
Хэкупсэхэр
Лъэпкъ къуэпсыр зэпызыщIэж Шыгъушэ Хъусен
УафэхъуэпскIым идза щыблэр IэубыдыпIэншэу щIылъэм къохуэхри, зылъэIэсыр еущыкъуей. Кавказым щыпсэу лъэпкъхэм апхуэдэу къатехуат Урыс-Кавказ зауэр. Ди адыгэ лъэпкъри дунеижьым и дурэшхэм дикъухьат. Зы адэ-анэм къилъхуахэр зэлъэмыIэсыжыфу хамэ къэралхэм игуэша хъуауэ, лъэпкъ къуэпсхэр зэпычауэ нобэр къыздэсым йокIуэкI. Я щхьэ хуимыту лъэпкъыр зрагъэбгына ди адэжьхэр куэд щIащ дунейм зэрехыжрэ. Анэ бгъафэм щIача сабийуэ хэкум къыхуэпабгъэу я дунейр яхьащ. Абыхэм яхузэфIэкIар зыщ, я щIэблэм уэсят къыхуагъэнэнырщ: «Хэкужьым вгъэзэж, къуэш-шыпхъухэр къэвгъуэтыж, адэжь лъапсэ фекIуэлIэжи, лъэпкъыр зыуэ зэкъуэвгъэувэж».
ХьэщIэхэмрэ бысымхэмрэ. Тхьэм и шыкуркIэ нобэ а Iуэхум хуэлажьэхэр ди мащIэкъым. Хэкужьым къэзыгъэзэжыну хуейхэм ядоIэпыкъу КъБР-м и Правительствэр, Дунейпсо, Къэбэрдей Адыгэ Хасэхэр, «Пэрыт» зэгухьэныгъэр. Ди щIэныгъэлIхэм, журналистхэм дуней псом щикъухьа адыгэхэм я Iуэху зыIутым дыщагъэгъуазэ, лъэпкъхэм я зэпыщIэжыныгъэхэр зэIуащэж. ЛъэпкъылI нэскIэ узэджэ хъунухэри къоунэху. Апхуэдэхэр ди мащIэкъым Шыгъушэхи. Нэхъ къыхэзгъэщыну сыхуейт егъэджакIуэу илъэс куэдкIэ лэжьа Шыгъушэ Алий, «Си лъэпкъыр — си къежьапIэр» тхылъыр зи IэдакъэщIэкI, «Шыгъушэ зэгухьэныгъэм» и тхьэмадэ, щIэныгъэлI Шыгъушэ Хьэбил сымэ. Нобэ къытхэмытыжми, ди лъэпкъым и цIэр фIыкIэ игъэIуащ ЩIДАА-м и академик, медицинэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор Шыгъушэ Хьэсэн.
Си тхыгъэр зытеухуа Шыгъушэ Хъусен Iэмин и къуэри «И лъэпкъым щхьэкIэ зригъэукIынщ» зыхужаIэхэм ящыщщ. Ар Новороссийск (ЦIэмэз) къалэм щопсэу, хьэрычэтыщIэщ, сытым дежи и мылъкум псапэ хищIыкIыу апхуэдэщ, псом нэхъыщхьэращи, лъэпкъ Iуэхур зи гъащIэм гуэзыухуанэщ.
