УсакIуэ уахътыншэ
Жызумейхэмрэ жыг хадэхэмрэ къаухъуреихьа Неккар псым и Iуфэм Iусщ Германием и Марбах къалэ цIыкIур. А къалэм 1759 гъэм щэкIуэгъуэм и 10-м къыщалъхуащ Германием и лъэпкъ усакIуэшхуэ Иоганн Кристоф Фридрих Шиллер.
Шиллер Фридрих (1759 - 1805 гъгъ.) И сабиигъуэм ар дихьэхауэ едаIуэрт полкым и фельдшеру щыта и адэм езыр зыхэта зауэ зекIуэхэм, унагъуэр зыхуей хуэзэу псэун папщIэ анэм игъэва гугъуехьхэм, куэдрэ Iэпхъуэшэпхъуэн хуейуэ къазэрыхудэкIам теухуауэ къиIуэтэж хъыбархэм.
УсакIуэм и сабиигъуэр узыщыгуфIыкIыщэн зыхэмылъ жыхуаIэм хуэдэу екIуэкIащ. Абы щыгъуэ Германиер щхьэж и Iуэху щызэрихуэж къэралыгъуэ цIыкIуурэ зэпыудауэ щыщыта лъэхъэнэт. Апхуэдэ зы щIыналъэ мыинт Шиллерхэ я унагъуэр щыпсэуа, щхьэзыфIэфI Карл-Евгений герцог залымым и унафэм щIэта Вюртемберг герцогствэри.
1777 гъэм герцогым и унафэкIэ Шиллер зауэ еджапIэ хэхам щIагъэтIысхьащ, иужьыIуэкIэ ар Карл и Академие хъуащ. ЕджапIэм хабзэ ткIий щызекIуэрт. Казармэхэм я теплъэ хьэлъэри хабзэ ткIийхэри зэран хуэхъуфакъым ныбжьыщIэм и псэр усыгъэм хуэушэным.
Шиллер Шекспир и тхыгъэхэр дихьэхыу едж, езым и лъэхъэнэгъу цIэрыIуэ Гёте и драматургием куууэ зыхегъэгъуазэ. Академием литературэ Iуэху щызепхуэну хуит ущащIыртэкъым. Апхуэдэхэм тезыр ткIий тралъхьэрт. КIэлъыплъакIуэхэм закъримыгъащIэу, зигъэпщкIуурэ Шиллер усэхэр, пьесэхэр итхырт.1776 гъэм литературэ альманах гуэрым къытрадзауэ щытащ Шиллер и IэдакъэщIэкIхэу ди зэманым къэсахэм ящыщ зы усэ «Пщыхьэщхьэ» жыхуиIэр. А зэман дыдэрщ Шиллер «ХъунщIакIуэхэр» драмэми елэжьын щыщIидзар.
Шиллер зэрытхэм еджапIэм и унафэщIхэр игъэгубжьырт. Аращ Фридрих и диплом лэжьыгъэр, «Философиемрэ физиологиемрэ» жыхуиIэр, мыхъуауэ Карл-Евгений герцогым къыщIилъытар икIи ныбжьыщIэр иджыри зы илъэскIэ Академием щеджэн хуейуэ унафэ щIищIар. Ауэ усакIуэ ныбжьыщIэм и гущIэм щызэхэна усыгъэ мафIэр бгъэункIыфIыныр мытыншу къыщIэкIащ. Хуитыныгъэм хуэпабгъэ, залымыгъэм теплъэ мыхъу усакIуэ щIалэм нэхъри ерыщу елэжьу щIидзащ и гурыщIэхэр къыщиIуэта «ХъунщIакIуэхэр» драмэм икIи ар псынщIэу и кIэм нигъэсащ. Илъагъу мыхъу Академиер къиухри, мазэ зытIу нэхъ дэмыкIауэ, а пьесэр 1781 гъэм и накъыгъэм дунейм къытехьащ икIи дунейпсо драматургием и нэхъыфIыпIэхэм халъытащ. 1782 гъэм и щIышылэм драмэр щагъэуващ Мангейм — Баден маркграфствэм — и щэнхабзэ, экономикэ IуэхущIапIэ цIэрыIуэм.
