КъБР-м и Къэралыгъуэм и махуэм ирихьэлIэу
Щалъхуа лъахэм хуэпэжа
Беслъэней Хьэбалэ Жанхъуэт и къуэр 1886 гъэм Абей къуажэ (Урожайнэ) къыщалъхуащ. Ар пасэу къэнащ анэншэу. ЩIалэ цIыкIур, и ныбжьыр илъэсипщI фIэкIа мыхъуауэ, и адэм Павлодольскэ станицэм ишэри, и цIыхугъэ гуэрым деж къигъэнауэ щытащ, урысыбзэ иригъэщIэн папщIэ. Илъэсищ зэрыдэкIыу абы къришыжри, Екатериноградскэ станицэм дэс и ныбжьэгъу къэзакъым иритащ. Абы щыIэу Хьэбалэ школри къиухащ, ныбжьэгъу Iэджи игъуэтащ.
Беслъэней Хьэбалэ 1905 гъэм, и ныбжьыр илъэс 20 ирикъуауэ, Хьэбалэ я къуажэ къигъэзэжри, къуажэ правленэм писару лэжьэн щыщIидзащ. Ауэ мыгувэу къэхъеящ япэ революцэр. Ар къэзыIэтахэм я лъэныкъуэу уващ Хьэбалэ. А зэманым Джылахъстэнейм зыкъыщызыIэта мэкъумэшыщIэхэм я Iэтащхьэм Беслъэнейр быдэу япыщIат.
1918 гъэм, совет властыр Къэбэрдей-Балъкъэрым щыува нэужькIэ, Хьэбалэ хах Налшык и окружной цIыхубэ Советым. Абы нэмыщIауи ар Малэ-Къэбэрдей полкым и унафэщI ящI.
1918 гъэм и дыгъэгъазэм Налшык щекIуэкIа VI цIыхубэ зэхуэсым Беслъэней Хьэбалэ щыхахащ Налшык и окрисполкомым хэтыну, абы и административнэ къудамэм и унафэщIу лэжьэну. Хьэбалэ лэжьыгъэшхуэ зэфIигъэкIащ совет властым и телъхьэхэр зэуIу щIауэ бийм пэщIэгъэувэнымкIэ. Абы и унафэм щIэт дзэр лIыгъэшхуэ игъэлъагъуэу щызэуащ Ставрополь щIыналъэми, Къэбэрдей-Балъкъэрми, Осетие Ищхъэрэми, Шэшэнми, Ингушми.
Граждан зауэм и лъэхъэ-нэм Беслъэней Хьэбалэ лIыгъэшхуэ зэкъым зэригъэлъэгъуар. Абы и щапхъэ куэд щыIэщ. Кавказ Ищхъэрэм хужьыдзэр ирахужыху, ар зы махуи псэхугъуэ ямыгъуэту зауэ IэнатIэм пэрытахэм ящыщщ. Хьэбалэ къарууэ, иIэр ирихьэлIащ а лъэхъэнэм нэхъыбэм ягъэзахуэу щыта Iуэхур текIуэным, — щалъхуа лъахэм совет властыр щыгъэувыным. Беслъэнейм а зэман бзаджэр къэмыланджэу ирихьэкIащ, лIыгъэм и щапхъэу, псэемыблэжу.
Совет властыр ди хэкум щыува нэужь, къызыхэкIа лъэпкъым хьэлэлу, псэемыблэжу хуэлэжьащ Беслъэней Хьэбалэ. 1920 гъэм щыщIэдзауэ, зы илъэси дэмыкIыу, КъБАО-м и унафэщI органхэм — облисполкомымрэ партым и обкомымрэ — хэ-тащ ар.
1921 — 1924 гъэхэм ар щытащ областым къэрал кIуэцI IуэхухэмкIэ и къудамэм и унафэщIу, ревтрибуналым и коллегием хэтащ. 1925 — 1928 гъэхэм Беслъэнейр лэжьащ Нагорнэ, Малэ-Къэбэрдей окружной гъэзэщIакIуэ комитетхэм я унафэщIу, 1929 — 1930 гъэхэм Къэбэрдей-Балъкъэр автоном областым и прокурору щытащ.
Апхуэдиз къарурэ гуащIэрэ властыщIэр зэтеувэным хилъхьа пэтми, 1937 гъэм Беслъэней Хьэбалэ лъэужьыншэу ягъэкIуэдащ, революцэ лъэхъэнэм бийм хуэлэжьауэ ягъэкъуаншэри.
