
ДифI догъэлъапIэ
Хъаний Риммэ: Дэтхэнэ еджакIуэми бын пэлъытэу ухущытын хуейщ
КъытщIэхъуэ щIэблэм гъэсэныгъэ екIурэ щIэныгъэ куурэ ябгъэдэлъхьэным я гъащIэм и Iыхьэшхуэ тыхь яхуэзыщIа егъэджакIуэ щыпкъэхэм ящыщщ Хъаний (Хамэ) Риммэ Хьэутий и пхъур. ЕгъэджакIуэ IэкIуэлъакIуэр илъэс 50-м щIигъукIэ щылэжьащ Тэрч районым хыхьэ Терекскэ (Болэтей) къуажэм дэт курыт школым, урысыбзэмрэ литературэмрэ ныбжьыщIэхэм яригъэджу. А гъэхэм ящыщу илъэс 20-м нэскIэ щытащ школым и унафэщIым егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэмкIэ и къуэдзэу. ЗэфIиха лэжьы-гъэ купщIафIэм къыпэкIуэу Риммэ мызэ-мытIэу ягъэпэжащ. Абы къыхуагъэфэщащ «УФ-м егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр, КъБР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм, егъэджэныгъэмкIэ щIыпIэ IэнатIэм къабгъэдэкI фIыщIэ, щIыхь тхылъхэр, къратащ «Лэжьыгъэм и ветеран» медалыр. Риммэ ЦIыхубэм щIэныгъэ егъэгъуэтыным и отличникщ.
ФокIадэм и 1-м, ЩIэныгъэхэм я махуэм, КъБР-м и Къэралыгъуэмрэ Налшыкрэ я махуэшхуэхэм, ирихьэлIэу Хъаний Риммэ и гъащIэмрэ и лэжьыгъэмрэ ятеухуа упщIэ зыбжанэкIэ зыхуэдгъэзащ.
— Риммэ, уэ уащыщщ зи сабиигъуэр Хэку зауэшхуэм иужь илъэсхэм хиубыда щIэблэм. Апхуэдэу хъуами, уэ укъэтэджащ еджэным уи гур хуэпабгъэу, щIэныгъэм ухуэнэхъуеиншэу. ФIыщIэ куэд къызыпэкIуа уи егъэджакIуэ IэщIагъэм и щIэдзапIэр здэщыIэр уи сабиигъуэра?
— Хэку зауэшхуэм иужь лъэхъэнэм си сабиигъуэр хиубыдами, абы щыщу сщIэжыр куэд хъуркъым. Гуауэмрэ гугъуехьымрэ япэIэщIэ дызэращIыным, ди гур хъума зэрыхъуным елIалIэу дыкъагъэтэджащ ди адэ-анэм.
Тхылъыр фIыуэ слъагъуу, еджэным сыхуэпабгъэу сыщытащ сызэрыцIыкIурэ. Ди къуажэм дэт курыт школыр фIы дыдэу къэзухащ 1958 гъэм. Еджэным къыдэкIуэу ехъулIэныгъэхэр щызиIэт сыт щыгъуи сыдэзыхьэхыу щыта уэрэд жыIэным, пшынэ еуэным. АбыхэмкIэ сыщыжыджэрт ди еджапIэм къыщызэрагъэпэща художественнэ самодеятельностымкIэ гупым. А псори я тегъэщIапIэу, школыр къыщызуха илъэс дыдэм абы сыкъагъэнэжащ уэрэд жыIэнымкIэ егъэджакIуэу, художественнэ самодеятельностми и унафэщIу. А лъэхъэнэм школхэм яхурикъуртэкъым апхуэдэ творческэ унэтIыныгъэхэмкIэ (уэрэд жыIэным, сурэт щIыным) сабийхэр езыгъэджэн IэщIагъэлIхэр. Апхуэдэу партэм сыкъыдэкIри, занщIэу егъэджакIуэ IэнатIэм сыпэрыуващ.
— СызэрыщыгъуазэмкIэ, уи щIалэгъуэм хэта Iуэхугъуэ хьэлэмэтхэм ящыщщ дунейпсо цIэрыIуагъ зиIа «Артек» пионер лагерым узэрыщыIари. Пщэрылъ къыпхуащI дэтхэнэ IэнатIэри къызыхуэтыншэу епхьэкIыу зэрыщытам и щапхъэкъэ ари?
— Лэжьыгъэр сфIэхьэлэмэтми, сэ сыщIэхъуэпсырт си щIэныгъэм адэкIи хэзгъэхъуэну. Зы илъэскIэ сылэжьауэ сыщIэтIысхьащ Налшык дэт педучилищэм. Ар диплом «плъыжькIэ» къэзухри Урожайнэ жылэм дэт курыт еджапIэм сагъэкIуащ пионервожатэу. Сызэрылажьэм хуэдэури сыщIэтIысхьащ КъБКъУ-м и тхыдэ-филологие факультетым урысыбзэмрэ литературэмкIэ и къудамэм. Абы дэщIыгъуу къэзухащ пионервожатэхэр щагъэхьэзыр мазищ курсри. ЖыпIэнурамэ, хуабжьу лэжьыгъэ хьэлэмэтт вожатэхэр дызыпэрытыр. Пионер зэщIэхъееныгъэм и гуащIэгъуэти, къэралым пщIэшхуэ щигъуэтырт ныбжьыщIэхэм я зэгухьэныгъэм. Вожатэхэм я къэралпсо зэпеуэм нэхъыфIу къыщалъытахэр «Артек» дунейпсо пионер лагерым ягъэкIуауэ щытащ. Сэри ди районым щыщ нэгъуэщI зы бзылъхугъэ цIыкIуи дахэ- хуат апхуэдэ пщIэ зыгъуэту хы ФIыцIэм и Iуфэм 1962 гъэм и гъэмахуэр щызыгъэкIуахэм. А лъэхъэнэм а лагерыр илъэс псом лажьэрт икIи сабий минищэхэр екIуалIэрт, хамэ къэралхэм къикIхэм я бжыгъэр минипщIым фIэкIырт.
«Артек» сыкъикIыжу гъэ еджэгъуэщIэм щIэддзэжа нэужь, пэщIэдзэ классхэм егъэджакIуэу сагъэкIуащ, апхуэдэ IэщIагъэлI ди школым хурикъуртэкъыми. Си гъэсэнхэм ехъулIэныгъэ яIэу къезгъэухащ егъэджэныгъэм мыхьэнэшхуэ щызиIэу ялъытэ а Iыхьэр, абыхэм срагъусэу сэри адэкIэ «сыдэкIуэтеящ», 5 — 10-нэ классхэм щIэс ныбжьыщIэхэр езгъаджэу. А зэманым ирихьэлIэу нэзгъэсат университетым сызэрыщеджэри. Куэд дэмыкIыу къызатыжащ урысыбзэмрэ литературэмкIэ егъэджакIуэ сызэрыхъуам, абыкIэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ зэрызэзгъэгъуэтам щыхьэт техъуэ дипломри.
— Егъэджэныгъэм узэрыхэта илъэсхэм уэ щIэныгъэ ябгъэдэплъхьащ, гъэсэныгъэ екIуи ептащ щIэблэ зыбжанэм. Япэ дыдэу ебгъэджа сабийхэмрэ абыхэм къакIэлъыкIуахэмрэ зэбгъапщэмэ, сыт къыджепIэфын, Риммэ?
— Зэманыр макIуэ, гъащIэм зехъуэж, зеужь. Абыхэм ящIыгъуу зэхъуэкIыныгъэ ягъуэт цIыхум и дуней тетыкIэми, Iуэху еплъыкIэми. Апхуэдэщ егъэджэныгъэ IэнатIэри, абы хэт егъэджакIуэхэри школакIуэхэри.
Илъэси 10-кIэ езгъэджауэ щыта си япэ классым щIэса сабийхэр зэи сигу ихуркъым. Иджы ахэр, дауи, балигъ хъуащ, езыхэм я унагъуэхэр, я бын цIыкIухэр яIэжщ. Десащи, дызэрощIэ ди IуэхухэмкIи гупсысэхэмкIи. Абыхэм ящыщ куэдым ноби срачэнджэщэгъущ. Я сабийхэм ящыщи езгъэджащ нэхъ иужьыIуэкIэ. Абыхэм къакIэлъыкIуащ нэгъуэщI щIэблэхэри. IэнатIэм сызэрыпэрыта илъэс 50-м щIигъум си насып къихьащ ныбжьыщIэ гъэса, зэчиифIэ, акъылыфIэ цIыкIу куэдым збгъэдэлъ щIэныгъэмкIэ сахуэупсэну. ИпэкIэ си нэIэм щIэтахэм еплъытмэ, иджырей щIэблэм я зэфIэкIыр нэхъ шэщIащ, техникэмрэ технологие пэрытхэмрэ хэпщIыкIыу зэрызаужьым, ди гъащIэм гъазэ ямыIэу къызэрыхыхьам я фIыгъэкIэ. Iэдэбагърэ гъэсэныгъэкIэ япэрейхэр ящхьэщыкIми, нобэрей щIэблэми, зэрынэрылъагъущи, куэду яхэтщ щIэныгъэ лъагэм хуэпабгъэ ныбжьыщIэ зэчиифIэхэр.
