«Жьыпэу» тхылъым теухуа пшыхь
Зи адэр зауэм хэкIуэда, абы иужьым мэжэщIалIагъэм зи шыпхъу закъуэр ихьа, и ныбжьыр илъэс 11-м иту белымрэ фIанэмрэ зи Iэмэпсымэ нэхъыщхьэу лэжьэн щIэзыдза, гугъу ехьа цIыхущ Iэщыж Борис. Апхуэдиз зыгъэва псэм куэд зэримыгъэзэхуэнкIэ Iэмал иIэкъым. Арати, «Жьыпэу» зыфIища тхылъыр дунейм къытехьащ. Хэт ищIэрэ, ар мыусэнкIи мытхэнкIи хъунт, а псом пхымыкIамэ.
Iэщыжым тхылъыр ятриухуащ зауэ лъэхъэнэмрэ абы иужькIэ щыIа зэман хьэлъэмрэ халъхуахэм.
— Тхылъыр дунейм къытехьэнымкIэ сэбэп къысхуэхъуащ «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм и унафэщI Ацкъан Русланрэ абы редактору щылажьэ Джэрыджэ Арсенрэ. Ахэр мыхъуамэ, си Iэрытхыр иджыри куэдрэ щылъыну къыщIэкIынт. Пэжыр жыпIэмэ, илъэс щэ ныкъуэ лъандэрэ сызыпэплъа лэжьыгъэщ ар. А зэманым къриубыдэуи абы зэпымыууэ селэжьыжащ. Тхылъыр дунейм къытехьауэ сэзыгъэлъэгъуахэм фIыщIэ яхузощI, — жиIащ Iэщыжым япэу дызэрыIущIэу.
«Жьыпэу» тхылъым Дей къуажэм щыхуащIа пшыхьым кърихьэлIа-хэм ар щIэзымыджыкIа яхэту фIэщщIыгъуейт, сыту жыпIэмэ, я гур зэIухауэ дэтхэнэ тхыгъэми къыпхутепсэлъыхьыну епIэщIэкIхэрт. Къуажэ библиотекэм и унафэщI КIуантIэ Светланэрэ ЩэнхабзэмкIэ унэм и гуащэ НэбытIэ ФатIимэрэ къызэрагъэпэща пшыхьым къеблэгъат Джэрыджэ Арсенрэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и лэжьакIуэхэу БакIуу Хъанджэрийрэ Хъуажь Фахърирэ. Я гурыхуагъыр къагъэлъагъуэу еджакIуэ цIыкIухэр тепсэлъыхьащ тхылъым ихуа рассказхэм, уеблэмэ зэхыхьэр зи щIыхькIэ къызэрагъэпэща Iэщыж Борис хуатха усэхэм къеджащ.
Нэхъ ищхьэкIэ зэрыщыжытIащи, Iэщыж Борис езыр зауэм зи сабиигъуэр хиубыдахэм ящыщщи, псори ещIэж. ЗэрыцIыкIурэ лъэпкъымрэ анэдэлъхубзэмрэ тегузэвыхьу къэхъуащ ар. Тхылъыр къыдигъэкIыну гукъыдэж щIищIа щхьэусыгъуэри абыхэм ящыщщ. Зи ныбжьыр илъэс 75-рэ ирикъуа Борис япэу дыIущIэу арами, и дзыхь къыдигъэзри, зыгъэпIейтейхэм къытхутепсэлъыхьащ. Псом хуэмыдэу адыгэбзэмрэ литературэмрэ я къэкIуэнум зэрытегузэвыхьыр, абыхэм курыт школхэм тэмэму гулъытэ зэрыщыхуамыщIыжыр зэрыфIэмытэмэмыр къыхэщырт абы и псалъэхэм. «Дэ ди зэманым адыгэбзэр нэхъ хэкъузауэ дагъэджу, егъэджакIуэхэр нэхъ къыдэгугъуу щытащ», — жеIэ абы.
Борис и гурыхуагъэм щыхьэт техъуэ дэтлъэгъуащ: абы гукIэ ещIэ урыс, адыгэ усакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэм ящыщ куэд. Псом хуэмыдэу Маяковский Владимир и IэдакъэщIэкIхэр игу зэрыдыхьэр абы къыхегъэщ. Езым тхэныр усэкIэ къыщIидзами, и гурыщIэхэмрэ и гукъэкIыжхэмрэ къызэрытхуиIуэтар рассказхэмкIэщ.
Борис мэкъумэш IэнатIэм пэрытами, литературэм дихьэхыу, щэхуу зыгуэрхэр итхыу къызэрыгъуэгурыкIуар жеIэ. Дербент дэт мэкъумэш техникумым щеджащ курыт еджапIэ нэужьым, ар къиухри, япэщIыкIэ жызум щагъэкI совхозым, итIанэ Тэрч налмэс заводым щылэжьащ. ГъэщIэгъуэнращи, зэрылажьэм хуэдэурэ, дэIэпыкъуэгъуи имыIэу, Горький Максим и цIэр зезыхьэ Литературэ институтым щIэтIысхьэри, ари къиухыжащ (1971 — 1977 гъэхэм). «Нобэ хуэдэу сощIэж Рождественский Роберт ди тхыгъэхэр зэпкърихыу дерсым дыщыщIэса зэманыр. Ар си диплом лэжьыгъэм хэплъа нэужь, «Мыр егугъумэ, тхакIуэ къыхэкIынущ», — жиIат. Ар си дежкIэ куэд и уасэт, ноби сщымыгъупщэж псалъэщ».
