Зи гъащIэр лъэпкъым тыхь хуэзыщIа Дыгъужь Къурмэн къызэралъхурэ илъэс 80 ирокъу
И гуащIэр инт, и гъащIэ гъуэгуанэр кIэщIт
Шэрджэс тхакIуэ, усакIуэ цIэрыIуэ Дыгъужь Къурмэн псэужамэ, шыщхьэуIум и 13-м и ныб-жьыр илъэс 80 ирикъунут. Илъэс 43-рэт абы гъащIэу къыхуиухар — 1984 гъэм фокIадэм и 20-м дунейм ехыжащ. Ауэ хузэфIэкIащ лъэпкъ литературэм хэлъхьэныгъэшхуэ хуищIын.
1956 гъэм Дыгъужь Къурмэн къуажэ еджапIэм классиблыр къыщеухри, Iэщыхъуэу колхоз губгъуэм йохьэ. 1958 гъэм колхоз правленэм и жэрдэмкIэ щIалэщIэр Черкесск къалэм ухуэныгъэм- кIэ и училищэм ягъакIуэ. Училищэ нэужьым къуажэм къегъэзэжри, ухуакIуэу мэлажьэ. ЩIэныгъэм зи гур ета ныбжьыщIэм, зэрылажьэм хуэдэурэ, гъунэгъу къуажэм кIуэурэ, епщIанэ классыр къыщеухыж.
1960 — 1963 гъэхэм дзэм ираджэри, тырку гъунапкъэм деж къулыкъур щрехьэкI, абдеж къыщыдагъэкIыу щыта «На рубежах Родины» газе- тым и корреспондент мэхъу, и япэ усэхэри къытрадзэ.
Дзэ нэужьым Дыгъужьым щалъхуа Хъумэрэ-ныжь къуажэм къигъэзэжу, Iэхъуэ башыр къищ- тэжами, дэзыхьэха тхэн IэщIагъэр IэщIыб ищIыркъым. И зэфIэкIым гу къылъатэри, Къэрэшей- Шэржэсым и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм 1965 гъэм еджакIуэ ягъакIуэ Москва, Горький Максим и цIэр зезыхьэ Литературэ институтым. Ар щоджэ урыс тхакIуэшхуэ Смирнов С. В. и семинарым. Институтым щекIуэкI жылагъуэ Iуэхугъуэхэм жыджэру зэрыхэтыр къалъытэри, адыгэ щIалэр абы партым щыхагъэхьэ, курсым и старостэуи хах.
Институт нэужьым Къурмэн IэнатIэ зэхуэмыдэ-хэм пэрытащ: «Ленин нур» газетым, радиом, тхылъ щапIэм. Уеблэмэ хьэлъэзехьэу Химзаводым щылэжьащ. Сыт хуэдэ IэнатIэ пэрытами, абы и гур, и псэр нэхъ зэтауэ щытар литературэрт.
Къурмэн и тхылъ зыбжанэ дунейм къытехьащ: адыгэбзэкIэ Черкесск къыщыдэкIащ «Псыжь и толъкъунхэр» (1968), «Кърухэр» (1970), «Ди гухэлъхэр» (1974), «Тхьэрыкъуэхэм я къафэ» (1989), «Гъатхэ бзухэр» (1993) усэ тхылъхэр. И прозэм щыщу къыдэкIащ: «ТехьэпщIэ» повестыр (1976), «Бжьыхьэ псыдзэ» романыр (1983).
1973 гъэм Москва «Советская Россия» тхылъ тедзапIэм урысыбзэкIэ къыщыдэкIащ «Журавли» усэ тхылъыр. Къурмэн и тхыгъэхэр ди къэралым щыпсэу лъэпкъ зыбжанэм я бзэхэмкIэ зэрадзэкIащ, и усэхэм макъамэ щIалъхьащ.
