
Хэкум папщIэ
Болэтей къуажэм щыщу Хэку зауэшхуэм цIыху 240-рэ хэтащ, 26-р офицеру. Мы жылэм икIа цIыху 26-м Сталинград деж щызэуа 115-нэ шууей дивизэм хэту лIыгъэ зэрахьащ. Я цIэ къиIуапхъэщ Къардэнхэ Сэхьидрэ Хьэмидрэ, Хьэгъур Тырку сымэ.
Къардэн Сэхьид Iэсхьэд и къуэр Болэтей къуажэм 1902 гъэм къыщалъхуащ. Илъэс 17 хъуатэкъым ар Дзэ Плъыжьым хыхьэу Деникиным и дзэм пэщIэувэн хуей щыхъуам. Граждан зауэм и ужькIэ, Сэхьид хахащ Болэтей къыщызэрагъэпэща комсомол ячейкэм и япэ секретару. Дзэ Плъыжьым и офицер цIэм щIэхъуэпс щIалэр мыгувэу щIэтIысхьащ абы щыхурагъаджэ курсхэм икIи 1926 гъэм Сэхьид офицер ящIащ. Хэку зауэшхуэр къэмыхъу щIыкIэ Къардэныр эскадроным, батальоным я унафэщIу, полкым и командирым и къуэдзэу щытыну хунэсат…
ТIасхъэщIэх батальоным и унафэщI Къардэныр 1942 гъэм 126-нэ дивизэм и 550-нэ фочауэ полкым и пашэу щытащ, Москва деж щекIуэкIа зауэм псэемыблэжу хэтащ. Сэхьид лIыгъэ зэрихьэу щыIащ Брянск, Кавказ Ищхъэрэм, Белоруссием щекIуэкIа зэхэуэ гуащIэхэми. 1943 гъэм и щIышылэм ар ягъэуващ 766-нэ полкым и 227-нэ стрелковэ дивизэм и командирым и къуэдзэу. Абдежи абы хахуагъэ щигъэлъэгъуащ. А гъэ дыдэм и дыгъэгъазэм 248-нэ гвардие стрелковэ полкым и 83-нэ дивизэм и унафэщIым и къуэдзэ къулыкъур абы къыхуагъэфэщат.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, 1944 гъэм щIышылэм и 10-м Витебск къалэм и Iэгъуэблагъэхэм деж щекIуэкIа зауэм подполковник Къардэн Сэхьид щыхэкIуэдащ.
НэхъапэIуэкIэ, 1942 гъэм, Iэсхьэд къыхуагъэхьат и къуэ нэхъыщIэ, Дзэ Плъыжьым и офицер Хьэмид зауэм зэрыхэкIуэдар.
Болэтей къуажэ Къардэн лъэпкъым щыщу Iэсхьэд и унагъуэ закъуэрт дэсри, абы и къуэхэр зауэм щыхэкIуадэм, а унагъуэм и къуэпсхэр абдеж щыгъужащ. Къэнар зэшыпхъухэу Быхьэт, Хуцынэ сымэт. Сэхьид ипхъу Нинэ Налшык къалэ дэсащ, къуитI къыщIэхъуащ.
Болэтей къуажэ и курыт еджапIэми и зы уэрамми зэрахьэ лIыхъужь Къардэн Сэхьид и цIэр. 1974 гъэм накъыгъэм и 9-м школым и пщIантIэм щагъэувауэ щытащ абы и фэеплъыр. Сэхьид къэралым къыхуигъэфэщащ Бэракъ Плъыжьым и орденитIрэ Хэку зауэшхуэ орденым и япэ нагъыщэмрэ.
Зауэ IэнатIэм япэу Iухьэу и удыныр зыхэзыщIахэм ящыщащ Хьэгъур Тыркуи. 1938 гъэм Тырку езым фIэфIу дзэм къулыкъу щищIэну кIуат. Орджоникидзе лъэсыдзэ училищэм щIэтIысхьэу, ар ехъулIэныгъэкIэ къиуха иужь, ар хагъэхьащ дзэ частым. Зауэм и япэ махуэхэм хахуэу зыкъэзыгъэлъэгъуа лейтенантым и къулыкъур 115-нэ шуудзэ дивизэм щыпищащ. ИужькIэ Хьэгъурыр 278-нэ полкым и 4-нэ эскадроным и унафэщIым и къуэдзэ ящIащ. Сержант Наурыз Хьэмид жиIэжауэ щытащ: «1942 гъэм бадзэуэгъуэм и 25 — 29 махуэхэрт. Ди эскадроныр бийм Мартыновкэ Иным деж щыпэщIэтт. АрщхьэкIэ, куэд дэмыкIыу, къанэ щымыIэу зыхэтщIащ нэмыцэм и къарур зэрынэхъыбэр икIи дикIуэтын хуей хъуащ. Абдеж Хьэгъур Тырку зауэлI зыбгъупщI дыкъыхишри, езыри ди пашэу, МартыновкэкIэ ди гъуэгур иунэтIащ. Сал псым узэрызэпрыкI лъэмыжым пэгъунэгъуу къыщылъ гуэдз хьэсэм дыхыхьэри, бийм дакъыщыпэуващ. Абдеж Хьэгъур Тырку уIэгъэ щыхъуащ. Ауэ абы унафэ быдэ къытхуищIат езыр къэдгъанэу дикIуэтыну. Дэ тлъэгъуащ фашистхэм я ебгъэрыкIуэныгъэр нэхъ кIащхъэ ищIу абы куэд зэриукIар. Хьэгъурыр хахуэт, шынэ зыхэмылъыжт, лIыхъужьт».
Болэтей къыдэкIахэу Лыкъуэжьхэ Зулкъарнейрэ Хьэмыщэрэ, Фэнзийхэ Хьэжбарэ, Хьуд, Борис, Балъкъэр Андулыхь, Жылаухэ Былэрэ Данилрэ, Наурзокъуэхэ Адэлбийрэ Хьэмзэтрэ, ЛIэужь Сыхьэтджэрий, Къуэдзокъуэ Пётр, Хьэжу Ахьмэд, Бабыцэ Шухьиб, Урысыкъуэ Исмэхьил сымэ, нэгъуэщI куэди псэемыблэжу лъэпкъым папщIэ лIыгъэ зэрахьащ, щхьэхуитыныгъэ Хэкум къыхуахьащ.
Къыхэгъэщыпхъэщ, Болэтейм цIыхубз хахуэхэри зэриIар. Апхуэдэт Жылау Клавдие Тимофей и пхъур. Къуажэ курыт еджапIэр къиуха нэужь, ар щIэтIысхьауэ щытащ пединститутым. Хъыджэбз гурыхуэр еджэрт икIи лажьэрт. Школым егъэджакIуэу къащта Клавдие сабийхэм я гъэсэныгъэми кIэлъыплъырт. Зэман куэди дэмыкIыу ар хыхьащ къуажэм пэмыжыжьэу щыIэ дзэ частым. Клавдие фоч гъэуэкIэм, уIэгъэр зэрапхэм абы зыщыхуигъасэрт.
Зауэм япэу дэкIахэм ящыщащ а бзылъхугъэр. Ар хэтащ Псыжь, Севастополь, Украинэ щIыналъэр хуит щащIыжым. КъинэмыщIу, Сапун-бгы цIэрыIуэм деж ди дзэр бийм щытеуам, Клавдие лIыгъэ къыщигъэлъэгъуащ. Адыгэ бзылъхугъэр абы уIэгъэ щыхъуащ, и щхьэгъусэр щыфIэкIуэдащ. Апхуэдэ гуауэм зыкъызыфIримыгъащIэу адэкIэ пищащ абы и гъуэгум: Прибалтикэ, КъуэкIыпIэ Пруссие, Берлин… Мы щIыпIэхэми Клавдие щызэуэну къыхуихуащ, уIэгъэ етIуанэу хъуащ. ТекIуэныгъэр къэтхьа и ужь-кIи, Клавдие яхэтащ японыдзэр зэтезыкъутахэм.
1946 гъэм бзылъхугъэр советыдзэм къыхэкIыжащ. Зауэм щызэрихьа лIыгъэм папщIэ абы къыхуагъэфэщащ Хэку зауэшхуэ орденым и етIуанэ нагъыщэмрэ Бэракъ Плъыжьым и орденымрэ, апхуэдэуи медаль зыбжанэ: «За отвагу», «За боевые заслуги», «За победу над Германией».
Хэку зауэшхуэм и ужькIэ Клавдие Налшык щыпсэуащ, щылэжьащ. Абы къиухыжат КъБКъУ-м тхыдэмкIэ и къудамэр. ЩIэх-щIэхыурэ къыщалъхуа жылэм кIуэжырт и шыпхъум и деж. Къуажэ школым еблагъэрт, сабийхэм яфIэгъэщIэгъуэну едаIуэрт зауэм теухуауэ абы жиIэж хъыбархэм. Пенсэм кIуа нэужь Клавдие игъэзэжащ Болэтей икIи 1993 гъэм дунейм ехыжащ. Адрей зауэлIхэми хуэдэу, куэд хуищIащ абы и жылэм, лъэпкъым, Хэкум.
БАГЪЭТЫР Луизэ.
Сиваш шыугъэр пщIэжрэ?
Си адэм лэжьэн щIидзащ и ныбжьыр илъэс 17-м иту. Налшык педагогикэ училищэр къиухри, егъэджакIуэ IэщIагъэм пэрытащ илъэс 40-кIэ.
1939 гъэм ар армэм ираджауэ щытащ икIи дзэм къулыкъу щищIэу зауэр къэхъеят. Ди адэм и фэеплъу унагъуэм нобэр къыздэсым щыдохъумэ абы дзэм щиIыгъа тхылъ плъыжь цIыкIур. Абы итхащ: «1941 гъэм и бадзэуэгъуэм къыщыщIэдзауэ 1945 гъэм и гъатхэпэ пщIондэ Ипщэ-КъухьэпIэ, Украинэм и ещанэ фронтхэм я отделенэхэм я унафэщIу зэуащ Щокъул Хъалид».
Хэкум зэрыхуэпэжамрэ хахуэу ар зэрихъумамрэ папщIэ, абы къыхуагъэфэщащ «За отвагу», «За оборону Киева», «За взятие Будапешта», «За победу над Германией» медалхэр. Ди адэм и зауэ гъуэгуанэр IупщIу къызэрыщ фIыщIэ тхылъхэри тхъумащ. Ахэр щыхьэт тохъуэ Свирь, Дунай деж щекIуэкIа зауэм хэтурэ ар а псыхэм зэрызэпрыкIам, Бендеры и ипщэIуэкIэ бийм пэщIэувахэм зэращыщым, Секешфехервар, Бичке къалэхэр зыубыдахэм зэрыхэтар.
