Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Шхыныгъуэхэр
КIэртIоф хьэнтхъупс
Шыуаным тхъу иралъхьэри, мафIэ щабэм тету ягъэткIу. Абы зэпэплIимэурэ упщIэта бжьыныщхьэ халъхьэри, зэIащIэурэ ягъэлыбжьэ, шыбжий сыр хьэжа хакIутэ, зэIащIэурэ тхъуэплъ дахэ хъуху ягъэлыбжьэ. Абы псывэ къагъэхьэзырам щыщ бэлагъкIэ зэIащIэурэ щIакIэ, зэIащIэурэ мафIэ щабэм тету дакъикъитI-щыкIэ къагъэкъуалъэ. Абы халъхьэ IупщIэурэ упщIэта кIэртIоф. Псывэ къэнар щIакIэжри шыгъу хадзэ, зэIащIэ. Шыуаныщхьэр трапIэри, хьэзыр хъуху мафIэ щабэкIэ ягъавэ. Хьэзыр хъуа хьэнтхъупсыр пэшхьэкум къытрахри джэдгын, бурш хаудэ, шыуаныщхьэр трапIэжри дакъикъитхукIэ щагъэт. Пщтыру фалъэкIэ Iэнэм трагъэувэ. ЩIакхъуэ е лэкъум дашх. Шати хэзыкIэ щыIэщ.
Халъхьэхэр (цIыхуитI Iыхьэ): тхъууэ — грамм 40, бжьыныщхьэ укъэбзауэ — грамм 35-рэ, псывэу — грамм 900, кIэртIоф укъэбзауэ — грамм 200, шыгъуу, шыбжийуэ, джэдгыну — узыхуейм хуэдиз.
Бабыщыл гъэбэкхъа
Бабыщ укIар, гъэкъэбзар Iыхьэ-Iыхьэурэ зэпкърах, псы щIыIэкIэ ятхьэщI, шыуаным иралъхьэри, лыр щIигъанэу псы хуабэ щIакIэ, шыгъу хадзэ. МафIэр ину зэ къытрагъэкъуалъэ, тхъурымбэр къытрахыурэ, абы и ужькIэ мафIэр цIыкIу ящI, шыуаныщхьэр трапIэри ныкъуэвэфI хъуху ягъавэ. Бабыщыл вар лэпсым къыхах- ри ягъэжэпхъ. ШыуанкIэ е тебэ куукIэ тхъу къагъэплъ, абы бабыщыл гъущахэр халъхьэри, зэрагъэдзэкIыурэ тхъуэплъ хъуху ягъажьэ. ИтIанэ мафIэр цIыкIу ящIри, щимэ цIыкIуурэ упщIэта бжьын, шыбжий сыр хьэжа халъхьэ икIи, зэIащIэурэ, бжьыныр тхъуэплъ хъуху ягъажьэ. Абы бжьыныху уба халъхьэ, зэIащIэурэ шатэпс щIакIэ, шыуаныщхьэр трапIэ, мафIэр щабэ дыдэ ящIри, хьэзыр хъуху ягъэбэкхъ. Шыуаныр пэшхьэкум къытрахыжри джэдгын хаудэ. И щхьэр тепIауэ дакъикъи 5-6-кIэ щагъэт, нэхъ IэфI, мэ дахэ къищтэн щхьэкIэ. Iэнэм щытрагъэувэнум и деж, бабыщылыр тепщэчым иралъхьэ, абы и щIыIум тракIэ шыуаным къина шатэпсри бжьыныхури. Яшх пщтыру, пIастэ, мырамысэ щIыгъуу. Шэ хуабэ трафыхьыж.
Халъхьэхэр (цIыхуитху Iыхьэ): бабыщылу — грамм 1000, бжьыныщхьэу — грамм 50, бжьыныхуу — грамм 30, тхъууэ — грамми 150-рэ, шатэпсу — грамм 200, шыгъуу, шыбжийуэ, джэдгыну — узыхуейм хуэдиз.
Къубатий Борис.
Фэ фщIэрэ?
