Куэд зыхузэфIэкIа икIи зылъэгъуа
Мамхэгъ СулътIан Исмел и къуэм
и ныбжьыр илъэс 90 ирокъу
Мамхэгъ СулътIан 1928 гъэм Арщыдан къуажэм Мамхэгъ Исмелрэ Лакъунхэ япхъу Гуащэнэрэ я унагъуэм къыщалъхуащ. Ар зэман бзаджэт: цIыхухэр хэкум ирагъэкIырт, «кулак» зыфIащахэм я щIы Iыхьэхэр къытрахырт, нэгъуэщI лейхэри зэрахьэрт. Илъэситху фIэкIа мыхъуу СулътIан и адэр дунейм ехыжащ, илъэсиплI дэкIри и анэри лIащ. Апхуэ-дэу СулътIанрэ и шыпхъу Ленэрэ ибэ хъурей хъуахэщ. Ипэ щIыкIэ щIалэ цIыкIур и адэм и унэу щытам къыщызэIуаха школым кIуэн иригъэжьат, арщхьэкIэ и анэр зэрылIэу ари къигъэнэжащ.
Мамхэгъ СулътIан и щIэблэм яхэсщ.
Зауэр къыщыхъеям СулътIан и къуэшхэм я деж КъалэкIыхьым щыпсэурт. ЩIалэхэр дзэм дэша иужь, СулътIан и анэм и благъэхэм я деж гъуэрыгъуэурэ щыIащ. Аруан къуажэм щыпсэу и анэ шыпхъум деж кIуауэ, и ныбжьыр илъэс 14 фIэкIа мыхъуу, танкхэр къэзыгъэувыIэн щIытIхэр зыщIахэм яхэтащ. И сабиигъуэм зыхэплъа бэIутIэIухэм щыщу мыри жеIэж: «Офицерхэм мызэ-мытIэу гъуэгугъэлъагъуэ сахуэхъуащ. Абыхэм ящыщ зы лейтенант нэхъыщIэ гуэрым и гупыр Къэщкъэтау къуажэм нэс сшат. Куржым кIуэ гъуэгур къалъыхъуэу арат. АпхуэдизкIэ къысхуэарэзыти, фIыщIэ лей къызэрысхуищIыным хущIэкъуу, си хэщIапIэр итхри и шырыкъу лъапщэм дигъэзэгъат, зауэр иухмэ Iэмал имыIэу къэкIуэну жиIэри. Сыкъигъэгугъат си лIыгъэм и хъыбар зыхуэIуэтапхъэхэм я деж нигъэсыну. Зауэ нэужьым сэ абы зыкъомрэ сыпэплъащ, ауэ къэкIуакъым. ХэкIуэдагъэнщ, армыхъуамэ щIа-лэ цIыкIум ирита пса- лъэм епцIыжыфыну лIым ещхьтэкъым ар».
Нэмыцэхэр жылэм дэкIыжа иужь, СулътIан хэкIуэдэным зымащIэщ иIэжар. А махуэм теухуауэ игу къегъэкIыж: «Ар къыщыхъуар 1943 гъэращ. Шыгум изу дису щIалэщIэ гуп мэкъуауэ дыкIуэрт. Ди къэувыIэгъуэхэм ящыщ зым щIалэ цIыкIу гуэрым гранатэ къигъуэтащ. Дежьэ-жа иужь абы ириджэгуу- рэ къызэрыуэным зэрымыщIэкIэ хуигъэхьэзыращ. «ХыфIэдзэ! Шыгум фепкIи щIым фыгъуэлъ!» — жысIэри сыкIиящ. Хунэсахэр, фэбжь ягъуэтами къелащ, тIур иукIащ. Зыр нэф хъуат, и Iэри и лъакъуэри пиудат, апхуэдэу и ныбжьыр хэкIуэтэхуи псэуащ».
