Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Бабыщ гъэжьа, мыIэрысэ илъу
Бабыщ гъэкъэбзар зэгуамыгъэжу псы щIыIэкIэ ятхьэщI, хъыдан къабзэкIэ ялъэщIыж. Бабыщ гъущам и щIыбми и кIуэцIми шыгъурэ шыбжийрэ фIыуэ щахуэ. АдэкIэ мыIэрысэр, нэхъ цIыкIуурэ къыхахри, ятхьэщI, якIхэр кърач, ялъэщIыж. МыIэрысэхэр бабыщ кIуэцIым иралъхьэри, псы щIыIэ тIэкIу иракIэж, бабыщыр мастэ-IуданэкIэ зэгуадэж. Тебэм тхъу тIэкIу щахуэ, бабыщ кудар, и щIыбыр егъэзыхауэ, абы иралъхьэ, псы тIэкIу щIакIэ, хьэкулъэм ирагъэувэри, дакъикъи 10-15-кIэ ягъажьэ. Бабыщылым занщIэу вэгъу дахэ къищтэн щхьэкIэ, хьэкулъэр пщтыру щытын хуейщ. Ар тхъуэплъ дахэ хъуа иужькIэ, мафIэ цIыкIум тету хьэзыр хъуху ягъажьэ. Бабыщылыр жьамэ, и куэпкъым гуахъуэ е сапэ хэпIумэ щабэу хыхьэнущ, псы къыщIэжари яжьафэу щытщ. Ар хьэкулъэм кърахыжри, и щIыбыр егъэзыхауэ тепщэчышхуэм иралъхьэ, Iуданэхэр къыхахыж. Ар Iэнэм зэпкърыхауи тебгъэувэми хъунущ, ауэ абы щыгъуэм лыр щIэхыу мэупщIыIу. ЩIакхъуэ и гъусэу пщтыру яшх.
Халъхьэхэр (цIыхуитху Iыхьэ):
бабыщу — 1,
мыIэрысэу — г 500,
бабыщ кIуэцIым иракIэ псыуэ — г 230-рэ,
тебэм щахуэ тхъууэ — г 5,
шыгъуу, шыбжийуэ — узыхуейм хуэдиз.
Къэб хьэлыуэ
Къэбри абы и жылэри цIыхум и дежкIэ сэбэпышхуэщ. Къэб жылэм хэлъщ белок, каротин, аскорбиновэ кислота, микроэлементу магний, гъущI, калий, кальций, фосфор нэгъуэщIхэри. Езы къэбым хэлъщ витамину С, В1, В2, РР, А. Абы къыхащIыкI шхыныгъуэхэр сэбэпщ зи кIэтIий, жьэжьей, тхьэмщIыгъу узхэмкIэ.
Къэбыр ятхьэщI, гъущэу ялъэщIыж, IупщIэурэ яупщIатэ, и жылэхэри и лъэхъцхэри и кум кърах, и фэр пIащIэ цIыкIуу трагъэж, езыр цIыкIу-цIыкIуу зэпаупщIри, лыхьэжым щIагъэкI. Шыуаным тхъу иракIэри, и пщтырагъыр градус 35-рэ хъуху къагъэплъ, абы къэб хьэжар халъхьэри бэлагъкIэ зэIащIэурэ дакъикъи 5-6-кIэ ягъажьэ. ИтIанэ, абы хакIэ фошыгъупс, зэIащIэурэ дакъикъэ 20-25-кIэ ягъавэ. Абы гуэдз хьэжыгъэ гъэжьа хакIутэри, бэлагъкIэ зэпымыууэ япщурэ Iув хъуху ягъажьэ. Хьэзыр хъуа хьэлыуэр шыуаным кърахри, тхъу зыщыхуа Iэнэм тралъхьэ, я Iэм дагъэ щахуэри, ар фIыуэ яубэ. Ямыубэу дэ хуэдиз IэшкIэ цIыкIухэри ящI. Ахэр тIэкIу дияуэ вазэм иралъхьэ, яубар мыупщIыIущэ щIыкIэ IупщIэурэ сэкIэ зэпагъэж. Къэб хьэлыуэ хуабэм шэ докIу. Мыр нэхъ щащIу щытар щIымахуэмрэ гъатхэмрэщ. Къэуатщ, гъэткIугъуафIэщ.
