И адэжь Хэкум псэкIэ къыпыщIа сурэтыщI Шемякин-Къардэн Михаил и ныбжьыр илъэс 70 ирокъу
Шемякиным и Iэзагъым лъабжьэ хуэхъур и фIэщхъуныгъэ куурщ. Щэнхабзэ, лъэхъэнэ зэхуэмыдэхэр зэмыщхь зыщI нэкъыфIэщIым блоплъыфри, езы гъуазджэм и купщIэ лъагэм лъоIэсыф Михаил. Дэ игъащIэкIи дигу къэмыкIынум абы гурыгъуазэ защIэкIэ дыхуешэ. Iыхьэ цIыкIу-цIыкIуххэу зэхэухуэна гъащIэ къуажэхьыр езым и нэгум къыщIыхьэ теплъэхэм иту ди пащхьэм кърелъхьэри, къэхъугъэм и щэхур къыдегъэщIэф.
Одижье Жан,
Маенк Эдвард.
США, Сан-Францискэ къалэ.
ГъащIэ гъуэгур
Шемякин (Къардэн) Михаил. Сурэтыр Уэлджыр Артур трихащ. 1997 гъэ Шемякин-Къардэн Михаил 1943 гъэм накъыгъэм и плIым Мэзкуу къыщалъхуащ. И сабиигъуэр Кенигсберг (Калининград) къалэм щихьащ. 1957 гъэм Мэзкуу къоIэпхъуэжри, сурэтыщIхэр щагъасэ еджапIэм, Репин Илья и цIэр зезыхьэм, щIотIысхьэ, арщхьэкIэ «и дуней еплъыкIэр совет щIалэгъуалэм зэремыкIум къыхэкIыу» къыщIагъэкIыжри, зи акъылым сэкъат иIэхэр зыщIэлъ сымаджэщым залымыгъэкIэ щIагъэгъуалъхьэ. Илъэсищ дэкIыу абы къыщIатхыкIыжа нэужь, сурэтыщI IэщIагъэм хуеджэн и мураду Михаил нэгъуэщI еджапIэ щIотIысхьэ. Абы и унафэщIым и пэшым яшэу КГБ-м и лэжьакIуэхэр пхъашэу къыщепсалъэм, и еджэныр зэпигъэун хуей мэхъури, Ленинград дэт дин еджапIэм (духовнэ семинарие) макIуэ. Семинарием и Iэтащхьэр я еджакIуэм теухуауэ къыщагъэгузавэм, абыи къыщIокIыж.
Пощтзехьэу, иужькIэ — сурэтыфIхэр хуиту илъагъун папщIэ — Эрмитажым хьэлъэзешэу щылэжьащ илъэс зыбжанэкIэ. ЛэжьапIэ нэужьым сурэт цIэрыIуэхэм копие ятрищIыкIыурэ, паубыда IэщIагъэм хуэIэзэ хъуащ. 1964 гъэм музейм къыщызэIуах гъэлъэгъуэныгъэм Шемякиным и лэжьыгъэхэр хагъэхьати, Эрмитажым и унафэщIыр трагъэкIащ, «къэралым еныкъуэкъу гъуазджэм щIэгъэкъуэн хуэхъуу» къалъытэри.
1971 гъэм франджы сурэт гъэлъэгъуапIэ цIэрыIуэхэр зыгъэлажьэ Верни Динэ Ленинград къакIуэу Шемякиным и сурэт гуп щищэхум, Михаил яубыдри «унэшхуэм» яшащ. Сымаджэщым, хьэпсым, е къэралым икIыным щыхагъадэм, иужьрейр къыхихащ.
