Белавенцев Олег: Мыбы щыпсэу цIыхухэр жаIам сытым дежитетщ
«Кавказыр нобэ» порталым и корреспондентыр иджыблагъэ хуэзащ Урысей Федерацэм и Президентым и полномочнэ лIыкIуэу Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым щыIэ, Урысейм и ЛIыхъужь Белавенцев Олег. А интервьюр нобэ фи пащхьэ идолъхьэ.
Сэлам удох, Олег Евгений и къуэ. МазипщIым нэблэгъащ уэ Урысейм и Президентым и полномочнэ лIыкIуэу Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым укъызэрагъакIуэрэ. А зэманым къриубыдэу уэ зэIущIэ купщIафIэхэр ебгъэкIуэкIащ, округым и субъектхэр къызэхэпкIухьащ, нэгъуэщI Iуэху куэд къызэбгъэпэщащ. АтIэ а зэманым Кавказ Ищхъэрэр дауэ къыпщыхъуа? Узэрыщыгугъам хуэдэу къыщIэкIа?
Фи махуэ фIыуэ. Пэжщ, мазипщIым нэблагъэ блэкIащ. А зэманыр сэ тезгъэкIуэдащ зэрыщыту щIыналъэр, абы хиубыдэ субъектиблри зыхуэдэм нэхъ гъунэгъуу щыгъуазэ зыщIыным. Нэхъ япэкIи мы щIыналъэм тIэкIу сыщыгъуазэу щытащ, ауэ иджыпсту ар нэгъуэщIу зыхызощIэ, нэхъ къызгуроIуэ. Япэу зэзгъэлъэгъуахэм нэхъ нэрылъагъу къысщащIащ Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым зэрызиужь щIыкIэр. Зэрыщыту къапщтэмэ, сызыпэмыплъауэ зыри къыкъуэкIакъым, ауэ Iуэху пыухыкIа гуэрхэри зэрыщыIэм гу лъыстащ.
Псом япэу гуфIэгъуэщ иджыпсту мыбы лъы зэрыщамыгъажэр. Абы мыхьэнэшхуэ иIэщ. Ауэ гугъуехьу щыIэхэр куэд мэхъу. Ахэр къызэнэкIыным езы субъектхэри федеральнэ центрри елэжьын хуейщ, зэрыгурыIуэгъуэщи, полномочнэ лIыкIуэм и аппаратри яхэту.
Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округымрэ Кърым федеральнэ округымрэ щызэзгъапщэкIэ, абыхэм зэтехуэуи зэщхьэщыкIыныгъэуи куэд зэраIэр со лъагъу. ЩIыналъитIми лъэпкъ куэд щопсэу, тIури ди къэралым и Ипщэ лъэныкъуэм щыIэщ. Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым и гугъу пщIымэ, ар къэралым и щIыналъэм щыщу зы процент фIэкI мыхъу пэтми, лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэу 60м щIигъу щопсэу.
Гуауэщ СССРр зэтекъута нэужь мыбы лъыуэ нэхъыбэ зэрыщагъэжар. Ауэ федеральнэ властым иригъэкIуэкI политикэм, езы щIыналъэхэм щыIэ унафэщIхэмрэ абы щыпсэухэмрэ я зэхэщIыкIым и фIыщIэкIэ лъыгъажэр къызэтрагъэувыIэн икIи мамыр гъащIэр зэтрагъэувэжын яхузэфIэкIащ. Иджыпсту дэ ди къалэныр Кавказ Ищхъэрэм мамырыгъэр щыгъэбыдэным, цIыхухэр псэун папщIэ зыхуей социальноэкономикэ Iэмалхэр егъэфIэкIуэным дызэщIыгъуу делэжьынырщ.
Дзэм, флотым щыбгъуэта зэфIэкIхэр Кавказым щебгъэкIуэкI лэжьыгъэм къыщыбгъэсэбэпрэ? Уэ вицеадмирал цIэр уиIэщ, унафэщI нэхъыщхьэ дыдэхэм яхиубыдэ тенджыз офицерщ… Апхуэдэу щыщыткIэ, гъащIэр зищIысыр къыбгурыIуащ, лэжьыгъэм хуэIэкIуэлъакIуэ ухъуащ. АтIэ апхуэдэ зэфIэкIыр граждан IэнатIэм къыщыбгъэсэбэпрэ?
ЦIыхум и зэхэщIыкIыр ехъулIэныгъэ рэ щыуагъэу зэхэджащ. Губзыгъэхэм нэгъуэщIхэм я щыуагъэхэр къытрагъэзэжурэ ялэжьыркъым. Пэрытхэм езыхэм я щыуагъэхэр къызэранэкIыурэ япэкIэ мэкIуатэ. Акъылыншэхэм езыхэм ялэжьа щыуагъэхэми дерс къыхахыркъым.
1999 гъэм IэщэкIэ ЗэщIэузэда Къарухэм сакъыщыхэкIыжам, сэ абы къулыкъур илъэс 33кIэ щесхьэкIат, льготэхэр къэплъытэмэ, си стажыр илъэс 45м нэблагъэт. КъыкIэлъыкIуэ илъэс 15м сэ хьэрычэт Iуэхум сыхэтащ.
ЗэрыгурыIуэгъуэщи, дэтхэнэ зыми хуэдэу, сэ гъащIэм сызыхуригъэджахэр, апхуэдэу флотым щызгъуэта зэфIэкIыр къызогъэсэбэп. Нэхъыщхьэ дыдэу къызолъытэ пэжагъыр, уи пщэ къралъхьа Iуэхур зэфIэпхынымкIэ жэуапыр нэсу зыхэпщIэныр, унафэр текI имыIэу гъэзэщIэныр.
ГъащIэм хабзэ нэхъыщхьэ дыдэу щы щыIэу къызолъытэ. Къалэн гуэр къыппэщытмэ, абы зэрызыпыIубдзын щхьэусыгъуэ къыумылъыхъуэу, Iуэхур зэрыдэбгъэкIын хэкIыпIэхэр убзыху. ФIыуэ лэжьыгъэр зэфIэбгъэкIыну ухуеймэ, уэ уи щхьэкIэ а Iуэхур лэжь. Ещанэр: зыгуэр пщIэну щIэбдзамэ, и кIэм нэгъэс. ГъащIэм сытым дежи а хабзищыр текI имыIэу щыбгъэзащIэмэ, уи Iуэхур дэкIынущ. А псоми я щIыIужкIэ нэхъыщхьэ дыдэр уэрэд цIэрыIуэм къызэрыхэщым хуэдэу япэщIыкIэ Хэкум, итIанэ уи щхьэм щIэгупсыс.
Кърымым и гугъу пщIымэ. Абы Iуэху пыухыкIахэм щыгъуазэ сыщыхъуащ. Шэч къытесхьэркъым Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым урысей къэралыгъуэр щыгъэбыдэным теухуауэ Урысей Федерацэм и Президентым къытхуигъэува къалэныр гъэзэщIэнымкIэ ар сэбэп зэрыхъунум.
ГъащIэм щыбгъуэта зэхэщIыкIымрэ зэфIэкIымрэ къэплъытэмэ, нобэ, мис иджыпсту уэ сыт хуэдэу зыкъызэрыплъытэжыр? Политик, хозяйствэр зезыхьэ лэжьакIуэ, унафэщI? Е а псори зэщIыгъу?
Псори зэщIыгъуу къыщIэкIынущ. Полномочнэ лIыкIуэм и IуэхущIапIэр къэрал IэнатIэ хэхащ икIи абы хеубыдэ унафэщI Iуэхури, хозяйствэм пыщIа Iуэхухэри, апхуэдэу политикэ Iыхьэри. Зэрыщыту къапщтэмэ, апхуэдэ зэпыщIэныгъэхэрщ фIы къызрикIуэр. Президентым и полномочнэ лIыкIуэм и къулыкъум къалэн къыпщещI гъащIэм и IэнатIэ псоми ущыгъуазэу, абыхэм япыщIауэ махуэ къэс къыкъуэкI гугъуехьхэр дэбгъэкIыфу ущытын хуейуэ.
Полномочнэ лIыкIуэм и къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщщ къэрал кIуэцI, къэрал щIыб политикэр пхыгъэкIыным, федеральнэ органхэм я унафэхэр гъэзэщIа зэрыхъум кIэлъыплъыным властым и органу округым щыIэхэм я зэфIэкIыр хузэщIэгъэуIуэныр, лъэпкъ шынагъуэншагъэр хъумэныр къызэрызэрагъэпэщым, округым щыщыIэ политикэ, социальнэ, экономикэ щытыкIэм теухуа докладхэр, абыхэм япкъ иткIэ зыхуэфащэ Iуэхухэр Урысей Федерацэм и Президентым пIалъэ пыухыкIахэм къриубыдэу етыныр.
Зэрыщыту къапщтэмэ, уэ узителъхьэр унафэхэр зэщIыгъуу къэщтэныр е пыухыкIауэ зы цIыхум ищIыныр ара? Езым и къулыкъум къриубыдэ IуэхухэмкIэ полномочнэ лIыкIуэм сыт хуэдиз жэуап ихьрэ? Е Iуэху зэмылIэужьыгъуэхэм бгъэдыхьэкIэ зэмылIэужьыгъуэ яIэн хуейуэ уеплърэ? УпщIэр тIэкIу зэхэзэрыхьа хуэдэу щытщ…
Хьэуэ, упщIэ тэмэмщ… Сэ сызэреплъымкIэ, унафэщIым тегушхуауэ унафэ къищтэфын хуейщ. Апхуэдэ тегушхуэныгъэ хэмылъмэ, абы зыри и мыхьэнэкъым. Ауэ зыщыбгъэгъупщэ хъунукъым: унафэм жэуаплыныгъи пыщIащ. ЗэфIэкI зыбгъэдэлъ унафэщIым унафэ пыухыкIа къищтэн ипэкIэ езым и лэжьэгъухэм, Iуэхум пыщIа щIэныгъэ зыбгъэдэлъ икIи Iуэхум щыгъуазэ IэщIагъэлIхэм Iэмал имыIэу ечэнджэщынущ.
УнафэщIым и къалэнщ шынэрэ текъузэрэ хэмыту икIи иужькIэ къыпекIуэкIыжынкIэ мыгузавэу дэтхэнэ зыри Iуэхум зэреплъыр зэIухауэ жиIэфын папщIэ щытыкIэ тэмэм къызэригъэпэщыну. Арыншауэ Iуэхум и щытыкIэр нэгъэсауэ пхузэхэгъэкIынукъым.
ЦIыху куэдыIуэм я арэзыныгъэ къэплъыхъуэнри тэмэму къэслъытэркъым, сыту жыпIэмэ, иужькIэ зыми лажьэ имыIэу къыщIедзыж. Псори зэчэнджэща, зэгурыIуа хуэдэу щытщ, ауэ унафэр ямыгъэзэщIамэ, узэупщIын бгъуэтыжыркъым. Ар мыхъумыщIагъэшхуэщ.
Къытезгъэзэжынщи, сэ срителъхьэщ (псори зэгъусэу тепсэлъыхьа нэужь) цIыху пыухыкIам унафэ къищтэныр, сыту жыпIэмэ, а IуэхумкIэ жэуап зыхьри пыухыкIащ.
Мыбы пыщIа нэгъуэщI упщIэ. Иджыпсту уэ уи лэжьыгъэм къыхэщхьэхукIыныгъэ пыухыкIахэр иIэщ щIыналъэхэр блы, абыхэм я Iэтащхьэхэри блы мэхъу. Кавказ Ищхъэрэм и щIыналъэхэм я Iэтащхьэхэмрэ уэрэ сыт хуэдэ зэпыщIэныгъэхэр зэтевгъэува, а зэпыщIэныгъэхэр уэ сыт хуэдэу къэплъытэрэ?
ЩIыналъэхэм я Iэтащхьэ псоми сэ тэмэму, лэжьыгъэм хуэунэтIауэ сапыщIауэ къызолъытэ. Iуэху нэхъ гугъухэм зэщIыгъуу догупсыс. Сэ сызэреплъымкIэ, полномочнэ лIыкIуэм и къалэнщ щIыналъэхэм я унафэщIхэм законым къитIасэу къыхалъхьэхэр ядиIыгъын хуейуэ, сыту жыпIэмэ ди къэралым и лъабжьэр щIыналъэхэм я ефIэкIуэныгъэмрэ абыхэм я экономикэм и зэпIэзэрытыныгъэмрэщ.
Полномочнэ лIыкIуэм и аппаратыр щIыналъэхэм я унафэщIхэм тэмэму ядолажьэ икIи абыхэм зыхуей псомкIи ядоIэпыкъу. Псалъэм къыдэкIуэу къэзгъэлъэгъуэнщи, щIыналъэхэм я унафэщIхэр абы фIыуэ щыгъуазэщ.
Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым лъэпкъ куэд щопсэу, дин зэмылIэужьыгъуэхэр зэрахьэу, абы къыхэкIыу иджыри гугъуехь, зэгурымыIуэныгъэ пыухыкIахэр щыIэщ. Абы къыдэкIуэу щIыналъэм и къыхэщхьэхукIыныгъэ пыухыкIахэм ящыщщ абы хиубыдэ субъектхэм я псэукIэр дотацэхэм куэдкIэ зэрелъытар. Аращи, цIыхухэм я социальноэкономикэ псэукIэр егъэфIэкIуэным, проект пыухыкIахэм зегъэужьыным трагъэкIуэдэн ахъшэр яхурикъуркъым.
Къапщтэмэ, Шэшэн Республикэмрэ Ингушымрэ я бюджетхэм я процент 84р федеральнэ центрым къиутIыпщ ахъшэрщ. КъэрэшейШэрджэсым и бюджетым щыщу федеральнэ дотацэхэр процент 68рэ мэхъу. И Iуэхур тIэкIу нэхъыфIщ Ставрополь крайм, ауэ абыи процент 38рэ дотацэу кърат. Дотацэхэр КъБРм процент 52рэ, Дагъыстэным процент 68рэ щохъу. Дотацэхэм, псэуныгъэ и лъэныкъуэкIэ нэгъуэщIхэм дазэрыщыгугъым, федеральнэ «хущхъуэ» зэхьэлIэным дыкъыпыкIын хуейщ.
ЩIыналъэхэм я языныкъуэ унафэщIхэр къыхуащIэным щыгугъыу зэрыщысым илъэс ныкъуэ япэкIэ ШынагъуэншагъэмкIэ советым къыщыщыпсалъэм гу лъыдигъэтауэ щытащ къэралым и Президентым. Ди жагъуэ зэрыхъущи, ипэжыпIэкIэ къызэрекIуэкIыр мыпхуэдэущ. Зи хэхъуэхэм я зэхуэдитIыр дотацэхэм я хьэкъкIэ къызэрагъэпэщ щIыналъэм и Iэтащхьэу щIэуэ хахам IэнатIэхэр зэрызэрахьэр егъэтэмэмри хозяйствэ лэжьыгъэр ирегъэфIакIуэ, абы и фIыщIэкIэ, псалъэм папщIэ, щIыналъэм и бюджетым къыIэрыхьа ахъшэр процентипщIкIэ нэхъыбэ мэхъу. Ауэ а процентипщIыр абы щIыналъэм зригъэужьын папщIэ къыхуагъанэркъым, дотацэхэр къыщыхуаутIыпщкIэ хагъэкIыж. Апхуэдэу щыщыткIэ щIэупщIапхъэщ: «Сыт итIанэ гугъу зыщIебгъэхьынур? Хэхъуэу процент 50 къысIэрыхьэми, процент 60 къысIэрыхьэми, зэхуэдэщ, сыту жыпIэмэ, тхуримыкъур центрым къиутIыпщынущ!»
Апхуэдэ лэжьэкIэм Iэпкълъэпкъыр щIех. ШынагъуэншагъэмкIэ советым иригъэкIуэкIауэ щыта зэIущIэм и ужькIэ щIадзауэ зэхалъхьэ щIыналъэхэм я Iэтащхьэхэр ищхьэкIэ къикIыу къаIэрыхьэнум щымыгугъыу жыджэру лэжьэным трагъэгушхуэну дызыщыгугъ Iуэхухэр.
Дауи, унафэщIхэм къаIэт жэрдэм тэмэмхэр дэ ядыдоIыгъ. Къапщтэмэ, дотацэхэм я лъэныкъуэкIэ КъэбэрдейБалъкъэрыр иджыпсту зэрыт щытыкIэ гугъум мыгувэу къикIынымкIэ плъапIэ пыухыкIахэр щыIэщ. Абы Китайм щIыгъуу инвестицэ проект ин егъэхьэзыр доллар мелард 12 зи уасэ «ЭТАНА» промышленнэ комплекс КъБРм и щIыналъэм щыухуэным хуэгъэзауэ. Правительствэм и IэнатIэм Iэ щытрадзащ документ нэхъыщхьэхэм. Проектым пыщIауэ Урысей лъэныкъуэм къыбгъэдэхуэ къалэнхэр игъэзэщIащ. Иджы дэ дыщогугъ КНРм и унафэщIыр бадзэуэгъуэм и пэщIэдзэм Урысейм щыщыIэну зэманым хиубыдэу адрей документхэм Iэ щIадзыну икIи проектыр гъэзэщIэным зратыну.
Сыт абы кIэухыу къытхуихьынур? А IэнатIэм и закъуэ, я нэхъ мащIэ дыдэ хъуамэ, илъэси 10 13м къриубыдэу цIыху мин 25м лэжьапIэ щратынущ, бюджетым и IэнатIэ псоми ахъшэу сом мелард 14,8рэ хуэдиз халъхьэнущ. Мы проектыр егъэлеяуэ лъэщщ, абы къыхэкIыу нэгъуэщI инфраструктурэ, производствэ зэмылIэужьыгъуэхэр къызэгъэпэщын хуей хъунущ. Зи гугъу сщIыр псы къабзэмрэ минеральнэ псымрэ Кавказым ирашурэ Китайм яшэнырщ. Япэ лъэхъэнэм ящIынущ тарэ зэмылIэужьыгъуэхэр къыщIэзыгъэкI предприятэ, иужькIэ псыр ящэу щIадзэнущ.
Транспортым и инфраструктурэми нэрылъагъуу зиужьынущ, сыту жыпIэмэ хьэлъэхэр щызэблагъэкIынур Тамань и кхъухь тедзапIэрщ. Проектым къыхэлэжьыхьыну IуэхущIапIэ нэхъыщхьэхэр «Совфракт» зэгухьэныгъэмрэ Урысейм ТранспортымкIэ и министерствэмрэщ. Мы проектым ипкъ иткIэ Китайр псы къабзэу зыхуэныкъуэм и процент 30мкIэ къызэрагъэпэщыну, дэри лэжьапIэ IэнатIэщIэхэр къызэIутхыну, бюджет ахъшэм хэдгъэхъуэфыну догугъэ.
Абыхэм япкъ иткIэ жыпIэ хъуну пIэрэ, уэ шыIэныгъэ пыухыкIа хэлъми, къэкIуэнум фIыкIэ ущыгугъыу?
Сыт шыIэныгъэ щIыхэлъыр? (мэдыхьэшх). КъэкIуэнум пыухыкIауэ фIыкIэ сыщогугъ. Абы и лъэныкъуэкIэ сэри схузэфIэкI псомкIи щIэгъэкъуэн сохъу. Проектыр пхыгъэкIынымкIэ жэрдэмыр нэхъыбэу къызыбгъэдэкIа, КъэбэрдейБалъкъэр Республикэм и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Юрийрэ сэрэ дызэщIыгъуу а щIыпIэм дыщыIащ икIи зи IэщIагъэм хуэIэкIуэлъакIуэ лэжьакIуэ гупым зэрыщыту проектыр ди пащхьэ кърахьащ, дызыщIэупщIэхэми жэуапхэр къратащ. А щIыпIэм техническэ къэхутэныгъэхэр щрагъэкIуэкIащ. ИкIи Китайр зыгуэркIэ икIуэтыж хъужыкъуэмэ, сэ быдэу си фIэщ мэхъу мы проектыр зыфIэгъэщIэгъуэнын инвесторхэр къыкъуэкIынущ. КъэкIуэну зэманым тещIыхьауэ къапщтэмэ, псы къабзэр зэрыкуэдым стратегие мыхьэнэшхуэ иIэнущ, дызэрыт лIэщIыгъуэм абы хуэныкъуэхэр куэд мэхъу… Дауэ мыхъуми, проектыр Iэмал имыIэу ягъэзэщIэнущ.
Хуит сыкъэпщIмэ, къыкIэлъыкIуэ Iуэхум дытепсэлъыхьынщ. Псори щыгъуазэщ уэ пIыгъ къулыкъум тетым, уэ пхуэдэ цIыхум теухуа тхыгъэм куэдым гу зэрылъатэм. Абы къыхэкIыу уи къекIуэкIыкIам нэхъ зэпкърыхауэ тхутепсэлъыхьыт. Уи дуней еплъыкIэр зэтеувэнымкIэ нэхъ мыхьэнэшхуэ зиIар сыт? Уи гъащIэм къыщыхъуахэм, лэжьапIэм, егъэджакIуэхэм, ныбжьэгъухэм, благъэхэм сыт хуэдэ мыхьэнэ яIа? Узытепсэлъыхьыж хъуну къэплъытэхэм щыгъуазэ дыщIыт.
Си адэанэр Сыбырым щыщхэт. Си адэр, Евгений Михаил и къуэр Красноярскэ крайм, си анэр, Нинэ Николай и пхъур, Алтайм къыщалъхуащ. ИужькIэ ахэр Красноярск Iэпхъуащ. Ауэ нэхъри узэIэбэкIыжмэ, си адэр къызытехъукIыжахэр лIэщIыгъуэ кIуам и пэщIэдзэм, Столыпиным Сыбырыр къиIэту щыхуежьа зэманым, Смоленскэ губернэм иIэпхъукIауэ щытащ.
Си адэр фронтым щыIащ, Хэку зауэшхуэм, иужькIэ Манчжурием и щIыналъэм Японием щыщезэуам хэтащ. Зауэ нэужьым хьэуадесант дзэхэм хэту къулыкъу щищIащ, 1949 гъэм, сэ сыкъыщалъхуам, Псковскэ областым. Хьэуадесант дзэхэм я 104нэ дивизэр, си адэм батальоным и командиру къулыкъу щищIэр, 1960 гъэм Закавказьем ягъэIэпхъуащ, а зэманым трахауэ щыт фильмхэм къызэрыщагъэлъагъуэм хуэдэу, щхьэ зытелъ хьэлъэзешэ вагонхэм ису унагъуэхэр а щIыпIэм кIуэрт, дэтхэнэми иIыгъ щIыпIэр щащыхукIэ къауфыхьауэ…
Куржым, Кутаиси къалэм, зы илъэскIэ дыщыпсэуащ, иужькIэ си адэр и къулыкъукIэ драгъэкIуэтейри, Азербайджаным, Кировобад къалэм, иджы Гянджа жыхуаIэм, ягъэкIуащ икIи абы илъэситхукIэ къулыкъу щищIащ.
Къэралыр Ищхъэрэм къыщегъэжьауэ Ипщэм нэс, КъухьэпIэм къыщегъэжьауэ КъуэкIыпIэм нэс щызэпыбупщIкIэ къыбгуроIуэ ар егъэлеяуэ зэрыиныр, зэрыгъэщIэгъуэныр. Уи гъащIэ псор зы жылагъуэм удэсу щебгъэкIуэкIым уиIэ гупсысэкIэм елъытауэ уи дуней еплъыкIэм куэдкIэ зехъуэж. КъыбгуроIуэ ди щIыналъэм и инагъыр, ар зэрыгъунапкъэншэр.
1965 гъэм, 10нэ классым сыщIэсу, Рязань дыIэпхъуащ: ди адэр абы дэт хьэуадесант еджапIэ цIэрыIуэм ягъэкIуащ, дзэм и IэщIагъэлIхэр игъэхьэзырын папщIэ. Абы и гъэсэнхэм Хьэуадесант дзэхэм я командующэу щы къахэкIащ, абыхэм ящыщ зыр Грачёв Павел Урысейм зыхъумэжыныгъэмкIэ и япэ «демократическэ» министру щытащ. Зэгуэрым Павел къызжиIэгъащ: «Пэжыр ныбжесIэнщи, си гъащIэм сэ сызыщышынэу щытар зы цIыху закъуэщ полковник Белавенцевырщ. Сэ абы зыуэ сыщышынэрти!…» Сэ абы пэздзыжащ: «Уи закъуэкъым! Сэри сыщышынэрт!»
Си адэр пэжыгъэ зыхэлъ лIыт, пэжым зэи пхутекIынутэкъым. Хьэуадесант дзэхэм къулыкъу щрихьэкIащ, парашюткIэ миным нэблагъэрэ къелъауэ… 1972 гъэм и къаруилъыгъуэ жыхуаIэм хуэдэу, адэкIи къулыкъум пищэфыну, запасым ягъэкIуащ. Щхьэусыгъуэр и зэманым щIэныгъэ нэхъыщхьэ зэрызэримыгъэгъуэтарт а зы щхьэусыгъуэрт… Хьэуадесант дзэхэм я командующэ цIэрыIуэ Маргелов Василий Филипп и къуэм абы къыжриIауэ щытащ: «УнафэщIхэмкIэ укъикIатэкъым уэ, Белавенцев! Абыхэм и зэманым академием уагъэкIуакъым…»
Ауэ сэ абы и насып къикIауэ къызолъытэ. Хэкум хуищIэ къулыкъур нигъэсри, ар гупсэхуу зыкъомрэ Пятигорск щыпсэужащ. Си адэмрэ си анэмрэ, апхуэдэу щIэщхъушхуэм хэкIуэда, илъэс 12м ита си шыпхъур, мыбы щыщIалъхьэжащ…
1966 гъэм курыт еджапIэхэр класс пщыкIузым и пIэкIэ илъэси 10кIэ егъэджэным хуэкIуэжащ. Абы къыхэкIыу а гъэм курыт еджапIэхэр къэзыухахэр хуэдитIкIэ нэхъыбэ хъурт: школхэм къыщIэкIат епщIанэ классри епщыкIузанэ классри къэзыухахэр. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, еджапIэ нэхъыщхьэхэм щIэтIысхьэнухэм я конкурсым хэтхэри хуэдитIкIэ нэхъыбэт.
