МыщIэ зыфIэщIа дыщэ лэрыпс
Хьэту Петр
Таурыхъ
1
Пщы зекIуэлI цIэрыIуэ гуэрым къуищ иIэт. НэхъыжьитIыр, унагъуэ хъужахэу, щхьэхуэ защIауэ псэухэрт. НэхъыщIэр фызкъэмышэт, и чэзур хигъэтIэсами. Зэкъуэшищри зауэлI хахуэт. Ауэ нэхъыщIэр — Жыраслъэн — зыбжанэрэ зекIуэ щыIа нэужь, зытеуэхэр, лей зраххэр фIэгуэныхь хъужа, тхьэм ещIэ, сытми, афIэкIа емыжьэжыну абы триухуэри, тIысыжащ. И къуэш нэхъыжьхэм псалъэмакъ къыщащIым, фи гущIэгъуншагъэр сигу техуэркъым, апхуэдэу сыпсэуну сыхуейкъым, жиIэщ, арыншами, пщIантIэми къуажэми дэмызэгъэжу, и цIэми емызэгъыжу, илъэс зыбжанэ хъуауэ зы гурыгъуз гуэрым ихьырти, и адэ и пщIантIэжь дэшэсыкIри и гъуэгур и занщIэу ежьэжащ; езыр щакIуэ Iэзэт, зекIуэ семыжьэми, шхын щхьэкIэ сылIэнкъым, жери.
Теуэгъуэ зыбжанэ зэпичауэ, и гъуэмылэри иухарэ ешауэ, зыгуэр къэсщэкIунщ, жиIэу, мэз мыцIыхум пхыкIрэ пэт, шым зэрытесу кIуэцIрыхури мащэ гуэрым ихуащ. Арыххэуи и зэхэщIыкIыр фIэкIуэдащ. Зы зэман зэ къызэщоужри — и шыр мэхъуакIуэри хъун кIырым хэтщ, езыр, и уанэр и щхьэнтэу, и щIакIуэм телъщ. Къыщолъэтри зыкъеплъыхь: зыхыхьа мэзрауэ фэ тетщ, зызгъэпсэхуну сыгъуэлъри мащэм сыпхрыхуауэ пщIыхьэпIэу слъэгъуауэ аращ, жиIэри зигъэхьэзырыжащ, шым шэсыжри ежьэжащ. ЗэрымэжалIэр, псы зэрыхуэлIэр зыхищIэу зыкъомрэ мэзым пхрыкIа нэужь, псынащхьэ къелъагъури къоувыIэ; абдеж хьэкIэкхъуэкIэ лъэкъуампIэщIэ Iэджэхэр иIэт, мыбдеж хьэкIэкхъуэкIэр псафэ къакIуэу аращ, жиIэу шым къепсыхрэ зыкъиплъыхьмэ, бгынэжаифэ тету щакIуэ унэ цIыкIу къелъагъу. Iуохьэри, щIохьэ. Пэж дыдэуи, сабэм иуэжарэ бэджыхъым зэщIищтэжауэ, куэд щIауэ цIыху зыщIэмыхьэжа, лей куэд зыщIэмыт унэ кIыфI цIыкIут: пхъэ гъуэлъыпIэ лъагэр тепIэнщIэлъыныншэт, Iэнэ лъакъуищымрэ шэнт лъахъшэ цIыкIухэмрэ щхьэпрыдзыжауэ плIанэпэм щызэтелът…
Жыраслъэн, мыр зэкIэ щхьэегъэзыпIэ схуэхъуну къыщIэкIынщ, хьэкIэкхъуэкIэри пэрыхьэту зэрыщыIэр наIуэщ, жиIэщ, унэ цIыкIум къыщIэкIыжри, шым уанэр къытрихащ, илъахъэри хъун кIырым хигъэхьащ, езыр, зэрыщэкIуэнум хуэдэу зигъэхьэзырри, мэзым адэкIэ хыхьащ. ПщыхьэщхьэхуегъэзэкIыу еша-елIауэ къигъэзэжащ, зы пшэрыхьи IэщIэмылъу. И псылъэр нэщI хъуати, псынащхьэм Iухьащ. Псынэ ежэх цIыкIум и Iуфэм, и жьэр иущIрэ къэмыпIэтIэуэжу, зы къуэлэн цIыкIу Iулът. Жыраслъэн бдзэжьейр къищтэри зэпиплъыхьащ — и Iэгум икIуадэу, цIыкIу дыдэти, мыр сэ дзэкъэгъуи схуэхъунукъым, жиIэри, псым хидзэжащ. Къуэлэныр, и псэр къыхыхьэжауэ, зэ къыдэпкIеиж- ри бзэхыжащ.
