Убых щIалэ Шэрджэс Этхьем и зэфIэкI лъагэр
Шэрджэс Этхьем (1880 — 1949) цIэмкIэ дуней псом къыщацIыху убых адыгэ щIалэр тырку дзэпщу, къэралым и щхьэхуитыныгъэм щIэбэнахэм я пашэу щытащ.
Тырку къэралыгъуэр сулътIанхэм я унафэм къыщIэкIыу Кемаль Мустэфа (Ататюрк) иухуа республикэм щыхуэкIуа илъэс нэхъ гуащIэхэрщ зыхиубыдэр Шэрджэс Этхьем и зэманыгъуэр. Урыс-Кавказ зауэм и лъэхъэнэм хэкур зрагъэбгына убыххэм язт Этхьем и адэ Дипщэу Алий. Зэкъуэшитхум я нэхъыщIэу щыта Этхьем, зэрыжаIэжымкIэ, илъэс 14 ирикъуа нэужь, щэхуу кIуасэри шуудзэхэр щагъэхьэзыр еджапIэм щIэтIысхьащ. Абы къыщIэкIа нэужь, Балкан зауэхэм хэпщIа хъури, лIыгъэрэ хахуагърэ зэрыхэлъым гу къылъатэн хуэдизу, и къулыкъур зыхуей хуэзэу ирихьэкIащ.
Япэ дунейпсо зауэм щIидза нэужь, Этхьем Ираным, Афганистаным, Иракым щылажьэ тIасхъэщIэх дзэхэм хэтащ, уIэгъэ хъури, зэманкIэ къуажэм къигъэзэжащ.
Уэсмэн къэралыгъуэр Япэ дунейпсо зауэм щыхилъафэу, Тыркум хамэ къэралхэм я дзэхэр къиужьгъа нэужь, Шэрджэс Этхьем Измир деж дзэ псынщIэ къыщызэрегъэпэщри, абыхэм япэщIоувэ. ИужькIэ ар гуохьэ Ататюрк къэралыр хуит ищIыжын папщIэ иригъэжьа зэщIэхъееныгъэм. А зэманым ахэр зыпэщIэтыр Тыркум къизэрыхьа алыдж, инджылыз дзэхэрт. Хуэмурэ дзэпщыр хэпщIа хъуащ къэрал кIуэцIым щекIуэкI граждан зауэхэми.
Зэрыхъу хабзэу, дзэ зэзыгъэпэщахэр зэпэщIэувэжа нэужь, Этхьем Анкара и унафэм зыпэщIиса хуэдэу ягъэIури, 1921 гъэм Рефетбей зи цIэ дзэзешэм и къарухэр ираутIыпщащ. А зэхэуэм щыхилъэфа езы Этхьеми, и къуэшитIри, абы и лъэныкъуэр зыIыгъ гупри я щхьэ яхъумэу хэкум икIахэщ. ХеящIэхэм ягъэкъуаншэ Этхьем къэралым къихьэжыну хуиттэкъым, абы къыхэ-кIыу ар япэщIыкIэ Алыджым щыпсэуащ, иужькIэ Иорданием Iэпхъуащ.
Абдежми щыщагъэтакъым Шэрджэс Этхьем хагъэзыхьын. 1935 гъэм ар ягъэкъуэншащ Ататюрк иукIыну мурад зэриIамкIэ икIи, тезыр къытралъхьам ипкъ иткIэ, унэм гъэру щIэсащ. 1937 гъэм амнистие къыдэкIыу яухеижа нэужь, зэкъуэшищри Тыркум къихьэжыну хуит ящIат, арщхьэкIэ езы Этхьем идакъым. «Сэ зэи епцIыжакIуэу сыщытакъым, фи амнистие сыхуэныкъуэкъым», — къажриIэри, 1949 гъэм дунейм ехыжыху Иорданием щыпсэуащ. «Шэрджэс Этхьем: дамэтелъ зытемылъ генерал» — ар и псалъащхьэщ 2008 гъэм Турксой Тургут и IэдакъэщIэкIыу Тыркум къыщыдэкIа тхылъым.
ХьэпцIэ Гуащэлинэ.
