ЛIы иримыкъу
Чэрим Марианнэ
Роман. ЕщанэIыхьэ
(КIэухыр. ПэщIэдзэр
2020 гъэм и №№125 — 130-хэм, 2021 гъэм и №№2 — 4, 6, 8, 11,
12, 17, 20, 22, 25-хэм итщ).
Ику иту мазэм зэ щэр здахьынум теухуауэ зодауэ си гуащэ-тхьэмадэр. Мамэ: «Дэзэгъынукъым, хьэм едгъэшхынщ», — жи. Папэ: «Дагъэ ткIуэпс зи унэ щIэмылъ цIыху зэрыщыIэм сыт хэпщIыкIрэ, сабийхэм я дзажэналъэхэр къыхэплъу? Гъэвэжи дагъэм дэщIыгъуу зехьэ. Здэпхьын мащIэ?» «ПIахыркъым! Иджыпсту къалэм и кIыхьагъкIэ ирикIуи, зы лы тыкуэн ухуэзэнукъым, щэ щIэлъу», — жеIэ мамэ аргуэру. «Ярэби, сыту я насып лы зымышххэм. Илуи щIы, и щэуи щIы, и фэуи щIы! КъыкIуэцIытхыр хыфIэддзэжын щхьэкIэ апхуэдиз псэущхьэ зэрыдукIым и гуэныхьым дигъэкIуэну дэ унагъуэр? Зэрыщыту щэкIэ умыпщIэфIми, бжэмышх зырызу дагъэм дэщIыбгъуурэ зехьэ», — папэ щышхыдэкIэ си гъын къокIуэ занщIэу. Ар зи цIыхуфIагъым и жагъуэ хъуну гуэр щхьэ дунейм щызекIуэххэрэ жыуегъэIэ. «Щэ гъэвэжа литр, литритI апхуэдэу сощI, ауэ щэ пэгуныр дэнэ здэсхьынур? КъысщыукIытэу сIызыххэм хыфIадзэжу гурыщхъуэ сощI, тхьэ дыдэ, сымыщхьэх икIи сыщымысхь», — жеIэ мами. ЗэрыжиIэр еIусэ зэпытурэ, и гум зэремыуэм шэч къытрихьэнкIэ гузавэм ещхьу, и Iэм, и плIэм, и щыгъыным епэщэщурэ.
Зыгуэр нэгъуэщIу щымыхъунум деж, си тхьэмадэр сфIэпсэкIуэд Iей мэхъу. Уигу хигъэщI нэхърэ, зыхуей псори зыщигъэгъупщэныр нэхъ тыншынущ абы и дежкIэ, езым уемыдаIуэ щхьэкIи зыкъуигъэщIэххэнукъым. Ауэ гуэныхьу къыфIэщI гуэрым Iэмал щыхуимыгъуэтым деж, дыгъэм и зы бзий игъэункIыфIын хуей хъумэ къызэрытехьэлъэнум ещхьу, тхьэмыщкIафэ дыдэ къытоуэ. Мамэ ар апхуэдэу хъуауэ гу зэрылъитэу, и псэр хэкIын хьэзыру къызэфIонэ, зрешэкIри: «Хъунщ, си дыщэ кIанэ, зыгуэр къэдгупсысынщ», — жиIэурэ къыхуэгуфIэжыху къеуфэрэзыхь. Дыщэ кIанэр зэрызэхихыу, си тхьэмадэми, псэщIэ къыIукIа нэхъей, мамэ къепхъуатэри егъэкIэрахъуэ. Дауи, сэ ар зэрыслъагъур ящIэркъым.
ТIэкIурэ зэбгъэдэсу тIуми зым адрейм и жагъуэ зэримыщIар гурыIуэгъуэ хъуа нэужь, тхьэмадэм жеIэ: «Уэ щэр уогъэвэж. Сэ бэзэрым сокIуэри, шатэ зракIэ пэгун цIыкIухэм хуэдэ къыпхузощэху. Мо тхьэрыкъуэ пщэхуитIри къоплъу щумыгъэс. «Шху» жаIэу тратхэу къаублауэ жаIэ. «Щэ» жыпIэу тептхэ щIэмыхъунур сыт. НэхъыщIитIым яжеIи, уэсу къыпхурагъэсынщ, компьютерым къыбгъэдумыгъэкI закъуэ».
— Зыри къыумыщэху зэкIэ, схухыфIэмыдзэу зэхуэсхьэсауэ щIыунэм илъщ пэгун цIыкIу Iэджэ, зэмыщхьыркъабзэми хъунущ ахэр, пэжкъэ? Махуэ къэси зыгуэр нэщI мэхъу. Гъэвэжа хьэзырмэ, хэти къищтэнущ ар. Лыр зытетлъхьэм деж дыдэ, уплъэмэ плъагъуу тедгъэувэнщи аращ. Iеищэу узгъэбэмпIа? — къыщIидзэжауэ зрешэкI. Адрейми къызэрытелъэщIыхь и Iэр къыIэщIехри и нэм, и Iупэм хуихьурэ, мыхъур IэфI гуп къыхутрегъауэ.
Иджы а псори си фо цIыкIум жесIэжынурэ, сэри зыгуэркIэ сахэпщэфIыхьынущ. Пэж дыдэу, щэр куэдыщэ мэхъу. Зыщэхур закъуэтIакъуэххэщ. ПщIэншэу хуэпшиймэ, зыгуэр епта и цIэу, щэри уи натIэ ибгъэкIын щхьэкIэ яхуэбдзу къащохъу. Ауэ сэ зыщIыпIэ сыкъыщеджауэ щытащ щэм сабын къыхэпщIыкI хъууэ. Мис абы зезгъэсэнурэ ди Дыщэ КIанэ згъэгуфIэнущ. Ар гуфIэмэ, мами гуфIэнущ. Мамэ гуфIэмэ, си фо цIыкIури гуфIэнурэ сэри сигъэгуфIэнущ. Сабыным ещхь схуэщIу зезгъэсэфмэ, пIахын дэнэ къэна, къыплъамыгъэсыжу хъунущ ар. Зы щэ килограммым сабын дап-щэу пIэрэ къыхэкIынур? Удз гъэгъуа сытым дежи ди куэдщ. Ахэр хэпкIутэурэ, мэкIи фэкIи зэмыщхьу пщIы хъунущ.
