
Нэгумэ Шорэ и вагъуэр ноби мэлыд
Къэбэрдей-шэрджэсыбзэр джыным, абы и псалъэхэр зэхуэхьэсы-ным, псалъалъэ зэхэлъхьэным елэжьыным и лъэхъэнэщIэр епхащ Нэгумэ Шорэ. Ди зэманми мыхьэнэшхуэ зиIэ япэ адыгэ-урыс псалъалъэр абы 1830 гъэм зэхилъхьащ.
Нэгумэ Шорэ Бэчмырзэ и къуэр 1794 гъэм Жыцу псы Iуфэм Iуса адыгэ къуажэ цIыкIум къыщалъхуащ. Ар къызыхэкIар уэркъ унагъуэщ. Япэ лъэхъэнэм, хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкIэ, ар къуажэ ефэндым деж щеджащ. ЩIэныгъэм дихьэха щIалэм абы пищэну мурад ищIри, Дагъыстаным щыщ Эндери къуажэм дэт еджапIэм щIэтIысхьащ. И егъэджакIуэхэм я фIыгъэми е езым и ерыщагъым къыхэкIами, а зэманым тепщIыхьмэ, щIэныгъэфI иIэу а еджапIэр абы къиухащ. Нэхъ иужьыIуэкIэ Нэгумэм цIыхугъэ хуэхъуа урыс усакIуэ Нечаев Сергей зэритхыжамкIэ, Шорэ абы щыгъуэ бзитху ищIэрт: хьэрыпыбзэр, персыбзэр, тыркубзэр, абазэбзэр, урысыбзэр.
Зи хэку къэзыгъэзэжа щIалэр къуажэ ефэндыуэ ягъэув, ауэ а лэжьыгъэр абы игу ирихьыркъым. Аращ абы и лэжьыгъэр къигъанэу урысыдзэм къулыкъу щищIэн щIыщIидзар. Илъэс зытIущкIэ лэжьыгъэ щхьэхуэхэр игъэзэщIа нэужь, Нэгумэм полк тхакIуэ къалэныр къыхуагъэфэщащ. А къулыкъур щызэрихьа илъэсхэм абы урысыбзэр нэхъри нэхъ кууужу зригъэщIащ. Къыдалъхуахэм тхыбзэ яхузэхилъхьэну ищIа мурадыфIхэр гъэзэщIэным а илъэсхэрщ Нэгумэм щыщIидзар.
Абы щыхьэт тохъуэ Нечаев Сергей итхыжахэр. А Iуэхум тепсэлъыхьу абы 1826 гъэм и тхыгъэхэм ящыщ зым мыпхуэдэу щыжиIащ: «Муслъымэн диныр къызэращтэ лъандэрэ, хьэрып шрифтыр къагъэсэбэпурэ, шэрджэсхэр я бзэкIэ матхэ. Ауэ шэрджэсыбзэм макъыу иIэ псори къэбгъэлъэгъуэну хьэрыпыбзэ хьэрфхэр зэрыримыкъум къыхэкIкIэ, шэрджэсхэм (адыгэхэм) папщIэ азбукэ щхьэхуэ зэхэлъхьэн зэрыхуейр къыгурыIуауэ, абыхэм я уэркъхэм ящыщ зым, мыбы къакIуэ псоми яцIыхуу щыт Шорэ, и мурадщ апхуэдэ азбукэ зэригъэпэщу правительствэм и деж иригъэхьу трыригъэдзэну. Азбукэр къыдэкIа нэужь, грамматикэм и хабзэри къихутэн мурад иIэщ».
Бзэ куэд зэрищIэм, лъэпкъ тхыдэм и къызэгъэпэщыным зэрелэжьым къыхэкIкIэ, 1828 гъэм Нэгумэр Налшык къагъэкIуэжащ, бгырыс сабий цIыкIухэр иригъэджэну. Ахэр Нэгумэ Шорэ хуригъэджащ урысыбзэмрэ тыркубзэмрэ икIи а лъэхъэнэм а еджапIэм и лэжьыгъэр зэрекIуэкIым нэIуасэ зыхуэзыщIа щIэныгъэлI зэхуэмыдэхэм зэакъылэгъуу зэратхыжыгъамкIэ, зэман кIэщIым къриубыдэу абы ехъулIэныгъэфIхэр зыIэригъэхьат.
