Нало Заур и тхыгъэхэр
Сабий Iыхьэ
Адыгэбзэр мэбзэрабзэ
Адыгэбзэр убзэрабзэм,
Уафэ къащхъуэм зеукъэбзыр,
Дыгъэ джылыр къыщIокIыжри.
Бзум усэныр ягу къокIыжри,
Удзхэр вагъуэу къыздогъагъэ,
ИригуфIэ я дахагъэм.
Ди джэд къомыр зэдокъакъэ,
КъытхуакIэцIри дыщэ къакъэ.
Мамэ нэхъри мэхъур гуапи
Дегъэшх IэфIу лэкъум хуабэ.
Нанэ и псэ, дадэ и бзэ
Сэ си нанэр папэ янэщ,
И псэр адыгэпсэщ,
Сэ си дадэр папэ ядэщ,
И бзэр адыгэбзэщ.
Адыгэпсэ — нанэ и псэ,
Сыту упсэ дахэ!
Адыгэбзэ — дадэ и бзэ,
Сыту убзэ дахэ!
ФщIэрэ фэ а бзэм и лIыгъэр?
Ар йопсалъэ дыгъэм.
Сыту фIыщэт, уэ ди дыгъэр,
Узэрыадыгэр!
Дыгъэмрэ сэрэ
Дыгъэр уэгум щокIэрахъуэ,
Псыр пэгункIэ къызогъахъуэ.
Ди жыгыжьыр изогъафэ,
Сэ жыг щIагъым сыкъыщофэ.
Къэгъэгъащи ди жыгыжьыр,
КъыпыкIэнущ балий плъыжьхэр —
Плъыжьрэ-плъыжьрэ фIыцIэ
защIэу.
IэфIрэ-IэфIрэ гуащIэ мащIэу!
Абы дыгъэм фо къахуехьыр.
Сэ а дыгъэр сигу ирохьыр —
Хэзгъэлъынт сэ дыгъэ хуабэр,
КIущэм хуэдэу, мы си гупэм,
ТIуми IэплIэ зэтшэкIауэ,
Дызэкъуэшу къыщIэкIауэ!
Балигъ Iыхьэ
Урыху Iубыгъуэ
Къызэджэу си Тхьэр сыщишэжкIэ,
Си гъуэгур евмыгъэхьу гугъу,
Сыкъэвгъэгугъэ псалъэ пэжкIэ,
Пщэдей насып сыщывгъэгугъ.
Жыхьэнэмэжьым и лъэмыжым,
ГугъэфI уимыIэм, икIыгъуейщ.
Хуэвгъади ар щауэишыжым,
Дакъикъэ закъуи сывмыгъей.
Къысхуэвмылъыхъуэ фэ дохутыри,
Къызэвмыгъапщэ уд бзэмыIу.
Къэфлъагъу хъуххэнум си хьэтыри,
Си лъынтхуэм мастэ къыхэвмыIу.
Урыху Iубыгъуэ къысIурыфкIэ,
Хьэлу дзэкъэгъуэ къысIурыфлъхьи —
Мы си псэр хьэршым къисшыжынщ,
Си нэ гъуабжитIри къэплъэжынщ.
* * *
Соплъыж си гъащIэм сэ нэбгъузкIэ —
Си лъагъуэ слъагъум сыкъегъэтхъу.
КъыщIитхъыр си гум сэ
цIыхубзкъым,
Къулыкъуи си гум къыщIимытхъ.
Сигъэгузавэу си гум къеуэр
ПсалъэфIу сэ ескъухыжарщ,
Симыгъэжейуэ къызэдауэр
Хьэтыру сэ сымылъэгъуарщ.
Си напэр мэс, сыпщоукIытэ,
Си лъэпкъыу сэ къысщыгугъам.
Сэ жыхьэнэмэм сыщопкIатэ,
Си адэжьым и гур къызэбгъам.
Си лъэпкъ ужьыхыр и псэхэхым
КъыIэщIэсхыну схулъэгъэкI.
