КъБКъУ-м и студентхэм я тхыгъэхэр
Бын гупсысэхэр
Адэ-анэм я гум девмыгъауэ
ЩыIэу пIэрэ адэ-анэр фIыуэ зымылъагъу, абыхэм я гум ежэлIэн псалъэ жагъуэ езыпэсыф бын? Хьэуэ, щыIэн хуейкъым апхуэдэ.
Си адэ-анэ Зауррэ Анжеллэрэ зэгурыIуэу, зэдэIуэжу зэдопсэу. Абыхэм быниплI зэдагъуэтащ икIи я гъащIэр яхь, ахэр гъэсэныгъэ яхэлъу къэгъэтэджыным, зыхуей хуэгъэзэным хущIэкъуу. Псом хуэдэжкъым анэр. Абы и гур сытым дежи быным и гъусэщ, аращ ар нэм щIыхуагъадэри.
Сэ сыхуейкъым гъащIэм и дахэ, и IэфI псори си анэм и закъуэ еспхыну, адэр къыкIэрызгъэхуну. «Си щхьэ, си псэ нэхъыфIщ» жимыIэу, быныр зыхуей дызэрыхуигъэзэным хущIокъу ди адэр. Адэ-анэм я дежкIэ насыпщ мы дуней зэхэзэрыхьам быныр гъуэгу пэж теувэныр, Iуэху щхьэпэ куэд ялэжьыныр. Аращ ди нэхъыжьхэри къызэрытхуэхъуапсэр.
ГъащIэр темыпыIэу мажэ, ди адэ-анэм яхуэфащэ гулъытэ яхуэтщIыну зэман къыхэдмыгъэкIыфу. Мыпхуэдэу захуэзгъэзэну сыхуейщ си ныбжь щIалэгъуалэм: «Дывгъэхъумэ адэ-анэр, псалъэ жагъуэкIэ я гум девмыгъауэ. Адэ-анэр къытщхьэщытыху, ди япэ итыху дэ дыкъулейщ».
ПЭРЫТ Замирэ.
Щапхъэ
И псэ, и гъащIэ, и дуней
Болэтей къуажэм дэт ЩэнхабзэмкIэ унэм и унафэщI Пэщол Iэсият къызыхуигъэщIа IэнатIэщ зыбгъэдэтыр хужыпIэныр хуабжьу къозэгъ. Егъэлея лъэпкъи мы Iуэхум хэлъкъым: а цIыхубзым щэнхабзэр и псэщ, и гъащIэщ, и дунейщ.
Щысабийм шэнт цIыкIур пшынэу «зыгъэбзэрабзэу» щыта Iэсият Ботэщей къуажэм (арат къыщалъхуари щапIари) дэт курыт еджапIэр фIы дыдэу къиухащ. Пщащэм дэнэкIэ иунэтIми щеджэфынут, ауэ абы и псэр зыхэлъыр щэнхабзэрати, Налшык къалэ дэт культпросвет училищэм 1979 гъэм щIэтIысхьащ. Еджэгъуэ зэманыр псынщIэу блэлъэтри, Iэсият Болэтей къуажэм дэт ЩэнхабзэмкIэ унэм и худодожественнэ къызэгъэпэщакIуэу къагъэкIуащ. Лэжьэн щIэзыдзагъащIэ пщащэр зыпэрыхьа лэжьыгъэм хуэIэнкунт. Абы занщIэу гу къылъитащ а зэманым къуажэ библиотекэм и унафэщIу лэжьа Мэремкъул Женя икIи лэжьыгъэм тригъэгушхуэу чэнджэщ щхьэпэ куэд къритащ, сыткIи гъуэгугъэлъагъуэ къыхуэхъуащ. Гъэш фермэхэм «Красный уголок» къыщызэрагъэпэщу, концертхэр щату, гуащIэдэкIым и цIыхур щагъэлъапIэ зэманти, Iэсият зыми хуэмыщхьэхыу, нэхъыжьхэм я жыIэм щIэту, лэжьыгъэр дахэу иришэжьащ.
