ТхакIуэ, публицист цIэрыIуэ, критик Iэзэ КхъуэIуфэ Хьэчим къызэралъхурэ илъэс 80 ирокъу
ЛIыфIым иужькIэ и цIэр къонэ
КхъуэIуфэ Хьэчим Хьэбас и къуэр Бахъсэн щIыналъэм хыхьэ Дыгулыбгъуей къуажэм 1940 гъэм мазаем и 10-м къыщалъхуащ. 1964 гъэм КъБКъУ-р къиухри, республикэм и хъыбарегъащIэ IэнатIэхэм щылэжьащ, хамэ къэрал щыпсэу ди хэкуэгъухэм щэнхабзэ пыщIэныгъэ яхудиIэныр къызэзыгъэпэщ «Хэку» обществэм и Къэбэрдей-Балъкъэр къудамэм жэуап зыхь и секретару, КПСС-м и обкомым печатымкIэ, телевиденэмрэ, радиомкIэ и къудамэм, КъБР-м Телевиденэмрэ радиомкIэ и къэрал комитетым я унафэщIу, «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэм и къуэдзэу щытащ. 1998 гъэм ар япэу ха-хащ КъБР-м и ТхакIуэхэм я союзым и тхьэмадэу, 2003 гъэм, Союзым и Уставым тету, тхьэмадэм и къуэдзэ хъуащ, 2008 гъэм аргуэру унафэщIым и къалэнхэр къыхуагъэфэщэжащ.
КхъуэIуфэ Хьэчим итхахэр 1958 гъэм щыщIэдзауэ печатым къытохуэ. Художественнэ, художественно-документальнэ, литературэ-критикэ, публицистикэ тхыгъэхэр щызэхуэхьэса тхылъ 14 и Iэдакъэ къыщIэ- кIащ.
Ар яхэтщ документальнэ-художественнэ жанрым и лъабжьэр къэбэрдей литературэм щызыгъэтIылъахэм. Апхуэдэщ Совет Союзым и ЛIыхъужь Къанкъуэщ Ахьмэдхъан теухуа «Орёл умирает в полёте» повестымрэ «ЛIыгъэм и фэеплъ» тхылъымрэ. Документальнэ прозэм, тхыдэ публицистикэм щыщщ Хьэчим истамбылакIуэхэм я натIэ кърикIуар къыщигъэлъэгъуа «ИгъащIэкIэ гъарибхэр» и лэжьыгъэшхуэри. Къэбэрдей литературэм ехьэлIа Iуэхугъуэхэм ар мызэ-мытIэу тетхыхьащ, абы и лъэныкъуэкIэ уасэншэщ «В зеркале социальной жизни» тхылъыр.
Адыгэ псоми гущIыхьэ ящыхъуауэ, илъэс 80 ирикъуным мазитI фIэкIа имыIэжу дунейм ехыжа КхъуэIуфэ Хьэчим дахэу хужаIар зэхэпха иужькIэ, «Шым яужькIэ уанэ къонэри, лIыфIым иужькIэ и цIэр къонэ» псалъэ Iущхэр уигу къагъэкIыж. Уеблэмэ, ар зыхэмытыж лъэпкъ литературэр, публицистикэр, щэнхабзэ дунейр ныкъуэ хъуа, зеиншафэ къытеуа хуэ-дэщ. Литературэм иригузавэ, абы хуэгумыгъуэ, хуэгупцIанэ зырызхэм ящыщт КхъуэIуфэр. Ар зыхэт Iуэхум апхуэдизкIэ теубгъуати, абы къыщыхьэщыпсэлъыкIкIэ ткIыбжьу, гуащIэу щIэпсалъэри арат. Апхуэдэр зыхузэфIэкIыр зырызыххэт.
УиIэм и уасэр пфIэкIуэда иужьщ къыщыпщIэр… Хьэчим зэрытхэмытыжым ирищыгъуа адыгэхэм ар зэи ящыгъупщэнукъым. И ахърэтырдахэТхьэмищI!
Псэм щыщ Iыхьэ
Я ныбжькIэ илъэс зытIущ-зыщыплI нэхъ ямызэхуакуу къэбэрдей литературэм зы гупыфI зэуэ къызэдыхэхьауэ щытащ блэкIа лIэщIыгъуэм и 50-60 гъэхэм я зэпылъыпIэм.
Абыхэм ящыщ зыуэ, нэхъыщIэгъуэр къызылъысу яхэтащ КхъуэIуфэ Хьэчими. Дауи, езы лъэпкъ литературэ къэунэхуагъащIэм дежкIэ апхуэдэу уэру гуп псо къыхэхъуэныр гухэхъуэщ. Ауэ литературэр щхьэзакъуэ IуэхущIафэурэ зэхэлъщ, гупышхуэ ущыхэхутэм деж умыщIэххэу укъыхэмыщу ухэгъуэщэнми хуэIуа щыIэкъым. Ухэмыгъуэщэным щхьэкIэ гу зылъытапхъэ зыгуэркIэ уакъыхэщхьэхукIын хуейщ.
Хьэчим япэу утыку къызэрихьар усэт, икIи абы иужькIэ усакIуэ ямылейуэ зыкъимытIэтами, тхылъ къэзыщтэу абы и Iэдакъэ къыщIэкIам къеджэхэм занщIэу хамылъагъукIынкIэ Iэмал иIакъым усакIуэ щIалэм и псалъэхэм яхэлъ гукъэбзагъэр, пэжыныгъэр, гуапагъэр. Сыщыуэнкъым, псалъэм щхьэкIэ, абы и «Сэлэтхэм я кхъащхьэ» усэр нобэми а темэм теухуауэ нэхъыфI дыдэу адыгэ поэзием хэтхэм ящыщ зыуэ жысIэмэ.
Нэхъ иужькIэ, прозэм зыщритыжым, Хьэчим езым и гъуэгу хэха хиубыдыкIыжащ. Абы куэдкIэ и фIыщIэщ художественнэ публицистикэ, документальнэ прозэ зыхужытIэ тхыгъэ пкъыгъуэхэр адыгэ литературэм лъэ быдэкIэ зэрыщыувар. Псом хуэмыдэжу, лъэпкъ литературэм хэлъхьэныгъэфI хуэхъуащ КхъуэIуфэм Хэку зауэшхуэм хэтахэм ятеухуауэ и Iэдакъэ къыщIэкIа повестхэр.
Абыхэм ящыщ зы закъуэ, нэхъ дызыблэплъыкъукIыу пщIэ зыхуэдмыщIыр къыжысIэну игъуэу къызолъытэ. 70 гъэхэм и кIэм дунейм къытехьауэ щытащ «Мэзыр жыг зырызурэ зэхэтщ»повестыр. Пэжщ, ар, и гъэпсыкIэм уеплъмэ, документалистикэм хэплъытэнукъым, сюжетри персонажхэри авторым къигупсыса хуэдэщ. Ауэ а сюжет дыдэри, лIыхъужь образхэри, къыщыIэта проблемэхэри апхуэдизкIэ ди гъащIэм и пкъыгъуэм куууэ хохьэри, пэж дыдэр и лъабжьэу зэрыщытым шэч къытепхьэжынукъым. Абы щыгъуэми, цIыху цIыкIу дунейм тетыху псэм къыхэуэу щыт Iуэхугъуэхэр — лIыгъэ зыхэгъэлъынымрэ дзыхэнымрэ, уи щхьэ ухуэфIыжу упсэунымрэ псэр напэм пэбгъэтIылъыфынымрэ, пэжыныгъэмрэ гъэпцIагъэмрэ, хьэлэлагъымрэ щхьэхуещагъэмрэ, — апхуэдэ проблемэхэр эстетикэм и хабзэкIэ щызэщIэузэдащ мы повестым. Сигугъэщ, ар ди лъэпкъ литературэм и тхыдэм хэплъэж дэтхэнэми къыхигъэщыпхъэхэм ящыщ зыуэ.
