Кушмэзокъуэ Залымхъан-абрэджыр
Сэ фIыуэ къызгуроIуэ мамыр гъащIэм сызэрыхэмызэгъэжынур. Сыкъригъэлынуи гущIэгъу къысхуищIынуи зыми сыщыгугъкъым. Ауэ сигу зэгъэнут си лъэпкъымрэ цIыхубэмрэ ящIамэ, сэри, си адэри, си къуэшхэри, адрей си ныбжьэгъухэри абрэджу дыкъызэрамылъхуар.
Залымхъан
«Абрэдж» псалъэм мыхьэнэ зыбжанэ иIэщ, кIэщIу къежьэрэ жыжьэ нэсу. Кавказ зауэм и лъэхъэнэм урысым гухьэн зымыдэу, зи хэку зыхъумэж псори «абрэджт». Ауэ Кавказым и кIуэцIкIэ къапщтэмэ, абрэдж гъащIэр и хэкIыпIэ закъуэт Iуэху зэхэзэрыхьам (псалъэм папщIэ, лъыщIэжым) хэпщIауэ и псэм тешыныхьым. Е пцIы зытралъхьам дежкIэ — зэрызахуэр наIуэ къэхъужыху. Къуаншапэу щытми, и IитIыр иридзыхыу зригъэукIыныр хьэмэрэ сабиймрэ цIыхубзымрэ «я кIэ къуагъ къуэсу» ажалым ежьэу унэм щIэсыныр сыт хуэдэ зэмани цIыхухъу хьэлу къалъытэртэкъым. ЦIыхубэм я гупсысэкIэм, хабзэм, зыхэпсэукI зэманым и ткIиягъым елъытауэ, абрэджыр зэм пэжым и телъхьэ шыщхьэмыгъазэщ, къэралым и унафэм емыдаIуэми, захуэу ябжу. Е, дунейр мамырмэ, гъащIэм зэрыхэмызэгъэфымкIэ и мыкIуэмытагъыр щIэзыхъумэ, и унэ къалэнхэм елъэпэуэну щхьэусыгъуэ къэзылъыхъуэ «хьэулейщ», апхуэдэ щапхъэхэри мащIэкъым.
Харачой къуажэр.
Адыгэу пIэрэ ар?
Япэрауэ, Гушмазукаев Залымхъан адыгэ къуэпсым къытекIауэ гурыщхъуэ зэрыщыIэракъым абы и гугъу щIэтщIым и щхьэусыгъуэр. Кавказ псом щыцIэрыIуэ, адыгэ уэрэдыжь зыхуауса абрэдж цIэрыIуэр дунейм къызэрытехьэрэ 2013 гъэм илъэси 140-рэ, зэрехыжрэ илъэси 100 ирикъуащ. ИтIани «Гушмазукаев» унэцIэмрэ Кушмэзокъуэхэ я лъэпкъыцIэмрэ зэрызэтехуэр зэбгъэдэпхыну гугъущи, гу зылъытапхъэ хуэдэу ари тхыдэр зи щIасэхэм ягу къыдогъэкIыж. «Мы гуэрри адыгэу къыщIрагъэдзащ» къытхужамыIэн папщIэ, Iуэхум куууэ зедгъэубгъуркъым, ауэ дэнэ здэпхьынур къуажищ е нэхъыбэ зиIа Кушмэзокъуэхэ зэрагъэкIуэда тхыдэ напэкIуэцIыр?! Зауэм и кIыхьагъкIэ щтапIэ адэ-модэкIэ щихьэжа бгырыс унагъуэшхуэхэр Кавказ лъэпкъхэмрэ дунейм и кIапэлъапэхэмрэ хэгуэша зэрыхъуар?!
