Кавказ фызышэ
Пасэрейхэм зэрыжаIащи, «Насып уимыIэмэ, махъшэм утесми хьэ къодзакъэ». Мэзкъалэ дэт тыкуэным щIымахуэ жэщ гуэрым хъунщIакIуэ щIыхьэри, сом мин зыбгъупщI и уасэ хьэпшып зэмылIэужьыгъуэ куэд щIидыгъукIащ. Хьэ гъэсам хуэдэу, хабзэхъумэ органым и лэжьакIуэхэм псори щIапщытыкIыу щIадзащ. Iуэхур нэхъ псынщIэу зэрызэфIагъэкIыным хущIэкъуу, дыгъур къызэраубыдыным емылIалIэу, зэгуэр лъэхъуэщым сызэрисар къагъэсэбэпри, тутнакъэщым срадзащ, щыхьэт нэпцIхэр къагъэувщ, илъэситху къыстралъхьэри, Соловки сашащ.
ЦIыху хейм и гъуэгур сытым дежи захуэщ. Тутнакъэщыр зыIэщIэлъхэм си Iуэху зыIутым фIыуэ зыщагъэгъуэза, следователым, хеящIэм, прокурорым Iуэхур зэрырагъэкIуэкIар зрагъэщIа нэужь гулъытэ нэхъ къысхуащI, я нэIэ къыстрагъэт хъуащ. Сэри ар фIыуэ къызгурыIуэрти нэхъыфIыжу зэрызыкъезгъэлъагъун, къызат лэжьыгъэр тэмэму зэрызэфIэзгъэкIыным сыхущIэкъурт. ДызыIэщIэлъхэм къызжаIэрт апхуэдэу жыIэдаIуэу, лэжьыгъэр ныкъусаныгъэншэу зэрызгъэзащIэм папщIэ, щIэлъэIуу си Iуэхум хагъэплъэжыну. Тутнакъэщым лэжьыгъэ тынш щыIэу жыпIэ хъунутэкъым. Ауэ, сэ къызэрысфIэщIымкIэ, я дзыхь нэхъ къызагъэзу, я нэIэ къыстрагъэту, нэхъ къызэмыхьэлъэкIын IэнатIэ сагъакIуэу къысщыхъурт. Сыт хуэдизу сымытыншами, тутнакъэщыр тутнакъэщу къонэж. Лажьэ симыIэу пцIы къызэрыстехуам и бампIэм сихьырт.
Ухуэныгъэ материалхэр щагъэхьэзыр, щахъумэ базэрат сызыщылажьэр. Сызэрыхуейм хуэдэу щхьэхуиту базэм сыдэтт, къыщыскIухьырт. ДэнэкIэ зы дэплъыпIэ, тIасхъапIэ иIэми гу лъыстэрт. Мыбы дэт шхапIэм махуэм тIэу щIакхъуэ къыхуашэрт. Шофёрыр цIыхугъэ къысхуэхъуауэ щIакхъуэр къыдисхыу, сыдэIэпыкъуу зыкъэзгъэлъагъуэрт. ЦIыхугъэ дызэхуэхъуа нэужь си Iуэхур къызэрекIуэкIар гурызгъэIуащ. Абыи и дзыхь къызигъэзащ. Викторт абы зэреджэр. Виктор сыгурыIуащ машинэм и щIакхъуэ телъхьэпIэхэм ящыщу гуплIэмкIэ иIэр нэщIу къыдыхьэну, си щыгъынхэр зэрызэсхъуэкIын фэилъхьэгъуэхэри мылъапIэу къысхуищэхуну. Ахъшэ естыну къыщисхым: «Ара уэрэ дэрэ ныбжьэгъу дыщIызэхуэхъуар?» — жиIэри сIихын идакъым. Апхуэдэу дызэгурыIуэри, зы махуэ гуэрым шэджагъуашхэр къэмыс щIыкIэ Виктор и машинэр базэм къыдэлъэдащ. ПсынщIэу щIакхъуэр къыдисхщ, машинэм зизгъапщкIуэри базэм дыкъыдэкIащ.
