Уафэбгыкъу и нэлат
(КIэлъыкIуэр.
ПэщIэдзэр №№37 — 39, 41-хэм итщ.).
ЕТХУАНЭ ЕДЗЫГЪУЭ
Къэбэрдейм пщы хасэ щыщызэхэта махуэ уейпсейр блэкIри, дунейм дыгъэпс дахэу зиукъэбзыжащ. Бахъсэн псыхъуэм иджы къыдихуркъым щIыIэбжь.
ХьэтIохъущыкъуейр махуэ бзыгъэ хуабэм гуапэу йоIущабэ. Пщэдджыжьышхэри зэфIэкIауэ, къулъшыкъур шэджагъуэпэплъэщ. Уэрам нашэкъашэхэм къыщоIу сабий джэгу зэрызехьэхэм я дыхьэшх макъ. ЗыщIыпIэкIэ зиукIыжу щоIуэ адакъэ хэжея гуэр. ПщIантIэхьэхэм я зэпэбанэ мыухыжыр а псом къахохьэжри, уафэм лъахъшэу щызэрызехьэ фикъхэр жыжьэу Iуегъэщт. ГъащIэ курыкупсэщ — дыгъэпсу, жьгъырууэ, мамыру. Сыт и пIалъэ а гъащIэм?
Дунейм и щIыпIэ зэхуэмыдэхэм къикIыурэ куэдым я лIэужь щызэхэзекIуащ адыгэ-шэрджэс щIыналъэхэм. Тетхыхьыжахэри куэд мэхъу. ГъэщIэгъуэнракъэ, нэхугъэ къахопс а зэхэзекIуэхэм я гъуэгуанэ гукъэкIыж тхыгъэхэм. ЗамыгъэнщIу, ягъэщIагъуэу цIыху Iущ хьэлэмэтхэр тетхыхьащ адыгэ хьэщIэихьэгъуэм, адыгэпсэ зэIухам, цIыхугъэм. ЯфIэтелъыджэу, зэхуагъэлъагъуэу яIуэтэжащ адыгэ-шэрджэсхэм къадекIуэкI пасэрей хабзэхэр. ЯфIэхъуэпсэгъуэу кIэлъыплъу тепсэлъыхьыжащ нэхъыжь-нэхъыщIэ, лIы-бзылъхугъэ зэхущытыкIэхэм.
А зэхэзекIуэхэр зыIэпишэрт къуршыщхьэ уэсылъэхэм къапих нурым, мэз Iувхэм я щхъуантIагъэ псыIалъэм, тафэ хуитхэм зыщызыукъуэдий хъупIэхэмрэ щIыгулъ вагъапхъэхэмрэ. Мэл хъушэ бжьыгъэншэхэр-щэ! Ахэр псори, дауи, яIуатэм хуэдэт, дахэу, бжьыфIэу… Адыгэхэм якъуэлът ямыгъэхэIущIыIу щэхухэри. Пасэрей ущием «Уи Iей уи гуэн лъапэ щыщIэтIэж» жыхуиIауэ, мы лъэпкъхэм яку илъ фыгъуэ-ижэр, зэхуэдалъэ-зэдэуэжыр, зэрытех-зэхущIэуэр, Iэмал зэриIэкIэ сэтей ямыщIу, псэурт адыгэ лIакъуэхэр. Псэурт… нобэр къыздэсым щIызэрымыгъэтынш а хьэл мыхъумыщIэхэр къащыпекIуэкIыжыр я махуэ мыгъуэу…
Къопс дыгъэр. Дахащэу къопсри, щIы тафэ хъуэпсар гъатхэ вэн-сэным зэрыхуагъэхьэзырри, сабий емыщIэ-фIымыщIэхэр Iуащхьэ лъапэм зэрыщыдыхьэшхри и бзий-нэбжьыц кIыхьхэм щигъафIэурэ гуапэу щIрегъэлъафэ.
Гъатхэхэплъэу Бахъсэн Iуфэ Iут ХьэтIохъущокъуэ Кургъуокъуэ и гупсысэ-ри икIуэтыркъым. Сыт ар? А гум щIэпIастхъэр… Лъэмакъ зэхехри, пщы уэлийр къызоплъэкI, и бейгуэлхэр къызэрилъагъууи къыщеудри:
— Е, унэжын, си ужь фыщIимыкIыххэр сыт? Сизакъуэну сыхуимытыжу! — губжьыр ятрекъутэ.
— Дыщыпсэу дунейр мамыру щытатэмэ, хъунут ар, — Къарэжь бейгуэлым и жэуап щхьэкIэ и жып имыIэбэу, пщым педзыж.