Къэбарт Мирэ.
Зеикъуэм и етхуанэ Вагъуэ
Дэтхэнэ жылагъуэми зэрыгушхуэ цIыху щыпкъэхэр иIэщ. Абыхэм я IуэхущIафэу, я дуней тетыкIэу щытам щIэблэр щIапIыкI, ахэр щапхъэу ягъэлъагъуэ. Мы гъащIэм зи увыпIэ щызыубыдыжа, зи лъагъуэ щыпхызышыжа апхуэдэ цIыху къэмыланджэжхэм ящыщт 1941 гъэм гъатхэпэм и 8-м Бахъсэн щIыналъэм хыхьэ Зеикъуэ къуажэм къыщалъхуа Шурдым Лидэ.
Шурдым Лидэ И сабиигъуэ — къэжэпхъыгъуэр зауэ нэужь лъэхъэнэ хьэлъэм хиубыдати, адрей и ныбжьэгъухэм ейм зыкIи къыщ-хьэщыкIыртэкъым. Апхуэдэурэ къыдокIуэтей, Iэпыдзлъэпыдз хьэзырти, пщIантIэр зэрихьэу, Iэщым яхыхьэу хуожьэ. Фермэм кIуэурэ и шыпхъу нэхъыжьым дэIэпыкъуу зэрыщытар сэбэп къыхуэхъужащ. Уеблэмэ, абы щIыгъуу гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуэхэм Хьэмащэ хъупIэм щылажьэрт. Пщащэ жыIэщIэ IэкIуэлъакIуэ цIыкIур псоми фIыуэ къалъагъурт, дзыхь къыхуащIырт, къуажэм ехыжхэм къуршым ягъэзэжыху, я жэм гупхэр кърагъэшырт. Гъэш фермэм и унафэщI Быхъурэ Билали гу лъитат Лидэ Iэщыхъуэ хъарзынэ къызэрыхэкIынум.
И шыпхъу Тамарэ унагъуэ ихьэу фермэр къигъэнэн хуей щыхъум, классибл школыр къиухагъэххэти, абы и жэм гупыр къратыну щIолъэIу. Ар и анэм хуигъэдэхакъым — адэкIи еджэн зэрыхуейр ириIуэкIырт, итIанэ жэмыш лэжьыгъэ хьэлъэм пэмылъэщынкIэ шынэрт. Езы Лидэ игурэ и щхьэрэ зэтелъти, и мурадыр Быхъурэ Билал хуеIуатэ. Пщащэм и зэфIэкIыр пасэу игъэунэхуати, фермэ унафэщIым «хьэуэ» къыхигъэкIакъым. Апхуэдэ щIыкIэкIэ, Шурдымыр «Зеикъуэ» колхозым и жэмыш мэхъу. И шыпхъум нэхърэ мынэхъ хуэмыхуу зыкъигъэлъэгъуэну игу ирилъхьати, лэжьыгъэм егугъурт, Iэщыхъуэ Iэзэхэм, нэхъыжьхэм, IэкIуэлъакIуэхэм якIэлъыплъырт, я чэнджэщхэм щIэдэIурт. Зыхыхьа гупым Лидэ щIэх дыдэ пашэ щыхъуат — емызэшт, сытми хуэIэижьт. Абы гу лъамытэу къэнакъым. Жэмхэр машинэкIэ къашын щыщIадзам и лэжьэгъухэм щапхъэ яхуэхъуар Шурдымырщ. Езым игъэсэжа жэмыщIэ гуп къещтэри, зи щыпэлъхуэхэм гъэш уэр къызэребгъэтыфынур IуэхукIэ егъэнаIуэ. Апхуэдэурэ япэкIэ мэкIуатэ, иIыгъ жэмхэм дэтхэнэми шэ килограмм 3500-рэ къыщIишу хуожьэ. Абы къыпокIуэ «ГуащIэдэкIым и ЩIыхь» орденым и ещанэ нагъыщэр.
