Лъэпкъ зэкъуэшыныгъэм и усакIуэ
Отаров Керим балъкъэр литературэр зыгъэбжьыфIа, лъэпкъ усыгъэм и лъабжьэр зыгъэтIылъа усакIуэ нэхъыфI дыдэхэм ящыщщ.
Ар Бахъсэныщхьэ щыIэ Гирхожан къуажэм 1912 гъэм къыщалъхуащ.
Гирхожан къызэрымыкIуэу щIыпIэ дахэщ, щIыуэпсыр и плъыфэ псомкIи щызэщIолыдэ.
Бахъсэныжь и хъущIэ макъри, къуажэм дэж псыцIыкIум и ушэри, къэрэгъул бжыхьу еувэкIа къуршыжьхэм я уардагъри Гирхожан деж щызэхыхьэжауэ, усакIуэ гъуэгуанэ зы- щIэлъ ныбжьыщIэм и псэр дахагъэкIэ япсыхьурэ, усыгъэм и фIыпIэ псори халъхьэ, и къэухьым зрагъэузэщI хуэдэт.
И адэ Сэрэмырзэ пасэу, 1924 гъэм, дунейм ехыжами, щIалэ цIыкIум лъэкIащ пэщIэдзэ щIэныгъэ зригъэгъуэтын, щIэныгъэншагъэр щагъэкIуэд еджапIэ унэхэм щылажьэурэ, и къэухьым зригъэубгъун. ИужькIэ, 1934 гъэм, Керим Налшык дэт педагогикэ техникумыр къеухри, республикэм щекIуэкI щэнхабзэ ухуэныгъэм жыджэру хохьэ. Абы анэдэлъхубзэ щригъэджащ педагогикэ техникумым, совпартшколым. УсакIуэ ныбжьыщIэр 1938 гъэм щыщIэдзауэ, езыр щIэлъэIуу Хэку зауэшхуэм кIуэхункIэ, КъБАССР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщIу лэжьащ.
Отаровым и тхыгъэхэм дунейм къытехьэу щIадзэ лIэщIыгъуэ блэкIам и 30 гъэхэм. А зэманыр Къэбэрдей-Балъкъэрым, СССР-м и щIыпIэ псоми хуэдэу, мэкъумэшымрэ промышленностымрэ зыужьыныгъэшхуэхэр ягъуэту щыхуежьа лъэхъэнэт.
Адрей литераторхэми хуэдэу, Керим а илъэсхэм итхахэр республикэм, къэралым щекIуэкI Iуэхугъуэшхуэхэм пэджэжырт. Ауэ Отаровым и усыгъэм псом хуэмыдэжу зыщиужьар Хэку зауэшхуэм и илъэсхэрщ. ЖыпIэну ирикъунщ: абы щыгъуэ лэжьа урыс усакIуэ цIэрыIуэхэу Гудзенкэ Семен, Сурков Алексей, Симонов Константин сымэ бгъэдагъэувэу Отаровми и цIэр къраIуэу зэрыщытар. Критик нэхъ лъэрызехьэхэм балъкъэр усакIуэм и тхыгъэхэр яджырт, зэпкърахырт, абыхэм ятеухуа лэжьыгъэхэр ятхырт.
Зи лъахэм 1944 гъэм ирагъэкIа балъкъэрхэм ялъэгъуа нэщIэбжьэ псори Отаровми и фэм дэкIащ.
Бгырыс литературэр зыдж нобэрей критикхэм, литературоведхэм къызэралъытэмкIэ, балъкъэрхэм я дежкIэ хьэлъэ дыдэу щыта илъэсхэм жьэнахуэрэ пэжу япэу тетхыхьар Отаровыр аращ. Зытетхыхьари и лъэпкъэгъухэм я закъуэкъым, атIэ балъкъэрхэми ещхьу, лей зытехьа адрей лъэпкъхэри гулъытэншэ ищIакъым.
Балъкъэрхэр къэкIуэжа нэужь, усакIуэм гуащIэшхуэ ирихьэлIащ лъэпкъхэм я гум Iей зэхуимылъу, нэхъапэми зэрыщытам ещхьу, зэшхэм хуэдэу зэдэпсэуным.
Мыри гулъытэншэу къэбгъанэ хъунукъым: Къэбэрдей щIыналъэр зыпищI щымыIэу фIыуэ илъагъурт усакIуэм. Ар наIуэу къыхощ зауэм щыщыIа илъэсхэм итха языныкъуэ усэхэм. Абыхэм Отаровым мызэ-мытIэу къыщыхегъэщ «Сыщалъхуа Къэбэрдейм сыхуэзэшащ», «Къэбэрдейм сызышэжыну гъуэгур къыщызгъуэтыжынур дапщэщ?», — жиIэурэ.
