ЩIыуэпсым и макъ
Къэрэшей-Шэрджэс
Рычэпстэ
«Архъыз» зыгъэпсэхупIэр, «Кавказ Ищхъэрэм и курортхэр» компанием хыхьэр, гъэм и сыт хуэдэ зэманми мэлажьэ. А курортым и Iэгъуэблагъэм зыщызыплъыхьхэм, зыщызыгъэпсэхухэм я бжыгъэм иужьрей илъэсхэм хэхъуэ зэпытщ. Апхуэдэ къабзэу хохъуэ а щIыпIэм и тхыдэм, абы щыпсэуа лъэпкъхэр зыхуэдэм зыщызыгъэгъуэзэну хуейхэм я бжыгъэми.
Гу лъумытэнкIэ Iэмал иIэкъым, иджырей Архъызым и Iэхэлъахэм къэрэшейхэр зэрыщитIысыкIам къыхэкIыу, а бгылъэ щIыпIэхэм я тхыдэри, фIэщыгъэу зэрахьэхэри а лъэпкъым и закъуэ езыпхыну хущIэкъухэр куэду зэрыщыIэм.
Мы Iуэхур зы тхыгъэм щытхузэмыгъэзахуэми, Инжыджышхуэ и псыхъуащхьэхэм узыщрихьэлIэ щIыпIэцIэхэм ящыщ зым, Рычэпстэ (Речепста) фIэщыгъэм, и гугъу тщIынщ. Апхуэдэу йоджэ Къэрэшей-Шэрджэсым къухьэпIэ лъэныкъуэмкIэ щыIэ и къуршылъэхэр зэпызыщIэ Абиширэ-Ахубэ бгы шытх екIуэкIым къыщежьэ псы бгъунж цIыкIуми, ар зи лъабжьэ щIэж Iуащхьэ джафэшхуэми (метр 3214-рэ и лъагагъщ), Уарпрэ Лабэрэ я псыхъуащхьэхэм уизышэ щхьэдэхыпIэхэми. Рычэпстэ псыр Архъыз цIэр зезыхьэм холъадэ. Архъыз Псыш хохуэж. Псыш Инжыджышхуэ и кIуапIэщ.
Абхъаз-адыгэ щIыпIэцIэхэр щытепщэу щыта щIыналъэхэм ящыщщ Инжыджышхуэ псышхуэм зыкъыщызэщIикъуэ къурш жьанэхэри. АбыкIэ щыхьэтщ Архъыз хэлъэдэж Рычэпстэ псы цIыкIум зэреджэр. ФIэщыгъэр тынш дыдэу абхъаз-адыгэбзэхэмкIэ къыбгуроIуэ. Япэ пычыгъуитIым, «рычэ»-м, «жьауапIэ», «псыпцIалъэ» мыхьэнэхэращ къарыкIыр (абхъазыбзэщ). ЕтIуанэ пычыгъуитIым хэт «псы»-р абхъаз-адыгэбзэхэм зэдай псалъэщ, «та»-р щIыпIэр къэзыгъэлъагъуэщ», — щетх тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат Фёдоров Яков «Топонимика Западного Кавказа и некоторые вопро- сы его этнической истории» («Кавказ КъухьэпIэм и топонимикэмрэ и этно-тхыдэмрэ ехьэлIа языныкъуэ Iуэхугъуэхэр») и тхылъ гъуэзэджэм и 282-нэ напэкIуэцIым.
ЩIыпIэцIэхэр джыным куэд щIауэ дихьэх лъахэхутэ-щIэныгъэлI цIэрыIуэ Твёрдый Александр «Кавказым и топонимикэ псалъалъэ» и тхылъым, 2011 гъэм къыдэкIам, зэрыщитхымкIэ, «Речепста» фIэщыгъэр «Дыгъэ зыдэмыпсэ псыхъуэ» мыхьэнэми хуэбгъакIуэ хъунущ.
Абиширэ-Ахубэ
Къэрэшей-Шэрджэсым щыIэ бгылъэ щIыналъэщ, къурш тхыцIэ, шытх теплъэ иIэу. Загедан Iуащхьэм (метр 3099-рэ и лъагагъщ) къыщыщIедзэри, къуэкIыпIэ лъэныкъуэмкIэ щыIэ Джэмэрыкъуэ щыгум (метр 3180-рэ и лъагагъщ, къэрэшейхэм «Джемараклы-Тебе» фIащащ) нос.
