СурэтыщI Гъыдэ Валерэ
Дэтхэнэ сурэтыщIми къелъытэ и лэжьыгъэ нэхъ ин дыдэр дяпэкIэ ищIынурауэ… КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, художник Iэзэ Гъыдэ Валерэ апхуэдэ и гупсысэм арэзы утехъуэну тIэкIу гугъу мэхъу, и IэдакъэщIэкIхэм ущеплъкIэ. «Мыбыхэм нэхърэ нэхъыфIыж щыIэ?» — упщIэр ухуей-ухуэмейми щхьэм къозэрыхь. Псалъэ къудей мыхъуу, зы щапхъэ къэсхьынщ: иджыблагъэ дыщыIат ТхыдэмкIэ унэ-музей Гъыдэр щылажьэм (Тэрч къалэ). Абы сызэрыщIыхьэу гу зылъыстар урыс художник Перов Василий и «Охотники на привале» сурэтым Валерэ къытрищIыкIауэ утыку итырщ. «Мыр сыту дахэ, сытуи ещхь дыдэ», — щыжысIэм, «Абы иджыри тхьэмахуитIкIэ селэжьын хуейщ», — жиIащ Гъыдэм. Пэжым фыхуеймэ, сэ ар нэтхысауэ къысщыхъуат… «Урыс художникым и сурэтыр щхьэ нэхъ къыхиха?» — согупсыс. Сызэхиха хуэдэ, Валерэ жеIэ а сурэтыр куэд щIауэ итхыну зэрыщIэхъуэпсыр — лэжьыгъэри, щIыуэпсри, цIыхури къызэщIэзыубыдэ сурэтыр игу зэрырихьыр.
«Охотники на привале» сурэтырщ художникыр зэлэжьыр. Курп Ищхъэрэ (Къаншыуей) къуажэм 1945 гъэм къыщалъхуащ Гъыдэ БатIэ и къуэ Валерэ. Школым щыщIэса зэманым къыщожьэ абы игъуэта IэщIагъэр. Валерэ щыцIыкIуми яхуэнабдзэгубдзаплъэт тхылъхэм ит сурэтхэм, уеблэмэ зэман-зэманкIэри абыхэм зыгуэрхэр къатрищIыкIырт. «Сурэт сщIарэт жысIэу а Iуэхум сыхуэнэхъуеиншэу щытащ си сабиигъуэми. Школым дыщыщеджами, сурэт щIынымкIэ щIэныгъэ зиIэ егъэджакIуэ диIакъым, итIани дызыгъасэхэм дытрагъэгушхуэрт, чэнджэщхэр къыдатырт», — жеIэ Валерэ.
Гъыдэм игу къегъэкIыж къэралым и сурэтыщI нэхъ цIэрыIуэхэм я репродукцэ зырыз зэман-зэманкIэрэ школхэм ирату зэрыщытар. «Абыхэм ящыщу хэт сымэ я IэдакъэщIэкI плъэгъуат? Сыт хуэдэ сурэт щапхъэ пхуэхъуат?» — соупщI си псэлъэгъум. Репин Илья, Васнецов Виктор, Серов Валентин, Левитан Исаак, Айвазовский Иван сымэщ абы зи цIэ къриIуэр, апхуэдэуи дыщIегъуж художникхэм я сурэтхэм занщIэу дихьэхами, сурэтыщI хъун мурадыр абдеж зэрыщимыщIар, ар мащIэ-мащIэурэ къехъулIа Iуэхуу зэрыщытыр.
И зэфIэкIым япэу щеплъыж зэманхэм Валерэ куэду ищIырт шы сурэтхэр. «Псэущхьэ дахэщ ар икIи губзыгъэщ», — къыхегъэщ Валерэ. Адэм шы иIэу, зэрихуэу зэрыщытар абы хэлъхьэжи, дауи, щIалэр гурэ псэкIэ пэгъунэгъунтэкъэ шым?!
