Акъ Мухьэрбэч теухуа гукъэкIыжхэр
Псэужамэ, щIышылэм и 18-м илъэс 65-рэ ирикъуат КъБР-м щIыхь зиIэ и артист, Абхъазым и цIыхубэ артист Акъ Мухьэрбэч Угъурлы и къуэр.
Мухьэрбэч и ныбжьэгъуфIу щытахэм уащепсалъэкIэ, я гукъэкIыжхэр щызэхэпхкIэ, ахэр зытепсэлъыхь артист телъыджэр уи пащхьэм исым хуэдэу уабгъэдэсщ. ЦIыхум и цIэр жаIэху псэущ. Фи пащхьэ идолъхьэ Акъ Мухьэрбэч и ныбжьэгъу пэжу щыта, Куэш-Хьэблэ къуажэм щыщ Амирокъуэ Мухьэмэд (Бэдуникщ псоми къызэрацIыхур) и гукъэкIыжхэр.
Зы псалъи яку къыдэмыхуэу, зэныбжьэгъуфIу зэрыцIыкIу лъандэрэ къызэдекIуэкIащ Мухьэрбэчрэ Бэдуникрэ.
КъШР-м щыпсэу, ныбжь гуэр къэзыгъэщIахэм ящыщу хэт зымыщIэжыр Куэш-Хьэблэ къуажэм театрыр къыщыкIуэкIэ Мухьэрбэч Бэдуник и цIэр къигъэсэбэпу зэрыщытар?! Апхуэдэ щапхъэ куэд езы Амирокъуэми, къуажэдэсхэми зэпеуэу къыбжаIэжыфынущ.
Мухьэрбэч и шыпхъу нэхъыжьыр Бэдуникхэ я гъунэгъу нысэт. Арати, и шыпхъум я деж лъагъунлъагъу къакIуэурэ сабий щIыкIэ ныбжьэгъушхуэ зэхуэхъуат Бэдуникрэ Акъымрэ.
— Дэтхэнэ зы щIалэ цIыкIуми хуэдэу, ди зэбэныным, зэпщэфыIэным гъунэ иIэтэкъым, — и сабиигъуэ жыжьэм хоплъэж Бэдуник. — Апхуэдэ ди зы зэзауэ гуэрым Хьэбэчэ (арат Мухьэрбэч сызэреджэр) сеуэри, и щхьэ щIыбым дыркъуэ теслъхьауэ щытащ. Нобэр къыздэсами, абы сегупсысыхукIэ, сщIа мыхъумыщIагъэм си гур ехуз…
ЦIыкIу щIыкIэ спортым дихьэхауэ къэтэджа щIалитIыр зэгъусэу, нэгъуэщI я ныбжьэгъу щIалэхэри ящIыгъуу, Карачаевск къалэм дэт пединститутым и спорт факультетым физкультурэмкIэ и къудамэм 1969 гъэм щIэтIысхьащ.
— Хьэбэчэ нэхъ щIалэ зэкIуж ди псыхъуэм дэсакъым жысIэмэ, сыщыуэнукъым, — жеIэ Бэдуник. — 1957 гъэм институтыр къызэрызэIуахрэ абы щIэтIысхьахэм Хьэбэчэ экзаменхэм къыщихьа баллхэм нэхъыбэ къэзыхьа яхэтакъым. И хьэлъагъыр килограмми 120-рэ хъууэ, сантиметри 190-кIэ дэлъейрт! АпхуэдизкIэ а щIалэр къарууфIэти, Iэчлъэчти.
Зы илъэс дызэдеджауэ щIалэм и псэр зыхэлъ IэщIагъэм зритыжыну мурад ищIащ — Тбилиси къалэм дэт театр институтым щIэтIысхьащ. ЦIыхухэм яфIэтелъыджэу, Хьэбэчэ занщIэу етхуанэ курсым хагъэтIысхьат. Пэжыр жыпIэнумэ, ар щIебгъэджэни щыIэтэкъым. Тхьэшхуэм къыхилъхьауэ артистыныр и лъым хэлът, уеблэмэ къебэкIырт.
