Кавказ повесть
ЗэзыдзэкIар УЭРЭЗЕЙ Афликщ.
ЩIэдзапIэ
Сытым хуэдэу сыхуейт сэ, си дахэ,
Мы дуней фэрыщI защIэм ухэсхыу,
ЩIыпIэ жыжьэм ущезгъэпсу дыгъэу,
УщызгъэфIэн усакIуэ лъагъуныгъэм…
УигъэгуфIэнт, сабийуэ, си пшыналъэм,
Дэрэжэгъуэм игъэжану уи лъэр,
Уи щхьэр къебгъэщIынти щабэу си бгъэм,
УщIэжеикIынт си лъагъуныгъэм…
Зэхэслъхьэнут сэри уэрэд Iэджэ,
ЗыщызмыгъэнщIу ди гъащIэ телъыджэм,
Насып нэхъ ин дыдэхэм я пщалъэу
Лъагъуныгъэ хуитым и пшыналъэр…
I
ЩIэхуэжкъым цIыхур и хьэщIэщым НэIиб,
ЩаIэтыр хъуэхъухэр дыгъэл защIэу,
КъикIахэщ Шэшэным, Гъуниб,
Къэбэрдей хэкуу пщIэ зыхуащIым.
Мыбы щыгуапэщ хьэщIэ псори,
Зэуэным къыдэхуауэ цIыхухэм,
Загъэпсэхужу гуми псэми,
ЗрагъэшэщI я хъыбар нэхухэм.
Тетщ жыIэдаIуэу я лъэпкъ хабзэу
Нэхъыжьхэм я щIэин уахътыншэм,
ХьэщIэм щыхуащIыр пщIэ Кавказым,
ГъэпцIагъэ я гум щымыушу.
Къихьами унэм лъыкIэ бий,
Иренэхъыжь, иренэхъыщIэ.
УIунщ ухъуауэ цIэ напей,
Хуэфащэ пщIэ абы хуумыщIым.
Къыппадзыхынукъым я шхыныр,
Къыбдагуэшынущ фIыри Iейри,
Кавказ лъахэжьыр щхьэхуитынырщ
Зытеухуар гупсысэ псори.
Гъуэрыгъуэу фалъэр зэIэпахыу
Хъурейуэ къыщокIуэкIыр Iэнэм,
Я псалъэмакъым и курыхыр
Тетынхэ зэрыхуейрщ КъурIэным;
Зэгуэр епцIыжмэ КъурIэным,
Ар къыхуэгъункъым муслъымэным.
Зи диным епцIыжа инатым
Къелэжь хэкуэгъухэм я нэлатыр.
Щхьэзакъуэу губгъуэм ит абрэджи,
ЦIыху хуэмыщIауэ щыгъыныджи,
ЗэуапIэм къикIуэсыкI къэрабгъи,
Зым хуамыгъазэу я щIыбагъыр -
Щагъуэт мыбдежым увыIэпIэ.
Илъэс къэсыхукIэ къуажэ къэскIэ
Я тхьэIухудхэр къащIри лIыкIуэ,
ЯIэту Iэгур уафэм нэскIэ,
Джэгушхуэ ящIри IэкIуэлъакIуэу,
Удж ирашажьэ щIалэгъуалэм,
Зыгуэрхэр джэгум щызэгуакIуэм,
Я гухэлъ псалъэр трагъалэу.
А джэгухэм щауэ къудан Iэджэ
КъокIыжхэр я щхьэхэр я жагъуэу,
Пэплъами куэдрэ нэхущ уджым,
Хъыджэбзхэр къемыплъауэ щIагъуэу…
Пщащэ зэкIужхэм гухэлъ псалъэ
ЩыжаIэ джэгум укIытэхыу,
КъафIэщIмэ зыгуэрхэр къаплъэу,
Я напIэр хуэму ирахьэхыу…
НэIибым хэкIуэтащ и ныбжьыр,
Хуэм-хуэмурэ и пIалъэр къосыр,
Илъэс блэкIахэм я Iэужьу
И щхьэцри зэщIэтхъуакIэщ уэсу…
Ар щымышынэ ажал къеIэм,
Джэбыным е кхъэ мащэ псыIэм,
КъикIуами нэсу лIыхъужь гъуэгур,
НэгъуэщIщ къэзыгъэдзыхэр и гур.
Щытащ зауэлIым и къарур
Къыщихурэ, пщIантIэм димыгъэсу,
Къыпэмылъэщуи псы къиуар,
Къижыхьу жьыр къыкIэлъымысу,
Къыр задэ лъагъуэхэр и гъуэгуу,
Итт махуи жэщи щакIуэу къуршым,
Зригъэпщам фIэмыкIыу и шэр…
ЛъыщIэж мурадкIэ кIэлъыпхъэрым бийм,
Блэм ещхьу щэхуу кIэлъыщIыхьэрт.
Имыгъэгъуу къытехьа лейр,
Пщэдджыжьым къихьырт и бийм и щхьэр,
И къуентхът абы и къамэр, фочыр..
Алыхьым фIыщIэ хуищIт щIэмычэу,
Ар щигъэлъапIэу и уэрэдым!
ЛIыукIым зыри щIимыгъакIуэу,
Лъы ищIэжыфырт хабзэм къекIуу…
Ауэ зауэлI ерум и жьыщхьэр
Гуауэшхуэ гуэрым егъэхыщIэ -
Къригъэхьыну я бийм и щхьэр,
Иригъэжьат и къуэ нэхъыщIэр.
Къыхуэнэжар а щIалэ закъуэрт
ЛIыжьым и жьыщхьэм зыщIигъакъуэу!
ТепыIэ имыIэжу лIыжьыр
И щIалэм къигъэзэным ежьэрт!
Арщхьэ щыIэжкъым и лъэужьи.
Иджы пхрыкIым ещхьу пшагъуэм,
Тоувэр кхъэм узышэ лъагъуэм,
ФIэмыфIу цIыхухэм яхэтыну,
Къахоплъэ и ныбжьэгъухэм шынэу,
Псэ лъащIэм щIэгъуэлъхьа гукъанэм
ЗэфIещIэ нэщхъеягъуэ пшынэр!
Елъагъу Алыхьым, инщ и гуауэр,
И щIалэ закъуэу и гум къеуэр
Илъагъурт химыхыну и псэм,
IэщIэкIами Жамболэтыр пасэу,
Ауэ…
Гуауэм и щхьэж къыфIокIуэ хабзэр.
Иджы НэIиб хуэхъуащ къалэн,
Пэмыплъэххауэ жьыщхьэ кхъахэр,
Иригъэхужу гум блэкIахэр,
Пхъу ищIа пщащэр игъэфIэн.
Аращ, а зырщ и гурыфIыгъуэу
Мы гъащIэм къыхуэнауэ щIыгъур.
ТемыплъэкъукIыу жэщи махуи,
Пхъу ищIа пщащэм гу щимыхуэу,
Налкъутналмэсу псэм щихъумэу,
И нэIэ тригъэтщ ФатIимэ.
- Си дахэ, къеплъыт мы си жьыщхьэм,
Зы щхьэц тетыжкъымэ мытхъуауэ,
Плъагъунщ мыгувэу уэ си кхъащхьэм
ЩIы фIыцIэр Iуащхьэу тратхъуауэ…
Дунейм ехыжу пасэу уи анэр,
Уэ цIыкIур ибэу укъыщынэм,
УзэсшэлIэжри зызмыIэжьэу,
ЯхуэсIуэгъащ тхьэ ди нэхъыжьхэм
Сипхъу закъуэ хуэдэ усхъумэну,
Къыппэхъу щымыIэу узгъэсэну,
Пщыхэм я пщыж нэхъ щIалэ пажэм
НэчыхькIэ гъусэ ухуэсщIыну.
Бгыхэм ягъафIэ удз гъэгъахэм
КъахэмыкIынуи уэ нэхъ дахэ,
Си куэщIым уиспIыкIащ узгъафIэу…
Хур пщащэ хуэдэ уи хъыбарым
Си деж къегъакIуэ лъыхъухэр уэру
ЗэкIужхэу, уардэу, накъэдыкъэу
Яхэтщ абыхэм пщыи, уэркъи…
АтIэ, къызжеIэт, си хъыджэбзым,
Уигу ирихьын къахэкIкъэ зыри?
Ахэр щIэхъуэпсу уи нэчыхьым,
МэлъаIуэ, къыпхуагъэщхъыу я щхьэр..
КъэувыIэ ищIэркъым зэманым,
Алыхьым къыпщищIа къалэну,
ФатIимэ, ухъун хуейщ уэри анэ…
Ар гъащIэ хабзэу къыддокIуэкIыр,
И жыпхъэм зы иримыгъэкIыу,
Уелъэпэуэныр адэжь хабзэм
Лъэпкъым уепцIыжыным ещхьыркъабзэщ,
Апхуэдэр хуэхеинущ цIыху гущIэгъум,
Iумпэм ищIынущ уеблэм и гъунэгъум.
Жэуап имыгъуэтауэ аргуэру,
НэIибым и гур къоуэ уэру…
ФатIимэ, хуэщIи гущIэгъу мащIэ,
ЛIыжьым къыумыIуэнтIыкI и гущIэр!
Пэплъэу Жамболэту и къуэ закъуэм,
ЛIыжьым гуауэу игъэвар ирокъур.
ЗэгъащIэ мыри -
Ехыжа нэужь дунейм абы и анэр
Си гурыфIыгъуэ закъуэу, си псэу, си нэу
Сэ сиIэххари Жамболэтрэ уэрэщ…
Фызгъэсащ, фыспIащ зэрысхулъэкIыу,
СиIэри симыIи фпезмыхьэкIыу…
Къыслъысыжари сыт а псоми я пщIэу:
Илъэситху хъуащи щIалэм и хъыбар сымыщIэ,
Уэри, мисыр, си хъыджэбз гъэфIэныр
Ухуеижкъым уи гур къысщIэгъуну!..
ФатIимэ, сыт мы слъагъур,
Уи нэпсыр псыхьэлыгъуэу
Щхьэ къебгъэжэхрэ?
Быдэу мыр зэгъащIэ -
Иджыпсту узэдэIуа си хъущIэ мащIэр
КъызыфIумыгъэщI гукъанэ пхуэсщIу -
Мыр си фIэщу бжызоIэ сэ лIыжьым
Нэщхъеиныр къекIуркъым уи ныбжьым…
- Умыгъэныкъуэ уи гур лейуэ, дадэ, сощIэ,
Уи гу хьэлэлыр фIы зэрыщымыщIэр,
Сыт тщIэн, аращ-тIэ зэрыщытыр гъащIэр,
Дызэрыхуей щымыхъур ар мымащIэ!..
Уэращ сызипхъур, унафэр уэращ зейр,
Сет, дадэ, къысхуэбгъэфащэ дыдэм,
Абы хэзмылъхьэжыххэу псалъэ лей,
Мобы жыхуэпIэр, дадэ, сэри содэ.
ТесщIыхькъым, си адэ,
Зыри си насыпым,
Мы гъащIэм сыт хэсщIыкIыр сэ хъарыпым?..
- Сыт хуэдэ псалъэ си пхъум къыхуигъэшыр
И адэжь закъуэу гуауэм ищIам тхышэ!
Уэ зым фIэкIауэ къызэрысхуэмынамкIэ
ПхузоIуэр тхьэ мы си щхьэ зэщIэтхъуамкIэ,
Тхьэ соIуэр Алыхьышхуэм и къарумкIэ
Си гъащIэу къысхуэнам сиIэж хъуэпсапIэр
УнасыпыфIэу зэтеслъхьэнырщ напIэр.
Апхуэдэ дыдэуи тхьэ соIуэ,
Уэ къыхэпхам и цIэр къысхуипIуэм,
Си мурадар, сиIа гуращэр,
Къемызэгъыщэми лъэпкъ хабзэм,
МэскъалкIи къимыутIыпщу си бзэм
Здесхьэхыну си кхъэ мащэм.
Си хъыджэбз закъуэр хъумэ насыпыфIэ.
Кхъэ мащэми сыщыжеинущ IэфIу…
- БжесIэнур къысхуэгъэгъу, си адэ,
СощIэж зэгуэрым шэшэн лIыкIуэу
Жэщыбгым къуажэм къыдыхьам
Балигъи цIыкIуи ямыщIэжу
Джаурхэм къуажэм лъыр щагъажэу…
И хъыбар жагъуэ къытхуихьам,
ЩыщIагъэдэIум ди нэхъыжьхэр:
Зи лъэ изылъхьэфыр вакъэ
Сулак адрыщIкIэ зауэм кIуакъэ!
