Лъэпкъыр зэрыгушхуэ еджагъэшхуэ
Бзэ щIэныгъэм и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIа, абы и къэкIуэнум псэ хьэлэлкIэ хуэлажьэ лъэпкъ IэщIагъэлI пажэхэм, цIэрыIуэхэм ящыщщ зи илъэс 90 юбилейр мы махуэхэм зыгъэлъапIэ, филологие щIэныгъэхэм я доктор, КъБКъУ-м и профессор, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ академием, АкмеологиемкIэ Дунейпсо академием я академик, адыгэ еджагъэшхуэ икIи хэкупсэ нэс Апажэ Мухьэмэд Лэкъумэн и къуэр. Ар ящыщщ къыщалъхуа жылэм, къызыхэкIа лъэпкъым, адэжь щIыналъэм я пщIэр лъагэу зыIэта, зи гъащIэри, зи къарури, зи зэфIэкIри зыбгъэдэт Iуэхум тыхь хуэзыщIа, Iэужь купщIафIэ зи щIыбагъ къыдэлъ, зи цIэр фIыкIэ ди къэралым и мызакъуэу, дуней псоми щызэлъащIыса цIыху щэджащэхэм.
Апажэ Мухьэмэд Шэджэм щIыналъэм хыхьэ Щхьэлыкъуэ жылэм къыщалъхуащ 1930 гъэм бадзэуэгъуэм и 5-м. Абы и адэ Лэкъумэн и гъащIэр мэлыхъуэу ирихьэкIащ, гуащIэдэкI лэжьыгъэм, гугъуехьхэм къапимыкIуэту, а щапхъэми тету игъэсащ и бынхэр. Адэм лъэкI къигъэнакъым къыщIэхъуэ щIэблэм щIэныгъэ яригъэгъуэтын папщIэ. Мухьэмэд и къуэш нэхъыжь Нэжмудин егъэджакIуэ IэщIагъэр рабфакым щызригъэгъуэтащ, жылэм дэт курыт школым щыIащ, бзэмрэ литературэмрэ ныбжьыщIэхэм яригъэджу, апхуэдэуи цIыкIухэм музыкэмкIэ ядэлажьэу. ГъащIэ гъусэ хуэхъуа IэщIагъэр къыхихынымкIэ и шынэхъыжьыр щапхъэ хуэхъуауэ къелъытэ Мухьэмэд. Апхуэдэу абы гъуэгугъэлъагъуэ хуэхъуащ адыгэ усакIуэ цIэрыIуэ КIыщокъуэ Алимрэ филолог Iэзэ АбытIэ Мухьэбрэ.
— Си псынащхьэм и къыщIэжыпIэр сыщалъхуа Щхьэлыкъуэ адыгэ къуажэжьырщ. Тпэмыжыжьэу псэуащ КIыщокъуэ Алим, АбытIэ Мухьэб. Бзэр джыныр си гум къыщIищтар, дауи, къыхэкIащ абыхэмрэ си къуэш Нэжмудинрэ ядэслъэгъуа щапхъэм. КIыщокъуэр а зэманым цIэрыIуэ хъуакIэт, АбытIэри бзэмкIэ щIэныгъэлI Iэзэт, Къэбэрдейм щыщу щIэныгъэхэмкIэ япэу кандидат хъуар арат, — и гъащIэ гъуэгум ириплъэжу игу къегъэкIыж Апажэм. — Усэ тхыным сыдихьэхат хуабжьу а зэманым, си зэфIэкIым сыкъигъэгугъэуи къысщыхъужырт. 1950 гъэм педучилищэр къэзуха нэужь «Къэбэрдей пэж» республикэ газетым си усэ Iэрамэ къытрадзауэ щытащ. Газетым кIуэн ипэ къихуэу а усэхэм набдзэгубдзаплъэу хэплъа КIуащ БетIал гъуэгу яритат абыхэм, сэри Iуэхум сытригъэгушхуат. Апхуэдэу хъуами, Къэбэрдей пединститутым сыщыщеджа илъэсхэм къыщыщIэдзауэ литературэр, усэ тхыныр нэхъ IэщIыб сщIыри, урысыбзэмрэ адыгэбзэмрэ джыным нэхъ куууэ зеспщытащ, бзэр псэкIэ зыхэсщIэу, ар фIыуэ слъагъуу сызэрыщытыр хьэкъыу спхыкIри. Си диплом лэжьыгъэри бзэм епхауэ згъэхьэзырауэ щытащ. «КIыщокъуэ Алим и лирикэм и бзэр» — арат абы зэреджэр.
