Хьэтхэр
Фырэ-Къаныкъуэ Анфисэ
Тхыдэ роман
(КIэухыр. ПэщIэдзэр №№68, 69, 72-74, 75, 78,79, 81, 82-хэм итщ).
А пщэдджыжьым нэхъ IэфI хэтынутэкъым Нэптерэ и гъащIэм. АфIэкIа апхуэдэ жэщ гуащIи иIэнутэкъым. Алэдамэ и гупэм хэлъу нэху къекIа пщыпхъум жэщ кIуар игу къэкIыжмэ мафIэу къызэщIэнэурэ, а мафIэ щIыIэм къригъэсыж къыщыхъуу и щIыфэр сырт, тхытхырт. А зы жэщ закъуэмкIэ и гур игъэфIу, и гъащIэ мыхьэнэншэр а гукъэкIыжым щIигъэхуабжьэу псэунут иджы Нэптерэ.
Абы ищIэрт и унафэр зэращIари, хьэгъуэлIыгъуэм зэрызыхуагъэхьэзырри. Ауэ Хьэт къэралыгъуэм и пщышхуэми пекIуэкIат а пщащэ къамылыфэ гуакIуэм и гущIэлъыр: фIыуэ илъагъум зритат…
МэIэтхъэрнефрурэ
Хьэтусилэ икIэщIыпIэкIэ пщызэхуэс къызэригъэпэщащ. ЗэрыжаIэмкIэ, пщым ипхъу курытыр лIы иритырти, абы ехьэлIагъэнут хасэр. Псоми яфIэгъэщIэгъуэнт Нэптерэ зратынур. КъахуэщIэртэкъым пщым благъэ ищIыну зытриухуар хэтми, зи кIэн къикIынур сыт хуэ- дэ щIыналъэм и пщыжьрами.
Алэдамэрэ Тутхьэлийрэ и лъэныкъуэ зырызым къыщыту Хьэтусилэ иригъэблэгъащ хасэм кърихьэлIахэр икIи зимыIэжьэу иришэжьащ:
— Фызэрыщыгъуазэщи, сипхъу курытыр лIы естыну тезухуащ. СыкъывгурыIуэну икIи къыздэфIыгъыну сыщогугъ мы Iуэху мытыншыр… Нэптерэ Рамзес ЕтIуанэм естынущ.
Пщызэхуэсым кърихьэлIахэр Хьэтусилэ жиIам апхуэдизкIэ къигъэуIэбжьати, зэуэ я фIэщ хъуакъым, ауэ асыхьэту пэшым зэрызехьэр щIэз хъуащ.
— Дауэ?
— Сыт щхьэкIэ?
— Апхуэдэ хьэдэгъуэдахэ флъэгъуа?!
— Сыт ар зищIысыр?
Дзэпщхэр къызэрыIэтауэ зэрызехьэрт. Ауэ псом нэхърэ нэхъ Iейуэ ундэрэщхъуар Алэдамэт. Абы къыгурыIуэртэкъым пщым я пщыжу, губзыгъащэу къилъытэу щыта Хьэтусилэ апхуэдэ унафэ ищIын хуей щIэхъуар. Ар пщым и сэмэгурабгъумкIэ щытт, Хьэтусилэ хуеплъэкIыу, и гум щыщIэр зэрыщыту и нэгум кърихыу, къы-
зэщIэнауэ.
— Щэхуу! — и Iэр иIэтащ пщым.
— КъыдгурыIуэркъым, зиусхьэн. Илъэс мин бжыгъэ хъуауэ дгъэбий лъэпкъым уи пхъур ептын хуей щхьэ хъуа? — къызэIыхьауэ къэтэджащ къашкъэм я пщыр.
— Дэ нэхъыфIыIуэкIэ дыпщыгугъат! Хъуакъым ар, — и напщIэр хишащ Ахей.
— Щхьэусыгъуэ гуэр иIэ хъунщ абы, ныбжьэгъухэ. Девгъэда-Iуэ пщым жиIэм, — и макъым зригъэIэтащ Вындэшынэ. — Ди пщыр къэралым зэрыхуэпэжыр мызэ-мытIэу игъэлъэгъуащ, Хьэкъмыс щыщыIэми, пщыгъуэр къылъыса нэужьи. Япэ фимылъадэ зэ.
Хасэм хэтхэр нэхъ щэху щыхъужым, Хьэтусилэ пищэжащ. Дауи, иджыри илъэс минкIэ дезэуэфынущ дэ Мысырым. Ауэ, дызэгурыIуэу, мамырыгъэкIэ дызэIэпыкIыну игъуэкъэ?!
— МамырыгъэкIэ Iэджэрэ дызэIэпыкIащ дэ, зиусхьэн. Мазэ бжыгъэ нэхъ дэмыкIыу, я псалъэм епцIыжурэ, къытрагъэзэжащ ахъумэ, — къыхэкIиикIащ ЦIру.
