Адыгэ бзылъхугъэ
Ди нэхъыжьыфIхэр
И къару емыблэжу
1970 гъэхэм колхозым хьэлэлу хуэлэжьахэм ящыщщ Мэкъуауэ Зое. Абы кърат щIы гектар Iыхьэр сыт щыгъуи псом япэу зыхуей хуигъазэрт. Пенсэм кIуэху а бзылъхугъэр и гуащIэ емыблэжу Болэтей къуажэм щыIа «Заря коммунизма» колхозым хэтащ, сыт хуэдэ IэнатIэ къыхуагъэлъагъуэми Iуэхур нэгъэсауэ зэфIихыу.
Бжьыхьэ зэманыр къэсамэ, нартыхур кърахьэлIэжырти, жылэдэсым ар центнер зырызу трагуашэрт, ягъэлъэлъэн хуейуэ. Абы щыгъуэми Зое и лэжьыгъэкIэ псоми къахэщырт, кърата нартыхур япэ дыдэу зытыжхэм ящыщт.
Болэтейм джэд фермэ-шхуи дэтащ. Ар зэраухуауэ щыта ятIэ чырбышыр къуажэдэс бзылъхугъэхэм ягъэжат. Зое и гъусэу а зэманым лэжьыгъэм жыджэру хэтащ Губэчокъуэ Жанпагуэ, Гъэсашэ Зое, Мэкъуауэ Лизэ, Балъкъэр КIулIэ сымэ. Джэд фер- мэр илъэс куэдкIэ лэжьащ колхозым фейдэ къыхуихьыу.
Къуажэ колхозым Гъыдэ Хьэжбий щиунафэщIам икъукIэ лэжьыгъэшхуэ ирагъэкIуэкIыу зэрыщытам теухуауэ Зое жеIэ: «А лъэхъэнэм зы илъэс сщIэжыркъым нартыхур къыщыдэмыхъулIа къэхъуауэ, бэв хъуауэ гъэ къэс ар Iутхыжырт. Колхозым игъэкI щIэпри ткъузырт. Ар Май къалэм едгъашэрти, абы щэкI къыщыхащIыкIырт. Нобэ хуэдэу сощIэж шылэ хьэпIацIэхэр дгъашхэу зэрыщытари. Абыхэм щхьэ-кIэ тутей жыг хадэхэр хэтсэрт, дгъэкIырт. ХьэпIацIэхэр гъущапIэм щаIыгът, дыгъи къатемыпсэу, уэш- хи къатемышхэу. ХьэпIа-цIэхэм ящI шылэ Iуданэ- хэр килограмм бжыгъэкIэ тщэрт».
Мы бзылъхугъэ лэжьакIуэшхуэм пхъуищрэ зы щIалэрэ ипIащ. И щIалэ закъуэм гу щихуэну къыхуиухатэкъым анэм. Рашид армэм хъарзынэу къулыкъу щищIауэ, щIыхь тхылъхэр къыхуагъэфэщауэ, Афганистан зауэм хиубыдэри, мазихкIэ абы щызэуащ. КъэкIуэжат, арщхьэкIэ гъащIэ мащIэу къыщIэкIат — илъэс 21-рэ щыхъум дунейм ехыжащ.
Зое и щхьэгъусэ ХьэмушкIи цIыху гуапэу, лэжьакIуэлIу щытащ. ЛъэкIыху тракторист ахъырзэману къуажэм яIащ. 1952 гъэм абы «Беларусь» тракторыщIэ къыхуагъэфащэри, иригушхуэу ирилэжьащ, зэпымыууэ щIыхь пхъэбгъум и цIэр итащ.
НэхъыжьыфIхэм къызэрымыкIуэу гугъу зрагъэхьащ ди лъахэми цIыхухэми заужьыным теухуауэ, абыхэм пщIэрэ гулъытэрэ яхуэтщIыныр ди къалэнхэм ящыщ зыщ.
АЛЪХЪО Дыжьын.
