Хьэтхэр
Фырэ-Къаныкъуэ Анфисэ
Тхыдэ роман
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №№68, 69, 72-хэм итщ)
ЩыIэщ быныр адэм щыхуэфащэ, къэзылъхуам и щхьэр лъагэу щригъэIэт. ЩыIэщ бын мыхъумыщIэм уи щхьэр щIыуигъэхьарэ, зыкъыпхуэмыу-жьыжу, узэрыщыгугъауэ къы- зэрыщIэмыкIам утеукIытыхьу, цIыхум хуиту уаIумыплъэфу. Апхуэдэу къыщIэкIат Хьэт къэралыгъуэм и пащтыхь уардэм и къуэ закъуэри. АдэфI къуэфI хуэщкъым жыхуиIэрат. МывэтIалэ къигъэщIам ириплъэжырти, къыгурыIуэртэкъым щыкъуэншар, и быным щытеплъэкъукIа, гъэсэныгъэфI хилъхьэну щыхунэмыса лъэхъэнэр. ГъэсакIуэм, егъэджакIуэм я нэхъыфIыр къыхуигъуэтат, шым я нэхъ жэрыр тыгъэ хуищIат, пщым гъатхэм-рэ бжьыхьэмрэ иригъэкIуэкI цIыхугъашхэхэм здишэрт. Езы МывэтIалэ къыхалъхьамрэ зыщIапIыкIамрэ и къуэм бгъэдилъхьэжыну хэтт, ауэ зэрыхуей хуэхъуртэкъым.
ТIэшуб зыри къыфIэмыIуэху хуэдэт. Абы фIэгъэщIэгъуэн- тэкъым джэгухэр, зэпеуэхэр, тхьэлъэIу дауэдапщэхэр. Акъмыкъщ жыпIэнуи уи жьэ къекIуэртэкъым. Нэхъыбэу щхьэхынэу арат, щыкIагъэнут икIи. Гуащэлей зэрыжиIэмкIэ, и анэм хуэмыгъэсэфауэ аращ щIалэр. «Сабийр тхьэвым хуэдэщ, къыхэпщIыкIыращ къыхэкIыр», — жиIэрейт гуащэм, пщыкъуэр зэрымыхъумыщIэм щытепсэлъыхькIэ. Ар Шэтэнду имыдэу къилъырти, гуащэм къыфIэнэну зищIырт. Гуащэ-лей и щхьэгъусэм хуэбзэ- IэфI, хуэщабэ щхьэкIэ, егъэлеяуэ гуащэ ткIийти, и тIуанэр и пIэ иригъэувэжырт.
Гуащэлей и мывэ сын. МывэтIалэ куэдрэ егупсы-сырт и къуэм, и щытыкIэм хигъаплъэрт. Шордакъым иувэрти, щIэплъыпIэм и нэр тедияуэ, уафэ джабэр, мафIэ къыщIэнам хуэдэу, дыгъэ къухьэжым къигъэплъу, щIыху-фIыцIафэ къыщIэлъэдэжу вагъуэ зэщIэпщIыпщIэхэр кърипхъэху гупсысэу щытт. Жэщым къыкъуэу хьэуа щIыIэтыIэм мащIэу къи-са нэужь пщыжьым зыкъищIэжу арат.
ЛIэныгъэм нэхърэ нэхъ шынагъуэрэ нэхъ хьэлъэрэ щыIэкъым. ФIыуэ плъагъу гуэр пIэщIэкIамэ, дунеижьыр къызэхэкъутауэ, ихъуреягъым цIыхупсэ щумыгъуэтыжу, уэри зыри къыпхуэмыныкъуэу, хьэдэджадэу укъэнауэ, дыгъэм укъимыгъэхуабэу, уи нэми нэху имылъагъужу къыпщохъу. Абы нэхъ Iей сыт щыIэ?! Ауэ МывэтIалэ фIыуэ ищIэрт лIэныгъэм нэхърэ нэхъ шынагъуэ зэрыщыIэр… И адэжьхэм зэгуэр къащта хабзэр зэрихъуэкIыжыфынутэкъым пщым. Пащтыхьыгъуэр Хьэтусилэ къыхуигъэнэну яужь ихьатэмэ, абы хэку зауэ кърикIуэнкIэ хъунут, цIыхухэм зыкъаIэтынут, уеблэмэ къилъхуа и быныр джатэ къихакIэ къыпэщIэувэжынут. Хэти ирехъу, езы пщыжьырауи къащтэ, зыри хуиттэкъым пащтыхь унагъуэм щыщым и хуитыныгъэр къызэпиудыну. Арауэ къыщIэкIынут ТIэшуби къызыкъуэгушхукIыр — хабзэр и лъэныкъуэти.
ПцIыр сыткIэ щхьэпэ, МывэтIалэ гурэ псэкIэ хуэарэзыт и къуэш нэхъыщIэм, къэралыгъуэр абы и пщэ дилъхьэмэ фIэфIт.
МывэтIалэ куэд щIауэ Гуащэлеи, мыдрей и щтэращтэхэ-ри ириджэжыртэкъым. Зыри илъагъуну хуейтэкъым. Пщыр зэгупсысыр, зыгъэнэщхъейр, и гум къеуэр къыхуэмыщIэу, гуащэри гугъу ехьырт. СыткIэ ищIэнт абы, дунеижьыр зыгъэгыз къэралыгъуэр илъэс пщыкIущ хъуауэ зезыгъакIуэ пащтыхь уардэр унагъуэ Iуэ-хум, къуэм и гупсысэм къызэрыхигъащIэр.
Хьэтхэм я дзэр гъуэгу тохьэ. — IукIуэтыт псынщIэу! Тхьэхэр си щыхьэткъэ, фи щхьэхэр пызмыгъэлъэтым! — МывэтIалэ гупсысэ мышыухэм къыхашыжу къэIуащ Гуащэлей и макъыр.
— КъыщIэвгъэхьэ, — джащ пащтыхьыр .
— Сыт къэхъуар, МывэтIалэ, щхьэ зыщIэбубыдэжа уи лэгъунэм? Зыри къызгурымыIуэжу сыкъэнащ. Махуэу сыкъокIуэри — сыкъыщIагъэхьэркъым, жэщу сыкъокIуэри — хъуркъым… Сыт уи лажьэр? — и щхьэц фIыцIэ Iувыр ириупцIэкIыу къыщIэлъэдащ гуащэр.
МывэтIалэ абы жэуап иритыну къехьэлъэкI хуэдэ, нэщхъей-нэщхъейуэ хуеплъэкIри, щIым щылъ щхьэнтэм зригъэщэтэхащ, шордакъымкIэ и щхьэр гъэзауэ, псэлъэну гукъыдэж зэримыIэр и нэгум кърихыу.
