Лъэпкъым и фIыщIэ куэд къэзылэжьа Зырамыку
Ди газетым зэрытетащи, Аруан районым и къалащхьэ Нарткъалэ дэт курыт школ №5-м гъубж кIуам щекIуэкIащ гуфIэгъуэ зэIущIэ ин. Ар теухуауэ щытащ КъБР-м и цIыхубэ артист, КъБР-м, АР-м гъуазджэхэмкIэ, щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ, КъБР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и ЩIыхь тхылъыр тIэунейрэ зыхуагъэфэща, Къандур Иззэт и саугъэтым и лауреат КъардэнгъущI Зырамыку ПIатIурэ и къуэм и цIэр а курыт еджапIэм зэрыфIащам. Зэхуэсыр школ Iуэху къудей мыхъуу, атIэ районпсо, республикэпсо мыхьэнэ иIэу зэрыщытыр нэрылъагъут абы къекIуэлIахэмкIэ. Адыгэ уэрэдыжьхэр екIуу зыгъэзащIэу щыта Зырамыку и макъ лъэщым зыщиIэта школ пщIантIэ хуитым щызэхуэсахэм яхэплъагъуэрт щIэныгъэлI щыпкъэхэри къэхутакIуэ Iэзэхэри, тхакIуэ цIэрыIуэхэри егъэджакIуэ пашэхэри, жылагъуэ лэжьакIуэхэри адэ-анэхэри. ЗэIущIэм кърагъэблэгъат КъардэнгъущIхэ я лъэпкъым и лIыкIуэхэри.
ХьэщIэ лъапIэхэм ящыщт Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым и къудамэм и унафэщI, филологие щIэныгъэхэм я доктор Гъут Iэдэм, КъБР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэ Беппаев МутIалип, абы и къуэдзэ, КъБР-м и Iэтащхьэм и чэнджэщэгъу Тхьэгъэзит Юрий, Аруан щIыналъэ администрацэм и Iэтащхьэм и къуэдзэ, Iуэхур щекIуэкI школым и унафэщIу илъэс куэдкIэ лэжьа Щоджэн Риммэ, щIыпIэ самоуправленэм и Аруан советым и тхьэмадэ КIущ Валерий, егъэджэныгъэмкIэ район IэнатIэм и унафэщI АфIэунэ Мухьэдин, а курыт еджапIэр илъэс 41-рэ и пэкIэ къызэIузыха, абы и япэ унафэщIу щыта Щоджэн Хьэутий, КъардэнгъущI лъэпкъым и нэхъыжь КъардэнгъущI Борис. Ахэр адыгэ хабзэм тету кърагъэблагъэрт школым и егъэджакIуэхэм, еджакIуэ цIыкIухэм.
Гъут Iэдэм
КIущ Валерий
Щоджэн Хьэутий
ЗэIущIэр Iыхьэ зыбжанэу зэщхьэщыхауэ екIуэкIащ. Школ пщIантIэм къыщызэрагъэпэща пэкIу иным япэщIыкIэ къыщызэIуахащ КъардэнгъущI Зырамыку и цIэр курыт школ №5-м зэрыфIащыр зытет щIыхь пхъэбгъур. Абы епха дауэдапщэр иригъэкIуэкIащ еджапIэм и унафэщIым гъэсэныгъэ лэжьыгъэмкIэ и къуэдзэ Хьэвэящхьэ Маринэ. Махуэшхуэр зытещIыхьам кIэщIу къытеувыIэри Къэрал Гимныр къеуэным къызэхуэсахэр къыхузэщIигъэуIуащ Маринэ. Ар зэфIэкIа нэужь, япэу псалъэ иратащ еджапIэм и унафэщI ШэрыIужь Маргаритэ. Ар къызэхуэсахэм ехъуэхъуащ махуэшхуэмкIэ икIи а Iуэху дахэм пэщIэдзэ хуэхъуам кIэщIу къытеувыIащ.
