Пэжымрэ телъыджэмрэ я зэхуакум
Ди лъэхъэнэм и нэщэнэ хъуащ цIыху цIыкIум и гъащIэр щыгъупщэжауэ, нэкIи псэкIи зызрит телесериалхэр. Хэт ищIэн абыхэм дыщIыдихьэхыр? Зым и дежкIэ махуэ къэс унэм къеблагъэ артистхэр благъэ пэлъытэ мэхъу; адрейр абыхэм я зэпсэлъэкIэ шэрыуэм дехьэх; ещанэр сытым еплъми едэ, дахагъи теупIи зыхимылъагъуэ езым и гъащIэр щигъэгъупщэмэ. ЩыIэ къыщIэкIынщ псысэм щыщ гуэр гъащIэм хэмытыпIэ имыIэу къэзылъытэхэри. Дауи ирехъуи, сериалым цIыхур етхьэкъу, сабийр джэгуным зэритхьэкъум ещхьу. Сыт хуэдэ-тIэ ди иужьрей тегъэупIэ «мыгъуэлэжыр», нэхъапэми зи гугъу тщIа, Тыркум щыпсэуа адыгэ бзылъхугъэ Шыгъэлыгъуэ Мерал и IэдакъэщIэкI «ЛIэщIыгъуэ телъыджэр» («Великолепный век»)?
Фильмымрэ гъащIэмрэ
Узерли Мерьем - Хюррем, Ургенч Халит - Сулеймэн Сериалым лъабжьэ хуэхъуар тырку сулътIан Селим Езанэм и къуэ Сулеймэн (1494 — 1566) и тетыгъуэм къэхъуауэ жыхуаIэхэрщ. Селим Езанэр урыс пащтыхь Иван ЕплIанэм и цIэджэгъут: абы фIаща цIэ лей «Явуз»-м урысыбзэкIэ «грозный» жиIэу аращ — адыгэбзэкIэ «щIэпхъаджэ, гущIэгъуншэ, шынагъуэ» мыхьэнэр иIэщ. Селим Езанэрщ иужьрей мамлюк сулътIан Тумэнбей щхьэпылъэ езыгъэщIари, адыгэхэм Мысырым щаIа тетыгъуэм кIэ езытари. «ЛIэщIыгъуэ телъыджэм» лъабжьэ хуэхъуар Селим Езанэм и къуэ Сулеймэн, «Телъыджэ» цIэ лейр зыфIащамрэ абы и унагъуэм щекIуэкIа гъащIэмрэщ.
Хэти къыхонэ тхыдэм фIыкIэ е IейкIэ: бзаджэу е щабэу, нэпсейуэ е хьэлэлу, Iущу е щIэныгъэншэу. Дэ къызэднэкIыну «таурыхъыр» зыхуэдэнум дримыгъэгупсысынумэ, мыхьэнэ иIэу пIэрэ апхуэдиз зэман ди Iуэху зыхэмылъ цIыхухэм я блэкIам зэрытедгъэкIуадэм? Тхыдэ утыкур берычэту ялъысу цIыхубэм я гулъытэр зыхьэхуа цIыху цIэрыIуэхэмрэ ахэр пэжу е нэпцIу къэзыгъэлъагъуэ артистхэмрэ уадэплъеину яхуэфащэ? Хьэмэрэ, хэплъыхьышхуи дымыщIу, нэм къыщIаIум зэрызыдедгъэхьэхыр щыуагъэ? «Зыдогъэпсэху!» — жаIэнущ языныкъуэхэм. «Дужэгъуащ!» — къыщIагъунущ адрейхэм. ГурыIуэгъуэщ упщIэхэм еттыну жэуапхэр зэрызэхуэмыдэр. ИтIани ихъуреягъкIэ къыщыхъум теухуауэ еплъыкIэ захуэ гуэр иIэну йоIэ гупсысэн зи хьэл цIыхур. Дэри абыхэм захэдгъэгъуэщэнщ, нэхъыбэ зыщIэри къыддэгуэшэну дыщыгугъыу.
Апхуэдэ Сулеймэн дэ тцIыхуркъым!
