Насып зэхэгъэкIыпIэ
НафIэдз Мухьэмэд
Повестым щыщ пычыгъуэхэр
Зэшыгъуэщ гъащIэр, псом хуэмыдэу ущизакъуэм деж. Закъуэныгъэм и хъым уихуэным нэхърэ нэхъ Iей щыIэуи фIэщщIыгъуейщ. Зымыгъэунэхуам ищIэркъым ар зищIысыр, абы ишэч хьэзабыр.
Пэш кIыфIыжьым щIэмызагъэу щхьэгъубжэ Iухам бгъэдыхьа щIалэм зыгуэр къилъыхъуэ хуэдэщ. «Мор си вагъуэщ» — игукIэ жиIэу, и нэм уэгум япэу щыхиубыдыкIар псоми яхолыдыкI. ЗэримыпэсIа хуэдэ, уэгум лъагэу зэритрагъэнкIи хъунщ абы гъунэгъу щIимыIэр.
— Ярэби, мо вагъуэм хуэдэу, си закъуэу куэдрэ есхьэкIыну пIэрэ-тIэ си гъащIэр? — и гур зыщIэгъужу зоупщIыж.
ЗыщимыгъэнщIу кIэлъоплъ уафэм лыду ит нурыбэ цIыкIухэр хуэмурэ зэрыкIуатэм. Зэманри макIуэ. Заур и щIалэгъуэми и гъащIэми хощI. Хэхъуэ зэпытщ гугъуехьхэмрэ бэлыхьу псэкIэ игъэвымрэ. Аращ, сабий унэм ущапIамэ!
Гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуэр икIрэ къыдеджэ и ныбжьэгъухэр зэ къэкIуэжамэ, мы общежит пэшым щIэзэшыхьынтэкъым, ауэ абы иджыри тхьэмахуитI иIэщ.
Пщэдджыжь жьыуэ къэтэджын зэрыхуейр игу къэкIыжу гъуэлъыжами, хэлъщ и напIэ зэтемыхьэу. Динэ игу къэкIащи, илъагъуну и нэ къокI. ГъуэлъыпIэм и гъунэгъуу щыт шэнтым телъ жып телефоныр къещтэ. Сыхьэтыр пщыкIузым фIэкIащ. ФIыуэ илъэгъуам псэм къыбгъэдэкI псалъэ зытIущ смс-кIэ хуригъэхьынщ. Ауэ сыт хуитхынур? КъищIащ: «Уи жэщ фIы хъуну, нэхулъэфI дыдэ укъикI!» — Жеяр къэзгъэушыжмэ-щэ? — йогупсыс, ауэ лъагъуныгъэр къытокIуэри, лъэмыкIыу тхыгъэр ирегъэхь.
Езыри хелъафэ мыгувэу жейм.
ЩIалэр зеиншэу къэхъуар пэжт, абы и адэ-анэм я IэфIыгъэ-хуабагъэ зыхищIэн дэнэ къэна, дунейм къызэрытехьэрэ ахэр зэи илъэгъуакъым. Ари щыгъэтауэ, езы къэзылъхуахэр и нэгум хуиту къиплъауэ пIэрэ, хьэмэрэ мы щIылъэ хъуреижьым къытрадзэу дунейм ехыжахэ?
Ар Заур дежкIэ къонэ жэуапыншэу. ГъащIэ щыхъукIэ, абы куэди къыщохъу, тхьэмыщкIагъэ куэди къытохъуэ, ауэ щIалэм и нэгу щIэкIар зы сабии тхьэм иримыгъэлъагъукIэ.
МылIэр лIы мэхъу щIыжаIэращи, зи жьауэ щIэтын имыIами, лъэмыкIыу гъащIэм ипсыхьащ. И гум куэдрэ къокIыж, интернатым цIыхубз, лIы мыцIыху гуэрхэр къэкIуауэ илъэгъуамэ — мор мамэу пIэрэ, мори си папэу сишэжыну къэкIуауэ ялыхь къыщIэгъэкI! — жиIэу лъаIуэу зэрыщытар. Ар егупсысыртэкъым здашэнуми. Дэни кIуэнт, зи хуабагъэ зыхимыщIа, игъащIэми нахуапIэу илъэгъуауэ имыщIэж къэзылъхуахэр къигъуэтыжамэ, бгым зрадзыхыжми, якIэлъелъэнт! ГущIэгъуншэ дыдэт а цIыкIур игу зэбгъэжу, къыхуэмейуэ дунейм къытезыдзаитIыр. Езым жрамыIэжыфами, Сабий унэм и лэжьакIуэхэм а тхьэмыщкIэр къызэрагъуэтар зэи ягу ихужынкъым.
Пшапэ зэхэуэгъуэ хъуауэ щIыбымкIэ къиIукIыу гъы макъ зэхэзыха хъумакIуэр къыщIэкIмэ, елъагъу бжэIу-пэм деж щылъ хъыдан жэрумэр.
ЛIым и джэ макъым къызэхуигъэса цIыхухэм ар зэкIуэцIахри йоплъ, мо щIалэ цIынэм и Iэблэм ищIа тхылъымпIэм гу лъатэ. Абы тетт: «ЩакIуэ Заур Хъызыр и къуэ. 27.06.85 гъэ.»