Нэгумэ Шорэ 1830 гъэм Бытырбыху кIуащ икIи абы къулыкъу щищIэу щIидзащ Кавказ-бгырыс эскадрон ныкъуэм. Урысей щыхьэрым къыщыса япэ махуэхэм щегъэжьауэ мурад ищIахэр зэригъэзэщIэным нэхъри ерыщу ар яужь ихьащ. Абы зыпищIащ университетым и егъэджакIуэхэм, езыми езэш имыщIэу щIиджыкIащ урыс тхыдэр, нэхъ куууэ зригъэщIащ урысыбзэр. И лэжьэкIэм теухуауэ иужьыIуэкIэ Нэгумэм мыр итхыжыгъауэ щытащ: «Бытырбыху къулыкъу щысщIэну сыкъэса нэужь, къаруушхуэкIэ си гум къыщызэрыIэтащ грамматикэ стхыну, икIи, дзэ къулыкъум сыкъыдэхуа нэужь, урысыбзэмрэ урыс грамматикэмрэ джыным си зэман псори тызогъэкIуадэ».
Бытырбыху зэрыдэса илъэситхур Нэгумэм пщIэншэу игъэкIуэдакъым, нэгъуэщIыбзэхэр, абыхэм я зэхэлъыкIэхэр, я литературэхэр нэсу джыным и мызакъуэу, абы къихутащ иригъэкIуэкIыну и мурад лэжьыгъэхэм гъуазэ хуэхъун Iуэхугъуэхэри.
Бзэ куэд зыщIэ щIэныгъэлIыр нэхъ къыщысэбэпыну къалъытэри, Нэгумэ Шорэ 1835 гъэм Кавказ корпус щхьэхуэм къагъэкIуэжащ. Тифлис къэIэпхъуа нэужь, Шаховский джыназым и унэм Шорэрэ бгырыс лъэпкъыбзэ-хэм елэжь урыс академик цIэрыIуэ Шегренрэ япэу щызэхуэзащ. БзэщIэныгъэм теухуауэ куэд зылэжьа Шегрен Андрей Михаил и къуэр Урысейми, Финляндиеми, Кавказми, псом хуэмыдэу адыгэхэм я деж, щыцIэрыIуэт. Ар ящыщт дунейпсо щэнхабзэм лэжьыгъэшхуэ хэзылъхьахэм.
Шегренрэ Шорэрэ я кум ныбжьэгъугъэ гуапэ къыдэхъуэри, бзэщIэныгъэм теухуауэ зэдэлажьэу щIадзащ. Урыс щIэныгъэлIыр Нэгумэм къыдекIуэкIащ игъэгушхуэу, и лэжьыгъэхэр зэрыригъэкIуэкIын хуей щIыкIэхэр къыжриIэу, и щыуагъэхэр иригъэлъагъужу. Академикым игъэщIагъуэрт «зи цIыхухэр ныкъуэлIэу» ябж Кавказым къыщалъхуа щIалэр адыгэбзэ грамматикэ тхыным зэрыпэлъэщыр. Урыс тхэкIэм хуэIэзэ хъуа Шорэ и гупсысэкIэр игъэщIагъуэрт. Шегрен и гукъэкIыжхэм хэтщ мыпхуэдэу: «1835 гъэм и жэпуэгъуэ мазэм Шаховский джыназым деж сыщыIэу срихьэлIат зы адыгэ щIалэ, иужькIэ ныбжьэгъушхуэ схуэхъуам. Ар бзэхэм елэжь Бекмурзин Шорэт. Акъылышхуэ зиIэт. Илъэситху хуэдизкIи Бытырбыху дэсат, тхыдэмрэ бзэхэмрэ елэжьу. Абы игъусат щIэныгъэлI барон Розен. Ар къыдэIэпыкъуурэ щIалэм зэхилъхьат адыгэ грамматикэ, урыс азбукэр къигъэсэбэпурэ».
