Сабиибзэр зи бзэ, сабиипсэр зыхэзыщIэ АфIэунэ Лиуан Алий и къуэр къызэралъхурэ илъэс 80 ирокъу
Сабий усакIуэ АфIэунэ Лиуан Алий и къуэр Бахъсэн районым хыхьэ Къулъкъужын Ипщэ къуажэм 1938 гъэм бадзэуэгъуэм и 20-м къыщалъхуащ. 1953 гъэм абы къиухащ классибл школыр. 1957 — 1960 гъэхэм дзэм къулыкъу щищIащ. «Къэббалъкъпромстрой» трестым рабочэу лэжьэн щыщIедзэ, зэрылажьэм хуэдэури епщIанэ классыр къеухыж. 1970 гъэм и мэкъуауэгъуэ мазэм щегъэжьауэ пенсэм кIуэху (1998) Тырныауз вольфрам-молибден комбинатым Налшык щиIэ и базэм щылэжьащ.
Зыпэрыта IэнатIэхэмкIэ литературэм пэжыжьэу къыпщыхъуми, адыгэ сабийхэм тыгъэ хьэлэмэт хуэзыщIа усакIуэщ, зэчий зыбгъэдэлъа цIыхущ АфIэунэ Лиуан. И бзэр сабииб- зэу, сабиипсэри зыхищIэу щIэхъуам щхьэусыгъуэ хуэхъуауэ жыпIэкIи ущыуэнукъым пасэу зеиншэу къызэрынар, сабийуэ и анэр дунейм зэрехыжар. Зыхуэныкъуа псалъэ дахэмрэ гуапагъэмрэ цIыкIухэм ялъигъэсми ярейуэ псэуащ, тхащ Лиуан. ГъащIэ гъуэгуанэ гугъу къыпэщылъам зы мащIэкIи ткIий хуэщIакъым АфIэунэр, уеблэмэ езым зыхимыщIа IэфIыгъэр иригъэкъуж щIыкIэу сабийхэм «ядэуэршэрырт».
Курыт еджапIэр къиухынми хунэмысу, абы лэжьэн щIидзат. МыващIэу, ухуакIуэу, хьэлъэзехьэу лэжьащ, псэун папщIэ гугъуехьым зэрызыщимыдзейр къигъэлъагъуэу. УсакIуэ Со-нэ Абдулчэрим и псалъэкIэ жыпIэмэ, «КъарукIэ дунейм зыгуэр щылэжьамэ, Лиуан апхуэдэщ». 1983 гъэм дунейм къытехьа «Дадэ и сурэт» и усэ тхылъым наIуэ ищIащ усакIуэ нэс утыкум къызэрихьар. А лэжьыгъэм къыкIэлъыкIуащ «НэщIэпкIэ» (1990 гъэ), «Псынэ цIыкIу» (1993), «Усыгъэхэр» (1998), нэгъуэщI куэди. Абы и усэ нэхъыфIхэм уащыхуозэ «Азбукэм», класс нэхъыщIэхэр зэреджэ анэдэлъхубзэхэм, сабий садхэм папщIэ зэхалъхьа тхылъхэм, «Адыгэ сабий литературэ», «Вагъуэбж» къыдэкIыгъуэхэм.
УсэбзэкIэ цIыкIухэм зэрепсэлъэфым къыдэкIуэу, Лиуан и IэдакъэщIэкIхэмкIэ хузэфIэ- кIащ сабийхэм я зэхэщIыкIым хигъэхъуэн, къэзыухъуреихь дунейм и плъыфэ зэмылIэужьыгъуэхэм кIэлъигъэплъын. Абы и IэдакъэщIэкIхэр гурыIуэгъуафIэщ, псэм дыхьэгъуафIэщ. Ущие дахэм я щIыбагъ къыдэтщ гущIэгъурэ цIыхугъэ дахэрэ. Мис абыхэм усыгъэри къагъэщIыж.
Хьэту Пётр: ЦIыху Iэдэбу дунейм тетащ
ЦIыхум и дзыхь иригъэзу, и Iуэху ирихьэлIэу, гузэгъэгъуэ дилъагъуу зыгуэр къыдэгъуэгурыкIуэ хабзэщ. Ар тхакIуэ-усакIуэмэ, и IэрыкIыр къызыгурыIуэн нэхъыбэжрэ къилъыхъуэнущ. Арагъэнт АфIэунэ Лиуан усакIуэ Хьэту Пётр и деж къыщигъуэтыр. Ахэр зэман щIагъуэ дэмыкIыу зэхуэзэу, зэуэршэрылIэу илъэс куэдкIэ зэрыщытам сыщыгъуазэти, Пётр селъэIуащ Лиуан и гугъу къысхуищIыну.
