
Лъэпкъыр зэрыгъуэтыжын щIидза къудейщ
Адыгэр и Хэку къэкIуэжыну хуит нэхъ щыхъуар 1989 гъэрщ. Ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, абы лъандэрэ къэзыгъэзэжыпар мащIэ дыдэщ. Къэбэрдей-Балъкъэр, Адыгей, Къэрэшей-Шэрджэс щIыналъищри зэгъусэу къэсщтэнщи, псоми зэхэту мин зытIущ къыщыббжыну аращ. Утыкум щыжытIэ хабзэщ адыгэр мелуан зыхыбл хъууэ, хамэ къэрал 47-м щикъухьауэ. А бжыгъэшхуэм щыщу илъэс 25-м къриубыдэу цIыху мини 3-м фIэкIа къэдмышэжыфамэ, Iуэхур дымыгъэкIуэта пэлъытэщ.
IутIыж Мэжид Ауэ зыщыдгъэгъупщэ хъунукъым зы Iуэхугъуэ — ар Адыгэ Республикэм и Iэтащхьэу щыта Джарым Аслъэн и жэрдэм хэлъу, адыгэхэр Косовэ къызэрырашыжарщ. Къэрал Iуэху ящIри, абы щыгъуэм Махуэхьэблэр дахэу ягъэтIысыжат. Мис ар щапхъэ тхуэхъун хуеящ.
Iуэхур тэмэму убзыхуа мыхъуами, щIэддзауэ догъэлъапIэ Къэзыгъэзэжахэм я махуэр. Ар сэ тэмэм дыдэу къэслъытэркъым. А махуэм дыхуэмейуэ аракъым. Къэзыгъэзэжахэм я махуэр щытIэткIэ, лъэпкъыр зэрыгъуэтыжа, Iуэхур зэфIыхьа хуэдэу мэхъу. Абы щыгъуэми адыгэ лъэпкъыр и Хэкум къешэлIэжыным епха лэжьыгъэр иджыри щIэдмыдзауэ жыпIэ хъунущ.
Сирием зауэр къыщыхъейщ, абы я щхьэр къыхахын хуей хъури, ди лъэпкъэгъу зыбжанэ къэкIуэжащ. Гу къабзэ яIэу цIыху куэд, республикэ унафэщIхэри хэту, хэлэжьыхьащ абыхэм гъуэгур яхузэIухыным. Сэ ар згъэкIуэдыну сыхуейкъым. Ауэ мыбдежи дызэрыхуеям хуэдэ дыдэу лэжьыгъэр тхуэгъэпсакъым, Хэкур щхьэегъэзыпIэ зыхуэхъуар мащIэ дыдэщ. КъэкIуэжахэм ящыщ гупышхуэм ЕвропэмкIэ ягъэзэжащ. Абы къикIыр сыт? Хэкум ущыпсэуным нэхърэ нэхъ лъапIэ зэрыщымыIэмрэ абы и мыхьэнэмрэ зыхедмыгъэщIэфауэ, я гупсысэр тхуэмыузэщIауэ аращ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, Хэку лъагъуныгъэ, лъэпкъ гупсысэкIэ абыхэм яхэтлъхьэфакъым. Пэжщ, Кременчуг-Константиновкэ, Благовещенкэ, Урыху къуажэхэм, нэгъуэщI жылагъуэхэми унэхэр къыщыхуащэхуащ зыкъомым, арщхьэкIэ абы и мыхьэнэр къагурымыIуэу ежьэжаи щыIэщ.
