Лъэпкъыр зэрыгушхуэ и пщIэр лъагэу зыIэт Адыгэш — Kabardian horse
ЩIэнгъуазэ пэлъытэ ирехъу
2008 гъэ лъандэрэ «Адыгэ псалъэм» лъэпкъым и тхыдэм фIыкIэ къыхэна цIыху цIэрыIуэхэм ятеухуауэ гуэдзэн щхьэхуэхэр къыдегъэкI. Дунейм къытехьакIэщ КIыщокъуэ Алим, Темыркъан Юрий, IутIыж Борис, МэшбащIэ Исхьэкъ, Къэшэж Иннэ, КъардэнгъущI Зырамыку, Налохэ Зауррэ Ахьмэдхъанрэ, Мэлбахъуэ Тимборэ, Къалмыкъ Юрий, Бэрбэч ХьэтIутIэ, Iэпщэ Александр, Хьэшыр Чылар, Хьэткъуэ Умар (Омер Сейфеддин) сымэ, нэгъуэщIхэми ятеухуахэр.
ПщIэ зыхуэтщI ди газетеджэхэр фыщыгуфIыкIыну ди гугъэщ нобэ фи пащхьэ дызэрихьэ унэтIыныгъэщIэми. Ар адыгэхэр дунейпсо щэнхабзэм и пащхьэ зэрит, адрей лъэпкъхэм къахэзыгъэщхьэхукI ехъулIэныгъэхэм тепсэлъыхь гуэдзэнхэрщ. ЩIэнгъуазэ пэлъытэ хъуну дызыщIэхъуэпс къыдэкIыгъуэхэм къыщыдгъэлъэгъуэну ди мурадщ адыгэ лъэпкъым и хъугъуэфIыгъуэхэр: «Нарт» эпосымрэ ар адрей лъэпкъхэм я IуэрыIуатэм къызэрыщхьэщыкIымрэ; адыгэ фащэмрэ Iэщэмрэ; Хьэт къэралыгъуэмрэ абы ди тхыдэм щиубыд увыпIэмрэ; Адыгэ хабзэмрэ ар ХХI лIэщIыгъуэм зэрезэгъымрэ; лъэпкъ шхыныгъуэхэмрэ адыгэ Iэнэм и лъапIагъымрэ, н.
Мы къыдэкIыгъуэм и гуэдзэныр дуней псом «къэбэрдей» фIэщыгъэмкIэ къыщацIыху адыгэшым и блэкIамрэ и нобэмрэ теухуащ. Ар зыгъэхьэзырар «Адыгэ псалъэм» и обозреватель Чэрим Марианнэщ.
ПщIэ лейуэ тщыхъунт фэри, ди гупыжхэр къызэрыддэфIыгъым и джэрпэджэжу, дэ дызыщымыгъуазэ тхыдэ напэ гъэщIэгъуэнхэмрэ цIыхубэм лъэIэсыну ффIэигъуэ гукъэкIыж купщIафIэхэмкIэ фыкъыддэгуэшамэ.
ПщIэ къыфхуэзыщI
ХЬЭФIЫЦIЭ Мухьэмэд,
«Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ,
ЩIДАА-м и вице-президент,
«Адыгэ (Шэрджэс) щIэнгъуазэ» институтым и директор,
Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ.
Шагъдий
Уэрэд
Си шы къарапцIэу
ПцIащхъуэу щIэлъэтым
Ди губгъуэ куэщIыр
Уи зэ ичыгъуэщ.
Уэ уи лъэ макъыу
Тхыдэм къыщыджэр
ЛIыгъэ макъамэм
И джэрпэджэжкъэ!
ЛIыхъур уэрыншэм
Iэщэншэ къабзэт,
Уи бзэм щыгъуазэм
Урибгъэ дамэт.
Лъэпкъым и гуауи
Уэ дэбгуэшакъэ,
Лъэпкъым и гуапи
Уэ ухэтакъэ.
