Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Пшыхь
Дэтхэнэ зыри
Адыгэхэм я махуэм, Адыгэ фащэм и махуэм теухуа пшыхьхэр, хабзэ зэрыхъуащи, республикэм и курыт школхэм щрагъэкIуэкI. А Iуэхугъуэхэм ехьэлIа зэхыхьэхэр фокIадэм и 17 — 28 махуэхэм Налшык и еджапIэхэми щызэхэтащ. Абы и къызэгъэпэщакIуэщ къалэ администрацэм егъэджэныгъэмкIэ и департаментым адыгэбзэмрэ адыгэ литературэмкIэ и методист нэхъыщхьэ ЛIыIэщын Людмилэ.
Сабийхэм утыку кърахьащ я IэдакъэщIэкI хьэпшып зэмылIэужьыгъуэхэр, махуэшхуэхэм теухуауэ ящIа сурэтхэр, зэхалъхьа усэхэр, тхыгъэхэр. ЕджапIэ къэс зэпеуэхэр щекIуэкIри, абы къыщыхэжаныкIахэм я зэхыхьэшхуэр Налшык къалэ и курыт школ №32-м къыщызэрагъэпэщащ.
Дэтхэнэ зы лэжьыгъэри щIэщыгъуэт, купщIэ хэплъагъуэрт, зи гугъу ящI Iуэхухэр цIыкIухэм зэрафIэгъэщIэгъуэныр я IэдакъэщIэкIхэм наIуэ къащIырт. Зэхыхьэм и къызэгъэпэщакIуэхэм зыри гулъытэншэу къагъэнакъым, щхьэж зэрыхуэфащэкIэ ягъэпэжащ. Пшыхьыр еджакIуэхэм ягъэхьэзыра концерт дахэкIэ зэхуащIыжащ.
КIуэкIуэ ХьэIишэт.
КъежьапIэ
Хьэгъэжей Елдар: Лъэпкъ шхыныгъуэхэр Адыгэ псалъэ зытет фэилъхьэгъуэхэр щыIэ сыт щIэмыхъунур?!
Iуэху гъэщIэгъуэн кърихьэжьащ Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ университетым ухуэныгъэмкIэ и къудамэм и 4-нэ курсым щIэс Хьэгъэжей Елдар: адыгэ псалъэхэр зытет щыгъынхэр ирегъэд. Абы къежьапIэ хуэхъуар зэдгъэщIэну щIалэм зыхуэдгъэзащ:
— ИлъэситI ипэкIэ си ныбжьэгъу Уэрыш Артур Инстаграмым кърилъхьащ, къригъэкIри жимыIэу, напэкIуэцI фIыцIэм хьэрф хужькIэ къыщыхэгъэщауэ «гупсысэ» псалъэр зытет сурэт. -Ар сфIэгъэщIэгъуэн хъури, сэри Инстаграмым си напэкIуэцIми ар дыдэр къислъхьащ. НэгъуэщI лъэпкъхэм къыхэкIа си ныбжьэгъухэр къыщIэупщIэрт а псалъэм и мыхьэнэм. КъикIыр зрагъэщIа нэужь, езыхэми социальнэ сайтхэм щаIэ напэкIуэцIхэм а псалъэр кърагъэувэрт. Дауи, ди гуапэ хъурт нэгъуэщI лъэпкъхэм щыщхэм адыгэ псалъэм апхуэдэ гулъытэ къызэрыхуащIар.
ИужькIэ, зэман дэкIауэ, си ныбжьэгъум зыкъысхуегъазэри: «Щыгъыным адыгэ псалъэхэр тету дыгъэди, абы кърикIуэнум дегъэплъ», — къызжеIэ. Абы щыгъуэм сэри сегупсысырт адыгэбзэкIэ щэкIым зыгуэрхэр тептхэ зэрыхъунум и Iэмалхэм. Урысыбзэ, инджылызыбзэ псалъэхэр зытет щыгъынхэр дэ зетхьэкъэ?! АтIэ адыгэ псалъэ зытет фэилъхьэгъуэхэр щыIэ сыт щIэмыхъунур?! Ди еплъыкIэхэр щызэтехуэм, лэжьыгъэр едгъэжьащ. Джанэ ддыну дызэгурыIуэри, Iуэхум и ужь дихьащ. Дэрбзэр IуэхумкIэ дэIэпыкъуэгъу къытхуэхъуащ си анэ шыпхъур. Абы епхауэ езым и IуэхущIапIэ иIэжти, абдеж лэжьыгъэр щедгъэжьащ, щэкIыпхъэр къыхэхынымкIи ар къыщытщэхунымкIи икъукIэ щIэгъэкъуэнышхуэ къыдитащ. Япэ едгъэда джанэм и пщампIэм «гупсысэ» псалъэр тредгъэтхащ, абы къыкIэлъыкIуащ «дыгъэ», «мазэ» хуэдэхэр.