ЗэрыжытIауэ, Къэзыгъэзэжахэм я махуэр едгъэжьауэ илъэс къэс догъэлъапIэ. Дыкъафэу, дыджэгуу дызэбгрымыкIыжу, сэ сфIэкъабылт а махуэр къэдгъэсэбэпу, Iуэхум и пэжыпIэр къэтпщытэныр. Сыт къыдэмыхъулIар? Сыт щхьэусыгъуэ хуэхъуар ди лъэпкъэгъухэр адэжь лъахэм къыщызэтемыувыIэным? Дэнэ деж дыщыщыуа? Тыркум щыIэ КАФФЕД-м, Иорданием, Израилым щылажьэ Хасэхэм адыгэхэм я Хэкум къагъэзэжын папщIэ ящIэр сыт? Мы упщIэхэр зэттыжыфу абыхэм я жэуапхэри къэдгъуэтын хуейщ. Лъэпкъыр зэрыгъуэтыжын щIидза къудейщи, Iуэхум нэхъ куууэ дегупсысыпхъэщ.
Адыгэу укъэнэну ухуеймэ, зы гъуэгу закъуэщ щыIэр. Къыхэхыпхъэщ: е хэхэс гъащIэр, е Хэкур. Ухэхэсу лъэпкъыу укъызэрызэтемынэнур нахуэщ. «Адыгэу сыкъэнэнущ» жиIэкIэ зэфIэкIыркъым, хамэщIым ар куэдрэ щыадыгэфынукъым.
IУТIЫЖ Мэжид.
Тхыгъэр зейм теухуауэ:Налшык къалэ дэт «Адыгэ унэ» тыкуэныр зей IутIыж Мэжид Истамбыл къалэ къыщалъхуащ, ар и IэщIагъэкIэ экономистщ. Илъэс 40-кIэ хэхэс гъащIэр ирихьэкIауэ, Хэкум япэу 1989 гъэм къэкIуащ. Зы илъэс дэкIри, абы къигъэзэжыпащ адэжь щIыналъэм, унагъуэ щыхъужащ.
Гугъуехьыр куэдми, зэрылъытэу мэпсэу
ЦIыхуфэр Iувщ, щIыжаIэр хьэкъыу тпхыкIащ Прохладнэ щIыналъэм хыхьэ Благовещенкэ къуажэм иджыблагъэ дыщыщыIам. Хэкум я щхьэр кърахьэлIэжу мыбдеж щетIысэха ди лъэпкъэгъухэм я фэм дагъахуэмрэ гъащIэм зэригъэунэхур зэрашэчымрэ щыплъагъукIэ, аращ узэгупсысыр. Ауэ лэжьыгъэ ямыгъуэтми, урысыбзэмрэ ди къэралым и хабзэхэмрэ ямыщIэми, абыхэм я нэхъыбэр дзыхэркъым.
СтIащ Линэрэ Хъыжьрокъуэ Регинэрэ.
Гъыш Ануар и щхьэгъусэмрэ и къуэмрэ я гъусэу.
Хъыжьрокъуэхэ я теплицэр.
ИлъэсиплI ипэкIэ Благовещенкэ къыдэтIысхьэжа СтIащ Исам и унэ дыщекIуэлIам, езыр дэстэкъым, Мейкъуапэ щыпсэу и къуэшым деж хьэщIапIэ кIуауэ къыщIэкIащ.