ТхылъымпIэр къыщагупсысар
1962 гъэм ди къэралым и еджапIэ нэхъыщхьэхэм щIэса студентхэм я бжыгъэр плIыкIэ нэхъыбэт, Инджылызым, Италием, ФРГ-м зэгъусэу щеджэм нэхърэ. А лъэхъэнэм ди хэкум исхэм ящыщу цIыхуиплIым я зыр еджэрт.
ГъущI лъэмыжхэр япэ дыдэу ухуэн щыщIадзар Китай къэралыгъуэм и бгылъэ куейхэрщ. Лъэмыж нэхъыжь дыдэу къалъы-тэр абы щыIэ Тату псым зэпрыкIыу фIащIарщ. Ар иджыри къыздэсым мэлажьэ, щаухуар 1706 гъэрщ.
ТхылъымпIэм ещхь гуэрхэр япэу къыщагупсысар ди эрэм и 105 гъэхэрщ.
Аммиакыр промышленностым и лIэужьыгъуэ мини 2-м къыщагъэсэбэп.
Лъэпкъ бэракъхэм нэхъыжь дыдэр датхэм яйрщ. ЩэкI плъыжьым хужькIэ тещIыхьа чрестыр къыщагупсысар 1219 гъэращ.
Нэхум и псынщIагъыр япэ дыдэу къэзыхутар астроном Ромерщ. Ар къыщыхъуар 1675 гъэрщ.
Курыт лIэщIыгъуэхэм европэ къэрал псоми чырбыш щызэтралъхьэкIэ е блыным сэху щраткIэ кхъуейлъалъэ е джэдыкIэпс халъхьэу щытащ. ЗэрыжаIэмкIэ, ар куэдкIэ нэхъ быдэ хъурт бетоным нэхърэ.
ЦIыхухъухэм жьакIэупс къагъэсэбэпын зэрыщIадзэрэ илъэс мини 5 мэхъу. Абы щыхьэт тохъуэ археологхэм Месопотамием къыщагъуэта мывэ пIащIэ IулъыкIар.
Сабыныр къэзыгупсысар Вавилон щыпсэуа гуэрщ. Ар къыщыхъуар илъэс мини 5 и пэкIэщ.
Пощт Iуэхутхьэбзэ нэхъ гъэщIэгъуэн дыдэр здэщыIэр Индонезиеращ, Палан, Надинэ хытIыгухэм я зэхуакум щызокIуэ. Пощтзехьэм и къалэныр зы- гъэзащIэр лъэныкъуитIми еуалIэ псыращ. Письмор птулъкIэм иралъхьэри, сыхьэт 24-рэ зэрыдэкIыу ар адрей хытIыгум и Iуфэм нос.
Къэбарт Мирэ.
Iуэтэж
Сурэтхэм къысхуаIуэтар
Куэд щIатэкъым Мухьэмэд цIыхугъэ къызэрысхуэхъурэ, абы къыхэкIыуи, щIалэ хьэлэлу, хабзэ хэлъу зэрыщытым фIэкI, и Iуэху сыщыгъуазэтэкъым.
Зымахуэ, лэжьыгъэр сухауэ, Пушкиным и уэрамым сытету сыздэкIуэжым, ар шокъщ жиIэу къысхуэ- защ.
— Уоу, сэлам алейкум, сыту фIыт узэрыслъэгъуар! — жиIэри, Мухьэмэд си Iэр гуапэу къиубыдащ. — Тхьэм щхьэкIэ, неблагъэ. Мис мыращ ди унэр.
КъызэрыщIэкIамкIэ, абыхэм я куэбжэпэм дежт дыщызэхуэзар. «Уи еблагъэ куэд ухъу, иужькIэ дыныщIыхьэнщ», — жысIа щхьэкIэ, Мухьэмэд си Iэблэр иутIыпщакъым.
— ИужькIи дыхущIыхьэнщ, иджыпсту хьэщIэ ихьэгъуэ дыдэщ, зиунагъуэрэ, кхъыIэ, неблагъэ, си жагъуэ къыумыщIу», — жиIащ абы, и псалъэхэм фэрыщIагъэ лъэпкъ зэрахэмылъыр къыбгурыIуэу. КъезмыгъэкIущэ пэтми, сыщIэмыхьэу хъуакъым.
