Уафэбгыкъу и нэлат
МэшбащIэ Исхьэкъ
Тхыдэ роман
(КIэлъыкIуэр.
ПэщIэдзэр №№37 — 39, 41 — 48, 50 — 51, 54 — 57, 62, 65 — 68, 70 — 72, 74, 77, 79,
81 — 83, 85 — 86, 90-хэм итщ).
— Хэт? Уэра сакъыIэщIэзыудыжынур хьэмэрэ… Мэрем?
— Хьэуэ, Налмэс. Ди щIалэхэм…
— Сэ сымыщIэ гуэрым ущыгъуазэу къыщIэкIынщ, Елэн, — жиIэурэ, пщащэр маплъэри: — Мо топыр бгым къыщIрагъэжэхыр сыту пIэрэ? — щIэупщIэ хуэдэурэ, псалъэмакъыр абы трешэ.
— Я щхьэхэр топщ абыхэм. Езыхэм ящIэжу пIэрэ ар къыщIрагъэжэхыр? — жеIэри, Елэн, ари фIэмащIэу, кIэлъогушыIэж: — Дэбгъэжей нэхърэ, къебгъэжэхыр — нэхъ тыншщи, арагъэнщ. Я хьэпшып зэщIакъуэжу къыщIэкIынщ кърымхэм.
— Арагъэнщ.
Урыс тхакIуэ Белов Василий и гъусэу. 1998 гъэ
Елэн фIэмыIуэхуу артэкъым кърымыдзэм и Iэщэмрэ ахэр иджыпсту зэрыIэбэлъабэмрэ. ИтIани, щIалэм и щхьэм къыхуимыгъэтIасэу нэгъуэщI зыгуэр хэлът Налмэс и зыIыгъыкIэ мамырым. «Дауэ ар? — гупсысэрт Шурдымыр, — сэ игу фIы хуэсщIыным и пIэкIэ, езым сигъэудэIуну хэтщ. ПIейтейкъым. И нэгур мамырщ. Псоми хуэхьэзыру зыкъызегъэлъагъу. Къызыхуэтшар имыхамэ хуэдэ… Хъаным и унэ исащи, фIыуэ ецIыху… Ярэби, жылэм кърахьэкIам пэж гуэр хэлъу пIэрэт-тIэ? Къаплъэн-Джэрийрэ мыбырэ я зэхуаку зыгуэр дэлъар пэжу щытмэ, пщы уэлийри, Жэбагъыи, Миншакъи, Мэреми я напэр зэдытекIынущ! Къэбэрдейр пщащэм игъэпудынщи, езым и щхьэри пуд хъуауэ къэнэжынщ… Апхуэдэ къэхъурэ?! Хьэуэ… Ар пэжу щытмэ, Ашабэмрэ Мэремрэ закъыкIэриIуу къыщIэкIуэжар сыт-тIэ? Иджы кърым хъаныр мыбы къыкIэлъыкIуауэ ара?! Къысхуэвмышэжмэ… жиIэу щIиукъуэдияри сытыт?..»
Елэн и гупсысэхэм ирахьэжьа псэр арыххэу илъырти: «Зэ увыIэ, Шурдым. УвыIэ. Уи щхьэр зэкIуэкIащ. ЖыпIэр уэ езым пщIэжыркъым!» — зэшхыдэкIырт аргуэру щIалэр.
— Мес, кърым шухэри къытпежьащ, — жиIэурэ Налмэс и шылэхъарыр зэрызэригъэзахуэм Елэн еплъырти, аргуэру и щхьэр щIэпхъуэрт. ЩIалэр иджы къэуIэбжьыпат.
— НтIэ, къытпежьащ, — жеIэри Елэн шым йолъэдэкъауэ.
— Елэн! — щIалэм къегъазэри, гулэгъунэм зыхуегъэщхъ.
— Елэн… Мэрем схуетыж, — жеIэри, Iэлъын хъуреибзэу шыхьа щэкI бзыхьэхуэр щIалэм IэщIелъхьэ.
Абы ирихьэлIэу тэтэр шууищ къыIуохьэри, адыгэ щIалэхэм къеплъурэ:
— АдэкIэ гъуэгу фыщиIэкъым. Вгъазэ!
— Гъазэ диIэкъым, ди шыпхъум увыIэпIэ хуэхъуну жьэгум димыплъауэ! КъищынэмыщIауэ, дыкъэзыгъэкIуа нэхъыжьхэм ди пщэ къралъхьащ анэмэт фхуэтщIа Къэбард щIалэр ди нэкIэ зэдгъэлъагъуну.
— Куэдыщэ къывопсэлъ! — зыкъретIэ Уракъ мырзэм. — ЖысIаращ уи унафэр.
— Зэт, мырзэ. Зэ догуэ, мыр, лIыхъужьыцыр уи набжьи! — жиIэурэ шэтырышхуэм къыщIокI Кърымым и хъаныр.