Кавказ лъэпкъхэм я бзэм елэжьу а зэманым щыIар Шегрен Андрей Михаил и къуэрт. Шорэ и Iэрытхыр икъукIэ гъэщIэгъуэн къыщыхъуауэ, адыгэбзэм и фонетикэри, лексикэри, морфологиери иджырт. Зи бзэр фIыуэ зыщIэж цIыхурщ абы и грамматикэри зэхэзылъхьэфынур. Шорэ апхуэдэт. Адыгэ щIэныгъэлIым и грамматикэр дунейм къытригъэхьэн папщIэ, Шегрен ечэнджэщри, зэригъэзэхуэжуи щIидзат.
Апхуэдэу академикыр щIэупщIэрт кIыхьлIыхь хъуа Урыс-Кавказ зауэм къиша гузэвэгъуэр зыхуэдэм. Шорэ щIэныгъэлIым хуиIуатэрт ижь-ижьыж лъандэрэ адыгэхэм я къекIуэкIыкIар, я гъащIэр гугъуу зэрыщытар. «Ди гъунэгъу урысхэми, къуршым адэкIэ щыпсэу сонэхэмрэ ермэлыхэмри езыхэм я алыфбеи я тхыбзи яIэжщ. Дэ, адыгэхэр, дызэрытхэну алыфбей къудей диIэкъым, тхылъ дэнэ къэна. Сытым щыгъуэу пIэрэ щIэныгъэм и нэхур ди деж щыщыблэнур?» — жиIэрт Шорэ. Шегрен фIэгъэщIэгъуэнт Нэгумэм куэдым зэрыхищIыкIыр, ар икIи зэрыхузэфIэкIкIэ абы сэбэп къыхуэхъуащ.
А тIур зэман дэкIауэ щызэхуэзэжат Псыхуабэ и гъунэгъуу щыIэ Карас колонием. ИужькIэ Шорэ Шегрен Къармэхьэблэ иригъэблагъэри, хьэщIэ лъапIэр лъэпкъым, и щхьэгъусэ Сэлимэт, и къуэ Ерустам сымэ яригъэцIыхуащ.
1830 — 1840 гъэхэм Псыхуабэ и псы хущхъуэхэм куэдрэ къакIуэу щытащ Бытырбыху ЩIэныгъэмкIэ и академием хэтхэр. Нэгумэм абыхэм захуигъазэрт, ечэнджэщырт бзэм и зэхэлъыкIэм, азбукэм, фонетикэм, тхыдэм теухуауэ. Шегрен Шорэ елъэIурт: «Уэ, си ныбжьэгъу, щIэныгъэфI уиIэщ, накIуэ Бытырбыху, бзэщIэныгъэмкIи дыбдэIэпыкъунщ, къалэм и библиотекэхэм, архивхэм ущылэжьэнщ».
Шорэ щIиджыкIащ Урысейм и тхыдэр, и литературэр, и щэнхабзэр. Абы фIыуэ иджат икIи гъэщIэгъуэн къыщыхъуат тхыдэтх цIэрыIуэ Карамзин Николай «Урысей къэралыгъуэм и тхыдэ» том 12 хъу и тхылъыр. Абы итт адыгэхэр ижь-ижьыж лъандэрэ къызэрекIуэкIари. Урысеймрэ Къэбэрдеймрэ зэпыщIэныгъэу яIар зыхуэдизри, урыс пащтыхь Иван Грознэм Темрыкъуэ пщым ипхъу Гуащэнэ къызэришауэ щытари, килограммищ зи хьэлъагъ дыщэ фалъэ тыгъэ къызэрыхуищIари… Нэгумэм и «Адыгэ лъэпкъым и тхыдэм» и япэ напэкIуэцIхэм уащрохьэлIэ Карамзиным и цIэм.
