ЩымыIа насыпым и джэрпэджэж
МазитIкIэ фIэкIа дунейм темыта, Идар Темрыкъуэ ипхъу Гуащэнэрэ урыс пащтыхь Иван ЕплIанэмрэ я къуэ Василий къыщалъхуа махуэр гъатхэпэм и 4-м хуозэ. И гъащIэ къэкIуэнумкIэ зэригъэубыдын хуея къуэпсхэр тIасхъащэу къызэрыщIэкIам и дамыгъэ хъуащ узытепсэлъыхьын хуэдиз ныбжь зимыIа сабийр.
Къудамэ дзыхьщIыгъуэджэ
Урыс пащтыхь Иван IV ЦIыхушхуэхэм уащIытепсэлъыхьын щхьэусыгъуэу щыIэр тIу мэхъу: абыхэм уадэплъеину, я IуэхущIафэхэр уигу къэбгъэкIыжурэ уи Хэку, уи жылэ, уи лъэпкъ я гъуэгуанэм лъэужь узыншэ къытебнэн гукъыдэжыр кърибгъэщIэрэщIэжыну. Е, я цIэр жыжьэ Iуами, ахэр щапхъэ зытехыпхъэу щымытмэ, яхуэдэ узэрымыхъуным ухущIэкъуну. Япэрей щхьэусыгъуэр къапщтэмэ, зэман зыхалъхуам елъытауэ, цIыхухъур нэхъ ягъэлъапIэ лIыгъэмрэ къарумрэ: хахуагъэр щыпхъаши щыщаби къохъу. Бзылъхугъэм и лъапIэныгъэр езым и закъуэ ехьэлIауэ щыщытыр закъуэтIакъуэххэщ: ар е пхъуфIщ, е шыпхъуфIщ, е щхьэгъусэфIщ, е анэфIщ.
Темрыкъуэ ипхъу Гуащэнэ дыщытепсэлъыхькIэ, дызэрыгушхуэ Iуэхугъуэри тIуащIэщ: 1. «И щхьэ хуигъадэу, урыс пащтыхьым адыгэпхъу щхьэгъусэ щищIакIэ, а зэманым Къэбэрдеймрэ Урысеймрэ щхьэхуитыныгъэ и лъэныкъуэкIэ зэхуэдэу щытащ». 2. «Иван ЕплIанэр адыгэ малъхъэу зэрыщытам и фIыгъэкIэ, илъэс 455-рэ хъуауэ лъэпкъышхуэм и Iэр «ди щхьэфэхэм щабэ къохъуэкI».
Думэн Мурадин зы гушыIэ иIэщ, КIуэкIуэ Валерэ теухуауэ. Илъэс 60 зыгъэлъапIэ щIыналъэ гуэрым ирагъэблэгъа ди президентыр ягъэхъуэхъуэнути, бжьэ иту пластикэ стэкан къыIэщIагъэуват. ХъуэхъуэкIи гушыIэкIи зыщIэ лIыщхьэм IэщIэт стэканымрэ игъэхьэзыра псалъэ дахэхэмрэ хузэхуэмыгъэхъуу: «Уэ зи унагъуэрэ! Илъэс 60 хъуауэ зы кумбыгъэ тэмэм фхузэмыгъэпэщауэ ара?» — жиIэри хъуэхъупежьэкIэ къыщIидзат, жи. А гушыIэр уигу къегъэкIыж илъэс 455-м щIигъуауэ макъамэ зэхуэмыдэкIэ къидгъэкI Иванрэ Мариерэ я пшыналъэр. Къэбэрдей къэрал драмэ театрым Толстой Алексей и «Орел и Орлица» пьесэм къытращIыкIа «Пащтыхьымрэ пащтыхь гуащэмрэ» спектаклыр щокIуэкI. Къэрал Думэм къызэрилъытэмкIэ, Сирием ис адыгэхэр УФ-м и цIыхуу къэплъытэ хъунукъым, ахэр хэкум щикIа зэманым Къэбэрдейр Урысейм и Iыхьэу щытакъыми. УпщIэ къоув: илъэс 455-р зи дамыгъэу дызэлIалIэ тхыдэ къудамэм тхьэмпэ гуэр пытыж хьэмэрэ пхъэщхьэмыщхьэ куэд щIауэ къызыпымыкIэж жыгым псы щIэтIкIэрэ? А бжыгъэшхуэм, нэгъуэщI мыхъуми, зы илъэсищэ къыхэхыжын хуэмейуэ пIэрэ?..
