УсакIуэхэм я лъахэм и хьэщIэхэр
Мазаем и 10-р щхьэлыкъуэдэсхэм дежкIэ махуэ къызэрыгуэкIтэкъым. Ахэр къуажэ курыт еджапIэ №1-м щызэхуэсат я жылэм къыдэкIа тхакIуэхэр ягъэлъэпIэну.
Къуныжь Хьэчим
Тхьэзэплъ Хьэсэн
Додуев Аскер
Бахъуэ Арсен
Лу Рэмэзан
— Мыпхуэдэ зэхыхьэ едгъэкIуэкIыну мурад зэ-рытщIрэ куэд щIат, арщхьэкIэ иджыщ абы Iэмал щыхуэдгъуэтар. 2008 гъэм къыдагъэкIа «Къэбэрдей усэм и антологием» ди къуажэм щыщ тхакIуэ-усакIуэу цIыхуи 8-м я IэдакъэщIэкIхэр хагъэхьащ. Ар насыпышхуэу къысщохъу. Псалъэм купщIэшхуэ щIэлъщ, цIыхум и Iущагъыр лIэщIыгъуэкIэрэ игъэкIуатэу. Абы псэр егъэхъужыф, укъиуIэнри хузэфIокI. Нэхъыщхьэрщи, а псалъэм и тепщэр, ар IэкIуэлъакIуэу зезыгъакIуэр, дауи, тхакIуэрщ. Тхъумэн хуейщ ди лъэпкъхэм къахэкI цIыхушхуэхэр, — жиIащ Щхьэлыкъуэ щIыпIэ администрацэм и унафэщI Къуныжь Хьэчим.
Щхьэлыкъуэ хуеблэгъа хьэщIэхэр. Щхьэлыкъуэ жылэм, псоми зэращIэщи, усакIуэ, тхакIуэ, уэрэдус хъарзынэхэр гъащIэм хишащ. Апхуэдэхэщ КIыщокъуэ Алим, Мэзыхьэ Борис, КIэрэф Мухьэмэд, Бахъуэ БетIал, Брай Адэлбий, Апажэ Ахьмэд, Елгъэр Кашиф, Къуныжь ХьэIишэт, Бэлагъы Любэ, Додуев Аскэр сымэ. Ахэр ныбжьыщIэхэм фIыуэ егъэцIыхуныр, ирипагэу абыхэм я гугъу ящIрэ пщIэ хуаIэу къэгъэтэджыныр арауэ къыщIэкIынщ гупсысэ нэхъыщхьэу мы пшыхьым хэлъыр. Зэхуэсыр щекIуэкI пэш хуитышхуэм и жьантIэм ирагъэблэгъат къуажэ школым илъэс куэдкIэ щезыгъэджа Коммодов Геннадийрэ Апажэ Сэрэждинрэ, и щхьэкIэ зи гугъу тщIа тхакIуэхэу Апажэ Ахьмэд, Къуныжь ХьэIишэт, Додуев Аскэр сымэ. Гу лъыптэрт щIалэгъуалэм зэраIущIам дэтхэнэри зэрыщыгуфIыкIыр.
Зэхуэсыр школым щеджэ Гуэбэшы Данэрэ МафIэдз Адылрэ къафэкIэ къызэIуахащ.
Сыт усыгъэр зищIысыр? Дэнэ кърихрэ абы цIыхупсэр зэригъэпIейтей къару? Усыгъэр — ар лъэпкъым и псэщи аращ. Адыгэ лъэпкъым и псэращ КIыщокъуэ Алими и Iэдакъэ къыщIэкIахэм щигъэфIар. Абы и усыгъэм къыхощ Щхьэлыкъуэ и гъуэгури, лъагъуэри, гъуджэм къищым хуэдэ уафэ къащхъуэри, удзыпцIэри, къуэмрэ псымрэ я даущ макъри, жылэм и бэуэкIэ къудейри. Ахэр уи нэгу къыщIэувэу къэзыгъэлъэгъуэфыр аракъэ усакIуэ Iэзэ хъужыр?! Алим и адэ Пщымахуэ къыфIища цIэр къызэрыгуэкIтэкъым: урысхэм «ученый» жыхуаIэрщ абы къикIыр. И адэм зэригъэуIуа еджапIэм (шэщу щыта унэжь кIыфIырт) илъэситIкIэ щIэсауэ, Бахъсэн дэт школ-интернатым Алим и еджэныр щыпищат. Абы и гукъэкIыжхэм къызэрыхэщыжымкIэ, а зэманым ар быдэу щIэхъуэпсат усэ куэд дыдэ итхыу къапэкIуэ ахъшэмкIэ школыщIэ, щхьэгъубжэ нэхухэр хэлъу, къызэригъэпэщыну. Алим къицIыхуащ адыгэ усыгъэм лъагъуэ хэзыша ЩоджэнцIыкIу Алий. Пщымахуэрэ Алийрэ хуэдэ чэнджэщэгъухэр уиIэу усыгъэм уебэкъуэфынт?! Илъэс 17-м щитым абы и усэхэр газетхэм къытрадзэу щIадзэ, нэхъ иужьыIуэкIи егъэджакIуэ лэжьыгъэм зрепщыт. Къуажэ школхэм адыгэбзэр щрегъэдж, Педрабфакым урысыбзэмкIэ дерсхэр щет. ИужькIэ Алим и щIэныгъэм хигъэхъуэну Москва Iэпхъуащ. Абы гъащIэ гъусэ къыщыхуэхъуащ Лопуховэ Надеждэ, бынищи (Татьянэ, Еленэ, Александр) зэдагъуэтащ.
