ТекIуэныгъэмрэ Щхьэхуитыныгъэмрэ я махуэ лъапIэ
Абхъаз Республикэм и ТекIуэныгъэмрэ Щхьэхуитыныгъэмрэ илъэс 25-рэ зэрырикъур фокIадэм и 30-м Сыхъум дахэу щагъэлъэпIащ. Абхъазхэм я дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ гуфIэгъуэм фIы дыдэу зыхуагъэхьэзырат, къищынэмыщIауэ, махуэ зыбжанэ и пэкIэ щIадзэри, Iуэхугъуэ зэмылIэужьыгъуэ куэд я лъахэм щрагъэкIуэкIащ.
ЛIэщIыгъуэ плIанэ и пэкIэ къахьа ТекIуэныгъэм и махуэм и пщэдджыжьыр Апсным и цIыхубэмрэ и хьэщIэхэмрэ къыщыщIадзар АР-м и япэ Тхьэмадэу щыта Ардзинбэ Владислав и кхъащхьэращ. Ар къыщалъхуа Эшерэ къуажэм дащIыхьа мемориал фэеплъым удз гъэгъа Iэрамэхэр тралъхьащ икIи абхъазхэм текIуэныгъэр къахуэзыхьауэ къалъытэ лIы щэджащэм хуэщыгъуахэщ. Абы иужькIэ хьэщIэхэмрэ бысымхэмрэ къалащхьэмкIэ къагъэзэжри, Зауэм и Щlыхь фэеплъ сынми тралъхьащ удз гъэгъахэр. Абы хэтащ Абхъаз Республикэм и Президент Хаджимбэ Рауль, Адыгэ Республикэм и Iэтащхьэ КъумпIыл Мурат, Осетие Ипщэ Республикэм и Президент Бибилов Анатолий, КъБР-м и Iэтащхьэмрэ Правительствэмрэ я Администрацэм и УнафэщI Къуэдзокъуэ Мухьэмэд зи пашэ гупыр, нэгъуэщI щIыналъэхэм, къэралхэм къикIа хьэщIэхэр.
ЗылI и быну
ШэджагъуэхуэкIуэ хъуауэ, Сыхъум и Хуитыныгъэм и утыкумкIэ яунэтIащ. Абхъазым и нобэрей щхьэхуитыныгъэмрэ и мамырыгъэмрэ зи напщIэ телъ, Хэку зауэм и ветеранхэм уащыхьэплъэкIэ, гур хэхъуэрт. Апсным и махуэшхуэр дагъэлъапIэу парадым хэтт 1992 гъэм зылI и быну ди къуэшхэм якъуэува Кавказ Ищхъэрэм хыхьэ республикэхэм, Краснодар крайм, Осетие Ипщэм, Адыгейм, Приднестровьем, Тыркум къикIа доброволецхэр. Нобэ орденхэмрэ медалхэмрэ зи бгъэгум къыхэцIуукIыу ирикIуэ, курыт ныбжьым ит цIыхухъухэрат лъэпкъ цIыкIум, лей къыщытехьэм езыхэм я фIэфIыныгъэкIэ зауэ губгъуэм ихьа щIалэщIэхэр.
1992 — 1993 гъэхэм Абхъазым щекIуэкIа Хэку зауэм доброволец минитIым щIигъу кIуащ, абыхэм ящыщу цIыху 51-м «Абхъазым и ЛIыхъужь» цIэ лъапIэр зэрахьэ, щIалэ 247-м Леон орденыр иратащ, зауэлI 623-м «Хахуагъэм папщIэ» медалыр хуагъэфэщащ. Зауэр зэрекIуэкIа махуэ 413-м щIалэщIэ 260-рэ, ди жагъуэ зэрыхъущи, хэкIуэдащ.
Апсным игъэлъапIэ махуэшхуэр къыхуазэуащ иджы зи щхьэ Iэтауэ ирикIуэ щIалэхэм, уIэгъэ хъуахэр къезыгъэла дохутыр, медсестра бзылъхугъэхэм. Мамыр гъащIэр я фIыщIэщ Абхъазым щыщу зауэм хэкIуэда цIыху мини 3,5-м нэблагъэми.