Ар слъэмыкIынум сырехуэхи
Сырехъу мафIэжьым и лъэмыж!
Мы дуней дахэу гъащIэ мыгъуэм
Бэлыхь тIуащIэр щызошэч.
Абы и защIэу хьэзаб гугъур
Мо жыхьэнэмэм ныпэшэч!
СумыщI и къан мы дуней
къуаншэм,
Къыстырепсыхэ и хьэзаб —
Уэ уи хьэзабыр сэркIэ тыншмэ,
Уи щIасэныгъэр бэну зэвщ.
Ущысхьыжынум къару бгуэшым,
Щхьэ гугъэ лъагэр къызэпта?
Сетхьэлэ сэ укIытэ хуэшым,
Абы, си Тхьэшхуэ, гу лъыпта?
* * *
Сыхуейт сэ нобэ тхьэ пэж щыIэну,
Мысэмрэ хеймрэ зэхигъэжыну.
Сыхуейт сыщылIэкIи зы гъуэгу
сиIэну,
ФIыуэ слъэгъуахэм сахуишэжыну.
Сыхуейт сэ Нанэ сыбгъэдыхьэжу
Си гурыгъу псори хуэсIуэтэжыну,
Си щхьэ ныкъуэтхъур и куэщI
ислъхьэжу
И Iэр къыздилъэурэ сигъэжеину.
Сыхуейт сэ Бабэ сырихьэлIэжу
КъыращIа псори жезгъэIэжыну,
И бын къыщIэнэхэр и гум
къыщIитхъыу
Псэр зэритари къиIуэтэжыну.
Стынут дауэншэурэ мы си псэ тIэкIур
СщIам а тхьэмыщкIэхэм саIуплъэжыну,
Си псэр щыхэкIкIэ тхьэIухуд къакIуэу
ФIыуэ слъэгъуахэм сахишэжыну.
* * *
Ей, си гъащIэу лъагъуэ
цIэнтхъуэрыгъуэ,
Апхуэдизу щхьэ сыкъэбгъэпцIа?
Сыщепшажьэм инкIэ сыбгъэгугъэу,
Щхьэ банапкъэм сыщыбулъэпцIа?
Ди уардэгъуэм къигъэзэн имыдэу
Ежьэжащи, пшагъуэм ныхопщкIуэж.
Ди адыгэ лIыгъэр зэрыкIуэдыр
ЖэщкIэ си гум лъыуэ къыпоткIуж.
Укъэмывэ куэдрэ, Нало и къуэ!
Хэт гущIэгъукIэ уэ узыщыгугъыр?
Хэт уфIэщIрэ зи гур хъунур ныкъуэ,
Зэхихыпэу щытми уи гурыгъур?
Псэу плъэкIыхукIэ зэрыплъэкIым тетуи,
ПлъэмыкIыжмэ — бжыкъум зыфIэдзэж,
Ауэ гущIэгъу лъыхъуэ, угужьейуи,
Уи цIыхуэгъухэм деж уемыплъэкIыж.
Ей, си гъащIэу лъагъуэ цIэнтхъуэрыгъуэ,
Щхьэ гувауэ щIым сыкъытепша?
Сыт ИстамбылакIуэ зэман мыгъуэм
Сыхыумылъхуэу сыкъыщIыблэпшар?
НэгъуэщI мыхъуми заныпыIуздзэнти
Хым икIыжхэм яз къэзгъэувыIэнт,
Е бий псэжьу къакIуэм сыпежьэнти,
Си гум зы шэ цIыв щызгъэупщIыIунт!
* * *
Къэжэр ХьэкIашэ и фэеплъу
Алхимик хуэдэу сохьыр гъащIэр,
Сигу илъым си Iэр лъэмыIэсу.
Къэжэр ХьэкIашэ жиIэрт, гъущIыр
IэщIагъэм дыгъэу къригъэпсу.
ХьэкIашэ гъущIыр хуэфIэрафIэрт,
И Iэгум дыгъэу къилыдыкIыу;
И уадэм гъущIыр игъэбжьыфIэрт,
Мы дыщэ плъыжьым елъэпIэкIыу.
