Мыхьэнэшхуэ зиIа къэхъукъащIэ
ЦIыхубэ тхыдэм и куэдщ мыхьэнэ абрагъуэ зиIа къэхъукъащIэхэр, Iуэхугъуэхэр. Апхуэдэхэм ящыщщ 20-нэ лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэм, 1917 гъэм и мазае — жэпуэгъуэ мазэхэм, апхуэдэуи 1918 — 1920 гъэхэм Урысейм къыщыхъуа-уэ щыта зэхъуэкIыныгъэ иныр. 1917 гъэм и жэпуэгъуэм къэхъуауэ щыта Iуэхугъуэхэм иджы хэти революцэкIэ йоджэ, языныкъуэхэми зэхъуэкIыныгъэ фIащ. А тIуми я телъхьэ дымыхъуу, дыхущIэкъунщ а къэхъукъащIэм цIыхубэм я гъащIэм и дежкIэ мыхьэнэуэ иIар зыгурыдгъэIуэным. А лъэхъэнэм Урысей пащтыхьыгъуэм иIа щытыкIэр нэхъри нэхъ хьэлъэж ящIырт политикэ, социально-экономикэ я лъэныкъуэкIэ абы и Iуэхур зэIумыбзу зэрыщытым. Къэралыр зыхэт Езанэ дунейпсо зауэри зыужьыныгъэм лъэпощхьэпо хуэхъу Iуэхугъуэхэм ящыщт.
Апхуэдэ щытыкIэ хьэлъэм Урысейр итт, 1917 гъэм абы Революцэ Иныр къыщыщыхъуам щыгъуэ. Дунейпсо цивилизацэм къыгуэуда хъуащ мелуан куэд щыпсэу къэралышхуэ. Абы щытепщэ хъуа къэрал Iуэху зехьэкIэмрэ щыщыIэну яубзыхуа цIыхубэ хозяйствэмрэ ипэкIэ зэи зыщIыпIи щаухуатэкъым, еджагъэшхуэхэу Маркс Карл, Энгельс Фридрих сымэ яхуэдэхэм я лэжьыгъэхэм къыхэща мыхъумэ.
1917 гъэм Урысейм къыщыхъуауэ щыта зэрыхьзэрийм, зэрыхабзэти, ихьащ цIыху гъащIэ куэд, мылъку и лъэныкъуэкIи къэралым хэщIыныгъэшхуэ игъуэтащ. АтIэми, апхуэдэ къэхъукъащIэхэм ядэтлъагъу зэрыхабзэщи, экономикэ, политикэ, социальнэ, гъащIэм и нэгъуэщI унэтIыныгъэхэм щыщыIэ Iуэхухэр зэфIэхыным хуэгъэпса Iэмалхэр къыкъуокI. Къы-хэгъэщыпхъэщ? а Iуэхугъуэхэр зэIубз щащIкIэ, цIыхубэм хэщIыныгъэ ин зэрагъуэтыр. Зэш зэзауэм хуэкIуауэ екIуэкIа революцэм цIыху куэд зэрыхэкIуэдам къыдэкIуэу, «лъэпкъым и набдзэ» зыхужаIэу къэралыр зэрыгушхуэ еджагъэшхуэхэм, зэчий къызэрымыкIуэхэр зыбгъэдэлъ ди хэкурысхэм ящыщу мащIэкъым хамэ щIыпIэхэм Iэпхъуэу ар псэупIэ зыщIахэр. ЖыпIэнурамэ, зэхэщIыкI лъагэ зыбгъэдэлъ цIыху куэд а лъэхъэнэм фIэкIуэдащ Урысейм. КъыкIэлъыкIуа илъэсхэми «властым, цIыхубэм я бий» фIащри цIыху мин бжыгъэхэр ягъэкIуэдауэ щытащ. ИтIани, лIэщIыгъуэ блэкIам и пэщIэдзэм псэукIэщIэ зыухуэу щIэзыдза ди къэралым и Iуэхур хьэлъэт, сыту жыпIэмэ абы и жэрдэмщIакIуэ большевикхэм я телъхьэ дуней псом щыбгъуэтынутэкъым. А щытыкIэ хьэлъэм иту къэралыгъуэщIэм къиIэтыжын хуейт зэтекъута хъуа цIыхубэ хозяйствэр, зыщIыпIи зэи щыщымыIа псэукIэ, хабзэщIэхэмрэ мардэщIэхэмрэ зи джэлэс гъащIэ зэриухуэм и гугъу умыщIыххи. Ахэр щызэфIэпхкIэ, Iэмал имыIэу къэлъытэн хуейт къэралым щыпсэу лъэпкъ псоми я Iуэху еплъыкIэр, я фейдэ зыхэлъыр, зы лъэпкъи гулъытэншэ умыщIу. Урысейм къыпэщылъ къалэн псоми, жыпIэнурамэ, я нэхъыщхьэу, къыщIэкIынт а лъэпкъ Iуэхур.