Зэрынэрылъагъущи, «Абиширэ-Ахубэ» щIыпIэцIэр пычыгъуитIу зэхэлъщ. Япэр, «Абиширэ» Iыхьэр, бзэ щIэныгъэлIхэм и нэхъыбапIэм къызэралъытэмкIэ, унагъуэцIэ гуэрым, Абэшырхэ, къытехъукIащ. Ар хэти къэрэшейуэ егъэув, мыдрейхэми ар абазэ лъэпкъым яIэ лIакъуэцIэм ирапх.
ФIэщыгъэм и етIуанэ пычыгъуэр, «Ахубэ» Iыхьэр, щIэныгъэлIхэм ящыщ куэдым адыгэбзэм хэт «хъупIэ» псалъэм хуахь. Ауэ щыхъукIи, «Абиширэ-Ахубэ» щIыпIэцIэр абыхэм «Абэшырхэ я хъупIэ» мыхьэнэм хуагъакIуэ.
Мы щIыпIэцIэм теухуауэ Iуэху еплъыкIэ щхьэхуэ зиIэхэм ящыщщ Къэрэшей-Шэрджэсым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым къэбэрдей-шэрджэсыбзэм- рэ абазэбзэмкIэ и къудамэм и унафэщI, филологие щIэныгъэхэм я доктор Иуан Сарият. Аращ япэу къыхэзылъхьар «Абиширэ-Ахубэ» фIэщыгъэм и етIуанэ Iы- хьэр «Ахъубэ» зыхужаIэ абхъаз цIыхухъуцIэм е унагъуэцIэм къытехъукIагъэнкIи зэрыхъунур.
КъумахуэАслъэн.
ЩIыпIэцIэхэр
Къубэ – Куба
Аскъалей — ТеукIэж щIыналъэм щежэх Мартэ псым и сэмэгура- бгъумкIэ къыщыс жылэ. Нэхъ пасэу къуажищ (Арэпий, Аскъалей, Еджырыкъуей) зэхыхьэри Аскъалей фIа-щыжащ. ЗэрыжаIэжымкIэ, зэкъуэшитI щыпсэуащ а щIыпIэм — Чысэбийхэ Аскъалрэ Гъуэтрэ. ЩIэину къалъыса щIыпIэр тIууэ ягуэшыжри, щхьэж и цIэр и жылэм фIищыжат. Аскъалей 1850 гъэм къэунэхуащ.
Аскъалэ — пасэрей зэманым Азов апхуэдэу еджэу щытащ.
Даухэ я сын — Псыхуабэ и Iэгъуэблагъэм щыIэ сынышхуэщ. Абы тхыгъэ тетыр алыджыбзэкIэ тхащ, цIыху, псэущхьэ зэхуэмыдэхэр къыхэбзыкIащ. Гюльденштедт зэритхыжамкIэ, къэбэрдейхэр а сыным Дыкъуэ-Бэч-кIэ еджэу щытащ.
Джэдуунэ — Лабинск къалэр къызытехъукIыжа жылэм аращ зэреджэу щытар. Ауэ ар «джэдум и нэрэ» «джэдум и унэрэ» зэхэгъэкIыгъуейщ.
Джэгъэтей — тенджыз ФIыцIэм деж щыпсэуа убыххэмрэ шапсыгъхэмрэ къызытехъукIыжа зыхь лъэпкъым куржыхэр къызэреджэу щытар аращ.
Жьыгъеибг — Красноалександровский жылэм къыпэщыт щыхупIэм зэреджэр аращ. Жьыгъэибг жыпIэ-мэ, «жьыгъэм ибг» жиIэу къокI, Жьыгъеибг жыпIэмэ, «жьыр щагъеиж бгы» мэхъу. IуэрыIуатэм къызэрыхэщыжымкIэ, жьы хъуахэр мы бгым ирадзыхырт.
Зэрэгъыж — Жаныкъуей. Жэмтхьэлэпсымрэ Псыгуэнсумрэ щызэхэлъадэм деж щыс къуажэ. ФIэщыгъэцIэм «гъын» псалъэр лъабжьэ хуэхъуауэ хуагъэфащэ. Къуажэм дэс Хьэмгъуэкъухэ я нэхъыжьыфIым зэрыжиIэмкIэ, Агъ-Зэрэгъыж и цIэу лIы хахуэ псэуащ адыгэр кърым тэтэрхэм щезауэм. Ар и лIыгъэмкIэ апхуэдизкIэ цIэрыIуэти, бийм Зэрэгъыж и цIэр зэхихамэ, щтэрт. НэгъуэщIу къызэрыпэмылъэщынур къагурыIуэри, Зэрэгъыжыр жейуэ яукIауэ щытащ. ЛIыр щаукIа щIы- пIэм Зэрэгъыж дэлъэдапIэ фIащыжащ. Псыгуэнсу къыдэкIыу, абдеж тIысыжа жылэм Зэрэгъыж и цIэр я къуажэм фIащыжащ.
