Япэ итхэр
УФ-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым къищта унафэм ипкъ иткIэ, 1991 гъэм щегъэжьауэ, Урысей печатым и махуэр щIышылэм и 13-м ягъэлъапIэ. Къэралым и тхыдэм къызэрыхэщыжымкIэ, а махуэращ цIыхухэм япэ дыдэ щаIэрыхьауэ щытар Петр Езанэ пащтыхьым и жэрдэмкIэ 1703 гъэм зэхаубла «Бытырбыху хъыбархэр» («Санкт-Петербургские ведомости») газетыр.
Илъэсищэм нэблэгъауэ къыдэкI «Адыгэ псалъэм» къызэринэкIа гъуэгуанэри кIэщIкъым. Гъэ къэси хуэдэу, фIыщIэ псалъэхэр япэ идгъэщу, дэри дигу къыдогъэкIыж ди щIыналъэм лъэпкъыбзэкIэ къыщыдэкI газет закъуэм гъуазэ хуэхъуа, зи лъэужь дрикIуэ цIыхушхуэхэр, нобэ къытхэмытыж пэтми, зи цIэр лъэпкъ тхыдэм дыщэпскIэ итха адыгэ журналистхэр. Тхылъ къэзыщтэ дэтхэнэ адыгэми ецIыху Цагъуэ Нурий, Дым Iэдэм, Хъуран Батий сымэ. Тхэн щIэзыдзагъащIэхэм я цIэм зихъуэж пэтми, ди анэдэлъхубзэ къабзэр псынэпсым ещхьу адыгэ унагъуэхэм япэу щIэзыша узэщIакIуэхэм я пщIэр кIуэ пэтми нэхъ лъагэ мэхъу.
Лъэпкъ щхьэхуэу дунейм утету, уи бзэкIэ къыдэкI газет уиIэным и мыхьэнэр зыгурызыгъэIуэну хуейм бжыгъэхэр зыдигъэIэпыкъуфынущ. Дызэрыт зэманым Урысейм бзи 150-м щIигъу щызокIуэри, абыхэм тхыбзэ зиIэу яхэтыр 59-рэ къудейщ. А 59-м ди анэдэлъхубзэр зэрахыхьэр махуэ къэс и жьэ зэщIихыу адыгэбзэкIэ псалъэ псоми зэрафIыгъэм нэмыщI, а псапэр, дауи, куэдкIэ нэхъ бэгъуауэ къыIэрохьэ анэдэлъхубзэкIэ сабийм епсалъэ анэми, еджакIуэм и пащхьэ ихьэ егъэджакIуэми, и нэхъыщIэм еущие нэхъыжьми, къалэм IэщIэлъу езым къыгурыIуэр цIыхубэм и пащхьэ изыхьэ тхакIуэми, усакIуэми, журналистми. Абыхэм ябгъурытщ мы лъэхъэнэ мытыншым и ерыскъым къыкIэричу «Адыгэ псалъэм» Iэ тезыдзэфа, зи лIыгъэр Iэщэ IэщIэлъу и хэкур бийм щызыхъумэхэм куэдкIэ къакIэрымыху ди газетеджэхэри.
Куэдрэ зи цIэ къитIуэ, «Адыгэ псалъэм» иджыри «Ленин гъуэгу» цIэр зэрихьэу щыщыта зэманым корректору лэ- жьа КIуэкIуэ Къэрэжан и псалъэхэр дигу къэдгъэкIыжрейщ мы махуэхэм: «Зауэ зэманым нэху щымэ газетыр къыдэ-кIын хуейуэ, лэжьыгъэр зэпыдгъэункIэ Iэмал имыIэу, лэжьапIэм дыкъыщынэ Iэджэрэ къытхуихуэрт. Ди нэбдзыпэр зэтетлъхьэн папщIэ, уэншэку папщIэу газет зыбжанэ зэтетлъхьэурэ дыщыжея Iэджэрэ къытхуихуащ». Ар я Iуэху бгъэдыхьэкIэу зэтраубла лэжьыгъэм ухэпщIарэ уадэплъеину зыхуэфащэ къомым я цIэр жэщи махуи узыIут IэнатIэм щызэхэпхмэ, емыкIу къыщIэкIынщ «жэщу дызэбгрокIыж», «махуэ къэс къуажэм сыкъокI», «карантиным лэжьапIэ къыдитыркъым», «зыгъэпсэхугъуэ махуэхэм дыкъыдэмыкIыу хъуакъым», «унэм щыстхыр нэхъыбэщ» жыпIэу утхьэусыхэну. ИтIани, газетым и лэжьакIуэхэми бын япIу, дунейм ехыжахэр щIалъхьэу, зи унагъуэ ихьэгъуэр ирагъашэу, езыхэри щымыузыншэ къахуихуэу щыщыткIэ, ехъулIэныгъэу къыдолъытэ дэтхэнэ зыри дызыгъэунэхуа илъэс блэкIар фIым дыщыгугъыфу къызэрызэднэкIам «Адыгэ псалъэм» и фIыщIи зэрыхэлъыр.