Шыгъушэхэ куэд щIауэ я мурадт лъэпкъ зэхуэс ящIыну, ауэ Iуэхур и кIэм нэмысу ужьыхыжырт. Ди республикэм и къалэхэм, къуажэхэм щыпсэу Шыгъушэхэр зэщIэгъэуIуэныр Iуэху гугъутэкъым. Лъэпкъым и щIэдзапIэр къыздежьэ Адыгеймрэ Шэрджэсымрэ лъэужьыр хэгъуэщэжати, зэрыщIэныгъэ лъэпкъ дяку дэлъыжтэкъым. Ахэр къэлъыхъуэнымрэ зыщыпсэу щIыпIэр къэхутэнымрэ зэман хуейти, зи пщэ дэзылъхьэн къытхэкIыртэкъым. «Iуэху мыублэ блэ хэсщ» жыхуаIэращи, абы иужь ихьащ ЦIэмэз щыпсэу щIалэр. Хъусен и лэжьыгъэм зыкъыдигъахуэурэ, Шыгъушэхэ къигъуэтыжащ. Ахэр дэсщ Адыгэ Республикэм щыщ Блашэпсынэ (унагъуэ 15), Куэшхьэблэ (унагъуэ 17), Хьэтэжьыкъуей къуажэхэм, Мейкъуапэ къалэм. Къэрэшей-Шэрджэсым хыхьэ Зеикъуэ къуажэм щыпсэухэр Черкесск Iэпхъуауэ къыщIэкIащ. Хъусен абыхэм запищIащ икIи я къекIуэкIыкIар зригъэщIащ.
Блашэпсынэ дэс нэхъыжьыфI Шыгъушэ Iэмырбийрэ илъэс 98-м щIигъуа абы и анэмрэ (Къущхьэхэ япхъущ) ди лъэпкъым теухуауэ куэд ящIэу къыщIэкIащ. Ахэращ Хъусен дэнэкIэ иунэтIынуми гъуазэ хуэхъуар. Апхуэдэуи абы къыдэIэпыкъуащ Блашэпсынэ къуажэ администрацэм и унафэщIу щыта Iэмырбий и къуэ Мухьэмэд, Мейкъуапэ дэс ди унэкъуэщ Анзор. Мухьэмэдрэ Анзоррэ лъэпкъ Iуэхум телажьэ щIалэхэщ.
Адыгеймрэ Шэрджэ- сымрэ щыIэ Шыгъушэхэр зригъэцIыхуа иужькIэ, Хъусен яужь ихьащ лъэпкъыр зэхуишэсыну. А Iуэхум яужь итт КъБКъМУ-м и доцент Хьэбили. Хъусенрэ Хьэбилрэ я акъыл зэтехуэу зы лъабжьэ зиIэ лъэпкъыр зэшэлIэжыным теухуа Iуэхугъуэхэр яубзыхуащ. Зэхуэсым фIащащ «Шыгъушэхэ я зэгухьэ». Абдежым къыщыхалъхьащ цIыхубзхэм я гупжьей къызэгъэпэщыныр, щIэблэр узыншэу, хабзэ яхэлъу къэралым хуэщхьэпэу гъэсэныр зи нэIэ щIэтын хасэ зэхэшэныр, мылъку зэхэдзэ ящIу зыхузэфIэмыкIхэм дэIэпыкъуныр. Нэхъыщхьэу «Шыгъушэхэ я зэгухьэм» и къалэныр лъэпкъым и къуэпс зэпычар зэпыщIэжынырт.
Хъусен тхьэмадэхэм бгъэдэсщ. Пэжщ, Алии лъэпкъым теухуауэ лэжьыгъэшхуэ зэфIигъэкIащ. Абы, нэхъыжьхэм ящIэж хъыбархэр, архив дэфтэрхэр, тхыдэтххэм я лэжьы-гъэхэр къигъэсэбэпурэ, тхылъ щхьэхуэ къыдигъэкIащ. Ар дунейм къытехьэнымкIэ дэIэпыкъуэгъу хъуари Хъусенщ.
ИгъащIэм зэрымылъэгъуауэ щIыпIэ куэдым щызэбгрыдза зэкъуэшхэр зэIущIэу я хъыбаркIэ, я псэукIэкIэ, я лэжьыгъэкIэ, я щIэблэм ягъахъэкIэ зэпсэлъылIэныр куэд и уасэщ. А Iуэхур яублащ Хьэбилрэ Хъусенрэ.
Шыгъушэхэ я зэхуэсым Адыгейм къикIыу къэкIуа гупым я нэхъыжь Сыхьэт къыщыщыпсалъэм къыхигъэщащ Хъусен хуэдэ лIы щыпкъэ лъэпкъым къызэрыхэкIам зэрыригушхуэр икIи абы ирихьэжьа Iуэху дахэр дэIыгъын зэрыхуейр.
