Къанокъуэ Арсен:«НэгъуэщI къэралхэм щыщ инвесторхэми яхудэтчыхынущ»
Кавказ Ищхъэрэм и щIыналъэхэм щылэжьэным инвесторхэр тегъэгушхуэнымкIэ зэфIагъэкIхэм Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Iэтащхьэ Къанокъуэ Арсен щытепсэлъыхьащ «World Economic Journal» журналым ирита интервьюм.
— КъБР-м и экономикэм сыт хуэдэ и IэнатIэхэр инвесторхэм нэхъ я плъапIэ икIи абы и щхьэусыгъуэр сыт?
— 2013 гъэм нэсыху Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм зэрызиужьыну стратегием, дэ зэрыщыдубзыхуамкIэ, республикэм и экономикэр тэмэму зэтегъэувэнымкIэ нэхъ мыхьэнэшхуэ яIэнущ туризмэмрэ абы пыщIа IэнатIэхэмрэ зегъэужьыным, мэкъумэшхэкIхэр къехьэлIэным къыщымынэу, абыхэм ерыскъыпхъэхэр къыхэщIыкIыным, иджырей технологие пэрытхэр ухуэныгъэм ирахьэлIэ материалхэр къыщIэгъэкIыным къыщыгъэсэбэпыным, электрокъарур къэлэжьыным. ДгъэзэщIа, апхуэдэу иджыпсту дызэлэжь проектхэм уахэплъэжми, уолъагъу инвесторхэм а IэнатIэхэм ахъшэ нэхъыбэ халъхьэну зэрыхьэзырыр.
Ди деж лэжьыгъэшхуэ щокIуэкI турист-рекреацэ экономикэ щIыналъэ хэхар къызэгъэпэщыным хуэунэтIауэ. Агропромышленнэ комплексым щагъэзащIэ проект нэхъыщхьэхэм ящыщщ теплицэ лъэщхэр къызэгъэпэщыныр, иджырей технологиехэр зи лъабжьэ жыг хадэхэр хэсэныр. Зэрэгъыж ГЭС-р ухуэным пащэ.
— Республикэм нэгъуэщI къэрал ахъшэхэр дауэ къызэщIигъэуIуэну и мурад? Абы и лъэныкъуэкIэ сыт хуэдэ гугъуехьхэр щыIэ?
— КъызэрысщыхъумкIэ, инвесторхэр нэгъэсауэ щыгъуазэкъым ди щIыналъэм щыпхузэфIэгъэкIынухэм. Абы къыхэкIыу Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и официальнэ лIыкIуэхэр гъэ къэс хэтщ дунейпсо гъэлъэгъуэныгъэ, жармыкIэ зэмылIэужьыгъуэхэм икIи абыхэм утыку къыщралъхьэ щIыналъэм и дежкIэ нэхъ мыхьэнэшхуэ зиIэ инвестицэ проектхэр.
Хабзэ хъуауэ, дэ ди зэфIэкIхэр щыдогъэлъагъуэ Санкт-Петербург, Сочэ къалэхэм къыщызэрагъэпэщ дунейпсо инвестицэ зэхыхьэшхуэхэм, Берлин къалэм щекIуэкI «ЩхъуантIагъэм и тхьэмахуэ» дунейпсо мэкъумэш выставкэм, Франджым щыщ Канны къалэм коммерцэ мылъкум и дунейпсо гъэлъэгъуэныгъэу (MIPIM) къыщызэрагъэпэщым. А зэхыхьэшхуэхэм дэ ди къэралым и адрей щIыналъэхэми, нэгъуэщI къэралхэм щыщ организацэхэми я лэжьэкIэм щыгъуазэ зыщыхудощI, апхуэдэу ди щIыпIэм щагъэзащIэ инвестицэ проектхэм хэлэжьыхьыфыну цIыхухэм дащыхуозэ.
Ди къэралым и мызакъуэу, нэгъуэщI къэралхэм щыщ инвесторхэми тэмэму дадэлэжьэн папщIэ дэ законодательствэм зэпымыууэ зэхъуэкIыныгъэхэр хыдолъхьэ республикэм щыIэ инвестицэ щытыкIэр хуэунэтIауэ. Хэхауэ жысIэну сыхуейщ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и щIыналъэм инвестицэ проектхэр щызыгъэзащIэ урысей инвесторхэми, нэгъуэщI къэралхэм щыщ инвесторхэми я Iуэхур зэрыдэкIынум дэ сыт щыгъуи гулъытэ хэха зэрыхуэтщIыр.
