Си еджапIэ — си къежьапIэ
Япэ уэзджынэм и махуэшхуэ
Ди къэралым и дэтхэнэ щIыпIэми хуэдэу, республикэм и школхэм, гъэсапIэхэм щагъэлъапIэ щIэныгъэм и махуэр. ФокIадэм и 1-р мы гъэм тхьэмахуэ махуэу зэрытехуэм къыхэкIыу, гуфIэгъуэ зэхыхьэхэр блыщхьэм, фокIадэм и 2-м, дэнэкIи щекIуэкIынущ.
Зи гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуэ зэманыр иуха сабийхэмрэ ныбжьыщIэхэмрэ екIуэлIэжынущ зыхуей хуэза, зэпэщ хъужа я еджапIэхэм, сабий садхэм. 2019 — 2020 гъэ еджэгъуэщIэм зэрыщIидзэм и нэщэнэ япэ уэзджынэр къыщоуэ ди щIыналъэм и егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэхэм. НыбжьыщIэхэм, абыхэм я ущиякIуэхэм — гъэсакIуэхэм, егъэджакIуэхэм — я махуэшхуэм хэтынущ республикэ, щIыпIэ къэрал IуэхущIапIэхэм я лIыкIуэхэр, къалэ, къуажэ администрацэхэм я унафэщIхэр, жылэхэм я нэхъыжьыфIхэр, адэ-анэхэр.
Иужьрей илъэсхэм къэралым гулъытэ ин хуещI егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм зегъэужьыным. Зы гъи къанэркъым абы хухах ахъшэр нэхъыбэ мыхъуу. Апхуэдэу ахъшэ мымащIэ хухах «Егъэджэныгъэ» лъэпкъ проектым къыщыгъэлъэгъуа унэтIыныгъэм ипкъ иткIэ екIуэкI лэжьыгъэхэр къызэгъэпэщыным. А мылъкур хуаутIыпщ школыщIэхэр ухуэным, лажьэхэр зэгъэпэщыжыным, егъэджакIуэхэм я улахуэм хэгъэхъуэным, егъэджэныгъэм технологие, методикэ пэрытхэр хэгъэхьэным, зэрырагъаджэ программэщIэхэр, тхылъыщIэхэр къэщтэным, егъэджакIуэхэм я щIэныгъэм хэгъэхъуэным, лэжьыгъэм къыхэжаныкIхэр гъэпэжэным, бынунагъуэшхуэхэм къахэкI сабийхэм, зи узыншагъэм сэкъат иIэхэм гулъытэ хэха яхуэщIыным, нэгъуэщIхэми. КъинэмыщIауэ, школ щIэтIысхьэжыгъуэм ирихьэлIэу щIыпIэ куэдым щекIуэкIащ щэбэт щIыхьэхухэр. Абыхэм къыщалэжьа мылъкур бынунагъуэшхуэхэм щапI сабийхэм, щытыкIэ гугъум ихуа унагъуэхэм исхэм хуаутIыпщащ.
ЩIэныгъэ зэгъэгъуэтыным епха япэ лъэбакъуэхэр ныбжьыщIэм щичыр сабий садырщ. Апхуэдэ IуэхущIапIэхэм щофIакIуэ гъэсэныгъэм, егъэджэныгъэм ехьэлIа лэжьыгъэхэр. Абыхэм пэщIэдзэ щIэныгъэ щызыгъуэта цIыкIухэм еджэным щыпащэ курыт школхэм, лицейхэм, гимназие зэхуэмыдэхэм. Абыхэм яхэтщ предмет хэхахэр нэхъ куууэ щаджхэри, IэщIагъэ зэмылIэужьыгъуэхэм хэзыгъэгъуазэ курс щхьэхуэхэр къыщызэгъэпэщахэри, унэтIыныгъэ хэха зиIэхэри. Курыт щIэныгъэфI зыгъуэта ныбжьыщIэхэм IэщIагъэ щызрагъэгъуэт колледжхэм, техникумхэм, институтхэм, нэгъуэщI еджапIэхэми.
ЖыпIэнурамэ, егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ къэрал IэнатIэхэм я унафэщIхэм зыхуагъэувыж къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщщ ныбжьыщIэхэм щIэныгъэ куу зрагъэгъуэтыну Iэмал етыныр, ахэр щыпсэу щIыпIэмрэ къызыхэкIа социальнэ гупымрэ емылъытауэ. Аращ зыхуэунэтIар а Iуэхугъуэхэм епха лэжьыгъэ псори. Абыхэм шэщIауэ, и щхьэ течауэ щытепсэлъыхьащ УФ-м ЕгъэджэныгъэмкIэ и министерствэм и лIыкIуэхэр къызрихьэлIа республикэпсо шыщхьэуIу зэIущIэшхуэм. Зэхуэсым къыщагъэнэIуащ гъэ еджэгъуэ блэкIам зыхунэмыса Iуэхугъуэхэри, дызэрыт лъэхъэнэщIэм къапэщылъ къалэнхэри щаубзыхуащ.
