Мэшыкъуэ и къуэ Мухьэмэд
Къэрмокъуэ Мухьэмэд Мэшыкъуэ и къуэм и унафэм сыщIэту, и гъусэу Зеикъуэ къуажэм Кировым и цIэр зэрихьэу иIа колхозым сызэрыщыдэлэжьар, абы десхьэкIа зэманыр си гъащIэм и лъэхъэнэ нэхъ насыпыфIэ дыдэу си нэгу къыщIоувэж. Сэ срогушхуэ, срогуфIэ апхуэдэлI ди къуажэм къызэрыдэкIам, лъэужьыфI къызэрыщинам. Мухьэмэд зэпыу имыIэу цIыхубэм хуэлэжьащ, IэужьыфI къызэринэкIащ. Си гугъэщ абы и гъащIэ гъуэгуанэм зэ дриплъэжмэ, щхьэпэ хъуну. Аращи, мы си гукъэкIыжхэм фытемызашэу зэ «фрикIуэмэ», си гуапэ хъунт.
Къэрмокъуэ Мухьэмэд 1946 гъэ КЪЭРМОКЪУЭР ди къуажэм щыщу псом япэ щIэныгъэ, IэщIагъэ зэзыгъэгъуэтахэм язщ — Ленин къалэ цIыкIум кооперацэ IуэхухэмкIэ и къудамэр къиухащ. Къэбэрдей-Балъкъэрым щынэхъапэхэм ящыщ зыуэ абы Зеикъуэ «ТОЗ» къыщызэригъэпэщащ. ЗэфIэкI зиIэ щIалэщIэр 1929 гъэм Бахъсэн- стройм и парткомым и секретару ягъакIуэ. Арати, зиIэтурэ 1931-1932 гъэхэм партым и обкомым и инструктору, БКП (б)-м и Нагорнэ райкомым и секретару мэлажьэ. 1932 — 1934 гъэхэм былым лъэпкъыфI щагъэхъу «Къэбэрдей» совхозым и тхьэмадэщ. Нэхъ иужькIэ парт, хозяйствэ унафэщIу нэгъуэщI щIыпIэхэми ягъакIуэ.
Нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм ди республикэр яубыдын и пэкIэ, ди къуажэм Кировым и цIэр зезыхьэ и колхозышхуэм и унафэщIу щытащ. 1942 гъэм Накъыгъэм и 1 махуэшхуэм Ипщэ фронтым и сэлэтхэм саугъэт яхуэзыша лIыкIуэхэм яхэтащ. ЖаIэж абы щыгъуэ дзэ къулыкъушхуэ зиIа Малиновский Родион Мухьэмэд «колхоз генералкIэ» къеджауэ щытауэ.
Инэралым хуэдэт ар икIи. Нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэр ди Хэкум къыщытеуа 1941 гъэм мэкъуауэгъуэм и 22-м абы зы ут иригъэкIуэкIати, къуажэм балигъ хъуауэ абы емыкIуэлIа зы цIыхуи къэнатэкъым жыпIэ хъунущ. Къуажэм ипщэкIи, ищхъэрэкIи, и бгъуитIми къыщылъ гъавэ щIапIэхэм, жыг хадэм щылажьэхэм, Iэщыхъуэхэм ящыщу зы цIыху губгъуэм къинатэкъым.
Мухьэмэд утыр къызэIуихри, щIызэхуэса Iуэхум тепсэлъыхьу щIидзащ. Зытепсэлъыхьыр гурыIуэгъуэу, гъэхуауэ, жьакIуэу яжреIэ: «Нобэ дэ нэмыцэхэм дызыхадза зауэр икъукIэ гуащIэщ, псынщIэуи зэфIэкIынукъым. Сэ фыкъыхузо-джэ щхьэж хузэфIэкIыр а зауэ угъурсызыр нэхъ пасэу иухыным хузэщIэвгъэуIуэну, бийм дытекIуэн папщIэ, къикIуэт фимыIэу сыт хуэдэ гугъуехьми фыпэщIэтыну. Апхуэдэу сыныволъэIу и Хэкум епцIыж, бийм игъэделэ къыфхэмыкIыну. Нэхъыжьхэм ящIэж 1917 -1921 гъэхэм — Октябрь революцэм щыгъуи, адэкIэ граждан зауэм щыгъуи ди къуажэдэсхэм зыми я мыIуэху зэрызэрамыхуар, абы и фIыгъэкIэ ди жылэм щыщ цIыху абыхэм зэрыхэмыкIуэдар. Фэри фи щхьэм фыхуэсакъыжмэ, бийм кIэщIэлъадэ къыфхэмыкIмэ, къуажэм лажьэ къыдэхъуэнкъым. Фигу ивгъэлъ: мы зауэм щытекIуэнур дэращ!»