Си щхьэкIэ Хьэчим и ныбжьэгъу нэхъ пэблагъэхэм ящыщу сыщытащ жысIэну сытегушхуэркъым, ауэ зы зэман IэнатIэ дыпэрытащ, лэжьыгъэ гуэрхэр зэдэтщIащи, сэ абы нэхъ гукъинэ сщыхъуащ, зэи нэкIэнэщхьагъэ хэмылъу, лъэпкъ Iуэхур, литературэ Iуэхур, жылагъуэм дежкIэ нэхъ щхьэпэныр къыхилъагъукIрэ япэ иригъэщу зэрыщытар. Сигу нэхъ къинэжащ зэгъусэу дызэлэжьауэ щыта «Къэбэрдей усэм и антологие. ХХ лIэщIыгъуэ» тхылъышхуэр. Ар Урысейм и Президентым и гранткIэ гъэзэщIэн хуей хъуа лэжьыгъэти, ди лъэпкъ поэзием зы лIэщIыгъуэм къриубыдэу къехъулIам гъуджэ пэж хуэтщIыну ди пщэрылът. Абы къыхэкIыу, си дежкIэ пщIэшхуэу къэслъытат апхуэдэ лэжьыгъэм Iуэху хузиIэну къызэрызэджа къудейр.
ЗэрысфIэщIымкIи езы «антологие» псалъэм къикI мыхьэнэмкIи, ди усакIуэ цIэрыIуэхэм я тхыгъэ нэхъыфI дыдэ-хэр хэщыпыкIауэ тхылъым игъэзэгъэн хуейуэ арат. Апхуэдэущ сэ зэрыжысIари, КхъуэIуфэм дыщызэхуишэсам щыгъуэ. Ауэ мыбдежым Хьэчим нэхъ жыжьэрыплъэу къыщIэкIащ. Абы къыхихар нэгъуэщIщ: сыусакIуэщ жызыIэ дэтхэнэми и Iэдакъэ къыщIэкIахэм я нэхъыфIыр къыхэтхмэ, усэ зытхыу хэкум исым я бжыгъэри къыхэщынщ, дэтхэнэ зыми нэхъыфIу къехъулIари къэнэIуэнщ, жиIащ. Антологием зи тхыгъэ ихуэну зыхуэфащэмрэ зыхуэмыфащэмрэ зэпэбгуэшыну ухуежьэмэ, гупитIым я кум псы дэбгъэлъэдэжмэ, игъащIэкIэ пхуэгъэтэрэзынукъым, губгъэн къыхэпхауэ, лэжьыгъэри пхунэмыгъэсауэ къэнэжынущ. Ар КхъуэIуфэм си япэ къыгурыIуэри, дерс къыхызигъэхыжащ абы щыгъуэ. ИкIи а тхылъым зы пщIэ гуэр игъуэтамэ, япэу зи фIагъыр и зэхэублакIуэу щыта, редактор нэхъыщхьэу хуэувы-жа, тхакIуэ Союзым и тхьэмадэ КхъуэIуфэ Хьэчимт. Ар пашэныгъэ зыхуэфащэм и нэщэнэщ.
Пэжыр жыпIэмэ, дунейм щытетми ар гулъытэншэу зэи къэнакъым. Къулыкъу хъарзынэхэри къыхуагъэфащэурэ щытащ, езыри, сыт хуэдэ IуэхущIапIэ пэрымыувами, зылI ищIэн щыхузэфIэмыкIа щыIакъым, пщIэрэ щIыхьрэ къыхуащIу, къыдэлажьэхэри, зыхуэлажьэхэри, къызэрыгуэкI цIыхуу абы зи Iуэху къезыхьэлIэхэри арэзы ищIыфащ. СымыщIэххэу, зы махуэ гуэрым ар зи унафэщIу щыта IуэхущIапIэм иджыри щылажьэ си зы цIыхугъэ сыхуэзауэ, мыпхуэдэу жиIащ, е семыупщIу, е хэзмыгъэзыхьу, езым и псалъэм къыдэкIуэу: «Хьэчим Iэщабэ-Iущабэу щытакъым, ауэ сэ унафэщI зыкъом згъэунэхуащи, абы хуэдэу сыт щыгъуи зыпэрыт IэнатIэм хуэпэжрэ хуэмыщхьэх сыхуэзауи сщIэжыркъыми.
Дунейм зэ закъуэ утетыну къыпхуихуамэ, ущытемытыжым деж апхуэдэу къыщIыпхужаIэн лъэужь къэбгъэнэныр лIыгъэщ, жезыгъэIэфами и насыпщ. Дэтхэнэ ди цIыхугъэри псэууэ дунейм тетыху, дэ добэлэрыгъ, дыщыхуей дыдэм къэдгъуэтынкъэ, жыдоIэри. Дымыгъуэтыжыххэн щыхъуам дежщ абы дуней дызытетым щигъэзащIэу щыта къалэныр зыхуэдэр нэгъэсауэ къыщыдгурыIуэжыр. Абы нэмыщIу, зы хьэл гуэр зимыIэ щымыIэри пэжщи, зэи мыгъуащэрэ-щымыуэу, сыт щыгъуи илэжь псори уигу ирихь защIэу, псом я дежкIи фIы зэфэзэщ щыIэкъым. Зыумысыжын хуейщи, абырэ сэрэ ди акъыл щызэтемыхуаи къэхъуащ, зым ищIэр адрейм игу щынэмысаи щыIащ.Ауэ ди зэгурымыIуэныгъэр зэи куу мыхъуамэ, ар зи фIыщIэр езыращи, абы щхьэкIэ щхьэхуэу си щхьэр хуэзгъэщхъыну сфIэкъабылщ.
Дэ, ар зыцIыхуу щытахэр, куэдрэ дыхуэныкъуэнущ, зэзэмызэ нэхъ мыхъуми, телефоныр къеуэрэ къытетхмэ, и макъыр къиIукIыным, абы и псалъэ гъэтIысар, и гушыIэр, и ущиер, языныкъуэхэм деж щабэ дыдэщ зыхужумыIэн, къехьэкI-нехьэкI ямылей зыхэмылъ псэлъэкIэр зэхэтхыным. Ауэ абыи емылъытауэ, ди анэдэлъхубзэр дунейм тетыху КхъуэIуфэ Хьэчим и Iэдакъэ къыщIэкIа усэхэр, Iуэтэжхэр, повестхэр, публицистикэ тхыгъэ щыпкъэхэр Iэужь дахэу щыIэнущ, сыту жыпIэмэ, абыхэм я гъусэу тхакIуэм и псэм щыщ мы дунейм къытенащ.
