Лъэужь дахэ къэзыгъэна Тыркуин Анатолэ
Политик лъэщу, къулыкъущIэ пэжу, IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм ехъулIэныгъэфIхэр щаIэу лажьэ IэщIагъэлI цIэрыIуэу адыгэр зэрыгушхуэр мащIэкъым. Абыхэм ящыщщ зи фэеплъ нэху дунейм къытезына, ноби зи цIэр фIыкIэ ираIуэ Тыркуин Анатолэ. Мэздэгу щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм къахэкIа щIалэр балигъыпIэ щиувэм еджакIуэ здиунэтIар Налшыкщ. И хэкужь къихьэжу щIэныгъэ зригъэгъуэта нэужь, абы игъэзэжакъым, нэгъуэщI щIыпIэ Iэпхъуакъым, атIэ и щIэныгъэ-ри зэфIэкIри и адэжь лъахэм къыхуигъэсэбэпу Къэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэуащ.
Тыркуин Анатолэ Тимофей и къуэр Ставрополь крайм хыхьэ Курской щIыналъэм щыщ Азэней къуажэм 1944 гъэм шыщхьэуIум и 12-м къыщалъхуащ. Иналхьэблэ дэт илъэсибл школым, Графскэ къутырым и курыт еджапIэм щеджащ. ИтIанэ Налшык къакIуэри, политехникэ техникумым, КъБКъУ-м щIэныгъэ щызригъэгъуэтащ. Зы илъэскIэ прорабу лэжьащ, иужькIэ советыдзэм къулыкъу щищIащ, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и инженер-техникэ факультетым и лаборант нэхъыжьу щытащ.
1970 — 1986 гъэхэм Тыркуиныр Налшык кооператив-ухуакIуэ техникумым и унафэщIым и къуэдзэу, псэупIэ-коммунальнэ хозяйствэмкIэ и управленэм и инженер нэхъыщхьэу, «Къэббалъкъгъуэгуухуэныгъэ» трестым и управленэм и унафэщIу щытащ.
1986 — 1993 гъэхэм Тыр-куин Анатолэ КПСС-м и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым ухуэныгъэмкIэ и къудамэм и унафэщIу, Министрхэм я Советым и УнафэщIым и къуэдзэу лэжьащ. А зэманым Тыркуиным и нэIэм щIэту яухуащ щIы хъеиным пэщIэтыфыну псэупIэ унэхэр, нэгъуэщI IуэхущIапIэхэр.
1991 гъэм абы къиухащ КПСС-м и ЦК-м епхауэ лажьэ Жылагъуэ щIэныгъэ-хэм я академиер. 1993 гъэм къыщыщIэдзауэ илъэси 4-кIэ щытащ «Къэббалъкъконтракт» РКК-м и правленэм и пашэу. 1997 гъэм Тыркуиныр ягъэуващ республикэм Граждан зыхъумэжыныгъэмрэ щытыкIэ къызэрымыкIуэхэмкIэ и къэрал комитетым и унафэщIу. А къулыкъум зэрыпэрыта лъэхъэнэм къриубыдэу абы Къэбэрдей-Балъкъэрым, Ипщэ федеральнэ щIыналъэм хыхьэ нэгъуэщI щIыпIэхэм лэжьыгъэшхуэ щригъэкIуэкIащ цIыхухэр къызэрымыкIуэ щытыкIэхэм, мафIэсхэм щыхъумэным ехьэ-
лIауэ.
2004 гъэм и мэлыжьы-хьым къыщыщIэдзауэ Тыркуин Анатолэ УФ-м и МЧС-м и Ипщэ щIыналъэ центрым и унафэщIым и къуэдзэ къулыкъур зэрихьащ.
Гу къабзэрэ псэ хьэлэлкIэ цIыхухэми лэжьыгъэми ябгъэдэта адыгэлIым и IэужьыфIхэр иджыри къыздэсым яIэт. КъБР-м и Правительствэм и УнафэщIым и къуэдзэу щылэжьа зэманхэм абы иIа Iулыджымрэ зэфIэкIымрэ къызэрымыкIуэт. И унафэщIхэми, и унафэ щIэтхэми, и лэжьэгъухэми пщIэшхуэ къыхуа-щIырт Анатолэ.
