Шагъдийм и тхыдэ
Шыр Алыхьталэм цIыхум япэ къигъэщIри, тыгъэ къыхуищIащ, ар дунеягъэкIэ зыхуей псоми нэхъ нэгъэсауэ лъэIэсын, и пщIэр иIэтын, и гъащIэмрэ и напэмрэ ихъумэжын папщIэ.
Адыгэшым и лъэр еукъуэдий. ЗыщIарЛансере Евгенийщ. 1873 гъэ
АдыгэлIым шыр егъасэ. Домбеякъым къыхэзыщIыкIар Лансере Евгенийщ. 1873 гъэ
Дэтхэнэ зы лъэпкъми и щхьэр лъагэу щIиIэт хъугъуэфIыгъуэ гуэр бгъэдэлъщ. Адыгэхэм я дежкIэ ар — адыгэшырщ. Дуней псор къапщтэмэ, лъэпкъ зыбжанэщ щыIэр езым и цIэр шы лъэпкъым иритыфауэ. Иужьрей зэманым къэбэрдей шы лъэпкъым хуащI гулъытэм фIыуэ щыхэхъуащ хэкуми Европэ псоми. Ар къызыфIэIуэхур шым елэжьыныр зи IэщIагъэхэм я деж щиухыркъым — цIыху псори дехьэх. Уеблэмэ, Iэщ гъэхъунми мэкъумэш лэжьыгъэхэми фIыуэ пэжыжьэхэри щIалэгъуалэри щIэх-щIэхыурэ щIоупщIэ адыгэшым и блэкIамрэ и нобэмрэ.
Ди шы лъэпкъыр къызэрыхъуам, дунейм тетыху ар цIыхум къызэригъэщхьэпам, абы адрей шы лъэпкъхэм емыщхьу хэлъ хьэлхэм нэсу тепсэлъыхьащ тхыдэтххэри, тхакIуэхэри, шыхъуэ-IэщIагъэлIхэри, сэри сахэту. Ипполог цIэрыIуэхэу Красников Андрей, Бобылёв Игорь, Парфёнов Вадим сымэ, нэгъуэщI куэдми я лэжьыгъэхэм къыхощ ди шы лъэпкъым и лъапIагъыр.
Маршал Будённый Семён и унафэм щIэту ятха «Шым теухуа тхылъым» итщ: «Гуартэм хэту зэрагъасэм, бгылъэм къызэрыщрагъэкIухь зэпытым къэбэрдей шы лъэпкъыр бгым щымыгъуащэу, къурш лъагъуэхэм сакъыу ирикIуэфу, ехыпIэ-дэкIуеипIэ задэхэр къытемыхьэлъэу иригъэсащ, мывэкIэщхъми шы лъэгур къызэрымыкIуэу быдэ ищIащ».
ЕпщыкIуханэ лIэщIыгъуэм и пэм къэбэрдеишыр къызэфIэувэпауэ Кавказ Ищхъэрэм щыцIэрыIуэт, хуэмурэ абы и пщIэр а гъунапкъэм икIащ.
Къэбэрдейм 1793-1794 гъэхэм щыпсэуа нэмыцэ щIэныгъэлI Паллас Пётр-Симон итхыжыгъащ: «Адыгэхэм, дахащэ къудей мыхъуу, бэшэч- рэ къарууфIэу шыфIхэр ягъэхъу, мэжалIэри гугъуехьри яхуэхьу икIи жэрхэу». Адыгэшым теухуа апхуэдэ жыIэгъуэхэр куэд дыдэ мэхъу.
Къэбэрдей шы лъэпкъыр ауэ сытми ялъытэркъым адыгэхэм я набдзэу, лъэпкъ хъугъуэфIыгъуэу. Шы зехуэныр лъэпкъ IэщIагъэ хъуа нэужь, лIэщIыгъуэ зыбжанэкIэ лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм яшхэр къагъэщхьэпэурэ къигъэхъуащ адыгэм и шыр: губгъуэм щагъэхъу шы лъэпкъхэм, хьэрыпышым, карабах, къэжэр, тыркумэн, нэгъуей лъэпкъхэм зэрахуэ шыхэм ялъ къыхэлъэдащ. Кавказ псом щыцIэрыIуэт адыгэш зыгъэхъу Куэцэхэ, Къудащхэ, Щолэхъухэ, Трамхэ, Лафыщхэ, Абыкъухэ, Тамбийхэ, нэгъуэщIхэри.