Гъут Iэдэм,
филологие щIэныгъэхэм я доктор,
КъБКъУ-м и профессор.
Пхъум и псалъэ
Си адэм срогушхуэ
Пэжым ухуеймэ, сэ си адэм хуэдэу сыжьакIуэкъым, тхэным сыхуэIижькъым, си гурылъхэмкIэ нэгъуэщIхэм садэгуашэуи сесакъыми, кIыхь зысщIынкъым.
Хьэчимрэ абы ипхъу Данэрэ. 2018 гъэ
Си адэр сэркIэ сыт щыгъуи щытащ, щытщ икIи щытынущ захуагъэм, щIыхь лъагэм, цIыхугъэм и щапхъэ нэсу. Абы сэ сыщIипIыкIащ адыгагъэм, хабзэм, унагъуэм исхэр зэрыIыгъын, зэрылъытэн, зэхуэгуапэн зэрыхуейм.
Щхьэж къызыхэхъукIа лъэхъэнэм и Iэужь къытенэу жаIэ. Пэжым ухуеймэ, си адэр и хьэлкIэ цIыху ткIийт, сыт хуэдэ Iуэхуми хуэдэу, бын гъэсэнми ар жэуаплыныгъэ ин пылъущ зэрыбгъэдыхьар. Ауэ абы и сэбэп къызэмыкIамэ, зыкIи зэран къысхуэхъуакъым.
Си адэм лэжьыгъэ зэрикуэдым къыхэкIыу, си жагъуэ зэрыхъунщи, сэ зэман мащIэщ къыслъысар. Ауэ мыбдеж нэхъыщхьэр зэманым и кIыхьагъракъым, атIэ ар IэфIу, гуапэу зэрыздэдгъэкIуарщ. Сэ хуабжьу сыщогуфIыкI сэ нэхърэ си къуэм зэман нэхъыбэ зэрыди- гъэкIуам, абы и ущие зэрылъэIэсам. ГъэщIэгъуэнракъэ, Тамирлан и адэшхуэм куэдкIэ ещхьщ, ар и псэлъэкIэ е и гупысэкIэ ирехъу.
Бын псоми апхуэдэу жаIэфыну къыщIэкIынщ, ауэ си адэм хуэдэ дунейм темыта-уэ къысщохъу. ИкIи абы къызэрымыкIуэу срогуш- хуэ.
КхъуэIуфэ Данэ.
ЗекIуэ нэужьым. 1969гъэ
Зи псалъи зи тхэкIи щапхъэу щыта
КхъуэIуфэ Хьэчим лъэужь бей къыхинащ адыгэ литературэм, публицистикэм, Республикэм и щэнхабзэм. Абы пщIэ хуищIырт и дэтхэнэ псалъэми. Хьэчим ящыщщ «зауэм и бын» зыфIаща щIэблэм. Сабийуэ зауэр къежьами, езым и унэ къэкIуащ езы зауэ гущIэгъуншэр — я унэм нэмыцэ бомбэ къытехуэри и анэр хэкIуэдащ. Арагъэнщ зэрыцIыкIурэ кхъухьлъатэзехуэ хъуну хъуапсэу щIыщытар. Хэт ищIэрэ и анэм илъ ищIэжыну игугъауэ къыщIэкIынт. А IэщIагъэр къемыхъулIами, тхакIуэм и Iэдакъэм 1971 гъэм къыщIэкIащ Совет Союзым и ЛIыхъужь Къанкъуэщ Ахьмэдхъан теухуа повесть «Орёл умирает в полёте». Мы тхыгъэр цIэрыIуэ хъуащ, ягу ирихьащ литературэ щIэныгъэлIхэми, тхылъеджэ куэдми. КхъуэIуфэм къигъэсэбэпащ документ зыбжани, езым зэхилъхьа сюжет хьэлэмэти, удэзыхьэх гупсысэхэри.
Зауэм теухуауэ Хьэчим итхащ очеркхэр («Верность подвигам отцов», 1968); Iуэтэжхэр («Зауэм и IэпапIэхэр», 1973); («Память о подвиге», 1966); «Общий памятник» тхылъхэр (1985).
КхъуэIуфэр яхэтащ 1966, 1968 гъэ-хэм 115-нэ Къэбэрдей шу дивизэр щызэуа щIыпIэхэм кIуахэм. А зекIуэ-хэм щилъэгъуахэр, къихутахэр и лъабжьэ хъуащ иужькIэ къыдигъэкIа «Мэзыр жыг зырызыурэ зэхэтщ» (1977) повестым. КхъуэIуфэ Хьэчим къэралым и тхакIуэхэми журналистхэми я зэгухьэныгъэм хэтащ, илъэс куэдкIэ газетхэм, журналхэм, радиом, телевиденэм ядэлэжьащ, партым и обкомым щыщыIами журналистикэм и Iуэхущ и гуащIэ зытригъэкIуэдар. ИлъэсихкIэ «Адыгэ псалъэ» газетым (1992 — 1998) щылэжьащ редактор нэхъыщхьэм и къуэдзэу. А газетми, журналхэми очерк, статья купщIафIэ куэд къытридзащ.
Илъэс бжыгъэкIэ «Родина» жылагъуэ зэгухьэныгъэм жэуап зыхь и секретару щытащ Хьэчим. Ар пыщIат хамэ къэралхэм щыпсэу адыгэхэм. Ди лъэпкъэгъухэм я деж а зэманым кIуахэм яхэтащ журналист Iэзэ Хьэчим. Абыхэм ятеухуа очерк щIэщыгъуэхэр къытридзэжащ газетхэм, къатащ радиокIи. Зэхуэхьэсауэ ихуащ «Вечные странники» тхылъым. (И цIэр къыхихащ Лермонтов М. и зы усэм). Пэжщ, а зэманым тынштэкъым ди лъэпкъэгъу «Мухьэжыр» зыфIащахэм, Урыс-Кавказ зауэм хэкур зэрабгынахэм я гугъу пщIыну. Абы къыхэкIкIэ зыкъомкIэ гуващ Хьэчим зэ-хуихьэса материалхэм я Iыхьэ гуэрхэри, ауэ ар яхэтщ псори дызыгъэгузавэ темэр япэ дыдэ утыкум къизыхьахэм. ФIыщIэ лей хуэфащэщ Хьэчим Тыркум япэ дыдэу адыгэбзэкIэ къыщыдэкIа «Гъуазэ» газетым и но- мер зыбжанэ хэкум деж къызэрырихьэжамкIэ.
Псоми ящIэр куэд щIауэ ди крити-кэр езы литературэм «къызэрыкIэрыхур». Ди къуажэ щыщ гуэр совет зэманым гушыIэт «ИгъащIэ псом завмагыу сылэжьэнт «ревизэ» жыхуаIэр щымыIатэмэ». ЗыкъомкIэ критикхэр ревизорхэм ебгъапщэ хъунущ. Ди тхакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэр ревизэ зыщIыр «езы тхакIуэхэрщ». Уи жагъуэ зэрыхъунщи, ди критикхэр мащIэ дыдэщ. Абы хэбгъэхьэ хъунущ КхъуэIуфэ Хьэчим. Абы и статьяхэм ехьэкI имыIэу щызэпкърех зытетхыхь тхакIуэхэм я ехъулIэныгъэри, къаймыхъулIахэри. И гупсысэхэм я лъабжьэ ищIырт фIэщхъуныгъэ къозыт щапхъэхэр.