Къызощтэ уадэр сэ сыщIалэу,
Балигъ сыхъухукIэ гъущI соуIур —
ИтIани дыщэм зы мэскъалкIэ
Нэмысу гъущIыр мэупщIыIур.
ЙокIуэкI сыхъуапсэу гъащIэ гущэр,
Сигу илъым си Iэр лъэмыIэсу.
Агънокъуэм жиIэрт, псалъэр дыщэм
IущагъкIэ цIыхум хунэгъэсу.
Агънокъуэм псалъэм псэ
хилъхьэфырт,
И псалъэр жыгым еIущэкIыу,
Адыгэ псалъэр къигъэплъыфырт
Мы дыщэ плъыжьым елъэпIэкIыу.
Согъэплъыр псалъэр си акъылкIэ,
Соусри усэ, сыщIодэIур —
ИтIани дыщэм зы мэскъалкIэ
Нэмысу псалъэр мэупщIыIур.
ГъущI зыгъэдаIуэр тхьэпэлъытэщ,
Абы сэ дауэ сыпэхъуну?
КъодаIуэм псалъэр — утхьэ дыдэщ,
Ар сэ слъэкIыну — тхьэ сыхъуну?!
70
Илъэс блыщIыр къэзгъэщIами
Сырикъуакъым, си Тхьэ,
ГъащIэр хьэпсу къэбгъэщIами
ЗызгъэнщIакъым, си тхьэ —
Сыту IэфIу зэхэпщIат
Мы ди гъащIэ дыджыр!
ГъащIэ дыджым и зы гъэщIым
ЩхьэкIэ, лъагэу си Тхьэ,
Сыхьэзырщ жыхьэрмэ куэщIым
Щысшэчыну, си Тхьэ,
Илъэсищэм и хьэзаб
Сымытхьэусыхэу!
Сэ сыхуейкъым дыщэ плъыжьи,
Уэ жумарту си Тхьэ,
Яхуэгуэш ар нэпсеижьхэм,
Ущымысхьу, си Тхьэ, —
Сэ къызэт уэ зы къалэм
Иристхыну усэ.
Сэ сыжыгмэ, мы си щхьэкIэр,
Адэ лъапIэу, си Тхьэ,
Пхузогъэщхъыр блыщIым щхьэкIэ,
Мы си жьыгъэм и Тхьэ, —
Сыту гуащIэу къэбгъэщIат
Мы ди гъащIэ фадэр!
Илъэс блыщIыр къэзгъэщIами
Си щIэщыгъуэщ, си Тхьэ,
ГъащIэр мафIэу къэбгъэщIами
Къысхупыщэ, си Тхьэ, —
Фадэ мафIэм сыхэгъэф
ЗигъэнщIыхукIэ си псэм!
Дунейпсо Адыгэ Хасэм и III Конгрессым хэтщ. Черкесск къалэ, 1996 гъэ
Зауррэ и лэжьэгъухэмрэ Урыху къуажэм щохьэщIэ. 1974 гъэ.
ТIуанэ
Новеллэ
ТIАСУТIЭ мыгъуэр фыз къабзэ цIыкIут, и щхьэц фIыцIэ тIэкIур джафэу ежьыхарэ гуэлмэдыныщхъуэкIэ фIэпхыкIауэ, нэ фIыцIэ цIыкIуитI иIэрэ къыпщыгуфIыкIыу къоплъу. ТIасэ деж укIуамэ, дуней фIыгъуэр хуэпхьа хуэдэ къоплъ, — жаIэрт благъэми гъунэгъуми. И шыгъупIастэр IэфIт, и псалъэр щабэт. ТIасутIэ лIыр зыгъэтынш фызхэм ящыщт.