Зауэ IэнатIэм Iуту ди адэм къуэш къыхуэхъуауэ щытащ Подольск щыщ щIалэ — Гнидий Дмитрий. Абыхэм я зэныбжьэгъугъэм теухуауэ Хмельницкэ областым къыщыдэкI «Советское Подолье» газетым тхыгъэшхуэ тетауэ щытащ. Журналист, усакIуэ Рыбицкий Иван «Обрученные судьбы» зыфIища и очеркыр зэрадзэкIри, «Терек» газетми 1964 гъэм къытехуат. Тхыгъэм щыщ зы Iыхьэ къэсхьынщ: «Ахэр щызэрихьэлIар Тернополт, 1940 гъэм. ЗанщIэуи зэныбжьэгъу зэхуэхъуат. Хъалид и блокнотым адресыщIэ къихутащ: Волоченскэ район, Куровечкэ къуажэ, Гнидий Дмитрий…».
ЗэныбжьэгъуитIыр зауэм зэрыхэтар уи нэгу къыщIигъэувэу, Рыбицкэм пычыгъуэ кIэщI и тхыгъэм къыщехь. Абы зэрыжиIэмкIэ, лагъым къехуэхам къигъэуа траншеем Дмитрий щIиубыдат, щIэмэхыхьырт, арщхьэкIэ и ныбжьэгъур дэIэпыкъуэгъу къыхуэхъури къригъэлащ. Хъалид жиIэрт: «Уи адресыр къыщIыпIысхар хъыбар щхьэкIуэ уи унагъуэм яхуэсхьын щхьэкIэкъым». ИлъэсиплIкIэ а тIур зыр адрейм и бгъуэщI иту зэуащ.
Зи гугъу тщIы очеркым хагъэхьащ зауэ нэужьым ди адэм Украинэм щиIэ и ныбжьэгъум хуитха письмохэри.
«Зэман мымащIи дэкIащ абы лъандэрэ. Упсэууэ пIэрэ, уузыншэ? ЗыгуэркIэ зыкъэзгъащIэ. Сэ си фIэщ мэхъу уи хъыбар зэрызэхэсхынур, Сиваш шыугъэр пщIэж къудейуэ щытмэ, Украинэм, Молдовэм я гъуэгу зэхэкъутахэр пщымыгъупщэжамэ, Финляндиер, КъуэкIыпIэ Пруссиер, Югославиер, Болгариер, Чехословакиер пщIэжмэ. Сыту гъуэгуанэ кIыхь къызэпытчат, Дмитрий, сыт хуэдизи псэкIэ дгъэва!» Куэд щIакъым военкоматым сраджэу «За оборону Киева» медалыр къызэрызатрэ. Сигу къэкIыжащ Украинэр: Киевщинэ, Запорожье, Николаевщинэ, Зеленый Гай, Орлянск, Безмодовкэ… Уи щIыналъэм зэ сыкъыщыхутэжыну сыщIэхъуэпсыжат. Къэзбжащ сыт хуэдиз гъуэгуанэ ди яку дэлъми — километр 2137-рэ. Ар куэдкъым, дызэхуэмызэу къэдгъанэ хъунукъым», — итхырт си адэм.
АдэкIэ Рыбицкэр тотхыхь ахэр зэрызэхуэзам. «Илъэс 17-кIэ зэпэIэщIэу псэуащ мы зэныбжьэгъуитIыр, а тIум яку километр 2137-рэ гъуэгуанэу дэлъащ, итIанэми, илъэс нэхъ гугъу дыдэу Хэкум иIахэм зэгъунэгъу ищIа адыгэ щIалэмрэ Украинэм щыщ Дмитрийрэ я зэкъуэшыгъэр псом нэхъ лъапIэ хъуат».
Зауэ нэужьым си адэр щылэжьащ Урожайнэ курыт школым. 1948 гъэрщ унагъуэ щиухуар — хъыджэбзищрэ щIалищрэ дипIащ.
ЩОКЪУЛ Риммэ.
Япэ итахэр
Псэемыблэж Къазмыхь ИсрэIил
Къазмыхь ИсрэIил цIыху гуащIафIэу, гуапэу дунейм тетащ. И сабиигъуэр тынш дыдэу щымытами (илъэсибл фIэкI мыхъуу и адэ-анэр зэкIэлъхьэужьу фIэкIуэдат), ар гъащIэм лъэ быдэкIэ хэтащ, пщIэ иIащ.
ИсрэIил щеджащ Краснодар дэт кавалерие школым (1930 — 1934 гъгъ.). Илъэс дэкIри, а щIыпIэ дыдэм абы къыщиухащ Коммунист мэкъумэш еджапIэр. ИтIанэ Къазмыхьыр Адыгейм щыщ Куэшхьэблэ къуажэм щыIэ комсомол комитетым политикэ еджэныгъэмкIэ и къудамэм и унафэщIу лэжьащ. Ар пэрытащ нэгъуэщI IэнатIэхэми: ВЛКСМ-м и Адыгей обкомым и къудамэм и унафэщIу, ардыдэм 1938 — 1940 гъэхэм и япэ секретару щытащ.
1940 гъэхэм ИсрэIил парт IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэр зэрихьащ. 1942 гъэм ар ягъэкIуащ ВКП(б)-м ЦК-м и еджапIэ нэхъыщхьэм, итIанэ и щIэ-
ныгъэм щыхегъахъуэ Свердловск, Москва. 1943 гъэм и пэщIэдзэм ар щолажьэ ВКП(б)-м и Центральнэ Комитетым. 1944 гъэм къыщалъхуа щIыналъэм къокIуэж икIи партым и Къэбэрдей обкомым и етIуанэ секретару хах. 1947 гъэм Къазмыхьыр КъБАССР-м и Министрхэм я Советым и УнафэщIу ягъэув. А лэжьыгъэм ар илъэсиплIкIэ пэрытащ. 1963 гъэм щыщIэдзауэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал плановэ комиссэм, ФинансхэмкIэ министерствэм я унафэщIу щытащ.
Псэемыблэж лэжьакIуэр пенсэм щыкIуар 1976 гъэрщ. Абы и IуэхущIафэ дахэхэм къыпэкIуащ щIыхь, фIыщIэ тхылъу куэд, къыхуагъэфэщащ Хэку зауэшхуэм и орденым и япэ нэгъыщэр, Лэжьыгъэм и Бэракъ Плъыжь, ЩIыхьым и Дамыгъэ орденхэр, медалу 11.
Къазмыхь ИсрэIил дунейм ехыжащ 1981 гъэм.
КЪАНЩАУЭ Артур.
Лъэужь
«КъБАССР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр хуэфащэу зезыхьа Хьэжу Ахьмэд КIыцу и къуэр (1910 — 1986) къызыдэкIар Болэтейщ.
Хьэжу Ахьмэд «Къэбэрдей пэж» (иджырей «Адыгэ псалъэрщ») республикэ газетым и тхьэмадэу щытащ, КПСС-м и Урожайнэ щIыналъэ къудамэм и япэ секретарь къулыкъум пэрытащ, иужькIэ Къэбэрдей-Балъкъэр телерадиовещанэм и комитетым и унафэщIу щытащ. Ахьмэд лэжьащ КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и УнафэщIым и къуэдзэу. Ар хэтащ СССР-м и Журналистхэм я зэгухьэныгъэм.
Лейтенант нэхъыщIэ цIэр иIэу 1942 гъэм зауэ IэнатIэм Iууващ Ахьмэд. 18-нэ армэм хэту абы лIыгъэ щигъэлъэгъуащ зэхэуэ гуащIэу Кавказым, Кърымым, нэгъуэщI щIыпIэхэми щекIуэкIахэм.
Хьэжур яхэтащ Симферополь, Севастополь къалэхэр хуит къэзыщIыжахэм. Хы лъэсырыдзэм хэту ар Сапун-бгым дэкIащ.
Хьэжу Ахьмэд дзэм къыхэкIыжащ 1946 гъэм. Абы къыхуагъэфэщащ Хэку зауэшхуэ орденым и етIуанэ нагъыщэр, «За боевые заслуги», «За победу над Германией» медалхэр.
БОТЭЩ Мысост.
Апхуэдэт Хьэпэ Пщыбий
Хьэзабрэ гугъуехь куэдрэ яшэчащ ди цIыхухэм зауэ зэманым. Залымыгъэ зылъэгъуахэм ящыщщ Болэтей къуажэ къыдэкIа Хьэпэхэ Езидрэ Джызэрэ я къуэ Пщыбий, 1926 гъэм къалъхуар.
Зи Iэпкълъэпкъыр зэрымыубыда щIалэ цIынэр фочыпэкIэ еIэдэкъауэурэ унэм къыщIахури, гужьеигъуэкIэ къуажэр зыбгынэ нэмыцэхэм ар здыдашат. ЩIалэ ныкъуэхъум гъащIэ гъуэгуанэ хьэлъэ зэпичын хуей хъуащ. Дуней псор пщылIыпIэм ирагъэувэну къежьа нэмыцэхэм я «тхыцIэр» Сталинград деж къыщызэпаудым, фельдмаршал Паулюс и дзэ фIыцIэжьри езыри гъэр къыщащIым, я мурад фIейхэм я гугъэ хахыжу щIадзащ.
Уеблэмэ, гъэру яубыда сэлэтхэри щIалэгъуалэхэри къафIэIуэхужтэкъым. ЦIыхуфэ лъэпкъ ирамыплъу хьэкIэкхъуэкIэм хуэдэу зэрадзэрт, къуажэ зэтрагъэсхьахэр куэдт, сэлэт хьэдэхэр дэнэкIи щылът. А псор зылъагъу Пщыбий и гур къикIэзызыкIырт, техьэгъуэ къыхуэкIуа нэхъей, и Iэпкълъэпкъыр щIыIэм исырт. Мис апхуэдэу сабэмрэ Iугъуэмрэ итхьэларэ къару лъэпкъ ямыIэжу, Шецин къалэ нэсахэщ. Хьэмэмым зыщрырагъэкъабзэри, сымаджэщым яшахэщ. ФIыуэ дагъашхэ, дохутырхэри къыткIэлъоплъ, «тIуэтэжащ» жаIэри гъэрхэр мэгуфIэ. Ауэ а тхьэмыщкIэхэм къапэщылъыр ящIэртэкъым: дохутыр хьэкIэкхъуэкIэхэм ирагъэкIуэкI гъэунэхуныгъэхэм папщIэ ахэр къагъэсэбэпынут.