Нэмыцэ цIыху пэрытхэм а лъэхъэнэм, Энгельс и псалъэкIэ жыпIэмэ, «зэман нэхъыфI къэкIуэнымкIэ я гугъапIэ закъуэр зыхалъагъуэр литературэрат». Ахэр дэрэжэгъуэшхуэкIэ IущIащ Шиллер и япэ пьесэм. Иджыри къыздэсым зыми ямыцIыхуа тхакIуэ ныбжьыщIэр Германиеми нэгъуэщI щIыпIэхэми зэуэ цIэрыIуэ щыхъуащ. «ХъунщIакIуэхэр» драмэр щхьэхуитыныгъэмрэ абы щIэзэухэмрэ я гимн пэлъытэ хъуащ.
А лъэхъэнэрщ Шиллер щитхар щхьэхуитыныгъэм щIэзэун гупсысэкIэ гъэнщIа, цIыхубэм япхъуэта, гъэпщылIакIуэхэр зыгъэкIэзыза усэ куэд. Ахэр псори къытрадзащ «1782 гъэм и антологие» усыгъэ тхылъым.
«ХъунщIакIуэхэр» драмэм и ехъулIэныгъэм нэхъри игъэгубжьащ арыншами усакIуэ ныбжьыщIэ сампIэимыхьэр зылъагъу мыхъу герцогыр. И пьесэр зэрагъэува щIыкIэм еплъыну Шиллер Мангейм щыкIуам Карл-Евгений ар игъэгъэтIысри, унафэ ткIии ищIащ усакIуэр Вюртемберг герцогствэм и гъунапкъэм ебэкъуэну, апхуэдэ дыдэуи зыгуэр итхыну хуимыту. Шиллер быдапIэ лъэхъуэщым ираубыдэнкIэ шынагъуэ къыкъуэкIащ.
1782 гъэм и фокIадэ мазэм пщыхьэщхьэу Шиллеррэ и ныбжьэгъу музыкант Штрейхер Андреасрэ кIуасэри щэхуу Мангейм кIуахэщ. Мангейм театрым и унафэщI, егъэлеяуэ зызыгъэпагэ барон фон Дальберг «ХъунщIакIуэхэм» спектаклым фейдэшхуэ къыхуихьами, абыхэм нэщхъыцэущ къазэрыIущIар. «Фиескэ Генуе щищIа зэгурыIуэныгъэ щэхур» пьесэщIэм Мангейм театрым и актерхэм къазэрыхуеджами, Шиллер дэрэжэгъуэ нэхъ къритакъым. Актерхэм пьесэр ягу ирихьыщакъым. Шиллер и Iуэхум узыщыгуфIыкIын хэлътэкъым — ахъшэншэрэ зыкъуэпсэукIын имыIэу, и закъуэу хамэ къалэм къыдэнат. Шиллер и ныбжьэгъу Штрейхер иIыгъа ахъшэ тIэкIур куэдрэ урикъунт, псынщIэу къаIэщIэухащ. Аванс къритыну Дальберг елъэIуат, ауэ къигъэщIэхъуащ. Сытми, зыкъомрэ гугъу дехьауэ, Шиллер «Фиеско» пьесэр къытрыригъэдзащ, ауэ абы къыпэкIуа ахъшэр и щIыхуэхэр итыжыну ирикъуа къудейщ.
И насыпым кърихьэкIри, Шиллер Мангейм щыхуэзащ пщы гуащэ фон Вольцоген, ар Шиллер Академием къыдыщIэса и ныбжьэгъу гуэрым и анэт. ЦIыхубзым Шиллер иригъэблагъэри, усакIуэр абы и къуажэм кIуащ икIи, Карл-Евгений герцогым зыкъримыгъэщIэн щхьэкIэ, и унэцIэр ихъуэжащ.
Иджы, ахъшэ къэлъыхъуэным хэмытыж Шиллер хуиту литературэ лэжьыгъэм зритащ. А зэманырщ абы щитхар хъыджэбз къулейсызым уэркъ цIэрыIуэм хуищIа лъагъуныгъэ насыпыншэм теухуа «Луизэ Миллер» пьесэщIэр.