Я мурадхэр зыIэрагъэхьэн папщIэ, большевикхэм сыт хуэдэ Iэмалми зыщадзейртэкъым. Абыхэм яIащ «зауэ коммуниз-мэм и политикэ», «мылъкум ебгъэрыкIуэ гвардие плъыжь», «продразвёрсткэ», «продналог», нэгъуэщI Iуэху зехьэкIэ мардэхэри. ПсэукIэщIэ зэраухуа щIыкIэм щыхьэт тохъуэ а лъэхъэнэм къыщIэна псалъэхэмрэ псалъэ зэпхахэмри: «лъыифхэр», «гъэпщылIакIуэхэр», «цIыхубэм я бийхэр», «зыуи щымытахэр сыти хъуащ», «плъыжьхэр», «хужьхэр», н. къ. А лъэхъэнэм къыдэунэхуа псоми я жэуап тэмэмыр Булгаков Михаил къыщигъэлъэгъуащ «Собачье сердце» тхыгъэм.
Властыр къэзыщта большевикхэм къапэщылъ къалэн ин дыдэхэм, зэIумыбзхэм ящыщт къэралыгъуэщIэм и лъабжьэр Центрми абы къедза щIыналъэхэми, Кавказ Ищхъэрэри яхэту, щыгъэбыдэныр. А Iуэхугъуэр зэрекIуэкIар зэпкърытхын и пэкIэ, къыхэдгъэщынщ абы ехьэлIа щхьэхуэныгъэхэр. Зи гугъу тщIыр, къапщтэмэ, адыгэхэм езыхэм я къэралыгъуэ, феодал зэхэтыкIэ мардэм тет псэукIэ яIэжу зэрыщытарщ. «Къэбэрдей», «Шэрджэс» жыхуэтIэхэр зэрыщыIами, абыхэм, Урысейри яхэту, къэрал куэдым къалъытэу зэрыщытами арэзы дэмыхъун щыIэкъым. КъинэмыщIауэ, Къэбэрдейм куэд-мащIэми, и унафэм щIэтащ и гъунэгъу щIыналъэхэм щыпсэу лъэпкъхэр. АрщхьэкIэ, илъэси 100-кIэ екIуэкIа Кавказ зауэм и Iэужьу Къэбэрдейм фIэкIуэдащ ипэкIэ иIа политикэ, нэгъуэщI щхьэхуитыныгъэхэр, апхуэдэуи гъунэгъу лъэпкъхэм я деж щиIэ лъэкIыныгъэми хэщIащ.
Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу бгырысхэм я деж лъэпкъ-къэрал ухуэныгъэр зэрыщекIуэкIам укIэлъыплъмэ, нэхъ мыхьэнэ ин дыдэ зиIа лъэхъэнэхэм ящыщщ 1917 гъэм и мазае — 1921 гъэм къызэщIаубыдэр. Дызэрыщыгъуазэщи, 1917 гъэм и мазаем пащтыхьыр традза нэужь, щыхьэрым къыщыунэхуащ властитI: ПIалъэкIэ щыIэ Правительствэмрэ (буржуазием и лIыкIуэу) Советхэмрэ (лэжьакIуэбэмрэ мэкъумэшыщIэхэмрэ я властыр). Центрым Iуэхур зэрыщекIуэкIым къыщхьэщыкIырт щIыналъэхэм ар зэтеубла зэрыщыхъур. Къапщтэмэ, Къэбэрдеймрэ Бгырыс (Балъкъэр) жылагъуэхэмрэ зыхыхьэ Тэрч областым лъэпкъ-къэрал властыр гъэувынымкIэ жэрдэмыр къыщащтащ щIыпIэ интеллигенцэм и лIыкIуэхэм. А лъэхъэнэм ирихьэлIэу щIыналъэм щыIэтэкъым а Iуэхур зэфIэзыхыфын нэгъуэщI политикэ къару. Абы къыхэкIыу абыхэм я властыр щIыналъэм щыуващ. Ахэр я телъхьэт ПIалъэкIэ щыIэ Правительствэм.
Мазаем къэхъуа Iуэхугъуэхэм я ужькIэ куэд дэмыкIыу, гъатхэпэм и 5-м, щIыпIэ интеллигенцэм и лIыкIуэхэр Тэрч щIыналъэм и къалащхьэ Владикавказ щызэхуэсащ, къэралым щыщыIэ хъуа политикэ щытыкIэм тепсэлъыхьыну. Абыхэм ирагъэкIуэкIащ Кавказ Ищхъэрэмрэ Дагъыстэнымрэ щыпсэу бгырыс зэкъуэтхэм я Комитет Нэхъыщхьэм и хэхыныгъэхэр. Абы къыдэкIуэу а зэманым къызэрагъэпэщащ Тэрч областной гъэзэщIакIуэ комитетрэ Къэзакъыдзэм и правительствэрэ. Апхуэдэу Тэрч щIыналъэм иIэ хъуащ ПIалъэкIэ щыIэ Правительствэм и органу щы. Абыхэм ящыщ дэтхэнэми я лэжьыгъэр зыхуэгъэпсар унэтIыныгъэ зырызт, арщхьэкIэ щыми ирагъэкIуэкIыр къэрал Правительствэм и политикэрат.
1917 гъэм и гъатхэпэм и 27-м къызэрагъэпэщащ Налшык окружной граждан гъэзэщIакIуэ комитетыр. Арат Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ унафэр щызыIэщIэлъыр. Урыс лъэпкъым и лIыкIуэхэм къызэрагъэпэщащ «Урыс гъэзэщIакIуэ комитет», «Слободская дума»-кIэ еджэу. Абыхэм ящыщ дэтхэнэри хуэлэжьэжырт я лъэпкъ Iуэхур зэрыдэкIыным. Ахэр хъуащ лъэпкъхэм я щхьэхуитыныгъэр гъэбелджылыным хуэщIа япэ лъэбакъуэ.
А лъэхъэнэм ди щIыналъэм и унафэр зыIэщIэлъа властым щытепсэлъыхькIэ, тхыдэ щIэныгъэм ахэр къызэрыхэщыр цIыхубэм яфI зезыхуэу щымыта IэнатIэхэут. ЦIыхубэм я гъащIэр зэтезыухуэу жаIэр Советхэм я закъуэт, арщхьэкIэ мыбдеж къыжыIапхъэщ а зэманым Советхэ-ри большевикхэм я партри ди щIыпIэм иджыри зэрыщымыIар. Къэралыр зэрыхуа щытыкIэ гугъум къишынымкIэ ди щIыпIэм мыхьэнэшхуэ щиIащ лъэпкъ интеллигенцэм хэлъа жыджэрагъым. Большевикхэр абыхэм «лъыифкIэ» еджэу, цIыхубэм я бийуэ къалъытэу щытами, лъэпкъым и фIыпIэт, хэкупсэ нэст, щIэныгъэ куурэ зэхэщIыкI лъагэрэ зыхэлът а гъэзэщIакIуэ комитетхэм хэтхэр. ЖыпIэнурамэ, лъэпкъыр зэрыгушхуэт ахэр. Я IэщIагъэхэмкIэ щIэныгъэшхуэ зыбгъэдэлъ цIыхут ахэр. Апхуэдэхэт, псалъэм папщIэ, Чыжьокъуэ Х., Куэцэ П., Абыкъу М., Абэныкъуэ И., Даутокъуэ-Серебряков З., Щэкъумэн Т., Сэхъу Г., Карачаев Б., Урусбиев И., Шаханов Б., нэгъуэщIхэри. Абыхэм къапэщIэуват щIэныгъэ гуэри зыбгъэдэмылъ, къэрал органхэм зэи щымылэжьа икIи апхуэдэ лэжьыгъэм и пIалъэ зымыщIэ цIыхухэр.
