Нобэ Сабийхэр хъумэным и дунейпсо махуэщ
Насып щыгъэ
Дэтхэнэ къэралми и зэIузэпэщыныгъэр псом япэу къызэралъытэр абы сабийм, анэм, унагъуэм щаIэ пщIэрщ, гулъытэрщ. Унагъуэр жылагъуэм и Iыхьэщ, сабийр унагъуэм и хъугъуэфIыгъуэщ, насып щыгъэщ. А фIыгъуэхэр хъумэныр, щIэблэм я хуитыныгъэхэр, я узыншагъэр, я гъащIэр зэIузэпэщ щIыным гулъытэ хэха хуэщIыныр — ар мыхьэнэшхуэ зиIэ къэралпсо Iуэхущ. Зи щхьэ пщIэ хуэзыщIыж дэтхэнэ къэралми жылагъуэм щызэфIих лэжьыгъэ псоми сабийхэм ехьэлIахэр япэ щрагъэщ.
Сабийхэр хъумэным и дунейпсо махуэр убзыхунымкIэ япэу жэрдэм къыхэзылъхьар ЦIыхубзхэм я дунейпсо демократие федерацэращ. Бзылъхугъэхэм къаIэта IуэхугъуэщIэр диIыгъащ Лъэпкъ Зэкъуэтхэм я Зэгухьэныгъэм (ООН-м). 1950 гъэм мэкъуауэгъуэм и I-м ООН-м сабийхэр хъумэным теухуа унафэ щхьэхуэ къыщищтауэ щытащ. А махуэри ягъэуващ дунейпсо махуэшхуэу. Зэман дэкIри, ООН-м къищтащ япэщIыкIэ Сабийм иIэ хуитыныгъэхэмкIэ Декларацэ, иужькIэ, 1979 гъэм, Конвенцэ щхьэхуэ. Ахэр ди къэралым къыщыщалъытар 1990 гъэрщ. Нобэ а IэнатIэр шэщIауэ щолажьэ дуней псом. Сабийм и хуитыныгъэхэр зыхъумэ IуэхущIапIэхэр, къулыкъущIапIэхэр, цIыху щхьэхуэхэр куэдщ, итIани щIэх-щIэхыурэ къоIу цIыкIухэм лей къащытехьэ Iуэхугъуэхэм тещIыхьа хъыбархэр. А IэнатIэхэр я пашэу, жылагъуэр псори хущIокъу сабийм и хуитыныгъэхэр хъумэным, ар унагъуэм щыпIыным епха хабзэхэр адэ-анэ дыдэми къызэпемыгъэудыным. Апхуэдэ мыхъумы- щIагъэхэр, бзаджагъэхэр зи Iэужьхэр хабзэм ирашалIэ икIи тезырхэр тралъхьэ.
Урысей Федерацэм ткIийуэ щыкIэлъоплъ сабийхэм я хуитыныгъэр хъумэным, абыхэм щIэныгъэ, гъэсэныгъэ нэс етыным, гъащIэм лъэ быдэкIэ хэгъэувэным пыщIа Iуэхухэр зэфIэха зэрыхъ ум. Сабийхэм я хуитыныгъэмрэ абыхэм я сэбэп зыхэлъхэмрэ къащхьэщыжыныр властым и къалэн нэхъыщхьэ дыдэхэм щыщуи къыщалъытэ. А унэтIыныгъэмкIэ УФ-м и Президентым и уполномоченнэщ Астахов Павел. Ди республикэм апхуэдэ къалэнхэр щегъэзащIэ Iуэгъуз Светланэ.