Шыгъажэ хъуамэ,
Щытхъур къыбохьыр —
ЩIыхьыр уохъумэ
Шагъдий лъэрыхьым.
Ежьу:
Адыгэш къабзэу,
Ей, си шагъдий,
Шыщхьэмыгъазэу
Зынэукъуэдий!
СОНЭ Абдулчэрим
Илъэс 3.000 ирокъу
Адлер
Нарт
Абрек
Арбич
Ашабей
Ашамаз
Батыр
Альбек
Альдар
Амал
Барс
Дон
Закир
Убых
IуэрыIуатэм игъэбелджылыркъым нартхэм я ныбжьыр, ауэ шэч зыхэмылъыр зыщ: щIэныгъэр щыхьэт зэрытехъуэмкIэ, «Нарт» эпосым и купщIэм илъэс минищ нэхърэ нэхъ мащIэ ныбжь иIэкъым. Апхуэдэ ныбжь яIэщ Сосрыкъуэ и хъыбархэми.
Cосрыкъуэ къыщыхъуар Псыжь Iуфэщ — хъыбар куэдым къыхощ ар. Балигъ хъуа нэужь, зекIуэ ежьамэ, Сосрыкъуэ щыболъагъу Тэн Iуфи. Тэн е Тэн губгъуэ ущрохьэлIэ адрей нартхэми — Бэдынокъуи, Ашэмэзи, Батрэзи, Къанж и къуэ Щэуеи. Абыи къыщызэтеувыIэркъым: Индыл зэпрокIри шыбэр къызэпраху. Дауи, нарт хъыбархэм Тэни Индыли я цIэ къыхэхуэнтэкъым, пасэрей адыгэхэм ар зекIуапIэ яхуэхъуауэ щымытатэмэ. ЗекIуапIэ яхуэхъуам и закъуэкъым: тхыдэр щыхьэт тохъуэ пасэрей адыгэхэм я щIыналъэм и гъунапкъэм Тэн нэс зидзу зэрыщытам.
Псыжь нэгъуэщI лъэпкъхэр къызэреджэр Кубанщ, а цIэми ныбжьышхуэ иIэщ — пасэрей алыджхэм я деж къыщежьащ. Адыгэхэр ПсыжькIэ зэджэ псым пасэрей алыджхэр ГипанискIэ еджэу щытащ, нэгъуэщIу жыпIэмэ, — Шыпс. ЗэралъытэмкIэ, алыджхэм Псыжь апхуэдэцIэ фIащын щIэхъуар абы и Iуфэр шыбз гуартэ бжыгъэншэхэм яуфэбгъуауэ зэрыщытарщ: дуней псом щыцIэрыIуэ адыгэшым илъэс минищ ирокъу и ныбжьыр апхуэдиз хъуауэ зэрахуэ адыгэхэм шы. Нартхэм я лъэхъэнэм дунейм къытехьэри, лIэщIыгъуэ зыбжанэ къызэпичащ адыгэшым, шы лъэпкъ цIэрыIуэхэм ящыщ зы хъун папщIэ.
Адыгэхэм ижь-ижьыж лъандэрэ шы зэрызэрахуам щыхьэт тохъуэ археологхэм щIы щIагъым къыщIахыж пасэрей хьэпшыпхэ-ри, пасэрейхэм къызэранэкIа хъыбархэри. Илъэс минитI и пэкIэ щIалъхьауэ щыта синд дзэпщ гуэрым и кхъащхьэм тращIыхьы-гъа Iуащхьэм археологхэм къыщIахащ шы щиплIым я къупщхьэ; дауи, пасэрей адыгэхэм шы куэдыкIейуэ Iэджи щIауэ зэрамыхуэтэмэ, я дзэпщым апхуэдиз шы дыщIалъхьэнтэкъым…
Тхыдэм къыхэнащ мыпхуэдэ хъыбар: пасэрей дзэпщ цIэрыIуэ Александр Македонскэм (Искандер Зулъкъарнэйн) и адэм, пащтыхь Филипп, Псыжьрэ Тэнрэ къыщищэхугъащ… шы мин тIощI.
