Тхыдэм и напэкIуэцIхэр
Мэш щIэным, Iэщ гъэхъуным мыхьэнэшхуэ ирату ижь-ижьыж лъандэрэ адыгэхэр къогъуэгурыкIуэ. Мылъку нэхъыщхьэу яIари абыхэм къыпах хъерырщ. Апхуэдэу пхъэщхьэмыщхьэ зехьэнми, хадэхэкIхэр щIэнми, бжьэ гъэхъунми гулъытэшхуэ хуащIырт. ЩIэныгъэлIхэм къызэралъытэмкIэ, а IэнатIэхэр пыухыкIауэ ди деж зэрыщызэтеувэрэ илъэс миниплIрэ щитхум щIегъу. Абы и щыхьэтщ адыгэхэм я лIакъуэхэр щыпсэуа, ноби щыпсэу щIыналъэхэм щрагъэкIуэкIа археологие къэхутэныгъэхэр. Псалъэм папщIэ, Псыжь Iуфэ, Налшык, Долинск и Iэшэлъашэхэм, нэгъуэщI щIыпIэ куэдым къыщагъуэтащ ди лъэпкъым зэрихьэу щыта гъавэхэкIхэр, хьэр, хур зэрахъумэ кхъуэщынхэм я къутахуэхэр, Iэ щхьэлхэр, зэрызэтрауд Iэмэпсымэхэр. Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу адыгэхэм адэкIэ зэрызаужьар, археологхэм я бзэкIэ жыпIэмэ, гъуаплъэмрэ домбеякъымрэ я зэманым, къыкIэлъыкIуэр — Скиф-щэрмэт лъэхъэнэкIэ дызэджэм тохуэ. Къэбэрдеймрэ Адыгеймрэ къыщагъуэта гъавалъэхэм кърахыжа хугу хьэдзэхэр адыгэхэр мэш щIэным хуэIэзэу зэрыщытам щыхьэт тохъуэ.
Дыщыпсэу лъэхъэнэм и пэщIэдзэхэр зыхуэдар нарт эпосми къыхощ. Абы дыщрохьэлIэ адыгэхэм IэрыгъэкI ящIа гуэдзым, хьэпцIийм, хум, къищынэмыщIауэ, а къэкIыгъэхэр зэрыIуахыжу, зэракIыщтэу щытари хыдолъагъуэ. Хьэрып щIэныгъэлI Ин Эль-Омари епщыкIуплIанэ лIэщIыгъуэм итхыгъащ ди лъэпкъыр щIыгу лэжьыгъэм зэрыхуэIэзэр, адыгэхэм я деж щыпсэуа венециан зекIуэлI Барбарэ и нэгу щIэкIар, илъэгъуар фIэтелъыджэу мыпхуэдэ псалъэхэр тхыдэм къыхинащ: «Адыгэхэм къамыгъэкI щыIэкъым, я щIыналъэр бейщ, гъавэр, Iэщыр яхуобагъуэ, фор я куэдщ». Апхуэдэ тхыгъэхэр мымащIэу щыIэщ.
ЕтIощIанэ лIэщIыгъуэри хыхьэу, а лъэхъэнэ блэкIахэм европей авторхэм адыгэ хэкур куууэ яджащ. Абыхэм къыхагъэщырт ди лъэпкъыр дунейм нэхъ къыщацIыхухэм, хыхьэхэкI зиIэхэм, я псэукIэкIи, я IуэхущIафэкIи, я зыужьыкIэкIи япэ ищахэм зэращыщыр, ди лъахэр жэнэт щIыналъэу къызэралъытэр.
