
ПсэзэпылъхьэпIэ лъэхъэнэ
Къэбэрдейм и IуэхукIэ Белград зэрыщызэгурыIуэрэ илъэс 274-рэ ирокъу
Истамбыл зэраубыд лъандэрэ (1453 гъэм щыщIэдзауэ), къаруушхуэ ягъуэтри, уэсмэн тыркухэм къуэкIыпIэмкIи къухьэпIэмкIи, ипщэкIи ищхъэрэкIи щызауэ хъуащ, я къэрал гъунапкъэхэм зрагъэукъуэдиин, я гъунэгъу лъахэхэр зыIэщIаубыдэн щхьэкIэ. ЩIэх дыдэ къехъулIащ ар абыхэм: тыркухэм я IэмыщIэ ихуащ Балкан, хьэрып щIыналъэхэр — Уэсмэн къэралыгъуэ лъэщ хъуащ. Аращ тхыдэр щыхьэт зытехъуэр.
Кавказми къещэ хъуа тыркухэр куэдрэ пылъакъым Куржым — абы и зэхуэдитIым нэхърэ нэхъыбэр персхэм къыIэщIахри езыхэм я лъэгум щIагъэуващ. Ардыдэр иращIащ Армениеми Азербайджанми.
Тхыдэм къегъэлъагъуэ зи гугъу тщIы зэманым (XVII-XVIII лIэщIыгъуэхэм) адыгэ лъэпкъхэр зыми зэрыIэщIэмылъар — ахэр ижь-ижьыж лъандэрэ къэгъуэгурыкIуащ я щхьэ хуитрэ я унафэр езыхэм ящIыжу. Зи лъэ ува тыркухэм адыгэ хэкури зыIэщIалъхьэн мурад ящIат, куэдрэ къыщIэзэуат абы, ауэ ар зэи яхузэфIэкIакъым — абы щыхьэт техъуэ щапхъэхэр щыгъунэжщ тхыдэм.
Тыркухэм къагурыIуэрт Кавказ Ищхъэрэм мыхьэнэуэ иIэр — ар зыIэрумыгъэхьауэ, Урысейм упэлъэщынутэкъым. Урысейри къыщIэзэурт Кавказым, ар тыркухэм я IэмыщIэ иримыгъэхуэн щхьэкIэ. Абы къыхэкIкIэ, къэралитIыр зэпэщIэувэн, куэдрэ зэзэуэн хуей хъуащ.
Тыркумрэ Урысеймрэ нэхъ зэпаубыдар Къэбэрдейрат — тIури щыгъуазэт абы къаруушхуэ зэрыбгъэдэлъым, Кавказ Ищхъэрэр къэбзэун мурад пщIамэ, псом япэрауэ, ар уи IэмыщIэ ибубыдэн зэрыхуейр.
Зи гугъу тщIы зэманым (XVII-XVIII) лIэщIыгъуэхэм Къэбэрдейр зыми IэщIэмылъ, зи щхьэ хуит къэралыгъуэу щытащ, и гъунапкъэхэр Псыжь къыщыщIэдзауэ Каспий тенджызым нэсу. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, Къэбэрдейр зыIэрызыгъэхьэ къэралыр Кавказ Ищхъэрэм тепщэ щыхъунут — арат Тыркумрэ Урысеймрэ Къэбэрдейр щIызэпаубыдар. МафIитIым я кум дэхуа нэужь, къэбэрдейхэр кIэи пэи зимыIэж зауэхэм хэхутэ зэпытащ, я хэкумрэ хуитыныгъэмрэ зыми зэрырамыгъэубыдыным хущIэкъурти.
Сыт хуэдэ щхьэусыгъуэ къагъуэтми, Къэбэрдейр зэпаубыдурэ, Тыркумрэ Урысеймрэ мащIэрэ зэзэуакъым, зэрытемыгъакIуэмэ, зэпикIуэтыжу, зэман дагъэкIыурэ, Iэщэр къызэхурахыжу. ИкIэм-икIэжым, 1739 гъэм къэралитIыр Белград щызэгурыIуащ: Къэбэрдейр зыми IэщIремылъ, абы и Iуэхуми и унафэми Тыркури Урысейри хремыIэбэ. КъэралитIым апхуэдэ зэгурыIуэныгъэ зэрызэращIылIэрэ мы гъэм фокIадэ мазэм илъэс 274-рэ хъуащ.
