
Къатхъэн Назир и къуэ Мухьэмэд
И щIалэгъуэр зауэм ирихьэлIэу нэщIэбжьэ куэд илъэгъуами, гъащIэ хьэлэмэт къигъэщIащ техникэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор, ЩIДАА-м и академик, Ленинград артиллерие академием и кафедрэм и унафэщIу щыта, генерал-майор Къатхъэн Мухьэмэд.
Уи блэкIар умыщIэу пщэдей блэжьынур пхуэубзыхунукъым, сыту жыпIэмэ узыдэплъеин, щапхъэрэ бзыпхъэрэ пхуэхъун ухуейщ. Езыр зыдэплъеин, «абы хуэфащэу сыщытащэрэт» жыхуиIэн Мухьэмэд иIэт. Ар и адэ Назирт. Революцэм и зэманым адыгэ цIыхубэр бэнэныгъэ гуащIэм къыхуэзыIэтахэм ящыщт Назир. Граждан зауэр къэхъейуэ совет властыр гузэвэгъуэ щыхэхуэми, къэрэхьэлъкъыр аргуэру къызэщIиIэтэри, революцэр яхъумэжыныр къызэригъэпэщащ. Къэбэрдей шуудзэм и дзэзешэу щыта лIы хахуэм и бынхэм я насып имылъэгъуами, абыхэм езыр зыщагъэгъупщакъым. Ар я псэм хэлъу, ягу щагъафIэу лIыпIэ иувахэщ.
ЦIыхухъу зыщхьэщымытыж унагъуэр «тыншу псэуащ» жыпIэныр къезэгъыркъым. И анэм и щIэгъэкъуэну Мухьэмэд къэхъуащ. Ар гурыхуэт, техникэм дихьэхырт. А зэманым хэт и ныбжьыщIэт лъакъуэрыгъажэм сышэсащэрэт жызымыIэр? Мухьэмэд махуэ псом щысыфынут пэщащэу, приемник, патефон хуэдэхэр зэпкърилъхьэу, зэпкърихыжу.
Ауэ фIыуэ илъагъу Iуэхум хуеджэну ехъулIакъым. 1940 гъэм Къатхъэн Мухьэмэд дзэм ираджэ, Брест ипщэIуэкIэ щыIэ топгъауэ полкым къыхохутэ. ЕсэпымкIэ Iэзэ щIалэр есэп ищIынуи ягъэув: батареем и топхэр щыуэкIэ тэмэму триухуэну и къалэнт. А Iуэхум ар зэрыхуэгурыхуэр нэрылъагъу хъуащ топгъауэхэм я еджэныгъэ зыщIидзам. Зыщагъасэ щIыпIэр Брест пэгъунэгъуу щыIэт. Махуэ псом лъэуджыджахэр емызэшахэу, уэрэдхэр жаIэу я хэщIапIэхэм къекIуэлIэжырт. Сэлэт куэдым я лъакъуэхэр зэрызэдадзым щIэдэIуурэ лъэ макъхэмкIэ Мухьэмэд ибжыну хуежьэрт дзэ пакIэ къэс сэлэт дапщэ хъуми…
ПщыхьэщхьэкIэ хэт шахмат джэгурт, хэт газет еджэрт, нэхъыбэм хъыбар жаIэу зэхэст. Апхуэдэу кIуэрт зэманыр, къэралым и щIыпIэ Iэджэм къикIахэр ныбжьэгъу зэхуэхъуахэу, армэ нэужьым зэкIэлъыкIуэнхэу къызэрыгъэгугъэу. Абыхэм я нэхъыбэм къахуиухатэкъым я жьэгу пащхьэ ягъэзэжыну, я адэ-анэхэр, я къэшэнхэр ялъагъужыну.
Мэкъуауэгъуэм и 22-м пщэдджыжьым кIуэ пэтми нэхъ гъунэгъу къэхъу зэщIэвууэ макъ пхъашэхэр къызэхахащ. Брест адрыщIкIэ нур дыхьэрэнхэр къыщызэщIэнэрт, мафIэ лыгъейуэ уафэ джабэм кIэридзэу. Казармэхэм къыщIэжауэ псори ипщэкIэ плъэрт, Iэдакъэжьауэ ящIурэ…
А псор зищIысыр сэлэтхэм къащыгурыIуар кхъухьлъатэ ву макъхэр гъунэгъу дыдэ къэхъуу бийм и «Юнкерсхэр» къалъэгъуа нэужьщ. Ахэр куэд хъурт. Къуаргъ фIыцIэжьхэм хуэдэу къызэрыхьхэрт, гуп-гупурэ ипщэкIэ къызэрыкъуэххэурэ.
Я щхьэфэцхэм зыкъиIэтауэ, сэлэтхэри офицерхэри умэзэхауэ зэхэтхэт къэхъуар я фIэщ ямыщIмэ нэхъ къащтэу, ар зыгурагъэIуэну хуэмейуэ. Абы щыгъуэ дэтхэнэми «игъэжеижырт» дяпэкIэ зыхунэмысыжыну хъуэпсапIэхэр, мурадхэр.
Къатхъэныр зыхэт дивизионыр къэрал гъунапкъэхэмкIэ кIуатэри, Семятиче къалэм деж бийм щыпэщIэуващ. ГъущI гъуэгур гъунэгъут. Ари хъумэжын хуейт. Ди зауэлIхэм къафIэIуэхуакъым Бэракъ плъыжьыр и щыгум щыхуарзэу Буг телъ гъущI лъэмыжым къызэпрыкI мафIэгур. Ауэ къэса нэужь, къалъэгъуащ ар жыркIэ зэщIэIулIауэ, IэщэкIи зэщIэузэдэжауэ бийм къызэриутIыпщар.
Ди топ псори иджыри ягъэувакIэтэкъым. Хьэзыр хъуахэмкIэ уэн зэхаублащ.
Нэмыцэ бронепоездыр, ныкъуэкъутэ щыхъум, икIуэтыжащ. Япэ текIуэныгъэм совет зауэлIхэр къызэщIиIэтат. Нэхъ къызэрамылъагъунум хуэдэу я топхэр ягъэуващ, шэхэр къагъэхьэзыращ.
Дивизионым хэщIапIэ ищIа Заболотнэ къуажэм куэд мыщIэу фашист танкхэр къыдыхьэу къалъэгъуащ. Гъэпсауэ щыт топхэм уэуэ щIадзэри, танк зыбжанэ якъутащ, адрейхэр икIуэтыжащ, зауэ-банэ хэмыту.
Дакъикъэ бжыгъэ нэхъ дэмыкIыу бийм и кхъухьлъатэхэр къащхьэщыхьащ, уахъуэщIыхъуэр зэрахьэрти абыхэм, зыкъагъэлъахъшэрти, я бомбэхэр къраутIыпщхьэхырт. Абдежым щыхэкIуэдащ офицер, зауэлI зыбжанэ, уIэгъэ хъуари куэдт.
Нэмыцэхэр хущIэкъурт я гъуэгум жырым хуэдэу къыщыпэувахэм кIэ иратыну. Арат щIэмыувыIэжыххэр. Ахэр кхъухьлъатэхэмкIэ щэнейрэ къащхьэщыхьащ, тхуэ танкхэмкIэ къебгъэрыкIуащ, ауэ Къатхъэным и гупыр хуэгъэгулэзакъым, и пIэм хуигъэкIакъым.
Махуэ псом къэныкъуэкъуа нэужь, жэщ зэрыхъуу фашистхэм совет топгъауэхэм къыпакIухьу щIадзащ. Дыдейхэри, утыкум зыкърамынэн пап-щIэ, икIуэтащ.
Къатхъэн Мухьэмэд и псэм емыблэжу щызэуащ Ипщэ, Брянск, Воронеж фронтхэм. Къулыкъу зыдищIа, япэу зауэм къыдыIухьа и ныбжьэгъу куэд хамэ щIыпIэхэм щыфIэкIуэдащ.