Еджэным, щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ зэгъэгъуэтыным и дэкIуеипIэ зэхуэмыдэхэм тет сабий минхэм, ныбжьыщIэхэм, абыхэм я гъэсакIуэхэмрэ егъэджакIуэхэмрэ къахуеуэну япэ уэзджынэр угъурлы яхурырехъу. Я мурадхэр къехъулIэу, лъагапIэщIэхэм нэсу гъэ еджэгъуэщIэр узыншэу, лъэпощхьэпоуншэу кърахьэлIэну ди гуапэщ!
ЖЫЛАСЭ Маритэ,
«Адыгэ псалъэ» газетым егъэджэныгъэмрэ
щIэныгъэмкIэ и къудамэм и унафэщI.
Адыгэхэр адыгэбзэ хуей?
Лъэпкъым и гуныкъуэгъуэ нэхъыщхьэ
ПщIэ зыхуэтщI ди щIэджыкIакIуэхэ. Гъэ еджэгъуэ блэкIам къыхэтлъхьауэ щыта рубрикэм пыдощэ. Ди анэдэлъхубзэр хъумэным, ар егъэфIэкIуэным, фи унагъуэхэм абы щиубыд увыпIэм епха фи тхыгъэхэм дыпоплъэ.
А Iуэхугъуэхэм ехьэлIа и гупсысэхэмкIэ къыддэгуэшэну «Адыгэ псалъэм» нобэ ди хьэщIэщ КъБР-м ЦIыхухэр егъэджэнымкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм Лъэпкъ егъэджэныгъэмкIэ и къудамэм и унафэщI, ХьэтIохъущокъуэ Къазий и цIэр зезыхьэ «Адыгэбзэ Хасэм» и тхьэмадэ, хэкупсэ нэс Табыщ Мурат. Ди бзэр хъумэным, зыуэ щыт адыгэ литературэбзэ къызэгъэпэщыным, адыгэхэм я щэнхабзэ, псэкупсэ зыужьыныгъэм игъэпIейтейхэм ящыщ а цIыху пэрытым, дызэрыщыгъуазэщи, лэжьыгъэ щхьэпэ куэд зэфIех дызытепсэлъыхь Iуэхугъуэм теухуауэ. ГупсысэшхуэящIэлъщ Мурат къытхуиIуэта и IуэхуеплъыкIэхэм.
Дуней псом икъухьауэ щыпсэу адыгэхэм я гуныкъуэгъуэ нэхъыщхьэхэм ящыщщ я адэжь лъахэ зэримысыжымрэ къащIэхъуэ щIэблэм я анэдэлъхубзэр зэрафIэкIуэдымрэ. А IуэхугъуитIращ зэпхар лъэпкъыр адыгэ и цIэу дунейм къытенэныр е «мыпхуэдэ лъэпкъи щыIащ» къыхужаIэу тхыдэтххэм и гугъу ящIыжу фIэкIа, и лъэпкъыщхьэ щымыIэжу хэкIуэдэжыныр.
Дауэ ирехъуи, адыгэхэм тщыщ IыхьэфI къэгъазэ имыIэу зэрытфIэкIуэдари зэрытфIэкIуэдри ди нэкIэ щытлъагъу лъэхъэнэ дыхопсэукIри, абы дызэрыпэщIэувэнум, а Iуэхугъуэ мыщхьэпэр къызэрыдгъэувыIэнум и Iэмалхэм дарилъыхъуакIуэщи, хэкIыпIэ пыухыкIахэр къахуэдмыгъуэтуи хъунукъым. ГурыIуэгъуэщ зы цIыху закъуэм и гуащIэкIэ мыр зэрыпхузэфIэмыхынур, зы гупым и гукъыдэжкIи зэгъэзэхуа зэрымыхъунур. Лъэпкъыр хуеипхъэщ лъэпкъыу къызэтенэным.
Хъерыр быным Iэрылъхьэ хуищIыну хущIэкъу адэ-анэр зэгупсысыр хэкуракъым, анэдэлъхубзэракъым, атIэ, дэнэ щIыпIэ щыпсэуми, и Iуэхур зэрыщызэфIыхьэн, зэрыдэкIын бзэ быным къыхузэгъэпэщынырщ. Адэ-анэр бгъэкъуаншэ хъущэну къыщIэкIынкъым абыкIэ, ауэ къыптохьэлъэ я адэжьхэм лъы нэпсым ирагъэфа хэкур пхужымыIэн хуэдизу гупыкIыгъуафIэ зэращIымрэ апхуэдиз ныбжь зиIэ анэдэлъхубзэр быным къызэрыжьэдатхъымрэ. Апхуэдэу щыт пэтми, догугъэ, долъэпIастхъэ. Дэ тщыщ куэдым хэкумрэ бзэмрэ тынш дыдэу IэщIыб щащIыфкIэ, зэтеубла мыхъуауэ зыгуэрхэр щыIэу къыщIэкIынущи, ахэращ лъэныкъуэ едгъэзыну дызыхущIэкъур.