— ПсалъэкIэ узэгурыIуэмрэ зэгурыIуэныгъэм щыхьэт техъуэ тхылъым лъэныкъуитIми Iэ щытрадзэмрэ зыкъым… — пигъэщхъащ пщым.
ЩIэщыгъуэ гуэр зэхэзыха дзэзешэхэр зэщIэдэIукIащ.
— Сэ си гугъэщ Щамымрэ Финикие ищхъэрэмрэ Хьэт къэралыгъуэм къытхуэнэу, журт щIыналъэмрэ Финикие ипщэмрэ Рамзес естыну. КъищынэмыщIауэ, дыщэ-дыжьынрэ Iэщрэ куэду Рамзес хуезгъэшэнущ тыгъэу. ЗэгурыIуэныгъэ зэресщIылIэм, си псалъэм сызэремыпцIыжынум и щыхьэту нэчыхькIэ згъэбыдэжынущ а зэгурыIуэныгъэр, — пищащ пащтыхьым.
— Зыри къызгурыIуэркъым. Уи пхъум уасэ теплъхьэжу фирхьэуным ептынура, къыдэмызэуэн щхьэкIэ, Къадеш къыттримыхын папщIэ? — и нэщхъыр зэхиукIащ Нурдыгъэл.
— Сыт хуэдиз зауэ къызэднэкIа? Сыт хуэдиз гъащIэ яхьа а зауэхэм! Сыт хуэдиз насып зэтракъута абыхэм! Зауэ нэужьыр хьэдагъэщи, анэхэмрэ щхьэгъусэхэмрэ я нэпсыр мыгъущ щIыкIэ, зеиншэу къэна, къэжэпхъа къуэхэмрэ къуэрылъхухэмрэ ирагъажьэу дыкъогъуэгурыкIуэ. Ди щIыр къытхуэнэжа щхьэкIэ, дэ езыр мащIэ дыхъуащ. Лъэпкъыр кIуэдыжыгъуэ диувауэ жыпIэ хъунущ. Сыхуейкъым си адэжьхэм нобэм къашэса къэралыгъуэр яжьэ хъужыну, си пагагъэм текIуэдэжыну, си лъэпкъэгъухэм я кхъащхьэм фирхьэунхэм уардэ Iуащхьэ тра-
щIыхьыну. Си пхъур сыгуIэу естрэ си гур си бгъэм ирисхьэжмэ нэхъыфIщ. АбыкIэ зауэр къэзгъэувыIэнщ, нэхъыжьхэм нэхъыщIэхэр щIалъхьэжу зыми илъагъужынкъым, — зыпэрыс Iэнэм IэштIымкIэ теуащ пщы къызэщIэплъар.
Псори щым хъуауэ едаIуэрт абы. НэхъапэIуэкIэ иригубжьами, иджы зыми зыри пидзыжыфыртэкъым.
— КъищынэмыщIауэ… Тхыдэм къытхуигъэгъунукъым, къэралыгъуэр Рамзес еттмэ. Хы Курытри тенджыз ФIыцIэри хуит хуэхъунущ итIанэ. Аращи, фирхьэуныр благъэ сщIырэ, фIыкIэ сыгурыIуэмэ, си лъахэр бэIутIэIум щысхъумэнущ. МардэикIыпIэщ мы Iуэхур, си ныбжьэгъухэ. Сыхуейщ мыбдеж къекIуэлIахэр псори Мысырым сутIыпщыну лIыкIуэхэм фахэтыну. Нэптерэ Мысырым фшэуэ, фирхьэуным зэгурыIуэныгъэ ефщIылIэу, хъыбарыфIхэр къысхуэфхьу фыкъекIуэлIэжыну. Аращ си унафэр. ТхуэфIыну! ИужьыIуэкIэ абы иджыри зэ къытедгъэзэжынщ. Иджыпсту джэгумкIэ фынеблагъэ, фи нэгу зевгъэужь, зывгъэпсэху, — зиIэтри, пщыр пэшым щIэкIыжащ.
Адэм и быныр итырт, и гум къыщIитхъми, щысхьми. Итырт лъэпкъым щхьэкIэ, итырт къэралым щхьэузыхь хуищIырти. ЩIэблэр балигъыпIэ иувэу, лъхуэуэ-пIэуэ хуиту псэун, хьэтхэм зыкъаужьыжын папщIэ итырт. Алэдамэ хуитт фIыуэ илъагъу цIыхубзыр зэрыIэщIэкIым щхьэкIэ ныкъуэкъуэну, лъэпкъ псом пэщIэувэу, псоми ар къатрихыну, и щхьэр япэ иригъэщу, апхуэдэ Iэмалым пщыр хигъэкIыжыну?! Хьэуэ. ИрищIэфынутэкъым апхуэдэ зыпIыжа и вакъуэ адэм. Хьэтуссэм къыщынэу Нэптерэ зэрыдашым еплъынуи къару иIэтэкъым. А псори зэхуигъэхъури, Алэдамэ пщым деж щIыхьащ.
