Я псэр щотынш
Ди къалащхьэм и щIыпIэ нэхъ дахэ дыдэхэм ящыщ зыщ Налшык психоневрологие интернатыр здэщытыр. КъатитIу зэтет унэшхуэр къеухъуреихь щхъуантIагъэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ гъэнщIа, тетIысхьэпIэ тыншхэр зэрыт парк цIыкIум. Псантхуэ и лъэныкъуэкIэ зи узыншагъэм сэкъат иIэхэмрэ зи ныбжь хэкIуэтахэмрэ псэ тыншыгъуэ ягъуэту абы щыIэным къызыхуэтыншэу хуэщIащ IуэхущIапIэр. Жьы къабзэри, щхъуантIагъэри, интернатым и пщIантIэ хуитым щагъэтIыса удз гъагъэ зэмыфэгъухэри — псори зыхуэлажьэр абы щыпсэухэм я узыншагъэр зэтегъэувэжынырщ, гъащIэр щызу ирахьэкIынырщ.
Ныр Андзор Интернатым и унэм нэхъапэIуэкIэ щIэсащ зи зыужьыныгъэкIэ адрейхэм къакIэрыху сабийхэр. 2012 гъэм абы къыщызэIуахащ зи узыншагъэм психикэ и лъэныкъуэкIэ ныкъусаныгъэ иIэ, 1-нэ, 2-нэ гупхэм хиубыдэ ныкъуэдыкъуагъэ зыбгъэдэлъ балигъхэр щыпсэуным е пIалъэкIэ щыгъэIэным хуэщIа интернат. IуэхущIапIэм и унафэщIщ лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэ Ныр Андзор.
— Ди интернатым щыIэхэм ди деж щагъуэт яхуэфэщэн медицинэ, социальнэ дэIэпыкъуныгъэхэр. Абыхэм ящыщщ сымаджэхэм хущхъуэ ехьэлIэныр, психотерапием, физиотерапием я IэмалхэмкIэ сэбэп яхуэхъуныр, зэрыхъукIэ гъащIэм хэгъэувэжыныр, — жеIэ Нырым. — Интернатыр къызэрызэIуахрэ блэкIа илъэситхум абы щызэфIах лэжьыгъэм хэпщIыкIыу зиужьащ, сымаджэхэм яхуэтщIэ Iуэхутхьэбзэхэр, кIэлъыплъыныгъэр егъэфIэкIуэным дапщэщи дыхущIокъу абы и лэжьакIуэ псори.
IуэхущIапIэм щолажьэ шхапIэ хъарзынэ. ПщафIэхэм сымаджэхэр махуэм плIэ ягъашхэ, гъэм и зэманым елъытауэ ахэр зыхуэныкъуэ пкъыгъуэхэр зыхэлъ ерыскъыхэкIхэр зи лъабжьэ шхын къэуаткIэ. Ахэр яхуапэ, зыхуей Iуэхутхьэбзэхэр къыхуащIэ.
Интернатым мыхьэнэшхуэ щрат абы щыпсэухэм унэтIыныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ ядэлэжьэным. Апхуэдэхэщ, къапщтэмэ, я Iэпкълъэпкъым щыщ пкъыгъуэхэм я лэжьэкIэр зэтегъэувэжыным хуэгъэпса Iуэхугъуэхэр абыхэм зэфIегъэхыныр, я щхьэм кIэлъыплъыжыфу, къабзэлъабзагъэр ягъэнэхъапэу абы щыIэныр къызэгъэпэщыныр. Нырым зэрыжиIэмкIэ, я деж щыIэ дэтхэнэ сымаджэми хэхауэ бгъэдохьэ икIи лэжьыгъэ къызэрыхухахыр я узыншагъэр зэтеувэжынымкIэ щхьэж нэхъ зыхуэныкъуэр къалъытэурэщ. ГуащIэдэкI лэжьыгъэр сэбэп мэхъу психоневрологие и лъэныкъуэкIэ зи узыншагъэм ныкъусаныгъэ иIэхэр гъащIэм хэшэжынымкIэ, абыхэм я гукъыдэжыр къэIэтынымкIэ, ерыскъым гур хуэIэфI хуэгъэхъужынымкIэ, я жейр зэтегъэувэжынымкIэ, Iэпкълъэпкъым и физиологие Iэмалхэр я пIэм игъэувэжынымкIэ.
