Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
IуэрыIуатэ
ХьэщIэ
ШукIасэ зы шу къеджащ:
— ШукIасэ! — жери.
ШукIасэ хьэщIэщым икIащ.
— Еблагъэ!
— Себлэгъэнущ, — жиIащ шум, — сыбгъэхьэщIэфынумэ. Себлагъэмэ, уи хьэщIэщым мазищкIэ сисынущ. Махуэ къэс зы мэл схуэбукIынщ, сишми зы мэкъу Iэтэ ишхынущ махуэ къэс, зы шы Iэдэжи сIыгъщи, абыи махуэ и зы Iэтэ ишхынущ. Ар пхузэфIэкIынумэ, себлэгъэнущ.
— СхузэфIэкIынущ, — жиIащ ШукIасэ, хьэщIэр хьэщIэщым иришащ, и шымрэ и шы Iэдэжымрэ шэщым щIигъэзэгъащ.
ХьэщIэр хьэщIэщым ихьэри, мазищкIэ исащ. МазищкIэ здисым, махуэ къэс зы мэл ишхащ. Мазищыр кIуэри, хьэщIэм жиIащ:
— Ыхьы, ШукIасэ, накIуэ иджы, шым дегъэплъ.
ШукIасэ шым я ныбэ игъэныкъуатэкъыми, хьэщIэр арэзы хъуащ.
— Гъуэгу дытехьэнущи, уи шым къэшэс, — жиIащ хьэщIэм.
ШукIасэ и шыр шэщым къыщIишащ. Шым и кIэпкъым къекъури, хьэщIэм ШукIасэ и шыр пхэщIкIэ игъэтIысащ.
— Ар шы пхуэхъунукъым, гъуэгум укъытринэнщ. Си шы Iэдэжым къэшэси, нежьэ, — жиIащ хьэщIэм.
ХьэщIэмрэ ШукIасэрэ гъуэгу техьэри, мазищ гъуэгу якIуауэ, хы тIуащIэ нэсащ.
— Иджы, — жиIащ ШукIасэ и хьэщIэм, — сэ мы тIуащIэм сыдыхьэнущ, уэ хы Iуфэм къыщыспэплъэ. Зы тхьэмахуэкIэ къэзмыгъазэмэ, кIуэж, укъыщIыспэплъэжын щыIэкъым.
ШукIасэ и хьэщIэр хы тIуащIэм дыхьащ.
Зы тхьэмахуэ дэкIауэ, хы тIуащIэм шыбз гуартэ къыдихури, ШукIасэ и хьэщIэм къигъэзэжащ:
— Упсэу? — жери.
— Сыпсэущ, — жиIащ ШукIасэ.
— Упсэумэ, шыбзым и ужь къиувэ, сэ шыбзым и пэ сиувэнщ. Хы тIуащIэм зы шу къыдэкIынущи, и гугъу умыщI, ар зыхуейр сэращи, ныблэгъэкI, — къыжриIэри, ШукIасэ и хьэщIэр шыбзым и пэ иуващ.
Зы теуэгъуэ якIуауэ, хы тIуащIэм къыдэкIа шур ШукIасэ къыщIыхьащ.
— Шыбзыр зыхур хэт? — къыщIэгубжьащ шур.
— Зыхур плъагъунщ, ущIыхьэмэ, – жери шур блигъэкIащ ШукIасэ.
Шур, ихъу-илъри, и джатэ кърихауэ блэжащ.
— Мыбы игу фIы илъкъым, — жери ШукIасэ шум и ужь иуващ.
Хы тIуащIэм къыдэкIа шумрэ ШукIасэ и хьэщIэмрэ уанэгум къызэриудауэ, ШукIасэ ящIыхьащ: хы тIуащIэм къыдэкIа шум и псэр хэкIат, ШукIасэ и хьэщIэри лъым хэлът.
— Сыт къэхъуар, щхьэ фызэрыукIа?