Къэбэрдейр XVI лIэщIыгъуэм
Урыс пащтыхь гуащэ Идар Гуащэнэ Тхыдэджхэр зэакъылэгъукъым адыгэ лъэпкъым и лъабжьэр зыгъэтIылъауэ ябж пщы Инал къыздикIамкIэ. Нэгумэ Шорэ и хъыбархэм къызэрыхэщымкIэ, ар Византием икIыу Мысырым итIысхьа, иужькIэ я щхьэр зэрахьэурэ Кърымым, итIанэ Кавказым, адыгэхэм я Iэгъуэблагъэм, къэIэпхъуэу къахэшыпсыхьа Арап-хъан и къуэ Абдан-хъан и къуэпсым щыщщ. Езыхэм зыхужаIэжу зэрызэхахамкIэ, ахэр къурейш лъэпкъщ, хьэрыпхэм я къудамэ нэхъ къабзэм къахэкIащ. А еплъыкIэм утетмэ, «адыгэхэр Мысырым къикIащ» жыпIэми, «адыгэхэр Мысырым кIуэри, зэман дэкIа нэужь Хэкум къэIэпхъуэжащ» жыпIэми, захуэщ, ауэ Инал Ашраф мамлюк сулътIанымрэ Инал Нэхурэ зы цIыхукъым, ахэр зэлъэхъэнэгъуу щытауи зыщIыпIэ дежи ущрихьэлIэркъым.
Нобэ зи гугъу тщIы Темрыкъуэ иужьрей тхыдэм къызэрыхэщыр джылахъстэнеипщущ. Ар я щхьэусыгъуэу кIахэ адыгэхэм — Къэбэрдейр, Къэбэрдейм — Джылахъстэнейр ягъэкъуаншэу къокъуэкI, лъэпкъым и къэралыгъуэ Iуэхур зэрытIасхъэм папщIэ. «Тхьэм ищIэрт зезыхуэр Идархэ Темрыкъуэ — урысыр Кавказым къишащ»,- дыкъыщоджэ Бещтокъуэ Хьэбас и иужьрей тхылъым. «Зехуэн» псалъэр усакIуэм хуэкIуэу къигъуэтащ: зи гугъу тщIы XVI лIэщIыгъуэр пщыхэри пащтыхьхэри зэхэзехуэн зыщIа лъэхъэнэт: нобэ зи щхьэ пщIэ хуэзыщIыж къэралыгъуэхэр пащтыхьыгъуэрэ пщыгъуэу утыку нэхъ къыщихьар абы щыгъуэщ. Адыгэхэми я лIакъуэ зэпэжыжьэхэм зы къежьапIэ зэраIэр а зэманым нэхъ IупщIу щыболъагъу.
Щхьэгъусищ зиIа Инал пщыр дунейм ехыжа нэужь, и бынхэм щIыр зэпаубыдри, Тохъутэмыщ, ещанэ щхьэгъусэм и къуэр, лей ящIащ, и пщыгъэри къытрахащ. Абы къыщхьэщыжакIуэ хуэхъуащ Хъымыщ Елджырокъуэ ипIыжа и пхъурылъху Идар. Пщы Идар Темрыкъуэ и адэрэ и адэшхуэрэ гурыIуэгъуэкъым: Нэгумэ Шорэ и тхыгъэм къызэрыхэщымкIэ, Инал и къуэ Инармэс къуитI иIауэ аращ — ПIытIурэ (е Битурэ) Мэремщауэрэ. Темрыкъуэ и адэм и цIэр Мэремщауэщ жызыIэ щыIэщ. Языныкъуэхэм Идар Инармэс и къуэу, адрейхэм — Тохъутэмыщ и къуэ Къырмыш и къуэу къалъытэ. КъардэнгъущI Зырамыку етх: «XV лIэщIыгъуэм и етIуанэрей Iыхьэм Абазэм къикIри абазэпщ Инал Нэф и къуэрылъхухэм я къуэжхэр, Инармэс и къуэ Идар я пашэу, Жанхъуэт и къуэ Талъостэнрэ Беслъэн ПцIапцIэрэ, Минболэт и къуэ Джылахъстэн сымэ дзэшхуэ я гъусэу къакIуэри, мы щIыпIэм щыIэ адыгэхэр джатэ ихакIэ къазэури «дэ дыпщщ» жари къащхьэщыуващ. ЩIыпIэр зэпагуэшащ: Идар — Шэрэдж псыхъуэрэ Бахъсэн псыхъуэрэ, Талъостэн — Урыху псыхъуэ къыщыщIэдзауэ Тэрч еуалIэу, Джылахъстэн Тэрч зэпрыкIри, абы щыпсэу адыгэхэм пщы зыхуащIащ».
Къызбрун деж щаубла зауэ гуащIэм Идарым унафэр IэщIилъхьэпащ:
Ди Къызбруным лъыпсае жагъуэхэр даушэ!
Ди нарт шухэр IумпIэкIэ къызэрыдош.
ХъымыщкIэ Елджырыкъуэ лIыхъу,
Идарыр уи къан сэхъуащ.