Къэралыгъуэ щхьэхуэ хъуа Республикэм и дзэм нобэ иIэ лъэщагъыр щигъэлъэгъуащ IэщэкIэ зэщIэузэда къарухэм я парадым, абы дзэлI минрэ щитхурэ хэтащ, техникэ зэмылIэужьыгъуэу щэм щIигъу блэкIащ.
Абхъаз Республикэм и Президент Хаджимбэ Рауль къыщыпсалъэм къыхигъэщащ илъэс 25-рэ лъандэрэ я къуэшхэмрэ я ныбжьэгъухэмрэ я гъусэу ягъэлъапIэ ТекIуэныгъэм и махуэр Апсным и тхыдэщIэм щыщ Iыхьэ нэхъыщхьэу зэрыщытыр.
— Ди лъэпкъым и щхьэхуитыныгъэм щIита уасэр мащIэкъым икIи цIыкIукъым, абы я щхьэр халъхьащ лъэпкъым и къуэ пажэ щэ бжыгъэхэм, — жиIащ Хаджимбэ Рауль. — 1992 гъэм куржы хьэщхьэрыIуэхэм къыдащIылIа зауэм и хъыбарыр занщIэу дуней псом щыIуащ икIи Урысейм, Осетие Ипщэм, Приднестровьем, хамэ къэралхэм щыщ лIы хахуэхэр къакIуэу щIадзащ. Кавказым ис лъэпкъхэм я Конфедерацэм къызэщIиIэта цIыхухэм гъуэгу гугъухэр къызэпачри, къыткъуэуващ. Абхъазым зэи щыгъупщэнукъым ди къарур къызэщIагъэуIуэу, ди лъэщагъыр зыгъэбыда дзэлI хахуэхэм я цIэхэр — Къалмыкъ Юрий, Сосналы СулътIан, Щэныбэ Мусэ, Сосламбеков Юсуп, Хъуадэ Iэдэм, нэгъуэщIхэри. А хэкулIхэм къызэщIаIэта къарум пэлъэщыфакъым лъэпкъгъэкIуэдыр зи гуращэу утыку къихьа куржыхэр.
Хаджимбэ Рауль къызэхуэсахэм ягу къигъэкIыжащ жылэ Iэщэншэм танккIэ, кхъухьлъатэкIэ, топкIэ, шэкъэуэжхэмкIэ къытебэна бийм и гущIэгъуншагъыр. Апсным и цIыху мин бжыгъэхэм къатехьа лейр псалъэкIэ къыпхуэмыIуэтэжыным хуэдизщ, а псори зэрыщыт дыдэм хуэдэу жаIэртэкъым зауэм щылэжьа дунейпсо зэгухьэныгъэхэм.
«Ауэ абхъаз лъэпкъ хахуэм, абы и пашэ лIы щэджащэм яхузэфIэкIащ куржыхэр къыщIыттеуам и щхьэусыгъуэ пэжыр наIуэ къащIыну, ди къэралыгъуэр ттрахыну иужь къихьахэм япэщIэувэну. А зэхэуэ гуащIэм зэрыхэтым хуэдэу, Абхъазым армэ зэригъэпэщащ, АР-м ЗыхъумэжыныгъэмкIэ министерствэ иухуащ, батальонхэмрэ бригадэхэмрэ я пIэ иригъэзэгъащ. Ардзинбэ Владислав и унафэм щIэту лъэпкъымрэ абы къыкъуэтхэмрэ я къалэн нэхъыщхьэм пэлъэщащ: бийр ди щIыгу ирахужу ди щхьэхуитыныгъэр зэфIагъэувэжыныр. Илъэс 25-р, дунейпсо тхыдэм еплъытмэ, пIалъэшхуэкъым. Ауэ ди лъэпкъ мащIэм дежкIэ зы лъэхъэнэ псо и уасэщ. А зэманым къриубыдэу Апсным и уIэгъэр игъэхъужащ, и щхьэхуитыныгъэр къэрал зыбжанэм къыщалъытащ. Ди дэIэпыкъуэгъухэмрэ Урысей Федерацэмрэ я фIыщIэкIэ, Абхъазым нобэ иIэ экономикэ щытыкIэр ирегъэфIакIуэ, и зыхъумэжыныгъэр егъэбыдэ, шынагъуэншагъэр къызэрегъэпэщ. Къэрал щIыб политикэмкIэ мыхьэнэшхуэ иIэ хъуащ Сирие Хьэрып Республикэм Абхъазым и щхьэхуитыныгъэр къызэрилъытар.
