ФокIадэм и 20-р Адыгэхэм (шэрджэсхэм) я дунейпсо махуэщ
ПщIэ лъагэ
Зи дуней тетыкIэкIи гупсысэкIэкIи дапщэщи пэ- рыт, дзыхь къыхуащI дэтхэнэ IэнатIэри езыгъэфIакIуэу и пщэрылъ лэжьыгъэхэр зыхуей хуэзэу зэфIэзых цIыхум жылагъуэм пщIэ лъагэ, гулъытэ ин щиIэщ. Адыгэ лъэпкъым и апхуэдэ цIыху щыпкъэхэм ящыщщ щIэныгъэлI цIэрыIуэ, жылагъуэ лэжьакIуэ емызэш Дзэмыхь Къасболэт ФIыцIэ и къуэр. Филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор, ЩIДАА-м и академик, Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и щIэныгъэ институтым и пашэ Дзэмыхьым бгъэдэлъ зэфIэкIымрэ и щIэныгъэкъэхутэныгъэ лэжьыгъэхэм я мыхьэнэмрэ инщ икIи купщIафIэщ.
Дзэмыхь Къасболэт Дзэлыкъуэ районым хыхьэ Къармэхьэблэ къуажэм 1957 гъэм и жэпуэгъуэ мазэм къыщалъхуащ. Лъэпкъ хабзэмрэ нэмысымрэ щытепщэ адыгэ унагъуэм къыщыхъуащ Къасболэт. Иджыри сабийуэ ар дихьэхырт ди лъэпкъ тхыдэм епха хъыбарыжьхэм. Жылэм дэт ку-рыт школым щыщеджа илъэсхэми ар ящыщащ а щIэныгъэм и щэхухэр къэзыугъуеину щIэхъуэпс ныбжьыщIэ гурыхуэхэм. А зэманырщ абы гурэ псэкIэ щиубзыхуар гъуэгуанэ бгъуфIэу иужькIэ къыхущIэкIа къэхутэныгъэ лъагъуэри. Школыр ехъулIэныгъэкIэ къэзыуха щIалэщIэм 1973 гъэм еджэным щыпищащ КъБКъУ-м и тхыдэ факультетым. ФIы дыдэу зэреджэм къыдэкIуэу студент Дзэмыхьыр жыджэру хэтт факультетым, университетым щекIуэкI жылагъуэ лэжьыгъэхэм, дахьэхырт лъэпкъ, къэрал тхыдэхэм ехьэлIа къэхутэныгъэхэм. А илъэсхэм ирохьэлIэ Къасболэт и япэ щIэныгъэ лэжьыгъэхэр.
— Си щIалэгъуэм сыдэзыхьэха а щIэныгъэр хуабжьу хьэлэмэтщ икIи къудамэбэщ, — и IэщIагъэм топсэлъыхь Къасболэт. — СызэригугъэмкIэ, зи къэралыр, къыщалъхуа Хэкур зымащIэу нэхъ мыхъуми фIыуэ зылъагъу цIыхур хущIэкъун хуейщ къызыхэкIа лъэпкъым, щыпсэу и щIыналъэм я блэкIар зыхуэдэр зригъэщIэну. А псоми дыдихьэх къудей мыхъуу, щIэныгъэлIхэр куууэ дыкIуэцIроплъ икIи додж лъэхъэнэ блэкIахэр, ахэр иджырей зэманым идолъытри, цIыхубэм я гупсысэр къэкIуэнум тэрэзу худоунэтI. НапэкIуэцI зэмыфэгъу куэду зэхэт ди лъэпкъ тхыдэр нэсу, къызыхуэтыншэу джа хъумэ, ар щIэин лъапIэу щIэблэм къахуэдгъэнэну хъугъуэфIыгъуэщ.
