Зэрыгъуазэ тхылъ
Адыгэм и тхыдэр къызыхэщ щIыпIэхэр къагъэлъэгъуэнущ
Щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ теухуа лъэпкъ проектхэр дэIыгъынымкIэ Урысей Федерацэм и Президентым и грант къихьащ ГъуазджэхэмкIэ Кавказ-Ищхъэрэ институтым и профессор КIуэкIуэ Бэллэ.
ГрантымкIэ абы къыдигъэкIынущ адыгэм и тхыдэр къызыхэщ щIыпIэхэр къыщыгъэлъэгъуа зэрыгъуазэ тхылъыр. Ар зыхуэдэм, и мурадым дыщегъэгъуазэ КIуэкIуэм:
— ЩIыпIэрыгъуазэ тхылъхэр къызэрежьэрэ куэд щIащ. Япэу ар къыщагъэсэбэпауэ щытар пасэрей Алыджымрэ Урымымрэщ. Нобэ дунеяплъэ къэкIухьыныр псэуным и зы Iэмалщ. Абы къыхэкIыуи иджырей щIыпIэрыгъуазэ къыдэкIыгъуэхэр цIыхухэр зыхуэныкъуэщ. КIэщIу, щIэныгъэ хэлъу, сурэткIэ, картэкIэ, схемэкIэ щIэгъэбыдауэ щытын хуейщ ахэр.
ЩIыпIэрыгъуазэр зэхэгъэувэнымкIэ ди мурадщ щIыналъэм и хъугъуэфIыгъуэхэр – щэнхабзэр, тхыдэр, щIыуэпсыр хъумэным сэбэп едгъэкIыну. Адыгэ лъэпкъым и щэнхабзэ щIэиныр, тхыдэр къызыхэщ и щIыпIэхэр къэгъэлъэгъуэн — аращ лэжьыгъэм и фIагъ нэхъыщхьэр. Апхуэдэ тхылъхэм къазэрыщхьэщыкIынур, туристхэр зэрыгъуэзэну гъуэгухэмрэ щIыпIэхэм теухуа гурыIуэныгъэхэмрэ нэмыщI, а щIыпIэцIэхэм къарыкIыр щызэпкърыхауэ зэрыщытынурщ.
«Топонимикэр — щIыпIэцIэхэм елэжь бзэщIэныгъэщ. ЩIыпIэцIэхэр зэманым упхызыгъэплъщ, къэралым и тхыдэ-щэнхабзэ теплъэр зыубзыхущ», — жиIэрт Лихачёв Дмитрий.
Зы щIыпIэ щхьэхуэр, и фIэщыгъэр тегъэщIапIэу къэбгъэнэIуэн хуей хъуатэмэ, куэд къыпхуэхутэнут: абдеж щыпсэуахэм я бзэр, нэхъыбэу зэлэжьу щытар (сыт хуэдэ къэкIыгъэ хасэми, сыт хуэдэ Iэщ лIэужьыгъуэ зэрахуэми), зэрыIэпщIэлъэпщIахэр, сату зыдищIар, зэзэуар, псэуныгъэрэ щэнхабзэкIэ зыдэгуэшар.
ЩIыпIэцIэхэм щызэхуэхьэсащ лъэпкъыбзэр, тхыдэр, IуэрыIуатэр зыджхэр зыхуэныкъуэ гурыIуэныгъэхэмрэ гупсысэхэмрэ. ЩIыпIэцIэхэр езыр щэнхабзэ лъапIэныгъэщ. Аращи, щIыпIэцIэхэр щэнхабзэ щIэину лъытэн хуейщ.
ЩIыпIэрыгъуазэмкIэ зебгъэубгъуфынущ туристхэм къыхах щIыпIэхэм къызэщIрагъэубыдэхэм. Тхылъыр сэбэп хъунущ ди щIыналъэм зыплъыхьакIуэхэр къешэлIэнымкIи.
Кавказым и щIым и пшэрагъыр, и щIыуэпс хъугъуэфIыгъуэхэр пасэ лъандэрэ и щхьэусыгъуэщ абы цIыху куэд зэрыщыпсэум. Кавказыр тхыдэ Iуэхугъуэ куэдым я куупIэу щытащ. Крупнов Е. И. зэрыжиIамкIэ, ди щIыпIэхэм «лIэщIыгъуэ, лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэ куэдым я щэнхабзэ щызэтрихьащ».
А гупсысэр ехьэлIащ Кавказ Ищхъэрэм и кум зыщызыубгъуа Къэбэрдей-Балъкъэрми. Ди деж тхыдэ фэеплъу къыщагъуэтыжахэм яхэтщ мывэ лъэхъэнэм къыщежьэхэри. Абыхэм ящыщ языныкъуэхэм я щIэныгъэ мыхьэнэр щIыналъэм къыщызэтеувыIэркъым – жыжьэ нос.
Зи гугъу тщIы щIыпIэрыгъуазэм хеубыдэ адыгэм и фэеплъ щIыпIэхэу Тэтэртуп къалэр, пасэрей Iуащхьэхэр («Iуащхьэцэ», «Iуащхьэчылисэ», «Андемыркъан и Iуащхьэ», нэгъуэщIхэри), ЯтIэкъуэ щыIэ фэеплъ сыныр, ХьэтIохъущокъуэ Кургъуокъуэрэ Жанхъуэт Кушыкурэ я кхъэлэгъунэхэр. Абыхэм къищынэмыщIа, зэрыгъуазэ тхылъым итынущ щIыналъэм и щIыпIэ телъыджэхэр. Къэбэрдей-Балъкъэрыр бгылъэхэмкIэ, псыкъелъэхэмкIэ, гуэлхэмкIэ, мэзхэмкIэ къулейщ. А дахэ псоми уардэу къащхьэщытщ Iуащхьэмахуэ – Европэ псом и нэхъ лъагапIэ дыдэр. Дэ ди къалэнщ, щIыуэпс телъыджэр, тхыдэ ухуэныгъэхэр щIэблэм едгъэцIыхуну.
Зыгъэхьэзырар НафIэдз Заремэщ.
