Лъэщым и лъэр псынщIэу щIокI
Ди газетым зэрытетащи, щэбэт кIуам Налшык щекIуэкIащ ДАХ-м и жэрдэмкIэ зэхуашэса Дунейпсо адыгэ зэIущIэшхуэр. «Псори дызэхыхьэнщи, ди лъэпкъэгъухэм дадэIэпыкъунщ!» къыхуеджэныгъэм щIэт зэхыхьэр теухуауэ щытащ зауэ мафIэм зи щхьэр хэлъ Сирием щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм, абыхэм ящыщу адэжь щIыналъэхэм къэзыгъэзэжыфахэм я Iуэхур зыхуей хуэгъэзэнымкIэ щIапхъэхэм.
Гузэвэгъуэ къызытепсыха, СХьР-м бэ- лыхь щыхэхуа ди лъэпкъэгъухэм хэкурысхэмрэ нэгъуэщI къэрал щыпсэухэмрэ зэрызыщIагъэкъуэн, зауэм и лыгъэм къызэрыхашын Iэмалхэм и гугъу ящIащ а махуэм. абы теухуауэ хэкIыпIэу ялъагъур къагъэлъэгъуэну хьэзырт дунейм щикъухьа адыгэхэм я лIыкIуэхэр, адыгэгу зиIэ, адыгэпсэ зыIут, гущIэгъу зыхэлъ цIыху къызэрыгуэкIхэр.
Дунейпсо Адыгэ зэхуэсым хэтхэм захуегъазэ КъБР-м и Правительствэм и УнафэщI Хьэсанэ Руслан.
Сэхъурокъуэ Хьэутий «Лъэпкъыр зэкъуэтмэ — лъэщщ» адыгэ псалъэжьым и купщIэр нэрылъагъу, хьэкъ щыхъу махуэт ар. Уащхъуэдэмыщхъуэу ди лъэпкъэгъухэм гузэвэгъуэр къащытепсыха дакъикъэм щыщIэдзауэ къуэшыгъэр, благъагъэр къызэкъуахауэ зи лъэ вакъэ изылъхьэ, зи щхьэ пщIэ хуэзыщIыж дэтхэнэри, гулъытэ къудей фIэкI мыхъуми, я къару илъымкIэ абыхэм ядоIэпыкъу. Ауэ нобэми Сирием ди цIыху щыхокIуадэ, екIуэлIапIэншэ хъуахэр утыкум къонэ, зэхэзехуэн ящIа ди къуэшхэм тхьэмыщкIагъэшхуэ къалъыкъуэкIауэ, хэт и бын, хэт и щхьэгъусэ, хэти и унагъуэр зэрыщыту щIалъхьэж. ЛъэныкъуэкIэ ущыту а псом уеплъыныр гущIэгъуншагъэщ.
Къэрал киноконцерт гъэлъэгъуапIэм и пэш нэхъ иным щекIуэкIа зэIущIэр Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ Сэхъурокъуэ Хьэутий къызэIуихащ. Псом япэрауэ, абы фIыщIэ яхуищIащ лъэпкъ Iуэхум игъэгузавэу къахуеблэгъа дэтхэнэми.
— Хъыбар зэдгъэщIахэм ящыщу къанэ щIагъуэ щымыIэу къызэхуэсащ, — жиIащ Сэхъурокъуэм. — Гулъытэ хэха къытхуищIу, сыт хуэдэ Iуэху къетхьэжьэми къыддиIыгъыу зэрыщытымкIэ фIыщIэ ин худощI ди республикэм и Iэтащхьэ Къанокъуэ Арсен. Хъыбар зэдгъэщIа республикэхэм я Iэтащхьэхэми апхуэдэ фIыщIэ яхуэфащэщ, я лIыкIуэхэр къызэрытхуагъэкIуам папщIэ.
ЩIэуфэ лей хэмыту жыIапхъэщ, хамэ къэрал ис ди къуэшхэм ди гур нэхъ яхуэмыгъуэу зэрыщытыр, псом хуэмыдэу нобэ Сирием щыпсэухэм я щхьэр мафIэм хэлъщи, тIуащIэу ахэм дахуогузавэ. Нэхъ япэIуэкIэ абыхэм ягъэунэхуащ хьэлэбэлыкъым и лейр, хэхэс цIэ жагъуэр нобэр къыздэсым зезыхьэ ди лъэпкъэгъухэр иджы етIуанэу зэхэзехуэн хъуащ. Псом хуэмыдэу гущIэгъу хуэныкъуэщ сабийхэр, бзылъхугъэхэр, ди нэхъыжьхэр.
Шыгъэлыгъуэ Уэджид Зи дамэ къута къуршыбгъэу хамэщIым къина ди лъэпкъэгъухэм захуигъазэу Сэхъурокъуэм жиIащ абыхэм я гузэвэгъуэр зэрызэхащIыкIыр, яхузэфIэкI мащIэмкIэ зыщIагъэкъуэну сыт щыгъуи зэрыхьэзырыр. «Дэ дызэкъуэмыту ди Iуэху дэкIынукъым. Дуней псом ящIэн хуейщ дызэрызэкъуэтыр, дызэрызэрыIыгъыр», — дыщIигъуащ абы и псалъэхэм.
Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэм къызэхуэсахэр щыгъуазэ ищIащ Тыркуми Иорданиеми ди лъэпкъэгъу куэд ирагъэблэгъауэ, ахэр зыхуей хуагъэзэн папщIэ лэжьыгъэшхуэ зэрыщрагъэкIуэкIым. КъищынэмыщIауэ, Сочэ щекIуэкIыну Олимпиадэр къыщызэIуахкIэ адыгэхэми я щыIэкIэ-псэукIэр щагъэлъэгъуэну хуит къызэращIар, Урыс-Кавказ зауэр зэриухрэ илъэси 150-рэ зэрырикъум иращIэкIыну дауэдапщэхэр зэрекIуэкIынур, лъэпкъым гуфIэгъуэ махуэ иIэну яфIэигъуэу, ар махуэ гуэрым траухуэн хуейуэ къызэрыхалъхьар яжриIащ.
Къардэн Самир Дунейпсо зэхыхьэшхуэр щIызэхуашэса щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэм дежкIэ къыщигъэзэжым, Сэхъурокъуэ Хьэутий къыхигъэщащ 1994 гъэм Урысей Федерацэм къыщащта унафэм ипкъ иткIэ, УФ-м и паспортыр къыIахыну хамэ къэрал ис ди лъэпкъэгъухэм хуитыныгъэ иратауэ зэрыщытар, абы щыгъуэ цIыху 874-м фIэкIа зэрызэрамыгъэпэщар. Иджы ахэр зауэ къыщыхъуа щIыпIэм тыншу къокIыжыф, иджыри апхуэдэ унафэм щIэлъэIуну зэрамурадыр жиIащ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым къашэжахэм ящыщу унагъуэ 20-м щIигъум унэ къыхуащэхуащ. Иджыри унагъуэ 53-м, КъБР-м и Iэтащхьэм и унафэкIэ, псэупIэхэр къыхузэрагъэпэщ, унагъуэ зимыIэ адрей щхьэзакъуэхэми хэкIыпIэ къыхуагъуэтынущ.
— Зэхэдубла псапащIэ Iуэхум къыхэкI ахъшэр дыхуэсакъыпэу ди лъэпкъэгъухэм зэралъэIэсыным ехьэлIауэ унафэ зэпэшэча къэтщтэн хуейщ. Ахъшэр къызэрысэбэпамрэ зытекIуэдамрэ дэтхэнэми зыщигъэгъуэзэфын хуэдэу Интернетым къитлъхьэжынущ, — къыпищащ Сэхъурокъуэм.
АдэкIэ псалъэ иратащ Правительствэм и УнафэщI Хьэсанэ Руслан. КъБР-м и Iэтащхьэ Къанокъуэ Арсен и фIэхъус сэламыр къызэхуэсахэм яриха нэужь, абы жиIащ мы Iуэхур зи жэрдэмхэм икъукIэ къалэнышхуэ я пщэ далъхьэжу, Iуэху щхьэпэ къызэрырахьэжьар.
Бырсекъуэ Орфан — Адыгэ зэхуэсхэм махуэ къэс зыкъредмыгъэхьэлIэфми, дыкIэлъоплъ, псоми зыщыдогъэгъуазэ. Адыгэм и щхьэ кърикIуам иригузавэу, лъэпкъыр зы ищIыжыну и щIыхьым телажьэ дэтхэнэми фIыщIэ хуэфащэщ. Лэжьыгъэ IуэхукIэ си пщэ къыдэхуэ къалэнхэм къищынэмыщIауэ, сэри адыгэ анэ сыкъилъхуащ, адыгэлъ сщIэтщи, лъэпкъым и пщэдейм срогузавэ. Нобэ дыщIызэхуэса ди къуэш, ди шыпхъухэм Кавказ зауэжьым и лъэхъэнэм ещхьыркъабзэу, иджыри леишхуэ къатехьащ. Аргуэру я унэ-лъапсэр IэщIыб ящIу щIэрыщIэу псэун щIадзэжын хуей мэхъу. ТхузэфIэкIымкIэ дадэвгъэIэпыкъу.
Премьерым и псалъэхэм къыхигъэщащ лъэпкъым папщIэ Iуэху щхьэпэу къаIэтыр республикэ унафэщIхэм гулъытэншэу къызэрамыгъэнэнур, зэрызащIигъэкъуэнур, зым и макъыр адрейм зэхихыу лъэпкъ Iуэху зэрахуэну, я зэпыщIэныгъэр нэхъ быдэж ящIыну зэрыщыгугъыр.
ТIамжьыкъуэ Умар-Фарукъ АР-м, КъБР-м, КъШР-м я цIыхубэ тхакIуэ МэшбащIэ Исхьэкъ псалъэ щратым, жиIащ зэман и пэкIэ хэкужьыр залымыгъэкIэ зрагъэбгына ди адэжьхэм етIуанэу а гуауэр зыхащIэн хуейуэ къазэрыхуихуар. И лъэпкъэгъухэр сыт щыгъуи и гум зэрилъым и щыхьэту, МэшбащIэм абыхэм ятеухуауэ тхылъ зыбжанэ и Iэдакъэ къыщIэкIащ. Махуэ бжыгъэ и пэкIэ дунейм къытехьа «Хэкум ирахуахэр» тхылъыщIэр а гузэвэгъуэшхуэрщ зытеухуар. Тхыдэр зи лъабжьэ романхэр хуабжьу сэбэпышхуэщ уи блэкIар пщIэжынымкIэ, ар щIэблэм ебгъэцIыхунымкIэ. Лъэпкъым и щхьэ кърикIуэ Iуэху мыщхьэпэхэм хуабжьу зэригъэгумэщIыр къыхощ МэшбащIэм и тхыгъэхэми, и псалъэхэми.