Куэд щилъэгъуащ икIи и фэм щыдэкIащ абы Хьэпэ Пщыбий. Щилъэгъуащ абы зи Iэр, зи лъэр, зи пэр, зи тхьэкIумэхэр пымытыж, зи нэкIухэр яупщIэта цIыхухэр. Пщыбии куэдрэ «къеIэзащ», и Iэпхъуамбэхэр чэзууэ пагъэпкIащ, иужьрей операцэм щIашауэ, гъунэгъуу къэуа топышэм унэр зэридзащ. СтIолым телъ Пщыбийр къагъанэри, дохутыр хьэщхьэрыIуэ- хэр зэбгрыжыжащ. Абдежым санитар лIыжьыр къыщIыхьэри, щIалэщIэр щIихащ. Апхуэдэу ар псэууэ, ныкъуэдыкъуэ хъуами, къэнащ.
Арати, 1946 гъэм и бжьыхьэпэм Хьэпэ Пщыбий Болэтей жылэ къыдыхьэжащ. Пщыбий къызэрыкIуэжым и хъыбар щызэхахым, и адэ Езидрэ и анэ Джызэрэ илъэсищ енкIэ къэта я быныр гуфIэгъуэ нэпскIэ ирагъэблэгъэжащ, къызэралъагъууи гуIэу етIысэхащ: «Дэнэ мыгъуэ кIуа уи Iэпхъуамбэхэр, щIыIэм писыкIа, топышэм пиуда?». «Ахэр фашизмэм и напэщ. Умыгузавэ, ди анэ, абыхэм пагъэкIа лы тыкъыр цIыкIухэмкIэ сотхэф икIи сошхэф», — едэхэщIащ и анэм Пщыбий.
Пщыбий «сыныкъуэдыкъуэщ» жиIэу гущIэгъу хуэныкъуэу тIысыжакъым — епщIанэ классри техникумри къиухащ, итIанэ Москва Сталиным и цIэр зэрихьэу щыIа мэкъумэш академием и диплом плъыжьри къратащ. Къуажэм къигъэзэжри, агроному МТС-м щылэжьащ, ар якъутэжа нэужь, агроном нэхъыщхьэу колхозым кIуащ. 1952 гъэм абы псэуэгъу хуэхъуащ Хамэхэ япхъу Зэрылэ. Адэ-анэм дуней гуфIэгъуэ яIэт — ягу зыхуэныкъуэ я щIалэр унагъуэ дахэу тIысыжат. Хьэпэ Пщыбий и Iэпхъуамбэхэр пызыха лIыукIхэм я пщIыхьи къыхэхуауэ къыщIэкIынтэкъым я Iэдэм къыжьэдэкIыу ар дуней хуитым къытехьэжыну.
Пщыбийрэ Зэрылэрэ къуищрэ пхъуитIрэ зэдапIащ, хабзэрэ нэмысрэ яхэлъу, щIэныгъэм зэфIэкI щаIэу псори къагъэхъуащ. Хьэпэр 1964 гъэ пщIондэ колхозым и агроном нэхъыщхьэу лэжьащ. И узыншагъэкIэ а IэнатIэм къыпэрыкIа нэужьи, Iуэхуншэу щымысу, жыг хадэм зритащ. Ар абы къыдэбэгъуат, мэкъумэш хозяйствэм хъерышхуэ къриту щытащ. Псэ къабзэ, лэжьакIуэлI Хьэпэ Пщыбий и ныбжьыр илъэс 52-рэ фIэкIа мыхъуауэ, 1978 гъэм дунейм ехыжащ.
НЫБЭЖЬ Мышэ.
Илъэс 30-м щIигъукIэ
Тхьэгъэзит Рашад Сэхьид и къуэр 1917 гъэм къалъхуащ. 1939 гъэм абы Воронеж къэрал педагогикэ институтыр къиухащ. ЕгъэджакIуэм и лэжьыгъэм Къэхъун къуажэ щыщIидзат, арщхьэкIэ, а гъэ дыдэм дзэ къулыкъум ираджэри, Азербайджан ССР-м и Кировабад къалэм кIуащ. 1941 гъэм Рашад зауэ IэнатIэм Iухьэри, гъуэгуанэ гугъу икIуащ. Ар ящыщщ фашистхэми японхэми япэщIэтахэм.
Тхьэгъэзитым къратащ Вагъуэ Плъыжь орденыр, «За отвагу», «За боевые заслуги» (щэнейрэ), «За взятие Будапешта», «За победу над Германией», «За победу над Японией» медалхэр, щIыхь, фIыщIэ тхылъ куэд.
Рашад и хэку 1945 гъэм къигъэзэжащ. 1946 гъэм щIышылэм и 2-м щыщIэдзауэ ар Болэтей курыт еджапIэм и унафэщIу лэжьащ. 1956 гъэм Урожайнэ районом и Iэтащхьэ ящI.
1959 — 1973 гъэхэм Тхьэгъэзитым директор IэнатIэр иIыгъыу щылэжьащ Урожайнэ дэт интернат №11-м, Новэ Хьэмидей жылагъуэм и курыт еджапIэм, Тэрч къалэ и школ № 2-м, Тамбовскэ курыт еджапIэм.
Илъэс 30-м щIигъукIэ щIэныгъэ IэнатIэм пэрыта Тхьэгъэзитым къыфIащащ «Лъэпкъым щIэныгъэ егъэгъуэтынымкIэ IэнатIэм и отличник» цIэр, Къэбэрдей АССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и фIыщIэ тхылъ, нэгъуэщI щIыхь тхылъ куэди къратащ.
ЕМКЪУЖ Дисэ.
Куэдым хуэIэижь
ЦIыхум и IэщIагъэр къыщыхихкIэ къыщохъу и гъащIэ псор абы триухуэну, ар зэи имыхъуэжыну. АрщхьэкIэ зэманым къигъэув къалэнхэм уигу къызыхуэмыкIыхха нэгъуэщI IэнатIэ ущыпэригъэхьэжи къохъу. Апхуэдэу екIуэкIащ Болэтей жылэм и цIэр фIыкIэ зыгъэIуа Хьэжу Анатолэ Ахьмэд и къуэм и гъащIэри.
Хьэжу Анатолэрэ Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужьАхъмэт Мусэбийрэ.
Курыт еджапIэр къиуха и ужькIэ, Хьэжур щеджащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым. Литературэр зыпищI щымыIэу Анатолэ фIыуэ илъэгъуат. ЩIэныгъэ нэхъыщхьэ зригъэгъуэту къыщалъхуа жылэжьым игъэзэжа нэужь, ар ягъэуващ езыр щеджа школым урысыбзэмрэ литературэмкIэ и егъэджакIуэу. Ар зыхыхьа гупми сабийхэми занщIэу фIыуэ ялъэгъуат. Школ Iуэхухэр езыгъэфIэкIуэну зи мурад щIалэщIэм, цIыкIухэм щIэныгъэ яритым къыдэкIуэу, спортми дригъэхьэхырт, езыр я пашэу яхэувэрти, волейбол, баскетбол ядэджэгурт. Гитарэ Iэзэу зыгъэбзэрабзэ Анатолэ пшыхь гъэщIэгъуэнхэри къызэригъэпэщырт, зы дакъикъэ пщIэншэу еджакIуэхэм зэрамыгъэкIуэнум хущIэкъурт. ЕгъэджакIуэу куэдрэ мылэжьауэ, и зэфIэкIымрэ и щIэныгъэмрэ къалъытэри, абы завуч IэнатIэр къыхуагъэфэщащ. Комсомолым и секретару щыхахами, щыс иIакъым абы. Псоми ягъэщIагъуэрт Хьэжур зыхунэсым и куэдагъыр. 1964 гъэм Анатолэ хахащ партым и Тэрч райкомым и къудамэм и унафэщIу икIи 1972 гъэ пщIондэ абы щылэжьащ. ИтIанэ илъэс 17-м нэблагъэкIэ ар и унафэщIу щытащ Болэтей колхозым. А зэманым къриубыдэу мэкъумэш хозяйствэр республикэм щынэхъыфI дыдэхэм ящыщт: гъавэ гъэкIынымкIи шэмкIи абы япэ увыпIэр иIыгът, жыг хадэшхуэм хъер кърахырт, джэдкъаз фермэхэм заужьауэ лажьэрт.
Псалъэм къыдэкIуэу жытIэнщи, нартыху бэв къехьэлIэнымкIэ КъБР-м и мызакъуэу, къэрал псом колхозым и цIэр щыIуат абы щыгъуэм. ЩIы гектар 1000-м а гъавэр колхозхэтхэм тращIэрти, зы гъэ къэмынэу бэв хъурт, зы гектарым нартыху гъэлъэлъа центнери 100-м щIигъу къытезыхыр зы звенотэкъым. А ехъулIэныгъэхэм я гуащIи я пщIэнтIэпси хэлът лэжьакIуэ къызэрыгуэкIхэм. Абыхэм я лэжьыгъэр къайхъулIэн хуэдэу, Хьэжум зэригъэпэщыфат мэкъумэш техникэщIэхэр. «Заря коммунизма» колхозым пыщIэныгъэшхуэ хуиIэу щытащ Югославием нартыхум щелэжь и институт зыбжанэм, Кубань щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым, нэгъуэщIхэми.
1989 гъэм Хьэжу Анатолэ Тэрч къалэм и «Терский» пищекомбинатым и унафэщIу ягъэкIуащ. А лэжьыгъэри щIыхь пылъу ирихьэкIащ абы. IэфIыкIэхэр, щIакхъуэ зэмылIэужьыгъуэхэр, нэгъуэщI куэди къыщIэзыгъэкI а IуэхущIапIэм дэнэкIи щIэупщIэ щиIэт.
Хьэжум и зэфIэкIымкIэ къилэжьащ ГуащIэдэкIым и Бэракъ Плъыжь орденыр, КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и ЩIыхь тхылъыр, медаль зыбжанэ.
Нобэ зи ныбжьыр илъэс 84-м нэса а цIыху гуащIафIэм и лэжьыгъэр, и цIыху хэтыкIэр, къуажэм хуищIар жылэдэсхэм ящыгъупщэркъым.
ДЭЦЫРХЪУЕЙ Мусэрбий.
Зэи шэч къытрихьакъым
Хэку зауэшхуэр къыщыхъеям бийм ерыщу пэщIэтахэм ящыщщ Болэтей жылэ къыдэкIа Алъхъэс Михаил.
