
Урысей Федерацэм и цIыхубэ артисткэ ДыщэкI КIунэ
РСФСР-м и цIыхубэ артисткэ ДыщэкI КIунэ ди лъэпкъ театрыр зэфIэзыгъэувахэм, абы и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэфI хуэзыщIахэм ящыщщ.
Сценэр фIыуэ зылъагъуу щыта ДыщэкI КIунэ и цIэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и щэнхабзэмрэ гъуазджэмкIэ и тхыдэм дыщэ хьэрфхэмкIэ тхауэ къыхэнащ. Ар зымыцIыху республикэм къигъуэтэгъуейт. Абы и гъащIэр хуэгъэпсауэ щытащ театр гъуазджэм гу къабзэрэ псэ хьэлэлкIэ хуэлэжьэным.
1935 гъэм библиотекэ лэжьыгъэм хурагъэджэну илъэс 14 ныбжьым иту ар Псыхуабэ ягъэкIуащ. Курсым кIуахэм спектакль ягъэувауэ, абы еплъа Къалмыкъ БетIал ДыщэкIым къылъыса ролыр зэригъэзэщIар игу ирихьауэ жаIэж. Уеблэмэ, езыр арэзымэ, Москва щыIэ ГИТИС-м игъэкIуэну къыжриIат. Ауэ ДыщэкIыр щеджар Налшык къалэ дэт театр студиеращ.
1937 гъэм Къэбэрдей театрыр къызэIуахащ. Япэу сценэм къихьахэм яхэтащ КIунэ. Корнейчук Александр и «Платон Кречет» пьесэм хэт Лидэ и ролыр игъэзэщIат абы щыгъуэм. КIунэ Къэбэрдей драмэ театрым зэрыщылэжьа илъэс 65-м къриубыдэу роль 250-м щIигъу игъэзэщIащ. Псом хуэмыдэу артисткэм фIыуэ илъагъуу щытащ анэм и ролыр. Абы нэхъ къехъулIауэ къалъытэ Гоголь и «Фызышэм» щигъэзэщIа Тихоновэ Агафье, Шолохым и «ЩIыщIэ къэIэта» тхыгъэм къытращIыкIа спектаклым къыхэщ Куприяновэ Дарье сымэ я ролхэр. КъыжыIапхъэщ, комедие, трагедие ролхэм пылъхьэншэу пэлъэщу зэрыщытар. КIунэ киноми щыджэгуащ. КIыщокъуэ Алим зи сценарий итха «Бгы къыгуэуа» фильмым адыгэ фызыжь Зэрылэ и ролыр арат зратар.
КIунэ театрым гурэ-псэкIэ зэрыбгъэдэтам и фIыщIэ хэлъщ абы и щхьэгъусэу щыта, КъБАССР-м и цIыхубэ артист, РСФСР-м щIыхь зиIэ и артист, драматург, актер, режиссёр Тубай Мухьэмэди.
— КIунэ цIыхубэм фIыуэ ялъэгъуа, ягу къинэжа артисткэщ. Шолохов Михаил и романымкIэ дгъэува «ЩIыщIэ къэIэта» спектаклым абы щигъэзэщIа ролыр апхуэдизкIэ къехъулIати, КIунэ колхоз гъунэгъум къикIа пэлъытэу къыпщигъэхъурт. Ар тщыгъупщэнукъым и лэжьэгъухэми и ныбжьэгъухэми, благъэхэми Iыхьлыхэми. ДыщэкI КIунэ и цIэр къэкIуэну щIэблэм ящыдмыгъэгъупщэну ди къалэнщ.- жеIэ УФ-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Фырэ Руслан.
УФ-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, Урыс театрым и режиссёр нэхъыщхьэ, и лэжьэгъуу икIи и ныбжьэгъуу щыта Теувэж СулътIан игу къегъэкIыж КIунэ роль гукъинэж куэд зэригъэзэщIар, Шолоховым и «ЩIыщIэ къэIэта» тхыгъэм къытращIыкIа спектаклым къыхэщ Куприяновэ Дарье и ролыр псом хуэмыдэу нэхъ къехъулIахэм щыщу къызэралъытар, ар комедие, трагедие ролхэм пылъхьэншэу пэлъэщу зэрыщытар.
КIунэ зыцIыхуу щытахэм ягу къинэжащ псэ къабзэ зиIэ, хьэщIэкIэ фIы, цIыху гуапэу, щапхъэ зытрах артисткэу. Апхуэдэу КIунэ и гуащIэ хилъхьащ театрым къыщIэхъуэ щIэблэр гъэсэн Iуэхум.
Театрым къыдэкIуэу, жылагъуэ лэжьыгъэхэри игъэзэщIащ ДыщэкIым. Ар КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату тIэунейрэ хахащ. ДыщэкI КIунэ нобэ къытхэмытыжми, и Iыхьлыхэм, и лэжьэгъухэм, и гуащIэр фIыуэ зылъэгъуа цIыхубэм, театреплъхэм ящыгъупщакъым.
БжьыхьэлI Розэ.
УФ-м и цIыхубэ артист ТIыхъужь Алий
ФIэщщIыгъуейщ ди лъэпкъым и набдзэу ялъытэ, УФ-м и цIыхубэ артист, театрымрэ киномрэ я актёр ТIыхъужь Алий (1917 — 1995 гъгъ.) и цIэр зэхэзымыха щIагъуэ адыгэм яхэту. КъэзыцIыхуу, фIыуэ къэзылъагъуу щытахэри мащIэкъым. Зи гур къабзэ, зэфIэкI инкIэ Тхьэр зыхуэупса артист щэджащэр цIыхухэм я гум, я псэм дыхьат.
ТIыхъужь Алий и цIыхугъэри, и макъри, и дуней тетыкIэри, и гушыIэкIэри, и джэгукIэри — псори зэкIужт, телъыджэт.
— Дэ жыдоIэ «комик» дыхьэшхэн роль зыгъэзащIэ артистхэм щхьэкIэ. НтIэ, мис абыкIэ Алий къытекIуэн щыIэу къыщIэкIынкъым. Дунейпсо тхыдэм къыхэна Чаплин Чарли пэпщI хъунущ ар. ЦIыхур игъэгуфIэным, нэжэгужэ ищIыным, игъэдыхьэшхыным къарууш-хуэ тригъэкIуадэркъым. Ар Алий къыдалъхуа и зэчийм щыщт, — жеIэ УФ-мрэ КъБР-мрэ гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ Теувэж СулътIан. — Куэдрэ сыдэлэжьащ, роль куэд дэсщIащ сэ ТIыхъужьым.
Шолоховым и фестиваль щыIэу Ростов къалэ зэгуэр кIуауэ щытащ ди артистхэр, режиссёрхэр. Абы щагъэлъэгъуащ «ЩIыщIэ къэIэтар». Ар адыгэбзэм къизыгъэтIэса Къэрмокъуэ Хьэмид. «ЩIыщIэ къэIэтар» апхуэдизкIэ екIуу зэридзэкIати, урыс театрым зэрыщагъэувам нэхърэ адыгэбзэр нэхъ Iэрыхуэу, Шолоховым и лIыхъужьхэм нэхъ езэгъыу, нэхъ къекIуу къалъытауэ щытат.
СулътIан зэрыжиIэжымкIэ, сымаджэу къыщIэкIри, Шолоховыр абы щыгъуэ Ростов къэкIуэфатэкъым. Арати, ар щыпсэу станицэм кIуахэщ. ЦIыху куэдым ягъэзэщIащ Щукарь и ролыр, абыхэм яхэтащ дуней псом щыцIэрыIуэ артистхэри. Ауэ псоми ар зэрагъэзащIэр дыхьэшхэн къудейуэт: къапсэлъым гупсысэ хамылъхьэу, зы жыпхъэм тету. Абыхэм я Щукархэр лIы цIыкIу зэкIэлъымыкIуэт, джэгуахэри лъахъшэт. Арати, тхакIуэшхуэм деж щыщIыхьэм, Щукарь и ролыр зыгъэзащIэ Алийр, лIы къуэгъу псыгъуэ кIыхьыр щилъэгъуам къэуIэбжьащ — и теплъэкIэ хуэзэртэкъым. СулътIан дэIэпыкъуурэ, спектаклым щыщ зы Iыхьэ цIыкIу абы и пащхьэм щыджэгуахэщ.
