Лъэпкъ лъапIэныгъэхэм Бэрбэч Зубер и усэхэм щаубыд увыпIэр
Художественнэ тхыгъэм хэлъ гупсысэ нэхъыщхьэм сытым щыгъуи ар зи IэдакъэщIэкIым и дуней еплъыкIэм, и хьэл-щэным щыщ гуэрхэр (псалъэм папщIэ, пхъашагъэ-щабагъэ, гу хуабагъэ-гу щIыIагъэ, фIэрафIагъэ, н.) хэплъагъуэу щытщ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, тхыгъэм и эстетикэр куэдкIэ елъытащ ар зейм и цIыху щIыкIэм, апхуэдэу и псэм къыпкърыкI дахагъэмрэ и гум къыщыуш гурыщIэмрэ щIэ-джыкIакIуэм зэрызыхригъэщIэфым. ИкIэм-икIэжым аращ зи пэ-жагъэр ягъэунэхуа щапхъэхэм фIэкIа къизымыдзэ щIэныгъэм гъуазджэр къыщхьэщызыгъэкIыр. Ауэ авторым и Iуэху еплъыкIэр, къэкIуэнум, къэхъункIэ хъунум ехьэлIа и гупсысэхэр япэ щищ щыIэщ щIэныгъэм и къэхутэныгъэхэм.
Гипотезэу дунейм къытехьэ апхуэдэ литературэ гупсысэщIэхэр, «художественнэ идеекIэ» псыхьахэр, къигъэщIурэ къэкIуэнум ахэр гъа- щIэ гъуэмылэ хуищIу псэуахэм ящыщщ Бэрбэч Зубер Iэуес и къуэр (1949 — 2005). Лъэпкъым ущие псалъэ хуэхъуауэ ноби къэгъуэгурыкIуэ апхуэдэ гупсысэхэр тхакIуэм къызэригъэщIу щыта Iэмалхэр къэхутэнырщ, Iущыгъэхэм я къигъэхъуапIэу абы иIахэр убзыхунырщ мы лэжьыгъэм и мурад нэхъыщхьэр. А мурадым улъэIэсын щхьэкIэ, гъэзэщIэн хуейуэ къалэн зыбжанэ къоув. Псом япэу щытри езы усакIуэм и цIыху щIыкIэр, цIыхугъэу хэлъар убзыхунырщ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ ахэращ абы и художественнэ дунейм хэкIыпIэ нэхъыщхьэ хуэхъуар.
ГъащIэ зыхэпсэукIым, къэзыухъуреихь цIыхухэм я зэхущытыкIэхэм къыхуахь гупсысэхэр усакIуэм и псэм щыпхишырт, лъэпкъым къыдекIуэкI хабзэхэмрэ цIыхухэм я зэхущытыкIэхэмрэ псалъэкIэ ди пащхьэ кърилъхьэжырт. ФIымрэ Iеймрэ, екIумрэ емыкIумрэ къызэригъэлъагъуэр езым и цIыху щIыкIэм зэрезэгъым, фIэфIымрэ фIэмыфIымрэ ятещIыхьауэт. Апхуэдэ и Iуэху еплъыкIэр ар иджыри ныбжьыщIэ дыдэу зэфIэуват:
Сопсэу сэ зы хъуэпсапIэ сиIэу:
Мис, уафэ, си гур уэркIэ зэIухащ,
Хурехъу ар зы дыгъэ бзий
къудамэ
Нэхущым IэплIэ уэ хузэIупхам.
ИужькIэ гъащIэм зыжьэхигъауэ гугъуехьхэм, усакIуэм и гум дыркъуэ къытезыдзэ мыхъумыщIагъэхэм Бэрбэчым и Iуэху еплъыкIэхэм зрагъэхъуэжынущ, зыми къыщыхуимыгъэдахэми, къуаншагъэ зылэжьу къилъытэхэм усакIуэр япэщIэувэф ящIынущ, ар езы къэрал дыдэрауэ щытми къимыгъазэу. Ауэ абыхэм япэмылъэщ, и гуащIэр къемэщIэкI щыхъукIэ, КъэгъэщIакIуэ Иным зыхуигъазэрт:
Лъэпкъ зэгъэкIуэкI
Дэ къыддокIуэкI.
ПхуэщIэнум тIу,Iулъэф мы тIур:
ШэкIуу-мэкIуур,
ХамэкIутIур.
