Зыщ блэкIари, зыуэ щрет ди къэкIуэнури!
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Юрий Кавказ зауэм хэкIуэдахэм я фэеплъ махуэм ирихьэлIэу цIыхухэм Зэрызахуигъазэр
ЦIыху куэд зыхэкIуэда икIи адыгэ лъэпкъым гузэвэгъуэшхуэ къыхуэзыхьа Кавказ зауэр зэриухрэ илъэси 152-рэ ирокъу.
А гуауэр дигу къыщыдгъэкIыж, Кавказ зауэм хэкIуэда псоми ди щхьэр щахуэдгъэщхъ мы махуэм дэ апхуэдэу дрогушхуэ гузэвэгъуэу зыхэтахэмрэ гъэунэхуныгъэ хьэлъэхэмрэ щхьэкIэ къэмынэу адыгэ лъэпкъым зэрызиужьам, абы хэлъ зэхэщIыкIымрэ зэфIэкIымрэ зэригъэбэгъуам. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, ар ди лъэпкъым и щIэблэ псоми я фIыщIэщ икIи дэ абыхэм пщIэшхуэ яхудощI.
БлэкIам дыщыхэплъэжкIэ дэ зэи зыщыдгъэгъупщэ хъунукъым урысхэмрэ адыгэхэмрэ лIэщIыгъуэ куэд лъандэрэ яку дэлъ зэпыщIэныгъэхэм адыгэ лъэпкъым и дежкIэ мыхьэнэшхуэ зэриIар. Урысей къэралыгъуэм езым и жэрдэмкIэ зэрыхыхьар сэбэп хъуащ адыгэ лъэпкъыр хамэщI зэрыпхъуакIуэхэм ятекIуэнымкIэ, и адэжь хэкур, и бзэр, и щэнхабзэр ихъумэнымкIэ икIи абы къытхузэIуихащ экономикэ, социальнэ, жылагъуэ зыужьыныгъэм и гъуэгур.
Шэч къытесхьэркъым дэ адэкIи зэпIэзэрыту зыдужьынымкIэ, ди къэкIуэнур тэмэму щытынымкIэ хэкIыпIэр Урысей Федерацэм ис лъэпкъ псоми быдэу дакъуэтыныр арауэ зэрыщытым.
Тхыдэм дерс тэрэз къыхэдвгъэх
Ди лъахэм къещэ зэрыпхъуакIуэхэм зэи дагъэтыншакъым. Курыт лIэщIыгъуэхэм къыщыщIэдзауэ адыгэхэм лъы ягъажэ зэпытащ я хуитыныгъэм папщIэ.
Псом хуэдэтэкъым Урыс-Кавказ зауэр. Илъэсищэм щIигъукIэ (1763 — 1864) екIуэкIащ ар. Лъапсэрыхыр къытхуихьащ а зауэжьым. Абы и мафIэ лыгъэм хисхьащ адыгэ минищэ зыбжанэ. Къелам я нэхъыбапIэм хэкур ирагъэбгынэри, дунейм текъухьа хъуащ. Адыгэхэм игъащIэкIэ ящыгъупщэнукъым Урыс-Кавказ зауэм къахуихьа насыпыншагъэмрэ гукъутэгъуэмрэ. АбыкIэ ахэр зыгъэкъуэншэфын щыIэкъым, ар гъэткIугъуафIэкъым.
Тхыдэр щыгъуазэщ зауэр зыублар езы адыгэхэр зэрыармырам. Шэрджэсхэр а зауэ гущIэгъуншэм хэзыдзар урыс пащтыхьым и дзэзешэ къанлыхэрщ. Ахэр топрэ мафIэкIэ къащылъихьэм, адыгэхэм Iэщэ къащтэн хуей хъуащ, я адэжь хэкур яхъумэжын папщIэ.
Зауэм и кIэр хьэдагъэщ щыжаIэ махуэхэм ящыщ зы хъуащ накъыгъэм и 21-р: 1864 гъэм и ужькIэ Кавказым къинэжар шэрджэс мини 100 иримыкъут. Абы и зэранщ адыгэхэм я щIыналъэри, къанэ щIагъуэ щымыIэу, зэрафIэкIуэдар.