СощIэж: си классым щIэсауэ щыта зы щIалэ цIыкIу, Жылау Борис, дзэм къулыкъу щищIэу щыIэу письмо къысхуитхат. «ФIы гуэр тхэлъмэ, ар зи фIыщIэр уэращ, си егъэджакIуэ лъапIэ», — жиIэу иту. А псалъэхэр куэд и уасэщ егъэджакIуэм, гъэсакIуэм, унэтIакIуэм я дежкIэ. ГъащIэм щынэхъыщхьэр цIыху нэсу ущытынырщ. Абы куэд къызэщIеубыдэ, ауэ псоми я щхьэр — нэмыс, цIыхугъэ лъагэ пхэлъынырщ. ЩIэблэм чэнджэщэгъуфI уахуэхъуныр, гъащIэм хуэбгъасэрэ гъуэгу пэж тебгъэувэным ухущIэкъуныр — ар егъэджакIуэм бгъэдэлъ къалэнышхуэщ.
— Зэрыиным къищынэмыщIауэ, ар икIи жэуаплыныгъэ зыпылъ къалэн гугъущ. Уи IэнатIэм узэрыпэрыта лIэщIыгъуэ ныкъуэ лъэхъэнэм зэи къыпхуихуакъэ апхуэдэ IэщIагъэ гугъу къызэрыхэпхам ущыхущIегъуэжа?
— Зи гугъу пщIы къалэнхэм хуэдэ куэд къыпхуегъэув егъэджакIуэ IэщIагъэ мытыншым. Абы къыхэкIыу гъащIэ гъусэ пщIыну IэщIагъэр фIыуэ егупсысауэ къыхэхын хуейуэ къызолъытэ сэ. Псом хуэдэжкъым, ар егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм пыщIамэ. Сабийхэм лъагъуныгъэ яхууимыIэмэ, къыхэпха IэщIагъэм удимыхьэхмэ, егъэджакIуэу, щIэблэм я гъэсакIуэу улэжьэну гугъущ. Щыуарэ гъуэщауэ егъэджакIуэным пэрыхьахэм абы куэдрэ зыщаIэжьэркъым. Сэ си IэщIагъэр гурэ псэкIэ къыхэсхати, сыщыхущIегъуэжаи сыщытезэшаи къэхъуакъым.
НыбжьыщIэхэр уи дерсым дебгъэхьэхын папщIэ, уэ ар фIыуэ пщIэуэ абыхэм я пащхьэ укъиувэныр мащIэщ. ЩIэныгъэ куум щIыгъун хуейщ иджырей зэрырагъаджэ Iэмалхэр. Апхуэдэу дапщэщи егъэфIэкIуэн хуейщ еджакIуэхэм зэрадэлажьэ щIыкIэхэри.
ЩIэблэм щIэныгъэфI етыным къыдэкIуэу, егъэджакIуэхэм ди къалэнщ мыхьэнэшхуэ зиIэ нэгъуэщI лэжьыгъи — сабийхэр дгъэсэныр. НыбжьыщIэхэм я хьэлым фIы и лъэныкъуэкIэ зихъуэжынымкIэ дерсым и Iэмал псори къэгъэсэбэпыпхъэщ. Ди лэжьыгъэм нэхъыщхьэ дыдэу хэлъхэм ящыщщ сабиипсэр нэсу зыхэпщIэныр, абы и гурылъ-гуращэхэр къыбгурыIуэныр, и гупсысэхэр къэбгъэнаIуэу ахэр тэмэму бунэтIыныр. Зи псэр къыпхузэIумыха школакIуэм ахэр бгъэдэплъхьэну тыншкъым, аращи, псом япэ сабийр псэкIэ уи гъунэгъу пщIын хуейщ. А псори уи лэжьыгъэкIэ къызэщIэбубыдэфмэ, итIанэщ абы щIэныгъэ куу щептыфынури, гъэсэныгъэ екIу щыхэплъхьэфынури. Уи нэIэм щIэт дэтхэнэ еджакIуэми бын пэлъытэу ухущытын хуейщ. Псэ къабзэу узэрыбгъэдэтыр зыхэзыщIэ сабийм игури и псэри къыпхузэIуихынущ. ИтIанэ ухуитщ абы щIэныгъэм и жылэ узыншэр щыхэпсэну.
— Риммэ, «Адыгэ псалъэм» и щIэджыкIакIуэхэм уи унагъуэр ебгъэцIыхуамэ, гуапэ ящыхъунт.
— Пэжыр жыпIэнумэ, егъэджакIуэ лэжьыгъэмрэ унагъуэ Iуэхумрэ зэдэпхьыну тыншкъым: тIуми зэманышхуэрэ къаруушхуэрэ тегъэкIуэдэн хуейщ. АрщхьэкIэ зэгурыIуэрэ зэдэIуэжрэ зэрылъ унагъуэр, пщIэрэ нэмысрэ зяку дэлъ зэщхьэгъусэхэр зыпэмылъэщын гугъуехь щыIэкъым.
Си щхьэгъусэ Хъаний Мышэрэ (и ахърэтыр нэху Тхьэм ищI) сэрэ унагъуэ дахэ духуат. Ар зоотехникыу илъэс куэдкIэ къуажэм щылэжьащ. Куэд елъытащ унагъуэм илъ зэгурыIуэныгъэм, пщIэм, нэмысым. Нэхъыжьхэр зи щапхъэу къэтэджа ди сабиитIыр — Анджелэрэ Залымрэ — курыт школыр фIы дыдэу къаухащ, Тхьэм и фIыщIэкIэ, щIэныгъэ нэхъыщхьэ, зэрыпсэуфын IэщIагъэ зрагъэгъуэтащ, гъащIэм лъэ быдэкIэ хэуващ. Хъыджэбзри щIалэри дохутыр IэщIагъэм хуеджащ. Унагъуэ щхьэхуэ хъужахэщ ди бынхэр. ЦIыхухэр зэхъуапсэм хуэдэщ си малъхъэ Хъусени си нысэ Альбини. Ди бынхэм къащIэхъуэ щIэблэ дахэм я ехъулIэныгъэхэм си гур хагъахъуэ, си псэр яузэщI.
— Жылагъуэм пщIэ щызиIэ бзылъхугъэ щыпкъэм, егъэджакIуэ IэкIуэлъакIуэм, зи псэ хуабагъымкIэ сабийхэм ядэгуэша гъэсакIуэ нэсым фокIадэм и 1-м ирихьэлIэу сыт хуэдэ псалъэхэмкIэ захуэбгъэзэнт ди щIэджыкIакIуэхэм?
— Ди республикэ дахэм щыпсэу дэтхэнэми си гуапэу сохъуэхъу ЩIэныгъэхэм я махуэмкIэ, КъБР-м и Къэралыгъуэмрэ Налшыкрэ я махуэшхуэхэмкIэ. Ди гур зыщIэхъуэпсым ди Iэр лъэIэсу, зи щIэныгъэкIи гъэсэныгъэкIи дызытемыукIытыхьын щIэблэ екIу къытщIэхъуэным, гъащIэр егъэфIэкIуэным, ди щIыналъэм зиузэщIыным хуэгъэпса ди мурад псори нахуапIэ Тхьэм ищI! Нэхъыжьхэм я пщIэр зыIыгъын, нэхъыщIэхэр гъуэгу захуэ тезыгъэувэфын лъэпкъ узыншэ уи куэщI къихъуэну, ди Къэбэрдей-Балъкъэр!
Епсэлъар ЖЫЛАСЭ Маритэщ.