Къэрмокъуэ Женя Мухьэмэд апхуэдэу цIыхухэр хуиунэтIырт мылъкур, Iэщыр бийм яIэрымыгъэхьэным. Ар япэкIэ плъэрт, лэжьыгъэр губзыгъэу иубзыхурт. Хозяйствэм былыму, шыуэ, мэл-бжэну куэд дыдэ иIэт. Абыхэм ящыщу и Iэ къызыпекIуэкI къимыгъанэу унагъуэхэм ятригуэшауэ щытащ яхъумэну. Абы и акъыл жаным и фIыгъэкIэ ди къуажэдэсхэр бэлэрыгъатэкъым. 1942 гъэм шыщхьэIу мазэм, бийр ди къуажэм къыщыдыхьам, зэрыжысIам хуэдэу, мылъкур, Iэщыр жылэм хэгуэшат.
А лъэхъэнэм нэмыцэхэр Хьэрэкхъуэрэ щыгум щызэтеувыIат. Ди Дзэ Плъыжьым и частхэм Дыгъэмыхъуэм зыщагъэбыдат. ЛъэныкъуитIми зэхэуэр яублэртэкъым. Апхуэдэурэ мамыру екIуэкIащ 1942 гъэм и шыщхьэIури, фокIадэри, жэпуэгъуэм и 25 пщIонди. 1941 — 1942 гъэхэм ищхьэмкIэ къикIа унафэкIэ Дзэ Плъыжьым зыщигъэбыда щIыпIэхэм хиубыда колхозхэм, совхозхэм къалэну къыхуагъэуват частхэм я унафэщIхэм я тхылъкIэ сэлэтхэм ирагъэшхыну былым, мэл-бжэн иратыну. Абы ипкъ иткIэ, Зеикъуэ и щIыналъэм зыщызыгъэбыда ди дзэм щыщ частхэм тхылъкIэ Iэщ иратащ, зауэ нэужьым къэралым ипшыныжыну. А унафэм Iэщым пэрыт унафэщI курытхэри щыгъуазэ ищIащ, езы Къэрмокъуэми ар игъэзэщIащ.
«Колхоз инэралым» и хозяйствэм икъукIэ мылъкушхуэ бгъэдэлът, псом хуэмыдэу Iэщ уэр иIэт. Зеикъуэ щыгухэр, джабэ нэкIухэр, лъэгухэр былымым, шыхэм, мэлхэм яуфэбгъуат. Абыхэмрэ къуажэдэсхэмрэ яхъумэу, ипщэкIэ ЛашкIутIащхьэ къыщыщIэдзауэ ищхъэрэкIэ Дыгулыбгъуей Махуэгъэпс нэсу, мэзым щIэгуэшауэ щIэсащ Дзэ Плъыжьым и зауэлIхэр. Мис а зауэлI куэд дыдэр игъэшхащ ди колхозым. Абыхэм хозяйствэм и былыму 4500-м нэс, мэл-бжэну мин 40-м щIигъу, шыуэ 1.500-рэ тхылъкIэ иратауэ щытащ. Ахэр лыуэ центнер мин 38-рэ хъурт.
Къэрмокъуэ Хьэчим Ди республикэр нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм ящызыхъумахэм яхэтащ Къэрмокъуэ Мухьэмэди. Ар хэтащ Царяпин Г.М. зи командиру, Къудей Чэрим зи комиссару ди Хэкур бийм щызыхъума партизан зэгухьэныгъэшхуэм. Хэтащ сыт хуэдэ ебгъэрыкIуэныгъэхэми хахуагъэ къыщигъэлъагъуэу. 1943 гъэм и пэщIэдзэм Дзэ Плъыжьым и частхэм я гъусэу партизанхэми Налшык къалэ хуит къащIыжащ. Республикэр хуит къыщащIыжым, Къэрмокъуэм къигъэлъэгъуа хахуагъэм, лIыхъужьыгъэм папщIэ къыхуагъэфэщащ «Хэку зауэшхуэм и партизан», «ЗэуэнымкIэ и зэфIэкIхэм папщIэ», «Кавказыр зэрихъумам папщIэ» медалхэр, Вагъуэ Плъыжь орденыр, Хэку зауэшхуэм и орденым и япэ нагъыщэр, нэгъуэщIхэри.
1943 гъэм ди республикэм нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэр ирахужа иужь, и къулыкъум пэроувэжри, бийм зэхикъута къуажэр, цIыхубэ хозяйствэр зэфIэгъэувэжыным жыджэру йолэжь, лэжьакIуэбэр абы къыхузэщIеIэтэ. Жылагъуэ псэуалъэхэр къызэрагъэпэщыж, абыхэм унагъуэхэм ятригуашэу фашистхэм ящригъэхъума Iэщыр щызэхуахусыж. Гъэш, мэл, шы фермэхэм лажьэу щIадзэж.
