Уафэбгыкъу и нэлат
МэшбащIэ Исхьэкъ
Тхыдэ роман
(КIэухыр. ПэщIэдзэр №№37 — 39, 41 — 48, 50 , 51, 54 — 57,
62, 65 — 68, 70 — 72, 74, 77, 79,
81 — 83, 85, 86, 90-92-хэм итщ).
… Хьэжджэт-Джэрий и щхьэгъусэ Кэмыртэб дахэм (и цIэм — «мазэгъуэ нур» къокI) тIуанэ щытрищIэм, мыдрейм бампIэ уз хихри, мэгъу жыIэгъуэхэр къызыкъуихыу хуежьат. Къуейнэру къефыкIыу трагъэIукIри, ягъэкIуэдащ а тхьэмыщкIэр. Абы къажриIат кърым-тэтэр лIакъуэр иужь дыдэ зауэ зекIуэ ихьэу зызыпишэ мыхъуну щэху шынагъуэм щентIэIунур… Бзылъхугъэм зыбжанэрэ къажриIа гуэрхэр нэхъ иужькIэ зыдалъагъужа пэтми, а зы теIуэгъуэр ябзыщIащ хъанхэм. Щы- гъуазэхэри ягъэкIуэдагъэнщ, хъанхэм я зауэлIыгу мыгъун папщIэ.
— Уэ хэт ухъуну? Дауи уакъела? — щIоупщIэ Къэзанокъуэр
— Рэфыкъщ си цIэр. Хъан дэфтэрзехьэу щыта си адэшхуэхэр бзагуэт, хъан унафэкIэ я бзэгухэр паупщIауэ, арщхьэкIэ тхэрт. Тхыгъэ зэIэпахыфащ лIэужькIэрэ. Сэ сакъыщIелари, лIэщIыгъуэу еплIанэр зэреIэжам и сэбэпу арагъэнщ. Хэтыт илъэсэ щиплIым хыхьэжа щэхум сыщыгъуазэу зыщIэр? Мыхьэнэ къызатакъым…
ЛIыжьыр зэуэ Iэнкун къызэрыхъуам пщы уэлийм гу лъетэри:
— ЖыIэ, Рэфыкъ. ДынодаIуэ…
— Хъан дэфтэрхэр иджыпсту зыдохьэ. Дотхэ. Мы вжесIэжхэр куэд щIауэ зэхуэкIуэурэ иджы зэIупкIэжат. Фи Уафэбгыкъу дыкъызэрихьэрэ, Къаплъэн-Джэрий мо бгым нэ жагъуэкIэ Iуплъэу, зэм — «ажалыфэ», зэми — «шейтIан бжаблэ» зэрыхужиIэтэри щхьэусыгъуэншэу къыщIэкIынкъым: ищIагъэнт хъаным и псэм…
Хьэжджэт-Джэрий и Кэмыртэб Iущым и нэгу щIэтар мыращ, — Рэфыкъ макърэ гукIэ къебж:
ФокIадэ мазэрэ, мазэ изыгъуэу,
Пщыр сэшхуэ-шабзэрэ шыр пцIэгъуэплъ дэгъуэу.
Тхьэху бгитI дыкъуакъуэрэ, мылылъэ дэгуу,
Пхъур косог лIакъуэрэ, псыр къуакIэбг егъуу.
Уафэбгыкъущхьэм хъан лъыпсыр тещIэу —
Чынгызыжь къуэпсыр лъыгъуэгу тежащIэу…
Мес, зиусхьэнхэ, а къуэпсыр зытежэщIа лъыжапIэ лъагъуэр, ди тэтэрыбзэкIэ: къанжол. Уафэбгыкъу и нэлатырщ Хьэжджэт-Джэрий и Кэмыртэб насыпыншэм и нэгу щIэкIар. Адрей нэщэнэхэрщи… фи нэрылъагъущ! — хъанхэм я дэфтэрзехьэ гъэрыр лъэгуажьэмыщхьэу йотIысэх, Уафэбгыкъу набжьэм щIэплъэу духьэ къеIущэщри, «къанжол, къанжол» жиIэурэ, и жьэпкъыпэ нэпсыр IэгукIэ ирелъэщIэх.
— Сыт хуэдэ «жол»-ми зэкIэсу фыкIуэ. Щрырет ар «къан-жолу», фи кIуэдымрэ ди тхыдэмрэ я уэчылу, — жеIэри, Дэмдей пщы уэлийм йоплъ.
ХьэтIохъущокъуэпщыр щымт. Къэсей хьэжым и дыжьын баш цIыкIур Уафэбгыкъу — Къан-жолкIэ ишийуэрэ:
— Iэстофрилэхь! — жеIэри иджыри зэ дыуэ ещI.
