Канунников Анатолий: Зи гъусэу упсэу лъэпкъым и гъурри и цIынэри пщIэн хуейщ
Урыс тхыдэмрэ щэнхабзэмкIэ «Вече» зэгухьэныгъэм и тхьэмадэ, КъБР-м и Жылагъуэ палатэм Хабзэр хъумэнымрэ жылагъуэ кIэлъыплъыныгъэмкIэ и комиссэм и унафэщIым и къуэдзэ, КъБР-м щыIэ МВД-м и ветеранхэм я советым хэт Канунников Анатолий Данил и къуэм мы мазэм игъэлъэпIащ и ныбжьыр илъэс 80 зэрырикъур.
Къэбэрдей-Балъкъэр къэ- рал университетыр 1969 гъэм, КПСС-м и парт школ нэхъыщхьэр (Москва къалэ) 1973 гъэм къиухащ абы. И гуащIэм къыпэкIуащ Лъэпкъхэм я зэныбжьэгъугъэ орденымрэ медаль 11-рэ. И гъащIэм, и лэжьыгъэм теухуауэ Канунниковым депсэлъащи, къыджиIахэм ди гуапэу фыщыдогъэгъуазэ.
Полковник Канунников Анатолий. 1999 гъэ
Мы сурэтыр 1938 гъэм Мэртэзей къуажэм щытрахащ. Зэбгъэдэс нэхъыжьитIыр Канунников Анатолий и адэшхуэмрэ и анэшхуэмрэщ - Артеменкэхэ Иосифрэ Ксениерэщ. Абыхэм къащхьэщыт цIыхубзыр япхъу Евгениещ - Анатолий и анэрщ. Езы Толэ цIыкIу и анэшхуэм и гупэм къисщ.
— Анатолий, гъащIэм зыгуэр щызэзыгъэхъулIахэм уащыIущIэкIэ, ар зэрахузэфIэкIар, цIыху хъун щхьэкIэ зыпхы- кIар пфIэгъэщIэгъуэн мэхъу…
— Дэтхэнэ зы цIыхуми езым и щэхухэр иIэжщ. Абы езым и тхыдэ къыдокIуэкI. Ар и унагъуэ хъуми, и къуажэ, и къалэ, и къэрал теухуами — ахэр зэпхащ. А псори, уеблэмэ зыухуэжыр езы цIыхурщ. И гъунэгъум пщIэ хуищIу, зытет щIылъэр игъэлъапIэу ихъумэмэ — итIанэщ абы цIыху зыхужаIэр къыщыхэкIыр. И хъуреягъкIэ къэхъу псом зи Iуэху хэмылъу къэзылъытэр, и сэбэп зыми езымыгъэкIыр, гугъу щохьыж езы дунейм. Аращи, дэтхэнэми къыхихыну хуитщ зытетыну гъуэгур — фIырэ Iейрэ.
— Фи унагъуэм сыт хуэдэ тхыдэ къыдекIуэкIрэ?
— Абы тIэкIу нэхъ ипэкIэ къыщыщIэбдзэн хуейщ — XIX лIэщIыгъуэм. Си адэшхуэ Артеменкэ Иосиф и лъабжьэр къыщыщIедзэ Украинэм щыIэ Черкасскэ губернием. 1890 гъэхэм цIыхухэр я диным папщIэ зэхэзехуэн щащI куэдрэ къэхъурти, Iэпхъуэшапхъуэхэр щыIэт. Абы щыгъуэм Черкасскэ губернием щыIа Топиловкэ къуажэр зэрыжылэу зэбгрыкIауэ щытащ. Языныкъуэхэм КъуэкIыпIэ ЖыжьэмкIэ яунэтIат, нэгъуэщIхэм УрысеймкIэ къагъэзащ. Иужьрейхэм яхэтащ си адэшхуэм и адэ-анэри. Сэ къызэрысхуаIуэтэжамкIэ, си адэшхуэр абы щыгъуэм гущэм иджыри хэлът. ЗэрыжаIэу, лъапцIэу, пцIанэу унагъуэр къэсащ Тэрч щIыналъэм хиубыдэ Тамбовкэ жылэм. Зыри къыщомыджакIэ, хэт и деж ущылъэIуэнт псэупIэ щхьэкIэ?! АрщхьэкIэ ахэр пIалъэкIэ я деж ирагъэблэгъащ я диным къытехуэу жылэм дэсахэм.
