ГъащIэ гугъум ипсыхьа адыгэлI щэджащэ Блай Борис
Тырныауз вольфрам-молибден комбинатым и унафэщIу лэжьа, СССР-м и цIыхубэ депутату щыта, 80 гъэхэм я кIэухым, 90 гъэхэм я пэщIэдзэм СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм хэта, Iуащхьэмахуэ щIыналъэм щIыхь зиIэ и цIыху, «ЩIыхьым и дамыгъэ», Бэракъ Плъыжь орденхэр къызыхуагъэфэща Блай Борис Хьэгуцырэ и къуэм и илъэс пщIей юбилейр мы махуэхэм егъэлъапIэ. Къэралым щыцIэрыIуэ предприятэм ар илъэс щэщIым щIигъукIэ щылэжьащ, IэнатIэмрэ горнякхэм я Тырныауз къалэмрэ я зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэшхуэ хуищIащ.
Блай Борис Мэртэзей посёлкэм (иджы Тэрч къалэм) 1936 гъэм къыщалъхуащ. Илъэсищ фIэкIа мыхъуауэ и адэр дунейм ехыжри, и шынэхъыжь БетIали, и шыпхъу Луци, езыри и анэм и закъуэ къиIэтащ. Вольфрам-молибден комбинатыр щаухуа Бахъсэн Ищхъэрэ посёлкэм Блайхэ я унагъуэр Iэпхъуэныр къызыхэкIар гъащIэм зыхуиша Iуэхущ. 1946 гъэм БетIал дзэм докI, куэд мыщIэуи Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщу къулыкъум яшахэм ящIыгъуу къраджэжри, предприятэм ягъакIуэ, горняк IэщIагъэ зрегъэгъуэт, IэнатIэм пэрохьэ, псэупIи кърат. Апхуэдэу и Iуэхур щызэтеувэм, я унагъуэри здешэ. Борис фIыуэ еджэм и мызакъуэу, сурэт щIынми дихьэхырт, Киев щыIэ художественнэ институтым щIэтIысхьэну щIэхъуэпсырт. Ауэ шынэхъыжьым и чэнджэщкIэ, Орджоникидзе къалэм дэт бгы-металлург институтым макIуэ, а зэманым къэралыр хуабжьу зыхуэныкъуэ техникэ IэщIагъэ щызрегъэгъуэт.
ЕджапIэ нэхъыщхьэр хъарзынэу къеухри, 1959 гъэм Тырныауз къалэм егъэзэж. Асыхьэтым предприятэр инженеркIэ зэхурикъурти, къызэрыгуэкI рабочэу лэжьэн щIедзэ. мазих докIри, къуршым щылажьэхэм я мастеру, иужькIэ «Молибден» къыщIэхыпIэм техникэщIэхэмкIэ и къудамэм и инженер нэхъыжьу ягъэув. IэщIагъэлI ныбжьыщIэм абы жыджэру, жэрдэмщIакIуэу зыкъыщегъэлъагъуэ. Нэхъ IэнатIэ гугъухэм зэрапэлъэщынур наIуэти, жэуаплыныгъэ зыпылъ нэгъуэщI лэжьыгъэ къыхуагъэфащэ — шахтэ №4-м техникэ унафэщIу ягъакIуэ. Ар икъукIэ къалэнышхуэт, сыту жыпIэмэ, щIэныгъэр и лъабжьэу лэжьыгъэр унэтIын, къызэгъэпэщыныгъэ Iуэхухэм къаруушхуэ ехьэлIэн хуейт. Блайр а псом япсыхьащ, пIалъэ кIэщIкIи IэщIагъэлI нэхъыфI дыдэхэм ящыщ хъуащ. И зэфIэкIыр къалъытэри, шахтэ №2-мрэ хьэлъэр дэзыш кIапсэ гъуэгухэм я цехымрэ IэщIалъхьащ. А къалэнхэр щрихьэкIым механикэ Iуэхуми куууэ зыхигъэгъуэзащ, «Молибден» къыщIэхыпIэм инженер нэхъыщхьэу ягъэуващ. 60 гъэхэм я кIэухым горнякхэр гушхуэныгъэ яхэлъу лажьэрт. Планым къыкIэрымыхун, абы лъэщIыхьэжын щхьэкIэ, рудар нэхъ псынщIэу къызэрыщIах Iэмалхэм хуэкIуэрт, ахэр тегушхуауэ къагъэсэбэпырт, союзпсо рекордхэр ягъэувырт.
