
Лъэпкъ зэхущытыкIэхэр
ТхылъымпIэр япэ ирагъэщ
«Лъэпкъхэм яку къаугъэ къыдэмыхъуэным щелэжьын хуейр щIыпIэхэрщ, арщхьэкIэ щIыпIэ къулыкъущIэхэм пэшым щылажьэмэ нэхъ къащтэ, абы щыгъуэми, утеуIуэми я бжэхэр къыпхуIуахыркъым», — щыжиIащ Путин Владимир Президентым и деж лъэпкъ зэхущытыкIэхэмкIэ щыIэ советым и зэIущIэм къыщыщыпсалъэм.
Ар хуабжьу арэзытэкъым Къэрал лъэпкъ политикэмкIэ стратегием техьэным щIыналъэхэр зэрыхуэмыпIащIэмкIэ, «Федеральнэ стратегиер пхыгъэкIынымкIэ Iуэхухэр щагъэбелджылар щIыналъи 9 къудейрщ. Нэхъ пыухыкIауэ лэжьыгъэр къэппщытэмэ, ар нэхъ Iеижу къыщIэкIынкIэ хъунущ», — щIиуфэртэкъым зэрыгубжьар Путиным.
Лъэпкъ зэхущытыкIэхэм епха къаугъэхэр къыщыхъей щIыпIэхэм я къулы- къущIэхэм сэбэп гуэри мыхъу кабинет лэжьыгъэм зыдрагъэхьэх, цIыхухэм жаIэр зэхахкъым.
«Псалъэм и хьэтыркIэ, Бирюлевэ щыпсэухэм я мыарэзыныгъэр илъэс бжыгъэкIэ зэтрихьащ. Полицэми, щIыпIэ властхэми, округым и унафэщIхэми зыхуагъэзащ абыхэм, ауэ зыри къикIакъым. ЩытыкIэр зыхуэдэр, цIыхухэм я гукъеуэхэр зымыщIэ унафэщIхэр сыт зэрытщIынур?» — ткIийуэ щIэупщIащ президентыр. А псоми къагъэщI лъэпкъхэмрэ дин зэгухьэныгъэхэмрэ щIызэгурымыIуэ Iуэхухэр, хабзэм къемызэгъ зэпэщIэувэныгъэхэр, къэралым къэIэпхъуахэм ялэжь хабзэншагъэхэр.
«Дэтхэнэ щIыналъэми, бэзэрми, унэми папщIэ жэуап яхь цIыху щхьэхуэхэм, IуэхущIапIэм и унафэщI щхьэхуэхэм, къулыкъущIэ щхьэхухэм. ИкIи абыхэм а жэуаплыныгъэм зыпыIуадз хъунукъым», — къыхигъэбелджылыкIащ президентым. — Уфа кIуэн и пэкIэ абы Iэ тридзащ лъэпкъхэм яку къыдэхъуэ къаугъэхэмкIэ щIыпIэ властхэм яхь жэуапымрэ абыхэм я полномочиехэмрэ зыхуэдэр зыубзыху хабзэм. «Къаугъэр къыжьэдэзымы- къуэфа унафэщIхэр я къулыкъухэм пагъэкIынкIэ зыхуэIуа щыIэкъым», — жиIащ президентым.
Къаугъэр куэдрэ къыхокI унагъуэ Iуэхухэм. Лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм ящыщхэр абыхэм хэпщIащ, экстремист зэгухьэныгъэхэм ар зэщIагъаплъэ. СМИ-хэмрэ Интернет жылагъуэмрэ къэхъуар ягъэбатэ, «лъэпкъ дамыгъэ трагъауэри». ЯщIэм къикIынкIэ хъунур къагурыIуэу ящIэми е я IэщIагъэм куууэ зэрыхамыщIыкIым делагъэ яригъэлэжьми зэхуэдэщ — тIуми щытыкIэр нэхъри зэIагъэхьэ», — щIигъужащ президентым.
