Кавказыр зэрыгушхуэ джэгуакIуэ телъыджэ
УФ-м щIыхь зиIэ и артист Хъупсырджэн Албэч и ныбжьыр илъэс 60 ирокъу
Хъупсырджэн Албэч зы цIыху ищIэн ищIауэ жыпIэ хъунущ республикэм макъамэ гъуазджэм зыщиужьыным теухуауэ. Нэхъыщхьэращи, зэфIэкI иIэу ар нобэми утыку итщ.
Хъупсырджэн Албэч Бахъсэн щIыналъэм хыхьэ Зеикъуэ къуажэм 1956 гъэм гъатхэпэм и 30-м къыщалъхуащ. Ди республикэм и музыкэ училищэм, иужькIэ Астрахань, Воронеж къалэхэм щыIэ консерваторэхэм щеджащ.
КъБР-м и Музыкэ театрым зэрыщылэжьа зэманым къриубыдэу абы оперэ, опереттэ зэмылIэужьыгъуэхэм партие нэхъыщхьэу 33-рэ щигъэзэщIащ. Куэдым ягу дыхьащ Верди и «Травиата» оперэм — Жермон, Штраус и «Летучая мышь» опереттэм — Айзенштейн Генрих, Чайковский Пётр и «Евгений Онегин» оперэм — Онегиным, «Цыганский барон» оперэм — бароным я ролхэр зэрыщигъэзэщIар.
ЗэфIэкI зиIэ уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэм хуэфэщэн гулъыти къыхуащIащ — ар УФ-м щIыхь зиIэ и артистщ.
Хъупсырджэн Албэч: Ди анэращ макъамэр фIыуэ дэзыгъэлъэгъуар
КъБР-м и Музыкэ театрым и утыкур зыгъэбжьыфIэ, классикэ макъамэхэр зи псэм хэлъ Хъупсырджэн Албэч зыхуэдгъэзащ и лэжьыгъэм, и унагъуэм ятеухуа упщIэ зыбжанэкIэ.
— Албэч, къуажэдэс щIалэм уэрэд жыIэныр IэщIагъэу къыхэпха зэрыхъуар сфIэгъэщIэгъуэнщ.
— Си Iуэхур гъэщIэгъуэн дыдэу къекIуэкIащ. СызэрыцIыкIурэ футболрат нэкууи напIэуи сиIэр. Школым сыщыщIэс зэманым спорт лIэужьыгъуэхэм ящыщу топ джэгумрэ атлетикэ псынщIэмрэ хуабжьу сыдахьэхат. Бахъсэн къалэм дэс ныбжьыщIэхэм я «Автомобилист» футбол клубым, иужькIэ ди республикэм и «Спартак» футбол клубым пIа- лъэ кIэщIкIэ сыщыджэгуащ. КъыздэгушыIэми я фIэщми сымыщIэу, си ныбжьэгъухэм куэдрэ къызаIуэкIырт, топ сыщыджэгукIэ хуабжьу сызэрыкIийр. Зэгуэрым, гупитI дыздэджэгурти, ди хьэрхуэрэгъухэм цыплъ хъужауэ зы лIышхуэ яхэтт, сыпэмылъэщу. Гъунэгъу дызэхуэхъуху, дызэжьэхэуэрт, апщIондэхукIи сыкъыIуидзырт. Арати, Iэмал гуэр абы къыхуэзгупсысыну иужь сихьащ, моуэ гъунэгъу къыщысхуэхъу дыдэм, сызэрифIэщкIэ сыкIиящ. Ар къащтэри, занщIэу джэлащ, удзым нэкIукIэ хэхуэу. Ар зылъэгъуахэм къадыхьэшхар пхужыIэнкъым. Абы щыгъуэм къызжаIат: «Уэ ущыджэгун хуейр футбол губгъуэракъым, атIэ театрым и утыкурщ!»