— Лъэпкъым и бын псоми ди къару илъ тщIэн хуейщ. Ди лIыщхьэхэм дызэхамыщIыкIми, унафэщIхэм захуэдмыгъэгусэу дэтхэнэ зы адыгэми ди пщэ къыдэхуэ къалэныр дгъэзэщIапхъэщ. КъытхуащIэнум девмыгъажьэу девгъэужьэрэкI, — дыщIигъужащ абы и псалъэхэм.
Зэхыхьэм кърихьэлIахэр ирагъэплъащ Сирием щекIуэкI хьэлэбэлыкъхэм теухуауэ «1 КъБР» телеканалым игъэхьэзыра нэтыным. Абы къыхощ ди лъэпкъэгъу мини 120-рэ щыпсэу Сирием щекIуэкI зауэм адыгэр нэхъри зэрызэкъуигъэувар, дуней псом щикъухьа ди лъэпкъэгъухэм ящыщу Сириер псэупIэ зыхуэхъуахэм лей нэхъ къалъысу къызэрыгъуэгурыкIуэр. Урыс-Кавказ зауэм щыгъуэ хэкур зрагъэбгынэу Сирие къэралыгъуэм ягъэIэпхъуа адыгэхэм я Iуэху нэхъ зэтеувэу щыщIидзэм, 60 гъэхэм хьэрып-журт зауэр къэхъейри, адыгэ къуажэ 11-м къыдахуащ. Аргуэру къэралым къыщыхъея зауэм лажьэншэ ди лъэпкъэгъухэр хокIуадэ. Нэтыным къыхощ Сирием щыщ адыгэхэм Дунейпсо Адыгэ Хасэр, Къэбэрдей-Балъкъэр, Къэрэшей-Шэрджэс, Адыгэ Республикэхэм щыIэ къэрал къулыкъущIапIэхэр зэрадэIэпыкъур, УФ-м и Федеральнэ Зэхуэсым и лIыкIуэхэр, абыхэм Къэжэр Альбертрэ Дер Вячеславрэ яхэту, нэгъабэ Сирием зэрыщыIар. Сэхъурокъуэ Хьэутий, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ, «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, къэзыгъэзэжахэм ящыщ Пэунэж Яшар, «Пэрыт» хасэм и юрист Хьэгъэжей Беслъэн, ДАХ-м и къэзыбж комиссэм хэта Къуэдзокъуэ Анатолэ, Тыркум щыIэ ди лъэпкъэгъухэм я «Каффед» зэгухьэныгъэм и унафэщI Шыгъэлыгъуэ Уэджит, нэгъуэщIхэри мы нэтыным къыщыпсэлъащ, Сирием щекIуэкIым теухуа я Iуэху еплъыкIэхэр къагъэлъагъуэу.
Дербит Валерэ Чристэн дин IуэхущIапIэм и благочиннэ Бобылев Валентин къызэхуэсахэм къахуеджащ Москварэ Урысей псомрэ я патриархым Сирием щекIуэкI зауэм, гузэвэгъуэм къыхэкIыу цIыхухэм зэрызахуигъазэм. Абы итщ:
— ИлъэситIым нэблэгъауэ зауэ лыгъейр Сирием щокIуэкI. Абы къриубыдэу къэралым ис цIыху мини 10 бжыгъэхэр хэкIуэдащ. Бэлыхь хэхуахэм леишхуэ къатохьэ, лъапсэрыхыр къыхуагъакIуэ. ЩIыналъэм ит мэжджытхэр, псэуалъэхэр якъутэ, цIыхухэр я унэм къыщIаху, зэтраукIэ, къалэхэмрэ къуажэхэмрэ ягъэс. Къелахэр хуэныкъуэщ щыпсэунрэ яшхынрэ. Языныкъуэхэр зрашэлIэжащ я Iыхьлыхэмрэ благъэхэмрэ, адрейхэр нэгъуэщI къэралхэм Iэпхъуэн хуей хъуа. Лажьэншэ цIыхухэм ялъ зэрагъажэм лъэныкъуэкIэ дыкъыщеплъ хъунукъым, дэIэпыкъуэгъу хуэныкъуэхэм тхузэфIэкI яхуэтщIэну ди къалэнщ. Гузэвэгъуэм хэхуахэр, щыпсэу къэралми зэрыт динми емылъытауэ, защIэдгъэкъуэну дэтхэнэми ди хьэкъщ.
Бобылев Валентин жиIащ мы тхьэмахуэм члисэхэми ахъшэ зэрыщызэхуахьэсынур, Сирием исхэм ядэIэпыкъун папщIэ.
ДАХ-м и гъэзэщIакIуэ гупым хэт Бырсекъуэ Орфан фIыщIэ яхуищIащ мы зэхыхьэр къызэзыгъэпэщахэм. Абы зэрыжиIамкIэ, Сирием щекIуэкI зауэм кIуэ пэтми зеубгъу, зэщIоплъэ, зы махуэм нэхърэ къыкIэлъыкIуэм нэхъыбэ хокIуадэ, ди лъэпкъэгъухэми лей къатохьэ, адыгэ щIалэу ныбжьыщIи 110-рэ яукIащ.