Темрыкъуэ Идар дунейм тетыху, Идарейр адыгэщIхэм я нэхъ лъэрызехьэу щытащ. КъыкIэлъыкIуэ щIэблэ гуэрыр зэгурымыIуэжу, иджы Темрыкъуэ Iыхьэншэ щыхъум, ар и адэ къуэш Джылахъстэн деж Iэпхъуэри, ар дунейм ехыжа нэужь, Тэрч щIыналъэм и тепщэ хъуащ.
Зэманым зихъуэжыху, зылI къытехъукIа бынхэри нэхъ зэпэжыжьэ мэхъу: Инал и щIэблэр езыхэри зэрызэгурымыIуэм, ар къэзыгъэсэбэпыну къэхъуапсэ гъунэгъупщхэри щымыIэуэлъауэншэм, къыщхьэщыжакIуэ къалъыхъуэн щIадзащ. Зы гупым — ар Темрыкъуэрэ абы и лъэныкъуэр зыIыгъхэмрэщ — УрысеймкIэ загъэзащ. Мыдрейхэр — Къетыкъуэ ПщыIэпщокъуэ и гупыр — Кърымымрэ Тыркумрэ гъунэгъу зэрызыхуащIыным елIалIэхэрт. Къэбэрдейр зэгурымыIуэныгъэм текIуадэми, пщIэ зиIэ щIыналъэт: Темрыкъуэ ипхъу курыт Мэлхъурыб — Нэгъуеишхуэм и хъан Исмэхьил и къуэ Тинахъмэт иритащ. Къетыкъуэ ПщыIэпщокъуэ и пхъур — Нэгъуей ЦIыкIум и тепщэ, Исмэхьил къеныкъуэкъу пщы Къазий щхьэгъусэ хуэхъуащ. Исмэхьил дунейм ехыжу Тинахъмэт Нэгъуей хъанышхуэ хъуа и ужькIэ, Урысеймрэ Нэгъуей Хъаныгъуэмрэ я зэпыщIэныгъэхэр нэхъ быдэж мэхъу: Иван ЕплIанэм и малъхъэгъуми и щыкъу хъыджэбзми яхуригъэхьу щыта тхыгъэхэр яхъумащ. Пащтыхь Иванрэ Марие гуащэрэ къащIэмыхъуа Василий сабийм елъытауэ, тхыдэм нэхъ ихъумащ Тинахъмэтрэ Мэлхъурыбрэ я къуэ Иштерек и IуэхущIафэхэр. Хъаныгъуэр къылъыса нэужь, Темрыкъуэ и нэгъуей пхъурылъхум «хитI зэхуакуми КъуэкIыпIэмкIи КъухьэпIэмкIи Мэзкуум хуэпэж Нэгъуей Хъаныгъуэм фIэкIа щымыIэу» къэралыгъуэ лъэщ иухуэну и ужь итащ, Нэгъуей ЦIыкIум щIэх-щIэхыурэ ебгъэрыкIуэу. АрщхьэкIэ къалмыкъхэр къатеуа нэужь, лъэпкъыр къарууншэ хъури, хуэмурэ дэхуэхащ.
Тхыдэжьымрэ тхыдэщIэмрэ
Мамсрыкъуэ Гуащэнэ Грознэм щхьэгъусэ зэрыхуэхъуа щIыкIэми абы и щхьэусыгъуэми мызэ-мытIэу дытетхыхьащ. Ауэ, демократием и Iэужьу, махуэ къэс нэхъ нэхушхуэ зытридзэ тхыдэм и напэкIуэцI бзыщIа-къыщIэщыжахэм зэгъэзэхуэжын хуей гуэрхэр зэрыщыIэмкIэ гурыщхъуэ уагъэщI. УпщIэ псоми жэуап тхуемытми, абыхэм языхэзхэр умыгъэувыныр нобэрей щIэныгъэми захуагъэми къезэгъыжыркъым.
Япэ дыдэу урыс пащтыхьу теува Иван ЕплIанэр узыдэплъеин хуэдэ цIыхуу зэрыщымытар урыс тхыдэджхэми ябзыщIыжыркъым, нобэ школым кIуэ еджакIуэхэми ящIэ. Пащтыхь щыхъукIэ, абы и зэманым къэхъуа псори тхылъхэм зэгъэзэхуауэ ихуащ, зи чэзу унафэщIым и фейдэ зэрыхэлъым хуэдэу. Хэбгъэзыхьмэ, зэманым зэригъэзэхуэжыр а тхыгъэхэращ, армыхъумэ теплъэкIи, хьэлкIи, Iуэху зехьэкIэкIи гурымыхьу щыта пащтыхь залымым ехьэлIахэракъым. Дауэ-тIэ Iуэхум зэрыбгъэдыхьэпхъэр? «Иван ЕплIанэм дэ худиIуэхуIакъым, ди пхъур пащтыхь гуащэу зэрыщытам деж Iуэхур щыщIедзэ икIи щеух» — аращ иджыри къэс дызытета бгъэдыхьэкIэр. Ауэ «ди пхъум» теухуауи диIэ щIэныгъэр нэгъэсакъым, Налшык и курыкупсэм ит, Шэру Соня тращIыкIа и фэеплъым Гуащэнэ къызэримыгъэлъагъуэм хуэдэ дыдэу, мы унагъуэм теухуауэ къекIуэкI хъыбархэр тхыдэ щыхьэт мыхъуу, Iуэху еплъыкIэ къудейуэ къонэ.