Гуэдз хьэжыгъэр зэрагъажьэр: гуэдз хьэжыгъэ ухуэнщIар тебэ гъущэм иракIутэри, мафIэ щабэм тету чымчыркIэ зэIащIэурэ, тхъуэплъ дахэ, мэ гуакIуэ къыхихыху ягъажьэ.
Фошыгъупсыр зэращIыр: псывэ къэкъуалъэм фошыгъур хакIутэри, зэIащIэурэ ткIуху къагъавэ, бинткIэ языж.
Халъхьэхэр:
тхъууэ — г 100,
къэб хьэжауэ — г 300,
псыуэ — г 240-рэ,
фошыгъуу — г 240-рэ,
гуэдз хьэжыгъэ гъэжьауэ — г 160-рэ.
Къубатий Борис.
Псалъэ шэрыуэхэм къарыкIыр
Мылъкур уэсэпсщ
Пэ зиIэм кIэи иIэщ.
ЖаIар е нэгъуэщI зыгуэрыр ирикъуну, абдежым щыухын хуейуэ къыщалъытэм деж къапсэлъ хабзэщ.
Нэдым и щхьэр умытIатэу, хьэ илърэ ху илърэ пщIэркъым.
ЦIыхур умыгъэунэхуауэ, зыхуэдэр пщIэнукъым.
Мылъкур (былымыр) уэсэпсщ.
КъокIуэ-мэкIуэж жыхуиIэщ. Нэхъыщхьэр зэрыармырар жыIапхъэу къыщалъытэм деж къапсэлъ хабзэщ.
Насыпыр пщэдджыжьым ягуэш.
Жьыуэ укъэтэджу уи Iуэху иужь уихьэн хуейщ жиIэу аращ.
УзыгъэтIыс уиубыжыркъым.
ТIысыну хуит ящIам зыщрилъэфыхьым деж ягъэгушхуэу жраIэ хабзэщ.
Щауэ Къэлидар.
ГъэщIэгъуэнщ
Пащтыхьыгъуэм и хъуреягъкIэ
Ижь зэманым къызэрыгуэкI цIыху куэдым властыр зыIэрагъэхьэфащ, пащтыхьхэм ныбжьэгъу пэж зыхуащIурэ. Ауэ къыщыхъу щыIэт я ныбжьэгъум и ней къащыхуамэ, щIэх дыдэу къыщекIуэтэхыж е лIа нэужьи пщIэшхуэ щыхуащI.
Ныбжьэгъугъэм и дамыгъэ
Аменхотеп Хапу и къуэр, зэфIэкIышхуэ зыбгъэдэлъ къэрал къулыкъущIэт. Мысырым и фараон Аменхотеп III (ди эрэм и пэкIэ 1411-1375 гъгъ.) и пащтыхьыгъуэм псынщIэ дыдэу къулыкъу щызыIэрызыгъэхьахэм ящыщщ ар. Фараоным къызэрымыкIуэ саугъэт лъапIэ куэд хуищIащ и япэ министрым, уеблэмэ, Карнак члисэм абы и статуя щригъэгъэуващ. Тхьэ пэлъытэу ябж пащтыхьым елъэIуну члисэм кIуэхэм япэщIыкIэ министрым и статуем зыхуагъазэрт.
Министр Аменхотеп дунейм ехыжа нэужь, мысыр фараонхэм фIэкIа хуамыгъэув кхъэлэгъунэхэм хуэдэ хуищIауэ щытащ пащтыхьым.
* * *
Инджылыз пащтыхь гуащэ Аннэ (1665-1714) хуабжьу ныбжьэгъу пэж хуэхъуат и фрейлинэ Дженнингс Сарэ. Ахэр зэрыцIыкIурэ зэныбжьэгъуу къызэдэхъуат. Аннэ и блыгущIэт пщащэм хуидэрт миссис МорликIэ къеджэу.
