Гъатхэпэм и 28-р Балъкъэр лъэпкъым и къэщIэрэщIэжыныгъэм и махуэщ
Апхуэдэщ Шамкъыз
1963 гъэм и кIэухым республикэм щыяпэу «Налшык» совхозым щагъэуват «веер»-кIэ зэджэ жэм къызэраш Iэмэпсымэхэр. Куэд а IуэхущIэм тегушхуэртэкъым: зегъэсэгъуейуэ, зехьэгъуейуэ, гъэшым кIэричыну къалъытэрти, Iэщыхъуэхэм зралъэфыхьырт. ИтIанэ фермэм ирагъэблэгъащ жэмыш пашэхэу Чигировхэ Шамкъызрэ Розэрэ, Конаковэ Зое, Гергоковэ Сурэт сымэ. А цIыхубз Iэрыхуэхэм IэмэпсымэщIэм псынщIэу зрагъасэри, къыкIэлъыкIуэ илъэсым жэм къэс хуэзэу шэ киллограмм 3278-рэ кърагъэтащ. Адрейхэри хуэм-хуэмурэ лэжьэкIэщIэм щытегушхуэм, совхозым и гъэш фермэ псори абы хуагъэкIуащ.
Шамкъызт еш зымыщIэр: зэпымыууэ Iэщым яхэтт, зэрагъашхэм кIэлъыплъырт, и жэм гупыр къабзэу зэрихьэрт. И IэщIагъэм ар пасэу щыхэгъуэзат хамэщI жыжьэм. Хэку зауэшхуэм къыздриха уIэгъэм я адэр яIэщIихат, зэрыбыни 8-м я нэхъыжьти, еджэныр къигъанэри, хъыджэбз цIыкIуу фермэм кIуащ икIи нэхъыжьхэм ехьэехуэу жэм 13 IэкIэ къишу хуежьащ. Апхуэдэурэ гугъуехьхэр къызэринэкIщ, пашэхэм яхыхьэри, зыхэт гупым бжьыпэр щиубыдащ. И ехъулIэныгъэхэр къалъытэри, щIалэгъуалэмрэ студентхэмрэ я еханэ Дунейпсо фестивалу 1957 гъэм Москва щекIуэкIам ягъэкIуащ. Абы щыгъуэ зэрыхъур илъэс 15-т. Къыщигъэзэжам хъыбарыфI къыпэплъэрт — и къэмылэнджэж лэжьыгъэм къыпэкIуэу «ЩIыхьым и дамыгъэ» орденыр къыхуагъэфэщат.
Къэбэрдей-Балъкъэрым къэкIуэжа нэужь, Белэ Речкэ жылагъуэм щызэхэт «Акъ-Су» колхозым и пщIэр къиIэтащ, и зэфIэкIыр къалъытэри, къуажэ, иужькIэ Налшык къалэ Советхэм я депутату хахащ. 1976 гъэм Шамкъыз и жэрдэмкIэ фермищ зэхагъэхьэжри, пенсэм кIуэхукIэ абы и унафэщIу щытащ.
Чигировэ Шамкъыз Къэбэрдей-Балъкъэрым и Совет Нэхъыщхьэм и ебланэ хэхыгъуэм и депутату щытащ. 1965 гъэм Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь цIэ лъапIэр къыфIащащ.
Дохъушокъуэ Синэ.
ГъунэгъуфI хуэдэ щыIэ?!
Джылахъстэнейм и курыкупсэм илъэс пщIы бжыгъэ зыбжанэ хъуауэ зэгурыIуэрэ зэдэIуэжу исщ Новая Балкария къуажэр. XX лIэщIыгъуэм и 60 гъэхэм политикэ залымыгъэм и зэранкIэ, Азие Курытым ягъэIэпхъуауэ щыта балъкъэрхэм хэкум къыщагъэзэжым щIы захуэм тетIысхьэмэ нэхъ яфIэкъабылти, Тэрчыпсым и ижьырабгъумкIэ щIы Iыхьэ хухахауэ щытащ. Абы къищынэмыщIауэ, 80 гъэхэм Азие Курытым къикIыж тырку-месхетинцхэм я хэку ягъэзэжыну Iэмал щамыгъуэтым а къуажэм кIуэурэ дэтIысхьахэри куэд мэхъу.
Адыгэ жылэжьхэм я зэхуаку дэс балъкъэрхэр а щIыпIэм зэритIысхьэрэ къаугъэ къамыгъэхъуу, цIыхухэр фIыуэ ялъагъуу, Iэщ гъэхъунми щIы зехьэнми хуэIэижьрэ гуащIэрылажьэу, я гъунэгъухэми яфI ирагъэкIыу мэпсэу.