1971 гъэм Блай Борис комбинатым капитальнэ ухуэныгъэмкIэ и къудамэм инженер нэхъыщхьэу ягъакIуэ, куэд дэмыкIыу техникэ къудамэм и унафэщI мэхъу. А лъэхъэнэм ар мызэ-мытIэу хэтащ я зэфIэкIхэмкIэ зэхъуэжэну Тырныауз къакIуэ хамэ къэрал делегацэхэм я зэIущIэхэм. ИужькIэ компаниехэм ящыщ зым Урысейм и IэщIагъэлIхэр США-м иригъэблэгъащ. Америкэм и къалэшхуэхэмрэ и предприятэ нэхъ инхэмрэ щыIа ди делегацэм Бориси хэтащ. Симпозиумым ар къикIыжащ щIэ куэд къищIам и мызакъуэу, предприятэмрэ Тырныаузрэ зегъэужьыным мурадыфIхэр хузэпищэу. Къызэрысыжу Блайр комбинатым и инженер нэхъыщхьэм и къуэдзэу — производственнэ къудамэм и унафэщIу ягъэув.
Апхуэдэу екIуэкIыурэ, 1976 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и транспорт IуэхущIапIэм и унафэщIым капитальнэ ухуэныгъэмкIэ и къуэдзэу макIуэ. Мыгувэу «Къэббалъкъпромстрой» трестым и Iэтащхьэм Тырныауз комбинатым и лэжьыгъэм зегъэубгъуным егъэщIылIа псэуалъэхэр ухуэнымкIэ и къуэдзэ къулыкъур къыхуагъэлъагъуэ. А объектхэр 150-м нэблагъэрт. И къалэнхэм ящыщт рудар щIы щIагъым къыщIэшыным пыщIа лэжьыгъэ гугъухэри. Апхуэдэу Iэмэпсымэ лъэщхэр шахтэм щагъэувын, кIэрыхубжьэрыху зэхуэхьэсыпIэхэр гъэбелджылын хуейт. Ухуэныгъэр зи нэIэ щIэт штаб щхьэхуэ къызэрагъэпэщат. ИрагъэкIуэкI лэжьыгъэм мыхьэнэшхуэ дыдэ зэриIэм и щыхьэту, Минтяжстройм, Минцветметым, Минмонтажспецстройм я лIыкIуэхэр предприятэм къакIуэ зэпытт. Абы щыгъуэ ухуакIуэхэр я пщэрылъхэм хъарзынэу ехъулIащ. Борис комбинатым инженер нэхъыщхьэу яшэжри, куэд дэмыкIыу бгы-руда предприятэм и Iэтащхьэу ягъэуващ.
А зэманыр Блайм и дежкIэ тыншу щытакъым: руда къыщIэхыным егъэщIылIа Iэмэпсымэхэм я лъэщагъыщIэхэр къэгъэIурыщIэн хуейт. Борис Мэзкуу кIуэри, къэрал унафэщIхэм епсэлъащ. Абы къулыкъущIэхэм ягуригъэIуащ къалэнхэм япэлъэщын папщIэ, сыт и лъэныкъуэкIи зыкъыщIагъэкъуэн зэрыхуейр. Мыгувэу техникэ хьэлъэрэ IэмэпсымэщIэхэмрэ кърагъэшащ. Къалэм псэупIэхэр, псэуалъэхэр, IуэхущIапIэхэр куэду ухуэн щыщIадзащ. КъыкIэлъыкIуэ илъэсхэм лэжьыгъэм хуабжьу зиубгъуащ, езы Тырныауз илъэс къэс псэупIэу метр зэбгъузэнатIэ мин 27 — 30 щатырт. Абы щыгъуэ фэтэр куэд хъу псэупIэ унэу пщIы бжыгъэхэр, курыт еджапIитI, сабий-музыкэ школ, сымаджэщ, спортым зыщыхуагъасэ, узыншагъэр щрагъэфIакIуэ «Бахъсэн», «Геолог» комплексхэр, комбинатым и лэжьакIуэхэмрэ къалэдэсхэмрэ я зыгъэпсэхупIэхэр, нэгъуэщI социальнэ объектхэр яухуащ. Комбинатым и Iэтащхьэм а Iуэхум гулъытэшхуэ хуищIырт, абы и жэрдэмкIэ республикэм и электроэнергетикэм зегъэужьыным мылъкушхуэ хилъхьэрт.