— Псыгуэнсу дэс КъардэнгъущIхэ я лъэпкъым и нэхъыжьхэр гъэмахуэ кIуам школым къытхуэкIуащ икIи Зырамыку и цIэр ди еджапIэм фIэтщмэ зэрагуапэр къыджаIащ. Ар ди тегъэщIапIэу, зыхуей дэфтэрхэр зэхуэтхьэсащ, унафэхэри къащтащ къалэ, район администрацэхэм, лъэпощхьэпо лъэпкъ къыхэмыкIыу, — жиIащ ШэрыIужьым. — Ди хъуэпсапIэхэр иджы нахуапIэ хъуащ: нобэ къыщыщIэдзауэ ди курыт школым зэрехьэ адыгэлI щэджащэ КъардэнгъущI Зырамыку и цIэр. А Iуэху дахэмкIэ, пщIэ икIи жэуаплыныгъэ ин зыпылъымкIэ, си гуапэу сынывохъуэхъу зэхуэсым кърихьэлIа дэтхэнэми. Дэри, школым и егъэджакIуэхэри ди гъэсэнхэри, шэсыпIэ доувэ Зырамыку и цIэм дыхуэфащэу, ар дбгъэдэлъ гъэсэныгъэфIрэ зэдгъэгъуэт щIэныгъэ куукIэ дгъэпэжыну.
Беппаев МутIалип
Тхьэгъэзит Юрий
ГуфIэгъуэ зэIущIэм къекIуэлIахэм хъуэхъу псалъэкIэ захуигъэзащ КIущ Валерий. Абы жиIащ и къуажэгъу цIэрыIуэ Зырамыку гъунэгъуу ицIыхуну, хуэзэну, епсэлъылIэну и насып къызэрихьар.
— И цIыху щIыкIэкIэ зэIэщIэлъу, уардэу, Iэчлъэчу щымытами, бгъэдэлъ псэкупсэ къулеягъкIэ, зэфIэкIкIэ, хэлъа ерыщагърэ жыджэрагъкIэ цIыху пщIы бжыгъэхэм ящхьэпрыкIыфынут Зырамыку. Адыгэ IуэрыIуатэм и тхьэмадэм ди лъэпкъым и тхыдэр, щэнхабзэр джынымкIэ, уэрэдыжьхэмрэ хъыбарыжьхэмрэ зэхуэхьэсыжынымкIэ, ахэр зэрахуэфащэкIэ зэгъэпэщыжауэ цIыхубэм ди пащхьэм илъхьэнымкIэ лэжьыгъэшхуэ зэфIихащ. Лъэпкъпсо мыхьэнэ зиIэ апхуэдэ IуэхухэмкIэ зи гъащIэ кIыхьыр гъэнщIауэ екIуэкIа хэкупсэ нэсщ КъардэнгъущI Зырамыку, — къыхигъэщащ КIущым. — Ар къызыхэкIа КъардэнгъущI лъэпкъым къащIэхъуэ щIэблэми дыздэщыIэ курыт школым и еджакIуэ цIыкIухэми сохъуэхъу Зырамыку и гъащIэр щапхъэ яхуэхъуу, абы хэлъа гудзакъэм хуэдэ яхэлъу еджэныгъэм ехъулIэныгъэ щызрагъэгъуэту, щIэныгъэ куурэ IэщIагъэ екIурэ яIэу, ди республикэм, къэралым я зыужьыныгъэм хуэгъэпса IуэхуфIхэр зэфIахыфу псэуну. Лъэпкъ узыншэ Тхьэм дищI!
