ХэкулI
Лъэпкъ псом ягъафIэ хэкулI щытепсэлъыхьым и деж, псалъэм я нэхъ IэфIхэмрэ гуапэхэмрэ гущIэм къралъыхъухь хабзэщ. Шэч хэлъкъым КъардэнгъущI Зырамыку и махуэшхуэм теухуауэ «Адыгэ псалъэм» зэхиша лIыбэрыхъуэхъум апхуэдэ куэд зэрыхэтынум. Ар хъарзынэкъэ-тIэ! Зэпэбжьауэ, зэхущIэджэ, зэпщэфыIэ, зэрыукI мыхъумэ, гуапагъэ лъэпкъ зытемылъыжу къыпщыхъу мы дунеижьыр абы нэхъ зыхущыщIэ щыIэкъым, дауи, иджыпсту.
Пэжщ, къыщыхъуи щыIэщ, зыгуэрым дыщытхъуну щIэддзэмэ, дыщIихьэIуэу щедгъэлей, игъэлъэпIэным и пIэкIэ, а зи гугъу тщIыр дыхьэшхэн зыщIэхъукI псалъэшхуэ нэд куэдыIуэ щыжытIэ. Ауэ фи фIэщ зэрыхъун, Зырамыку елъэгэкIын хъуэхъу дэ нобэ тхужыIэну къыщIэмыкIын. Сыту жыпIэмэ инщ икIи бгъуфIэщ абы и IуэхущIафэри.
Ди жагъуэ зэрыхъущи, апхуэдэ IуэхущIафэхэм я инагъыр дэ къабыл щытщIри гуапэ дыдэу дытепсэлъыхьын щыщIэддзэри а псалъэхэр зыхуэгъэзам щызэхимыхыжынум дежщ. Аращи, девгъэпIэщIэкI гуапагъэ зэжетIэну.
ГуапагъэкIэ гъащIэм щигъэкIахэм ящыщкъым КъардэнгъущI Зырамыку езыр. Ар сэ нэхъри хьэкъ сщыхъуащ и гукъэкIыжхэм сыкъеджа иужькIэ.
* * *
1918 гъэм Зырамыку къыщалъхуащ Жанхъуэтхьэблэ (Псыгуэнсу) къуажэжьу лIыфI куэдкIэ ди лъэпкъ щэнхабзэм къыхуэупсам. Дунейм къытехьа къудейрэ сабийуэ абы и адэ-анэр щхьэщылIыкIащ. Ауэ адэ папщIи анэ папщIи хуэхъуа и къуэшыфIхэу Мурид, Мухьэмэд, Бэчмырзэ, и шыпхъу Чэниуат сымэ ар трашащ гъащIэ гъуэгуанэм. Абыхэм я жьауэм щIэтурэ, Зырамыку къиухащ къуажэ еджапIэр, зэхыхьагъащIэ колхозым зыкъомрэ щылэжьащ. Ауэ талантыр зэманми къыхужьэдэкъуэркъым, гугъуехьми хуэгъэупщIыIуркъым. Ар натIэ хуэхъуну Тхьэм иухауэ къыщIэкIынти, Зырамыку пасэ дыдэу щIедзэ уэрэд жиIэу, къуажэ клубым щагъэув спектаклхэм щыджэгуу.
Псалъэм къыдэкIуэу жытIэнщи, Зырамыку и анэми и къуэш нэхъыжьхэми Iэзэу уэрэд жаIэу щытащ. Абыхэм нэмыщIкIи, пшапэщыс къэкIуахэм зэпеуэу уэрэд щыжаIэ куэдрэ къэхъурт КъардэнгъущIхэ я унэм. ЛъэныкъуэкIэ къыщыту абыхэм щIэдэIу, зримыгъэIэтыщэурэ ядежьу щIалэ цIыкIум абы щыгъуэу къыщIэкIынущ адыгэ уэрэдыжьым и IэфIыр и псэм щыхыхьар.