Мазае, 17. Къэлэрдэгу
ЦIыхур лъагъуныгъэм къызэрыхуигъэщIар псалъэ дыгъэлкъым икIи хуэгъэфэщэныгъэкъым. Ар шэч зыхэмылъ пэж дыдэщ, нэхъ псынщIэу къыбгурыIуэху нэхъ тыншу упсэууэ. НэгъуэщI зыри щищIэркъым цIыхум мы гъащIэм, фIыуэ илъагъуну фIэфIхэм яхуэгъэза и гумащIагъыр иригъэфIакIуэ фIэкIа. Псэ зыIут е зыIумытыж гуэр фIыуэ зэрытлъагъум и закъуэщ дэ Езым деж кIуэ гъуэгум лъакъуэ, вакъэ, шы, гу щытхуэхъур. Лъагъуныгъэ пщэрылъхэр епхьэкIыну апхуэдизу щIэхьэлъэри арагъэнщ.
Гуэгъу пхуэхъун цIыху псэ къабзэ ухуэзэн насыпыр езы гъащIэр мыхьэнэншэу зэрыблэмыкIым и нэщэнэщ. Тхъэгъуэщ фIыуэ плъагъум укъызэрилъагъужыр. Зэзэмызэ гунэс пщымыхъу гуэрхэр зэрызыхэпщIэми езы гухэлъым къыпхуищIэм зы налъи хигъэщIыркъым. Уафэм бахъэу зиIэту уэшхыу къешхыж псым ещхьщ лъагъуныгъэр — сыт щыгъуи ифI къокI, сыт щыгъуи псэхэлъхьэжщ.
7
Мэрем махуэм
Хьэсэнрэ Щыхьымрэ мэжджытым макIуэри гъуэгу тетщ. Мазэ бжыгъэкIэ нэхъыщIэ Щыхьым сэмэгурабгъур иIыгъщ.
— Нобэ Емызэгъхэ я къуэракъэ зи чэзур? — щIоупщIэ Хьэсэн къыфIыдрихьей гуэр зэрыщыIэр къапщIэу. — Хуабжьу мауэ а щIалэм и шхыдэкIэр. Диным къыхузоджэри сызахуэщ жыпIэурэ, унагъуэкъутэу укъыщIэкIынкIи хъунущ бетэмалу.
— Мэжджыт дыщIэвгъэхьэ жаIэу лIэрыIуахыу щIэныкъуэкъуар адэ-анэм уапэувми, уи быныр хыфIэбдзэми хъунущ щыжаIэн щхьэкIэт, — Щыхьыми къыдожьу и гъунэгъум.
— Сабий ахъшэр изыфыжхэм нэхърэ нэхъ Iей щымыIэ ди гугъати, мы «абу» гупыр къызэрырагъэшрэ си жьэм сыкъокъу, — къыпещэ Хьэсэн. — Гъуэгужьхэ я малъхъэм къапиубыдар зэхэпхакъэ? НысащIэм IэщIагъэ хъарзынэ иIэрэ пэт, игъэлэжьэн идэркъым. Езыр зы IэнатIэ Iузагъэркъым, ягу зыщегъэкIри къыIуаху. И анэм: «Си пенсыр фошх», — жеIэри я зэхуакум дэтщ. «Сэ сыщIэсу телефоным уемыIусэ, интернетым уимыхьэ, пщIантIэм удэмыкI», — къыжреIэ мо лIы бэлыхьым. Хъунщ, ар зыгуэру зыгурызогъаIуэ: гулъытэ хуейщ, пщIэ зыхурегъэщI, тегужьеикIащ. Зэрыдэсым хуэдэурэ, цIыхубз хьэпшып гуэрхэр ещэ, жи, нысащIэм, сабийхэр имыгъэмэжэлIэн щхьэкIи, а мылIэIус тIэкIур Iех, сом къыIэщIимынэу. Къэсшэнущ жеIэ, жи. Илъэс тIощIрэ тхурэ хъуакъым иджы абы тIуанэ зытрищIэну зыхуимурадым. Езыр тIы нэфым ещхьу, и щхьэр щIэкъуауэ къегъэкIухь, сэлам къудей гуапэу зэрах ищIэркъым. СфIэгуэныхь хъуащ хъыджэбзыр. ЦIыхухъум хъу-мыхъуми лъэныкъуэ гуэрым зыхегъэзагъэри, жылэм емыщхьми, езым хуэдэу бабыщыщхьэ къызыфIэкIахэм ядотынш. ЦIыхубзыр лIыр зыпэщIэтми пэщIэтщ, а къызыщхьэщыжми и щхьэ къригъэIэтыркъым. Къызоуэ, схуэшэчыжынукъым жиIэри къафIэкIуэжар иджы и анэм иреудэкI: «Зэ уезгъэшэну си къалэнти, уезгъэшащ, уи щхьэ Iуэху зехуэ». Сабийхэм «папэ деж» жаIэри залIэж. Дэлъхум, гурыIуэгъуэкъэ, нысэм и телъхьэщи, шыпхъур къызэрыдигъэтIысыкIын Iуэху зэрехуэ. Къуэ уиIэу абыхэм утепсэлъыхьыныр щIагъуэкъым, итIани дытхьэусыхэн нэхъ Iэмал димыIэу дыкъагъэнащ.
— УзахуэкIэ тхьэ соIуэ! — арэзыщ Щыхьыми. — ТхьэусыхапIи къуатрэ? Лажьэ зимыIэр даш, пхэнж гупыр езыхэм ягъэбагъуэ. Хъыджэбзхэр зышэн къуажэм къыданэжакъым жаIэу къызэхэнащ цIыху цIыкIур. Зауэ емыкIуэкIыу апхуэдиз зеиншэ уи хъуреягъкIэ щыплъагъуныр гуузкъэ?