КъардэнгъущI Борис
АфIэунэ Мухьэдин
Мыд Нинеттэ
"Кабардинка"-р къофэ
Нарткъалэ дэт курыт школ №5-м и япэ унафэщIу щыта Щоджэн Хьэутий псалъэ щратым, абы жиIащ КъардэнгъущI Зырамыку и цIэ лъапIэр зэрихьэну унэ етIуанэу илъытэ и IуэхущIапIэм къызэрыхуагъэфэщар хуабжьу и гуапэ зэрыхъуар. Хьэутий и нэIэм илъэс 20-м щIигъукIэ щIэтащ а школыр. А унафэщI щыпкъэрщ школыр мы зэманым зэрыгушхуэ ехъулIэныгъэхэм я лъабжьэ быдэр зыгъэтIылъауэ щытар. IуэхущIапIэм и IэщIагъэлIхэмрэ еджакIуэхэмрэ гуапэу ехъуэхъуа нэужь, абы игу къигъэкIыжащ КъардэнгъущIыр япэу ицIыхуауэ зэрыщытар, ар хуабжьу цIыху хьэлэмэту, псэлъэгъу гъэщIэгъуэну зэрыщытами тепсэлъыхьыжащ.
— Зэкъым икIи тIэукъым Зырамыку ди еджапIэм зэрыщыхьэщIар, ныбжьыщIэхэм адыгэ хъыбарыжь хьэлэмэтхэр яхуиIуэтэжу, лъэпкъ уэрэдыжьхэр яжриIэу, и лэжьыгъэхэм тепсэлъыхьу. Композитор цIэрыIуэ Бэрэгъун Владимир и гъусэу Зырамыку а лъэхъэнэм елэжьырт «Къэбэрдей уэрэдыжьхэмрэ адыгэ лъэпкъ пшыналъэхэмрэ я антологие» тхылъыр томи 4 хъууэ къыдэгъэкIыным. Фэ фщыщ куэдым фощIэ: ар къызэрымыкIуэ лэжьыгъэ купщIафIэщ, а къыдэкIыгъуэм пщIэшхуэ щиIащ Кавказ Ищхъэрэм ис лъэпкъхэм я щэнхабзэр зыдж щIэныгъэлIхэм я деж. А зы лэжьыгъэм фIэкIа зэфIимыхами, Зырамыку хуэфащэщ адыгэ лъэпкъым и фIыщIэ мыухыжыр, — дыщIигъуащ Хьэутий. — Лъэныкъуэ куэдкIэ зэчий зэмылIэужьыгъуэхэр зыбгъэдэлъ а адыгэлIым и цIэр зезыхьэ школым ущылэжьэныр, ущеджэныр — ар пщIэшхуэу зэрыщытым хуэдэу, жэуаплыныгъэ лъаги зыпылъ къалэнщ. Аруан районым и еджапIэ нэхъыфIхэм халъытэу илъэс 41-рэ хъуауэ лажьэ школыр апхуэдэ пщэрылъхэм, лъэхъэнэщIэм къыхуигъэув мардэхэм ехъулIэу адэкIи зэрыщыIэнур си фIэщ мэхъу. Хьет жевгъэIэ!
Хьэвэящхьэ Маринэрэ Жыласэ Маритэрэ
Щоджэн Риммэрэр КъардэнгъущI Мусэбийрэ барельефыр къызэIуахащ
Iуэхур къезыхьэжьа КъардэнгъущIхэ я лъэпкъ тхьэмадэ КъардэнгъущI Борис IэгуауэкIэ утыкум кърагъэблэгъащ. ФIэхъус сэлам гуапэ къызэхуэсахэм яриха нэужь, абы фIыщIэ ин яхуищIащ жэрдэмыр къыдэзыIыгъа школ унафэщIым, абы и нэIэм щIэту лажьэ егъэджакIуэ гупым. Апхуэдэу ехъуэхъуащ абы лъэпощхьэпо къыхэзымыгъэкIыу адэкIэ зыгъэкIуэта къалэ, район унафэщIхэм.