— Сызэрыхуэза зэ-тIэум къызэрысщыхъуамкIэ, Лиуан псалъэшхуэ зиIэ, ныбжьэгъу зи куэд цIыхуу щытауэ пхужыIэнукъым. Нэхъыбэ дыдэрэ зыIущIахэм уащыщщ, Петр…
— ИгъащIэм цIыху Iэдэбу къекIуэкIащ ар, зэи псалъэшхуэ къыдришеякъым. Зыгуэрым фIэнэн жыхуэпIэр игу къэкIыххэртэкъым. ЦIыху хьэлэлу, псэ къабзэу дунейм тетащ. Апхуэдэхэрауэ къыщIэкIынщ сабий усэ нэс зыхуэтхынур. Газетхэм, журналхэм къытрадзэ и усэхэмкIэ сыщыгъуазэт Лиуан и гуащIэм, и лэжьыгъэхэр згъэщIагъуэу апхуэдэт. Гъунэгъуу ар къыщысцIыхуар бгъущI гъэхэращ. «Адыгэ псалъэ» газетым щэнхабзэмкIэ и къудамэм Хьэх Сэфарбий сэрэ дыщылажьэу, къэкIуэн щIидзащ Лиуан. Газетым теддзэ-ну и усэхэр къытхуихьу арат. Сыхуеп- лъырт, хузэзгъэзахуэрт, къытеддзэрт. ГъэщIэгъуэнракъэ, мыхъуар щIэмыхъуар жыпIэну ухунэмыс щIыкIэ, и щыуагъэр къиубыдыжыфырт, мыхъуаIами тыншу зэбгъэзэхуэжыфырт. ЖыпIэнурамэ, щIэджыкIакIуэм деж нихьэсыну зыхуейр гурыIуэгъуафIэт.
Лиуан адыгэ пэжырытхэ гугъур фIыуэ ищIэн хуэдэу еджапIэ нэхъыщхьэм щемыджа щхьэкIэ, щIэныгъэ бгъэдэмылъауэ жыпIэ хъунукъым. Абы, Горький Максим, ПащIэ Бэчмырзэ хуэдэу, гъащIэ щIэныгъэ — ГъащIэ Университет — иIащ. ТхакIуэшхуэ Солженицин Александр «жертва образованщины» зыхужиIахэми ящыщакъым, щIэныгъэр зэран къыхуэхъуакъым. АкъылкIэкъым — гурыгъуазэкIэ ритм-рифмэхэр зыхищIэу гукIэщ, псэкIэщ зэрытхар. Зыхуэтхэ сабийм бзэ щIэжьыуэр фIэгъэщIэгъуэну къызэрипхъуэтэным хуэдэу.
«Эльбрус» тхылъ тедзапIэм щылэжьэн щIэздза иужьи сыхуэзэрт, и къуажэгъу, и ныбжьэгъу Сонэ Абдулчэрим и деж накIуэрти. Къыхэзгъэщыну сыхуейщ Сонэр хуабжьу къыдэIэпыкъуу зэрыщытар. И лэжьыгъэ щIагъуэ къэнакъым Абдулчэ-рим хэмыплъэжауэ. ТхакIуитI, усакIуитI зэфIэнэн жыхуэпIэр зы дакъикъэ Iуэхущ, тхьэм ищIэнщ къызыхэкIар, а тIур зэщыIейри, аргуэрыжьти, си дежкIэ къекIуэтэкIыжа хъуащ Лиуан.
АфIэунэм и усэхэр зэрызэщIэжьыуэм, уэрэдыпкъыу зэрыщытым ди композиторхэм гу лъамытэу къэнакъым. Сэ сыредактору, Лиуан и усэхэм макъамэ щIэзылъхьа композиторхэм — ХьэIупэ ДжэбрэIил, Къэбэрдокъуэ Борис — я тхылъищ къыдэдгъэкIауэ щытащ. «Нур» журналым сыкъэкIуа иужьи махуэ щIагъуэ дэкIакъым абы сэрэ дызэхуэмызэу. Сытым дежи чэнджэщ хуей цIыхут ар, къихь и усэ цIыкIухэри ди гуапэу теддзэрт.