1992 гъэм Пэщолыр ягъэуващ ЩэнхабзэмкIэ унэм и унафэщIу. Iэсият хуабжьу фIэфIт сабийхэм ядэлэжьэнуи, школым, сабий садым я унафэщIхэм запищIэри, къэфакIуэ-уэрэджыIакIуэ гуп къызэригъэпэщащ. А цIыкIухэм и гумрэ и псэмрэ етауэ иджыпсту ядолажьэ унэм и художественнэ къызэгъэпэщакIуэ, пшынауэ Iэзэ Дадэ Нинэ. ЩэнхабзэмкIэ унэм и гъэсэнхэм къахэкIащ жылэр зэрыгушхуэ, республикэми зи цIэр фIыкIэ щыIуа Сэбан Сослъэн.
Емызэшыжщ Iэсият. Илъэс къэс абы къызэрегъэпэщ «Нанэхэм я зэпеуэ», «Дадэхэм я зэпеуэ» хьэлэмэтхэр, зы махуэшхуи абы гулъытэншэу блигъэкIыркъым. КъинэмыщIауэ, «Хабзэм и къуэпсыр жыжьэ къыщожьэ» фIэщыгъэр зиIэ гъэлъэгъуэныгъэ хьэлэмэт щолажьэ ЩэнхабзэмкIэ унэм.
Сыт хуэдэ Iуэху къримыхьэжьэми, Пэщолым дапщэщи и дэIэпыкъуэгъущ къыкъуэт и гупыр. Апхуэдэхэщ абы и лэжьэгъухэу Дадэ Нинэ, Балъкъэр Iэсият, Джазэ Рае, Хьэшыр Эммэ, къуажэ библиотекэм и лэжьакIуэхэу Къуэдзокъуэ Оксанэрэ Балъкъэр Галинэрэ.
Адыгэ хабзэр, щэнхабзэр, анэдэлъхубзэр хъумэным, абыхэм зегъэужьыным телажьэ гупым дохъуэхъу лъэпкъ Iуэхум зрагъэужьу адэкIи узыншэу я IэнатIэм пэрытыну.
БАЛЪКЪЭР Рузаннэ.
Гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуэ
Гулъытэ хэха щегъуэт
Сабийхэм я гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуэр къызыхуэтыншэу къызэгъэпэщыным мы лъэхъэнэм дэнэкIи гулъытэшхуэ щрат. А Iуэхум теухуа лэжьыгъэ щхьэпэхэр щокIуэкI Бахъсэн щIыналъэм. Гъэмахуэ мазэхэм къриубыдэу школ лагерхэм зыщагъэпсэхунущ сабиищэхэм.
ЦIыкIухэм я зыгъэпсэхугъуэр нэгузыужьу къызэгъэпэщыным хуэгъэпсауэ егъэджэныгъэмкIэ щIыналъэ IэнатIэм иубзыхуа программэ хэхам тету, Къулъкъужын Ищхъэрэ къуажэм дэт курыт школым щылэжьащ «Дыгъэ цIыкIу» лагерыр. Мазэ блэкIам къриубыдэу абы зыщагъэпсэхуащ сабий 80-м щIигъум. Ахэр гуп-гупу гуэшауэ щытащ, я ныбжьым елъытауэ.
Лагерым и гъэсакIуэхэм лэжьыгъэшхуэ драгъэкIуэкIащ сабийхэм. Зэрылэжьэну план хэхахэм япкъ иткIэ, абыхэм я пщэ илът цIыкIу-хэм я нэгу зегъэужьынри, я къэухьым, зэхэщIыкIым хэгъэхъуэнри, эстетикэ, хэкупсэ гупсысэхэм хуэущиинри. А Iуэхугъуэхэм къадэкIуэу, сабийхэм драгъэкIуэкIащ спорт, щэнхабзэ зэпеуэхэр, апхуэдэу лагерым щылэжьащ гупжьей зэмылIэужьыгъуэхэр. НыбжьыщIэхэм я зыгъэпсэхугъуэр гукъинэ ящыхъуным я зэфIэкI ирахьэлIащ школым и волонтёрхэмрэ «Юнармия» сабий жылагъуэ зэщIэхъееныгъэм жыджэру хэтхэмрэ. Абыхэм гупжьей хэхахэр ягъэлэжьащ, IэпщIэлъапщIагъэм, театр гъуазджэм, нэгъуэщI Iуэхугъуэхэми ехьэлIауэ.