Бэгъущэ Iэдэм — Пэжщ, адыгэхэр зауэр нэхъ щыкIащхъэ къуажэхэм Iэпхъуащ. Къэбгъэлъагъуэмэ, Дамаск унагъуэ мини 4-м щIигъу екIуэлIащ. Ахэр Адыгэ Хасэмрэ унагъуэхэмрэ зрашэлIауэ зыхуей хуагъазэ, щыпсэункIэ, шхынкIэ ядоIэпыкъу. УнагъуиплI-тху езыгъэблэгъахэри щыIэщ. Къэбэрдей-Балъкъэр, Къэрэшей-Шэрджэс, Адыгэ, Абхъаз, Осетие Ищхъэрэ-Алание республикэхэм фIыщIэшхуэ яхуэфащэщ зауэм зи щхьэ къыхэзыхыу Сирием къикIыжахэм зэрадэIэпыкъум папщIэ. КъищынэмыщIауэ, Тыркум, США-м, Йорданием, Европэм и къэралхэм щылажьэ адыгэ хасэхэри ди лъэпкъэгъухэм къазэрыдэIэпыкъум папщIэ Тхьэр арэзы къахухъу, — къыхигъэщащ Орфан. — Адыгэ псори дегъэгузавэ Сирием исхэм я Iуэхур зэрызэщIэплъэм, нэхъыкIэ зэрыхъум. Мы зэхыхьэм хэтхэм ди пщэ къыдохуэ унафэ къатщтэу Урысей Федерацэм зыхуэдгъэзэну, Iуэхугъуэ зыбжанэ-кIэ къыддэIэпыкъун папщIэ.
КIэкIыхъу Мэжид
МэшбащIэ Исхьэкъ
Бобылев Валентин
Къуэдзокъуэ Мухьэмэд
Апхуэдэ Iуэхугъуи 10 Орфан къигъэлъэгъуащ. Урысейм щыщу хамэ къэралхэм щыпсэухэм я ЗэзыгъэуIу советым 2010 гъэм мазаем и 25-м хыхьащ Сирием щыIэ Адыгэ Хасэм хэтхэр. Урысейм адыгэхэр и лъэпкъыу къыщилъытакIэ, Сирием къикIыжхэр зыхуеину тхылъхэр тыншу, псынщIэу икIи ахъшэншэу хуагъэхьэзырынымкIэ дэIэпыкъун хуейуэ къагъэув. Сирием щыпсэу адыгэ мини 4-м щIигъум я хъуэпсапIэщ я щхьэр гузэвэгъуэм къыхахыу Хэкум къагъэзэжыну. Ди жагъуэ зэрыхъущи, къызэрыкIуэжын мылъку зэрабгъэдэмылъым а Iуэхур елъахъэ. Абы къыхэкIыу УФ-м зыхуагъазэ адыгэхэр Сирием къришыжыну, хэхэсу щытауэ къэзыгъэзэжхэм зэрадэIэпыкъу къэрал программэм ахэри хагъэхьэну, къэзыгъэзэжахэр псэупIэрэ лэжьыгъэкIэ къызэрагъэпэщыну, щтапIэ ихьэжахэм теухуауэ щыIэ хабзэхэр ягъэлэжьэну. Урысейм, нэгъуэщI къэралхэм я гуманитар IуэхущIапIэхэр, мы Iуэхум къыхэшауэ тхьэмыщкIагъэ ин къызылъыкъуэкIа Сирием ис адыгэхэм ядэIэпыкъуну я мурадщ. Хэкум щыIэхэм я гугъу пщIымэ, Сирием щыщ щIалэгъуали 102-рэ КъБКъУ-м и студентщи, я Iуэхур адэкIэ зэрыхъунум егъэгузавэ. Республикэм и Iэтащхьэ Къанокъуэ Арсен и мылъкукIэ абыхэм нэхъапэкIэ япэIэбащ, адэ-анэхэр зыдэмыIэпыкъужыфхэр дауэ зэреджэнур? ЩIалэхэмрэ хъыджэбзхэмрэ ящыщу еджэн къэзухахэр Урысейм зэрисыну хуит пIалъэр и кIэм нэблэгъащи, къэрал унафэщIхэм ди республикэм и лIыкIуэу Федеральнэ Зэхуэсым, УФ-м и Къэрал Думэм щыIэхэм зыхуагъазэ а Iуэхухэр зэфIахыну, ныбжьыщIэхэм ядэIэпыкъуну.
Адыгейм и лIыкIуэ гуп.
«Заман» газетым и редактор нэхъыщхьэ Аттаев Жамалрэ Щхьэлыкъуэ къуажэм и тхьэмадэ Къуныжь Хьэчимрэ.
Телемарафоным хэтщ Тыркум къикIа лIыкIуэхэр. Абыхэм йопсалъэ журналист Хъуэж Жан.
