Хъунут хуэбгъэгъу?
КIэбышэ Лилэ
Рассказ
Илъэс зыбжанэ хъуауэ Хьэсэн къыхуэжыIэщIэ рулыр иIыгъыу, хьэлъэзешэ машинэр зэрехуэ. «ЛашынкIэ» зэджэ шхапIэм нэсауэ щIалэм гу лъитащ такси къэувыIам итIысхьэ цIыхубзым. Хьэсэн абы щыIуплъэм къэскIащ, и Iэхэр кIэзызащ, и нэр къыхутемыхыжу еплъурэ къыхуэжэ машинэм щыпэщIэлъадэм, кIэщIу ириIуэнтIэкIын хуей хъури — Iэуэлъауэ ин ищIу хьэлъэзешэ машинэр щхьэпридзащ…
Абы иужькIэ сыхьэт зыщыплI дэкIауэ, зэрыбауэр къапщIэ къудейуэ, Хьэсэн операцэ щащIа пэшым къыщIашыжри палатэм ягъэгъуэлъ. Ар пIалъэ-пIалъэкIэрэ къыхопсчыкI, мыгурыIуэгъуэу зыгуэрхэр жеIэ, мэIуэщхъу. Ауэрэ Хьэсэн зыкъещIэжыпэ. Ар хогупсысыхь — блэкIахэр и нэгу къыщIохьэж…
… Хьэсэнрэ Леларэ зы классым щеджэрт, зы махуэ зэрымылъэгъуамэ, зэхуэзэшу фIыуэ зэрылъагъурт. ЛъагъуныгъэкIэ еджэртэкъым ахэр я зэхущытыкIэм, итIани ныбжьэгъугъэ къудейм ахэр зэрызэпимыщIэр кIуэ пэтми нэхъ куу хъу я гурыщIэм къиIуатэрт. ТIуми ар къагурыIуэжырт.
Школыр къауха нэужь, Лела университетым щIотIысхьэ, зи адэр пасэу дунейм ехыжа Хьэсэн, бынунэм я нэхъыжьти, «анэ закъуэм сэри куэдрэ зытезгъэхьэлъэ нэхърэ нэхъыфIщ сылажьэмэ», — жеIэри шофёр IэщIагъэм хуоджэ. ЗанщIэуи колхоз машинэм ирагъэтIысхьэ.
Хьэсэн къалэм кIуамэ, Лела имылъагъуу зэи къэкIуэжыртэкъым. ГуапагъэкIэ и нэгур гъэнщIауэ, гуфIэгъуэр иIэу пщащэр щIалэм къыпежьэрт. Ахэр зэхуэзауэ щызэбгъэдэкIыжкIэ жаIэр насыпкIэ узыгъэгугъэ гухэлъ псалъэ быдэт. Ауэ а тIум я зэIущIэ гуапэхэр куэдрэ екIуэкIакъым. Абы кIэ щигъуэтари Лела япэ курсыр къиухыным нэблэгъауэщ. Накъыгъэ мазэм Хьэсэн къулыкъу ищIэну армэм ираджащ.
Лела щIалэм и письмом пIащIэу пэплъэрт, къыIэрыхьамэ, пIалъэ къыхимыгъэкIыу жэуап иритыжырт. Апхуэдэурэ зэман дэкIащ.
Махуэ гуэрым Лела къуажэм къикIыжыну машинэ ежьэу гъуэгум тетт. Куэд дэмыкIыу «Волга» фIыцIэ гуэр къыкъуэкIащ. Лела Iэ ищIынуми хунэмысу, езыр къоувыIэ. И кIэм хэлъ бжэр къыIуихыну хъыджэбзыр еIащ, ауэ ар къыIумыкI щIыкIэ, щIалэм ипэ бжэр къыщыIуихым, Лела итIысхьащ. ЩIалэр, тIэкIуи хущIэфиежурэ, къригъэтIысхьам зэм пагэу къыхуеплъэкIырт, зэми, абы хущIегъуэжа хуэдэ, и щхьэр иригъэзэкIыжырти щхьэгъубжэ Iухам дэплъырт. Приёмникым тхьэкIумэIупсыр Iуеуд. Псалъэншэу, къыфIэIуэху лъэпкъ щымыIэу щIалэм машинэр егъакIуэ.
— Бгырыс пщащэм хуит дыкъэпщIмэ, тутын дефэнт, — жеIэ абы итIанэ.