Сабий зэрыс унагъуэхэм я псэукIэм блэкIа илъэсхэм фIы и лъэныкъуэкIэ зыужьыныгъэ игъуэтащ, псом хуэмыдэу сабийхэмрэ анэхэмрэ хъумэным гулъытэ нэхъыбэ хуащI хъуащ. ИлъэсиплI лъандэрэ Урысей Федерацэм и щIыналъэ псоми щолажьэ «Анэм и мылъку» программэ хэхар. Анэхэм хухах мылъкум илъэс къэс хохъуэ: сом мин 250-у къежьа дэIэпыкъуныгъэр, сабий етIуанэ (ещанэ…) зыгъуэт анэм иратым, 2013 гъэм хъуащ сом мин 408-рэ 960-рэ. А ахъшэр трагъэкIуадэ псэупIэхэр егъэфIэкIуэным, сабийхэм щIэныгъэ егъэгъуэтыным, анэхэм я лэжьыгъэ пенсэм хузэхуахьэс Iыхьэм. Шэч хэмылъу, программэр сэбэп хъуащ демографие щытыкIэр егъэфIэкIуэнымкIэ. Зи цIыху бжыгъэм хэщI зэпыт хъуауэ щыта ди къэралым а программэм лэжьэн зэрыщыщIидзэрэ ехъулIэныгъэ гуэрхэр къытхуихьащ: сабий къалъхухэм я бжыгъэр нэхъыбэ хъуащ. УФ-м и Пенсэ фондым къит хъыбарым тепщIыхьмэ, анэ мылъкум щыхьэт техъуэ сертификату ятакIэщ мелуани 3-м щIигъу. Абы уимыгъэгуфIэу къанэркъым, ауэ бын зиIэ унагъуэхэм, псэупIэншэ унагъуэщIэхэм къэралыр зэрадэIэпыкъупхъэр абдежым щызэфIэкI хъунукъым.
Бынунагъуэхэм защIэгъэкъуэныр къэрал унафэщIхэм къапэщылъ лъэпкъпсо Iуэхушхуэу щытми, абы проектышхуэхэр хуагъэлажьэми, тщыгъупщэ хъунукъым сабийхэм я узыншагъэр, хуитыныгъэхэр, уеблэмэ я гъащIэр хъумэныр, гъэсэныгъэ екIу зыхэлъ цIыху нэсу жылагъуэм хэгъэхьэныр псом япэ дэтхэнэ адэ-анэми я къалэн нэхъыщхьэу зэрыщытыр.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
Гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуэ
Нэгузыужь икIи щIэщыгъуэ
Республикэм и сабийхэм я узыншагъэр егъэфIэкIуным мы илъэсым сом мелуан 217-рэ хухахащ, абы щыщу сом мелуани 180-р республикэ бюджетым къыхэкIащ. А бжыгъэхэр къыхэщащ КъБР-м и Правительствэм и зи чэзу зэIущIэм республикэм лэжьыгъэмрэ социальнэ зыужьыныгъэмкIэ и министр Тюбеев Альберт щищIа докладым.
— Мы илъэсым республикэм и лагерхэм, санаторэхэм зыщагъэпсэхунущ, я узыншагъэр щрагъэфIэкIуэжынущ сабий мин 25,5-м. Ар нэгъабэрейм нэхърэ мини 2,5-кIэ нэхъыбэщ. Псом япэу, лагерхэмрэ санаторэхэмрэ зэрыщызагъэпсэхуну тхылъхэр зратынур сабий зеиншэхэрщ, бын куэд къыщыхъу, хуэмыщIа унагъуэхэм къыхэкIахэрщ, апхуэдэу гъащIэм щытыкIэ гугъу иригъэува цIыкIухэрщ. Абыхэм пщIэншэу зыщагъэпсэхунущ лагерхэмрэ санаторэхэмрэ. ЩыIэ унафэхэмкIэ УФ-м и дэтхэнэ хэгъуэгуми и къалэнщ апхуэдэ сабийхэм я процент 54-р зэрызагъэпсэхуну тхылъхэмкIэ къызэрагъэпэщыну, — жиIащ Тюбеев Альберт.
АдэкIэ, абы и псалъэхэм къызэрыхэщамкIэ, мы зэманым IуэхущIапIэхэм къабгъэдэкIыу, я лэжьакIуэхэм я сабийхэм я зыгъэпсэхугъуэ зэманыр къыхузэрагъэпэщын папщIэ, къаIэрыхьа лъэIу тхылъхэр мин 12,5-рэ хъууэ аращ, ауэ гъэмахуэ лъэхъэнэм щIи- дзэмэ, а бжыгъэм хэхъуэнущ.