Сурэтым:Мэкъуауэ Зоерэ (сэмэгурабгъумкIэ щытщ)
жэмыш пашэу щытаФэнзий Валентинэрэ.
Щапхъэ
Пасэрей IэщIагъэ
Мамбэт Иринэ еханэ классыр къыщиухым ирихьэлIэу, и адэм газетым хъыбарегъащIэ тету къилъэгъуат дэрбзэр IэщIагъэм зыхуэзыгъэсэну хуейхэр Сабий художественнэ школым (Налшык къалэ) ирагъэблагъэу. Ар цIыхубз IэщIагъэу къилъытэрти, хъыджэбз цIыкIур абы хригъэтхащ…
Иджы Иринэ ид адыгэ фащэхэмкIэ, дыщэидэм зэрыхуэIэзэмкIэ, хьэпIацIэщыгъэкIэ хидыкI хьэпшыпхэмкIэ республикэм къыщацIыху хъуащ.
— Адыгэм къыдэгъуэгурыкIуа IэщIагъэфIхэм ящыщщ фащэ дыныр, тхыпхъэщIыпхъэхэр хэдыкIыныр. Ар си гум занщIэу къипхъуэтащ, псом хуэмыдэу дыщэидэ щIыныр. Лъэпкъ IэщIагъэм сыхэзыша, сыхэзыгъэгъуэза егъэджакIуэфIхэр сиIащ. Ахэр Гущинэ Людмилэ, Яровицкая Таирэ, Мэлбахъуэ Аринэ, Сэралъп Мадинэ сымэщ, — жеIэ Иринэ. — ИужькIэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым декоративно-прикладной гъуазджэмкIэ и къудамэм нэхъ куууэ лэжьыгъэм сыщыхэгъуэзащ. Нэхъыщхьэрати, IэщIагъэм къыдэкIуэу, абдеж щыдагъэджащ лъэпкъым къыдекIуэкI тхыдэри щэнхабзэри. Ахэр къыгуэхыпIэ имыIэу епхащ мы IэщIагъэм.
Мамбэтыр иджыри еджэу, Хъурей Жаннэ и нэIэм щIэту «Березка» IуэхущIапIэм щылэжьащ, зэрыжиIэмкIи, утыку къызэрихьэ фащэхэр псынщIэу, екIуу дын и лъэныкъуэкIэ куэд абдеж къыщищIащ. Апхуэдэуи Иринэ зыхэта зэхьэзэхуэ зэмылIэужьыгъуэ зыбжанэм ехъулIэныгъэхэр къыщихьащ, псалъэм папщIэ, КъБКъУ-р къыщиухым абы ищIа «Гуащэнэ» гуащэ цIыкIухэм етIуанэ увыпIэр къыщыхуагъэфэщауэ щытащ Кавказ Ищхъэрэ щIыналъэ округым и дизайнер ныбжьыщIэхэм я «Стильный акцент» зэпеуэм. Иринэ езым къиуха кафедрэм лаборант нэхъыжьу щылэжьэнуи иужькIэ хунэсащ.
2011 гъэм Мамбэтыр щIэтIысхьэжащ ГъуазджэхэмкIэ Кавказ Ищхъэрэм къэрал институтым и аспирантурэм. Абы и щIэныгъэ лэжьыгъэр зытриухуар адыгэ фащэ-хэм я тхыпхъэхэм я зэхэлъыкIэрщ.