— УзэрегуакIуэщ, ауэ мы макъамэр нэхъ епшэхамэ арат, — ар жиIэри щIалэм хуеплъэкIащ Лела.
ЩIалэр сырыху зыIэщIэлът. Гъэмахуэр и кум нэсами, абы дыгъэ къытепсауэ пщIэнтэкъым. И гупэмкIэ къыфIэлъ гъуджэ цIыкIум иплъэурэ дахэу дэжьея и щхьэц гъуатIафэм ар щIэх-щIэхыурэ толъэщIыхь. Нэгъуджэ фIыцIэр зэми зыIуелъхьэ, зэми зыIуехыж.
— СлIожь, уэ макъамэ фIыуэ умылъагъуу ара? — ар цIыкIу ищIурэ щIэупщIащ щIалэр.
Лела абы жэуап иритын хуей хъуащ.
Хъыджэбзым гу лъимытэжурэ дэуэршэру иригъэжьащ щIалэм.
ЩIалэр куэдым щIэупщIэрт, езыми гъэщIэгъуэну зыгуэрхэр къиIуэтэжырт.
Къалэм къыщыдэлъэдэжхэм, шофёрым жиIащ:
— АтIэ, сэ си цIэр Ислъамщ, мыбы сыщопсэу, инженеру солажьэ. Мы сызэрысыр сысейщ, зэзэмызэ жьы фщIезгъэхуфынущ уи ныбжьэгъухэмрэ уэрэ, ухуеймэ…
— Сэри си цIэр Лелащ, университетым сыщIэсщ. Берычэт бесын, сыкъызэрыбгъэсыжам папщIэ.
— Хьэуэ, унэзгъэсыжынщ ущыпсэум, къалэ гъунэм ущиздзынкъым.
— Упсэу. Абы щыгъуэми общежитыращ дыздекIуэлIэнур.
Ислъам игу ирихьа хуэдэт хъыджэбзыр. Щыпсэум нишэсыжри, къритыну жэуапми пэмыплъэу, «бдэнумэ, зэзэмызэ сыкъыпщIэупщIэнщ», — жиIэри Iужыжащ…
ИкIи къыщIэупщIащ. МашинэмкIэ къришэкIащ. Зэхуэзэуи ирагъэжьащ…
Лела ибзыщIыну хэтами, и ныбжьэгъуфI Лусэ жриIэн хуей хъуащ Ислъам и Iуэхур.
Леларэ Лусэрэ куэд щIауэ зэныбжьэгъут. Лела хъыджэбз псыгъуэ кIыхь цIыкIумэ, щхьэц фIыцIэ, нэ пIащэмэ, Лусэ хэщIыхьащ, и щхьэц сырыхури кIэщIу пыупщIащи, и нэкIур нэхъри хъурейуэ къыпщегъэхъу. Лусэ дахэщ зыхужаIэ хъыджэбзкъым, ауэ и хьэлым узыIэпишэу апхуэдэщ. Аращ Лела дэзыхьэхри. Лусэ хьэлэлщ, зэхэщIыкI иIэщ, лъэкI псомкIи ныбжьэгъум зыщIигъэкъуэну хьэзырщ. Лела елъытауэ Лусэ нэхъ зэпIэзэрытщ, гъащIэми нэхъыбэ хещIыкI…
— Лусэ, а Ислъам зыкIэ щIалэ губзыгъэщи… — жеIэ Лела.
— Слъэгъуащ зы махуэ уIуишу… Нэхъ губзыгъэ щымыIэми, уэ абы зыдебгъэхьэхыну ухуиткъым… Хьэсэн уепцIыжыну мурад умыщIамэ…
И ныбжьэгъум епсэлъа нэужь, Лела езыр-езыру егупсысащ: «Сыт сепсалъэмэ къэхъунур, и «Волга»-мкIэ сызыхуейм сишэкIэ сыт ягъэ кIын? А псори Хьэсэн къимыщIэну Iэмал имыIэу щыткъым. Хьэсэн сепцIыжу къикIыркъым абы…»
Жэщ гуэрым Лела къыщыщIыхьэжам, мыжейуэ хэлъ Лусэ къызэфIэтIысхьащ.
— Лела, Хьэсэн и письмо къэкIуауэ стIолыщхьэм телъщ. Сыт хуэдиз зэман дэкIа уэ абы зыри зэрыхуумытхыжрэ?
— Апхуэдизу куэд дэкIакъым.
— Куэд щIакъым жыпIа? Япэм махуищ дэкIамэ уфIэкуэдти?
