Адыгэ литературэм и Iуащхьэмахуэ КIыщокъуэ Алим
Уахътыншэ
Псалъэ гуапэхэр, гурыщIэ Iэджэр, хъуэхъу дахэхэр гъунэжщ. ТхылъымпIэм ирижэну хьэзыр хъуа къалэмыр сIыгъщ зыIэщIэзмыгъэкIыу, тхэну сфIэлъэпIастхъэу. Си псэм къепщIа гуапагъэ Iэджэм сахощыпыхьыж гукIэ. Нэхъ псалъэ хъарзынэ дыдэхэр къыхэсхыурэ, удз Iэрамэу зэхэслъхьэну сыхэтщ. АбыкIэ сыхуэупсэнут Алим, ди адыгэ тхакIуэшхуэм, ди гъуазэм, ауэ, бетэмал, си гухэлъ псори кърисIуэтэну згъуэтыркъым сызыхуей псалъэхэр.
СЫЩЫСЩ, къалэмыр сфIэлъэпIастхъэу. Сыдоплъ щхьэгъубжэм. Дунейр нэщхъыфIэщ. Жыгхэр къакъутэ пхъэщхьэмыщхьэм — Алим и IэдакъэщIэкIхэм хуэдэу ахэр берычэт нэщэнэщ. ЖьакIэху хъужауэ, къуршхэр дыгъэм полыд, къыпыгуфIыкIхэу къыпщохъу. Алим изогъэщхь абыхэм я нэхъ лъагэр, я нэхъ уардэр, я нэхъ бжьыфIэр. Ди Iуащхьэмахуэщ КIыщокъуэм и фэр куэд щIауэ зэсплъыр. Апхуэдэу уардэу, бжьыфIэу Алим къахотэджыкI ди бгырыс тхакIуэхэм. Абы и усыгъэхэр налкъут щыгъэу щызэщIопщIыпщIэ адыгэ поэзием. Алим и романхэм къахотэджыкI зэи уигу имыхуж образхэр — цIыху зэхуэмыдэ Iэджэм я хьэл-щэнхэр, я дуней еплъыкIэхэр, я псэукIэр къызыщыгъэлъэгъуахэр.
КIыщокъуэм и романхэр революцэмрэ абы иужькIэ екIуэкIа гъащIэмрэ я гъуджэшхуэщ. Мыкъутэжын икIи темыкIыжын гъуджэщи, къэхъуну щIэблэхэр абы иплъэмэ, илъэс блыщIым ди цIыхухэм я псэукIар щалъагъунущ. Ялъагъу къудейкIэ къэмынэу икIи игъэгулэзынущ… Зыщ щIигъэгулэзынури: иджыпсту ежауэ нэгъуэщIхэм сэтей къащIыж пэж шынагъуэр, япэм яхужымыIар е жаIэну зрамыкуар — псори щышынэ зэманым Алим пэжыр жиIэфырт. Абы текIуэдэжи пэтащ. ЗыгъэкIуэдыну хэта жагъуэгъухэми ящыщ куэд псэущ, пцIы супсмэ, ядэнкъым.
Сэ къызолъытэ: зэманым декIуракъым, зэманыр зыхуэдэр наIуэ къэзыщIыфыращ тхакIуэр. ТхакIуэшхуэщ, тхакIуэ нэсщ Алим. ПэжымкIэ пцIым и нэр изыщIыфу псэуа тхакIуэщ, зи напэм зэи емыпцIыжа цIыхущ. Абы и гъащIэр, и тхыгъэхэр, и дуней тетыкIэр узыдэплъеинкъэ, Iущ узэрыхъункъэ, дерс къызыхэпхынкъэ! Мыр си фIэщ мэхъу: уахътыншэщ КIыщо-къуэ Алим. Абы и тхыгъэ нэхъыфIхэр лIэщIыгъуэ куэдкIэ псэунущ, дэтхэнэ щIэблэми акъыл къыхихыу.
МЭШБАЩIЭ Исхьэкъ,
Адыгейм, Къэбэрдей-Балъкъэрым,
Къэрэшей-Шэрджэсым я цIыхубэ тхакIуэ.