Iуэху зезыхьэ пэрыт
ЛъагапIэщIэхэр зи плъапIэ школ
Дызэрыт лъэхъэнэм къыщыхъу зэхъуэкIыныгъэхэр гъащIэм и лъэныкъуэ псоми нос. Ахэр ялъэмыIэсу къанэркъым егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ Iэна-тIэхэми. КъытщIэхъуэ щIэблэм щIэныгъэ куу, гъэсэныгъэфI хэлъхьэным хуэгъэпса Iуэху зехьэкIэщIэ мардэхэр даIыгъ школ егъэджакIуэхэм, сыту жыпIэмэ ахэр я лэжьыгъэмкIэ жэуаплыныгъэшхуэ зэрахьыр дапщэщи зыхэзыщIэ, щIэм и лъыхъуакIуэ, творческэ зэфIэкI лъагэ зыбгъэдэлъ цIыхухэщи. Псом хуэмыдэжу жэуаплыныгъэ я пщэ къыдохуэ школхэм я унафэщIхэм. IуэхущIапIэм щекIуэкI егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэр нэсу, иджырей мардэхэм хуэкIуэу къызэгъэпэщыныр, гупым и лэжьыгъэр псоми я зэхуэдэ къалэнышхуэм хуэунэтIыныр, пэжу жыпIэмэ, Iуэху къызэрыгуэкIкъым. Апхуэдэ лэжьыгъэм ехъулIэныгъэфIхэр зыIэригъэхьэу пэлъэщ IэщIагъэлIхэм ящыщщ Налшык дэт курыт школ №12-м и унафэщI Шыгъушх Аслъэнбэч Борис и къуэр.
ГъащIэм жыджэру хэт, зыпэрыт IэнатIэм къыхыхьэ еплъыкIэщIэхэр зи лэжьыгъэм хэзылъхьэ цIыху пэрытщ Шыгъушхыр. Курыт школыр ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, Аслъэнбэч и щIэныгъэм щыхигъэхъуащ КъБКъУ-м хамэ къэралыбзэхэмкIэ и факультетым. Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм щIэхыу хэзэгъащ, абы и щэхухэм зэман кIэщIым къриубыдэу щыгъуазэ хъуащ ар, IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэри ирихьэкIащ. Шыгъушхыр щытащ еджапIэм и военрукыу, унафэщIым егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэмкIэ и къуэдзэу. Налшык дэт курыт школ №12-м 2006 гъэ лъандэрэ и унафэщIщ.
— Ди школыр щIыналъэм япэу щаухуауэ щытахэм ящыщщ. Сыт хуэдэ лъэхъэни еджапIэр хущIэкъуащ лъэпкъыр зэрыгушхуэн, абы хуэфащэ щIэблэ зэригъэсэным, щIэныгъэфI етыным, — жеIэ Шыгъушхым. — Нобэ еджапIэм къыпэщылъ къалэнхэм зашэщIащ, заубгъуащ. Ахэр епхащ гъащIэм и зыужьыкIэмрэ бэкъуэкIэмрэ. Хэхъуащ иджырей школым жылагъуэм щиIэ мыхьэнэри щигъэзащIэ къалэнхэри. Сабийр екIуу бгъэсэныр, абы и псэр щIэныгъэм хуэбгъэушыныр, къыдэпхьэхыныр икIи балигъ гъащIэм хуэбгъэхьэзырыныр жэ- уаплыныгъэ зыпылъ лэжьыгъэ гугъущ. Лъэпкъым, къэралым я дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ а къалэнхэм дызэрехъулIэным яужь дитщ сызипашэ школым и лэжьакIуэ псори.
Егъэджэныгъэм пыщIа лэжьыгъэ псори школ программэм къигъэув мардэхэм тету щызэфIах школ унафэщI IэнатIэм зэрыпэрыт илъэсхэм къриубыдэу еджапIэм хэпщIыкIыу зиужьащ. Къатищу зэтет школым иIэщ предмет зэмылIэужьыгъуэхэм хухаха пэш 19. Ахэр ирикъуу къызэгъэпэщащ егъэджэныгъэм къыщагъэсэбэп иджырей техникэкIэ, мультимедийнэ IэмэпсымэхэмкIэ: компьютерхэмкIэ, ноутбукхэмкIэ, проекторхэмкIэ, интерактивнэ доскахэмкIэ, сканерхэмкIэ, компьютер класс щхьэхуэкIэ.
КъинэмыщIауэ, школым щолажьэ спортзал ин, цIыхуи 150-рэ зыщIэхуэ актовэ пэшышхуэ, щеджэ пэш зыщIыгъу библиотекэ, тIысыпIэ 75-рэ зиIэ, иджырей техникэкIэ, щIыIалъэ лъэщкIэ къызэгъэпэща шхапIэ, администрацэ IэнатIэ. Еджэным къыдэкIуэу школым щолIалIэ ныбжьыщIэхэм я узыншагъэми. Абы къыщызэрагъэпэща медицинэ IэнатIэм хеубыдэ дохутыр, дзэ дохутыр зыщIэс, сабийхэм мастэ щыхалъхьэ пэш щхьэхуэр.
Iыхьищу (пэщIэдзэ — 1 — 4-нэ классхэр, курыт — 5 — 9-нэ классхэр, класс нэхъыжьхэр — 10 — 11-нэ) зэщхьэщыхауэ екIуэкI егъэджэныгъэр зэтеублащ, дэтхэнэ Iыхьэми езым и мурадрэ къалэнрэ иIэжу. Ахэр ехьэлIащ егъэджэныгъэм и иджырей мардэхэм тету сабийм щIэныгъэ зэретыпхъэм, гъэсэныгъэ зэрыхэлъхьэпхъэм, ар гъащIэм хуэгъэзырыным, бгъэдэлъ зэфIэкIхэр къигъэсэбэпурэ, абыхэм хигъахъуэ зэпытурэ абы и увыпIэ зэрыщигъуэтыфынум хуэущииным. Школым и методикэ зэгухьэныгъэхэм щаубзыху егъэджэныгъэр иджырей лэжьэкIэщIэхэм тету къызэгъэпэщыныр. ЕджапIэм щIэх-щIэхыурэ щокIуэкI зэхыхьэ купщIафIэхэр, ныбжьыщIэ конференцхэр.
ЕджапIэм и фIагъри, щекIуэкI лэжьыгъэм и инагъри къызэрыпщIэр ныбжьыщIэхэм еджэным щызыIэрагъэхьэ ехъулIэныгъэхэрщ. 2016 гъэм республикэм щата къызэрыщIэкI къэпщытэныгъэхэм (ОГЭ, ЕГЭ) къызэрагъэлъэгъуамкIэ, школым и гъэсэнхэм щIэныгъэ куу ябгъэдэлъщ. 9-нэ классыр къэзыух ныбжьыщIэхэм къахэкIакъым урысыбзэмкIэ, математикэмкIэ экзаменхэм япэмылъэщыфа. 11-нэ классым щIэсхэми ехъулIэныгъэфIхэр къагъэлъэгъуащ. Урысыбзэр зытахэм ику иту къахьыфащ балл 64,1-рэ. Налшык и школхэм ику иту къыщахьа бжыгъэхэм (63,8-рэ) йолъэгэкI ар. Апхуэдэу хъуащ базовэ математикэмкIэ экзаменри: курыт школ №12-м и еджакIуэхэм ику иту къахьащ балл 37-рэ (къалащхьэм и еджакIуэхэм ику иту яIар балл 35-рэщ). Иужьрей илъэсищыр къапщтэмэ, школым и гъэсэнхэм ящыщу къызэрыщIэкI къэрал экзаменхэм щIэныгъэфIхэр къыщызыгъэлъэгъуахэм ящыщщ Мэкъуауэхэ Каринэрэ Саидэрэ, Атэлыкъ Айдемыркъан, Туменовэ Дианэ, Ахматовэ Марьям, Муталиевэ Амирэ сымэ. Балл 84 — 93-хэм хуэкIуэ щIэныгъэ лъагэ къагъэлъэгъуэфащ а ныбжьыщIэхэм. Ар, шэч хэмылъу, ехъулIэныгъэ инщ дэтхэнэ еджапIэм и дежкIи.
Апхуэдэу школым и еджакIуэ куэд щытокIуэ предмет зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ екIуэкI хабзэ олимпиадэхэм, нэгъуэщI зэпеуэхэм. Апхуэдэхэщ, къапщтэмэ, адыгэбзэмрэ литературэмкIэ олимпиадэм пашэ щыхъуа Мэкъуауэ Каринэ, АфIэунэ Алинэ, Пщыгъуэтыж Астемыр, Урыс Сэлим, Шэрий Дианэ сымэ, Сардиянов Хъызыр (урысыбзэмкIэ), Бэлагъы Елгъэр (литературэмкIэ), Нэгуэр Мариям (правэмкIэ), ЛIымахуэ Ахьмэд (физикэмкIэ) сымэ, нэгъуэщIхэри. «Дыщэ Орфей», «Эврика», «Урыс мыщэ шыр», «Кенгуру», «Бажэ шыр» урысейпсо, дунейпсо зэпеуэхэми жыджэру хэтщ школым и гъэсэнхэр, щIэныгъэ кууи къыщагъэлъагъуэ, увыпIэфIхэри къыщахь.
