Инал-къубэ
Сабийхэмрэ балигъ мыхъуахэмрэ зегъэужьынымкIэ Налшык къалэм, и IуэхущIапIэм и унафэщI, тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат Къэгъэзэж Жыраслъэн тхылъ гъэщIэгъуэнитI къыдигъэкIащ: «Черкесия в эпоху князя Инала и его ближайших потомков. ХIV — первая половина ХVI века» (Налшык, 2013), «Из этнической и политической истории средневековой Черкесии (ХIV-XVII вв)». Иужьрейр «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм щагъэхьэзыращ 2015 гъэм.
Къэгъэзэж Жыраслъэн Жыраслъэн и щIэныгъэ тхыгъэу 60 газетхэмрэ журналхэмрэ къытрадзащ, абыхэм ящыщу 10-р УФ-м и ВАК-м и журналхэм къытехуащ.
Къэгъэзэжыр жыджэру хэтщ жылагъуэ Iуэхухэм. 2006 — 2008 гъэхэм ар «Патриоты России» урысейпсо политикэ партым Налшык щиIэ и къудамэм и унафэщIу щытащ.
Тхыдэтхыр езым и жэрдэмкIэ 2005 гъэм Абхъазым кIуэ-ри, курыт лIэщIыгъуэхэм псэуа адыгэхэм ехьэлIауэ археологие, этнографие я лъэныкъуэкIэ къэхутэныгъэ гъэщIэгъуэнхэр къызэщIикъуэфащ. Абыхэм ящыщ зыщ зэддзэкIауэ фызыщыдгъэгъуэзэнур.
Къэбэрдейм тепщэныгъэр щызыIыгъахэр къызытехъукIа Инал Нэху щыщIалъхьар здэщыIэм и пэжыпIэр къащIэну щIохъуэпс Кавказыр зыдж тхыдэтххэр. Нэгумэ Шо-рэ «Адыгэ лъэпкъым и тхыдэм» щетх Инал Нэху щыщIалъхьар Абхъазым щыIэу, а щIыпIэм Инал-къубэ (Инал и кхъащхьэ) цIэр зэрихьэу. Нэгумэм етх «цIыхубэм иджыри егъэлъапIэ а щIыпIэр, кхъащхьэм и гъунэгъуу Iэщ щыбгъэхъуэкIуэныр щIэпхъаджагъэу къелъытэ», жеIэри.
ЩIэныгъэлI цIэрыIуэ Лавров Л. И. щыхьэт тохъуэ: «Абазэ лIыжьхэм жаIэ езыхэмрэ абхъазхэмрэ я гъунапкъэм Инал и кхъащхьэ зэрыщыIэр, абы иджыри къэс пщIэшхуэ зэрыхуащIыр».
Адыгэ IуэрыIуатэм къыхощ Инал зэрыщыщIалъхьар Мдавейм (Абхъаз щIыналъэм), абы и унафэ щIэувэну абхъазхэм мамырыгъэм теухуа зэгурыIуэныгъэ ярищIылIа иужьщ ар къыщыхъуар. Бзыб (Псыбэ) псыщхьэм Псхыу (Псыху) къыщыхэжым деж хуэзэу щыта Инал-къубэ тхьэ елъэIупIэм абхъазхэм пщIэшхуэ хуащIу зэрыщытар етх Инал-ипэ Шалвэ. Хотелашвили (Инал-ипэ) Миррэ (Шалвэ и щхьэгъусэр) йолэжь «Адыгейский князь Инал и Абхазия» тхылъыр, Шалвэ итхар, къыдигъэкIыну. Мы лэжьыгъэр Iыхьэ зыбжанэ мэхъу. Адыгэ-абхъаз (нэхъыбэм абхъаз- къэбэрдей) тхыдэ-этнографие зэгъэпщэныгъэхэр и лъабжьэу, Инал теухуа хъыбарыжьхэр къытхуеIуатэ, нэгъуэщIым дыщегъэгъуазэ Инал-къубэ бгыр тхьэ елъэIупIэ зэрыхъуам. Уеблэмэ щхьэхуэу и гугъу ещI унагъуэхэм, лъэпкъхэм я тхьэ елъэIукIэм теухуа хъыбарыжьхэм. Къапщтэмэ, Цандбэ, Инал-ипэ лъэпкъхэр зыгуэркIэ пыщIауэ щытащ Инал-къубэ бгыр щIыпIэ лъапIэу къалъытэ зэрыхъуам. Абхъазым сыздэщыIэм зэхэзгъэкIащ Инал здыщIэлъыр абы и цIэр зезыхьэ бгым деж зэрыщыIэр, а щIыпIэр нобэми зэрагъэлъапIэр.
Абхъазым щагъэлъапIэ щIыпIиблым щыр нэхъ къыхагъэщхьэхукIри, а щым яз Инал-къубэ бгыр нэхъ лъапIэхэм ящыщщ. Чичбэ Заур зэрыжиIэмкIэ, илъэс миным щIигъу- кIэ абы и унагъуэр къекIуэкIащ «верховный жрец» титулыр зы щIэблэм адрейм ириту, Инал-къубэр пасэрей абхъазхэм ягъэлъапIэ щIыпIэу щытащ.