Тэрч район администрацэм и Iэтащхьэм социальнэ IуэхухэмкIэ и къуэдзэ КIэрэф Мурадин къызэрыджиIамкIэ, къуажэм курыт школ, спорт унэ, щэнхабзэмкIэ унэ дэтщ. БлэкIа илъэсым балъкъэр къуажэм дэт амбулаторэр куейм итхэм я нэхъыфIу къалъытащ, уеблэмэ республикэми ещанэ увыпIэр къыщихьащ. Иджыблагъэ къуажэм спортымкIэ унэ къыщызэIуахащ, къыхэгъэщыпхъэщ къуажэдэс щIалэхэм Кавказ Ищхъэрэм я зэфIэкI щагъэлъэгъуэну, я цIэр фIыкIэ щагъэIуну зэрыхунэсар.
Балъкъэр лъэпкъым и къэщIэрэщIэжыныгъэм и махуэри куейм гъэщIэгъуэну щокIуэкI. Абы траухуэ зэIущIэхэр, класс сыхьэтхэр. «Балъкъэр лъэпкъым и блэкIамрэ и нобэмрэ» фIэщыгъэм щIэту ирагъэкIуэкIа зэпеуэм кърикIуар гъатхэпэм и 28-м къызэщIакъуэжынурэ текIуахэр ягъэлъэпIэнущ. Апхуэдэуи а махуэм алыдж-урым бэнэкIэмкIэ зэпеуэ екIуэкIынущ.
Балъкъэр лъэпкъым и тхыдэ щыщхэмрэ политикэ залымыгъэр зылъэIэсахэм я гукъэкIыжхэмрэ «Терек» газетым къытрадзэ.
КIэрэфым жеIэ балъкъэрхэр а щIыпIэм зэритIысхьэ махуэрэ адыгэхэмрэ абыхэмрэ зэгурыIуэу къызэрызэдэгъуэгурыкIуэр. КIэрэфым къызэрыхигъэщамкIэ, ар куэдкIэ я фIыщIэщ къуажэм дэс нэхъыжь Iумахуэхэмрэ илъэс 20-м нэблэгъауэ къуажэ тхьэмадэу тет Текуев Къурмэнбийрэ.
Щомахуэ Залинэ.
Академик Энеев
ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием и Президиумым хэт, хьэршым епха IэнатIэхэмкIэ абы и къудамэм и унафэщI, механикэмкIэ, хьэрш ракетэхэр зэпкърылъхьэнымкIэ IэщIагъэлI Iэзэ, академик Энеев Тимур Магомед и къуэр балъкъэр лъэпкъым и бын пажэхэм ящыщщ. Энеевыр Лениным и цIэкIэ щыIа Къэрал саугъэтым и лау-реатщ. Хьэршыр джыным, ар къэгъэIурыщIэным теухуа и къэхутэныгъэхэм папщIэ щIэныгъэлI пажэм къыхуагъэфэщащ Ленин, Бэракъ Плъыжь орденхэр. Абы и IэдакъэщIэкIхэм я нэхъыбэр хуолажьэ хьэршым яутIыпщ Iэмэпсымэхэм я псынщIагъыр къэхутэнымрэ ахэр цIыхум и унафэм щIэгъэтынымрэ. Апхуэдэ и щIэныгъэ лэжьыгъэ купщIафIэхэм папщIэ абы къратащ Цандер Ф. А. и цIэкIэ щыIэ дыщэ медалыр.
Энеевым и сабиигъуэр Москва щигъэкIуащ. Курыт еджапIэм щыщIэса илъэсхэм Тимур дихьэхыу хуежьащ хьэршым теухуауэ Циолковскэм иIа гупсысэхэм. ЕсэпымкIэ, физикэмкIэ, астрономиемкIэ щIалэ гурыхуэм япэ къиувэ гупым яхэттэкъым. Тимур щIэхъуэпсырт а щIэныгъэ хьэлэмэтхэм нэхъ кууужу щыгъуазэ зищIыну, абыхэм я лъагапIэхэм нэсыну.