— «Лэжьыгъэ терапиекIэ» дызэджэ а Iуэху бгъэдыхьэкIэм ди интернатым гулъытэшхуэ щыхудощI, — пещэ Нырым. — Апхуэдэхэщ пхъащIэ мастерскойм, жьыщIапIэм, шхапIэм ди деж щыпсэухэр щыгъэлэжьэныр, я къарурэ зэфIэкIрэ къызэрихьым елъытауэ. Лэжьыгъэ терапием и зы Iыхьэщ гарденотерапиери. Ар хуэунэтIащ сымаджэхэр щIыуэпсым дегъэхьэхыным. ЖыпIэнурамэ, ди деж щыпсэухэр хуабжьу дахьэх абы епха псоми. Абыхэм псом хуэмыдэу яфIэфIщ ди IуэхущIапIэм къепха хадэ цIыкIум удз гъагъэхэр, нэгъуэщI къэкIыгъэхэр щыхасэну. Псори дрогушхуэ, къытхуэкIуэ хьэщIэхэми дрипагэу ядогъэлъагъу абыхэм я къарукIэ къызэгъэпэща хъуа розэ хадэ дахэр. Ди нэIэм щIэтхэр лэжьыгъэм хыдошэ жылэ цIыкIухэр хэсэным деж къыщыщIэдзауэ гъавэр Iухыжыным нэс. Жьы къабзэмрэ гупу зэрылажьэмрэ хэпщIыкIыу къаIэт сымаджэхэм я гукъыдэжыр. Апхуэдэу абыхэм я псэм дэрэжэгъуэ егъуэт, ягъэзэщIэфа лэжьыгъэр щалъагъужкIэ.
А программэм апхуэдэу хохьэ зыщIэс пэшхэр къабзэу щытыным езыхэр кIэлъыгъэплъыжыныр, интернатым и пщIантIэр зэлъыIухыныр, нэгъуэщIхэри. А къалэнхэр зи пщэрылъ лэжьакIуэ интернатым щыIэщ, сымаджэхэми абыхэмкIэ ящыгугъыу щыткъым, ауэ къыхэщыпхъэщ апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэр, псом япэрауэ, езы сымаджэхэм я щхьэм, я узыншагъэм я сэбэпу зэрыщытыр.
Апхуэдэу интернатым къыщагъэсэбэп арт-терапием и Iэмалхэри. Абы щыпсэухэм я щэнхабзэ зэхэщIыкIыр къэIэтыным хуэунэтIащ а унэтIыныгъэр. Гупу зэдэлэжьэным, щхьэ закъуэ гупсысэмрэ гукъыдэжыншагъымрэ ахэр къыхэшыным хуэгъэпсауэ интернатым къыщызэрагъэпэщащ гупжьей зэмылIэужьыгъуэхэр. Абыхэм екIуалIэхэр драгъэхьэх хэдыкIыным, цы зэIущэным, сурэт щIыным, пластилиным хьэпшып цIыкIу гуэрхэр къыхэщIыкIыным, пхъэм декоративнэу елэжьыным. Арт-терапиер сэбэп мэхъу а сымаджэхэм я гупсысэм творческэ и лъэныкъуэкIэ зегъэужьынымкIэ, абыхэм ябгъэдэлъ художественнэ зэчийр сэтей къэщIынымкIэ. Интернатым щыпсэухэм я IэдакъэщIэкIхэм я гъэлъэгъуэныгъэхэр щIэх-щIэхыурэ къыщызэрагъэпэщ езы IуэхущIапIэми ди республикэм и музей зэмылIэужьыгъуэхэми.