«Нэхъ ипэкIэ цIыхухъум «шэтемыгъахуэ джанэ» жаIэу хуаду щытащ. Ар зыдыр и Iыхьлы нэхъ гъунэгъу дыдэхэрат: и щхьэгъусэм, и анэм е и шыпхъум. КъызэралъытэмкIэ, абы цIыхухъур къыщихъумэн хуейт зауэм. Псом хуэмыдэу мыхьэнэшхуэ иратырт джанэм тращIыхь дамыгъэхэм. Адыгэхэр мажусий диным щитам я фIэщ хъурт а тхыпхъэхэм къаруушхуэ зэраIэр. Апхуэдэ дыдэу хъыджэбзым и бостейм и щIыIутелъым и къуапэхэми Iэмал имыIэу тхыпхъэхэр хадыкIырт «къихъумэн» щIагъыбзэр иIэу. ПыIэращи, абыи и щIыкIэмрэ плъыфэмрэ гулъытэшхуэ иратырт адыгэхэм. ЦIыхубзыр унагъуэ ихьэу япэ сабий игъуэта нэужь, тхьэмадэм абы и пыIэр IэлъэщIкIэ зэрихъуэкIырт. ЗэIущэкIэми мыхьэнэшхуэ иратырт, ар ящIырт бдзэжьей зэрещэ хъым ещхьу. А зэрыхъэкIэр нэхъ пасэрей дыдэхэм ящыщщ. Къуапэхэм хадыкI тхыпхъэхэм къагъэлъагъуэрт IэлъэщIыр щада махуэр, и ныбжьыр. ИкъукIэ гъэщIэгъуэн куэд дыдэ щIагъыбзэу щIалъхьэфырт адыгэхэм я тхыпхъэхэм. Ауэ иджыпсту апхуэдэ дыдэу тхыпхъэщIыпхъэхэм я мыхьэнэм куууэ пхырыплъыжыркъым, нэхъыбэм дахагъэ къызэрыдгъэлъагъуэ Iэмэпсымэ ахэр хъуащ», — пещэ Иринэ.
Мамбэтым и адыгэ фащэхэмрэ чысэхэмрэ нэгъабэ щигъэлъэгъуащ Эстонием. Мы гъэми Иринэ лэжьыгъэ купщIафIэхэр иIэщ. Абы Блий Алинэ и гъусэу адыгэ фащэхэр дынымкIэ дерсхэр илъэс ныкъуэкIэ иригъэкIуэкIащ, цIыху 14-м ядэлажьэу. А Iуэхум пащэу, бзылъхугъэхэм я мурадщ цIыхухъу фащэмрэ дыщэидэ IэщIагъэмрэ щхьэхуэу щыхуагъэсэну дерсхэр къызэрагъэпэщыну.
КЪУЭЩIЫСОКЪУЭ Линэ.
Пшынэр зыгъэбзэрабзэ
Илъэситхум къэзан пшынэ цIыкIур Iэпэгъу хуэхъури, Джэдгъэф ФатIимэ пшынауэ Iэзэ къыхэкIащ.
«Пшынэ еуэну псори зыщыгугъар си шыпхъурат, абы и Iэпэхэр а Iэмэпсымэм хуэщIауэ къалъытэрт. АрщхьэкIэ ар къэзыщтар сэращ, — жеIэ бзылъхугъэм. — Пшынэм къиIукI макъым сызэрыдихьэхым гу лъызытар ди гъунэгъуу псэу цIыхубзрат, абы си адэ-анэм къажриIауэ щытащ а макъамэ Iэмэпсымэм щыхуагъасэ еджапIэм сратыну…
Налшык къалэм и Музыкэ школым къыщыщIидзэри, ФатIимэ пшынэ еуэным щыхуеджащ Щэнхабзэмрэ гъуазджэмкIэ колледжымрэ ГъуазджэхэмкIэ Кавказ Ищхъэрэ къэрал институтымрэ. Псори зэхэту а IэщIагъэм бзылъхугъэр илъэс 14-кIэ хуеджащ. Илъэс тIощIым щIигъуауэ «Кавказ пшэплъхэр» сабий ансамблым щолажьэ.
— Адыгэ къафэжьхэр нэхъ хэубыдыкIауэ сыт щыгъуи сфIэфIу щытащ. ЕджапIэм нэгъуэщI лъэпкъ къафэхэр хъуми, классикэ жыпIэми, псори зэхэту дагъэджырти, ди макъамэхэм сызэрыхуейм хуэдэу гулъытэ щыхуэтщIыфыртэкъым. Абы къыхэкIыу Бер Мадинэ и деж сыкIуэурэ нэхъ тегъэщIауэ ди лъэпкъ къафэхэм зэреуэм зыхэзгъэгъуэзащ. ЕгъэджакIуэу сиIахэм я гугъу пщIымэ, ахэр Кхъуэжь Мадинэ, Къашыргъэ Мадинэ, Сокъур Анжелэ сымэщ. ФIыщIэ яхузощI дэтхэнэми, — къыхегъэщ цIыхубзым.
