Тхыдэр зи лъабжьэ лэжьыгъэхэр
Ткаченкэ Андрей и цIэр зезыхьэ СурэтыщI гъуазджэхэмкIэ музеймрэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и Лъэпкъ музеймрэ гъэлъэгъуэныгъэ щIэщыгъуэхэр щокIуэкI, Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 460-рэ зэрырикъум и щIыхькIэ. Выставкэхэр къызэрагъэпэщащ КъБР-м ЩэнхабзэмкIэ и министерствэм, УФ-м и СурэтыщIхэм я зэгухьэныгъэм и республикэ къудамэм, Къэбэрдей-Балъкъэрым и Лъэпкъ музеймрэ Ткаченкэ Андрей и цIэр зезыхьэ СурэтыщI гъуазджэхэмкIэ музеймрэ.
Ткаченкэ Андрей и цIэр зезыхьэ СурэтыщI гъуазджэхэмкIэ музейм щагъэува выставкэр иригъэкIуэкIащ абы и унафэщI Ремхен Еленэ.
— Къэбэрдей-Балъкъэрым исхэмрэ абы и хьэщIэхэмрэ си гуапэу махуэшхуэхэмкIэ сынывохъуэхъу. Дэтхэнэ зы унагъуэми берычэтрэ хъугъуэфIыгъуэрэ илъыну, ехъулIэныгъэ куэд фиIэну Тхьэм жиIэ! КъБР-м и сурэтыщIхэм, скульпторхэм, IэпщIэлъапщIэхэм фи лэжьыгъэ купщIафIэхэр утыку зэрыщагъэлъагъуэмкIэ си гуапэу сынывохъуэхъу. Гъуазджэм и цIыхухэм фи IэдакъэщIэкI купщIафIэхэмкIэ иджыри илъэс куэдкIэ дывгъэгушхуэну, дывгъэгуфIэну дыфщогугъ, — жиIащ КъБР-м щэнхабзэмкIэ и министр Къума- хуэ Мухьэдин гъэлъэгъуэныгъэр къыщызэIуихым.
КъБР-м и СурэтыщIхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщI Темыркъан Геннадий жиIащ, хабзэ хъуауэ, республикэм и Лъэпкъ музейм къыщызэрагъэпэщ отчёт гъэлъэгъуэныгъэр щхьэусыгъуэ зэхуэмыдэхэмкIэ СурэтыщI гъуазджэхэм-кIэ музейм иджы къызэрыщызэ- Iуахар, выставкэм утыку къыщрахьэну къыхаха лэжьыгъэ псори, жагъуэ зэращыхъуащи, музейм и пэшхэм зэрыщIэмыхуар, ахэр гъуазджэм дихьэххэм я пащхьэм иужькIэ щагъэлъэгъуэну зэрамурадыр.
— Къызэхуэсахэм си гуапэу сынывохъуэхъу Къэбэрдей-Балъкъэрым и Къэралыгъуэмрэ Налшык къалэмрэ я махуэшхуэхэмкIэ. КъБР-м и СурэтыщIхэм я зэгухьэныгъэм сызэрыхэтым срогушхуэ. Выставкэм хагъэхьа дэтхэнэ зы лэжьыгъэми мыхьэнэ ин иIэщ, гъэщIэгъуэн, удэзыхьэх куэд хыболъагъуэ, тхыдэр къызыхэщ а дахагъэм щIэблэр щIэпIыкIын хуейщ. Республикэм исхэр къыхузоджэ гъуазджэм и жанр, унэтIыныгъэ куэд къызэщIэзыубыдэ гъэлъэгъуэныгъэ гукъинэжым зыкърагъэхьэлIэну, — жиIащ УФ-м и цIыхубэ сурэтыщI Пащты Герман.
Музейм и хъумакIуэ нэхъыщхьэ, Урысейм и цIыхубэ IэпщIэлъапщIэ Мокаев Владимир КъБР-м и сурэтыщIхэм зэфIэкI ин зэраIэр къыхигъэщащ икIи художникхэм ехъуэхъуащ я лэжьыгъэхэр къыщапщытэж выставкэр къазэрехъулIам папщIэ.
