Леонардэ
КЕРТИС БИЛЛ ПЕППЕР
Романым щыщ пычыгъуэ
Леонардэ да Винчи (1452 — 1519) и цIэр зэхэзымыхауэ щIэныгъэ гуэр зиIэу зы цIыху дунейм тету къыщIэкIынкъым.
Ар сурэтыщI гъуэзэджэт, щIэныгъэ куэдым хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщIа цIыхут. Леонардэ и гъащIэми и лэжьыгъэхэми куэд тетхыхьащ, иджыри тотхыхь, дяпэкIи техыхьынущ.
Дэ гъэщIэгъуэн дыдэ къытщыхъуар абы и анэр адыгэу (черкесу) къызэрыщIэкIарщ.
США-м щыщ щIэныгъэлI, тхакIуэ Кертис Билл Пеппер илъэс пщыкIутхукIэ зэлэжьа романышхуэм Леонардэ и анэм и къекIуэкIыкIам щытопсэлъыхь.
Романым инджылызыбзэкIэ зэреджэр: «Leo-nardo a biographical novel».
А романыр си ныбжьэгъухэм Америкэм къысхурахри, Леонардэ и сабиигъуэм, и анэм теухуа пычыгъуэхэр адыгэбзэкIи урысыбзэкIи зэрезгъэдзэкIащ. Инджылызыбзэр урысыбзэкIэ зэридзэкIащ бзэщIэныгъэхэм я кандидат Дадэ Залинэ, урысыбзэр адыгэбзэкIэ зэридзэкIащ тхакIуэ, усакIуэ Хьэту Пётр.
Гугъэ дощI мы Iуэхур зыфIэгъэщIэгъуэнын ди адыгэ щIэблэхэм къахэкIыну, Леонардэ и анэ Сэтэней къыщымынэу, адыгэхэмрэ (шэрджэсхэмрэ) Италиемрэ зэрызэпыщIауэ щытахэм теухуа хъыбархэр, тхыгъэхэр къахутэну.
Щоджэн Леонид, УФ-м и ТхакIуэхэм я союзым хэт.
ВИНЧИ
1451 гъэ, накъыгъэ — 1458 гъэ, шыщхьэуIу
1
Гугъэжьхэм я къутахуэ нэхъей, Апеннин бгыхэм я кIыхьагъкIэ Италием и пасэрей къалэхэр щикъухьащ. Къалэ блынхэр е блыным щыщу къэнэжахэр, зэрыхуэбгъэфэщэнумкIэ, йожьэхэри зэхэтщ зыгуэр щыгум къыдэкIыу я щэхухэр къыщIигъэщыну. Пэж дыдэуи, къалэхэм я куэбжэшхуэхэм ущыдыхьэкIкIэ, блэкIа зэманыжьхэм укъыхохутэ, цIыхухъухэмрэ цIыхубзхэмрэ, къэувыIэурэ, щхьэщIыгъуэкIэ е нэкIэ сэлам къуах, КъэщIэрэщIэжыгъуэ лъэхъэнэ лъандэрэ къожьэу абдеж щыта нэхъей.
Апхуэдэщ нобэ Боргэ, Винчи пасэрей куейр, Леонардэ да Винчи и сабиигъуэм и дунейр щытепщэм — псори хьэуам щыдиящ. Пасэрей Боргэ и утыжьым ихъуреягъкIэ къыщыт унэ фIыцIафэ-гъуабжафэхэм я щхьэгъубжэIупIэхэр зыхэлъыж щхьэгъубжэхэм цIыхубзхэр къыщыдэплъкIэ, нобэми ялъагъур абы къыщикIухьа уэрам зэхэдыжыхьахэрщ. ЦIыхубзхэр пщIантIэм дэсу щыжьыщIэкIэ я псалъэмакъ къыдэIукIым тоскан жыIэгъуэхэмрэ псалъэжьхэмрэ къыхощ, Леонардэ и унэм мычэму щызэхихыу щытахэм зыкIи замыхъуэжауэ. Езыр чристэн щащIа Санта-Круче члисэм щIэтхэм я нэкIухэм уигу къагъэкIыж абы итха «Волхвхэм я щхьэщэ» сурэтыр. ШхапIэ-ефапIэм щIэс цIыхухъухэм, куэзыр е нард щыджэгукIэ, къыхэкIиикIыурэ жаIэ хъуанэ-цIанэр япэм жаIэу щыта дыдэхэращ, зэфэу щыта Вернацци шагъырри аращ, пщыхьэщхьэкIэрэ абыхэм жызумей щIагъ жьауэм шар щагъажэ, Урым империер зэфIэувэным ипэжкIэ этрускхэм къагупсыса джэгукIэм ироджэгухэр.
