УзэщIакIуэм и пхъурылъху
ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ музейм 1990 гъэ лъандэрэ и унафэщIщ мы гъэм илъэс бжыгъэ дахэ ирикъу ЩакIуэ Марьянэ.
Бзылъхугъэр къызыхэкIар унагъуэр лъэпкъыжь дыдэхэм ящыщщ. ЩакIуэхэрэ Куржыхэрэ (и анэмкIэ) къадэгъуэгурыкIуэ хабзэхэм зэремыбэкъуэным, адыгэ напэр зэримыгъэулъииным щIапIыкIащ. КъызыхэкIа лъэпкъым Iуэху щхьэпэ хуэлэжьын зэрыхуейр нэхъыжьхэм къыхалъхьати, Марьянэ зэпымыууэ абы хущIэкъуащ.
ДэлъхуитI диIэщ, зэшыпхъухэри тIу дохъури, щIэныгъэ зэгъэгъуэтыным дыхуэнэхъуеиншэу дыкъагъэхъуащ ди адэ-анэм, абы щхьэкIэ сыт щыгъуи фIыщIэ яхузощI. Псом нэхърэ нэхъапэ цIыхугъэ пхэлъын зэрыхуейм, гуп ухыхьамэ узэрыхэтыпхъэм, нэгъуэщI куэдми зэпымыууэ абыхэм гу лъыдагъатэрти, ахэр ди гъуазэу дыкъэтэджащ», — жеIэ абы.
Налшык къалэм дэт курыт еджапIэ №3-р дыщэ медалкIэ къиуха нэужь, ехъулIэныгъэ иIэу ар щеджащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым филологиемкIэ и факультетым нэмыцэбзэмкIэ и къудамэм (1966 — 1971 гъэхэм). 1985 гъэм абы Тбилиси щыпхигъэкIащ и диссертацэ лэжьыгъэр икIи филологие щIэныгъэхэм я кандидат хъуащ. 2001 — 2004 гъэхэм ар щеджащ КъБКъУ-м «УФ-м ис лъэпкъхэм я литературэ» щIэныгъэмкIэ и докторантурэм. ИлъэсипщIым нэблагъэкIэ (1971 — 1980 гъэхэм) ЩакIуэм нэмыцэбзэмкIэ иригъэджащ, Налшык политехникэ тех-
никумым методисту щылэжьащ.
ЩоджэнцIыкIу Алий къызэралъхурэ илъэс 90 щрикъум ирихьэлIэу, ар зыщIэса унэ-фэтэрыр музей ящIыну республикэ унафэщIхэм къыщыхалъхьэм, ЩакIуэр илъэс еханэ хъуауэ КъБР-м и Лъэпкъ музейм (абы щыгъуэм КъБР-м и Къэрал зэгуэт музейт) и литературэ къудамэм и щIэныгъэ лэжьакIуэу щыIэт. IуэхущIапIэм и унафэщIу щыта Мыд Кларэ тригъэгушхуэри, ЩоджэнцIыкIум и музейм и унафэщIу лэжьэну Марьянэ игъэкIуат, музей Iуэхум фIыуэ зэрыхэгъуэзам трищIыхьри. Марьянэ ящыщт Долинск дэт Литературэ музейми Шэджэм къалэм Кулиев Къайсын и музей къызэIуахами елэжьахэм.
— Си адэшхуэ-анэшхуэхэм ящыщу псэууэ слъагъуну си насып къихьар си анэм и адэращ. Си адэшхуэ Куржы Гъузеррэ адыгэ литературэм и классик ЩоджэнцIыкIу Алийрэ зэкъуажэгъут, зэгъунэгъуу псэуат. УнагъуитIыр зэблагъэм хуэдэу къызэрызэдэгъуэгурыкIуам сригушхуэрт сыщыцIыкIуми. Аращ ЩоджэнцIыкIу Алий и музейр къыщызэрагъэпэщым мы лэжьыгъэм гу-рэ псэкIэ сыщIыбгъэдыхьар, уеблэмэ нобэр къыздэсым сыщIыпэрытыфыр. Алий и цIэр нэхъыбэрэ згъэIуну сфIэфIщ, сыту жыпIэмэ, абы лъэпкъым хуилэжьар игъащIэкIэ мыкIуэдыжын Iуэхущ, — жеIэ Марьянэ.
ЩакIуэм Цагъуэ Нурий, Дым Iэдэм, ЛIыгъур Ибрэхьим сымэ я цIэм епха гукъэкIыжхэри иIэщ. Абыхэмрэ и адэшхуэ Гъузеррэ я гуащIэ халъхьат Кушмэзыкъуей япэ дыдэу къыщызэIуахауэ щыта еджапIэм. Хьэлэмэтракъэ, ЩоджэнцIыкIу Алий ипхъу нэхъыжь Налжанрэ Марьянэ и анэмри зэныбжьэгъуу зэкIэлъыкIуэу щытащ. Иджы Налжан ипхъу ХьэкIуащэ Мадинэрэ езымрэ зэхуэзэжащи, ахэри гуапэу къызэдогъуэгурыкIуэ. «Мадинэрэ сэрэ дыщызэхуэзэкIэ: «Классикым и пхъурылъхум сэламышхуэ», жысIэу щесхкIэ, езыми: «УзэщIакIуэм и пхъурылъхум!» — жиIэу жэуап къитыжу дызэдогушыIэ», — жеIэ ЩакIуэм.