КIуэ пэтми ар нэхъ Iэзэ хъурт. Абы лейтенант дамэтелъхэр къратат, топгъауэ гупми и унафэщI ящIат. Иджы советыдзэр ебгъэрыкIуэ зэпытт, зауэр къыздикIамкIэ кIуэжырт.
1943 гъэм и мэкъуауэгъуэ мазэм Къатхъэныр полкым и штабым ираджэ. «Дынохъуэхъу, лейтенант, пщIэ къыпхуащIащ. Дзержинскэм и цIэр зезыхьэ артиллерие академием уагъакIуэ…»
Самарканд щыIэ академиер 1944 гъэм Москва къагъэIэпхъуэж. ЕджапIэ нэхъыщхьэр Къатхъэным фIы дыдэу къеухри, щIэныгъэ лэжьакIуэ мэхъу. Зы илъэс докIри, Ут Плъыжьым щекIуэкIыну ТекIуэныгъэм и Парадым хэтыну дзыхь кърагъэз.
1959 — 1979 гъэхэм Мухьэмэд Ленинград дэт артиллерие академием щолажьэ. ТехникэщIэм, кибернетикэм дехьэх, тхылъ зыбжани къыдегъэкI. 1962 гъэм ар щIэныгъэхэм я доктор мэхъу, илъэсипщI докIри, генерал-майор ящI. ИужькIэ Къатхъэным къыфIащ «Урысей Федерацэм щIэныгъэмрэ техникэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр (1975), Адыгэ Академием хагъэхьэ (1992).
Къатхъэн Мухьэмэд Вагъуэ Плъыжь, Хэку зауэ (нагъыщитI), Лэжьыгъэм и Бэракъ Плъыжь орденхэр, медаль куэд къратащ.
И ныбжьыр илъэс 75-м иту адыгэлI хъыжьэр, щIэныгъэлI цIэрыIуэр 1997 гъэм дунейм ехыжащ.
Хейкуардэ Мусэбий.
Адыгэхэм къызэралъытэмкIэ, хьэщIэм ухуэгуапэныр къалэн лъапIэщ. ГъуэгурыкIуэр къулейми тхьэмыщкIэми, цIыхушхуэми къызэрыкIуэми дэнэ щIыпIи гу къабзэкIэ щрагъэблагъэ, псоми пщIэ къыхуащI, жьантIэм дашэ, абы хуит имыщIауи унэр зейр тIысыркъым. Бысымым, и щхьэ зэрыхуэсакъыжым хуэдэ дыдэу, хьэщIэм хуэсакъыну къытохуэ. Еблэгъар и бий кIэуфIыцIу щытми, ар хьэщIэу щытыху, и щхьэм щхьэц налъэ къыхигъэхунукъым.
Боденштедт Фридрих.
1845 гъэ
Маршал Тхъугъэ ФуIэд-пэщэ (Тырку)
Адмирал Ушаков Фёдор (Урысей)
Генералиссимус Черкасский Михаил (Урысей)
Генерал-полковник Шурдым Тiэхьсин (Иордание)
Генерал-майор Хьэгъундокъуэ Едыдж (Урысей)
Тхьэгъэзит Рэфикъ
Узыншэу ущыт
Псэр пытыху
Гупсысэ тIэкIу,
ГугъапIэ тIэкIу —
Гур зыгъэпсэху.
Псэр пытыху
Гуапагъэ тIэкIу,
ГуфIэгъуэ тIэкIу —
Гур зыгъэпсэху.
Псэр пытыху
ГурыщIэ IэфI,
ЦIыхуфI и нэфI —
Гур зыгъэпсэху.
Псэр пытыху
Жьэгу пащхьэ Iугъуэ,
Зы псы Iубыгъуэ —
Гур зыгъэтIыс.
Псэр пытыху
Адыгагъэ тIэкIу,
Къуэшыгъэ тIэкIу —
Гур зыгъэнэху.
Псэр щыхэкIым
Зэ Iуплъэжыгъуэ,
Хэку жьы Iубыгъуэ —
Абы и ужькIэ
Узыншэу ущыт.
Тырку, Мараш къалэ
Ди псэлъэгъухэр
Брам (Куэблэ) Алатин: Адыгэбзэм гуащIэшхуэ иIэщ, абы зыкъуегъащIэ, зыкъыпхуеIуатэ
Адыгэ лъэпкъым, бзэм, щэнхабзэм ехьэлIа Iуэху щхьэпэ куэд зэфIэзыгъэкI цIыхущ Брам (Куэблэ) Алатин. Илъэс 25-м щIигъуауэ егъэджакIуэу мэлажьэ, Тыркум и къалэ зыбжанэм ирагъэблагъэурэ курыт школхэм, лицейхэм щылэжьащ, еджапIэм и унафэщIуи щытащ. Езыр хуабжьу дихьэхыу толэжьыхь этимологиемрэ фонетикэмрэ.
Адыгэ Iуэхум зигури зи псэри хэзылъхьэ щIалэр Узун-Яйла иджыблагъэ щекIуэкIа фестивалым лъэщу хэлIыфIыхьащ. Алатин щыгъуазэщ нобэ Тыркум ис ди лъэпкъэгъухэм я щыIэкIэ-псэукIэм, бзэмрэ хабзэмрэ хъумэным и Iуэху зыIутым, хэхэс адыгэхэм ягу зэрыгъум, нэгъуэщIхэми. Ахэр къедгъэIуэтэн мурадкIэ, упщIэ зыбжанэкIэ зыхуэдгъэзащ.
— Алатин, хэхэс адыгэм, псом хуэмыдэу Тыркум щыпсэухэм, я бзэр, хабзэр яIэщIэмыхунымкIэ, я лъэпкъ хъугъуэфIыгъуэр яхъумэу къэгъуэгурыкIуэнымкIэ лэжьыгъэшхуэ зэребгъэ-кIуэкIым сыщыгъуазэщ. Нобэ япэу дызэхуэзэу арами, интернеткIэ долъагъу уэ уи лъэпкъым хууиIэ гууз-лыузымрэ зепхьэ Iуэхухэмрэ. Мис абыхэм утезгъэпсэлъыхьыну сыхуейт.
— Псом япэрауэ, фIыщIэ фхузощI хэкум фыкъикIыу Узун-Яйла фестивалым фызэрыхэтам папщIэ. Адыгэр щIыпIэ куэдым щызэбгрыдзащ. Фэ фыдидэIэпыкъуэгъуу хэхэсымрэ хэкурысымрэ я хъыбар зэрыщIэным дытелажьэмэ, куэд къыдэхъулIэнущ.
Сэ нэхъ гъунэгъуу зыкъывэзгъэцIыхумэ, Узун-Яйла хиубыдэ адыгэ жылэм сыкъыщалъхуащ, си нэр къызэрызэтесхрэ адыгэбзэщ зэхэсхар, аращ псэлъэн зэрыщIэздзари. ИтIанэ школым сыкIуа нэужь, тыркубзэр зэзгъэщIэжащ. ЗдэкIуам Тхьэм щигъэтынш, си адэшхуэр хьэщIэщ унэм ису, къуажэ Iуэху, лъэпкъ Iуэху зэрихуэу игъащIэми къекIуэкIащ. Ар щIыжысIэр, адыгэ щэнхабзэр, псэукIэр тлъагъуу, тхыдэ хъыбархэр зэхэтхыу дыкъыдэкIуэтеящ. Балигъ сыхъури, университетым сыщIэтIысхьащ, школхэм, лицейхэм егъэджакIуэу сыщылэжьащ. Инджылыз, хьэрып, фарс, тырку, адыгэ — а бзэхэм яужь ситащ.
Зы лъэхъэнэ гуэрым дунейпсо эпосыр едгъэджырт. Ауэ абы ди нарт эпосыр яхэттэкъым. Дунейм япэ дыдэу къытехьа эпосыр «Гильгамеш теухуа эпос»-ращ. Ар шумер хъыбархэм къытращIыкIыжри, аккадскэбзэкIэ ятхыжауэ щытащ. Зи гугъу сщIы эпосыр къагъуэтыжщ, тыркубзэкIи зэрадзэкIыжри, еджапIэ нэхъыщхьэхэм я программэм хагъэхьат. Ар щезгъэджым, куэд щIэзджыкIащ сэри, икIи Гильгамеш теухуа хъыбарым адыгэбзэм хэт псалъэ куэд хэслъагъуэри, къэстIэщIым-къэстIэщIурэ мы Iуэхум сыхихьащ.
