КъикIуэт ящIакъым
1942 гъэм шыщхьэуIум и пэщIэдзэм фашистыдзэр Къэбэрдей-Балъкъэрым къихьащ. Ди щIыналъэм пIалъэ кIэщIкIэ щагъэув гуащIэрыпсэухэр еудыхыным и «хабзэр».
37-нэ армэм и унафэщIхэм щIыгъуу фашистхэм зэребэныным кадрхэр хуэгъэхьэзырынымкIэ лэжьыгъэшхуэ зэфIигъэкIащ комсомолым и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомми. Абы игъэхьэзырри, бийм и тылым игъэкIуауэ щытащ комсомолецу 100-м щIигъу. Абыхэм ящыщ куэдым я къалэныр щIыхь пылъу ягъэзэщIащ.
Прохладнэ хуит къащIыж
КАВКАЗЫР хуит къыщащIыжым екIуэкIа зауэ хьэлъэм 1942 гъэм и бадзэуэгъуэм щIидзащ, 1943 гъэм и жэпуэгъуэм Тамань хытIыгуныкъуэм щиухащ.
Кавказ Ищхъэрэр хуит къэщIыжыным хахуэу щIэзэуахэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и мащIэкъым. Абыхэм ящыщщ Гуэбэшы Николай, Ефэнды Жыраслъэн, Къущхьэ КIыщыкъуэ, Пащты Цоцэ, Теувэжыкъуэ Мухьэмэд, Жамборэ Хьэбас, Гъэсашэ Къасболэт, Хосровьян Георгий, Шыхъуэ Бализэ, Уэрэзей Тамарэ, Елгъэр Адэлбий, Вэрокъуэ Iэмырбий, Къардэн Бэлэтокъуэ, Настаев Хьэжбэчыр, Казьмин Михаил, Холаев ЖэбрэIил, Къатинэ МуIэзин сымэ, нэгъуэщI куэдхэри.
Къэбэрдей-Балъкъэрым папщIэ екIуэкIа зауэм совет зауэлIхэмрэ партизанхэмрэ лIыгъэм и щапхъэ куэд щагъэлъэгъуащ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIыналъэм щхьэмыгъазэу фашистхэм зэрыщезэуам, лIыгъэ ин къызэрагъэлъэгъуам папщIэ «Совет Союзым и ЛIыхъужь» цIэр фIащащ Пилипенкэ Иван, Лурсманишвили Валикорэ Канкавэ Владимиррэ.
Къэбэрдей-Балъкъэрыр зыхъумахэм яхэтащ Совет Союзым и ЛIыхъужьхэу Къардэн Къубатий, Ушанев Сергей, Михайленкэ Василий сымэ. Республикэм и щIым фашистхэм хахуэу щезэуащ ди хэкуэгъухэу Шортэн Аскэрбий, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм, Жамырзэ Ясин, Моргачев Николай, ХъуэкIуэн Розэ, Мамхэгъ Шу, Гуэщокъуэ Iэниуар, Беслъэней Залымхъан, Черкесов Сэрбий, Щербак Иван, Пинхасов Хьэким, Елчэпар Мухьэмэд, Зацепилин Георгий, Къуэдзокъуэ Мусэрбий, нэгъуэщIхэри.
Ди республикэр яхъумэурэ, лIыгъэ яхэлъу я псэр ятащ ди хэкуэгъухэу Мартыс Гергий (Бахъсэн), Дол Мухьэмэд (Куба), Малкандуев Азрэт (Гундэлэн), Балъкъэр Iэуал (Кыщпэк)…
1942 гъэм и кIэм — 1943 гъэм и пэм Кавказ Ищхъэрэм бжьыпэр Дзэ Плъыжьым щиубыдащ. Iуэхум и пэжыпIэр щIауфэу, яIыгъ совет щIыналъэхэм ис ди цIыхухэр къагъэпцIэн, абыхэм зэрызыкъыпэщIасэр ягъэмэщIэн папщIэ, фашистхэм ягъэIуащ Кавказ Ищхъэрэм «урысхэр щызэхакъутауэ, Грознэри хэту, къалэ куэд къаубыдауэ».