Пасэ дыдэу цIэрыIуэ хъури, адыгэшым и пщIэмрэ и уасэмрэ зэи ехуэхыжакъым, абы щыхьэт техъуэфынущ мы зы щапхъэри: шы ящэхун щхьэкIэ, сатуущIэхэр щызэхыхьэ кърым бэзэрхэм адыгэшыр нэгъуэщI шы лъэпкъхэм елъытауэ хуэдэ 20-25-кIэ щынэхъ лъапIэт. Пасэрей дзэпщхэм я деж къыщыщIэдзауэ, шуудзэ зыгъэшэс дэтхэнэми адыгэшым пащI щыIакъым, ар щхьэусыгъуэ хуэхъури адыгэшым и лIэужьыр жыжьэ нэсащ, абы илъ ящIэтщ нобэ дуней псом щыцIэрыIуэ шы лъэпкъ куэдым.
Пасэрейм мыпхуэдэ псалъэ къызэринэкIащ: цIыхум дамэ къритакъым Тхьэм, дамэ къыщримытым, шыкIэ къыхуэупсащ. Дамэ пэлъытэт шыр цIыхум дежкIэ. Гъуэгуанэм я нэхъ кIыхьри игъэкIуэщIыфырт адыгэшым, еш ищIэртэкъым, зекIуэлIыр гъуэгум къыщытрини къэхъуакъым.
Къэрмокъуэ Хьэмид.
«Нартхэр» тхылъым къитхыжащ
IэщIагъэлIхэм я псалъэ
Дунейр егъэбжьыфIэ
Амщокъуэ Хьэжысмел (сэмэгумкIэ япэ итщ) Къэнжал зауэм и фэеплъу екIуэкIа, километр 500 зи кIыхьагъ шузекIуэр ирешажьэ. 2008 гъэ
Гу лъумытэнкIэ Iэмал имыIэу иужьрей илъэсхэм Адыгэш лъэпкъым и пщIэм Урысейми хамэ къэралхэми щыхэхъуащ. Ар и фIыгъэщ а шы лъэпкъым езым и хэкум гулъытэ куу зэрыщыхуащIми, къэрал унафэщIхэм шы зезыхуэхэм я лэжьыгъэм зэрызэщIагъакъуэми, шы лъэпкъыр егъэфIэкIуэным елэжьу къэралымрэ республикэмрэ ит щIэныгъэрылажьэ институтхэм Iуэхум псэемыблэжу щыпэрыт IэщагъэлIхэм ялъэкI къызэрамыгъанэми.
Урысеймрэ хамэ къэралхэмрэ щаIэ щIэупщIэмрэ я бжыгъэмкIэ къэралым щызэрахуэ шыхэр зэплъытмэ, иужьрей илъэсхэм адыгэшыр адрей урысей шы лъэпкъхэм фIыуэ ящхьэдэхащ.
Шы зехуэнымкIэ Урысейпсо щIэныгъэрылажьэ институтым и Налшык къудамэм къызэрибжамкIэ, 2015 гъэм и щIышы-лэм и 1-м ирихьэлIэу Урысеймрэ хамэ къэралхэмрэ адыгэшу 14044-рэ щызэрахуэрт. Абыхэм ящыщу Къэбэрдей-Балъкъэрым — 9240-рэ, Краснодар крайм — 1485-рэ, Адыгейм — 2019-рэ, хамэ къэралхэм — 790-рэ.