Жыраслъэн зыкъигъэщIыIэтыIэщ, и псылъэр из ищIри, щакIуэ унэ цIыкIум хуиунэтIыжащ, унэр зэлъыIусхынщ, тIэкIу зызгъэпсэхунщи, жэщу псынэм деж сыщыщэкIуэнщ, жиIэри. Унэ цIыкIум ихьэмэ — сыт гъэщIэгъуэн! — уэздыгъэхэр адэкIэ-мыдэкIэ фIэлъу, пэшыр нэхушхуэщ, къабзэ дыдэу зэлъыIухащ, пIэр щIыжащ, утыкум ит Iэнэ хъурейм лIищ къэзыгъэхьэщIэн ерыскъыр тетщ.
Жыраслъэн и Iэщэр зыкIэрихри блыным иIэ фIэдзапIэхэм фIидзащ, Iэнэм етIысылIэщ, мыпхуэдэ ерыскъы щIэщыгъуэ зытелъ Iэнэ «уей-уей» жезыгъэIэ хьэщIэщхэми щыслъэгъуакъым, жиIэри, IэфIу шхащ.
Пшапэ зэхэуэгъуэм нэсатэкъым. Жыраслъэн, пIэм зримыгъэщIу, щIыбым къыщIэкIри, щакIуэ унэ цIыкIур, Iэгъуэблагъэр къызэхикIухьащ, къызэпиплъыхьащ — зы цIыхупсэ щыдымыртэкъым. Ауэ, гъэщIэгъуэныратэкъэ, пшэрыхьыр мамыру дэнэкIи щызэблэкIырт, щыхъуакIуэрт — яе хъужауэ уи бжэни, уи блани, уи щыхьи пэрыхьэтт, узэгуакIуэм еуэ. АрщхьэкIэ, сыт, Жыраслъэн къамэ фIэкIа кIэрыщIатэкъым. Езыр и ныбэ изу шха щхьэкIэ, апхуэдэ пшэрыхьыр зылъагъу щакIуэм и гур зэгъэнт, унэм ихьэжри шабзэ къыщIихащ.
БжэщхьэIум ебэкъуа къудейуэ, лъэбакъуэ тIощIкIэ нэхъ пэмыжыжьэу, щыхьышхуэ къелъагъу. Шабзэр щызэIуидзэм, мамыру хъуакIуэ щыхьыр къыдэплъеящ. Зи псэхэх Iэщэр къытезыгъэпса щакIуэм къеплъщ-къеплъри, фIэмыIуэхуу хъуэкIуэн щIидзэжащ. Жыраслъэн и гур къыхэузыкIри и шабзэр ирихьэхыжащ, мыр сыт гъэщIэгъуэн, мыпхуэдэ щыхь мыщтэгъуафIэ игъащIэм слъэгъуакъым, цIыхум апхуэдизу дзыхь щхьэ хуищIу пIэрэ, жери. Зы далэкIэ гумащIэу щыхьым еплъами, Жыраслъэн щакIуэпсэт — и шабзэр къиIэтыжащ. Щыхьыр, сархъэщ жиIэу, аргуэру къыдэплъеящ, ауэ и пIэ икIакъым, пщIэнуIамэ, щIэ, жыхуиIэу. Жыраслъэн и шабзэр щишэщIым, плъэмэ, къыздикIари къыздихуари къэщIэгъуейуэ, щыхь шыритI, анэм и пкъыр щIахъумэ щIыкIэу, щакIуэм къеплъу къэувахэщ. Жыраслъэн аргуэру къэгумащIэри и шабзэр ирихьэхыжащ, мыр сыт нэкъыфIэщI, жери. ИтIанэ, семыуэу сыту фIыуэ сыкъызэтеувыIа, шыритIыр зеиншэ сщIы пэтащ, жери щыхьым и псэр зэримыгъэнам щыгуфIыкIыжащ.
Шабзэшэр шабзалъэм ирилъхьэжщ, зызэфIихри, ахэр унэ щIыхьэбжэм ириупсейщ, зыкъигъэзэжри щыхь зэрыбыным хуэмурэ яхуиунэтIащ, мыхэр щIэпхъуэжрэ щIэмыпхъуэжрэ сеплъынщ, жери. Щыхьхэр, пIейтейуэ фэ лъэпкъ ятемыту, хъуакIуэхэрт. Жыраслъэн щыхьхэм ябгъэдыхьэри, унагъуэ Iэщ фIэкIа умыщIэрэ замыгъэхъейуэ, зарэфIэфIыр наIуэу, Iэ ядилъащ, я натIэ-я джабэхэм етIэхъуащ.
