
Дуней псом щыцIэрыIуэ Темыркъан Юрэ
Ди хэкуэгъу, СССР-м, РСФСР-м, КъБР-м я цIыхубэ артист, Совет Союзымрэ Урысей Федерацэмрэ я Къэрал саугъэтхэм я лауреат, Санкт-Петербург щIыхь зиIэ и цIыху, а къалэм и филармонием и Академическэ симфоние оркестрым и художественнэ унафэщI, дирижёр цIэрыIуэ, къэрал куэдым хэIущIыIу щыхъуа оркестрхэм я тхьэмадэ Темыркъан Юрэ лъэпкъыр дызэрыгушхуэ, щIыналъэм исхэм ящыщу ди щхьэр лъагэу дэзыгъэлъагъуж цIыху щэджащэхэм ящыщщ.
Къэбэрдей уэрамым тет сабий гъэсапIэм пэмыжыжьэу зэпымыууэ макъамэ Iэмэпсымэхэм еуэ духовой оркестрырт Темыркъан зэкъуэшхэр — Борисрэ Юрэрэ — макъамэм дезыгъэхьэхар. Абыхэм я репетицэхэмрэ концертхэмрэ кIуэрейт ахэр. Макъамэм дихьэха щIалитIым гу ялъызыта, музыкант Дашков Валерэ и фIыгъэкIэ, Борисрэ Юрэрэ Налшык и Музыкэ школ №1-м 1946 гъэм щIэтIысхьащ. Илъэситху нэужьым, фокIадэм и 1-м Къэбэрдейм щекIуэкIа концертым япэу зэгъусэу зыкъыщагъэлъэгъуащ Темыркъан зэкъуэш- хэм.
…Темыркъан Юрэ 1979 гъэм япэу Италием и лъэпкъ академием и «Санта-Чечилия» оркестрымрэ хорымрэ ядэлэжьэн щIидзащ икIи абы лъандэрэ зэпымыууэ а гупхэм я гъусэу зыкъегъэлъагъуэ. 2007 гъэм абы къыхуагъэфэщащ «Санта-Чечилием щIыхь зиIэ и академик» цIэ лъапIэр. Темыркъаныр псэухукIэ а оркестрым щIыхь зиIэ и дирижёр нэхъыщхьэу ягъэуващ. Ар академием и тхыдэм къыщыхъуа Iуэху гуапэщ. Адыгэ щIалэм и пэкIэ а къулыкъур ирихьэкIащ Италием и оркестрым щIыхь зиIэ и президенту 1983 гъэм хаха, США-м щыщ дирижёр Бернстайн Леонард.
Темыркъан Юрэ зи унафэщI Санкт-Петербург къэрал филармонием ехъулIэныгъэ иIэу «Парко-делла-Музика» концерт комплексым илъэс зыбжанэ и пэкIэ утыку къыщрихьащ Римский-Корсаков и «Шахерезада» сюитэмрэ Рахманиновым и Симфоние №2-мрэ. Абы зыкърагъэхьэлIащ Италием и цIыху цIэрыIуэхэм, къэралым и президенту щыта Наполитано Джорджи яхэту.
Урысей Федерацэмрэ КъБР-мрэ ЩэнхабзэмкIэ я министерствэхэм илъэс куэд хъуауэ Темыркъан Юрэ и цIэкIэ Симфоние макъамэм и дунейпсо фестивалхэр Налшык гукъинэжу щрагъэкIуэкI. Абы и программэм къызэщIеубыдэ дунейпсо классикэ музыкэм и макъамэ нэхъыфIхэр. Абы щIыгъуу къызэрагъэпэщ дирижёрым и гъащIэмрэ и гуащIэмрэ теухуа гъэлъэгъуэны-гъэ гъэщIэгъуэнхэри. Апхуэдэу Темыркъан Хьэту и цIэр зэрихьэу КъБКъУ-м хэт цIыху зэIущIапIэ пэшышхуэм еджапIэ нэхъыщхьэм и егъэджакIуэхэмрэ студентхэмрэ Юрий щIэх-щIэхыурэ щыIуощIэ. Маэстрэр зрагъэблагъэ зэхыхьэхэр сыт щыгъуи гъэщIэгъуэну икIи гукъинэжу къызэрагъэпэщ.