Дзэ Плъыжьым и ебгъэрыкIуэныгъэр апхуэдизкIэ лъэщт, IэубыдыпIэншэти, хьэдэхэр щIимылъхьэжу, Iэщэ-фащэ куэд къигъанэу, бийр епIэщIэкIыу икIуэтыжырт.
1943 гъэм щIышылэм и 11-м советыдзэхэм Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м и щIыр къанэ щымыIэу бийм къыIэщIахыжащ. «Мы сыхьэтым, — итт 37-нэ армэм и унафэщIым республикэм и тхьэмадэхэм къахуигъэхьа телеграммэм, — 37-нэ армэм и Военнэ советыр Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м и лъэпкъ псоми йохъуэхъу республикэм и щIыр къанэ щымыIэу фашист пщылIыпIэ жагъуэм къызэрырагъэкIыжамкIэ.
37-нэ армэм и Военнэ советым быдэу и фIэщ мэхъу фи унафэм щIэту Къэбэрдей-Балъкъэр АССР ордензехьэ гъагъэр псэукIэ дахэм зэрыхыхьэжынур».
А щIыкIэм тету хамэ къэралым къикIа фашист зэрыпхъуакIуэхэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIыналъэм ирахужащ.
КъэбэрдеЙ-Балъкъэрым щекIуэкIа партизан бэнэныгъэм и тхыдэм и напэкIуэцI нэхъыфIхэм ящыщ зыщ жэпуэгъуэ мазэм и япэ Iыхьэм Хьэбэз къуажэм зыщызыгъэбыда нэмыцэ гарнизоныр, жэщ теуэ ящIу, зэрызэтраукIар. А жэщым иужькIэ Совет информбюром къитащ хъыбар: «Нэмыцэ фашистыдзэхэм яубыда щIыпIэм щызауэурэ, Къэбэрдей-Балъкъэр партизанхэр лIыхъужьыгъэкIэ теуащ бийм и дивизэм и штабым. Совет хэкупсэхэм зэтраукIащ сэлэтрэ офицеру 100-м нэблагъэ, автомашинитIрэ пулемётитIрэ якъутащ».
ЩэкIуэгъуэ мазэм нэхъри зэщIэплъащ ди бэнэныгъэр. Фашистхэм Къэбэрдей-Балъкъэрыр яубыдат икIи ерыщу Орджоникидзе къалэм хуекъурт — Зауэ-куржы гъуэгур зыIэрагъэхьэну я мурадт. Партизанхэм я къалэнт бийм зэран хуэхъуну, ди дзэхэм ар къызэтегъэувыIэнымкIэ ядэIэпыкъуну.
Партизанхэм я дежкIэ нэхъ хьэлъэ дыдэу, гуимыхужу щытащ абыхэм Анзорей щрагъэкIуэкIа зауэ гуащIэр. Дыгъэгъазэм и 5-м гупыр къуажэм дэуащ. Абы и къалэнт ди дзэхэм ящыщ зым и ебгъэрыкIуэныгъэм и пэ къихуэу нэмыцэ гарнизоныр зэтраукIэну, бийм зыщигъэбыда щIыпIэхэр къахутэну. Сыхьэтийрэ ныкъуэкIэ щызэуащ а къуажэм партизанхэр икIи нэмыцэ сэлэтрэ офицеру 200-м щIигъу зэтраукIащ. Псом хуэмыдэу лIыгъэ къагъэлъэгъуащ пулемётчикхэу АфIэунэм, Бондаренкэ, Хъураным, автоматчикхэу Каминскэм, Мэзлом, Савранскэм, н.