Адыгейми, Шэрджэс- ми, Къэбэрдейми щыпсэу Шыгъушэхэр иджы дызэкIэлъокIуэ, дызэлъоIэс. Тыркум щыIэхэм пыщIэныгъэшхуэ яхудиIэкъым, яхэтщIыкIри мащIэщ. Хэт абы япэу Iэпхъуар? Сыт лъэхъэнэ щыIэпхъуар? Дэ дыкъызытехъукIыжа Исмел къуэш иIауэ пIэрэ? А упщIэхэм я жэуапыр зэрыдмыщIэр ди гукъеуэу дыкъекIуэкIырт. А Iуэхуми иужь ихьащ Хъусен, Тыркум кIуэ ди лъэпкъ лъагъуэр къихутэжащ. Алий и тхылъым щитхат Урыс-Кавказ зауэм щыгъуэ лъэужьыншэу кIуэда Хьэжы-Алий Тыркум кIуауэ шэч ищIу. Абы и пэжыр къахутэфатэкъым. Хъусенрэ Хьэбилрэ мурад ящIащ ар зэхагъэкIыну. Мы Iуэхум зы лъэпощхьэпо хэлът — Тыркум щыIэ ди къуэшхэр езыхэр ШыгъушэкIэ зэджэжми, зэрахьэр абы къыщыфIаща Щокъарэ унэцIэрт.
Хъусен и унагъуэр ХьэтIохъущыкъуеижьым нэсащ. Хъусен ди лъэпкъ дамыгъэр дахэу зытещIыхьа адыгэ ныпыр здихьри, и унагъуэр щIыгъуу Тыркум кIуащ.
Тыркум щыIэ ди къуэшхэр гуапэу къапежьащ Хъусен и унагъуэм. Кхъухьлъатэр щетIысэхар Къайсэр къалэрат, абы километрищэкIэ пэжыжьэ ХьэтIохъущыкъуеижь (Ехья-бей) къуажэм Шыгъушэхэ щызэхуэсауэ Хэкужьым икIахэм къежьэрт.
— Адыгэ фащэ тщыгъыу сэрэ си къуэ Астемыррэ машинэм дыкъыщикIам, япэу си нэр зыхуэзар ахэр зыщIэс ухуэныгъэм и щхьэм акъужьым игъэбырыбу фIэлъ, ди лъэпкъ дамыгъэр зытет щэкI плъыжьырщ, — игу къегъэкIыж Хъусен. — Сэ си нэпсхэр нэм къыщIэуват, ауэ къэтэджу къыспежьа нэхъыжь жьакIэхухэмрэ бзылъхугъэхэмрэ щыслъагъум зызубыдыжащ. Абыхэм сыт хуэдиз гуфIэгъуэ я нэгум къищрэт! ЗыкъытщамыгъэнщIу къытрагъазэурэ IэплIэ къытхуащIырт, зэадэзэкъуэм тщыгъ адыгэ фащэм Iэ къыдалъэрт. ШыгъупIастэ зытелъ Iэнэр къагъэуващ. Iэнэм къыщыдбгъэдэсащ нэхъыжьыфIхэу Шыгъушэхэ Мухьэмэтрэ Бэдрийрэ. Илъэс 84-рэ хъу Мухьэмэт куэдым щыгъуазэт: я къекIуэкIыкIам, къуажэу зэрытIысам, адэжьхэм жаIэжа хъыбархэм. Апхуэдэу хэкум щикIым здаша адыгэшыр ягъэбагъуэу, ахэр ящэкIэрэ зыхэпсэукIын мылъкур зэрагъэпэщу щытащ.