Дыгъужь Къурмэн и тхыгъэ нэхъыфIхэм хабжэ Октябрь революцэ нэужьым адыгэ къуажэхэм я псэукIам тепсэлъыхьыж, адыгэ тхыдэм нэхъ тегъэщIа «ЩIымахуэ лэгъупыкъу» романыр. Езыр дунейм темытыжми, и IэдакъэщIэкIхэр нобэрей тхылъеджэм зэрыфIэгъэ-щIэгъуэныр къалъытэри, романыр щIэрыщIэу къыщыдагъэкIыжащ Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и къэрал тхылъ тедзапIэм. Ар и щыхьэтщ тхакIуэм и гупсысэр зэманым зэрыдэмыкIуэдыжам.
2020 гъэм Черкесск къыщыдагъэкIащ и IэдакъэщIэкIхэмрэ тхакIуэм теухуа гукъэкIыжхэмрэ щызэхуэхьэса тхылъих. Абыхэм еджэну дэтхэнэми псэкIэ зэхищIэнущ Дыгъужь Къурмэн ди лъэпкъым дежкIэ зищIысар.
НафIэдз Мухьэмэд.
МыкIуэдыжын лъэужь
ТхакIуэ, усакIуэ цIэрыIуэ Дыгъужь Къурмэн яхэтащ хамэ къэралхэм щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм япэу запызыщIахэм. Хэхэс гъащIэм теухуауэ абы итхащ усэ зыбжани: «Тыркум щыпсэу адыгэм и гупсысэхэр», «Тенджыз фIыцIэр», «Сыфлъыхъуащ», нэгъуэщIхэри. Ди лъэпкъэгъу хэхэс-хэм яхуэтхэрт, я гур къиIэтырт.
Адыгэ лъэпкъ гупсысэр, хэкум хуиIэ лъагъуныгъэр къыхощ Дыгъужь Къурмэн и IэдакъэщIэкI дэтхэнэми. СатыриплI фIэкIа мыхъу и усэм абы къыщигъэлъэгъуащ образ хъарзынэ: адыгэм и жьыр нэхъ ину къыщIихумэ, езым и «мафIэр нэхъри гуащIэу зэщIэплъэнущ», адыгэм папщIэ ямы-гъэпсэумэ, «адыгэм папщIэ зигъэлIэнущ». Адыгэ лъэпкъым теухуауэ итхахэм я мызакъуэу, Къурмэн еш имыщIэу телэжьащ дунейм тепхъа ди лъэпкъыр зэщIэкъуэжыным, зы гупсысэм хуэунэтIыным. Аращ Дыгъужьым и IэдакъэщIэкIхэм Адыгейми, Къэбэрдейми, Тыркуми, Абхъазми, Иорданиеми къыщыщIэупщIэу, езыми сэлам гуапэ къыхуагъэхьу дунейм щIытетар.
Нэхъыжьхэм ящIэжыр Совет зэманым тхакIуэхэм цIыху лэжьакIуэм нэхъ гулъытэ хуащIын хуейуэ партым къызэригъэуву щытар, уеблэмэ «план къытралъхьэу» къэплъытэ хъунут. «Производственная тема» зыфIащамкIэ (нобэ тхакIуэхэм ящыгъупщэжащ а темэр, цIыхур лэжьэн зэрыхуейр телевизорым къитхэми хэтыжыххэкъым, я зэш трагъэун закъуэ щхьэкIэ дунейм къытехьауэ куэдым яфIощI).
Дунейпсо литературэм ухэплъэмэ, усакIуэ, тхакIуэ куэд псэуащ зытетхыхь Iуэхур фIэщхъуныгъэ хэлъу къагъэлъэгъуэн щхьэкIэ IэщIагъэ гугъухэм зыхуагъасэу. Золя Эмиль, псалъэм папщIэ, фIамыщI къыщIэзыххэм теухуа роман итхыным ипэкIэ шахтхэм мызэ-мытIэу щIыхьащ, Ибсен Генрик лэжьапIэ зыбжанэ ихъуэжащ. Апхуэдэт Горький Максим.