«Партым сыхыхьэну сыкъэкIуат» жыхуиIэ сценэрат ар. Абы и кIэр зэриухыр мыпхуэдэущ: «Уэ пхуэдэ кхъахэжьхэр партым и щхьэфэм ириудэкIыну», — жиIэрт Нагульновым, къыщIэгубжьэрти, къыщIихужырт. А псалъэр Токъуийм къыжриIа нэужь, мыдэ тридзэн фIэкIа умыщIэу Алийр къиIэтырти, игъэувыжырт. ТIыхъужьым адэкIэ ищIэрат — IукIуэтырти: «Ы-ы-ы, имычэзууэ сыкъэкIуащ, иужькIэ сыкъыщIыхьэн хуеящ», — жиIэрт и псалъэхэр зэпишу.
А псалъэхэр Шолоховым щызэхихам щыгъуэ и дыхьэшхри и гъы нэпсри зэхыхьэжауэ а зэрылъэрымыхьым хуэдэу къэтэджри, Алий IэплIэ къыхуищIауэ щытащ.
— Алий цIыхушхуэщ, адыгэр зэрыгушхуэщ. Псэууэ фIэкIа къэслъытэркъым. Сэ икъукIэ срипагэщ Алий и фэеплъу къызэрагъэпэща «УгушыIэнумэ, къеблагъэ!» зэхьэзэхуэм сэ згъэува спектаклхэм плIэнейрэ япэ увыпIэр къызэрыщахьам, — жеIэ Теувэж СулътIан.
ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрыр зыгъэбжьыфIа артист цIэрыIуэ, гушыIэ жанрым къыхуигъэщIа ТIыхъужь Алий и цIэр лъэпкъ драмэ гъуазджэм и тхыдэм къыгуэхыпIэ имыIэу хэпщIащ, абы и джэгукIэр, и утыку итыкIэр, къигъэщIа роль хьэлэмэтхэр цIыхубэм гукъинэж ящыхъуащ. Апхуэдэу Алий ягу къинэжащ щыпсэуа хьэблэм, къалэм щекIуэкI жылагъуэ Iуэхухэм жыджэру хэлэжьыхьу, цIыхубэм пщIэ къыхуащIу, хуэныкъуэхэм чэнджэщ щхьэпэхэр яриту зэрыщытар.
Адыгэ театрым и артист Шыбзыхъуэ Басир зэгуэр жиIэгъауэ щытащ ТIыхъужь Алий зэрахэмытыжрэ театрым зеиншафэ къытеуауэ. Абы и мызакъуэу, адыгэ лъэпкъ псом дежкIи ар хэщIыныгъэщ.
Иджыри къэнащ ТIыхъужь Алий щыджэгуа спектаклхэр, абыхэм я фэеплъ сурэтхэр, и лэжьэгъухэм, и Iыхьлыхэм, зыцIыхуу щытахэм я гукъэкIыжхэр.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
Урысей Федерацэм и цIыхубэ артист Сонэ Мухьэрбий
УФ-м и цIыхубэ, КъБР-м щIыхь зиIэ я артист, режиссёр, зэдзэкIакIуэ Iэзэ Сонэ Мухьэрбий ящыщщ ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и лъабжьэр зыгъэтIылъахэм, абы и псыпэр езышэжьахэм.
Сонэ Мухьэрбий зыцIыхуу щытахэм зэрыжаIэжымкIэ, дэтхэнэ зы ролри, цIыкIущ е инщ жимыIэу игъэзащIэрт, и зэфIэкIи и къаруи ирихьэлIэу. IэхъуэгъуэтегъэкIыу ар зыщIыпIэ зэгуэр щыджэгуауэ зыщIэж щыIэкъым. Псори къызэщIэпкъуэжмэ, а артист цIэрыIуэм сценэм роли 120-м щIигъу къыщехъулIащ, образ зэмылIэужьыгъуэхэр къигъэщIу.
1941 гъэм урыс режиссёр цIэрыIуэ Немирович-Данченкэ Налшык щыIэу «Фигарэ и фызышэм» щеплъам, Сонэм къыхужиIат:
— «Си гугъакъым мыпхуэдэ артист Налшык щыслъагъуну. Уэ утыкум ущоджэгу, мыдэ француз дыдэр зэрыщытын хуейм хуэдэу. Фигарэ зэрыщытыпхъэр уи деж щыдолъагъу. Си гуапэщ дяпэкIи ебгъэфIэкIуэну».
ЗэрытщIэщи, артистхэм зыр адрейм емыщхьу, щхьэж езым и хъэтI, и утыку итыкIэ иIэжщ, ауэ, театрыр фIыуэ зылъагъухэм, абы хэзыщIыкIхэм Сонэр къыхагъэщхьэхукIырт и лэжьыгъэ бгъэдыхьэкIэмкIэ, и IэщIагъэм гурэ псэкIэ зэрыбгъэдэтымкIэ, и IэнатIэм зэрыхуэпэжымкIэ. Абы зэхуэдэу къехъулIэрт дыхьэшхэн ролри, трагедиери, драмэри. Амплуа хэха иIэтэкъым Сонэм. Театрым роль куэд щызыщIа Сонэр артист къудейтэкъым, ар икIи режиссёрт. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым абы щигъэуващ пьесэ зыбгъупщI. Апхуэдэхэщ Мольер и «Скапен зэхищIыхьахэр», Къущхьэ СулътIан и «Я фIэщ ущыхъукIэ», Чеховым и «Мыщэ» водевилыр, нэгъуэщIхэри.
Мухьэрбий пьесэхэр, рассказхэр, романхэр и Iэдакъэ къыщIэкIащ. Ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, абы я нэхъыбэр дунейм къытехьакъым, езыр цIыху щэхуу зэрыщытам, и лэжьыгъэхэр къыдигъэкIыныр Iуэху зэримыщIам къыхэкIыу. Абыхэм ящыщщ «Кондицэм къикIыркъым», «ЩIэгъэуэн», «Иджыри «двойкэ»?», «БжьапщIэ», «Ухеймэ — улъэщщ». Пьесэ куэди зэридзэкIащ Мухьэрбий. Апхуэдэщ адыгэ театрым щагъэувауэ щыта Мольер и «ЗалымыгъэкIэ ягъэIэза», Шекспир и «Ромеорэ Джульеттэрэ», Горькэм и «Вассэ Железновэр», Островскэм и «Талантхэмрэ абы щхьэщэ хуэзыщIхэмрэ», Симоновым и «Сэ къызэжьэ» пьесэхэр. Апхуэдэу Щхьэгъэпсо Мухьэмэд и гъусэу Сонэм 1950 гъэм адыгэбзэкIэ зэридзэкIауэ щытащ осетин драматург Токаев Асах и «Псэлъыхъухэр» пьесэр. А лэжьыгъэхэр щыхьэт тохъуэ Сонэ Мухьэрбий адыгэ театрым и зыужьыныгъэм зэфIэкIышхуэ зэрырихьэлIам, и гуащIэр куэдым зэрылъэIэсам.
Япэ уитыныр, гъуэгугъэлъагъуэу ущытыныр зэрыкъалэн гугъур, жэуаплыныгъэшхуи зэрыпылъыр фIыуэ къыгурыIуэрт абы. Ди лъэпкъ щэнхабзэм зегъэужьыным псэемыблэжу хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщIа а цIыху гуащIафIэр, адыгагъэ нэс зыхэлъар, артист гъуэзэджэр ноби цIыхухэм ящыгъупщэркъым.
Арщыдан Дахэнагъуэ.
Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь Къамбий Мухьэб
Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь, Лениным и орденыр, «Гъубжэрэ Уадэрэ» дыщэ медалыр зыхуагъэфэща, «КъБАССР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ» цIэ лъапIэр зыфIаща Къамбий Мухьэб Алим и къуэр ящыщщ Къэбэрдей-Балъкъэрым и егъэджэныгъэ IэнатIэм и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIа хэкупсэхэм. Илъэс 41-кIэ ар пэрытащ егъэджэныгъэ IэнатIэм, япэщIыкIэ есэпымкIэ егъэджакIуэу, иужькIэ илъэс 30-м щIигъукIэ унафэщIу щылэжьащ Дзэлыкъуэ районым хыхьэ Къармэхьэблэ къуажэм дэт курыт школ №1-м.
