IэщIагъэлI нэс Урысбамбэт Бэхьид
«Зы жьэм жьэдыхьэр жьищэм жьэдохьэ» жаIэ. Сэ куэд щIауэ зыхэсхырт Урысбамбэт Бэхьид и щытхъу. Мызэ-мытIэу седэIуат ар дзэIулъхьэ Iэзэу зэрыщытым и хъыбар. Зым, тIум, щым жаIэр щызэтехуэкIэ абы шэч къытумыхьэми хъуну къыщIэкIынщ, ауэ уэ езым уи нэкIэ плъэгъуам, бгъэунэхуам хуэдэ щыIэ?! Зэман дэкIри щыхьэт сытехъуащ а лIым теухуауэ кърахьэкI хъыбархэр зэрыпэжым.
Шэч хэлъкъым, щысабийм щегъэжьауэ къалэн гуэр зи пщэ дэлъу къэхъуамрэ зи гъащIэр матэщIэдзауэ къезыхьэкIамрэ зэи зэхуэдэ хъунукъым. Гугъуехьыр, ерыскъыр къыздикIыр зыщIэу къэтэджар сыт и лъэныкъуэкIи йофIэкI хьэулейуэ, Iуэхуншэу къэхъуа цIыхум. И щхьэм бадзэ трихужыф зэрыхъурэ Бэ-хьид унагъуэм сэбэп щыхъуу къэгъуэгурыкIуащ, и адэ-анэм я жыIэм фIэлIыкIыу, абы я псалъэм ебэкъуэн жыхуэпIэр и гущхьэ къэмыкIыу.
НыбжьыщIэхэм IэщIагъэ къызэрыхах щIыкIэр зэтехуэркъым. Хэти зэрысабийрэ зыщIэхъуэпсым и Iэр трегъахъуэ, хэти адэ-анэм яфIэкъабыл еджапIэм макIуэ, хэти и ныбжьэгъу-жэрэгъухэм я чэнджэщыр фIэдурысщ. Бэхьид и IэщIагъэм гу хуищIыным щхьэусыгъуэ хуэхъуа Iуэхугъуэр нобэ хуэдэу ещIэж:
— Абазэ Борис ди къуажэм дэст дзэм еIэзэ дохутыру. Ар ди пхъурылъхут икIи школым къепхауэ лажьэрт. Ди дзэр узу дыкIуамэ: «Мыр бдыжми хъунущ, ауэ Iупчмэ, нэхъыфIщ», — жиIэрти, игъэузу IэдэкIэ къеIэрт. Абы щыгъуэ сигу ислъхьащ: Тхьэм къысхузэпищэмэ, школ нэужьым, дзэм еIэзэ дохутыру седжэнщ, сабийхэр сымыгъагъыу, я дзэхэр згъэхъужынщ», — жысIэри. Арати, 10-нэ классыр къэзухри, Дагъыстэным щыIэ медицинэ институтым сыщIэтIысхьащ.
Мэхъэчкъалэ дэт еджапIэ нэхъыщхьэр 1976 гъэм къиухащ Урысбамбэтым. ЩIыналъэм къигъэзэжри IэщIагъэлI щIалэр кIуащ КъБР-м Узыншагъэр хъумэнымкIэ и министерствэм. А зэманым министру щыта Бер Мухьэдин ар игъэкIуащ Налшык дэт Дзэм щеIэзэ республикэ поликлиникэм. Бэхьид а IуэхущIапIэм и дохутыр нэхъыщхьэ Щоджэн Руслан министрым кърита, лэжьапIэ къащтэн хуейуэ зэрыт тхылъыр щригъэлъагъум, и IэщIагъэлIхэм ящыщ Медунов Мурат къриджэри, пщэрылъ щищIащ Iуэхум хигъэгъуэзэну. Махуэ зыбжанэ дэкIри, дохутыр нэхъыщхьэр щIыхьащ Бэхьид щылажьэ пэшым, щIалэщIэм и зэфIэкIхэр зыхуэдэр зригъэщIэну. «Мыр гъэсэн хуейкъым, зыхуеджа IэщIагъэм хъарзынэу хещIыкI, утемыгузэвыхьу лэжьыгъэм пэрыбгъэхьэ хъунущ», — къыжриIащ гъукIэгъэсэну зритам. «А жыхуэпIэр фIы дыдэщ», — жиIэри, арэзыуэ щIэкIыжащ дохутыр нэхъыщхьэр. Абы щегъэжьауэ, илъэс 43-рэ хъуауэ, и IэнатIэм пэрытщ Урысбамбэтыр. А зэманым къриубыдэу цIыху дапщэу пIэрэ Бэхьид зэIэзар, дэрэжэгъуэ къызыхуихьар? Абы я бжыгъэр, дауи, езыми ищIэ-жу къыщIэкIынкъым.
УзыфI щыIэкъым, ауэ дзэ узыр къыпщыхьамэ, ар зыгъэунэхуахэм фIы дыдэу ящIэ, дуней нэхур плъагъуркъым. Апхуэ-дэ куэдым сэбэп яхуэхъуащ Бэхьид. Уеблэмэ жэщыбгыу и унэ къэкIуа щыIэхэщ, «дзэ узым сыщIехуэри сыт сщIэнур?» — жаIэу. Ахэр зэи игъэщIэхъуакъым Урысбамбэтым — сыт щыгъуи ядэIэпыкъуащ чэнджэщ щхьэпэкIэ, зэфэну хущхъуэр зыхуэдэр яжриIэу, и унэ щIэлъмэ яриту.