ЗыкъомкIэ абыхэм ещхьт Дыгъужь Къурмэни. Курыт еджапIэр къимыух щIыкIэ мэлыхъуэу илъэситI лэжьащ, балигъ хъуа иужькIэ, блынзэтелъхьэу, штукатурщикыу щытащ. Москва Литературэ ин- ститутыр къыщиухри, «джанэ къабзэхэм» ярихэтыну къулыкъу зыбжани иIащ: «Ленин нур» газетым и корреспонденту, радиом, ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и къулыкъущIэу, тхылъ щащэ тыкуэн нэхъ ин дыдэу Черкесск дэтым и уна- фэщIу щытащ, ауэ Къурмэн а псор IэщIыб ищIри, Химзаводым и хьэлъэзехьэу илъэс куэдкIэ лэжьащ, фIыуэ цIыху къызэрыгуэкIхэм къалъагъуу, пщIэнтIэпсым и уасэр ищIэу. А псор сэбэп къыщы-хуэхъуащ и творчествэм, езы Къурмэн и хъэтI, и тхэкIэ, и дамы-гъэ зэригъэпэщыжынымкIэ. ТхакIуэм и поэмэхэр, повестыр, романыр зэриухуэм фIэщхъуныгъэ хэлъщ, сыту жыпIэмэ езым гъащIэр зищIысыр игъэващи, ар зэрищIэр хъыбаркIэкъым, атIэ и нэкIэ илъэгъуахэмкIэщ, и псэмкIэ зыхищIахэмкIэщ.
Къэтщтэнщ Къурмэн и «Iэсхьэд и къафэ» поэмэр. Iуэхур щекIуэкIыр бэзэрырщ, зауэм ипэ зэманщ. Бэзэрым темылъ щыIэкъым. «Ей, мамырыгъэр анэ бгъафэщ. Абы дэтхэ- нэ цIыхури хуейщ», — жеIэ усакIуэм. Поэмэм къыщыIэта гупсысэхэр къэзыIуэтэж лIыхъужьым бэзэрыр къы-зэхекIухь, абы зэхехыр адыгэ пшыналъэ дахэм и макъамэ:
Макъамэр пфIощI бэзэрым щIиф,
Зэми жьэражьэу хьэуа бампIэм
Жьы щIыIэтыIэу ар къыщIиху.
ЦIыху минхэм сэ сакIуэцIрокI,
Iэсхьэд и къафэр пшынэм къокI.
Сюжетыр пыщIащ Iэсхьэдрэ абы и щхьэгъусэ Мардиерэ. Iэсхьэд мэкъуауэ гупым я пашэщ, ар лэжьа- кIуэшхуэщ, зыгъэпсэхугъуэм дежи цIыхухэм къахощ и къэфэкIэ дахэмкIэ. Мардие пшынауэ Iэзэщ. Дыгъужь Къурмэн а зэманыр къегъэ-лъэгъуэж фIэщхъуныгъэ хэлъу, цIыхухэр лэжьакIуэ кIуэхэрт уэрэд жаIэу, апхуэдэуи къуажэм къыдыхьэжырт. Мардие и пшынэм гугъу ехьахэм «псэщIэ къахилъхьэжырт», «фызхэми гущэ щIаупскIэрт пшы- налъэм техуэу». ГъащIэ дахэм и теплъэр зы махуэ гуэрым екъутэ шум къихьа хъыбарым. Шым и лъакъуэм ищI макъыр «автомат уэкIэм ещхьт», щыблэм хуэдэт къихьа хъыбарри: «Зауэ». Iэсхьэд зауэм хокIуадэ.Илъэсхэр макIуэ, Мардие къыхуэнэр «Iэсхьэд и къафэрщ».