Къамбийр Къармэхьэблэ жылэм къыщалъхуащ 1923 гъэм и накъыгъэ мазэм. Къуажэм дэт курыт школым и 9-нэ классыр къиухагъащIэт, Хэку зауэшхуэр къыщыхъеям щыгъуэ. 10-нэ классым и япэ Iыхьэ ныкъуэр и кIэм нигъэсыну хунэмысу, 1941 гъэм и бжьыхьэм Мухьэб Дзэ Плъыжьым ираджащ икIи механикхэр щагъэхьэзыру Астрахъэн къалэм дэта авиацэ школым щеджащ. А илъэсым и щэкIуэгъуэм къыщыщIэдзауэ къыкIэлъыкIуэм и шыщхьэуIу пщIондэ ар слесарь-механикыу щылэжьащ Кировым и цIэр зэрихьэу Астрэхъэн къалэм дэт, кхъухьлъатэхэр щаухуэ икIи щызэрагъэпэщыж IуэхущIапIэм. А зэманым абы щащIырт дзэм къыщагъэсэбэп аэроIэжьэхэр. 1942 гъэм и фокIадэ мазэм фронтым Iухьащ Къамбийр. Адыгэ щIалэ хахуэр бийм щыпэщIэтащ Сталинград и деж, щызэуащ Ипщэ фронтым.
Илъэсым щIигъукIэ зауэ IэнатIэм Iутауэ, Мухьэб еджакIуэ ягъэкIуащ кхъухьлъатэзехуэхэр щагъэхьэзыру Кировобад дэт авиацэ еджапIэм. Кхъухьлъатэзехуэ-бомбардировщик IэщIагъэр иIэу ар къиуха нэужь, бгъэдэлъ щIэныгъэмрэ зэфIэкIымрэ къалъытэри, лейтенант нэхъыщIэ Къамбий Мухьэб еджапIэм щылэжьэну къагъэнэжащ. Зауэр ди текIуэныгъэкIэ иухыу илъэсым щIигъу дэкIыжа нэужьщ абы Iэмал щигъуэтар дзэм къыхэкIыжыну.
1946 гъэм и бжьыхьэм Къамбийм къигъэзэжащ щалъхуа и щIыналъэм. Куэд дэмыкIыу ар къуажэм дэт курыт школ №1-м уващ, есэпыр сабийхэм яригъэджу. И псэм занщIэу къищта IэщIагъэм зэрырилажьэм гукъыдэжышхуэ къритырт Къамбийм. Зэрылажьэм хуэдэурэ Мухьэб ехъулIэныгъэкIэ къиухыжащ Къэбэрдей пединститутыр. Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэм хэлъ щэхухэм щIэх дыдэу щыгъуазэ хъуащ, зыхыхьа гупми фIыуэ яхэзэгъащ ар. ЩIэныгъэфI яригъэгъуэтырт абы и гъэсэнхэм, ядэлэжьэфырт адэ-анэхэми, ахэр егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэм къыхишэу. Лэжьыгъэм жыджэру, жэуаплыныгъэр зыхищIэу пэрыува щIалэщIэм къызэгъэпэщакIуэ зэфIэкI зэрыбгъэдэлъым гу лъамытэу къэнакъым. 1957 гъэм абы къыфIащащ «КъБАССР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ» цIэ лъапIэр. Куэд дэмыкIыу Къамбийр ягъэуващ а школым и унафэщIу икIи дзыхь къыхуащIа а IэнатIэр иригъэфIакIуэу илъэс 30-м щIигъукIэ зэрихьащ.
Зи пашэ еджапIэр сыт хуэдэ лъэныкъуэкIи щапхъэу щытын хуейуэ къилъытэрт Къамбийм. Зи къалэнхэр ныкъусаныгъэншэу зэфIэзых унафэщIыр езыр щапхъэ яхуэхъурт къыдэлажьэхэми иригъаджэхэми. Зэман кIэщIым къриубыдэу Мухьэб еджапIэр яхригъэбжэфащ Дзэлыкъуэ щIыналъэм щыпэрытхэм, республикэм щынэхъыфIхэми яхригъэлъытэфащ.
И IэщIагъэмкIэ щIэныгъэшхуэ зыбгъэдэлъа, зэфIэкIышхуэ зиIа егъэджакIуэ щыпкъэм и IэужьыфIхэр куэд мэхъу. Школым къыщызэрагъэпэщат ныбжьыщIэхэм ябгъэдэлъ зэфIэкIхэр щагъэнахуэ гупжьей зыбжанэ, щылажьэрт предмет щхьэхуэхэр куууэ щрагъэдж факультативхэр. Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэр урысыбзэкIэ егъэкIуэкIын хуейуэ щагъэувам щыгъуэ, Къамбийр зи унафэщI курыт школыр япэ абы хуэкIуэфахэм ящыщащ. ЗыIэригъэхьэ ехъулIэныгъэ лъагэхэр къалъытэри, школыр хъуащ ЕгъэджакIуэхэм я щIэныгъэм щыхагъахъуэ республикэ институтым практикэ лэжьыгъэхэр щригъэкIуэкI IуэхущIапIэ. Абы щрагъэкIуэкIырт республикэпсо, урысейпсо конференцхэр, нэгъуэщI зэIущIэхэр.
ЕджапIэм и гъэсэнхэр цIэрыIуэ зэрыхъуар ябгъэдэлъ щIэныгъэм и закъуэтэкъым, атIэ абыхэм спортми ехъулIэныгъэфIхэр къыщагъэлъагъуэрт, етхуанэ гуащIэдэкI четверткIэ зэджэу щыта гъэмахуэ губгъуэ лэжьыгъэхэми щыпэрытт. Сыт хуэдэ къалэнми пэлъэщыфырт Къамбийр зи пашэ гупыр. А лъэхъэнэм абы зэтриубла егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэр лъабжьэ быдэ хуэхъуащ школым икIи нобэр къыздэсым Къамбийм иIа Iуэху зехьэкIэр, цIыху хэтыкIэр я щапхъэу къокIуэкI.
Зи цIэр фIыкIэ Iуа егъэджакIуэ гумызагъэм къэрал гулъытэ лъагэ игъуэтащ. СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и УнафэкIэ 1968 гъэм и бадзэуэгъуэм и 1-м къыфIащащ Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь цIэ лъапIэр, Лениным и орденымрэ «Гъубжэрэ Уадэрэ» дыщэ медалымри кърату.
Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэм куууэ зэрыхэтым, зи унафэщI школым щызэфIих къызэгъэпэщыныгъэ лэжьыгъэшхуэхэм къадэкIуэу, Къамбий Мухьэб жыджэру хэтащ районым, республикэм щекIуэкI жылагъуэ Iуэхухэм. 1956 — 1988 гъэхэм ар хахащ къуажэ, район советхэм я депутату, абы щыгъуэ пщIэшхуэ зиIэу щыта КПСС-м и райкомым хэтащ, егъэджакIуэхэм я профсоюзым и обкомми хагъэхьат. Къамбийр пщIэ хуащIу ягъэкIуауэ щытащ КПСС-м и XXVI съездым, ЕгъэджакIуэхэм я союзпсо зэхуэсхэми я делегату щытащ.
1987 гъэм Къамбийр пенсэ кIуащ, арщхьэкIэ егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэр IэщIыб ищIакъым. Ар ноби я унэтIакIуэщ а IэнатIэм пэрыувагъащIэ егъэджакIуэ ныбжьыщIэхэм, къытщIэхъуэ щIэблэми я ущиякIуэщ, щапхъэ нэсщ.