Шэч хэмылъу, «Дыгъэ цIыкIу» лагерым щыIа сабийхэм мы гъэмахуэр ягу фIыкIэ къинэнущ. Ар абыхэм я дежкIэ дэрэжэгъуэмрэ гукъыдэжымрэ я лъэхъэнэ хьэлэмэтт.
ШЫГЪУШЭ Маринэ.
ЦIыхугъэ лъагэ зыхэлъ
КъызыхэкIа лъэпкъым жыджэру хуэлажьэхэм ящыщщ си къуажэгъу, егъэджакIуэу илъэс куэдкIэ лэжьа Шал Къэралбий.
Шалыр 1936 гъэм Къэрэгъэш къуажэм къыщалъхуащ. Зи сабиигъуэр, щIалэгъуэр зауэ, абы и ужь лъэхъэнэ хьэлъэм хуэза Къэралбий езым хуэдэ минхэми ещхьу гугъуехь куэд и нэгу щIэкIащ. Ерыщу а псоми япэщIэтри, и лъагъуэ гъащIэм щыпхишыжащ. 1957 гъэм абы курыт школыр къиухащ, зэфIэкIрэ хьэрычэтрэ зиIэу зыкъэзыгъэлъэгъуа щIалэр занщIэуи къуажэ клубым и унафэщIу ягъэуват. АрщхьэкIэ а IэнатIэм куэдрэ пэрытакъым — а гъэ дыдэм дзэм къулыкъу щищIэну ираджащ. 1962 гъэм армэм къызэрикIыжу, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и филологие къудамэм щIэтIысхьащ.
1967 гъэм Къэралбий егъэджакIуэу къигъэзэжащ фIыуэ илъагъу и къуажэ курыт школым. Пенсэм кIуэхуи сабийхэр егъэджэным, гъэсэным гурэ псэкIэ бгъэдэтащ. Абы и гугъуехьыр зэрымыкIуэдам щыхьэт тохъуэ иригъэджахэм къыхуаIэ лъагъуныгъэмрэ къыхуащI пщIэмрэ, ноби гуапэу ар ягу къызэрагъэкIыжыр.
Шал Къэралбий адыгэ литературэми хэлъхьэныгъэ хуищIащ. Университетым щIэсу ар тхэным дихьэхауэ щытащ. Шалым и тхыгъэхэм лъабжьэ яхуэхъур зыгъэпIейтей Iуэхугъуэхэмрэ зыхэпсэукI зэманым и лIыхъужьхэмрэщ. Абы и дэтхэнэ IэдакъэщIэкIри гурыщIэ къабзэкIэ, цIыхугъэ лъагэкIэ, хуабагъэ инкIэ гъэнщIащ. Япэу къыдигъэкIа «Уи насыпыр» зыфIища повестым щигъэнэIуащ ныбжьыщIэхэр насыпым зэрыхуэкIуэфыну щIыкIэр, абы ухуэзышэ гъуэгум ущызыIууэнкIэ хъуну лъэпощхьэпохэр зыхуэдэр. Къэралбий и етIуанэ «ПщIанэ махуэ» повестым я гугъу щещI Къэбэрдей-Балъкъэрым къыщымынэу, Совет къэралышхуэм цIэрыIуэ щыхъуа, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужьхэу колхоз председатель Iэбубэчыр Нэжмудинрэ нартыхугъэкI Iэзэ Емышэ Хьэлийрэ.
Шалыр гушыIэр фIыуэ зылъагъу цIыхущ. Аращ, дауи, гушыIэ, ауан рассказхэри хъарзынэу къыщIехъулIэр.
Ди зэманым тхылъ къыдэгъэкIын Iуэхур нэхъ гугъу хъуами, Къэралбий къалэмыр игъэтIылъыжакъым. Абы Iэрытхыу иIэщ повесть, рассказ зыбжанэ, гушыIэ, ауан хъыбархэр.
Шал Къэралбий гъащIэм куууэ щыгъуазэ, ар фIыуэ зылъагъу, куэдым гу лъызытэ, щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ, цIыхугъэ лъагэ зыхэлъ, захуагъэм и телъхьэ цIыхущ. А хьэлыфIхэр зэрыхэлъыращ и пщIэр зыгъэлъагэри, и щIыхьыр зыIэтри.