Урысеймрэ хамэ къэралхэмрэ адыгэшу итыр илъэс къэс къызэрыхатхыкIым, ахэр къызыхэкIа, зыщыщ лIакъуэхэр зэраубзыхум, иужьрей илъэсиплIым Iэпэдэгъэлэл ямыщIу Адыгэшхэм я къэрал тхылъхэр къызэрыдагъэкIым шы лъэпкъым и пщIэр иIэтыжащ. Ар зэрырагъэфIакIуэ Iэмалу нобэ зэтеувахэм я фIыгъэкIэ, щIыпIэ щхьэхуэм щызэрахуэ шы лъэпкъ къудейуэ къэмынэу, федеральнэ, дунейпсо мыхьэнэ зиIэ, нэхъ шы лъэпкъыфI дыдэхэм хабжэ хъуащ адыгэшыр. А псор щхьэусыгъуэ хуэхъуащ абы хуащI гулъытэм зэрыхэхъуами, Урысейми хамэ къэралхэми ар щызэрахуэ щIыпIэхэм я бжыгъэр зэрыбэгъуами. Зи бжыгъэр хамэ къэралхэм 800-м щынэса адыгэшым и пщIэм нобэкIэ Урысейм щызэрахуэ адрей шы лъэпкъхэм ящыщу зыри лъэщIыхьэфакъым.
Дишхэр хамэ къэралхэм зэрынэсар куэдкIэ и фIыгъэщ адыгэшхэр зыхэта зекIуэхэмрэ шыгъажэ кIыхьхэмрэ къыщагъэлъэгъуа ехъулIэныгъэхэм. НаIуэ хъуащ мы лъэпкъым щыщ шы бэшэчхэр, сыт хуэдэ гугъуехь пэщIэувэми, псынщIэу я къарур зэрызэтеувэжымкIэ ахэр, яхуэбгъэдэн щымыIэу, уанэш псоми япэ зэритыр. Абы щыхьэт тохъуэ иужьрей зэманым екIуэкIа шузекIуэхэм адыгэшхэм къыщагъэлъэгъуа бэшэчагъыр. Апхуэдэ зы щапхъэщ 2014 гъэм Франджым Урепелрэ (Баск щIыналъэ) Мон-Сен-Мишелрэ (Нормандие) зэпищIэу щекIуэкIа зекIуэр. Адыгэш хакIуэхэм тесу абы хэта ди шууейхэм Пиренеи бгылъэхэм махуиплIкIэ ирикIуэн зэрыхуейм хуэдэу, километр 1270-рэ зи кIыхьагъ гъуэгуанэ гугъур махуэ 17-м якIуащ. А зекIуэр Каен къалэм щекIуэкI Дунейпсо Шыгъэджэгу Зэпеуэм и зэIухыгъуэм ирихьэлIати, Франджым и хъыбарегъащIэ Iэмалхэм хуабжьу ягъэIуат. ЦIыхубэр иджыри зэ щыхьэт техъуэжащ адыгэшыр зекIуэ гугъурэ гъуэгуанэ жыжьэкIэ зэрылъэрызехьэм.
Дунейпсо Шыгъэджэгу Зэпеуэм и Iыхьэ щхьэхуэу, зекIуэм хэта шыхэмрэ шууей-хэмрэ утыкум зыбжанэрэ кърашэурэ цIыхубэ къекIуэлIам ирагъэлъэгъуащ. ЗекIуэм хэта хакIуищри Франджым адыгэш фIыуэ зылъагъухэм я зэгухьэныгъэм къыщагъэнащ шыгъажэ кIых зэхьэзэхуэхэм хэтыну. Илъэс блэкIам адыгэш хакIуэ Беркут II шыгъажэ кIыхь зэпеуэ лIэужьыгъуэу бгъум (километр 20-м щыщIэдзауэ 90-м нэс) ехъулIэныгъэшхуэ иIэу хэтащ, къинэмыщIауэ, ар фIыкIэ къыщыхэщащ Франджым щрагъэкIуэкIа шыщIэхэм я зэхьэзэхуэ нэхъ ин дыдэм (километр 90-м), уеблэмэ и къарур зэрызэтеувэжа зэманкIэ псом япэ ищащ. Нобэ, Франджым шызэпеуэхэм, Беркут увыпIэ 805-м щыщу 21-нэр иIыгъщ. 2016 гъэм Франджым шыхэр бэшэчагъкIэ щызэпрагъэуэну зэхьэзэхуэм адыгэшу 5 хэтынущ.