Унэм Мухьэмэд и фызым и закъуэт щIэсыр.
— Мыращ ди пщыIэтесыр, фызэрыцIыху, — жи Мухьэ-мэд. ЦIыхубзым нэмысыфIэу и Iэр къеший. ХьэщIэщым, нэгъуэщIу жыпIэмэ, залым сыщIашэри диваным срагъэтIысхьэ. Унэгуащэр, тIэкIурэ фIэкIа щымыту, щIокIыж, зыгуэр зэримурадыр пщIэуэ. Пэж дыдэуи, асыхьэтым пщэфIапIэмкIэ Iэуэлъауэ макъ къыщоIу.
— Хуабжьу си гуапэ хъуащ ди унэ укъызэрыщIыхьар, — жеIэ Мухьэмэд. — Паркым шахмат дыщызэдэджэгу къудейкIэ Iуэхур зэфIэкIрэ, зиунагъуэрэ! Моуэ дэ иджыпсту…
Мухьэмэди пщэфIапIэмкIэ кIуащи, зэщхьэгъусэхэм, зэхэсх къудейуэ, я псалъэмакъыр къоIу. Абы щыщу псалъэ зырызщ си тхьэкIумэм IупщIу къихьэр: «Хэт?… Гороно… лэжьапIэ… лъэкIынущ… тыкуэным… экстра…».
АдэкIэ зыри зэхэсхыжакъым. Бжэ макъ къэIуат. КъызэрызгурыIуамкIэ, Мухьэмэд тыкуэным кIуэну щIэкIагъэнут. Сыщысщ си закъуэу, пэшыр къызоплъ. ЩIэтыпхъэр щIэтщ: щыгъын шкаф, стIол, шэнт къегъэувэкIауэ, сервант, и ныкъуэм — тхылъ, адрейм хьэкъу-щыкъу дэту, алэрыбгъу зы блыным, сэ сызэрыс диваныр зыбгъэдэтым, фIэлъщ. Тумбочкэ, телевизор, телефон… Ямылей слъагъуркъым.
Сыщысщ, созэш. «Дауи, мо сервантыщхьэм телъыр сурэт альбомщ», — жызоIэри къызощтэ, сотIысыжри, абы сеплъу щIызодзэ. Альбомым сурэт дэзу дэлът. «Сыт мыхъуми, сытригъэунщ», — жызоIэ.
Альбомым и къыщIэдзапIэм щызолъагъу сабий пцIанэ цIыкIу и дзыгъуэ щхьэцыр иджыри тету, ныбафэкIэ щылърэ ерагъкIэ къыдэплъеиф къудейуэ. «Мухьэмэду пIэрэ?». Сурэтыр къызохри, и щIыбым тетхам соплъ. Абы тетт: «Мухьэмэд илъэс ныкъуэ щрикъуам». КъыкIэлъыкIуэ сурэт зыкъомри ар сабийуэ щыщытам трахат.
Ауэ мис мыр адрейхэм ещхьтэкъым: Мухьэмэд ин хъуат, кIэстум зэфIэт щыгът, галстук дэлът, хъыджэбз гуэрым и гъусэу жыг щIагъым щIэтт. Соплъ абы и щIыбым тетхам: «Студентыгъуэ илъэсхэр». Мис дипломыр иIыгъыу траха сурэтри. Мыдрейр, дауи, лэжьэн щыщIидзам трахащ: екIуэкIыу чертёж зыфIэлъ блыным щIы- багъкIэ бгъэдэтщ, линейкэ иIыгъщ, зыгуэрым йогупсыс. Инженерыр зэгупсысын мащIэ!