Езы къалэр бгы сатыр кIыхьхэм ящыщ зым кIэрысщ. Леонардэ и зэманым мы къалэм унащхьэ плъыжьу унэ щэщI хуэдиз дэтт, мыин дыдэу зы быдапIэ, тхьэгъуш зиIэж члисэ, оливэ щхьэл, кIыщ, ерыскъы щащэ тыкуэн, икIэм-икIэжым, хьэку щащI, чырбыш щагъэж завод. Заводым адэкIэ, гъуэгум утету уехмэ, ауз сэтейм утохьэри, тенджызым хуэжэ Арно псым ухуозэ. Мы щIыпIэм деж зы зэман щытащ этрускхэм я къалэ икъукIэ мыхьэнэшхуэ зиIар. Къалэм и гъунэгъуу, Арно псым игъэнщIу, тенджыз сатум гъуэгу ириту, гуэл щыIэт. Этрускхэр хуэIэзэт къалэ ухуэным, шэд гъэгъущыным, хьэдэщIэлъхьэ хуэIухуэщIэхэм.
Вы хужьышхуэхэмкIэ вэхэм зэпымыууэ къыщIагъэщырт нэщIэпкIалъэхэр, блащхьэхэр, тенджызым хэсхэм ящыщу мывэ хъужахэр. Ахэр Леонардэ и сабиигъуэм и япэ сурэт къегъэжьахэм къыхощыж. ИкIэм-икIэжым, абы ахэр къигъэсэбэпащ псышхуэм дуней псор щIихъумауэ зэрыщытам теухуауэ Библием — чристэн дин Тхылъ ЛъапIэм — ит хъыбархэр зэрыпцIыр жиIэн папщIэ.
Мадоннэ и сабий цIынэр иIыгъыу.
2
Иужьрей зэманым Винчи щыщ языныкъуэ цIыхухэм жаIэу щIадзащ Леонардэ мифическэ эльфым къригъэлъхуауэ — псэущхьэ цIыкIу зэранщIакIуэу цIыхубз ныбжьыщIэхэр къэзыгъэIулэу щыIахэм ящыщ гуэрым. Джэгурей-гушыIэрей нэмысыншэ цIыкIухэм, зэрыжаIэжымкIэ, лъэкIыныгъэ яIэу щытащ, езыхэр щыхуейм деж ини цIыкIуи защIыфу, шынагъуэ гуэр къыкъуэкIыу шэч ящIамэ, бжэ зэгуэзам дэкIыфрэ жьы нэрымылъагъум хуэдэу загъэбзэхыжыфу.
Винчи и дин лэжьакIуэ Дон Пьетрэ а кърагъэкIуэкI хъыбархэр ХIII лIэщIыгъуэм щыIауэ трегъахуэ. Акъыл тIыса зиIэ, абы щхьэкIэ псоми фIыуэ къалъагъу, пщIэ зыхуащI Дон Пьетрэ егупсысри, тхьэлъэIу зыщIыну и деж къакIуэхэм я фIэщхъуныгъэр — нэрымылъагъу эльф зэрыщыIэр — къищтащ, псом хуэмыдэжу гъэмахуэ жэщхэм къыкъуэкIыурэ, ахэм цIыхубз куэдыкIейхэр къызэрыдахьэхыр.
Ауэ, дауэ мыхъуми, щIыпIэрысхэм я нэхъыбапIэм ящIэрт икIи къагурыIуэрт а хъыбархэм лъабжьэ лъэпкъ зэрамыIэр, зэрыделагъэр. ЗилI къэт ныбжьыщIэр е тIэкIу нэхъыжьыр къыдэпхьэхыну зыри зэрыхэмылъыр хэти къыгуроIуэ, псом хуэмыдэу дунейм и хуабэгъуэу цIыхум къызыщинэ щIагъуэ щыщымыIэм деж — ар псы хуэлIам и псынэ щIыIэ Iубыгъуэщ, псэщIэ къыпхилъхьэжу, укъызэщIиубыдэу, гухэхъуэ къуиту…
Леонардэ и адэр щIыпIэ нотариусщ — Пьеро де Антонио да Винчи. Ар дяпэкIэ Леонардэ къэзылъхуну и анэм щыхуэзащ езым и клиент флорентийскэ банкир къулей Ванни де Никколоди Сер Вани жыхуаIэм и деж щыIэу.
Ар абы япэу щилъэгъуар Ванни и унэ Гибеллин и уэрамым тетырщ. Пырхъуэм тету кIэлъыплъырт ар розэ хьэсэм деж кIэ щIыху кIэщI щыгъыу зыщезыгъэзых-къызэфIэувэж хъыджэбз къамылыфэ зэкIужым.
— Сыту фантескэ дахащэ мыр, — жиIащ абы, «унагъуэ IуэхутхьэбззащIэ» къригъэкIыу.
— Ар Катеринэщ, ди унэIутщ, — жэуап къитащ Ванни, и лIыщIэ къудей мыхъуу, сыт ирищIэнуми хуиту, зэрыщхьэхуимытыр къригъэкIыу. — Илъэсибгъу ипэ дэ мыр тенджыз ФIыцIэм тет ди флорентийскэ кхъухь тедзапIэм, Каффэ къалэм къикIа кхъухьым къраша къудейуэ, флорин щиблкIэ къыщытщэхуащ. Ящахэм я нэхъыбапIэр фаджэрэ нэджэIуджэт е кхъухь лъащIэм щIэлъа хьэдэхэмрэ иса дзыгъуэшхуэхэмрэ къацIэла тхьэмыщкIэт. Мыр дагъуэншэу телъыджэлажьэт.