Мейкъуапэ къалэ
Лъэпкъ фащэ
Алим и япэ усэ тхылъыр 1941 гъэм дунейм къытехьащ. Ар къыздищтэри, зауэм Iухьауэ щытащ усакIуэр. Абы иужькIэ Алим и къалэмыпэм къыщIэкIащ усэ тхылъ Iэджи роман зыбжани. Нобэ хэт дежкIи IупщIщ КIыщокъуэм и IэдакъэщIэкI тхыгъэхэм зэманыр зэрыпэмылъэщар: ар ди лъэпкъым хуэупсащ нэр темыпыIэу зызыужь етIощIанэ лIэщIыгъуэ хьэлъэм и гупсысэ пашэхэмкIэ гъэнщIа, зи художественнэ къарур кIуэ пэтми къебл, зэманым къигъэув упщIэхэм я нэхъ куум жэуап зыщагъуэт тхыгъэ телъыджэхэмкIэ.
АЛИМ и усэмрэ и прозэмрэ адыгэ художественнэ гупсысэр фащэщIэкIэ зэраузэдар, абы и кууупIэм, и уэрыпIэм, и гуащIапIэм унэзышэс къару а усэмрэ прозэмрэ зэрабгъэдэлъыр хэт дежкIи IупщIщ.
КIыщокъуэм и усыгъэхэм, и роман гъуэзэджэхэм яубзыхуащ зауэ нэужь илъэсхэм гъуэгуанэщIэ техьа къэбэрдей литературэм и хэкIыпIэ нэхъыщхьэхэмрэ и хабзэхэмрэ. Нобэрей ди литературэм и лъэпкъ фащэхэр, абы къыпэплъэ зыужьыныгъэм и гъэзапIэхэр зыубзыхуар, псом япэрауэ, КIыщокъуэ Алимщ.
КIыщокъуэм и къалэмым къигъэщIа дэтхэнэ образри къулейщ, сыт хуэдэ гугъуехьми банэурэ пхыкIыф, ар къарурэ гуащIэкIэ зуплIэнщIыф цIыхущ Алим ди пащхьэ къригъэувэр — абы дыдригъэплъеин, щапхъэ трыдигъэхын щхьэкIэ. Алим и усэ пасэхэм къыщыщIэдзауэ, щIэщыгъуэщ а образыр, дапщэщи пфIэхьэлэмэтщ абы и гурыгъу-гурыщIэхэм, и IуэхущIафэхэм, и хъуэпсапIэхэм уакIэлъыплъыныр. ЕтIощIанэ лIэщIыгъуэ зэрыхьзэрийм и архъуанэ Iэджэм ущрохьэлIэ а цIыхум. Дэнэ ущрихьэлIэми, уетхьэкъу и псэм хэлъ мафIэмрэ и гурыщIэ гъунапкъэншэхэмкIэ. А цIыхур Алим и усэм дапщэщи щыщIэщыгъуэщ, щыкъулейщ. Апхуэдэ цIыхущ мыпхуэдэ псалъэр зи гущIэм къиIукIар:
Махуэ екIуэкIым сыпIащIэу,
ХузэIузощэ сэ данэ.
ГъащIитI къалэныр зы гъащIэм
ЗэфIэдгъэкIыну добанэ.
Къарум къыхохъуэ,
Зэм хощIыр.
Сэ сщIэн си гугъэм и ныкъуэ
СымыщIэфауэ къысфIощIри,
Абы ирохъур сигу ныкъуэ…
Апхуэдэущ Алим дунейм зэрытетар — ищIар фIэмащIэрэ нэхъыбэм хуэпабгъэу. ИщIамрэ хузэфIэкIамрэ езым фIэмащIэми, дэркIэ фIыгъуэ мылъытэщ абы къызэринэкIа дэтхэнэ тхыгъэри. Апхуэдэ тхыгъэщ Алим и романхэр — ди лъэпкъым иужьрей илъэсищэм къикIуа гъуэгуанэ хьэлъэм и тхыдэщ ахэр.
