Гур здэщыIэм псэр мэкIуэж
Накъыгъэм и 21-м адыгэу дунейм тет псоми ягу къагъэкIыж илъэси 157-кIэ узэIэбэкIыжмэ, Кавказым щиуха лъапсэрых зауэм ди лъэпкъым къыхуихьауэ щыта бэлыхьхэмрэ гугъуехьхэмрэ, щыщIэныгъэ инхэмрэ насыпыншагъэшхуэмрэ. Апхуэдиз зэман дэкIа пэтми, зэрынэрылъагъущи, зыкIи нэхъ кIащхъэ хъуакъым Урыс-Кавказ илъэсищэ зауэм кърикIуа хьэзабыр адыгэпсэм зэрызыхищIэр. Зи хэкур фIыуэ зылъагъу, абы и блэкIар зыщымыгъупщэ, и къэкIуэнум ирипIейтей куэдым ноби я нэпс къафIокIуэ, лъапсэрыхыр къытхуэзыгъэкIуа а зауэжьым епха хъыбархэмрэ гъыбзэхэмрэ щыщIэдэIукIэ.
А псори нэрылъагъу щыхъу фэеплъ зэIущIэ купщIафIэ адыгэхэм ди щыгъуэ-щIэж махуэм ирихьэлIэу щекIуэкIащ ди республикэм и курыт еджапIэхэм ящыщ куэдым, щIэныгъэ щрагъэгъуэт IуэхущIапIэхэм. КупщIафIэт икIи гукъинэжт КъБКъУ-м и медколледжым иджыблагъэ къыщызэрагъэпэща апхуэдэ фэеплъ пшыхьыр. Ар иригъэкIуэкIащ медколледжым и егъэджакIуэ Токъбей Анетэ. Iуэхур къызыхуэтыншэу зэфIэха хъуным я зэфIэкI куэд ирахьэлIащ еджапIэм и лэжьакIуэхэу БжьыхьэлI Этери, Нало Маргаритэ, ПщыхьэщIэ Iэсият, Абэзокъуэ Татьянэ, Шапсыгъ Мурат, КъуэщIысокъуэ Зухра сымэ, езанэ курсым и студентхэр. Фэеплъ пшыхь егъэкIуэкIыным ехьэлIа лэжьыгъэ псори, сыт щыгъуи хуэдэу, абыхэм ядиIыгъащ медколледжым и унафэщI Пщыбий Светланэ.
Пшыхьыр къызэIуахащ хамэщI щыIэ адыгэхэм хэкужьым хуауса «Iуащхьэмахуэ» гъыбзэмкIэ. Абы щIэдэIуу еджапIэм и актовэ пэшышхуэм щIэсхэм яхэтт уэрэдыжьым я нэгу къищIэгъэхьа теплъэгъуэхэм зи нэпс къыщIигъэкIхэр, адыгэ лъэпкъым и щхьэм кърикIуа гуихыр псэкIэ зэрызыхащIэр плъагъуу. АдэкIэ студентхэр шэщIауэ тепсэлъыхьащ Урыс-Кавказ зауэм и къекIуэкIыкIамрэ абы къыкIэлъыкIуа Iуэхугъуэхэмрэ.
— Илъэси 157-рэ ипэкIэ гъуэгуанэ кIыхь икIи хьэлъэ теуващ ди лъэпкъыр. Кавказыр зэщIилъа-щIэу къыщылыда зауэжьым и лыгъейм хисхьар мащIэтэкъым. Къэна тIэкIум я нэхъыбапIэм я псэр лъэпкъым хуахъумэу, тенджыз ФIыцIэм техьащ, Iэмалыншагъэ-кIэ, нэгъуэщI хэкIыпIэ ямыгъуэтыжу, — жаIэрт ныбжьыщIэхэм. — Нобэ адыгэхэр дуней псом щызэбгрыпхъа хъуащ. Ди къуэшхуэр щопсэу Тыркум, Сирием, Иорданием, Израилым, Америкэм и Штат Зэгуэтхэм, Германием, нэгъуэщI къэрал куэдым. Апхуэдэу адыгэ лъэпкъыр зэкъуэуда хъуащ. Лъэпкъым и щIыфэм, и гум телъщ пащтыхь джатэ жаным къытридза уIэгъэм и дыркъуэр, 1763 — 1864 гъэхэм щыIа гуIэгъуэм хэкIуэдахэм я фэеплъ хьэлъэу. Илъэси 101-кIэ екIуэкIа зауэм апхуэдэу лъапсэрыхыр къытхуигъэкIуащ адыгэхэм: цIыхуи 10 къэс 9-р зауэм хэкIуэдащ е хамэщIыр псэупIэ хуэхъуащ.