Хэку зауэшхуэм щIалэщIэм и мурадхэр къызэпиудами, абы хузэфIэкIащ къэралым и еджапIэ нэхъыщхьэхэм ящыщу нэхъ цIэрыIуэ дыдэм — Москва дэт къэрал университетым — щIэныгъэ щызригъэгъуэтын. Ещанэ курсым щIэсу арат, Энеевым и курс лэжьыгъэм щIэныгъэлI цIэрыIуэхэу Келдыш, Космодемьянский сымэ гу щылъатам. Хьэршым лъатэ ракетэм и гъуэгур убзыхунымрэ ар цIыхум и унафэм щIэгъэтынымрэ теухуат студент Энеевым и япэ къэхутэныгъэ лэжьыгъэр. Куэд дэмыкIыу Тимур и IэдакъэщIэкIыр щIэныгъэ журнал цIэрыIуэхэм къытрадзащ. Абы щыгъуазэ зызыщIа куэдым зыжьэу жаIащ щIалэщIэм и лэжьыгъэм къэрал щIэныгъэм зиужьынымкIэ мыхьэнэшхуэ зэриIэр.
1948 гъэм еджэныр къиуха нэужь, Энеевым и щIэныгъэм щыпищащ МКъУ-м и аспирантурэм. Иджы абы и къэхутэныгъэхэм нэхъри зригъэубгъуат: ахэр тещIыхьат щIыналъэ жыжьэхэр зэпызычыф баллистическэ ракетэхэм я псынщIагъыр убзыхунымрэ зэрылъатэ гъуэгур гъэнэIуэнымрэ. Энеевым и къэхутэныгъэщIэхэм япкъ иткIэ, апхуэдэ ракетэхэр нэхъ жыжьэ лъэтэф хъуауэ щытащ. Апхуэдэ лэжьыгъэ купщIафIэ зи къалэмыпэм къыщIэкIа Тимур и кандидат диссертацэр ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкIащ икIи есэп щIэныгъэхэм я кандидат цIэр къыфIащащ.
ЩIэныгъэхэм я доктор цIэр къыхуагъэфэщэн папщIэ Энеевым хэхауэ зы лэжьыгъэ гуэри ищIакъым. ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием и Президиумым хэтхэм зэдэарэзыуэ а цIэ лъапIэр ди лъахэгъум къыфIащащ абы и IэдакъэщIэкIхэу япэ IэрыщI спутникыр хьэршым утIыпщыным теухуауэ щытахэм папщIэ.
ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 50 гъэхэм Энеевыр щылэжьащ РАН-м Стекловым и цIэкIэ иIэ Математикэ институтым. Сыт хуэдэ унэтIыныгъэкIи ядэхъуу, пэрыту ар ядэлэжьащ дунейпсо цIэрыIуагъ зиIэ щIэныгъэлIхэу Келдыш, Годунов, Тихонов, Гельфанд, нэгъуэщIхэми. Езыри цIэрыIуэ щыхъуащ щIэныгъэм и дунейм.
Зи ныбжьыр илъэс 80-м щIигъуа щIэныгъэлIыр ноби лэжьыгъэншэ хъуркъым. Ар дехьэх космогонием, астрофизикэм, планетэхэм я зэхуаку щызекIуэ спутник системэ лъэщ зэтеубла зэрыхъуным йолэжь.
Къэбарт Мирэ.
Адыгэхэм я фIыщIэр зэи кIуэдынукъым
Ди лъэпкъыр щалъхуа щIыпIэм ирахуауэ щыщыта илъэсхэр сигу къыщыдридзеижкIэ, ноби си нэпсхэр къысфIо-кIуэ… Ар дауэ?.. Лъэпкъ псо залымыгъэкIэ щIыпIэм ипшыну, лажьэ ямыIэу. Зи цIыхухэм я процент 15-р фронтым Iутрэ бийм текIуэным къэмылэнджэжу пэщIэт балъкъэр лъэпкъым апхуэдэ лей кIэлъызепхьэныр захуагъэтэкъым. Дэ абы щыгъуэ, дауи, дыщыгъуазэтэкъым Сталинымрэ Бериерэ ди щIыналъэ дахэм, щIыуэпс къулейкIэ цIэрыIуэм гугъэ гъэтIылъахэр зэрыхуаIэм: абыхэм я мурадащ балъкъэрхэр, къэрэшейхэр, шэшэнхэр, нэгъуэщIхэри ирахуу а щIыпIэхэр Куржым иратыну.