Ислъэмей — Алъэсчырей, Бжьахъуэкъуей жылэхэр зэхыхьэу къэунэхуа, илъэси 100 и пэкIэ ЛъампIэжьы-къуэ, Зеикъуэ деж, къыдэкIа унагъуэ гупым къызэрагъэпэща къуажэщ.
Науэжьыдзэ — Балъкърэ Бахъсэнрэ я зэхуаку дэт Iуащхьэ. Ар жьэдэбзыкIауэ, папцIэу зэрыщытым къыхэкIыу, фызыжьым и дзэм ирагъэщхьу фIащауэ аращ.
Куба — нэхъапэм Хьэсэнбийхьэблэ-рэ Агубэчейхьэблэрэ жиIэу зэхэсу щыта къуажэ. ХьэтIохъущыкъуей Ищхъэрэм иIэпхъукIыу а щIыпIэм щытIысауэ щыта ХьэтIохъущокъуэ Хьэсэнбий и цIэр хьэблэм фIащыжри, зыкъомри зэрихьащ. Агубэчейр къызытехъукIар 19-нэ лIэщIыгъуэм Шэджэм Iуфэ иIэпхъукIат. ИужьыIуэкIэ къуажэм Куба фIащащ, хьэрыпыбзэкIэ «къубэм» щхьэ хъурей (купол) жиIэу аращ къикIыр. Апхуэдэ фIэщыгъэцIэр къуажэм хуагъэфэщэн хуей щIэхъуар щIыпIэм пэгъунэгъуу зи унащхьэр хъурей мавзолей зыбжанэ щхьэщыту щыIэти аращ.
КIуэкIуэ Жэмалдин.
«Из адыгской ономастики»
Тхылъым къитхыжащ.
Хъыбар гъэщIэгъуэнхэр
УФ-м и Тхылъ плъыжьым иратха дзыдзэр иужьрей илъэси 10-м къриубыдэу Къэбэрдей-Балъкъэрым и мэзхэм япэ дыдэу щалъэгъуащ. Республикэм щыхэхъуащ къуршбжэнымрэ мыщэмрэ я бжыгъэр.
Жанхъуэтекъуэ щыщ Махиев Мыхьэмэт гъатхэр къызэрихьэрэ зы махуэ димыгъэкIауэ я къуажэр егъэкъабзэ: кIэрыхубжьэрыхухэр зэхуехьэсри, зэхедз, гъуэгубгъум Iут жыгхэр еухъуэнщI, гъуахэр ирех. Абы и фIэщ мэхъу щIыуэпсыр хъумэн зэрыхуейр и къуажэгъухэм къагуригъэIуэфыну, мы Iуэхур къыдаIыгъыну. «Жанхъуэтекъуэ Бахъсэн щIыналъэм и набдзэ хъуну сохъуапсэ. Ар къуажэ администрацэм щIэсхэм я мызакъуэу, къуажэдэсхэми я зэхэщIыкIым елъытащ», — жеIэ Мыхьэмэт.
КъБР-м щыщ щIэныгъэлIхэм гъущIым нэхърэ нэхъ быдэ полимер къагупсысащ. КъБКъУ-м и щIэныгъэлIхэм зэфIэкIышхуэ зэраIэр дуней псом щащIэ, хамэ къэрал къыщыдэкI журналхэм мызэ-мытIэу къытехуащ а къэхутэныгъэхэм ятеухуа тхыгъэ. Иджы ди щIэныгъэлIхэм къагупсыса полимерыр гъущIым нэхърэ 6-кIэ нэхъ быдэщ, тIукIэ нэхъ псынщIэщ, радиацэр еубыд, щIыIэмрэ хуабэмрэ ящышынэркъым, къыхэпщIыкIыну узыхуейм елъытауэ, и щытыкIэр пхъуэж мэхъу. ЗэрыжаIэмкIэ, кхъухьлъатэ, ракетэзыухуэхэм мы полимерыщIэрсэбэпяхуэхъунущ.