Къэсей и сарыкъ купсэр пIэжьажьэурэ зэрыхъейм Жэбагъы и нагъуэ пIащэхэр топлъызэри:
— Щхьэж и зекIуапIэ и кIуэдыжыпIэщ…
XXXX
Къазий и псынэкъуэм къыщыщIэдзауэ Борэхьэблэ нэс шум и махуэ ныкъуэ гъуэгуанэ дэлъщ. Мышыт нэмыщI зыгуэрым игъэунэхуауэ пIэрэ хьэм и гъуэгуу абы къитIасэр?
БжьыхьэкуфIщ. Мазэ зэблэкIыгъуэщи, махуэхэр пшагъуалъэ псыIэщ. ИкIуэтыжа жэпуэгъуэм и жэщ уэсыпэхуэплъэхэр ашащи, щэкIуэгъуэ пIалъэм зыхуагъэщхъ. Мазэ изыр мамыру щхьэщытщ Борэхьэблэ. Бгъэныщхьэхэм дзыкъ цIантхъуэтежу ятрищIэ Iумыл пщIыпщIым нур фагъуэр щхьэдилъэфэхыу-рэ мазэ нэкIэпсым зытрелъащIэ Гурытхэ я лъапсэу зэгуэр щытам.
Мышыт и кIэ псыфыр еупIэхауэ шындэбзиймкIэ къокIуэкIыжри, жэп Iумылыр куэд щIауэ лъэкIэ здытрамых пхъэ бжэщхьэIужь дзажэм джабэкIэ зыщехъуэ. ЩакIуэхьэм и фэпщэхъу тIуалэм хуэдабзэу, джафэщ и пщэгурыгъ укъуеяри. Хьэ ныбаджэ уэдыкъуам, бжэщхьэIу дэкIуеипIэр пщIэууэ къепэмыхь, тэмакъыщIэ щэхукIэ щIэгурымэурэ. Пхъэбгъу щIыIэ джафэм пэ псыфыр кIэщIеIури, щIыщхьэ диям лъэбжьанэкIэ тетIахъуэурэ, кIэбдзитIыр щIэхуу щIым зрегъэщэтэхыж.
Хьэджафэм и нэкугъуэ хьэзабыр щэкIуэгъуэ жэщ кIасэм из зэпэхъурейуэ щыуназэ гъуэжьыгъэм шэжэгъэкIэу ходиери, гущIэлъэфу, псэ кIапцIэри хьэ куцIри къызэщIигъэублэракIэу, къугъ ирешажьэ. Зызыкъунтхъыж хьэкъугъым, Борэхьэблэ зыщхьэщиIэтэурэ унэхьэ щхьэукъуахэр щIегъэщтэжри, Бахъсэныжь и хъухусыху Iумылым тхьэджэурэ хоундэращхъуэ.
ХьэкIуэцIыкIыщIэр къизыIуэнтIыкI а уз гузэвэгъуэм мазэ зэпэхъурейр доланджэ, пшагъуэ гуэрэным зыщIеуфэри, жэщ еIэжым щIомбырыуэж… Мышыт и къугъыр пщIэу дэгуу тэмакъыщIэм щызэхуекъусыжри, гърымыр фIыншащхьэм щIэтхъунщIэурэ нэху къытощхьэ.
Уэнжакъ Iугъуэ закъуэтIакъуэхэм Борэхьэблэ уэгум кIапсэу зыщраIуантIэм хьэджафэ къарэр гъуэгу тоувэж. Зыри кIэлъыджэркъым пщIантIэм дэкI щакIуэхьэ гунэщIым. Зыри къыщыпэплъэркъым хьэм икIу а гъуэгуанэ кIэухыншэм.
Бжьыхьэ жэщым выгу зэщIэщIа ищатэ щхьэкIэ, бжьыхьэ махуэр пэщи щани ирикъуркъым. НетIэ хуэдэщ дыгъэр къыщыщIэкIар. Иджыпстущи, шэджагъуэ уафэр и щхьэдэхыпIэу а гугъэндыгъэныр укIытэхщ. ЩэкIуэгъуэ кIагъэпшагъэр зи щауэкъуэт уэгу хъуапсэнэм нэху зэрыщрэ къыщIэкI-къыщIэплъ имыIэу, щIым щыпсэухэм защедзей. Къущхьэхъур иджы напщIэуфэ жьыуэгъуэджэщ. Мэзылъэ дэгухэм я данлъэч уэрыр бжьыхьэ уэлбанэ кIыхьхэм зэщIалъэсэж. Зипхъэхыжащ екIэпцIэ фIыцIэм1.