ПщIэжкъэ, Жамболэти сэри
Абы щыгъуэ уэ дынолъэIуауэ
БгъэкIуэну Жамболэт а зауэм,
ПщIэжрэ и гъыбзэхэр, и лъэIухэр
МэскъалкIи уи гум къемыуIуу,
БутIыпщыгъакъым абы щыгъуэ.
СыщIалэт сэри, си делэгъуэт,
ДэсIыгъыу сыткIи Жамболэт!
Апхуэдэу хъуну хэт ищIэнт!..
ПщIэжрэ ежьахэм абы щыгъуэ зекIуэм
Уи щIалэм хуэдэу IэкIуэлъакIуэу
Яхэттэкъым исыф уанэгум…
И лIыгъэр игъэIуну хуейуэ
Аратэкъым щIэкIуар ар зауэм!
И гум имылъу хьэрэмыгъэ
Хуейт щIэзэуну хуитыныгъэм…
Щхьэхуитыныгъэ!.. Зым пимыщIу
ЩигъафIэрт псалъэр и гу лъащIэм…
Къысхуэбгъэгъунщ, си адэ, нобэ
БжесIэ гурылъыр сытегушхуэу!..
УкIытэм къису щытми напэр,
Абы изотыр мыхьэнэшхуэ,
БлэкIащ апхуэдэу илъэситхур
Сыпэплъэ защIэу хъыбар кIапэ,
Жеиншэурэ исхар жэщ дапщэ,
Жэщ кIыфIхэр щхьэгъубжэм къыдэпщу…
Иджыри ижыркъым гурыгъыр,
Иджыри хэзмыхыжми гугъэр,
Сыт къикIыжын хъыджэбз тхьэмыщкIэм
Къеблыжурэ и нэпс щIигъэкIым!
ИтIани, сощIэ, щIэзгъэж нэпсыр
Хабзэм еплъытым, сыт зи уасэр!
И натIэм къритхам Алыхьым
Зыми блихыфакъым и щхьэр…
ИмыIэу зэхуэзэж ди гъащIэм,
Дэ дищIагъэнущ зэпэIэщIэ!
СытекI мыхъуныр ди лъэпкъ хабзэм
Къызолъытэжри си фарзу,
Скъутэнущ нобэ, сигу иригъуу
Псалъэ стыгъари си щIалэгъуэм.
Си адэм гуауэр хьэлъэу тещIэм,
Сыхуейкъым гуфIэгъуэншэ гъащIэм.
Изгъэхунщи си гум Жамболэтыр,
Уарэзыуэ абы септым,
Ибрэхьим сэ сыхуэхъунщ щхьэгъусэ…
- Сыт жыпIэр, си хъыджэбз, си тIасэ?!
- Арагъэнщи и унафэр Алыхьым,
Сэ пэздзыхыфынкъым абы си щхьэр…
- ТхьэмыщкIэщ ар, къулейсызщ,
Си хъыджэбз,
Егупсысыж уи псалъэм!..
- МафIэу жьэражьэщ къысхуищIа гухэлъыр…
- Уеблэм, ящыщкъым ар пщы лIакъуэм…
- Абы щхьэ сигу сымыгъэныкъуэ…
Гум изгъэхужу, си хъуэпсапIэм
Кхъэр щыхуэсщIыфкIэ увыIэпIэ,
Гугъуехьми сыпэщIэтыфынщ,
ПщIэнтIэпсыр къыпхэзыху лэжьыгъэм,
Лъыр къэзыгъэплъ цIыху лъагъуныгъэм
Инщ я къарур. Сытри цIыхубзым
ХулъокIыр лъагъуныгъэр къабзэм…
Уэ зэхэпхащ уипхъу акъылыншэм
И псалъэ делэхэр, си адэ,
ИкIи зы щхьэ умымэхъашэу,
Унафэу сыт къысхуэпщIми содэ!..
ЛIыжьым къэнэщхъея и нэгур
КIэщIегъэпщкIуэжри хуэму Iэгум,
Ар къалъагъуным игу иригъуу,
Нэпс ткIуэпсыр тоткIуэ алэрыбгъум…
II
КъеувэкIауэ выгухэр къэрэгъулу,
Жэщыбг мафIэр бгы лъабжьэм къыщоблэ,
Джабэ задэм къожэхри акъужьыр,
МафIэм щIопщэ игъэжьэражьэу…
Псы Iуфэм выхэр щохъуакIуэ хуэму…
Уэрэд гуэр къыхоIукI хьэуа уэмым. -
Мы аузым щыIу уэрэдыр пфIощI зеиншэу.
Мэхущхьэ зы лIы гуэр нэбэнэушэу…
Мыпхуэдэ жэщым удзыпцIэ щабэм
Зыбгъэпсэхуу ухэлъыныр сыту гуапэ…
УщIэщхьэукъукIыурэ мазэгъуэм,
Убжу щIодзэр уафэм исыр вагъуэу.
Бжыгъэншэми вагъуэр,
Дэтхэнэ зыри пфIэщIэщыгъуэщ,
БгъэщIагъуэу уоплъ Алыхьым и Iизыным,
Уафэ мыкIуэщIым хэшыпсыхьу уи нэр.
Уеплъыху укIэлъоплъыжри уи гупсысэм,
КъыбгуроIуэжыр ар зэрыжьгъейр,
Нэмыплъысыфу и щэхухэм дунейм!
Вагъуэм адкIэжкIэ кIуэну еIэ уи гум
ЛъэкIкъым къызэринэкIыну уэгур!..
Выгухэм адэкIэ щызоуэ ныбжьхэр,
КъотIысэкIри мафIэ жьэражьэм,
Шэрджэсхэм псалъэмакъыр ирашажьэ…
Хахащи нэхъыщIитI бгъуэщIэсу,
Адыгэ хабзэм и нэмысым
Тету кърахьэкIыр Iэнэр,
Трагъэувэу Iэзэу шхыныр,
Нэхъыжь-нэхъыщIэкIэ зэхахыу,
Фалъэр хъурейуэ зэIэпахыр…
И бзийхэм ар щIигъэнэхукIыу,
Пхъэ гъурыр мафIэм къыщопIэнкIыр…
IэфIщ хьэлIамэпсыр, IэфIщ хьэлIамэр,
Улажьэурэ умэжэлIамэ.
Пэхъун хэмыт къыпфIощIыр шхыным,
Хуабэу уедзакъэмэ чыржыным!..
ЛэжьакIуэжьхэм я лэжьыгъэ гугъур,
Зэрагъэпэжыфыр я ныбжьэгъур
ГукIи псэкIи зыхэзыщIэм
ФIэIэфIщ абыхэм я шхын мащIэр…
Ауэ, сэ пщIэ зыхуэсщI тхылъеджэ,
Куэдым яфIэфIщ загъэпсэхунуи тыншу,
Iумпэм ящIыф къызэрыгуэкI мэжаджэр,
Ирагъэсащи махуэ къэскIэ нышым!
Зэт! ДаIуэт, мес, адыгэ ныбжьыщIэм
Зэхехыр лъэмакъ гуэр, къоIэгъуэ…
- Шхыныр Алыхьым фхуигъэбагъуэ! -
ЩIалэ мыцIыху къыкъуокI выгу къуагъым.
Ар хэтми зэкIэ щIэмыупщIэу,
Къотэджхэр, хьэщIэм хуащIу пщIэ…
- Укъытхуехами Алыхь лIыкIуэу,
Ущытми къызэрыгуэкI лIыщIэу,
УзрихьэлIэ шхыныфIщ - къакIуэ,
Iэнэм къэтIыс , уэим умыщIу…
Хъыбар гуэрхэр къытхуэпхьамэ, хьэщIэ,
КъыджеIэт псори умыбзыщIу.
Сыт хуэдэ ар,
Хэт къызыхуэпхьар?
- Лезгин тхьэмыщкIэ гъуэгурыкIуэр
ИщIынкъым зэи уафэм лIыкIуэ;
Ди щыгу къит хьэршым и щэху щIэншэм
Иплъэфкъым си щхьэ къарууншэр…
Сыхъуауэ сэ ибэ хъурей,
Сыкъыщытенэм мы дунейм,
Фызыжь кхъахэ нэблэгъам зи гъащIэр
СызришалIэри, и куэщIым
СрипIыкIащ, хуэдэу и быным,
Семыхъуапсэу зиIэм анэ.
ЩIыбышэ хъуами, жьыми унэр,
Щытшхащ хьэлэлу дгъуэтыр шхыну,
Игъуэджэ тщIыртэкъым чыржыныр.
Таурыхъыу кIуащ си сабиигъуэр,
Ар исыкIащ хьэуазэ мафIэу!..
Сыкъэхъурт, нанэм тIэкIу сигъафIэу.
Фызыжьым ищIэрт цIыху гъэсэкIэ -
Сихурт пщыхьэщхьэ къэсыхункIэ,
ЯщIамэ пщыжьхэм ешхэ-ефэ,
Си лъэгум къыщIэлъэлъу хъуаскIэр,
Сакъыхуэфэну ажэгъафэу.
Къулейхэм сэ тезгъэут я зэшыр,
ЗызэкIэщIэсшрэ згъэдыхьэшхыу…
Ныкъуэшххэр къытенамэ Iэнэм,
Къыхуэсхьырт езгъэшхыну нанэм…
Гукъинэжу и акъужьыр къысщIигъапщэу,
Блэлъэтащ щIалэгъуэр гъуэбжэгъуэщу.
Гугъу къыздехьу сызыпIа фызыжьыр,
Къэсри пIалъэр, ирахьэхащ кхъэ мащэм.
БлэкIащ алъандэм илъэс Iэджэ,
Псы куэди щежэхащ ди хэкум,
Сэри нэхъыбэм сыныбаджэу
Гъуэгу Iэджи щIэзгъэкIащ си лъэгум.
Си хъуржын закъуэр, си башыжьыр
Аращ сиIэххэри гъуэгу гъусэу,
Гуп срихьэлIэм изошажьэ
Уэрэдыр, лIыфIхэм сахуэусэу.
Срагъэблагъэ дэни гуапэу,
СощIыфри нэжэгужэ гупыр.
ЕсхьэкIт апхуэдэу сфIэщIэщыгъуэу
ГъащIэр, къызиту дэрэжэгъуэ,
Илът си къарур, мыух си гуащIэр
ЗэсхьэлIэфын къэслъыхъуэ защIэт…
СщIэххакъым гъащIэр гуащIэмащIэу,
КъэсыхукIэ узыр сигъэхыщIэу…
ЗыкъыщысщIэжым, пыхуу си гур,
СыщыIэт сымыцIыху хэгъуэгум.
Си хъуреягъыр хамэ губгъуэт,
Зигу къысщIэгъун сIэщIэмылъагъуэу…
ЦIыху сымыцIыхухэм я ауанырт
Ихузу сигу, щIэслъагъуэр я нэм…
Елъагъу Алыхьым си гум щыщIэр,
Бэлыхь мыух сщыхъуакIэт гъащIэр!..
Гупсысэр тезутIыпщхьэм лъагъуэм,
Лъэхъуэщт къыспэплъэу къыхуэлъагъур.
СыгупсысэхукIи си хъуэпсапIэт,
А псори къыщIэкIын пщIыхьэпIэу…
Хы щIэншэм техьа кхъуафэжьейр,
Ирихужьа нэхъей акъужьым,
СимыIэу гъуази гъуэгу гъэлъагъуи
СыкърихуэкIт толъкъун шынагъуэм,
ГугъапIэ гуэри къыкъуэмыкIыу,
Си махуэ хьэлъэхэр екIуэкIыу
СехутылIащ щыхупIэ задэ,
СыкъызэплъэкIмэ слъэмыкIыу,
Лъагъуэ пшагъуалъэрщ итыр си кIэм…
Сыт сщIэнур, ипэкIэ сыкIуэн
Е сышынауэ згъэзэжын?..
Хьэуэ, къыхэкIми си ажалыр,
НэхъыфIщ згъэунэхумэ спэщылъыр.