А лъэхъэнэм нэмыцэ актерхэм я нэхъ лъэщ дыдэу щыта Иффланд и чэнджэщкIэ, Шиллер «Бзаджэнаджагъэрэ лъагъуныгъэрэ» зыфIищыжа «Луизэ Миллер» 1784 гъэм ягъэуващ. Энгельс зэрыжиIауэ щытащи, «Бзаджэнаджагъэмрэ лъагъуныгъэмрэ» феодал властхэм щысхьыншэу ягъэпщылI цIыхубэм хуитыныгъэ гуэри зэрамыIэм теухуа япэ политикэ драмэщ».
Шиллер и творчествэм, абы урыс тхылъеджэм дежкIэ иIэ мыхьэнэм тетхыхьахэщ Белинский, Добролюбов, Чернышевский, Салтыков-Щедрин сымэ.
УсакIуэ уахътыншэм и тхыгъэхэр урысыбзэкIи, ди къэралым щыпсэу лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэ зыбжанэм я бзэхэмкIи зэрадзэкIащ.
Иужьрей илъэсхэм Шиллер сымаджэрилэурэ екIуэкIащ. И тхьэмбылым щIыIэ хыхьэри, и ныбжьыр илъэс 45-м иту усакIуэр 1805 гъэм и накъыгъэм дунейм ехыжащ.
Уэрэзей Афлик.
Шиллер Фридрих
ЗэрыпхъуакIуэ
Мэпхъэр си губжьыр уи лъэужьым тету,
ЗэрыпхъуакIуэ,
Къуихыну и нэлатыр
И пащхьэм уиту
Ди Уахътыншэ КъэгъэщIакIуэм!
Мазэгъуэ изыр щхьэщысыкIыу щыгум,
Вагъуэ бжыгъэншэхэр къыщиплъэкIэ си нэгум,
ПщIыхьэпIэ хъарпшэрхэм, сыкъауфэрэзыхьу,
Уи теплъэр, зэрыпхъуакIуэ, къысщхьэщахьэ.
Сигъэгузавэу шынагъуэм.
ЗыкъызощIэжри абы щыгъуэм,
Уи теплъэр сщIыуэ хэутэн,
ИзоIуэ ину жэщыбгым и тхьэкIумэм
ЖысIэхукIэ си гур къезыгъакIуэ
Уи цIэ угъурсызыр, зэрыпхъуакIуэ!
Жьэдилъэфэным хуэдэу бгыжьыр,
Толъкъуным ину иущIауэ и жьэр
Сэ къысподжэж, борэнри Iэлу
Мэдалъэ, къишэу уи Ажалыр,
Лейр къыщIамыгъакIуэу,
Уахьыну ахърэт жагъуэм,
ЗэрыпхъуакIуэ!
Месыр, месыр, къыпхетхъыкIыр,
ДжатэпэкIэ и гъуэгур пхищIыкIыу,
ИкIи мэкъугъыр, (ар зэхэпхрэ ди Щхьэщыгум
къитым?):
«Феуэ, фукIхэ псори, фщIауэ егъу!»
ЗауэлIхэми ящIэжыркъым гущIэгъу.
УIэгъэ гызхэм кърагъакIуэ гур,
КIийхэм я макъым зэщIищтащ уафэгур,
Фыкъыхэплъи пшэ зэрызехьэхэм,
Фи бын зэрыукIыжхэм феплъыт, ди тхьэхэ,
Тхьэхэ, ефхыну фи нэлат
Залымыгъэм куэд щIауэ къилэжьат!
Залымыгъэм пагэу ечыр и лъэр,
Къыхех бахъэр яукIахэм я лъым,
Къемэт къэблагъэм и хъыбарегъащIэу
ЗэрыпхъуакIуэм щхьэщэ худагъэщIыр!
ЗэрыпхъуакIуэ, зыхэлъыр сыт уи щэхур —
И хъуэпсапIэр залымыгъэм?
Къыщыбгъэбатэу къырыр уафэ нэхум,
Къуршыбгъэр бгъэшынэн уи гугъэ?
Уи текIуэныгъэм уигъэчэфу, уригушхуэу,
Къэбзэуахэм ухэту я сахуэм,
Ухэплъэныр бгъэлыда мафIэсым
Ара уи хъуэпсапIэр зэгупсысыр?
Дуней кIэзызым и фэр
Шэхуу пихуауэ залымыгъэ зефхьэм
Къыфхуэлъагъунукъым пщIыхь нэхуу
Жэнэт хадэу ди гум къыщыгъагъэр щэхуу!
