Ахъуэхъу Къанщобий: Гъэ къакIуэ и бюджетыр зыхуэунэтIар псэукIэр егъэфIэкIуэнырщ
КъБР-м и Парламентым дыгъэгъазэм и 17-м етIуанэ къеджэгъуэу къищтащ «2014 гъэм, 2015, 2016 гъэхэм я лъэхъэнэм Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и бюджетым и IуэхукIэ» республикэм и законым и проектыр. Иджы депутатхэр ди щIыналъэм и финанс документ нэхъыщхьэм и гуащIэгъуэу йолэжь. Бюджетым къыщыгъэлъэгъуа бжыгъэ нэхъыщхьэхэр, бюджет политикэм и унэтIыныгъэхэм топсэлъыхь КъБР-м и Парламентым БюджетымкIэ, налогхэмрэ финансхэмкIэ и комитетым и унафэщI Ахъуэхъу Къанщобий.
— Республикэм и финанс документ нэхъыщхьэм программэ теплъэ иIэу къалъытэ. Абы къикIыр сыт? 2014 гъэм и бюджетыр адрей илъэс блэкIахэм я бюджетхэм куэдкIэ къащхьэщыкIрэ?
— Пэж дыдэу, 2013 гъэм Бюджет кодексым халъхьа зэхъуэкIыныгъэхэм япкъ иткIэ, дызыхуэкIуэ илъэсым и бюджетыр программэ лъабжьэм тету яубзыхуащ. Республикэ бюджетым и хэщIхэм хеубыдэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и къэрал программэ 24-м трагъэкIуэдэнухэр. ХэщIхэм я Iыхьэ нэхъыщхьэр — процент 83-м нэблагъэр — къэрал программэу 5-м хуаутIыпщынущ. Ахэр мы къыкIэлъыкIуэхэрщ: «КъБР-м егъэджэныгъэм зыщегъэужьыныр» (процент 30,4-рэ е сом меларди 6,6-рэ), «КъБР-м узыншагъэр хъумэным зыщегъэужьыныр» (процент 22,9-рэ е сом меларди 4,96-рэ) «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и цIыхухэм социальнэ дэIэпыкъуныгъэ етыныр» (процент 16,7-рэ е сом меларди 3,6-рэ), «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и транспорт IэнатIэм зегъэужьыныр» (проценти 8,4-рэ е сом мелард 1,8-рэ), «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и къэрал финансхэр, къэрал щIыхуэр, бюджет зэпыщIэныгъэхэр щыунэтIыныр» (проценти 4,4-рэ е сом мелуан 950-рэ). Адрей къэрал программэхэм процент 17,2-рэ е сом меларди 3,7-рэ трагъэкIуэдэнущ.
— Иджыпсту бюджетыр зэхуэгъэкIуэным теухуа лэжьыгъэхэр сыт хуэдэу екIуэкIрэ?
— Бюджетым зэрыхэплъэ икIи ар къызэращтэ щIыкIэр щыубзыхуащ «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм бюджетыр къызэщызэрагъэпэщымрэ бюджет лэжьыгъэр зэрыщрагъэкIуэкIымрэ я IуэхукIэ» КъБР-м и Законым. Бюджетым и проектыр Правительствэм зэхелъхьэри, депутатхэр хэплъэн папщIэ щэкIуэгъуэм и 1-м фIэмыкIыу Парламентым ирет. ЯпэщIыкIэ законопроектым Парламентым и Президиумым и зэIущIэм щытопсэлъыхь, иужькIэ депутатхэм, республикэм и министерствэ, ведомствэ, муниципальнэ район, къалэ округ псоми, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм, Къэзыпщытэ-къэзыбж палатэм ират. Абыхэм къадэкIуэу бюджетым и проектым цIыхухэм щыгъуазэ защIыфын папщIэ, ар КъБР-м и Парламентым Интернетым щиIэ сайтым иралъхьэ. Гъэ къэс республикэм и финанс документ нэхъыщхьэм щытопсэлъыхь зыхуэфащэ комитетым цIыху куэд кърихьэлIэу иригъэкIуэкI зэIущIэхэм. Абыхэм къыщыхалъхьэ чэнджэщхэр печатым къытрадзэ.