Хюррем-Роксоланэ (1506 - 1558) Теплъэгъуэхэм щIидзэн и пэкIэ ар «тхыдэм и лъабжьэ пэжым зэрытещIыхьар» телевизореплъым къыжраIэ. Абдежым къыщожьэ сериалым къылъыса лъэпощхьэпохэр. «Сулеймэн мазищкIэ шыбгым ист, а фильмым къызэрыщыгъэлъэгъуам хуэдэу унэм щIэмысу. Мыбы къыщыгъэлъэгъуа Сулеймэныр дэ тцIыхуркъым. Апхуэдэу пщIэ зиIэ цIыхухэм я унэкIуэцI щэхухэр утыку Iуэху щIэпщIын щыIэкъым», — зэлъащIы- сащ Тыркум и премьер-министр Эрдоган Тайип «ЛIэщIыгъуэ телъыджэм» хужиIар. Тхыдэр тхыдэщ, гъащIэр гъащIэщ. Кино еплъым къилъыхъуэр зэштегъэупIэщ: артист лъагъугъуафIэрэ фIым щызыгъэгугъын хъыбар щIэщыгъуэрэ. «Дэ занщIэу жытIащ, — пэджэжащ премьер-министрым Окай Мерал, — мыр тхыдэр лъабжьэ зыхуэхъуа псысэ къудейуэ зэрыщытыр». Дауэ щымытми, сериалыр къэрал 22-м, иныкъуэхэм зэрыжаIэмкIэ — 42-м, къыщагъэлъагъуэ. Илъэс блэкIам щыщIэдзауэ ар щокIуэкI урысыбзэкIэ лажьэ каналхэм языхэзым. Иджыри къэс Индием, Бразилием, Италием, Америкэм гъащIэр зэрыщекIуэкIыр «зэхэдгъэкIамэ», иджы тырку псэукIэми дыхэплъэну Iэмал диIэщ. Роль нэхъыщхьэхэр зыгъэзащIэ актерхэу Узерли Мерьемрэ Ургенч Халитрэ къагъэлъагъуэр Роксоланэ дыдэрэ Сулеймэн дыдэу щремыти, «ЛIэщIыгъуэ телъыджэр» щхьэусыгъуэ мэхъу адыгэхэм я зыIэтыгъуэу Мысыр къэралыгъуэмрэ я гухэщIыгъуэу Кавказ зауэм и лъэхъэнэмрэ утыку ита тырку сулътIанхэм я блэкIам зы нэху ятредгъэдзэну.
ГъукIэ Iэзэщ, усэ етх
Сулеймэн (1494 - 1566) Сулеймэн унафэ щIыныр Iуэху дахэкIэ щIидзауэ къаIуэтэж: абы щэ бжыгъэм нэблагъэ гъэрхэр Мысыр хьэпсхэм къриутIыпщыкIыжат. Венецием и лIыкIуэ Контарини Бартоломео, Сулеймэн тахътэр къылъысу тхьэмахуэ зыбжанэ дэкIа нэужь, етх: «Ар илъэс тIощIрэ тхурэ мэхъу, лъагэщ, зыIэщIэлъщ, лъагъугъуафIэщ. ПащIэрэ жьакIэ тIэкIурэ тетщ. Абы емылъытауэ IуплъэгъуафIэщ, ауэ егъэлеяуэ сырыхухэм ящыщщ. Псоми яфIэIущщ, еджэн фIэфIу жаIэ, унафэ хузехьэну щогугъхэр».
СулътIаным къыкIэрыпщIахэм ящыщщ «Кануни» цIэ лейри: «хабзэм захуагъэкIэ тет» мыхьэнэм пэгъунэгъуу. ЗэрыжаIэжымкIэ, нобэми яхуэмыгъэкIуэдыж «коррупцэм» ерыщу ебэным къыщымынэу, а лъэныкъуэмкIэ зи мурад лъэIэсыфхэм ящыщт Сулеймэн. СулътIан щIалэм гъуазджэхэмрэ щэнхабзэмрэ и щIасэт: сурэтыщIхэм, усакIуэхэм, тхакIуэхэм я къыщхьэщыжакIуэт. «Сулеймание» цIэр нобэми зэрехьэ абы иригъэщIа мэжджытышхуэм.