Отаров Керим адыгэ тхакIуэхэр и ныбжьэгъуфIу зэрыщытари хыболъагъуэ и тхыгъэхэм. Псалъэм папщIэ, апхуэдэхэщ КIуащ БетIал, КIыщокъуэ Алим сымэ яхуитха усэхэр.
Бахъсэн щытетхыхькIэ, Отаровым нэхъ зытригъащIэр а псыр балъкъэрми адыгэми зэхуэдэу зэрателажьэрщ. Бахъсэнщ балъкъэрхэм я Iэщыр псы щрагъафэр, адыгэхэм я хьэсэм щIагъэлъадэр.
1957 гъэм Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 зэрыхъуар Совет къэралышхуэм Iэтауэ щагъэлъэпIащ. Аращ зытеухуар а махуэм ехьэлIауэ Отаровым а илъэс дыдэм итха «Къэбэрдей» поэмэр.
Отаров Керим и тхыгъэхэр лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм я бзэхэмкIэ къыдэкIащ, псалъэм папщIэ, нэгъабэ, усакIуэр къызэралъхурэ илъэси 100 щрикъум ирихьэлIэу, Отаров Керим и усэхэр къалмыкъыбзэкIэ, чувашыбзэкIэ тхылъ щхьэхуэхэу дунейм къытехьащ.
Мыгувэу къыдэкIынущ адыгэбзэкIэ ягъэхьэзыра усэ тхылъри, Уэрэзей Афлик зэридзэкIауэ. Абы итынущ Отаровым и усэхэр, балладэхэр, поэмэхэр. Аращ къызыхэтхар нобэ теддзэ «Къэбэрдей» поэмэри.
АБЗУАН Пщымахуэ.
Поэмэ
Отаров Керим
Къэбэрдей
1.
Зэрыщыхабзэу ар дунейм,
Сынохъуэхъур, си къуэш Къэбэрдей!
Балъкъэрхэм, хэлъу я псэ налъэм,
Нобэ пхужаIэ я хъуэхъу псалъэр.
Зэман хьэлъэр къыщихьам ди щIыгум,
Хьэрэмыгъэ зэхуилъакъым ди гум.
КъэкIуэнум нэхъыфIкIэ дыщыгугъыу,
Зэкъуэшыныгъэм дызэригъэIыгъырт.
Залымыгъэм къару тфIигъэжэщIыр
Зэш лъагъуныгъэм къигъэщIэрэщIэжырт.
ГуфIэгъуэми гуауэми зэрыIыгъынырщ
Зэкъуэшыгъэ дахэм и нэрыгъыр.
Къуэш гулъытэм и нэмысыр
ЕIыгъыф балъкъэр бгырысым,
Абы къыхуишэ дэрэжэгъуэм
ПэщIигъэтыфу гузэвэгъуэм.
Уи гуфIэгъуэм и хъыбар къыщытлъэIэсым,
Къуршхэм къыпхуитхащ ди хъуэхъу-фIэхъусыр.
КъыбгъэдэкIамэ псалъэр цIыхум и гум,
Абы нэхъ лъапIэ тебгъуэтэну щIыгум?!
Гъэмахуэ пщэдджыжьым и пшэплъ пщIыпщIым
Сабий къалъхуагъащIэу и нэр къопщIыр.
Нышэдибэ, я щхьэм фIахыжауэ пшэхэр,
ЗэщIэтхъуауэ зэхэтщ балъкъэр къуршхэр,
Нэхъри бзыгъэу уигъэлъагъуу уафэр,
Лъэгум щигъуэлъыкIащ къэбэрдей тафэр.
Мы лъахэ телъыджэм и фащэр
Ириптхыну дыщэпсщ хуэфащэр.
Уи къуэшхэм ягу къыбгъэдэкIащ
Безенги аузым фIэхъус къыдэкIар,
Балъкъэр усыгъэм и тхьэмадэ пажэ
Кязим и хъуэхъур къикIащ Шики къуажэм.
Булунгу къуажэм, СулътIан-хьэмидI щалъхуам,
И хъуэхъури уэ къыпхуаIуэхуащ.
Тырныауз къалэ и бгырысхэм шахтэм
Щапсыхьащ уэ къыпхуащIа гулъытэр.
Энеевым2 и къуажэ Гундэлэн —
Махуэшхуэр бдэзыIэт псоми
Я бжыгъэр къыпхуэмылъытэн.
Балъкъэр щIыналъэм и сыт хуэдэ кIапи
Къыпхурех акъужьым псалъэ гуапэр.