Жылагъуэм захуагъэ щыщыIэным, демократием я телъхьэт ГъэзэщIакIуэ комитетхэр. Ар хьэкъ пщохъу, Кавказ Ищхъэрэмрэ Дагъыстэным щыпсэу лъэпкъхэмрэ я езанэ съездым, 1917 гъэм накъыгъэм и 1-м Владикавказ щызэхуэсам, и утыку абыхэм къралъхьауэ щыта Iуэхугъуэхэм щыгъуазэ захуэпщIмэ. Апхуэдэхэт, къапщтэмэ, бгырыс лъэпкъхэр зауэм зэрыхущытым, ПIалъэкIэ щыIэ Правительствэм зэрадэлэжьэну щIыкIэм, къэралым щыпсэу нэгъуэщI лъэпкъхэм хуаIэну пыщIэныгъэхэм, лъэпкъ милицэ къызэгъэпэщыным, Iэщэ зехьэным, къэралпсо зэхуэсым я лIыкIуэ щыIэным, школ еджэныгъэм зэхъуэкIыныгъэ хэлъхьэным, Бгырыс зэкъуэтхэм я союзым и Комитет Нэхъыщхьэм и газет иIэжыным епхахэр, нэгъуэщIхэри. Съездым щаубзыхуа политикэ программэм къыщыгъэлъэгъуат Урысейм федерацэ ухуэкIэ щыщыIэныр Iэмалыншэу къызэралъытэр. Абы итт бгырыс лъэпкъхэр псори зэкъуэувэу къэралпсо гъэзэщIакIуэ органым я лIыкIуэ ягъэкIуапхъэу. А Iуэху еплъыкIэр щыгъэбыдат съездым къыщащта Конституцэми. Федерацэ ухуэкIэ къэралым щыщыIэныр къыхэзылъхьари иужькIэ гъащIэм хэпщэн щIэзыдзари лъэпкъ интеллигенцэращ, атIэ большевикхэракъым. А Iуэхугъуэм большевикхэр щыхунэсар нэхъ иужьыIуэкIэщ, 1918 гъэм и щIышылэрщ. Ар щагъэбыдауэ щытащ Советхэм я ещанэ съездым къыщащта, ГуащIэрыпсэухэмрэ пщылIыпIэм итхэмрэ я хуитыныгъэхэр къыщыгъэлъэгъуа Декларацэм.
Бгырыс зэкъуэтхэм я союзым иригъэкIуэкI лэжьыгъэхэм я лъабжьэт я зэхуэсым къыщащта Программэр. 1917 гъэм и фокIадэм а зэгухьэныгъэм хыхьащ Абхъазыр. Жэпуэгъуэм и 20-м Союзыр зэрыщыту гухьащ Ипщэ-КъуэкIыпIэ зэгухьэныгъэм. Абы хэтт Тэн, Кубань, Тэрч, Астрахань щIыналъэхэм щыпсэу лъэпкъхэр. Абы щызэраухылIа Союз зэгурыIуэныгъэм къыщыгъэлъэгъуат хэт щIыналъэхэр штат щхьэхуиту къыщалъытэ Урысей демократие федеративнэ республикэ къызэгъэпэщыныр и къалэн нэхъыщхьэ дыдэхэм зэращыщыр. Лъэпкъ тхыдэм къикIуа гъуэгуанэм уриплъэжмэ, иджы уолъагъу бгырыс зэкъуэтхэм къызэрагъэпэща а зэгухьэныгъэм къэкIуэну зэримыIар. Абы хэта дэтхэнэ лъэпкъми я хабзэхэр, Iэмалхэр, зэфIэкIхэр зэраIэжыр къалъытатэкъым. Ахэр зэщхьэщыкIырт щIым епха Iуэху еплъыкIэхэмкIи. А псори нэрылъагъу хъури, мыгувэу зэхэкъутэжауэ щытащ къызэрагъэпэщагъащIэ Бгырыс АССР-р.