Зи щхьэр тхъуа, зи ныбжьыр хэкIуэта фызабэм зы махуэ гуэрым пшынэр бэзэрым ехь, абы щегъэбзэрабзэ. Пшынэм и уасэм Iэджи къыщIоупщIэ, япхъуэтэну хьэзырщ, ауэ ищэркъым. КъыщIэупщIэхэр пшынэм зэреуэм кIэлъоплъ, «Пшынэм уасэ иIэкъым, ар гъащIэ пэлъытэщ, мы пшыналъэр екIуу къизыгъэкIым тыгъэ хуэсщIынущ», — яжреIэ. Зы хъыджэбз цIыкIу и адэшхуэр и гъусэу къыIуохьэри, «Iэсхьэд и къафэр» Iэзэ дыдэу кърегъэкI. Мардие хуогуфIэри пшынэр абы ирет, Iэсхьэд щхьэкIэ иуса къафэм, езы Iэсхьэд хуиIа лъагъуныгъэм и фэеплъу, мы псалъэхэри щIегъу:
Си пщащэ цIыкIу,
иджы мы пшынэр,
Уи джэгу хыхьэгъуэщи, ууейщ,
Мы къафэм текIуэныгъэ иныр
ИрибгъэлъапIэу тет дунейм.
Поэмэм и кIэухым философие гупсыси щIэлъщ: лъагъуныгъэр щIэблэ къэс зэIэпах, зи насып къэкIуэгъуэхэм къыхуагъанэ гурыщIэ да- хэщ, цIыхубэ мылъкущ. Мы поэмэми, «Нэгъуей шыхъуэхэр» поэмэми, и усэхэми Дыгъужь Къурмэн къыщигъэсэбэпащ эпитет щIэщыгъуэхэр, зэгъэпщэныгъэ шэрыуэхэр, метафорэ гукъинэжхэр. И прозэми и усэхэми псалъэ къыщигъэсэбэпхэм я куэдагъым гу лъумытэу къанэркъым. Бзэм елэжьхэм къыщагъуэтынущ адыгэбзэм и жыIэкIэ гъэщIэгъуэн Iэджи. Псом хуэмыдэу пейзажыр къэгъэлъэгъуэным хуэIэзэт Къурмэн. «Соплъэ къуршымкIэ» усэм щыщ сатыр зыбжанэ къэтхьынщ:
Къуршыжь бэмпIахэм ягу
хэхъуэнущ,
Уэшх щIыIэтыIэкIэ затхьэщIынущ.
Нэхъыжь-нэхъыщIэкIэщи хабзэр,
НапэIэлъэщI пшэ хужьыр бгым
НызэIэпахыурэ къабзабзэу
Уэшхым иужькIэ залъэщIынущ.
АдэкIэ «жыгхэр уэшх ткIуэпскIэ» (гуфIэгъуэ нэпскIэ къригъэкIыу) зыр адрейм хуэгуфIэнущ,
«Псыкъелъэ иныр зи жьакIэхуу,
Бгы дадэр псыхъуэм къыдэплъэнущ».
Мы дуней тхъэжыгъуэм «пащIэIуантIэу» хуегъэувыжыр и къуажэ Хъумэрэныр, «Тхьэм и гуфIакIэм дэсым ещхьу» а псыхъуэр зыгъэдахэр. Дунейм и щытыкIэр Iэзэу пса- лъэ сурэткIэ къегъэщIыр усакIуэм: «Мазэр изу къыщIэкIащи, зыхуегъафIэ пшэм. ГъащIэр гъащIэкIэ гъэнщIащи, и гуфIэгъуэщ пшэм.
Къурмэн, ищхьэкIэ зэрыжысIащи, Псыжь и образыр гуэхыпIэ имыIэу хиухуэнащ итха псоми, а псым «нэхъыжьыгъэр» хуагъэфащэ Инжы- джитIми, Уарпи, Лаби, абы йоджэ «ди Псыжь-гъуэмылэжь»-кIэ. УсакIуэм Псыжь «Iэ къыхуещI» и толъкъунхэмкIэ. Псыжь и образыр хэтщ Дыгъужь Къурмэн уэсят пэлъытэу итха «ЛъэIу»-ми. УсакIуэм жеIэ «зы махуи пщIэншэу зэримыгъакIуэр», «лэжьыгъэр псом япэ зэрыригъэщар», «лъэпкъым и адыгагъэр дэ- ни щигъэлъапIэу къызэрекIуэкIар, и къару зэрыщымысхьар» (нэгъуэщI Iуэху илэжьахэри къребжэкI). ЦIыху псоми яIэщ пIалъэ, бгыжьхэм ис жьындур къеджэмэ, зы лъэIукIэ къанэхэм зыкъытхуегъазэ:
Уэ сынолъэIур, къуажэм
и нэхулъэм
Щыщ тIэкIукIэ си хьэдащхьэри
гъэпскIыж,
Хъумэрэныжь и уафэм
ит пшэ хужьхэм
Щыщ тIэкIу джэбыну уэ къызэтыж.