Зрата лIыр абы щилъэгъуар щхьэтепхъуэр траха нэужьщ. ЗэрыIуплъэу, тхьэмыщкIэ, и лъакъуитIри къызэфIэщIэри етIысэх пэтащ, ауэ и къару тIэкIур зэхуихьэсыжри, зызэтриубыдэжыфащ. Убзылъхугъэмэ, узратым урейщ: насып уиIэмэ, цIыху хуэдэ упэщIэхуэнщ, насып уимыIэмэ… абы щыгъуэми Алыхьым къыпхуиухар плъагъунщ. ТIасутIэ Алыхьым къиужэгъужауэ къыщIэкIынтэкъыми Иналыр щIалэ бжьыфIэ лъэщрэ цIыху къайгъэншэу къыщIокI — игъащIэкIэ и Iэ къиIэту къоуэнукъым, Алыхьым и ней къыпщыхуэ жиIэу къощынукъым, ауэ и гурыфI къыщикIам деж, тхьэ, уигъэукIытэу къодэхэщIэнум. ЛIо-тIэ абы фIэкIа уэри узыхуейр? Тхьэм къыуитар ущиIыхьэм деж шыкур хуэщIуи псэу! ЛIо ТIасутIэ Алыхьым щIыхуэмыарэзынур? И лIыр лэжьакIуэшхуэщи, къилэжьыр яшхынуи щатIэгъэнуи ярокъури, псапэ тIэкIуи хащIыкIыж, тхьэ! ДыкъэзыгъэщIа, зы Iэпыдзлъэпыдз иIамэ, итIанэ мор-мыр жыхуаIэм хуэдэу псэунтэм! АрщхьэкIэ нейIэмал — Инал къуэ иIэкъым. Алыхьым къритакъым. ЛIо-тIэ къримытамэ! Езы ТIасутIэ къыкъуэувэнщ, тхьэ, абы сыт и лъэныкъуэкIи: кIуэнщи, чау жиIэу Iэнэ ищтэнщ, хадэ ипщIэнщ, кърихьэлIэжынщ… Лэжьыгъэм иукIа слъэгъуакъым сэ. ФIыуэ шхэи фIыуэ лажьэ — аращ узыншагъэри насыпри.
ЗэлIзэфызым я псэукIэр ефIакIуэрт. Иналым витI зэрегъэпэщ, унэ хуэдиз хъухэу, ауэрэ уанэши къещэху, мыгувэуи шыгу зэщIащIэ мэхъу, еубий — хывищ къаш. ПхъуитI яIэти, ахэр Iэпыдзлъэпыдз зэрыхъуу, яужь йохьэри илъэситIым къриубыдэу къэнжалыщхьэ телъу абджыпс унэ дахэ къыдагъэувэ — Хъуэхъужьхэ я унэхэм нэхърэ зыкIи мынэхъыкIэу! Алыхь-алыхь, сыт хуэдиз цIыху къекIуэлIа абы я унэ тхьэлъэIум! Сыт хуэдиз хъуэхъуи щыжаIа!
— Ялыхь, джанэ кIыхьыр нэхъ мащIэрэ джанэ кIэщIыр нэхъыбэу къыщIэкIутэ!
— Уу, ялыхь, я лэжьыгъэшхуэр псыхэкIуадэ умыщI!
— Я дэ ди тхьэ, мыр уардэ унэжь зыщIын къет!
Жылэр гуфIэрт, жылэр ефэрт, жылэр къафэрт, хъуахъуэрт, ауэ а хъуэхъу дахэхэр зэхихыхукIэ ТIасутIэ тхьэмыщкIэм зипIытIырт-зихузырт, къуаншагъэ гуэр бгъэдэлъ нэхъей, нэхъри нэхъ цIыкIуж хъурт. Еууей жыпIэркъэ, сыт гущэр и Iэмал ТIасутIэ, пхъу фIэкIа азалыхьым зримыта ТIасутIэ? Къаншыр мащIэрэ игъэплъа абы? Лалыхъуэ деж кIуэурэ дапщэрэ игъэIэза! Алыхьталэм емылъэIуу махуэ дигъэкIа? Хьэжбарэ ефэндыми жиIащи, а Лэухъун-Мэхьфужьым иратхэм зэхъуэкIыж иIэкъым. Сыт мыгъуэр пщIэн-тIэ, гуныкъуэгъуэ гуэри зимыIэж щыIэ! ТIасутIэ тхьэусыхэну гуэныхьщ, тхьэ: къуэ къэплъхуркъым жиIэу и лIыр къешхыдэркъым, уизгъэкIыжынщи къыжриIэркъым, къехъурджауэркъым. Абы нэхъ хэмылъу изыгъэкIыж дапщэ ухуей!