1913 гъэм халъхуа щIалэм щысабийми игъэунэхуащ мэкъумэш лэжьыгъэм пыщIа гугъуехьыр. Еджэныр къызэрехъулIэм гу къылъатэри, ар Ленинскэ еджапIэ къалэ цIыкIум (ЛУГ-м) ягъэкIуат. ЩIэныгъэ зригъэгъуэтауэ Мишэ къыщалъхуа жылэм къигъэзэжри, 1930 гъэм ар иужь ихьащ щIалэгъуалэр егъэджэным. Сыт нэхъапэу щыIэ укъызыхэкIа лъэпкъым сэбэп ухуэхъуным нэхърэ?!
1939 гъэм Алъхъэсыр дзэм къулыкъу щищIэну ираджащ. Ар зауэлI-танкист мэхъу, старшина цIэри къыфIащ. Михаил къулыкъу щищIащ Беларусым. Къэралым и гъунапкъэхэр зыхъумэхэм ар ящыщти, илъагъурт гува-щIэхами зауэ къызэрыхъеинур.
1941 гъэм мэкъуауэгъуэм и 22-м фашист зауэлIрэ офицеру мелуанитхурэ ныкъуэрэ, танкрэ машинэу 4300-рэ Хэкум къизэрыгуащ. А теплъэгъуэ шынагъуэм япэу Iуплъахэм яхэтащ Алъхъэс Михаили. Дауи, бийм и дзэм япэу пэувын хуей хъуар танкхэрат…
Куэд и нэгу щIэкIащ Михаил зауэ IэнатIэм пэрытыхукIэ, ауэ бийр зэрыхагъэщIэнум зэи шэч къытрихьакъым. А фIэщхъуныгъэр зауэм и кIыхьагъкIэ абы къыдэгъуэгурыкIуащ. И хахуагъэм папщIи Алъхъэсым Хэку зауэшхуэ орденым и етIуанэ нагъыщэмрэ «За победу над Германией» медалымрэ къыхуагъэфэщащ.
Къыщалъхуа унэм ар къекIуэлIэжащ 1945 гъэм и щэкIуэгъуэ мазэм. ЗанщIэуи и псэр зыхэлъ и IэнатIэм пэрыувэжащ. 1949 гъэм Михаил судебнэ органхэм ягъакIуэри, зы илъэскIэ абы щылэжьащ. ИужькIэ, егъэджакIуэ лэжьыгъэм пэрыхьэжри, Опытнэ, Красноармейскэ къуажэхэм я курыт школхэм щылэжьащ. 1940 гъэхэм Болэтей курыт еджапIэм абы къигъэзэжащ, 1983 гъэ пщIондэ щIалэгъуалэм яхэтащ.
Алъхъэс Михаил 1996 гъэм дунейм ехыжащ, ауэ и гуапагъэмрэ и псэм и щабагъэмрэ цIыхухэм иджыри ящыгъупщакъым.
ГЪУКIАКЪУЭ Инал.
Дохутыр ахъырзэман КIэнцIалий Темболэт
КIэнцIалий Темболэт Кургъуокъуэ и къуэр 1912 гъэм Болэтей жылэм къыщалъхуащ. Къуажэ школым ар зэрыщIэсар классиплIщ, итIанэ Къэбэрдей ЦIыкIу мэкъумэш еджапIэр къиухащ.
ВЛКСМ-м и обкомым ар Ростов медрабфакым игъакIуэри, 1931 — 1935 гъэхэм абы щеджащ, кIэлъыкIуэу Ростов къэрал мединститутым щIэтIысхьащ. Мыгувэу, ЗыхъумэжыныгъэмкIэ наркомым и унафэкIэ, ар мэхъу Дзэ медицинэмкIэ Ленинград дэт академием и курсант. Абы щIэсу, 1939 — 1940 гъэхэм, Темболэт хэтащ финн зауэми, Бессарабие, Латвие, Литва, Эстоние щIыпIэхэр щхьэхуит къэзыщIыжахэми. 1940 гъэм и щэкIуэгъуэ мазэм КIэнцIалийм академиер къиухащ икIи 163-нэ кхъухьлъатэ базэм и дохутыру ягъэуващ.
Хэку зауэшхуэр къыщыхъеям, КIэнцIалий Темболэт и бгъэгум къыхэцIуукIырт Бэракъ Плъыжьым и орденыр. Зауэм и кIыхьагъкIэ зауэлI, командир дапщэм ар еIэза, псэ дапщэ абы къригъэла?! Бжыгъэншэщ. ТекIуэныгъэм и махуэшхуэр КIэнцIалийм къыщригъэхьащ КъуэкIыпIэ Пруссием и Кенигсберг къалэм.
И хахуагъэм папщIэ абы къыхуагъэфэщащ Хэку зауэшхуэ орденым и япэ, етIуанэ нагъыщэхэр, Вагъуэ Плъыжь орденыр, медаль зыбжанэ.
1947 гъэм, Темболэт Дзэ Плъыжьым къыхэкIыжа нэужь, пенсэм кIуэху узыншагъэр хъумэнымкIэ къулыкъу нэхъыщхьэхэр республикэм щиIыгъащ, абы къратауэ щытащ «Лэжьыгъэм и Бэракъ Плъыжь», «ЩIыхьым и Дамыгъэ» орденхэр. Темболэт къыфIащащ УФ-мрэ КъБР-мрэ щIыхь зиIэ я дохутыр цIэ лъапIэхэр.
Лэжьыгъэм, зауэм я ветеран КIэнцIалий Темболэт 1999 гъэм дунейм ехыжащ.
АНСЫКЪУЭ Зулфикъар.
ГуащIэдэкI хьэлэл
«КъБАССР-м щIыхь зиIэ и нартыхугъэкI» Хьэшыр Хьэмэдэ гуащIафIэу IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм Iутащ. Болэтейдэс куэдми хуэдэу, абы и гъащIэр епхауэ щытащ «Заря коммунизма» колхозым. 1958 гъэм ар мэкъумэш хозяйствэм и механизаторт, 1972 — 1980 илъэсхэм Хьэшырыр нартыху зыгъэкI гупым я унафэщIт. 1980 гъэм къыщыщIэдзауэ 1986 гъэ пщIондэ Хьэмэдэ колхозым и механизаторщ, трактор бригадэ №1-м и механикщ. 1988 — 1996 гъэхэм Хьэшырыр жыг хадэ зыгъэкI опытнэ станцым и трактористщ.
ЩIым гъавэ бэв къытезыхыф цIыху гуащIафIэм къыхуагъэфэщащ «Лэжьыгъэм и Бэракъ Плъыжь» орденыр, КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и ЩIыхь тхылъыр. 1976 гъэм абы къыфIащащ «КъБАССР-м щIыхь зиIэ и нартыхугъэкI» цIэ лъапIэр. 1973, 1975, 1976 гъэхэм екIуэкIа зэпеуэ зэмылIэужьыгъуэхэм абы текIуэныгъэ къыщихьащ. КъБАССР-м и ЩIыхь тхылъым Хьэшыр Хьэмэдэ и цIэр иратхащ, ВДНХ-м и медалхэр 1969, 1970, 1972 гъэхэм къратащ.
СРЫКЪУЭ Идар.
Жылэдэсхэр арэзы ещI
ЦIыхур Iэмал имыIэу зыхуей IуэхущIапIэщ пощтыр. Илъэс куэд хъуауэ Болэтей къуажэ щылажьэ пощтым жылэдэсыр арэзы ищIу, я IуэхукIэ защIигъакъуэу къогъуэгурыкIуэ. Пощтым и лэжьакIуэхэм я къалэныр и чэзум зэфIах.
Мы зэманым абы и унафэщIщ Сыкъун Маринэ. Жэуаплыныгъэ яхэлъу абы долажьэ пощтзехьэ Дадэ Юлэрэ Балъкъэр Мадинэрэ. Бзылъхугъэхэм нэхъапэIуэхэм газет, журнал, письмо хуэдэхэр зэбграхынрат я къалэныр. Иджы пенсэр яхуэзыхьыр ахэрщ, псы, газ, ток уасэхэри мы IуэхущIапIэм кърахьэлIэ. Iуэхур зыгъэпсынщIэщ нэгъуэщI щIыпIэхэм узэрыкIуэну билетхэри мы пощтым къызэрыщыбгъуэтынум.
Маринэ, Мадинэ, Юлэ сымэ я IуэхущIафэмкIэ арэзыщ болэтейдэсхэр.
КЪЭНЩАУЭ Мэлычыпхъу.
Хуэдэр зырызщ
И IуэхущIафэ дахэкIэ и хьэл-щэн зэпIэзэрыткIэ зыщытхъухэм ящыщщ Болэтей жылэм дэс Щокъул Юрэ (Георгий). ГущIэгъу зыхэлъ цIыхущ зыхужаIэхэм хуэдэщ ар. Юрэ и сабиигъуэр зауэ зэман гугъум хиубыдащ, и адэ Хьид абы щыхэкIуадэм, анэмрэ анэшыпхъумрэ сабийр япIащ.
Жану, губзыгъэу, жьыми щIэми фIыуэ къалъагъуу ар къэхъуащ. Къуажэ курыт еджапIэр ехъулIэныгъэкIэ 1958 гъэм къиухащ. ЩIэныгъэм хуэнэхъуеиншэ Юрэ еджапIэ нэхъыщхьэ щIэтIысхьэну хунэмысу дзэ къулыкъум ираджэри, илъэситIрэ ныкъуэкIэ Брест областым и зы къалэм щыIащ, щIалэщIэхэм щапхъэ яхуэхъуу. Абы Щокъулым шофёр IэщIагъэри щызэригъэгъуэтащ. Къыщалъхуа жылэм къигъэзэжа нэужь, 1964 гъэм адыгэ щIалэр Прохладнэ мэкъумэш техникумым щIэтIысхьащ Iэщ дохутыру еджэну. ЕджапIэр къиухри, Юрэ хыхьащ Болэтей и «Заря коммунизма» колхозым икIи илъэс 40-м щIигъукIэ абы щылэжьащ. ЛэжьакIуэлI, ныбжьэгъуфI, цIыху Iумахуэ — апхуэдэущ Щокъулыр и къуажэгъухэм къызэрацIыхур. Мы зэманым пенсэм ар щысми, лъэIукIэ къыбгъэдэхьэ дэтхэнэми доIэпыкъу, лъэкIымкIэ зыщIегъакъуэ.