Адыгэр дыкъапщтэмэ, дызэрэзэджэжым теухуауи, дызэрыпсалъэ бзэм ехьэлIауи, дыкъыщыхъуауэ жыхуэтIэ хэкужьым и цIэкIи дызэакъылэгъущ, дызэтохуэ: дыадыгэщ, жыдоIэ, ди анэдэлъхубзэр адыгэбзэщ жыдоIэ, ди адэжь лъахэр Адыгэ Хэкущ жыдоIэ. «Закъуэ здэщыIэм тIакъуи щыIэщ», — жи адыгэ псалъэжьым. Дызытепсэлъыхьыр бзэращи, адыгэбзэкIэ дызэджэм и кIуэцIкIэ щхьэхуэныгъэ нахуэ гуэрхэм тет псэлъэкIэхэр иIэщ, абы укъыфIэкIмэ, ди тхыбзэми хабзитI игъуэтауэ къокIуэкI: зыр къухьэпIэм щыпсэу адыгэхэм къагъэсэбэп (кIахэ адыгэбзэ жыхуэтIэр), мыдрейм къуэкIыпIэм щыIэ адыгэхэр иропсалъэ (къэбэрдей адыгэбзэкIэ дызэджэр). Мыпхуэдэ щытыкIэ итыр ди закъуэкъым, къыщежьэри ди дежкъым. Дунейм тетщ лъэпкъ зыбжанэ, зы лъэпкъыу залъытэжу, арщхьэкIэ тхыбзэ хабзитI яIэ хъуарэ абы ирилажьэу, абыкIэ иризэгурыIуэу. Щхьэж зыхуэшэрыуэ бзэмкIэ дэтхэнэ зыри иропсалъэ, зэгурымыIуэуи, зым жиIэр адрейм зэхимыщIыкIыуи пхужыIэнкъым. Ауэ зэщхьэщыкIыныгъэ яIэ хъуащи, мис ахэр къызэрызэранэкIыным толажьэ. Щапхъэ щхьэкIи жыжьэ сыкIуэнкъым: ермэлыхэм, шведхэм (исвечхэм), тэтэрхэм, нэгъуэщIхэми я бзэхэм нобэкIэ иIэ щытыкIэр апхуэдэщ.
Адыгэхэри аращ. Адыгэбзэм иIэ зэщхьэщыкIыныгъэхэр къыщежьар дыгъуасэкъым. Зыбжанэ щIащ абы лъандэрэ. Ауэ а зэтекIыныгъэхэр апхуэдизу куукъым, зэгъунэгъу ухъуным ухущIэмыкъуну, къэпсэлъыкIэ и IуэхукIи, тхыбзэ и лъэныкъуэкIи зэпэблагъэ хъуным утемылэжьэну. Абы фIыуэ щыгъуазэти аращ ди бзэм елэжьа щIэныгъэлI нэхъыжьхэм я къэхутэныгъэхэм, адыгэбзэм хэлъ щхьэхуэныгъэхэм щытепсэлъыхькIэ, зэщхьу хэтхэр зэщхьу щыт IэмалхэмкIэ ягъэлъэгъуэну иужь щIыщитар.
ТхыбзитI щыувкIэ, тхыгъэ хабзэ гуэрхэри зэфIоувэ, литературэбзэ жыхуэтIэми зиужьу щIедзэ. Адыгэ тхыбзэхэм зэмыщхьу хэлъыр къызэнэкIыным теухуауэ щIэныгъэ зэхуэс мащIэкъым екIуэкIар. Ауэ пыухыкIауэ унафэ къыщащтэфар 1999 гъэм Налшык къалэ щекIуэкIа щIэныгъэ зэIущIэращ. Абдеж иджыри зэ къыщаIэтыжат зыуэ щыт адыгэ литературэбзэмрэ зыуэ щыт адыгэ тхыбзэмрэ я Iуэхур. Абы щыгъуэ зэрыжаIащи, нобэкIэ къэлъагъуэри аращи, зыуэ щыт адыгэ литературэбзэм утепсэлъыхьыныр пасэщ. Нобэ адыгэр дызэрылажьэ литературэбзитIым ящыщу дэтхэнэра зыуэ щыт литературэбзэм лъабжьэ хуэтщIынур? Си щхьэкIэ сыкъапщтэмэ, сэ жэуап сиIэт, ауэ лъэныкъуитIми языхэзыр зытетым фIырыфIкIэ къыпхутешынукъым. Лэжьыгъэшхуэ зэщIэкIыпхъэ жылэ Iуэхууи щытщ.