Илъэс куэдкIэ Хьэчим республикэм ис ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэу лэжьащ. Тыншкъым творчествэм итхьэкъуа усакIуэхэм, тхакIуэхэм уадэлэжьэну. Гугъущ «тхакIуэ гъуэгур» къыхэзыхахэм я лэжьыгъэри. Абыхэм я IэдакъэщIэкIхэр уафэм къеха фIыцIагъэм хуэдэу къызыфIэщIхэри. Китайхэм жаIэ «ЦIыхур щытхъукIэ пхуэгъэлIэнущ». Ар зыщагъэгъупщэн хуейкъым ди критикхэми, унафэщIхэми, езы дыдэ тхакIуэхэми.
Хьэчим ар фIы дыдэу къыгурыIуэрт, тхакIуэхэм ятеухуауэ итххэми, абыхэм ялъэсын гулъытэхэми, саугъэтхэми, фIэщыгъэхэр щратхэми пэжым зэрытемыкIыным хэтт. Нэхъыщхьэу къилъытэрт тхакIуэхэм я Iэзагъыр, ятххэм цIыхубэм уасэ хуащIырт. Арагъэнт абы ныбжьэгъу куэд иIами, хуэмыарэзыхэри зэрымымащIэм и щхьэусыгъуэр. Пэжыр шыгъум хуэдэщ, ерыскъым хэбдзэ мардэм щIебгъэгъумэ, псы куэд уригъэфэнущ.
А пэжыр къыгурыIуэн щхьэкIэ Хьэчим тхылъ куэд дыдэ еджэрт, щIипщытыкIырт газетхэр, журналхэр. (АбыкIэ бгъэдэбгъэувэнхэр куэд хъуркъым), фIыуэ хищIыкIырт ди къэралым и литературэ дунейм къыщыхъу-къыщыщIэхэм.
Ижь-ижьыж лъандэрэ лъэпкъы зызыужьахэм яIэт «Ораторское искусство» жыхуаIэр. ПсэлъэкIэ дахэ зиIэхэр ягъафIэрт, пщIэ лей хуащIырт. Адыгэм а терминыр димыIэми, ора-тор ди мащIэкъым. Ди псалъэжьми къыбжеIэ мыбы и мыхьэнэ Iыхьэ: «ПсалъэкIэ зымыщIэр IэштIымкIэ мауэ». Хьэчим оратор нэсу щытащ, ар шэрыуэу, удихьэхыу къыщыпсалъэрт ди республикэми, нэгъуэщI хэгъэгухэми щекIуэкI пшыхьхэм, зэхыхьэхэм. Хьэчим и гупсысэр шэрыуэу къиIуатэрт адыгэбзэкIи урысыбзэкIи. Сэ сызэреплъымкIэ, ар къыщIехъулIэм щхьэусыгъуэ зыбжанэ иIэт: тхылъ куэд еджэрт, езыр тхакIуэт, журналистт, критикт (партым и системэм щыхэтами, унафэщIхэм я докладхэр ирагъэтхырт), зекIуэлIт, щIыпIэ куэдым къыщыпсэлъэн хуей хъурт. н.къ.
МащIэкъым дахэу псалъэхэр, адыгэхэм дигуфIэгъуэ Iэнэм щыжаIэ хъуэхъухэм, ди гушыIэ дахэхэм «бзагуэхэри» ягъэпсэлъэфынущ. Хьэчим ефэ-ешхэ Iэнэм нэхъыжьу щагъэсрейт, а къулыкъури адыгэ хабзэм тету, удихьэхыу игъэзащIэрт.
Дахэу псалъэхэмрэ лэжьакIуэхэмрэ нэхъ мащIэщ фIыуэ тхэхэм нэхърэ. Литературэм дежи щызокIуэ а хабзэр. Куэдкъым итхахэмкIэ авторыр зэуэ къозыгъащIэ усакIуэхэр, зи хъэтIыр зым ейми емыщхьхэр. Хьэчим яхэтт щыпсалъэкIи, и тхыгъэхэм дежи езым и хъэтI зиIэхэм, иIэжт и «шы тесыкIэ». Хьэчим и творчествэм хыболъагъуэ тхакIуэхэм я гупсысэкIэ образкIэ ухуари, абыхэм я IэдакъэщIэкIхэр анализ зыщI литературэджхэм, критикхэм я Iуэху еплъыкIэри.
Литературэр къихутэ къудейтэкъым Хьэчим, атIэ ар яхэтт литературэр къэзыгъэщIхэми. Псоми ящIэ документхэм теухуа прозэм и лъабжьэ зыгъэтIылъахэм ар зэрыхэтыр, ауэ усакIуэу зэрыщытам щыгъуазэр куэдкъым. «Бгъэнокъуэ Хь.» щIидзырт итххэм ящыщ зыкъомым. 2007 гъэм къыдигъэкIащ усэ тхылъ щхьэхуэ -«ЩIакIуэ кIапэ». Мыбы и фIэщыгъэм хуэфащэщ ит усэхэм я мотивхэр. И лIыхъужьыр «ЩIакIуэ кIапэ» теувэфынущ пэжым,адыгагъэм, анэдэлъхубзэм къыщхьэщыжу. IутIыж Борис усыгъэм и уасэр фIы дыдэу къыгурыIуэу щытащ, абы Хьэчим и усэ тхылъым псалъэ гуапэ хужиIащ и статья «ЩIакIуэ кIапэ» зыфIищам. Борис къехь Хьэчим и усэхэм къыхиха сатыр зыбжанэ:
Удын щышынэу хъухэр щым,
Сыт къэхъуми, зэи фIэмыкIахэр
Зи температурэр 36-м…
НэгъуэщI усэм деж Хьэчим «ди пащхьэ кърегъэувэ» иджырей щIалэ, зи анэдэлъхубзэр зэримыщIэр урысыбзэкIэ къиIуатэу. Абы жэуап ирет щэхуу:
— А-а, къысхуэгъэгъу, сэ, мыдэ,
Си адэр сцIыхукъым, жыпIэ къысфIэщIащ.
Мы тхылъым щIыпIэ хэха щигъуэтащ Хьэчим фIыуэ ищIэ, зыгъэгузавэ ди лъэпкъэгъуу хамэ щIыпIэ щыпсэухэм я бампIэм теухуахэр.
Адыгэ литературэм и зыужьыкIэм, тхакIуэ щхьэхуэхэм ятеухуа статья, эссе, очерк куэд дыдэ итхащ Хьэчим. Ахэр газетхэм, журналхэм къытридзащ, иригъэуващ тхылъ щхьэхуэхэм. Апхуэдэщ «В зеркале социальной жизни», «Критика-Компас литературы», «Обретения и потери», «Факты истории и дух современности», нэгъуэщIхэри. И статьям купщIафIэу щызэпкърыхащ Цагъуэ Нурий, ЩоджэнцIыкIу Алий, Къуэжей Сосрыкъуэ, Тхьэгъэзит Зубер, Лохвицкий Михаил, МэшбащIэ Исхьэкъ сымэ я IэдакъэщIэкIхэр.