Абы хэту пщIэу макъ къызэхихащ. «Бажэщ а къэпщIэур», — егупсысащ Жыраслъэн. Макъыр нэхъ ину къэIуащ, гущIэгъу, дэIэпыкъуэгъу зэрылъыхъуэр IупщIу. ЩакIуэм макъыр къыздиIукIымкIэ иунэтIащ. Нэсмэ, бажэ дахэшхуэ къелъагъу. Жыг къудамэшхуэ къыгуэщIыкIам и лъакъуэр дэнауэ къыхудэхыжыртэкъым. Жыраслъэн и къамэр кърихащ, мыпхуэдэу фэ дахэ зытелъ бажэ ин слъэгъуакъым, жери. ФIибзыну щыбгъэдыхьэм, гущIэгъу тIэкIу пхэлъыххэмэ, уи гур зыхузын макъкIэ бажэр къэкъугъри, щакIуэм къыхуеплъэкIащ. Бажэм и нэхэм нэпс къыщIэжырт. Жыраслъэн, и къамэр ирилъхьэжри, бажэм и лъакъуэр зыдэлъым дежкIэ и Iэр хуэмурэ ишиящ, бажэр къызэдзэкъэкIыртэкъым. Лъакъуэр къыIэрыхьэри емылIалIэу къыдихыжащ. Бажэм зыкъигъэкIэрахъуэщ, и кIэ бырыбышхуэмкIэ и нэпсыр трихужри, и кIэр щакIуэм хуигъэхьэнцэранцэу ежьэжащ. Жыраслъэн бажэм и лъакъуэр зыдэлъар зэпиплъыхьри, абы и лъакъуэ псыгъуэр зыIыгъыфын къудамэм иIэу къыхуэгъуэтакъым. Мыр сыт нэкъыфIэщI, хьэмэрэ зыгуэрым сигъэунэхуу ара, жери, Жыраслъэн зыкъиплъыхьащ, дэплъеящ, къеплъыхыжащ — зыри къыхуэлъэгъуакъым.
Ауэрэ пшапэр зэхэуащ. Жыраслъэн щакIуэ унэ цIыкIум къигъэзэжрэ ихьэжмэ — и Iэнэ гуэрыр щIэрыщIэу узэдащ. «ЩIы- хьэIауи къыщIэкIыжIауи слъэгъуакъым, мыр дауэ?», — жери Жыраслъэн егъэщIагъуэ. Мыбы зы удыгъэ гуэр хэлъщ, мыр зэхэгъэкIын хуейщ, жиIэри, цIыхум зыщигъэпщкIун хуэдэу пэшыр щымытми, дзыгъуэ гъуанэ дихьа къимыгъанэу, щIипщытыкIащ. Зыри къыхуэгъуэтакъым. ИтIанэ, ищIэнур къыхуэмыщIэжу, блыпкъкIэ блыным зыщыкIэригъащIэм, щхьэпридзу пхыхури, пщIантIэ нэхушхуэ гуэрым къыдэхутащ. Къыщылъэтыжрэ зыкъиплъыхьмэ, пщIантIэр зейр зэрыкъулейр наIуэу, хьэщIэщ яхэтыжу унэшхуэхэр дэтт, зэманкIэ, дыгъэр къыдэмыкIуэтеищауэ, къулъшыкъуу хуэбгъэфэщэнт. Жыраслъэн къыздыпхрыщэта мывэ сэрейм еIусэри и Iэпхъуамбэхэр пхрыщэтащ, лъэбакъуэ-лъэбакъуитI ичри, щакIуэ унэ цIыкIум къыщIэху-
тэжащ. ЩIыбым къыщIэкIмэ, пшапэр зэхэуащ, кIыфIщ. Мыр сыт гъэщIэгъуэн, жиIэри, унэм ихьэжащ, здыпхрыщэта блыным хуэмурэ блыпкъкIэ зригъэщIри, пщэдджыжь пщIантIэм къыдэхутэжащ. ПщIантIэм зэхэзекIуэу зыри щыщимылъагъум, уэрамым къыдэкIри, зыкъиплъыхьащ. ЩIыпIэр, зэ щыIауэ, ицIыхуфэ ириплъащ. Къуажэм къыдэкIри, къуажэбгъум деж щыт сэнтхым дэкIащ. Къеплъыхмэ, къуажэр занщIэу къицIыхужащ: илъэс зытхух ипэ мы къуажэм езыр зыхэта зекIуэхэр зэрытеуауэ щытар и нэгу къыщIыхьэжащ…
2
К
ъуажэр Iисраф зэтращIауэ зекIуэлIхэр абы къыщыдэкIыжым, къаIэрыхьа къуентхъыр къахуэмышэжу куэдыщэти, Жыраслъэн IэнэщIу гу щылъитэм, и шынэхъыжьыр къыщIэгубжьащ:
— Сыту узыIурамылъхьэжыщэ уэ!.. Мэ!.. Мы зыр нэхъ мыхъуми нэшэж! — жиIэри, щIакIуэм кIуэцIылъу и шыплIэм зы хьэлъэ гуэр къыхудидзащ.
ЗекIуэ гупыр къыздэкIуэжым, зы теуэгъуэфI зэпачауэ, зытеуа къуажэм къакIэлъыпхъэрын къызэрыдэмынар ящIэжрэ мыгузэвэххэу, псы гуэрым зэпрыкIхэри и Iуфэм деж зыщагъэпсэхуну къыщыувыIахэщ. Жыраслъэн къепсыхри, и шыплIэм и шынэхъыжьым къыхудидза къуентхъри кърихьэхащ, уанэр къытрихри, къэпщIэнтIа шыр псыежэхым щигъэпскIщ, езыми зыкъигъэщIыIэтыIэри къыхэкIыжащ. ЗекIуэлIхэм, тIэкIу едзэкъа, загъэпсэхуа нэужь, я къуентхъыр зэхалъхьэжауэ ягуэшыжырт.