Си гъащIэ псом сэ десантник сыхъуну сыщIэхъуэпсырт, сыту жыпIэмэ, ерэ фIырэ зэхэсщIыкIыу щыщIэздза махуэм щегъэжьауэ лIы нэсхэм сакъыхэхъукIат, сыдэплъеймэ, махуэ къэс уэгум щыслъагъур парашютхэрт. Хьэуадесант дзэхэр сэ си унагъуэм хуэдэт. Си мурадыр къыщищIэм, адэм щIэгъэщхъуауэ пиупщIащ: «Зы унагъуэм и дежкIэ зы десантникыр куэдыщэщ!» А зэманым абы еджапIэм щIэтIысхьэну батальоным хэхуэнухэр къыхихырти, сэ гурыIуэгъуэ къысщыхъуащ а гъэм десантхэр щагъэхьэзыр еджапIэм сызэрыщIамыгъэтIысхьэнур.
Псори дызэрыщыгъуазэщи, 1960 гъэхэм Хрущёв дзэм офицер зы мелуанрэ мин 200рэ къыхигъэкIыжауэ щытащ. Ахэр 1945 гъэм текIуэныгъэр къэзыхьа орденыбгъэ защIэт, ауэ зэуэным фIэкI нэгъуэщI Iуэхум щыгъуазэтэкъыми, IэщIагъэ зэрамыIэм къыхэкIыу хьэлъэзехьэу, шоферу лэжьэн хуей хъуащ. Дзэ къулыкъум хуащI пщIэми зихъуэжащ. Адэанэхэр хущIэкъурт дзэ еджапIэхэм кIуэ я бынхэм инженер унэтIыныгъэ зиIэ IэщIагъэхэр къыхегъэхыным.
А зэманым си ныбжьым ита, Хэку зауэшхуэм теухуа тхылъхэм, фильмхэм, гукъэкIыжхэм щIапIыкIа щIалэ цIыкIухэм я нэхъыбапIэми хуэдэу, сэри си мурадт СССРм IэщэкIэ ЗэщIэузэда Къарухэм сыхэту Хэкум къулыкъу хуэщIэным си гъащIэр хуэзгъэпсыну.
Школыр къызэрызухыу Хьэуадесант еджапIэм сызэрыщIамыгъэтIысхьэнур къыщызгурыIуэм, сэ сегупсысащ: «Дзэтенджыз еджапIэм сыкIуэнщи сеплъынщ, сыщIэмыхуэмэ, гъэ къакIуэ Рязань дэт десант еджапIэм си адэм и ныбжьэгъум сыщIигъэтIысхьэнщ», ар сэ икъукIэ фIыуэ къысхущытт. Хьэуадесант дзэхэр мыхъумэ, адэкIэ си дежкIэ нэхъыщхьэ дыдэу щыIэр флотым къулыкъу щыщIэнырт.
Дзэ еджапIэхэм щIагъэтIысхьэнухэр а зэманым лъэхъэнитIкIэ зэпыудауэ къыхахырт: япэщIыкIэ ахэр район военкоматхэм щаубзыхурт, иужькIэ областхэм я военкоматхэр абыхэм яхэщыпыхьыжырт. А псоми пхыкIарт еджапIэм щIэтIысхьэн папщIэ экзаменхэр итыну ягъакIуэр. Япэ лъэхъэнэм хиубыдэу сэ район военкоматым дохутырхэм я комиссэр къыщызэплъащ икIи абыхэм жаIащ си нэ ижьым дагъуэ гуэр иIэу къазэрыщыхъур. Апхуэдэу щыщыткIэ, флотми авиацэми ухыхьэфынукъым. Фикуль Валентин и тхылъхэм сызэреджар пщIэншэу кIуэдатэкъым флотым сыхыхьэнри си мыжагъуэу щытт. Мыбдеж, сигу къэмыкIыххауэ, Iуэхум зыкъызэридзэкIыжащ, областым щыIэ военкоматым и комиссэм хэтахэм жаIащ си нэм теухуауэ дохутырхэм зыгуэр зэрызэхагъэзэрыхьар, абы дагъуэ лъэпкъ зэримыIэр. Апхуэдэу сэ сакъыхэхутащ Севастополь дэт дзэтенджыз инженер еджапIэ нэхъыщхьэм щIагъэтIысхьэну ятхахэм. ИтIани сэ шэч къытесхьэрт си нэм теухуауэ дохутырхэм щIэуэ ятхыжам. Абы къыхэкIыу экзаменхэми щIэгъуащэу захуэзгъэхьэзыртэкъым. Севастополь сыкIуэну сыщежьэм си ныбжьэгъухэм яжесIащ: «Фымыгузавэ, махуитху хуэдиз дэкIмэ къэзгъэзэжынщ».
Севастополь и щытыкIэм абы щыгъуэ сыкъигъэуIэбжьат. Зауэр зэриухрэ илъэс тIощI дэкIат, къалэр зэтрагъэувэжа къудейт.
Дзэтенджыз инженер еджапIэ нэхъыщхьэм а гъэм щIагъэтIысхьэну зы цIыху къэс хуэзэу цIыхуиблым экзаменхэр ятырт. Абитуриентхэр гупурэ зэпаудащ, дэтхэнэри цIыхуи 150рэ хъууэ. ЯпэщIыкIэ математикэмкIэ лэжьыгъэхэр ирагъэтхырти, гупым щыщу цIыху 15 20 къэнэжу арат, адрейхэр пихырт. Япэ экзаменыр тэмэму зытахэр дохутыр комиссэм ягъакIуэрт, абы иужькIэ математикэмрэ физикэмрэ ирагъэтырт…
Си нэм дагъуэ зэриIэм къыхэкIыу комиссэм сыпхымыкIынкIэ сышынэрти, математикэмкIэ экзаменыр тхыгъэу щыстым хэзгъэхьэщакъым.
Экзаменым хиубыдэу алгебрэмкIэ щапхъэу тIу, тригонометриер хиубыдэу геометриемкIэ тIу зэпкърыхын хуейт. Геометриер сэ хуабжьу сигу ирихьырт, олимпиадэхэм сыхэтат. Абы къыхэкIыу алгебрэмкIэ сызэлэжьын хуейхэм сеIусэхакъым, тригонометриер зыхэт геометриемкIэ упщIитIми псынщIэ дыдэу жэуап естри, тхыгъэр экзаменыр Iызыххэм естыжащ. А псоми дакъикъипщI хуэдиз тезгъэкIуэдауэ аращ, экзаменхэр зэрекIуэкI сыхьэтиплIым щыщу. КъэуIэбжьауэ къызэплъа цIыхубзым жесIащ: «сыт хуэдэу сымытхми, дохутыр комиссэм сыпхыкIынукъым, зэманыр къэзгъэсэбэпынщи, нэгъуэщI мыхъуми, тенджызым зыщызгъэпскIынщ».
Пщыхьэщхьэм драгъэувэкIри, экзаменымкIэ къэтхьахэр къыджаIэжащ хэт «тIу», хэт «щы», сэ къысхуэгъэзауэ:«Белавенцевым зыри хуагъэувакъым. Ауэ къыкIэлъыкIуэ экзаменым нэсыхукIэ къагъанэ». Старшинаммичманым игъэщIэгъуащ: «Апхуэдэ иджы япэу срихьэлIэу аращ…».
КъыкIэлъыкIуэ махуэм дохутыр комиссэм сыщыIащ. Абы наIуэ къищIащ си нэм дагъуэ зэримыIэр икIи еджапIэм сыщIэхуэнкIэ зэрыхъунур. Арати, тхылъхэр щIэзджыкIыу щIэздзащ. МатематикэмкIэ жьэрыIуатэу экзаменхэр тIызых егъэджакIуэм сыщымыгъупщэжауэ къыщIэкIащ, сыту жыпIэмэ, геометриемкIэ лэжьыгъитIым я зыр ди гупым хэтахэм ящыщу зыщIыжыфар си закъуэт. Абы и пащхьэ сригъэтIысхьэри задачэу блы къызитащ. Ахэр сщIыжащ. АдэкIэ зыми яхуэмыщIыну къалъытэ нэгъуэщI зы задачи къыщIигъужащ. Ари сщIыжащ, сыту жыпIэмэ олимпиадэм сыщыхэтам щыгъуазэ зызыхуэсщIарт. «ФIы дыдэ» схуигъэуват икIи конкурсым сыпхымыкIынкIэ шэч зэрысщIым и жэуапу жиIащ: «Уэ ущIэтIысхьакIэщ!». Севастополь дэт дзэинженер еджапIэ нэхъыщхьэм щIэтIысхьэныр нэхъыбэу зэлъытар математикэрт.
НэгъуэщIу жыпIэмэ, зэрымыщIэкIэ Iуэхур щыдэкI щыIэщ…
АтIэ… Си адэмрэ си анэмрэ къыскIэлъыкIуащ, сызыщIэтIысхьэ еджапIэр зрагъащIэри. Ди анэр магъ, адэр къызохъурджауэ: «Атомнэ псыщIагъырыкIуэ кхъухьыр Хьэуадесант дзэм нэхърэ нэхъ хьэлъэжщ!» (мэдыхьэшх).
Хьэуадесант дзэр нэхъыфIт, жыхуиIэу…
Дауи, арат! Нэхъ иужькIэ ди адэр къызэчэнджэщащ зы илъэс сыпэплъэу десант еджапIэм сыщIэтIысхьэну. ЗэманкIэ сыкъикIырт: илъэс 17 фокIадэ мазэм срикъуу арат, дзэм щагъакIуэр илъэс пщыкIубгъу ирикъуа нэужьт. Ауэ дэнэт! Сэ си щхьэр яупсат, фащэ къысщатIэгъат, лэжьапIэ сыкIуэрт робэ сщыгъыу бжыхь гуэр дгъэувырт (къыпогуфIыкI). Си адэанэм къагурыIуащ къикIуэтыжыпIэ зэрыщымыIэр.
ЕджапIэр къэзыуха нэужь, 1971 гъэм, Ищхъэрэ щIыналъэм сагъэкIуащ псыщIагъырыкIуэ атомнэ кхъухьхэм я етIуанэ щIэблэм хиубыдэхэм ящыщ зым къулыкъу щысщIэну. Дивизэм иIэ кхъухь псоми сису тенджызым сытехьэрт. Ищхъэрэ лъэныкъуэм дыкъикIырти, дзэ къалэным хиубыдэу Средиземнэ тенджызым дыкIуэрт НАТОм и къэралхэм и авианосецхэм дакIэлъыплъын, абыхэм дакIэлъыкIуэтэн папщIэ. Кхъухьлъатэу щэ хуэдиз тету Америкэм и авианосец Средиземнэ тенджызым къытехьамэ, дэ абы ракетэкIэ дылъэIэсын хуэдэу, пэгъунэгъуу къэткIухьын хуейт. Арати, абы здигъазэмкIэ дэри дгъазэрт, дамэ зытет ракетэхэр гъэпсауэ ди кхъухьым иту, шынагъуэ гуэр къэхъумэ, занщIэу деуэфын хуэдэу.
1978 гъэм Дипломатическэ академием сыщIэтIысхьащ. КъекIэрэхъуэкIри, сыщIэхуащ, 1982 гъэм щегъэжьауэ 1985 гъэм нэсыху Инджылызым сыщылэжьащ.
Дипломатическэ лэжьыгъэм упэрытуи?
АтIэ. ИужькIэ Генеральнэ штабым, адэкIэ 1990 1993 гъэхэм къриубыдэу илъэсищэрэ ныкъуэкIэ ГДРмрэ ФРГмрэ сыщыIащ. Нэхъ иужьыжкIэ, 1993 гъэм и кIэухым щегъэжьауэ нэгъуэщI къэралхэм япыщIа дзэтехникэ зэдэлэжьэныгъэмкIэ IэнатIэм сыхэтащ: «Роствооружение» къэрал компанием, «Рубин» конструктор бюром, иужькIэ МЧСм. 2012 гъэм Москва областым и правительствэм сыхэтащ, адэкIэ УФм ЗыхъумэжыныгъэмкIэ и министерствэм и «Славянка» акционер зэгухьэныгъэ зэIухам и Iэтащхьэу сыщытащ.
Къэрал къулыкъум сыкъыхэкIыжа нэужь бизнеспроект зыбжанэ зэтезгъэуващ, инженертехникэ хэха къыщIэзыгъэкI IэнатIэ нэгъуэщI къэралхэм я лIыкIуэхэр хэту къызэIусхащ. 2014 гъэр къэмысу, санкцэхэр къыдащIылIэн япэкIэ, ди лэжьыгъэм и процент 90р Урысейм щызэтедгъэуващ.
АдэкIэ 2014 гъэр къэунэхуащ, Кърымым и Iуэхур къыкъуэкIащ.