Институтыр ехъулIэныгъэкIэ къэзыуха щIалэщIэм зэфIэкI лъагэ зэрыбгъэдэлъым гу лъамытэу къэнакъым абы щезыгъаджэхэм. Абыхэм я чэнджэщкIэ Мухьэмэд еджапIэ нэхъыщхьэм урысыбзэмкIэ и кафедрэм щылэжьэну къэнащ, къэхутэныгъэщIэхэми занщIэу дихьэхащ. Институтыр университет ящIыжу абы аспирантурэ къыщызэIуаха нэужь, Апажэр ящыщащ абы япэу щIэтIысхьахэм. Абы и щIэныгъэ унафэщI хъуауэ щытащ университетым и проректор, бзэ щIэныгъэлI цIэрыIуэ Балъкъэр Борис. Кандидат диссертацэр щIэх дыдэу хьэзыр ищIащ Мухьэмэд икIи ар Москва СССР-м щIэныгъэхэмкIэ и Академием БзэщIэныгъэмкIэ и институтым ехъулIэныгъэкIэ щыпхигъэкIащ 1965 гъэм. Зэман дэкIри, а институт дыдэм Апажэ Мухьэмэд щыпхигъэкIащ щIэныгъэ дунейм пщIэшхуэ щызыгъуэта и доктор диссертацэри.
Университетым щызэфIих егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэ иным дэщIыгъуу Апажэм дапщэщи зэфIихащ щIэныгъэ-къэхутэныгъэ купщIафIэхэри. Ахэр ятещIыхьат урысыбзэмрэ адыгэбзэмрэ я зыужьыкIэхэм, абыхэм я зэхущытыкIэхэм, зэпыщIэныгъэхэм. А Iуэхугъуэхэм ятеухуа къэралпсо зэхуэсхэми дапщэщи жыджэру хэтащ щIэныгъэлI гумызагъэр, и Iуэху еплъыкIэхэр утыкушхуэм къыщигъэнаIуэу. Бзэхэм я зыужьыныгъэм епхауэ щIэныгъэлIым и къалэмыпэм къыпыкIа лэжьыгъэхэр куэд дыдэ мэхъу. Абыхэм ноби пщIэшхуэ щаIэщ щIэныгъэлIхэм, егъэджакIуэхэм, студентхэм, еджакIуэхэм я деж.
Псори зэхэту къапщтэмэ, монографиеу, бзэр зыджхэм я дэIэпыкъуэгъу тхылъу, псалъалъэу щIэныгъэлIым и къарум къитIэсащ 30-м щIигъу, бзэ щIэныгъэм и Iыхьэхэм ятеухуа тхыгъэ 300-м нэблагъэ. Абыхэм я нэхъыбапIэр адыгэбзэм, адрейхэр — урысыбзэм яхуэгъэзащ. Къэралым и щIэныгъэлIхэр псалъэ гуапэкIэ япэу къыпэджауэ щытащ икIи Апажэр бзэм и къэхутакIуэ лъэщу къалъытауэ щытащ «Лексикография и классификация русских словарей» и тхылъым. Ар 1971 гъэм къыдэкIащ. Апхуэдэу гулъытэшхуэ игъуэтащ «Типология словарей и читательских запросов к ним» тхылъми. Ар Финляндием щытрадза лэжьыгъэщ, иужькIэ Налшыки къыщыдэкIащ. Абыхэм къакIэлъыкIуащ «Русские энциклопедические словари» тхылъыр, нэгъуэщIхэри.
— Ди анэдэлъхубзэм теухуауэ къыдэзгъэкIа тхылъ псоми урысыбзэм куэду сыщытопсэлъыхь, сыту жыпIэмэ адыгэбзэр джыныр, абы епха къэхутэныгъэхэр егъэкIуэкIыныр къыгуэпх хъунукъым урыс лингвистикэм. Абыхэм сэ къыщызогъэлъагъуэ ахэр зэрызэхущытыр, зым зыр зэригъэбатэр, къулей зэрищIыр, — жеIэ Мухьэмэд. — Си лэжьыгъэхэм къызэщIаубыдэ социолингвистикэр, бзэхэм я зэуIуныгъэр, лексикологиер, лексикографиер, псалъалъэ энциклопедиехэр зыхуэдэхэмрэ зэрызэщхьэщыкIымрэ, урысыбзэмрэ адыгэбзэмрэ ятеухуа щIэныгъэм иIэ унэтIыныгъэхэр.
Апажэ Мухьэмэд и зэфIэкI лъагэм теухуа псалъэ гуапэ жаIащ дунейпсо цIэрыIуагъ зиIэ щIэныгъэлIхэу филологие щIэныгъэхэмкIэ доктор, профессор Морковкин Валерий, бзэмкIэ щIэныгъэлI Дубичинский Владимир, филологие щIэныгъэхэм я доктор, РАН-м Кавказым ис лъэпкъхэм я бзэхэмкIэ и институтым и къудамэм и унафэщI Климов Алексей, РАН-м БзэщIэныгъэхэмкIэ и институтым и лэжьакIуэ нэхъыщхьэ, филологие щIэныгъэм я доктор Шагъыр Iэмин, щIэныгъэлI цIэрыIуэхэу, профессорхэу Дешериев Юрий, Щэрдан Iэбу, Текуев Мусса, Иуаныкъуэ Нурбий сымэ, нэгъуэщIхэри. Лъэпкъыр зэрыгушхуэ еджагъэшхуэм и гъащIэмрэ и лэжьыгъэмрэ къыщыгъэлъэгъуэжа «Апажэ Мухьэмэд и псалъалъэ дунейр» тхылъ гъэщIэгъуэни къыдэкIащ 2013 гъэм.