Сыхэджэлэжрэ уэс Iэтэм,
Сыхэжеихьмэ щхьэхуиту
НэхъыфIщ.Пшагъуалъэ лъагъуэ бэным
Сыхуейкъым гъэру сыкъинэну…
Нэгъазэ, гъазэ… хэгъэрей
Сызыхуэзахэ сымыщIэххэу,
ФщIэгъатэм къыспкърыхьа шынэр,
Дыгъэм и бзийм щысхъумэу си нэр -
Сыкъаплъэм, тенджыз гъунапкъэншэу
И куэщIым силът мо тафэ псэншэм,
Псышхуэ ежэхри щхьэхынэу,
Зэхэпх къудейуэт зэрыушэр.
ЛIэщIыгъуэ хьэлъэу кIуэрт зэманыр,
ИIулIэу гуауэкIэ Iэпкълъэпкъыр…
Лъэр зэблэмыкIыу щIэлIэрт куэпкъыр,
Ауэ гум пищэрт и къеуэныр…
СыкъоплъэкIыж - къэскIуа гъуэгу Iыхьэр
ХэкIуэдэжакIэт зэман гъуэзым,
Сыплъэжмэ и пэкIэ и нэзыр
Къысхуэлъагъуххэркъым гъуэгу кIыхьым!..
Къриджэр хэтми къысхуэмыщIэу,
Гыз жагъуэ кIыхь къоIукI си гущIэм.
ГущIэгъулыныгъэу лъэкIыр хилъхьэу
Гызыр йолъэIур ди Алыхьым
Нэхъ щIэх Псэхэхыр къыскIэлъихьэу,
Ирихьэжыну псэр и пащхьэм…
Арщхьэ зихъуэжыркъым пщIыхьэпIэм -
Теплъэгъуэ щIэкIхэр ещхьщ нахуапIэм:
Солъагъур къырхэм я щхьэгу къабзэр,
Псы уэрхэр щеукIуриех аузыр,
Си Хэку щхьэщыт хьэуам и гъуэзыр…
Си ныбжьэгъухэм уэрэдыр ягъэшыр,
Щомыщ иуIауэ шабзэшэм,
Сыщолъэтри, сыхуэкIуэу уэрэдым,
Пызощэжыр си гъуэгу гугъум уардэу…
СыщхьэщолъэтыкIыр лъагъуэ сымыцIыхум,
Уэрэд макъым седаIуэу гупсэхуу…
Къысхуэвгъэгъу, ныбжьэгъухэ,
псалъэм и кIыхьагъыр,
ЗекIуэлI тхьэмыщкIэм и гущIэр зыгъагъыр,
КъыфIыщеудри нэпс хуэмыубыдыжу,
ЦIыху щыхуэзам и деж яхуеIуэтэжыр.
ФымыщI фи жагъуэ къызэфта мы фалъэр
Хъыбар сIуэтэжхэм ящIами нэпсылъэ…
Тхьэ фхуэсIуэфынущ зы телъыджэ гуэру
Сыкъэзышар ныщхьэбэ сэ фи жьэгум.
Аргуэру зыхэсщIэжу гъащIэр гуапэу,
Сыпэрызыгъэсыр мафIэ хуабэм…
ЕдэIуахэщ гупсэхуу я хьэщIэм,
Нэпсейуэ ишхырт хьэлур ныбжьыщIэм,-
Иджыри лIыхэм къахуэмыщIэ:
Хэт нобэ ахэм ягъэхьэщIэр?
ПодыхьэшхыкIыр хьэщIэр мащIэу,
Сэ ар солъагъур, фогъэщIагъуэ
Си теплъэр, сщыгъыр щыгъыныгъуэу…
Аращ-тIэ, щIалэм и гушыIэ псалъэм
ЕгъэнэщхъыфIэр, уеблэм, къурш уэсылъэр;
- СыщыукIытэжыркъым си теплъэм,
СызекIуэлI къызэрыгуэкIщ сэ, сыджэгуакIуэщ,
Си щхьэр щымытми акъылылъэу,
Ар хущымыщIэ зэи псалъэм,
Гум запыIуидзми фызыжьхэм,
Къыдехьэхыфыр пщащэ гуакIуэ…
Иджы сэ нывжесIэнщ си гъуэгур,
Мыбдеж, мыжыжьэу бжьэпэ щыгум
Зы къуажэ тесщ… А жылэм нобэ щытхьэлъэIущи,
Абы щызэхашэну джэгум
Сыхуейщ си псалъэр щызгъэIуну.
НэIиб ищIыну санэхуафэм
Сэ сахыхьэнщи ажэгъафэу,
Алыхьым жиIэм, ахэр нобэ
Згъэдыхьэшхынщ, яIыгъыу ныбэр.
Гум къигъэкIыжу и щIалэгъуэр,
Естынщ а лIыжьым дэрэжэгъуэ…
ЗэщIэщымащ абдежым гупыр:
КъызэрысакIэр лIыжьым и пIалъэр
ЗымыщIэм сытхэр и пшыналъэм
КъригъэкIыну?
Зыхимыхыну зэи ар НэIибым
ИщIэххэркъым мы щIалэ ибэм.
ЗекIуэлI ныбжьыщIэм нэщхъ иуфэр
Сыт щхьэкIэ нэпсым щIигъэпсыфыр?
- Делагъэ жысIэу сыщыуауэ,
Ара зыгуэркIэ фигу сеуауэ?
Щхьэ щым фыхъуа, щхьэ фынэщхъей?
- ДымыщIэ куэд къыщохъу дунейм, -
НыбжьыфI иIащ НэIиб,
Хужьыбзэу зэщIэтхъуауэ и щхьэр,
Къэнат и жьыщхьэ лъэрымыхьу…
- АтIэ. Ар сэ сымыщIэ щхьэкIэ,
И гъащIэ Iыхьэр нихьэсакIэ?..
-Ди хьэщIэ лъапIэу гъуэгурыкIуэ, -
Зы адыгэ лIыжь къопсалъэ жьакIуэу, -
Уэ зы щэху гуэр дэ къытщогъэпщкIур.
ПхузоIуэр тхьэ си жьакIэ тхъуамкIэ.
Уэ мы ди лъахэм ущымыщкIэ.
Ущыщыгъамэ уэ ди хэкум,
Пшыналъэм игъэхыщIэу гур,
Нэщхъейрэ, хэти игъэтхьэджэу,
Уэрэд бусакIэт щIауэ Iэджэ…
ИтIани пщIэнукъым хъыбар гуэр
КъэпхьынкIи мэхъу укъаIуэхуауэ.
Ар Жамболэтмэ къозыгъэхьыр,
УкъыкIэрыхуащ икъукIэ гущIыхьэу…
А псалъэм хьэщIэр щигъэпыхьэм,
ЙоупщIыр щIалэм шэрджэс лIыжьыр:
- УзогъэлъэIур ди Алыхьыр,
Жэуап къыдэтыт зумыIэжьэу.
КъыджеIэт пэжыр,
Уэ ухэт?..
- Сы Жамболэтщ…
III
Къуажэбгъу дыдэм деж щыт унэм,
И пщIантIэм пыгуфIыкIыу, анэм
Щегъэджэгу шэрджэс сабийр,
Гушхуауэ цIыкIури мэкъуейщIей,
ЗыIэщIеудыр ерыпIынэм,
Анэр лъэщIохьэ, къеубыдыж,
Мэджалэр, мэдыхьэшх… мэтхъэж.
Аргуэру къеIэтыжри анэм,
ИгъафIэу бгъафэм щIекъузэж!
И цIыкIум щыдэджэгу зэманым,
Упэрыуэныр насыпыфIэ анэм
ГущIэгъуншагъэщ мыIуэтэщIу,
Апхуэдэу зэрыщытыр ищIэу
Жамболэти куэбжэм Iутщ дзыхьмыщIу,
Cакъыпэу бжыхьым щхьэпрыплърэ
Мо пщIантIэ насыпыфIэм
щым удэплъэу…
ПфIэщIынщ зиущэхуауэ дыгъуакIуэр
Пэплъэу щежьэфынум щакIуэ.
ХулъэкIкъым ичыну зы лъэбакъуи,
Къигъэзэжу хъуркъым щIыбкIэ къекъуи,
КъикIуэтыныр къыщохъу лIыгъэншагъэу,
ЗэщIэплъащ гужьгъэжь зымыгъэзагъэр,
Зэрегъэшхыр дзэр, зэтрекъузэ…
Хьэ щылъху пэлъытэу и къуэр унэIутым
Апхуэдизу игъафIэу, хуэгуфIэу иIэту,
Къригъэзэгъыну ахэр и щIыхьым,
Къыхэхуэнтэкъым зэи и пщIыхьым…
Куэбжэм ину йоуэри IэштIымкIэ,
Тегушхуауэ ар IуегъэузэщIыкIыр…
Куэбжэ макъым анэр къыхуоплъэкIри,
Хуэму къеунэтIыр ар къыздиIукIамкIэ…
«ГъуэгурыкIуэ къыIухьамэ хьэщIэу,
ЕмыкIущ IубгъэкIыжыныр
пщIэ хуумыщIу»,-
Зы мэскъалкIи ебэкъуэну хабзэм
И гущхьэм зэи къэмыкIыну фызым.
Есащ сыт щыгъуэ къыдыхьами хьэщIэр,
И хьэщIэщыбжэр зэи зэхуимыщIу.
И упщIэ пыIэр къекъухауэ и щхьэм,
Ешауэ башым мащIэу зригъэщIу,
Унэгуащэм къитщ и пащхьэм
Мэзым щытцIыхуа зекIуэлI ныбжьыщIэр,
ИщIэнур адэкIэ имыщIэу.
И упщIэ пыIэм къыщIэплъ плъэкIэр
ЗыIуплъэ унэгуащэр къоскIэр,
УкIытэм ихьу, и нэкIущхьэр
КъызэщIоцIыплъэ зэуэ Iущхьэу…
ИгъэпщкIуу плъэкIэ укIытэхыр,
ЦIыхубзым напIэр ирехьэхыр…
ГуфIэкIэ щэху къытенэу Iупэм,
Iэнкуну мэIэрпхъуэр и Iэпэр…
Зыгуэрым мафIэ къыкIэщIищIэм
КъыхиIэтыкI фIэкIа умыщIэу,
Гу лъынтхуэр хэбэукIыу лыгъэм,
ЗеIэтыр, мэтIысыжыр и бгъэр…
ЦIыхубзыр куэдрэ Iэнкунакъым…
КъыщIедзэр хуэму псалъэмакъым:
- Гъуэгу хьэлъэ жыжьэ къызэрыпкIур
Сэ изолъагъуэ, - жи, - уи нэкIум,
ХьэщIэ щыблэкIкIэ ди уэрамым
Щхьэгъусэм и цIэкIэ сэламыр
Есхыжу арщи дэ ди хабзэр,
Сэлам къуехыжыр Ибрэхьимым
Уэим умыщIу, Iых цIыхубзым.
ПкърыкIаифэщ и Iэнкуныр,
АрщхьэкIэ хузэтехкъым и нэр…
ДэкIауэ зы напIэIэтыгъуэ
Гурыгъуз гуэрым гур иригъуу,
ХьэщIэм и плъэкIэ игъэщIагъуэм
Зрегъэхуз цIыхубзым и псэм,
И зыIыгъыкIэм, теплъэ псом
КъыбжаIэ ар зэрыбгырысыр…
- Укъыпежьащи гуапэу хьэщIэм,
Тхьэр си щыхьэту пхузощI фIыщIэ.
Щыслъагъу цIыхугъэр уи бжэщхьэIум
Сигу лъащIэм щысхъумэнщ тхьэрыIуэу!
Слъэгъуащ сэ тхьэIухуд мымащIэу,
Гу лъащIэм мафIэр щызыхащIэу,
АрщхьэкIэ уэ къызэбдза лыгъэр
КъызэщIэнащ дэлъху лъагъуныгъэу…
Сщыгъупщэжынкъым уи макъ гуакIуэр,
Си Iуэху щыхуэхъуи, щыхуэмыкIуи,
СыпхуелъэIунущ тхьэ сыт щыгъуи,
Мисыр, езыми сыкъолъагъур,
Ара къудейкIэщ сэ сыIэхъуэу,-
ЦIыху хьэлэлыжь къызэрыгуэкIым
Щытын нэгъуэщIу лъэмыкIыну…
Зэгуэр щIалэгъуэу, уи делэгъуэу
Птыгъа тхьэрыIуэр пщэдджыжь Iугъуэу
ЗэкIэщIихужу жьым, уафэгум
Ирихьэжу, ихужауэ уи гум
Зэрыщытами ещхьыркъабзэу
Пщыгъупщэжынщ си псалъэхэр
цIыхубзым!
