И къару емыблэжу цIыхухэм яхуэлэжьа
Зауэм къулейсызыгъэу, хэщIыныгъэу къытхуихьар псалъэкIэ къыпхуэмыIуэтэным хуэдизщ. Зы унагъуи щыIэу къыщIэкIынкъым абы и хьэзабхэм щыщ къызылъымыса, зымыгъэунэхуа. Хэти а зауэжьым и щхьэр хилъхьащ, хэти уIэгъэ хьэлъэ хъуащ, хъыбарыншэу кIуэдахэм я бжыгъэри къэщIэгъуейщ. КъызэралъытамкIэ, абы щыгъуэ хэкIуэда дэтхэнэми зы дакъикъэ ухуэщыгъуэмэ, ар илъэс 32-рэ мэхъу. А зэман гугъур зи нэгу щIэкIахэм, зи фэм дэхуахэм ящыщщ Болэт ТIутIэ Алихъан и къуэр.
ТIутIэ 1893 гъэм Къэрэгъэш къуажэм къыщалъхуащ. Ар пасэу комсомолым хыхьэри, секретару лэжьэн щIидзащ. Илъэс 18-м иту ТIутIэ милицэм хагъэхьэ икIи Прималкинскэ районым и къулыкъур щрихьэкIыу щIедзэ. И ныбжьым емылъытауэ, щIалэ гумызагъэт, сыт хуэдэ Iуэхури зыхуей хуэзэу зэфIихырт, «хьэуэ» лъэпкъ къыхимыгъэкIыу. Совет ухуэныгъэмкIэ щыIэ курсхэм щеджэну ар Дон Iус Ростов макIуэ 1927 гъэм.
ТIутIэ сыт щыгъуи егупсысырт къуажэдэс цIыхухэм я псэукIэр тынш зэрыхъуным, ар ефIэкIуэнми и зэфIэкI хилъхьэрт. 1928 гъэм я къуажэм щыщ унагъуэ 16 дзей зэхуэхъури, щIым зэрелэжьыну Iэмэпсымэхэр къыздащтэри губгъуэм дэкIащ. Абы щыгъуэ нэхъ жыджэру зыкъэзыгъэлъэгъуахэм ящыщащ ТIутIэ и унагъуэр.
Болэтыр зыпэрыхьэ сыт хуэдэ лэжьыгъэри гурэ псэкIэ зэрищIэм гу лъумытэнкIэ Iэмал иIэтэкъым. Абы хэлъ гудзакъагъэр, гумызагъагъэр къалъытэри, 1929 гъэм ар Къэрэгъэш къуажэ советым и унафэщIу ягъэув, мыгувэу Прималкинскэ райисполкомым и унафэщIым и къуэдзэ ящI.
1930 гъэм ТIутIэрэ и ныбжьэгъухэмрэ къызэрагъэпэщ «Къэрэгъэш» зыфIаща мэкъумэш артелыр. А лъэхъэнэм ар мэлажьэ артелым и унафэщIым и къуэдзэу икIи и къаруи зэман куэди абы зиужьыным трегъэкIуадэ.
Болэтыр сыт щыгъуи щIэныгъэм и телъхьэу, щIэ гуэрхэр къищIэну, ахэр и лэжьыгъэм хипщэну яужь итт. ЩIалэ гумызагъэр Налшык дэт мэкъумэш еджапIэ нэхъыщхьэм 1932 гъэм щIотIысхьэри, и щIэныгъэм хегъахъуэ. 1936 гъэм ТIутIэ «Къэрэгъэш» колхозым и унафэщIу хах. ИлъэситI фIэкI абы щымылэжьауэ Алътуд дэт машинэ-трактор станцым и нэхъыщхьэу ягъакIуэ.
Еджэнми лэжьэнми зи гур ета щIалэ ахъырзэманым и мурад дахэхэр къызэпеуд Хэку зауэшхуэм. Япэу Iэщэ къэзыщтэу зауэм кIуахэм ящыщащ ТIутIэ. Ар къыщыхъеям Болэтыр колхозым и парт зэгухьэныгъэм и секретарт.