Инал псалъэ жимыIэ щхьэкIэ, гурыгъу имыIэ уфIэщIрэ — тхьэ, кIуэ пэтыху, нэхъ нэщхъей мэхъум. Ар ТIасутIэ къыгурымыIуэ уфIэщIрэ! АрщхьэкIэ нейIэмал!..
Ауэрэ пащтыхьыжьыр традз, большевикхэр къоунэху, кадетхэри зы къуэладжэ гуэр къыдокIри къожьэ. Дунейр къызэIохьэ. Лиуан большевик гъуазэ мэхъури, жылагъуэр революцэ къэзэуатым хешэ. Лиуан псэзэпылъхьэпIэм щихьэкIэ, и къуэшхэр жьэгум пхудэсынт — мэшэсхэри абы бгъуроувэ. Мис абдеж мыгъуэращ ТIасутIэ тхьэмыщкIэр Iейуэ къыщигъэгупсысар: «Зэшыжьхэр, я къуэхэр я гъусэу, мэшэсри докI, мыр абыхэм ехъуапсэу и закъуэпцIий дошэсыкI. ПсэкIуэдкъэ иджы ар! Дауэ гущэ упшыныжыну, фыз тхьэмыщкIэ, апхуэдиз гуэныхьыр? Сытыр Iэмал?.. Ярэби-яIэлыхь, хэкIыпIэ зимыIэжу пIэрэт мы сэ сызыхэхуар? СикIыжынути, хъыджэбзитIыр схухыфIэдзэнукъым… Сыкъинэжынущи, лажьэ зимыIэ лIыр насыпыншэ сфIохъу… Къан къызохьри — къызэрыхъуу мэкIуэж…»
ТIАСУТIЭ щхьэщIэгупсыс хъури, къищтэр Iэпыхуу къэнат. Жэщ мащIэ игъэкIуа абы и нэбдзыпэ зэтримылъхьэу, и дуней гъащIэр зэригъэзахуэу, Алыхьымрэ бегъымбарымрэ и чэнджэщэгъуу… ИтIанэ «тIуанэ» жиIэри а псалъэр и щхьэм къыщихьэм, игу тIэкIур къащтэри къилъэт пэтащ… Адыдыд мыгъуэ, азэлыхьым имыухи!.. ТIасутIэ куэдрэ пэщIэтащ а псалъэ гъуамэм, и щхьэм къыфIихьэну къримыгъэхьэу. Уу, нэлат, ари ар! Псэжьым хуэдэщ!.. ХъубтIийхэ я джэду фIыцIэжьым ещхьу, напэншэрэ екуэкуншэу — бжэр бгъэбыдамэ, щхьэгъубжэмкIэ къыщIэпкIэу, щхьэгъубжэр хуэпщIыжмэ, жьэгу гъуанэм зыкъридзэрэ псывэми хэмыупIэу, мафIэми пэрымыхуэу… Iэгъуи-гъуэгуи хуумыгъуэту, башкIэ уеуэми темыхуэу… зы дакъикъэ убэлэрыгъамэ, блыным къыкIуэцIрыкIрэ хьэщIэ Iыхьэр ишхыу… Алыхьым идэнкъым, цIыху цIыкIум ядэнкъым!.. ТIасутIэ джатэ къихакIэ пэщIэта щхьэкIэ, а псалъэ гъуамэр нэмыукIытагъэкIэ и щхьэм къыфIихьащи, мэпэщащэри исщ. ТIуанэ… ТIуанэр фыз нэ плъыжьыжьщ, и дзэ гъуабжэжьхэр зэблэшыжауэ, бостей мыжьыщI щыгъыу… ТIуанэ жыхуаIэр фыз фIыцIэ нащхъуэщ, щхьэ мыжьрэ куофтакъыжь хъужауэ… Апхуэдэ фыз куофтакъыжькъэ НэтIасэ мыгъуэр жьэн зыщIу зыгъэлIар?..