Мылажьэу тIысыжа иужькIи Хьэчим махуэл дэмыкIыу кIэлъыплъащ ди литературэм и гъуэгум. Гъэ кIуам къыдэкIащ Брай Адэлбий теухуа статьяхэр, абы и усэхэр зэрыт тхылъ. Ар зыхэзыгъэувахэм яхэтащ Хьэчим. Яхэта къудейкъым, атIэ и ныбжьэгъуу щыта Адэлбий хуитхащ элегие пэлъытэ — «Щхьэгъубжэ нэху: усэмрэ псэмрэ зэщIэзыгъаблэ». Мыр ди критикэм и Iыхьэ нэхъыфIхэу къызолъытэ, статьяр гъэнщIащ гупсысэ куукIэ, Iэзэу Хьэчим хитхащ Адэлбий и творчествэр адыгэ литературэ процессым, IупщIыу къигъэлъэгъуащ усакIуэм и шыфэлIыфэр, и хъэтIыр, псалъэ гуапэ куэд хужиIащ и ныбжьэгъум и адыгагъэ нэсым, и псэ хьэлэлым.
Адыгэм псалъэжь диIэщ: «Ныбжьэгъуншэр насыпыншэщ». Ныбжьэгъу и куэдт КхъуэIуфэ Хьэчим, абы и зыIыгъыкIэм, и псэлъэкIэм, и Iущагъым, и адыгагъэм зэришалIэрт цIыху куэд. Сэри абы ящыщ зыуэ зызолъытэж. Хьэчим фIы дыдэу илъагъурт псы Iуфэр, жыгхэр, бгыхэр, губгъуэ мафIэр. Псы Iуфэм къыщепщэ акъужь щабэр хуабжьу гунэсщ, псым и макъым «щIым утрешри», зыуегъэгъэпсэху. Ар фIыуэ зыщIэ Хьэчим арагъэнт щIыуэпсым щIыхуэнэхъуеиншэр.
Хьэчимрэ сэрэ Къэбэрдей-Балъкъэрми, Къэрэшей-Шэрджэсми, Адыгейми я псыIуфэ куэдым дыIутащ. Дэ дызэзышэлIари зэныбжьэгъу дызыщIари литературэрщ, анэдэлъхубзэрщ, ди IэщIагъэм, лъэпкъым худиIэ гууз-лыузырщ. ЦIыхуфIт, еджагъэшхуэт, ныбжьэгъу пэжт. Куэд хуилэжьащ лъэпкъым. Абы публицистикэм, литературэм, критикэм хуищIа хэлъхьэныгъэм иджыри илъэс куэдкIэ сэбэп къыхуахьынущ адыгэ дунейм. Сэри, адрей си ныбжьэгъуу щыта Iэджэми ди гум ихунукъым адыгэлI нэсу дунейм тета КхъуэIуфэ Хьэчим.
БакIуу Хъанджэрий,
филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор.
Нэхъыжьхэмрэ ныбжьэгъухэмрэ я псалъэ
ГъащIэм и пэжыр
КхъуэIуфэ Хьэчим журналистым и гъуэгу щхьэпэ екIу. Ар абы дежкIэ гъащIэм и дерсхэр щахутэ еджапIэ хъарзынэ мэхъу. А IэщIагъэм дунейм и щэхухэм куууэ кIуэцIрыплъыфу, гъащIэм и пэжыр къигъуэтыфу иригъэсащ. А щIыкIэм тету куэдым щыгъуазэ зэрыхъуар и художественнэ тхыгъэхэм наIуэу къыхощ. Абы и Iэдакъэ къыщIэкIащ «ЩIакIуэ кIапэ», «Гъатхэм и ныбжьыр», «Зауэм и IэпапIэхэр» тхылъхэр, нэгъуэщIхэри.
Сэ КхъуэIуфэ Хьэчим куэд щIауэ соцIыху, ар зэрыщIалэ зэчиифIэм сыщыгъуазэщ.
КУЛИЕВ Къайсын.
1975 гъэ
Зыми емыщхь
Хэку зауэшхуэм хэтахэмрэ ди лъахэм и хуитыныгъэм, и насыпым папщIэ абыхэм ягъэлъэгъуа лIыхъужьыгъэ инымрэщ КхъуэIуфэ Хьэчим нэхъ дэзыхьэхри, зытетхыхьыну нэхъ къыхихри. «Адэхэм я лIыгъэм хуэпэжу» очеркхэр щызэхуэхьэса тхылъым (1968), Совет Союзым и ЛIыхъужь Къанкъуэщ Ахьмэдхъан теухуа «Къуршыбгъэм и псэр уэгум щет» документальнэ повестым (1971), нэгъуэщIхэми наIуэу къагъэлъагъуэж нэмыцэ фашизмэм ебэныным и тхыдэм дыщэпс напэкIуэцIхэр изытха ди сэлэтхэмрэ офицерхэмрэ хахуагъэу яхэлъар.
Прозаик, публицист, критик КхъуэIуфэ Хьэчим зыми емыщхь усакIуэ гъэщIэгъуэнуи зыкъигъэлъэгъуащ «ЩIакIуэ кIапэ» тхылъымкIэ.
ТЕУНЭ Хьэчим.
1974 гъэ
Хэкупсэ нэс
Хьэчим и творчествэ гъуэгуанэр сыт щыгъуи пыщIащ щIэныгъэм и щыгум ухуэзышэ лъагапIэщIэхэр къэгъэIурыщIэным.
Лъэныкъуэ куэд къызэщIэзыубыдэ уи литературэ лэжьыгъэр зэрыщыту адыгэ литературэм и зыужьыныгъэшхуэм и Iыхьэщ.
Уи критикэ тхыгъэхэр тхакIуэм и творчествэр тэмэму зэрызэпкърыпхыну, абы къуэлъ талантыр къызэрыбгъэнэIуэну щIыкIэм, ар тегъэгушхуэным я щап- хъэщ.
Уэ икъукIэ лэжьыгъэшхуэ зэфIэбгъэкIащ цIыху цIэрыIуэхэм я шыфэлIыфэхэр зэфIэгъэувэжыным, Хэку зауэшхуэм и лIыхъужьхэр къэхутэжыным ехьэлIауэ.
ИпэжыпIэкIэ къэхъуа Iуэхугъуэхэмрэ цIыху щхьэхуэхэм я къекIуэкIыкIамрэ ехьэлIа уи очеркхэм, Iуэтэжхэм, повестхэм зэреджэ къудейми къыбжаIэ уэ лIыхъужь-хэкупсэ темэм узэрыдихьэхыр: «Гъатхэм и ныбжьыр», «Зауэм и IэпапIэхэр», урысыбзэкIэ птха «Адэхэм я лIыгъэм хуэпэжу», «ЛIыхъужьыгъэм и фэеплъ», нэгъуэщIхэми.
Уэ гулъытэ хэха хубощI тхыдэм теухуа Iуэхугъуэхэм, Кавказ зауэмрэ абы адыгэхэм къахуихьа хьэдагъэмрэ. Абы и щыхьэтщ «ИгъащIэкIэ гъэрибхэр» («Вечные странники») тхылъыр.