Дэтхэнэ псалъэми уи къуэшхэм я псэ къабзэм
КъыхэлыдыкIыу дыгъэр щобзэрабзэ.
Къырхэм я щхьэщыгу зэщIэтхъуар
Уэс къабзэкIэ къыпхуэхъуэхъуащ.
МэдэхащIэ гъэмахуэм и акъужьыр,
Хуэушэу зэкъуэшыныгъэм и Iэужьым.
Нобэ пхуэтIэт хъуэхъухэм я гулъыр
Гуапагъэ хэлъырщ дыщалъхуа щIыналъэм.
Дыгъуасэкъым дыщызэхуэхъуар зэкъуэш,
Абы и ныбжьым дэ дропэгэж.
ДриIуэхутхьэбзащIэу пэжым,
Дунейм дытетущ тхыдэм зэрищIэжыр.
Уи къуэшхэм лъахэм къыщагъэзэжам,
Уи нэхэм гуфIэгъуэ нэпсщ къащIэжар.
Уафэ къабзэр къытежьауэу гъуэгум,
НасыпыфIэ ущрехъу мы щIыгум.
ЛъэпкъитIми, гукIи псэкIи дызэгъусэу,
ХудощIыр фIыщIэ къыддэIэпыкъуа урысым.
Ди мурад дахэхэм ди Iэхэр техуэху,
Ди гъуэгур ткIунущ, димыIэу зыгъэпсэху.
Зыужьыныгъэм и гъуэгум дытету,
Насыпым дыхуешэ Лениным и партым.
Накъыгъэм балий жыг къызэщIэгъагъэу
ДощIэрэщIэж си лъахэр пэжыныгъэм.
Гугъуехьхэр къуэшхэм къыддагъэпсынщIэу,
Ещхьщ Балъкъэрыр къалъхужам щIэрыщIэу,
Мы сатырхэр здэстхым согупсысыр
Ди къэкIуэну дахэм и дыгъэпсым.
НэгъуэщI зыпэтщI темыту мы дунейм,
Ди хъуэхъухэм щыдоIэтыр Урысейр.
ДызэщыгуфIыкIыу дызэщIыгъуу
ДгъэлъэпIэнущ псоми уи гуфIэгъуэр.
И инагъкIэ пеуэу Iуащхьэмахуэ,
Пхуребагъуэ насыпыр Iумахуэу,
ЩагъэIуфыну дуней псом я лIыгъэр
Уи щIалэ хахуэхэм дагъэщIыр гугъэ.
Уи узыншагъэр тенджызым хуэдизу,
УмыщIэххэу зищIысыр узыр,
УпэIэщIэну гъащIэ нэщIэбжьэм
ПхудоIэтыр уи къуэшхэм хъуэхъубжьэр.
Накъыгъэм балий жыг зэщIэгъэгъэжу,
Гугъу ехьа Балъкъэрым зеужьыжыр.
Къигъэплъэжауэ пэжым ди нэр,
Уи гуфIэгъуэшхуэр бдэтIэтынущ.
Зи хэкужь зыгъуэтыжа балъкъэр бгырысым
И уэрэдхэм щегъэлъапIэ урысыр.
МурадыфIхэу лъэпкъхэм дигухэм илъым
Нэдмыхусауэ къэувыIэнкъым ди лъэр.
ГъащIэр щыуэлбани, щыуэгъуи
Гъуэгум дрикIуэнущи зэщIыгъуу,
Ирипэлъэщыну къалэн гугъум
Бгъэдэлъщ къару зэкъуэт къэралыгъуэм!
Уи уэрэдхэм къахэIукIыу гъыбзэ
Зэхамыхыну ди аузхэм
Сыпхуохъуахъуэ, гуауэм и гупэр
Къыхуимыгъэзэну уи бжэIупэм.
КъуанщIэ фIыцIэр, и хъыбарегъащIэу зауэм,
Уи уафэгум иремыт щызеуэу.
Игъэберычэту уи шыгъупIастэ Iэнэр,
Пхузэтрырех нэхущым и нэр.
Уи махуэхэр гуфIэгъуэ щремыщIэ,
Насыпыр пхурехъу имыкIыж хьэщIэ.
Зэи щремыгъуэт увыIэпIэ
Жагъуэгъум и шым уи шыфIэдзапIэм.
Берычэтыр щIэмыкIыу уи унэм,
Гъуэгум тебгъэхьахэр къытемынэу,
Ныбжьэгъу хьэлэлхэу къыпхуэхьэщIэм
Уи хьэщIэщыр цIыхуншэ ямыщIу.