Газет къыдэмыкIыу щIэмыхъунур лъэпкъым и бзэр мыкIуэдыжын, абы кърихьэлIа щэнхабзэр къыкIэлъыкIуэ щIэблэм ялъэIэсын къудей щхьэкIэкъым. ЦIыхубэри нэрыбгэ щхьэхуэри къэгъэшыпIэ задэ щрихьэлIэхэм деж, гугъуехьым укъыхэзышыпхъэ Iэмалхэм язщ гур умыгъэкIуэдыныр, гужьеигъуафIэхэм, хьэгъапхъэхэм, фIым емыджэхэм жьэ иумытыныр. Сыту жыпIэмэ, гъащIэр езыр и хабзэм тетыжщ. Бэлыхь узэрыхидзами укъызэрыхишыжами асыхьэтым гу зылъумыта фIагъ куэд зэрыхэлъар сыт щыгъуи зэрыплъагъур укъызэплъэкIыжурэщ. Газет къыдэмыкIмэ, а гугъэ пэжым псэр ибгынэнкIэ шынагъуэщ. Абы къыхэкIыу, сыт хуэдэ зэмани и щIыхьыр инщ цIыхур и пщэдейм фIыкIэ щызыгъэгугъыфым, «дыгъужьри зэрыжаIэм хуэдэу зэрымышынагъуэр» игу къэзыгъэкIыжым.
Махуэ зыбжанэ дэкIмэ, илъэс ирикъунущ дуней зэхэтыкIэр зыхъуэжа уз зэрыцIалэр къызэрежьэрэ. А илъэс хъурейм зы къыдэкIыгъуэ мычэму адыгэ унагъуэхэм щIыхьа «Адыгэ псалъэр» и теплъэкIи и купщIэкIи нэхъыкIэ зэрамыгъэхъуным зи гуащIэ хэзылъхьахэм я цIэхэр ди щIэджыкIакIуэхэми едгъэщIэныр тфIэигъуэщ.
Дэтхэнэ IуэхущIапIэми хуэдэу, къэралым щызекIуэ унафэм ипкъ иткIэ, редакцэм къекIуалIэу щылажьэ журналистхэм я бжыгъэр ягъэмэщIащ. ПэIудзауэ, унэм зэрыщIэсым хуэдэу, тхэн щызымыгъэтахэм я зэфIэкIыр егъэпщэгъуейщ къыдэкIыху къэс мыузыншэу ягъэзэжынкIи зэрыхъунуми емылъытауэ зи къалэн езыхьэкIахэм, я нэхъыбэр сабии, балигъи, узыр нэхъ зыхуэлъэ нэхъыжьи зыщIэс унагъуэхэм яхыхьэжын хуейуэ. Къуажэхэм къызэрикIым къыхэкIыу, лэжьапIэм къэсыху зэпач гъуэгуанэми зыщахъумэжын хуей зэпытт ди лэжьакIуэхэм.