АдэкIэ зэрыпсэуным егупсы-сын хуейт. XIX лIэщIыгъуэм и кIэрати, зэхъуэкIыныгъэхэм хэхуэри, абыхэм щIырэ лэжьыгъэ-рэ къыщыхуагъэлъэгъуащ Мэздэгу адрыщIкIэ Къалмыкъымрэ Дагъыстэнымрэ я гъунапкъэхэр щызэбгъэдэлъ щIыпIэм хуэзэу. Пшахъуалъэ щIыпIэм ущыпсэуныр гугъут, ауэ нэгъуэщI хэкIыпIи щыIэтэкъым. Апхуэдэу си адэшхуэм и адэ-анэм абдеж щыпсэун щIадзащ. Иосиф ягъакIуэри мэкъумэш Iуэхум ехьэлIа Iуэху-хэм хурагъэджащ, а IэщIагъэмкIэ лэжьащ.
1917 гъэм си адэшхуэр илъэс 27-рэ ирикъуат. Къишэну мурад щищIым, зыхуэлэжьам шы зыбжанэ, выгу, бжэн 30, жэмитху, щIы IыхьэфI абы къритащ, ирипсэуфын хуэдэу. Жылэм дэсым я нэхъ тхьэIухуд жыхуаIэм ещхьу, абы къыхихат си анэшхуэр. Ауэ куэдрэ екIуэкIакъым мамыр гъащIэр. 1918 гъэм граждан зауэр къэхъеящ, зэпымыууэ къатеуэурэ я гъэтIылъыгъэхэр зэрызэхадыгъуэр цIыху гуащIэрыпсэухэм щахуэмыхьыжым, зызэщIакъуащ аргуэру нэгъуэщI щIыпIэ я щхьэр яхьыну. Тэрч округымкIэ яунэтIат. Си адэшхуэм IэщIагъэфI иIэти, дэни и Iэр къыщысэбэпынут: дагъэ къызэрыщIахум фIыуэ хищIыкIырт, псыкIэ, бахъэкIэ лажьэ щхьэлхэм я щэхухэм щыгъуазэрт.
1920 гъэхэм цIыхухэр аргуэру зэхэзехуэн ящIащ, зыгуэр зыхузэфIэкIым и мылъкур колхозым иратын хуейуэ къыхуагъэуври. КIэщIу жыпIэмэ, зэрагъэпэщахэр унагъуэм къытрахащ, Библием щыщ тхылъхэр зэрахъумэм щхьэкIэ си адэшхуэр ягъэтIысащ. Жэщым къыщIэпхъуэжщ, бынищыр зэщIакъуэри, Прохладнэ щIыналъэмкIэ яунэтIащ. Абыи си адэшхуэр щхьэлым машинисту, IэщIагъэлIу щылэжьащ. Ауэрэ Мэртэзей (иджы Тэрч къалэр) элеватор щаухуащ, абы щагъэува машинэхэр ирагъэжьэн хуейти, адэшхуэр къашащ ягъэлэжьэну. Унагъуэр Прохладнэм къыщынащ, я шхын къезыхьэлIэн, къакIэлъыплъын зыри къащхьэщымыту. Зы махуэ гуэрым щхьэгъусэмрэ бынхэмрэ (быниплI ягъуэтагъэххэт: Иван, Тимур, си анэр, Евгение сымэ) лэжьапIэ бжэIупIэм къэкIуауэ Iуту къилъэгъуащ. МэжэщIалIэу, щыгъыныджэу зэхэтхэт. ЯIыгъыр зэрыдэ машинэ тIорысэ закъуэрт. Си анэшхуэм ар зы щIыпIи зэи къыщигъанэртэкъым, езыр здэкIуэм ари здихьырт. Сыту жыпIэмэ, абы зыгуэр нэхъ мыхъуми къриблэжьыфынут. Си анэр нэхъ балигъ хъуа нэужь, зэрыдэ машинэм и нэIэ тетыныр къылъысат.