Дерсхэм къадэкIуэу, еджакIуэ цIыкIухэм папщIэ школым щолажьэ гупжьей зэмылIэужьыгъуэ куэд. Абыхэм йокIуалIэ школакIуэхэм я нэхъыбапIэр, щхьэж дэзыхьэх унэтIыныгъэ елъытауэ. Апхуэдэу школым и гъэсэнхэм ящыщ куэд макIуэ сабийхэмрэ ныбжьыщIэхэмрэ я творческэ зыужьыныгъэм хуэгъэпсауэ Налшык дэт IуэхущIапIэ зыбжанэм, шахматымкIэ, туризмэмрэ хэкурыджымкIэ, урым-алыдж бэнэкIэмкIэ, художественнэ гимнастикэмкIэ секцэхэм я зэфIэкIхэм щыхагъахъуэу. ЕджакIуэхэр хэкупсэу гъэсэным и лэжьыгъэр хуеунэтI школым къыщызэрагъэпэща музейми. ЕджапIэм щIэх-щIэхыурэ щрагъэкIуэкI зэхыхьэ купщафIэхэм, пшыхь гъэщIэгъуэнхэм ирагъэблагъэ IэщIагъэлI зэхуэмыдэхэр, еджэным, гъэсэным, узншагъэр хъумэным ятеухуа псалъэмакъ щхьэпэхэри щокIуэкI.
Гъэсэныгъэ лэжьыгъэшхуэ щокIуэкI еджапIэм къепха сабий гъэсапIэхэу №№5-м, 23-м, 40-м, 50-м. ГъэсакIуэхэм а садхэм екIуалIэ цIыкIухэм лъэпкъ гъэсэныгъэ зэрыхалъхьэм къыдэкIуэу, ахэр бжэкIэ, тхэкIэ ирагъасэ, щIэныгъэм ухуэзышэ япэ лъэбакъуэхэр ирагъэч. Абыхэм ящыщ куэд жыджэру хэтщ зэпеуэ зэмылIэужьыгъуэхэм, пашэ щыхъуу. «Илъэсым и гъэсакIуэ нэхъыфI» мыгъэрей къэралпсо зэпеуэм и щIыналъэ Iыхьэм щытекIуар мы курыт школым къепхауэ лажьэ сабий сад №50-м и гъэсакIуэ Бэрсэдж ФатIимэщ. Ар IуэхущIапIэр здынэсыф лъагапIэхэм ящыщ зыуэ аращ.
Еджэныгъэ-гъэсэныгъэ зэпэщым лъабжьэ хуащIхэм ящыщщ школыр зэрыгушхуэ, ар илъэс зэхуэмыдэхэм къэзыухауэ щыта, иджы цIэрыIуэ хъуа и гъэсэнхэм я щапхъэри. Апхуэдэхэщ зи щIэныгъэмрэ IэщIагъэмрэ къагъэсэбэпу республикэр, къэралыр ефIэкIуэным хуэлажьэ, IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм къыщыхэжаныкIа IэщIагъэлI цIэрыIуэхэу Амщокъуэ ХьэкIулинэ, Алтуев Мурат, Бозийхэ Залымхъанрэ Сониерэ, Берд Хьэзрэталий, Къардэн Мурат, Бер Мухьэдин, Жаным Аслъэн, Къуэшрокъуэ Залым, Кучменов ТIэхьир, Салказанов Вадим, Хьэгуарэ Джамиля, Амщокъуэ ФатIимэт, Тетуев Аслъэн сымэ, нэгъуэщIхэри.
— ЕхъулIэныгъэу зыIэрыдгъэхьэхэр езыр-езыру къытхуэкIуэркъым — дэтхэнэми и щIыбагъ къыдэлъщ ди IэщIагъэлIхэм я лэжьыгъэ купщIафIэ, зэфIэкI лъагэ, — жеIэ школ унафэщIым. — Ди деж щолажьэ «ЕгъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ лэжьакIуэ», «Илъэсым и егъэджакIуэ», «ЦIыхубэ егъэджэныгъэм и отличник», нэгъуэщI цIэ лъапIэхэри зыхуагъэфэща IэщIагъэлIхэр. Ди егъэджакIуэхэм, гъэсакIуэхэм я Iыхьэ щанэм ябгъэдэлъщ я IэщIагъэмкIэ квалификацэ лъагэ. Утыку ирахьа я педагогикэ къэхутэныгъэр нэхъыфIхэм халъытэри, ди егъэджакIуи 8-м къыхуагъэфэщащ Урысейм и творческэ педагогхэм я ассоциацэм къыбгъэдэкI сертификатхэр. Абыхэм я Iуэху зехьэкIэ пэрытыр иджы къыщагъэсэбэпынущ къэралпсо егъэджэныгъэм.
Нэхъыжьхэр нэхъыщIэхэм я гъуэгугъэлъагъуэу, пашэхэм я Iуэху бгъэдыхьэкIэр адрейхэм я щапхъэу, зэгурыIуэрэ зэдэIуэжу гупыр егъэлажьэ зи IэщIагъэм хуэIэижь, зи къалэнхэр ныкъусаныгъэншэу зэфIэзых унафэщI щыпкъэм. Гъэ еджэгъуэщIэм зыхуей хуэзэу, зэпэщу ирохьэлIэж школыр. НобэкIэ абы къыпэщылъ къалэныщIэхэм ящыщщ егъэджэныгъэм и фIагъыр нэхъри къэIэтыныр, компьютерым, Интернетым я Iэмал гъунапкъэншэхэр IэнатIэр егъэфIэкIуэным адэкIи хуэгъэлэжьэныр, сабий зэчиифIэхэм хэхауэ ядэлэжьэным адэкIи зегъэубгъуныр, школ гъащIэм адэ-анэхэр, жылагъуэр нэхъри къешэлIэныр, нэгъуэщIхэри.
Жыджэрагъышхуэ зыхэлъ унафэщI IэкIуэлъакIуэ Шыгъушх Аслъэнбэч, абы и нэIэм щIэту лажьэ псоми дохъуэхъу гъэ еджэгъуэщIэр угъурлы яхуэхъуну, ехъулIэныгъэщIэхэр яIэу, лъагапIэщIэхэм нэсауэ ар узыншэу кърахьэлIэну.
КЪАРДЭН Маритэ.
ЦIыху цIэрыIуэхэм я гупсысэхэр
Акъылыншэм и щхьэр зэблож
Школыр ар къытщIэхъуэ щIэблэм я гупсысэм зыщиужь IуэхущIапIэщ. КъэкIуэнум телажьэ къэралым абы гулъытэ ин хуищIын хуейщ.
БАРБЮС Анри.
ЦIыхур сыт щыгъуи щIэныгъэщIэхэм хуэпабгъэу щытын хуейщ. А хьэл-щэныр IэщIыб зыщIыр цIыху нэсуи къалъытэжыркъым.
НАНСЕН Фритьоф.
Лъэпкъым и къарур къызэралъытэр и цIыху бжыгъэкIэкъым, атIэ и цIыхухэм гъэсэныгъэрэ щIэныгъэу ябгъэдэлъымкIэщ.
ГЮГО Виктор.
АкъылыфIэм и гупсысэхэр зэблож, акъылыншэм и щхьэр мэджэрэз.
КЛЮЧЕВСКИЙ Василий.
ЩIэныгъэ зыбгъэдэлъ цIыхур щIэнгъуазэ пэлъытэщ.
ГЁТЕ Иоганн.
ЩIэныгъэ куумрэ цIыху зэчиймрэ дэтхэнэ къэралри къарууфIэ зыщI, абы ехъулIэныгъэ къыхуэзыхь хэкIыпIэхэщ.
БРЕЖНЕВ Леонид.
ЩIэныгъэм хуэдэу цIыхур зыгъэлъапIэрэ абы хуитыныгъэ къезытрэ нэгъуэщI зыри щыIэкъым.
ПИСАРЕВ Дмитрий.
ЩIэныгъэм гъунэ иIэкъым: сыт хуэдиз ехъулIэныгъэхэр цIыхубэм абы щызыIэрагъэхьэми, къэкIуэну щIэблэхэм Iэмал яIэнущ абы и гъунапкъэщIэхэр къызэIуахыну.
ГОНЧАРОВ Иван.
Иджырей жылагъуэм и дежкIэ гъэсэныгъэм апхуэдизу мыхьэнэшхуэ иIэщи, уеблэмэ абы елъытащ къэралым и къэкIуэнур зыхуэдэну дыдэр.
РЕНАН Эрнст.
ЩIэныгъэ нэсыр пэжу, щызу, гурыIуэгъуэу икIи лъабжьэ быдэ иIэу щытын хуейщ.
КОМЕНСКИЙ Ян.
Гъэсэныгъэ дахэ зыхэлъ цIыхум нэхърэ нэхъ фIыгъуэ къэхъугъэ псом щыбгъуэтынукъым.
ЭПИКЕТ.