Франджым илъэс зыбжанэкIэ щыпсэуа нэужь, США-м, Нью-Йорк, мэIэпхъуэри илъэсипщIкIэ абы щолажьэ. 1989 гъэм Урысейм къихьэжыну хуит ящI, Къэрал саугъэтыр хуагъэфащэ. Санкт-Петербург Шемякиным ищIауэ мывэ фэеплъищ, Нью-Йорк — зы дэтщ. ХыщI гъэхэм сурэтыщIым иубла унэтIыныгъэм ипкъ иткIэ иригъэкIуэкIа лэжьыгъэр лъабжьэ хуэхъуащ Хадсон къалэм психологиемрэ творчествэмкIэ институт къыщызэIуихыным. Доктор дамыгъэу тху къыхуагъэфэщащ. 2007 гъэ лъандэрэ Франджым, Шатору къалэм, и щхьэгъусэ Сарэ де Кэй и гъусэу щопсэу. Доротея и цIэу пхъу иIэщ, адэм и IэщIагъэр къыхихыжауэ. АдэкIэ къыдохь Шемякиным иужьрей илъэсхэм ита интервьюхэм ящыщ пычыгъуэхэр.
Къэралым зэрикIар
Шато де Шамуссо сэрейр зэгуэр еджапIэу щытащ, иужькIэ абы фашист зэрыпхъуакIуэхэр щIэсащ. Иджы абы урыс сурэтыщI цIэрыIуэ Шемякин Михаил щопсэу. 1960 гъэхэм ар совет «щIыщIагъ щэнхабзэм» (underground) и пашэхэм ящыщт. Абы и сурэтхэр зыхэт гъэлъэгъуэныгъэхэр зэхуащIыжу щытащ, зи щхьэ куцIым сэкъат иIэхэм щеIэзэ сымаджэщым илъэсищкIэ «щагъэхъужащ», 1971 гъэм Совет Союзым ирахуащ. Дуней псом къыщацIыхуар Франджым Iэпхъуа нэужьщ. Абы и IэдакъэщIэкIхэр Третьяков и цIэр зезыхьэ сурэт гъэлъэгъуапIэм, Иджырей гъуазджэм и музейуэ Париж дэтым, Нью-Йорк и «Метрополитен»-м, нэгъуэщI сурэт хъумапIэ цIэрыIуэхэм щIэлъщ. И фэеплъ мывэхэм къалэшхуэхэм я уэрамхэр ягъэщIэращIэ. Сурэт ещI, спектаклхэр «ехуапэ», фильмхэр трех.
— УщыцIыкIум уи нэгу къыщIыхьэрэт пасэрей франджы сэреишхуэм ущыпсэуну?
— Сэ сыкъыщыхъуар Кенигсбергщ. Зауэм къела нэмыцэ унэ ныкъуэкъутэхэм языхэзым дыщыпсэууэ арат. А лъэхъэнэм, дауи, сигу къэкIыртэкъым. Зэгуэрым ди гъунэгъу журт дадэм сыкъигъэуIэбжьат. Зэгуэр ди дежкIэ некIуэкIауэ тхьэмыщкIэ дыдэу дызэрыпсэур щилъагъум: «ПщIэрэ, сэ сыраввинщ (журт дин щIэныгъэлI). Сыноплъри, солъагъу зэгуэр унэ абрагъуэ дахащэм ущыпсэууэ». Сыдыхьэшхащ. Мы унэра хъунт абы илъэгъуар.
— Уи IэдакъэщIэкIхэр Гофман и лIыхъужьхэм ещхьщ. Сыт абы и щхьэусыгъуэр?
— А зи гугъу сщIа къалэрщ Гофман къыщалъхуар, Кенигсберг. ПщыхьэщхьэкIэрэ си анэр абы и тхыгъэхэм къысхуеджэрт. Нэмыцэ романтикхэм я дуней еплъыкIэм сыщIапыкIауэ жыпIэ хъунущ. Илъэс куэд хъуауэ «Гофманиада» фильмым солэжь. «Союзмультфильм» таурыхъ щIыпIэм дэсщI лэжьыгъэщ ар.
— Уи IэдакъэщIэкIхэр щхъуэкIэплъыкIэу, гукъыдэж къуату щытщ, уэ езыр нэхъыбэм фIыцIэкIэ ухуэпащ.
— Щыгъын фIыцIафэ къыщIыхэсхыр, нэхъ сырыхухэр сыщылажьэкIэ бжьыгъэ мэхъури аращ. Галифем къэрандащти сытти, сызыхуей псори йохуэ, жыпым илъу Iэджи къыздызохьэкI. Дэ дыкъуажэдэсщ, мыбы блэхэр щыкуэдщ, аращ шырыкъу щIысщыгъыр.