КъызэрыщIэкIымкIэ, си кIуэдыкIэр къыщащIэм, си Iуэхум судыр хэплъэжыну хуагъэхьащ. Базэм дыкъызэрыдэжу, хэIущIыIу мыхъу щIыкIэ жыхуэтIэу, гъущI гъуэгум пэмыжыжьэ мэзым лъэныкъуэ зыщедгъэзщ, абдежым си щыгъыныр щызэсхъуэкIри, Викторрэ сэрэ сэлам гуапэкIэ дызэIэпыкIыжащ, уеблэмэ ахъшэ тIэкIурэ гъуэмылэри къысIэщIилъхьащ. Пшапэр зэхэуэху мэз лъапэм сыщIэсащ. ИтIанэ гъущI гъуэгум и бгъум сыIутурэ мафIэгу къэувыIэпIэ гуэрым нэс сыкIуащ. Си насыпти, мыбдежым щызэблэкIхэр, къыщыувыIэхэр хьэпшыпхэр къезышэкI мафIэгухэрт. Апхуэдэ зым зиздзэри, дэнэ сишэми сымыщIэу мафIэгур ежьащ. СимытIысхьэ щIыкIэ гу лъыстащ мафIэгум пхъэ телъхьэпIэ куэд зэрыпыщIам.
Жэщыбг хъуат мэзышхуэ гуэрым хэту лажьэ, пхъэ щызэгуах заводым дыщыдэлъэдам. Нэху щыху зыми зыкъезгъэлъэгъуакъым. Нэху ща нэужь, сыхэжаеу мафIэгум сыкъыкIэрыхуауэ жысIэри базэм дэт хъумакIуэм закъезгъэцIыхуащ. СыкъызэрыкIа мафIэгум пхъэбгъу зралъхьэ вагонхэр пихщ, пхъэ хьэзырхэр зэрылъхэр пищIэри ежьэжат. Апхуэдэу пхъэм щелэжь заводым сыкъыдэнащ. КъызэрыщIэкIымкIэ, ахэр лэжьакIуэ хуэныкъуэт. УнафэщIхэмрэ лэжьакIуэхэмрэ къысщыгуфIыкIахэщ, сыкъыздикIаи сызыщыщи щIэмыупщIэу. Си мурадырт, сылэжьэнрэ сежьэжынрэт абыхэм нэхъ яфIэгъэщIэгъуэныр. Лэжьыгъэ щыIэмэ, езыхэр арэзымэ, сыкъэнэну сызэрыхьэзырыр яжесIащ. Пхъэ щызэгуах цехым сыщIагъэуващ, сыщыпсэуну пэшри сагъэлъэгъуащ. Базэм шхапIэ зэрыдэтыр, лэжьакIуэхэр пщIэншэу зэрагъашхэр, заводым Прогресс къуажэр зэрыпэмыжыжьэр къызжаIащ. А къуажэм и участковэм къыбгъэдэкIыу IуэрыIуэтэжу зэхэсхащ си Iуэхум хэплъэжу щхьэхуит сызэрыхъужар. ЕтIуанэу сыкъалъхуауэ къысщыхъуащ ар.
ЗыщIезгъэхыртэкъым, къыздэлажьэхэм хъарзынэу сахущытт, дызэрыIыгът. Си жьакIэ бацэр зэрызмыупсым, си щхьэцыр зэрыщIезмыгъащэм щхьэкIэ си ныбжьэгъухэр «Маркс»-кIэ къызэджэрт, си цIэри щIэх дыдэу хэIущIыIу хъуат. Къуажэ тыкуэным сыкIуа нэужь, абы къекIуалIэхэм, псом хуэмыдэу жылэм дэс хъыджэбзхэм, сакIэлъыплъырт, гъунэгъу захуэсщIырт.
Пщэдджыжь гуэрым базэм и унафэщI Герасимов Пётр сриджащ.
— Куэдщ мы мэзым узэрыщIэсар, Маркс (абы сыкъытенащ), дунейм утехьэн хуейщ, къуажэр зэгъэцIыху. Хэт ищIэрэ, уигу къыдыхьэн пщащэ урихьэлIэнщи, унагъуэ зэбгъэпэщынщ, — жиIащ абы.
АдэкIэ Герасимовым къызгуригъэIуащ я деж сригъэблагъэу тIэкIу дыщысыну, дыуэршэрыну, нэхъ гъунэгъуу дызэрыцIыхуну зэригуапэр. Сригъэблэгъа закъуэ, жысIэу сэри занщIэу тездзэу си унафэщIым я деж сыкIуакъым.
Тыкуэным щIэх-щIэхыурэ сыкIуэурэ абы щIэт цIыхубзыр нэхъ гъунэгъуу цIыхугъэ схуэхъуащ. Махуэ гуэрым тыкуэным зы бзылъхугъэ къыщIыхьащ.