Лела зыри жимыIэу письмор къищтащ, ауэ зэтримычу игъэтIылъыжащ.
— Лела, «нэгузыужь» узэрыджэгуар иримыкъуну пIэрэ? Псыр куущэ хъумэ, укъыхэкIыжыфынкъым, — къэпсэлъащ аргуэру Лусэ.
— Лусэ, сэр дыдэми къызгурыIуэжыркъым си Iуэхур зытетыр, зэкIэ си гугъу къыумыщI, сынолъэIу, — жиIэри Лела зитIэщIу хуежьащ гъуэлъыжыну.
Мыжейуэ здыхэлъым ар йогупсыс:
«Къуажэм сыдэсу Iэщти хадэти жызмыIэу, тыншу къалэм сыщыпсэунущ, гъэмахуэ къэскIэ тенджызыр хьэзырщ, машинэр дыдейщ, дызыхуейм дыкIуэнущ. Езыр уи щхьэгъусэу къыбдалъагъунри куэд и уасэщ. АтIэ насып жы- хуаIэр аракъэ? Сишэну сызэрехуэ. Дауэ сщIымэ нэхъыфI? СщIэркъым, сщIэркъым…» — жиIэурэ Лела Iурихащ.
Абы иужькIэ мазэ зытIущ дэкIагъэнт, пщыхьэщхьэ гуэрым хуабжьу нэжэгужэу Лела къыщыщIыхьэжам.
— Аращи, Лусэ, ди хьэгъуэлIыгъуэм узогъэблагъэ, — жеIэ абы гъуэлъыпIэм зригъэукIуриеурэ. — Симышэу идэркъым Ислъам!
Лусэ зэхиха псалъэхэм зыри жимыIэу зыкъомрэ егупсысащ.
— ГъащIэм куэдрэ къыщыхъу хабзэщ, Лела, — жиIащ абы итIанэ, — зи щIалэгъуэм къэгъэшыпIэр егъэзыхыгъуэкIэ щихъуэж. ИтIанэ, къэзыгъэшыну хуэмеяхэр егъэзыхыгъуэм щехкIэ…
— Куэдщ иджы, Лусэ, — и ныбжьэгъум и псалъэхэр зэгуэпауэ IэщIеуд Лела, — сощIэ, уэ уIущщ. Насыпыр здэщыIэри щыуагъэншэу уощIэ, ауэ, зыщумыгъэгъупщэ — дэтхэнэ цIыхубзри унагъуэ щихьэм и деж насыпкIэ мэгугъэ. Сэри аращ, сыщыуэми… Дэтхэнэ зыри уэ пхуэдэу Iущу къалъхуркъым… — жиIэри Лела зигъэзащ адэкIэ.
— Уи жагъуэ сщIамэ къысхуэгъэгъу, Лела, си псалъэхэр гукъеуэ пщIы- ну си гугъакъым. УдэкIуэми хъарзынэщ, насыпыфIэ Тхьэм уищI. Ауэ сэ Хьэсэн нэхъ ухуэзгъэфащэрти аращ… — афIэкIа жимыIэу Лусэ тхылъ еджэным щIидзэжащ.
Лела и ныбжьым ириплъэжмэ, хуабжьу щIалэт, лъэбакъуэу ичым и инагъыр къыгурымыIуэщэнкIи хъунут, ауэ насыпыр зищIысыр ищIэну балигъыпIэм иуват. Абы и гъащIэ псокIэ Хьэсэн пэIэщIэ зэрыхуэхъур и гум къэкIри, техьэгъуэ къытехьам хуэдэу, и плIэхэр щIыIэм зэхуишащ. АрщхьэкIэ, къыпэплъэ насыпыр Хьэсэн и деж щимыгъуэтынкIэ зэрыхъунур къыщищIэжым, мамыру псэхужащ. Шэч лъэпкъ къызытримыхьэжу къигъуэта насыпым щыгуфIыкIыу Лела Iурихащ. ГъащIэм и акъужь щIыIэр зыщIимыхуа хъыджэбзым ищIэртэкъым а гъащIэ дыдэм уигъэгугъэурэ и удыныр къыуидзынкIэ зэрыхъунур…
Хьэсэн темыпыIэжу пэплъэрт письмо къыщахьыну зэманым. «Письмо уиIэщ» къыжраIамэ, лъэтэным хуэдэт, ауэ нэгъуэщIым ейуэ къыщIэкIырти, и гуфIэгъуэр кIащхъэ хъужырт. Иужь дыдэу Лела и письмо абы къыщыIэрыхьэжам япэ илъэсыр иухырт. ТетIысхьэпIэм щетIысэхри пIащIэу письмор зэтричащ, зы сатырым нэхърэ адрейр нэхъ гуауэ къыщыхъуу, дуней зытетри и щхьэри джэрэзу, етIуанэу абы тхыгъэр щIиджыкIыжащ. «Аращ-тIэ, дэ гъащIэм дызэрыщыгугъыр къытхуищIамэ, нэгум гуауэ лъэпкъ щIэкIынтэкъым. Лела и хьэгъуэлIыгъуэр зэфIэкIащ», — жиIэрт абы, зэрыбауэ хьэуар хуримыкъуу…
Ислъам университетым щыщIэсым и анэр къыщыгугъырт къуэ закъуэм еджапIэр къиухмэ, унэм къигъэзэжу адэм и щIапIэр химыгъэкIуэдэжыну. АрщхьэкIэ, Ислъам къалэм лэжьапIэ къыщегъуэт, къуажэми къыщыдыхьэжыр зэзэмызэххэщ.