Ауэ Iуэхум фIыуэ хэлъу зыгуэр щыIэщ. КъэбэрдеймкIэщ япэ тхыбзэ хабзэхэр щызэфIэувар. КуэдкIэ къыкIэрымыхуами, КIахэ лъэныкъуэм иужькIэщ тхыбзэр щызыIэригъэхьар. Къэбэрдей литературэбзэм лъабжьэ хуащIыну диалектыр къыщыхахым гугъуехьышхуэ хэтакъым: къэбэрдей адыгэбзэм и кIуэцIкIэ зэщхьэщыкIыныгъэшхуэхэр хэплъагъуэртэкъым. Шэрджэсым ис беслъэней къуажитIым я псэлъэкIэри къэбэрдей адыгэбзэм зэрытекIышхуэ щыIэкъым, ахэр псынщIэу абы къытеша хъуащ. Къэбэрдейми Шэрджэсми зы тхыбзэ хабзэ псынщIэ дыдэу щызэфIэуващ, ноби абы дытетщ. КIахэм Iуэхур нэхъ щылъэхъа хъуащ. Абы иджыри щыIупщIт диалект нэщэнэхэр: бжьэдыгъухэри, кIэмыргуейхэри, хьэтыкъуейхэри, абазэхэхэри, шапсыгъхэри — дэтхэнэми и псэлъэкIэ Iурылът. ТегъэщIапIэ ящIыну диалектым и къыхэхыным псалъэмакъ куэд пылъащ. ИкIэм-икIэжым, бзэм елэжь щIэныгъэлI нэхъыжьхэм ящыщ Iэщхьэмахуэ Даут къыхилъхьэри, а диалектхэм ящыщу къэбэрдеибзэм нэхъ пэгъунэгъу кIэмыргуеибзэр КIахэм щызэфIэувэ литературэбзэм лъабжьэ хуэхъуащ. Апхуэдэу щыт пэтми, зыуэ щыт адыгэ литературэбзэ къызэгъэпэщыным тепсэлъыхьын, телэжьэн, дызытет тхыбзэхэр егъэфIэкIуэн хуейуэ къызолъытэ. Ари икIэщIыпIэкIэ…
Зи гугъу сщIа, Налшык щекIуэкIа щIэныгъэ зэхуэсым игъуэу къилъытащ илъэс пщIы бжыгъэ хъуауэ бзэ щIэныгъэм къыщызэдащтауэ щызекIуэ алыфбей, пэжырытхэ системэм адыгэ литературэбзэхэр зэрылажьэ тхыбзэхэр хуэшэныр. Мыбы IуэхугъуитI къыхокI: зы лъэныкъуэкIэ, адыгэ алыфбей икIи пэжырытхэ системэхэм хэлъ зэтекIыныгъэхэр егъэкIуэдри, бзэр зэщхь ещI, нэгъуэщI лъэныкъуэкIэ укъеплъмэ, адыгэбзэ псэлъэкIэ системэри зэщхь щIыным толажьэ.
Зыуэ щыт адыгэ тхыбзэм техьэныр сэ сфIэкъабылщ. Нобэ а зы гъуэгуращ адыгэм диIэр зыуэ щыт адыгэ литературэбзэм дыхуишэу. Шэкъэуэжуи шынагъуэкъым, пхуэмыгъэIурыщIэжынуи гугъукъым. Дауэ ар къызэрыдэхъулIэнур?