Щиху плъыжьхэр2 иджы пщIащэншэ джафэщи, укIытэх умэзэхауэ щымщ. ЩхъуантIафэу къущхьэхъущIым иджыри къэс игъэтIыгъуэр — Лахърэнышхуэ зизыубгъуэ къуэрэдэрэ мэзылъэхэрщ.
Дахащэщ а Лахърэн мэз бгъуэщIыр!
Къазий и псынэ бжьэпэм Iутурэ шууищ макIуэ. Уафэбгыкъу Ищхъэрэ и мэз лъапэмкIэ еплъэкIрэ пэт, пщы уэлийм шхуэIур зэуэ къыжьэдекъуэри, хуэм зещI. Шы къэплъари, и тхьэкIумэхэр игъэкIэрахъуэурэ, шхуэIум йоуэ. ХьэтIохъущокъуэм пцIэгъуэплъыр къыщыжьэдикъуапэм, уэркъ шугъусэмрэ лъхукъуэлI бейгуэлымрэ зэтоувыIэри, пщыр здэплъэмкIэ шыщхьэхэр яIуантIэ.
— КъысфIэщIагъэнщ… армыхъумэ дэнэ къикIыу! — и щхьэ хужеIэри, ХьэтIохъущокъуэр шым йолъэдэкъэуэж, арщхьэкIэ, куэд иримыгъэкIуу пцIэгъуэплъым и шхуэмылакIэр ешэщIри, Сэбанш бейгуэлми пэмыплъэу шым зрегъэщэтэх. Бейгуэлыр пIащIэу йопсых, пщым шхуэмылакIэр къыIэщIехри, шитIыр и Iэдэжу йокIуэтыж.
БжьыхьэлIыр иш IумпIэу пщы уэлийм зыкIэлърича щхьэкIэ, ХьэтIохъущокъуэр, куэд имыкIуу, бжьэпэ нэзым щызэтоувыIэ.
… Мазищ иримыкъущ дэкIар къэбэрдей пщы уэлийм и мэзхъумэ лIыжьым — Къаплъэн-Джэрий деж намышэсам — мыбдеж и псэ и унафэ зэрыщызытрищIэжрэ. ХьэтIохъущокъуэпщыр иджы щхьэщоплъэ псынэ шэрашэр здэщыпIащIэ къуэдыдж зэвым. Мыгъэрейм ещхь щэкIуэгъуэ пIалъэ хьэлэмэтхэр зэгуэр и дуней хъыринэт Мэчыхъу! Кургъуокъуэ Гурытыр зэрицIыхум хуэдэу ар зыцIыхуа Бахъсэн псыхъуэ дэсагъэнтэкъым. Къэбэрдей пщы уэлиймрэ лъхукъуэлI мэзхъумэ лIыжьымрэ яку гукъанэ егъу дыхьауэ къызыфIэщIахэм сыт хащIыкIрэт а тIум я зэхуаку илъа лIы дзыхьым?! Хьэлъэу мэщатэ ХьэтIохъущокъуэпщыр…
Псынэпс кIуэрыр зыIурызылъафэ къуэкIий жьэлъэтIанэм Iурыплъыхьрэ пэт пщым и нэгу щIэкIыж теплъэгъуэ пытхъахуэхэм IупщIу иджы къахоужьгъэ Мышыт и банэ макъыр. ХьэтIохъущокъуэпщыр и напщIэр хэлъэту къызэплъэкIмэ, БжьыхьэлIымрэ Сэбаншрэ я гупэ зыкъригъэщатэри, кIэбдзтес-лъапэ-щIэдзу къэтIысауэ щакIуэхьэ къарэр пщы уэлийм къыжьэхоплъэри щысщ!
«СыкъыумыцIыхужауи!?.» — жыхуиIэу, Мышыт и тэмакъыщIэ гущIэтхъымкIэ зыгуэр къитхьэусыхыну йолIалIэ….
— УкъэкIуа, Мышыт? КъысфIэщIатэкъым-тIэ… КъэкIуатэ, тIасэ! Мышыт…
Кургъуокъуэ апхуэдизкIэ нэIурыту хьэм щыгуфIыкIырти, хьэ къищынэмыщIа, а гуфIэгъуэ зэшар зигу еIэн гуэр мы дунейм псэкIэ щыбауэу къыщIэкIынтэкъым. Гурытым и щакIуэхьэ Iущым нэмыщI зэгуэр итауэ пIэрэт къущхьэхъущIым къэбэрдей пщы уэлийр апхуэдизу зэубзэн псэущхьэ?!
