Лэжьыгъэ купщIафIэхэр къызэзынэкIа, ноби зи зэфIэкIыр лъагэ Сыжажэ Валерий
ШыщхьэуIум и 30-м и ныбжьыр илъэс 75-рэ ирокъу Къэбэрдей-Балъкъэрым и къэрал, спорт Iуэхухэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIа, футболымкIэ ди «Спартак» командэр къыщызэрагъэпэщам япэ дыдэу хыхьахэм ящыщ зы, абы и капитану щыта, СССР-м спортымкIэ и мастер, Налшык къалэм и Iэтащхьэу, КъБР-м и Президентым и чэнджэщэгъуу илъэс куэдкIэ псэ хьэлэлу лэжьа, иджыри хуэфэщэн жэуаплыныгъэшхуэ зыпылъ IэнатIэ езыхьэкI Сыжажэ Валерий.
И адэр
Сыжажэ Валерий 1941 гъэм шыщхьэуIум и 30-м Плановскэ къуажэм къыщалъхуащ. Абы и адэ Хъусен 1939 гъэм советыдзэм и гъунапкъэхъумэхэм къулыкъу щищIэну ираджащ. 1940 гъэм СССР-м и ГБ-м и НК-м и Школ нэхъыщхьэм щIагъэтIысхьащ. Сталин Иосиф и бжэм деж хъумакIуэу щытащ. 1941 гъэм щэкIуэгъуэм и 7-м Мэзкуу и Ут Плъыжьым щекIуэкIа парадым хэтри, къалащхьэм и зыхъумэжыныгъэр къызэгъэпэщын папщIэ зэхагъэува къалэн пыухыкIа зиIэ мотострелковэ бригадэу (ОМСБОН) къэрал унафэщIым езым и унафэм щIигъэувам хэту Волоколам шоссем и лъэныкъуэмкIэ иунэтIащ. Мэзкуу и Iэшэлъашахэм щекIуэкIа зэзауэр щигъэта нэужь, ОМСБОН-р тIасхъэщIэх еджапIэм ягъэкIуащ, бийм и щIыбагъым диверсие лэжьыгъэхэр зэрырагъакIуэкIым зауэлIхэр хуагъэхьэзырыну. А еджапIэм Хъусен къыщыде- джащ тIасхъэщIэх гъуэзэджэ, Совет Союзым и ЛIыхъужь Кузнецов Николай. Абыхэм я егъэджакIуэу щытащ Судоплатов Павелрэ «Ар къыщыхъуар Ровнэ пэмыжыжьэут» тхылъыр зытха Медведев Дмитрийрэ.
Сыжажэр апхуэдэу яхэтащ Украинэм щыIэ гестапэм и унэр къэзыгъэуахэм, 1943 гъэм ар Тегеран ягъэкIуащ «шэрджэс бзагуэ» хуэдэу. Абы и къалэнт Сталин Иосиф зыукIыну зыгъэхьэзырхэр сэтей къищIыну. Сталинград зауэм иужькIэ ОМСБОН-м хэт цIыху 45-м я гъусэу Энгельс къалэм ягъэкIуащ фашистхэм я телъхьэ тIасхъэщIэхъ гупхэр ягъэкIуэдыну. Водолаз костюмхэр ящыгъыу ахэр Волгэ псым гъэпщкIуауэ зэпрыкIащ Iэщэр якIэрыщIауэ. Абы ехьэлIа операцэр фIы дыдэу зэфIэкIащ — зэрыпхъуакIуэхэм я телъхьэхэм и ныкъуэр ягъэкIуэдащ, адрейхэр гъэр ящIащ.
Дунейм тетыхукIэ Сыжажэ Хъусен илъэсым тIэунейрэ Мэзкуу ирагъэблагъэу щытащ — накъыгъэм и 9-мрэ щэкIуэгъуэм и 7-мрэ.
ЩIэныгъэмрэ Налшык и «Спартак»-мрэ
Сыжажэ Валерий япэ классым Бахъсэн къалэм 1948 гъэм щыкIуащ. КлассипщIыр къыщиухар Налшык дэт курыт еджапIэ №5-ращ. Школым щыщIэ-са лъэхъэнэм ар хуабжьу спортым дихьэхыу щытащ: бокс, футбол, атлетикэ псынщIэ. Метрищэм къыщызэдэжэнымрэ жыжьэу лъэнымкIэ еджапIэм и чемпиону щытащ. ЕпщIанэ классым щIэсу лъэпо- щхьэпохэр къызэранэкIыурэ, метри 110-м къыщызэдэжэнымкIэ Урысейм и школакIуэхэм я деж щекIуэкIа Спартакиадэм пашэ щыхъуащ.