Еджэныр екIуу зэфIихыу тхыдэдж IэщIагъэмкIэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ зригъэгъуэта нэужь, Къасболэт зы илъэскIэ курыт школым щылэжьащ, тхыдэмрэ обществознаниемрэ ныбжьыщIэхэм яригъэджу. Куэд дэмыкIыу, 1979 гъэм, ар ирагъэблэгъащ Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым икIи щIэныгъэ лэжьакIуэ нэхъыщIэ къалэныр пщэрылъ къыхуащIащ. ЩIэныгъэм хуэнэхъуеиншэ, зи зэфIэкIымрэ гупсысэм и къэухьымрэ хэзыгъахъуэ зэпыт IэщIагъэлIыр мыгувэу хъуащ щIэныгъэ лэжьакIуэ нэхъыжь, институтым тхыдэмкIэ и къудамэм и пашэ. 1981-1984 гъэхэм Дзэмыхьыр СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и Академием ТхыдэмкIэ и институтым и аспирантщ. Лъэпкъ тхыдэм епхауэ иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэ хьэлэмэтхэр и лъабжьэу а илъэс-хэм абы игъэхьэзыращ 18-нэ — 19-нэ лIэщIыгъуэм и япэ Iыхьэм Къэбэрдейм иIа социально-экономикэ ухуэ-ныгъэм теухуа кандидат лэжьыгъэр икIи ар ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкIащ 1985 гъэм. Абы къыкIэлъыкIуа адрей къэхутэныгъэ куэдми щIэныгъэлI щыпкъэм къалэн нэхъыщхьэу зыщыхуигъэувыжыр и Хэкум и тхыдэр, адыгэ лъэпкъым къикIуа гъуэгуанэмрэ абы дунейпсо лъэпкъ зэхущытыкIэхэм щаIа увыпIэмрэ, Кавказым ис лъэпкъхэм яку дэлъа зэпыщIэныгъэхэр щIэныгъэ лъабжьэ пэж яIэу къэгъэлъэгъуэжынырщ. 2001 гъэм Къасболэт утыку кърихьащ щIэныгъэ дунейм щIэупщIэшхуэ щы-зиIа и доктор диссертацэр. «Урысей къэралыгъуэм Кавказым щригъэкIуэкIа политикэм адыгэхэм щаубыд увы-пIэр (1550-1770 гъэхэр)» фIэщыгъэр зиIа а лэжьыгъэ купщIафIэри ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкIыфащ IэщIагъэлI IэкIуэлъакIуэм. Ар иужькIэ тхылъ щхьэхуэуи дунейм къытехьащ.
Зи цIэр жыжьэ Iуа лъэпкъ щIэныгъэлI Iэзэм икIи хэкупсэ нэсым ди лъэпкъ тхы-дэр нэсу зэфIэгъэувэжыным хуищIа апхуэдэ хэлъхьэныгъэхэр куэд мэхъу. Къасбо- лэт и къалэмыпэм къыпыкIащ псори зэхэту щIэныгъэ лэжьыгъи 150-м щIигъу. Абыхэм яхэтщ статья щхьэхуэхэри, тхылъ хэхахэри, къэпсэлъэныгъэ купщIафIэхэри. Дзэмыхьым и монографие цIэрыIуэхэм ящыщщ «Лъэхъэнэ блэкIам Къэбэрдейм иIа социально-экономикэ ухуэныгъэм и историографиер» (Москва, 1984); «Адыгэхэр — тхыдэм и напэкIуэцIхэр» (Налшык, 1994); «Адыгэхэмрэ Урысеймрэ яку дэлъа тхыдэ зэхущытыкIэхэр» (Москва, 2000); «Адыгэхэр: бэнэныгъэмрэ хэкур зэрабгынамрэ» (Налшык, 2005); «Кавказым и политикэ тхыдэм (16-нэ — 17-нэ лIэщIыгъуэхэм) Къэбэрдеймрэ Урысеймрэ щаIыгъа увыпIэхэр» (Налшык, 2007), «Кавказ зауэм и дэфтэр тхыдэм щыщхэр: «Адыгэ Щхьэхуитыныгъэм и Декларацэ» (Налшык, 2014), нэгъуэщIхэ-ри. Апхуэдэу Къасболэт яхэтщ «Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхыдэ» (Налшык, 1995), «Адыгэ щIэнгъуазэ» (Моск- ва, 2007), «ЛIэщIыгъуэкIэрэ екIуэкI зэныбжьэгъугъэм и тхыдэ. Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ Урысеймрэ я зэгухьэныгъэр илъэс 450-рэ щрикъум ирихьэлIэу» (Налшык, 2007) тхылъхэр, нэгъуэщI лэжьыгъэхэри зыгъэхьэзырахэм, къыдэзыгъэкIахэм.