Хъаныр къызэралъагъуу, бжэIупэм щызэхэзекIуэ кърым зауэлIхэри, абыхэм я дзеиж нэгъуейхэри зэтеувыIэри, лъэгуажьэмыщхьэу етIысэхахэщ. АпщIондэху Елэнрэ и шу гъусэхэмрэ зэрепсыхам хъаным гу лъитэри, я шхуэмылакIэхэр яIыгъыжу къыпэщыт адыгэ щIалэхэм арэзыуэ яIуплъэурэ:
— Мыхэр си IуэхутхьэбзащIэщи, ящIэн хуейм езыхэр щыгъуазэщ… Фэ фыщIепсыхар?..
— Лъэсу къытпежьэм дыхуепсыхмэ, ди щхьэм и пщIэщ, а къытпежьэм дызэрекIужам и нэщэнэщ, — педзыж Елэн.
— Ара?! ФIы дыдэщ. Вы лIам сэ щIыхамыIум фызэрыщыгъуазэр си гуапэщ. Си текIуэныгъэм и саулыкъукIэ фхузогъэгъу, — хъаным щхьэхъумэхэм захуегъазэри: — ХьэщIэщ шэтырым евгъэблагъэ къэбэрдейхэр. ВгъэхьэщIэ, ауэ пщIэнтIэпс бампIэрымэ зыщыуа шыл яхуэвмыхь…
… Гъуохэм я зэпэкIий макъым Уафэбгыкъу и Iэхэлъахэр зэщIищтат. Къаплъэн-Джэрий и текIуэныгъэ жьачэм къущхьэхъущIыр иджы щыму къыщIэдэIурт. Зауэншэрэ лъыгъажэмыщIу къуентхъым къигъэбырсея тырку, кърым-тэтэр зауэлIхэм гуфIэгъуэр ягъахъэурэ джэгу-къафэ ящIырт. Дзэпщ мырзэхэр зэпеуэу кърым хъаным щытхъу щыхуагъэшкIэ, Iэгу-джэгум нэхъри зиIэтырт.
ПщафIэхэр зэрызехьэу Iэбэрт: хэт Iэщ укIар зэIихырт, хэт лэгъупым щхьэщытт, хэти фэндырэшхуэхэм ярызу боузэр зэрахьэрт. ТекIуэныгъэ гуфIэгъуэр зи щхьэм дэуея хъаным и унафэкIэ, кърымыдзэм къущхьэхъу санэхуафэр иублэрт.
Тэтэр боузэ гуащIэм къигъэжана къущхьэ Жэфар иджы щIакъуэжтэкъым: зи Iэпкълъэпкъ пщыкIутIыр зэхуэдэхэм ехьэехуэу къафэурэ кърым зауэлIхэм IэплIэешэкI ядищIырт Бэхъуным. Къущхьэ-тэтэрым и бампIэ-узыжьыр пщэхыжат. «Къэбартхэм» ятекIуа Къаплъэн-Джэрий тхьэпэлъытэ ищIурэ, Шэрэджыщхьэ ис и лъэпкъэгъухэр зэлъэIу Тегри и цIэри щыгъупщэжырт.
Кърым хъаным и дзэпщ мырзэхэмрэ нэхъ хьэIусыпэр зрит дэщIэгъухэмрэ зыпэрыс гуфIэгъуэ Iэнэр пэрыхьэту зэтещIэрт. Iэнэ кIапэм нэхъ ищхьэ зылъымыса Абрэдж Мырзэбэч кърымыдзэм мырзэ къулыкъу зэрыщихьыр щыгъупщэртэкъыми, зэрыхуэфащэу и плIэр иIыгъыжурэ, Къаплъэн-Джэрий здэщысымкIэ плъэрт. Дзэпщхэр хъуахъуэрт. Кърым хъаныр гушхуэрт. Абрэджым фадэбжьэ иунэщIыху, жьантIэм къыдэс «дыгъэ теплъэм» хуеплъэкIыжурэ и щхьэр дищIырт. Къаплъэн-Джэрий гу къызэрылъимытэххэм Мырзэбэч игъэнэщхъейрти, игукIэ: «ГъуэгунапщIэ сабэм мэкъу дызэрыщеуар иджы нэрылъагъущ», — зыжриIэжырт.
Жэщ ныкъуэр кIуа щхьэкIэ, кърымхэр иджыри зэхэвэзэхэжьэт. ГуфIэгъуэ кIыхь щыIэкъым, щыIэр гугъэ кIыхь кIэухыншэщ…
Къаплъэн-Джэрий Iэнэм пэрысхэм яхэплъэри и Iэ ижьыр лъагэу къыщиIэтым, гупыр щым хъуащ.
