Ухуей къудеймэ
Адыгэбзэр хъумэным, абы зегъэужьыным мыхьэнэуэ иIэр фIыуэ зыщIэр ди егъэджакIуэ пэрытхэращ. Абыхэм къыбжаIэфынущ бзэр нобэ сыт хуэныкъуэми, Iэмал зыхущыщIэри. Апхуэдэщ нобэ псэлъэгъу тщIа, Къэрэшей-Шэрджэс университетым и адыгэ-абазэ кафедрэм и профессор, тхакIуэ, егъэджакIуэфI БакIуу Марие.
БакIуу Марие — Марие, ди анэдэлъхубзэр зэрыхуа щытыкIэм нобэ куэд тогузэвыхь. Абы теухуа уи Iуэху еплъыкIэм щыгъуазэ дыхуэпщIамэ ди гуапэт.
— Адыгэбзэр ди адыгэ лъэпкъым и гупсэщ. Бзэр лъэпкъыр зэгурызыгъаIуэ, зэзышалIэ, и тхыдэр, и щэнхабзэр зыхъумэ Iэщэ нэхъыщхьэщ. Ар къызыгурымыIуэн щыIэуи къыщIэкIынкъым.
Хэти ещIэ ди лъэпкъым гурэ псэкIэ бгъэдэт, и гукъеуэхэр зыхищIэу, абы хуэлажьэу адыгэлI, бзылъхугъэ нэсхэри къызэрытхэтыр. Ахэр щхьэж хузэфIэкIыр бзэм хуищIэну и ужь итщ, армыхъумэ псори зы мурад хэхам телэжьыхьу щыткъым.
Лъэпкъ унафэр дэтхэнэми и пщэрылъщ, тхузэфIэмыкIыну къытщыхъури зэфIэтхыпхъэщ, ди лъэпкъыр тхъумэну дыхуеймэ.
ЮНЕСКО-м ди лъэпкъри, Кавказым щыпсэу нэгъуэщI лъэпкъхэри, кIуэдыжхэм, нэгъуэщIхэм яхэшыпсыхьыжхэм дыхагъэхьащ. Абы къикIыр лъэпкъхэм фIыуэ яхэлъ псори яфIэкIуэду аращ. Абы упэщIэтын папщIэ сабийм щIэныгъэ псоми нэIуасэ зыхуищIыныр и анэдэлъхубзэмкIэ къыщIидзэн хуейуэ къелъытэ. ЮНЕСКО-м и хьэрэчэткIэ къыдагъэкI учебникыщIэхэм я мурадыр аращ: анэдэлъхубзэри урысыбзэри зэхуэдэу куууэ джын хуейуэ. Сыт хуэдэ предмет ямыджми, уеблэмэ урысыбзэри щаджкIэ, лъэпкъ хабзэхэр кIуэцIрыкIыу, абы нэIуасэ хуищIу щытын хуейщ.
— АтIэ, нобэрей ди егъэджэныгъэ IэнатIэр, адыгэ унагъуэхэр, сабийхэр зыхуэныкъуэу къэплъытэр сыт?
— Адыгэбзэр джыныр егъэфIэкIуэн папщIэ, мыхэр лэжьын хуейщ:
1. Адыгэбзэр джыныр егъэфIэкIуэным хуэмылэжьэфын зы адыги щыIэкъым. Япэрауэ, адэ-анэм я быным ирагъэщIэн хуейщ сабийм къыдалъхуа и анэдэлъхубзэр, абы и IэфIагъыр, и къарур зыхрагъащIэу. Адэ-анэм я сабийм хуагъафIэ я гурыщIэ IэфIхэр анэдэлъхубзэншэу зыхегъэбгъэщIэнкIэ Iэмал иIэкъым. Апхуэдэу щыщыткIэ, адыгэбзэр джыныр егъэфIэкIуэныр къыщыщIэдзэн хуейр унагъуэращ, сабий IыгъыпIэхэращ. ЦIыху зэхуэсыпIэхэм анэхэм я нэхъыбэр я бынхэм зэрыщепсалъэр урысыбзэкIэщ. АбыкIэ сабийм жриIэр зэхищIыкIыркъыми, анэри къегъэукIытэ.