Нэгумэ Шорэ Бытырбыху щыщыIэм куэдым щыгъуазэ хуэхъуащ, абы игъэщIагъуэрт урысыбзэм и къулеягъыр. И тхыгъэхэр хьэзыр ищIа нэужь, псори зэщIикъуэри ЩIэныгъэмкIэ академием кIуат, иужь дыдэу щIэныгъэлIхэри хигъэплъэжыну… АрщхьэкIэ, 1844 гъэм мэкъуауэгъуэм и 10-м зэуэзэпсэу дунейм ехыжащ. ЗэрыжаIэжымкIэ, абы и дыуэщIым хэтат Кавказ-бгырыс эскадрон ныкъуэм къулыкъу щызыщIэ адыгэ шууейхэр, Царскэ Селом дэт Павловскэ кIэдет корпусым щеджэ уэркъ бынхэр, тэтэр муслъымэнхэр, щIэныгъэлI цIэрыIуэхэу, и ныбжьэгъухэу Шегрен Андрей, Берже Адольф сымэ, нэгъуэщIхэри. ЗдыщIалъхьар Бытырбыху къалэкIэм щыIа муслъымэныкхъэрщ.
ТХЬЭХУЩЫНЭ Ланэ.
АдыгэлIым и къару илъыгъуэм деж цIыхубзыфэ къытезыгъэуэн псоми, уеблэмэ щхьэгъусэмрэ бынымрэ ябгъэдэсу унэм щIэсыным, зыщедзей. Абы къыхэкIыу, щIыIэри, хуабэри, мэжалIэри къыфIэIуэхукъым, тхьэмахуэ бжыгъэкIэ гъуэгу тетыфынущ, ихъуреягъыр тхъапIэу щытми, ху къэлътмакърэ зы псы фэндрэ фIэкIа гъуэмылэу хуэмыныкъуэу. Жыжьэ къикIа цIыху игъэхьэщIэмэ, е, махуэшхуэм и хьэтыркIэ, хабзэм зыдригъэкIу хъумэщ абы тыншыгъуэ гуэр зригъэкIуалIэу щыплъагъур. Ауэ и ныбжьыр хэкIуатэмэ, и шыIэныгъэр нэхъ къегъэлалэ. Абдежращ абы гъащIэм и IэфIыр зыхищIэу псэууэ гу щылъыптэр. ДэнэкIи щыболъагъу унагъуэ насыпым и щапхъэу щхьэгъусэм, быным, къуэрылъху-пхъурылъхухэм къаухъуреихьу хьэблэм дэс дадэ жьыщхьэ махуэхэр.
Спенсер Эдмунд,
инджылыз тIасхъэщIэх. 1830 гъэ
УзэщIакIуэ ХьэтIохъущокъуэ Къазий
Адыгэр дызэрыгушхуэ узэщIакIуэ ХьэтIохъущокъуэ Къазий ящыщщ и лъэпкъэгъухэм Iущагърэ щIэныгъэм и нэхумрэ яхэзыхьахэм. Къыдалъхуахэм я гъащIэм щыщ унэтIыныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэр езыгъэфIэкIуэну къалэн зыщызыщIыжа ХьэтIохъущокъуэр ящыщщ ди егъэджэныгъэм и лъабжьэр зыгъэтIылъахэм.
ХьэтIохъущокъуэ Къазий Бахъсэн районым хыхьэ ХьэтIохъущыкъуей III (Хьэсэнбий къуажэм) 1841 гъэм къыщалъхуащ. Ар къызыхэкIар пщы цIэрыIуэм и лъэпкъщ. ТхакIуэ, журналист КIашэ Адэлджэрий и гъусэу Ставрополь гимназием илъэсибгъукIэ щеджащ икIи щIэныгъэфI щызрагъэгъуэтащ. ИужькIэ Кавказ армэм къулыкъу щищIащ.