Сэ си гъащIэ гъуэгуанэ нэхъыщхьэр Севастополь щезгъэжьащ. Урысейм и дзэтенджыз щIыхьым и къалэм зыгъэпсэхуакIуэ сыкIуауэ сыздэщыIэм, лъэныкъуэ зезмыгъэзу, сыхыхьэн хуей хъуащ Киев конституцэм къемызэгъыу правительствэр щытрадзу Украинэм властыр нацистхэм щаубыда нэужь а хытIыгу ныкъуэм къыщыхъуа Iуэхухэм.
Абы ехьэлIауэ жысIэнщи, иджы дыдэ къэсщIащ си адэжьхэм ящыщ зыр, Смоленскэ губернэм къыщалъхуар, тенджыз офицерыр, 34нэ флот экипажым и лейтенантыр «зекIуэ къыщикIыжым, Севастополь зыхъумэхэм яхэту 1854 гъэм жэпуэгъуэм и 24м еханэ бастионым и люнетым деж» зэрыщаукIар. А псалъэхэр дыщэпскIэ тратхащ къулыкъукIэ къабгъэдэхуэ къалэнхэр щагъэзащIэм флотым и офицеррэ матросу лIэщIыгъуэ кIуам и пэщIэдзэм хэкIуэдахэм я фэеплъу Кронштадт и Тенджыз Никольскэ члисэм щагъэува мывэ упцIэ пхъэбгъум. ЩIалэлIыхъужьыр илъэс 22м иту арат.
КъывгурыIуэу къыщIэкIынщ: сэ фIэкIыпIэ зимыIэ си къалэнт Кърымым и къэкIуэнум теухуа референдумыр мамыру егъэкIуэкIынымкIэ схузэфIэкI псори злэжьыну!
КъыхэзгъэщхьэхукIыну сыхуейт: япэрей зэманхэм Урысейм и щIыналъэу щыт Кърымым и къэкIуэнур Севастополь хъумэным хуэгъэзауэ ирагъэкIуэкI зауэхэм къыщызэрагъэпэщырт. Ауэ 2014 гъэм и гъатхэм а щIыналъэм и къэкIуэнур зыпыщIауэ щытар псом япэу Симферополщ. Iуэху нэхъыщхьэ дыдэхэри щекIуэкIари ахэр щаунэтIари мы щIыпIэрщ.
Тхьэм и шыкуркIэ Кърымым унафэщI нэсхэр иIэу къыщIэкIащ. Апхуэдэт Аксёнов Сергей, а зэманым «Урыс зэкъуэтыныгъэ» партым и пашэр, Кърым Автономнэ Республикэм и Совет Нэхъыщхьэм и унафэщI Консатинов Владимир сымэ. Ар Кърымым щыпсэухэми Урысейм исхэми я дежкIэ ехъулIэныгъэшхуэт. Абыхэмрэ я лэжьэгъухэмрэ Кърым Автономнэ Республи
кэм и Совет Нэхъыщхьэм и депутатхэмрэ, щIыналъэм IэIэткIэ щыхаха адрей органхэм я лIыкIуэхэм, Кърымымрэ Севастополрэ яхъумэн папщIэ зэгухьа къарухэм, ополченецхэм, Кърымымрэ Севастополрэ я «Беркут» гупхэм яхузэфIэкIащ лъыгъажэ къыхэмыкIыу референдумыр ирагъэкIуэкIын икIи хытIыгу ныкъуэр Урысейм хагъэхьэжын. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, мыхьэнэ хэха иIащ Путин Владимир Владимир и къуэр ткIийуэ Iуэхум зэрыбгъэдыхьам, мы щIыналъэм исхэм къагъэувахэр абы зэрыдиIыгъам, щалъхуа Хэкум гухьэжыну Кърымым щыпсэухэр зэрыхущIэкъур гулъытэншэу къызэримыгъэнам.
Нэхъ сызыпэмыплъа дыдэу щытащ къэрал къулыкъум сызэрыхыхьэжар.
Кърым Республикэмрэ федеральнэ мыхьэнэ зиIэ Севастополь къалэмрэ Урысей Федерацэм и правовой, экономикэ, хозяйствэ хабзэхэм тегъэувэжынымкIэ къалэнхэр 2016 гъэм и гъэмахуэм ирихьэлIэу гъэзэщIа хъуащ икIи а субъектхэр Ипщэ федеральнэ округым хыхьащ. Сэ къэралым и УнафэщIым Кавказ Ищхъэрэм сыкъигъэкIуащ ар си дежкIэ пщIэшхуэу къызолъытэ.
Апхуэдэу Пятигорск сыкъэкIуа хъуащ. Президентым ищIэртэкъым си адэанэр, си шыпхъур мыбы зэрыщыщIалъхьар, сэри мыбы сыкъэкIуэнкIэ хъуну…
ГъащIэр аращ.
Пэжщ ари гъащIэм къысхуиухат… Сытыт адэкIэ фызыщIэупщIар? АтIэ, си зэхэщIыкIыр зэтеувэнымкIэ, зэрыгурыIуэгъуэщи, нэхъыщхьэхэм ящыщу щытащ унагъуэр, школыр. Гъэсэныгъэр тэмэму къызэгъэпэщат пионер, комсомол организацэхэр щыIэт, адэкIэ уэрамми гъащIэм и дерсхэр щыдгъуэтырт. Си анэм лэжьыгъэм сыхуигъасэрт. Ди адэр си дежкIэ фIэкIыпIэ имыIэу сызэдэIуэн хуей цIыхут. Дзэ къулыкъущIэхэм я унагъуэ куэдым зэрыщыхабзэу, «джыдэкIэ» дыкъиIущIыхьырт. ИужькIэ, балигъ сыхъуауэ, апхуэдэ Iуэхухэр игу къыщызгъэкIыжым, абы жиIауэ щытащ: «Сыт къысхуебгъэкIуэкIхэр? Апхуэдэ зэи къэхъуакъым!» Ауэ сэ ар сыткIэ сщыгъупщэнт… Арати, адэкIэ къыщIигъужащ: «АтIэ къомылэжьауэ жыпIэну ара, пщIар пщIэжыртэкъэ?». «Схуэфащэт. Ар къыщIэзлэжьар нобэми сощIэж».
ЗэрыгурыIуэгъуэщи, егъэджакIуэхэми, командирхэми, си ныбжьэгъухэми куэдым сыхурагъэджащ, езы гъащIэм сригъэджащ. Си командирхэмрэ си ныбжьэгъухэмрэ цIыхуфI защIэт. Абыхэм ящыщ куэдым иджыри сапыщIащ.
Уэ гарнизонхэм, уи адэр Закавказьем зэрыкIуам ущытепсэлъыхьыжкIэ, си нэгум къыщIохьэ «Офицерхэр» фильмыр, казармэм хиубыдэу ахэр щыпсэу щIыпIэр взводым щащыхухэмкIэ къыпагъэщхьэхукIауэ зэрыщытар…
Пэж дыдэщ! Хэбдзыни хэплъхьэни щымыIэу зэщхьщ!
Си къуэри тенджыз флотым хиубыдэ еджапIэм щIэсащи, зэрырагъаджэу щытам куэдрэ топсэлъыхьыж: абыи зи гугъу ищIыр а уэ жыпIа дыдэхэр аращ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, илъэсхэр макIуэ, ауэ системэр мыхъейуэ къонэж.
Тэмэмщ, IэщIагъэлIхэр зэрагъэхьэзыр щIыкIэр тэмэмщ. Сэ курсанту сыщыщыта зэманым дзэм ираджахэм ящыщу флотым хэхуахэм илъэсиплIкIэ, армэм илъэсищкIэ къулыкъу щащIэрт. Гъэсэныгъэр ткIийт, ауэ тэмэмт. Севастополь дэт дзэтенджыз еджапIэ нэхъыщхьэм зэщIыгъуу цIыху 550рэ дыщIэтIысхьати, къэзыухар 350рщ. Куэд къыпыхуащ… Япэ, етIуанэ курсхэм тэмэму зэремыджэм папщIэ къыщIадзыжу щытамэ, иужькIэ щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэр ягъэува хабзэхэр къызэрызэпаудырт.
IэщIагъэм тэмэму хурагъаджэ къудейтэкъым, ар фIыуэ ирагъэлъагъурт, хэкум хуэпэжу ягъасэрт. ЕджапIэр къэзыухахэм ящыщ дэтхэнэ зыми и дежкIэ нэхъ хьэлъэ дыдэр тенджызым техьэнухэм хамыгъэхуамэт. Ар удын хьэлъэу зыхащIэрт!
Куэд хэкIуэдащ, кхъухьхэм мафIэм щисащ. Дэри Атлантикэ Ищхъэрэм гузэвэгъуэ дыщыхэхуауэ щытащ. Ди псыщIагъырыкIуэ кхъухьыр здэкIуэ хъуну кууагъым фIэкIым ехащ. Ар къыщыхъуар 1974 гъэм мэкъуауэгъуэм и 22м пщэдджыжьыр сыхьэти 4рщ… А гузэвэгъуэм дыкъикIащ кхъухьым иса псори IэкIуэлъакIуэу икIи зэгъэуIуауэ я къалэнхэм зэрыпэрытам къыхэкIыу. Абы къыдэкIуэу дэ тщIыгъуащ тенджызым къулыкъу щызыщIэхэм я хъумакIуэр Чудотворец Николай.
Абы иужькIэ кIэщIкIэ фыз къэсшащ. ПсыщIагъырыкIуэ кхъухьым сису илъэсищкIэ къулыкъу сщIа пэтми, япэ дыдэу абы щыгъуэщ тенджызым укъыхэмыкIыжынкIэ зэрыхъунур къыщызгурыIуар. Кхъухьым фызкъэмышэу пщIы дисати, абы иужькIэ зыгъэпсэхуакIуэ дызэрыкIуэу псоми фыз къашащ…
ГъащIэ гъусэ схуэхъунур къыщыхэсхым сыщымыуауэ жысIэфынущ. Сабийхэр къэдгъэхъуащ, дгъэсащ, пэжщ, си дежкIэ гуауэшхуэщ ди щIалэ нэхъыжьыр илъэс 23рэ фIэкIа мыхъуауэ узыфэ хьэлъэм зэрихьар. Иджыпсту бынитI диIэщ къуэрэ пхъурэ.
Къуэрылъхупхъурылъхухэми дагъэгуфIэ ахэри тIу мэхъу, зыр илъэсищым, адрейр илъэситхум иту.
КIэщIу жыпIэмэ, сытым дежи цIыхуфIхэр командирхэр, ныбжьэгъухэр схуэщщ. Ныбжьэгъум зэрызы къыпщIигъакъуэм нэхъыщхьэ щыIэ къым. Псом хуэмыдэу, къулыкъум ущыпэрытым деж…
Иджы къулыкъум емыхьэлIа Iуэхухэм дахуэкIуэнщ. ТегъэупIэу уиIэр сыт? Сыт гъащIэм нэхъ ущыдэзыхьэхыр?
«Псоми ящхьэу щыт тегъэупIэ» сиIэкъым. Сыщысабийм маркэхэр, ахъшэ жьгъей зэмылIэужьыгъуэхэр зыхуэсхьэсу щытащ. Абы щыгъуэ ар псоми яфIэгъэщIэгъуэнт, псоми зэхуахьэсырт. Зэхуэсхьэсар сабийхэм естыжати, ягъэкIуэдыжащ.
СызэрыцIыкIурэ спортыр фIыуэ солъагъу. Музыкэм сыхуеджэнымкIэ ар зэран хъурт. Си адэанэм сыт хуэдизу трамыгъэчыныхьами, фортепианэмкIэ музыкэм щыхурагъаджэ школыр къэзыухакъым зы илъэс ныкъуэ къэнэжауэ ди адэм къулыкъу щищIэну щIыпIэм унагъуэр дыIэпхъуати, музыкэм хуеджэнымкIэ зыщIезгъэхыжащ. Пэжщ, абы иджыпсту сыхущIогъуэж.
УщыхущIыхьэ зэманыр сыт хуэдэу ебгъэкIуэкIрэ? Апхуэдэ зэман къыпхуихуэрэ?
СыщыхущIыхьэ куэдрэ къэхъуркъым. Ауэ, япэхэми хуэдэу, спортыр фIыуэ солъагъу: парус зыфIэлъ кхъуафэжьеймкIэ къызокIухь, щIымахуэм бгылыжэ спортым сыдехьэх. Псалъэм къыдэкIуэу жысIэнщи, лыжэкIэ къэзжыхьыфу 1978 гъэм «Терскол» турбазэм зыщезгъэсащ, абы щыгъуэ Ищхъэрэ флотым сыкъикIри сыкъэкIуауэ щытащ. Мы гъэм Архъыз зыбжанэрэ сыщыIащ. Зыхуэбгъэдэн щымыIэ щIыпIэщ! Теннис тIэкIу соджэгу…
Куржым дыщыщыIам сыщеджа школым гулъытэшхуэ щыхуащIу щытащ спортым зегъэужьыным. Школхэм физкультурэмкIэ ущыпхыкIынутэкъым, спорт секцэхэм ящыщ гуэр уемыкIуалIэмэ. Куржым дыщыIэпхъуам сэ етхуанэ классым сыщIэсу арат. Абы щыгъуэ секцэ нэхъыфIхэр зэрапхъуауэ къысфIэщIат. Зыздебгъэтх хъуну къэнэжар теннисымкIэ секцэрт. Сэ зизгъэнат: щIалэ цIыкIум и дежкIэ теннисыр къекIурэ? Ауэ IэмалыншагъэкIэ сыкIуащ икIи топкIэ блыным сеуэу илъэс псокIэ зызгъэсащ. ИужькIэ Лондон сыщыщыIа зэманым сабиигъуэм зызыхуэзгъэсар къысхуэщхьэпэжащ, сыджэгуу щIэздзэжащ. Мис иджыри а спортым зестыжыну си мурадщ.