Ауэрэ, 1935 гъэм артист IэщIагъэм щыхурагъаджэрэ ГИТИС жыхуаIэжу Москва дэтым япэ дыдэу къыщызэрагъэпэща Адыгэ студием (иужькIэ цIэрыIуэ дыдэ хъуам) ягъэкIуэнухэм КъардэнгъущIыр хагъэхьэ. Адыгэ театрей гъуазджэм и псыпэр зыгъэжахэу Сонэ Мухьэрбий, Щхьэгъэпсо Мухьэмэд, Сибэч Бы- хуэ, Балъкъэр Калисэ, Тубай Мухьэмэд, ТIыхъужь Алий сымэ зыхэта гуп дыгъэлым ящIыгъуу Москва кIуэри илъэситхукIэ Зырамыку щеджащ а институт цIэрыIуэм, ехъулIэныгъэ иIэу къиухащ. АтIэми актер къудейуэкъым ар еджапIэ зыгъэкIуа республикэм къызэрыхуэкIуэжар. Студенту щыщыта илъэсхэм абы итхащ «Къанщобийрэ Гуащэгъагърэ» пьесэр. А пьесэращ япэ адыгэ студием диплом лэжьыгъэу игъэлъэгъуари, къагъэзэжа нэужь, Адыгэ театрыр къызэрызэIуахари.
А 1940 гъэ дыдэм ираджащ Зырамыку, абы щыIэу зауаер къытехъуэри, и кIыхьагъкIэ жыхуаIэм хуэдэу хэтащ, уIэгъэ хьэлъэ хъуарэ етIуанэ гупым хыхьэ инвалид тхылъыр иIыгъыуи къигъэзэжащ.
Ауэ гъуазджэр IэщIыб хуэщIакъым итIанэми Зырамыку. И щхьэгъусэ Къурэлей Зулихъани театрым щылажьэрт, гугъуехьрэ хьэзабу щыIэр къызэранэкIауи я гугъэжт. Ауэ гуауэм «сынокIуэ» жиIэ и хабзэкъым. Куэд дэмыкIыу дунейм йохыж Зырамыку и щхьэгъусэ, роль гъэщIэгъуэн дыдэхэмкIэ цIыхур къэзыхьэхуа, ди лъэпкъ гъуазджэр бэкIэ зыщыгугъ Къурэлей Зулихъан.
Абы иужькIэ куэдрэ хэтыжыфакъым Зырамыку театрым, — гуауэр инт, гукъэкIыжхэр хьэлъэт… Арати, 1949 гъэм, сценэр ибгынэри, Зырамыку зритащ гъащIэ жьэгу хуэхъуауэ нобэр къыздэсым зи мафIэр къыхуэблэ фольклористикэм. А гъэм щIедзэри КъардэнгъущIыр щолажьэ ди республикэм и щIэныгъэхутэ институтым. Щолажьэ, «щIэныгъэлI нэхъыжь» жыхуаIэ цIэр сыт и лъэныкъуэкIи игъэпэжу.
* * *
Зырамыку и цIэр фIыкIэ жыпIэ хъунут, лъэпкъ театрыр къэунэхуным, зиужьыным теухуауэ илэжьам фIэкIа абы и гъащIэм хэмытами.
Зырамыку бгъэлъапIэ хъунут, Iэщэр иIыгъыу зауэ гъуэгуанэ кIыхьыр, хьэлъэр, псэзэпылъхьэпIэкIэ гъэнщIар зэрикIуам щхьэкIи.
Ауэ зы лIыфI щIагъэлъэпIэн хуэдиз апхуэдэ лъэныкъуэ зыбжанэу зэхэлъщ КъардэнгъущIым и цIэрыIуагъэм лъабжьэ хуэхъу щхьэусыгъуэр.
ЩIэи гъуни иIэкъым жыхуаIэм хуэдэщ Зырамыку IуэрыIуатэхэкIыу зэхуихьэсыжар. Нарт пшыналъэхэр, хъыбарыжь гъэщIэгъуэныщэхэр, таурыхъхэр, псалъэжьхэр, къебжэкIхэр… ЖыпIэнуракъэ, «Адыгэ IуэрыIуатэкIэ» зэджэу нобэкIэ дызэрыгушхуэ къомыр зэрымыкIуэдыжам, зэрыщыIэм КъардэнгъущI Зырамыку и фIыщIэ ин хэлъщ. ФольклористикэкIэ зэджэ щIэныгъэм хэлъхьэныгъэшхуэ хуищIащ жыпIэмэ, ари мащIэ къехъуэкIынущ абы илэжьам.