Зы унагъуэм зэдис цIыхухэм щатепсэлъыхьым деж, щхьэж къызыфIигъэщIыр езым игъэунэхуа Iыхьлы зэдэпсэукIэщ. Грознэмрэ Мариерэ я гугъу щытщIым дежи, къызыфIэдгъэщI хабзэр хабзэкIэ зэдэпсэу зы цIыхухъурэ зы бзылъхугъэрэщ: псэуну илъэсий фIэкIа къыхуэмынэжами, Темрыкъуэ и пхъум и натIэ итыр и напэр къабзэу ирихьэкIащ. Дэ нэгъэсауэ дыщыгъуазэкъым Марие зыхуэдэу щытам: политикэм къыбгъэдэхыгъуей тхыдэр лъэхъэнэщIэ къэс езым и фейдэ зэрыхэлъым хуэдэу къегъэсэбэп. Ауэ упщIэ дгъэувам жэуап гуэр хуэхъун хуэдэу, урыс тхыдэджхэм дэ дыщIэгушхуэ Iуэхугъуэр къызэрагъэлъагъуэми деплъынщ.
Урыс щIэныгъэлIхэм Марие
къазэрыщыхъур
Карамзин Николай:
Симеон Бекбулатович Иоанн и етIуанэ къэшэгъуэм, япэрейм хуэдэу, Iэужь насыпыфIэ иIакъым. Марие дахагъэ къудейкIэ щхьэгъусэр итхьэкъуами, пащтыхьым игуми, пащтыхь гуащэм и цIэ къипIуэкIэ пащтыхь нэмысыр зи нэгу къыщIэмыхьэж цIыхубэм я дежи ар Анастасие и пIэ щиувэфакъым. ЗыцIыхуахэм зэратхыжымкIэ, мы адыгэ джыназыпхъур цIыху Iэлт, псэкIэ гущIэгъуншэт, Иоанн и хьэл мыхъумыщIэхэр хуигъэдахэ пэтми, и лъагъуныгъэр хуэмыхъумэу псынщIэу къыIэщIэужэгъуащ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, пащтыхьым щIэщыгъуэм и IэфIыр зыхищIакIэт, укIыти хэлътэкъым. Марие хуэгущIыIуэу, Анастасие иджыри илъэсиблкIэ Афон къулъшырыфхэм сэдэкъэ щыхуигуэшу щытащ.
Костомаров Николай, урыс тхыдэтх цIэрыIуэм, къызэрилъытэмкIэ, Иван зыкъызэкъуипхъуэту адыгэ пщащэр щIишар лъыхъу здигъэкIуа лыхь пащтыхьым и пхъур къызэрыримытам щхьэкIэ хурикъун папщIэт.
Костомаров Николай:
Сигизмунд Август пащтыхьым лъыхъу къыщыхуэкIуэм, Мэзкуу пащтыхьым и щхьэр течауэ «хьэуэ» жриIатэкъым, ауэ щхьэусыгъуэ гуэрхэр къигупсысащ: Псков, Смоленск, Новгород, ИщхъэрэщIхэм щыщ Iыхьэхэр Урысейм щыщу къратыпхъэу къилъытащ. ГурыIуэгъуэт абы зэпыщIэныгъэ мыхъуу, биигъэ къызэригъэушынур. Арати, абы хурикъун папщIэ, лыхь пащтыхьыпхъур зыщигъэгъупщэри, Иван 1561 гъэм шыщхьэIум и 21-м адыгэпщ Темрыкъуэ и пхъур, жор пщIэхалъхьа нэужь, чыристаныцIэу Марие зыфIащыжар, къишащ. Пащтыхь гуащэщIэм и дэлъху Михаил, щIалэ IэубыдыпIэншэ нэмысыншэр, пащтыхьым и IупэфIэгъухэм ящыщ хъуащ.
Мы нэчыхьым Иваным ифI къекIакъым, къекIынкIи Iэмал иIэтэкъым. Пащтыхь гуащэр цIыхухэм ягу къызэринэжар цIыхубз бзаджэущ.
Владимир Куковенкэ, тхакIуэ-тхыдэдж:
Адыгэхэр зауэлI лъэпкъыу щытами, иджыри зэрымыубыда лъэпкъ къулейсызт а зэманым. Абыхэм япщхэм я лъэпкъэгъу нэхъ къызэрыгуэкI дыдэм хуэдэу захуапэрт, зыщIэс унэкIи къащхьэщыкIхэртэкъым. Тхыбзи, пщIэ гуэр зыхуэпщIын щэнхабзэшхуи яIэтэкъым. Мылъку бгъэдэлъыр къапщтэмэ, Темрыкъуэ урысыпщ нэхъ мыхьэнэншэм хуэдэт.