ЗэрытщIэщи, цIыхуфIым унагъуэфIи хуэщщ. Юрэрэ абы щхьэгъусэ хуэхъуа Фенярэ (ди жагъуэ зэрыхъунщи, дунейм ехыжащ) зэгурыIуэ-зэдэIуэж, пщIэ зэрылъ унагъуэу къэгъуэгурыкIуащ. Мэлгъэбэг щыщ Щад Феня Чопей и пхъур зыхыхьа лъэпкъым нысэ Iумахуэ хуэхъуат. Езыр цIыху гуапэт, гуфIэгъуэми гузэвэгъуэми цIыхум щIэгъэкъуэн хуэхъуну хьэзырт. А псом и щIыIужкIэ, Феня егъэджакIуэ Iэзэу щытащ. Болэтей курыт еджапIэм щылажьэрти, пщэдджыжьхэм ар пIащIэу школым кIуэрт. Хуэнэхъуеиншэт и IэщIагъэм, и пащхьэм къис дэтхэнэ сабийри абы дежкIэ бын пэлъытэт. ЕджакIуэ цIыкIухэм я дежкIи Феня егъэджакIуэ къудейтэкъым, атIэ ар анэт, ныбжьэгъу пэжт. Гурэ псэкIэ цIыкIухэм ябгъэдэтт егъэджакIуэ гуащIафIэр. Феня мыгуфIэу, нэщхъейуэ е губжьауэ зэи ялъэгъуакъым. ИтIанэ (абы иригъэджа куэдым я гум IэфIу къинащ) анэфIым хуэдэу еджакIуэхэр игъэгуфIэрт, и улахуэр мыинми, ар къызэрырату, IэфIыкIэ гуэркIэ и гъэсэнхэм ядэгуашэрт. Ар набдзэгубдзаплъэт, дэтхэнэ сабийми бзэ къыхуигъуэтыфырт.
Апхуэдэ цIыху щабэ, Iэсэлъасэ Феня лэжьакIуэ гумызагъэ Юрэрэ яхузэфIэкIащ мамырыгъэрэ IэфIагъкIэ гъэнщIа жьэгум я бын дапIыкIыну, гъуэгу дахэ зырыз храгъэшыжыну. Хъыджэбзхэм я нэхъыжь Маринэ (егъэджакIуэщ), Опытнэм щопсэу, Бжьынейхэ исщ, ФатIимэ (мыри егъэджакIуэщ) Тэрч къалэм дэсщ, МэшылIхэ я нысэщ, ещанэ Иринэ (пщафIэщ), Хъанийхэ я нысэщ, Май къалэ щопсэу. Юрэрэ Фенярэ я къуэ закъуэ Олег хьэрычэтыщIэщ, Донецк щолажьэ. Псори быныфIэхэщ, адэ-анэм зыщIапIыкIа щапхъэр я гъуазэщ.
Джылахъстэн Лизэ.
Болэтей уэрэд
Псалъэхэр ШэджыхьэщIэ Хьэмыщэ,
макъамэр Даур Аслъэн яйщ
Индрей и щыгумэ
Мазэр зэшу щесымэ,
Мазэр нуру щыблэми,
ХэIэжау щыкIыфIыми,
Уэ сыножьэ защIэурэ,
Си псэр уэ ныпщIыгъущ.
Ежьу:
Си нэгум ущIэтщ.
Си псэр гъэр сфIэпщIащ.
Си гум жиIэр уэ зэхэх.
Тэрч и Iэуэлъауэмэ
Мазэр къыдопсалъэрэ,
Псалъэ щыжумыIэми,
Гу къыщыслъумытэми,
Уэ сыножьэ защIэурэ,
Си псэр уэ ныпщIыгъущ.
Ежьу
Болэтей уэрамымэ
Машынэ щызожэрэ,
Сигу къыщыдэмыжми,
Гурыщхъуэр щытепщIэми,
Уэ сыножьэ защIэурэ,
Си псэр уэ ныпщIыгъущ.
Ежьу
Удзхэм я нэхъ дахэри
Арыкъым щогъагъэри,
Гъатхэр пасэу къакIуэмэ,
ЩIыгур зэщIэгъагъэмэ,
Уэ сыножьэ защIэурэ
Си псэр уэ ныпщIыгъущ.
Ежьу
ЖэщкIэрэ ди куэбжэпэмэ
ЩIалэхэр щопакIуэрэ,
Лъыхъу къыщумыгъакIуэми,
УкъыщымыкIуэхэми
Уэ сыножьэ защIэурэ,
Си псэр уэ ныпщIыгъущ.
Ежьу
Хъанийхэ я къуэпсыр
Гу хьэлэл зиIэ, гушыIэ зыхэлъ цIыху гуащIафIэщ Болэтей жылэм къыщалъхуа Хъаний Мирон. Илъэс 60-м щIигъуауэ лэжьыгъэ IэнатIэм пэрыт адыгэлIыр КъБР-м щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэщ, Урысейм щIыхь зиIэ и агрономщ, мэкъумэш щIэныгъэхэм я докторщ, профессорщ. Къыхэгъэщыпхъэщ, Хъанийр ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием, ЩIэныгъэмрэ гъуазджэхэмкIэ Петровскэ академием я академикыу зэрыщытри.
Хъаний Мирон (сэмэгумкIэ щытщ) и ныбжьэгъухэм я гъусэу. 1971 гъэ
Хъаний Мирон 1934 гъэм шыщхьэуIум и 5-м къалъхуащ. Къуажэ школыр 1952 гъэм къиуха нэужь, ар зы илъэскIэ щылэжьащ «Заря коммунизма» колхозым. Мирон Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым щIэтIысхьэ-ри, ехъулIэныгъэкIэ 1958 гъэм къиухащ. А илъэс дыдэм Мирон щIотIысхьэ аспирантурэм. 1962 — 1967 гъэхэм Хъанийр Къэбэрдей-Балъкъэрым и мэкъумэш хозяйствэ опытнэ станцым бжьыхьэсэ къэкIыгъэхэм елэжьынымкIэ и къудамэм и унафэщIу, щIэныгъэ IуэхухэмкIэ станцым и унафэщIым и къуэдзэу щытащ.
IуэхущIапIэм и хьэсэхэм Мирон щригъэфIэ-кIуа гуэдз жылэхэр колхозхэм, совхозхэм я хьэсэхэм щытрасэ, гъавэ бэви къыщагъэкI. Зы гектарым хуэзэу гъавэу кърахьэлIэж центнер 45 — 50-м щIигъу. Ар ядэлажьэрт Кубанми, Къэрэшей-Шэрджэсми, Осетие Ищхъэрэми, Шэшэн-Ингушми я щIэныгъэлIхэм. Опытнэ станцым щыщылэжьа илъэсхэм Мирон къыдигъэкIащ «Къэбэрдей-Балъкъэрым бжьыхьэсэ гуэдзым и жылапхъэхэм зэрыщелэжьын хуей щIыкIэр» тхылъыр. ЩIэныгъэлIыр мэкъумэш хозяйствэхэм кIуэрт, губгъуэм ит лэжьакIуэхэм, механизаторхэм гъавэм и бэвагъым хэгъэхъуэным, мэкъумэш техникэм, сортыщIэхэм ятеухуауэ ечэнджэщыну. Бжьыхьэсэ гуэдз жылапхъэхэр егъэфIэкIуэн папщIэ, Мирон гъэунэхуныгъэхэр щригъэкIуэкIащ Джылахъстэнейм щылэжьа «Заря коммунизма», «Родина» колхозхэм, Май щIыналъэм щыIа «Ленинцы» хозяйствэм, нэгъуэщIхэми.
ЩIэныгъэми куэд хилъхьащ Мирон. 1962 гъэм абы и кандидат лэжьыгъэр, 1985 гъэм доктор диссертацэр абы щыпхигъэкIащ Украинэм. Хъанийм тхыгъэу 220-м щIигъу иIэщ, 14-р тхылърэ монографиерэщ, 36-р егъэджэныгъэмкIэ методикэ лэжьыгъэхэщ. Пэжыр сыт щыгъуи зи гъуазэ цIыху Iущым аспирантрэ доктору 50-м нэблагъэ игъэхьэзыращ. Абы къегъэлъагъуэ Мирон иIэ зэфIэкIыр.
КъэзыцIыхухэм Хъанийр фIыуэ къэзымылъагъу яхэткъым, жытIэмэ едгъэлейкъым. Сыт хуэдэ гуп хыхьэми, абы дэтхэнэми и гур хузэIухащ, цIыхум зэрызыщIигъэкъуэн Iэмали къегъуэтыф. Гулъытэ хэха профессорым зыхуищIыр щIэблэрщ. Ар тогузэвыхь щIалэгъуалэм я гъэсэныгъэр иужьрей зэманым нэхъ махэ зэрыхъуам.
Миронрэ абы и щхьэгъусэ Замирэрэ (доцентт, биологие щIэныгъэхэм я кандидатт, илъэс щэщIым нэблагъэкIэ КъБКъУ-м и медицинэ, биологие факультетхэм щригъэджащ) хабзэрэ нэмысрэ зыхэлъ пхъуищ зэдапIащ, гъуэгу зырыз храгъэшыжащ. Нэхъыжь Иринэ мэкъумэш щIэныгъэхэм я докторщ, курытыр — Маринэ — экономикэ щIэныгъэхэм я кандидатщ, нэхъыщIэ Аринэ — дохутырщ.
ЦIыхум и хьэл-щэным, и дуней тетыкIэм лъабжьэ хуэхъур, дауи, и къуэпсырщ — къызыхэкIа унагъуэрщ, къыщыхъуа жылэрщ. Абы пэIэщIэ ухъуа нэужьи, къуажэжьымкIэ уоплъэ, уи гур йоIэ. Мирон Налшык щыпсэуми, зыпищI щымыIэу фIыуэ елъагъу Болэтей жылэжьыр: «Си къуажэжьым нэхъыфI дунейм теткъым», — жеIэ абы.
БАГЪЭТЫР Луизэ.
Семэн Пщыкъан и щапхъэ
УФ-м егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Семэн Пщыкъан къыщалъхуар Болэтей къуажэрщ.