Урысейм и махуэм, мэкъуауэгъуэм и 12-м, Кремлым щагъэлъэпIащ щIэныгъэм, технологиехэм, литературэм, гъуазджэм, гуманитар Iуэхухэм 2017 гъэм хэлъхьэныгъэфI хуэзыщIахэр. Къэрал саугъэтыр зыхуагъэфэща цIыху гуащIафIэхэм щIыхь дамыгъэхэмрэ дипломхэмрэ яритыжащ УФ-м и Президент Путин Владимир, ахъшэ саугъэту сом мелуан тхурытху щIыгъуу. Абыхэм яхэтт Темыркъан Юри.
Лъэпкъ макъамэм зегъэужьынымрэ тхыдэ щIэинхэр хъумэным-рэ дирижёр телъыджэм хуищI хэлъхьэныгъэфIхэм мыхьэнэшхуэ щаIэщ урысей, дунейпсо щэнхабзэ, жылагъуэ гъащIэм. Зи хэкумрэ макъамэмрэ хуэпэж адыгэлIым и лэжьэгъухэм я пщIэрэ республикэм, къэралым ис куэдым я лъагъуныгъэрэ къилэжьащ.
УнэтIыныгъэ куэдым зи зэфIэкIхэм щеплъыж Жэман Iэминэ
Адыгэ актрисэ, сценарист, композитор, режиссёр, драматург, усакIуэ, уэрэджыIакIуэ, егъэджакIуэ Жэман Iэминэ щылажьэ унэтIыныгъэхэм щIэныгъэрэ зэфIэкIрэ щызыIэрызыгъэхьэфа, лэжьыгъэ куэдым зезыпщыт икIи зытегушхуэ Iуэхухэр зэзыгъэхъулIэф пщащэщ.
Жэман Iэминэрэ Кемпо Сергейрэ.
Iэминэ Налшык къалэм къыщыхъуащ. Москва дэт Музыкэ школым уэрэд жыIэнымрэ фортепианэмкIэ я классхэр, ГИТИС-м и актёр факультетым драмтеатрымрэ киномкIэ и къудамэр къиухащ. И щIэныгъэм щыхигъэхъуащ ГИТИС-м и аспирантурэм. И кандидат диссертацэр США-м и драматургием триухуащ. Iэминэ и адэ-анэр экономикэ щIэныгъэхэм я кандидатщ. Уэрэд жыIэнымрэ къафэмрэ дахьэх хъыджэбзыр зэрыцIыкIурэ утыкуакIуэщ. Курыт школым щыщIэсым сурэт щIыным, лъэпкъ къафэм, балетым зыхуигъэсащ. И дэлъху Алимрэ езымрэ и анэм гупжьей зэхуэмыдэхэм ишэурэ заригъэужьащ. Iэминэ еджапIэр къыщиухам гъуазджэм зэрыхуеджэнум шэч лъэпкъ къытрихьэртэкъым. Iыхьлыхэр акъылэгъу къыдэмыхъуами, ар езым и дежкIэ IэщIагъэ къудейм къыщымынэу къызыхуигъэщIа Iуэхуу зэрыщытыр ищIэрти, и хъуэпсапIэм хуэкIуащ. Мы зэманым Iэминэ Америкэм щопсэу.
— Дэнэ щIыпIэ сыщыпсэуну къысхуимыхуэми, зыпэсщI щымыIэ, гукIи псэкIи фIыуэ слъагъу Налшык зэи сщыгъупщэркъым. Си проектхэр ди республикэм щыпхызгъэкIыну Iэмал щымыIэми, сэркIэ куэд и уасэщ ахэр мыбы щызгъэлъагъуэурэ си ехъулIэныгъэхэмкIэ си лъэпкъэгъухэм садэгуэшэныр. Гъуазджэр, дауи, лэжьыгъэ гугъущ, жэщ-махуэ уимыIэу уи щIэныгъэм хэбгъэхъуэн хуейщ, ауэ уи IэщIагъэр фIыуэ плъагъумэ, абы гупсэхугъуэ къует. Ди республикэм исхэр цIыхуфIщ, гуапэщ, хуэныкъуэм дэIэпыкъуэгъу хуэхъуну дэтхэнэри хьэзырщ, — жеIэ Iэминэ.
