Адыгэ узэщIакIуэ телъыджэ, IуэрыIуэтэдж, щIэныгъэлI цIэрыIуэ, КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ Нало Заур
Къыу закъуэ
Нало Заур деж
Зы къыу закъуэм мо къуршыщхьэм
И щхьэр щегъеиж.
Сыт? Гурыжэ зыгъэпыхьэр
Хьэмэ вагъуэиж?
Хузэблэжу джэгуху пшэхэр
Махуэр есеиж.
ХужемыIэу и къыу щэхур,
Щихури мэжеиж.
Хэжеежми, хэжеикIкъым
Къуршри жэщ жэбзам…
Шабзэм хабзэ зэхигъэкIкъым
Къыу дамэм нэсам!
Сыт тIысыпIэ иIэгъами
Гъэм зыдахьыжащ,
Жэщым пщIыхьу щитIэгъари
Щыгъын хьэху хъужащ.
Зэм, щешыпэм, пшынэ Iэпэм
ЩIадзыж и къабзийм.
Ебзеижу зеший бжьэпэм,
Iэбэу дыгъэ бзийм.
Щыхь и дахэу хуэбгырыхэ
Бгыхэм псэр домэх…
Хы толъкъун къафIэщIа бгыхэм
Бгъэхэр щотIысэх.
Зы къыу закъуэ мо къуршыщхьэм
И щхьэр щегъеиж.
Жейм щезэгъым, — дыгъэр къухьэу
ПщIыхьу елъагъуж…
ХьэIупэ ДжэбрэIил.
Нало Заурбий (Заур) Мухьэмэт и къуэр
Нало Заур бадзэуэгъуэм и 15-м Хьэтуей къуажэм къыщалъхуащ. Илъэс 14 ныбжьым иту колхозым лэжьэн щыщIидзащ. 1952 гъэм, Къэбэрдей къэрал егъэджакIуэ институтыр къиуха нэужь, зэфIэкI зиIэ щIалэщIэр ирагъэблэгъащ адыгэбзэмрэ литературэмкIэ кафедрэм. 1954 гъэм къыщыщIидзэри, псэуху Нало Заурбий щылэжьащ Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ институтым, 1979 — 1987 гъэхэм Заурбий IуэрыIуатэмрэ литературэмкIэ и къудамэм и унафэщIу щытащ.
Налом ди къэралым, нэгъуэщI щIыпIэхэм щекIуэкIа конференцхэм, зэIущIэхэм щищIа докладхэр, и щIэныгъэ, литературэ-критикэ, публицистикэ тхыгъэхэр 200-м щIегъу. Абыхэм яхэтщ адыгэ филологиемрэ щэнхабзэм и тхыдэмрэ ехьэлIа монографиеу, тхыгъэхэр щызэхуэхьэса тхылъхэу блы. Апхуэдэу Налом и унафэм щIэту дунейм къытехьащ «Къэбэрдей литературэм и тхыдэм теухуа очеркхэр», «Адыгэхэм я цIыхубэ уэрэдхэмрэ абыхэм зэрыдежьу Iэмэпсымэхэмрэ», «Къэзанокъуэ Жэбагъы теухуа хъыбархэр». Абыхэм къадэкIуэу щIэныгъэлIым игъэхьэзыращ икIи къыдигъэкIащ «Бахъсэн щэнхабзэ узэщIакIуэхэм я щэнгъасэ» тхылъыр (1991), КIуащ БетIалрэ Елбэд Хьэсэнрэ я лэжьыгъэхэр (1991), Нало Жансэхъу (2004), Къылышбий Исмэхьил сымэ (2009) я IэдакъэщIэкIхэр.
