Къаплъэныфэ зи фащэ лIыхъужь
ЗэзыдзэкIар Бер Хьэбалэщ
ПэщIэдзэ
Къаруушхуэр зыбгъэдэлъу дуней нэхур зыухуам,
ГъащIэр уафэм къезыхьэхыу псэ хьэпщхупщхэм хэзылъхьам,
ЩIылъэр гъагъэу, зэщIэлыдэу цIыхухэм тыгъэ хуэзыщIам
Къаритащ пащтыхьхэм теплъэ, ещхьу Езыр зыхуеям.
Ди Тхьэу Тхьэшхуэ, уэрщ езытыр хэти теплъэ хуэфащэн,
СытегъакIуэт сэ гугъуехьым уэ къысхуэхъуи щIэгъэкъуэн.
Сэ къысхэлъхьэт лъагъуныгъэ, сыпсэухукIэ сызысын,
СхуэщI нэхъ щабэ стелъ гуэныхьыр уэ уи пащхьэ хуейр нисхьэн.
Джатэ жаныр IэкIуэлъакIуэу ди Тамарэ хуэзыгъабзэм,
Дыгъэ нурым ехьэ-ехуэу лIыхъужь хахуэу напэ къабзэм
И хъыбарыр фхуэсIуэтэну хулъэкIыну пIэрэ си бзэм?
Дуней фIыгъуэр къеуэлIауэ зелъытэжыр абы хуэзэм.
Ислъхьэнщ усэм сэ Тамарэ, сфIыхэлъадэу лъыпсыр нэпсым.
Япэм щыгъуи хузэхэслъхьэрт абы гимнхэр фIэфIу си псэм.
Теплъэ гуакIуэр, нэ пIащитIыр хэтт хэмыкIыу си гупсысэм,
Зыхисэнщ гум си уэрэдым хуэдэ къабзэу жыр маисэм.
Уэрэд гуакIуэкIэ щыгъуазэ фысщIыфам арат и теплъэм:
Напэху къабзэм, щхьэц данагъуэм, нуру щIэтым и нитI къаплъэм;
Сатыр дахэу дзэ хужьыбэр,- къыщIэлыдэу нэм, уаIуплъэм!
БдзапцIэр гъущIми, еупIэщIыфыр мывэм, Iэзэу бгъэIэрыхуэм.
Акъыл къабзэ, бзэ шэрыуэ сиIэн хуейщ ар слъэкIын папщIэ;
АтIэ сыщIыт къарууфIэ, фIыгъуэ псори зи жыIэщIэ.
Тариэл и цIэр дгъэIунщ дэ, хуэдусынщи уэрэдыщIэ
Яхурехъу ар лIыхъужьищу батэгъэшхэм фэеплъ папщIэ.
Тариэл бгъэинын щхьэкIэ, щIэбгъэкIын хуейщ уэру нэпс
Къалъхуа сытми абы хуэдэу зэкIу-зэкIужу лIыхъужь нэс?!
Сэ, Руставели, си гур къиуIау уэрэд соус.
IуэрыIуатэу щытар япэм иджы сощI налкъутналмэс.
Уэрэдым сищIауэ делэ, сэ, усакIуэм, зэхызолъхьэ;
Хэку дзэ хъушэр зи жыIэщIэ гуащIэм си псэр IэщIызолъхьэ.
ЛъэкIыжIакъым си акъылым, хьэщыкъ хъуам фIокIуэдыр и щхьэр!
Е схуэфIщI хущхъуэ лъагъуныгъэр, е къэфтI мащэри сыщIэфлъхьэ.
Жьгъыру защIэу мы хъыбарыр къыщежьар Иранырщ япэу.
Куржы шыпсэм хэкIуэсауэ хэтти, сщIащ зы сегугъупэу.
ИкIи зыри зэзмыхъуэкIыу ислъхьащ усэм мыр си гуапэу.