Мышыт а зэрытхьэусыхэурэ тэджри, ХьэтIохъущокъуэпщыр зыIут бжьэпэ нэзым хуиунэтIащ. Пщым зыпигъэIэщIэу хьэр щыхупIэ IупщIакIэм гуэувэщ, и щхьэ задэр лъагэу иIэтри, уафэм худэкъугъейуэрэ мывэ гуэщэтыпIэр лъэбжьанэкIэ зэпипIэстхъыхьащ. И лъапитIыр а мывэ джафэм щIигъэцIэфтурэ и щхьэр лъахъшэу щхьэщишиеу псынэпсыр щышкIур къуэкIий зэвым екъугъэхыжа нэужь хьэм зиутхыпщIщ, и кIэ елэлэхар зыщIиупщIэжри, пщы уэлийм и нэм щIэплъэу бгъэдэкIуэтэжащ.
БжьыхьэлIым Iэрпхъуэру итIатэрт уанэ къуапэм фIэлъ гъуэмылэ къэлътмакъыр. Сэбанш пелуанышхуэм и нэхэр щэтегъауэ ищIрэ пэт хуэмыубыда псыIагъэр цей Iэщхьэм щигъэгъущырт. Мышыт и пэ псыфыр ХьэтIохъущокъуэм и джэдыгу къуащIэм щIеIу, дыгъужьыфэмэ жыжьэм къыхэкIуэтыжурэ пщы уэлийм и лъэнкIапIэ нэгэгъум жыру щыкъуза лъей лъахъстэныр пэнцIыв-кIэ ирелъэщIэхри, лъащхьэ-лъэдийм пэщхъынкIэ зыщихъуэурэ и пщэ укъуеяр гуэншэрыкъ лъэтхьэмпэм трегъащIэ.
Кургъуокъуэ хьэмбыIуу тIысауэ щакIуэхьэм и пщэжьэгъум IэпхъуамбитхукIэ хущIэтIахъуэурэ зэпеплъыхь къущхьэхъущIым зи нэ къыщыпщIу зи лъэрызехьэгъуэ ита псэущхьэ Iущыр.
ХьэтIохъущокъуэпщым ицIыхуа Мышытыр хьэджафэ къарэ дахэшхуэт: езыр лъэ псынщIэ лъэщрэ, щилъымрэ щыщIэлъэтымрэ нэр темыпыIэу. Гурытыр и щакIуэхьэм апхуэдизкIэ хуэсакъырти, тобэ ирехъуи, къримыта къуэм и Iыхьэр а хьэм гъэнщIыгъуэ хэлъу бгъэдилъхьэтэкIэ!
И лъэтхьэмпэхэм иджыпсту джалъэу къытелъ щхьэ гъур кIыхьым, плъыжьу фэр къызыпхрыплъ пщэ укъуеижам, хьэджабэ иуэжахэм, шэмэджтIыгущхьэ нэхъей, жанрэ фэр зытеукъуэдиежа блэгъу дакъэхэм и Iэгур иригъажэурэ пщы уэлийм игу щIэузыжырт:
— Мышыт… Дэнэ ущыкIуэдт, къуэш? Дауэрэ ущIэкIуэдыкIт?
ЩакIуэхьэр пIэтIауэртэкъым: гуауэу иIэр хьэмбыIуу къыщхьэщыс а лIым, адрей имыIэж пситIым ящIыгъуу и хьэ гъащIэм щигъэфIа лIым а и лъей лъэтхьэмпэм хутрилъхьэжу Iурихыпа нэхъей, умэзэхат хьэр.
ХьэтIохъущокъуэпщым хьэджафэм и пщэгурыгъыцыр зыуфэкъа пщэхъу гъурыр Iэ сэмэгумкIэ ишэщIурэ, бгырыпхым кIэрыщIа къамэр Iэ ижькIэ джэдыгу щIагъым къыщIихри, фэпщэхъу лэрыгъум хибзэу зэпигъэщхъащ. Пщафэ къуийм чэуэ трищIа вэгъу гъущэм пщыр еплъри:
— Сэбанш, къащтэт дагъэр…
Бейгуэлым пIащIэу къигъэса къэзмакъ дагъэмкIэ Мышыт и пщэплъ укъуеижар Кургъуокъуэ елIалIэуу зэпилъащIэри:
— ФIыуэ къэуцIына нэужь, тхъуэбзащхъуэ тIэкIу хутеудэж…
Хьэр къепсщ, хуэш тхытхыр и блэгъукIащхьэм ирижэурэ зиукъуэдийри, кIэбдзкIэ увурэ пщы уэлийм и джэдыгу бгъафэм лъапитIкIэ зриупсеящ…
ХьэтIохъущокъуэпщым лIы и Iыхьэ и нэгу щIэкIри, лъым и узрэ хейм и нэпси игъэвыжат, ауэ иджыпсту мы къыхудэплъейуэрэ хьэнэцIакIэр зэхилъасэу джэдыгубгъэ щIыIум ежэбзэх мы хьэнэпс лъагъуэхэм пщы уэлийрэ пэт хуэIэмалыншэт!