ЦIыхугъэу дэтхэнэми иIэр и напэм тригъахуэм хуэдизщ. ЦIыхум и инагъыр зэлъытари и Iэпкълъэпкъыркъым, атIэ щысабийм щегъэжьауэ зыхилъхьа цIыхугъэрщ. «Ажалу и жагъуэт» абы щхьэхуещэхэр, къулыкъущIэкъухэр, нэпсейхэр. Социализм псэукIэр къутэжа нэужь абы и пIэ къиува бэзэр зэхэтыкIэр, мылъку зэдэгъажэр игу къеуэрт Зубер. ЦIыхур зыгъэикIэ, зыгъэпуд сыт хуэдэ зэхъуэкIыныгъэми и бийт ар:
Бэзэр псэукIэ,
Къыпыж-ныпыж,
ЦIыху зыгъэикIэ,
ИрекIуэдыж!
Ауэ Зубер псэуху и сабиипсэм зихъуэжакъым — ар къабзэу, нэхуу, М. Горькэм и Данко хуэдэу, и гур цIыхубэм гъуэгугъэлъагъуэ яхуищIу псэуащ. «ПсалъэкIэ, тхыгъэкIэ, IэщэкIэ — къыIэрыхьэмкIэ ем пэувырт Зубер, — етх тхакIуэ цIэрыIуэ Хьэх Сэфарбий. — Къыщыхъу щыIэт ар пхъашэ къудейм къыщымынэу, щыгуащIи. АрщхьэкIэ узэримыгу- гъэнуи гу пцIанэт. Абы и мафIэм гу щIыIэпсэ щIыIэр, лейзехьэр игъэткIурт. Ауэ игъэхуабэрт дэхуэхар, дэIэпыкъуэгъу хуэныкъуэр».
И гъащIэр кIэщIми, ар щызу зыгъэщIа усакIуэр, журналист, цIыхубэ лэжьакIуэ цIэрыIуэр Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм хыхьэ Аушыджэр къуажэм 1949 гъэм дыгъэгъазэм (декабрым) и 21-м къыщалъхуащ. Абы курыт еджапIэр къыщиухри ар щIэтIысхьащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и тхыдэ-филологие факультетым. 1972 гъэм еджапIэ нэхъыщхьэр фIы дыдэу къызэриухамкIэ тхылъ иIыгъыу, ар «Ленин гъуэгу» газетым (иужькIэ и цIэр «Адыгэ псалъэу» зэрахъуэкIащ) лэжьакIуэу уври, дунейм ехыжыху а IэнатIэм хуэпэжу пэрытащ. Ар лэжьащ корреспонденту, корреспондент нэхъыжьу, редакцэм дыкъэзыухъурехь дунеймрэ щIыуэпсымрэ хъумэнымкIэ и къудамэм и унафэ-щIу.
Зыпэрыт IэнатIэм щиIэ ехъулIэныгъэхэм, апхуэдэу цIыхубэм яхуэгъэзауэ иригъэкIуэкI лэжьыгъэшхуэхэм къапэкIуэу Бэрбэч Зубер къыхуагъэфэщащ «Адыгей Республикэм щIыхь зиIэ и журналист» цIэ лъапIэр, Абхъаз Республикэм и Леон орде-ныр, фIыщIэ, щытхъу тхылъ куэд.
Мис а и гъащIэ гъуэгуанэрщ усакIуэм и творчествэм лъабжьэ хуэхъужари. Тхыгъэм и пэщIэдзэм къызэрыщыдгъэлъэгъуащи, Бэрбэчым пасэу литературэм гу хуищIат. Иджыри къуажэ еджапIэм щIэсу абы и усэхэр къытрадзэу щIадзат район газетым, ныбжьыщIэхэм папщIэ республикэм къыщыдэкI «Советская молодёжь» газетым. Ар хуэусэрт зыми пимыщI и лъахэм, «зи псы Iубыгъуэр уз псоми хущхъуэ яхуэхъу» Шэрэдж, «нартхэм быдапIэу тхузэтралъхьа ди къуршыжьхэм»:
Шыхулъагъуэ къуршыжьым
Сыкъохьэ и щIыб.
ЩIихьащи, псы хъыжьэр
Махъсымэу мэбыб.
А псори псэ пIейтеям къыпкърыкI лъагъуныгъэшхуэкIэ гъэнщIат. Щалъхуа и хэкум хуиIэ апхуэдэ гурыщIэр зэрыгъунапкъэншэр къигъэлъэгъуат абы, иджыри илъэс 17 ныбжьым иту:
Псыпыхухэу бгым къехуэххэр,
Удз гъэгъа щыгъэу мывэм
зэбгреху.