— Зы лъэхъэнэ Бандырма Хасэм и тхьэмадэу узэрыщытар сощIэ. Нобэ сыт я псэукIэ абы дэсхэм, хасэ лэжьыгъэм къыпащэрэ?
— 2007 гъэм щегъэжьауэ Бандырма къалэ Хасэм и тхьэмадэу сыщытащ. А лъэхъэнэм абы къекIуалIэхэм мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэху гуэри ящIэртэкъым, ауэ зэхуэс къудейуэ арат адыгэбзэкIэ зэдэуэршэрын щхьэкIэ. Абы щыгъуэми иджыри сэ псом япэ изгъэщыр бзэр зэгъэщIэнырщ, пхызгъэкIыну зи ужь ситри арат. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, ди къуэшхэм я нэхъыбэр хамэбзэм зэрыхущытым хуэдэущ анэдэлъхубзэм зэрыхущытыр, хуейм зригъащIэу, хуэмейм зримыгъащIэу. Ар мыхъун Iуэхущ. Лъэпкъыр щыщыIэнур бзэр псэумэщ. Ауэ ди гуапэ зэрыхъущи, иужьрей зэманым цIыхухэми нэхъ зэхащIыкI хъуащ бзэм и мыхьэнэр.
2006 гъэм Тыркум къыщызэIуахауэ щытащ адыгэбзэкIэ езыгъэджэнухэр щагъэхьэзыр курсхэр, цIыху 40 щIэсу. Дэри Бандырма къыщызэдгъэпэщат ар икIи илъэсищкIэ хъарзынэу лэжьащ.
— Нобэ хамэ къэралхэм щыпсэу адыгэхэр зыхэсхэм яхэмышыпсыхьын щхьэкIэ сыт мыхьэ- нэ нэхъыбэ зэтыпхъэр, сыт хуэдэ Iуэхухэра япэ игъэщыпхъэр?
— Пэжым ухуеймэ, илъэс 15 — 20 ипэкIэ дызэрыта щытыкIэм нэхърэ куэдкIэ нэхъыфI хъуащ ди Iуэхур. Тыркур къапщтэмэ, нобэ къэралым зыкъытщIигъакъуэ хъуащ. Гулъытэ хэха къытхуещIри, абы ди Iэмалхэр нэхъыбэ ещI. Нобэ Тыркум ит сыт хуэдэ къали Хасэ щолажьэ, абы бзэр щрагъэдж. УзыщыгуфIыкIын Iуэхущ мыр, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, нэхъапэм Хасэм щызэхуэс адыгэхэр тыркубзэкIэ я лъэпкъ, я щхьэ Iуэхум тепсэлъыхьу щытамэ, иджы зэрыпсалъэр адыгэбзэщ, ар бзэр егъэджыным къиша Iуэхущ.
ЩIалэгъуалэм я гугъу пщIымэ, нэхъыбэм бзэр яIурылъкъым, ауэ хуэмейуэ, яужэгъуауэ аракъым, атIэ зэрамыщIэр ягу къеуэу, зрагъэщIэну я нэ къикIыу апхуэдэщ. Илъэс 40 хъу щIалэр лэжьыгъэ нэужьым, жэщ курсым Хасэм макIуэ и анэдэлъхубзэр зригъэщIэн щхьэкIэ. Ар хъарзынэкъэ?!
ЕтIуанэрауэ, 2010 гъэм щегъэжьауэ къэрал школхэм адыгэбзэ щебгъэджыну хуитыныгъэ щыIэ хъуащ, ауэ абы папщIэ сабиипщI классым щIэсын хуейщ. 5-нэ, 6-нэ, 7-нэ классхэращ ар щрагъэджри, а классищми зэгъусэу адыгэ ныбжьы-щIи 10 къыхэпшыфмэ, ирагъэджэфынущ. Мы гъэм Тырку школхэм сабий 236-м адыгэбзэр щрагъэдж. Ахэр зэредгъэджэн тхылъхэр къыдэдгъэкIынымкIэ, къэтщэхунымкIэ къэралыр дэIэпыкъуэгъу къытхуэхъунущ.
— Иджыри дызыщыгуфIыкIахэм ящыщщ Дюзджэ къалэм дэт къэрал университетым анэдэлъхубзэм зэрыщыхурагъаджэр. Ар факультет щхьэхуэ, щIэтIысхьэн, щеджэн ягъуэтрэ?
— Адыгэ литературэмрэ тхыдэмкIэ факультет щхьэхуэщ ар, илъэсиплI хъуауэ мэлажьэ. Зы илъэсым цIыху 20 хуэдиз къащтэ. Мис мы гъэм япэу къаухауэ аращ япэ гупым. ЦIыху 17-м диплом иратыжащ. ЦIыху 20-р къэрал ахъшэкIэ еджэну къащтэ, езым и ахъшэкIэ еджэну щIэтIысхьэнуи хуитыныгъэ яIэщ. Магистратурэ иIэщи, сэри сахэту цIыхуи 8 дыхъуу дыщоджэ. КъищынэмыщIауэ, щIэныгъэ лэжьыгъэ щыпхыбгъэкI къудами иIэщ. Ди гуапэ зэрыхъущи, Къайсэр университетми иужь щихьащ а Iуэхум. Мы гъэм емыхъулIэми, етIанэгъэ, Тхьэм жиIэмэ, адыгэбзэр щрагъэдж факультет къызэIуахынущ. Апхуэдэу Самсунри дигу илъщ, Тыркум ис адыгэм я нэхъыбэр щыпсэур а къалэращи, абы ещанэ къудамэр щылэжьэнущ. Абыхэм япэщхьэхуэу иджыри зы хуитыныгъэ щыIэщ Тыркум. Сыт хуэдэ Iуэхум удихьэхми, цIыхуипщI узэрыгъэхъумэ, курс къызэIупхыу, узыхуей IэщIагъэм ущыхуеджэ хъунущ, школми, университетми емыпхауэ. Апхуэдэуи бджы хъунущ адыгэбзэр, зыри пэрыуэгъу къыпхуэхъунукъым. Къэралыгъуэ хабзэм къеубыд, сыт хуэдэ предметри адыгэбзэкIэ ебгъэджу уней школ къызэIупхынри, къакIуэхэм мазапщIэр яту, жэрдэмщIакIуэм школыр игъэлажьэу. А псори Iэмал хъарзынэу диIэщ, ди лъэпкъ зэхэщIыкIыр «къэлажьэрэ» къекIуэлIэн дгъуэтмэ.
— Школым, университетым къуит Iэмалхэри хъарзынэщ, ауэ анэдэлъхубзэр пIурылъыныр къыщежьэр унагъуэращ. Уэ дауэ уеплърэ, Тыркум ис адыгэ унагъуэхэм адыгэбзэр илъ, хьэмэрэ Iэпэдэгъэлэл ящIрэ?
— Дунейм уеплъмэ, зэманым зыдихъуэжурэ макIуэ. Лъэпкъри апхуэдэ зэхъуэкIыныгъэхэм демыкIумэ, адрей лъэпкъхэм ялъэщIыхьэнукъым. Къуажэхэм дыщыдэс лъэхъэнэм, дэ бзэ зэгъэщIэным теухуауэ зы гугъуехьи дыхэтакъым, уеблэмэ, нэгъуэщIыбзэ щыIэу дымыщIэу дыкъэхъуащ ди школ кIуэгъуэ хъуху. Зэманыр кIуэурэ цIыхур псэун щхьэкIэ, къалэхэм Iэпхъуэу хуежьащ. ЗдэIэпхъуам и щхьэ къатым тесри, и лъабжьэм щIэсри, къыбгъурысхэри нэгъуэщI лъэпкъыу зэрыщытым къыхэкIкIэ, нэгъуэщIыбзэкIэ упсэлъэн хуей мэхъу. Телевиденэм адыгэбзэ къызэримытым, школым узэрыщеджэр зэрыхамэбзэм ипкъ иткIэ, уэри абы нэхъ хуэшэрыуэ уохъу, ухуейми ухуэмейми.