— Зэшибл дыхъурти, си къуэшихыр мыбы къиукIащ, — жиIащ ШукIасэ и хьэщIэм. — Мыбы и шыбзыракъым сыкъызылъежьар, и щхьэрати, силъ сщIэжащ. Си бийм и щхьэр уанэкъуапэм епхи, си шыр утIыпщыж — уигъэгъуэщэнукъым. Сэ гъащIэ сиIэжкъым, си псэр хэкIмэ, сыщIэлъхьэжи, шыбзыр ху.
Ар жери ШукIасэ и хьэщIэм и псэр хэкIащ, и къуэшихым ялъ ищIэжауэ. Хьэдэр щIилъхьэри, зэшиблым я бийм и щхьэр уанэкъуапэм ирипхащ, шыбз гуартэр къызэщIикъуэжри, ШукIасэ гъуэгу къытехьэжащ.
Дунейм и щIэрэщIэгъуэ
Гъатхэ теплъэгъуэ. Сурэтыр Къарей Элинэ трихащ.
Псалъэжьхэр
Псапэ куэд хъуркъым
Уи гуащIэ еплъи, уи лъэ гъэбакъуэ.
Уи ин жиIэнщ, уи цIыкIу иIуэтэжынщ.
Уи псалъэ гъэIэси, уи нэмыс гъэбыдэ.
Уи шым ижынур пщIэжын хуейщ.
Унэм зыщыгъаси хасэм яхыхьэ.
Чэзу зимыIэ щыIэкъым.
Щхьэж и зекIуапIэ и кIуэдыжыпIэщ.
ЩIалэгъуэрэ дахэгъуэрэ зимыIэ щыIэкъым.
ЩIэблэ зыщIэмыхъуэр лъэпкъ хъуркъым.
Псапэ куэд хъуркъым.
Iэзэгъуэ зимыIэ узыгъуэ щыIэкъым.
Гур кIуэдмэ, лъэр щIэкIыркъым.
Бзу кхъуей фIэкIа ямыIэ щыIэкъым.
Данэр лъапэкIэ зэрехуэ.
Насып зиIэм шыIэ иIэщ.
Пщы зыфIэпщым пщылI къыпфIещ.
ЛIыгъэ щIапIэ лIы икIуадэркъым.
Адакъэр мыIуэкIи нэху щын къанэркъым.
Акъылыр жьыгъэ-щIагъэкъым.
Бжэн щынэ къилъхуркъым.
Гурэ гурэ лъагъуэ зэхуаIэщ.
ГушыIэхэр
Сэ насып сиIэт, ахъумэ…
— Уэлэхьи, Хьэжбий, нобэ сыщIэфлъхьэж пэтамэ, — жиIащ Дизыкъуажэ и ныбжьэгъум щыхуэзам.
— Сыту, Iэгъу? Къэхъуар сыт?
— Насып уиIэмэ, сыт хэлъ, ахъумэ нобэ сэ къэплъагъур метрибгъу зи кIыхьагъ пкIэлъейм сыкъехуэхащ, ауэ…
— Е зиунагъуэрэ, абы дауэ укъела-тIэ? — Хьэжбий гузавэу и ныбжьэгъур щызэпиплъыхьым:
— Аракъэ-тIэ, «ауэ» жыхуэсIэр. Сэ насыпыжьыр сиIэти, етIуанэ теувапIэм дежщ сыкъыщехуэхар, — жиIащ Дизыкъуажэ.
СызэрыщыIэр къищIэнщ
ЦIыхухэм ауан къригъэщIын мурадкIэ Дизыкъуажэ фIыуэ къэзымылъагъу гуэрым хъыбар игъэIуащ ар къуажэпщым и пхъум лъыхъу хуэдэу.
Хъыбарыр къуажэ псом щызэлъащIысащ. Ар псоми зэхахауэ Дизыкъуажэ къыщищIэм:
— Псоми щызэхахакIэ, езы пщым и пхъум дежи хъыбарыр нэсащ, куэду фIыщ. НэгъуэщI мыхъуми, пщым ипхъу тхьэIухудым ищIэнщ сэри сызэрыщыIэр, — жиIащ абы.
Жылау Нурбий.