МафIэу си гур къэзыгъэплъым гу къыслъитэм хъунт сэ псапэу.
Дыгъэ нурым нэр щIисыкIми, абы Iуоплъэ хэти фIэфIу;
Гум хыхьащи лъагъуныгъэр, къыщIефыкIыр щIэтыр IэфIу.
Хэт лъэкIын-тIэ пэрыуэну ар къэплъамэ дакъэжь мафIэу?
СфIохъур нэхъри тепщэ усэр, къыхидзауэ макъамэфIу.
ХурещIыф пщIэ къылъыс гъащIэм хэти – пыхьэу премыжьэ!
ЗауэлI хъуари щырет хахуэу, лажьэкIуэбэр ирелажьэ.
Хьэщыкъ хъуари лъагъуныгъэм гурэ псэкIэ хурехъыжьэ,
Хьэщыкъ хъуам и суд имыщIэу и судыщIэм ар прежьэ.
Жьым я жьыжым къыщежьауэ губзыгъагъэм усэр пащI.
Тхьэм и тыгъэу ар къежьауэ мелыIычхэм зыщагъэнщI.
ЩIылъэм тетхэри а усэм едэIуэфмэ, гур IэфI къещI.
НасыпыфIэщ хъыбар кIыхьыр зыIуэтэфыр, ищIыу кIэщI.
Зэрэ – тIорэ сатыритI-щы зэрихъэфмэ рифмэм хуэкIуэу,
СыусакIуэщ жиIэу, пагэу иремыжьэ, зигъэжьакIуэу.
ЗэхицIалэу хъуар купщIэншэм, хэт еджэнур и гур хуэкIуэу?
Ауэ мэгуо шыд кIиикIэу: «ЩыIэ тхакIуэ, сэ къыстекIуэу?»
Уогъэунэхур шым лъэкIынур ар гъуэгу хуит щытетым деж.
Топ джэгу гупым утыку яIэщ, ящIэн хуейри ялъагъуж.
КIыхьщ усакIуэм и гупсысэр, щикIуэтыпхъэр дэнэ деж?
И бзэр хъумэ къарууншэ, усэм купщIэ имыIэж.
Ауэ тхакIуэ Iэзэм и бзэр зыхуей лъагъуэм трешэфыр,
Гурылъ IэфIыр зы дакъикъэм дыщэ уагъэу зэIуещэфыр.
И гупсысэм бзэр темыхуэу щIидзэм хахуэу къокIуэтыфыр.
Тогушхуэжри ар щIэрыщIэу, нэхъ гугъужми полъэщыфыр.
Дунеишхуэм тетщ зыбжанэ усакIуэшхуэу залъытэжу,
Ауэ ятхыр купщIэ нэфрэ уеджэм уи гум къимынэжу.
Ахэр хуэдэщ сабий цIыкIухэм, мэз щIыхьахэм ягу къыдэжу
Бзу къаукIмэ, мыщэ папщIэу щакIуэ Iэзэхэу забжыжу.
ЩыIэщ усэ уэрэд хъуарэ нэжэгужэ гупхэм жаIэу,
Щефэ, щешхэм, щыгушыIэм, щызэхуэсхэм гимну яIэу.
Хъунщ уедаIуэ абы пфIэфIу, тхауэ щытмэ къикIыр наIуэу,
УсакIуэфIкIэ дызэджэжыр тхэфырщ и гур гъащIэм хуеIэу.
Лъагъуныгъэр къыщежьари щыкIуэдынури дэ тщIэркъым.
Псалъэу щыIэр зэхуэтхьэскIи зэи ар зэIубз дэ тхуэщIынкъым,
Ди гум къохьэр ар тфIэIэфIу, гур хигъэщIми, Iумпэм тщIыркъым.
Нэщхъеягъэуи игуэшым нэхъ гу быдэр пэлъэщынкъым.
Лъагъуныгъэ пэж и щэхур я нэхъ Iущми къыхуэщIэнкъым.