Си Iеи, си фIи зыми жремыIэ,
Ефэнды гуэри тхьэ схуремылъэIу,
Си кхъаблэр зыхьхэр тIэкIу
фызэтеувыIи,
Сэ си хьэтыркIэ Псыжь уэр
фыщIэдэIу.
Къурмэн псом хуэмыдэу къехъулIэрт пейзажым теухуа лирикэр. Зы строфа къыхэтхынщ «Гъатхэ махуэм» усэм:
Дыгъэр быдэу щIым и Iупэм
Уафэм къыIуилъхьащ,
Щlылъэр нур-быдзышэ хуабэм
ЗигъэнщIыху ефащ.
Гъатхэм теухуа нэгъуэщI усэ къыдощтэри, гуфIэгъуэр «къраш бзухэ-ми, мэзми, абыхэм джэгу ящIыр, кхъужьей хужьыбзэр «нысащIэу итщ утыкум». Гуэдз хьэсэм еплъу-рэ, усакIуэм упщIэ зыхуегъэув: «Рояль мы ди щIыр? Хьэмэ пщIыхьэпIэ?.. КъыпфIощI щхьэмыжхэр цIыхум и Iэпэу, ныбгъуэ макъамэр къраш!».
Философие гупсысэ зыщIэлъ усэ кIэщIхэри иIэщ Дыгъужь Къурмэн. Апхуэдэщ сатыриплI хъу «Хабзэр хабзэщ» зыфIищар:
Хэти ещIэ, хабзэр хабзэщ,
Хъуэхъум хъуэн щIагъужкъым.
Фlыуэ ялъэгъуа хъыджэбзым
Пылъхьэ хуалъыхъуэжкъым.
Удэзыхьэх, гум къинэж лъагъуныгъэ усэхэм ящыщ куэд итхащ Къурмэн. Апхуэдэщ: «НапIэ Iэтыгъуэ телъыджэ» (Пушкин А. и усэ цIэрыIуэр и тегъэщIапIэщ). «Дзыхь къысхуэпщIынщ», «Си щхьэгъусэ», «Ди гъащIэм папщIэ» зыфIищахэр.
УсакIуэм лъэпкъыр, хэкур фIы ды-дэу илъагъурт, а лъагъуэныгъэр хуэфащэ усэбзэкIэ къигъэлъэгъуащ. Абы и щыхьэтщ и усэ сатыриплIри:
Адыгэм уи жьыр сэ
къысщIихухукIэ
Сэ мафIэ гуащIэу сыблэнщ.
Адыгэм папщIэ самыгъэпсэумэ,
Адыгэм папщIэ сылIэнщ.
Дыгъужь Къурмэн Хэкум, адыгэм, хабзэм теухуа и усэхэр гукъинэжщ, гупсысэ куу зыщIэлъщ. Ахэр ухуащ ритм IупщIэкIэ, рифмэ зэщIэжьыуэкIэ, макъ зэпэджэжкIэ. Аращ абы и усэхэр щIэщыгъуэ, зэгъэщIэгъуафIэ зыщIри. А псоми жыдагъэIэ: мыкIуэдыжынщ Дыгъужь Къурмэн къытхуигъэна лъэужь дахэр.
БакIуу Хъанджэрий,
филологие щIэныгъэхэм
я доктор, профессор.