Бгъэдэлъ щIэныгъэ куумкIэ ядэгуашэу, гъэсэныгъэрэ Iэзагърэ яхилъхьэу ди республикэми нэгъуэщI щIыпIэхэми нобэ щыпашэ IэщIагъэлI куэдым гъуэгу яритащ Апажэм, лекцэхэм къахуеджэу, спецкурсхэр иригъэкIуэкIыу. Курсхэм я фIэщыгъэхэм къыбжаIэ яIэ мыхьэнэр зыхуэдэр: «Бзэхэр зэрызэдэлажьэ щIыкIэр», «Урысыбзэр щаджкIэ анэдэлъхубзэм и мардэхэр къэлъытэн зэрыхуейр», «ЕджапIэ нэхъыщхьэхэм щрагъэкIуэкI бзэщIэныгъэ къэхутэныгъэхэр», нэгъуэщIхэри. КъищынэмыщIауэ, хамэ къэралхэми и зэфIэкI лъагэхэр щигъэлъэгъуащ адыгэ щIэныгъэлIым. Чехословакием, Кубэм, Финляндием я еджапIэ нэхъыщхьэхэм щылажьэ егъэджакIуэхэм Апажэр къахуеджащ абыхэм гукъинэж ящыхъуа спецкурсхэм. Мухьэмэд жыджэру хэтащ икIи куэдрэ я къызэгъэпэщакIуэ хъуащ бзэщIэныгъэхэмкIэ екIуэкIа дунейпсо конгрессхэм, конференцхэм, симпозиумхэм. Абыхэм ящыщщ Гаванэ (1978 гъэ), Хельсинки (1986 гъэ), Тампере (1987 гъэ), Ювяскюль (1988 гъэ), Симферополь (1991 гъэ), Налшык (1993, 2000, 2003 гъэхэм), Псыхуабэ (1996, 2004 гъэхэм), Тбилиси (1998 гъэ), Сыхъум (1999 гъэ), Мейкъуапэ (2006 гъэ) къалэхэм, нэгъуэщI щIыпIэхэми щекIуэкIа зэхуэсхэр. Ди къэралым икIа егъэджакIуэ гупхэм я унафэщIу лажьэу, абы щIыхь пылъу иIэтащ ди лъэпкъ бзэщIэныгъэм и зэфIэкIхэр, хэлъхьэныгъэшхуэ хуищIащ ди къэралым щыпсэу лъэпкъхэм, псом япэу адыгэхэм, ди хабзэр дуней псом къаригъэщIэным.
Зи ныбжьыр илъэс 90 ирикъу щIэныгъэлIыр, зэрихабзэу, ноби хуолажьэ лъэпкъым и къэкIуэнум, псэуэ тIут ди бзэм зригъэузэщIу, зригъэIэту, ар езыгъэфIакIуэ къаруущIэ хилъхьэу. Жэрдэм ищI Iуэху псори нэхъыжьыфIым даIыгъщ и щIыбагъ къыдэт унагъуэм: и щхьэгъусэ Равидэ (ар Къазийхэ япхъущ), и къуэ Тимуррэ ипхъу Мадинэрэ, абыхэм я щIэблэ дахэм.
— Си гъащIэм хэтащ гугъуехьи тыншыгъуи, гухэщIи гухэхъуи… Си натIэм Тхьэшхуэм къритхауэ есхьэкIамкIэ сыарэзыщ, — жеIэ Мухьэмэд. — Адыгэ лъэпкъым сыщыщу, Кавказ къуршыжьхэм я жьэгур си псэупIэу, Совет Союзым и цIыхуу сызэрыщытамкIэ согушхуэ. Мамырыгъэр щытепщэ щIыналъэ, щIэблэ узыншэ къызэрытэджэн Хэку Тхьэм дищI.
Лъэпкъ щIэныгъэм зегъэужьыным илъэс куэд хъуауэ хуэлажьэ ди нэхъыжьыфIым, IэщIагъэлI нэсым, щIэныгъэлI цIэрыIуэм дэри дохъуэхъу и махуэшхуэмкIэ. Узыншэу, и унагъуэ дахэр къыкъуэту, и бынхэм, абыхэм къащIэхъуэ щIэблэм я насып куэд илъагъуу псэуну ди гуапэщ.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
