Тырку
Дунейр щIэх и пIэ иувэжауэ тлъагъуну,
цIыхухэр хуиту дызэхэплъэжыну сыщогугъ
ЗэрыфщIэщи, дунейм дэнэкIэ зумыгъазэми, жылэхэр, лъэпкъхэр, цIыхур игъэгуауэщхьэуэу коронавирус жыхуэтIэ узыфэм зэщIищтауэ иIыгъщ. Зи цIэ къисIуа сымаджагъэр къызэрыгуэкIкъым, узыфэ хьэлъэщ, уз зэрыцIалэщ, къыптегуплIэу, уригухыу. IэпкълъэпкъкIэ узым цIыхум иригъэгъэвым ищIыIужкIэ, и психикэми тегъуалъхьэу апхуэдэщ коронавирусыр. «Нэхъапэхэм зэрыщытам хуэдэу хъужыну, къызэднэкIа зэманхэм дауэ зыхуэдгъэзэжа хъуну», жаIэу цIыхур зэпымычу иропсалъэ, хэкIыпIэхэр къалъыхъуэ, узыфэр гъэкIуэда зэрыхъуным йолэжь.
Щоджэн Iумит Мы узыфэр къыщежьа къудейм ухуеплъэкIыжмэ, дунейр игъэгущтэу зиубгъунуи цIыхур зэридзэу къызэрыкIынуи зыми и гугъакъым. Пэжыр жыпIэмэ, дэр дыдэхэми, дохутырхэми, ди гугъакъым Iуэхур апхуэдизу Iэтыгъуейуэ зыкъызэблихъуну. Сымаджагъэр къыщежьа Чын къэралыгъуэмкIэ, пыухыкIауэ жыпIэмэ, псори къыщежьа Iухъан къалэм, мазищым и кIуэцIкIэ узыфэр ягъэIэсат, нэгъуэщI щIыпIэхэм зэрынэмысын Iэмал куэди ирахьэлIат. Ар зылъагъу, зи нэгу щIэкI нэгъуэщI къэралхэми псори зэтес зэрыхъужынумкIэ гугъэ яIэ хъуат.
АрщхьэкIэ, узэрыхуей ухъумэ, уунэхъурэт, жаIэ, Тыркум къэса нэужь, сымаджэхэр япэ щIыкIэ щэ бжыгъэкIэ, итIанэ мин бжыгъэкIэ сымаджэ хъууэ хуежьащ. КъызэтегъэувыIа зэрыхъунум къэралыр зэрыбгъэдыхьар цIыхур и унэ къимыкIыу ириубыдэнырщ, зым Iэпихыу зым узыфэр къищтэу нэхъыбэж имыцIэлэн щхьэкIэ, пIалъэ пыухыкIакIэ зызыщадзеинырщ. Зы мазэ-мазитIкIэ мыпхуэдэу екIуэкIащ. Iэмалу къыхалъхьам и щхьэпэ къызэрыкIуар IупщIщ — гъэмахуэм дыщытехьэм, сымаджэ хъухэр нэхъ мащIэ хъууэ щIидзащ.
Узыфэр къыщыхъея дыдэхэм хасэхэр зэхуащIат, ирагъэкIуэкI лэжьыгъэхэри зэтрагъэувыIат. IэнатIэ пыухыкIахэр яIэу хасэхэм екIуалIэ сабийхэм, щIалэгъуалэм, цIыхубзхэм, нэхъыжьхэм Iуэхуу къыхалъхьэр, зы пIалъэкIэ къэмыувыIэу мыхъуу, ужьыхат. АрщхьэкIэ, егъэзыгъэ дихуэу дыщысын хуейуэ зэман гугъухэр къытлъыкъуэкIами, хасэу дызэрыщыIэр, дызэрылажьэр, дыщIыщыIэ Iуэхухэр дгъэкIащхъэ хъунутэкъым.
Псом япэ Истамбыл щыпсэухэми, Тыркум дэсхэми яхуэгъэзауэ мы узыфэ къекIуэкIым теухуауэ щыIэ щIэныгъэр къахуэтIуатэу, зызэрыщыпхъумэну щIыкIэхэм дахутепсэлъыхьу, щIапхъэхэмрэ зызыщыддзеипхъэхэмрэ яхузэпкърытхыу видео дгъэхьэзыращ. Абы иужькIэ, Истамбыл къалэшхуэм дохутыр IэнатIэм пэрыту Iуэху зыщIэ ди къуэш адыгэхэм джэпсалъэкIэ захуэдгъэзащ. Щхьэж зыпэрыт Iуэху теухуауэ (хэти нэ дохутырщ, хэти дзэ дохутырщ, хирургхэри мащIэкъым) мы узыфэм зэреплъ щIыкIэр, абы хуэунэтIауэ щIэн, зэреIэзэн хуейхэм видео тхуа- гъэхьэзырыну къыхуедджащ. ФыщIэшхуэ яхуэфащэщ, хьэуэ къыхагъэкIакъым, видеохэр трахащ, ахэр Фейсбукым къидгъэуващ, цIыхухэм я пащхьэ итлъхьащ.