«Къэбэрдейхэмрэ вайнаххэмрэ» лэжьыгъэм тхыдэдж ныбжьыщIэ Гельхаевэ Мадинэ щыжеIэ: «Шэшэнымрэ Къэбэрдеймрэ я зэныбжьэгъугъэм XVIII лIэщIыгъуэм щегъэжьауэ пащтыхь хабзэхъумэхэр игъэгузавэрт, я зэхуаку IэщэкIэ дыхьэным щытегушхуэ къэхъуу. Къэбэрдейр сату IуэхукIэ бутIыпщ мыхъун къуэпст. Мышкъышхэм (ингушхэм) абы шыгъурэ щэкIрэ къыщащэхурт, шэшэнхэм — шы лъэпкъыфIхэр. Къэбэрдейм щыщ куэд Тэрч, Шали, Джэрмэншык псыежэххэм Iус шэшэн къуажэхэм дэтIысхьэрт, вайнаххэри къэбэрдеищIхэм Iэпхъуэхэрт, благъагъкIи зызэпащIэрт».
ЛIыхъужьым и уэрэд
ЗалымхъанкIэ зэджэр шэшэн абрэджщ.
Шы гъуабжэм утесу къакIуи зыдгъэлъагъу.
Шы гъуабжэм утесу къакIуи зыдгъэлъагъу.
Шы гъуабжэ лъакъуэхур жэрыгъэм хуэнахуэщ,
Абрэдж Залымхъаныр лIыгъэкIэ гъэнэхуащ.
Абрэдж Залымхъаныр лIыгъэкIэ гъэнэхуащ.
Офицар ухуэзэмэ, я щхьэр хуфIогъащIэ,
ТхьэмыщкIэ ухуэзэмэ, яшхэр хущIощIэж.
ТхьэмыщкIэ ухуэзэмэ, яшхэр хущIощIэж.
Быным я нэхъыкIэр тетым къегъэлъапIэ,
Быным я нэхъ лъапIэр абрэджу ежьэжащ.
Быным я нэхъ лъапIэр абрэджу ежьэжащ.
Къуршыжьым и гъуанэм кIапсэкIэ унохьэ,
Дунейм укъытехьэмэ, бийхэр мэгулэз.
Дунейм укъытехьэмэ, бийхэр мэгулэз.
Залымхъан полкыр къуршым щызэрешэ,
Шэшэн Залымхъаныр абрэдж мышынэжщ.
Шэшэн Залымхъаныр абрэдж мышынэжщ.
Залымхъан ныбжь зэхуэмыдэхэм тращIыкIа сурэтхэр.
Псэри напэри
Залымхъан и абрэджыгъуэр зыхиубыдар Кавказ зауэмрэ Жэпуэгъуэ революцэмрэ я зэхуаку дэт тхыдэ Iыхьэрщ. Ар, кърамыгъэубыдын папщIэ, ягъэпщкIуурэ лей зытезыгъэхьахэм я бжыгъэм уеплъмэ, IупщI мэхъу лъэхъэнэм и дыджагъыу щытар. Абрэджым бэлыхь ин дашэчырт, итIани лей зезыхьэ тетыгъуэм пэщIэувэфын гуэр зэрыщыIэм цIыхубэ дэкъузам игу игъэзагъэрт, IэпкълъэпкъкIэ ираудыха бэр псэкIэ щхьэхуиту къанэрт, уэлбанэр иухыу уэфI къыщыхъунум пэплъэфу. Аращ абрэджыр здэщыIэр пащтыхь хабзэзехьэхэм къажезыIэн цIыху шэшэн лъэпкъым илъэс 13-кIэ къащIыхэмыкIар. Дауи, хъунщIэнымрэ цIыху укIынымрэ къапыкIа мылъкур тхьэмыщкIэхэмрэ зеиншэхэмрэ зэрахуэбгуэш къудейм ар хьэлэл ищIыркъым. Пащтыхь хабзэхэм япкъ иткIи, Залымхъан тезыр къэзылэжь щIэпхъаджащIэт. Ауэ хэт хъунут а пащтыхьыр езыр? ЗэрыпхъуакIуэтэкъэ?! Бгым джэдыкIэкIэ еуэм зэгъэзэхуэшхуэ зэрыхэмылъыр гурыIуэгъуэщ, а бгыр зэгуиудын мурад иIэмэ. Залымхъани ищIэрт зызыпишахэм зэратемыкIуэнур. Ар, езыми зэрыжиIащи, щхьэхуимыту зыхэхуа архъуанэм зыщIримыгъэлъэфэну еныкъуэкъу къудейт, абрэдж гъащIэр къыIэрыхьа щхьэкIэ, къыхихатэкъым. Хахуэр лIыхъужь зыщIыр текIуэныгъэра? ЗакъуэтIакъуэххэщ хэкIыпIэншагъэм Iуплъэфым и лIыгъэм къуентхъышхуэ къыщихьыр. Ауэ лей зезымыхьэм сыт фIамыщми, зэгуэр абы и щыуагъэхэр тхыдэм кIэрехри, и хужьыр къыщIегъэщыж, Залымхъан хуэдэуи, IуэрыIуатэкIэ егъэфIэж.
