Мэкъумэш IэнатIэм къэкIуэну зэманым езэгъыу зеужь
Лэжьыгъэ IуэхукIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщыIам Федоров Николай жиIащ Дунейпсо сату зэгухьэныгъэм къигъэувхэм езэгъыу мы щIыналъэм зэрызиужьыр.
КъехьэлIэжыным къыдэкIуэу, хъумэни хуейщ
Федеральнэ министрым республикэм и унафэщIхэм ядригъэкIуэкIа зэIущIэхэм ящыщ зыр къыщызэрагъэпэщащ хадэхэкIхэр псы щIагъаткIуэурэ щагъэкI иджырей теплицэ комплексым — «Агро-Ком» ООО-м. Мы IуэхущIапIэр 2008 гъэм кърагъэжьауэ щытащ. 2015 гъэм ирихьэлIэу абы щIыуэ иIыгъыр гектари 100-м нэсынущ икIи, проектым къызэрыщыгъэлъэгъуам хуэдэу, помидор тонн мин 67-м щIигъу илъэс къэс къыщрахьэлIэнущ. ЗэкIэ теплицэхэр псори зэхэту гектар 20 хъууэ аращ. Псом япэу уогупсыс: апхуэдиз продукцэр кърахьэлIэу хуежьэмэ, ар щахъумэнур дэнэ икIи сыт хуэдэу? Абы папщIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым щаухуащ хадэхэкI, пхъэщхьэмыщхьэ хъумапIэ — зи щIыIагъ-хуабагъыр зэрыхуейуэ тезыухуэ Iэмэпсымэхэр зыхэт, тонн мини 5 зыщIэхуэ щIыIалъэ. ХъумапIэр камерэ 24-уэ зэпыудащ, дэтхэнэми тонни 170-м нэблагъэ щIэхуэу. ХъумапIэм щIэт кислородыр, псыIагъэр зыхуэдизыр, хьэуам и хуабагъэр продукцэр нэхъыфIу хъума зэрыхъуным тещIыхьауэ щытщ. Оборудованэр компьютерхэм япыщIауэ мэлажьэ. Апхуэдэ промышленнэ щIыIалъэу иджыри 12 хуэдиз ящIыну я мурадщ, псоми зэхэту пхъэщхьэмыщхьэу, хадэхэкIыу тонн мин 60-м щIигъу щIэхуэну.
— Мыбы щыслъэгъуа предприятэхэр, абыхэм иджыпсту яухуэхэри яхэту, ипэжыпIэкIэ XXI лIэщIыгъуэм хуэфащэщ, ахэр къэкIуэну зэманым къигъэувыну къалэнхэм япэлъэщынущ. Къэбэрдей-Балъкъэрыр Дунейпсо сату зэгухьэныгъэм къигъэувхэм тету зэрылэжьэнум хуэхьэзыр щIыналъэщ. Я нэхъ мащIэ дыдэр арамэ, абы фIагъышхуэ зиIэ продукцэмкIэ къэрал псор, языныкъуэ пхъэщхьэмыщхьэмрэ хадэхэкIхэмкIэ СНГ-м хэт къэралхэр, Европэм щыIэ къэралхэр къызэригъэпэщыфынущ, — мы IэнатIэм зэрызиужьым теухуауэ жиIащ Федоров Николай.
КъБР-м щагъэкI мыIэрысэхэр нэгъуэщI къэралхэм кърашхэм йофIэкI
«Бжьыхьэ дыщафэ-2012» агропромышленнэ выставкэм КъБР-м и мэкъумэшыщIэхэм я инвестицэ, инновацэ ехъулIэныгъэхэм папщIэ медалу 41-рэ къыхуагъэфэщащ, я нэхъыбэр дыщэ медалу. УФ-м и премьер-министр Медведев Дмитрий хэхауэ жиIащ псынщIэу къызыпыкIэ жыгхэм Къэбэрдей-Балъкъэрым къыщыпачыж мыIэрысэм фIагъ лъагэ зэриIэр.
Республикэр куэдкIэ щогугъ агропромышленнэ комплексым а и IэнатIэм. Илъэситхум къриубыдэу хаса жыг хадэ гектар мини 5,5-м нэблагъэм щыщу гектар минитI хуэдизыр псынщIэу къызыпыкIэ мыIэрысейхэрщ. Апхуэдэу щIышхуэ (гектари 125-рэ) хухахащ пасэу къызыпыкIэ жыгыщIэу гъэ къэс мелуани 3-м нэблагъэ щагъэкIыну питомникым. Жыгхэм я фIыгъуэу къащыпыкIэу хуежьэну 2024 гъэм ирихьэлIэу КъБР-м и мэкъумэшыщIэхэм я мурадщ пхъэщхьэмыщхьэу тонн мелуан нэхърэ мынэхъ мащIэ илъэсым кърахьэлIэу щIадзэну.