Зауэ зэманым КIыщокъуэр 115-нэ шу дивизэм хэтащ, дзэ корреспондентуи лэжьащ. «Псэууэ сыкъанэмэ, а махуэ гугъухэр цIыхубэм яхуэсIуэтэнщ», — жиIэу псалъэ зритыжам хуэдэти, абы итхыжащ зауэр зыхуэдар къыщигъэлъэгъуэжа «Нал къута» романыр. Мы усакIуэм теухуауэ жаIари ятхари мащIэкъым, ауэ абы и пщIэр езым иIэтыжащ, и къалэмыпэ къыщIэкIа романи 9-мрэ усэ бжыгъэншэхэмкIэ.
«Сэ фIыуэ сцIыхуу щытащ КIыщокъуэр. ЦIыху хъарзынэт. Алим узэрыпэгэн цIыхухэм хуэдэщ. Ар зауэлI къэмылэнджэжт, тхакIуэ гъуэзэджэт, гу хуабэ зиIэ цIыхут. И зэманым абы куэд дыдэ хуищIащ и Щхьэлыкъуэ цIыкIум, ар зыщыбгъэгъупщэ мыхъунухэм ящыщщ», — жиIащ Коммодов Геннадий.
КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ Елгъэр Кашифи къыщыхъуар мы жылэрщ. 1960 гъэм Горький Максим и цIэр зезыхьэ Литературэ институтыр абы къиухащ. ЕджэхункIэ Кашиф тхылъитI къыдигъэкIыну хузэфIэкIат. Тхэным къыдэкIуэу (псори зэхэту тхылъ 30 иIэщ), ар лэжьыгъэ IэнатIэ хъарзынэхэми пэрытащ: телевиденэм, «Ленин гъуэгу» газетым щылэжьащ, «Iуащхьэмахуэ» журналыр егъэфIэкIуэнми и гуащIэ илъэс куэдкIэ ирихьэлIащ. Къыхагъэщащ Елгъэрыр зэдзэкIакIуэ Iэзэуи зэрыщытыр, КъурIэн лъапIэр зэрызэридзэкIам папщIэ нэхъри пщIэ абы зэрыхуащIыр.
УсакIуэ, тхакIуэ, драматург, композитор-уэрэдус, сурэтыщI — и зэфIэкIым гъуни нэзи иIэтэкъым Бахъуэ БетIал Бэлацэ и къуэм. Щхьэлыкъуэ дэс щIалэгъуалэм а лIы Iущым теухуауэ мащIэ фIэкI ямыщIэу щытамэ, мы пшыхьым абыхэм гъэщIэгъуэн куэд щызэхахащ.
Усэхэм къеджа еджакIуэхэр.
— Мы къуажэ школым БетIал езыр щеджащ, и адэ Бэлацэ щылэжьащ, иджыпсту сэ си пхъум щрегъаджэ. ИкъукIэ гуапэ сщыхъуащ мы зэхыхьэр, — жиIащ Бахъуэ Арсен. — ЦIыхур дунейм ехыжа нэужькIи псэущ, ищIа лэжьыгъэр мыкIуэдыжамэ. БетIал и уэрэдхэр зэманым хэкIуэдэжакъым, махуэ къэс жыхуаIэм хуэдэу радиом къет, щагъэзащIэ хьэгъуэлIыгъуэхэми. Абы уримыгушхуэнкIэ Iэмал иIэкъым. ЦIыху хьэлэмэтт ар, гъуэлъыпIэ зыпкъралъхьэхэм хуэдэм хэлъ дзэхум абы бжьамий къыхищIыкIыфат. А макъамэ Iэмэпсымэр Бахъсэн къалэм и музейм щахъумэ.