Дэ фIым дыхуопабгъэ! Абхъаз Республикэм мамырыгъэрэ зыужьыны-гъэрэ илъыну Тхьэм жиIэ! ШэсыпIэ дыщихьа махуэхэм къыткъуэува ди къуэшхэм я Iуэху ефIакIуэ зэпыту псэуну сахуохъуахъуэ», — жиIащ Хаджимбэ Рауль.
Хуитыныгъэм и утыкум Абхъаз ныпыр фIэщIауэ щхьэщылъэтащ Ми-8, Ми-24 вертолётхэр, Л-39 кхъухьлъатэхэр. Абы иужькIэ дахэу уэгум къехащ парашютистхэр. Утыкум щекIуэкIа IуэхуфIхэм гуIэфIтещIэж яхуэхъуат школакIуэхэмрэ ныбжьыщIэхэмрэ я зыкъэгъэлъэгъуэныгъэр, абыхэм ягъэзэщIащ Кавказ Ищхъэрэм ис лъэпкъхэм я къафэ зэмыщхьхэр, апхуэдэу утыкум къихьащ гимнастхэр, спортсменхэр.
Парад нэужьым Хуитыныгъэм и утыкум ирикIуащ «Полк уахътыншэр» — республикэм и щIыналъэхэм къалэхэм щыщ цIыху 1500-рэ. Иджы ещанэу къызэрагъэпэща фэеплъ зекIуэм нэхъ цIыкIу дыдэхэри хэтащ, я адэшхуэхэм я сурэтхэр яIыгъыу. ЦIыхухэм къыдахат Куржы-Абхъаз зауэм хэкIуэдахэм, ТекIуэныгъэм иужькIэ дунейм ехыжа лIыхъужьхэм, хъыбарыншэу кIуэда зауэлIхэм я сурэтхэр.
ЛIыхъужьхэм
хуащI гулъытэ
А махуэм ирихьэлIэу, Абхъазым и Президент Хаджимбэ Рауль и жэрдэмкIэ, щIыналъэ зэмылIэужьыгъуэхэм къикIа доброволецхэр и деж иригъэблагъэри, ехъуэхъуащ икIи Хэку зауэм я къарурэ лIыгъэрэ зэрыхалъхьам папщIэ фIыщIэ яхуищIащ.
Абхъазым и махуэшхуэм ирихьэлIэу ягъэхьэзыра «ТекIуэныгъэм папщIэ» медалыр цIыху 32-м Хаджимбэ Рауль яхуигъэфэщащ. Ахэр: Тумэ Мухьэмэдин, Къанло Владимир, Бидэнокъуэ Нихьэт, Абрэдж Хьэмид, Гъуэтыж БетIал, Бэч Альберт, ХъуэкIуэн Заур, Усейн Олег, Абазэ Эдуард, КIэдыкIуей ХьэзрэIил, Вындыщхьэ Заурбий, Халидов Деньге, Бгъэжьнокъуэ Барэсбий, ГубэщIыкI Жантемыр, Къалмыкъ Жылэбий, Пщынокъуэ Артур, Битокъухэ Аслъэнбэчрэ Беслъэнрэ, Щэныбэ Юрий, МэшхуэфI Нэждэт, Тхьэгъэлэдж Мухьэмэд, Думэн Мурадин, Щоджэн Леонид, Ажыджэрий Аскэр, нэгъуэщIхэри.