КъищынэмыщIауэ, дэ ди натIэ хъуар арати, дуней псом зэбгрыпхъа дыщыхъуащ, хамэбзэкIэ псалъэ лъэпкъхэм дахэсу. Абы къыхэкIкIэ, адыгитI зэхуэзар зэрызэпсалъэр инджылызыбзэщ, е урысыбзэщ, ИнтернеткIэ зэрызэрыщIэр хамэбзэщ.
— Тыркум исхэм ящыщу бзэр нэхъ зыIурылъыр нэхъ ныбжь зиIэхэращ. Ахэр къуажэм зэрыдэсара апхуэдэу щIыщытыр, хьэмэрэ иджы щыIэхэр хуэмеижрэ?
— Си анэшхуэм тыркубзэкIэ «къакIуэ» псалъэмрэ «кIуэ» псалъэмрэ зэхимыгъэкIыфу дунейм ехыжащ. Ар щIыжысIэр, абыхэм адыгэбзэ фIэкIа ямыщIэу Тыркум зэрисаращ. Иджы дунейр нэгъуэщI хъуащ. Къалэ зэмылIэужьыгъуэхэм щызэбгрыкIащи, езыхэр зэхуэзэркъым, нэхъыбэм зэрахьэ бзэр къагъэсэбэп хъуащ.
Интернет къудейм фIэкIа хэмытми, зэхъуэкIыныгъэкъэ?! Дыщыпсэу лъэхъэнэм и нэхъ революцэ ину къэслъытэр Интернетыр къызэрагупсысарщ. Абы Iуэху куэд дегъэкI, псэукIэр ирегъэфIакIуэ. Дэри ди лъэпкъым ифI къыпытхыфу къытхуэгъэсэбэпынут ар.
— Пэжщ, Интернетыр IэмалыфIщ цIыхухэм я хъыбар зэIэпахынымкIэ, зэрыщIэнымкIэ, нэхъ гъунэгъу зэхуэхъунымкIэ. Ауэ, псори дызыгъэпIейтей адыгэбзэм ехьэлIауэ жыпIэмэ, илъэс зыбжанэ хъуауэ адыгэбзэр латин хьэрфыпкъым тету яджмэ нэхъ къащтэу псалъэмакъхэр къокIуэкI, сыт хуэдэбзэ ирипсалъэ адыгэри апхуэдэу нэхъ тыншу зэхуэтхэнущи. Ар си щхьэкIэ къасщтэркъым, сыту жыпIэмэ, диалект зэмыщхьхэмкIэ псалъэ адыгэм дежкIэ аргуэру хьэрфыпкъ зэмыщхькIэ тха алыфбейр лейуэ къызолъытэри. Сабийми, балигъми, сыт хуэдэ хамэ къэралыбзэри щызригъэщIэфкIэ, адыгэм кирилл хьэрфыпкъымкIэ адыгэбзэр къехьэлъэкIыну?
— Мы Iуэхум теухуауэ бзэщIэныгъэрылажьэхэр хэту конференцхэр екIуэкIащ. Сэ сызэреплъыр къыпхуэсIуэтэнщ. Лъэпкъ къэс езым и алыфбей гъэпсыкIэ иIэжщ. Дэ ди лъэпкъ алыфбейр щызэрахьэр хэкуращ, Урысейрщ. Дэ мыбдеж дызэрисым щхьэкIэ езым ди алыфбей дгъэпсыжыныр щыуагъэшхуэщ. Китайм езым и алыфбей иIэжщи, ар зрегъащIэри бзэр ищIэ мэхъу, хьэрыпыр аращ, дэри ди бзэр зэрызэдгъэщIэнур ди лъэпкъ алыфбейращ, школым зэрыщедгъэджэн хуейр хэкум къыщыдэкI тхылъымрэ ар зэрытха хьэрфыпкъымрэщ. Абы дытемытрэ — хуабжьу дылъэпэрэпэнущ. Псалъэм къыдэкIуэу жыпIэмэ, зы адыгэ псалъэм латин тхыкIэ лIэужьыгъуэу 7 иIэщ. Ар узыгъэлъэпэрэпэнухэм я зы щхьэусыгъуэщ. Аращи, ди алыфбейм дытетыныр сэ нэхъ сфIэкъабылщ. Ари ныкъусаныгъэншэкъым, ауэ ар зэгъэзэхуэжын хуейуэ аращ, армыхъумэ, IэщIыб пщIы хъунукъым.
— Илъэс тIощIым щIигъуауэ топсэлъыхь адыгэм зы тхыбзэ иIэн зэрыхуейм…
— Мис ар зэдмыгъэхъулIэнкIэ Iэмал иIэкъым. ЩIэныгъэлIхэми, университетми, къэралыгъуэми и Iэмалхэр къэдгъэсэбэпу дытехьэн хуейщ зы тхыбзэм. Мыр зы цIыхум хузэфIэкIынукъым. Хуэм-хуэмурэ телэжьыхьу, тепсэлъыхьу, илъэситху текIуадэми, илъэсипщI ихьми, гъэзэкIуэн хуей Iуэхущ.
— Бзэр хъума хъунымкIэ, лъэпкъыр лъэпкъыу къызэтенэнымкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхуу къызолъытэ, езым и бзэкIэ къыдэкI, лажьэ газет, телевиденэ, радио иIэныр. Тыркуми къыщыдокI лъэпкъым и тхыдэр, щэнхабзэр, бзэр хъума хъунымкIэ тхыгъэ хьэлэмэт куэд къызытехуэ, фи хъыбархэр зытет газет. Уэ абыхэм уадолажьэ, сыт нэхъыбэу зытеухуар абы къытрадзэхэр?
— Сэ «Жьынэпс» газетым зы плIанэпэ сиIэу илъэсищрэ ныкъуэрэ хъуауэ сыщотхэ. Мазэ къэс зэ къыдокI а газетыр, нэхъыбэу щэнхабзэращ зытепсэлъыхьыр. Сэ адыгэбзэкIи тыркубзэкIи согъэхьэзыр си тхыгъэхэр. Бзэм, этимологием, щэнхабзэм теухуа тхыгъэхэр согъэхьэзыр. Ди бзэм гуащIэшхуэ иIэщ.
2009 гъэм Мейкъуапэ щекIуэкIа конференцым сыхэтащ сэ. ЦIыху 26-рэ хуэдиз къыщыпсэлъащ абы, абы жаIахэри тхылъу къыдэкIыжащ. Сигу хэхъуауэ сыкъэкIуэжащ абы щыгъуэ. Илъэси 126-рэ дэкIат сэ си адэжьхэр хэкум зэримысыжрэ, сэ адыгэбзэм сыхуеджатэкъым, итIани, шапсыгъ, къэбэрдей, нэгъуэщI диалектхэри къызгурыIуэу сыщIэсащ абы. Ар сэракъым зи фIыгъэр, бзэм и гуащIэращ зи фIыгъэр. Уи анэдэлъхубзэм зыкъуегъащIэ, зыкъыпхуеIуатэ, зы псалъэм и мыхьэнэ дыдэр умыщIэми, къыбгуроIуэ. «Жьынэпсым» нэхъыбэу сызытетхыхьри аращ — бзэм зиужьа зэрыхъунырщ, лъэпкъ щэнхабзэр хъумэнырщ, адыгэбзэр тIурылъынырщ.
Епсэлъар НэщIэпыджэ Замирэщ.
Къайсэр къалэ
Дамэ пэлъытэ
IуэрыIуатэм игъэбелджылыркъым нартхэм я ныбжьыр, ауэ шэч зыхэмылъыр зыщ: щIэныгъэр щыхьэт зэрытехъуэмкIэ, «Нарт» эпосым и купщIэм илъэс минищ нэхърэ нэхъ мащIэ ныбжь иIэкъым. Апхуэдэ ныбжь яIэщ Сосрыкъуэ и хъыбархэми.
