Лэжьыгъэшхуэ къезыхьэлIа Тхьэкъуахъуэ Музэбир
Нэхъыжьхэм зэращIэжщи, лIэщIыгъуэ блэкIам и 70 — 80 гъэхэм Къэбэрдей-Балъкъэрым нартыху бэв къыщрахьэлIэу щытащ. Абы Бахъсэн районым и мэкъумэшыщIэхэм я гуащIэшхуэ хэлът. Куейм и нартыхугъэкIхэм я зэфIэкIыр, республикэм и мызакъуэу, нэгъуэщI щIыпIэхэми хэIущIыIу щыхъуат. ЕхъулIэныгъэхэм щытепсэлъыхькIэ, зи цIэр фIыкIэ къраIуэхэм ящыщт кыщпэкдэс механизатор Iэзэ Тхьэкъуахъуэ Музэбир.
Гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуэ мазэхэм, и классэгъухэм ящIыгъуу, Музэбир къуажэ губгъуэм щыла-жьэрт. И псэм фIэфIу, гъавэ щIапIэхэр и закъуэу куэдрэ къызэхикIухьырт, я унагъуэ хадэми жыджэру илэжьыхьырт. Колхозым и агроном нэхъыщхьэ Ныбэжь Къасым ныбжьыщIэр мэкъумэш Iуэхум зэрыдихьэхым гу лъитати, зы махуэ гуэрым абы зыхуегъазэ:
— Школым укъыщIэкIмэ, механизатору уедгъэджэнщ. Уэ хуэдэу щIыр фIыуэ зылъагъухэм гъавэгъэкI бэлыхь къахокI.
Нэхъыжьым и псалъэр Музэбир и гуапэ мыхъуу къэнакъым. КъыдэкIуэтеиху а IэщIагъэм нэхъри дихьэхырт, ар зригъэгъуэтыну щIэхъуэпсырти, республикэм и механизатор, и гъавэгъэкI цIэрыIуэхэм я IуэхущIафэм кIэлъыплъырт, я ехъулIэныгъэхэм зыхигъэгъуазэрт, я лэжьыгъэ къызэгъэпэщыкIэм теухуауэ газетхэм къытехуэ тхыгъэхэр щIиджыкIырт.
И мурадыр и адэ-анэм къыщыдаIыгъым, мэкъумэш IэнатIэм и IэщIагъэлIхэр щагъэхьэзыру Бахъсэн къалэм дэт училищэм щIотIысхьэ икIи хъарзынэу къеух. Тхылъыр къызэрыIэрыхьэжу, щIыщIэр къэзыIэтыну гупым ящIыгъуу Къэзахъстаным макIуэ, «кудуксай» совхозым щолажьэ. Тракторми комбайнми хуэIэкIуэлъакIуэти, нэхъ лэжьыгъэ гугъухэр, жэуаплыныгъэ зыпылъхэр дзыхь къыхуащIырт, езыми ахэр дагъуэншэу зэфIигъэкIырт. Я гупыр лъэпкъыбэт — украини, белоруси, тыркумэни, куржыи, балъкъэри зэщIыгъути, адыгэ щIалэм жьантIэр лъагъэсырт, абы и жыIэр я унафэт, и лэжьэкIэр я щапхъэт.
Къэзахъстаным зэрыщыIэну пIалъэр иухыу къигъэзэжа нэужь, я къуажэм щызэхэт колхозым хохьэ, илъэс зытIу нэхъ дэмыкIыуи и цIэфI жрегъэIэ. Тхьэкъуахъуэр щIалэ жант, жыджэрт, и гур Iуэхум етати, сытми хунэсырт.