МазитI хъуа къудейуэ аращ лэжьыгъэр зэредгъажьэри, щIэупщIэ зэриIэмкIэ къыдгурыIуащ цIыхухэм ягу зэрырихьыр. Иджыпсту анэдэлъхубзэр джыным теухуауэ щыIэ гугъуехьхэр къэплъытэмэ, щIалэгъуалэм я бзэр ящIэжынымкIэ, абы иIэ пщIэр къагурыIуэнымкIэ къетхьэжьа Iуэхур зыгуэркIэ сэбэп хъумэ, ди гуапэщ. ЗэкIэ джанэ 30-м нэблагъэ дгъэхьэзыращ. ДяпэкIи щIэщыгъуагъ гуэрхэри хэтлъхьэну ди мурадщ.
Епсэлъар НафIэдз Мухьэмэдщ.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
ЩIакхъуэ зэтеупIэщIыкI
Гуэдз хьэжыгъэ хужьыр пIинэу Iэнэм траухуанщIэ, и кур къратхъу. Шхум фошыгъу, шыгъу, содэ, сэхуран дагъэ, джэдыкIэ уда халъхьэри, фошыгъур ткIуху псори зэхагъэзэрыхь, ар хьэжыгъэм хуащIа кумбым иракIэри тхьэвыр япщ.
Iэнэм тралъхьэри и Iувагъыр мм 2, и кIыхьагъыр см 50-60, и бгъуагъыр см 30 хъууэ яху, абы и щхьэфэм зэхуэдэу тхъу щахуэ, фошыгъу трагъэщащэри жэрумэм хуэдэу и кIыхьагъымкIэ зэкIуэцIашыхь. Ар къащтэри зэпамычу нэхъ кIыхьу зэпаш. ИтIанэ тхьэвыр хъурейуэ яшыхь, хупхъэкIэ яхуурэ нэхъ пIащIэ ящI, тхъу зыщыхуа тебэм хуэсакъыурэ иралъхьэ, и щхьэфэм шатэ щахуэри ягъажьэ.
Халъхьэхэр: гуэдз хьэжыгъэу — г 1200-рэ, шхууэ — г 600, джэдыкIэу — 1, шыгъуу — г 4, содэу — г 10, сэхуран дагъэу — г 50, фошыгъуу — г 50, щIакхъуэ зэтеупIэщIыкIым щахуэ тхъууэ — г 250-рэ, траудэну фошыгъуу — г 250-рэ, шатэу — г 50, тебэм щахуэ тхъууэ — г 20.
Фоупсым хэгъэвыхьа дэ купщIэ
Дэ купщIэр яуб е лыхьэжым щIагъэкI, тебэ е шыуан гъущэм мыIув дыдэу иралъхьэ, мафIэм трагъэувэри, бэлагъкIэ зэIащIэурэ, дыщафэ хъуху, мэ гуакIуэ къищтэху ягъэлыгъуэ. Ар яухуэнщI, зэIащIэурэ фо къэплъам хакIутэ, зэ къытрагъэкъуалъэри къытрахыж. ТIэкIу зэрыупщIыIуу кIэструлым е кхъуэщыным иракIэ, и щхьэр тепIауэ щIыIэпIэ ягъэуври, зыхуейм хуэдиз къыгуахыурэ яшх. ЩIыIэ зыхыхьахэмрэ зи тхьэмщIыгъу узхэмрэ я дежкIэ сэбэпышхуэщ. Лэкъум хуабэ, щIакхъуэ дашх, шей драф.
Халъхьэхэр: фоуэ — г 300, дэ ущэбауэ — г 150-рэ.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
Псалъэжьхэр
Щхьэхынэм и махуэ кIыхьщ
Iуэхур жыIэгъуафIэ щхьэкIэ, щIэгъуафIэкъым
Гъатхэм жеяр бжьыхьэм магъыж.
Зи жьэ куэд жиIэм иIэ куэд ищIэркъым.
ЛэжьэкIэмыщIэ и Iуэху хэщIыркъым.
Мылэжьэф и гуахъуэкI бэлацэщ.
УщыщIалэм умыугъуеяр уи жьыщхьэ бгъуэтыжынкъым.
Хуэмыху унафэ щIынкIэ Iэзэщ.
Щхьэхынэм и махуэ кIыхьщ.
ЗэфIэкI зиIэм унафэри IэщIэлъщ.