Сосрыкъуэ къыщыхъуар Псыжь Iуфэщ — хъыбар куэдым къыхощ ар. Балигъ хъуа нэужь, зекIуэ ежьамэ, Сосрыкъуэ щыболъагъу Тэн Iуфи. Тэн е Тэн губгъуэ ущрохьэлIэ адрей нартхэми — Бэдынокъуи, Ашэмэзи, Батрэзи, Къанж и къуэ Щэуеи. Абыи къыщызэтеувыIэркъым: Индыл зэпрокIри шыбэр къызэпраху. Дауи, нарт хъыбархэм Тэни Индыли я цIэ къыхэхуэнтэкъым, пасэрей адыгэхэм ар зекIуапIэ яхуэхъуауэ щымытатэмэ. ЗекIуапIэ яхуэхъуам и закъуэкъым: тхыдэр щыхьэт тохъуэ пасэрей адыгэхэм я щIыналъэм и гъунапкъэм Тэн нэс зидзу зэрыщытам.
Адлер
Нарт
Абрэдж
Арбыдж
Ашэбей
Ашэмэз
Батыр
Псыжь нэгъуэщI лъэпкъхэр къызэреджэр Кубанщ, а цIэми ныбжьышхуэ иIэщ — пасэрей алыджхэм я деж къыщежьащ. Адыгэхэр ПсыжькIэ зэджэ псым пасэрей алыджхэр ГипанискIэ еджэу щытащ, нэгъуэщIу жыпIэмэ, — Шыпс. ЗэралъытэмкIэ, алыджхэм Псыжь апхуэдэцIэ фIащын щIэхъуар абы и Iуфэр шыбз гуартэ бжыгъэншэхэм яуфэбгъуауэ зэрыщытарщ: дуней псом щыцIэрыIуэ адыгэшым илъэс минищ ирокъу и ныбжьыр — апхуэдиз хъуауэ зэрахуэ адыгэхэм шы. Нартхэм я лъэхъэнэм дунейм къытехьэри, лIэщIыгъуэ зыбжанэ къызэпичащ адыгэшым, шы лъэпкъ цIэрыIуэхэм ящыщ зы хъун папщIэ.
Адыгэхэм ижь-ижьыж лъандэрэ шы зэрызэрахуам щыхьэт тохъуэ археологхэм щIы щIагъым къыщIахыж пасэрей хьэпшыпхэ-ри, пасэрейхэм къызэранэкIа хъыбархэри. Илъэс минитI и пэкIэ щIалъхьауэ щыта синд дзэпщ гуэрым и кхъащхьэм тращIыхьы-гъа Iуащхьэм археологхэм къыщIахащ шы щиплIым я къупщхьэ; дауи, пасэрей адыгэхэм шы куэдыкIейуэ Iэджи щIауэ зэрамыхуэтэмэ, я дзэпщым апхуэдиз шы дыщIалъхьэнтэкъым.
Тхыдэм къыхэнащ мыпхуэдэ хъыбар: пасэрей дзэпщ цIэрыIуэ Александр Македонскэм (Искандер Зулъкъарнэйн) и адэм, пащтыхь Филипп, Псыжьрэ Тэнрэ къыщищэхугъащ шы мин тIощI.
Албэч
Алдар
Iэмал
Барс
Дон
Зэчыр
Пасэ дыдэу цIэрыIуэ хъури, адыгэшым и пщIэмрэ и уасэмрэ зэи ехуэхыжакъым, абы щыхьэт техъуэфынущ мы зы щапхъэри: шы ящэхун щхьэкIэ, сатуущIэхэр щызэхыхьэ кърым бэзэрхэм адыгэшыр нэгъуэщI шы лъэпкъхэм елъытауэ хуэдэ 20-25-кIэ щынэхъ лъапIэт. Пасэрей дзэпщхэм я деж къыщыщIэдзауэ, шуудзэ зыгъэшэс дэтхэнэми адыгэшым пащI щыIакъым, ар щхьэусыгъуэ хуэхъури адыгэшым и лIэужьыр жыжьэ нэсащ, абы илъ ящIэтщ нобэ дуней псом щыцIэрыIуэ шы лъэпкъ куэдым.
Пасэрейм мыпхуэдэ псалъэ къызэринэкIащ: цIыхум дамэ къритакъым Тхьэм, дамэ къыщримытым, шыкIэ къыхуэупсащ. Дамэ пэлъытэт шыр цIыхум дежкIэ. Гъуэгуанэм я нэхъ кIыхьри игъэкIуэщIыфырт адыгэшым, еш ищIэртэкъым, зекIуэлIыр гъуэгум къыщытрини къэхъуакъым.
Къэрмокъуэ Хьэмид.
«Нартхэр» тхылъым къитхыжащ
Тхыдэ
Тхьэшхуэм и тыгъэ
Шыр Алыхьталэм цIыхум япэ къигъэщIри, тыгъэ къыхуищIащ, ар дунеягъэкIэ зыхуей псоми нэхъ нэгъэсауэ лъэIэсын, и пщIэр иIэтын, и гъащIэмрэ и напэмрэ ихъумэжын папщIэ.
Урысей пащтыхь Николай ЕтIуанэм адыгэшым пщIэ лей хуищIырт.1904 гъэ
Дэтхэнэ зы лъэпкъми и щхьэр лъагэу щIиIэт хъугъуэфIыгъуэ гуэр бгъэдэлъщ. Адыгэхэм я дежкIэ ар — адыгэшырщ. Дуней псор къапщтэмэ, лъэпкъ зыбжанэщ щыIэр езым и цIэр шы лъэпкъым иритыфауэ. Иужьрей зэманым къэбэрдей шы лъэпкъым хуащI гулъытэм фIыуэ щыхэхъуащ хэкуми Европэ псоми. Ар къызыфIэIуэхур шым елэжьыныр зи IэщIагъэхэм я деж щиухыркъым — цIыху псори дехьэх. Уеблэмэ, Iэщ гъэхъунми мэкъумэш лэжьыгъэхэми фIыуэ пэжыжьэхэри щIалэгъуалэри щIэх-щIэхыурэ щIоупщIэ адыгэшым и блэкIамрэ и нобэмрэ.
Ди шы лъэпкъыр къызэрыхъуам, дунейм тетыху ар цIыхум къызэригъэщхьэпам, абы адрей шы лъэпкъхэм емыщхьу хэлъ хьэлхэм нэсу тепсэлъыхьащ тхыдэтххэри, тхакIуэхэри, шыхъуэ-IэщIагъэлIхэри, сэри сахэту. Ипполог цIэрыIуэхэу Красников Андрей, Бобылёв Игорь, Парфёнов Вадим сымэ, нэгъуэщI куэдми я лэжьыгъэ-хэм къыхощ ди шы лъэпкъым и лъапIагъыр.
Адыгэ ныбжьыщIэр шыгъажэм хэтщ. Домбеякъ скульптурэр зыщIар Лансере Евгенийщ. 1879 гъэ Маршал Будённый Семён и унафэм щIэту ятха «Шым теухуа тхылъым» итщ: «Гуартэм хэту зэрагъасэм, бгылъэм къызэрыщрагъэкIухь зэпытым къэбэрдей шы лъэпкъым бгым щымыгъуащэу, къурш лъагъуэхэм сакъыу ирикIуэфу, ехыпIэ-дэкIуеипIэ задэхэр къытемыхьэлъэу иригъэсащ, мывэкIэщхъми шы лъэгур къызэрымыкIуэу быдэ ищIащ».
ЕпщыкIуханэ лIэщIыгъуэм и пэм къэбэрдеишыр къызэфIэувэпауэ Кавказ Ищхъэрэм щыцIэрыIуэт, хуэмурэ абы и пщIэр а гъунапкъэм икIащ.