И адэм теухуа хъыбар куэд къыджиIэжащ ипхъу Болэт (Блэныхь) Зое.
— Сабиибл дриIэу, еянэр ныбэ илъу си адэр зауэм дэкIат, — игу къегъэкIыж Зое. — Унэм къыдэнахэми бэлыхь куэд ягъэващ абы щыгъуэ. Си дэлъху нэхъыжь Хьэсэн хуейт зауэм дэкIыну, ди адэм и гъусэу Iэщэ къищтэу бийм япэщIэувэну, ауэ «уи ныбжь нэсакъым» жаIэурэ ягъэкIуакъым. Дзэм ягъэкIуэнухэр къыхэзыххэм къагъэгугъэрт, апхуэдизу и нэ къыщикIкIэ, и къарум къыщигъэгугъэкIэ, Iэмал гуэр къыхуагупсысыну. Ауэ, итIани, бынхэм нэхъыжьу къытхэнар Хьэсэнти, ди анэр дэIэпыкъуэгъукIэ зыщыгугъри арат. Ди адэм и япэ письмор къызыхуригъэхьари Хьэсэнт. Ар къыщытIэрыхьа махуэ дыдэм, имылъагъу щIыкIэ, Хьэсэн пщэдджыжьым жьыуэ дэкIат ди унэкъуэщым пхъэ яхуишэну. ЩIымахуэт, дунейр щIыIэти, хьэлъэ зышэ выри хуэкIуэртэкъым. Си дэлъхум гум зыщIищIэжри, вым декъуурэ хьэлъэр щилъэфым и кIэтIийр зэпычри, абы къелакъым. Хьэсэн илъэс 16-м ит къудейт абы щыгъуэ, — и нэпсхэр къыфIокIуэ Зое.
Болэт ТIутIэ, ШкIахъуэ Хьэмидрэ и щхьэгъусэ Цацэрэ и гъусэу
Керчь деж щекIуэкIа зауэ гуащIэм занщIэу хэхуащ Болэт ТIутIэ. Ди дзэр кърагъэкIуэту щыхуежьэм, Дон псым зэпрысыкIын хуейуэ унафэ къыхуащI. Шэр, уэм хуэдэу, къателъалъэу и ныбжьэгъу щIалэ и гъусэу ар псышхуэм хохьэ. И гъусэ щIалэр щыхэхуэм, ар къригъэлын и гугъэу Болэтым и шыр абыкIэ еунэтI. АрщхьэкIэ шым шэ къытохуэри, езыр псым щIех. ЕсыкIэ зымыщIэ ТIутIэ псым езауэурэ и кум хихьащ, итIанэ и къарур иухри, и нэхэр щыункIыфIыкIащ. АдэкIэ зэрыхъуар езым ищIэжыртэкъым. ТIутIэ псым зэрырихьэхыр зылъэгъуа и ныбжьэгъу гуэрым абы и хьэпшыпхэр къищтэжри, Дон итхьэлауэ фIэкI имыщIэу, и унагъуэм хъыбар къаригъэщIащ ар зэрымыпсэужымкIэ.