КъБР-м и егъэджэныгъэ IэнатIэм и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIа, Iуэху зехьэкIэ пэрытхэр, къэралпсо щапхъэфIхэр и гъуазэу дзыхь къыхуащIа IэнатIэр зэрыригъэфIэкIуэным дапщэщи хущIэкъуа, щалъхуа щIыналъэр фIыуэ зылъагъу хэкупсэм и пщIэр лъагэщ. Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь Къамбий Мухьэб Алим и къуэм и цIэр фIащыжащ ар зи унафэщIу щыта, Къармэхьэблэ къуажэм дэт курыт школ №1-м. А цIэм ирипагэу зэрахьэ IуэхущIапIэм и IэщIагъэлIхэми абы и гъэсэнхэми.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
УФ-м и цIыхубэ артисткэ Гъэсашэ Наталье
Сабий садым иджыри кIуэуэ, школ учебникым ит «Удз гъэгъахэр щхъуантIэ мэхъу» усэ цIыкIур къэзыщтэу макъамэ щIэзылъхьа хъыджэбз цIыкIум цIыхушхуэ къызэрыхэкIынур гурыIуэгъуэт. Илъэс куэд дэкIа иужьщ, а усэ дыдэр композитор Чайковскэм и макъамэ щIэлъу романсу зэрыщыIэр езым къыщищIар. Гъэсашэ Наталье иджы Урысейм и цIыхубэ артисткэщ, профессорщ, Кавказ Ищхъэрэм ГъуазджэхэмкIэ и къэрал институтым вокал гъуазджэмкIэ и кафедрэм и унафэщIщ.
Наталье и сабиигъуэр, школкIуэгъуэр, зэрызиужьар Джылахъстэней щIыналъэм епхащ, ар абы къыщалъхуащ, къыщыхъуащ. «Сабийр дунейм къыщытехьэкIэ ину магъ. КъызэрысщыхъумкIэ, сэ занщIэу уэрэд жысIащ. Ар къарууэ къысхэзылъхьар си лъахэращ. СщIэжыркъым уэрэд щыжызмыIа зэман щIагъуэ щыIауэ. Сабий садым дыщыкIуэм си дэлъху нэхъыщIэ Мурат къыжьэдэхуауэ щытащ: «Ди Таля (апхуэдэут унагъуэм къызэрыщызэджэр) артисткэ хъунущ». Абы жиIар згъэпэжащ», — игу къегъэкIыж Гъэсашэм.
Макъамэ Iэмэпсымэхэр щыгъуэтыгъуей зэман щыIащ. Абы щыгъуэм, Наталье зэрыжиIэжымкIэ, Тэрч жылэ псом зы дохутыр гуэрым фIэкIа нэгъуэщIым пианинэ имыIэу апхуэдэт. Арати, дохутырым и унэмкIэ щIалэгъуалэм щIэх-щIэхыурэ зыблрагъэхырт, абы къыщIэIукI макъамэхэм яфIэгъэщIэгъуэныщэу едаIуэрт. Абыхэм яхэтт уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэ иужькIэ хъуа Гъэсашэри. «Зэманыр нэхъ тынш щыхъум, курыт школым фортепианэ къытхуашащ. Нэфлъашэ Махьмуд музыкэм дыщигъэгъуазэрт, нотэхэр дигъэджырт. Сэ абы и дерсхэр нэхъуеиншэу сигу изубыдэрт, псом хуэмыдэу нотэхэр фIыуэ зэзгъэщIати, 10-нэ классыр къэзухыу Налшык дэт макъамэ училищэм сыщIэтIысхьэну сыщыкIуам, экзаменхэр къызэхьэлъэкIатэкъым».
Наталье Къэбэрдей-Балъкъэрым и композитор нэхъ цIэрыIуэ псоми я уэрэдхэр игъэзащIэу щытащ. Молэ Владимир, Жырыкъ Заур, ХьэIупэ ДжэбрэIил, Османов Нихьэт, нэгъуэщIхэми я лэжьыгъэхэр гукъинэжу игъэзащIэрт.
«Уэрэдым е макъамэм уэ узэрыхэдэм хуэдэу, езыми укъыщыхих щыIэу къысщохъу. Ар уи гум, уи псэм зэрыдыхьэм, уи макъым зэрызыдищIым куэд елъытащ. Сыт хуэдэ уэрэдри а щыжысIэ дакъикъэм сэ лъагъуныгъэкIэ згъэнщIырт, арыншауэ абы къедаIуэм ар и фIэщ пщIыфынукъым», — жеIэ Гъэсашэм.
«Кабардинка» къэрал академическэ ансамблым уэрэд щыжиIэу Наталье лэжьащ, къэрал куэди къызэхикIухьащ. А зэманхэм пыщIа гукъэкIыж и мащIэкъым уэрэджыIакIуэ бзылъхугъэм.
Иджы ар егъэджакIуэщ. Кавказ Ищхъэрэм ГъуазджэхэмкIэ и къэрал институтым щIэсхэм я къэухьым зэрыхигъэхъуэным толажьэ.
— Институтыр къызэрызэIуахрэ зыужьыныгъэм и гъуэгум тетщ, абы и егъэджакIуэхэри щхьэж и IэнатIэм хуэIэижь зэрыхуэхъунум хущIокъу. ЕджапIэм и лъэщагъым зиубгъуху, зэфIэкI яIэу абы къыщIэкI щIалэгъуалэри нэхъыбэж мэхъу. ЕгъэджакIуэу сызэрылажьэрэ зэхьэзэхуэ зэмылIэужьыгъуэхэм я къэпщытакIуэ гупхэм сыхэтщ. Срагъэблэгъауэ щытащ Рахманиновым, иужькIэ Лесицианым я цIэкIэ къызэрагъэпэща зэпеуэхэм. Ди студентхэр дошэ Москва, Санкт-Петербург, Владикавказ, Астрахъэн, Сочэ, Дон Iус Ростов, нэгъуэщI щIыпIэхэми. ЕхъулIэныгъэу яIэм арэзы дыкъещI, — жеIэ егъэджакIуэм.
ИлъэсипщI хъуауэ Гъэсашэ Наталье хэтщ Урысейпсо методикэ советым. Гъэ къэс мэлыжьыхь мазэм зэфIэкI зиIэ щIалэгъуалэр Санкт-Петербург щызэхуашэс. Кавказ Ищхъэрэм ГъуазджэхэмкIэ и къэрал институтым икIыу зэхыхьэм илъэс къэс екIуалIэ ди артистхэм къахь фIыщIэ, щIыхь тхылъхэм ятепщIыхьмэ, мы еджапIэ нэхъыщхьэм зиужьауэ жыпIэ хъунущ.
БАГЪЭТЫР Луизэ.
Россие
Гъуэгуанэ Iэджэм дахэдэу
ЗэтхьэлIэжауэ ущие,
ПситI зэхэлъадэм дыхуэдэу,
Ди Къэбэрдейри Россием
ГуэмыкIыжыну гухьакъэ,
Ар насып ини тхуэхъуакъэ.
Сабий зэуакIуи къытхэту,
Ди лъапсэр кIуэду ди гугъэу,
Бийм ди гущIыIур игъуэту
Арати пащIэр щылыгъуэр,
Зауае ябгэр щежьари
Россиери гъусэ щыхъуари.
Я щхьэцыр данэу е дафэу
Къытщхьэщыжынхэр къыщысым,
Къабзэ хъужакъэ ди тафэ,
Ди щIыгум гуауэу къылъысым
Нэхъыбэр бийхэм еттауэ,
Зэпыдгъэуакъэ ди зауэр!
Россием дигъащIэу IэщIагъэ
Къуэш ищIыфари ди закъуэ?
Ди бын зэрышэу зэблагъэ
Гъуэгу дызытетым дищIакъэ.
Россием дыгуэтти къытхэхъуэрт,
Абы пэIэщIэр унэхъурт.
Уэм икъутамэ жыг щхъуантIэр,
Гъатхэм къыдожыр аргуэру,
Апхуэдэу хэти и пщIантIэ
ЩхъуантIагъэ дахэр дэзщ уэру.
Ди гуауэщхьэуэр кIуэдауэ,
Ди гум жьы дихуу добауэ.
Жыгышхуэу хадэм димытми,
Псышхуэм дыщыщкъэ зы ткIуэпсу.
Iэпхъуамбэ закъуэу дыпытми,
Къуэшыгъэ къабзэр гунэсу
Хэкум хегъахъуэр, мэбжьыфIэ.
Россие!
Уэрщ дызыщыщри, догуфIэ.
КIыщокъуэ Алим,
КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ.