ИхъуреягъкIэ бий лъэрызехьэхэм дакъузауэ — дагъыстэнхэм, нэгъуейхэм, Къэжэрым, Куржым, Кърымым — адыгэхэм я гъащIэр тхьэмыщкIэ дыдэу ирахьэкIырт. Абыхэм Кърымым цIыхурэ ахъшэкIэ къуэды иратын хуей хъурт. АбыкIи замыгъэнщIу, кърым тэтэрхэр щIэх-щIэхырэ адыгэхэм къебгъэрыкIуэрт. ЯлъэкI къагъанэртэкъым дагъыстэнхэми нэгъуейхэми. Езы адыгэхэри лъэпкъ-лъэпкъкIэ зэзэуэжхэрт.
А псор къапщтэмэ, пащтыхьым и щхьэгъусэ къыхэхыкIар къехъулIауэ пхужыIэнукъым. Политикэ и лъэныкъуэкIэ мыр къэшэкIэ хъуакъым жыхуаIэм хуэдэт. ИтIани ар къэхъуащ. Ауэ дауэ?
Девгъэплъыт нысащIэр къэзышахэм? Урыс дэфтэрхэм къызэрагъэлъагъуэмкIэ, лIыкIуэхэм пщы Черкасский Михаилрэ тэтэр пащтыхьыкъуэ Бекбулатрэ яхэтщ. Черкасский Михаил Темрыкъуэ и къуэ дыдэт, 1558 гъэм Мэзкуу къэкIуауэ. Чыристан хъун и пэкIэ, абы Салтанкъул и цIэу щытащ. Бекбулат Къэзан пащтыхьыкъуэт, Темрыкъуэ ипхъу Алтыншаш и щхьэгъусэт. Бекбулат и етIуанэ щхьэгъусэ Дюнчеманри Темрыкъуэ и Iыхьлы гъунэгъухэм ящыщ адыгэ пщащэт. Аращи, нысашэр зэблагъэхэр зэкIэлъыкIуэ хуэдэу къызэгъэпэща хъуат. Мураду яIэри зы закъуэт — езыхэм пащтыхь сэрейм щаIэ къарур щагъэбыдэну. Мы хъыбар кIэщIхэмкIи уолъагъу муслъымэн лъэпкъхэм я Iыхьлы зэпыщIэныгъэр зэрыбыдэр. Тэтэрхэм, нэгъуейхэм, адыгэхэм япщхэр зы унагъуэшхуэу зэрыIыгът, хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкIи, ахэр зэгурыIуэри, Иван ЕплIанэм езыхэм зыхуейр кърагъэшауэ аращ. Гуащэнэ пащтыхь гуащэ зэрыхъуу, пащтыхьым и хъуреягъыр зэрыщыту муслъымэн защIэ хъури, Романовхэ ирагъэкIуэтэкIын щIадзащ. Абдежым щыщIедзэ къуэкIыпIэ-кавказ лIакъуэхэм я тепщэныгъэм.
Тхыдэм щыцIэрыIуэщ
Алтыншаш Грозный Иван емызэгъыу къэралым икIауэ щыта Курбский Андрей къыхуитхауэ щытахэр. Курбскэм пащтыхьыр игъэкъуаншэрт и щыкъухэр тепщэ зэрищIамкIэ. А гукъеуэр къыхощ урыс лъэпкъ уэрэдыжьхэм языхэзми: «Пащтыхьым ди Мэзкуу къыщимышэу, хамэ щIыпIэ нысащIэ къреш».
ГъэщIэгъуэнщ дуней псом зи тхыдэ романхэмкIэ щыцIэрыIуэ, зи адэкIэ «черкесогайхэм» — адыгэ чыристанхэм — къахэкIа франджы тхакIуэ Труайе Анри «Иван Грозный» тхылъым щыжиIэри.
Труайе Анри:
ХьэгъуэлIыгъуэр 1561 гъэм шыщхьэIум и 21-м екIуэкIащ. МахуиплI и пэкIэ Иван илъэс щэщIрэ зырэ ирикъуат. Пащтыхьыр хьэгъуэлIыгъуэм къыкIэлъыкIуэ махуэм хущIегъуэжащ ищIам: щIэныгъэм хуэхейуэ, лей мыгъэгъуу, Iэлу щыт джыназыпхъум и хэкур зыщигъэгъупщэфыртэкъым, и къуэкIыпIэ гъэсэныгъэри сэбэп хъуртэкъым ар пащтыхьым и бынхэм анэ яхуэхъунымкIэ.