Хадэм ит хъыджэбзым Пьеро аргуэру зэ еплъащ. Езы Пьеро, щхьэц фIыцIэ Iувышхуэ тету, тоскан щIалэ къуэгъу кIыхьт, натIэшхуэт, и набдзэ Iувыр, и нэ щхъуафэхэм тохьэ жыпIэу, къеуфэхат. И пэр, къыдришея тIэкIу иIэу, захуэт. Iупэ Iув хъужауэ, жьабгъуэт, жьэпкъ лъэщт. ПсынщIэу зекIуэрт, уеблэмэ зыгуэрхэр щитххэм дежи пIащIэрт, зигурэ зи щхьэрэ зэтелъым, ищIэр, зыхуейр ищIэрэ ар къызэрыIэрыхьэнум шэч къытезымыхьэм хуэдэт. Дауэ мыхъуми, щыбэлэрыгъхэм, мис иджыпсту зыIууам хуэдэхэм деж, игурэ и щхьэрэ зэтелъу пхужыIэнутэкъым, уеблэмэ къыпщыхъурт гушхуагъэ лъэпкъ хэмылъыжрэ езыр хэтми, ищIэну зыхэтри имыщIэжу.
— Пэж дыдэу мы хъыджэбзыр хьэлэмэтлажьэу дахэщ, — жиIащ Ванни. — Джироламэ Балладор, Венецием щыщ сатуущIым, тхьэ иIуащ мыр, и хъыджэбзыгъэри фIэмыкIуэдауэ, шэрджэс пщы гуэрым и пхъуу. Пщым и анэм и цIэри къриIуащ, Хьэгъэр, жери… Уи фIэщ хъурэ ар?
— Сыт щхьэкIэ мыхъуу?
— Егъэлеящи, фIэщхъугъуейщ, — жиIащ банкирым. — Хьэгъэр мысыр Ибрэхьим и унэIуту, и къуэ Исмел и анэуи щытащ. Аращ псори къыщыщIидзар. Ибрэхьим журтхэр къытехъукIащ; Исмел — хьэрыпхэр. СатуущIхэм жаIэ псор уи фIэщ пщIы хъунукъым, езы Катеринэ и адэр пщышхуэу щытауэ тригъэчыныхьми, и адэр щIалэ иIэну щIэхъуэпсурэ езыр къалъхуауэ жиIэми.
Пьеро аргуэру зэ плъащ. Катеринэ нэхъ гъунэгъу къэхъуати, гухэхъуэшхуэ иIэу кIэлъыплъырт мо удз гъэгъа Iэрамэ зыIыгъым и дамащхьэхэр щабэу, удихьэхыу зэрызекIуэм.
— Илъэс дапщэ хъуа мыр?
— ПщыкIуий, — жиIащ Ванни. — Абы и хъыджэбзыгъэр иджыри къэс фIэмыкIуэдауэ жеIэ. Ауэ Моннэ Агноло шэч ещI си бзу цIыкIур и гъущI хъарым къилъэтыкIауэ.
Ар жиIэри, банкир пшэрыжьыр дыхьэшхащ. Абы и тхьэмщIыгъур щIагъуэтэкъым, и лъакъуэхэр бэгати, ерагъыу зекIуэу арат. Ауэ и щхьэм къихьа гупсысэм игъэгуфIащ. И ныбжьэгъу пэжым икIи нотариусым нащхьэ хуищIащ:
— Мы хъыджэбзым хуэфащэщ, си ныбжьэгъу, уэ пхуэдэ щIалэ и гъусэну, — жери.
Пьеро таучэл ищIыртэкъым. Iуэхур псынщIащэуи къежьат. Ар хъыджэбзым егуэкIуат икIи хуейт абы, ауэ икъукIэ дзыхьщIыгъуэджэт. Ванни и ныбжьэгъу щхьэкIэ, абы и щхьэгъусэ Моннэ Агнолэ къилъагъу хъуртэкъым. Ванни и мылъкум и унафэ ищIыну зэрыхуитым ипкъ иткIэ, яужьу щIэиным хатхэжа унафэм абы Iэмал къритащ Гибеллин дэт унэм и нэIэ тригъэтыну, зэрыхуейуэ зэригъэкIуэкIыну. АтIэми, Моннэ Агнолэ, щIэиным ипкъ иткIэ, Катеринэ къылъысынущи, ар абы ищэжынри хэлъщ. Ауэ щыхъукIэ, Ванни Хышхуэм кIуэну ежьа нэужь, абы Iэмал игъуэтынущ Катеринэ игъусэну.
