Къып Мухьэмэд ягу къагъэкIыж
ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым мазаем и 5-м фэеплъ пшыхь щекIуэкIащ. Ар теухуауэ щытащ сурэтыщI Iэзэ, Къып Мухьэмэд къызэралъхурэ илъэс 75-рэ зэрырикъуам.
Карчаевэ Iэминат гъэлъэгъуэныгъэр къызэIуех.
Жылэ Анатолэ и псалъэ.
Къып Мухьэмэд и фэеплъ пхъэбгъу.
Фырэ Руслан
Темыркъан Геннадий
Бгъэжьнокъуэ Заурбэч къопсалъэ.
Зумакулов Борис
Пшыхьыр ирагъэкIуэкIащ ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и артистхэу КIэхумахуэ ФатIимэрэ Джатэжьокъуэ Константинрэ. Ар ирагъэжьащ Къып Мухьэмэд и гъащIэмрэ и гуащIэмрэ теухуауэ адыгэбзэкIэ траха теленэтыным щыщ пычыгъуэ экранымкIэ къагъэлъагъуэу. Абы Къыпым игу къыщигъэкIыжырт сурэт щIыным, литературэм, тхыдэм, есэпым, нэгъуэщI куэдым зэрыдахьэхым къыхэкIыу зыхуеджэну IэщIагъэр гугъу ехьу къызэрыхихамрэ щIэныгъэ зэрызригъэгъуэтамрэ. Нэтыныр нэхъыбэу зытегъэщIар Мухьэмэд и зэфIэкIымрэ хэлъ Iэзагъымрэ кIуэ пэтми зэрызригъэужьырт. Къып Мухьэ-мэд и Iэдакъэ къыщIэкIа лэжьыгъэ купщIафIэхэри экранымкIэ къагъэлъэгъуащ.
КъБР-м щэнхабзэмкIэ и министр Къумахуэ Мухьэдин къызэхуэсахэм ягу къигъэкIыжащ Къып Мухьэмэд и гъащIэмрэ и гуащIэмрэ. СурэтыщI цIэрыIуэр Къулъкъужын Ищхъэрэ къуажэм 1942 гъэм щэкIуэгъуэм и 5-м къыщалъхуащ. 1960 гъэм школыр къиухащ. А илъэс дыдэм ар КъБКъУ-м щIэтIысхьащ икIи Налшык къалэм Сабий творчествэм- кIэ и унэм сурэт щIынымкIэ Ткаченкэ Андрей и цIэр зезыхьэ и студием екIуалIэу щытащ. 1961 — 1964 гъэхэм абы армэм къулыкъу щищIащ. 1965 — 1971 гъэхэм Къыпым и щIэныгъэм щыхигъэхъуащ Москва и полиграфие институтым и профессорхэу Гончаров Андрейрэ Захаров Пётррэ я деж. 1972 гъэм ар РСФСР-м и Художественнэ фондым и Къэбэрдей-Балъкъэр къудамэм и сурэтыщI хъуащ. А зэманым Къыпыр «Эльбрус» тхылъ тедзапIэми дэлэжьащ. 1975 гъэм сурэтыщI Бгъэжьнокъуэ Заурбэчрэ абырэ ЩоджэнцIыкIу Алий «Къамботрэ Лацэрэ» и поэмэм сурэтхэр хуащIащ. 1977 гъэм Къыпым и Iэдакъэ къыщIэкIащ «Смерть песни», «Плач дерева» сериехэм хыхьэ графикэ лэжьыгъэхэр. «Нур», «Нюр» сабий журналхэр къызэзыгъэпэщахэм яхэтащ икIи 1979 — 1984 гъэхэм а къыдэкIыгъуэхэм я художественнэ редактору щытащ. Къыпыр 1980 гъэм СССР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм хагъэхьащ. 1982 гъэм Руставели Шота и «Витязь в тигровой шкуре» поэмэм сурэтхэр хуищIащ. 1988 — 1992 гъэхэм ар КъБР-м и СурэтыщIхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщIу лэжьащ. 1995 гъэм абы и кIэм нигъэсащ къэрэндащрэ шэкъэкIэ ищIа автопортрет 40-м щIигъу.