А щIэныгъэ-къэхутэныгъэ купщIафIэхэм ящIыгъуу Дзэмыхьым егъэджэныгъэгъэсэныгъэ лэжьыгъэшхуэ щрегъэкIуэкI КъБКъУ-ми. ЯпэщIыкIэ егъэджакIуэ нэхъыжьу, иужькIэ доценту Къасболэт щыIащ университетым КъБР-м и лъэпкъ-хэм я тхыдэмрэ этнографиемкIэ и кафедрэм. 1998-2000 гъэхэм ар щытащ КъБКъУ-м и Социально-гуманитар институтым и унафэщIым щIэныгъэмкIэ и къуэдзэу. 1999 гъэм ар хъуауэ щытащ Хэку тхыдэмкIэ абы и кафедрэм и унафэщI. Бгъэдэлъ щIэныгъэ куумкIэ щIэныгъэлIыр дапщэщи ядогуашэ еджапIэ нэхъыщхьэм и студентхэм, аспирантхэм, докторантхэм.
ЩIэныгъэлI цIэрыIуэр нобэ и унафэщIщ лэжьыгъэ куп-щIафIэ куэд щызэфIах IэнатIэм — Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и щIэныгъэ ин ститутым. Профессор Iэзэм а къулыкъур хуэфащэу 2014 гъэм къигъэлъэгъуауэ щытащ ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием и Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ центрым. Апхуэдэ пашэ институтым иIэным арэзы техъуащ КъБР-м и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Юрий. ЩIэныгъэ IуэхущIапIэм и лэжьыгъэр къызыхуэтыншэу къызэгъэпэщыным, къэхутэныгъэщIэхэр зи плъапIэ IэщIагъэлI гуп зэдэгъэлэжьэным, псом нэхърэ нэхъыщхьэращи, щIалэгъуалэр щIэныгъэ-къэхутэныгъэ куум дегъэхьэхынымрэ абыхэм зэфIэкIыу ябгъэдэлъыр лъэпкъ щIэныгъэм и зыужьыныгъэм хуегъэгъэпсынымрэ гулъытэшхуэ хуещI унафэщI Iущым.
Профессор, щIэныгъэлI, егъэджакIуэ ахъырзэманым, лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ унафэщI щыпкъэм а псоми ядэщIыгъуу жылагъуэ мыхьэнэ зиIэ лэжьыгъэшхуи кърехьэлIэ. Лъэпкъ зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщI еджагъэшхуэ Дзэмыхь Къасболэт Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэу щытащ 2006-2009 гъэхэм. ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием хэт, зи дуней еплъыкIэрэ Iуэху зехьэкIэрэ зиIэ щIэныгъэлI цIэрыIуэм къигъащIэ дэтхэнэ махуэри къызыхэкIа лъэпкъым и зыужьыныгъэм тыхь зэрыхуищIым, адыгэлI нэсу зэрыпсэум и нэщэнэщ ари.