Зи тхыдэр лIэщIыгъуэ зыбжанэм нэблагъэ адыгэшыр щыхьэт хуэхъуащ езыр зей лъэпкъыр зыпхыкIа гугъуехь псоми, ар зауэ-банэ, мылъку щыщIэныгъэ, нэгъуэщI гукъеуэ ирехъу. Аращ абы и зыужьыныгъэм и гъуэгум лъагапIэшхуэхэми кумбышхуэхэми ущрихьэлIэу щIыщытыр.
Абы и зы щапхъэщ 1810 гъэм Савельев генералым и унафэщIхэм яхуигъэхьа хъыбарыр: «Къэбэрдейхэм яшхэмрэ я мэлхэмрэ увыIэгъуэ ямыIэу Шэшэным яхуурэ пщIэншэ пэлъытэу щащэ. ЗэрыжаIэмкIэ, шыбз нэхъыфI дыдэр тумэнкIэ къыпхуэщэхунущ, мэлыр сом нэхърэ нэхъ пудщ. Ар абыхэм щIащIэр я былымыр кърагъэлын папщIэщ, мы лъэныкъуэм (урысхэм яубыда Iыхьэм) щыIэ хъупIэхэм Iэщ щагъэхъункIэ Iэмал имыIэу зэрыпаубыдрэ». Абы топсэлъыхь тхыдэ щIэныгъэлI Дзэмыхь Къасболэт.
1816 гъэм щегъэжьауэ 1910 гъэ пщIондэ къэбэрдейхэр уэру Тыркум щиIэпхъукIа зэманым унагъуэ 690659-рэ икIащ нэрыбгэ 3102749-рэ хъухэу, я нэхъыбэр къэбэрдейуэ. 1864 гъэм и закъуэ къэбэрдеиш зезыхуэ нэрыбгэ 342748-рэ Iэпхъуауэ щытащ. А лъэхъэнэм унагъуэ къэс шы зэрахуэрт, абы наIуэ ещI XIX лIэщIыгъуэм и кIэмрэ XX лIэщIыгъуэм и пэмрэ я зэхуакум шы бжыгъэр зэуэ щIыхэщIа щхьэусыгъуэр. Псалъэм папщIэ, 1889 гъэм Къэбэрдейм шы бжыгъэу къинар 48212-рэт. Абы щхьэкIэ къэмынэу, къэбэрдейхэм Тыркуми адрей къэрал здэIэпхъуахэми щызэрахуэу щытащ я псэ зыхэлъ шыр. «Адыгэхэм, — етх Хаккер Дж. — шы дахащэхэр яIэщ, хэкум щызэрахуэу зэрыщытам ещхьу, псоми ягъэщIагъуэу хамэщIми щамыутIыпщу».
ХэщIыныгъэшхуэ ди шы лъэпкъым къритауэ щытащ 1918-1920 гъэхэм екIуэкIа Граждан зауэми 1941-1945 гъэхэм екIуэкIа Хэку зауэшхуэми. 115-нэ шуудзэм и закъуэ къэбэрдеиш 5550-рэ ягъэкIуауэ щытащ. Зауэ IэнатIэмрэ бийм иубыда щIыпIэхэмрэ шы мин 30-м нэс щыхэкIуэдат.
А псом къадэкIуэу, адыгэшыр щефIэкIуа зэмани иIащ. Къэрал шы заводхэр, шыIуэхэр, абыхэм щелэжь IуэхущIапIэхэр къызэрызэIуахар фIыуэ хуэщхьэпащ шы гъэхъуным. 1929 гъэм Урысейм щагъэлажьэ шыIуэ 74-м ящыщу лэжьыгъэр нэхъ щефIакIуэхэм хабжат Къэбэрдей, Кубань, Тэрч къэрал шы заводхэр. СССР-м 1936 гъэм къыщызэIуаха шы лъэпкъыфI зехуапIэхэм ящыщт Къэбэрдей шы заводри. А Iэмалхэм илъэсибгъум и кIуэцIкIэ шы щхьэ бжыгъэр тIукIэ игъэбэгъуэжауэ щытащ: 1945 гъэм мин 17 фIэкIа мыхъуу щытар 1954 гъэм мин 33-м нэсыжат.