Илъэс щиплI гъуэгуанэ, Къэбэрдей,
КъызэбнэкIащ ущIыгъуу Урысейм.
Нобэ насыпыфIэу епхьэкI гъащIэр
Къэзылэжьыжар езым уи гуащIэрщ.
Ныбжьэгъу чэнджэщхэм уахуимыгъэныкъуэу,
Урысейр пщIыгъуащ зыкъыпщIигъакъуэу.
«ЗыIыгъ, зауэлI! Уи нэм къеIэм
И псэм деIэнщ» — къыбжиIэу, къишийт и Iэр.
ЛIэщIыгъуиплIым фи зэныбжьэгъугъэм
Фыхуэпэжащ, зылъагъум ягъэщIагъуэу.
Уи фIэщхъуныгъэм лIыгъэр пхуигъэбагъуэу,
УакъыпхыкIыфащ илъэс гугъусыгъухэм.
Илъэс къэсыхукIи хэхъуэрт уи пщIэм,
Уи псалъэм Iуэхухэр нэхъ тебгъащIэу.
Аращ нобэ уи гуфIэгъуэм
Урысейми дыщIехъуэхъур пщIыгъуу.
2.
Техьар адыгэм и губгъуэ тафэм
Тегъуэщыхьынукъым гъуэгум.
СокIуэр, сыщыдэплъейкIэ уафэм,
Гупсысэ куэд зэригъэзахуэу си гум.
Си гупсысэм егъэзэжри блэкIа лъэхъэнэм,
ЩIоплъэж илъэс къызэднэкIахэм я нэм.
Сыпхыплъмэ зэман пшагъуэ гъуэзым,
КIыфI набгъэм хэлъщ къэбэрдей аузыр.
Къэбэрдейм зэрыхъуххэу и хьэсэр,
Зэрапхъуэн хьэзыру бийхэр къэсырт.
Яутэу губгъуэр, яхъунщIэу унагъуэр.
Пшэ фIыцIэжьхэр и уафэм щызэхуэсырт:
Ирагъэжыхьыжу псы адыгэ лъапсэм,
Лъахэ мамырыр гъэр къащIыныр я гурылъу,
Уи губгъуэхэм къыщIихуу я нэпсыр,
Бийр къытеуэ защIэт уи щIыналъэм.
ШейтIанхэм кърахьэкI гъуэжькуийуэ
Ажалзехьэхэр уи лъахэм щызеуэрт,
Дыгъэм ирамыту къэплъэгъуэ,
Пшэ фIыцIэжьхэр Iуву траубгъуэрт.
Ауэ ялъэкIтэкъым абыхэм
ЛъэгущIэтын ящIыну адыгэр,
И Iуэху зехьэкIэри, зэуэкIэри дахэу,
Бий хьэщхьэрыIуэм япэщIэтт лъэпкъ пагэр.
Ягъэунэхуащ хъанхэм, сулътIанхэм а зэманым
Адыгэ сэшхуэр зэрыжаныр,
Лъэпкъыр бжыгъэкIэ мащIэми,
Зихъумэжти, яхухэмыгъащIэт.
Дауи, хьэлъэт Къэбэрдейм и Iуэхур,
Къилъыхъуэ защIэу и мэIухур —
Вэн-сэн иухрэ игъэтIылъмэ пхъэIэщэр,
Бий къытеуам езауэу, къищтэрт Iэщэ.
Бий бжыгъэм имыIэжым хуэдэт нэзи гъуни,
Къэхъут къытекIуэнкIэ къыщищти шынэ.
Псыежэххэм хэлъэдэжмэ лъы ягъажэр,
Псыхэм я фэм плъыжьыбзэу зихъуэжырт.
И лъэр быдэу мы дуней гугъусыгъум
Щигъэувыным папщIэ, Къэбэрдейр
Къигъэпэжрэ и ныбжьэгъуу,
Къуэш пэлъытэ хуэхъун иIэн хуейт.
Апхуэдэ ныбжьэгъу урысыр
Хуэхъуну адыгэр щегупсысым,
Къэбэрдейм къыхиха гъуэгум
И пэжагъыр нэсащ цIыхухэм я гум:
ДызыхищIыкIынущ Урысейм,
Къыттримыгъэхьэу бийм и лей.
Псалъэ итамэ, емыпцIыжу,
Къыдбгъэдэтынущ ныбжьэгъу пэжу.
Ар тщIыгъуу дытетыхукIэ гъуэгум,
МафIэр щыужьыхынукъым ди жьэгум.
Зэхуашэсри гуп, лIы Iущхэу, лIыкIуэ
Адыгэм Урысейм ягъакIуэ.