— Ди лъэпкъэгъухэм къалъыкъуэкIа гузэвэгъуэр адыгэу дунейм тетым дигу къоуэ. Ди къуэшхэмрэ шыпхъухэмрэ къатепсыха насыпыншагъэм нобэ дызэкъуигъэуващи, Iэмал зэриIэкIэ, дадоIэпыкъу, ятелъ хьэлъэр ящыгъэпсынщIэным, зымащIэкIэ нэхъ мыхъуми ящхьэщыхыным къарууэ диIэр идохьэлIэ. Сирием ис, абы къикIыжа адыгэхэм я Iуэхур ефIэкIуэным теухуа унафэ дахэ нобэ къэтщтэну дыщогугъ. Сирием нэхъ и гъунэгъур Иорданиеращ, — жиIащ а къэралым и Адыгэ ФIыщIэ Хасэм и тхьэмадэ Къардэн Самир. — Зауэм хэхуа ди лъэпкъэгъухэм щыщу ди деж къэкIуэнухэр къэпсалъэурэ иджыри къыздэсым тыншу дадэIэпыкъуащ. Иджы ар нэхъ гугъу хъуами, тхузэфIэкI къэдгъанэркъым. Псори зэхэту унагъуэ 350-рэ ди деж къэкIуащ, ахэр цIыху 1400-рэ мэхъу. ЗыщIэсыну унэхэр къахуэдгъуэтыхукIэ, Хасэр я хэщIапIэщ. Щэбэт къэс дохутырхэр я узыншагъэм кIэлъыдогъэплъ, сымаджэщым кIуэн къахэкIмэ, доунэтI. Ерыскъы, фэилъхьэгъуэ, унагъуэр зыхуеину хьэпшыпхэмкIи дапоIэбэ. ЕджапIэ кIуэн хуей ныбжьыщIэхэри гулъытэншэ тщIыркъым, школхэм дахугуроIуэ. Балигъхэми IэнатIэ къахудогъуэт, я щхьэ, я унагъуэ ягъэпсэун хуэдэу. Хасэм къекIуалIэурэ зи благъэ, Iыхьлыхэр къызыхуэдгъуэтыжахэри мащIэкъым. Мы Iуэхум яхузэфIэкI хэлъхьэныгъэ хуэзыщIхэр Тхьэм игъэпсэу. Адыгэр дызэрылъагъуу, дызэрылъытэу, дызэрыIыгъыу дыкъыздэгъуэгурыкIуэну си гуапэщ. Гуп-гупу дызэбгрыкIмэ, куарууншэ дыхъунущ, зылI и быну дызэрыубыдрэ дызэкъуэтмэ, дылъэщщ.
Шыгъэлыгъуэ Уэджиди къыхигъэщащ ди лъэпкъэгъухэм дадэмыIэпыкъумэ, ахэр Хэкум къихьэжынымкIэ Урысейм защIимыгъакъуэмэ, адыгэм и щхьэр хуэмыхъумэжынкIэ шынагъуэ зэрыщыIэр, абы и лъэныкъуэкIэ «Пэрыт» хасэм куэд зэрызэфIигъэкIар, зэхуахьэса ахъшэр Сирием ис адыгэхэмрэ къэзыгъэзэжахэмрэ ялъэIэсын хуэдэу къагъэсэбэпын зэрыхуейр. «Щыгъуэу зи гъащIэр зыхь адыгэм гуфIэгъуэ махуэр зытрагъэхуэнум щегупсысыпхъэр Сирием ис ди лъэпкъэгъухэм Хэкум къагъэзэжмэщ, Сочэ адыгэ щIыналъэу зэрыщытар Урысейм къилъытэрэ адыгэм къызэрыдэкъуэншэкIамкIэ зыкъиумысыжмэщ», — жиIащ абы.
Къэрэшей-Шэрджэсым и Парламентым и УнафэщIым и къуэдзэ, Шэрджэс Адыгэ Хасэм хэт Гъуэщокъуэ Инал къытеувыIащ Сирием къикIыж ди лъэпкъэгъухэр пIалъэкIэ къэралым исыну хуит зэращI, щIыналъэм щыпсэун папщIэ зыхуеину тхылъыр Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм, къэралым къыщратыным пыщIа Iуэхухэр зэрыгугъум, къэзыгъэзэжа цIыху 60-м щIигъур илъэсым щIигъуауэ зи ужь ит а Iуэхур зэрызэфIэмы-хьэм.
Налшык къалэм и Iэтащхьэм и къуэдзэ Дол Анжелэрэ КъБКъУ-м и профессор Дзэмыхь Къасболэтрэ.
Гъуэщокъуэ Инал къигъэлъэгъуа пIалъэм къриубыдэу зи тхылъхэр хьэзыр хъууэ пIалъэкIэ я щIыналъэм щыпсэуну хуит ящIар цIыху 18-щ, адрей 32-м я Iуэхур хузэфIагъэкIакъым, щхьэусыгъуэ гуэрхэр къагъэлъагъуэурэ. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, илъэс 80-м щхьэдэха, пIащIэу зи унэр зыбгынэу Хэкужьым къэкIуэжа цIыхухъум ар балигъ зэрыхъуам, къызэралъхуам щыхьэт техъуэ тхылъхэр зэрыпаубыдар, языныкъуэхэм я документхэм нагъыщэ гуэрхэр зэрыщамыгъэувар фIэгъэнапIэ зэращIар, нэгъуэщI-къинэмыщIхэр. Нэхъ гузэвэгъуэращи, зи тхылъ хьэзыр хъуауэ къагъэлъэгъуа цIыху 18-м ящыщу ар зыIэрыхьэжар 8-рщ, 10-м щIыпIэм щыпсэуну пIалъэу къыхуагъэлъэгъуар икIащ. Абыхэм Сирием ягъэзэжу аргуэру Хэкужьым къихьэжыну паубыд. КъШР-м и Iэтащхьэ Темрезов Рашид Iуэхур зэфIэхыныр зи къалэнхэм мызэ-мытIэу унафэ яхуищIа пэтми, ягъэзащIэркъым. Гъуэщокъуэм зэрыжиIэмкIэ, Урысейм и лъэпкъхэм ящыщ адыгэхэр къэралым къихьэжыну, икIыжыну хуитыныгъэ псори яIэн хуейщ. Урысыбзэм къыдэкIуэу, адыгэбзэри къэралыбзэу къыщащта Къэбэрдей-Балъкъэр, Къэрэшей-Шэрджэс, Адыгэ республикэхэм къагъэзэжыну, урысыбзэр Iэмал имыIэу ящIэн хуейуэ памыубыдыну зэгурыIуэн хуейщ абы зи унафэ хэлъ псори.