БЭЧЫЖЬ Лейлэ,
КъШР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и
правленэм и унафэщI,
УЭХЪУТЭ Александр,
Урысейм щыпсэу
адыгэхэм я лъэпкъ-щэнхабзэ автономием и тхьэмадэ.
2015 гъэ
Апхуэдэхэм захригъэубыдакъым
Си ныбжь итхэм фIыуэ дощIэж ди критикхэм я нэхъыбэм «Дыкъызэджа тхыгъэхэр хъуа-мыхъуа» жаIэным и пэкIэ зэрегупсысу щытар: «Зытхар нэхъыжь, хьэмэ нэхъыщIэ?» — арат къыщрагъажьэр. — «Нэхъыжьхэм я жагъуэ пщIы хъунукъым, ятхар хъуа-мыхъуами, пщIэ яхуэщIыпхъэщ, нэхъыщIэхэри гъэгушхуапхъэщ, ауэ, ятхар дагъуэншэми, тIэкIу убын хуейщ — щымыкIын, закъыфIэмыщIыжын щхьэкIэ».
«Ар пцIыщ, апхуэдэу щытакъым», — жызыIэ къэувмэ, щапхъэ си куэдщ… КхъуэIуфэм и тхылъым («Социальнэ гъащIэм и гъуджэ») къызэригъэлъэгъуащи, апхуэдэ критикхэм захригъэубыдакъым, зэджар къызэрыщыхъу дыдэр жиIащ Хьэчим КIыщокъуэ Алим, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм сымэ я тхыгъэхэм щытепсэлъыхьми.
ТХЬЭГЪЭЗИТ Зубер,
КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ.
Куэдым хуэIэрыхуэ
КхъуэIуфэ Хьэчим хуэIэрыхуэщ критикэм и жанр зэмылIэужьыгъуэхэм — рецензэ кIэщIхэм къыщегъэжьауэ, лъагъуэ куэдкIэ зызыубгъу, Iуэхугъуэ зэхэмыбзхэр наIуэ къэзыщIыф тхыгъэхэм нэсу, теплъэгъуэ закъуэкIэ къызэфIищIэрэ налъэ-налъэ куэду зэгуэща литературэ сурэтым хуэкIуэжу.
СОКЪУР Мусэрбий,
филологие щIэныгъэхэм я кандидат.
Пэжым и телъхьэ
Нобэрей лъэпкъ интеллигенцэм щыщу и гум илъыр нэхъ нахуэу къэзыIуэтэф литераторщ КхъуэIуфэ Хьэчим. Ар шынэркъым сыт хуэдэ Iуэхуми езыр зэреплъыр къехьэкI-нехьэкI хэмылъу къиIуэтэну, адрейхэм дзыхь щамыщIым дежи, ар пэжым и телъхьэ къэмылэнджэжу къоувыф.
Сэ ар куэд щIауэ си нэIуасэт. Ауэ ТхакIуэхэм я союзым зэгъусэу дызэрыщылажьэрэ нэхъ къэсцIыхуащи, ди унэ дисыжми, гъуэгу дытехьами, кIуэ пэтми нэхъ сыдехьэх и цIыхугъэ лъагэм, щIэныгъэшхуэ зэрыбгъэдэлъым.
Сытым хуэдэу екIуу, дахэу ди республикэр, абы и тхыдэр абы ис лъэпкъхэм ягъэлъапIэ зэхэтыкIэр, псэукIэр, я хабзэхэр, я щэнхабзэр, ди тхакIуэхэм я творчествэр къигъэлъэгъуэфрэ, нэгъуэщI хэкухэм дыкIуамэ, нэгъуэщI щIыпIэхэм щекIуэкI зэIущIэхэм къыщыпсалъэмэ!
Урысей литературэ дунейм, тхакIуэ гупышхуэхэм абы и цIэ сыт щыгъуи фIыкIэ къраIуэ, къэралым и тхакIуэ зэгухьэныгъэхэм я унафэщI нэхъ пажэхэм халъытэ. Апхуэдэу утыку уихьэфын щхьэкIэ щIэныгъэ къудейри, талант дыдэри мащIэщ. Уи лъэпкъым, уи хэкум я пащхьэ щыпхь жэуаплыныгъэри куууэ зыхэпщIэу щытын хуейщ.
ТЕППЕЕВ Алим,
КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ.
2000 гъэ
Гупсысэ куу
ЦIыху нэс, хабзэшхуэ зыхэлъ, щIэныгъэшхуэ зыбгъэдэлъ — ахэр и шыфэлIыфэщ си ныбжьэгъу КхъуэIуфэ Хьэчим.
Абы хэлъхьэныгъэфI хуищIащ ди щэнхабзэм, литературэм. Хьэчим и очеркхэр, повестхэр, критикэ тхыгъэхэр, усэхэр, Iуэтэжхэр гурыщIэ къабзэкIэ, гупсысэ куукIэ гъэнщIащ. Абыхэм къахотэджыкI образ гъэщIэгъуэнхэр, блэкIа зэманми нобэрей гъащIэми щызэфIэувахэр. Нэхъыщхьэращи, тхакIуэм и IэдакъэщIэкIхэр гъэпсащ бзэ къулейкIэ.
Хьэчим куууэ щыгъуазэщ ди къэралми нэгъуэщI хэкухэми щыпсэу лъэпкъхэм я щыIэкIэмрэ литературэмрэ. Аращ тхакIуэм и IэдакъэщIэкIхэр гъэщIэгъуэн, щIэщыгъуэ зыщIыр. Абы и щыхьэтщ КхъуэIуфэм и Iуэтэжхэу «ЦIыхубз лъэIу», «ЗэIущIэ» зыфIищахэр, «Мэзыр жыг зырызыурэ зэхэтщ», «Къуршыбгъэм и уафэр лъагэщ» повестхэр. Иужьрейр документальнэ тхыгъэщ, зытеухуар Совет Союзым и ЛIыхъужь Къанкъуэщ Ахьмэдхъанщ.
Къагъырмэс Борис,
КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ.
2015 гъэ
Зыхунэмыс щыIэтэкъым
Къарууэ иIэр лъэпкъым и щэнхабзэм хуэзыунэтIам псалъэ гуапэ хужыпIэныр дэрэжэгъуэщ. Апхуэдэщ журналист, тхакIуэ Iэзэ, лъэпкъ гъащIэм теухуа публицистикэ тхылъ хьэлэмэтхэр къыдэзыгъэкIа, КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и ЩIыхь тхылъыр, «Урысей Федерацэм щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ» цIэ лъапIэр зыхуагъэфэща КхъуэIуфэ Хьэчим.