Къуажэм нэхъыжь дыдэу дэсыр ТхьэкIумащIэхэ ейт, ари гуфIэгъуэ зэIущIэм кърагъэблэгъат. Абы Къэзанокъуэ Жэбагъы теухуа хъыбар гъэщIэгъуэн куэд дригъэдэIуащ. ТхьэкIумащIэм зэрыжиIэмкIэ, Къэзанокъуэр и Iыхьлыуэ илъытэрт, абы я къекIуэкIыкIам куууэ щыгъуазэт. Хьэ-тIохъущокъуэпщым теухуауэ ищIэ хъыбархэр нэхъыбэжт. КъыджиIащ а унэцIэр зезыхьэхэр къуажэм дэмысыжми, Тыркум иджыри зэрыщыпсэур, я кхъэри щхьэхуэу зэрыщыIэр. ХьэтIохъущыкъуеижьрэ абы пэгъунэгъу Хьэ-тIохъущыкъуей ЦIыкIурэ (Учпынар) дэсщ Шыдхэ, Шэтхэ, Къэнэмэтхэ, Дзэгъащтэхэ, Шыбзыхъуэхэ, Къардэнхэ, Дамэлейхэ, ТхьэкIумащIэхэ, Хьэткъуэхэ, Уэтейхэ, Бланэмыхьхэ, Абрэджхэ, Агуейхэ, Мэкъуауэхэ, Алъэсчырхэ, Шыгъушэхэ, Мэкэрхэ, Думэнхэ, нэгъуэщIхэри.
Хъусен нэхъыбэрэ и псэлъэгъуу щыта Хъеруйлаи, адрей нэхъыжьхэми зэрыжаIамкIэ, Хэкужьым икIыу Тыркум кIуар Мусэбийщ. И къуиплIыр щIыгъуу ар гъуэгу техьащ (бынхэм я анэм и цIэр ящIэжыркъым). Ахэр Хьэжы-Алий, Хьэжумар, Исмэхьил сымэт. ЩIалэ еплIанэр абыхэм я гъусэу Тыркум щIынэмысам и щхьэусыгъуэр ящIэркъым.
— Шыгъушэ Алий и тхылъым зи гугъу щищIа Хьэжы-Алий Хэкужьым къигъэзэжри, илъэс нэхъ зимыIэжьэу аргуэру Тыркум игъэзэжауэ щытащ, — къеIуэтэж адэкIэ Хъусен. — Хамэ щIыпIэр псэупIэ зыхуэхъуахэм я гугъэр хахыртэкъым Къэбэрдейм къэкIуэжыну, ауэ абыкIэ хъыбарыфI къызэримыIукIым тригъэшхуэхэртэкъым. ВластыщIэ къэунэхуам мылъку зыбгъэдэлъым трахыу, дин лэжьакIуэр зэхэзехуэн ящIу щызэхахым, я гугъэр хахыжри, щIыпIэм зэрызыщагъэбыдэным иужь ихьащ. ЗэрымыгъэкIуэдын, зэрыIыгъын папщIэ ХьэтIохъущыкъуейм икIахэм ХьэтIохъущыкъуеижь, ХьэтIохъущыкъуей ЦIыкIу жылэхэр яухуащ…
Адэжь щIыналъэм къикIа хьэщIэхэм джэгу дахи хузэхашащ. Хъусен и къуэ Астемыри къафэ екIукIэ утыкур игъэдэхащ. «Хэкужьым къикIа ди къуэш цIыкIур къофэ», — жаIэу ныбжьыщIэм Iэгуауэшхуэ хуаIэтырт, сурэтхэр трахырт. Апхуэдэу кIуащ япэ махуэр.
ЛIэщIыгъуэм щIигъукIэ зэпэIэщIэу псэуа зэкъуэшхэм я мащIэтэкъым зытепсэлъыхьын. ЕтIуанэ махуэм шэджагъуэ нэужьым Хъусен щIэлъэIуащ лъэпкъым и нэхъыжьхэр зыщIэлъ кхъэм яшэну. Ар гъэщIэрэщIауэ щыттэкъым, мывэ кIыхьхэр сатыру екIуэкIырт. Шыгъушэ лъэпкъыр къэзытехъукIыжа нэхъыжьхэм я кхъащхьэ иуэжахэм тет мывэхэр зэманым ипхъэхауэ щIым еплъыхырт, Кавказым икIа щIалэм зыкъыхуагъэщхъ хуэдэ.
