Лъэпкъ гъуазджэм и хъугъуэфIыгъуэ
Композитор цIэрыIуэ Къэбэрдокъуэ Борис къызэралъхурэ илъэс 75-рэ ирокъу
Тхьэр зэфIэкIкIэ зыхуэупса
Композитор Къэбэрдокъуэ Борис ящыщщ ди лъэпкъ гъуазджэм, щэнхабзэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIахэм. Ар 1941 гъэм Арщыдан Ипщэ къуажэм къыщалъхуащ. Борис къыщыхъуар Къэбэрдейм щыцIэрыIуэ унагъуэт. И адэ Iэюб артистт, драматургт. И анэ Щынахъуэ Мэржан япэу кхъухьлъатэзехуэ хъуа адыгэ цIыхубзхэм ящыщт, парашютист Iэзэт. Ар яхэтат Къэбэрдей-Балъкъэрым икIыу Москва нэс кхъуафэжьейкIэ кIуа спортсмен гупым. ИужькIэ Мэржан ди драмтеатрым щылэжьащ. Аращ «Къамботрэ Лацэрэ» спектаклым япэ дыдэу Лацэ и ролыр щызыгъэзэщIар.
Апхуэдэ интеллигент унагъуэм къыхэкIа Бориси фIы дыдэу еджэрт. МузыкэмкIэ зэфIэкI зэрыбгъэдэлъыр къалъытэри, 1953 гъэм ар щIагъэтIысхьащ а зэманым щыIа школ-интернатым. 1967 гъэм ар фIы дыдэу къиухри, гобой музыкэ Iэмэпсымэм еуэныр и IэщIагъэу лэжьэн щIидзащ. Зэрылажьэм хуэдэурэ ар щеджащ Тбилиси дэт консерваторэм.
Борис сыт илэжьами, дэнэ щыIами, уэрэд тхыныр зэи IэщIыб ищIакъым икIи а IэнатIэм ехъулIэныгъи щиIащ. 1977 гъэм ар СССР-м и МВД-м иригъэкIуэкIа зэпеуэм и лауреат хъуауэ щытащ. ИлъэситI дэкIри, Къэбэрдокъуэм и сабий уэрэдхэм къыхуагъэфэщащ «Сабийм и дунейпсо гъэм» и лауреат цIэр.
1991 гъэм къыдэкIащ композиторым и сабий уэрэдхэр щызэхуэхьэса «Къешх, си уэшх» и япэ тхылъыр. А лъэхъэнэм Борис нэхъыбэу ядэлэжьащ Къанкъул ФIыцIэрэ Джэрыджэ Арсенрэ.
Япэ тхылъым къыкIэлъыкIуащ «Хъыринэ», «Уэрэдхэр» тхылъитIыр. Къэбэрдокъуэм и еплIанэ тхылъри игъэхьэзырат. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, ар дунейм ехыжащ хузэфIэкIыну псор имылэжьауэ, зыщIэхъуэпсахэм ящыщ куэдым хунэмысауэ. Ауэ абы къызэринэкIащ сабийхэми балигъхэми гукъыдэж къезыт уэрэд куэд. Абы и зы щыхьэтщ Борисрэ Къанкъул ФIыцIэрэ зэдатха «Нэхъыжьхэм къытхуэфщIам унафэ» уэрэдым дуней псом щыцIэрыIуэ ди хэкуэгъу щэджащэ Темыркъан Юрий щрагъэдэIуам: «Мыр адыгэхэм я гимнщ», — зэрыжиIар.
Куэд зэзыгъэхъулIа
Композитор IэщIагъэм хуемыджами, Къэбэрдокъуэ Борис Тхьэм къыбгъэдилъхьауэ зэфIэкI иIэт. Ар гобой макъамэ Iэмэпсымэми Iэзэу еуэрт. Ар нэхъ гугъу дыдэхэм ящыщщ. Борис фIы дыдэу къехъулIэрт сабий, лирическэ уэрэдхэр. Псом хуэмыдэу сабийхэм куэд дыдэ яхуитхырт. Совет властым и зэманым радиом и хорым щылэжьа ди уэрджыIакIуэ нэхъыфIхэм Борис и уэрэдхэр жаIэу щытащ. Джэдгъэф Борис, Къэжэр Пётр, Къанкъул ФIыцIэ, нэгъуэщIхэми ядэлажьэрт.