— МывэтIалэ! СынолъэIу… Уи лажьэр къызжеIэ! — и нэпсыр къыщIэувауэ, и жьэпкъыпэр пыкIэзызыхьу пщым и пащ- хьэ итIысхьащ Гуащэлей. — Сыт иIысми, зыгуэрым кIуэцIкIэ уешх, уигъэбауэркъым, уигъэжейркъым, уигъэпсэуркъым. СыныпкIэлъыплъурэ уезгъэхьыфынукъым. СынолъэIу, къызжеIэ…
— ПщIэрэ, гуащэ, сыту хьэлъэ уи гугъэ къэбгъэщIа гъащIэм мыхьэнэ лъэпкъ пымылъауэ къызэрыщIэкIыжар къыбгурыIуэну, — хэщэтыкIащ пащтыхь нэщхъейр.
— Сыт зи гугъу пщIыр? — къэуIэбжьащ щхьэгъусэр.
— Сэ сызэрыцIыкIурэ сызыщIапIыкIари сызыхуагъэхьэзырари къэралыгъуэр зэрызесхьэн Iуэхурат. Си адэм дзыхь къысхуищIа къалэныр фIы и фIыжкIэ зэрызгъэзэщIэным яужь ситащ. Иджы и чэзу къэсащ сэри си къуэм а къалэныр Iэрызгъэхьэжыным. Ауэ быдэу сощIэ ТIэшуб а Iуэхум зэрыпэмылъэщынур, къэралыр зэрыхигъэкIуэдэжынур. Си щхьэм дзыхь зэрыхуэсщIыжым хуэ- дэу си гур зыхуэгъэтIылъар Хьэтусилэщи, тетыгъуэр абы къыхуэзгъэнэну сыхуиткъым. Уэ езым уощIэ, сытым нэхъри нэхъапэщ къэралыгъуэр, мамырыгъэр. Аращи, сщIэркъым сщIэнур, — къыщитхъащ пщыр.
— МывэтIалэ. Тхьэхэм укъытхуахъумэ, куэдрэ утхуигъэпсэу…
— Къэхъуну псори зыми ищIэркъым, Гуащэлей. Нэху сыкъемыкIмэ-щэ? Иджыпсту семыгупсысмэ, дапщэщ сыщегупсысынур?
— АтIэ, къащти, хабзэр зэхъуэкIыж! Уэ пхуэдэ пащтыхьщ ари къыхэзылъхьауэ щытар. Хабзэм зэхъуэкIыныгъэ хэплъхьэну ухуимыту щхьэ къэплъытэрэ? Уэращ пщыр, уэращ ди дыгъэр, ди нэхур. КъытхуэпщIыр псоми ди зэхуэдэ унафэщ, зиусхьэн. Къебгъажьэр — хабзэщ.
— Абыи сегупсысащ. ТIэшуб зыкъиIэтмэ-щэ?! Ар нэхъ Iеижщ. Къызыщыгъэхъут зэадэзэкъуэр зэпэщIэувэжауэ дунеижьым щагъэхъыбару, — и щхьэр егъэкIэрахъуэ МывэтIалэ.
— МывэтIалэ, си дуней нэху. Уэрэ сэрэ зым дриныкъуэ-ныкъуэщ. Уи гукъеуэр си гукъеуэщ, уи гурыфIыгъуэр си гурыфIыгъуэщ. Махуэр жэщщ жыпIэмэ, пэжщ. Сытым дежи жыпIэр бдыжысIэнущ. Ауэ си гум схутегъахуэркъым гукъеуэм узэришхым сеплъу сыщысыну. Пщызэхуэс зэхэши, унафэ фщIы, хабзэм зэхъуэкIыныгъэ хэлъхьэ. Си гугъэщ къыбдаIыгъыну. Псоми фIыуэ ялъагъу Хьэтусилэ, дзыхь хуащI. ДзэлIхэм ящIэж абы зауэм щигъэхъауэ щыта лIыгъэмрэ хахуагъэмрэ. Си щхьэкIэ, сэри Хьэтусилэ си гур нэхъ хуэгъэтIылъащ.
Къэдеш и быдапIэр. МывэтIалэ абы зыри пимыдзыжу, щхьэгъубжэмкIэ плъэуэ, тэлайкIэ гупсыса нэужь жи- Iащ:
— Пэжщ. Хасэр зэхэсшэнщи, унафэ тщIынщ. ТIэшуби щIыналъэ гъунэгъу гуэр хухэхауэ, абы и унафэщIу утIыпщын хуейщ, и ныбжь нэсагъэххэщ. Си лъэр щIиудащ мы Iуэхум, гуащэ. Зэи си гугъэнтэкъым апхуэдэу къарууншэу цIыхум сыкъалъагъуну, гукъеуэ къызжьэдэкIыу зыгуэрым сызэхихыну. ТхьэлъэIур зэфIэкIмэ, зэхэсшэнщ хасэр, — и щхьэр ирехьэкI пщышхуэм.
Гуащэлей абы нэхъри бгъэдэкIуатэри зришэкIащ, зыри жимыIэу… ЦIыхур цIыху хуэныкъуэщ дэщымыну, дэнэщхъеину, дэщысыну. Апхуэдэ щытыкIэт МывэтIалэ зэрытри, Гуащэлей ар фIыуэ къыгурыIуэрт. Гъэвын, зыщIэгъэкIын хуей Iуэхут апхуэдэр.
Пщым хуэфэщэн къуэ къызэрырамытам щхьэкIэ ягъэ-фIэж нэхъей, тхьэхэр щхьэгъусэфIкIэ къыхуэупсат МывэтIалэ. Гу къабзэ-псэ къабзэу бгъэдэтт ар и псэгъум. Щхьэж хуэфащэ и щауэгъущ жаIэ. МывэтIалэ къилэжьырт апхуэдэ пэжыныгъэр.
Шэтэнду и Iуэтэжыгъуэр зэгуэр къызэрысынур фIыуэ ищIэрти, зиущэхуауэ ежьэрт. ЦIыхубз бзаджэм и гум щыщIэ псори фIыуэ къызыгурыIуэ Гуащэлей пэплъэрт щтэращтэм и блафэр щызытридзынум. Гуащэр илъэс куэд щIауэ хьэрэ-мым и унафэщIт, щыгъуазэт хэт сыт иIысми, хэт сыт хузэфIэкIынуми. Дауэ имыщIми, Шэтэнду и къуэм тетыгъуэр къызэрыхуизэуныр къыгурыIуэрт пщым и щхьэгъусэ нэхъыщ-хьэм. Гуащэлей фыз псалъэмакъхэмрэ хьэрэмым къыще-кIуэкI зэгурымыIуэхэмрэ пщым деж нигъэсыжыртэкъым, армырми зэгупсысынрэ илэжьынрэ и куэдщ абы жиIэурэ. КъищынэмыщIауэ, гуащэр хуитт езым и щхьэ, и унафэ теухуауэ къуаншагъэ зыIэщIэкIахэр жэуапым иришэлIэну, нэхъ тэмэму къилъытэ тезырыр трилъхьэну, уеблэмэ и щхьэгъусэм щIыгъуу къэрал унафэ ищIыну. Ауэ гуащэр Шэтэнду мащIэу щышынэрт. И тIуанэр тажнанэ хъумэ, Гуащэлей жьышхуэ къыхукъуэунут. Аращи, къэралыгъуэр Хьэтусилэ къыхуэнэмэ нэхъ и фейдэт абы, ТIэшуб пщыгъуэр къылъыс нэхърэ.
