Журналист куэдым я гъэсакIуэ
Илъэс 27-кIэ ди газетым и редактор нэхъыщхьэм и къуэдзэу лэжьа Мырзэкъан Суфян и юбилейр егъэлъапIэ
ГуащIэрэ щIыхькIэ гъэнщIа гъащIэ дахэ
Адыгэ газетым и япэ къыдэкIыгъуэр дунейм къызэрытехьэрэ 2014 гъэм мэкъуауэгъуэм и 1-м илъэс 90 ирикъунущ. Сыт хуэдэ зэхъуэкIыныгъэхэм, гугъуехьхэм пхыкIами, и фIэщыгъэр зыбжанэрэ ихъуэжами, лъэпкъым пэжу хуэлажьэ газетыр зэфIэзыгъэувахэм, абы и бзэм зегъэузэщIыным, и пщIэр Iэтыным зи къарурэ зи щIэныгъэрэ езыхьэлIа, хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщIа нэхъыжьыфIхэм ящыщщ и ныбжьыр илъэс 85-рэ зэрырикъур иджыблагъэ, жэпуэгъуэм и 25-м, зыгъэлъэпIа Мырзэкъан Суфян.
Мырзэкъан Суфян Сыт хуэдэ къалэн, IэнатIэ ирихьэкIами и лэжьыгъэр хьэлэлу, гурэ псэкIэ етауэ илъэс хыщIкIэ зыгъэзэщIа, къэралым и зыужьыныгъэм зи гуащIэ хэзылъхьа, лъэпкъыбзэм и газет-журнал хъэтIыр зыубзыхуахэм ящыщ зыщ Мырзэкъаныр, абыкIэ и фIыщIэри инщ. Суфян хуэфащэ пщIэи къыхуащIащ. Абы тIэунейрэ къыхуагъэфэщащ республикэм и Совет Нэхъыщхьэм и ЩIыхь тхылъыр, къратащ Лениным и фэеплъ медалыр, Урысей Федерацэм, Къэбэрдей-Балъкъэрым щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ цIэ лъапIэхэр къыфIащащ.
Гъуэгуанэ купщIафIэ къэзыкIуа, адыгэбзэкIэ къыдэкI ди газет закъуэм и редактор нэхъыщхьэм и къуэдзэ, зэдзэкIакIуэ къалэнхэр лIэщIыгъуэ ныкъуэкIэ езыхьэкIа цIыху телъыджэщ Суфян. Абы дэлэжьа журналистхэм, газетыр къыдэгъэкIыным пыщIа дэтхэнэми ар къызэрытлъытэр ди унэтIакIуэущ, гъэсакIуэущ, чэнджэщэгъу Iущущ, кIэщIу жыпIэмэ, ди егъэджакIуэущ. Ар уи анэдэлъхубзэр сыт щыгъуи гукIи псэкIи пщIыгъун, уригушхуэн зэрыхуейр, адыгэбзэм и къарур, и купщIэр, и IэфIыр зыхозыгъащIэ, щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ цIыху щыпкъэщ. Абы и зыIыгъыкIэр, хьэл-щэныр, зыхуэпэкIэр щапхъэт. Суфян ткIиягъ хэлъми, и Iэдэбагъыр текIуэрт, пэжым и телъхьэт, хуей хъумэ, нэхъыжьми нэхъыщIэми къащхьэщыжырт.
И махуэшхуэм ирихьэлIэу дызыхуэза ди нэхъыжьыфIыр апхуэдиз илъэсхэр щигъэкIуа, лъэпкъыбзэм и хъумакIуэ пэжщ зыхужаIэ, гъащIэм и лъэныкъуэ куэдыр къызэрыщ, властым и Iуэху еплъыкIэхэр цIыхубэм я деж нэзыхьэс «Адыгэ псалъэм» теухуа и гукъэкIыжхэмкIэ, гукъинэж нэхъ щыхъуахэм, газетым и нобэм, иджырей дунейм хуиIэ еплъыкIэмкIэ и гуапэу къыддэгуэшащ.
Хэку зауэшхуэр зи нэгу щIэкIа ныбжьыщIэр, а илъэс лыгъэхэм кърикIуахэр щызэфIагъэувэж зэман хьэлъэм балигъ гъащIэм хэбэкъуа щIалэр а гугъуехьхэм зэрыпэлъэщар абы зригъэгъуэта щIэныгъэм, зыхунэса лъэгапIэхэм къыбжаIэ.
Къэбэрдей пединститутым литературэмрэ бзэмкIэ и къудамэм щеджащ Суфян. Студент гъащIэм теухуауэ къыджиIар, абы ар къызэрытеувыIар зы мащIэщ. Ауэ гу зылъыттар егугъуу, зыщIегъэх имыIэу зэреджарщ, и экзаменхэр, зачетхэр и чэзум зэритарщ, адрей студентхэм ефIэкIыу. Зауэ нэужь лъэхъэнэм зэреджэн тхылъхэр гъуэтыгъуейт, арщхьэкIэ Суфян хэкIыпIэу щыIэр къигъэсэбэпырт икIи игъэхьэзыра конспектхэмкIэ адрей студентхэми ядэгуашэрт. И еджэкIэм и мызакъуэу, и цIыху хэтыкIэм, и акъылыфIагъым пщIэшхуэ хуащIу, студентхэм, егъэджакIуэхэм къахэкIыу а зэманым Налшык къалэ Советым и депутату хахауэ щытащ.