Сарэ пащтыхь гуащэм зэриныбжьэгъур къигъэсэбэпри, абы и щхьэгъусэ герцог Мальборэ политикэ къулыкъуфIхэр зыIэригъэхьащ.
Ауэ зэман дэкIри, Сарэ и Iуэхухэр зэIыхьащ. Пащтыхь гуащэм игу иримыхь хьэл гуэрхэр къыщызыкъуихым, а тIур зэфIэнащ. ИкIэм-икIэжым Аннэ блыгущIэт пщащэ ищIар хьэл нэхъ зэпIэзэрыт, нэхъ щэху зиIэ Маршэм Абигайлщ. Езы Сарэ пащтыхьыгъуэм къыдахужри, къэралри ирагъэбгынауэ щытащ.
Къэбарт Мирэ.
Хабзэм щыщщ
Хъытех
Мыр адыгэ унэишэм и пкъыгъуэ гъэщIэгъуэну щытащ. Абы и кIапэ-лъапэу плъытэ хъуну къыщIэкIынущ нысащIэр фызыжьхэм я деж щIашауэ абы и щхьэтепхъуэр яIэтурэ щеплъыр. Хъытех хабзэр Нэгумэ Шорэ и лъэхъэнэм къыфIэкIагъэнукъым. Адыгэ хабзэм хуэгумащIэ Нэгумэ Шорэ и тхыгъэм абы щхьэкIэ зы тIэкIунитIэ къыхощыж, езы псалъэ «хъытехри» къыщехь. ЩIэныгъэлIым зэрыжиIэмкIэ, нысащIэм и щхьэтепхъуэр шабзэшэкIэ псынщIэу къытрапхъуэтыкIын хуейт. Ар къалэн щащIауэ къытезыпхъуэтыкIым хъытехкIэ еджэрт.
Нэгумэ Шорэ и фIэщIэкIэ хъытех жыхуаIэм щхьэкIэ нэхъыжьхэм деупщIу къэдублат, икIи абы щхьэкIэ ди жьыщхьэ махуэхэм ящIэжыр мащIэтэкъым. Дауи, ар нобэрей нэхъыжьхэртэкъым, атIэ хыщI-блыщI гъэхэм илъэсищэм нэса, абы щхьэпрыбэкъукIахэрт, адыгэ хабзэм щIапIыкIахэрт. Хъытехыу ущытыныр, ар къыпхуагъэфэщэныр щIыхьышхуэт икIи дзыхь щхьэхуэт. Абы къищынэмыщIауэ, шынагъуэ гуэрхэри пылъу ялъытэрт. Ар ящIэу, хьэгъуэлIыгъуэ зиIэ унагъуэм я нэхъыжьыр мыр хъытех тхуэхъуащэрэт, жиIэу зэхъуапсэм я деж кIуэрти, абы и адэ-анэм елъэIурт, ямыгъэщIэхъуу а хабзэр я щIалэм ирырагъэгъэзэщIэну. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, нэхъапэм хъытехыу щытар цIыхухъущ, щIалэ е лIы. ИужькIэ, унэишэм щыгъуэ ар бзылъхугъэхэм къапекIуэтэкIыжащ. Ар Нэгумэ Шорэ и зэманым ирихьэлIауэ къыщIэкIынущ, сыту жыпIэмэ, абы зи гугъу ищI хъытехыр цIыхубзщ.
Щхьэтепхъуэр щхьэкум и деж къыщыфIагъанэрти, шабзэмкIэ, нэхъ тэмэму, шабзэшэмкIэ псынщIэу къытрапхъуэтырт. ИужькIэ ар башкIэ къытрах хъуащ. Шэрджэсхэм апхуэдэ башыр ямыгъэкIуэду зэрахьэрт, нысащIэм сабий игъуэтмэ, гущэпс баш ящIыну.