Парламентым и дэтхэнэ комитетми зыхуэфащэ министерствэхэмрэ ведомствэхэмрэ я лIыкIуэхэр кърихьэлIэу иригъэкIуэкI зэIущIэхэм щытопсэлъыхь. Абыхэм щыжаIахэм япкъ иткIэ, проектым хэлъхьэпхъэу къалъытэ зэхъуэкIыныгъэхэр БюджетымкIэ, налогхэмрэ финансхэмкIэ комитетым къагъэхь.
А псоми дытопсэлъыхьри, Парламентым къищтэн папщIэ хуэгъэлъэгъуапхъэхэри къэщтэн хуэмейуэ къалъытэхэри доубзыху. Бюджет законодательствэм тету республикэ бюджетым и проектыр лъэхъэнищу зэпыудауэ пхагъэкI. Мыгъэрей графикым ипкъ иткIэ дэ 2014 гъэм и бюджетым и проектым и япэ къеджэгъуэу щэкIуэгъуэм и 28-м, етIуанэ къеджэгъуэу дыгъэгъазэм и 17-м дыхэплъащ, ещанэ къеджэгъуэу дыгъэгъазэм и 24-м дыхэплъэу законыр къэтщтэну ди мурадщ.
— ДызыхуэкIуэ илъэсым республикэм и бюджетым и бжыгъэ нэхъыщхьэхэм тхутепсэлъыхьыт.
— Бюджетым и бжыгъэ нэхъыщхьэхэр Законым и 1-нэ статьям ипкъ иткIэ къащтэ. 2014 гъэм а бжыгъэхэр мы къыкIэлъыкIуэхэм хуэдэщ:
1) псори зэхэту республикэ бюджетым и хэхъуэхэр сом мелард 21-рэ мелуан 424-рэ хъун хуейщ. Абы щыщу сом меларди 10-рэ мелуан 618-рэ Урысей Федерацэм и бюджетым къыхэкIынущ, сом меларди 10-рэ мелуани 110-рэ езы республикэм къызэригъэпэщыжынущ;
2) республикэ бюджетым и хэщIхэр сом мелард 24-рэ мелуани 125-рэ хъууэ щытыну къалъытэ;
3) республикэ бюджетым хуримыкъур сом меларди 2-рэ мелуан 700-рэ мэхъу.
— 2014 гъэм ахъшэм и уасэм сыт хуэдизкIэ кIэрыхуну щагъэува бюджетым?
— 2014 гъэм ахъшэм и пщIэр проценти 5 хуэдизкIэ нэхъ лъахъшэ хъуну къалъытэ. Урысей Федерацэм и Президент Путин Владимир нэгъабэ накъыгъэм къыдигъэкIа указхэм къызэрагъэувым хуэдэу, мис а бжыгъэм тещIыхьауэ хагъэхъуэн хуейщ социальнэ дэIэпыкъуныгъэу ят ахъшэм, егъэджакIуэхэмрэ узыншагъэр хъумэным и IэнатIэм щылажьэхэмрэ, социальнэ лэжьакIуэхэм, щэнхабзэмкIэ IуэхущIапIэхэм я лэжьакIуэхэм я улахуэм.
— Бюджетыр щызэхалъхьэм сыт хуэдэ IэнатIэхэр нэхъ япэ ирагъэща? ПсэукIэр егъэфIэкIуэным сыт хуэдэ гулъытэ игъуэта?
— 2014 гъэм республикэм и бюджетым и проектым къызэрыщыгъэлъэгъуамкIэ, социальнэ IэнатIэм (егъэджэныгъэм, узыншагъэр хъумэным, социальнэ политикэм, лъэпкъ политикэм) хэщIхэм я процент 68,4-р е сом мелард 16,5-рэ хухах. Абы IупщIу къегъэлъагъуэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и финанс документ нэхъыщхьэр зыхуэунэтIар псэукIэр егъэфIэкIуэныр зэрыарар.
— Гъэ къакIуэм и бюджетым сабийхэм зэреджэну тхылъхэр пщIэншэу иратын папщIэ текIуэдэнур щыхухаха?
— А псалъэмакъыр цIыху куэд зыхэта зэIущIэхэми комитетхэм я зэIущIэхэми къыщаIэтащ, бюджетым и проектым щытепсэлъыхьым. Курыт еджапIэхэм щIэсхэр зэреджэну тхылъхэмкIэ къызэрагъэпэщын папщIэ 2014 гъэм сом мелуан 258-м щIигъу текIуэдэнущ. Абы къыхэкIыу къыхалъхьащ сабийхэм зэреджэну тхылъхэр ягъуэтын папщIэ муниципальнэ еджапIэхэм хухаха ахъшэм къриубыдэу школхэм я библиотекэхэм тхылъхэр къыхуащэхуну. Апхуэдэу езы сабийхэми къагъэсэбэп тхылъхэр гъэ къэс зэрызэIэпахын Iэмалхэр яубзыху.
