Зэман хьэлъэм халъхуат
Тхыдэм укIуэцIрыплъмэ, цIыхум и дежкIэ зэман тынш щыIауэ къыщIэкIынукъым. Пасэ зэманыжьри, абы къыкIэлъыкIуэ лIэщIыгъуэхэри, иджы дызэрыт лъэхъэнэхэри, къапщтэмэ, зауэ-банэ щымыIэу, цIыхур мамыру, зыхуей ягъуэту зы илъэсищэ дэнэ къэна, абы и ныкъуи екIуэкIакъым. А псори къыщожьэ къэралыгъуэ, къэралтет щыкIахэм, политик щхьэхуещэхэм, зэхуэмыдэныгъэ псэукIэ зыгъэувыну щIэкъухэм я деж.
Псалъэм папщIэ, абыхэм ящыщ зыщ етIощIанэ лIэщIыгъуэм екIуэкIа зауэшхуэхэр (урыс-япон, япэ империалист, етIуанэ дунейпсо зауэхэр). Псом хуэмыдэжу цIыхубэм тхьэмыщкIагъэшхуэ къахуихьащ нэмыцэ фашизмэм зэхиубла етIуанэ дунейпсо зауэм, абы ихьащ щIыгум щыпсэу къэралхэм щыщу цIыху мелуан куэдым я гъащIэр. А нэщхъеягъуэм и нэпсыр иджыри ужьыхакъым, сабий мелуанхэр зеиншэу къэнахэщ. Аращ хэкум и щIыхьым папщIэ зи псэр а зауэшхуэм щызытахэр, псэууэ къэзыгъэзэжахэр зэи тщыгъупщэ щIэмыхъунур, я фэеплъым щхьэщэ хуэтщIын щIыхуейр. Сыт хуэдиз зэман дэкIами, абыхэм я цIэр къэдгъуэтыным, къакIуа зауэ гъуэгур зэрытхузэфIэкIкIэ тхыжыным я мыхьэнэр икъукIэ инщ. Ар къытщIэхъуэ щIэблэм дежкIэ фэеплъ мыкIуэдыжынщ, гъэсэныгъэ и лъэныкъуэкIэ мылъкушхуэщ.
Сэ мы тхыгъэм сыщытепсэлъыхьыну си гуапэщ Бахъсэн районым хиубыдэ Зеикъуэ къуажэм щыщ Шыд Нухь Лъостэнбэч и къуэм къикIуа зауэ гъуэгум.
Шыд Нухь 1915 гъэм къалъхуащ. Жэпуэгъуэ революцэм и ужькIэ къуажэм къыщызэIуаха пэщIэдзэ школым щIэтIысхьащ. Лъостэнбэчрэ абы и щхьэгъусэ Къансидыгъэрэ къуищрэ пхъуищрэ зэдапIат. МэкъумэшыщIэ унагъуэм зыхуей ягъуэту, бынхэм гъэсэныгъэфI, щIэныгъэ тэмэм яIэу къэхъуащ.
А зэманым псэукIэщIэм дэрэжэгъуэ къаритауэ щIэныгъэм дихьэх щIалэгъуалэм ящыщт Шыд Лъостэнбэч и бынхэри. 1935 гъэм Нухь ягъакIуэ егъэджакIуэхэр щагъэхьэзыру Псыхуабэ дэт училищэм. Ар ехъулIэныгъэкIэ къиухыу къэкIуэжа нэужь, Зеикъуэ пэщIэдзэ еджапIэм егъэджакIуэу щылэжьащ. 1938 гъэм дзэм ираджэри къулыкъу щищIащ. А зэманым Фин зауэр къэхъеяти, ар иухыху хэтащ. И дзэ къулыкъур зэфIэкIыу къыщыкIуэжам, Дыгулыбгъуей къуажэм и пэщIэдзэ еджапIэм и унафэщIу ягъэуври, илъэситIым нэблагъэкIэ абы щылэжьауэ хэку зауэшхуэм и мафIэр къэлыдащ. Бадзэуэгъуэ мазэм и пэщIэдзэм Зеикъуэ щыщу зауэм даша щIалэ гупым яхэтащ Шыд Нухьи. Абы къигъэнэн хуей хъуащ фIыуэ илъагъу егъэджакIуэ IэщIагъэр, къыдалъхуахэр, и Iыхьлыхэр. Куэд дэмыкIыу дзэм дашащ адрей и къуэшхэри.