Зи мэкъу Iуврэ зи мэш бэврэ гузавэркъым.
Куэншыбыжь удзыр мэбатэ.
Лъэрымыхь и Iыхьэ хокIуадэ.
Уи псалъэр гуапэми, уи къэпыр нэщIмэ, мыхьэнэншэщ.
Дэрбзэрым ущытхъумэ, бзыхьэхуэм джанэ къыпхухех.
Фэ фщIэрэ?
ЩIэпщ
Щауэ Iэнэ. Фызышэ хабзэхэм щыщщ. Нысашэ хьэгъуэлIыгъуэ щрагъэкIуэкIым деж, хъуэхъуакIуэ къакIуэ къуажэгъухэр ягъэхьэщIэу щытащ, хьэблэ-хьэблэкIэрэ Iэнэ хуагъэувурэ. Хабзэр зыхэлъу щытар къармэхьэблэдэсхэрщ, ауэ ар кIуэдыжащ XX лIэщыгъуэм и 20 гъэхэм.
Щхьэкъутэ (щхьэ щIэлъэныкъуэкъутэ). Нысашэм, хьэгъуэлIыгъуэм, тхьэлъэIум щыщ хабзэщ. Адыгэхэм Iэнэ къыщаIэтым деж, нышым (мэлым) и щхьэ щIэлъэныкъуэ ижьыр гъэвауэ тралъхьэ. Сэмэгур унагъуэм къранэж. Щхьэ щIэлъэныкъуэр Iэнэм щытралъхьэр хьэщIэм и ежьэжыгъуэм и дежщ. Ар хьэщIэ нэхъыжьым и пащхьэ иралъхьэ, ирагъэкъутэн щхьэкIэ, ауэ абы и лъэIукIэ нэхъыбэм зыкъутэр хэгъэрей нэхъыжьырщ.
Псом япэу тхьэкIумэр къытрагъэжри Iэнэм щыс нэхъыщIэм ират. ИтIанэ пэнцIывыр къыпегъэжри и сэмэгурабгъумкIэ щысым ирет, нэщIащэр ижьрабгъумкIэ къыщысым лъегъэIэс, щхьэпхэтIыгур — куцIыр зэрылъыр — езым къызыхуегъанэ.
Щхьэр къутэныр Iэнэм и кIэухыу аращ.Iэнэм тралъхьэ щхьэщIэ лъэныкъуэмкIэ къагъэлъагъуэ хьэщIэхэм пщIэ хуащIу ныш зэрыхуаукIар.
Щхьэнтэтес. Адыгэ хабзэм къызэриубыдымкIэ, япэ зэманым нысащIэ къашар зы илъэскIэ зыри имыщIэу щагъэсу щытащ. Апхуэдэу ягъэтыншырти, щхьэнтэм трагъэсу жаIэрт. А хабзэм «щхьэнтэтескIэ» еджэрт.
Ди зэманым хабзэр щыIэжкъым.
Щыгъынгуэшыж. Нэщхъеягъуэм епха хабзэщ. ЦIыхур зэрылIэрэ зы илъэс ирикъуа нэужь, абы и щыгъыныр, и Iэщэ-фащэр ягуэшыжу щытащ. А махуэм шыгъажэ ящIырт икIи зиш къытежам лIам и щыгъыным и нэхъыфI дыдэр, Iэщэ-фащэр, н.къ. лъагъэсырт.
«Щыгъынгуэшыж» хабзэр ноби щыIэщ, ауэ абы и теплъэм зихъуэжащ. Иджы щыгъыныр нэхъ пасэуи ягуэшыж, зратри благъэ-Iыхьлыхэрщ.
ЩIэпщ. Жылагъуэ зэхэтыкIэм, IэзэкIэм ехьэлIауэ пасэм щыгъуэ адыгэхэм ягъэзащIэу щыта Iуэхугъуэщ. Уз зэрыцIалэ Iейхэр (емынэ, тало уз хуэдэхэр) къежьа нэужь, адыгэхэм псыIуфэм пэмыжыжьэу щIыр щыщIатIыкIырт, абы и лъэгур къратIыкIыжырти гуарцэ мафIэ иращIэрт. Мащэм и щхьэр чийкIэ, бжэгъукIэ ягъэбыдэжырт, Iугъуэ къыпхыкIыу, ауэ цIыху, Iэщ пэрымыхуэн хуэдэу. А щIы щIагъ щIатIыкIам цIыхухэри Iэщри щIагъэкIырт. Абы иужькIэ уз зэрыцIалэр кIуэду я фIэщ хъурт.
Думэн Хьэсэн.