Шы гъэхъуным адыгэхэм я гъащIэм увыпIэшхуэ щеубыд. ЩIэныгъэлIхэм къызэрахутамкIэ, адыгэшым и ныбжьыр илъэс минищым ноблагъэ. Нартхэм я лъэхъэнэм дунейм къытехьэри, апхуэдиз гъуэгуанэ къызэпичащ, шы цIэрыIуэхэм ящыщ хъун папщIэ. Адыгэхэм ижь-ижьыж лъандэрэ шы зэрызэрахуэм щыхьэт тохъуэ археологхэм щIы щIагъым къыщагъуэт пасэрей хьэпшыпхэмрэ а лъэхъэнэм къыщIэна тхыгъэхэмрэ. Тхыдэм къызэрыхэщыжымкIэ, пасэрей дзэпщ цIэрыIуэ, ди эрэм и пэкIэ еплIанэ лIэщIыгъуэм псэуа Македонскэ Александр и адэ пащтыхь Филипп ЕтIуанэм Псыжьрэ Тэнрэ шы мин тIощI къыщищэхугъащ. Пасэ дыдэу хэIущIыIу хъури, адыгэшым и пщIэмрэ и уасэмрэ зэи ехуэхыжакъым, и лIэужьыр жыжьэ нэсащ. Мы зэманым дунейм щыцIэрыIуэ шы лъэпкъ куэдым абы илъ хэтщ.
Адыгэ хабзэхэр, адыгагъэр, ди фащэр, ди Iэщэхэр, нарт эпосыр, ди мэкъумэш щIэкIэр, адыгэшхэр, Iэщ зехьэкIэр, нэгъуэщI куэдри лъэпкъ гъунэгъухэм къащтащ. ФIыуэ яIэмкIэ адрейхэм ядэгуашэу илъэс мин бжыгъэкIэ адыгэхэр къэгъуэгурыкIуащ. ГъащIэм зэхъуэкIыныгъэ инхэр хэзылъхьэ къэхъукъащIэхэр дэтхэнэ лъэпкъми и тхыдэм мымащIэу хэтщ. ЕпщыкIуханэ лIэщIыгъуэм Къэбэрдей-Балъкъэрыр Урысейм зэрыгухьар мыхьэнэшхуэ зиIэ апхуэдэ лъэбакъуэт. А къэралым хэту IуэхугъуэшхуэхэмкIэ гъэнщIа гъуэгуанэ кIыхь ди щIыналъэм къикIуащ, лъэпкъыбэм я зэкъуэтыныгъэмрэ я зэпыщIэныгъэ быдэмрэ я фIыщIэкIэ, лъэпощхьэ-по куэд къызэринэкIыфащ. Урысей империем хыхьа нэужь, адыгэхэр социально-экономикэ щытыкIэ-щIэм хэзэгъащ, мамыр псэукIэр зэтраухуащ, лъэныкъуитIри нэхъ гъунэгъу зэхуэхъуащ. ЕпщыкIубгъуанэ лIэщIыгъуэм и етIуанэ Iыхьэмрэ етIощIанэ лIэщIыгъуэм и япэ Iыхьэмрэ къриубыдэу Кавказ Ищхъэрэм и щIыналъэм Урысейм хуэфащэ увыпIэ щигъуэтат, жылагъуэ гъащIэм и сыт хуэдэ IэнатIэми я Iуэхухэр щыдагъэкIыф хъуат. Совет властыр ува нэужьи къыхахар Урысейрщ. Абы щыгъуэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэралыгъуэр зэтегъэувэным хуэунэтIауэ лэжьыгъэшхуэ зэфIагъэкIащ Къалмыкъ БетIал, Энеев Магомед, Къатхъэн Назир сымэ зи пашэ большевикхэмрэ абыхэм я дарэгъухэмрэ. Политикэ, экономикэ, социальнэ, щэнхабзэ я лъэныкъуэкIэ ди щIыналъэм хъарзынэу зиужьащ, зэман кIэщIым къриубыдэу индустриально-мэкъумэш область, къыкIэлъыкIуэу конституцэкIэ щIэгъэбыда автоном республикэ хъуащ.