«Пэжыр жысIэнщи, Залымхъан большевикхэм зэрагугъэм хуэдэу, пащтыхь залымым пэщIэт бэнакIуэ лIыхъужьу сэ зэи къэслъытакъым, — жеIэ абрэджым и гъащIэм тхыдэ роман тезыухуа шэшэн тхакIуэ Мамакаев Магомед. — Апхуэдэ дыдэу сэ сыбжакъым ар щыщIэныгъэ лъэпкъ зимыIэ, хьэлрэ щэнкIэ къызыхуэтыншэ цIыхууи. Хэти хуэдэу, абы и гъащIэм хэзщ щыуагъэрэ щIыщIегъуэжын куэдрэ. Ауэ гъунэгъуу зэзгъэцIыхунт жыпIэрэ упкърыплъыхьмэ, мы абрэдж емылыджым гу щабэ, псэ хьэлэл зиIэ, гуэныхьхэм защызыдзей, нэпсеягъэм хуэхей цIыху уегъэлъагъу, зэзэмызэ сабий гу пцIанэхэр уигу къигъэкIыжу. Залымхъан пхъэIэщэр зэи игъэтIылъакъым, лэжьыгъэр и щIасэт, ауэ залымыгъэ щилъагъукIэ, ар къикIуэт зымыщIэж цIыху пхъашэт».
Шаляпиным и нэгу щIэкIар
Тетыгъуэм емыдаIуэ псори къуаншэщ. Ар къызыгурыIуэ щIэпхъаджащIэм е къытехуэ тезырыр ешэчри зеухеиж, е и къарум къигъэгугъэмэ, зегъэпщкIу. Къуаншэу зимыбжыжмэ-щэ? «Дыгъур фубыд» жызыIэр езыр дыгъуэгъуакIуэмэ, сыт укъыщIэзыгъэщыжынур, залымыгъэр езымыгъэхыф уи тэмакъым нэмыщI?
Къэрал Думэм и унафэщIу щIыхь зиIэ зиусхьэным деж
шэшэн абрэдж Залымхъан къыбгъэдэкIыу
Залымхъан. Сурэтыр 1912 гъэм трахащ
ЛъэIу (пычыгъуэ)
Иджыпсту Кавказым щекIуэкI хъунщIэхэмрэ зэхэуэхэмрэ ятеухуа хъыбархэр Къэрал Думэм хэтхэм я гупсысэм зэрыхэмыкIым къыхэкIыу, депутатхэм яфIэгъэщIэгъуэн къыщIэкIынщ сэ, Тэрч, Дагъыстэн областхэм нэхъ щыцIэрыIуэ абрэджхэм я зыр, апхуэдэ гъуэгу сытехьэнымкIэ щхьэусыгъуэ схуэхъуар.