Курыт школыр къиуха нэужь, Семэныр Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым щеджащ. 1977 гъэм физикэмкIэ иригъаджэу Тэрч къалэ дэт курыт еджапIэм щылэжьащ, иужькIэ школ-интернат №8-м и унафэщI ящIащ. Пщыкъан пэрытащ Джылахъстэнейм и щIыпIэ администрацэм и Iэтащхьэм социальнэ IуэхухэмкIэ и къуэдзэуи, егъэджэныгъэмкIэ район къудамэм и унафэщIуи. 1992-1994 гъэхэм КъБР-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министрым и къуэдзэу щытащ. 2004 гъэм абы Тэрч щIыналъэм игъэзэжащ ЕгъэджэныгъэмкIэ район IуэхущIапIэм и унафэщIу. Къы-хэгъэщыпхъэщ, КъБР-м и Парламентым и депутату Семэныр 1997-2003 гъэхэм зэрыщытари.
2012-2013 гъэхэм Семэныр Къэбэрдей-Балъкъэрым ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министру щытащ, иужькIэ республикэм и Архив IэнатIэм и унафэщIу лэжьащ. Мы зэманым ар Тэрч районым и щIыпIэ администрацэм и Iэтащхьэм и къуэдзэщ.
Семэн Пщыкъан педагогикэ щIэныгъэхэм я кандидатщ, «Урысейм и муниципальнэ лэжьакIуэ нэхъыфI» цIэ лъапIэр къыхуагъэфэщащ.
ХЬЭГЪУР Синэмис.
«Нанэ, кхъыIэ, къытхуэгъэгъу!»
«Бзур зыIэтыр и дамэрщи, цIыхур зыIэтыр и лэжьыгъэрщ» — жиIащ пасэрейм. Мы псалъэхэр тражыIыкIами ярейт фIыуэ тцIыхуу, фIыуэ тлъагъуу, гъуэгугъэлъагъуэу диIа Наурыз Фозэ.
А цIыхубз гумащIэр къызэрытхэмытыжрэ нэхъри зыхэтщIэ хъуащ абы и псалъэ шэрыуэхэм, чэнджэщхэм, гушыIэхэм, къиIуэтэжу щыта хъыбархэм егъэлеяуэ нобэ дызэрыхуэныкъуэр.
ЗэрыцIыкIурэ Фозэ набдзэгубдзаплъэт. 1956 гъэм абы курыт школыр къиухри, колхозым зэманкIэ щылэжьащ. Фозэ сыт щыгъуи щIэхъуэпсырт щIэныгъэ нэхъыщхьэ зригъэгъуэтынуи, Къэбэрдей-Балъкъэр къэ-рал университетым и тхыдэ-филологие факультетым щIэтIысхьащ икIи 1974 гъэм ехъулIэныгъэхэр иIэу къиухащ. А гъэ дыдэм Фозэ Болэтей къуажэ школым адыгэбзэмрэ адыгэ литературэмрэ щригъаджэу щIедзэри, 2005 гъэ пщIондэ фIыщIэрэ щытхъурэ иIэу щолажьэ. Абы и бзэ дахэмкIэ еджакIуэхэм щIэныгъэ ярит къудейтэкъым, атIэ адыгэ хабзэм и фIыпIэ псори зи гъуазэ езы егъэджакIуэм и сабийхэми ар яхилъхьэрт. Усэ тхынми хуэIэзэт Фозэ, арщхьэкIэ и IэдакъэщIэкIхэр утыку кърихьэну хунэсакъым. Абы анэдэлъхубзэр и псэт, и гъащIэт, и дунейт, уеблэмэ, и гу гъэхуабэт.
Сыту куэдым и къалэмыпэкIэ ялъэIэса ар: къэзылъхуахэми, къыдалъхуахэми, ныбжьэгъухэми… Ауэ абы и усэхэм псом нэхъыщхьэу щигъафIэр адыгэ хэкумрэ адыгэ хабзэмрэт.
«Си лъэпкъ», «Си Хэку», «ИстамбылакIуэм и гъыбзэ», «Си лэжьэгъухэм деж», «Си шыпхъу», «ПщIэ лей» фIэщыгъэ къудейхэм къуагъащIэ Фозэ и гупсысэр нэхъыбэу лъэпкъым теухуауэ зэрыщытар. Бзылъхугъэм и хьэл дахэхэм ящыщу абы хэлът цIыхугъэ, гуапагъэ. Апхуэдэуи ар унэгуащэ хьэлэмэтт: и къуэ закъуэмрэ абы и бынхэмрэ и псэм и IэфIыр ябгъэдилъхьэрт, адыгагъэмрэ цIыхугъэмкIэ абыхэм ущиякIуэ яхуэхъурт. Уи жагъуэ мыхъуу къанэркъым а цIыху дахэр нобэ унагъуэми дэри къызэрытхэмытыжыр.
«Псалъэ дахэу дунейм тету хъуар хужыпIэми сфIэмащIэщ сэ си нанэм папщIэ. Телъыджащэу зэхэджа дуней иIэт абы. Бзэ IэфIт, гумащIэт, сыт и лъэныкъуэкIи дэIэпыкъуэгъут. Нанэ и усэхэм сэ щIэх-щIэхыурэ соджэ икIи согупсыс: «ярэби, абы хуэдэу бзэр згъэбзэрэбзэфу щытамэ, сыту гуфIэнт ар!», — жеIэ Фозэ и къуэрылъху Сэтэней.
Сыфхэплъамэ, си гур
хохъуэ,
Нанэ фщIыгъуу сэ
къысщохъу.
И лэжьыгъэм
тепсэлъыхьхэм
СфIощIыр нурыр
къыфщхьэщих.
И цIэр фIыкIэ фэ ивоIуэ,
И псэр гуфIэу
къытхуэкIуащ.
Уи фIагъ псори
тхуэщIкъым наIуэ
Нанэ, кхъыIэ,
къытхуэгъэгъу.
Зы егъэджакIуи щыIэу къыщIэкIынкъым япэу и IэмыщIэ къихьа сабийхэр гукъинэж щымыхъуу, ауэ насыпышхуэр езы ныбжьыщIэхэм ягу уилъынырщ. Ар хузэфIэкIащ Фозэ, сытым дежи и гъэсэнхэмрэ езымрэ гу къабзэкIэ зэбгъэдэту щытащ.
«Егъэджэным гъащIэ псо хухэзыха цIыхущ Фозэ. Сэ абы сригъэджащ, и дэтхэнэ дерсым папщIи фIыщIэшхуэ хузощI. ЦIыхубз зэчиифIэу щытащ ар. И хъыбархэр мызэ-мытIэу газетхэм тетащ, сэри згъэлъапIэу сохъумэ абы къызитауэ щыта и IэдакъэщIэкIхэр. «Си Болэтей» уэрэдыр аращ зытхар, макъамэ щIэслъхьауэ согъэзащIэ. Дыщэт Фозэ, цIыху щабэт», — жеIэ Наурыз Идар.
Фозэ лъэужь дахэ къигъэнащ, абы и гъуэгум ирокIуэ ди нобэрей еджакIуэхэр. Абыхэм яхэтщ усэ зэхэлъхьэным дихьэххэри.
КЪУЩХЬЭ ФатIимэ,
адыгэбзэмрэ адыгэ литературэмкIэ егъэджакIуэ.
Щэнхабзэ
Гукъыдэжыр къэзыIэтхэр
Къуажэдэсхэм дежкIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ ЩэнхабзэмкIэ унэм и лэжьыгъэм. Абы къыщызэрагъэпэщ зэхыхьэ гъэщIэгъуэнхэм, пшыхь дахэхэм цIыхухэр зэхагъэплъэж.
Щэнхабзэм и унэр
Болэтей жылэм дэт ЩэнхабзэмкIэ унэ къатитIу зэтетыр 1967 гъэм «Заря коммунизма» колхозым иригъэухуауэ щытащ. Унэр цIыху 450-м тещIыхьащ, етIуанэ къатым библиотекэр щолажьэ. Абы къокIуалIэ цIыкIухэри зи ныбжь хэкIуэтахэри.
Зэман зэхуэмыдэхэм ЩэнхабзэмкIэ унэм и унафэщIу щытащ Щокъул Михаил, ТIэхъу Хьэсэн, Балъкъэр Мухьэмэд, Тхьэгъэзит Руслан, Наурыз Артур, Дадэ Тимур сымэ. Мы зэманым абы и унафэщIщ илъэс 30-м щIигъуауэ щэнхабзэм и лэжьакIуэ Пэшол Iэсият.
— Сэ 1980 гъэм, еджапIэ нэужьым, мыбы сыкъагъэкIуауэ щытащ А зэманым библиотекэм щылажьэр Маремкъул Женят (дунейм ехыжащ, ахърэт нэху Тхьэм кърит). Аращ лэжьыгъэм дыхэзыгъэгъуэзари, щэнхабзэм дыхэзышари. ИкъукIэ цIыху гуапэт, сыхуэарэзыщ. Библиотекэм и лэжьакIуэхэм колхозхэтхэм, Iэщыхъуэхэм тхылъхэмрэ журналхэмрэ хуахьырт икIи зэIэпахыу еджэрт. Былымыр къущхьэхъу щыдахум, ерыскъыри куэду тIыгъыу, ди къэфакIуэ-уэрэджыIакIуэхэри тщIыгъуу автобускIэ губгъуэм дыдэкIырти, махуищкIэ цIыхухэм я нэгу зедгъэужьырт, я Iуэхур ядэдгъэпсынщIэрт. Щыс диIакъым зэи, — жеIэ Iэсият.
ЩэнхабзэмкIэ унэм и лэжьакIуэхэм махуэшхуэхэр ягъэлъапIэ, литературэ-макъамэ пшыхьхэр къызэрагъэпэщ, нэхъыжьыфIхэр ирагъэблагъэри ягъэгушхуэ. Зэпымыууэ мыбы щолажьэ гупжьей хьэлэмэтхэр икIи абы я гъэсэнхэм Тэрч щIыналъэм щекIуэкI зэпеуэхэм сыт щыгъуи ехъулIэныгъэхэр щызэIэрагъэхьэ.
Нэхъ ипэIуэкIэ дыIэбэжмэ, 1986 гъэм, Болэтейм ЩэнхабзэмкIэ и унэм къыщызэрагъэпэщауэ щыта «Сосрыкъуэ» IуэрыIуатэ ансамблыр хэтащ «Легенда и песни адыгов», «Свадьба на Тереке» фильмхэм. Мыхьэнэ ин зиIэщ Къэбэрдей-Балъкъэрым и илъэс 80-р щагъэлъапIэм ирихьэлIэу «Первые переселенцы Болатово» театр теплъэгъуэ кIэщI ягъэлъэгъуауэ зэрыщытами. 1999 гъэм ЩэнхабзэмкIэ унэм и лэжьакIуэхэм, зэи апхуэдэ щымыIауэ, «Лъэпкъ зэпеуэ» ирагъэкIуэкIауэ щытащ. Абы хэтат я хабзэ ягъэлъагъуэу Мэкъуауэхэ, Алэщхэ, Дыщокъуэхэ, Наурызхэ, Хамэхэ.