Илъэс зыбжанэкIэ узэIэбэкIыжмэ, Налшык щагъэлъэгъуа «Лъагъуныгъэм и хьэтыркIэ» фильмым и сценарийр зытхари абы роль нэхъыщхьэр щызыгъэзэщIари Жэман Iэминэщ. ИужькIэ фильмыр Нью-Йорк, Москва утыку къыщрахьащ. Къыхэгъэщыпхъэщ ар куэдым ягу зэрырихьари. Къэрал куэдым къыщыдэкI газетхэм, журналхэм ящыщу 200-м щIигъум я тхыгъэ- хэр абы траухуащ, цIыху мелуани 4-м шэрджэсхэр къацIыхуащ, кином дихьэх-хэм адыгэ лъэпкъым теухуауэ куэд къащIащ.
Жэманым кинематографием хуищIа хэлъхьэныгъэхэм ящыщщ «Лъагъуныгъэм и хьэтыркIэ» (2012 гъэ), «Пщэдджыжьыш-хэм и пэ» (2014), «Кином и цIыху» (2016), «Зауэ нэужьым» (2018) фильмхэр. Иджыблагъэ Iэминэ Америкэм и Штат Зэгуэтхэм щылажьэ балъкъэр артист цIэрыIуэ Кулиев Алим и гъусэу Голливудым щыджэгуащ «Ажалым дызэкIэщIимых щIыкIэ» спектаклым щыджэгуащ. Апхуэдэу Iэминэ игъэлъэгъуащ «Махуиблрэ жэщиблрэ», «Щхьэгъусэ пэж» (2017), театр спектаклхэр.
Жэманым и пьесэм къытращIыкIа «Шаляпин/О’Нил» спектаклыр иджыблагъэ Москва МузыкэмкIэ и лъэпкъ къэ- рал музейм япэу щагъэлъэгъуащ. Дунейпсо щэнхабзэм зи цIэ къыхэна цIыху цIэрыIуэхэм я гъащIэрщ Iэминэ пьесэр итхыным лъабжьэ хуэхъуари. Ауанрэ опе-рэу зэхэт спектаклыр Шаляпинхэрэ О’Нилхэрэ я унагъуэхэр зыхуэдам, я псэукIам къытращIыкIа япэ лэжьыгъэщ. Спектаклым и режиссёрри композитор- ри Жэман Iэминэщ. Лэжьыгъэр ныбжьыщIэхэми балигъхэми яхуэгъэзащ. Абы щIэупщIэ зэриIэр, дауи, гуапэщ. ДызыхуэкIуэ зэман гъунэгъухэм ар щагъэлъэгъуэнущ Уры-сейм и къалэ нэхъыщхьэхэм, Шаляпиныр къыщалъхуа, щыпсэуа Казань, Санкт-Петербург, Нартсанэ (Кисловодск) къалэхэм. КъыкIэлъыкIуэу спектаклыр яшэнущ Шаляпиным куэдрэ зыкъыщигъэлъагъуэу щыта ЕсэнтIыгу къалэм, зрагъэблагъэ нэгъуэщI щIыпIэхэм я театр утыкухэм. ЕтIанэгъэ спектаклыр Америкэм и Штат Зэгуэтхэм щатынущ. Жэманым абы чэзууэ щигъэджэгуну и мурадщ Урысейм-рэ США-мрэ я бас-артист цIэрыIуэхэр.
Iэминэ и уэрэдхэр инджылызыбзэщ зэритхыр. Псалъэхэм я гъусэу макъамэри къыхуокIуэ. И фильмхэм и уэрэд зыбжанэ хигъэхьащ. И уэрэдхэри, фильмхэм я сценарийхэри залымыгъэм и бийщ, ахэр зытеухуар лъэпкъ псори дызэгурыIуэу, мамыру дыпсэунырщ, зымащIэкIэ нэхъ мыхъуми ди гъащIэр зэрытхуегъэфIэкIуэнурщ.