Зиусхьэн депутатхэм си гъащIэ ябгэм и кIуэкIэр къагурыIуэн папщIэ, сыкъыщалъхуамрэ си унагъуэмрэ я гугъу тIэкIу сымыщIу хъунукъым. Сэ Ведено районым, Тэрч областым хыхьэ Харачой шэшэн къуажэм сыкъыщалъхуащ. Си хъыбарыр къыщежьэ 1901 гъэм ди унагъуэм жьыхуегъэзэкI хъуа си адэмрэ сэрэ, си къуэшитIыр ди гъусэу, дист. Си зы къуэшыр щIалэшхуэт, адрейр цIыкIу дыдэт. Илъэсищэ ирикъуа адэшхуэри къытщхьэщытт, хуэкъулейуэ дыпсэурт. Бгырыс унагъуэ хуэщIам иIэ псори дэри диIащ, дызыхуэмыныкъуэIауэ, нэгъуэщIым иIэм демыхъуапсэу. Ауэ гузэвэгъуэ къэхъуащ. Си къуэшым и къэшэныр и щхьэусыгъуэу, къуажэдэс гуэрхэм дэрэ ди зэхуаку къаугъэ къыдэхъуэри, зэрызехьэм си благъэ хэкIуэдащ. Дэтхэнэ шэшэнми и къалэн лъапIэщ апхуэдэ щIыкIэкIэ дунейм ехыжа Iыхьлым илъ ищIэжыну. Урыс хабзэхэм цIыху букIыныр зэримыдэнур сщIэрти, жэщу, щыхьэт симыIэу, нэщI мазэм и пэм силъ сщIэжащ. Псоми я гур псэхужащ: къэхъун хуейр къэхъуакIэт, къанлыр (лъыщIэж зытехуэр) арэзыти, къаугъэр къэувыIапхъэт, псори дызэкIужу. Ауэ ди Iэгъуэблагъэм и унафэщI капитаным Iуэхур кърихьэжьэри, дунейм ехыжам и псэр хэмыкI щIыкIэ ирихьэлIэу, абы сэрэ си къуэшитIымрэ, си адэр ди гъусэу, дигъэкъуэнша хуэдэу иIуэтащ. Апхуэдэу, хабзэкIэ дызэрыбгъэкъуэншэн щхьэусыгъуэ къыкъуэкIащ. Судым плIыри мысэу дыкъилъытэри дагъэтIысащ. Си зы къуэшыр хьэпсым илIыхьащ, адрейр дыздаша хамэ щIыпIэм щылIащ. Сэ сыкъыщIэпхъуэжащ, зы мурад фIэкIа симыIэу — ди унагъуэм къытехьа лейр зи Iэ къикIа а капитаным къызищIар есщIэжыну. Мис апхуэдэ щIыкIэкIэ Харачой дэс къуажэдэс къаугъэншэр Харачой щыщ абрэдж Залымхъан хъуащ. КIуэ, иджыпсту хуэдэу цIэрыIуэтэкъым иджыри.
Залымхъан теухуа хъыбархэр цIыхубэм я щIасэ индие фильмхэм ещхьщ, фIыр Iейм зэрытекIуэм уи гур игъэзагъэрэ лей зумыхьэным укъыхуриджэу. ТкIиигъуэм ткIийр щабэгъуэми щабэщ, цIыхугъэ хэлъмэ. Залымхъан лIы хахуэр гумахэу зэрыщытар езым ибзыщIыну хэта пэтми, IуэрыIуатэ хъужащ абрэджыр урыс уэрэджыIакIуэ Шаляпин Фёдор IущIауэ зэрыщытар. Гъэру яубыдауэ гуимэм исхэр зригъэцIыху пэтрэ, уэрэджыIакIуэм и IэщIагъэр къыщиIуатэм, Залымхъан абы уэрэд къыжриIэну елъэIуащ. Шаляпинми зимыIэжьэу «Къасболэт щэджащэ» лIыхъужь уэрэдыр, шэшэн абрэдж цIэрыIуэм теухуар, къыжриIащ:
Егиящ абыхэм Къасболэт:
ЗэвгъащIэ ди кърым фочхэр
Дамэу дэ зэрыттетыр,
Сэшхуэхэр ди лъэбжьанэщ
Ди псэр пытуи зыттынукъым…
«Уэращ япэу си нэпс зылъэгъуар, сумыIуэтэж», — къелъэIуащ хуит ищIыжа уэрэджыIакIуэм абрэджыр. Шаляпинми и псалъэр игъэпэжащ: 1938 гъэм, илъэс 25-рэ дэкIауэ, и псэр хэкIын и пэ жиIэжауэ аращ Залымхъан зэрыIущIауэ щытар.