Театрыр фIыуэ солъагъу, опереттэр. Си щIалэгъуэм, зыгъэпсэхугъуэ зэманхэм къриубыдэу, Москва опереттэмкIэ и театрым и спектакль псоми сеплъащ. Севастополь щыIэщ Луначарскэм и цIэр зезыхьэ драмэ театр хьэлэмэт. Кърымым зэрызехьэ къыщыхъуным япэкIэ абы щылажьэхэр ныбжьэгъу схуэхъуауэ щытащ. Труппэм хэт актёр псоми хъарзынэу уэрэд жаIэ. Я репертуарыр гъуэзэджэщ, Хэкур фIыуэ лъагъуным хуэгъэзащ. А театрым и фIыщIи хэлъщ урыс гурыщIэмрэ гупсысэкIэмрэ Севастополь щызэтеувэ зэпыту зэрекIуэкIам, Украинэм и унафэщIхэм Урысейм пэщIэтыным хуэгъэза политикэ ирагъэкIуэкI пэтми. ЦIыхубэм я гуращэхэр театрым ядиIыгъащ.
Пятигорск сыкъызэрыкIуэрэ сэ зыбжанэрэ сыщыIащ опереттэмкIэ театрым и спектаклхэм. Уеблэмэ а театрым лэжьыгъэ пыухыкIахэр щегъэкIуэкIынымкIэ садэIэпыкъуащ. Театрыр зэпэщщ, актёрхэр гъуэзэджэ защIэщ. Абыхэм я унафэщI Калинская Светланэ Леонид и пхъум, къызэрыщIэкIамкIэ, си адэр ицIыхуу щытащ.
Тхылъхэр, кинорщэ?
Урысей классикэр: Чеховым, Куприн сымэ я повестхэмрэ рассказхэмрэ хуабжьу сыдахьэх. Пятигорск сыкъэкIуа иужь Лермонтовыр щIэрыщIэу щIэзджыкIыжащ. Мыбы ущыщыIэм деж абы и тхыгъэхэр нэхъ куууэ къыбгуроIуэ… Пикуль хуабжьу фIыуэ солъагъу. Абы и тхыгъэхэм си зэхэщIыкIыр куэдкIэ яубзыхуащ.
«Реквием каравану РQ17» жыхуиIэми?
Реквиемым сыкъеджа нэужькIэщ сэ матрос сыхъуну щытезухуар. СщIэркъым апхуэдизу абы сыщIитхьэкъуар. Фильмхэм я гугъу пщIымэ, совет кинор, классикэр фIыуэ солъагъу. Бондарчук и «Зауэмрэ мамырыгъэмрэ» фильмыр. Ар дэгъуэу трахащ, актёрхэри гъуэзэджэщ. Е, къапщтэмэ, «Освобождение» фильмышхуэр. Иджы хуэдэу компьютеркIэ ямыгъэщIэращIэу, щIыпIэ дахэхэм щытрахащ. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, «Гъатхэм и напIэзыпIэ пщыкIубл», «Офицерхэр» фильмхэри абыхэм ящыщщ. Нэхъ иужьрейхэм я гугъу пщIымэ, Богомоловым и «Момент истины» романым ипкъ иткIэ траха «44нэ гъэм и шыщхьэуIум» фильмым Миронов Евгенийрэ Галкин Владиславрэ зэрыщыджэгуар сигу къинащ. Псалъэм къыдэкIуэу жысIэнщи, абы хуабжьу нэгъэсауэ икIи пэжыгъэ хэлъу къыщыгъэлъэгъуащ командирым къищтэ унафэм пыщIа жэуаплыныгъэм и инагъыр!
АдэкIэ жысIэнщи, гурыIуэгъуэщ «В бой идут одни старики» фильмыр, Гайдай и фильмхэр, Рязановым и фильмхэр фIыуэ зэрыслъагъур. Псоми дощIэ абыхэм я IэдакъэщIэкIхэр зыфIэмыгъэщIэгъуэн къэралым къызэрыщыгъуэтыгъуейр.
Музыкэм щыщу совет эстрадэм нэхъ сыдехьэх. НэгъуэщI къэрал эстрадэм щыщу сфIэгъэщIэгъуэнщ Синатрэ Фрэнк, Дассен Джо и музыкэр.
Иджы Iуэхум нэхъ емыхьэлIа хуэдэу щыт зы упщIэ. Зэгуэр зэхэсхауэ щытащ мыпхуэдэ хъуэхъу: «Псалъэ быдэм, Iэпкълъэпкъ быдэм, Iуэху быдэм папщIэ!» Иджы уэ, адмиралым сыноупщIыну сыхуейщ цIыхум и гъащIэм папщIэ а Iуэхуищым сыт хуэдэ мыхьэнэ яIэ?
Пэжыр жыпIэмэ, апхуэдэ хъуэхъу иджы япэу зэхэсхыу аращ. Ауэ сигу ирохь! Псалъэ быдэм урысыбзэм мыхьэнэуэ тIу щиIэщ. Зыр хъуанэщ, пэжкъэ? Ауэ нэгъуэщI мыхьэнэи иIэнкIэ хъунущ: псалъэ птамэжыпIам тет.
Япэ мыхьэнэм и гугъу пщIымэ, апхуэдэ псалъэхэр цIыхубзхэмрэ сабийхэмрэ зэхахыу жыпIэ хъунукъым, цIыхубзхэм къажьэдэкIынри къезэгъыркъым. Ауэ флотым… Апхуэдэ псалъэхэр къыщыхэдгъахуи къохъу (погуфIыкI). Апхуэдэм деж псори занщIэу къагуроIуэ. Арыншамэ, щабэу ущыпсалъэм деж, цIыхухэм къащыгурымыIуэ щыIэщ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, сыт хуэдэ псалъэми езым и зэман иIэщ. Ари урысыбзэщ апхуэдэу…плъыфэхэмкIэ гъэнщIауэ (къыпогуфIыкI).
Iэпкълъэпкъ быдэм утепсэлъыхьмэ, цIыхур зэгугъужын, зигъэсэн хуейуэ аращ. Дэ абы дыщыхуагъэсащ езы флотым. Абы и лъэныкъуэкIэ мыпхуэдэ хабзэ щыIэщ: «пхуэмыщIэмэ уедгъэсэнщ, ухуэмеймэ уедгъэзынщ». Ар хабзэ тэмэмщ. Абы къыхэкIыу физкультурэр зэпымыууэ си Iэпэгъуу щытын хуейуэ къызолъытэ, си ныбжьэгъухэри абы хузоунэтI. Дэ пщэдджыжь къэс километри зэпыдоч, зарядкэ дощI. Шым сышэсу щIэздзащ.
Iуэхум хуэгъэзауэ… ЦIыхухъу нэсым и дежкIэ Iуэхур гъащIэм щынэхъыщхьэщ. Iуэхур нэсу щыдэбгъэкIым деж гупсэхугъуэ богъуэт. Сытым дежи цIыхум плъапIэ пыухыкIа иIэн хуейщ, абы къулыкъу ирихьэкIми, къекIуэкI гъащIэм хэтми, хьэрычэт IэнатIэм пэрытми. Сытым дежи къалэн пыухыкIахэр зыхуигъэуврэ ахэр игъэзащIэу екIуэкIын хуейщ.
Иджыпсту дэ дыхоплъэж полномочнэ лIыкIуэм и деж щыIэ чэнджэщакIуэ, убзыхуакIуэ органхэм советхэмрэ комиссэхэмрэ зэфIагъэкIахэм. Сэ къызэрыслъытэмкIэ, зэIущIэхэр нэхъ мащIэ ящIмэ нэхъыфIщ: псалъэмакъхэр гъэмэщIауэ, мурад пыухыкIахэр зэгъэхъулIэным лъэбакъуэ зырызу хуэкIуэн хуейщ. ХэубыдыкIауэ зыгуэр яубзыхуамэ, ар и кIэм нэгъэсыпхъэщ.
Iуэхур зэи мыщхьэмыпэу щытын хуейкъым. АтIэми, ар цIыхухъум хуэгъэзамэ. Ди жагъуэ зэрыхъущи, иджыпсту цIыхубз куэдым ягъэзэщIэн хуей мэхъу цIыхухъу лэжьыгъэхэр. Сэ къызэрыслъытэмкIэ, цIыхубзыр къыщIигъэщIар унагъуэмрэ унэмрэщ. Абы сабийхэр гъэсэныр щIыгъужу. ИпэжыпIэкIэ ар лэжьыгъэ хьэлъэ дыдэщ.
Ауэ иджыпсту псори хуитыныгъэкIэ зэхуагъэдащ… ЦIыхубзхэми захъуэжащ…
Псоми захъуэжагъэнкъым. НэгъуэщIхэри щыIэщ…
Тхьэм и шыкуркIэ, щыIэщ. Ауэ гуп пыухыкIа къапщтэрэ ухэплъэмэ, уолъагъу цIыхубз куэд зэрылажьэр. Абыхэм нэхъ укъагъэпэж, нэхъ тегушхуауэ, нэхъ губзыгъэу, нэхъ жэуаплыныгъэшхуэ хэлъу я къалэнхэр ягъэзащIэ. Iуэху мыхъумыщIэхэми дахьэххэр нэхъ мащIэщ…
Тенджыз Iуэхум пыщIауэ иджыри зы упщIэ сиIэщ. Уэ, флотым хэта цIыхум, къекIуэкI гъащIэм къыщыбгъэсэбэпын хабзэ пыухыкIа гуэрхэр къыпхэна? Псалъэм папщIэ, ткIийуэ зы зэманым тету пщэдджыжьым укъэтэджу…
ТкIийуэ зэман пыухыкIам тету пщэдджыжьым къэтэджыныр хабзэу здэщыIэр тенджыз флотым и закъуэкъым (къыпогуфIыкI)… Сызэресауэ, пщэдджыжьым жьыуэ, сыхьэтихым деж, сыкъотэдж. Пэжщ, флотым щыIэ хабзэ гуэрхэри къысхэнащ. Псалъэм папщIэ, си унэм зэпымыууэ щхьэщытщ Андреевскэ дзэтенджыз ныпыр. Абы Урысейм и ныпыр щIыгъущ. ТекIуэныгъэм и махуэм сэ Севастополь щызоIэт ТекIуэныгъэм и Бэракъымрэ совет зэманым щыIа дзэтенджыз ныпымрэ. Сыту жыпIэмэ, совет ныпым щIэту ди адэшхуэхэм фашизмэр зэтракъутащ. Сэри а ныпым сыщIэту флотым къулыкъу щысщIащ.
Махуэшхуэ къэс, япэхэм дыгушыIэу зэрыжытIэу щытам хуэдэу, «революционнэ» махуэхэм си ныбжьэгъухэм сахуозэ. ТекIуэныгъэ Иным и махуэм, Дзэтенджыз флотым и махуэм, хабзэ хъуауэ, Севастополь сокIуэ икIи дзэ офицерым и фащэр сщыгъыу парадым сыхэтщ.
Мазаем и 23м си ныбжьэгъухэм сащIыгъуу Хэкум и хъумакIуэм и махуэр, япэм Совет Армэмрэ Дзэтенджыз флотымрэ я махуэкIэ дызэджэу щытар, догъэлъапIэ. Куэдым иджыри а махуэшхуэхэм япэм зэреджэу щытар нэхъ къащтэ, абыхэм си пхъурылъхукъурылъхухэри яхэту. Апхуэдэу гъатхэпэм и 19р псыщIагъырыкIуэ флотым и морякым и махуэщи, флотым къулыкъу зэрыщытщIар, ди ныб жьэгъухэр дигу къыдогъэкIыж. НэгъуэщI фэеплъ махуэхэри щыIэщ.
Зэгъусэу къулыкъу зыщIахэр фызэIущIэфрэ?
Шэч хэмылъу. ГъащIэм дызэбгридзащ, щIыналъэ щхьэхуэхэм дыкъыщыщIидзащ… Сэ зы ныбжьэгъу гуэр сиIэщ, Рымарь Анатолий. Ар псы щIагъым аквалангкIэ ехынымкIэ IэщIагъэлIщ, Урысейм и ЛIыхъужьщ.