КIыщокъуэ Алим и зы романи дунейм къытехьакъым псалъэмакъ ирамыщIэкIауэ. Сыт хуэдиз дэуэгъу иIа, псалъэм папщIэ, «Хъуэпсэгъуэ нурым» — Алим и япэ романым! Къэхъуами къэхъунуми «щыгъуазэхэм» тхакIуэр ягъэкъуэншауэ щы-тащ лъэпкъыр зэзыуштыжа революцэм «хэлIыфIыхьа» гуэрым пцIы трилъхьауэ ялъытэри. Апхуэдэ псалъэмакъ иращIэкIащ «Мазэ ныкъуэ щхъуантIэми». «Пэжым темыплъэкъукI плъырхэр» къэзыгъэчэпар «Нал къутарщ» — щIэх ужьыхакъым а романым иращIэкIа псалъэмакъ мыфэмыцыр, «гупкIэм ис» куэд ирауштауэ щытащ абы, еджари емыджари ирагъэбэнащ. Абы къыщызэтенакъым, псалъэмакъым фIэкIри, «унафэ» тращIыхьащ романым. Апхуэдэ зэманщ КIыщокъуэ Алим и романхэр дунейм къыщытехьар: лъэбакъуэ лей пчы щымыхъу, цIыхур и жьэм «хуэсакъын» хуейуэ щрахулIа зэманщ. «Гупсыси, псалъэ, зыплъыхьи, тIыс» псалъэжьым шэч хуащI щыхъуа зэмант ар, упсэлъэн и пэ умыгупсысэмэ, «утIысынри» зыхуэIуа щыIэтэкъым…
Алим и дэтхэнэ тхыгъэри гъэнщIащ гупсысэр зыгъэлажьэ, гъащIэмрэ зэманымрэ я кууупIэр зи лъабжьэ псалъэмакъкIэ. Тхыдэр игъэбатэми, нобэрей дунейм и шыфэлIыфэр, и зэхэлъыпIэхэр, и унэтIыпIэхэр игъэнахуэми, КIыщокъуэм и къалэмым цIыхум и гущIэлъапсэр къызэрегъэ-дзэкIыф, абы и фэм дэкIымрэ и гум щыщIэмрэ ди пащхьэ кърелъхьэф.
Алим и тхыгъэхэращ къэбэрдей литературэм и цIэр къэрал псом щызыгъэIуар — ар хэт дежкIи гурыIуэгъуэщ, нэрылъагъущ. Ди литературэр зи лъабжьэр куу, зи пщIэр лъагэ художественнэ хъугъуэфIыгъуэ хъуамэ, ар, псом япэрауэ, зи фIыщIэр КIыщокъуэ Алимщ. Шэч хэлъкъым: мэзым зы жыг закъуэ фIэкI щIэмытамэ (ар сыт хуэдизкIэ абрагъуэми), абы мэзкIэ еджэнтэкъым. Алим ящыгуфIыкI зэпытащ ди литерату-рэм къыщIэтаджэ щIэблэхэм, лъэкI къигъэнакъым, ахэр иущиин, гъуэгу захуэ тригъэувэн щхьэкIэ. Ди литературэм нобэ щылажьэ дэтхэнэри къыщIэтэджащ шу пашэм и щапхъэм.
Щапхъэ хъун мащIэ къызэринэкIакъым КIыщокъуэ Алим. Къалэмыр нобэ зыгъабзэ дэтхэнэми и къалэнщ ди литературэм лъэбакъуэщIэ иригъэчыныр. Алим щIэблэм къахуигъэна уэсятщ ар — шу пашэм и гъуэгум зэрыпащэн гуащIэрэ зэфIэкIрэ зыбгъэдэлъырщ, абы щIэкъурщ КIыщокъуэм и щапхъэм, и фэеплъым хуэфащэ щIэблэр. Ди лъэпкъ щэнхабзэм и пщIэр лъагэ зэрыхъунырщ тхакIуэ щэджащэм и ужь къина псори зыхуэлэжьэн хуейр. Ар зыхузэфIэкIын щIэблэ къыщIэхъуэнырщ КIыщокъуэ Алим хъуэпсапIэрэ плъапIэу иIар.