ЦIыхухъухэр хъытехыу щыщытам щыгъуэ абы къагъэсэбэпыр къамэт, е сэшхуэт. НысащIэм и щхьэтепхъуэр трапхъуэтын ипэкIэ ар бгыкъу гуэрым и лъабжьэм щIагъэувэрт. Бгыкъу апхуэдэу щымыIэмэ, щIалитIым бжэгъу къащтэрти, абы щхьэщаIыгъэт. АбыкIи зэфIэкIыртэкъым. Щхьэтепхъуэр сэшхуэпэкIэ е къамэпэкIэ къытрипхъуэтыным ипэ къихуэу, щIалэр нысащIэм елъэIурт, зимыхъунщIэну, Iэдэб цIыкIуу щытыну. Абы нысащIэм тепхъуа щхьэтепхъуэм и кум деж Iэщэ иIыгъым и пэр къыщыфIигъэнэну зищIырт, зэи, тIэуи. Апхуэдэхэм и деж ар шынауэ къыIулъэтыным ещхьу зищIырт, итIанэ аргуэру къытригъазэурэ щхьэтепхъуэм щIэтым елъэIурт, ар губзыгъэ цIыкIуу щытыну, зишыIэну, зимыхъунщIэну.
А псори зы джэгукIэ гъэщIэгъуэн гуэрым ещхь хъурт. ЩIалэм и лъэIухэр, къауIэ, къаукI зэрыпэтар, къыIумылъатэмэ, щэнейрэ къытрагъазэрти, еплIанэм щыгъуэ, пэж дыдэу, щхьэтепхъуэр нысащIэм и щхьэм къытрипхъуэтырти, къамэмкIэ е сэшхуэмкIэ а нысащIэр зи лъабжьэ щIэт бгыкъум е абы щхьэщаIыгъэ бжэгъум щэ еуэгъуэ еуэрт.
Адыгэ хьэгъуэлIыгъуэм, унэишэм хэкIуэдыкIыжа мы хабзэр гъэщIэгъуэныщэщ. Абы узригъэгупсысыр щхьэтепхъуэм щIэт бзылъхугъэм Iэщэ иIыгъыу, е абы пэшэгъу иIэу, ар бзаджэ гуэрхэм пыщIауэ, цIыхур абы щышынэу зэрыщытырщ. ИужькIэ нэгузыужь джэгукIэу къытщыхъуу къэна щхьэкIэ, абыхэм лъабжьэ куу яIэщ, лъэпкъым къикIуа тхыдэ гъуэгуанэм и нэпкъыжьэ хэмыгъуэщэжу къэнауэ.
МафIэдз Сэрэбий.
ЦIыхушхуэхэм я гупсысэхэр
Гухэлъыр щыкIуэдыр
Гуапагъэр — зи лейри зэран мыхъу хьэлщ.
КъэкIуэнум фемыгупсысмэ — апхуэдэ фиIэнукъым.
Закъуэныгъэракъым цIыхум дежкIэ нэхъ Iей дыдэу щыIэр, атIэ уи Iэр зэтедзауэ ущысынырщ.
Дэтхэнэри пэжу щытыным хущIокъу, ауэ куэдым къайхъулIэркъым.
ЛIэныгъэм Iейуэ хэлъри? Уэ дунейм утокIыжри, фIыуэ плъагъу псори къонэ.
Лъэпощхьэпохэм щышынэ лъагъуныгъэр лъагъуныгъэкъым.
ГушыIэныр зыхэвмын. ЦIыхум дежкIэ гушыIэр зыхуэдэр розэм къыпих мэ гуакIуэрщ.
Делэращ псори ищIэу жызыIэфынур.
ГъащIэм нэхъ Iейуэ хэлъхэм ящыщщ пщIар зэпхъуэкIыжыну Iэмал ущимыIэм деж.
ЦIыхум пщIэ яхуэпщIыным къикIыр уи щхьэм пщIэ хуэпщIыжынырщ.
ЦIыху псори зэщхьщ: зэрахузэфIэкIкIэ нэхъыбэ къащтэ, ауэ ятыр нэхъ мащIэщ.
Гухэлъыр мэкIуэд жьыбгъэм щыхэбутIыпщхьэм деж.
ЦIыхум укъызэрыщыхъур уэ зыкъызэрыбгъэлъагъуэм хуэдэущ.
Голсуорси Джон.