А къэхъукъащIэм иужькIэ СулътIан Къэрэгъэш къуажэм дэс и анэ шыпхъум и деж щыпсэуащ. ЗауэфI зэрыщымыIэри, абы и лъэужьыр илъэс куэдкIэ зэрымыгъущыжри нэсу зыхимыщIам си Iуэхущ абы. А жылэм къыщыщыщIа зы Iуэху игу къегъэкIыж Мамхэгъым. «ГъущI кIапэлъапэхэм хэпэщэщыхьу хэс щIалэ цIыкIухэм сащыблэкIым, гу лъыстащ абыхэм ящыщ зым гранатэр къэзыгъауэ Iэмэпсымэр зэриIыгъым. НапIэзыпIэм ар къыIэщIэзудащ, жыжьэу Iуздзын хьисэп сиIэу, арщхьэкIэ къысIэщIэуэри си Iэ сэмэгум и Iэпхъуамбэхэм я ныкъуэхэр пиудат. Госпиталым сашащ. Абы щызэхызох дохутырым си Iэбэлагъыр пыхын хуейуэ сымаджэщым сызыша си Iыхьлым къыжриIэу. Дэнэ къисхами сщIэркъым къару, етIуанэ къатым и щхьэгъубжэмкIэ сыкъыдэпщри, си анэ шыпхъум и деж сыкъэкIуэсэжат. Къуажэ фельдшерым и деж сишащ абы икIи операцэ хэмыту си Iэр игъэкIыжауэ щытащ».
Зэрынэрылъагъущи, текIуэныгъэр къэзыхьар сэлэтхэмрэ дзэзешэхэмрэ я закъуэкъым, а зэманым лэжьахэмрэ абыхэм щIэгъэкъуэн нэс яхуэхъуу щыта ныбжьыщIэхэмрэ я Iыхьэшхуи хэлъщ. СулътIан хузэфIэкIам къыпэкIуэу къыхуагъэфэщауэ щытащ «1941 — 1945 гъэхэм екIуэ-кIа Хэку зауэшхуэм и гуащIэу хэлъым папщIэ» медалыр. А щIыхь дамыгъэм ехьэлIа зы гукъэкIыж иIэщ Мамхэгъым. «Зауэ нэужьым ирагъэжьат фронтым Iут сэлэтхэр зыхуей хуэгъэзэным зи къару езыхьэлIа цIыхухэр ирагъэлъапIэу дамыгъэхэр ирату, — жеIэж СулътIан. — Си лэжьапIэм и нэхъыщхьэм ищIэрт зауэ зэманыр си дежкIэ хьэлъэу зэрыщытар икIи, сызэрыныбжьыщIэми емыплъу, медалыр схуэфащэу къи-лъытэри, тхылъхэр игъэхьэзырат. ГъэщIэгъуэн сщыхъуат си къуэшым абы теухуауэ жиIар: «Сыт щIалэжь цIыкIум медаль зэрищIынур? ЛIыжь гуэрым ефти нэхъыфIщ». А зэманым апхуэдэ щIыкIэкIэ сыкъэнащ медалыншэу. Илъэс зыбжанэ дэкIыжу лIыпIэ сиува иужь, сыщIалэ цIыкIуу схузэфIэкIам къыпэкIуа а дамыгъэ дыдэр къызатащ».
1943 гъэм къыщыщIэдзауэ СулътIан щылэжьащ «Заготзерно»-м Бахъсэн щиIэ и къудамэм экперт-кладовщикыу, и благъэхэм я деж щыпсэууэ. ИтIанэ, 1947 гъэм щегъэжьауэ Налшык и лесхозым учётчик-кладовщикыу щыIащ. Илъэсибл класс къудейр къимыухами, СулътIан бжыгъэхэм фIыуэ хэзагъэрт. Зэгуэр къыхуихуащ Гундэлэн дэт шэ заводым и бухгалтерием и лэжьыгъэр зэтригъэувэну. Уеблэмэ бухгалтеру щылэжьэну къыхуагъэлъэгъуат, арщхьэкIэ, щIэныгъэ зэримыIэм къыхэкIыу, Iуэхум пэрыхьэфакъым. Налшык щылажьэу Совет Армэм ираджэри, гъущI гъуэгу дзэм хэхуащ. Мыбыи гу къыщылъатащ Мамхэгъым и зэфIэкIым икIи командир нэхъыщIэхэр щагъэхьэзыру Ярославль дэт курсхэм щрагъэджащ, финансхэмкIэ къудамэм и унафэщIым и къуэдзэу щытащ, Петергоф къалэм казначейуэ щылэжьащ. Полкым и командирым дзэ училищэм щIэтIысхьэну къыхуигъэлъэгъуа щхьэкIэ, и Хэку къигъэзэжмэ нэхъ къищтащ.
