Нобэ къыщалъхуа махуэщ адыгэ литературэм и классик КIыщокъуэ Алим (1914 — 2001 гъгъ.)
Лъэпкъ фащэ
1941 гъэм дунейм къытехьащ КIыщокъуэ Алим и япэ усэ тхылъыр. Ар къыздищтэри, зауэм Iухьауэ щытащ усакIуэр. Абы и ужькIэ Алим и къалэмы- пэм къыщIэкIащ усэ тхылъ Iэджи роман зыбжани. Нобэ хэт дежкIи IупщIщ КIыщокъуэм и IэдакъэщIэкI тхыгъэхэм зэманыр зэрыпэмылъэщар: ар ди лъэпкъым хуэупсащ нэр темыпыIэу зызыужь етIощIанэ лIэщIыгъуэ хьэлъэм и гупсысэ пашэхэмкIэ гъэнщIа, зи художественнэ къарур кIуэ пэтми къебл, зэманым къигъэув упщIэхэм я нэхъ куум жэуап зыщагъуэт тхыгъэ телъыджэхэмкIэ.
Алим и усэхэмрэ и прозэмрэ адыгэ художественнэ гупсысэр фащэщIэкIэ зэраузэдар, абы и кууупIэм, и уэрыпIэм, и гуащIапIэм унэзышэс къару а тхыгъэхэм зэрабгъэдэлъыр хэт дежкIи IупщIщ.
КIыщокъуэм и усыгъэхэм, и роман гъуэзэджэхэм яубзыхуащ зауэ нэужь илъэсхэм гъуэгуанэщIэ техьа къэбэрдей литературэм и хэкIыпIэ нэхъыщхьэхэмрэ и хабзэхэмрэ. Нобэрей ди литературэм и лъэпкъ фащэхэр, абы къыпэплъэ зыужьыныгъэм и гъэзапIэхэр наIуэ зыщIар, псом япэрауэ, КIыщокъуэ Алимщ.
КIыщокъуэм и къалэмым къигъэщIа дэтхэнэ образ-ри къулейщ, сыт хуэдэ гугъуехьми банэурэ пхыкIыф, ар къарурэ гуащIэкIэ зыуплIэнщIыф цIыхущ Алим ди пащхьэ къригъэувэр — абы дыдригъэплъеин, щапхъэ трыдигъэхын щхьэкIэ. КIыщокъуэм и усэ пасэхэм къыщыщIэдзауэ, щIэщыгъуэщ а образыр, дапщэщи пфIэхьэлэмэтщ абы и гурыгъу-гурыщIэхэм, и IуэхущIафэ-хэм, и хъуэпсапIэхэм уакIэлъыплъыныр. ЕтIощIанэ лIэщIыгъуэ зэрыхьзэрийм и архъуанэ Iэджэм ущыхуо- зэ а цIыхум, дэнэ ущрихьэлIэми, уетхьэкъу и псэм хэлъ мафIэмрэ и гурыщIэ гъунапкъэншэхэмкIэ. А цIыхур Алим и усэм дапщэщи щыщIэщыгъуэщ, щыкъулейщ. Апхуэдэ цIыхущ мыпхуэдэ псалъэр зи гущIэм къиIукIар:
Махуэ екIуэкIым сыпIащIэу,
ХузэIузощэ сэ данэ.
ГъащIитI къалэныр зы гъащIэм
ЗэфIэдгъэкIыну добанэ.
Къарум къыхохъуэ,
Зэм хощIыр.
Сэ сщIэн си гугъэм и ныкъуэ
СымыщIэфауэ къысфIощIри
Абы ирохъур сигу ныкъуэ…
Апхуэдэущ Алим дунейм зэрытетар — ищIар фIэмащIэрэ нэхъыбэм хуэпабгъэу. ИщIамрэ хузэфIэкIамрэ езым фIэмащIэми, дэркIэ фIыгъуэ мылъытэщ абы къызэринэкIа дэтхэнэ тхыгъэри. Апхуэдэ тхыгъэщ Алим и романхэр — ди лъэпкъым иужьрей илъэсищэм къикIуа гъуэгуанэ хьэлъэм и тхыдэщ ахэр.
