ЗэныбжьэгъуитI
Хэку зауэшхуэм и пэкIэ, 1937 — 1938 гъэхэм, Жэмтхьэлэ щыщу ди адэм балъкъэр ныбжьэгъуфI иIащ Сэлихь и цIэу. Ар гъэ къэсыху шыдыгукIэ къакIуэрт ди жылэм, кIэртIоф къишэрти, нартыхукIэ, джэшкIэ ихъуэжырт. Ди унэрат ар къыздекIуалIэ хабзэр. Псыгуэнсуми къахуэхъурт кIэртIоф бэв, ауэ Сэлихь ейр нэхъ пасэу къэкI лъэпкъыфIым хуэдэт икIи хьэлыуэт. Абы къыхэкIыу цIыхур ежэрти, яфIэфIыпсу яхъуэжырт. Iуэху лъэпкъ ямыIэми, зэрылъагъун къудей щхьэкIэ зэкIэлъыкIуэрт ди адэмрэ абырэ.
Си нэгу щIэтщ зыгъэ Сэлихь и шыдым къилъхуа шыд шыщIэ цIыкIур и гъусэу къызэрыкIуауэ щытар. Хьэблэ сабийр псынщIэу дызэхуэсри, къэдухъуреихьауэ тфIэгъэщIэгъуэну, деплъырт шыд шыщIэм: хэти удз Iэрамэ хуеший, ди гъунэгъу, си ныбжьэгъу Кушыку я унэм щIолъэдэж, мэжаджэ Iыхьэшхуэ къыщIехри, абы жьэдеIу. ЩIалэ цIыкIухэм ящыщ зы мэшхыдэ. «ей, апхуэдиз абы жьэдэхуэну-къым, тIэкIу-тIэкIуурэ къыпыщIыкIыурэ егъэшх!». Пкъом епха шыд анэр, и быным тегужьеикIауэ, кIапсэр зэпичыным хуэдэу ныкъуакъуэрт.
Апхуэдэу Сэлихьрэ ди адэ Уардэщыкъуэрэ зэныбжьэгъуащ зэкIэлъыкIуэу, шыгъупIастэ зэдашхыу, зэпэIэбэу, я гъуркIи я цIынэкIи зэрыщIэу. Ауэрэ Хэку зауэшхуэр къохъейри, зэныбжьэгъуитIым я зэкIэлъыкIуэнми печ. Зы махуэ гуэрым ди адэм шызакъуэгум жэм щIещIэ, «си ныбжьэгъужьым зыгуэр къыщыщIами сщIэркъым», жеIэри, тредзэри Жэмтхьэлэ макIуэ. МахуитI докIри, къокIуэж, хуабжьу нэщхъейуэ. «Уэлэхьи, — жи, — Сэлихь и Iуэхур мыщIагъуэ. Я щIалитIыр зауэм дашащ, и щхьэгъусэ Санят, ар и гум щIыхьащэри, сымаджэ хьэлъэ хъуауэ хэлъщ, лIыжьым хуэпщэфIэн къудеи иIэкъым».
Ауэрэ нэмыцэри къос, мазэ бжыгъэкIэ ди щIыпIэм итауэ дахуж. Мыр къыщы-хъуар 1944 гъэм и мэкъуауэгъуэ мазэрщ. И ныбжьэгъум и Iуэху зытетыр ди адэм имыщIэу, цIыхуми, зауэ зэманти, я щхьэр я Iуэхуу екIуэкIырт. Зы пщэдджыжь гуэрым ар жьыуэ дэкIат щхьэлым кIуэну. Къуажэ Советым и унэм блэкIа къудейуэ, и щIыбагъымкIэ зыгуэр къыщоджэ: «Уардэщыкъуэ», — жери. КъызэплъэкIмэ, Сэлихьт. ЗэщыгуфIыкIынтэкъэ мо куэд щIауэ зэрымылъэгъуа зэныбжьэгъуитIыр, гуфIэу IэплIэ зэхуащI.
— Мыр сыту жьыуи укъежьа нобэ, Сэлихь? Удаша си гугъэри куэдрэ сринэщхъеят, сыту фIыт укъызэрынар!
— Къэнахэр дыдашыж мыгъуэ!