— А уи къуентхъыр псы тIэкIу ебгъэфа? Мэхагъэнщ ар!.. — нэхъыжьхэм къахэкIауэ псы Iуфэм деж Iус Жыраслъэн егуоуащ и шынэхъыжьыр. Жыраслъэн и гур къыхэскIыкIащ. Абы иджыри къэс ищIакъым и шыплIэм къыхудадзар зищIысыр, уеблэмэ еплъынуи игу къэкIакъым. Жыраслъэн кIуэрэ щIакIуэр зэкIуэцIихмэ, и щыгъынымкIэ пщы лъэпкъым зэрыщыщыр къапщIэу, и ныбжьыр илъэс пщыкIуз-пщыкIутI нэхърэ мынэхъыжьыну, и псэр пыт къудейуэ зы хъыджэбз цIыкIу кIуэцIылът. Жыраслъэн хъыджэбз цIыкIур къиIэтри псы Iуфэм ихьащ, псы тIэкIу и напэм щIикIэри къигъэбэдзэуэжащ. Хъыджэбз цIыкIум, псы, псы, щыжиIэм, и псылъэр и жьэм хуихьри IубыгъуитI-щы иригъэщIащ. Ар, ерагъмыгъуейкIэ къыдришейуэ, къэпсэлъащ:
— КхъыIэ, щIалэ, сыутIыпщыж… Си адэм къыфхуигъэгъункъым…
— Дауэ сэ узэрызутIыпщыжынур? Си нэхъыжьхэм къысхуадэнукъым ар. ИтIанэ, уэ дауэ узэрыкIуэжыфынур? Фи къуажэм дэ жыжьэу дыкъыIукIащ, гъуэгур къыпхуэгъуэтыжынкъым… Псы куу Iэджэ узэпрыкIыжын, мэз Iувхэм узэпхрыкIыжын хуейщ, цIыху Iейхэм уахуэзэнщ, хьэкIэкхъуэкIэхэм узэпкъратхъынщ…
— Фэ езыр, гущIэгъу лъэпкъ фхэмылъы-жу, фынэхъ хьэкIэкхъуэкIэщ, — и гур нэхъ къызэрыгъуэтыжауэ къэпсэлъащ гъэр ящIа цIыкIур. — Сэ щхьэкIи умыгузавэ… Мэзым щIэс хьэкIэкхъуэкIэхэм, гущIэгъу пхэлъыххэмэ, бзэ къахуэбгъуэтыфынущ. Абыхэм цIыхуфIыр зыхащIэ… Фэ… фэ фыцIыхуфIкъым. Насып фиIэти, ди адэр, си дэлъхухэр, къуажэм дэс зауэлIхэм я нэхъыбэр къэту фыкъыттеуащ, армыхъумэ фщыщу зы цIыхупсэ къыдэкIыжынтэкъым абы. Абыхэм къагъэзэжмэ, щIы фIыцIэм фыщIэлъми, фыкъагъуэтынщи, къуажэм къыдэфха мылъкумрэ къефхьэжьа сабийхэмрэ къыфIурагъэхужынщ…
Жыраслъэн Iэнкун къэхъуарэ хъыджэбз цIыкIум пэрымыуэу здедаIуэм, игъэщIагъуэрт афIэкIа ныбжь зимыIэм балигъ псэлъэкIэ зэриIэр, зэрыхуа щытыкIэм иту, гъыным и пIэкIэ, апхуэдэу пхъашэу, уеблэмэ уигъэшынэу зэрыпсэлъэфыр.
— ЗекIуэ дежьамэ, шыбэ, былым къесхужьэмэ сщIэркъым, армыхъумэ дызытеуа къуажэм сабий къэспхъуатэу есхьэжьэ си хабзэкъым, — жери, хэгупсысыхьауэ къэпсэлъащ Жыраслъэн. — Уэ зэрымыщIэкIэ укъысIэрыхьауэ аращи, пхуэсщIэфынури сщIэркъым.
— Си деж хей зыщыпщIыжыну ухэмыт, щIалэ хахуэ. ЗекIуэлIхэм я Iуэхур зыIутыр сощIэ… Ауэ, уцIыху хьэлэлу си фIэщ пщIыну ущыхэткIэ, уцIыхуфIыр пэжмэ, къысхуэпщIэфынур аращи, сыутIыпщыж…
— Дауэ? Си шынэхъыжьхэм, гупым сыт яжесIэнур?
— Зыри яжепIэнукъым… Мы псыежэхым и уэрыпIэм сыхэдзэ, сэ сылIа нэпцI зысщIынщи, сыкъэмыпIэтIауэу зрезгъэхьэхынщ. Зыгуэр жаIэмэ, и псэр хэкIати, хэздзащ, жыпIэнщ. Абы зыгуэр къахэкIыу зэрыскIэлъемылъэнур уэри уощIэ… Иджыпсту абыхэм уэри сэри драIуэхукъым… Мес, зэфIэнэжауэ, я къуентхъыр яхузэрыгъэгуэшыжыркъым. СыбутIыпщыжмэ, абы ухущIегъуэжынкъым…
— Сыт сэ, сыхущIемыгъуэжу, къысхуэпщIэфынур?