ХьэтIохъущокъуэ Къазий Услар П. К. урыс графикэр зи лъабжьэ и алыфбейр къигъэсэбэпри, япэ дыдэу адыгэ алыфбей зэхилъхьащ, урысыбзэр и лъэпкъэгъухэм нэхъ тыншу зрагъэщIэн, урыс щэнхабзэм зыхагъэгъуэзэн папщIэ. Ар и унафэщIу щытащ Налшык къалэ анэдэлъхубзэкIэ егъэджакIуэхэр щагъэхьэзыр, езым 1866 гъэм гъатхэпэм и 15-м къызэIуиха, щIэупщIэ ин зиIэу щыта школым. АбыкIэ ХьэтIохъущокъуэм къыдэIэпыкъуащ 1858 — 1865 гъэхэм Къэбэрдей округым и унафэщIу щыта, куржы жылагъуэ лэжьакIуэ, тхакIуэ Орбелиани Вахтанг. Абы гулъытэ ин хуищIу щытащ бгырысхэм щIэныгъэ зрагъэгъуэтыным, лъэпкъ IэщIагъэлIхэр гъэхьэзырыным. АдыгэбзэкIэ тха «Къэбэрдей алыфбей», «Саади и Гюлистаным щыщ Iуэтажхэр», «Сосрыкъуэ и пшыналъэм и едзыгъуитIрэ IуэтэжитIрэ» тхылъхэр къыдигъэкIащ, курыт еджапIэм зэрыщрагъэджэну проектхэр зэхилъхьащ, абы ехьэлIа публицистикэ тхыгъэхэри и Iэдакъэ къыщIэкIащ. Урыс, дунейпсо IуэрыIуатэм, художественнэ тхыгъэхэм ящыщ куэд зэридзэкIащ ХьэтIохъущокъуэм. Абы и лэжьыгъэхэр мызэ-мытIэу Тифлис (иджы Тбилиси) къыщыдагъэкIащ. Псом хуэмыдэу щIэупщIэ ин зиIахэм ящыщщ нарт хъыбархэр.
ХьэтIохъущокъуэр зэпымыууэ и телъхьэт адыгэбзэмкIэ курыт еджапIэхэм щрагъэджэным, лъэпкъым зегъэужьыным, цIыхубэм я гъащIэр егъэфIэкIуэным.
Зи лъэпкъэгъухэм щIэныгъэр яхэзыхьэну зи мурада узэщIакIуэхэм зыхуагъэувыжа къалэнхэр къаймыхъулIэным ерыщу пэщIэта, абыхэм гъуэгу къезымыта пащтыхьхэм я зэранкIэ адыгэ тхыбзэ зэгъэпэщыным ехьэлIауэ зэфIагъэкIыну яубзыхуа Iуэхугъуэхэм ящыщ куэд Октябрь революцэ пщIондэ гъащIэм хапщэфакъым. ХьэтIохъущокъуэ Къазий адыгэ тхыбзэ къызэгъэпэщыным, и лъэпкъэгъухэм я гум щIэныгъэм и нэхур къыщигъэушыным и IуэхукIэ къыпхуэмыIуэтэну лэжьыгъэ щхьэпэ куэд къызэринэкIащ. Зэрытлъагъущи, мыхьэнэ ин зиIэ а Iуэхугъуэхэр псыхэкIуадэ хъуакъым, щIэиныфIу лъэпкъ щэнхабзэм и тхыдэм къыхэнащ.
ХьэтIохъущокъуэ Къазий илъэс 58-м иту 1899 гъэм жэпуэгъуэм и 23-м дунейм ехыжащ.
АРЩЫДАН Данэ.
Тхьэр зэчийкIэ зыхуэупса Шортэн Аллэ
ЦIыхубз гъэщIэгъуэныщэщ, зи дуней тетыкIэмрэ зыIыгъыкIэмкIэ зыхэтхэм къахэщым и щапхъэ нэсщ, жыпIэкIэ ущыуэнукъым Урысей Федерацэм щIыхь зиIэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ артисткэ Шортэн Аллэ. «Кабардинка» къэрал академическэ ансамблым илъэс куэдкIэ зэрыхэтам и закъуэкъым ар къызэрацIыхур. Аллэ и дахагъэр дунейм щызэлъащIысауэ щытащ — абы и сурэтыр зытет «Танцующая пара» кIэнфет пхъуантэр дэнэ щIыпIи щащэрт.
ТхакIуэ Шортэн Аскэрбийрэ артисткэ цIэрыIуэ Даниткэрэ япхъу цIыкIур и адэ-анэм ещхь хъун хуейтэкъэ?! Даниткэ ипхъу закъуэр пианинэм хуригъэджэну и гугъат. И анэм и хьэтыркIэ а макъамэ Iэмэпсымэм еуэу зригъэсами, абы и насып хэлътэкъым. Къэфэным и гур къыхуигъэушащ Шэру Соня. Абы и утыку итыкIэр илъэгъуа иужькIэ, адыгэ къафэм ар хьэщыкъ хуэхъуащ.