КЪЭРМОКЪУЭ Хьэмид,
КъБР-м щэнхабзэмкIэ
щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
СССР-м и УнафэщI Хрущёв Никитэрэ КIыщокъуэ Алимрэ Кремлым щызэIущIащ. 1963 гъэ
Куэд щIащ утыкушхуэ зэрихьэрэ
КIЫЩОКЪУЭ Алим игукIи и псэкIи адыгэлIщ, ауэ и къалэмыпэм къыщIэкI усэ сатырхэр къызыхэкIа лъэпкъым и шыфэлIыфэр къэгъэлъэгъуэным къыщызэтеувыIэркъым: абы и усэхэм гукъинэжу нэрылъагъу ящI цIыхум и гъащIэр, и дунейр, ар емышу IуэхугъуэщIэхэм зэрыхущIэкъур, мурад инхэм зэрыщIэбэныр, абы и пщэдейр зэрызэIубзыр.
ГРИНБЕРГ Иосиф,
критик. Москва къалэ
* * *
ДЭ къызэрытщыхъумкIэ, КIыщокъуэм и романыр («Хъуэпсэгъуэ нур») гумрэ псэмрэ дыхьэу, бзэ шэрыуэкIэ къызэрыIуэтар щыхьэт тохъуэ усакIуэм бгъэдэлъ талантым.
МКРТЧАН Левон,
ермэлы критик. Ереван къалэ
* * *
КЪЭБЭРДЕЙ тхакIуэм и шагъдийр куэд щIащ Кавказ къуршыжьым къыщежьэу утыкушхуэ зэрихьэрэ. Абы и шы лъэ макъыр ди Хэкуми къыщоIу. А шагъдийм КIыщокъуэм и дамыгъэ телъщ.
ХУЗАНГАЙ Педер,
чуваш усакIуэ. 1981 гъэ
* * *
КIЫЩОКЪУЭ Алим и романым къеджахэр дихьэхащ ар гъащIэм, цIыхугъэм ехьэлIа мыхьэнэ ин дыдэ зиIэ Iуэхугъуэшхуэхэм тегушхуауэ зэрытепсэлъыхьым.
ГъащIэм и пэжыр нехьэкI-къехьэкI хэмылъу къэгъэлъэгъуэным тхакIуэм зыщидзейркъым. ЦIыхухэм хэкум хуаIэ лъагъуныгъэ инымкIэ, интернационализмэм и къару лъэщымкIэ псыхьащ романыр («Нал къутар»).
ЛОМИДЗЕ Георгий,
куржы усакIуэ.
Тбилиси къалэ. 1976 гъэ
* * *
Iуащхьэмахуэ зэрыдэкIыгъар. Абы иужькIэ КIыщокъуэм и усэ дапщэрэ сыкъеджами, си нэгум къыщIыхьэрт Алим Iуащхьэмахуэ дэкIыу зэрыслъэгъуауэ щытар.
Дэтхэнэ зы тхылъыщIэри тынш цIыкIуу къехъулIакъым Алим. Зауэм и мафIэлыгъэм къилыгъуауэ, гузэвэгъуэ Iэджэм и гур ираудауэ, и ныбжьэгъу балъкъэрхэм къатепсыха гуауэшхуэм иужьыгуауэ и дуней гъащIэр кърихьэкI пэтми, Алим а псоми къелащ, къела къудейкъым, — абы дэгъуэу къохъулIэ Iуащхьэмахуэ щыгур пщIэрэ щIыхькIэ къылъызыгъэсыну тхылъыщIэхэр…
Езы Алим щыслъагъукIи абы и тхылъхэм сыкъыщеджэкIи, си нэгу щIэтщ Кавказым и къурш уардэхэм я бын бгырыс лIы щэджащэм и теплъэр.
ГУЛИА Георгий,
абхъаз тхакIуэ.
Сыхъум къалэ. 1964 гъэ
Шу пашэ
КIЫЩОКЪУЭМ и твор-чествэм зэпымыууэ дызыщрихьэлIэ шум и образыр куууэ икIи гъунапкъэншэу зэрыщытыр къыдгурыIуэн хуейщ: ар зэщхьыр увыIэгъуэ зимыIэу кIэрахъуэ дунейращ, ауэ щыхъукIи нэр темыпыIэу гъуэгум тетщ а шур, ар зэрымыувыIэм хуэдэу, езы усакIуэми и акъылымкIэ, и псэмкIэ къигъэщI лIыхъужьхэми увыIэгъуэ яIэкъым. Ахэр къэувыIэмэ, дунейр, гъащIэр псэншэу я пIэм къина пэлъытэщ.