ЛIы губзыгъэм, унафэщI IэкIуэлъакIуэм япэкIэ плъэуэ илэжьауэ щыта Iуэхугъуэхэм иджы колхозым зыкърагъэIэтыж. Къэрмокъуэм хозяйствэм и Iэщу Дзэ Плъыжьым яшхар тхылъу ихъумати, 1943 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м лыр къэралым ещэнымкIэ телъа псори Зеикъуэм и Iэщу Дзэ Плъыжьым яшхам и хьэкъкIэ зэфIагъэкIауэ щытащ. ИкIи республикэм колхозу, совхозу итым ди хозяйствэм и щIыхуэ ятехуат.
Ахэр хъума хъуами, къуажэми хозяйствэми мылъкукIэ, цIыхукIэ хэщIыныгъэшхуэ яIащ. Ди къуажэр нэмыцэм зэриIыгъа зэман мащIэм цIыхуи 120-рэ хэкIуэдащ, 300-м нэс уIэгъэ ящIауэ щытащ. Куэдым я унэхэр, псэ-уалъэхэр якъутащ, унагъуэ Iэщуи Iисраф ящIар Iэджэщ. Колхоз Iэщ псэуалъэри зэтракъутащ, ягъэсащ. Алэщокъуэ щыIа бригадэ унэр и пIэм ирагъэщхъащ, абы щаIыгъа вы 800-м нэсыр фашистхэм яшхащ. 1943 гъэм Зеикъуэ къуажэ Советымрэ колхоз правленэмрэ къызэрагъэпэща чрезвычайнэ комиссэм — абы и унафэщIу щытащ Шыбзыхъуэ Нинэ Елбэздыкъуэ и пхъур — къилъытауэ щытащ нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм къуажэдэсхэм, хозяйствэм я мылъкуу, Iэщу Iисраф ящIахэр, яшхахэр. Ахэр а лъэхъэнэм зекIуа ахъшэмкIэ сом меларди 6-м щIигъуу къыщIэкIащ.
Къэрмокъуэ Майе ИщхьэмкIэ зэрыщыжысIам тету, Мухьэмэд и хахуагъэм, и губзыгъагъэм я фIыщIэкIэ, езыр хэкIуэдэнкIэ шынагъуэми, Iэщым и нэIэ зэрытригъэтам и хьэкъкIэ мылъкушхуэ къызэтригъэнауэ щымытамэ, къуажэми хозяйствэми нэхъыбэж яфIэкIуэдынут. Iэщым бгъэдэта цIыхухэми яхэмыщIауэ я унэ екIуэлIэжыгъащ.
Къэрмокъуэм псынщIэу зыкъыдиIэтыжащ ди колхозым. 1955 гъэм ирихьэлIэу зауэм и пэкIэ хозяйствэм иIа Iэщ бжыгъэр зэфIигъэувэжащ: ди фермэхэм къытехутэжащ мэл-бжэну мин 40-м нэблагъэ, былыму 4.500-рэ, шыуэ 800-м нэс. Абыхэм цIыхухэр щыгуфIыкIырт, иригушхуэрт.
Ауэ къуажэдэсхэм яхуемыгъэхыр, гуауэу я тэмакъым къыщIэтыр Хэку зауэшхуэм и кIэухырт. Зеикъуэмрэ Жанхъуэтекъуэмрэ зы къуажэ Совету зэгуэтт. А жылагъуитIым 1941 — 1945 гъэхэм Хэку зауэшхуэм ягъэкIуат я адэхэу, я къуэшхэу, я къуэхэу 1359-рэ. Ахэр къуажитIым пщIэрэ щIыхьрэ къыхуахьу, хахуэу бийм япэщIэтащ. Абыхэм ящыщу 700-м къагъэзэжакъым, я псэр Хэкум и щхьэхуитыныгъэм папщIэ ятащ. Нобэр къыздэсым я анэхэр, щхьэ-гъусэхэр, шыпхъухэр абыхэм ятопыхьэ, лъэпкъхэр зэхыхьэмэ, ягу къагъэкIыж яфIэкIуэдахэр. Щомахуэхэ апхуэдэ хэщIыныгъэу 25-рэ, Сэбаншыхи aпхуэдиз, Що-джэнхэрэ Шурдымхэрэ дэтхэнэми 24-рэ, Дыкъынэхэ 23-рэ, ГъукIэлIхэ 21-рэ яIащ. ПщыкIуплIым щыщIэдзауэ пщыкIубгъум нэс зыфIэкIуэдахэр лъэпкъ пщыкIуз мэхъу. 700-м щыщу 321-р къэзгъэлъэгъуа лъэпкъхэм ящыщщ. Къэрмокъуэм и гулъытэр здынэмыс къэгъуэтыгъуейт. Зауэм хэкIуэдахэм я унагъуэхэм, зи закъуэу къэна фызабэхэм, зеиншэ хъуа сабийхэм псэуныгъэ и лъэныкъуэкIэ хуабжьу ядэIэпыкъурт. Псалъэм папщIэ, колхозым илъэсым хэхъуэу къыIэрыхьэм и проценти 2-р зеиншэхэм, дэIэпыкъуэгъуншэхэм яхухихырт. Ар мащIэтэкъым, колхозым мэкъумэшхэкIрэ IэщхэкIыу къилэжьым и куэдагъыр къэплъытэмэ. Зауэ нэужь илъэсхэм къэхъуа гъеишхуэхэми зы цIыхуи ихьакъым Мухьэмэд и гулъытэрэ жумартагъымрэ я фIыщIэкIэ.