— Мыр сыт, Наташэ, мы щIалэр дэнэ къипха? — жриIащ абы, итIанэ, си дежкIэ зыкъигъазэри: — Сэ Марфэщ си цIэр. Уэ хэт ухъуну?
— Сэ Марксщ си цIэр, — жысIащ.
Тыкуэным дыщIэтыху Марфэрэ сэрэ дызэдэгушыIащ, уеблэмэ, сызэрыщхьэгъусэншэри гурызгъэIуащ. Аратэкъэ Марфэ зыхуейр?! Марфэ гушыIэнкIи гуп хэтынкIи къимыкIуэт цIыхубзт. Ауэ ар сыт и лъэныкъуэкIи сигу ирихьауэ пхужыIэнутэкъым. Япэрауэ, псэлъэрейщ, и теплъэкIи сэ нэхърэ хэпщIыкIыу нэхъыжьыфэщ.
Сэ нэгъуэщI пщащэт си гум къыдыхьар. Дахэу пхужыIэнтэкъым, ауэ лъагъугъуафIэт, къамылыфэт, нэкIу хъурейуэ, и щхьэц фIыцIэр утIэрэзарэ и лъэкIэным нэсу едзыхауэ, и инагъкIи мыцIыкIу-мыину. Си ныбжьэгъу Виктор къызэрызжиIамкIэ, ар си унафэщI Герасимовым ипхъут.
Махуэ зыбжанэ дэкIауэ си унафэщIым я унагъуэ аргуэру сригъэблэгъащ. Сытми, сытегушхуэри, мурад сщIащ хьэщIапIэ сыкIуэну. Си щыгъыныщIэхэр къызыкъуэсхэри, екIуу зысхуэпащ, си щхьэцри щIезгъэщащ, си пащIэ-жьакIэри зэщIэзупсащ.
Пщыхьэщхьэ гуэрым зыкъисхыу, кIэнфетрэ зы бжьэрэ, унэгуащэм папщIэ удз гъэгъа сIыгъыу Герасимов Пётрхэ я деж сыкIуащ. Гуапэу срагъэблэгъащ, куэд щIауэ сыкъацIыхум хуэдэу зыкъызагъэлъэгъуащ. Я шыгъу пIастэр хьэзырти, стIолыр къаузэдащ. А пщыхьэщхьэм я пхъур и ныбжьэгъум деж кIуауэ къыщIэкIащ. Апхуэдэу зэрыхъуам сыщыгуфIыкIащ, сыхуейтэкъым япэ пщыхьэщхьэм абы сыхуэзэну. Пётр Васильевич сэ хуабжьу сыфIэлIыкIырт икIи сыщыукIытэрт. Ар сэ куэдкIэ къыздэIэпыкъуат, адэм хуэдэу и нэIэ къыстригъэтт, къысхуэгумащIэт. Абы къыхэкIыу сэри пщIэшхуэ хуэсщIырт.
Герасимовхэ я унагъуэм щIэх-щIэхыурэ сыкIуэ хъуащ. Ауэ абыхэм я пхъур фIыуэ слъэгъуауэ адэ-анэми езы хъыджэбзми закъезгъэщIакъым. Нэхъ гъунэгъуу нэIуасэ дызэхуэхъуа нэужь, зэщхьэгъусэхэр зэчэнджэщауэ къыщIэкIынт, зы махуэ гуэрым Пётр Васильевич зыкъысхуигъазэри къызэупщIащ: «Мы базэм удэту уи гъащIэр пхьыну? Къуажэм укIуэу унагъуэ гуэрым и деж фэтэр къапщтэу щхьэ ущымыпсэурэ?» — жиIэри. Апхуэдэ мурад зэрызиIэр щыжесIэм, унафэщIыр зимыгъэгувэу IукIыжащ. Абы иужькIэ куэд дэмыкIыу, Герасимовым зыкъысхуигъазэри, псалъэмакъым къытригъэзэжащ.
— Си щхьэгъусэмрэ сэрэ дызэчэнджэщати, ди унэм и зы пэш ущIэдгъэтIысхьэну, фэтэрыпщIи къыпIыдмыхыну дызэгурыIуащ. Уэ езыр дигу урихьащи, нэгъуэщI щIыпIэ ущыдмыгъэлъыхъуэну аращ, — къызжиIащ абы.