Апхуэдэ гупсысэращ КIыщокъуэм и шум дызыхуишэр.
АЛЕКСЕЕВ Михаил,
урыс тхакIуэ.
Москва къалэ.
1974 гъэ
КIыщокъуэ Алимрэ Мэзыхьэ Борисрэ. 1989 гъэ
Тхьэр зыхуэупса
Ныбжьэгъугъэм гъунапкъи ныбжьи иIэкъым. Алимрэ сэрэ ныбжьэгъу дыщызэхуэхъуар сщIэжыркъым. Куэд щIащ абы лъандэрэ, си гугъэмкIэ, Хэку зауэшхуэм и зэманырщ, тIури дыхэ-тащ абы и мафIэ лыгъейм. СощIэж Алим илъэс щэ ныкъуэ щрикъуа махуэри. СщIэжыркъым сэ илъэс щэ ныкъуэ сыщрикъуа махуэр. Ауэ нэхъыщхьэр фIыуэ сощIэж: Алимрэ сэрэ зы ма-хуэм дыкъалъхуащ — бадзэуэгъуэ мазэм и 22-м. А махуэм къыщежьагъэнщ дэ тIум дяку дэлъа ныбжьэгъугъэмрэ къуэшыгъэмрэ.
УСАКIУЭ хъун хуейуэ къалъхуат Алим. ТхакIуэ хъун хуейуэ къалъхуат Алим. АбыкIэ къыхуэупсащ Тхьэр. Алим и усэ куэд гукIэ сощIэ сэ: зэ уеджамэ, ахэр пщыгъупщэжынукъым, апхуэдизкIэ зыхыбощIэри. ЦIэрыIуэ дыдэ хъуащ Алим и романхэри — «Хъуэпсэгъуэ нурыр», «Мазэ ныкъуэ щхъуантIэр», «Нал къутар»…
Шэч хэлъкъым: и насыпщ апхуэдэ къалэм гуащIафIэ зыIэщIэлъ тхакIуэм. КIыщокъуэм и къалэмыпэм къыщIэкIа дэтхэнэ тхыгъэми щызыхыбощIэ абы хэлъ лIыгъэмрэ цIыхугъэ лъагэмрэ — а лIыгъэри цIыхугъэри къыдалъхуащ Алим, и лъым, и псэм хэлъщ. Алим зыцIыху псори щыхьэт техъуэфынущ си псалъэм — апхуэдэ цIыхугъэкIэ Тхьэр куэдым яхуэупсэркъым. КIыщокъуэм къыхуэупсащ.
БАРУЗДИН Сергей,
тхакIуэ.
Москва къалэ. 1989 гъэ
Ди къуэшхэм я псалъэ
Хамэ хэгъэгухэми щыцIэрыIуэ
КIЫЩОКЪУЭ Алим си ныбжьэгъуфIщ, куэд щIауи соцIыху. Иорданиеми, Москваи, Налшыки сыщыхуэзащ абы. Ди нэхъыжьыфIым и псалъэ Iущым сыщедаIуэ-кIэ зызгъэнщIыртэкъым. Абы и бзэр дахэщ, и гупсысэр куущ, жиIэр уи гум йошыкъылIэ.
КъуэкIыпIэ Гъунэгъум щыпсэу адыгэхэм Алим триухуащ «Мазэр къыщыщIэкIыр» романыр, «Иордан хъыбархэр». Тыркум ис ди лъэпкъэгъухэр къыхощ «Эмирым и сэшхуэ» романым. Сэ абыхэми КIыщокъуэм и усэхэми сыдихьэхыу седжащ. ЖысIэнури зыщ: ди тхакIуэшхуэм дыхуэвгъэсакъ, ар ди лъэпкъым и напэщ, нобэрей дамыгъэщ.