ЦIыхум и хьэл-щэныр зэтегъэувэныр гъэсэныгъэм и къалэн нэхъ ин дыдэхэм ящыщщ.
ТЕЛЬМАН Эрнст.
Нобэ КъБР-м и къэралыгъуэр илъэс 95-рэ ирокъу
ЖеIэ Хэкум уэрэд
ЕпIуэтылIэу уи мурад,
ЖеIэ Хэкум уи уэрэд.
Уи нэ, уи псэу ар уэ лъагъу,
Сытым щыгъуи абы щIыгъу!
Уи Хэку-анэр уи псэм пэщI,
Уардэу дамэр уэри шэщI,
ЖиIэ псалъэр тIу умыщI,
ЦIыху фэрыщIым дзыхь
хуумыщI!
ЖеIэ Хэкум уи гурылъ,
Мамырыгъэр уигу игъэлъ.
ГъащIэ нэхум уэ щIэхъуэпс,
Уи гурыщIэр фIым хуэгъэпс!
ЩIэблэм хуэпщIу анэмэт,
Хэку бэракъыр лъагэу Iэт —
Къуэми бгыми ящхьэщых,
Уардэу, хуарзэу уафэм дэх!
ГЪУБЖ Мухьэдин.
Си Хэку
(ГъэкIэщIауэ)
Си Хэкууэ дыщэ губгъуэ,
Къэхъугъэм и епэр,
Кавказым щынэхъ фIыгъуэ,
Дохьэхыр птеплъэ нэр!
Акъужьыр, алъп сэхъуауэ,
Уи ныджэм щопIейтей,
Псы Iэлхэр Iэсэ пщIауэ
Турбинхэр пхуагъэхъей.
Пшэ уанэу Iуащхьэмахуэ
Плъыр сакъыу къыпщхьэщытщ,
Аузхэм щызэрахуэ
Iэщ бжыгъэр вагъуэ лъытщ.
ЖьакIацэу щхьэмыж уэрхэр
Хы щхьэфэу мэбырыб,
Толъкъунхэр, къыр къэзэрхэр
Убзэншэу уощI IэрыпI.
Уи цIыхухэр фIыщIэ хэлъу
Лэжьыгъэм гугъу дохьыф,
УэрэдкIэ зэрылъэлъу
ГуфIэгъуэм зэхотыф.
СщIэ псохэри щIэщыгъуэ
Щысщохъур сэ уи дей,
УзиIэщ — сымыфыгъуэ!
Уи фIэщ щIы, Къэбэрдей!
КIУАЩ БетIал.
Урысей Федерацэм и цIыхубэ артисткэ ДыщэкI КIунэ
Тхыдэм къыхэна
РСФСР-м и цIыхубэ артисткэ ДыщэкI КIунэ ди лъэпкъ театрыр зэфIэзыгъэувахэм, абы и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэфI хуэзыщIахэм ящыщщ.
Cценэр фIыуэ зылъагъуу щыта ДыщэкI КIунэ и цIэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и щэнхабзэмрэ гъуазджэмкIэ и тхыдэм дыщэ хьэрфхэмкIэ тхауэ къыхэнащ. Ар зымыцIыху республикэм къигъуэтэгъуейт. Абы и гъащIэр хуэгъэпсауэ щытащ театр гъуазджэм гу къабзэрэ псэ хьэлэлкIэ хуэлэжьэным.
1935 гъэм библиотекэ лэжьыгъэм хурагъэджэну илъэс 14 ныбжьым иту ар Псыхуабэ ягъэкIуащ. Курсым кIуахэм спектакль ягъэувауэ, абы еплъа Къалмыкъ БетIал ДыщэкIым къылъыса ролыр зэригъэзэщIар игу ирихьауэ жаIэж. Уеблэмэ, арэзымэ, Москва щыIэ ГИТИС-м игъэкIуэну къыжриIат. Ауэ ДыщэкIыр щеджар Налшык къалэ дэт театр студиеращ.
1937 гъэм Къэбэрдей театрыр къызэIуахащ. Япэу сценэм къихьахэм яхэтащ КIунэ. Корнейчук Александр и «Платон Кречет» пьесэм хэт Лидэ и ролыр игъэзэщIащ абы щыгъуэ. КIунэ Къэбэрдей драмэ театрым зэрыщылэжьа илъэс 65-м къриубыдэу роль 250-м щIигъу игъэзэщIащ. Псом хуэмыдэу артисткэм фIыуэ илъагъуу щытащ анэм и ролыр. Абы нэхъ къехъулIауэ къалъытэ Гоголь и «Фызышэм» щигъэзэщIа Тихоновэ Агафье, Шолохым и «ЩIыщIэ къэIэта» тхыгъэм къытращIыкIа спектаклым къыхэщ Куприяновэ Дарье сымэ я ролхэр. КъыжыIапхъэщ, комедие, трагедие ролхэм пылъхьэншэу пэлъэщу зэрыщытар. КIунэ киноми щыджэгуащ. КIыщокъуэ Алим зи сценарий итха «Бгы къыгуэуа» фильмым адыгэ фызыжь Зэрылэ и ролыр арат зратар.
КIунэ театрым гурэ-псэкIэ зэрыбгъэдэтам и фIыщIэ хэлъщ и щхьэгъусэу щыта, КъБАССР-м и цIыхубэ артист, РСФСР-м щIыхь зиIэ и артист, драматург, актёр, режиссёр Тубай Мухьэмэди.
— КIунэ цIыхубэм фIыуэ ялъэгъуа, ягу къинэжа артисткэщ. Шолохов Михаил и романымкIэ дгъэува «ЩIыщIэ къэIэта» спектаклым абы щигъэзэщIа ролыр апхуэдизкIэ къехъулIати, КIунэ колхоз гъунэгъум къикIа пэлъытэу къыпщигъэхъурт. Ар тщыгъупщэнукъым и лэжьэгъухэми и ныбжьэгъухэми, благъэхэми Iыхьлыхэми. ДыщэкI КIунэ и цIэр къэкIуэну щIэблэм ящыдмыгъэгъупщэну ди къалэнщ.- жеIэ УФ-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Фырэ Руслан.
УФ-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, Урыс театрым и режиссёр нэхъыщхьэ, и лэжьэгъуу икIи и ныбжьэгъуу щыта Теувэж СулътIан игу къегъэкIыж КIунэ роль гукъинэж куэд зэригъэзэщIар, Шолоховым и «ЩIыщIэ къэIэта» тхыгъэм къытращIыкIа спектаклым къыхэщ Куприяновэ Дарье и ролыр псом хуэмыдэу нэхъ къехъулIахэм щыщу къызэралъытар, ар комедие, трагедие ролхэм пылъхьэншэу пэлъэщу зэрыщытар.
КIунэ зыцIыхуу щытахэм ягу къинэжащ псэ къабзэ зиIэ, хьэщIэкIэ фIы, цIыху гуапэу, щапхъэ зытрах артисткэу. Апхуэдэу КIунэ и гуащIэ хилъхьащ театрым къыщIэхъуэ щIэблэр гъэсэн Iуэхум.
Театрым къыдэкIуэу жылагъуэ лэжьыгъэхэри игъэзэ-щIащ ДыщэкIым. Ар КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату тIэунейрэ хахащ. ДыщэкI КIунэ нобэ къытхэмытыжми, и Iыхьлыхэм, и лэжьэгъухэм, и гуащIэр фIыуэ зылъэгъуа цIыхубэм, театреплъхэм ящыгъупщакъым.
БжьыхьэлI Розэ.