IуэрыIуатэ пшыхьхэри къыщызэрагъэпэщ Болэтей. Абы къищынэмыщIауэ, «Адыгэ пщащэ», «Сытыр уи псэукIэ, адыгэ унагъуэ?», «Жьэгу пащхьэ», «Уэ пщIэрэ уи лъэпкъ тхыдэр?», нэгъуэщIхэри ирагъэкIуэкI. Мыпхуэдэ пшыхьхэм я хьэщIэ лъапIэщ жылэдэс нэхъыжьхэр. 2001 гъэм ирагъэкIуэкIа «НэхъыщIэ дыдэм илъэс 71-рэ и ныбжьщ» зэхьэзэхуэ гукъинэжым хэтат къуажэ молэ Джазэ Хьэмыщэ, лэжьыгъэм и ветеранхэу Хьэпэ Абузед, Хамэхэ ДжэбрэIилрэ Михаилрэ, Чернобыль АЭС-м къыщыхъуауэ щыта насыпыншагъэм и лъэужьхэр гъэкIуэдыжыным хэта ЛIэужь Мирон сымэ.
ЩэнхабзэмкIэ унэм щолажьэ «Iэсият» зи фIэщыгъэ IуэрыIуатэ цIыхубз гупи. Абыхэм я художественнэ унафэщIыр пшынауэ Iэзэ, «Играй, гармонь» зэпеуэм мызэ-мытIэу щытекIуа Дадэ Нинэщ. Абы иIыгъщ къафэмкIэ, уэрэдымкIэ, пшынэ еуэнымкIэ гупжьейхэр, игъасэхэр район, республикэ зэхьэзэхуэхэм щытекIуэу яхэтщ. Пшынауэ Iэзэ хъуну узыщызыгъэгугъщ Нинэ и гъэсэн Сэбан Сослъэн. А щIалэщIэр зэпеуэ, фестиваль зэхуэмыдэхэм жыджэру хэтщ. Абы и къуэш Аслъэни бэрэбан йоуэ. Сыкъун Астемыр пхъэцIычым хуэIэкIуэлъакIуэщ, уэрэд жеIэ, ЩэнхабзэмкIэ унэм щылажьэ театр гупжьейми хэтщ. Мы цIыкIуищым жылэдэсыр ирогушхуэ, фIыкIэ я цIэр Iунуи щогугъ.
Лэжьыгъэ купщIафIэ ирагъэкIуэкI театрым и режиссёр Джазэ Раерэ абы и гъусэ Балъкъэр Iэсиятрэ. ЩоджэнцIыкIу Алий и «Мадинэ» пьесэмкIэ абыхэм 1993 гъэм ягъэува спектаклым къыпэкIуауэ щытащ театрым «ЦIыхубэ» цIэ лъапIэр къыфIащыныр. «Мадинэ» и ролыр игъэзэщIат Пэшол Iэсият, Дисэ и ролыр — Джазэ Рае, Мадинэ и дэлъху нэхъыщIэ Алий и ролыр — Жылау Руслан.
— Сыт хуэдэ зэхыхьэ едгъэкIуэкIми, дэ дыхущIокъу жылэдэсым я гум дынэсыну, гуапагъэ гуэркIэ абыхэм дахуэупсэну. ИкъукIэ дэIэпыкъуэгъушхуэ ЩэнхабзэмкIэ унэм хуохъу Къуэдзокъуэхэ Мухьэмэдрэ Ахьмэдрэ, Лыкъуэжь Хьэсэдин, Наурыз Арсен, Къэбард Олег, Хамэ Русенрэ и щхьэгъусэ Аринэрэ, нэгъуэщIхэри. Зэпеуэ щедгъэкIуэкIым, цIыхушхуэ къыщедгъэблагъэхэм абыхэм мылъкукIэ зыкъытщIагъакъуэри, фIыщIэ яхудощI, дэри я гум дыкъинэн хуэдэу Iуэхум зыхудогъэхьэзыр, — жеIэ Пэщол Iэсият. — Анэр фIыуэ лъагъуным, унагъуэр зэтеIыгъэным, щIэблэм я гум щабагъэ илъыным, ди хабзэмрэ тхыдэмрэ тIэщIэмыхуным ди лэжьыгъэр нэхъыбэу тыдоухуэ.
ЩэнхабзэмкIэ и унэм 2004 гъэ лъандэрэ щолажьэ «Адыгэ центр» музейр. Абы ущрихьэлIэнущ пасэрей зэманым зэрахьэу щыта хьэпшыпхэм. Чы матэм и кур ятIэкIэ къищIыкIауэ (хьэжыгъэ гъущапIэу къагъэсэбэпу щытащ), убалъэ, пхъэIэпэ, гуэгуэн, адыгэ шылэхъархэм, нэгъуэщIхэми ди блэкIам зымащIэкIэ ухагъэплъэж.
Лэжьыгъэшхуэ зэфIегъэкI ЩэнхабзэмкIэ унэм хэт библиотекэми. Абы и унафэщI Къуэдзокъуэ Оксанэ жэуаплыныгъэ хэлъу и IэнатIэм пэрытщ, жылэдэсыр зыщIэупщIэ тхылъхэмкIэ къызэрегъэпэщ, щIэныгъэм теухуа зэхуэсхэр щIэх-щIэхыурэ ирегъэкIуэкI. Балъкъэр Галинэ (библиотекарщ) гулъытэ хуещI библиотекэм къемыкIуэлIэф я нэхъыжьыфIхэми, абыхэм яхуехь ахэр зыщIэлъэIу тхылъхэр.
БАГЪЭТЫР Луизэ.
Артист цIэрыIуэ Къуэдзокъуэ Владимир
КъБАССР-м щIыхь зиIэ и артист Къуэдзокъуэ Владимир 1927 гъэм Болэтей къуажэ къыщалъхуащ. Курыт еджапIэр 1948 гъэм къиуха нэужь, ар щIэтIысхьащ Римский-Корсаков и цIэр зезыхьэ Ленинград къэрал консерваторэм. УэрэджыIакIуэ IэщIагъэр зригъэгъуэтауэ а еджапIэр 1953 гъэм къиухри, Владимир щалъхуа щIыналъэм къигъэзэжащ.
Къуэдзокъуэм и макъыр, абы и уэрэдхэр куэдым ягу ирихьырт. Абы игъэзащIэрт классикэми адыгэ уэрэдыжьхэми щыщу 300-м щIигъу. ЩIэх-щIэхыурэ абы концерт щитырт Москва, Санкт-Петербург, Кавказ Ищхъэрэм и къалэ куэдым, Тамбов, Астрахань, нэгъуэщI щIыпIэхэми.
Владимир щылэжьащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал филармонием. Ауэ, къэбгъэлъагъуэмэ, абы и зэчийр нэхъ наIуэ къыщыхъуар Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 зэрырикъур щагъэлъэпIарщ. Абы щыгъуэм Къуэдзокъуэм и макъ щигъэIуат Москва, Ленинград, Орджоникидзе. Адыгэ щIалэм и гулъытэ лъигъэсу щытащ республикэм и щIалэгъуалэми. Макъ зиIэ ныбжьыщIэхэр къыхишырт, ядэлажьэрт, макъамэм хэлъ щэхухэм хигъэгъуазэрт.
1960 гъэм Къуэдзокъуэм къыхуагъэфэщауэ щытащ «КъБАССР-м щIыхь зиIэ и артист» цIэ лъапIэр. Къыхэгъэщыпхъэщ мыри: Къэбэрдей-Балъкъэрым и Музыкэ театрыр къызэIузыхахэм Владимир яхэтащ.
Къуэдзокъуэр журналист лэжьыгъэми хуэIэкIуэлъакIуэт. Ар нэхъыбэу зытетхыхьыр адыгэхэм я щэнхабзэм зэрызиужьа щIыкIэрт. Апхуэдэу, 1992 гъэм, абы къыдигъэкIа «Певцы земли родной» тхылъыр куэдым ягу дыхьат икIи зэман кIэщIым къриубыдэу зэбграхат.
Артист гуащIафIэр Налшык музыкэ училищэм и унафэщIу икIи и егъэджакIуэу илъэс куэдкIэ лэжьащ. И лэжьыгъэм къыдэкIуэу, ар жыджэру хэтащ республикэм и жылагъуэ Iуэхухэми. Мызэ-мытIэу Къуэдзокъуэр парторганизацэм и секретару, Къэрал филармонием и профкомым и унафэ-щIу хахыгъащ. Абы и гуащIэм къыпэкIуащ Дагъыстэн, Шэшэн-Ингуш, Адыгей, Къэрэшей-Шэрджэс республикэхэм, Ростов областым я облисполкомым я ЩIыхь тхылъхэр.
Къуэдзокъуэ Владимир дунейм ехыжащ 1992 гъэм.
ХЬЭГУАРЭ ДжэбрэIил.
Бзылъхугъэ зэчиифIэ
Театр гъуазджэм зезыгъэужьахэм ящыщщ Темрокъуэ Риммэ Индэрбий и пхъур.
Школ нэужьым ар щеджащ Ростов дэт къэрал театр институтым и актёр къудамэм. Щытхъурэ фIыщIэрэ иIэу а еджапIэр къиуха нэужь, Риммэ къыщалъхуа щIыналъэм къигъэзэжащ. ЗэманкIэ ар лэжьащ Къэбэрдей-Балъкъэр телевиденэм и диктору.
1971 гъэм Риммэ щIотIысхьэ Москва къалэм дэт Луначарскэм и цIэр зезыхьэ институтым и режессурэ къудамэм. Ар къеухри, 1976 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и музыкэ театрым и режиссёр нэхъыщхьэ ящI. Риммэ къыхуагъэфэщащ «КъБР-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр.
ЛЪЕИНШЭ ГъущIыпсэ.
КъБАССР-м и къэрал саугъэтыр зыхуагъэфэща, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ Тхьэгъэзит Зубер Мухьэмэд и къуэм КъБКъУ-м и тхыдэ-филологие факультетым адыгэбзэмрэ урысыбзэмкIэ и къудамэр къиухащ.
«Советская молодежь» газетым и къудамэм и лэжьакIуэу илъэси 5-кIэ щытащ. 1965 — 1971 гъэхэм Зубер «Iуащхьэмахуэ» журналым и редактор нэхъыщхьэщ. 1971 — 1994 гъэхэм ар КъБР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм жэуап зыхь и секретарщ, и тхьэмадэщ.