«Къаугъэ куэдыр къэхъеинтэкъым щIыпIэ властхэм цIыхухэр зэхахамэ, захуагъэ хэлъу икIи и чэзум Iуэхухэр зэфIагъэкIамэ, — пищащ къэралым и Iэтащхьэм. — Лъэпкъхэм я зэхуаку къаугъэхэр къыдэмыгъэхъуэным теухуауэ зэзэмызэ ирагъэкIуэкI Iуэхухэм къикI щыIэкъым. Къэрал лъэпкъ политикэм и стратегием щыубзыхуахэм тету зэпымыууэ лэжьэн хуейщ. Ар щагъэзэщIапхъэщ щIыпIэ псоми. Дэтхэнэ лэжьыгъэри ар щрагъэкIуэкI щIыналъэм щыщыIэ щытыкIэм тещIыхьауэ щытын хуейщ. ЯуцIырхъ тхылъымпIэ купщIэншэхэм зыри хуейкъым, уеблэмэ ахэр зэран мэхъу».
Президентым федеральнэ округхэм щыIэ и лIыкIуэхэм пщэрылъ ящищIащ щIыпIэ унафэщIхэм мы IуэхумкIэ сыт и лъэныкъуэкIи ядэIэпыкъуну.
«Иужь илъэсхэм долъагъу щIыпIэхэм щыпсэухэмрэ нэгъуэщI къэралхэм къикIахэмрэ (уеблэмэ Урысейм и нэгъуэщI щIыналъэхэм къиIэпхъукIхэм) яку къыдэхъуэ зэгурымыIуэр зэрызэщIэплъэр, — къиIэтащ президентым лъэпкъхэм я зэхущытыкIэм теухуа нэгъуэщI Iуэхуи. — Ахэр щIыпIэм хэгъэзэгъэным йолэжь ФМС-ри Минрегионри. АрщхьэкIэ абы къыпэкIуэр зэкIэ мащIэщ».
СНГ-м и къэралхэм къикIхэм визэ яIэным хуэкIуэн хуейуэ зэрыжаIэр абы диIыгъакъым: «Апхуэдэ хабзэм щытыкIэр иригъэфIэкIуэну? Абы егупсысын хуейщ. Коррупцэр бэзэрхэм икIыу къэрал гъунап- къэхэм нэсынкIэ хъунущ».
АрщхьэкIэ диIыгъащ лэжьыгъэмкIэ законодательствэр егъэфIэкIуэн зэрыхуейр. «Иджыпсту дэ тлъагъур хьэкIэкхъуэкIагъэ зыхэлъ капитализмэм и щIэинщ. Зэгуэр мылъкур зэращэ, къызэращэхуу щыта сакъылэт аукционхэм ещхьщ»,- зэригъэпщащ Путиным.
Латухинэ Кирэ.
«Российская газета»
ГукъэкIыжхэр
Чурбанов Юрий: Iулъхьэ къеIысхакъым. СыткIэ сыхуейт?
Иджыблагъэ дунейм ехыжащ Брежневым и малъхъэу, СССР-м къэрал кIуэцI IуэхухэмкIэ и министрым и япэ къуэдзэу щыта Чурбанов Юрэ. Илъэс куэдкIэ Чурбановыр зи ныбжьэгъуа ди лэжьакIуэм фIыуэ ещIэ ар сыт хуэдэу щытами.
Илъэс тIощI хуэдиз и пэкIэ сэ Чурбановым и деж сыкIуат. ЗанщIэу телъыджэ сщыхъуащ слъэгъуар. Япэрауэ, ар зыкIи ещхьтэкъым лъэхъуэщым иджы дыдэ къикIыжа цIыхум: и бгыр захуэт, и нэхэр жану къоплъырт, и щыгъынхэр зэкIужт, и вакъэхэр цIуужу лъэщIат. ТхакIуэ цIэрыIуэм зэрыжиIам хуэдэу, псори зэщIэлыдэрт. И псэмрэ и гупсысэхэмрэ зэрыщыта дыдэр къысхуэIуэтэфынкъым, ауэ МВД-м и Iэтащхьэм и къуэдзэу, Брежневым и малъхъэу, генерал-полковникыу щыта, иджы «Росштерн» фирмэм шынагъуэншагъэмкIэ и IэнатIэм и унафэщI Чурбановым и теплъэм сыт и лъэныкъуэкIи дэбгъуэн щыIэтэкъым. Дэ дызэпсэлъащ, дызэбгъэдэсащ икIи зэуэ къыдгурыIуащ дяпэкIи дызэхуэзэну хуабжьу дызэрыхуейр. ТелефонкIэ дызэпсалъэу, дызэхуэзэу щIэддзащ — зэм IуэхущIапIэм, зэми Iэнэм. ЛэжьыгъэкIи дызэпыщIауэ къыщIедгъэдзащ. Сэ сигу изубыдэрт Юрэ къызжиIэжхэр.
