Лъэпкъ лIыхъужь
1950 гъэм, иджыри сыщIалэжь цIыкIуу, си анэм Фрунзе (иджы Бишкек) къалэм сыздишат. Ар си дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхут. Къалэм зэрымыщIэкIэ дыщрихьэлIащ цIыхугъэшхуэ зыдэплъагъу цIыхухъум. «Дауэ ущыт, си шыпхъу?» — жиIэри, абы си анэм быдэу IэплIэ къыхуищIащ. Сэри къызэдэхащIэри, жиIэр дымыгъэзащIэу зэримыдэнур и макъымкIэ къыдгуригъаIуэу, я унэм дригъэблэгъащ.
Фрунзе и Iэгъуэблагъэхэм деж щыт, пхъэм къыхэщIыкIа унэ цIыкIум и бжэщхьэIум дызэребакъуэу, зыхэтщIащ хьэщIэхуэфI унагъуэм дыкъызэреблэгъар. Ди псэукIэр зыхуэдэм, си адэ Мустэфа и Iуэхухэр зыIутым къыщIэупщIэрт, абы и зэфIэкIхэр игу къигъэкIыжырт. Ар къызэрытхущытым фэрыщIагъ лъэпкъ хэслъэгъуакъым икIи си адэр апхуэдэу фIыуэ зылъагъу, гуапэу абы и гугъу зыщI цIыхум пщIэ хуэсщIащ. Дыкъыщежьэжым, бысымым, тхьэмыщкIэу сызэрыхуэпам гу лъитагъэнти, и жыпым тумэн кърихри къызитащ: «Си щIалэ цIыкIу, мыр къащтэ, зыгуэркIэ сэбэп къыпхуэхъунщ», — жиIэри. А зэманым ар ахъшэшхуэт.
Абы лъандэрэ илъэс куэд дэкIащ, дэри ди Хэкум къэдгъэзэжащ. Жанакъаит КПСС-м и Советскэ райкомым и япэ секретару лажьэрт, сэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым сыщеджэрт. Районым щекIуэкI зэIущIэ гуэрым дыщызэрихьэлIат. Абы сыкъицIыхужри къызбгъэдыхьащ, сызрикъузылIэри къызэупщIащ: «Уи Iуэхухэр дауэ щыт? Мустэфарэ Марьямрэ сыт хуэдэ?», — жиIэри. Апхуэдэ цIыхур къызэрыгуэкIыу зэрыщытыр сэ икъукIэ си гуапэ хъуат.
Залиханов Жанус и къуэ Жанакъаит Iуэхугъуэ куэдкIэ гъэнщIа гъащIэ гъэщIэгъуэн къызэринэкIащ. Зауэ зэманым щыгъуэ бийм иубыда щIыналъэм щыIа партизан гупым яхэтащ, иужькIэ ВКП(б)-м и Шэрэдж райкомитетым и япэ секретару щыщытам, колхозхэм я лэжьыгъэр зэтеублэжыным, гъащIэр егъэфIэкIуэжыным жыджэру цIыхубэр къыхузэщIигъэуIуащ. Ауэ абы и гугъэхэр гъащIэм щызэщIэну къыхуиухатэкъым. И зэфIэкIхэри, и пщIэри къалъытакъым, и лъэпкъым и натIэ кърикIуа гъащIэ дыджыр езыми игъэунэхуащ. Зи Хэкур зрагъэбгынахэм яхэту Къыргъыз Республикэм яшащ, абыи ар щыIащ и лъэпкъэгъухэм зэрыхузэфIэкIкIэ дэIэпыкъуэгъу яхуэхъуу.
ХамэщIым здэщыIэм, Залихановыр щIэбэнырт и лъэпкъэгъухэр ирагъэбгына я щIыпIэм къызэришэжынум, и закъуэуи, нэгъуэщIхэм я гъусэуи абы мызэ-мытIэу къэрал унафэщIхэм письмо яхуитхащ, Хэкум ирагъэкIахэм я унафэр къутэжыным икIи захуагъэр зэфIэгъэувэжыным къыхуриджэу.
Залихановым къэрал унафэщIхэм зэрызахуигъэза письмохэм ящыщ зым мыпхуэдэу итщ: «Сэ сызэрегупсысымкIэ, цIыхум и дежкIэ тезыр нэхъ хьэлъэ дыдэр лъэпкъ пудыныгъэрщ. Хуэмыфащэу ягъэпуд балъкъэр лъэпкъыр щIохъуэпс япэм иIа и щхьэхуитыныгъэм, и экономикэ, щэнхабзэ зыужьыныгъэм. Балъкъэр лъэпкъым и хъуэпсапIэ закъуэр Кавказым игъэзэжынырщ».