КЪЭРМОКЪУЭ Хьэмид, КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
МылIэжыныгъэм стелъщ и щIыхуи,
Абы и пщIантIэм фыкъыдэплъэ
Уахътыншэ
КIыщокъуэ Алим и усыгъэхэм, роман гъуэзэджэхэм яубзыхуащ зауэ нэужь илъэсхэм гъуэгуанэщIэ техьа къэбэрдей литературэм и хэкIыпIэ нэхъыщхьэхэмрэ и унэтIыпIэхэмрэ. Нобэрей ди литературэм и лъэпкъ фащэхэр, абы къыщIэлъ гъуэгуанэм и гъэзапIэхэр зыубзыхуар КIыщокъуэ Алимщ. ДэркIэ фIыгъуэ мылъытэщ абы къызэринэ-кIа дэтхэнэ тхыгъэри. Ахэр гъэнщIащ гупсысэр зыгъэлажьэ, гъащIэмрэ зэманымрэ я куупIэр зи лъабжьэ псалъэмакъкIэ. Тхыдэр игъэбатэми, нобэрей дунейм и шыфэлIыфэр, и зэхэлъыпIэхэр, и унэтIыпIэхэр игъэнахуэми, КIыщокъуэм и къалэмым цIыхум и гущIэлъапсэм дрегъаплъэ, абы и фэм дэкIымрэ и гум щыщIэмрэ ди пащхьэ кърелъхьэ.
Алим и тхыгъэхэращ къэбэрдей литературэм и цIэр къэралым, дуней псом щызыгъэIуар. Ди литературэр зи лъабжьэр куу, зи пщIэр лъагэ художественнэ хъугъуэфIыгъуэ хъуамэ, ар, псом япэрауэ, зи фIыщIэр КIыщокъуэрщ.
Алим и цIэр зэи щыгъупщэнукъым адыгэм — апхуэдэ цIыхур уахътыншэщ. Ди лъэпкъым ар хуэупсащ нэр темыпыIэу екIуэкIа XX лIэщIыгъуэ хьэ- лъэм и гупсысэ жанхэмкIэ гъэнщIа, зэманым ди пащхьэ къригъэувэ упщIэхэм я нэхъ гугъуми жэуап зыщагъуэт тхы-гъэ телъыджэхэмкIэ.
КIыщокъуэ Алим пщIэшхуэ зиIа, цIыхугъэ лъагэрэ лIыгъэ мыкIуэ-щIыжрэ зыхэлъа цIыхуу щытащ. Сыт хуэдэ IэнатIэ бгъэдэувэми, ар псоми къахэщырт и гуащIэр зэрыинымкIэ, зэрыцIыху пэжымкIэ — абыкIэ щапхъэт дапщэщи.
Къэралым хуэфащэ пщIэ къыхуищIащ адыгэ тхакIуэ, усакIуэ щэджащэм и гуащIэдэкIым — КIыщокъуэ Алим къыфIащащ «Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь» цIэ лъапIэр, РСФСР-м и Къэрал саугъэтыр къратащ, «Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ» цIэ лъапIэр зэрихьащ.
ХЬЭФIЫЦIЭ Мухьэмэд,
Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ,
«Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхакIуэхэр Вёшенскэ станицэм щохьэщIэ. СэмэгумкIэ къыщыщIэдзауэ сурэтым итщ: Кулиев Къайсын, КIыщокъуэ Алим, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм, Шолохов Михаил, Гуртуев Берт, Щомахуэ Амырхъан, Теунэ Хьэчим. 1962 гъэ
МыкIуэдыж фIыгъуэ
Алим мы дунейм ехыжыну зэи сигу къэкIыртэкъым. Мо дыгъэм, мо мазэм, мо Iуащхьэмахуэ е Урыхужь ещхьу, игъащIэкIэ псэун къысфIэщIырт. Ар зытемыт дунейр ду- ней нэпцIу къэслъытэрт. Алим къыпщхьэщымытмэ, мы дуней цIэнтхъуэрыгъуэм утетынри шынагъуэ хъурт. Абы и жьауэм ущIэту утхэнри уи лъэпкъым ухуэлэжьэнри дэ-рэжэгъуэт. Алим диIэмэ, ди лъэпкъыр хэутэн яхуэщIынкъым, жиIэрт си псэм. Алим псэумэ, ди литературэм и пщIэри яхуеудыхынкъым. Алим къытщхьэщытмэ, ди бзэри яхуэгъэгъункъым…
АТIЭ НОБЭ адыгэлI щэджащэр зыхэмытыж лъэп-къыр дымыгуIэмэ, хэт гуIэпхъэр? Сэри зысхуэмыубыдыжу согуIэ, абы и шыпхъухэр, и къуэшхэр зэрыгуIэм хуэдэу. Ярэби, абыхэмрэ сэрэ нэхъыбэ зыфIэкIуэдар хэту пIэрэ? — жызоIэ. Абырэ дэрэ дызэ- къуэшуи дызэныбжьэгъууи щытакъым, абы и кIуэгъужэгъухэми сахэтакъым, зыгуэр зыхуищIахэми сащыщакъым. Ауэ сэ къэсщIэжым ар си Iустазу, си узэщIакIуэу щытащ. Иджы сызоплъэкIыжри, слъагъур сыт? КIыщокъуэм ижь къысщIихуамэ, сэ литературэми щIэныгъэми щызлэжьар нобэ зэрыщытым нэхърэ куэдкIэ нэхъ лъахъшэ сфIэхъунут. Сэ нэхърэ нэхъыжьхэми, си ужькIэ къалъхуахэми — ар тхакIуэ щIы, е щIэныгъэлI щIы, е тхылъеджэ щIыи — зы цIыху къахэпшыфынкъым Алим и дыгъэ къытемыпсауэ, гупсысэ телъыджэ къримытауэ. ЩоджэнцIыкIу Алий и ужькIэ лъэпкъым гупсысэ и IуэхукIэ игъуэта зыужьыныгъэр Алим хуэдэу зыгъэкIуэтэфа сэ сцIыхуркъым.