ЗыщIэхъуэпса нысэри имылъэгъуауэ, щIалэ закъуэри зыхуейм хуэдэу къыхущIэмыкIауэ, анэр куэдрэ сымэджа нэужь, къытохуэри малIэ.
Ислъам щIапIэр ещэ, зыхущыщIэри щIыхуэу хелъхьэжри машинэ къещэху. Гугъуехьышхуэ хэмылъу унэри къыдехыф. «ПIалъэ кIэщIым къриубыдэу сыту пхузэфIэкIа?» — жаIэу къыщеупщIкIэ: «ЦIыхур дунейм щIытетыр и Iуэхур зэрыхуейм хуэдэу ищIыфыну аращ», — жиIэрти ежьэжырт…
Зэрихабзэти, ныщхьэби Ислъам гувауэ къэкIуэжат. ИкIи, езым зэрыжиIэуи, ефауэ нэжэгужэт.
Лела, зыри жимыIэу, йоджэри стIолым бгъэдэсщ.
— Аргуэрыжьти, си щхьэгъусэу «Серенькэм» и нэгур зэхэлъщ, — жеIэри Ислъам, плIаплIэу диваным зрегъэщатэ. Ислъам Лела къызэришэрэ зэреджэр «гъуабжэлъабжэ цIыкIут» е «Серенькэт».
— Сызауэркъым, къэсхьыр исфыжыркъым, уэлэхьи, узыхуейр къысхуэмыщIэ, мазэ зытхухым нэсащ щхьэгъусэ узэрысхуэхъури, жагъуэлI иратам хуэдэу уи нэщхъыр зэхэлъщ. Си гугъэмкIэ, а бжьыхьэ махуэу укъыздэкIуэну акъылэгъу ущыхъуам зыми ухигъэзыхьатэкъым…
Губжьрэ гущыкI инрэ зыщIэт нэхэмкIэ Лела и щхьэгъусэм къыхуеплъэкIащ:
— А си насыпыр щыкъута махуэр гъащIэм хэмытащэрэт…
— Уэлэхьи, уэ насыпыфIэ ухъуатэмэ, ауэ сытым щыгъуи гугъуехь лъэпкъ хэмылъу къысхуэкIуэу щыта насыпыр иужьрей зэманым кIуэдыжащ ахъумэ. Уэ цIыхубзыр мыдэ къэдаIуэт, — кIуэ пэтми абы и макъым пхъашэу зеIэт. — Пшхын уиIэкъэ, щыптIэгъэн бгъуэтыркъэ, унэ узыщIэсыр аракъэ? А псом ищIыIужкIэ сыт хуэдэ къалэн сэ си пщэ дэлъын хуейр? Сэ сыцIыху щхьэхуитщ, фызым си щхьэхуитыныгъэр текIуэдэнумэ, ар игъащIэкIэ слъагъуну сыхуейкъым. ИтIанэ зыщумыгъэгъупщэ, уэр нэхърэ щэ ныкъуэкIэ нэхъ дахэу цIыхубз зыбжанэ сахэтащи, нэчыхь жыхуэпIэр си гум къэкIакъым. Сэ щыуагъэ куэдрэ злэжьыркъым, ауэ уи деж сыщыщыуащи, згъэзэкIуэжын хуейуэ къыщIэкIынщ… — жиIэри зимытIэщIу икIи шхын къыхутрагъэувами емыIусэу, Ислъам зигъэукIуриижащ.