КIыщокъуэ Алим гувауэ къратащ Дыщэ Вагъуэр. Гувами, къуэшыфI, Иорданием ис адыгэ псори къыпхуогуфIэ. Тхьэм уи къалэмыпэ адыгэр зыгъэгуфIэн тхыгъэ куэд къыщIигъэкI.
БЫРМАМЫТ Фэуаз,
Амман дэт Адыгэ ФIыщIэ Хасэм и тхьэмадэ.
1990 гъэ
* * *
АЛИМ, уи тхыгъэхэр адыгэу дунейм тетыр зэпызыщIэ дыщэ лъэмыжщ, ди бзэр зыхъумэ дыжьын пхъуантэщ, щIэри жьыри зыгъасэщ, зыгъэгупсысэщ, зыгъэхъуапсэщ, абыхэм нэIурыту къагъэлъэгъуэж иужьрей илъэс хыщIым — пщIейм фи къэралым, Къэбэрдейм щекIуэкIа Iуэхугъуэхэр. Абыхэм къахощ ди лъэпкъым теухуа пэжыр, ар сыт хуэдизкIэ мыгущIыхьэми.
Уи тхылъхэр езыхэм я бзэхэмкIэ щIаджыкI инджылызхэми, нэмыцэхэми, славян лъэпкъхэми, адыгэхэр щыпсэу нэгъуэщI къэралхэми. Дэ абы дегъэгушхуэ, фIыкIэ дыкърагъэцIыху.
Уи гъащIэ щапхъэр, уи цIэр дэ, адыгэхэм, ди гум икIынукъым дыпсэуху.
ХЬЭТКЪУЭ Фэтхьи,
Голландием щыIэ Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ.
1994 гъэ
* * *
АМЕРИКЭМ и Штат Зэгуэтхэм ящIэ уи цIэр, абы и цIыхухэр я бзэкIэ йоджэ уи тхыгъэ купщIафIэхэм.
Къэралышхуэм и ТхакIуэхэм я союзым и тхьэмадэу ущыщыта зэманым удблэкIакъым адыгэ хэхэсхэм — укIуащ Тыркуми, Сириеми, Иорданиеми, уахуэзащ абы щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм, щIэбгъэдэIуащ уи усыгъэ жьгъырухэм. Дэ мымащIэу къытхэтт адыгэбзэр щымыIэжу зи гугъэхэр. Уэ хэхэс адыгэ куэдым я нэхэр къахуэбгъэплъэжащ.
Си фIэщ мэхъу уи тхыгъэхэм иджыри щIэблэ Iэджэм я гур Кавказым хуэпабгъэу зэрагъэсэнур.
Уи тхыгъэхэр илъэс мин бжыгъэкIэ псэунущ.
«Афэрым!» бжыдоIэ, Алим!
КЪЭЗАН Ехья,
США-м щыIэ Кавказ центрым и тхьэмадэ.
1990 гъэ
* * *
УДИЛЪАПIЭЩ, удигуапэщ, удидамэщ. Кавказым ис ди лъэпкъэгъухэм хуэдэу, Сирием щыпсэу адыгэхэри абхъазхэри къыбдогуфIэ, Алим!
АБАЗЭ Шэрэф,
Дамаск дэт Адыгэ ФIыщIэ Хасэм и тхьэмадэ.
1900 гъэ
* * *
ХЭХЭС адыгэхэр гурэ псэкIэ зэпызыщIэж уи тхыгъэ хьэлэмэтхэр дэ щIыдо-джыкI икIи дахуэсакъыу щIэблэхэм я пащхьэм идолъхьэ.
Уи романхэм дэ къыщыдоцIыху зи хэкур, зи лъэпкъыр псэм хуэдэу зылъагъу цIыху гъуэзэджэ куэд, абыхэм я щапхъэм егъэгушхуэ ди щIалэгъуалэр. Уи тхыгъэхэр зэманыр дгъэкIуэну, зэштегъэууэ щIэдджыкIыу аракъым, атIэ абыхэм илъэсищэм щIигъуауэ дызыпэIэщIэ ди лъахэм зыплъыхьакIуэ дашэ, ди нэгум къыщIагъэувэ Кавказым, Къэбэрдей щIыналъэм и теплъэгъуэ дахащэхэр, и цIыху гъуэзэджэхэр.