Ар япэ щIыкIэ къэрэшей гупым хагъэтIысхьэри, абыхэм ящIыгъуу еджащ. IэщIагъэ къыхихам зэрыхуэIэзэр кърагъэлъагъуэу «категорие» ятырти, Акъым япэ нагъыщэ къыщратам, илъэситху хъуауэ еджэхэм ещанэт къалъэщыфар! Абы щыгъуэм Хьэбэчэ илъэс иримыкъут актёр IэщIагъэм зэрыхуеджар.
«Зы махуэм экзамен 38-рэ стыфащ!» — жери тхыгъэ къысхуигъэкIуауэ щытащ. КъигъэщIа мыгъуэри апхуэдиз илъэс бжыгъэщ…
ИужькIэ, адыгэ труппэм хагъэхьэжри, абыхэм къадиухыжащ.
Бэдуник къыхегъэщ Мухьэрбэч узыфIэмыкIыжыну акъылыфIэу, адыгэ хъыбарыжьхэр фIыщэу ищIэу зэрыщытар.
— УмыгъэщIэгъуэн плъэкIыртэкъым адыгэ хъыбарыжьу абы жиIэжыр, — къыпещэ ди псэлъэгъум. — Лъэпкъ зэхэдз ищIтэкъым. Ауэ езыр къызыхэкIа адыгэ лъэпкъым фIылъагъуныгъэу хуиIэр зыхуэбгъэдэн щыIэтэкъым.
Хуабжьу фIэфIу, и псэм зэрыдыхьэр, и гур зэрыхэщIыр къыуигъащIэу анэгум теухуа хъыбарыжьхэр жиIэжырт.
Карачаевск дыщызэдеджа зэманым, институтым а лъэхъэнэм щеджа нэрыбгэ мини 3-м, фи фIэщ фщIы, Акъыр къахэщырт. Ар фIыуэ къызэралъагъур зыхуэбгъэдэныр сщIэркъым, апхуэдизкIэ псори къыхуэгуапэти. НэгъуэщI лъэпкъ къыхэкIахэр «Мишэт» къызэреджэр.
Институтым щIэс адыгэ щIалэгъуалэм пщыхьэщхьэкIэ джэгу тщIырт. Абдежми мо щIалэ Iэпкълъэпкъ зэкIужыр утыкум ирагъэкIыртэкъым, сыт и лъэныкъуэкIи къытхэлыдыкIырт.
Гу къабзэт, творческэ акъылышхуэ зыбгъэдэлъ, зыужьыныгъэшхуэ зиIэ артист телъыджэт. Дакъикъэ бжыгъэкIэ усэ гъэщIэгъуэн зэхилъхьэнут, зызыпимыщIыжыф цIыху щыIэтэкъым. Брежнев къэтэджыжауэ къопсалъэ къыпщыхъунт, Хьэбэчэ абы щызэпищIыжкIэ…
Бэдуник игу къегъэкIыж Мухьэрбэч зыхэт спектаклхэр я къуажэм щагъэлъэгъуэну къыщыкIуэкIэ, клубым тIысыпIэ дэнэ къэна, щытыпIи имыIэжу пэшым цIыхур щIэз хъууэ зэрыщытар. ЦIыхуцIэ зиIэм я махуэщIт, Iуэхуи дэлъи къагъэнэнут Хьэбэчэ къуажэм къакIуэу зэхахамэ. Уеплъ, уедаIуэ пэтми зыщыбгъэнщIыртэкъым…
Адыгэ уэрэдыжьхэр зи щIасэ Хьэбэчэ ахэр и макъ дахащэмкIэ сценэм тету щыжиIэкIэ, цIыху Iувыр сабыр хъурт. «Сыту щIэх дыдэ иуха?» — жыуигъэIэу, Хьэбэчэ къигъэщI телъыджэхэр сыт щыгъуи тфIэмащIэт, къэхъунум дыпэплъэрт.
Хьэбэчэрэ ПщыхуэфI Астемыррэ дунейм ехыжа нэужь, зыми и жагъуэ хъуну сыхуейкъым, къуажэм спектакль къэкIуакIэ, апхуэдиз цIыху екIуэлIэжакъым…
Си ныбжьэгъур икърар зыхэлъ цIыху пэжт, пцIыIуэпцIышэу щыттэкъым. Ауэ цIыху гуэрым къыщыщIа хъыбар щыжиIэжкIэ, зэрыщIригъэгъур, пцIы зэрыхилъхьэр сэ къызгурыIуэрти, и Iэпхъуамбэр и Iупэм хуихьырт, зыри жумыIэ къригъэкIыу, адэкIи: «КхъыIэ, мы си Iупэм утемыс!» — къыдыщIигъужырт.