А жэщыр жэщ тыншт. Гъашэ къыдэзыдза нартыху фIыцIэшхуэхэр лэгъунлей щхьэгъубжэм къыIухьэурэ къыщIэплъэрти зэIущащэжхэрт. ХъыджэбзитIыр гъуэлъыжри пырхъуэм тес цIыр-цIырым едаIуэурэ жеижат. Инал шхэри гъуэлъыжыну къыщыщIэкIыжым:
— А лIы! — жиIэри ТIасутIэ и макъ щабэмкIэ къэджащ. — Зэ умыпIащIэт…
— Сыт къэхъуар? Дыгъуэлъыжа нэужь жыпIэ хъунукъэ жыпIэнур?
— Хьэуэ, апхуэдэ пIэм хэлъу яIуатэркъым: мэуэ зэ къэтIыс! — жери тахътэбаным ирегъэтIысхьэ.
ТIасутIэ и псэлъэкIэ къудеймкIэ гурыIуэгъуэт абы Iуэху джэгу и гум зэримылъыр. Абы и нэкIур къурIэн къыщищтэкIэ зэрыхъум ещхьт иджыпсту — зэлъыIухарэ мамыру, таучэлышхуэ зэрищIар мащIэу Iэта и набдзэ цIыкIуитIым къагъэлъагъуэу. Инал егъэщIагъуэ, мыр Алыхь къэзыгъэщIам епсэлъэну мурад имыIэмэ, апхуэдиз таучэл щхьэ къигъэлъагъуэрэ жыхуиIэу. ТIасутIэ и нэкIу мамыр хуэдэм ар зыкIи къигъапцIэртэкъым, абы илъагъурт фызым и напIэ къедзыхахэр зэрыпIейтейр. Инал къогузавэ къэхъуар къыхуэмыщIэу.
ТIасутIэ егугъупэу, елIалIэу пщэфIапIэр зэлъыIуехыжри, езыр жьэгу дапхъэм тотIысхьэж. Ар занщIэ цIыкIуу зэфIэсщ, и щхьэр тIэкIу гъэкIауэ. И напIэр еIэтри, и лIым йоплъ, иредзыхыжри, и нэр и лъэгуажьэм тонэ, и лъэгуажьэм телъ бостеикIэр Iэ ижьымкIэ егугъупэу трелъащIэ, цы гуэрхэр къытрих хуэдэ ещI, итIанэ и лIым тIэкIу хущIогуфIыкIри:
— ЛIы! — жи, зегъэпсчэуIури. — ЗэгурымыIуитIыр гугъу йохьри гугъу ехьитIыр зэгуроIуэ, жиIакъэ пасэрейм? Тхьэ, уэ гугъу уезыгъэхьри сэ гугъу сезыгъэхьри а зырам… Сэ сыкъэзыгъэщIа си Тхьэ закъуэм и пащхьэм дауэ сихьэжыну уэ уи гуэныхь стелъу?
— Уа, мы си гущIэр къызумыгъэдзэкIыу жыпIэнур жыIэ!.. — ТIасутIэ Iэ къыдилъэну и псэм зыкъиший щхьэкIэ, Инал хабзэр зытрегъакIуэри къыхуэгубжь хуэдэ зещI.
— Иджыпсту, лIы, иджыпсту… — ТIасутIэ и псэ гузавэр зэтреуIэфIэри: — Тхьэ, иджыри зы фыз къыумышэу хъун сфIэмыщI… — Абы и гур къилъэт пэта щхьэкIэ, лIым зыгуэркIи зыкъригъэщIакъым.