Урысеймрэ Тыркумрэ Белград зэрыщызэгурыIуамкIэ, Къэбэрдейр зи щхьэ хуит къэралу абы щыгъуэ ялъытащ, нэгъуэщIу жыпIэмэ, къэралитIым яку дагъэуващ, а тIур зэпэщIигъэкIуэтын щхьэкIэ. Езы къэбэрдейхэм зыри къеупщIакъым: фыарэзы Белград щытщIа унафэмкIэ, феувалIэрэ абы? Апхуэдэ упщIэм жэуап къыхуэгъуэтыгъуафIэ хъунутэкъым а зэманым: езы къэбэрдейхэм я акъыл зэтехуэртэкъым, зыр ипщэкIэ, зыр ищхъэрэкIэ плъэрт, пщыхэр гуп-гуп зэрищIыкIауэ, езыр-езырурэ зэщыхьэжурэ зэныкъуэкъурт, лIыфIыгъуэ зэримыгъахуэурэ.
Белград щызэращIылIа зэгурыIуэныгъэм фIы къахудэкIуакъым къэбэрдейхэм, къахуэщхьэпакъым ар, зауэри ящхьэщыкIакъым абы щхьэкIэ. Къэбэрдейм и «унафэмкIэ» зэгурыIуами, Тыркуми Урысейми щIачакъым, ар зы махуи тыншауэ пхужыIэнукъым — къэралитIри зэпымыууэ къедзэгъурт абы и гъунапкъэхэм, щэхуми нахуэми, и псэм къещэ зэпытт, Кавказ зауэр къэхъейуэ Къэбэрдейр мафIэлыгъэм хэхуэху («щхьэхуит» хъуауэ ялъыта Къэбэрдейращ илъэсищэкIэ екIуэкIа Кавказ зауэ гущIэгъуншэр щаублар — 1763 гъэм).
Пщыхэр зэщыхьэжурэ зэрызэныкъуэкъур къигъэсэбэпурэ («ахэр зэгуригъэIуэжын щхьэкIэ»), 1739 гъэм и ужькIи Урысейр къыхэIэбэрт Къэбэрдейм и Iуэхухэм — псалъэкIи IэщэкIи. Надир-шах 1744 гъэм и кIэм Дагъыстаным къихьа нэужь, ар щхьэусыгъуэ ищIри, урыс правительствэм Къэбэрдейм и гъунапкъэм дзэ къришэлIащ, ар 1739 гъэм Белград щызэращIылIа зэгурыIуэныгъэм емызэгъми. Къэбэрдейм къагъэкIуащ куржы пащтыхьыкъуэ Бакар (урысыдзэм къулыкъу щызыщIэ адыгэ пхъурылъхур), ТыркумкIэ еплъэкI пщыхэр «щIригъэгъуэжыныр» и пщэрылъу. Абы и фIыгъэкIэ Мэзкуу адыгэпщхэм я лIыкIуэ кIуауэ щытащ, урыс пащтыхьым зэрыхуэпэжым щыхьэт техъуэн щхьэкIэ. Тыркухэм ар къыщащIэм, Истамбыл дэс урыс лIыкIуэм къегиящ, «зыкъыхуагъэгусащ», фи псалъэм фытетыжкъым, жари. Езы тыркухэри тетыжтэкъым Белград щата псалъэм: зэуакIуэ къемыжьэми, Къэбэрдейм тIасхъэщIэххэр къраутIыпщхьэрт, пщыхэр дашэхын, ахэр Урысейм къыбгъэдашын щхьэкIэ. ТIасхъэщIэххэми къыщынэртэкъым тыркухэм Къэбэрдейм къраутIыпщхэр: IэщэкIэ зэщIаузадэрти, зэуакIуэ къагъакIуэрт абыхэм я IэмыщIэ илъ кърым тэтэрхэр.
Тыркухэм къызэщIагъаплъэурэ, 1739 гъэм и пэкIи и ужькIи Къэбэрдейм куэдрэ къытеуащ кърым хъанхэм я дзэр.
Кърым хъан Къаплъэн-Джэрий и дзэр 1708 гъэм щызэхакъута зауэм (Къэнжал зауэкIэ зэджэм) увыпIэшхуэ щеубыд Къэбэрдейми Кавказ Ищхъэрэми я тхыдэм. А зауэр Къэбэрдейм зэрыщекIуэкIамрэ кърымыдзэр абы зэрыщызэхакъутамрэ теухуа тхыгъэ куэд къызэранэкIащ XVIII-XIX лIэщIыгъуэхэм псэуа авторхэм.