ЗэрылэжьакIуэшхуэм къыдэкIуэу, къызэгъэпэщакIуэ Iэзэу зэрыщытыр, гудзакъэ зэрыхэлъыр, зыужьыныгъэм пыщIа Iуэхухэр пхигъэкIыну зэрыхущIэкъур наIуэ къэхъурти, къуажэ, район Советхэм я депутату, партым и райкомым, обкомым я члену хах. Абыхэм къакIэлъокIуэ КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и цIыхубэ депутатым и дзыхьыр. А псом зи лъэр щIигъэкIа цIыхубз гуащIафIэр жылагъуэ Iуэхухэм куууэ хохьэ. И ехъулIэныгъэхэм, щылажьэ фермэм и зэфIэкIым и закъуэкIэ гузагъэгъуэ игъуэтыркъым — арэзы къэзыщIыр зэрыколхозу, зэрыжылэу пашэхэм ящыщмэщ, щIыналъэм бжьыпэр щаубыдмэщ. Зыпэрыт лэжьыгъэми зыкъригъэлыртэкъым. Жэм къэс къыщIишыр килограмм мини 4-м щынигъэсым, «ГуащIэдэкIым и ЩIыхь» орденым и етIуанэ нагъыщэр къыхуагъэфащэ. Иджы ар пщIэшхуэ зыхуащI нэхъыжьыIуэхэм ящыщт: хэхыгъуэ къэс жыхуаIэм хуэдэу, Iэщыхъуэхэм я парт къызэгъэпэщакIуэщ, чэнджэщэгъущ, дэIэпыкъуэгъу нэсщ, щапхъэщ. Абы и гъэсэнхэщ иужькIэ жэмыш цIэрыIуэ хъуахэу Нэхущ Борисрэ Къардэн Iэдэмрэ.
Псэуныгъэм ехьэлIа Iуэхугъуэ зэмылIэужьыгъуэ куэдкIэ къуажэдэсхэм Шурдым-депутатым зыхуагъазэрт. Я щхьэ къезыхьэлIахэр зэи игъэщIэхъуакъым, «сыхущIыхьэркъым», «си Iуэху хэлъкъым» яжриIакъым. ЗэрыхузэфIэкIкIэ защIигъакъуэрт, зыхуей тхылъхэр яхуигъэхьэзырырт, цIыхухэр зыгъэпIейтейхэр зыхуэфащэ IуэхущIапIэхэм хабзэм тету ялъигъэIэсырт, шэ къэшынымкIэ Бахъсэн щIыналъэм щыпашэт. Къэрал дамыгъэ лъапIэхэр зыхуагъэфащэр фIы дыдэхэм я нэхъыфIыжхэрт. ИIыгъ жэм гупым дэтхэнэми хуэзэу шэ килограмм 4500-м щIигъу къыщIешри, илъэситхум зыхуигъэувыжар куэдкIэ нэхъ пасэу егъэзащIэ. Абы къыпокIуэ «ГуащIэдэкIым и ЩIыхь» орденым и япэ нагъыщэр.
Шурдым Лидэ щэнейрэ къэрал псом и цIэр щыжригъэIащ. Абыхэм я дамыгъэу жэмыш Iэзэм «ГуащIэдэкIым и ЩIыхь» орденым и нагъыщищри къыхуагъэфэщащ. Апхуэдэу Зеикъуэм и «Дыщэ ВагъуиплIым» етхуанэри ябгъурыувауэ щытащ — ар щхьэлъащIэ ЛIыхъужьырт.
ФIы зыщIэм и пщIэр кIуэдыркъым. ГущIэгъулыуэ, щIэблэм я гъэсакIуэу, ущиякIуэу, лэжьа-кIуэ къэмылэнджэжу, зэхэщIыкI лъагэ иIэу дунейм тета, къэралым и дамыгъэ куэд къызыхуагъэфэща, «Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыху цIэрыIуэхэр» тхылъым зи цIэр хэтха Шурдым Лидэ Мурид и пхъур ар зыцIыхуу щытахэм ящыгъупщэркъым, и фэеплъыр IэфIу я гум щахъумэ.
ХЬЭЖЫКЪАРЭ Алик.