ДЭ ДИIЭТ зы уэшх къе- мышхми, мэкъумэш бэв къыщыкI щIыпIэшхуэ — ар Зеикъуэ и вапIэхэм я нэхъ ин дыдэ Алэщокъуэт. Абы и щIыщхьэфэм хурикъурт уэсэпсыр, икIи псом хуэмыдэу нартыхур бэв щыхъурт.
ФIыщIэрэ щытхъурэ яхуэфащэщ Мухьэмэд, абы и ужькIи Iуэхум пызыща, нэхъри езыгъэфIэкIуа Бырс Анзор, ХьэвцIыкIу ПIытIашэ, Чеуж Джэхьфар, Абазэ Ибрэхьим сымэ, къуажэдэсхэр зауэм и ужь илъэсхэм гъейм щызыхъумахэм.
Мухьэмэд зэхэхауэ сыт хуэдэ Iуэхугъуэри илъэсым тещIыхьауэ къригъэлъытэрт икIи а бжыгъэхэм хуэдиз гъэтIылъыгъэ ищIырт. Псом япэ гъавэмкIэ къэралым и хьэкъыр игъэзащIэрт, илъэс къэс планым и лейуэ куэд ирищэрт. ИтIанэ къыхихырт жылапхъэмрэ страховой фондымрэ, тхьэмыщкIэхэм зэрадэIэпыкъунур. АдэкIэ цIыхухэм я трудоденым пэкIуэу етын хуейр, Iэщым и Iусыпхъэр, лэжьакIуэхэм я гъуэмылэр гъэтIылъыгъэ ищIырт. А псори хэкIа иужь, къэнар къэзылэжьахэм яйт. Илъэс къэс трудоденым хуэзэу ику иту гъавэ килограмми 2-8-м нэс, лыуэ грамм 200, сэхурану грамм 300, цыуэ грамм 50, кIэртIофу килограмм 0,7-1-м нэс хуагуэшащ. Хуагъэува мардэм щIезыгъэгъуа бригадэхэм, звенохэм лэжьапщIэм нэмыщI саугъэтхэри иратащ.
Апхуэдэ гулъытэм, лэжьыгъэ къызэгъэпэщыкIэм мэкъумэшыщIэхэр нэхъри тригъэгушхуэрт, зэхьэзэхуэу, зым Iэпыхур адрейм къищтэжу игъэлажьэрт. Колхоз правленэм хэтхэр, IэщIагъэлIхэр, курыт унафэщIхэр цIыху пэжт, хьэлэлт, щхьэхуещэ яхэттэкъым. Абы лэжьакIуэхэр нэхъри игъэгушхуэрт, текIуэныгъэщIэхэм хуаунэтIырт.
Псом хуэмыдэу зеикъуэдэсхэм ягу къинащ 1946 гъэр — уэгъушхуэ щыщыIар. А илъэсым къуажэм щыщу мэжэщIалIагъэм зы цIыхуи ихьакъым, гъавэкIэ уэкъулакIуэ нэгъуэщI щIыпIэ кIуакъым, мэкъумэш бэв кърахьэлIауэ щытащ.
Къэрмокъуэр щIалэгъуалэми я ныбжьэгъушхуэу щытащ — еджэнур игъэгушхуэрт, лэжьэнум дэIэпыкъурт. Комсомол-щIалэгъуалэ звенохэр къыщежьам япэу къызэзыгъэпэщахэм ящыщащ ди колхозыр. 1944 — 1950 гъэхэм хозяйствэм щылэжьащ комсомол-щIалэгъуалэ звеноуэ 10. Абыхэм я унафэщIт Хьэпэ Хьэмидбий, Мэжджыхь Хъандycap, Чып Мелыхъан, Сыжажэхэ Хьэбасрэ Нащхъуэрэ, ЛIызам Лацэ, Хьэмырзэ КIуакIуэ, Къэрмокъуэ Iэмырбий, Хьэмырзэ Myзэриф сымэ, нэгъуэщIхэри. Сэ ар фIыуэ сощIэж, сыту жыпIэмэ, а лъэхъэнэм къуажэм и комсомол организацэм и секретару сылэжьащ, Мухьэмэд дэрэ дызэчэнджэщурэ, унафэщIхэр къыхэтхауэ щытащ. ИужькIи зэпымыууэ си нэIэ ятетащ. ЩIалэхэми хъыджэбзхэми дыкъагъэпэжащ — дазэрыщыгугъам хуэдэу къытхущIэкIащ. Мы зи гугъу сщIы лъэхъэнэм къыхуеджэныгъэу щыIащ: «Ику иту гектар къэс хуэзэу нартыхум центнepи 100, бжьыхьэсэ гуэдзым — 40, сэхураным — 25-рэ, кIэртIофым — 500 къытетхынщ!» ИкIи зы гъэ-гъитI мыхъуу, абыхэм илъэс зыбжанэкIэ апхуэдэ мэкъумэш бэв кърахьэлIэжащ.