«Псори мэкIуэдри, уэрэдыр къонэ», — жиIащ адыгэм. Борис уэрэд куэд къытхуигъэнащ. Дэтхэнэ и зы лэжьыгъэри лъэпкъым и макъамэ гъуазджэм дежкIэ хэлъхьэныгъэшхуэщ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, Борис пасэIуэу дунейм ехыжащ. Абы къимыгъэщIар и бынхэм Тхьэм къахупищэ. Езым и зэчий къудейкIэ куэд зэзыгъэхъулIа Борис и щIэинхэр лъэпкъ гъуазджэм и хъугъуэфIыгъуэщ!
ХьэIупэ ДжэбрэIил,
УФ-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, КъБР-м и цIыхубэ артист, композитор цIэрыIуэ, усакIуэ.
Псалъэхэмрэ макъамэмрэ
Борис псэуху етIысэх имыщIэу лъэпкъ гъуазджэм телэжьащ, Iэужь хъарзыни къызэринэкIащ. Сэ абы фIыуэ сыщыгъуазэщ, сыту жыпIэмэ, илъэс плIыщIым щIигъукIэ дызэдэлэжьащ, си ныбжьэгъуфIу, дызэкIэлъыкIуэу щытащ. ЖыпIэ хъунущ Къэбэрдокъуэм усэ зытххэми «щхьэхыпIэ» къыдимыту дигъэлажьэу щытауэ.
— Уа, Борис, сабий усэхэр хъарзынэу, фIы дыдэу къохъулIэ, щхьэ нэхъыбэрэ уахуэмытхэрэ цIыкIухэм? Сыхэгъаплъэ нэхъ иужьыIуэкIэ птхахэм, уэрэд хъун яхэтынкIэ хъунщ, — къызжиIэрт.
Сэ Къэбэрдокъуэм сыхуэарэзыт. Абы тегъэцIэфтауэ зы уэрэди къыIэщIэ-кIыртэкъым. Уэри уигъэтыншынутэкъым, езыми гугъу зригъэхьырт. Аргуэру къытригъэзэжурэ и уэрэдхэм «етхъунщIэуэжырт». Апхуэдэурэ абы и Iэпэ угъурлыхэм къащIэкIа уэрэдхэр зыхуитха цIыкIухэм я мызакъуэу, зи усэхэм макъамэ щIилъхьэхэри дигъэгуфIэрт. Псалъэм папщIэ, адэ-анэ дапщэ къызэхъуэхъуа сэ «ТIыркъэ-тIыркъэ, къатыр цIыкIу» уэрэдым папщIэ. Ар нэхъыбэу и фIыщIэщ си псалъэхэм дамэ яхуэхъуа макъамэм.
Къагъырмэс Борис.
2006 гъэ
Удэлэжьэну тыншт
Борис куууэ зыхищIыкIыр гъуазджэм и закъуэтэкъым. Макъамэ зыщIилъхьэну усэр къыщыхихкIэ ар сабийм и псэм къызэрищтэнур, и гум зэрыхыхьэнур, зэрыдихьэхынур къилъытэрт. Зэчийуэ бгъэдэлъым и цIыхугъэмрэ и гуапагъэмрэ и гъусэжти, удэлэжьэну тыншт.
Зэгуэрым радиом и студием дыщIэту, абы композитор цIэрыIуэ Даур Аслъэн къыжриIауэ щытащ: «Уи Iэ лъэныкъуэр дахэ-дахэу къызэрыдэмыбзми хуэдэу (Къэбэрдокъуэм автомашинэ аварием фэбжьышхуэ хихауэ щытащ) уэ пианинэм къибгъэкIхэр сэ схузэфIэкIыу щытамэ, нэгъуэщI Аслъэну сыкъэплъагъунт!». Даурым Борис щхьэкIэ апхуэдэ псалъэхэр ауэ сытми жиIатэкъым. Къэбэрдокъуэр пианинэм хуабжьу хуэIэзэт.