ХьэщIэлIым и зэфIэкI
ХьэщIэлI Мухьэмэд 1911 гъэм жэпуэгъуэм и 13-м Хьэтуей къуажэм къыщалъхуащ. Илъэс 16-м иту лэжьэн щIэзыдза щIалэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и мэкъумэш IуэхущIапIэр егъэфIэкIуэным къаруушхуэ ирихьэлIащ. «Шэкэр» колхозым и лэжьакIуэу къыщIидзэри, щIым телэжьэнымрэ Iэщ зехуэнымрэ теухуауэ зэпымыууэ и щIэныгъэм хигъахъуэурэ абы IэнатIэ куэд игъэунэхуащ. ХьэщIэлIыр Орджоникидзе дэт зоотехникумым щеджащ. 1934 гъэм Дзэ Плъыжьым къулыкъу щищIэн щIидзащ. Курсанту иригъажьэри, 68-нэ шу полкым и къудамэм и командир, СКВО-м и 4-нэ шу корпусым и 126-нэ полкым и япэ эскадроным и старшина хъуащ. А полкыр и гъусэу 1937 гъэм накъыгъэм и 1-м Москва и Ут Плъыжьым щекIуэкIа дзэ парадым, накъыгъэм и 2-м Кремлым щыIа Правительствэ зэIущIэм хэтащ.
ХьэщIэлI Мухьэмэд Зэман зэмылIэужьыгъуэхэм ар колхоз лэжьыгъэм и учётым и унафэщIу, колхозым и комсомол зэгухьэныгъэм и секретару, Дохъущыкъуей, Анзорей къуажэхэм гъавэ гъэтIылъыгъэхэмкIэ наркомым и уполномоченнэм и къуэдзэу, Лэскэн районым и прокурорым и дэIэпыкъуэгъуу, а районым и цIыхубэ хеящIэу, Лэскэн районым и ВКП(б)-м кадрхэмкIэ и секретару, Аруан районым щIы IуэхухэмкIэ и къудамэм, Лэскэн районым мэкъумэш къудамэм я унафэщIу, Тэрч райкомым и КПСС-м и япэ секретару, Аруан районым щыIэ колхоз-совхоз IуэхущIапIэм и унафэщIу, КъБАССР-м мэкъумэш хозяйствэмкIэ и министру щытащ. 1975 гъэм пенсэм кIуащ.
ХьэщIэлI Мухьэмэд зыпэрыта дэтхэнэ IэнатIэми хэлъхьэныгъэ хуищIащ. Зыпэрыувэ Iуэхум гурэ псэкIэ бгъэдэтт, зэпымыууэ и щIэныгъэм хигъахъуэрт. 1968 гъэм мэкъумэш хозяйствэмкIэ щIэныгъэхэм я кандидат хъуащ ар. Абы итхащ щIэныгъэ лэжьыгъэу, тхыгъэ щхьэхуэу 70-м щIигъу. 1975-1987 гъэхэм ар лэжьащ Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым экономикэмкIэ и къудамэм и унафэщIуи, щIэныгъэ лэжьакIуэ нэхъыжьуи. Республикэм мэкъумэш хозяйствэмкIэ еджапIэ къыщызэIухыным теухуа Iуэхур КПСС-м и щIыналъэ комитетым япэу къыщыхэзылъхьауэ щытар ХьэщIэлIырщ. Ар къалъытащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал мэкъумэш академием ХьэщIэлI Мухьэмэд и цIэкIэ стипендие щатыну унафэ къыщащтам. Илъэс къэс ар ират агроном факультетым фIы дыдэу щеджэ студентхэм.
ХьэщIэлIыр жыджэру хэтащ республикэм и жылагъуэ гъащIэм. Ар СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату щытащ, зауэм, лэжьыгъэм, IэщэмкIэ зэщIэузэда къарухэмрэ хабзэхъумэ IэнатIэхэмрэ я ветеранхэм я Советым хэтащ. Хэкум и къыщхьэщыжакIуэ нэсу къызэралъытам и щыхьэту, абы къыхуагъэфэщащ «Октябрь революцэ» орденыр, Хэку зауэшхуэ орденым и етIуанэ нагъыщэр, «Лэжьыгъэм и Бэракъ Плъыжь» орденыр, медалхэр, щIыхь тхылъхэр. 1973 гъэм абы къыфIащащ «Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м щIыхь зиIэ и нартыхугъэкI» цIэ лъапIэр.
Гъуэт Зарэ.
Ноби ящыгъупщэркъым
Белофинхэм ди мамыр псэукIэр къыщызэпаудам Атэбий Мыхьэмэт и щIалэгъуэ дахэт. Къэралыр къыщеджэм, зы мащIэкIи зимыIэжьэу и щхьэм хуигъэшха хакIуэ натIэгъуджэм тесу, зауэм макIуэри, мафIаем хохьэ. Сыт хуэдэ Iуэхуми хуэжыджэру къэхъуа щIалэр щхьэмыгъазэт, адрейхэм щапхъэ яхуэхъурт. Абы щхьэкIэ, пщIэ лей къыхуащIырт, я дзыхь кърагъэзырт. УIэгъэ хьэлъэ хъуа я командирыр псэзэпылъхьэпIэ бзаджэм къыхихыу и гъащIэр зэрихъумам Мыхьэмэт нэхъ цIэрыIуэж дэхъуат.