— Быдэу си фIэщ мэхъу, узэлэжьым цIыхухэм я сэбэп екIынумэ, ар IуэхуфIмэ, ар къыбдэзыIыгъын цIыху къызэрыкъуэкIынур. Гугъуехьхэм аращ сащIыпэлъэщыфыр. Тыркум и «New York’s Digital Film Academy-Istanbul» киноакадемием дерс щыстащ. Апхуэдэу Урысейми Америкэми студентхэмрэ еджакIуэхэмрэ садэлэжьэну щIэх-щIэхыурэ срагъэблагъэ. Студентхэр, режиссёр, оператор, актёр, сценарист щIалэхэмрэ хъыджэбзхэмрэ инджылызыбзэкIэ хызогъэгъуазэ кином щызиIэ зэфIэкIхэм, си Iуэху еплъыкIэхэм, фильмым и сцена-рий зэрыптхынум, цIыхугъэ, Iуэху бгъэдыхьэкIэ уимыIэу полнометражнэ фильм нэгъуэщI щIыналъэхэм зэрыщытепхынум, ар къызэрыбгъэлъэгъуэну щIыкIэм, актёр цIэрыIуэхэм уазэрепсэлъэнум, нэгъуэщIхэми, — къыддогуашэ Iэминэ. — ЩIалэгъуалэр сыт щыгъуи къыхузоджэ я хъуэпсапIэхэм зэрылъэIэсыным ерыщу хущIэкъуну, уи мурадхэр зэбгъэхъулIэн папщIэ щIэныгъэм Iэмал куэд къузэритым, я Хэкум, я къэралым зыгуэр къащемыхъулIэмэ, къимыкIуэту хамэ щIыпIэхэм я зэфIэкI щеплъыжыну.
Лос-Анджелес щыIэ Мексикэ консульствэм Iэминэ фокIадэм и 20-м утыку къыщрихьэнущ «Кином и цIыху» и фильмыщIэр. Ар американ драматург Юджин О’Нил зы акт хъу и пьесэм къытрищIыкIащ. Мексикэм щэнхабзэмрэ кинематографиемкIэ и центрымрэ Actors Slash компаниемрэ ирагъэблагъэри, Жэманым Мексикэм и лIыкIуэу Америкэм и Штат Зэгуэтхэм щыIэ Цепедэ Карлос де Альбэ и гъусэу а лэжьыгъэр игъэлъэгъуэнущ. ЕхъулIэныгъэхэр иIэу ар утыку къыщрахьащ Москва, Софие, Казань, Нью-Йорк, Истамбыл, Мейкъуапэ, нэгъуэщI къалэхэми. Фильмым Iэминэ щегъэзащIэ Мексикэм щыщ хъыджэбз Фернандес Анитэ и ролыр. Абы и джэгуэгъущ Голливуд и актёрхэу Стоун Шонрэ Димич Джекрэ. Апхуэдэуи Iэминэ и мурадщ къэфакIуэ цIэрыIуэ Нуреев Рудольф теухуа спектакль игъэхьэзырыну.
Жэман Iэминэ кино, театр гъуазджэхэм хуищIа хэлъхьэныгъэхэм папщIэ дамыгъэ, цIэ лъапIэ куэд къыхуагъэфэщащ. «Золотой абрикос» (Армение), «Лучшая актриса», «Лучший сценарий» (Украинэ), «Самый яркий дебют» (Грецие), «Лучший полнометражный фильм» (США), «За вклад в фильм» (Адыгей), нэгъуэщIхэри. 2014 гъэм и жэпуэгъуэ мазэм Нью-Йорк кином ехьэлIауэ щекIуэкIа фестивалыр абы и «Лъагъуныгъэм и хьэтыркIэ» фильмымкIэ зэхуащIыжащ. 2016 гъэм Болгарием щекIуэкIа «Славянская сказка» кинофестивалым Жэманым и «Кином и цIыху» фильмыр нэхъыфIу къыщалъытащ. Абы щыджэгуа Демич Джек а кинофестивалым и «Арткино» саугъэтыр къыхуагъэфэщащ, Вильи Панчэ и ролыр гукъинэжу къызэрехъулIам папщIэ. КъищынэмыщIауэ, Iэминэ Нью-Йорк, Дамаск щекIуэкIа дунейпсо кинофестивалхэм я къэпщытакIуэхэм яхэтащ.