Къэбэрдейм къытеуэн щхьэкIэ, Къаплъэн-Джэрий минищэм нэблагъэ дзэшхуэ къришэжьащ. Урысейм Хамэ къэрал IуэхухэмкIэ и коллегием 1748 гъэм зэрыщатхамкIэ, «мы гъэм илъэс плIыщI мэхъу кърым хъаныр Къэбэрдейм зэуакIуэ зэрыкIуэрэ; хъаным дзэшхуэ щIыгъуащ. Къэбэрдейхэм бий мин щэщI зэтраукIащ; абыхэм къелар и гъусэу, хъаныр щIэпхъуэжащ».
Къэнжал зауэм къыщахьа текIуэныгъэм и фIыгъэкIэ, Къэбэрдейр зэрыщхьэхуитауэ къэнэжащ, зэрыпхъуакIуэхэм я IэмыщIэ ихуакъым гъунэгъу лъэпкъхэри.
Кърым хъаным и дзэр Къэбэрдейм зэрыщызэхакъутам и хъыбарыр жыжьэ нэсащ, абы и ужькIэ Кърымым и пщIэри ехуэхащ, и къарури щIэкIащ. ар, шэч хэмылъу, къахуэщхьэпащ Ищхъэрэ зауэм (1700 — 1721) хэт урысхэми. Урысейм зауэ къезыщIылIа швед пащтыхьыр куэдкIэ ящыгугъырт тырку сулътIанымрэ кърым хъанымрэ, ауэ кърымыдзэр Къэбэрдейм щызэхакъута нэужь, тэтэрхэри тыркухэри шведхэм ядэIэпыкъужыфакъым.
Къэнжал зауэм и ужькIэ Къэбэрдейм и пщIэр лъагэ хъуащ, Тыркуми Урысейми къагурыIуащ абы зэрызихъумэжыфын къару зэрыбгъэдэлъыр, зыми и IэмыщIэ зрилъхьэн мурад зэримыIэр. Дауи, Тыркуми Урысейми ар къамылъытапIэр иIакъым Белград трактатыр щызэращылIэм щыгъуэ.
Тырку сулътIанхэм я Iизын хэмылъатэмэ, кърым хъанхэм Шэрджэсри Къэбэрдейри тегушхуэгъуафIэ ящIынутэкъым, адыгэхэм къаруушхуэ зэрабгъэдэлъым фIыуэ щыгъуазэти. Къэнжал зауэм и пэкIи и ужькIи кърым хъанхэр зыушту щытар тырку сулътIанхэрщ. Къаплъэн-Джэрий и дзэм тырку аскэр миниплIым щIигъу хэтащ, абыхэм ящыщ пщIы бжыгъэщ къэбэрдейхэм къелар. Истамбыл дэс урыс лIыкIуэм етх: «Тыркухэр къигъэлыбащ шэрджэсхэм (къэбэрдейхэм. — Ред.) тэтэрхэр къы-зэрыхагъэщIам, ягу темыхуэххэр Керчь пэщэ Муртэза щIыгъуа янычархэр (тырку зауэлIхэр) шэрджэсхэм зэраIэщIэкIуэдарщ». Урыс лIыкIуэм Мэзкуу къызэритхамкIэ, «янычар дзэшхуэ хым зэпрашу Тэман яшэну я мурадщ, кърым тэтэрхэм ящIыгъуу шэрджэсхэм ирагъэзэуэн щхьэкIэ».