Къыпыр хэтащ союзпсо, урысейпсо, республикэпсо художественнэ выставкэ 50-м щIигъум. Абы игъэдэхащ, сурэтхэр яхуищIащ республикэм, къэралым, хамэ щIыналъэхэм къыщыдэкIа художественнэ тхыгъэ 40-м щIигъу. Апхуэдэ куэд хагъэхьащ Москва щекIуэкIа Дунейпсо тхылъ гъэлъэгъуэныгъэхэм. СурэтыщI цIэрыIуэм и Iэдакъэ къыщIэкIащ портрет 300-м щIигъу. 1995 — 2000 гъэхэм ар Горький Максим и цIэр зезыхьэ Урыс къэрал драмэ, Налшык къалэм и «Коврик» театрхэм я художник-постановщикыу лэжьащ. Къэбэрдей-Балъкъэрым и театрхэм абы щигъэуващ икIи щигъэдэхащ спектакль, пьесэ зыбжанэ. Апхуэдэхэщ IутIыж Борис и «Тыргъэтауэ», Мольер Жан Батист и «Мещанин во дворянстве», Карим Мустай и «В ночь лунного затмения», Чехов Антон и «Иванов» лэжьыгъэхэр, нэгъуэщIхэри.
Къып Мухьэмэд 2001 гъэм дунейм ехыжащ. Ар Къулъкъужын Ищхъэрэ къуажэм щыщIалъхьащ. Зи къару илъыгъуэу дунейм ехыжа художникым лэжьыгъэ щэ бжыгъэхэр къыщIэнащ. СурэтыщIым и цIэр 2004 гъэм фIащащ ар къыщалъхуа икIи щыпсэуа уэрамым. Апхуэдэу а жылэм къыщызэIуахауэ щолажьэ Къып Мухьэмэд и цIэр зезыхьэ художественнэ школыр, иужькIэ ГъуазджэхэмкIэ сабий школ зыфIащыжар.
Тхылъ, станковэ графикэ, живопись, монументальнэ, театр-декорацэ гъуазджэм ехьэлIа лэжьыгъэ гъэщIэгъуэнхэр зи Iэдакъэ къыщIэкIа Къыпым республикэм и гъуазджэмрэ щэнхабзэмрэ къыпхуэмыIуэтэну хэлъхьэныгъэфIхэр хуищIащ. Псом хуэмыдэу Къыпыр дэзыхьэхыр къэрэндащкIэ сурэтхэр щIынырт. Куржы щэнхабзэм, хабзэм теухуа куэди зэхуихьэсащ, литературэм зэрыпэгъунэгъум и нэщэнэу. Мухьэмэд и гуащIэм пащэ абы и цIэр зезыхьэ школым и гъэсэнхэм.
Зеущэ Iэуес
Леонтьевэ Нинэ
Гъэлъэгъуэныгъэр къыщызэIуахым.
Къып Мухьэмэд и лэжьыгъэхэр.
УФ-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, КъБР-м и цIыхубэ артист, композитор, усакIуэ ХьэIу-пэ ДжэбрэIил, КъБР-м и цIыхубэ сурэтыщIхэу Бгъэжьнокъуэ Заурбэчрэ Црым Русланрэ, КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ Ацкъан Руслан сымэ я гъунэжт я ныбжьэгъуфI сурэтыщIым теухуа гукъэкIыж гуапэхэр. Ахэр къытеувыIащ Iуэху бгъэдыхьэкIэ щIэщыгъуэхэр зыдалъагъуу илъэс куэдкIэ къызыдэгъуэгурыкIуа Мухьэмэд и лэжьыгъэхэм зэрыригушхуэм, ар гушыIэр фIыуэ зылъагъу цIыху гъэщIэгъуэну, ныбжьэгъуфIу, зи хъэтI зиIэж сурэтыщI Iэзэу, цIыхухэм ягу зыхьэху дахагъэм, гъуазджэм пщIэшхуэ хуищIу зэрыщытам.
