
Къущхьэ Хъусен Темыркъан и къуэр
1938 гъэм жэпуэгъуэм и 20-м Бахъсэн щIыналъэм хыхьэ Кыщпэк (Тыжьей) къуажэм щыщ мэкъумэшыщIэ унагъуэшхуэм къыщалъхуащ. Курыт еджапIэр фIы дыдэу къиуха нэужь, пхъэIэщэкъур иIыгъащ, шофёру лэжьащ. 1957-1960 гъэхэм комсомол путёвкэкIэ яхэтащ Налшык гидрометаллург заводыр зыухуахэм. 1960 — 1963 гъэхэм дзэм къулыкъу щищIащ.
Къигъэзэжа нэужь, КъБКъУ-м и мэкъумэш факультетым къыщызэIуаха ветеринариемкIэ и къудамэм щIотIысхьэри, «Iэщ дохутыр» IэщIагъэр иIэу, 1968 гъэм ехъулIэныгъэкIэ къеух, а кафедрэм егъэджакIуэу къагъэнэж. Егъэджэныгъэ-методикэ, щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр зэрызэдихьым хуэдэу, диссертацэ етхри, 1974 гъэм пхегъэкI икIи щIэныгъэхэм я кандидат мэхъу, а илъэсым къыщыщIэдзауэ КъБАМИ-м ветеринариемкIэ и кафедрэм и доцентщ. Хъусен и щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэр триухуат «Швиц Iэщ лъэпкъхэм я пкъынэлъынэхэмрэ (скелет) я щхьэ лыпцIэ налъэхэмрэ я ныбжь елъытауэ зэрызахъуэжыр» темэм. А Iуэхум пищэри, я теплъэ-щытыкIэрэ я ныбжькIэ зэхэгъэкIауэ, шэрыпI псэущхьэхэм я жьэкъупщхьэхэр куууэ иджащ икIи 1988 гъэм и доктор диссертацэр ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкIащ, къыкIэлъыкIуэ илъэсым профессор цIэр къыфIащащ. Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщу ветеринар щIэныгъэхэм я доктор япэу хъуар Къущхьэ Хъусенщ.
1996 гъэ лъандэрэ щIэныгъэхэмкIэ Петровскэ академием и академикщ. 1988-2000 гъэхэм мэкъумэш академием анатомиемкIэ, физиологиемрэ хирургиемкIэ и кафедрэм, 2002 гъэм къыщыщIэдзауэ Iэщ гъэхъуным и биотехникэ лъабжьэхэм я лабораторэм и унафэщIщ.
Къущхьэ Хъусен илъэс 50-м нэскIэ щIэныгъэ-егъэджэныгъэ лэжьыгъэшхуэ иригъэкIуэкIащ. СССР-мрэ Урысей Федерацэмрэ я ветеринар анатом цIэрыIуэт. Анатомхэм, гистологхэмрэ эмбриологхэмрэ я иужьрей союзпсо съездитIым доклад щищIащ, морфологхэм я Урысейпсо съездхэмрэ конгрессхэмрэ я нэхъыбэм хэтащ. Абы и цIэр «ХХ лIэщIыгъуэм морфологием щыпэрытхэр», «Адыгэ щIэн- гъуазэ» тхылъхэм хатхащ. Хъусен и лэжьыгъэхэр биологие, мэкъумэш щIэныгъэ- хэм я хэлъхьэныгъэшхуэщ. Анатомием и мылъку лъабжьэр къызэгъэпэщыным къаруушхуэ иритащ. Унагъуэ псэущхьэхэм я анатомием теухуа зэрыгъуазэ, зэреджэ тхылъ куэд игъэхьэзыращ. Урысей Федерацэм Мэкъумэш хозяйствэмрэ ерыскъыпхъэхэмкIэ и министерствэм и жьауэм щIэту къыдигъэкIа «Унагъуэ шэрыпIхэмрэ джэдкъазымрэ я анатомием и гурыIуэныгъэ нэхъыщхьэхэр» пособием «Аграрнэ зэреджэ тхылъ нэхъыфI» 3-нэ Урысейпсо зэпеуэм «Ещанэ нагъыщэм и диплом» къыщыхуагъэфэщащ. Ди къэралми СНГ-ми абы къыпэхъун щыIэкъым.