— Кавказ Ищхъэрэм инвесторхэр тэмэму щылэжьэнымкIэ сыт хуэдэ шэсыпIэхэр щыIэ?
— Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и инвестицэ декларацэм ипкъ иткIэ, дэ абыхэм папщIэ шэсыпIэ пыухыкIахэр догъэув. Апхуэдэщ инвестицэ лэжьыгъэм хэтынымкIэ псоми зэхуэдэ хуитыныгъэхэр къахузэгъэпэщыныр, проектхэм зэIухауэ тепсэлъыхьыныр, республикэм и къэрал властым и гъэзэщIакIуэ органхэмрэ щIыпIэ унафэр зезыгъакIуэ IэнатIэхэмрэ, абыхэм къулыкъу щызыIыгъ цIыхухэм я унафэхэм, IуэхущIафэхэм (е зыхуэфащэ лэжьыгъэхэр зэрызэфIамыгъэкIым) теухуауэ судым щытхьэусыхэжыну дэтхэнэми хуитыныгъэ иIэныр, экономикэм къыхалъхьа мылъкур хъума хъуныр, щIыналъэм хухах налогхэмкIэ яхудэчыхыныр. НэгъуэщI къэралхэм щыщ инвесторхэм апхуэдэу хуитыныгъэхэр къахузыдогъэпэщ езыхэм ейуэ мылъку, IэнатIэм щыщ Iыхьэ, акцэхэр, къинэмыщI тхылъымпIэ лъапIэхэр къащэхунымкIэ, приватизацэм хэтынымкIэ, щIы Iыхьэхэр, щIыуэпсым и хъугъуэфIыгъуэхэр, унэхэр, ухуэныгъэхэр, къинэмыщI ямыгъэIэпхъуэ мылъку зрагъэбыдылIэну.
Урысей Федерацэм и Правительствэм и унафэм къызэрыщыгъэлъэгъуамкIэ, Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым и щIыналъэм инвестицэ проектхэр гъэзэщIэным щелэжь инвесторхэм Урысей Федерацэм и къэрал шэсыпIэхэр ират. Апхуэдэ дэIэпыкъуныгъэм ипкъ иткIэ, инвесторым кредит къыщыIихым и деж а ахъшэм и процент 70-м нэблагъэмкIэ къэралыр шэсыпIэу мэув. Апхуэдэ къэрал шэсыпIэр КъБР-м щылажьэ инвесторхэм ящыщу япэ дыдэу иратащ «Севкаврентген-Д» ООО-м. Мы IуэхущIапIэм илъэс куэд лъандэрэ рентген Iэмэпсымэхэр къыщIегъэкI икIи иджыпсту зэлэжь инвестицэ проектыр хуэунэтIащ абыхэм я бжыгъэмрэ фIагъымрэ хэгъэхъуэным.
— Инвестицэ проектхэм ящыщу нобэм ирихьэлIэу фейдэ къызыпэкIуэу хуежьахэр щыIэ?
— ЩIыналъэм инвестицэ проект лъэщу зыбжанэ щагъэзащIэ. Къапщтэмэ, Бахъсэн районым къыщызэрагъэпэщ щIым хэмыту помидор щагъэкIыну теплицэу гектар 20 хъур. Абы хиубыдэу лэжьапIэ IэнатIэщIэу 300 къызэрагъэпэщащ икIи ар цIыхухэм хуабжьу сэбэп яхуэхъуащ. «Капитал-Инвест» компаниер йолэжь гипсокартон, ухуэныгъэм къыщагъэсэбэп гипс, чырбыш къыщIэзыгъэкIыну IуэхущIапIэхэр зэтегъэувэным. Иджыблагъэ абы еплъащ икIи хуабжьу щытхъуащ Урысей Федерацэм и Правительствэм и УнафэщIым и къуэдзэ — Урысей Федерацэм и Президентым и полномочнэ лIыкIуэу Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым щыIэ Хлопонин Александр. Псом япэу полномочнэ лIыкIуэм къыхигъэщхьэхукIащ а IэнатIэхэм энергиер зэгъэзэхуэным хуэунэтIа иджырей технологиехэр къызэрыщагъэсэбэпыр икIи абыхэм я фIыгъэкIэ энергием и процент 30 — 40-р къызэрыдагъахуэр.
