Напэмрэ гущIэгъумрэ япэ изыгъэщахэр
«Бийм къиувыхьа Ленинград щыщ сабийхэр Беслъэней шэрджэс къуажэм къызэрыщрагъэлар» тхылъым профессор Аурон Яир хуищIа пэублэ
Мы лэжьыгъэм сызэрыпэрыхьа щIыкIэр гъэщIэгъуэнщ. 2011 гъэм си ныбжьэгъумрэ си лэжьэгъу зыбжанэрэ си гъусэу Иерусалим къалэжьым срагъэблэгъати, Израилым щыпсэу адрей журтхэм ялъагъуну Iэмал зыхуамыIэ щIыпIэ гуэрхэм зыщытплъыхьат. Абыхэм ящыщт Iуащхьэ ЛъапIэм (Храмовая гора) тет мэжджыт зыбжанэри. Ди хъумакIуэхэм я зыр Галилеем хыхьэ Кфар-Камэ къуажэм щыщ адыгэ щIалэт. Дунейпсо тхыдэм щекIуэкIа лъэпкъгъэкIуэдхэм илъэс куэд хъуауэ сызэрелэжьыр щызэхихым, абы къызжиIащ: «Куэдым ящIэркъым, ауэ ди лъэпкъри ягъэкIуэдахэм ящыщщ».
Пэжыр жысIэнщи, сэри, си гъусэхэм ящыщ зыми абы зи гугъу ищIым теухуауэ зыри игъащIэм зэхэтхатэкъым. ЗэрымыщIэкIэ сызыхуэза а щIалэращ Кавказыр XIX лIэщIыгъуэм щаубыдым щыгъуэ екIуэкIа адыгэ лъэпкъгъэкIуэдым и гугъу япэ дыдэу къысхуэзыщIар. Зэи сызримыхьэлIа щIэныгъэлI лэжьыгъэ зыбжанэ седжащ иужькIэ. А щIалэ дыдэм зыри зыхэзмыщIыкIыххэ нэ- гъуэщI тхыдэ напэкIуэцI къысхузэIуихащ. Абы къызжиIэжащ Кавказ Ищхъэрэм ЕтIуанэ дунейпсо зауэмрэ Холокостымрэ (журт лъэпкъгъэкIуэд) я зэманым са-бий гуп къыщрагъэла адыгэ къуажэ зэрыщыIэр, а сабийхэм журт куэд зэрахэтар. А къысфIэIуэхухэм ятеухуауэ нэхъыбэ къэсщIэн хуэдэу, Кфар-Камэ зэхуэзэм и кIэм себлэгъэну гуапэу къызжаIащ.
Кфар-Камэ къуажэр Галилее Ищхъэрэм хуозэ. Израилыр къэралышхуэкъыми, сыхьэт бжыгъэм унэсыфынут абы. Арати, япэу сыщыхущIыхьэ махуэм сыкIуащ. Израиль псом шэрджэс музейуэ ит закъуэр дэтщ абы. Хьэпшып куэд щIэмылъми, сигу къинэжащ ар. «Кавказ Ищхъэрэм щыIэ адыгэ къуажэм къыщрагъэла журт сабийхэм ятеухуауэ зыгуэр пщIэрэ?» — жызоIэри соупщI музейм и унафэщIым. «Дауэ сымыщIэнрэ? — къызет жэуап. — Сэ а къуажэм сыщыIащ, а хъыбарыр зи нэгу щIэкIахэм къызжаIэжащ».
Зэхэсхам сыкъигъэуIэбжьри, жейм семызэгъыж сыхъуащ. Холокостым и зэманым журтхэмрэ урысхэмрэ я сабийхэр муслъымэн хабзэм хэпсэукI адыгэ къуажэм зэрыщагъэпщкIуар къэсщIа нэужь, ар адэкIэ сыбзыщIыныр си цIыху напэм къысхуемыгъэзэгъыу, сэ схуэдэу абы щымыгъуазэ журт нэхъыбэм, зэрыхъукIэ, яжесIэжыныр си къалэну къэслъытащ. Зэман дэкIыу, музейм и унафэщIым зэгъусэу Къэрэшей-Шэрджэсым дигъэкIуэну сыщелъэIум, си гуапэ хъуат ар арэзы зэрыхъуар.