— КъардэнгъущIхэ ди мызакъуэу, адыгэу дунейм тет псори дрогушхуэ ди лъэпкъым Зырамыку хуэдэ адыгэлI щэджащэ къызэрыхэкIам. Зырамыку и цIэм щIэблэм нэхъри зыдэвузэщIыну, еджэным ехъулIэныгъэщIэхэр щызыIэрывгъэхьэну си гуапэщ. ТхакIуэ, уэрэджыIакIуэ, щIэныгъэлI, къэхутакIуэ ди къуэш цIэрыIуэ КъардэнгъущI Зырамыку ПIатIурэ и къуэм и цIэр еджапIэм зэрыфIащар махуэ тхурырехъу псоми: школми, къалэми, районми, республикэми. Iуэхугъуэ дахэкIэ, зэхыхьэ екIукIэ дубла ИлъэсыщIэри угъурлы дыдэу къытхущIэкIыну сынывохъуэхъу!
Апхуэдэ псалъэ дахэм иужькIэ Iэгуауэ иным щIэту къызэIуахащ школ щIыхьэпIэм щыфIадза, КъардэнгъущI Зырамыку ПIатIурэ и къуэм и цIэр курыт школ №5-м зэрызэрихьэр зытет щIыхь пхъэбгъур. ЩIыхь зыпылъ а къалэныр ягъэзэщIащ КIущ Валерийрэ КъардэнгъущI Борисрэ.
А Iуэхугъуэр зэфIэкIри, хьэщIэхэр школым щIашащ. Абдеж къыщызэIуахащ КъардэнгъущI Зырамыку и сурэтыр зытет барельеф. Школым и унафэщIым егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэмкIэ и къуэдзэ Мыд Нинеттэ къызэхуэсахэм яжриIащ барельефыр УФ-м щIыхь зиIэ и сурэтыщI, КъБР-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ ТхьэкIумашэ Михаил и IэдакъэщIэкIыу зэрыщытыр. Жэзым къыхэIущIыкIа фэеплъыр къызэIуахащ япэ итахэм ягъэтIылъа лъабжьэр нэхъри игъэбыдэу, абыхэм зыIэрагъэхьа ехъулIэныгъэхэм къахигъахъуэу а школым и унафэщIу илъэс куэдкIэ лэжьа Щоджэн Риммэрэ Зырамыку и къуэшым и къуэ КъардэнгъущI Мусэбийрэ.
— Нобэ хуэдэ махуэ лъапIэ куэд лъэпкъым Тхьэм къыдит. «ЛIым и гуащIэр и пщIэщ», — жиIащ адыгэ псалъэжьым. КъардэнгъущI Зырамыку лъэпкъым хуищIар зы псалъэкIи зы зэхыхьэкIи къыпхуэмыIуэтэным хуэдэщ. Ди тхыдэм, хабзэм, щэнхабзэм, гъуазджэм я лъэныкъуэ куэдым нэсащ абы и гуащIэр, иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэр, — къыхигъэщащ Щоджэн Риммэ. — Дызэрыгушхуэ нэхъыжьыфIым къытхуигъэна щIэиныр нэсу зыджын, ар зыхъумэн, пщIэ хуэзыщIын щIэблэ куэд лъэпкъым къытщIэхъуэнущ, шэч хэмылъу. Апхуэдэ ирехъу Зырамыку и цIэр нобэ къыщыщIэдзауэ зезыхьэ школым щеджэ ныбжьыщIэхэри.
Зэхуэсым хэтахэм удз гъэгъахэр тралъхьащ КъардэнгъущI Зырамыку и фэеплъым.