Дзэм къикIыжу зыбжанэрэ лесхозым щылэжьэжа иужь, СулътIан мурад ищIащ Гундэлэн къыщыхуагъэлъэгъуауэ щыта къулыкъум и къару щеплъыжыну. ЯпэщIыкIэ расчётнэ къудамэм и бухгалтеру, итIанэ шэ къэщэхунымкIэ инспектор нэ-хъыжьу щытащ. А зэма-
ным Тырныауз къалэр КъАССР-м хагъэкIри Куржы ССР-м иратати, гугъу хъуат Гундэлэн шэр къыдебгъэшыну. СулътIан и закъуэ хузэфIэкIащ а дипломатие-экономикэ Iуэхур зэфIихын. Абы гу лъитащ КПСС-м и райкомым и япэ секретарь Къущхьэ Умар. Бухгалтер хъарзынэми, хуэфэщэн щIэныгъэ зэримыIэр къыщищIэм, Къущхьэм ар игъэкIуащ Ставрополь къалэм икIи абы фIы дыдэу къыщиухащ бухгалтерхэр щагъэхьэзыр курсхэр, уеблэмэ КПСС-м и кандидату къэкIуэжащ. Мыгувэу СулътIан хагъэхьащ коммунист партым, шэ заводым и бухгалтер нэхъыщхьэ ящIащ. И лэжьыгъэм епхауэ иIа ехъулIэныгъэхэм папщIэ абы и цIэр иратхауэ щытащ «ЩIыхь тхылъым». Абы щыгъуэми иужькIи СулътIан зэи игъэщIэхъуакъым и дзыхь къезыгъэза, жэуаплыныгъэшхуэ зыпылъ Iуэхухэр и пщэ къыдилъхьэурэ игу зыхуэмызагъэ щIыпIэхэм зыгъакIуэу щыта Къущхьэ Умар.
ИужькIэ ар бухгалтер нэхъыщхьэу ягъэкIуащ Бахъсэн заготбазэм. Пэжщ, шэ заводым и унафэщIым ар иутIып-щын идэртэкъым, апхуэдэ лэжьакIуэ игъуэтынутэкъыми. Ауэ унафэр игъэзэ-щIэн хуейти, хуит щищIар и пIэкIэ къигъэнэн цIыху къигъуэту мазитIкIэ абы и лэжьыгъэр иунэтIыну къигъэгугъа иужьщ. Заготбазэм зэрыщыIа илъэс 12-м къриубыдэу IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэр, а здэщытым нэхърэ нэхъыфIхэри хэту, къыхуагъэлъэгъуами зыми арэзы техъуакъым Мамхэгъыр. Ауэ КПСС-м и райкомым и япэ секретарым ириджэу щIакхъуэгъажьэ заводым унафэщIу зэригъакIуэр къыщыжриIэм, арэзы техъуащ, «хьэуэ» къыхигъэкI хъунутэкъыми.
ИлъэситIым и кIуэцIкIэ Бахъсэн щIакхъуэгъажьэ заводыр къэщIэрэщIэжат. Булкэ-хьэлыгъуанэ цех яухуащ, IуэхущIапIэр пылъхьэншэу къабзэлъабзэ ищIащ унафэщIым. РСФСР-м и потребкооперацэм и унафэщIым и къуэдзэр зи пашэ гуп абы къыщыкIуам, щытхъуи къыжраIэри тхыгъэ гуапэхэри газетхэм къытрадзэжауэ щытат. Мамхэгъ СулътIан «Коммунист лэжьыгъэм и ударник» дамыгъэ лъапIэмрэ «Ле- нин В. И. къызэралъхурэ илъэси 100 зэрырикъум и щIыхькIэ лэжьыгъэм щиIэ фIыщIэм папщIэ» медалымрэ къратащ.
