КIуэкIуэ Юрий: Тырныауз и вольфрам-молибден къыщIэхыпIэр зэтегъэувэжыным УФ-м зихъумэжынымкIэ стратегие мыхьэнэ иIэщ
КъБР-м и Iэтащхьэм жэуап яритащ «Интерфакс» хъыбарегъащIэ агентствэм и упщIэхэм
«Сочэ-2016» дунейпсо инвестицэ зэхыхьэшхуэм Къэбэрдей-Балъкъэрым утыку къыщрилъхьащ псори зэхэту сом мелард 380-рэ зи уасэ проекту 60-м нэблагъэ. Абыхэм я зэхуэдитIым щIигъур мэкъумэш хозяйствэм пыщIащ. Апхуэдэу транспортым и инфраструктурэм, туризмэм, промышленностым зегъэужьыным ехьэлIа проектхэри яхэтщ. Зэхыхьэшхуэм республикэр зэрыхэтам кърикIуахэр КъБР-м и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Юрий хуиIуэтэжащ «Интерфакс-Юг» агентствэм.
— Иджырей томографхэмрэ медицинэм къыщагъэсэбэп адрей IэмэпсымэщIэхэмрэ «Севкаврентген-Д» ООО-м къыщыщIэгъэкIыным теухуа инвестицэ проектыр гъэзэщIэным и лъэныкъуэкIэ «Кавказ Ищхъэрэм зегъэужьынымкIэ корпорацэ» акционер зэгухьэныгъэм адэкIэ фызэрыдэлэжьэнум тхутепсэлъыхьыт.
— А зэдэлэжьэныгъэм пыщIа проект зыбжанэ щыIэщ. Мы IуэхущIапIэр зыхуэбгъэдэн Урысейм къыщыгъуэтыгъуейщ икIи абы хъарзынэу зеужь. Абы и лэжьыгъэр щригъэжьам гъэ къэс аппарат 50 хуэдиз къыщIигъэкIыу щытамэ, иджы ар хуэди 4-5-кIэ нэхъыбэ хъуащ.
Дэ а предприятэм къэралым и дэIэпыкъуныгъэу ахъшэшхуэ худоутIыпщ, налогхэм, нэгъуэщI Iуэху-хэм я лъэныкъуэкIэ худыдочых. Зи гугъу тщIа томографымрэ адрей аппаратхэмрэ къыщIэгъэкIынымкIэ «Севкаврентген-Д» заводымрэ корпорацэмрэ Сочэ щекIуэкIа зэхыхьэшхуэм щызэращIылIа зэгурыIуэныгъэр гъэзэщIэным сом мелуан 600 текIуэдэнущи, абы щыщу сом мелуан 450-р «Кавказ Ищхъэрэм зегъэужьынымкIэ корпорацэм» къыхилъхьэнущ, адрейр «Капиталинвест» ООО-м къыхилъхьэнущ.
Мы проектыр нэхъыбэу зыхуэунэтIар медицинэ Iэмэпсымэу нэгъуэщI къэралхэм къыщащэхур гъэмэщIэнырщ. Зи гугъу тщIы аппаратхэм хуэдэхэр зэкIэ Урысейм щащIыркъым. Ахэр хирургием, стоматологием, онкологием, травматологием, медицинэм и нэгъуэщI IэнатIэхэми къыщагъэсэбэпынущ. Зэман гуэр дэкIмэ, а аппаратхэр СНГ-мрэ Азиемрэ я къэралхэм щащэу щIадзэну я мурадщ. Дэ а предприятэм дяпэкIи къэралым и дэIэпыкъуныгъэ еттынущ, инвесторхэр къэлъыхъуэнымкIэ, продукцэр пхыгъэкIынымкIэ зыщIэдгъэкъуэнущ.
— «Этана» полимер къабзэхэр къыщIэзыгъэкI заводыр щIыным теухуауэ дызэрыт илъэсым и щIышылэ мазэм контракт иращIылIауэ щытащ Китайм и къэрал корпорацэу тIум. Иджыпсту а ухуэныгъэр дауэ екIуэкIрэ?