— Сытыт нэхъыбэу фызытепсэлъы-хьыр?
— Нэхъыбэу зи гугъу тщIыр, шэч хэмылъу, и усэхэрат, хъуа-мыхъуакIэ зэпкърытхырт. Хъарзынэ дыдэт абы и сабий усэхэр, псом хуэдэжтэкъым нэхъыщIэ дыдэхэм щхьэ- кIэ итххэр. Сабий садым кIуэхэм, пэщIэ- дзэ классхэм щIэсхэм яхуэгъэзахэр са- биибзэ дахэкIэ, я зэхэщIыкIым къитIасэкIэ гъэпсащ.
Гугъуехьхэм мащIэу и гугъу щытщIи къэхъурт. Хьэрычэтышхуэ зыхэмылъа цIыхум и гъащIэр матэ щIэдзауэ щытауэ пхужыIэнукъым. ГъэщIэгъуэнт, Гиннесс и тхылъым иптхэ хъуну апхуэдэт Лиуан и Iуэхур — абы машинищ лотерейкIэ къи- хьат. Ауэ, унагъуэти, бынти, нэгъуэщI зыпэмыплъа Iуэхути, жиIэурэ къулей ирихъуакъым.
— Зи хъэтI зиIэж усакIуэщ Лиуан. Мис а хъэтIым и гугъу уэзгъэщIынут.
— Адыгэбзэ Iурылъащ, къыздрихар Тхьэм ищIэнщ. ЦIыхубэ усакIуэ жыхуаIэм хуэдэт, къуажэр, зыхэт цIыхухэр арагъэнт. ЗэрыжысIащи, и университетыр — ГъащIэращ. Тхылъи еджащ ар, IуэрыIуатэми нарт эпосми хъарзынэу щыгъуазэт, хъыбар Iэджи ищIэрт. ЗэхэщIыкI хэлът, и псэм зиужьат, езыр-езыру еджэжат, езым зыкъигъэщIыжат.
КъыумыщIэнкIэ Iэмал имыIэу усэ зэхэлъхьэкIэ хьэлэмэт иIэт. Балигъхэм, сабийхэм яхуэтхэ усакIуэ псори соцIыхури, абы и IэрыкIхэр зыми зэи хэзгъэгъуэщэнукъым. Абыхэм яхэтт зи лэжьыгъэм ухэIэбэу зымыдэхэр, жепIэр зэхахынуи хуэмейхэр.
Сыредактору зи тхылъ къыдэкIа, дунейм ехыжа нэхъыжьхэм я гугъу тщIынкъыми, Лиуан хуэдэу редактор лэжьыгъэр къызыгурыIуэхэм уадэлэжьэну тыншт. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, куэдрэ сызыдэлэжьа икIи сызыдэлажьэ, иджыпсту нэхъ жыджэру сабийхэм яхуэтхэ (нэхъыфIу тхэхэр жыпIэми ущыуэнукъым) Щоджэн Леонид, ПхытIыкI Юрэ, Мэз Аниуар, Хьэщыкъуей Олег, Тау Нинэ сымэ, нэгъуэщIхэри.
— Сабий усакIуэущ зэрыжытIэр Лиуан, ауэ балигъ Iыхьи зэриIэм дыщыгъуа-зэщ. Абыхэм ящыщ куэд иджыри зыри хэмыIэбауэ, зэрыжаIэу «цIынэ щIыкIэ» плъэгъуащи, дауэ къыпщыхъурэ япэхэри етIуанэхэри?
— Абы и балигъ усэхэм сыщыгъуазэщ, ауэ я гугъу схуэщIынукъым, сыту жыпIэмэ ахэр сэ къызихьэлIакъым Лиуан. Хьэзыр хъуауэ тхылъым итхэр Iейкъым, гупсысэ ящIэлъщ, гъэпсыкIэ и лъэныкъуэкIи гъэщIэгъуэнщ. Редактор лэжьыгъэу Сонэ Абдулчэрим абыхэм ирихьэлIар зыхуэдизыр Тхьэм ещIэ.
— Гугъуехьым къызэрыхэтэджыкIар, псэухуи зэрымытыншар дощIэ. Абы и нэпкъыжьэу сыт телът Лиуан, ар и усэхэм дауэ къыхэщрэ?