Генерал-полковник Ерыжокъуэ ТIутIэ
Ерыжокъуэ ТIутIэ 1940 гъэм щэкIуэгъуэм и 7-м Бахъсэн щIыналъэм хыхьэ Къэсейхьэблэ къуажэм къыщалъхуащ. Курыт еджапIэ нэужьым ар комсомол лэжьакIуэу щыIащ «Искож» комбинат яухуэм. 1959 гъэм и бжьыхьэм ар армэм ираджащ икIи Кавказ Ищхъэрэ дзэ округым къалэн къулыкъур щрихьэкIыу, сержант щIалэр Баку комиссар 26-м я цIэр зезыхьэ топгъауэ еджапIэу Тбилиси дэтым и курсант хъуащ. Ар диплом плъыжькIэ къиухри, лейтенант хъуа адыгэ щIалэр 292-нэ фочауэ полкым и взводым и унафэщI ящIащ.
Ерыжокъуэ ТIутIэ и щIэныгъэм, IэщIагъэм хигъахъуэ зэпыту, и къулыкъукIэ дэкIуэтейуэ къекIуэкIащ. 1970 — 1974 гъэхэм ар Ленин Владимир и цIэр зезыхьэ дзэ академием щеджащ.
ЩIыпIэ зэмылIэужьыгъуэхэм къалэн щищIащ Ерыжокъуэм. Ар щыIащ 117-нэ фочауэ полкым, 20-нэ мотострелковэ дивизэм, Урал дзэ округым и 44-нэ еджапIэ танк дивизэм, Москва дзэ округым и 13-нэ армэ корпусым я унафэщIхэм я къуэдзэу лэжьащ.
Чернобыль АЭС-р къыщыуам къиша гуауэмрэ Iуэху мыщхьэпэхэмрэ ноби ящыгъупщэркъым. Ерыжокъуэ ТIутIэ яхэтащ 1986 гъэм абы и лъэужьхэр гъэкIуэдыжыным телэжьа гупым.
Ерыжокъуэр Сыбыр дзэ округым, къыкIэлъыкIуэу Ипщэ лъэныкъуэ дзэм я унафэщIхэм я къуэдзэу щытащ, иужьым абы и къалэнхэр Азербайджаным щрихьэкIащ.
Афган зауэр ХХ лIэщIыгъуэм екIуэкIа зауэ гуащIэхэм ящыщ зыщ. Абы лIыгъэ щызыгъэлъэгъуахэм, советыдзэхэр къишыжыным зи гуащIэ хэзылъхьахэм ящыщщ ТIутIэ.
1992 гъэм IэщэкIэ ЗэщIэузэда Къарухэм къалэныр щезыхьэкIхэр зэрагъэмащIэм къыхэкIыу, адыгэлIыр зыгъэпсэ-хуакIуэ ягъэкIуащ, дзэ фащэр зэрихьэну икIи зауэ лъэхъэ-нэм къигъэсэбэпыну хуиту.
Урысей Федерацэм и Президент Ельцин Борис и лъэIукIэ Ерыжокъуэ ТIутIэ 1993 гъэм куржы-абхъаз зэныкъуэкъур щекIуэкIа щIыпIэм къалэн хэха иIэу ягъэкIуащ. Апхуэдэу ар хэтащ Будённовск къалэм дэт сымаджэщыр щаубыдам Басаев Щамил епсэлъахэм.
Ерыжокъуэ ТIутIэ 1966 гъэм лейтенант нэхъыжьым къыщыщIидзэри, 1991 гъэм генерал-полковникым нэсащ. И щIэныгъэкIи, IэщIагъэкIи, лэжьыгъэкIи зиужьу, сыт хуэдэ къалэн пщэрылъ къыщащIми, тэмэму игъэзащIэу къэгъуэгурыкIуащ Ерыжокъуэ ТIутIэ. АдыгэлI хахуэр гулъытэншэ хъуакъым икIи къэрал дамыгъэ зэмылIэужьыгъуэ 44-рэ къыхуагъэфэщащ. Абыхэм ящыщщ Ленин и орденыр, «Вагъуэ плъыжь» орденитIыр, «Зауэм къыщигъэлъэгъуа зэфIэкIым папщIэ», «къэмылэнджэж лэжьыгъэм папщIэ» медалхэр. Ерыжокъуэ ТIутIэ щеджа, Бахъсэнёнкэ къуажэм дэт курыт еджапIэ №1-м и музей-пэшым щахъумэ генерал-полковникым и хьэпшыпхэр, и дэфтэрхэм, къыхуагъэфэща дамыгъэхэм я тхылъхэм я копиехэр.
УАРДЭ Жансурэт.
Щытхъухэм я нэхъ лъапIэ
РСФСР-м щIыхь зиIэ и артисткэ Шэру Соня Сыхьэтджэрий и пхъур 1929 гъэм щIышылэм и 28-м Къармэхьэблэ (Каменномост) къуажэм къыщалъхуащ.
Зэрысабийрэ къэфэну зыфIэфI, и ныбжьым хуумыгъэфэщэнуи телъыджэу ар къызэхъулIэу щыта хъыджэбзым адыгэ лъэпкъ къафэхэм сыт щыгъуи хуищI гулъытэмрэ хуиIэ гукъыдэжымрэ къыпхуэмыIуэтэным хуэдизу лъагэт. «Мыхэр узот, къафэм и гуащэ цIыкIу», — жиIэри, и анэшхуэм Соня къритат пхъуантэм къыдиха, налмэсу зэщIэлыдэ тажыр, налкъуткIэ гъэщIэрэщIа лэрыпсымрэ тхьэгъухэмрэ. Хэт ищIэрэ, «вагъуэ» хъуным и щIэдзапIэр а дакъикъэхэра е художественнэ самодеятельностым и республикэ зэпеуэ здекIуэкIым Кавказ Ищхъэрэм и пшынауэ нэхъыфI дыдэхэм ящыщ Къашыргъэ КIурацэ Дзэлыкъуэ районым къикIа хъы-джэбз цIыкIур и теплъэкIи и зэфIэкIкIи адрейхэм куэдкIэ къазэрыхэщым гу щылъитара…
Сытми, зи къэфэкIэр хьэлэмэтыщэм теухуауэ «Дыгъэ къуэмыхьэж» усэр Къэшэж Иннэ щIитха, зи дахагъэр Идар Темрыкъуэ ипхъу Гуащэнэ и скульптурэ образ хъуа Шэру Соня гъуэгуанэ дахэ къикIуащ.
1946 гъэм Соня хагъэхьащ а зэманым ирихьэлIэу икъукIэ цIэрыIуэ хъуа Къэбэрдей-Балъкъэрым Уэрэдымрэ къафэмкIэ и ансамблым. А гуп гъуэзэджэм Шэру Соня зэрыхэта илъэсхэм къриубыдэу ди къэфакIуэхэр союзпсо, дунейпсо фестивалхэм я лауреат зыбжанэрэ хъуащ. «Соня хуэдэу къофэ» жаIамэ, ар пщащэхэм дежкIэ щытхъухэм я нэхъ лъапIэт. Шэрум и къэфэкIэу щытар гъэсакIуэ куэдым нобэр къыздэсым къахуэмыIуэтами, гурыIуэгъуэ хъуар зыщ: ар къафэм и щэху псори зыщIэ къэфакIуэт.
И къару емыблэжу зэрылэжьам, езыр цIыху уардэу, удихьэхыу зэрыщытам я фIыщIэкIэ, Шэру Соня Кавказым и къэфакIуэ нэхъыфI дыдэхэм ящыщ хъуащ. Абы «къафэм и гуащэкIэ» къеджэрт. Соттаев Къанщауэ Соня и гукъэкIыжхэм къыхегъэщ: «ЩIалэгъуалэмрэ студентхэмрэ я дунейпсо фестивалым (Москва) дыщыхэтам, дыкъэфэн и пэ къихуэу, Соня утыкум къихьэри, «Къафэм» и тхыдэмрэ и купщIэмрэ тепсэлъыхьат. Зэхыхьэм и къэпщытакIуэ гупым хэта Улановэ Галинэ зыкъэдгъэлъэгъуа нэужь, Соня IэплIэ къыхуищIри, жиIат: «Мы къафэмрэ мы цIыхубзымрэ фиIэмэ, зэи фыкIуэдынукъым».