Нало Заурбий зэхуихьэсащ, зэригъэзэхуащ икIи зэхилъхьащ «Къэбэрдей поэзием и антологиер» (1957), «Адыгэ литературэ пасэм и антологиер» (2010). Ар яхэтащ IуэрыIуатэр зэхуахьэсыжу адыгэ щIыналъэхэм щылэжьа щIэныгъэлI гупхэм. ИкIи цIыхубэм къадэгъуэгурыкIуэ IуэрыIуатэ хъыбар куэд итхыжащ. Ахэр Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ институтым и щIэныгъэ архивым и гъэтIылъыгъэ лъапIэ хъуащ. Налом къэбэрдей сабий литературэм и антологиер къыдэгъэкIыным, адыгэ таурыхъхэр литературэ пщалъэм къигъэзэгъэным, дунейм щыпсэу лъэпкъхэм я таурыхъ нэхъыфIхэр зэдзэкIыным ехьэлIауэ зэфIигъэкIам и мыхьэнэр зыхуэдизыр къыпхуэлъытэнукъым.
Нало Заурбий и лэжьыгъэхэм уагъэлъагъу ар IэщIагъэм куууэ хэзыщIыкI, куэдым щыгъуазэ щIэныгъэлIым зэриIэдакъэщIэкIыр. Абы IуэрыIуатэм, цIыхубэ гъуазджэм, мифологием, тхыдэм, литературэм триухуа тхылъхэр иджырей кавказ щIэныгъэм и лъагапIэхэм ящыщщ. Абыхэм Налор щIэныгъэлI цIэрыIуэ дыдэхэм хабжэ ящIащ.
Лъэпкъ щэнхабзэм дежкIэ и мыхьэнэр нэхъ цIыкIукъым Налом и литературэ лэжьыгъэми. Абы и новеллэхэмрэ и усэхэмрэ адыгэ литературэм и классикэм щыщ хъуащ. Ахэр адыгэхэм я тхыбзэ гъуазджэм и щапхъэу къалъытэу школхэм, еджапIэ нэхъыщхьэхэм щадж. ТхакIуэм къигъэщIа образхэм философие купщIэ ин яIэщ, и бзэр адыгэбзэм и фIыпIэщ.
ЩIэныгъэ ин зыбгъэдэлъа лIы щэджащэм IуэрыIуатэм, литературэм телэжьэн щIэбли игъэсащ. Ар лъэпкъ IуэрыIуатэр зэрыджын хуей щIыкIэм и лъабжьэр зыгъэтIылъа цIыхущ.
Нало Заурбий гулъытэшхуэ хуищIырт егъэджэныгъэмрэ гъэсэныгъэмрэ епха Iуэхухэм, курыт еджапIэхэмрэ еджапIэ ищхьэхэмрэ зэрыщрагъэджэн хуей щIыкIэм теухуа тхыгъэ куэди и Iэдакъэм къыщIэкIащ. Абы апхуэдэу зэхилъхьащ зи школ кIуэгъуэ мыхъуа, пэщIэдзэ, курыт классхэм щIэс сабийхэм яджын IуэрыIуатэ, литературэ тхыгъэхэр щызыхуэхьэса тхылъхэр.
Нало Заурбий зи хэкумрэ зи лъэпкъымрэ, нэгъуэщI лъэпкъхэри фIыуэ зылъагъу цIыхут. Абы зыхищIэрт лъэпкъыбзэхэмрэ щэнхабзэхэмрэ я Iуэху зыхуэкIуэнумкIэ, щалъхуа республикэм зиужьынымкIэ жэуаплыныгъэ и пщэ зэрыдэлъыр. Къэралым и Iуэху зэблэкIыгъуэ зэману щыта 1990 гъэм и пэщIэдзэм, КъБР-м и Совет Нэхъыщхьэм и цIыхубэ депутату щыщытам, ар къэуващ адыгэхэм я бзэмрэ щэнхабзэ щIэинымрэ хъумэным нахуэу къыщхьэщыжахэм ящыщу, «Адыгэ Хасэ» жылагъуэ зэщIэхъееныгъэм и къызэгъэпэщакIуэ икIи и япэ унафэщI хъуащ, Дунейпсо Адыгэ Хасэр къызэзыгъэпэщахэм яхэтащ. Интеллигент нэсу, ерыщагъ хэлъу пэжымрэ захуагъэмрэ щIэбэну, и лъэпкъым и сэбэп зыхэлъхэм лIыгъэ къигъэлъагъуэу хуэлажьэу сыт щыгъуи псэуащ.