Хъуран Миланэ.
Гъуазджэ
Усэбзэм дихьэххэр зэхуос
Iуащхьэмахуэ лъапэр ди республикэм и щIыпIэ нэхъ дахэхэм ящыщщ. Абы щыIэ Чегет бгым пэмыжыжьэу иджыблагъэ зэхуэсат усэбзэр зи псэм хэлъ хэкупсэ гуп. «Чегет» пансионатым ахэр къыщеджащ ЩоджэнцIыкIу Iэдэм, Кулиев Къайсын, Къуиикъуэ Налбий, Окуджавэ Булат сымэ, ди бгылъэ щIыналъэр зи творчествэм щызыгъэфIа нэгъуэщIхэми я къалэмыпэм къыпыкIа усэхэм.
«Чегет и щыгум» къеджэныгъэхэр мы гъэм иджы етIуанэу ирагъэкIуэкI. Япэу ахэр зэхашащ гъатхэпэм и 21-м, Усыгъэм и дунейпсо махуэм. Абы щыгъуэ утыку кърахьащ гъатхэм, дунейм и «къэушыжыгъуэм» епха тхыгъэхэр. Иджырей къеджэныгъэхэм щыIуащ гъэм и щIэрэщIэгъуэ гъэмахуэм теухуа усэхэр. Ахэр гъэщIэгъуэну зэхэухуэнат: усэбзэр дахащэу гу лъащIэм чэзууэ къиIукIырт — зэм адыгэбзэкIэ, итIанэ балъкъэрыбзэкIэ, къыкIэлъыкIуэу урысыбзэкIэ. Кавказым и бгы уардэхэм, псыкъелъэ уэрхэм, губгъуэ хуитхэм, щIыпIэм щыпсэу цIыхухэм, абыхэм яку дэлъ зэхущытыкIэ дахэхэм, лъагъуныгъэ къабзэм, ныбжьэгъугъэ пэжым — щIыналъэм и купщIэр наIуэ къэзыщI нэгъуэщI Iуэхугъуэхэми ятеухуа сатыр екIу куэд щыIуащ бгылъэ щIыпIэм.
Iуэху дахэм кърихьэлIа псоми фIыщIэ яхуищIащ Iуащхьэмахуэ муниципальнэ щIыналъэм и щIыпIэ и администрацэм Iэтащхьэм и къуэдзэ Улымбащ Арслан. Псом хуэмыдэу абы псалъэ гуапэ куэд хуигъэфэщащ къеджэныгъэхэр къызэзыгъэпэща усакIуэ, журналист цIэрыIуэ Къаныкъуэ Заринэрэ Тырныауз къалэм анэдэлъхубзэр щезыгъэдж Ахматовэ Любэрэ.
Апхуэдэ литературэ зэхуэзэхэм адэкIи пащэну я мурадщ.
КУЖОНОВЭ Рузаннэ.
Жэнэт щIыналъэ
«ЩIылъэу щыIэм я нэхъ гуакIуэр.
Ар си къуажэ дахэращ,
Уи мэз лъапэм сыщытескIэ, Кэнжэ дахэ, жэнэт лъапэ сэ сыщIэсщ», — апхуэдэ псалъэ дахэмкIэ къыщIедзэ Мамий Аслъэн Кэнжэ къуажэм теухуауэ иуса уэрэдыр. Мы дунейм зы цIыхуи тету къыщIэкIынкъым къыщалъхуа щIыпIэр фIыуэ имылъагъуу. Сэри сащыщщ зи адэжь лъахэр зи псэм хэлъхэм. Сэ сыкъыщалъхуащ Кэнжэ къуажэм, КъуэшыркъуейкIэ зэманыжьым зэджэу щыта жэнэт щIыналъэм.
ПщIэ-нэмыс дэлъу, щыпсэу цIыхухэр лажьэрэ шхэжу игъащIэ лъандэрэ къогъуэгурыкIуэ ди жылэр. Абы щызэхэта совхозыр и зэфIэкIхэмкIэ щыцIэрыIуэт Къэбэрдей-Балъкъэрми къэрал псоми. Къуажэдэсхэр игъащIэ лъандэрэ йолэжь жыг хадэ гъэкIыным икIи абы цIэрыIуэ ирихъуащ.