Хьэчим и Iуэху бгъэдыхьэкIэр, къищтэ темэр куууэ къызэрыщIигъалъэр сэ зыкъомкIэ сэбэп схуэхъуауэ къызолъытэ. БлэкIа лIэщIыгъуэм и бгъущI гъэхэм я кум хуэзэу КхъуэIуфэр КъБАССР-м и радиомрэ телевиденэмрэ и къэрал комитетым и тхьэмадэу ягъэувауэ щытащ. Телевиденэми радиоми а зэманым щыIа журналистхэр, режиссёрхэр, кинооператорхэр хуэмыхуу лажьэртэкъым. КъыпфIэщIырт я Iэр зыхунэмыс щымыIэу, псори къызэщIрагъэубыдэу. Тынштэкъым программэ зэфIэувахэм щIэуэ зыгуэр хэплъхьэжыну. Ауэ Хьэчим хузэфIэкIащ абыхэм щыщ куэдым творческэ гъэпсыкIэр къеплъ-къедаIуэ цIыхухэм «зэраIэрыхьэ шэрыуагъэр» иригъэфIэкIуэн, гъащIэр сурэту техауэ къыбгъэдэзылъхьэ телевиденэмрэ нэм имылъагъуу, псалъэкIэ гум едэхащIэ радиомрэ ябгъэдэлъ художественнэ публицистикэм и къарур нэхъри къиIэтын.
КхъуэIуфэр нэхъ гъунэгъуу сэ къыщысцIыхуар абы сыщыдэлэжьа илъэсхэрщ. СымыгъэщIагъуэу къанэртэкъым: и пщэ дэлъ къулыкъу гугъумрэ тхэнымрэ зэрызэдихьыфыр. Къыдэлажьэхэм хуэму фIэкIа епсалъэртэкъым, Iуэхум «маржэкIэ» бгъэдэлъадэртэкъым. ИтIани, сыт хуэдэ Iуэху кърихьэжьами, дагъуэншэу, и пIалъэм игъэзэщIэн хузэфIэкIырт. Къалэнхэм, зэрыжаIэщи, IэпэдэупIэ яIэтэкъым. КъызгурыIуэртэкъым: дауэ зэман къызэрыдигъахуэр?!
Лэжьыгъэм теухуауэ Iуэху къыщиIэткIэ, Хьэчим япэ щIыкIэ чэнджащэрт. ЖытIэ псоми гупсэхуу щIэдэIурт. Жэрдэм къыхэтлъхьам, куууэ щыгъуазэ зимыщIауэ, къищтэртэкъым. «Сэ сыунафэщIщ» мыхьэнэм «сэ сыжурналистщ» жыхуиIэр сыт щыгъуи япэ иригъэщу лажьэрт. КхъуэIуфэ Хьэчим Къэбэрдей-Балъкъэрым и Правительствэм хэт, къулыкъу зезыхьэ унафэщIу зэрыпщIэн щыIэтэкъым, апхуэдизкIэ дихьэхырт къызыхуигъэщIа IэщIагъэми. ЦIыхум едэIуэныр, пщIэ хуэщIыныр, ар къыгурыIуэныр Хьэчим и хьэл нэхъыфIхэм ящыщт.
Куэд зэфIигъэкIащ КхъуэIуфэ Хьэчим Къэбэрдей-Балъкъэрым и журналистикэмрэ литературэмрэ зегъэужьыным теухуауэ.
БжэныкIэ Мухьэб,
Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и журналист.
2015 гъэ
И щхьэгъусэ Людмилэрэ и пхъурылъху Тамирланрэ дэщIыгъуу зегъэпсэху. 2018 гъэ
Налшык къеблэгъащ ингуш тхакIуэ цIэрыIуэ Мальсагов Ахъмэт (ижьымкIэ етIуанэщ). 1981 гъэ
Езым и IуэхубгъэдыхьэкIэ
«Нал къута» романым (КIыщокъуэ Алим) куэд дыдэ тратхыхьащ… Апхуэдэу щытми, дэ къызэрытлъытэмкIэ, романым и купщIэр къызэкIуэцIыхыным, тхыдэ, литературэ щIэныгъэ пщалъэхэмкIэ художественнэ тхыгъэшхуэр «къэпщыным» нэхъ гъунэгъу хуэхъуар КхъуэIуфэ Хьэчимщ.
«Социальнэ гъащIэм и гъуджэ» тхылъыр а илъэсхэм къыдэкIа литературэ-критикэ лэжьыгъэ нэхъыфIхэм ящыщ зыщ.
Критикым хэлъ тегушхуэныгъэр, гъащIэм, литературэм къыщыхъу зэхъуэкIыныгъэхэм езым и Iуэху бгъэдыхьэкIэ зэрыхуиIэр иужькIи мызэ-мытIэу къигъэлъэгъуащ КхъуэIуфэм. Абы и щыхьэтщ «доунэ, дофIакIуэ», жаIэурэ, 90 гъэхэм лъахэм и экономикэр, и щэнхабзэр зрагъэхуа щытыкIэ хьэлъэр, къехьэкI-нехьэкI хэмылъу къыщигъэлъэгъуэжа тхыгъэшхуэр (зи гугъу ищIыр 1999 гъэм жэпуэгъуэм и 12, 13, 14 махуэхэм къыдэкIа «Кабардино-Балкарская правда» газетым тета «Дрейф культуры. К какому берегу она пристанет?» статьярщ). Критикым и псалъэр щапхъэ нэрылъагъухэмкIи щIэгъэбыдэжащ.
Тхыгъэр цIыхубэм зэлъащIысащ, псалъэмакъышхуи къикIыгъащ. Ар зи гуапэ мыхъуа унафэщIхэм къызэрагъэпэща пэджэж псалъи газетхэм къытрадзащ, ауэ пэжыр зэрыпхущIэмыхъумэнур, гува-щIэхами зэгуэр ар къызэрыщIэщыжынур зэманым къигъэлъэгъуащ, критикыр илъэс бжыгъэкIэ япэ плъэфу зэрыщытыр наIуэ къищIри.
ТIЫМЫЖЬ Хьэмыщэ,
филологиещIэныгъэхэм я доктор.
УзэпцIыж мыхъун фIыгъуэ
«ЩIакIуэ кIапэ» тхылъым ихуа усэ псори зэхуэдэкъым, ауэ нэхъыщхьэр зыхэплъагъуэ хъунур нэгъуэщIщ: къэхъукъащIэ гуэрхэм зыдримыгъэхьэхыщэу — лъахэм, лъэпкъым я дежкIэ щхьэпэ, джэгу зыхэмылъыж Iуэхугъуэ ткIийхэм ар кIэщIу зэрыхуэкIуэрщ. Апхуэдэ усэхэрщ Хьэчим нэхъ къехъулIэри.
А тхыгъэхэм уардэу щолъагэ икIи щолъапIэ лъэпкъым и хабзэр, лъахэм и нэмысыр, къуршхэм я Iулыджыр, адыгэ цIыхубзым и лIыгъэмрэ и къабзагъэмрэ. А фIыгъуэхэм ящыщщ, абыхэм къагуэпх мыхъун зыщ бзэри…
Ахэр ижь-ижьыж лъандэрэ лъэпкъым къыщIиуIукIа, гузэвэгъуэ куэдым къабзэу къыкIуэцIриха, накIэнащхьагъэ зыхэмызэгъэн, зы мэскъалкIэ узэпцIыж мыхъун фIыгъуэщ…
Лъэпкъым и нэмысыр псом ящхьэу зылъытэ, дэтхэнэ зы пцIыупсри езым и ныбжь бийуэ зыбж, сыт хуэдэ къэхъукъащIэри лъахэм и пщалъэкIэ къипщыну хущIэкъу цIыхур «дызэкъуажэгъущ» е «дызэхуэдэ адыгэщ» жыпIэкIэ къыпхуэгъэпцIэнукъым: узыщыщым ухуэфащэрэ ухуэмыфащэрэ елъытауэщ абы пщIэ къызэрыпхуищIынур. Апхуэдэм, дауи, фIыуэ къыгуроIуэ адыгэ лъахэм хуиIэ лъагъуныгъэр здынэсыр, куууи зыхещIэ «бампIэу щыIэм я нэхъ гуащIэр — цIыхум ибгына хэкум» ар зэрыщIэбэгыр.
