Ар езмыгъэджмэ, сымыпсэуфыну къысщохъу!
Иджырей зэманым зэхъуэкIыныгъэщIэ хьэлэмэтхэр щекIуэкI ди къэралыр творческэ цIыху хуэныкъуэщ. Нэхъапэм зэрырагъаджэу щыта Iэмалхэр къекIужыркъым иджырей мардэщIэхэм. Шэч хэмылъу, гъащIэм декIуу, зэфIэкI яIэу къэгъэтэджын хуейщ щIэблэр. Ахэращ дызыхуриджэр «Наша новая школа» лъэпкъ программэщIэм.
ЕджапIэхэм я къалэн нэхъыщхьэщ егъэджэныгъэр нэхъ гъэщIэгъуэну, удэзыхьэхыу гъэпсыныр, щIэблэм я творческэ зэфIэкIым зегъэужьыныр икIи абыхэм ягъуэта щIэныгъэр гъащIэм къыщагъэсэбэпыжыфу егъэсэныр. Ахэр нэгъэсауэ гъэзэщIа щыхъунур еджэныгъэм дегугъумэщ, IэмалыщIэхэр абы къыщыдгъэсэбэпмэщ.
Сэ сыщылажьэ школым илъэс бжыгъэ хъуауэ IэмалыщIэ гъэщIэгъуэн куэд къегъэсэбэп еджэныгъэми гъэсэныгъэми ехьэлIауэ икIи ехъулIэныгъэфIхэри диIэщ. ЕгъэджакIуэ куэдым я дерсхэр ирагъэкIуэкI щIэм тету, компьютерхэр къагъэсэбэпурэ. Апхуэдэхэщ урысыбзэмкIэ, инджылызыбзэмкIэ, химиемкIэ, есэпымкIэ, физикэмкIэ ирагъэкIуэкI урокхэр, пэщIэдзэ классхэми зэрыщрагъаджэр лэжьэкIэщIэр и лъабжьэущ. НэгъуэщI предмет псоми хуэдэу, IэмалыщIэхэр адыгэбзэ дерсхэми, классщIыб лэжьыгъэхэми къыщыгъэсэбэпыпхъэщ. ЕджакIуэхэм щIэныгъэ ягъэгъуэтыным щIыгъуу, ахэр адыгэ хабзэхэми щIыдопIыкI, нэхъыжьхэм я щапхъэ дахэхэр ди тегъэщIапIэу.
АдыгэбзэмкIэ методисту илъэситху хъуауэ солажьэ. А зэманым къриубыдэу сэ селэжьащ «Внедрение проектно-исследовательской технологии в учебно-воспитательном процессе» темэм.
Си дерсхэм къыщызгъэсэбэп Iэмал нэхъ гъэщIэгъуэн дыдэхэм ящыщщ проектнэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэр. Мыбы и лъабжьэ нэхъыщхьэр егъэджакIуэм къарит дерс закъуэмкIэ зэфIэмыкIыу, езы ныбжьыщIэхэми щIэныгъэ зрагъэгъуэтыфу егъэсэнырщ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, щIэныгъэ хьэзыр я пащхьэм иплъхьэр гъэмэщIауэ, езыр-езыру къахутэфу гъэсэн.
«Себгъэсэну уэ ухуеймэ зыгуэрым,
Хуэм-хуэмурэ сыгъакIуэ…
Зэ, зэпызгъэплъыхь…
СегъэIэб, си IэкIэ сыгъэубыд,
СегъэдэIу, и мэм сегъэпэм,
Хъунуми, и IэфIагъым зэ сегъэплъ…
Уа, сыту куэдыщэ къэзгъуэтыфыну
сэр-сэру!»
Апхуэдэ гупсысэ зиIэ сабийм и гурыщIэхэм пэджэжу лэжьэн хуейщ егъэджакIуэр.
«Проект» псалъэр дэркIэ щIэкъым. ЩIэр а Iэмалым и бгъэдыхьэкIэр, и къэгъэсэбэпыкIэращ. ЕджакIуэхэм я гупсысэкIэмрэ я псэлъэкIэмрэ зэпымычу егъэфIэкIуэныр, я акъылым зегъэужьыныр, гуп-гупу зэдэлэжьэфу гъэсэныр — мыхэращ мы Iэмалым и мурад нэхъыщхьэхэр.
Дигу къызэреуэнщи, иджырей зэманым тхылъ еджэу бгъуэтынур мащIэ дыдэщ. Абы къыхэкIкIэ, къэхутэныгъэ лэжьыгъэр хуабжьу сэбэпщ щIэблэр тхылъ еджэным дегъэхьэхынымкIэ. ЕджакIуэм и унэ дерсхэр нэгъэсауэ игъэзэщIэн папщIэ, ар библиотекэм щылэжьэн хуей мэхъу.
Проектнэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэр къыщызогъэсэбэп етхуанэ классым. Псом хуэмыдэу ар къыщытхуощхьэпэ анэдэлъхубзэ дерсхэм. ЯфIэгъэщIэгъуэн дыдэу сабийхэр къыхохьэ абы. Псалъэм папщIэ, адыгэ IуэрыIуатэр джын яуха нэужь, нэхъ ягу ирихьа нарт лIыхъужьым теухуауэ щхьэж езым и проект цIыкIу игъэхьэзырыну унэ лэжьыгъэу пщэрылъ яхузощI. Е классыр гупу согуэшри, гуп къэс лэжьыгъэ къалъос: «Адыгэ псалъэжьхэр», «ПсынщIэрыпсалъэхэр — бзэм зезыгъэужьщ», «Ди дадэ и къуажэхьхэр». Я лэжьыгъэхэр альбому, папкэу, стенду зэхуэхьэсауэ кърахьэлIэж икIи ахэр зэрагъэхьэзыра щIыкIэм утыкум щытхутопсэлъыхьыж.
Дэтхэнэ лэжьыгъэми зэкIэлъыкIуэкIэ тэрэз яIэжу, псори гъэщIэгъуэну щытщ, ауэ еджакIуэхэм нэхъ яфIэгъэщIэгъуэныр иужьрей дыдэрщ — лэжьыгъэр езыхэм зэрагъэзэщIар, абы зыхуигъэIущахэр наIуэ щащIырщ, иджы щIэуэ къежьауэ «презентацэ» жыхуэтIэращ. Лэжьыгъэхэр къащехъулIахэм щогуфIыкI, дагъуэ яIэмэ, абыхэми гу лърагъэтэж жюрим хэтхэм.
Си еджакIуэхэр изогъасэ мурад ягъэувыфу, ар зэрызрагъэхъулIэфынур наIуэ къащIыфрэ нэхъыщхьэр къыхагъэбелджылыкIыфу, зытепсэлъыхьхэр зэрагъэпщэфрэ я лэжьыгъэр ягъэлъэгъуэжыфу, гупым и пашэу е гъэзэщIакIуэу щытыфу, зыхэтхэм зыдрагъэкIуфу, екIуу псэлъэфу.
Си дерсхэр нэхъ купщIафIэ хъун папщIэ, Iэмал имыIэу ахэр изопх нэгъуэщI предметхэм. Къапщтэмэ, урысыбзэмрэ тхыдэмрэ. Ахэр узыфIэмыкIыжыну дэIэпыкъуэгъущ дерсыр нэхъ гурыIуэгъуэ, гъэщIэгъуэн хъун папщIэ.
Класс нэхъыжьхэм «КъШР-м и тхыдэмрэ щэнхабзэмрэ» предметыр илъэс бжыгъэ хъуауэ язогъэдж адыгэбзэм хуэдэ къабзэу, си псэм фIэфI дыдэу. Адыгэ лъэпкъым теухуауэ зэхуэсхьэса материалхэр къысхуощхьэпэ адыгэбзэ дерсхэм деж. Си еджакIуэхэр хэтащ къэхутакIуэ ныбжьыщIэхэм я конференцэу районым щекIуэкIам. Республикэм щекIуэкIа «Шаг в будущее» зэпеуэм етIуанэ увыпIэр къыщытхьащ «Адыгэ шхыныгъуэхэр узыншагъэмкIэ зэрыщхьэпэр» лэжьыгъэмкIэ. 2011 гъэм адыгэбзэкIэ езыгъаджэхэм я «Илъэсым и егъэджакIуэ нэхъыфI» район зэпеуэм етIуанэ увыпIэ къыщытлъэщащ.
Адыгэбзэ дерсхэм къыщызогъэсэбэп сэр-сэру зэхэзгъэувэ схемэхэр, таблицэхэр. Мыхэр сэбэпщ нэхъыфIу темэр ягу ираубыдэнымкIэ.
Иджырей зэманым ди псэлъитIым яз хъуа Интернетри си Iэпэгъуу солажьэ. Ар хуабжьу сэбэпщ егъэджакIуэм и лэжьыгъэр егъэфIэкIуэнымкIэ. Жагъуэ зэрыхъущи, нэгъуэщI егъэджакIуэхэм нэхърэ нэхъ гугъу дохь адыгэбзэр щIэблэм езыгъащIэхэр, сыту жыпIэмэ дэ къэдгъэсэбэпыну методикэу мащIэ дыдэщ къыдэкIыр.
Абы къыхэкIкIэ сэри Интернетым сайт къызэзгъэпэщащ адыгэбзэр езыгъэджхэм папщIэ: proshkolu.ru — Клуб учителей черкесского языка и литературы. Мы сайтым хэт и IэрыкIри ирилъхьэфынущ е къигъэсэбэпыфынущ.
«Адыгэбзэр гугъущ, а предметыр щхьэ къыхэпха?» — къыщызжаIэкIэ: «Си псэм фIэфI дыдэщ, ар езмыгъэджмэ, сымыпсэуфыну къысщохъу!» — яжызоIэ. А предметыр апхуэдизу фIыуэ щIэслъагъур зи фIыщIэр еджапIэм адыгэбзэкIэ сезыгъэджахэу Мамбэт Розэ Iэубэчыр и пхъумрэ Псэун Марие Малыч и пхъумрэщ, егъэджакIуэ IэщIагъэм сыхуэзыгъэса, а предметыр фIыуэ сэзыгъэлъэгъуа, педколледжым адыгэбзэр щезыгъэдж Ажий Сарэщ. Абыхэм фIыщIэ гуапэ яхуэсщIыну сыхуейщ.
МЫЖЕЙ Маргаритэ.
Инжыджышхуэ курыт еджапIэ.