Адыгэ цIэрыIуэхэр
Инал Нэху XV лIэщIыгъуэм и япэ Iыхьэм Шэрджэс къэралыгъуэр къызэригъэпэщауэ щытащ, унафэщI, политик Iущт, адыгэ уэркъ лIакъуэм и деж къыщожьэ.
Черкасский Владимир
Александр II и «зэхъуэкIыныгъэ инхэм» я лъэхъэнэм псэуа къэрал, жылагъуэ лэжьакIуэ цIэрыIуэщ, Москва къалэм и Iэтащхьэу щытащ, пщылIыгъэр щымыгъэIэжыныр къыхэзылъхьахэм ящыщщ.
Интернетым дыкъыщоджэ
Тхылъ щхьэпэ
Америкэм къыщыдэкI журналхэм ящыщ зыр тхакIуэхэмрэ артистхэмрэ я деж щыщIэупщIащ цIыху щымыпсэу хытIыгум кIуэуэ щытамэ къыздащтэну тхылъыр зыхуэдэмкIэ. Жэуапхэр зыкIи зэщхьтэкъым: Шекспир Уильям и IэдакъэщIэкIхэр зэрыт, Свифт Джонатан и тхыгъэхэр щызэхуэхьэса…
А упщIэмкIэ тхакIуэ Честертон Гилберт зыщыхуагъэзам жиIащ:
— Апхуэдэ щытыкIэ укъыщихутам и деж, тхылъ нэхъ щхьэпэр кхъухь зэращIыр зэрытырщ.
Математикэм адрейхэр триухуат
«Алиса в стране чудес» таурыхъ цIэрыIуэр зэхэзылъхьар Оксворд университетым математикэмкIэ щезыгъэджа Кэррол Льюисщ. Ар и лэжьыгъэм къыщыдэхуэхэм деж итхауэ щытащ щIэныгъэлIым.
Инджылызым и пащтыхь гуащэ Викторие а таурыхъым къеджа нэужь, хуабжьу игу ирихьащ икIи Кэррол и Iэдакъэ къыщIэкIа адрей тхылъхэр икIэщIыпIэкIэ къыхуахьыну унафэ ищIащ.
Пащтыхь гуащэм и лъэIур псынщIэ дыдэу хуагъэзэщIащ. Ауэ абы хуабжьу игъэщIэгъуащ Кэррол и адрей тхылъ псори математикэм теухуауэ къызэрыщIэкIар.
Гугъу хэлъкъым
Профессор Швейцер Альберт щIэныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ доктор диссертацэу 3 пхигъэкIат. Абы и цIыхугъэ, щIэныгъэ гъуэгум техьагъащIэ щIалэ гуэр еупщIащ:
— Доктор лэжьыгъэу 3 пхыбгъэкIыныр дауэ пхузэфIэкIа?
— А псори Iуэху къызэрыгуэкIщ, — жиIащ Швейцер къызыфIимыгъэIуэхуу. — ЩIэныгъэхэм я доктор ещанэу къыщIысфIащар тIу сиIэти аращ, етIуанэр щIыпхызгъэкIыфар щIэныгъэхэм я доктор цIэр зесхьэти аращ, япэр къыщIэзлэжьар щIэныгъэ степень сиIэтэкъыми аращ.
