIэ зэдзэкIа зэрыхъунури, еIуэтэлIапхъэхэм я щытыкIэнури — псори зыубзыхуар, абыхэм теухуа къэхутэныгъэ езыгъэкIуэкIар Iэдэмщ.
IуэрыIуатэр зэхуэхьэсыжынри, ар тхылъым иту къыдэгъэкIыжынри Iэмал зимыIэхэм ящыщт. Ауэ абыхэм къыгуэхыпIэ имыIэу епхат къэхутэныгъэхэр егъэкIуэкIыныр. Гъут Iэдэм институтым 1975 гъэм къэувауэ щытащ. Абы аспирантурэм щыщIэсар хэплъхьэжмэ, ар щIэныгъэм и гъуэгум зэрытеувэрэ илъэс 50-м нэблэгъащ. А зэманым къриубыдэу абы и Iэдакъэ къыщIэкIащ къэхутэныгъэ лэжьыгъэу 300-м нэблагъэ. Абыхэм яхэтщ монографиеу 5, и статьяхэр щызэхуэхьэсащ тхылъи 4-м. Мыбдежми къэлъытапхъэр бжыгъэм и закъуэкъым. Iэдэм и Iэдакъэ къыщIэкIахэм яхэткъым щIэныгъэм дежкIэ мыхьэнэ зимыIэ. Адрей псоми я гугъу умыщIми, адыгэ эпосыр къежьэным лъабжьэ хуэхъуам, зэрызиужьам, зэрызэхэт мотивхэм, сюжетхэм, абы дызыщрихьэлIэ образхэм, и бзэм и къулеягъым, нэгъуэщI Iуэхугъуэ куэдми теухуауэ абы къихута къудейр сыт и уасэ?! Ауэ абыкIи зэфIэкIакъым. Ди IуэрыIуатэм жанр хэту къыщIэкIынкъым Iэдэм щIимыджыкIарэ зытемыпсэлъыхьарэ. Къыхэгъэщыпхъэщ IуэрыIуатэмрэ литературэмрэ я зэпылъыпIэ лъэхъэнэм ехьэлIауэ щIэныгъэлIым иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэри. Мыхэр куэд мэхъу. Дэтхэнэ зыми щхьэхуэу дытемыпсэлъыхьыфми, псоми зэдайуэ абыхэм зы щытыкIэ яIэщ: Iэдэм и лэжьыгъэхэмкIэ япэ къита щIэныгъэлIхэм я гупсысэхэм зригъэужьащ, икIи зыми гу зылъимыта Iуэху еплъыкIэщIэ куэд къыхилъхьащ, нэхъыщхьэращи, ди IуэрыIуатэдж щIэныгъэр иджырей зэманым здынэса лъагапIэм хуишэфащ. И къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэмкIэ Iэдэм зыхуэкIуа гупсысэхэр адыгэ щIэныгъэлIхэм я мызакъуэу Кавказым ис адрей лъэпкъ щIэныгъэрылажьэхэми къагъэсэбэп, я лэжьыгъэхэм хуэфащэ убыдыпIэ щыIыгъщ, лъабжьэ быдэ яхуохъу. Абы и «Поэтика и типология адыгского нартского эпоса» (1993), «Этюды о кавказском этикете» (1998), «Художественно-стилевые традиции адыгского эпоса» (2000), «Народный эпос: традиция и современность» (2009) тхылъхэр Урысейм и дэнэ щIыпIи щызэлъащIэсащ, хамэ къэралхэми къыщацIыху. Мы иужьрейм и щапхъэщ 2013 гъэм «Адыгский эпос. Мотивы, типы, образная система» тхылъыр Германием къызэрыщыдэкIар.
Iэдэм щIэныгъэлI къудейкъым, ар икIи тхакIуэщ (УФ-м и ТхакIуэхэм я союзым хэтщ), егъэджакIуэщ, щIэблэщIэм я гъэсакIуэщ. Шортэн Аскэрбий и цIэкIэ къызэригъэпэща семинарыр мазэм, мазитIым зэ ирегъэкIуэкI, лекцэхэм къыщоджэ, апхуэдэ щIыкIэкIи и щIэныгъэр щIалэгъуалэм ябгъэделъхьэ. Ар я щIэныгъэ унафэщIу куэдым кандидат, доктор диссертацэхэр пхагъэкIащ.