Адыгэшым и пщIэм зэрыхэхъуэжам и фIыгъэкIэ, абы и бжыгъэр зэрыхагъэхъуэным яужь итщ шы зезыхуэхэм. 2012 — 2015 гъэхэм шы щхьэ бжыгъэу къыхэхъуамрэ абыхэм я фIагъымрэ КъБР-м, Адыгейм, КъШР-м и Хьэбэз районым, Польшэм, Германием, Франджым къэрал тхылъхэм къыщыхэттхыкIын папщIэ лэжьыгъэшхуэ едгъэкIуэкIащ. Ахэр ихуащ Адыгэшым и ебланэ къэрал тхылъым хуэтщIа гуэдзэным.
Къапщтэмэ, адыгэшхэм я нэхъыбэр пцIэгъуэплърэ пцIэгъуэплъ-фIыцIафэрэщ (процент 57-рэ), къарэрэ къарэ пэхурэщ (процент 40,8-рэ). Гу лъытапхъэщ къарэхэм я бжыгъэм процентипщIкIэ зэрыхэхъуам; шы зыфIэфIхэм адыгэш нэсыр нобэ къарэу щытын хуейуэ къазэрыщыхъум ипкъ иткIэ, а шы плъыфэр нэхъ щIэупщIэ зиIэхэм ящыщщ. Апхуэдэу щыщыткIи, адыгэш лъэпкъым пцIэгъуэплъымрэ пцIэгъуэплъ-фIыцIафэмрэ я бжыгъэр процент 65-м нэсу щытмэ нэхъыфIщ.
КъБР-ми Урысейм и нэгъуэщI щIыпIэхэми адыгэшыр зэрыщагъэхъур гуартэу зэхэтущ. А Iэмалыр адыгэшым нэхъ йозэгъ икIи шыщIэхэм заужьынми хуэщхьэпэщ, бэшэчу щытын хьэлри къызэтригъанэу.
Иджырей адыгэшхэр хакIуэцIэр зезыхьэ лIакъуипщIым къатопщIыкI: Атлас, Фиолет, Лахран, Зураб, Аргамак, Али Кадым, Асланбек, Учинари, Зайчик. Гулъытэ нэхъ ягъуэт Фиолет, Лахран, Атлас, Дар, Зураб, Аргамак сымэ я лIакъуэ-хэм. Шы зезыхуэхэр щыхьэт тохъуэ псом хуэмыдэу иужь зэманым Асланбек, Учинари, Зайчик сымэ я лIакъуэхэм хэпщIыкIыу зыкъызэраужьыжым.
Дызэрыт зэманым адыгэ-шыр ефIакIуэу щызэрахуэ шыхъуэ IуэхущIапIэ зыбжанэм. КъБР-м, Адыгейм, Краснодар крайм псори зэхэту шыхъуэ IуэхущIапIибгъу щолажьэ, къэралым Iэщ лъэпкъыфI зезыхуэ IуэхущIапIэу илъытэу. Шы заводищ щыIэщ: Малкэ дэт шы заводыр (КъБР), «Таик» шы заводыр (КъБР), «Аникеевым и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей шы заводыр» (Краснодар край). КъинэмыщIауэ, «племенной репродуктор» цIэр яIэу шы лъэпкъыфI щагъэхъуу IуэхущIапIих мэлажьэ: КъБР-м — «ЗекIурей», «Исуф», «Рассвет-Н», «Залым», «Эльбрус-Агро-Инвест; Адыгейм — «Джанет», мы гуп къедбжэкIам хэхуэ хъуну, шыфIхэр яIэу иджыри нэгъуэщI IуэхущIапIэ зыбжани республикэм итщ.