Мышыт и щхьэм Iэ дилъэурэ Кургъуокъуэ иджы БжьыхьэлIым хуопсэлъэкI:
— Ярэби, Мусэ, Гурытыр Борэхьэблэ етшэхыжу и фызыжьым зэрыбгъурыдмылъхьэжамкIэ мы зи бзэ мыпсалъэм и гуэныхь къэдмыхьауэ пIэрэт? КхъащхьитI зэхуакум къулейсызыгъэ хех.
— Зиусхьэн, ущыгъуазэщ… жэмыхьэтым Къэзанокъуэр дэакъылэгъуу Мэчыхъу и кхъапIэр къызэрыхахам: «Гурытым хуэдэлIкъым хадапхэм иралъхьэжыр. И мэзылъэ кIэухыншэхэр и кхъащхьэщ» — жаIэри…
Мэз лъапэмкIэ плъэурэ ХьэтIохъущокъуэр здэшэсыжым:
— Захуэщ жэмыхьэтыр. Фынежьэт, Сэбанш!..
БжьыхьэлIым хуидза мэжаджэ Iыхьэр Мышыт зэрыригъэмэрэкIуэхым и нэхэр теплъызэурэ Кургъуокъуэ зеIэжьэжри, щатэурэ пцIэгъуэплъым йолъэдэкъауэ.
Хьэм и ныбэ гукъеуэ Iуэтэжыгъуэм къыпэплъа нэхъей, пшэ зэщIэжабзэхэм дыгъэ тхъуэплъ хъуреишхуэр уафэ техьэпщIэу къызыщIадзыж. Уафэбгыкъущхьэ (Къэнжал) Iупэ дыхьэрэнхэмкIэ егуапэу гуфIэгъуэр зэрехьэ иджы а дыгъэм. Мызыгъуэгум куэдыщэ зи нэгу щIэкIа а нэхугъэ лъэщым зимыгъэнщIурэ якIэлъохъуапсэ Тамбиипс икIыжауэ Иналыбг лъапэ декIуэкI шууи-щым… ПцIэгъуэплъыр зи лъэрыгъым кIуэру и ужьыр иIыгъщ зи щхьэр лъагэу гъэкIа хьэджафэ къарэм.
Бахъсэн псыхъуэ щызэхэкIуэса а ныбжь кIэухыншэхэр и нэкугъуэм щигъэтIыгъуэ- журэ пщэдджыжьи уэгум къихьэнущ а дыгъэр.
КIЭУХ
Щэху къуэдыщэ якIуэцIылъщ мывэхэм. ЛIэщIыгъуэ щхьэлыдзэхэм щаужьгъыжми, пшахъуэ сабэ хъуахуэу зыщасеижми абыхэм здахьыр цIыху гупсысэр зэи зэмынтIэIуа щэхущ. Мывэхэм щыму зэрахьэр лъэпкъ IуэрыIуатэм макъыбэу щызэщIожьыуэ. Кърымымрэ Къэбэрдеймрэ Уафэбгыкъу — Къан-жол (Къэнжал) деж зыщыхэплъа лъыгъажэр адыгэ тхыдэм и лъынтхуэ уапIэт. «Къэнжал зауэ» фIэщыгъэр иIэу 1708 гъэм дунейпсо тхыдэм хыхьа фокIадэ жэщ-махуэмрэ нобэр къыздэсым а зауэ гуащIэм иращIэкIыж псалъэмакъымрэ адыгэкIэ зэджэ лъэпкъыр щыIэху дэгъуэгурыкIуэнущ. Тхыдэщ абы зэреджэр. Тхыдэм ищIэркъым зэхэгъэж, имыщIэххэр къыщратхыкIыжщ.
Сыздэщытхэ пхъэбгъум телъщ Уафэ- бгыкъу — Къан-жол къисха мывэ хъурейр. Мы тхыгъэ хьэлэмэтым сызэрелэжьа зэманым къриубыдэу а мывэ кIанэр сыт щыгъуи илъащ си пащхьэ: зэм сигъэгушхуэу гупсысэр къригъэблырт, зэми зиущэхужырти, дэгуу щымт.
Тхыдэ уэрым и псынащIэр куууэ къыщIэзгъалъэурэ сызэлэжьа мы тхылъым цIыху фIэщыгъэ къэгупсыса хэтми, Iуэхугъуэ фэрыщI нэпцI хэлъкъым. Нэхъыжьхэм зэIэпахыурэ къытлъагъэIэса IуэрыIуатэм IупщIу къыхэсхащ сIуэтэжа теплъэгъуэхэр. IуэрыIуатэр зэи бзэщхъуркъым, щысхьырабгъурэ псалъэ тегъалэрэ ищIэркъым. Жьэнахуэщ. Пхъашэщ. Щхьэмыгъазэщ.