— Псатхьэ, ди пщыр куэдрэ тхуэгъэпсэу! МывэтIалэ тщхьэщымытыжрэ, ТIэшуб и пщыгъусэу Шэтэнду гуащэ хъумэ, дыIэщIэмыкIуэдэжым. И къуэр балигъыпIэ иуващи, а псэ- жьым и жьэри джатэ хъуащ. Абы къызэпхигъэIукIхэр зэхэпхакъэ, Сумирэ? — Гуащэлей и кIэзехьэр езы гуащэм хуэдэу къашкъэ лъэпкъым щыщти, сытри дзыхь хуищIырт.
— Нышэдибэ пырхъуэм ды- щызэрихьэлIам щыгъуэ, и зыщIыкIэм сыкъигъэуIэбжьащ. НэхъапэIуэм апхуэдэу щытакъым ар, зэпIэзэрыту, цIыхубз Iущу, щэхуу фэ есплъырти… — и макъым зримыгъэIэту, щабэу къэпсэлъащ хъыджэбз нэху-тхьэху теплъафIэр, и напщIэр дришейуэрэ.
— Зыми тцIыхуркъым ар. Къаплъи къэдаIуэ, абы иджыри зыкъигъэлъэгъуэнущ. ДяпэкIэщ псори, — и кIэзехьэр къызэпиудащ гуащэм. — Ар Амырейм япщ теплъаджэращ зи лъэпкъэгъур. Си щхьэкIэ, Вындэшынэ дзыхь хуэсщIыщэркъым. Зы мыхъумыщIэ гуэр и гум зэрилъыр IупщIщ. Абы хуэдэпсщ Шэтэн-дуи. Зэрылъэпкъыу апхуэдэщ ахэр.
— Зиусхьэныр щыгъуазэ абы?
— Дауи, МывэтIалэ имыщIэу жыгым зы тхьэмпэ къыпыхуркъым. И бейгуэлхэми мыхъумыщIэ гуэр зэрахэтыр къыгуроIуэ. Аращ Мысырым щезэуэнум щыгъуэ цIыху лей емычэнджэщу, МывэтIалэрэ Хьэтусилэрэ я закъуэ унафэ щIащIар. Ар хэтми къахутакъым иджыри, ищIэнур ищIэри, бийм зиущэхужащ. СыткIэ къыпхуэщIэн. Ауэ, сэ сызэреплъымкIэ, Вындэшынэщ бзэгузехьэр. Си гум сыкърехуэкI. НэгъуэщI зыри тегушхуэнукъым, — Гуащэлей зэрыIэмалыншэм щхьэкIэ къытехьауэ, и лъапэ лъэныкъуэр тригъауэрт.
— Сыт и фейдэ абы ди пщым къепцIыжкIэ, гуащэ? КъызгурыIуэркъым.
— Мис аращ абы хэлъри — фейдэ! ТIэшуб тетыгъуэр къылъысмэ, хэт дзыхь нэхъ зыхуищIу игъэблэгъэнур, чэнджэщакIуэ нэхъыщхьэ ящIынур? Дауи, и анэш лъэпкъым щыщ гуэрщ, Шэтэнду къызыхэкIа амырейхэрщ. Амырейр Хьэт къэралыгъуэмрэ Мысырымрэ я зэхуаку дэлъ щIыналъэхэм ящыщщ, Хьэтхэм япэщIэувэн хуей хъурэ, дэIэпыкъуэгъу къилъыхъуэу Iэбэмэ, Мысырыр сытым дежи игъуэтынущ. ЗэрытщIэщи, Амырейр зэгуэр Мысырым щыщу щытащ. Сыт Рамзес бзэгу щIыхуимыхьынури, къыщIимыгъэгугъэнури? — псори зэхуигъэхъуат гуащэм.
— А псори утыку къиплъхьэн щхьэкIэ щыхьэт ухуейщ, гуащэ! Щэхуу, блынхэри мэдаIуэ… ФIы кърикIуэнкъым, — щтэIэщтаблэу зиплъыхьащ Сумирэ.
Гуащэлей къыбгъэдэт Iэнэ лъахъшэ цIыкIум гъуаплъэ тепщэч пIащIэшхуэм илъу тет пхъэщхьэмыщхьэхэмкIэ щы-Iэбэм, Сумирэ псынщIэу тепщэчыр къиIэтри, гуащэм къыхуишиящ. Жызум Iэрамэр къищтэри, гуащэм къыпишхыкIыурэ и гупсысэхэм пищэжащ:
— Блэр и гъуэмбым езыр-езы-ру къимыпщмэ, къипшын хуейщ, зищIысыр къэпщIэн щхьэкIэ, — и нэр ихузу, теплъызыкIыу жиIащ Гуащэлей.
— Тхьэхэм щхьэкIэ, си гуащэ, сакъ! ЗэрыжыпIэм хуэдэу цIыху бзаджэмэ, Шэтэнду игу къэкIыну псори пщIэнукъым, — нэхъ щэхужу Iущэщащ кIэзехьэр.
— Деплъынкъэ… — и щхьэ хужиIэж хуэдэ еплъэкIащ гуащэр.
Гъэ къэс, гъатхэмрэ бжьыхьэмрэ пащтыхьым и унагъуэр щIыгъуу ежьэрти, мазэм и кIуэцIкIэ тхьэлъэIушхуэ ищIу, цIыхугъашхэхэр къызэригъэпэщу и къэралыгъуэр къызэхикIухьырт. Хьэтхэм я пащтыхьым Дыгъэ нэхукIэ къеджэрт, тхьэпэлъытэу щIылъэм къахуехауэ къащыхъурти, фIыуэ къалъагъурт. Абы и щыхьэту, унэIутми, бейгуэлми, мэкъумэшыщIэми, щхьэж игу къыбгъэдэкIыр пщым и лъапэм деж къигъэтIылъу, езы пщышхуэм фэилъхьэгъуэхэр, Iэщэ-фащэхэр, ерыскъыпхъэхэр иту, тхьэхэм я цIэкIэ Iэщхэр иукIрэ цIыхухэр игъэгуфIэу, къэралыгъуэм и къуэкIыпIэм къыщыщIидзэрти, къухьэпIэм щиухыжу къызэхикIухьырт. Дыгъэр къызэрекIуэкIым хуэдэу. Апхуэдэ хабзэм- кIэ пащтыхьым тхьэхэм пщIэ зэрахуищIыр, ахэр зэрилъытэр игъэлъагъуэрт, къищынэмыщIауэ, пщыр къэралым и дин лэжьакIуэхэм я пашэт, хеящIэ нэхъыщхьэти, и къалэнхэм хиубыдэрт ар. Абы и закъуэкъым — пащтыхьым апхуэдэ щIыкIэкIэ игъэлъагъуэ хуэдэт и къару зэрилъыр, и цIыхухэм гулъытэ зэрахуищIыр, къэралым и бжьыпэр иджыри зэриIыгъыр.
