Майм и цIэджэгъу Майехэр
Накъыгъэм и дыгъэ бзийхэр
Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIэныгъэ лэжьакIуэ цIэрыIуэ, ди республикэм щыпсэу бзылъхугъэхэм ящыщу щIэныгъэхэм я доктор япэу хъуа, КъБР-м щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, РСФСР-м и къэхутакIуэ, профессор КIэрэф Майе Къамболэт и пхъум и гъащIэ псор тыхь хуищIащ лъэпкъ егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмрэ я зэфIэувэныгъэм, ехъулIэныгъэм. Курыт школыр къиухыу IэщIагъэ къыхихын хуей щыхъум, Майе триухуат тхыдэм нэхъ куууэ хуеджэну, арщхьэкIэ абы и адэ-анэ Къамболэти Лиди (ахэр тIури мэкъумэшым хуеджат, Къамболэт абы щыгъуэ республикэм мэкъумэш хозяйствэмкIэ и министрт) зыщIэхъуэпсыр я бын пажэр я лъагъуэм ирикIуэнырт. Апхуэдэу щыхъум, бзылъхугъэ ныбжьыщIэм къыхихащ биолог IэщIагъэр икIи абы щыхуеджащ Москва дэт къэрал университетым, Ломоносовым и цIэр зезыхьэм.
Студент илъэсхэр щызу, купщIафIэу ирихьэкIащ адыгэ хъыджэбзым. ФIыуэ зэреджэм къыдэкIуэу, ар жыджэру хэтт МКъУ-м щекIуэкI жылагъуэ, студент гъащIэми. А зэманым ирохьэлIэ Майе и япэ къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэри. ЗэфIэкIышхуэ зыбгъэдэлъу къалъытэ бзылъхугъэ цIыкIур абыхэм трагъэгушхуэрт и егъэджакIуэхэм.
1955 гъэм Майе диплом «плъыжькIэ» къиухащ университетыр. Абы ирихьэлIэу ар унагъуэ хъуакIэт. Адыгэ бзылъхугъэ цIыкIум унагъуэм малъхъэ къахуищIат я курсым и старостэу щыта, щIалэ Iэдэб икIи гъэса Лучков Пётр. Майе зэрыжиIэмкIэ, Тхьэр къызэрыхуэупса насып ину къыщIэкIащ ар. Илъэс 50-м нэскIэ зэгурыIуэрэ зэдэIуэжу, нэмысрэ пщIэрэ яку дэлъу зэдэпсэуащ зэщхьэгъусэхэр, я хъыджэбз закъуэ Ли- ди ягъэсащ, щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ иратащ, я нэхъыжьхэр щапхъэ хуащIу. Лидэ Ленинград къэрал университетым и филологие факультетыр къиухащ, педагогикэ щIэныгъэхэм я кандидатщ. Мы зэманым Германием щопсэу, и унагъуэр и гъусэу.
ЩIэныгъэм хуэнэхъуеиншэ Майе 1956 гъэм щIэтIысхьащ Куржым Мэкъумэш щIэныгъэхэмкIэ и академием епхауэ лажьэ институтым и аспирантурэм икIи 1961 гъэм игъэхьэзыращ, ехъулIэныгъэкIи Тбили- си щыпхигъэкIащ и кандидат диссертацэр, нартыху лIэужьыгъуэщIэхэр къэгъэкIыным теухуар. Зэман дэкIри, 1969 гъэм, КIэрэф Майе ди республикэм щыпсэу бзылъхугъэхэм ящыщу япэ дыдэ къыфIащащ «биологие щIэныгъэхэм я доктор» цIэр.