— Сызэреджэм хуэдэурэ «Къэбэрдей пэжым» жэщ корректору сыщылажьэрт. Ауэ нэху щыху газетым седжами, лекцэм сыкъыкIэрымыхуу сыкIуэрт. ФIыкIэ сигу къинэжащ а зэманым ди курсыр зи нэIэ щIэта, сыкъызыгурыIуа Къардэн Бубэ. Аращ сытезыгъэгушхуар адыгэбзэ, урысыбзэ къудамитIми зэуэ сыщеджэным. ЖэщкIэ сыкорректорми, зыщIезмыгъэхыу, фIыкIэ къысщыгугъхэр сымыгъэщIэхъуу сызэреджэным яужь ситащ, къызэхъулIауи си гугъэщ, — жеIэ Суфян.
А зэманым апхуэдиз къалэн зэфIэхыныр тынштэкъым, дауи. Ауэ щIэныгъэм хуэпабгъэ, зэфIэкI зыбгъэдэлъ щIалэ ерыщыр, сыт хуэдэ гугъуехьми къимыгъэтIасхъэу «тху» защIэкIэ еджащ. Суфян факультетитIри диплом плъыжькIэ къиухащ. Республикэм IэщIагъэлIхэр къащемэщIэкI зэмант абы щыгъуэ. ЕджапIэ нэхъыщхьэр ехъулIэныгъэкIэ къэзыуха Мырзэкъаныр «Къэбэрдей пэж» газетым и къудамэхэм ящыщ зым и унафэщIу ирагъэблэгъащ. Лэжьыгъэм щIидзагъащIэу ар Дзэм къулыкъу щищIэну ираджащ. Ди лъахэм елъытауэ щIыIэр нэхъ щытепщэ Бурятием къыщыхутат Суфян. Зыхэхуа гупым я нэхъыфIхэм ящыщу къыщIэкIа щIалэр полк еджапIэм ягъэкIуащ. Сержант цIэр иIэу ар къиухри, офицерхэр псынщIэу щагъэхьэзыр еджапIэм ягъэкIуащ. Абыи пэлъэщащ Мырзэкъаныр икIи лейтенантым нэсауэ къиухащ.
ФIыщIэрэ щытхъурэ иIэу дзэ къалэныр езыхьэкIа щIалэм 1954 гъэм и лъахэм къигъэзэжащ. Суфян куэдрэ зрагъэIэжьакъым, зигъэпсэхунуи зэман ирамытауэ жыпIэ хъунущ, А гъэ дыдэм Псыгуэнсу дэт курыт щколым урысыбзэмрэ литературэмрэ щригъаджэу щIидзащ. КъыкIэлъыкIуэ гъэ еджэгъуэщIым Мырзэкъаныр щалъхуа Старэ Шэрэдж дэт курыт школым и завучу ягъэуващ. Абыи зэманышхуэ щигъэкIуакъым щIалэ акъылыфIэм. Парт лэжьакIуэ нэс къызэрыхэкIынум гу лъатэри, обкомым и инструктору яшащ. «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм редактор нэхъыщхьэ хуей щыхъум, партым и обкомым ар дзыхь зыхуищIар Мырзэкъанырщ.
1955 гъэм Суфян пэрыуващ сабийхэр зэрырагъаджэ, зэрагъасэ тхылъхэр мардэм тету къыдэгъэкIыным хуэунэтIа IэнатIэ мытыншым. Пэжщ абы куэдрэ зыщиIэжьакъым, икIи 1958 гъэм партым и обкомым игъэзэжащ. ИлъэсиплI дэкIауэ, пропагандэмрэ агитацэмкIэ лэжьыгъэм и унэтIыкIэм хуэIэзэ Мырзэкъаным «Ленин гъуэгу» газетым (арат абы щыгъуэ адыгэ газетым зэреджэр) и редактор нэхъыщхьэм и къуэдзэ къулыкъур дзыхь хуащIащ. Газетым и бзэр узэщIын, и купщIэр егъэфIэкIуэн хуейти абы и щIэдзапIэу газетыр зыщIхэм а лэжьыгъэм нэхъ хуэIэзэхэр ешэлIэныр къыхалъхьащ. АдыгэбзэмкIэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ зиIэхэм абы и лъэныкъуэкIэ нэхъ узыщыгугъу хъуну Суфян къыхахри, фIыуэ илъэгъуа лэжьыгъэм къигъэзэжащ.