Школ-интернатым сыщыщеджэм макъамэр фIыуэ слъагъурт икIи духовой оркестрым сыхэтт, кларнетымрэ трубамрэ сеуэу. КъищынэмыщIауэ, хорым уэрэд щыжысIэрт, ауэ зэгуэр уэ-рэджыIакIуэ сыхъуну зэи сигу къэкIыртэкъым, си макъым езгъэдэIуэну къызжаIэми. Зэхыхьэ гуэрым уэрэд жысIэну сыщрагъэблагъэм, «Сэрмахуэ» адыгэ цIыхубэ уэрэдыжьым езгъэдэIуащ. Къэбэрдей-Балъ-къэрым и оперэ уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэ, Ленинград консерваторэр къэзыуха Къуэдзокъуэ Владимир къызбгъэдыхьэри къызжиIащ: «Иджыри къыздэсым дэнэ уздэщыIар? Уэ пхуэдэщ дэ къэтлъыхъуэр. Макъ дахэ уиIэщи, Iэмал имыIэу уэрэджыIакIуэ ухъун хуейщ. Музыкэ училищэм пщэдей сыныщыппоплъэ». Футболыр зэрысфIэфIыр, Налшык и «Спартак» клубым сыщыджэгуну сызэрыщIэхъуэпсыр къыгурызгъэIуэну сыхэта щхьэкIэ, ар къызэдэIуакъым. АпхуэдизкIэ жиIэм шэч къытумыхьэну псалъэрти, сегупсысащ: «Пэж дыдэу, макъамэрауэ къыщIэкIынщ къыхэсхын хуейр». Си анэм и дэлъху Дыкъынэ Хьэмид абы щыгъуэм радиом щылажьэрт. Къуэдзокъуэ Владимиррэ абырэ фIыуэ зэрыцIыхурти, абы и деж сишащ. Музыкэ училищэм и унафэщI Хьэсанэ Мусэ егъэджакIуэхэр и гъусэу зэхуэсащ къызэдэIуэну. Фортепианэм деж сытIысщ, адыгэ уэрэд зыбжа-нэ жысIэри, экзаменыншэу училищэм сыкъащтащ. ИлъэситIкIэ абы сыщIэса нэужь, Астрахань къалэм дэт консерваторэм еджакIуэ сагъэкIуащ. Абы илъэсищкIэ сыщыIауэ, Воронеж къалэм и консерваторэм щыпысщащ си еджэным. А къалэм оперэ театр бэлыхь дэтти, зэман сызэриIэу абы сыкIуэрт. Еджэныр къэзухри, а театрым лэжьэн щыщIэздзащ. А зэманым КъБР-м щэнхабзэмкIэ и министру щыта Ефэнды Джылахъстэн и унафэкIэ, КъБР-м и Музыкэ театрым и дирижёр нэхъыщхьэ Супер Анатолий Воронеж къалэм накIуэри, Налшык сыкъишэжащ. Абы лъандэрэ Музыкэ театрым сыщолажьэ.
И ныбжьэгъу Къуныжь Алим и гъусэу.
«Мистер Икс» спектаклым Жырыкъ Ланэ и гъусэу щоджэгу.
— Макъамэм удезыгъэхьэхыпа, узыдэплъея цIыху уиIащ, дауи, Албэч.
— Ди анэ Хуту Iэпэпшынэм дахэ дыдэу еуэу щытащ. Аращ зэкъуэшиплIри макъамэм дыщIэзыпIыкIар, щIэдзапIэ, гъуазэ тхуэхъуар, макъамэр фIыуэ дэзыгъэлъэгъуар. ЗэкъуэшиплIри макъамэ Iэмэпсымэ гуэр (балалайкэ, мандолинэ, Iэпэпшынэ) доуэ, уэрэди жыдоIэ. Си къуэшищми макъ яIэщ. Сэ схуэдэу ахэри макъамэм хуеджауэ щытамэ, къыскIэрымыхуу уэрэджыIакIуэ хъуну къыщIэкIынт. Ауэ абыхэм гъуазджэр IэщIагъэ яхуэхъуакъым.
Си ныбжьэгъу ХьэфIыцIэ Мухьэмэд ди деж щыхьэщIэу, си анэм сурэтхэр трихауэ щытащ Iэпэпшы- нэ еуэу. Абы щыгъуэм Мухьэмэд къызжиIат: «Уи анэр мыпхуэдэу Iэзэу Iэпэпшынэ еуэу, уэ дауэ уэрэд зэрыжумыIэнур?!»