СулътIаным Iэзагъ гъэщIэгъуэнхэр бгъэдэлът: ар гъукIэ Iэзэу, дыщэкI IэщIагъэми хуэмыхейуэ щытауэ жаIэж. Къэзылъытэ щыIэщ сулътIаныр цIыху зэкIуэцIылъу, дэзыхьэхын тхылъ иIэмэ, зыхуэмеижIауэ щытауи. Дауи ирехъуи, а лъэныкъуэмкIэщ абы Роксоланэ игу къызэрыдыхьар. Хюррем нэхърэ нэхъ дахэуи нэхъ щIалэуи сэрейм цIыхубз щIэз пэтми, сулътIаныр гурыщIэ къабзэ лъыхъуэ романтикхэм ящыщт, усэбзэкIэ и гурылъ къиIуэтэфу зэрыщытами ар къегъэлъагъуэ.
Тыркум хыхьэ щIыналъэ пхыдзаищым я унафэщIу щытыху, къэрал Iуэхухэм щыгъуазэ зэрыхъуам къыхэкIыу, щIэныгъэри лэжьыгъэри зыгъэунэхуа сулътIаныр унафэщI щыпкъэ хъупхъэу ябжырт. А псом ищIыIужкIэ, Сулеймэн гурэ псэкIэ диныр фIэкъабылт, «Iиман зиIэхэм я пашэ» цIэ лейми игу хигъахъуэрт. Абы и тетыгъуэм и кIуэцIкIэ Тырку щIыналъэр тIукIэ бэгъуащ. ЩIыпIэщIэ къэзэун мурадкIэ ар зекIуэ 13-м хэтащ: Сулеймэн и лъэхъэнэм Тыркур лъэIэсащ Венгрием, Родос, Венецием, Белград, Австрием, Чехием, Герцеговинэм, н. къ.
Хюррем-Роксоланэ
Сулеймэн и усэ тхылъыр (1529 - 1530) «Роксоланэ» цIэр КъуэкIыпIэм щыщ цIыхухэр славянхэм зэреджэ цIэ зэдайщ, цIэ лей хъужауэ. А цIэр зезыхьа Лисовская Анастасие языныкъуэ тхыдэджхэм украин щылъхуу, адрейхэм — лыхьу (поляк), нэхъ мащIэм — урысу е франджыуэ щытауэ къаIуатэ. СулътIан гуащэр икъукIэ цIыхубз цIэрыIуэти, езым и лъэхъэнэми къыкIэлъыкIуэ зэманми сурэтыщIхэми, тхакIуэхэми, усакIуэми къагъэлъэгъуэну яфIэфIт. УрысыбзэкIэ мы бзылъхугъэм теухуауэ щыIэ тхыгъэхэм ящыщу нэхъ Iуар Загребельный Павел итха «Роксолана» тхылъырщ. Литературэ и лъэныкъуэкIэ ар «тхыдэ роман» жыпхъэм итщ, ауэ нэрылъагъущ украин тхакIуэр и лъэпкъэгъу бзылъхугъэр зыхэт псоми ефIэкIыу, фэкIэ зигъэмуслъымэнми, игукIэ чыристан къабзэу, лей щызэрихьэкIэ нэгъуэщI хэкIыпIэ имыIэу, и бзаджагъэр — Iущагъыу, и ерууагъыр — губзыгъагъэу къигъэлъэгъуэну зэрыхэтыр. Ар ещхьщ, псалъэм папщIэ, Гуащэнэ Марие урысхэм пащтыхь гуащэ залыму ягу къинэжами, адыгэхэм я IэдакъэщIэкIхэм ар захуагъэм и дамыгъэу къызэрыхэщым. А бгъэдыхьэкIэм губгъэн къилэжьуи пхужыIэнукъым: щIыналъэм хэкулI-хэкупсэхэр игъэсэну щыхуейм и деж, апхуэдэ тхыгъэхэр сэбэп мэхъу, лIыхъужьыгъэр зыIэт уэрэдхэм хуэдэу.