ПцIыр сыткIэ щхьэпэ, МывэтIалэ къыщыхъурт мы зи чэзу тхьэлъэIур димыхыфыну, ежьэми псэууэ къимыгъэзэжыну. Абы къыщыхъурт ажалымэ щIыIэр къыщIихьэу, и щхьэфэцым зригъэIэту зы шынагъуэ гуэр гъунэгъу къыхуэхъуауэ къыкIэлъикIухьу. Апхуэдиз гупсы-сэр лъэужьыншэ хъун — пщIыхь мыфэмыц гуэрхэми псэхугъуэ къратыртэкъым. Дауэ мыхъуами, къалэныр — къалэнщ, бжьыхьэ цIыхугъашхэм зыхуагъэхьэзырырт МывэтIалэрэ Гуащэлейрэ. Апхуэдэ Iуэхугъуэр IэщIыб пщIы хъунутэкъым. Пщыр зауэ е зекIуэ щыIэу цIыхугъашхэр къэблэгъамэ, апхуэдизкIэ мыхьэнэшхуэ иIэт абыи, дзэр къызэхинэрти, къалащхьэм игъэзэжырт а Iуэхугъуэр дихын папщIэ. КъищынэмыщIауэ, МывэтIалэ щыгугъырт тхьэхэм я гум дыхьэмэ, хэкIыпIэ къигъуэтынымкIэ ахэр сэбэп къыхуэхъуну, къуаншагъэ ирамыгъэщIэну.
И гум иралъхьати, МывэтIалэрэ Гуащэлейрэ мылъку щысхьакъым цIыхугъашхэм папщIэ. Хьэт къэралыгъуэм зэи зы цIыхум щилъэгъуатэкъым икIи щаIуатэу зэхахатэкъым а бжьыхьэм щыIа тхьэлъэIум хуэдэ. Гъуаплъэм, домбея-къым, мывэм ирилажьэхэм я IэдакъэщIэкIхэм традзэрт а Iуэхугъуэ телъыджэр — пщышхуэм хьэлэлагъыу къылъыкъуэкIар, и цIыхухэм папщIэ и мылъку зэрыщымысхьар. Ахэр хуейт цIыхубэм фIыщэу ялъагъу пащтыхьымрэ абы и щхьэгъусэ мазэ нэкIумрэ щIэблэм ягу къинэжу, абыхэм я хъыбар зэи мыкIуэдыжыну.
Пащтыхь унагъуэр Хьэтуссэм къызэрекIуэлIэжу, МывэтIалэ хъыбарегъащIэхэр иутIыпщащ, пщызэхуэс зэрыщыIэр къэралыгъуэм и гъунапкъэхэм лъагъэIэсыну. Пщым, и узыншагъэм къигъэгузавэрти, и иужьрей Iуэхур псынщIэ-псынщIэу зэфIигъэкIмэ нэхъ къищтэрт. Ар гъуэгум здытетам и къуэм иджыри зэ быдэу кIэлъыплъыжати, къэгъази щIегъуэжи хэмылъу мурад ищIат пащтыхьыгъуэр Хьэтусилэ къыхуигъэнэну.
Пщыр гущIыIэ зэрыхуэхъуам Шэтэнду гу лъимытапIэ иIэт! Бзылъхугъэр пащтыхьым къепсэлъэну тегушхуэри, и лэгъунэм къэкIуащ пщыхьэщхьэ-хуегъэзэкIыу. Шэтэнду хьэтхэм нэхърэ нэхъ къамылыфэт, и набдзэ IувитIыр хуэпапцIэу къэгъэшарэ, Iупэ пIащэ плъыжьыр мыарэзыуэ зэтрикъуза-мэ, нэхъри нэхъ бзаджафэ къытеуэу. Нэхъапэм, бзылъхугъэр нэхъ щыщIалэм, зигъэщIэрэщIауэ, къекIу дыдэу хуэпарэ тхьэгъу хъуреишхуэхэр и тхьэкIумэм илъу, къыу фIыцIэм хуэдэу пщэ кIыхь хъужауэ щабэрыкIуэу лэгъунэм къыщIэувамэ, МывэтIалэ бзагуэ хъурт. ЦIыхубзым и нэ удзыфитIыр нэкIу къамылыфэм гъэщIэгъуэн гуэру, джэдуунэм хуэдэу къищырти, япэ дыдэу гу зылъыптэр арат. УзыIэпашэу, узыщIашэу, уагъэундэращхъуэу. Уардэунэм и цIыхубз лъэныкъуэм щагъэхъыбарырт Шэтэнду уду, щхъухь зэрихьэу.
Шэтэнду и лъэгуажьэр мащIэу зэфIигъауэщ и щхьэр игъэщхъри, пащтыхьым и пащхьэ къиуващ.
— Сытым укъихьа, Шэтэнду? — иужьрей зэманым нэхъри къарууншэ хъуа пащтыхьым зыри фIэмыIэфIыж хуэдэ, къыфIэмыIуэху-къыфIэмыIуэхуу къызыIэпигъэхуащ.
— Зиусхьэн, ехьэкI-къехьэкI хэмылъу сынопсэлъэну сыхуейт, — пшапэр зэхэуат, пэшым ихъуреягъкIэ щыпыгъэна шэху уэздыгъэхэм я нэхур Шэтэнду и нэгу хъурейм тепыIэншэу иджэгухьырт.
— ЖыIэ…
— Сэ сыщыгъуазэщ уи пщыгъуэр Хьэтусилэ зэрыхуэбгъэтIыгъуэм, — и макъым нэхъ пхъашэ зригъэщIу, жиIащ Шэтэнду.
МывэтIалэ къэуIэбжьащ.
— Аращ си унафэр, пэжщ. Абы тежыпIыхьыжын уиIэу ара? — и нэщхъыр зэхиукIащ пщыш-хуэм.
— Дауэ ар?! Уи быным уи щIыб хуэбгъазэу, и гур ибуду. Уи къуэ закъуэм!
— Си быни си щхьи сыщысхьынукъым сэ, къэрал Iуэхум нэсмэ. Ар къыбгурымыIуэу нобэм укъэсауэ ара, Шэтэнду? — и макъым зригъэIэтащ МывэтIалэ.
— Сыт хуэдэ адэ апхуэдэу зи быным игу изыудыр? СыткIэ къилэжьа? — зэрымыарэзыр имыбзыщIыжыххэу къеплъырт пщышхуэм.
— Шэтэнду! Ибогъэлей, — и напщIэр хишащ пщы нащхъуэм.
— Зиусхьэн, сэ си пIэр сщIэжу, гуащэм уэрэ фхуэфащэ пщIэ фхуэсщIу сыкъэгъуэгурыкIуащ. ИтIанэми…
— Щыгъэт жысIакъэ?! Уэри уи къуаншагъэ хэлъщ ТIэшуб пщыкъуэ тэмэм къызэрыхэмыкIам. Сэ си къалэныр арати, къэралыгъуэм мыр нэхъ гъэсакIуэфIщ жыхуаIэу исыр къезгъэувэлIащ. Уэ гъэсэныгъэ хэплъхьэн хуейуэ арт къыплъысри, хэплъхьэфакъым.