Ещанэ махуэм Хъусенрэ и щхьэгъусэ ФатIимэрэ, я бынитIыр ящIыгъуу, я унэкъуэщ унагъуэхэм щыхьэщIащ, абыхэм я псэукIэр зрагъэлъэгъуащ, нэхъ гъунэгъууи зэрыцIыхуахэщ.
Тыркум щыпсэу Шы- гъушэхэ я тхыдэр нэсу къэхута хъуакъым, ахэр унагъуэ 50-м щIегъу. Лъэпкъым и щIалэ пажэхэу Нихьэтрэ Ибрэхьимрэ я пщэ иралъхьэжащ а Iуэхур зэфIахыу Хъусен хъыбар къыхурагъэхьыжыну. УнэцIэ хьэхур (Щокъарэ) яхъуэжурэ я адэжьхэм зэрахьар къащтэж. Тыркум щыпсэу Шыгъушэхэм яхэткъым щIэныгъэ, IэщIагъэ зимыIэ. Къулыкъушхуэ зезыхьахэм ящыщщ Анкара къалэм щыпсэу Нихьэт. Лъэпкъым щыщ куэд Къайсэр, Анталие къалэхэм щопсэу.
Ежьэжыгъуэ махуэр лъэныкъуитIым я дежкIи тынштэкъым. Зэрырагъэблэгъам хуэдэуи, псори къызэхуэсри, Хэкужьымрэ лъэпкъымрэ къыхурагъэхь сэламым нэпсхэр тещащэу Хъусен и унагъуэр кърагъэжьэжащ, мыгувэу езыхэм ящыщ Хэкужьым къэкIуэну псалъэ зэIэпахри.
Шыгъушэ Хьэбас.
Бахъсэн щIыналъэ,
Зеикъуэ къуажэ.
Iуэху еплъыкIэ
ДыздэкIуэжым дауэ дахэзэгъэжыну?
Пасэ зэманхэм Тыркур хэщIапIэ зыхуэхъуа ди лъэпкъэгъухэр нэхъыбэу щыпсэууэ щытар къуажэхэрщ. КъащIэхъуэ щIэблэр къыдэкIуэтейуэрэ къалэхэм еджапIэ, лэжьапIэ кIуэурэ, нэхъыбэр абыхэм къыдэнэжащ. А щIыпIэм щыIэ адыгэ жылэхэм нобэ я псэукIэр зэдгъэщIэну зыхуэдгъэзащ Къарэахьмэд къуажэм и унафэщI Унэж Байкал.
Унэж Байкал — Сэ зэрысщIэмкIэ, Унэжхэ мы къуажэм япэу къэIэпхъуахэм ящыщщ. Байкал, сыт щекIуэкIрэ нобэ фи жылэм?
— Ди къуажэр зэраухуэрэ илъэси 100 ирокъу. А зэманым къриубыдэу ди жылэм мыIейуэ зиужьащ. Къарэахьмэдыр зыхыхьэ Гёксун щIыпIэм (райцентрым) км 8-кIэ пэжыжьэу аращ. Зэрыплъагъущи, ди гъуэгухэм асфальт телъщ, унэхэм уэздыгъэ кIапсэхэр, псы зэрыкIуэну бжьамийхэр зэрырашалIэрэ илъэс 30-м щIигъуащ. Сэ сыщыцIыкIум къуажэр сыбгынэри, илъэс IэджэкIэ къалэдэсу сыпсэуащ, ауэ иджы Къарэахьмэдым къэзгъэзэжащ. Си бынхэм адыгэбзэр яIэщIэхужыпэнкIэ шынагъуэ щыIэти, сыкъыщыхъуам сыкъекIуэлIэжащ. Дауэ хъуми, ди бзэр къуажэхэм нэхъ щыхъума хъуащ. Джэд-къаз диIэщ, унагъуэ псэущхьэхэр зыдохуэ, жыпIэнурамэ, къуажэм тщIэн щыдогъуэт.