— Инвестицэ проект нэхъ инхэр тэмэму гъэзэщIа хъумэ, КъБР-м сыт хуэдэ политикэ, экономикэ Iуэхухэр нэхъ щыдэкIыну?
— Республикэм и щIыналъэм нэхъ мыхьэнэшхуэ зиIэ проектхэр щыдгъэзащIэмэ, абыхэм щIыналъэм и социально-экономикэ зыужьыныгъэр щIагъэхуэбжьэнущ. Псалъэм папщIэ, лэжьапIэ IэнатIэщIэхэр къызэрызэдгъэпэщынум и фIыщIэкIэ, щIыналъэм лэжьапIэншэхэм я бжыгъэм щыкIэрыхунущ. А проектхэм бюджетым и IэнатIэ псоми къаIэрыхьа налогхэр нэхъыбэ ящIынущ икIи Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и экономикэр дотацэхэм зэрелъытар къагъэтIэсхъэнущ.
Республикэм дэ щыдгъэзэщIэну ди мурад проект нэхъ ин дыдэхэм ящыщщ экономикэ щIыналъэ хэхауэ тIу — промышленностым и продукцэ къыщIэзыгъэкIрэ турист-рекреацэ IэнатIэм пыщIарэ — къызэгъэпэщыныр. «PLANA» агроиндустриальнэ парк» экономикэ щIыналъэ хэхам хиубыдэу къызэIуахын хуейщ полимерхэр щIынымкIэ, мэкъумэш IэнатIэмкIэ кластерхэм хиубыдэ IэнатIэу 18. Я лъэщагъ псомкIи лажьэу хуежьа нэужь, абыхэм бюджетым и IэнатIэ псоми налог ахъшэу сом меларди 10-м щIигъу халъхьэфынущ. Абыхэм лэжьапIэ IэнатIэщIэу 10700-рэ яIэнущ.
«Эльбрус — Безенги» турист-рекреацэ экономикэ щIыналъэ хэхар Iыхьищу гуэшауэ икIи муниципальнэ району 4-м хиубыдэу щытынущ. Курортым псори зэхэту махуэ къэс цIыху мин 35-м зыщагъэпсэхуфынущ. Абыхэм кIапсэрыкIуэ гъуэгуу 70-м нэблагъэ, лыжэкIэ къыщажыхь гъуэгуу километр 300-м щIигъу щыIэнущ.
— Инвестицэ проектхэр гъэзэщIэныр фи щIыналъэм щыIэ политикэ щытыкIэм зыгуэркIэ елъытауэ къыфщыхъурэ?
— Шынагъуэншагъэр къызэгъэпэщыным зэи утеплъэкъукI хъунукъым, ауэ, зэрыщыту къапщтэмэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым щыIэ щытыкIэр зэпIэзэрытщ. Пэжщ, шынагъуэншагъэ къызэгъэпэщыныр дуней псом и гугъуехьхэм ящыщ зыщ, апхуэдэу щыщыткIэ, сызэреплъымкIэ, бизнесри абы есэжу хуежьащ. Къэбэрдей-Балъкъэрым зэпымыууэ зиужьу йокIуэкI икIи апхуэдэ зыужьыныгъэм и хэкIыпIэхэм ящыщщ инвестицэ лэжьыгъэри жыджэру зэрызэтеувар. Iуэху зэмылIэужьыгъуэ щхьэхуэхэмкIэ дэ ди гъунэгъухэм япэ дитщ, промышленнэ IэнатIэр къапщтэмэ, абыкIэ къытпэхъун яхэткъым. Инвесторхэм апхуэдэ ехъулIэныгъэхэр ямылъагъуу къанэркъым икIи абы къыхэкIкIэ къызэрыддэлажьэм зрагъэубгъуну хущIокъу. Сэ къызэрыслъытэмкIэ, лъэныкъуитIми я фейдэ хэлъу зэдэлэжьэным зиубгъу зэпытщ.
Сокольниковэ Ольгэ,
2013 гъэм и мэлыжьыхь мазэм къыдэкIа World Economic Journal
