Хэкум папщIэ
Лэскэн ЕтIуанэм щыщ ПщыукIхэ ФIыцIэрэ Дисэрэ щIалиблрэ хъыджэбзищрэ зэдагъуэтат. Унагъуэм исыр колхоз губгъуэм щылажьэрт. Къундетрэ Хъызыррэ щIалэхэм я нэхъыжьт. Зауэр къыщыхъеям ахэр илъэс плIыщIым щхьэдэхат, унагъуэуи тIысыжахэт. Адэ-анэм я гъусэу псэухэрт щIалитхур: Исхьэкъ, Iэбэч, Хьэту, Хьэрун, Мухьэмэд. 1941 гъэм мэкъуауэгъуэм и 22-м Хэку зауэшхуэм щIидза нэужь, дыгъуасэ губгъуэм ита лэжьакIуэхэм Iэщэ къащтэри зауэм кIуащ, я Хэкур яхъумэжыну.
Япэ повесткэр Хьэту и цIэкIэ къэкIуащ, ар и щхьэгъусэ ФатIимэт илъэс иримыкъу дэпсэуауэ арат. Зауэм дэкIри, мазиплI нэхъ дэмымыкIыу , «гуауэ тхылъыр» унагъуэм къахуэкIуащ: «ПщыукI Хьэту 1941 гъэм хэкIуэдащ». Письмом иткъым щаукIа щIыпIэри щыщIалъхари. А гъэ дыдэм Хьэту къыхуалъхуат ипхъу Лалэ, ауэ ар абы зэи къищIэнутэкъым…
Мыгувэу зауэм ираджащ Хьэрун. Ари хэкIуэдащ зауэм 1941 гъэм и жэпуэгъуэ мазэм. ФIыцIэрэ Дисэрэ гугъэрт я къуэр псэууэ иджыри, ауэ щхьэкIуэ тхылъыр къэкIуащ. Гугъущ къэпIуэтэну а зэманым адэ-анэм я псэм щыщIар. Я гур гуауэм кърисыкIырт, дуней псор кIыфI къащищIырт.
1942 гъэм къэкIуащ къыкIэлъыкIуэ повесткэр — я къуэ Исхьэкъ и цIэкIэ. А зэманым ар илъэс щэщIрэ еплIанэм итт. ЖьыхуегъэзэкI хъуа и адэ-анэр, и щхьэгъусэмрэ ипхъу Нинэрэ къигъанэри зауэм дэкIащ. ИлъэситIрэ ныкъуэкIэ зэуащ Исхьэкъ. Ленинград хуит къыщащIыжым хэтащ. Абыи и насыпым къихьакъым щалъхуа и Хэку къигъэзэжэну. 1944 гъэм и дыгъэгъазэм и 25-м ПщыукI Исхьэкъ и псэр щитащ Ленинград пэмыжыжэу. Ар щыщIалъхьэжащ Красногвардейскэ районым хыхьэ Селезни къуажэм.
Исхьэкъ иужь иту повесткэр къыIэрыхьащ Iэбэч. Ари унагъуэт, сабиитI — Надярэ Хьэсэнрэ — иIэт. Iэбэч щызэуа щIыпIэмрэ зэманымрэ зыми ищIэркъым. Унагъуэм къаIэрыхьа «щхьэкIуэ» тхылъым итт: «ПщыукI Iэбэч лIыхъужьу зэуащ». ЩыщIалъхьар щIыпIэр къэгъэлъэгъуакъым. Си адэ Андзор и адэшхуэт Iэбэч. Унагъуэр дрогушхуэ хэкум и хуитыныгъэм папщIэ зи псэр зыта а лIыхъужьым.
А зэманым ирихьэлIэу Украинэм дзэм къулыкъу щищIэрт ФIыцIэрэ Дисэрэ я къуэ нэхъыщIэ дыдэ Мухьэмэд. ПщыукI Мухьэмэд 1918 гъэм Лэскэн ЕтIуанэ къуажэм къыщалъхуащ. Абы и хъыбарыр къызжиIэжащ Мухьэмэд ипхъу Оля. Ар езыр Украинэм къыщалъхуащ. Оля и анэ Василенкэ Галинэ Иван и пхъур украин цIыхубзщ. Зауэр къэхъеиным илъэситIрэ мазиблрэ иIэу Мухьэмэд дзэм ираджащ. Илъэс етIощIанэм иту арат ар. Езыр спортым дихьэхырт, абы къыхэкIкIэ и ныбжьэгъухэм сыткIи ефIэкIырт. Мухьэмэд Лэскэн псы Iуфэ къыщыхъуати, щыщIыIи щыхуаби лэскэныпсым зыщигъэпскIырт. Сэлэт хахуэм гу къылъатэри курсант школым щIагъэтIысхьащ. Илъэсрэ мазитIкIэ еджа нэужь взводым и командирым и къуэдзэу ягъэув. Зауэм и пэ махуэхэм Мухьэмэд зыхэт полкыр Ростов кърашри Украинэм яшащ, ди гъунапкъэхэр яхъумэну, абы фашистхэм щыIущIащ. Донецк деж щекIуэкIа зэзауэ гуащIэхэм уIэгъэ щыхъуащ. ЗимыщIэжу губгъуэм къина щIалэр украинэ зэанэзэпхъум къагъуэтащ икIи я деж ялъэфри, нэхъыфI хъужыху щагъэIащ. Галинэрэ Мухьэмэдрэ гу зыхуащIащ абы щыгъуэ икIи псалъэ зэратащ зауэр иухмэ, зэрыгъуэтыжыну. Тхьэм и шыкуркIэ, апхуэдэуи хъуащ: Мухьэмэд зауэр иухыху хэтащ. ИужькIэ къигъуэтыжащ къезыгъэлауэ щыта унагъуэр. Галини Къэбэрдейм къыздишэри унагъуэ дахэ яухуащ, бынищи зэдагъуэтащ.
Зэкъуэш нэхъыщIэхэу фронтым ираджахэм ящыщу псэууэ къэзыгъэзэжар Мухьэмэд и закъуэщ. Адрейхэм я щхьэр щагъэтIылъащ зауэ губгъуэхэм. Абыхэм я фэеплъыр дохъумэ къащIэхъуа щIэблэхэм.
ПЩЫУКI Iэсият,
КъБКъУ-м и студенткэ.