ЗэIущIэм щыпащащ еджапIэм и актовэ пэшым. КъардэнгъущI Зырамыку игъэзащIэ уэрэдыр щабэу, ешэхауэ къыщеуэ пэшыр махуэшхуэм хуэкIуэу гъэщIэрэщIат. Блыным кIэридзэрт Зырамыку теухуа видеороликыр, адэкIэ-мыдэкIэ фIэлът а адыгэлI нэсым хужаIа псалъэ гуапэхэр. Апхуэдэу КъардэнгъущIым и гъащIэмрэ и лэжьыгъэмрэ къызыхэщ гъэлъэгъуэныгъэ купщIафIи къызэрагъэпэщат. Школым адыгэбзэмрэ литературэмрэ щезыгъэдж Ащын Анисэ, анэдэлъхубзэр езыгъэдж адрей егъэджакIуэхэм, информатикэмкIэ егъэджакIуэ Зыхъуэ Ланэ, макъамэмкIэ егъэджакIуэ Луговая Аннэ сымэ ягъэхьэзыра а Iыхьэр зэхэтт КъардэнгъущIым бгъэдэлъа зэчий къулейр къызэщIэзыубыдэ IуэхугъуэхэмкIэ. Абыхэм ящыщт «Къанщобийрэ Гуащэгъагърэ» драмэм къытращIыкIауэ ныбжьыщIэхэм утыку кърахьа теплъэгъуэр, ди лъэпкъым и тхыдэр къызыхэщыж адыгэ уэрэдыжьхэр, хъуэхъухэр, усэхэр. Апхуэдэу еджакIуэхэр къэфащ, пшынэ еуащ. Iуэхур гукъинэж зыщIахэм ящыщщ «Кабардинка» къэрал академическэ къэфакIуэ ансамблым и солистхэу Битокъу Науркъанрэ Тумэ Фаинэрэ ягъэзэщIа къафэр, КъБКъУ-м и «Амикс» театрым хэт Насып Астемыр жиIа уэрэдыр.
А псоми къадэкIуэу ныбжьыщIэхэр зэщхьэщыхауэ икIи шэщIауэ тепсэлъыхьащ зауэлI, щIэныгъэлI, къэхутакIуэ, тхакIуэ, драматург, уэрэджыIакIуэ, актёр, хэкупсэ КъардэнгъущI Зырамыку и гъащIэ купщIафIэм, ар зыхунэса Iуэхугъуэ куэдым. КъызэгъэпэщакIуэхэм зэрыжаIамкIэ, КъардэнгъущIым и творческэ щIэиныр джыным, щIэблэр абы ешэлIэным хуэгъэпса егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ Iуэхугъуэ куэд школым, районым дяпэкIэ щрагъэкIуэкIыну я мурадщ. Апхуэдэу ныбжьыщIэхэр зэпрагъэуэнущ пшынэ, шыкIэпшынэ еуэнымкIэ, адыгэ уэрэдыжьхэр жыIэнымкIэ, усэ гъэхуауэ къеджэнымкIэ, теплъэгъуэ цIыкIухэр сценэм щыгъэувынымкIэ, нэгъуэщI унэтIыныгъэхэмкIэ.
Зым и псалъэм адрейм пищэу а Iыхьэри екIуу, къызыхуэтыншэу ирагъэкIуэкIащ Мыд Нинеттэрэ Хьэвэящхьэ Маринэрэ. Къызэхуэсахэм ирагъэцIыхуу, пщIэ хуащIу абыхэм утыкум чэзууэрэ кърашащ икIи псалъэ иратащ КъардэнгъущI Зырамыку дэлэжьа, ныбжьэгъу пэжу иIа цIыху зыбжанэ. АдыгэлI щыпкъэм, щIэныгъэлIым, къэхутакIуэм, драматургым, уэрэджыIакIуэм теухуа гукъэкIыжхэмкIэ къызэхуэсахэм ядэгуэшащ абы зыкърезыгъэхьэлIа хьэщIэ лъапIэхэр.