Газетыр зыхуей хуэгъэзэным, ар типографием щытрадзэным лэжьыгъэшхуэ, зэманышхуэ текIуадэрт. Ирагъэувэ тхыгъэхэм, и зэхэгъэувэкIэм елъытауэ, ар нэхъыбэм нэхущырт дунейм къыщытехьэр. Ар сыт и лъэныкъуэкIи узэщIыным, и кIэм нэгъэсыным зи гуащIэ езыхьэлIа цIыху телъыджэщ Суфян. ЛэжьакIуэ гупышхуэр игъэгушхуэу, и чэзум я ныкъусаныгъэхэр яригъэлъагъужрэ, ар ягъэзэкIуэжынымкIи ядэIэпыкъуу илъэсипщI куэдкIэ къадекIуэкIащ. Сыт хуэдэ IуэхукIэ, ар лэжьыгъэм пымыщIами, убгъэдыхьэмэ, къехьэкI-нехьэкI хэмылъу ипэжыпIэр, егъэлеиныгъэ гуэр хэмылъу кIэщIу, ауэ щыхъукIи, щабэу, икIи хэгъэхьауэ къыбгуригъаIуэрт. Сэ абы зыгуэрым и жагъуэ ищIауэ е текIияуэ сщIэжыркъым. Ар цIыху хэтыкIэм, псэлъэкIэм, гъэсэкIэм хуэIэкIуэлъакIуэ, сыткIи щапхъэ унафэщIт, пщIэ зиIэ нэхъыжьыфIт. А щыпкъагъэр, зыIыгъыкIэр ноби къыдокIуэкI Суфян.
Мырзэкъаным нобэми игу къегъэкIыж зыдэлэжьа нэхъыжьхэм ядилъэгъуа гуапагъэр, гушыIэу зэпадзыжа псалъэхэр. Абыхэм я гугъу къыщытхуищIым гу лъыптэрт дэрэжэгъуэ къызэрыхилъхьэм.
— Газетыр къыдэгъэкIыным нэхъ тегъэщIауэ зи гуащIэ езыхьэлIа, ар зи нэIэ щIэта нэхъыжь гупым гъэщIэгъуэн куэд ядэплъагъурт, я зэхэтыкIэкIи, зэхущытыкIэкIи, гушыIэ хэлъу щызэхъурджауи урихьэлIэрт. Абыхэм ящыщ дэтхэнэми щхьэхуэу укъытеувыIэфынущ. Художественнэ литературэм дихьэх, гукъэкIыж куэдкIэ гъэнщIа цIыху хьэлэмэтт Хьэжу Ахьмэд, щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ лэжьакIуэшхуэт Сэхъу Къэрэщей. ЦIыху гъэщIэгъуэнт Махуэхэ Iэлисэхьрэ Анатолэрэ, Мыз Нафихь, ТIыхъужь Зэмахъ, Джаурджий Абисал, Апажэ Назир, Бекъан Чыланий сымэ. ЛIыбекъуэ Хьэбас, ТIажь Пётр, Мэзыхьэ Борис сымэ езым я щытыкIэ хэха яIэжт, — гуапэу игу къегъэкIыж Мырзэкъаным редактору щытахэри, тхьэмадэм и къуэдзэ къулыкъур езыхьэкIахэри, дэтхэнэ лэжьакIуэри.
Суфян хэхауэ зыщIэупщIа ди лэжьэгъуа, редакторым и къуэдзэ къалэныр езыхьэкIа нэхъыжьхэм ящыщщ Сэбаншы Мэстафэ. Куэд щIауэ и хъыбар зэримыщIэр, зэрызэрымылъагъурэ зэманыфI зэрыдэкIар жиIащ, абы теухуа и гукъэкIыжхэмкIи къыддэгуэшащ. Ди гугъэщ пщIэ зыхуэтщI нэхъыжьыфI Мэстафэ ар гуапэ щыхъуну.
Мырзэкъаныр нэхъыжь Iумахуэ зыхужаIэ ныбжьым и пычыгъуэ гуэрым нэсами, зэрытцIыхуам хуэдэу и зыIыгъыкIэкIи теплъэкIи зэкIужщ, акъыл жанщ. Апхуэдиз илъэскIэ зыхэта, зыдэлэжьа гупым абы зи цIэ къримыIуа, зыщIэмыупщIа къигъэнакъым. Езыр яхуэмызами, къыдэкIыгъуэ къэс щIиджыкI, «Адыгэ псалъэм» и напэкIуэцIхэм зыщрихьэлIэ тхыгъэхэр зи IэдакъэщIэкI иджырей ди лэжьакIуэ ныбжьыщIэхэми ящIэупщIащ.
Суфян ирогушхуэ адыгэ газетым и зыужьыныгъэм, ехъулIэныгъэхэм, щыуагъэкIэ узэджэн гуэр къыхэхуами гу лъетэ.
— Республикэ газетхэри иджырей лъэхъэнэм декIуу щытын хуейщ, ауэ ар зыхуэлажьэ, зэIэпызых щIэджыкIакIуэхэм я гурыгъу-гурыщIэхэми зэрыхъукIэ лъэIэсыпхъэщ. Нэхъапэм хуэдэу колхоз, IуэхущIапIэ ехьэжьахэр щымыIэжми, цIыхур мэпсэу, мэлажьэ, мэшхэж. Гъавэ трисэми, Iэщ зэрихуэми, нэгъуэщI лэжьыгъэ пэрытми, иджыпсту зэрыжытIэщи, хьэрычэт Iуэхум пыщIахэри куэдщ. Абыхэми яхэту си гугъэщ узытетхыхьын, зи гуащIэдэкIым гулъытэ хуэфащэхэр, — къыхигъэщащ Мырзэкъаным.
