Артист цIэрыIуэхэр ягу къагъэкIыж
Налшык и Музыкэ театрым мэлыжьыхьым и 7-м фэеплъ пшыхь щекIуэкIащ. Ар теухуауэ щытащ УФ-м и цIыхубэ артистхэу ТIыхъужь Алийрэ ДыщэкI КIунэрэ къызэралъхурэ илъэси 100 зэрырикъум. Пшыхьыр къызэригъэпэщащ КъБР-м ЩэнхабзэмкIэ и министерствэм.
КъБР-м щэнхабзэмкIэ и министр Къумахуэ Мухьэдин къыхигъэщащ лъэпкъ театрхэр къызэрызэрагъэпэщрэ мы гъэм илъэс 80 зэрырикъум ехьэлIа зэхыхьэхэр, фестивалхэр зэрырагъэкIуэкIынур, абыхэм спектакль нэхъыфIхэр зэрыщагъэлъэгъуэнур, артист, режиссёр пашэхэр зэрыщагъэлъэпIэнур. Республикэм исхэм фIыуэ ялъэгъуа цIыхубэ артистхэм я фэеплъ пшыхьым куэд зэрызыхуишэсар гуапэ зэрыщыхъуар министрым жиIащ икIи къызэхуэсахэм ягу къигъэкIыжащ ТIыхъужь Алийрэ ДыщэкI КIунэрэ я гъащIэмрэ я гуащIэмрэ.
Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и тхыдэм къыгуэхыпIэ имыIэу епхащ абы и лъабжьэр зыгъэтIылъахэм, и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэфI хуэзыщIахэм ящыщу нобэр къыздэсым зи цIэр ящымыгъупща, УФ-м я цIыхубэ артистхэу ТIыхъужь Алийрэ ДыщэкI КIунэрэ. Утыкур, зи IэщIагъэр фIыуэ зылъагъуу щыта а артистхэм я цIэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ я тхыдэм дыщэ хьэрфхэмкIэ тхауэ къыхэнащ. Ахэр зымыцIыху республи-кэм къигъуэтэгъуейщ. Алийрэ КIунэрэ я гъащIэр хуэгъэпсауэ щы- тащ театр гъуазджэм гу къабзэрэ псэ хьэлэлкIэ хуэлэжьэным.
ФIэщщIыгъуейщ ди лъэпкъым и набдзэу ялъытэ, ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрыр зыгъэбжьыфIа, гушыIэ жанрым къыхуигъэщIа артист цIэрыIуэ ТIыхъужь Алий и цIэр зэхэзымыха щIагъуэ адыгэм яхэту. Москва Луначарс-кэм и цIэр зезыхьэ Театр институтыр къиухыу къигъэзэжа нэужь, ТIыхъужьым Къэбэрдей къэрал драмэ театрым щылэжьэн щIидзащ. Ар къэзыцIыхуу, фIыуэ къэзылъагъуу щытахэр мащIэкъым. Зи гур къабзэ, зэфIэкI инкIэ Тхьэр зыхуэупса артист щэджащэр цIыхухэм я гум, я псэм дыхьат. ТIыхъужь Алий и цIыхугъэри, и макъри, и дуней тетыкIэри, и гушыIэкIэри, и джэгукIэри — псори зэкIужт, телъыджэт. Илъэс 20-м щIигъуауэ Налшык къыщызэрагъэпэщ ТIыхъужь Алий и цIэр зезыхьэ театр фестивалыр. Республикэм и театрхэм я артистхэм къадэкIуэу, гъунэгъу щIыналъэхэм къикIа хьэщIэхэри абы зэрыхэтыр и щыхьэтщ артист цIэрыIуэм и цIэр лъэпкъ драмэ гъуазджэм и тхыдэм къыгуэхыпIэ имыIэу зэрыхэпщам, абы и джэгукIэр, и утыку итыкIэр, къигъэщIа роль хьэлэмэтхэр гукъинэж зэращыхъуам.