Езыр зэрыцIыхушхуэм хуэдэу гушхуэ кIуэцIылът абы. ЩIыналъэхэм унафэщIу щылажьэхэм я дежкIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ федеральнэ къулыкъущIэхэм зэрабгъэдэтыфми. Тыркуиныр абы и лъэныкъуэкIэ цIыху щыпкъэт, дэтхэнэми зэрыбгъэдыхьэн Iэмалрэ зэрепсэлъэн бзэрэ къигъуэтыфырт, и лэжьэгъухэри ныбжьэгъу къищIыфырт.
ИпэкIэ хаша лъагъуэм тыншу ирикIуэну зыфIэфI къэрал Iуэхузехьэтэкъым Анатолэ, атIэ щIэуэ зыгуэр иухуэну, гъуэгущIэ пхишы- ну зыпищI щыIэтэкъым. МЧС-м и нэхъыщхьэу щагъэувам, а IэнатIэр ди республикэм щIэуэ щызэтригъэуващ, къудамэхэр зы-хуей хуэзэу къызэIуихри, щылэжьэнухэри зыхуэфащэу къыхихащ. Абы и IуэхузехьэкIэм къыпэкIуа хъугъуэфIыгъуэхэр ди хэгъэгум дежкIэ уасэ зимыIэщ. И цIыху щIыкIэкIэ, лэжьыгъэм зэрыхуэжыджэрымкIэ куэдым япэ ищыфырт Тыркуиныр. Къыпэщылъ къалэныр зыгуэрым пщэрылъ щищIу арэзыуэ зэи тIысыжыртэкъым адыгэ щIалэр, атIэ емытIысэхыу и нэкIэ зригъэлъагъун хуейт Iуэхур здынэсар, зэхихын хуейт абы пэрытхэм жаIэр.
КъБР-м щохьэщIэ УФ-м и МЧС-м и тхьэмадэ Шойгу Сергей. 2001 гъэ
И унагъуэр и гъусэу зегъэпсэху.
Налшык щылажьэми, Анатолэ щыгъупщэртэкъым къызыдэкIа Азэней жылэри, къызыхэкIахэри. Ар сытым дежи сэбэп яхуэхъурт мэздэгу адыгэхэм, апхуэдэуи и лъэпкъэгъу зыдэс жылэхэм я зыужьыныгъэр и нэIэ щIигъэкIыртэкъым.
Тыркуинхэ Тимофейрэ Лидиерэ илъэс дахэ куэд къызэдагъэщIащ. КъащIэхъуа бынипщIым ящыщу тхуращ балигъ хъуар, адрейхэр пасэу дунейм ехыжащ. Хъыджэбзищрэ щIалитIрэ зэдапIащ абыхэм, быным я нэхъыщIэр Анатолэт. Арат щIэныгъэм хуэнэхъуеиншэри, унагъуэм пасэу къахэкIри, еджакIуэ Налшык къэкIуат. Еджэн къызэриухыу унагъуэ иухуащ, мэздэгу адыгэхэм ящыщ Дэхъухэ япхъу Людмилэ щхьэгъусэ хуэхъуащ. Унагъуэр дамэу зиIа цIыхухъухэм ящыщщ Тыркуиныр. Ар ноби гуапэу ягу илъщ нэхъ гъунэгъу дыдэу гъащIэм щиIахэм.
— Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым дыщызэдеджащ Анатолэрэ сэрэ. 1971 гъэм дызэрышащ. Илъэс 37-кIэ насыпыфIэу дызэдэпсэуащ, зыпхъу диIэщ, — къыддогуашэ Людмилэ.
ЦIыху лъэрызехьэт Тыркуиныр, ауэ лIыпIэ иува нэужь, и гум псэхупIэ къритыртэкъым, езым ар къридзэртэкъым. Зыхуэсакъыжын зэрыхуейр сытым де-жи жраIэ зэпытт, дохутырхэри и ныбжьэгъушхуэти, я чэнджэщ щыщIэртэкъым. И гур тIэу операцэ ящIащ, иужьрейуэ сымаджэ щыхъуам къахуегъэлакъым.