«Шум и гъуэгу» тхылъыр къызэрыдэкI лъандэрэ усакIуэ щэджащэм псалъэ куэд гъащIэ гъуазэ схуищIащ, а псом къахэлыдыкIыу си гум къинар «Насып мыухыр зи гуращэр Ма-хуэл и гъуэгум щыхуэмей» жыхуиIэращ.
Лирикэрэ романкIэ КIыщокъуэм япэ ищын къытхэкIакъым. Сэ абы къизгъэкIыркъым адыгэ литературэм и шу пашэм итха псори зэхуэдэу, ауэ тхакIуэм и пщIэр къэзыгъэлъагъуэр и текIуэныгъэ- хэращ. УсакIуэр къуршым ебгъэщхьмэ, жыпIэ хъунщ Алим ауз куухэри, уэгум щIэуэ Iуащхьэхэри и куэ- ду. Абы и Iуащхьэ нэхъ лъагэхэр къыубжэкIыну ухуежьэмэ, напэкIуэцI Iэджэ ящтэнущ усэхэм, поэмэхэм, романхэм. Сэ куэд щIауэ сыщIохъуэпс КIыщокъуэм иуса псоми сахэщыпыхьу, усыгъэ курыххэр тхылъ щхьэхуэу къыдэзгъэкIащэрэт жызоIэри. Апхуэдэ тхылъым къигъэлъэгъуэнт усакIуэм и щэджащагъэр — ар хым хуэдэу зэрыкуури, Iуащхьэмахуэ, уеблэмэ Джомолунгмэ хуэдэу зэрылъагэри… Апхуэдэр тхылъышхуэ щIын хуейкъым, абы хэгъэхьапхъэр уэгум щIэуэхэращ.
КIыщокъуэм и тхыгъэхэр томиплIу, «Нал къутари» хэту, Москваи (1981-1982) Налшыки (1984-1986) къыщыдэкIащ. ЛIыхъужьым и Дыщэ Вагъуэри и бгъэм къыхалъхьащ. Абы и ужькIэ тхылъ телъыджэхэр итхащ («Вагъуэ махуэ», «Лъапсэ», «Хъыбархэр», нэгъуэщIхэри).
КIыщокъуэ Алим и цIэри и тхыгъэхэри мыкIуэдыж фIыгъуэу дунейм тетынущ. Адыгэбзэр псэухукIэ, ари псэунущ.
Адыгэхэм узэщIакIуэ Iущу диIа Алим, уэ уи адэ-анэм я пащхьэ напэ хужькIэ уихьэжащ. Уэ уи пащхьэм напэ хужькIэ нихьэжын Тхьэм дэри дищI!
Алим ещхьу, «си гъащIэ ябгэр щызухынум, шы жэр сытесу среух» сэри!
НАЛО Заур, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ. 2004 гъэ
Зэи и напэм епцIыжакъым
Псалъэ гуапэр, гурыщIэ Iэджэр, хъуэхъу дахэхэр гъунэжщ. ТхылъымпIэм ирижэну хьэзыр хъуа къалэмыр сIыгъщ зыIэщIэзмыгъэкIыу, тхэну сфIэлъэпIастхъэу. Си псэм къепщIа гуапагъэ Iэджэм сахощыпыхьыж гукIэ. Нэхъ псалъэ хъарзынэ дыдэ- хэр къыхэсхыурэ, удз Iэрамэу зэхэслъхьэну сыхэтщ. АбыкIэ сыхуэупсэнут Алим, ди адыгэ тхакIуэшхуэм, ди гъуазэм, ауэ, бетэмал, си гухэлъ псори кърисIуэтэну згъуэтыркъым сызыхуей псалъэхэр.