Исам и щхьэгъусэ Линэрэ и къуэ курыт Мухьэмэдрэ (къуищ яIэщ: Хъызам, Мухьэмэд, Мэжид) сэлам гуапэ къыдахри, драгъэблэгъащ. Нэхъыжьу тщIыгъу IутIыж Мэжид, жьауапIэмкIэ дывгъэтIыси аращ, жиIами, Линэ идакъым: «ЗыфхуэзгъэщIэгъуэну сыхуейт, зэдгъэпэщыжа си пщэфIапIэр фэзгъэлъагъуу», — жиIэри. Линэ щыуатэкъым пэшыр дигу зэрырихьынумкIэ: Iэхуитлъэхуитт, щхьэгъубжэшхуэ хэлъу. Бзылъхугъэм деупщIащ я Iуэху зытетымкIэ. Адрей къуажэдэсхэми хуэдэу, унагъуэм и гукъеуэр лэжьыгъэ зэрамыгъуэтырщ. Линэ къыджиIащ и щхьэгъусэр инджылызыбзэ-хьэрыпыбзэмкIэ тэрмэшу Сирием илъэс куэдкIэ зэрыщылэжьар, ауэ мыбдеж абы и IэщIагъэм щIэупщIэ зэрыщимыIэр. Прохладнэ дэт «Велес Агро» IуэхущIапIэм и джэд фермэм Исам пIалъэкIэ щылэжьащ, ауэ унагъуэшхуэр зэригъэпсэун къыщыпэмыкIуэм, ар къигъэнэжащ. Мы зэманым абы Iэщ зэрехуэ, хадэ хесэ. ЦIыхубзым зэрыжиIэмкIэ, я щIалэ нэхъыжьитIыр лэжьэну Налшык къалэ кIуэну иужь йохьэри, ари къайхъулIэркъым. «ЩIалэхэм зы сом гуэр къэдлэжьынщ, жаIэри Налшык къалэ макIуэ. АрщхьэкIэ пщыхьэщхьэм къызэрыкIуэжын автобус ягъуэткъыми, къалэжьар таксим токIуэдэж. Аращ ди Iуэхур зэкIэ зэрыщыт дыдэр, ауэ дыдзыхэркъым, мамыру ди Хэку дисщи», — жеIэ Линэ. Бзылъхугъэм нэхъыжьхэм я IэпщIэлъапщIагъэм щыщу хуэхъумам дыщыщIэупщIэм, жиIащ адыгэ кхъуейр фIы дыдэу къызэрехъулIэр.
…Пэж дыдэу, дзыхэркъым мы жылэм къыдэтIысхьэжахэр: нэхъыбэр къалэхэм къыщыхъуащ, щIы зехьэкIэм фIыуэ хащIыкIыркъым, ауэ, зэрыхъукIэ, хадэр зэрахьэ. ПщыхьэщхьэкIэ зэгъунэгъухэр къыдокIуэтри, адыгэ пшынэм едаIуэу зэхэсщ.
СтIащхэ я гъунэгъуу щысщ Хъыжьрокъуэхэ зэкъуэшитI (Низаррэ Нэузэтрэ). ЩIапIэ зэгъунэгъухэм щытIысащи, ахэр IуэхукIэ зэкIэлъоIэбэ, бынунагъуэшхуэхэщ. ЩIалэхэр, я анэ Самие я гъусэу, илъэсиплI ипэкIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым къэIэпхъуэжащ. Я зы къуэш нэхъыжь Сирием къэнащ, шыпхъуищ яIэщи, Тыркум щопсэу. Хъыжьрокъуэхэ я пщIантIэм узэрыдыхьэу, гу зылъыптэр екIуу, зыхуей хуэзауэ зэрахьэ теплицэхэрщ. Помидорым и пIалъэр апхуэдэу фIыуэ зыщIэм дыщыщIэупщIэм, Самие жеIэ: «Псоми хуэIэкIуэлъакIуэу елэжьыр ди нысэращ, жэщи махуи имыIэу абы йогугъу». КIуэкIуэхэ япхъу Регинэ Малкэ къуажэм щыщщ, унагъуэм къазэрыхыхьэрэ илъэсиплIым нэблэгъащ, Нэузэт и щхьэгъусэщ. Зи ныбжькIэ щIалэ дыдэ Регинэ и Iуэхур къызэрехъулIэм тедгъэпсэлъыхьащ. «Гугъущ щIым уелэжьэну, ауэ ар къохъулIэ хъуа нэужь, хъер къуетыж. Сэ езым сыхуейуэ помидорыр къызэрагъэкIым зыхэзгъэгъуэзауэ аращ. И зэманым пщIэм хуэдэ щыIэкъым, пщэдджыжьым сыхьэтихым сыхохьэ, ауэ махуэ псор абы щытекIуади къохъу. Псалъэм папщIэ, дыгъуасэ хуэдэу нэхъыбэ къыщыпытчыжа къэхъуакъым, помидор ашык 30-м нэблагъэ къетхьэлIащ. И чэзум тщэну дыхунэмысмэ, помидорыр банкIкIэ догъэфIэIу, абыи щIэупщIэ иIэщ, уеблэмэ Москва щедгъаши къохъу», — жеIэ нысащIэм. Регинэ и лэжьыгъэм нэхъри зригъэубгъуну и гугъэщ. Хъыжьрокъуэхэ я лъапсэр иныфIщи, щIы Iыхьэ нэщIым абы и мурадщ мэракIуэ зэмылIэужьыгъуэхэр щыхисэну. Дыщыуэну къыщIэкIынкъым, Хъыжьрокъуэхэ нысэфI къапэщIэхуауэ жытIэмэ.