Iэхъуэ тхьэмыщкIэм къыщIигъалъэу,
Иригъэлейми, къыхуэгъэгъу:
Кърапхъыу щIалэхэм ягу илъыр
ТхьэIухудхэм я мыщыпэлъагъу.
Абыхэм зыхуагъафIэу мазэм,
ЩIалэ къуданхэм ящыхуэзэр
КъаIэщIоужагъуэри
Я дагъуэщ -
ЗэрепцIыжыфхэр я хъуэпсапIэм,
Ящыгъупщэжу ар пщIыхьэпIэу!
СолъэIур, къыхуэгъэгъу уи хьэщIэм
Игу къеуэр нахуэ къызэрищIыр…
Сэ сыапхуэдэкъым сыт щыгъуи,
Псэлъэгъум и щхьэр езгъэужэгъуу…
Мыбдеж, нэрыбгэм и нэмысым,
Къуэ цIыкIур зыгъэджэгу цIыхубзу,
И сабий цIыкIум игъэIу гуфIэм
Иригушхуэжрэ зигъафIэу,
Хуэпэжым сыткIи и щхьэгъусэм
И пащхьэм ситу и щIалэгъуэр
КъэзгъэкIыжыныр игу мыщIагъуэ…
КъысфIощI мыпхуэдэм деж ущымым,
Ди хабзэм дежкIэ нэхъ тэмэму…
Уи хьэщIэ мэжэлIар уи унэм
ЩIэпшарэ хуэбгъэувтэм Iэнэр,
Къыхутеплъхьатэмэ хъыршыныр,
Уи фадэ пIащIэр къыщыкъуалъэу,
IэщIэбгъэувэу щытмэ фалъэр,
ИщIынкъым ахэр зыри жагъуэ
Гъуэгуанэм иригъэша Iэхъуэм…
Нобэрей хьэщIэ нэжэгужэм,
Апхуэдэу ишхышхуэн щымыIэ,
Едзакъэм тIэкIу, ефэжмэ псы щIыIэ,
НэгъуэщI ищIынкъым щхьэрыгъажэ.
Ирагъэблагъэмэ хьэщIэщым,
НэгъуэщIи хуейкъым ар куэдыщэ.
- Хъунут ар!
- Арат уи псалъэу сызэжьар,
Алъандэрэ дызэуа пшынэр
МэжэщIэлIам шхын хуэмыхъуну -
Уи цIыхуфIагъым хуэсщIу щхьэщэ,
СыщIыхьэфынщ иджы хьэщIэщым.
Щытащ сэ сцIыхуу уи щхьэгъусэр,
Ди сабиигъуэм дызэгъусэу
КIэн Iэджи дыджэгуащ. СощIэжыр
Къэддыгъурт куэдрэ мыIэрыси.
- Псом нэхърэ нэхъ Iэзэу дыгъуэрт ар.
Езыр цIыху щыму, цIыху жьэмейти,
Дзыуэ фIэтщар «сабырщIэгъейт…»
Мы щIалэ цIыкIури фыфей?
- АтIэ.
- Ауэ сэ сщIакъым бын вгъуэтауэ,
Мис абы щхьэ тезыр теслъхьауэ
Уэзгъэлъагъунщ сэ а нэжэсым,
Еплъыт, сабийри ещхьыркъэпси…
Куэд щIауэ цIыхухэм къадокIуэкI нэщэнэу -
Сабийм ба хуищIу еубзэрабзэу
ФэрыщIу зищIым зигу мыкъабзэм,
Къытощыр псори сабийм и нэм.
Хуейт Жамболэт а щIалэ цIыкIум
Иджыри тIэкIу едэхэщIэну,
АрщхьэкIэ IэплIэм къыхуэмыкIуэу,
ЩIопхъуэж, дыхьэшхыурэ уэзджынэу,
Зредзэжыр и IэплIэм анэм.
Ди Алыхьышхуэм ейщ гущIэгъур!
Иджы хъуагъэнущ ежьэжыгъуэ!
Ар унэгуащэм къыхуимыдэ,
КъыщIехыр бжьакъуэ, иту фадэ!
- Мыбы къигъэжанынущ си гур…
- Абы нэхъ тынш пщищIынущ гъуэгур!..
Ибрэхьим и узыншагъэм папщIэ
Си гуапэ хъунт мы бжьэр бунэщIым…
- Си гуапэу фхуэсIэтынт ар тIуми,
Уи цIэр уэ дахэми къэсщIамэ…
- ФатIимэ…
- Апхуэдэу еджэу тхьэIухуду
Хъыджэбз сощIэжыр сцIыхугъауэ,
ПщIэ зиIэ пщышхуэм пхъу ищIауэ,
Ар ипIыжат и быным хуэдэу…
И хъыбар дахэр Iуати жыжьэ,
КъыхуэкIуэрт лъыхъу зэкIэлъхьэужьу,
АрщхьэкIэ и щхьэм ирипэсу,
Зыри яхуищIтэкъым щхьэгъусэ!..
Пщы лIыжьми пхъу ищIа и быныр,
ИгъафIэу хуихьырт и псэм, и нэм.
Пщыжьым иIэти зы щIалэ,
А пщащэм ихъукIынут делэ!
АрщхьэкIэ гущIэгъуншэщ гъащIэр,
КъуищIэнкIэ хъунур къыпхуэмыщIэу…
Сунжэ къыщыхъеяти зауэ,
Щытати щIалэр абы кIуауэ,
И кIуапIи-жапIи къахуэмыщIэу,
Ягъэхъыбарыр щыкIуэдауэ…
Ауэ аракъым нэхъ Iуэху хьэлъэр.
ЯукIамэ е ящIам щхьэпылъэ
НэхъыфIти… елъытауэ абы
къылъыкъуэкIам!..
- Сыт, щIалэр псэууэ къыщIэкIа?!-
Нэрыбгэм, шэчым зэщIигъаплъэу,
Шынэу Iэпех хьэщIэм и псалъэр.
- Хьэуэ. Ауэ,
Къыщыхъуу и къуэр хэкIуэдауэ,
ЗиIыгъми пщым зигъэбыдауэ,
Удын етIуанэр, пэмыплъауэ,
Къытохуэр лIыжьым, игъэхыщIэу:
Нэрыбгэ ипIыжам, пхъу ищIу,
Хъыбар къекIуэкIхэр и фIэщ ещIыр,
ЙопцIыжри псалъэм, хабзэ къутэу,
ГъэпщкIуауэ докIуэ унэIутым…
- Хъунщ пщащэм теухуауэ, хьэщIэ,
Пыпщэнщ иужькIэ а пIуэтэжым,
Иджы къызжеIэт а щIалэщIэм
И натIэ хъуам и хъыбар пэжыр…
Хьэлъэщ, гущIыхьэщ а хъыбарыр,
IэхъулъэхъукIэ зэщIэпхарэ гъэру
Лъэхъуэщым щаIыгъащ, исащ хьэпс
псыIэм
Гупсысэрэ хъуэпсапIэу дунейм щиIэр
Зэ мыхъуми зэгуэр щхьэхуит къэхъужу
Гупсысэм хэмыкI пщащэм IущIэжынырт…
ИкIэм-икIэжым ар щхьэхуит
Къохъужри, пIащIэу гъуэгу къытохьэ,
Нэрыбгэм ирехьэлIэ и щхьэр,
Сымаджэт ар икIи ныбаджэт…
- Iэхъуэ! Уэим умыщIу, къысхуэгъэгъу,
Схуэхьыжкъым адкIэ, си гур мэгъу.
А пщы щIалэщIэм зэреджэр хэт?
- Жамболэтщ…
- Таурыхъкъэ къызжепIауэ хъуар?-
Сэ сощIэ ар зэраукIар.
КъызжеIэт пэж, течауэ и щхьэр…
- Мис, Жамболэтыр итщ уи пащхьэм!..
IV
Щым дэгум зэщIиубыда пэшыр
Пхъэ ласкIэм хуэгъэнэхукъым щIагъуэу.
И зэхуэдитI фIэкIакIэщ жэщыр,
Нэсащ щхьэгъусэ къэсыжыгъуэм,
Ауэ къэкIуэжкъым Ибрэхьим…
ФатIимэ езэгъыжкъым жейм,
ИIыгъщ гупсысэм, мэнэщхъей,
IэфI дыдэу Iурихащ сабийр…
Есащ цIыхубзыр мыгъуэлъыжу
Зэи щхьэгъусэр къэмысыжу…
Щысщ, йожьэ. Лъэмакъ мащIэ
КъыщыIум къыщолъэтыр псынщIэу…
Къэсыжагъэнущ Ибрэхьим…
Хьэуэ аракъым. КъыщыщIэплъым
Телъыджэ щохъур къызыIуплъэр…
Хъарпшэру къыхэкIауэ пщIыхьым
ПфIэщIыну къитщ абы и пащхьэм
Жамболэт, Iэнкунрэ зихузу…
- Ей! уэра мыр?- щIоупщIэ фызыр.
- Сэращ… сытегъуэщыхьри гъуэгум,
Къэсхьащ аргуэру щхьэр уи жьэгум.
Лъэмыжыр трихати псым,
Къысхуэгъуэтакъым и икIыпIэр…
Уэлбанэщ, жьапщэр йокIыр хъийм,
Жыхьэнмэм сихуа нэхъей,
Сригъэхьати гугъу жэщ кIыфIым,
Фи деж къэзгъазэмэ нэхъыфIу
Къэслъытэри къытезгъэзащ,
ЕрагъкIэ си щхьэр къэсхьэсащ…
Иджы, Алыхьым и шыкуркIэ,
Къэплъытэ хъунущ сыкъелакIэу!
Зыгъэхьэзыр, ФатIимэ, псынщIэу,
Дежьэн хуейщ зыми дыкъимыщIэу.
Шыхэр къыдожьэ, телъу уанэр,
СыткIи хуэщIауэ ди гъуэгуанэм.
Зы егъэзыпIэ гуэр дынэсым,
Сэ содэ пхъэрыр къыткIэлъысми…
- Сыт мы къызжепIэр?
- ЕсщIылIа зауэм унэIутхэм,
Шынагъэ мащIэм упикIуэту,
Умыгъэпуд апхуэдэу и пщIэр…
- Сэ си гугъакъым, соIуэр Тхьэ,
Апхуэдэ кърипэсу си щхьэм,
Жамболэт ищIыфыну си жагъуэ…
- ФIыуэ аращ сыкъыумылъагъуу!..
- Ди Алыхьышхуэм и гущIэгъум
Къызитыжа дэлъхуу узолъагъур…
- Ара зэрыхъури?
- Ар пфIэмащIэ!
- ФатIимэ! Дэнэ щыIэ псалъэу
Къызитыгъахэр уи гухэлъым?..
- БлэкIам иIэжкъым къэгъэзэж,
Алейуи ар къыумылъыхъуэж…
- УепцIыжакIуэщ!
- Сэ икъукIэ куэдрэ сыножьащ…
Иджы къызжеIэт, егупсыси,
Сыт хулъэкIынут хъыджэбз дэсым
ЩIэчэ имыIэу уэркъи пщыи
Къылъыхъум махуэ къэскIэ пщащэм.
Илъэсхэр кIуэху зэкIэлъхьэужьу,
Хъыджэбзым хэхъуэмэ и ныбжьым,
Псалъэ мышухэри и ужьым
ИмыкIым, пцIыр къылърахьэкIыу?..
Сыныкъуэкъуащ сэ илъэсиплIкIэ.
Си дежкIэ гугъут, зэгъащIэ фIыуэ,
СемыпцIыжыныр ста тхьэрыIуэм,
Ауэ иджыщ къыщызгурыIуэр -
СыкъыщIэкIащ сынасыпыфIэу…
ГугъуехькIэ гъащIэм жылэ тепсэрщ
Къытепхыжынури уи хьэсэм….
ЕмыкIу хэслъагъуэркъым лэжьыгъэм.
Си дэлъхум хуэдэу сыпщыгугъырт
УкъыздэщIыну, къыздэпIыгъыу…
Егупсысыжыт, Жамболэт!