Абхъазым и ЛIыхъужь, Къэбэрдейм щыщ щIалэ, щIэныгъэлI Мэрзей Аслъэнбэч жеIэ:
— Кавказым ис лъэпкъхэм пэжыр я гъуазэу игъащIэми къокIуэкI. Дэ тфIэфIкъым нэхъ лъэщыр къарууншэм щытегушхуэм деж. Хахуагъэр Кавказым щалъытэ щхьэкIэ, абы Iэмал имыIэу щIыгъун хуейщ пщIэмрэ пэжагъымрэ. Арагъэнщ япэу дыкъезышэжьари. ЕтIуа-
нэрауэ, къуэшым дыкъыщхьэщыжыныр ди лъым зэрыхэтым дытригъэгушхуауэ жыпIэ хъунущ. Къыхэгъэщын хуейщ, бгырысхэр щхьэхуитыныгъэм сыт щыгъуи дызэрыхуэпабгъэр. Абхъазым бийр къызэрытегуплIам, абы и щхьэхуитыныгъэр ихъумэжыну утыку зэрихьам дэ дримытелъхьэнкIэ Iэмал иIэтэкъым.
ИкIи нобэ абы иIэ хъуа псэукIэр щыхьэт тохъуэ лъэпкъ нэхъ мащIэ дыдэми езым и хуитыныгъэ зэриIэжым, и щхьэ и уна-фэ ищIыжыну зэрыхузэфIэкIынум. Нэхъ пэжу жыпIэмэ, ар абхъаз лъэпкъым и закъуэтэкъым зи зауэр, атIэ Кавказ Ищхъэрэм лъэпкъыу исым жьэхэуэрт, арагъэнщ апхуэдэу зыкъызэдащтэу Апсным къыщIихьари, я мурад къащIехъулIари.
Лъэпкъ мащIэм
и къару лъэщ
ФокIадэм и 30-м и пщыхьэщхьэм «Динамо» стадионым щекIуэкIа концертым Абхъазым цIыхуу исыр къекIуэлIами ярейт. Абы щызэхуэсат цIыху миниблым щIигъу. ХьэщIэхэри бысымхэри зыпэплъэ концертым и пэ къихуэу псоми телъыджэ ящыхъуа, зауэр къызэрыхъеямрэ лIыгъэшхуэ къызыкъуэкIа абхъаз лъэпкъыр абы зэрыщытекIуамрэ теухуа театр теплъэгъуэр топджэгупIэ губгъуэшхуэм щекIуэкIащ. Экраным къридзэ сурэтхэмрэ утыкум къихьа цIыхухэмрэ къагъэлъагъуэ зыгъэпсэхупIэ нэхъыфIу ялъытэ Абхъаз хэгъэгум и мамыр гъащIэр. Унагъуэхэм зэгъусэу хы ФIыцIэ Iуфэм къыщакIухь, зыгъэпсэхуакIуэхэр куэдщи, дэрэжэгъуэр къебэкIыу сурэтхэр зытрагъэх, лIыжь зэхуэзахэр зэщIоупщIэ, нанэхэр тетIысхьэпIэхэм щызэдоуэршэр, ныбжьыщIэхэр гупурэ уэрамым щызэдоджэгу, нысашэ йокIуэкI, хы Iуфэм цIыхубэр щыкуэдщ.
Бийм къахуищIа мурад бзаджэм къекъутэ апхуэдэ теплъэгъуэр, мафIэ лыгъеймрэ Iугъуэ фIыцIэмрэ экраным къыщридзэм щыгъын фIыцIэкIэ хуэпа, IэщэкIэ зэщIэузэда цIыху гупышхуэр макъамэ шынагъуэм щIэту утыку къохьэ. Бий хьэщхьэрыIуэм зыхуэзэ псори иIубыж щIыкIэу къафэ мыгурыхьхэр егъэлъагъуэ. Абыхэм къапэува, фащэ хужькIэ хуэпа къэфакIуэхэм Апсным и цIыху хейхэм, зауэм хуэмыхьэзырхэм, щтэIэщтаблэхэм я образырщ ягъэлъагъуэр. ЗэпэщIэувэныгъэр гуащIэу йокIуэкI, абхъазхэм зэрыхъукIэ зэрызахъумэжыным иужь итщ, куржыхэр йобгъэрыкIуэ, хагъащIэр куэдщ. Абдежым, макъамэ шынагъуэм нэхъ гуакIуэкIэ зызэрехъуэкIри, стадионым и лъэныкъуиплIымкIэ фащэ зэкIужкIэ хуэпа дэIэпыкъуэгъухэр къохутэ. КъэфакIуэ щIалэхэм я щхьэр Iэтауэ, гушхуауэ утыкум къохьэ — Къэбэрдей-Балъкъэ-рым и бэракъыр зыIыгъ «Кабардинка» къэрал академическэ ансамблыр, Адыгэ Республикэм и бэракъыр зыIэщIэлъ «Налмэс» къэрал академическэ ансамблыр, Къэрэшей-Шэрджэсым и ныпыр зи гъуазэ «Меркурий» ансамблыр, Осетие Ипщэм и бэракъыр зыдэхуарзэ «Симд» къэфакIуэ гупыр.