— Парламентым цIыху куэдым зыкъыхуагъазэ нэхъ хуэмыщIахэр фIэкIыпIэ имыIэу зыхуей хущхъуэхэмкIэ тэмэму къызэрызэрамыгъэпэщым теухуауэ. А Iуэхум сыт хуэдиз ахъшэ хухахрэ?
— Льготэ зиIэ цIыхухэр хущхъуэкIэ къызэрагъэпэщын папщIэ, зэкIэ сом мелуан 72,5-рэ хухахауэ аращ. Ауэ, блэкIа илъэсхэми хуэдэу, бюджетыр гъэзэщIа зэрыхъум дыхэплъэху, дэ бюджетым теухуа законым зэхъуэкIыныгъэхэр хэтлъхьэурэ екIуэкIынущи, а ахъшэр нэхъыбэ зэрытщIынум дыхущIэкъунущ.
— Унэ кхъахэхэм щыпсэухэр къыщIэгъэIэпхъукIыным сыт хуэдиз ахъшэ трагъэкIуэдэфыну къалъыта?
— «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм исхэр псэупIэ-коммунальнэ хозяйствэм и IуэхутхьэбзэхэмкIэ къызэгъэпэщыныр» къэрал программэм и Iыхьэу щыт «2013 — 2015 гъэхэм Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и цIыхухэу унэ кхъахэхэм щIэсхэр къыщIэгъэIэпхъукIыныр» программэ къуэдзэм ипкъ иткIэ а Iуэхум 2014 гъэм сом мелуан 510-рэ трагъэкIуэдэнущ. А щIыкIэм тету унэ ныкъуэкъутэхэм, кхъахэхэм щыпсэухэм ящыщу 2014 гъэм цIыху 1141-рэ ягъэIэпхъуэфын хуейщ.
— Бюджетым и хэхъуэхэр нэхъыбэ щIыным хуэгъэзауэ сыт хуэдэ Iуэхухэр ялэжьыну?
— Республикэ бюджетым и хэхъуэу езы щIыналъэм къызэригъэпэщыжхэр нэхъыбэ щIыным теухуауэ псалъэмакъышхуэ екIуэкIащ. Ар дэтхэнэ зэIущIэми къыщаIэтащ. Республикэм езым къызэригъэпэщыж хэхъуэхэм я хэкIыпIэ нэхъыщхьэхэм ящыщщ акциз зытехуэ продукцэм къыпэкIуэ ахъшэр. Ауэ, ди жагъуэ зэрыхъущи, ар кIуэтэху нэхъ мащIэ хъууэрэ йокIуэкI, нэгъэсауи къахухэхыркъым. Иужьрей илъэсхэм республикэм и предприятэу фадэхэкIхэр къыщIэзыгъэкIхэм я нэхъыбэр мылэжьэж хъуащ. КъБР-м и Промышленникхэмрэ хьэрычэтыщIэхэмрэ я зэгухьэныгъэм къызэрыхилъхьам тету, дэ КъБР-м и Правительствэм чэнджэщ еттащ апхуэдэ предприятэхэм нэгъуэщI продукцэ лIэужьыгъуэхэр щыщIынымкIэ щыIэ Iэмалхэр иубзыхуну.
Апхуэдэу уегъэпIейтей зэрыщыту республикэ бюджетым Iэрыхьэ транспорт налогыр тэмэму къызэрыхамыхыфым. Парламентым щрагъэкIуэкIа зэIущIэ зэмылIэужьыгъуэхэм щыжаIахэм япкъ иткIэ а налогыр Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм къызэрыщыхахыр егъэфIэкIуэнымкIэ ведомствэхэм зэдай лэжьакIуэ гуп къызэрагъэпэщыну, апхуэдэу мы лэжьыгъэр Урысей Федерацэм и адрей субъектхэм зэрыщрагъэкIуэкIым щыгъуазэ защIыну я мурадщ.
Батыр Любэ,
КъБР-м и Парламентым
и пресс-IуэхущIапIэм и лэжьакIуэ.
