Псым и махуэ
ООН-м и Ассамблее Нэхъыщхьэм 1993 гъэм мазаем и 22-м иригъэкIуэкIа и зэхыхьэм гъатхэпэм и 22-р Псым и дунейпсо махуэу щагъэуващ.
ЩIы Хъурейм тет къэралхэм я нэхъыбапIэм иужьрей лъэхъэнэм хуабжьу щытопсэлъыхь дыкъэзыухъуреихь дунейм щысхьын, хуэсакъын зэрыхуейм. Абы ипкъ иткIэ кърахьэжьа Iуэхугъуэхэм ящыщщ «Псым и махуэ» зыфIащари.
ТкIуаткIуэ телъыджэр псэхэлъхьэжу зэрыщытым дэтхэнэ зыри дыщыгъуазэщ. АрщхьэкIэ, абы езым къилэжьыж хуэфащэ гулъытэ хуэтщIыжыфу пIэрэ?
Дэ языныкъуэхэм деж дегупсысыххэркъым псым ди гъащIэм щиIыгъ увыпIэр зыхуэдизым. Ди планетэр абы хущымыщIэу къытщыхъуми, абы щыщу узэфэ хъунур щIыналъэ куэдым щымащIэщ, цIыху меларди 2,5-м щIигъум зэрызагъэкъабзэ псыр дагъуэншэкъым. ЩIы Хъурейм гъащIэр щызэтезыIыгъэ а ткIуаткIуэ гъуэзэджэр ирикъуу къызыIэрыхьэхэри дегупсысыпхъэщ ар зэгъэзэхуауэ къэдгъэсэбэпын зэрыхуейм.
Языныкъуэ щIэныгъэлIхэм къызэралъытэмкIэ, псым и зэхэлъыкIэр куэдкIэ елъытащ абы бгъэдэт цIыхум зыхищIэ гурыгъу-гурыщIэмрэ гупсысэкIэу зэрихьэмрэ. Псым «зэхих» хъыбарыр, компьютерым ещхьу, игу иреубыдэ.
«Псыр псэхэлъхьэжщ», «Псыр псэм и зы ныкъуэщ» псалъэжьхэр зэрызэпэджэжри нэрылъагъущ. Нобэрей щIэныгъэр зыщыгъуазэр а жыIэгъуэхэмкIэ нэхъ пасэу къэIуэта мыхъуауэ пIэрэ?
— Мы ткIуаткIуэм и зэхэлъыкIэри телъыджэщ. Абы и «акъылым» (кластерым) дэтхэнэ зы цIыхуми зыхуей псалъэуха щыхуэтхынущ, хущIегъуэжамэ, нэгъуэщIкIи щыхузэхъуэкIынущ, — езым къихутахэмкIэ къыддогуашэ профессор Рустум Рой.
Псым «псэ зэрыхэтыр» зэхэзыгъэкIа япэ къэпщытэныгъэхэр езыгъэкIуэкIауэ къалъытэр Японием щыщ щIэныгъэлI, доктор Мосару Эмотощ. Ауэ, къыжыIэпхъэщ, псым и зэхэлъыкIэр зэрызыхуэдгъазэм, дызэрыбгъэдыхьэм зэрелъытар щызэхэдгъэкIыфын къэхутэныгъэ цIыкIухэр дэ тщыщ дэтхэнэми зэрыхуегъэкIуэкIынур. АбыкIэ щыхьэтщ Волгоград къалэ дэс Гребень Маринэ.