Сымаджагъэм жылэр игъэгулэзу щытщ, ауэ, зэрытщIэщи, абы нэхъ хигъащIэр жьыкIэфэкIэрщ. Дэри дызытешыныхьыр зи ныбжь хэкIуэтахэрати, абыхэм яхуэгъэза зы Iуэхуи къыхэтлъхьащ. Ди Хасэм и унафэщI гупым хэтхэм зытедугуашэри, щIэгъэкъуэн щIагъуэ зимыIэ ди нэхъыжьхэм, фошыгъу уз зыпкърытхэр, гипертоние зиIэхэр, узыфэ къекIуэкIыр зэфыкIхэр Iэмал зэриIэкIэ къэтхутэурэ, сыт хуэныкъуэми, сыт хуэдэ гуныкъуэгъуэ яIэми зэдгъэщIащ. ЦIыху щитI хуэдизым далъэIэсащ. Адыгэ гулъытэр гуапэ зыщымыхъуа, имыгъэгушхуа яхэту къыщIэкIынкъым. ПсалъэкIэ зигу къыдэтшеяхэри куэдщ, ди дэIэпыкъуныгъэ хуэныкъуэу ар зылъэдгъэIэсахэри щыIэщ.
Сымаджагъэм дунейр зэрызыIэщIиубыдэу, цIыхур и лэжьыгъэ IуэхухэмкIи бэлыхь хэхуэу хуежьащ. И мазэ хьэкъыр къихьу лэжьапIэ IэнатIэ Iутыр зы Iуэхущ, ауэ щыIэщ цIыху, и сомыр зэригъэкIэсу, зэригъэзахуэу, нобэ къилэжьыр пщэдей ишхыу псэууэ. Апхуэдэхэм папщIэ компание едгъажьэри, гулъытэншэ тщIакъым, дазэрылъэIэсынум иужь дитащ, хуэныкъуэ щыIэмэ, шхын зымыгъуэт фцIыхумэ, я хъыбар къыдэфт жытIэурэ, ахэр наIуэ къэтщIащ. ЖыIэн хуейщ, мы гупыжым Тыркум щыпсэу ди лъэпкъэгъу куэд къызэрыхэпшынар. Iуэхур щетхьэжьэ къудейм цIыху щитхуу дыкъежьамэ, бжыгъэр минищым кIэщIу нызэрыхьэсащ. Зы унагъуэр тхьэмахуэ-тхьэмахуитIкIэ зрикъун шхын зэрыткIэ дадэIэпыкъуну дыхэтащ.
Iуэхуншэу къэнауэ, къилэжьын имыIэу, сабий бын ипIын-игъэшхэн хуейуэ хьэкъ иIэу, зыщIэс унэм и пщIэр зымыпшыныф цIыхухэри щыIэт. Мы псапащIэ Iуэхур утыку щыхъум, абыхэм дытелэжьыхьащ, зызыщIэгъэкъуапхъэм хуэфащэкIэ далъэIэсащ, чырапщIэр зыхуэттахэри щыIэщ. Абы къыдэкIуэу къыхэгъэщын хуейщ IэмалыншагъэкIэ Сирием щекIуэкI зауэм къыхэкIыу Тыркум къэкIуа ди лъэпкъэгъухэми дазэрылъэIэсар.
Псори зэтес дяпэкIэ хъужыну дыщыгугъэм, аргуэрым узыфэм и щхьэр къиIэтащ, мыр нэхъ дзакъэу пIэрэ, цIыхур мыбы нэхъ лъэрыщIыкI ищIу пIэрэ, жыуигъыIэу. КуэдыIуэ сымаджэщи, сыт тщIэфын, цIыхубэм и гур дапхуэдэу къыдэтшеин, мы къекIуэкIым пкъыкIи щхьэкIи имыубыду дауэ къыIэщIэтхын, жытIэу дыгупсысэ зэпытщ.
