Пащтыхьыншэу
Октябрь революцэр илъэси 100 щрикъум ирихьэлIэу
Илъэсищэ ипэкIэ, 1917 гъэм гъатхэпэм и 15-м (жьы къэбжыкIэмкIэ гъатхэпэм и 2-м) император Николай ЕтIуанэм Iэ тридзащ пащтыхьыгъуэм зэрытекIым теухуа тхылъым. Мамырыгъэрэ пIейтеиншагъэрэ къахуэзыхьыну ягугъа а Iуэхур зэрыхьзэрий инхэм я щIэдзапIэу къыщIэкIащ. Пэжу, ипэIуэкIи Урысейм щытыкIэр щыщIагъуэтэкъым.
КIыхь хъуа зауэм гъащIэм и гущIыIум къыдрихьеящ къэралыр зыхэхуа гугъуехь псори. Жылагъуэм и нэхъыбэр хуейтэкъым монархие. Уеблэмэ, Думэми къыщыувырт Николай ЕтIуанэр ямыдэу. Къэрал псом пэкIухэм щызэхыхьэрт зауэмрэ пащтыхь властымрэ зымыдэ цIыхухэр. 1917 гъэм и пэщIэдзэм, зэрыщыту къапщтэмэ, апхуэдэ зэхуэсхэм хэтащ гуащIэрыпсэу мин 700. Петербург щыIэ Путиловскэ заводым лэжьыгъэр щагъэувыIа иужь уэрамхэм къыдыхьахэм зэуэ къахэхъуащ рабочэ мини 128-рэ. Полицэр ебгъэрыкIуащ зыкъэзыIэтахэм, лъы ягъэжащ. Николай ЕтIуанэм щыхьэрым дзэ игъэкIуащ, арщхьэкIэ абыхэм ядакъым лэжьакIуэхэм яхэуэн. ИтIанэ пащтыхьым телеграммэхэр Iэрыхьэу хуежьащ революцэр зэрытекIуам теухуауэ. Фронтхэм я унафэщIхэм къагъэувырт властыр зыкъэзыIэтахэм иратыну. Пащтыхьым и министр, генерал зыбжанэ ягъэтIысакIэт.
«Петроград щыIэ щытыкIэр апхуэдэщи, Думэм щыщ министерствэм зыри хузэфIэкIынукъым, лэжьакIуэ комитетыр — социал-демократ партыр — абы къызэрыпэщIэувам къыхэкIыу, — иритхащ тахътэр зыбгына пащтыхьым и дневникым. — Сэ сытекIын хуейщ… Урысейр къегъэлын, дзэр фронтым къыIунэн папщIэ а лъэбакъуэм сытегушхуэн хуейщ. Сэ арэзы сыхъуащ. ИхъуреягъкIэ къызопцIыж!»
Тхьэм и лIыкIуэм тахътэр зэрибгынам члисэр зыкIи игъэпIейтеякъым. Абы динщIэкъухэр къыхуриджащ властыщIэр даIыгъыну. Тхьэ щелъэIукIэ къагъэсэбэпыжакъым пащтыхьымрэ абы и унагъуэмрэ хъумэным теухуа псалъэхэр.
Пащтыхьым и манифестыр пэж хьэмэрэ пцIы? Абы и жэуапри зэIубзкъым. Япэрауэ, тхылъым Iэ тридзащ къэрэндащкIэ, абы щыгъуэми, апхуэдэхэм деж сыт щыгъуи къигъэсэбэпыр шакъэт. ЕтIуанэрауэ, IэкIэ тха манифестыр зэрыбкIэ традзат. А псоми Iэмал къатырт ар пащтыхьым и Iэдакъэ къыщIэмыкIауэ шэч уагъэщIыну. Ауэ абы зыри зэрихъуэкIыжыфынукъым.
Монархыр зэрытекIам теухуа хъыбарыр занщIэу империем и щIыпIэ псоми щызэлъащIысащ — февраль революцэм иужькIэ ар республикэ хъуат. Налшык къуажэшхуэми цIыху куэд зыхэта пэкIухэр щекIуэкIащ. ГуащIэрыпсэухэм къагъэувырт политикэ хуитыныгъэхэр иратыну. Пащтыхь администрацэр занщIэу Iуахащ. Налшык округым и Iэтащхьэм и пIэкIэ къыкъуэкIащ ПIалъэкIэ щыIэ правительствэм и окружной комиссар Чыжьокъуэр. ГъэзэщIакIуэ комитетым хагъэхьащ щIышхуэхэр, шы гуартэхэр зиIэхэу Куэцэр, Къэрэшейр, Сэхъур, Урусбиевыр, Къармэр. Къуажэхэми старшинэхэр комиссархэмкIэ щызэрахъуэкIащ.
АрщхьэкIэ мэкъумэшыщIэхэм ялъагъуртэкъым пащтыхь властымрэ ПIалъэкIэ щыIэ правительствэмрэ куэдкIэ зэщхьэщыкIыу. Абы щыгъуэми зыпэплъэ зэхъуэкIыныгъэхэм яжь ящIихуат. Къуажэдэсхэм ираупщIыкIырт мэзхэр, я Iэщхэр щагъэхъуакIуэрт шу гуартэхэр зиIэхэм я хъупIэхэм, къуажэ комиссархэм я унафэхэр ягъэзащIэртэкъым. Зэрызехьэ къэхъуащ. 1917 гъэм и шыщхьэуIум Чыжьокъуэм Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ я мэкъумэшыщIэхэм захуигъэзащ. Ар щыгъуазэт абыхэм я Iуэху еплъыкIэми, яхуэдэлъащ: «Ныбжьэгъу бгырысхэ! Фи Хэкум фемыпцIыж, фи къалэнхэр екIуу икIи и чэзум вгъэзащIэ. Сыт щыгъуи зыщывмыгъэгъупщэ ар фэ езыхэм ффIэфIу фымыщIэмэ, ПIалъэкIэ щыIэ правительствэм абы ткIийуэ фызэрырихулIэфынур». АрщхьэкIэ а къыхуеджэныгъэм зы мыхьэнэ гуэри иIакъым къулейсызхэм я дежкIэ. А зэманым революцэ лэжьыгъэшхуэ ирагъэкIуэкIырт Къалмыкъ БетIал, Къэрэшей Хьэжумар, Настуев Исуф, Энеев Магомед сымэ. Абыхэм цIыхухэр къыхураджэрт зэкъуэувэну, урысхэм хуаIэ ныбжьэгъугъэр ягъэбыдэну. Псори хуэкIуэрт революцэ-щIэм.
Габуевэ Аннэ.
«Кабардино-Балкарская правда».