КъыфIаща цIэ лъапIэм жэуаплыныгъэ лъаги къыдэкIуэрт. КъБКъУ-м и лэжьакIуэ пажэхэм ящы- щу, КIэрэфым щIэныгъэрэ зэфIэкIыу бгъэдэлъыр ирихьэлIащ республикэ мэкъумэш IэнатIэм зиужьыным. 1973 гъэм абы ди университетым къыщызэригъэпэщащ икIи къызэIуихри и пашэ хъуащ Кавказ Ищхъэрэм щыяпэ кафедрэр — Генетикэм, селекцэмрэ жылэхэр къыхэхынымрэ елэжьыр. Абы щрагъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэм щIэупщIэшхуэ щаIащ къэралым и щIыналъэ куэдым. Майе зыхэт щIэны- гъэлI гупыр зэлэжьахэм ящыщу «Юбилейная-50» нартыху, «Кабардинка» бжьыхьэсэ гуэдз лIэужьыгъуэхэм ВДНХ-м и дыщэ медалхэр къыхуагъэфэщауэ щытащ.
Биологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор Iэзэ КIэрэф Майе и къалэмыпэм къыпыкIащ къэхутэныгъэ лэжьыгъэ купщIафIэ куэд. Аращ ди республикэм и еджапIэ нэхъыщхьэм япэу къыщызэзыгъэпэщар ГенетикэмкIэ, селекцэмрэ жылэхэм елэжьынымкIэ кафедрэ щхьэхуэр. Илъэс 43-кIэ, 1973 — 2016 гъэхэм къриубыдэу, КIэрэф Майе щытащ езым къызэIуиха кафедрэм и унафэщIу. ЗэфIиха щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэ купщIафIэхэм я бжыгъэр 200-м нос.Абы мызэ-мытIэу къыхуагъэфэщащ УФ-м, КъБР-м я министерствэхэм, КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм, КъБР-м и Правительствэм къабгъэдэкI щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр, дамыгъэ лъапIэхэр. 2007 гъэм ар пашэ щыхъуащ «КъБР-м и бзылъхугъэ пажэ» зэпеуэм. Майе дежкIэ псом нэхърэ нэхъ лъапIэщ и унагъуэм исхэм, и гъэсэнхэм, и благъэхэм, Iыхьлыхэм, гъунэгъухэм къыхуащI гулъытэр.
Зыхалъхуа май мазэм и дыгъэр зи бзий нэхухэмкIэ зыхуэгуэпахэм ящыщщ Майе. А дыгъэ нурыр къуэмыхьэжу иджыри куэдрэ къытрырепсэ лъэпкъыр зэрыгушхуэ бгырыс бзылъхугъэ цIэрыIуэм.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
Утыкур зыгъэбжьыфIэ уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэ
КъБР-м и цIыхубэ артисткэ, Музыкэ театрым и уэрэджыIакIуэ Бесчокъуэ Майе илъэс зыбжанэ хъуауэ утыкур егъэбжьыфIэ, цIыхубэм я гукъыдэжым хигъахъуэрэ дэрэжэгъуэ яриту.
Бесчокъуэ Майе Мусэбий и пхъур Лэскэн щIыналъэм хыхьэ Хьэтуей къажэм къыщалъхуащ. Къуажэ школыр къиухри, япэщIыкIэ культпросвет училищэм, иужькIэ Ленинград дэт консерваторэм щеджащ. ЕхъулIэныгъэхэр иIэу Бесчокъуэм оперэ спектакль, классикэ опереттэ 50-м щIигъум роль нэхъыщхьэхэр щигъэзэщIащ. Апхуэдэхэщ «Кармен», «Травиата», «Сильва», «Евгений Онегин», «Марица» спектаклхэр, нэгъуэщIхэри. ЦIыхухэм гукъыдэж, дэрэжэгъуэ езыт и макъ дахэм зымащIэкIи хэмыщIауэ ноби и зэфIэкI къигъэлъагъуэу Бесчокъуэр мэлажьэ.