ЖыIэгъуэхэр
Мыхъунур пасэу мэтIыгъуэ
ЦIыхуитI нэхърэ нэхъыбэм къащIэмэ, зэIащIэну Iуэхур щэхуу къанэмэ, зэтес мэхъуж.
Шэнтым темыхуэр мастэпэм фIозагъэ.
Шыдыщхьэ къызыфIэкIам хуэшхыдэххэурэ, жылэр зэщIещтэ.
ЯжепIэмэ, жыжьэу ущIызытрамыгъэхьэнур зэ лэжьа хъумэ, арэзы тохъуэжри, уэри лей уохъуж.
Iэпэдэгъэлэл: Iэмал зиIэр Iэмалыншагъэм зэрыхуагъакIуэ Iэмалщ.
Iуэху зи мычэзур ехьэжьэгъуафIэщ, зехьэкIейщ.
Зы Iуэхугъуэр тIум яфIэгъэщIэгъуэнщ: зым пкърымыхьауэ, адрейм пхрыкIауэ.
Къэзыухьыр цIыкIумэ, къиухьри чэнжщ.
Уеджэну зэи мыкIасэр пэжщ, пасэу щIэбдзэмэ!
ЩIэныгъэм итхьэла акъыл.
ЩIэуэ зэбгъэщIэнуIамэ, умыщIэ зыгуэр щыIэу зыбумысыжын хуейщ.
Гугъэр — ныбгъуэщ, гъащIэр — бзущ.
ДыздэкIуэIарэ хьэмэрэ къэсыр къыдблэкIрэ?
Адэ-анэм пщIэуэ хуащIым хуэдизщ быным къалъысыжыр.
Быныр гъэса хъуамэ, гу лъытэгъуейкъым: зыпIар ипIыжу плъагъунущ.
Дадэ къуапэри ядакъым: мыхъунур пасэу мэтIыгъуэ.
Сабийм балигъыбзэр зэхещIыкI, жьыкIэфэкIэр сабиибзэ хуэныкъуэщ.
Хабзэжь зизылъэфыхьым щыгъупщэжащ езым и щIалэгъуэм гъуэгу кърамыту зэрыщытар.
ХабзэфIыр къегъэжьэгъуейщ, хэгъэкIуэдэжыгъуафIэщ.
ЦIыхугъэр зыхэлъхьэгъуейкъым, зехьэгъуейщ.
Щхьэж езым и хьэл хэлъыжщ: аращ хабзэ щIыщыIэри.
Бейтыгъуэн Сэфарбий.
ГушыIэ
Къысхуэгъэгъу, си шыдыжь!
Хъуэжэ и шыдыжьымкIэ гъавэ къишэжырт. Джабэ гуэр къызэрыкIэрыхьэу шыдыр увыIащ. Хъуэжэи шыдым щIэрыIэу, щIэкIиеу щIидзащ.
АрщхьэкIэ, жагъын ищтауэ шыдыр къыхуекъужыртэкъым. Хъуэжэ къэгубжьри ар иубэрэжьу хуежьащ. Асыхьэтым къуажэ тетыр шууэ блэкIырти къыбгъэдэлъадэри, и жьэм къихь къимыгъанэу, Хъуэжэ бзаджэ къыжриIэу щIидзащ, шыдыр зэриубэрэжьым щхьэкIэ.
ИтIанэ Хъуэжэ зэуэ зызэридзэкIыжри и шыдым и напэм Iэ дилъэурэ жриIащ:
— Къысхуэгъэгъу, си шыдыжь, дяпэкIэ сыноуэжынкъым, къуажэ тетыр узэрикъуэшыр сщIакъым!
Ар щызэхихым, къуажэ тетыр губжьащ.
— А уи жьэм утекIуэдэжынущ уэ! — къыжриIащ абы.
— Зи жьэм текIуэда мащIэ щIэлъ кхъэм, сэри абы сакъыхэжыжынкъым! — жиIэри Хъуэжэ къежьэжащ.
КъардэнгъущI Зырамыку.
Дэ къытхуатх
Си анэ
Си дежкIэ уэ утетщ дунейм,
КъоIукIыр си гум уи макъ щабэр.
Узихьэуат, узипщэдейт,
Уэрат мы си псэр зыгъэхуабэр.
Сэ сощIэ гъатхэм щIэгъэгъар
Жыг хадэр, и мэм узэщIишэу,
Гъуэгуанэ дахэу пхуиунэтIар
Псэ емыблэжым хупхришу.
Сэ сощIэ, гъащIэр псы ежэхщ,
Къимыгъэзэну ар мэпIащIэ.