— Ди гуфIэгъуэ ефэ-ешхэр зэхудощIыж. Пщэдейм къытпигъаплъэр Iуэхушхуэщ. Алыхьыр псоми жэщыфIкIэ къыфхуэупсэ. Фи хъуэпсапIэхэм Алыхьым фыхимын. Ардыдэр схунэфхьэс си зауэлI хъыжьэхэм я деж. Псоми сахуэарэзыщ. НэхулъэфI Алыхьым фыкъригъэкI.
Iэлигъуэт-пэщэм хъаным жриIэнIауэ, дамэпкъкIэ зыхиша щхьэкIэ, Къаплъэн-Джэрий:
— ИужькIэ. ИтIанэ. Псори — итIанэ. Пщэдейри махуэщ. Зывгъэпсэху. Уэри, Муртаз пэщэ, нэхулъэфI укъикI!
Кърым хъаныр пщэдейрей махуэм ехьэлIауэ иджыпсту мэскъалкIэ зэрымыпщIантIэр Муртаз пэщэм фIы дыдэу къыгурыIуэрт. Тырку дзэпщыр игъэгурыщхъуэрт цIыв-гузавэдэхуу къэбэрдейхэмрэ кърымхэмрэ зэкIэрахъэжа мамырыгъэм. «Бзур зышхынум Iуоджагуэ» жыхуаIэу, иджыпсту нэуфIыцIщхьэрыуэу бий жьантIэм Къаплъэн-Джэрий щищI ефэ-ешхэр фIэмыкъабылми, Муртаз пэщэр щыму и шэтырымкIэ екIуэкIыжащ.
Кърымхэм я хъаныр иджы гущIэлъ гурыгъум ихьырти: «Залымыгъэ хэмыхьэу Iуэхур зэфIэкIатэмэ… ЗэхуэныкъуитIым я Iуэтэжыгъуэр егъэлеяуэ IэфIщ. Налмэс си унэ исыху лей зэрытезмыгъэхьар щыгъупщауэ къыщIэкIынкъым. Алсу щытегушхуэхэм дежи, пщащэм сыкъыщхьэщыжурэ фэжагъуэ къыщысхьахэр ищIэж хъунщ езыми! Иджы, къэбэрдейхэр мамырыгъэкIэ къызэувэлIэжу, я IэкIэ къысхуашэжа пщащэр — срижагъуэ-срищIасэми — сысейщ. Сыт ар езыр иджы зищIысыр!.. Моуэ, IэфI щIэлъу къысхуэжыIэщIатэмэ, сэри фIыщIэншэу къэзгъэнэнтэкъым. ЗгъэфIэжынт… Дауи ирехъуи, бзылъхугъэр къыщыпхуэлIар IэфIщ. Псыр зыгъэIэфIыр псыхуэлIэрщ. Залымыгъэ хэмылъу жыIэщIатэмэ, бетэмал!..»
— Мазэр зи нур, уи хьэмэмыр хьэзырщ, — Уракъ мырзэм зэуэзэпсэу Iуегъэщтыж хъаным и гупсысэ укIытэххэр. Къаплъэн-Джэрий и чэфыжьынэхэм гукъанэ къащIригъэхыурэ щхьэхъумэм жьэхоплъэри:
— Ара? Мыдэ… зэ…
Хьэмэмым куэдрэ зыщиIэжьакъым хъаным. Вырэ шырэ зэрыкIуадэ бжьыхьэ жэщыр ныжэбэкIэ къызэрыIэщIэмащIэм ехъуэпсэкIыжурэ пIащIэу зигъэгъущырт Къаплъэн-Джэрий. Щыст ар, дыщэидэрэ дыжьын уагъэкIэ зэхэпщIыпщIэ къэдабэ щIыху быхъушхуэр и джанэ зэгуэхрэ, лъэтхьэмпэ лъапэхэр къэжэр алэрыбгъу щабэшхуэм хигъэпэщащэу. Хэплъэрт аргуэру хъаныр: Налмэс зыкъызэрыхуищIынум егупсысырти, езыр иджы здэщыIэри, зыхущыIэри щыгъупщэжат.
Къаплъэн-Джэрий зэуэ зыкъиIэтри, шэтыр щхьэгъубжэм пэзанщIэу къыщыт гъуджэшхуэм бгъэдыхьащ. Гъуджэм къищ лIы нэкIущхьэплъ нэ топышхуэм и щхьэщIыб хьэлъафIэу къыдэплъэрт мазагъуэ зэпэхъурейм ирищIыкIа пшэкIухь нурыр…
Къаплъэн-Джэрий гъуджэм къыбгъэдэкIуэтыжри, къэжэр лъэгурыдз бгъуфIэр зэпикIухьурэ, щхьэгъубжэнэм къиплъ мазэ изым худэ-плъейщ, бжэмкIэ зигъазэри джащ:
— Къафшэ!