Зэрыкъэралу «онлайн» Iэмал жыхуаIэ интернет зэпыщIэныгъэхэм зэрызратам газетым и электрон къыдэкIыгъуэм и мыхьэнэр нэхъ хигъэхъуауэ пхужыIэнущ. Зэрыщытауи, тхьэмахуэм щэ тхылъымпIэм тету, тIэу электрон IэмалкIэ къыдэкIащ газетыр. Ди лэжьыгъэр нэхъ хэIущIыIу ищIауэ къыдолъытэ иджы «Адыгэ псалъэм» фейсбукымрэ инстаграмымрэ яхуэдэ интернет зэхуэсыпIэхэм ди напэкIуэцIи зэрыхэтым. Ар и фIыщIэщ ПолитикэмкIэ, жылагъуэмрэ лъэпкъ IуэхухэмкIэ къудамэм и унафэщI, цIэкIи щхьэкIи ди щIэджыкIакIуэхэм къегъэцIыхужын хуэмей НэщIэпыджэ Замирэ. Республикэ унафэщIхэм я Iуэху зехьэкIэм, къэралым къыхилъхьэ жэрдэмхэм я хъыбар зэи дыщигъэщIакъым зи гугъу тщIы къудамэм и корреспондент Багъэтыр Луизи.
Мы зэман гугъум фIы гуэрхэри къытхудэкIуащ. Ар газетым егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и къудамэм бзэ щIэныгъэлI Табыщ Мурат къызэрытхуэкIуарщ. Адыгэбзэм епхауэ республикэм къыщрахьэжьэ гупыжу Мурат зыхэмыпщIа къэгъуэтыгъуейщ. Ди газетеджэхэм Iэмал мымащIэ яIащ адыгэбзэ диалект зыбжанэм хуэIэижь щIалэр къалэм гъэбзэнкIи зэрымыхуэмыхум гу лъатэну.
ПIалъэ пыухыкIам тету ягъэхьэзыр напэкIуэцIхэм я гугъу пщIымэ, Жыласэ Маритэ и «Си еджапIэ — си къежьапIэри», Ширдий Маринэ и «Махуэкури», Жылокъуэ Люсанэ и «Ислъамым и нурри», ЩхьэщэмыщI Изэрэ НэщIэпыджэ Замирэрэ зэгъусэу зэлэжь «Малъхъэдисри», Щомахуэ Залинэрэ Багъэтыр Луизэрэ зэлIалIэ «ЩIалэгъуэри», Табыщ Мурат и «IуэрыIуатэ — дыщэ пхъуантэри» кIуэ пэтми нэхъ щIэщыгъуэ зэрыхъум гу лъыботэ.
Карантиным концертхэмрэ пшыхьхэмрэ зэрагъэмэщIам я лэжьыгъэр зэпигъэуакъым щэнхабзэмкIэ къудамэми. Литературэми, гъуазджэми, щэнхабзэми щекIуэкI къэхъукъащIэ гъэщIэгъуэнхэм гукъинэжу щыгъуазэ дызэращIым нэмыщI, сыт щыгъуи щIэщыгъуэт къудамэм и унафэщI Истэпан Залинэ, корреспондентхэу ТекIужь Заретэрэ Щомахуэ Залинэрэ кърахьэлIэ цIыху хьэлэмэтхэм ятеухуа хъыбархэр.
ФIыщIэ щхьэхуэ хуэфащэщ редактор нэхъыщхьэм и къуэдзэ къалэныр зэрырихьэкIым къыдэхуэу, спорт хъыбарыфI дызэрыщимыгъэщIэным хуэсакъ зэпыт Жыласэ Заур. Апхуэдэт зи зекIуэшыр (ипэжыпIэкIэ — зи лъакъуэрыгъажэр) зэи зымылъахъэ, адыгэ щIыпIэцIэхэр хуэм-хуэмурэ зэзыгъэпэщыж къуажэ гъащIэмрэ экономикэмкIэ къудамэм и унафэщI Къумахуэ Аслъэн ди пащхьэ кърихьэ теплъэгъуэхэри. ЩIалэгъуэ пасэм и мэ IэфI къызыхих повесткIэ дигъэгуфIащ НафIэдз Мухьэмэди. ТхылъыщIэхэр зыIэщIэдмыгъэкIынымкIэ къызэрыдэлIалIэм нэмыщI, и адыгэбзэ хэплъыхьамкIэ ахэр гупсэхуу тхузэпкърех газетым и обозреватель Къармэ Iэсият.