Сыт хуэдэ гупми щыпашэ хъурт, ныбжь зиIэхэми сабийхэми пщIэшхуэ къыхуащIырт. И ныбжьэгъу къэрэшей щIалэ гуп щIыгъуу къуажэм къакIуэрти, жэщыку нэгъунэ хъыбар дыхьэшхэнхэр, ауанхэр жытIэу дызэхэст, джэгу тщIырт.
Бэдуник шэч къытрихьэркъым Акъ Мухьэрбэч цIыхубэ фIылъагъуныгъэшхуэ къэзылъэща артист телъыджэу зэрыщытам, ноби цIыхубэм зэрыщымыгъупщам. «Хьэбэчэ хуэдэ цIыху дунейм къытехъуэну си фIэщ хъуркъым», — и псалъэм дыщIегъуж Бэду-ник.
И анэм къыдимылъхуами, лъыкIэ зэхэмыхьэми, ныбжькIэ зы илъэс фIэкIа ямызэхуакуми, Бэдуник Мухьэрбэч и шынэхъыжьу илъытэрт. Ноби Мухьэрбэч псэум хуэдэущ Бэдуник къызэрыщыхъур.
— Уз хьэлъэ къызэреузыр езыми фIыуэ ищIэжырт. Москва къыщыжраIат и гум дагъуэшхуэ зэриIэр. Арами, Хьэбэчэ къызэмылын узыфэ пкърыт пэтми, ар сымаджэу зэрыжыпIэн дунейм теттэкъым. Сыт щыгъуи гукъыдэж иIэт, емынэ и кIуэцIым щыхъэми, зыкъыуигъэщIэнутэкъым.
Лъэпкъым и цIэр лъагэу зыIэтыну щыта цIыху щэджащэщ адыгэм пасэ дыдэу фIэкIуэда Мухьэрбэч. Къэлъытэгъуейщ, ар псэужамэ, лъэпкъым хуищIэфыну щытар, — гукъэкIыж хьэлъэр къызэрыщхьэрыуар и нэгум иплъагъуэу жеIэ Бэдуник…
ГукъэкIыж гуауэкIэ ди зэпсэлъэныгъэр духа пэтми, гушыIэр зи щIасэу щыта и ныбжьэгъуфIым ехьэлIауэ Бэдуник хъыбар жедмыгъэIэжу хъуакъым…
«Усыт хуэдэ курс?»
Тбилиси щыкIуам Хьэбэчэ 5-нэ курсым хагъэтIысхьат. Зэрынэсуи письмо къысхуитхащ: «Усыт хуэдэ курс?» — жери.
«А зиунагъуэрэ, етIуанэ курсракъэ сыщеджэр, сыту пасэу пщыгъупща?» — жысIэри жэуап хуэстхыжащ.
«АтIэ, сэ къызэраух къэрал экзаменхэр сотыххэ!» — жери, къысщыдыхьэшхыу жэуап къысхуитхыжауэ щытащ.
«СабийIыгъ»
НыбжьэгъуфI сиIэт, нэгъуей лъэпкъым щыщу. Карасов Хъусинт зэреджэр. Абырэ сэрэ, гъэмахуэ махуэ хуабэу псыхъуэм дыдэсу, Хьэбэчэ, къыздикIари сымыщIэу, псыхъуэм ныдэлъэдащ.
Си ныбжьэгъур лъэныкъуэкIэ IуигъэкIуэтри, къехъуцэцащ. «Си Iуэхур зытетыр мыращ — хы ФIыцIэ Iуфэм зыгъэпсэхуакIуэ сокIуэ. Ауэ мобы (сэрат жыхуиIэр) Iуэхум и пэжыпIэр зэхыумыгъэх… Ари тенджызым здыдошэ…»
Хъусин: «Давай, давай, вы сейчас вернетесь…», — жери, зыри къызжимыIэу срегъажьэ…
«Дэнэ дыздэкIуэр?» — жысIэху, «АдыгэлI здашэм щIэупщIэркъым», — жиIэу фIэкIа жэуап къызитыртэкъым.