— Зиусхьэн! Сэ сыцIыху Iейуэ зэрагъэхъыбарми, мыхъумы-щIэ куэди къызэрысхужаIэми, илъэс куэд щIауэ уи лэгъунэ сыкъызэрумыгъэбакъуэми сесэжащ, сшэчащ псори, ауэ сыанэ хуэмыхуу жыпIэу здэнукъым! — Шэтэнду и пIэм къызэрикIым гу лъимытэжурэ къызэщIэнэпат.
— АтIэ, хэт псори зи ягъэр? Сэра? — щIэкIиящ абы пщыр.
— Уэ абы пщыуэщ укъызэрицIыхур, зиусхьэн. Адэ лъагъуныгъэрэ хуабагъэрэ игъэунэхуакъым. Ебгъэлъэгъуакъым… Уи зы щытхъу псалъи зэхихакъым.
— Сыт жыпIэр? Шэтэнду, зыкъэщIэж, — цIыхубзым бгъэдокIуэтапэ пащтыхьыр .
— ЦIыхубзыр зыщымысхьы- жу, си щхьэ жимыIэу, и жей игъэныкъуэу, и ныбэр нэщIми, гу лъимытэу, и сабийм фIэкIа нэхуи плъапIи имыIэу и гъа- щIэр ехь, анэ хъуа нэужь. Ар и щхьэ хуитыжкъым зэ лъхуамэ. Мы дунеижьыр тхьэхэм къызэрагъэщIрэ анэфIу зыкъилъы- тэжу зы ани тетауэ къыщIэкIынкъым. Сыту жыпIэмэ, анэм и быным сыт хуимыщIэми фIэмащIэщ, сыт хуэдэу фIыуэ имылъэгъуами, нэхъ гуащIэжу илъагъуфыну, нэхъ щабэжу хущытыфыну и гугъэщ. Сэри аращ. Си къару къитIасэр сфIэмащIэу пхуэспIащ уи къуэ закъуэр. ИкIи сэр нэхъыкIэ анэ щымыIэу жаIэу здэнукъым. Уэри жозгъэIэнукъым, зиусхьэн, уи нэмыс нэхъ лъагэ ухъуи, — и макъыр ирешэхыж.
МывэтIалэ абы зыри пимыдзыжыфу, щымт. Иджыри къэс имыцIыхуам хуэдэу, зэпиплъыхьырт и щтэращтэр.
— Сэ си дежкIэ хьэлъэщ ар — сызэрыбгъэкъуаншэр. Уэ къыпфIэмыIуэхуу, си гум щыщIэм уемыгупсысу апхуэдэ псалъэ гуауэхэр къызэбдз щхьэкIэ, сэ уэ зыкIи узгъэкъуэншэнукъым. КъызгуроIуэ, къэралыр япэ ибогъэщ. Пэжуи пщIэуэ къыщIэкIынущ ар. Ауэ, зэгъащIэ, зиусхьэн, сэ си къуэм и лъэныкъуэщ сIыгъыр, икIи сытми сыхуэхьэзырщ, сытри схуэщIэнущ абы щхьэкIэ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, уэ бгъэнэхъапэ уи пащтыхьыгъуэр уи къуэшым къыхуэбгъэнэнурэ хьэдрыхэ уехыжынущ, си къуэр утыку къинэнущ. Сэ зыращ абы щIэгъэкъуэну иIэр, сэ зыращ абы хуейуэ мы дунеижьым тетри, бжызоIэ — фIырыфIкIэ сутIыпщынукъым ТIэшуб къылъыс тетыгъуэр! — и щхьэр лъагэу иIэтащ цIыхубзым.
МывэтIалэ къызэкIуэкIащ ар щызэхихым. ЗэшэзэпIэу иукIынрэ щыдыхьэшхыу щIихужынрэ ищIэртэкъым. Алъандэрэ жыIэдаIуэу, Iэщабэ-Iущабэу, бзылъхугъэ гурыхьу зыIуплъэу щыта и жэщгъуэлыр хьэщхьэвылъэ шынагъуэу къыщIидзыжауэ къыщыхъурт.
— Апхуэдизу укъызыкъуэгушхукIымрэ узыщыгугъымрэщ сэ къысхуэмыщIэр, — и щхьэр игъэкIэрэхъуащ МывэтIалэ, игъэщIагъуэу.
— Сэ сыанэщ. Си сабийм сыкъыщхьэщыжу аркъудейщ.
— Куэдщ жыпIар, цIыхубз. ЩIэкI! — и щхьэр иIэтри, шордакъым техьащ МывэтIалэ.
Шэтэнду щхьэщэ ищIри, щIэкIыжащ.
ЦIыхуфIу, захуэу, хьэлэлу, пащтыхь Iущу псэуа МывэтIалэ и гъащIэр и кIэм щынэсым и дунейр зэрызэхэзэрыхьам щыхьэт хуэхъуа мазэр пщым, къыдэнэщхъей хуэдэ, къыхуеплъыхырт. Ар щыгъуазэт МывэтIалэ и гум щыщIэми, хужымыIэми, зыхущIегъуэжми. Пэжщ, и къуэм пщыкъуэ нэс къызэрыхэмыкIамкIэ езым зигъэкъуаншэт. Куэдрэ, куэдрэ егупсысырт абы. Ауэ къыхудэшейртэкъым, игъэзэкIуэжынуIами къыщыщIидзэнур къыхуэщIэртэкъым. И къуэ закъуэм и сабиигъуэм зэрытеплъэкъукIам ар хущIегъуэжырт, теукIытыхьыжырт, и гум зишхыхьыжырт. Нэхъыбэрэ къуэм игъусамэ, епсэлъамэ, зекIуэхэм здришажьэурэ зауэ IэнатIэм хуигъэхьэзырамэ, нобэ зыхэт мафIэсым хэмыувэнкIи хъунт. Хэплъэгъуэт МывэтIалэ и Iуэхур. Ауэ абыкIэ зыри хуэгъэкъуэншэнутэкъым, езырат зи щыуагъэри. Апхуэдэурэщ цIыхум щапхъэу къахь, псори зыдэплъей цIыхухэр я быным зэрытеплъэкъукIыр. Аращ адэфI къуэфI щIыхуэмыщыр. А зэрыфIым нэхърэ нэхъыфIыжу щытыну яужь йохьэри, нэхъыщхьэ дыдэр гу лъамытауэ яIэщIокI.
Хэтыт-тIэ МывэтIалэ иджы игъэкъуэншэнур? Тезыр зытрилъхьэнур?
Мы дунеижьыр къызэрехьэжьауэ хуэмыгъэсабыры-жым хуэдэу, МывэтIалэ и гупсысэхэм хэзэрыхьыжат. Пщым и тхьэкIумэр къэвууащ, и Iэпкълъэпкъыр зэрыщыту ун-дэрэбжьащ, и Iи, и лъакъуи къемыдэIуэж хъури, къызэфIэщэтащ.
Пщызэхуэсым къраджахэр апхуэдэ хьэдагъэшхуэм кърихьэлIащ.