Зэманым нэхъ дызэкъуигъэувауэ пIэрэ, жыдоIэ. Хасэм щекIуэкI лэжьыгъэхэр зэпыдмыгъэуну дыхэтщ. ЗэпыIудзауэ, онлайн жыхуаIэм дытету, дызэхуос, бзэ курсхэр идогъэкIуэкI, доуэршэр, ди Iуэхухэм дропсалъэ. Лъэпкъым и бзэ, и щэнхабзэ теухуауэ щхьэпэн щыIэмэ, нэгъуэщI хасэхэм я программэхэр хэIущIыIу дощIри, цIыхухэр хыдошэ. Апхуэдэ дыдэу, дыдейхэми къыдогъэблагъэ. ДяпэкIэ адыгагъэм, адыгэ тхыдэм, лъэпкъ щэнхабзэмрэ IуэрыIуатэмрэ теухуауэ зи Iэдакъэ къэхутэныгъэ гъэщIэгъуэнхэр къыщIэкIа цIыхухэм онлайн-зэIущIэхэр етщIэкIыну, цIыхухэр абыхэм едэIуэну зэхуэсхэр зэхэтшэну ди гугъэщ. Иджырей технологием зиубгъу зэпытщ, и Iэмалхэр куэдщ, дэри абы и фIагъыу къыдэкIынур къыхэтхыу ди лъэпкъ Iуэхум хуэдгъэлэжьэну дыхущIэкъунущ.
Вакцинэм теухуауэ псалъитI-щы жыдмыIэуи хъуну къыщIэкIынкъым. Пэжщ, ящIэнур ямыщIэу щытыкIэ къекIуэкIым цIыхум и щхьэр зэтрихуащ. Ауэ щIэныгъэр ипэкIэ мэкIуатэ, узыфэ дызыгъэщтам и хьэл-щэныр кIуэ пэтми зыхуэдэр нахуэ мэхъури, абы узэреIэзэну, узэрыпэщIэтыну Iэмалхэри хэIущIыIу мэхъу. Ди гугъэщ дяпэкIэ вакцинэм ехьэлIауэ дзыхь зыхуэпщI хъуну хъыбар дгъэхьэзыру цIыхум я пащхьэ итлъхьэну.
Мы сымаджагъэр къызэрежьэрэ фызыIут IэнатIэр сыт хуэдэ, фызэрыпэщIэтыр дауэ, жыпIэмэ, сигу къэкIыр мы сыхьэтым мыхэращ: дунейр щIэх и пIэ иувэжауэ тлъагъуну, цIыхухэр хуиту дызэхэплъэжыну сыщогугъ!
Профессор Щоджэн Iумит, Истамбыл Кавказ
ЩIэнхабзэ Хасэм и тхьэмадэ.
«Ковид-19» узыфэм гъащIэр зэрихъуэжар
Чын къэралыгъуэм хыхьэ Iухьан къалэм къыщежьа узыфэм дуней псом зызэрыщиубгъурэ илъэсым нэхърэ нэхъыбэ тещIэжащ. Мы зы илъэс закъуэм дунейм гъащIэр щыумэзэхам хуэдэщ. ЦIыхухэм я нэхъыбэр я унэм къикIи-къиплъи ямыIэу мэпсэу. Къалэшхуэхэми зыри щымы- псэужым хуэдэщ, уэрамхэр цIыхуншэщ, зэхэзекIуэ щIагъуэ щыIэжкъым. ЛэжьапIэм мыкIуэнкIэ Iэмал зимыIэхэр махуэ къэси гъуэгу тетщ, ауэ куэдри я унэ къимыкIыу лажьэ хъуащ. Зи Iуэху, зи лэжьыгъэ зыфIэкIуэдахэр гъащIэм къахуихьыну мыщхьэпэхэм тешыныхьу щIадзащ. Узыншагъэм кIэлъыплъхэм я гъащIэр къафIэмыIуэхужу цIыхухэм я щхьэпэ зэрырагъэкIынум иужь итщ.
Абрэдж Ибрэхьим Къэрал куэдым узышагъэм теухуауэ ягъэпса я системэр зэтекъутэным нэсащ. ЕджапIэхэм я пIэм компьютерхэр ирагъэуващ. Экономикэм и щытыкIэри пщIэгъуалэу пхужыIэнукъым, зэтощащэ. Ауэ псом нэхърэ нэхъ гуащIэу узыфэм зэхиудыныщIар цIыху цIыкIум я гъащIэрщ.
«Къаплъэ нэхърэ къиплъ», жаIэ адыгэхэм. Уеплъыпэмэ, цIыхухэм закъуэныгъэр къазэрытеуам, фIыуэ ялъагъухэм зэрыхуэзэшым, цIыхум хыхьэну хуейуэ дэтхэнэри щIэхъуэпс зэрыхъуам гу лъумытэнкIэ Iэмал иIэкъым.
Дунейр зэщIэзыщта узыфэр къызэрежьэрэ я гъащIэм зэхъуэкIыныгъэу къыхэхъухьахэр зыхуэдэр зэдгъэщIэну дэ упщIэ зыбжанэкIэ захуэдгъэзащ хущхъуэ щащэ IуэхущIапIэм и тет Абрэдж Ибрэхьим (45), унагъуэ дохутыр Хьэжбэвыкъуэ Сезер (52), инженер-эколог Хьылпыхьчыпхьэ Шулэ (30), пенсэм щыс щIэныгъэрылажьэ Хьэкъул Инджий (69), еджакIуэ, щыгъын щащэ тыкуэным щIэт Хьэнтыу Iэлыф Бюшра (21) сымэ.