ГъащIэр и пIэм иткъым, Заури и хъуэпсапIэ гуэрхэр иджы зригъэхъулIэфу хуежьащ. Ар хуоджэ зэрыцIыкIурэ зыхуэпабгъэу щыта дохутыр IэщIагъэм. Пэжщ, тыншкъым дэIэпыкъуэгъуншэу уеджэныр, ауэ и Iуэху щыхуэхъухэм лэжьыгъэ гуэрхэм зрепщыт. Хъунукъым нэгъуэщIу. Гугъу ехьми, мэгугъэ гува-щIэхами, щиIуэтэжыну зэманыр къэсыну.
Лэжьэгъуэ махуэр езыхьэкIа ныбжьыщIэр парк цIыкIумкIэ кIуэцIрокI. Дунейр егъэлеяуэ хуабэми, мы жыг щIагъхэр сыт щыгъуи щIыIэтыIэщ. Арауи къыщIэкIынщ мыпхуэдэ зэманхэм щIалэгъуалэр мыбы дапщэщи къакъэ-пщIыпщIу щIисыр. Илъагъу псоми защимыгъэнщIу, зиплъыхьурэ здэкIуэм, тIысыпIэ нэщI къилъэгъуам щотIысэх.
— Бетэмал, Динэ си гъусамэ, аратэкъэ? — къыжьэдоху абы. ИтIанэ занщIэу игу къокIыж и жып телефонри, епсэлъэну мурад ещI. Йоуэ. Къищтэркъым. ЕтIуанэуи йоплъ:
— Алло! — къоIукI щIалэм и нэIуасэ макъ гуапэр.
— Уузыншэм, Динэ. Дауэ ущыт?
— Iейкъым. Уэ-щэ?
— Дэри допсэу. Сыт пщIэхэр?
— Зыри тхьэ, унэм дыщIэзэшыхьауэ дыщIэсщ.
— ПхущIыхьэнумэ, къыдэкI, паркым тIэкIу къыщыткIухьынщ.
— СщIэркъым. Мамэ сыныдигъэкIынумэ сеупщIынщ. ТIэкIу дэкIмэ, къэпсэлъэж.
— Хъунщ.
Пщащэм къыжриIэнум пIейтейуэ поплъэ. А тIур зэрызэрыцIыхурэ щэ е плIэ зэхуэзами аращ. Ягухэм гухэлъ мафIэм щыщ хъуаскIэ гуэрхэр къыщыпIэнкIыу хуежьами, ахэр хунэсакъым псэм къыбгъэдэкI псалъэ хуабэкIэ зэхуэгуэпэну. Заур щизакъуэм деж быдэу мурад ещI хъыджэбзым епсэлъылIэну, ауэ ар гъунэгъу къызэрыхуэхъуу, псори щогъупщэж. ТелефонкIэ хуиту епсэлъэф щхьэкIэ, пщащэр щыщIыгъум укIытэр къытокIуэри, и бзэр еубыд. И гум къокIыж ахэр зэрызэхуэзари.
Абы щыгъуэ гъатхэкIэ мазэт. Заур и ныбжьэгъу, пэшым и гъусэу къыды-щIэс Резуан и къэшэн хъыджэбзыр къыщалъхуа махуэу Iэнэм здыпэрысхэм, къыщIыхьа хъыджэбз зэкIужым и нэр тенат. Лъэдакъэ лъагэм тет, зи пщэр къиха джанэплIэ фIыцIэ-рэ джинс гъуэншэджрэ зыщыгъ пщащэм и бгы лантIэм фIэкIыу едзыха и щхьэц сырыху-фIыцIафэ гъэутIэрэзам нэхъри дахэ щIэхъукIырт. Езыр, узримыгъэплъу, апхуэдизкIэ хужьт, къабзэти, и къурмакъейм ежэх псыр умылъагъуу пIэрэ жыуигъэIэрт. И нэ къуэлэнитIым IупщIу къаIуатэрт абы и Iэдэбагъымрэ пагагъэ тIэкIуи зэрыхэлъымрэ.
Заур и нэхэр абы зэрытенам псоми гу щылъатэм, къэуцIыплъауэ и щхьэр хуэмурэ ирихьэхыжащ.
Апхуэдэуи ещIэж урыс къафэ хуэ-мыр зэрырагъажьэу, тегушхуэныгъэу иIэр зыхилъхьэу, а пщащэр къыдишауэ зэрыщытар, абы щыгъуэ елъэIуу и жып телефон номерыр къызэрыIихыгъар.
Зэхуэзащ а тIур нобэ, Лениным и цIэр зезыхьэ уэрам бгъуфIэр зэпаупщIауэ, Советскэ уэрамым ирокIуэ. Ауэрэ «Нарт» хьэщIэщым нэблэгъахэщ. Абдеж щыт нэчыхь щатх унэм къыщIэкIыжа, гуфIэгъуэр зи нэгум къищ зэрышаитIым еплъурэ, Заур жиIащ:
— Динэ, уэ уашэмэ, сытым хуэдэу нысащIэ дахэ ухъун уи гугъэ!
— Ар дауэ, зэрыдэкIуэу, мыдахэхэм захъуэжура?
— Уэра мыдахэр, умыгушыIэ, зыгуэрхэм я фIэщ пщIынщи…
— Сызэримыгугъауэ гушыIэрейуэ укъыщIокIри!