1999 гъэм Налшык щекIуэкIа щIэныгъэ зэхуэсым къыщащта унафэхэр зытеухуар мыхэращ:
Макъ дэкIуашэ дазэхэу къэбэрдей адыгэбзэм ЖЬ, Щ, ЩI-уэ щатхыр кIахэ адыгэбзэм къызэрыщыкIуэм хуэдэу тхыныр: ЖЪ, ШЪ, ШI. Щапхъэр: жьы — жъы, бжьэ — бжъэ, жьэн — жъэн, щабэ — шъабэ, щхьэ — шъхьэ, щIын — шIын, гъащIэ — гъашIэ…
ДифтонгкIэ зэджэ макъ зэхэлъ УЭ-м и тхыкIэр. КIахэ адыгэбзэм ар зэрыщатхыр О-уэщ. Къэбэрдей адыгэбзэм зэритхым хуэдэу тхыныр къыхахащ: еуэн — еон, уэд — од, уэгу — огу…
И, У, Я, Е хьэрфхэм я тхыкIэр тхыбзитIми къызэрыщапсэлъым тету щытхыныр: ЙЫ, УЫ, ЙА, ЙЭ…
Еигъэ къэзыгъэлъагъуэ цIэпапщIэхэр псалъэм пыту тхыныр. Мыбдеж къащтэр кIахэ адыгэбзэм щызекIуэ хабзэращ: ситхылъ, сиунэ, фипщIантIэ…
Iупэр хъурей зыщI макъ дэкIуашэхэм я тхыкIэр зы системэм къытешэныр. Мыбдеж къэбэрдей адыгэбзэм игъэлъагъуэ щапхъэр кIахэ адыгэбзэм ищтапхъэт: гуэсын — госын, макIуэ — макIо…
Мыращ зэрыхъур. Мы къезбжэкIа Iуэхугъуэхэращ иджыпсту нэрылъагъу дыдэу адыгэ тхыбзитIыр зэгъунэгъу хъун щхьэкIэ хэлъхьапхъэр. Дауи, абы иужькIэ зэлэжьын, зэгъэзэхуэн хуеи щыIэщ икIи щыIэнущ. ЩIалэгъуалэми егупсысыпхъэщ. Налшык щекIуэкIа зэIущIэм и гугъу куэд дыдэрэ Интернетым къыщохъей, Iуэхур щIэмыкIуатэми куэд ирипсалъэм къыщымыувыIэу, иропыджэ…
ЖытIам ипкъ иткIэ адыгэбзэр гъунэгъу зэрыпщIын Iэмалхэр щыIэщ.
«Адыгэ псалъэ», «Черкес хэку», «Адыгэ макъ» лъэпкъ газетхэм, я нэхъ мащIэу тхьэмахуэм зэ, адыгэбзэм, лъэпкъ тхыдэм, щIэнхабзэм ехьэлIа тхыгъэхэмкIэ зэхъуажэу лэжьыгъэ къызэрагъэпэщыпхъэт. Газетищми зэхэту ягъэхьэзыр номерхэр зыхуагъэпсыр Iуэху хэхахэрщ. Ауэ адыгэ псэлъэкIитIымкIи тхауэ газетым къытехуэ тхыгъэхэр ар апхуэдэу щытын хуейуэ фIэкIа нэгъуэщIу щIэджыкIакIуэхэм къащымыхъужу я гупсысэр абы хуэшэныр, зы лъэныкъуэм итхар адрей лъэныкъуэм щыIэм къыгурыIуэу, зэхищIыкIыу, ирипсалъэу унэтIыныр Iуэхугъуэшхуэт. Ар ди бзэхэр зэпэблагъэ щIыным хуэгъэпсащ. Ауэ щыхъукIи, апхуэдэ бгъэдыхьэкIэм кърикIуэр зэман кIэщIым нэрылъагъу хъунущ. Мы лэжьыгъэр зэрыбунэтIыну Iэмалхэр газетым щылажьэхэм нэхъыфIу ящIэнщ. ЦIыхур нэхъыбэу зэджэр газетхэращи, япэщIыкIэ газетищым зрагъэгъуэта IэпэIэсэныгъэр (номер зэхэтхэр къызэрыдагъэкIыр) нэхъ щIэгъэхуэбжьэн, мыхъуми, тхыгъэшхуитI-щыкIэ Iуэхур убламэ, ари щхьэпэнт; етIуанэрауэ, купщIэмрэ зэманым пэджэж тхыгъэхэмкIэ лэжьыгъэр къызэгъэпэщамэ, адыгэбзэкIэ къыдэкI газетым еджэхэм я бжыгъэм хэдгъэхъуэфынт.
Адыгейми Къэбэрдей-Балъкъэрми къыщыдэкI «Зэкъошныгъ», «Iуащхьэмахуэ» журналхэми яхуеплъэкIыпхъэт. Езыхэм я Iуэху еплъыкIэ яIэжу, лъэпкъ литературэ гупсысэм и зыужьыныгъэм хъарзынэу телажьэурэ йокIуэкI ахэр. Нобэм къигъэувыр аращи, «къэбэрдей литературэ», «шэрджэс литературэ», «адыгей литературэ» щхьэхуэхэр щыIэжкъым, щыIэр зы адыгэ литературэщ. Пэжщ, дэтхэнэми езым и хъэтI, езым и щхьэхуэныгъэхэр иIэжщ, ауэ тхэным гу хуэзыщIахэм гъунапкъэ щыIэхэр якъутэу зы хъуным хуеIэущ зэрыплъагъур, щIэныгъэ къэхутэныгъэу кIуэ пэтми нэхъыбэрэ утыку кърахьэри «зы адыгэ литературэм» теухуа гупсысэхэращи, журналхэми я пащхьэ илъхьапхъэт газетхэм ятеухуауэ жытIахэр. Адыгэ Республикэм илъэсым плIэ, КъБР-м хэ къыщыдэкI журналитIым лъэныкъуитIми я тхыбзэкIэ тха тхыгъэшхуэхэр, усэхэр къытрадзэмэ, адыгэбзэ псэлъэкIэхэр зы щIыным телэжьэнут.