Кэнжэ къуажэм иджыпстуи зеужь, йофIакIуэ. Ди жылэм дэтщ курыт еджапIэ, сабий гъэсапIэхэр. Абы щылажьэхэр йогугъу щIэблэщIэм щIэныгъэ куурэ гъэсэныгъэ екIурэ зэрыбгъэдалъхьэным. Куэд щIакъым къуажэм ЩэнхабзэмкIэ унэщIэ зэрыщащIрэ. Абы лэжьыгъэ зэмылIэужьыгъуэ куэд щрагъэкIуэкI, гупжьей хьэлэмэтхэр щолажьэ, сабийхэм я зэхэщIыкIым зрагъэужь. Къуажэм щаухуащ сабий куэд зэкIуалIэ спорт комплексышхуэ икIи зэхьэзэхуэ зэмылIэужьыгъуэхэр щIэх-щIэхыурэ къыщызэрагъэпэщ. А псоми мыхьэнэшхуэ яIэщ сабийхэм я зэманыр сэбэпынагъ хэлъу къагъэсэбэпынымкIэ.
Къуажэм и пщIэр яIэт абы къыдэкIа цIыху цIэрыIуэ куэдым. А нэхъыжьыфIхэр я щапхъэу жылэм къыдохъуэ щIэблэ узынши.
ЖЫГУН Рузаннэ.
«Адыгэ псалъэр» къыхызох
Дапщэщи къыщыдогъэсэбэп
Ди лъэпкъыбзэмкIэ республикэм къыщыдэкI газет закъуэр ди унагъуэм щIэсхэм фIыуэ долъагъу, ди щIэщыгъуэу сыт щыгъуи доджэ икIи абы и къыдэкIыгъуэхэм дыпоплъэ. Шэч хэмылъу, ахэр нэхъ мащIэ зэрыхъуами дегъэпIейтей. Газетым сыт щыгъуи идогъуатэ ди щIыналъэм, къэралым, хамэ щIыпIэхэм къыщыхъу-къыщыщIэхэм ятеухуа хъыбархэр.
Сэ адыгэбзэмрэ литературэмрэ илъэс куэд лъандэрэ щызогъэдж Тэрч щIыналъэм хыхьэ Акъбащ Ищхъэрэ къуажэм. Адыгэхэм нэмыщI, ди жылэм дэсщ урысхэри нэгъуэщI лъэпкъхэм ящыщхэри. Псори дызэгурыIуэу, пщIэ зэхуэтщIу дызэдопсэу, щIэблэр фIым зэрыхуэдгъэсэным дыхущIэкъуу. Ди хабзэращи, цIыхур зыщыщ лъэпкъым емылъытауэ, абы пщIэ худощI и дуней тетыкIэ дахэмрэ и IэужьыфIхэмрэ папщIэ.
Щхьэж и бзэм, и щэнхабзэм гулъытэ хэха зэрыхуэтщIыжыным дыхущIокъури, абыхэмкIэ дэ, адыгэбзэр езыгъэджхэм, сэбэпышхуэ къытхуохъу «Адыгэ псалъэ» газетыр. Ар лэжьыгъэм дапщэщи къыщыдогъэсэбэп, напэкIуэцI хэхахэм ит тхыгъэхэм ящыщ куэд дерсхэм щызэпкърыдох, дащытопсэлъыхь. Адыгэбзэм и пщIэр жылэми щыинщ. Гу зэрылъыстащи, ди газетым яфIэгъэщIэгъуэну йоджэ къуажэм дэс нэхъыжьыфIхэри ныбжьыщIэхэри.