— Полиэтилентерефталат тонн мелуан 1,5-рэ илъэс къэс къыщIэгъэкIыным тещIыхьа а проектыр IыхьитIу гуэшауэ ягъэзащIэ. Япэ Iыхьэм хиубыдэу инженер, транспорт, энергетикэ инфраструктурэр зэтрагъэуващ. ЕтIуанэ Iыхьэм хиубыдэу заводым и IэнатIэ пыухыкIахэр яухуэу лажьэу яутIыпщын хуейщ.
Китайм щыщ компаниехэр къэралым и Лъэпкъ энергетикэ администрацэм гурыIуащ мы проектыр гъэзэщIэнымкIэ закъыщIигъэкъуэну. Китайм и Экспорт-импорт банкым къызэригъэувам ипкъ иткIэ иджыпсту проектым и экологие, социальнэ лъэныкъуэхэр зэпкърах. А псори зэфIагъэкIыу экологием теухуа докладыр 2016 гъэм дыгъэгъазэм и 1-м ирихьэлIэу ягъэхьэзырыну я мурадщ.
Мы проектыр зэрагъэзащIэм и фIыщIэкIэ лэжьапIэ IэнатIэу 2500-рэ къызэрагъэпэщынущ, республикэм и валовэ щIыналъэ продуктым нэрылъагъуу хагъэхъуэнущ икIи а IэнатIэм къыпыкIыу ахъшэшхуэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и бюджетым къыIэрыхьэу хуежьэнущ.
— Тырныауз вольфрам-молибден комбинатыр зэтегъэувэжынымкIэ нобэм ирихьэлIэу сыт зэфIэвгъэкIыфа?
— Мы комбинатым теухуа унафэ пыухыкIа къэралым къыщащтащ — комбинатыр фIэкIыпIэ имыIэу зэтрагъэувэжынущ. Тырныауз и вольфрам-молибден къыщIэхыпIэм Урысей Федерацэм и зыхъумэжыныгъэм хуэгъэзауэ стратегие мыхьэнэ иIэщ. Абы къыщымынэу, мы Iуэхур къыгуэхыпIэ имыIэу пыщIащ станокхэмрэ Iэмэпсымэхэмрэ къыщIэзыгъэкI промышленностым и зэфIэкIым хэгъэхъуэным, апхуэдэу Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и социально-экономикэ зыужьыныгъэр щIэгъэхуэбжьэным. Тырныауз комбинатым зыхъумэжыныгъэмкIэ промышленностыр, машинэ зыщI промышленностыр, металлургиер, нэгъуэщI IэнатIэ зыбжанэ вольфрамкIэ ирикъуу къызэригъэпэщыфынущ.
ЩIым щIэлъ хъугъуэфIыгъуэхэр къэгъэсэбэпынымкIэ федеральнэ агентствэмрэ КъБР-м и Правительствэмрэ зэращIылIа зэгурыIуэныгъэм тету мы щIыпIэм щыIэ гъэтIылъыгъэхэр зыхуэдизыр къапщытащ икIи Тырныауз вольфрам-молиб-ден къыщIэхыпIэр зэтегъэувэжынымкIэ технико-экономикэ документхэр ягъэхьэзыращ. Абыхэм япкъ иткIэ яубзыхуащ мы щIыналъэм щыIэ хъугъуэфIыгъуэхэр къыщIахыну хуит зэращI лицензэм пэублэу щIатын хуей уасэр зыхуэдизри.
Руда гъэтIылъыгъэхэр къыщIэзыхынухэр къыщыхахыну сату зэпеуэхэр зэрырагъэкIуэкIыну планыр зэхалъхьащ. Иджы абы пыщIауэ зыхуеину документацэр Урысейм щIыуэпсым и хъугъуэфIыгъуэхэмкIэ и министерствэм егъэхьэзыр. Сату зэпеуэхэр 2017 гъэм ирагъэкIуэкIыфыну къалъытэ.
Мы проектыр Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым и щIыналъэм щагъэзэщIэну я мурад инвестицэ проект нэхъыщхьэ дыдэхэм хабжащ. Тырныауз комбинатыр зэтегъэувэжынымрэ егъэжьэнымкIэ инвестор нэхъыщхьэ дыдэу «Ростех» къэрал корпорацэр къэувыну дыщогугъ.