Мэкъумэш щIэным, Iэщ гъэхъуным я къызэгъэпэщыкIэм щIалэгъуалэр щыхуе-джэ кружокхэр дгъэла-жьэрт. Абыхэм жэпуэгъуэм и 15-м егъэджэным щыщIадзэрти, гъатхэ техьэху я щIэныгъэм щыхагъахъуэрт.
Я унагъуэ Iуэхум щхьэкIэ школым кIуэурэ махуэм емыджэф щыIэмэ, абыхэм папщIэ 7-10-нэ классхэр иIэу пщыхьэщхьэ школ лажьэрт. Абыхэм Къэрмокъуэм и нэIэ тригъэтт. Лэжьыгъэмрэ еджэнымрэ зэдахь хъууэ я IэнатIэхэр яритырт, хуэмыщIа къахэкIмэ, ахъшэкIэ ядэIэпыкъурт. Апхуэдэу еджэурэ епщIанэ классыр къаухащ Джэдгъэф Аслъэмырзэ, ХьэфIыцIэ Лъостэнбий, Щомахуэ Бэч сымэ, нэгъуэщI зыбжанэми. ИужькIэ абыхэм я еджэныгъэм еджапIэ нэхъыщхьэхэм щыпащащ, IэщIагъэлI, унафэщI хъарзынэхэр къахэкIащ.
НОБЭ дызэрыт зэманым, щытыкIэм изолъыт дэ ди щIалэгъуэу щыщыта абыхэм я лъэхъэнэри, зэрызгъэщIэгъуэнур къысхуэщIэркъым ди щIалэгъуалэм я бэшэчыгъар, я ерыщыгъар. ИщхьэмкIэ зи гугъу сщIа батэшхуэр зэрагъэхъеяр шыжь-выжьщ, хьэмфIанэрэ белрэщ. Абыхэм апхуэдиз къару къащIэзылъхьар я зэкъуэтыныгъэрщ, зэрыгъэпэжыныгъэрщ, я хьэлэлагъырщ. Мухьэмэд мыпхуэдэ лIыгъи дэслъэгъуащ, аращ, «лIыгъэщ», абы нэгъуэщIкIэ уеджэ хъунукъым.
1946 гъэм и мазаем ди колхозым отчет-хэхыныгъэ зэIущIэ щекIуэкIынут: абы унафэщIри щыхахын е щыхахыжын хуейт. Абы щыгъуэ дэ Iуащхьэмахуэ paйоным дыхэтт. лIыкIуэхэр, ди къуажэ унафэщIхэр зэхэтIысхьэгъат, сэри сахэту. Колхозым и тхьэмадэу хахынур къагъэлъэгъуэн хуейт. Районым и лIыкIуэхэм Бырс Анзор къагъэлъэгъуащ, дыдейхэм Къэрмокъуэ Мухьэмэд хахыжмэ, нэхъ яфIэкъабылт. Апхуэдэу лъэныкъуитI щыхъум, Мухьэмэд жиIащ: «Сэ сынывэлъэIуну си мурадт. Си бынхэм я еджэгъуэщ, ахэр си гъусэу Налшык сыIэпхъуэну, абы щезгъэджэну тезухуащ. Абы къыхэкIыу сэ сыкъэвмыгъэлъагъуэ. Анзор а къалэныр икъукIэ дэгъуэу игъэзэщIэфынущ…»
Къэрмокъуэр псоми яцIыхурт. Абы зыгуэр жиIамэ, зэрыпхутекIын щыIэтэкъым, игу къэкIар зримы- гъэхъулIауэ къикIуэтынутэкъым. Зыри пэувакъым, апхуэдэу колхозым и тхьэмадэ къулыкъум яфIыIукIауэ щытащ.