ЗэIущIэм къыщаIэта Iуэхугъуэхэм ящыщщ зыгъэпсэхуакIуэ щыIэ сабийхэр шхынкIэ къызэрызэрагъэпэщыр, я узыншагъэр къызэрапщытэр, я шынагъуэншагъэм зэрыкIэлъыплъыр. Министрым къызэрыхигъэщамкIэ, санаторэм щыIэ сабийм зы жэщ-махуэм сом 750-рэ, лагерым — сом 536-рэ хухах. Абы щыщу сом 214-р абыхэм я шхыным токIуадэ. Сабийхэм зыщагъэпсэхуну IуэхущIапIэхэм Iэмал имыIэу хуагъэув къалэнхэм ящыщщ шынагъуэншагъэр къызэгъэпэщыныр, абыхэм видео кIэлъыплъыныгъэхэр щыIэн хуейщ. ЦIыкIухэм я узыншагъэр егъэфIэкIуэныр гулъытэ нэхъ зыхуащIхэм ящыщщ, абы и лъэныкъуэкIэ Налшык и санаторэхэм яIэ Iэмал псори къагъэсэбэпынущ. Я зыгъэпсэхугъуэ зэманыр нэгузыужьу икIи щIэщыгъуэу зэрырагъэкIуэкIынур яубзыхуащ, ар хуэунэтIащ щэнхабзэм, спор- тым епха Iуэхугъуэхэм сабийхэр драгъэхьэхыным.
ТХЬЭХУЩЫНЭ Ланэ.
Псапэ
ЕджапIэм тыгъэ хуэщI
КъБР-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм и жэрдэмкIэ накъыгъэм и 30-м щегъэжьауэ мэкъуауэгъуэм и 10 пщIондэ республикэм и еджапIэхэм щекIуэкIынущ «Тхылъыр школым тыгъэ хуэщI» псапащIэ Iуэху.
Абы и къызэгъэпэщакIуэхэм апхуэдэ щIыкIэкIэ я мурадщ школ библиотекэхэм я фондыр зэрырагъаджэ литературэхэмкIэ хагъэхъуэну, апхуэдэуи бынунагъуэшхуэхэм, унагъуэ хуэмыщIахэм къыщыхъу сабийхэр зэреджэну тхылъхэмкIэ пщIэншэу къызэрагъэпэщыну.
ПсапащIэ Iуэхум гупыж зыщI дэтхэнэри хэтыфынущ. Псалъэм папщIэ, мы гъэм школыр къэзыух ныбжьыщIэхэм я тхылъхэр щеджа школым и библиотекэм тыгъэ хуащI хъунущ. Ар Iуэху гуапэщ икIи сэбэп зыпылъщ.
НЫБЭЖЬ Таисэ.
Адэ-анэхэм папщIэ
Дыщэ пхъуантэр щIэблэм къахузэIуфх
Ди адыгэ IуэрыIуатэм увыпIэ ин дыдэ щеубыд икIи мыхьэнэшхуэ иIэщ лъэпкъ гъэсэныгъэм. КъытщIэхъуэ щIэблэм я акъылымрэ гупсысэмрэ убзыхунымкIэ, лъэпкъ хабзэмрэ нэмысымрэ, щэнымрэ нэщэнэхэмрэ ятеухуа щIэныгъэ ябгъэдэлъу къэгъэтэджынымкIэ а хъугъуэфIыгъуэр хэкIыпIэ гъуэзэджэщ.
Дэтхэнэ адэ-анэми бын пIынымрэ гъэсэнымрэ, шэч хэмылъу, къыщегъэсэбэп игъащIэ лъандэрэ адыгэхэм къыддэгъуэгурыкIуэ псалъэжьхэр, къуажэхьхэр, псалъэ шэрыуэхэр. Абыхэм бзэр нэхъ дахэ, шэрыуэ, жан, IупщI икIи наIуэ ящI. Сабиибзэм зезыгъэужьхэм ящыщщ псынщIэрыпсалъэхэри. Я купщIэрэ гупсысэкIэ мыхьэнэшхуэ ямыIэми, абыхэм я къалэныр сабийм и бзэр псэлъэным хуэкъутэнырщ, анэдэлъхубзэм ар егъэсэнырщ, ар зэрызэхэт макъхэр хуиту къипсэлъыф щIынырщ.
Адэ-анэхэм фи пащхьэ идолъхьэ сабийхэр бзэм хуэшэрыуэ зэрыфщIын псынщIэрыпсалъэ зыбжанэ. АбыхэмкIэ цIыкIухэр бгъэджэгу хъунущ, зэпадзыжурэ, къытрагъэзэжурэ кърагъэпсэлъурэ.