СыздэщыIар игъащIэкIи сщыгъупщэжынукъым. ЦIыхугъэмрэ гущIэгъумрэ зищIысыр наIуэ пщызыщI хъыбар гъуэзэджэ щызэхэсхащ а щIыналъэм, ЕтIуанэ дунейпсо зауэми Холокостми абы хуэбгъэдэн зыщIыпIи къыщымыхъуауэ. А сабийхэр зыгъэпщкIуахэм ящыщу нобэ зыри псэужкъым, кърагъэлахэм я нэхъыбэри дунейм ехыжащ, ауэ зыгуэрхэри псэути, тэрмэшхэм тхузэрадзэкIыурэ абыхэм сепсэлъащ. Илъэсищ дэкIа нэужь, аргуэру Беслъэней къуажэм сыкIуащ, ахэр щапIа адыгэ унагъуэхэм дэлъху, шыпхъу щахуэхъуахэм садэуэршэращ, благъэ яхуэхъуа нэгъуэщI зыгуэрхэми захуэзгъэзащ.
А хъыбар телъыджэр зыми зэхимыха пэлъытэт: Израилми, куэдрэ сыздэкIуэ, си тхылъхэм я нэхъыбэр къыщыдэкIа Франджыми, США-ми, нэгъуэщI къэралхэми зыри а Iуэхум щыщыгъуазэтэкъым. Сэращи, къэхъуар къызэрысщIэрэ, тхыдэ щIэныгъэр зыхуэчэм напэкIуэцI гуэр иризгъэкъужыну жэуаплыныгъэ къыстехуэу къызолъытэ. Зи гугъу сщIыр Беслъэней шэрджэс къуажэм щызэрахьа лIыгъэращ. Ар цIыхухэм ящыбгъэгъупщэ мыхъун Iуэхущ.
Си гъащIэм и нэхъыбэр лъэпкъгъэкIуэдхэмрэ Холокостымрэ джыным тезгъэкIуэдащ. Шэч хэлъкъым лъэпкъгъэкIуэдыр цIыхухэм яIэщIэщIэнкIэ хъуну щIэпхъаджагъэ нэхъ ин дыдэу зэрыщытым. Сыту жыпIэмэ, абы зыкIи мыкъуаншэ цIыху хейхэр хокIуадэ. Ахэр зэрыкъуаншэр лъэпкъкIэ е динкIэ зы гуп гуэрым щыщу къызэрыщIэкIращ. А Iуэ-хум селэжьыху зэкъым, тIэукъым сымышхэжыфрэ сымыжеижыфу сыкъызэрынар, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, егъэлеяуэ гугъущ уэ пхуэдэ гуэрым нэгъуэщI цIыхум ирищIылIэфыну хьэкIэкхъуэкIагъэр уи гум тебгъэхуэну. Уи гур къызэрегъэгъуэтыж а цIыхухэр щызэтраукIэм щыгъуэ абы хэмыу-вам къыщымынэу, фIыкIэ хэIэбэфын гуэрхэр къызэрыкъуэкIам. А щIэпхъаджагъэ шынагъуэхэр щекIуэкI щIыпIэ псоми сыт щыгъуи къыщыхутэрт лей зытехьэ-хэм къащхьэщыжыф цIыху зыбжанэ, езыхэри хэкIуэдэн шынагъуэ щыIэу. Апхуэдэхэр, аргуэру зэ жызоIэри, сыт щыгъуи мащIэ дыдэт. Нэхъыбэр щыхьэт къудейуэ къэувхэрт, а щIэпхъаджагъэхэр къамыгъэхъун щхьэкIи зыри ямыщIауэ. Куэдым къагурыIуэркъым а лъэпкъгъэкIуэдхэр къыщIэхъур нэхъыбэм абы я Iуэху хэмылъыххэ хуэдэу къазэрыщыхъур зэрыарар. Абы къыхэкIыу, цIыхухэм лей къащытехьэ-кIэ абы пэмыуву еплъхэм а щIэпхъаджагъэхэр зыщIахэм яхь жэуаплыныгъэр дагуэш хуэдэу мэхъу. ГурыIуэгъуэкъэ, ялэжь гущIэгъуншагъэр къызыфIэIуэху нэхъыбэ щыIэху, къелынухэри зэрынэхъыбэнур, ар зылэжьхэри ящIэм апхуэдэу тыншу зэрытемыгушхуэнур.