Кучинаев Ануар 1957 гъэ Нобэ хуэдэу си нэгум щIэтщ а пщэдджыжьыпэр. Гъатхэпэм и 8-м сыхьэти 4-хэм деж Iэуэлъауэшхуэм дыкъызэщIигъэушауэ щытащ унагъуэм щIэсыр. Сэ абы щыгъуэ илъэс 14 срикъуатэкъым. Дэ нэхърэ нэхъ бий къэралым игъащIэм имыIа хуэдэ, НКВД-м и офицеррэ сэлэту мин 20-м щIигъум къаувыхьат дыщыпсэу жылэхэр, балъкъэритI къэс зы сэлэт е офицер къытхуэзэу. Машинэшхуэхэм драгуашэрт, щысхьырабгъу лъэпкъ ямыIэу къытхуэпхъашэу, дызэрадзэу… Ауэ щыхъукIэ, а зэман дыдэм ди адэхэр, къуэш нэхъыжьхэр зауэ IэнатIэм Iутт, Хэкум и щхьэхуитыныгъэм папщIэ лъы ягъажэу, лIыгъэшхуэ зэрахьэу. Абыхэм ящыщу зыкъом ягъэлъэгъуат «Совет Союзым и ЛIыхъужь» цIэ лъапIэр къратыну, арщхьэкIэ, ди лъэпкъыр «къэралым и епцIыжакIуэу» къыщалъытэм, абы и пэкIэ зратам иратауэ къанэри, адрейхэм я Iуэхур орденхэмрэ медалхэмкIэ зэфIагъэкIауэ щытащ.
Гугъут хамэ щIыналъэм ущыпсэуну. Япэ илъэсхэм лъэпощхьэпо куэд дрихьэлIащ: лэжьыгъэ дгъуэтыртэкъым, жэуаплыныгъэ гуэр, куэд-мащIэми, зыпылъ къалэнхэм жыжьэрэ гъунэгъуу дыбгъэдагъэхьэртэкъым. Сэ фIамыщI къыщыщIах шахтэм сыщылэжьащ. Си къалэнхэр ныкъусаныгъэншэу зэрызгъэзащIэм, жэуаплыныгъэ схэлъу сызэрылажьэм гу лъатащ. Зэман дэкIри, шахтэм и комсомол зэгухьэныгъэм и секретару сыхахауэ щытащ. Апхуэдэу къекIуэкIащ си лъэпкъэгъу куэдым я Iуэхур: нэхъ лэжьыгъэ хьэлъэ дыдэхэм пэрагъэувэри иужькIэ, езыхэм я пщIэмрэ щIыхьымрэ къихьауэ, унафэщI къалэнхэри дзыхь къызыхуащIахэр мащIэтэкъым. Ауэ ахэр къыщыхъуар нэхъ иужьыIуэкIэщ…
ПсэупIэкIи гугъу дехьащ: къытхуагъэфэщар бэракъхэмрэ колхоз хьэмхэм щыIэ ухуэныгъэхэмрэщ. КъызэрыджаIэмкIэ, къэралым и къалэнт ипэ мазэхэм псэупIэкIэ, шхынкIэ дыкъызэригъэпэщыну, арщхьэкIэ пщIэ зимыIэжу къалъыта лъэпкъым хэти елIэлIэнт? КарточкэхэмкIэ цIыху къэс къытхуэзэу мазэм къыдатырт гуэдзу грамм 300, фошыгъу килограмм зырыз, IэфIыкIэ сыт жыхуэпIэхэр тлъагъуххэртэкъым.
Къэзахъстанымрэ Къыргъызымрэ вагонхэм ярызу нашэрт дызыщIэсын щытщIкIэ къэдгъэсэбэпыпхъэ псэуалъапхъэхэр: пхъэхэр, абджхэр, нэгъуэщIхэри. Абыхэм ящыщу уеблэмэ зы гъущI Iунэ дэ къытIэрыхьэртэкъым, ауэ ихъуреягъкIэ, уэлбанэ нэужьым Iэгъэбэгухэр щIы щхьэфэм къызэрытехутэм хуэдэу, къыщыунэхурт щIыпIэ унафэщIхэм я унэ дэгъуэхэр, колхозхэм, совхозхэм, нэгъуэщI IуэхущIапIэхэм я зыгъэпсэхупIэ екIухэр.
Япэ илъэсищым къриубыдэу хамэщIым я псэр щыщанащ абы нэсахэм я зэхуэдитIым, дыздашэм дынэсын папщIэ зэпытча гъуэгуанэ кIыхьым щытфIэкIуэда цIыху мини 5-р хэмыту. ДагъэIэпхъуэным пыщIа гугъуехьхэр псом хуэмыдэу къатехьэлъащ жьыкIэфэкIэхэмрэ сабийхэмрэ.