Мухьэмэд жыжьэ плъэрт, нэхъыфIыр къилъагъуфырт. ЗэрыжиIам хуэдэуи, къуажэм дэкIащ. Абы и зэфIэкIыр зыхуэдизыр зыщIэ партым и Къэбэрдей обкомым ар япэ щIыкIэ Бахъсэн райисполкомым, итIанэ Тэрч райисполкомым, нэхъ иужьыIуэкIэ Налшык райисполкомым я тхьэмадэу егъакIуэ. Иужь дыдэм Къэрмокъуэ Мухьэмэд Къэбэрдей АССР-м мэкъумэш хозяйствэмкIэ и министрым шы гъэхъунымкIэ и къуэдзэу щытащ. Зи гуащIэ емыблэжу цIыхубэм яхуэлэжьа адыгэлIыр КъАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату хэхыгъуитIкIэ щытащ. ЗэрыжытIащи, 1946 гъэм и мазаем екIуэкIа отчет-хэхыныгъэ зэIущIэм хозяйствэм и тхьэмадэу Бырс Анзор щыхахащ. Мухьэмэд игъэпса унэтIыныгъэм тету, Бырсым колхозыр нэхъри япэкIэ ишэу лэжьыгъэр ирегъэкIуэкI. IэнатIэхэм лэжьыгъэ хьэл-щэн дахэ щаIэу къуажэдэсхэм мэкъумэш ящIэ, Iэщ ягъэхъу. Республикэм щыцIэрыIуэу къыпэщыт къэрал хьэкъхэр егъэзащIэ, и лэжьакIуэхэм яхуэфэщэн яIэрохьэ. 1948 гъэм ирихьэлIэу хозяйствэр здынэса гъунапкъэхэм Москваи щыгъуазэ мэхъу. Бжыгъэшхуэхэм, лэжьыгъэфIым хуэфащэ пщIэ игъуэтын папщIэ, партымрэ Правительствэмрэ я комиссэ, цIыхуипщI хэту, Зеикъуэ къагъакIуэ. А лъэхъэнэм колхозым и къэпщытакIуэ гупым и тхьэмадэр сэрати, сэри сахэту, хьэщIэхэм хозяйствэм 1943 — 1948 гъэхэм лэжьыгъэу щекIуэкIар, къэралым и хьэкъхэр зэригъэзэщIар, мэкъумэшыщIэхэм, Iэщыхъуэхэм я гугъуехьым пщIэуэ пэкIуар, зылъэмыкIхэм хуащI гулъытэр, дзыгъуэ гъуанэ дихьа къамыгъанэу къапщытэ. Хэку зауэшхуэм и лъэхъэнэм ди къуажэбгъухэм зыщызыгъэбыдауэ щыIа Дзэ Плъыжьым и частхэм тхылъкIэ Iэщу иратауэ щытар, абы къыпэкIуэу 1943 гъэм щыщIэдзауэ къэралым къаритыжа ахъшэр къызэрагъэсэбэпар, мэкъумэшхэкIыу, IэщхэкIыу къэралым иращэн хуеямкIэ илъэс къэс я къалэнхэр гъэзэщIа зэрыхъуар, нэгъуэщIхэри гупсэхуу къапщытащ. Республикэм и IэщхэкI, гъавэ гъэхьэзырыпIэхэм щIэлъ тхылъхэмрэ ди бухгалтерием ейхэмрэ зэрагъэпщащ. Уеблэмэ, шыбз лъхуэн-пIэн 64-р, абыхэм къыщIагъэхъуа шыщIэ 64-р я нэкIэ зрагъэлъэгъуащ. ЦIыхуипщI зыхэт комиссэр, емытIысэх жыхуаIэм хуэдэу, махуипщIкIэ лажьэри, кIуэжыгъащ. А псом и ужькIэ, куэд дэмыкIыу 1949 гъэм мэкъуауэгъуэм СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и Унафэ къыдэкIащ КъАССР-м Кировым и цIэр зезыхьэ и колхозым шыбз лъхуэн-пIэн къэс зы шыщIэ къызэрыщыщIагъэхъуам папщIэ хозяйствэм и тхьэмадэ Бырс Анзор, шыхъуэ пашэхэу Що-джэн ТIэлашэ, Къалмыкъ Хьэжмурат сымэ «Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь цIэ лъапIэр къызэрыфIащам, Ленин орденымрэ Гъубжэмрэ Уадэмрэ медалымрэ къызэрыхуагъэфэщам теухуауэ.