КъызэрыщIэкIымкIэ, ди къуажэ Советым жэщым къашэри абы нэху къыщекIат ди къуэшхэр — лэжьапIэ унэм и кIэлындорым тесхэт, телъхэт. Унэ бжэIупэм Iутт ахэр къызэраша «студебеккер» машинэшхуэр. Тхьэм ещIэ — къыкIэрыхуахэр, ямыгъуэтахэр зэщIакъуэжыху, абдеж пIалъэкIэ къыщызэтеувыIауэ къыщIэкIынт.
Зэхихам ди адэр хуабжьу игъэнэщхъеящ.
— Санят пщIыгъу?
— НтIэ, модэ кIэлындорым тесщ.
— ФынакIуэ ди унэ, тIэкIу федзэкъэнщ.
— Ядэну пIэрэ?
ХъумакIуэхэм гу лъамытарэ е къафIэмыIуэхуарэ — зэщхьэгъусэхэр унэм къишэри, ди анэм иIэрати, шху, кхъуей, мырамысэ къахутригъэуващ. ХьэщIэхэр ныкъуэшхэу здэщысым, и фочыр гъэпкIауэ, хъуанэцIанэу пщIантIэм сэлэт гуэр къыдохьэ.
— ЖытIатэкъэ зэрамыдэнур! — гужьеяуэ къыщолъэтыж Сэлихьрэ и щхьэгъусэмрэ.
А зэманым ди унэ лъагъунлъагъу къагъэкIуэжауэ щIэст Совет Союзым и ЛIыхъужь хъуа, си шынэхъыжь Михаил. КIий-гуо макъыр, псалъэ гуемыIухэр щызэхихым, адрей пэшым ар къыщIокI:
— Къэхъуар сыт?
Зи бгъэм «Дыщэ Вагъуэр» хэлъ зауэлIыр щилъагъум, сэлэтыр къэуIэбжьащ.
— Къысхуэгъэгъу, ныбжьэгъу Совет Союзым и ЛIыхъужь! — зеущэхуж унажэ къэкIуам.
— КIуэ, гъэзэж, тIэкIу едзакъэмэ, сэ нэсшэжынщ Советым.
— ГурыIуэгъуэщ, — сэлэтым зигъэкIэрахъуэри, псынщIэу ди пщIантIэр ибгынащ.
А махуэра хьэмэрэ етIуанэ пщэдджыжьра, къуажэ Советым и бжэIупэм щыт машинэм балъкъэрхэр ирагъэтIысхьащ, мэлым хуэдэу зырызыххэу ябжурэ. Ди анэм зэрилъхьа гъуэмылэр Сэлихь IэщIелъхьэри, ди адэм IэплIэ хуещIыж:
— Гъуэгу махуэ, си ныбжьэгъу, сыхьэтыфI Тхьэм фыхуишэ! Мэлищэ щIакъуэншэ хъуркъым, ауэ фэ сыт фи лажьэ? Согугъэ Iуэхур зэхагъэкIыу мыгувэу къэвгъэзэжыну.
Ди адэм и нэпс къыщIэкIауэ япэу щыслъэгъуар а махуэрат.
Балъкъэрхэр зэрыс машинэр ежьэри ди къуажэкIэ еуэкIыпIэм нэсыху жылэм дэсхэр зэхэтащ — цIыхухъухэм я щхьэр егухарэ хэплъэу, цIыхубзхэр гъыуэ-бжэуэ.
ИужькIэ къызэрысщIамкIэ, Сэлихь и щIалэ нэхъыжь Жэмал дзэм и полковник хъуауэ щытащ. Ар Сталинград деж щыхэкIуэдащ.
Сталиным хуатхат Сэлихь и унагъуэр хэкум зэрыхуэпэжыр, и къуэхэм лIыгъэ зэрахьэу фронтым зэрыIутар иту, я хэку къагъэкIуэжыну лъа- Iуэу. АрщхьэкIэ письмом жэуап иIакъым.
Абы иужькIэ зэрылъагъужакъым зэныбжьэгъуитIыр. Сэлихь Къэзахъстан жыжьэм щыщIалъхьащ, куэд щIащ ди адэ Уардэщыкъуи дунейм зэрехыжрэ. Ауэ а тIум яку дэлъа зэныбжьэгъугъэр, мазэ зэрымылъэгъуамэ зэхуэзэшу зэрыщытар, зым адрейр игъэпэжу къызэрызэдэгъуэгурыкIуар нобэми си нэгу щIэтщ.
ЯХЭГУАУЭ Берд.