Романым хэта цIыхухэм я щхьэ кърикIуам щыгъуазэ фыщыхуэсщIыну пIалъэри мис, къэсыпащ. Къэнжал зауэм хэтахэм я гъащIэ гъуэгухэр къызэрымыгуэкIт. Тхыдэ теуэгъуэхэм зэи тегъуащэркъым апхуэдэ цIыхухэр. Ахэр дапщэщи мэпсэу, щымыпсэужми… къытрагъазэурэ къалъхуж.
Кърым хъаным Къэбэрдейм къриша дзэ фIыцIэр зэтрикъутэн зыхузэфIэкIа ХьэтIохъущокъуэ Кургъуокъуэ — Къэбэрдейм и пщы уэлийм — зауэр иухыу илъэситI дэкIыжа нэужь, езым и фIэфIыныгъэкIэ пщы уэлиигъуэр зыщхьэщихри, нэхъ щIалэIуэм къалэн щищIат. ХьэтIохъущокъуэ Кургъуокъуэ и цIэр къэбэрдей адыгэ тхыдэм, адыгэу дунейм тетым я тхыдэм хыхьащ екIуу, хуэфэщэж пщIэрэ щхьэрэ иIэу. Кургъуокъуэрэ и щхьэгъусэ Нэрынэрэ адыгэ хабзэр щыпэкIуу бынунэ хьэлэмэт яухуащ. Зэщхьэгъусэхэм я къуэ пажэ — Мыхьэмэт-Бэмэт Урысейм дзэ къулыкъу хуищIэу Кавказ Ищхъэрэм и цIэ щыIуащ. Кърымыр зигу пымыкIыу ныкъуакъуэ «къэщкъэтау» къущхьэхэм я нэр имыгъаплъэу япэщIэтащ а лIыр.
Кургъуокъуэ ипхъу Жан къалмыкъ хъан Дондо-Омбо щхьэгъусэ хуэхъуащ. Нэтшэхь (ХьэтIохъущокъуэ Кургъуокъуэ и къуэ етIуанэм) лIэужь къигъэнакъым.
Къэбэрдей уэркъ Къэзанокъуэ Жэбагъы илъэс хыщIрэ тхурэ къигъэщIауэ дунейм ехыжащ. Хабзэ зэрихьэу, цIыхум щапхъэ трахыу, жылэхэм я чэнджэщакIуэу псэуащ а лIы жьэнахуэр. 1750 гъэм Къэзанокъуей жылэм щыщIалъхьэжащ. Къэзанокъуэ Жэбагъы адыгэхэм хуагъэуващ мывэм къыхэщIыкIа фэеплъ.
Къэбэрдей адыгэхэм иджыпстуи къадокIуэкI уэркъылIхэу: Ашабэм, ЦIыпIынэм, Быжым, Шурдымым я цIэхэр; лъхукъуэлIхэу — Къашыргъэ, Дэмдей, Къундет сымэ ятеухуа хъыбархэр.
ЩIыпIэцIэхэм зэрахьэ фэеплъхэри Iэджэ мэхъу: «Ашабэм и къуэ», «Ашабэм и дэкIыпIэ-ехыпIэ», «Гу щыземыкIуэ тIуащIэ», «Мэмыхуэ и IуащхьэплъапIэ», «Къазий и псынэкъуэ», «Iэлигъуэт и щыхупIэ».
Абыхэм къащхьэщытыж Уафэбгыкъу 1708 гъэм щыIа кърым-къэбэрдей зауэм щегъэжьауэ «Къэнжал» фIэщыгъэр зэрехьэ: тэтэр ираукIыхьахэм я бзэкIэ: «лъыр зэрыжа лъагъуэ, лъыгъуэгу» къикIыу (къан-жол). Къэбэрдей адыгэхэм я къэпсэлъыкIэу — «Къэнжал».
Ашабэ Миншакъ а зауэм илъэс щэщIкIэ кIэлъыпсэужащ. И ныбжьыр илъэс пщIей ирикъуным мазищ хуэчэму дунейм ехыжащ Ашабэр. Мэмыхуэ Миншакъ щIымыгъужу илъэсрэ ныкъуэкIэ къэпсэуащ.
Мэремрэ Налмэсрэ къуищрэ пхъуитIрэ зэдапIащ. Жьыщхьэ махуэ хъуауэ а тIур дунейм щехыжми зэхуакушхуэ яIакъым.