Кърым хъанхэр зэуакIуэ зэи къежьакъым тырку аскэрхэр къыщIамыгъуауэ. Абыхэм адыгэхэм къращIылIэ зауэхэр зэпыуакъым Кърымыр Урысейм и IэмыщIэ ихуэху; Белград щызэращIылIа трактатри щIэх дыдэ ящыгъупщэжауэ щытащ Iэджэ щIауэ ди псэмрэ ди хэкумрэ къещэ зэрыпхъуакIуэ къанлыхэм…
Уэшх блэкIам щIакIуэ кIэлъащтэжыркъым. Белград трактатым и ужькIэ насыпыншагъэ куэдым хэхуащ Къэбэрдейр. Хэт ар зи лажьэр? Нобэ абы жэуап ептыну нэхъ тыншщ. Насыпыншагъэ Iэджэ къыдэкIуащ лIакъуэлIэшхэр зэрызэгурымыIуэм — гуп зыбжанэ зращIыкIауэ Темрыкъуэ и зэман лъандэрэ къэгъуэгурыкIуэхэм. Абы и зэранщ Къэбэрдейр гуащIэмащIэ, тегушхуэгъуафIэ хъуауэ Кавказ зауэм зэрырихьэлIар. Ар яубла нэужь, урыс пащтыхьым и дзэпщхэм щIэх дыдэу «зыщагъэгъупщащ» Урысеймрэ Тыркумрэ Белград щызэращIылIа трактатыр. Кавказ зауэр яублэри, пащтыхьым и дзэпщхэм лъы мащIэ щагъэжакъым Къэбэрдейм: зэгуэр мелуан ныкъуэ хъууэ щыта къэбэрдейхэм XIX лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэм къахэнэжар мин 40-м щIигъужакъым. Зауэм хисхьэпар Псыжь ис адыгэхэрщ — мащIэ дыдэщ абы и ужькIэ хэкум къинэжар.
Темрыкъуэ зэрыщIэлъэIуам ипкъ иткIэ, Тэрчрэ Сунжэрэ щызэхэхуэм деж пащтыхь Иван IV къалэ-быдапIэ щаухуэну унафэ ищIат. Ар ягу техуакъым тырку сулътIанми кърым хъанми — абы щыхьэт тохъуэ Урысейм и архивхэм къыхэна материал куэд.
Кърым хъан Долэт-Джэрий 1567 гъэм фокIадэ мазэм пащтыхь Иван хуитхащ:
«Дэ зэхэтхащ Тэрч Iуфэ къалэ зэрыIуфщIыхьар. Шэрджэсхэр, дэ, Джэрий хъанхэм, ди IупэфIэгъущ, къалэмкIэ уэ уи мурадыр шэрджэсхэр тпэIэщIэ пщIыну аращ…»
Кърымым щыIэ урыс лIыкIуэ Нагов А. Ф. 1569 гъэм щэкIуэгъуэ мазэм Мэзкуу нигъэсащ хъан Долэт-Джэрий къыжриIа псалъэр:
«Фи пащтыхьым Тэрч Iуфэ къалэ щиухуэн мурад зэрищIам и хъыбар зэхэсхащ. Ныбжьэгъугъэрэ къуэшыгъэкIэ къызбгъэдэтын мурад абы иIэмэ, Тэрч Iуфэ къалэ щремыухуэ. Ар ищIэмэ, фи пащтыхьым бгы хуэдиз дыщэ къызитами, секIужынукъым, игъащIэкIэ згъэбиинущ…»
Пащтыхь Иван кърым хъан Долэт-Джэрий 1568 гъэм щIышылэ мазэм хуитхащ: «Тэрч Iуфэ къалэ щыдухуэн мурад тщIамэ, ар Темрыкъуэпщым и лъэIум къыхэкIащ. Жагъуэгъур и куэдщ Темрыкъуэпщым, ар и жагъуэгъухэмрэ и бийхэмрэ ящытхъумэн папщIэщ къалэ хуэдухуэн мурад щIэтщIар, ар зыкIи зэран къыхуэхъунукъым кърым хъаным…»
1570 гъэм бадзэуэгъуэ мазэм и 15-20-хэм Тырку уэзирышхуэ Маамэт-пэщэ хуэза нэужь, урыс лIыкIуэ Новосильцев Иван Мэзкуу къитхащ:
«Пащэр къызэупщIащ: ди щIым къалэ щхьэ кърищIыхьрэ фи пащтыхьым? Абы сыщIэупщIэн хуейуэ си пщэ кърилъхьащ ди сулътIаным.
Иван (Новосильцевым) жиIащ: «Ди пащтыхьым Тэрч Iуфэ къалэ щIыIуищIыхьыр Темрыкъуэпщым и лъэIукIэщ, абы и пхъур и щхьэгъусэщ ди пащтыхьым. И жагъуэгъухэмрэ и бийхэмрэ псэугъуэ къратыркъым Темрыкъуэ, къытеуэурэ яхъунщIэ, и цIыхухэр зэтраукIэ. Темрыкъуэ и лъахэрщ къалэ здращIыхьар, Къэбэрдейм я пщышхуэщ Темрыкъуэ, абы къыщхьэщыжын хуейуэ елъытэ ди пащтыхьым».