– Дунейр зэщIэзыщта узыфэр сыт хуэдизу къыплъэIэса? Уи унагъуэ IуэхухэмкIэ е уи лэжьапIэмкIэ (улажьэу щытмэ) сыт хуэдэ зэхъуэкIыныгъэхэр къыхилъхьа?
Абрэдж Ибрэхьим: ЦIыху сымаджэхэр куэд зэрыхъуам къыхэкIыу, хуабжьу дызэхуэсакъын хуейуэ зы щытыкIэ дитщ. Дэ дызыхъумэ аппаратхэм къинэмыщIауэ, сымаджэхэмрэ дэрэ дызэлъэмыIэсыну ди зэхуакум барьер дгъэуващ. Мыпхуэдэурэ дэри, ди чэнджэщэгъухэри, ди сымаджэхэри хъума дохъур.
Хьэжбэвыкъуэ Сезер Хьэжбэвыкъуэ Сезер: Адрейхэм хуэдэу, сэри сызэхиудыныщIащ мы узыфэ къекIуэкIым, ауэ, си Iуэхум теухуауэ пэжыр жысIэн хуеймэ, къысщхьэпауэ жысIэфынущ. Пандемиер къыщежьа лъэхъэнэм гугъуехь куэд дыхэтащ: къекIуэкIыр зыщыщыр къыдгурымыIуэу, тщIэнур дымыцIыхуу, сымаджагъэкIэ Iэзэгъуэу зэтхьэлIэным дыщымыгъуазэу. Дызыхъумэну IэмэпсымэхэмкIэ щIагъуэу дыкъызэгъэпэщатэкъым. Дыхуэмыхьэзыру диубыда хъуащ узыфэм. нэкIуIупхъуэрэ спирткIэ гугъу дехьащ. Пандемием зыщиубгъу къудейм, тхьэмахуэм зы дохутырым нэкIуIупхъуищ къыдату арат. ИужькIэ, пандемием теухуауэ щIэныгъэм къыщыхэхъуэм, цIыхухэми я гулъытэм зиIэту щыхуежьэм, узым ищIэфынур зыхуэдэм теухуауэ нэхъыбэ къащыгурыIуэм, дэри ди гугъуехьыр хэпщIыкIыу мащIэ хъуащ, Iэмэпсымэхэр нэхъ къытIэщIыхьэу хуежьащ. ЦIыхухэр фIырыфIкIэ уэрамым къыдэмыхьэ зэрыхъуами и щхьэпэ къызэрыдэкIари жыIэпхъэщ.
Хьэкъул Инджий Хьылпыхьчыпхьэ Шулэ: Пандемиер Iэ щIыIэкIэ зылъэIэсахэм сащыщщ, хуабжьу сызэхиудыныщIащ. Си лэжьапIэм иригъэкIуэкI стратегием и ягъэкIэ сом къэлэжьыным теухуауэ гугъу сехьащ. Пэжу, узыфэм зиубгъуу щыщIидза лъэхъэнэм Iуэхуншэу къэнахэм, лэжьапщIэ мащIэ зратхэм сахиубыдакъым, си Iуэхур унэм щысщIэурэ екIуэкIащ. Ауэ лэжьапIэм зыкIи зыкъысщIигъэкъуакъым. Сызыхуэныкъуэ IэмэпсымэхэмкIэ езгъэкIуэкI Iуэхур щIэгъэкъуэныншэ хъуащ, жыпIэмэ, ущыуэнукъым.
Хьэкъул Инджий: Пэшыбэу зэхэт унэ сыщопсэу. Дызэрызэхэсрагъэнщ, пандемием ди унагъуэми ди унэми и пщIэр дигъэлъэгъуауэ къызолъытэ. Пэжым ухуеймэ, сэ унагъуэшхуэ сыт щыгъуи къыспыщIат, иджы абыхэм нэхъ сахэсырей сыхъуащи, сэркIэ ар уасэ зимы- Iэщ.
Хьэнтыу Iэлыф Бюшра: Сыщылажьэ щIыпIэм уеплъмэ, пандемием сызыгъэтхъэн зыри къысхуихьакъым. Сыхьэт бжыгъэ куэдкIэ нэкIуIупхъуэ пIулъу улэжьэныр, цIыхум уапыIудзауэ, уапэжыжьэу ущытыныр зы лъэныкъуэкIи хьэлъэщ, ауэ мыпхуэдиз шынагъуэ зыпылъ узыфэри екIуэкIыу цIыхубэм уахэтынри, къызэрымыкIуэу дзыхьщIыгъуэджэщ. ЦIыху лажьэм и бжыгъэм къыщыщIэдзауэ, Iуэхум пандемием и екIуэкIыкIэм зэрызыдищIым нэсыжу, псоми зэхъуэкIыныгъэхэр хилъхьауэ къысщохъу.