ЩIэныгъэлI цIэрыIуэ Абдокъуэ Iэуес и ныбжьэгъу пэжт.
Усыгъэхэр
Тенджыз ФIыцIэр
СыныIухьэмэ тенджызым
Нэм икIауэ зеукIыж,
Зэми гур зыщIигъэузу,
Бгы нэпкъ лъагэм зыфIедзэж.
ТенджызыщIэм бэлыхьлажьэр
Щыхъеящи мэгуIэж.
Сыту пIэрэ щыхъэр лъащIэм?
Мы тенджызыр мыувыIэж.
И пэжыпIэр хэт зымыщIэр?
Куэд адыгэм ишэчащ.
Адыгэгуу тенджызыщIэм
Хейуэ куэд щIэтIысыкIащ.
Адыгэгур къоуэ,
Сыплъэм —
Толъкуъныжьхэр къоублэрэкI,
Адыгэгу бампIэу дэлъым
Тенджыз ФIыцIэр кърехуэкI.
Вакъэхэм папщIэ балладэ
Жьырытэджхэт а вакъитIыр,
Щыпсэхужыр жэщ гуварт.
Мывэ дзакIэхэм яуIэт,
КIэлъыщIэпхъуэм жэм цIывам
«ЕкIуэкI» къащIу утыку иным
Къыщыфаи къахуихуащ,
Пщащэ туфлъэ дахэ цIыкIухэм
Нэхущ уджи къыдащIащ.
Уэшхым ахэр зэ хиубыдэт,
Дыгъэм зэ зэфIигъэгъукIт,
Ауэ я къалэныр быдэу
А вакъитIым ирахьэкIт.
Иджы ахэм яIэу щIыхьыр
Бжыхьым лъагэу палъэжащ,
ЩIэмытыжми я лъэгущIыхьыр
Вакъэ напэр къахъумащ.
Жэщ уэлбанэм
Сигъэжейкъым бжьыхьэ уэшхым.
Си щхьэгъубжэм къытоуIуэ,
Хэту пIэрэ сэ къызэджэр,
Си дэIэпыкъуэгъу хуэныкъуэу?
Унэм сэ сыкъыщIэкIауэ
Мис сыхэтщ мы жэщ уэлбанэм.
Зи гум шэрхъыр щIэщIыкIауэ
Къытенари хэт гъуэгуанэм?
Сыт си кIуапIэ?
Нэм щIэIэбэр
Плъагъукъым, уэшхыр зэ мувыIэ…
Жейм сезэгъкъым сэ ныжэбэ,
Уэшхыр абджым къытоуIуэ.
Гъатхэ псыхьэлыгъуэхэр
Гъатхэм и дыгъэIэмкIэ Iуданэу
Псыхьэлыгъуэр уэсым къыхишащ.
Егъэлъалъэ щIыгум и уэс джанэр,
Егугъуу щIымахуэм зэIуищар.
Псыхьэлыгъуэр мис тхьэмахуэ
хъуауэ
Бгым къызэрохьыр, йопIэщIэкI.
Я гъуэгуанэм ахэр щыутхъуами,
Гъатхэ уэрэд къабзэр къырагъэкI.
Мамэ
Махуэу услъэгъуауэ сщIэжкъым,
мамэ,
Махуэлыншэу губгъуэм уэ уитащ.
СабииплI ди гъащIэ телът уи дамэм,
ЩIалэгъуи, дахэгъуи къытщIэптащ.
ЦIыхум яIуэтэж имыIэу гъунэ
Уи щIалэгъуэм щIыгуу уэ блэжьам,
Мы дуней хъурейм хуэдэ хъуну
Къэплъытэжрэ ар зэхэплъхьэжам.
Жэщым унэм уэ укъекIуэлIэжым —
Дыжэ, жьыщIэ, ухуэн вакъэнжьей…
БгъэкIэрахъуэ гъущI щхьэл
Iэрыхьэжэм
Зауэм тIиха адэр къыбдигъейт.