Шэч хэлъкъым шы зезыхуэхэм, щIэныгъэлIхэм, IэщIагъэлIхэм, хьэрычэтыщIэхэм, шыр фIыуэ зылъагъухэм я гупыжхэр зы ящIрэ абыхэм къэрал лэжьакIуэхэми хуэфэщэн гулъытэ къыхуащIмэ, адыгэшым и дахагъым, бэшэчагъым, пэжыгъэм итхьэкъухэм я бжыгъэм хигъахъуэу, адыгэшыр Урысейми хамэ къэралхэми нэхъри зэрыщефIэкIуэнум.
Калашников Валерий,
ЩIэныгъэмкIэ Урысей Академием и академик;
Ковешников Валентин,
мэкъумэш щIэныгъэхэм я доктор, Шы гъэхъунымкIэ урысейпсо щIэныгъэрылажьэ институтым (ВНИИК)
и профессор;
Амщокъуэ Хьэжысмел,
ВНИИК-м и Налшык
къудамэм, КБНИИСХ-м генетикэмрэ селекцэмкIэ и лабораторэм я унафэщI.
«Шы гъэхъунымрэ шы спортымрэ» журнал (гъэкIэщIауэ), 2016, №1
Акъыл хэлъу ягъасэ
Шы тесыныр зи лъым хэт адыгэхэм я щIыналъэм щызэрахуэ шым гулъытэшхуэ хуащIу къекIуэкIащ. Дэ «къэбэрдеишкIэ» дызэджэ адыгэш лъэпкъыр хьэрыпышымрэ къэжэрышымрэ ялъ щызыхэлъэда псэущхьэ махуэщ. Ар шыгъажэхэм егъэлеяуэ щылъэпсынщIэщ, щыбэшэчщ, щыжыIэдаIуэщ икIи щыхахуэщ. Иужьрей хьэлыр къыдамылъхуауэ, акъыл хэлъу зэрагъэсам и фIыгъэу пхужыIэнущ. Уанэгум ис адыгэр напIэзыпIэкIэ и шым теплъэкъукIыркъым, щIопщри игъэтIылъыркъым. Ауэ и лъэр лъэрыгъым къызэрырихыу, ар и шы ешам и пщылI, и атэлыкъ гумащIэ мэхъу. Хьэрыпхэм уакъыфIэкIмэ, адыгэхэм хуэдэу, шыр щымысхьу къызэрырахуэкIым къыкIэрымы-хуу, щабагъкIэ зыгъэсэф лъэпкъ щыIэкъым. IэщэкIэ нэхъ IэкIуэлъакIуэ дыдэу Кавказым ис шапсыгъхэр шум и лIыгъэм зэрелIалIэм хуэдэ дыдэу, шым лIыгъэ халъхьэнми йолIалIэ.
Потто Василий,
Кавказым и тхыдэтх. 1890 гъэ
Адыгэ уэрэд
Лермонтов Михаил, «Исмэхьил-бей»
Ди къуршхэм пщащэхэр щыкуэдщ;
Жэщ кIыфIыр вагъуэу я нэм щIэтщ;
Уадэпсэуну гъащIэ тыгъэщ,
Ауэ нэхъ лъапIэщ хуитыныгъэр!
Щхьэгъусэншэу псэу, си къуэш,
Мыри чэнджэщщ:
Ахъшэ уиIэмкIэ, си къуэш,
ШыфI зэгъэпэщ!
Унэну и гум изылъхьар
Гъуэгуанэ мыгъуэщ зытехьар,
Урысым ар пхуезэуэжынкъым:
Сыт щхьэкIэ? — И щуIэгъэр гъынкъэ!
Щхьэгъусэншэу псэу, си къуэш,
Мыри чэнджэщщ:
Ахъшэ уиIэмкIэ, си къуэш,
ШыфI зэгъэпэщ!
ШыфIым укъигъэпэжынущ,
Псыдзи мафIи ублихынущ;
Итщ ар губгъуэм гъуэбжэгъуэщу,
Жыжьэр Iэгъуэу къыпфIигъэщIу.
Щхьэгъусэншэу псэу, си къуэш,
Мыри чэнджэщщ:
Ахъшэ уиIэмкIэ, си къуэш,
ШыфI зэгъэпэщ!