Сыщысщ, къалэмыр сфIэлъэпIастхъэу. Сыдоплъ щхьэгъубжэм. Дунейр нэщхъыфIэщ. Жыгхэр къакъутэ пхъэщхьэмыщхьэм — Алим и IэдакъэщIэкIхэм хуэдэу, ахэр берычэт нэщэнэщ. ЖьакIэху хъужауэ, къурш-хэр дыгъэм полыд, къыпыгуфIыкIхэу къыпщохъу. Алим изогъэщхь абыхэм я нэхъ лъагэр, я нэхъ уардэр, я нэхъ бжьыфIэр. Ди Iуащхьэмахуэщ КIыщокъуэм и фэр куэд щIауэ зэсплъыр. Апхуэдэу уардэу, бжьыфIэу Алим къахотэджыкI ди бгырыс тхакIуэхэм. Абы и усыгъэхэр налкъут щыгъэу щызэщIопщIыпщIэ адыгэ поэзием. Алим и романхэм къахотэджыкI зэи уигу имыхуж образхэр — цIыху зэхуэмыдэ Iэджэм я хьэл-щэнхэр, я дуней еплъыкIэхэр, я псэукIэр къызыщыгъэлъэгъуахэр.
КIыщокъуэм и романхэр революцэмрэ абы и ужькIэ екIуэкIа гъащIэмрэ я гъуджэшхуэщ. Мыкъутэ-жын икIи темыкIыжын гъуджэщи, къэхъуну щIэблэхэр абы иплъэмэ, илъэс блыщIым ди цIыхухэм я псэукIар щалъагъунущ. Ялъагъу къудейкIэ къэмынэу икIи игъэгулэзынущ… Зыщ щIигъэгулэзынури: иджыпсту ежауэ нэгъуэщIхэм сэтей къащIыж пэж шынагъуэр, япэм яхужымыIар е жаIэну зрамыкуар — псори щышынэ зэманым Алим пэжыр жиIэфырт. Абы текIуэдэжи пэтащ. ЗыгъэкIуэдыну хэта жагъуэгъухэми ящыщ куэд псэущ, пцIы супсмэ, ядэнкъым.
Сэ къызолъытэ: зэма- ным декIуракъым, зэманыр зыхуэдэр наIуэ къэзыщIыфыращ тхакIуэр. ТхакIуэшхуэщ, тхакIуэ нэсщ Алим. ПэжымкIэ пцIым и нэр изыщIыфу псэуа тхакIуэщ, зи напэм зэи емыпцIыжа цIыхущ.
МЭШБАЩIЭ Исхьэкъ,
Адыгейм, Къэбэрдей-Балъкъэрым,
Къэрэшей-Шэрджэсым я цIыхубэ тхакIуэ.
Мейкъуапэ къалэ
Дерс Iущхэр
ГукъэкI бжыгъэншэрэ гупсысэ мыужьыхкIэ гъэнщIащ КIыщокъуэ Алим и тхыгъэхэмрэ гъащIэмрэ, кууагъ и лъэныкъуэкIэ абы бжьы- пэр щиIыгъщ бгырыс лъэпкъхэм я литературэм, хуэфэщэжу къыхужаIэ «Иджырей Кавказым и акъылыфIэ» псалъэхэр.
ЖыпIэжынуракъэ, лIэщIыгъуэ дызэрытым лъэпкъым къикIуа гъуэгуанэм и фIыпIэри и гуащIагъри КIыщокъуэм Iэзагъэ уардэкIэ къипщытэжащ, пкъырэ псэрэ хэлъу ди пащхьэ кърилъхьэжащ, къэкIуэнум хуэунэтIа дерс IущкIэ ипсыхьащ. БлэкIам хэлъа бзаджагъэхэмрэ щыуагъэхэмрэ темыгъэзауэ, фIыгъуэм щIэбэнын — аращ КIыщокъуэм цIыхубэр зыхуиущийр. А гуращэращ КIыщокъуэм и тхыгъэхэм я пщIэр нэхъри зыгъэлъагэр.
Дэтхэнэ зы тхакIуэшхуэми хуэдэу, сакъыу икIи ткIийуэ ехъумэ КIыщокъуэ Алим цIыхубэ гъащIэм и лIэужь къабзэхэр, зыхилъхьэ щымыIэу.
Ди зэманым и гуращэхэмрэ и хабзэхэмрэ цIыху гъащIэм хэпщауэ сэтей къищIын мурадкIэ, КIыщокъуэм и усэхэми и романхэми щыгъунэжщ лъэпкъ тхыдэмрэ щэнхабзэмрэ къыщIауIукIа нэщэнэ налкъутхэр, лъэпкъым ныбжь и ныбжькIэрэ зэригъэпэща цIыхугъэ фащэхэр, хъыбар налъэхэр, сюжет гъэкIэрэхъуа къызыхэкI къэхъукъащIэхэр, жырыпкъыу псыхьа псэлъафэ шэрыуэхэр — щIэ щIэткъым цIыхубэ гъащIэр цIыхубэм и бзэкIэ «къигъэпсэлъэн» папщIэ тхакIуэм къигъэсэбэп Iэмалхэм.