Курыт еджапIэм и къэфакIуэ ансамблым хыхьа Аллэ утыкур зэи ибгынакъым. Университетым щыщIэсами абы и къэфакIуэ гупым хэтащ. А зэманым ди республикэм щэнхабзэмкIэ и министру щыта Ефэнды Джылахъстэн зи пашэ къулыкъущIэ зыбжанэ еджапIэ нэхъыщхьэм кIуэуэ ансамблым и къэфэкIэм еплъа иужь, Аллэ къыхахауэ щытащ «Кабардинка» ансамблым хэту Африкэм зыкъыщигъэлъэгъуэну. Къэрал гъунапкъэм уикIыну ущыхуимыт зэманым хамэ щIыпIэ укIуэныр, абы щыгъуэми, «Кабардинка»-м и гъусэу, а ныбжьыщIэм и дежкIэ пщIыхьэпIэм хуэдэт.
— Си адэм сызэримыутIыпщынур къызгурыIуэрт. Сызипхъур къищIа иужькIэ, Джылахъстэни «нэгъуэщI къэгъуэтын зэрыхуейр» жиIат. Унэм сыкъыздэкIуэжам си адэр, уIэли-ууди, къытхутегъэхьэртэкъым. Жэщ псом сыгъащ. Нэху сыкъекIа нэужь, си еджэным зэран зэрыхуэзмыгъэхъунумкIэ, ар зэрыхыфIэзмыдзэнумкIэ псалъэ быдэ сIихри, Африкэм сыкIуэну хуит сищIауэ щытащ, — игу къегъэкIыж Аллэ. — Университетыр хыфIэздзэнкIэ си адэр щIэшынэр гурыIуэгъуэт: зэман пыухыкIакIэ фIэкIа узэрымылэжьэфыну IэщIагъэ закъуэкIэ укъэувыIэ хъунутэкъым, щIэныгъэ ищхьи зэгъэгъуэтын хуейт. ИтIанэ, сытым дежи абы къызжиIэрт: «Сценэр псыпцIэм хуэдэщ, ущIилъафэмэ, зэфIэкIащ. Iэгуауэр зэ зыхуаIэта цIыхур абы къикIыжыфыркъым». А зэманым щыщIэдзауэ илъэс 20-м щIигъукIэ «Кабардинка»-м хэтащ Аллэ. Абы университетри къиухащ.
А лъэхъэнэхэм ар зыцIыхуу щытахэм жаIэжу зэрызэхэсхамкIэ, уи фIэщ хъунутэкъым Шортэныр апхуэдиз илъэс хъуауэ ансамблым къыщыфэу. И зыIыгъыкIэкIи, и теплъэкIи ар езым нэхърэ илъэс куэдкIэ нэхъыщIэ къэфакIуэхэм ефIэкIырт.
Насып. Мы псалъэм цIыхухэм къызэщIрагъэубыдэр зэхуэмыдэ защIэщ. Хэти и лэжьыгъэм дэрэжэгъуэ къритрэ мылъку иIэмэ, насыпыфIэщ, адрейхэм я дежкIэ насыпыр узыншагъэмрэ бынунагъуэмрэщ, ещанэхэм ар зыхалъагъуэр нэгъуэщIщ. Аллэ насыпыфIэщ щIэгъэкъуэн нэс къыхуэхъуу и адэ-анэр къызэрыщхьэщытамкIэ, Тхьэм узэрелъэIунщ жыхуаIэм хуэдэ и къуитIымкIэ. ЦIыхубзым и хьэлым нэхъыфI дыдэу хэлъхэм ящыщщ и Iыхьлыхэм, ныбжьэгъухэм фIэщхъуныгъэ зэрахилъхьэфыр. «Къапщтэмэ, сэ нэхъ сызэщхьу, зи хьэл-щэным щыщ нэхъыбэ схэлъу къысщыхъур си адэрщ, — жеIэ Аллэ. — Ар езэш зымыщIэ цIыху гуащIафIэт, зыхуигъэувыжа мурадым ерыщу хуэкIуэрт. Ауэ сыт хуэдэ ехъулIэныгъэ мы гъащIэм щызиIами, къысхуэзыхьар си анэрщ. Ар мыхъуатэмэ, фIыуэ слъагъу къафэм сыхуэлэжьэфынутэкъым. ЩIыпIэ зэмылIэужьыгъуэхэм ансамблым и гъусэу сыкIуэфынкIэ Iэмал иIэтэкъым, си бынхэр зыхуей зэрыхуигъазэр, зэримыгъэмэжалIэр сымыщIатэмэ. Абы къыдэкIуэу, Венгрием щыIэ советыдзэхэм я гупым уэрэдымрэ къафэмкIэ я ансамблым илъэситхукIэ сыхэтащ. Илъэсым тхуэ нэхърэ нэхъыбэ сыкъэкIуэжыфыртэкъым, си адэми си бынхэми щхьэкIэ сызымыгъэгузэва си анэм сыхуэарэзыщ, ахърэт нэхур Тхьэм кърит».