Ткаченкэ Андрей и цIэр зезыхьэ СурэтыщI гъуазджэхэмкIэ музейм къыщызэIуаха «Бжьыхьэ-2017» художественнэ отчёт гъэлъэгъуэныгъэм къызэщIрагъэубыдащ лэжьыгъэ купщIафIэ, щIэщыгъуэ 80-м щIигъу. Абы хагъэхьащ республикэм и сурэтыщIхэу Абей Ася, Азэмэт Светланэ, Аккизовхэ Керим, Сиярэ, Имарэ, Ахматов Лиуан, Ащхъуэт Михаил, Бгъэжьнокъуэ Заурбэч, Джатэгъэжь Залым, ДыщэкI Мурат, Зэхъуэхъу Валерэ, Индрис Залымхъан, Жыгун ФатIимэ, Бейтыгъуэн Людмилэ, Ламырдон Руслан, Маргъущ Анатолэ, ПщыхьэщIэ Хьэсэнбий, Темыркъан Геннадий, Хэжь Алик, Чеченов Юрэ, Ерчэнхэ Евгениерэ Исуфрэ, Щэмей Руслан, Жылэ Анатолэ, Къанокъуэ Руслан, Пащтыхэ Германрэ Алимрэ, Тэтрокъуэ Светланэ сы-мэ, нэгъуэщIхэми я Iэдакъэ къыщIэкIа лэжьыгъэ купщIафIэхэр.
СурэтыщIхэм, скульпторхэм, цIыхубэ IэпщIэлъапщIэхэм я Iэдакъэ къыщIэкIа гъуазджэ, щэнхабзэ хьэпшыпхэм еплъхэр къызыхураджэр зыщыщ лъэпкъми зэрыт динми емылъытауэ щIыналъэм исхэм яку мамырыгъэ, зэгурыIуэ, пщIэ дэлъынырщ. Лэжьыгъэхэр я плъыфэкIи, зыщыщ жанркIи, темэкIи куэду зэщхьэщыхащ. Апхуэдэщ щIыуэпсым, гъэм и зэманхэм я дахагъэм, удз гъэгъахэм, Iуащхьэмахуэ траухуа сурэтхэр, шэрджэс зауэлIхэм, адыгэ пщащэхэм, нарт эпосым къыхэщ лIыхъужьхэм, цIыху щхьэхуэхэм я портретхэр къыщыгъэлъэгъуахэр, скульптурэхэр, графикэхэр, дыщэмрэ дыжьынымрэ къыхэщIыкIа зэрызагъэдахэ хьэпшыпхэр, хьэкъущыкъухэр, абджым, бгы хрусталым щыщ саугъэт цIыкIуфэкIухэр, арджэнхэр, блын алэрыбгъухэр, нэгъуэщIхэри. Нэхъыщхьэращи, лэжьыгъэхэр гъуазджэм и къарукIэ псыхьащ, мэгъу къару яхэлъми ярейуэ малъхъэдисым хуэдэу узэщIашэ, гум дахагъэр къыщагъэуш. СурэтыщIхэм я лэжьыгъэхэм къыщагъэлъэгъуащ Къэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэухэм-рэ и щIыуэпсымрэ хуаIэ лъагъуныгъэ иныр. Псом хуэмыдэу художникхэм утыку кърахьащ бжьыхьэ дыщафэм и куры-хыр зыпэпщI хъун зэрыщымыIэр. Тхыдэр зи лъабжьэ, абы и напэкIуэцIхэм ухэзыгъаплъэ «Делегация из Кабарды в Москве» сурэтыр блэкIам и гъуджэщ.
Гъэлъэгъуэныгъэм увыпIэфI щаубыдащ декоративнэ-прикладной гъуазджэм и хьэпшыпхэм. Апхуэдэхэщ Батаев Михаил абджымрэ бгы хрусталымрэ къыхищIыкIа «Карета золушки», «Танцующая пара», «Музыкант», «Танцор», «Знаки зодиака», «Лезгинка», «Старый джигит», «Девушка с кувшином», «Лошадки», «Наездники», «Фламинго», «Дракон», «Пегас», «Жар-птица» лэжьыгъэхэр. Саугъэт папщIэу Iыхьлыхэмрэ ныбжьэгъухэмрэ уазэрыхуэгуэпэ-ну е унэр зэрыбгъэдэхэну а хьэпшып цIыкIуфэкIухэр дэтхэнэри узыIэпызышэщ, уи гукъыдэжым хэзыгъахъуэщ.