Хьылпыхьчыпхьа Шулэ – Дауэ уеплърэ, мы узыфэр къызэрежьэрэ цIыхухэр нэхъ зэкъуэт хъуа хьэмэрэ зэкъуича?
Абрэдж Ибрэхьим: Зэкъуэтыныгъэр нэхъ зыхэсщIэу сыпсэуащ. Ауэ, узыншагъэ теухуауэ зы Iуэху сытелэжьыхьурэ, сыкъэзыщIэ цIыхухэм гугъэ етыным, тегъэуным сригъэшащ, пэжым ухуеймэ. Мыбы пандемием къыдита стрессри щIыбгъужмэ, къыстехьэлъауэ жысIэфынущ.
Хьэжбэвыкъуэ Сезер: Дызэкъуэтыни дызэдэIэпыкъуни зэрыхуейри псоми фIыуэ къыдгурыIуащ. Абы къищынэмыщIауэ, пандемием етщIылIэ мы зауэшхуэм дызэрыIыгъыу дыпэщIэтын зэрыхуейри нахуэ тщыхъуащ. Зэдэлэжьэгъухэр гулъытэкIэ нэхъ дызэлъэIэс, цIыхухэми я гущIэгъур нэхъ зэхэтщIэ хъуащ, дызэрызэхащIыкIри наIуэщ. Ауэ Iуэхур къетхьэлIэу унэм дыкIуэжа нэужь, ипэм хуэдэу дызэрымыпсэужыфыр хьэлъэ къысщохъу, закъуэныгъэр мис абы щыгъуэ зыхызощIэ. Уи благъэхэм, уи цIыхугъэхэм, фIыуэ плъагъухэм уазэрыпэIэщIэр къыптогуплIэ.
Хьэнтыу Iэлыф Хьылпыхьчыпхьэ Шулэ: Сэ сыкъэзыцIыхухэм си лэжьыгъэм теухуауэ сызэрысакъыр, къэкIуэну гъащIэм ехьэлIауэ сызэрыидеалистыр ящIэ. Ауэ мы къэтпсэу нобэрей гъащIэм теухуа упщIэ куэд си щхьэ къиджэразэрт, я жэуапи зэпымычу къэслъыхъуэрт, тщIэм и мыхьэнэми къытезгъэзэжурэ сегупсысырт. КъызгурыIуэрт си пащхьэ къиувэ упщIэхэм я жэуап Iэмалыншэу сиIэн зэрыхуейр. Унэм сыщыщIэса лъэхъэнэм увыIэгъуэ симыIэу седжащ, куэдым сыщIэупщIащ, си гупсысэхэм я щIагъ щIэлъыр къэстIэщIыну, зыгурызгъэIуэну яужь ситт.
СэркIэ гъащIэм нэхъапэр уэр-уэрурэ узэгурыIуэжыныращ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, цIыхум езым и гупсысэр къилъытэжмэщ, нэгъуэщIхэм я Iуэху еплъыкIэри къыщилъытэнур, гупсысэри къыщищтэнур. Иужь дыдэм нэгъуэщIхэм сатемылажьэу си щхьэ и Iуэху зэрызесхуэжын хуейр къызгурыIуащ. куэд лъандэрэ сызыIыгъ Iуэхугъуэ зыбжанэм зестыну, ахэр зэзгъэхъулIэну тезубыдащ. КъызэрысщыхъумкIэ, пандемиер сэ нэхъ къызэрысщхьэпар си гупсысэхэр згъэзэщIэну сызэрытригъэгушхуарщ, ар мурад быдэу къызигъащтэу сызэригъэбэкъуарщ. Iэпэдэгъэлэл сымыщIу сыбэкъуэн зэрыхуейри фIыуэ зыхызигъэщIыкIащ. ДяпэкIэ зы зэманкIэ сыздэщыIэ IэнатIэм сыщымылэжьэныр сэркIэ Iэмалыншэу щыт пэтми…
Хьэкъул Инджий: Зэкъуэтыныгъэр нэхъ ипэ ищауэ къысщохъу. Пандемием зимыубгъу щIыкIэ, сыкъызыдекIуэкIа цIыхухэм нэхъ зыкъысщIагъэкъуауэ жысIэмэ, игъуэ хъунущ. Жьыгъэм къысхуихьа зэфIэкIыныгъэншэм си Iуэху схуземыхуэж сищIами, си къуэш -си шыпхъухэм я бынхэр дэIэпыкъуэгъу къысхуэхъуащ.