Катеринэ и теплъэр жэщ псом щIалэм и нэгу щIэтащ. Щхьэхуимытым лIыгъуэ-фызыгъуэ кIэлъызепхьэным емыкIуи щIэпхъаджагъи хэлъу къалъытэртэкъым. Флоренцием щыпсэум и зэхуэдитIыр 1348 гъэм емынэм ихьа нэужь, щхьэхуимыт къэщэхун-щэжыныр хуит ящIати, дэнэ лъэныкъуи ахэр кърашырт — псом хуэмыдэу тэтэрхэр, урысхэр, шэрджэсхэр, алыджхэр, марокканхэр, эфиопхэр. Ахэр — илъэс пщыкIуз-пщыкIутI я ныбжьыну, щIалэ цIыкIу, хъыджэбз цIыкIу къамылыфэхэр е гъуэжьыфэ зыщIэлъадэхэр — лэжьыгъэ нэхъ гугъу здэщыIэ лъэщапIэхэм щыплъагъурт. Нэхъ щхьэпэлъагэхэр, щхьэц сырыхухэр флорентийскэ цIыхубз къулейхэм, гуащэхэм я унэIутхэт, я пщIантIэдэтхэт, куэдри къэхъурт ялIхэм я зэш тегъэупIэ ящIу. Абыхэм ящыщ языныкъуэхэри хуит къащIыжырт. Космэ де Медичи и унэIут шэрджэс цIыхубзым къыхуилъхуа и къуэр Фьезол члисэм и лэжьакIуэ хъуауэ щытащ.
Пьеро гупсысэу куэдрэ хэлъауэ, хилъафэ пэтрэ, игу къэкIыжащ цIэрыIуэ хъуа уэрэд цIыкIур:
ГуакIуащэу пщащэ цIыкIу-унэIутхэу
Пщэдджыжьым щыгъын зыутхыпщIхэр,
Хьэцыбанэ гъэгъауэ, гухэхъуэу теплъафIэщ.
3
ЩэкIуэгъуэм и кIэхэм, Ванни де Никколэ дунейм ехыжа нэужь, Пьеро шэрджэс пщащэр Винчи щыпсэу и адэ-анэм я деж къишащ. Катеринэ зэрыуэндэгъур куэдрэ щIэпхъумэнт, Пьеро и анэ Люсие абы япэу гу лъитащ — Катеринэ дунейм къытехьэну сабийм ежьэ цIыхубзым и зекIуэкIэ ищIырт. Iуэхур зыIутыр и лIым — Сер Антонио — щыжриIэжым, модрейм и къуэр Iуишри жриIащ:
— Уэ щыуагъэшхуэ зэрыпIэщIэщIар пщIэрэ? — жери. ЩIалэм, щатэри:
— СощIэ, — жиIащ.
Пьеро Iуэхур зыIутыр ищIэрт. Зыжэщ Катеринэ къеупщIат:
— УнасыпыфIэу зыкъэплъытэжрэ? — жери.
— НтIэ, — жиIащ абы. — Уэ удахащэщ. ЦIыхухъур зыщIэхъуэпсу хъуар пхэлъщ.
ТIэкIу дэкIри пщащэм жиIащ:
— Сэ насыпым къизгъэкIыр аркъудейкъым. Дэ сабий диIэнущ.
ЩIалэм жэуап гуэр къыпихыну пщащэр зыкъомрэ ежьащ. АрщхьэкIэ модрейр, диям хуэдэу, зимыгъэхъейуэ икIи зыри жимыIэу щылът. ИкIэм-икIэжым, пщащэм щIалэм и Iэр къищтэри и ныбэгум трилъхьащ.
— Мис мыбдеж, — жиIащ, — уи къуэр илъщ.
ЩIалэм и Iэр щыIуипхъуэтыжым, пщащэм къыгурыIуащ абы ар игъащIэкIи зэримышэнур.
— Сыт-тIэ тщIэнур? — щIэупщIащ пщащэр.
— СщIэркъым, — пиупщIащ щIалэм.
Абы ищIэр зыт: зыри пхуемыщIэну и Iуэхур хьэлэчу зэрызэIыхьарт. Абы щхьэхуимыт къишэфынутэкъым, сабийри дунейм къытехьэныр абы дежкIэ Iэмал зимыIэт. 1363 гъэм къыдэкIа флорентийскэ хабзэм тету, щхьэхуимытыр уэндэгъу зыщIам ар зи пщылIым иритын хуейт езы пщылIым и уасэм и плIанищыр сабийр дунейм къытемыхьэ щIыкIэ анэм хуэщIын хуей гулъытэр хуищIу, къытехьа нэужьи сабийр ипIын хуейт, езы адэр зэрыпсэум нэхърэ зыкIи мынэхъыкIэу — ишхыр иригъэшхыу, щитIагъэр щригъэтIагъэу…
Арат Iуэхур зэрыщытри, и адэ Антонио сабэр дрипхъейрт.