ЩIэблэм дежкIэ дерс куэд къыхотэджыкI ди тхыдэм. Ар щыдджкIэ, дигу илъ зэпытын хуейщ ди къалэн нэхъыщхьэхэр. Лъэпкъ цIыкIухэр къыщыщIэрэщIэж лъэхъэнэщ нобэ. ДэркIэ фIыгъуэщ ди лъахэр щIэращIэ-
мэ, ди цIыхухэр зыхэт гугъуехьхэр нэхъ мащIэ хъумэ, Урысей Федерацэм ис лъэпкъхэм дехьэдехуэу зыдужьмэ, ди щIыналъэм ныбжьэгъугъэрэ мамырыгъэрэ фIэкI имылъмэ. Къэбэрдейхэр, шэрджэсхэр, кIахэхэр игъащIэ лъандэрэ зыщIэхъуэпса къэралыгъуэ дгъуэтащ нобэ, абы и лъабжьэр гъэбыдэнырщ псори дызытелэжьэн хуейр. Зыми тщыремыгъупщэ: зэманымрэ тхыдэмрэ къуат Iэмалхэр и чэзум къыумыгъэсэбэпмэ, абы утеплъэкъукIрэ лъэбакъуэ пхэнж пчымэ, уIэбэкIэ улъэIэсыжынукъым — апхуэдэ къыщытщыщIа къэхъуащ, тхыдэр щыхьэт зэрытехъуэщи…
Адыгэ лъэпкъхэм я щыгъуэ-щIэж махуэм къалэн къытщещI ар дигу илъ зэпыту щытын хуейуэ. А зы махуэм фIэкI дигу щIыхэщIын махуэ дремылъагъуж дяпэкIэ — аращ дэтхэнэ адыгэми и хъуэпсапIэр.
КъызэралъытэмкIэ, мелуаниблым щIегъу Урыс-Кавказ зауэм дунейм трикъухьа адыгэхэм я бжыгъэр. Къэрал тхущIым щIигъум щопсэу ахэр. Зэрыс хэкухэм пщIэшхуэ щаIэщ ди лъэпкъэгъухэм, дзэпщ, лIыщхьэ, дипломат, къулыкъущIэ, щIэныгъэлI, тхакIуэ, спортсмен цIэрыIуэ куэд къахэ-кIащ Тыркуми, Иорданиеми, Сириеми, нэгъуэщI къэралхэми щыпсэу адыгэхэм. Ар щыхьэт тохъуэ адыгэхэр зэрылъэпкъ лъэрызехьэм, лIэщIыгъуэрэ ныкъуэм щIигъуауэ хэхэсми, я гуащIэмрэ я зэхэщIыкIымрэ зэрымыкIуэщIам. Ар дэнэ къэна, иужьрей илъэсхэм нэхъри дэкIуэтеящ дэнэ къэрали щыпсэу шэрджэсхэм я пщIэр, я гуащIэр нэхъри къеблащ, я бзэр, хабзэр хъума зэрыхъуным, я щIэблэр къэгъэушыным нэхъ пылъ зэрыхъуари нэрылъагъущ. Адэжь щIыналъэм къина адыгэхэми зыщаужь Урысей Федерацэм хыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр, Адыгэ, Къэрэшей-Шэрджэс республикэхэм. Ди лъэпкъхэм яхузэфIэкIащ зи пщIэр лъагэ щэнхабзэ, литературэ, гъуазджэ зэрагъэпэщын, щIэныгъэмрэ зыузэщIыныгъэмрэ я гъуэгу мытыншыр дахэу якIу, я псэукIэмрэ я экономикэмрэ зэрефIэкIуэнырщ ахэр зыхущIэкъури зыхуэлажьэри.
Урыс-Кавказ зауэр зэриухрэ илъэси 152-рэ щрикъу махуэм теухуащ «Адыгэ псалъэ», «Адыгэ макъ», «Черкес хэку», «Нарт», «Хасэ», «Шапсугия», «Черкесское зарубежье» газетхэм зэгъусэу ягъэхьэзыра мы къыдэкIыгъуэр. Номер зэхэтым щыгъуазэ фищIынущ дяпэ итахэм хэкум и хуитыны-гъэм папщIэ ирагъэкIуэкIа бэнэныгъэ кIыхьым и тхыдэм, дерс тэрэз абы къызэрыхэтхыпхъэм, щIалэгъуалэр фIым хуэгъэсэн зэрыхуейм.
ХЬЭФIЫЦIЭ Мухьэмэд,
Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и
тхьэмадэ, «Адыгэ псалъэ», «Нарт», «Хасэ»,
«Черкесское зарубежье» газетхэм я редактор нэхъыщхьэ.