Ди жылэм еджагъэшхуэхэр къыдэкIащ, абыхэм къулыкъу хъарзынэхэр яIыгъыу къэралым и зыужьыныгъэм хуолажьэ. Дзэм къулыкъу щыщIэныр IэщIагъэу къыхэзыхари ди мащIэкъым, абыхэм яхэтщ генерал зыбжанэ. Нэхъыжьхэм ящыщу пенсэм кIуахэр адыгэ къуажэхэм къыдэтIысхьэжыну дыхуейт. Иджыпсту зэманыр куэдкIэ нэхъ тынш хъуащ, цIыхухэр зыхуеину псори къуажэхэми къэсащи, мыбдежми псэукIэр къатехьэлъэнукъым, уеблэмэ гупсэхугъуэ щагъуэтынущ.
— Адыгэ лъэпкъым и лъабжьэр къыщежьэр Кавказыращ. Хамэ щIыпIэ щыпсэу дэтхэнэ зыми адэжь щIыналъэр и гум щегъафIэ. Хэкум бгъэзэжыну, абы псэупIэ щызэбгъэпэщыжыну апхуэдэ хъуэпсапIэ уиIэ?
— Пэжщ, Хэкур жэнэт щIыналъэу къытщыхъуу, ар ди плъапIэу дыкъэхъуащ. Си унэкъуэщ Унэжхэр абыкIэ зэрыщыIэр сощIэ, сыкIуэнуи си мурадщ, ауэ ар хэщIапIэ щIыжыным теухуауэ си еплъыкIэр нэгъуэщIщ. Мыбдеж ди адэжьхэм я кхъащхьэхэр щыIэщ, ахэр къызэбнэкIыныр тыншкъым. Узэгупсысыныр мащIэкъым: Тыркум щызэтебубла псэукIэр къызэбнэкIыу, ар уи Хэкужьу щытми, щIэуэ нэгъуэщI щIыпIэ гъащIэ щызэтебублэжыныр Iуэху къызэрыгуэкIкъым. ДыздэкIуэжым дауэ дахэзэгъэжыну? Абы сыт щытщIэфыну пIэрэ? Куэд мэхъу абы и лъэныкъуэкIэ щхьэм щыкIэрахъуэ упщIэхэр. Дэ дымыгъэзэжми, дызэрыщIэу дыпсэуфынущ. Дызэкъуэтыну, дызэрыщIэну дыхуеймэ, Iэмал куэд щыIэщ. ПсынщIэу зызыужь дунейм къытхуихь зэхъуэкIыныгъэфIхэм я фIыгъэкIэ дызылъэIэсыфынущ, хъыбаркIи дызэхъуэжэфынущ. Сэ дэнэ щIыпIэ сыщыпсэуми, си лъэпкъым папщIэ схузэфIэкIыр злэжьыну сыхьэзырщ.
Емуз Баязыт.
Тырку, Мараш вилайет.
P.S. Мараш вилайетым хиубыдэ Къарэахьмэд джылахъстэней къуажэм щопсэу КIэмпIарэхэ, Бэлагъхэ, Унэжхэ, Дэрагъуэхэ, Балъкъэрхэ, Гъудэхэ, АфIэунэхэ, Зэшокъуэхэ, Сэбанхэ я унагъуэхэр.
Уджыхъу Исам
Тхыдэ гъуэгуанэхэм я джэрпэджэжхэр
Жэщ зекIуэныр къохъу
Къыщыхэхъыжьэ
Си гупсысэ щхьэм къищхьэрыуам.
Сыхешэжри
Зэман блэкIа жыжьэм,
Къобэуэжыр тхыдэм и хьэуар.
Сытехьащ ныжэби
А гъуэгу жыжьэм,
Гъуэгум тхыдэр къытызоджыкIыж.
ЛIэщIыгъуищэ ныбжьхэм
Я лъэужьу
Зы гъуэгу Iыхьэ пащхьэм
щотэджыж:
Мыр си лъахэм
И лъэхъэнэ дыщэщ,
Нартыжь лъапсэм хабзэр щошууей.