Кхъухь вгъэлъэта хуэдэ хьэрш гъунапкъэншэм
Зывгъэтету хэвутIыпщхьэм щIы хъурейр,
Къыфщыхъужынущ фи зэфIэкIыр щIэншэу,
Фи IэмыщIэм ивгъэтIысхьа дунейр!
Уафэ тахътэм фыкъитIысхьарэ,
Зыкъэфлъытэжу Уэхьийуэ,
Фыкъыхуеплъыхынущ жыжьэу щIыгум,
Фрипагэжу ар зыхэвдза бэлыхьым!
Мывэ къебдзыхым къыр абрагъуэм,
Икудэм жэнэт хадэм и гъэгъа алэрыбгъур,
Хамэ къалащхьэхэм я мафIэу
Щыбгъэужьыхыжым уэгум вагъуэр,
МафIэ гъуэжькуийм иуфэм уэгур,
МафIэр къэпфыхьу къогуфIыкI уи нэгур!
УщIохъуэпс мылIэжыныпсэ —
Дуней псом щIрет абы и уасэр!
Пэжщ, зэрыпхъуакIуэ, ухъунущ уэ уахътыншэ!
Абы щогугъыр, аращ зэжьэр лIыжьыр,
Йожьэ фызабэхэр, сабий зеиншэр
Уахътыншагъэр кърикIуэным уи Iэужьым.
Дэплъейт, зэрыпхъуакIуэ, уэгум,
ажал щыхэпсэ губгъуэу
Псы папщIэу лъы зыщIэбгъэлъадэм
зыщеIэтыр щыгъуэм,
Макъ мелуанхэм зэщIэкъугъэу,
ИращIэкI уи IэрыкIым хьэдагъэ!
Абы нэхъри егъэгуфIэ нэгур,
бгъэм имыхуэжу кърегъауэ уи гур!
Нэлату къуахыр зэхыхьэжрэ жьыбгъэу уэгум
Нилъадэрэ пшэ фIыцIэхэр зэщIыгъуу
Зэхуахусыжмэ къаIэту уафэгъуагъуэр,
Я къару шынагъуэр къыпщхьэщахьэм,
Къэплъагъужынут уэ Олимп и Iуащхьэр,
ИкIи уахьынут Эребыщхьэ!
Жьыбгъэ къыкъуэум удэкIэзызу
зыплъыхь, зэрыпхъуакIуэ,
Уи гъуэгу сабалъэр пхуэхъужынущ щхьэкIуэ,
Гъуэгум телъ яжьэр уи къуэшхэм я сахуэщ,
Ажал тхьэлъэIукIэ ягъакIуэу махуэр.
Псэхэр къигъэтэджыжу, къемэтым къоджэм Тхьэр,
МафIэ лыгъэу уихьэнущ и пащхьэм.
КъыхэтэджыкIхэурэ мафIэсым
Къоджэжынущ уэ бгъэнахэр псэуэ.
А макъхэр жэщым хэжэбзэжу,
Олимп щыгу дахым къемэт тэрэзэр,
Зэпашэчыжри щыблэжьауэ хъуар мы гъащIэм,
УздагъэкIуэнум и унафэр ящIыр.
ГущIэгъуншэу бгъэна псэхэм я гъуэгуанэм
Утехьэнущ, ущышынэу я лъыр ящIэжыным
Зыри зи нэIэ щIэмыкI дыгъи,
Мазэгъуэ жэщым и мазэ бзыгъи.
Олимп щыгу щызэхуэса псэхэр, мелыIычхэр,
ЩIылъэм и тафи, и бгылъи,
ЗэщIэтэджэнущ щIэхъуэпсу уи лъым.
Щадзынущ абыхэм щысхьыншэу щыхупIэм
Уи тахътэ апхуэдизу бгъэлъапIэр.
Абдеж, Олимп щыгум, Алыхьым и пащхьэм,
УщылъэIуэфынукъым упыхьэу:
ГущIэгъу къыпхуащIынукъым, лейр къыпщIэкIуэу,
Къыпхуэгъунукъым зыри, зэрыпхъуакIуэ!