Шортэныр иужькIэ лэжьащ лъэпкъ къафэмкIэ УФ-мрэ КъБР-мрэ щапхъэу къыщалъыта «Кавказ пшэплъхэр» сабий ансамблым и балетмейстеру икIи утыку итыкIэ екIум, къафэ гъуазджэм и щэхухэм ныбжьыщIэ куэд хуигъэсащ.
ИСТЭПАН Залинэ.
Оперэ уэрэджыIакIуэ пашэ Шэрджэс Iэсият
КъБР-мрэ КъШР-мрэ щIыхь зиIэ я артисткэ Шэрджэс Iэсият КъБР-м и Музыкэ театрым и утыкур зыгъэбжьыфIэ оперэ уэрэджыIакIуэ пашэхэм ящыщщ, «Камерата» камернэ оркестрми хэтщ.
Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и Хьэбэз районым хыхьэ Хьэбэз къуажэм къыщалъхуа хъыджэбзым а жылэм гъуазджэхэмкIэ и сабий школыр, Черкесск къалэм и музыкэ училищэм фортепианэмкIэ щиIэ къудамэр, Дон Iус Ростов дэт консерваторэм оперэ уэрэдхэр жыIэнымкIэ и къудамэр къиухащ. Хьэбэз къуажэм гъуазджэхэмкIэ и сабий школым щригъэджащ, а жылэм уэрэдымрэ къафэмкIэ и «Iэдииху» ансамбль цIэрыIуэм хэтащ.
КъызыхэкIар адыгэ хабзэр, адыгагъэр щызэрахьэ унагъуэщ. Лъэпкъ макъамэм дезыгъэхьэхар, зоотехниемкIэ, селекцэхэмкIэ щIэныгъэ нэхъыщхьэхэр зиIэ, Урысейм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм хэт, КъШР-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, «Iэдииху» ансамблым илъэс плIыщIым щIигъукIэ хэта, тхылъ зыбжанэ зи Iэдакъэ къыщIэкIа и адэ Шэрджэс Алийщ. И анэ Чыржын Розалинэ медицинэм и лэжьакIуэми, пшынауэ Iэзэти, пщэдджыжькIэрэ а Iэмэпсымэр къищтэрти, макъамэ дахэхэм щIигъэдэIуурэ къигъэтэджу зэрыщытар нобэми и нэгум щIэтщ. ГуфIэгъуэ зэхыхьэ щаIэкIэ Алий — шыкIэпшынэ, Розалинэ — пшынэ, Iэсият пианинэ йоуэхэр.
Iэсият и анэмкIэ и адэшхуэ Чыржын Хъусин Зеикъуэ къуажэм уей-уей жезыгъэIэ джэгуакIуэшхуэу дэсащ. Абы игъэзащIэу щыта уэрэдхэр радиом и фондым къыхэнащ. Iэсият хуабжьу дехьэх оперэ уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэ Каллас Марие и творчествэм. Абы и уэрэд жыIэкIэр, утыку итыкIэр, образ къэгъэщIыкIэр хуабжьу игу дохьэ.