Пыжь пызу пыту иту щыту жыг.
Шыбжииплъ, псы плъыжьыбзэ.
ЩакIуэ щIакъуэм щIакхъуэ ныкъуэ щIакIуэ щIагъым щIэлъу ехь.
Жэмыбгъэ бгъэгу хужь мэжьэгъуашхэ.
Лыбжьалъэ плъыжьыбзэм шыбжиищхьэ плъыжьыбзиплI къыхоплъ.
Мо шкIэ бур ди шкIэ хьэмэрэ фи шкIэ?
Мыщэр пэщащэурэ мащэм ищэтащ.
Набдзэ и набдзапцIэ фIыцIэр фIыуэ егъэцIу.
Тебэ фIыцIэм хупцIынэ цIынэ иупцIащ.
КIыгуугур хьэгуагуэ? ХьэкIагуэ кIыгуугу?
Iэпхъуалъэ фIыцIэ, псырылъэ цIу, псырылъэ фIыцIэ, Iэпхъуалъэ цIу.
Банэ папцIэ, мей цIынафэ.
Фи бори яй, ди бори яй.
Хурсэ-хурсэ ху санэ,
Санэху зэраза кхъузанэ.
Псынэ псыпс, псей дэкIей, зэпэпсыпсу дахэкIей.
Мейм мищэ щыпыщэщым щIэщэща пщIащэм мыщэ щопэщащэ.
ДжэгукIэр зи лъабжьэ мы Iуэхугъуэ хьэлэмэтым сабийхэр хуабжьу дехьэх, апхуэдэурэ, ямыщIэххэу, я бзэр къута мэхъу. ЗэрыфщIэщи, анэдэлъхубзэм и IэфIагъыр сабийм зыхегъэщIэн хуейщ, ар иджыри цIыкIу щIыкIэ. А «фоупсыр» зэ зыIурылъэдам, сыт щыгъуи абы зыхуишиинущ, хуэныкъуэнущи. Аращи, къахузэIуфх фымыщхьэхыу IуэрыIуатэ — дыщэ пхъуантэр фи бынхэм. Абы дэлъ хъугъуэфIыгъуэ мылъытэхэр ябгъэдэдвгъалъхьэ сабийхэм.
КЪАРДЭН Маритэ.
Гулъытэ
УбэуэхукIэ — фIы щIэ!
Сабийхэр хъумэным и дунейпсо махуэм и пэ къихуэу Бахъсэн куейм щекIуэкIащ «УбэуэхукIэ — фIы щIэ, упсэухукIэ — хуабагъэкIэ цIыхухэм ядэгуашэ» къыхуеджэныгъэм щIэт псапащIэ Iуэхугъуэ. Ар къызэрагъэпэщащ куейм егъэджэныгъэмкIэ и IэнатIэмрэ сабий творчествэмкIэ район центрымрэ я лэжьакIуэхэм.
Iуэху дахэр щаублащ щIыпIэ школхэм. Абыхэм къыщыхахащ сабий зеиншэхэм папщIэ ахъшэ — хэт сыт хуэдиз игу пыкIми. Ар зэфIэкIа нэужь, акцэм кърикIуар къыщызэщIакъуэж псапащIэ концерт ин ЩэнхабзэмкIэ унэм щекIуэкIащ. Ар ягъэхьэзыращ сабий творчествэмкIэ центрым и гъэсэнхэм. Бахъсэн районым хыхьэ школхэм нэмыщI, псапащIэ акцэм жы-джэру хэтащ егъэджакIуэхэм я щIыпIэ профсоюзхэр, «Урысей зэкъуэт» партым и куей къудамэмрэ абы и «ЩIэблэщIэ гвардиемрэ».
— Къызэдгъэпэща псапащIэ акцэр хуэунэтIащ сабий ныкъуэдыкъуэхэм я гъащIэр егъэфIэкIуэным, ахэр гулъытэншэу къэмыгъэхъуным, апхуэдэуи ныбжьыщIэхэр зыщыщ унагъуэхэм мылъкукIэ защIэгъэкъуэным, — жиIащ егъэджэныгъэмкIэ куей IэнатIэм и унафэщI Абрэдж Тамарэ. — ФIыщIэ яхудощI а Iуэхугъуэ дахэм къыхыхьа псоми.