— Сэ сыгушыIэрэ? Сэ усакIуэу сыщытамэ, уи теплъэ дахащэр цIыхухэм усэбзэ лъэщкIэ яхуэсIуэтэнт.
— Си насыпщи, уусакIуэкъым, нтIэ, художникыу ущытамэ, лIот пщIэнур?
— Абы щыгъуи сщIэн згъуэтынт.
— Сыту?
— Уи сурэтыр псоми ялъагъуу, зэи хэмыгъуэщэжыну дыщэпскIэ уэгум екIуу исщIыхьынт.
— Сэ сыхуейтэкъым апхуэдэу.
— Ар сытым къыхэкIыу?
— Къысхузэгуэпхэм нэ къыстребгъэгъэхуэнути.
— Апхуэдэу къэзгъанэу сежьэжынутэкъым, Iэмал имыIэу нэтемыгъахуэ дыуэ пхуезгъэтхынут.
— ДыгушыIэурэ, гуэл Iуфэм дыкъэсаи, сытуи цIыху куэд хэс мы псым, къахьу матэкIэ къыхакIутами яреи.
— НакIуэ, жыг жьауапIэм щIэт мо тетIысхьэпIэхэмкIэ.
— Зэрыхъуэпсэгъуэ, сигу пэщыху зыщызгъэпскIынт.
— НтIэ, хэт узыIыгъыр?
— АIей, хъыджэбз тэмэмхэм псыхъуэм зыщагъэпскIрэ?
— АтIэ, мыбы зыщызыгъэпскI псори мытэмэму ара?
— Ди адыгэ хабзэм къезэгъыу къэслъытэркъым псоми къалъагъуу хъыджэбз цIыкIум зитIэщIу зигъэпскIыу…
— Пэжщ, ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, къемызэгъ защIэщ иджы щыIэхэм ящIэр, — арэзы дэхъуащ, емыдауэмэ нэхъ къищтэу.
— Сыту щIыпIэ дахэ мыбдежыр, Заур! — мывэ щыкъуей цIыкIу къащыпахэр зырызыххэу псым хаутIыпщхьэурэ заулкIэ щыта нэужь, жыг жьауэм щIохьэжхэр.
Заур пщащэм зыхуегъазэ:
— Динэ, пщIэрэ? — жиIэнур хунэмыгъэсу къоувыIэж.
— Сыт?
— Зыгуэр бжесIэнущи, уи жагъуэ умыщIыну псалъэ къызэт.
— Ар жыпIэнум елъытащ, — погуфIыкI пщащэр.
— НтIэ, сыкъэбгъэгугъэфынукъэ?
— Узот псалъэ!
— Быдэуи?
— Быдэ Iейуэ! — Ар жиIэри, хъыджэбзым и нитIыр щIалэм триубыдащ.
Абы гу лъызыта щIалэри къэуцIыплъауэ, и щхьэр ирихьэхащ, ауэ, апхуэдэу куэдрэ щыт зэрымыхъунур фIыуэ къыщыгурыIуэм, къыдэплъеижащ.
— Сэ уэ фIыуэ узолъагъу! — щэхуу къыжьэдэIукIащ.
Пщащэр дыхьэрэну къызэщIэнарэ жиIэнур имыщIэу тIэкIурэ щыта нэужь, щIэупщIащ:
— Заур, зэныбжьэгъу къудейуэ дызэхущытмэ, мынэхъыфIу пIэрэ?
Мыдрейм жиIэнуми хунимыгъэсу, укIытэр къызытекIуэ тхьэIухудыр, хуэмурэ къежьэжащ. Ауэ щIалэми зыкъыкIэримыгъэхущэу и ужьым иуващ. Нобэ къыжраIам хуэдэ псалъэхэр Динэ и щыпэзэхэхтэкъым, уеблэмэ куэдыIуэм къраIуэкIырти, и жагъуэт. Абы езыр зэреплъыр гъэщIэгъуэнт: «Дэ фIыуэ дыкъэзылъагъуу жызыIэ-хэм ар псалъэ гъущэкIэ ди фIэщ ящIыну щхьэ хэт? Ар пэжмэ, жаIэн хуейкъым, атIэ псалъэншэу нэрылъагъу тщырыращI».
Хуейтэкъым текIыну а и гупсысэкIэм. Иджыри къэс абы къыхуихуатэкъым зыгуэрым дэгушыIэну, хуэзатэкъым езым и псэм дыхьэн цIыху. Иджы и гур зыгъэхуэбэфыну къыщыхъу мы Заур къыкъуэкIат, зэкIэ дзыхь хуищIын шынэми. Заур, езыми зыхищIэжу, нэгъуэщI зыгуэру хущытт, къызыхэкIыр нэсу хужымыIэми. ЦIыхугъэ зэрызэхуэхъурэ дэкIа зэман мащIэм лъэмыкIыу есат, иджыри къыгурымыIуэми, и гущIэм щызэщIэнэ мафIэ цIыкIур зэщIэлыдэну хьэзырт.