Чурбановым куэд дыдэ тратхыхьащ, ауэ, телъыджэращи, а тхыгъэ куэдым Iэмал къуатыркъым а лIы акъылыфIэр икIи гуащIафIэр ипэжыпIэкIэ зэрыщытар къыбгурыIуэну. Сэ абы и лъэныкъуэкIэ сэбэп сыхъуфыну пIэрэ зыгуэркIэ?
«Ахъшэ щысIыгъыр зэзэмызэт»
— Лешэ, — къызжиIэрт сэ абы. — Сытыт сэ Iулъхьэ къыщIеIысхынур? 70 — 80 гъэхэм коммунизм щыIащ цIыху щхьэхуэхэм папщIэ. Iуэхур апхуэдэу къекIуэкIри, сэ абыхэм сахэхуащ. КъулыкъущIэ нэхъыщхьэхэмрэ абыхэм я Iыхьлыхэмрэ (уэ зэрыпщIэщи, сэ апхуэдэхэм сащыщащ) зыхуей-зыхуэфI псомкIи къызэрагъэпэщырти, ахэр зыри хуэныкъуэтэкъым. Си улахуэр Секретарь нэхъыщхьэм ейм нэхърэ нэхъ инт — зы мазэм сом миным щIигъурт, дызэрагъэпажэ саугъэтхэр хэмыту. Дэ ахъшэ ипэжыпIэкIэ дыхуейтэкъым — сэ ар зэзэмызэщ щысIыгъар. Фэтэрым, дачэм, автотранспортым егъэщIылIауэ Iуэху гуэри къыкъуэкIыртэкъым. Дэнэт зыдэсхьынур ахъшэр? Ресторанми? Абы си жыпым зэи сыщрагъэIэбэнутэкъым. Си нэгу зезгъэужьынуи? Си щхьэгъусэмрэ сэрэ зэпымыууэ къыткIэлъыплъ, «ебгъуанэм» и лэжьакIуэхэм занщIэу сыкъащIэнут. Зэгуэр мыпхуэдэ къэхъуащ: Галинэрэ сэрэ Заречьем дыкIуащ. Брежневымрэ и щхьэгъусэмрэ шэджэгъуашхэ ядэтщIа иужь, си щыкъу адэр нэгъуэщI пэш кIуащ зигъэпсэхуну. Ар къэдгъэсэбэпри, тIури дыкIуащ си лэжьэгъур къулыкъукIэ зэрыдрагъэкIуеяр «щитхьэщI» рестораным. СыхьэтитI нэхъ дэмыкIыу къэдгъэзэжащ, псори щэху хуэдэт. Пщыхьэщхьэм дышхэну дытIысауэ, Брежневым Iэнэзехьэм унафэ хуещI: «Аркъэ къэхь!». Къехь. Грамм 200 къысхурегъахъуэри, Брежневым къызет: «Ефэ». Сэ сефащ. Аргуэру апхуэдиз къысхурегъахъуэ: «Иджыри!». Сэ сефащ. ИтIанэ къызжеIэ: «СлIожь? Мыбы къыщыпхурамыгъахъуэу ара? Сыт нэгъуэщI щIыпIэхэр къыщIэвущыхьыр?» Ар къызэрыушу чекистхэм жраIат дэ дыздэщыIар. Дэ псоми зэпымыууэ къыткIэлъыплъырт.