Зэманым зехъуэж, ауэ сыт щыгъуи бзэм и къарур хъумэнымкIэ ди гугъапIэщ «Адыгэ псалъэр». Нобэ абы и убзыхукIэ-узэщIыкIэр къызэрыщыхъуми къытеувыIащ Суфян.
— Газетыр нобэ зэхуэщIыжи, бзэр кIуэдыжауэ плъытэ хъунущ. Iэмал имыIэу щыIэн, псэун хуейщ адыгэбзэкIэ псалъэ газетыр. Нобэ редакцэм и гупыр, я зэфIэкIкIэ зэхуэмыдэми, дэтхэнэми езым и хэлъхьэныгъэ иIэжу газетым йолэжь. Ар адыгэбзэкIэ къыдэкI газетым дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэщ. Газетым сыщеджэкIэ, гу лъызотэ бзэр дахэу зыгъэIурыщIэхэм, гъэщIэгъуэну, адыгэбзэм къезэгъыу къалэмыр зыгъэIэкIуэлъакIуэхэм. Ди анэдэлъхубзэкIэ къыдэкI газет закъуэм сыщылэжьэнщ, абы хэлъхьэныгъэ гуэр хуэсщIынщ жызыIэ дэтхэнэми фIыщIэ лей хуэфащэщ. Мы зэманым, ди жагъуэ зэрыхъущи, къуажэдэс куэдым я сабийхэр къалэ сабий садхэм, школхэм кIуэмэ нэхъ къащтэ. Абы сабийхэм я зыужьыныгъэмкIэ фIы хэлъынкIэ мэхъу, ауэ къыдалъхуа адыгэбзэр нэхъ щхьэдэдзыха ещI. Радиом седаIуэу зэхэсхат ООН-м зэриубзыхуамкIэ зэгуэр кIуэдыжынкIэ хъуну бзэхэм адыгэбзэри яхыхьэу. Ауэ, си фIэщ мэхъу щыIэхукIэ зы адыгэ, а бзэр зэрыпсэунур, ирепсалъэ «Адыгэ псалъэр» щыIэхукIэ дунейр.
— Суфян, лэжьыгъэр гъащIэщ. Ауэ насыпым я нэхъ лъапIэр унагъуэрщ. Абы и лъэныкъуэкIэ Тхьэр фIыкIэ зыхуэупса ди нэхъыжьыфIым нобэ дэрэжэгъуэ къозыт, узыгъэгушхуэ уи унагъуэм, уи щIэблэм, абыхэм къатепщIыкIыжахэм я гугъу къытхуэщIыт, — жытIэу зыщыхуэдгъазэм, и нэгум нэхъри зызэIуихри къыпыгуфIыкIащ.
— ЗэрыфщIэщи, ди щIалэ Залымрэ ди нысэ Iэминэрэ я IэщIагъэкIэ дохутырщ. Абыхэм я пхъуитIым — Залинэрэ Наидэрэ — щIэныгъэ нэхъыщхьэ яIэщ, унагъуэщ. Залинэ зы хъыджэбз цIыкIу иIэщ, Элинэ илъэсиплI хъуащ, сабий садым макIуэ. Дипхъу Мадинэ Къунащхэ я нысэщ. Абырэ Артуррэ бынитI яIэщ — Маратрэ Аидэрэ. Абыхэм еджапIэ нэхъыщхьэр къаухащ, Москва щолажьэ. Ди къуэрылъху-пхъурылъхухэм, иджырей щIалэгъуалэм я нэхъыбэми хуэдэу, экономист IэщIагъэрщ къыхахар.
Суфян дежкIэ мы гъэр гуфIэгъуэ, гуапагъэ дахэхэмкIэ гъэнщIащ. Япэрауэ, и ныбжьыр илъэс 85-рэ ирикъуащ, етIуанэрауэ лэжьэн зэрыщIидзэрэ илъэс 65-рэ хъунущ. Нэхъыщхьэращи, унагъуэм и тхьэмадэ Суфянрэ абы и гуащэ Женярэ гу зэхуащIу гъусэ зэрызэхуэхъурэ илъэс 55-рэ ирокъу. Унагъуэ насыпкIэ Тхьэшхуэр зыхуэупса, абы и IэфIыгъэр нэхуапIэу зыхэзыщIащ ахэр. Абыхэм я гур хэзыгъахъуэр, я лъэр щIэзыгъэкIыр я бынхэрщ, абыхэм я щIэблэрщ. Суфянрэ Женярэ езыхэм ящхьу, щIалэхэмрэ хъыджэбзхэмрэ я хьэл-щэнкIэ, щIэныгъэкIэ, лэжьыгъэкIэ зыхэтхэм къахэщу мэпсэу, щIэблэм дадэрэ нанэрэ жьыщхьэмахуагъэр зыхрагъащIэу я лъэр щIагъэкI, ягъэгуфIэ.
