Сэ сщIа псор жысIэжмэ
(КIэухыр. ПэщIэдзэр №117-м итщ).
Уэлэхьи, пщэдджыжьым езы пэлнэмочэ дыдэр къэкIуам «нэрад къэзытыну къэкIуам епщIар лIо?» жери. Уэлэхьыр алыхьым и цIэщ, КIапэдыгъухэ я пхъур сэ згъэIуща фIэкIа пщIэнт — зэмыщхьитI зэрихьэлIэркъым, жи. «Сыт къэхъуар, Залымхъан?» и напIэ мыхуалэу йоупщIым. «Нэрад къозытыну къыдыхьам псывэ къепкIыхащ, къэхъуар пщIэркъэ?» зигъэткIиинтэкъэ пэлнэмочэм. «Дыгъуэпшыхь сабийм сыхуэжьыщIати, сыкъыщIэкIын сышынэри, жьыщIэпсыр къыщIэскIыкIащ, Залымхъан, жи, сэ мыгъуэ дэнэ щысщIэнт жэщыбгым бжэIупэм Iутауэ? Хэт жэщыбгым нэрад зытыр, нэху щыжынукъэ?» КъыщыхигъэзыхькIэ, икIуэтыжыпIэ иIэжтэкъыми: «Уа, Залымхъан, жэщ нэрад зриту есам деж ирекIуэ а зи гугъу пщIыр. Сэ цIыхухъу къысщхьэщытщ. ЛIым и напэ тезыхым сахремыгъэгъуащэ. — ИтIанэ: — Хьэуэ, хьэуэ, къыIухьауи слъэгъуакъым, си жьыщIэпс лъэIэсауи сщIэIым». «Ара узытемыкIынур?» «Азалыхь, арамэ». «НтIэ, утемыкI. Тхьэ соIуэ лIыгъэ къыпкъуэкIамэ, нысащIэ», жиIэри пэлнэмочэр дэкIыжащ. Ауэ Хьэшым и фызым КIапэдыгъухэ я пхъум къыхуиIуэхуат: «СоукIытэ армыхъумэ, си лIыр зыгъэвэпхъа уэ фыз цIыкIум сынэкIуэнти IэплIэ уэсшэкIынт», — жиIэри. И гущхьэм уэтэпс дригъэщIагъэнт… ДригъэщIамэ, уэлэхьи, цIэ лей дэгъуэ къыхуигъуэтамэ. Абы иужькIэ Хьэшым къуажэм куэдрэ зыщиIэжьэжакъым…
…Ахэм фызым сригъэдэIуа нэужь, мащIэу зызгъэпсэхущ, тIэкIу сызэIурыури, сышэсыжащ сигу къыхэмыщтыкIыжу — нэхущым пщыIэм сытехьэжын хуэдэу. И фыз и гупэ щыхэжеящ жезгъэIэнт — пIэ щIыжамкIэ сенэцIэкIыурэ сышэсыжащ. АрщхьэкIэ, IэхъупIэ банэр къызэзнэкIыу джабэм сыкIэрыхьа нэужь, семыпсыхыжу хъуакъым — сыкъыщехыжым шыплIэм сыдэщатэмэ, иджы сыпощэтри шхуэм сопхъуэ, сыщепхъуэкIэ, и жьэр щIыуигъэтхъын, шым и щхьэр иредзэкIри къоувыIэ, лъэдакъэкIэ сыщеуэкIэ нейуэ къысхуоплъэкI, «а мыгъуэ, моуэ хуиту сынэдзэкъарэт», жиIэм ещхьу. ШхуэIур хуит щысщIыжкIэ, уэлэхьи, лъэпIастхъэу йолъмэ. Апхуэдэхэурэ дыдокI, фэху хуэдэ дихьэрэ шым и тхьэкIумитI зэхуакум сыдэплъмэ, уэгум ис вагъуэр слъагъуу. Щымыхъум сопсых, къалътмакъым си шырыкъуитIыр изолъхьэ. КIапэдыгъухэ я пхъум схуида хъыдан вакъэр лъызотIагъэ, къалътмакъыр шыплIэм тызопхэ, шхуэIур къыжьэдызох