— Уэ узыхэпкIар къыбгурыIуэжрэ? — жиIэрт абы. — Уи мыгугъэ мыр уэ Винчи щыпхущIэхъумэну. Моннэ Агнолэрэ абы и нотариусымрэ зэхэсщ, уэ хабзэр щыпкъутэну дакъикъэм йожьэхэри. ПщIэрэ ар?
— СощIэ.
— УощIэ уэ си щхьэуз! — къэгубжьыпат адэр. — Уэ куэд пщIэуэ щытатэмэ, уи псыкъуийм уиубжьытхэжынтэкъым!
Адэм жиIэм арэзы техъуэу, щIалэм и щхьэр ищIащ. Абы мы гъащIэм щигугъапIэт, Флоренцие ассамблеер и унафэм щIэту, Синьорием и нотариус хъуну. Ар къехъулIэмэ — мылъкут, тетыгъуэт, властт. ИкIи абы и хъуэпсапIэм теIэбэжыну Iэмалхэри щыIэт. Винчи и унагъуэм щыщхэр адэм и лъэныкъуэкIэ куэд щIауэ Флорентийскэ Республикэм нотариусу щытыну, хабзэхъумэ органхэм хэтыну хуитт. Сер Микеле нотариусым Винчи унэцIэр къищтат. Пьеро и адэшхуэ, Пьеро де Гвидо Сер апхуэдэу ищIыну хузэфIэкIат. Антонио, Пьеро и адэм, хузэфIэмыкIами, абы ищIэрт и къуэм, и лэжьэгъухэр къигъэсэбэпу егугъумэ, а къулыкъушхуэр къызэрыIэрыхьэнур.
— Сэ ди бийхэм согупсыс, — жиIащ Антонио. — Абыхэм мы дызэхэбгъэхуа Iуэхур щIэнэкIалъэ дыкъащIу къагъэсэбэпыныр хэлъщ. Пьеро да Винчи, Синьорием и нотариус зэгуэр хъун щхьэкIэ, и фIэщу щхьэхуимытхэр егъэбагъуэ, жаIэу кърахьэкIынущ.
— Пэжщ, ялъэкI къагъэнэнукъым, — щэтащ Пьеро.
— Ауэ щыхъукIэ, сабийр дунейм къытехьэн хуейщ, икIи ар ди унагъуэм щытпIынщ. ИужькIэ къэдгъуэтынщ и анэр тщхьэщызышын гуэри.
— Ар гугъу хъунукъым. Абы зы теплъэ иIэщи, мы куейм къыщыпэхъун цIыхубз къэгъуэтыгъуейщ.
Антонио, и къуэрылъхум егупсысри, къыпыгуфIыкIащ. Езыр илъэс пщIей хъуат, и щхьэгъусэ Люсие илъэс тIощIрэ зыкIэ нэхъыщIэт.
— ЩIалэ къилъхумэ, ар къэдмыгъанэу хъунукъым.
— Къэдгъэнэнщ.
Пьеро мыбдеж тхьэгурымагъуэу иувыкIащ.
— Адыгэхэр зауэлI хахуэщ, хьэрыпхэми я лъыр фIыщ. Абыхэм алгебрэр, астрономиер къахутащ, Птолемейрэ Аристотелрэ къыдатащ. Уеблэмэ дэ абы дригушхуэн хуейщ. ЗинэкIэ къалъхуахэр и нэхъыбапIэм унагъуэм щыщхэм я нэхъыфIу къыщIокI.
Пьеро, Катеринэ деж щIыхьэу, сабийр жор щытращIэкIэ ейуэ къызэрилъытэнур, Винчи унагъуэм зэрыщапIынур щыжриIэм, цIыхубз ныбжьыщIэм и гуфIэгъуэ нэпсыр къыфIекIуащ. ЩIалэм, фIыуэ илъагъум и нэпсым къигъэгумащIэри, и гурыщIэ IэфIхэр къигъэушу, бакIэ щIихъумэу щIидзащ. Ар егупсысырт къишэнкIэ хъуну нэгъуэщI цIыхубзым: ар, мылъку, хыхьэхэкI зиIэ унагъуэм щыщынущ, благъэ, тетыгъуэ жыпIэми къыздишэнущ, ауэ ар мы адыгэ пщащэм зэи ещхь хъунукъым. Псалъэжьым зэрыжиIэщи: «Дыщэ, мылъку, къулыкъу ухуеймэ, нэджэIуджэ е фызыжь къашэ».
Катеринэ а пщыхьэщхьэм дэщIыгъуащ и гурыщIэ IэфIхэр къэзыгъэуш, фIыуэ илъагъу щIалэм, ауэ иужькIэ къыщыкIуам афIэкIа къыбгъэдэмыхьэну жриIащ. Абы, кIэщIэдэIухьри, зэхихат щIалэм и адэ-анэм — Антониорэ Люсиерэ — жаIахэр, щхьэхуимытым къызэрилъхуар зыщIыпIэ дежи къыщыхэмыщын щхьэкIэ, сабийр дэфтэрым щратхэкIэ къэзылъхуам и цIэр къамыгъэлъэгъуэну.