Атэбий Мыхьэмэт «Зэрихьа лIыгъэм папщIэ» медалыр зи бгъэм хэлъу къэзыгъэзэжа зауэлI хахуэр къуажэ лэжьыгъэм хэзэгъэжа къудейт нэмыцэ-фашист зэрыпхъуакIуэхэр ди Хэкум къыщытеуам. Жэмтхьэлэдэсхэр къуажэкум щызэхуэсауэ Мэзкуу къикI хъыбархэм едаIуэрт Атэбийр губгъуэм къикIыжу къащыхыхьам. Колхозым и парткомым и секретарым зэхуэсахэм яхуиIуатэрт фашистхэм лъапсэрых зауэ къызэрыдащIылIар, зылI и быну зэдэтэджу бий ерум ерыщу пэщIэувэн зэрыхуейр. Адрейхэми хуэдэу, Мыхьэмэти псалъэ къаIихащ:
— Фашизмыр зищIысыр дощIэ. ИкIэщIыпIэкIэ Iэщэ къэщтауэ, лъыифхэм я нэвагъуэр егъэлъагъужын хуейщ. Япэ соувэ, ныздежьэнухэм зывмыIэжьэ… — жиIэрт абы къызэщIэплъауэ.
Абдеж щыщIидзэри, Атэбий Мыхьэмэт зауэм и мафIэ лыгъэм пхыкIащ, ажалым и нэгум куэдрэ иплъами и насып къихьри, къелащ. Ар яхэтащ Брест быдапIэр зыхъумахэм, Сталинград, Кенигсберг къалэхэр хуит къэзыщIыжахэм, Берлин къэзыщтахэм. 1946 гъэм къыщигъэзэжам, и гур фIы зыщIын кърихьэлIэжакъым. Къуажэм и псэуалъэхэр зэхэкъутат: техники Iэщи яIэжтэкъым. Дзэм яшахэм я нэхъыбэр хэкIуэдат, къэкIуэжахэм ящыщ куэдыр уIэгъэт е ныкъуэдыкъуэт. Апхуэдэ щытыкIэ хьэлъэм хэту, зи сэлэт шырыкъур зыщихыну хунэмыса старшинам жылэм дэсхэм зыхуагъазэ: «Колхоз Iуэхур уи пщэ дэлъхьэ, IэнатIэхэр къытхуэIэтыж», — жаIэри. Ар зыпэмыплъа Iуэхути, кърагъэза дзыхьым Мыхьэмэт хуабжьу хигъэплъащ. Ар хьэзырт зэуапIэ губгъуэм бийм щхьэмыгъазэу щыпэщIэтыну, мафIэ лыгъэм хэту абы и быдапIэм ебгъэрыкIуэну, ауэ и къуажэгъухэм я лъэIум пэмылъэщынкIэ шынэрт. ИтIани тогушхуэри, арэзы мэхъу, я мурадыр къадещтэ. Къалэнхэр наIуэт — цIыхубэ хозяйствэр зэфIэгъэувэжын, IэнатIэхэр зэтеухуэжын хуейуэ арати, и дамэгъухэр и щIэгъэкъуэну, лэжьыгъэм зрет икIи илъэс зытIум къриубыдэу щытыкIэм зрегъэхъуэж. Къуажэр зэригъэпсэуфынур хуэм-хуэмурэ наIуэ къэхъурт. Япэ илъэсым хозяйствэм хузэфIэкIащ гектар къэс хуэзэу гуэдзу центнер 18, нартыхуу — 24-м щIигъу къытрихыну. Техникэ зимыIэж мэкъумэшыщIэхэм я дежкIэ зауэ нэужь лъэхъэнэ гугъум ар ехъулIэныгъэфIт.