Пащэм жиIащ: «А лъахэри, Шэрджэсри, Къумыкъури, Кърымщэмхъалри ди IэмыщIэ илъщ игъащIэ лъандэрэ, ди динри зыщ. Аращ цIыху ныщIигъэкIуар — къалэр здаухуа щIыпIэр зригъэлъагъун щхьэкIэ».
Иван жиIащ: «Къэбэрдеймрэ Беслъэнеймрэ верст 500-кIэ зэпэжыжьэщ, Къэбэрдейр Темрыкъуэ фIэкI зыми IэщIэлъкъым, ар фи жьауэм щIэт шэрджэсхэм ящыщкъым…»
Тырку сулътIанымрэ кърым хъанымрэ къыщытракъузэм, Темрыкъуэ и лъэIукIэ урыс пащтыхьым Тэрч псым и Iуфэм (абы Сунжэ щыхэхуэм деж) IуищIыхьа къалэ-быдапIэр икъутэжын хуей хъуащ. АбыкIэ пащтыхьым хъыбар иригъэщIащ тырку сулътIан Селим (1571 гъэм гъатхэпэ мазэм). Темрыкъуэ дунейм ехыжа нэужь, абы и бынхэм, и телъхьэ пщыхэм я лъэIукIэ Тэрч, Сунжэ псыхэм я Iуфэм нэгъуэщI къалэ-быдапIэ зыбжани щаухуащ урысхэм — 1578, 1590, 1630, 1651 гъэхэм, ауэ ахэр куэдрэ щытакъым: тырку сулътIанхэмрэ кърым хъанхэмрэ щышынащ Къэбэрдейм иращIыхь къалэхэм. Абы и щхьэусыгъуэри гурыIуэгъуэт: а къалэхэм Урысеймрэ Къэбэрдеймрэ нэхъри благъэ зэхуащIынкIэ ди бийхэр игъэгузэват.
Урысейм фIэкI Къэбэрдейм нэгъуэщI плъапIэ зэримыIэр хьэкъыу зыпхыкIа пщы губзыгъэхэм ящыщащ ХьэтIохъущокъуэ Исмел и адэри — Темрыкъуэ. Ар Урысейм и телъхьэ пщы Iущт, ауэ урыс дзэпщхэм Къэбэрдейм щызэрахьэ лейр щилъагъум, Тыркумрэ КърымымкIэ еплъэкI хъуауэ щытащ, хьэж ищIауэ къыщигъэзэжым, Кърымым къыщызэтеувыIэри, Темрыкъуэ абы зыщиIэжьащ, Iэщэ къыздишэри къэкIуэжащ, Къэбэрдейр Тыркумрэ КърымымкIэ «ириIуэнтIэкIын» мурад иIауи къыщIэкIынущ. Къэбэрдейм къихьэжа нэужь (1771 гъэм и ужькIэ), Темрыкъуэ хуэм-хуэмурэ къыгурыIуащ Хэкур Тыркуми Кърымми я IэмыщIэ иплъхьэ зэрымыхъунур. Аращ и къуэм, Исмел, Урысейм кIуэн, абы щIэныгъэ щызригъэгъуэтын хуейуэ унафэ щIыхуищIар — нэрылъагъут къэбэрдейхэм Урысейм фIэкI нэгъуэщI плъапIэ зэрамыIэр. ИлъэсипщIым нэблагъэкIэ щеджащ Исмел Урысейм, дзэм къулыкъу щищIащ, урыс-тырку зауэхэм хэтащ, Измаил быдапIэр къыщащтэм щыгъуэ зэрихьа лIыгъэм папщIэ Георгий орден къратащ. Александр Езанэр пащтыхь хъуа нэужь, Исмел 1801 — 1804 гъэхэм Бытырбыху щыIащ, къэрал Iуэху и пщэ къыдалъхьауэ. Урысей къалащхьэм щыдэсми, ХьэтIохъущокъуэ Исмел и нэIэ тригъэкIакъым и хэкум. Къэбэрдейм и Iуэхур хэплъэгъуэ хъуат а зэманым: урыс дзэпщхэм зэрахьэ лейр ягу темыхуэу, пщы, лIакъуэлIэш, уэркъ куэдым зыкъаIэтат, жылэр гуитIщхьитI хъуат. Iуэхур абы нэсауэ, ХьэтIохъущокъуэ Исмел 1804 гъэм Къэбэрдейм къихьэжащ. Къэбэрдейм и унафэр шыбгъэрэ сэшхуэкIэ ящIын мурадым къыщIэтэджахэм япэуври, Исмел хузэфIэкI псори илэжьащ, «псэм нэхърэ нэхъ игъэлъапIэ хэкур» мафIэм къыхишын щхьэкIэ.