ДыщэкI КIуни къэзымыцIыху республикэм къигъуэтэгъуейт. 1935 гъэм илъэс 14 ныбжьым иту ар Псыхуабэ ягъэкIуащ, библиотекэ лэжьыгъэм щыхурагъаджэ курсхэм. ЕджакIуэхэм папщIэ абы къыщызэрагъэпэща драмкружокым жыджэру хэтт КIунэ. Курсым кIуахэм ягъэува спектаклыр зылъэгъуа Къалмыкъ БетIал ДыщэкIым къылъыса ролыр зэригъэзэщIар игу ирихьауэ жаIэж. Уеблэмэ, арэзымэ, Москва щыIэ ГИТИС-м игъэкIуэну къыжриIат, ауэ ДыщэкIыр щеджар Налшык къалэ дэт театр студиеращ.
1937 гъэм Къэбэрдей театрыр къызэIуахащ. Япэу сценэм къихьахэм яхэтащ КIунэ. Корнейчук Александр и «Платон Кречет» пьесэм хэт Лидэ и ролыр игъэзэщIащ абы щыгъуэм. КIунэ Къэбэрдей театрым зэрыщылэ-жьа илъэс 65-м къриубыдэу роль 250-м щIигъу игъэзэщIащ. Псом хуэмыдэу артисткэм фIыуэ илъагъуу щытащ анэм и ролыр. Абы нэхъ къехъулIауэ къалъытэ Гоголь и «Фызышэм» щигъэзэщIа Агафье Тихоновэ, Шолоховым и «ЩIыщIэ къэIэта» тхыгъэм къытращIыкIа спектаклым къыхэщ Куприяновэ Дарье сымэ я ролхэр. КъыжыIапхъэщ, комедие, трагедие ролхэм пылъхьэншэу пэлъэщу зэрыщытар. КIунэ киноми щыджэгуащ. КIыщокъуэ Алим зи сценарий итха «Бгы къыгуэуа» фильмым адыгэ фызыжь Зэрылэ и ролыр арат зратар.
Театрым къыдэкIуэу, жылагъуэ лэжьыгъэхэри игъэзэщIащ ДыщэкIым. Ар КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату тIэунейрэ хахащ.
ТIыхъужь Алийрэ ДыщэкI КIунэрэ щызэдэджэгуа спектаклхэм щыщ пычыгъуэхэр экранымкIэ къагъэлъэгъуащ. Апхуэдэхэт Къэрмокъуэ Мухьэмэд и «Лъагъуныгъэм и къарур», Шолохов Михаил и «ЩIыщIэ къэIэта» спектаклхэр.
Ди республикэм и театрхэм я артистхэм утыку кърахьащ спектаклхэм щыщ Iыхьэхэр. Апхуэдэу Горький Максим и цIэр зезыхьэ Урыс драмэ театрым Цагарели Авксентий и «Невеста из Имеретии», КъБР-м и Музыкэ театрым IутIыж Борис и «Шэмхьун и фызышэ», ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым «ТIатIушэрэ СатIурэ», Кулиев Къайсын и цIэр зезыхьэ Балъкъэр къэрал драмэ театрым Жантуев Иса и «Жених» спектаклхэм щыщ пычыгъуэхэр ягъэлъэгъуащ.
Зэхыхьэм я гуапэу зыкъыщагъэлъэгъуащ гъунэгъу щIыналъэхэм къикIа хьэщIэхэми. Апхуэдэхэщ Акъ Мухьэрбэч и цIэр зезыхьэ Шэрджэс къэрал драмэ театрым (Акъ Мухьэрбэч и архивым щыщ «Гъунэгъурэ гъуэншэджрэ» монологыр), Дагъыстэным и Урыс къэрал драмэ театрым (Жан Пьер Морье и «Покинутая») я артистхэр.
ГушыIэ дахэкIэ гъэнщIа пшыхь гукъинэжыр ягъэдэхащ уэрэджыIакIуэхэу Сокъур Ольгэрэ ЦокIыл Азэмэтрэ, пшынауэ Къуэдз Михаил сымэ. Пшыхьым и кIэухым абы хэтахэм зэдыжаIащ «Лъагъуныгъэм и къарур» спектаклым щыщ «ЩымыIатэмэ лъагъуныгъэр» уэрэдыр.
Пшыхьым зыкърагъэхьэлIащ ТIыхъужь Алийрэ ДыщэкI КIунэрэ я бынхэмрэ абыхэм я быныжхэмрэ, щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ я цIыхухэм, артистхэм я лэжьыгъэхэм дихьэххэм.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
