Дыщэидэм и щэхухэр
Лъэпкъым и хъугъуэфIыгъуэ IэпщIэлъапщIагъэр хэхэсхэми яхъумащ. Ар пхузэфIэкIын щхьэкIэ, я нэхъ мащIэрамэ, адыгагъэр уи лъым хэтын хуейщ. Апхуэдэхэщ Истамбыл щыпсэу ДыщэкIхэ Елмэсрэ Айшэрэ зэшыпхъуитIыр. Бзылъхугъэхэр ЮгославиекIэ зэджэу щыта къэралыгъуэм хиубыдэ Становыцэ къуажэм къыщалъхуащ. 1961 гъэ лъандэрэ Тыркум щопсэу, Истамбыл дэт Кавказ Щэнхабзэ Хасэм жыджэру хэтщ 1968 гъэм къыщыщIэдзауэ. Абыхэм дыщэидэ ящI, адыгэ фащэхэр, абыхэм екIун вакъэхэр яд. КъинэмыщIу, фащэхэр зэрагъэдахэ хьэпшыпхэр, цIыхубз сумкэ, пыIэ, щIакIуэ… зэшыпхъуитIым я Iэпэм къыпымыкI фIыгъуэ бгъуэтынукъым.
Хэкур, лъэпкъыр, абы къыдекIуэкI щэнхабзэр Елмэсрэ Айшэрэ псэкIэ зэрызыхащIэм щыхьэт тохъуэ иджыблагъэ Налшык къыщыдэкIа «Дыщэидэ» зыфIаща тхылъыр. Ар и теплъэкIи и зэхэлъыкIэкIи хьэлэмэтщ. НапэкIуэцIи 128-м псалъащхьэ щхьэхуэ-щхьэхуэурэ зэхэхауэ къыщыхьащ дыщэидэ лIэужьыгъуэхэр (нэшэкъашэ, хьэлыуэ IупщIэ (ромб), хьэлыуэ IупщIэ зэблэкI, нэ цIыкIу хэту хьэлыуэ IупщIэ, гудзищ зэгуэту, плIимэ зыхэт, кIыхь зэблэдз, щимэ зэгуэт хэту нэшэкъашэ, нэгъуэщIхэри), хэдыкIхэр, уагъэ-щагъэ зэIущэкIэхэр.
Дыщэидэр ижь-ижьыж лъандэрэ адыгэм къыдекIуэкI хэдыкIыкIэщ. Пасэм ар къызэрагъэсэбэпу щытар щыгъыныгъуэхэр зэрагъэщIэращIэ Iэмал къудейтэкъым, атIэ абы и тхыпхъэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ къагъэлъагъуэрт хэт сыт хуэдэ лIакъуэм щыщми. Апхуэдэуи, бзылъхугъэ IэпщIэлъапщIэхэм дыщэ IуданэкIэ лъэпкъ дамыгъэхэр хадыкIырт. Абыхэм гупсысэшхуэ ящIэлът, цIыхубэм ягъэлъапIэрт. А псор яхъумащ ДыщэкI зэшыпхъуитIым.
Елмэсрэ Айшэрэ я тхылъыр фIы зыщIым ящыщщ дыщэидэм зезыгъэсэну хуейхэм ар къаймыхьэлъэкIыу тхылъымкIэ зэрызрагъэхъулIэфынур. Тхылъыр гъэдэхащ зэшыпхъуитIым я IэдакъэщIэкIхэм я сурэтхэмкIи (фащэхэр, пыIэхэр, тхыпхъэ хэдыкIахэр, уагъэхэр, нэгъуэщIхэри). Сурэтхэри тхылъым и теплъэри зи лэжьыгъэ дизайнер, фотохудожник Щоджэн Жаннэ и къалэныр дэгъуэу къехъулIащ. Тхылъым и редакторыр Къаныкъуэ Заринэщ.