Шэру Соня кинофильмхэмрэ телефильмхэмрэ мызэ-мытIэу хэтащ. Абы республикэм и лъэпкъ къафэм зегъэужьыным къаруушхуэ ирихьэлIащ, щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ иджыпсту щылажьэхэм ящыщ куэд а гъуэгуанэм тригъэуващ.
Урысейр Къэбэрдейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 щрикъум ирихьэлIэу Идар Темрыкъуэ ипхъу Гуащэнэ и фэеплъыр щаухуэм, Шэру Соня и теплъэм ар тращIыкIыныр зэрымыщIэкIэ къэхъуа Iуэхукъым. Къэралым и къалащхьэм щыцIэрыIуэ художникхэу Махтин С., Листопадов М. сымэ куэдрэ хэплъа нэужь, адыгэ пщащэм и шыфэлIыфэ псори зыхэлъу къалъытар Соняти, абы къытеувыIауэ щытащ. Соня Ленинград ирагъэблагъэри, лъэпкъ фащэ зэхуэмыдэхэр щыгъуу сурэт хьэлэмэт куэд трахат, уеблэмэ езы сурэтыщIхэми шэрджэс пщащэм и дахагъэр я лэжьыгъэхэм къыщагъэлъэгъуат.
Зыпэрыта и IэнатIэм щызэфIигъэкIа лэжьыгъэшхуэм папщIэ Шэру Соня къратащ Лэжьыгъэм и Бэракъ Плъыжь орденыр, «Псэемыблэжу зэрылажьэм папщIэ» юбилей медалыр, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Правительствэм и ЩIыхь тхылъыр, нэгъуэщIхэри.
Шэру Соня зэи ягу ихункъым абы и зэфIэкIым, Iэзагъэм дихьэхыу щытахэм.
КЪАНЩАУЭ Мэлычыпхъу.
Нэхущ Чэрим и вагъуэ
Къэбэрдей-Балъкъэр, Къэрэшей-Шэрджэс, Адыгэ, Ингуш, Осетие Ищхъэрэ — Алание республикэхэм я цIыхубэ артист, «Адыгейм и ЩIыхь» медалыр зыхуагъэфэща уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэ Нэхущ Чэрим и уэрэдхэм куэд дыдэ дахьэх.
ФIэщщIыгъуейщ 90 гъэхэм къэунэхуа уэрэджыIакIуэм и уэрэдхэр зымыцIыху, ахэр фIыуэ зымылъагъу зы адыги иджы дуней псом тебгъуэтэну. АдыгэбзэкIэ, адыгеибзэкIэ, абазэбзэкIэ, урысыбзэкIэ, осетиныбзэкIэ уэрэдхэр зыгъэзащIэ Нэхущыр нэхъыжьхэми щIалэгъуалэми ягу нос. Илъэс 25-рэ хъуауэ утыку ит уэрэджыIакIуэм Адыгэхэм (шэрджэсхэм) я гуфIэгъуэ махуэм, ИлъэсыщIэм, цIыхубзхэм, адыгэ фащэм я махуэшхуэхэм ирихьэлIэу ит концертхэм цIыху куэд къезышалIэр абы хэлъ адыгагъэмрэ и лъэпкъым хуиIэ лъагъуныгъэ мыкIуэщIымрэщ. Къэбгъэлъагъуэмэ, Москва и «Крокус-Сити Холл» залышхуэм иужьрей илъэсхэм ехъулIэныгъэхэр иIэу концертхэр щет. КъыкIэлъыкIуэу, Краснодар, Мейкъуапэ, Налшык, Черкесск, Владикавказ, Тырку Республикэм и Анкара, Къайсэр къалэхэм ехъулIэныгъэ инхэр къыпэкIуэу концертхэр щитащ. Ди щIыналъэм и мызакъуэу, ар щыцIэрыIуэщ адыгэхэр щыпсэу хамэ къэралхэми. Концерт гукъинэжхэр абы щригъэкIуэкIащ Сирием, Тыркум, Германием, Израилым, Голландием, Великобританием, нэгъуэщI щIыналъэхэми.
Адыгэ хабзэм, нэмысым щIапIыкIа Чэрим хьэл-щэн дахэ, дуней тетыкIэ екIу дыболъагъу. Аращ абы цIыхухэм пщIэ лей къыщIыхуащIыр. Нэхущым и уэрэдхэм купщIэ ящIэлъщ, адыгэбзэр, хабзэр, нэмысыр, бзэр хъумэным, нэхъыжьым пщIэ хуэщIыным цIыхухэр къыхураджэ, абыхэм едаIуэхэм я псэм дахагъэ, гуапагъэ къыщегъэуш. А псом къадэкIуэу, Чэрим и творчествэм дихьэх, зи узыншагъэм къимыхь сымаджэхэм я Iыхьлыхэр къыщелъэIукIэ, кIуэурэ я гукъыдэжыр къеIэт. Апхуэдэу и утыку итыкIэр зигу дыхьэ нэхъыжьхэри гулъытэншэ ищIыркъым.
Нэхущым республикэм и макъамэ гъуазджэм хэлъхьэныгъэфI хуищIа, ехъулIэныгъэфIхэр зыIэригъэхьа, лъагапIэхэм дэкIуея пэтми, махуэ къэс и зэфIэкIым хигъахъуэ, зэпымыууэ зиужь зэпытщ. Чэрим Адыгэ Республикэм и Улапэ къуажэм щIыхь зиIэ и цIыхущ, Къандур Мухьэдин и цIэкIэ Иорданием щагъэува дунейпсо саугъэтыр, «Илъэсым и цIыху», нэгъуэщI саугъэтхэри къратащ. Къэбэрдей-Балъкъэрым щекIуэкIа «Илъэсым и уэрэд» фестивалым «УэрэджыIакIуэ нэхъыфI» цIэр къыщыхуагъэфэщащ. И уэрэдхэр щызэхуэхьэса альбом зыбжанэ зэкIэлъыкIуэу къыдэкIащ.
«Звёзды Северного Кавказа», «Рекламный калейдоскоп» журналхэр, «RONDE» сабий журналыр къыдэзыгъэкI «Амадеус» рекламэ агентствэм и унафэщI Къудей Фаридэ 2014 гъэм къыдигъэкIащ «Черим: «Дарю добро» зыфIища тхылъыр. Ар тыркубзэкIэ Истамбыл дунейм къыщытехьащ.
Тхылъым къыхощ Нэхущым и сабиигъуэр лъагъуныгъэкIэ гъэнщIауэ зэрыщытар, ар макъамэм зэрыхуеджар, хабзэм, нэмысым и адэ-анэм зэрыщIапIыкIар, нэгъуэщIхэри. Чэрим и япэ егъэджакIуэ КIэм Людмилэ, КъБР-м щэнхабзэмкIэ и министр Къумахуэ Мухьэдин, и ныбжьэгъу, и лэжьэгъу артистхэм, Нэхущым и творчествэр фIыуэ зылъагъу сурэтыщIхэм, егъэджакIуэхэм уэрэджыIакIуэм хужаIахэр тхылъым и напэкIуэцIхэм щызэкIэлъыхьащ. КъыдэкIыгъуэм хагъэхьащ Чэрим и унагъуэ архивым щыщу и адэ-анэм, и щхьэгъусэ Лианнэрэ я бынхэу Ассанэ, Мурат, Салинэ, и лэжьэгъу, и ныбжьэгъухэм, и концертым кърихьэлIахэм я гъусэу траха сурэтхэр.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
Инщ спортым щыдиIэ ехъулIэныгъэхэр
Совет властыр текIуэу къэралыгъуэ теплъэ ягъуэтыжа иужькIэщ адыгэхэм физкультурэмрэ спортымрэ зищIысыр къыщащIар, абы тету я гъащIэр яхьа пэтми. Нэхъри заужьу щIадзащ нэхъапэм ди лъэпкъэгъухэр дэзыхьэхыу щыта бэнэкIэ лIэужьыгъуэхэм, шыгъажэм, бжы дзыным, шабзэрэ фочрэ гъэуэным, нэгъуэщI куэдми. Абыхэм къахыхьащ иджыри къэс зыщымыгъуэза топджэгур, къызэдэжэр, хьэлъэ къэIэтыныр, лъагэу дэлъеиныр, волейболыр, баскетболыр икIи ехъулIэныгъэфIхэр зыIэрагъэхьащ.