Здашэну щIыпIэм нэса нэужь, Нухь щIэныгъэ зэриIэр къалъытэри, щIалэ гуп и гъусэу щIагъэтIысхьащ политунафэщIхэр щагъэхьэзыр, Дон Iуфэ Iут Ростов къалэм дэт дзэ еджапIэм. Ар мазитIым къриубыдэу кърагъэухри, лъэсыдзэ полкым хэту зауэм Iуашащ. Тулэ деж щекIуэкIа зэхэуэ гуащIэхэм я курыкупсэм хэтащ. Езым къиIуэтэжащ мыпхуэдэ хъыбар:
— Нэмыцэ фашист зэрыпхъуакIуэхэр къыщебгъэрыкIуэ лъэхъэнэ хьэлъэм Тулэ деж щыхэкIуэдащ ди зауэлI мин бжыгъэ. Бийм къиухъуреихьа ди дзэ гупхэр хущIэкъурт абы къикIыну. Зэхэуэхэм куэд хэкIуадэрт. Политрук Шыд Нухь зыхэт лъэсыдзэ ротэм щыщу къэнэжа зауэлI хыщIым нэсыр щэхуу бгъэдыхьащ Зайцевэ бгым и ижьырабгъу лъэныкъуэмкIэ къуэкIыпIэм хуэзэу мэз лъапэм щежэх псы цIыкIум, икIи мурад ящIащ абы зэпрыкIыу къэухъуреихьыныгъэм къикIыну. Ауэ къэщIэн хуейт а лъэныкъуэмкIэ нэмыцэхэр къекIуэлIамэ. Ар и пщэ иралъхьащ Шыд Нухь, икIи зауэлIитху и гъусэу ирагъэжьащ. Псы гъунэм Iуту ехыурэ, щIыпIэр сакъыу къапщытащ. Абдежым къэхутащ мотоциклхэм тесу нэмыцэ гуп. Нухь унафэ ищIри, тIасхъэщIэххэр занщIэу абыхэм ятеуащ. Нухь яхидза гранатэмрэ автоматышэхэмрэ нэмыцэхэр лъэрыщIыкI ящIащ, сэлэтитIи гъэр къащIащ. Апхуэдэу гупым хъыбар кърагъащIэри хэщIыныгъэшхуэ ямыIэу, фочауэ ротэм щыщу къэнэжа псори къэухъуреихьыныгъэм къикIри, ди дзэхэм къахыхьэжащ. Нухь абдежым къыщигъэлъэгъуа лIыгъэм щхьэкIэ къыхуагъэфэщауэ щытащ «Хахуагъэм папщIэ» дамыгъэр.
