Сэкий (КIарэ) Риммэ СэфрэIил и пхъур
Адыгэ, къэрал лъэпкъ щIэныгъэм хэщIыныгъэ игъуэтащ. Урысей Федерацэм, нэгъуэщI къэрал куэдым щыцIэрыIуэ адыгэ бзылъхугъэ, лингвокультурологиемкIэ, германистикэмкIэ, хамэ къэрал литературэмкIэ щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ лэжьакIуэ, филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор Сэкий (КIарэ) Риммэ СэфрэIил и пхъур дунейм ехыжащ. Сэкийр лъэпкъ щIэныгъэм и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIа хэкупсэщ. Абы и зэфIэкIым къихьахэм ящыщщ Бзэхэр щаджу Армавир дэт бзэ, социальнэ институтыр. А еджапIэ нэхъыщхьэм и зэфIэувэныгъэри иужькIэ зыIэригъэхьа ехъулIэныгъэхэри зэпхар Сэкий Риммэ и цIэрщ.
Шэджэм куейм хыхьэ Шэджэм Езанэ къуажэм (иджы Шэджэм къалэ) къыщалъхуащ Риммэ. ЩIэныгъэ зэгъэгъуэтыным хуэпабгъэу къэхъуа хъыджэбз цIыкIум ехъулIэныгъэ иIэу 1954 гъэм къеух къуажэм дэт курыт школыр. Нэмыцэбзэм дихьэхырти, а бзэм нэхъ куууэ КъБКъУ-м щыхуоджэ. «НэмыцэбзэмкIэ егъэджакIуэ» IэщIагъэр зэрыт дипломыр абы кърат 1961 гъэм. Къэрал комиссэм и унафэкIэ Риммэ щылэжьэну ягъакIуэ Черкесск къалэм дэт курыт школ №13-м. Илъэс зыбжанэкIэ абы щылэжьа нэужь, Риммэ Армавир мэIэпхъуэ икIи и лэжьыгъэм щыпещэ Кхъухьлъатэзехуэхэр щагъэхьэзыру Армавир дэт дзэ еджапIэ нэхъыщхьэм. ИужькIэ, 1971 гъэм, ар егъэджакIуэу ирагъэблагъэ Армавир дэт къэрал педагогикэ академием хамэ къэралыбзэхэр щрагъэдж и кафедрэм. И IэнатIэм гурэ псэкIэ бгъэдэт лэжьакIуэ гумызагъэм абы къыщикIуащ гъуэгуанэ купщIафIэ, ассистентым къыщыщIэдзауэ профессорым нэс. ЩIэныгъэм хуэнэхъуеиншэ бзылъхугъэм и зэфIэкIхэм щыхигъэхъуащ Джавахишвили и цIэр зэрихьэу Тбилиси дэт къэрал университетым. 1977 гъэм Риммэ ехъулIэныгъэ иIэу пхегъэкI и кандидат диссертацэр.
Абы и ужькIэ куэд дэмыкIыу Риммэ дзыхь къыхуащI щылажьэ кафедрэм и унафэщI къалэныр. УнафэщI гумызагъэм, псом япэрауэ, мурад ещI зыхэт гупым я щIэныгъэм хригъэгъэхъуэну. Абы папщIэ Сэкийм кафедрэм кърегъэблагъэ Москва, Дон Iус Ростов, Краснодар къалэхэм я щIэныгъэлI цIэрыIуэхэр. Ахэр я унафэщIу, чэнджэщэгъуу, егъэджакIуэхэм я щIэныгъэм хагъахъуэу хуежьащ: къэхутэныгъэхэр ирагъэкIуэкIырт, статьяхэр ятхырт, диссертацэхэр ягъэхьэзырырт. КъыкIэлъыкIуэ илъэс зытхухым къриубыдэу кафедрэм иIэ хъуащ щIэныгъэхэмкIэ япэ кандидатхэр, нэхъ иужьыIуэкIэ — докторхэр. Ахэр мэхъу Сэкий Риммэ къызэригъэпэща щIэныгъэ школым и лъабжьэ. ЕгъэджакIуэхэри студентхэри зы ящIат бзэм хуаIэ лъагъуныгъэм, зэхэщIыкI лъагэм, ар зэрегъэджыпхъэмрэ абы ехьэлIа къэхутэныгъэхэр зэрегъэкIуэкIыпхъэ Iэмалхэмрэ хуаIэ гупсысэхэмрэ Iуэху еплъыкIэхэмрэ.
Кафедрэм и Iуэхур зэрыригъэфIакIуэм къыдэкIуэу, езы Сэкийми и зэфIэкIхэр нэхъ лъагэж мэхъу. И щIэныгъэмрэ зэфIэкIхэмрэ, кафедрэм щызэфIах лэжьыгъэмрэ зэрырагъаджэ методикэмрэ иригъэфIэкIуэн папщIэ, Риммэ щIэх-щIэхыурэ макIуэ хамэ къэрал зыбжанэм. Ар жыджэру хэтщ хамэбзэр егъэджыным и IуэхукIэ Германием, Франджым, Финляндием, Швецием, нэгъуэщI щIыпIэхэм щызэхуашэс дунейпсо конференцэхэм, абыхэм щыIэ еджапIэ нэхъыщхьэхэм я лэжьэкIэ мардэхэм щыгъуазэ зыхуещI. 1994 гъэм педагогикэ академием Сэкийм къыщызэIуихащ германыбзэхэр джынымкIэ щIэныгъэ аспирантурэ икIи абы и лэжьыгъэр къызыхуэтыншэу зэтреублэ. А илъэсхэм Сэкийм мурад ещI уней еджапIэ нэхъыщхьэ къызэIуихыну икIи абы и убзыхукIэ хъунум йолэжь.