Iэпщэ Александр
Шыхъуэ Борис
Ахэмын Еленэ
Рогожин Сергей
Аккаев Хьэжмурат
Къэбэрдей-Балъкъэрым и спортсменхэр къэралпсо утыку нэхъ щихьар Хэку зауэшхуэм нэужькIэщ. Псом япэу зрагъэужьащ куэд дыдэ дэзыхьэхыу хуежьа топджэгум. 1959 гъэм мэлыжьыхьым и 18-м СССР-м футболымкIэ «Б» классым щекIуэкIа зэхьэзэхуэм Налшык и «Спартак»-м япэ лъэбакъуэр щичащ. Абы лъандэрэ налшыкдэсхэм зэIущIэ минитIым нэблагъэ ирагъэкIуэкIащ икIи нэхъыбэм щытекIуащ.
ПсэухукIэ, Iэпщэ Александр и псэм щигъэфIащ адыгэхэм ящыщу япэ дыдэу футболымкIэ 1964 гъэм Совет Союзым и чемпион зэрыхъуар. Абы щыгъуэм къуэш пэлъытэу диIа куржыхэм (иужькIэ абхъаз Iуэхум ар зыкъомкIэ къызэIищIащ) а лъэхъэнэм яIа гуфIэгъуэм и инагъымрэ а ехъулIэныгъэр зэраIэтамрэ нэгум къыщIэгъэхьэгъуейщ. Тбилиси и «Динамо»-р япэ дыдэу къэралым и чемпион хъуащ.
… Щалъхуа къуажэм дэт еджапIэр къиуха иужь, Сашэ Тырныауз шахтым лэжьапIэ уващ. Сыхьэт зыбжанэкIэ щIы щIагъым щылэжьа пэтми, абы къыщIэкIыжрэ тIэкIу загъэпсэхуа, едзэкъа иужькIэ щIалэхэр топ джэгуну зэхуэсырт. Тырныауз щыщ футболист щIалэщIэм и хъыбар мыгувэу республикэ псом щызэбгырыкIащ. ИкIи Налшык и «Спартак» командэр къызэрагъэпэщыну мурад щащIым, Iэпщэр япэу ирагъэблэгъахэм ящыщ зыщ.
Къэралпсо утыку зэрихьэрэ ди щIалэхэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIыхьыр лъагэу яIэтащ. Футболист ахъырзэманхэу Iэпщэ Александр, Туаев Къазбэч, Наурзокъуэ Юрэ, Ещтрэч Владимир, Лъэрыгу зэкъуэшхэу Викторрэ Къазбэчрэ, Мирзоев Виталий, КIурашын Олег, Биджиев Хьэсэнбий, Хьэпэ Заур, Исаев Щамил, Гъубж Вячеслав, Бэч Руслан, Саркисян Альберт, Дзэмыхь Анзор сымэ, нэгъуэщI куэди къэрал псом къищынэмыщIауэ, хамэ щIыпIэхэми щыцIэрыIуэщ. Ди «Спартак»-м текIуэныгъэ ин дыдэхэри иIащ. Къапщтэмэ, сыт и уасэ 1965, 1970 гъэхэм етIуанэ лигэм хэт командэхэм я зэхьэзэхуэм псоми щефIэкIыу РСФСР-м и чемпион зэрыхъуар?!
Нэхъапэм ди футболист къыхэжаныкIхэм хамэ щIыпIэ- хэм я командэхэр ягъэбжьыфIэурэ къекIуэкIамэ, зэман дэкIри, дэ езым апхуэдэ гуп зэкъуэт лъэщ диIэ хъуащ. Гум зэи ихужынкъым ди «Спартак»-р премьер-лигэм зэрыкIуар щызэхэкIа 2005 гъэм щэкIуэгъуэм и 3-м стадионым и джэгупIэ губгъуэм и курыкупсэм адыгэ джэгушхуэ къыщызэIузыха цIыхухэм я нэгум илъа гуфIэгъуэр. Абы хуэбгъэдэфынур налшыкдэсхэр РСФСР-м и чемпион щыхъуа гъэхэрщ. Илъэсихрэ ныкъуэкIэ ди щIалэхэр яхэтащ къэралым и гуп нэхъыщхьэм икIи дэрэжэгъуэ куэд къыдатащ.
Уей-уей жрагъэIэу Совет Союзым я командэ нэхъыфI дыдэхэм блэкIа лIэщIыгъуэм и 80 гъэхэм яхэтащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым регбимрэ волейболымкIэ и гупхэр. Ахэр нэхъапэм ди деж щымыIа спорт лIэужьыгъуэти, куэдым яфIэтелъыджэт. РегбимкIэ «Университет»командэм хэтыр адыгэ защIэт, бэнэкIэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ, хьэлъэ къэIэтынымкIэ спортым и мастерхэу, Iэчлъэч защIэу. Щоджэн Олег къызэригъэпэщу премьер-лигэм игъэкIуа цIыхубз волейбол командэ- ри дэтхэнэ щIыналъэри зэрыгушхуэнт. Абы къыщыхэжаныкIахэу Лий Ларисэрэ ЗекIуэрей Эльвирэрэ иужькIэ илъэс зыбжанэкIэ Испанием щыджэгуащ.
Гуп зэпеуэхэм ехъулIэныгъэфIхэр щыдиIами, дэрэжэгъуэ нэхъыбэ къыдэзытар щхьэзакъуэ зэхьэзэхуэхэм хэта ди щIалэхэращ.
БлэкIа лIэщIыгъуэм и 70 гъэхэм Шыхъуэ Борис и цIэм иримыгушхуэ адыгэ къэгъуэтыгъуейт — арат Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщу япэ дыдэу Олимп чемпион хъуар. Абы ипэжкIэ къэралпсо, дунейпсо лъагапIэхэри мызэ-мытIэу къищтат.
Къардэн Мурат
Хъущт Аслъэнбэч
Махуэ Билал
Мудрэн Беслъэн
Джэду Iэниуар
Зэманыр макIуэ, ауэ цIыхухэм ящыгъупщэркъым нэхъапэм дэрэжэгъуэ къезыта, лъэпкъымрэ хэкумрэ я пщIэр зыIэтахэр. Шэч хэлъкъым апхуэдэхэм зэращы- щыр лъакъуэрыгъажэмкIэ СССР-м тхуэнейрэ и чемпион (1968, 1971, 1972 гъэхэм командэ зэпеуэм, 1968 гъэм щхьэзакъуэ зэхьэзэхуэм, 1972 гъэм махуэ куэдкIэ екIуэкIа зэдэжэм), дунейпсо чемпион (1970 гъэ), Олимп чемпион (1972 гъэ) Шыхъуэ Борис.
Ахэмын Еленэ къыщалъхуар абы и адэ Рабихь къулыкъу щищIэ Уралырт. Свердловск (иджы Екатеринбург) и «Уралочка» командэ цIэрыIуэм хэту ар къэралым, хамэ щIыпIэхэм волейболымкIэ щекIуэкIа зэхьэзэхуэ куэдым щытекIуащ. Абы и тренер нэхъыщхьэ Карполь Николай адыгэ бзылъхугъэм пщIэ лей къыхуищIырт къикIуэт зэримыщIэм, Iэзагъ, ерыщагъ ин зэрыбгъэдэлъым къыхэкIыу.
Совет Союзым и командэ къыхэхам хэту Ахэмын Еленэ зэпеуэ куэдым бжьыпэр щиубыдащ. АрщхьэкIэ псоми я щхьэжу абы къелъытэ Москва щыIа Олимп джэгухэм я дыщэ медалыр.
Дэтхэнэ зы спортсменми и хъуэпсапIэ Олимп джэгухэм и зэфIэкI къыщигъэлъэгъуэну налшыкдэс Рогожин Сергей къыхуихуащ икIи 1980 гъэм Мэзкуу щекIуэкIам шы спортымкIэ троеборьем и гуп зэхьэзэхуэм дыщэ медалыр къыщихьащ.