«Лей зумыхьэ»
Залымхъан бийм теуэн и пэ «Лей зумыхьэ» жиIэу тхыгъэ кIапэ хуригъэхьырт. Щимыгъэтмэ, щытеуэну зэманымрэ щIыпIэмрэ жриIэрт. Абрэджыр и псалъэм тетыж щхьэкIэ къэмынэу, бийр зэкъуэхуауэ къыIэрыхьэ зэпытт. Псалъэм папщIэ, 1910 гъэм Кизляр банкыр ихъунщIэну зыщигъэхьэзырым, хабзэхъумэхэм хъыбар яригъэщIащ, ар дапщэщ къэхъунуми. Абрэджым апхуэдэ щIыкIэкIэ цIыхубэр игъэгушхуэрт, еудыхауэ я гъащIэр езыгъэхь бийр зэрыкъэрабгъэр къагуригъаIуэу.
Жэм зэщIэсым сом 60-т и уасэр а зэманым. Залымхъан и щхьэ уасэу ягъэувар сом мини 5-м къыщыщIидзэри мин 18-м нэсат. Шэшэн къуажэ зыбжанэм дэсхэм тезыр япшынырт, удын куэди къалъысырт абрэджыр здэщыIэр зэрабзыщIым къыхэкIыу. Куэд дыдэ, езым и унагъуэри яхэту, Хэкум ирашащ а щхьэусыгъуэ закъуэмкIэ. Илъэс 13 текIуэдащ Залымхъан къаубыдыным. ИкIэм-икIэжым къызэраубыдари гъэпцIагъэкIэщ.
Абрэджыр къезымыгъэубыдыф Iэмалхэм язт абы гуп хэха зэримыIэр. ЗыщIыпIэ теуэну мурад ищIа нэужьт хэтынухэмрэ зэрыкIуэну щIыкIэмрэ щиубзыхур. Гъусэхэр гъуэгу тету зэрагъэуIурт. НэгъуэщIу жыпIэмэ, гупкIэ узэджэнур зы махуэ-махуитI зэхэту арат, итIанэ къуажэ-къуажэкIэрэ зэбгрыкIыжхэрт.
Залымхъан щыжейр къащIэурэ теуащ мызэ-мытIэу. КъыщIамыубыдыфым и щхьэусыгъуэр зыт: урыс зауэлIхэр я псэм тешыныхьырти, абрэджыр, яIэщIэкIа хуэдэу, гъуэгу иратырт. ИужькIэ дзэшхуэ игъусауэ, шэшэнхэр хъумпIэцIэджым хуэдэу куэду пхуэмыбжыну бгым къехыу къатеуа хуэдэу шыпсэхэр яIуэтэжырт.
ГъэщIэгъуэну Залымхъан къыдекIуэкIхэм ящыщт ар зэраукIам теухуа хъыбар нэпцIхэри. Урыс офицерхэм я деж шэшэн гуэр къакIуэрти, и уасэ къызэфтмэ, Залымхъан къывэзгъэубыдынщ къажриIэрт. Абы и ужьым иту мэзым е бгым дзэ гуп здишэрти, зыгуэр щэхуу яригъэлъагъурт: «Мес Залымхъан» жыхуиIэу. КъызэрыщIэкIыжымкIэ, а яхуэкIуам езым и лъыщIэжэгъу гуэр урысхэм я IэкIэ Iуихыу арат: езыри хабзэм къелырт, и къалэнри гъэзэщIа хъурт. Ахъшэ къызыIэрыхьа хъыбарегъащIэм зигъэкIуэдыжырт, хабзэзехьэхэр аргуэру къэпцIауэ къыщIэкIырт.
Мопхуэдизрэ «лIэуэ къэтэджыжа» Залымхъан и пщIэр хэхъуащ. Абы апхуэдизкIэ хьэтырышхуэ иIэти, къулейхэм лейуэ щIатеуэн, гъэрхэр щIиубыдын щхьэусыгъуэ къыхуэнэжыртэкъым. Урысхэми шэшэнхэми нэхъ къулейуэ яхэтхэм я пщIантIэхэм тхыгъэ кIапэ къыщагъуэтырт, «Мыпхуэдэ махуэм Залымхъан мыпхуэдиз ахъшэ Iэрыгъэхьэ», — жиIэу иту. ЯIэрымыхьэмэ, тезыр папщIэу бжыгъэр драгъэуейрти, аргуэру зы пIалъэ къратырт, мыхъумэ, яукIырт. Абы, дауи, бийхэм я бжыгъэм хигъахъуэрт.