А псом къикIращи, ди лъэпкъ IуэрыIуатэр, литературэр, бзэр джа хъун папщIэ, Iэдэм хузэфIэкI къигъэнакъым, илэжьахэмкIи щIэныгъэр ипэкIэ зэригъэкIуэтам, гъуэгуанэщIэ зэрытригъэувам шэч лъэпкъ хэлъкъым. А Iуэхугъуэхэр ноби зэпигъэуакъыми, дохъуэхъу апхуэдэ лэжьыгъэ купщIафIэхэмкIэ лъэпкъыр игъэгуфIэу, гуфIэгъуэр и унагъуэ имыкIыу, узыншэу куэдрэ ди япэ итыну!
БЫХЪУРЭ Мухьэмэд,
Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ
институтым адыгэ IуэрыIуатэмкIэ и къудамэм и унафэщI.
Си егъэджакIуэ
Нобэрей махуэшхуэр зей Гъут Iэдэм Мухьэмэд и къуэр, щIэныгъэлI Iэзэр, цIыху щыпкъэр, унэтIакIуэ, егъэджакIуэ схуэхъуауэ фIыщIэ зыхуэсщI цIыхухэм ящыщщ. Лъэпкъ IуэрыIуатэр зыджа щIэныгъэлIхэм уахэплъэмэ, Iэдэм и цIэр япэу къипIуэну зыхуэфащэхэм яхыболъытэ. Бгъэдэлъ щIэныгъэ куум, Iэзагъышхуэм, иригъэкIуэкI къэхутэныгъэ инхэм къапэкIуащ абы лэжьапIэ IэнатIэм, жылагъуэм щиIэ лъытэныгъэр.
Адыгэ IуэрыIуатэм, «Нарт» эпосым епха къэхутэныгъэ купщIафIэхэр зэфIиха нэужь, ахэр я лъабжьэу Гъутым и къалэмыпэм къыпыкIащ щIэныгъэ лэжьыгъэ куэд. Абыхэм ящыщ дэтхэнэ зыри лъэпкъ щIэныгъэм и хэлъхьэныгъэшхуэщ, уасэ зимыIэ хъугъуэфIыгъуэ инщ. КъинэмыщIауэ, Iэдэм и лъэужь нэхур хыболъагъуэ лъэпкъ литературэр джынми. ЩIэныгъэлIым и къалэмыпэм къыпыкIащ пасэрей адыгэ литературэм и къекIуэкIыкIам теухуа тхыгъэхэр, ПащIэ Бэчмырзэ, Агънокъуэ Лашэ сымэ я гъащIэмрэ я творчествэмрэ епхахэр. Гъутым бгъэдэлъ зэфIэкIым щIэныгъэм и лъэныкъуэ куэд къызэщIеубыдэ. Абы и лэжьыгъэхэм яхэтщ щIэныгъэ-педагогикэ унэтIыныгъэ зиIэхэри, литературэ критикэу къалъытэхэри, художественнэ Iэзагъ зыхэлъхэри.
Сытемыпсэлъыхьу къысхуэгъэнэнукъым Iэдэм хэлъ цIыхугъэ иным, нэмыс лъагэм, зэхэщIыкI куум. ЦIыху щабэу, гуапэу, шыIэныгъэшхуэ бгъэдэлъу, дэIэпыкъуэгъу хуей дэтхэнэми зыщIигъэкъуэну хьэзыру дунейм тетщ ар. ЩIэныгъэлIым, къэхутакIуэм хэлъыпхъэ ерыщагъымрэ быдагъэмрэ зи гугъу сщIа хьэл-щэн дахэхэр щIыгъужщи аращ Гъутыр щIэныгъэм и лъагапIэхэм щIынэсыфар, жылагъуэми пщIэшхуэ щIыщигъуэтар.
Си егъэджакIуэ щыпкъэм къыщалъхуа махуэмкIэ сохъуэхъу сигуми си псэми къабгъэдэкIыу. Узыншагъэ быдэ иIэу, гукъыдэж щымыщIэу, мураду иIэр къехъулIэу куэдрэ Тхьэм игъэпсэу. ПщIэшхуэ пхудощI, Iэдэм.
КЪУДЕЙ Зинаидэ,
филологие щIэныгъэхэм я доктор,
КъБКъУ-м и профессор.