Бзылъхугъэхэр дэзыхьэхынщ Галинский Яромир и дыщэ, дыжьын цIыхубз бгырыпххэмрэ бгъэIулъхэмрэ, Юзбашевхэ Гаджиабакаррэ Мурадрэ я дыжьын, жэз бгырыпххэр, Дагировэ Маринеттэрэ Шэт Джульеттэрэ я жьыхухэр, уагъэкIэ гъэдэха, дыщэ IуданэкIэ хэдыкIа сумкэ цIыкIухэр, Хьэткъуэ-Исмэхьил Мариан и блын алэрыбгъухэр, тхыпхъэхэр, нэгъуэщIхэри. ДыщэкI Iэзэхэм, IэпщIэлъапщIэхэм а лэжьыгъэхэр къехъулIащ, нэр теплъызэрэ гъуазджэм и курых дахагъэкIэ зэхэухуэнауэ.
Узыгъэгупсысэщ икIи дахагъэкIэ гъэнщIащ выставкэм хагъэхьа скульптурэхэри. Апхуэдэхэщ ГъущIапщэ Арсен, ТхьэкIумашэ Михаил, Катони Станислав, Сурхайханов Ибрэхьим, Тхьэзэплъыж Руслан сымэ пхъэм, гипсым къыхащIыкIа, ди зэманым пэджэж лэжьыгъэ гъэщIэгъуэнхэр.
КъБР-м и Лъэпкъ музейм и выставкэр иригъэкIуэкIащ а IуэхущIапIэм и унафэщI Накуэ Феликс.
Гъэлъэгъуэныгъэр къызэIузы-хар КъБР-м щэнхабзэмкIэ и министр Къумахуэ Мухьэдинщ. Абы къыхигъэщащ республикэм и махуэшхуэхэм ирихьэлIэу ди щIыналъэм и щIыуэпсым и къулеягъым-рэ и дахагъымрэ къызэрыщ сурэт телъыджэхэр утыку къызэрырахьар.
— Ди сурэтыщIхэм, скульпторхэм, IэпщIэлъапщIэхэм къагъэщI дахагъэм цIыхупсэр зэригъэгуфIэм, дэрэжэгъуэ ин зэрыратым фIыуэ сыщыгъуазэщ, — жиIащ министрым. — Дахагъэр куууэ зыхэзыщIэхэмкIэ, гъуазджэм и цIыхухэмкIэ ди республикэр зэрыкъулейм дегъэгуфIэ.
КъБР-м и СурэтыщIхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщI Темыркъан Геннадий жиIащ сурэтыщI Iэзэхэм я лэжьыгъэ телъыджэхэр, узыгъэгупсысэхэр мы гъэлъэгъуэныгъэм зэрыхагъэхьар, республикэм исхэми гъуазджэм и цIыхухэми ахэр гъэщIэгъуэн зэращыхъунур.
КъБР-м и Лъэпкъ музейм щагъэлъагъуэ сурэтхэм къадэкIуэу, выставкэм увыпIэфI щаубыдащ лъэпкъым къыдэгъуэгурыкIуэ щэнхабзэ хъугъуэфIыгъуэхэми. Ар адыгэм зэрихьэ Iэщэ-фащэхэрщ, дыжьын бгырыпххэрщ, бгъэIулъхэрщ, бзылъхугъэхэм къагъэсэбэп нэгъуэщI хьэпшыпхэрщ, цIугъэнэхэрщ, арджэнхэрщ. Дыщэ IуданэкIэ хэдыкIа, дыщэидэ щIа къэлътмакъхэм, хъыджэбз хьэпшыпхэм къыпхузэIуах лъэпкъым къыдэгъуэгурыкIуэ тхыпхъэхэм я дахагъэр. Абыхэм ухагъэгъуазэ адыгэм и блэкIам, къикIуа тхыдэ гъуэгуанэм, и щэнхабзэ, гъуазджэ хъугъуэфIыгъуэм.