1958 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал универ-ситетым и инженер-техни- кэ факультетым щIэтIысхьащ икIи ар 1963 гъэм ехъулIэныгъэкIэ къиухащ. А зэманым Валерий спортыр зэи IэщIыб ищIакъым. Ар КъБКъУ-м и командэ къыхэхахэм хэту футбол, волейбол, баскетбол джэгуащ. Абы къыдеджащ республикэм и мызакъуэу, къэралым щыцIэрыIуэ Сэхъу Владимир, Къэрмокъуэ Хьэчим, Адыгэ Республикэм щыщ ХъутIыжь Аслъэн.
1959 гъэм, еджапIэм щIэсу, ар ирагъэблэгъащ Налшык и «Спартак» футбол командэм. Еджэнымрэ дзэм къулыкъу щищIэнымрэ папщIэ зэпигъэууэрэ, Валерий абы 1970 гъэ пщIондэ щыджэгуащ. 1968-1969 гъэхэм ар ирагъэбгъэгъащ РСФСР-м и командэ къыхэхам икIи зэIущIэ 12 абы хэту иригъэкIуэкIащ. А лъэхъэнэм къриубыдэу Урысейм и футболист нэхъыфI 11-м яхэхуащ. А псом я фIыгъэкIэ, 1970 гъэм накъы-гъэм и 9-м «Динамо» стадионым футболист цIэры-Iуэ Симонян Никитэ абы къыщритыжащ «СССР-м спортымкIэ мастер» бгъэ-хэIумрэ абы щыхьэт техъуэ тхылъымрэ.
— Илъэс куэдкIэ сэ Налшык и «Спартак»-м и капитану сыщытащ. А зэманым къриубыдэу си гъусэу зэIущIэ губгъуэм къихьащ футболист цIэрыIуэхэу Iэпщэ Александр, Алдышев Анатолий, ТIащ Хьэсэнбий, Гогибедашвили Заур, Ещтрэч Владимир, Ильин Валерий, Санэшокъуэ Владимир, Литвинов Борис, Давыдов Игорь, Лий Владимир, Шаповалов Анатолий, Туаев Къазбэч, Чистохвалов Юрий сымэ, нэгъуэщIхэри, — игу къегъэкIыж Сыжажэм. — Футболым сыщыхэта лъэхъэнэхэр — ар илъэс насыпыфIэхэт, си хьэлымрэ Iэпкълъэпкъымрэ запсыхьащ, ныбжьэгъугъэр зищIысыр къэсщIащ. АбыкIэ фIыщIэ яхуэфащэщ си тренерхэу Седановым, Суэтиным, Чембуридзе, Новиковым, Свирскэм, Чехрадзе, Котовым, Холодковым, Кирш сымэ.
IэнатIэ мытыншхэр
1970 гъэм къыщыщIэдзауэ Сыжажэ Валерий унэ ухуакIуэ комбинатым и мастеру, иужькIэ 1973 гъэ пщIондэ прорабу щылэжьащ. А лъэхъэнэм къриубыдэу абы и нэIэ щIэту яухуащ фэтэр 90-у зэхэт унэ зыбжанэ, Головком и цIэр зезыхьэ уэрамым тет сымаджэщым и сабий къудамэр, Стрелкэ щIыпIэм щыIэ сабий садыр, Эльбрус жылагъуэм дэт фэтэр 60 хъу псэупIэ унэр, «Грушевая роща»-м и пансионатхэр, нэгъуэщIхэри.
1973 гъэм, къалэ сымаджэщ №1-м и сабий къудамэр щаухуэм, абы гу къылъитащ КПСС-м и къа-лэ комитетым и япэ секретарь Громыкэ Николай икIи ухуэныгъэр зэфIэкIа нэужь абы Сыжажэр иригъэблэгъащ ухуэныгъэмрэ къалэ хозяйствэмкIэ къудамэм и инструктору.
— Ар парт школыфI схуэхъуащ. Сэ а IэнатIэм сыщыпэрыува япэ махуэ дыдэм Громыкэ КПСС-м и Центральнэ Комитетым лэжьапIэ ираджащ. АдэкIэ дэ ди унафэщIу щытащ цIыху зэчиифIэ, парт лэжьакIуэшхуэ Шинкарёв Николай. Мэлбахъуэ Тимборэ и гъэсэн пажэм сэ фIыщIэ хузощI гъащIэм и дерс куэд къызэрызитам папщIэ, — игу къегъэкIыж Сыжажэм.