Вындыжь Марие,
журналист, усакIуэ.
Пщалъэ нэхъыщхьэ
Борис и уэрэд жьгъырухэр сабийхэми балигъхэми куэдрэ жаIэнущ адыгэ лIыгъэр къраIуатэу, адыгэ хьэл-щэн дахэр щIэблэм ирыхапщэу.
Къэбэрдокъуэм сабийхэм уэрэд яхуитх къудейтэкъым, ахэр и ныбжьэгъут, дахагъэм, гуапагъэм хуигъасэрт, гъуазджэр яригъэджырт, абы дригъэхьэхырт.
Макъамэ тхыным къыдэкIуэу, Къэбэрдокъуэм сабий ансамбль цIыкIухэр къызэригъэпэщурэ ядэлажьэрт. Апхуэдэ сабий гуп Борис щиIащ Налшык дэт курыт школ №27-м. СыщыхущIыхьэхэм деж сэри абы сыздишэрти, уэрэд жызигъэIэурэ, цIыкIухэр иригъэдаIуэрт. «Фэ къыфхэкIынущ мы Хъусен хуэдэу Iэзэу уэрэд жызыIэхэр, — жиIэрти, щапхъэу сакъыхуихьырт. — Ауэ абы папщIэ гугъу зевмыгъэхьу хъунукъым: псалъэхэр зэвгъащIэ къудей мыхъуу, ахэр дахэу, тэмэму къывжьэдэкIыни фи макъхэм зевгъэлъэщIыни хуейщ. Абы щхьэкIэ мыбдеж щызэдгъащIэхэр унэм фыкIуэжа нэужьи къытевгъазэурэ щыжыфIэ».
Зэчий нэхъ яIэу гу зылъитахэр къигъанэрти, щхьэхуэу ядэлажьэрт: пшынэм, макъамэ Iэмэпсымэхэм еуэфу иригъасэрт. ЗгъэщIагъуэрт абы и тэмакъкIыхьагъыр: мыгубжьу, я щхьэфэ цIыкIухэм Iэ дилъэурэ, емызэшу къытригъэзэжурэ яригъэлъагъурт, яжриIэрт. Апхуэдэурэ гъуазджэм и мызакъуэу, гугъуехьым, бэшэчагъым хуигъасэрт, творчествэм и щэхухэм куууэ хишэрт.
Абы и къарури и зэманри апхуэдэу зрихьэлIэ Iуэхугъуэр къехъулIауэ къыщилъытэм и деж сыт хуэдэу нэщхъыфIэ, жан хъурэт!
А ансамбль цIыкIум иригъэщIа уэрэдхэр школакIуэ цIыкIухэм я гуфIэгъуэ зэхыхьэхэм щагъэзащIэрт, ди радиом щригъэтхырти, республикэ псом хэIущIыIу щищIырт.
Борис балигъхэми яхуэлажьэрт: «Нэхъыжьхэм къытхуэфщIам унафэ» — уэрэдыр щитхам: «ЗыпхуэзгъэщIэгъуэну сыкъыпхуэкIуащ», — жиIэри, пианинэм бгъэдэтIысхьэри, и нэгум гуфIэгъуэ кърихыу абы сригъэдэIуат. Усэм хэт псалъэ уардэхэр макъамэ телъыджэм щIеIэтэри, фоупсу псэм Iурелъхьэ уи гур игъэину. «Ди Тхьэ, — жызоIэ, мыр къэзыгъэщIар сыт зэчий, сыт Iэпэ!» ИкIи си ныбжьэгъум и Iэзагъэм, си лъэпкъэгъухэм я хахуагъэм, я лIыгъэм, я хабзэм сропагэ, срогушхуэ. Си гум макъ лъэщ къоIукI: «Хэт жызыIар адыгэр дыкIуэдыжыну?!»