Абы дегъэпIейтей
КIэрыхубжьэрыхухэм дыщIагъанэ
Нобэ ЩIым щопсэу цIыху меларди 7,5-рэ. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, цIыхухэм я бжыгъэм хэхъуэхукIэ, кIэрыхубжьэрыхухэри нэхъыбэ мэхъу, ауэ иджы хуэдэу пхъэнкIийр дэнэкIи щикъухьауэ щытакъым зэи.
Куэншыбрэ кIэрыхубжьэрыхуу губгъуэм иткIутэр, псым хэткIутэр Iэужьыншэ хъуркъым: абыхэм узыфэ зэмылIэужьыгъуэ куэд къахокI, псэущхьэхэмрэ хьэкIэкхъуэкIэхэмрэ зэран яхуохъу, хьэуар, псыр яуфIей.
НэхъапэIуэкIэ пхъэ, тхылъымпIэхэкIхэр щIым хэкIуэдэжу щытамэ, нобэ гъущIхэкI, радиоактивнэ пкъыгъуэ, пластмасс, щIым хуэмыгъэткIу къинэмыщI куэдкIэ ди щIыр докудэ. Псалъэм папщIэ, илъэсым къриубыдэу пластмасс птулъкIэ мелард 200, стэкан цIыкIуу мелард 58-рэ хыфIыдодзэ. А псор, зэрыгурыIуэгъуэщи, щIым щIофыхь, абыхэм къапкърыкI щхъухь гуащIэхэр щIым къыщIэтш псы дызэфэм къыхолъадэ, къэкIыгъэхэм зыщIашэ, дэ ар дошхыж.
Къэбэрдей-Балъкъэрым кIэрыхубжьэрыху идзыпIэ зыбжанэ иIэщ, цIыхухэм зэран яхуэхъуу, иращIэнур ямыщIэу, хабзэм къемызэгъми, IэмалыншагъэкIэ абдежхэм щызэхуахьэсын хуей хъуауэ. Псалъэм папщIэ, Аруан щIыналъэм и гъуэгубгъур пхъэнкIий идзыпIэ ящIри, псалъэмакъ куэд къекIуэкIащ, иужьым кIэ- рыхубжьэрыхухэм щелэжь IуэхущIапIэ къызэIуахри, зэман кIэщIкIэ куэншыбыр зэтрахащ. НобэкIэ апхуэдэ пхъэнкIий идзыпIэхэр къуажэ къэс щыIэщ, ауэ КъБР-м и Жылагъуэ палатэм зэрыщыжаIамкIэ, нэхъ фIей дыдэу республикэм щыIэр Май къалэмрэ Дзэлы- къуэкъуажэ, Зеикъуэ, Къэрэгъэш, Щхьэлыкъуэ, Лашынкъей, Красносельское, Малкэ къуажэхэмрэщ.
Сыт ар къызыхэкIыр жыпIэмэ, къуажэм и кIэрыхубжьэрыхур зыхуей хуагъэзэн хуэдэу администрацэхэм ахъшэ иратыркъым, республикэм апхуэдэ IуэхущIапIэ закъуэтIакъуэщ щыIэри, а псом пэлъэщыркъым.
КIэрыхубжьэрыхухэм зэрелэжьыж щIыкIэм, хамэ къэралхэм а Iуэхур зэрыщыгъэувам тыдогъэпсэлъыхь КъБКъУ-м и профессор, химие щIэныгъэхэм я доктор Мэшыкъуэ Нурхьэлий.
— Нурхьэлий, мы дунейм сыт къыщекIуэкIрэ кIэ- рыхубжьэрыхухэм ятеухуауэ?
— Псом япэрауэ, къыхэ-гъэщыпхъэщ: илъэсым тещIыхьауэ зы цIыхум хуозэ кIэрыхубжьэрыхуу килог-
рамм 300. КъызэрыгуэкI цIыхум и унэ щIихым и проценти 10-р гъэсыныпхъэщ, 25-р — ерыскъыпхъэщ, 50-р — полимерщ, 15-р — гъущIхэкI, бзыпхъэ, абдж, хьэфэ, къинэмыщIхэращ. Куэд егупсысу пIэрэ хыфIадза пхъэнкIийм адэкIэ иращIэм, здахьым? ЗэрытщIэмкIэ, ди кIэрыхубжьэрыхухэр машинэшхуэхэм-кIэ губгъуэм яшэри иракIут, зэтраубэ. Европэм и къэрал зызыужьахэм нэгъуэщIщ щытлъагъур: кIэрыхубжьэрыхур зэхадз, унэм щIа- хын и пэ къихуэу. ТхылъымпIэр, абджыр, полимерыр щхьэхуэ-щхьэхуэу зралъхьэ яIэщ. Е пщIантIэ кIуэцIым кумбыгъэшхуищ къыдагъэувэ, кIэрыхубжьэрыхухэр зэхэгъэщхьэхукIауэ ирадзэу. Ар нэхъ тыншыжщ. Машинэшхуэхэр къыкIэлъокIуэри, кIэрыхубжьэрыхухэм щелэжьыж завод- хэм зыхуей щыхуагъазэ. Апхуэдэ щIыкIэкIэ мэзри, хьэуари, псыри, щIыри яхъумэ. Дауэ жыпIэмэ, тхылъымпIэр ягъэвэжурэ, ягъэкъэбзэж, абджыр ягъэткIуж, полимерыр мономеру зэпкърагъэхужри, щIэрыщIэу нэгъуэщI хьэпшып зэмылIэужьыгъуэхэр къыхащIыкIыж. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, абы мылъку нэхъ мащIэ токIуадэ, псалъэм папщIэ, мэзым пхъэ къыщIэпшу тхылъымпIэ къыхэпщIыкI нэхърэ.