Берычэту и шыгъупIастэ Iэнэр,
Я хьэлщ урысхэм хьэщIэм япежьэныр.
Гуапэу ирагъэблагъэри, урысхэм
Къуэш пэлъытэ ящIащ абдеж бгырысхэр.
МыхъуркIэ щIагъэбыдэжа псалъэм
Халъхьат лъэпкъитIми я гурылъыр.
И къуэш, и благъэ къещIри Урысейр,
И псэр нэхъ мэзагъэ Къэбэрдейм.
Иджы Кавказым и гъунапкъэм
Игъуэтат хъумакIуэ щыпкъэ.
Апхуэдэ дыдэу яухащ зауэу
КърикIуэ хабзэхэр пщы зэдауэм.
Къэбэрдейри урыс къэралыгъуэм
Хуэщхьэпэфынут икъукIэ игъуэу.
Пэжыныгъэр ящIри тхьэлъанэ,
ЛъэпкъитIыр зэдытехьащ гъуэгуанэ.
СызэплъэкIыжу, къыщыслъагъужым деж а псор,
Мыпхуэдэу йогупсыс Iэнкуну псэр:
Къыщыхъужу къыщIэкIынт уи бийм
Къыпэлъэщын темыту мы дунейм.
Сабэ къиIэтыр уафэм щIэуэу,
Абы къыпхуихьт лъапсэрых зауэ.
Щысхь жыхуаIэр щыIэххэу имыщIэу,
Унагъуэ мамырхэм теуэрт щхьэпыупщIыр.
3.
Къырыщхьэм щакIуэм къыщилъагъумэ бгъэм
и шырыр,
Шабзэр зэIуедзри, еутIыпщ шабзэшэр.
Бгъэ-анэм къыщилъагъукIэ а шынагъуэр,
ЗыIуеубгъуэ шырыр зэрыс абгъуэм.
МыгурыIуэгъуэми текIуэнур,
Зы бжьизкIи къимыкIуэт бгъэ-анэр,
Шынэ имыщIэу, йобгъэрыкIуэ ЩакIуэм,
И дамэ лъэщхэмкIэ ныкъуакъуэу,
Тоухьыр щакIуэм и шабзэкъум.
Лъэпэрапэу, зэрымыщIэкIэ джэлам сабийр,
Е, къыщIэнауэ и закъуэпцIий,
МафIэ къыщIэнауэ исым унэр,
Сабийр шынауэ зэрыкIийр
Псом япэ зыхэзыхыр анэрщ.
Къуршыбгъэ-анэм ещхьыркъабзэу,
И быным псынщIэу ар лъоIэсыр,
Сабийр къригъэлыным щхьэкIэ,
Идэнущ, езым и псэр хэкIми.
Урысей! Анэ дыкъэзылъхуам упэтщIу,
КIэухыншэщ ди деж ущиIэ фIыщIэр.
ДыщыбгъащIэркъыми уи гулъытэ,
Уи цIэр ди тхьэрыIуэ пэлъытэщ.
Щытхъупс мыуххэр къредгъэблу,
Къэтлъыхъуэркъым псалъэ дыгъэлхэр,
Ди гухэлъ къабзэр пхуэхьэлэлу,
УдгъэлъэпIэнращ ди хьэлыр.
Пашэ зимыIэ лъэпкъыр къарууншэщ,
ТхуэIурыщIэнтэкъым гъуэгур уэрыншэм.
Тхъумэфамэ, мыкIуэду ди лIыгъэр,
Уи фIыщIэщ ди щхьэхуитыныгъэр!
Адыгэ сэшхуэр зэрыжаныр
КъацIыхуат сулътIанхэм, хъанхэм
Адыгэр зауэм щыIутам лъы защIэу,
БжыгъэкIэ мащIэми, къикIуэт ямыщIэу.
Щхьэхуимыту щIым ущыпсэуныр
Ещхьщ къуршыбгъэр гъущI хъарым
щыпIыгъыным.
Урысей! Щхьэхуитыныгъэм и анэмэту,
Ди насыпти, гъащIэм укъыдетыр.
Дэри дытетти дыбгъэлъагъу щапхъэм,
ТлъэкIащ дыхъуну пэжыгъэм и къупхъэ.
Хэкур пхъумэу зэуапIэм уIухьэм,
Уи джатэ жаныр щысхьыркъым биищхьэм.
УщрикIуэкIи щыхупIэ нэзым,
Пэжыныгъэ закъуэрщ уиIэр гъуазэу.
Утоуэри уи бийм псыдзэу,
ЩыхупIэ пхуигъэхьэзырам езыр щыбодзыр.