— Сыт мыхъужыр? Мамырыншэ мы махуэ хьэлэмэтыр? — щIегъуэжауэ ифI зыкърешэж Кургъуокъуи, и нэхэр щIиукъуанцIэурэ жыжьэм хоплъэ: — Мес, Жэбагъы къокIуэри… фыпежьэ.
— Къеблагъэ, Жэбагъы. Гурэ гурэ лъагъуэ яку илъщ, жи. Моуэ сыногупсыса къудейт.
— БлагъэфI къыпхуихьэ, зиусхьэн, — пщым гуапэу Iуоплъэ Жэбагъы, — уи пщыгъуэр лъэщрэ уи лъэужь дыщафэу. Сэри сыкъезышэжьар уи гупсысэ лъагъуэщ.
— СощIэ, Жэбагъы, сощIэ а лъагъуэр… — жери Кургъуокъуэ и бейгуэлхэм захуегъазэ: — Унэм фекIуэлIэж хъунущ.
БейгуэлитIыр тIэкIу IукIуэт защIри, псы Iуфэм щхьэщыт дзэлым зэрынэ-су зэтоувыIэж, гъумэтIымэу. Сэбанш нэхъыжьти, Къарэжь йоплъри:
— ХьэтIохъущокъуэм и псалъэщ — дэ ди Iуэхущ…
— НыIукIуэт иджыри, пщыр къыткIэлъоплъ…
— КъыткIэлъыреплъ-тIэ. Зыгуэр къыщыщIмэ, дэращ зыдалъагъунур.
ХьэтIохъущокъуэр бейгуэлитIым яхущIэплъурэ:
— Мо тIур плъагъурэ, Жэбагъы… МыдаIуэм и Iуэхур, — пщыр ирибампIэрт бейгуэлхэм зэрызаIэжьэм, губжьыр игъэIэсэурэ, иджы гъумэтIымэрт: — Еууей, адыгэ… Пщыи, уэркъи, лъхукъуэлIи, мо бейгуэлхэри — псори зэщыщщ. ЦIыкIурэ инрэ зызэхамыдзыжу, псори щхьэгъэкъ лъапэпцIийщ. Псоми Iуащхьэмахуэу зыдрашеину яфIэфIщ.
— Узэрыщымыту зыбгъэлъагъуэ нэхърэ, къыппэщытым ифI зытеплъагъуэми нэхъыфIщ. «Нэм илъагъу щхьэм и уасэщ» жи.
— Дэгъуэу жыпIащ! — гурыхь щыхъуауэ, мэгуфIэ Кургъуокъуэ.
— Сэракъым. Пасэрейщ жызыIар.
— НакIуэ, Жэбагъы, уэршэрыр дыгъэ едгъэуурэ дыдыхьэжынщ. Гуащэми хьэщIэ и щIасэщ.
— Уи хьэщIэгъуэ фIы ухъу, дипщ, ДыкъэзыгъэщIам и нэфIщ псори дызыщыгугъыр. Хъэрэмэхъищэщ мы дунеижьыр, дыхиулъэрэхъауэ дитщи, тщIэркъым къыхэтхыну лъагъуэ кIуапIэр.
— Дунейм лъэпкъ дагъуэншэ тету къыщIэкIынкъым, — нэщхъейуэ жеIэ ХьэтIохъущокъуэм, — адыгэхэр абыкIэ псоми датекIуэжауэ къысфIощI зэм-зэми. Жыжьэ умыкIуи: джылахъстэнейхэмрэ Бахъсэн псыхъуэ дэсхэмрэ… — пщым щIопщыр дридзей хуэдэ ещIри, Iэрыхуэу къеубыдыж, и нэгу мащIэу гуфIэ къохьэри: — Къэбэрдейм я пщы уэлийм ар жысIэнуи къыстехуэ хъункъым, Жэбагъы, итIа-ни уэ бжесIэну сыхуейт Сэбанш бейгуэлым къысхуиIуэтар. Ар бзыщIа гуэру щытатэмэ, бейгуэлыр ипщ еувалIэу жриIэжынт… Ущыгъуазэмэ, жыхуэсIэщ. НтIэ… лъхукъуэлIхэм зэжраIэу зэхихащ Сэбанш: «Къэбэрдеишхуэр щIыщыIэр Къэбэрдей ЦIыкIу щыIэщи арщ».
— «Къэбэрдей ЦIыкIу» ящIыр джылахъстэнейхэра? СощIэ ар, зэхэсхащ. Абыхэм апхуэдэ Iэджэ къав! «Делэшхуэ нэхърэ, Iущ цIыкIу» жаIэу зэрыдэтыр-щэ?