Апхуэдэ мурад инхэр ипэжыпIэкIэ яхуэгъэзэщIэну пIэрэ? Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Iэтащхьэ Къанокъуэ Арсен ар икъукIэ къалэн ину зэрыщытыр къелъытэ, ауэ ар зэрахузэфIэкIынум шэч къытрихьэркъым.
— 2020 гъэм нэсыху дэ жыг хадэу гектар мин 20 хэтсэн хуейщ. НэгъуэщI къэралхэм къраш продукцэм и пIэкIэ дэ къэдгъэкIар пхыдгъэкIыфу щIэддзэрэ Урысейм и рынокыр дубыдыфмэ, абы ди Iуэхур нэхъри япэкIэ игъэкIуэтэнущ. АтIэми, уегупсысмэ, жыг хадэхэр бгъэкIын нэхърэ нэхъыфI сыт щыIэ! — жиIащ Къанокъуэ Арсен.
НэгъуэщI къэралхэм кърашурэ пхъэщхьэмыщхьэрэ мэракIуэу Урысейм гъэ къэс ику иту тонн мелуани 2,4-рэ зэрыщащэр къэплъытэмэ, КъБР-м и мэкъумэшыщIэхэм къалэнышхуэ зэфIагъэкIыфынущ нэгъуэщI къэралхэм къраш продукцэр гъэмэщIэным и лъэныкъуэкIэ.
— Пхъэщхьэмыщхьэмрэ хадэхэкIхэмрэ къызэралэжьыр егъэфIэкIуэнымкIэ Къэбэрдей-Балъкъэрыр Урысейм и щIыналъэ пэрыт хъуфынущ, — жиIащ Къанокъуэ Арсен федеральнэ министрым щепсалъэм.
Федоров Николай къызэрилъытамкIэ, апхуэдэ къалэн инхэр гъэзэщIа хъун папщIэ Iуэхугъуэ нэхъыщхьэу щы щыIэщ. «Псом япэу, ар агробизнесым пыщIахэм, а бизнесым зегъэужьынымкIэ абыхэм ядэIэпыкъу политикхэм щIэныгъэ куу зэраIэрщ, къыкIэлъыкIуэу — щалъхуа щIыналъэр, хэкур фIыуэ зэралъагъурщ икIи апхуэдэ лъагъуныгъэм щыхьэт техъуэ Iуэху пыухыкIахэр зэрызэфIагъэкIырщ, апхуэдэу псэемыблэжу, дихьэхыу ахэр зэрызэдэлажьэрщ. А псомкIи фэ дагъуэ къыфхуащIыфынукъым», — жиIащ министрым.
Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым и агропромышленнэ комплексым зегъэужьыным теухуауэ блэкIа илъэсым шыщхьэIум и 28-м Дагъыстэным щекIуэкIа щIыналъэ зэхуаку зэIущIэм Федоров Николай къыщыхигъэщащ Кавказ Ищхъэрэ округми, зэрыщыту къэралми я социально-экономикэ зыужьыныгъэр щIэгъэхуэбжьэнымкIэ жызум гъэкIыным, шагъыр щIыным мыхьэнэшхуэ зэраIэр.
КъБР-м и щIыналъэр (псом хуэмыдэу Балъкъ, Бахъсэн псыхэр щызэхэхуэжым хуэзэ тафэ щIыпIэхэр) икъукIэ дэгъуэу къозэгъ жызум гъэкIыным, апхуэдэу щыщыткIэ, шагъыру ящIми хэгъэхъуэным. ИджыпстукIэ республикэм жызум хадэу щыIэр гектар мин 1,5-м ноблагъэ. Жызум хадэхэр хэсэнымрэ ахэр зехьэнымрэ трагъэкIуэдэн папщIэ иужьрей илъэситхум къриубыдэу къэрал ахъшэу сом мелуан 52-м щIигъу хухахащ. 2020 гъэм ирихьэлIэу республикэм и жызум хадэхэр гектар мини 3-м нагъэсыну я мурадщ.