«Адыгэ псалъэм» газетыр ныбжьэгъуфIу сызэриIэрэ куэд щIащ. АбыкIэ щапхъэ схуэхъуащ Тамбовскэ жылэм дэт курыт школым анэдэлъхубзэр щызэзыгъэджахэр. Ди егъэджакIуэхэр куэдрэ къытхуеджэрт абы къытехуэ тхыгъэ зэмылIэужьыгъуэхэм, Iуэху зэхуэмыдэхэм ехьэлIа гупсысэхэмкIэ псоми къыддэгуашэрт. А нэхъыжьыфIхэм я щапхъэм сытету си IэщIагъэри къыхэсхащ, сызэрылажьэм хуэдэурэ, адыгэбзэмрэ литературэмрэ сыщыхуоджэ КъБКъУ-м. Лэжьыгъэм къыщызогъэсэбэп газетым къытехуэ тхыгъэхэу лъэпкъ, хэкупсэ гъэсэныгъэм, адыгэм и тхыдэм, хабзэ-нэмысым ехьэлIахэр. Абыхэм ди щIэблэм я дуней еплъыкIэр яузэщI, гупсысэр нэхъ куу ящI.
Ди лъэпкъым ифI зезыхуэ, и зыужьыныгъэм хуэлажьэ «Адыгэ псалъэр» яIэрыхьэн хуейщ дэтхэнэ адыгэ унагъуэми.
ШЫДАКЪ Майе,
егъэджакIуэ.
Тэрч щIыналъэ
«Бзабзэ» гупым и унафэщI
Адыгэ лъэпкъым ижь-ижьыж лъандэрэ къыдогъуэгурыкIуэ пшыналъэ, къафэ дахэхэр. Ахэр екIуу зыгъэзащIэхэм ящыщщ Еуаз Зубер.
Еуазыр 1977 гъэм Налшык къалэм къыщалъхуащ. ЩIалэ дыдэу абы и гур макъамэм къыхуэушащ икIи илъэсипщI ныбжьым иту Музыкэ еджапIэ №2-м щIэтIысхьащ. Зубер и япэ егъэджакIуэу щыта Земская Людмилэ и фIыщIэ куэд хэлъщ а унэтIыныгъэмкIэ щIалэм зыIэригъэхьа ехъулIэныгъэхэм. Къапщтэмэ, аращ Еуазыр япэ дыдэ утыку къизышар.
ИужькIэ Еуазым макъамэмкIэ зыIэригъэхьа щIэныгъэм щыпищащ Къэбэрдей-Балъкъэрым щэнхабзэмрэ гъуазджэмкIэ и училищэм. 1993 — 2011 гъэхэм шыкIэпшынэм и щэхухэм абы щIэблэр щыхуригъэджащ Къэзанокъуэ Жэбагъы и цIэр зезыхьэ, Сабийхэм эстетикэ гъэсэныгъэ ябгъэдэлъхьэнымкIэ центрым. Абы къыдэкIуэу «Кабардинка», «Хатти» ансамбль цIэрыIуэхэм я оркестрхэм щылэжьащ. Зубер дунейпсо зэхьэзэхуэ куэдым я лауреатщ.
Адыгэ щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ заужьынымкIэ икъукIэ лэжьыгъэшхуэ зэфIегъэкI Еуаз Зубер. Куэд щIауэ гулъытэ зыхуэдмыщIыж, тщыгъупщэжауэ жыпIэми хъуну пшыналъэ зэмылIэужьыгъуэхэр тхыдэ архивхэм, IуэрыIуатэм къыхихыжурэ къигъэщIэрэщIэжащ абы. Ахэр утыку кърахьэ Еуазым къызэригъэпэща, адыгэ-абхъаз пшыналъэхэмрэ къафэхэмрэ зыгъэзащIэ «Бзабзэ» ансамблым. Зэман кIэщIым къриубыдэу гупыр цIэрыIуэ хъуащ. Ар ди республикэм и мызакъуэу, гъунэгъу щIыналъэхэми, хамэ къэралхэми къыщацIыху.
Иджыблагъэ ахэр здэщыIа Тыркум и Бозуюкъ къалэм къыщызэрагъэпэща пшыхьым цIыху минитIым щIигъу къекIуэлIат. Ялъагъумрэ зэхахымрэ дихьэхауэ, абы я зыкъэгъэлъэгъуэкIэм еплъащ ди хэкуэгъухэр.
Бозуюкъ къалэм нэхъыбэу дэсыр хьэтыкъуейхэмрэ абазэхэмрэщ. Зубер къызэрыджиIэжамкIэ, а лъэпкъитIым я зэхэтыкIэм, гуфIэгъуэ дауэдапщэ егъэкIуэкIыкIэхэм «Бзабзэ» гупыр яфIэгъэщIэгъуэну кIэлъыплъащ. Гу къуэпскIэ лъэпкъым къыпыщIахэм гупыр иджыри яхуеблэгъэну къыпоплъэ.