Езы ТIутIэ и унагъуэм зэрахуиIуэтэжамкIэ, зыкъыщищIэжам щыгъуэ Дон Iуфэ ныджэм телът. Дунейр щымт, фоч, топ уэ макъи зыщIыпIи къыщыIуртэкъым. ЗыкъиIэтмэ джэлэжурэ зэман куэдкIэ кIуащ ар, и щыгъынхэри псым щихауэ, езыри мэжалIэу. Бэлыхьу телъам, ерагъкIэ псэзэпылъхьэпIэ къызэрикIам нэмыщIыжкIэ, гъуэгу тэмэм имыIэу къуацэчыцэхэм зэхафыщIат. Зэман куэдкIэ апхуэдэу кIуауэ зы гуэл гуэр къелъагъу. Абдеж зы лIыжь Iуст, и кхъуафэжьейм епэщэщу. ТIутIэ абы Iэ хуищIри зыкъригъэлъэгъуащ. И кхъуафэжьеймкIэ псым зэпришри лIыжь мыцIыхум и унэ ишащ. Абы ТIутIэ игъэпскIщ, ихуапэри, и лъатэр къигъэкъэбзэжыхуи къеIэзащ. Иужьым нэмыцэхэр я къуажэ къэсу хъыбар къыщыIум, ди дзэр зытет гъуэгур Болэтым къригъэлъэгъуащ. АрщхьэкIэ ди сэлэтхэр лъэмыжым икIауэ къыщIэкIат, хъумакIуитI фIэкI къытемынэу. Абыхэм яригъэлъагъун документ гуэри иIыгъыжтэкъыми, ТIутIэ абдеж щаубыд. ХъумакIуэхэр зышэжыну машинэр къыщыIухьэм, абы ТIутIэ и нэIуасэ нэхъыщхьэ гуэр ису къыщIокIри къецIыхуж, итIанэ ар сымаджэщым яшэ. ИужькIэ Болэтыр нэхъыфI къохъуж, дзэми хохьэжри фронтым Iуоувэж.
— Мы Iуэхугъуэр къыщыхъуар щIышылэм и 8-рщ, — жеIэ Зое. — ТIутIэ абы щыгъуэ етIуанэу къалъхужауэ ибжырт икIи зы илъэс къэмынэу ар Iэтауэ игъэлъэпIэну фIэфIт. Абы уэсяту къытхуигъэнат езыр щымыпсэужым и дежи и лъапсэм а махуэм и бынхэмрэ абыхэм я щIэблэмрэ къыщызэхуэсыжу зэрылъагъуну, зэрыщIэну, зэрылъытэну.
Белоруссием щызауэу Болэтым зы гъусэ иIэу тIасхъэщIэх ягъакIуэ. Ахэр унэ къута гуэрым къыщоувыIэ, абы нэху къыщекIыну. Жэщыр хэкIуэтауэ «ТIутIэ» жеIэри зыгуэр ину къоджэри къегъэуш. ТIутIэ къощтэри зеплъыхь, арщхьэкIэ и гъусэ щIалэр мэжей. «Уэлэхьи, ар мыфI», — жеIэри и ныбжьэгъур къыщелъэфри, унэм псынщIэу къыщIож. КъызэрыщIэкIыуи зыщIэлъа унэжь цIыкIур зэуэзэпсэу къоуэ. ПщIыхьэпIэм хэт хуэдэт зэныбжьэгъухэр, дакъикъэ бжыгъэ заIэжьэжамэ, тIури хэкIуэдэнут. Дапщэрэ къикIа ТIутIэ псэзэпылъхьэпIэм, Тхьэм иухати, псэууэ къигъэзэжащ.
Болэтыр хэтащ Белоруссие щIыналъэм, Сталинград, Могилёв деж щекIуэкIа зауэ гуащIэхэм, нэгъуэщI щIыпIэхэми и псэ емыблэжу щызэуащ, Берлин къэзыщтахэми ящыщащ ар.
Хэку зауэшхуэм щызэрихьа лIыгъэм къыпэкIуэу Болэт ТIутIэ къыхуагъэфэщащ «Хэку зауэ» орденым и етIуанэ нагъыщэр, «Хахуагъэм папщIэ», «Зауэм къыщигъэлъэгъуа зэфIэкIхэм папщIэ», «Сталинград зэрахъумам папщIэ», «Берлин зэраубыдам папщIэ», «Германием зэрытекIуам папщIэ», «Кавказыр зэрахъумам папщIэ» дамыгъэхэр, нэгъуэщIхэри.
Зауэ нэужьым ТIутIэ къуажэм къигъэзэжри, колхозым и унафэщIу ягъэувыжащ. А зэманым цIыхухэр щыгъыныджэт икIи мэжэщIалIэ- ти, лэжьыгъэм епшэлIэну тынштэкъым.