— Совет цIыхубэр уи лэжьыгъэм хуэхьэзыртэкъым. Сытыт абы и щхьэусыгъуэр?
— Дэ къэралым деныкъуэкъуауэ, гупсысэ гуэр пхыдгъэкIыну дыхэтауэ убжыныр пэж дыдэу щыткъым. Сэ сыт щыгъуи «пхэнжу гупсысэхэм» сыхабжэрт, а зэманым угупсысэххэныр езыр Iуэху пхэнжу ягъэуват. Езы совет зэхэтыкIэр бий къэлъыхъуэным тегъэпсыхьауэ щытт, цIыхухэм гу зылъатапхъэм лъамытэн хуэдэу. Ноби апхуэдэ гуэрхэм гу щылъыботэ абы. Гъуазджэм телажьэ цIыхухэр иджыри гугъу йохь. Телевизорым къищ нэмысыншагъэр лъэпкъыр зытекIуэдэжынкIи хъун Iуэхущ. Лъэпкъыр щэнхабзэ узыншэм нэхъ пэжыжьэху, абы упэлъэщыну нэхъ тыншщ. АпхуэдизкIэ хьэдыгъуэдахэщ къагъэлъагъуэри, цIыху къызэрыгуэкIым игу къекIуэнкIэ, си фIэщу жызоIэ, хъунущ.
— Совет зэманым уи IэдакъэщIэкIхэм парт лэжьакIуэхэм «ягу къригъакIуэртэкъэ»?
— Хьэуэ. Дэ партым ди Iуэху зэрихуэртэкъым. Ар къафIэщIу аращ. СагъэтIысу «унэшхуэм» и пэшхэм языхэзым срашэлIа нэужь, къэралым срахун Iуэхур зи пщэ далъхьа хабзэхъумэм къызжиIащ: «Михаил Михайлович, уэ къыбгурыIуэн хуейр зыщ. Дэ хэкIыпIэ зыбжанэ удогъэлъагъу адэкIи упсэуа зэрыхъунум теухуауэ. Зыр — сымаджэщым бгъэзэжыныр, зэман кIыхькIэ абы ущыIэныр зищIысыр уэ бгъэунэхуакIэщ. Е удогъэтIыс. Ауэ афIэкIа хьэпсым укъикIыжынукъым. ЩIэрыщIэу тезыр къыптралъхьэурэ екIуэкIынущ. Ещанэр, — ар уи дежкIэ нэхъыфIу къытфIощI, — Iэуэлъауэншэу, зыми жумыIэу къэралым уикIыныр. Уи ади уи ани сэлам иумыхыжу. Абы ухуэхьэзырмэ, дэри дыбдэIэпыкъунущ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, СурэтыщIхэм я зэгухьэныгъэм уигъэпсэунукъым». Мис ар и жэуапщ уи упщIэм.
— Фыгъуэ фIэкIа зыри хэмылъу арат-тIэ уи Iуэхум?
— Фыгъуэтэкъым ар, шынэт. СурэтыщIхэм я «бандэр» зэуджэкI шхалъэм тегужьеикIауэ арат. Ар дыдэр щекIуэкIырт Композиторхэм, ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэхэми. КъыхуаутIыпщ мылъкур, лэжьапIэ пэшхэр зыIэщIагъэкIыну хуейхэтэкъым. Зэгухьэныгъэм хэт сурэтыщIым и лэжьыгъэхэр гъэ къэс къищэхуну къэралым къалэн зыхуигъэувыжырт, ахъшэ яритурэ зыплъыхьакIуэ игъакIуэрт, нэгъуэщI-къи-нэмыщIхэмкIи къапэIэбэрт. Арати, сурэтыщI щIалэхэр «хьэжьхэм» дызыIурадзэн хьэзырт. МэкIэ ящIэрт езыхэр зэманым къызэрыкIэрыхуари, щIалэгъуалэм гъуэгу зэрагъуэту, гупкIэм къызэрихунури. Аркъудейт, а щIакхъуэ Iыхьэрат щIэныкъуакъуэр.