Заур Динэ и ужьым зэритщ. Ар къызэплъэкIыркъым, езыри лъэщIыхьэнуи хэткъым. Апхуэдэурэ, автобус къэувыIэпIэм щынэблагъэм, пщащэр къэувыIащ. ЩIалэри нэсу гъунэгъу зэхуэхъуа щхьэкIэ, и нэгум имыплъэфу, и щхьэр зэрыгъэщхъауэ хъыджэбзым зыхуигъэзащ:
— Уэ зэрыжыпIам хуэдэу нэхъ къапщтэу ара?
— НтIэ, — щэхуу къыжьэдэкIащ хъыджэбзым.
— Сэ апхуэдэу сыхуэмеймэ-щэ?
— Сэ щIалэ сиIэмэ-щэ? — къызыхихри имыщIэу упщIэм упщIэкIэ пэджэжащ. — Узыншэу! — Ар жиIэри, щIалэм и жэуапми пэмыплъэу, къыIулъэда «Газель»-м итIысхьащ. Мыгувэуи унэм нэсыжащ. ДыхьэпIэм къыхэгъэщхьэхукIауэ иIэ кнопкэхэм трикъузэри, куэбжэшхуэр зэIужащ. ХъумакIуитIыр хыумыбжэмэ, пщIантIэр зи инагъыр нэщIт. ДыхьэпIэр егъэлеяуэ дахэт, лъэгури мывэ лъапсей джафэкIэ къищIыкIат, мрамор хужь-фIыцIафэкIэ дэщIея, щыуэ зэтет унэшхуэм и хъуреягъкIэ удз гъэгъа зэмыфэгъухэр егъэкIэкIат.
ЩIыхьэжри, и адэр диваным илъу къилъагъури, абы бгъэдыхьащ, арщхьэкIэ жейм хилъэфати, унагъуэ кинотеатрыр игъэункIыфIащ. Пэшыр хуабжьу инщ, шы къыщыбгъажэ хъуну. ЕтIуанэ къатым ухуэзышэ дэкIуеипIэ хужьышхуэр бгъуфIэщ. ЕтIуанэм нэс занщIэу удрашейми, ещанэм щыхуэкIуэкIэ, дэкIуеипIэхэм лъэныкъуитIымкIэ загъэш. Иужьрей илъэсхэм апхуэдэ лъапсэ дапщэ къыдэхута ди Налшык къалэ, ди къуажэхэм?! Пхуэбжынкъым, ауэ а псори я пщIэнтIэпскIэ, хьэлэлу къалэжьу щытамэ, нэгъуэщI щыIэт. Динэ и адэ Арсени хьэгъэщагъэкIэт и Iуэху зэрызэтеувар. «Перестройка» жаIэу къэралыр щакъутэжа зэманым зэфIигъэува аркъэ заводым и щхьэр лъагэу иригъэIэ- тат.
Апхуэдэущ мы гъащIэр зэрызэхэлъыр — хэти напэншагъэкIэ и мурад зрегъэхъулIэ, хэти и гум ирилъхьам и дуней тетыкIэ дахэкIэ хуэмурэ лъоIэс. Гугъущ икIи тыншщ упсэуну!..
* * *
Пшапэр зэхэуащ. Бгъууэ зэтет унэм пэмыжыжьэу щыт тетIысхьэпIэм зыгуэр зэрытесыр кърипщIэу, кIыфIыгъэм ныбжь мащIэ хыболъагъуэ.
Уэгум къиуващ хъэуан бзыгъэ теплъэ зиIэ мазэр. Махуэр исыжу щытами, пщыхьэщхьэм акъужь щIыIэтыIэр къыкъуэуащ. Дыгъэр щIыгум щхьэщытыху мыхъея жыгхэм я тхьэмпэхэми нэхъ зэщIэщхъыщхъэу зэрыщIадзами зыхыуагъащIэ хуэдэщ дунейм псэщIэ къызэрыхыхьэжар. Дахэщ мы щIылъэр, мыпхуэдэу гъэмахуэ пщыхьэщхьэхэм щIыбым удэсыну уасэ иIэкъым, гум зегъэпсэху.
— Уху-ху-ху-ху, — куууэ хощэтыкI кIыфIыгъэм къыхэщ фIыцIагъэр. Сыту пIэрэ ар зэгупсысыр е псэкIэ абы игъэвыр, гъащIэр иужэгъуауэ, и блэкIамрэ къэкIуэнумрэ зэпилъытыжрэ хьэмэрэ зыгуэрым и жагъуэ къищIауэ абы игъэгуауэщхьэуэрэ? Ар зи щIалэгъуэ гуэру щытмэ, зыпылъ хъыджэбзым и дей къэкIуауэ пэплъэу щысынми зыри хуэIуакъым.
Ныбжь хэкIуэта зиIэ лIы мыцIыху гуэр асыхьэтым къыIухьэщ, сэлам кърихри, зытес тетIысхьэпIэм щетIысэхащ. И жыпым тутын кърихар къыхуишиящ, ауэ, зэремыфэр къыщыгурыIуэм, щIигъанэри езым щIишу хуежьащ.
— Хэт уи цIэр, щIалэ? — къыфIэмыIуэхущэу щIэупщIащ лIыр.
— Заур.
— Заур, За-ур, — зэпишурэ, и щхьэ хужиIэж щIыкIэу зэхиха цIэр жиIэри: — Сэ си цIэр Уэсмэнлийщ, ауэ псори къызэрызэджэр Уэлийщ.