«Тхьэм и шыкуркIэ гуныкъуэгъуэ диIэкъым, псори тэмэмщ. Гъунэгъухэр дызэрыщIэу, дызэрылъытэу допсэу. СириемкIэ дгъэзэнукъым», — жеIэ Самие.
Благовещенкэ псэупIэ зыхуэхъуахэм ящыщщ Гъыш Ануаррэ и щхьэгъусэ Зульфиярэ. Абыхэм щIалищрэ зы хъыджэбзрэ яIэщ. Я къуэ нэхъыжь Бибарс Мейкъуапэ дэсщ. Налбий Налшык щопсэу, и лэжьыгъэр зэпхар гъущI куэбжэхэр щIынырщ. Мухьэмэд Голландием щыIэщ. Гъышхэ я унэкIи лъапсэкIи зыхуей хуэзауэ мэпсэу. «КъытхуамыщIа щыIэкъым ди Хэкум дыкъызэрыIэпхъуэжрэ, псоми дахуэарэзыщ. Iуэхуу диIэр ди щIыгум зыгуэр къытетхынырщи, дыщхьэхыркъым. Зи Хэку, зи лъэпкъ къызыфIэIуэхум гугъу зригъэхьынущ, нэгъуэщI гупсысэ иIэни хуейкъым», — жеIэ Ануар.
БАГЪЭТЫР Луизэ.
Бзурэ пэт, и абгъуэр къелъыхъуэж
ИлъэсиплI ипэкIэ Сирием зауэр къыщыхъейри, лажьэ зимыIэ цIыху куэд абы зэхэзехуэн ищIащ. Абы щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм ар тIууащIэу къазэрытехьэлъам шэч хэлъкъым, аргуэру Iэпхъуэшапхъуэхэм яхэхуащи (иджы едапщанэрэ).
Зигъу и бынунагъуэшхуэр.
Шымыгъашхэ Пэрытрэ и щхьэгъусэмрэ.
«Гугъущ, дауи, уи пщIэнтIэпскIэ унэ-лъапсэр зэфIэбгъэувауэ «иджы сыпсэунщ» щыжыпIэ дыдэм псори къыщызэтещэхэжкIэ. Дэ Тхьэм и нэфI къытщыхуащ, зауэм дыкъыхэкIыу мыпхуэдэ жэнэт дыкъыхэхуэжыну Iэмал зэрыдгъуэтамкIэ, — жеIэ зауэ лыгъэм зи унагъуэр къыхэзышу Хэкум къэIэпхъуэжа Шымыгъашхэ Зигъу. Ди псэлъэгъум хуэдэу зи щхьэр зи адэжьхэм я лъахэм къезыхьэлIэжахэм зыщIагъэкъуащ ДАХ-ми, Къэбэрдей-
Балъкъэрым щыпсэухэми.