— МызэкIэ сиIэр аращи, мэ, уэ езыр узыхъумэн мыщIэ зыфIэщIа мы си дыщэ лэрыпсыр узот. СылIами, сыпсэуми, ди адэрауэ, си дэлъхухэрауэ щрети, мыр зэбгъэлъагъум узыхуейуэ хъуар къыпхуащIэнущ, пщIэшхуэ къыпхуащIынущ…
Хъыджэбз цIыкIур къебгъэлынумэ, къигупсыса Iэмалыр хэкIыпIэ хъарзынэти, Жыраслъэн куэдрэ гупсысэжакъым, хэт ищIэрэ, жери, абы и пщэм дэлъа лэрыпсыр кърихыу къыщыхуишийм, къыIихщ аби, пщы лъэпкъым къыхэкIа хъыджэбз Iущ цIыкIур къиIэтри, зекIуэлIхэм ялъагъуу псым и уэрыпIэм хидзащ.
3
Ж
ыраслъэн сэнтхыщхьэ здытетым егупсысащ, а хъыджэбз цIыкIур абы щыгъуэ къеламэ, къыпхуэмыцIыхужыну и балигъыпIэ нэсащ; дауи, зэкIуж хъуащ ар; ямышамэ, и фIыгъуэ дыдэщ, щыцIыкIуми тхьэIухуд шырт ар, жэпхъын щIидзауэ; зэрыхъуам зэ сыIуплъэжащэрэт, жери. ИтIанэ, зы-
зумысыжыну сыхуэмей щхьэкIэ, си адэ и пщIантIэжь сыкъыщIыдэкIар а си пщIыхьым хэмыкIыу сызыгъэпIейтей цIыкIум зэ сыIуплъэжыну си нэ къызэрыхуикIыр армырауэ пIэрэ? Си гугъэ нэпцIхэр згъафIэу, иджыри къэс нэгъуэщI къыщIэзмышам и щхьэусыгъуэри армырауэ пIэрэ? А гупсысэхэм хэту, плъэмэ, къуажэм шу гуп къыдохьэж, шыр шыуэ, Iэщыр Iэщу гуартэхэр къахури. АдэкIэIуэкIэ абыхэм я ужьым итыжщ, тажджэхэр тетыжу, шиплI зыщIэщIа гу зыбжанэ. Тобэ ирехъу, мыхэр зекIуэ къокIыж, жери Жыраслъэн игу къэкIащ.
— КъэпщIащ, щIалэ хахуэ! — жиIэри, къыздикIари къыздихуари имыщIэу, цIыхубз макъ и щIыбагъымкIэ къыдэIукIащ. Жыраслъэн къэщтауэ къызэплъэкIмэ — узэримыгъэплъу хъыджэбз дахэшхуэ щытщ.
— Мыр сыт, дахэ, дэнэ укъыздихуар?
Хъыджэбзым къыпыгуфIыкIрэ нэжэгужэу жиIащ:
— Япэрауэ, уегупсысыжмэ, мыбы нэс укъызэрыса гъуэгуанэм уриплъэжмэ, къихуар уэращ… ЕтIуанэрауэ, къысхуэгъэгъу, сэлам уэзмыхыу, зыкъозмыгъащIэу бэлэрыгъауэ сынызэрыббгъэдыхьар. Ещанэрауэ, уэ езым сыкъэплъагъуну уи нэ къикIырти, мис, сыкъыпхуэкIуащ…
Жыраслъэн къыхупыгуфIыкIыу щыт хъыджэбзым еплъыпэмэ, зи дыщэ лэрыпсыр къезыта, илъэс зыбжанэ хъуауэ игу имыхуж пщащэ цIыкIур зэрыарар къыгурыIуащ.
— Мыр зейр, дауи, уэращ, — жиIэри абы лъандэрэ и бгъэгущталъэм илъу къыздрихьэкI, мыщIэ цIыкIу зыфIэщIа дыщэ лэрыпсыр кърихащ.
— Сэращ.
Жыраслъэн, лэрыпсыр и Iэгухэм щызэригъажэу, адэкIэ жиIэнури ищIэнури имыщIэу щытти, хъыджэбзыр къэпсэлъащ:
— Лэрыпсыр къызэптыжыну уи гугъэмэ, къыпIысхыжынукъым. Ар си тыгъэщи, фIыкIэ зыухьэ. Алъандэрэ аращ узыхъумар, ар уэ умыщIэжми… А си тыгъэм и фIыщIэкIи узгъэунэхуащ: уи хьэл-щэнри, гущIэгъу зэрыпхэлъри, нэгъуэщIхэри къэсхутащ… ИкIи нобэр къыздэсым щызепхьэфакIэ, мис иджы ар нэхъри уэ сэбэп къыпхуэхъужынщ…
— Сыт сэ мыр сэбэп къызэрысхуэхъунур, къызэрызэпт лъандэрэ уэ сыногупсысурэ… уи Iуэхур зэрыхъуам сегупсысурэ хьэзаб зэрыстелъам нэмыщI?..