ЩIалэр зэрыщэхущ, къыбгъэдэсым къыжриIэхэр къыфIэмыIуэху хуэдэщ, ауэ и щхьэ егухар зэуэ къыдрихьейри, цIыхугъэ хуэхъуар зэпиплъыхьу щIи-дзащ: илъэс блыщIым щIигъуагъэнт. Ар зэрыплIабгъуэм къыуегъащIэ лIыгъэ хэлъу, лъэрызехьэ гуэру зэрыщытар, и Iэр къыщиубыдами зыхи-щIат ар Заур.
— Удэнэ къуажэ? — аргуэру щIэупщIащ ар.
— Бахъсэн, — жиIэнур имыщIэу заулкIэ гупсыса нэужь, пцIы иупсащ Заур.
— Иджыри зыгуэркIэ сыноупщIынут.
— ЖыIэт!
— Сыт апхуэдизу ухэзыгъаплъэр?
— Ухэзыгъэплъэн щымащIэ мы дызыхэпсэукI зэман гущIэгъуншэм?
— ЖумыIэ апхуэдэу, уэ плъэгъуаIауэ си фIэщ хъуркъым, мы дунеишхуэр пфIэмыIэфIыжу ухъун хуэдэу. КъызгурыIуэркъым фэ зи щIалэгъуэхэм фызэрынасыпыфIэр щIы-зыхэвмыщIэр? А джыдэ, фи пIэм сыкъихутэжащэрэт, бетэмал!
— Уэри уи щIалэгъуэу щытакъэ, уи блэкIам щхьэ ухуэмыарэзыщэрэ?
— ПщIэрэ? Ар гъащIэм и пщалъэщ, цIыхум и ныбжьыр хэкIуэтэху, къикIуа гъуэгуанэм ириплъэжрей хъууэ щIедзэ — Iеймрэ фIымрэ зэпилъытыжу, а фIым щыгуфIыкIрэ кIэлъыхъуэпсэжу, щыуагъэу IэщIэкIами хущIегъуэжрэ зэманым къезгъэгъэзэжу згъэзэкIуэжащэрэт, жиIэу. АрщхьэкIэ уэлбанэ блэкIам щIакIуэ кIэлъыпщтэжкIэ мыхьэнэ зэримыIэм уэри ущыгъуазэу къыщIэкIынущ. Ауэ аракъым нэхъыщхьэр, атIэ ущисабиигъуэм, ущищIалэгъуэм дуней узытетыр нэхъ IэфI къыпщохъури, хэт ищIэрэ, абы къыхэкIыу къыщIэкIынщ гъэхэр псын- щIэу, нэгузыужьу, зыщыдмыгъэнщIауэ щIыблэлъэтри икIи дыщIыкIэлъыхъуэпсэжри.
Заур зэрыщымщ, сыти жиIэн, и щхьэр и жагъуэщ, щIогупсыс и хъыджэбзым, мэшынэ я Iуэхум зыри къимыкIынкIэ.
— Уи гукъеуэр умыбзыщIу къысхуэIуатэ, сэбэп дыпхуэхъуфмэ, тлъэкI къэдгъэнэнкъым.
— Хьэуэ, упсэу, псори тэмэмщ, умыгузавэ.
— НтIэ, щIалэ, сэри сыкIуэжынщ, уэ зэзэмызэ ныкъуэкI, тIэкIу нэхъ дытеунщ, сэ мы псэупIэ унэм пэмыжыжьэу щыт еджапIэм сыщыхъумакIуэщ, си закъуэщи, созэш.
— Хъунщ.
— Узыншэу!
— Уи жэщ дахэ ухъу!
Щысщ Заур, и гум къыхуидэркъым унэм щIыхьэжыну. Йогупсыс ар иджыпсту Динэ. Сыту гущIэгъуншэ мы дунейм хъыджэбзу тетыр, я гур мылым хуэдэу щIыIэщ.
Апхуэдэущ къызэрыфIэщIыр, нтIэ, ар мыпэжмэ, пщащэм езыр къигъапцIэу апхуэдизрэ щхьэ къыхуэза, зы хуабагъэ гуэр къыщыхуимыIэм? IупщIкъым ар абы дежкIэ. Хуозэш. И гум хуигъэхуркъым пщащэр. ФэрыщIыншэу фIыуэ елъагъу, ауэ мывэм гухэлъ хуэпщIкIэ, абы узыхищIэн е а мывэм IэплIэ епшэкIкIэ уигъэхуэбэфын?
Сыт ищIэн, игъэвынщ и псэм къытегъуэлъхьа бампIэр, адрей псоми ар къахэжыжынкъым, ауэ, итIани…
ЛъэмыкIынщ ар абы, езым быдэ дыдэу зыхещIэ — хузэфIэкIынукъым а пщащэр зыщигъэгъупщэн. ЩIохьэж общежитым, вахтэм блокIри, лифтым зэрынэсу трекъузэ, лажьэркъым. Уэздыгъэм щымысхьу зы тхьэмахуэ тэмэму ягъэлажьэмэ хъунукъэ?!
ХъущIэу докIуеиж еханэ къатым. Гъуэлъыжами, и жеин къакIуэркъым. Гупсысэ мыфэмыц къомыр зыщхьэщехури, и напIэр зэтрелъхьэ, ауэ хъуркъым, зи, езэгъыркъым. Телефоныр къозу.