Сурэтхэм сеплъурэ сыздэкIуэм, си нэр къытоувыIэ абыхэм ящыщ зым: Мухьэмэд къэпсэлъапIэм итщ, фалъэ IэщIэлъ хуэдэ, и Iэхъуамбэхэр ищIащ — дихьэхауэ зыгуэрым топсэлъыхь. Дауи, къедаIуэхэм зыгуэр ягуригъаIуэу аращ.
Соплъыр сурэтхэм. Сыт пщIэн нэгъуэщI? Хъарзынэу си зэш тоу. Мухьэмэди къигъэзэжыркъым.
Сурэт гуэрым Мухьэмэд стIолым бгъэдэсу итщ. Абы и нэгум иболъагъуэ и щхьэр гупсысэм зэрыхэлъыр, япэм хуэдэу нэщхъыфIэуи щытыжкъым… Мухьэмэд «Волгэм» исщ, и щхьэр мащIэу Iэтауэ, къоплъэкI…
Мис абы и портрет… Аргуэру зы портрет. Аргуэру зы… Абыхэм языхэзым и щIыбагъым тетхат мыпхуэдэу: «Бригадиру сыщыщытам». Адрейм — «Орден къыщызатам». Ещанэм — «Налшык щекIуэкIа совещанэм сыщыщыIам». ЕплIанэм — «Волга» къыщысщэхуам. Адрейм — «Си япэ фызыр щизгъэкIыжам». НэгъуэщIым — «Нобэ илъэс 29-рэ сохъу». Мис иджыри зы. Абы тетщ: «Ди председателым и зам сащIащ»…
Соплъ сурэтхэм, соджэ абыхэм тетхам. ИкIи си нэгум къыщIоувэ Мухьэмэд «зэрыдэкIуея пкIэлъейр». МакIуэ щIалэр, и щхьэр Iэтауэ, и бгъэр гъэкъауэ, портрет инхэр иригъэщIу, сурэт цIыкIухэр зэримыпэсыжу… Хьэуэ, сыщыуэрти. Мис зы сурэт: Мухьэмэд яхэтщ цIыху Iувым, дауи, собранэ екIуэкIыу аращ. Мухьэмэд, выщIэ ешам ещхьу, и щхьэр фIолэл, нэщхъейуэ йоплъых. Сурэтым и щIыбагъым тетщ: «Зам къулыкъум сыкъыщытрагъэкIыжам».
Пэжу жысIэнщи, мы сурэтыр хуабжьу сигу ирихьри, зысхуэмыубыдыжу щэхуу куэдрэ сыдыхьэшхащ. ИтIанэ паспортым трагъапщIэм хуэдэ си сурэт цIыкIур си бгъэ жыпым къинауэ илъти, къисхри и щIыбагъым тестхащ: «Мухьэмэд и деж хьэщIапIэ сыщыщыIам щыгъуэ» жиIэу. Ар стIолым теслъхьэри, унэгуащэм «ущысыркъэна, Мухьэмэд иджыпсту къэсыжынущ», — жиIэу къыскIэлъыщIэкIа щхьэкIэ, Iуэху пIащIэгъуэ сиIэу щхьэусыгъуэ сщIыри, сыкъыщIэкIыжащ.
Къагъырмэс Борис.
ЦIыхушхуэхэм я гупсысэхэр
Нэхъ пуду икIи лъапIэу
ПщIэ зыхуэщIыпхъэу дуней псом тетыр акъылырщ.
Гельвеций Клод, франджы философ.
УзрихьэлIэ щIэ псоми зыужьыныгъэм ухуэпабгъэу уащI.
Белинский Виссарион, урыс критик.
Сыт хуэдэ Iуэхуми щынэхъыщхьэр улэжьэну ущыхуэмей дакъикъэхэм уебэкъуэфынырщ.
Павлов Иван, урыс щIэныгъэлI.
Iуэхум ущытепсэлъыхьынур ар зэфIэбгъэкIа нэужьщ.
Овидий, урым усакIуэ.
Пэжыр къыбгурыIуэныр, гуакIуагъэр зыхэпщIэныр, фIым ущIэхъуэпсыныр — мис аращ гъащIэм и купщIэр.
Платен Август, нэмыцэ усакIуэ.