Бригадэм и унафэщI Сэбаншы Къэралбий щытхъу лей «зыгуэшхэм» ящыщтэкъым, ипэжыпIэкIэ ар къэблэжьын хуейт. Районым и мэкъумэшыщIэхэм я илъэс зэIущIэм къыщыпсалъэу абы жиIэгъат: «мы гъэм хьэцэпэцэ хъарзынэ къыдэхъулIащ, ауэ, дыщымыгугъауэ, нартыхур зэрытхуэбэгъуам тIуащIэу дыщогуфIыкI. Ар я фIыщIэщ жэщ-махуэ ямыIэу хьэсэхэр зезыхьа ди щIалэхэм. Псом япэу къыхэзгъэщыну сыхуейт Тхьэкъуахъуэ Музэбир и лэжьэкIэр. «Гъавэ щIэным къыхуалъхуащ, нартыхугъэкI нэсщ», — зыхужаIэм хуэдэщ. Абы зэрихьа хьэсэм гектарым хуэзэу ику иту центнер 65-рэ къытекIащ. Фыкъаплъи фыкъэдаIуэ, куэд дэмыкIыу а щIалэм и цIэр нэгъуэщI щIыпIэхэми хэIущIыIу щыхъункIэ!»
— Бригадирыр щыуатэкъым — илъэс къэс абы и зэфIэкIми, и Iэзагъми, бэвагъыу къригъэтми хэхъуэрт. Апхуэдэурэ гектарым нарт гъавэу къытрихыр центнер 90-м негъэсри, республикэм и гъавэгъэкI пашэхэм ящыщ мэхъу, щIалэгъуалэ звеном и унафэщIу хах.
1974 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и нартыхугъэкI цIэрыIуэхэр Налшык щызэхуашэсат. Музэбири и ныбжьэгъу Къардэн Аслъэнбии абы ирагъэблэгъат. Зэхыхьэм щыжаIахэм- рэ къыщащта унафэмрэ трагъэгушхуауэ, гектарым нартыхуу къытрахыр центнери 100-м нагъэсыну псалъэ ят икIи, Атэлыкъ СулътIанрэ КIэрэш Хьэсэнбийрэ ящIыгъуу, ар ягъэпэж.
Къуажэр къэушырт. Губгъуэм хуэпIащIэхэм я техникэ макъыр жыжьэу къыщызэпхыIукIырт. Союзпсо радиоми псэлъэн щIидзауэ, лэжьэгъуэ махуэр къызыпэщылъхэм зригъэужьырт. ХъыбарыфIкIэ япежьат а пщэдджыжьым радиор кыщпэкдэсхэм. Дикторыр гъэхуауэ къеджэрт СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и УказкIэ «Трудовой горец» колхозым и нартыхугъэкI цIэрыIуэхэу Тхьэкъуахъуэ Музэбиррэ Къардэн Аслъэнбийрэ Ленин орденыр къызэрыхуагъэфэщам теухуа хъуэхъухэм. жылэм абы щымыгуфIыкIа дэстэкъым.
ГъавэгъэкI цIэрыIуэм плъакIуэ и куэдт. И лэжьэкIэм, и щIы зехьэкIэм зыхагъэгъуэзэну, и зэфIэкIыр яджыну къыхуэкIуэхэм яжриIэнрэ яригъэлъагъунрэ езыми и мащIэтэкъым. А щIыкIэм тету и IэнатIэ мытыншыр ирехьэкI, и ехъулIэныгъэхэм хегъахъуэ. И къэмылэнджэж лэжьыгъэм къыпэкIуэу СССР-м и Къэрал саугъэтыр къыхуагъэфащэ, 1982 гъэм ВДНХ-м къыбгъэдэкIыу «Москвич» автомашинэ тыгъэ къыхуащI.
Гъавэ бэв къехьэлIэным зи гуащIэ куэд езыта, къэралпсо утыкум зифI щыжезыгъэIа, республикэм и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщIа, «КъБАССР-м щIыхь зиIэ и нартыхугъэкI» цIэ лъапIэр хуэфащэу зезыхьэ Тхьэкъуахъуэ Музэбир кърихьэлIа лэжьыгъэр нэхъыщIэхэм ящыгъупщэркъым. Мы махуэхэм илъэс 77-рэ ирикъуа нэхъыжьыфIым и щапхъэр и щIэблэм я гъуазэу къогъуэгурыкIуэри, иджыри куэдрэ мы гъащIэм гу щихуэну ди гуапэщ.
БжэныкIэ Регинэ.
Кыщпэк къуажэ