«СынасыпыфIэщ, — жеIэ Зубер, — сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, си гъуэгум цIыху щэджащэ, фIэрафIэ куэд сыщрихьэлIащ, ахэр гъуазэ схуэхъуу сыкъекIуэкIащ. ШыкIэпшынэм сыхуэзыша, IэщIагъэр Iэпэгъу схуэзыщIа Ойберман Владимир, сыт хуэдэ Iуэху къезмыгъажьэми къыздэзыIыгъа Хъурей Феликс, чэнджэщэгъу схуэхъу ди тхьэмадэфIхэу Думэныщ Iэулэдин, Црым Руслан, Бгъэжьнокъуэ Заурбэч сымэ фIыщIэ ин яхузощI».
ЦIыхум хьэл-щэн нэхъыщхьэ дыдэу хэлъын хуейуэ къилъытэмкIэ дыщыщIэупщIэм, Зубер жэуапу къыдитащ: «Сыт хуэдэ Iуэхуми пэжу убгъэдэтынырщ!»
Шэч хэлъкъым Еуаз Зубер и псалъэхэмрэ и IуэхущIафэхэмрэ зэрызэтехуэм. Тхьэм хущIигъэхьэ!
Мокъуэ Лаурэ.
ФщIэуэ пIэрэ?
Хъыджэбзыкхъэ
Дыгулыбгъуей къуажэр япэ дыдэу тхыдэм къыщыхэщыр XVI лIэщIыгъуэрщ. Ар зыгъэтIысауэ ябжыр уэркъ Тамбий Дыгулыбгъущ икIи абы и фэеплъу Тамбийхьэблэ фIащауэ щытащ. ИужькIэ жылэм и фIэщыгъэр мызэ-мытIэу яхъуэжащ. Нобэ къуажэм зэрехьэ Дыгулыбгъуей цIэр.
Къуажэм и тхыдэм увыпIэ щхьэхуэ щеубыд «Хъыджэбзыкхъэм». Илъэсищэ ипэкIэ ар зэрыщытамрэ иджы иIэ теплъэмрэ зэбгъапщэмэ, зэманым гущIэгъу зэрыхэмылъыр къыбгуроIуэ. Бахъсэныжь и Iуфэм екIуэкIыу щыта Хъыджэбзыкхъэм нобэ зы сын закъуэщ къыдэнэжар. А щIыпIэм и хъыбарыр нэхъыжьхэм щIалэгъуалэм хуаIуэтэжурэ къокIуэкI.
Урыс-Кавказ зауэжьым и зэманым хъыджэбз гуп гъэру яубыдауэ, тырку сулътIаным иращэну здашэм, къыщIэпхъуэжри, Бахъсэныжь псым зыхадзэжауэ щытащ. Дыгулыбгъуей жылэм деж ныджэм къыщытридзэжауэ цIыхухэм къагъуэтри, хъыджэбзхэм я хьэдэхэр къуажэбгъум, псы Iуфэм пэмыжыжьэу, щыщIалъхьащ. Ахэр зейри, зыщыщ жылэри ящIэртэкъым къуажэдэсхэми, псоми я сыныр зэщхьу хуагъэуват. Ауэ зы къащхьэщыкIыу яхэтауэ жаIэж, пщым и пхъум ейуэ. И гъусэхэм и зыхуэпэкIэкIэ ефIэкIыу зэрыщытам къыхэкIыу, цIыхухэм ар пщым и пхъуу хуагъэфэщагъэнщ.
Мы хъыбарри ди лъэпкъым и тхыдэм щыщ зы Iыхьэщ. Зытеухуар Iуэху гуауэми, зыщыдгъэгъупщэ хъунукъым. ЗэрыжаIэу, зи блэкIар зыщIэжырщ къэкIуэну зиIэнури.
Къунаш Ланэ.