ФатIимэ и щхьэгъусэри пшынауэщ, колледжым щызэдеджауэ щытащ. Заур илъэс тIощIым нэблэгъауэ «Нальчанка» гупым и пшынауэщ. Зэщхьэгъусэхэм пшынэ еуэкIэм ныбжьыщIэхэр хуагъасэ, къищынэмыщIауэ, илъэсих мэхъу «Пшыналъэ» ансамблыр къызэрызэрагъэпэщрэ. Абыхэм я пшынауэ гупыр лъэпкъ щэнхабзэм къыхожаныкI. Республикэм хьэщIэ лъапIэ-хэр къыщыкIуэкIэ «Пшыналъэ» ансамблым куэдрэ къыхуохуэ я макъамэхэмкIэ ахэр кърагъэблэгъэну. Апхуэдэуи, ФатIимэ зэрыжиIэмкIэ, щIыналъэ, урысейпсо зэпеуэхэми гупыр жыджэру хэтыну хунэсащ. Псалъэм папщIэ, абыхэм саугъэт нэхъыщхьэр къыщыхуагъэфэщащ «Шемякиным и гъатхэ» дунейпсо фестивалым и зы Iыхьэм, япэ увыпIэр къыщахьащ «Верь в свою звезду» VIII дунейпсо зэхьэзэхуэми.
— Гупым сыдэлэжьэныр сыт щыгъуи сфIэфIти, нэхъапэIуэкIэ сегупсысакъым ныбжьыщIэхэр гъэсэным и ужь сихьэну. Илъэсих и пэ, нобэ хуэдэу сощIэж, щIакхъуэхьэ сыкъыщIэкIауэ, ди хьэблэ щIалэ цIыкIу къызбгъэдыхьэу пшынэ еуэфу згъэсэну къызэрызэлъэIуар. Ар сызыпэмыплъа Iуэхут, ауэ щIалэгъуалэм садэлэжьэну сытегушхуащ. Си мурадри си щхьэгъусэм къыздиIыгъащ, хуэмурэ езыр-езыру лэжьэн щIэддзащ. Иджыпсту дгъасэ сабийхэри нэхъыбэ хъуащ, я зэфIэкIхэри нэхъ нэрылъагъущ, — жеIэ ФатIимэ.
Зауррэ ФатIимэрэ я «Пшыналъэ» гупым цIыху 13 хэтщ, тIур хъыджэбзщ адрейхэр щIалэщ. Ансамблым къищынэмыщIа, зэщхьэгъусэхэр ядолажьэ иджыри ныбжьыщIэ 20-м щIигъум.
— Пасэ зэманым цIыхубз пшынауэхэр нэхъыбэу щытамэ, иджыпсту а IэщIагъэр нэхъыбэу къэзыщтэр щIалэ цIыкIухэращ. Ди лъэпкъ щэнхабзэм зэрыдедгъэхьэхынум дыхущIокъу, къищынэмыщIауи, осетин, дагъыстэн, шэшэн къафэхэми щIалэгъуалэр хыдогъэгъуазэ. Ди дерсхэм къекIуэлIа зыбжанэ музыкэ еджапIэхэм щIэтIысхьащ, — жеIэ ФатIимэ.