Мыбы и лъэныкъуэкIэ къыхэгъэщыпхъэщ Адыгэ къэрал университетым къыдигъэкI «Псалъ» щIэныгъэ журналыр. Зэхэдз лъэпкъ имыIэу а журналым щIэныгъэ лэжьыгъэхэр лъэныкъуитIми щызекIуэ адыгэбзэмкIэ къытрадзэ. Уеблэмэ, лъэпкъ терминологиер зы щIыным теухуауэ лъэбакъуэшхуэхэр ичащ. Журналхэм я редакцэхэр зэлъэIэсу, тедзэным хуагъэхьэзыр тхыгъэхэмкIэ зэхъуэжэныр иджыри къыздэсым ча мыхъуа лъэбакъуэшхуи хъунут, абы хуэфащэ пщIэ къэкIуэну зэманхэми щигъуэтыжынут.
Адыгэбзэр нобэ зэрыт щытыкIэми гу лъыстэнут. КъытщIэхъуэ щIэблэм абы хуиIэ щытыкIэм кIуэ пэтми зихъуэжу, зригъащIэми хъууэ, имыщIэми зэранышхуэ къыхуэмыхъуу къызыщыхъухэм я бжыгъэм хэхъуэ зэпытщ. Мыри, дауи, узыгъэгупсысэн Iуэхущ, мы гуныкъуэгъуэри здэщыIэр хамэщI щыпсэу адыгэхэм я деж и закъуэкъым, мы гузэвэгъуэм егъэпIейтей хэкурыс адыгэхэри.
Нобэ адыгэбзэр зэрыддж тхылъхэм нэмыщI ди щIалэгъуалэр анэдэлъхубзэм зэрыдедгъэхьэхын Iэмал куэд хэлъу тхылъ дыхуейщ. Дуней псом къыщащтауэ зы Iэмал къыщокIуэкI иджыпсту: «Тыркубзэр — мазищкIэ», «Инджылызыбзэр — мазищкIэ», «Урысыбзэр — мазищкIэ». Адыгэбзэм а Iэмалыр е абы ещхь гуэр къетхьэлIэмэ, и щхьэпагъэ къыдэмыкIыну пIэрэт? Мазищ зэрыжаIэм къикIыркъым а пIалъэм къриубыдэу бзэр къызыхуэтыншэу зэбгъэщIэфыну. Абы къигъэувыр аращи, лъабжьэ богъэтIылъ, ар уиIэ хъуа нэужь, къыкIэлъыкIуэ лъэбакъуэр фIэкIыпIэншэу пчын хуейуэ зы щытыкIэ уригъэувэу. Дунейпсо Адыгэ Хасэр лъэпкъ хасэшхуэу зэрыщытыр къэлъытауэ, зыхуэфащэ IуэхущIапIэхэм зыхуезгъэгъэзэнут мыбыкIэ. Дауи, апхуэдэ тхылъым, «Адыгэбзэр — мазищкIэ» жысIэнщи, зэпэдзыж псалъалъи, диски гъусэ хуэсщIынут…
ХамэщI къикIыу зыплъыхьакIуэ мащIи къакIуэркъым ди Хэку. Ауэ щыхъукIэ мыбы и щIыдэлъху лъэпкъхэм я бзэкIэ тхауэ е къуажэм и цIэу, е уэрамым и цIэу, е IуэхущIапIэхэм я цIэу плъагъунур мащIэщ. Израилыр сигу къокI. Журтхэмрэ хьэрыпхэмрэ, зэрытщIэщи, щIагъуащэу зэхущыткъым, ауэ зы уэрами, зы жыли плъагъунукъым а щIыпIэм и цIэр бзищкIэ темытхауэ: журтыбзэкIэ, хьэрыпыбзэкIэ, инджылызыбзэкIэ. ЗэщIэкъуауэ, екIуу зэгъэпэщауэ щхьэж и бзэкIэ тетхащ. Бзищыр хьэлъэщ жыдоIэ, мыр щапхъэкъэ?
Ди бзэм къыхыхьапхъэ псалъэхэмрэ ахэр ипкъ зэридгъэувапхъэми кIэлъыплъыпхъэщ. Бзэм псалъэ къыхэмыхьэу хъуркъым, къыщыхыхьэкIэ и къыхыхьэкIэми егупсысыпхъэщ. Апхуэдэ дыдэуи, бзэм и IэмалхэмкIэ псалъэхэр къызэрыгъэхъупхъэми елэжьыпхъэщ.
