Лъэужь нэху къытхуэзыгъэна Мыз Мухьэмэд
ЦIыхухэм я теплъэр зэрызэхуэмыдэм хуэдэ дыдэу, я хьэл-щэнкIи зэщхькъым. ЩыIэщ гъащIэ кIыхь икIи купщIафIэ къэзыгъащIэхэр, етIуанэхэм дунейм къащыхуиухар зэман кIэщIми, абы къриубыдэу IуэхугъуэфI куэдым хунэсыну яхузэфIокI. Иужьрейхэр, щыпсэуми, адрей цIыхухэм къахощхьэхукI я гупсысэкIэкIэ, Iуэху зехьэкIэкIэ, дуней еплъыкIэкIэ дунейм щехыжми, абыхэм я цIэхэр, куэдрэ хэмыгъуэщэжын лъэужь нэхуу ахэр зыцIыхуу щытахэм я гум къонэ. Аруан щIыналъэм хыхьэ Псыгуэнсу адыгэ къуажэжьым пщIэрэ щIыхьрэ зиIэу дэса Мыз зэщхьэгъусэхэу Лиуанрэ ХьэкIулацэрэ Тхьэм къарита я щIалитхум я нэхъыжь дыдэ Мухьэмэд я щапхъэщ зи гугъу тщIыхэм. «Псэуну пIащIэрт», — зыхужаIэхэм ящыщт а щIалэр. Дунейм зэрытета илъэс 45-р Мухьэмэд щызу, IуэхугъуэфI куэдкIэ гъэнщIауэ ирихьэкIащ, ауэ щыхъукIи езыр егъэлеяуэ Iэдэбт, щэныфIэт, зэпIэзэрытт. Псэужамэ, Мухьэмэд и ныбжьыр мы мазэм илъэс 70 ирикъунут…
Мыз Мухьэмэд 1949 гъэм щIышылэм и 23-м къалъхуащ. Унагъуэм угъурлыуэ къахущIэкIа щыпэлъхум илъэс зэкIэлъхьэужьым иджыри къыкIэлъыкIуащ щIалиплI: Iэхьед, Алик, Ахьмэд, Алёшэ сымэ. Унагъуэм я зэфIэувэныгъэр, бын пIыныр зауэ нэужь илъэс хьэлъэхэм хиубыдами, зэгурыIуэрэ зэдэIуэжрэ, пщIэрэ нэмысрэ зи зэхуаку дэлъ Мыз зэщхьэгъусэхэм я гур ягъэкIуэдыртэкъым: ахэр псэурт, я къуитхур я дамэрэ абыхэм хуаIэ мурадхэмрэ хъуэпсапIэхэмрэ я гъуэгугъэлъагъуэу. Тхьэшхуэм иухатэкъым Лиуанрэ ХьэкIулацэрэ зэгъусэу быным якIэлъыплъыну, абыхэм хуаIэ хъуэпсапIэхэр нахуапIэ зэрыхъуам зэгъусэу щыгуфIыкIыну. Быным я адэр пасэу ящхьэщыкIащ, и ныбжьыр илъэс 31-рэ фIэкIа мыхъуауэ. «Фызабэ» псалъэ хьэлъэр зи цIэм пыува ХьэкIулаци и закъуэ къыхуэнащ щIалитхур гъэсэныр, егъэджэныр, унагъуэр зехьэныр, губгъуэ лэжьыгъэри абы щIыгъужу. Быным я нэхъыжь Мухьэмэд и ныбжьыр илъэси 10 ирикъуа къудейт абы щыгъуэ. Абдеж къыщIидзэри, абы зэрыхъукIэ пщэрылъ зыхуищIыжащ унагъуэм илъ цIыхухъу Iуэху псори. Гугъуехьым щымышынэу, лъэпощхьэпохэм къапимыкIуэту адэм игъэса щIалэ цIыкIур анэм и дэIэпыкъуэгъу нэс хъуащ лъэныкъуэ куэдкIэ. «Вы зимыIэм шкIэ щIещIэ», — жыхуаIэрати, арат пхъэ гъэсынкIэ унагъуэр къызэзыгъэпэщри, Iэбжэ-набжэ гъэбыдэжынми хунэсыр, псы къэхьынымрэ щхьэл кIуэнымри зи къалэныр. А псоми къащыдэхуэм деж Мухьэмэд якIэлъыплъырт и къуэш нэхъыщIэ цIыкIухэм, ахэри унагъуэ лэжьыгъэм иришалIэу, зэрыхъукIэ зыдигъэIэпыкъуу.