И гъащIэм и иужьрей махуэр къэсыху Нало Заурбий мыувыIэу лэжьащ. Абы мурадхэр, гупсысэщIэхэр и куэдт. Ар творческэ жыджэрагъ мыкIуэщI, хьэл-щэн дахэрэ нэмысрэ зыхэлъ цIыхут, егъэджакIуэм фIы и лъэныкъуэкIэ ехьэлIа псом и щапхъэу.
Тхьэгурымагъуэ
Сэ Нало Заур Iуащхьэмахуэ хузогъадэ. ЛIэщIыгъуэкIэрэ ди лъэпкъым къыдекIуэкI а бгы абрагъуэм и щэху псор сэтей къэзыщIыфа щыIэ? Заур и акъылым, и зэфIэкIым я куупIэр къэзыхутэфар хэт?
Ар сэркIэ адэшхуэ пэлъытэщ. Сыщыхуэзэ зэзэмызэм адыгэ хъыбарыжьу, псысэу, къуажэхьу, усэу сызыщIигъэдэIум гъунэ имыIэу пфIэщIынт. И хъуэхъуэкIэр-щэ! Абы и лъэIу псалъэхэр Тхьэшхуэм деж нэмысынкIэ Iэмал иIэкъым — ар адыгэбзэ узэщIат, дунейм къабзагъэу узыщрихьэлIэ псор нэрылъагъу къыпщищIу.
Москва щыпсэу си ныбжьэгъу адыгэ усакIуэр Заур куэдрэ къыщIэупщIэрт: «И узыншагъэр сыт хуэдэ, сыт и псэукIэ? Сыхуэзэшащ». Сэри а дадэ Iущым куэдрэ хуеин сыхъурт — гукIэ, псэкIэ къэслъыхъуэу сыхуежьэрт.
СыщыхуеблагъэкIэ, сызытекIухьа Iуэхум къыщIэупщIэ хабзэтэкъым, абы деж сызышэ гурыщIэр псалъэкIэ къызигъэIуэтэну зэи хэтакъым. Заур щылажьэ пэш цIыкIум сытым дежи нэплъэжыгъуэ щызгъуэтырт. ГъукIэ усакIуэ хьэлэмэтым, щIэныгъэлI щэджащэм и псэм хэлъ хуабагъэр къыслъэIэсырт. Абы дунейм къыщхьэщыхьэ фIыцIагъэм сыпхригъэплъыфырт, гъащIэм и пэжыр, и купщIэр Заур деж щыслъагъуу къысфIэщIырт. А хуабагъэм си псэр мамыр ищIырт, зауэ-бани, фыгъуэ-ижи щымыIэну къысщигъэхъурт.
Заур ди лъэпкъым удыну къытехуар псэкIэ зыгъэва цIыхущ, къетхъухат, и нэгум щызэхэкI лэдэххэр гупсысэ кIуапIэ хъуат. ИтIани къыкъуэкIырт къару — адыгэм я пщэдейм хъугъуэфIыгъуэ куэд зэрыхэлъыр и фIэщ ищIу.
Налор къызэхъурджауэртэкъым, къызэшхыдэртэкъым, си усэхэм дагъуэ къахуищIуи зэхэсхакъым. Абы сигъэгушхуэрт, сигъэгуфIэрт. Ауэ усыгъэм и узым укърихуэкIрэ а узыр «зэрыбгъэундэрэщхъуэн» къалэм Тхьэшхуэм къыпIэщIилъхьэжар пэжмэ, си фIэщ хъуркъым Заур дадэ ущымыукIытэу, уфIэмылIыкIыу усыгъэ Гуащэм уепцIыжыну.