ИтIани, пцIыр сыт хуэдизкIэ мыдахэми, цIыху акъылым пэжым дзыхь нэхъ хуищIу къигъэщIащ. Тхыдэджхэм я нэхъыбэр зэакъылэгъущ Хюррем («ГуфIэрей») Сулеймэн гу къылъитэн хуэдизу лъагъугъуафIэу, къэрал Iуэхум хигъэIэбэн хуэдэу акъылыфIэрэ щIэныгъэ бгъэдэлъу, сулътIаным пэгъунэгъу цIыхубзхэм ятекIуэфын хуэдизу Iущу зэрыщытамкIэ. А псом къадэкIуэуи — щхьэгъусэм ебзэджэкIрэ зыхуейр зыIэригъэхьэфу, унафэ щIыным хуэпабгъэу, тахътэм и лъагапIэр и бынхэм къалъигъэсын папщIэ, Iэмал зэхэдз имыIэрэ гущIэгъур и гум къепэщэщ гурыщIэхэм ящыщу щымытауэ.
Лисовская Анастасие РогатинкIэ зэджэ Украин къуажэм 1506 гъэм къыщалъхуащ. 1522 гъэращ зыхуэзэр ар сулътIаным и цIыхуубыдхэм щаIэрыхьар. СулътIан хьэрэмым уашэныр гъэр ящIа бзылъхугъэм дежкIэ пщIэт… нэгъуэщI кIуапIэ уимыIэмэ. «ГурыфIыгъуэм и бжэ» зыфIаща Топкапы унэшхуэм щIэс бзылъхугъэхэр къафэу, уэрэд жаIэу, макъкIэ усэ къеджэфу икIи ятхыфу ирагъасэрт. Роксоланэ езым и лъэхъэнэм псэуа бзылъхугъэхэм щIэныгъэкIэ къахэщу щытауэ ябж. Ар хамэ къэрал лIыкIуэхэм я бзэкIэ епсэлъэфырт, пащтыхьхэм я тхыгъэхэм жэуап яритыжырт, дихьэхыу бзэ зыбжанэкIэ тхылъ еджэрт. СулътIаныр фIыкIэ къэзыгъэуIэбжьахэм ящыщт япэу сыт узыщIэлъэIур жиIэу щеупщIым, Хюррем сулътIаным и тхылъ хъумапIэм щIагъэхьэн фIэкIа нэгъуэщI хъуэпсапIэ зэримыIар.
Дахагъэмрэ хьилагъэмрэ
Роксоланэ и телъхьэхэм зэрыжаIэмкIэ, Сулеймэн и гъащIэм зэ плъыжь хъуауэ арат — сулътIан гуащэ хъуну Хюррем япэу щыIуплъам. Ар зи фIэщ мыхъухэм цIыхубзым дахагърэ хьилагърэ екIуу зэхэухуэнауэ бгъэдэлъауэ къалъытэ. Дахагъэр хьилагъым екIурэ пхужыIэнущ. Iуэхур хуитыныгъэм теухуамэ, Iэмал зэхэдз щыIэжкъым — аращ Хюррем и образыр — тхылъкIи кинокIи — къэзыгупсысахэм зэрызаухеиж Iэмалыр. Псом нэхърэ нэхъ гъэщIэгъуэныр «ЛIэщIыгъуэ телъыджэм» муслъымэн хабзэхэр тепщэу щыщымыт къэралхэм я телевизореплъхэри — цIыхубзхэм я деж къыщымынэу, цIыхухъухэри — зэрыдихьэхырщ. Тхылъеджэм е телевизореплъым хъыбар гуэр гупсысэкIэ «щизым» и деж, лIыхъужь нэхъыщхьэм и пIэ иту зелъагъуж. А лъэныкъуэмкIэ Роксоланэ япэ щIыкIэ гъэр ящIа хъыджэбзу, иужькIэ — щхьэгъусэ едапщанэ гуэру щытми, ар фIыуэ ялъагъу закъуэщ. Армырауэ пIэрэ хьэрэмым щекIуэкI гъащIэ зэгъэдзэкIар нобэрей псэукIэм зыгуэркIэ ещхьу къызыфIигъэщIу, фильмым еплъым илъагъур игу щIытригъэхуэфыр?
Чыристан щоджэным ипхъу
Дауэ-тIэ хамэ щIыпIэ къыщыхута чыристан дин лэжьакIуэм и пхъум зэхэтыкIэкIи, псэукIэкIи, щызекIуэ хабзэкIи, бзэкIи, динкIи имынэIуасэ къэралым и кIуэцIым КъуэкIыпIэм и тепщэ сулътIаным и гулъытэр щызришэлIа зэрыхъуар? Илъэс пщыкIутхум ит хъыджэбз цIыкIум щIалагъи, дахагъи, къабзагъи хурикъуу уощIри, дунейм и дэнэ лъэныкъуэкIи бзылъхугъэхэр тыгъэу къызыхураш сулътIаным апхуэдэхэр имыгъуэт хъугъуэфIыгъуэтэкъым. ЗэрыжаIэмкIи, Хюррем псэм зэрыфIэIэфIыр нэхъыбэт, нэм зэрыфIэдахэм нэхърэ.