Къэбэрдейм 1793-1794 гъэхэм щыпсэуа нэмыцэ щIэныгъэлI Паллас Пётр-Симон итхыжыгъащ: «Адыгэхэм, дахащэ къудей мыхъуу, бэшэчрэ къарууфIэу шыфIхэр ягъэхъу, мэжалIэри гугъуехьри яхуэхьу икIи жэрхэу». Адыгэшым теухуа апхуэдэ жыIэгъуэхэр куэд дыдэ мэхъу.
Къэбэрдей шы лъэпкъыр ауэ сытми ялъытэркъым адыгэхэм я набдзэу, лъэпкъ хъугъуэфIыгъуэу. Шы зехуэныр лъэпкъ IэщIагъэ хъуа нэужь, лIэщIыгъуэ зыбжанэкIэ лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм яшхэр къагъэщхьэпэурэ къигъэхъуащ адыгэм и шыр: губгъуэм щагъэхъу шы лъэпкъхэм, хьэрыпышым, карабах, къэжэр, тыркумэн, нэгъуей лъэпкъхэм зэрахуэ шыхэм ялъ къыхэлъэдащ. Кавказ псом щыцIэрыIуэт адыгэш зыгъэхъу Куэцэхэ, Къудащхэ, Щолэхъухэ, Трамхэ, Лафыщхэ, Абыкъухэ, Тамбийхэ, нэгъуэщIхэри.
Зи тхыдэр лIэщIыгъуэ зыбжанэм нэблагъэ адыгэшыр щыхьэт хуэхъуащ езыр зей лъэпкъыр зыпхыкIа гугъуехь псоми, ар зауэ-банэ, мылъку щыщIэныгъэ, нэгъуэщI гукъеуэ ирехъу. Аращ абы и зыужьыныгъэм и гъуэгум лъагапIэшхуэхэми кумбышхуэхэми ущрихьэлIэу щIыщытыр.
Абы и зы щапхъэщ 1810 гъэм Савельев генералым и унафэщIхэм яхуигъэхьа хъыбарыр: «Къэбэрдейхэм яшхэмрэ я мэлхэмрэ увыIэгъуэ ямыIэу Шэшэным яхуурэ пщIэншэ пэлъытэу щащэ. ЗэрыжаIэмкIэ, шыбз нэхъыфI дыдэр тумэнкIэ къыпхуэщэхунущ, мэлыр сом нэхърэ нэхъ пудщ. Ар абыхэм щIащIэр я былымыр кърагъэлын папщIэщ, мы лъэныкъуэм (урысхэм яубыда Iыхьэм) щыIэ хъупIэхэм Iэщ щагъэхъункIэ Iэмал имыIэу зэрыпаубыдрэ». Абы топсэлъыхь тхыдэ щIэныгъэлI Дзэмыхь Къасболэт.
1816 гъэм щегъэжьауэ 1910 гъэ пщIондэ къэбэрдейхэр уэру Тыркум щиIэпхъукIа зэманым унагъуэ 690659-рэ икIащ нэрыбгэ 3102749-рэ хъухэу, я нэхъыбэр къэбэрдейуэ. 1864 гъэм и закъуэ къэбэрдеиш зезыхуэ нэрыбгэ 342748-рэ Iэпхъуауэ щытащ. А лъэхъэнэм унагъуэ къэс шы зэрахуэрт, абы наIуэ ещI XIX лIэщIыгъуэм и кIэмрэ XX лIэщIыгъуэм и пэмрэ я зэхуакум шы бжыгъэр зэуэ щIыхэщIа щхьэусыгъуэр. Псалъэм папщIэ, 1889 гъэм Къэбэрдейм шы бжыгъэу къинар 48212-рэт. Абы щхьэкIэ къэмынэу, къэбэрдейхэм Тыркуми адрей къэрал здэIэпхъуахэми щызэрахуэу щытащ я псэ зыхэлъ шыр. «Адыгэхэм, — етх Хаккер Дж. — шы дахащэхэр яIэщ, хэкум щызэрахуэу зэрыщытам ещхьу, псоми ягъэщIагъуэу хамэщIми щамыутIыпщу».
Адыгэшымрэ адыгэлIымрэ. Домбеякъ скульптурэр Лансере Евгений ищIащ. 1878 гъэ ХэщIыныгъэшхуэ ди шы лъэпкъым къритауэ щытащ 1918-1920 гъэхэм екIуэкIа Граждан зауэми, 1941-1945 гъэхэм екIуэкIа Хэку зауэшхуэми. 115-нэ шуудзэм и закъуэ къэбэрдеиш 5550-рэ ягъэкIуауэ щытащ. Зауэ IэнатIэмрэ бийм иубыда щIыпIэхэмрэ шы мин 30-м нэс щыхэкIуэдат.
А псом къадэкIуэу, адыгэшыр щефIэкIуа зэмани иIащ. Къэрал шы заводхэр, шыIуэхэр, абыхэм щелэжь IуэхущIапIэхэр къызэрызэIуахар фIыуэ хуэщхьэпащ шы гъэхъуным. 1929 гъэм Урысейм щагъэлажьэ шыIуэ 74-м ящыщу лэжьыгъэр нэхъ щефIакIуэхэм хабжат Къэбэрдей, Кубань, Тэрч къэрал шы заводхэр. СССР-м 1936 гъэм къыщызэIуаха шы лъэпкъыфI зехуапIэхэм ящыщт Къэбэрдей шы заводри. А Iэмалхэм илъэсибгъум и кIуэцIкIэ шы щхьэ бжыгъэр тIукIэ игъэбэгъуэжауэ щытащ: 1945 гъэм мин 17 фIэкIа мыхъуу щытар 1954 гъэм мин 33-рэм нэсыжат.
Шы зехуэнымкIэ къагъэлъэгъуа зэфIэкIым папщIэ, игъащIэм къэмыхъуауэ «Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь» цIэр 1949 гъэм къыхуагъэфэщауэ щытащ Бахъсэн районым хиубыдэ «Зеикъуэ» колхозым щыщ лэжьакIуэхэм: шыхъуэ Къалмыкъ Хьэжмурат, шы фермэм и унафэщI Щоджэн ТIэлашэ, колхозым и унафэщI Бырс Анзор сымэ. Абыхэм колхозым зэрихуэ шы 64-м шыщIэу 64-рэ къащыщIэхъуат зы илъэсым.
1953 гъэм и фокIадэм шы зехуэн къалэныр къэралым и пщэ дихыжа нэужь, зэуэ Iэщ бжыгъэм хэщIащ, абы къэбэрдей шы лъэпкъри яхыхьэу. Шыхэр гуартэ псохэурэ лым щелэжь комбинатхэм яшэрт. 1965 гъэм и пэм шы бжыгъэу къэнар мини 8-м зымащIэкIэ фIэкI къудейт. А илъэс дыдэм Мэкъумэш IуэхухэмкIэ министерствэм шы зехуэнымкIэ унафэ къищтэри, шы щхьэ бжыгъэр зэтеувэжащ. Къэбэрдеишхэм я бжыгъэми хэхъуэжауэ щытащ.
Щэн-къэщэхуныр экономикэм и Iэмал пажэ зэрыхъуар шы гъэхъуным зэран хуэхъуащ, къэбэрдей шы лъэпкъри хиубыдэу. Ауэ иужьрей зэманым езы шым цIыхухэр дихьэхыжащ. Къэбэрдей-Балъкъэрым шы щызэрахуэ IуэхущIапIэхэм абыхэм я бжыгъэр мини 8-м щыноблагъэ.
Къэралым и бгырысышхэм я нэхъыфI къэбэрдеишым и Iуэхур дяпэкIэ ефIэкIуэн папщIэ, КъБР-м «Къэбэрдеишыр хъумэнымрэ зегъэужьынымкIэ зэгухьэны- гъэ» къыщызэрагъэпэщащ. Республикэм Мэкъумэш IуэхухэмкIэ и министерствэм и нэIэ щIэту абы зыхуигъэувыжа къалэнхэр къызэгъэпэщакIуэхэм къащта хабзэм иратхащ.