— Си щхьэкIэ згъэунэхуащ псым зэрызыхуэбгъазэ псалъэхэмрэ абдеж дыдэм щызыхэпщIэ гурыгъу-гурыщIэ-хэмрэ псым зэрызыдищIыр, — жеIэ абы. — Сыт, атIэ, сэ сщIар? ЯпэщIыкIэ, псы къызэрыгуэкI IэгубжьэкIэ къизгъахъуэри сефащ, IэфIагъ-гуакIуагъ и лъэныкъуэкIэ иужькIэ зэрызихъуэжыр зэхэзгъэкIын мурадыр сиIэу. ИтIанэ, адрей псыр аргуэру IэгуфитIым изубыдэри, гуапагъэрэ гумащIагъэу къысхуэгъэIурыщIэмкIэ, дахэ жесIэмэ сеубзэрабзэурэ, сехъуэхъуу щIэздзащ. Арыххэти, езыр-езыру хъуа пэлъытэу, псым ехьэлIауэ си гум IэфIагъэ мыухыжым зыкъыщызэщIиIэтащ. Апхуэдизу «сызыхуэупса» псым сыхуэсакъыпэурэ сеIубащ. Телъыджащэщ, ауэ етIуанэу зыIузгъэхуар, и IэфIагъгуакIуагъкIэ, япэрейм хуабжьу къыщхьэщыкIырт, — жеIэ Гребень Маринэ.
ЦIыхум и гурыщIэр, и гупсысэр псым зэрызыхищIэр къэзыгъэлъагъуэ лэжьыгъэшхуэхэр щрагъэкIуэкIащ профессор Коротков Константин и лабораторэми. Псы зэрыт хьэкъущыкъур къэзыувыхьа гупыр, лъагъуныгъэм, гущабагъэм, къабзагъэм ехьэлIа гупсысэхэр, зэрахузэфIэкIкIэ, я щхьэм щаIыгъыну хущIэкъуащ. Псыр яхъуэж-ри, гупсысэхэр шынагъэм, лъагъумыхъуныгъэм, зэныкъуэкъу къэзыгъэхъухэмкIэ зэблахъуащ. ТкIуаткIуэ лIэужьыгъуитIри зэщIагъэщтыхьащ, я молекулэхэм я зэхэгъэувэкIэр къащIэн щхьэкIэ. «ФIыщIэ пхузощI», «Къысхуэгъэгъу» псалъэхэр зыжраIа псым и молекулэхэм тхыпхъэщIыпхъэ дахэу зызэхаухуэнащ. «Си гур пщыкIащ» дыджыгъэр зрапэса псым и кластерхэр микроскопкIэ щызэпаплъыхьыжым, ахэр нэджэIуджэ дыдэу къыщIэкIащ.
— Гупсысэ Iей и акъылым щызыхъумэ цIыхур и Iэпкълъэпкъым хэт псыращ псом япэ зэгуауэри, Iейм телэжьэн хуэдэу зэтриухуэри. Аращ нэхъыбэрэ уи гум фIы ибгъэлъыху щIэнэхъыфIри. КъызэрыщIэкIымкIэ, гулъытэншагъэм нэхъ Iеижу псым и ухуэкIэр зэтрекъутэ. Аращ сабийхэмрэ зи ныбжь хэкIуэтахэмрэ зэпымыууэ едэхэ-щIэн, макъ щабэкIэ епсэлъэн щIыхуейри, — щыхьэт тохъуэ доктор Мосару Эмоторэ щIэныгъэлI Грубер Аллоисрэ.
А псом уедэIуа иужькIэ, ди псыежэххэм яIэ хъуа щытыкIэм димыгъэгузэвэн тлъэкIыркъым. Ахэр пхъэнкIий идзыпIэ зэращIыжам дызыхуишэнур сыту пIэрэ, псыр ДыкъэзыгъэщIам и компьютермэ?..
АтIэ сыт Псым и махуэр зыхуэгъэзар? ЩIыуэпсым ехьэлIа адрейхэми хуэдэу, ар зэгъэщIылIар мы IэнатIэм щыщыIэ къалэн ткIийхэр зэфIэгъэкIын зэрыхуейм жылагъуэм гу лъегъэтэнырщ. Мыбдеж зыщиплъэфыхьрэ зэ-ман дэбгъэкIмэ, дунейпсо цIыхубэм гузэвэгъуэшхуэ къазэрылъэIэсынум шэч къытехьэгъуейщ. Ауэ щыхъукIи, щIыуэпсыр хъумэныр, егъэфIэкIуэныр къэрал псоми я унафэщIхэми абыхэм щыпсэу цIыхухэми я зэхуэдэ къалэнщ. Аращ зыхуэгъэзар Псым и махуэу гъатхэпэм и 22-м ягъэлъапIэри.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