— Тхьэм щхьа, апхуэдэу жаIэрэ?! — Жэбагъы жиIар пщым апхуэдизкIэ фIэщIэщыгъуэти, зэуэ зэщIэувыIыкIащ, итIанэ къыщиудри, лъэщу, зыхуэумыубыдыжу, гум хищIэу дыхьэшхащ. Пщым пэIэщIэ зызыщIа бейгуэлхэм я зым (Къарэжь) дыхьэшх макъыр щызэхихым:
— Ди пщыр апхуэдэу и гур утIыпщауэ дыхьэшхыу зэрызэхэзмыхрэ махуэ дапщэ хъурэт?..
— Пэжщ… — Сэбанш и пэм ипсэлъыхьри, щIегъуэжа хуэдэ: — Сыт-тIэ иджы дыхьэшхамэ? Пщыр дыхьэшхащ! ДжэдыкIэм цы къыщIыхэпхыр сыт? Дыхьэшхащ пщыр?! Абы нэхърэ нэхъыфIщ а тIум я зыIыгъыкIэм, я кIуэкIэм еплъи… Уэ уи дагъуэр нэгъуэщIым думылъагъу!
— Сыт сеплъмэ? — Къарэжь ерыщщ… Iэдэжу иIыгъ Жэбагъы и шым, IэдакъэкIэ йоджэбауэри: Япэми етIуанэми адыгэ фащэ ящыгъщ; мобыи мыдрейми ябг къамэ илъщ; тIуми пыIэ зэрахьэ. КъызэрытщхьэщыкIыр: зыр, уэ уэщхьу, цIыкIунитIэщ, адрейр сэ сэщхьу екIушхуэщ. Арат слъагъуну узыхуейр?
— Iуэрывэ! И гущIыIу телъращ уэ плъагъур, сытми зыгуэрхэр къыбов, упсэлъэн папщIэ. Ар — пщыщ, уэ ухэт?! Лъэпкъ пхуэгъэлъэпкъынут уэ мы зэман утхъуам? Уи фыгъуэныр къэгъани, уэ пхъэ дакъэ дэгужьым зумыгъапщэ жыгыр, — гужьгъэжь гуэри химылъхьэу Сэбанш адэкIэ пещэ: — Нэхъыжьыр и пIэм икIыркъым, нэхъыщIэм — и увыпIэр иIыгъыжщ. Плъагъуркъэ а тIур? Мо жыг дакъэм деж щетIысэхами, зэхагъэгъуэщакъым зыри. Уэращи, унэхъыщIэрэ пэт, бгы къэуэным хуэдэу укъысщхьэщылъщ… узэрыдомбейр къысхуогъэщIагъуэри.
— Мо дыгъэр си щыхьэтщ, нэхъыжь, узэрыкъуаншэмкIэ. Шы IумпIэ зыIыгъым апхуэдэ псалъэхэр къилэжькъым.
— Дыгъэр щыхьэту къызэребджэр Къэсей хьэжым зэхихыжмэ, сыкъэпщIэнщ. Дыгъэри, мы щIым тет псори Алыхьым дрикъэгъэщIыгъэщ. Уэри, сэ сэщхьыркъабзэу, удиныншэщ, аращ дэ тIур дыщIызэхуэдэр.
— Дызэхуэдэнут… уэ — бейгуэл нэхъыжьу, сэ — нэхъыщIэу дыщымытатэмэ… ари дызэныбжь щхьэкIэ къэмынэу…
— Аргуэру уфыгъуэрэ? Ей, уэ жыпIэну узыхуеяр: «лъхукъуэлIу дыкъамылъхуатэмэ?»
— КъэпщIащ икIи къэзбгъэщIэжащ таурыхъ гуэр: «Уэри упщмэ, сэри сыпщмэ, шыдыр зыхунур хэт?» — жызыIар пщIэжыркъэ…
— УзыщIэупщIэн хэлъкъым. Шыдыр зыхунур уэрэ сэрэ тхуэдэ лъхукъуэлIхэрщ. Дэращ… Къарэжь, дзыгъуэ — джэду укъыздэджэгуу ара? Насып уиIэти, сэр нэмыщI зыми узэхихакъым. Мес, плъагъурэ Жэбагъы и шым и тхьэкIумэхэр дзасэу зэришэщIар… — Сэбанш гушыIэурэ, занщIэу и фIэщу зыкъызэридзэкIри:
— Зи IэштIым Iэпщацэр къытхуэзыгъэдалъэ кърым хъаныр къэсмэ, сыт пщIэну уи мурад, Къарэжь?
— Аргуэру схуэмыфащэ къызупэсащ! ЗысшыIэнщ!