Тхыдэ лэжьыгъэхэм къызэрыхэщымкIэ, Сулеймэнрэ Хюрремрэ зыр адрейм фIэхьэлэмэтын хуэдизу зэщхьхэт. ЦIыху укIыныр унафэ щIыкIэ Iэмалхэм хэмытамэ, литературэмрэ гъуазджэмрэ тIуми къыхана щапхъэхэм уагъэлъагъу сулътIанри гуащэри IэдакъэщIэкIкIэ удэзыхьэх усакIуэ Iэзэхэу зэрыщытар. ЛIэщIыгъуэхэм къапхыкIри тхыдэм къыхэнащ зекIуэ щыIэ и щхьэгъусэм Хюррем хуигъэхьа и письмохэмрэ усэхэмрэ.
Хюррем — Сулеймэн хуетх
«Мазэ бжыгъэ хъуауэ си сулътIаным зы хъыбари къригъэхьыркъым. Си нэм и нэхур сымылъагъурэ жэщи махуи нэпс щIэзгъэкIыурэ дунейр зэв сщыхъуащ. Сыт си Iэмал? УкъызэрыщIыхьэжыну бжэм фIэкIа си нэр зыми тезэгъэжыркъым».
Хюррем и жагъуэгъухэм жаIэм тепщIыхьмэ, гуащэм Сулеймэн Iэзэу къыдихьэх, абы кърагъэкIыр — къигъапцIэ фIэкIа, гурэ псэкIэ фIыуэ илъагъуу щытакъым. Мыр шэч къызытепхьэ хъуну хуэгъэфэщэныгъэхэм ящыщщ. Бзылъхугъэм къыщIэна сатырхэм уахэплъэмэ, IупщIщ абы къалэмыр щыIэщIэлъым зэпсалъэр къигъапцIэуи езым зыкъигъэпцIэжуи зэрыщымытар. «Уи лъэщагъым уи нэр къыщригъэпхъуауэ, си гум гужьгъэжь щыбгъэкIам гу лъыптэркъым»,- зыхуегъазэ Хюррем сулътIаным.
«ФIыуэ узолъагъу, услъагъуи хъуркъым — сщIэркъым ар къызэрыхъур, ауэ жысIэр пэжщи, си псэм гузэвэгъуэр текIыркъым» жызыIа урым усакIуэ цIэрыIуэ Катулл уигу къегъэкIыж зэ IуплъэгъуэкIэ зэтемызагъэу къыпфIэщI гурыщIэхэр къигъэлъэгъуэным тегушхуэфу щыта Хюррем. Абы нейуэ къеплъхэм зы хьэл дахи къыхуагъэнэжыркъым, и щIэныгъэ нэгъунэ и нэпсеягъэм тригъэлэжьауэ къалъытэри. Апхуэдэу убжын щхьэкIэ, езы сулътIаныр псэ зыIумыт хьэпшып гуэру къэплъытэн хуейщ. Зэщхьэгъусэхэр фIыуэ зэрылъагъурт. Пэжщ, абы къыхэзэрыхьырт мелыIычу щымыт цIыху къэс и хьэлым къыздихь нэщхъеягъуэ Iэджи, ауэ Сулеймэнрэ Хюрремрэ яфI къэзгъэлъэгъуэнщ жызыIэм, гурыщIэ къабзэ — дахэрэ хьэлэлу — зым адрейм зэрызыхригъэщIар къримыдзэу хъунукъым. СулътIаным и хъуреягъкIэ щыплъагъу бзылъхугъэхэм теплъэкIи ныбжькIи къыпеуэфын яхэтами, тхыдэм и кхъузанэм къелар Хюррем и закъуэщ.
Хюррем — Сулеймэн хуетх
Си гужьеигъуэ, дэни нэс си бий!
ЩхъухькIэ гъэнщIауэ пIэрэ уи псэ Iэлыр?