Суфян зигъэпсэхуну тIысыжа нэужь къалэм и пIэкIэ къуажэр къыхихащ. Абы сыт щыгъуи ифIэфIт Налшык къалэ и ХьэтIохъущыкъуей жыг хадэм лэжьыгъэм щIидзэн и пэкIи пщыхьэщхьэми зыщиплъыхьын, лъэсу абы и щIыпIэ нэхъ дахэхэр зэщIигъэхьэн икIи япэ илъэситIым абы зэрыпэIэщIэр къытехьэлъащ. КъызэрыджиIамкIэ, иджы есэжащ, хьэуа къабзэкIэ щыбауэ Старэ Шэрэдж къуажэм зыщегъэпсэху. Дохутырхэу и къуэ Залымрэ Iэминэрэ «Уи узыншагъэмкIэ къалэм ущыIэмэ нэхъыфIщ» жраIэми, яхутечыркъым. Суфянрэ Женярэ я пщIантIэр зыплъыхьыпIэ-зыгъэпсэхупIэм хуэдэу дахэщ, жыг цIыкIу гъэщIэгъуэнхэр, удз гъэгъахэр щыкуэдщ. Ди нэхъыжьыфIым къиIуэтэжахэм, иджыпстуи щIалэгъуалэм ядилъагъуну зыхуей и чэнджэщхэм сэри гъащIэм зэ сригъэплъэжащ, гукъэкIыжхэми сыхашащ. Суфян хуэдэ нэхъыжьыфIхэр ди дежкIи къэкIуэнур зей щIэблэм я дежкIи уасэ зимыIэщ. Ахэр дгъэлъапIэу, дгъэгушхуэу, тщымыгъупщэу куэдрэ Тхьэм тхуигъэпсэу!
— Адыгэ лъэпкъым хуэунэтIауэ куэд зэфIэзых, «Адыгэ псалъэм» и тхьэмадэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэди адрей лэжьакIуэхэми сэлам гуапэ схуехыж. Фызэкъуэту, адыгэбзэм фыхуэпэжу, ехъулIэныгъэ фиIэу газетым куэдрэ фыхуэлажьэмэ си гуапэщ. Нэхъыщхьэр узыншагъэрщ, ар уиIэмэ, уи Iуэхури уи лэжьыгъэри дэкIынущ, мурадхэм, хъуэпсапIэхэм унэсынущ, сыт хуэдэ гугъуехьми упэлъэщынущ. Узыншагъэр фи бэу гъащIэм и IэфIыгъэ псори Тхьэм зыхывигъащIэ, — къыджиIащ Суфян дыкъыщригъэжьэжым.
Мыри къыхэзгъэщыну сыхуейт. Тхыгъэр и кIэм щынэзгъэсым къэпсэлъащ Суфян и нысэ Iэминэ. «Женя, фи гукъэкIым папщIэ ину фIыщIэ фхудощI. Ди жьэгум и тхьэмадэ нэхъыжьыфIым дэрэжэгъуэрэ гукъыдэжу игъуэтар пхужымыIэнщ. И махуэр щыхуэдгъэлъапIэм абы и нэгум кърих гуфIэгъуэр пхуэмыIуэтэнт. Пщыхьэщхьэ псом къиIуэтэжа гукъэкIыжхэм датхьэкъуауэ дедэIуащ. Апхуэдиз илъэсхэр щигъэкIуа гупыр абы и дежкIэ лъапIэу, абы и лэжьыгъэр псэм щыщу, фIыуэ илъагъуу зэрыщытыр иджыри зэ зыхыдигъэщIащ», — къыддэгуэшащ ар.
УЭРДОКЪУЭ Женя.
И гулъытэр япэ иту
1975 гъэм «Адыгэ псалъэм» (абы щыгъуэм «Ленин гъуэгу») лэжьакIуэ сыкъыщыкIуам сэ, зэрыжаIэщи, гуп дыгъэл сыкъыхэхутат. Егъэлеиныгъэ гуэр хэмылъу жысIэнщи, псори зи хьэлкIи хабзэкIи удэзыхьэх цIыхухэт. Республикэм пщIэшхуэ зыщыхуащIхэт. Дэтхэнэми езым и гупсысэкIи и хъэтIи иIэжт. Ауэ абыхэм къахэщырт зи гуащIэр ин Мырзэкъан Суфян. Ар щIыжысIэри редакторым и къуэдзэу икIи фIэлIыкIышхуэ зиIэ цIыхуу зэрыщытаракъым, атIэ сыт хуэдэ лэжьыгъэри щхьэх имыщIэу икIи псынщIэу зэрызэфIигъэкIыфырт. Редакторым и къуэдзэ къалэнхэр зэригъэзащIэм къыдэкIуэу, Суфян дэ, зэдзэкIакIуэхэм, хуабжьу къыддэIэпыкъурт. Езыр жиIам сыт щыгъуи тебгъуэтэжырт. Пэжщ, абы и унафэм ущIэту улэжьэну зыкъомкIи гугъут, ткIиягъ хэлът. Мыхъун гуэр къыбдилъэгъуамэ, уриджэнурэ къошхыдэнут, ауэ ар зы щIыпIи нигъэсынутэкъым, иужькIэ бзаджагъэ гуэри и гум пхуилъынутэкъым. ЕтIуанэ махуэм зыри къэмыхъуам хуэдэу сэлам гуапэ къуихырт, хэбгъэзыхьмэ, «летучкэхэм» е «планеркэхэм» къыщыптехъущIыхьIамэ, къыпщхьэщыжырт.