— Ленинград дэт консервато- рэр 1979 гъэм къэзухыу къызэрызгъэзэжрэ Мэршэнкъул Iэдэмрэ Бесчокъуэ Ма йерэ соцIыху. Майе къыщиуха гъэм сэ а еджапIэм сыщIэтIысхьащ. КъБР-м и Музыкэ театрым илъэситхукIэ ар щылэжьауэ сэ къэзгъэзэжащ. ЗэрытщIэщи, нэхъ гугъу дыдэхэм ящыщу дуней псом къыщалъытэ Бизе Жорж и «Кармен» оперэр. А лэжьыгъэр 1980 гъэм накъыгъэм и 7-м Майерэ сэрэ япэу утыку къитхьащ, лIыхъужь нэхъыщхьэхэм я ролхэр дгъэзащIэу. Кавказ Ищхъэрэм щылажьэ театрхэр къапщтэмэ, ар япэу къызэхъулIар ди Музыкэ театрырщ. Зэдэлэжьэгъу къудей дымыхъуу, унагъуэкIи дызэкIэлъокIуэ, фIыуэ дызэролъагъу, — жеIэ КъБР-м щIыхь зиIэ и артист Шэджыхьэ-щIэ Аслъэнбий.
Лэжьэн зэрыщIидзэу макъыфI зэриIэр къалъытэурэ Бесчо-къуэм роль нэхъыщхьэхэр къыхуагъэфэщащ. Япэ дыдэу зыхэ-та «Сильва» опереттэм Сильвэ ейр щигъэзэщIащ. КъыкIэлъыкIуэу «Белоснежка» спектаклым КъБР-м щIыхь зиIэ и артист Мэршэнкъул Iэдэм Пащтыхьыкъуэу, Майе Белоснежкэу щы- зэдэджэгуащ. Артисткэ Iэзэр щыджэгуа лэжьыгъэхэм ящы- щу 15-м роль нэхъыщхьэхэр щигъэзэщIащ. Нэхъ игу къинэжахэм ящыщщ «Мадинэ», «Дахэнагъуэ», «Къамботрэ Лацэрэ», «Кармен» оперэхэр. «Кармен», «Травиатэ» оперэхэр уафэмрэ щIылъэмрэ хуэдэу зэпэжыжьэми, нэгъуэщIым зримыхъуэкIыу илъэс зыбжанэкIэ жиIащ.
НэхъапэIуэкIэ «Мадинэ» оперэр щагъэувам Майе Мадинэу джэгуащ. Илъэс зы-тIукIэ узэIэбэкIыжмэ, ар щIэрыщIэу утыку къыщрахьэм, абы Мадинэ и анэм и ролыр игъэзэщIащ, и макъыр апхуэдэ дыдэу хуэмыкIуэми, ныбжькIэ ар пэгъунэгъути.
— Адыгэр дызэрыгушхуэ апхуэ-дэ лэжьыгъэхэр ди куэдкъым. Оперищ диIэу аращи, ахэр тхъумэну, зэпымыууэ сценэм щыдгъэлъэгъуэну ди къалэнщ. Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ щIыналъэ псом апхуэдэ лэжьыгъэ зиIэ нэгъуэщI лъэпкъ искъым. СхузэфIэкIамэ, адыгэ оперэхэр, спектаклхэр зэпымыууэ утыку къисхьэнт, — жеIэ Бесчокъуэ Майе.
Бесчокъуэ Майе Кавказ Ищхъэрэм ГъуазджэхэмкIэ и къэ-рал институтым Щэнхабзэмрэ гъуазджэхэмкIэ и колледжми щрегъаджэ. Классикэ макъамэр фIыуэ зылъагъухэр макъамэм, уэрэд жыIэным, утыку итыным я щэхухэм хегъэгъуазэ. Абыхэм артист, режиссёр, уэрэджыIакIуэ куэд къахэкIауэ нобэр къыздэсым фIыщIэ къыхуащI. УмыгъэщIэгъуэн плъэкIыркъым уэрэджыIакIуэ гуащIафIэр зэрыжыджэрыр, лэжьыгъэм и гур зэрыхуэкъабзэр.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
Iуэху псоми ехъулIэ
Псэми дунейми я щIэрэщIэгъуэщ накъыгъэ мазэр. Гъэм и зэману къару нэхъ къыпхэзылъхьэрэ гукъыдэжыр нэхъ къозытрэ къуигъэлъы-
хъуэнщ. ЩхъуэкIэплъыкIэу къэкIыгъэхэм зыкъызэрахуапэм нэмыщI, ар пыщIагъэнщ накъыгъэм ТекIуэныгъэ махуэшхуэр зэрыдгъэлъапIэми, Гъатхэмрэ Гуа-щIэдэкIымрэ я махуэу накъыгъэм и 1-р зэрыщытми. ЖыпIэнурамэ, накъыгъэр псэгъафIэ-нэгъэгуфIэм пцIы хэлъкъым.
