ЗэфIэкI инкIэ Тхьэр зыхуэупса
ФIэщщIыгъуейщ ди лъэп­къым и набдзэу ­ялъытэ, УФ-м и цIыхубэ артист, театрымрэ кином­рэ я актёр ТIыхъужь Алий (1917 - 1995 гъгъ.) и цIэр зэхэзымыха щIагъуэ адыгэм яхэту. Къэ­зыцIыхуу, фIыуэ къэ­зылъагъуу щытахэри ма­щIэкъым. Зи гур къабзэ, зэфIэкI инкIэ Тхьэр зыхуэупса артист щэджащэр цIыхум я гум, я псэм дыхьат.
ТIыхъужь Алий и цIыхугъэри, и макъри, и дуней тетыкIэри, и гушыIэкIэри, и джэгукIэри - псори зэкIужт, телъыджэт.
- Дэ жыдоIэ «комик» ды­хьэшхэн роль зыгъэзащIэ артистхэм щхьэкIэ. НтIэ, мис абыкIэ Алий къытекIуэн щыIэу къыщIэкIынкъым. Дунейпсо тхыдэм къыхэна Чаплин Чарли пэпщI хъунущ ар. ЦIыхур игъэгуфIэным, нэжэгужэ ищIыным, игъэ­дыхьэшхыным къаруушхуэ тригъэкIуадэркъым. Ар Алий къыдалъхуа и зэчийм щыщт, - жеIэ УФ-мрэ ­КъБР-мрэ гъуазджэ­хэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ ­Теувэж СулътIан. - Куэдрэ сыдэлэжьащ, роль куэд дэсщIащ сэ ТIыхъу­жьым. ЖыпIэну емыкIу къы­щIэкIынщ, ауэ Алий ролыфIу иIэу хъуар дэзыгъэувар сэращ. Къапщтэмэ, ­Хъуэжэр… Ар кино куэдми щагъэуващ, спектакль Iэ­джэми щыслъэгъуащ. НтIэ, а ролыр Алий зэригъэзэщIам хуэдэу, нэгъуэщIхэм къайхъулIауэ схужыIэнукъым.
ТIыхъужьыр псоми зэ­рацIыхур дыхьэшхэн роль зыгъэзащIэу щыт артистущ. Теувэ­жым къелъытэ Алий ищIэфыну хъуар­ режиссёрхэм ирамы­гъэщIэфауэ, «трагикомедие» ролхэри - икIи куууэ дра­матическэу икIи куууэ дыхьэшхэну хузэфIэкIыну.
Шолоховым и фес­тиваль щыIэу Ростов къалэ зэгуэр кIуауэ щытащ ди артистхэр, режиссёрхэр. Абы щагъэлъэгъуащ «ЩIыщIэ къэIэтар». Ар адыгэбзэм къи­зыгъэтIэсар Къэрмокъуэ Хьэмидщ. «ЩIы­щIэ къэIэтар» абы апхуэдизкIэ екIуу зэридзэкIати, урыс театрым зэрыщагъэувам нэхърэ адыгэбзэр нэхъ Iэрыхуэу, Шолоховым и лIыхъужьхэм нэхъ езэгъыу, нэхъ къекIуу къалъытащ.
СулътIан зэрыжиIэжымкIэ, сымаджэу къыщIэкIри, Шолоховыр абы щыгъуэ Ростов къэкIуэфауэ щытакъым. Арати, ар щыпсэу станицэм кIуахэщ. ЦIыху куэдым ягъэзэщIащ Щукарь и ролыр, абыхэм яхэтащ дуней псом щыцIэрыIуэ артистхэри. Ауэ псоми ар зэрагъэзащIэр дыхьэшхэн къудейуэт: къапсэлъым гупсысэ хамылъхьэу, зы штампым тету. Абыхэм я Щукархэр лIы цIыкIу зэкIэлъымыкIуэт, джэгуахэри лъахъшэт. Арати, тхакIуэшхуэм деж щыщIыхьэм, Щукарь и ролыр зыгъэзащIэ Алийр, лIы къуэгъу псыгъуэ кIыхьыр щилъэгъуам къэуIэбжьащ - и теплъэкIэ хуэзэртэкъым. СулътIан дэIэпы­къуурэ, спек­таклым щыщ зы Iыхьэ цIыкIу абы и пащхьэм щыджэгуахэщ.
«Партым сыхыхьэну сыкъэкIуат» жыхуиIэ сценэрат ар. Абы и кIэр зэриухыр мыпхуэдэущ: «Уэ пхуэдэ кхъахэжьхэр партым и щхьэфэм ириудэкIыну», - жиIэрт Нагульновым, къы­щIэгубжьэрти, къыщIиху­жырт. А псалъэр Токъуийм къыжриIа нэужь, мыдэ тридзэн фIэкIа умыщIэу Алийр къиIэтырти, игъэу­выжырт. ТIыхъужьым адэ­кIэ ищIэрат - IукIуэтырти: ­«Ы-ы-ы, имычэзууэ сыкъэкIуащ, иужькIэ сыкъы­щIыхьэн хуеящ», - жиIэрт и псалъэхэр зэпишу.
А псалъэхэр Шолоховым щызэхихам щыгъуэ­ и дыхьэшхри и гъы нэпс­ри зэхыхьэжауэ а зэ­ры­лъэ­рымыхьым хуэдэу къэ­тэджри, Алий IэплIэ къы­хуищIауэ щытащ.
- Алий цIыхушхуэщ, ады­гэр зэрыгушхуэщ. Псэууэ фIэкIа къэслъытэркъым. Сэ икъукIэ срипагэщ Алий и фэеплъу къызэрагъэпэща «УгушыIэнумэ, къеблагъэ!» зэхьэзэхуэм сэ згъэува спектаклхэм плIэнейрэ япэ увыпIэр къызэрыщахьам, - жеIэ Теувэж СулътIан.
ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрыр зыгъэбжьыфIа артист цIэ­рыIуэ, гушыIэ жанрым къы­хуигъэщIа ТIыхъужь Алий и цIэр лъэпкъ драмэ гъуазджэм и тхыдэм къыгуэхыпIэ имыIэу хэпщIащ, абы и джэгукIэр, и утыку итыкIэр, ­къигъэщIа роль хьэлэмэтхэр цIыхубэм гукъи­нэж ящыхъуащ. Ап­хуэдэу Алий ягу къинэжащ щыпсэуа хьэблэм, къалэм щекIуэкI жылагъуэ Iуэхухэм жыджэру хэ­лэжьыхьу, цIыхубэм пщIэ къыхуащIу, хуэныкъуэхэм чэнджэщ щхьэпэхэр яриту зэрыщытар.
Адыгэ театрым и артист Шыбзыхъуэ Басир зэгуэр жиIэгъауэ щытащ ТIы­хъужь Алий зэрахэмытыжрэ театрым зеиншафэ къы­теуауэ. Абы и мызакъуэу, адыгэ лъэпкъ псом дежкIи ар хэщIыныгъэщ.
Иджыри къэнащ ТIы­хъужь Алий щыджэгуа спектаклхэр, абыхэм я фэеплъ сурэтхэр, и лэжьэгъухэм, и Iыхьлыхэм, зыцIыхуу щытахэм я гукъэкIыжхэр. ТIы­хъужь Алий и цIэкIэ илъэс къэс къызэрагъэпэщ фестивалым мы гъэми па­щащ. Ар Ауанымрэ гушыIэмрэ я махуэм ирагъэхьэлIащ.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