Iэщэр, дзэм къыщагъэсэбэп техникэ хэхар щIынымкIэ вольфрамымрэ ар зыхэлъ металлхэмрэ икъукIэ мыхьэнэшхуэ зэраIэр къалъытэри, гъатхэпэ мазэм мы Iуэхум щытепсэлъыхьащ УФ-м и дзэ-промышленнэ коллегием техническэ химиемрэ материалыщIэхэмкIэ и советым и зэIущIэм.
Зэрыщыту проектым сом мелард 17 текIуэдэнущ. Комбинатым и IэнатIэ нэхъыщхьэхэм цIыху миным щIигъум лэжьапIэ щагъуэтынущ.
— Иужьрей зэманым республикэм псынщIэу зыщеужь агропромышленнэ комплексым. Мэкъумэш хозяйствэм ехьэлIауэ сыт хуэдэ проектхэр нэхъ гъэщIэгъуэну къэплъытэрэ?
— Iуэхушхуэу жыпIэ хъунущ помидорыпс щIэгъэпщтыхьауэ тонн мин 33,5-рэ илъэсым къыщIэзыгъэкIыфыну консерв заводыр ухуэныр. Иджыпсту апхуэдэ продукцэ чейхэм иту къэралым щащIыркъым, а ерыскъыпхъэм и процент 90-м щIигъур нэгъуэщI къэралхэм къраш. Мы проектым и фIыщIэкIэ ар процент 25-кIэ ягъэмэщIэфынущ. Псори зэхэту сом меларди 2 хуэдиз зытекIуэдэну ухуэныгъэр мыгувэу зэфIэкIынущ.
ФIыкIэ узыщыгугъын нэгъуэщI зы проект къыхилъхьащ «Бахъсэн бройлер» агрогуп» акционер зэгухьэныгъэ зэIухам. Ар зытеухуар Iус зэхэлъхэр гъэхьэзырынырщ, апхуэдэу псэущхьэ зэмылIэужьыгъуэхэм, абыхэм бдзэжьейхэр яхэту, яшх Iусхэм халъхьэ пкъыгъуэхэр къыщIэгъэкIынырщ. Продукцэу илъэсым тонн мини 160-рэ зыгъэхьэзырыфыну предприятэ щIыным сом мелардрэ мелуан 573-рэ текIуэдэнущ.
Нартыхум, бжьыхьэсэ гуэдзым, бжьыхьэсэ рапсым, горохым, сэхураным я жылэ хэплъыхьахэр щагъэкIыну центрым и проект зэхилъхьащ «Отбор» ООО-м. Центрым элеватор лъэщ хэтынущ, псори зэхэту гъэ къэс жылапхъэу тонн мини 10 игъэкIыфынущ.
Мы проектыр гъэзэщIа хъумэ, ди деж къыщалэжьыфынущ ищхьэкIэ къыщыгъэлъэгъуа къэкIыгъэхэм я гибрид жылапхъэу къэралыр зыхуейм и процент 30-м нэблагъэ. Нобэм ирихьэлIэу предприятэм нартыху гибриду лIэужьыгъуи 9 иригъэтхащ, езыр зыхуеину техникэмрэ IэщIагъэлIхэмрэ ирикъуу иIэщ. Гибрид жылапхъэхэр нэхъыбэу зыIэрыхьэнур Кавказ Ищхъэрэм и щIыналъэхэмрэ къэралым и ипщэ щIыпIэхэмрэщ. Нэхъ пасэу хъу гибрид жылапхъэхэр къэралым и ищхъэрэ щIыпIэхэм щащэнущ.
Илъэс Iэджэ япэкIэ щIидзауэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым нартыху жылапхъэ фIы дыдэхэмкIэ Урысейм и субъект куэд къызэригъэпэщу йокIуэкI. Абы адэкIи пащэнущ, сом мелуан 550-рэ зи уасэ мы проектыр гъэзэщIэн яухмэ.