— Нэмэз умыщI, хьэж умыкIуэ, нэщI уимыс къыщыбжамыIэкIэ, динри зыIэрыхьапхъэм Iэрыхьэнщ, псо дыдэри ямыгъэлъагъуэмэ ягъэ кIынтэкъым. Сымуслъымэнщи фыкъысщытхъу жыпIэу ущIыдэтынур сыт? Жылэр ди быныр ягъэсэну пIэрэ жаIэри къащогугъ, езыхэр я нэщхъыр я бжьакъуэу дэтщ, хэт зэщыдгъэхьэу депыджын жаIэри, — пещэ Хьэсэн. — Адыгэр лIэщIыгъуэ бжыгъэ хъуауэ муслъымэнщ. Iуэхушхуэ хъуащ, уэ дыгъуасэ нэмэз щIыкIэ зэбгъэщIамэ. «Диным интернеткIэ дыхуеджащ, модэ Мэчэ-Мадинэм щыщ щIэныгъэлI гуэр ди Iустазщ, «сертификат» къыдатыжащ, дыхъуащ, дыщIащ». ХьэрыпыбзэкIэ зэхэфытхъауэ тхылъымпIэ кIапэ гуэр зэрыбкIэ къыхуащып, я цIэ-унэцIэр хуратхэри къращэж. Е къепсалъэр ямылъагъу, е и цIэ къудейр ямыщIэ. ЯмыцIыхуххэ гуэрым къивхэм йодаIуэри, я бзэгур къилэлу къаджэдыхь, я ней зыщыхуам дагъуэ хуащIрэ я пыхъуэпышэхэр ираушту. «Суннэ» псалъэм къикIыр къызгурымыIуэ щIыкIэ, сыщыщтэу сащIащ, пэжым ухуеймэ.
Хьэсэн и макъыр зэрыдришеиIуам кIэлъыIэбэжрэ пэт, жиIэр Щыхьым къызэрыщыхъум щеплъым, абы дыхьэшхын хьэзыру зэрызиубыдым гу лъитащ. Щыхьыми, Хьэсэн зэрызэпиудам ириукIытэжу, итIанэми зэриакъылэгъур къригъэщIэныр фIэфIу, жеIэ:
— УIуэхуншэмэ, куэдрэ? Иджы зи жып телефон изылъхьэ псори мо интернет жыхуаIэм искъэ-тIэ, дэри дахэту? Зи акъыл зэтемыхуэхэр зэрызэдауэм сахоплъэ зэзэмызи, уагъащтэм укъыщынэркъым. Зымахуэ а зи гугъу пщIы гупым я зым и сэшхуэр игъэдалъэурэ зыгуэр къигъэгубжьри, хъуэр зыхуригъэусащ:
Иджырей муслъымэнхэм я суннэ —
Ди щхьэр къэдгъэпцIэжыху доунэ.
— «Суннэ» жыпIати аращ ар сигу къыщIэкIыжар.
— Дахэу бел е шэмэдж яIэщIэлъхьауэ, губгъуэм ихуэн хуейуэ аращ зэрыгупу, — Хьэсэн, Щыхьым и гушыIэр диIыгъ зищIу, пыдыхьэшхыкIри, иджыри бжьыбжь уIэгъэ зэриIэр наIуэу, псэлъэн щIидзэжащ. — Лажьи уи быныр пIыж жызыIэ зы хьэдис сыту къахэмыхуэрэ абыхэм къадз-надзу зэIэпах къомым. Телефоныншэу хьэрфитI зэпащIэфынукъым а зызыгъэахъырзэманхэм. Зым деж кърахыр адрейм деж ягъэIэпхъуэурэ еджэкIэ зрамыгъэщIамэ сщIэркъым. Е адыгэбзэкъым, е урысыбзэкъым. Щхьэ мызэшрэ, аращ згъэщIагъуэр. Нобэ хуэдэу IэщIагъэрэ щIэныгъэрэ тыншу къыщыпIэрыхьэ зэман слъэгъуауэ къысхуэщIэжыркъым. Нэхъыжьым къызэришэрэ нэмэз Iуэху зэрехуэри, аращ уи тхьэкIумэр щIэзудэгур. Къахэзгъэхьэн сошынэ, пэжым ухуеймэ. Зы джабэкIи согуфIэ. Унагъуэ щыхъуакIэ, хъарзынэщ, къыщытехуэкIэ ирещI. ХищIыкIмэ, нэхъ къэсщтэнущ, делэ гуэрым къигъапцIэ нэхърэ. ЦIыхуфI ухъун зэрыхуейр зыщIыпIэ къипхын хуейкъэ? Иреджэ КъурIэнми, Инджылми, Тэурэтми. Адрей джабэмкIэ согузавэ. НэхъыщIитIми абы зыпамыщIыжу хъунукъым! ФIыуэ зэвгъэщIэху зэкIэ унэм щыфщI яжызоIэ, фыщоуэ е зыгуэрщ. ЖаIэм едаIуэ жыпIэу къыдэбутIыпщыкI хъужу щытамэ, дытхьэусыхэрэт? Уи щхьэр згъэуза хъунщ. ЩIалэр дэзэшыхьакъэ, лIо ищIэхэр?
— Жэщибл-махуиблкIэ тхьэлъэIу сщIыжынт, нэмэз сщIынущ жиIамэ. Бэч и псынщIэгъуэм икIащ, ущIэгузэвэжын щыIэкъым. Мис, унагъуи хъуащ, зым къыгурымыIуэр адрейм къыгурыIуэнщ. Ди щхьэгъэтыншыр зыхэзагъэращ къытхуэмыщIэр.
— ЛэжьапIэм къащтэжын Iуэху зэрахуэркъэ?
— Алыхьым жимыIэкIэ! — кърекIут Щыхьым зэгупсыс дыдэр. — АкъылкIэ дымыгъуэтар бэлыхьым къытхуищIащ. Зэи хамыгъэхьэжащэрэт а сыхьэтмыгъуэ гупым! Къыжьэдэмыхуам сщIэркъым. Хьэрун и хадэр сэ зесхьэнущ жиIат зымахуи, си Iупэр зэтехьэжыркъым абы лъандэрэ. Ди ади, ди адэшхуи аращ зыхэпсэукIар игъащIэм. МыIэрысэ, кхъужь — нэгъуэщI Iуэху зетхуакъым зэи, ахъшэнши дыхъуакъым.