А уэрэд уардэм къыщIэлъэIуурэ радиом куэд дыдэрэ кърагъэтащ. Нобэми ар ди цIыхухэм яIурылъщ, я тхьэкIумэм итщ. Апхуэдэ уэрэд Iэджэ итхащ Къэбэрдокъуэм. Адрейхэм я гугъу сщIынкъыми, сэ згъэзащIэу уэрэд щэ ныкъуэм щIигъу щыIэщ. ЖысIэнуращи, Борис а зи гугъу сщIа уэрэд закъуэм фIэкIа имытхами, и лъэпкъым ар лъагэу иIэтыпхъэщ, пщIэшхуэ хуищIыпхъэщ.
Ди ныбжьэгъу лъапIэр дунейм тетыху хущIыхьэгъуэ иIакъым. Абы лъэужьыфI къызэринэкIащ. Ауэ Къэбэрдокъуэ-композиторми абы и IэдакъэщIэкI купщIафIэхэми яхуэфащэ пщIэ нобэкIэ ягъуэтакъым.
Мэремыкъуэ Хъусен,
КъБР-м и цIыхубэ артист, уэрэджыIакIуэ.
Ерыщагъ, Iэзагъ, ехъулIэныгъэ
И гъащIэр, и творческэ гъуэгуанэр тыншакъым, уэрэд 1000-м нэблагъэ, нэгъуэщI произведенэ ин зыбжанэ зытха ди лъэпкъ композитор нэхъыфIхэм ящыщ Къэбэрдокъуэ Борис. Псэуну, еджэну, лъэпкъым хуэлэжьэну зи мураду къекIуэкIар, къызэралъхурэ, музыкант IэщIагъэм зэрызритрэ лъэпощхьэпо мащIи Iууакъым, бэлыхь мащIи ирагъэшэчакъым. КIэщIу жыпIэмэ, Къэбэрдокъуэр ящыщкъым зи Iуэху дэкIыу къекIуэкIахэм.
Зауэ нэужьым цIыхухэр зэхэзехуэн ящIащ: Хэкум епцIыжауэ хэти хуагъэфащэу ягъэкъуаншэрт, хэти пцIы къытралъхьэрт — гугъут а зэманым ущымыуэу хейри мысэри зэхэбгъэкIыну. Лажьэншэу цIыху куэд зэхэзедзэн ящIырт, уеблэмэ ягъэтIысырт, ягъэкIуэдырт… Борис и унагъуэр зэхэзехуэн ящIауэ щыта-хэм ящыщти, къуажэм щыIэ я унэри, я лъапсэри зэрыхьзэрийм хэкIуэдащ.
… 1953 гъэр екIуэкIырт. А зэманым Налшык дэт Музыкэ школ №1-м хэту интернат къызэIуахати, зэфIэкI зиIэ сабий зеиншэхэр абы щIагъэтIысхьэну, щрагъэджэну, къуажэ-къуажэкIэрэ къакIухьурэ къалъыхъуэрт. Борис и анэр Куба къуажэ клубым и унафэщIу щылажьэрти, унагъуэри абы Iэпхъуауэ щыIэт. Борисрэ езым нэхърэ илъэсрэ ныкъуэкIэ нэхъыжь и къуэш Альфред цIыкIурэ клуб бжэIупэм щызэрызехьэу Iутт, балалайкэ яIыгъым япэ еуэнум щхьэкIэ зэныкъуэкъуу. (Зауэ нэужьым балалайкэр хуаб-жьу яфIэщIэщыгъуэт. ЗэкъуэшитIри абы фIы дыдэу еуэфырт, Шэджэм Езанэ къуажэм дэсу фэтэру зыщIэса Хьэлышх Николай иригъэсауэ). Абы хэту лIитI къабгъэдыхьащ, щхьэ фызэрыгъэкIийрэ, хэтхэ фарей, жаIэри. ЦIыкIухэм, абыхэм жэуап щратым, дэ къэтлъыхъуэм фрибыни, жаIэри я анэр къыщIрагъэшащ. ЛIитIыр ди лъэпкъ музыкальнэ гъуазджэм и зыужьыныгъэм куэд хэзылъхьа Шейблер Труворрэ Хьэсанэ Мусэрэт, интернат къызэIуахам щIагъэтIысхьэну зэчий зиIэ сабий къэзылъыхъуэхэрт. Арати, мохэр къеплъыну щызэраухылIа махуэм анэм и бынитIыр зыщIигъури къалащхьэм ишащ. Нэхъыжь цIыкIум комиссэр къеджэри, пэшым щIашащ. Куэдрэ щIэса, мащIэрэ щIэса, сытми, Борис цIыкIу и гур къызэфIэнэри и нэпсым къызэпижыхьащ — хуабжьу и жагъуэ хъуат и къуэшыр щIашэу езыр къазэрыщыгъупщар.