ИтIани, сыт хуэдиз гугъуехьрэ хьэзабрэ гъащIэм къытхуимыгъэтIылъами, балъкъэрхэм зытхъумэжыфащ. ХамэщIым щыдгъэкIуэдакъым ди хабзэр, ди анэдэлъхубзэр, псом нэхърэ нэхъыщхьэжращи, ди напэр. Абы дызэрыщыIа илъэс 13-м къриубыдэу ди бжыгъэр мин 40-м нэдгъэсыжыфащ.
Ди щIыналъэ дахэм зыщыдужьыжынымкIэ дэIэпыкъуэгъушхуэ къытхуэхъуащ адыгэхэр. Нобэ псори зым дыхуолажьэ: ди лъэпкъхэм я пщIэрэ щIыхьрэ мыкIуэду, ди нэхъыжьыфIхэм щIэин лъапIэу къытхуагъэна хабзэхэр, бзэхэр зыхъумэн, езыгъэфIэкIуэн щIэблэ узыншэ къытщIэхъуэным. Тхьэм къыдигъэхъулIэ!
КУЧИНАЕВ Ануар,
тхакIуэ, усакIуэ, КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь
зиIэ и лэжьакIуэ.
Заужьыным ирахьэлIа къарур
Черкесов Маштай адэфIу щытащ. И щхьэгъусэ Сурэти бзылъхугъэ гуапэт, гумащIагъэкIэ Тхьэр зыхуэупса анэт, унагъуэм ис сабийхэмрэ нэхъыжьхэмрэ я зэхуаку дэлъын хуей пщIэри, хабзэри, хуабагъри къызригъэпэщыфырт. Абы я унагъуэм ис дэтхэнэми и щхьэм япэ иригъэщырт къыдалъхуар. Апхуэдэ хьэлыр сэбэп къахуэхъужащ лъэпкъым я лъахэр щрагъэбгынам щыгъуи.
Совет властым и пащхьэ фIыщIэ куэд къыщихьащ Черкесов Маштай. Ар Къэщкъэтау и япэ комиссару лэжьащ, Шэрэдж районым и исполкомым и унафэщIу щытащ, абы щхьэкIэ къэмынэуи Хэкум ирахуахэм ящыщ зы хъуащ. Маштай и щхьэгъусэ Сурэти пщIэ зыхуащIхэм ящыщт. СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым «Анэ — хахуэ» цIэр къыхуигъэфэщауэ щытащ. А медалыр абы къритыжащ Совет Нэхъыщхьэм и лIыкIуэу Москва къикIа лIым, апхуэдэуи а зэманым тыгъэ лъапIэ дыдэу щыта бостеяпхъэ къыхуихьауэ щытащ.
КъащыщIа щIэщхъум сыт хуэдизу гугъу иримыгъэхьами, Маштайрэ Сурэтрэ псэху ямыIэу лэжьащ я бынхэр шхын щхьэкIэ ямыгъэлIэн папщIэ. Сурэт пщэдджыжь къэс и къуажэгъухэм къахь шэр яхущIихурт, абы гъэш тIэкIу къыпэкIуэрт. Ар зэфIэкIа нэужь, зэрыдэ машинэм бгъэдэтIысхьэрти дэрт. А IэщIагъэм зэрыхуэIэижьым сэбэпынагъ куэд къыпэкIуащ, и бынхэр ихуэпэжащ. Гугъуехь телъу зэрыпсэуар къылъэщIыхьэжащ бзылъхугъэ тхьэмыщкIэм, Хэкум къигъэзэжа нэужь илъэс зыбжанэщ зэрыпсэужар.
Черкесовхэ япхъу Елизаветэ игу къигъэкIыжырт я адэр ткIийуэ зэрыщытар. Абы и бынхэр жьыуэ къигъэтэджырти, прунж зыхэт губгъуэм лэжьакIуэ ишэрт. Псом япэ нэсыр ахэрат, шэджагъуэ хъуху лажьэрти, унэм кIуэжырт, тIэкIу загъэпсэхуа нэужь, километритIкIэ япэжыжьэ школым кIуэхэрт сабийхэр. Пщыхьэщхьэм адэм и бынхэр игъэтIысырти, кърата унэ лэжьыгъэхэр яригъэщIыжырт. Жэщыр хэкIуэтауэ гъуэлъыжми, етIуанэ пщэдджыжьым аргуэру жьыуэ къэтэджырт. Мис абы щыгъуэ Маштай хьэкъыу и фIэщ хъуащ балъкъэр лъэпкъыр къызэрыщIэрэщIэжынур.