— Шы згъэхъуну сызэрехъуапсэр пщIарэт! — занщIэу къыIэщепхъуэт Хьэсэн Щыхьым трилъхьа уэрэдыпкъыр. — МыIэрысэ, кхъужь зэрыжыпIаращ ар щIыжысIэр. ЯгъэкIуэдын ипэкIэ ди адэшхуэм шы минрэ бгъущIрэ бгъурэ иIауэ сыщрихьэлIащ тхылъыжь гуэрым. Лъым хэтыр пхухэдзынукъым, сыти жыIэ. ЩIым тепщIыхьращ укъэзымыгъэпцIэжынур.
— Сыт-тIэ укъэзыгъэувыIэр? Дэ зыдгъэнэхъыжь щхьэкIэ, зы илъэсищэ ипэкIэ иджыри бжэ къуагъым дыкъыкъуамыгъэплъынкIи хъунт. ГъащIи нэхъ яIэтэкъэ абы щыгъуэ.
— Аратэм нэхъыфIри. Пшхыныр къызэрыблэжьым нэмыщI, уи гур иIэту зыгуэр Iуэхум хэтын хуейщ. Пщэдей лэжьыгъэм сыкъыпэрокI, псалъэм папщIэ. Сыт дэ дыкъэзылъагъухэм жаIэжыну къахуэдгъанэр? Ди ныбэр къетхьэкIыу унэ-унэкIэ дызэрыдэтара, къулыкъущIэхэм яхужытIэн дгъуэтмэ, дыгуфIэрэ, псы щIыIэ къыдэIусэмэ, дыкъаскIэу? Сэ сызэрегупсысри! Иджы уэ мыIэрысэ фIэкIа умышхыу, сэри лы фIэкIа сымышхыу дыпсэуркъым, пэжкъэ? Зыр адрейм хуэмыныкъуэнкIэ Iэмал имыIэу дыкъигъэщIащ, аращ зэсхулIэр. IэщIагъэм къыхуигъэщIа щыIэщ, щIэныгъэм къыхуигъэщIа щыIэщ, лэжьыгъэм къыхуигъэщIа щыIэщ. Аращи, пхъэнкIакIуэр е щIакхъуэгъажьэр уэ нэхърэ нэхъ лъахъшэу къыщIэплъытэн щыIэкъым. Ар зыуэ. ЕтIуанэрауэ, а щыри — лэжьыгъэри, IэщIагъэри, щIэныгъэри — зэуIуу уи гъащIэм хэмытмэ, уцIыху ныкъуэу аращ. МащIэ-куэдми щыри здумыхьмэ, е лы лей къыбощтэри уз къыппкърохьэ, е укъызыфIощIыж, щхьэхынэ, бзаджэ уохъу. ГъащIэм и IэфIыр щIокI щым языр чэм зэрыхъуу.
— Пэжыр арамэ, — фIэфIу гъунэгъум жиIэм йодаIуэ Щыхьым. Езыр жыгхэм елэжь щхьэкIэ, тхылъкIэ зэрыерыщыр игу къокIыж. Дахэзилэ къарукIэ лэжьэн зэрыфIэмыфIым зэIигъэхьауэ йогупсыс. Хьэсэни а къомыр щIыжиIэр гурыIуэгъуэщ. Марат хадэ ищIэн мурад зэриIэм зэрыщыгуфIыкIыр къригъащIэу аращ. Гъунэгъум къигъэгушхуа Щыхьым езым и гум илъри жеIэ:
— Ардыдэращ дыдейми къыщыщIар. И хьэлыр и щIэныгъэм, е и цIыхугъэр — и хьэлым лъэщIыхьэу щытамэ, арат лIы ирикъуа жыхуаIэр. Щысабийм умыгъэлэжьам цIыхугъэ зыхебгъэлъхьэну гугъущ. ЩIыIэм уимысмэ, умымэжалIэмэ, узыхуейр къыпIэрыхьэ зэпытмэ, щхьэхуэфI умыхъункIэ Iэмал иIэкъым. Хьэлыр къащти, иджы нэхъыжь зыбгъэдамыгъэсыж щхьэкIэ, захуэмрэ къуаншэмрэ хуиту ятепсэлъыхьу зыгуэр щIэсын хуейщ унэм. ЩIыкIафIэ ухъуфынкIи хъунщ тхылъ уеджэурэ, ауэ цIыхугъэ пхэмылъмэ, гунэфу укъэнэнущ.
— Дыщэ хэс нэхърэ — жьы зыбгъэдэс жаIэ игъащIэми, — Хьэсэн фIэгъэщIэгъуэну йодаIуэ Щыхьым жиIэхэм. ЗымащIэрэ щыма нэужь, къыдыщIегъу:
— ЩIалэ Iейкъым Марат. Гъусэ мыхъумыщIэмрэ ахъшэ леймрэ зэтрахуауэ аращ. IэщIагъэ узыншэрэ ныбжьэгъуфIрэ игъуэтмэ, къыумыцIыхужу зихъуэжынущ абы. И акъыл зытехуэн щхьэгъусэ къыпэщIэхуэми, нэхъыфIыжщ. И анэм сыт и хъыбар? КъэкIуэжын Iуэху зэрихуэркъэ?
— Дэнэ кIуэн, и ахъшэр иухмэ?
— Зэзэгъи зэмызэгъи щыIэщ а Мэзкуу жыхуэпIэр.
— Арам.
Ауэрэ мэжджыт пщIантIэм дыхьахэщ зэгъунэгъуитIри, щIалэхэр къабгъэдыхьэурэ сэлам кърах. Мэрем хъутIбэм щIидзэным иджыри дакъикъэ зыбжанэ иIэжщ.