А Iуэхум теухуауэ Залиханов Жанакъаит иригъэкIуэкIа лэжьыгъэм щыхьэт техъуэ дэфтхэрхэр ихуащ балъкъэр лъэпкъыр зэрырашам, къызэрагъэзэжам, абы я къэщIэрэщIэжыныгъэм теухуауэ къыдэкIа «Час испытаний» тхылъым. И лъэпкъым зыгуэркIэ дэIэпыкъуным ерыщу зэрыхущIэкъуамкIэ, хамэщIым щыщыIа лъэхъэнэ гугъухэм и псалъэ гуапэхэмкIэ цIыхухэм гугъапIэр яфIимыгъэкIуэду зэрыщытамкIэ абы пщIэ къилэжьат.
Си лъэпкъэгъухэм я гукъэкIыжхэм къызэрыхэщыжымкIэ, а зэманым Жанакъаит я пашэу къалъытат. Куэдым я щхьэ Iуэху ирахьэлIэрт абы икIи, сыт хуэдэу зэманыр хьэлъэу щымытами, зэрыхузэфIэкIкIэ дэтхэнэми чэнджэщкIэми IуэхукIэми дэIэпыкъуэгъу яхуэхъурт. ГъэфIагъыцIэу «Зали»-кIэ къеджэрт абы цIыхухэр. «Сэ Зали деж сыщыIащ», «Зали чэнджэщ къызитащ» щыжаIэкIэ гурыIуэгъуэ хъурт абы и деж щIэкIуа Iуэхур тэмэму зэрызэфIэкIар.
Балъкъэр лъэпкъым я хэкум къагъэзэжа нэужь, Залихановым, езым хуэдэу гууз-лыуз зиIэ и ныбжьэгъухэр и гъусэу, къыздэкIуэжам цIыхухэр я пIэ изэгъэжынымкIэ дэIэпыкъуэгъушхуэ хъуащ. Ар район парт зэгухьэныгъэм и унафэщIу ягъэувыжащ икIи хузэфIэкIыр щищIэу а IэнатIэм пэрытащ.
Иужь илъэсхэми, тхылъ тедзапIэм, Къэбэрдей-Балъкъэр радиом я унафэщIу лажьэкIэрэ, тхакIуэ-романист цIэрыIуэу республикэми къэралми къыщалъытауэ, и лъэпкъым и Iуэхухэр дэгъэкIынымкIэ жыджэру лэжьыгъэ щхьэхуэхэр зэфIигъэкIащ. Псом хуэмыдэу Будаев Азрэтрэ Мечиев Кязимрэ я пщIэр къэIэтыжынымкIэ куэд ищIащ. Апхуэдэу 1954 гъэм, Къыргъызым щыIэу, Гуэл щхъуантIэхэм деж нэмыцэхэм щаукIа Будаев Азрэт и фэеплъыр бгъэкIуэд зэрымыхъунум щыхьэт техъуэ тхыгъэ къулыкъущIэхэм яхуигъэхьауэ щытащ. Сэрэ КПСС-м и Шэрэдж райкомым и япэ секретарь Туменовымрэ Мечиев Кязим и унэ-музей къыщызэдгъэпэщым, абы екIуалIэ гъуэгур щыдухуэм Жанакъаит икъукIэ дэIэпыкъуэгъушхуэ къытхуэхъуащ. Музейр къыщызэIуахым зэIущIэр Залиханов Жанакъаит иригъэкIуэкIащ.
Къэрал лэжьакIуэшхуэу щыта, тхакIуэ, публицист зэчиифIэм нобэми пщIэшхуэ хузощI. Зи щIыналъэр, цIыхухэр хуабжьу фIыуэ зылъэгъуа, Къэбэрдей-Балъкъэрым и къуэ пэж Залиханов Жанакъаит къызыхэкIа балъкъэр лъэпкъыр зэрыгушхуэн цIыху щэджащэу щытауэ сэ къызолъытэ.
Зумакулов Борис,
КПСС-м и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым и секретару,
япэ секретарущыта (1980 — 1991 гъгъ.), тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор.