— Адыгэ лъэпкъым и тхыдэмрэ щэнхабзэмрэ увыпIэ екIу щаубыд дунейпсо зыужьыныгъэмрэ щIэныгъэмрэ. ЩIы хъурейм и щIыпIэ куэ-дым щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм я IуэхущIафэхэр, ахэр зыгъэпIейтейхэр, зыщыгуфIыкIхэр, зыщыпсэу щIыналъэ емылъытауэ, адыгэхэм политикэм, экономикэм, нэгъуэщI IэнатIэхэм къыщагъэлъагъуэ зэфIэкIхэр сэтей зыщIу а псори дэнэкIи щызэлъэзыгъэIэсыфынур ди лъэпкъым и жылагъуэ зэгухьэныгъэ нэхъ ин дыдэрщ — Дунейпсо Адыгэ Хасэрщ, — жеIэ Къасболэт. — ДАХ-м и къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщщ лъэпкъыр къэгъэщIэрэщIэжыныр, абы и щэнхабзэм зегъэужьыныр, ди тхыдэм и пэжыпIэр зэтегъэувэжыныр, хэкурысхэмрэ хэхэсхэмрэ я зэпыщIэныгъэр нэхъри гъэбыдэныр, ди лъэпкъэгъухэр я адэжь хэкум къешэлIэжыныр, адыгэхэмрэ абыхэм я гъунэгъу лъэпкъхэмрэ я зэхуаку зэгурымыIуэныгъэ къыдэмыгъэхъуэныр, нэгъуэщIхэри. Хасэр дапщэщи хущIокъу а Iуэхугъуэхэр къызыхуэтыншэу зэфIэгъэкIа зэрыхъуным, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ ахэр къыгуэхыпIэ имыIэу епхащ ди щIэблэм, ди нобэм, ди къэкIуэнум.
Дзэмыхьым жылагъуэм щиIэ пщIэ инымрэ цIыхубэм кърагъэз дзыхь лъагэмрэ щыхьэт тохъуэ ар КъБР-м и Парламентым и депутату зэрыхахари. Хабзэубзыху IэнатIэ нэхъыщхьэм Лъэпкъ-хэм яку дэлъ зэхущытыкIэ-хэмкIэ, апхуэдэу Хабзэхэр къыдэгъэкIынымкIэ, къэрал ухуэныгъэмрэ щIыпIэ самоуправленэмкIэ и комитетхэм хэту Къасболэт жыджэру холэжьыхь а унэтIыныгъэхэм епха Iуэхугъуэхэр республикэм тэрэз щыщIыным, бгъэдэлъ щIэныгъэ куури зэфIэкI лъагэри абыхэм яхуигъэпсу.
Адыгэ лъэпкъым папщIэ щIэныгъэлIым зэфIих ап-хуэдэ псэ хьэлэл лэжьыгъэхэр гулъытэншэ хъуркъым. 2002 гъэм ар хъуащ КъБР-м и Къэрал саугъэ-тым и лауреат. 2007, 2008 гъэхэм Дзэмыхьым къы-фIащащ Къэбэрдей-Балъкъэр, Адыгэ республикэхэм щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ цIэ лъапIэхэр. И лэжьыгъэфIым папщIэ Къасболэт мызэ-мытIэу ягъэпэжащ къэрал, жылагъуэ IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм къабгъэдэкI щIыхь, фIыщIэ тхылъхэмкIэ, дамыгъэ лъапIэхэмкIэ.
Адыгэ еджагъэшхуэм, хэку щIэныгъэм и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщI цIыху щыпкъэм, зи акъылыр жан, зи гупсысэр жэр IэщIагъэлIым дохъуэхъу нобэрей лъэпкъпсо махуэшхуэмкIэ. Уи дуней тетыкIэ екIум къыпхуихьа ехъулIэныгъэхэм, пщIэм, гулъытэм хэхъуэ зэпыту, уи мурадхэр къохъулIэу, узиунафэщI гуп зэкъуэтыр ехъулIэныгъэщIэхэм хуэпшэу, унагъуэ насып ущымыщIэу, уефIакIуэу куэдрэ упсэуну ди гуапэщ, Къасболэт! «Акъылым и лъапсэр гупсысэрщ», — жиIащ адыгэ псалъэжьым. Гупсысэ шэщIа зиIэ адыгэлI нэсымкIэ мэгушхуэ ди лъэпкъыр.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