Мис апхуэдэу дызэдэлэжьащи, быдэу жысIэфынущ нобэ зи юбилейр дгъэлъапIэ Мырзэкъаным а зэманым и гупсысэкIэми дуней тетыкIэми зимыхъуэжу къэгъуэгурыкIуауэ. Ныбжьыр хэкIуэтэхукIэ, цIыхур лэжьыгъэм нэхъ емызэгъыж хъууэ къалъытэ, ауэ Суфян и акъылыр зэрыжану къэнэжащ.
Апхуэдиз зэманкIэ ущызэдэлажьэкIэ, Iуэху щызэдэпщIэкIэ фIэкIыпIэ имыIэу зэгъунэгъу уохъу. Сэ жысIэфынущ ди газетым си лъэр быдэу щыувынымкIэ а нэхъыжьыфIыр хуабжьу къыздэIэпыкъуауэ. ИкIи апхуэдэу къэувыфынур си закъуэкъым.
Хуабжьу ди гуапэщ а цIыху щыпкъэр, гумызагъэр, акъыл жан зиIэр зэрыузыншэр, и унагъуэ хъарзынэр и дэрэжэгъуэу зэрыпсэур. Тхьэм дяпэ куэдрэ иригъэт!
Шал Мухьэмэд.
ТеIэзэщIыхьыж хэмылъу
Мырзэкъан Суфян пединститутым щеджа зэманым жэщ корректору «Къэбэрдей пэжым» лэжьэн щыщIидзащ. Ар илъэс куэдкIэ редактор нэхъыщхьэм и къуэдзэу щытащ. ЗыщIэм ещIэ, зымыщIэм къыгурыIуэн папщIэ жысIэнщи, редактор нэхъыщхьэр обкомым и бюром щIэсми, пленумхэм, зэIущIэхэм, сессиехэм хэтми, редакцэм и архъуанэшхуэм и курыкупсэм иджэрэзыхьыр къуэдзэрщ.
Хабзэрэ нэмысрэ зыхэлъ, зи щхьэм пщIэ хуэзыщIыжу нэгъуэщIым и щIыхьри зыхъумэ цIыху зэпIэзэрыт зыхужаIэм хуэдэщ Суфян. Езыр зыпэрыт IэнатIэм хуэIэзэт, лэжьыгъэм и щэхухэр ищIэрти, и пащхьэм иплъхьа тхыгъэм фIагъ хэлъмэ, щытхъурт, игу нэмысмэ, ари ибзыщIыртэкъым.
Сэ зэи срихьэлIакъым, «си унафэ ущIэтщи, пхуэсщI уи унафэщ» жиIэу абы мыхъун гуэр иукъуэдияуэ, щIыкIеягъ къигъэлъагъуэу. Сэ къызолъытэ унафэщI тэмэмым, лэжьыгъэми ар езыхьэкI цIыхухэми пэжу ябгъэдэтынымкIэ щапхъэфI Суфян сыт щыгъуи къигъэлъэгъуауэ. Ар и лэжьыгъэм хуэIэзащ икIи абы и Iэдакъэ къыщIэкIам теIэзэщIыхьыж щыIэтэкъым.
ЦIыхум и гуфIэгъуэри и гуауэри дэзыIэт, гуп хэтыкIэ зыщIэ, сыт щыгъуи уи дзыхь зэбгъэз хъун ныбжьэгъущ Суфян. И ныбжьыр илъэс 85-рэ ирикъуами, узыншэу мэпсэу, зыми зызыщимыгъэнщIа гъащIэм гу щихуэу. УкъимыкIуэт, Суфян!
Къэрмокъуэ Мухьэмэд.
ЩIэблэм къезгъэцIыхунут
Прессэм и махуэр дгъэлъапIэу, пщIэрэ щIыхьрэ хуэмычэм IуэхущIапIэ гуэрым, я Iуэху дэкIынымкIэ щIэгъэкъуэн сахуэхъуауэ къалъытэри, жып сыхьэт къызатауэ щытащ. ЛъагапIэм сыкъемыхыжу, псалъапIэм сихьэри, кърихьэлIахэм яжесIащ си егъэджакIуэу къэслъытэ Мырзэкъан Суфян залым зэрыщIэсыр икIи си гуапэу сыхьэтыр абы естыжауэ щытащ.