— ПщIэр сыт, мыкхъэмывэ! Уздэшэсыр…
— НтIэ, а уэ жыпIэ делагъэхэр Жэбагъы и шым зэхих нэхърэ, пщым и шыфIэдзапIэри нэхъыфIщ.
Сэбанш гужьеяуэ кIэлъопхъуэ лъэрыгъым пIащIэу иува Къарэжь. Абы хэту къоIу ХьэтIохъущокъуэм и макъ лъагэр:
— ИщIэр сыт! … Сэбанш, мыдэ… — къызэщIэнауэ къоджэ пщыр.
Сэбанш, пщым гъунэгъу зыхуимыщIыщэу, зэтоувыIэ:
— СынодаIуэ, зиусхьэн.
— Пэж жызыIэм едаIуэ. Уэри сэри ди зэхуэдэ насыпщ Жэбагъы и шым Къарэжь зэрумыгъэшэсар!
— Дыкъуэншащ, дипщ. ШыIэдэжыр иIыгъыу къэзылъагъухэм пщым и щхьэ кърикIуаIауэ къафIэмыщIын папщIэ, шыфIэдзапIэм…
— Ар телъэфэжыкIэкъым. ЦIыхухэм дэри дыкъалъагъунут… Апхуэдизу хьэщIэм ухуэсакъыр пэжмэ, къеджэ мо щIалэжь цIыкIухэм ящыщ зыи, егъа-шэ шыр си шыфIэдзапIэм.
Бейгуэлыр IукIыжащ. ХьэтIохъущокъуэм и дзэ шыуэ:
— Аращ, дыадыгэщ…
— Зыри емыкIу хэлъкъым а иджыпсту къэхъуам. Лъэпкъ Iущыгъэ гуэр сигу къигъэкIыжащ: «Пхуэмыфащэ жьэгу удэмытIысхьэ» жыхуаIэр…
— Дауэ жыпIа, Жэбагъы? — щIоупщIэ Кургъуокъуэ, зэхихар и щхьэ хуихьыжауэ: — Сэ къызэпIуэкIыу арагъэнщ. Дызэхуэзэн ипэ къихуэу сегупсыса къудейт Къэбэрдейм пщы уэлийхэр кIэщI-кIэщIурэ зэрыщахъуэжым.
— ПIалъэра пфIэкIэщIыр? Я пыIэр щхьэратIэгъэху нэхъ мыхъуми, тетыну щIэхъуэпсхэр куэду щыIэщ.
— Тебгъэхуащ и купсэм. Сызэгупсысар уэ езым къэппсэлъыжащ. БжесIэнщ сэри сигу илъ. Пщы уэлийр кIэщI-кIэщIурэ зэрахъуэжым и зэран къыдокI. — Кургъуокъуэ тэлайкIэ щымри: — Тыркум, Кърымым, е Идарыпщым и малъхъэ ИванкIэ зэгуэр дгъэблэгъауэ щыта Урысейм сахуеплъэкIыну къыпфIэмыщI. Я къэрал ухуэкIэращ абыхэм щапхъэу къатепх хъунур. Дэри дыхуэныкъуэщ апхуэдэ къэрал кIуэцI Iуэху зехьэкIэм. Къэбэрдейм, гъуэрыгъуапщкIуэ дыджэгуурэ, пщы уэлийхэр къыщызэдыдогъажэ. Еплъыт къэрал гъунэгъухэм, Европэ жыжьэм — абыхэм я тетхэр зи къалэным хуэIэижьу, унафэшхуэхэр зыIэщIэлъ пщы е пащтыхьхэщ. Апхуэдэм, гува-щIэхами, дэри дыхуэкIуэжынущ. Плъагъуркъэ иджыпсту ди зэхэтыкIэр — унафэншэ жылагъуэщ, щхьэж и щхьэ и пщыжщ. ИкIэри-ипэри мо лъхукъуэлIыр, мо Къарэжь, уи уанэгу итIысхьэну хэтщ! ЩIалэгъуалэм фэрыщIыгъэкIэщ адыгэ хабзэ зэрызэрихьэр, кIуэцIыкIыщIэкIэ ихьыр — фыгъуэмрэ губжьымрэщ… Нэхъыжьхэр я уахъ-тым хохьэж. Зы IэштIым лъэщу лъэпкъыр зэщIэзыкъузэн Iэпщэ адыгэм къытхэмыкIмэ, хэт дяпэкIэ Къэбэрдейр зыхъумэнур?
Иджыпсту дызыIутыр: Тыркур, кърым тэтэрхэр, нэгъуейхэр зэгухьауэ зауэдзэ тхуагъэшэс! Пэлъэщыну пщэдей а къарум Къэбэрдейр? ЗылI и жыIэ щIэмыувэмэ, пэлъэщынукъым.