— 1994 — 1998 гъэхэм КъБР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщIу сыщытащ, — жеIэ Тхьэзэплъ Хьэсэн, «Литературная Кабардино-Балкария» журналым и редактор нэхъыщхьэм. Бахъуэ БетIал и Iэрытххэр сIыгъыу Москва сыкIуэри (ар сымаджэу хэлът абы щыгъуэ), махуэм и кIуэцIым ар УФ-м и ТхакIуэхэм я союзым хезгъатхэри, абы и щыхьэт тхылъри сIыгъыу сыкъэкIуэжащ. Хьэх Сэфарбийрэ Уэрэзей Афликрэ си гъусэу дыхуеблэгъащ БетIал. Гъэмахуэт, БетIал гуэщ щIыIэтыIэм деж щагъэува гъуэлъыпIэм илът. Ар къытщыгуфIыкIат, ауэ къызэрытпемыжьэфым щхьэкIэ зэрыукIытэр плъагъурт. Зэгухьэныгъэм зэрыхагъэхьам и хъыбарыр жесIэу билетыр щыхуэсшийм, БетIал и щхьэр мащIэу къиIэтри: «Си гъащIэ псом ар си хъуэпсапIэт», — жиIат.
ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и актер Лу Рэмэзани гукъэкIыж кIапэлъапэ иIэщ Бахъуэ БетIал теухуауэ. «Бахъуэ БетIал къытхэту 1979 гъэм къызэдгъэпэщауэ щытащ «ЗэгурыIуэ» зыфIэтща гуп дахэр. Ансамблыр нэхъыбэу дыкъызэрацIыхур напэмрэ щIыхьымрэ теухуауэ БетIал итха уэрэдыр зэрыдгъэзащIэрт. Абы щыжыIат: «Гъуэгум зы кIэух имыIэ, ИIэкъым щIэдзапIэ, Ущыуамэ, къэувыIи, Ечэнджэщ уи напэм»… Зэгуэрым БетIал пианинэм бгъэдэсу уэрэд иусырти, сыплъэри: «Мыр слIожь, БетIал, уи унэцIэр зыIагъэхьа?», — жысIэри пианинэм телъ тхылъымпIэм сытеIэбащ. «Уэлэхьи, арам», — жиIэщ, къалэмыр къипхъуатэри, «Бах»-м «ов»-р питхащ. «Иоганн Себастьян Бахов» жытIэурэ дыдыхьэшхырт. Абы гушыIэшхуэ хэлът, дэрэжэгъуэ къыпхилъхьэрт. БетIал и нысашэ уэрэдым и закъуэ сыт и уасэ?! Видео трахауэ яхъумэ Абхъазым зауэ щыщекIуэкIам абы кIуа ди щIалэхэм ар ягъэзащIэу иту. Апхуэдэ зэфIэкI иIащ Бахъуэ БетIал».
Тхьэзэплъ Хьэсэн Щхьэлыкъуэ къыдэкIа нэгъуэщI зы тхакIуи тепсэлъыхьащ. Ар Брай Адэлбийщ. «Сызыпэрыт IэнатIэм и фIыщIэкIэ сэ ди тхакIуэ куэдым сахуэзэу, ахэр фIыуэ сцIыхуу щытащ. Брай Адэлбий итххэр гум, псэм хыхьэрт, щIэх-щIэхыурэ и тхылъхэр къыдэкIырт. Езыр цIыху къызэрыгуэкI дыдэт, ныбжьэгъур игъэпэжырт. УсакIуэу Брайр цIэрыIуэ дыдэ мыхъуами, абы и усэхэр пшыхьхэм щыIуу щытащ. Уеблэмэ, Тыркум щыIэ ди зы лъэпкъэгъум Адэлбий и усэ, лъахэм теухуауэ, жиIэу зэхэсхат», — жиIащ Хьэсэн.