Си бгъэм мафIэ щызэщIэплъэм
Къуих нэлатыр тэрэзэм тралъхьэм,
Ещхьу уафэр къехуэха мы щIылъэм,
ЕщIэнущ тэрэзэр, жыхьэнэмэмкIэ уихьу.
ЗэщIэнщ итIанэ хъуэпсапIэу сиIа псор,
Къыптехуэнщ нэлату къуихар псэм.
ИкIи зэгъэжауэ си гур,
ГуфIэгъуэр щысIэтынщ мы щIыгум!
1777
Нэхумрэ хуабэмрэ
Дунейм къыщытехьэкIэ цIыхур,
ИгъэгуфIэу гугъапIэ нэхум:
Щилъагъуну ихъуреягъкIэ
И хъуэпсапIэфIхэр щIэкIыу нэгум
ЩилъагъункIэ гугъэу мы щIыгум —
Мурад дахэр щыушэу и псэм,
Прехьэжьэ пэжым фIэхъусыр.
Ауэ куэд дэмыкIыу, къызэрищIэу
Ихъуреягъыр пцIыIуэпцIышэ защIэу.
Мурад ещIыр химыгъэтIасэу,
Iэмал иIэм къригъэлыну и псэр,
И мыл чэщанэ пагэу закъуэныгъэм
IункIыбзэ етакIэ щIегъэпщкIуэж и лъагъуныгъэр.
Пэжым и нурхэр къыщIолыдыкI чэщанэм,
Дэтхэнэ бзийри дэп жьэражьэу къызэщIэнэу.
И насыпщ дуней щэхур къэщIэным,
И гур щIимыту къызыхуэнэм.
Мы ди гъащIэр мыл щIыIэ зыхэсым
Уи хъуэпсапIэм и нурхэр хэгъапсэ!
Бгъуагъымрэ кууагъымрэ
Зызыгъэпакъэ куэд ецIыхур гъащIэм,
Псалъэр зэрыщагъэтыж ямыщIэу,
Я Iуэху зыхэлъи зыхэмылъи тепсэлъыхьу,
Лажьэ зимыIэм мыхьыр ирагъэхьу.
УедаIуэмэ абы я жыIэм,
Къыпщыхъунущ фIы дунейм щымыIэу.
Апхуэдэхэр йохыжыр дунейм щэхуу,
Псэуми лIами зым къафIэмыIуэхуу.
ЩIэхъуэпсам ищIыну унагъуэ,
Адэ хъуным щIэхъуэпсу,
Пасэу къэзышам щхьэгъусэ
ЗигъэпIииныр фэуэиму,
Зэхуехьэс псэуху къарухэр щыму.
Жыг лъэдийр докIей уафэм нэсу,
Къудамэ щхъуантIэхэм дыгъэпс къапхыпсу;
Тхьэмпэхэр мэсыс, сагъызыр къапхывыкIыу,
Ауэ жыгым пхъэщхьэмыщхьэ къыпымыкIэ.
Жэщыр теIубауэ жылэр халъхьэм щIым,
Жыг къокIыкI, телъу мэзым и напщIэм.
ГугъапIэ
Дунейм тетыху мэгугъэ цIыхур
ГъащIэр къигъэIурыщIэну.
Игу ирелъхьэжыр мурад нахуэу
Къыхуиухар насып натIэ ищIыныр.
Насыпыншагъэм и лъэужьым
Насып къиувэурэ зэкIэлъхьэужьу
Махуэхэр макIуэ, ежьэу нэхъыфIым,
КIапсэлъэрышэрэ загъэIумпIафIэу.
ЦIыхур гъуэгум тезышэр гугъапIэрщ,
ЗыгъэнэщхъыфIэр аращ сабийр,
ЩIалэр егъаплъэ гъащIэ дыгъапIэм,
Щигъэгугъ защIэу и дыгъэ бзийм.
Уахътыншэу цIыхум кърит гуращэр
Йогъуалъхьэр лIыжьым щIыгъуу кхъэ мащэм.
ГугъапIэ нэпцIкъым сабийм и гъусэу
Гущэм хэлъ гугъэр щIыхыхьэр и псэм.
Тхьэгурымагъуэу къыджеIэ ди гум
Дынэсыфыну насыпым и щыгум!
Абы ди гущIэм мафIэ щищIыр
Къытхуоблэр ужьыхыж имыщIэу.