КIыщокъуэ Алим и эстетикэм тхы къупщхьэ папщIэу пхыкI лIэужьыгъуэхэм ящыщщ лIыхъужьыгъэр, хахуагъэр, ахэр зи пщалъэ щIыхьыр, цIыхугъэр. ЖыпIэ хъунущ а лIыхъужьыгъэхэр ди но-бэрей щэнхабзэм налкъут мыункIыфIыж зэрыхуэхъуар Алим куэдыкIейкIэ и хьэрычэту. ЛIыгъэр зищIысыр къэзыгъэлъагъуэ тхакIуэр езыри зэрымылIыгъэншэм и щыхьэт на-Iуэщ абы и къалэмыпэм къыщIэкIа тхыгъэ купщIафIэхэр.
СОКЪУР Мусэрбий.
1982 гъэ
ПщIэ лей
КIыщокъуэ Алим сэрэ ди адэжь лъахэр зыщ. Ди анэхэр зы бзэ-кIэ псалъэу щытащ — гурыщIэ дахэрэ шэрыуагъэкIэ гъэнщIа пасэрей адыгэбзэщ. Щхьэмыж дыщафэхэм я толъкъунхэм яуфэбгъу Кавказ тафэм и губгъуэхэр дэ дыщалъхуа щIыналъэщ. Ди лъахэр сигу къыщыкIыжкIэ, си нэгу къыщIохьэ уафэ щIыхуфэр зыщхьэщыт тенджыз дыщафэр.
КIЫЩОКЪУЭР щалъхуа щIыпIэм пщыхьэщхьэ бзыгъэу дыгъэм и къухьэгъуэм уиплъыкIмэ, Iуащхьэмахуэ и къуапэ хужьитIыр кавказыбгхэм я щхьэщыгу дыдэм уардэу къытету уолъагъу. Дэ ди щIыпIэмкIэ уиплъыкIмэ, ар къыщыпхуэлъагъунур пщэдджыжь пшэплъыр къыщищIым дежщ. Аддэ жыжьэу, уафэмрэ щIылъэмрэ я зэхуакум деж лъагэ дыдэрэ плъыжь-гъуэжьыфэу зыкъыщигъэлъэгъуэнщи, уэгум хэшыпсыхьыжынщ; икIи къыбгурымыIуэу уеплъынущ — апхуэдизу лъагэу дауэ зиIэтыфа, апхуэдиз зи хьэлъагъым щIэгъэкъуэн хуэхъур сыт?
Мис а дунейр, пшахъуэмрэ ятIагъуэмрэ, дзэл жыг чыцэхэм я дунейр, зэ еплъыгъуэкIэ цIыхуIэ зылъэмыIэсауэ къыпфIэщI дунейр, аращ дэ ди лъахэр. А лъахэм и теплъэр тэмэму къыщыгъэлъэгъуауэ си гугъэщ КIыщокъуэ Алим мэз кхъужьейм хуитха усэм.
Сэ къызгуроIуэ КIыщокъуэр Кавказ тафэм и нагъыщэ мэз кхъужьейр, абы и къудамэ пхъашэ банабэхэу узэзымыгъэIусэм щхьэкIэ къэмынэу, адрей псоми къащыхигъэщхьэхукIым деж…
КIыщокъуэм и прозэр абы и усэхэм къахэтэ- джыкIащ.
ДАНГУЛОВ Саввэ,
тхакIуэ. 2004 гъэ
Ермэлыхьэблэ
(Армавир).
Шыхулъагъуэ
Алимрэ сэрэ лэжьыгъэкIи ныбжьэгъугъэкIи гъунэгъу дыдэ дызэрызэхуэхъурэ куэд щIащ. Ди сабиигъуэри щытхьар зы псыхъуэщ, зыпсщ дызэфар, бгыщхьэм диплъэ-мэ, зы къуршт тIури дызыIуплъэр, зы пшэ гуэрэнщ уафэм щытлъагъуу щытар. Зауэм и зэманым, дызэрихьэлIэри, зауэлI гъуэгуанэ зэдэткIуащ, зы щIакIуэ ттеубгъуауэ, жэщ мащIэ щитхакъым зэуапIэ губгъуэм.
Зауэм и мафIэр къыджьэхэлыдэу, Индыл Iуфэ дыщежьэри, Дон губгъуи къызэднэкIащ дэ, Донбасс хуит къэзыщIыжахэми дахэтащ, Перекоп деж дыщызэуащ, Сиваш дызэпрыкIащ. Зы щIакхъуэ Iыхьэ зэдэтшхащ абы щыгъуэ Алимрэ сэрэ, зы тутын дызэдефащ… Гугъуехь ущыхэтым дежщ ныбжьэгъур къыщыпцIыхур. Алимрэ сэрэ дызэгъусащ абы щыгъуэ, гугъуехьи гуауи щIэкIащ ди нэгу, ди фэм дэкIар мащIэкъым. Абы щыгъуэщ Алим фIы дыдэу къыщысцIыхуар.