ЛIэщIыгъуэжьхэм къызэранэкIа хабзэм тету, пщэдджыжьым ягъэсыжащ МывэтIалэ и хьэдэр. ЕтIуанэ махуэм, нэху зэрыщу, бзылъхугъэхэр хьэдэгъэс щIыпIэм щызэхуэсащ, пщышхуэм и къупщхьэхэр зэхуахьэсыжыну. Зы жэщ-махуэкIэ мыужьыхыжу иса ма-фIэм иджыри Iугъуэ мащIэ къыхихурт. МывэтIалэ зэрысымаджэр ищIэми, зэшэзэпIэу къытехуэу яхэкIыжыну игугъатэкъым Гуащэлей. ТIэкIу сымэджамэ, пIэрыхэнэу щытамэ, нэхъ есэжыну хъунт и щхьэгъусэр мыгувэу зэрыIэщIэкIыну гупсысэм. Гуащэм зиIыгъыну хэтт, ауэ кIуэцIкIэ гуIэрт, ныкъуакъуэрти, къызэфIэщэтэным зымащIэ тIэкIу иIэжу, ерагъыу зиIыгъыу арат. Абы игъэлъагъуэ хъунутэкъым и лъэр зэрыщIэхуар, къарууншэ зэрыхъуар. Шэтэнду абы иригуфIэну мыхъумэ, зыкIи и жагъуэ хъунутэкъым. Армырми и IутIыж махуэт абы.
Бзылъхугъэхэм мафIэр ягъэункIыфIащ, махъсымэ кхъуэщынипщI, санэплъ кхъуэщынипщI, псы кхъуэщынипщI тракIэри. Абы иужькIэ дыжьын пэрыIэмбэкIэ дэпым къыхащыпыкIыжащ къупщхьэлъапщхьэ исар. КъыкIэлъыкIуэу утыку кърахьащ дыжьын кхъуэщын куу, дагъэ къабзэ иту. Гуащэлей и нэпсыр хуэубыдакъым и щхьэгъусэм и хьэдэ къупщхьэхэр а дагъэм халъхьэу щилъагъум. Къупщхьэхэр дагъэм къыхахыжщ, хъыдан къабзэм кIуэцIалъхьэри, пщым и щыгъыныфI къагъэхьэзырам и гущIыIум тралъхьэжащ. Утыкум кърагъэува телъхьэпIэм телът, уей-уей жезыгъэIэу щыта пщы лъэрызехьэм къыхэнэжа мащIэр.
Абы ирихьэлIэу унэIутхэм щIакхъуэ пщыкIутI къыIуахьэри, хьэдэгъэс щIыпIэм ихъуреягъкIэ кърагъэтIылъэкIащ, абыхэм я гущIыIуми дэлэн зырыз тралъхьэжащ. Гуащэлей гу лъитакъым пщафIэхэм Iэнэ кIыхьышхуэ къагъэуву, щIакхъуэрэ псырэ куэду къызэрытралъхьэжам, едзэкъэгъуэр къызэрысам. Абы и нэр тедият шэнтым телъ хъыдан зэкIуэцIылъым. И фIэщ хуэгъэхъуртэкъым и дыгъэ нэхум и нэ нащхъуитIым зэи зэрыщIэмыплъэжынур, и Iэ щабэр и нэкIум къызэрыдимылъэжынур, и цIэмкIэ гуапэу къызэремыджэжынур.
Гуащэлей къыщыхъурт и гур МывэтIалэ дэувыIауэ, мылIэ-мыпсэууэ дуней кIыфIым тегъуэщыхьауэ.
Бзылъхугъэхэр мащIэу едзакъэу, щэрыщэ псы тефыхьыжа нэужь, утыкум къихьащ тхьэгурымагъуэ фызыжьыр. Абы и ныбжьыр къыпхуэбжынутэкъым, езы дыдэми ищIэжыртэкъым. Ауэ, зэрыжиIэмкIэ, пщы зыбжанэм тебжэжакIэт ар, зы тетыгъуэтэкъым, тетыгъуитIтэкъым и нэгу щIэкIар. ЦIыху куэд хьэдрыхэ гъуэгу тригъэувэжат абы, езыр ажалым щыгъупщэжауэ и Iуэху къызэримыхуэххэми. Фызыжьым и тхыр апхуэдизкIэ къыдэшати, иджыпсту джэлэнущ жыпIэу уигъэгузавэрт, щIивэным хуэдэу, лъэпэрапэрейт.
Тхьэгурымагъуэм и щхьэц къетхъуха зэщIэблаблэр и лъэгуажьэм къытеуэжу кIыхьти, абы къыхэплъу здэкIуэр зэрилъагъур къыбгурыIуэртэкъым. ЗдэкIуэм и закъуэ?! ЦIыхум игу лъащIэм щигъэпщкIуам нэгъунэ нэплъысырт абы и нэр. Уеблэмэ и нэр зэтепIауи и щIакъуэ башыжьыр IэщIэмылъми, псэуфынут фызыжьыр, мы дунеижьыр зэщIипщытыкIауэ ицIыхурти. «Иужэгъуауэ пIэрэ абы гъащIэр?! Сыт хуэдэ ныбжьым деж упсэун ущрикъур, куэдщ ар жыпIэу, хьэдрыхэм узэрыхуэхьэзырыр къыщыбгурыIуэр… Хуэхьэзыру пIэрэт си МывэтIалэ?» — егупсысырт гуащэр.
Хьэдэ къупщхьэр зытелъым и хъуреягъкIэ тэлайрэ къеуджэкIащ тхьэгурымагъуэр, зыгуэрхэр къибжурэ, тхьэхэм захуигъазэу и IитIыр уафэм дригъэзейурэ. Фызыжьым и къалэныр и кIэм щынэсым ирихьэлIэу, уардэунэм кърахури, цIыхухъухэм танитIрэ мэл пщыкIуийрэ яукIащ, Тхьэдыгъэм и цIэкIэ, лIам и псэм папщIэ. АпщIондэху, нэхъапэIуэкIэ яухуа кхъэлэгъунэм хьэдэ къупщхьэр иралъхьэри, зэбгрыкIыжащ.
Гуащэлей и пэшым нэсыжа нэужь и кIэзехьэхэмрэ унэIутхэмрэ щIигъэкIри, ешу Iурихыху гъащ. МахуитI хъуауэ зызымыгъэпсэхуа гуащэр жей куум зэщIиубыдащ.
Пшагъуэ Iув гуэрым хэт хуэдэт гуащэр, здэкIуэри щIэкIуэри къыхуэмыщIэу. Абы ихъуреягъкIэ макъ шынагъуэхэр къыщыIурт. Зэм жьынду къаджэу, зэм джэду пщIэууэ, зэми блэр щIэфиеу, зэми шыр щыщу… Хэтми къыхуэмыщIэу, пшагъуэм иримыгъэлъагъуу, псэущхьэми цIыхуми къыгурымыIуэу, зыгуэр блэцIэфтырт. Гуащэм щтауэ зигъэкIэрахъуэрт, къэхъур къыгурымыIуэу. Ауэрэ, пэмыжыжьэу зыгуэр къыпэувауэ, шэху уэздыгъэ IэщIэлъу къежьэу къыщыхъуащ абы. Нэхъ гъунэгъу хъумэ – Шэтэнду щыту арат, и нитIыр къилындыкIыу. Асыхьэту цIыхубз фIыцIэр Гуащэлей къыжьэхэлъэу зыкъыщишэщIым къуаргъ фIыцIиблу зэпкъырыщэщри, бзэхыжащ.