Аргуэру мэхъу уэрыншэу жэщ,
Уи гъащIэр, махуэм ещхьу, мащIэт.
КъуэщIысокъуэ ХьэIишэт.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 3. Зи щIыналъэмкIэ Африкэм и къэрал нэхъ ин дыдэ. 5. Зи бзэр IэфI … мэлитIым щIоф. 8. КъурIэным и зы пычыгъуэ. 9. Жыгыку гъуанэр зи псэупIэ псэущхьэ кIэ баринэ. 10. Адыгэ таурыхъхэм узыщрихьэлIэ шы лъэрызехьэ.11. Джэд … и пщIыхьэгъущ. 13. Къамэ Iэпщэм халъхьэ, ирагъэдахэу.16. Лъапэ зыпымыт, лъэгупс зиIэ цIыхухъу щыгъын.17. Гъэш. 18. Адыгэ къэфэкIэ.19. … зытеха къэбыр нэхъ IэфI мэхъу. 23. Хьэцэпэцэ. 24. И пщэм тралъхьэу выр зэрыщIа-щIэ пхъэ. 25. Тонн зып-лIытху, зытхух къэзышэч псэущхьэ. 28. ЦIыхум и адэжь щIыналъэ, и къэрал. 30. ЦIыхубз щыгъын. 31. ЩIым къыщIах пкъыгъуэ быдэ. 33. Бгырыпхыщхьэ. 34. Письмохэр, газет, журналхэр зыхуей щыхуагъазэ IуэхущIапIэ. 36. Зи … исым и уэрэд къреш. 37. Iэнэм тIыса гуп дыгъэлым мыгувэу … — ешхэр зэхаублащ. 38. Iуданэу зэхэща кIапсэ псыгъуэ цIыкIу. 40. Дин лэжьакIуэ, ефэндыхэм я нэхъыщхьэ. 42. Адыгэ макъамэ Iэмэпсымэ. 43. Пщэдейрей … нэхърэ нобэрей бзу.
Къехыу:1. Псалъэ дахэм … гъуэмбым къреш. 2. … къашэри вынэ ирищIщ. 4. Литературэ тхыгъэш-хуэ. 5. ЦIыху псынщIэ, емыгупсысауэ Iуэху гуэрхэр къезыхьэжьэ. 6. Iуданэ мыджа, вакъэнжей. ЩэкI къызыхащIыкI налъэ. 7. Хадэм зэрилэжьыхь Iэмэпсымэ. 11. ЦIыху мыхьэнэншэм щхьэкIэ щыжаIэ щыIэщ: «Ар … фIыцIэжь и уасэкъым». 12. Анэкъилъху.14. Гъуэгу зекIуапIэм … къутахуэ телъщ. 15. Пасэрей зауэлI пыIэ. 20. АпхуэдизкIэ хьэкIэпычщи, гу кIуэм … къыкIэреуд. 21. Пхъэ сахуэ. 22. Хур къызыщIауIукIа мэш хьэуазэ. 26. Хэку зауэшхуэм и зэманым связисту щыта, Совет Союзым и ЛIыхъужь. 27. Адыгэ скульптор цIэрыIуэ … Хьид. 29. Тэрч районым хиубыдэ … Ищхъэрэ къуажэ. 30. ГъукIэм и лъэщапIэ. 32. КIапсэ къызыхах къэкIыгъэ. 33. Уафэм щыхуарзэу ит хабзэ къуалэбзуушхуэ, нэ жан зиIэ. 35. Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ. 36. Имыхабзэу, лъэсу гъуэгуанэшхуэ зэпызыча щIалэм … ищIащ. 39. Нартыху щхьэкIэм къыдидз гъэгъа. 41. ЕджакIуэ цIыкIухэм бзухэм … хуащIащ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
ФокIадэм и 29-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу: 1. Къэбард. 4. Нартан. 7. Молэ. 8. Пшэр. 9. ХущIэ.10. Мел.11. Бжьо. 12. Хъущт.14. Къурашэ. 16. Тутын.18. Къып.19. Пщы. 20. Тау. 23. Ахъшэм. 24. Гурышэ. 25. Пхъужь. 26. Хьэху. 27. Къэб. 29. Хьэм. 31. Залэ. 32. Куржы. 33. Налмэс. 34. Тхьэбзэ.
Къехыу: 1. Къамылыкъуэ. 2. Былым. 3. Дэлъху. 4. Назэ. 5. Ташло. 6. Нартсанэ.13. Щхьэщытхъу.15. Шыпсэ. 17. Уэтэр. 21. Партизан. 22. Кхъуэтепыхьэ. 26. Хьэлэл. 28. Бырыб. 29. Хьэпс. 30. Мест.