Зэгуэрым, абы Къущхьэхъу дэкIын цIыху игъуэтыртэкъым, щыгъын хуабэ яIэтэкъыми. Абдеж дэIэпыкъуэгъу нэс хуэхъуащ и щхьэгъусэ Маридэт. «Ди анэм бащлъыкъхэр, щIакIуэхэр ищIырти, унагъуэм щIэсхэри абыкIэ дыдэIэпыкъурт, ди адэм ахэр Iэщыхъуэхэм яхуригъашэрт», — игу къегъэкIыж Зое.
Зауэ нэужьым къулейсызыгъэшхуэ дэлът къуажэм. ЦIыхухэм зыщагъэкъэбзэн зэрамыгъуэтым гугъу иригъэхьырт, абы узыфэ зэрыцIалэхэри къигъэхъейрт. Апхуэдэ щытыкIэм хуабжьу иригузавэрт Болэтыр икIи абыи хэкIыпIэ къыхуегъуэт. ТIутIэ и пщIантIэм езым и IэкIэ хьэмэм дещIыхь. Ипхъу Зоерэ Розэрэ гъуэрыгъуэурэ къэрэкъурэкIэ ар яригъэгъэплъырт. ПщIантIэм дэт псыкъуийм абыхэм псы кърашурэ хьэмэмым яхьырт. Хьэмэмым кIуэхэм я щыгъынхэр зэрагъэкъэбзэжын стерилизатори щIыпIэ жыжьэ къахуригъэшат ТIутIэ.
Болэтым къыгурыIуэрт цIыхухэм замыгъэпсэхумэ, фIыуэ зэрымылэжьэфынур. ГъукIэ щылэжьауэ зы унэшхуэ нэщIу жылэм дэтти, ТIутIэ игу ирилъхьащ ар кино еплъыпIэ къуажэдэсхэм яхуищIыну. Куэдым ящIэж ипхъухэу Тосярэ Раерэ абы игъакIуэу лъэгур белкIэ кърыригъэтIыкIауэ зэрыщытар, езы ТIутIэ тетIысхьэпIэхэр зэкIэриIулIэжат.
Пенсэ кIуа нэужьи ТIутIэ илъэс куэдкIэ жылагъуэ Iуэхухэм хэтащ, щIэблэр ущииным, гъэсэным елIэлIащ. И къарум къихьыхукIэ ар колхозым сэбэп хуэхъуащ, и ныбжьэгъухэр гъусэ ищIырти мэкъуауэ кIуэрт.
Сыт хуэдиз гугъуехь хэмытами, ТIутIэ гъащIэр апхуэдизкIэ фIэIэфIти, ди щIым къыщыкI удзыпэ нэгъунэ пщIэ хуищIырт. Абы бжьэ игъэхъурт, жызумей игъэкIырт, жыг хадэ екIуу зэрихьэрт, бдзэжьей ещэныр зыпищI щыIэтэкъым. ЩIыуэпсыр фIыуэ илъагъурт ТIутIэ, хэбгъэзыхьмэ, ди щIыпIэр жэнэт щIыналъэу ибжырт. «Ажэгъуэмэр щIым къызэрыхэкIыу, ди адэм дишэрт абы и дахагъэм дригъэплъыну, дыщигъэгуфIыкIыну», — жеIэ Зое.
ТIутIэ къыщIэнащ быни 8, абыхэм я быныжхэр 16 мэхъу. Псоми щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ яIэу къигъэтэджащ адэ гумызагъэм. И щIэблэм щапхъэ дахэ яхуэхъуу щыта цIыху щыпкъэр илъэс 95-нэм иту 1988 гъэм дунейм ехыжащ.
ЦIыхухэм я псэукIэр егъэфIэкIуэным, жылэм зиужьыным емызэшыжу телэжьа Болэт ТIутIэ Алихъан и къуэм и цIэр абы и унэ-лъапсэр зытет уэрамым фIащыжыныр яфIэигъуэщ и IуэхущIафэ дахэхэр зыщымыгъупща къуажэдэсхэми езыр къызыхэкIа лъэпкъ-ми.
ТАБЫЩ Динарэ.