Блайр партым и обкомым хэтащ, КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату мызэ-мытIэу хахащ, КПСС-м и ХХVII съездым и делегату щытащ. Псом хуэмыдэу пщIэшхуэ къыщыхуащIар СССР-м и цIыхубэ депутат щыхъуа, иужькIэ СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм щыхагъэхьа 1989 гъэрщ.
Сэ мы унафэщI-къызэгъэпэщакIуэ Iэзэм куэдрэ сыщIыгъуащ республикэм и щIыпIэ зэмылIэужьыгъуэхэр къыщызэхикIухьым, хэхакIуэхэм щахуэзэм щыгъуэ. А зэIущIэхэм цIыху куэд дыдэ кърихьэлIэрт, Блайм яхуиIуатэхэм гупсэхуу едаIуэрт. Хэхыныгъэм и пэ къихуэ и программэм IэнатIэхэм зегъэужьыным, ахэр егъэфIэкIуэным, цIыхухэм я псэукIэр къэIэтыным хуэунэтIауэ къэув къалэнхэр щигъэнаIуэрт, абыкIэ щыIэ хэкIыпIэхэр щызэпкърихырт, япэ игъэщыпхъэу къилъытэхэр щапхъэхэмкIэ щигъэбелджылырт. УнафэщI жыжьаплъэм, къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэм, узэщIакIуэ нэсым и фIыгъэкIэ, комбинатым и зэфIэкIым нэрылъагъуу хэхъуэрт, социальнэ Iуэхухэм хуэфащэ гулъытэ хуащIырт. Дауи, арат Борис и телъхьэу хэхакIуэхэм Iэ щIаIэтар.
Предприятэм адэкIэ зэрызимыужьыжыфынур 1992 гъэм и кIэм наIуэ къэхъуат. Властхэр къадэIэпыкъужыртэкъым, продукцэм и уасэмрэ къэлэжьыпщIэмрэ зэпэхъужыртэкъым. Апхуэдэ щытыкIэм емыса унафэщI жыджэрым лэжьыгъэм мыхьэнэ зэримыIэжыр къыгурыIуэри, и къулыкъум текIащ. Республикэм и индустрием и пашэу щыта IэнатIэр къызэтрагъэнэну абы и пIэм иувахэр хущIэкъуами, яхузэфIэкIа щыIэкъым, хуэм-хуэмурэ ужьыхри, 2001 гъэм предприятэр къэувыIэпащ.
Вольфрам-молибден къыщIэхыпIэр зэфIагъэувэжыныу яужь итами, абы лъандэрэ зыри яхуещIакъым. 2008 гъэм инвестор къыкъуэкIа хуэдэт, ауэ дуней псор зыхэхуа кризисым и зэранкIэ, ари къызэтеувыIэжащ. ЗэрытщIэщи, Тырныауз комбинатыр егъэжьэжыным елэжь гуп щхьэхуэ нобэ республикэм щыIэщ. Иджырей технологиехэр я лъабжьэу, предприятэр щIэрыщIэу яухуэжыну Iэмал щыIэщ. А Iуэхур яхузэпыщэмэ, щIэныгъэлI, IэщIагъэлI, къызэгъэпэщакIуэ Iэзэ Блай Борис и зэфIэкIыр хуабжьу къахуэщхьэпэнущ. Сыту жыпIэмэ, илъэс пщIей ирикъуами, ар лэжьыгъэм хуэжыджэрщ, и акъыл жаныр мурадышхуэхэм хуэгъэпсащ.
Сафронов Анатолэ.