СемыпцIыжын щхьэ си тхьэрыIуэм,
Сэ си фэм дэзгъэкIащ куэдыIуэ…
Тхьэм щышынэ,
Сэ сыунагъуэщ, сэ сыанэщ.
- ПщылI пцIыIуэпцIышэу цIыху мыгъасэм
Сабий хуэплъхуауэ, ар уогъасэ…
- Си щIыхьыр пщIыуэ хэутэн,
Пщы напэм дауэ езэгъын…
Къызумыхуэж афIэкI си гугъу!
- Апхуэдэу щытмэ, къысхуэгъэгъу.
Уи жагъуэ умыщIыж иужькIэ!
* * *
Щым дэгум зэщIиубыда пэшым
ЩIэт кIыфIыр фагъуэу пхилыгъукIыу,
Нур къарууншэ пех пхъэ ласкIэм.
Къэсыжкъым Ибрэхьим, щхьэгъусэр,
Уэлбанэщ жэщри, мэгузасэ…
ПлIанэпэм дэт сабий гъуэлъыпIэм
IэфIу щепщIыхьу и пщIыхьэпIэм
Сабийр мэжей къыпыгуфIыкIыу.
И къуэм зыхуигъэщхъауэ анэм,
ГуфIэгъуэ нэпсхэр къыфIыщIоткIур и нэм…
Нэхущ пшэплъыр хуэмурэ абджынэм
Къызэпхыплъу къоIэгъуэ нэхулъэр…
Зэм ужьыхыжрэ, зэм зэщIэрыуэжу
Пхъэ ласкIэ нурыр нэхущым хокIуэдэж…
Ибрэхьими къызэрымысыжщ.
Нэхулъэр къосри, пщIантIэм пцIащхъуэм
Зыщегъэхьэзыр лъэтэну уэгу къащхъуэм…
Псыежэх цIыкIури мэIущащэ жейбащхъуэу.
МэкIыргъри и шэрхъыр выгум,
ПщIантIэм къыдэмыхьэу пещэж гъуэгум!..
Аргуэрыжьу пэшыр зэщIощымэ,
Жеижынуи игу къэмыкI ФатIимэ!
Бжьыхьэ тхьэмпэу фIэкIэзызу и гур
Гупсысэбэу фIытолъадэ гъуэгум.
Хэт къищIэфыну псэм игъэвыр,
Акъыл ешар зыгъэгузавэр?!
Зы насып гуэрым дэумэзэхыу
Сабий жейм зыхурегъэзыхыр…
Сыт жриIэнутэр сабийм?
Сыт щIыжиIэнур - псалъэр лейщ?!
Ауэ сабийм и пырхъ мамырми,
Къыдрихьей и гъы макъ щэхуми
И гурыгъузхэр зэбграхуу
ЯлъэкIкъым къахьыжыну нэхур.
И нэкIущхьитIыр ягъэлыгъуэу
Нэпс пщтырхэм щыхащIыкIыр лъагъуэ…
- IэфIу пщIыхьэпIэр жейм нэхунэр
Абы нэхъ лъапIэ щымыIэну…
Гу лъумытэххэу зэман кIуэнум
ПщIыхьэпIэ IэфIри здихьынущ.
Ауэ зэгуэр укъэушыжу
Жейбащхъуэу къызэтепхым уи нэр,
КъыбгурыIуэнущ нэпс щIигъэжу
Жэщ псом къыпщхьэщыса уи анэр…
ЛъэмыкIыу гъащIэм и удыным
ХъуэпсапIэр игу ириудыну!
Уэ уи насыпым пэхъун уасэ
ЩыIэу дунейм сыщымыгъуазэ!-
Зыгуэрым Iэ нэрымылъагъукIэ
Iуиха пфIэщIыну бжэр зэIуокIыр,
Абдежым хуэму пэш пэIущIэм
ЩIэз хъуа нэхущ ныкъуэзэхэщIэм
Къыхэбэкъуащ шэрджэс ныбжьыщIэр.
Ар кIыфIым хэтщи, къамылъагъуу
ЩIакIуэр зыщех Iэуэлъауэншэу…
- Апхуэдизу узыхущысхьыншэу
Щхьэ зыбукIыжрэ, ФатIимэ?..
- Уэра ар?! СхулъэмыкIынут
сыномыжьэу…
- СыкъэкIуэжынкIэ хъунут нэхъ гувауи,
АтIэ, уэ ущысын хуей жейр къомыкIуэу?
Ар зыкIи хуэщхьэпэнкъым гъуэгурыкIуэм.
- Ди Алыхь лъапIэ, уэ укъэсыжакIэщ!..
- ФатIимэ, сыт уи нэпсыр щIыщIэбгъэкIыр,
Сыт къэхъуар?
Ди сабий цIыкIур сымаджэ хъуа?
Пэжыр жыIэт…
- Хьэуэ… а цIыкIум лажьэ лъэпкъ имыIэ…
Мы си гум иIэти зы къеуэкIэ…
Си гугъащ сынимыхьэсу нэхулъэм,
ЩIиудыну мы си лъэр кхъэ хуэплъэу…
Алыхьым и шыкурщ, фIэкIакIэщ псори,
УкъысхуэкIуэжащ узыншэу уэри…
Си гуи, си пси иджы псэхужащ…
УмэжэлIагъэнущ, уэшхым уиуфэнщIакъэ?..
Умыгузавэ, сэ зозгъэтIыжынкъэ
Иджыпсту си хъыршын IэфIкIэ…
- Сэри, къэрабгъэ цIыкIур,
и гур къипкIыу,
КъэзгъэуIэбжьынкъэ саугъэту
къыхуэсхьамкIэ…
Си гугъэщ мы шылэ IэлъэщIыр
Зытебгъэлъыну, нэхъри ущIэращIэу…
- Ибрэхьим, апхуэдэу уи пщIэнтIэпсыр
Сэр щхьэкIэ бгъэкIуэдыным сриуасэ…
- Къэгъанэ ар… зытелъхьэт…
мис апхуэдэу…
IэлъэщIым ущIохъукIыр дахэ дыдэ,
Ямыгъуэтыну зыри къыпхуагъадэ…
- Ушхакъым щIагъуэу…
- Си ныбэ изщ сэ, уи гур умыгъэгъу,
Ауэ солъагъу, ныщхьэбэ умыпIащIэ,
СебгъэдэIуэн къэхъуахэм
хъыбарыщIэу…
- Си дэлъхур къэкIуэжащ…
- ЖыхуэпIэр хэт?
- Ар фIыуэ уоцIыхужыр…
Жамболэтщ…
V
Къазбэчи къэушащ пащтыхь пэлъытэу,
И джабэ дыхьэрэнхэр зэщIэлыдэу.
Къыдолъадэ къуршыпсхэр аузым,
ХъущIэ макъкIэ джабэ нэкIухэр
зэгуагъэзу,
Я уэрэдхэмкIэ IущIэну пщэдджыжь
пшэплъым,
Iэуэлъауэу ирахьэхыр я пшыналъэр.
Я щхьэм фIахыжу пщэдджыжь пшагъуэр,
Къырыщхьэхэм зыкъагъэIэгъуэ.
Акъужьыр тхьэмпэ IувкIэ изу,
НэщхъыфIэу мэIущащэ мэзыр,
Бзум я уэрэдыр уафэгум нахьэсыр.
НэхулъэфI къекIауэ къэушащ шэрджэсхэр…
Къыр задэхэр и къэрэгъулу
Ауз зэвым дэкъуза жылэм
КъыщаIэту сабэр гуэрэну
ЩызокIуэ хъушэр, шы табыныр…
Адыгэ жьэгум къыдиху Iугъуэр
ТIэкIурэ щхьэщотри къуажэм пшагъуэу,
Хуэму докIуейри уафэ лъащIэм
КIэщIогъуэлъхьэж шылэхъар пIащIэу…
Къуажэ къэушым и жейбащхъуэр
Щхьэщеху къуэкIыпIэм къыщищI пшэплъым,
Лэжьыгъэр къуажэм щызэщIэплъэу
Махуэм зеIэтыр дыгъэ хуэплъэу…
ШейтIан Iуащхьэжь и дыгъэмыхъуэм
Iэщ хъушэр къыкIэрехуэ Iэхъуэм.
Мывэ зэхуакухэм нэшэкъашэу
Къадож псы цIыкIухэр зэщIэушэу…
Мывэ джейхэу кIуэцIылъым жыглыцым,
Гуэрэн Iувхэу зэхэт къуацэчыцэм
Блэм ещхьу Iэзэу япхрыпщ
къурш лъагъуэм,
КъищэкIуам и лъэужьым ирикIуэу
Зэзэмызэ уащыхуозэ щакIуэм.
Гувауэ, къытещхьауэ нэхулъэ,
Къурш лъагъуэм тету ехур щакIуэм и лъэр.
Хъуржыныр, джыдэр и плIэрылъу,
Хуэм дыдэу бакъуэу, бауэу хьэлъэу
ЩетIысэхым мэзауэлIыр ешу,
МыпIащIэу, зыщIигъакъуэурэ и башыр
И ныбжьэгъу Iэхъуэр лъагъунлъагъу
къыхуокIуэ,
Къыхуехьри гъуэмылэу зы фо хьэкIуэ,
ШэщIэмыху кхъуей,
А псори икъукIэ IэфIыкIейщ…
ТIэкIу зэIуроури мэтэджыж, и цейм
ЗыкъыкIэрищIэу хьэцыбанэм,
ЩIалэ цIыкIу хуэдэ елъэу мывэ джейм,
Тоувэ лъагъуэм, кIуэжу унэм.
ЗдэпIащIэр дэнэ? ЗыхуэпIащIэр хэт
Нобэ апхуэдизу Жамболэт?
Къыхуэзэшауэ хэт къыпэплъэр?..
Хьэ щтауэ адкIэ-мыдкIэ маплъэ,
ЛъакъуитIым яримыту псэхур,
Гу зэщIэплъам зыщIыпIэ ехур…
Къожэх пщIэнтIэпсыр и нэкIущхьэм…
ЕтIатэр пщампIэр… И щIыбагъым
Къыдэтщ нэхъыжьхэм зэгуэр лIыгъэу
Зэрахьэгъахэм къахьа щIыхьыр,
Дыщэ уагъэм фоч лъэдакъэр егъэдахэ,
ДэIуащ кIэрахъуэр и бгырыпхым,
И къамэ Iэпщэу дыжьын хэкIым
Дыгъэм и бзийхэр толыдыкIыр…
Жьым ходжэгухь и бащлъыкъ кIапэр -
А псоми хэлъми гузэвэгъуэ щэху!
Дуней дахащэм псэм зыщегъэпсэху.
УзыIэпишэу, ихьу уи нэр, уи пэр,
УигъэудэIужу къодэхащIэм,
ГуфIэгъуэ нэпсыр зыхиугъащIэу…
Iэхуитлъэхуитщ и хъуреягъыр,
Iэхуитлъэхуитщ щIы даущыншэр,
Гур дэрэжэгъуэм игъэушэу!..
КIыфIыгъэм игъэпщкIуа псыпыхум
И макъыр жэщым къызыпхехур…
Къуажэм удэплъэм телъыджабэщ,
Iэхъуэм Iэхъушэр дехур джабэм…
МыпIащIэу къыхидза уэрэдым
Къыдожьуужыр бгыжьхэр уардэу:
Ди Алыхьышхуэ!
Алыхь лъапIэм
ЩымыIэ зыри плъэмыкIын!
Телъыджэщ уафэр,
Телъыджэщ щIылъэр,
Уи Iущагъышхуэм
ХудогъэIу пшыналъэр…
Тафи, къурши,
Тенджызи, псыежэхи,
Гуэли, мэзи,
Мы дунеишхуэм къэмынэу зы дурэши,
Макъ зэмыфэгъу Iэджэм
Зызэхаджэжри зы макъ телъыджэу
Уи лъэкIыныгъэм уэрэдыр хуагъэшыр!..
Блэ щэхуу зеудыгъури, лъагъуэр
ЙопщэкIыр щыхупIэ шынагъуэм…
Хогъуэлъхьэжри хуиту удз щхъуантIэм.
Мэпщ мыпIащIэу, зиIуантIэ-зишантIэу.
