АкIэм и тхыдэр
Ди тхыгъэр зытеухуа хабзэр, езы псалъэм къикIыр, ар зищIысыр зыщIэжу адыгэхэм нобэ яхэтыр закъуэтIакъуэххэщ. Абы и щхьэусыгъуэри гурыIуэгъуэщ — ар лъэпкъым и цIыхухэм къамыгъэсэбэпыж зэрыхъурэ лIэщIыгъуих дэкIащ. Ар IэщIыб щащIым, а псалъэри къамыгъэсэбэпыж мэхъу, анэдэлъхубзэм мащIэ-мащIэурэ хокIуэдыкI. Апхуэдэ щIыкIэкIэ хабзэри, абы зэреджэ псалъэри тфIэкIуэда щхьэкIэ, къезэгъыркъым лъэпкъым лIэщIыгъуэкIэрэ къигъэсэбэпу къыдэгъуэгурыкIуа хабзэ гъэщIэгъуэным иджырей ди цIыхухэр щымыгъуа-зэу, зыри хамыщIыкIыу щытыныр.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, а хабзэр къызэтезыгъэнэну, лъэпкъым и цIыхухэм яхуэзыхъумэну зи пщэ къыдэхуэ тхыдэтххэми — пасэрейхэми иджырейхэми — ар гъэщIэгъуэн ящыхъуу, зэхагъэкIыну яужь ихьахэри абы хужаIахэри мащIэ дыдэщ. А тIэкIухэри нэгъэса хъуакъым, арэзы укъащIыркъым. Щхьэм къыпхуимыгъэтIасэу нэгъуэщI зыгуэри мы Iуэхум хэлъщ: лIэщIыгъуэ Iэджэ къызэзынэкIыу ди деж къэса псалъэм лъэпкъыбзэм елэжь щIэныгъэлIхэм гулъытэ гуэр хуащIакъым, ар къызэтегъэгъэнэн хуейуэ я пщIыхьэпIэ къыхэхуакъым. ЗэрымыщIэкIэ яIэщIэгъупщыкIарэ къызэрамыгъэсэбэпыжым къыхэкIыу хамыгъэхьарэ дэ тхузэхэгъэкIакъым, ауэ иужьырей илъэс зытIощIым къыдэкIа «Адыгэ псалъалъэми» (1999) «Адыгэ-урыс псалъалъэми» (2008) акIэ псалъэр, сыт и щхьэусыгъуэми, хагъэхьакъым. Бзэм хэту щызэхимыхкIэ, псалъалъэхэм иту щимыгъуэткIэ, тхыдэ лэжьыгъэхэм мащIэ дыдэ фIэкIа щыхужымыIакIэ, иджырей тхылъеджэм дэнэ абы и хъыбар къыщищIэнур? Аращ ахэр дгъэкъуэншэну хуитыныгъэ дыщIимыIэри.
ЖыпIэ хъунукъым адыгэ тхыдэтххэм акIэр гулъытэншэу къагъэнауэ. Абыхэм ящыщу, зыубгъуща мыхъуами, ар зищIысыр зэхигъэкIыну яужь ихьар зи ахърэтыр нэху хъун, лъэпкъ щIэныгъэлI гъуэзэджэ икIи тхакIуэ МафIэдз Сэрэбийщ. Абы и тхылъ цIэрыIуэ «Адыгэ хабзэ» (2000) жыхуиIэм зэрыщытхамкIэ, зи ныбжьыр илъэс 16 — 17 ирикъу щIалэхэм къурагъ еупсей щыхуащIкIэ, акIэр къытранэу, ар зэрахьэу щытащ. КъызыхэкIа лъэпкъым и зауэлI хахуэхэрщ, абы и хуитыныгъэр я псэ емыблэжу зыхъумэхэрщ а нагъыщэр зыхуагъэфащэр, зезыхьэну хуитыр. Абы и щIыIужкIи зи ныбжь хэкIуэтахэм, зауэбанэм хэмытыжыфхэм акIэупсыж хуащIыжырт. Ауэ щIэныгъэлIым и лэжьы-гъэм нэсу щыгъэбелджылакъым ар къыщежьа лъэхъэнэр, къыщиIуакъым ар зезыхьэу щыта лъэпкъхэм я цIэхэр, адыгэхэм ар хабзэ щахуэхъуар, игъэзащIэу щыта къалэныр, зехьэн щыщагъэтыжар.