Маштайрэ Сурэтрэ лIыгъэ яхэлъу ягъэващ хэхэс гъащIэм и гугъуагъ псори. ЯхузэфIэкI къагъэнакъым я бынхэм щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ зрагъэгъуэтыным теухуауэ.
Япэу къыдэкIуэтея я къуэ нэхъыжь Сарбий Хэку зауэшхуэм къикIыжащ зэрихьа лIыгъэмрэ хахуагъэмрэ папщIэ къыхуагъэфэща етIуанэ нагъыщэ зиIэ Хэку зауэшхуэм и орденыр, Вагъуэ Плъыжь орденыр, медал 13 иIыгъыу. И лъахэм къыщихьэжам къызрихьэлIэжар гузэвэгъуэшхуэт: и лъэпкъыр Хэкум ирахуати, и Iыхьлыхэр къилъыхъуэжыну ежьащ. И унагъуэр къыргъыз къуажэ цIыкIу гуэрым хуэмыщIа дыдэу щыпсэууэ къигъуэтыжащ. Сарбий Джалалабад къалэм щыIэ партым и обкомым лэжьыгъэ къилъыхъуэу щыкIуэм, абы КПСС-м и Сузак райкомым инструктору игъэкIуащ. И лэжьыгъэм пэрыува нэужь, и унагъуэри зришэлIэжащ. Зэман дэкIа нэужь, щIалэм и адэр райкомым ирагъэблагъэри, промбыткомбинат къызэригъэпэщыну и пщэ къралъхьащ. Къару куэд ехьэлIэн хуейт а Iуэхум, ауэ Маштай хузэфIэкIащ ар. А комбинатым балъкъэр куэдым щылэжьэн щIадзащ, икIи абы и фIыгъэкIэ ящIэнрэ яшхынрэ яIэу псэуащ. Абы и цехым и унафэщIу лажьэр Маштай и къуэ Аскэрбийт. Аскэрбий иужькIэ щIэныгъэ зригъэгъуэтыжат, Джалалабад и пединститутым и физико-математикэ къудамэр къиухат.
Черкесовхэ я унагъуэр адэжь щIыналъэм къыщыкIуэжам Аскэрбий Балъкъэр Ипщэ къуажэм дэт курыт школым и унафэщIу ягъэувати, унэри зэфIигъэувэжри, еджакIуэхэри къригъэблэгъэжащ. Куэдрэ пэрытащ Аскэрбий а къулыкъум, апхуэдэуи Бабугент дэт ПТУ-15-ми щылэжьащ.
Джелалабад щыIэ партым и обкомым и унафэщIхэм занщIэу къагурыIуащ райком интруктор Сарбий и лэжьыгъэм IэкIуэлъакIуэу зэрыпэрытыр икIи куэд дэмыкIыу КПСС-м и обкомым и орготделым и инструктору ягъакIуэ. Абы щыгъуэм унафэ къыдэкIауэ щытащ, зи Хэку кърашахэр парт лэжьыгъэм пэрагъэувэну хуимыту, жэуаплыныгъэ зыпылъ IэнатIэ ират мыхъуну. Абы щыгъуи къахуикIуэтакъым Сарбий. Областым щыIэ библиотекэм и унафэщIу ягъэкIуащ, и щIэныгъэр хигъэхъуэну сыт щыгъуи зэрыщIэхъуэпсым ар хуишащ библиотекэ институтым.
Сарбий хэкум къигъэзэжа нэужь, къэрал къулыкъу лъагэхэр иIыгъащ — КъБАССР-м и Министрхэм я Советым и унафэщIым и къуэдзэу щытащ, «Коммунизмге жол» газетым и редактор нэхъыщхьэу илъэс 13-кIэ лэжьащ.
— Дэлъху нэхъыжьым и щапхъэм нэхъыщIэхэр щIэныгъэм хуишауэ жыпIэ хъунущ, — игу къегъэкIыж Елизаветэ. — Сэ педучилищэр къэзуха нэужь, сыщIэтIысхьащ Джалалабад пединститутым географиемкIэ и къудамэм. Къэзуха нэужь, Сузак дэт курыт школым щезгъэджащ. А институтым филологиемкIэ и факультетым щIэныгъэ щызригъэгъуэтащ си шыпхъу Марьями.
Елизаветэ къэкIуэжа нэужь, КъБКъУ-м и химико-биологие къудамэми щеджащ, Бабугент егъэджакIуэу щылэжьащ.