Залымхъан и тхыгъэхэри гъэщIэгъуэнщ. Урысыбзэ зымыщIэр хьэрыпыбзэкIэ тхэрт икIи еджэрт. Хабзэхъумэхэм яхуигъэхь тхыгъэхэр жиIэурэ иригъэтхырт. Езы Залымхъан и къуажэ Харачой зыхиубыдэ Ведено куейм и унафэщI Галаев-полковникым леишхуэ зэрихьэрт а зэманым. ЦIыхухэм тезырышхуэ ятрилъхьат, куэд игъэтIысат, хъыбар къэIурт къуажэ 37-рэ ягъэIэпхъуэну. Щхьэусыгъуэр Залымхъан зэрагъэпщкIурат.
Залымхъан и хьэдэм щхьэщытщ ар зыукIахэмрэ абрэджым и благъэхэмрэ. 1913 гъэ, фокIадэм и 26
Залымхъан Галаев-полковникым япэу хуетх (пычыгъуэ):
… Уи щхьэм дагъэ итыж къыщIэкIынкъым, пащтыхь унафэм сытри хузэфIэкIыну къыщыпщыхъукIэ. УукIытэркъэ лажьэ зимыIэ цIыхухэр бгъэкъуэншэну? Сыт а сабийхэр щIумыгъэпсэур? Ей, унафэщIхэ! Ей, хеящIэхэ! Фэ Iуэхухэр пхэнжу зывохьэ! Сыт захуэмрэ къуаншэмрэ пэжу щIызэхэвмыгъэкIыр, сыт лажьэ зимыIэ сабийхэм тезыр щIатефлъхьэр? Дэнэ фыкIуэн? Сэ сыпсэуху, зыщIыпIи фыкIуэнукъым. СыкъэфцIыхуркъэ? ЦIыхубэм я Iуэху зезыхуэ Залымхъаныр сэращ. Къуаншэхэр соукI, захуэм сеIусэркъым. Хабзэм фемыбакъуэ, вжызоIэ. Къэфщта унафэ нэпцIхэм фыхущIегъуэжынщ. Ей, полковник! Уэрэ сэрэ дыкъэзыгъэщIа зы Алыхьым и цIэкIэ сынолъэIу цIыхухэмрэ сэрэ дяку къаугъэ къыдумылъхьэну. Сабийхэмрэ цIыхубзхэмрэ умыгъэгъыным и пIэкIэ сэ къызэбгыным нэбгъэсахэщ: «Тхьэм къаригъэубыди иригъэукI», — къысхужаIэ. Ахэр къуаншэкъым…
Мыбы къеджам Алыхьым и нэфIыр къыщыхуэ…
Залымхъан етIуанэу Галаевым хуетх:
… Мыр иужьрейуэ ныпхуэстхыу аращ. Мыгувэу укъызэрызгъэгугъар Алыхьыр си щIэгъэкъуэну згъэпэжынущ. ПщIэуэ къыщIэкIынщ уэ пхуэдэ дыдэ полковник Добровольскэм есщIар… Лажьэ зимыIэ цIыхухэр къэутIыпщыжи, уи Iуэху зесхуэнкъым. УкъызэмыдаIуэмэ, узэрысIэщIэкIуэдэнум шэч къытумыхьэ…
Галаевымрэ Залымхъанрэ зэман ирахьэкIащ, зыр адрейм ещакIуэу. ИтIанэ къэхъуари къыщIэхъуари Къэрал Думэм и унафэщIым езы Залымхъан хуитха тхыгъэм, ищхьэкIэ къэтхьам, къыщиIуэтэжащ:
Залымхъан Къэрал Думэм хуетх (пычыгъуэ):
… АдэкIэ, щIыхь зыхуэсщI зиусхьэн, бжесIэжынщ Галаев-полковникыр щIэзукIар. Добровольскэр дунейм ехыжа нэужь, Ведено куейр щхьэхуэ ящIри, Галаевыр унафэщIу нытхуагъэкIуащ. Ар лэжьакIуэ жыджэру къыщIэкIри, занщIэу цIыху 500 ирыригъэшащ, дыгъуа хуэдэу пцIы ятрилъхьэри, а псоми абрэджу къагъэзэжри, Ведено Iэгъуэблагъэр яуфэбгъуащ. Арати, ахэр къэкIуэжыну хуит имыщIыжу хъуакъым, езыр къэкIуэн и пэ зэрахьа IэнатIэхэм пэрыувэжын хуэдэу. А псор щIыжысIэжыр Галаевыр зищIысыр гурыIуэгъуэ хъун папщIэщ…