Бэхьид дзэIулъхьэу еджами, ар дыжынми, Iучынми, дзэлым еIэзэнми фIыуэ хищIыкIырт. Зыпэрыт Iуэхум зэрехъулIэм, IэнатIэм гу къабзэкIэ зэрыбгъэдэтым щыхьэт техъуэфынущ ар зэIэза, зи дзэ Iуилъхьа цIыхухэр. Урысбамбэтыр ящыщкъым IэхъуэгъуэтегъэкIыу зи лэжьыгъэм пэрытхэм. Абы и щIакхъуэ Iыхьэр хьэлэлу къелэжьыж. Хуабжьу зрегъэлIалIэ дэтхэнэ зыми. И деж къэкIуа цIыхум хуIуилъхьа дзэр тэрэз хъухункIэ езым и псэр тыншынукъым. Бэхьид щылажьэ поликлиникэм къакIуэм и бжыгъэр пхужыIэнкъым. ГъэщIэгъуэнращи, мо цIыху Iэпэ щабэм, мо лIы зэпIэзэрытым а къомым зэрепсэлъэн бзэ къахуегъуэт — адыгэ унагъуэ тэмэм къызэрихъукIар, цIыхугъэ, адыгагъэ зэрыхэлъыр бэяну.
— Лэжьыгъэ гугъу дыдэ дыщрихьэлIэ мызэ-мытIэу къохъу, — жеIэ Бэхьид. — ЦIыхум и дзэр тэмэму зэтримыгъэувэфу е Iисраф хъуарэ дахэ-дахэу иримышхэфу. Апхуэдэхэм деж дзэм гуныкъуэгъуэ къызрит цIыхум удэгузавэу, абы и Iуэхур тэмэму хъужауэ плъагъуну ущIэхъуэпсмэ, лэжьыгъэр и кIэм нэсыху уи гупсысэр етауэ йокIуэкI. Ар зэфIэкIрэ зы тхьэмахуэ дэкIауэ зи дзэ Iуплъхьар къыщIыхьэрэ: «Сыбгъэтыншыжаи, уи IэщIагъэм и хъер Тхьэм уигъэлъагъу», — жиIамэ, фIыгъуэ гуэр къысхэхъуам хуэдэу къысщохъу, абы иужькIэщ си гум зыщигъэпсэхур.
Зи лъэпкъыр, къыщалъхуа щIыналъэр фIыуэ зылъагъу дэтхэнэ зыми хуэдэу, Бэхьид щогуфIыкI ди щIэблэм я фIым, я ехъулIэныгъэм. Ирогузавэ гъэсэныгъэм и Iуэхур тIэкIу зэрыбгъунлъам, и гум йожалIэ ди бзэр Iумпэм ящIу зэхихмэ:
— Ди курыт школхэм ящыщ гуэрым анэдэлъхубзэр щрагъэджэну хуэмей хуэдэу псалъэмакъ щекIуэкIауэ тхыгъэ сыкъеджати, хуабжьу си жагъуэ хъуащ. Дауэ уадыгэу сэ адыгэбзэ сыхуейкъым зэрыжыпIэнур? Абы къикIыр уи лъэпкъи уи хабзи Iумпэм пщIыуэ аращ. Ар емыкIуу собж. Сэ си къуэрылъху цIыкIухэм бзэр ядогъащIэ. Зы пщэдджыжьи къанэу къыщIэкIынкъым: «Дауэ фыщыт дадэ, нанэ, дауэ нэху фыкъекIа?» — жамыIэу.
Къуажэм къыщыхъуа, иужькIэ къалэ-дэс хъуа цIыху балигъым я нэхъыбэм IэщIыб ящIыркъым къыщалъхуа щIыпIэр. Бэхьиди нобэми гукъуэпскIэ пыщIащ и сабиигъуэр щигъэкIуа, къыдалъхуахэр щыпсэуа жылэжьым. Iэмал иIэххэу абы щекIуэкI гуфIэгъуи гузэвэгъуи зыхигъэнкъым. Абы ноби зэрехьэ адэ-анэм я лъапсэр.
Дауи, узыпэрыт Iуэхум гукъыдэж нэхъ-ри къущитынур унагъуэкIэ гукъыхэщт уимыIэмэщ. Бэхьид и щхьэгъусэ Рае Налшык къалэ сымаджэщым куэд щIауэ бухгалтеру щолажьэ . А тIум бынищ зэдапIащ — Ахьмэд, Мухьэмэд, ФатIимэ сымэ. Псори унагъуэщ. Ахьмэди ФатIими адэм и лъагъуэм ирикIуащ — дзэм еIэзэ дохутырщ. Ахьмэд медицинэ щIэныгъэхэм я кандидатщ, Дзэм щеIэзэ республикэ поликлиникэм и къудамэхэм ящыщ зым и унафэщIщ, уеблэмэ зэадэзэкъуэр зы пэшым щызэдолажьэ. Мухьэмэд финанс Iуэхум хуеджащ.
ЩIэблэ дахэ, узыншэ уиIэныр насып-къэ?! Бэхьид нэхъыбэу гукъыдэж къезытыр и лъэр зыгъэжаныр, и гурыфIыгъуэр, дауи, и бынхэм къащIэхъуэжа цIыкIухэрщ. Ахэр зэщIыгъуу ХьэтIохъущыкъуей жыг хадэм ишэрэ я нэгу зригъэужьмэ, лэжьапIэ IэнатIэм тIэкIу гугъу щехьами, езэшами пщэдджыжь дыгъэпсым ирихъупыкIа уэсэпсу мэкIуэдыж лъэужьыншэу.
Мыз Ахьмэд.