ШейтIанми Тхьэми сщIэркъым уи уэлийр —
Гукъуэпсу сиIэр сыт щIызэпылъэлъыр?
Уэ ушынагъуэщ, уи къарур мыкIуэщIщ,
Сыщыпхуэзэши ущыгущыкIыгъуи —
Дапщэщи дэни, си нэр пкIэлъыщыгъуэу,
Блэм къищэкIуа псэущхьэу сыпIэщIэлъщ.
Уи плъэкIэм и архъуанэм сыщIелъафэ,
Зы псалъи, зы бэуэгъуи сымыбзыщI.
Си гухэлъ щэхуу сыкъэзыгъэщIам имыщIэ
Уэ, сэ сщыгъупщэжауэ, пщIэм хуэдиз.
Къару абрагъуэм уигъэщхьэрыуауэ,
Гу лъыптэркъым гужьгъэжьу пхуэзгъэкIам
ЦыхуукI! Лейзехьэ! Хабзэхъумэ гуауэ!
Хэт хуейр хьэрэму щIыхь къызэтептхъуам?!
Уи зауэлI гупым бэрэбанэ макъкIэ
Дунейр Iыхьэ мыгуэшу къахуэнащ.
Уэ зырщ псэуну хуитыр, хуиту бауэу!
Си уси, си гуи, си Тхьи уи ауанщ!
Си псэу си бий! Уэрыншэу сыпсэуфкъым!
Гъуэгум и нэзхэр тхъуащ укъамылъагъуу,
КIыфIщ уафэр, уэ и лъабжьэм ущIэмытмэ,
Дэгу хъунущ жэщхэр, ущызэхэзмыхмэ,
ЗыщызгъэпщкIунут пшэми —
жьышхуэ къопщэ.
Роксоланэ тхэфым и мызакъуэу, мастэнэкIи Iэзэт. Къэжэр шахым и щхьэгъусэмрэ и пхъумрэ абы письмохэр къыхуатхырт. Пащтыхьыкъуэ Елмэс Мырзэ Тыркум зыщыщигъэпщкIуам щыгъуэ, Хюррем езым и IэкIэ данэм къыхэщIыкIа джанэрэ къэпталрэ щIалэм хуидри хуригъэхьауэ щытащ, и къуэхэм зэрахуигъадэр зыхригъэщIэну.
Тырку мелуани 3,5-рэ зытекIуэда «ЛIэщIыгъуэ телъыджэм» къыхощ сулътIаным и бжаблэм ита цIыхухэм я зыхуэпэкIэр. Тхыдэми къыхэнэжащ Роксоланэ щыгъын къыхэхыкIэрэ зыхуэпэкIэрэ ищIэу зэрыщытар: абы къригъажьэр хабзэ хъурти, дэрбзэрхэм я IэщIагъэми зригъэужьырт. Топкапы сэрейм щIэсу ар къыщыгъэлъэгъуа сурэтхэм нэхъ IупщIу къыхощ сулътIан гуащэм и теплъэри и хьэлри. Гуащэм и дамыгъэ хъуащ мазэ ныкъуэм хуэдэу щIа тхьэгъухэр, и Iэпкълъэпкъыр гуакIуэу щIэзыхъумэ бостей быхъухэр, мывэ лъапIэкIэ гъэщIэрэщIа и щхьэтепхъуэхэр.
Тахътэм хуэкIуэ гъуэгур
Роксоланэ пащтыхь гуащэу илъэс плIыщIым щIигъукIэ щытащ. Тырку сулътIанхэм деж щызекIуэ хабзэмкIэ тахътэр щIэину зылъысыр къуэ нэхъыжьырт. Ауэ япэ щхьэгъусэу щымыт Хюррем и бынхэм а насыпыр къалъысын папщIэ, Сулеймэн и адыгэ гуащэ Махидевран, Гюльбахар цIэмкIэ тхыдэм къыхэнам, и къуэ Мустэфа зэран хъурт. Тхыдэ хъыбархэм къызэрыхэщымкIэ, щIалэр теплъэкIи акъылкIи унафэр зыхуэгъэкъаруун гуэрт, цIыхухэми фIыуэ ялъагъурт… Хюррем мыхъуамэ.