Урысей Федерацэм щIыхь зиIэ и артист Ташло Алий
Балъкъыпс ефа Iей хъун хуейкъым
Урысей Федерацэм, КъБР-м, КъШР-м щIыхь зиIэ я артист, оперэ уэрэджыIакIуэ Ташло Алийрэ сэрэ дызэкъуажэгъущ. Ар — бгы лъапэмкIэ, сэ — псыежэх IуфэмкIэ дыкъыщыхъуащ. Дыкъыщыхъуащ жысIэ щхьэкIэ, къуажэм и гъунэ зырызщ дыщыпсэуар, къинэмыщIауи сэ езанэ классыр къэзуха нэужь, къалэм сыкъэкIуащ сыщеджэну. Арами, абы и хъыбар зыхэсхрейт. «А щIалэ цIыкIум зы макъ иIэщи, бгым дэкIауэ уэрэд щыжиIэкIэ, къуажэкIэм нэс щызэхыбох», — жаIэрт къуажэдэс щIалэгъуалэм. Гу лъытэн хуейщ: ар иджыри школым щыщIэс зэманрат…
Налшык музыкэ училищэм Алий ныщыщIэтIысхьам, сэ а еджапIэр къэзухырт. Абы къыхэкIыуи, а лъэхъэнэхэм иджыри ар фIыуэ сцIыхуртэкъым. ЗгъэщIэгъуауэ зы Iуэху закъуэ IупщI дыдэу сощIэж: училищэм щеджэу, Алий Iэмал къратауэ щытащ симфоние оркестрым щIыгъуу концерт гуэрым уэрэд щыжиIэну. Ар еджакIуэм дежкIэ пщIэшхуэт, щытхъум я нэхъ лъапIэт. Училищэм щеджахэм ящыщу апхуэдэ насып нэгъуэщIым къытхукъуэкIауэ щытауэ сщIэжыркъым… Ташлом Санкт-Петербург дэт консерваторэр 1992 гъэм къиухри, Налшык дэт Музыкэ театрым къыкIэлъыкIуэ илъэсым лэжьэн щыщIидзащ. Абы и закъуэщ зи зэфIэкIхэр Италием къыщызыпщытэжауэ диIэр. 1995 — 1996 гъэхэм ар хэтащ Карузэ Энрикэ, Пуччини Джакомэ сымэ я щIыхькIэ Милан къыщызэрагъэпэща дунейпсо зэпеуэхэм. КъищынэмыщIауи, Ла Скала оперэ театрым и режиссёр нэхъыщхьэ Негри Робертэ уэрэджыIакIуэр иригъэблагъэри, и Iэзагъэм хригъэгъэхъуащ.
ЦIыхухъум и губзыгъагъэм и нэщэнэу къызолъытэ щхьэгъусэфI, унэгуащэ пэж къызэрыхихыфыр. Абы тепщIыхьми, Алий Iущыгъэ ин зыхэлъщ. Тамарэ (абы и щхьэгъусэр) илъэс 30 хуэдиз хъуауэ соцIыху икIи дызэныбжьэгъущи, а зы хьэлымрэ зы пIэмрэ итщ, уемыхъуэпсэнкIэ Iэмал имыIэу. Жьэгур зыхуейри хуегъазэ, и лэжьыгъэри ещIэ, Алий и Iуэхухэри деIыгъ. Сыт щыгъуи диIыгъащ абы и щхьэгъусэм и IэщIагъэр, уеблэмэ Ташлор еджэну консерваторэм щыкIуэми, и уэрэд жыIэныр къигъанэри (а зэманым Тамарэ республикэм фIыуэ къацIыхуа уэрэджыIакIуэ нэхъ щIалэхэм ящыщт), илъэситхуми Алий и гъусэу абы щыIащ. Ар щIыжысIэр уи Iуэху къохъулIэнымкIэ унагъуэм куэд зэрелъытар къыхэзгъэщыну сыхуейщи аращ. Езы Ташломи и щхьэгъусэм щхьэкIэ жиIэ хабзэщ: «Ар мыхъуамэ…».
Мы зэманым Музыкэ театрым щыри дыщызэдолажьэ. Алий лэжьакIуэшхуэщ. Зы махуэ къанэу къыщIэкIынкъым ар театрым е училищэм кIуэуэ и макъым емылэжьу. ЗэрыфщIэщи, уэрэджыIакIуэм и макъыр дахэу, жьгъырууэ щытын папщIэ, махуэ къэс жыхуаIэм хуэдэу, абы елэжьыжын хуейщ. Аращи, Алий, сыхьэт-сыхьэтитIыр а Iуэхум хухех. Алий фIы дыдэу къехъулIахэм ящыщщ Верди Джузеппе и «Травиата», «Риголетто», Чайковский Пётр и «Евгений Онегин», «Иоланта», Леонкаваллэ Руджерэ и «Паяцы», Пуччини Джакомэ и «Тоска» оперэхэм щигъэзэщIа роль нэхъыщхьэхэр.
Алий талантышхуэ иIэщ. Балъкъыпс ефа Iей хъун хуейкъым…
КЪРЫМ Иринэ,
Ингуш, Осетие Ипщэ республикэхэм щIыхь зиIэ я артисткэ.
КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ Елгъэр Кашиф
Жэщ дыгъэ
КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ Елгъэр Кашиф и къалэмыпэм къыщIэкIащ зи пщIэмрэ зи мыхьэнэмрэ лъагэ тхыгъэ купщIафIэ куэд — усыгъэхэр, рассказхэр, повестхэр. Ахэр гъэнщIащ гъащIэмрэ зэманымрэ я пэжыпIэкIэ, гупсысэ куукIэ.
Елгъэр Кашиф Мысост и къуэр 1935 гъэм жэпуэгъуэ мазэм и 10-м Щхьэлыкъуэ къыщалъхуащ. Къуажэ школым и ужькIэ 1955 — 1960 гъэхэм Горький Максим и цIэр зезыхьэ Литературэ институтым (Москва) щеджащ. Ар къиуха нэужь, Къэбэрдей-Балъкъэр телестудием, «Ленин гъуэгу» (иджы «Адыгэ псалъэ») газетым щылэжьащ. 1970 гъэм щегъэжьауэ 2013 гъэ пщIондэ щыIащ «Iуащхьэмахуэ» журналым и редакцэм — абы и къудамэм и унафэщIу, жэуап зыхь секретару, редактор нэхъыщхьэу.
Елгъэрым и усэхэр дунейм къыщытехьар 1955 гъэрщ — и япэ тхылъыр («Дыгъэр къыщыщIэкIым») 1958 гъэм къыдэкIащ. Абы лъандэрэ Налшыки Москваи щытрадзащ и тхыгъэхэр щызэхуэхьэса тхылъ 26-рэ. Апхуэдэхэм ящыщщ «Гъуэгущхьиблыр щызэхэкIым», «ЩIэдзапIэ», «ГугъапIэ», «Псыгуэж», «Пщэдджыжь хьэщIэ», «Ухеймэ, улъэщщ», «Бгыхэм я жьауэ», «ЩIым и набдзэ», «Лъэужьхэр», «Песня у водопада», «В долине нарзанов», «Ночное солнце» тхылъхэр, нэгъуэщIхэри. 1988 гъэм къыдэкIащ Елгъэр Кашиф и «Щыуагъэ» романыр. Апхуэдэу тхыгъэ мащIэ къыщIэкIакъым Кашиф и Iэдакъэм — уси, расскази, повести, романи. Абыхэм ящыщ зыи лъэужьыншэ хъуакъым, ди литературэр зыгъэбжьыфIэ, абы лъэбакъуэщIэ езыгъэча, и пщIэр лъагэ зыдэхъуа тхыгъэ купщIафIэщ ахэр.
Елгъэр Кашиф адыгэбзэкIэ зэридзэкIащ нэгъуэщI лъэпкъ тхакIуэхэм, усакIуэхэм я Iэдакъэ къыщIэкIа тхыгъэ куэд. Аращ КъурIэн лъапIэмрэ Мухьэ-мэд бегъымбарым и гъащIэмрэ и IуэхущIафэхэмрэ теухуа тхылъымрэ адыгэбзэкIэ зэзыдзэкIари. Елгъэрым и усыгъэ куэди къыдэкIащ нэгъуэщI лъэпкъхэм я бзэкIи.
— Кашиф къызыхэкIа унагъуэр Щхьэлыкъуэ нэхъ пщIэ, нэмыс щызиIахэм ящыщщ. Абы и адэ Мысост фIыуэ зымылъэгъуа ди къуажи уеблэмэ Кэнжэ, Шэджэм жылагъуэхэми дэсагъэнкъым. ЛэжьакIуэжьу, цIыху щабэрэ гуапэу, лIыжь Iущрэ чэнджэщ щхьэпэкIэ жумарту ар жылэм ягу къинащ. Абы и къуэхэри — Хьэчими Кашифи — я адэм ещхь хъужащ. Нобэ зи гугъу тщIыр Кашифщи, щхьэлыкъуэдэсхэм ар фIыуэ ялъагъу жыпIэныр мащIэ сфIощI, апхуэдизу пщIэ, нэмыс, щIыхь къыхуащIри. Езыри жылэм папщIэ и щхьэфэр лъэгу-щIыхь ищIынущ жыхуаIэм хуэдэщ: гуфIэгъуэ зиIэм деIэт, зи пщIантIэ нэщхъеягъуэ дэлъым дощыгъуэ, — жеIэ КъБР-м и Журналистхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэ Мэзыхьэ Борис.
Ди литературэм, журналистикэм, щэнхабзэм щиIэ фIыщIэм папщIэ Ел-гъэр Кашиф къыфIащащ «Къэбэрдей-Балъкъэрым щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ», «КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ» цIэ лъапIэхэр. «Зэныбжьэгъугъэ» орденыр, медалхэр, щIыхь тхылъхэр къратащ.
ДЗЫГУЛ Марусхъан.