Сыхьэтыр пщыкIутIым фIэкIагъэнщ, хэту пIэрэ жэщыбгым къэпсалъэр? — йоплъ. Резуанщ. Къытрех.
— Сэлам алейкум!
— Алейкум сэлам, Резуан, жэщтеуэр дэнэ укъипсэлъыкIрэ?
— Къех и лъабжьэм, къэплъагъунщ, щIыбым дыдэтщ.
— КъыдэкIуей, укъыщIагъэхьэжыркъэ?
— Гъусэ сиIэщ.
— Абы щыгъуэ сынох, къызэжьэ!
— Хъунщ, иIэ нэхъ псынщIэу.
Щыгъахэр зыщедзэжри, пIащIэу къыщIокI.
— Уо, си къуэш, сыт бгъахъэхэр? — бжэ щIыхьэпIэм щыт Резуан зэуэ зыкъредзри, IэплIэ зэхуащI. Заури, и ныбжьэгъум къыздыбгъэкIуэтыжым щIоупщIэ:
— Уэ къуэш ухуеиж, Тэрч укIуэжри удэтIысхьэжауэ удэсщ. Хьэмэрэ фи къуажэдэс хъыджэбзхэм уаубыдыжауэ ара? Арамэ, сэ ар Ася схужеIэжынщ.
— Дэ, щIалэ, фэ фхуэдэу зыдгъэгород- скойкъым, къуажэм тщIэн щыдогъуэт. ЩIымахуэ псом Iэщым яшхыну мэкъур яхузэтыдолъхьэ. Сужэгъуащ, къаруи псэруи къытхуигъэнэжакъым мы мэкъуауэным, плъагъуркъэ си Iэгум и пхъашагъ хъуар? Сымылэжьэн щхьэкIэ щхьэусыгъуэ мин сщIыри сыкъыдэкIауэ арат.
— Хъунщ иджы, уи тхьэусыхэныр бухамэ, мы уи гъусэ щIалэр дыгъэцIыху.
— Мыри? Мы Iеижьым и цIэр Тимурщ. Си анэ шыпхъум и къуэщ, Шэджэм дэсщ.
— Сэ си цIэр Заурщ, ЩакIуэхэ сарейщ.
— Си гуапэщ, — и Iэр къеубыд щIалэм.
— Зэ, фэ моуэ фыщыт, сэ иджыпсту къэзгъэзэжынщ, — жери IуокI Резуан.
— Уэри Шэджэмкъэ узыщыщыр, ди къуажэ ЩакIуэхэ дэсщ.
— Пэжуи? Сэ сывикъуажэкъым.
— НтIэ, ЩакIуэ Хъызыр жаIэу зэхэпхауэ пIэрэ?
— Хьэуэ. Хэт ар? — и жьэр Iурыхуарэ зэхихыр и фIэщ хуэмыщIу щIэупщIащ.
— Зы уэрамдэкIкIэ нэхъ тпэмыжыжьэу щысщ.
— И гугъу къысхуэщIыт, хъунумэ.
— Ди школым ОБЖ-мкIэ дыщригъаджэу щытащ, езыр хьэлэлыжь гуэрщ, ауэ фадэм егъэкIуэд.
— Апхуэдэ дыдэу ефэрэ?
— Дэ дыщригъаджэм и бзэгухэр хуэмыгъэкIэрэхъуэжу, зебыршэу урокым къыщыщIыхьэр нэхъыбэт. Иужьрей зэманхэм щIыбым дэлъу къагъуэтыж.
— Ар сыту щагъэлажьэрэ?
— КъыIуахуж, ауэ, яфIэгуэныхь мэхъури, лIым и ефэныр нэхъ зэрызэпыууэ, ягъэувыж.
— Унагъуэ иIэ?
— КъуитIрэ зыпхъурэ. Хъыджэбзыр куэд щIакъым зэрыдэкIуэрэ, сыт ущIыщIэупщIэр?
ЩIалэр хэгупсысыхьащ, «арауэ пIэрэ-тIэ» — зоупщIыж игукIэ. Ауэ шэчи къытрехьэ — Хъызыру а зыракъым тетыр мы дунейм.
— Уа, дебгъэблэгъэну иджы? — щIоупщIэ тхылъымпIэпс хъуржын хьэлъэ зыIыгъыу къыIухьэжа Резуан.
— Мыбы ущыхэгъэрей си гугъати, — догушыIэ абы Тимури.
— Мыбы япэ къэсыр щIагъэхьэркъым. Зыгуэр къэгупсыс, Заур. Хэт вахтэм щысыр?
— Къуий тхышэращ.
— Ар дауэ ухъу, уей, псори зэIыхьам, — жи Резуан.
— А лъагъугъуейм нэхъ бзаджэрэ нэхъ хьэбыршыбыррэ диIэкъым, ауэ Тимур дауэ щIыбым къыдэднэн? Резуан, кIуэи угурыIуэфмэ, еплъ. Уэ нэхъ уи цIыхугъэ хуэдэщ ар.
— Хъунщ, тхьэ фысхуелъэIу, сокIуэ сэ.
Заул дэкIауэ, къепэзэзэхыу къыщIокIыж.
— Сыт? — щIоупщIэ и къуэшыр.