Псэм щыщ Iыхьэ
УФ-м и цIыхубэ, КъБР-м щIыхь зиIэ я сурэтыщI, республикэм и Къэрал саугъэтым и лауреат, ХудожествэхэмкIэ Урысей Академием и член-корреспондент, ЩIДАА-м и академик, Красноярск ксилографиемкIэ щыIэ студием и къызэгъэпэщакIуэ икIи и унафэщI Пащты Герман республикэм исхэр зэрыгушхуэ, дуней псом къыщацIыху художник Iэзэщ.
Герман пасэу дихьэхат сурэт щIыным, зыми абы хуримыгъэджами. Нэхъ иужьыIуэкIэ, и унагъуэм и гъусэу къалэм къыщыIэпхъуам, Сабий творчествэмкIэ республикэ унэм щыIэ гупжьейм зыхригъатхэри, егъэджакIуэ Ткаченкэ Андрей и гъэсэнхэм ящыщ зы хъуащ. Пащтыр илъэс 26-м иту СССР-м и Художникхэм я зэгухьэныгъэм хагъэхьащ. И сурэтхэр къытехуащ «Дружба народов», «Художник», «Панорама» журналхэм, «Известия», «Советская культура», «Литературная Россия», «Книжное обозрение» газетхэм.
Пащтым и япэ выставкэ Налшык щекIуэкIам и сурэт 73-рэ ялъэгъуащ гъуазджэм дихьэххэм. Абы лъандэрэ ди хэкуэгъу художникым и лэжьыгъэхэр дуней псом и щIыналъэ куэдым щигъэлъэгъуащ, щIыхь тхылъ, щIыхьыцIэ куэди къыхуагъэфэщащ. Ауэ и япэрей выставкэм наIуэ къищIат Герман и зэфIэкIыр зэрыиныр, зэрыкупщIафIэр. Гукъинэжт абы и «Ленинград», «Щихухэр», «Iуащхьэмахуэ», «Ван-Гог», «Макъамэ», «Республикэр щагъэувым» зыфIища сурэтхэр, нэгъуэщIхэри.
Пащтыр Налшык щыщыпсэуам, «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм дэлажьэу щытащ. Абы щыгъуэ республикэм и тхакIуэхэмрэ усакIуэхэмрэ я Iэрытххэм еджэурэ сурэтхэр яхуищIырт. Иджыри дунейм къытемыхьа, зыми имылъэгъуа тхылъыщIэхэр япэу щIэзыджыкIыр Германти, сурэт щIэщыгъуэхэр яхуищIащ. Уралым щыщIэдзауэ КъуэкIыпIэ Жыжьэм нэс, Улан-Удэ щегъэжьауэ Якутск щиухыу и лэжьыгъэхэр щегъэлъагъуэ. И щхьэзакъуэ выставкэхэр зэпымыууэ щIыналъэ зэмылIэужьыгъуэхэм утыку щрехьэ, урысейпсо, ду-нейпсо зэхыхьэхэм хэтщ.
Гъуазджэм и жанр зэмылIэужьыгъуэхэм щылажьэ дэт-хэнэ зы сурэтыщIми иIэщ зыхилъхьэ щымыIэу илъагъу зы унэтIыныгъэ. Пащты Герман и дежкIэ ар пхъэм тхыпхъэхэр, сурэтхэр къыхэIущIыкIынырщ (ксилографие). Пащтым и щхьэхуэныгъэхэм ящыщщ сурэтыщI щIэщыгъуэщIу зэрыщымытыр. Абы и гравюрэхэр тхыгъэм зэрыщыту къытрищIыкIыркъым, атIэ усакIуэм и гупсысэм езым и Iуэху еплъыкIэр хуэм-хуэмурэ хеухуанэ. Къэбгъэлъагъуэмэ, игъэщIэрэщIэну тхылъхэр къыщыхихкIэ усэхэм нэхъ да- хьэх. НэхъыфIу илъагъу усакIуэхэм ящыщщ КIыщокъуэ Алим, Кулиев Къайсын, Бещтокъуэ Хьэбас, Лермонтов Михаил, Пушкин Александр сымэ.