Мыпхуэдэ сэ сыщыхуэзащ Черкесск автобус къэувыIэпIэм. Мазаем и кIэ махуэхэт. Зи щхьэфэр тещтыкIа псы инахэм хъыджэбз тыкъыр цIыкIур теувэурэ, егъэщащэ, дихьэхыпауэ. Сабийм псы къыдриутхеймкIэ зэрызиуцIэпIыжым тоукIытыхьри, анэм урысыбзэкIэ жеIэ: «Не наступай в лужу». Мызэ-мытIэу жриIащ, арщхьэкIэ хъыджэбз цIыкIум зыри зэхихыркъым. ИтIанэ ин дыдэу щIэгуоуащ: «Кому я сказала, не наступай в лужу!». Хъыджэбз цIыкIур и анэм къыбгъэдэлъадэри къеупщIащ: «Сыт, мамэ, жыпIар?» Щытахэр псори, зэщIэдыхьэшхащ. И сабийм бгъэдыхьэу: «СыбогъэукIытэ, апхуэдэу умыщIэ», — щэху цIыкIуу жриIамэ зэфIэкIат.
2. ФыщIэдэIут телефонкIэ зэрызэпсалъэхэм. Я анэ къэзылъхуам урысыбзэкIэ йопсалъэ. — «Мама, привет. Хорошо, хорошо. Пока. Я заеду». Адыгэхэм нэхърэ нэхъ фIэхъус нэхъыбэ зиIэ дунейм, японхэр мыхъумэ, теткъым. Ахэр елъытащ цIыхум и ныбжьым, и IэщIагъэм, щыжепIэ щIыпIэми зэманми. А фIэхъусхэр псом япэщ. Аращ къэзыгъэлъагъуэр уи гъэсэныгъэр, уи адыгагъэр зыхуэдэр.
Ахэр зэгъэщIэныр унагъуэм къыщыщIидзэн хуейщ. Адэ-анэм, анэшхуэ-адэшхуэхэм я щапхъэм тету, фIыр, дахэр зыхищIэу къэтэджын хуейщ. Сабийм япэу щапхъэ хуэхъур и нэхъыжьхэрщ. Адэ-анэхэм зыщагъэгъупщэн хуейкъым мыр: сабийм и анэдэлъхубзэмкIэ илъэситI-щым къриубыдэу къи-щIэр илъэс тIощIым нэскIэ нэгъуэщIыбзэкIэ пхузэмыгъэщIэным хуэдиз мэхъу.
Бзэм и гуапагъэр, и дахагъэр адэ-анэхэмрэ я гъэсакIуэхэмрэ зыхрагъащIэ, зэхаххэр жаIэжурэ я анэдэлъхубзэр куууэ зрагъащIэ.
3. Сабийр садым кIуа нэужь, адыгэбзэр абы фIыуэ ищIэным гъэсакIуэхэр хуэлажьэу щытын хуейщ. Предмет псомкIи школым фIыуэ зэрыщеджэным садым щыхуагъэхьэзырауэ щытыпхъэщ сабийхэр. Абы цIыкIухэм анэдэлъхубзэмкIи урысыбзэмкIи я жьэрыIуатэбзэм зыщрагъэужь, есэпымкIэ гурыIуэгъуэ нэхъ тынш дыдэхэм щыщагъэгъуазэ, дыкъэзыухъуреихь дунейм кIэлъыплъыфу щагъасэ. Зэи зыщыбгъэгъупщэ мыхъунщ мыр: анэдэлъхубзэр фIыуэ зыщIэм адрей бзэхэри нэхъ щIэх къеубыд.
4. МащIэ дыдэщ сабий литературэу щыIэр. Сабий литературэр я ныбжькIэ яхуэфащэу, тхылъхэр удихьэхыу гъэщIэрэщIауэ, мыин дыдэу щытын хуейщ, адэ-анэр, гъэсакIуэр къызыхуеджар сурэтхэм еплъурэ къыжаIэжыфын папщIэ. Сабийхэм папщIэ къыдэкI журналхэр удэзыхьэхщ. Арагъэххэщ ялъагъури зызыхуагъазэри.
Мыр гугъуехь ин дыдэу, нэхъыщхьэ дыдэу къызобж. Ди анэдэлъхубзэр джыныр егъэфIэкIуэным дыхуэлэжьэну дыхуеймэ, икIэщIыпIэкIэ хэкIыпIэ къыхуэгъуэтыпхъэу къызолъытэ. ХэткIи гурыIуэгъуэщ ахъшэм нэсмэ, Iуэхур къызэрыувыIэжыр. Ауэ лъэпкъ ущыхъукIэ, хэкIыпIэ хъунухэми улъыхъуэн хуейщ. Куэд еджэм куэд ецIыху. Художественнэ (дахэгъэпс) литературэм еджэным ди щIэблэр нэсу дегъэхьэхын хуейщ.