ШЫБЗЫХЪУЭ Санэ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:3. Пшапэ зэхэуэгъуэ. Е … нэмэз. 5. Блэм и бзэгу. 8. … имытмэ, лъакъуэм и мыгъуагъэщ. 9. Хъарбызым и … Е нэхъыфI дыдэ гуэр. 10. Iэпслъэпсым щыщ. 11. … лакъуэрэ джэд лъакъуэрэ зыубыда щыIэ? 12. Пхъэ уадэшхуэ. 14. А псэущхьэр пылым нэхърэ ику иту хуэдэ 15-20-кIэ нэхъ хьэлъэщ. 16. ПIастапхъэ. 19. КIапсэ къызыхах къэкIыгъэ. 20. Набдзэ … 22. IэубыдыпIэншэ, цIыху гущIэгъуншэ. 25. Хьэцэпэцэ къэкIыгъэ. 26. Уеплъмэ, …, уеджэмэ, дэгу. 27. Щыхь пIащэ. 30. Метым зэреджэ нэгъуэщIыцIэ. 32. Совет властыщIэм и япэ Iэтащхьэ. 34. Уи щхьэ мыузым … къыумышэкI. 35. Пасэрей адыгэ хъыбарегъащIэ. 36. Уэрэдыжь жызыIэм къыдэзыIыгъ гуп. 38. Уафэ лъащIэм щызеджадэ «бжьэхуц» гуартэ. 39. Японием е Англием узэрыкIуэфынур кхъулъатэкIэщ е абыкIэщ. 41. … цIыкIу бжьакъуэшхуэ. 43. Абы тутын иракIутэри ирофэ. 44. Анэкъилъху. 45. Къашыргъэ КIурацэ, ПщыхьэщIэ Мухьэжыр, Къуэдз Iэбубэчыр, Сэхъу Хьэсэн сымэ цIэрыIуэ зыщIа макъамэ Iэмэпсымэ. 46. Шылэ хьэпIацIэм ирагъэшх тхьэмпэхэр къызыпыкIэ жыг.
Къехыу:1. Хьэдрыхэм нэгъуэщIу зэреджэ. 2. Нартыху гъэлыгъуа хьэжыгъэ. 4. ЩIыпIэ хуабэхэм хьэлъэзехьэу къыщагъэсэбэп псэущхьэ пIащэ. 5. Район, псыежэх. 6. Къэбэрдей-Балъкъэрым и муслъымэнхэм я духовнэ управленэм и Iэтащхьэу щыта … Анас. 7. Хэку зауэшхуэм и зэманым связисту щыта, Совет Сою-зым и ЛIыхъужь. 13. Колхоз хуэмыхухэм гъатхэм силос гъущэм трагъэс жэмхэр зыщIэхъуэпсу щыта шхыныгъуэ. 15. ЦIыхубзыр и гъунэгъум хуотхьэусыхэ: «Си лIыр лажьэкъым, пщIантIэкъым, … — ешхэ здэщыIэм къыщохутэ». 17. Пхъэм къыхэщIыкIа бжэмышхышхуэ. 18. Зэпэхъурейуэ пшэр. 21. Къамылым къыхащIыкI алэрыбгъу, лъэгурыдз. 23. Гу кIуэм … къыкIэреуд. 24. МахуэцIэ. 28. Цы хужь зытет шы. 29. Зыгуэр щабзкIэ, щадкIэ къыдэхуа щэкI кIапэлъапэ. 31. Губзыгъэ, акъылыфIэ. 32. Улажьэмэ, … пшхынщ, умылажьэмэ, лажьэ бгъуэтынщ. 33. ХьэщIэ лъапIэм хуаукI Iэщ. 34. ХакIуитI зы … щIэзагъэркъым. 37. ЩIалэ … е ин, бжьыфIэ. 38. Пашэ, щапхъэ зытрах. 40. А жыгым и тхьэмпэшхуэхэм лэдэхиплI яIэщ, и пхъэм шыкIэпшынэ къыхащIыкI. 42. Джэдхэм я «гъуэлъыпIэ».
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
ЩэкIуэгъуэм и 11-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:1. Псысэ. 3. Абрэдж. 7. Аргентинэ. 8. Арыкъ. 9. Гъупщ. 10. Хуарэ. 13. КIагъуэ. 14. Кърым. 17. Бжэндэхъу. 19. Лэныстэ. 22. ЩIакхъуэ. 24. Тхьэм. 29. Есэп. 31. Пхъы. 32. Молэ. 33. Жанхъуэтекъуэ. 34. Нэмэз. 35. Бжьыдзэ.
Къехыу:1. Шордакъ. 2. Сарыкъ. 4. Банэху. 5. Джэдгъэф. 6. Анапэ. 11. Егъу. 12. Ер. 13. КIэ. 15. Мы. 16. Индыл. 17. Бел. 18. Хъушэ. 20. ГъущI. 21. Къум. 23. Кхъужь. 25. Хьэ. 26. Пелуан. 27. Ахъмэт. 28. Хьэмыщэ. 30. Пшагъуэ. 32. Мыкъуэжь.