Гъуэгум гъусэншэ щыхъуакъым си лъэпкъри,
УщIыгъуащ уэлбанэм и жьыпэу къыру.
Ущыдигъусэм, ди гур псэхуу,
Гузэвэгъуэншэу зэфIыдохыр Iуэхур.
Адэжь жьэгум мафIэ къыщымыблэу,
Зеиншэу къэдгъэнакъым дэ ди щIэблэр.
Насыпыншагъэр лъахэм къыщибжьахъуэм
УтщIыгъуащ зи дэлъхум хуэпэж шыпхъуу.
Апхуэдэу къигъэувмэ зэманым,
Утхуохъу быдапIэ жыр чэщанэу.
Къэхъумэ гуапагъ дыщыхущыщIэ,
Ди псэр уогъэIэфI анэ гумащIэу.
Дыгъэ бзий налъэу зэрылъэлъу
Къытхуэпхьащ уэ Пушкин и пшыналъэр.
Дыкъригъэлу мы дуней къииным,
Уэращ дэзыгъэцIыхуар Лениныр.
Къыр къэрэгъулхэм урагъусэу,
Илъэс щиплIкIэ укъыщхьэщыжащ бгырысым.
Дыпумыдзыхыу уэ къэплъхуа сабийм,
Укъытщхьэщытащ, къэкIуамэ бийр.
И саугъэту уи анэ гулъытэм,
Уи щIыхьыр къурш щIыналъэм щыдоIэтыр.
Хуэддэнкъым зыми игъэпуду
А щIыхьыр, псэууэ мы дунейм дытету.
Урысей! Дыпумыдзыхыу езым уи быным,
Къыттегъэт уи нэIэ, ещхьу анэм.
Дыхуэбущийуэ лэжьэкIэм, псэукIэм,
Гъуэгу тэмэмкIэ дыпшэрт ипэкIэ.
Зэман къэкIуэнум дызышэ лъэмыжыр
Тхыдэ гъуэгуанэм тедбгъэлъхьэжу,
Уи щапхъэ дахэхэр ди гъуазэу,
Лъэпощхьэпохэр лъэныкъуэ едгъэзырт.
Уи жьауэм дыщIумыгъэтамэ,
ДиIэнут зызэрыдужьын дамэ?!
Дыбгъэгушхуэу, къытхыумылъхьэфамэ лIыгъэ,
Нобэ уэгум дитыфынт къуршыбгъэу?
Гъуэгуанэ задэм Iэр къыпхуимышиймэ къуэшым,
УкъыкIэрынэнущ удимышу.
Къетхьэжьамэ Iуэхухэр абрагъуэу,
Даполъэщыфыр тыншу, дызэщIыгъумэ.
Зауаем и илъэс гуащIэхэм
Хэкурат идгъэщыр япэ гъащIэм.
Джалэм, къэтэджыжрэ гъуэгум пашэу,
КIуэрт сэлэтхэр ямыутIыпщу Iэщэр.
Уи зауэлIхэм яхэмылъамэ лIыгъэ,
Мы дуней псор къелынут мафIэ лыгъэм?
ЩIы хъурейм щыIэну мамырыгъэ
ЦIыхухэр,Урысей, уэрщ зыщыгугъыр.
Я мурад дахэхэр илъу зы чысэ,
Лъэпкъ куэдхэр зылI и быну зэхуошэсыр.
Мэзкуу къалащхьэр ещхьщ цIыхум и гум,
ЩызэблэкIыу и лъынтхуэхэр ди щIыгум.
Индыл псышхуэм ирехьэх толъкъуныр,
Псэхэлъхьэжу губгъуэм илъэдэну.
Лъэпощхьэпохэр гъуэгум щымымащIэ,
Ауэ псоми полъэщыф уи гуащIэр.
ЛIэщIыгъуэ бжыгъэкIэ уоубзыхури ди гъуэгур,
КъыхэмыщтыкIыу гур къыщоуэ щIыгум.
СедаIуэм уи уэрэдыжьхэм я пшыналъэм,
КъысфIощIыр къызэпсалъэу си щIыналъэр.
И лъахэм яшэжынкIэ гугъэу, си гур
Илъэс куэдкIэ теплъызащ урысей гъуэгухэм.
Урыс уэрэдхэм я макъамэр
Псэ ешыкъуам хуэхъужырт дамэ.
А макъамэм щоушэ псынэ къабзэр,
Жыг щхьэкIэхэм къеIух къуалэбзуубзэр.
Пшэхэм хуэдэу тщхьэщосыкIри зэманыр,
ЩIэблэм уэрэдыр щIэину къыхуонэ.