Нэхущым ирихьэлIэу фашистхэм зыкъащIэжащ.Абыхэм партизанхэм къраутIыпщащ танкхэмрэ бронемашинэхэмрэ икIи ахэр къикIуэтын хуей хъуащ. Анзорей зэхэуэм къыщаукIащ партизан хахуэхэу Меликьянц Владимир, Махъцэ Хьид, Тэшэло БетIал, КхъуэIуфэ ФIыцIэ, Маринич Надеждэ, Согуэ Мажид, Къанщауэ Хьэмел, Алибэч Мэстафэ, Аслъам Илья, Двоенкэ Иван, Чурилов Михаил сымэ. Ауэ бийми зыхищIащ хэкупсэхэм я губжьыр, яхузэфIэкIынур зыхуэдизыр.
Мазитхум къриубыдэу Къэбэрдей-Балъкъэр партизан гупыр бгъуэнейрэ бийм теуащ икIи нэмыцэдзэхэм я штабу щы зэтракъутащ, яукIащ нэмыцэ сэлэтрэ офицеру 700-м щIигъу, 31-рэ гъэр ящIащ, бийм къытрахащ топи 10, топышэу мини 5, автомашинэу, мотоциклу, шыгу зэщIэщIауэ, лъакъуэрыгъажэу, шыуэ куэд, фочышэу мини 10, пулемётхэр, фочхэр. Партизанхэм бийм къытрахыжащ колхоз былымрэ шыуэ мин 68-рэ. Гупым и зауэлIхэм якъутащ автомашинэу, техникэу, гъэтIылъыпIэу куэд.
Партизан зэщIэхъееныгъэм а псоми къадэкIуэу мыхьэнэшхуэ иIащ нэмыцэ фашистхэм пIалъэкIэ яIыгъа щIыналъэм къина совет цIыхухэм фронтхэм Iуэхур зэрыщыщытым, зэрыпхъуакIуэхэм удын гуащIэ щрадзыну махуэр къызэрыблагъэм теухуа хъыбархэр ялъэгъэIэсынымкIэ, абыхэм ягухэр фIэщхъуныгъэ дахэрэ тегушхуэныгъэкIэ псыхьынымкIэ. Партизанхэм цIыхухэм щIэх-щIэхыурэ лъагъэIэсырт «Совет Къэбэрдей-Балъкъэрым папщIэ» листовкэхэр.
Коммунистхэр, комсомолецхэр, цIыхубзхэмрэ ныбжьыщIэхэмрэ, колхозхэт Iэщыхъуэхэр, зи ныбжь хэкIуэ-та рабочэхэр — ахэращ Къэбэрдей-Балъкъэр партизан гупым хэту батэр зыгъэшар. Жанкъазий Софият, Балъкъыз Лилэ, Буцкая Ольгэ, Валоник Розэ сымэ я хахуагъэр зауэр екIуэкIыу ди республикэ псом щызэлъащIысауэ щытащ. Iуэху захуэм, Хэкум, ТекIуэныгъэм папщIэ я гъащIэр ятащ ныбжьыщIэ хахуэхэу Панайоти Юля, Козуб Шурэ, Савченкэ Марие сымэ. Бийм къыхуэгъэдзыхакъым абыхэм ящыщ зыгуэри.
Куэд мэхъу апхуэдэу лIыхъужьыгъэм, Хэкум хуиIэ пэжыгъэм и щапхъэ къэзыгъэлъэгъуахэр.
Ди къэралым пщIэшхуэ къыхуащIащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и партизанхэм ирагъэкIуэкIа бэнэныгъэ гуащIэмрэ ягъэлъэгъуа лIыхъужьыгъэмрэ — абыхэм я нэхъыбэм орденхэр, медалхэр къратащ.
Iуащхьэмахуэ совет ныпыр трагъэувэжащ. 1943 гъэ
ХЬЭФIЫЦIЭ Мухьэмэд.