И лъабжьэм нэс ущызыщIэплъу,
Къуршыпс цIыкIу щIыIэр зэрылъэлъу
Мажэ, лъагъуэм бгъурыувауэ,
Хэплъэну зыхурегъэзыхыр
Псы цIыкIум ихь и толъкъун махэм,
Къуршыпсым зыхетхьэщIэри мащIэу,
Пещэж аргуэру гъуэгум пIащIэу.
Зы мывэм толъри зы мывэм
Толъкъуныр толъэ, зэпрылъу пшахъуэм,
КъызоплъэкIыжри нэжэгужэу,
И дыхьэшх макъым къыпищэжу мажэ.
Пхрож мэкъупIэм, бложыр чыцэм…
Къыпежыхьри къыр задэ лъагэу,
И щыгу папцIэр иIэтауэ пагэу
Езыгъэкъум уафэгум и лъащIэм,
ЗыхегъэпщкIуэжыр мэз
Iувыжьым пIащIэу…
VI
Мыбдеж сыт хуэдэу псэр щытыншрэ!..
Уехъуапсэу, ухэгъуалъхьэу хуиту,
Ущхьэукъуэн нэбэнэушэу,
ТIысыжым зэм, зэм зыкъиIэту
УедаIуэу зэрыбауэм уи бгъэр!..
Шыпсэ хъарпшэрхэм, пщыIэ хуэдэ,
Гупсысэр Iуву къызэщIабгъэу,
Мы дуней псор иIыгъщ гуапагъэм,
Щытщ лIэщIыгъуищэ зи ныбжь жыгхэр,
Мис, бзихум зыхуегъэщхъыр блашэм,
ЩхьэкIэр трилъхьэу абы и бгъэм.
Дей цIыкIу Iэрамэм зыхуеший чэщейм -
И лъагъуныгъэр хуиIуэтэну хуейщ…
Чэщейм къилъытэм ар хуэфащэу,
Псори къыщехъулIащ дунейм.
Зрипэсыну ар чэщейм?
Чэщейр тхьэIухудщ, чэщейр мэз гуащэщ,
Дей цIыкIур сыт?!
Ар цIыкIужьейщ!
Мис жыгеижьыр,
ЯIуэтэж абы и хъыбарыжьыр…
Жыгеижь къудамэбэм и щIагъым
Ар жьыми щIэми зэдаIыгъыу
Яхуэхъуащи щакIуэм хабзэ -
Зэгъусэу щащIыр я нэмэзыр;
Пщыхьэщхьэм къащэкIуар яIыгъыу
Къагъэзэжри жыгеижьым деж,
Я уанэ щхьэнтэр я пIэщхьагъыу
Жыг щIагъым хуиту щогъуэлъыж…
Мэзым къыщхьэщыхьамэ кIыфIыр,
КъызэхащIэнщи я жьэгу мафIэр,
КъетIысэкIауэ мафIэ уэрым,
КIыхьу ирашэжьэнщ уэршэрыр.
Я уэрэд макъыр, я зэдауэр
ЗэщIэплъэу куэдрэ жыжьэу мэIур,
Мэз дэгу кIыфIыжьыр щIагъэдэIуу.
Жэщ телъыджащэм гур дэпсэхуу,
Мэзауэм хуиту загъэпсэхур…
Месыр, аргуэру лIитI шэрджэсу
Хуэму къыхокIри мэзыжьым,
Ешауэ, къапыхуу пщIэнтIэпсыр,
Я джыдэр щIадзэр жыгей лъабжьэм…
- Хьэуэ, абы лэжьыгъэкIэ дэ зэи
ДыщIыхьэфыну къыщIэкIынкъым,
Хъуащи иджы нэхъ ерыщыж,
ПфIощIыр и гуащIэр мыкIуэщIыж…
- И щхьэусыгъуэр арат тщIамэ! -
- ФатIимэ фызу сиIэгъамэ,
Пщым ипхъу си гуащэм зыхуейр хуэсщIэу,
Ибрэхьим нэхърэ мынэхъ мащIэу,
Си Iуэхути сэри сымылIыщIэм…
Пщым и пхъур хуэмыхъуам щхьэгъусэ,
Зы шыдыжь цIыкIу къратмэ уасэу,
Дэтынут псоми яхуэлIыщIэу
Сэ сэщхьу, хэплъыхь лъэпкъ имыщIу…
ТхьэмыщкIагъэм, щхьэхынагъэм
Я гъащIэ ябгэм
Къригъэлащ ар а нэрыбгэм.
Фызыр къыхуэхъуу щIэгъэкъуэн
ДэкIуейти гъащIэм и пкIэлъейм,
Ибрэхьимым лъэкIащ нэсыфын
Нобэ гушхуэу зытет и дунейм…
Тхуэмыфащэу дыкъызэринэкIыу,
Аращ ар гъащIэ щыгуми щIыдэкIыр…
- УкIытэ мащIэу, ди ныбжьэгъу! Уи хъущIэр
Мыбдеж щогъэIур къемызэгъыу…
Ибрэхьим хуэдэу тIэтыфмэ ди гуащIэр,
ДыкъикIыфынут дэри тхьэмыщкIагъэм;
Ауэ сыт пщIэнур, пщышхуэм ипхъу ныбжьыщIэм
Ибрэхьимщ зылъигъэсар хьэщыкъ гурыщIэр.
Лэжьыгъэм Iуэхур хуэкIуэм, Ибрэхьим
Пэхъун нэгъуэщI ибгъуэтэфын ди куейм?
Дэ тхуэдабзэу ари шхалъэм далъхухьа сабийт,
Ауэ хуитыныгъэр хэтти и лъым,
КъикIыжыну пщылIыпIэм и Iэнлъэм
ДыхущIэкъуакъым зыри абы ещхьу.
Емыблэжу и гуащIэ, пщIэнтIэпсым
ФIыщIисыкIми щысхьыншэу и нэр,
Хуитыныгъэм хуеIэрти и псэр,
ХулъэкIащ къыщIэкIыну пщылI унэм,
Хъуащ щхьэхуит дэ псом нэхъри нэхъапэ.
Хуэфащэу къилэжьащ къехъулIа псори:
ЦIыхухэм кърахьэкIхэм щымышынэу,
ФатIимэ щхьэгъусэу къыщIыхьащ и унэм,
Щыгугъыу ныбжьэгъу пэж ар къыхуэхъуну -
ИкIи щыуакъым… КъэсыхункIэ нобэм
ФIыуэ зэрылъагъуитIым я насыпым
Зыми лъэкIакъым трилъхьэну пшагъуэ,
ЛъэмыкIыу гъуэгурыкIуэм егъэщIагъуэ
Я унэ цIыкIум цIыхугъэу щилъагъур,
Уригъэблагъэу Iухащ хьэщIэщыбжэр,
Хьэзырщ я хьэщIэм щхьэкIэ я фадэбжьэр,
Гуапэу хуагъэувыр абы Iэнэр,
Тету махъсымэ, хуабэу я хъыршыныр.
ЗэхъуэкIыныгъэ куэд къыщохъур гъащIэм,
Хэт игъэгуфIэу, хэт игъэщхьэжагъуэу, -
Алыхьырщ псоми я унафэр зыщIыр,
Ди натIэм къритхар къытхуигъэIэгъуэу…
Девгъэплъыт, псалъэм папщIэ, Жамболэт,
Пщы лIакъуэм къахэкIащ, арщхьэкIэ сыт…
Зихуэдэ щымыIэж жыхуаIэм ещхьу
ЛIы нэгъэсат, Iэтауэ лъагэу и щхьэр…
КъекIуэкIырт лъэпкъым ар и напщIэтелъу,
СыткIэ ищIэнт а лIым и набжьэ щIэлъыр…
Яубыдри джаурхэм гъэру…
КъыщIэпхъуэжащ… яубыдыжащ аргуэру…
Аргуэру къэкIуэсэжу дэ къытхуэкIуэжар
Сыт хуэдэт къызрихьэлIэжар?
Япэрей гъащIэм и лъэужьи
Имылъагъужу, уеблэм ныбжьу…
Унэ зэхэкъутахэм сахуэр
Жьым пэрыуэншэу щызэрихьэу,
Зэгуэр мы къуажэм дэлъа щIыхьыр
НэIибым пфIэщIынт дыщIалъхьэу,
ЯтIэр тратхъуэжа и кхъащхьэм!..
ЩыIэжкъым фочым, сэшхуэм я пщIэр,
Я напщIэм телъыгъа хакIуапщIэу
ЗыкъуэгушхукIыу яIэгъахэр пщыкъуэм,
Ахэм къахуэнэжар зы закъуэщ:
Яубыду быдэу пхъэIэщэкIыр,
Дэ дэщхьу гъавэ щIым щагъэкIыу
Губгъуэм итынырщ лажьэу, шхэжу…
УнэIути лIыщIи щымыIэжу.
Къэнахэщ я щхьэм щыгугъыжу…
МэжэщIалIагъэр зытегуплIэм
Къыхуэщхьэпэфыркъым зыгъэлIыр…
УцIыныжауэ гуэншэрыкъыр
Итщ губгъуэм нэхъ зызыгъэуэркъри,
Къахуэнами адэ щIэин,
Яшхыжри, хъуауэ дыхьэшхэн.
Ауэ псэуну ахэр дэщхьу
Я пщыгъэм трамылъхьэу и щхьэ -
Сыт илъэс псом я Iуэху нэхъыщхьэр?
ПлIэрылъу фочыр, сэшхуэр ябг ищIауэ
Зы жылэм икIрэ зы жылагъуэм
Дыхьэу къызэхакIухь, яхъунщIэу,
Зыхуэзэу хъуар ягъэщхьэжагъуэу…
Абы ящIахэм гуауэщхьэуэ
Яхуэшэчыжкъым залымыгъэр…
Апхуэдэ щIалэщ Жамболэти,
Ятеплъэ мыхъуу унэIутым…
Сошынэр Ибрэхьим тхьэмыщкIэр
Бэлыхь мыух абы хидзэнкIэ…
Солъагъур ар тхьэгурымагъуэу:
Пщыр екIуэлIэнущ а унагъуэм,
Нэмысыншагъэу къуэм зэрихьэм
Игъэбэгынущ адэжь кхъащхьэр…
КъэувыIэт зэ,пшапэ зэхэуэм
СыкъигъэпцIауэ пIэрэ си нэм?
Мыбдеж зыгуэр щызэхэзеуэу,
Къытлъитэу гу, зигъэпщкIужа…
Е ар чэщей жыгыжьым
Дэджэгуу арагъэнщ акъужьыр,
Къудамэ щIиупскIам и ныбжьым
СыкъигъэпцIауэ арагъэнущ…
Куэдщ зэкIэ ар, зыIэт, хъуащ игъуэ
Щхьэхынагъэм къытхуихьа пшагъуэр
ЗэкIэщIэтхужу мащIэу къэткIухьыну,
Iэпкълъэпкъ зэщIэнэр зэрыдгъэкIыну…
* * *
Мэз Iувщ… мэз кIыфIщ… мэз курыкупсэщ…
ИгъэуцIынащ гуэншэрыкъыр уэсэпсым …
Ешауэ Iэр мэундэращхъуэ,
Джыдауэ макъри кIащхъэ мэхъур,
Сыт хуэдиз гуащIэ Ибрэхьим мы мэзым
ЩIигъэкIуэда и джыдэр щхьэмыгъазэу?
КъызэрищIэжрэ щIалэжь цIыкIу зеиншэр
Гугъуехьхэр кIэншэу къылъришэу,
Къритхар натIэм гугъуехь гъащIэу
Игъэващ сабий гуащIэ мащIэм!
Къулеижь бынхэм яхуэлIыщIэ
ЩIалэ ныбаджэ, щыгъыныджэм
Зэи щысхьакъым гъащIэ дыджыр.
Итащ ар губгъуэм Iэщ игъэхъуу,
Шэщми щIэтащ куэншыбыр къитхъуу,
Щыуагъэ гуэр IэщIэкIмэ зэрымыщIэу,
КъытехъущIыхьхэу, яубэрэжьу гуащIэу…
ИкIэм-икIэжым пщылI щхьэхуит щыхъужым
Къратыр зы кIапсэ зы джыдэ
ЛIыщIапщIэу,ари яфIэкуэду!