— Тырныауз и вольфрам-молибден комбинатым щылэжьащ гугъу ехьу, илъэскIэ, нэхъыбэкIэ къилэжьар кърамытыжу. И сабиигъуэр зэрыхьэлъам и гугъу умыщIыххэ. Ауэ и сабий усэхэм ар къыхэщыркъым, мыдэ ягъафIэу псэуа фIэкI пщIэнкъым. Балигъ усэхэм зыгуэр хэтщ, ауэ убгъуакъым, тхьэусыхафэкъым.
— Лиуан, абы и бзэм хуэбгъадэ хъуну хэт диIэу къэплъытэрэ? Ар сабиипсэу, и бзэри сабиибзэу зэрыщытам абы и гуащIэм щыгъуазэ зыми шэч къытрихьэркъым.
— Сабий усакIуэхэр зыхуэбгъадэ хъунукъым, щхьэж езым и хъэтI, и псэлъэкIэ, къигупсыса и ритм, рифмэ иIэжщ. Сэ сабий усакIуэхэр щIызыхэзмыгъэгъуащэр дэтхэнэм и тхэкIэми фIыуэ сыщыгъуазэ-щи аращ. Ахэр зэхуэдэкъым, зэхуэдэ тхэкIэ зиIэхэр мытхэфхэращ. Адрейхэм къыхэпцIыхукIыу, хъэтI щхьэхуэ зиIэ усакIуэщ АфIэунэ Лиуан. Ар нэхъыфI дыдэхэм ящыщщ.
Епсэлъар ИСТЭПАН Залинэщ.
Ар къызыхуигъэщIар
Зи IэщIагъэм хуэIэижьым, зи лэжьыгъэм гукIи псэкIи бгъэдэтым, а лэжьыгъэр адрейхэм ефIэкIыу зыщIым хужаIэ: «КъызыхуигъэщIар аращ». АфIэунэ Лиуан къызыхуигъэщIар сабийм усэ яхуитхыну арат…
УсакIуэ, тхакIуэ щыIэхэщ нэгъуэщIхэм закъыхигъэщхьэхукIыныр, дэнэкIи нэIурыт зыщищIу цIэрыIуэ хъуныр къыфIэмыIуэхущэу, ауэ нэхъуеиншэу литературэм хуэлIыщIэу. Апхуэдэр саугъэтхэмрэ цIэ лъапIэхэмрэ я пщылIкъым. Апхуэдэр зи дин итри, абы и тхьэ пэлъытэри тхыгъэрщ. АфIэунэ Лиуан и тхьэ пажэр — сабий поэзиер аращ.
Жанр псоми ехъулIэныгъэ хъарзынэхэр щызыгъуэта ди адыгэ литуратурэм сабий усыгъэр увыпIэншэу къыщымынамэ, ар зи фIыщIэхэм Лиуани ящыщщ. Сыту жыпIэмэ и гулъытэ нэхъыщхьэр сабийм хуэгъэзарэ, хэхауэ цIыкIухэм яхуэтхэу Лиуан къищынэмыщIа ди литературэм куэд хэбгъуэтэнукъым. Зыхуэтхэм и нэ-кIэ гъащIэм хэплъэф, ныбжьыщIэм и гупсысэкIэр къэзыубыдыф, къилъэ-гъуамрэ къиубыдамрэ гу-рыIуэгъуэу къэзыIуэтэжыф усакIуэщ АфIэунэр. Ар Лиуан и «Къэрабэ», «Дадэ и сурэт», «НэщIэпкIэ», «Псынэ цIыкIу», «Хэмыхъуэ мыхъуратI» тхылъхэм щынэрылъагъущ. ЖиIэр зыжриIэм тыншу къыгурыIуэу, къыгурыIуэм имызакъуэу, абы дерс къыхихыу, гукъинэж гъэщIэгъуэнхэр къыхигъуатэу зэрыщытырщ Лиуан и усэхэр щIэщыгъуэ зыщIыр, цIыкIухэм я гумрэ я псэмрэ щIыхэпщIэр.
ГъащIэм иджыри куэд химыщIыкIми, дуней псом къабзагъэмрэ дахагъэмрэ щытепщэу фIэкI зымыщIэ сабийм езыми къабзэу, пэжу ухущымыту хъунукъым. Хъунукъым абы пцIы хуэбупс. Хуэбупсми, зыхищIэнущ. Аращ цIыкIухэм яхуэтхэм и гур зэIухауэ, и мурадыр къабзэу щытын щIыхуейри. Лиуан и гур зэIухащ, и мурадыр къабзэщ.