Хьэнтыу Iэлыф Бюшра: Закъуэныгъэм, пэжым ухуеймэ, сригъэшащ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, пандемием ипэ си лэжьэгъухэмрэ сэрэ дызэхуэсу, дызэдэуэршэру, ди гурылъхэр зэхуэтIуатэу дыщытт. Иджы апхуэдэ гуэри дыхэтыжкъым, зы шеибжьи дызэдемыфэфу дыкъэнащ. Псоми унагъуэ зэрыз диIэщ, дызэхыхьэмэ, узыфэ къекIуэкIыр зэIэпытхынкIэ дошынэ.
Си ныбжьэгъухэмрэ сэрэ кIэщI-кIэщIурэ дызэлъихьэу щытамэ, нобэкIэ интернет Iэмалхэращ къытхуэнар – абыкIэ дызэролъагъу, дызопсалъэ. Зэзэмызэ дыщызэрихьэлIэ щыIэщ, ауэ пIалъэ кIэщI дыдэщ ди зэрылъагъуным ихьыр.
— Дунейм щекIуэкI пандемием и ягъэкIэ уи гур щыкIуэд къыхэкIрэ? Гузавэмрэ гужьеймрэ закъыIэщIэпхын щхьэкIэ сыт пщIэр?
Абрэдж Ибрэхьим: Сигу згъэкIуэдакъым. Дунейм и тхыдэр пандемиекIэ зэщIэблащ, зигу зымыгъэкIуэдхэращ узыншэу къызэтенэнур. Пандемие нэужьым пессимист мыхъухэр узыр нэхъ къемыгуауэу къелынущ! Пандемием лъабжьэ хуэхъу микроорганизмхэм нэужькIэ нэхъ шынагъуэр пессимизмыращ.
Хьэжбэвыкъуэ Сезер: Зэзэмызэ шынагъэри закъуэныгъэри къыщыстеуэ къэхъуащ, ауэ сыхигуэн хуэдизтэкъыми, нобэ сигу къэзгъэкIыжкъым. Сызыпэрыт IэнатIэм теухуауэ лъэщу сыщытын хуейщ, къысхуэныкъуэ цIыхухэм сащхьэпэн папщIэ. ГъащIэм къыдидз удынхэм ерыщу сапэщIэувэн зэрыхуейр фIыуэ зыдызощIэж.
Хьылпыхьчыпхьэ Шулэ: Пандемиер си щхьэм гупсысэ куэд къыщыщызэщIэтэджа, зэгъусэ щыхъуа зы лъэхъэнэт сэркIэ. Ауэ дэтхэнэ си гупсысэр текIуа жыпIэу укъызэупщIмэ, «зэкъуэтыныгъэр зэрыIэмалыншэр къызгурыIуащ».
Хьэкъул Инджий: Мы зэманым зигу мыуфIыцIа цIыху щыIэну си фIэщ хъуркъым. Вирусым дунейр икIэщIыпIэкIэ зэщIищтэ щыхъум, цIыхухэр игъэгужьеящ, сэри сигу кIуэдар пэжщ. ГъащIэм къыдипэсынур зыхуэдэр зэрызмыщIэм зэхэзещхъуэн сищIащ, сигъэшынащ. ИужькIэ, Тыркум лэжьапIэншэу къанэхэм я бжыгъэр зэрыхэхъуэм, Iуэхуншагъэр нэхъыбэ зэрыхъум, экономикэр зэрекIакIуэм си лъэр щIигъэхупэ хъуащ. Си хъуреягъкIэ щыт цIыхухэм сатегузэвыхьу щIэздзащ. Пандемиер щIэх зэфIэкIыным сыпэплъэу, абы сыщыгугъыурэ тхылъ соджэ, цы зэрыхъэ сощI, мы шынагъуэмрэ гузэвэгъуэмрэ дыхэкIыну тхьэ долъэIу.
Хьэнтыу Iэлыф Бюшра: Пандемиер къыщежьа къудейм, пэж дыдэу, гужьеигъуэ сыхэхуат. ЦIыху куэд дунейм зэрехыжыр гукIуэдыгъуэт, фIыуэ слъагъу цIыхухэм ар я щхьэ кърикIуэнкIэ, узыфэм ихьынкIэ, пандемием хэкIуэдэнкIэ сышынэрт, хуабжьыуи сыкъигъэIэбжьатхъуэрт. Ипэ дыдэхэм, псори зэхуащIу цIыхухэр уэрамым къыдыхьэныр щыпаубыдым, сэри си унэ сыкъыщIэмыкIыу сыщIэсащ. Iэмалыншэ дыдэу тыкуэным е нэгъуэщI щIыпIэ сыкIуэн хуей хъумэ, егъэлеяуэ сызыхуэсакъырт. КъызэрысщыхъумкIэ, цIыхур псоми йосэж. Иджыпстуи хуабжьу сызыхуосакъыж, ауэ, ипэм хуэдэу, сышынэжыркъым.