КъыкIэлъыкIуэу Валерий IэнатIэ хуэхъуащ псэупIэ-коммунальнэ хозяйствэмкIэ министрым и къуэдзэ къулыкъур. Ар ягъэуващ IэнатIэ нэхъыщхьэ къызрата университетым къыщыдеджа Сэхъу Владимир и пIэкIэ. Сыжажэм и псалъэхэм къызэрыхэщыжымкIэ, 1975-1985 гъэхэу абы щыпэрытар зэман хьэлъэт. Ауэ, апхуэдэу щыт пэтми, ар лэжьыгъэм-рэ гъащIэмрэ зыпсыхь IэнатIэт. А илъэсипщIым къриубыдэу абы и нэIэ щIэту лэжьыгъэшхуэ зэфIагъэкIащ: Кыщпэк къуажэм къыщыщIэдзауэ Налшык, Бахъсэн къалэхэм, Бахъсэнёнкэ, Дыгулыбгъуей жылагъуэхэм псы зрикIуэ бжьамийхэр дашащ, троллейбус кIапсэхэр яукъуэдиящ, къалащхьэм котельнэ зыбжанэ щаухуащ, Налшык, Тэрч къалэхэм, нэгъуэщIхэми псы хъумапIэ- хэр къыщызэрагъэпэщащ, республикэм и щIыналъэ псоми газ, электрокъару, канализацэ, псэупIэр егъэфIэкIуэным ехьэлIа нэгъуэщI IуэхущIапIэхэр къыщызэIуахащ.
1981 гъэм Сыжажэ Валерий къыхуагъэфэщащ ГуащIэдэкIым и Бэракъ Плъыжь орденыр.
— 1985 гъэм КПСС-м и обкомым и япэ секретарь Мэлбахъуэ Тимборэ и деж сриджащ. Абы махуипщI хуэдиз ипэ къихуэу ар еплъащ ЖКХ-мкIэ министерствэм и унэщIэу езым и унафэкIэ Мэстафэ Владимир иригъэухуам. Мэлбахъуэр тIуми къыдэшхыдат а ухуэныгъэм щхьэкIэ, абрагъуэIуэу едгъэухуауэ къилъытэри икIи ди къулыкъухэм дытригъэкIыну жиIэри къытхуэгубжьауэ щытащ. Володя зыри пидзыжакъым, сэ сыкъэпсалъэри жысIащ апхуэдэу къэхъумэ, си фIэфI дыдэу сабийхэр е «Спартак»-р згъэсэну сызэрыкIуэфы-нур. Ар къыпыдыхьэшхыкIри кIуэжащ, — жеIэж Сыжажэм. — Куэд дэмыкIыу Мэлбахъуэр къызоджэ. Пэжыр жысIэнщи, къызэшхыдэну си гугъащ. Нэгъуджэр и натIэм дригъэкIуэтейри, зыкъысхуигъэзащ: «Сыт укъызытеувыIар, Хъусен и къуэ Валерий. Уи адэр апхуэдэу Iулыдж хэмылъу щытакъым, сэ ар фIыуэ сцIыхуащ». «Сэ, Тимборэ Къубатиевич, пэжыр жысIауэ аращ, партым дызэригъэсам хуэдэу», — жэуап изотыж абы. Зы дакъикъэ хуэдизкIэ зыри жимыIэу щысри, зэуэзэпсу и макъым зригъэIэту жеIэ: «Партым и къалэ комитетым, ещанэ къатым кIуэи, етIуанэ секретарым и пэшыр убыд икIи узэрыщытым хуэдэу жыджэру, пэжыгъэ пхэлъу лажьэ. ЕхъулIэныгъэ уиIэну!».
ИлъэсиплIкIэ Шинкарёв Николай, адэкIэ, дызэрыцIыкIурэ си ныбжьэгъу Губин Геннадий, и гъусэу сызэрылэжьа илъэсхэр хуэунэтIауэ щытащ промышленнэ предприятэхэм я щытыкIэр зэтегъэувэжыным.