— ГушыIэ фIэфIт Анатолэ. Абы къикIыркъым сытым дежи хъыбар дыхьэшхэнхэр жиIэжу, атIэ Iуэхур здекIуэкIым абы хуэкIуэн гушыIэ, ауан гуэр игу къэкIыжынти, уигъэгушхуэнт, утригъэунт, — пещэ адэкIэ Людмилэ. — УнагъуэкIэ фIыт, хуэдэ къэгъуэтыгъуейт. Ди хъыджэбз закъуэм хуэнэхъуеиншэт. Езым и сабиигъуэм зыхущыщIауэ къилъытэ псори и сабийм зэрыритыным иужь итащ. АпхуэдизкIэ гулъытэшхуэ иIэу къигъэхъурти, щигъэкIыну къысщыхъурт. АрщхьэкIэ, Тхьэм и фIыщIэщ, хъыджэбзыр зэпIэзэрыту балигъ гъащIэм хэуващ, щIэныгъэ нэхъыщхьэ зригъэгъуэтащ, унагъуэ ихьащ, Пщыунэ Муратрэ ди хъыджэбз закъуэ Элинэрэ зы къуэ яIэу иджыпсту Москва щопсэу.
Анатолэ къыпхуэмыцIыхужыну зыдихъуэжат и пхъурылъхум. Абы дэрэжэгъуэу адэшхуэм къритыр зы пщалъэ гуэркIи къыпхуэлъытэнтэкъым. Уеблэмэ, Анатолэ къыдэлажьэхэр иригушыIэу щытащ: «Тыркуиным и пэшым ущIыхьэрэ и пхъурылъхум ущIэупщIэмэ, апхуэдизкIэ къэгумахэнущи, узыхуей псори асыхьэтым пхузэфIигъэкIынущ», — жаIэрт.
Артур езыри и адэшхуэм пищI щымыIэу къэхъурт, я псэр зы чысэм илъщ жыпIэну. Илъэс 21-рэ мэхъу Ар- тур иджыпсту, и адэшхуэм хуэфащэу дунейм тетыну иужь зэритым, ар зэрыщымыгъупщэм сыщогуфIыкI сэри. Дадэ зыщIэса унэр, дадэ зэрыса машинэр — псори фIэлъапIэщ…
Тыркуин Анатолэ гуапэу зигу къэзыгъэкIыжыр и унагъуэм и закъуэкъым, атIэ ди республикэм щыщ къулыкъущIэ куэдым и цIэр фIыкIэ ираIуэ. Апхуэдэуи, илъэс бжыгъэ гуэр щрикъум деж, зэхыхьэхэр, фэеплъ пшыхьхэр Къэбэрдей-Балъкъэрми, Ставрополь крайми щыхуащI.
Дунейм дахэу тета, цIыхум гуапэу яхущыта, Iуэхум пэжу пэрыта адыгэлIым и лъэужьыр апхуэдэщ. И унагъуэм, къыдалъхуахэм, и ныбжьэгъухэм я Iуэху фIы хъуным и закъуэтэкъым ар щIэпсэури щIэлажьэри, атIэ и лъэпкъым и къэкIуэнур зэригъэдэхэным, и хэкум и зыужьыныгъэм псэемыблэжу хуэлэжьащ. Абы и лэжьыгъэфIым папщIэ къыхуагъэфэщащ къэрал дамыгъэхэр, щIыхь, фIыщIэ тхылъ куэд. 1981 гъэм Тыркуиным къыхуагъэфэщащ «ЩIыхьым и дамыгъэ» орденыр, къыфIащащ «УФ-м щIыхь зиIэ и ухуакIуэ» цIэ лъапIэр. Ар техникэ щIэны-гъэхэм я кандидатт.
И ныбжьыр илъэс 64-м иту дунейм ехыжащ Тыркуиныр. И гъащIэр мащIэми, и лъэужьыр инт Анато-лэ. Ар хэкупсэ нэсу, хэкулI пэжу зэрыщытам фIыщIэ куэд къыхуихьащ псэуху, и фэеплъри мыкIуэдыжын зыщIар аращ.
НэщIэпыджэ Замирэ.