Сыт зэманми цIыхум зыхуэмей, зыхуэмыныкъуэ хьэпшып, Iэмэпсымэ ищIыркъым, къигупсысыркъым. Дэ дыщымыгъуазэ щхьэкIэ, акIэри щхьэусыгъуэншэу къежьауэ, зэрахьэу щIадзагъэнкъым. ЛIэщIыгъуэ зэкIэлъыкIуэ IэджэкIэ лъэпкъ щхьэхуэхэм ар къащыдэгъуэгурыкIуакIэ, къагъэсэбэпу къыщекIуэкIакIэ, къалэн гуэрхэр абы игъэзащIэу зэрыщытам шэч хэлъкъым. ФIэщщIыгъуейщ пасэрей цIыхухъухэм загъэдэхэн щхьэкIэ ар зэрахьэу щытауэ, адэкIэ-мыдэкIэ ещIэу щхьэкум ит цы Iэрамэм апхуэдэ къалэн хуэгъэзэщIэнкIэ Iэмал иIакъым.
АкIэр къыщIежьам и щхьэусыгъуэр зэхэзыгъэкIыну зи пщэ къыдэхуэр пасэрей тхыдэтххэрт, ауэ, зэгурыIуа хуэдэ, абыхэм а хабзэм теухуауэ къащIэнар тIэкIу дыдэщ. Абы къыхэкIкIэ къытхуэнэжыр зыщ — дэ дызэреплъыр, къызэрытфIэщIыр жытIэнырщ. ХэIущIыIу тщIы ди гупсысэхэмрэ Iуэху еплъыкIэмрэ ди къэхутэныгъэкъым, абыхэм хэкIыпIэ яхуэхъуар лъэпкъхэм я тхыдэм теухуа пасэрей лэжьыгъэхэрщ.
Щыгъуазэ зызыхуэтщIа тхыгъэхэр щыхьэт зэрытехъуэмкIэ, акIэм и тхыдэр зэман жыжьэм къыщожьэ. Илъэс миниплI ипэкIэ ар лъэпкъыжь щхьэхуэхэм къагъэсэбэпу зэрыщытар япэ зыгъэбелджылар Пщыгъу-сэ Аслъэнбэчщ. ТегъэщIапIэ хуэхъуар пыухыкIауэ къимыгъэлъэгъуа щхьэкIэ, тхакIуэм и лэжьыгъэ «Азие ЦIыкIум и лъэпкъхэм я тхыдэ жыжьэм теухуа къэхутэныгъэхэр» (2011) зыфIищам абы щетх: «Щхьэ уп-сам и щIыбагъым щхьэц Iэрамэ тету хет зауэлIхэм я сурэтхэм куэдрэ уащыхуозэ». Ар къыщIытранэми, къалэну игъэзащIэми а лэжьыгъэм и гугъу щыщIакъым, апхуэдэ хабзэ хьат-хетхэм зэрахэлъам, зауэлIхэм ар зэрахьэу зэрыщытам и гугъу щыщIа мыхъумэ.