1917 гъэм и жэпуэгъуэм Петроград къыщыхъуа Iуэхугъуэхэм къызэпаудащ Кавказ Ищхъэрэм щекIуэкIыу хуежьа мамыр лъэпкъ-къэрал ухуэныгъэр. Властыр къэзыщта большевикхэм лъэбакъуэ быдэхэр ячащ къэралыр зэкъуэгъэувэжы-ным ехьэлIауэ икIи совет къэралыгъуэм и органхэр къызэрагъэпэщу щIадзащ.
Большевикхэм я властыр къамыщтауэ, «Бгырыс зэкъуэтхэм я союзым» (Бгырыс правительствэм), Тэрч, Дагъыстэн областхэм я къалэхэм я зэгухьэныгъэм щIыгъуу, 1917 гъэм и дыгъэгъазэм къызэригъэпэщащ Тэрч-Дагъыстэн правительствэ. Абы и ужькIэ, 1918 гъэм и щIышылэм, Мэздэгу щызэхашащ Тэрч щIыналъэм щыпсэу лъэпкъхэм я езанэ съездыр. Совет властыр щIыпIэм щамыгъэувами, къыкIэлъыкIуэ зэхуэсым ар къыщащтэн хуэдэу лъабжьэ щагъэтIылъащ зэIущIэм. Съездым къыщащтэ унафэхэр щагъэ-зэщIэн хуейт Тэрч къедза щIыналъэ псоми, абы и къалащхьэ Владикавказ щылажьэрт Тэрч-Дагъыстэн правительствэр.
ЗэпэщIэува къаруитIым я зэныкъуэкъур екIуэкIащ 1918 гъэм и гъатхэпэ мазэм нэсыху. Гъатхэпэм и 4-м екIуэкIа етIуанэ съездым совет властыр щIыпIэм зэрыщыувар къилъытащ, Совнаркомыр и унафэщIу Тэрч Республики къызэрагъэпэщащ. ИтIани, гъатхэпэм и 20 пщIондэ Налшык щIыпIэм унафэр щызыIэщIэлъар граждан гъэзэщIакIуэ комитетыращ.
Гъатхэпэм и 21-м щыIа Езанэ цIыхубэ окружной съездым щыжаIащ Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ совет властыр зэрыщагъэувар. Абы щыхахащ цIыху 30 зыхэт Совет. А съезд дыдэм къыщызэрагъэпэщауэ щытащ Балъкъэр цIыхубэ совети. Мыхьэнэшхуэ зиIа а псоми къакIэлъыкIуэу Тэрч Республикэр яужь ихьащ щIы Iуэхум унафэ тещIыхьыным. Мыбдеж къыхэгъэщыпхъэщ а Iуэхур щызэфIахым нэхъыбэу зытращIыхьар Къэбэрдейм къепха щIыхэр гуэшыныр зэрыарар, ауэ щыхъукIи, щIыпIэм хиубыдэ урыс жылэхэм ящIхэм емыIусэу. Апхуэдэу, большевикхэм пащащ Къэбэрдейм и щIыр гуэшыныр, Урысей пащтыхьыгъуэм Кавказ Ищхъэрэм щригъэкIуэкIа политикэм тету.