НэхъапэIуэхэм къуажэ клубхэм пщыхьэщхьэхэм кино щагъэлъагъуэу, пшыхь гъэщIэгъуэнхэр къыщызэрагъэпэщу щытащ, цIыхухэм я гурыфIыгъуэр апхуэдэ зэхыхьэхэрт. Курыт школыр къиуха нэужь, Валерэ къуажэм дэт ЩэнхабзэмкIэ унэм художник-оформителу лэжьэн щыщIидзащ. Тхьэмахуэм щыIэну пшыхьым е кином теухуауэ плакат ищIырт, ахэр зэбгригъэхырт. Апхуэдэ лэжьыгъэхэм гупсысэ куу хилъхьэрт сурэтыщI ныбжьыщIэм: кино щыIэнумэ — абы щыщ зы кадр гуэр а плакатым трищIыхьырт, цIыхухэр нэхъ къыдихьэхын папщIэ, концертхэри зэрыхьэлэмэтынур тхылъымпIэм къыщигъэлъагъуэрт. Валерэ сурэт щIыным Пионерхэм я унэм (иджы Сабий творчествэмкIэ унэрщ) зыщыхуигъэсащ. А еджапIэм абы щыгъуэм щыIащ художник гъуэзэджэ Ткаченкэ Андрей. СурэтыщI гъуазджэмкIэ студие абы игъэлажьэрти, Валерэ екIуэлIащ, щеджащ, нэхъыжьым и IэпщIэлъапщIагъэм кIэлъыплъащ. «Хуэфащэ дыдэу а цIыху гуащIафIэм и цIэр фIащыжащ СурэтыщI гъуазджэмкIэ музей Налшык къалэм дэтым. Къапщтэмэ, сэ сурэт щIынымкIэ лъабжьэ быдэ сэзы-гъэгъэтIылъар а художникырщ. Сызэрыригъэджар зэман мащIэми, къысхилъхьар сэркIэ лъапIэ дыдэщ», — жеIэ Гъыдэм.
1964 гъэм и бжьыхьэм Валерэ дзэм дашащ. Германием илъэсищкIэ къулыкъу щищIащ. А зэманхэми и IэщIагъэм зэрыхигъэхъуэным пылъащ. Сэлэтхэм я «Красный уголок»-р, стендхэр Валерэ игъэщIэращIэу илъэситIым и кIуэцIкIэ щытащ, Офицерхэм я унэм сурэт, плакат щищIу ещанэ илъэсыр ирихьэкIащ.
И лъахэм къигъэзэжри, илъэс ныкъуэкIэ Гъыдэр Налшык дэт Автотранспорт комбинатым сурэтыщIу щылэжьауэ, и щIэныгъэм хигъэхъуэну мурад ещI. Ар щIотIысхьэ Кавказым щынэхъыфI дыдэхэм ящыщ Дагъыстэн художественнэ училищэм. ЩIэтIысхьэ къудей мыхъуу, абы и лэжьыгъэхэм егъэджакIуэхэр хэплъа нэужь, занщIэу 2-нэ курсым къащтэ. Илъэсищым и кIуэцIкIэ еджапIэр щытхъу иIэу къеух. Абы зэрыщеджа илъэсхэм къриубыдэу Валерэ и лэжьыгъэхэр мызэ-мытIэу зэпеуэхэм хэтащ, Санкт-Петербург щекIуэкIа зы выставкэми и сурэтхэр щагъэлъэгъуащ.
Налшык щылэжьэну и гугъами, Гъыдэм Тэрч къалэм ЩэнхабзэмкIэ и унэм лъэщапIэ хэтыр кърат икIи зыхуей хуэзэу, псори зэфIыхьауэ и къалэнхэр зэригъэзэщIэным иужь йохьэ. Абы и лэжьыгъэр нэхъыбэу зытриухуэр цIыхухэм я сурэт щIынымрэ унэ, музей хуэдэхэр гъэщIэрэщIэнымрэщ. Апхуэдэуи ар дехьэх щIыуэпсым и теплъэр и сурэтхэм къыщигъэлъэгъуэным.
Джылахъстэнейр зэрыгушхуэ хъуну сурэтыщI Iэзэщ Валерэ. Уасэ яIэкъым абы Дей къуажэм и курыт школым хэту къызэрагъэпэща музейр, Мэлбахъуэ Тимборэ и цIэр зезыхьэр, зэригъэщIэрэщIами, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь, Лениным и цIэкIэ щыIэ колхозым и тхьэмадэу щыта Пэнагуэ Азэмэтджэрий и цIэр зыфIаща музейр (Инарыкъуей къуажэ) зэрызэригъэпэщами.
