Тхыдэр я щыхьэту
КъызыфIамыгъэIуэхуу икIи емылIэлIащэу щIыпIэцIэхэр щызэрахъуэкI куэдрэ къэхъуми, апхуэдэ Iуэхугъуэхэр къыщекIуэкI щIыналъэм ижькIэрэ иса лъэпкъым япэм къигъэсэбэпу щыта фIэщыгъэхэм псэщIэ къыщыхыхьэжи щыIэщ.
ХХ ЛIЭЩIЫГЪУЭМ и 30 гъэхэм КъухьэпIэ Кавказым и къуршылъэ щIыпIэхэр къызэхикIухьауэ щытащ щIыпIаплъэ-лъахэхутэ цIэрыIуэ Ефремов Юрий. ЗекIуэн зи щIасэ а лIым и Iэдакъэ къыщIэкIащ «Хы ФIыцIэ Iуфэм къегъэщIылIа бгыхэм япхрыкI лъагъуэхэмкIэ» («Тропами горного Черноморья») тхылъ гъуэзэджэр.
Ефремовыр щыхьэт зэрытехъуэмкIэ, урыс пащтыхьым и Iуэхузехьэ Старк Александр Къуэбыдэ (Къбаадэ) япэу къыщыкIуар 1871 гъэращ. ИкIи, абы и пэжкIэ тIуащIэм зыдэзыгъэзэгъа урыс къуажэ цIыкIумрэ лIэщIыгъуэкIэрэ хуейр зыгъэдахэу къекIуэкIа «шэрджэс» уэздыгъеишхуитIым ящыщу, а зэманым ирихьэлIэу иджыри къагъэуэну зыхунэмыса жыгыжь закъуэмрэ къилъэгъуащ.
Абы иужькIэ, илъэс 11 дэкIауэ, 1882 гъэм Старк Александр етIуанэу Къуэбыдэ къытригъэзауэ щытащ. Пащтыхь Iуэхузехьэм и гъуэгуанэ тхыгъэхэм щыхэплъэжым, Ефремовым мыпхуэдэ псалъэхэр къриджыкIащ: «Урыс-Кавказ зауэр зэриухам и щIыхькIэ, насып къытхуэзыхьа махуэшхуэр щагъэлъапIэм (зи гугъу ищIыр адыгэ-абазэщIыр лъэныкъуэ зыбжанэкIэ къыщызызэу урысыдзэм зэщIэузэда и гупхэр 1864 гъэм щызэрихьэлIэжауэ щыта Мдзымтэ псыхъуащхьэм, дзэ псоми я Iэтащхьэ джыназышхуэ Романов Михаил я пашэу, щрагъэкIуэкIауэ щыта зауэ парад-тхьэлъэIурщ), абы хэта дзэпщхэр лъэIуат зыщагъэбыда хуейм къыщыунэхуну къуажэщIэм, а щIыпIэр зи унафэкIэ къазэуа Романов пащтыхьхэм я цIэкIэ, «Романовск» цIэр фIащыну.
Къуэбыдэ щIыпIэм ижькIэрэ щыпсэуа «мудэвей» абазэ жылэм лъапсэрыхыр къыхуагъакIуэу абдежым щыпсэуахэр ирахуа иужькIэ, а Iэшэлъашэм куэд дэмыкIыу къыщыунэхуащ щхьэгъусэ зыгъуэта урыс сэлэтхэм я къуажэ цIыкIу. Хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкIи, а щIыпIэм а зэманым исахэм «Романовск» цIэр иджыри къагъэсэбэпу щытагъэнущ. Сыту жыпIэмэ, зи гугъу тщIы фIэщыгъэр зэрагъэкIуэдыжам теухуауэ, Старк тхьэусыхэн щыщIидзар а Iэшэлъашэм етIуанэу къихьа иужькIэщ.
ИкIи абдежыращ пащтыхь Iуэхузехьэр щахуэзар, Ставрополь краймкIэ кърагъэIэпхъукIыу, Кавказ шытхымкIэ къыщхьэдагъэхыу, Мдзымтэ псыхъуащхьэм къыдагъэтIысхьа алыджхэр. Асыхьэтуи, Старк Александр зэхецIыхукI хуейм зизыгъэзэгъа къуажэ цIыкIум «Романовск»-кIэ зэремыджэжри, «къыздикIар къыхуэмыщIэ» «Красная поляна» фIэщыгъэр а щIыпIэм щыпсэухэм «яфIэфIыпсу» къызэрырахьэкIри.
А псом я гущIыIужу, пащтыхь Iуэхузехьэр нэхъри къыщыгубжьар, япэм къыщыкIуам зрихьэлIауэ щыта уардэ жыгыжьу уэздыгъей закъуэри а щIыпIэм зэримытыжым гу лъита иужькIэщ. И бампIэм ари къыфIыхохьэжри, хуэмышэчыжу алыджхэр «хьэм ирегъэхь»: уафэр трегъэгъуагъуэ, щыблэр ятрекъутэ: «ахэращ изыупщIыкIар, жыгым къыхахыну пхъэмкIэ я унэ фейцейхэр къаIулIыхьын папщIэ», — жеIэри.