абыжми, уэлэхьи, шыкIэр соубыдри — перод! АрщхьэкIэ гъуэгумыгъуэ емыжьэн фызым вакъэ лъэгур цыр и щIыбу щIидауэ къыщIокIри, сымышэсыжу хъуркъым — мывэ джейм лъэрыжэу телъэтырт вакъитIыр. Сытми, апхуэдэу сышэс-сепсыхыурэ зыкъом ткIуауэ шым и тхьэкIумэхэр аргуэру зэблигъэплъу, хъущу щIедзэ. Мис иджы угузэвэнумэ къеблагъэ — зыщышынэ гуэрым и мэ къызэрыщIихьар шы и пIалъэ зыщIэ ТIорэ къыгурыIуэнтэкъэ? АрщхьэкIэ, неймыхьэнэ, сибг ищIа хьэджэсэмрэ чынутIымрэ фIэкIа Iэщэ жыхуаIэ сIэщIэлъкъым. Алыхьым ещIэ си гум шынэ къихьа, мэзым сыщIэплъэмэ, уэлэхьи, цIу гуэрхэр къыхолыдыкIри, дыгъужьынэ фIэкIа сымыщIэ. Ари мащIэ-фащIэ фи гугъэ? ЛъэныкъуитIым дэнэкIэ зызмыгъазэмэ, зэм нэхъ нур зэми нэхъ фагъуэ хъууэ нэхугъэ IэпапIэ цIыкIухэр къыщоблэ. Хьэм яшхыжын шыжьми и щхьэр еутхыпщI, мэпырхъ, а сыхьэтыпщIэм, уэлэхьи, мэзым къыхолъри дыгъужь зэрамыщIэж гуэрым зыкъедзым, Iэрыхуэ сыхуохъури, чынутIымкIэ «жьгъуатх» жиIэу соуэ. Хьэм хуэдэу пщIэууэ, дыгъужьыр мэзым щыхэпкIэжкIэ сигу нэхъ къызэрыгъуэтыжауэ чынутIыр согъэкIэрахъуэ, щыми плIыми сщIэркъым къыдэжар. Уэлэхьи, шыри и псэм тегужьеикIащи пхэ лъакъуэмкIэ зэпхоукIым, дзэкIэ мапхъуэм, тхьэ сIуэни дыгъужьхэми даутIыпщыну я пщIыхьэпIэ къыхэмыхуэ! Сытми дызэзауэ, дызэрыфыщIурэ дыкъыхагъэзыхьыпэ щыхъум, моуэ жыг къудамэ лъахъшэ къэслъагъури сыпхъуэщ абыи, уэлэхьи, зызодзым, зыкIэрызощIэм, шым лъэдакъэкIэ сыхукIэщIоуэри. Шыр хуит щыхъум пхэ лъакъуэмкIэ зэпхыукIыу, зы дыгъужь IуипIэри, хьэмкIэу зричащ. Ей, си тхьэмыщкIэжь мыгъуэ, уэлэхьэ, уэ дыгъужь быным уаIэщIэмыкIын, жысIэу жыг щхьэкIэм сыфIэтIысхьэри, сыкIэкуакуэу нэху щыху сытесащ сыкъехын езмыкуу. Сыкъеплъыхмэ, шы лъабжьэм къыщIидзыжа дыгъужьыр щылъщ, зэзэмызэ зигъэхъей хуэдэ къысфIэщIми, а зэрыукъуэдияуэ. Ауэрэ нэху къэщщ абыжми, жыгым сыкъепщыхыжащ, сэ щIэлъыкIар Iэ ижьымкIэ сIыгъыу. Дыгъужьым сыбгъэдыхьэмэ, дыгъужьтэкъым — дыгъужь хъуа унэхьэт. А зэман шэджэладжэм хьэ хьэулей куэд губгъуэм итащ, къахуэзэм зрадзу, пщIантIэхэм дыхьэрэ къаIэрыхьэр — иремэл иреджэд — къыдахыу, Iэщышхуэм дэнэ къэна, цIыхум иракуу. Дыгъужьым нэхърэ нэхъ шынагъуэт цIыху и пIалъэ зыщIэ хьэ хьэулейр, абы и мэ мэлыхъуэхьэ дыдэм къаубыдыфыркъым.