Накъыгъэр (май мазэр) къыщихьэкIэ пхузэфIэмыкIыу уогупсыс: Майе цIэр куэдым щIыфIащыр накъыгъэм и дахагъ далъагъуу е жумартыгъэкIэ хуэупсэу ара?!
Гугъэу щыIэм я нэхъыфIыр сыт щыгъуи идопх сабий къалъхуа-гъащIэм. Дунейм насыпу тетри а сабийм худогъэ-тIыгъуэ. Псо дыдэр мыхъуми, сэ си фIэщ мэхъу Майехэм мазэм и цIэр зи нэпкъыжьэ Iэджэ зэрахэтым. Апхуэдэхэм ящыщ зыщ Блий Майе.
Илъэс 20-м нэблэгъауэ соцIыху Майе. Ар цIыху гуапэщ, щIыкIафIэщ. Къызэрытлъытэри зэпIэзэрытыным, зыIыгъыкIэ дахэ зиIэм я щапхъэущ. Сыт хуэдэ гупми декIуу, нэхъыжьми нэхъыщIэми бгъэдыхьэкIэ къахуигъуэтыфу къогъуэгурыкIуэ а бзылъхугъэр. ЦIыхум узэрыхуэхъуэпсэнур жьыщхьэ махуэ узыдэхъун щIэблэщи, нэсри къэсыжауэ быныфI иIэщ Майе. Къуажэ псом фIыуэ къыщалъагъу, зи нэгум гуфIэр кърих зэпыт, IэплIэешэкIкIэ псоми яхэт зэтIолъхуэныкъуэхэу Мусарэ Iэуесрэ я гуфIэгъуэ хэмыкIыу Майе псэуну ди гуапэщ. Апхуэдэ насыпыр мы бзылъхугъэм къилэжьащ и гъащIэ гъуэгукIэ, и гъэсэныгъэкIэ, и цIыху хэтыкIэкIэ. Си псалъэр лъэныкъуабэ мыхъун папщIэ, сыхуейт Майе и лэжьыгъэ IэнатIэм и гугъуи фхуэсщIыну.
Лэскэн районыр щхьэхуэ зэрыхъужрэ куэд дыдэ щIакъым. Зэрыгу-рыIуэгъуэщи, куейм езым иIэжын хуейт и IуэхущIапIэ щхьэхуэхэр, аращ администрацэм Архив IуэхущIапIэм щиIэ и къудамэм и къежьапIэ хъуари. Ар 2004 гъэм бадзэуэгъуэм и 1-м щыщIэдзауэ мэлажьэ. А зэманым щегъэжьауэ абы и унафэщIщ Блий Майе.
— Ипэхэм, дэтхэнэ Iуэхуми и пэщIэдзэр зэрыгугъум ещхьу, дызэлIэлIэн хуейхэр мымащIэу дызэриIам пцIы хэлъкъым, — жеIэ Майе. — Иджыпсту нэхъ тыншщ, дэфтэр зэхуэхьэсыжынымрэ къэгъэIэпхъуэжынымрэ дыкъыпыкIауэ ди лэжьыгъэ дыдэм иужь диту арщи. АтIэми, сэрэ IэщIагъэлI нэхъыжьу си гъусэ Къунаш Заретэрэ дызэлэжьын догъуэт. ЦIыхухэм сэбэп дазэрыхуэхъуным, ди пщэрылъхэр нэгъэсауэ зэрытщIэным яужь дитщ.