Къэзанокъуэр пщы уэлийм хуэарэзыуэ Iуплъэри:
— Тет зимыIэ къэралыгъуэ щыIэ-къым, дауи…
— ЩыIэщ, Жэбагъы, щыIэщ, — пщы хасэ нэужьым гупсысалэ хъуа ХьэтIохъущокъуэр пIащIэу иджы пэроуэ и псэлъэгъум, — къащтэ Къэбэрдейр…
— Къэбэрдейр — къэралыгъуэ? — Жэбагъы и набдзэ Iув къуаншэр дригъэуейри, къэуIэбжьауэ, пщы уэлийм Iуплъащ.
— Къэбэрдейм хуэдэ къэрал уигъэлъыхъуэжынт, пщыхэм яку апхуэдиз зэпэщIэсэ — сэпауэр имылъатэмэ! Уэ фIы дыдэу къыбгуроIуэ сэ зи гугъу сщIыр. Уэ езыми пхузехьэнут Къэбэрдейр, нэхъыжьхэр фщхьэщыкIыжу щытмэ, — ХьэтIохъущокъуэр нэхъри жьэнахуэу къызэщIэплъэрт, — Къэзанокъуэхэ я лIакъуэр къыщежьа Шэрджэс Ипщэм зэгурыIуэ нэхъ илъ уи гугъэ? Къысхуэгъэгъу, уи уэркъыгъэм хузиIэ пщIэм сыжьэхэуэIуамэ… Зыри жыпIэркъыми, Жэбагъы. Пхузехьэнутэкъэ пщы уэлиигъэ?
Къэзанокъуэр, дауи, щыгъуазэт Шэрджэс Ипщэм къыщекIуэкIхэм. Арат ХьэтIохъущокъуэм и псалъэхэм, сапэ жану, Жэбагъы и гущхьэр щIыхабзари. ИтIани пыгуфIыкIыфащ лIыр:
— Хэхэс ныбжьэгъукIэ укъызэщакъыми, ари гурыфIыгъуэм щыщщ, зиусхьэн. Пэж ухуеймэ, Къэсей хьэжым и жыIэу, мы дуней хьэхум цIыху псори дыщыхэхэсщ. Ди закъуэкъым. Алыхьым хуэлажьэу щIым тет адрейхэри — хэхэсщ. Къэбэрдеи, кIэмыр-гуеи, бжьэдыгъуи, абазэхи, шапсыгъи — псори адыгэщ, зы диным иту. Мыдэ, Бэрокъуэпщырщ а ислъам диным емызэгъар… Джылахъстэнейхэм я пхъур куржыпщ Вахтанг VI щратым. Бэрокъуэ, чристаным дихьэхри, и къуажэм члисэ щиухуат. Иджы гушыIэ IуэрыIуэдзу къахуэнащ: «У-Борыкъуей, хьэмэрэ умуслъымэн?»
— Къэсей хьэжым ар зэхихмэ, мыувыIэжу къыдиудэкIынщ, — мэдыхьэшх Кургъуокъуи, зэуэ нэщхъей къохъуж: — Аращ-тIэ, уипхъу хамэ пащтыхь ептмэ, къыпщIэкIуэнкIэ хъунур… УмыгъэщIагъуэ ар, Жэбагъы. Сщыгъупщауэ аркъым кърым хъаным ХьэтIохъущокъуэхэ япхъу зэригъэфызар. И адэжьыр игъеижыну къыщыкIуэжым абы къытхуздиша хъаныдзэ щхьэ мин тIощIым дыкъафыщIыхьат, Iулъхьэтыхь хахыурэ! Идархэ урысыдзэ кърашатэкъэ Къэбэрдейм?! Сщыгъупщакъым зэгуэр джылахъстэнейхэр, Иван пащтыхьым и дзэр зыщIагъуу, Къэбэрдеишхуэм къызэрезэуари. Сщыгъупщэркъым шэрджэс щхьэгъусэ зи унэ ис Ахьмэд сулътIаным кърым хъаныр къызэрыдиуштри. Дэ, езыхэм, ди бжыкIыщхьэ зэхуэдгъэдалъэурэ, адыгэ дунейр бжэныцрэ хьэцыпэу иткъухьащи, емынэми зэщIикъуэжынкъым. Иджы дэнэкIэ зыдгъэзэну?
— Зыщ хэкIыпIэр.
— Сыту? СынодаIуэ.
— ЖысIэмэ, уигу иримыхьынкIэ…
— Дигу иримыхьын защIэщ мы дунейр. Зэгъмэ — щхьэпэщ, егъумэ — гъэвыгъуэщ.