— Дунейр зыIэщIэзылъхьа узыфэр Iэсэ хъурэ ужьыхыжмэ, уи хьэл-щэным зэхъуэкIыныгъэ гуэрхэр игъуэтауэ укъыщIидзыжыну къып- щыхъурэ? Сыт абыхэм ящыщу зызымыхъуэжынур?
Абрэдж Ибрэхьим: Дезинфекцие щIыныр зы щэну къысхуинэну къысщохъу. Унагъуэми гу щылъатэ абы.
Хьэжбэвыкъуэ Сезер: Си гъащIэм щIыхъейуэ тIум сыхиубыдащ: 1991 гъэм – Ерзинджан, 1997 гъэм – Мармара. Псэууэ сыкъелащ. Абы щыгъуэм жэщи махуи димыIэу ткIийуэ дылэжьащ, ауэ иужькIэ, гъащIэр зэтес хъужа нэужь, стрессышхуэ сызэриIар къызгурыIуэжат. Шэч хэлъкъым, пандемиер зэфIэкIрэ, узыр Iэсэжмэ, цIыху куэдым апхуэдэ стресс ящIэкIынущ.
Си гугъэкъым си хьэл-щэным щыщу зыгуэрми зихъуэжыну. Зэзэмызэ ирагъэлейми, къабзэныгъэм теухуауэ цIыхухэр нэхъ сакъыу щытыну къысщохъур. Уеблэмэ, ар хьэл мыгъуэу къызыхуинэн гуэрхэр щыIэнкIэ хъунущ. Сэ къабзагъэм теухуауэ зы щытыкIэ сызэрысабийрэ зэрызиIэм щхьэкIэ, зыми зихъуэжынукъым.
Хьылпыхьчыпхьэ Шулэ: Сигу щыкIуэда лъэхъэнэ симыхуауэ щыткъым. Хэхауэ жыпIэмэ, къысхуегъэзэкIа си Iыхьлыхэмрэ пыхъуэпышэхэмрэ я узыншагъэмрэ си щIакхъуэ Iыхьэ къэлэжьынымрэ сатегужьеикIат, сатегузэвыхьат. Мыбыхэм схузэгъэзэхуэн яхэттэкъым. Ауэ мы сызыпэщIэт гугъуехьым си психикэм сыпэщIигъэувауэ къысщыхъууращ. Нобэ къэс къэзгъэщIа псори щIэрыщIэу си нэгу щIигъэкIыжащ, ауи ублэкIынкIэ гугъэ зыхуимыIэхэри хэтыжу. Абы щхьэкIэ мыр сыт щыгъуи сигу изгъэлъащ: псори блэкIынущ, мы узыфэр зэрытщIэкIами, зы мыхьэнэ иIэщ.
Хьэкъул Инджий: НэгъуэщI цIыхухэм я гъащIэм нэхъ сыщIэгупсыс хъуащ. Пандемием дунейр зэрызэщIищтэ лъандэрэ куэд зи фэ дэкI дохутырхэм, дэIэпыкъуэгъу псынщIэхэм ис медицинэ лэжьакIуэхэм, аптекэм щIэтхэм, пощтзехьэхэм, лоджистик хуэIухуэщIэхэм пылъхэм, щIакхъуэгъэжьапIэм щIэтхэм, банкым щылажьэхэм я нэгу щIэкI гугъуехьым сегупсыс хъуащ. Сигу ящIоуз дэтхэнэ зыми икIи пщIэшхуэ яхузощI.
Хьэнтыу Iэлыф Бюшра: Пандемием и къекIуэкIыгъуэм нэхъапэхэм сызэджэн хуея тхылъхэм седжэрт, си дерсхэм селэжьырт. Ауэ си Iэгъуэблагъэм ит цIыхухэм сахэплъэмэ, гу лъызотэ Iэнэм мытIыс щIыкIэ Iэ тхьэщIыныр зи хабзэу щымытахэм махуэр щыкIэщIым тхуэ я Iэр зэратхьэщIым, зэрызыхуэсакъыжым.
Сэ мы пандемием къытхуихьа зэманым си щхьэ нэхъ згъэфIэжу сищIащ, си мурадхэр нэхъ зэтесу сыпсэун, си Iуэхухэр нэхъ щIэх зыфIэгъэкIыным сеIэн, си щхьэм нэхъ пщIэ хуэсщIын, си гъащIэ щIыкIэр нэхъ гъэхуэмын зэрыхуейр къызгуригъэIуа къысфIощI.
– Узыфэ къекIуэкIыр ужьыхыжыпа нэужь япэ дыдэ зэфIэбгъэкIыну узэжьэр е узэгупсысыр сыт хуэдэ Iуэху?
Абрэдж Ибрэхьим: Си ныбжьэгъухэм нэхъыбэрэ сахуэзэну, сахэтыну сыхуейщ.