КъуиплIрэ зыпхъурэ зиIэ гуащэм и щIалэхэм языхэз тахътэм темытIысхьэмэ, езыми и пщэдейрей махуэр тIасхъэ хъунут. Абы къыхэкIыу, Сулеймэн и бын сэрейм щыпсэухэм нэмыщI, Роксоланэ къригъэгъуэту иригъэукIауэ жаIэ сулътIаным гъэр хуэхъуа бзылъхугъэхэм къалъхуауэ, унафэр яубыдын гукъыдэж зиIэнкIэ хъуну щIалэ плIыщIым нэс. Езым и бынхэм ящыщу тахътэр зылъысар иужькIэ тхыдэм Селим ЕтIуанэ цIэмкIэ къыхэнэжа и къуэ нэхъыжьырщ. Селим ЕтIуанэм адыгэхэм я тхыдэм куэдрэ ущрохьэлIэ. Аращ муслъымэн тетыгъуэр зыIыгъар адыгэхэм я Iэпхъуэжыгъуэм. Апхуэдэу щытми, дзы зыфIащ пащтыхь псоми хуэдэу, Селим ЕтIуанэри тхыдэм къыхэнащ «Ефэрей» цIэ леймкIэ, фадэр и нэрыгъыу зэрыщытам къыхэкIыу.
Тхыдэджхэм я нэхъыбэм Хюррем тралъхьэ Ибрэхьим-пэщэ — Сулеймэн и япэ уэзиру щытар — къэралым и епцIыжакIуэу сулътIаным и фIэщ ящIу зэрырагъэтхьэлар. Щхьэусыгъуэу къэплъытэ хъунур уэзирыр, Сулеймэн Хюррем и гукъыдэжхэм хуэдэгу ищIу, сулътIаным ныбжьэгъу пэжу, чэнджэщэгъуу зэриIэрт. Абы и пIэ къиува Рустем-пэщэм Роксоланэрэ Сулеймэнрэ япхъу закъуэ Михримах иратащ. Малъхъэ жыIэщIэр илъэс куэдкIэ гуащэм и дэIэпыкъуэгъуу щытащ. Ауэ Рустеми зы «щыщIэныгъэ» иIэт — ар Сулеймэн и къуэ пажэ Мустэфа зи гугъу тщIам, тахътэр зылъысыну нэхъ зыхуэфащэм, и ныбжьэгъут. Пхъур щыхьэт нэпцIу къагъэувурэ, Сулеймэн и фIэщ ящIащ Мустэфа адэм епцIыжауэ тахътэм хуэпабгъэу. Апхуэдэу Роксоланэ Рустеми Мустэфаи езым и къуэхэр тахътэм хуэзышэ гъуэгум тригъэкъэбзыкIащ. ЗэрагъэхъыбарымкIэ, и къуэр шылэ кIапсэкIэ ятхьэла нэужь, Гюльбахар и акъылыр фIэкIуэдри, куэд дэмыкIыу дунейм ехыжащ. МазитI фIэкIа псэужакъым гуащэм зэрихьэ лейхэр и къуэм езыгъэлъагъуну хэта Хафсэ — Сулеймэн и анэри. ГъащIэ мащIэу къыщIэкIащ езы Роксоланэ и къуэ нэхъыщIитI Баязытрэ Мехметрэ, ещанэ Джахангирыр нэхъ пасэу дунейм ехыжат.
Лъагъуныгъэмрэ усыгъэмрэ
Варшавэ дэт библиотекэм «Диван де Мухибби» фIэщыгъэм щIэту 1529 — 1530 гъэхэм къыдэкIа тхылъ щIэлъщ. Абы Сулеймэн и усэхэр итщ. Тхылъыр «насталик»-кIэ зэджэ хьэрып хьэрфхэмкIэ тхащ, и напэкIуэцIхэр дыщэ-дыжьын сабэ налъэ цIыкIухэмкIэ гъэщIэрэщIащ, езыр напи 100 мэхъу. Тхылъ къыдэзыгъэкIхэм къызэралъытэмкIэ, ар зэрызэтеда щIыкIэри Iэзагъышхуэ къызыхэщ лэжьыгъэщ. И жинтыр морэкIэ иIа шкIафэм къыхэщIыкIащ, дыщэ гъущIIунэ цIыкIуи хэгъэтIысхьэжащ. Сулеймэн гъуазджэмрэ щэнхабзэмрэ къэралым и зыужьыныгъэм сэбэп хуэхъуу къилъытэрт, усакIуэхэм, сурэтыщIхэм улахуэрэ тыгъэрэ яхухихыурэ жумарту етэрт. Усэ зэхалъхьэфу щытащ Роксоланэрэ Сулеймэнрэ я бынхэу Мехмети Баязыти. IэщIагъэр я хамэтэкъым Селим Езанэми, абы и бын Сулеймэн и къуэшхэми. Нэхъ усакIуэ Iэзэхэм хабжэ ищхьэкIэ зи гугъу тщIа Селим ЕтIуанэр. Езы Сулеймэн и усэхэм лъагъуныгъэкIэ гъэнщIа Хюррем хуэгъэза сатырхэм къадэкIуэу, гупсысэ куухэми уащрохьэлIэ.