Шэтыр бжэIупэм зэхэзекIуэ гуэр къыщыIури, Iэуэлъауэшхуэ ищIу Уракъ мырзэр бжэм къыщIэпкIащ. Хъаныр щхьэхъумэм хуеплъэкIри, щхьэхынэу:
— Къэхъуар сыт?
— Мэз джэдум ещхьщ… ДызригъэIусэркъым.
— ЦIыхухъу гупым пщащэр къэфIэбэрэбыхьыну фыхуитт-тIэ, мырзэ?!
— Хъанхэм я хъаныж, уи щхьэхъумэхэм бзырэ хъукIэ зэхэгъэж диIэкъым. Псори къыдощ.
— Апхуэдэу укъыстегузэвыхьу сызэрыпхъумэм папщIэ сыпхуэарэзыщ, — погуфIыкI ауаныщIу хъанри: — Уи жьакIэм хьищэ зэрыщыджэгуам и гугъу умыщIмэ…
Уракъым, зимылъагъужми, Iэпхъуамбитху мажьэкIэ и жьэпкъ жьакIэр кърежьыхри:
— Хъанхэм я хъан, сыт тщIэн хуейр? Дызыбгъэдигъэхьэркъым!
Къаплъэн-Джэрий и пэфыкъыр дэгуу игъаджэу мэдыхьэшхыпцIри, игурэ и щхьэрэ зэтелъу:
— Уракъ, си псэ пIалъэр уи нэ къуэпсым щыкIэращIауэ щытар къысхуэгубзыгъыжыркъым! Пщыгъупща сфIощI уи хъаныр лIыуэ къызэригъэщIар? — жиIэурэ, бжэм нэIусын хуэдэу и макъым зрегъэIэтри:
— Зи зиусхьэным къыхурагъэшэжа Налмэс пщащэр къыхущIэвгъэхьэ! Бадзэ ецырхъыу щытмэ, Алыхьым фысщихъумэ!..
Хъан хабзэтэкъым къихьэIам хуэтэджу, арщхьэкIэ а хабзэншагъэри фIэфIыпсу игъэкъабылурэ, Къаплъэн-Джэрий къэтэджри, Налмэс лъэбакъуэ пичащ. Зи нэ фIыцIэ пIащэхэм сырымэ къащIихыу, бжэ лъэмбым къиува пщащэ лантIэм лIыр хьэрэмынэ хъуапсэкIэ Iуплъэурэ:
— Бжэ лъэмбым уимыт, си дахэ. МыдэкIэ къыдэкIуэтеи, тIыс.
— Си увыпIэр соцIыхуж, хъан. Уи унэIутхэм схухахар бжэкъуагъмэ, сыбжэкъуагъщ.
— Апхуэдэу жумыIэ, Налмэс. Кърымым ущисми, пхуэфащэ увыпIэ пхуэзгъэтIыгъуэрт сэ… Ауэ си щхьэ уфIэсхыфынутэкъыми, сыпхуэсакъырт. Иджы, Алыхьым и шыкуркIэ, дыщIэсакъын щымыIэу уэрэ сэрэ дыкъызэхуэнэжащ. Сэ сылIыхуитщ, уэ дахэхэм уралейщ, — Къаплъэн-Джэрий пщащэм жьэхэкIуатэурэ нэхъри убзэрт: — Уэ апхуэдизкIэ ухъуэпсэгъуэщи, си мазэгъуэ нур, сэр фIэкIа…
— Уэр фIэкIа щысхуэмыфащэкIэ, — къамэ бгъузэ есым и Iэпщэр IэштIым быдэ цIыкIум щIикъузэурэ Налмэс зыIэзыбжьэу зыщишийм, шэтыр щIыбымкIэ гужьеигъуэу шыщыщ макъ къыщыIуащ. А шыщыщым щIыр дэублэрэкI нэхъей, дыргу шынагъуэ гуэру уафэр зэпыщэтщ, псэущхьэхэм я макъ зэпэгызым цIыху пщIэу зэщIэфиер къыхэбжьэхъуэжри, мафIэс жьэражьэм, уэгу пкIэлъейуэ, зыдрилыпщIеящ.
Фадэ гуащIэр, ерыскъы хьэлъэр, текIуэныгъэ псынщIэр зыхузэхыхьэжу бжьыхьэ жей яем куууэ хэумэзэха кърым зауэлI чэфыжьыпкъэхэр иджы гъатхэ хьэвшыру зепщыпщэрт. ЗыщIыпIэкIэ топышэ къыщыгъуагъуэри, Къаплъэн-Джэрий и щхьэр IитIкэ иIыгъыу етIысэхащ.