— А ажалым угурыIуэфын? Ахъши фади хуэзгъэлъэгъуати, зыри хэзэгъакъым. «Хамэ лъэпкъ щIозгъэшэнукъым, уэри, сыкъэбгъэгубжьмэ, ущIэзгъэхьэжынукъым», — жиIэри, сыкъыщIигъэкIыжащ. ЛIо иджы тщIэнур?
— ЩыIэщ Iэмал, — къыжьэдэлъэтащ Заур.
— Сыт хуэдэ?
— Мы япэ къатым и кIэ дыдэм, кIэлындорым хэлъ щхьэгъубжэр пщIэжрэ? Абы гъущI хъар Iулъкъым.
— Ар и кIуэцIымкIэ щымыгъэбыдауэ ущыхьэт?
— Щыгъэбыдакъым, гъэмахуэр къызэрихьэрэ сыт щыгъуи дамэдазэу щытщ. ФынакIуэ абыкIэ.
Щхьэгъубжэ IухамкIэ щIалитIыр допщри, замыгъэIэуэлъэуащэу, щэхуу дэкIуеипIэм хуаунэтI. Заури, зыри къэмыхъуам ещхьу, общежитыбжэмкIэ щIохьэж.
— Алыхьым и шыкурщ, мыбы дыкъыщIыхьэжауэ тлъагъужащи, мазитIым щIигъуащ мы пэшым си лъапэ къызэрыщIэзмышиерэ.
— Ухуэзэша нэхъей, — ауан ещI и ныбжьэгъур Заур.
— НтIэ пэжкъэ? Уэрами ухуэзэшынт, дуней хуабэвэхым шэмэджыр пIыгъыу губгъуэм уизгъэтамэ. Тимэ, щхьэ ущыт? Сумкэм илъхэр къипхыурэ Iэнэм къытегъэувэ, еуэ, ущымыс.
Iэнэр къаузэдащ. Тимур крушкIэхэм пивэ щIыIэр бжьэпэтезу кърегъахъуэри, псоми зэщIыгъуу къаIэт. Заур фадэкIэ ерыщу щымытми, нобэ хьэуэ къыхигъэкIыркъым. Ар Резуан сымэ зэрилъэгъуам и закъуэтэкъым иджыпсту щIефэр, атIэ и губампIэр игъэтIысыну мурад зэрищIари абы хэтт. Зыщысхьыжыххэркъым. Мес, ещанэ пластмасс птулъкIэшхуэри яухащ. Езыхэри къызэрыгъэжэнахэщи, нэжэгужагъэм къащегъэхъу зытет мы дуней псор я закъуэ къахуэнауэ.
— Уа, Заур, сыноплъри, къыпщыщIар къысхуэщIэркъым. Сыт нобэ сырэ ефэрей ущIэхъуар? Зыри къытхуэбгъэнакъым, джаур?
— Зывэзгъэщхьу аращ, — погуфIыкI, къэнэщхъыфIауэ.
— Дывгъэгъуэлъ, сыхьэтыр щым нэблэгъащ, — захуегъазэ мо тIум Тимур.
— Сыт, щIалэ, щхьэ укъытричрэ? Махуэ къэс мыпхуэдэу дызэрихьэлIэрэ хьэмэрэ уи жейра нэхъапэр?
— Абы жиIэр пэжщ, Резуан, уэи, дызэфари егъэлеяуэ къызэхьэлъэкI хуэдэм. Пщэдей жьыуэ дыкъэтэджын щыхуейкIэ, зыдгъэпсэхумэ, нэхъыфIщ.
— ФызэрегуакIуэщ, апхуэдизу щытевгъащIэкIэ, дывгъэщI фэ зэрыжыфIэм хуэдэу. Тимэ Хьэрун и пIэр хуэтщIынщ. Сыт и хъыбар абы, зэзэмызэ къыкъуэкIрэ хьэмэрэ ари бзэха?
— Зэрэ тIэурэ къэпсэлъащ, иджыпсту тенджыз ФIыцIэм щыIэу къыщIэкIынущ, кIуэн хуэдэурэ жиIат. Сэ сепсэлъэну хузощIри, зыпысщIэфыркъым.
Я пIэхэр ящIыжри мэгъуэлъ. Заул докIри, Резуан и пырхъ макъ къоIу. Тимури мэжей. Заур и нэр унащхьэм тенауэ хэлъщ, зэгупсысышхуи щымыIэу. ЩIалэм нобэ къыжриIахэр и гум къокIыж. Пэжу, и адэу пIэрэ? Арауэ къыщIэкIми, къилъыхъуапхъэ? Хуей ар абы?
Ауэ зэми и гум къыполъадэ, йохъуапсэ а лIыр къигъуэту епсэлъылIэну, нэгъуэщI мыхъуми, Iуэхур зытетыр къищIэну.
Хелъафэ езыри хуэмурэ жей IэфIым.