Шы зехуэнымкIэ къагъэлъэгъуа зэфIэкIым папщIэ, игъащIэм къэмыхъуауэ «Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь» цIэр 1949 гъэм къыхуагъэфэщауэ щытащ Бахъсэн районым хиубыдэ «Зеикъуэ» колхозым щыщ лэжьакIуэхэм: шыхъуэ Къалмыкъ Хьэжмурат, шы фермэм и унафэщI Щоджэн ТIэлашэ, колхозым и тхьэмадэ Бырс Анзор сымэ. Абыхэм колхозым зэрихуэ шы 64-м шыщIэу 64-рэ къащыщIэхъуат зы илъэсым.
1953 гъэм и фокIадэм шы зехуэн къалэныр къэралым и пщэ дихыжа нэужь, зэуэ Iэщ бжыгъэм хэщIащ, абы къэбэрдей шы лъэпкъри яхыхьэу. Шыхэр гуартэ псохэурэ лым щелэжь комбинатхэм яшэрт. 1965 гъэм и пэм шы бжыгъэу къэнар мини 8-м зымащIэкIэ фIэкI къудейт. А илъэс дыдэм Мэкъумэш IуэхухэмкIэ министерствэм шы зехуэнымкIэ унафэ къищтэри, шы щхьэ бжыгъэр зэтеувэжащ. Къэбэрдеишхэм я бжыгъэми хэхъуэжауэ щытащ.
Щэн-къэщэхуныр экономикэм и Iэмал пажэ зэрыхъуар шы гъэхъуным зэран хуэхъуащ, къэбэрдей шы лъэпкъри хиубыдэу. Ауэ иужьрей зэманым езы шым цIыхухэр дихьэхыжащ. Къэбэрдей-Балъкъэрым шы щызэрахуэ IуэхущIапIэхэм абыхэм я бжыгъэр мини 8-м щыноблагъэ.
Къэралым и бгырысышхэм я нэхъыфI къэбэрдеишым и Iуэхур дяпэкIэ ефIэкIуэн папщIэ, КъБР-м «Къэбэрдеишыр хъумэнымрэ зегъэужьынымкIэ зэгухьэныгъэ» къыщызэрагъэпэщащ. Республикэм Мэкъумэш IуэхухэмкIэ и министерствэм и нэIэ щIэту абы зыхуигъэувыжа къалэнхэр къызэгъэпэщакIуэхэм къащта хабзэм иратхащ.
Адыгэшым зиужьынымкIэ нэхъ зызытегъэщIапхъэу къоув Къэбэрдей-Балъкъэр шыгъэжапIэр, Малкэ дэт шы заводыр, къэбэрдеиш щызэрахуэ фермэхэр. А мурадым лъэIэсын папщIэ зэгухьэныгъэм Мэкъумэш IуэхухэмкIэ министерствэм и гъусэу мыпхуэдэ унафэхэр къищтащ:
— шы къэс паспорт хуэтхын;
— жылапхъэу къагъэсэбэп шыхэм я фIагъыр къэхутэн (бонитировкэ);
— республикэм и район къэс къэбэрдеиш щызэрахуэ IуэхущIапIэ щызэгъэпэщын;
— шы зехуэным къэралми республикэми я мылъку хухагъэкIын хуэдэу унафэ пхыгъэкIын;
— шы гъэлъэгъуэныгъэхэр, зэпеуэхэр, шыгъажэхэр Налшыкрэ республикэм и щIыналъэхэмрэ къыщызэгъэпэщын;
Шыхъуэхэм я мурадщ къэбэрдеишым и бэшэчагъ къызэрымыкIуэри, щагъэхъу щIыпIэмрэ мэкъумылэмрэ емылъытауэ, абы и щхьэр ипIыжыфын хьэлри къызэтена зэрыхъуным елIэлIэну. Къэбэрдей шы лъэпкъыр щызэрагъэпэщым щыгъуэ, абы уэс лъабжьэм удз къыщигъуэтыфу ирагъасэрт, уеблэмэ псалъэжьи щыIэщ: «ЗызымыпIыжыфыр — сишкъым» жиIэу.