— АфIэкIа зэи укъызэмыIусэ, — жриIащ абы Пьеро. — Си адэр пщышхуэу щытащ, фIыуи сыкъилъагъурт, ауэ абы и щхьэгъусэ си мылъхуанэм щхьэхуимытхэмкIэ сату зыщI фи цIыхухэм зэкъуэхуауэ сакърищащ. Иджы фэ си сабийм ар дыдэр ивощIэ. Фэ фынэхъ Iейщ кхъухь лъащIэм фIеймрэ хьэдэхэмрэ дыхэсу дыкъэзыша цIыху гущIэгъуншэхэм нэхърэ.
Катеринэ жэщкIэрэ къыжриIэжу а хъыбарыр Пьеро зэхихат, — пщIыхьэпIэ Iейм хуэдэу сабийм и нэгу щIэкIа псор — щхьэхуимыт-пщылIыпIэм ихуахэм и гъусэу кхъухь лъащIэм фIыцIэм зэрисар, зэпкърыху хьэдэхэм яхэлъу. Ауэ иджы мыр пагагърэ лъагъумыхъуныгъэрэ зыхэлъ, къэгубжьа адыгэ-хьэрыпым и псалъэхэт. Абы къыфIэщIащ бзылъхугъэм жиIэ псор къамылъхуа и быным зыхищIэу. Абы и ужькIэ Пьеро зэи Катеринэ екIуэлIэжакъым.
ГуфIэгъуэ хъыбар щэху.
4
Леонардэ мы дунейм Анчианэ къыщытехьащ, Альбанэ бгы джабэм кIэрыс жылэ цIыкIум. Ар, а сыхьэтым пэмыплъауэ, фермер унэм къыщыхъуащ, Франческэ и хьэпIацIэгъашхэ колониеу оливэ жыгхэмрэ тутейхэмрэ я курыкупсэм итым.
Катеринэ, зэрыуэндэгъум щхьэкIи къимыгъанэу, мычэму Анчианэ кIуэурэ хьэпIацIэ зыгъашхэхэм ядэIэпыкъурт. Абы, Пьеро щимылъагъуу, щыIэну фIэфI дыдэт, модрейри, тхьэм и шыкуркIэ, IуэхукIэ Флоренцием кIуэ зэпытт. Ныбэм илъ сабийр къытехьэлъэми, Катеринэ, хуэм дыдэу зекIуэ Дуро къыдырыжьым тесу, бгым дэкIыныр къигъанэртэкъым.
Зэгуэр Катеринэ, 1452 гъэм мэлыжьыхьым икухэм, и къыдырыжьым тесу губгъуэ удз дахэ алэрыбгъум пхыкIырт, ихъуреягъкIэ къэгъэгъа мыIэрысейхэмрэ балиейхэмрэ я мэ гуакIуэм итхьэкъуу. Абы Пьеро и анэ Люсие щIыгъут, кIэтIийр зыгъэкъабзэ, лъыр езыгъэфIакIуэ удз хущхъуэ къищыпу — ахэр анэ хъунухэм сэбэп къахуэхъухэм, зэрахьэлIапхъэхэм ящыщт. Катерини, и къыдырым къепсыхри, удз хущхъуэ къищыпу щIидзащ. Арыххэуи и псэр пыхуу зыхищIащ. Люсие, абы гу лъитэри, Анчианэ и унэм ишащ, тIэкIу зригъэгъэпсэхуну. Пэшыбжэр зэрыIуахыу ахэр жьынду хужьышхуэм Iууащ. Тхьэм ещIэ ар пэш зэхуэщIам къызэрыщIэхута хъуар. БжэIум ит цIыхубзитIыр щилъагъум, бзур щIэлъэтыкIыну хуежьащ. АрщхьэкIэ, мо зэрамыщIэж бзуушхуэ дамэшхуэм щIэлъэтыкIыпIэ щимыгъуэтым, и лъэбжьанэхэмкIи и дамэхэмкIи еуэу, сабийм и кIий макъым ещхьу кIийрэ тхьэкIумэ Iупсыр Iуичу, Катеринэ тепкIащ. Катеринэ, бзум хуэдабзэу къыхэкIиикIри, лъэгуажьэ иуащ. Арыххэуи и ныбэм ит псыр къиутIыпщащ. Люсие занщIэу къыгурыIуащ сабийр дунейм къытехьэну зэрыхэтыр. Монт-Альбанэ джабэм кIэрыт фермэ цIыху къыздэмыкIуэжыр цIыхушхуэ хъуну къызыпэщылъым къыщIыхихар тхьэм ищIэнщ.
Люсие дэIэпыкъуурэ, Катеринэ пIэм иригъэгъуалъхьэри, езыр къыщIэжащ. Оливэ щхьэлым и унащхьэм елэжьу тет щIалэм еджэщ, и шыр иритри иутIыпщащ, псынщIэу дэIэпыкъуэгъу къишэну.