Дэ зэгъусэу къулыкъу щытщIащ Ищхъэрэ щIыналъэм, иужькIэ ар акванавтхэм я гупым хагъэхьащ. Хабзэ зэрыхъуам тету, илъэс къэс дыгъэгъазэм и 9м ЛIыхъужьхэм я махуэм Кремлым дыщызэхуозэ. Иджыпсту ар Питер щопсэу.
НэгъуэщI си зы ныбжьэгъу Шкурупий Володя илъэситIкIэ сэр нэхърэ нэхъыжьщ, абы и Iулыджым сыфIэлIыкIыу щытащ сыт щыгъуи. Абы и чэнджэщкIэщ сэ Севастополь сызэрыкIуауэ щытар, абы дэт ДзэТенджыз инженер училищэ нэхъыщхьэм сыщIэтIысхьэну. Ищхъэрэ щIыналъэм дыщызэхуэзауэ щытащ. Иджы дызэфIэкIуэдыжауэ жыпIэ хъунущ. Иджыблагъэ абы телефонкIэ зыпысщIати, си гуапэ хъуащ дызэрызэрыгъуэтыжар, езыри къысщыгуфIыкIащ. Ар Псыхуабэ къэкIуэну къезгъэблэгъащ. КъэкIуэну и мурадщ. Дэ ди адэхэми зэгъусэу ВДВм къулыкъу щащIащ. Абы си адэр ицIыхуу, пщIэи къыхуищIу щытащ. Си адэм и кхъащхьэм къэкIуэну и нэ къызэрикIыр къызжиIащ. Володя цIыху зэтетщ, дзыхь зыхуэпщI хъунщ. Иджыпсту пенсэм щысщ. Севастополь дэт ДзэТенджыз инженер училищэ нэхъыщхьэр 1969 гъэм дыщэ медаль къыхуагъэфащэу къиухащ, абы щIэсыхукIи СССРм тенджыз многоборье спорт лIэужьыгъуэм и мастер хъуни хузэфIэкIауэ щытащ.
Зэманыр псынщIэу блолъэт. ИкъукIэ псынщIэу… Псори дяпэкIэщ жыпIэу уогупсыс. КъызэрыщIэкIымкIэ, псори зэхуэдэу жьы мэхъу, ауэ ухыгъэм дэтхэнэ зыми пIалъэ хэха къытхуиухащ…
Олег Евгеньевич, мыпхуэдэ упщIэ сиIэщ. Флотми, армэми, гъащIэ къызэрыгуэкIми цIыхум и Iулыджым мыхьэнэшхуэ щиIэщ, абы и IэщIагъэм зэрыхищIыкIым и мызакъуэу. Апхуэдэ Iулыдж зыбгъэдэ лъу къэплъытэр, узыфIэмыкIыжын щапхъэгъэлъагъуэу уиIэр хэт?
Шэч хэмылъу, щыIэщ щапхъэу къытхуагъэлъагъуэурэ дызыщIапIыкIахэри. Си дежкIэ, флотым зи гъащIэр пыщIа цIыхумкIэ, уеблэмэ адрей цIыхухъу псоми хуэдэу зи Iулыджыр къэслъытэу, сыфIэлIыкIыу щытар си адэрщ.
ЦIыху щэджащэхэм ящыщу си дежкIэ апхуэдэу сыт щыгъуи щытащ икIи къонэж Ушаков Фёдор. Ар «пэшым щIэс» адмиралу щытакъым, тенджыз ФIыцIэ флотыр къызэригъэпэщащ икIи тенджыз ФIыцIэр урысхэм я тенджыз ищIащ. Ушаковым и дзэм Корфу деж щригъэкIуэкIа зауэшхуэм теухуауэ Суворов Александр Василий и къуэм жиIауэ щытащ: «Сыт Корфу деж сыщIыщымызэуар, нэгъуэщI мыхъуми мичману!» 2001 гъэм Уша ков Фёдор щихъхэм халъытауэ щытащ.
Апхуэдэуи Нахимов Павел Степан и къуэр… 1853 гъэм абы тыркухэм къафIихьащ ди парус флотым и иужьрей зауэшхуэр Синоп деж щекIуэкIар. ИужькIэ, Севастополь япэу яхъумэжын хуей щыхъуам, урыс сэлэтхэм, хыдзэлIхэм щахъэ яригъэлъагъуу зэуащ, Малахов Iуащхьэм деж щыхэкIуэдауэ щытащ.
А зэман телъыджэм лIыхъужь куэд къыдэунэхуат. Корнилов Владимир Алексей и къуэр, Севастополь хъумэжыным хуагъэпса штабым и унафэщIыр, ари Малахов Iуащхьэм деж щыхэкIуэдауэ щытащ. Урысейм и къуэ щэджащэхэт ахэр!
Кузнецов Николай Герасим и къуэри, дзэтенджыз къарухэм я цIыхубэ комиссарыр, цIыху телъыджэт. Абы и закъуэщ, зыми емыдаIуэу, 1941 гъэм мэкъуауэгъуэм и 21м зауэлIхэр къызэщIэзыIэтэу бийм IэщэкIэ пэувыну яхуэзыгъэувауэ щытар. Абы и фIыгъэкIэ хэщIыныгъэшхуэхэр ягъуэтатэкъым. Совет Союзым и флотым и адмирал Кузнецовым и гъащIэр гугъуу къекIуэкIащ. Адмирал щыпкъэт ар!
Суворов Александр Василий и къуэм, урыс дзэзешэ щэджащэм, Севастополь Урысейм и Ипщэ лъэныкъуэм и тенджыз быдапIэр иухуащ. Аращ къалэр хъумэным хуэгъэпса ухуэныгъэхэр зэрыщытын хуейр зыубзыхуар. Ди зэманым къэсар Константиновскэ, Михайловскэ батареехэм я закъуэщ. Констаниновскэр 2014 2015 гъэхэм зэрагъэпэщыжащ. Иджыпсту абы музейрэ Урыс географие зэгухьэныгъэм и къудамэу Севастополь щыIэмрэ щолажьэ. Ахэр зэвгъэлъагъуну чэнджэщ фызот, икъукIэ гъэщIэгъуэн куэд щыIэщ абы. «Урыс гъатхэ2017» регатэм щыгъуэ сэ абы сшат Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым хыхьэ щIыналъэхэм я Iэтащхьэхэр. Абыхэм ялъэгъуащ зэрагъэпэщыжа Константиновскэ батареер икIи хуабжьу ягу ирихьащ…
Шэч хэмылъуи, Кутузов Михаил Илларион и къуэр… Апхуэдэуи пщIэшхуэ хузощI урыс генерал, куржы джыназ Багратион Пётр Иван и къуэм, ди Хэкум папщIэ зауэурэ Бородино и губгъуэм зи щхьэр щыхэзылъхьам.
А сатырым хэтщ Жуков Георгий Константин и къуэри, Рокоссовский Константин Константин и къуэри…
Сыт щыгъуи щыIэщ щапхъэ зытепхыну ухуей цIыху щыпкъэхэр.
Ди зэманым и цIыхухэм ящыщущэ?
Сэ Урысей Федерацэм и Президентым и полномочнэ лIыкIуэу сыщытщ. Си унафэщIым и гугъу сщIыныр тIэкIу къемызэгъщ (къыпогуфIыкI). Ауэ гушыIэр хэхамэ дэ, шэч хэмылъу, ди кIэн къикIащ Путин Владимир Владимир и къуэр къэрал унафэщIу дызэриIэмкIэ. Ауэ къызэрымыкIуэу ди кIэн къикIащ, сыту жыпIэмэ, ди къэралым и тхыдэм къызэрыхэщыжымкIэ, унафэщIыр зыхуэдэм икъукIэ мыхьэнэшхуэ иIэу щытащ сыт щыгъуи. Ди деж зэрыщыщытырщи, унафэщIыр тэмэммэ къэралым зеужь, абы зыкIи хуэмыхьэзыр, хьэлщэн зэтет зимыIэ теувэмэ абы гугъуехьхэр къыдокIуэ.
Владимир Владимир и къуэр цIыху губзыгъэщ, щэныфIэщ, лэжьакIуэшхуэщ, сытми хещIыкI. Урысейм и хэкупсэ щэджащэщ. Къапщтэмэ, иджыпсту ди къыхуеджэныгъэ нэхъыщхьэр цIыхухэр хэкупсэу щытынырщ. АбыкIэ Президентым псоми щапхъэфI дегъэлъагъу. Ар мыхъуатэмэ, кърым «Урыс гъатхэ» щыIэнутэкъым, хытIыгуныкъуэм щыпсэухэм референдумым къыщагъэлъэгъуа я Iуэху еплъыкIэр лъыгъажэм хуэкIуэнут.
Апхуэдэуи, шэч хэмылъу, пщIэшхуэ дыдэ хузощI зыхъумэжыныгъэмкIэ министр Шойгу Сергей Кужугет и къуэм. ИкъукIэ унафэ Iущ ищIат Президентым, ар а къулыкъум щигъэувам щыгъуи.
Сэ Шойгу сыдэлэжьащ илъэс 12м нэблагъэкIэ. УнафэщI куэдым садэлэжьащ сэ, ауэ ар къэрал къулыкъущIэ Iущщ, зэбгъэпщэн щымыIэу. Лэжьэнми къэралым къулыкъу хуэщIэнми хуэIэзэщ. ИкъукIэ цIыху зэтетщ. Сергей Кужугет и къуэр ящыщщ и унафэм щIэтхэм дзыхь яхуэзыщI хэм икIи жэуаплыныгъэшхуэ зыпылъ къалэнхэр абыхэм я пщэм дэзылъхьэфхэм. УнафэщIым и къалэн нэхъыщхьэр лэжьакIуэ гупыр зэщIигъэуIуэнырщ икIи къыхуагъэув къалэн хэр гъэзэщIэным ахэр хуиунэтIыфынырщ. Пащтыхьыр пащтыхь зыщIыр и блыгущIэтхэращ, жаIэ. ЦIыхухэр тэмэму зэхущытмэ, зэакъылэгъумэ, гупыр зэдэууэ зэдэлэжьэнущ. Сергей Кужугет и къуэм апхуэдэ щытыкIэ къызэригъэпэщын хузэфIокI. Ар лэжьыгъэм зэи зэран хуэхъуркъым, ядэIэпыкъу фIэкIа. Абы и унафэм щIэува нэужь, ЗыхъумэжыныгъэмкIэ министерствэм псоми зыщихъуэжащ! Жылагъуэр армэм зэрыхущытым плъагъуурэ зихъуэжащ.
ЗыхъумэжыныгъэмкIэ министерствэм щыIэщ сэ ныбжьэгъуу къэслъытэ генерал, офицер щыпкъэ куэд. Си ныбжьэгъущ ВДВм и командующэ Сердюков Андрей Николай и къуэр, пщIэ зыхуэфащэ генералыр, апхуэдэуи зи IэщIагъэм хуэIэзэ нэгъуэщI цIыху куэди.
Уэ ухыгъэм и гугъу пщIащ, икIи, пэжу, ухыгъэм куэд дыдэ елъытауэ къыщIэкIынущ. Уэ мыбдежми лъабжьэ ущиIэщ, Урысейм и Ищхъэрэ щIыналъэм укъыщалъхуами…
Псков областым, Остров къалэм сыкъыщалъхуащ. Пушкин бгыхэм япэгъунэгъуу.
Иджы Уэ, апхуэдэу жыпIэ хъунумэ, уи лIакъуэм и къежьапIэм, Кавказ Ищхъэрэм къэбгъэзэжащ. Апхуэдэу иухат. Ауэ сэ иджыпсту зи гугъу сщIыр лэжьыгъэракъым, гъащIэращ. Сыт хуэдэу къыпщыхъурэ уэ Кавказыр абы и щIыуэпсыр, цIыхухэр, зэхущытыкIэхэр? Уи гур щыбгъэтIылърэ мыбдеж?
Мыбы и щIыуэпсыр телъыджэщ. Кавказыр Кърымым и ужькIи зыхуэбгъадэ хъун щымыIэ щIыналъэщ. Дунейр уэфIу уакъыщхьэщыхьэмэ, Кавказ къуршышхуэхэм, Iуащхьэмахуэ уи гур ятхьэкъу. Сэ лэжьыгъэ IуэхукIэ къэрал Iэджэм сыщыIащ, дуней псор къызэхэскIухьауэ жыпIэ хъунущи, мыбдеж щыIэ дахагъэм хуэдэ щIыпIэ куэдым щыплъагъунукъым. ЩIыуэпс щытыкIэри хьэуари икъукIэ фIыщ. Мыбы щыпсэу цIыхухэри телъыджэщ…
Я цIыху щIыкIэр, зэхэтыкIэр адрейхэм къащхьэщыкIрэ?
НтIэ, къащхьэщокI. Языныкъуэ щIыпIэхэм псом хуэмыдэу къалащхьэхэм цIыхум и псалъэм мыхьэнэшхуэ щиIэкъым. Мыбдежым, уэ цIыху хуэдэ цIыхуу ущытмэ, бэм апхуэдэу уахущытын хуейкъэтIэ, уи къалэнхэр тэмэму бгъэзащIэмэ, уи къулыкъур къэбгъэсэбэпу уи щхьэ Iуэху дэбгъэкIыным утемылажьэмэ, псори тэмэм хъунущ.