Кавказ Ищхъэрэр Урысей пащтыхьыгъуэм хыхьа щыхъуам хэгъэгум къыщыхъуа зэхъуэкIыныгъэхэр зи лъабжьэ сурэтхэри щIэщыгъуэщ. Гъэлъэгъуэныгъэм щыболъагъу Франджым къыщыдэкIауэ щыта Гагарин Григорий и «Кавказым щыпсэу лъэпкъхэм я фащэхэр» альбомым ихуа сурэтхэр, КъБР-м и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Юрий зэхуихьэса, XVIII — XIX лIэщIыгъуэхэм Европэм къыщыдэ-кIа, Лъэпкъ музейм тыгъэ хуищIа гравюрэхэр. Абыхэм къыщыгъэлъэгъуащ XVIII лIэщIыгъуэм и етIуанэ Iыхьэмрэ — XIX лIэщIыгъуэмрэ адыгэхэмрэ Кавказым щыпсэу нэгъуэщI лъэпкъхэмрэ зэрахьэу щыта фэилъхьэгъуэхэр. Дэтхэнэми псэгъэгуфIэ-дахагъэ яхэлъщ, лъэпкъым и щэнхабзэр, и тхыдэм щыщ напэкIуэцIхэр къызэщIакъуэж. А псом къыдэкIуэу блэкIамрэ нобэмрэ зэпащIэ, цIыхубзхэм, цIыхухъухэм я зыхуэпэкIэ, лъэпкъым и псэукIэ я лъэныкъуэ-кIэ къэхъуа зэхъуэкIыныгъэхэм гу лъыуагъатэ. Выставкэм щыболъагъу художник цIэрыIуэ Лансе-ре Евгений и скульптурэхэр, графикэ, литографие лэжьыгъэхэр, дэрбзэрхэм, лъэпкъ фащэхэр зыдхэм къагъэщIэрэщIэжа цIыхухъу, цIыхубз, ныбжьыщIэ фащэхэр, щIакIуэр, цIыхубэ IэпщIэлъапщIэ ПIаз Александр и лэжьыгъэхэр, Мазло Руслан и арджэнхэр.
Гу лъыботэ адыгэр зи ужь ихьэ дэтхэнэ зы Iуэхугъуэми бгъэдыхьэкIэ щхьэхуэ хуиIэу зэрыщытам. Хьэпшыпхэмрэ Iэщэ-фащэхэмрэ къэбгъэсэбэпыну, зепхьэну тыншу икIи IуплъэгъуафIэу, и теплъэм узыIэпишэу щытын хуейт. Псом хуэмыдэу гъэщIэгъуэнт XVIII-XIX лIэщIыгъуэхэм псэуа адыгэ зауэлIхэм я шыфэлIыфэр къызэрыщ сурэтхэр. Адыгэхэм ди лъэпкъ фащэ жаIэу хьэгъуэлIыгъуэхэм, гуфIэгъуэ зэхыхьэхэм мыхъуу, махуэ къэс ящыгъыу щыта фэилъхьэгъуэхэр, дыжьын, дыщэ пыIэхэр, бгырыпххэр, уагъэхэр, тхыпхъэщIыпхъэхэр дахэ дыдэу къагъэлъэгъуащ.
Ди япэ итахэр дахагъэм зэрыхуэнэхъуеиншэм къыдэкIуэу, лIыгъэ мыкIуэщIи зэрахэлъар къахощ утыку кърахьа сурэтхэм, Iэщэ-фащэхэм. Зэ еплъыгъуэкIэ абыхэм псэ яхуэгъэну зэрыщы-тамкIэ шэч уагъэщI. Ауэ, зэрытщIэщи, адыгэлIым Iэщэ къыщIищтар Iэмалыншагъэ Iуэхущ, и Хэкумрэ щIыхьымрэ ихъумэжын папщIэщ.
«Къэбэрдей-Балъкъэрым и саугъэтхэр» гъэлъэгъуэныгъэм хы-хьэу музейм утыку къыщрахьащ республикэм и хьэщIэхэм, политикэ лэжьакIуэхэм къабгъэдэкIа, фэеплъ саугъэт хъуа гъуазджэм и хьэпшыпхэр.
Гъэлъэгъуэныгъэхэм зрагъэхьэлIащ республикэм и сурэтыщIхэм, гъуазджэр фIыуэ зылъагъухэм, къалэм и хьэщIэхэм. Выставкэхэр фокIадэм и кIэ пщIондэ зэIухауэ щытынущ. Ар щIэщыгъуэ, гъэщIэгъуэн ящыхъунущ Кавказ Ищхъэрэм ис лъэпкъхэм я блэкIам, тхыдэм, лъэпкъ фащэхэм, зэуапIэм къыщагъэсэбэпа Iэщэхэм дихьэххэм. А хьэпшыпхэр, фащэхэр къэзыгъэщIэрэщIэжхэм зи гугъу тщIы лэжьыгъэхэр къазэрахуэщхьэпэнум шэч хэлъкъым. А псом къыдэкIуэу щIыналъэм и тхыдэр щIэблэм ящымыгъэгъупщэнымкIэ гъэлъэгъэныгъэ-хэм къалэнышхуэ ягъэзащIэ икIи адыгэ лъэпкъым къикIуа гъуэгуанэр къызыхэщ выставкэхэм цIыхухэм я псэм дахагъэр, гуапагъэр къызэрыщигъэушынум шэч хэлъкъым.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