Иужьрей илъэс тIощIым дунейм къытехьащ Герман игъэщIэрэщIа тхылъ щэщIым щIигъу. Дэтхэнэ зыми абы хелъхьэ и псэм щыщ Iыхьэ.
Лермонтовым и поэмэхэм илъэситхум къриубыдэу гравюрэ 40-м нэблагъэ триухуащ Пащтым. Пушкиным и «Тхыгъэ къыхэхахэм» илъэсипщIкIэ елэжьащ. Апхуэдэу адыгэлIым къыдигъэкIащ «Ксилографы Красноярска» альбомыр. НапэкIуэцI 400-м щIигъу тхылъым Герман и лэжьыгъэу 800-м нэблагъэ ихуащ. Ксилографие, линогравюрэ, акварель, живопись, керамикэ, феррографие жыпIэми, абы куэд къызэщIаубыдэ.
Зэгуэрым Китай къэралыр Пащтым и гравюрэ 1000-м къыщыщIэупщIэм, ар зыпэмылъэщыну бжыгъэу къилъытэри, лэжьыгъэ 600-кIэт къызэригъэгугъар. Абы теухуа хъыбарыр ялъигъэIэсащ Челябинск, Уфа, Москва, Санкт-Петербург, Улан-Удэ, Якутск, Иркутск къалэхэм, Тывам, Германием, нэгъуэщI щIыпIэхэм щыпсэу и гъэсэнхэм. Къагъэхьа лэжьыгъэхэм яхэплъэурэ, нэхъыфIхэр къыздыхи-хым, гравюрэхэм я бжыгъэр 1000 ирикъуа нэужь, и зы лэжьыгъэ щIигъужащ, «гравюрэ 1001-рэ ирехъу», — жиIэри. Китайхэм апхуэдиз гравюрэр абдж рамкэхэм ирагъэувэри, «1001 гравюра Красноярской студии ксилографии Германа Паштова» гъэлъэгъуэныгъэр къызэIуахащ. И гъэсэнхэм я гъусэу Пащтыр абы щыгъуэ ирагъэблэгъат Харбин къа- лэм.
Къэралыгъуэм и махуэр бгъэлъэпIэн щхьэкIэ, Iэмал имы-Iэу и гербыр, ныпыр бгъэлъагъуэн, гимныр жыпIэн хуейщ. Пащты Германрэ и ныбжьэгъу, балъкъэр щIалэ Аккизов Екъубрэ зэгъусэу ящIауэ щыта гербыр 1997 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и Парламентым къищтащ.
Лъэпкъыр зэрыгушхуэ ХьэIупэ ДжэбрэIил
УФ-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, КъБР-м и цIыхубэ артист, КъБР-м и Композиторхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэ, Шостакович Дмитрий и цIэр зезыхьэ, Урысейм и Композиторхэм я союзым я саугъэтхэм я лауреат, КъБР-м и Къэрал саугъэтым и лауреат, композитор цIэрыIуэ, усакIуэ ХьэIупэ ДжэбрэIил Къэбэрдей-Балъкъэрым и щэнхабзэм, литературэм, макъамэм илъэс щэ ныкъуэм щIигъуауэ хэлъхьэныгъэфIхэр хуещI.
1970 гъэм ХьэIупэ ДжэбрэIил Урысейм и Композиторхэм я зэгухьэныгъэм хыхьащ, щэнхабзэм увыпIэ ин щызыубыда макъамэ симфоние куэд итхащ. Ахэр, ди республикэм къищынэмыщIа- уэ, Москва, Нартсанэ, Мэхъэчкъалэ, нэгъуэщI щIыпIэ зыбжанэм щы- Iуащ.