5. Анэдэлъхубзэр джыныр ефIэкIуэн папщIэ, сыхьэт бжыгъэ нэхъыбэ хухэхыжынми щIэкъун хуейщ. Сыхьэтхэр зэрымащIэм къыхэкIыу, егъэджакIуэхэм ящIэфыну куэд къонэ. И хъуреягъыр къэпкIухькIэ, куууэ пхуэджыну адыгэбзэр?
6. Илъэс зыбжанэкIэ предметхэми хагъэхьауэ адыгэ этикетыр яджу щытащ. Иджы ар хьэрэкъуакIэ дадзэжащ, щэху-нахуэми, еджапIэ гуэрхэм абы и дерсхэр, щрагъэкIуэкIми. Ар псори зыхуэныкъуэщ, ар гъэсэныгъэм и дерс хэхащ.
7. Дэтхэнэ егъэджакIуэми иджырей зэрырагъаджэ технологиещIэхэри компьютернэ технологиехэри къигъэсэбэпу щытын хуейщ.
8. ЕгъэджакIуэ IэщIагъэм ди лъэпкъым и гупэр хуигъэзэн хуейщ. Абы хуегъэджэн хуейр курыт школым нэхъыфI дыдэу щеджахэрщ, сыту жыпIэмэ абыхэм дэ дзыхь яхудощI ди щIэблэр, ди къэкIуэнур. Адыгэхэр ипэкIэ дыкIуэтэну дыхуеймэ, ди бзэр, ди тхыдэр дджыжын хуейщ, ди лъэпкъым къыпэщыт къалэнышхуэхэр гъэзэщIэным пэлъэщыну щIэныгъэлIхэр ди щIэблэм къахэкIын хуейщ.
— Адыгэбзэр лъэ быдэкIэ увыжыныр зи къалэныр егъэджакIуэхэм я закъуэу къэплъытэрэ?
— Пэжщ, лъэпкъыр егъэджакIуэфIхэм я закъуэкъым зыхуэныкъуэр, атIэ къытщIэувэн хуейкъэ щIэныгъэрылажьэхэр, политикхэр, экономистхэр, тхакIуэхэр, журналистхэр, артистхэр — кIэщIу жыпIэмэ, лъэпкъ Iуэхур лъэныкъуэ куэдкIэ ипэкIэ зыгъэкIуэтэфынухэр. Къызэрыхъу и мэшкIэ ди щIэблэм IэщIагъэхэр къыхедмыгъэхыу, лъэпкъыр, адыгэ хэкур нэхъ зыхуэныкъуэхэм хуегъэджэн хуейщ. IэщIагъэ къыхэпхым цIыхухэр зэрыхуэныкъуэр псом япэу къыхэлъытэн хуейщ Iуэхум. ЩIэблэм мыбыи гу лъезгъэтэну сыхуейт: уи IэщIагъэм фIыуэ хэпщIыкIмэщ, абы ухуэшэрыуэмэщ ар фIыуэ щыплъагъунур. ЩIэныгъэ уиIэмэ, узыхуеджа IэщIагъэм и хъер плъагъумэ, абы гузэгъэгъуи къуитынущ.
Адыгэбзэм теухуа гукъеуэхэмкIэ къэзгъэзэжынщи, Тыркум щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм иджыщ я анэдэлъхубзэр яджыну хуит щащIари, дунейр я гуфIэгъуэщ. Ди деж аспирантурэр къэбухыхукIэ пщIэ щIумыту ущеджэфынущ. ПсэупIэ зэгъэпэщахэми ущIагъэтIысхьэнущ. ЦIыхур зыхуеину псори яIэщ. Стипендие къудейкIэ еджэфынущ игурэ и псэрэ етауэ щIэныгъэ зэзыгъэгъуэт дэтхэнэри. Зы гукъеуи щыIэкъым, уеджэну ухуей къудеймэ. Хамэ къэралхэм къокIри ди деж еджакIуэ къокIуэ. Апхуэдэу щыхъукIэ, уи бзэр бджыжыну къуат Iэмалыр къыумыгъэсэбэпыныр мыхъумыщIагъэщ.
Епсэлъар
БЕМЫРЗЭ Зурабщ.