Си пхъур цIыкIуу, пщэфIапIи, псы пщтыри димыIэу дыпсэуащ, зытхьэщIыпIи адрей узыхуэныкъуэ дыдэхэри хэттэкъым дызыщIэс унэм. Ауэ хуитыныгъэр псом нэхърэ нэхъ лъапIэт. Сымаджэщым сыщIамыдзэжмэ, арат сызыхуейр. Психбольницэм зэ ущIэлъамэ, «билет хужь» зиIэхэм ухабжэрт. ХьэщIэ лъапIэ, псалъэм папщIэ, Кастрэ Фидель, къэралым къакIуэмэ, машинэ кърижэурэ дыкъыхащыпыкIырти, мазэкIэ дыщIаубыдэрт…
Кривцов Евгений.
(Мазаем и 28, 2012 гъэ)
Урысей Федерацэм и Президент Ельцин Борис УФ-м и Къэрал саугъэтыр кърет. 1995 гъэ
Санкт-Петербург щохьэщIэ США-м и Президент Буш Джорджрэ Урысей Федерацэм и Президент Путин Владимиррэ. 2003 гъэ
Къэбэрдейм сыщыкIуэжкIэ…
Шемякин Михаил-сурэтыщIым и адэ Шемякин Михаил Петр и къуэр къэбэрдей лъэпкъыжь Къардэнхэ къахэкIащ, ауэ пасэу и адэр фIэкIуэдри, мылъхуадэ хуэхъуа, Гвардие Хужьым и офицер Шемякин Михаил и унэцIэмкIэ ятхын щIадзащ. И анэ Юлие Николаевнэ урыс уэркъ лъэпкъ Предтеченскэхэ ящыщщ.
— Михаил, сыт уи унэцIэр тIуащIэу, Шемякин-Карданов жыпIэу птхын щIыщIэбдзар?
— Си благъэхэм тIэкIу зыкъысхуагъэгусэ. Кавказым сыщыкIуэжкIэ Хэкум и лIыхъужьым хуэдэу срагъэблэгъэжри, си унэцIэр сыт щыгъуи тIуащIэу жаIэ: Шемякин-Къардэн. ЕтIуанэ унэцIэр къизмыIуэмэ, я жагъуэ мэхъу. Ут Плъыжьым, фестивалыр екIуэкIыху, си лъэпкъыцIэр къраIуэну унафэ сщIащ. Нобэ «кавказ лъэпкъ нэрыбгэу» ущытыныр узыгъэдахэ шыфэлIыфэу щыткъым, ауэ сэ селIалIэркъым къыстеуэну фэм, си лъэпкъыцIэми срогушхуэ.
— Сыщымыуэмэ, илъэсипщI хуэдиз ипэкIэ, «Кавказыр Урысейм къыгуэкIынкIи хъунущ…» жыпIэгъат. Сытыт апхуэдэу ущIегупсысыр? Ар къыщIэмыхъуари сыт?
— Иджыпстуи согупсыс апхуэдэу. КъыгуэкIын, зэбгрылъэлъын Iуэхухэр зэшэзэпIэу къыщыхъу щыIэщ. Мис, зэрегъафэхэри Союзышхуэр зэпкърагъэхуащ. Хуэмурэ, кIыхьлIыхьу щызэгуэкIи щыIэщ. Кавказым и Iуэхури аращ. Тетыгъуэр иджыри апхуэдэу хуэмыхуу фIэкIа мылэжьэнумэ, ар къэхъункIэ шынагъуэ щыIэщ. Кавказ республикэхэм щекIуэкIхэм фIыуэ щыгъуазэ, бгырысым и гупсысэкIэр къызыгурыIуэ, я гуныкъуэгъуэхэр псэкIэ зыхэзыщIэрщ УФ-м и политикэр абы щызэкIэлъызыгъакIуэу игъэлэжьэн хуейр. Лэжьыгъэ щымыIэу, гугъапIэ зимыIэж щIалэгъуалэр бгым ихьэжу адэкIи екIуэкIыу щытмэ, Урысейм Кавказыр щыфIэкIуэдыну зэманри жыжьэжкъым.