КъыкIэлъыкIуа лъэбакъуэхэм, Атэбийм и мызакъуэу, зэрыжылэу я цIэр фIыкIэ ягъэIуащ. Республикэм къыщымынэу, къэрал псом къыщагъэлъэгъуа зэфIэкIым, кIэртIоф, гъавэ бэв къызэрагъэкIам, кIэрыхуншэу зэрыIуахыжам, ахэр щэнымкIэ планхэм зэрыщIрагъэгъуам папщIэ, колхозхэт 29-м Хэкум и дамыгъэ лъапIэхэр къыхуагъэфэщащ, Мыхьэмэтрэ звеном и унафэщI Дохъушыкъуэ Къалэрэ Ленин орден къратащ. Нэхъыбэж къазэрыпэщытыр фIыуэ къыгурыIуэрти, а ехъулIэныгъэхэм Атэбийм и щхьэр ягъэунэзакъым. Къалэнхэм ящыщт цIыхухэм я псэукIэр егъэфIэкIуэн, Iэщ лъэпкъыфIхэр къэгъэхъун, псэуалъэхэр яухуэн, IэнатIэхэр механизацэ ящIын зэрыхуейр, нэгъуэщIхэри. А псор зэгъэхъулIэныр къызэрыгуэкIтэкъым. Гъавэ щIапIэр къызэмэщIэкI хозяйствэм псыпцIэхэр игъэгъущыну, щIы щхьэфэм мывэхэр, чыцэхэр хигъэкъэбзыкIыну къыпэщылът. Апхуэдэ щIыкIэкIэ, я хьэсэхэм гектарищэхэр къыхагъэхъуащ, хъупIэхэмрэ мэкъупIэхэмрэ ягъэкъэбзащ. Иджы колхозым и Iэщыр гъэмахуэ зэманым гектар миниплIым нэсым щыхъуакIуэрт.
А илъэсхэм хозяйствэм и мылъкукIэ ухуэныгъэ куэд ирагъэкIуэкIащ. Абыхэм ящыщщ Iэщ псэуалъэхэр, гъавэ, техникэ, щIыгъэпшэр хъумапIэхэр, курыт еджапIэр, лъэщапIэр. Гъэш фермэхэм Iэпщэ къарукIэ щызэфIагъэкIыу щыта лэжьыгъэ гугъухэр техникэ Iэмалым хуагъэкIуат, мэкъур зэрыпаупщIри, зэрызэщIакъуэри, пыпхъуэ зэращIри механизмэхэмкIэт. Мыхьэмэт колхоз тхьэмадэ къудейтэкъым. АтIэ и дэтхэнэ лэжьакIуэми, IэщIагъэлI ныбжьыщIэми я атэлыкът, я гъуэгугъэлъагъуэт, я ущиякIуэт. Езыр къэрал мылъкум хуабжьу хуэсакъырт, ар егугъуу зэригъэзахуэрт. IэнатIэхэр зэуIуу зэрызэдахьым и фIыгъэкIэ, илъэс къэс фейдэуэ сом мелуаным нэблагъэ колхозым къыIэрыхьэрт. А ехъулIэныгъэм хуэфащэ пщIэи къыпэкIуэрт. Хэку зауэшхуэм къыщихьа дамыгъэхэм къахэхъуат Ленин, Октябрь революцэ, «ЩIыхьым и дамыгъэ», «ГуащIэдэкIым и Бэракъ плъыжь» орденхэмрэ медаль зыбжанэрэ, апхуэдэу «КъБАССР-м мэкъумэш хозяйствэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэр хуэфащэу зэрихьэрт. Ауэ ахэр гъунапкъэтэкъым. УнафэщI жыжьаплъэм, IуэхуфIхэм я зэхэублакIуэм икIи я пхыгъэкIакIуэм нэхъыбэж къыпэплъэрт. Ар «Дыщэ вагъуэрт». ИкIи 1985 гъэм и накъыгъэ мазэм СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и УказкIэ Атэбий Мыхьэмэт ЧыцIбатыр и къуэм «Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь» цIэ лъапIэр къыфIащащ.
Пенсэм кIуа нэужьи, къуажэмрэ хозяйствэмрэ я унафэщIхэм я чэнджэщэгъуу, щIалэгъуалэм я ущиякIуэ-узэщIакIуэу жылэм дэсащ, 1999 гъэм жэпуэгъуэм и 11-м илъэс 85-м иту дунейм ехыжащ. Нобэ яхэмытыжми, илъэс куэдкIэ хьэлэлу лэжьыгъэшхуэ къезыхьэлIа я ЛIыхъужьыр жэмтхьэлэдэсхэм ящыгъупщэркъым, и фэеплъым пщIэ хуащIу и IуэхущIафэу щытар IэфIу ягу къагъэкIыж.
Аруан Алий.