УсакIуэхэр куэдрэ зытетхыхьа, «ягъэукъуеижа» жыхуэтIэ Iуэху къыщиIэтым дежи Лиуан иджыри къыздэсым нэгъуэщIхэм гу зылъамытэфа гуэр къегъуэтри, абыкIэ и тхыгъэхэр телъыджэ ещI.
УсакIуэм и лIыхъужьхэм ягъэщIагъуэ «нанэ шей къыщигъэкъуалъэкIэ шейнычыщхьэр ину зэрыпсалъэр», «цIыхуи Iэщи, мэзи къурши, уафи тафи, гъуэ-гуи хъупIи, уни хади, жыги удзи» пщэдджыжьым дыгъэм щIыгъуу къызэрызэщIэушэр, «дыгъэпс щыгъэ япщIэхэлъу» къызэрызэ-щIэтаджэр. Ахэр хуейщ «адакъэм и сыджыр дэзыбзыкIар» къащIэну.
И адыгэбзэр зэрылан-тIэм, зэрыкупщIафIэм, ар дахэу, къезэгъыу зэригъэджэгуфым къыхокI АфIэунэм и гупсысэр тыншу тхылъеджэм деж зэрынэсыр. Ар зыхузэфIэкIынур усакIуэ нэсырщ.
УсакIуэр щалъхуа Къулъкъужын Ипщэ къуажэжьым Лиуан и сабиигъуэм щызыхищIа гурыщIэ дахэхэр, Къулъкъужын псы цIыкIум и ушэ макъымрэ джабэ нэкIу задэхэм, мэз Iув щхъуантIэхэм, хъупIэ кIырхэм щызэпэджэж къуалэбзухэм я пшыналъэмрэ гуапагъэр зи псэм хашыпсыхьа усакIуэм а IэфIыгъэ псори и усэхэм джэлэс яхуищIащи, аращ щIэблэ къытщIэхъуэри а гуапагъэм щIыхуиущиифыр.
УЭРЭЗЕЙ Афлик.
1998 гъэ
Псэ хьэлэлыр жыIэзыфIэщщ
Iупэ къудейм къыщежьэ псалъэр и къэпсэлъыкIэкIэ Iейми фIыми гумрэ псэмрэ нэсыркъым. ЦIыху балигъми сабийми я псэм хыхьэр гущIэм къыщежьэ псалъэрщ. Сэ сыкъалъхуным куэдыкIей иIэу къаIуэтагъэнкIи мэхъу апхуэдэ гупсысэр. СщIэркъым. Сыщыгъуазэкъым. «Уэ узыщыгъуазэр сыт-тIэ?» — жыфIэрэ фыкъызэупщIмэ, си нэгур зэлъыIухауэ хэти сеплъурэ жысIэфынущ: «АфIэунэ Лиуан усакIуэ телъыджэщ». ЩIэтелъыджэри? Сабийм дахэу, IэфIу йопсэлъэф. Абы и псалъэр къыщежьэр и гущIэ дыдэрщ. Лиуан и цIэр зэхэсхыху си нэгу къыщIохьэ гуфIэгъуэм зэщIиIэта цIыкIухэр. Абыхэм хэти уэрэд жеIэ, хэти долъей-допкIей, хэти и анэм зришэкIауэ абы къриш уэрэд гуакIуэм IэфIу щIожеикI.
Пэж дыдэр жысIэнщи, а зи гугъу сщIа теплъэгъуэхэр сэ си щхьэкIэ си нэгу щIэкIащ. Апхуэдэу щыщыткIэ «си нэгу къыщIохьэ» жызмыIэу «си нэгу къыщIохьэж» жысIамэ, нэхъ тэмэмыр арат. Сабий сад, яслъэ жыпIэми, ди къуажэхэм гуфIэгъуэ зэхуэсышхуэ щекIуэкIхэми сэ куэд дыдэрэ слъэгъуащ АфIэунэ Лиуан и усэхэм яфIэгъэщIэгъуэну сабийхэр къеджэу, абы къыдигъэкIа тхылъхэр зэIэпахыу щIаджы-кIыу, абы и псалъэхэр зыщIэлъ уэрэдхэр цIыкIухэм щагъэзащIэкIэ Iэгуауэшхуэ хуаIэту. АбыкIэ жысIэну сызыхуейр мыращ: сабийр апхуэдизу зыгъэгуфIэф, зыгъэгушхуэф АфIэунэ Лиуан и насыпт.