Заур адыгэ IуэрыIуатэр и гущIагъщIэлът. КъезыхьэкI къарур арат жыпIэми, пцIыупс урихъункъым. Ди жагъуэ зэрыхъущи, адыгэ жылэхэм кIуэ пэтми нэхъ мащIэ щохъу къуэ- рылъху-пхъурылъхур зи куэщIым изыгъэтIысхьэу абы ди хъыбарыжьхэр, псысэхэр хуэзыIуатэ дадэхэр, нанэхэр. Иджы къалъхухэм я гущэкъу уэрэдыр псэр пшахъуашхэм хуэдэу зытхъунщI къухьэпIэ уэрэдхэрщ.
Пщэдей къэхъунур IупщIу зылъагъу лIы Iущт Нало Заур. Дунейм и къежьапIэр дэнэ деж, дэнэ деж щиухыр? ЦIыху акъылым щIэ щIэт, хьэршым гъунэ иIэ? А псор абы зэхилъагъукIыф си гугъэт. Ар тхьэгурымагъуэт!
ПЩЫУКI Латмир,
дохутыр, усакIуэ.
КъардэнгъущI Зырамыкурэ Нало Зауррэ. 1989 гъэ
«Сэ сщIа щыуагъэр умыщIэ», — жиIащ абы
Зауррэ сэрэ Нало Ахьмэдхъан и фIыгъэкIэ дызэрыцIыхуауэ щытащ 1972 гъэм. Сэ университетыр къэзухырт, Ахьмэдхъан пщIэшхуэ зыхуэсщI си егъэджакIуэт. Абы чэнджэщ къызитащ щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым сыкIуэу Нало Заур зыхуэзгъэзэну, абы зэрепсэлъагъэххэри къызжиIащ. Сэ къэхутакIуэ сыхъуну гукъыдэжышхуэ сиIэу щыттэкъым, ауэ, си егъэджакIуэм и жагъуэ сымыщIын щхьэкIэ, Заур и деж сыкIуащ.
Ацкъан Русланрэ ХьэIупэ ДжэбрэIилрэ Нало Заур и хьэщIэщ. 2012 гъэ
Сигу ихужыркъым абы и деж япэ дыдэу сызэрыщIыхьар. ЗанщIэу гу зылъыстар зыщ: зыбгъэдэс стIолыр мо лIы бжьыфIэшхуэм цIыкIу щIэхъукIырт, абы тхылъу телъыр хэплъхьэжмэ, зытетхыхь тхылъымпIэ кIапэр дауэ тригъэзагъэрэ жыпIэнт. КъыпыгуфIыкIри сигъэтIысащ, итIанэ, игъащIэ лъандэрэ сыкъицIыху хуэдэ, псалъэмакъыр иришэжьащ. Ар тепсэлъыхьащ адыгэ литературэм къикIуа гъуэгум, а гъуэгур адэкIэ пхышын щхьэкIэ щIэн хуейхэм.
Заур и гупсысэкIэр дэ дызрагъэсахэм ещхьтэкъым, Iуэхум и щхьэ течауэ тепсэлъыхьырт. Зыхуейр къиIуэта нэужь, ар си нэм куууэ къыщIэплъащ, жысIар къыбгурыIуауэ пIэрэ жыхуиIэу. СщIэркъым абы си нэм щIилъэгъуар, ауэ сэ Заур и псалъэхэр къызгурыIуа къудейтэкъым, атIэ гукIи зыхэсщIат. Сыкъэтэджыжыну сыкъыщеIэм, догуэт зэ, жиIэри, сыкъигъэувыIэжащ, къызэрыдэкIрэ куэд мыщIа си япэ тхылъ цIыкIур и къыдэгъэжым къыдихри, абы ихуа усэхэм къысхутепсэлъыхьу щIидзащ, къызэхъулIари къызэмыхъулIари къызжиIащ. И кIэм деж дыщIигъужари згъэщIэгъуащ: «Уи зэфIэкIыр хыумыгуашэу, литературэм хэуви лажьэ, тхэ! Сэ сщIа щыуагъэр умыщIэ, сэ тIуми щымыщу сыкъэнащ».