ПсапащIэ Iуэхум щызэхуахьэсащ сом 171.346-рэ. Ахэр зыхуэфащэхэм иратащ.
ТАМБИЙ Линэ.
Дэ къытхуатх
Псэ хьэлэлхэр
Сэ куэдрэ къысхуихуащ еджакIуэ цIыкIухэр сщIыгъуу зыгъэпсэхупIэхэм сыкIуэну. Иджыблагъэ сабий гуп си гъусэу сыщыIащ «Лэгъупыкъу» («Радуга») санаторэм. «Адыгэ псалъэ» газетыр къэдгъэсэбэпу, сабийхэми сэри фIыщIэ яхуэтщIыну дыхуейт санаторэм и лэжьакIуэхэм, къытщIэхъуэ щIэблэм я узыншагъэм гумызагъэу кIэлъыплъхэм.
ЗыгъэпсэхупIэр дигу ирихьащ, абы зыщагъэп-сэху икIи зыщрагъэIэзэ. Абы и унафэщI Быф Беслъэн Хьэсэн и къуэр гуапэу къаIущIащ сабийхэм. Апхуэдэу псэ хьэлэлхэщ икIи гу къабзэхэщ санаторэм и дохутырхэр, гъэсакIуэхэр, нэгъуэщI лэжьакIуэхэр. Къыхэдгъэщыну дыхуейт абы дыщыIэху зи Iуэху зехьэкIэр ди нэгу щIэкIа гъэсакIуэ Биту Iэсият ТIалэ и пхъум и лэжьэкIэр. ЩIэныгъэшхуэ зыбгъэдэлъ а цIыхубзыр нэхъ гъунэгъуу езгъэцIыхуну сыхуейт ди газетеджэхэм. Iэсият Хьэтуей (Старэ Урыху) жылэм къыщалъхуащ. Къуажэ школыр ехъулIэныгъэфIхэр иIэу къиуха нэужь, 1986 гъэм ар щIэтIысхьащ КъБКъУ-м и математикэ факультетым. ФIы дыдэу еджэ студент жыджэрхэм хабжэу, пщIэрэ щытхъурэ иIэу еджапIэ нэхъыщхьэр къиухащ Iэсият икIи абы лъандэрэ гъэсэныгъэ IэнатIэм пэрытщ. И хьэл-щэнкIи, и дуней тетыкIэкIи узэхъуэпсэн цIыхущ ар. Дэтхэнэ зы сабийми бгъэдыхьэкIэ зырызыххэ къахуегъуэтыф. И гъэсэн цIыкIухэми фIыуэ къалъагъу нэхъыжьыр, къыдэлажьэхэми пщIэ къыхуащI, «Хабзэрэ нэмысрэ зыбгъэдэлъ цIыху акъылыфIэщ», — жаIэу. Езым сыщепсалъэм къэсхутащ сабийм яхэмыту зэрыхуэмышэчынур.
ГъэсакIуэхэм ди къалэн нэхъыщхьэщ, сэ къызэрыслъытэмкIэ, ныбжьыщIэхэм нэмыс яхэлъу, хабзэр ящIэу къэгъэхъуныр. Апхуэдэщ Битур. И лэжьыгъэфIым папщIэ абы къыхуагъэфэщащ щытхъу, фIыщIэ тхылъхэр.
Сабийхэр хъумэным и дунейпсо махуэм ирихьэлIэу сфIэигъуэщ апхуэдэу гурэ псэкIэ и IэнатIэм пэрыт цIыхухэм фIыщIэ яхуэпщIыну. И нэIэм щIэта и гъэсэнхэм фIыкIэ ягу къинэ хабзэ а бзылъхугъэм до-хъуэхъу бын гуфIэгъуэрэ гулъытэрэ щымыщIэу, узыншэу куэдрэ щIэблэм яхуэлэжьэну.
БЖЭНЫКIЭ Регинэ.
Бахъсэн район.
Усэ цIыкIухэмрэ уэрэдхэмрэ
ЩОДЖЭН Леонид
Гъэмахуэ
Уафэм и IэпIохуэм
ПлIаплIэу дыгъэр исщ.