— Къуажэм мо къыдыхьэжхэр плъагъурэ? Ахэр ди адэмрэ си дэлъхухэмрэщ, я зауэлIхэр ящIыгъуу… Мыр ди адэм и къуажэщ. ЗекIуэлIхэр къыздикIыжыр пщIэрэ?
— Сэ ахэр къыздикIыжыр сыткIэ сщIэн? Ауэ зекIуэ зэрыщыIар солъагъу… Я Iуэхур къызэрикIари гурыIуэгъуэщ: езыхэм псэ хэщIыныгъэ зэрамыIэм и щыхьэту, махуэ шэджагъуэм къыдохьэж…
— Лейр гъуркъым… Ди къуажэм ефха лейр къыфщIэкIуакъым, зэман дэкIами, къыфпекIуэкIыжащ… ИкIи си фIэщ хъуркъым къуажэм дэса фи лъэпкъым щыщ зыгуэр къелауэ.
— Сыт жыпIэр?!
— ЖысIэращи, илъэс зыбжанэ хъуауэ фыкъалъыхъуэурэ фыкъагъуэтауэ аращ ди адэмрэ си дэлъхухэмрэ. Ахэр зекIуэ къыздикIыжри фи къуажэрщ. Мес, фи лъапсэр ягъэгъущри псы иригъэжыхьыжауэ, я щхьэр лъагэу Iэтауэ къокIуэж…
Жыраслъэн хъыджэбзым къыжриIар хуабжьу и гум щIыхьащ, и адэмрэ и шынэхъыжьхэмрэ, и Iыхьлыхэр зекIуэлI гущIэгъуншэхэми. Дауэ мыхъуами, ахэр и лъэпкъылъщ, и къупщхьэщ, зэуэ апхуэдиз пфIэкIуэдынри гуауэми къыщынэжыркъым. Сыт-тIэ ахэр гущIэгъуншэмэ? ЗыхулъэкI адыгэм ижь лъандэрэ аращ и гъащIэр зэрихьыр. Сэ апхуэдэ гъащIэр сигу иримыхьмэ, лъэпкъ хабзэр си щхьэ закъуэ Iуэху еплъыкIэкIэ скъутэу ар нэгъуэщIу къысхуеIуэнтIэкIыжыфыну? ЗекIуэ хабзэр щыщыIэкIэ, абы угущIэгъулыуэ узэрыхэмытыфынури гурыIуэгъуэщ. Ауэ щыхъукIэ — уи насыпым къызэрихьщ, жиIэри, зи насып къихьахэм зэ яIуплъэжри, Жыраслъэн и щхьэр ирихьэхащ:
— ЖыпIэр пэжмэ, хъыджэбз дахэу си гум зэи имыхуа, сэ иджы сызеиншэ къабзэу сыкъэнащ… Дэнэ-тIэ иджы сэ уи адэм деж нэзгъэкIуэну сызыхэта лъыхъур къыздисхынур, хамэм себгъэлъэIуну? Ныбжьэгъу хуэдэ ныбжьэгъуи сиIэкъым…
— Умыдзыхэ, си щауэ, уэ езыр улIкъэ!.. НетIэ бжесIаи, лэрыпсыр сэбэп къыпхуэхъужынущ, жысIэри.
— Дауэ ар сэбэп къызэрысхуэхъунур?