Къэбэрдейм ищIхэр гъунэгъу бгырыс лъэпкъхэм яхуэгуэшыным теухуа унафэр мытэмэму къыщалъытащ 1918 гъэм и шыщхьэуIум екIуэкIа еплIанэ окружной съездым. ЦIыхубэ советым и тхьэмадэ Щэкъумэн Т., комиссар Карачаев Б. сымэ я фIыгъэкIэ съездым къыщызэрагъэпэщащ Къэбэрдей лъэпкъ Советыр, Къэбэрдей полкыр.
Къэбэрдейм ищIхэр зэрапхъуэжу имыдэу япэу къэувахэм ящыщщ «Къэбэрдей щхьэхуит» зыфIащауэ щыта, Даутокъуэ-Серебряковым къызэригъэпэща партыр. КъызыхэкIа лъэпкъым и къуэ пэж а хэкупсэр съездым и утыку къихьащ Къэбэрдейм къыщхьэщыжыным хуэгъэпса программэ щхьэхуэкIэ. Абы къыщыгъэлъэгъуахэм ящыщт Къэбэрдей лъэпкъ Совет къызэгъэпэщыныр, и хэкум и щхьэхуитыныгъэр ихъумэн папщIэ лъэпкъы-дзэ иIэныр, щIыналъэм къепха нэгъуэщI лъэпкъхэми къащхьэщыжыныр. Партым и Программэм къызэрыщыгъэлъэгъуам-кIэ, абы къыдэлэжьэну къыхуриджэрт зи лъэпкъым ифI, и ехъулIэныгъэ къызэрыкIыну Iуэхухэм зи гупсысэхэр хуэгъэпса уэркъхэри пщыхэри. Апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэ зиIа партми, абы и пашэми я тегъэщIапIэт демократие нэсыр, арщхьэкIэ большевикхэм ар ягъэIуауэ щытащ экстремист зэгухьэныгъэу.
Кавказ Ищхъэрэм щекIуэкIа лъэпкъ-къэрал ухуэныгъэм увыпIэ хэха щиубыдащ 1920 гъэм щэкIуэгъуэм и 17-м къызэрагъэпэщауэ щыта Бгырыс АССР-м. Абы теухуа Декрет щхьэхуэ РСФСР-м и ВЦИК-м къыдигъэкIащ 1921 гъэм и щIышылэм. Республикэм хыхьэрт щIына-лъих: Шэшэн, Ингуш, Осетин, Къэбэрдей, Къэрэшей, Балъкъэр. Абыхэм ящыщ дэтхэ-нэми езым и окружной гъэзэщIакIуэ исполком иIэжт. Бгырыс Республикэр къызэгъэпэщынымкIэ жэрдэм къыхэзылъхьар Кировымрэ Орджоникидзэрэт, лъэпкъ интеллигенцэм къызэригъэпэща комитетхэм япэщIэувэу. А республикэр куэд дэмыкIыу зэхэкъутэжащ. Къыщызэрагъэпэща япэ махуэхэм къыщыщIэдзауэ абы хыхьэ щIыналъэхэр хуеIэрт Къэбэрдейм ищIхэр зыIэрагъэхьэну. РСФСР-м и Совнаркомым и лIыкIуэу ди щIыналъэм щыIа Алий Умар зэрыжиIауэ, ар къэбэрдейхэм къызэралъытар революцэм къыпхуищIа фIыгъуэутэкъым, атIэ абы къыдэкIуа хэщIыныгъэут. Къэбэрдейм ищI-хэм къыпачу иратынут осетинхэми, ин-гушхэми, къэрэшейхэми. Бгырыс Респу-
бликэм и гъунапкъэхэм иIэбыкIыу щIы зи мащIэ щIыналъэхэм ар къахупычыныр зытемыпсэлъыхьыххэ Iуэхут, сыту жы- пIэмэ урыс лъэпкъыр зытес щIыхэм большевикхэр еIусэну хуейтэкъыми.