Мыбдеж щопсэу я псалъэм тебгъуэтэж цIыхухэр. Апхуэдэуи Iуэхум ета цIыхухэр. Ахэри Кавказыр адрейхэм къахэзыгъэщхьэхукIщ. Сыту жыпIэмэ, мыбы цIыхухэм щахэлъ гъэсэныгъэм и лъабжьэр абыхэм Iыхьлыхэмрэ зыхэтхэмрэ я пащхьэ щахь жэуаплыныгъэрщ.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, IыхьлыгъэкIэ яку дэлъ зэпыщIэныгъэхэр законым и щхьэ щIэхщIэхыурэ къыщыкIуи щыIэщ мыбы. Кавказым щыщ цIыхур нэгъуэщI щIыналъэ кIуамэ, ар законым тэмэму тетщ, ауэ мыбы къэкIуэжамэ, «къуэш нэхъыжьым» къыхуищIыну унафэм йоплъ, апхуэдэ щхьэхуэныгъэхэр щыIэщ…
Зэрыщыту къапщтэмэ, сэ мыбдеж си гум зыщегъэпсэху. Си анэм зэпымычу жиIэу щытащ: «Псыхуабэ хуэдэу фIыуэ папэ дэрэ зыщIыпIи дыщыпсэуакъым». Си адэми фIы дыдэу илъагъурт Псыхуабэ. Ди анэр дунейм ехыжу абы и закъуэу къэна нэужь, и ныбжьри илъэс 85рэ хъуауэ, си шыпхъумрэ сэрэ мурад тщIащ ди адэр Москва тшэжыну. Псори зэфIэдгъэхьэщ, тшэжри мазищкIэ щыпсэуауэ абы къызжиIащ: «Сыхуейкъым сэ фи Москва, сэ Псыхуабэ согъэзэж!». Сэ жызоIэ: «Ар дауэ, си адэ! Дэ псо ри уи пенсэри, уи тхылъхэри къедгъэхьыжа къудейщ!..» (къыпогуфIыкI). Апхуэдэу езым и деж, Кавказым кIуэжауэ щытащ!
АращтIэ, къалащхьэм нэгъуэщI хабзэ, зэхэтыкIэ къыщокIуэкI, мыбдежым псори езым и псэм пэгъунэгъут. Зэпымычу кIэлъыплъырт МафIэ мыужьыхым, ветерангъэсакIуэу щытащ, «Зарница» джэгухэр иригъэкIуэкIырт, зауэм и ветеранхэм я зэгухьэныгъэу Псыхуабэ щылажьэм жыджэру хэтт. Ар хэкупсэ нэсу, жылагъуэ лэжьакIуэшхуэу щытащ… ИкъукIэ цIыху жант, захуагъэм и телъхьэт, щыпкъэт. 1991 гъэм къыщыщIэдзауэ къэралым къыщекIуэкIахэр ди адэм игу ирихьыртэкъым…
Зауэ зэманым ди адэм кхъухьлъатэзехуэхэр щрагъаджэу Иркутск дэта училищэр пIалъэ кIэщI дыдэм къиухри, абы и ужькIэ Сталинград ягъэкIуащ. Ахэр абы зэрыкIуэ кхъухьлъатэр нэмыцэхэм къраудыхащ, ауэ кхъухьлъатэзехуэм ар къигъэтIысын хузэфIэкIащ… ЦIыху куэд щыхэкIуэдащ абдеж, ауэ ди адэр къелащ. Ахэр гуп щхьэхуэ ящIыжри, къэралым и къуэкIыпIэ лъэныкъуэмкIэ ягъэкIуащ икIи ди адэр зауэ гуащIэм Iутыну къыхуихуакъым, Японием драгъэкIуэкIа зауэм щIидзэху.
Пэжу, абы зауэм теухуауэ зыри жиIэжу щытакъым. Зэгуэрым абы и альбомыр, Японием зэрыщыIам теухуа сурэтхэр зыдэлъыр, зэзгъэдзэкIырти, къысхуэвгъэгъу, ауэ «нэгу шынагъуэхэр» къищырт… Си адэм жеIэ: «Мыр си взводыращ». Псори щIэпхъаджащIэхэт. И щхьэкIэ къыхихыурэ тутнакъэщхэм къыщIишат. Псори езым нэхърэ илъэси 10 15кIэ нэхъыжьт. Абы зэрыжиIэмкIэ, икъукIэ фIыуэ зэуахэт. Си адэр шууей тIасхъэщIэх гупым и командиру щытащ. Зэгуэрым ахэр Квантун армэм и тылым ягъэкIуащ. Абыхэм къалэн щащIар ягъэзэщIам и мызакъуэу, япон генералитIи гъэр къащIауэ щытащ. Апхуэдэ къызэрыхъуари а зэракъым…
Кавказ Ищхъэрэм сэ япэу сыкъэкIуауэ щытащ 1974 гъэм, абы щыгъуэ ди адэанэр Псыхуабэ къыдэтIысхьауэ щыпсэурт. Дэ абы щыгъуэ зекIуэ дыкъикIыжауэ арат, Атлантикэ Ищхъэрэм ди кхъухьыр щыщIилъафэ пэ тауи апхуэдэт. Сыкъыщалъхуа махуэр, илъэс 25рэ сыщрикъур си ныбжьэгъуподводникхэр сщIыгъуу Мэшыкъуэ и щыгум щыIэ кафем щыдгъэлъэпIауэ щытащ.
ЗыхэдмыщIэурэ зэманыр псынщIэу кIуащ… Ди адэр илъэс 87кIэ псэуащ. Ди анэр пасэу дунейм ехыжащ, ди шыпхъу цIыкIур гуузу зэрыхэкIуэдам ихьыжащ ар… ГъащIэр апхуэдэщ…
Псыхуабэ къалэфIщ, ауэ узэлэжьын хуейри и мащIэкъым. Мыбы куэд щыIэщ егъэфIэкIуэн хуейуэ. Новопятигорскэ гуэлым деж ТекIуэныгъэм и Парк щытщIынущ а лэжьыгъэм иужь дихьакIэщ. Ар паркыфI хъунущ. КъалэЛIыхъужьхэм я аллеери зэIузэпэщ тщIынущ, Севастополь дэтым ещхьу. А лэжьыгъэм юнармейцхэри къыхэтшэнущ. Хэкупсэ мыхьэнэ зиIэ Iуэхушхуэу увынущ ар абыхэм я дежкIэ.
Иджы дыдэ уэ жэрдэм къыхэплъхьауэ щытащ Кърымым «Урыс гъатхэ» регатэр къыщызэгъэпэщыным теухуауэ. Ар иревгъэхьэлIат Кърымыр Урысейм къызэрыхыхьэжрэ илъэсищ щрикъум. Абы хэтащ Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым хыхьэ щIыналъэхэм я Iэтащхьэхэри. Кърымымрэ Кавказымрэ унэтIыныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ зэпэгъунэгъу зэрыхъужам нэщэнэ гуэр хэмылъу пIэрэ?
Шэчыншэу! Кърымыр илъэс 23кIэ Урысейм хэкIауэ къекIуэкIащ. Сэ абы зэпымыууэ сыкIуащ абы си унагъуэр, си ныбжьэгъухэр щыIэт. 1999 гъэм къыщыщIэдзауэ, IэщэкIэ ЗэщIэузэда Къарухэм сыкъыхэкIыжа нэужь, Кърымым илъэс къэс щэнейрэ сыкIуэрт. Япэрауэ, Iэмал имыIэу ТекIуэныгъэм и махуэм, ар ди къэралым и махуэшхуэ нэхъыщхьэ дыдэу зэрыщытым щхьэкIэ, къимыдэкIэ, Севастополь хуит къыщащIыжа махуэт 1944 гъэм накъыгъэм и 9м. Апхуэдэуи Дзэтенджыз флотым и махуэм, ди унагъуэм игъэлъапIэ махуэхэм…
А зэманым а щIыпIэм хуэмхуэмурэ щагъэзащIэрт урысхэм лъагъумыхъуныгъэ къыхуаIэным теухуа политикэр, ди лъэпкъхэм къадекIуэкI хабзэхэр хэутэн щащIырт. ХытIыгуныкъуэм щыпсэу псоми гу лъатэртэкъым абы. Зэзэмызэ фIэкIа уащыхэмыхьэм деж псори нэм нэхъ къыIуедзэ, нэхъ зыхыбощIэ. Украиныбзэр тепщэ щащIырт а щIыпIэм, уэрамхэм я цIэхэр зэрахъуэкIырт, КъуэкIыпIэ Украинэм щыщ къулыкъущIэхэмрэ абы щыпсэухэмрэ ящыщхэу урысхэр зи гум темыхуэу къалъытэхэр абы зыгъэпсэхуакIуэ ягъакIуэрт.
Украинэм и президента псори урысхэм щIагъуэу къахущыттэкъым. Хэти наIуэу, хэти щэхуу я Iуэху еплъыкIэ хэр къагъэлъагъуэрт. ШэнтитIым зэуэ тесыным хущIэкъурт ахэри, дэ яхуэтщI худэчыхыныгъэхэри къагъэсэбэпырт. Америкэм щыщ куэди ди Iей зэрахуэу щылэжьащ Украинэм, Канадэм къикIыжа украин диаспорэри, нацистбандеровец зэтрамыукIауэ щытахэри абыхэм яхэтыжу. Украинэ псом щекIуэкIащ я цIыхубэр къытпэщIагъэувэным хуэгъэзауэ, Кърымми ар лъэIэсащ. Американцхэр мыувыIэу абы елэжьащ. Ауэ абыхэм Кърымым зы ри къащехъулIакъым. Арыншауи хъунутэкъым Севастополь урысей къэралыгъуэм и гущапIэкъэтIэ ижьижьыж лъандэрэ! Абы, Херсонес, 988 гъэм ди щихъ Владимир, абы и ужь кIэ зэрыУрысейуи чристан диныр къыщащтащ. Диным зэкъуигъэуващ славян лъэпкъ псори. А динымкIи заIыгъащ. Зауэ щыIухьэми я гум илът: «Ди диным, пащтыхьым, Хэкум папщIэ» жаIэрт.
Мы упщIэр уэзмытын слъэкIынукъым. Уэ жыпIащ абы идеологие и лъэныкъуэкIэ лэжьыгъэшхуэ щекIуэкIауэ, уеблэмэ школхэри а Iуэхум къыхашауэ… Абы къикIыращи, щIалэгъуалэм ядэлэжьэным гулъытэ щхьэхуэ хуэщIын хуейщ. Ди щIыналъэри абы хэту. ЩIалэгъуалэм ядэлэжьэным хуэунэтIа сыт хуэдэ къалэн нэхъыщхьэхэр къыхэбгъэщынт Уэ, Кавказ Ищхъэрэ федераль нэ щIыналъэм щызэфIэгъэкIын хуейуэ? Уэ дауэ къыпщыхъурэ абы и лъэныкъуэкIэ екIуэкI лэжьыгъэхэр, псалъэм папщIэ, «Мэшыкъуэ» форумым хуэдэхэр, дзэхэкупсэ гъэсэныгъэм хуэунэтIахэр? ДяпэкIи апхуэдэ жэрдэм къыхэзылъхьэхэм защIэвгъэкъуэну?
Шэч хэмылъу, а псори дэтIыгъынущ. ЩIалэгъуалэр зэкъуэгъэувэным, гъэсэным, егъэджэным хуэгъэза сыт хуэдэ Iуэхури ди гуапэу ядэтщтэнущ. Ар псори дызэкъуэту дызэгугъун хуей Iуэхущ. Абы и лъэныкъуэкIэ щIэгъэкъуэнышхуэщ 2010 гъэ лъандэрэ къызэрагъэпэщ, IуэхуфI куэд зэрыщызэфIагъэкIымкIэ цIэрыIуэ хъуа «Мэшыкъуэ» зэхуэсыр. Мыхьэнэшхуэ зиIэщ апхуэдэ зэхыхьэхэм цIыхухэр зэрыщызэкъуэувэр. Мэшыкъуэ щекIуэкI проектхэр ядиIыгъыу, къэралым грантхэр яхухех, зэпеуэ гъэщIэгъуэнхэр къызэрагъэпэщ, абы фIы къызэрырикIуэри нэрылъагъущ.
Сэ шэч къытесхьэркъым, «Мэшыкъуэ» форумым и закъуэкIэ зэфIэдмыгъэкIыу, апхуэдэ нэгъуэщI лэжьыгъэхэри егъэкIуэкIын зэрыхуейм. ЩIалэгъуалэм ядэлэжьэн Iуэхум егупсысауэ, псори зэпэлъытауэ бгъэдыхьэн хуейщ икIи ар къыщыщIэдзэн хуейщ сабийр школым щыкIуагъащIэм деж, уеблэмэ нэхъ пасэжуи.