Гулъытэ зыхуэщIыпхъэхэм ящыщщ тхылъым узыщрихьэлIэ Iуданэтешэр зищIысыр зэшыпхъухэм къызэрыдгурагъаIуэр. «Iуданэтешэр адыгэхэм IэрыщI IэщIагъэу ящIу щытахэм языхэзщ, ари кIуэдыжхэм ящыщщ. Ар уагъэм хуэдэу куэдым ирахьэлIэрт, уеблэмэ уагъэмрэ Iуданэтешэмрэ зы щыгъыным щыхалъхьи щыIэт. Iуданэтешэр зэфэзэщуи зэмыфэгъууи ящIырт. ЗрахьэлIэнум хуэфащэу, дыщэплъым е дыщэхум, Iуданэ фIыцIэ е плъыжь-фIыцIафэ зэхуэдиз-зэхуэдизу трашэрт. Iуданэтешэр зытепшэну бжьэхуц Iуданэр мыкъурэу, мылэрыгъуу, щабэу, лалэу джауэ щытын хуейщ. Iуданэ щабэм щытепшэкIэ, Iуданэтешэр нэхъыфIу нэхъ зэщыгуа мэхъу», — щытхащ абы.
АдэкIэ къокIуэ адыгэхэм ижь-ижьыж лъандэрэ зэрахьэу щыта хабзэхэм ящыщ зы лIэужьыгъуэ — джэдыкIэ хэдыкIыныр. «Хэкур ябгынэу дуней хъурейм икъухьа щыхъуми, адыгэхэм яхъумащ мы хэдыкIыкIэ лIэужьыгъуэр. Ар блэкIа лIэщIыгъуэм и ныкъуэхэм къэсыху зэрахьэу къекIуэкIащ. ХьэгъуэлIыгъуэ хъуами, джэгу, нысашэ, гущэхэпхэ, лъэтеувэ, шыгъажэ, н.къ. щащIкIэ, кхъуейплъыжькIэрыщIэм деж зэрызэныкъуэкъухэм хуэдэу, джэдыкIэр лъагапIэ гуэрым фIадзэрти, абы хэщIыхьа нэ фIыцIэм трагъэхуэну шабзэкIэ, фочкIэ, кIэрахъуэкIэ еуэрт, зэпеуэхэу». Елмэсрэ Айшэрэ тхылъым къызэрыщаIуатэмкIэ, зи гугъу ящI хабзэр ноби адыгэм щыгъупщакъым, ауэ, нэщанэуапIэу зэрамыхьэжми, джэдыкIэ хэдыкIар гъэщIэрэщIэн Iуэхугъуэхэм къыщыбгъэсэбэп хъунущ, гукъинэ хьэпшыпу зыгуэрым урихуэупсэнуи фIыщ.
Щагъэ. Мыр кIапсэ пэлъытэу зэрахьэу щытащ, унагъуэр зыхуей, зыхуэныкъуэ псоми ирахьэлIэу. Псалъэм папщIэ, унагъуэм щызэрахьэхэр мэлыцым, бжэныцым, шыкIэм, чэтэным къыхащIыкIырт. Щыгъын гъэщIэрэщIэным ирахьэлIэ щагъэхэр шылэ Iуданэми, дыщэ Iуданэми, сыт хуэдэ данэ Iуданэми къыхащIыкIырт; зэфэзэщуи, фэзэщымыщуи зэхалъхьэрти, кусэу, зэпрыдзу плIимэхэр хэту, теплъэ дахэхэр яIэу ящIырт, кхъуакIэ зыхуащIи щыIэт…
Дэнлъэчыр (дыщэ уагъэ зэрыхъащ, адыгэ фащэхэр, псом хуэмыдэу, цIыхубз дыщэ пыIэр ирагъэщIэращIэ) зэрыщIыпхъэми гурыIуэгъуафIэу тепсэлъыхьащ цIыхубз IэпщIэлъапщIэхэр.
Тхылъыр купщIафIэщ, нэхъыщхьэращи, ар адыгэбзэкIэ тхащ, сыт хуэдэ хэдыкIыкIэми и тхыпхъэр схемэкIэ къыщыгъэлъэгъуащ.
Лъэпкъ IэщIагъэхэм хуэIэкIуэлъакIуэ Елмэсрэ Айшэрэ я лэжьыгъэхэр щагъэлъэгъуауэ щытащ Узун-Яйла щIыналъэм хиубыдэ адыгэ къуажэхэм къыдэкIауэ Истамбыл дэсхэм къызэрагъэпэща я Хасэм. ЗэшыпхъуитIым я лъэужь ирикIуэн цIыхубз зыбжани ягъэсащ. ФIыщIэ яхудощI лъэпкъ IэщIагъэр зыхъумэ Елмэсрэ Айшэрэ.
БАГЪЭТЫР Луизэ.