Дон губгъуэ диту, Алим зы усэ къысхуеджауэ щытащ. ИгъащIэкIэ сщыгъупщэжынукъым сэ а усэр, апхуэдизкIэ гукъинэ сщыхъуащи. Зи гугъу сщIы усэр цIэрыIуэ дыдэ хъуауэ щытащ иужькIэ: уIэгъэ хьэлъэ хъуа и ныбжьэгъур зэуапIэм кърех зауэлIым; уIэгъэр къолъэIу: «Сэ укъызэлIалIэурэ, уэри уаукIынущ, сэр щхьэкIэ зумыгъэукI, уи щхьэр къегъэл — насыпыр Iыхьэ мыгуэшщ». ЗауэлIым и ныбжьэгъур губгъуэм къринакъым, мафIэм къыхихащ, езыр хэкIуэдэнкIэ зэрыхъунуми еплъакъым…
Iэджэ щIащ а усэр абы и къалэмыпэм къызэрыщIэкIрэ — зауэ гуащIэм щыхэта махуэ хьэлъэрщ щитхар. Алим хэлъ лIыгъэмрэ цIыхугъэмрэ я закъуэкъым а усэ телъыджэм къиIуатэр, ар Алим и творчествэ псом щапхъэ хуэхъуащ. Зауэ гуащIэм и курыкупсэм хэтащ Алим, абы и мафIэлыгъейр къыжьэхэлыдэурэ, зауэлI хахуэм и гъуэгуанэр икIуащ, и усэри езыри а зауэ гуащIэм и мафIэм япсыхьащ. Къэрал псом къыщацIыху, зи цIэр жыжьэ щыIуа усакIуэшхуэ хъуащ Алим. Абы и япэ тхылъыр къыщыдэкIар 1941 гъэрщ. Ар къыздищтэри, зауэм кIуауэ щытащ Алим. И япэ тхылъыр дунейм къызэрытехьар гуфIэгъуэт усакIуэм дежкIэ, гуауэт, гукъутэгъуэт зытехьэ гъуэгуанэр. Тхылъ цIыкIур къыздрихьэкIащ абы, зауэм хэтыху. Ар щыхьэт техъуауэ щытащ къэбэрдей литературэм усакIуэшхуэ къызэрыщIэтэджам. Алим гъуэгуанэ кIыхь къызэрыщIэлъым, ар усакIуэшхуэ зэрыхъунум япэу гу лъызытар ЩоджэнцIыкIу Алийщ — арат Алим и егъэджакIуэр, щапхъэ зытрихыр. Алий, ди шынэхъыжьыр, зауэм хэкIуэдащ, дэ ди насыпым кърихьэкIри, псэууэ дыкъыхэкIащ зауэ гущIэгъуншэм и мафIэм.
ТхакIуэм и пщIэр щалъытэкIэ, псом япэ зэплъыр абы и лъэпкъым и литературэмрэ и щэнхабзэмрэ хилъхьа гуащIэрщ. Аращ зэлъытар абы лъэпкъ тхыдэм къыщылъыс увыпIэр. Адыгэ лъэпкъ щэнхабзэм пщIэшхуэ зиIэ увыпIэ къыщылъос Алим, ар абы езым и гуащIэдэкIкIэ къилэжьа пщIэщ.
КУЛИЕВ Къайсын,
Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ
усакIуэ, Ленин саугъэтым, СССР-м,
РСФСР-м я Къэрал саугъэтхэм я лауреат.