Адыгэшым зиужьынымкIэ нэхъ зызытегъэщIапхъэу къоув Къэбэрдей-Балъкъэр шыгъэжапIэр, Малкэ дэт шы заводыр, къэбэрдеиш щызэрахуэ фермэхэр. А мурадым лъэIэсын папщIэ зэгухьэныгъэм Мэкъумэш IуэхухэмкIэ министерствэм и гъусэу мыпхуэдэ унафэхэр къищтащ:
— шы къэс паспорт хуэтхын;
— жылапхъэу къагъэсэбэп шыхэм я фIагъыр къэхутэн (бонитировкэ);
— республикэм и район къэс къэбэрдеиш щызэрахуэ IуэхущIапIэ щызэгъэпэщын;
— шы зехуэным къэралми республикэми я мылъку хухагъэкIын хуэдэу унафэ пхыгъэкIын;
— шы гъэлъэгъуэныгъэ-хэр, зэпеуэхэр, шыгъажэхэр Налшыкрэ республикэм и щIыналъэхэмрэ къыщызэгъэпэщын;
Шыхъуэхэм я мурадщ къэбэрдеишым и бэшэчагъ къызэрымыкIуэри, щагъэхъу щIыпIэмрэ мэкъумылэмрэ емылъытауэ, абы и щхьэр ипIыжыфын хьэлри къызэтена зэрыхъуным елIэлIэну. Къэбэрдей шы лъэпкъыр щызэрагъэпэщым щыгъуэ, абы уэс лъабжьэм удз къыщигъуэтыфу ирагъасэрт, уеблэмэ псалъэжьи щыIэщ: «ЗызымыпIыжыфыр — сишкъым» жиIэу.
1935 гъэм Кавказ бгыхэм я хъуреягъыр къызэщIиубыдэу екIуэкIа зекIуэм хэта къэбэрдеишхэм километр 3000 зи кIыхьагъ гъуэгуанэ гугъу зэпачауэ щытащ; 1998 гъэм ахэр хэтащ Налшык — Амман — Налшык зекIуэм. Ди шым къигъэлъэгъуащ щIыIэ дыдэри градус 40-м нэс хуабэри зэрыхуэхьыр.
Хэку зауэшхуэм и зэманым къэбэрдеиш куэд Альпхэр къуршхэм нэсауэ щытащ, бэшэчагъ ин къагъэлъагъуэу. Адыгэшым и тэмакъкIыхьагъымрэ и бэшэчагъымрэ я щыхьэту маршал Будённый Семён езым игъэунэхуа хъыбар си щхьэкIэ къызжиIэжауэ щытащ. КъинэмыщIауэ, маршалым Къэбэрдей-Балъкъэрым фIыщIэ къыхуищIырт Къэрэшей-Шэрджэсыр къызэфIэувэжын папщIэ 1957 гъэм абы ди республикэм шагъдий мин иритауэ зэрыщытар.
Тхыдэр щыхьэт тохъуэ: 1799 гъэм Италие, Швейцарие зекIуэхэм щыхэтым, урыс генералиссимус Суворов Александррэ абы и къуэдзэхэмрэ Альпхэр къуршхэм щызэпрыкIым къэбэрдеишым зэрытесам. 1812 гъэм Урысейр Наполеон и дзэм щезауэм, дзэзешэ пашэу щыта Кутузов Михаили, абы щапхъэ тезыха генерал-фельдмаршал Барклай-де-Толли Михаилрэ генерал Багратион Пётррэ зытесахэр адыгэшщ.
Ди шым и хьэл къызэрымыкIуэр дызэрыт зэманми къихьэсащ. 2004, 2005 гъэхэм адыгэшхэр хэтащ Германием, Хьэрып Эмират Зэгуэтхэм, Данием щрагъэкIуэкIа, километри 160-рэ зи кIыхьагъ зекIуэшхуэхэм. Абы къыщахьа саугъэт лъапIэхэм къагъэлъагъуэ апхуэдэ зэпеуэ лIэужьыгъуэкIэ адыгэшым нэгъуэщI зы шы лъэпкъи ипэ зэрыримыгъэщынур. Илъэс зыбжанэ хъуауэ Къэбэрдей-Балъкъэрым щокIуэкI гъуэгуанэ кIыхь шыгъажэхэр. Абы щызэпоуэ Германием, Польшэм, Къэзахъстаным, нэгъуэщI къэралхэм, Урысейм и щIыналъэ куэдым щыщ шыхэр. 2005 гъэм гъуэгуанэ теува шы 45-м ящыщу 37-р адыгэшт е абы къытехъукIат; 32-р шагъдийт. ТекIуэныгъэр къэзыхьар Махуэ Ахьмэд зытеса Хардщ. Гъуэгуанэм и кIэм нэсыфа шы 13-м ящыщу ещанэ, етхуанэ, еханэ, еянэ, ебгъуанэ увыпIэхэр къэзыхьар адыгэшхэмрэ абыхэм къатепщIыкIахэмрэщ.
А щапхъэхэм къагъэлъагъуэ республикэм шы спортым зегъэужьынымкIэ лъэкIыныгъэ абрагъуэ къызэрызыкъуихыфынур. ЛIэщIыгъуэ зыбжанэм къыпхыкI Къэбэрдей лъэпкъым и тхыдэми, дэ дгъэунэхуахэми, шыхъуэхэм я лэжьыгъэми уи фIэщ ящI Кавказ Ищхъэрэм, псом хуэмыдэу бгылъэ щIыпIэхэм, нэхъ хуэщIар адыгэшрауэ зэрыщытыр. Тимирязевым и цIэр зезыхьэ мэкъумэш академием щедгъэкIуэкIа гъэунэхуныгъэхэм къагъэлъэгъуащ адыгэшым и къупщхьэр пкъутэнкIи пкъузынкIи апхуэдиз дыдэ гъумагъ зиIэ гъущI бжьамийхэм къазэрыкIэрымыхур.
Къагъырмэс Црай,
мэкъумэш щIэныгъэхэм я доктор, профессор,
РАЕН-м и академик, «Адыгэшыр хъумэнымрэ зегъэужьынымкIэ
зэгухьэныгъэм» и унафэщI.
Адыгэхэм къулеймрэ тхьэмыщкIэмрэ зэхэзыгъэкI пщалъэу яIэр шымрэ Iэщэмрэ я дахагъырщ. Зы хъуэпсапIэ закъуэщ адыгэм иIэр — адрей и лъэпкъэгъухэм хахуагъкIэ къахэжаныкIын. ЗэрыцIыкIурэ шымрэ Iэщэмрэ есахэщи, ахэр гъэIурыщIэнымкIэ къатекIуэн гъуэтыгъуейщ. Iэуэлъауэ гуэр къэхъумэ, шынэми гугъуехьми я гупэр хуэгъэзащ. Къэрабгъэу укъыщIэкIыным нэхърэ нэхъ мыгъуагъэ ящIэркъым. Зауэмрэ абы зыщыхуагъэхьэзырымрэ къыщыдэхуэхэм деж, я Iэзагъымрэ IэкIуэлъакIуагъымрэ хагъахъуэу, къэкIуэну зэхэуэхэм зыхуагъасэу, шыр ягъэджэгу, нэщанэ йоуэхэ.
Де Пинэ Эммануэл.
1831 гъэ
Зэгъунэгъухэр зэхуэгуапэщ, Европэ къуажэдэсхэм щапхъэ яхуэхъуфын хуэдэу, губгъуэ лэжьыгъэхэр гъунэгъу зыбжанэм зэдащIэ. Зы лъапсэ гуэрым мафIэс къыщыхъуамэ, Iэщым лей къытехьамэ, бий къатеуамэ, е лъэпкъым щыщ гуэр урысхэм Iэрыубыд ящIарэ къэщэхужын хуеймэ, гъунэгъухэм нэмыщI, жыжьэ дыдэ щыпсэухэри къокIуэ, ахэр мащIэмэ, зэрылIакъуэу зэгуохьэри, унагъуэм гузэвэгъуэр щхьэщах.
