Дыгъужь закъуэ
ГущыIэ
ЕпщIанэ классыр къыщиуха еджапIэм Муслъимэт секретару ягъэуващ, куэд дэмыкIыуи ешэ егъэджакIуэу абы щыла-жьэ щIалэм. Гуащэ хуэхъуари, езы унагъуэри къапщтэмэ, хъарзынэт, щхьэгъусэрати, «хьэщыкъ къыхуэхъуащ» жыхуаIэм хуэдэу къилъагъурт. ЖыпIэнурамэ, насыпыфIэ хъуат.
Ауэ езым хуэфащэр нэхъыфIыжу къилъытэжащ абы. Апхуэдэу гуитIщхьи-тIу илъэсиплIкIэ унагъуэм яхэсауэ, и щхьэгъусэм бгъэдэкIыжыну хеящIэм деж лъэIу тхылъ абы щIелъхьэ. «Дэбгъуэр сыт?» — жиIэу хеящIэр къыщеупщIым, мыхьэнэ иIэу зы щхьэусыгъуи къыхуэгъуэтакъым. Уеблэмэ, къытрагъэзэжурэ къызэрыпкърыупщIыхьым къигъэгубжьри: «Щхьэ фыкъысщыхьа?! Щхьэгъуси быни сыхуейкъым. Сэ абы сыхуит хьэмэрэ сыхуимыт?» — яжриIащ Муслъимэт.
И пащхьэм къит бзылъхугъэм хеящIэр къеплъри: «Сыту Iейуэ угуIэну уэ цIыхубзыр, сыту ухущIегъуэжыну уи псалъэм, ауэ а псори кIасэ хъуауэщ къыщыбгурыIуэнур», — къыжриIащ.
Илъэсищым ит хъыджэбз цIыкIур зи хьэпшыпыр зэщIэзыкъуэж и анэм и кIэм къекъуурэ «Мамэ, дэнэ уздэкIуэр?», — жиIэрт. Абы къыгурыIуат нанэр гъуэгыу зэлъэIу и анэм ар къызэригъанэр. «Уэри сумыгъэбампIэу IукI мыбдеж», — жиIэри хъыджэбз цIыкIур къыIуи-дзащ. ЗызылIэжыпэр гъуэлъыпIэм ис щIалэ цIыкIурат. Абы и гъы макъыр хуэмышэчыххэ щыхъум, Муслъимэт бгъэдэлъадэри, сабийм и напэр кърихулэкIащ. Хьэлэмэтракъэ, зэуа сабийм и гъы макъыр зэпигъэури, и нэ фIыцIэ пIащэхэмкIэ и анэм къеплъащ. А дакъикъэм ар зэбгъэщхьынур къопхъуэну хьэзыр, губжьа дыгъужь шырт. Хэт ищIэнт, а «дыгъужь шырым» зэгуэр дыгъужь гущIэгъуншэ къищIыкIыну?
Тутнакъэщым исхэм хабзэу яIэщ сурэт зэмылIэужьыгъуэхэр я бгъэм, я Iэблэм, я щIыбым хэмыкIыжыну храгъэщIыхьу. Куэдым нэхъ къащтэ блэм и теплъэр — ар зэрыбзаджэм, къоуамэ, и щхъухьыр зэрышынагъуэм къыхэкIыу.
Ди псалъэмакъым къедаIуэу щыс и дэлъхур Мадинэ: «Къегъэлъагъут, Русик» — жиIэри и дэлъхур хигъэзыхьащ. ФIэмыфIыщэурэ щIалэм и джанэр итIатэри, дэкъугъей дыгъужь иным и сурэтыр къыщIигъэщащ. «Ар щхьэ дыгъужь?» — соупщI абы, къикIыр къызгурыIуэ пэтми. «Зонэм псори къызэрыщызэджэр «дыгъужь закъуэт», — къызетыж жэуап.
НыбжькIэ щIалэми, и нэгум кърих пхъашагъэм абы нэхъ жьыфэ къытрегъауэ. Набдзэ фIыцIэ Iувхэм къыщIэплъ нитIыр къыщыптриубыдэкIэ, техьэгъуэ къыптехьам хуэ-дэу зызэхыбош.