— Къэбэрдей-Балъкъэрыр цIэрыIуэщ туризмэмрэ альпинизмэмрэ я IуэхущIапIэхэмкIэ, бгы лыжэ къэжыхьыпIэхэмкIэ, псы хущхъуэхэр къыщагъэсэбэп курортхэмкIэ. Абыхэм зегъэужьыным ехьэлIа проектхэм нэхъ зыубгъуауэ тхутепсэлъыхьыт.
— «Урысей Федерацэм къэрал кIуэцI туризмэм зыщегъэужьыныр (2011 — 2018 гъэхэм)» федеральнэ программэ хэхам хиубыдэу Шэджэм, Аруан, Шэрэдж районхэм 2014 гъэ лъандэрэ щагъэзащIэ «Зэрэгъыж» автотурист кластер зэтегъэувэнымкIэ проектыр. Районхэм я щIыналъэхэм хуозэ турист маршрут зыбжанэ икIи проектым къызэщIеубыдэ гектар 30-м нэблагъэ. АвтотуризмэмкIэ кластерым хиубыдэу ухуэныгъэу 9 ящIынущ, псори зэхэту сом меларди 3-рэ мелуан 471,5-рэ я уасэу. Ахъшэм щыщу сом меларди 2-рэ мелуан 559,1-рэ бюджетым химыубыдэ хэкIыпIэхэм я хьэкъкIэ къызэрагъэпэщынущ. ТуризмэмкIэ ухуэныгъэхэр зэпызыщIэ инфраструктурэм сом мелуан 912,4-рэ текIуэдэну къабжащи, абы щыщу сом мелуан 728,4-р федеральнэ бюджетым къиутIыпщынущ, сом мелуани 184-р республикэм хилъхьэнущ.
ИщхьэкIэ къыщыгъэлъэгъуа федеральнэ программэм хиубыдэу апхуэдэу ягъэзэщIэну я мурадщ «ХьэтIохъущокъуэм и жыг хадэ», «Кавказавтосити» турист-рекреацэ кластерхэр зэтегъэувэным теухуа проектхэри.
Къэрал мыхьэнэ зиIэ «Налшык» курортыр Къэбэрдей-Балъкъэрым и санаторэ-курорт IэнатIэ нэхъыщхьэщ. Абы къигъэсэбэп псыхэм я фIагъымкIэ Урысей псом мыр зыхуэбгъэдэн щыIэкъым. «ХьэтIохъущокъуэм и жыг хадэ» проектым хиубыдэу Долинск щащIынущ туристхэм я нэгу зыщрагъэужь, псы хуабэкIэ лажьэ комплексрэ «Нартсанэ» санаторэ-хьэщIэщ комплексымрэ. Абыхэм псори зэхэту сом мелардрэ мелуан 602-рэ текIуэдэнущ.
«Кавказавтосити» автотуризмэмкIэ кластерыр Iыхьищу зэхэтынущ. Абы хеубыдэ «Налшык» транспорт-логистикэ центрыр, «Аушыджэр» кемпингыр, зыгъэпсэхупIэ паркышхуэ. А псоми гектар 44-м нэблагъэ яIыгъынущ икIи езыхэр щIыным сом меларди 4-рэ мелуан 854,96-рэ текIуэдэнущ.
Инвестор щхьэхуэхэм ящIыгъуу иджыпсту хоплъэ «Балъкъэр Ипщэ» лъэпкъ-щэнхабзэ парк къызэгъэпэщынымкIэ, «Гуэл щхъуантIэхэр» зыгъэпсэхупIэм зегъэужьынымкIэ проектхэм.
ФокIадэм и 1-м ирихьэлIэу Къэбэрдей-Балъкъэрым турист-рекреацэ, санаторэ комплексхэм хиубыдэу щыIа IуэхущIапIэ 212-м зэуэ цIыху 15420-м зыщагъэпсэхуфынущ.
Илъэсым и япэ мазийм къриубыдэу республикэм турист мин 308-м щIигъу къэкIуащ, 2015 гъэм и апхуэдэ зэманым елъытауэ ар процент 35,2-кIэ нэхъыбэщ.
КъБР-м и Iэтащхьэмрэ Правительствэмрэ я
пресс-IуэхущIапIэ.