ИужькIэ куэдрэ сегупсысащ Заур и псалъэхэм. Абыхэм фэрыщIагъ яхэлъу схужыIэнутэкъым, щIэныгъэ-къэхутэныгъэм хэлъхьэныгъэшхуэ зэрыхуищIари сщIэрт, и художественнэ тхыгъэ гъуэзэджэхэми фIыуэ сыщыгъуазэт… Нобэр къыздэсым согупсыс Заур абы щыгъуэ жиIам, жэуапри сиIэкъым.
Абы лъандэрэ илъэс куэд дэкIащ. Сэри си ныбжьэгъухэми Нало Заур и жьауэм дыщIэту гъащIэ гъуэгу къэткIуащ. Ар сыт щыгъуи къыткIэлъыплъырт, ди ехъулIэныгъэхэм щыгуфIыкIырт, игу иримыхь гуэр ди Iэдакъэ къыщIэкIамэ, ари и щхьэ течауэ къыджиIэрт. Си щхьэкIэ сэ сщIэм Заур зэреплъынкIэ хъунур си гъуазэхэм я нэхъыщхьэ дыдэхэм ящыщ зыуэ сыт щыгъуи щытащ. Ар зэрытфIэкIуэдар сэри си ныбжьэгъухэми егъэлеяуэ къыттехьэлъащ. Абы быдэу псэкIэ дыпыщIат.
Заур дунейм ехыжыным куэд имыIэжу ХьэIупэ ДжэбрэIил дэрэ абы и деж дыкIуат сурэттех зыIыгъ ди ныбжьэгъу щIали ди гъусэу. Заур хуабжьу къытщыгуфIыкIащ, мо пIэрыхэлъым лIыгъэм зригъэхьщ, къэ- тэджри дяку дэсу сурэт зытредгъэхащ. Ди ныбжьэгъум сурэт зырыз тхуищIыжщ, рамэм тхуригъэувэжри, къыдитыжащ. Куэд мыщIэу, зыгуэру къехуэха хъури, си сурэтыр зэрылъ рамэм хэлъа абджыр къутащ. Ар си жагъуэ хъуауэ ДжэбрэIил и деж сыщIыхьащ етIуанэ махуэм. Егъэлеяуэ згъэ-щIэгъуащ ДжэбрэIил и сурэтым ардыдэр къызэрыщыщIар. Дэ дызэплъыжащ. ТIури дызэгупсысар зыт… Заур абы и ужькIэ зэрыпсэужар махуэ бжыгъэщ.
Сигу къинащ Заур иужь дыдэу зэрытлъагъужари. Абы «Дыджым и IэфIыгъэ» зыфIища и тхылъыр ди тхылъ тедзапIэм къыщыдэкIырти, къэхъунур си псэм ищIа хуэдэ, псори згъэпIащIэрт. Хьэзыр хъуа тхылъыр къыщысIэрыхьа пщыхьэщхьэм ДжэбрэIилрэ сэрэ ар тхьыри Заур и деж дыкIуащ, дгъэгуфIэну дыпIащIэу. Ар пIэм хэлът фагъуэрэ фагъуэу, псэлъэну къару имыIэжу. ТхылъыщIэр и бгъэм щIикъузэри зыкъомрэ иIыгъащ, итIанэ Iэ дилъащ. ФIыщIэ къытхуищIу и нэ утхъуахэмкIэ къыдэплъащ. ДыкъыщIэкIыжыну дытэджыжри, нэхъ гъунэгъу щызыхуэтщIым, щэхуу къыдришеящ: «Сыт мыгъуэ си Iэмал…». Аращ иужь дыдэу Заур и псалъэу зэхэтхыжар.