Си адэшхуэм ищIэнур ищIэртэкъым. Дэнэ унагъуэр здишэнур? И Iуэхур зэрыхэплъэгъуэм гу къылъитащ абы къыдэлажьэ зы адыгэ щIалэм икIи си адэшхуэм-рэ и унагъуэмрэ езым и деж иригъэблэгъащ щыпсэуну. ЩауэцIыкIу Хьэжмырзэт ар. Езым бынитху иIэу унагъуэшхуэт, итIани гущIэгъу къахуищIащ. Дей къуажэм щыпсэурти, абы и пщIантIэм дэт унэ нэхъ цIыкIур си адэшхуэм хуит къыхуищIат. Хьэжмырзэ и къуэ Залымджэрий иужькIэ КъБР-м мэкъумэш хозяйствэмкIэ и министр, УФ-м щIыхь зиIэ и агроном, мэкъумэш щIэныгъэхэм я доктор, КъБР-м щIыхь зиIэ и механизатор хъуащ. Апхуэдэ унагъуэт а зэманым си адэшхуэмрэ анэшхуэмрэ зыкъыщIэзыгъэкъуар, уеблэмэ илъэситIкIэ ахэр зэхэсат.
Абы щыгъуэщ Дей щхьэлхэм си адэшхуэр щыщылэжьар. Иужь-кIэ ар унагъуитIым тещIыхьауэ яухуа унэм щIагъэтIысхьауэ щытащ. Гъунэгъу къыхуэхъуар цIыхубэ усакIуэ Тхьэгъэзит Зубер и адэм и унагъуэрт. Мис абы, 1937 гъэм, сэ дунейм сыкъыщыте-хьащ. Си адэр слъагъуу сыкъэхъуну си насып къихьакъым. Ар Краснодар крайм щыщт, Мэртэзей гъэшхэкIыр къыщыIах и пунктым щылажьэрт. 1939 гъэм дзэм къулыкъу щищIэну ираджауэ зауэр къэхъейри, 1943 гъэм хъыбарыншэу зэрыхэкIуэдам теухуа тхыгъэ къытIэрыхьащ.
… 1942 гъэм нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэр ди щIыпIэм къызэрысу, псом япэу щхьэлымрэ дагъэ къыщIэзыгъэкI заводымрэ лагъым къыхадзэри къагъэуат. Апхуэдэ дыдэу абы ди унэри дэкIуащ. Унэншэ дыщыхъум, Мэртэзей дэс Алъкъашхэ я унагъуэм я унэм дыщIэсыну хуит дащIащ. Синэсинэ и щхьэгъусэр зауэ IэнатIэм Iутти, езыр и закъуэу мыпсэун щхьэкIэ и благъэхэм я деж Iэпхъуауэ и унэр нэщIт. 1942 гъэм и фокIадэм нэмыцэхэр къуажэм къыдыхьэри, адрей насыпыншэ куэдым ещхьу, унэм дыкъыщIахуащ. Си адэшхуэм щIытI ищIри, абы дисащ. Зэгуэрым хъыбар къэIуащ Прохладнэм къыщызэрагъэпэща гъэрыпIэм махуищ дэкIмэ псори дашэну жаIэу. Нэмыцэхэм я мурадт гъэрыпIэм ирашалIэхэм яхэт щIалэгъуалэр Германием ягъэкIуэну, лIыжь-фызыжьхэр нэгъуэщI нэмыцэIуэхэм трагуэшэну. Си адэшхуэр чырэм исхэм ягурыIуэри, гулъэмыжыр кърихащ, арати, гур уфэрэнкIащ. Ахэр зышэ нэмыцэр си адэшхуэм чнутIкIэ къеуэри, къэхъуар езым щыщхэм яжриIэну IукIащ. ЦIыхухэр зэбгрыжащ Прохладнэм хэт и благъэ, хэти и цIыхугъэхэм я деж зыщагъэпщкIуну. Жэмыр зым здихуащ, нэгъуэщIхэм гум шэрхъхэр къыщIахри, заудыгъуащ. Нэмыцэхэр гупу лъыхъуащ цIыхухэм, зыри ягъуэтыжатэкъым. Жэщым, зэрызэгурыIуам хуэдэу, ахэр зэхуэсыжри, гур зэщIащIэжауэ щытащ. Си адэшхуэм гъуэгу щэхукIэ игъэзэжащ псэун къыщыщIидзамкIэ. Ар къыщыувыIар иджыпсту Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ Ставрополрэ я зэпылъыпIэрт. Нэмыцэхэр къыдэбгъэрыкIуэрэ ди дзэр къикIуэтмэ, абыхэм яужь диту дикIуэту, дыдейхэм бийр ирахужьэмэ, жэмыр зэщIэтщIэрэ дэри ипэкIэ дыкIуатэу арат.