— Iимам хьэщIэ къашащ, — зэхэзожэ щIалэхэр. Къуажэ мэжджыт цIыкIум хамэ къызэрыщIыхьэу, занщIэу нэм зыкъыщIедзэ. Гъуэгу тетыху зи гугъу ящIа Емызэгъхэ я къуэм езым нэхърэ илъэс зыбжанэкIэ нэхъыжьын лIы лъагъугъуафIэ къыбгъэдэтщ. ХъутIбэм къеджэнури арагъэнщ.
Щыхьымрэ Хьэсэнрэ я мэжджыт сэламыр щаух дыдэм ирихьэлIэу, азэныр къаджэри, Iимам-хьэщIэр теувапIэм дэкIуеящ. Адыгэ джанэ зэпрыдзым и щIыIу кIагуэ Iэгъуапэншэ къытелъщ, езыр мыгъур-мыпшэру зэIэщIэлъщ. И жьакIэ дыжьыныфэм кIыхьагъкIи кIэщIагъкIи дэбгъуэнIакъым — йокIу. Зэрымуслъымэныр и теплъэм къытещ пэтми, мымуслъымэнхэм къахэзыгъэщу дэплъагъур и пыIэ хъурейм и закъуэщ. И зыIыгъыкIэр нэхъ муслъымэныфэщ, и теплъэм нэхърэ. ЗэпIэзэрытщ, Iэдэбщ, макъ щабэщ:
— Алыхьу лъагэрэ лъапIэращ фIыщIэри щытхъури зейр. Аращ къытхуигъэгъуну дызэлъэIур, дызыхущIегъуэжыр зыхуэдгъэтIылъыр, ди мыхъумыщIагъэхэм, къытIэщIэщIахэм дызыхутеIэбэжыр, зызыхуэдумысыжыр, тобэ къызыхуэтхьыжыр. Ди щхьэми, ди IуэхущIафэхэми къабгъэдэкI щыуагъэхэм дащихъумэну, плъапIэу, гугъапIэу, лъэIуапIэу диIэри аращ. Алыхьу лъагэрэ лъапIэм къихъума-ращ хъума хъуар, абы иузэщIаращ узэщIа хъуар, ар зыукъуэншыжыфыни зэблэзышыжыфыни щыIэнукъым. Апхуэдэ къабзэу Алыхьу лъапIэрэ лъагэм къимыхъумар, абы щигъэуар, игъэбэлэрыгъар, игъэхутыкъуар гъуэгу мыгъуэм ежьауэ аращи, ари зыузэщIыжыфын езы Алыхьу лъагэрэ лъапIэм фIэкIа щыIэкъым. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, акъыл зиIэ дэтхэнэ зы псэущхьэми, дэтхэнэ зы цIыхуми езым къызэрилэжьым, езыр зыхущIэкъум, зыхуэфащэм елъытауэ, къэхъумапхъэмэ къихъумэу, узэщIыпхъэмэ иузэщIу, щыгъэуапхъэмэ игъэбэлэрыгърэ и Iуэху зыхуэкIуэныр иригъэлъагъужу, псоми я Iуэхур зыхуэкIуапхъэм хуэзыгъакIуэ тхьэуэ щыIэр Алыхьталэращ, абыкIэ дыщыхьэтщ. Бегъымбар лъапIэу Алыхьым и нэфIыр зыщыхуа, и щэлатымрэ и сэламымрэ зэхар иужьрей лIыкIуэу зэрыщытми дрищыхьэтщ. Iиман хъужыр аращ.
Абы къимыдэкIэ, жыIапхъэми зыхэлъхьапхъэми я нэхъыщхьэр, узэрыущияпхъэм я нэхъ кIэщIыр Алыхьу лъагэу лъапIэм щышынэн, фIэлIыкIын, сакъыу хущытынращи, си щхьэ соущиеж, фигу къызогъэкIыж. Алыхьталэм сакъыу дыхущывгъэт, дыщывгъэшынэ, дыфIэвгъэлIыкI. Алыхьу лъагэрэ лъапIэр уигу къэкIынкIэ хъуну сыт ищIысым нэхърэ дгъэнэхъапэу, гурэ псэкIэ фIыуэ дывгъэлъагъу. Сыту жыпIэмэ, Алыхьталэр зи гъусэр мис апхуэдэу езым фIэлIыкIыу, езым сакъыу хущыту, ар фIыуэ илъагъурэ Iуэху щхьэпэ, Iуэху дахэ илэжьу дунейм тетыфхэращ.
Щхьэж игу илъыр ищIэм хуэдэу, гъащIэми динми щыпхузэрымыхыжыну къыпфIэщI гуанэ зэрынахэм апхуэдизкIэ тыншу ятеIэбэрт къэпсалъэри, «сэри сщIэрт ар» зэрыжыпIэм фIэкIа, щIэ гуэр зэхэпхауи къыпщигъэхъуртэкъым.
— «Лыкъумэн» сурэм мис мыпхуэдэу къыщокIуэ, — къыпещэ Iимам-хьэщIэм. — «Уи анэ-адэр къыпщыхьэрэ, сэ гуэгъу, Iыхьэгъу къысхуэбгъэувыну, «ширк» блэжьыну урахулIэмэ…», — ар Алыхь псалъэу КъурIэным иту аращ. Сыт апхуэдэм деж пщIэнур? «Абыхэм жыIэщIэ уахуэмыхъу», — жи. Иджы мыбдежым хьэлэмэту хэлъыр сыт? Псалъэм папщIэ: «Алыхьталэм ухуэпщылIыну, абы нэмэз хуэпщIыну ухуейуэ, уи адэ-анэр зэран къыпхуэхъумэ, «нэмэз уэдгъэщIынукъым» жаIэу къыпщыхьэмэ, жыIэщIэ уахуэмыхъу», — жиIэркъым абы. ЖиIэр сыт? Алыхьыр уи фIэщ хъуным, фIэщхъуныгъэ къабзэм теухуауэ къоныкъуэкъухэращ зи гугъу ищIыр.