Къалэ унафэщI
— Мэлабхъуэ Тимборэ и пIэкIэ обкомым и япэ секретару къагъэкIуат Елисеев Евгений. 1989 гъэм абы и деж сриджащ икIи си адэ-анэм, си унагъуэм, си псэупIэр зыхуэдэм къыщIэупщIэу щIидзащ. Сэ абы жесIащ пэшищ хъу фэтэ-рым цIыхуих дызэрыщыпсэур. А щIэупщIэныгъэхэр щIригъэкIуэкIыр къызгурыIуэртэкъым. АдэкIэ псори наIуэ хъужащ — нэхъапэIуэкIэ тIэунейрэ абы къысхуигъэлъэгъуауэ щытащ къалэ исполкомым и унафэщI къулыкъур, ауэ сэ здатэкъым. Иджы абы нэхъ тригъэчыныхьу жиIащ: «Ноби аргуэру къыпхуэзгъэлъэгъуа IэнатIэм уелъэпауэмэ, фэтэр нэхъ ин къуезгъэтынукъым (и зэманым си чэзур къэсауэ япэ дыдэу спискэм ситт)». Арати, къулыкъум арэзы сытехъуащ. А лъэхъэнэм къалэ исполкомым и унафэщIу лажьэр Хъурей Феликст, ауэ ар зэрыIукIымкIэ заявленэ итхакIэт, — игу къегъэкIыж Сыжажэ Валерий.
Дапхуэдизу къулыкъу лъагэми, икъукIэ хьэлъэщ икIи жэуаплыныгъэшхуэ зыпылъщ къалэ унафэщIу ущытыныр. Сыжажэ Валерий я пашэу, абы къыдэлэжьахэми къаруушхуэ халъхьащ къалэдэсхэм я щытыкIэр егъэфIэкIуэным. Псом хуэмыдэу щIэгъэкъуэнышхуэ ягъуэтащ зи Iуэху хуэмыщIауэ псэухэм, зауэмрэ лэжьыгъэмрэ я ветеранхэм, унагъуэшхуэхэм, сымаджэхэм, псом япэрауэ, сабийхэм.
Къалэдэсхэм гугъуехь куэд дашэчащ псы ежэхы-пIэ бжьамийхэр щыдалъхьэ лъэхъэнэм. Ауэ ар щымыIамэ, иджыпсту сыт хуэдэ щытыкIэт уэшх нэужьым къалэдэсхэр зэрыхуэнур? Сыжажэм Франджым къриша пхъэнкIий идзыпIэ цIыкIухэм хуэдэ щэ бжыгъэхэр къалэ кIуэцIым дагъэуващ, розэу 1 мелуаным щIигъу хасащ, нэгъуэщIхэри зэфIагъэкIащ. Мыр цIыкIу-цIыкIуу зэхэт, зэ еплъыгъуэкIэ мыхьэнэшхуэ зимыIэ Iуэхугъуэу къыпщыхъу щхьэкIэ, къызэщIэкъуауэ ухэплъэжмэ, икъукIэ лэжьыгъэ купщIафIэщ, къаруушхуэрэ зэманрэ зытекIуадэщ.
Президентым и чэнджэщэгъу
Къалэ унафэщIым къы-кIэлъыкIуэу Сыжажэ Валерий ирагъэблэгъащ КъБР-м и Президент КIуэкIуэ Валерий и чэнджэщэгъуу. Абы и пщэ къыдэхуащ узынша-гъэр хъумэныр, щэнхабзэр, егъэджэныгъэр, физкультурэмрэ спортымрэ. Абы зэрыщылэжьа илъэситхум Сыжажэм къигъэсэбэпащ нэхъапэIуэкIэ зыIэригъэхьа Iэзагъыр.
— 1993 гъэм Налшык и «Спартак»-м и джэгукIэр щIагъуэ дыдэтэкъым. КIуэкIуэ Валерий чэнджэщэ-гъум и къулыкъум теухуауэ къыщызэпсалъэм, абы къысхурибжэкIащ си нэIэ щIэтыну унэтIыныгъэхэр, ауэ спортым теухуауэ зы псалъи хэттэкъым, — игу къегъэкIыж Сыжажэм. — Сэ абы жэуап изотыж: «Сэ сыухуакIуэщ, нэхъапэм сыспортсменащ, ауэ унэтIыныгъитIым къищынэмыщIауэ, адрейхэр си нэIэ щIоувэ. Сэ сыхуейт си мыIуэхум сыхэмыхьэу фIыуэ слагъу лэжьыгъэм зестыну, «Спартак»-м и унафэщIу сыщытынут». «Сэ нэхъ спэгъунэгъуу ущытыну сыхуейщ дызэрыцIыкIурэ дызэрызэрыцIыхум папщIэ. Ухуеймэ, ЖКХ-мкIэ министру кIуэ е ухуэныгъэмкIэ министру. Нэхъ къапщтэмэ, Министрхэм я Советым и унафэщIым и къуэдзэу?» Сэ жэуап естыжащ: «Хьэуэ, ЖКХ-мрэ къалэ гъэзэщIакIуэ комитетымрэ унафэщIу сызэрыщыIамкIэ срикъуащ». Ар къыпыгуфIыкIри жиIащ: «Уэрэ сэрэ дыцIыху къынтIэсынтIэкъым, аращи, нэхъапэIуэкIэ къезбжэкIа уи нэIэ щIэтыну унэтIыныгъэхэм физкультурэмрэ спортымрэ хыдогъэхьэ. Пщэдей лэжьапIэ къыдэкI, дызэгурыIуакъэ? Еуэ, уи «Спартак»-р лигэ нэхъыщхьэм хэшэ».