Малъхъэм и шыфэлIыфэр
Ди нобэм къызэрысамкIэ, Иван ЕплIанэм члисэм и хабзэкIэ щхьэгъусищ иIащ, хабзэм къемызэгъыу иджыри плIы. Абыхэм ящыщу и ажалкIэ дунейм ехыжауэ ябжыр пащтыхьым нэхърэ илъэсищкIэ нэхъыбэрэ псэуа ебланэ щхьэгъусэращ. Щыкъум нэхърэ нэхъыфIу щауэр зылъагъупхъэ урыс тхыдэджхэм жаIэр зэхуэпхьэсыжыну ущыхуежьэкIэ, нэрылъагъу мэхъу езыхэр щыпсэуа лъэхъэнэм елъытауэ, абыхэм пащтыхьым къыщхьэщыжхэри къыщIэзыгъэщыпэхэри зэрахэтыр. ЩIэныгъэлIхэм жаIэр зы адыгэ псалъэм къизгъэтIэсэнщ жыпIэмэ, пащтыхьыр «щIагъуэтэкъым». Урищхьэгъусэныр насыпу къэплъытэн дэнэ къэна, Гуащэнэ Тхьэм и нэфIыр къыщыхуауэ жыпIэ хъунущ, абы илъэсий фIэкIа дэмыпсэууэ дунейм зэрехыжам щхьэкIэ. ЕхьэкI-нехьэкIышхуэ зыхэмылъыж иджырей тхыдэ еплъыкIэкIэ, Иван ЕплIанэм и шыфэлIыфэр «хьэщхьэрыIуэ» жыхуаIэ цIыхум и жыпхъэм йозагъэ. Пэжщ, ар узым и Iэужьу, а узри и сабиигъуэ зэIумыбзым кърикIуауэ ябж. Дэри пащтыхьыр дгъэкъуаншэу аракъым, къэхъуар къэхъуакIэщ. Ауэ ди лъэпкъыр абы IыхьлагъкIэ пыщIар пэжмэ, ди зыгъэщIэгъуэкIэр Хъуэжэ и къудамэ тесыкIэм емыщхьу пIэрэ жыдоIэри аращ.
Япэ дыдэу фыз къыщишам Иван ЕплIанэр илъэс пщыкIублым итт. Захарьинэ Анастасие пащтыхьым илъэс 13-кIэ дэпсэуащ. Ар цIыхубз щабэу щытауэ къаIуэтэж, къыщIыхихари зэрыIэдэбрат. ЗэрыжаIэжымкIэ, пащтыхьым нысащIэ Iэсэлъасэр апхуэдизкIэ игу дыхьати, и хьэл мыхъумыщIэхэр зыхинри пщIэрэ нэмысрэ зэрихьэу тхьэмахуитIкIэ псэуащ, иужькIэ зытетам техьэжащ. Анастасие илъэс 30-ми нэсакъым, 1560 гъэм шыщхьэIум и 7-м дунейм ехыжащ, щхъухь ирахьауэ хуагъэфащэу.
Гуащэнэ етIуанэ щхьэгъусэт. Абы и ужькIэ пащтыхьым къишар Собакинэ Марфэ урыс пщащэрщ. ЦIыхубзыр хьэгъуэлIыгъуэ нэужьым тхьэмахуэ бжыгъэкIэ псэуауэ аращ, ар зыгъэлIауэ зыхуагъэфащэхэм езы пащтыхьри, Гуащэнэ и дэлъхури хохьэ.
ЕплIанэм, Колтовская Аннэ «и Iуэху нэхъ къикIащ». ПсынщIэу пащтыхьым къыIэщIэужагъуэри, ар къулъшырыфым щIагъэтIысхьащ, абы илъэс щэ ныкъуэкIэ щыпсэужащ.
Долгорукая Марие гурыщхъуэ къыхуащIхэм кърикIуэу щIымахуэу мыл пхыудам храгъэтхьэлыхьащ.
Васильчиковэ Аннэ мазищ фIэкIа пащтыхьым дэмыпсэууэ дунейм ехыжащ.
Мелентьевэ Василисэ пащтыхьым и нэфI щыщыхуам хэт бынитI зиIэ фызабэу щытауэ жеIэ, и лIыр опричникхэм яупщIэтауэ, хэти, илI Никитэ щхъухь зыхэлъ шагъыр ирагъафэу, Василисэ пащтыхь гуащэ зэрыхъун гъуэгур хуит хуащIауэ яIуатэ. ИлъэситIкIэ пащтыхьым дэпсэуа нэужь, аргуэрыр гурыщхъуэм къыхэкIыу псэууэ щIатIащ.
Иужьрейуэ пащтыхь гуащэ хъуа Нагая Марие и адэм куэдрэ елъэIуауэ жаIэ Иван иримытэну. АрщхьэкIэ и натIэм итыр гъунэгъути, IэщIэкIакъым. Пащтыхьым абы дигъуар зэрынэщхъеирилэрат. Мы цIыхубзыр къиша нэужь, езы Иван илъэсищ псэужауэ аращ, ауэ я нэчыхьыр члисэм къабыл имыщIахэм ящыщщ.