Губгъуэм щIакъуэу къина зыш си адэшхуэм игъэхъужри, нэхъ къулей дыкъэхъуа хуэдэт. Иужьым нэгъуэщI зы хьэлъэзешэ шы уIэгъэ хъуауэ (ар сэ фIы ды-дэу сощIэж) яукIыну, си адэшхуэм: «Сэ згъэхъужынщ, къызэфт», — жиIэри, ари апхуэдэу къригъэлат. Апхуэдэу зы жэмрэ шитIрэ диIэ хъужат, 1943 гъэм и щIышылэм Мэртэзей дыщекIуэлIэжам. АрщхьэкIэ дыщыпсэун диIэжтэкъым. А зэманым зыр адрейм дэIэпыкъурт, арыншамэ лъапсэншэ хъуа куэд арыххэу хэкIуэдэпэныр зыхуэIуа щыIэтэкъым. ЗэрамыщIэхэ я унэм дыщIагъэтIысхьэри, абы дыщыпсэуат, щIы къыдату хуэмурэ зыкъэтIэтыху.
— Анатолий, адыгэбзэ пщIэуэ зэхэсхащ…
— СщIэуэ жысIэнкъым, ауэ къызгуроIуэ. Сыту жыпIэмэ, уэрамым дэт щIалэ цIыкIухэр, адыгэри урысри, дызэхэту дыкъэхъуащ. ХьэщIэмахуэхэ е, сэ сщIэрэ, Ахъсорхэ дыщыщыджэгукIэ, псори зэрыпсэлъэнури зэрыджэгунури адыгэбзэкIэт, ди уэрам къэкIуа — урысыбзэт. СщIэркъым, ауэ дызэгурыIуэфырт. ИтIанэ, гу лъумытэнкIэ Iэмал иIэтэкъым урысыбзэр яджыным а зэманым Тэрч районым гулъытэшхуэ щыхуащIу зэрыщытам. Къапщтэмэ, къуажэ къэс ирагъэблагъэрт урыс егъэджакIуэхэр. КъагурыIуэрт, абы и мыхьэнэр зэрыиныр. Нэхъ пасэу, 1902 гъэм, Алъхъуо жылэм я молэм зы Iуэху закъуэкIэ цIыхубэр зэхуишэсауэ щытащ. Ар теухуат урыс егъэджакIуэ жылэм къэшэн зэрыхуейм. Ар щIыжысIэращи, сыт щыгъуи дызэрылъытэу дыкъызэдэгъуэгурыкIуащ. Ди унагъуэм теухуауэ къэсIуэтэжамкIэ гурыIуэгъуэ хъуауэ къыщIэкIынщ дэ сыт щыгъуи адыгэхэм дапыщIауэ, дызэгурыIуэ-дызэдэIуэжу, зым адрейм зыщIигъакъуэу дыкъызэрызэдекIуэкIар. Си анэр нэхъ иужькIэ, 1952 гъэм, зыдэкIуэжари адыгэт — Накуэ Михаил. Абыхэм къащIэхъуэжауэ зы шыпхъу сиIэщ. Сэ къызэрыслъытэмкIэ, зи гъусэу упсэу лъэпкъым и гъурри и цIынэри пщIэн хуейщ. Уи гъунэгъуми, укъыщалъхуа щIыпIэми, къэралми, зыми емылъытауэ, пэжу убгъэдэтыпхъэщ. ПхузэфIэмыкIрэ, зэран умыхъу.
— Къулыкъу пIыгъахэм я гугъу уэзгъэщIынут.