Iэщыжым и усэхэмрэ рассказхэмрэ «Iуащхьэмахуэ» журналым, газетхэм мызэ-мытIэу къытрадзащ. Иджыблагъэ къыдигъэкIа «Жьыпэу» тхылъым ипэкIэ абы и усэхэр зэрыт тхылъ пIащIэ цIыкIухэр зэман зэхуэмыдэхэм дунейм къытехьащ — «Япэ псалъэ» (1974 гъэ), «Сызыпэплъа гъатхэ» (1976 гъэ), «Мыщэ цIыкIу» (1981 гъэ) «МафIэ хъумэ» (1989 гъэ).
— Борис и тхыгъэхэр гупсысэ куу зыхэлъщ. ЦIыхум дерс къыхихыфын хуэдэу и прозэр гъэпсащ. Абы и IэдакъэщIэкIхэр къеIытхыу- рэ ди дерсхэм куэдрэ къыщыдгъэсэбэпащ. АдыгэбзэмкIэ едгъэкIуэкI зэпеуэхэм хэт ди еджакIуэ цIыкIухэм Iэщыжым и усэхэр зрагъащIэ, — жиIащ Дей къуажэ курыт школым и егъэджакIуэ Токъу Сарэ. — Борис и рассказхэм я гугъу пщIымэ, абыхэм къыщекIуэкI Iуэхугъуэхэм удахьэх, уи гум щIыхьэнрэ уи псэм дыхьэнкIэ бейщ. Абы къыхэкIыу щIалэгъуалэм сэбэп яхуэхъунущ. Езым и цIыху щIыкIэкIэ хьэлэмэтщ, и хъыбархэм уедаIуэу убгъэдэсыну гухэхъуэщ.
Къуажэдэс Гуэщокъуэ Иринэ псалъэ щратым къыхигъэщащ «Жьыпэу» тхылъыр игъуэ дыдэу къызэрыдэкIар, абы ди япэ итахэм я гъащIэр зыхуэдар нэрылъагъу зэрищIыр. Апхуэдэу абы жиIащ гъаблэ щыщыIа зэман хьэлъэм теухуа «Зи чэзу мывэхэр мэкIуатэ» рассказым зи гугъу щищI щIакхъуэгъажьэм езым и адэр игу къызэригъэкIыжар. Бзылъхугъэм шэч ищIар пэжу къыщIэкIащ: «Уи адэращ тхыгъэм къыщызгъэлъэгъуар. Абы ищIу щыта щIакхъуэм хуэдэ сэ иужькIэ зэи зыщIыпIи сыщрихьэлIэжакъым. ГъэщIэгъуэнт: къуажап-
щэм щагъажьэ щIакхъуэм и мэр къуажэкIэм къыщыпщIихьэрт», — жриIащ Iэщыжым бзылъхугъэм.
БакIуу Хъанджэрий къыхигъэщащ «Жьыпэу» тхылъым ихуахэр нэхъыбэу новеллэ гъэпсыкIэм тету ухуауэ къызэрилъытэр. «Узэмыжьа кIэух яIэу е тхыгъэм и курыкупсэм Iуэхугъуэхэм зыщахъуэжу гъэщIэгъуэну зэхэухуэнащ Iэщыжым ди пащхьэ кърилъхьа тхыгъэхэр. Удэзыхьэхщ. ТхакIуэм и къалэн нэхъыщхьэ дыдэр зэманыр къигъэлъэгъуэнырщ. Iэщыж Борис къищта зауэ лъэхъэнэр зэрыщы-тауэ къиIуэтэжыныр къехъулIауэ къызолъытэ. Лъэпкъ гупсысэ хэлъщ, къищынэмыщIауэ, гу зылъыстаращи, абы итхыр егъэлеяуэ игъэщIэращIэркъым. Езым и зэманыр тхылъымпIэм «трилъхьащ», цIыхубэм я фIэщ зэрыхъунум хуэдэу. Аращ тхакIуэр зыхущIэкъупхъэри», — жиIащ БакIуум. Апхуэдэуи щIэныгъэлIым Iэщыж Борис къигъэгугъащ ди лъэпкъ тхакIуэхэмрэ абыхэм я Iэдакъэ къыщIэкIахэмрэ кIэщIу зратхэ псалъалъэм хуэфащэу ар зэрыхагъэхьэнумкIэ.
Джэрыджэ Арсен къыхигъэщащ усэ зэхэзылъхьэ куэд еджакIуэ цIыкIухэм зэрахэтыр и гуапэ дыдэ зэрыхъуар, адыгэбзэр зэрымыкIуэдыжынум ар зэрищыхьэтыр. «Борис и тхыгъэхэр къасщтэу япэу щыщIэзджыкIам, ар ди литературэм хэтын хуейуэ къэслъытащ. Сабийм дерс къызыхахын куэд и Iэдакъэ къыщIэкIащ абы. Борис и тхыгъэхэм нэгъуэщI фIыгъуи хэлъщ: и лIыхъужьым щхьэкIэ мыр «фIыщ е Iейщ» жиIэу и Iуэху еплъыкIэм- кIэ тхылъеджэр хигъэзыхьыркъым, атIэ езыр егъэгупсысэ. Къуажэр щIэгушхуэн цIыхущ Iэщыжыр. Абы и тхыгъэхэр, пэжу къызэрыхагъэщауэ, школ дерсхэм хэбгъэхьэ хъунущ», — жиIащ Джэрыджэм.
Зэхыхьэм къыщыпсэлъащ икIи Iэщыж Борис и тхылъхэм дяпэкIи къыкIэлъыкIуэну ехъуэхъуащ Хъуажь Фахъри, къуажэдэсхэу Щомахуэ Хьэсэн, Шэрий Маринэ сымэ, нэгъуэщIхэри.
БАГЪЭТЫР Луизэ.