Зигъу и унагъуэр хъуэпсэгъуэщ. Абы исхэр нэшхуэгушхуэу къызэрытIущIар сыт и уасэ?! Зигъурэ и щхьэгъусэ Маисэрэ (абазэхэщ, Гъышхэ япхъущ) я быниблыр дыгъэ-щыгъэ зыхужаIэм хуэдэщ. Нэрылъагъущ унагъуэм хабзэрэ пщIэрэ зэрилъыр. И щхьэгъусэмрэ и бынхэмрэ нэхъ гъунэгъуу къыдигъэцIыхуну Зигъу дыщелъэIум, уеблэмэ унэгуащэм и цIэр, езыри щысу, къриIуэну фIэемыкIу хъуащ. Зигъу и бынхэм дахэ дыдэхэр яфIищащ: Азер, Нэхунэ, Маржэ, Димахуэ, Аслъэн, Синэ, Сипсэ (иужьрей цIыкIуитIыр зэтIолъхуэныкъуэщ). Унэгуащэм къызэрыджиIамкIэ, Азеррэ Аслъэнрэ Налшык къалэ щоджэ, зыщIэс колледжым и общежитым пэш къыщратащ, махуэм зэ ягъашхэ, мазэм сом щиплI кърат. Димахуэ мы гъэм епщыкIузанэ классыр къиухащи, инджылызыбзэм хуеджэну зэрыфIэфIыр къыджиIащ. НэхъыщIэ цIыкIухэр курыт школым хэзэгъауэ макIуэ, уеблэмэ зэныкъуэкъуу йоджэ. «Дауэ ямыщIми, «тхур» къыфIахь», — мэгушыIэ Зигъу.
Зигъу илъэс куэдкIэ инженеру щылэжьащ щIы дагъэ къыщIэзыш IуэхущIапIэм.
— ДыкъыщыкIуэжагъащIэм цIыхухэм хъарзынэу зыкъытщIагъэкъуащ. Мы зэманым щIым тIэкIу долэжь, ауэ абы дыхуэIэкIуэлъакIуэкъыми, фIы дыдэу къыдэхъулIэу схужыIэнукъым. Нэгъабэ кIэртIофымрэ бэдрэжанымрэ хадэм щыхэтсати, къарууэ етхьэлIамрэ хущхъуэ уасэу тедгъэкIуэдамрэ къыпэкIуэжа щыIэкъым. Ауэ хадэ лэжьыгъэми хуэмурэ досэ, дыпэщащэурэ и пIалъэр зыдогъащIэ. Джэдкъаз догъэхъу. Гъунэгъухэм я гугъу пщIымэ, цIыху хъарзынэ дыдэхэщ, ауэ щхьэж и Iуэхумрэ зэрыпсэунымрэ егъэбыдылIащи, сэлам зэтхыфмэ дыгуфIэу аращ, — жеIэ Зигъу.
«ФыхущIегъуэжакъэ фыкъызэрыкIуэжам?» — жыпIэу ущеупщIкIэ, абы къыхегъэщ: «Иджыри къэс сыкъызэрымыкIуэжаращ сызыхущIегъуэжыр. Нэхъ пасэу зэфIэдгъэкIын хуея Iуэхущ. Сэ жысIэращ: Сирием щыдлэжьар Хэкум деж щытщIауэ щытамэ, куэдкIэ нэхъыфIу иджыпсту дыпсэунт. Зауищым дыкъелащ, щэнейрэ зэхэзехуэн дащIащ. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, лъапсэ бухуэныр Iуэху псынщIагъуэкъым. КъызэрыгуэкI цIыхум и гъащIэм къриубыдэу зы щхьэегъэзыпIэ иухуэф къудейщ. Дэ апхуэдэ гъэунэхуныгъэ щэ дихуащ. ЦIыхум и къаруми гъунапкъэ иIэщ. Иджы дэ ди ныбжьыр кIуащ. Ауэ жыгым лъабжьэ едгъэгъуэтмэ, адэкIэ ди бынхэм абы псы щIакIэурэ хъер къыпахынщ. Дызыщыгугъыр аращ. Ди адэ тхьэмыщкIэр хамэщI дыщыпсэун хуейуэ ди натIэ зэрыхъуам ирибампIэурэ дунейм ехыжащ. Дауи мыбэмпIэнрэт, бзу цIыкIурэ пэт, и абгъуэр къелъыхъуэж.