УФ-м и цIыхубэ артист Кучуков Магомед
И цIэр Рейхстагым тритхащ
РСФСР-м щIыхь зиIэ и артист, РСФСР-м, КъБАССР-м я цIыхубэ артист Кучуков Магомед 1919 гъэм жэпуэгъуэм и 19-м Балъкъэр Ипщэ къуажэм къыщалъхуащ. Луначарскэм и цIэр зезыхьэ театр гъуазджэхэмкIэ институтыр 1940 гъэм къиухри, а илъэс дыдэм Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал драмэ театрым и утыкум и зэфIэкIхэр щигъэлъэгъуэн щIидзащ. Хэку зауэшхуэм къэмыдзыхэу хэта щIалэр Берлин нэсу рейхстагым зи цIэ тезытхахэм ящыщщ.
Литвам и Шауляй къалэм деж япэу псэзэпылъхьэпIэ щихуащ щIалэр. Магомед и Iэр уIэгъэ хъуами, и гъусэ щIалэхэр утыку къримынэу зэхэуэр теувыIэху ябгъурытащ. Лъы куэд зыфIэкIуэда зауэлIыр къемылынкIи хъунт, я частым къэкIуа связист Морозовэ Верэ мыхъуамэ. Хъыджэбзыр куэдрэ мыгупсысэу лъыкIэ «дэгуэшащ» балъкъэр щIалэм. Апхуэдэу зэрыцIыхуа щIалэмрэ хъыджэбзымрэ зауэр иуха иужь унагъуэ дахэ яухуэжри, щIалэрэ хъыджэбзитIрэ зэдагъуэтащ.
СССР-м и Маршал Батицкий Павел 245-нэ фочгъауэ дивизэм къулыкъу щищIэм щыгъуэ Магомед абы и адъютанту щытащ. «Кавказым и бын пэжкIэ» къеджэрт дзэзешэ цIэрыIуэр балъкъэр щIалэм. Зыхэт гупым гущIэгъу зиIэу, хьэрэмагъ игу къэмыкIыу, цIыху гумащIэут Кучуковыр зэрацIыхур. Хэку зауэшхуэм щызэрихьа лIыгъэхэм папщIэ Вагъуэ Плъыжьым и орденыр, Хэку зауэшхуэм и орденым и 2-нэ нагъыщэр, медаль зэмылIэужьыгъуэу 4 къыхуагъэфэщащ абы.
Балъкъэр лъэпкъым 1957 гъэм хэкум къигъэзэжа иужь, театрым щылэжьэн щIидзэжри роль 90-м щIигъу игъэзэщIащ Магомед. «Рассвет в горах», «СулътIан и гъащIэр», «Абрэдж», «Нэхущым», «В ночь лунного затмения», «Коварство и любовь» пьесэхэм щыджэгуащ. «Под знаком однороговой коровы», «Песни над облаками», «Всадник с молнией в руке», «Как стать мужчиной» кинофильмхэм роль зэмылIэужьыгъуэхэр щигъэзэщIащ Кучуковым.
Кучуков Магомедрэ Кулиев Къайсынрэ зэныбжьэгъушхуэу щытауэ яIуэтэж. Щеджэ зэманым зэрыцIыхуа балъкъэр щIалэхэм я зэхущытыкIэр гъащIэ псокIэ яхъумэфащ.
ЛIэщIыгъуэ ныкъуэм щIигъукIэ Кулиев Къайсын и цIэр зезыхьэ Балъкъэр драмэ театрыр Кучуков Магомед игъэбжьыфIащ. 2006 гъэм жэпуэгъуэм и 12-м ар дунейм ехыжащ.
Щомахуэ Залинэ.
Урысей Федерацэм и Къэрал саугъэтым и лауреат
Зумакуловэ Танзиля
УсэфI зытхыр
Зумакуловэ Танзиля и IэдакъэщIэкIхэм дихьэхыр бгырысхэм я закъуэкъым, ахэр фIыуэ щалъэгъуащ Совет Союз псом. Гупсысэ гъэщIэгъуэнхэмрэ гурыщIэ пэжхэмрэ зыхэлъ философие усэхэм, драмэкIэ гъэнщIа поэмэхэм ящIэлъ купщIэмрэ къэIуэтэкIэмрэ уогъэщIагъуэ…
«Антивоенная поэма» тхыгъэм Танзиля щетх: «Си усыгъэр щIылъэм быдэу тет унэм хуэдэщ». Ди фIэщ мэхъу а унэм зэ щIыхьам, зэи абы и бжэр зэрыхуимыщIыжыпэнур. Абы Iэмал имыIэу къигъэзэжынущ, сыту жыпIэмэ ари, Танзиля и лIыхъужьхэм хуэдэу, гуфIэгъуэмрэ гуауэмрэ щызэпэгъунэгъу, цIыхур гугъэм щыхэмыкI гъащIэ гугъум щопсэу. Псоми яхузэфIэкIыркъым а щытыкIэхэр псалъэкIэ къаIуэтэну, абы къыхэкIыу Iуэхугъуэ нэхъыщхьэхэм усэбзэкIэ щIэдэIуну хуейр феблагъэ а унэм. Абы и бысымыр гъащIэ мытыншым пхрыкIа усакIуэ гъуэзэджэ Зумакуловэ Танзилящ.
ЦIыхум и хьэлкъым езым и фIэщ мыхъу гуэр фIыуэ илъагъуныр. Абы ещхьу, сыт хуэдэ тхылъми нэхъыщхьэу хэлъыр ар пэжым тещIыхьауэ щытын зэрыхуейрщ. А пэжыр дыдж дыдэу щытми, аращ щIэджыкIакIуэм и гум ищтэнур. Апхуэдэ пэжкIэ гъэнщIащ Танзиля и IэдакъэщIэкIхэр.
УсакIуэм итха «Дзыхь пхуэсщIыркъым» усэм укъыщеджэкIэ нэщхъеягъуэ хьэлъэм ухешэ. БлэкIам хуеплъэкIыж цIыхум и гупсысэр дэгъуэу къыщыIуэта а тхыгъэм къеджэм и гур имыгъэпIейтейуэ, абы щыгъуэми ар зытхам пщIэ хуимыщIу къэнэнукъым.
Танзиля и усыгъэмкIэ Хэкум куэдрэ зыхуегъазэ. НэхъыфI дыдэу илъагъуу дунейм тетыр аращ. ИкIи а лъагъуныгъэр абы гуапэу, гъэщIэгъуэну къеIуэтэф. Езы цIыхубзым и гуапагъэр, и гупсысэхэм я купщIэр щынэрылъагъущ Танзиля и усэ сатырхэм.
Гупсысэ, гурыщIэ мащIэкъым Зумакуловэм и усэхэм яхэлъыр, арщхьэкIэ сэ къысщохъу абы и IэдакъэщIэкIхэм я курыхыр Iуэхушхуэхэр, дызыгъэпIейтейхэр къызыщыIэта и поэмэхэр арауэ.
Танзиля и IэдакъэщIэкIхэм зэпымыууэ гуапэу тепсэлъыхьащ къэралым и тхакIуэ нэхъ цIэрыIуэ дыдэхэр. Къэбэрдей-Балъкъэр литературэм теухуауэ Москва Литераторхэм я унэм пшыхь щыщекIуэкIыу усакIуэ, жылагъуэ лэжьакIуэ Тихонов Николай къызэхуэсахэм япэу зэрызахуигъэза псалъэхэр сигу къинэжащ. Абы жиIат: «Нобэ сэ сызытепсэлъыхьынур къэбэрдей, балъкъэр литературэхэм я лъабжьэр зыгъэтIылъахэракъым е КIыщокъуэ Алим, Кулиев Къайсын сымэ я IэдакъэщIэкIхэракъым, атIэ япэ балъкъэр цIыхубз усакIуэ Зумакуловэ Танзиля и тхыгъэхэрщ».
ИужькIэ, илъэс зыбжанэ дэкIауэ, ди литературэм и гугъу щащIырт аргуэру Москва. Иджы — РСФСР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэрт. Къэпсалъэхэм, къанэ щымыIэу, Танзиля и усэхэм псалъэ гуапэхэр хужаIэрт. УсакIуэ Туркин Владимир къыхигъэщащ: «День Российской поэзии» усэ тхылъыр ягъэхьэзырт. Абы усакIуэу 150-м я тхыгъэхэр хыхьэнут. Абыхэм ящыщу сыкъе-джащ Зумакуловэ Танзиля ейхэм. Усэхэм яхэлъ къарум сигъэгупсысащ. ЗысхуэмышыIэу жэщыкум Поздняев Константин деж сыпсалъэри сеупщIащ апхуэдэ усакIуэ ицIыху-имыцIыхумкIэ. УсакIуэм сызэрыщытхъуам щыгуфIыкIа Константин кIыхьу къысхутепсэлъыхьащ Танзиля и усэхэм. Апхуэдэу сэ къэсцIыхуащ Зумакуловэ Танзиля».