Адыгэжь и хабзэр
Хуэхъуу фащэ,
Си лъэпкъышхуэм къыдоплъей
дунейр…
Нэгум щIэтщ иджы
НэгъуэщI лъэхъэнэ:
Адэжь хэкум топкIэ къыхэуа
Бийм пэщIэтщ бгырысыр
ЛIэн-къэнэну,
Хуитыныгъэщ лъэпкъыр щIэзэуар.
Губжьым,
Зауэм
Ехьыр псори, ешхыр,
Лей зэрахьэм мывэр къигъэчащ.
Ауэ игъэлъахъшэу и щхьэр,
Лъахэм
Бийм мэскъалкIэ худимычыха…
Гъуэгу ещанэр —
Ар ИстамбылакIуэщ:
Гур зыкъутэ гъуэгум я гъуэгуж, —
Сабий къупщхьэ
Гъуэгум телъщ IэплIакIуэу,
ЛIыжь жьакIэхум и щхьэр егъеиж.
Гъатхэ пщIащэу
ЩIалэ, пщащэ шырхэр,
Зи къабзагъ, дахагъэр зэнзэныпс
Пщащэхэр ящIащи гъэр
Хьэ щылъхухэм,
Гъыбзэ къэIум къожэбзэхыр нэпс.
Хы ФIыцIэжьым и толъкъун
Къэджалэм
Къэгъэзэншэу жьэделъафэ КХЪУХЬ.
Зы лъэпкъ псо
Щысхьыншэу ягъэджалъэ,
Зы лъэпкъ псо щIыгушхуэм
щракъухь.
Гъунэгъу пэжу
Дызыщыгугъахэм
Лъым, нэмысым иращIыф сату.
НэжьгъущIыдзэу
Дзэр тхузэрагъэшхыр
Бгъэжь нэпсейхэм, дащIу хэутэн…
Гъуэгу еплIанэрщ.
Нэгум щIокI Апсынэ,
Лъэпкъ Iэщэншэ, гужьгъэжьыншэ
лъэпкъ.
ХьэIуцыдзым
Къыщипхъуащи и нэр,
ИщIэркъым щыIэжу гущIэгъу
лъэпкъ.
Ауэ пэлъэщакъым
Пэжым мысэр.
Хьэжыкъалэ, Мейкъуапэ, Налшыч —
ЗылI и быну
Лъэпкъыр щызэгъусэм
Гуауэм я нэхъ хьэлъэри пхуошэч…
ЗэщIимыхыу иджыри шы-уанэр,
Лъэпкъым ноби пещэр и гъуэгуанэм.
Сирие, Хьэлэб
Мерэтыкъуэ Метин
Си Хэку
Адэжь щIыналъэм и кIэдахъуэм
СыкъыщIэкIатэм удз гъэгъауэ,
IэфIыгъэм гъащIэр щыз ищIынт,
Псэхугъуэр си псэм щыхэпщынт.
Адэжь щIыналъэм и къурш щIагъым
Си гъащIэр псыуэ къыщежьатэм,
ГуфIэгъуэ защIэр есхьэхынт,
Къуршыбгъэ лъагэр псым къищынт.
Голландие, Амстердам
Хъунэгу Надия
Хэхэс уэрэд
Сэ сы хэхэсщ —
ЩIэкIащ Хэкужьыр нэгум.
Ауэ сыт щыгъуи
Лъахэм псэр хуозэш.
ЛIэщIыгъуэ кIуам
Тхьэгъуш хуэхъуауэ си гур
ГуфIэгъуи гуауи
Абы хузогуэш.
Жьыбгъэ унэншэ закъуэрщ
Си ныбжьэгъур.
Нэрымылъагъуми —
Сэщхьу ар нэщхъейщ.
Зэщыджэу къыздехь а жьым
ГъащIэ гугъур,
Дызэподжэж —
ПIалъэншэу дыпIейтейщ.
Жьыр гъуэгу техьамэ —
Сэри зызоIэтыр;
ХьэпщIэууэ ари
Къызбгъэдоувэж, —
ДызэIэпэгъущ зеиншэ
ТхьэмыщкIитIыр, —
Дыщалъхуа унэр
Дэ къыдолъыхъуэж.
Иордание, Амман