ПцIащхъуэкIийм еджэу хъан шэтырым къыщIэлъэдащ Уракъ мырзэр:
— Дунейр мэкъутэж, хъан! Уафэм мафIэ къох, хъан! Уафэбгыкъу зэгуощIыкI…
ФокIадэ жэщу Налмэс къещэкIуэжа кърым хъаныр иджы жыхафэгум тест, и къэдабэ джанэ быхъушхуэр дыщэидэм къикъутэу.
— Уафэбгыкъу зэгуощIыкI, хъан! — жиIэу Уэракъыр къащыхэлъадэм, къамэ пцIанэр зыIыгъ пщащэм Къаплъэн-Джэрий дежкIэ зедзри:
— Къэблэжьар!..
Уэракъым къамэр кърипхъуэту Налмэс щытришащIэм, Къэбардрэ Бэубэчрэ мырзэм и щIыбагъ къыдохутэ. Къэбард мэIэбэ, тэтэр щхьэхъумэм и Iэпщэр иреIуэнтIыкIри, мырзэм и ныбащхьэр а и къамэм хуфIегъэуэж.
— Хъаныр?! — пщIэурт пщащэр, — хъаныр дэнэ здэкIуар?!
— ЩIэпхъуэжащ!.. — IэштIымитIри икъузауэ зеплъыхь Бэубэч.
— Жыжьэ нэсакъым! Фыпхъэр! — Къэбард Бэубэч кIэлъоджэ.
… Мазэ хъэуаныр Уафэбгыкъущхьэ зэпэхъурейуэ фIэлът. Ищхъэрэри ипщэри зэщIэзыгъапсэ мазэгъуэ нурым иджыпсту хузэхэхунутэкъым къигъэмрэ игъыкIымрэ. МафIэбг шынагъуэр къазэрыщхьэщыуам шэч къытезымыхьэж кърымхэр, я занщIэр я гъуэгуу, иджы зэбгрыжырт. ХьэтIохъущокъуэпщыр я шупашэу хъан шэтырыпIэм хуиту къиужьгъа къэбэрдей зауэлIхэр иджы щыупщIатэрт шы табынхэм лъэкIэ ирахыж кърым тIысыпIэхэм. КъуэкIий зэвым зи щхьэр дэзыхьа кърым зауэлI гупым Ашабэр якIэлъыпхъэрат. Балъкъ псыхъуэкIэ зыдэзыдза кърым гупышхуэм я лъэужьыр пщы уэлийм иубыдати, лъэхъуфI зыщI пцIэгъуэплъым и лъэрыгъым итурэ сэшхуэр Iэрыхуэу игъэлъащэрт.
Нэр темыпыIэу ХьэтIохъущокъуэм игъабзэ а сэшхуэдзэм мазэгъуэ нурыр пщIыпщIурэ телыдыкIырти, кърым-тэтэрэлъу жабзэурэ пыщэтыжырт.
ЦIыпIынэ Хьэсанш и гупыр ХьэрэкхъуэрэкIэ щIэпхъуа кърымхэм, маисэ блыну, къапэувати, къамэмрэ сэшхуэмрэ яIэщIэкIар ТамбиикъуэкIэ ирахухырт.
Бахъсэн псыхъуэмрэ Балъкъ ныджэмрэ лъэпхъэдэнэ зыхуэхъуа кърымыдзэ зэрамыщIэжыр, домбеив уIэгъэу, Уафэбгыкъу лъапэ и хьэмэшыпхэм щыгъуахъуэрт. Къашыргъэрэ Дэмдейрэ зи нэхъыжь шабзауэ гупыр Бэгъурдакъ бжьэпэ къытетти, сэшхуэмрэ къамэмрэ яIэщIэкIар къуэ куум дапхъэнкIэжырт.
Ашабэр здэлъащэ къуэкIийм и бжьэпэ нэзым Iуту зэрехьэкIырт иджы жанейм къикIа шууейхэр. Мамсыр Нэкъар и плIэм илъ дохъутейр нэщI хъууэ, Джэрыджэм и къамэ Iэпщэр пыщIыкIа нэужь, Чыдэш ХьэтIатI и шыр къыжьэдикъуэри:
— «Шы лIэнум мэкъу пхыр здехь» — щIыжаIэр мыпхуэдэтэкъэ? Мы къуэм дыхьар дэкIуэдэнущ езыр-езыру. Шабзэшэ тевмыунащIэу модэ мо жьэгъумкIэ зыщыдвгъэплъыхь… АбыкIэ зы гуп щIэпхъуащ.
— Ашабэр иджыри къуэм къыдэкIыжакъым, ХьэтIатI. СыкIэлъехынущ. Фэ а зи гугъу пщIа жьэгъумкIэ фыкъыщызэхэзеплъэ, — жеIэри Нэкъар шым йолъэдэкъауэ…
XXXIX
Пасэрей адыгэхэм я лIэужьым къыхущана тыгъэ мыкIуэщIхэм я пажэщ лъэпкъ Iущыгъэр. Бзэр гум и тэрмэшу зезыхьа а лъэпкъыжьым гъащIэ теплъэгъуэ къэс, щхьэж хуэфащэ псалъэ хуиусыжат… «Бжэн щIакъуэр бжьакъуэ лъыхъуэ ежьэри, и тхьэкIумэ ижьыр хикъуащ» щIыжаIар кърым хъаным и мызакъуэу, абы и дэкIуашэ Iэджэм я щхьэ-я псэ ирикIуат.