Пшыхьыр езыгъэкIуэкIхэм къыхалъхьэри, абы кърихьэлIахэр абдежым дакъикъэкIэ яхуэщыгъуащ зауэжьым хэкIуэдахэм, здэIэпхъуэ щIыналъэми нэмысу хэхэс гъуэгуанэ хьэлъэм текIуэдахэм.
Щыгъуэ дакъикъэм пыувэ хуэдэ, студентхэр адэкIэ къеджащ Урыс-Кавказ зауэм теухуа усэхэм. Апхуэдэт, къапщтэмэ, Шорэ Маринэ и къалэмыпэм къыпыкIа «Гугъэ» усэр.
Псэ гъы макъ сэ кIуэцIкIэ
зыхызощIэ.
ХэкIыпIэншэу псэ хамэщI къина…
ЗыдэкIуэнур дэнэкIэм имыщIэу,
Джэрэзауэ щIылъэм къытена.
Тыншыжын къафIощIыр я псэр,
псынэ
Зэ Iубгъуэ я хэкужьым щаIухуам.
Хуэдэщ, и хэкужь имыс адыгэр,
НыкъуэукIыу, ныкъуэдыкъуэу
къагъэнам.
Уи хэку губгъуэ нэкIукIэ зыхэпIубэу,
Псэм фIэIэфI хьэуар уэ
жьэдэпшам,
Къэбгъэзэжрэ уувыжатэмэ
лъэ быдэу,
Хуэдэти уи хэку урамышам!
Гъыбзэ дапщэхэр буса уэ,
си адыгэ?
Нэпсу нэхэм дапхуэдизи
щIэбгъэкIа?
УкIэзызыу, мыл къыпфIэщIу
хамэщI дыгъэр,
УщалъхуамкIэ Iэхэр дапщэрэ
пшия?
Хэт къыгурыIуэнут птелъ
бэлыхьыр?
Хэти уи гукъеуэр зыхищIэнт?
Уэ хамэщIым фIыгъуэм
ухакухьми,
Уи лъэпкъ уардэр хэт
пщигъэгъупщэнт?
Сыт Iэмалт, хэкIыпIэ
щывмыгъуэткIэ —
ХамэщIым бынунагъуэ
фыщыхъуащ,
ЕгъэзыпIи гъащIэм
къыщывгъуэтри,
НыбжьэгъущIи куэд
зэвгъэпэщащ.
Арт Iэмалу уиIэр, си адыгэ…
УгуитIщхьитIу гъащIэр ибохьэкI.
Ауэ, упсэухукIэ зэ, уогугъэ,
къэбгъэзэнуи — Тхьэм
пхузэфIигъэкI!
— Илъэси 101-кIэ екIуэкIа зауэжьым мыгъуагъэ куэд къыхуихьащ ди лъэпкъым. Хэкум къинахэм нэплъэжыгъуэ ягъуэтыжами, ноби гугъуехь куэдым хэтщ «хэхэс» псалъэр зи цIэм патхауэ нэщIыбагъкIэ зыхужаIэу зи гъащIэр езыхьэкIыу хамэщI щыпсэу адыгэхэм, — щыжаIэрт утыкум ныбжьыщIэхэм. — Апхуэдэу щытми, кIуэдакъым, Тхьэм и фIыщIэкIэ, ди лъэпкъ уардэр. Сыт хуэдэ къэрал щыпсэуми, ахэр яхозагъэ икIи ягуроIуэ зыхэс лъэпкъхэм, уеблэмэ а хамэ щIыналъэхэм унафэщI, къулыкъущIэ щохъуф. Псом нэхърэ нэхъыщхьэращи, ди адыгэбзэр, лъэпкъ хабзэмрэ нэмысымрэ яхъумэжыф, адэжь щIыналъэм хуаIэ пыщIэныгъэхэри ягъэбыдэ.