Баш кIэмщхьэмыжьыфI зэзгъэпэщри, джабэм сыкIэрыхьэжащ, си шыжь тхьэмыщкIэм и хьэдэкъупщхьэм дэнэ дей сыщыхуэзэну пIэрэ, жысIэу. АрщхьэкIэ шы шхахуэм и пIэкIэ си къалътмакъыжь тIэкIур гъуэгущхьэIум къыщызгъуэтыжащ. АдэкIэ сыдэкIуэтеймэ, нахъутэри щылът. Алыхьым ещIэ къызэрыпщIэхэхуар…
Дыгъэр моуэ-щэ зэкIэ уэсэпсым пэмылъэщыфын хуэдэу къыдэкIуеяуэ, мэз пщэдыкъым сыдыхьэжащ, гузэвэгъуэмрэ джабэ задэмрэ си лъэр щIахауэ. ПщыIэри жыжьэжтэкъым. Абдейм сетIысэхри, тIэкIу сыщысащ си лъакъуэдыгъуитI хуэш къыхыхьам ещхьу щIэкIызызыкIым адэкIэ самыхьу. Сыгуващи сыгуващ, азалыхьым сыкъихъумащ, шыкурыр ейщ, жысIэу сегупсысу. Куэдрэ сыщыса? СщIэжыркъым, ауэ си Iур щигъущыкIыпэм псынэ щIыIэ цIыкIу Iэгъуэблагъэм зэрыщыIэр сщIэрти, абыкIэ згъэзащ, хъуржыныр ауэ къэзгъанэри. Башыр зыщIэзгъакъуэурэ къуэ сэрэшым сыдыхьэрэ пэт къыздикIар сымылъэгъуауэ си пащхьэ мыщэ шыр дахэ цIыкIу къихутащ и нэ зэв цIыкIухэмкIэ къысхудэплъейуэ. Сыкъызэрелам сыкъигъэгумэщIарэ сакъ жыхуаIэр сымыщIэжу, соIэбэ акъуш цIыкIум сытелъэщIыхьыну, ауэ си Iэр мыщэц щабэм лъэIэсаи-лъэмыIэсаи жоуэ си щIыбагъымкIэ си псэр зыгъэкIыщта гъуагъуэ макъ шынагъуэр къыщыIуащ. Мы си щхьэфэм цы тетамэ, уэлэхьи, си упщIэ пыIэр къаIэтынтэм апхуэдизу сыкъэщтати. Сэ сщIэртэкъэ ар зи макъыр? Зи шырым тегужьеикIа мыщэ анэм узижагъуэри тхьэм пэщIимыгъахуэкIэ. Арати, зыкъэзгъазэмэ, мыщэ бэлацэжьыр уэс укхъуэм хуэдэу къуаци-чыци къыфIэмыIуэхуу къоукIурий, нэр темыпыIэу. Насыпыжьыр сиIэти, зыкъэзгъазэри си хьэджэсэр къиспхъуэтащ, баш чэмщхьэм сIэщIэлъри къэзгъэIэгъуащ. Абдежым мыщэри къосри кIэбдз лъакъуитIымкIэ зыкъеIэтым, уэлэхьи, къызжьэхопщхьэмэ, бамейр къызыжьэдих, хьэдзэ папцIэ гъуэжьхэр къызыIупс и жьэр ущIауэ. Си башыр согъэкIэрахъуэ, щIыбагъкIэ сокIуэт, мыщэм нэхъ псынщIэ зещI. Гъунэгъу къыщысхуэхъупэм, башыр и жьэм жьэдэсхуэн си гугъэу соший, арщхьэкIэ лъэбыцэжьым башыр хыфIихуэщ абыжми, къапхъуэри, лъэбжьанэкIэ си натIафэр кърибзыхащ, лъыкъуалэр къежэхрэ си нэм къыщIэлъадэу. Насыпыр алыхьым къызитати, а уахътым акъуш цIыкIур къыкъуэхури, мыщэр лъабжьэм къыкIэщIэзэрыхьащ. Абы мыщэр тIэкIу къыщызэтригъэувыIэм, джанэ IэщхьэмкIэ лъыр еслъэщIэкIри, сэр Iэ ижьым естащ. АрщхьэкIэ мобы куэдрэ зиIэжьэнт — и шырыр Iуидзри аргуэру зыкъызидзащ, зэрыхъуар сымыщIэу, уэлэхьи, и IэплIэм сыкъихутамэ. ГуIэгъуэр къылъыса нэужь, зылIыр лIибгъу мэхъу, — жи. НэгъуэщI сыт къысхуэнэрэ — зэрыслъэкIкIэ зысшэщIри, хьэджэсэмкIэ мыщэм сепыджащ, и плIэ лъакъуэ сызыIыгъхэр нэхъ къыщытIасхъэм, тхьэ соIуэ, сэр и гущхьэм хэсхуакIэ. ИтIанэ и IэплIэм сыкъикIэрэхъукIыжщ, жэрыгъэкIэ пэртыкъ хуэдэм сыдэжейри сыкъэувыжащ, ищIэнум сеплъу. Ей, си къуэш, мыщэр ерыщщ, ар уIэгъэу къэзыгъэувыIэн щыIэкъым, джалэу лIэмэ сщIэркъым армыхъумэ — лъыр къежэх щхьэкIэ къэмыувыIэу абы си ужьыр къеху, джабэ цIыкIум къыщыскIэ мэлъэпэрапэ, мэджалэ, къыщопщыжри, си дежкIэ зыкъедз. Зыкъидзми, солъагъу абы ихьыжын зэрыщымыIэр — и уIэгъэм лъыр къреутхыкI, мыщэ шырыри и ужьым икIыркъым, сэри лъэданэ синауэ сыщытщ. Сыт хуэдиз зэман дэкIами сщIэркъым, сытми, мыщэр хэIубауэ джалэри, афIэкIа къэтэджыжыну къеIэжакъым. Зэи сигу къыпылъэдат сехыу сепыджыну, арщхьэкIэ ескуакъым, — псэр IэфIщ, си къуэш.