ЩэщI гъэхэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхыдэм увыпIэшхуэ щаубыд. А лъэхъэнэм ди республикэм и мэкъумэш IэнатIэхэм зэдэууэ заужьырт, зэхьэзэхуэ зэмылIэужьыгъуэхэр зэщIэплъэрт. Псалъэм папщIэ, колхозхэтхэм я япэ союзпсо съездым Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIэр къэралым щыпашэ областихым яхэту къыщраIуат. Ди щIыналъэр лэжьэкIэ пэрытым и еджапIэ хъуат. 1934 гъэм япэ дыдэу Ленин орденыр зратахэм дащыщт. А дамыгъэ лъапIэр къыпэкIуат колхоз-хэр къызэгъэпэщыным, гъэбэгъуэным областым щиIэ ехъулIэныгъэ нэрылъагъухэм. Ди Iэщыхъуэрэ гъавэгъэкIыу мин 17,7-м щIигъур лэжьыгъэм щыпашэт. 1935 гъэм щэкIуэгъуэм и 4-м Кавказ Ищхъэрэ крайисполкомымрэ ВКП (б)-м и Кавказ Ищхъэрэ крайкомымрэ унафэ къащтауэ щытащ колхоз нэхъыфI-хэр ягъэгушхуэну, пэрытхэм я зэфIэкIыр хэIущIыIу ящIыну. Пашэхэм яхэту Кировым и цIэр зезыхьэ (Зеикъуэ къу.), Андреевым и цIэкIэ щыIэ (Кэнжэ къу.), Къалмыкъым и цIэр зезыхьэ (Шэджэм Ищхъэрэ къу.), «Псыгуэнсу» (Псыгуэнсу къу.), «Ленинцы» (Новэ-Ивановскэ къу.) колхозхэр крайм и ЩIыхь пхъэбгъум иратхат. А илъэс дыдэм и дыгъэгъазэм ди хозяйствэ 27-м къэрал дамыгъэ лъапIэхэр къыхуагъэфэщащ. Абыхэм ящыщу Мысостышхуэ Былэ, колхоз тхьэмадэ Къуий БатIэ, бригадир Яковенкэ Михаил сымэ Ленин орденыр, хозяйствэ унафэщIхэу Блэныхь Темыркъан, Темыржан Хьисэ, бригадирхэу Спивак Михаил, Къарэ Мусэ, КIуащ Мухътар, Къэрмокъуэ Лэкъумэн, Тихоненкэ Пётр, Чурсин Михаил, Гъуэгунокъуэ Хьэжысмел, Царяпин Георгий, УанащIэ Малил, Гуэщей Хьисэ, колхоз тхьэмадэм и къуэдзэ Хьэждэгу Къэралхъан, звеноводхэу Проникинэ Аня, ГъукIэжь Хъаний, тракторист КIэмыргуей Хьэмид сымэ орден зэмылIэужьыгъуэхэр къратащ.
1937 гъэм и мазаем республикэм къыIэрохьэ мэкъумэш IэнатIэм щыжыджэр ди лэжьакIуэ 28-рэ зэрагъэпажэм теухуа хъыбар гуапэ. Абыхэм ящыщ фермэ унафэщIхэу Тхьэлыджокъуэ МатIитI (Алътуд къу.), Гъурдыгъуэ Башир (Къэрэгъэш къу.), Джэду Бэчмырзэ (Зэрэгъыж къу.), шыхъуэхэу Шэкэр Мусэ (Шэджэм Ищхъэрэ къу.), Тогъузей Батий (Аргудан къу.), Нэхущ ТIэмашэ (Къулъкъужын Ипщэ къу.), Къэгъэзэж Билал (Жэмтхьэлэ къу.), Настуев Абдулыхь (Балъкъэр Ипщэ къу.) сымэ Ленин орденыр къыхуагъэфэщащ.