Псы цIыкIур псышхуэм здехь
Зигъу и шынэхъыжь Пэрыт мазибгъу мэхъу Кременчуг-Константиновкэ къуажэм къызэрыдэтIысхьэжрэ. Абыи дыщыхуеблагъэм, яфIэфI дыдэу и унэгуащэмрэ езымрэ къыдбгъэдэсащ, къыддэуэршэращ. Щыгъуазэ дызэрыхъуамкIэ, Пэрыт Сирием егъэджэныгъэмкIэ и министрым и къуэдзэу илъэс 11-кIэ лэжьащ, хьэрып-нэмыцэ псалъалъэ зэхэзыгъэувахэм яхэтащ. Япэ дыдэ ар Урысейм къихьауэ щытащ 1980 гъэм Олимп джэгухэр Москва къалэ щыщекIуэкIам. Ауэ нэхъыбэу ар нобэ зытепсэлъыхьыр къызыхэкIа лъэпкъымрэ я нэхъыжьхэмрэщ.
— Ди адэм и адэшхуэращ Хэкум иIэпхъукIауэ щытар. Абы щIалитIрэ зы пщащэрэ къыхуэхъуат, арщхьэкIэ зыр пасэу дунейм ехыжащ. Шымыгъашхэхэ зэи къыщыхъуакъым я щIэблэм адыгэцIэ фIамыщу. А Iуэхум мыхьэнэшхуэ иритырт ди адэми, — жеIэ Пэрыт. — Сэ къыскIэлъыкIуэр хъыджэбзхэрати, абы зым Iыхьэмахуэ, адрейм Дыщэмахуэ яфIищащ, си къуэш нэхъыщIэхэм — Зигъу, Нарт, Щауэмахуэ. Ар дэ хабзэ нэхъыщхьэ дыдэ тхуэхъури, дэ къытщIэхъуэжахэми зыми хьэрыпыцIэ еттакъым. Зэпымыууэ жызоIэ адыгэм лIэщIыгъуэкIэрэ зэтриухуа и гупсысэм къытекIуэн зэрыщымыIэр. Зи гугъу сщIыр цIыхум ухэзышэ икIи укъыхэзышыж ди хабзэ-бзыпхъэрщ. АтIэ фIыгъуэ къыпхуэзыщIар зыщыбгъэгъупщэ е абы уепцIыж хъунукъым. Уэрамым дэт сабийхэр адыгэбзэкIэ псалъэу зэхэсхамэ, апхуэдизкIэ ар си гум йодэхащIэри, IэфIыкIэ хъуми, ахъшэ тIэкIуми, зыгуэр язот. Сотхъэж абыхэм я макъыр зэхызохри. Зэрыхабзэщи, псы цIыкIур псышхуэм здехь. Дэри дызыхэс лъэпкъышхуэм ди гупсысэр хэшыпсыхьыж хъуащи, аращ нэхъыбэу дызыгъэгузавэр.
Пэрыт быниплI иIэщ: хъыджэбзищыр унагъуэ хъужауэ Сирием щопсэу, и щIалэ Бибэрс езым и Iуэху къызэригъэпэщыжауэ Тыркум щыIэщ.
Хэхэс гъащIэр зылъэгъуар нэхъ хэкупсэ мэхъу жыхуаIэрщи, Пэрытрэ и щхьэгъусэмрэ къызэрыкIуэжа къудейм щогуфIыкI, щIым хуаIэ лъагъуныгъэр я хадэмкIэ нэрылъагъущ. Жыг хадэр пхъэщхьэмыщхьэм къекъутэ, хадэхэкIхэмкIи къулейсызкъым. Нащэр, помидорыр, къэбыр, бэдрэжаныр яIэщ, уеблэмэ гъэщIэгъуэн тщыхъуащ шхыныгъуэхэр ирагъэIэфIу СириемкIэ зэрахьэ «млюхие» удз лIэужьыгъуэри унэгуащэм и хадэм къызэрыщигъэкIар. Арагъэнщ, Хэкур зи плъапIэм сыт хуэдэ лэжьыгъэри фIэIэфIынущ, щIыжаIэр.