Прозэу тха усэ
Лъагъуэ
Алэрыбгъу иным трапхъа налкъут хьэдзэ куэду, вагъуэ цIыкIухэр уафэм щолыд. Къыпщохъу ахэр зэIущащэ. Нащхьэ къыпхуащI. КъыпщогуфIыкI. Зи дахагъэм иригушхуэж тхьэIухуд пцIанэу, мазэр утыкум исщ. Ар нуркIэ мэгуашэ… ЩIылъэри зиукъуэдияуэ щылъщ, а жэщ уафэм худоплъейри. Тхьэгъэлэджхэр щыусэ губгъуэри, щэху Iэджэ зыгъэпщкIу мэз Iуври, а псом къащхьэщытыж къурш лъагэри — псори, псори хосыхь псысэ дахагъэкIэ гъэнщIа жэщ мамырым…
Мыпхуэдэ жэщыр къызыхуигъэщIар лъагъуныгъэрщ. Хьэуам щыткIу псалъэхэрщ. Малъхъэдисыр зыщIэт нэхэрщ. Лъэнтхъуийуэ зыкъозышэкI Iэхэрщ. Дыгъэ хъуаскIэу укъэзыс бахэрщ…
Ауэ сэ си закъуэщ ныжэбэ… Си закъуэ дыдэщ… СокIуэ.. Согупсысэ… Зэуи ГукъэкIыжхэм сахуозэ… СогуфIэ… Сонэщхъей… Сощыгъуэ… Ауэрэ кызбгъэдохьэ Гугъэр… Ар си дамэм къытоуIуэ… Си Iэблэр еубыд… Сырешажьэ… Сыплъэмэ, — лъагъуэщ… Мазэгъуэ жэщым хэкIуэдэж нурыбэ лъагъуэщ…
IутIыж Борис.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Джэш хьэнтхъупс, хугу хэлъу
Джэш лъэсар псы щIыIэм халъхьэри, мафIэ иным тету зэ къытрагъэкъуалъэ, тхъурымбэр къытрахыурэ. МафIэр цIыкIу ящIри, шыуаныщхьэр техауэ дакъикъэ 25-30-кIэ ягъавэ, тхъурымбэр къытрахыурэ. А псыр иракIут, шыуаныр ятхьэщI, псывэ щIакIэжри, тхъурымбэр къытрахыурэ сыхьэтитI, тIурэ ныкъуэкIэ ягъавэ. Вэным дакъикъэ 15-20 иIэжу шыгъу хадзэ.
Джэшыр зыхэвыкIа псыр иракIут, шыуаныр ятхьэщIри джэшыр иракIутэж. Абы шэ гъэпщта щIакIэ, зэ къытрагъэкъуалъэри хугу лъэса халъхьэ, зэIащIэри шыуаныщхьэр трапIэ. МафIэ щабэм тету хьэзыр хъуху, дакъикъэ 15-18-кIэ ягъавэ.
Хьэзыр хъуа хьэнтхъупсым бжьын гъэлыбжьа традзэ, шыуаныщхьэр трапIэри дакъикъитху-хыкIэ щагъэт. Пщтыру Iэнэм трагъэувэ, фалъэм иту, шатэпс текIауэ. ЩIакхъуэ е лэкъум дашх.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ): джэш плъыжьу — г 50, хугуу — г 20, япэу зэрагъавэ псыуэ — г 1000, етIуанэу зэрагъавэ псыуэ — г 1000, шэуэ — г 400, шатэпсу — г 40, шыгъуу — узыхуейм хуэдиз.
Бжьын гъэлыбжьам: тхъууэ — г 30, бжьыныщхьэ укъэбзауэ — г 30, шыбжий сыр хьэжауэ — узыхуейм хуэдиз.
Шэрэ форэ
Мы шхыныгъуэр сымаджэхэм иреIэзэн щхьэкIэ зэхалъхьэу щытащ. Сэбэпышхуэ яхуохъу шхалъэ, нерв, тхьэмщIыгъу уз зиIэхэм. Нэхъ къагъэсэбэпыр бжэнышэ хуабэщ, жэмышэ, хывышэ щIэмыхуахэри хъунущ, ауэ гъэпщтауэ щытын хуейщ. Шэ гъэхуэбам е гъэпщтам фо гъэткIуа халъхьэ, фIыуэ зэIащIэжри шхэн и пэ къихуэу, махуэм щэ, зэрыхуабэу ираф.