Пэшым къыщIыхьэжмэ, лъхугъэр щIэх-щIэхыурэ къызытелъадэ Катеринэ щызэIэпыкIыну зэманыр къэсыпат. Фызгъалъхуэ тIорысэ Ольгэ и шыд Наситэ тесу бгым къыдэкIащ. А шыдым ар щытетIысхьэр зэзэмызэххэт, пIэщIэгъуэкIэ къыщраджэм дежт. Абы и ужьым кIэщIу итт Моннэ Пиппэ — бынжэпыупщIыр.
ЕтIуанэ махуэм, 1452 гъэм мэлыжьыхьым и 16-м, тхьэмахуэ махуэу — анэшхуэмрэ адэшхуэмрэ Санто-Круче члисэм яшащ анэмрэ абы и бынымрэ, щIалэ цIыкIум жор тращIэну. Щыхьэту я ныбжьэгъуипщI къэуващ — цIыхухъуитхурэ цIыхубзитхурэ. Пьеро IуэхукIэ Пизэ щыIэу ирихьэлIати, сабийр зратха тхылъым Антонио, щыхьэт техъуэу, Iэ щIидзыжащ. Тхыгъэр нотариусым и хъэтI дахэмкIэ тэмэму тхат, ауэ анэм и цIэр дагъэхуащ:
«Си къуэрылъху дунейм къытехьащ, и адэр Пьерощ, ар си къуэщ, мэлыжьыхьым и 15-м, щэбэтым, жэщым сыхьэтищыр екIуэкIыу къалъхуащ. Абы Леонардэ цIэр зэрехьэ. ЩIалэ цIыкIум жор трищIащ Винчи щыщ щоджэным — Пьеро де Бартоломео, щыхьэту щытахэщ Папинэ де Нанни Банд, Мео де Тонинэ, Пьеро де Мальволтэ, нэмыцэ цIыхубз Нанни де Венцэ Арригэ де Джованни, Моннэ Лизэ де Доменикэ Ди Бреттоне, Моннэ Антоние де Джулианэ, Моннэ Николозэ дель Бамэ, Моннэ Марие, сипхъухэу Нанни де Венцэ, Моннэ Пиппэ де Превиконе».
5
«Катеринэ и Iуэхури» мазэ зыбжанэкIэ зэфIыхьащ. Чырбыш заводым и лэжьакIуэ гуэр абы къегуэкIуащ. А щIалэрауэ къыщIэкIащ Катеринэ лъхугъэ къыщытелъэдам дэIэпыкъуэгъу къишэну бгым ежэхауэ щытар — Антонио де Пьеро Бути, щхьэц фIыцIэ зытет щIалэ дахэ, сэху гъэсыным хуэIэкIуэлъакIуэ. ЩIалэр и цIэ леймкIэ яцIыхуу арат, Хъыжьэ, жаIэу. Апхуэдэу еджэу щытащ пщIэкIэ къащта зауэлI хахуэ щхьэмыгъазэхэм.
Катеринэрэ Антониорэ октябрым и япэ тхьэмахуэм зэрышэри, щIалэм и унагъуэр здэщыIэ Кампо Зеппи щыпсэуну кIуащ, Леонардэ цIыкIури здахьри. Мэкъумэш Iуэху зезыхуэу псэу къуажэ цIыкIум езым и члисэ иIэжти, Сан-Панталеоне Катеринэ Iэмал иIэтэкъым тхьэмахуэхэми махуэшхуэхэми Винчи унагъуэм щыщ зыгуэр илъагъуну. Ауэ, пэжщ, Винчи къалэм щэбэт махуэхэм къыщызэIуах бэзэрым зэзэмызэ Люсие щыIууэрт.
Апхуэдэ зы щэбэт махуэ гуэрым, Леонардэ илъэситI ирикъуауэ, Люсие ахэр илъагъури къызэтеувыIащ. Леонардэ и анэм и гъунэгъу дыдэу щытт, Катеринэ и сабий етIуанэ Пьер, Антонио хуигъуэтар, иIыгът.
— Тхьэм и нэфIыр зыщыхуэн, сыту фIыуэ къыдэкIуэтея мыр, — жиIащ Люсие.
— КъызэрыдэкIуэтея щыIэкъым, — жиIащ Катеринэ, щIалэ цIыкIум и Iэр иубыдри. — Иджыри быдзышэ йофэ.
КъыкIэлъыкIуэ илъэсым и мэлыжьыхь мазэм, Леонардэ илъэсищ щрикъуну махуэм куэд имыIэжу, Люсие Катеринэ деж къэкIуащ, щIалэ цIыкIум къыщалъхуа махуэмкIэ ехъуэхъуу, тыгъэ тIэкIу хуишиину. Къыхуихьа кIэстум цIыкIум и бгъэ жыпым «Л» жиIэу хэдыкIа тетт. ПщэфIапIэм здыщIэсым, Катеринэ шынэ-шынэ шейрэ фо дэлъу хьэлывэрэ къытригъэува нэужь, Люсие къызытекIухьар жиIэну тегушхуащ. Пьеро и щхьэгъусэ ныбжьыщIэ Альбьерэ иджыри бын иIэтэкъым.