Индустриализацэм и гъуэгум техьа нэужь, Къэбэрдей-Балъ- къэрым и теплъэм къыпхуэмы- цIыхужыну зихъуэжат. Япэ илъэситхум къриубыдэу предприятэщIэу плIыщIрэ плIырэ ирагъэжьат. Областым и къэрал промышленностым псори зэхэту продукцэу къыщIигъэкIым и процент 85,5-р абыхэм хуэзэрт. А лъэхъэнэм Совет Союзым промышленнэ продукцэу щагъэхьэзырым проценти 103,5-кIэ хэхъуамэ, ар Къэбэрдей-Балъкъэрым процент 605,4-рэ щыхъурт. ТIощI-щэщI гъэхэм республикэм щаухуащ Налшык лы комбинатыр, Гидрометаллург, крахмал, Дохъушыкъуей спирт заводхэр, Кавказ Ищхъэрэм щынэхъ ин дыдэ щIакхъуэ комбинатыр, Бахъсэн ГЭС-р, промышленность псынщIэм, ерыскъы промышленностым я IэнатIэхэр. Псори зэхэту а илъэсхэм яутIыпщат предприятэу 778-рэ. Абыхэм ящыщу 57-р къэралым ейуэ. ЦIыхубэ хозяйствэм хэхъуэу къыIэрыхьэм и процент 70,9-р областым и промышленностым къитырт.
«ЩIыхьым и дамыгъэ» орденыр зезыхьэ Налшык машинэ заводыр республикэм и предприятэ нэ-хъыжь дыдэхэм ящыщщ. И лъабжьэр щагъэтIылъар 1928 гъэрщ. Заводыр шыгун щагъавэ къудамэ зыхэт механикэ лъэщапIэт. ЩIыдагъэм зэрелэжь, фIагъышхуэ зиIэ Iэмэпсымэхэр щIынымкIэ лIэщIыгъуэ кIуам и бгъущI гъэ пщIондэ абы СССР-м бжьыпэр щиIыгъащ. Къэбэрдей-Балъкъэрыр зэрыгушхуэу щыта Тырныауз вольфрам-молибден комбинатым гуащIэдэкI лъагэкIэ гъэнщIа гуимыхуж напэкIуэцIхэр республикэм и тхыдэм хитхащ. ЦIыху мини 6,5-рэ щылажьэ предприятэ лъэрызехьэм IуэхущIапIэ мини 10-м нэблагъэ а цIуугъэнэхэмкIэ къызэригъэпэщырт. 1934 гъэм ирагъэжьауэ щыта комбинатым Совет къэралыгъуэм и промышленностым зегъэужьыным хэлъхьэныгъэшхуэ хуищIащ.
1936 гъэм фокIадэм и 20-м яутIыпща Бахъсэн ГЭС-м и япэ гидроагрегатым республикэм и гидроэнергетикэм и тхыдэм увыпIэ нэхъыщхьэ щеубыд. А къэхъукъащIэ гъуэзэджэр Ставрополь краймрэ Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ я энергетикэ системэм и зыужьыныгъэм и щIэдзапIэт, ди щIыналъэм и социально-экономикэ гъащIэм и IэнатIэ псоми къыщыхъуа зэхъуэкIыныгъэ инхэм я лъаб- жьэт.
ПлIыщI гъэхэм я пэщIэдзэм республикэм мылъку хъарзынэ бгъэдэлът, ауэ фашист зэрыпхъуакIуэхэм мамыр гъащIэр къызэпаудащ, ди щIыналъэм къихьэри, псэуалъэхэр, фабрикэхэр, заводхэр зэтракъутащ, сом мелардитIым щIигъу и уасэ хэщIыныгъэ къытхуахьащ. Зауэ нэужьым гъащIэм и лъэныкъуэ псоми зыдэдужьыжащ, мэкъумэшхэкIыу къетхьэлIэр 1941 гъэм къэдлэжьу щытам щIигъуащ, промышленностым зэхъуэкIыныгъэ нэрылъагъухэр къыщыхъуащ.