— Иджыпсту, къуэкIыпIэм Къэжэрыр къыщытхуэдалъэрэ, къухьэпIэм — Тыркумрэ Кърымымрэ къыщытхукъуэплъым, зэгуэр Идархэр къыдэзыхыжа Урысейрщ дэри Iэмалу къытхуэнэжыр..
— Къэзанокъуэ, уэра ар?! Адыгэ пыIэ пщхьэрыгъыу?..
— Си псэм жиIэр пхуэсIуэтащ, сыхэбгъэзыхьати.
«Шэч хэмылъу, игу сеуащ Жэбагъы. Ауэ езыри захуэ? Идархэрэ абы я урыс малъхъэмрэ си щапхъэу сежьэжынуи!» ЗэрыпIейтейр хэIущIыIу мыхъун папщIэ, псалъэхэр зэпиш хуэдэурэ пщы уэлийм:
— Идархэ я урыс накъырэм сыдэуфэразэурэ си дини, си унэцIи схъуэ-жу, «Иван»-кIэ къызэщхэу сыдэувэжыну ухуейуэ арат?
— Урыс накъырэм, зиусхьэн, узэрепщэм елъытауэ, адыгэ къафэ къыпхуигъэкIынущ. Уи цIэ-унэцIэрщи, зы-ми ухигъэзыхьыркъым. Пхъуэжыныр узэрыхуейщ. Мыдрейуэ, урыс пащтыхь Пётр и чэнджэщэгъу уи унэкъуэщыр, иджыпсту Урысейм къызэрыщацIы-хур Бекович-Черкасский Александрщ.
— СытыбзэкIэ псалъэрэ а зи унэцIэр зыхъуэжа си унэкъуэщыр?
— Зи гупкIэ упысым и псысэ, жыхуаIэращ… Зыхэсхэм я бзэкIэ мэпсалъэ. КъызыхэкIам и бзэри, хэбгъэзыхьмэ, щапIа Кърымым яйри щыгъупща хъункъым, дауи…
— Диныр-щэ?
— Уэ дауэ уеплърэ? — дыхьэшхыпцIыр и пащIэкIэ щIегъапщкIуэ Жэбагъы. — Псоми тхъуэжащ диныр: тхьэ зэмылIэужьыгъуэ зыбжанэм делъэIурти, иджы тыншу… зы закъуэщ дызэлъэIун хуейр, Къэсей хьэжым и жыIауэ, КъурIэныр къытхуезыгъэхьауэ, бегъымбархэр зи лIыкIуэ Алыхьырщ! ХьэрыпыбзэкIэ дыуэ дощI, адыгэпсэкIэ допсэу. Пэжщ, ди ефэндым (Чэбэм кIуэнути) хьэрыпыбзэ зригъэщIауэ КъурIэным къоджэ, зэджэр къыгурымыIуэми. Ди гъунэгъу муслъымэнхэ-ми апхуэдэ дыдэщ я зэхэтыкIэр.
— НтIэ.., — нэгъуэщI гупсысэ уэрым зэрыдишэхар нэрылъагъуми, Кургъуокъуэ Жэбагъы жиIэм дежьууэ зещI, — уэ езым жыпIаи «Гъунэгъурэ гъуэншэджрэ», гъунэгъукIэ гукъеуэ диIэнтэкъым, ауэ а къысхуэбгъэлъэгъуа хэкIыпIэ закъуэр сфIэдзыхьщIыгъуэджэщ. БлэкIам дгъэзэжыну ара-тIэ аргуэру?.. Хьэуэ. Жэуапыр си хьэзыркъым.
— Зиусхьэн, Урысейм дэрэ ди зэкъуэтырщ зи гугъу сщIыр.
— Илъэсищэрэ щэ ныкъуэрэ дэкIащ. Пащтыхь зыбжанэ дунейм ехыжащ. Сыт хуэдэ зэкъуэт иджы къэдужьгъыжынур?
— КъэралитIым е лъэпкъитIым тхылъымпIэм тету е темыту зэращIылIар тхыдэ дэфтэрщ. Апхуэдэ зэгурыIуэр езы-езыру зэпкърыщэтыжыркъым.
— А уи гугъэр фIыт, ауэ сэ си фIэщ зэрымыхъурщ…
… Жыжьэу къыкъуэкIа шууитIым щIалэ цIыкIухэр «Къущхьэ! Къущхьэ…» жаIэурэ зэрызехьэу пежэжьащ. Сабийхэм якIэлъыплъурэ Кургъуокъуэ и бейгуэлым йоупщI:
— Къэхъуар сыт?!