Инал и гур Iэджэми жат, ауэ мы иджыпсту зэхихам хуэдэ зэхихыну ауи и пщIыхьэпIэ къыхэхуэртэкъым — тIуанэ къыстещIэ жызыIэн фыз мы дунейм тет? Инал къоуIэбжьри, и жьэр къыщIоху, итIанэ нэхъу-нэхъуу и щхьэгъусэм къоплъри:
— Сыт мы фыз делэм жиIэр! — хуолъ ар ТIасутIи, къыщIэкIыжыну къыщолъэтыж.
ТIасутIэ мажэри щIимыгъэкIыжу къыпоув:
— Хьэуэ, — жи, сабииIэ нэхъей и Iэ цIыкIуитIыр пэщIегъэувэри, — хьэуэ, зэ умыпIащIэ, лIы, делагъэкъым ар! — Абы щтэIэщтаблагъэр зэуэ пкърокIыжри, игурэ и щхьэрэ зэтелъу къопсалъэ: — Зэ моуэ тебэяуэ, лIы, тIуанэ зытращIэнур уэракъым, — сэращ. Сэ «но!» щыжысIэкIэ, уэ «уэв!» щIыжыпIэн хьэкъ слъагъуркъым. Сэ зы мазэкъым абы сызэрегупсысар, — ТIасутIэ къытегушхуэу езыр къикIуэтурэ Инал тахътэбаным къотIысхьэж. — Сэ мазэ куэдкIэ згъэткIуащ ар, сэ Iэджэ щIауэ сыхэлъщ а шыгъушыпсым! Уэ егупсыс, лIы: уэ къуэ узэримыIэм гугъу урегъэхь, лIэун, сэ си хъыджэбзитIыр дэлъхуншэу къызэрынэнум срогузавэ. Уэрэ дэрэ дызэгурымыIуэу хъункъым!..
— Уэ фызурэ фыз делэжь цIыкIу, а къыубжым къикIыр къыбгурыIуэжрэ уэ? — ЗэригъэщIэгъуэнур ищIэркъым Инал. — Уэ мы унэм жыхьэнмэ къибдзэну мурад щIэпщIар сыт? Уэ уи псэм хьэзаб теплъхьэжыну яужь ущIихьари слIо? Ы?.. Уэ щхьэ умыщIэрэ тIуанэ жыхуаIэр зищIысыр!..
— ТIуанэ жыхуаIэр сэ сымыщIэмэ, уэ сыткIэ пщIэн? Уэ абы щхьэкIэ умыгумэщI, лIы: уэ укъытхэмыIэби дэ дызэгурыIуэжынщ. Ари цIыхум къилъхуа къыщIэкIынщ, псалъэ гурыIуэнкIэ хъунщ е, сэ сщIэрэ, дахэ хэзэгъэнкIэ мэхъу… Мы ди щхьэщыгум къит азалыхьым гъущIыр къызэригъэшыр дахэщ, мылыр къызэригъэвыр дахэщ, мы щIы фIыцIэм щIэлъ жылэри къыхишу зэрыдришейри дахэщ…
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
Шортэн Аскэрбий йочэнджэщ. 1965 гъэ.
Мыку къуажэм щекIуэкI Абхъаз-адыгэ дунейпсо фестивалым хэтщ. Нало Заур къыбгъэдэтхэщ (сэмэгумкIэ къыщыщIэдзауэ) ШинкIубэ Бэгърэт, Лабахуа Зураб, Къалмыкъ Юрэ, Думэн Камал (Истамбыл), Хьэнфэн Алим (Черкесск) сымэ. Абхъаз, 1992 гъэ
Псысэжьейхэр
Аргъуеймрэ жыгымрэ
АРГЪУЕЙ гуэр жьым ирихьэжьауэ ихьырт. ИпэкIэ плъэри, езым хуэзанщIэу зы жыг щыту къилъэгъуащ.
— Ей-ей, текI си гъуэгум, узоуд! — жиIэри Аргъуейр жыгым егуоуащ.