Апхуэдэ ехъулIэныгъэхэм лъабжьэ хуэгъэхьэзырыным Къэрмокъуэ Мухьэмэд и гуащIэ мымащIэу хэлъащ. Абы и псалъэ Iущхэр ноби зеикъуэдэсхэм я дерсщ, и унэтIыныгъэ тэмэмхэр къуажэми хозяйствэми я унафэщIхэм, IэщIагъэлIхэм я гъуэгущ. 1946 гъэм Къэрмокъуэм колхоз унафэщIу зыщыхримыгъэхыжа зэIущIэм кърихьэлIахэм захуигъазэри, жиIэгъащ:
— ФIыуэ слъагъу си къуажэгъухэ! Гъэ кIуам ди ТекIуэныгъэкIэ иуха зауэр икъукIэ кIыхьлIыхьащ, хьэлъащ. ЦIыхукIи мылъкукIи хэщIыныгъэшхуэхэр къытхуихьащ. Абы хэкIуэдахэр зыщымыгъупщэн, яхуэщIапхъэр ялъызыгъэсын къэнахэр Алыхьым дищI. ДяпэкIэ илъэс 45-50-кIэ зауэ тлъагъунукъым. А зэман кIыхьыр дэ мамыру, бэIутIэIуншэу ткIунущ. Ар нэхъыбэу зеинур ди щIалэгъуалэрщ, нобэ сабийхэрщ: а къэкIуэну псэукIэ хъарзынэм ди бынхэр екIуу, узыншэу, щIэныгъэ яIэу хэтыным фэрэ дэрэ хуэдгъэхьэзырыну ди къалэнщ. Си гугъэщ абыхэм папщIэ хузэфIэкI зымылэжьын фэ къыфхэмыту, Алыхьым къывигъэхъулIэ.
МЫБДЕЖМИ щIэблэм щIэныгъэ егъэгъуэтынымкIэ Къэрмокъуэр псоми щапхъэ тхуэхъуащ. И хъыджэбзищымрэ и къуиплIымрэ цIыхухэр зэхъуапсэ быным хуэдэу къигъэхъуащ, щIэныгъэ, IэщIагъэ яригъэгъуэтащ. Мухьэмэд ипхъу Женя курыт школыр фIы дыдэу къиухри, Дагъыстэн къэрал медицинэ институтым щIэтIысхьащ. Япэ махуэм щыщIэдзауэ и еджэнкIи и хьэл-щэнкIи адрейхэм щапхъэу хуагъэлъагъуэу екIуэкIащ. 1957 гъэм диплом плъыжькIэ а еджапIэ нэ- хъыщхьэр къиухащ. И щIэныгъэм адэкIи щыхигъахъуэу, IэщIагъэм IэкIуэлъакIуэ зыхуищIу 1957-1960 гъэхэм Ленинград институтым и клиникэ ординатурэм щIэсащ. Ди республикэм къигъэзэжа иужь, япэ щIыкIэ Налшык къалэ клиникэ сымаджэщым и дохутыру, итIанэ КъБАССР-м Узыншагъэр хъумэнымкIэ и министерствэм къупщхьэ узым щеIэзэ и «Огонек» сабий санаторэм и дохутыр нэхъыщхьэу 1962 -1984 гъэхэм лэжьащ. А зэманым Женя къызэригъэпэщащ санаторэм цIыхухэм щеIэзэн унэ хуегъэщIыныр. КIуэтэху щIэныгъэфI зиIэ цIыхубзыр республикэм узыншагъэр хъумэным и IэнатIэ нэхъ жэуаплыныгъэ зыпылъхэм щолажьэ. 1975 -1985 гъэхэм КъБКъУ-м и медицинэ факультетым рентгенологхэр щрагъаджэ курсхэм я унафэщIу щытащ. ИужькIэ, 2000 гъэ пщIондэ, Республикэ клиникэ сымаджэщым и рентгенотерапевт дохутыру лэжьащ.
Женя IэнатIэхэм здыбгъэдэтым зэпымыууэ и щIэныгъэм хигъэхъуащ, и IэщIагъэр иригъэфIэкIуащ. Ар щеджащ, лэжьыгъэм щыкIэлъыплъащ къэралым и медицинэ институт нэхъ цIэрыIуэ куэдым.
ЦIыхухэм я узыншагъэр хъумэным, сымаджэхэм я узыр гъэхъужыным, ящыгъэпсынщIэным ехьэлIауэ щIэныгъэ лэжьыгъэ куэд къыдигъэкIащ.
А: псоми нэмыщIкIэ, Женя щхьэгъусэфIуи щытащ. Абы гъащIэ насыпыфIэ дрихьэкIащ республикэм и мызакъуэу, щIыпIэ куэдым къыщацIыху дохутырышхуэ, профессор Къущхьэбий Виктор. Алыхьым и ахърэт дахэ ищI, Женя 2001 гъэм дунейм ехыжащ.
Женя кIэлъыкIуэ Къэрмокъуэ Майе 1940 гъэм къалъхуащ. Курыт школыр къеухри, лажьэурэ и щIэныгъэм хигъэхъуэн щIедзэ. Текстильнэ, промышленность псынщIэмкIэ Союзпсо заочнэ институтым щоджэ.