Тхьэгъэзит Зубер усэ итхын щыщIидзар 1949 гъэрщ. Абы и къалэмыпэм къыщIэкIащ усэ, поэмэ куэд. Руставели Шота и «Къаплъэныфэ зыщыгъ зекIуэлI» поэмэр, Пушкин Александр и «Евгений Онегин» романыр зэридзэкIащ.
Нобэ фи пащхьэ идолъхьэ Тхьэгъэзитым Джылахъстэнейм триухуа и IэдакъэщIэкIхэр.
Сыщалъхуа щIым
ПхуэсщI лъагъуныгъэр бжьэ
гуащIэщ,
Нэхъ гуащIэ хэт еIуба?
Уихуам —
Си IэплIэм уислъхьэнти
ПхуэсщIынт семышу ба.
ЦIыху пэжхэм си гур хуэусэу
Уэращи сэ сызыпIар, —
Си гум уихункъым щIы фIыцIэу
Быдзышэ хужь сыщефар!
Тэрч
Схуэхъуащ гущапIэ, Тэрч уи
Iуфэр.
СыхыупIыкIащ уэ уи
толъкъунхэм.
Си сабиигъуэ насыпыфIэр,
И лъэгум хэлъу къэзмакъ банэ,
Хэсщ Iуфэ пшахъуэм нобэм
къэскIэ.
Сэ седжэ пэт —
Ар зи къэмыскIэ.
КъикIук-никIукIыу си
щIалэгъуэр, —
Хуэзэшу пщащэм и нитI нагъуэм,
Гугъэр къэлыдрэ —
Бгъэр къиIэту,
Зэм уфIынкIыжрэ —
Куууэ щатэу,
Iутщ уэ уи Iуфэм нобэм къэскIэ.
Седжэ пэт — ари
ЗикI къэмыскIэ.
Сысабиижкъым,
СыщIалэжкъым,
Пэжщ, си жьакIэпи
пысысыхькъым.
Ауэ си щхьэцым уэс къыхэсэм,
ЛIыжь баш къуэлэныр
къызэуасэм, —
Иджы си теплъэм сибгынэнщ,
Уи Iуфэм ари IутIысхьэнщ
Къищу гупсысэ куэд и нэгу,
Сыщеджэм дежи зищIу дэгу.
Ажал Iэ щIыIэр къыслъэIэсым,
НэкIуэсэжынщи уи деж си псэр
ИщIынщ хэщIапIэ уэ уи Iуфэр, —
Щысынщ ар бзэншэу уэ
уигъафIэу…
Къэбэрдей
Сызэрыхъуххэу, си Хэку,
ппэIэщIэ,
Щхьэ сэ зэхэсхрэ, жыIэт, нэхъ
IупщIу
Налшыкыпс шкIурэм и ушэ
макъыр,
Уи уэрэдыжьхэм ящIэт
макъамэр?
ЖыIэт, сыхъуамэ сэ уэ ппIэIэщIэ,
Сыт щIызыхищIэр си гум
нэхъ IупщIу
УщигуфIэгъуэм —
Гуапагъэу пхэлъыр,
УщигуIэгъуэм —
ЛIыгъэу ббгъэдэлъыр?
ЖыIэт, сежьарэ хъум успэIэщIэ,
Сыт къыщIалъагъур нэхэм нэхъ
IупщIу —
СыIуплъэхункIэ сызыщIу чэф —
Уи лъынтхуэ-Тэрчу псы уэр
зэрытыр,
Къегъуэлъэхауэ пшэхэр зыщIэф
Уи Iуащхьэмахуэ и бгъэ
щхьэнтитIыр?
Щалъхуа и лъахэм пэIэщIэ
хъухукIэ
Сыт усакIуэбзэр нэхъ
щIэбзэрабзэр?
…СфIощI нэгъуэщI гуэри щыIэу
си Хэкум
И Хэкум гуапэу усэ хуигъэпсу!
Си къуажэгъухэм я деж
ВжесIэнут:
«ФIыуэ фызолъагъур», —
Ар япэ къэсым къывжеIэф.
Фадэбжьи, хъуэхъуи
фхуэсIэтынут, —
Бжьэ ептым —
Хэти мэхъуэхъуэф.
Быдзышэм щIыгъуу
Лъагъуныгъэр,
Сызыхалъхуахэ, къысхэфлъхьащ.
Ауэ усэбзэм а гурыщIэр
Ислъхьэну си пщэм
къыдэфлъхьащ.
«ДэнщыIэ псалъэ —
КъэсIуэтэну
Фэ фи лъагъуныгъэу сигу
къифлъхьар?» —
Зыщыфхуэзгъазэм —
Сэ сощIэжыр —
Мыращ жэуапу къызэфтар:
«Дэ угунэфу укъэтлъхуакъым,
Бынхэм етт псори плъыдгъэсащ.
Уи лъэм уиIыгъыу ухъухункIэ
Уи гущэм дэ дыщхьэщысащ.
Ухэтшэщ гъащIэм Iэпэр тIыгъыуи
БжетIащ гъуэгу махуи —
Упсэуху
Ди къуажэ щIыхьым уэ
хэгъахъуэ,
Тхуэфащэу щыт,
Умыхуэмыху.
Лэжьыгъэрщ цIыхум дамэу
тетыр,
Лажьэ,
ЛэжьакIуэм и пщIэр Iэт.
Ем — е епкуфу,
ФIым — уехъуэхъуу
Уэ зэман екIум екIуу хэт!»
Ауэ, фи напэр тезмыхами,
Щытхъу къыфхуэсхьыни
слъэмыкIа.
Абы ирихъуу си гур ныкъуэ
Сэ илъэс дапщэ есхьэкIа?!.
ЛIэщIыгъуэ плIанэ
къэзгъэщIащи,
Фи Iуэху сIуэтэну
Нобэм къэс
Сылъыхъуэ пэтми —
Псалъэ згъуэткъым…
Ар фи гум гуауэу лъывмыгъэс.
Сытетщ гъуэгуанэ,
Си щIалэгъуэщ, —
Гъэ куэд иджыри зэпысчынщ.
…Анэдэлъхубзэм хэзмыгъуатэм
Фхуэфэщэн псалъэ —
КъэзгъэщIынщ!
Тэрч Iуфэ
1
Егугъуу жиIэу
И уэрэд кIэншэр
Тэрч ди къуажэбгъум
ЩохъущIэ — уэрщ…
ГухэщIщ сыт щыгъуи
Пэплъэныр пщIэншэу,
УкъэмыкIуэнуми
Сызэжьэр — уэрщ.
Мес ди жыг цIыкIури —
ХэпкIэн къудейуэ
Iутщ псым, зищIауэ
ЛъакъуэпцIэрыхь.
Абы и лъабжьэм
Дэ ныкъуэжыIэу
ЩытIуричахэр
Жьым ноби ехь.
Зэгуэр сэ уи гум
Щыхэсша лъагъуэр
Хадэ ужьыпкъэу
ЗэщIэкIэжащ.
Дэ дызэпсалъэу
Щыта толъкъунхэр
Куэд щIауэ хышхуэм
ХэкIуэдэжащ.
2
Инэнт лъэданэ
Сэ си гупсысэр,
ГукъэкIыж гуауэр
Хъунт гум имыкI,
Ауэ солъагъур:
УдзыпцIэ IэплIэ
ЩIэлъщ ди жыг лъабжьэм…
Зэи щIэмыфыкI.
Дэ дымыцIыхуу,
ДыкъамыцIыхуу,
КъокIуэр мыбдежым
Щысщ ныбжьыщIитI.
ГъащIэ толъкъуным,
ГъащIэм и жьыбгъэм
Ахэр иджыкIэ
ТкIийуэ пэщIэтщ.
Сохъуэхъу а тIум сэ:
ЗэхуащIа лъагъуэм
Епэр фIэкI — банэ
КъытемыкIэну.
Ди ныбжь щынэсми —
Зырызу мыхъуу —
Ахэр зэщIыгъуу
Тэрч къыIухьэну!
ГукъэкIыжхэр
СыIутщ Тэрч Iуфэ сынэщхъейуэ;
ЛIэщIыгъуэ гъуэгухэр къэзыкIуа
Псы уэру щытар сфIощI
мыхъейуэ…
Си сабиигъуэр дэнэ кIуа?
Абы и дежкIэ щIыр щиухыр
Мыбдежт.
Тэрч хыхэм я нэхъ инт.
Ди Арыкъ цIыкIур —
Iуащхьэмахуэт.
МэзылI гъуей мэзми
щыбгъуэтынт.
Си сабиигъуэр,
Сигу щIэузыр
ИмыщIэу, жиIэу: «Мыри хэт?» —
Кърикъухауэ и кIартIузыр
Чыцэм къыхэплъу си щIыб дэт?
«Къамботрэ Лацэрэ» къеджэну
Уэздыгъэнэфыр пигъэна?
Тежаеу дадэ и арджэным
Мэлыхъуэ пщыIэм къытена?
ХуищIу мы дуней псом гукъанэ
ЩIэрыкIуэ щыпэ кIуауэ къэт?
Е ар,
ИгъэгуфIэну нанэ
Пхъэ гъур къыхихыу мэзым
щIэт?
Хьэмэ,
И ныбэр иуэжауэ,
Шхын фIэкI щымыIэу зэгупсыс,
Ди бжьыхьэ губгъуэм игъуэщауэ
Едзэгъуу нартыху цIынэм
Щыс?
Къызощыр нэкIэ мэракIуейхэр, —
Жыг щхьэкIэм пысу
сымылъагъу.
Щхьэ къыкъуэмыкIрэ —
СыкъэкIуати
Абы и деж сэ лъагъунлъагъу.
ЦIыхуитI зэмыщхьми —
Сабиигъуэм
Балигъхэр зэщхьу ныхуозэш.
Ауэ щымыIэ —
Я гур хуэгъуми —
Абы дакъикъэкIэ хуэзэж.
Сыт сщIэн?
ЗипIыт-зихузу си гум
Си балигъ гъащIэм сыхохьэж, —
Егъэзыхыгъуэ хъуа си гъуэгум,
СыкъызэплъэкIыу, сытохьэж.
Тэрч и толъкъуну сызэрадзэу
Си гукъэкIыжхэм сэ сахэтщ.
…Сигу щыщIэр чымпэу
кърамыдзэу
Йожэх псыр.
Къуршхэри зэфIэтщ.