«Нэщыпхъуэ» плъыжь
Залымхъан зэрыпэлъэщын Iэмалу щыIэр зы закъуэт — ар и къанлыхэм (зыукIыжыну хуейхэм) яIэрыбгъэхьэнырт. Абрэдж псори зыукIыж хабзэр я лъыщIэжэгъухэрт. 1913 гъэм урысыдзэм хэту къыкъуэкIащ Залымхъан и лъыщIэжэгъуу зызыбжыж осетин Кибиров Георгий. Гъуэтыгъуейт къэзакъ-осетину щыт Кибировым хуэдэ: чыристан щIалэ, бгырыс хабзэхэм щыгъуазэу. ИщхьэкIэ зи хъыбар къекIуэкIа Ведено куейм и унафэщI Галаев-полковникыр абы и анэдэлъхут, езыми, гува-щIэхами, абы къыщыщIар и натIэ зэрыхъунур хьэкът. Хъарзынэу къэсэбэпащ Кибировым офицер экзаменыр зэрыхуэмытари. ЗауэлI унагъуэм къыхэкIа щIалэм иджы лIыгъэ гуэр зэримыхьэмэ, и напэр текIынут.
Езы Кибировым игу къызэригъэкIыжымкIэ, ар Iуэхум 1913 гъэм пэрыхьащ, полкым и Iэтащхьэм и унафэ щэхукIэ. Тэрч областым и унафэщIым къыдигъэкIа тхылъым ипкъ иткIэ абы, къызэрыщIэупщIэу, Iэщэрэ зауэлIу зыхуейм хуэдиз иратын хуейт. Iуэхур апхуэдизкIэ яущэхуфати, Кибировым къыдэIэпыкъу зауэлIи 100-м я нэхъыщхьэм ищIэртэкъым ахэр зэщакIуэр зэры-Залымхъаныр.
Шэшэн-тIасхъэщIэххэм дзыхь яхуэпщI зэрымыхъунур ищIэу, Кибировым езым и щхьэкIэ хъыбар зэхуихьэсын щIидзащ. Япэрауэ, абы Залымхъан и унагъуэмрэ и бынхэмрэ къашэжу къуажэм къыдагъэтIысхьэжыну унафэ ищIащ. Ахэр лIыщIэжэгъухэм яIэримыгъэхьэн папщIэ, абрэджыр къахуэсакъынут, абы къикIыр — япэгъунэгъуу зекIуэнут. Иджыри Кибировыр щыгугъырт Залымхъан и хьэл-имыхьэлхэр, ар къэубыдыгъуафIэ зыщIын нэщэнэхэр абы и щхьэгъусэм къригъэIуэтэну. АрщхьэкIэ, унагъуэм лIыр здэщыIэр ящIэми, абы тепсэлъыхь я хабзэтэкъым. Арати, Кибировыр нэгъуэщI Iэмалым хуекIуащ.
«Гу лъыстат къуажэхэм щIэх-щIэхыурэ гъунэгъухэр, благъэхэр зэхуэсурэ бысым гумащIэхэм я деж жэщыр хэкIуэтэху зэрызыщагъэпсэхум. Ямылейуэ ар Шали къуажэдэсхэм я хьэлт. ЗэрымыщIэкIэ зэрихьэлIахэм хъыбарыщIэхэр зэIэпахырт, махуэ къэс газет уеджэм хуэдэу», — игу къигъэкIыжырт иужькIэ Кибировым. ИтIани, урысыдзэм хэт офицерым хэт дзыхь къыхуищIу къыдэуэршэрынт? Кибировым къызэрыгуэкI къуажэдэсу зыкъихуэпащ. Залымхъан къыщыувыIэ шэшэн унагъуэм ар щIэх дыдэу хэгъэрей щыхъури, езы абрэджми хуэзэ щIалэхэр цIыхугъэ къыхуэхъуащ.