ЛIэщIыгъуэ зыхыбл дэкIа нэужь, алыдж, урым тхыдэтххэм я IэдакъэщIэкIхэм акIэм зыгуэрхэр хужаIэу щIадзэ. Абыхэм ятхахэм ятепщIыхьмэ, а хабзэр Олимп джэгухэм къыщожьэ. Апхуэдэ зэхьэзэхуэхэр алыджхэм япэу ирагъэкIуэкIыу щыщIадзар ди эрэм ипэкIэ 776 гъэрщ, ари илъэсиплI къэс зэ зэхуашэсырт. ИджыкIэ пыухыкIауэ пхужыIэнукъым акIэр алыджхэм я къэхутэныгъэу. Азие ЦIыкIум ис лъэпкъхэм, нэхъ пыухыкIауэ жыпIэмэ, хьат-хет къэралыгъуэ лъэщым пэгъунэгъуу псэуа алыджхэм абы лъэныкъуэ куэдкIэ пыщIэныгъэ быдэ хуаIащ. Абы укъытекIмэ, тхыгъэкIэ гъэбыдауэ щымытми, хуэбгъэфэщэныр щыуагъэкъым алыджхэм акIэр хьат-хетхэм я деж япэ щалъэгъуауэ, абыхэм щапхъэ трахауэ. Абы къыдэкIуэуи иджыкIэ зэхэгъэкIауэ, гъэбыдауэ щыткъым Олимп джэгухэр япэу ирагъэкIуэкIыу щыщIадзам акIэр абы хэтхэм зэрахьарэ зэрамыхьарэ. Олимп бэнакIуэхэм апхуэдэ хабзэ зэрахэлъам тхыдэтххэр тетхыхьу щыхуежьар къэунэхуа эрэщIэм и пэщIэдзэхэрщ. Урым тхыдэтх Гай Светоний Транквилл (зэрыхуагъэфащэмкIэ, ди эрэм и 70 — 140 гъгъ.) а зэманхэм псэуа тхыдэтх цIэрыIуэ Тацит (зэрыхуагъэфащэмкIэ, 58 — 117 гъгъ.) тегъэщIапIэ ещIри, и лэжьыгъэхэм ящыщ зым щетх: «АкIэр я щхьэкум иту бэнакIуэхэм (атлетхэм — П. А.) зэрахьэ». А псалъэхэм ятепщIыхьмэ, акIэр псоми зэрахьэркъым, ар къэзыгъэсэбэпыр Олимп джэгухэм хэт бэнакIуэхэрщ, зэрыхуэбгъэфэщэнкIи, ар абыхэм я дамыгъэщ, нэгъуэщIхэм къазэрыщхьэщыкI нагъыщэщ.
Апхуэдэу щыщыткIэ, иджыкIэ жэуап зыхуумыгъуэту нэгъуэщI зы упщIи къонэ: IупщI дыдэкъым адыгэхэм акIэр къыздрахар. Зы лъэныкъуэкIэ, ахэр къызытепщIыкIауэ къалъытэ хьатхэм ар зэрахьэу щыщытакIэ, а хабзэм ахэр куэд щIауэ щымыгъуэзэнкIэ Iэмал иIакъым, езыхэми я зауэлIхэм къагъэсэбэпу къэгъуэгурыкIуагъэнущ. Зызэман ар яIэщIэхужыпами, адыгэхэр абы нэIуасэ щахуэхъужагъэнущ алыджхэм я деж.
Алыджхэмрэ адыгэхэмрэ я зэпыщIэныгъэр зэман жыжьэхэм къыщожьэ, абы ищIыIужкIи а лъэпкъитIым я тхыдэм, зэрахьэ хабзэхэм, IуэрыIуатэм зэтехуэу куэд хэтщ, ахэри зэрымыщIэкIэ къэхъуагъэнукъым. Абыхэм я зэпыщIэныгъэр нэхъ куу мэхъу Ахын (хы ФIыцIэм — П. А.) и Iуфэм къэралыгъуэ цIыкIу зыкъом алыджхэм къыщыщызэрагъэпэща лъэхъэнэхэм. Алыджхэм адыгэхэм чыристан диныр кърагъащтэ, лъэпкъым и цIыхухэр щоджэнхэм ирагъаджэ, щIэныгъэ зиIэ гуэрхэр къахокI, я алыфбейр къагъэсэбэп, я сынхэм абыкIэ цIэ-унэцIэхэр тратхэу щIадзэ. ЛъэпкъитIым яку апхуэдэ зэпыщIэныгъэхэр зэрыдэлъар егъэбыдэ алыджхэм я лIыхъужь Прометей кавказыбгхэм зэрыраIулIми, езыхэм бгы ямыIэ хуэдэ.
А лъэпкъитIыр зэгъунэгъуу зэрызэдэпсэуар игъэбыдэу нэгъуэщI зы Iуэху гъэщIэгъуэни тхыдэм ди деж къихьэсащ. КъызэрыщIэкIымкIэ, къэралыгъуэ цIыкIухэр Кавказым щызыухуа алыджхэм, я лъэпкъ хабзэм тету, зыщыпсэу щIыпIэхэми Олимп Джэгухэр къыщызэрагъэпэщу щIадзэ. Адыгэ археолог Ша-фий Н. зауэ нэужь лъэхъэнэхэм иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэм къызэрагъэлъагъуэмкIэ, Кавказым щызэхаша апхуэдэ зэхьэзэхуэхэм ящыщ зым текIуэныгъэ къыщызыхьахэм я цIэхэр зытет мывэ пхъэбгъу тенджыз Iуфэм къыщагъуэтащ. Ар щыхьэт зэрытехъуэмкIэ, а джэгум щытекIуа алыджхэм нэмыщI, абы тетщ бгырыс зытIущым я унэцIэхэри. Пасэхэм къагъэсэбэпами, иужькIэ IэщIыб ящIу зэрамыхьэжами, алыджхэм я фIыгъэкIэ адыгэхэм акIэр зэрахьэу щIадзэжауэ хуэбгъэфэщэныр щыуагъэу къыщIэкIынкъым.