Ди бзэр ткъутэу гугъу зедехькIи и кIэм нэс ар тхуэIуэтэнкъым.
Абы щыщу си пшыналъэм къизгъэтIасэм фIей лъэпкъ хэлъкъым.
Лъагъуныгъэ гуащIэм исым сыхуоусэр – ар емыкIукъым.
Миджнур жиIэм – хьэщыкъ къокIыр, сэ апхуэдэщ зи гугъу фхуэсщIыр.
ПэIэщIамэ ар и щIасэм, лъагъуныгъэм егъэжэщIыр.
ЩимыIэжым деж гугъапIэ, Тхьэр лъэIуапIэ хэти ещIыр.
ТхьэIухудым и зы псалъэр хэти фIыгъуэу щыIэм пещIыр.
Миджнур дыдэкIэ узэджэ хъунур дыгъэм хуэдэу къепсырщ,
Губзыгъагъэр зи жыIэщIэу хьэлэлагъыр зи гум щызырщ,
Лъэщым лъэщу пэувыфу ар жыIэщIэ къэзыщIыфырщ.
Хэл-щэн ахэр зыхуэмыхъур лъагъуныгъэр зыхуэхамэрщ.
Хьэщыкъ хъуам дахагъэу хэлъыр и кIэм нэс къытхуэIуэтэнкъым:
Хьэлыншагъэм е къэхьпагъэм ар ебгъэщхькIи хуэдэ хъункъым.
Зэпэжыжьэщ ахэр куэдкIэ – зэгъунэгъуи зым хуэщIынкъым.
И фIэщ хъууэ, мыхэр зи гум изубыдэр щIегъуэжынкъым.
Хьэщыкъ хъуар жиIам епцIыжу къытекIынкъым хиша гъуэгум.
Ар и щIасэм хъум пэIэщIэ, пшагъуэ фIыцIэр тохьэр и гум.
Сыт хуэдизкIэ гъугъу емыхьми, щIэтщ щIэмыкIыу пщащэр нэгум.
ЩокIыр си гур IэфI щIэмылъу лъагъуныгъэм ириджэгум.
Щоуэр икъукIэ абы хуэдэр хьэщыкъ дыдэ хъуам хэзыбжэр.
Лъагъуныгъэм хуэхейщ хэтми махуэ къэс хъыджэбз зыхъуэжыр.
Ар я хабзэщ щIалэгъуалэм – ящIэр захуэу, пэжу ябжыр.
И гугъуехьым къел лIыхъужьырщ лъагъуныгъэр зыгъэпэжыр.
Хэт цIыху пэжми, лъагъуныгъэм и щэху къабзэр ихъумэнщ.
Къихьэм пщащэр щауэм и гум, ар зэшыгъуэм щыхутэнщ.
ЗэпэIэщIэу зэрыщытым лыгъей мафIэм ар хидзэнщ,
Къегуауамэ пщащэр щауэм, гур къэплъами, зишыIэнщ.
И къалэнщ абы: гум щыщIэр имыщIыну зэи сэтей.
Пщащэ нэхум и щэху къабзэр нахуэ хъуну сыткIэ хуей?
Я гум щыщIэм, я фэм дэкIым щIытеплъэнур сыт нэ лей?
Гуауэ Iейр пщызыщIым гуапэ щхьэкIэ уэ зегъэс лыгъейм.
Лъагъуныгъэ щэху зыIуатэм жиIэр уи фIэщ дауэ пщIын?
ФIыуэ илъагъу бэлыхь хидзэу, зыхуэхъужыр хэт зэран?
Гурылъ щэхур бэм хэкIуасэм укIытэгъуэ ухэхуэнщ.
Хьэщыкъ хъуам и лъагъуныгъэр хуэбзыщIыфмэ насып инщ.