ФIы щIэи, псым хэдзэ
ЕгъэджакIуэ IэщIагъэр къыхэсхыным щхьэусыгъуэ хуэхъуар си анэдэлъхубзэм хузиIэ лъагъуныгъэрщ. СызэрыцIыкIурэ ди адыгэ тхакIуэхэм, усакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэм сызыIэпашэу, сыдихьэхыу соджэ. Гукъинэж схуэхъуа тхыгъэхэм ящыщ зыщ КIыщокъуэ Алим иужь дыдэу и Iэдакъэ къыщIэкIахэм хабжэ «Лъапсэ» романыр. Ар 1975 гъэм иригъажьэри илъэс 15-кIэ итхащ.
«Лъапсэ» романыр зытегъэпсыхьар Совет Союзым и кIуэдыжыгъуэ зэманым и пэ ита лъэхъэнэрщ. Романыр зэрыщыту Дэфэрэдж зи цIэ цIыхубзым къыбгъэдэкIыу тхащ. ТхакIуэм и пщэм къалэн гугъу дилъхьащ: цIыхубзым и гупсысэкIэм тету роман псо птхыныр Iуэху тыншкъым. А Iуэхур гугъэзагъэу къехъулIащ КIыщокъуэм. Романым щызэхэухуэнащ лъэхъэнитI: Урыс-Кавказ зауэр щекIуэкIамрэ иджырей ди зэманым- рэ.
Дэфэрэдж-пхъурылъхур и анэшхуэр щыпсэуа щIыналъэм кIуэну зигъэхьэзырауэ, сымаджэ хьэлъэу зы хъыджэбз къыхуашэри, гъуэгу темыувэу къонэ. Сымаджэ зытегузэвыхьым бгъэдэсу, ар тригъэу хуэдэурэ, дохутырым и анэшхуэм и хъыбарыр къеIуэтэж. Абы къыхощыж Дэфэрэдж-анэшхуэм и нэгу щIэкIа къомыр.
«ФIы щIэи, псым хэдзэ» псалъэжьыр щIыпIитIкIэ къыщыхьащ романым. Ар зыхуэгъэзар лъэпкъым и пэжым иригъуазэ цIыхухэрщ. АбыкIэ щапхъэщ Дэфэрэдж-нанэ. Тырку пащтыхьым Iуэхутхьэбзэшхуэ хуищIа нэужь, зыхуейр къыхуищIэну къигъэгугъат ар. ЦIыхубзыр IуэхугъуитIым щIэлъэIуащ: япэр — тырку пащтыхьым и гаремым щаIыгъ бзылъхугъэ тхьэмыщкIэхэр иутIыпщыжыну, етIуанэу — езы Дэфэрэдж хьэж ищIынымкIэ къыдэIэпы- къуну.
Дэфэрэдж-анэшхуэмрэ пхъурылъхумрэ куэдкIэ зэщхьщ. Я теплъэкIи, я хьэлкIи зыкъомкIэ зэтохуэ — тIури цIыхухэм йоIэзэ, цIыхухъу куэдым зызрамыпщытын Iуэху гугъухэм къикIуэт ямыщIэу пэщIоувэ. Дэфэрэдж-анэшхуэм лъэпкъ узыншэр имыгъэлъэпэрэпэну хущIэкъумэ, Дэфэрэдж-пхъурылъхум и пщэм къыдэхуар нэгъуэщI къалэнщ — лъэпкъ дэхуэхахэм закъригъэужьыну. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, тIуми нэсу къехъулIакъым я мурадыр.
Дэфэрэдж цIыхубзитIым лъэпкъым, хэкум хуаIэ лъагъуныгъэм щыщ тIэкIу тхэлъамэ, ди бзэм, тхыдэм, щэнхабзэм нэхъ щIэгъэхуэбжьауэ зиужьынут, жыпIэу урегъэгупсыс тхыгъэм. ЗэгурыIуэмрэ мамырыгъэмрэ зыгъэнэхъапэ лъэпкъырщ лъэщыр. Дызэкъуэту а Iуэхум дыхуэвгъэлажьэ, итIанэ, шэч хэмылъу, къетхьэжьэ сыт хуэдэ Iуэхури тхудэгъэкIынущ. Адыгэу дунейм тету хъуар дызэгурывгъаIуи, дывгъэхъумэ ди бзэр, ди хабзэр, нэр напIэм зэрихъумэм хуэдэу!
Къармэ Миланэ.