— СэрикI мафIэ цIу къысфIэщIар пхъэдакъэжь щауэу къыщIэкIащ, — жиIащ Лела, тхылъым зэреплъым хуэдэурэ.
Абы и псалъэхэм нэхъри къагъэгубжьа Ислъам, «сэ уэ пхуэфI сыхъунщ», — игукIэ жиIа мыхъумэ, жэуап къимытыжу и щхьэр шхыIэным щIиуфащ.
«Сыт гъащIэ мы сэ къэзгъащIэр? КъыщIыхьэжынущ жысIэу сыпэплъэу, езыр щыхэтыр сымыщIэу, къыщIыхьэжамэ, и псалъэхэр шэм хуэдэу гущхьэм пхыкIыу. Апхуэдэурэ а цIыхум сэ зэман куэд дэсхьыфыну пIэрэ? «Зыми уи Iуэху хэлъкъым», — аращ и жэуапыр. Йофэ, къекIухь… — КъикIыжыпIэ зимыIэ псыкъуий куум щIыIэмрэ гузэвэгъуэмрэ кърахуэкIыу итым нэхъей, и щхьэр иубыдыжауэ гупсысэу Лела пэш кIуэцIыр зэхекIухь. — Iущт Лусэ, пэжт жиIахэр. Щыуагъэу злэжьар насыпыншагъэм и дамыгъэу си гъащIэм къыхэнэну къыщIэкIынщ… Ауэ, сыт хуэдэу а Iуэхур мыхъуами, афIэ- кIа схуэхьыжынукъым…»
Пщэдджыжьым и щхьэр узу къэтэджа Ислъам стIолым телъ тхылъымпIэр къищтэри нэкIэ ирижащ.
— Хьы! Еплъыт абы жиIэм, езым ещхьу, и акъылри гъуабжэлъабжэщ. «УнэмыкIуэ, сыкъэкIуэжынукъым…» Уэлэхьи, зи щхьэгъусэ ежьэжам къакIэлъызыжыхь цIыхухъухэм сэ сащымыщ. УкIуэжамэ, гъуэгу махуэ! Уэ пхуэдэр гъунэжщ… — жиIэри Ислъам ежьэжащ.
Сымаджэщым къыщIатхыкIыжа Хьэсэн тхьэлъэIу хуащIыжырт. Унагъуэм я гуфIэгъуэщи, жылэр къызэхуэсауэ анэм къохъуэхъу. Гуп зэхэсым щхьэусыгъуэ гуэрхэр яхуищIри, Хьэсэн къыщIэкIащ. Ар куэбжэм къыдэкIауэ, щIэкIуэми емыгупсысу, жыг баринэ ин зытет Iуащхьэ цIыкIумкIэ еунэтI.
Мырат Хьэсэнрэ Леларэ я зэхуэзапIэу щытар. Ахэр зэгурыIуат, зэмыгъусэж хъуми, Iуащхьэр ямыбгынэну. Гъэмахуэ пщыхьэщхьэм и акъужь щIыIэтыIэр къыщIихуу Хьэсэн Iуащхьэм докI.
Ауэ илъагъур сыт? Жыг лъабжьэм зыгуэр щIэт хуэдэщ! Хэт я зэхуэзапIэр зыубыдар?
Хьэсэн псынщIэу Iуащхьэ щыгум нэсащ. КъэувыIэу ар Лела щыIуплъэм, и бгъэр къыдришейри ину бэуащ, ауэ ар бауэ макъым нэхърэ щэIум нэхъ ещхьт.
— Хьэсэн, мыбдеж укъызэрыкIуэнур си гум къищIати, сыкъэкIуащ, — жеIэ хуэму Лела.
— УкъэкIуэн хуеякъым.
— СощIэ… ИтIани сыкъэкIуащ, слъэмыкIыу…
— КIэ зыгъуэта Iуэхум щхьэкIэ лъэбакъуэ лей щIэпчын щыIэкъым.
— Си насыпыр си IэкIэ скъутэжащ, Хьэсэн, ар фIыуэ къызгуроIуэж. Сызыщыгугъыжын зэрыщымыIэри сощIэ, ауэ «къысхуэгъэгъу» бжесIэну, сыпIуплъэну сыкъэкIуат… — жеIэ Лела.
Зыри жимыIэу Хьэсэн тэлайкIэ Лела еплъри, къыжриIащ ар зэрихъуэжыфын цIыхубз зэрыщымыIэр.