АЦКЪАН Руслан,
КъБР-м и Къэрал саугъэтым и лауреат,
Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ,
Эльбрус» тхылъ тедзапIэм и унафэщI.
Уасэ зимыIэ
Тэмэму схуэгъэбелджылынукъым Нало Заур и щIэныгъэ псынэр къыщыщIэжа илъэсыр. Хьэкъыр аращи, а псынэ къабзэм, шкIурыжым, псэмкIэ хущхъуэм лIэщIыгъуэ ныкъуэм щIигъуауэ софэ зыщызмыгъэнщIу. Гъэ къэси зи къэухьым зиубгъу, нэхъ куу хъу а псынэм щхьэщыхьэу ефэм ди лъэпкъымкIэ, псом хуэмыдэу, щIалэгъуалэмкIэ, ину щхьэпэ пкъыгъуэ куэд зэрыхэлъым гу лъумытэу къанэркъым.
Брат Хьэсин Ди шынэхъыжьыфI Нало Заур адыгэ щэнхабзэм хуищIа хэлъхьэныгъэм дэтхэнэ зызыгъэадыгэри ину иригушхуапхъэщ. Академик Лихачёв Дмитрий жиIауэ щытащ: «Щэнхабзэ зимыIэ лъэпкъым и гъащIэр мыхьэнэншэщ». УиIэмкIэ уарэзыуэ упсэуныр мащIэщ. АтIэ Iэмал имыIэу абы лъэпкъым хигъахъуэ зэпыту, ар зэригъэзахуэу, нэгъуэщI лъэпкъхэм ар щIэщыгъуэ къащыхъуу ябгъэдилъхьэфу Iуэхур игъэпсмэщ а лъэпкъыр гъащIэм щыдэбэкъуэфынур. Ар зи фIыщIэхэм Нало Заури зэрахэтым шэч гуэри къытетхьэн хуейкъым.
Апхуэдэу жыдэзыгъэIэр илъэс тхущIым щIигъуауэ а лIыр еш имыщIэу ди IуэрыIуатэр зэхуэхьэсыным, зэгъэзэхуэным, къыдэгъэкIыным, джыным зэрыхуэлажьэрщ. Абы хузэфIэкIам уриплъэжмэ, уимыгъэпIейтеин плъэкIыркъым, апхуэдизкIэ ар инщ, уасэ зимыIэщи. Ар зэрыщыпкъэм и зы щыхьэт наIуэщ Москва «Советский композитор» тхылъ тедзапIэм 1980 гъэм къыщыщIэдзауэ бзитIкIэ къыщыдэкIа «Адыгэ уэрэдхэмрэ пшыналъэхэмрэ» тхылъыр. Ар зи нэIэм щIэта музыковед цIэрыIуэ Гиппиус Евгений и фIыщIэкIэ ди лъэпкъым и IуэрыIуатэ щIэиныр дунейпсо утыкум ихьа хъуащ. АтIэ абы зи гуащIэ ин хэзылъхьахэм яхэтщ Нало Заури. Ди IуэрыIуатэм и нэхъ купщIафIэхэр зэзыдзэкIахэм ядэIэпыкъу къудейм къыщымынэу, ар къэзыпщытэ, зэзыгъэзахуэ, тхылъаджэм гурыIуэгъуэ хуэзыщI тхыгъэ урысыбзэ лъэрыхькIэ (жыIэкIэ — термин лъэщхэри къигъуэтурэ) и къалэмыпэм къыщIэкIащ — «Адыгэхэм я уэрэд гъуазджэм и къежьапIэр» (I т.), «Адыгэхэм я лIыхъужьыгъэр зыгъэлъапIэ уэрэдхэмрэ гъыбзэхэмрэ», (III т., 1Iы- хьэ).