Лажьэ зимыIэм къыщхьэщыжым лIыгъэ къызэрымыкIуэ къегъэлъагъуэ. БлэкIамкIи къэкIуэнумкIи уплъэмэ, апхуэдэ лIыгъэм нэхърэ нэхъ уасэшхуэ зиIэ щыIэкъым. Апхуэдэ цIыхухэращ ипэжыпIэкIэ Тхьэм бгъэдэту псэууэ къэлъытапхъэр. Языныкъуэхэм ахэр мелыIычхэм хуагъадэ, ауэ дигу идгъэлъын хуейщ ахэри, дэ тхуэдэу, а щIэпхъаджагъэ зезыхьахэм яхуэдэ дыдэу лырэ лъыуэ зэIылъ цIыхуу зэрыщытыр. Италием щыщ усакIуэ, публицист Леви Примэ Холокостым и лъэхъэнэ гугъум лей зытехьэхэм къащхьэщыжа урым щIалэ гуэрым и гугъу ищIурэ, жиIэрт: «Лоренцэ къызэрыкIуэ цIыху хьэлэлт. НэгъуэщI цIыху къебгъэлын щхьэкIэ акъылышхуэ бгъэхъейуэ, мылъкушхуэ уиIэу щымытынкIэ Iэмалыншэкъым, ауэ, шэч хэмылъу, емрэ фIымрэ зэхэбгъэкIыфу ущытын хуейщ. ИтIанэ — уи напэм къыппиубыдыр япэ ибгъэщыфу, уи щхьэм къизэрыхь гупсысэхэр абы тумыгъакIуэу».
ЦIыхухэм я нэхъыбэм лъэпкъгъэкIуэд я нэгу щыщIэкIкIэ ар къафIэIуэхукъыми, апхуэдэ щIыкIэ-кIэ ахэр лейзехьэхэм ягуэува хуэдэу мэхъу. Апхуэдэ дыдэу, зи псэм гузэвэгъуэ къылъыса цIыху къебгъэлынри щхьэж и Тхьэ зэреплъым елъытауэ къыхиха Iуэху зехьэкIэщ. Илъэс бжыгъэшхуэ дэкIа нэужь, журналистхэмрэ тхыдэджхэмрэ цIыхур псэзэпылъхьэпIэм къизышам къеупщI хъумэ, абыхэм жаIэ: «Сэ си напэм къысхуищI унафэм сыщIэтауэ аркъудейщ, си пIэ ита дэтхэнэ зыми арат ищIэнур». ЛъэпкъгъэкIуэдхэм ятеухуауэ щыIэ хъыбархэм къагъэлъагъуэ цIыху къегъэлыным, ди жагъуэ дыдэ зэрыхъущи, япэ къэсым щхьэузыхь зэрызыхуимыщIыфыр. А цIыху бжыгъэ мащIэ дыдэращ дунейпсо цIыхубэм я напэр итхьэщIыжын пщэрылъыр зыхьыфыр.
1942 гъэм мазитхум и кIуэцIкIэ Кавказ Ищхъэрэм щыщ Беслъэней шэрджэс къуажэм нэмыцэдзэр дэтащ. А зэманым къриубыдэу абы сабий 32-рэ щагъэпщкIуфащ: урысхэу, журтхэу, украинхэу, нэгъуэщI лъэпкъхэм я бынхэу. Нацистхэм къагурыIуэрт сабий-хэр къуажэм зэрызришэлIар, абыхэм журт сабийхэри зэрахэтыр икIи беслъэнейдэсхэр ягъэшынэрт, сабийхэр кърамытмэ, зэрыжылэу зэтраукIэну къыжраIэурэ. ИтIани, къуажэм дэс цIыху 1800-м щыщу зыми бзэгу ихьакъым, журт сабийхэр къэзылъыхъуэ нэмыцэхэми жраIакъым ахэр здэщыIэр. ИгъащIэм ямылъэгъуа, бийм къиувыхьа Ленинград къраша сабий зеиншэхэр зыми химыгъэзыхьу беслъэней колхозхэтхэм кърагъэлащ. Абыхэм ящIам уасэ хуэбгъэувыну ухуежьэмэ, псалъэ пхурикъуркъым. Беслъэнейдэсхэм яхузэфIэкIам къегъэлъагъуэ лей къызытехьэ цIыхур хэти къызэрыригъэлыфынур. Ауэ щапхъэхэр зэрымащIэм къыбгуригъаIуэр апхуэдэ Iэмал куэ-дым зэрамыIэракъым, атIэ напэмрэ гущIэгъумрэ ягъэнэхъапэу псэуныр куэдым къызэрыхамыхращ. Тхылъ куэд щыIэкъым Ленинград щыщхэр къызэрырагъэлам теухуауэ. Мы тхылъри мыхьэнэ зиIэ а тхыдэ напэкIуэцIым дахэу хэувэну къыщIэкIынщ.
АУРОН Яир,
профессор. Москва — Черкесск — Иерусалим.
2018 гъэ