1994 гъэм «Спартак»-р зыхэт гупым ещанэ увыпIэр щиубыдащ, къыкIэлъыкIуэ илъэсым япэ лигэм хыхьащ. АбыкIэ фIыщIэ яхуэфащэщ КIуэкIуэ Валерий, Къущхьэ Амырхъан, Батырбеков Ахъмэт, Къуэдзокъуэ Мухьэмэд, Кокорин Николай, тренер нэхъыщхьэ Синицин Борис, командэм щыджэгуа дэтхэнэ зыми.
1998 гъэм Сыжажэм къыхуагъэлъэгъуащ КъБР-м и Пенсэ фондыр и унафэм щIигъэувэну, ауэ идакъым, а зэманым абыхэм теухуауэ уголовнэ Iуэху къаIэтати. Ар щымыхъум, КIуэкIуэм ар пэригъэуващ КъБР-м Медицинэ страхованэмкIэ и фондым и унафэщI къулыкъум.
— А лъэхъэнэм ирихьэлIэу фондыр къызэгъэпэщат IэщIагъэлI нэсхэмкIэ. АбыкIэ фIыщIэ хуэфащэщ си япэкIэ лэжьа, пщIэшхуэ зыхуэсщI Лъэпщокъуэ БетIал, — жеIэ Валерий. — А гупым сэ илъэс 65-рэ срикъуху садэлэжьащ. 2003 гъэм Урысейм и Фонд нэхъыфIищым дыхыхьащ, 2005 гъэм къэралым пашэ дыщыхъуащ, — жеIэ Сыжажэ Валерий. — Гуапэу сигу къокIыж Налшык и къалэ советым сыщылэжьа зэманри. 90 гъэхэр лъэхъэнэ хьэлъэу щытащ, республикэр мафIэсым хыхьэным зымащIэщ иIэжар, ауэ КIуэкIуэ Валерий и губзыгъагъымрэ Совет Нэхъыщхьэм и депутатхэм, республикэм щыпсэу лъэпкъхэм я зы- шыIэныгъэмрэ я фIыгъэкIэ, щытыкIэр зэпIэзэрыт хъужащ. ФIыщIэ яхузощI Совет Нэхъыщхьэм, КъБР-м и Парламентым и унафэщI-хэм, депутатхэм, гуапэу къы- зэрысхущытам къыхэкIыу.
Иужьрей илъэсхэм Сыжажэр лэжьащ «Капитал- медицинэ страхованэмкIэ» компанием Ипщэ Федеральнэ щIыналъэм щиIэ и къудамэм и унафэщIым и чэнджэщэгъуу, Налшык къалэ администрацэм и унафэщIым и чэнджэщэгъуу. Иджыпсту ди республикэм и къалащхьэм ПсэупIэ-коммунальнэ хозяй- ствэмкIэ и управленэм и унафэщIым и къуэдзэщ.
Къэралми республикэми пщIэ лъагэ къыхуащIащ Сыжажэм и псэемыблэж лэжьыгъэм. Абы къыхуагъэфэщащ ГуащIэдэкIым и Бэракъ Плъыжь орденыр, «Хэку зауэшхуэм ТекIуэныгъэр къызэрыщытхьрэ илъэс 20 ирокъу» медалыр, КъБР-м и Президентым и ЩIыхь тхылъыр. 2001 гъэм къыфIащащ «Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхухэм социальнэу къащхьэщыжынымкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр. Ар экономикэ щIэныгъэхэм я кандидатщ, «ЭкологиемкIэ, цIыхумрэ дыкъэзыухъуреихь дунеймрэ я шынагъуэншагъэмкIэ дунейпсо академием» (МАНЭБ) и член-корреспондентщ.
Сыжажэ Валерийрэ абы и щхьэгъусэ Аллэрэ зэда-пIащ къуэрэ пхъурэ. Адэ-анэр абыхэм ягъэгуфIащ къуэрылъхухэмкIэ, пхъурылъхухэмкIэ, абыхэм я быныжхэмкIэ. Аращ насып жыхуаIэжыр.
Налшык и «Спартак» командэр. 1960 гъэ
Сыжажэ Валерий футболист ныбжьыщIэхэр егъэгушхуэ. 2015 гъэ
ЖЫЛАСЭ Замир.