А пшыхьым къыщыпсэлъат «Литературная Россия» газетым и редактор нэхъыщхьэ Поздняев Константини. Абы жиIащ Зумакуловэ Танзиля и усэхэр куэдым фIыуэ зэралъэгъуар, щIэупщIэ зэраIэр. Зэхыхьэм и кIэухым Кулиев Къайсын къэпсэлъахэм фIыщIэ яхуищIри, къыхигъэщат пэж дыдэу Танзиля зэчий къызэрымыкIуэ къыдалъхуауэ зэрилъытэр. А псалъэхэм абы къыщытригъэзэжауэ щытащ тхакIуэхэм я урысейпсо зэхуэсми.
Къыхэзгъэщынут абы и усэ нэхъыфIхэр ди зэманым адыгэбзэкIи зэрыIур — илъэс 40-м щIигъуауэ сэри абы и IэдакъэщIэкIхэр зызодзэкI.
Урыс усакIуэ Светлов Михаил жиIауэ щытат цIыху Iейм усэфI зэи зэрыхуэмытхынур. Абы и щапхъэщ Танзиля. Ар псэ къабзэщ, гугъуехь хуэза дэтхэнэ цIыхуми зэрылъэкIкIэ зыщIэзыгъэкъуэну хьэзыр бзылъхугъэщ, ныбжьэгъуфIщ.
ТХЬЭГЪЭЗИТ Зубер,
Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ.
УФ-м и цIыхубэ артист ТIыхъужь Алий
ЗэфIэкI инкIэ Тхьэр зыхуэупса
ФIэщщIыгъуейщ дилъэпкъым и набдзэу ялъытэ, УФ-м и цIыхубэ артист, театрымрэ киномрэ я актёр ТIыхъужь Алий (1917 — 1995 гъгъ.) и цIэр зэхэзымыха щIагъуэ адыгэм яхэту. КъэзыцIыхуу, фIыуэ къэзылъагъуу щытахэри мащIэкъым. Зи гур къабзэ, зэфIэкI инкIэ Тхьэр зыхуэупса артист щэджащэр цIыхум я гум, я псэм дыхьат.
ТIыхъужь Алий и цIыхугъэри, и макъри, и дуней тетыкIэри, и гушыIэкIэри, и джэгукIэри — псори зэкIужт, телъыджэт.
— Дэ жыдоIэ «комик» дыхьэшхэн роль зыгъэзащIэ артистхэм щхьэкIэ. НтIэ, мис абыкIэ Алий къытекIуэн щыIэу къыщIэкIынкъым. Дунейпсо тхыдэм къыхэна Чаплин Чарли пэпщI хъунущ ар. ЦIыхур игъэгуфIэным, нэжэгужэ ищIыным, игъэдыхьэшхыным къаруушхуэ тригъэкIуадэркъым. Ар Алий къыдалъхуа и зэчийм щыщт, — жеIэ УФ-мрэ КъБР-мрэ гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ Теувэж СулътIан. — Куэдрэ сыдэлэжьащ, роль куэд дэсщIащ сэ ТIыхъужьым. ЖыпIэну емыкIу къыщIэкIынщ, ауэ Алий ролыфIу иIэу хъуар дэзыгъэувар сэращ. Къапщтэмэ, Хъуэжэр… Ар кино куэдми щагъэуващ, спектакль Iэджэми щыслъэгъуащ. НтIэ, а ролыр Алий зэригъэзэщIам хуэдэу, нэгъуэщIхэм къайхъулIауэ схужыIэнукъым.
ТIыхъужьыр псоми зэрацIыхур дыхьэшхэн роль зыгъэзащIэу щыт артистущ. Теувэжым къелъытэ Алий ищIэфыну хъуар режиссёрхэм ирамыгъэщIэфауэ, «трагикомедие» ролхэри — икIи куууэ драматическэу икIи куууэ дыхьэшхэну хузэфIэкIыну.
Шолоховым и фестиваль щыIэу Ростов къалэ зэгуэр кIуауэ щытащ ди артистхэр, режиссёрхэр. Абы щагъэлъэгъуащ «ЩIыщIэ къэIэтар». Ар адыгэбзэм къизыгъэтIэсар Къэрмокъуэ Хьэмидщ. «ЩIыщIэ къэIэтар» абы апхуэдизкIэ екIуу зэридзэкIати, урыс театрым зэрыщагъэувам нэхърэ адыгэбзэр нэхъ Iэрыхуэу, Шолоховым и лIыхъужьхэм нэхъ езэгъыу, нэхъ къекIуу къалъытащ.
СулътIан зэрыжиIэжымкIэ, сымаджэу къыщIэкIри, Шолоховыр абы щыгъуэ Ростов къэкIуэфауэ щытакъым. Арати, ар щыпсэу станицэм кIуахэщ. ЦIыху куэдым ягъэзэщIащ Щукарь и ролыр, абыхэм яхэтащ дуней псом щыцIэрыIуэ артистхэри. Ауэ псоми ар зэрагъэзащIэр дыхьэшхэн къудейуэт: къапсэлъым гупсысэ хамылъхьэу, зы штампым тету. Абыхэм я Щукархэр лIы цIыкIу зэкIэлъымыкIуэт, джэгуахэри лъахъшэт. Арати, тхакIуэшхуэм деж щыщIыхьэм, Щукарь и ролыр зыгъэзащIэ Алийр, лIы къуэгъу псыгъуэ кIыхьыр щилъэгъуам къэуIэбжьащ — и теплъэкIэ хуэзэртэкъым. СулътIан дэIэпыкъуурэ, спектаклым щыщ зы Iыхьэ цIыкIу абы и пащхьэм щыджэгуахэщ.
«Партым сыхыхьэну сыкъэкIуат» жыхуиIэ сценэрат ар. Абы и кIэр зэриухыр мыпхуэдэущ: «Уэ пхуэдэ кхъахэжьхэр партым и щхьэфэм ириудэкIыну», — жиIэрт Нагульновым, къыщIэгубжьэрти, къыщIихужырт. А псалъэр Токъуийм къыжриIа нэужь, мыдэ тридзэн фIэкIа умыщIэу Алийр къиIэтырти, игъэувыжырт. ТIыхъужьым адэкIэ ищIэрат — IукIуэтырти: «Ы-ы-ы, имычэзууэ сыкъэкIуащ, иужькIэ сыкъыщIыхьэн хуеящ», — жиIэрт и псалъэхэр зэпишу.
А псалъэхэр Шолоховым щызэхихам щыгъуэ и дыхьэшхри и гъы нэпсри зэхыхьэжауэ а зэрылъэрымыхьым хуэдэу къэтэджри, Алий IэплIэ къыхуищIауэ щытащ.
— Алий цIыхушхуэщ, адыгэр зэрыгушхуэщ. Псэууэ фIэкIа къэслъытэркъым. Сэ икъукIэ срипагэщ Алий и фэеплъу къызэрагъэпэща «УгушыIэнумэ, къеблагъэ!» зэхьэзэхуэм сэ згъэува спектаклхэм плIэнейрэ япэ увыпIэр къызэрыщахьам, — жеIэ Теувэж СулътIан.
ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрыр зыгъэбжьыфIа артист цIэрыIуэ, гушыIэ жанрым къыхуигъэщIа ТIыхъужь Алий и цIэр лъэпкъ драмэ гъуазджэм и тхыдэм къыгуэхыпIэ имыIэу хэпщIащ, абы и джэгукIэр, и утыку итыкIэр, къигъэщIа роль хьэлэмэтхэр цIыхубэм гукъинэж ящыхъуащ. Апхуэдэу Алий ягу къинэжащ щыпсэуа хьэблэм, къалэм щекIуэкI жылагъуэ Iуэхухэм жыджэру хэлэжьыхьу, цIыхубэм пщIэ къыхуащIу, хуэныкъуэхэм чэнджэщ щхьэпэхэр яриту зэрыщытар.
Адыгэ театрым и артист Шыбзыхъуэ Басир зэгуэр жиIэгъауэ щытащ ТIыхъужь Алий зэрахэмытыжрэ театрым зеиншафэ къытеуауэ. Абы и мызакъуэу, адыгэ лъэпкъ псом дежкIи ар хэщIыныгъэщ.
Иджыри къэнащ ТIыхъужь Алий щыджэгуа спектаклхэр, абыхэм я фэеплъ сурэтхэр, и лэжьэгъухэм, и Iыхьлыхэм, зыцIыхуу щытахэм я гукъэкIыжхэр. ТIыхъужь Алий и цIэкIэ илъэс къэс къызэрагъэпэщ фестивалым мы гъэми пащащ. Ар Ауанымрэ гушыIэмрэ я махуэм ирагъэхьэлIащ.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