Районыр нэхъ инхэм щымыщми, лэжьыгъэр щымащIэкъым Архив IуэхущIапIэм и щIыналъэ къудамэм. Абы щахъумэ 1944 гъэм щыщIэдзауэ 2014 гъэм къэсыху къызэщIэзыубыдэ дэфтэр зэхуэмыдэхэр. Псалъэм папщIэ, абы щIэлъщ цIыху щхьэхуэхэм, ахэр лэжьапIэ къызэращтамрэ къыщыIукIыжамрэ, я улахуэр зэрыхуагъэувам ехьэлIа тхылъымпIэхэр, апхуэдэуи колхозхэмрэ совхозхэмрэ, нэгъуэщI мылэжьэж IуэхущIапIэхэм я дэфтэрхэр, къуажэщIхэм ехьэлIахэр, зэIущIэ зэхуэмыдэхэм къыщащта унафэхэр къэзыгъэлъэгъуэжхэр, нэгъуэщI куэди. ЖыпIэнурамэ, уи щхьэ IуэхукIи лэжьыгъэкIи узыхуеинкIэ хъуну дэфтэрхэр къыщыбгъуэтынущ.
Илъэс епщыкIуплIанэ хъуауэ зыпэрыт IэнатIэм щехъулIэ бзылъхугъэм а и зэфIэкIхэр ищхьэкIэ щыжысIам хэплъхьэжмэ, гурыIуэгъуэ мэхъу цIыху нэсыр дэнэ дежи зэрыщыпэрытыр. Апхуэмыдэ къыхэкIми, закъуэ- тIакъуэххэщ. Ди гуапэщ унагъуэкIи лэжьыгъэкIи ефIакIуэ зэпыту Майе псэуну.
ИСТЭПАН Залинэ.
Псэм къыхиха IэщIагъэ
ЕгъэджакIуэ IэщIагъэр адрей псоми яхуэдэкъым, сыту жыпIэмэ цIыхупсэм дэлажьэр, абы бгъэдэлъ дахагъ, къулеягъ псори наIуэ къэзыщIыфыр, ар зыунэтIыр, адэ-анэм нэмыщI, егъэджакIуэращ. ЖыпIэнурамэ, хуеджэ псори ирилэжьэфыркъым а IэщIагъэм — ар тэмэму езыхьэкIыфыр абы къыхуалъхуахэращ. Зи IэщIагъэр псэкIэ къыхэзыхахэм ящыщщ Кэнжэ жылэм дэт курыт школ №20-м и унафэщI, филологие щIэныгъэхэм я канди- дат Аслъэн Майе. А къалэным зэрыпэрыувэрэ куэд дэмыкIами, Майе хузэфIэкIащ егъэджакIуэхэ-ми, еджакIуэ цIыкIухэми, абыхэм я адэ-анэхэми я деж пщIэрэ нэмысрэ къыщилэжьын.
Къармэхьэблэ дэт курыт школыр ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, Майе щеджащ КъБКъУ-м и тхыдэ-филологие къудамэм. Абы лъандэрэ школым, сабийхэм япыщIауэ мэпсэу. Аслъэ-ным урысыбзэмрэ литературэмрэ щригъэджащ Къармэхьэблэ дэт ку-рыт школ №3-м, абы и унафэщIуи илъэс куэдкIэ лэжьащ, IэнатIэм и цIэр фIыкIэ игъэIуу, республикэпсо зэпеуэхэм нэхъыфIу къыщалъытэу. Мы зэманым абы и зэфIэкIхэр щегъэ- наIуэ Кэнжэ дэт курыт школ №20-м.