— Зиусхьэн, Мэуэтейм згъэзэжыну сыхуейщ.
Хьэтусилэ и нэгур къызэхэуфащ. Ар тэлайкIэ щыму щытащ, итIанэ хьэлъэу хэщэтыкIри, етIысэхащ.
— ФIыуэ уегупсыса абы? — и напIэр къыхуэмыIэту.
— Сегупсысащ, зиусхьэн.
— Хьэкъмыси ухуейкъым, си дзэпщуи укъыщынэнукъым мыбы, ара?
— Дзэпщ лъэрызехьэ защIэщ уи бейгуэлхэр, зиусхьэн. Тутхьэлий уиIэщ. Абы нэхъ лъэужьыфI къуатынтэкъым Тхьэхэм. Сэ зыри сыхуейкъым, зиусхьэн. Зэ жысIащ ар… — и пкъыр уардэу иIыгъыу, и щхьэр лъагэу Iэтауэ, ауэ и напIэр едзыхауэ жиIащ Алэдамэ.
— УкъызгуроIуэ, Алэдамэ…
— Уэри укъызгуроIуэ, зиусхьэн, — щабэу жиIащ щIалэм, пщыр зэпиудри. — Гукъанэ пхуэсщIыркъым. ЗэрынэхъыфIым хуэдэу пщIауэ аращ. Ауэ, си хэкужь секIуэлIэжмэ нэхъыфIщ. Си адэр къэзгъуэтыжынщ, псэумэ…
— Къыпхудэмышей щхьэкIэ, сынокъуэншэкIащ, Алэдамэ. НэгъуэщI хэкIыпIэ сиIэххатэми! — пщым зыкъиIэтри, щIалэм IэплIэ къыхуищIащ. — Гъуэгу махуэ, си щIалэ! Уи адэ деж емыкIу къыщызмыхьын хуэ-дэу, гъэсэныгъэфI пхэслъхьэфауэ согугъэ. Хэт ищIэрэ, зыгуэркIэ къэбгъэзэжмэ — сытым дежи гуапэу укъезгъэблэгъэжынущ.
Жьыуейр щызэприху пэш кIыфI нэщIым хуэдэт Алэдамэ и гущхьэр. Абы и бгъэм зыри имылъыжу къратхъат. Пэжщ, Хьэтусилэ зыкIи игъэкъуаншэртэкъым абы. Ауэ щыхъукIи, икIэщIыпIэкIэ уардэунэр имыбгынэмэ, и щхьэр зэкIуэкIыну, делэ хъуну къыфIэщIырт. Тутхьэлий Iуплъэнуи къару иIэтэкъым, Нэптери хуэзэжыфынутэкъым. И псэм апхуэдиз бэлыхь щишэча щIыпIэр псынщIэ-псынщIэу ибгынэн фIэкIа, нэгъуэщI зыри хуеижтэкъым Алэдамэ.
Нэптери арат, щIэхфэх зыкъыхуэщIэжынуми, зыкъыхуэмыщIэжыххэу хьэдэджадэм хуэдэу дунейм тетынуми зыри хищIыкIыртэкъым. Зыри къыфIэIуэхутэкъым абы. ИгъащIэм зы цIыхум имылъэгъуа фэилъхьэгъуэ телъыджэу хуадахэм гу лъитэххэртэкъым, хурагъэщIа дыщэ пыIэ дэгъуэми зыри хуиIуэхутэкъым, хъугъуэфIыгъуэу кърашэлIамрэ, фирхьэуным тыгъэ хуащIыну кърахулIа IэщIэвыщIэ, шы гуартэ бжыгъэншэми щыщ хищIыкIыртэкъым. Абы къыфIэIуэхутэкъым хамэ щIыпIэ жыжьэ щыпсэу фирхьэуным и щхьэгъусэ Нэхъыщхьэ, Мысырым и Гуащэшхуэ зэрыхъунури, езым и фIыгъэкIэ Хьэт къэралыгъуэмрэ Мысырымрэ зэи зауэ IуэхукIэ зэрызэпэщIэмыувэнури, Нэпте-рэ и дыгъэ нэкIум къызэ- риплъэу, фирхьэун джатэдэпщыр хьэщыкъ къызэры-
хуэхъунури.
…Тенджыз ФIыцIэм техьа кхъухьым МэуэтеймкIэ иунэтIащ. Щхьэхуимыт гъащIэр зыгъэунэхуа щIалэм гукъыдэж иIэтэкъым къызэринэкIа щIыналъэм хуеплъэкIыжыну. Ар ищхъэрэкIэт здэплъэри, здэкIуэри.