1946 — 1950 гъэхэм комбинатыщIэхэр, фабрикэщIэхэр яухуащ, Тырныауз вольфрам-молибден къыщIэхыпIэр, Налшык машинэухуэ заводыр, Бахъсэн ГЭС-р, союзпсо мыхьэнэ зиIэ нэгъуэщI предприятэхэр зэрагъэпэщыжащ, пхъэм, ерыскъыхэкIхэм щелэжь IэнатIэхэр къызэIуахащ. Экономикэм и IэнатIэ псоми зэуIуу зрагъэужьын мурадкIэ, 1959 — 1965 гъэхэм ятещIыхьа илъэсибл планыр къэрал унафэкIэ нэхъ пасэу ягъэхьэзырауэ щытащ. А илъэсхэм республикэм и цIыхубэ хозяйствэм сом мелуан 451,2-рэ халъхьащ. Абы щыщу сом мелуани 190,2-р промышленностымрэ ухуэныгъэмрэ хухахащ, предприятэщIэу тIощI къызэIуахащ. Электротехни-кэ, приборухуэ, станокухуэ, инструментальнэ промышленностым лъэщу зиужьырт. ХъугъуэфIыгъуэ къыщIэхыпIэщIэу пщыкIуий геологхэм къызэIуахат. 1961 гъэм республикэм газыр къэшэн щIадзат, ди заводхэмрэ фабрикэхэмрэ я IэдакъэщIэкIхэр Совет Союзым и щIыналъэхэм я мызакъуэу, нэгъуэщI къэрал плIыщIым щIигъум хурагъашэрт.
Ди гъавэгъэкIхэм, Iэщыхъуэхэм, рабочэхэмрэ инженер-техникэ лэжьакIуэхэмрэ я гуащIэ хьэлэлым хуэфащэ пщIэ къыпэкIуащ. Куэдым къэралым и дамыгъэ лъапIэхэр къыхуагъэфэщащ, цIыху 35-м «Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь» цIэр къыфIащащ. Хэку зауэшхуэм и лъэхъэнэ хьэлъэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIалэрэ хъыджэбзу мин хыщIым щIигъу фронтым Iутащ, лIыгъэм и щапхъэ къагъэлъагъуэу бий ерум япэщIэтащ. Ди текIуэныгъэр къагъэблагъэу абыхэм ящыщ куэдым я псэр ятащ. ЗэуапIэ губгъуэм щызэрахьа лIыгъэмрэ хахуагъэмрэ папщIэ, ди щIалэ щэщIрэ щым Совет Союзым и ЛIыхъужь цIэ лъапIэр къыфIащащ, хым «ЩIыхь» орденым и нагъыщэ псори къыхуагъэфэщащ, цIыху минипщIым щIигъум орденхэмрэ медалхэмрэ къратащ. Республикэм и пщIэмрэ и щIыхьымрэ къэрал псом къыщызыIэта а цIыху щэджащэхэр нобэрей щIэблэм я щапхъэщ, ахэр я гъуазэу ипэкIэ маплъэ.
ИпэжыпIэкIэ жыпIэмэ, епщыкIуханэ лIэщIыгъуэм и кум екIуэкIа Iуэхухэр ди лъэпкъхэмрэ урысхэм- рэ къызэдакIуа гъуэгуанэм и къежьапIэщ. Тхыдэм наIуэу къигъэлъэгъуащ ди адэжьхэм къыхахауэ щыта политикэ гъуэгур зэрызахуэр икIи зэрыбгъуфIэр. Хэку зауэшхуэм и гузэвэгъуэри, абы и ужь зэман хьэлъэри, бгъущI гъэхэм зыхуэза гугъуехь инхэри къызэнэ-кIынымкIэ ар сэбэпышхуэ хъуащ.
Иужьрей илъэс тIощIым щIигъум щытыкIэм сыт хуэдэу зимыхъуэжами, ди адэжьхэр щыпсэуа а лъэхъэнэ жыжьэм ди лъэпкъхэм къагъэлъэгъуа Iущагъымрэ пэжагъымрэ, къапкърыкIа гупсысэ узыншэмрэ яхэлъа фIэщхъуныгъэмрэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и блэкIам, IуэхугъуэшхуэхэмкIэ гъэнщIа и тхыдэ къулейм игъащIэкIэ къыхэнэнущ икIи фIым хуэзыгъэуш вагъуэ мыужьыхыжу щIэблэм яхуэблэнущ.
Хьэжыкъарэ Алик.