Дунейм тетыху ХьэтIохъущокъуэ Исмел зыхуэлэжьар Урысеймрэ Къэбэрдеймрэ яку мамырыгъэ дэлъхьэнырщ, адыгэхэр щIэныгъэмрэ зыузэщIыныгъэмрэ я гъуэгум тешэнырщ. А гупсысэхэращ Исмел Урысейм и лIыщхьэхэм я пащхьэ ирилъхьа тхылъхэм («Краткое описание жителей горских Черкес», «Записки о жителях Кавказа», н.) лъабжьэ яхуэхъуар. А тхылъхэм зэрыщыжиIэмкIэ, Къэбэрдейм и Iуэхур къыщызэщIэплъар Кавказ линиекIэ зэджэр яухуа нэужьщ: абы и зэранкIэ Къэбэрдейм щIы куэд фIэкIуэдащ, бгырысхэр вакъэ зэв ирагъэуващ — аращ пщыхэми, уэркъхэми, зэрылъэпкъыуи ягу темыхуар. Къэбэрдейм яфIэкIуэда щIыр къратыжыпхъэщ, дзэпщхэмрэ къулыкъузехьэхэмрэ къэбэрдейхэм ижь-ижьыж лъандэрэ къадэгъуэгурыкIуэ лъэпкъ хабзэхэм хэIэбэ хъунукъым, Урысейм и IэмыщIэ зралъхьа нэужьи къэбэрдейхэм я лъэпкъ Iуэхухэр езыхэм зэфIахыжын хуейщ — абыкIэ пэрыуэгъу къахуэмыхъумэ, Къэбэрдейр Урысейм къыбгъэдэкIынукъым. Нэхъ белджылыуэ жыпIэмэ, Къэбэрдейм автономие гуэр иIэну игъуэ хъуат — акъылышхуэрэ щIэныгъэ куурэ уиIэн хуейт, а зэманым апхуэдэ гупсысэм уи щхьэр нэсын папщIэ.
КЪЭРМОКЪУЭ Хьэмид.
Уадыгэным къикIыр
Адыгэу нобэ ущытыныр гугъущ,
Адыгэу нобэ упсэуныр хьэлъэщ.
Зэманыр жырри зыгъэщащэ гухъущ —
Абы екъутэр цIыхум и щэн-хьэлыр.
Абы пэлъэщкъым лъэпкъми и къарур.
ИгъащIэкIэ хабзэфI зэрихьэгъахэр,
Зэхекъутэжри ди зэман ерум,
ХуэнщIей пэлъытэу яхепхъэжыр гъэхэм.
Адыгэ цIыхури мэхъу кIуэ пэтми жьгъей,
Хъанцэгу и къуршрэ и тенджызу псынэр,
ЩхьэхуэфI гухэлъым ар иронэщхъей,
ЛъэпкъкIуэд зэрыхъур имылъагъуу
и нэм.
Ди щIэблэр едэIуэжкъым къэзылъхуам,
Еплъыжкъым ди цIыхубзхэр я нэмысым,
Фадэм и пщылIыпIэ зэрыхуам
Ди щIалэхэр ехьыж, игъуэ нэмысу.
Iыхьлыгъэр куэдым къызэрапщыр
мылъкущ.
ЦIыху уасэр къызэрабжыр и лэжьапIэрщ,
Iиманыншагъэр ямыщIыж емыкIу,
Нэмыплъи хуамыщIыж зимыIэм напэ.
ЕщIыфыр япэ къэсым хэутэн,
Лъэпкъыбзэу илъэс минхэм я уэсятыр,
ПлъэмыкIыу бгъэшынэн е бгъэукIытэн,
Адыгэ щIыхьыр пфIыхаутэ ятIэм.
Апхуэдэу щыхъукIи, лъэпкъ ягъэпудам
ДэщIыну зи гум къэкIыр зырызыхэт,
Хэт илъэс кIуахэм игу ираудащ,
Хэт и щхьэр лъэпкъ гукъеуэ хэмытыххэ.