— Музыкэ театрым щагъэува оперэхэмрэ опереттэхэмрэ уэ нэхъ гукъинэж пщыхъуар сыт хуэдэра?
— Верди Джузеппе и «Риголетто» оперэрщ. КъызэмыхьэлъэкIыщэу згъэзэщIащ си партиер. Зыри къыщымыщIу и кIэм нэсу ар жызыIэф баритоным зэфIэкIышхуэ бгъэдэлъу къалъытэ. Иджыри къыздэсым си макъым зыри къыщыщIакъым, дяпэкIи схужыIэнуи сыкъегъэгугъэ. Апхуэдэу нэхъ сигу дыхьэу згъэзэ- щIа партие нэхъыщхьэхэм ящыщщ Верди и «Травиата», Кальман Имре и «Сильва», Чайковский Пётр и «Евгений Онегин», Рахманинов Сергей и «Алеко» классикэ оперэхэмрэ Штраус Иоганн и «Цыганский барон», «Летучая мышь» опереттэхэмрэ. Зэрыгугъум къыхэкIыу сапэмылъэщыну къысщыхъуами, ахэр къызэхъулIащ. НэхъыфIу слъагъу лэжьыгъэхэм, нэхъ дахэхэм яхызобжэ а оперэхэмрэ опереттэхэмрэ.
«Бабий бунт» спектаклым щыщ теплъэгъуэ. УФ-м щIыхь зиIэ и артистхэу Хъупсырджэн Албэчрэ Таукеновэ Галинэрэ.
«Къамботрэ Лацэрэ» спектаклым Махъэшокъуэ и ролыр щегъэзащIэ.
— БгъэзэщIэну узэхъуапсэ щыIэ, Албэч?
— Дэтхэнэ зы уэрэджыIакIуэми иIэ къыщIэкIынщ зэхъуапсэ лэжьыгъэ. Си дежкIэ апхуэдэщ Бородин Александр и «Князь Игорь» оперэм Игорь и партиер. Ар ди театрым щагъэувынрэ щамыгъэувынрэ сщIэркъым, ауэ сфIэфI дыдэу селэжьынут абы. Къищы-
нэмыщIауэ, Чайковский Пётр и «Пиковая дама» оперэм баритоным щигъэзащIэ партиер куэд мыхъуми, сфIэфIщ. ЗгъэзэщIэну сызэхъуапсэ нэгъуэщI лэжьыгъэхэри щыIэщ. Си насып текIуэрэ ахэр къызэхъулIамэ, гуапэ дыдэ сщыхъунут.
— Оперэ уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэ Хъупсырджэн Албэч и лэжьэгъухэм ящыщу хэт нэхъ и ныбжьэгъу?
— Апхуэдиз илъэс бжыгъэкIэ ущызэдэлажьэкIэ, ныбжьэгъу узэрымыгъэхъункIэ Iэмал иIэкъым. ЗэрыжаIэу, гуфIэгъуэри гузэвэгъуэри зэдэдгуэшу, дызэкIэлъыкIуэу дыхъуащ. Ахэр Емкъуж Лиуан, Сокъур Руслан, Батыр Мухьэдин, Ташло Алий, Къумыкъу Мухьэдин сымэщ. Лэжьыгъэм дыкъыщыдэхуэкIэ нэгъуэщI Iуэхухэри зэдэтщIэу, дызэрылъытэу дызэрыIыгъщ. Апхуэдэ ныбжьэгъу пэжхэр сызэриIэм сринасыпыфIэщ.
— Макъамэ гъуазджэм цIыхухэм заригъэузэщIу къэплъытэрэ?
— Адыгэ хабзэм къыдэкIуэу, щIэблэр щэнхабзэм, макъамэ гъуазджэм щIэппIыкIыным мыхьэнэшхуэ иIэщ. Ди лэжьыгъэр зыхуэгъэпсари аращ. Уи уэрэдхэм къедэIуэну зэхуэсахэр бгъэгуфIэмэ е я нэпс къебгъакIуэмэ, гукъыдэжрэ дэрэжэгъуэрэ ептмэ, ягу удыхьэмэ — макъамэ гъуазджэм и къалэныр бгъэзэщIауэ аращ. Апхуэдэхэм деж цIыхухэм я гуныкъуэгъуэр, пIалъэкIэ нэхъ мыхъуми, ящхьэщыбох. Аращ нэхъыбэм загъэпсэхуну ди концертхэм къыщIекIуалIэр.