Сэ сагъэкъуэншащ Iулъхьэу 40-м щIигъу къеIысха хуэдэу. Линолеум гуэрхэр, тюбетейкэ зи гъусэ хъэлатхэр! … Сомищэ зэкIэрытхэр си гъуэншэдж жыпхэм къракуэну хэтащ следствэр щекIуэкIым. Ауэ къайхъулIакъым — гъуэншэдж жыпыр трезгъэдат къыIумылэлын щхьэкIэ. Апхуэдэу щыхъум, къызжаIащ: «IуэхугъуитI-щыкIэ зомыусыжмэ, уи натIэм шэ пхрыкIынущ!» Сэ мы IэнатIэм сыщылэжьати, къызгурыIуэрт ахэр зэрымыгушыIэр. ИпэIуэкIэ Лефортовэ сэ сыщыIущIат КГБ-м и унафэщI Чебриковым. IэплIэ-ба къысхуищIа щхьэкIэ, къызжиIат: «Уэ, Юрэ, уощIэ мыпхуэдэ Iуэхухэр къызэрекIуэкI хабзэр. Унафэр политбюром къыщащтащ». Арати, къызгурыIуащ зыри къызэрыздэмыIэпыкъунур: зызумысыжащ сымыщIамкIэ.
ХэлъэтыкIышхуэ зимыIэ цIыхурт сэ сыщIагъэкъуаншэр зи фIэщ хъунур. «Сэ сызыхуейр си жьэм къыжьэдэкIмэ къысхуащIэрт. Апхуэдэ тхъэгъуэм сытыт сыщIелъэпэуэнур?»
Илъэс куэд и пэкIэ сэ а псори Чурбановым къыщызжиIэжам япэ щIыкIэ шэч къытесхьэрт. АрщхьэкIэ иужькIэ хьэкъ сщыхъуащ: апхуэдэ цIыхукъым езым имей къищтэну, ауэ езым хуэфащэр зэи зыIэщIигъэкIынукъым…
Ефэрейуэ пIэрэт?
Демократием и дамыгъэ зытезыгъэуа прессэ ныбжьыщIэм Чурбановыр ефэрейуэ къыщIригъэдзащ. Абы щыгъуэми, и нэрыгъыр коньяк лъапIэхэрауэ жаIэрт.
— Пэжыр жысIэнщи, сэ коньякыр зыIуслъхьэркъым, — къызжиIащ Юрэ, — си кабинетым щIэтщ (псалъэмакъыр щекIуэкIар 1999 гъэрщ — Б. А.) коньякхэри, виски зэмылIэужьыгъуэхэри. Ауэ сэ сыт щыгъуи сызэфар аркъэщ. Сыт хуэдэу щымытами, щызгъуэтым деж.
Щыхьэт сытехъуэфынущ: Чурбанов Юрэ ирифыр аркъэт икIи куэд ирифами зиIыгъыфырт. 1997 гъэм сэ сыхэтащ абырэ ФедерацэмкIэ Советым и унафэщI Строев Егоррэ хэIущIыIу ямыщIу къызэрагъэпэща я зэIущIэм. Ахэр блыщI гъэхэм лъандэрэ зэрыцIыхурт. ИужькIэ Строевым и хэщIапIэм щрагъэкIуэкIащ гукъэкIыжхэм я пщыхьэщхьэ. ЗанщIэу жысIэнщи, Чурбановыр ирикъуакъым зы птулъкIэкIэ. Ауэ ар жыжьэуи чэф хъуакъым. Апхуэдэ сэ абы куэдрэ дэслъэгъуащ. Чурбановым и щхьэ трилъхьэнутэкъым цIыхухэм губгъэн захуригъэщIыну. А зэманым и ныбжьыр илъэс хыщIым щIигъуакIэт. Щынэхъ щIалэм-щэ?
Пэжщ, зэгуэр сэ Чурбановым къызжиIэжащ аркъэм «епцIыжауэ» зэрыщытар.
Щхьэусыгъуэри мырат: «Галинэрэ сэрэ Кубэм дыщыIэт. Фидель дыщыхуагъэзэну махуэм сыщIэупщIэхукIэ жэуапу къызатыр зыт: «маньяна» (нэгъуэщIу жыпIэмэ, пщэдей). Апхуэдэурэ махуэхэр кIуэрт.
Арати, зэгуэр си щхьэгъусэр жейуэ, сэ тутын сефэу сыщысу, жэщыр сыхьэтитIым ди хэщIапIэм къэкIуащ зауэлI гуп икIи Фидель и деж срагъэблэгъащ.