Адыгэ лъэпкъыр зэрыгушхуэ ХьэIупэ Джэбрэ-Iил пасэрей джэгуакIуэхэм я гупсысэкIэ-усэкIэр, нобэрей усыгъэм и хабзэхэр зыщIишащ. ЗыпищI щымыIэ и анэдэлъхубзэр нэгъэсауэ зэрищIэрщ а бзэмкIэ гупсысэ куу зыщIэлъ усэхэр ДжэбрэIил къыщIехъулIэр. И Iэдакъэ къыщIэкIахэм куэд щIыдахьэхыр гурыщIэ къабзэр абыхэм зэрыщыкуэдырагъэнщ. Ахэр узыгъэгупсысэщ, гукъыдэж къозытщ, узыгъэнэщхъейщ. ХьэIупэм итхахэм езыр къыщеджэжкIэ, усэбзэр зэрыкъулеймрэ адыгэбзэм и курыхымрэ зыхыумыщIэнкIэ Iэмал иIэкъым.
«Эльбрус» тхылъ тедзапIэм къыщыдэкIащ ХьэIупэ ДжэбрэIил и камер-нэ лэжьыгъэхэр щызэхуэхьэса «Чэщей пшыналъэ» тхылъыр. Абы ихуащ пшынэм, флейтэм, фортепьянэм, скрипкэм, виолончелым, гобойм папщIэ композитор цIэрыIуэм итха макъамэхэр.
— ДжэбрIэил и усэхэр адыгэ гупсысэ зыщIэлъ, лъэпкъ усыгъэ фащэм ит къэхъугъэ телъыджэщ. Шэч къытесхьэркъым: адыгэ усыгъэм къызэрымыкIуэу зезыгъэужьщ ДжэбрэIил и къалэмыпэм къыщIэкIыр. Абы епхауэ литературэджхэм я гугъу пщIымэ, ахэр тхыдэ-щэнхабзэ IуэхугъуэщIэ къэхъуам езыгъэгупсысын щхьэусыгъуэ ХьэIупэм и усэм хэлъщ, — жеIэ филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор Тхьэгъэзит Юрэ.
ХьэIупэм и мащIэкъым макъамэм зезыгъэужь, зи цIэ жыжьэ щыIуа зэрыгушхуэ и гъэсэнхэри. Апхуэдэу Тхьэр зэчийкIэ къызыхуэупсауэ къилъытэ и гъэсэнхэм ящыщщ КъБР-м и цIыхубэ артист, Санкт-Петербург дэт Римский-Корсаковым и цIэр зезыхьэ консерваторэм щеджа, композитор, пианист цIэрыIуэ Къэбэрдокъуэ Мурат.
— Иджыри къыздэсым Мурат макъамэу итхам хуэдиз языныкъуэхэм я гъащIэ псокIэ ятхыфыркъым, — хужеIэ ДжэбрэIил и гъэсэным.
ХьэIупэ ДжэбрIэил лъэпкъыр зэрыгушхуэхэм ящыщщ. И усэбзэр зэрыкъулейм къыдэкIуэу, абы и IэдакъэщIэкIхэм адыгэб-
зэм и курыхыр зыхыуагъащIэ. КъБР-м и щэнхабзэм илъэс щэ ныкъуэм щIигъуауэ хуэлажьэ ХьэIупэм къыдигъэкIа «Iэгуауэншэ пшыхь» и япэ тхылъри лъэпкъ усыгъэм и хэлъхьэныгъэфIщ.
Сонэ Абдулчэрим и усыгъэхэр
Дзапэ уэрэд
Си лъэпкъ тхыдэрщ си дзапэ уэрэдыр;
Ар пшыналъэу гущIэми къоIукI.
А уэрэдым къожьу мывэ духэр,
И макъамэ лъэщым псэр дохъуэпскI.
Уэрэдыр зыусауэ Iэ лэрыгъухэм
ПхъэIэщэкI-къалэмкIэ ар ятхащ,
Щхьэмыгъазэу хэту зауэ Iугъуэм
Жыр джатэ IугуакIи зэхалъхьащ.
Иджырейхэм пащэ а уэрэдым —
Адыгэм щIэныгъэр и къалэмщ.
Дыщэ Iэпэщ, ей, си лъэпкъ
цIыкIу уардэр —
Зыдехь нобэ пщэдейрей къалэн.
Си лъэпкъ тхыдэрщ си дзапэ уэрэдыр;
Илъэс мин зыбжанэм ар я макъщ.
Тхыдэ инхэр мы дунейм щыкуэдми,
Сыхуэхъуапсэ мыхъумэ,
СыблэхъуэпсыкIакъым сэ ди лъэпкъ.