Сабийм и хьэл-щэныр, абы и дунейр, и психологиер, и гумрэ и псэмрэ щыщIэр АфIэунэ Лиуан хуэдэу куууэ, щызу къэзыгъэлъэгъуэф адыгэ уса-кIуэ сэ си щхьэкIэ срихьэлIакъым. Радиом сыщыщылэжьа зэманым Лиуан и усэхэр радиокIэ къэсту щIэздзэри… лъэIу письмохэр уэру къысIэрыхьэу хуежьам и мызакъуэу, балигъхэри къэпсалъэрт, яфIэгъэщIэгъуэнт, яфIэтелъыджэт Къулъкъужын Ипщэ (Абзуан адыгэ жылэжьым) щалъхуа, щапIа щIалэм и IэдакъэщIэкIхэр.
Ди композиторхэми гулъытэншэу къагъэнакъым АфIэунэм и IэдакъэщIэкIхэр. Абы и псалъэхэр щIэлъу сабий уэрэд тIощIым щIигъу яусащ.
Сэ фIыуэ солъагъу а усакIуэ телъыджэр. ЩIэслъагъури пщIэшхуэ щIыхуэсщIри тхыгъэхэм я закъуэтэкъым. Ар сыт щыгъуи сабырт, Iэсэт, зэпIэзэрытт, Iэдэбу, зэтеубыдауэ, да-хэу цIыхум яхэтыфти арат. Си фIэщ хъуркъым абы хьэтыр гуэркIэ е IуэхутхьэбзэкIэ цIыху къекIуэлIакIэ «хьэуэ» къыхигъакIауэ. Куэдрэ слъэгъуащ сэ АфIэунэ Лиуан езыр зыпэ-рыт, къыпэщылъ лэжьыгъэр зригъэтIылъэкIрэ зыкъыхуэзыгъэза цIыхум ейр япэ иригъэщу. Махуэ бжыгъэ мыхъуу, мазэ бжыгъэкIэ а къекIуэлIам и Iуэху хузэфIигъэкIыу. Апхуэдэхэракъэ-тIэ «цIыху къилъхуа, цIыху ипIа» жыхуаIэжыр?
Мы сатырхэр зыдэстхым си нэгу щIэтщ АфIэунэ Лиуан и нэгу угъурлыр: зэзэмызэххэ фIэкIа схуэмыгъэды-хьэшх а лIы хъарзынэр дауэрэ сщIыми къэзгъэгуфIэрт, сэри абы сыщыгуфIыкIыжырт. И тутыным кIэгъуасэ кIыхьышхуэ пищIами, абы екъуну хунэзмыгъэсу хъыбарыпцI дыхьэшхэн гуэр ди ныбжьэгъухэм къащыщIа хуэдэу жесIэрт зэхэслъхьауэ. Ар и фIэщыпэ зэрыхъум щхьэкIэ, сэри ныбафэуз сыхъурт…
Аращ. Псэ хьэлэлыр сыт щыгъуи жыIэзэфIэщщ…
ГЪЭУНЭ Борис.
«Адыгэ псалъэ» газетым и лэжьакIуэхэу Уэрэзей Рашид, Шал Мухьэмэд, Хьэжыкъарэ Алик (щытхэщ), Тхьэмокъуэ Барэсбий сымэ я хьэщIэщ. 2007 гъэ
Лиуан и усыгъэхэр
Си унэм
УкъыздогуфIэ —
СыщыгуфIэм,
ГущапIэу
Си псэр зыщыпсэху!
ЗыщIыпIэ IуэхукIэ
Сыщыгувэм,
Ущытщ нэщхъейуэ —
Къысхуэгъэгъу.
Къемыхыу зэи
Уи нэбдзыпэ,
Уэ къэрэгъулу
Усщхьэщытщ.
Пхуэжан
Сигу цIыкIури
Уи бжэIупэм
Гъэгъа удзыщIэ
ЦIыкIуу Iутщ!
УзипщIэнтIэпсщи —
Птетщ си нэIэ,
ПкIэрыслъхьэ тIэкIури
УзогъэкIу.
ПщхьэрыстIэгъэфкъым
Дыщэ пыIи,
УмыщI уи жагъуэ —
СынолъэIу…
Сабий анэгуу,
ПхуэсщIу IэплIэ
Уи пащхьэ ситщи,
Си дуней.