Сэ сызэреплъымкIэ, щIалэгъуалэр хэкупсэу къэгъэхъуным гулъытэ нэхъыбэ хуэщIыпхъэщ. Аращ нэхъыщхьэ дыдэр. Хэкур фIыуэ лъагъуныр, лъэпкъ куэдым я зэкъуэтыныгъэр, абыхэм зэныбжьэгъугъэ яку дэлъыныр аращ урысей къэралыгъуэм и лъабжьэр.
Дэ Псыхуабэ «Зарница»м и ещанэ щIыналъэ зэпеуэхэр щедгъэкIуэкIакIэщ. Мы гъэм абы хэтащ командэ 12, щIыналъэ псоми къикIауэ. ИкъукIэ гъэщIэгъуэну екIуэкIащ, сэ сызэреплъымкIэ.
Илъэс ирикъуащ Урысейм «Юнармия» дзэхэкупсэ зэщIэхъееныгъэр къызэрыщызэрагъэпэщрэ, абы и къудамэ псори щыIэщ КИФЩIм хыхьэ щIыналъиблми. Къэралым и ныбжьыщIэ минищэ зыхэт а зэщIэхъееныгъэ лъэщым къызэщIегъэубыдэн хуейщ ныбжьыщIэ хэкупсэ псори, дзэхэкупсэ гъэсэныгъэм хуэгъэзауэ екIуэкI лэжьыгъэхэри.
Мылъкушхуэ хилъхьэри, Урысейм Кърымым щызэригъэпэщыжащ къэрал псом и сабийхэм я «Артек» лагерыр. Ар IуэхуфI дыдэщ. «Артек»м щыIа дэтхэнэ зы сабийми игъащIэ кIэ къыздрихьэкIыну гурыщIэ къыхуонэ. Дэ сыт зэран къытхуэхъур ди деж апхуэдэ сабий центрхэр къыщызэIутхынымкIэ? Зыри къытхуэхъуркъым. ЩIыналъэ зэмылIэужьыгъуэхэм ящыщ сабийхэм зыщагъэпсэхуни щеджэни хуейщ сыткIи зыхуей хуэгъэза IуэхущIапIэхэм.
Лъэпкъ зэхущытыкIэхэм гугъуехьхэр щыщыIэщ. Ахэр щыIэнущ, сабийр щыцIыкIум къыщыщIэдзауэ зэрыщытын хуейм теухуа и мардэхэр дымыгъэувмэ. Сыту жыпIэмэ, сабийм щIэхщIэхыурэ унагъуэм щызэхех: «мыр ди лъэпкъэгъукъым, мори дэ тщыщкъым». Ар школым щIэтIысхьа нэужь икъукIэ гугъущ и ныбжьэгъу хэм тэмэму яхущытыныр, «ахэр езым ейуэ щыщымыткIэ»: «дыдей» псалъэ къудейми фIы къикIыу есащи. Апхуэдэу гупсысэ цIыхухэри щыIэщ. Ауэ ар захуагъэкъым. Ууейм нэхъ ткIийуэ, жэуаплыныгъэ нэхъыбэкIэ ущыгугъыу ухущытыпхъэщ. Сэ зызэреплъымкIэ, апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэращ нэхъ тэмэмыр. Дэ псори зы къэралым дрицIыхущ.
Лъэпкъ зэхущытыкIэхэм я лъэныкъуэкIэ дэ щIэин щIагъуэкъым къытхуэнар. Псалъэм папщIэ, Осетие Ищхъэрэм и Пригороднэ районым осетинхэмрэ ингушхэмрэ зэрыщызэдэпсэу щIыкIэр… Си гугъэмкIэ, мыбы теухуа унафэ гуэрхэр хьэзыр хъун хуейщ. Сыту жыпIэмэ, цIыхухэр зэгъусэу псэун хуейуэ гъащIэм къытхуегъэув. Дэ псори Урысей Федерацэм дрицIыхущ. ЗэбгъэдэтIысхьауэ зэпсэлъэн, зэгурыIуэн хуейщ. Мамыру дызэдэпсэун хуейщ. Я сабийхэри зыр адрейм автоматым и гъуазэмкIэ еплъыным хуэущиин хуейкъым. ЗэбгъэдэтIысхьауэ зэгурыIуэн!
ЛъэныкъуитIми я фейдэ зыхэлъ хьэрычэт Iуэхум зедвгъэгъэужь. Мыпхуэдэ жэрдэм щыIэщ ингушхэмрэ осетинхэмрэ я лIыкIуэхэр я бжыгъэкIэ зэхуэдэу зыхэт IуэхущIапIэхэр къызэIудвгъэх. ЩIыпIэ унафэр зыIэщIэлъхэм ахэр зэлэжьынур яубзыхун, IуэхущIапIэхэр къызэгъэпэщынымкIэ зыщIагъэкъуэн хуейщ, налогхэмкIм худачыхыпхъэщ. Шэч къытесхьэркъым абы фIы къызэрырикIуэнум! Дызэрыщыгъуазэщи, осетинхэр гугъуехь гуэр хэхуамэ, ахэр щIэгъэкъуэн Ингушым щолъыхъуэ, ингушхэр Осетием. Лъэныкъуэхэм я сэбэп зыхэлъ Iуэху къыкъуэкIмэ, цIыхухэр зэрызэпсэлъэн бзэ къагъуэт, зэгуроIуэф. Аращи, апхуэдэ щытыкIэхэр лъэпкъхэр зэхэпхъауэ щыпсэу щIыпIэхэм къыщыщызэдвгъэгъэпэщ! Сыщогугъ апхуэдэ зыужьыныгъэм унэтIыныгъэ тэмэм игъуэтыну.
Дэ дыщопсэу къэралышхуэм. Къэрал гъуэзэджэм, фIыуэ тлъагъум, тхыдэшхуэ, текIуэныгъэ къызэрымыкIуэхэмрэ къэхъукъащIэ зэхуэмыдэхэмкIэ къулейм. Къэрал щэджащэм икIи гугъум. Ауэ ар дэ ди адэжь Хэкущ. Къэрал псом и Iуэху зыIутым егупсысын диIэщ, дэ ди къалэныр Урысей Федерацэм и цIыхухэр шынагъуэншэу, гупсэхуу щыпсэун папщIэ Кав каз Ищхъэрэм щытыкIэ тэмэм къащыхузэдгъэпэщынырщ. Си гугъэщ ар Урысей псом дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ щIыпIэу, абы и щIыналъэм щы щу зы процент фIэкIа имыубыдми. Къэралым власть лъэщрэ пщIэшхуэ зыхуащI Президентрэ щиIэкIэ, дэ мыбдеж дызыщыIууэ гугъуехь псоми унафэ тэмэм щытетщIыхьыфу щытын хуейщ. Дэ ди бынхэм, абыхэм я щIэблэм къахуэдгъанэ хъунукъым унафэ зытедмыщIыхьа зы Iуэху гугъусы гъуи, щIэхэр къахузэдгъэпэщыным и гугъу умыщIыххи.
Хабзэ хъуа упщIэщ мыр дяпэкIэ Уи мурадхэм ятеухуащ. Зэман гъунэгъухэм сыт хуэдэ Iуэхухэр евгъэкIуэкIыну, дэнэ щIыпIэхэм фыкIуэну фубзыхуа?
Шэч хэмылъу, округым и щIыналъэхэр дяпэкIи къызэхэткIухьы нущ.
Мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхущ динхэм яку дэлъ зэпыщIэныгъэхэм ятеухуар. Псалъэм къыдэкIуэу жысIэнщи, дин зэмылIэужьыгъуэхэм итхэм яку зэныкъуэкъу къыщыдэхъуэ щыIэкъым Кавказ Ищхъэрэм, ислъамым и хабзэхэм ятеухуа упщIэхэр а диным итхэм яIэ мыхъумэ. Абы и лъэныкъуэкIэ дадолажьэ щIыналъэхэм я муфтиятхэм, Кавказ Ищхъэрэм и Муслъы мэнхэм я зэзыгъэуIу центрым. Сыщогугъ абы пыщIа Iуэху зэIумыбзхэр ди къару зэхэлъкIэ зэфIэдгъэкIыфыну.
КъимыдэкIэ, сэ сыхэтщ Урысейм и Къэрал Советымрэ ШынагъуэншагъэмкIэ Советымрэ. Абыхэм я зэIущIэхэр, я нэхъыбапIэкIэ, щекIуэкIыр Москващ, Урысейм и Президентым и Администрацэм, къэрал властым и федеральнэ органхэм къалащхьэм къыщызэрагъэпэщ нэгъуэщI зэхыхьэхэми срихьэлIэн хуей мэхъу.
Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ щIыналъэм щызэфIэдгъэкIын хуейщ Жылагъуэ советыщIэм, нэгъуэщI чэнджэщакIуэ органхэм хыхьэнухэр убзыхуным пыщIа лэжьыгъэхэр.
Нэхъыщхьэ дыдэр щIыналъэхэм цIыхухэм щадэлэжьэнырщ.
Аращ зэман гъунэгъухэм ди мурадхэр.
Нэхъ пIалъэ кIыхьым и гугъу пщIымэщэ?
ПIалъэ кIыхьым тещIыхьа мурадхэри диIэщ. Дэ иджыпсту зыхудогъэхьэзыр КъэбэрдейБалъкъэрыр Урысей зэрыхыхьэрэ илъэс 460рэ зэрырикъур гъэлъэпIэным. Апхуэдэуи дгъэлъэпIэнущ Ингушымрэ КъэрэшейШэрджэсымрэ я къэралыгъуэхэр Урысей Федерацэм зэрыщызэфIэувэрэ илъэс 25рэ зэрырикъур.
А псом къадэкIуэу, КъэрэшейШэрджэсым и Архъыз Ищхъэрэ къалэжьым къыщызэгъэпэщамэ хъунт Кавказ Ищхъэрэм Чристэн диным щиIэ центр. Кавказ лъэпкъ куэдыр къызытекIыжа аланхэр чристэну щытакъэтIэ. Абы щыхьэт тохъуэ Урысейр а диным иджыри имыхьауэ, Х лIэщIыгъуэм, ящIа дамыгъэхэр.
«Мэшыкъуэ» зэхуэсри къытпэщытщ… Флотым и махуэри… Округым хыхьэ щIыналъэхэм я Iэтащхьэхэм я мурадщ ДзэТенджыз Флотым и махуэр Севастополь щыщагъэлъапIэкIэ абы хэтыну. Кърымым щэнхабзэ, хозяйственнэ IэнатIэхэм щыдэлэжьэным теухуа щIыналъэ зэгурыIуэныгъэхэр зэращIылэну загъэхьэзыр.
Мурадхэр диIэщ. Ахэр зэрыдгъэзэщIэным яужь дитынщ.
Иужьрей упщIэ. Кавказ Ищхъэрэм сыт щыгъуи властымрэ журналист зэгухьэныгъэхэмрэ быдэу зэпыщIауэ зэдэлажьэу къыщокIуэкI. Уи мурадхэм абы теухуа Iуэхугъуэ гуэрхэр хэт?
Сэ утыкум итурэ еса цIыхухэм сащыщкъым. Сэ псыщIагъырыкIуэ кхъухьым къулыкъу щысщIауэ аращ, апхуэдэр утыкуакIуэу щытын хуейкъым: цIыху нэхъ мащIэм укъацIыхухукIэ, нэхъыбэ пхузэфIэкIынущ (къыпогуфIыкI). Ауэ иджыпсту куэдым зихъуэжащ….
Хьэрэмыгъэ хэзмылъхьэу жысIэнщи, утыкум итыным гупсэхугъуэ лъэпкъ къысхуихьыркъым. Ауэ сэ къызгуроIуэ, Урысейм и Президен тым и полномочнэ лIыкIуэу ущыщыткIэ, арыншэу зэрымыхъунур. ИкIи Iэмал имыIэу саIущIэнущ хъыбарегъащIэ IуэхущIапIэхэм я лэжьакIуэхэм. СаIущIэ къудейкIи зэфIэмыкIыу властымрэ журналист зэгухьэныгъэмрэ дызэдегугъуу Урысейм и къэралыгъуэр дгъэбыдэным яужь дитынущ.
Кавказ Ищхъэрэм и хъыбарегъа щIэ IуэхущIапIэхэм я Ассоциацэр тщIыгъуу полномочнэ лIыкIуэм и къулыкъущIапIэм иджыблагъэ зэIущIэ щедгъэкIуэкIащ. Абы дыщытепсэлъыхьащ лъэныкъуитIми я сэбэп зыхэлъ Iуэхухэм. ДяпэкIэ ди мурадщ Iуэху пыухыкIахэм, къыкъуэкI гугъуехьхэм дыхэплъэну, ахэр зэфIэхынымкIэ хэкIыпIэхэр зэгъусэу къэтлъыхъуэну. ХъыбарегъащIэ IуэхущIапIэхэм дапыщIауэ щытынущ Iэмал имыIэу (къыпогуфIыкI).
ФIыщIэ пхузощI си упщIэхэм жэуап къызэрептам папщIэ!
Уэри пхузощI фIыщIэ. ФIыкIэ!
Епсэлъар ПОНОМАРЁВ Олегщ.
Псыхуабэ, накъыгъэ, 2017 гъэ.
www.kavtodаy.ru