ЦIыхум и лIэкIэм и дуней тетыкIэр къегъэлъагъуэ жаIэ. Илъэс 53-рэ фIэкIа мыхъу Грознэр дунейм щехыжам, лIыжь кхъахэу фэ тетт, и Iэпкълъэпкъыр и псэукIэм кърикIуа уз зэрыцIалэм иубыдарэ къыкIэрих мэ гурымыхьым убгъэдимыгъэхьэу.
Скрынников Руслан:
Япэ щхьэгъусэм ейуэ Иван ЕплIанэм быних иIащ, абыхэм ящыщу щыр сабийуэ дунейм ехыжащ. Аннэрэ Мариерэ илъэс иримыкъу хъухущ зэрыпсэуар. Дмитрий-пащтыхьыкъуэр мазэ еханэм иту къулъшырыфым здахьауэ къыщахьыжым, сабийр зыIыгъ дэгызэр зэрыс гуимэр псым хэхуэри, щIалэ цIыкIур псы щIыIэм къелакъым.
Тхыдэми гъуазджэми
хэIущIыIу щыхъуащ Иван ЕплIанэм и къуэ Иван зэриукIыжар. Щхьэусыгъуэ хъуар лIэужьыгъуэ куэду кърахьэкI, ауэ мыр пащтыхьым къыIэщIэщIа гузэвэгъуэт, къытехьэ зэриIэм къыхэкIыу. И гуэныхьыр къыхуэгъуну и фIэщу тхьэ елъэIуу зэманышхуэ зэригъэкIуами ар къегъэлъагъуэ.
Мелентьевэ Василисэ дигъуэта Дмитрий-пащтыхьыкъуэр Грознэр дунейм ехыжа нэужь и анэм и гъусэу къулъшырыфым щыпсэуащ, иужькIэ пщIэ пылъу къыщIашыжат, ауэ унафэр къылъагъэсакъым, хабзэм тет нэчыхь зэрамыIам къыхэкIыу.
Иванрэ Мариерэ
Мэлхъурыб Марие пащтыхь сэрейм щрихьэкIа илъэсийр зыхуэдар уи нэгу къыщIэбгъэхьэну гугъукъым, а лъэхъэнэм теухуауэ къэна тхыгъэхэм уахэплъэмэ. УкъэзыгъэуIэбжьу Иван ЕплIанэм далъагъухэм ящыщт ар зэман-зэманкIэрэ чыристан хьэщыкъыу, щIэныгъэ гуэрхэри бгъэдэлъу, ауэ и IуэхущIафэкIэ цIыху икIэ дыдэхэм я псэукIэ къигъэлъагъуэу зэрыщытар.
ИщхьэкIэ зи тхыгъэ къэтхьа тхыдэдж Скрынников Руслан зэрыжиIэмкIэ, Грознэр Марие апхуэдизкIэ хуэгущIыIэти, ар къишэн и пэкIэ кърамыта лыхь гуащэм щIэупщIэрт, «си къэшэн Екатеринэ» хужиIэу, Марие иригъэкIыжу ар къишэну и мурадт иджы нэгъуэщI IэмалкIэ. Иван зыхуей уэрэдыр къришырт Урысейм зыкъыпызыщIэну хуей Швецием и пащтыхь Эрик XIV, ауэ щыхъукIэ, езы Ягеллон Екатеринэ Эрик и къуэш Юхан Ещанэм и щхьэгъусэт.
А щапхъэхэми, къипIуэну къемызэгъ нэгъуэщI куэдми къагъэлъагъуэ мывэ тхылъымпIэр лъагэу Iэтауэ иIыгъыу Налшык и кум зи фэеплъ ит цIыхубзым и гъащIэр дэ къызэрызыфIэдгъэщIым фIыуэ пэжыжьэу зэрыщытар.
Щэхуу къэнащ Марие и лIэкIэри. Хэт ар щхъухькIэ ягъэлIауэ жеIэ, хэт Вологдэ къыщикIыжым къыхыхьа щIыIэм илIыкIауэ къелъытэ. Нэхъ гущIэгъуншэу тепсэлъыхьхэм ар пащтыхьым адрей гурыщхъуэ зыхуищI гуащэхэм ещхьу утыкум къриукIэу, абы кърикIуа гущIэгъуншагъэм дэжэщIауэ хуагъэфащэ. ГурыIуэгъуэр зыщ — Марие Мэзкуу пащтыхьыгъуэр зи фейдэкIэ къэзыгъэсэбэпыфа и благъэхэмрэ пащтыхь залымымрэ я зэхуакум дэкIуэдащ. ЖызыIэ щыIэщ абы Василий нэмыщI нэгъуэщI сабии иIауэ, ауэ тIуми гъащIэ ямыIэу къыщIэкIащ. Лъэхъэнэр хьэлъэу зэрыщытам и нэщэнэщ езы Темрыкъуи куэдрэ зэрымыпсэужар. Ар 1570 гъэм Долэт-Джэрий кърым хъаным Кавказым кърищIылIа зауэм хэкIуэдащ, и къуитIыр гъэру яшащ.