— Ди анэм дыхыфIидзэу ежьэжа иужькIэ, абы хэсха узыфэр зыхуэгъэхъужа щымыIэу нобэми къызофыкI. ЖэщкIэрэ сыкъэушыжырти, си анэм седжэу пIэм сыкъитIысхьэжырт. Зи бгъафэ дыщIэлъа анэшхуэр ди лажьэм ихьащ. Ди адэр… ди адэм и щхьэц фIыцIэ хъурыфэр зэман кIэщIым къанэ щымыIэу икIат. Сыту гъэщIэгъуэну зэхэлъ мы гъащIэр. Зы цIыху закъуэм насыпыфIи, зэи зыкъыпхуэмыужьыжыну щхьэлажьи уещIыф, — ар здыжиIэм и нэпс къекIуахэр Мадинэ ерагъкIэ ирекъухыж. — Нанэ сыт хуэдизрэ емылъэIуми, си адэм къишэжын идэртэкъым. Сэри «анэнэпIэс» псалъэ къудейм сыщышынэрти, хамэ цIыхубз къызэрытхэмыхьэм сыщыгуфIыкIырт. Илъэс куэд дэкIа иужькIэщ къыщызгурыIуэжар си адэм си анэр егъэлеяуэ фIыуэ илъагъуу зэрыщытар. ИтIани, ар абы зэи елъэIужакъым. ЕмылъэIуами, «сыщIегъуэжащ», жиIэрэ къигъэзэжамэ, псори хуигъэгъунут. АрщхьэкIэ апхуэдэ мурад си анэм зэи иIакъым. Псоми яжриIэр зыт: «Си лIыр фIыуэ схуэлъэгъуакъым». Лъагъуныгъэлъыхъуэ ежьэжа си анэм и псалъэмакъым и бынитIыр зыщIыпIи дыкъыщыхигъэщакъым. Дыкъимылъхуам, дунейм дытемытым хуэдэт. Мис аращ абы зэи хуэдмыгъэгъуфынур, — къеIуэтэж Мадинэ я Iуэху къызэрекIуэкIар.
Анэхэм я гъусэу школым кIуэ сабийхэм ехъуапсэрт хъыджэбз цIыкIур, езым ейр зэрыщIымыгъум игъэгумэщIырт. Апхуэдэ щытыкIэ итми, Мадинэ хъарзынэу еджэрт. ЩIалэ цIыкIурат зыми емыщ-хьыр. Зыгуэрым дихьэхыу, зыгуэр фIэгъэщIэгъуэну плъагъунутэкъым. Ныбжьэгъуи хуейтэкъым, нэхъ къищтэр и закъуэнырт. Зыгуэр партэгъу къыхуащIмэ, абы езауэрти, бгъэдагъэкIыжын хуей хъурт. ЕгъэджакIуэхэми зэрыхъукIэ къыпакIухьырт, щIалэ цIыкIур яфIэгуэныхьти. Анэшхуэрат абы фIыуэ илъагъур.
— А тхьэмыщкIэм дэр папщIэ и фэм дэкIам ущIэмыупщIэ, — жеIэ Руслан. — Дэр мыхъуамэ, ар иджыри псэунт. Ди Iуэхур хузэмыгъэзахуэурэ бампIэм ихьащ. Си адэм зэи сытеплъэ хъуакъым. Зы унэ дыщIэсщи, сыт сщIэн, сшэчын хуей мэхъу. Аркъудейщ. Слъагъу щIэмыхъуми щхьэусыгъуэ иIэщ: пхуэмыIыгъыну щхьэгъусэ къыумышэ, умыпIыжынумэ, бын дунейм къытумыгъэхьэ. Мы дунейм зы сабий теткъым езыр лъаIуэу къытехьауэ. Дунейм къыщытебгъэхьакIэ, и къалэн зэрыптелъыр щхьэ зыщыбгъэгъупщэн хуей? Зыр адрейм игъэкъуаншэу къоуври, зэбгъэдэмыкIыжынкIэ Iэмал имыIэу Iуэхур абы хуагъакIуэ. Ауэ, гъэщIэгъуэнракъэ, ахэр егупсысыркъым сабийм и гъащIэр зэракъутэм. Хэт къуаншэми захуэми ар зэхэзгъэкIыну сыхэткъым. Ауэ ахэр слъагъу зэрымыхъум шэч хэлъкъым.
Нанэр сымаджэ щыхъум, унагъуэри щыхуземыхьэжым, и къуэр хигъэзыхьри, Iыхьлыхэм къыхущIаха цIыхубз хъарзынэ къригъэшащ. Абыхэм хъыджэбз цIыкIуитIи зэдагъуэтыжащ. ЗэгурыIуэу, псалъэмакъыншэу унагъуэр зэдопсэу. АнэнэпIэсыр куэдрэ иужь итащ щIалэ цIыкIур къыдихьэхыну, и гур хэзыгъэщIыр щигъэгъупщэну, арщхьэ-кIэ Iэмал хуигъуэтыфакъым. «Уэ дыкъэплъхуакъыми укъыдолIалIэ, ди анэр къытхуеижакъым, ар щхьэ апхуэдэу щыт?» — ириубыдылIэри зэгуэрым еупщIащ ар анэнэпIэсым.
— ЦIыхухэр зэщхькъым — аращ абы и щхьэусыгъуэр, — жиIащ бзылъхугъэм.
— А жыпIэм сэ зыри къызгуригъаIуэркъым. Уэ зэи анэ усхуэхъуфынукъым, абы щхьэкIэ гугъу зумыгъэхь, — псалъэхэри дыщIигъужащ.