— Нобэ Шэшэныр зэтебэяуа хуэдэу щытщ, кIуэ, Дагъыстэным Iэуэлъауэ щыкуэдщ. Иджы мес, Къэбэрдей-Балъкъэрми — уи адэжьхэм я Хэкуми — узыгъэгузавэ гуэрхэр къыщохъу, илъэсищэрэ щэ ныкъуэрэ и пэкIэ екIуэкIа Кавказ зауэри… Языныкъуэхэм адыгэхэм я лъэпкъгъэкIуэд екIуэкIауэ къалъытэ, адрейхэм — зауэр зауэщ, лъэныкъуитIым дежкIи хьэлъэт ар жаIэ. Уэ дауэ уеплърэ?
— А зауэр апхуэдизкIэ гущIэгъуншэт икIи захуагъэм пэжыжьэти, ущымыуэжыну лъэпкъгъэкIуэдкIэ уеджэ хъунущ. Сэ аращ Iуэхум сызэреплъыр. Иджыблагъэ скульптор Iэзэ ГъукIапщэ Арсен фэеплъ игъэхьэзыращ, ар ирамыгъэгъэувмэ, Урысеймрэ Кавказымрэ я зэхуаку дэлъ ныбжьэгъугъэр фIыуэ къэтIэсхъэнущ.
— Сыт хуэдэ фэеплъ ар?
— Кавказ зауэм, а гузэвэгъуэм и фэеплъ. Тенджыз ФIыцIэ Iуфэм сабий IэщIэлъу бзылъхугъэ Iутынущ, къуршым къыгуэуда мывэм хуэдэу къыхэхауэ, адыгэхэр щикIа щIыпIэм деж шу щытынущ. Ари къуршым къыгуэуда хуэдэу щIащ. И кIуэцIыр музейуэ, а хэкуикI гухэщIым теухуауэ. Иджыпсту дызопсалъэ, дызэгурыIуэну дыхэтщ. Псори арэзыщ, урыс интеллигенцэри хэту.
— Си гугъэмкIэ, уэри Кавказым ехьэлIа мурад гуэрхэр уиIэщ?
— Кавказым теухуа си плъапIэхэм я купщIэр щIалэгъуалэр егъэджэн, дунейпсо утыку ишэн зэрыхуейращ. Франджым, Тур къалэм, метр зэбгъузэнатIэ минитI къыщысщэхуащ, Кавказ Ищхъэрэ Гъуазджэм и IуэхущIапIэ хъун хуэдэу. Сэ сызыхуейр «кавказ», «кавказым щыщ» щыжаIэм деж «укIыгъэ», «гузэвэгъуэ» ягу къэмыкIынырщ.
— Адыгэхэм я IыхьэфI XIX лIэщIыгъуэм Урысейм къинэри, нобэреибзэкIэ жыпIэмэ, империем хэшыпсыхьащ: егъэджакIуэ, щIэныгъэлI, офицер, уеблэмэ генерал хъуахэщ. Адрейхэм Урысейм и тепщэныгъэр ягу темыхуэу, я Хэкур ябгынащ. Иджы нобэ езы адыгэхэм я гупсысэкIэр зэщхьэщыкI си гугъэщ а Iуэхум теухуауэ?
— Сытым дежи апхуэдэу щытынущ. Iуэху еплъыкIэ узыншэ зиIэхэр нэхъыбэ щIын хуейщ, Урысейм хэтыным Кавказ Ищхъэрэм и фейдэ зэрыхэлъыр къагурыIуэн хуэдэу. Урысейм япэу хыхьар къэбэрдейхэращ. Карамзин укъеджамэ, Къардэн пщым и къуэхэр Грозный Иван деж игъакIуэри, зыр пащтыхьым деж къэнащ, адрейр къэкIуэжри Къэбэрдейр Мэзкуу пщыгъуэм зэрыгухьар дэфтэркIэ игъэбыдащ. Ауэ нобэ Урысейм ар хуэмыIыгъмэ… Хуейкъым иIыгъыну… Зыми къыфIэIуэхукъым… Флъагъукъэ, къэралыр зэхэзэрыхьащ… Куэдым зэрахуэр зы Iуэху закъуэщ — дыгъуэн. Дыгъуэн, дыгъуэн… Кавказым зауэ щекIуэкIыху, абы дыхэтхъыкIынщ жызыIэхэри щыIэщ… Зыр — магъ, адрейр — матхъэ… Урысейми езы Кавказым щыщ гуэрхэми я фейдэ хэлъщ абы, псоми ящIэ ар…
Москалев Сергей.