КЪАНЩАУЭ Мэлычыпхъу.
Санэхэ я лъапсэ
Кременчуг-Константиновкэ (Бахъсэн щIыналъэ) къуажэм дэс унагъуэ 700-м Сирием къикIыжа унагъуэ 20 яхэтIысхьэжащ. Зигурэ зи псэрэ абдеж щызыгъэтIылъахэм ящыщщ Санэ Нидалрэ абы и щхьэгъусэ Сельвэрэ (Къуэныхьхэ япхъущ). Абыхэм я унагъуэм хъыджэбз тхьэIухудитI къыщохъу — Хьэлэрэ Сэмэрэ. Хьэлэ мы гъэм етIуанэ классым кIуэнущ, Сэмэ къуажэм дэт сабий гъэсапIэм яшэ.
Санэ Нидал и унагъуэр. Адыгэ фащэхэр къащыпсу къытпежьащ пщащэ цIыкIуитIыр. Унэгуащэм псы щIыIэрэ IэфIыкIэрэ Iэнэм къыздытхутригъэувэм, и щхьэгъусэр хадэмкIэ удзыр пиупщIыну зэрихьар къыджиIащ. Мыгувэуи унагъуэм и тхьэмадэр къытхыхьащ, фIэхъус гуапэр къыдихыу. Гу лъумытэнкIэ Iэмал иIэтэкъым мы унагъуэр зэрыпсэуакIуэм. Нидал и IэщIагъэкIэ ухуакIуэщ. Ар нэрылъагъущ, къыхуащэхуа унэм абы къыпищIыхьыжа пырхъуэмкIэ.
— ИлъэсиплI хъуащ дыкъызэрыкIуэжрэ. Зауэм и гуащIэгъуэ дыдэм дыкъыхэкIауэ жыпIэ хъунущ. Дыкъыщыхъуа Хъэнэсир жылэр (Сирием хыхьэ Алеппэ къалэм пэгъунэгъущ) зэтракъутэпащ, дэсахэри, дэр хуэдэ дыдэу, нэгъуэщI щIыпIэхэмкIэ Iэпхъуащ. Санэхэ, Щоджэнхэ, ЛъэнкIэпIашэхэ, нэгъуэщI адыгэ лъэпкъхэри дыщыпсэуащ абы. Хэкум икъукIэ гуапэу къыщытIущIащ. Ди Iыхьлыхэр къыддэIэпыкъуащ, зыми лъэкI къигъэнакъым. Мыращ ди щIыпIэри, мыбдеж дыщыпсэуну ди мурадщ, — жеIэ Нидал.