— Ар ди адэм, си дэлъхухэм ебгъэлъагъумэ, узыхуейуэ хъуар къызэрыпхуащIэнур зэ бжесIащ… ИтIанэ, пщIэрэ… ЕмыкIу сыкъыумыщI, сысэхъуауи къызыщумыгъэхъу… Уэ щакIуэбзэщ пщIэр, щIагъыбзэ-лъагъуныгъэбзэр зэбгъэщIэну зекIуэнымрэ щэкIуэнымрэ пхущIагъэхьакъым. Пщащэхэр щызэблэкI хьэгъуэлIыгъуэхэм, щIалэгъуалэ зэхыхьэхэм защыбдзейуэ укъекIуэкIащ… Уахыхьамэ, шыгъэ-лIыгъэ, хэтIэхэсэ, фочауэ-шабзэрыуэ хуэдэ зэпеуэхэрщ узыхэтар. Iущыгъэр, бзэм и IэфIагъыр зыхэлъ щIагъыбзэ-лъагъуныгъэбзэр пфIэIуэхуакъым. КъызэрыгуэкIыгъэр зэбэкI цIыху цIыкIум я псэлъэкIэкIэ иджыри къэс сыныщIопсэлъари аращ. ИкIи щхьэр течауэ, къызэрыгуэкI псалъэкIэ жысIэнщи, пэжым ухуеймэ, сэри уэ псым сыхэбдзэу сыкъызэребгъэл лъандэрэ си гум уикIакъым. Теуэм сахьу сыкъызэрелам и хъыбарыр имыщIэу ди къуажэми зыри дэскъым, ауэ, си лэрыпсыр зэста щIалэращ сызыдэкIуэнур, жысIэу дыдейхэм зэражесIар зыми ищIэркъым. Абы сакъыхутемыкIыу сытетщи, лъыхъу дапщэ къысхуамыгъэкIуами, «уей-уей» жезыгъэIэ лъэпкъхэм къахэкIа щауэ дапщэ схузэблэмыкIами, дзы яфIэсщурэ псори зыпызгъэкIащ. Иджы чэзур уи деж къэсащ. Сэ сызэжьар уэращи, ущIемыгъуэжамэ…
— СыщIегъуэжакъым… Ауэ, иджы дауэ? Зы илъэс нэхъ мыхъуми дэмыкIауэ…
— Ей, си щауэ, си щауэ, — къыпыгуфIыкIащ хъыджэбзыр, — уэ жыпIэм, зэрызыпщIым сеплъыну жысIауэ аращ, армыхъумэ ди адэр щежьэм абы быдэу сыкъигъэгугъащ фи къуажэм щыщу Iэмал игъуэту зы псэ ямыгъэныну, псом хуэмыдэу фыфейхэм емыIусэну. Хьилагъэ хуекIуэу уи адэ и къуажэм дэлъ мылъкур зэрагъэкъэбзам и щыхьэту, ди лъэпкъ ныпхэр щIэхурыхукIыу къыдохьэжхэр… Мыгъуагъэ къэхъуауэ, фящыщ хэкIуэдауэ щытатэмэ, дызэрызэгурыIуам тету, ныпхэр мыIэтауэ къыдыхьэжынухэт. Iуэхур тэмэму зэфIэкIащи, ущIэщыгъуэн щхьэусыгъуэ щыIэкъым. Фи къуажэр тIэкIу зэхафыщIамэ, фи жы- лэр тIэкIу ягъэгуIамэ, фхуэфащэщ… Лей зезыхьэр и хьэкъ зэрыхуэзэжыр фщIэн хуеящ.
Жыраслъэн тэлайкIэ гупсысэу щытащ, илъэс пщыкIуий-пщыкIубгъу нэхъыбэ мыхъуа, зи цIэр сымыщIэ мы хъыджэбзыр ныбжь зиIэ пщы гуащэм хуэдэу Iущу мэпсалъэ, мыр къыздэкIуэмэ, сызэрыунэнум шэч хэлъкъым, жери.
— Данизэщ, — Жыраслъэн и гур игъэпIейтейуэ къыхупыгуфIыкIащ хъыджэбзыр. — Аращ къызэрызэджэр.
Жыраслъэн зыри жимыIэу хъыджэбзым набдзэгубдзаплъэу еплъу тэлайкIэ щытащ, итIанэ:
— Си гум илъыр пщIэуэ, уэ умэгъу сыту ара? — жиIащ.
— Мэгъури хэт ищIэн, ауэ цIыхум и гум илъыр я нэхэм къызоджыкIыф… ИтIанэ, а пIыгъ лэрыпсми къаруушхуэ хэлъщ. Ар ди лъэпкъым куэд щIауэ къыдекIуэкI хьэпшып лъапIэщ. Абы, зыIыгъыр къихъумэм нэмыщI, зытам зритам и гум илъри и къинэмыщIри зыхрегъащIэ, дэнэ щыхэтми, сыт илэжьми и нэгум къыщIохьэ… И чэзур къэсмэ, уэри ар фIыуэ плъагъу гуэрым ептыжынщ…
— НтIэ, мыр уэ къызэптащи, си хэщIапIэри, сежьэмэ, сыздэщыIэри пщIэуэ, иджыри къэс дыкъамыгъуэту дауэ хъуа? Щхьэ яжумыIарэ дызыщыщыр? ИкIи апхуэдэ къару зиIэ хьэпшыпыр уи дэлъхухэм страмыхыжу дауэ сыкъекIуэкIа?
— Ар зыIыгъым къытепхмэ, и къарур мэкIуэд. Ар уэ щостым нэгъуэщI хэкIыпIэ симыIауэ аракъым, уи нэхэм гущIэгъу, гу хьэлэлыгъэ щIэслъэгъуати аращ щIостар. ИкIи сыхущIегъуэжакъым — укъызэрысщыхъуауэ укъыщIэкIащ. ЩIажезмыIари аращ. Узгъэунэхуну мурад сщIати, ди адэми, си дэлъхухэми зезгъэумысакъым… Уэ псым сыщыхэбдзам деж къыщыщIэдза-уэ унэм сыкъэсыжыху сызыхэта гузэвэгъуэ, псэзэпылъхьэпIэ къомым си зэфIэкIыр сфIагъэкIуэдащ, жысIэурэ къесшэкIахэщ. Иджы щауэхэр щысхузэпещэм, яжезмыIэу хъуакъым, ари филъ ямыгъэжэну псалъэ къызата нэужьщ щажесIар.