IэмалыншагъэкIэ и пщэ къыдэхуа апхуэдэ лэжьыгъэхэр къызыхуэтыншэу зэрызэфIихым нэмыщI, Мухьэмэд еджэнми щыхуэмыхутэкъым. Ар ящыщт школым нэхъыфI дыдэу щеджэ, зи хьэл-щэнкIэ дагъуэ зыхуамыщI ныбжьыщIэхэм. Мухьэмэд и егъэджакIуэу щыта Чэрты ШэIимэт жиIэжу зэрыщытамкIэ, Мызыр зи гупсысэхэр нэху, щIэныгъэм хуэпабгъэ сабийт. Абы еджэным хуиIэ ерыщагъыр, хэлъ жэуаплыныгъэр и ныбжьэгъу цIыкIухэм щапхъэу куэдрэ хуагъэлъагъуэрт. Унагъуэрати, анэр щыгуфIыкIырт я бын пажэм цIыху тэмэм къызэрыхэкIым. Мухьэмэд и къуэш цIыкIухэри фIым хуеIэрт, я шынэхъыжьыр я плъапIэу, ар сыткIи я гъуазэрэ я щапхъэу.
Къуажэм дэт курыт школым и 8-нэ классыр фIы дыдэу къиуха нэужь, Мызыр щIэтIысхьащ егъэджакIуэхэр щагъэхьэзыру Налшык дэт училищэм (иджы колледжщ) икIи ар фIы дыдэу къиухащ. ЩIэныгъэм хуэнэхъуеиншэ щIалэщIэр абдежым къыщыувыIакъым. Педучилищэ нэужьым Мухьэмэд КъБКъУ-м и тхыдэ-филологие факультетым урысыбзэмрэ адыгэбзэмкIэ и къудамэм щIэтIысхьащ, фIыуэ илъагъу анэдэлъхубзэм нэхъ куууэ хуеджэну. Студент илъэсхэр купщIафIэу ирихьэкIащ щIалэщIэм. Ар еджэнми IуэхущIапIэм щекIуэкI жылагъуэ Iуэхухэми хуэжыджэрт, гупым я пашэт, куэдым я щапхъэт. А илъэсхэм абы къицIыхуащ иужькIэ гъащIэ гъусэ хуэхъуа пщащэри — Сыжажэхэ япхъу Майе.
— Мухьэмэд хуэдэ щIалэ Iэдэбрэ акъылыфIэрэ щIэмысами ярейщ ди курсым. Дэ нэхърэ нэхъыжьу, педучилищэр къиухакIэу, езанэ курсым дызэдэщIэтIысхьауэ щытащ. Япэ илъэсищым Мызыр ди гупым и старостэу щытащ, еджэнми студент гъащIэм пыщIа нэгъуэщI ди Iуэхухэри къызэригъэпэщу, дэтхэнэми щIэгъэкъуэн хуэхъуу. Мухьэмэд пщIэ щиIэт и ныбжьэгъухэми егъэджакIуэхэми я деж, — игу къегъэкIыж Майе, Къэбэрдей-Балъкъэр радиом и лэжьакIуэ цIэрыIуэм, «КъБР-м щIыхь зиIэ и журналист» цIэ лъапIэр зыфIаща бзылъхугъэ щыпкъэм. — Зэщхьэгъусэ дыхъуа нэужь, сэ си нэгу щIэкIащ къызыхэкIа лъэпкъми Мухьэмэд къыхуащI пщIэр, абы иIэ Iулыджыр. ЖыпIэнурамэ, сыт и лъэныкъуэкIи щапхъэт сызыхыхьа унагъуэри. Ар зэгурыIуэ, пщIэ, нэмыс зэрылът, щIэблэр зыщIупIыкIын щапхъэ куэд щызекIуэт.
Майе зи гугъу ищI унагъуэм илъ апхуэдэ фIыгъуэхэм сэри сыщыгъуазэт, сыту жыпIэмэ дэ тIум ди гуащэшхуэхэу Дахэужьэрэ Лилэрэ (я ахърэтыр нэху ухъу) зэшыпхъути, Жыласэхэрэ Мызхэрэ я Iуэху зэрыщIэу, я гуфIэгъуэхэр зэдаIэту, гуауэхэр зэдагуэшу зэдэпсэурт. Псори щыгуфIыкIырт Лиуанрэ ХьэкIулацэрэ я бын пажэм игъуэта унагъуэ насыпми. Майерэ абырэ къащIэхъуа бын дыгъэхэу Зауррэ Залинэри я адэ-анэр я щапхъэу къэхъурт.
Еджэныр диплом «плъыжькIэ» къиуха нэужь, Мухьэмэд педучилищэм ирагъэблэгъауэ щытащ. Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм Мызыр пэрыхьащ игури и псэри лэжьыгъэм хузэIухауэ. Абы и лекцэхэри семинархэри купщIафIэт, дэтхэнэми зы щIэщыгъуагъ, хьэлэмэтагъ гуэр хэлъу. КъызэрыгуэкIыу лэжьэфынутэкъым ар — зэресати, ищIэр, пщэрылъ къыхуащI сыт хуэдэ Iуэхури нэгъэсауэ зэрызэфIихыным хущIэкъурт.