«ТекIуэныгъэ» лъэщым кърым тэтэрхэр ефэ-ешхэкIэ техъуахъуэурэ зэбгрыкIыжу гъуэлъа щхьэкIэ, ягъэтIылъар пIэщхьагъ мыгъуэт, зытехъуэхъуари гъуэгуанэ егъут.
Уафэ къутэ-къэуэжым къыдэуша Iэлигъуэт-пэщэм зэуэ къыгурыIуащ дунеикIэм зэрэзызэщIикъуэжыр. Нэгъуей мырзэ быртIымыр щIагъщIэлъ джанэ пцIанэу шэтырым къыщIэцIэфтщ, мафIэс шынагъуэмрэ шы табын зэщIэгъуаемрэ ядэщтэри, зэхэху имыщIэжу, СосрыкъуэбгкIэ щIэпхъуащ. Мо лIы зыпэхъурей жэкъуам гу лъитэххакъым щыхупIащхьэм зэрытелъэдам. АдэкIэ къэувыIэпIэр ущIат… Iэлигъуэт и ужьыр зыIыгъыу щIэцIыва Бэхъун Жэфар зэрыщIакъуэм и фIыгъэкIэ мащIэу а зыкIэлъыжэм къыкIэрыхуами, кIэлъысыжыгъуэр псынщIащэт… Къущхьэ тэтэрым и макъым къуэхъуэпсыхъуэр гужьеигъуэу къигъаджэри, мазэгъуэ жэщым лъэужьыншэу хэбжьэхъуэжащ.
Ахьмэд сулътIаным и лIыкIуэ Муртаз дзэпщыр нэхъ губзыгъэIуэу къыщIэкIащ. ИпэкIэ плъэуэ есагъэнти, тырку пэщэм и шы-уанэр зэтелъу шэтырыбжэм къыщинат. Зэрызехьэ макъыр къыщыIум, Муртазымрэ и тырку шупашэхэмрэ шы хьэзырхэм зрадзри, Лахърэн мэзылъэхэмкIэ яунэтIащ.
Кърым-тыркудзэр хъани, пэщэи, дзэпщи ямыIэжрэ, шыншэ чэфыжьыпкъэу къыщызэхэнэм, нэхъри хутыкъуащ. ЩхьэтепIэншэ зауэр фейдэщIэх хъунутэкъыми, мырзэхэм я нэхъыбэм зыкъаIэтащ, абыхэм ящIыгъуу жыIэщIэ къэхъуащ тэтэр зауэлIхэр. СампIэимыхьэу зизышиикIахэр псыхъуэ къуэкIийхэмрэ къуэ дыхьэпIэ зэвхэмрэ къэбэрдейхэм щызэхуахусурэ, хэт яупщIэтащ, хэти фочышэм е шабзэпэм ихьащ.
Куэдыщэ хъурт укIыгъэр. Абыхэм яхэтт адыгэхэри: къэбэрдей адыгэхэм къакъуэува жанейхэр, абазэхэр, беслъэнейхэр, езы къэбэрдейхэр…
… Дыгъуэпшыхь дахащэу къызэплъэкIыурэ къурш гуфIакIэм дэпщхьэжа дыгъэшхуэр аргуэру щхьэщытт Уафэбгыкъущхьэ. Ныжэбэрей жэщым пшэкIухь езыщIэкIа мазэ уэндэгъур иджы лъхуапIэ ихьэжат. УщIэмыупщIэт а мазэр ныжэбэ зыхэплъам! УIумыплъэххэт а дыгъэр иджыпсту зытепсэм: хьэдэлъэмыжу зэтелъ кърым-тэтэр зауэлIхэм нэм къиплъыхьыр яуфэбгъуат. Зи хьэдэщIэлъхьэ ихьэжа къэбэрдейхэм ягу пихыу я Iэщэгъухэр къагъуэтурэ зэщIакъуэрт. Къущхьэхъу щIыналъэм щызеуэрт лъымэ гуащIэр зыIурыуа къуаргъ фIыцIэ гуэрэнхэр.
— Бгы нэпкъым хьэдэхэплъэ щызыщI шур хэт хъуну? — щIоупщIэ пщы уэлийр, сэмэгурабгъумкIэ еплъэкIыурэ — Сыщыуэу пIэрэ, ЛIыгъур, хьэмэрэ.. Абрэджхэ я къуэ Даур-КIэмыргуей ар?
