Нобэми тщыгъупщэркъым
Къэбэрдей сабий литературэм зегъэужьыным зи гуащIэ хэзылъхьа усакIуэ гъуэзэджэ ХьэцIыкIу Хьэсэн псэужатэмэ, и ныбжьыр илъэс 80 ирикъунут.
«Бзухэр мэбзэрабзэ» (1985), «Псыхъуэ гуащэ» (1990), «Машэ и сурэт» (1997), «Гъуэгу дамыгъэхэр мэпсалъэ» ХьэцIыкIум и сабий тхылъхэр ныбжьыщIэ цIыкIухэм нобэми я ныбжьэгъу пэжщ.
Анэдэлъхубзэм, адыгэ хабзэм, цIыху зэхущытыкIэ екIум, хьэл-щэныфIагъым хуеущий абы и щIэджыкIакIуэ ныбжьыщIэхэр. Усыгъэм и къалэнри зыщигъэгъупщэркъым, ауэ щыхъукIи, нэхъыбэу усакIуэм къиIэт темэр езы цIыкIухэр дэзыхьэх, абыхэм яфIэфI Iуэхухэрщ. ХьэцIы-кIур и тхылъеджэм «бгъурыту» гъащIэм и щэхухэм хуеущий, я гупсысэр еузэщI. Бзэ тынш, шэрыуэ, IэфI зиIэ сабий усакIуэм и IэдакъэщIэкIхэр нобэми щIэблэм яфIэфIу щIызрагъащIэм аращ и щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэр.
«Усыгъэм и нэхъ гугъупIэ дыдэхэм ящыщу къыщIэкIынущ узыхуэтхэ- хэм икIи уакъыгурыIуэу, икIи я гур, я псэр къыдэпхьэхыфу ущытыныр. Апхуэдэ усакIуэ нэс зытIущ нэхъ мыхъуми зиIэ литературэм и насып къикIауэ аращи, егъэлеиныгъэ лъэпкъ хэмылъ си гугъэу жызоIэ: ХьэцIыкIу Хьэсэн ящыщщ а зытIущым, абы и усэбзэр псынэпсым хуэдэщ. «Дыщэр мащIэми, зэрыдыщэу къонэж», — ХьэцIыкIум ди литературэм къыхина тхылъ цIыкIуиплIым дыщэ кIанэ куэд къызэрибгъуэтэнум шэч хэлъкъым», — псалъэ пэжхэр хуитхауэ щытащ абы IутIыж Борис 2007 гъэм.
ХьэцIыкIу Хьэсэн Мухьэмэд и къуэр 1937 гъэм накъыгъэм и 10-м Аруан къуажэм къыщалъхуащ. Школым щыщIэса лъэхъэнэм ар литературэмрэ сурэт щIынымрэ нэхъ дахьэхыу щытащ. 1956 — 1959 гъэхэм Совет Армэм къулыкъу щищIащ, къэрал гъунапкъэхэр зыхъумэхэм яхэту. Абы иужькIэ Налшык къалэ зы илъэскIэ связым щыхуеджэри, лэ-жьэн щIидзащ. Абы къыдэкIуэу скульптурэ щащI лъэщапIэхэм зыщигъэсащ, тхакIуэхэмрэ усакIуэхэмрэ нэIуасэ захуищIащ. Музыкэ театрыр къызаIуаха иужькIэ бутафор нэхъыжьу ирагъэблэгъащ. Зэрылажьэм хуэдэурэ, сурэтыщIхэм я гъэлъэгъуэныгъэхэм и лэжьыгъэхэр утыку къыщрихьэу хуежьащ. Хьэсэн а IэщIагъэм зэрыхуэнэхъуеиншэр къалъытэри, и зэфIэкIым хигъэхъуэну Москва ягъэкIуащ. Абы сурэтыщI Iэзэхэм я нэIэ щIэту щрагъэджащ, сурэтыщI гъуазджэхэмкIэ студие къызэIуихыну хуитыныгъэ зэриIэм и щыхьэт тхылъ иIыгъыу Налшык къигъэзэжащ.