Адыгэу нобэ ущытыныр гугъущ,
Ауэ сыт щыгъуэт щыщытар ар тыншу,
Къэвгъуэтыт тхыдэм зэ щищIыж ди гугъу,
Ди гъащIэр тхьауэ дэ къэзэуатыншэу!
Щалъхуати, и мыгъуагъэу, жэнэт хэку,
Яхуэхъури бийхэм ар хьэ зэрышхыпIэ,
НэщIэбжьэ куэдхэр щIагъэкIащ и нэгу,
Ди лъэпкъ бэшэчу лIыхъужьыгъэ зи бэм.
И тхыдэ кIыхьу къызэринэкIам,
Ар куэдрэ ихуэгъащ псэзэпылъхьэпIэ,
Имыгъуэтыжу, уеблэмэ, щIэлъхьэпIэ,
И быну хамэ Iэщэм къиукIар.
Къэхъуащ монголхэм ар щапэщIэта,
Зы фэбжь кърахмэ, щащIэу ярихыжу,
ГуIэжу Лабэ Iуфэ щыIута,
Сабийхэр псыхьэлъахуэу къыхихыжу.
АрщхьэкIэ, хуэмызами сыт махуей,
Абы игъэпудакъым зыкIи и щхьэр,
И Хэкур къигъэнэн щыхъуами хуей,
Яхуэувакъым ар лъэгуажьэмыщхьэу.
Адыгэу нобэ ущытыныр гугъущ,
Адыгэу нобэ упсэуным къикIыр,
Ди тхыдэ гуауэу фхуэсщIыжам зи гугъу,
И напэ къэс унэджысынырщ и кIэм.
Ирехъу гуфIэгъуэ е гухэщI ирехъу,
Абы ухущытынырщ ухуэфащэу,
Уи напэм ену уи гур хурырегъу,
Уи махуэ къэсыхун цIыхугъэ бащэу.
Уадыгэныр мыгурыфI-гурей,
Зи уэлиигъуэм фIэфIмэ — улъэпкъыпсэу,
Адыгэу хъуам тралъхьэмэ тезыр,
IэщIыб пщIыжыну уи анэдэлъхубзэр.
ПIурылъу зы бзэ, узэдису зыщI,
Хьэлэлу къыщыптепсэкIэ зы дыгъэ,
Адыгэу упсэуным къикIыр зыщ —
Уадыгэну къыпкъуэкIынырщ лIыгъэ.
Бемырзэ Мухьэдин.
Адыгэхэм къытхужаIахэр
Абыхэм (шэрджэсхэм) къапэлъэщын щыIэнутэкъым, зэгурыIуэрэ зы дзэпщым и унафэм щIэувэтэмэ.
Барбаро Иосафат.
(Венецие). 1441 гъэ
Адыгэм деж еблэгъа хьэщIэр къыщIыхэщтыкIын щыIэкъым — ар быдапIэм ис пэлъытэщ: и хьэщIэр ихъумэурэ, бысымым и гъащIэр итыфынущ. ЩригъэжьэжкIэ, шу гъусэ хуимыщIауэ бысымым хьэщIэр гъуэгу тригъэхьэжынукъым. Гъуэгу тригъэхьэжа хьэщIэм зыгуэр къыщыщI хъужыкъуэмэ, абы илъ имыщIэжауэ, адыгэр етIысэхынукъым.
Паллас Петр-Симон.
(Германие). 1793 гъэ
КъыдгурыIуэн хуейуэ къызолъытэ
Илъэсищэрэ плIыщIрэ бгъурэ мэхъу Урыс-Кавказ зауэр зэриухрэ. Дэтхэнэ зы зауэми хуэдэу, абы хэта лъэпкъхэм къахуихьащ пхужымыIэн хуэдиз гузэвэгъуэрэ тхьэмыщкIагъэрэ. Псом хуэмыдэу хэщIыныгъэшхуэ игъуэтащ адыгэ лъэпкъым. Илъэс куэд- кIэ ужьыхакъым а зауэм и лыгъэр. Абы, псыдзэ пэлъытэу, цIыху минищэ зыбжанэ Хэкум ирилъэсыкIащ.