— Мы дунейм щысщIэр сыт, жысIэу сызэупщIы-жын хуей щIэхъум иджыри зы Iуэху къыхэхъуат. Ар еплIанэ классым щыщIэздзэу япэ икIи иужь гуры-щIэ схуэхъуа хъыджэбз цIыкIурт. Сэ абы зэи сыкъызэрипэсакъым. Сэри зэми сытеплъэ хъуртэкъым, зэми дэнэ щыслъагъуну пIэрэ, жысIэу къэслъыхъуэрт. Абы хузиIэ лъагъумыхъуныгъэмрэ сыхуэпабгъэнымрэ дэтхэнэр нэхъ текIуэу щыта?! Нобэр къыздэсым къысхуэщIэркъым, — щIалэм и псалъэхэр зэпигъэури, хьэуа папщIэу тутын Iугъуэр жьэдишащ. — «ИлъэсипщI тутнакъэщым щесхьэкIын хуей щIэхъуари аращ. Абы фIыуэ илъагъу щIалэр цIыху мыхъужыну субэрэжьащ. А махуэ дыдэм илъэс 18 сыхъурти, балигъхэр зэрагъэтIыс илъэс бжыгъэм хуэдиз къыстралъхьащ, — игу къегъэкIыж Руслан.
«Тутнакъэщыр — ар нэгъуэщI дунейщ, абы щыпсэуфыр лIыгъэ зиIэращ, укъарууншэмэ — уапIытIынущ. ЩIэпхъаджагъэ хьэлъэ илэжьурэ зыхыблрэ ягъэтIысам сытекIуэри, пашэ сыхъуат. Сэ сащыщкъым хьэпсым щишэча гугъуехьхэр зыгъэхъыбарыжхэм. Си нэгу щIэкIа псори зыщызгъэгъупщэжынт, ауэ сщыгъупщэжыну Iэмал зыхуэзмыгъуэтыр си анэр си напэм къызэреуауэ щытарщ… Ар сыпсэуху стелъыну дыркъуэщ. «A-на, абы щыгъуэм уцIыкIу дыдэт, итIани ар щхьэ пщIэжрэ?» — жиIэрти игъэщIагъуэрт ди анэшхуэм. Сэ псори сощIэж. Уи анэр дунейм ехыжмэ, ар зэ гуIэгъуэщ, ауэ анэм псэууэ зеиншэ уищIмэ, ар зэи мыгъущ нэпсщ», — жиIэурэ Руслан щIэкIащ.
Муслъимэт къалэр псэупIэ ищIри, лэжьапIэ хъарзыни къигъуэтащ. Хэхъуэр и куэду, цIыхухъухэми ягу ирихьрэ, и щхьэр абы лъагэу ирагъэлъагъужу псэуащ. Ауэ къыкIэлъыкIуэн мыхъумэ, щхьэгъусэу къыхуей абыхэм къахэкIакъым. ЦIыхубзым абы гу лъимытэурэ щIалэгъуэр IэщIэкIри, жьыгъэм гъунэгъу зыкъыхуищIащ. КъызэплъэкIыжрэ къикIуа гъуэгуанэм ириплъэжмэ, илъагъур гуп зэхэс, ефэ-ешхэ, нэгузыужь, цIыхухъу куэд. АдэкIэ-щэ?
— Си бынитIыр здэщыIэ сабий садым сыкIуэрти, сагъэлъагъуртэкъым. И адэжьым имыдэу арагъэнт. «Тыкуэнрэ пэшитI хъу фэтэррэ сиIэщ. Ахъшэ гъэтIылъар абы яхэтыжу узот. Псори ууейщ, си щIалэ, кхъыIэ къэкIуэж си деж», — жысIэри селъэIуати, — «Зыми сыхуей-къым, сызыхуэмеиххэр уэращ. Сызэрыноджэну цIэр иджыри къэс къысхуэгупсысакъым. Уанэкъым, уанэнэпIэскъым. АтIэ, ухэт уэ? — къызжиIэри, телефон трубкэр тридзэжащ.
ЩIалэгъуэ, делэгъуэ зимыIэ щыIэ, щыуагъэ зыIэщIэмыкIыр хэт? Си пхъур къысхуейкъым, зыхыхьа унагъуэм си анэр лIащ яжриIэри, тIысыжащ. Русик зэи къимышэну жеIэ, еджэн-лэжьэн Iуэхуи хэткъым. «Си деж къэкIуэжи, хьэгъуэлIыгъуэшхуэ пхуэсщIу къозгъэшэнщ», — жесIат телефонкIи: — «Уи макъыр зэхызумыгъэх» — къызжиIауэ абы лъандэрэ къызэпсэлъэн идэжыркъым. Сыт сщIэнур, адэкIэ сызэрыпсэунур дауэ, сыт хуэдэ бгъэдыхьэкIэ си къуэм къыхуэзгъуэтынур? А си упщIэхэр жэуапыншэщ, — мэгуIэж цIыхубзыр.
КIЭБЫШЭ Лилэ.