Мыщэр зэрылIар хьэкъ сщыхъуа нэужьщ, си Iэпкълъэпкъыр щыщIэлIари, къару збгъэдэмылъыжу сыщетIысэхари. АпхуэдизкIэ сигурэ си щхьэрэ зэтекIати, тхьэ сIуэнщ, псэууэ сыкъызэрелам сызэрыщыгуфIыкIын къару симыIэжт. Ауэ мыщэ лIам и гъащIэкIэ убгъэдэсынт, си къалътмакъри къысхуэмыщтэжу пщыIэмкIэ сежьэжащ, фызым схуида хъыдан вакъэм язри згъэкIуэдауэ.
ПщыIэм сынэсыжмэ, си шыжь зи блатхьи, зи джаби, пхэщIыщхьи лъым зэхицIэлар, си лэжьэгъухэм къаухъуреяуэ зыгуэр жаIэ, я Iэр ящI, я щхьэр ягъэсыс — си гугъу ящI хъунт. Хьэм пщичын щыгъын сщымыгъыж жыхуаIэм хуэдэу, мыщэ лъэбжьанэм сызэхифыщIауэ сащыхыхьэжым къызэжэнтэкъэ? Си ныбжьэгъухэм сащыIуплъэм, си гур къызэфIэнэри, сыгъыу пщыIэ бжэIупэм сыщетIысэхащ. Абы щыгъуэ фIэкIа ТIорэ гъыуэ цIыхум щалъэгъуа, уэлэхьи, билэхьи, талэхьи къэмыхъуа. Ауэ а игъащIэм къэзмыгъар а уахътым иризмыгъэкъужамэ, тхьэгъэпцIкIэ хэт хуейми къызреджэ. Сигу пэщыху сыгъащ, итIанэ пщыIэм сыщIашэжри, зыкIэ къызэмыупщIу сагъэгъуэлъыжри мэжалIэм сыкъызэщигъэуху сагъэжиямэ, уэлэхьи. Мыщафэр трахщ, шыгъу траудэри, зыхуей хуагъэзауэ етIуанэ махуэм учетчикым къуажэм сыкъришэхыжащ, дохутыр зэгъэIэзэ, уIэгъэм уримыджэгу, жери. Арат си нэжьитIыр къызыхуикIыххэр.
Полнэмочэм игу илъ хэт зыщIэр? Хьэшым и Iыхьлыр пэкIэ псы ефэркъым. Дохутыр зэзгъэплъын хуейтэкъэ? Гъэмахуэ цIывыгъуэт, уIэгъэм хьэпIацIэ ирищIэныр бетэмалт. Хэт? КIуци? Хьэуэ, си къуэш, Iэзэ къыщIызэIэзэнрэ дыуэ-дыуэпс щIызэрахьэлIэ спкърыттэкъым, ауэ КIапэдыкъухэ я пхъум КIуцэ и дыуэр си щыгъыным дидат, сэ сымыщIэххэу дыуэпс сыщригъэфаи къэхъуагъэнщ. Дауэ мыхъуами, абыи сыкъелащ. Ауэ дяпэкIэ зэи си къуэш, ушына жыпIэу цIыхухъум уемыщ. Уэлэхьи, лIыр зи гупэм хэлъ фызым щыщышыни щыIэм. Дыуэпсыр-пIа? Ди дыуэпс кIуэдакъым, щIалэфI, мыдэ мы къущхьэ аркъэр къигъахъуэ, лэкъумыр упщIыIужащ. КIуцэ и дыуэ-дыуэпсыр зэсхьэлIэн хуей щIэхъуар нэгъуэщIщ. Ар нэхъ иужькIэ нывжесIэжынщ, мы цырибоным фримыщIыкIмэ. Къигъахъуэ, щIалэ! — ТIорэ и Iупэр цырибоным хищIэщ,и бзэгупэм нэса ткIуэпс закъуэри иримыгъэхыу зэман гуэр жьэ кIуэцIым жьэдигъэтри, и жып къриха бэлътоку хужьыбзэмкIэ зыIурилъэщIыкIыжащ: — И мэ къудеймкIэ сощIэ зэрыфадэ телъыджэр — фефи ерыскъым фыхэIэбэ.
ТIорэ игу фадэм щIыбгъэдэкIар нэгъуэщI хъыбарщ.