Къэралыгъуэ ди цIэу, абы и нэщэнэхэр Конституцэм ихъумэу иту, апхуэдэпщIэ фIэкIа къэралыбзэу щыт адыгэбзэм имыIэу хъунукъым. КъытщIэхъуэ щIэблэм ар къытхуигъэгъунукъым.
ТАБЫЩ Мурат.
Гу зылъытапхъэ
Узыншагъэри егъэджэныгъэри
НыбжьыщIэхэм я узыншагъэр хъумэным, щIэныгъэ куу ябгъэдэлъхьэным хуэгъэпса еплъыкIэщIэхэр къыхыхьэ зэпытщ егъэджэныгъэ IэнатIэм. 2019 — 2020 гъэ еджэгъуэщIэм ирихьэлIэу IэнатIэм и лэжьыгъэм къыхалъхьа IуэхугъуэщIэхэм ящыщщ жып телефонхэр школым къыщыгъэсэбэпыныр мардэ хэхам игъэувауэ щытыныр. А жэрдэмыр иджыблагъэ къыхилъхьащ УФ-м и Федеральнэ Зэхуэсым ФедерацэмкIэ и Советым и пашэ Матвиенкэ Валентинэ.
УФ-м ЕгъэджэныгъэмкIэ и министерствэм Роспотребнадзор, Рособрнадзор IэнатIэхэр щIыгъуу а Iуэхум теухуауэ нэхъапэIуэкIэ иригъэкIуэкIа къэпщытэныгъэхэм къагъэлъэгъуащ хамэ къэрал куэдым сабийхэмрэ ныбжьыщIэхэмрэ жып телефоныр къызэрагъэсэбэп щIыкIэм унафэ щхьэхуэ тещIыхьауэ зэрыщытыр. Апхуэдэуи Iуэхум халъытащ еджакIуэхэм, егъэджакIуэхэмрэ адэ-анэхэмрэ я еплъыкIэхэр къэзыхута ВЦИОМ-м къита хъыбарри. Апхуэдэ къэхутэныгъэхэм къызэрагъэлъэгъуамкIэ, жып телефонхэр къэгъэсэбэпыныр мардэ хэхам щитын хуейщ, нэгъуэщI мыхъуми дерсхэр щекIуэкIым деж. Псори зыхуэунэтIыжар сабийхэмрэ ныбжьыщIэхэмрэ я узыншагъэр хъумэнырщ, егъэ- джэныгъэ-гъэсэныгъэр егъэфIэкIуэнырщ.
ФокIадэм и 1-м ирихьэлIэу УФ-м ЕгъэджэныгъэмкIэ и министерствэм и нэIэм щIэту, Роспотребнадзорымрэ Рособрнадзорымрэ я унафэщIхэу Поповэ Аннэрэ Кравцов Сергейрэ я IэщIэдзхэр зыщIэлъ «Мобильнэ связымкIэ Iэмэпсымэхэр курыт щIэныгъэ щрагъэгъуэт IуэхущIапIэхэм къызэрыщагъэсэбэпынум теухуауэ» методикэ чэнджэщхэр дунейм къытехьащ. Къэралым и щIыналъэ псоми щызэбграгъэха а дэфтэрым зэпкърыхауэ къыщыгъэлъэгъуащ дэфтэрым и мурад нэхъыщхьэри, Iуэхум тещIыхьауэ дуней псом щызекIуэ мардэхэмрэ хабзэхэмри, еджапIэхэм жып телефонхэр къызэрыщыгъэсэбэпын хуейм ехьэлIа езы чэнджэщхэри. Къапщтэмэ, жып телефоныр сабийхэмрэ ныбжьыщIэхэмрэ къызэрагъэсэбэп щIыкIэм гулъытэшхуэ щыхуащI хамэ къэралхэм. Абыхэм я дохутырхэм, психологхэм зэрыжаIэмкIэ, жып телефоным куэдрэ «ис» сабийхэмрэ ныбжьыщIэхэмрэ я психикэм, гурыхуагъэм, набдзэгубдзаплъагъэм сэкъат ягъуэт. Апхуэдэ сабийхэр къэгубжьрейщ, гупми нэхъ хэзэгъэгъуей мэхъу. А псори къалъытэри, Австралиеми, Бельгиеми, Инджылызми, Канадэми, Малайзиеми, Нигериеми, Франджыми, Узбекистанми, Угандэми, нэгъуэщI хамэ щIыналъэхэми куэд лъандэрэ къыщащтащ жып телефоныр сабийхэмрэ ныбжьыщIэхэмрэ къызэрагъэсэбэпыпхъэм епха чэнджэщхэр. Ар къэрал Iуэху нэхъыщхьэхэм халъытэ, сыту жыпIэмэ щIэблэм и узыншагъэм, абыхэм ябгъэдэлъ зэхэщIыкIымрэ щIэныгъэмрэ зэран хуэхъу Iуэхугъуэу щытщи.