Майе 1958 гъэм щIедзэри Къэбэрдей-Балъкъэр дэрбзэр фирмэм и бригадиру, мастеру, технологыу, цехым и унафэщIу щолажьэ. 1970 гъэм и щIэныгъэр, и цIыху хэтыкIэр къалъытэри, Бахъсэн дэрбзэр фирмэм и инженер нэхъыщхьэу ягъакIуэ. Абы, IэщIагъэлI IэкIуэлъакIуэу зэрыщытым къыдэкIуэу, жылагъуэ лэжьыгъэм жыджэру зыкъыщегъэлъагъуэ. ИкIи илъэсищ фIэкIа и IэщIагъэмкIэ мылэжьауэ, Бахъсэн район Советым и депутату хах, адэкIэ а Советым и исполкомым и тхьэмадэм и къуэдзэ къулыкъур къыхуагъэфащэ. ИлъэсиблкIэ а къалэныр игъэзэщIа иужь, Майе Бахъсэн район Советым и исполкомым и тхьэмадэу хах. ИкIи 1985 гъэ пщIондэ а къулыкъум пэрытащ и цIэр фIыкIэ жаIэу, и районыр пэрытхэм хабжэу. 1985 гъэм цIыхубзым дзыхьышхуэ ирагъэз — КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и секретару хахри, а IэнатIэм 1991 гъэ пщIондэ щолажьэ. Ар жылагъуэ лэжьыгъэми жыджэру хэтщ — 1987 — 1997 гъэхэм республикэм и цIыхубзхэм я Комитетым и тхьэмадэщ. 1988 -1996 гъэхэм цIыхубзхэм я Урысей Союзым и Исполнительнэ Комитетым хэтщ. РСФСР-м и Суд Нэхъыщхьэм и цIыхубэ заседателу тIэунейрэ (1972 — 1982 гъ.гъ) хахащ. «И лэжьыгъэфIым папщIэ» медалыр къыхуагъэфэщащ.
Къэрмокъуэ Хьэчим Мухьэмэд и къуэр ди республикэм и мызакъуэу, утыкушхуэм къыщацIыхуа адыгэлIщ. 1941 гъэм къалъхуащ. 1963 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетыр промышленнэ, граждан ухуэныгъэ IэщIагъэмкIэ къеухри, Брянск къалэм лэжьэн щыщIедзэ.
Абы ухуэныгъэхэр щрегъэкIуэкI Тырныауз, Налшык къалэхэми. И щIэныгъэм хегъахъуэ, Москва дэт экономикэ институтым и аспирантурэр къеух. 1971 гъэм диссертацэр пхегъэкIри, экономикэ щIэныгъэхэм я кандидат мэхъу. КъБКъУ-м и доцентщ, егъэджакIуэ нэхъыжьу щылэжьащ. И доктор диссертацэр егъэхьэзырри, 1998 гъэм пхегъэкI. Экономикэ щIэныгъэхэм я докторщ.
«Къэббалъкъавтострой» ухуакIуэ-монтаж управленэм и унафэщIу, «Къэббалъкъпромстрой» трестым и тхьэмадэм и къуэдзэу 1973 — 1990 гъэхэм лэжьащ.
Хьэчим и IэнатIэхэм жэуаплыныгъэу хэлъыр къыгурыIуэу, зэпIэзэрыту къалэнхэр зэрыщрихьэкIыр къалъытэри, нэхъ къалэн гугъухэр пщэрылъ хуащIу щIадзэ. 1990 гъэм ар КъБАССР-м и Министрхэм я Советым и Тхьэмадэм экономикэ реформэмкIэ и къуэдзэу ягъэув. 1991 — 1993 гъэхэм КъБР-м и Совет Нэхъыщхьэм и унафэщIщ. 1993 гъэм дыгъэгъазэм щыщIэдзауэ УФ-м и Федеральнэ Собранэм и Къэрал Думэм и депутатщ. 1994-2000 гъэхэм Урысей Федерацэм и Счетнэ Палатэм и япэ тхьэмадэщ. Ар икъукIэ къулыкъушхуэщ — къэралым и лIыщхьэхэм ящыщу еханэщ. Мыбдеж щыжыпIэ хъунущ: «Феп-лъыт Мухьэмэд и гъэсэныгъэм и къуэр здынихьэсам!» Ар адыгэ псоми ди дежкIэ щIыхьщ, гуапэщ!
2000 гъэм и накъыгъэм щыщIэдзауэ Хьэчим УФ-м и Счетнэ Палатэм и тхьэмадэм и чэнджэщакIуэ нэхъыщхьэщ. 2001 гъэм Урысей Федерацэм и Федеральнэ Собранэм ФедерацэмкIэ и Советым хэтщ. «Зэныбжьэгъугъэ» орденыр 2001 гъэм къыхуагъэфэщащ.
Мухьэмэд и адрей щIалэхэми СулътIан, Хьэсэн, Олег сыми щIэныгъэ нэхъыщхьэ яIэщ. Щыри зыбгъэдэт IэнатIэхэм хуэIэкIуэлъакIуэщ, фIыщIэ къыхуащIу, щытхъу къыхужаIэу щолажьэ.
ХЬЭФIЫЦIЭ Мусэбий,
лэжьыгъэм и ветеран.
Бахъсэн район,
Зеикъуэ къуажэ. 2004 гъэ