ЦIыхум гукъыдэж игъуэтынымкIэ макъамэм иIэ мыхьэнэр къагурыIуэу, интернатым и лэжьакIуэхэр сымаджэхэм ядолажьэ макъамэ терапие, кинотерапие я лъэныкъуэкIи. IэщIагъэлIхэм зэрыжаIэмкIэ, гъуазджэр хэпщIыкIыу сэбэп хуохъу абыхэм я психикэ щытыкIэм. А псори къалъытэу, интернатым пщыхьэщхьэ щIагъуэ дэмыкIыу щызэхашэ уэрэдхэмрэ къафэхэмрэ я пшыхьхэр. IуэхущIапIэм щыпсэухэм щIэх-щIэхыурэ къахуокIуэ КъБР-м и артист цIэрыIуэхэр, творческэ гуп зэмылIэужьыгъуэхэр. Апхуэдэу сымаджэхэр тхьэмахуэм тIэунейрэ гуп-гупурэ ирагъэплъ кино зэмылIэужьыгъуэхэм, щхьэж дэзыхьэхрэ зыхуэныкъуэ темэкIэ зэщхьэщыхауэ. ИужькIэ зэгъусэу ахэр топсэлъыхьыж фильмым, абы хэлъа фIымрэ Iеймрэ яубзыхуу, езыхэм я щхьэм хуэпхь хъуну хэкIыпIэхэр щалъагъужи щыIэу.
Интернатым щыпсэухэм я гъащIэм щIэщыгъуэ гуэрхэр хэлъхьэным гулъытэ щыхуащI абы. Абыхэм я нэгу зыщрагъэужь къалэм, республикэм иIэ щIыпIэ дахэхэм. Нырым зэрыжиIэмкIэ, абыкIэ сэбэп мэхъу социальнэ туризмкIэ зэджэ Iэмалыр. Зи психикэм сэкъат игъуэта цIыхур гъащIэм нэсу хагъэувэжын щхьэкIэ, ахэр щIэх-щIэхыурэ яшэ музейхэм, гъэлъэгъуэныгъэхэм, концертхэм, зыщрагъэплъыхь ХьэтIохъущокъуэм и хадэм, Налшык и зоопаркым. Нэгузыужь программэ хэхам тету, абыхэм папщIэ къызэрагъэпэщ хабзэщ махуэ псо зытрагъэкIуадэ зекIуэхэри. Апхуэдэу интернатым щыIэхэр мызэ-мытIэу яшащ Шэджэм псыкъелъэхэм, Гуэл щхъуантIэхэм, Аушыджэр къыщыщIэж псы хуабэм. А Iуэхугъуэхэр хуэгъэпсащ абыхэм я щхьэ мыгъуагъэ хуамыхьыжу, адрей цIыху къызэрыгуэкIхэм хуэдэу ягурэ я щхьэрэ зэтелъу зэрыпсэуфынумкIэ быдагъэ яхэлъхьэным.
АбыкIэ сэбэпышхуэ мэхъу абыхэм спорт, физкультурэ я лъэныкъуэкIэ жыджэру зэрадэлажьэри. Интернатым тхьэмахуэм тIэу спорт сыхьэтхэр щокIуэкI. Абы къызэщIеубыдэ Iэпкълъэпкъыр зыпсыхь, абы зезыгъэужь дерсхэр, зэхьэзэхуэ зэмылIэужьыгъуэхэр, къафэ зэхуэмыдэхэр зэгъэщIэныр.
— Гур хэмыхъуэу къанэркъым ди деж щыIэхэм я нэгум гукъыдэжрэ дэрэжэгъуэрэ щитлъагъуэкIэ. Ахэр лъэ быдэкIэ гъащIэм хэгъэувэжынырщ сызипашэ IэщIагъэлI гупым я зэфIэкIхэр зытеухуар, — жеIэ унафэщI щыпкъэм. — Къыхэзгъэщыну сыхуейщ ди лэжьакIуэхэр зи къалэнхэр дагъуэншэу зэфIэзых, ныкъусаныгъэншэу зыгъэзащIэ IэщIагъэлI нэсу зэрыщытыр. Псом нэхърэ нэхъыщхьэращи, цIыхур фIыуэ зылъагъу, зэхэщIыкI куу зыбгъэдэлъщ ахэр. Апхуэдэ хьэлхэм ди лэжьыгъэм мыхьэнэшхуэ щаIэщ.
Зи узыншагъэкIэ щытыкIэ гугъум ихуа цIыхухэм медико-социальнэ дэIэпыкъуныгъэ ин езыт, ахэр гъащIэм хэгъэувэжыным зи щIэныгъи зи къаруи езыхьэлIэ гуп зэрыIыгъми абыхэм я унафэщI щыпкъэ Ныр Андзори дохъуэхъу я лэжьыгъэмкIэ къахь псапэр бэгъуауэ Тхьэм къабгъэдилъхьэжыну, насып, гуфIэгъуэ, дэрэжэгъуэ щымыщIэу куэдрэ псэуну.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