— НэхъапэIуэхэм сурэтыщIхэр жыджэру елэжьу щытащ къыхуеджэныгъэ плакатхэр тхыным, — къыхегъэщ художникым. — ЗэрыфщIэщи, дэтхэнэми Iэмал иIэкъым къалэм е къуажэм дэт музейхэм щIэх-щIэхыурэ кIуэну, дахагъэм, зи гугъу сщIыр гъуазджэрщ, лъэIэсыну. Утхэм, уэрамхэм, IуэхущIапIэхэм къыщыфIадзэу щытащ лэжьыгъэм, мамырыгъэм, къабзагъэм укъыхуезыджэ плакатхэр. Нобэ дахуэныкъуэщ абыхэм. Пэжщ, къалэ нэхъ инхэм иджыри уащыхуозэ жыхуэсIэ лэжьыгъэхэм, ауэ ахэр сатум, хьэрычэт Iуэхухэм хэтхэм я IэнатIэхэр зэрагъэлъагъуэ защIэщ, сэ сызыгъэгузавэр цIыхур нэмысым, къабзагъэм къыхуезыджэу, и псэр зыузэщIу сурэтыщI гъуазджэм иIэ унэтIыныгъэхэм щыщыр зэрыкIуэдыжырщ. Зэгуэр абыи къигъэзэжыну дыщыгугъынщ.
ТхыдэмкIэ унэ-музей Тэрч къалэ дэтри Гъыдэм и IэдакъэщIэкIхэмкIэщ зэрыгъэдэхар, мы зэманым художникыр щылажьэри аращ. Зэман къыщыхудэхуэм езым и псэм пэгъунэгъу, фIэдахэ сурэтхэр ещI. Музейм щыплъагъунущ «Нартхэр къызэрыунэхуар» сурэт хьэлэмэтыр. Ар Валерэ, Хьэцым Мурадин, Хъуэст Анатолэ сымэ зэдатха лэжьыгъэщ, Нарт эпосыр илъэс мини 3 щрикъум СурэтыщI гъуазджэмкIэ музейм (Налшык къалэ) щагъэлъэгъуауэ щытащ.
СурэтыщIым дэIэпыкъуэгъушхуэ къыхуэхъуу жеIэ Тэрч районым и Iэтащхьэ Пэнагуэ Максим. — «Щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ гулъытэфI хуещI Максим. Музейр къызэгъэпэщынри зигу къэкIауэ щытар аращ. Район администрацэм и утым и ижьырабгъукIэ къытет мы унэр и ухуэныгъэкIи хьэлэмэту ящIауэ щытащ. Ар музейуэ гъэпсыныр ди Iэтащхьэм къыщыхилъхьам дыщыгуфIыкIащ. Псори щызэрапхъуэж зэманым куэдым я нэ къыхуикIа къыщIэкIынт абы тыкуэн е шхапIэ къыщызэIуахыну, арщхьэкIэ Пэнагуэм ди гъуазджэм зэрызиужьын хуейм тригъэщIащ», — жеIэ Гъыдэм.
ИлъэсипщI и пэкIэ къызэIуаха музейм нобэ теплъэ дахи иIэщ, и блынхэри Валерэ и сурэтхэм яуфэбгъуащ, пасэрей хьэпшыпхэри щыгъунэжщ. Апхуэдэ IуэхуфI къызэхъулIэр зи гуащIэ емыблэж цIыхурщ. АбыкIэ щапхъэщ Гъыдэр.
Тэрч къалэр къызэрыунэхурэ илъэси 120-рэ щрикъум Валерэ къалэм щIыхь зиIэ и цIыху хъуащ, 2003 гъэм абы къыхуагъэфэщащ «КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэр.
ЦIыхур сыт щыгъуи пэгъунэгъущ къызыхэкIамрэ абы и къуэпсыр къыщежьэмрэ. Ди сурэтыщIри зыщIэхъуэпсыр къыщалъхуа и щIыналъэм зы сурэт, адрейхэм емыщхьу, хуищIынырщ. Абы зэуIуу къыщигъэлъэгъуэну хуейщ губгъуэ лэжьыгъэр, шыхэр, цIыхухэр, нэгъуэщIу жыпIэмэ — гъащIэр. Шэч къытесхьэркъым: фIы зигу илъым ар къехъулIэнущ.
Тхыгъэри сурэтри
БАГЪЭТЫР Луизэ ейщ.