— Къыпым хуэдэ ныбжьэгъуфI сызэриIам папщIэ сынасыпыфIэу зыкъызолъытэж. ЗэфIэкI зиIэ цIыхухэр щыпсэум деж щыщIэдзауэ яхуэфащэ пщIэ яхуэщIын, дахагъэр жылэу хэтсэн хуейщ. Къыпыр а жылэр хисэу псэуащ. ЩIэныгъэ бгъэдэлъу, зэфIэкI иIэу зэрыщытари ящыщщ абы хисахэм, — жиIащ ХьэIупэ ДжэбрэIил.
Бгъэжьнокъуэ Заурбэч къытеувыIащ Къыпым архитектурэми, литературэми, IуэрыIуатэми, бзэми фIыуэ хищIыкIыу зэрыщытам, абы и щIэинхэр республикэм и сурэтыщI гъуазджэм и хэлъхьэныгъэфI зэрыхъуам, Iэмал зэмылIэужьыгъуэхэр и лэжьыгъэм къызэрыщигъэсэбэпам и фIыгъэкIэ и Iэдакъэ къыщIэкIа сурэтхэр цIыхухэм щIэщыгъуэ зэращыхъум, къэралым, дуней псом и художник нэхъыфIхэм ящыщу къызэралъытэм, усэ 20-м щIигъу абы зэрыхуатхам, нэгъуэщIхэми. Бгъэжьнокъуэм къыхигъэщащ Къып Мухьэмэд и лэжьыгъэхэр щызэхуэхьэса альбом къыдагъэкIыну зэричэзур.
Пшыхьым зыкърагъэхьэлIащ Бахъсэн районым и лIыкIуэхэм, щIыпIэ администрацэм и Iэтащхьэ Къэнэмэт Рустам я пашэу. Къэнэмэтым жиIам къыхигъэщхьэхукIащ республикэм исхэр Къып Мухьэмэд и гъащIэмрэ и гуащIэмрэ зэрыригушхуэр, абы хуэдэхэр зэрызырызыр. Бахъсэн районым хыхьэ Къулъкъужын Ищхъэрэ къуажэм Къып Мухьэмэд и цIэр зэрихьэу дэт ГъуазджэхэмкIэ сабий школым и унафэщI КIуж Ритэ игу къигъэкIыжащ Къыпым теухуа хъыбар гъэщIэгъуэнхэр.
Къып Мухьэмэд ипхъу Мадинэ фIыщIэ яхуищIащ пшыхьыр къызэзыгъэпэщахэм, абы кърихьэлIахэм, къыщыпсэлъахэм.
Фэеплъ пшыхьыр ягъэбжьыфIащ республикэм и артистхэмрэ уэрэджыIакIуэхэмрэ. ЗэIущIэм хэтащ гъуазджэмрэ щэнхабзэмрэ я лэжьакIуэхэр, Къып Мухьэмэд и Iыхьлыхэр, и благъэхэр, и унагъуэр, и ныбжьэгъухэр, и лэжьыгъэхэм дихьэххэр.
КъыкIэлъыкIуэ махуэм, мазаем и 6-м, Къып Мухьэмэд щыпсэуа Налшык къалэм Нэгумэ Шорэ и цIэр зезыхьэ и уэрамым тет унэм фэеплъ пхъэбгъу фIадзащ.