— СыкъызыхэкIар дохутыр унагъуэти, нэхъ ипэIуэкIэ сиIа хъуэпса пIэхэр медицинэм епхауэ щытащ, арщхьэкIэ школым урысыбзэмкIэ диIа ди егъэджакIуэ гъуэзэджэ Румянцевэ Любовь хузэфIэкIащ урысыбзэмрэ литературэмрэ сыдригъэхьэхын, — жеIэ Майе. — ЕгъэджакIуэ сыхъуным пыщIауэ си- Iа гуращэр зэрызэзгъэхъулIэфар си насып Iыхьэу къызолъытэ. Школ гъащIэм сыпэIэщIэу, си гъэсэнхэм сахэмыту си нэгу къысхущIэгъэхьэххэркъым. Сэ абы зэи сытезашэркъым икIи си къарур щIихыркъым, гукъыдэж къызит, гупсысэщIэхэмрэ мурадыщIэхэмрэ си гум къыщигъэуш мыхъумэ. Нобэ сызипашэ школым щылажьэхэри жылэдэсхэри дызыхущIэкъур зыщ: лъэпкъ гъэсэныгъэ екIурэ щIэныгъэ куурэ зыбгъэдэлъ цIыху къэгъэхъунырщ. Абы идохьэлIэ ди къаруи, щIэныгъи, зэфIэкIи.
Аслъэныр зи унафэщI IуэхущIапIэр хъарзынэу къызэгъэпэщащ егъэджакIуэхэмкIэ. ЛэжьакIуэхэм я ныбжьым утепсэлъыхьмэ, абыхэм я процент 70-р ику иту илъэс 40 — 45-рэ мэхъу. Гъэ еджэгъуэщIэ къэс гупым къахохъуэ КъБКъУ-м и къудамэ зэмылIэужьыгъуэхэр къэзыуха IэщIагъэлI ныбжьыщIэхэр. Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэм и щэху псори зыщIэ нэхъыжьыфIхэм я нэIэм щIэту ахэр лъэпощхьэпоуншэу хэша хъунущ IэщIагъэм. ЩIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ IэщIагъэлIхэм ирагъаджэ школым къекIуалIэ сабийхэр. Школым щаIэ дерсхэм къадэкIуэу, ныбжьыщIэхэм ящыщ куэд йокIуалIэ Кэнжэ, Налшык щылажьэ гупжьей зэмылIэужьыгъуэхэм. ШколакIуэхэм я гупсысэм, къэухьым, зэфIэкIым заужьынымкIэ ахэр хэкIыпIэ хъарзынэу къелъытэ Майе. Лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ, жэрдэмщIакIуэ IэкIуэлъакIуэм IуэхукIэ къегъэщIылIа псоми гукъыдэж, дэрэжэгъуэ яретыф абы. ЩIэныгъэм и дуней телъыджэр сабийхэм къахузэIухынырщ а егъэджакIуэ нэсым, унафэщI щыпкъэм бгъэдэлъ Iуэху зехьэкIэм къыхуеджэныгъэу иIэри.
Апхуэдэ Iуэху зехьэкIэ пэрытым Аслъэным ехъулIэныгъэ куэд къыхуихьащ. 2010 гъэм ар хъуащ Урысей Федерацэм щыпсэу лъэпкъхэм я Ассамблеем къызэригъэпэщ «Си гур сабийхэм язот» къэралпсо зэпеуэм и лауреат. Иджыблагъэ Майе къыхуагъэфэщащ «УнафэщI дыщэ» жылагъуэ дамыгъэр.
Зыпэрыт лэжьыгъэм зи псэр хузэIуха, абыкIэ дэрэжэгъуэ зыгъуэт, ар хьэлэлу зыгъэзащIэ цIыхущ Аслъэныр. Дунейм и щIэрэщIэгъуэ накъыгъэм, май мазэм, и цIэр зыхуагъэфэща бзылъхугъэ гуакIуэм дохъуэхъу насыпу къилъытэ псомкIи Тхьэр къыхуэупсэну, и IэщIагъэм хуиIэ лъагъуныгъэ къабзэр и гъа-щIэм гъуэгугъэлъагъуэ дяпэкIи хуэхъуну. Апхуэдэхэращ егъэджакIуэ нэскIэ, щIэблэм я унэтIакIуэ IэзэкIэ зэджэр.
КЪАРДЭН Маритэ.