— Аращ, — игу узу нэпкъымкIэ маплъэ ЛIыгъур. — И адэр къилъыхъуэжу къыщIэкIынщ…
ХьэтIохъущокъуэпщыр зопсэлъэкIри:
— Къэбард, Елэн, Мэрем, Бэмэт. — ФыкIуэ. Фыдэщыгъуэ Даур.
ЩIалиплIыр зыбгъэдыхьа я ныбжьэгъур Мырзэбэч щхьэщыст. Лъыуэ щIэтар зи уIэгъэнэмкIэ ижыжа Абрэджым и нитIым иджыри гъащIэ хъуаскIэ щыпIэжьажьэрт. Даур и нэгум иджыпсту хьэзабу илъым мывэри къигъэскIэнт: гуауэр, гъащIэр, бампIэр, губгъэныр… аргуэру губгъэныр! Зи псэр хэкI адэм зыхуигъэщхъри, гущIэтхъыу:
— Уарэзы иджы? Уарэзыт а… гъащIэмкIэ?..
Мырзэбэч и щхьэр къиIэтыну хуейуэ нэкIэ къэлъаIуэрт, Даур абы Iуплъэну хуэмейуэ зригъэзэкIырт… Къэбард Iэбэри, Абрэджым и щхьэр сакъыу къыхуиIэтащ.
— Даур, — жиIэрэ пэт, Мырзэбэч и Iупэ дыкъуакъуэм лъы тхъурымбэр къыIуоувэ, гуащIэу иIэр епсэрыкъауэу къыдрешеижри: Гуа-уэ здызохь, си къуэ. Къысхуэвгъэгъу псоми… Алыхьыр… СокIуэ, си къуэ, къысхуэ…
Мырзэбэч и нэхэр Даур теувыIа щхьэкIэ, и пкъыр псэм ибгынат. КъыхуемыплъэкIа къуэм тедыкъыхьа нитIри нэхужьыбэхэм иупщIыIухьыжырт. Къэбард иджы сакъыу щIым трилъхьэжырт Абрэдж Мырзэбэч и щхьэр. ЛъэныкъуэкIэ IукIуэта Даур и ныбжьэгъу щIалэхэм къахуеплъэкIри:
— Кърым тэтэрхэм ядыщIэфлъхьэ. Адыгэ мащэ игъуэт хъунукъым абы…
Къэбард, Елэн, Мэрем, Мыхьэмэт-Бэмэт сымэ Мырзэбэч и хьэдэ хьэлъэшхуэр къызэдаIэтри, тэтэрхэр здызэхэлъымкIэ яунэтIащ. Даур и закъуэу иджыри бгы нэпкъым тетт…
Къэбэрдей адыгэхэм я хьэдэщIэлъхьэм дыуэ трищIэжри, Къэсей ефэндыр гуауэщхьэуэу мывэ джейм тетIысхьэжащ:
— Iэстофрилэхь! Iэстофрилэхь! Уи Iэмырыр лъэщщ, Алыхьышхуэ. Тхуэмыхьын зэи къыттеплъхьэркъым… Алыхьу лъэщым мы кIэрыхур IэтыгъуафIэ тщищI. Мы духьэ лъапIэри…
— УмыпащIэт, Къэсей. Зэ догуэ… — къопсалъэ ХьэтIохъущокъуэр, къэбэрдей зауэлIхэм яхоплъэри: — Жьыми щIэми къыздэфIыгъыну сыхуейт: сыт хуэдэ гуауэ къытлъимыхьами, дапхуэдизу лей дымыгъэвами — ди нэхъыжьхэм я цIыхугъэ зэхэгъэкIыпIэт ар. Ди хабзэжьхэм яхуэфащэр арщи, бий хьэдэр зауэ губгъуэ къиднэнукъым. ДызытекIуахэм я пкъым щIы едгъэгъуэтыжыныр адыгэлIым и хьэкъщ. Гъэрхэр зыдэвгъэIэпыкъуурэ щIэфлъхьэж кърымхэр.
— Алыхьым и нэфIыр уи щхьэщыгу зэи имыкIыну сыпхуолъаIуэ, зиусхьэн! Дымуслъымэнщ. Уи пщIэмрэ уи цIэмрэ адыгэм зэи щыгъупщэнукъым, — гумэщIауэ пщым педзыж Къэсей хьэжыми, дыуэщIым адэкIэ пещэ:
— Биссмилляхьи рахьмани рахьим. Псори зэлъэIуу, зыми емылъэIуж Алыхь лъэщым и пащхьэ… — Къэсей духьэр къебжри цIыхухэм захуегъазэ: — «Iэмин!» жыфIэ…
ХьэдэщIэлъхьэхэр ичынды пщIондэ Уафэбгыкъу лъапэ щызэхэзекIуащ. КъущхьэхъущIым къранакъым хьэдэ ущIа. КIэфыщэным текIуэдэжа кърым-тэтэрхэм къэбэрдеищIыр иджы я хьэдрыхэщI Iупэт.