Зэгуэр уэ
Жьыгъэр къыптегуплIэу
Уищэхэжынуи
Сыхуэмей.
Си сабиигъуи
И фэ зэсплъу,
Си бын щытэджу
Щыгъуэлъыж,
Уэращ къэнэнур
Си фэеплъу —
Упсэу, си Унэ
Угъурлыжь!
Iэужь
Тыншыгъуэм
Сянэр илIыкIакъым,
Тыншыгъуэм
Сядэр имыхьа.
Дунейм
И фIыгъуи
ХэтхъыкIакъым,
Иджыщ ар
Си щхьэ
Къыщихьар.
Гугъуехь зи натIэ
Укъилъхуамэ,
Ардыдэр
Бынми
Iэужь хуохъу.
«Гугъуехьри бжьиблкIэ мауэ» —
ЖысIэм,
Фи фIэщ
СхуэщIыну
Сэ къысщохъу.
Си бзэм сыхуоусэ
Си бзэр насыпышхуэщ,
Ижь-ижьыж бзэщIэжщ.
Хэкущ, жьэгу пащхьэщ,
хышхуэщ,
Хабзэ зэтещIэжщ.
Ар си адэ-анэщ,
Си къэрэгъул бжыхьщ.
Тхыдэщ, гъуэгущ, гъуэгуанэщ,
Ар насыпырыхьщ.
Си бзэр ущиякIуэщ,
Лъэпкъым и уэчылщ.
Ар ди узэщIакIуэщ,
Ди хьэл-щэн акъылщ.
Ар къурш щхьэпэлъагэщ,
Ар хъер-хъыбарыжьщ.
Лъэпкъыр зэрыпагэщ,
Бэшэч угъурлыжьщ.
Прозэщ ар поэзиещ,
Лъэпкъ мыгъэкIуэдыжщ,
Ем фIыр щызыхъумэ
ГуащIэ щымысхьыжщ.
Си бзэр псэущ, псэунущ,
ПлъапIэм Тхьэр итыху!
Зы адыги псэкIэ
Бауэу
ЩIым тетыху!..
СфIощI
Мы дуней нэхум
Зы цIыху къытехьэхукIэ,
Дунейм хэхъуауэ
СфIощIыр нитI ялъагъу.
Мы дуней нэхум
Зы цIыху ехыжыхукIи,
Дунейм хэщIауэ
СфIощIыр нитI ялъагъу.
Кхъужьейм и жэуап
Зэрыт хадэм щынэщхъейуэ
Кхъужьей жыгыр щытщ.
Зыхэт жыгхэм ядэплъейуэ
ЩIэмыгъагъэр сыт?
Къэхъуа зы гъэ, дэсхыу
гъабгъэ,
Хьилагъ сыщекIуа?
КхъыIэ, уигу къызумыгъабгъэ,
Жьыгъэр къыстекIуащ.
«Адыгэ псалъэ»
Лъэпкъ псалъалъэ,
Лъэпкъ пшыналъэ,
Адыгэ налкъут.
ЗыщызгъэнщIкъым сэ
Уи псалъэ,
Лъэпкъыпсэ зыIут!
Лъэпкъ Iущыгъэ,
Лъэпкъ усыгъэ
Зи IэдакъэщIэкI.
Ем пэщIэту
Ди лъэпкъ тхыдэр
КъызыбогъэдзэкI.
Лъэпкъ къудамэр
ЗэпызыщIэ,
ЗэзыгъэцIыхуж.
ХамэщI щикъухьа адыгэр
СфIощIыр зы дыпщIыж.
Лъэпкъ гъуэгуанэм
Тетщ уи нэIэ,
Бжьыпэри щыпIыгъщ.
Пасэрейуэ
«хьет» жегъэIэ —
Умыбэлэрыгъ!..
КIэпхъ
— КIунэ, КIунэ,
КIунэ дзасэ,
КIэ баринэ,
Нэ топ цIыкIу.
Лъабэ цIыкIукIэ
Гъуэм бгъэкIуасэу,
Дэуэ пытыр дейм ууей?
— Хьэуэ,
Уэри хэлъщ уи Iыхьэ,
Къэп цIыкIу къэхьи, Зэчырей.
Бжьыхьэ Дадэ мыкIуэж
щIыкIэ,
Къэжэрыжэ, къыдэкIуей!