Даур-КIэмыргуей и анэшхэр дапхуэдиз- рэ къемылъэIуами, игъэзэжакъым КIэмыргуей лъахэм: Къэбэрдейм унагъуэ щиухуащ. Зэгуэр Быжым къыфIища цIэр унэцIэ хуэхъужауэ Даур дунейм ехыжащ илъэс хыщI и ныбжьу. Абрэдж Мырзэбэч и къуэ закъуэм къыщIэнахэр псори пхъущ, къуэ къритатэкъым… Апхуэдэу Даур и къуэпсыр Къэбэрдейм щыгъуащ.
КIэмыргуеипщ Бэлэтокъуэ Болэт Къэнжал зауэм и ужькIэ куэдрэ псэуакъым. Илъэс хыщIым хыхьэрэ пэт пщыр дунейм ехыжащ, и шыпхъу нэхъыжь Къудас гуащэшхуэм къызэрыкIэрыхуа щымыIэу.
Къэбард гъащIэ кIыхь къигъэщIащ.
Мамсыр Нэкъар и щхьэгъусэ Сурэт плъыржьэр узым илIыкIащ уэндэгъуу. Жаней щIалэр абы иужькIэ жылагъуэ гъащIэм хэзэгъэжакъым. Гуауэр къытехьэлъэIуэри, абрэджу ежьэжащ. «Къэнжал жэщыр» щисыжым зызыгъэпщкIуну зи насып къикIа гуэрхэм мэзылъэ гъуэгукIэ Мамсырыр щаIущIэм — зэрыукIыжахэщ. Нэкъар и хьэдэм щIы игъуэтатэкъым.
Iэта-Ильясрэ Бэубэчрэ я лъэпкъэгъухэм деж ягъэзэжакъым. ЗэкъуэшитIыр ДжылахъстэнейкIэ Iэпхъуэри, а щIыпIэм лъэпкъ щыхъужащ ,«нэгъуей» унэцIэр зэрахьэу.
Бахъсэн псыхъуэм щыпсэухэм я дуней хьэхур гуэныхьым щызыхъума Къэсей хьэжым а дуней дыдэм илъэс блыщIрэ щырэ къыщигъэщIат щхьэзакъуэу. Къэсей зэрыхъуапсэрати: мэрем пшыхьым и жумэуэ, Iиманрэ динрэ IэщIэлъу Алыхьым и пащхьэ нэхум ихьэжащ. Къэсейхьэблэ и кхъэлъахэжьым илъщ ХьэтIохъущокъуэпщым и дэщIэгъу а хьэжыр.
ЗауэлI миниплI зи бжыгъэ тыркудзэр щIыгъуу Ахьмэд сулътIаным Къэбэрдейм къиутIыпща Муртаз пэщэр а къыхуэна зауэлI щэщIрэ хымрэ щIыгъуу, Керчь псыдэжым нэс кIуат. Тырку дзэпщыр иужькIэ Истамбыл лъэхъуэщым илIыхьыжащ.
Къаплъэн-Джэрий зы зэманкIэ псыжь нэгъуейхэм деж гъэпщкIупIэ щигъуэтат. Ахьмэд сулътIаным и унафэкIэ хъаныр яубыдыжри, Истамбыл ирашащ. Родос лъэхъуэщым илъэситхукIэ щаIыгъа нэужь, 1719 гъэм тырку сулътIаным Къаплъэн-Джэрий и хъаныгъуэр къритыж хуэдэу зищIри, Кърымыр езым и Тыркум кIэщIиупщIэпащ. Къаплъэн-Джэрийрэ Алсу хъангуащэмрэ Бурсэ щыпсэуну унафэ ищIат сулътIаным. Зэман дэкIауэ Ахьмэд сулътIаным Къаплъэн-Джэрий тахътэр хуит хуищIыжри, Къэжэрым езыр зэуакIуэ иутIыпщат. АпщIондэху Кърымым зэпэщIэтыныгъэхэр къыщыхъури, хъаныгъуэр зезымыхьэфар Бахъшысэрей ираджэжащ, абдежи щытрахыжыпащ хъан тахътэр.
Эгей тенджызым и Iуфэ Iус Чимшэ къалэм Къаплъэн-Джэрийрэ Алсурэ, зэхуакушхуэ ямыIэу, (1738 гъэм) дунейм щехыжащ.
Кърымым и хъан залымыр тхыдэм хыхьащ Iущ бзаджэу, хьилэшыуэ, лIыгъэ зыбгъэдэлъ зауэлI ябгэу.
Къэнжал зауэм Карл XII Мазепэрэ я Iуэхухэр къызэIигъэхьат. Тырку кърымыдзэм и щIыхьэхур зылъэмыIэса Швециер Полтавэ деж щызэтрикъутащ урыс пащтыхь Пётр.
Карл пащтыхьымрэ Мазепэрэ (гетманыр) зыкъомрэ Ахьмэд сулътIаным деж щыпсэуащ. Нэхъ иужьыIуэкIэ Карл XII а зэрыпащтыхьу Швецием игъэзэжри, псэуащ 1718 гъэ пщIондэ. Мазепэр 1709 гъэм Бендеры къалэм щыщIалъхьэжащ.