Щымысхьыж гуащIэм,емыблэжу псэм,
ЯхуэлIыщIам къулейм и гъащIэ псом
И жэщи махуи зэдигъакIуэу,
Аращ къахуэлъытар къыпэкIуэу…
Еухуэ унэ,
ЩIэхъуэпсу ищIыну унагъуэ,
Пщым ипхъу дахэри фIыуэ елъагъур…
И гуи, и пси хуэкъабзэт пщащэм, ауэ
Лъагъуныгъэм къыхуихьыр абы гуауэщ…
Лъагъуныгъэ жэуапыншэм и бэлыхьым
Нихусат ар пилъэжыным и щхьэр…
Елъагъу Алыхьым! Пэлъэщакъым щIалэр
и гурыщIэм…
Лъагъуныгъи щабагъи имыщIэу,
ЗыщIыпIи хуэмыпIащIэу кIуэрт и гъащIэр…
ЗдэкIуэр дэнэ? ЩIэкIуэр сыт?
А упщIэм зыми жэуап хуемыт.
И фIэщ мыхъужу и кIэн къикIыр,
Насып ныбжьыщIэм къылъыкъуокIыр! -
ТхьэIухуд цIыкIуу и гурыхьым
Трехыр и псэм телъ бэлыхьыр:
Пэмыплъэххауэ, пщым ипхъу пщащэм
КъыхуегъэнаIуэ и гуращэр!
ЗэщIегъэплъэжри лъагъуныгъэм,
Гушхуауэ гур къыщоуэр и бгъэм..
Хуитщ гъащIэ гъуэгур,
Щхьэхуит хъуащ и гур…
ИкIи Алыхьым хуищIу фIыщIэ,
ГугъапIэ куэдхэр къызэфIещIэ, -
КъикIынщ хуэм-хуэму тхьэмыщкIапIэм,
Iэпэгъуу иIэмэ лэжьыгъэр,
КъехъулIэфынущ цIыхум гугъэр!..
Къотэдж пщэдджыжьми нэху мыщу,
Жэщ хъухукIэ джыдэр егъэлъащэ,
УзыIэпишэмэ лэжьыгъэм,
Къыббгъэдыхьэжкъым щхьэхынагъэр…
Пшапэ зэхэуэм и ныбжь шыхьыр
Мэз кIыфI дэгужьым къыщхьэщохьэ, -
Хъунщ, ирикъунщ нобэрей IуэхукIэ!..
Цей къуащIэ фIеймкIэ
ИрелъэщIэкIри пщIэнтIэпсыр,
Ауан зищIыжу йогупсысыр:
«Нобэ сэ къэзлэжьар жыджэру
Игу ирихьыпхъэщ сондэджэрым.
Иджы хъуащ игъуэ сежьэжыну,
Унэм нэхъ щIэх сынэсыжыну…»
Джыдэр къещтэжри, епIэщIэкIыу
Йожьэжыр, жыг зэхуакухэм дэкIыу…
Бгъэдохьэ хуэмурэ псынэпсым,
А псыр куэд щIауэ и нэIуасэщ…
Псы щIыIэм йофэр зигъэнщIыху…
Налкъут щыгъэм ещхьу ткIуэпсхэр
И жьакIэ фIыцIэм пылъщ уэсэпсу…
Мэбауэ и гур псэхужауэ,
ЗыкъещIри Iэдакъэжьауэ
Пхроплъыр мэзым и щIэплъыпIэм…
Уэсылъэ къуршхэм я дыгъапIэр
Додыхьэрэн пщыхьэщхьэ пшэплъым -
Нэсащ и щIыгъуэ ичындым,
МэтIыс, зылъехыр гуэншэрыкъыр,
Андезыр ещтэ, къохьэж и щхьэм
ФатIимэу и насып гухэлъым
КъыжриIауэ щыта псалъэр:
«УщыIэми уэ дэнэ щIыпIэ,
Уигу иумыгъэху ди Алыхь лъапIэр!..
Ар гущIэгъулыщи, и Iизынырщ
Насыпыр къытхуэзыхьыфынур».
Мэхъу фIэгуэныхь цIыхубз псэ къабзэр,
ЛэжьакIуэ лIыр къыщыщIигъэкIкIэ,
«ТIэкIу зыщысхьыж!» - жиIэу къеубзэу,
И нэпсхэр къекIуэу къыщелъэIукIэ…
«Нэхъ мащIэ сщIынуи лэжьыгъэр,
Ар схулъэкIыну уи мыгугъэ…
НэгъуэщIхэр уэ къозгъэфIэкIыну,
Уезгъэхъуэпсэну я псэукIэм,
Апхуэдэ схузэфIэмыкIыну…»
«Хьэуэ! Хьэуэ!..» - къытригъазэу,
Аргуэру лъаIуэрт, лъаIуэрт фызыр..
И гукъэкIыжхэм дахьэхауэ,
ЛIыр и пащIэкIэ щIогуфIыкIыр,
Ауэ макъ гуэр къызэхихауэ,
И нэгури къызэхэуэжауэ,
ТIэкIу къэшынауэ щызэплъэкIым,
Ауан зищIыжу погуфIыкIыр.
«Зэт! Чыцэм зыгуэр къыпхыкIым ещхьщ…
Ар, Тхьэм ищIэнщ - тхьэкIумэкIыхьщ…
Сыкъэбгъэщтаи мащIэу назэм
Уэ пхуэфIым сэ ухуэзмыгъазэм! -
ЗиущэхужакIэщ, шынагъэнущ.-
Уэзгъэлъагъунт сэ фоч сIыгъатэм».
ЗэщIощымэжри псори,
Андезым пищэу Iэр щыхищIэм псым,
Аргуэру чыцэр къагъэсысыр…
КъыпогуфIыкI:
«И закъуэмэ, тхьэмыщкIэр
Жэщ кIыфIым егъэшынэ и псэр IукIыу…»
Зэхеуфэ мащIэу и нэщхъыр:
«Жамболэт мы лъахэм къызэригъэзэжрэ
Ара хъуауэ щышынэ лъыщIэжым?..»
Аргуэру чыцэм зыгуэр къыщощхъыщхъыр!..
Фочи мауэ…и макъыр джэрпэджэжу
Гъуагъуэу ауз зэвхэм дэкIуэдэжу,
Зэм зы лъэныкъуэмкIэ, адреймкIэ зэм зигъазэу,
Щызэпэджащ ар куэдрэ аузхэм…
(КIэухыр. ПэщIэдзэр 3-нэ нап.).
* * *
«Тхьэрыкъуэр игу къихьауэ и щIасэр,
Арагъэнут уафэгу хуитым щесу». -
Къыщызэхихым фочауэ жыжьэр,
Iэхъуэ щIалэр къотэдж, зимыIэжьэу,
Бгъэм щызу зыжьэдешэри акъужьыр,
Къыхедзэ фIыуэ илъагъу уэрэдыжьыр:
Абгъуэм йозэшыхь тхьэрыкъуэ пщэхур,
И лъагъуныгъэр къэсыжыным ежьэу,
ЕгъэIу дзапэ уэрэду гухэлъ щэхур…
Къэлъатэт нэхъ псынщIэу, си ныбжьэгъур,
Уи лъагъуныгъэр йозэшыхьыр абгъуэм!
Тхьэрыкъуэм зэхихкъым и лъэIур и щIасэм,
Зэрынэщхъейр имылъагъу, зэрызэшыр!
Уи лъагъуныгъэм уемыжьэ, си тIасэ! -
Абы, къытехуащи жагъуэгъу ажалышэр,
Уэм къехуэхауэ щыхокI и псэр губгъуэм,
Сэламыр къуихыжу, хуеплъэкIыу уи абгъуэм…
VII
Пщыхьэщхьэ пшэплъым дыхьэрэну
ПелыкIыр къуршхэм я щхьэщыгур…
Къуажэм дохьэж хъушэр щхьэхынэу,
Iугъуэр Iэрамэу докIыр жьэгум…
Шэрджэс хъыджэбзхэр зэрызехьэу,
Кхъуэщын яIыгъыу макIуэ псыхьэ,
Iэджэ щIауэ я кхъуэщыным
Из хъуами псыр, я уэршэрыныр,
ГушыIэ дахэр ягу пымыкIыу,
Джэгуу зэхэтщ, зэбгрымыкIыу.
Сыт абы щхьэкIэ! Иреджэгухэ,
Трагъэужу я щхьэр мащIэу,
ТегупсысыкIрэ тIэкIурэ я гур
ПэIэщIэу я унэIут гъащIэм,
НэщхъыфIэу къадэджэгу псы къабзэм
Гукъеуэ щэхухэр ирагъэзу…
Къэгъэзэншэу ирехьэх къуршыпсым
Хъыджэбзхэм яIэпыхуу хэхуэ нэпсыр.
Ар и гъуэгу мыкIэщIым щигъэжабзэу
Ирехьэхри хекIэжыр тенджызым…
Псы щIыIум щхьэщыIукI пщащэ уэрэдыр
Зыгуэрым щышынауэ зэпоудыр…
БлэкIам и макъым игъэщта хъыджэбзхэр
Зэбгрожыжхэр пIащIэрэ кIэзызу…
Зэхоуэ пшапэр, щхьэж и унэ бжэн лъакъуэу
ЗэбгрыкIыжри, ФатIимэ и закъуэу
Къыхэнащ и кIыфIым псыхъуэ жэщым,
ЕдаIуэу къуршыпс цIыкIум и даущым,
Толъкъунхэр къибж уи гугъэну зырызу
Нэщхъейуэ и нэхэр теплъызэу.
Йожэхыр ахэр темыпыIэу,
Бжыгъэншэу, зым адрейр кIэлъеIэу,
Нэжэгужэу кърашу пшыналъэ,
Мывэ цIыкIу къапэщIэхуэхэм йолъэ.
ГурыщIэ дапщэ а пшыналъэм хэлъыр,
Сыт хуэдиз нэпс игъэжэбзар толъкъуным!
Пщыхьэщхьэ пшэплъыр мэункIыфIыж,
Ешауэ щIыр жейм хелъэфэж…
Нэбэнэушэ гупсысэхэм яIыгъыу,
И бгъэр кърисыкIыу лъагъуныгъэм,
Щхьэгъусэм псынщIэу IущIэжынкIэ гугъэу,
Йожьэж, зэ укъэсыжтэм, си псэм хуэдэ,
НыбжесIэнут фIыуэ плъагъу уэрэдыр,
Уи щхьэр щабэу си бгъэм къебгъэщIауэ,
Ущысынт ба IэфIкIэ узгъэнщIауэ…
Псыри мэгызыр, йожэх зеиншафэу…
ЦIыхубзыр щхьэ IумыкIыжыфрэ псым и Iуфэм?
Уэсым щIэнэхукI къуршыщхьэ хужьым
ЩIыIэтыIэу къожэхыр акъужьыр…
Жэщ мыджэмыпцIэм, хъарпшэру и ныбжьыр
КъыхэувыкIри ди лIыхъужьыр,
ГуфIэкIэ нэпцIым зэригъалъэу нэкIущхьэр,
Къихутащ ФатIимэ и пащхьэм…
ЦIыхубз тхьэмыщкIэм гукъэкIыжхэр,
Акъыл къэщтар зэщIигъэутхъуэу,
Къытозэрыгуэ псы къиуауэ,
Гум, зэрылъ бгъэр къезэвэкIыжу,
Зехузыр, бауэкIэщI къэхъуауэ…
ТIэкIу зыкъещIэжри, щIэпхъуэжу
Зыщричыжым - еIэ-епхъуэу,
БлэкIыпIэ гуэри имыIэжу,
ЛIыр занщIэу къытоувэ лъагъуэм..
- ТекI си гъуэгум!
ЛIыр погуфIыкIыр ауаныщIу …
- Иплъхьар сыт уи гум?
- Сэращ узейр уэ, ар зэгъащIэ…
- Насыпыншэ! УкъэтыIуащ уэ, пщIащ кIасэIуэ, -
ЩыIэжкъым япэрей ФатIимэр…
СыткIэ ухуей си напэтехым?
ПфIэмащIэ схьар сэ сыкъегъыхыу,
БампIэр имыкIыу гум и бжэIум,
Зэгуэр щIалэгъуэм ста тхьэрыIуэм
И гыбзэу зэпымыууэ къаджэм
Си псэ ешар игъэсымаджэу?
Мы зыри хьэкъыу зыпхыгъэкI -
Иджы сызейр сэ Ибрэхьимщ,
Сринэмысу, насыпу, тыншыгъуэу.