Комиссэм хэта псори къыщIэкIыжауэ, и къуэр къызэращтам щхьэкIэ анэм ехъуэхъуу, абдеж уэршэру зыкъомрэ зэхэта нэужьщ, бжэ къуагъым къуэт щIалэ цIыкIум гу щылъатар. Хэтхэ уарей, мыбдеж угъыу щхьэ ущыт, щыжаIэм, мыбы срикъуэшщ, сэри седжэну сыхуейщ, жиIащ. (А зэманым Борис и ныбжьыр илъэс 12-м ита щхьэкIэ, апхуэдизу гъур цIыкIути и школ кIуэгъуэ хъуауэ къыпхуэщIэнутэкъым). Мохэр зэщIэдыхьэшхащ.
Борис цIыкIу хуэмышэчыжу къыщиудри, макъкIэ къэгъащ, мор здэкIуэм сэри сыкIуэнущ, жиIэри. «Зэсащ, а тIур зэкIэрыпчмэ ягу къызэреуэнур си псэм ищIэрт», — анэм щыжиIэм, комиссэм хэтхэр щIыхьэжри къеплъащ. «Мыр дызэримыгугъауэ нэхъ тхьэкIумэ жану, нэхъ гурыхуэу къыщIэкIаи», — жаIэри, сытми, зэкъуэшитIри музыкальнэ школым щеджэну икIи щыпсэуну щIагъэтIысхьащ. Ауэ къуэш нэхъыжьыр а школым куэд дыдэрэ щемыджэу къыщIэкIыжащ. Борис ар 1960 гъэм фIы дыдэу къиухащ, накъырапщэ IэщIагъэри зригъэгъуэтауэ.
Музыкальнэ школым илъэс зытIущкIэ щеджауэ, Борис макъамэ тхыным зрипщыту хуежьат, ауэ а итххэр зэрымыныкъусаныгъэншэр къыгурыIуэжырти, утыкум кърилъхьэну дзыхь имыщIурэ, екIуэкIащ. Зы уэрэдщ а лъэхъэнэм итхауэ къэнар, Къущхьэ Къанщобий и псалъэхэр зыщIэлъ «Уузыншэу, Мэзкуу!» жыхуиIэрщ.
1959 гъэм и кIэхэм, Борис зыщIэс музыкальнэ школым Шейблер Трувор композицэмкIэ класс къыщызэIуех, макъамэ тхыным гу хуэзыщIа ныбжьыщIэхэм ядолажьэ. А ныбжьыщIэ гупым яхэтащ иджы цIэры-Iуэ хъуа композиторхэу Жырыкъ Заур, Къардэн Юрэ, Къэбэрдокъуэ Борис сымэ, нэгъуэщIхэри. ЕгъэджакIуэм, теориер яригъащIэм нэмыщI, макъамэ цIыкIу фтхыи къэфхь, жиIэурэ унэ лэжьыгъэ яритырт. Абы зы жиIамэ, Борис тIу-щы итхырт. ИужькIэ, псалъэ щIэлъу, профессионалхэм зэратх хабзэу зефпщыти феплъ, жиIэри ныбжьыщIэхэр тригъэгушхуащ. Къэбэрдокъуэм уэрэдиплI итхыу егъэджакIуэм щригъэлъэгъуам, уэ зыгуэр къыпхэкIынущ, къыжриIат.