Суфян зи цIэр кърамыIуауэ щыттэкъым, сыхьэти имыIэу аратэкъым, ауэ сэ сфIэфIт пенсэм кIуами, тралъхьэр и хьэлъэу гупым яхэт нэхъыжьыфIыр щIалэгъуалэм яцIыхуну, дэ пщIэ зэрыхуэтщIыр ящIэну, уеблэмэ, фIыуэ ялъагъуну. Сыту жыпIэмэ, Суфян ар къилэжьащ езым и акъыл жанымкIэ, Iуэхум, адыгэбзэм, гъащIэм фIыуэ зэрыхищIыкIымкIэ.
Мырзэкъаныр сэ къыщысцIыхуам щыгъуэ и хьэмтетыгъуэт — «Ленин гъуэгум» лэжьапIэ сыувауэ Нало Ахьмэдхъан сыщIишэри и нэIэ къыстригъэтыну жриIауэ щытащ. Апхуэдэ лъэIур зэхихауэ умыщIэну ткIийуэ къысхущыту, си тхыгъэхэр «зэIипщIыкIрэ» нэхъ тэмэм зэрыхъунур сигъэлъагъуу дыкъекIуэкIащ. Ар иджыщ къыщызгурыIуэр, абы щыгъуэ «лъы къысщIимынэжауэ, щIалэгъуалэм гъуэгу яримыту» жысIэу сыдэтт. Ауэ, сыт жысIами, пцIы зыхэмылъыр мыращ: адыгэхэм газетыр апхуэдэу фIыуэ зылъагъу, абы хуэдэу фIыуэ хэзыщIыкI, бзэм и хабзэхэр IэкIуэлъакIуэу зезыгъакIуэ, зыгъэшэрыуэ куэд яхэткъым. Сыт хуэдэ зэманми, сыт хуэдэ гугъуагъ тхыгъэм иIами, Суфян къэзыщып цIыхум бгъэдэтIысхьэу урысыбзэр адыгэбзэм къригъэзагъэрт. Ар мыгугъуу къызыфIэщIыр езыр иреплъ.
Суфян адыгэлI нэсщ, цIыхугъэшхуэ хэлъщ, аращ и лэжьэгъуахэми, щIалэгъуалэми, къэзыцIыху псоми пщIэ щIыхуащIыр. Сэ куэдрэ згъэщIагъуэу гу лъыстэу щытащ дунейм ехыжа, тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор Iулыдж Iустырхъанрэ Суфянрэ я зэхуаку дэлъу щыта зэныбжьэгъугъэ дахэм. Сыт хуэдиз тхылъымпIэ «хэсми», сыт хуэдиз Iуэху хузэтрихьами, Суфян а псори къигъанэрти, и ныбжьэгъужьым бгъэдэст, модрейр ежьэжыхукIэ.
Мырзэкъаныр гушыIэ дахэ зыхэлъ цIыхущ. Зэгуэрым дытетт уэрамым. Дызыпэплъэр хэтми сщIэжыркъым. Ауи къыпымыгуфIыкIыу Суфян къызоупщI:
— Зэман хьэлъэ дитщ, дунейр Iей хъуащ жаIэу зэхэпхакъэ?- жери.
— ЖаIэххэр араи, — изот жэуап.
БлэкIхэмкIэ и щхьэр ещIри, абы жеIэ:
— НтIэ, абы щыгъуэ мы къомым къралъэфэкI ныбэр дэнэ кърахрэ?
Суфян теухуауэ куэд жыпIэфынущ, ауэ мы зым и деж сыкъыщыувыIэнщ: узыншэу, и мурад къехъулIэу, и бынми, и щIэблэми, и цIыхугъэхэми щIэгуфIэн яригъэлъагъуу ди япэ куэдрэ Тхьэм иригъэт!
Къудей Владимир.
Бзэм дыхуэсакъыну дыкъыхуриджэрт
Япэу щIэныгъэм ухэзыша егъэджакIуэр игъащIэкIэ уигу къонэж, апхуэдэщ лэжьэкIэ уэзыгъэщIа гъэсакIуэри. ЕгъэджакIуэм уи щхьэкIэ сэбэп къыпхуэхъужынухэр уегъащIэ, етIуанэм уэ езым уи сэбэп цIыхухэм ебгъэкIыфу ухуегъасэ. А къалэныр нэхъ ини лъапIи мэхъу узыпэрыт IэнатIэр лъэпкъ Iуэхум епхауэ щыщытым деж. Апхуэдэ IэнатIэщ «Адыгэ псалъэ» газетыр, апхуэдэ гъэсакIуэщ адыгэ журналистикэм и унэтIакIуэхэм ящыщ зы Мырзэкъан Суфян.