Гъаблэм, зауэм, узым уэ фызабэр
IэпщэкIэ уи закъуэу уебэнащ.
СабииплIым папщIэкIэ хьэзабу
ГъащIэм хэлъа псори уэ пшэчащ.
Гъатхэ пшыхь дахащэщи,
бжэщхьэIум
НакIуэ, мамэ, щэхуу дытегъэс.
Мамэ, етIысэхи, сынолъэIур,
Мы си дамэм уи щхьэ тхъуар
къегъэщI.
Быдэу IэплIэ зэдгъэшэкI
Ар сэращ, Къурмэнщ къопсалъэр,
ГуфIэ нэпсхэр къысфIыщIокI.
СыкъэпщIэжкъэ, си щIыналъэ?
Быдэу IэплIэ зэдгъэшэкI!
ПщIэжрэ, сабиигъуэм къуршым
Бжэн игъэхъуу кIэрытар?
Тесу къидыгъуа уанэшым
Нэр темыплъэу блэлъэтар?
Институтым Мэзкуу къалэ
Уэ зэгуэрым ебгъэжьар?
Ар сэращ, сэращ, уи щIалэрщ,
Еджэн сухри сыкъэкIуэжащ.
Си щIэныгъэр уэ уи бынхэм
Сэ ястынщ щымыIэу хэн,
Уи тхылъ напэу мес мо бгыхэм
УэрэдыщIи сэ пхуистхэнщ.
Пхухэссэнущ жыги гъатхэм,
Нартыху хьэсэхэр пхуэспщIэнщ,
Пхуэзгъэхъунущ уи шы гуартэр
Сыт къыслъысми згъэзэщIэнщ.
Си щIыналъэ, зысхъуэжакъым,
Сэ иджыри сы-Къурмэнщ.
Сыпхуэпэжщи, «маржэ» жаIэм,
ЗыпхуэсщIынущ сэ къурмэн!
Уэшх нэужьым
ДыкъикIыжырт
Губгъуэм дызэгъусэу,
Дэ уэшхышхуэм
Дыщыхиубыдам.
Хэмылъыжу щыгъынхэм
Джылъ гъущэ,
ДыкIуэт ди Iэр зэрыдгъэубыдауэ.
А уэшх иныр,
СощIэжыр, тфIэмащIэт,
Дэ дыгуфIэт,
Ину дыдыхьэшхт,
IэгукIэ къэдубыдурэ
ТкIуэпс пIащэр,
Уэрэ сэрэ
Тыгъэу зэIэпытхт.
Уэшх нэужьым
Сэ уэ сыныщоплъым,
Щхьэц баринэм
ТкIуэпсхэр пылыдыкIт.
Пщэдджыжь розэу
Уэсэпсыр зыпылъым
А дакъикъэм
МинкIэ уедэхэкIт.
Гъатхэ жэщым
Гъатхэ жэщым
Услъагъуну
СынэкIуат фи дей.
Уэздыгъэншэт,
Щэхут фи унэр,
IэфIу хъунт ужей.
ЩIэзгъэкъуауэ щхьэм Iэдакъэр,
Уэрамыбгъу сэрейм
СыщIэсащ, нэхущ
Адакъэр
Iуэху ещанэрейу.
Зэ гъунэгъуу
Фэ фи бжыхьым
СынекIуалIэм сфIэщIт,
Сыныхыхьэу уэ уи
ПщIыхьым,
Уи нэгум сыщIэт.
Вагъуэ ижыр щIым
Къэмысу
Сэ къэзгъэувыIащ,
Даущ иримыгъэщIыну
Абы селъэIуащ.
Гъатхэ жэщым
Услъагъуну
СынэкIуат фи дей.
Уэздыгъэншэт,
Щэхут фи унэр,
IэфIу хъунт ужей.
Ужьыхыжам
Хьэуэ, ущIэмыупщIэ
Ужьыхыжа жьэгум:
Сахуэ яжьэ щIыIэр
Кърипхъэнщ уи нэгум.