Темрыкъуэ и пхъурылъху пащтыхьыр
Марие и шыпхъу нэхъыжьымрэ курытымрэ нысэ щыхъуахэр нэгъуейхэмрэ тэтэрхэмрэ я муслъымэн пщыгъуэхэрт. ГъэщIэгъуэнщ абыхэм я Iуэху зэрыхъуами уриплъэну. ИщхьэкIэ и гугъу тщIащ нэгъуеипщ Тинахъмэт и къуэ Иштерек, Мэлъхурыб и къуэр, нэгъуей пщышхуэ хъуауэ зэрыщытам. Иджы дахэвгъаплъэт Астрэхъан тэтэр нысэ хъуа Алтыншаш — Темрыкъуэ ипхъу нэхъыжьым и щIэблэм.
Марие и фызышэм Бекбулатрэ Алтыншашрэ я къуэ Саинболэт зэрыхэтам дыщыгъуазэщ. А Саинболэтым и къекIуэкIыкIар гъэщIэгъуэн дыдэщ. Грозный Иван и щхьэ зэрытешыныхьым къыхэкIыу, щIэх-щIэхыурэ зихъумэжын хуейуэ къыфIэщIырт. Мызэ-мытIэу абы, пащтыхьыгъуэр къигъанэ хуэдэу зищIурэ, зыхуей Iуэху гуэрхэр пхигъэкIат. Апхуэдэ къытехьэгъуэхэм языхэзым абы тахътэм тригъэтIысхьауэ щытащ и щыкъу хъыджэбзым и къуэ, Темрыкъуэ и тэтэр пхъурылъху Саинболэт. Саинболэт мазэ пщыкIузкIэ Урысейм и пащтыхьыгъуэр иIыгъам и закъуэкъым. Езы Чингиз-хъаным и къуэпсым зэрыщыщым щхьэкIэ, абы пащтыхь хъуну хуэфащэу, лъы къабзэ щIэту къалъытэрт. Грознэрати, урысхэм ящхьэщыкIа къудей «тэтэр-басурмэнхэм» ящыщ тахътэм тригъэтIысхьэ хуэдэу зищIу, и боярхэр игъэIэсэну хэтт.
Пащтыхь хъун и пэкIэ, Грознэм Саинболэт Къасым щIыналъэм и пащтыхьу тригъэувауэ щытащ. Кърымымрэ Тыркумрэ «муслъымэнхэр дыбокъузэ» жаIэу къыщыхагъэзыхьым и деж: «Мис, муслъымэн щIыналъэ къабзэу Къасым пащтыхьыгъуэр диIэщ», — яжриIэжырт. Пащтыхьым щIэпхъуэжу Инджылызым зыщигъэбыдэнуи щимурад къэхъуащ: тхьэгурымагъуэхэр игъаплъэрти, щаукIыну зэманыр къэсауэ къыжраIэрт. Апхуэдэ зэман дзыхьщIыгъуэджэхэм языхэзым Грознэм Саинболэтым чыристаныгъэр къригъащтэри, «Урысей псом и пащтыхь Симеон Бекбулатович» ищIащ. Езым «Мэзкуупщ Иван» зыфIищыжащ. Псоми къагурыIуэрт пащтыхьыр зэрыджэгур, ауэ езыхэри къадэмыджэгуу хъуртэкъым, я псэм тешыныхьхэрти.
Тахътэм тетIысхьэжа нэужьи, Грознэм Симеоным лей ирихакъым. Нэхъ ин дыдэхэм ящыщ Тверь пщыгъуэр иритат, щIы куэд и гъусэу. Иван дунейм ехыжа нэужь, пащтыхь тахътэр зэманкIэ зыIэрызыгъэхьа Борис Годунов Симеон апхуэдизкIэ тахътэм ирифыгъулIэрти, и блыгущIэтхэм тхьэ яригъаIуэрт: «Симеон Бекбулатович пащтыхьу тлъагъуну дыхуейкъым», — жригъэIэу. ИужькIэ унафэр зыIэрыхьа Лжедмитрий Езанэм (Дмитрий НэпцIым) Симеон къулъшырыфым игъакIуэри, Стефан цIэр зэрихьэу, тхьэхуэпщылIын нэхъ Iуэху имыIэу дунейм ехыжащ.
Латин псалъэжьым «ЛIам и цIэ къыумыIуэххэ е фIыкIэ къиIуэ», — жи. Тыкуэнхэм иджыри щIэлъ Бещтокъуэ Хьэбас и тхылъыщIэми зэрыщыжиIэу: «Тхьэм я гуэныхь къахуигъэгъу адыгэпщхэм».
ЧЭРИМ Марянэ.