Коммодов Геннадий иригъэджахэм ящыщщ Брай Адэлбий. «Си еджакIуэ нэхъыфIхэм ящыщащ ар. Зэгуэрым дерсыр езгъэкIуэкIыну 6-нэ классым сыщIохьэри, Адэлбий магъри щысщ. СоупщI: «Сыт къэхъуар?!». «СфIэгуэныхьщ», — жиIэ фIэкI къыфIигъэкIыркъым. «Хэт?», — жызоIэ. «Герасими, Муму хьэ цIыкIури», — жиIащ абы. ЩыцIыкIуами балигъ хъуа иужькIи Адэлбий гудзакъэ иIэу, цIыхуми хьэкIэкхъуэкIэми хуэжумарту псэуащ. Брайр «Нур» сабий журналым и лэжьакIуэу щытащ, симыгъэпсэууэ къызэлъэIурт сабийхэм папщIэ хъыбар цIыкIухэр стхыну. Иджыпсту сыщогуфIыкIыж абы адыгэбзэкIэ журналым къытридзауэ щыта си хъыбар зыбжанэм, ахэр зэрыт «Нур»-хэри сыхуэсакъыу сохъумэ», — жиIащ Геннадий.
Усыгъэр зи IэдакъэщIэкIхэм дытепсэлъыхь зэпытщ… атIэ езы усакIуэхэм дежкIэ сыту пIэрэ а усэр езыр зищIысыр?! Абы теухуауэ Щхьэлыкъуэ щыщ зы усакIуэм и гупсысэр наIуэ къэтщIащ. «Усэр хьэуа сызэрыбауэм хуэдэщ, ар щымыIэмэ сымыпсэуфыну. ГъащIэр гъащIэ зыщIыжыр усэфIырщ, макъамэ гуапэрщ, щIыуэпс дахэрщ». Аращ и еплъыкIэр цIыкIуми инми фIыуэ яцIыху Апажэ Ахьмэд.
ЦIыхубзым и усыгъэр нэхъ щабэу куэдым къалъытэ. Апхуэдэри и мащIэкъым Щхьэлыкъуэ. Къуныжь ХьэIишэт и «Къру гъуэгу», «Псэм и губгъуэ», «Зэман гъуэща» усэ тхылъхэмрэ Бэлагъы Любэ къыдигъэкIа «Къудамэ закъуэ», «Дыгъэм и гъуэгу», «Пащтыхь гуащэ» тхылъхэмрэ гупсысэкIэ гъэнщIахэщ. Къапщтэмэ, Бэлагъы Любэ и ныбжьыр илъэси 8-м иту и япэ сабий усэхэр газетхэм къытрадзащ. Илъэс 16 и ныбжьыр щыхъум, «Къудамэ закъуэ» и усэ тхылъыр къыхудагъэкIыну къыжраIат, арщхьэкIэ щхьэусыгъуэ гуэрхэмкIэ ар дунейм къыщытехьар хъыджэбзым Ломоносовым и цIэр зезыхьэ МГУ-м и журналистикэ факультетыр къиуха иужьщ. 1997 гъэм къыдагъэкIащ «Мывэ сэрей» тхылъыр. 2000 гъэм «Сэтэней» поэмэр, 2002 гъэм «Молюсь я на адыгском языке» тхылъыр Бэлагъым цIыхухэм я пащхьэ кърихьащ. Иужьрейр урысыбзэкIэ зэзыдзэкIар Ляпин Игорщ. Ляпиным абы щыгъуэм итхыжат: «КъызыхэкIа лъэпкъым и блэкIамрэ абы и лъабжьэр къыщежьэмрэ псэкIэ зыхищIэну дауэ къехъулIэрэ мы бзылъхугъэ щыпкъэм? Дэнэ кърихрэ къару лъэщкIэ гъэнщIа и псалъэхэмрэ гупсысэ купщIафIэхэмрэ… СызэригугъэмкIэ, аращ усакIуэ нэс хъужыр».
Пащтыхь гуащэ хъуауэ щыта Темрыкъуэ Идар ипхъу Гуащэнэ теухуауэ адыгэбзэкIэ тхылъ къызэрыдигъэкIауэ щытари Любэ и къалэмым пщIэ хуозыгъэщIхэм ящыщщ. Тхылъыр урысыбзэкIи зэдзэкIауэ 2007 гъэм къыдагъэкIат. Куэд хузэфIэкIащ бзылъхугъэм, адэкIи ефIэкIуэну ди гуапэщ.
УсакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэр щIалэгъуалэм екIуу щхьэлыкъуэ пшыхьым щагъэIуащ, екIуэкI Iуэхугъуэр абыхэм ягу къазэрыщхьэпэнуми шэч хэлъкъым.
Пшыхьыр езыгъэкIуэкIа Пщыгъуэтыж Иринэ фIыщIэ хуэфащэщ, егугъуу я тхакIуэ пажэхэр ныбжьыщIэхэм нэхъ гъунэгъуу яригъэцIыхуащи.
БАГЪЭТЫР Луизэ.