…Хьэуа пщтырым уи Iур щригъэгъущIыкI Мысыр къумым нэсауэ, Хьэт къэралыгъуэм и лIыкIуэхэм Рамзес хуашэрт пщыпхъу тхьэIуху-дыр. Нэптерэ нэгъуэщI цIыхут. НапIэзыпIэм къэжэпхъа, пхъашэ хъуа хъыджэбзыр ещхьыжтэкъым япэрей пщащэм.
ГъащIэм зэхуишэу лъэны-къуэ зырызу зэпэщIихыжа ныбжьыщIитIым зэдамыгъуэта насыпыр арт къэралыр и хьэмтетыгъуэ лъэщым хуэзышар. Иджы а тIум я ныбжьыр зэрыгъуэтауэ къыщынар Алэдамэ и лэгъунэм и закъуэт… ЗэшэкIауэ. ЗэIущащэу. Я гурылъхэр зэхуаIуатэу. ЗэщыгуфIыкIыу. ЛъаIуэу…
Эпилог
… Хьэт къэралыгъуэмрэ Мысырымрэ мамырыгъэ зэгурыIуэныгъэ зэрызэращIылIэм и щыхьэту, Хьэтусилэ ипхъу Нэптерэ Рамзес ЕтIуанэм щхьэгъусэ нэхъыщхьэу ишащ.
А Iуэхугъуэшхуэм щыхьэт техъуэ тхыгъэр нобэм къэсыжащ, нысашэмрэ нэчыхьытхымрэ зэрекIуэкIари, Хьэтыпщым фирхьэуным хуригъэша хъугъуэфIыгъуэхэри, мысыр лъэныкъуэр абыхэм къазэрыпежьамрэ зэрагъэхьэщIамрэ ди нэгу къыщIагъэувэжу.
А зэманым хамэ къэрал къикIа пщащэхэр пащтыхьым и фызхэм ящыщ зыуэ, мыхьэнэшхуэ ямыгъэзащIэу къа-лъытэрт, ауэ Рамзес благъэ хуэхъуа лъэпкъым хуиIэ пщIэм и щыхьэту, Хьэтусилэ и пхъур и щхьэгъусэ нэхъыщхьэ ищIа-уэ щытащ икIи Нэптерэ и дахагъэм итхьэкъуа фирхьэуным и щхьэгъусэм МэIэтхъэрнефрурэ (дыгъэм хуэдэу дахэ) къыфIищат. «Пщащэм и адэм и зауэлIхэр щIыгъуу, былым бжыгъэншэхэр япэ иту, Мысырым и лIыкIуэу цIыху нэхъыщхьэхэр, цIэрыIуэхэр щIыгъужу, Пащтыхь гуащэр Рамзес деж нашэсауэ щытащ икIи пащтыхьым и щхьэгъусэр хуабжьу игу ирихьат», — тетщ Абу-Симбел блыным, а Iуэхугъуэ-хэр къыщыгъэлъэгъуам. Илъэсий дэкIри, Хьэтусилэ ипхъу нэхъыщIэ Тэшмийри Рамзес ЕтIуанэм щхьэгъусэ хуэхъуащ.
Хьэтусилэ Ещанэм и зэманыр Хьэт къэралыгъуэм и хьэмтетыгъуэу щытауэ къыхощыж тхыдэм. Сыт хуэдэ Iуэхугъуэми бжьыпэикIыпIэ иIэщ. Апхуэдэу, хьэтхэм я зыужьыныгъэм и лъагапIэ дыдэм щынэсым, егъэзыхыгъуэм къыпекIуэкIыфакъым икIи илъэси 100 нэхъ дэмыкIыу къэралыгъуэр щэщэжащ.
Псалъалъэ
Джатэдэпщ — деспот
Дэгызэ — няня
ДзэкIэ — арьергард
Дзапщэ — авангард
Емынэрылъху — вредный, коварный
Жыгыщхьэрыс — дозор
БжыкI — копье
Бжырыбж — дальний лук
Уфэ-упцIэ — хлыст
Бэджей — скорпион
ГъадэщIыдэ — вечность
Вакъуэ — отданный на воспитание ребенок
Къуэдышхуэ — денежный штраф
Уэр — войско
Уэртет — военнокомандующий
Бедэхъауэу — бесполезная трата времени
Къэбэкъауэ — вулкан
Шэсыгъу — заложник
Щтэращтэ — наложница
МэIэтхъэрнефрурэ — Нэптерэ Рамзес къыфIищауэ щыта мысырыцIэ, «дыгъэм хуэдэу дахэ» къикIыу аращ.
Сурэтхэм: Анатолие Курытым и блынхэм хэщIыхьа теплъэгъуэхэр.