(ФокIадэм и 19, 2012 гъэ)
Шемякин Михаил и еплъыныгъэм хэтщ КъБР-м и Президент Къанокъуэ Арсен. Санкт-Петербург, 2008 гъэ.
Темыркъан Юрэ егъэхьэщIэ. США, Клаверак щIыналъэ, 1995 гъэ
Ди бжыгъэр мин 64-м нос
— Сэ Кавказ лъэпкъхэм я нэхъ инхэм языхэзым сыщыщщ. Урысейм Къардэн унэцIэр зезыхьэу мин 12 дисщ, ди нэхъыжьхэм ябж къытхэхъуэри тхэщIри. Къэрал щIыбым щыпсэухэм ди бжыгъэр мин 64-м нос. Ди благъэхэр Израилым, Тыркум, Иорданием щопсэу. Япэм Кавказым мыкIуэфым и махуэ мыгъуэу псэуащ Урысейр. Сыт хуэдэ ныбжьэгъугъэ дэлъа кавказ лъэпкъхэмрэ урысхэмрэ я зэхуакум?! Иджы хэт нобэ абы пхуэкIуэнур? Хлопониным Кавказыр Бахъшысэрейм хуэдэ хъунущ мыгувэу, зыгъэпсэхупIэхэр щыдухуэнущ, жеIэ. УпщIэ къоув: а зыгъэпсэхупIэхэм кIуэнур хэт?
ЩIалэгъуалэм дадэмылажьэмэ, щэнхабзэм зыщиузэщIын IуэхущIапIэ гуп Кавказми Урысейми къызэдмыгъэпэщмэ, зыми зихъуэжынукъым. КъагурыгъэIуэн хуейщ кавказ лъэпкъхэр зищIысыр. Ар сэри си къалэнщ. Франджым Кавказ Ищхъэрэ Щэнхабзэм телэжьэн IуэхущIапIэ къыщызэIусхыну зызогъэхьэзыр, ауэ зыми мылъку къыхилъхьэну хуейкъым. Псори зауэм токIуадэ. Шэшэн хьэргъэшыргъэми куэдым я фейдэ хэлъщ, ягъэувыIэн Iуэху щIызэрамыхуэри аращ. ЛъэныкъуитIри хотхъыкI. Зэтыдогъэувэж жаIэнурэ ахъшэр псыежэхым хуэдэу къаутIыпщынущ.
Иджыпсту урысхэр къызэщIагъэст, «Куэдщ Кавказыр зэрыдгъэшхар!» — жызыIэхэм я бжыгъэм хохъуэ. «Дэ зыдукIыжу долажьэ, модэ бгым пыIэ къуацэхэр ящхьэрыгъыу зыгуэрхэр къокIри къэдлэжьыр яшх», — жаIэу зэхыбох. Ауэ щыхъукIэ, ахъшэу ядыгъум гъунэ иIэкъым. Кавказым уэру яутIыпщ ахъшэр IуэхущIапIэ зэмылIэужьыгъуэхэм я унафэщIхэм я жыпым макIуэ, цIыхубэм соми яIэрыхьэркъым. Ауэ набдзэгубдзаплъэу ухэплъэмэ, Кавказым кIуэр зырикIщ, езы Урысейм щызэхадыгъуэм елъытауэ. Дыгъум «Дыгъур фубыд!» жеIэри мэкIий. Ахэращ Кавказ лъэпкъхэр ялъагъу мыхъуным зи фейдэ хэлъыр.
Жвание Дмитрий.