Мыбдежым занщIэу уигу къэкIыр сыт? НэгъуэщI зыри щымыIэу пIэрэт адэ-анэм жыIэщIэ уахуэхъу щIэмыхъун щхьэусыгъуэ? Мы Iиман закъуэм фIэкIа щхьэ нэгъуэщI зыми и цIэр къримыIуарэ Алыхьталэм? Уи Iиманым зэран къыхуэхъуну щытмэ, Алыхьу лъагэрэ лъапIэм гуэгъу гуагъэдзэну, Iыхьэгъу хуагъэгъэувыну щытмэ, жыIэщIэ уахуэмыхъу къудейщ жиIэр. Нэмэз уамыгъэщIми жыIэщIэ уахуэмыхъу, нэщI уамыгъэIыгъми жыIэщIэ уахуэмыхъу, IэлъэщI зэтрыуамыгъалъхьэми жыIэщIэ уахуэмыхъу, жьакIэ къуамыгъэгъэкIми жыIэщIэ уахуэмыхъу жиIэу, нэгъуэщI зыри щIыжимыIэр сыту пIэрэ?
ЩIыжимыIэр, тобэ ярэби, Iиманыр адэ-анэм я псэм зэхимыщIэххэуи зепхьэфынущи аращ. «Ей, сэ си гум Iиман илъщ, фылIмэ, ивмыгъэлъ», — жыпIэу, абыхэм уащIыщыхьэн щыIэкъым. Мис абы къыхэкIкIэ абыхэм уемыдауэ, уемызауэ, абыхэм жаIэм утемыхьэу, уи Iиманыр уи гум игъэлъыж, жыхуиIэщ. Iиманыншагъэм нэгъунэ урахулIэми, дунейм утетыху тIэкIу уи адэ-анэм «фIыкIэ ядекIуэкI, фIыкIэ ядэгъуэгурыкIуэ, мэхьруфкIэ ядэгъуэгурыкIуэ» жеIэ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, зи чэзукIэ, игъуэкIэ, хъупхъэкIэ ябгъэдэт. Адрей дунейм и Iуэхур Алыхьталэм езым зэхигъэкIагъэххэщ. Ауэ мы дунейм Iиманыншагъэ дыдэм урашалIэрэ пэт, абы теухуауэ къодауэ, къозауэ, къоныкъуэкъурэ пэт, уи адэ-анэм уемыдэуэж, уемызэуэж, дахэкIэ ядекIуэкI, дахэкIэ ядэгъуэгурыкIуэ жеIэ.
Узэмыгупсысыф, узытемыпсэлъыхьыф, Iэмали бгъэдыхьэпIи зыхуумыгъуэту мэжджытым къэпхьэса гукъеуэхэм уазэрыпэлъэщэну Iэмалхэр зэрищIэм шэч закъуи къытумыхьэн хуэдэут Iимам-хьэщIэр зэрыпсалъэр. ЖиIэм щыщу зы псалъэ зэхыумыхми, и теплъэр, и макъыр, и шыфэлIыфэ гуакIуэр и жьэм къыжьэдэкIым апхуэдизкIэ и щыхьэтти, ар щыпсэу зэманым, щIыналъэм, лъэпкъым, Iумэтым узэрыщыщыр нэрымылъагъу дамэу къыптригъакIэрт. Ари уэ узытет дуней дыдэм зэрытетыр, хьэлъакъуиплIу къыщупщэпщыхь а гъащIэ дыдэм къызэрыбдыхэтыр къэпщIа иужькIэ, гуауэ зи цIэ зэхыумыщIэжын хуэдизу гуми псэми нэсырт лIы мыцIыхум къипсэлъри къищымри. Аракъэ цIыху дахэ жыхуаIэр, — и жьэр Iурыхуат Щыхьым, Хьэсэн хьэщIэр къызэрыщыхъур къищIэн папщIэ, зыщиплъыхькIэ зыкъищIэжу. Мес, ари итхьэкъуащ уафэм къехуэха псэгъэхъужым. ФIыщIэ хуэпщIыну, пIэтыну, уеубзэну зэи хуит уищIынукъым абы, уолъагъу. Мащэ Iуфэм укъызэрыбгъэдишыр езым зэрифIыгъэр пфIыщIихъумэжыну хэтым ещхьу, уи щхьэкуцIыр зыугъуэн упщIэ гугъухэм ауэ блэкIрэ пэт, зэрымыщIэкIэ, игу къызэрыкIыжа къудейм щхьэкIэ, ецырхъ къудейуэщ я жэуапыр къызэриутIыпщыр. И пащхьэ къит дэтхэнэ зыри зэрымуслъымэн къабзэм, пэжым, Iущым шэч закъуи къызэрытримыхьэр къыпкърыщрэ, езым нэхърэ нэхъ бэлэбанэ абдежым къемыкIуэлIа нэхъей, Iэсащэу и щхьэр ехьэхауэ. Загъэхъеину хуит ищIыххэмэ, уафэм щIаIэтэн хьэзыру зэхэт щIалэхэр я пIэ изымыгъэкI, пщIэ лей къыхуищIыну къебгъэрыкIуэIамэ, зэрыIэщIэкIуэсыкI хьилагъэ IэфIри дыболъагъу хьэщIэм. Малъхъэдису узэрызыщIишэ и псэ къабзэр и Iэпэхэм къыпыткIум ещхьу, и закъуэ зэрымэжджыту къегъэнэху, зэхыумыхыу пIэщIэкIар уи нэр къызэрытумыхыфымкIэ ирибгъэкъужу.