АР-м и Адыгэ Хасэм и Тхьэмадэ Бэгъущ Iэдэми жаIам арэзы техъуэу къыхигъэщащ адыгэхэм я Iуэху зэIумыбзу зэхуэсым щагъэбелджылахэр Урысей Федерацэм и Президентым и деж нагьэсын зэрыхуейр. Хамэ къэрал щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм Хэкужьыр зрагъэгъуэтыжыным теухуауэ щыIэ федеральнэ программэм хуэдэ Къэбэрдей-Балъкъэр, Къэрэшей-Шэрджэс, Адыгэ республикэхэми ягъэбелджылын, ди лъэпкъэгъухэм я Iуэху дэкIыным теухуа зэхуэсхэр щIэх-щIэхыу ирагъэкIуэкIыурэ цIыхубэр, къэралыр къызэщIаIэтэн зэрыхуейр жиIащ.
Шапсыгъ Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ КIэкIыхъу Мэжид къыхигъэщащ ди лъэпкъэгъухэм я Iуэхур нэхъ Iей зэрыхъум, кIуэтэху гузэвэгъуэм зэрызиубгъум зэригъэгузавэр. Я къару илъымкIэ зыщIагъэкъуэну хьэзырми, абыхэм къаугъуеину ахъшэм къэрал унафэщIхэр хэмыту тхьэмыщкIагъэ къызылъыкъуэкIахэм куэдкIэ сэбэп зэрахуэмыхъуфынур белджылы ящIащ абы и псалъэхэм. Апхуэдэ гупсысэр и лъабжьэт Европэм щыIэ Кавказ Хасэхэм я Федерацэм и Iэтащхьэ ТIамжьыкъуэ Умар-Фарукъ утыкум къыщрагъэблэгъам жиIами. Абы къыхигъэщащ Сирием къыщыхъуа гузэвэгъуэм лъэпкъыр къигъэушу, зы зищIыжын, зэкъуэувэжын хуейуэ. Ар къэрал Iуэхуу зэрыщытри жиIащ Умар-Фарукъ.
Хьэжы Русланрэ (КъБР) сенатор Дер Вячеславрэ (КъШР).
Мы адыгэ пщащэ дахэхэм лIыкIуэхэр кърагъэблагъэ.
Хьэсанэ Руслан гузэвэгъуэ хэхуахэм ядоIэпыкъу.
ДАХ-м къеблэгъащ Иорданиемрэ Германиемрэ я хасэхэм я тхьэмадэхэр. 28.06.2013 гъэ
Мэздэгу щыIэ Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ Дербит Валерэ и псалъэхэм къыхигъэщащ Мэздэгу дэс адыгэхэр куэд мыхъуми, я къуэшхэм я щхьэ кърикIуа тхьэмыщкIагъэр зэхащIыкIыу зы мащIэкIэ зыщIагъэкъуэн мурадкIэ, машинитIым из ерыскъыхэкIрэ ахъшэ сом мин 70-рэ къызэрашар.
ЗэIущIэм и кIэухыу «Пэрыт» жылагъуэ зэгухьэныгъэм и юрист Хьэгъэжей Беслъэн къызэхуэсахэм яжриIащ хэкум къэкIуэжхэм ядэIэпыкъун мурадкIэ къызэрагъэпэща «Пэрыт» хасэм и пщэ къыдэхуэ къалэнхэр, апхуэдэуи Сирием зауэ гуащIэ къызэрыщыхъурэ абыхэм лэжьыгъэшхуэ зэрырагъэкIуэкIыр. Хьэгъэжейм и псалъэхэм къыхэщащ Къэбэрдей-Балъкъэрым цIыху 700-м нэблагъэ къызэрыкIуэжар (студентхэр хэмыту). Абыхэм ящыщу цIыхуи 114-м УФ-м и паспортыр яIыгъщ.
2012 гъэм «Пэрыт» зэгухьэныгъэм игъэхьэзырри, езыгъэблагъэ тхылъ 1237-рэ Сирием ирагъэхьати, цIыху 465-рэ къэкIуэжыфауэ аращ, 2013 гъэм ягъэхьэзыра егъэблагъэ тхылъ 505-м ящыщу ар къэзыгъэсэбэпыфар 83-рщ.
— Езыгъэблагъэ тхылъхэм лэжьыгъэу текIуадэр къэгъэнауэ, къэрал пошлинэ щIыдот, къэмыкIуэж псоми я тхылъымпIэхэм щIат ахъшэмрэ лэжьыгъэмрэ псыхэкIуадэ мэхъу. Абы къищынэмыщIауэ, «Пэрыт» зэгухьэныгъэм и цIэкIэ езыгъэблагъэ тхылъ куэд хамэ къэрал зэредгъэхьам щхьэкIэ Iуэху дащIащ. Къыхэгъэщын хуейщ, апхуэдэ щIыкIэкIэ къэтшэж цIыхухэм щхьэкIэ дэ жэуап зэрытхьыр, — жиIащ къэпсэлъам.