Пщэдджыжьым жьыуэ Заур къыщызэщыуам, и ныбжьэгъур къэтэджакIэт. Тимур иджыри зэрыхэлът. Резуан сыт щыгъуи и гъусэхэм нэхърэ нэхъ жьырытэджт. Ар щIалэ лъагэ, плIабгъуэ зэкIужт, и щхьэц фIыцIэм, и нэкIу къамылыфэм, нурыр зыщIэмыкI и нэ нащхъуитIым хъыджэбзхэр дахьэхырт. Езыми лъэкI къимыгъанэу, и къунтхым къыфIэнэну ищIэ закъуэмэ, я ужьым къикIынутэкъым. Ася фIыуэ илъагъуми, и щIалагъэм и зэранкIэ, лъэныкъуэкIэ емыплъэкIын лъэкIыртэкъым.
— Фи пщэдджыжь фIыуэ, жьырытэджхэ! — ящIэнакIэу, захуигъэзащ абы и ныбжьэгъухэм.
— Сыт ауан дыкъыщIэпщIыр?
— Фыжеифкъыми.
— Динэ уэрэ фи Iуэхур дэнэ нэса? — Зыхуигъэзащ Резуан зызытхьэщIу къыщIыхьэжа и ныбжьэгъум.
— Дэнэ нэсын, сыкъигъэлъеящ.
— Ар дапхуэдэу? КъысхуэIуатэт.
— НэгъуэщI зыгуэр иIэу къызжиIащ.
— Уэри, арати, ар уи фIэщ хъури, укъэувыIэжащ, пэжкъэ? — къыхупогуфIыкI Резуан.
— НтIэ, сытыт сэ къысхуэнэжыр?
— УгъэщIэгъуэнщ уэ, щхьэ умыщIарэ абы занщIэу сыарэзыщ къызэрыбжимыIэнур? Сэ Ася къызжиIахэм ятепщIыхьмэ, уэ ар къыпхуэIей хуэдэкъым, ауэ уи дежщ псори къыщынэр.
— СщIэркъым, сыт хуэдэу сэ абы нэгъуэщIу сызэребгъэпсэлъэнур, себгъэлъэIуну?
— Хъыджэбз къыдэхьэхыкIэ пщIэркъым уэ зы цIыкIу, уи гухэлъыр зэрыхуэпIуэтар дапхуэдэу, къызжеIэжыт!
— Сыт бжесIэнур, фIыуэ узолъагъу, жесIащ.
— Апхуэдэ дыдэуи? — дыхьэшхыурэ щIоупщIэ, и фIэщрэ гушыIэрэ къыпхуэмыщIэу.
— Абы гъэщIэгъуэн лъэпкъ хэлъкъым.
— Ауэ сытми хэлъ, уэ езым къыбгурымыIуэж щхьэкIэ. Абы тIэу-щэ ухуэзами аращ, а пщащэр фIыуэ зэрыплъагъур IупщI щыпщIыну а псалъэ гъущэхэр ирикъуркъым.
— Ар псалъэ гъущэкъым.
— Зэ моуэ дыгъэпсалъэ, укъытримычу. Уэ зыми щымыщу къызэкъуэппхъуэту хуэпIуэта уи гухэлъыр абы и фIэщ мыхъуагъэнкIи хъунщ. Япэрауэ, упIэщIэн хуеякъым. ЕтIуанэу, мы гъащIэр зэрызыхэпщIэр къэбгъэлъагъуэу куууэ цIыхухэм я зэхущытыкIэхэм, лъагъуныгъэхэм ухутепсэлъыхьу, зыгуэркIи и гум узэрыдыхьэным иужь уитын хуеящ. Уи псэм къыпкърыкI хуабагъэри зыхебгъащIэ хуэдэ, удз гъэгъакIэ е кIэнфет сыт хуэдэхэмкIэ ухуэупсэн хуеящ. ИтIанэ, абыхэм ар хуэмыныкъуащэми, гуапагъэу аращи, гукъэкI узэриIэм гу лъитэнт.
— НтIэ, сыт иджы сщIэнур?
— Iэмал иIэж абы? Уэ псори зэIыбгъэхьащ. — Резуан и щхьэр ирехьэх, ауэ мо и ныбжьэгъур нэщхъей къызэрыхъуам гу лъетэжри, пещэ: — Дахэ цIыкIум хуэдэу нобэ зыхуэбгъэзэнщи, уи жагъуэ сщIамэ, къысхуэгъэгъу, дызэфIэкIуэдыну сыхуейкъым, аращ-моращ жыпIэурэ, ифI зыкъипшэжынщи, адэкIэ зэманым къигъэлъэгъуэнщ.
— Зыкъысхуигъэзэну ущыхьэт абы?
— Апхуэдэу хъуми, бзаджагъэ дыхуекIуэнщ, а уэ пщIэ Ася цIыкIур диIэу укъимыкIуэт, абы зыгуэр къедгъэгупсысынщ.
— Уэ бзаджэжьыр удимыIамэ, дэ дауэ дыхъунут?
— Хэт ищIэрэ, Динэншэу укъэнэнкIи хъунт. Ауэ дэ дыпсэууэ, пщIэркъэ уэ ар зэрыпфIэмыкIынур?
— Хъунщ иджы, щыгъэт.
— Хъарзынэщ, ауэ мо жейнэдыр къэгъэушын хуейщ. Дыдей щыIауэ фIэкIа ящIэркъым, адэ я къуажэмкIэ утIыпщыжын хуейщ, сэри нобэ згъэзэжынкъым, дызыпылъхэм зэгъусэу захуэдгъэзэнщ.
(КъыкIэлъыкIуэнущ.)