КъыкIэлъыкIуэ махуэхэм нэхъри зэщIэплъащ зауэм и мафIэр. А зэманым нэмыцэдзэ командованэм къаруушхуэ кърихьэлIауэ щытащ Тулэ деж щыIэ фронтым. Ар IупщIу къыщыхощ Совет Союзым и Маршал Василевскэм итхыжа и гукъэкIыжхэми. Мис а зауэшхуэм Нухь уIэгъэ щыхъури сымаджэщым щIэхуащ. Бий автоматышэр и дзажэналъэ зэхуакумкIэ пхыкIат. Дохутырхэм къызэралъытамкIэ, уIэгъэр хьэлъэ дыдэу къыщIэкIакъым. МазитIым къриубыдэу ягъэхъужри, иужькIэ Саратов дэт дзэ училищэм ягъэкIуащ. Абы мазэм щIигъукIэ щыIэри, капитан цIэр къыфIащауэ зауэ IэнатIэм игъэзэжащ. Связь Iуэхухэм хуеджауэ хищIыкI хъуати, ЕтIуанэ Белорус фронтым щыIухьэжам ар ягъэуващ лъэсыдзэ батальоным связымкIэ и унафэщIу, икIи а къалэныр щIыхь пылъу игъэзэщIащ зауэр и кIэм нэсыху. Абы и нэгу щIэкIащ ди дзэр къыщикIуэта зэман хьэлъэр, щебгъэрыкIуа, текIуэныгъэр къыщахьа иужь илъэсхэри. Дзэ Плъыжьым Сталинград деж фашистыдзэхэр щызэхикъута нэужь, зэпымыууэ ар япэкIэ кIуэтащ. ТекIуэныгъэ иныр къахьын папщIэ якIуа зауэ гъуэгуанэ хьэлъэ псори Нухь зыхэта фочауэ ротэми зэпичащ. Ар ящыщт зауэлI нэхъ лъэрызехьэхэм, тIасхъэщIэх ягъэкIуэну дзыхь зрагъэзхэм. ЗауэлIхэм я ныбжьэгъуфIу, лIыгъэ хэлъу, цIыху пэжу зэрыщытым къыхэкIыу, командирхэми, и гъусэ зауэлIхэми пщIэрэ щIыхьрэ къыхуащIырт икIи щапхъэу ягъэлъагъуэрт. Абы мызэ-мытIэу зэхэуэ куэдым наIуэ щищIат и зэфIэкIыр, хэкум хуиIэ лъагъуныгъэр.
Кёнигсберг къыщащта махуэм Нухь уIэгъэ хьэлъэ хъуащ икIи 1945 гъэм и мэкъуауэгъуэ мазэм ар унэм къэкIуэжащ. Ныкъуэдыкъуэ хъуа щхьэкIэ, тIысыжу щысакъым, IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм щылэжьащ, и щIэныгъэм хигъэхъуащ. Дзэм къызэрикIыжу ар ягъэуващ Зеикъуэ курыт школым зауэ IуэхухэмкIэ и егъэджакIуэу, иужькIэ партым и Iуащхьэмахуэ райкомым IэнатIэ щиIыгъащ, Зеикъуэ щызэхэта колхозым и парт зэгухьэныгъэм щылэжьащ 1951 гъэм къыщыщIэдзауэ.
Лэжьыгъэ IэнатIэр ирихьэкIыурэ абы 1954 гъэм къиухащ парт, совет лэжьакIуэхэр щрагъаджэу партым и обкомым Налшык къыщызэIуихауэ щыта курс кIэщIхэр.
Нухь сытым дежи цIыху гуапэт, нэщхъыфIэт, щыпкъэт, нэмысышхуэ зыхэлът. Ар хэIэтыкIауэ псалъэу зэи зэхэпхынутэкъым, пэжым и телъхьэу, нэхъыжьми нэхъыщIэми яхуэфащэ пщIэ яхуищIу, езыми къыхуащIу и гъащIэр ихьащ. Абы и унагъуэм щахъумэ фашистыдзэр зэхэкъутэным хилъхьа къарум, къигъэлъэгъуа лIыгъэм, зэфIэкIым къапэкIуэу кърата дамыгъэхэр, щытхъу, фIыщIэ тхылъхэр. Абыхэм яхэлъщ «Вагъуэ Плъыжь», Хэку зауэ орденым и япэ нагъыщэ дамыгъэхэр, «Хахуагъэм папщIэ», «Зауэ зэфIэкIхэм папщIэ», «Германым зэрытекIуамкIэ» медалхэр, езыр щызэуа дзэ часть 8267 «К» жыхуиIэм къикIыу къыхуагъэхьауэ щыта хъуэхъу тхыгъэр.
Шыд Нухь зэман хьэлъэм халъхуат, и фэми куэд дэкIащ, и псэми куэд игъэващ, зауэ IэнатIэми, лэжьыгъэми хузэфIэкI къыщигъэнакъым. Апхуэдизу гугъу зыщIригъэхьар цIыхум, къытщIэхъуэ щIэблэм я насыпырщ.
ДЫКЪЫНЭ Хьэмид.