МыIэрысэхэр Берлин яшэ
КъБР-м и агропромышленнэ IэнатIэм иджыпсту щIыналъэм и экономикэм увыпIэшхуэ щеубыд. Республикэм и валовэ щIыналъэ продуктым и процент 20-м щIигъур мэкъумэш продукцэм хуозэ. 2012 гъэм мэкъумэш хозяйствэм сом мелард 29-рэ и уасэ продукцэ е абы япэ ита гъэм елъытауэ проценти 104-рэ къилэжьащ. Мэкъумэш IэнатIэм щолажьэ республикэм исхэм я процент 22-рэ хуэдизыр. Абы хэткъым зи уней лъапсэм илэжьыхьыжхэр. Мы IэнатIэм нэхъыбэу щыIэр хозяйствэ мыинхэрщ икIи абыхэм зегъэужьыным гулъытэ хэха хуащI. Абыхэм папщIэ программэ хэхахэр къащтэ икIи ягъэзащIэ. КъБР-м Мэкъумэш хозяйствэмкIэ и министерствэм къита бжыгъэхэм ятепщIыхьмэ, «Фермеру лэжьэн щIэзыдзэхэм ядэIэпыкъуныр» программэм ипкъ иткIэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и мэкъумэшыщIэ (фермер) хозяйствэу 253-м грантхэр иратащ. Абы и лъэныкъуэкIэ къапщтэмэ, республикэм программэм хэтхэм я бжыгъэмкIэ УФ-м япэ увыпIэр, абыхэм хухах бюджет ахъшэм и куэдагъымкIэ (федеральнэ бюджетым и ахъшэу сом мелуан 78,7-рэ) — еплIанэ увыпIэр иIыгъщ.
«Унагъуэхэм къыщызэрагъэпэща Iэщ фермэхэм зегъэужьыныр» программэм ипкъ иткIэ федеральнэ бюджетым къыхэкIыу къыIэрыхьэ ахъшэм и бжыгъэмкIэ (сом мелуани 111,4-рэ) УФ-м и субъекту 63-м ящыщу республикэм етIуанэ увыпIэр, программэм хэтхэм я бжыгъэмкIэ етIуанэ увыпIэр иIыгъщ. МэкъумэшыщIэ (фермер) хозяйствэхэм ящыщу 67-м грантхэр къа-хьащ.
А псоми къадэкIуэу, нэгъабэ лъандэрэ республикэм щагъэзащIэ агропромышленнэ комплексым щIэгъэхуэбжьауэ зегъэужьынымрэ абы къэралым и дэIэпыкъуныгъэ етынымкIэ концепцэр. Ар зытещIыхьа мурад нэхъыщхьэхэм ящыщщ мэкъумэш хозяйствэм и IэнатIэм хьэрычэтыщIэ Iуэху мыинхэр къызэрыщызэрагъэпэщыр щIэгъэхуэбжьэныр, къуажэм щыIэ социальнэ гугъуехьхэр, абыхэм лэжьапIэншагъэри яхэту, дэгъэкIыныр. Концепцэм къызэрыщыгъэлъэгъуамкIэ, 2020 гъэм ирихьэлIэу лэжьапIэ IэнатIэщIэу мин 50-м щIигъу къызэIуахыну я мурадщ.
Къэбэрдей-Балъкъэрыр аргуэру хэтынущ 2013 гъэм щIышылэм и 18 — 27-хэм Берлин щекIуэкIыну «ЩхъуантIагъэм и тхьэмахуэ» дунейпсо агропромышленнэ выставкэм. Абы республикэм и стендым метр зэбгъузэнатIэ 83-рэ щиIыгъынущ икIи ар Къэбэрдей-Балъкъэрым и лъэпкъ щэнхабзэм къезэгъыу къызэрагъэпэщынущ. Утыку къралъхьэнущ щIыналъэм и агропромышленнэ комплексым и IуэхущIапIэу 11-м къыщIагъэкI продукцэ нэхъыфIхэр: хадэхэкI консервхэр, псы зэмылIэужьыгъуэхэр, фадэхэкIхэр, IэфIыкIэхэр, апхуэдэу, зэрыгурыIуэгъуэщи, мыIэрысэ, помидор къыпачагъащIэхэр. Апхуэдэу хэIущIыIу ящIынущ мы IэнатIэм зегъэужьынымкIэ мыхьэнэ хэха зиIэ инвестицэ проектхэр.
«ХъыбарегъащIэ. Кавказ Ищхъэрэ» хъыбарегъащIэ-аналитикэ журнал
№№5-6.