И гъащIэр иригъэфIэкIуэным зэрыщIэхъуэпсыр цIыхум зэи къытепхыфынукъым.
Чернышевский Николай, урыс революционер.
Псалъэр гупсысэр къызэраIуатэ Iэмэпсымэу аращи, псалъэр къиIуатэм техуэу щытын хуейщ.
Толстой Лев, урыс тхакIуэ.
Зэманыр нэхъ пуд дыдэу, абы щыгъуэми нэхъ лъапIэ дыдэу диIэращ, абы — зэманым — и фIыщIэщ зэдгъэхъулIа псори.
Райнис Янис, латыш усакIуэ.
Ди сурэт гъэтIылъыгъэхэр
Адыгэхэм Сыхъум къалэ деж зыщагъэпсэху. Сурэтыр Уилибальд Рихтер ищIащ. 1854 гъэ
Пхъэщхьэмыщхьэхэр
Хъурмэ
Хъурмэр пхъэщхьэмыщхьэхэм я пащтыхьу къалъытэ. Абы и «хэкур» Китай-ращ. Европэм щыпсэухэм ар къызэращIэрэ куэд щIакъым, илъэси 100-м нэблэгъами аращ. Зи фIагъкIэ нэхъыфIу ябжыр япон хъурмэращ. Ар икIи нэхъ инщ, икIи гъуэжьыфэ-плъыжьы-фэщ. Хъурмэр пшхыну IэфI дыдэщ. Абы и хьэлъагъым и Iыхьэ плIанэр зыубы- дыр фруктозэмрэ глюкозэмрэщ. А тIур куэду зэрыхэлъым щхьэкIэ зи гум да- гъуэ иIэхэм я дежкIэ сэбэпщ. Хъурмэм хэлъ фошыгъур Iэпкълъэпкъым зыхухихыр гум екIуалIэ лъынтхуэхэрщ. Гуу-зым къыхигъэзыхьу Кавказым и зыгъэпсэхупIэхэм къакIуэхэм зы махуэм хуэзэу япон хъурми 2-3 ирагъэшх.
Къапщтэмэ, дэтхэнэ цIыхум дежкIи сэбэпщ махуэм хъурми 3 ишхыну. Абы шэ хуабэ щIыгъужмэ, зыхуэдэ щыIэкъым.
Псом нэхърэ нэхъ сэбэпу къалъытэр королёккIэ зэджэ хъурмэ лIэужьыгъуэращ. Псы зэбэкI а пхъэщхьэмыщхьэм куэду хэлъщ калий, кальций, фосфор, магний, гъущI, нэгъуэщI микроэлементхэри.
Апхуэдиз витаминыр зыхэлъ хъурмэр, королёкыр, пшхыну зэрысэбэпым къыдэкIуэу, IэфIщ икIи гуакIуэщ. Абы жьэ кIуэцIыр щызэригъалъэ щыIэщ. Апхуэдэхэм деж хъурмэр сыхьэт зыбжанэкIэ псы хуабэм хэбгъэлъмэ, фIы дыдэ мэхъу.
Дохъушокъуэ Санэ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 6. «Сэ уанэгу сыкъихуу губгъуэм сыкъинами, си уэрэдыр жепIэурэ … игу сигъэлъ» — ХьэIупэ ДжэбрэIилрэ КIыщокъуэ Алимрэ яуса уэрэд цIэрыIуэм — «Телъхьэ уанэр си шым» — щыщщ. 7. Къамылым къыхащIыкI алэрыбгъу, лъэгурыдз. 8. Къуацэчыцэм нэгъуэщIу зэреджэ. 9. ЛъэпкъитIыр … быдэкIэ зэпыщIащ. 11. Егъэлеяуэ ерыщ. 12. Пщыхьэщхьэ нэмэз щIыгъуэ. 13. … зэрыхьэ бей мэхъу. 14. Махъсымэм и щIэтIысыкI. 15. АпхуэдизкIэ лIы махэщи, … тетIысхьэмэ, и шхулъэр йопкI. 17. Мэш хьэуазэ. 19. Адыгэ генерал … Мухьэрбий. 24. АдакъэщIэрэ … пIастэрэ. 25. Алыхьым и Iэмырхэм ерыщу тет цIыху. 26. Къуаншагъэ зылэжьа цIыху. 27. Пхъэ уадэшхуэ. 28. Анэкъилъху. 31. Языныкъуэ пхъэщхьэмыщхьэ- хэм я кум илъщ. 34. … джэлам ущIэмынакIэ. 36. Муслъымэн лъэпкъышхуэ. 37. Илъэс 17 фIэкI мыхъуу ЩоджэнцIыкIу Алий итха усэ цIэрыIуэ. 39. Пхъэ … е фIамыщI … 41. Унагъуэ псэущхьэ щхьэзыфIэфI. 42. Зэгъунэгъуу псэу унагъуэ гуп. 43. Хэку зауэшхуэ нэужьым къуажэхэм нэхъыбэу дэта «транспорт».