Къущхьэ Хъусен щIэныгъэ-методикэ лэжьыгъи 120-м щIигъу журнал цIэрыIуэхэм къытригъэдзащ, щIэныгъэхэм я кандидати 5 игъэхьэзыращ. Езыр IэпщIэлъапщIэти, IуэхущIэхэм тегушхуэрт, къигупсыса Iэмэпсымэ зэмылIэужьыгъуэхэм папщIэ патенти 4 къратат. Iэщ гъэхъуным и IэнатIэм IэмалыщIэхэр зэрыхипщэным жыджэру яужь итт. Абы щхьэкIэ, 1991 гъэм мэкъумэш академием къыщызэрагъэпэщауэ щыта «Внедренец» щIэныгъэ-производственнэ IуэхущIапIэ мыиныр ноби мэлажьэ.
И гуащIэ хьэлэлым къыпэкIуэу фIыщIэ, щIыхь тхылъхэр, дамыгъэ зэмылIэужьыгъуэхэр, «Лэжьыгъэм и ветеран» медалыр къыхуагъэфэщащ.
2015 гъэм щэкIуэгъуэм и 16-м Къущхьэ Хъусен дунейм ехыжащ.
Апхуэдэхэр ящыгъупщэркъым
Студент гъащIэр гуимыхужщ. А илъэсхэр IэфIу, щIэщыгъуэу дапщэщи къыддокIуэкI. Сыщысабий лъандэрэ Iэщ дохутыр IэщIагъэм сыдихьэхырт, школым сыщыщIэсми абы сыхуеджэну сыщIэхъуэпсырт.
ИкIи си мурадыр къызэхъулIащ — КъБКъУ-м и мэкъумэш факультетым ветеринариемкIэ и къудамэр къэзухащ. Дезыгъэджа щIэныгъэлIхэри зы махуи сщыгъупщакъым. Абыхэм къахэзгъэщхьэхукIыну сыхуейт еджагъэшхуэ, цIыху гумызагъэ, набдзэгубдзаплъэ Къущхьэ Хъусен. IуэхущIэхэм тегушхуэрт, абыхэм дыхигъэгъуазэрт, зымащIэкIи зыщIедгъэхыу идэртэкъым. Псоми гулъытэ къытхуищIырт, IэщIагъэм куууэ дыхигъэгъуэзэн щхьэкIэ, и къару еблэжынутэкъым. И лекцэхэр щIэщыгъуэт, гурыIуэгъуэт, нэрылъагъу пособиехэр IэкIуэлъакIуэу къигъэсэбэпырт. ТкIийуэ къыпщыхъуми, экзаменхэм деж гуапагъэр къебэкIырт, дэтхэнэми ди зэфIэкIыр, ди щIэныгъэр здынэсыр зэкIэлъыхьауэ зригъащIэрт, жэуапхэм дытригъэгушхуэрт. Зачётхэмрэ экзаменхэмрэ нэхъыфIу зыхуэдгъэхьэзы-рын папщIэ, музейм дыщигъэлажьэрт. Зэреджэ тхылъхэр, анатомие атласхэр, таблицэхэр тэмэму дгъуэтырт. Къущхьэ Хъусен и нэIэ къыттету, студентхэр дызэдэIэпыкъужырт, къыдгурымыIуэр тхузэпкърихырт.
Иригъэджахэм ящыщу кандидат, доктор диссертацэхэр зытххэм, пхызыгъэкIхэм я Iуэхур ядиIыгъырт, ядигъэпсынщIэрт, я ехъулIэныгъэхэм ину иригушхуэрт. А цIыху щэджащэм и гулъытэр сэри къыслъысащ.
ЕгъэджакIуэ, гъэсакIуэ нэсым и шыфэлIыфэ нэхъыфIхэр Къущхьэ Хъусен дэтлъагъурт. Апхуэдэхэр ящыгъупщэркъым.
КЪЭРЭШЕЙ МуIэед,
Ветеринар медицинэмрэ биотехнологиемкIэ факультетым и ветеринар-санитар экспертизэмкIэ
и кафедрэм и унафэщI, биологие щIэныгъэхэм я доктор.
«Украинэм и морфологхэр - мэкъумэш хозяйствэм» япэ республикэ конференцым щыIэу. Киев къалэ, 1988 гъэ