Ростов и консерваторэр къэзыуххэм зыкъыщагъэлъагъуэ пшыхьым Гъэсашэ Наталье и хьэщIэт. ЕджапIэр къызыуххэм яхэтт Шэрджэс Iэсияти. Абы и утыку итыкIэр игу ирихьри, уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэм ар Къэбэрдей-Балъкъэрым и Музыкэ театрым иригъэблэгъащ. Абы лъандэрэ республикэм и гъуазджэмрэ щэнхабзэмрэ хэлъхьэныгъэфIхэр хуещI. Нэхъ гукъинэж щыхъуа лэжьыгъэхэм ящыщщ Молэ Владимир и «Къамботрэ Лацэрэ», Фырэ Руслан игъэува «Евгений Онегин» оперэхэр.
Темыркъан Пётр зи художественнэ унафэщI «Камерата» камернэ оркестрым зэрыдэлажьэрэ илъэс 22-рэ мэхъу. 1995 гъэм «Евгений Онегин» оперэр утыку къыщрахьам, Темыркъан Пётр зэхихри, и гупым иригъэблэгъауэ щытащ икIи нобэр къыздэсым и гуапэу ядолажьэ. Оркестрым хэтхэм зэгъусэу ягъэхьэзыра лэжьыгъэхэр Москваи Ярославли яшауэ щытащ икIи куэдым ягу дыхьащ. ИтIанэ, Iэсият и насып къихьри, Темыркъан Юрий зи унафэщI Академическэ симфоние оркестрым и гъусэу Чайковский Пётр и цIэр зэрихьэу Москва дэт консерваторэм щекIуэкIа «Симфония Кавказа» лэжьыгъэм хэтащ. Апхуэдэу къыхуагъэлъагъуэ Iуэхухэм фIэфI дыдэу хохьэ.
— Iэсият хуэдэхэр зырызыххэщ. Хьэл-щэн, гъэсэныгъэ дахэ, къабзагъэ дыболъагъу. АпхуэдизкIэ цIыху гуапэщ, нэхущи, мыхъумыщIэ хужызыIэфын щыIэу си фIэщ хъуркъым. И адэ-анэм, и дэлъхухэм пщIэ яхуещI. Я унагъуи мызэ-мытIэу сыщыхьэщIащ, зэгурыIуэ я зэхуаку илъщ, гуапэу зэхущытщ. И гъащIэр макъамэ гъуазджэм триухуащ. Оперэми опереттэми зэхуэдэу фIыуэ хозагъэ. «Къамботрэ Лацэрэ» оперэм зэгъусэу дызэрыщыджэгуар сигу къинэжащ. Гу зылъыстаращи, ущыхуэныкъуэм деж къыбдэIэпыкъуну хьэзыр ныбжьэгъу пэжщ, цIыху губзыгъэщ, адыгэ цIыхубзым и щапхъэщ, — жеIэ УФ-м щIыхь зиIэ и артист Батыр Мухьэдин.
Урысейм и къалэ куэдым щекIуэкIа щэнхабзэ зэхыхьэхэм, фестиваль куэдым хэтащ Шэрджэс Iэсият. Апхуэдэу хамэ къэрал куэдми щыIащ. «Адыгэ унэ» тыкуэныр зей IутIыж Мэжид 2007 гъэм Тыркум иша гупым яхэтауэ щытащ. ГукъэкIыж IэфIу игу къинэжахэм ящыщщ Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ, «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, IутIыж Мэжид сымэ я пашэу 2009 гъэм Израилым зэрыкIуауэ щытар. Рихьэние, Кфар-Камэ, Иерусалим, Тель-Авив, нэгъуэщI щIыпIэ куэдым щыIащ. Согуэ Данил итха «Адэжь щIыналъэ» уэрэдыр япэ дыдэу Рихьэние щыжиIащ, а къуажэм и цIэр хигъэувэри. Концертым кърихьэлIахэм ар гуапэ ящыхъури, Iэгуауэшхуэ хуаIэтауэ щытащ.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
Ливаным щыщ уэрэджыIакIуэ телъыджэ ФейрузИорданием щыщ уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэ ТIаруб (БжэныкIэ Амал)Мысыр киноактрисэ Фахъреддин МариамУсакIуэ Хъунэгу Надия (Иордание)Киноактрисэ телъыджэ Шорэ Туркъан (Тырку)