— НтIэ, Iиман дыдэм теухуауэ дахэкIэ уадекIуэкIыну унафэ къыщыпхуищIкIэ, — адэкIэ зрегъэубгъу Iимамым и гупсысэм, — мыдрей дин IуэхущIафэ, дин лэжьыгъэ жыхуэтIэжхэр Iиманым узэрытет, абы къыкIэлъыкIуэ Iуэхугъуэу аращ. Уи адэ-анэр нэмэз уамыгъэщIыну къоныкъуэкъуу щытмэ, укIуэу я пащхьэ нэхум уиувэу: «Мис, сэ нэмэз сощI! Зыфчэтхъэж! ЗыфлIэж! ЛIыгъэ фиIэщ, сывмыгъэщIмэ!» — жыпIэу, я нэм зыщIыщIэпIунур сыт? УащIедэуэнур, уащIезэуэнур, уащIеныкъуэкъунур сыт? Дэчых, зыгъэпщкIу, закъыумыгъэлъагъу! АкъылкIэ, IущыгъэкIэ, мэхьруфкIэ Iуэхур зэблэх! Нэмэзыр бгынэ, умыщI, къэгъанэ щыжиIэркъым абдежым. Бжьы зэрынар зэрыгъэкI жиIэу аращ. ЗапэщIумысэ жыхуиIэщ. Нэмэз щыпщIынум деж, мыбыхэм сыкъалъагъуу къысщыхьэу, сэри сигу ятезгъэзэгъарэт жыпIэу, укIуэу я пащхьэ нэхум уимыувэ, жиIэу аращ. IэлъэщIым и Iуэхур ардыдэращ, жьакIэм и Iуэхури ардыдэращ, дэтхэнэ зыри ардыдэращ. Фэ фыхьэлэмэ, сэ сыгуанэщ жыпIэу уапэщIэувэныр мэхьруфкъым, Iуэху зэфIэхыкIэкъым, бгъэдыхьэкIэ дахэкъым, игъуэкъым, зи чэзукъым. Игъуэр, зи чэзур сыт? УафIэкIынырщ, уадекIуэкIынырщ, мэхьруф жыхуэтIэ Iущыгъэ, дахагъэ, губзыгъагъэ Iуэхум хэплъхьэнырщ.
Мис, псалъэм папщIэ, нобэ щIыналъэм проблемитху е щы илъмэ, языр, уеблэмэ, япэ итыр а жьакIэм и Iуэхуращ. ЩIэныгъэлIхэм я нэхъ ин дыдэхэм яз Iимам Шафихьи жиIэр сыт? Псапэ къэхьын, Бегъымбар лъапIэм зегъэщхьын мурадым, муслъымэным хуэфащэу зэрыщытым къыхэкIкIэ жьакIэ зыгъэкIыну хуей цIыхум тетым зы гуэдз хьэдзэ фIэкIа имыкIыхьа-гъыу щытми, абы а псапэр иIэщ, жи. Сыту жыпIэмэ, абы жьакIэ щIигъэкIыр псапэ къихьын папщIэщ. Ауэ сэ жьакIэм щIалэ дахэ срохъу, лIыфIыфэ къыстоуэ жиIэу, и бгъэм нэс игъэкIауэ щытми, абы зы гуэдз хьэдзэ хуэдиз псапи иIэкъым, сыту жыпIэмэ, абы апхуэдэ гукъэкI ищIакъым. НтIэ, тобэ ярэби, адэ-анэр зэрыгузавэм, мис мы иджыпсту екIуэкI щхьэкуцIыншагъэм, акъылыншагъэм къыхэкIкIэ, къолъэIурэ мыхъумэ, къошхыдэрэ мыхъумэ, зыкъыпхуагъэгусэрэ мыхъумэ, къощхьэфауэрэ мыхъумэ, уэ «мэхьруф» жыхуаIэр бжэгъукIэ къраудми умыщIэу аращ. Iиман дыдэм теухуауэ абыхэм зеупсеи едауэ, езауэ щыжимыIэкIэ, дахэкIэ ядэгъуэгурыкIуэ щыжиIэкIэ, иманым укъыфIэкIа нэужь, къытпэщылъ дэтхэнэ зы Iуэхугъуэри адэ-анэм, нэхъыжьым, благъэм, Iыхьлым, сэ сщIэрэ, узыхэтым, узыдекIуэкIын, узыдэгъуэгурыкIуэн хуей цIыхум зыщIебупсеин щхьэусыгъуэ Iуэхум хэлъын хуейкъым. Дэтхэнэ зы Iуэхури дахэкIэ зэрызэфIэпхыфы-ну Iэмал муслъымэным къигъуэтыфын хуейщ. Сыту жыпIэмэ, муслъымэнращ Iущыр, аращ губзыгъэр, муслъымэнращ хэкIыпIэ къэзыгъуэтыну зыхуэфащэри зи къалэнри. УсакIуэ гуэрым усэ хуэдэу дахэу зэхилъхьауэ щыIэщ ар:
АкъылыфIитI зэщыIеймэ, зыри шынагъуэ хэлъкъым —
Языхэзым акъыл хилъхьэнщи зэкIужынхэщ.
Зы делэрэ зы акъылыфIэрэ зэщыхьэмэ,
Абыи шынагъуэ хэлъкъым —
АкъылыфIэм акъыл хилъхьэнщи зэкIужынхэщ.
Уанэ мыгъуэ щытралъхьар делитI зэщыхьэмэщ.
Мис ардыдэр щокIуэкI иджыпсту мыбдежым. НтIэ, джаурым акъыл къызыкъуихыну ущыгугъ нэхърэ, уэ езым акъыл къызыкъуэпхмэ нэхъыфIкъэ, нэхъ пхуэфащэкъэ? Муслъымэнракъэ ар къызытехуэр? Мис аращ хьэрыпыбзэкIэ «мэхьруф» жыхуэтIэжым къикIыр.
Iимамым псэлъэн зэриухар къапщIэу, духьэ ищIыж пэтрэ, шэджагъуэм и азэныр къэджащ. Псори къэтэджауэ сатыр-сатыру мэув. Нэмэзыр езыгъэщIыну Iимам-хьэщIэри, шу пашэм ещхьу, жэмыхьэтым ипэ къитщ. И псэлъэкIэм хуэдэ дыдэу гупсэхут абы узыхишэ и нэмэзри. Уи къа-ру къызэрихькIэ, къызэрыбгурыIуэкIэ абы фIыуэ къилъытэм утетмэ, уигу къыщIыхэщтыкIын узэрыIумыщIэнур зэхыуигъащIэрти, и щIыбагъыр къызэрыгъэзам хуэдэу, уи щхьэ ухуимытыжу дзыхь зэрыхуэпщIымкIэ уитхьэкъупэрт.