Ахьмэд III сулътIаным и къэрал Iуэху зехьэкIэр зыхуэмышэчыж уэсмэнхэмрэ янычархэмрэ зауэкIэ зыкъаIэтри, я «дыгъэр зи теплъэр» традзыпащ. Ахьмэд дунейм ехыжащ 1730 гъэм. Дунеишхуэр и Iэпэм дэджэрэз и гугъэу псэуа а лIыр и Iыхьлы дыдэхэри къимыцIыхужу ажал уз игъуэтри, илъэс 58-м иту (1730 гъэм и бжьыхьэм) щIым ирахьэхыжащ.
СулътIани хъани зыпэмылъэща адыгэ дунейр иджыри къэмыувыIауэ мэкIэрахъуэ. КъэзыгъэщIым къищынэмыщIа, зыми ищIэркъым абы къыпэплъэр… Зыми емыщхь си адыгэ лъэпкъ дахэмрэ абы и цIыхугъэ хабзэмрэ тхуихъумэну дапщэщи солъэIу ди щхьэщыгу Къитым.
[1ЕкIэпцIэ фIыцIэ — къущхьэхъу къыщыкI екIэпцIэ лIэужьыгъуэщ (черная ольха)
2Щиху плъыжь — къущхьэхъу къыщыкI щиху лIэужьыгъуэщ (красный тополь)]
Псалъэм и акъужь гуапэ
«Адыгэ псалъэ» газетым и щІэджыкІакІуэхэм мазэ бжыгъэ хъуауэ зызыщывгъэгъуазэ МэшбащІэ Исхьэкъ и «Уафэбгыкъу и нэлат» романым и тедзэныр и кІэм нэблэгъащ. Къэбэрдейм и тхыдэ напэкІуэцІхэр щІэрыщІэу къызэзыгъэдзэкІыж мы тхы-гъэшхуэр зытеухуар 1708 гъэм Къэнжалыщхьэ деж (иджырей Зеикъуэ къуажэ и щІыбкІэ) ХьэтІохъущокъуэ Кургъуокъуэ зи пашэ дзэмрэ Къаплъэн-Джэрий зыщхьэщыт кърым-тэтэрыдзэмрэ я зэхуаку къихъуа зауэр къы-зыхэкІамрэ зэрекІуэкІамрэщ. Къэбэрдейр гууэщІу къэзыгъэгъуэлъыну хэта биидзэр Къэнжалыщхьэ щыщызэтракъутэм, Кърымыр и пІэ ирагъэтІысхьэжащ, и тынхэхми кІэ ира- тащ.
Къэнжал зауэм и гугъур ІуэрыІуатэми, архив тхыгъэхэми, тхыдэ къэхутэныгъэхэми куэду къыхощ, ауэ ар псалъэ зэгъэпэщакІэ цІыхум ябгъэдэзылъхьэ тхыгъэ щымыІэу къекІуэкІащ. КІахэ адыгэбзэкІи урысыбзэ-кІи дунейм къытехьа мы романым а Іуэху мыщхьэпэр егъэзэкІуэж, ауэ ар къэбэрдей адыгэбзэм къилъхьэн зэрыхуейми шэч хэлътэкъым.
МэшбащІэм и романыр къэбэрдей адыгэбзэм къизыгъэтІэсар «Адыгэ псалъэ» газетым и лэжьакІуэ, литературэ-обозреватель, усакІуэ Къармэ Іэсиятщ. «АдрыщІ ныджэ» усэ тхылъымкІэщ ар цІыхубэм я пащхьэ зэрихьар, зэуи я гум дыхьащ. Зи адыгэбзэр лантІэ, зи жыІэкІэм лъахъэ гуэри зэрымылъ Іэсият усакІуэ цІэрыІуэ Къэшэж Иннэ и усэ тхылъи адыгэбзэкІэ къигъэпсэлъащ. Абы къыкІэлъыкІуа «Уафэбгыкъу и нэлат» зэдзэкІыгъэми Къармэм къыщигъэлъэгъуащ адыгэбзэжьым зэрыхуэІэижьыр, псалъэм и пІалъэ зэрищІэр, нэсу зэригъэІэкІуэлъакІуэр. Іэсият и псалъэм, хы толъкъун къэукъубеям ещхьу ину зеІэтри, жыжьэ мэІу, акъужь гуапэ къызэрыкъуэхам хуэдэу, къыптелъэщІыхьурэ мэдэхащІэ, аращ тхыгъэм узыІэпезыгъашэр, къыкІэлъыкIуэнум ухуэпабгъэу узыщІыр.