Налшык къалэм и Музыкэ училищэм фортепианэмкIэ и къудамэр 1967 гъэм къиухащ. А гъэ дыдэм Налшык къыщызэIуаха Музыкэ театрым Борис япэ гобоисту къащтащ.
ИщхьэкIи къызэрыхэдгъэщащи, Къэбэрдокъуэ Борис икъукIэ уэрэд куэд итхащ, абы щыщу цIэрыIуэ хъуари мащIэкъым. Апхуэдэхэщ «НэкIэ ба пхуэсщIащ» (Щоджэн Хь.), «Фхъумэт щIалэгъуалэ насыпыр», «ФIыуэ слъагъум сыкъыдоуджэкI» (Къанкъул ФI.), «А уи нитIым сыщIэплъати», «ФымыукI кърухэр», «Сэлэт уэрэд» (Къэжэр П.), «Налшык парк», «Уэшх нэужьым си лъахэр» (Сонэ А.), нэгъуэщIхэри. Уэрэдхэм нэмыщI, композиторым итхащ симфоническэ оркестрым щхьэкIэ квинтет, квартет, пьесэ, Iыхьищу зэхэлъу оркестрыр и гъусэу флейтэм щхьэ-кIэ сюитэ, духовой Iэмэпсымэхэм щхьэкIэ квинтет зытхух, флейтэу зэхэт ансамблым щхьэкIэ пьесэ, адыгэ пшыналъэм щхьэкIэ оркестрыр и гъусэу сюитэ, нэгъуэщIхэри.
Къэбэрдокъуэм Налшык и курыт еджапIэ №27-м и ныбжьыщIэхэр хорым хуигъэсащ. Апхуэдэу Сабий творчествэмкIэ республикэ унэм композиторым къыщызэригъэпэща «Псынэ цIыкIу» уэрэджыIакIуэ ансамблым и унафэщIу лэжьащ. Гупыр «Налшык пшэплъхэр-94» зэпеуэм и лауреат хъуащ, 1995 гъэм ТекIуэныгъэ Иныр илъэс 50 щрикъум ирихьэлIэу Налшык еплъыныгъэ щекIуэкIам япэ увыпIэр къыщихьри. Ансамблым Черкесск, Мейкъуапэ, Сыхъум, Москва, Иорданием, нэгъуэщI щIыналъэхэми зыкъыщигъэлъэгъуащ.
Хьэту Пётр,
усакIуэ.
Лъэужь дахэ
Борис сэрэ Музыкэ школ №1-м епхауэ щыта интернатым дыщызэдеджащ. Япэу дыщызэхуэзари дыщызэрыцIыхуари аращ. ЩIалэ къуэгъу кIыхьыр сэ нэхърэ нэхъ лъагэт икIи илъэситху-хыкIэ нэхъыжьт.
Интернатым щIэс щIалэ гуп макъамэ зэхэлъхьэным дихьэхырт. Абыхэм яхэтт Бориси. А лъэхъэнэм ди школым композиторхэу Шейблер Труворрэ Кирякин Александррэ щылажьэрт. Абыхэм щIалэхэр зыхуэпабгъэхэм гу лъатэри, макъамэ тхыкIэм хагъэгъуазэу щIадзащ. А щIалэ гупым я IэдакъэщIэкIхэм Къэбэрдокъуэм итх макъамэхэр ефIэкIырт. Ар езыр музыкэмкIэ гурыхуэт, тхьэкIумафIэт, арауи къыщIэкIынт нэхъ къыщIехъулIэри. А зэманым дунейм къытехьащ Къэбэрдокъуэм и япэ «пцIащхъуэ цIыкIур» — иджыри къэс радиом къит, ноби яфIэщIэщыгъуэ «Къэрабгъэ» уэрэдыр. Абы иужькIэ Музыкэ училищэр гобой IэмэпсымэмкIэ къиухри, Къэбэрдей-Балъкъэр филармонием и оркестрымрэ Музыкэ театрымрэ щылажьэу щIидзащ.