1797
Хъыджэбзым и тхьэусыхэ
Жыгей тхьэмпэхэр мэIущащэ,
Пшэхэр щхьэщосыкIыр уэгум,
Псы Iуфэм Iусу нэщхъей пщащэм
Псым и толъкъунхэр къопэщэщ и лъэгум.
Пшапэ зэхэуэм
Хощатэ пщащэр хьэлъэу,
Нэ къэплъыжьахэм
Нэпс къыфIыщIолъэлъыр.
«ЯуIащ си гур,
СфIэIэфIыжкъым дунейр,
Иджы щыIэжкъым
Зыри сызыхуей.
Еджэж уи пхъум и псэр, ди Тхьэ лъапIэ,
Къыслъысыр сэ мы щIым къэзгъэщIакIэщ,
СыщIэпсэуа си лъагъуныгъэр яукIакIэщ».
«Ежэхми нэпсыр IэубыдыпIэншэу,
Зыри лъэмыкIыну къарууншэщ.
ЛIэжахэм зэхахынукъым уи гызыр,
КъысхуэIуати уи гур зыгъэузыр,
ХуэсщIэфынур уи лъагъуныгъэ яукIам,
Сыпхуэхъунщ сэбэп зэрысхулъэкIкIэ».
«Хуейми ирекъарууншэ
Си нэпсыр, кърежэх IэубыдыпIэншэу
Зэгуэр лIэжахэм я псэр
Къыхуэмыгъэушу!
Ауэ, ди Тхьэ лъапIэ, мыр зэгъащIэ,
АбыкIи дуней псом хъыбар егъащIэ,
Лъагъуныгъэ яукIам и ужькIэ
Псом нэхъ IэфIыр абы нэпс къыпфIыщIигъэкIырщ».
1798
Сабийм и пщIыхьхэр
(Псэм и макъ)
Дэнэ сыщыIэ, сыт си лажьэр,
Къыпхуэлъагъужыркъэ си ныбжьыр?
СыпсэуакIэ, лъагъуныгъэ сщIа,
Си фарз псори щIым щызгъэзэщIа?
УщIэупщIэнщ макъамэр зэрылъэлъу
Пхуэусэу щыта бзухэм я пшыналъэм.
НыжаIысри я уэрэдыр,
Бзухэр хыхьэжакIэщ гъэдэ-щIыдэм.
Къэзгъуэтыжа сфIэкIуэдауэ щытар?
Гъусэ щыхуэхъужа абы аргуэру си псэр,
Уагъэгузавэу уамыгъэщатэу,
Щхьэусыгъуэншэщ мыбдеж нэпсыр.
Фи дежи щыплъагъунущ уэ ди ныбжьхэр,
Сэ сэщхьу пщIамэ уэри лъагъуныгъэ.
Абы си адэм и напэр щыкъабзэщ,
БэIутIэIухэм япэIэщIэу и псэр.
Абы къыщагъапцIэркъым адэм и гугъапIэр,
Щэхуу вагъуэм нэр ягъэупIэрапIэу;
Дэтхэнэ гугъапIэми иIэжщи пщалъэ,
УалъоIэсыр, фIэщхъуныгъэ пхэлъым.
Хьэрш гъунапкъэншэм и гъуэгу уахътыншэхэм
Къатыбогъуатэр псоми я жэуап.
ЗэIыпщIыкIыж аргуэру шэч къыщIэпхьхэр;
Гупсысэ куу ящIэлъщ сабийм и пщIыхьхэм.
1802
Псы Iуфэм Iус ныбжьыщIэр
Псы Iуфэм Iусу щауэ ныбжьыщIэм
Губгъуэм и нэщхъейхэр Iэрамэу зэхеухуанэ,
КIэлъоплъ, гъэгъахэр я архъуанэм хащIэу
ЩIаупскIэу зэрахьым толъкъунхэм.
Блолъэтхэр махуэхэр псыежэхыу,
Тенджызышхуэм хуэпIащIэ пфIэщIыну,
Мо гъэгъа хуэлэжхэм ещхьу,
Си щIалэгъуэри зэманым ехьыр!