Зи IэнатIэм гурэ псэкIэ бгъэдэт егъэджакIуэм гу къылъамытэу къэнакъым. Куэд дэмыкIыу ар ягъэуващ педучилищэм и унафэщIым и къуэдзэу. Дзыхь къыхуащI дэтхэнэ къалэнри ныкъусаныгъэншэу зэфIэзыхыу еса IэщIагъэлI гуащIафIэр и зэмани къаруи щымысхьу, щIэныгъэрэ акъылу бгъэдэлъыр къигъэсэбэпу зыпэрыт IэнатIэр иригъэфIакIуэрт. А лэжьыгъэхэм къадэкIуэу Мызым иригъэкIуэкIырт къэхутэныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэри. Анэдэлъхубзэр егъэджыныр зэрегъэфIэкIуапхъэм теухуа щIэныгъэ тхыгъэ куэд и къалэмыпэм къыпыкIащ абы. Ахэр къытрадзэрт газетхэм, щIэныгъэ журналхэм. Езыр нэхъыбэу дэзыхьэхыр адыгэ литературэм и классик, усакIуэ щэджащэ ЩоджэнцIыкIу Алий и творчествэрати, абыкIи къэхутэныгъэхэр иригъэкIуэкIырт. А псори Мухьэмэд щызэхуихьэсыжащ 1985 гъэм утыку кърихьа «ЩоджэнцIыкIу Алий и тхыгъэхэм я бзэр» фIэщыгъэр зиIа и кандидат диссертацэм. ЕхъулIэныгъэкIэ пхигъэкIа а лэжьыгъэр щIэныгъэлIхэм къалъытащ адыгэ литературэр джыным Мызым хуищIа хэлъхьэныгъэшхуэу. А монографие купщIафIэр къызэрехъулIамкIэ абы ехъуэхъуну я унэ къэкIуауэ щытащ щIэныгъэлI цIэрыIуэхэу Шагъыр Iэмин, Гугъуэт Лол, ХьэкIуащэ Андрей сымэ. Абыхэм хуабжьу я гуапэ хъуат куэдкIэ узыщыгугъ хъуну IэщIагъэлI щIалэ адыгэ бзэ щIэныгъэм къызэрыхыхьэр. А тхыгъэм нэмыщI щIэныгъэлIым и къалэмыпэм къыпыкIащ нэгъуэщI лэжьыгъэхэри. Абыхэм ящыщщ, къапщтэмэ, «Къэбэрдей сабий литературэ», «Адыгэбзэр джынымкIэ программэ», «АдыгэбзэмкIэ методикэ чэнджэщхэр», нэгъуэщIхэри. Абыхэм ящыщ дэтхэнэри адыгэбзэмрэ литературэмрэ езыгъэджхэм, студентхэм ноби шэщIауэ къагъэсэбэп.
ЗэфIих апхуэдэ лэжьыгъэ купщIафIэхэм къапэкIуащ къэрал гулъытэри. Мызым къыфIащауэ щытащ «УФ-м цIыхубэм щIэныгъэ егъэгъуэтынымкIэ и отличник», «КъБР-м егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэхэр, къыхуагъэфэщат щIыхь, фIыщIэ тхылъ мымащIи.
И мурадхэмрэ гурылъхэмрэ я гъунэ ирилъа къудейуэ арат Мухьэмэд. Абыхэм ящыщ куэд нэрылъагъу ищIыну ар хунэсакъым. Зи къару илъыгъуэ, зи псэугъуэ щIалэр 1994 гъэм и гъатхэм зэуэзэпсэу дунейм ехыжащ…
Илъэс 25-м нэблэгъащ абы лъандэрэ. Зэманыр кIуами, цIыхухэм ящыгъупщакъым Мыз Мухьэмэд, зи гупсысэкIэкIэ, Iуэху зехьэкIэкIэ, дуней еплъыкIэкIэ куэдым къахэщхьэхукIыу псэуа лэжьакIуэшхуэр, щIэныгъэлIыр. Абы и фэеплъыр яхъумэ и анэкъилъхухэм, благъэхэм, Iыхьлыхэм. Мухьэмэд дуней еплъыкIэу бгъэдэлъа мардэхэр ноби я гъуэгугъэлъагъуэщ абы къыщIэна унагъуэм. Адэр ящхьэщымытыжми, быныр зыхуей хуэзэнымкIэ лъэкI къигъэнакъым абыхэм я анэ Майе. Заури Залини щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ яIэщ, унагъуэ щхьэхуэ хъуащ, бын цIыкIухэри ягъуэтыжащ.
Пэжыр и гъуазэу, и къарури и зэфIэкIри щIэблэм я гъэсэныгъэмрэ щIэныгъэ етынымрэ хуэзыгъэпсу, зэфIэкIыу бгъэдэлъ псори и щIыналъэм и зыужьыныгъэмрэ ехъулIэныгъэмрэ езыхьэлIэу щыта Мыз Мухьэмэд, IэщIагъэлI щыпкъэм, адэ гумащIэм, къуэрылъху-пхъурылъхухэм я IэфI зылъагъуну хунэмыса адэшхуэм, и гъащIэ купщIафIэр я щапхъэу ирепсэу абы къыщIэхъуа щIэблэр. Куэдрэ хремыгъуащэ а цIыху псэ къабзэм къигъэна лъэужь нэхур.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