Зи гугъу ищIа щхьэусыгъуэ псоми къыхэкIыу, «Пэрыт»-м и лэжьыгъэр пIалъэкIэ къызэтригъэувыIэн хуей зэрыхъур къыхигъэщащ Хьэгъэжейм.
Адыгэ зэхыхьэшхуэм кърикIуахэр къызэщIикъуэжу Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ Сэхъурокъуэ Хьэутий къыхигъэщащ лъэныкъуэ псори зэпашэчу, нэхъапэр къалъытэу, чэзукIэ Iуэхур дэгъэкIыныр зэрыфIэтэмэмыр. Къуэш республикэхэм я лIыкIуэхэр къыхуриджащ щхьэж и щIыналъэ телемарафон щрагъэкIуэкIыну.
ЩОМАХУЭ Залинэ, ТЕКIУЖЬ Заретэ.
Ди къуэшхэр дэращ зыщыгугъыр
ГущIэгъу зыхэлъу псапэ зыщIэм нэхъ цIыху къулей щыIэкъым. Ар дэIэпыкъуэгъу хуэхъунущ цIыху дэхуэхами лей зытехьа лъэпкъми… Апхуэдэ гуапагъэр я гум щызу мэкъуауэгъуэм и 29-м Налшык цIыхушхуэ щызэхуэсат. Дунейпсо Адыгэ Зэхуэсым къеблэгъахэм я гупсысэр зыт: «Дызэкъуэтмэ — дылъэщщ».
Махуэр зытеухуауэ щытар Сирие къэралыгъуэм щекIуэкI зауэ гуащIэм ди хэкуэгъухэр къыхэша зэрыхъуну щIыкIэхэр яубзыхунырщ, зэрадэIэпыкъуну Iэмалхэр къагъэлъэгъуэнырщ. Абы кърихьэлIащ Тыркум, Сирием, Иорданием, Германием, зэкъуэш республикищым (КъБР, АР, КъШР), нэгъуэщI щIыпIэхэм я лIыкIуэхэр.
Сыт хуэдэ зауэри гузэвэгъуэщ, абы хокIуадэ балигъи сабии… Дунейпсо зэгухьэныгъэхэм, IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм къызэрагъэлъагъуэмкIэ, Сирием къыщыхъея мафIэ лыгъейм мазэ къэс я гъащIэр ехь цIыху мини 5-м нэблагъэм. ЗэрытщIэщи, зауэм зи щхьэр къыхэзыхыфа цIыху 700-м нэс мы зэманым Къэбэрдей-Балъкъэрым щыIэщ. Абыхэми а къэралым къина ди лъэпкъэгъухэми защIэгъэкъуэным тещIыхьат псапащIэ телемарафон ирагъэкIуэкIар. «Сирием щыщ ди къуэшхэм дадэвгъэIэпыкъу» фIащауэ сыхьэтихым щIигъукIэ екIуэкIа псапащIэ Iуэхум мы зэкIэ къыхэкIащ сом 1 мелуанрэ мин 339-рэ, доллару — 10700-рэ. Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ Сэхъурокъуэ Хьэутий зэрыжиIамкIэ, а лэжьыгъэм адэкIи пащэнущ.
— Нобэ дыщIызэхуэса Iуэхум ирогузавэ дуней псом и щIыпIэ куэдым щыпсэу адыгэхэр, — захуигъэзащ кърихьэлIахэм ДАХ-м и тхьэмадэм. — Ди жагъуэ зэрыхъунщи, Сирием щекIуэкI зауэм и курыкупсэм хэхуащ гъащIэм и нэщIэбжьэкIэ абы къыщыхута ди лъэпкъэгъухэр. Зыри зимылажьэ цIыху мамырхэр, сабийхэр хокIуадэ. Къэлъытапхъэщ ди къэралри лъэкIкIэ а лъыгъажэр къэгъэувыIа зэрыхъунум зэрыхэлIыфIыхьыр, ауэ дэри ди къару деблэж хъунукъым — ахъшэ зэхуэтхьэсу я щыгъынкIэ, шхынкIэ абыхэм гулъытэ яхуэтщIын хуейщ. ФIыщIэ яхузощI сэбэп къытхуэхъу ди цIыхухэм.
Телемарафоныр къыщызэIуахым къэпсэлъащ КъБР-м и Правительствэм и УнафэщI Хьэсанэ Руслан.
— Гузэвэгъуэр сыт щыгъуи упэмыплъауэ къыптепсыхэ Iуэхущ. Сирием щыпсэу адыгэхэм тIэунейрэ я лъапсэхэр, я нэхъыжьхэр зыщIалъхьа щIыпIэхэр ябгынэн хуей хъуащ. Тхыдэм къытригъэзэжащ аргуэру, цIыхухэм я унэ-лъапсэхэр къагъанэурэ, я псэр щахъумэну щIыпIэхэм макIуэ. Ахэр дадэIэпыкъуну къытщогугъ. Ди лъэпкъыр сыт щыгъуи адрейхэм къазэрыхэщу щытар хэлъ гущIэгъумкIэщ, и гуапагъэмкIэщ», — жиIащ абы.
— ТхьэмыщкIагъэ зылъыса ди къуэш-ди шыпхъухэм я псэукIэ хъунум дытогузэвыхьри, щхьэж и гупсысэ къигъэлъагъуэу, зы хэкIыпIэ къэдгъуэтыну сыхуейщ. ПсэукIэ дахэ Тхьэм къаритыж, адыгэм и Iуэхур Алыхьым къригъэхъулIэ! — жиIащ Иорданием щыIэ Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ Къардэн Самир.