Къэралым щекIуэкIа гъэлъэгъуэныгъэ-зэпеуэхэм я лауреат мызэ- мытIэу хъуащ, дипломхэр къыхуагъэфэщащ Хьэсэн. Абы и IэдакъэщIэкIхэм ящыщ куэд Налшык, Суздаль къалэхэм я музейхэм, цIыху щхьэхуэхэм я коллекцэхэм щахъумэ.
ХьэцIыкIур усэ тхыным пасэу, иджыри еханэ классым щIэсу, дихьэхащ. Ауэ гувауэщ ахэр утыку къыщрихьар. Ар нэхъыбэу сабийхэращ зыхуэтхэр. Абы и усэхэр щIэх-щIэхыурэ радиокIэ, телевиденэкIэ къат, «Нур» журналым къытрадзэ.
Къэбэрдей сабий литературэм хуищIа хэлъхьэныгъэр къалъытэри, 1997 гъэм ХьэцIыкIу Хьэсэн УФ-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм хагъэхьащ.
Дунейм ехыжа тхакIуэхэм блэкIа зэманым иту уатепсэлъыхьыныр сфIэщыуагъэщ: абыхэм я IэдакъэщIэкI-хэм щIэупщIэ яIэмэ, езыхэри псэу пэлъытэщ. Апхуэдэщ сабий усакIуэ Iэзэ ХьэцIыкIу Хьэсэни.
Щомахуэ Залинэ.
Хьэндырабгъуэ
СIэщIолъэтри
Хьэндырабгъуэр,
Сымыгъуэту
Сылъыхъуам,
ЩIиупскIыкIыу
И дамэбгъуэр
ЗыхегъапщкIуэ
Удз гъэгъам.
Удз тенджызхэр
Зи джэгупIэу,
Хьэуам екIуу
КIэрыщIа,
Удз гъэгъахэр
ЗыгъэпщкIупIэу
ФызэриIэр
СымыщIа.
Мамэ и сурэт
СурэтыщIу
Зызогъасэ,
Нобэ сщIам
ИмыIэ уасэ.
Хуейр фыкъакIуэ,
Фезгъэплъынщ,
Фызэреплъуи
КъэфцIыхунщ.
Щхьэц кIыхьышхуэу,
Езыр уардэу,
Дахэ дыдэу,
ТхьэIухуду.
Ар зыпэпщI хъун
ЩIым темыт,
Ар си мамэ
И сурэтщ.
Пщащэ шыр
КIунэ цIыкIуу
Псэм и хъуахуэ,
Пщащэ шыру
Нэ хъурей,
Къэхъуи Iущу,
Еджагъэшхуэу,
Уэ гъэгуфIэ
Лъэпкъ узейр.
Гъатхэ пасэм
Дэуш щIылъэм,
Техьи уи лъэр
Щызэблэх,
Адыгэбзэм
Гъунэ иплъэу
Зэ къэпсалъи
Зэхэдгъэх.
Унэишэм дыщотхъэж
КъыщIаш унэм
Ди нысащIэр,
Уардэу щыгъыу
Ди лъэпкъ фащэр,
Мауэ фочыр,
ШейтIангъащтэу,
Дэ гуфIэгъуэм
ДызэщIещтэ.
Бгы гуэушхуэу
Уэредадэм
КъещIри уафэр
Джэрпэджэж,
Ди гуфIэгъуэр
КъыддиIэту
Ежьу макъкIэ
Къытподжэж.
Ирахьэжьэ
IурыцIэлъыр,
ЛъэщIыхьэфыр
ЯфIобзей,
Къигъэнауэ
Къупщхьэ щылъыр
КIэлъыщIопхъуэ
Хьэжь нэпсейр.
IурыцIэлъыр
Зыбзеяхэм
Къепхъыхщыпэ
Къагъэзэж,
ДыгуфIэжу
Зэныбжьэгъухэр
Унэишэм
Дыщотхъэж.
Бзэгузехьэ
Мэхъу цIэрыIуэ
Бзэгу зезыхьэр,
Мыхъу зитхьэщIкIи
Напэ хужь,
Къыжьдэлэлу,
Хьэжьхэм ещхьу,
ЖиIэр пцIыуэ
Бзэгу кIыхьыжь.