ХьэщIэщ пэшышхуэм Фидели, и къуэш Раули, зауэлIищи щIэст. Зэкъуэшхэм IэплIэрэ барэ къысхуащIащ. Сэ Фидель Брежневым и цIэкIэ еста письмор занщIэу щIахащ. Iэнэм срагъэблэгъащ. Телъыджэ сщыхъуащ: Кубэм и Iэтащхьэхэр зэфэр «Гавана Клаб» ромыртэкъым, атIэ вискит. Зэфэ тутынри сигарэтэкъым, атIэ «Мальборэт». СыхьэтитIкIэ дытепсэлъыхьащ дунейпсо щытыкIэм, ди къэралхэм я зэпыщIэныгъэхэм. ИужькIэ зэуэ къэтэджри, Фидель жиIащ: «Иджыпсту дыкIуэнщи, бдзэжьей дещэнщ». Арати, дзэ катерымкIэ тенджызым дытехьащ, зы сыхьэтым къриубыдэу бдзэжьеишхуищи къэдубыдащ. ИужькIэ тенджыз гъуэгукIэ Фидель и нэгъуэщI хэщIапIэм дыкIуащ — абы пщэдджыжьышхэ щытщIын хуейт.
Пщэдджыжьым ди Iэнэм къытхутрагъэуващ къэдубыда бдзэжьейхэм къыхащIыкIа шашлык. ИтIанэ Кубэм и Iэтащхьэр езым и гъэпщкIупIэхэм ящыщ зым кIуащ, Рауль сэ си хьэщIэщым сынигъэсыжащ. Махуэм сыжеящ. Аргуэру жэщыр сыхьэтитIым си деж машинэ къагъэкIуащ. Аргуэру Фиделрэ сэрэ дызэрагъэлъэгъуащ, фади тутыни дыздефащ, дызэпсэлъащ, бдзэжьей дыздещащ. Арати, сэ къэсщIащ Кубэм бдзэжьей зэрыщещэм и щэху псори. Сыхэзыгъэгъуэзари езы Фидельщ».
Богомолов Алексей. «Комсомольская правда».
Ди гъунэгъухэр
Фыхэди къыхэфх
Псыхуабэ и муслъымэнхэр къыпыкIащ къалэкум нэмэз щащIыну яIа мурадым.
Ставропольем и муслъымэнхэм я IуэхущIапIэм щыщхэмрэ Псыхуабэ и унафэщIхэмрэ зэгурыIуащ мэжджытыщIэ ухуэным и Iуэхухэм теухуауэ.
Фигу къэдгъэкIыжынщи, Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым и щыхьэрым мэжджыт щIыным ехьэлIауэ куэдрэ щызэныкъуэкъуащ — уней щIыпIэм тхьэелъэIупIэ щаухуэну хуимыту жаIэри, суд приставхэм ар зэхуащIащ. Жэмыхьэтым щыщхэр дэлъащ къалэкум и утым нэмэз щащIыну. Псыхуабэ и унафэщIхэм хэкIыпIэ къалъыхъуэу щIадзащ икIи лъэныкъуэхэр зэгуригъэIуэну зи пщэ дэлъ комиссэ къызэрагъэпэщащ.
Ставропольем и муфтиятым и пресс-IуэхущIапIэм зэрыщыжаIамкIэ, зэIущIэм хэтащ УФ-м и Президентым и лIыкIуэу Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым щыIэм и къуэдзэ Ведерников Михаил, Ставропольем и муслъымэнхэм я IуэхущIапIэм и унафэщI Рахимов Мухьэмэд-Хьэжы, Шэшэн, Дагъыстэн республикэхэм я лIыкIуэхэу крайм щыIэ Дадаханов Рамзанрэ Омаров Абдулларэ, дагъыстэн псапащIэ цIэрыIуэ, Къэрал Думэм и депутат Гасанов Жэмал, хабзэхъумэхэр, Iуэху зезыхьэ гупхэмрэ лъэпкъ зэгухьэныгъэхэмрэ ящыщхэр.
Абы ипкъ иткIэ, муслъымэнхэм щIыпIэ зыбжанэ хуагъэлъэгъуащ, фыхэди къыхэфх, жыхуаIэу. Къалэ унафэщIхэм къагъэгугъэ тхылъхэр зэгъэпэщынымкIи езы мэжджытыр ухуэнымкIи ядэIэпыкъуну. УзэгурыIуэмэ, фIыкъэ?
Дроботов Алексей.
«Комсомольская правда».