Лапинский Теофил.
1863 гъэ
Бысым гумащIагъыр адыгэ щэныфIагъым и Iыхьэ нэхъ ин дыдэхэм язщ. Гуп и гъусэу хьэщIэр пщы е лIакъуэлIэш гуэрым и деж йоблагъэри тхьэмахуэ, тхьэмахуитIкIэ щопсэу, и гум зигъэнщIыху. ЩежьэжкIэ тыгъэ къызэрыратынум поплъэ икIи щыуэркъым. Бысымым хьэщIэм кIэлъыкIуэтэныр и къалэнщ, езыр зытес щIым и гъунэм фIэкIыху. ХьэщIэнуи бысымынуи хэти зэрыхуитым къыхэкIыу, егъэблэгъэным пыщIа гугъуехьхэр гугъуехьу къалъытэркъым: дэтхэнэ зыми и бжэр хэт щхьэкIи зэIухащ. ТхьэмыщкIэхэри къулейхэм хуэдэу хьэщIэхуэфIщ, уеблэмэ хуэмыщIауэ псэуми, ерыскъыуэ иIэр Iэнэм къытригъэувэнурэ уишри игъэшхэнущ, ар къызыхихын имыIэмэ, щIыхуэу къищтэнущ. ХьэщIэ уи жагъуэныр адыгэхэм икIагъэшхуэу ялъытэ, псэлъафи къадокIуэкI: «Уэ нэгъуеипщым ещхьу уи закъуэ шхэ».
Сталь Карл.
1847 гъэ
Псалъэжьхэр
Адыгэшрэ лIы бэшэчрэ
Адыгэм и ныбэ егъэныкъуэри, и шым и ныбэ ирегъэкъу.
Уи шым ижынур пщIэжын хуейщ.
Улъэсу шум ущIэмынакIэ.
ЛIы и махуэрэ шы и махуэрэ зэхуэдэкъым.
Шы щIакъуэ утесмэ, шы лъэ псо ухуехь.
Шу хьэщIэр ягъэшэсыж, лъэс хьэщIэр пщIантIэм дашыж.
И шу дыжьынщ, и жьэгу хьэ гъыпIэщ.
Хэгъэрей бзаджэ шу ужьщ.
Фэдэн кIапэ шу егъэшэсыж.
Адыгэшыр адыгэлIым и щIылъэныкъуэщ.
Зы абыкъурэ зы аркъэнрэ уиIэмэ, унагъуэ уиIэщ.
Шыр тхьэкIумэкIэ маплъэ.
Адыгэшрэ лIы бэшэчрэ.
Брулым и мыгъуэр шибгъу и уасэщ.
Гур кIуэдмэ, шыр жэркъым.
Гъэ удзыр зы шым ихъуркъым, фIы псор зы лIым хэлъкъым.
Дэтхэнэ зы шу махуэри Iумахуэщ.
Зи пIалъэ ущымыгъуазэ шымкIэ утыку уимыхьэ.
ЛIым шы имыIэмэ, бгъэм дамэ темыт хуэдэт.
ЛIыфI шыфI хуэщщ.
ЛIыр къызэрыпцIыхунур и щIопщым и фий макъымрэ и шым и лъэ макъымрэщ.
ХакIуитI зы бо щIэзагъэркъым.
Хуарэр зыгъэIэдэжыр зекIуэлIщ.
Шыр тесым егъэдахэ.
Шы зыгъуэт нэху тещхьэркъым.
Шым епсыхыу шыдым шэскъым.
Япэ уимыщмэ, ущыным уеукI.
Шым ехуэхым, ныбэпхым трелъхьэ.
Шы сакъ хьэ едзакъэркъым.
Гъатхэ шыбзыгъэрэ бадзэуэгъуэ хакIуэрэ.
Уи лъахъэ зыдыгъум, уишри идыгъунущ.
Зыш и хьэтыркIэ шищэ псы йофэ.
Дахэ мыжэ нэхърэ, Iей жэр.
Гъэрихым уэркъ щауихыр дошэс.
Дамыгъэ зытрадзэр шэсырабгъущ.
Къуийм и Iущрэ алащэм и кIуэррэ.
СопIащIэ жыпIэу шы лъэхъа умышэс.
Шы зимыIэм уанэ къещэху.
Хьэм и гъэрищ, шым и гъэрибгъу.
ШыщIэ къамылъхуам уанэ хузэщIалъхьэ.
Шы хьэху уэсэпс трагъахэркъым.
Адыгэхэр шу хъыжьэхэщ, шабзэхэр, шабзэшэхэр, бжыхэр я Iэщэщ. Ахэр шым щытескIэ апхуэдизкIэ хахуэхэщ, апхуэдизкIэ тегушхуауэ урахужьэри, зумытыну Iэмал къыпхуагъанэркъым.
Витсен Николас,
нидерланд къулыкъущIэ,
лъахэхутэ. 1665 гъэ
Адыгэш Иналрэ Деберт Джулирэ я текIуэныгъэ. Франджы, Леон къалэ. 2012 гъэ
2008 гъэм Словакием щекIуэкIа зэпеуэм япэ увыпIэр къыщызыхьа Къып Щамил зытес Терек адыгэшым «Best Condition» саугъэтыр къыщыхуагъэфэщауэ щытащ.
Адыгэш зыгъэхъухэм я дунейпсо зэгухьэныгъэм и президент Кнолл Тобиас (Германие) Гусар къэбэрдеишым бгъэдэтщ. 2012 гъэ
ТекIуэныгъэ Иныр илъэс 70 щрикъум КъБР-м, КъШР-м, Адыгейм щыщ адыгэ шухэмрэ къэзакъхэмрэ зыхэта шузекIуэр. 2015 гъэ
Адыгэшхэр егъэлеяуэ лъапIэщ. Ахэр лъагэщ, бэшэчщ, къарууфIэ дыдэщ, щешаи щемышаи тэмакъкIыхьхэщ. Шыщхьэр тIэкIу къуаргъыпэм ещхьщ, инджылызышым и теплъэр мащIэу уигу къагъэкIыж. Нэхъ цIэрыIуэхэм хабжэ щолэхъумрэ бэчкъанымрэ. Мы хэкум иджыри нэхъыфIыжу шы гуэрхэр иту жаIэ, я зым уасэу пщылIий щIату.
Пейсонель Карл,
франджы къулыкъущIэ, зыплъыхьакIуэ. 1757 гъэ
Бгырысхэм яшхэр егъэлеяуэ бэшэчхэщ, псом хуэмыдэу адыгэшхэр. Абыхэм ику ит лъагагъ яIэщ, я лъакъуэр быдэ дыдэщ. Сыт щыгъуи мывэм хэту къакIухь, итIани нал щIалъхьэркъым. Мы шыхэр бгым уризэпрыкIыну фIыхэщ: зэи ешхэркъым, нэгъуэщI мыхъуми, зы лъакъуэр здагъэувын ягъуэтмэ, зэи цIэнтхъуэнукъым.
Бларамберг Иоганн,
нэмыцэ генерал-лейтенант. 1830 гъэ
Уэрэд
Шагъдий
Си шы къарапцIэу
ПцIащхъуэу щIэлъэтым
Ди губгъуэ куэщIыр
Уи зэ ичыгъуэщ.
Уэ уи лъэ макъыу
Тхыдэм къыщыджэр
ЛIыгъэ макъамэм
И джэрпэджэжкъэ!
ЛIыхъур уэрыншэм
Iэщэншэ къабзэт,
Уи бзэм щыгъуазэм
Урибгъэ дамэт.
Лъэпкъым и гуауи
Уэ дэбгуэшакъэ,
Лъэпкъым и гуапи
Уэ ухэтакъэ.
Шыгъажэ хъуамэ,
Щытхъур къыбохьыр —
ЩIыхьыр уохъумэ
Шагъдий лъэрыхьым.
Ежьу:
Адыгэш къабзэу,
Ей, си шагъдий,
Шыщхьэмыгъазэу
Зынэукъуэдий!
СОНЭ Абдулчэрим.