Пшынауэ зэщхьэгъусэхэм я унагъуэм щIалитI къыщохъу, Анзоррэ Идаррэ. Ахэр «Пшыналъэ» гупым хэтщ. Зыр бэрэбанауэщ, адрейр пхъэцIыч йоуэ. Пшынэр Iэпэгъу ямыщIами, ахэри щэнхабзэм дихьэхащ: Анзор ударнэ Iэмэпсымэхэр къыхихауэ музыкэ школым абы зыщыхуегъасэ, зэпеуэхэм саугъэт нэхъыщхьэхэр къыщехь. Сочэ щыIэ «Сириус» еджапIэм ар иджыблагъэ щыIащ. «ТIуми япэдубыдакъым Iэмал имыIэу пшынэ еуэн хуейуэ. А IэщIагъэр уи гум къимыщтэмэ, мыхьэнэ иIэкъым. Сэ пшынэр сымыIыгъыу си нэгу къысхущIэгъэхьэркъым, си гъащIэр абы теухуа зэрыхъуам си гур хегъахъуэ», — къыхегъэщ ди псэлъэгъум.
ФатIимэ макъами етх. Абы и уэрэдхэр жаIэ республикэм и артист пажэхэу Хьэкъул Оксанэ, Абей Рустам, Кудзаев Къазбэч сымэ.
КЪАНЩАУЭ Мэлычыпхъу.
Гъуэгу къежьапIэ
Жылагъуэ лэжьакIуэ Къумыкъу Каринэ
«ТекIуэныгъэм и волонтёрхэр» урысейпсо зэгухьэныгъэм и Къэбэрдей-Балъкъэр щIыналъэ къудамэм и унафэщI Къумыкъу Каринэ езэш зымыщIэ, нобэрей гъащIэм жыджэру хэт щIалэгъуалэм ящыщщ. Шэджэм щыщ хъыджэбзым нэгъабэ ехъулIэныгъэкIэ къиухащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым ЩIалэгъуалэм ядэлэжьэныр къызэгъэпэщынымкIэ и къудамэр.
— Каринэ, жылагъуэ лэжьыгъэм дауэ яужь уихьа?
— Жылагъуэ Iуэхум 2012 гъэ лъандэрэ сыхэтщ. ЕджапIэ нэхъыщхьэ сыщIэтIысхьа нэужь, студентхэм я зэгухьэныгъэм сыхыхьэри, а Iуэхум сыпыщIа хъуащ. Ауэ абы щыгъуэм нэхъыбэу спорт Iуэхухэрат сыдэзыхьэхыр, сыту жыпIэмэ сызэрысабийрэ дзюдом ехъулIэныгъэ гуэрхэр къыщызгъэлъагъуэу сыхэтати. БаскетболымкIэ, волейболымкIэ, нэгъуэщI спорт лIэужьыгъуэхэмкIи сыт хуэдэ зэпеуэ къызэрагъэпэщми сыхэтт. КъищынэмыщIауэ, щIалэгъуалэ зэхыхьэхэм сфIэфIу сыт щыгъуи сахыхьэрт. Къапщтэмэ, абы щыгъуэм сегупсысыртэкъым жылагъуэ Iуэхум адэкIэ селэжьыну, ауэ хуэмурэ сыдихьэхыпащ. 4-нэ курсым сынэсауэ, Къалэн куэд щагъэзащIэ щIалэгъуалэ центрым (Налшык къалэ) сыщылэжьэну срагъэблэгъащ. Волонтёрхэм я гъусэу Хэку зауэшхуэм и ветеранхэм я деж дыкIуэрт, ГИБДД-м и лэжьакIуэхэм дащIыгъуу зэфIэтхт, флэшмоб къызэдгъэпэщырт, жыпIэнумэ, республикэм и гъащIэм жыджэру дыхэтт. Куэд дэмыкIыу IуэхущIапIэм и къудамэм и унафэщI сащIри, нэхъ куууэ а лэжьыгъэм егупсысын щIэздзащ. КъБР-м и Парламентым и ЩIалэгъуалэ палатэмрэ Урысейм ис лъэпкъхэм я щIалэгъуалэ ассамблеем и щIыналъэ къудамэмрэ сыхыхьащ. Жылагъуэ Iуэхум сыдихьэхыу сыхыхьэри, ар лэжьыгъэ схуэхъужащ.