Хъунущ умыщIми уэим,
БлэкIар трихужакIэщ пшагъуэу,
ЩыIэжкъым лъагъуныгъэ къабзэу
Тхьэ щIэпIуэгъари ещхьыркъабзэу…
Абдеж еущIри ину IэплIэр,
КъокIуатэр лIыр, IэфIагъым хуэлIэу…
ФатIимэ зэуэ къыхощтыкIыр,
Лъыр щхьэм доуей, акъылым хикIэу…
- Егупсысыж пщIэм, акъылыншэ,
Си анэ щIыхьыр хэутэн
Сэ зыми ищIу хуэзмыдэн,
ЩимылъкIэ уи гум зы гущIэгъу,
Сэри Алыхьым къысхуигъэгъу… -
ЩIыбкIэ йокIуэт, зрегъэзых,
Зы мывэ къещтэри, еIэт…
- СыукI! - къопсалъэ Жамболэт. -
Ауэ мы зымкIэ сынолъэIу,
Уэ япэ щIыкIэ къыщIэдэIу
Си гущIэм къысфIигъыкIым псалъэу …
Ажалкъым сэ сызыщышынэр,
Уэ нобэ къызэпта нэмыплъырщ
Сыпэмылъэщу сызыхьынур…
БжызоIэр мыр, Алыхьырщ зыщIэр
Уэр щхьэ игъэвыр си гурыщIэм,
ПхуэсщIащи си лъагъуныгъэр щызу
Зыхуигъэлажьэр гур уэ зырщ.
А лъагъуныгъэр симыIамэ,
ГъащIэр схуэхьынтэкъым, ФатIимэ…
Ар ещхьыркъабзэ хъунут хьэпсым,
Зыщыгугъын имыIэу си псэм…
ФатIимэ… къыщIэгъэхьэжыт нэгум,
Дыщыхъуам тлъэмыкIыу зэпэIэщIэ,
Бэлыхьу сыт хуэдиз хэтами уи гур,
А псори сэри щызгъэващ си гъащIэм …
Iэхъулъэхъур слъэфырт,
ЧнутIым зэгуигъэзырт щIыфэр…
Ауэ а бэлыхь псоми сапэщIэтт,
Сыхъуным щхьэкIэ уэ уи унэIут…
ПщыгъупщэжакIэ жэщым мазэм
Дыщафэ защIэурэ и бзийр
ЩIы щхьэукъуэжым трилъащIэу
ЩIыр игъэжеймэ, укъыхуэпIащIэу
- Си IэплIэм,
ЖэщкIэ дызэхуэзэу
Зэрыщытар?!.
- Куэдщ, къэувыIэж,
Изох нэлат
А блэкIа псоми, Жамболэт!..
Ди натIэм къритха ди гъащIэм
Дызыхуишэну псор дымыщIэ…
- Хьэуэ, ФатIимэ, хьэуэ,
Гуимыхуж а жэнэт жэщхэр
Къэмынэу зы пщыгъупщэжакIэу
Iэмал имыIэ си фIэщ хъункIэ!..
ПыкIащ ФатIимэ и фэр шэхуу,
Нэпсхэр къащIохури нэ фIыцIэшхуэм,
Къытолъэдэж нэкIущхьэм нахуэу…
ЦIыхубзыр щымщ…
- Ди Алыхь лъапIэ!
Ди гъащIэ псор ара джэгупIэу
Тхьыну ди натIэм къритхауэ?
Мыпхуэдэу дызэIэпыкIын мурадыр,
УщIемыгъуэжу пщIа уэ быдэу?..
- Аращ, аращ.. Ущыт узыншэу!..
- Зэ умыпIащIэт, зэтеувыIэ!
УиIэжкъым апхуэдэ хуитыныгъэ,
Сэращ узейр иджы, си лъагъуныгъэ…
- IукI акъылыншэ! Уи лъы фIеймкIэ
Пхьынущ жэуап зэхэпщIыхь псомкIи…
- Си лъагъуныгъэр я жэуапу
Ищынущ ахэм псоми я пэ…
- КъурIэнкIэ сэри тхьэ сIуэфынущ,
Силъ Ибрэхьим ищIэжыфыну…
- Умыхъу тхьэгъэпцI, ар ууеижкъым…
- Сыт а жыпIар?
- Абы хэлъыжкъым щэху.
- ЗэрымыщIэу и насып къихьар,
Пэмыплъэххауи хъуар къыIэрыхьа,
Илъагъути фIыуэ, и нэхъуейр текIауэ,
Аращ уи Жамболэтым иукIауэ… -
НыжимыIысу абы зыхуей псор,
Макъ къарууншэ хъуар зэщIокIэзызэ,
КъоIур хуэму цIыхубзым и гызыр…
- ФатIимэ!.. – щIалэр хощэIукI ерагъкIэ,
Ауэ цIыхубзыр къэлэрдэшу зэфIэщIакIэщ…
Къыщиубыдым, тримыгъахуэу щIым,
КъыфIэщIэжри къарууншэу и щхьэр,
КъытещIащ Жамболэт и дамащхьэм…
Жэщ жеижам дыщафэу щхьэщосыкIыр мазэр,
Акъужьым мэ гуакIуэр къыдешыр аузым…
Псы лъащIэм щIэлъ мывэ гъуэлъыпIэм
Имызагъэу, елъэурэ щыхупIэм,
Толъкъунхэр зэрохьэхыр нэпкъым еуэу,
Тхъурымбэр къаIурыхуу бгым езауэу,
Къигъэлъеижмэ мывэ нэпкъым,
Зэхэлъэдэжрэ щхьэхьу зэрехьэхыу,
Толъкъун хъыжьэр къэувыIэншэу йолъыр-йохъур…
Ар къыдэплъейм къелъагъу зэдэлъхузэшыпхъур.
ФатIимэ зимыщIэжу илъщи и дэлъху IэплIэм,
Жамболэтым и псэр пихузыкIыу щIолIэр.
Сыт зэрыгъур гур, зыхущIегъуэжыр?
Хэт ищIэрэ… аращ, ар псэущ иджыри!
ЗыкъещIэжыр… хуэму нэр къызэтрехри,
МыпIащIэу зэпеплъыхьыр уафэ лъащIэр,
Вагъуэ уахътыншэхэр и нитIым къощыр гъуджэу…
IэщIкIэ и натIэр трелъащIэ.
ФатIимэ сакъыурэ щIоупщIэ,
- СыздэщыIэр дэнэ?.. -
Зеущэхури, хуэму зэфIоувэ -
Мыр фIэщхъугъуейщ! -
И Iуфэ дыдэм бжьэпэ лъагэм
Телъщ, дауи къэна емыхуэхыу!..
Кхъуэщынри дэнэ щыIэ?..
Къыхуэлъагъужкъым, щымытыж…
Уэри плъэгъуакъэ си кхъуэщыныр? -
ЩIоупщIэ, ауэ мазэ нурым
КъыхелъагъукI зэрыщыуар.
И гугъат тхьэмыщкIэм зэхихыну
Ныбжьэгъу хъыджэбзым и ауаныр…
ЛIы мыцIыху гуэру къитыр пащхьэм
Набдзэгубдзаплъэу зэпеплъыхьыр…
- КъызжеIэт занщIэу, уэ ухэт,
ЖыIэт, мыбдежми щхьэ ущыт?
- НакIуэ, дыкIуэжынщ иджы ди унэ.. -
ЦIыхубзыр хущхьэу щIоIуэтыхьыр и нэм…
Дунейм аргуэру зегъэщIыIэтыIэ,
БгымкIэ къреху ахърэт хьэуа псыIэр.
Псыежэхыр мэтхьэджэ иджыри,
Хуемыгъэхыу мы гуауэм и дыджыр.
ХуэмыIыгъыу и нэпс къыфIыщIэжыр,
Нэпс шыугъэр тенджызым ехьыжыр…
Мыбдежым нэгъуэщIым и гуауэр
ЩызыхищIэфкъым, игу къеуэу…
СощIэжыр сэри апхуэдэ дыдэу
Згъеижыгъащ Жамболэт и хьэдэр…
Хьэуэ, сошынэ, согузасэ…
- Умышынэ, уи дэлъхур уи гъусэщ…
- ЛIыукI! ЗбгъэдэкI..-
УIэгъэ ящIа хьэкIэкхъуэкIэу
Зреч, щIопхъуэжри щхьэмыгъазэу,
Макъ Iэлыр, кIыфIыр зэгуигъэзу,
КъызредзэкIри нэрыбгэм,
КъыхоIукIыжыр зэ жэщыбгым.
КIЭУХЫР
Тхылъеджэ, умыщI уи жагъуэ,
Къыптехьэлъамэ, си хъыбар зэшыгъуэр…
Ауэ солъагъури апхуэдизкIэ фIыуэ Кавказыр,
Мэзэшыр си псэр, тIэкIурэ сыхуэмызэм.
СыщыIащ иджыблагъэ а лъахэм
гъуэгурыкIуэу…
СыкъацIыхужакъым… къуажэм зихъуэжащ,
ЯтIэ чырбышу зэтелъхьащ я унэр,
Iэщэ-фащэм и пIэкIэ я блыным
КIэрагъэувауэ кIэрытщ гъуджэ…
Зимыхъуэжауэ зыкIи иджыри,
И джабэ цIанлъэхэр жыглыцым зэщIиблэу,
Къыр лъагэ закъуэрщ къыщхьэщытыр жылэм…
Япэми хуэдэу зэхэуфащ и нэгур,
Япэми хуэдэу нэщхъыцэу топлъэ гъуэгум…
Захъуэжыр псоми - бзэм, я зыхуэпэкIэм,
Уеблэм ахъши щызэрахьэ хъуакIэщ!..
ЕджапIи яIэщ…мес, иIыгъыу тхылъыр,
И дыхьэшх макъыр зэрылъэлъу,
ЩIалэ цIыкIу гуэр къыщIожыр лъапцIэу,
щхьэпцIэу,
Унэм къызэрыщIэха сабий гупым
Уэрамым тету къалъагъури цIыхубз лъапцIэ,
Йоувэхэр и ужьым зэгуагъэпу…
ЯфIэауану мо цIыхубз тхьэмыщкIэр,
Хэт мывэ кIэлъеутIыпщ, хэт ятIэ IэшкIэ…
Уэимыщэ имыщIу, цIыхубзыр мэхъущIэ:
ПхуэфI сыхъункъэ сэри, умыпIащIэ,
Мыдэ унэм унэкIуэжмэ зэ,
Сэ уэзгъэлъагъунщ зэрызэран,
Адэншэр усфIэхъуащ жыIэмыдаIуи,
IэштIымыр къозгъэщIэну тхьэ пхузоIуэ…
ЛIы гуэр къыщызолъагъури гъуэгущхьэIум,
СоупщIыр:
- Хэт а цIыхубз насыпыншэу,
Етауэ сабий гупыр зылъришэр?
- Сэри мы къуажэм куэд мыщIа
Сызэрыдэсри, сымыщIэ
И хъыбар пэжыр а цIыхубзым,
ЯIуатэ и щхьэр зэIумыбзу, -
Жэуап къызетыр лIы мыцIыхум, -
ФатIимэ делэщ… уэ уолъагъур…
ИIэт абы зы щIалэ цIыкIуи,
Итхьэлэжыну къиубыдауэ,
Къыхуэзэри я егъэджакIуэр,
ЯIуатэр къытрихыжауэ…
Гъатхэм зы инженер гуэр
ГъуэгурыкIуэу къыдыхьати къуажэм,
Сабийр щилъагъум щIэгъури и гур,
Здишауэ иригъаджэу, жаIэр…
ЦIыхубз делэм зэрихьэу и щхьэр,
Махуэм дэтщ уэрамым къиджэдыхьу,
Псыхъуэм макIуэр зэрыхъуу пщыхьэщхьэ,
Къытоувэри псыхъуэ нэпкъ задэм,
Гуузу къыхедзэ и уэрэдыр:
Мэужьыхыжыр пшэплъыр,
ЩIылъэр мэжеиж,
НэкъыфIэщI хъарпшэрхэр къохьэ уафэм…
Си гум лъагъуныгъэр егъеиж,
КъэкIуэж, си псэм хуэдэ, къэсыжи,
Схуэгъэгъущыж си нэпсу псэр зыуфэр!..
1889 - 1895 гъэхэм