1975
Къреунэху зы махуэ
Тхыдэ напэкIуэцIхэм дриплъэжмэ,
УIэгъэжь мыхъужхэр къоятэжыр:
Пащтыхь джатэм Кавказ лъахэм исхэр
Хэутэн щищIари нэгу щIокIыжыр…
Хэкум ираху лъэпкъым и сабийхэр
Губгъуэ нэщIхэм хьэхэм щаIусыпхъэт,
Кхъухь зэпэгъуаниблхэм итIысхьахэр
Бдзэжьей Iусу хым зыжьэдилъафэрт.
Удын зэхэдзари къытлъысати,
ХамэщI гущIыIагъи дгъэунэхуакъэ,
Убых вагъуэр мес ужьыхыжакъэ,
Лъэпкъ насыпыр бийм тIэщIиудати.
Удын жагъуэу лъэпкъым лъысыгъахэр
Гъущыжыну дэ долъэIур Тхьэшхуэм,
Шэрджэс лъэпкъыу дунейм
текъухьахэм
ЯIуэтэжу къреунэху зы махуэ!
Дунейпсо Адыгэ Хасэр гъуазэу
Iуащхьэмахуэ къреджэж и бынхэр.
Тхыдэм зэ и гупэр къытхуигъазэу
Тхьэм насып къарит ди щIэблэ хейхэм!
Маржэ, зыкъэужь си лъэпкъ адыгэм,
Маржэ, сыноджэж
си къуэш абхъазым,
Щыпудакъым фэ фи
щIыхьыр шыбгым,
ЩIихъумакъым фи цIэр
зэман гъуэзым.
Бий щхьэл мывэм дэ дыщIагъэкIами,
Дигу ираудыну ялъэкIакъым.
Псэр дэпсэхуу къреунэху зы махуэ,
Псэр дэпсэхуу къреунэху зы махуэ!
1991
Шагъдий
Си шы къарапцIэу,
ПцIащхъуэу щIэлъэтым
Ди губгъуэ куэщIыр
Уи зэ ичыгъуэщ.
Уэ уи лъэмакъыу
Тхыдэм къыщыджэр,
ЛIыгъэ макъамэм
И джэрпэджэжкъэ!
ЛIыхъур уэрыншэм
Iэщэншэ къабзэт,
Уи бзэм щыгъуазэм
Урибгъэ дамэт.
Лъэпкъым и гуауи
Уэ дэбгуэшакъэ,
Лъэпкъым и гуапи
Уэ ухэтакъэ.
Шыгъажэ хъуамэ,
Щытхъур къыбохьыр —
ЩIыхьыр уохъумэ
Шагъдий лъэрыхьым.
Адыгэш къабзэу,
Ей, си шагъдий,
Шыщхьэмыгъазэу
Зынэукъуэдий!
Iуащхьэмахуэ
И уафэр щIыхубзэу,
Пшэ Iэтэр и жьауэу,
ПщIэ закъуэмэ и бзэр,
Псэлъэну хьэзыру
Щыт хуэдэщ къурш-дадэр —
Къурш-дадэу нэхутхьэхур —
Ди Iуа-щхьэ-ма-хуэр.
Си блыныр иуфэбгъуу
Сурэту ар щIами,
Зызохьэ сегугъуу,
ПщIэ хуэсщIыр хэхауэ.
Хэт зыщIэр зищIысыр
Къурш-дадэр си дежкIэ?
Ар си псэм щIищIасэр
Щхьэпэнкъым сыбзыщIкIэ:
ДунейкIи ахърэткIи
ИреIэ псэм тхьэхэр,
Къурш минхэм я адэр
Тхьэнапэу слъытакъэ;
ЦIыхугъэр зи пщалъэу
Лъэпкъ хабзэу къекIуэкIхэм
Я динми сэ ситкъэ.
Зэгуэрым къыслъысу
Хъуэхъубжьэр щысIэткIи ,
ЩIэдзапIэу, кIэухыу
Си псалъэм есщIэкIыр
Лъэпкъ напэу сызэплъу
Тхьэ лъэщу жьакIэхурщ —
Дыщэжь Iуащхьэмахуэщ.
1980