— Уэ ахэр сыту къодаIуэрэ?.. — цIыхубз щIалэм апхуэдэ пщIэ зэриIэр егъэщIагъуэ Жыраслъэн.
— Сэ дэлъху нэхъыжьу блы сиIэщи, абыхэм тIэкIу сагъафIэ — жысIэу хъуар къысхуащIэ, апхуэдизу фIыщэу сыкъалъагъури, дэтхэнэми сэр щхьэкIэ и псэр итынщ…
Иджы, пщIэрэ, — къыпищащ адэкIэ Данизэ, — апхуэдэ игъащIэм къэхъуауэ зэхыумыхами, быдэу къызэдаIуэ: ар зэрыпхузэфIэкIынур сэ сощIэ — пшапэр зэхэуа нэужь, зыми зыкъыумыгъэлъагъуу ди пщIантIэм ныдыхьи, а укъыздихуа щакIуэ унэ цIыкIум ихьэж. ТIэкIу едзакъэ, зыгъэпсэху, шым шэсыжи, укъыщыкIуэм укъыздрикIуа лъагъуэм теувэж. УкIуэурэ, умыгужьей, шым узэрытесым хуэдэу мащэ уихуэнурэ уи зэхэщIыкIыр пфIэкIуэдынущ; апхуэдэу щIэн щIыхуейр куэдкIэ нэхъ псынщIэу укъызекIуэнущи аращ. Укъызэщыужа нэужь, ущэкIуэну япэу укъызыхыхьауэ щыта мэзым укъыщIэхутэжынущ, абы хэкIи, и лъапэм деж Iэхъуэ-шыхъуэ ящхьэщымыту, фи къуажэм къыдахуам нэхърэ мынэхъ мащIэу, шы гуартэрэ былым гуартэрэ щыхъуакIуэу ущыхуэзэнущ. А мылъкур тыгъэ къыпхуащIащ зи псэ умыгъэну гущIэгъу зыхуэпщIа псэущхьэхэм: къуэлэным, щыхьым, бажэм. Гуартэхэр къуажэм пхужынщи, зыхуэбгъэфащэм яхуэбгуэшыжынщ. АбыкIэ уи адэм, уи шынэхъыжьхэм, уи лъэпкъым я деж хей зыщыпщIыжынщ, я гъусэу зекIуэ узэрымыкIуэм щхьэкIэ. ЛIыгъэ хэлъщ, зекIуэлI шу закъуэщ, къыпхужаIэу, пщIэи къыпхуащIынщ. Абыхэм уэ уахуэмыныкъуащэми, дяпэкIэ щхьэгъусэ схуэхъунум хуэмыхуфэ-лIыгъэншафэ ираплъыну сыхуэмейуэ аращ а псор щIызэзгъэзахуэр… ИужькIэ, тхьэмахуэ нэхъ думыгъэкIыу, лъыхъуи сыти уи мыгъусэу, уи закъуэу укъожьэри мыбы укъызэрыкIуа гъуэгу дыдэмкIэ къыбогъэзэж, ди адэм, си дэлъхухэм я пащхьэ уоувэри, сэ стеухуауэ уи мурадыр яжыбоIэ…
Ди Iуэхур тэмэму зэрызэфIэкIынум шэч къытумыхьэ, си щауэ! — ар Данизэ иужьу жиIэжщ, сэнтхым ехыжри, гуфIэгъуэшхуэр щызэрахьэ къуажэм дыхьэжащ.
Жыраслъэн Данизэ зэрыжиIам хуэдэу ищIащ, икIи я Iуэхур езыхэр зэрыхуейуэ хъуащ. Мазэ хуэдиз дэкIри, Данизэ фызышэу Жыраслъэн къыхуашащ, хабзэм тетуи хьэгъуэлIыгъуэр ехьэжьауэ ирагъэкIуэкIащ.
Апхуэдэу пщым ипхъу Iущым и фIыгъэкIэ лъэпкъ цIэрыIуитIыр зэкIужащ. Жыраслъэн, зекIуэлI шу закъуэу жылэм яхэIуа щхьэкIэ, зэи ежьэжакъым. Ауэ Данизэрэ абырэ, жылэр зэхъуапсэ унагъуэу, зыхэпсэукIын мылъку сыт щыгъуи яIащ. ЩIалэ цIыкIу къащIэхъуэри, абы Аслъэнбэч фIащащ. Аслъэнбэч жыджэр цIыкIуу, зэхэщIыкI иIэу къыщытэджым, атэлыкъ лIы цIэрыIуэ гуэрым иратын хуей щыхъум, Жыраслъэн мыщIэ зыфIэщIа и дыщэ лэрыпсыр абы иритыжащ, и зэфIэкIыр, и къарур, ар хъумэн зэрыхуейр жриIэри. Аслъэнбэч, и ныбжь ирикъуа нэужь, цIэрыIуэ хъуащ, ауэ ар нэгъуэщI хъыбарщ.