1935 гъэм Кавказ бгыхэм я хъуреягъыр къызэщIиубыдэу екIуэкIа зекIуэм хэта къэбэрдеишхэм километр 3000 зи кIыхьагъ гъуэгуанэ гугъу зэпачауэ щытащ; 1998 гъэм ахэр хэтащ Налшык — Амман — Налшык зекIуэм. Ди шым къигъэлъэгъуащ щIыIэ дыдэри градус 40-м нэс хуабэри зэрыхуэхьыр.
Хэку зауэшхуэм и зэманым къэбэрдеиш куэд Альпхэр къуршхэм нэсауэ щытащ, бэшэчагъ ин къагъэлъагъуэу. Адыгэшым и тэмакъкIыхьагъымрэ и бэшэчагъымрэ я щыхьэту маршал Будённый Семён езым игъэунэхуа хъыбар си щхьэкIэ къызжиIэжауэ щытащ. КъинэмыщIауэ, маршалым Къэбэрдей-Балъкъэрым фIыщIэ къыхуищIырт Къэрэшей-Шэрджэсыр къызэфIэувэжын папщIэ 1957 гъэм абы ди республикэм шагъдий мин иритауэ зэрыщытар.
Тхыдэр щыхьэт тохъуэ: 1799 гъэм Италие, Швейцарие зекIуэхэм щыхэтым, урыс генералиссимус Суворов Александррэ абы и къуэдзэхэмрэ Альпхэр къуршхэм щызэпрыкIым къэбэрдеишым зэрытесам. 1812 гъэм Урысейр Наполеон и дзэм щезауэм, дзэзешэ пашэу щыта Кутузов Михаили, абы щапхъэ тезыха генерал-фельдмаршал Барклай-де-Толли Михаилрэ генерал Багратион Пётррэ зытесахэр адыгэшщ.
Ди шым и хьэл къызэрымыкIуэр дызэрыт зэманми къихьэсащ. 2004, 2005 гъэхэм адыгэшхэр хэтащ Германием, Хьэрып Эмират Зэгуэтхэм, Данием щрагъэкIуэкIа, километри 160-рэ зи кIыхьагъ зекIуэшхуэхэм. Абы къыщахьа саугъэт лъапIэхэм къагъэлъагъуэ апхуэдэ зэпеуэ лIэужьыгъуэкIэ адыгэшым нэгъуэщI зы шы лъэпкъи ипэ зэрыримыгъэщынур. Илъэс зыбжанэ хъуауэ Къэбэрдей-Балъкъэрым щокIуэкI гъуэгуанэ кIыхь шыгъажэхэр. Абы щызэпоуэ Германием, Польшэм, Къэзахъстаным, нэгъуэщI къэралхэм, Урысейм и щIыналъэ куэдым щыщ шыхэр. 2005 гъэм гъуэгуанэ теува шы 45-м ящыщу 37-р адыгэшт е абы къытехъукIат; 32-р шагъдийт. ТекIуэныгъэр къэзыхьар Махуэ Ахьмэд зытеса Хардщ. Гъуэгуанэм и кIэм нэсыфа шы 13-м ящыщу ещанэ, етхуанэ, еханэ, еянэ, ебгъуанэ увыпIэхэр къэзыхьар адыгэшхэмрэ абыхэм къатепщIыкIахэмрэщ.
А щапхъэхэм къагъэлъагъуэ республикэм шы спортым зегъэужьынымкIэ лъэкIыныгъэ абрагъуэ къызэрызыкъуихыфынур. ЛIэщIыгъуэ зыбжанэм къыпхыкI Къэбэрдей лъэпкъым и тхыдэми, дэ дгъэунэхуахэми, шыхъуэхэм я лэжьыгъэми уи фIэщ ящI Кавказ Ищхъэрэм, псом хуэмыдэу бгылъэ щIыпIэхэм, нэхъ хуэщIар адыгэшрауэ зэрыщытыр. Тимирязевым и цIэр зезыхьэ мэкъумэш академием щедгъэкIуэкIа гъэунэхуныгъэхэм къагъэлъэгъуащ адыгэшым и къупщхьэр пкъутэнкIи пкъузынкIи апхуэдиз дыдэ гъумагъ зиIэ гъущI бжьамийхэм къазэрыкIэрымыхур.
Къагъырмэс Црай,
мэкъумэш щIэныгъэхэм я доктор, профессор, РАЕН-м и академик, «Адыгэшыр хъумэнымрэ зегъэужьынымкIэ зэгухьэныгъэм» и унафэщI.