И IэщIагъэм ехъулIэныгъэфIхэр щызыIэригъэхьащ Марьями. Ар Джалалабад областым щыIэ интернатым и унафэщIу щытащ, итIанэ Къыргъыз ССР-м егъэджэныгъэмкIэ и министрым и къуэдзэу илъэс 13-кIэ лэжьащ. Абы къыхуагъэфэщащ «ЩIыхьым и дамыгъэ» орденыр, икIи Къыргъыз ССР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ хъуащ.
Мэкъумэш IэнатIэр къыхахащ Маштай и къуищым. Володя Iэщ дохутырт. Анатолэ агроному еджащ, аспирантурэми щIэтIысхьэжри, мэкъумэш щIэныгъэхэм я кандидат хъуащ, щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым щылэжьащ, КъБР-м и лIыкIуэу УФ-м и Президентым деж щыIэм и къулыкъущIапIэми щыIащ.
Георгий КъБКъУ-р къиуха нэужь, «Кичмалкинский» племсовхозым зоотехник нэхъыщхьэу щылэжьащ. ИужькIэ «Эльбрусский» совхозым и унафэщI хъуащ. Георгий КъБР-м и Правительствэм и УнафэщIу щытащ.
Черкесовхэ я унагъуэм исхэм я IэщIагъэхэр игъэдэхащ Хьэсэнбий. Ригэ дэт художественнэ училищэр къиухри, унэлъащIэ щащI «Эльбрус» комбинатым щылэжьащ.
Хъыджэбз нэхъыщIэ Людмилэ КъБКъУ-м биологиемкIэ и къудамэр къиухри, Къэщкъэтау дэт консерв заводым микробиологыу щылэжьащ. Магомед Орджоникидзе дэт мэкъумэш институтым щеджащ, «Заготбазэм» и унафэщIым и къуэдзэу щытащ.
Черкесов Маштайрэ Сурэтрэ я унагъуэ дахэр щыхьэт тохъуэ балъкъэр лъэпкъыр къэщIэрэщIэжыным, щIэныгъэм, щэнхабзэм и лъагапIэхэр зыIэрыгъэхьэным зыри зыпэмылъэщын къару лъэщ яIэу зэрыхуэкIуам.
Къущхьэ Дотэ.
Кулиевым и къуршыпс уэрыр
Шэджэм щыщ уэрэдус — арат зэрызэджэжыр балъкъэр лъэпкъым, ди республикэм, къэралым я усакIуэ щэджащэ Кулиев Къайсын. Ар къыщалъхуат Шэджэм аузым — ди щIыналъэр зыгъэдахэ щIыпIэхэм ящыщ зым. Къайсын и дежкIэ и унэр, къыщалъхуа щIыпIэр нэхъыжьхэм я щIэин къудейтэкъым, атIэ и гъащIэм, и тхыгъэхэм къыпызыщэ лъапIэныгъэт. Хэт абы хуэдэу къэзыIуэтэфар щIыналъэм и беягъымрэ абы щыпсэухэмрэ я уардагъымрэ? Хэт къэзыгъэлъэгъуэфар и лъэпкъым хэлъа бэшэчыгъэр, быдагъэр, къарур?
Кулиев Къайсын и Iыхьлыхэмрэ и ныбжьэгъухэмрэ и гъусэу. 1972 гъэ
Къайсын илъэсий ири къуат ар Шэджэм Ищхъэрэм дэт школым и пэщIэдзэ классым щагъэкIуам щыгъуэ. ЩIымахуэ мазэхэм школым щеджэрт Къайсын, гъэмахуэм, езым хуэдэ щIалэ цIыкIухэм я гъусэу, шкIэхэр, мэлхэр игъэхъуу губгъуэм итт, мэкъу еуэрт. Уанэгум быдэу ису (а быдагъэр Къайсын и гъащIэм и хьэл-щэн нэхъыщхьэу дапщэщи щытащ) а Iуэхухэм пэрытурэ, адэшхуэм жиIэу зэхиха балъкъэр уэрэдыжьхэр, пшыналъэхэр къришырт. Макъ жьгъыру зиIэ щIалэ цIыкIум пщIэ лей щиIэт хьэгъуэлIыгъуэхэм: ар тхьэмадэм зыбгъэдигъэтIысхьэрти, зэрышагъащIэхэм папщIэ уэрэдхэр, хъуэхъухэр, къебжэкIхэр жригъэIэрт.