Хьэжбэвыкъуэ Сезер: Пандемиер зэфIэкIмэ, си къуажэ гъатхэ махуэм дыгъэр къыстепсэу удзыпцIэм лъапцIэу къыщыскIухьу къысщыхъунущ. ИтIанэ, псом нэхъапэ сщIэнур аращи, фIыуэ слъагъу цIыхухэм быдэу IэплIэ ясшэкIынущ.
Хьылпыхьчыпхьэ Шулэ: Къабзагъэм егъэлеяуэ сыхущыту къысщыхъужырти, пандемием сызэрызахуэр къигъэлъэгъуащ. Абы теухуауэ схэлъа хабзэр, сыкъызэрыгъуэгурыкIуар зыхэзнынукъым, згъэзэщIэнущ. НэгъуэщI гупсысэу сиIэри: сыти ирехъу, зызгъэфIэнущ, си щхьэм сегупсысынущ, си лэжьыгъэр си гъащIэм ипэ изгъэщынукъым. ФIыуэ слъагъу цIыхухэм защызмыгъэнщIу зесшэкIыну сыхуейщ, абы щхьэпэныгъэшхуэ иIэу къызолъытэ. Мы лъэхъэнэхэм нэхъыбэу мыхэращ сигу къэкIар.
Хьэкъул Инджий: Пандемиер тщхьэщыкIа нэужь хуиту къэскIухьыну си нэ къокI. Сыщогугъ дунейр зэщIэзыщта мы узыфэм иужькIэ нэхъ тыншу, гупсэхуу, къабзэу зы гъащIи къэспсэуну.
Хьэнтыу Iэлыф Бюшра: Пэжым ухуеймэ, куэдым си гур мажэ. Ауэ, япэщIыкIэ, фIыуэ слъагъу цIыхухэм сащымышынэу, сащымымэхъашэу быдэу IэплIэ ясшэкIынущ.
Епсэлъар
МАМХЭГЪ Хьикмэтщ.
Къущхьэ Догъэн щыпсэу Тыркум и мызакъуэу, ди республикэми фIыуэ къыщацIыху. Ар усакIуэщ, уэрэдусщ, уэрэджыIакIуэщ. И уэрэдхэрщ ар адэжь Хэкум цIэрыIуэ зэрыщыхъуари — хэхэсхэм я гъащIэр махуэ къэс зи нэгу щIэкI, абыхэм я гуныкъуэгъуэхэр зи псэм пхыкI щIалэм лъэмыкIыу зритауэ жыпIэ хъунущ а Iуэхум. Ар хъарзынэу къызэрехъулIэм и щыхьэтщ цIыхубэм абы и уэрэдхэр гунэс зэращыхъуар. «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр абы щIыхуагъэфэщар ар цIыхубэм фIыуэ зэралъагъурщ, и творчествэр зэрафIэлъапIэрщ.
Дунейм иджыпсту зыщызыубгъуа коронавирусми блэкIыфакъым Догъэн и къалэмыпэр — абы хуабжьу хуэхъущIэу усэ къытхуигъэхьащи, ар тыдодзэ.
КОРОНЭ
Уэ коронэ-коронэу,
Уэ коронэ мыгъуэ.
Гъуэгу мыгъуэр зи гъуэгуанэу,
Зи гъуэгуанэр хьэдрыхэ.
ГущIэгъуншэу псэр хэзыхыу,
Псэ хэхынкIэ зызымыгъэнщI.
ЦIыхуу щыIэр зыгъэшынэ,
УэтщIэнур къытхуэмыщIэ.
ЩIым утетми, удмылъагъу,
Уафэм уитми, дымыщIэ.
Дэнэ мыгъуэм укъиукI,
Щхьэ мыгъуэ укъытхуэукIуэт.
КъакIуэ жытIэу, дыномыджа,
КIуэж жытIэкIэ, утхуэмыкIуэж.
Хабзэ лъэпкъи зыхэмылъ,
Нэхъыжь-нэхъыщIэ зымыщIэ.
Мыхьэмышх зимыIэу,
Япэ къихуэм едзакъэ.
Щэхурыпхъуэу хьэ дзэкъэкIэ,
Зи дзэкъэкIэр псэхэх.
Дыгъужь хабзэу, зиудыгъуауэ,
Дунеишхуэр къэзыущыхь.
Игъуэмыхъур зыхуэкIуэн,
Егъурэгъузыр зытехуэн,
Гъуэпсыр къыIурыжу,
ПIэтIауэу къытехуэн.
Уэ пшхыни дэ димыIэ,
МэжэщIалIэм илIыкIын.
Iэбжэ-набжэр дгъэбыдэри,
Ди бжэр быдэу едгулIащ.
Зэпытрэ зэкIэсу
УкъыздикIам удохуж.
Гъуэгу мыгъуэм утиувэ,
КОРОНЭ.
КЪУЩХЬЭ Догъэн.
Истамбыл