— Илъэсищым нэсащ… — щэтащ ар. — Лъхуэркъым. Абы къыхэкIкIэ, и чэзу хъуауэ къыдолъытэ Леонардэ къэтщтэжу и унэщIэм тшэжыну.
А пщыхьэщхьэм Антонио и щхьэгъусэм жриIащ, щIалэ цIыкIур етыжын зэрыхуейр. Абыхэм ар къехьэлъэкIми, иратыжыну арэзы хъуащ. Сабийр и адэм ейуэ ятхат, хабзэм тету Винчи унэцIэр абы ирамытами. Абы нэмыщI, Пьеро и фIыгъэкIэ, Антонио щIыпIэ чырбыш заводым ягъэувауэ щылажьэрти, хуейтэкъым зыгуэркIэ игу зригъэбгъэну.
6
Сабийр яшэжу Винчи щыкIуам, хьэщIэщым псори къыщежьэрт. Люсие, Антониорэ Франческэрэ тепщэчыжь щIыхухэр зыдэлъ сырэм бгъэдэтт. Пьерорэ и щхьэгъусэмрэ пхъэщхьэмыщхьэхэр зытещIыхьа сурэт гурымыхьым пэгъунэгъуу щытт; абы тещIыхьа жызум тхьэмпэхэр ещхьт дзыгъуэнэф лIахэм. Пьеро и щхьэгъусэр къыпыгуфIыкIри, и щхьэр ищIащ. Ар дахэ цIыкIуу къыпыгуфIыкIырт, езыри теплъафIэ цIыкIут — лъагэтэкъым, тIэкIу хуэнэзэву, и пэри и Iупэхэри псыгъуэт, и щхьэц фIыцIафэ-къамылыфэр и дамащхьэхэм теуэу.
Катеринэ и къуэр стIолыщхьэм тригъэтIысхьэри, сабийм и Iэ цIыкIур Пьеро и Iэм хуишиящ.
— Мыр Пьерощ, уи адэщ, — жиIащ абы, и Iэми къызэрылъэIэсар зэрыфIэмыфIыр зыхищIэу.
Ар иджыпсту хамэт, и гум къинам, фIыуэ илъагъуу щытам нэхъри нэхъыжьт. И жьэм и хъуреягъкIэ зэлъат, тIэкIу хуэкъуаншэу щыта и пэри нэхъ ину къыпщыхъурт, и нэ щхъуафэхэри щIыIэт, щIэуфат. Леонардэ и анэм ейуэ куэдкIэ нэхъыбэ хэлът, и адэм нэхърэ. Абы и пэр и адэм ейм нэхърэ нэхъ захуэт, и нэхэр щIыхуфэ-удзыфафэт, и анэр къызыхэкIа адыгэ лъэпкъым щыщ куэдым я нэхэм ещхьт. И щхьэцыр дыщафэт, и анэм щыцIыкIум зэрихьахэм хуэдэу, икIи ар пащтыхьыкъуэ ныбжьыщIэм хуэдэу щыст.
— ИтIанэ, Нардэ, — жиIащ Катеринэ, и цIэ леймкIэ и къуэм еджэу, — мыр Альбьерэщ, уи анэщIэрщ.
— Удахащэщ, — зэхыумыхыщэу жиIэри, Альбьерэ щIалэ цIыкIум ба хуищIыну зыхуигъэщхъащ. — Сэри цIэ лей сиIэщ — Альби. Апхуэдэу жыпIэну нэхъ тыншкъэ?
Я закъуэу къэна иужь, Альби и мылъхукъуэр сабий пэшым ишащ — абы, шууейхэр зытет сурэтхэр кIэрылъу, щыгъын шкаф цIыкIу щIэтт, зы стIол мыинрэ зы шэнтрэ, пыл къупщхьэм къыхэщIыкIа мажьэрэ нэхъ дзахъэу нэгъуэщI мажьэшхуэрэ зытелъ зытхьэщIыпIэ лъахъшэ цIыкIу, жэщым къэтэджмэ, зытетIысхьэнур зыщIэт пэш пыщхьэхукIа цIыкIу дыди иIэт. Флоренцием кърахауэ зэрыджэгу хьэпшып цIыкIуфэкIу-ри щIэлът: шэрхъ щIэтыжу жэзым къыхэщIыкIа пыл, гироскоп, абдж зэмыфэгъухэр зэрылъ калейдоскоп, уафэм хэбутIыпщхьэ хъууэ, Iуданэ шэрхъ сытхэр зиIэж парашют, Эзоп и басняхэр щызэхуэхьэса тхылъ. Зыкъомрэ ар хьэпшып цIыкIухэм ириджэгуащ. ИтIанэ, зыгуэрым ирипIейтейуэ, нэщхъей къэхъуащ.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