ЖыпIэнурамэ, Къэбэрдейр щытыкIэ гугъум ирагъэувати, абы хэкIыпIэу къыхуэнэжыр зыт: Бгырыс Республикэм къыхэкIыжын. 1917 гъэм Къэбэрдейм щIыуэ иIащ дестынэ мин 541730-рэ, абы щыщу гъавэ щIапIэхэм яубыдырт дестынэ мин 177997-рэ, хъупIэхэм яубыдырт дестынэ мин 231558,23-рэ. КъыкIэлъыкIуэ илъэситIым къриубыдэу Къэбэрдейм фIэкIуэдащ дестынэ мин 200-м щIигъу, нэгъуэщIу жыпIэмэ, и щIыналъэм и процент 30-р. ЩIы Iуэхур хъуащ Къэбэрдейр зыхэт республикэм къыхэкIыжыну щIиукъуэдиям и щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэ. Къэбэрдейхэм я дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIа а Iуэхугъуэм щытепсэлъыхьащ IэнатIэ куэдым, къэралым и унафэщIхэри хэту. ИкIэм-икIэжым, Бгырыс Республикэм хэт адрей щIыналъэхэр мыарэзыми, РСФСР-м и ВЦИК-м 1921 гъэм фокIадэм и 1-м унафэ къищ- тащ Къэбэрдейр а республикэм къыхэкIыжу езым и щхьэкIэ, субъект щхьэхуэу, РСФСР-м хыхьэну. Апхуэдэуи хъуащ. Бахъсэн, Налшык, Аруан, Джылахъстэней округхэр зыхиубыдэ Къэбэрдей автоном область къызэрагъэпэщащ.
Къэбэрдейр ГАССР-м къыхэкIыжа нэужь, Балъкъэрри абы къыхэкIыжын хуейуэ а лъэпкъым къигъэуващ. Абы экономикэ, щэнхабзэ, географие я лъэныкъуэкIэ щхьэусыгъуэ куэд щыщыIэти, РСФСР-м и ВЦИК-м унафэ къищтащ Балъкъэрри Бгырыс Республикэм къыхэкIыжыну, ауэ щыхъукIи Къэбэрдейм гухьэу зы автономнэ область къызэрагъэпэщыну. А субъектыщIэр РСФСР-м щхьэхуэу хыхьэн хуейт.
Унафэ къащта щхьэкIэ, Iуэхур занщIэу зэфIэкIакъым. Балъкъэрхэм я унафэщIхэм, Энеев М. я пашэу, яфIэкъабылтэкъым Балъкъэрыр Къэбэрдейм гухьэныр. Ахэри хуейт я закъуэ автоном щIыналъэ яIэжыну. А Iуэхум теухуа псалъэмакъхэр екIуэкIащ 1922 гъэм и дыгъэгъазэ пщIондэ. Лъэпкъхэр зэгурыIуэртэкъым власть органхэм езыхэм ящыщу хыхьэн хуей цIыху бжыгъэмкIи. Балъкъэрхэм къызэрагъэувымкIэ, лъэпкъитIми я лIыкIуэу унафэ зыщI IэнатIэм щыIэхэр зэхуэдизу щытыпхъэт. Къэбэрдейхэм трагъэчыныхьырт хуэдихкIэ нэхъыбэ езыхэм абы тещIыхьа цIыху бжыгъи унафэ зыщI органхэм хэтын хуейуэ. 1922 гъэм и бадзэуэгъуэм екIуэкIащ Наркомнацым (Лъэпкъ IуэхухэмкIэ цIыхубэ комитетым) и зэхуэс. Абы къыщащта унафэм ипкъ иткIэ, Къалмыкъымрэ Энеевымрэ я нэIэм щIэту, тхьэмахуитI пIалъэм къриубыдэу къызэрагъэпэщын хуейт Къэбэрдей, Балъкъэр лъэпкъ гъэзэщIакIуэ комитетхэр. Ауэ щыхъукIи, лъэпкъхэр я хуитыныгъэкIэ зэрызэхуэдэм хуэдэу, гъэзэщIакIуэ комитетхэм къэбэрдейрэ балъкъэру хэт- хэм я бжыгъэри зэхуэдэн хуейуэ къыхуагъэуващ. А Iуэхухэр щIыналъэм щызэфIамыгъэкIауэ, зыужьыныгъэм хуэгъэпса мылъку лъэпкъ къызэрыхуа-
мыутIыпщынури къыжраIащ.