Гъатхэ къэсам зыIэпишэу
ГуфIэжу псоми уэрэд къыщрашкIэ,
ЩIэнэщхъейм и псэр ныбжьыщIэм,
СыволъэIур, фыщIэмыупщIэ.
Макъ минкIэ зэщIэжьууэ пшыналъэ
Къыщегъэушри си псэм гъатхэм,
Гур, хуэмыIыгъыжу бгъэ зэрылъым,
ЕгъэхыщIэ нэщхъеягъуэ хьэлъэм.
Къызиткъым гъатхэм дэрэжэгъуэ,
СыщIымыгъумэ фIыуэ слъагъум.
Сыхуэзэшу IэплIэр щыхуэзущIым,
МэкIуэдыжыр здэкIуар сымыщIэу.
Мыбдежым щызыхэзымыщIэу гуфIэгъуэ,
Къоуэ гур имыIэу тепыIэгъуэ.
«СынолъэIур, си псэ, къэбгынэ,
Бгы лъагэм пагэу тет чэщанэр.
Гъатхэм къысхуихьа удз зэмыфэгъухэр,
Уи лъагъуэм тезубгъуэнущ алэрыбгъуу.
УщысщIыгъум нэхъ нэху мэхъур псыр,
Бгы уэрэдыр нэхъ къыхохьэ псэм.
Унэ зэври нэхъ Iэхуитлъэхуитщ
ЩыщIэсым фIыуэ зэрылъэгъуаитI».
1803
Бгы уэрэд
ЩыхупIэ лъагэм и нэзым
Iуту йожэкIыр лъагъуэ бгъузэр;
Иныжьхэм яхъумэ а лъагъуэр,
Ажалми щищIащ абдежым абгъуэ.
Къыгуэун хьэзырщи мывэжь абрагъуэр,
Умысакъмэ, гъуэгур шынагъуэщ.
Лъэмыжым, пхъэхьу гъэшауэ,
ЗэпещIэ я кIапэхэр къуршхэм;
Лъэмыжыр трилъхьэркъым лIэныпсэм,
Уахъты зиIэр абы пхуеIусэн?
И лъабжьэм щIахыр псыр толъкъунхэм,
Лъэмыжыр трахыну щIэкъухэу.
Абы ублэкIмэ, зэIухауэ хъыжьэу
Куэбжэ щытым щызэблоухэр ныбжьхэр;
Абыи уаблэкIыфмэ, ауз дахэщ,
ГуфIэжу бжьыхьэр щыдэджэгуу гъатхэм.
Псэр псэухункIэ хъуапсэу зыхуэпIащIэ!
ЛъэкIамэ, гъащIэр къэлъэтэнут мыбы занщIэу!
ПсыежэхиплIым я макъыр щогъуагъуэ —
КъыздикIыр зыми къыхуэмылъагъуу;
Зыр мажэ къуэкIыпIэмкIэ, зыр къухьэпIэмкIэ,
ХуэпIащIэу жэщыбгым, хуэпIащIэу шэджагъуэм,
Зэгъусэу къыщIэжми, щIым къыщытехьэкIэ,
Зэхожри, щхьэхуэу къалъыхъуэ я лъагъуэр.
Зэхыхьэжынукъым псыхэр игъащIэкIэ,
КъикIуэтыжынукъым зэи псыкIэмкIэ.
Жыжьэу, жыжьэу уафэ тхьэху лъащIэм
ЩIэт къыритIым я щхьэщыгухэр пшэхэм хащIэ,
ЙолъэгэкIыр къырхэр щIылъэм щызэрахьэм;
Пшэ дыщафэхэм къыритIыр къафыхьыр.
Хьэуар макъ гуакIуэм зэгуигъэзу,
Уэрэд кърашыр хур хъыджэбзхэм.
Иджыри къэскIэ зыми и лъэр
Нихусыфакъым абы, икIауэ щIылъэм.
Нэхутхьэхуу, нурыр нэгум къищу,
Тахътэ уахътыншэм исщ пащтыхь гуащэр;
И пащтыхь пыIэм хэс налкъутналмэсхэр
НэкIу дыхьэрэным зэщIэлыдэу щIопсэ.
Дыгъэ зыри щыхуэныкъуэкъым абы,
Къепсу щытми, къыхимыхыу хуабэ.
1798
ЗэзыдзэкIар Уэрэзей Афликщ.