Налшык и ерыскъы комбинатым и унафэщIхэми гу лъатат Мамхэгъым и ехъулIэныгъэм икIи я IуэхущIапIэм и нэIэм щIэт Бахъсэн ерыскъыкомбинатым ягъэкIуащ унафэщIу. А IэнатIэр къыщыхуагъэфащэм Iэтащхьэхэр къызэрыщыгугъар игъэпэжу, абы хъумапIэхэр иригъэухуащ, зыхуей хуэзэу лажьэуи иригъэжьащ.
Предприятэ къыкIэрыхухэм я лэжьыгъэр зэтегъэувэжыным хуэIэкIуэлъакIуэ IэщIагъэлIыр зы IэнатIэм куэдрэ пэрагъэтыртэ-къым, къыкIэлъыкIуэ IэнатIэ дэхуэхар къыхуагъэлъагъуэрти. Абы къыхэкIыу и лэжьыгъэм и IэфIыр зыхищIэну, хуэщIам иригуфIэну хунагъэстэкъым. Аргуэрыжьти, илъэс иримыкъу нэхъ дэмыкIыу, КПСС-м и райкомым и унафэкIэ ар ягъэкIуащ Бахъсэн районым и счётнэ станцым. Зэман кIэщIым къриубыдэу СулътIан зэтригъэувэн хуейт Центральнэ счётнэ управленэр илъэситху лъандэрэ зыпэмылъэщар, районым илъ мылъкур машинэкIэ къэбжыныр. ИлъэситIрэ ныкъуэм къриубыдэу СулътIан хузэфIэкIащ партым къыщищIа къалэныр фIы дыдэу зэфIихын, абы папщIи лэжьыгъэкIэ къигъэсэбэпыну УАЗ машинэ къратауэ щытащ. Iуэхум къыдэкIуэу и зэфIэкIыр, бгъэдэлъ щIэныгъэр тхылъымпIэкIэ щIэзыгъэбыдэ дэфтэрри а зэманым зыIэригъэхьэжащ — иджыри заготбазэм щылажьэу зыщIэтIысхьэгъа Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетыр къиухыжащ.
И машинэм куэдрэ исы-ну къыхуихуакъым СулътIан. 1974 гъэм и гъатхэм КПСС-м и райкомым и япэ секретарым и жыIэкIэ ар «Цым, фэм щелэжь фабрикэ» IуэхущIапIэм и унафэщI хъуащ. И IэнатIэ-щIэм ар зыщрихьэлIар лэжьыгъэ зэхуэмыхъум и закъуэтэкъым, езыр зытетIысхьэн шэнт къудей щIэттэкъым. Зэман кIэщI дыдэм къриубыдэу абы псы къыщIэшыпIэ иригъэгъэуващ, тхьэщIыпIэ иригъэщIащ, кательнэмрэ цехымрэ зэригъэзэхуэжащ, нэгъуэщIу жыпIэмэ фабрикэр зэрыщыту къигъэщIэрэщIэжащ. И цIыхугъэхэр къигъэсэбэпри, Краснодар дэт фабрикэм фэр зыхуей зэрыщыхуагъазэ щIыкIэм IэщIагъэлI пщыкIутху пщIэншэу щыхуригъэджащ. IэнатIэр зыхуей хуэгъэзэным, зэрылэжьэну Iэмэпсымэхэр къэщэхуным, нэгъуэщI Iэджэми ехьэлIауэ Мамхэгъым куэдрэ къыхуихуащ Госпланым, КПСС-м и Центральнэ Комитетым, РСФСР-м Промышленность псынщIэмкIэ и министерствэм, нэгъуэщI IэнатIэхэми захуигъэзэн хуей щыхъуа. Езыр къызэрацIыхум, и Iуэху зехьэкIэм зэрыщыгъуазэм и фIыгъэкIэ, СулътIан зыкъыщIагъакъуэрт. КПСС-м и обкомым и япэ секретарь Мэлбахъуэ Тимборэ и арэзыныгъэ хэлъу, Мамхэгъ СулътIан и унафэм щIэт гупым хуагъэфэщауэ щытащ КПСС-м и ЦК-м и Секретарь Нэхъыщхьэ Брежнев Леонид телеграф хуагъэхьыну, СССР-м и Конституцэр щIэрыщIэу къызэращтам папщIэ XXII съездым хэт лIыкIуэхэм фIэхъус ирахыу.