— Апхуэдиз илъэсым ди къэралым и мызакъуэу, щIыпIэ куэдым зыкъыщывгъэлъэгъуэну, концертхэр щыфтыну фи насып къихьа хъунщ, Албэч.
— Бекъул Леонид зи художественнэ унафэщIу щыта «Бжьамий» ансамблым сыщыхэтым щIыналъэ куэдым зыкъыщыдгъэлъэгъуащ — Сирием, Иорданием, Франджым, Европэм и нэгъуэщI къэрал куэдми. Щэнхабзэмрэ гъуазджэхэмкIэ екIуэкIа зэпеуэ, фестиваль куэдым япэ увыпIэхэр къыщытхьащ. ДыздэкIуа щIыналъэхэм щыпсэухэм гуа-пэу драгъэблагъэрт икIи дыкърагъэжьэжырт. Ди лъэпкъ хабзэхэр, фащэхэр, къафэхэр, уэрэдхэр ягу зэрыдыхьэр тлъагъурт, арат ди дежкIэ нэхъыщхьэр.
— Уи Iуэхухэр къыбдэзыIыгъ, лэжьыгъэм утезыгъэгушхуэ щхьэгъусэ пэж, унагъуэ дахэ уи щIыбагъ къызэрыдэтым дамэ къыптригъакIэ къыщIэкIынщ.
— Си щхьэгъусэ Людмилэрэ сэрэ Къулъкъужын Ищхъэрэ къуажэм зэгъунэгъуу дыщыпсэурти, дыкъызэдэхъуащ. Пхъуищ — Равидэ, Марьянэ, Альбинэ — диIэщ. Щыми щIэныгъэ нэхъыщхьэ едгъэгъуэтащ, ахэр унагъуэ хъуахэщ. Зыр ди республикэм щопсэу, адрей тIур — Истамбылрэ Лондонрэ. ЩIэх-щIэхыурэ къэкIуэжурэ дагъэгуфIэ, дагъэгушхуэ. ЗэрысхузэфIэкIкIэ, си пхъурылъхухэм гулъытэ яхузощI.
— Упсэу, Албэч!
Епсэлъар
ТекIужьЗаретэщ.
Си чэнджэщым тетщ
КъызэрыгуэкI цIыхухэм къащхьэщыкIыу, щэнхабзэм, гъуазджэм и лэжьакIуэхэм зы къару щэху гуэр яхэлъщ, езым я дунейлъагъу-кIэ, Iуэху еплъыкIэ яIэжщ.
Албэчрэ сэрэ илъэс зыбжанэ хъуауэ дызэдолажьэ. Куэд дэзыхьэх макъ жьгъыру иIэщ. Спектакль зыбжанэм зэгъусэу дыщыджэгуащ, образ гъэщIэгъуэнхэр къызэдэдгъэщIащ. Ар зыхурагъэджар уэрэд жыIэнрат, актёр Iэзагъэм, псэлъэкIэм хуэхамэт. Ар къэслъытэри, дызэдэлэжьэн щыщIэддзагъащIэм чэнджэщ естауэ щытащ, уэрэд зэрыжиIэм хуэдэу спектаклхэми зэхэщIыкIыгъуэу, гурыIуэгъуэу щыпсэлъэну. ИкIи си чэнджэщыр къищтауэ нобэр къыздэсым абы тетщ.
ПщIэшхуэ хузощI. Ди Музыкэ театрыр зыгъэбжьыфIэ артист нэхъыфI дыдэхэм ящыщщ. Уэрэдхэри оперэхэри зэхуэдэу удихьэхыу дахэ дыдэу жеIэ. Тхьэм макъыфI, зэчий къритауэ бгъэдэлъщи, сыт хуэдэ жанрми полъэщ. Хуэфащэ дыдэу къыфIащащ «УФ-м щIыхь зиIэ и артист» цIэ лъапIэр.