Гъагъэ, си лъагъуныгъэ, —
Уахътыншэу уэ пхузиIэ фIыгъуэ!
УсакIуэпсэм зэхихырт лъахэм и макъыр, зыхищIэрт абы и гурыгъу-гурыщIэхэр. И усыгъэхэм щигъафIэрт щIэблэр, абы къригъэчэнджэщырт Iуащхьэмахуэ-дадэ («Адыгэ лъэпкъым»), ныбжьыщIэхэр нарт Сосрыкъуэ, Ашэмэз, Батрэз сымэ я лIыгъэм щIигъэхъуэпсырт («Хъуромэ», «Тенджыз Iуфэм», «Ашэмэз и бжьамийр», «Джэж» усэхэр, нэгъуэщIхэри).
ЦIыхугъэр щыкIуэд хъунукъым политикэми, жылагъуэ зэхэтыкIэми, лэжьыгъэ IэнатIэми. Унагъуэми ар икIуэдыкI хъунукъым, егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэри, динри абы хуэлажьэу щытын хуейщ. Ахэращ Бэрбэчым и тхыгъэхэр яIэту абыхэм къахэIукI макъхэр. Ауэ псом хуэмыдэу уса-кIуэм и творчествэм тепщэ щыхъуат Куржы-Абхъаз зауэр. Абы идэнкIэ Iэмал иIэтэкъым зылъэкIыр зылъэмыкIым тегушхуэныр, лъэщым къарууншэр лъэгущIэтын ищIыныр. «Лъэщыр — дунейм екIуу тетырщ, зэхэтыкIэ дахэ зиIэрщ, дуней хъугъуэфIыгъуэхэр зыгъэбагъуэрщ», — щетх абы «Зым и зэран щэм йокI» и статьям. Ауэ цIыху сэфэтым икIыу Iэщэм зэуэ епхъуэ къэрал унафэщI-хэр зэи игъэзахуэртэкъым. Ар цIыхугъэншагъэм и щапхъэ нэхъ икIэ дыдэхэм ящыщу къилъытэрт Бэрбэчым. Аращ куржыдзэр Абхъазым щытеуам щыгъуэ, Апсным и хэкур зыхъумэну кIуа адыгэ щIалэхэм я япэ сатырым езы усакIуэр яхэувауэ щIыщытар.
Абы и Iэщэ мыубзэщхъу хъуат жану игъабзэ и псалъэр. Ауэ ар ещхьтэкъым зауэр, революцэр романтизмэм и акъужьымэр къыкIэрихыу ХIХ лIэщIыгъуэм зыусу щыта европэ усакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэм. УсакIуэм и тхыгъэхэр реализмэм и жыпхъэм итщ, икIи «зауэфI зэрыщымыIэр, абы и кIэр сыт щыгъуи хьэдагъэкIэ зэриухыр» ибзыщIыркъым. Апхуэдэу щытми, щхьэхуитыныгъэр къызэрахьыр «лIыгъэрэ хахуагъэу зэрыщытыр» щытепщэщ абы и тхыгъэхэм. Нобэ гугъу ехьми, пщэдей я «жьэгу мафIэр къызэрызэщIэнэжынур» я фIэщ ещI абы и ныбжьэгъу абхъазхэм. Я къэкIуэнур фIым, дахагъэм зэрыхуэгъэпсар ящигъэгъупщэркъым:
Псэм и щIыналъэм, уэ-рирэ-уо,
Я жьэгужь мафIэр зэщIэгъэнэж.
Лей зытехьахэр, уэ-маржэ-уо,
Зэрыгъуэтыжу гур къызэрокI,
Щхьэхуитыныгъэр, уэ-рирэ-уо,
ЗауэлI гурыщIэ дыгъэу
къыкъуокI.
Абхъазым и щхьэхуитыныгъэр хъумэным къыхуриджэу, лъэпкъым шапэIудз яхуищIу иусащ абы «Джэж», «Генэ и уэрэд», «Къахуэмыгъэдзыха лъэпкъым теухуа балладэ», «Зыгъэбыдэ, Апсны!», «Амзарэ уэздыгъейхэ», нэгъуэщIхэри. Ахэр ихуащ «Джэж» усэ тхылъ цIыкIум (Налшык, 1996).