Адыгэ-абазэ лъэпкъ зэрыбыным я тхыдэм хуэсакъын зэрыхуейр и щхьэ къихьэххэу щымытами, Къуэбыдэ тIуащIэм зыдэзыуфэбгъуа хуей Iэхуитлъэхуитыр лIэщIыгъуэкIэрэ зыгъэдахэу щыта жыг уардэхэм щхьэкIэ «черкесские» зэрахужиIам, апхуэдэуи ахэр зэрыраупщIыкIар игу къызэреуам папщIэ, а лIым фIыщIэ гуэри къилэжьу къыщIэкIынщ.
Мыдрейуэ, дэ зэи арэзы дызытемыхъуэнуращи, Старк Александр къилъытэрт, хуей цIэрыIуэр къэзыухъуреихь бгыхэм, щхьэдэхыпIэхэм, хъупIэхэм, мэзхэм, нэгъуэщI-къинэмыщIхэми, Iэмал ямыIэу, урыс тхыдэм, щэнхабзэм къигъэщI фIэщыгъэхэм фIэкIа зэрахьэн хуэмейуэ. Абы къыхэкIыуи, зи гугъу тщIы пащтыхь Iуэхузехьэм адыгэхэм, убыххэм, абазэхэм къагъэсэбэпу щыта щIыпIэцIэхэр дунейм къызэрытрагъэхьэжыр хуабжьу и гум щIыхьауэ щытащ.
«Ар дауэ къызэрыбгурыIуэнур!? — хъущIэрт ар. — Даховскэр — Сочэ, Святодуховскэр — Адлер хъужащ. ЕмыкIум къыщынэжыркъым! Лъахэхутэхэм, щIым и зэхэлъыкIэр зыджхэм къыщыщIэдзауэ къызэрыгуэкI щIыпIаплъэхэм я деж щиухыжу, псыхэм, бгыхэм япэм зэрахьэу щыта фIэщыгъэхэр къахутэжу, дунейм къытрагъэхьэжыну хущIокъу. Ар къызыхахымрэ абыкIэ фIыщIэу къахьыну зыщыгугъымрэ, плъэкIмэ, уэ къащIэ! Еплъ иджы абы дызыхуишам! Дэтхэнэ псыми, бгыми зэрахьэр урысыцIэкъым, щхъуэцыр къэзыгъэубэлэцщ, зыми къемызэгъщ!»
Псалъэм папщIэ, пащтыхь Iуэхузехьэм игу иримыхьу дунейм къытрагъэхьэжа цIэхэм ящыщщ Чугуш (ЧIыгъушъ, къэбэрдейхэм «щIы гъущэ» жытIэ мэхъу), Абаго (Абагъуэ — Iэбагъуэ, «Iэщыр щобагъуэ»), Тыбга (ТIыбгы, тIыхэм я бгы, я Iуащхьэ) щIыпIэцIэхэр, нэгъуэщIхэри. «Абы щыгъуэми мы зи гугъу тщIы бгыхэм фIащын хуеяр: Александр ЕтIуанэм, Михаил, щихъхэу Константинрэ Еленэрэ я цIэхэращ», — икIуэтыжыххэртэкъым Старк Александр.
«КIуапIи-жапIи къозымыт гупсысэкIэ мышыущ! — зыхуихьынур ищIэркъым Ефремов Юрий. — Сыту ди насып, Старк зытешхыхьа лъахэхутэхэм хуэдэхэр а зэманым зэрыщыIари, абыхэм шэрджэс щIыналъэм къина хэкулI закъуэтIакъуэхэр къагъуэтыжу, бгыхэм, къуэладжэхэм зэрахьэу щыта цIэхэр кърагъэIуэтэжу зэрыщытари!»
Дапхуэдэу хъуами, хуей цIэрыIуэм къегъэщIылIа Iэгъуэблагъэм ит бгыхэр пащтыхь пыхъуэпышэхэмрэ щихъ дымыцIыхухэмрэ я цIэхэм щыхъума зэрыхъуам нобэ дыщымыгуфIыкIынкIэ Iэмал иIэкъым. Ауэ, а псом къыдэкIуэу, нэхъри ди гуапэ хъунт, Мдзымтэ псыхъуащхьэр ижькIэрэ зи хэщIапIэу къекIуэкIа лъэпкъыр а щIыпIэм зэреджэу щыта Къбаадэ (Къуэбыдэ) цIэр нэрылъагъуу дунейм къытрагъэхьэжамэ.
ХЬЭТЫКЪУЭ ЩауапцIэ.