Пщы уэлиймрэ Жэбагъырэ здэщыт псы IуфэмкIэ дадзыхри, шухэм хуэм защI. Сэбаншрэ Къарэжьрэ абыхэм япожьэри, шхуэмылакIэр къыIахыурэ, лъэрыгъыр яубыд, ирагъэпсыхыну. ЛIитIым яз нэхъыжьым:
— Сэлам уэлейкум, къэбэрдей пщы уэлий, — жери адыгэбзэри къущхьэбзэри зэхитхъуэурэ пщы уэлийм зыхуегъазэ: — Хьэзрэт и щIалэм нысэ къешэри, мы мэремыр мыхъумэ, къэунэхуну мазэм и япэ мэремыр икIмэ, къыкIэлъыкIуэну мэремым хьэгъуэлIыгъуэм фыдогъэблагъэ, — къызытекIухьар жеIэри, йокIуэтыж, и уанэгу зрегъэзэгъэжри:
— Фи Iуэху фIы ирикIуэ, зиусхьэнхэ! — жаIэурэ шухэм къыздеха къурш задэ лъагъуэмкIэ яунэтIыж.
— Плъагъуркъэ ди гъунэгъухэр… зыгуэр къыбгурыIуа абы жиIам щыщу? — мэдыхьэшх ХьэтIохъущокъуэр, — дэтхэнэ мэремыра абы жиIэну зыхуеяр?
Жэбагъы погуфIыкI:
— Мэрем къакIуэр мыхъуу, мазэщIэм и щыпэ мэремыр икIмэ, къыкIэлъыкIуэну мэремыр, си гугъэмкIэ, тхьэмахуэ зэхуакуищ мэхъу…
— Даурэ зэхимытхъуами, дыкIуэнщ нысашэм. Къуршым щакIуэ дыщихьэкIэ, Хьэзрэт ныддежьэ хабзэщ. Къурш гъуанэм ис къущхьэ-тэтэрхэр лъагъуэ кIуапIэхэм фIыуэ щыгъуазэщ. Ди адэр щакIуэ дэкIмэ, Хьэзрэт и адэр здришажьэу щытат. Зэман гуэр, сощIэж, щIы IэгупIэ тIэкIуи яхупичыну хэтат ди адэр — мывэ дурэшым удэсу гугъущ уи бын къэпIэтыну. Псапэт…
Жэбагъы, пщы уэлийм щыму еплъ-ри, игукIэ: «Апхуэдэ псапэ уэри блэжьыну, ухэмыт къудей!»
Къэзанокъуэм и гурыщхъуэхэм къахэзэрыхьащ жылэр шэджагъуэ нэмэзым хуэзыгъэуш Къэсей хьэжым и азэн джэ макъыр.
VI
Адыгэ-шэрджэсхэм я хьэщIэщыр щхьэхуэщ: унэрысхэр зыщыпсэумрэ Iэщыр щаIыгъ бэкхъыIуэмрэ я зэхуакум, куэбжэ дыхьэпIэшхуэм нэхъ пэгъунэгъуу, щаухуэ. Тэхъуанащхьэщ хьэщIэщыр. ГупэIут пкъоуищыр и IущIыхьщ. Лъэныкъуэ зэпэзанщIэу, бжэ щIыхьэпIитI иIэщ. Щхьэгъубжэхэри гущхьэплъыфэщи — ижьу, сэмэгуу, щIыбагъ щхьэгъубжитIу хэгъэзэгъащ. Пэшыр нэхущ, хуитышхуэщ.
ПлIанэпэр — чыбжэгъу лантIэ зэщIэ-яр зи Iугъуэ кIуапIэу — жьэгущ. МафIэр а жьэгум зэпымыууэ щоблэри, хьэщIэщыр зэи упсапсэркъым. ЩIыIэр къэсмэ, пэшышхуэр мафIэ хьэрыщэм егъэхуабэ. Жьэгу дапхъэм, нэгъуэщI хьэпшып-хьэкъущыкъухэм ящIыгъуу тетщ пхъэупсахуэрэ пхъэ ласкIэрэ зэрылъ чыматэр. ПлIанэпэм дэтщ дэп маскIэ ужьыхыжхэр зэрагъэбатэ пэрыIэбэр.
Жьэгум пэгъунэгъуу шэнт щхьэгуитI щытщ — мафIэм пэрысу мэуэршэр хьэщIэхэр, бысымхэр.
Блын щхьэгъубжэншэм алэрыбгъу фIэлъщ, и инагъыр хьэщIэщыр зейм елъытащ: зыхузэфIэкIым алэрыбгъушхуэ фIедзэ, зи мылъку нэхъ мащIэм и алэрыбгъур нэхъ есщ. Блынджабэр игъэдахэ къудейкъым алэрыбгъум — абы и щIыIущ хьэщIэщым и набдзэу къалъытэ Iэщэр: сэшхуэрэ фокIэщIрэ зезымыхьэр адыгэкъым.