(Жэпуэгъуэм и 4, 2012 гъэ)
ФIыуэ илъагъу Никулин Юрий, СССР-м и цIыхубэ артистым, IуощIэ. 1992 гъэ
Урыс усакIуэ цIэрыIуэ Вознесенский Андрейрэ Шемякин Михаилрэ. 1987 гъэ
Срогушхуэ Кавказым сызэрыщыщым
— «Кавказ лъэпкъ нэрыбгэу» узэрыщытыр щхьэ сытым дежи къыхэбгъэщрэ?
— Срогушхуэ Кавказым сызэрыщыщми, сэ сэщхьу, зи къуэпсхэр абы къыщежьауэ зи Хэкур зыщымыгъупщэжа «кавказ лъэпкъ нэрыбгэхэми». Си адэшхуэхэмкIэ си къуэш Темыркъан Юрэ дирижер Iэзэр, Мариинскэ театрыр игъащIэкIи зылъэмыIэсыфын лъагапIэм нэзыгъэ-са Гергиев Валерий, «La Scala» театрым и балетмейстер нэхъыщхьэ Вазиев Махар сымэ абыхэм ящыщщ. Ахэр дунейпсо утыку ихьэфахэщ, си щхьэр лъагэу соIэт си хэкуэгъухэм ар зэрахузэфIэкIам папщIэ. Шато де Шамуссо сыщыпсэу унэм дуней псом щыщ студентхэр сщIэм щыхузогъасэ, лекцэ сыкъыщоджэ. Си гуапэ хъунут абыхэм адыгэхэм ящыщ студентхэри нахыхьамэ, уи ужь къиувэнухэм уегупсысын хуейщ.
— Мэзкуу тхылъ гъэлъэгъуэныгъэм томитI хъу уи альбомыр яхэтщ. Уи лэжьыгъэр къепхьэлIэжу ара абыкIэ?
— Фыщымыгугъ! Лэжьыгъэр къесхьэлIэпэн и пэ, кавказ хьэлым тету, иджыри вакъэ зыкъом згъэлэжьэнущ. Альбомыр Адыгей университетым тыгъэу къахуэсхьащ. 1959 гъэм щыщIэдзауэ сщIа лэжьыгъэхэр ихуащ абы, фыхэплъэ, фыхэдэ.
— Адыгейм япэ дыдэу укъэкIуауэ аращ. Сыт яжепIэнт щIалэгъуалэм?
— Япэрауэ, сигу дыхьащ къыскIэлъызэрахьа хьэщIагъэр. ЕтIуанэрауэ, зи щIалэгъуэм Iуэхум хэзыщIыкIхэм я деж зыщагъэсэн хуейщ. ДызэгурыIуащ си институтым и къудамэ Адыгей университетым къыщызэIутхыну.
— Къэралым урахуа, абы и цIыхуу укъамылъытэжа пэтми, сытым дежи Урысейм и сурэтыщIу закъыбогъэцIыху. Ухуейкъэ урыс паспорт къеIыпхыжыну?
— Хэкум ухуэлэжьэныр, урысу е адыгэу зубжыжыныр псэр зыхуэпабгъэ гуэрщ. Паспортым итракъым нэхъапэр. Дэ къэралым дыщрахуми тщIэрт Тхьэм къыдитар зыми зэрыттримыхыфынур, ар ди гъусэу нызэрыкIуэр. Путиным зэгуэр къызжиIащ: «СощIэ уэ Америкэм узэрыщыщыр. Ауэ уэ Урысейм папщIэ куэдкIэ нэхъыбэ уощIэ нобэ сэ сыхэкулIщ жаIэу зи бгъэ теуIуэжхэм нэхърэ». А Кавказ Ищхъэрэ дыдэм Америкэмрэ Франджымрэ сыщыIэу нэхъыбэ хузощIэф. Паспорт къыдэсхыжынщ жысIэмэ, апхуэдизкIэ тхылъымпIэ куэд зэхуэсхьэсын хуейщи, фэ къыстеуэн къудей щхьэкIэ, зэман схуэгъэкIуэдынукъым.
Къады Каринэ.
Адыгэ Республикэ.
(Жэпуэгъуэм и 22, 2010 гъэ)