Зэгуэр щIэращIэу щыта Хэкур нобэ кхъэм хуэдэщ, бгы лъапэхэм къытена жылагъуэ мащIэхэр щыплъагъукIэ, уи гум зыкъыдегъазэ», — итхыгъащ а гукъутэгъуэр зи нэгу щIэкIам. Нобэ дэ дызоупщIыж: сыт ар къызыхэкIар, сытыт и щхьэусыгъуэр, бгырыс минищэ Iэджэр щхьэ техьэн хуей хъуа а гъуэгу мыгъуэм, щхьэ ди натIэ хъуа а насыпыншагъэр? Абы и жэуапыр зыкъом мэхъу.
Нэхъыщхьэр, дауи, Кавказ Ищхъэрэр зыубыдар абы исахэм зыкIи зэрыхуэмеярщ. Зи цIыхущхьэр, зи хуитыныгъэр, зи щIыр, зи мылъкур зыфIэкIуэдахэм кIэ зимыIэж залымыгъэм нэхърэ хамэщIри нэхъ къащтащ.
Къэралыгъуэжьхэм дунейр щызэпагуэшыж лъэхъэнэти, зи хуитыныгъэм папщIэ зи псэр зытыну бгырысхэр яку дэкIуэдащ дунейр зэпэзыгуэшыж зэрыпхъуакIуэ- хэм.
Бгырысхэм Кавказ зауэм къахуихьа насыпыншагъэм хуэдэ зи натIэ хъуа лъэпкъ къыщыгъуэтыгъуейщ цIыху цIыкIум и тхыдэм. А зауэм зи фейдэ къыхэкIар Урысеймрэ Оттоман империемрэщ: урыс пащтыхьым и IэмыщIэ ихуащ къэхъугъэм я нэхъ дахапIэ щIыналъэр, тырку сулътIаныр хэуныкIащ бгырысхэм я насыпыншагъэм.
Пащтыхь залымым и дзэзешэхэм бгырыс лъэпкъхэм иращIылIа зауэ гущIэгъуншэм и бийуэ къэуващ Урысейм ис лIыфI Iущ Iэджэ. Абыхэм ябзыщIыртэкъым бгырысхэм лей зэрырахыр. Пэи кIэи зимыIэ лъыгъажэм урыс лъэпкъми бгырыс цIыхубэми я фейдэ хэлъакъым: тIури хэкIуадэрт а зауэм, тIури къулейсыз хэхъухьырт. Кавказ зауэр урыс пащтыхьым езым и цIыхум ирищIылIа щIэпхъаджагъэ ин дыдэщ.
Бгырысхэм зы махуи Урысейм ягу Iей хуилъакъым. Абыхэм урыс цIыхубэм Iэщэ къыхурахын дэнэ къэна, Урысейм и хуитыныгъэм папщIэ лъы ягъажэу, гузэвэгъуэм зэрыгъуэту къызэдэгъуэгурыкIуащ.
Адыгэхэр щыпсэууэ щыта щIыналъэм тес дэтхэнэ зыми ищIэн хуейщ икIи къыгурыIуапхъэщ ди лъэпкъым и тхыдэ къызэринэкIар. Ар зэрищIэмрэ къызэрыгурыIуэмрэ елъытащ нобэрей ди гъащIэр мамыру щыты- ныр.
Ауэ апхуэдиз гугъуехь пылъу зэтеува мамырыгъэр, ди жагъуэ зэрыхъущи, зэтезыкъутэну хэтхэр ноби щыIэщ.
Хэт и унафэми гурыIуэгъуэкъым, ауэ адыгэм адыгэ еукIыж, муслъымэным муслъымэнылъ игъэжэну Iэщэ кIакхъу щIечыф. А бзаджащIэхэм щхьэ къагурымыIуэрэ ар къэхъугъэм я нэхъыкIэу зэрыщытыр?
Ди республикэм ис лъэпкъхэм я зэныбжьэгъугъэр, къуэшыгъэр зыкъутэну хэтхэм я гуращэр къызэпыудын хуейщ.
Дэтхэнэми я зэхуэдэщ мы дунейр — псори техуэнущ, зыр зым имылIмэ, зыр адрейм емыпэгэкIмэ, зым и гуащIэкIэ адрейр мыпсэумэ. Ар дигу илъын хуейщ, зы дунейм дыщытеткIэ.
Лъэпкъым и бзэм, и хабзэ дахэм, и тхыдэм дребжьыфIэ ди щIыналъэр. Абыхэм нэхърэ нэхъ лъапIэ зэрыщымыIэр хьэкъыу япхыкIауэ щIэблэр къэгъэтэджын хуейщ.
ШЭШЭН Людмилэ.
Аушыджэр къуажэ