Фэм щелэжь фабрикэм и гупым я ехъулIэныгъэм-рэ абыхэм я унафэщIым пщIэшхуэ къызэрыхуищIымрэ я щыхьэту, РСФСР-м промышленность псынщIэмкIэ и министрым ди къэралым и Министрхэм я Советым иригъэхьауэ щытащ лъэIу тхылъ. Абы итт «ГАЗ-24» машинэ псынщIэ и IэнатIэм къыщигъэсэбэпын папщIэ Мамхэгъ СулътIан къратыну. А зэманым апхуэдэ машинэ зиIэр КПСС-м и обкомым и япэ секретарырт, министрым къигъэсэбэпыр абы ипэ къыдагъэкIа «ГАЗ-21»-рат. СулътIан укIытащ икIи машинэр къызэрыIэрыхьэу министрым жриIащ ар къищтэну. «Зыхуагъэфэщаращ абы къризыжыхьыпхъэр», — жиIэри Машэжь Юрэ идатэкъым.
Фэм, цым щелэжь фабрикэм щыщыIа илъэсхэр псом нэхърэ нэхъ гугъуу щытауэ къелъытэ СулътIан. ДыгъуэгъуакIуэхэм щапIэщIэтын хуей зэмант ар, езыми и узыншагъэм кIэрыхуу щIидзат. Иджыри къэс партым ар IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм игъакIуэу щытамэ, мы зэм езыр щIолъэIури Къэрал банкым и Бахъсэн къудамэм и унафэщIу лэжьэн щIидзащ, ар нэхъ вэгъзэгъыу икIи и узыншагъэм нэхъ къихьыну къелъытэри. Илъэсищ дэкIа иужь, Бахъсэн автовокзалым и унафэщIу ягъэкIуащ. Абы щылажьэу СулътIан пенсэм кIуащ, «Лэжьыгъэм и ветеран» медалыр къыхуагъэфэщащ, ауэ тIысыжакъым, и узыншагъэм къихьыху нэгъуэщIхэм щапхъэ къытрахыу лэжьащ.
Жылагъуэ лэжьыгъэми жыджэру хэтащ Мамхэгъыр: Бахъсэн къалэ Советым и депутату, а районым и цIыхубэ судым и заседателу, КПСС-м и райкомым хэту, райисполкомым и ревизионнэ комиссэм и унафэщIу, зауэмрэ лэжьыгъэмрэ я ветеранхэм я Бахъсэн куей зэгухьэныгъэм и тхьэмадэу зэман зэмылIэужьыгъуэхэм щытащ. НэхъыжьыфIым и гуащIэдэкIыр къызэралъытар ищхьэкIэ зи гугъу тщIа дамыгъэхэмрэ щIыхьыцIэхэмрэ я закъуэкъым. ЩIыналъэ ведомствэхэм я щIыхь тхылъхэр мызэ-мытIэу къыхуагъэфэщащ. Хэку зауэшхуэм щыгъуэ лэжьакIуэшхуэу зэрыщытар зэи ящыгъупщэркъым, Урысей Федерацэм и Президентми Къэбэрдей-Балъкъэрым и Iэтащхьэми къабгъэдэкI хъуэхъу тхыгъэхэр къыIэрохьэ, юбилей медалхэр кърат, ди къэралым и текIуэныгъэр къытхуэзыхьахэр щагъэлъапIэ зэIущIэхэм ирагъэблагъэ. Куэд щIакъым Мамхэгъ Сулъ-тIан и ныбжьыр илъэс 90 зэрырикъум папщIэ УФ-м и Президент Путин Владимир къехъуэхъуу тхыгъэ къызэрыIэрыхьэрэ.
Мамхэгъ СулътIан Исмел и къуэм къыщалъхуа махуэр игъэлъэпIащ и унагъуэ дахэм хэсу: и къуэмрэ и нысэмрэ, и къуэрылъху хъыджэбзымрэ щIалитIымрэ, абыхэм къалъхужахэр. Ахэр езы СулътIан къыдалъхуахэмрэ абыхэм я щIэблэмри хуохъуахъуэ узыншагъэ быдэ иIэну, дэтхэнэ зыми и ехъулIэныгъэм иринасыпыфIэу иджыри куэдрэ япэ итыну.
ИСТЭПАН Залинэ.