«А зи лъапсэр бэгъуэн щIалэ, сыту пIэрэ-тIэ мыбы игу ириубыдар», — сигукIэ зыкъом зэзгъэзахуэурэ докIуэ, зыгуэр дыдэ зэригъахъэм шэч къытезмыхьэу. АтIэ, сищыпэлъагъут Хьэбэчэ?!
Сторожевой лъэмыжым дынэсауэ, «КъэвгъэувыIэт!» — жери, мэл гуартэм дыхегъэхьэ, щынитI къыдоубыдри, адэкIи гъуэгум пыдощэж.
— А зиунагъуэрэ, дэнэ дыздэкIуэр? — схуэмышэчыжу сыкъытреч.
— Моуууэ, дежэкIынщ, зэрызэ зыхэддзэнщи, дыкъэкIуэжынщ, — икIэм-икIэжым сыкъезыхуэкI упщIэм и жэуап къызет Хьэбэчэ.
Акъым «зэрызэ зыхэддзэнщ» жыхуиIэу зи гугъу ищIыр хы ФIыцIэрат.
Хьэбэчэ ипхъу курыт Дини сабий тыкъыр цIыкIуу тщIыгъут. Пщэдджыжьым сыхьэти 4-м ТIуапсы дынэсащ. Абы щыгъуэм «хы» жыхуаIэр слъэгъуатэкъым.
Пщэдджыжьым Уэз СулътIан, Балэ Мурат, ПIапшу Алий, Хьэбэчэ сымэ загъэпсыкIыну, я нэгу зрагъэужьыну ежьэрти, сэ Динэ сIыгъыу сыщIэст. КъызэрыщIэкIамкIэ, «сабий Iыгъыу», Динэ и «нянькэу» сыздишауэ арат!
Динэ псым зигъэпскIыну хыхьэмэ, ар къэзгъэнэн си гум идэртэкъым. Модрейхэр умылъагъужыху хым хыхьэрти, сэ сабийр къысхуагъанэрт. Мис апхуэдэу Хьэбэчэ «хыр сигъэлъэгъуауэ» щытащ.
«Бэдуник и «Запорожец»-р
Адыгэ театрым гъэлъэгъуэныгъэ иIэу къуажэм къакIуэмэ, сыт щыгъуи селъэIурт: «КхъыIэ, Хьэбэчэ, си цIэр зыщIыпIи къыхыумыгъэщ, сэ егъэджакIуэу солажьэ, емыкIущ» — жысIэрти.
Езыми псалъэ быдэ къызитырт сызыщIэлъэIур игъэзэщIэну. Ауэ, сценэм къызэ- рытехьэу, псори езыр зэрыхуейм хуэдэу ищIырт.
Япэрауэ, сценарийм тету зэи утыкум къыщыпсалъэртэкъым. АпхуэдизкIэ зэчий бгъэдэлъти, сценэм здытетым, а дакъикъэм къигупсысурэ, цIыхухэм я жьэр зэтемыхьэжу игъэдыхьэшхыу, иримыгъэзэшу сыхьэт бжыгъэкIэ зыкъигъэлъэгъуэфырт.
ПщыхуэфI Астемыр тхьэмыщкIэмрэ езымрэ щыджэгу теплъэгъуэ цIыкIум мыпхуэдэу хигъэувауэ щытащ:
Хьэбэчэ: Нысэ къэтшэн хуейщ!
Астемыр: ЛIо къызэрытшэнур?!
(Сэ а зэманым «Запорожец» машинэ щIэрыпс къэсщэхуауэ сиIэт).
Хьэбэчэ: Сыту! Месри, Бэдуник и «Запорожец»-мкIэ къэтшэнкъэ!
Ар зэхэзыха, пэшым щIэса си къуа- жэгъухэр унащхьэр трачу дыхьэшхауэ щытащ.
Зыгъэхьэзырар «Черкес хэку» газетым и лэжьакIуэ АБИДОКЪУЭ Люсанэщ.