А махуэ дыдэм, Сурэ-тыщI гъуазджэхэмкIэ музейм, Ткаченкэ Андрей и цIэр зезыхьэм, къыщызэIуахащ Къып Мухьэмэд и выставкэ. Абы щагъэлъагъуэ сурэтыщIым и Iэдакъэ къыщIэкIа лэжьыгъэ 60-м щIигъу. Апхуэдэхэщ тхылъ, станок графикэ, живопись сурэтхэр. Псом хуэмыдэу гум дохьэ къэрэндащкIэ ищIа графикэ лэжьыгъэхэр. СтаноккIэ игъэзэщIа графикэ портретхэри фIыуэ къехъулIащ Мухьэмэд. Апхуэдэщ и лэжьэгъу художникхэу Маргъущ Анатолэ, Абей Виктор, Горлов Михаил, Баккуев Владимир, и щхьэгъусэ Нелли сымэ ятрищIыкIахэр. Сурэт щIэщыгъуэхэмкIэ игъэщIэрэщIа художественнэ тхыгъэхэри (Руставели Шота и «Витязь в тигровой шку-ре», ЩоджэнцIыкIу Алий и «Къамботрэ Лацэрэ», нэгъуэщIхэри) гъэщIэгъуэнщ.
КъБР-м щэнхабзэмкIэ и министрым и къуэдзэ Карчаевэ Iэминат выставкэр къыщызэIуихым къыхигъэщащ сурэтыщIу, философу, узэщIакIуэу щыта Къып Мухьэмэд и зэфIэкIхэм узэрагъэгушхуэр.
КъБР-м и СурэтыщIхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщI Темыркъан Геннадий КъБР-м ЩэнхабзэмкIэ и министерствэм фIыщIэ хуищIащ ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым Къып Мухьэмэд теухуа фэеплъ пшыхь къызэрыщызэригъэпэщам папщIэ. Апхуэдэу музейм и лэжьакIуэхэмрэ художникым и унагъуэмрэ псалъэ гуапэ куэд яхужиIащ, гъэлъэгъуэныгъэр къызэIухыным я гуащIэ зэрыхалъхьам щхьэкIэ.
— Мухьэмэд цIыху Iущт икIи гъэщIэгъуэнт. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, абы и лэжьыгъэ псори музейм и пэшхэм щыдгъэлъэгъуэну Iэмал диIэкъым. Мухьэмэд и унагъуэм фIыщIэ фхуэфащэщ, абы и Iэдакъэ къыщIэкIа щIэинхэмрэ фэеплъымрэ зэрыфхъумэм папщIэ.
Музейм и къудамэм и унафэщI Леонтьевэ Нинэ гъэлъэгъуэныгъэм зыкърезыгъэхьэлIахэм къахуеджащ КъБР-м и цIыхубэ сурэтыщI, Испанием щыпсэу КIыщ Мухьэдин къигъэхьа тхыгъэм. Абы итт Къып Мухьэмэд ехьэлIа гукъэкIыж гуапэхэр. КIыщым музейм и лэжьакIуэхэм фIыщIэ яхуищIащ сурэтыщIым и фэеплъыр зэрызыщамыгъэгъупщэм, абы и лэжьыгъэхэр зигу дыхьэхэр сурэтхэм еплъыну Iэмал зэрыратам папщIэ.
КъБР-м и цIыхубэ сурэтыщI Бгъэжьнокъуэ Заурбэчи жиIащ щIэин телъыджэхэр къызыщIэна, республикэм, къэралым и мызакъуэу, дуней псом и сурэтыщI нэхъыфIхэм я зэфIэкIым хуэдэ зыбгъэдэлъа и ныбжьэгъу Къып Мухьэмэд и фэеплъыр, и гуащIэр къызэралъытэм дамэ къызэрытригъакIэр.
Выставкэм къыщыпсэлъащ КъБР-м ЩэнхабзэмкIэ и министерствэм и къудамэм и унафэщI, сурэтыщI Жылэ Анатолэ, художник Сарбашев Анзор сымэ, нэгъуэщIхэри.
Къып Мухьэмэд ипхъу Мадинэ къызэхуэсахэм ядэгуэшащ и адэм теухуа и гукъэкIыжхэмкIэ икIи фIыщIэ яхуищIащ выставкэр къызэзыгъэпэщахэм, абы зыкърезыгъэхьэлIахэмрэ къыщыпсэлъахэмрэ.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
Сурэтхэр Къарей Элинэ трихащ.