Кибировым абыхэм я фIэщ ищIыну хэтт абрэджхэм яхыхьэну и мурад хуэдэу. Мо Iэщэ зыIыгъыну хуимыт шэшэн щIалэхэм апхуэдэ хуитыныгъэ къезыт тхылъымпIэхэр къахудихкIэрэ, я щэху къыжраIэу хъуащ. ИкIэм-икIэжым, Залымхъан хуагъэзэну елъэIуащ. Ар гугъутэкъым, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, абрэджыр «Iуэху» щыхыхьэкIэ, гъусэхэр зырызу зригъэцIыхурт…
1913 гъэм фокIадэм и 25 жэщым абрэджыр щыгъуэлъа унэр цIыху 25-м къаухъуреихьащ, Дагъыстэн шуудзэм и Iэтащхьэ Кибировыр я пашэу. Жэщым сыхьэти 10-м зэрыкъуажэу дзэм «и фочыпэм тест». УафэхъуэпскI щIэту, уэшхышхуэ къешхырт…
Зэхэуэр яублащ. ПщIантIэм къыдыхьа абрэджым цIыху зыбжанэ иуIащ, Кибироври яхэту, ауэ езыри джэлащ. Пщэдджыжьым сыхьэтитху хъуху увыIакъым фочауэ макъыр. Асыхьэтым Залымхъаным и фочыр щым къэхъуащ. ЯукIауэ къафIэщIри, цIыху зыбжанэ еплъыну щагъэкIуам абрэджым и псэр хэкIатэкъым, ауэ бгъэдыхьа офицерхэр къиуIа щхьэкIэ, ахэри Iэщэншэтэкъым…
Псэ зыхэмытыж Iэпкълъэпкъым шэ уIэгъэу 32-рэ телът, и щхьэкъупщхьэм ших пхыкIат. Мамакаев Магомед «Залымхъан» зыIища и тхылъым гъэщIэгъуэну къыщеIуэтэж абрэджым и иужьрей дакъикъэхэр:
«Топыр уэри, Залымхъан джэлащ. Асыхьэтуи къыщылъэтыжри, и бийхэм шитху ятриутIыпщхьащ. АдэкIэ псори пщIыхьэпIэм хэту къэхъум хуэдэт. Топышэ макъ къоIу, абрэджыр мэджалэ, занщIэу къызэфIоувэжри, и фочауэ макъыр зэпымыууэ зэхыбох. Дакъикъэ тIощIкIэ апхуэдэ защIэу екIуэкIащ. ИтIанэ офицерхэм яз «Ура-а-а!» жиIэу щIопхъуэ. Залымхъан къарууэ къыхуэнэжамкIэ зыкъеIэтри, ар зы кIэрахъуэшэкIэ хегъащIэ. Псори зэфIэкIат: уIэгъэ къомым къыщиуда лъым абрэджыр зы нэщыпхъуэ плъыжь гуэру къыпфIигъэщIырт… Ар захуэу къызэфIэувэри, «Ясиным» къеджэурэ и бийхэм къапежьащ…
— Фыгъуэлъ! Фыгъуэлъ! — гужьеяуэ къыхэкIиикIащ Кибировыр, мэкъу Iэтэм зыкъуигъапщкIуэурэ.
Залымхъан-тIэ и бийхэм къахуэкIуэурэ къеджэрт: «Ясин! Уаль къурIаниль хьэким. Иннэкэ лэминаль мурсалиин…» Иджыри зы шэ къилъэт макъ къэIури, Залымхъан и фочым техуащ. Ясиным и псалъэхэри зэпыуащ. Ауэ иджыри зыкъомрэ зы сэлэти зы офицери тегушхуакъым абрэдж хьэдэм бгъэдыхьэну. И псэр хэмытыжуи абрэджыр и бийхэм я дежкIэ шынагъуэт».
Залымхъанрэ абы и шымрэ хуагъэува фэеплъыр Шали къалэм дэтщ. 2013 гъэ трахащ
ЧЭРИМ Марианнэ.