Албэч цIыху хъарзынэщ, хьэл-щэн дахэ хэлъщ. Зыгуэрым щыхуэпсэлъа срихьэлIауэ къысхуэщIэжыркъым. И щхьэгъусэ Людмилэрэ абырэ унагъуэ дахэ зэдаухуащ. Я пхъуищми гъэсэныгъэрэ щIэныгъэрэ иратащ. Ахэри унагъуэ хъужащи, и пхъурылъхухэм ягъэгуфIэ, ягъэгушхуэ. И щхьэкIи, унагъуэкIи, лэжьыгъэкIи гукъеуэ имыIэу, ехъулIэныгъэ и бэу Музыкэ театрым и утыкур иджыри илъэс куэдкIэ игъэбжьыфIэну си гуапэщ.
Мэршэнкъул Iэдэм,
КъБР-м щIыхьзиIэ и артист.
Ныбжьэгъу пэж
Республикэр зэрыгушхуэ уэрэджыIакIуэ, артист Iэзэ Хъупсырджэн Албэч илъэс 25-м щIигъуауэ ди Музыкэ театрыр егъэбжьыфIэ.
Зи гъащIэ псор сце-нэм езыпха Албэч ди щIыналъэми нэгъуэщI щIыпIэхэми къыщацIыху. Оперэ, опереттэ куэдым роль нэхъыщхьэхэр гукъинэжу щигъэзэщIащ. Апхуэдэу нэхъ гукъинэж сщыхъуахэм ящыщщ Гаджиев Рауф и «Кавказская племянница» опереттэм щигъэзэщIа Ариф и ролыр. Абы фIы дыдэу къохъулIэ адыгэ уэрэдыжьхэри. ЖыпIэнуракъэ, и лэжьыгъэм гу къабзэрэ псэ хьэлэлкIэ пэрытщ.
Хъупсырджэн Албэч цIыхугъэ зыдэплъагъу лIы гъэсащ, нэхъыжьхэм пщIэрэ гулъытэрэ яхуещI, уэрэджыIакIуэ ныбжьыщIэхэр еущий, еунэтI, егъэгушхуэ. Сыт хуэдэ IуэхукIэ уи дзыхь ебгъэзми, ущигъэуэнукъым. Ущыхуэныкъуэм деж къыбдэIэпыкъуну хьэзыр ныбжьэгъу пэжщ.
И илъэс 60-р щигъэлъапIэм ирихьэлIэу ди театрым щекIуэкIыну и пшыхьыр зэрытхузэфIэкIкIэ хуэтIэтыну, хуэдгъэдэхэ- ну ди мурадщ. Узыншагъэ, гуфIэгъуэ и куэду, и зэфIэкIыр мыкIуэщIу Тхьэм тхуигъэпсэу! И щIэблэм я гуфIэгъуэ куэд илъагъуну ди гуапэщ!
Ташло Алий,
УФ-мщIыхьзиIэ и артист.
ЗэфIэкI лъагэ иIэщ
Хъупсырджэн Албэч, Емкъуж Лиуан, Батыр Мухьэдин, Къумыкъу Мухьэдин сымэ илъэс куэд щIауэ унагъуэкIэ дызэкIэлъыкIуэу дызэныбжьэгъущ.
Культпросвет училищэр къэзуха нэужь, Бахъсэн щIыналъэм ЩэнхабзэмкIэ и унэм къэфакIуэхэр щызгъасэу щытащ. Албэч еджапIэ къикIыжа къудейт абы щыгъуэм. ДызэрыцIыхуу ныбжьэгъу дызэхуэхъуа нэужь, уэрэджыIакIуэхэм я «Сосрыкъуэ» ансамблыр зэгъусэу къызэдгъэпэщащ.
Мистер Икс и ариер Хъупсырджэным хуэдэу жызыIэфа Кавказ Ищхъэрэ псом искъым. Бекъул Леонид къызэригъэпэщауэ щыта «Бжьамий» ансамблым нобэр къыздэсым хэтщ. Албэч зыхэмызагъэ макъамэ Iэмэпсымэ къэгъуэтыгъуейщ.