Гъуэгуанэ кIыхь къэзыкIуа а хабзэр, уегупсыс зэрыхъункIэ, адыгэхэм нэгъуэщI лъэпкъхэми тыгъэ хуащIагъэнущ, щапхъэ абыхэм трахагъэнущ. Алыджхэмрэ адыгэхэмрэ нэмыщI акIэр Украинэм и къэзакъхэми зэрахьэ. Совет энциклопедие псалъалъэм зэрыщытхамкIэ, акIэр пасэрей Украинэм и цIыху псоми къагъэсэбэпу щытащ, ауэ ар щыуагъэщ. АкIэм япэ щыгъуазэ хуэхъуари зэманышхуэкIи къэзыгъэсэбэпари Запорожьем и къэзакъ-хэрщ. Абы щыхьэт тохъуэ Репин И. Е. (1844 — 1930) и сурэт цIэрыIуэ «Запорожцхэм тырку сулътIаным письмо хуатх» жыхуиIэр.
ФIэщщIыгъуейми, ар зыкъомкIэ егъэбыдэ нэгъуэщI зы Iуэхуми. Языныкъуэ тхыдэтххэм шэч къытрамыхьэжу ятх къэзакъхэр шэрджэсхэм къатепщIыкIауэ, пасэрей тхыгъэ куэдым «къэзакъ — шэрджэс» псалъэхэр зэпыту, зэгъусэу ятхыу щытауэ. Дэ и гугъу тщIыркъым урысыпщ Мстислав (? — 1036) гъэпцIагъэкIэ Ридадэ иу-кIыу и унагъуэри и цIыхухэри зэщIикъуэу я хэку иришу Днепр и Iуфэм зэрыригъэтIысэкIам, Черкасскэ куейр абдеж абыхэм къызэрыщызэрагъэпэщам. Мы Iуэхум мыгурыIуэгъуэу нэгъуэщI зыгуэри хэлъщ — ар апхуэдэу щымытамэ, сыт адыгэхэм нэхъ пэгъунэгъуу лIэщIыгъуэкIэрэ къэгъуэгурыкIуа нэгъуэщI лъэпкъхэм — урысхэм, тэтэрхэм, аланхэм, нэгъуейхэм, къалмыкъхэм акIэр къыщIамыщтар.
Сыт хуэдиз зэманкIэ адыгэхэм акIэр къадэгъуэгурыкIуами иджыкIэ зэхэгъэкIауэ щыткъым, тхыдэм елэжьхэм абы теухуауэ зыгуэрхэр къащIэнауэ ди щхьэкIэ дыщыгъуазэкъым. Ауэ, дызэрыхуеинур къищIа хуэдэ, 17-нэ лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэхэм ди лъахэм зытIэкIурэ щыхьэщIа щIэныгъэлIым, пыухыкIауэ жыпIэмэ, иужьыIуэкIэ Лейпциг университетым и профессору лэжьа Олеарий Iэдэм (1599 — 1671) и фIыгъэкIэ а Iуэхум теухуауэ зыгуэрхэр къызэтенащ.
Урысейм ар тIэунейрэ къэкIуащ, иужьыIуэкIи абы нэмыцэбзэкIэ къыдигъэкIащ «Описание путешествия в Московию и через Московию в Персию и обратно» (1647) тхылъ цIэрыIуэр. Индыл тету кхъухькIэ щIэныгъэлIыр Къэжэрым щыкIуэм зи хэку къэзыгъэзэж къэбэрдеипщ Муцал ар цIыхугъэ къыхуохъу. ФIыуэ илъэгъуа щIэныгъэлIыр, и хьэщIэу къелъытэри, абы ар Хьэзаз (Каспий) тенджызым и Iуфэм Iут, и жьауэм щIэт Тэрч быдапIэм кърегъэблагъэ, зэманкIи ар зытехуэр 1636 гъэрщ. Бысым езыгъэблэгъам и деж щилъэгъуахэр и тхылъым абы къыщретхэкI, абыхэми я мыхьэнэр пхужымыIэну инщ.