Къапщтэмэ, Борис макъамэ зэхэлъхьэным и гур нэхъ етат икIи зэманым къигъэлъэгъуащ абы и Iэзагъэр зыхуэдэр. Абы и лъэныкъуэкIэ уэрэдусхэм я нэхъыфI дыдэхэм ящыщт Къэбэрдокъуэр. Гумрэ псэмрэ къищтэу, мыхьэнэ иIэу, цIыхум и гупсысэхэм пэджэжу уэрэд Iэджэ дунейм къытригъэхьащ. ЖыIапхъэщ, сабийхэм папщIэ Къэбэрдокъуэр псэемыблэжу зэрылэжьар. ЩыIэу къыщIэкIынкъым абы и уэрэдхэр зи щэнхабзэ программэхэм хэмыта школ, сабий гъэсапIэ. Езыри гуапэу абыхэм ядэлажьэрт. Сабий ансамблхэр къызэригъэпэщырт, утыкум къришэрт.
Симфоние оркестрым папщIи лэжьыгъэ зыбжанэ итхащ Борис. Ахэр радиом и фонотекэм хэлъщ икIи щIэх-щIэхыурэ къат, нобэр къыздэсым ягъэзащIэ «Ислъэмей» уэрэдыр. Сэ къызэрыслъытэмкIэ, Борис хьэлэлагъэм, дахагъэм, гуапагъэм хуэхейуэ щытакъым. Аращ и уэрэдхэми укъызыхураджэр.
Жырыкъ Заур,
композитор.
Борис и унагъуэр
Тщыгъупщэ хъунукъым
Къэбэрдокъуэр зэпымыууэ дахэ гуэрхэм, щIэщыгъуэ гуэрхэм лъыхъуэрт, и уэрэдхэр жызыIэхэм, абыхэм едаIуэхэм ягу нэсын, зыщыгуфIыкIын къигъэщIыну иужь итт. Тхылъ тедзапIэм, «Нур» журналым щылажьэхэр и ныбжьэгъути, махуэ къэс жыхуаIэм хуэдэу гуфIэжу нытхыхьэурэ зыкъытхуигъазэрт: «Мастэнэм къызэрыфIачауэ зыгуэр фимыIэу пIэрэ?» Абы нэхъ къищтэрт иджыри дунейм къытемыхьа гуэрым елэжьыну.
Къэбэрдокъуэр зыдэтхэ усакIуэхэр куэд хъурт. Сэри икъукIэ сигу нэсу къыздэлэжьащ Борис. Дауи, абы макъамэ зыщIилъхьа си уэрэд псори зэхуэдэу цIыхухэм къащтауэ къыщIэкIынкъым. Ауэ «Налшык парк», «ЗекIуагъащIэм и уэрэд», нэгъуэщIхэри щIэх дыдэ цIэрыIуэ хъури, школхэм, сабий садхэм щыжаIэу щIадзат. ИкIи нобэми ахэр цIыкIухэм яжьэдэкIыркъым.
Къэбэрдокъуэм уэрэдхэм нэмыщI нэгъуэщI тхыгъэ хьэлэмэтхэри и Iэдакъэ къыщIэкIащ. Абы къызэринэкIа и иужьрей уэрэдхэри и лэжьыгъэ нэхъ инхэри хъумэн, зэхуэхьэсауэ къыдэгъэкIын хуейуэ соплъ. АбыкIэ жэрдэмщIакIуэу щытыпхъэр дэращ, и лэжьэгъуу щытахэрщ, КъБР-м и Композиторхэм я союзырщ, ЩэнхабзэмкIэ и министерствэрщ.
Сонэ Абдулчэрим,
усакIуэ.