— Сыт хуэдэ IэнатIэ къысхуагъэлъэгъуами, сыт щыгъуи сыхущIэкъуащ абыкIэ си къэухьым зэрызезгъэужьыным. Комсомолым и Прохладнэ район комитетым и инструктору сылэжьащ, ВЛКСМ-м и Бахъсэн райкомым и етIуанэ секретару, Къулъкъужын дэта джэдкъаз совхозым и парт организацэм и секретару, Бжьэ зыгъэхъухэм я СПТУ №3-м и унафэщIым и къуэдзэу, мэкъумэш хозяйствэм и лэжьакIуэхэм я профсоюзым и обкомым и секретару, комсомолым и щIыналъэ комитетым и инструктору сыщытащ, КПСС-м и ЦК-м и парт школ нэхъыщхьэм (Москва) сыщеджащ. Къэзгъэзэжа нэужь, парт лэжьыгъэм пысщэжащ. ИтIанэ къэрал кIуэцI IуэхухэмкIэ органым сагъэкIуащ, политикэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэмкIэ къудамэм и унафэщIу илъэситхукIэ сылэжьащ. 1979 гъэм къыщыщIэдзауэ 2000 гъэ пщIондэ СССР-м и МВД-м и милицэм и унафэщI гупхэр щагъэхьэзыр Налшык школым и унафэщIу сыщытащ.
— Уэ нобэ КъБР-м и Жылагъуэ палатэм ухэтщ, урыс тхыдэмрэ щэнхабзэмкIэ «Вече» зэгухьэныгъэм уритхьэмадэщ. Ди нобэрей цIыхубэм я псэукIэм сыт къыхуэт? Сыт хуэдэ лъэныкъуэкIэ зиужьыпхъэу къыпщыхъурэ?
— Щхьэж и къару щымысхьу ар къызэригъэсэбэпынымрэ къыщигъэсэбэпынымрэ егупсысын хуейуэ къызолъытэ. Абы икъукIэ ди зэманым дыхуэныкъуэщ. Нэхъ ипэкIэ дауэ яухуэу щыта къуажэхэр, жылэхэр?! Заводхэмрэ IуэхущIапIэхэмрэ куэ-ду къызэIуахырт, цIыхухэр гукъыдэж яIэу сыт хуэдэ лэжьыгъэми пэрыувэрт. Совет республикэм и цIыхум игурэ и щхьэрэ зэтелът, сыту жыпIэмэ ар егупсысын хуейтэкъым пщэдей ишхынумрэ щитIэгъэнумрэ. Абы и сабийм пщIэншэу щIэныгъэ зэригъуэтынур, гъэмахуэм пионер лагерым зэрызыщигъэпсэхунур, апхуэдэ дыдэу и узыншагъэми къызэрыкIэлъигъэплъыфынур, еджапIэ нэхъыщхьэ къиухмэ, IэнатIэн-шэу къызэрымынэнур ищIэрт, унэ зимыIэм, и чэзур къэсмэ, игъуэтынут. Нобэрей ди цIыхуми апхуэдэу зыщыгугъын иIамэ, хуэмыщIэн щыIэтэкъым, и лэжьыгъэми нэхъыфIу, нэхъ гудзакъэ хуиIэу пэрытынут. Пионер, комсомол, профсоюз, парт организацэхэр псори зэлэжьыр арат — цIыхум я псэукIэр ирагъэфIэкIуэнырт. Иджыпсту абыхэм дыщощIэ.
Ди гуапэ зэрыхъунщи, иужьрей зэманым ди республикэм и унафэщIхэр йолэжь щIыналъэм и районхэм IуэхущIапIэщIэхэр къыщызэIуахыным, лэжьыгъэ IэнатIэщIэхэр абыхэм къыщызэра-гъэпэщыным. Абы къыхэкIыу, дыгугъэ хъуну къызолъытэ ди цIыхухэм я псэукIэр нэхъыфI хъужыну.
— Анатолий, усыгъэр ппэгъунэгъу?
— Зэгуэрым си щхьэгъусэм сыкъыщIигъэщауэ щытащ, «Горянка» газетым интервью ириту, усэ хузэхэслъхьауэ зэрыщытар яжриIэри. Ар пэжщ, ауэ тхыдэр зи лъабжьэ литературэращ нэхъ сфIэфIыр. Том 300 хуэдиз хъуну къыщIэкIынщ сиIэ библиотекэр. Сигу ирохь Пи-куль и тхыдэ лэжьыгъэхэр. Къапщтэмэ, ахэр хуэмурэ щIызоджыкIыж.
ТхыдэмкIэ ди псалъэр къы-щIэддзащи, абыкIэ дыухыжынщ. Сыхуейт щхьэж и блэкIар ищIэжу, пщIэ хуищIу дунейм тетыну, итIанэ дигукIи ди псэкIи къулейуэ дыпсэунущ.
Епсэлъар
БАГЪЭТЫР Луизэщ.