ЩоджэнцIыкIу Алий и музейм зэриунафэщIым хуэдэу, ЩакIуэ Марьянэ 1990 гъэм къыщыщIэдзауэ илъэс 25-кIэ щылэжьащ Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым. А IуэхущIапIэм Iуту, цIыхубзыр япэу елэжьащ къэбэрдей тхакIуэхэм я гъащIэмрэ гуащIэмрэ щызэхуэхьэса тхылъ зэхэгъэувэным, ар 1997 гъэм къыдэкIащ. Тхылъым ихуащ ЩоджэнцIыкIу Алий и музейр къызэIухыным щелэжьым зэхуихьэсыжа лэжьыгъэхэр. Абы къыкIэлъыкIуащ Шортэн Аскэрбий теухуа тхылъыр. ЩоджэнцIыкIу Алий къызэралъхурэ илъэси 110-рэ щрикъум, ЩакIуэм къыдигъэкIащ «Си ЩоджэнцIыкIу Алий» зыфIища и тхылъыр. А гъэ дыдэм Марьянэ дунейм къытригъэхьащ еджакIуэхэм папщIэ Налшык къалэм япэу щекIуэкIа «Он создал мир и он велик» зыфIаща литературэ фестиваль-зэпеуэм хэта щIалэгъуалэм ЩоджэнцIыкIу Алий теухуауэ ятхахэр щызэхуэхьэса лэжьыгъэ. Къапщтэмэ, ЩакIуэм и щIэныгъэ лэжьыгъэм и нэхъыбапIэр зытриухуар классикращ.
Илъэс етхуанэ хъуауэ Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым и щIэныгъэлI зыбжанэм я гъусэу, ЩакIуэр йолэжь «Адыгэ (къэбэрдей, шэрджэс, хэхэс адыгэхэр) тхакIуэхэр» тхылъыр гъэхьэзырыным. Бзылъхугъэм хэлъхьэныгъэ хуищIащ лъэпкъ театрми. 2012 гъэм абы и Iэдакъэ къыщIэкIащ «Къэбэрдей драмэм и антологие» тхылъыр. Абы ихуащ КъардэнгъущI Зырамыку, Шортэн Аскэрбий, Тубей Мухьэмэд, ШэджыхьэщIэ Пщыкъан, Акъсырэ Залымхъан сымэ я драматургиер. КъищынэмыщIауэ, ЩакIуэм игъэхьэзыращ Мыд Хьэжмусэ и лэжьыгъэм теухуауэ зэхуихьэсахэр зэрыт тхылъыр. Илъэс куэдкIэ институтым и зы къудамэм и унафэщIу ар зыдэлэжьа Хьэщхъуэжь Раисэ теухуа лэжьыгъэ зыбжани абы дунейм къытригъэхьащ. Марьянэ Хьэщхъуэжьым псалъэ гуапэ куэд хужеIэ, Iуэху бгъэдыхьэкIэ и лъэныкъуэкIэ ар щапхъэ зэрыхуэхъуар къыхегъэщ.
ЩакIуэ Марьянэ мы зэманым зэлэжь-хэм и гугъу пщIымэ, ар — ЩоджэнцIыкIу Алий и музейр къызэрызэIуахрэ илъэс 30 щрикъум ирихьэлIэу тхылъ къыдигъэкIы-ну яужь зэритырщ. «ИкъукIэ си гуапэщ ди музейм, ЩоджэнцIыкIу Алий теухуауэ нэхъыбэ къыщрагъэщIэн мурадкIэ, егъэджакIуэхэми адэ-анэхэми щIэблэр къызэрашэр. ФIыщIэ ин яхузощI адыгэбзэмрэ адыгэ литературэмрэ езыгъэджхэм, — жеIэ бзылъхугъэм. — ЩоджэнцIыкIу Алий и гъащIэ псор зытриухуар иджыпсту диIэ щIэблэм хуэдэ къэхъунрат икIи ар лъэпкъым зэрыхуэлэжьам тхупыщэмэ, ди бзэр кIуэдынукъым. Алий пэжыр жиIэну зэи шынакъым, сыт щыгъуи гъуэгу захуэ тетащ. Зи псалъэм, Iуэхум, Хэкум хуэпэжа цIыхум и фэеплъыр мыкIуэдыжынщ», — дыщIегъу Марьянэ.
БАГЪЭТЫР Луизэ.