Школыр ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, Кулиевыр Москва кIуащ икIи Театр гъуазджэмкIэ къэрал институтым, Луначарскэм и цIэр зезыхьэм, щIэтIысхьащ. Усэ тхыным дихьэх щIалэщIэр апхуэдэуи пщыхьэщхьэеджэу щIэст Литературэ институтым. А лъэхъэнэм Къайсын зригъэцIыхуащ къэралым щыцIэрыIуэ тхакIуэхэр, усакIуэхэр. И къалэмыпэм къыпыкI тхыгъэхэр абыхэм ягу ирихьырт икIи тхылъу къыдигъэкIыну чэнджэщ иратырт. Хэку зауэшхуэм и пэ къихуэу дунейм къытехьауэ щытащ Кулиевым и япэ усэ тхылъыр. АдэкIэ зауэ, лыгъей, бэлыхь…
Совет цIыхубэм а зэманым къахуихьа гугъуехь псори Къайсын нэсу зыхищIащ. Зауэм и япэ махуэхэм Дзэ Плъыжьым хыхьащ ар, езым и лъэIукIэ, икIи парашютист хъуащ. КIыхьт икIи гугъут Кулиевым и зауэ гъуэгур: япэ-щIыкIэ Прибалтикэ, къыкIэлъыкIуэу Орел, Тулэ, иужькIэ Сталинград, Севастополь, Кърым, Сиваш гуэлыр…
Зауэр зауэщ — абы дэрэжэгъуэ къозыт хэлъкъым. АрщхьэкIэ Къайсын гуфIэгъуэ дыдэ, гъащIэм и тыгъэ лъапIэ къыщыхъуат и лъахэгъу, и ныбжьэгъу, и къуэш пэлъытэ КIыщокъуэ Алим 1942 гъэм Орел деж зэрыщыхуэзар. Къайсын уIэгъэ хьэлъэ хъуауэ Алим ар зэуапIэ губгъуэм кърихыжауэ щытащ. Госпиталым щIэлъа нэужь, ар хуит ящIат унэм кIуэжыну, ауэ имыдэу Сталинград фронтым Iухьащ. Абы къыщыдэкI газетым щылажьэу, ар зэуащ, къалэмри фочри зэдигъабзэу.
1944 гъэм Кулиевыр аргуэру уIэгъэ хъуащ. Сымаджэщым къыщIэкIыжауэ унэм къагъэкIуэжынрэ пэт къищIащ къызыхэкIа лъэпкъыр Шэджэм аузым ирашу Къыргъыз щIыпIэ мыцIыхум залымыгъэкIэ зэрагъэIэпхъуар. Партым и Политбюром кърита хуитыныгъэмкIэ зауэлI хахуэ, офицер, усакIуэ цIэрыIуэ Кулиевыр къэралым и дэнэ щIыпIи, Москварэ Ленинградрэ къищынэмыщIа, щыпсэуну Iэмал иIэт, арщхьэкIэ абы мурад ищIащ и лъэпкъыр здэщыIэм кIуэну, абы къытепсыха бэлыхьыр ядигъэвыну. Апхуэдэуи хъуащ.
Хамэ щIыпIэм гугъуехь куэдым щыпэщIэтащ усакIуэр, ауэ абыхэм иращIыкIыфакъым ар, къызыхэкIа лъэпкъми хуэдэу. Я насыпым къихьри, 1957 гъэм балъкъэрхэр хуит ящIащ я щIыналъэм къагъэзэжыну. Апхуэдиз гугъуехьрэ бэлыхьрэ зышэча цIыхухэр шыIэныгъэ яхэлъу, гу щабэу, псэ къабзэу къызэтенэфащ. Ар лIыгъэшхуэт. Iуащхьэмахуэ Iуплъэжыну зи пщIыхь къыхэмыхуа балъкъэрхэм я дежкIэ ар дэрэжэгъуэшхуэт. Кулиевым и къалэмыпэм къыпыкIа тхыгъэ куэд хуигъэпсауэ щытащ а лъэпкъ гуфIэгъуэшхуэм.
Кулиев Къайсын и усыгъэр балъкъэр тхыдэр къызэрыщыж гъуджэщ. Абы иплъэ лъэпкъым зелъагъуж уардэу, лъэщу, гугъуехь псоми пэлъэщыфу. Езы усакIуэм и тхыгъэхэр балъкъэрхэм яхуэхъуащ зи псыхъуэм дэмыхуэжу гъунэгъу губгъуи тафи щIэзыгъэна къуршыпс уэр.
Къардэн Маритэ.
Балъкъэрхэр я лъахэм къэсыжащ. 1957 гъэ