И уэрэдхэр яхъумэ
Борис псэухукIэ зэи зыщысхьыжакъым — зэпымыууэ лэжьащ. Абы и IэщIагъэмкIэ иIэ къалэным япэ зыри иригъэщыртэкъым. Абы хуищI пщIэмрэ хуиIэ лъагъуныгъэмрэ ар лъэпощхьэпо псоми трагъакIуэрт.
Щылэжьэн пэш имыIэу, Iэмэпсымэ бгъэдэмылъу, дыунагъащIэрэ, нэгъуэщI дызыхущыщIэхэр куэдыкIейуэ псэун щIэддзат. Езым и щхьэм макъамэхэр, бжьэм хуэдэу, къепщIати, сыт щыгъуи тхэну хуейт. Сабий дгъуэтри, и Iуэхур нэхъ гугъуж хъуат. Ар згъэжеижа нэужь, зы плIанэпэ дэтIысхьэрти, зыгуэрхэр зэрихъэурэ, зыбгъэдэс стIол хуэдэм и щхьэр телъу жеяуэ нэху къекIырт. Уеплъмэ, уи гур щIэузу апхуэдэу илъэс куэд ирихьэкIащ Борис, псэху жыхуаIэр имыщIэуи лэжьащ. КъызгурыIуэрт и гъащIэр зыхэлъыр музыкэр зэрыарари, сэри зэрысхузэфIэкIкIэ зыщIэзгъэкъуащ. Аурэ унэ тIэкIуи къыдэтхащ, пианини къэтщэхуащ.
Си гур хэхъуэрт и Iуэхур къехъулIауэ, нэщхъыфIэу Борис нэху къыщекIахэм деж. Езыри бзэрабзэу, и макъамэщIэри бзу макъыу зыщIэз пэшым насыпу щыIэр щIэлъу къысфIэщIырт.
Зэман дэкIри, Борис ныбжьэгъу куэд дыдэ иIэ хъуат. Абыхэм я зэхуэсыпIэт, я зэхуэзапIэт ди унэр. Я гур хэхъуэу, нэщхъыфIэхэу щхьэж зригъэхъулIахэр зэхуаIуатэрт, зэчэнджэщхэрт, уэрэдыщIэхэр зэгъусэу ягъэIурт.
«Джэду и къуэ дзыгъуащэщ» жыхуаIэм хуэдэу, ди бынитIми гъуазджэр фIыуэ ялъэгъуащ. Айнэ щыцIыкIум игъэзэщIа сабий уэрэд куэд ди радиом и гъэтIылъыгъэхэм хэлъу яхъумэ. Ди къуэрылъху Кристинэ цIыкIу музыкэ школыр къиухащ.
Радиокомитетым уэрэджыIакIуэ гупыр зэбгригъэкIыжу, фонограммэхэр имытхыж щыхъуами, Борис и уэрэдхэр езым и ахъшэкIэ иригъэтхыурэ, радиом и фондым хилъхьэу щытащ.
Лъэпкъ гъуазджэм и дыщэ фондкIэ зэджэ а гъэтIылъыгъэхэм нобэ хэлъщ Борис и IэдакъэщIэкIыу щэ бжыгъэхэр.
Апхуэдизу игури и псэри етауэ гъуазджэм хуэлэжьа, и къаруи и мылъкуи емыблэжа цIыхум хуэфащэ пщIэ зэримыгъуэтар икъукIэ ди гум къоуэ и унагъуэми и Iыхьлыхэми. Абы дэлажьэу щыта усакIуэхэм ящыщ дэтхэнэ зыри псэлъамэ, жиIэр зыщ: «Къэбэрдокъуэм хуэдэу макъамэ гуакIуэ зыгъэпсу республикэм исар зытIущщ». Апхуэдэу щытми, ар Композиторхэм я союзым хэмыту, ар и гум къеуэу дунейм ехыжащ. Си щхьэкIэ сыщогугъ, Борис мыпсэужми, абы и IэдакъэщIэкIхэм, и псэемыблэж лэжьыгъэм хуэфащэ пщIэ, щIыхь зэгуэр игъуэтыжыну.
Къэбэрдокъуэ Тосэ.