Къардэн Мурат тренер цIэрыIуэ Къалмыкъ Юрэ и деж алыдж-урым бэнэкIэмкIэ зыгъэсэн щыщIидзащ. Дунейпсо кубокым щэнейрэ (1992, 1995, 1997 гъэхэм) щытекIуащ, Европэм и чемпионщ (1998). Австралием и Сидней къалэм щекIуэкIа XXVII Олимпиадэм (2000) дыщэ медалыр къыщихьащ.
Къардэн Мурат илъэс зыбжанэкIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым Физкультурэмрэ спортымкIэ и комитетым и унафэщIу щытащ, иджыпсту КъБР-м и Правительствэм и УнафэщIым и къуэдзэщ, педагогикэ щIэныгъэхэм я кандидатщ.
2004 гъэм Афины щекIуэкIа Олимп джэгухэм Аккаев Хьэжмурат атлетикэ хьэлъэмкIэ зэпеуэм дыжьын медалыр къыщихьащ. ИлъэсиплI дэкIа иужькIэ ар дыщэм хущIэкъуащ. АрщхьэкIэ Пекин щызэхэта Олимпиадэм абы къыщылъысар жэз медалырщ. Килограмм 94-рэ зи хьэлъагъхэм я зэпеуэм тIэу бгъэдыхьэгъуэм абы къыщиIэтащ килограмм 402-рэ икIи чемпион хъуам къызэрыкIэрыхуар килограммиплI къудейщ.
Китайм щекIуэкIа Олимп джэгухэм (2008 гъэм) килограмм 96-рэ зи хьэлъагъхэм алыдж-урым бэнэкIэмкIэ я зэхьэзэхуэм дыщэ медалыр Хъущт Аслъэнбэч зыIэригъэхьащ, и хьэрхуэрэгъухэм зы балли яримыту. А гъэ дыдэм Дунейпсо Кубокыр зыIэригъэхьащ, Европэм и чемпион хъуащ. Франджым, Польшэм, Румынием, Финляндием щекIуэкIа зэпеуэшхуэхэм бжьыпэр щиубыдащ. Иджыпсту КъБР-м спортымкIэ и министрщ.
БэнэкIэ хуитымкIэ Махуэ Билал къыпэлъэщын дуней псом теткъым. Ар псалъэ къудейкъым. Абы и щыхьэтщ бэнакIуэ нэхъ хьэлъэ дыдэхэм (килограмми 120-м щIигъухэм) я зэпеуэм 2007, 2009, 2010 гъэхэм щытекIуэу ар щэнейрэ дунейпсо чемпион зэрыхъуар. Псом хуэмыдэу гукъинэжт икIи дэрэжэгъуэ ин къызыпэкIуэт иужьрей ехъулIэныгъэр — финалым абы щыхигъэщIащ 2004, 2008 гъэхэм я Олимп чемпион, 2000 гъэм Олимп джэгухэм дыжьын медаль къыщызыхьа, дуней псом тIэунейрэ и чемпион Узбекистаным и лIыкIуэ Таймазов Артур. НэхъапэжкIэ Махуэр ныбжьыщIэхэм я деж дунейпсо чемпион 2005, 2006 гъэхэм щыхъуащ. Балигъхэм я зэхьэзэхуэм Европэмрэ къэралымрэ мызэ-мытIэу щытекIуащ.
2012 гъэм Лондон щекIуэкIа Олимп джэгухэм жэз медалыр къыщихьащ, арщхьэкIэ дыщэр зыIэримыгъэхьауэ спортым хэмыкIыжыну и мурадщи, ерыщу зегъэхьэзыр.
Хуабжьу дызэрыщIэхъуэпсауэ, гуфIэгъуэшхуэкIэ щIидзащ Рио-де-Жанейрэ щекIуэкIа XXXI Гъэмахуэ Олимп джэгухэм. Абы и япэ махуэм Урысей Федерацэм дыщэ медалыр къыщыхуихьащ Бахъсэн къалэм щыщ адыгэ щIалэ Мудрэн Беслъэн — дзюдомкIэ килограмм 60-м нэс зи хьэлъагъхэм я зэпеуэм ар Олимп чемпион щыхъуащ! Къэбэрдей щIалэр и хьэрхуэрэгъу псоми ефIэкIри, Олимп лъагапIэм къыщыхутащ.
Мудрэныр спортым зэрыхыхьар самбэращ. Зыгъэсэн зэрыщIидзэрэ куэд дэмыкIауэ, 2007 гъэм ар Урысей Федерацэм и чемпион хъуащ икIи дунейпсо зэпеуэм дыжьын медалыр къыщихьащ. АрщхьэкIэ иужькIэ дзюдор къыхихыжащ. Щхьэусыгъуэр зы закъуэщ — дэтхэнэ зы спортменми хуэдэу, Мудрэныр щIэхъуэпсырт Олимп зэпеуэхэм хэтыну, арщхьэкIэ самбэр абы и программэм хагъэхьатэкъым.
Зэман кIэщIым къриубыдэу бэнэкIэ лIэужьыгъуэщIэр Беслъэн къигъэIурыщIащ икIи къыкIэлъыкIуэ илъэсым абыкIи къэралым щынэхъ лъэщ дыдэ хъуащ. АдэкIэ Европэм чемпион (2012, 2014 гъэхэм), дунейпсо зэхьэзэхуэм етIуанэ (2014 гъэм) щыхъуащ, Европей джэгухэм (2015 гъэм) дыщэ медалыр къыщихьащ. Абыхэм къапэкIуащ «Урысей Федерацэм дзюдомкIэ щIыхь зиIэ и мастер» цIэр. АдэкIэ Олимп лъагапIэм хуэкIуэ гъуэгур къызэIуха хъуащ.
Тыншу щытакъым Джэду Iэниуар спортым зэрыхыхьа щIыкIэр. Езыр щалъхуа Псыгуэнсу къуажэм и адэ къуэш Анатолэ дригъэщIыхьа бэнакIуэ пэшым япэу щыкIуам и Iэр къутауэ къыщIэкIыжащ. Ирикъунут ар спортым гущыкI ирихуэпщIыну. АрщхьэкIэ ехъулIэныгъэ зыIэрызыгъэхьэфыр ерыщращ.
Япэ фэбжьым къригъэкIуэтакъым Iэниуар икIи и хъуэпсапIэм лъагъуэ хухишащ. ЩIыналъэм, республикэм, къэралым текIуэныгъэхэр къыщихьурэ, лъэбакъуэ зырызурэ Урысей Федерацэм и командэ къыхэхам ираджэным хуэкIуащ. Апхуэдэ дзыхь къезыгъэзахэри щIегъуэжакъым. 2010 гъэм щегъэжьауэ абы ди къэралми лъэпкъми я пщIэр иIэт зэпытурэ екIуэкIащ. А зэманым къриубыдэу Джэду Iэниуар Дунейпсо кубокыр зыIэригъэхьащ, тIэунейрэ Европэм и чемпион хъуащ, Европей джэгухэм щытекIуащ, дунейпсо чемпионатым жэз медалыр къыщихьащ, нэгъуэщI зэпеуэ куэдми щыпашащ.
2016 гъэм шыщхьэуIум и 19-м и мэрем пщыхьэщхьэм адыгэ лIыхъужь цIэрыIуэхэм иджыри зы къахэхъуащ. Ар лъыпсыр къыпыжу чемпионыгъэм ерыщу щIэбэна Джэду Iэниуарщ. Рио-де-Жанейрэ дыщэ медалыр къыщылъымысами, дуней псор абы и лIыгъэм итхьэкъуащ икIи щытхъу псалъэ куэд къилэжьащ. IэщIагъэлIхэми абы кIэлъыплъахэми къызэралъытамкIэ, Джэдум и дыжьын медалыр дыщэ куэдым нэхърэ нэхъ лъапIэщ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым спортыр лъэ быдэкIэ щыуващ. Шэч хэлъкъым дяпэкIи абы и щIалэхэмрэ хъыджэбзхэмрэ я ехъулIэныгъэхэм лъэпкъми, республикэми, къэралми я щIыхьыр дунейпсо утыкум зэрыщаIэтынум.
Жыласэ Заурбэч.