… «ЩIакIуэ кIапэм» сэ нэхъыщхьэ дыдэу къыхэслъагъукIар мыращ: авторым и фIэщу къилъыхъуэрт езым и темэр… Ар КхъуэIуфэ Хьэчим нэхъ къыщигъуэтар и документальнэ прозэрщ… Лъахэм дыгъуасэ и нэгу щIэкIахэр, абы и нобэр, ахэр зэрызэпыщIа лъагъуэхэр къэхутэнырщ.
КЪЭЖЭР Хьэмид.
2015 гъэ
Урысей Федерацэм и Журналистхэм я союзым ЩIыхь тхылъыр Мэзыхьэ Борис къретыж. 1995 гъэ, мазаем и 10
Тырку Республикэм Хэкум икIыу япэ кIуахэр — КхъуэIуфэ Хьэчим, Щомахуэ СулътIан, ХьэфIыцIэ Мухьэмэд сымэ Измир къалэм дэтщ. 1971 гъэ
Адыгэбзэм и лъынтхуэ къэс
ЛIэпкъылI пхэщIыныр гуауэщ, ауэ нэхъ гуауэжщ уимыIэххэныр. УиIэм и Iэужьыр нэхущи, лъэхъэнэ пэури куэд и уасэщ я чэнджэщ зэхэпхыу я жьауэм ущIэтыныр.
1997 гъэр екIуэкIырт, телевиденэ лэжьыгъэм сызэрыпэрыхьэрэ куэд щIатэкъым. Япэу гъусэ къысхуащIа режиссёр Дадэ Ритэ къызэупщIащ КхъуэIуфэ Хьэчим удэлэжьа, жиIэри. «Адыгэ псалъэм» сызэрыщыIа илъэсхэм сегъэбыдылIауэ си тхыгъэхэм хэплъэжар Хьэчимт.
«5-нэ классым сыщеджэу арат КхъуэIуфэ Хьэчим и зы тхыгъэ къысIэрыхьэу щыщIэзджыкIам. Нобэр къыздэсым абы хилъхьа гупсысэр езыгъэкIуэтэкIын срихьэлIакъым. Апхуэдэ цIыху удэлэжьэныр сыту насыпышхуэт»,- пищащ Ритэ.
А псалъэхэм си гум зыпхадзат, ярэби, дыдэлэжьэху хуэтщIын хуей пщIэр зыщIыпIэ щыдэмыхуауэ пIэрэ, жысIэу. Си газет лэжьыгъэр жылагъуэ-политикэ къудамэм ехьэлIат. Зы гупсысэрэ зы стилистикэ гъэпсыкIэрэ ебгъунлъэкIыу Хьэчим идэнутэкъым. Ди япэ зэхуэзэм къызиухылIат, щIэныгъэншагъэрэ тхыгъэ купщIэншэрэ къыздилъагъу зэрымыхъунур. Апхуэдэт жэуаплыныгъэ пхэмылъу гу къыплъитэнри.
Сигу къинэжахэм ящыщ зыщ: Афган зауэр зэриухрэ куэд щIатэкъым. Абы хэтахэм ящыщ зы къэзгъуэту сытетхыхьыну си пщэ къыдилъхьат КхъуэIуфэм. Стхащ. Хьэчим телефонкIэ зэи уриджэртэкъым. Мо лIышхуэм къытемыхьэлъэу, кабинетым накIуэрти, упщIэкIэ къызэрыпхуейр къыбжиIэрт. Я ныбжь емылъытауэ, ар дэтхэнэ зы лэжьакIуэми къытхуищI пщIэт. Уриджакъэ, нэр ирищIу къыпIэщIилъхьэжынутэкъым тхылъымпIэр иришэхыу хэIэзэщIыхьыжауэ зы тхыгъэ. «Интеллигент» жыпхъэр зи лъым хэт цIыхум ар и щэнтэкъым.
Сызытетхыхьа зауэлIым хьэ фIыуэ илъагъурт, и зауэ гъуэгуанэми увыпIэшхуэ щиубыдауэ. Абы си тхыгъэм и кIыхьагъкIэ щигъуэтын хуея гулъытэр къанэри, и мычэзууэ хэкIуэдыкIат. — Хьэр дэнэ щыIэ? — жиIэу Хьэчим сыщыхигъэзыхьым, си гупсысэр зэрысхуемышэжьам гу лъыстэжри, «лIауэ» жысIащ. АрщхьэкIэ абы сыIэщIэкIакъым: тхыгъэм купщIэ хуэхъун хуея «деталыр» щIэрыщIэу щIалэм деж тезгъэзэжу гугъу сехьу щызэзгъэзэхуэжын хуей хъуащ. Ар си дежкIэ дерст. Гупсэхуу тхыгъэм хэджыжыхьыныр, и къалэмыр хэIэбэн и пэ, ар зи IэдакъэщIэкIым и Iуэху еплъыкIэри къилъытэныр, — псори зыхуэкIуэжыр уздынэмыс псэкупсэ лъагагът.
Тхэныр зи нэIуасэхэр ирихьэлIэ хабзэщ хэплъэжыныр зраухылIахэм я зы щIыкIэ къэщтэгъуей, къыбдекIуэкI къэпсэлъыкIэм и псэр хаудрэ, езым ейм укIэщIаIуантIэу. КхъуэIуфэр синонимхэм теджагуэртэкъым, Iуэху къэщтэкIэ жьгъейхэри и нэрыгътэкъым. ЩIэныгъэ кууум къыкъуэтт лъэпкъым и щэнхабзэм, и тхыдэм, и бзэм зи гур иригъу цIыху псэ къабзэр. Адыгэбзэм и лъынтхуэ къэс зригъакIуэ щэху псоми нэплъыса хуэдэ, ар игъэпIейтейрт, журналист е тхакIуэ ирехъуи, абы Iурылъ бзэм плъыфэу иIэмрэ жыIэгъуэу къытепщIыкIымрэ хъума зэрыхъунум. «Псэлъэгъу пхуэхъуам и бзэм щIэдэIу. КъэпсэлъыкIэм я нэхъ тэмэмымрэ я нэхъ дахэмрэ зыхъумэр бэрщ, губгъуэм ит лэжьакIуэжьхэм, мэлыхъуэхэм, унэ гуащэ къудейхэм», — жиIэрейт КхъуэIуфэ Хьэчим.
УнафэщIыфIу, щIэныгъэлI щэджащэу ди япэ ита КхъуэIуфэ Хьэчим фIыкIэ дигу илъынущ.
Лъостэн Музэ,
журналист, усакIуэ.