— Мы зэманым «ТекIуэныгъэм и волонтёрхэр» урысейпсо зэгухьэныгъэм и щIыналъэ къудамэми уриунафэщIщ. Сытхэр зэфIэвгъэкIрэ, Каринэ?
— ЯпэщIыкIэ а зэгухьэныгъэм и лэжьыгъэр зэзгъэуIуу сыхэтащ, и ужькIэ Iуэхум нэхъыфIу сыхэгъуазэри, абы и унафэщI сащIащ. «ТекIуэныгъэм и волонтёрхэр» зэгухьэныгъэр Урысейм щынэхъ ин дыдэщ, цIыху мин 200-м щIигъу къызэщIиубыдэу. Ди щIыналъэр къапщтэмэ, абы цIыху мини 2-м щIигъу хэтщ. Иджыпсту нэхъ зыдужьащ, районхэм ди къудамэхэр къыщызэIутхыну ди мурадщ. Ветеранхэм я республикэ зэгухьэныгъэм дыдолажьэри, зэгъусэу зэIущIэхэр идогъэкIуэкI.
Мы гъэм и гъатхэпэм дэ пашэ дыщыхъуащ ТекIуэныгъэ Иныр къызэрытхьрэ 2020 гъэм илъэс 75-рэ зэрырикъунур гъэхьэзырынымкIэ урысейпсо зэпеуэм икIи ди щIыналъэ къудамэр хахащ махуэшхуэм иращIылIэ Iуэхухэр Кавказ Ищхъэрэм хыхьэ республикэхэм къызэрыщызэрагъэпэщыр иунэтIыну. А лэжьыгъэр и нэIэм щIэтынущ мы гъэм Налшык къыщызэIутха зэзыгъэуIу центрым. Къэбгъэлъагъуэмэ, мы зэманым дгъэбелджылауэ диIэщ мазэ къэс дгъэзэщIэну къалэнхэр. КъинэмыщIауэ, адрей щIыналъэхэм дыкIуэнущ, волонтёрхэр дгъэхьэзырынущ. «ТекIуэныгъэм и волонтёрхэр» зэгухьэныгъэм мыхьэнэшхуэ иIэу къызолъытэ, псом хуэмыдэу ТекIуэныгъэ Иныр щыдгъэлъапIэкIэ ар щIэгъэкъуэнышхуэ мэхъу. Илъэс къэс накъыгъэм и 9-м екIуэкI Iуэхугъуэхэр (псалъэм папщIэ, «Полк уахътыншэр») къызэзыгъэпэщхэм дэ дахэтщ, къэралым и щыхьэрым щекIуэкI «ГуфIэгъуэ парадым» кIуэнухэр къыщыхахкIэ, ди къудамэм щыщхэри абы зэрыхэдгъэхуэным и ужь дитщ. Си гуапэу къыхэзгъэщынщи, мы гъэм абы хэтащ ди волонтёр ныбжьыщIэ Газарян Артур.
— НэгъуэщI зы Iуэхугъуэ щхьэпи иджыблагъэ евгъэкIуэкIащ, «Сталинград зэхэуэ» фIэщыгъэр иIэу.
— А квест-джэгукIэр ди жэрдэмкIэ къызэдгъэпэщащ, зи гугъу сщIа зэзыгъэуIу центрыр къыщызэIутхым. Пэшым щIэтыпхъэ псори — хьэпшып, техникэ сытхэр — здэщыIэр Москвати, къызэгъэпэщакIуэхэм дагурыIуэри, махуипщIкIэ ди деж щылэжьэну къедгъэшащ, зы IэщIагъэлIи къытхуагъэкIуащ. А пIалъэм къриубыдэу квес-тым хэтащ цIыху 700-м нэблагъэ. ГъэщIэгъуэн тщыхъуат Iуэхум хэтыну муниципалитетхэр къыщедгъэблагъэм, цIыху 50-60-м нэс къэзыгъэкIуахэр къазэрыхэкIари. Тхыдэм епха Iуэхум апхуэдэ гулъытэ зэриIар ди гуапэ мыхъуу къэнакъым. Абы хэта цIыхухэр Павловым и унэм къыщыхутэрт, къалэн пыухыкIахэр ягъэзэщIэн хуейт. Пэш зэмылIэужьыгъуэхэм щIыхьэ хуэдэурэ, гъэунэхуныгъэ гуэрхэм пхыкIырт, нэгъуэщIу жыпIэмэ, захэуэ гуащIэхэр я нэгум къыщIигъэхьэу арат. А квест-пэшыр ди ужькIэ Анапэ яшауэ щыIэщ.