Тхэхэм я цIэ къитIуа щхьэкIэ, «сэлэт цIэимыIуэхэм», нэгъуэщIу жыпIэмэ, хэIущIыIу мыхъуу лэжьыгъэшхуэ езыхьэкIхэм я фIыщIэри хэдгъэкIуэдэну дыхуейтэкъым. Журналистым и цIэр и тхыгъэм кIэщIетхэри цIэрыIуэ мэхъу, ауэ абы кърихьэлIа хъыбарыр пэжрэ мыпэжрэ, къезэгърэ къемызэгърэ, къеджэр къыгурыIуэн хуэдэу тхарэ зэхъуэкIыжын хуейрэ зэхэзыгъэкIыр дыщэкIхэм ещхьу зи лэжьыгъэр къыхэмыщ редакторхэрщ. Дауэ къидмыIуэнрэ чэнджэщэгъу, щIэгъэкъуэн, бампIэдэх къытхуэхъу, жэщ-махуэ, лэжьэгъуэ-зыгъэпсэхугъуэ, икъалэн-имыкъалэн зэхэдз имыIэу, редакцэм къыхукъуэкI лэжьыгъэ лIэужьыгъуэ псоми зыдэзыгъэш, редактор нэхъыщхьэм и къуэдзэ ЖьэкIэмыхъу Маринэ и цIэр?! Газетым иувэну тхыгъэхэмрэ хъыбархэмрэ зэблэзых жэуап зыхь секретарь Къаншокъуэ Эллэрэ абы и къуэдзэ Джатокъуэ Марианнэрэ. Хьэзыр хъуа тхыгъэхэр газетым и жыпхъэм изыгъэзагъэ компьютер лэжьакIуэхэу Дол Маринэ, Ныр Саидэ, Мэлбахъуэ Анжелэ, Щомахуэ Марианнэ, Бещто Оксанэ сымэ. Дэтхэнэ тхыгъэри нэхъ къеджэгъуафIэ хъун папщIэ, абы ехьэлIа сурэтхэр екIуу къыхихыу, теплъэ гурыхьым изыгъэувэ Бицу Жаннэ. Пэжырытхэм емызэгъын щыуагъэхэр журналистхэм я тхыгъэхэм къыхэзыщыпыкIыж корректорхэу Щоджэн Иннэ, Щоджэн Заирэ, Нэужьокъуэ Заирэ сымэрэ жьыми щIэми бзэ IэфIрэ нэгу зэлъыIухакIэ япежьэ редактор нэхъыщхьэм и IуэхузегъакIуэ Iэшраф Каринэрэ?!
Зэрыфлъагъущи, зи цIэ къитIуар мы илъэс гугъум зэбгъурыту (е къытпэIэщIэми — лэжьыгъэншэ мыхъуу) зи IэнатIэр езыхьэкIа ди лэжьакIуэхэрщ. Абы къикIыркъым къэрал унафэкIэ даубыда ди нэхъыжьхэмрэ пэIудза Iэмалым тетхэмрэ дахуэмызэшу, я чэнджэщ дыхуэмыныкъуэу, къыщыдэкIыжынум дыпэмыплъэу.
Журналистхэр зыщотхъужри зэхэсщ къытхужыфIэным дызэригъэгузавэм ди лэжьэгъухэм яхуэтхъумэ псалъэ дахэ куэд ди гум къренэ. Апхуэдэ дыдэу Iэджэрэ къытфIыдрихьей ди редактор нэхъыщхьэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд хуэгъэза фIыщIэ псалъэхэри, Iужажафэ къыдаплъынкIэ дышынэу, идокъухыж. ИтIани, ди щIэджыкIакIуэхэм ящIэну дыхуейт «къэрэндащ нэхърэ нэхъ хьэлъэ къэзымыIэт» псоми я гукъыдэжыр яхуэзыкъутэрей унафэщI щащхьэщытым деж, а къэрэндащыр уадэм нэхърэ нэхъ хьэлъэу къащыхъун шынагъуэр сыт щыгъуи зэрыщыIэр. ЗэгурыIуэ-зэдэIуэжу «Адыгэ псалъэм» щызэдэлажьэ цIыху щэ ныкъуэр сыт щыгъуи я гур къигуфIыкIыу лэжьапIэм щIекIуалIэр зи фIыгъэр илъэс тIощI хъуауэ редакцэм и лэжьыгъэр зыунэтI, нэхъыжьи нэхъыщIи къытлъэIэс зэпыт, лъэпкъылI Iумахуэ ХьэфIыцIэрщ.
Чэрим Марианнэ.