Ди IуэрыIуатэм Налом хуиIэ лъагъуныгъэр апхуэдизкIэ инщи, гурыщхъуэ щыуигъэщI щыIэщ, ярэби, тIэкIу щIимыхьащэу пIэрэ, тIэкIу имыгъэпIииIуэу пIэрэ къызыхэкIа лъэпкъым и IэрыкIыр, нэгъуэщI лъэпкъыжьхэм я щIэиным щымыгъуазэу пIэрэ, жыпIэу. Ди на-сыпти, Iуэхур зыIутыр аракъым. Заур фIыуэ щыгъуазэщ дунейпсо IуэрыIуатэм и фIыпIэхэми. Щыгъуазэ къудейм къыщымынэу икIи мэхъуапсэ ди щIэблэр абыхэм нэIуасэ яхуэщIыным. Апхуэдэу дунейм къытохьэ еропей псысэрытх, тхакIуэ цIэрыIуэхэм къагъэщIам щыщ нэхъыфIхэр адыгэбзэкIэ щиIуэта «ПсысэфI дыдэхэр» тхылъ гъэщIэгъуэныщэр.
Лъэныкъуэ куэд къызэщIеубыдэ Налом и гуащIэ иным: «Бахъсэней узэщIакIуэхэм я щэнгъасэр» (адыгэхэр щIэныгъэм хэшэным хэлIыфIыхьа узэщIакIуэ гупыр), джэгуакIуэхэр (Агънокъуэ Лашэ деж къыщыщIэдзауэ), литературэ-критикэ лэжьыгъэхэр, езым къигъэщI усэхэр, новеллэхэр, рассказхэр, повестхэр, таурыхъхэр. Налом и дэтхэнэ IэдакъэщIэкIми гъэтIыгъуа теплъэ иIэщ, купщIафIэщ, зытепсэлъыхь Iуэхугъуэм фIыуэ зэрыхищIыкIым, и къэIуэтэкIэр узэщIауэ, къызэриIуатэ и бзэр бзэрабзэрэ шэрыуэу зэригъэлажьэм къапэкIуэу. И литературэ лэжьыгъэхэм щыщу, псом хуэмыдэу сэ (дауи, си мызакъуэу) сыдахьэх и новеллэхэм. Ахэр щызэхуэхьэса «Къру закъуэм» (1981 гъ.) илъэситIкIэ узэIэбэкIыжмэ, тхылъ дапхъэм деж хуэфащэ дыдэу щыбгъурыуващ «Мазэм фIэкIа зыми имылъэгъуар» — щIэуэ итха новеллэхэм къищынэмыщIауэ, езым зэхилъхьа псысэ хьэлэмэтыщэхэри зэрытыр.
Щэнхабзэм зиужьынымкIэ тегъэщIапIэ нэхъыщхьэу щытыр лъэпкъым и бзэ бейрщ. Аращ дэтхэнэ лIэщIыгъуэми лъэпкъ къэс къыхузэзыгъэпэщыр еджэным, щэнхабзэм, гъуазджэм, литературэбзэм, театрым, хабзэм, нэгъуэщI лъэныкъуэхэми заужьыныр. Зи щхьэмрэ къызыхэкIа лъэпкъымрэ пщIэ хуэзыщIыр и бзэм зегъэужьыным щхьэпэн щIыхуейри аращ. Нало Заур абы лъэщу хуолажьэ. Мис аращ лIы щэджащэм къигъэщIауэ, лъэпкъым дежкIэ зи мыхьэнэр зэи мыкIуэщIынухэр адыгэхэм лIэщIыгъуэ къакIуэхэми щIызэдащтэнур.
БРАТ Хьэсин,
Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэрэшей-Шэрджэс институтым и щIэныгъэрылажьэ нэхъыжь,
филологие щIэныгъэхэм я кандидат.
Черкесск къалэ.
1998 гъэ