«Апхуэдэу къыщIэкIынщ бегъымбарыр зэрыщытар» — игу къолъадэ Щыхьым нэмэзым здытеувэм. Iимамым и «Аллахьу акбар»-р къызэрыIуу, и акъылыр, езым нэхърэ нэхъ лъэщ гуэрым зыщIишам ещхьу, гупсысэ псоми ябгынащ. Сымис, мыр сэращ жезыгъэIэ гурыщIэмрэ хьэщIэм къипсэлъ къурIэныбзэм зрипх къару лъэщыр зэрынаIуэмрэ фIэкIа зыхимыщIэу, нигъэсащ Щыхьым и жумхьэ нэмэзыр жэмыхьэтым хэту. «Нобэ хуэдэу сызэрымуслъымэнми сызэрыадыгэми сыщыщыгуфIэкIа къысхуихуакъым», — жриIэнущ абы Хьэсэн мэжджытым зэрыщIэкIыжу.
«Уэ уакъезгъэцIыхун папщIэщ дунейр къыщIэзгъэщIар», — къыжриIауэ жаIэ Алыхьышхуэм Бегъымбар лъапIэм. Адыгэхэр дыкъыщIигъэщIар мыбы ещхь дыхъун щхьэкIэу пIэрэт?» — къыщIидзэжауэ зэпеплъыхь Щыхьым Iимам-хьэщIэр. Мыпсэлъэххэуи зыхыуигъэхыфынущ абы зыхуейр. УIуплъэмэ, зэфIэкIащ. И щIыбагъыр къызэрыгъэзауэ, и гуфIакIэм удэсым ещхьу, уигури уи псэри егъэхуабэ. Сыту жьгъейуэ къыщыхъужрэ иджы Щыхьым лъэхъуэщым зэрисари, щIисари, а пщыхьэщхьэм емыфамэ, Хьэрун тхьэмыщкIэр IэщIэмыукIэнкIэ хъуну зэрыщытари, Iэмали Iэзэгъуи зыхуимыгъэт Дахэзилэ илъэс ныкъуэ хъуауэ Мэзкуу зэрыщыIэри, Марат полицэм къыхадзыжауэ лэжьапIэншэу зэрыдэсри. «Ялыхь, афIэкIа сумыбгынэ, сыщIегъуэжащ! Сыщытынтэкъым апхуэдэу, уэ узэрызиIэр сщIамэ! Сыт хэмыткIухьынур уэ уи лъагъуныгъэм? Къысхуэгъэгъу, зызоумысыж! ЗыкъысщIэгъакъуэ! КъыздэIэпыкъу! Зэзгъэзэхуэжыну Iэмал къызэт! Гъуэгу захуэм сытумышу, уи арэзыныгъэм сешалIэ!» — мэIущащэ Щыхьым и IитIыр къиIэтауэ. И нэпсхэр къеутIыпщри, и псэри мэтыншыж. Сытри хузэфIэкIынщ Щыхьым дяпэкIэ. Зэхэзэрыхьа псори зэхихыжынщ. И къару щысхьынкъым, лэжьэнщ. Дахэзили къэкIуэжыну гурыIуэнщ, Марати лэжьапIэрэ хъыджэбзыфIрэ къыхуигъуэтынщ. Упсэуну шынагъуэжкъым. Узытетыпхъэм тети, псори езыр-езыру зэхуэхъунущ. Акъылыр здынэмысыр гум къищIэнущ, ныбжьэгъум къыбжиIэнущ, уафэм къехуэхынущ. Алыхьыр щыIэщ! Алыхьыр закъуэщ! Бегъымбарыр хьэкъщ!
Нэмэзыр зыуха Щыхьым Хьэсэн нэкIэ къелъыхъуэ. Сыту пIэрэ абы жиIэнур нобэрей хьэщIэм теухуауэ? Мисри, лъэбакъуэ зыбжанэкIэ нэхъ пэмыжыжьэу абыи зыкъеIэтыж.
— Муслъымэн динращ дэ дызыгъэунэхъуар жызыIэхэр нэбгъузкIэ Iузгъэплъарэт мы щIалэм, — Хьэсэн куэдрэ думылъагъу нэжэгужагъыр къыщхьэщихыу къыбгъэдохьэ Щыхьым. — Зэрылъэпкъыу къурмэн щIащIар абы и закъуэми, хуэфащэщ, тобэ ярэби. Тырку адыгэхэм ящыщщ жаIэ. КIуэр-къэкIуэжми къэIэпхъуэжыпами къызгурыIуакъым. Щыхьым, дауи щIы, мы щIалэр едмыгъэблагъэу хъунукъым.
— Емызэгъым дезэгъмэ… — гушыIэну хуожьэ ар зигу къэмыкIыхха Щы- хьым, ныбжьэгъум и гупыжыр диIыгъын хьэзыру.
— Емызэгъищэм сеубзэфынущ ар си унэ щIэсшэн папщIэ.
— Хэт-тIэ зэран хъур?
— Зыри! НакIуэ, и Iэр дыгъэубыд, сэламым дыкъигъэгъуэзэнщ.
ЗэныбжьэгъуитIым я къуажэ Iимамымрэ абы къиша щIалэ хьэщIэмрэ ябгъэдыхьэн я мураду, ипэкIэ кIуэтэн щIадзащ. ЦIыхур Iувти, кIуэцIрыкIыгъуейт. Сэлам зэрахыпхъэ Iыхьлы-благъэхэм, гъунэгъу-жэрэгъухэм яблэмыкIыфурэ, Хьэсэнрэ Щыхьымрэ, мис, иджы дыбгъэдохьэ Iимам-хьэщIэм щыжаIэм, зыщIыпIэ зэрыпIащIэр IупщIу, щIалэ зыбжанэ къыбгъэдыхьэри, зэрыгупу щIэкIыпIэмкIэ ежьахэщ. Хьэсэн зэубзэну зызыхуигъэхьэзыра Емызэгъхэ я къуэри абыхэм ядэщIыгъуу щIэкIащ.
Сыт ящIэнт зэгъунэгъуитIым? НэгъуэщI зы махуэ зыIэрыдгъэхьэнщ жаIэри, зэхахар яхуэмыухыу, зэрыгъэгушхуэжхэурэ хьэблэмкIэ къаунэтIыжащ.