КъБР-м ЦIыхухэр егъэджэнымкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм диIыгъщ УФ-м ЕгъэджэныгъэмкIэ и министерствэм жып телефонхэр сабийхэмрэ ныбжьыщIэхэмрэ къызэрагъэсэбэпыну мардэхэм ятеухуауэ къыдигъэкIа чэнджэщхэр. Абы и IэщIагъэлIхэм зэрыжаIэмкIэ, еджакIуэхэм жып телефоныр къагъэсэбэпыныр гъэмэщIэныр нэхъыбэу зэхьэлIар дерсхэр щекIуэкI зэманырщ. Адэ-анэхэм зыпащIэнумэ е нэгъуэщI IуэхукIэ хуей хъумэ, ар сабийхэм къагъэсэбэп хъунущ урок зэхуакухэм, урок нэужьым.
Телефоным куэдрэ «уисыным» зэраныгъэу къихьхэм, Iуэхум хэлъын хуей мардэхэм ятеухуа инструкцэхэр, сурэтхэр нэрылъагъуу еджапIэхэм фIэлъын хуейщ. Лэжьыгъэм хэтын хуейщ IуэхущIапIэм и унафэщIхэри, егъэджакIуэхэри, психологхэри, адэ-анэхэри.
КЪАРДЭН Маритэ.
ХьэхъупащIэ Хьэжбэчыр
Анэ пэлъытэ
Си гъащIэ псокIэ сигу илъынщ
Анэ пэлъытэуэ уэ къысхуэпщIахэр,
ЗэикI сщымыгъупщэуэ
ар екIуэкIынщ
Куэдыщэ дыдэу уэ схуэблэжьахэр.
Си сабиигъуэм уэ гъуэгуфI пэж
Сытебгъэувэу уэ супIащ,
СымыщIэ куэдхэм сэ я деж
Уэ сынэбгъэсу лIы сыпщIащ.
Дунейм и щэхухэр зэрыщытыр
Си щхьэфэм уеIэбу къызжепIащ,
ЛIэщIыгъуэ Iэджэм щыIа псор
Си пащхьэм наIуэ къыщыпщIащ.
Иджы къысфIощIыр дыгъуасэ
хуэдэу
Уэ сэ си пащхьэм ущитыгъар,
Узэущиеу, жыIэщIэ сыпщIу
КъызэфIэкIыжу
хьэл къысхэплъхьар.
Шорэ Хьэсин
НэгъуэщI гуэрми дэзмылъагъу
Теубыдэгъуэу уиIэм хуэдэ
НэгъуэщI гуэрми дэзмылъагъу.
Дэ уи бынхэм дыхуогъадэ,
Утхуохъу адэ, къуэш, ныбжьэгъу.
Махуэ къэскIэ
уи щIэщыгъуэу
Уи щIэныгъэр къытхуогуэш.
Ди псэ Iэпэр хуабэу пIыгъыу
Таурыхъ гъащIэм дыхыбош.
ЕгъэджакIуэ, пщIэуэ пхуэтщIыр
СыткIэ уи псэм нэдгъэсын,
Ди гур щабэ, дахэ уощIыр,
СфIощI щымыIэ
пхуэмыщIэн.
Сынохъуапсэ, егъэджакIуэ,
Уэщхь сыхъуну сэ сыхуейщ.
Уи лэжьыгъэр цIыху и уасэщ,
ЛъапIэщ уи пщIэр мы дунейм.
БИЦУ Анатолэ
ЕгъэджакIуэ
СоцIыху сэ егъэджакIуэ,
ЦIыху дахэ сэ соцIыху.
Къэгъуэтыгъуейщ нэхъ жьакIуэ,
Нэхъ хэзыщIыкI зи Iуэху.
И щэхухэм тхэн IэщIагъэм
КъысхуищIмэ сэ и гугъу, —
Уэгу къащхъуэм сихьэу вагъуэ
Къэсхьыну си гур мэхъу.
Анэдэлъхубзэрщ и псэр,
Ар хэти щещI гунэс.
Лъэпкъ тхыдэр тету набдзэу,
КъэкIуэнум йогупсыс.
Яхоплъэ щIэблэ къэхъум,
Яретыр Iэзэу дерс.
КъахэжаныкI илъагъум —
КъыфIокIуэр гуфIэ нэпс.
Къиплъамэ зэ уи нэгум —
ИщIэнкъым уи псэм псэху.
…СоцIыху сэ егъэджакIуэ,
ЦIыхудахэсэсоцIыху!