Суфян и ущие псалъэхэм, и чэнджэщ щхьэпэхэм, и тхыгъэ купщIафIэхэм къыщIэмытэджа нобэрей лъэпкъ журналистхэм къахэгъуэтэгъуейщ. Ардыдэр яхужыпIэ хъунущ 50 гъэхэм и кIэхэм къыщыщIэдзауэ абы къыдэлэжьа журналист нэхъыжьхэми. Зы IэнатIэм апхуэдиз зэманкIэ пэрыта цIыхум — ипэжыпIэкIэ, и лэжьэкIэкIи, и хьэл-щэнкIи, и дуней тетыкIэкIи пэрыту щытам — хуэбгъэфэщэн псалъэ къихыгъуейщ адыгэпсэр зэрылъ кIадэм, уеблэмэ эпитет нэхъ тIыгъуа дыдэхэмкIи а псор къыпхуэмыIуэтэныр хэлъщ. Сэри си гуащIэмрэ къэухьымрэ абы пэлъэщыну сыкъигъэгугъэркъым, ауэ дяпэ итахэм дызыхуагъэIуща «акъыл зэхэдзэм» сыщогугъ Суфян и дунейр нэхъ убгъуауэ къызэIуихыну, нэхъыжьым къилэжьа пщIэри лъигъэсыжыну. Сэ абы хэслъхьэфынур нэхъ лэжьыгъэ гугъур сытым дежи езым зылъигъэсу ар къызэрытхэтар жысIэнырщ.
Редакцэм лэжьыгъэ тынш щыIэкъым, жаIэ. Ар пэжщ, ауэ гугъу дыдэщ тхыгъэхэр зэдзэкIын Iуэхур. Ари, адрей и лэжьыгъахэм хуэдэу, екIурэ ещхьу илъэс куэдкIэ ирихьэкIащ Суфян. Аращ жэуаплыныгъэшхуэ зыпылъ къэрал документхэр адыгэбзэм къригъэзэгъэну дзыхь зыхуащIу къэгъуэгурыкIуар. Мырзэкъан Суфянщ СССР-ми, Урысей Федерацэми, Къэбэрдей-Балъкъэрми я конституцэхэр, къэрал зэгурыIуэныгъэ нэхъыщхьэхэр, законхэр, гимнхэм я псалъэхэр зэзыдзэкIар, дэри а Iуэхум дыхэзышар. Абы зэридзэкI тхыгъэхэр адрейхэм къащхьэщыкIырт, езыми жиIэн зэрыфIэфIщи, «адыгэпсэ зэрахилъхьэмкIэ».
Дэри бзэм дыхуэсакъыу дигъэсащ абы. Къыумыгъэсэбэп Iэмэпсымэр мэулъий, ихьын хуей хьэлъэр зыщхьэщыпхри йокIакIуэ. Бзэм зиужьынымкIэ, и къару псомкIэ гъэлэжьэнымкIэ ар зыIурылъ дэтхэнэми жэуаплыныгъэ ди пщэм къыдохуэ. Абы хузэфIэкI хуэзымыщIэр зи бзэ Iурылъым епцIыжу аращ. Суфян и апхуэдэ дерсхэм къыщIэмытэджыкIа яхэткъым къызыхэкIа лъэпкъым гурэ псэкIэ нобэ хуэлажьэхэм.
Ди гъэсакIуэ Iущым, лэжьакIуэ емызэшыжым и махуэ лъапIэмкIэ ехъуэхъу и гъэсэн куэдым сэри сащыщщи, си гуапэщ ди къру пашэр щIэхъуэхъуэнрэ зэхъуэхъунрэ и бэу илъэс IэджэкIэ иджыри дяпэ итыну.
ТIымыжь Хьэмыщэ.
Суфян и ныбжьыр илъэс 85-рэ щрикъуар щигъэлъапIэ махуэрщ. Ар яхэсщ и шыпхъу Розэ (сэмэгумкIэ), и щхьэгъусэ Женя, и бынхэм, и нысэм, къуэрылъхухэм, малъхъэхэм, Элинэ цIыкIу сымэ.
Иджыри къытхэту къытщохъу
Редакцэм лэжьэн щыщIэздзам си япэ гъэсакIуэу, чэнджэщэгъуу, унафэщIу щытахэм ящыщщ Мырзэкъан Суфян. Зэ еплъыгъуэкIэ ткIийуэ фэ тетми, цIыху захуэт, къуаншагъэ къуищIэнутэкъым, уэ блэжьуи къыпхуидэнутэкъым.
Мыпхуэдэ зы теплъэгъуэ сигу къинэжащ. Редакторыр зыгуэр щхьэкIэ къэзгъэгубжьауэ, къызэшхыдэну сыкъилъыхъуэрт. Суфян зыкъысхуигъазэри къызжиIащ: «Сыт щхьэусыгъуэ пщIыми, нобэрэ пщэдейрэ зыпэщIумыгъахуэ. ПщэдеймыщкIэ езыр зы тхьэмахуэкIэ къэтыну ежьэнущи, къэсыжыху теужынщ…».
ФIыкIэ къыпхуэмыупсэм апхуэдэу къыбжиIэфынукъым. Апхуэдэущ сыдэлэжьэху Суфян зэрысцIыхуар. и ныбжьэгъухэми лэжьэгъухэми фIыкIэ яхуэупсэущ.
Ди нэхъыжьыфIыр зигъэпсэхуну тIысыжами, и чэнджэщыфIхэр куэдрэ дигу къокIыжри, ноби гупым къытхэту, къыддэлажьэу къытщохъу. ПщIэ зыхуэтщI Суфян, узыншэу куэдрэ Тхьэм уигъэпсэу!
Уэрэзей Афлик.