— СыткIэ шынагъуэ кIэрыхубжьэрыху идзыпIэхэр?
— Псом япэрауэ, абы- хэм «парниковый эффект» жыхуэтIэр къашэнкIэ хъунущ, къищынэмыщIауэ, къыхиху гъуэзыр фIейщ, щхъухьщ. Ар уэгум йохьэ, жьауэм хуэдэу ди щIыгум къыщхьэщогъуалъхьэри, дыгъэпсыр къыпхыкIыу, ауэ хьэршым имыгъэзэжыфурэ, хьэуар къегъэплъ. Хуэбагъэм хэхъуэху, мылхэр мэткIу, дунейпсо тенджызым зыкъеIэт. ЕтIуанэрауэ, кIэрыхубжьэрыхухэр езыр-езырурэ зэпкърыхужыркъым, ахэр илъэсищэ бжыгъэкIэ щIым хэлъыфынущ зэран хъууэ. ЩIыр зыхуей хуэбгъэзэжыным зэман куэдрэ мылъкушхуэрэ токIуадэ. Ещанэрауэ, дунейр щыхуабэм деж кIэрыхубжьэрыхухэм мафIэ къащIэнэнкIэ шынагъуэщ. Псалъэм папщIэ, дезодорант къэплъар къауэрэ тхылъымпIэм щIэнэмэ, Iэгъуэблагъэм ит къэкIыгъэхэм, жыгхэм зридзынущ.
— Къэбэрдей-Балъкъэрым и гугъу пщIымэ-щэ?
— Ди республикэм къыщекIуэкIыр псори нэрылъагъущ — къуажэ, къалэ къэс щIыпIэ хэха яIэу, абы щызэтракIутэу аращ кIэрыхубжьэрыхухэр. Аруан куейм гъуэгу Iуфэм деж щызэтракIутэу щытат ахэр. Абы хуабжьу дигъэпIейтейрт. А щIыпIэм пэмыжыжьэу завод щаухуэри, псори ягъэкъэбзэжащ. Мис апхуэдэ заводхэр район къэс дэщIыхьыпхъэщ, ди республикэ дахэр адэкIи щIэрэщIэн папщIэ. «КомбиТех» технологиер къагъэсэбэпу, хамэ къэрал IуэхущIапIэхэм Къэбэрдей-Балъкъэрым кIэрыхубжьэрыхум щелэжьыж завод зыбжанэ щрагъэухуэну зэрызэгурыIуэнум тепсэлъыхьащ иджыблагъэ. Дауи, ар фIы дыдэт, сыту жыпIэмэ, кIэрыхубжьэрыхум уелэжьын щхьэкIэ мылъкушхуэ ухуейщ, ди къару закъуэкIи а Iуэхум дыпэлъэщынукъым. Ди республикэм «Экопункти» 10 щыIэщ, абыхэм абдж, пластмасс, тхылъымпIэ Iах, уасэ гуэр къыпэкIуэу. Бахъсэн къалэм щаухуэ кIэрыхубжьэрыхум щелэжьыну цех. Сэ зэрысщIэмкIэ, а IуэхущIапIэм Бахъсэн къалэм къищынэмыщIауэ, республикэм и адрей щIыпIэхэми къраш-хэр щыIахынущ. ХьэрычэтыщIэ зыбжанэми дызытепсэлъыхь завод цIыкIухэм хуэдэ къызэрагъэпэщри, ари хъарзынэщ.
Епсэлъар
Дыгулыбгъу Хьэзрэтщ.