Апхуэдэу яублэри, студентхэр зэпкърыхауэ тепсэлъыхьащ ди лъэпкъэгъухэр щыпсэу щIыналъэхэм абыхэм щаубыд увыпIэмрэ щаIэ псэукIэ-щытыкIэмрэ. А щIыпIэхэм я нэхъыбапIэм адыгэхэр щыхуитщ я анэдэлъхубзэмкIэ псэлъэну, анэбзэр щадж курыт школхэр къыщызэрагъэпэща къэралхэри щыIэщ, Тхьэм и фIыщIэкIэ. Дауэ хъуми, хэхэс гъащIэр хьэлъэщ. Ар къызыхэщт студентхэр зыхэщIэгъуэу къызэджа усэ сатырхэр.
Кхъужьей къудамэ, тхьэмпэ пыту,
Ди Хэкум къиши къысхуэгъэс.
Арат цIыхубзым къысхуищIэну
СызэрелъэIур махуэ къэс.
Кхъужьей къудамэм и гъусэнут
Псы уэр уэрэду си гъэфIэн.
Псынэншэу къуршхэр
къеуджэкIмэ,
Сахэт си гугъэу сыгуфIэнт.
Сызыхуэныкъуэу сэ сыт щыIэ —
Данэм сыхэсми, сыХЭХЭСЩ
Кхъужьей къудамэ, тхьэмпэ пыту,
Ди Хэкум къиши къысхуэгъэс.
Ди кхъужьеижьыр сигу ихуакъым,
Езыр жыг уардэу щIым хэкIащ.
Жыг щхьэкIэ дыдэм сэ сыпысу
Си сабиигъуэр щIиупскIащ.
Уэлбанэ хъуамэ, шкIахъуэ пщыIэт,
ДыщIэст жыг щIагъым,
дыщыджэгут.
Жэщ хъуамэ, бзухэм я
тIысыпIэт.
А жыгыр ноби щIэтщ си нэгу.
Согъазэ нобэ, жысIэ защIэу
НэгъуэщI къэралхэм салъоIэс.
Кхъужьей къудамэ тхьэмпэ пыту,
Ди Хэкум къиши къысхуэгъэс.
КIыщокъуэ Алим и «Кхъужьей къудамэ» усэ цIэрыIуэм пищэ хуэдэт Хъунэгу Надия и « ПщIыхьэпIэ» тхыгъэми:
Си лъэпкъ псалъэжьхэр гъуэгу
гъуэмылэу
Гъуэгуанэ сытеувэжащ.
Iэр къишияуэ Хэкур къаплъэу
Къысщыхъури, псэр
къэушыжащ…
ПщIыхьэпIэр къигупсысами
си гум,
Си хэхэс гъащIэм сохутэж.
АрщхьэкIэ къоблэ адэжь жьэгур,
Гур здэщыIэм псэр мэкIуэж.
Апхуэдэт пшыхьыр зэрызэхуащIыжа псалъэхэу Шинкубэ Бэгърат и «ЖылакIэ» романым щыщхэри. Ахэр теухуат уи блэкIам ущыгъуазэу, абы дерс щхьэпэхэр къыхэпхыу псэун зэрыхуейм.
Вагъуэ 12-р IупщIу икIи лыдыжу къызытещ адыгэ ныпыр утыкум лъагэу щыхуарзэт, ар зей лъэпкъ уардэм къэкIуэну дахэ зэриIэмкIэ щIалэгъуалэм быдагъэ я гум зэрилъым и щыхьэту. Аддэ жыжьэ къиIукI хуэдэт «ИстамбылакIуэри».
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