Къудану щауэр, зэкIужу пщащэр,
Тхыдэ гъуэгуанэм ныбжьыщIэхэм пащэ.
Урысей губгъуэхэм уэрэдым
Иригъэлъщ, химыгъэкIуадэу, тхыдэр.
Уи губгъуэм ялъэгъуащ уэлбани, уэгъуи,
Ар яутащ бий куэдми, ягу щIэмыгъуу.
СыщрикIуэкIэ уи губгъуэ гъуэгум,
Зиплъыхь зэпытщ, зимыгъэнщIыжу, си гум.
Псэр дахагъэм щызыIэпишэм,
Уи Iэпкълъэпкъыр гуфIэжу мэушэ.
Уи дахагъэм емыфыгъуэу
Еплъыфынур уи ныбжьэгъурщ.
А дахагъэр илъагъумэ жагъуэгъум,
Къыптрихыну, къыпхуэхъунущ егъуи.
Урыс сэлэтымрэ бгырыс сэлэтымрэ
Зауэм лъыкIэ щызэхуэхъуащи зэш,
Пэжыныгъэр и анэмэту,
А зэкъуэшыгъэр жырым хуэдэу мэж.
Зауэ гуащIэм щапсыхьа а зэкъуэшыгъэрщ
Нэхъ благъэ къэзыщIар ди текIуэныгъэр.
Къахуэдгъэнэнущ ахэри щIэблэщIэм,
Щагъэбыдэну нэхъри езым я гъащIэм.
Урысей!
Уи тафэ Iэхуитлъэхуитхэм нэр топлъызэ,
ЩIыпIэ жыжьэхэм сраджэ уи тенджызхэм,
Дызэхуэзамэ зауэлI-зэныбжьэгъухэр,
Демышу дощIыр абыхэм я гугъуи.
Насыпрэ берычэтрэ щымыщIэу
ЦIыхум ирихьэкIыным папщIэ гъащIэр,
Мамырыгъэр, пэжыныгъэр щIы хъурейм
ТекIуэдыкI имыIэу тетын хуейщ.
Урысей!
Уэ пхуэдэу пэжыныгъэм, мамырыгъэм
ЩIэбэн щыгъуэтыгъуейщ ди уафэ щIагъым.
ЩегупсыскIэ абыхэм нобэ,
Уэращ фIыщIэр зыхуихьыр цIыхубэм.
Урысей!
Ди зэкъуэшыгъэм и джэлэс!
Анэ гулъытэ лъэпкъ псоми ялъогъэс.
А гулъытэр тхуэхъуащи гъуазэ,
Дытетщ гъуэгум, димыIэу къэгъазэ!
4.
Дзэм я нэхъ лъэщри мэхъур къарууншэ,
ИмыIэжмэ, дзэзешэ пашэ.
ЗауэлIхэм дзэзешэм шэч къытрахьэм,
Апхуэдэм яIэтыфыркъым я щIыхьыр.
Капитан зимыIэ кхъухьыр
Зэрыхуейуэ толъкъунхэм зэрахьэ.
ЧэруанакIуэр къумым щыгъуэзэншэм,
КъахуэмыщIэ гъуэгум зыдигъэшыр.
ЛIэщIыгъуэ Iэджэ щIауэ къокIуэкI хабзэу,
Пашэ зимыIэм и Iуэхур зэIумыбзу.
Уеблэмэ, къру кIапсэлъэрышэр
Уэгум имыхьэ, имыIэм къру пашэ.
Дэ, лIэщIыгъуэ бжыгъэкIэ хэсахэр кIыфIым,
Дыщыхыхьэм и нэхулъэм пщэдджыжь уэфIым,
Къыдигъэлъагъуу гъуэгум зыдигъазэр,
Урысейр аращ диIар ди гъуазэу.
Аращ, дымыгъуащэу, ди лъэр
ЩIынэтхьэсыфар нэхущ пшэкIэплъым,
МахуэфI къэкIуэнум дыкъыхуигъэушу,
Урысей! Утхуэхъуащ дзэзешэ пашэ.
Уи еджагъэшхуэ тхьэгурымагъуэхэм
Я дерс Iущхэр уиIэти Iэщэу,
Уапхрыплъу къэкIуэну лIэщIыгъуэхэм,
Пщэдейрей Iуэхухэм дахуэбгъэIущырт.
Уи пелуаныбгъэу гур щыушэм
Пэлъэщкъым уи бийм и шабзэшэр.
И мураду уигъэшынэну,
Хэт щIакIуэ кIапэ бдытеувэфынур?!