Къехыу:1. Кхъухьлъатэзехуэу щыта, Совет Союзым и ЛIыхъужь. 2. Шыуанышхуэ. 3. Адыгей тхакIуэ, СССР-м и Къэрал саугъэтыр зыхуагъэфэща. 4. ТхъуцIынэ щIахуа нэужь къанэ псыр. 5. Адыгэ цейм и щIагъым щIалъхьэ цIыхухъу щыгъын. 10. ЦIыхум къагъэкI чыцэм къыпыкIэ пхъэщхьэмыщхьэ — фIыцIэуи плъыжьуи щыIэщ. 11. Сосрыкъуэ къум щIыIэжьым къришыжа нартхэм ящыщ зы. 15. Iэщым, хьеуаным зэреджэ нэгъуэщIыцIэ. 16. Псалъэжь: « … Iурыгъэлъэда хуэдэ». 18. Пэм къипсэлъыкI цIыху. 20. ЩIыпIэ хуабэхэм хьэлъэзехьэу къыщагъэсэбэп псэущхьэ пIащэ. 21. ПIэтепхъуэ. 22. … егъу нэхърэ ныбжьэгъуфI. 23. Уэлбанэ нэу-жьым дыгъэ къепсри куэд мыщIэу дунейр … хъужащ. 29. Мэлым къытращыкIа цы щабэ. Е … бостей. 30. Хабзэншагъэ зылэжьа адыгэм и тезырыр нэхъапэм щихьу щыта щIыпIэ. 32. ХъумпIэцIэдж Iуащхьэ. 33. Мэкъу пыупщIа сатыр. 35. Адыгэ макъамэ Iэмэпсымэ. 38. ЗэIыхьлы цIыху цIэрыIуитI: тIури тхакIуэ цIэрыIуэхэщ. 40. Нарт хъыбархэм къызэрыхэщымкIэ, Iэщхэм я тхьэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Мазаем и 23-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:6. Азэмэт. 7. Мудрэн. 8. Ибэ. 9. Ныджэ. 10. Амыщ. 11. Джэлэфей. 12. Шэщ. 14. Къэб. 16. Дурэш. 18. Пащты. 19. Хуэмыху. 20. Хущанэ. 23. Жэп. 24. Бэкхъ. 28. КIэрэхъ. 31. Набдзэ. 32. Апэсы. 33. Сыбыр. 34. Тут. 35. Соку. 36. Ашхабад. 39. Деур. 40. Удын. 42. Баш. 43. Андрей. 44. Мэлищэ.
Къехыу:1. Азэн. 2. Шэрэдж. 3. Гъуабжэ. 4. Дунай. 5. Нэхущ. 12. Шыпхъу. 13. Щощтэ. 14. Къамыл. 15. Быхуэ. 16. Дыху. 17. Шхуэ. 21. Щапхъэ. 22. Ныбгъуэ. 25. Щэбэт. 26. Пхъэпс. 27. Инат. 28. КIэс. 29. Хъар. 30. Тырку. 36. Аргъей. 37. Абазэ. 38. Думэн. 39. Данэ. 41. Нащэ.