Адыгэ-шэрджэсхэм я Iэпкълъэпкъыр зэрымыубыд щIыкIэ Iэщэ зыкIэралъхьэ. Къамэ зехьэныр елъытакъым пщыгъэм е уэркъыгъэм. Ар лIым и фэилъхьэгъуэхэм ящыщу къыдекIуэкI хьэпшыпщ — щылажьи, щефэ-щешхи, зыщигъэпсэхуи, джэгу щыхэти, уеблэмэ — щыжеи (и пIэщхьагъ щIэлъу) зыкIэрихыркъым. Къамэр и нэщэнэщ лIым и зэфIэкIым, и пщIэм. ХьэщIэщ блын алэрыбгъухэм къатещ Iэщэфащэр бысымым и щхьэ зыдалъагъу пщIэнэмысщ.
Адыгэ хьэщIэщ плIанэпэм лъэныкъуэегъэзу дэтщ щхьэнтэшхуитI зэ-рыс гъуэлъыпIэ зэлъыIуха. Абы лъэгурыдзу алэрыбгъу цIыкIу бгъурылъщ. Блынхэм къадекIуэкI тетIысхьэпIэ кIыхьхэр хьэщIэр зылъагъуну къакIуэхэм япоплъэ. Зэи ерыскъыншэкъым хьэщIэщыр, Iэнэ лъакъуищымрэ шэнт щхьэгуэхэмрэ (нэхъыжьым и шэнтыр нэхъ щабэщ) ныш я щыпэлъагъу-къым.
Адыгэ-шэрджэс хьэщIэ и щIасэщ, а хьэщIэр хэту щымытами, адыгэ хабзэ ткIийм тету ирагъэблагъэ, ягъэхьэщIэ, ирагъэжьэж. А Iуэхугъуищым яку илъщ «зы напэтекIыгъуэ». ХьэщIэихьэгъуэ-икIыгъуэр къалэн тыншкъым. ЕкIуу ар зехьэныр адыгэ напэм щыщщ. «Напэм и пэ псэр ихуэ» жызыIа пасэрейхэм я лIэужьщ адыгэр.
ХьэщIэщхэм я зэлъыIухыкIэри, я ерыскъы зехьэкIэри зэщхькъым. Щхьэж и унагъуэ зэфIэкIым елъытащ хьэщIэщым и теплъэр. Елъытащ и мылъкум, жэмыхьэтым щиIэ пщIэм, езым и жылагъуэ къулыкъум е IэщIагъэм… Уэркъ хьэщIэщыр ещхь хъунукъым лъхукъуэлI хьэщIэщым, пщым ейр — пщым йокIуж…
Шэджагъуэ нэужьым къуршым къехыжа Шурдым Жанхъуэт уанэшым Iэпслъэпсхэр къыпщIэхихщ, езыри зэсэбауэри, унэм щIэмыхьэжу, хьэщIэщымкIэ иунэтIащ.
Жьэгур иджыри дэпырыжьэщ, гъатхэпэ дыгъэри, шэджагъуэ нэщIащэу, щхьэгъубжэм къодэхэщIэж. ПырхъуэмкIэ къиIукI лъэмакъыр зейм хуемыплъэкI щIыкIэ, Жанхъуэт:
— Уэра, щIалэ?
— Хьэуэ, Елэнкъым ар… Сэращ, — къоIу щхьэгъусэм и макъ щабэр: — Ар иджыри къэтщ Джылахъстэнейм зэрыкIуэрэ… Согузавэ.
— И гъусэхэр къекIуэлIэжа а къэтым?
— Хьэуэ, хьэуэ. И закъуэ дауэ закъыкIэригъэхунт…
— Сыт-тIэ?
— Сэ сщIэ мыгъуэрэ, дунейр зэхэзэрыхьащи…
— Узэджэр къокIуэ, Шурдымхэ я ны-сэ, Iейр къыумышэу, нэхъыфIымкIэ гупсысэ. И гъусэхэр зэрыхъуу, езыри хъунщ. Махуэ псом си джий гъавэ ехакъым. Хьэзыр щыIэмэ, къэхь.
— Сыт щIыщымыIэр, Iэнэр щытщ. Ауэ… ахъшэмыр къохьэ. Къэсей хьэжыр азэн джакIэщ. Уоу, Алыхь, нэхъыфI къыдэти, Iейм дыщыхъумэ, ди щIалэ закъуэр узыншэу къытхуэхьыж, нысащIэри, узыншэу, кIэпсфэпс къабзэкIэ зэIэпых.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