Хадэм имыхуэу
ХадэхэкIыр изщ.
ФIэхуэр фIэлъщ ди санэм,
Пызщ ди щхъырыбейм.
Си къуэш цIыкIу Хьэсанэ
Абы доIэбей.
Ди Iущхьэ щхьэ матэр
Плъыжьу къэгъэгъащ.
ДиIэщ дэ мамкъути,
Ди балийри хъуащ.
АФIЭУНЭ Лиуан
Хъуромэ
Уэ хъуромэ, хъуромэ,
Уо, уо!
Уэ хъуромэ машэ,
Уо, уо!
Уэ мэшырыщIэ,
Уо, уо!
Уэ напщIэисэ,
Уо, уо!
И кум ирасэ,
Уо, уо!
Трасэр мэхъур,
Уо, уо!
Хъуэхъур зи Iэнэ,
Уо, уо!
ФIыкIэ мэхъуахъуэ,
Уо, уо!
Хъуэхъур къыфлъыси,
Уо, уо!
Инэмыкъуэ
Инэ-инэ,
Инэмыкъуэ,
Мыкъуэ щхьэл,
Щхьэл къутэ,
Къутэро,
Щауэ мыхъу,
Щауэ хъуа,
Хъурзэ натIэ,
Хьэ натIищ,
ЛIищ зыукI,
ЗызыукIыж,
Хьэнэрыгъ,
Лъэрыгъыпс.
МЫКЪУЭЖЬ Анатолэ
Гущэкъу уэрэд
Мазэ тхьэгъу лъэныкъуэр
Уафэм кIэрыщIащ.
Вагъуэ цIыкIухэр щыгъэу
Зэбгрыщэщащ…
Жэщыр пщIыхь дахащэу
Iупхъуэм къызэпхощ,
Уэри мыщIэ цIыкIуу
Гущэм укъыхощ.
Ежьу: Жей, си IэфI, си фIыгъуэ,
Жей, си гурыфIыгъуэ,
Си къудамэ цIыкIуу
Къыдэжа!
Жей, си нэху, си дыгъэ,
Жей, си насып щыгъэ,
Си удз гъэгъа цIыкIуу
Къыхэжа!
Сыт ущIемызэгъыр,
Си гуфIэгъуэ щэху?
Щабэщ уи гущапIэр —
Тыншу зыгъэпсэху.
Жей, си дыщэ кIанэ,
Жэщыр зэгъэжащ.
Сэ уи уэрэд цIыкIум
Къытезгъэзэжащ.
Ежьу: Жей, си IэфI,
си фIыгъуэ,
Жей, си гурыфIыгъуэ,
Си къудамэ цIыкIуу
Къыдэжа!
Жей, си нэху, си дыгъэ,
Жей, си насып щыгъэ,
Си удз гъэгъа цIыкIуу
Къыхэжа!
Жей, зи насып псыпэм
Псышхуэ ирижэн,
Гъэ зэрытехьэххэу
ЛъапэкIэ зежэн.
Жей, си фIыгъуэ закъуэу
НэхулъэфI къысхуекIын,
Сэ гуфIэгъуэ нэпсхэр
ЗыхущIэзгъэкIын.
Ежьу: Жей, си IэфI,
си фIыгъуэ,
Жей, си гурыфIыгъуэ,
Си къудамэ цIыкIуу
Къыдэжа!
Жей, си нэху, си дыгъэ,
Жей, си насып щыгъэ,
Си удз гъэгъа цIыкIуу
Къыхэжа!
Гъуджэм, зысщыбгъэпщкIуу,
Хъумэ уиплъэрей,
Сэ пхуэсщIынкъэ тыгъэу
ЩыIэ псом я лейр:
Мазэ тхьэгъу лъэныкъуэр
Къыпхуэслъыхъуэжынщ,
Вагъуэ щыгъэ цIыкIухэр
Къыпхуэсщыпыжынщ.
Ежьу: Жей, си IэфI,
си фIыгъуэ,
Жей, си гурыфIыгъуэ,
Си къудамэ цIыкIуу
Къыдэжа!
Жей, си нэху, си дыгъэ,
Жей, си насып щыгъэ,
Си удз гъэгъа цIыкIуу
Къыхэжа!