Апхуэдэу щыхъум, Къэбэрдейм зыри къыхуэнэжыртэкъым, ткIийуэ къыхуагъэува Iуэхум еувэлIэн фIэкIа. Къэбэрдей-Балъкъэр автоном областыр къызэрагъэпэщауэ щытащ 1922 гъэм дыгъэгъазэм и 30-м. Ар техуащ СССР-р къыщызэрагъэпэща махуэм.
Къэбэрдейм Балъкъэрыр гуагъэхьа къудей мыхъуу, Кавказ Ищхъэрэм и политикэ картэм къихъуащ лъэпкъ къэралыгъуэщIэ, Къэбэрдей-БалъкъэркIэ еджэу. А лъэпкъитIыр зэрызэгуагъэувам хуэдэ дыдэу ди щIыналъэм ис адрей лъэпкъхэ-ри зэгуагъэхьэурэ автоном щIыпIэхэр къызэрагъэпэщащ. Большевик къэралым къигупсыса апхуэдэ ухуэныгъэм и зэранкIэ Къэбэрдейм игъащIэ лъандэрэ зэрихьэу щыта, дуней псом къызэрыщацIы- хуу къекIуэкIа тхыдэ фIэщыгъэри фIэкIуэдащ.
КъыкIэлъыкIуэ илъэсхэм зэхъуэкIыныгъэшхуэ игъуэтакъым зи гугъу тщIы лъэхъэнэм яухуа къэрал зэхэтыкIэм. Жылагъуэм щекIуэкIа зыужьыныгъэм иужькIэ Iэмал къитащ къэралым и КонституцэщIэр къащтэну.
1936 гъэм дыгъэгъазэм и 5-м къащтащ СССР-м и Конституцэр. А илъэс дыдэм Къэзахъ, Къыргъыз автономнэ республикэхэр союзнэ республикэхэу СССР-м хагъэхьащ. СССР-м абы щыгъуэ хыхьащ союзнэ республикэхэу Азербайджаныр, Армениер, Куржыр. ИпэкIэ ахэр зэхэтауэ щытащ зы Закавказскэ СФСР-у. Автономнэ областхэм ящыщ куэд автономнэ республикэ хъуащ а зэманым. Абыхэм яхиубыдащ икIи СССР-м и Конституцэм къыщагъэлъэгъуащ Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-р. Абы къигъэлъагъуэрт ар административно-политикэ ухуэкIэм къикIыу къэрал-политикэ псэукIэм зэрыхуэкIуар.
ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 20-30 гъэхэм, да-уэ мыхъуми, большевик къэралыщIэм лъэпкъхэм я зыужьыныгъэм хуэгъэпса IуэхугъуэфI куэд зэфIигъэкIащ. Пэжу, а лъэпкъ-къэрал ухуэкIэм нэмыщIыса Iыхьэ куэд хэлъащ, къапщтэмэ, хэкум щыпсэу лъэпкъ псоми зэхуэдэ хуитыныгъи Iэмали ягъуэтакъым. Зи бжыгъэкIэ нэхъыбэ хъу лъэпкъхэм апхуэдэ фIыгъуэхэр нэхъыбэу къалъысащ. ИтIани, а лъэхъэнэм екIуэкIа зэхъуэкIыныгъэхэм зыужьыныгъэ ин къыхуахьащ къэралым зэрыщытуи, абы хыхьэ щIыналъэхэми. Абыхэм цIыху мелуанхэм я гъащIэр яхъуэжащ. Абы хиубыдащ Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъхэри.
УНЭЖ Кашиф,
КъБР-м щIэныгъэмкIэ щIыхь
зиIэ и лэжьакIуэ,
тхыдэщIэныгъэхэм я доктор, профессор.
ГъащIэщIэм фIыкIэ щыгугъыу пежьащ цIыхубэр.