Бгырыс гъащIэр зи щыпэлъагъу нэмыцэ щIэныгъэлIым нэхъ хьэлэмэт къыщыхъуар адыгэ цIыхухъухэрщ, абыхэм я теплъэрщ, я щыгъынхэрщ. Абы и тхылъым зэрыщыжиIэмкIэ, шэрджэс цIыхухъухэм «я нэхъыбэм Iэпкълъэпкъ зэкIуж яIэщ… я натIэм къыщыщIэдзауэ щхьэщIыбым нэс сантиметрищ и бгъуагъыу я щхьэр ящ, абы ищIыIужкIэ абыхэм я щхьэку дыдэм (Муцал зэрыдэтлъэгъуам хуэдэу) дахэу зэхэухуэнауэ акIэ цIыкIу къолэлэх». Нэхъ пасэхэм къалэн гуэрхэр абы игъэзащIэу щытамэ, нэмыцэ щIэныгъэлIым зи гугъу ищI лъэхъэнэхэм, зэресам тету, ар яхухыфIэмыдзэжу, хабзэ яхуэхъуауэ цIыхухъухэм зэрахьэу зэрыщытам шэч хэлъкъым.
И мыхьэнэр къытхуэмыхутэж щхьэкIэ, и зэманым акIэм къалэн гуэрхэр игъэзащIэу щытагъэнущ, тхыдэ лэжьыгъэхэм ар пыухыкIа-уэ щымыгъэбелджылами. ТхыгъэкIэ мыгъэбыдами, IуэрыIуэтэжу зэрызекIуэмкIэ, адыгэ зекIуэлIхэм акIэр къахуэщхьэпэу щытащ. Зауэ зыхэтхэм, зекIуэхэм къыщаукIа я ныбжьэгъухэм я хьэдэр къащыхуэмыхьыж щыхъукIэ, ар пщIэныр мытынш пэтми, абы и щхьэр паупщIырт, акIэмкIэ къащтэрт, бащлъыкъым кIуэцIалъхьэрти, и Iыхьлыхэм къыхуашэжырт.
Ди тхыгъэм зи гугъу щытщIар адыгэ лъэпкъым лIэщIыгъуэкIэрэ къыдэгъуэгурыкIуа зы хабзэ закъуэщ. ДымыщIэжу, тIэщIэгъупщыкIауэ адыгэхэм ди тхыдэм апхуэдэ Iэджэ иджыри щыгъэпщкIуащ, ахэр зэфIэдгъэувэжыныр, иджырей лъэпкъ щIалэгъуалэм едгъэщIэныр дэтхэнэ зыми ди къалэнщ, ахэр зэран къытхуэхъунуи къыщIэкIынукъым. ЗэрыжаIэу, щIэныгъэр лей хъуркъым, нэхъыбэ пщIэныр нэхъыфIщ, узыщыщи укъызыхэкIаи умыщIэу, сабиигъуэм уимыкIыу дунейм утет нэхърэ.
Мы дызытепсэлъыхьахэми сигу къагъэкIыжащ лIэщIыгъуэ тIощIрэ зырэ ипэ-кIэ псэуа, псэлъэным хуэIэ-зэ (оратор), тхыдэтх цIэры-Iуэ Марк Туллий Цицерон (ди эрэм ипэкIэ 106 — 43 гъгъ.) жиIэгъа гупсысэ куур: «Укъамылъху щIыкIэ къэхъуар умыщIэным къикIыр игъащIэкIэ сабийуэ укъэнэнырщ». Тхьэшхуэм къытхуигъэфэща гъащIэ закъуэр сабий зэхэщIыкI фIэкIа димыIэу етхьэкI нэхърэ нэхъыфIщ еш дымыщIэу, псэху димыIэу гъащIэ блэкIами нобэрейми щыгъуазэ зыхуэтщIмэ.
ПЭЖ Андемыркъан.