АрщхьэкIэ Жыгым зигъэхъеякъым. Жыгыр дыкъуакъуэти, Аргъуейр дыкъуакъуэмкIэ дихри ежьэжащ. Аргъуейр къеплъэкIри, Жыгыр дыкъуакъуэу щилъагъум, къызэкIиекIащ, жи:
— «ТекI», бжесIатэкъэ, насыпыншэ! — жиIэри. — Мис иджы уэ уи зэранкIэ узэгуэзудащ.
«Пхъужь къапшэмэ, зэрыхуей ухъунщ,
хъыджэбз къапшэмэ, узэрыхуей хъунщ…»
КЪЭЗАНОКЪУЭ Жэбагъы япэкIэ нэхъ лIы Iущу хэкум исар БжьыхьэлIокъуэ Лиуанщ.
Еуэри, жеIэ, зы щIалэжь къэшэныгу хъуауэ и гум чэнджэщ къохьэ, сыт къасшэмэ нэхъыфIу пIэрэ, жеIэри: пхъужьыр нэхъыфI хьэмэ хъыджэбзыр нэхъыфI?
Лиуан и хъыбар зэхихырт а щIалэжьми, тридзэри кIуащ абы деж. Чым тесу зы лIыжь жьакIэху щIалэ цIыкIу джэгум яхэту хуозэ.
— Ярэби, БжьыхьэлIокъуэ Лиуан и унэр зыцIыху фхэту пIэрэ? — жи.
— БжьыхьэлIокъуэ Лиуан и унэм ухуеймэ, мес мо унэ кIыхьыращ, — жи лIыжь жьакIэхум и чышыр къыжьэдекъуэри, — езы Лиуан ухуеймэ, сымис!
— Iэу? — жиIэри щIалэжьыр къэуIэбжьащ. — Уэ у-Лиуаныр пэжмэ, мы сабий джэгум щхьэ уахэт?
— Выр жьы хъумэ шкIэм хаутIыпщхьэж, тIу, — Лиуаныр и пащIэкIэм щIогуфIыкI. — Ар умыгъэщIагъуэу узыхуейр жыIэ.
— Сыночэнджэщыну арат: си къэшэгъуэ блокIри къыхэсхынур сщIэркъым: пхъужь къэсшэн хьэмэрэ хъыджэбз къэсшэн?
— Пхъужь къапшэмэ, зэрыхуей ухъунщ, хъыджэбз къапшэмэ, узэрыхуей хъунщ. Уэ хэдэ! — жиIэри, Лиуан и чышыр иригъэлъщ аби, щIалэ цIыкIу джэгум яхэлъэдэжащ, жи.
«Мы си нысэр стефшыж…»
ТХЬЭМАДЭМРЭ нысэмрэ зэтехьэртэкъыми тIури гугъу ехьырт. Къубгъан къудей щIах хъуртэкъым, зэхуэзэнкIэ шынэрти. Тхьэмадэм ар иужэгъури, махъсымэ кIадэ иригъэщIщ, танэ пшэр иIэти, ар иукIщ, и къуэшхэмрэ и гъунэгъухэмрэ къриджэри, яжриIащ:
— Си нысэмрэ сэрэ дызэтехьэркъыми, «псы сегъафэ» жысIэу седжэ хъуркъым, унэ кIуэцIми унэ щIыбми дыщызекIуэ хъуркъым: Тхьэм и хьэтыркIэ, нысэр къыстефши сывгъэтыншыж, — жиIэри.
Къуэшхэмрэ гъунэгъухэмрэ гуфIащ, танэ пшэрыр яшхщ, махъсымэ кIадэри ирафщ аби, нысэр тхьэмадэм къытрашэри, нэжэгужэрэ хъуэхъур къаIурылъэлъу зэбгрыкIыжащ.
Мазэ дэкIа-дэмыкIауэ тхьэмадэм аргуэру къуэшхэмрэ гъунэгъухэмрэ къреджэ.
— Сыт къэхъуар?
— Зы жэмыжь сиIэщи фхуэзукIынщ, Алыхьым и хьэтыркIэ, си нысэр стефшыж!