1992 гъэм ирихьэлIэу Риммэ егъэхьэзыр «Штриттматтер Эрвин и художественнэ дунейр» доктор диссертацэр. А лэжьыгъэм пщIэшхуэ щиIащ щIэныгъэ дунейм. Филологие щIэныгъэхэм я доктор хъуа адыгэ бзылъхугъэм УФ-м Егъэджэны-гъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм и унафэкIэ къыфIащ профессор цIэ лъагэри.
Куэд дэмыкIыу щIэныгъэлIхэм нэрылъагъу ящыхъуащ Сэкийм и акъылыфIагъым къихьа ехъулIэныгъэр. 1993 гъэм абы къызэIуех уней еджапIэ нэхъыщхьэ — Армавир лингвистикэ-социальнэ институт (АЛСИ). Риммэ и гъусэу абы щылэжьащ лъэпкъ щIэныгъэлI цIэрыIуэхэу Сэкий Нурдин, Бэчыжь Лейлэ сымэ, нэгъуэщIхэри. Мы зэманым институтыр йофIакIуэ, зеужь. Зыхуеину щIэныгъэ, методикэ, техникэ лъабжьэшхуэ зиIэ а еджапIэм щIалэгъуалэр IэщIагъэ 15-м щыхурагъаджэ, бзэм епха къэхутэныгъэхэр щрагъэкIуэкI, Iуэху зехьэкIэ мардэщIэхэм зыщрагъэубгъу. Краснодар крайм щыяпэ апхуэдэ еджапIэ нэхъыщхьэр къалъытащ лъэпкъ щIэныгъэм зезыгъэужь хэлъхьэныгъэшхуэу.
Риммэ и еджапIэ нэхъыщхьэр нобэ ябж Урысей Федерацэм и Ипщэ щIыналъэм и щIэныгъэ, щэнхабзэ, егъэджэныгъэ центру.
Илъэси 10-м щIигъукIэ Сэкийр хэтащ Кубань къэрал университетымрэ Адыгэ къэрал университетымрэ доктор, кандидат диссертацэхэр щыпхагъэкI я советхэм. Адыгэ бзылъхугъэ щыпкъэм и нэIэм щIэту ягъэхьэзыращ доктор диссертацэу 4, кандидат лэжьыгъэу 18 икIи ахэр ехъулIэныгъэкIэ пхагъэкIащ.
Апхуэдэ лэжьыгъэшхуэхэм я закъуэкъым Сэкийр цIэрыIуэ зэрыхъуар. Куэд щыгъуазэщ абы и къалэмыпэм къыпыкIа щIэныгъэ лэжьыгъэхэм. Псори зэгъусэу ахэр 400-м щIегъу. Абыхэм яхэтщ монографиеу 31-рэ, щIэныгъэ статьяуэ 310-м щIигъу, тхылъхэу, методикэ пособие зэхуэмыдэхэу 150-м нэс. Ахэр шэщIауэ къыщагъэсэбэп еджапIэ нэхъыщхьэхэм я студентхэм, егъэджакIуэхэм.
Урысей Федерацэм, Кубаным щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ, Оксфорд университетым «Илъэсым и бзылъхугъэ» дамыгъэр зыхуигъэфэща, щIэныгъэ лэжьакIуэ пэрытыр а псоми къадэкIуэу, жылагъуэ Iуэхухэми щыцIэрыIуэт. Ар хэтащ Урысейм и германистхэм, философхэм я зэгухьэныгъэхэм. Абыхэм щызэфIих Iуэхугъуэхэр къалъытэри, Сэкийм къратащ «Урысей Иным и зэIузэпэщыныгъэм зэрыхуэлажьэм папщIэ» жылагъуэ дамыгъэ лъапIэр. Апхуэдэу Риммэ ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием, Социальнэ лэжьыгъэмкIэ дунейпсо академием я академикт. Урысей Федерацэм и лъэпкъхэм я зэкъуэтыныгъэр зэригъэбыдэм, лъэпкъ щэнхабзэр хъумэным хуищI хэлъхьэныгъэм папщIэ Урысейм щыпсэу лъэпкъхэм я Ассамблеем Сэкий Риммэ игъэпэжауэ щытащ ЩIыхь тхылъкIэ.
Сэкий (КIарэ) Риммэ СэфрэIил и пхъум, щIэныгъэ лэжьакIуэшхуэм, адыгэм и цIэр фIыкIэ жыжьэ щызыгъэIуфа бзылъхугъэ щыпкъэм, и фэеплъыр куэдрэ дигу ихунукъым.
ЩIэныгъэхэмкIэ Дуней-псо Адыгэ Академиер,
Дунейпсо Адыгэ Хасэр,
Къэбэрдей Адыгэ Хасэр.