Ичынды нэужьт. Къэбэрдей зауэлIхэм иджыри зызэщIакъуэжатэкъым. МыдэкIэ щызэхуахуса кърым гъэрхэм я хъумакIуэхэр шу гуэрэн-гуэрэну зэхэзекIуэрт. Нэхъыжьхэр щIыгъуу пщы уэлийр иджыпсту здэщыIэ мэз лъапэм шууэ Дэмдей декIуэкIырт. Шур ущ мащIэу щIэкIуэм иIэт щхьэусыгъуэ: Дэмдей и шыпэ иту ущырт кърым-тэтэрыфэу зы лIыжь быртIым цIыкIу. ЗауэлIтэкъым ар. И шыфэлIыфэкIи, и зекIуэкIэкIи нэрылъагъут, зауэлIтэкъым. Тэтэр лIыжь цIыкIум и щIыIутелъ бгыщIэпхэм, фэлъыркъэб теплъэу, кумбыгъэ гуэр кIэрыщIат. И пщэдыкъыщхьэм фэ кIапсэкIэ ищIа пхъэбгъу джафэ зэпэплIимэр бгъэчым теуэрт.
Дэмдейрэ ипэ къит лъэсырызекIуэ цыплъымрэ жыжьэу къаIуплъа Шурдым Жанхъуэт зыхуэмыIыгъыжу подыхьэшхыкI:
— Зауэ делэгу щымыIэу жызыIа пасэрейр мо къакIуитIым яIузгъэплъащэрэт. Къигупсысар сыт иджы ди уадауэм?!
Дэмдей къоблагъэри, епсыхыурэ кърегъажьэ:
— Псэущхьэ хьэлэмэтхэр щыхопщ ди къущхьэхъум, зиусхьэн. Мы къыпхуэсшар егъэлеяуэ Iущщ, е, си Iэзэгъуэ имыту, и щхьэр ежьащ.
ХьэтIохъущокъуэр еша нэщхъейуэ йоплъ лIыжь быртIымым. Пщы уэлийм жиIэнум хунимыгъэсу, Къэзанокъуэр щIоупщIэ:
— Къыщыбгъуэтар дэнэ мыр?
— ХьэдэщIэлъхьэхэм яхэтащ, адрейхэм зэремыщхьым шэч сигъэщIри… — Iэнкун къохъу Дэмдей.
Кургъуокъуэ игукIэ зыгуэр зэригъэзахуэурэ:
— ЖыIэт, Дэмдей. ЖыIэ…
— Зиусхьэн, езым жевгъэIэ. Мыбы зэтриухъуанщIэхэм сэ сыхуэмыжьмыгущ. Сыуадауэ къызэрыгуэкIщ, — зехъунщIэ Дэмдей.
ХьэтIохъущокъуэр Жэбагъы йоплъри:
— ЕупщIыт, сыт и къалэныр?
Къэзанокъуэм лIы быртIымыр зэпеплъыхьри, нэгъуеибзэкIэ зыхуегъазэ. Модрейми, къыIурыщэщу зыгуэрхэр къибжурэ УафэбгыкъукIэ и Iэр еший, и фэлъыркъэб-шакъалъэм теуIуэурэ и Iэгу ижьыр бгъэ сэмэгум трелъхьэ.
Жэбагъы и нэ IущитIыр тэтэрым нэхъри триубыдауэ пкъроупщIыхь, зыщIогупсысыкIри, пщы уэлийм хуоплъэкI. ХьэтIохъущокъуэм нэгъуеибзэр фIы дыдэу къыгурыIуэрт. Тэтэр гъэрым зи гугъу ищIым иджы къыдэуIэбжьауэ пщыр Жэбагъы хупогуфIыкIри:
— Зы жьэм жьэдэкIыр жьищэм зэIэпах…
Ар зэхэзыха лIыжь быртIымым адыгэбзэ зыкъещIри:
— Зиусхьэн, хъанхэм я дэфтэрзехьэу щыта си адэшхуэм къиIуэтэжа хъыбарщ ар. Си адэшхуэр Хьэжджэт-Джэрий хъаныжьым (XIV лIэщIыгъуэм и кIэухыу Кърым хъаныгъуэр зыухуам) дэфтэрзехьэу къыдэгъуэгурыкIуат. Къаплъэн-Джэрий мы щIыпIэм къызэрыщытIысрэ зызогъэзахуэ а нэщэнэхэри… Псори зэхуокIуэ!
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
Шэрджэс хэкум и лIыкIуэхэр тырку сулътIаным деж макIуэ. 1856 гъэ. Сурэтыр зыщIар наIуэкъым.