Нэхъыжьыр мэгуфIэ, ди унэкъуэщу зы унагъуэ закъуэ Тэрч районым хыхьэ Ботэщей къуажэм къыщыдгъуэтыжащ, жеIэри. Ахэр щIэх-щIэхыурэ унагъуэм къылъогъуазэ, зыхуэныкъуэкIэ зыкъыщIагъакъуэ, уеблэмэ машинэ къыхуахуащ сабийхэр курыт школым ирашэнщ, я Iуэху зэфIрагъэкIынщ, жаIэри. Лэжьыгъэ зэрамыIэм Нидал игъэгужьейркъым, сыт хуэдэми зрипщытыну хьэзырщи. ИджыкIэ езыри унэгуащэри хадэм йолэжьыхь, щIымахуэм яшхынур ягъэхьэзыр. Апхуэдэуи Нидал джэдкъазрэ бжэнрэ зэрехуэ, джэдыкIэмрэ гъэшхэкIымрэ зыщагъащIэркъым. «Уэ езым уи IэрыкIым нэхъыфI щыIэу къыщIэкIынкъым. Зыгуэр дымыщIэу дыщыскъым. Хадэ уиIэмэ, жэщи махуи узэлэжьын бгъуэтынущ, — жеIэ Нидал. — Хъыджэбзхэр хуэмурэ есащ дыкъыздэIэпхъуам, бзэхэр, урысыбзэр хэту, зэрызрагъэщIэным нэхъ догугъу. ЦIыкIухэм адыгэбзэр ящIэнымкIэ къегугъуар я анэшхуэращ, ар иджыпсту щыIэкъым, Иорданием щыпсэу ди Iыхьлыхэм я деж щохьэщIэ. ЩIэблэр зэрыдущийр адыгэ хабзэращ, ди нэхъыжьыфIхэм къытхуагъэна фIыгъуэщ ар».
Нидал игу къоуэ и Iыхьлыхэм зэрапэIэщIэр, и шыпхъуиплIымрэ и къуэшитIымрэ СириемкIэ къэнащ. «Псори дигу ирихьырт, хэхауэ зы лэжьыгъэ гуэр диIэжатэмэ…» — жеIэ абы.
Нидал и щхьэгъусэр дэным хуэIэзэщ, IэкIуэлъакIуэу цы зэIуещэ, хэдыкI ещI. «Ди анэращ дэрбзэр IэщIагъэм дыхуэзыгъэсар, дызэрыцIыкIурэ зыгуэрхэр зэIудощэ. А Iуэхум ди анэшхуэри елэжьу щытащ, абы и дежу къыщIэкIынщ псори къыщежьар. Дэным тIэкIу щIэупщIэ иIатэмэ, нэхъ хьэрычэт тхэлъу дыпсэунт. Ауэ сэри иужьрей илъэсищым си гур къызэузу щытащи, сызэлэжьаишхуэ щыIэкъым. Москва къыщызагъэплъащ. Абы дызэрыкIуэну ахъшэм деж щегъэжьауэ Iуэхур тхузэхуигъэхъуащ Ефэнды Ольгэ. Тхьэм и шыкуркIэ апхуэдэ дэIэпыкъуэгъухэр диIащ, армырамэ, дызэрыхъунур сщIэртэкъым. ЗыкъытщIэзыгъэкъуа дэтхэнэми фIыщIэ худощI», — жеIэ Сельвэ.
Нидал езым и Iуэхухэм къыщыдэхуэм, къуажэм нэщIу къыдэна унэ-лъапсэхэм якIэлъоплъ, удзыжьыр пеупщI. Абы дигъэлъэгъуащ Сирием къикIыжа зы хьэрып цIыхубзым къыхуащэхуауэ щыта щIапIэр. «Бзылъхугъэм и сабийр щIыгъуу дэкIыжащ къуажэм. Унэр къыщратагъащIэм, Налшык къалэ щIалэгъуалэ гуп къикIри, пэшхэр хузэрахьат, псыр хущIашат. ХадэшхуэфI дыди къедзылIащ мы лъапсэм», — дыхигъэгъуэзащ Нидал Iуэхум. КъызэрыщIэкIымкIэ, апхуэдэу ябгынауэ Кременчуг-Константиновкэ жылэм иджыри унэ зыбжанэ дэтщ.
… Санэ Нидал и унагъуэм дыдихьэхауэ куэбжэпэм нэс дыуэршэру дыкъыдашыжащ. Хьэлэ цIыкIу езым ищIауэ къыткIэлъыдиха сурэт щхъуэкIэплъыкIэхэм къатещ нурыр сабийхэм я гур зэрымамырым и щыхьэту къысщыхъуащ.
ТЭРЧЫКЪУЭ КIурацэ.