Къэхутэныгъэ IуэхумкIэ хуабжьу къыздэIэпыкъуащ Абхъазым тхыдэ-щэнхабзэ щIэиныр хъумэнымкIэ и управленэм и унафэщI, тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат, археолог Бжания Вадим. Абы жиIащ СССР-м АрхеологиемкIэ и институтымрэ Абхъазым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтымрэ Псыху и Iэгъуэблагъэм 1970 — 1980 гъэхэм къэхутэныгъэхэр щыщрагъэкIуэкIым, Iуащхьэ зыбжанэ къызэрагъуэтар, я теплъэкIэ къэбэрдей Iуащхьэхэм ещхьу. Апхуэдэ Iуащхьэ Санчарэ къуажэм пэгъунэгъуу щыIащ. Бжания Вадим жиIащ Псыху къуажэм курыт лIэщIыгъуэ быдапIэм, Инал и цIэр зезыхьэм, и къутахуэхэр иджыри зэрыщыIэр. Абы археологхэр щылэжьакъыми, быдапIэр зыухуам, щаухуам, щакъутам и пэжыпIэр тщIэркъым. Абхъаз археолог цIэрыIуэ Хондзиа Зураб и къуэ Роман и гъусэу сыкIуащ а быдапIэм. Ар зыхуэзэр Псыху къуажэм и ипщэ-къуэкIыпIэ лъэныкъуэрщ. Баул псым ухэплъэу, метрищэ зи лъагагъ щыхупIэм тетщ. БыдапIэм и ищхъэрэ лъэныкъуэм метри 8 зи бгъуагъ щIытI куу щыболъагъу, а лъэныкъуэмкIэщ быдапIэм узэрыдыхьэу щытари. Мы быдапIэр я къэувыIэпIэу, хэщIапIэу щытагъэнущ Санчар щхьэдэхыпIэмкIэ Кавказ Ищхъэрэм кIуэхэм. БыдапIэм и Iэгъуэблагъэм щыIэ Iуащхьэ зэтетхъуахэр къэбэрдейхэм я Iэужьхэм ещхьщ, икIи ахэр XIV-XV лIэщIыгъуэхэм къыдэбжэу къыщIэкIынущ. Апхуэдэ Iуащхьэхэр щыIэщ Кавказ Ищхъэрэ щIыналъэм къэбэрдейхэм XIV-XV лIэщIыгъуэхэм щаIыгъа щIыпIэхэм. Инал и быдапIэм и лъабжьэр (щIэщIыкIыр) а зэман дыдэм зэраухуам тепщIыхьмэ, Инал щыпсэуар XIV лIэщIыгъуэм и кIэр, XV лIэщIыгъуэм и япэ Iыхьэр арагъэнущ.
Псыху къуажэм щыпсэу Калашников Пётр Степан и къуэм, зи ныбжьыр илъэс 90-м нэсам, къыджиIащ 1920 — 1930 гъэхэм Инал-къубэ тхьэлъэIу щащIыну къэбэрдейхэмрэ шэрджэсхэмрэ къакIуэу зэрыщытар. Абы Iэщ къыздахурт, зыбжанэр яукIырт, адрейр а Iэгъуэблагъэм ираутIыпщхьэрт. Абы жаIэжу зэхихащ, илъэс 200 хуэдизкIэ узэIэбэкIыжмэ, бгыр джафэу зэрыщытар, иужькIэщ мэзу щызэщIэкIар. Псыху къуажэм щыпсэу урысхэри Инал-къубэ бгым ЩихъкIэ йоджэ, пщIэ зэрыхуащIым и щыхьэту. А къуажэм и ищхъэрэкIэ километри 3 хуэдизкIэ укъехмэ, Инал-къубэ бгым ухуозэ. Хым елъытауэ абы метр 1200-рэ и лъагагъщ, хъыбарыжьхэм къызэрыхэщымкIэ, абдежращ Инал и кхъащхьэр здэщыIэр. А щIыпIэм щыпсэухэм жаIэ ар бгыщхьэм иIэ бгъуэнщIагъым щыщIалъхьауэ икIи къыпхуэмыгъуэтыну. НэгъуэщIхэм трагъэчыныхь бгым и ипщэ лъэныкъуэм Iуащхьэ кIэрытрауэ ар здыщIэлъыр. А Iуащхьэр зэрыIэрыщIыр нэрылъагъущи, пэжынкIи хъунущ.
Инал цIыхушхуэу, дзэзешэ лъэрыхьу зэрыщытар къэплъытэу, хуэбгъэфащэ хъунущ ар щыщIалъхьа дыдэр ябзыщIауэ. ГъэщIэгъуэнращи, Псыху къуажэм дэсхэр уеблэмэ зэры-Абхъазу, Инал-къубэ и Iэгъуэблагъэ мэзхэм щыщакIуэркъым, щхьэусыгъуэшхуэ ямыIэу ЩихъкIэ зэджэ бгым пхубгъэдыхьэнукъым.
ИкIэм жысIэну сызыхуейращи, дэ дыщогугъ Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ Абхъазымрэ я археологхэр зэгъусэу Инал-къубэ щылэжьэну, а цIыхушхуэм ехьэлIауэ иджыри къэс дызыщымыгъуазэр наIуэ къащIыну.
ЗэзыдзэкIар Ширдий Маринэщ.