Абы хэту гуащэр, къащтэри, къэушащ. ПщIыхьым къикIыр къыгурымыIуэщами, илъэгъуар зэхуигъэхъужу тэлайкIэ щысащ ар. ИтIанэ къыщылъэтри, щIэжащ. Гуащэр здэкIуэр къызыгурымыIуэ и кIэзехьэхэр лъэщIэмыхьэу кIэлъыжэрт. Гуащэлей зыгуэрхэр къиIущэщу, и щхьэ хуэпсэлъэжу пырхъуэм ирижащ. ТIэшуб игъэщIеикIауэ щысу, Шэтэнду шэнтым тесу къыбгъурысу, зэIущащэу ирихьэлIащ, гуащэм бжэр Iуиуду щыщIэлъадэм.
— Сыт ди пщым епщIар?! – щхьэщылъэдащ ар, зимыгъэхъейуэ щыс и тIуанэм.
— Зи гугъу пщIыр къызгурыIуэркъым, — и нэ удзыфэ пIащитIыр игъэупIэрапIэу къеплъащ абы Шэтэнду.
ТIэшуби и нэщхъыр зэхэлъу къызэфIэтIысхьащ.
— Пщым епщIар сыт жысIащ?! – цIыхубзым зигъэхъеймэ зридзыну и Iэр шхэрт гуащэм.
— Сыт езбгъэщIэнур?! Пщыр сымаджэти лIащ, сэ си Iуэхуу сыт абы хэлъыр? – къыгурымыIуэ зещI.
— Сэ сощIэ… Сэ псори сощIэ. Уэращ ар зи ягъэр. МывэтIалэ яужь дыдэ уэращ хуэзар. Пщы лэгъунэм укъыщIэкIыжри, куэд дэмыкIыу лIауэ къагъуэтыжащ. Уэращ зыукIар. Ебгъэшха хъунщ щхъухь зыхэпщIэхэм ящыщ гуэр, — кIийрт Гуащэлей.
ТIэшуб и щхьэр игъэкIэрахъуэу щыст.
— Куэдщ! Щыгъэт, — хэкъузауэ жиIащ Шэтэнду.
— Сыт куэдщ жыхуэпIэр? Пщым е пщы унагъуэм щыщым лей епхауэ, илъ бгъэжауэ ар зыми къызэрыхуэмыгъур пщыгъупщэжа си гугъэщ. Жэуапым уесшэлIэнущ, зэгъащIэ. Уи хьэдащхьэ ягъуэтыжынукъым, щIалъхьэжын къыпхэнэжынукъым уэ удым! – и нитIым хъуаскIэр къыщIихырт гуащэм.
— ЖыпIэри умыщIэжу узэкIуэкIа си гугъэщ, — къыщыдыхьэшхащ абы Шэтэнду.
— Къэгъанэ, Шэтэнду. Сэ узмыцIыхумэ, зыми укъицIыхуркъым уэ. СощIэ, пщым фIыуэ укъызэримылъагъум щхьэкIэ узэгуэуду щытащ. Си пIэм уитыну ущIэхъуэпсу нобэм укъэсащ. А псом ищIыIужкIэ, уи къуэм пащтыхьыгъуэр щыIэщIэкIым, зыкъызэкъуэпхри, бгъэлIауэ аращ. Тэдж, сэ сыщыпсалъэкIэ! – зэщIэкIэзызэрт гуащэр.
— Пэжщ, сынохъуапсэрт. Пащтыхьым фIыуэ укъилъагъурти, уэр нэмыщI нэгъуэщI зыми хуейтэкъыми. Угуащэти. Ауэ уэрэ сэрэ зэи зэщхь дыхъунукъым. ПщIэрэ сыт щхьэкIэми? Сэ тажнанэ сыхъуащи! Уэ зэи бгъэунэхунукъым ар зищIысыр, пщым къуэ къыхуэплъхуфакъыми, уи гуащэгъуэр иухащи, — ар къызэфIэувэри, Гуащэлей жьэхэкIуэтащ, зэрыарэзыр и нэгум кърихыу, гуфIэу.
— Напэншэ! – жиIэу, Гуащэлей зыкъыщишэщIым ТIэшуб къыщылъэтащ:
— Гуащэлей! – джэрпэджэжу щIыбымкIэ къыщыIуу. – Мыбдеж сызэрыщIэсым гу лъыпта си гугъэкъым.
Гуащэм зыкъищIэжри, и Iэр ирихьэхыжащ.
— Зыщумыгъэгъупщэ, гуащэ, Iэ зыхуэпIэтыр си тажнанэщ, сэ сыпащтыхьщ нобэ щыщIэдзауэ. Жэуапым ирашэлIэн хуейIами, ар уэращ, — теплъэкIэ и анэм ещхь щIалэщIэр иджы теплъаджэу, гущыкIыгъуэу, бзаджэнаджэу къыщыхъурт Гуащэлей.
— Сыту псынщIэу пщыгъупща уи адэр. Еууей! – и щхьэр игъэсысырт гуащэм.
— Сыт схуилэжьар си адэр сщымыгъупщэн хуэдэу? Си анэр зэрымыгуащэм щхьэкIэ Iумпэм сызэрищIара сщыгъупщэн хуеяр? Хьэмэрэ илъ сщIэмыт хуэдэ, сэ пащтыхьыгъуэр схуэмыфащэ нэхъей, зи Iуэху хэмылъыххэм иритыну зэрыхэтара? – и нитIыр къижурэ, зэм гъыным хуэдэу зыкъызэщIищIэрт, зэми пыдыхьэшхыкIыу къэувыжырт щIалэр.
— Уэ уи псалъэкъым ар… Уи анэм жиIауэ зэхэпхахэр жыпIэжу аращ, армыхъумэ пщыкъуэр апхуэдэу псалъэркъым! – пащтыхьыгъуэр къызыхуэнам еплъ жыхуиIэу зэпиплъыхьащ и пащхьэ къилъэда щIыкIейр.
— Сэ сыпщыкъуэкъым, уэ угуащэкъым, цIыхубз. Сэ сыпщщ, уэ ухэт? – санэплъым чэфынэ ищIам хуэдэу и напIэр къригъэлIыхри, и напщIэр хишащ ТIэшуб.
Зэригугъам нэхърэ нэхъ бзаджэу, нэхъ цIыху Iейуэ къыщIэкIат Шэтэнду. ГурыIуэгъуэт иджы ТIэшуб зэщхь хъуари, щIахуэмыгъэсари. И анэм и лъыр текIуауэ къыщIэкIынут. Гуащэлей и щхьэр игъэкIэрахъуэри, зэанэзэкъуэм япидзыжын имыIэу, къыщIэкIыжащ.