Абхъазым и «ШаратIын» ансамблыр яхэтыжу, щыгъын фIыцIэ зыщыгъ гупышхуэр лъэрыщIыкI ящI, зэкъуэшхэм я гуфIэгъуэм кIэ иIэкъым, экранымкIэ къагъэлъагъуэ зауэр зэриухыу АР-м и япэ Президент Ардзинбэ Владислав телевиденэмкIэ цIыхубэм зэрызахуигъэзар, я къуэшхэм фIыщIэ ин зэрахуищIар. А гуп дахэр утыкум щызэхэтыху экраным къредзэ зауэ мыгъуэжьым зи щхьэ хэзылъхьа абхъазхэм, адыгэ, шэшэн, осетин, урыс, нэгъуэщI лъэпкъхэм ящыщ щIалэхэм я сурэтхэр. 1992 гъэм лей къызытехьа лъэпкъ мащIэм къару лъэщ хуэхъуа и къуэшхэм нобэ фащэкIэ, къафэкIэ, пшыналъэкIэ ТекIуэныгъэр ягъэбжьыфIэрт. Япэу утыкум зыкъыщегъэлъагъуэ Моисеев Игорь и цIэр зезыхьэ къэфакIуэ гупым, иужькIэ чэзууэ къуэш республикэхэм я къэфакIуэхэр къохьэ.
КъБР-м и «Кабардинка» къэрал академическэ ансамблыр къыщригъэблагъэм, пшыхьыр езыгъэкIуэкI артист цIэрыIуэ Манаргия Алхас жиIащ гупым и балетмейстер нэхъыщхьэ Битокъу Аслъэнбэч Къэбэрдейм икIыу Куржы-Абхъаз зауэм кIуа япэ гупым зэрахэтар: «Зауэ губгъуэм щихьэм, «Уэрыншэу «Кабардинка»-р дауэ хъуну?», — жаIэу Аслъэнбэч щеупщIым (ар абы щыгъуэм ансамблым и солист пажэт), «Къэфэн къагъуэтынщ, зауэлI диIарэт», — зэрыжиIар нобэми ди щIэблэм я гъуазэщ! Битокъур ТекIуэныгъэм и махуэр къэсыху зауэлI хахуэу щыIащ ди деж, и хэкужь игъэзэжри, и ансамблми яхыхьэжауэ иджыри мэлажьэ!»
А псалъэхэм яужь уардэрэ зэкIужу «Кабардинка»-м «Уэркъ къафэр» игъэзэщIащ. Абы иужькIэ хамэ къэралхэм щыпсэу адыгэхэр абхъазхэм зэракъуэувам и щыхьэту, Иорданием щыIэ «Кавказ» къэфакIуэ гупыр утыку къохьэ икIи ди лъэпкъэгъу хэхэсхэм къабгъэдэкIыу адыгэбзэ дахэкIэ абхъазхэм яхуэгъэза хъуэхъур къоIу.
Дэтхэнэ ансамблми и дахагъымрэ бжьыфIагъымрэ ягъэлъэгъуащ а пщыхьэщхьэм. Концертым и кIэухыу АР-м, Урысей Федерацэм я цIыхубэ уэрэджыIакIуэ Герзмавэ Хиблэ игъэзэщIа «Си Абхъаз» уэрэдыщIэр жиIащ, хьэщIэхэми бысымхэми я псэр итхьэкъуауэ. Апсным и гуфIэгъуэр нэхъри иIэтырт концерт нэужьым уэгум ираутIыпщхьа хьэрэкIытIэхэм.
НэщIэпыджэ Замирэ.
Налшык — Сыхъум–Налшык
Сурэтхэр Къарей Элинэ трихащ