Сирием щекIуэкI зауэм хэкIуэдахэм щхьэкIэ дыуэ яригъэщIащ КъБР-м и муслъымэн IуэхущIапIэм и унафэщI Дзасэжь Хьэзрэталий.
— Сирием щыпсэухэм гузэвэгъуэшхуэ къалъэIэсар зыхуэдэр дощIэ. Фыкъыхузоджэ гууз-лыуз фиIэу мы Iуэхум фыкъыхыхьэну. Мэжджытым къекIуалIэ цIыхухэм хъыбар едгъащIэри ахъшэ зэхуэтхьэсащи, абыкIэ зыгуэрым сэбэп дыхуэхъуфмэ, ди гуапэщ. Тхьэм гущIэгъу къахуищI цIыхубэм. Лей зытехьахэм и сомкIэ япэIэбэм ар псапэу иIэнущ, — къыхигъэщащ Дзасэжьым.
Телемарафоным хэта цIыхухэм жаIэн я куэдт.
Дербит Валерэ, Мэздэгу Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ: — Нобэ гузэвэгъуэм дызэхуишэсауэ аращ. Зауэм къыхэнахэм я гугъу умыщIыххи, Хэкум къихьэжа ди къуэшхэри гугъу йохь я псэуныгъэкIэ. Ар къэтлъытэри, ерыскъы машинитI зэ къедгъэшащ, иджы мы Iуэхум ахъшэ сом мин 70 хэтлъхьащ. Тхьэм ди адыгэ лъэпкъым зригъэузэщIыж, Сирием щекIуэкI зауэр иухыу, ди лъэпкъэгъухэмрэ дэрэ дыздэгуфIэжын Алыхьым ищI.
Шыгъэлыгъуэ Уэджид, Тыркум щыIэ Хасэхэм я Федерацэм и тхьэмадэ: — Зауэм аргуэру зэбгридза лъэпкъыр бэлыхьышхуэ хэхуащ. Мы зэманым Тыркуми зи щхьэ незыхьэлIа цIыху 1200-рэ щыIэщ, абыхэми зыхуей-зыхуэныкъуэхэмкIэ дакIэлъоплъ, унэхэм щIэдгъэтIысхьащ. СызэригугъэмкIэ, ДАХ-м хуэдэ IуэхущIапIэхэрщ мы Iуэхур и пэкIэ зыгъэкIуэтэфынур, ди лъэпкъэгъухэм щIэгъэкъуэн яхуэхъуфынур. Ди гуапэт Урысейри нэхъ жыджэру а лэжьыгъэм къыхыхьэрэ ди къуэшхэр я лъахэм кърашэжынымкIэ дэIэпыкъуэгъу къытхуэхъуамэ.
Вэрокъуэ Владимир, КъБР-м ЩэнхабзэмкIэ и фондым и унафэщI: — Нобэ си лъэпкъым сропагэ, срогушхуэ. Солъагъу IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм Iутхэм къищынэмыщIауэ, лIыжь-фызыжьхэри щIалэгъуалэри псапащIэ Iуэхум къызэрыхыхьар. Си гуапэщ Къэбэрдей-Балъкъэрым гущIэгъу зыхэлъ апхуэдэ цIыхухэр зэрыщыпсэур. ЗыгуэркIэ зы къуажэ цIыкIум е къалэм мафIэс къыщыхъуарэ «ар дэ ди Iуэхукъым», — жытIэмэ, фи фIэщ фщIы, зы гузэвэгъуэ гуэр уэри къызэрыпкIэлъысыжынур. КъыдгурыIуэн хуейщ къэхъуар къытфIэмыIуэхуу дыщыс зэрымыхъунур. Дыхуейщ мамырыгъэ, Тхьэм фиузэщI цIыху гуапэхэр.
Дол Анжелэ, Налшык къалэ щIыпIэ администрацэм и Iэтащхьэм и къуэдзэ: — ИкъукIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ лэжьыгъэ нобэ иригъэкIуэкIащ ДАХ-м. Зауэм хэтхэм дадэIэпыкъун хуейщ, я щхьэр абы къыхахыфын папщIэ. Дэ ди тхыдэр гъэнщIащ адыгагъэкIэ. Адыгэр сыт щыгъуи гумащIэщ, лей зытехьам, ар зыщыщ лъэпкъым емы- лъытауэ, дэIэпыкъуну хьэзырщ. А хьэлыфIыр зыхэднэ мыхъунухэм ящыщщ.
Дунейпсо Адыгэ Зэхуэсым и зэIущIэр иуха нэужь, Сэхъурокъуэ Хьэутий къыхигъэщащ «Сирием щыщ ди къуэшхэм дадэвгъэIэпыкъу» псапащIэ Iуэхур дяпэкIи егъэкIуэкIын хуейуэ зэхыхьэм къызэрыщагъэлъэгъуар. «А зауэм хиубыдащ адыгэм и мызакъуэу, осетинхэри, ингушхэри, нэгъуэщI лъэпкъхэри. Абы къыхэкIыу икъукIэ ди гуапэ хъуащ лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм къахэкIа цIыхухэри мы псапащIэ Iуэхум къызэрыхыхьар. Псоми фIыщIэ яхузощI», — жиIащ Сэхъурокъуэм.
БАГЪЭТЫР Луизэ.