«Джэж» сборникым нэмыщI Бэрбэчым иджыри тхылъитI къыдигъэкIащ: «Джатэпэрыжэ», «Ашэмэз и бжьамий» (Налшык, 2004). Абы-хэм щызэхуэхьэсащ Зубер и очеркхэр, публицистикэ лэжьыгъэхэр, гъуэгуанэ тхыгъэхэр. Мыхэр езым «Адыгэ псалъэ» газетым хэту къыдигъэкIыу щыта «Ашэмэз и бжьамий» напэкIуэцIырт, дыкъэзыухъуреихь дунейр хъумэ-ным хуэгъэпсарт. Ауэ Бэрбэчым и тхыгъэхэм къызэщIригъэубыдэрт «экологием» и мыхьэнэ псори: «дунейр узыншэнри, лъапсэр тыншыпIэ щIынри, псэр къэбзэнри, шхыныгъуэхэр фIынри, зауэхэр къызэрытпекIуэкIыжри, къэхъукъащIэ шынагъуэхэри, псэущхьэхэм я зэхущытыкIэ нэгъунэ…». А псом щатетхыхькIэ, Бэрбэчыр журналистикэм и жанрхэм икIырти, литературэ Iэмалхэм хуэкIуэрт, и тхыгъэхэр абыхэмкIэ еджэгъуафIи гукъинэжи ищIу. Абы и IэдакъэщIэкIхэм художественнэ псалъэр тепщэ щыхъурт. Ахэр нэхъ ещхьщ прозэу тха басням, ауэ тхыгъэм къыхэхын хуей гупсысэмрэ ущиемрэ езым зэхилъхьэжа усэ едзыгъуэкIэ Iэмал имыIэу иухыжырт.
Мыпхуэдэ гъэщIэгъуэнагъхэр зыдэплъагъуу лъэпкъ литературэм хэтыр Бэрбэчым и тхыгъэхэрщ. Тхылъым ихуа тхыгъэ псори зэрешалIэ абы и пэщIэдзэм усакIуэм хуищIа усэ едзыгъуэм къыщыхьа гупсысэм:
Ди нарт Ашэмэз уэгу-щIыгур
егъэз,
Игъаджэу бжьамийр дреджэ
лъхудийр,
Хуэдгъазэу зыхуейр тхъумэну
дунейр!
Мыр усакIуэм къэкIуэну щIэблэм къахуигъэна уэсятщ: «Дунейр, Хэкур, Унэ-ПсэупIэр къызыхуэтыншэу хъумэжыныр зи къалэн иныр — уэращ, сэращ, дэращ — ар гъэзэщIэнми напагъэкIэ тхьэм дыпэригъэт!» — етх усакIуэм. Ар пхузэфIэмыкIын гуэру зэрыщымытри къегъэлъагъуэ Бэрбэчым. Абы щхьэкIэ узыхуейри зы мащIэ дыдэщ — игъащIэ лъандэрэ лъэпкъым къыдекIуэкI лъапIэныгъэ нэхъыщхьэр — цIыхугъэр — мыгъэкIуэдынырщ, зы лIакъуэм ар сакъыу ихъумэурэ къыкIэлъыкIуэм хэмыщIаIауэ иритыжынырщ.
Мы тхыгъэм дэ къыщыдгъэлъэгъуар Бэрбэч Зубер и творчествэм и зы Iыхьэщ — и усыгъэм нэхъыщхьэу къыхэIукI «цIыхугъэ категорием» езы усакIуэр зэрыхущытарщ. Ауэ и прозэ, публицистикэ тхыгъэхэр къапщтэми, абыхэми щытепщэр ар дыдэрщ. Къэрал, цIыхубэ мыхьэнэ яIэу къиIэт Iуэхугъуэшхуэхэр усэ жанрым къыщимытIасэм деж, абы журналист, литературэ Iэмалхэ- ри къигъэсэбэпырт, къиIуэтэну зыхуей гупсысэхэр абыхэмкIэ иригъэкъужу. Апхуэдэу сабиипсэрэ цIыху хьэлэлу дунейм тета усакIуэ, журналист, цIыхубэ лэжьакIуэшхуэ Бэрбэч Зубер Iэуес и къуэм къыхуиухар гъащIэ мащIэт — илъэс 56-м иту 2005 гъэм гъатхэпэм и 16-м зэуэзэпсэу ар дунейм ехыжащ.
ТIЫМЫЖЬ Хьэмыщэ,
филологие щIэныгъэхэм я доктор.