ЩОДЖЭН Пщымахуэ,
Израилым щыIэ Кфар-Камэ Адыгэ Хасэм
(къуажэ муниципалитетым) и Iэтащхьэ.
1990 гъэ
* * *
УИ НЫБЖЬЫР илъэс 85-рэ зэрырикъуамкIэ я гумрэ я псэмкIэ къохъуэхъу Тыркум ис адыгэхэр, зэгуэр Кавказыр зрагъэбгынауэ щыта адрей лъэпкъхэри. Дэ уэ куэд щIауэ удигъусэщ, гузэвэгъуэ дихуамэ, укъыддогузавэ, ди гуфIэгъуэмэ, укъыддогуфIэ. Зэи дыкъэбгъэнакъым гулъытэншэу. Уи тхыгъэ хьэлэмэтхэмкIэ дуней псом къебгъэцIыхуащ адыгэр, дызыхэс лъэпкъхэм я деж ди щхьэр лъагэ щыпщIащ, ди щIыхьыр къыщыпIэтащ.
АДЖАШЭ Мухьэдин,
Тыркум щыIэ «Кафдер» хасэм и тхьэмадэ.
1999 гъэ
ЛъагапIитI
Сигу къокIыж РСФСР-м и ТхакIуэхэм я союзым и правленэм и секретариатым 1959 гъэм Налшык къалэ щригъэкIуэкIауэ щыта зэIущIэр.
КАВКАЗ Ищхъэрэм ис лъэпкъхэм я иджырей поэзием теухуауэ доклад щищIым, КIыщокъуэ Алим усакIуэ куэдым къахигъэбелджылыкIауэ щытащ усэ пшыналъэхэм я лъагапIитI. Ауэ, пэжым ухуеймэ, а лъагапIитIым ябгъурытщ зи поэзие налкъутымкIэ цIыхухэр зыгъэгуфIэ, цIыхубэ псоми я деж пщIэрэ щIыхьрэ щызыгъуэта езы КIыщокъуэ Алими.
ПОЛТОРАЦКИЙ Виктор,
урыс усакIуэ. 1984 гъэ
Сыт и лъэныкъуэкIи
КIыщокъуэ Алим нобэ ди совет поэзием жьантIэр щызыIыгъхэм ящыщщ.
АР СЫТ и лъэныкъуэкIи лъэпкъым быдэу пыщIащ. КъызыхэкIа лъэпкъым и бзэ къулеягъыр абы IэкIуэлъакIуэу щегъэшэрыуэ гурыщIэ нэхукIэ псыхьа и усэ купщIафIэхэм. Алим и псэм и щIасэщ псалъэ шэрыуэр, гухэлъ пшыналъэхэм къадэкIуэу, гушыIэ дахэми хъуэрыбзэ жанхэми абы и усэхэр ягъэщIэращIэ. Псалъэ тэрэфарэ куэдым нэхърэ абы нэхъ фIэтэмэмщ эпитет шэрыуэр. Абы и усэхэр лъэныкъуэ куэдкIэ узэщIащ, купщIафIэщ.
КъызыхэкIа лъэпкъым и гъащIэм нэхъ Iуэхугъуэшхуэу, гукъинэжу къыщыхъуахэр, езым и нэгум щIэкIа, езыр зыхэта къэхъукъащIэ телъыджэхэр абы и усыгъэхэм фIэщхъуныгъэ хэлъу къыщыгъэлъэгъуащ.
ТИХОНОВ Николай,
урыс тхакIуэ. 1964 гъэ
Сэлэт икIи ухуакIуэ
КIыщокъуэр нэгъуэщIхэм хыумыгъэгъуэщэн усакIуэ телъыджэщ. Абы и творчествэм и фIыпIэ нэхъыщхьэу къэплъытэ хъунущ гупсысэ жан, акъыл куу зэрыхэлъыр, и темэр IупщIу зэрыубзыхуар…
КIыщокъуэ Алим усакIуэщ икIи сэлэтщ, усакIуэщ икIи ухуакIуэщ.
СВЕТЛОВ Михаил,
урыс усакIуэ. 1959 гъэ