1979 гъэ
Зырамыкурэ Алимрэ. 1989 гъэ
Алим и тхылъыщIэр («Мывэ хуабэ») и анэ Куэз Щхьэлыкъуэ хуишащ. 1964 гъэ
Кхъужьей жыгыжь
ТIощI гъэхэм я блэкIа жыжьэр си нэгу къыщIохьэж. Сэ иджыри сыцIыкIущ. Зэм шыкIэ, зэм машинэкIэ зы щIыпIэм дикIрэ адрейм дыIэпхъуэу (си адэм и лэжьыгъэр апхуэдэт) Кавказ щIыналъэм и бгылъэ гъуэгухэр щIыдощыкI…
Зэм ТебэрдыкIэ къыщыкъугъ дыгъужьхэм сыкъагъэуш, зэми Iуащхьэмахуэ лъапэ дыгъэ къыщIэкIым дыщыIуощIэ, махуэм нартсанэ псынэхэм зыщыдогъэпскI, бгы джабэхэм зэ къыщыпыдоч, итIанэ, аргуэрыжьу, уафэмрэ щIылъэмрэ щызэтехьэжыр мэщэнауэ, бгыхэри мэщэнауэ — сэ уанэгум сисщ, си щIыбагъымкIэ быдэу саубыдауэ Iэ лъэщхэм саIыгъщ, щIакIуэм къыхих мэ гуакIуэмрэ удзыщIэхэм я мэ IэфIымрэ къысщIехьэ, абыхэм зэзэмызэ сырымэ гуэрхэри къахозэ- рыхь — ар зыщIыпIэ мафIэ щызэщIагъэстащи, мафIэм и гъусэу пшагъуэри еспщыхьэщхьэхуегъэзэкIщ… ИкIи, жейм сыздыхилъафэм, си щхьэм щызэблокI псалъэ гъэщIэгъуэнхэу щэхугъэ гуэрхэр зыхэлъхэр: Микоян-Щыхьэр, Владикавказ, Красная Поляна…
КIыщокъуэ Алим и «Кхъужьыфэ» романыр зытепсэ-лъыхьыр, сыщамылъхуами, си сабиигъуэ пасэр щызгъэкIуа, щIыуэпс лъэщым гукъэкIыж Iэджэ сабиигъуэм къыщрина, и дахагъэм и IэплIэ лъэщхэр къыщысхузэIуиха щIыналъэм зэрыщекIуэкIыр арагъэнщ а тхыгъэм гулъытэ лей хуэсщIу сыкъыщIеджар.
КIыщокъуэм и лъэпкъым и псэукIэм, хабзэхэм фIы дыдэу хещIыкI. Абы зыхещIэ лъэпкъым и гурыщIэ псори, и гуауи и гуфIэгъуи. Ар нэ жанщ икIи набдзэгубдзаплъэщ. ТхакIуэм фIэфIщ и лъэпкъ къафэхэм, фащэхэм, унагъуэм щызэрахьэ хьэпшыпхэм тетхыхьыну. ИкIи, зыми хуэмыдэжу, шыхэм…
Алейуэ уэрэдым жиIэркъым адыгэлIым и жейри уанэгум щрихыу. ИкIи мы зи гугъу сщIа псори этнографие гъущэу аракъым, абыхэм я къуагъ къыкъуэлъщ лъэпкъ псом и псэукIэр, и дуней тетыкIэр, а лъэпкъым къэрал гулъытэу къылъысыр зыхуэдэр къызэрыгурыIуэр.
«Кхъужьей жыгыжь… Жыгыжь IэплIакIуэ. Тетщ Iуащхьэм мажусий диным и зэман лъандэрэ. Абы зэгуэрым ди адэшхуэхэм я адэжхэм щхьэ-щэ хуащIу щытащ. Зиубгъуащ абы лIэщIыгъуэ бжыгъэкIэрэ, къудамэбэ хъуащ; жыжьап-лъэу укъаплъэмэ, жыг зыбжанэ зэхэувэу жыг пщыIэ щхъуантIэ ящIа хуэдэу къыпфIощI… Пасэрей хабзэхэм зэрыжаIэу щытамкIэ, кхъужьей щIагъыр тхьэ елъэIупIэщ. Дин махуэшхуэм деж мыбы вы, бжэн, мэл къахурти, гъущI гъэплъакIэ я натIэр кърагъэсыкIырт, а Iэ-щыр тхьэм зэрыхуаукIым и дамыгъэу; Iэщ яукIахэм я щхьэ-хэр жыг къудамэхэм фIадзэрт, сабийхэр ягъэшынэу».
А жыгым и тхьэмпэхэр иджыри куэдрэ Iущэщэнущ, абы иджыри куэдрэ кхъужь къыпыкIэнущ, абы и щIагъыр уэшхым зыщахъумэн щхьэкIэ цIыхухэм егъэзыпIэ яхуэхъунущ. Жыг уахътыншэ. Лъэпкъым и гъащIэ жыг.
ОГНЕВ Владимир,
критик.
Москва къалэ
КIыщокъуэ Алим и усэхэр
Сэ фыкъысхуейуэ сывмыгъуэтмэ
Сэ фыкъысхуейуэ сывмыгъуэтмэ,
Дунейр збгынауэ фи мыгугъэ.
ЗылI къимыгъащIэ сэ згъэщIами,
Сыт щыгъуи гъащIэр си щIэщыгъуэщ.
ЩIыхуэ зытелъым хуэмытыжмэ,
ХэкIыпIэ куэдрэ ар мылъыхъуэу,
Зи щIыхуэ телъым дежым кIуэрти,
Хуэув и хабзэт ар Iэщыхъуэу.