Зэанэзэкъуэр къызэхуэнащи:
— Иджы, си къуэ, Хьэтусилэ лъэныкъуэ егъэзын хуейщ. Абы зыри хищIыкIыркъым МывэтIалэ и унафэм. СызэригугъэмкIэ, ар зэран къытхуэхъунукъым, хьэрэмагъ игу илъкъым абы. Чэнджэщэгъу ухуеймэ, къэралыгъуэм лIы Iущ куэд исщ, пэжу къыббгъэдэтыну хьэзырыххэу, — арэзыуэ пыгуфIыкIри, и къуэм хуеплъэкIащ Шэтэнду.
— Вындэшынэ дзыхь хуэпщI хъуну? – и Iэр и щIыбым щызэридзэщ, и щхьэр бгъунж ищIри, и нэ ихузу къеплъащ и анэм пщыр.
— Нобэр къыздэсым зэ къызэпцIыжакъым ар. ПщIэи щхьэи щыдимыIэм утыку дыкъринакъым, дяпэкIи къытхуэпэжу къытхуэлэжьэну сыщогугъ си щхьэкIэ.
— Си анэшым дзыхь яхуэзмыщIмэ, хэт хуэсщIын! Си адэшыр къысхуеиххэкъым. Ирэхъу, Вындэшынэ си дэIэпыкъуэгъу нэхъыщхьэу щрет, — Iэнэм тет кхъуэщынымкIэ Iэбащ пщыр, санэплъ къригъэхъуэну.
Гуащэлей ищIэрт уардэунэр ибгынэн зэрыхуейр, и тетыгъуэми, и псалъэми, и къаруми бжьыпэикIыгъуэ къызэрыхуэкIуар. Ауэ апхуэдэ дыдэу гуащIэу, напэтехыу къыхущIидзын и гугъакъым кIэухыр. БлэкIар, къигъэщIар и нэгу къыщIигъэхьэжурэ нетIэ напIэзыпIэ къыщыхъуа пырхъуэ кIыхьышхуэм кърикIуэжырт ар, и лъэр илъэфу, хуэм дыдэу.
— Сумирэ, тхьэгурымагъуэ фызыжьыр къысхуэшэ, — жиIэри, и лэгъунэм щIыхьэжащ гуащэр.
ИкIэщIыпIэкIэ къагъэса фызыжьым зимыгъэхъейуэ, и щхьэр ехьэхауэ пэшым и кум итт. Гуащэлей абы щышынэрт, и щIыфэр тхытхыу. Арами, и губампIэр зыхуиIуэтэн гуэр хуэныкъуэти, тхьэгурымагъуэм жриIэмэ нэхъ къищтащ.
— Ныжэбэ… Ныжэбэ пщIыхь шынагъуэ си нэгу щIэкIащ, — къыдришеящ ерагъыу гуащэм.
— Апхуэдэуи шынагъуэ хъункъым ар, гуащэ. Уигъэшынащи аращ шынагъуэу къыщIыпщыхъур, — жиIащ тхьэгурымагъуэм, и щхьэр къызэримыIэтым хуэдэу.
— СщIэркъым. Си къарур зэи мыкIуэщIын си гугъэу сыкъэгъуэгурыкIуащ. Иджы си лъэр щIэхуащи, алъандэрэ гу лъыстэну сызыхуэмея гурыщхъуэхэр си ужь къиувауэ, сыкърахуэкI.
— ЖыIэт плъэгъуар, си гуащэ лъапIэ…
Гуащэлей и пщIыхьыр фызыжьым хуиIуэта нэужьщ тхьэгурымагъуэр и нэр къиIэту къыщыщIэплъар.
— Сыт абы къикIыр? – ешауэ, гъащIэр зыфIэмыIэфIыжым хуэдэу хэщэтыкIащ гуащэр.
— ГъащIэм псори зэхуигъэхъужынущ, гуащэ, умыгузавэ. Щхьэж илэжьам пэкIуэжын хьэдрыхи игъуэтыжынущ.
— Ара къипхар си пщIыхьым? – и гур зэрызэщыуар и нэгум къищырт цIыхубзым.
— Хьэуэ. Ар щIыжысIэр умыгузавэу, псори зэрыщытым хуэдэу къэбгъанэу, уи пIэ уитIысхьэжын щхьэкIэщ. УмыбампIэ, уили умышхыж. Къыпхуагъэлъагъуэ гъунапкъэм псалъэмакъыншэу кIуэи щыпсэу. Уэ пхъуищ уиIэщ, зыщумыгъэгъупщэ. Ахэр балигъыпIэ иувами, щхьэж унагъуэ игъуэтыжами, уэ къыпхуэныкъуэщ. Уи пщIыхьым теухуауэ… Нэрылъагъу пщыхъуащ псори, гуащэ. Пащтыхьышхуэм и лIэкIам пшагъуэ телъщ.
— Сыт абы къикIыр? Сыт къикIыр? КхъыIэ, къызжеIэ! Си гур къэчэнущ абы фIэкIмэ! Къару сиIэжкъым… — зыкъызэщIещIэ гуащэм.
— Зэман дэкIмэ къыбгурыIуэнущ псори, гуащэ. Ауэ тетыгъуэр къызыхуэнахэм зумыпщытмэ уи дежкIэ нэхъыфIщ, фIы щIэпхынукъым абы, — фызыжьым и макъ гъумыр гъуэмб гуэрым къиIукIым хуэдэу шынагъуэт.
— Дауэ сигу тезгъэхуэну ар? Къэралыгъуэр цIыху мыхъумыщIэм къызэрыхуэнар сщIэуэ — дауэ сыпсэуну сызэгуэмыуду?! – и нэзэрыхъэр иIуэту жиIащ гуащэм.
— Пщыгъуэр зытрашыуам къизэужынущ, гуащэ. Илъэсибл пIалъэщ иIэри. Псори и пIэ изэгъэжынущ, зэхуэхъужынущ. Уэ лъэныкъуэ зегъэз, ухэмыхьэмэ – уитхьэлэнукъым! – жиIэри, гуащэм къыпидзыжынум емыжьэу щIэкIыжащ.
Пэжщ, Гуащэлей егупсысат Хьэтусилэ зыхуигъазэу пащтыхьым и тетыгъуэр абы къыхуигъэнэну зэрыхуеяр жриIэмэ нэхъыфIу. Ауэ фызыжьым и псалъэхэм яужькIэ къыгурыIуэжащ гуащэм и къарури, и пщIэри, и тетыгъуэри МывэтIалэ щIыгъуу зэрыбзэхыжар. Къыхуэнэжа гъащIэр, кIыхьми кIэщIми, гъэрыпIэм зэрыщихьынур, къэралыгъуэ унафэм и Iуэху зэрыхэмылъыжыр хьэкъыу зыпхыкIа бзылъхугъэ пагэм зызэщIикъуэри, къыхуагъэлъэгъуа щIыналъэмкIэ иунэтIащ, хуаухуа уардэунэм и унэIутхэр щIыгъуу щыпсэуну.