Халъхьэхэр: шэуэ — г 250-рэ, фоуэ — г 40.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр»
тхылъым къитхыжащ.
ЖыIэгъуэхэр
ЦIыху Iейм къуищIэр епщIэжмэ…
Уежьауэ къэбгъэзэжыныр мыфIми, угубжьауэ къэбгъэзэжыфмэ фIыщ.
Зэмыфэгъу Iэджэу зэхэухуэна гум илъ бампIэр зэхэпхыжыну сыту гугъущэ!
ЦIыху Iейм къуищIэр епщIэжмэ, езым ещхь ухъунущ.
Щхьэл мывитIыр гъавэ имылъу куэдрэ зэщихъуэмэ, къоплъыщэри зэточ. Ещхьыркъабзэщ щхьэри. Псалъэ дыдж куэдым абы лей ирах, щхьэл мывэм ещхьу, зэбгъэпэщыжу зэтеплъхьэжи хъуркъым.
ЧЭГЪЭДУ СэIихьэт.
Хьэщыкъуей Олег
Сабийхэм папщIэ
Гъатхэ
Гъатхэ, гъатхэ —
Нэ къуэлэн.
Мазэ набдзэ
Дахэ.
Дыгъэм щхьэцыр
Хуеухуэн,
Жьым щхьэцпыщIэ
Хепхэ.
Удз IэлъэщIыр —
ЩIым хуидар –
Теубгъуащ
И дамэм…
ТхьэIухуд
Сурэту сщIащ –
Ещхьыркъыбзэщ
Мамэ!
Оксанэ
Зи гугъу фхуэсщIыну,
Оксанэ жыхуэсIэр,
Iэсэу гъэсауэ,
Уасэ имыIэу,
ИIэр игуэшу,
ГушыIэ фIэфIу,
ФIыр зэхищIыкIыу,
ЩIыкIафIэ цIыкIущ.
ЦIыкIуми и ныбжьыр,
Бжьэм щымышынэу,
Шынэ имыщIэу,
ИщIэм уехъуапсэу,
Псэ къыхигъакIэу,
ПкIауэу къипкIыхьу,
КIыхьу мыпсалъэу,
Псапэри къихьрэ
Къихьари къуиту,
Итар мыкIуэду,
Куэд къратыжу,
Пэжу щыту…
Зэрыщыту зэрыхъур –
Илъэситху къудейщ!..
Къэсшэнут ди унэм
Къэсшэнут ди унэм
жираф,
СщIам къытхимылъхьэну
Iисраф…
Къэсшэнут ди
унэм махъшэ,
Сыхъуамэ къэзлэжьу
ахъшэ…
Къэсшэнут ди унэм
благъуэ,
Къысхуадатэмэ
унагъуэм…
Къэсшэнут унэм
хьэщхьэвылъэ –
Хъуркъым зыри
абы теплъэ!..
Нобэ бжэкIэ зэзгъэщIащ
Нобэ фIыуэ
Сылэжьащ, —
Нобэ
БжэкIэ зэзгъэщIащ:
Зы, тIу, щы,
ПлIы, тху, хы…
Мис аращи –
Къыпызощэ:
Блы, и, бгъу…
Бгъум кIэлъыкIуэ
Бжыгъэр –
ПщIыщ…
КъыщIэздзэжмэ:
Зы, тIу, щы…
Сэ уэншэку
Соубгъур щIым:
Нобэ Iейуэ сезэшащ, —
Нобэ
БжэкIэ зэзгъэщIащ!