Сэ фыкъысхуейуэ сывмыгъуэтмэ,
ФемыпIэщIэкIыу фыкъыспэплъэ.
МылIэжыныгъэм стелъщ и щIыхуи,
Абы и пщIантIэм фыкъыдэплъэ.
Зеич лантIэ
Зеич лантIэу гъэшыгъуафIэ,
Си адыгэ хэку,
Хэку гъэфIэну сиIэ закъуэ,
Си адыгэ хэку.
Зи щIасэгъухэр зи жагъуэгъум,
Си адыгэ хэку,
Хигъэгъуащэу зи мыхабзэ,
Си адыгэ хэку.
Узижагъуэр псым хрепкIэ.
Си адыгэ хэку,
КIэлъыхэпкIэри епкIыхыу,
Си адыгэ хэку.
Уи жьэгу мафIэ щыужьыхым,
Си адыгэ хэку,
Дэп жьэражьэ сыпхуэхъункъэ,
Си адыгэ хэку.
Къурш псы уэру сыкъехуэхми,
Си адыгэ хэку,
Пшахъуэ налъи пщыщ исхакъым,
Си адыгэ хэку.
Зы уIэгъэ уэ къыптехуэм,
Си адыгэ хэку,
УIэгъищэу зыхызощIэ,
Си адыгэ хэку.
Дыщэ шууэ сыкъихьэжым,
Си адыгэ хэку,
Сэламыхьу сыныпхуокIуэ,
Си адыгэ хэку.
Дамыгъэ
Дамыгъэ телъу и бжэ-куэбжэм
IэщIагъэ зиIэм къыдалъагъурт.
Шыбз гуартэ мылъкуу зугъуеями,
Шы къэс дамыгъэр телъу плъагъурт.
ЛIы хахуэ лъэпкъым къахэхъукIмэ,
И напщIэ телъыр лъэпкъ дамыгъэт,
Шыгъажэ ящIрэ шы къатежмэ,
Ехъуапсэ фIэкIи цIыху мыфыгъуэт.
Иджыри Iэщэм е бгырыпхым,
Iэлъын дыщэкIыу зи IэщIагъэм
Дамыгъэ телъу сэ солъагъури,
КъысфIощI къысщахуэу сэри дагъэ.
Уэрэд зыусым игу мыпыIэ,
И усэр шыфIым пилъытауэ,
И лъэпкъ дамыгъэр телъым хуэдэу,
Ехь гъуэгу нэхъ гугъум зритауэ.
Нэхъ зи гур жаныр жыжьэ плъэурэ,
Нэхъ лъэрымыхьыр япэ йощыр,
АрщхьэкIэ куэди хуэмыкIуфу
КъыкIэрохужыр, къутэм щIопщыр.
Сэ си шыр кIуэру схуэгъэсакъым,
Гъуэгу цIэнтхъуэрыгъуэ схутемыкI.
Къатежмэ, жысIэу, сокур сIыгъыу,
Сыкъепсыхыни схулъэмыкI.
Псалъэ
Уи уни кхъухьи — сыти жыIэ,
Cыт цIыху Iэдакъэм щIэмыкIар?
Уэрэд жызыIэр гупсысамэ,
Гум лъагъуныгъэр къеIусамэ,
Псалъэщ нэхъапэ гум къэкIар.
Бзэр дэзыгъащIэр Тхьэм иузэщI,
Дунейм и фIыгъуэм щремыщIэ,
Псалъэм текIуэну Iэщэ щыIэу
Нобэр къыздэсым сэ сымыщIэ.
Джатэдзэу жану щыIэщ псалъэ,
ЗыжепIэм и гум ныщIолъадэ,
КIыфIым хэхуами хэмыкIуадэ,
Зыщыбгъэгъупщэу гум имыдэ.
Зи псалъэ дыджыр насыпыншэщ,
КъыжьэдэкIахэр и щхьэ уасэщ.
И мыхьэнэри псалъэм сощIэ,
Бзэм хуэшэрыуэр сэ си щIасэщ.
Узэрылъагъум уи бзэр дахэщ,
Бзэр зэкIэщIешыр ныкъуэкъуэным.
Зыгуэр дэхуэхрэ — псалъэ хуэдэ
НэхъыфI ухуейкъым щIэбгъэкъуэну.
Вагъуэр мо уафэм икIуэдыкIрэ? —
Хуэдабзэщ вагъуэм дэ ди псалъэр,
ЖызыIа дыдэр щымыщIэжми,
ИкIынкъым зэи бзэм и пIалъэ.
Ем щIэкъум мэхъур ер и натIэ,
Гу къабзэ зиIэм и къабзагъэр
Лъагъуныгъэшхуэм хуохъур гъуси,
Насыпу дигурегъэзагъэр.