ЗанщIэу жэуап зэрезмытыжыфынур гурызгъаIуэри, симыгъэпIащIэу Iуэхум сригъэгупсысыну селъэIуащ. КIэщIу жыпIэмэ, сыукIытэ нэпцI зысщIащ. Махуищ пIалъэ къызитри, дызэбгъэдэкIыжащ.
Махуищыр куэдрэ? ПIалъэр псынщIэу къэсащ. Махуэ ещанэм Пётр Васильевич зыкъысхуигъазэри къызэупщIащ я деж сыщыIэну сыарэзырэ сымыарэзырэ, си пэшыр зэрагъэхьэзырар жиIащ. Сэри зизмылъэфыхьу Iуэхум арэзы сытехъуащ икIи зыгъэпсэхугъуэ махуэм Герасимовхэ я унэм сыIэпхъуащ.
Унагъуэм хъарзынэу сахэзэгъащ, зэщхьэгъусэхэр я къуэм хуэдэу къысхущытт. Я хъыджэбз Ларисэрэ сэри куэд щIауэ дызэрыцIыхум хуэдэт, ауэ си гурылъхэр къезгъащIэртэкъым.
Герасимовхэ я деж куэдрэ сыщымыпсэуауэ, Пётр Васильевич гурызгъэIуащ унагъуэ зэзгъэпэщыну мурад зэрысщIар. Ар и щхьэгъусэ Варварэ щыжриIэжым, унэгуащэм и гуапэ хъуакъым. Тыкуэным щрагъэкIуэкI псалъэмакъхэр зэхихыжати, абы и гугъэт си къэшэныр Марфэу. Абы и цIэр зэрызэхихыу унэгуащэр къызэIыхьэрт.
Зы пщыхьэщхьэ гуэрым Ларисэ, и адэ-анэм хуит закъригъэщIри, и ныбжьэгъу хъыджэбзым и гъусэу кином кIуэну зигъэхьэзыращ. Сэ сызыхуеиххэр аратэкъэ! Си ныбжьэгъуитI зыщIызогъури, Ларисэ и къэкIуэжыгъуэм ирихьэлIэу, гъуэгум дакъыщыпоув.
Пшапэр зэхэуакIэт, пщыхьэщхьэр кIыфIт, жыпIэнуракъэ, дунейри и щытыкIэмкIэ къыддэIэпыкъурт. Хъыджэбзхэр къызэрысу, си ныбжьэгъухэм Ларисэ къапхъуатэ, машинэм ирадзэри макIуэ-мэлъей! Унэм зэрынэсыжу хъыджэбзыр си пэшым щIахьащ, си зы ныбжьэгъу бжэм деж уващ зыри щIимыгъэхьэну.
Хъыджэбзыр магъри унэ кIыфIым щIэсщ. МыдэкIэ зэщхьэгъусэхэр мэшхыдэ, бэлыхь хэздзауэ, сэ сагъэтIысынкIэ, езыхэри ягъэкъуэншэнкIэ жаIэурэ. Абы хэту участковэр къэсащ нэгъуэщI зы милицэ щIали и гъусэу. КъызэрыщIэкIымкIэ, Ларисэ и гъусахэм абыхэм хъыбар ирагъэщIат. Арати, щIалищри лъэхъуэщым драдзащ. Унэгуащэр си пэшым щIэлъадэри уэздыгъэр пимыгъанэу кIиин щIидзащ:
— Иджыпсту, Марфэ, сэ уэ сыпхуримыкъумэ! — жиIэу еуэну зыщигъэхьэзырым, Пётр Васильевич щIыхьэри къызэтригъэувыIащ.
Уэздыгъэ пагъанэрэ еплъмэ, Ларисэ къалъагъу. Пётр Васильевич и пащIэм Iэ дилъэурэ пыгуфIыкIащ. Варварэ жиIэнур имыщIэу и пIэм ижыхьащ.
МыдэкIэ щIалищым участковэм къыджиIэрт а длэжьам щхьэкIэ дэ тутнакъыр къызэрытпэплъэр, хъыджэбзыр къэдмыдыгъуу, хабзэм тету къэтшэн зэрыхуеяр. Абы дэнэ щищIэнт Кавказым апхуэдэ хабзэ зэрыщыIэр?! Абы хэту Пётр Васильевич къэсащ, хъыджэбзым фIэфIу, арэзыуэ къызэрашамкIэ тхылъыр иIыгъыу.
ХьэгъуэлIыгъуэр жэщищ-махуищкIэ екIуэкIащ.
Пщыбий СулътIан.