Къуршыбгъэм и нэу жанщи уи нэр,
Къыболъагъуф зэман къэкIуэнур,
Абы щIыбгъужмэ, уи джатэр зэрыжаныр,
Уи гъуэгу зэпиупщIын хэт зылъэкIынур?!
Дзэзешэ пашэу ущытщIыгъущи гъуэгум,
Дыщыгъуащэркъым зэи хэгъуэгухэм.
ДэIэпыкъуэгъу хуэныкъуэм улъоIэсри,
КъыIэщIыбохыр псыдзэм, мафIэсым.
Дэтхэнэми хуэпщIу къилэжь пщIэр,
Жагъуэгъуи ныбжьэгъуи ущымыщIэ.
Лъахэр бий шабзэшэм къищIым Iуэху,
Уэ мывэ къыр быдэу умэIухущ.
Зэныбжьэгъухэр пшапэ зэхэуэгъуэм
Мэзым щIэкIыу тегъуэщыхьхэм гъуэгум,
УалъоIэсри дэIэпыкъуэгъуу,
Данкэ хуэдэу яхуогъаблэ уи гур.
Гум идз нурхэр пщэдджыжь дыгъэ бзийуэ
Мэз кIыфIыжьым щызэбгролъэлъри,
Дэхуэхахэм уи Iэр яхуошийри,
Хыбошэжхэр къуэкIыпIэ пшэкIэплъым.
Си Хэку, уи зауэлI лIыхъужьхэм
ЛIыгъэшхуэ зэрахьащ зауэ нэужьми,
Тетахэщ етауэ я псэр, я гур,
Зыужьыныгъэм, ухуэныгъэм я гъуэгум.
Ажалыхь пхуэхъуныр я гурылъу,
Бийхэр къыщытеуам уи щIыналъэм,
Тралъхьат и тэрэзэм зэманым
Къэралыгъуэр псэун-мыпсэуныр.
Хэкум и щхьэхуитыныгъэм папщIэ
Дэтхэнэ зыми итыфынут гъащIэр.
Нобэм къэсыху тхьэкIумэм къоIуэжыр:
«Коммунистхэ, япэ фищыт, маржэ!»
ДебгъэрыкIуэрти шэпэIудзу,
ТекIуэныгъэ къедгъэхьыфырт ди дзэм.
Бийм къыттрилъхьэну зыщIэкъуа кIыфIыгъэр
Хедгъэсхьэжащ ди пэжым и лыгъэм.
Зэттыжакъым зэи хуитыныгъэ
Дыщышынэну ажал къытхуэблагъэм,
Я лIыхъужьыгъэр ди шууей хахуэхэм
Биишэхэм пэувырт мэIухуу.
Жыхьэнмэм и курыкупсэм дыпхыкIащ,
ЗылъэдгъэкIри дуней псом хулъэмыкIар.
Къэнахэр унэм, дыщыдэкIым зауэм,
Лажьэрт Iэщхьэлъащхьэр дэхьеяуэ.
ЛэжьакIуэжьхэми ящIакъым псэху,
Бийр къызэрыпща и гъуэм итхуэжыху.
ТщIэрти губгъуэм дыкъызэрумынэнур
Аращ щIытлъэкIар а псори а зэманым.
Ди фIэщ хъурт текIуэныгъэм дыхуэпшэу,
И кIэм дибгъэплъэну, къыумыгъэшу!
Лъыгъажэ зауэм емыблэжахэм гъащIэм
ЗэфIагъэувэжырт къэралыр щIэрыщIэу.
Хэкум, цIыхубэм папщIэ емыблэжхэм псэм
Я лIыгъэрщ зыIыгъыфыр къэрал псор.
И гуфIэгъуэмкIэ дыщехъуэхъукIэ Къэбэрдейм,
ФIэхъус-хъуэхъури худогъэхьыр Урысейм.
ЗыдащIу псоми ди зэхуэдэ гуфIэгъуэм,
Уэрами ути заукъэбзащ щIэщыгъуэу.
Къамылъыхъуэу псалъэ нэхъ дыгъэлыр,
КъызэрыгуэкIыу къаIуатэу я гурылъыр,
Ди нэхъыжьхэм зэхуашэса хасэм
ЩагъэлъапIэ къуэш пэлъытэ хъуа урысыр.
Си Хэку! Ди парт!
Фи IуэхуфI псоми папщIэ
Псэ къабзэкIэ цIыхубэм
къыфхуещI фIыщIэ!
ЗэзыдзэкIар Уэрэзей Афликщ.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
Къэбэрдей жылэжь Iумахуэ Зеикъуэ (Хьэтохъущыкъуей Ипщэ).