Сулеймэн — Хюррем хуетх
НапIэр къэпIэтмэ, плъагъунут гугъу
уемыхьу,
Уэ си гум узэрилъым и кууагъыр,
АрщхьэкIэ уи нэр къыстемызэгъэж.
Уэрэдым я нэхъ дахэр схузэхэлъхьэм,
ЗэкIэлъыпыту мазэ щэрэ минкIэ
УезгъэдэIуэнт бзу макъхэм я нэхъ IэфIкIэ.
Зэпэжыжьэным гу къысхуигъэнэжкъым,
Гугъэм и мафIэм хэт къригъэлыну
Мы си псэу хьэршым лъэтэжын хьэзырыр?
МэчэмкIэ малъхъэдису щыIэр маплъэ,
Уэ сыноплъынут, гущэ, узгъуэтыжтэм!
Сыт апхуэдизу си гур хэзыгъэщIыр?
СынызэрыпщIэхъуэпсу схуэмыIуатэм
СыплъэмыIэсыжыфу силIыкIыну
Е мы си нэпсхэр хуэму уэс хъужыну?
Зэщхьэгъусэхэм я усэхэм укъыщеджэкIэ нэрылъагъу мэхъу тIури цIыху къызэрыкIуэу зэрыщымытар. Я тхыгъэхэм къыхыхьэ макъамэхэри махуэ къэс узрихьэлIэ гурыщIэ чэнжхэм ящыщкъым.
ЦIыхушхуэхэм ятеухуа псалъэмакъыр сыт щыгъуи егъэлеящ. «КъызэрыщIэкIымкIэ, ахэр цIэрыIуэ щхьэкIэ цIыхуфIтэкъым!» — аращ гур япэу зыхуэжэ гупсысэр. Абы къыкIэрычын хуейкъым абы мыхьэнэкIэ къыпэщIэуэ пэжри: «Ахэри цIыхут!»
«ЛIэщIыгъуэ телъыджэм» къригъэбла ди уэршэрыр духынщ Сулеймэн Телъыджэр нэхъыфIу къыдэзыгъэцIыху и сатырхэмкIэ:
Мылъку гуэр пIэщIэлърэ тахътэр уи
лъабжьэм щIэтмэ,
Насыпым и курыхым ухалъагъуэ.
Си хъарзыналъэхэр щыхьэту согъэуври,
Сыт хуэдэ уасэ гъатхэр къызыщIэкIыр?
ЛIыгъэу къытфIэщI хахуагъэмрэ къарумрэ
УакIэлъоплъыжри, е зауэщ, е хьэдагъэщ.
Игъахъуэ уи гум фIэщхъуныгъэр изу —
Тхьэшхуэм и закъуэщ фIылъагъукIэ зыщIэр.
Къумым илъ пшахъуэм ныбжькIэ ущхьэдэхми,
БлэкIам узышэжыну гъуэгу щымыIэ.
ТхьэлъэIум я нэхъ къабзэр гукIэ пщIэми,
Зы махуэ закъуи гъащIэм къыпимыщэ.
Сэ къыхэсхар факъырэхэм я лъагъуэрщ —
А зырщ гупсысэм тыгъэу къыбгъэдэкIыр.
Насыпрэ псэхугъуэрэ къэплъыхъуэм,
Ехужьэ аддэ уигу хэзыгъэщI псори.
Чэрим Марянэ.