Зырамыку ящыщщ пасэ дыдэу ТхакIуэхэм я союзым хагъэхьахэм, сыщымыуэмэ. Адыгэ тхакIуэхэм ар нобэ ди нэхъыжь дыдэщ, ди тхьэмадэщ. Зыкъомым ямыщIэнкIи хъунщ, ауэ адыгэ театрым япэ дыдэу ягъэува лъэпкъ пьесэр зытхауэ щытар КъардэнгъущIырщ. Нобэр къыздэсым ди театрым и репертуарым хэтщ а пьесэ хъарзынэр. «Къанщобийрэ гуащэгъагърэ», «Андемыркъан», «Къэбардэрэ Алътудрэ», «Хъуэжэ» жыхуиIэ тхыгъэ гъэщIэгъуэнхэри Зырамыку и Iэдакъэм къыщIэкIащ, публицист, журналист лэжьыгъэ куэди иIэщ.
НэхъыфIыжу жызыIэн Тхьэм къигъэунэху, Зырамыку и пщIэмрэ и щIыхьымрэ абы зыкIи игъэлъэхъшэну къыщIэкIынкъым, ауэ си щхьэкIэ адыгэ уэрэдыжьхэм тепсэлъыхьIауэ щызэхэсхкIэ, сэ зи теплъэ си нэгу къыщIыхьэри зи макъ си тхьэкIумэм итри КъардэнгъущI Зырамыкущ. Шэч къытесхьэркъым «Адыгэ уэрэдыжь» псалъэхэр ди лъэпкъым куэдрэ, куэдрэ зэрызэрихьэнум.
«Дыщэ фонд» жыхуаIэм хуэдэ ди радиом иIэу щытмэ, шэч хэмылъу, абы хыхьэ нэхъ пажэхэм ящыщу къыщIэкIынщ Зырамыку къигъуэтыжамрэ гъэщIэгъуэныщэу къиIуэтэжахэмрэ. Абы и макъым, и къэIуэтэжыкIэм хэлъщ къыбдамылъхуамэ зыхэплъхьэфынкIэ Iэмал имыIэу узыIэпызышэ гуэр. А жысIэм щыхьэт тIуащIэ къытехъуэну къыщIэкIынщ, радиокIэ, телевизоркIэ мыхъуу, езы Зырамыку бгъэдэсрэ гу ихакIэ ар гушыIэу зэхэзыха дэтхэнэри.
Дауи, насыпышхуэщ лъэпкъ псо зэрыбгъэгушхуэн лъэкIыныгъэ уиIэу дунейм укъытехьэныр. КъардэнгъущI зырамыку нэхъ цIыху насыпыфIэ дыдэхэм яхэбжэн хуейт. Ауэ гъащIэм ар зэи щигъэщIакъым и удынхэм: зыр адрейм кIэлъыкIуэу жыхуаIэм хуэдэу, дунейм ехыжащ абы и бынищри. Уи пкъым къикIа щIалищ уи IэкIэ щIэплъхьэжын жыхуэпIэр — ар хьэлъэ дыдэщ, гу махэрэ псэ махэрэ зиIэ цIыхур къызэмылхэм ящыщщ. Ауэ IуэхущIафэ инхэм хэт цIыхур гъащIэм и удын хьэлъэхэм нэхъ пэщIэтыфу къыщIэкIынущ. Къелауэ ноби лъэпкъым хуолажьэ.
IутIыж Борис.
1998 гъэ
Зырамыку Мейкъуапэ щохьэщIэ. Ар бгъэдэсщ СССР-м и Къэрал саугъэтым и лауреат, тхакIуэ, щIэныгъэлI цIэрыIуэ КIэрашэ Тембот. 1956 гъэЗырамыку, Нало Заур, Бэрэгъун Владимир сымэ профессор Гиппиус Е. В. и унэм щолажьэ. Москва, 1978 гъэ