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:4. ХадэхэкI зыхэт хьэсэм хищIэ хабзэ цIыв лъэпкъ. 5. Лы лей зытелъ цIыху. 6. КIуэ пэтми бжьиз зымыкIу. 7. … нэужьым удзыр къызэщIэрыуащ. 11. Джатэ, сэшхуэ, … 12. Мэжджытым хэтщ … джапIэ. 17. Шыуанышхуэ. 19. Адыгэ IуэрыIуатэм къыхэщыж цIыхубз пелуан. 20. ГъэшхэкI. 22. Къуажэм … щыхуэхъум, шууейм нэхъ хуэм зищIащ. 24. Хэку зауэшхуэм и зэманым фронтым и командир нэхъыщхьэу щыта, маршал, Совет Союзым тIэунейрэ и ЛIыхъужь. 26. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ театрым и джэгуакIуэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ артисткэ Щэрмэт Людэрэ уэрэджыIакIуэ Iэзэ Къул ФатIимэрэ я къуажэ. 28. Ахъшэ … 29. Егъэлеяуэ ерыщ. 32. «Гукъыдэж» псалъэр нэгъуэщIу зэрыжаIэ. 34. ГъэшхэкI. 35. ЩIакхъуапхъэ. 36. Колхоз тхьэмадэу щыта, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь … Башир.
Къехыу:1. ХъумакIуэ, къэрэгъул, … 2. Жыг зытеуэри мэгурым, … зытехуэри мэгурым. 3. Илъэситху ипэкIэ Бразилием щекIуэкIа дунейпсо Олимп зэхьэзэхуэхэм дыжьын медаль къыщызыхьа адыгэ щIалэ. 5. ЩIыпIэ хуабэхэм щыIэ псэущхьэ пIащэ, тонн зытхухых къишэчу. 8. Лажьэ зимыIэу ягъэкIуэда куэд иужькIэ … ящIыжащ. 9. Щтырыгъу. 10. Нэпсей, зи мылъкум тегужьеикIа цIыху. 11. Нартыху, гуэдз, хьэжыгъэ, нэгъуэщI ерыскъыпхъэхэр зракIутэ. 13. ХьэщIэ лъапIэм хуаукI Iэщым зэреджэ. 14. Таурыхъхэм узыщрихьэлIэ псэущхьэ шынагъуэ, щхьэ зыбжанэ фIэту. 15. Адыгэ макъамэ Iэмэпсымэ. 16. ЗэрышагъащIэхэм я пэш. 18. Гъэмахуэм Iэщым я фэр изых бадзэшхуэ. 21. Пасэрей зауэлIым и джанэ, гъущI хъарурэ зэрылъу. 23. Дыгъэм и плъыфэ. 24. Къалэ-лIыхъужь. 25. Iэзэ къашэри … ирищIщ. 26. Ди унэр … Iэджэу зэтетщ. 27. Бгым и лъагапIэ. 30. Шэд хуабэм зыхигъэджэрэзэну зи щIасэ Iэщ. 31. ТхакIуэхэу, журналистхэу Къэрмокъуэхэ Мухьэмэд, Хьэмид, ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, уэрэдусхэу Согуэ Данил, Щомахуэ Хьэсэнбий, уэрэджыIакIуэ Нэхущ Чэрим сымэ я къуажэ. 33. … и щIагъ нанэ щыIэкъым. 35. ГушыIэр … и щIасэщ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Мэлыжьыхьым и 10-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:4. Нахътэ. 6. Алъп. 7. Щыхь. 9. Тау. 10. Бжы. 11. Чэт. 13. Шал. 14. Нэд. 16. Тхъупс. 18. Тобэ. 21. Арыкъ. 22. Абазэ. 23. Тохуэ. 26. Тэрч. 27. Ригэ. 28. КIыщ. 30. КIей. 31. Тут. 33. Мэкъу. 34. Хъушэ. 35. Цей. 37. Хукхъуэ. 39. Шырыкъу.
Къехыу:1. Пащты. 2. Щтауч. 3. Гулъ. 5. ЛIы. 6. Анэл. 8. Хьэкъун. 10. Бахъуэ. 12. Тебэ. 13. ШынакъыкI. 15. Дамэлей. 17. Сибэч. 18. Тезыр. 19. Цым. 20. Боз. 24. КIэщт. 25. Бгыкъу. 29. Щхьэц. 30. КIытэ. 32. Тхъурыжь. 33. МэзылI. 36. Ер. 38. Кхъуэ.