— ЩIалэгъуалэм куэдрэ фахохьэри, ди щIэблэм тхыдэм зэрыхащIыкIым, Хэку зауэшхуэм теухуауэ яIэ щIэныгъэм арэзы укъищIу пхужыIэну?
— Ди жагъуэ зэрыхъунщи, нэхъыбэм ди тхыдэм фIыуэ хащIыкIыркъым. Аращи, щIалэгъуалэм я щIэныгъэм хедгъэгъэхъуэн Iуэхурщ псом япэ идгъэщыр. Квест-джэгукIэм и Iэмалыр фIыщ, щIалэгъуалэр апхуэдэу нэхъ къыпхудохьэхри. Джэгу хуэдэурэ абыхэм нэхъыбэ къащIэ, тхыдэм, къэралым и цIыху цIэрыIуэхэм, махуэ хэхахэм теухуауэ. Курыт школхэми, колледжхэми, университетхэми дадолажьэ, я щIэныгъэмкIэ щIалэгъуалэр зэпыдогъауэ.
— Каринэ, Инстаграмым уи зы сурэт къибгъэуващ диплом плъыжьыр пIыгъыу. «Си адэм аргуэру и зы мурад зэзгъэхъулIащ» жыпIэри абдеж щыптхащ. Дауи, уи гъуэгугъэлъагъуэр уи адэр арагъэнщ…
— Пэжщ, сыт щыгъуи сызыунэтIыр, сытезыгъэгушхуэр си адэращ. Псалъэм папщIэ, «ЕджапIэ нэхъыщхьэр «диплом плъыжькIэ» къэбухынущ», — къыщызжиIэм щыгъуэ, сэ си къарур нэсу къызгурымыIуэрэт, е нэгъуэщIт — си фIэщ ар хъуатэкъым. АрщхьэкIэ ар мыгугъуу къыщIэкIащ, еджэн хуей къудейуэ арат.
— Упсэу, Каринэ! ЕхъулIэныгъэщIэхэр уиIэну ди гуапэщ.
Епсэлъар БАГЪЭТЫР Луизэщ.
Палъэжьхэр
ЦIыхубз пшэрыхь хущанэ
Бзылъхугъэ зэрымыс унэрэ мэш зэрымыт хьэсэрэ.
ФызыфI и Iэнэ зэтетщ.
Фызыр щIагъуэмэ, унагъуэм къеIуатэ.
ФызыфI илI гъуэмылэншэ хъуркъым.
Анэр нэщи, адэр лъэпкъщ.
Дыгъэ нэпс нэхърэ анэ бгъафэ.
И анэ еплъи ипхъу къашэ.
ЛIым и узыншагъэр фызым и фIыгъэщ.
ФызыфI зиIэ и гуауэ шэчыгъуафIэщ.
Насыпыр фызым къыдокIуэ.
Уи фызыр фIымэ, джэгу умыкIуэж — махуэ
къэси уи джэгущ.
ФызыфI зиIэм хъуэхъу и унэ илъщ.
ЦIыхубз пшэрыхь хущанэ.
ФызыфI гъэтIылъыгъэншэ хъуркъым.
Нэгъуей хъаным и щхьэгъусэ, Идар Темрыкъуэ ипхъу Мэлхъурыб (1528 — 1597). Астрэхъан пщышхуэм и щхьэгъусэ, Идар Темрыкъуэ ипхъу Алтыншаш (1525 — 1583).