— КъардэнгъущI Зырамыку сцIыхуну, сыдэлэжьэну, си ныбжьэгъуну Тхьэшхуэм насып къызитащ. А цIыху гъуэзэджэм и дуней гъащIэр иухами, ноби къытхэтщ зэфIиха и IуэхугъуэфIхэмкIэ, и уэрэдхэмкIэ, ахэр зэригъэзэщIа и макъ щабэмкIэ, — жиIащ Гъут Iэдэм. — ГъащIэ гугъу, купщIафIэ, къэхъукъащIэ зэмылIэужьыгъуэ куэдкIэ гъэнщIа иIащ Зырамыку. Хэку зауэшхуэм и пэкIэ абы ехъулIэныгъэ иIэу къиухащ Луначарскэм и цIэр зэрихьэу Москва дэт ГИТИС-р. УIэгъэ хьэлъэ хъуауэ зауэм къикIыжа нэужь, абы щишэча гугъуехьхэмрэ бэлыхьхэмрэ къызэфIамыгъащIэу, адыгэ щIалэщIэм и щIэныгъэм щыхигъэхъуащ Къэбэрдей пединститутым. А IэщIагъитIри абы зэдихьащ, псэухукIэ. Лъэпкъ гъуазджэми, щэнхабзэми, тхыдэми къэхутэныгъэхэр щригъэкIуэкIащ, абыхэм я зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэ ин хуищIу. Сыт хуэдэ лIыгъэ пхэлъын хуейт, зауэ нэужь лъэхъэнэ хьэлъэхэм къуажэ-къуажэкIэ къэпкIухьу лъэпкъ щэнхабзэм и хъугъуэфIыгъуэхэм щыщ Iыхьэхэр мащIэ-мащIэурэ зэхуэпхьэсыжын папщIэ. Адыгэхэм зэи тщыгъупщэ хъунукъым КъардэнгъущI Зырамыку лъэпкъым хуилэжьар. Ар зыхунэмысу къэнахэм фи акъылкIэ, щIэныгъэкIэ, зэфIэкIкIэ фынэсыну сыфхуохъуахъуэ къытщIэхъуэ щIэблэм.
Гъутым и гукъэкIыжхэм пащэу зэхуэсым къыщыпсэлъащ Беппаев МутIалип, Тхьэгъэзит Юрий сымэ, нэгъуэщIхэри. Абыхэми яIэтащ, ягъэлъэпIащ ди IуэрыIуатэ — дыщэ пхъуантэм и IункIыбзэIухыр зыIэщIэлъа цIыху щэджащэм и фэеплъыр. «Адыгэ псалъэ» газетымрэ Къэбэрдей Адыгэ Хасэмрэ къабгъэдэкI тхылъ лъапIэхэмрэ КъардэнгъущI Зырамыку и фэеплъ къыдэкIыгъуэ щхьэхуэмрэ абыхэм я лIыкIуэм тыгъэ яхуищIащ курыт школым и унафэщIым, адыгэбзэр езыгъэджхэм.
Махуэшхуэ зэхуэсым щыжаIа псори къызэщIикъуэжу, абы зыкърезыгъэхьэлIахэмрэ ар къызэзыгъэпэщахэмрэ фIыщIэ яхуищIу къэпсэлъащ егъэджэныгъэмкIэ район IэнатIэм и унафэщI АфIэунэ Мухьэдин. Апхуэдэу Аруан районым, егъэджэныгъэмкIэ IэнатIэм, курыт школым къабгъэдэкI фIыщIэ тхылъхэр иратащ зэхуэсыр къызэгъэпэщынымкIэ сэбэп хъуа, Iуэхум зи сом хэзылъхьа дэтхэнэми.
КъызэрызэIуахам хуэдэу, Зырамыку игъэзащIэ адыгэ уэрэдыжьыр ину къеуэу зэхуащIыжащ махуэшхуэ зэIущIэр. Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэ купщIафIэ щызэфIах курыт еджапIэм, КъардэнгъущI Зырамыку и цIэр зезыхьэм, ехъулIэныгъэщIэ куэд зыIэригъэхьэну ди гуапэщ.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
Сурэтхэр КЪАРЕЙ Элинэ трихащ.