Си ныбжьэгъум фIы куэд хужысIэфынущ. И хьэлкIэ ар щIалэ зэтетщ, хабзэ, нэмыс зыхэлъщ, зэи укъигъэпцIэнукъым. Ди унагъуэкIи дызэрыцIыхуу, дызэкIэлъыкIуэу дыкъокIуэкI. И анэ Хуту гуфIэу къытпежьэурэ дригъэблагъэу зэрыщытар сигу къинэжащ. Ар дахэ дыдэу Iэпэпшыни балалайки тхуеуэрт. Езы Албэч и анэм пщIэшхуэ хуищIу, хуэгумащIэу апхуэдэт.
И унагъуэкIи и лэжьыгъэкIи зиузэщIыну, лъагапIэщIэхэр зригъэхъулIэну си гуапэщ!
Сокъур Руслан,
Къэрал киноконцерт гъэлъэгъуапIэм и кинозалым и унафэщI.
Зыми емыщхь макъ
Хъупсырджэн Албэч Музыкэ театрыр зыгъэбжьыфIэ артист Iэзэхэм, зи макъыр зэи мыкIуэдыну уэрэджыIакIуэхэм ящыщщ. Гъуаз-джэм и лэжьакIуэ куэдым хуэдэу, и теплъэр апхуэдизкIэ къызэтенащи, илъэс 60 ирикъууи хуэбгъэфэщэнукъым.
Албэч къызэригъэзэжу дызэдэлэжьэн щIэддзащ. Балъкъэрхэм ятеухуауэ Зумакуловэ Танзиля итха «Верность» оперэм Таукеновэ Галинэрэ сэрэ дызэгъусэу, Албэч гъусэ имыIэу ролхэр щыдгъэзэщIащ, абы и макъым хуэдэ зиIэ нэгъуэщI къытхэттэкъыми. Аращ ар япэ дыдэу утыку къыщихьари. Ролхэр псынщIэу зригъащIэрт икIи фIыуэ къехъулIэрт, ауэ ныкъусаныгъэ гуэрхэр щыдэтлъагъукIэ, Галинэрэ сэрэ гу лъедгъэтэжырт, езыми зан-щIэу ар зыхинырт. Штраус и «Цыганский барон» спектаклым Албэч барону, сэ абы и пщащэу дыщыджэгуащ. Апхуэдэу оперэ, опереттэ куэдым роль нэхъыщхьэхэр щызэдэдгъэзэщIащ.
Дыхуэзамэ къытхуэгуапэ цIыху нэфIэгуфIэщ, пщIэ къытхуещI. Албэч сохъуэхъу узыншагъэ быдэ иIэну, и щIэблэм я гуфIэгъуэ, насып куэд илъагъуну.
Бесчокъуэ Майе,
КъБР-м и цIыхубэ артисткэ.
ФIым я фIыж
Хъупсырджэн Албэч макъ дахэ, жьгъыру зиIэ, цIыхубэм фIыуэ ялъагъу уэрэджыIакIуэ Iэзэщ, фIым я фIыжщ, республикэм исхэр зэрыгушхуэ артистщ.
Спектакль куэдым зэгъусэу дыщыджэгуащ, партиехэр щызэдэдгъэзащIэу. Псом хуэмыдэу гукъинэж сщыхъуащ Штраус Иоганн и «Цыганский барон» спектаклым щищIа ролыр. И макъ жьгъырум хуэдэ зиIэ иджыпсту къэгъуэтыгъуейщ. Егъэлеиныгъэ хэмылъу жыс- Iэнщи, апхуэдэ макъ зиIэ уэрэджыIакIуэ махуэ къэс къалъхур-
къым.
Хъупсырджэн Албэч къыщигъэзэжам Чайковский Александр и «Верность» оперэм Зумакуловэ Танзиля къытрищIыкIа либреттэм хэт лIыхъужь нэхъыщхьэхэм я ролхэр щызэдэдгъэзэщIащ. Лэжьэн щыщIидзагъащIэми Албэч зэфIэкI, макъ дахэ иIэт, баритон лъэщт.
Зи махуэр зыгъэлъапIэ си лэжьэгъум сохъуэхъу и макъ дахэмкIэ цIыхухэм гукъыдэжрэ дэрэжэгъуэрэ яриту илъэс куэдкIэ ди театрым и утыкум итыну, жьыщхьэ махуэ хъуну!
Батыр Мухьэдин,
УФ-мщIыхьзиIэ и артист.