СогъэщIагъуэр гухэлъ IэфIхэр яфIэлIыгъэу щаIуэтэжкIэ,
Хьэлэл пщащэм и щIыхь къабзэр Iуэху ящIауэ щагъэпудкIэ.
Сыт щIэпщIынур и гугъу пщащэм, ар уэ фIыуэ щомылъагъукIэ?
Бзаджэнаджэм псалъэ дыджыр егъэныщкIур езэшыхукIэ.
Хурегъ щIалэр лъагъуныгъэм, фIэмыдыджу нэпс щIигъэкIыр.
Захуэщ гъыми и щхьэ закъуэу, ару щытмэ хузэфIэкIыр.
ЩIэтщ и нэгум нуру пщащэр - гъыми и гур къогуфIыкIыр.
ЦIыху губзыгъэм гурылъ IэфIыр гуп щыхыхьэм деж ебзыщIыр.
КъытекIыпхъэкъым усакIуэр гъуэгу хишыну зытехьам.
ХурещI тыгъэ лъагъуныгъэр фIэфIу гъащIэм къыхихам.
Хузэредзэ налкъут щыгъэу и гум лъахъэ къизылъхьам.
Фейдэ лъыхъуэ хэтын хуейкъым тхэну и гум ирилъхьам.
Мыр зэвгъащIэ: сэ зы закъуэщ семышу сызыхуэусэр.
Сропагэр абы сэри, нэхъри сIэту и нэмысыр.
Пхъашэу щытми а бзылъхугъэр гурылъ IэфIыр изопэсыр.
Къыхэздзауэ иджы гуэрым, уэрэдыщIэ хузоусыр.
I
Хьэрып пащтыхь Ростеван и хъыбар
Ист Аравием пащтыхьу Ростеван – лIы бжьыфIэу, хахуэу,
Хэку дзэ хъушэр и жыIэщIэу, ищI унафэр сыткIи захуэу,
Псэ хьэлэлу, акъылыфIэу, фIыкIэ цIыхухэр игъэгушхуэу,
ЛIыхъужь нэст а щхьэмыгъазэр, угъурлыт икIи ар нахуэу.
Игъуэтакъым абы щIэблэ, зыпхъу фIэкIа къыщIэмыхъуат.
ТхьэIухуду къэхъурт пщащэр, дыгъэм пакIуэ ар хуэхъуау.
Хэт Iуплъами а бзылъхугъэм, къэплъырт мафIэу хьэщыкъ хъуау.
Хэт хуэтхын ар акъылыфIэу усэфI лъагъуэм тришау?
Тинатинщ а пщащэм и цIэр- ар си гуапэу фызогъащIэр.
Балигъ хъури, пежьащ гъащIэм, дунеишхуэр дэщIэращIэу.
Зэхуешэс пащтыхьым хасэ. ЗэрылIыщхьэр фэкIэ къощIэр.
ЕгъэтIысри и бейгуэлхэр, кърегъажьэр и гум щыщIэр.
«Фи чэнджэщ сыхуейщ сэ, къуэшхэ, фыкъысхуэхъут щIэгъэкъуэн.
Си гум илъыр езмыхьэкIыу, сыхуейщ хасэм щыжысIэн.
Хуэда розэр хадэм иткIэ, гурыфIыгъуэу сыт иIэн?
ЩIэуэ къэкIым ар пэувкIэ, я дахагъэр зэхуэдэн?
Зэщ зэритыр гъащIэр ди Тхьэм - жьы ухъуамэ сыт IэфIыж?
Хидзэу щытмэ абы хагъуэ, гурыфIыгъуэу сыт щыIэж?
Къэсагъэнущ сэ си пIалъэр, си пкъыр нэхъри мывэу мэж.
Дыгъэ нуру къепс сипхъу закъуэм пщыгъуэр сэ хузощI гупыж».
Къат жэуап бейгуэлхэм: «Пщышхуэ, пщIэншэу уи гур уэ хогъэщI.
ЩIидзэу щытми хуалэу розэм, и мэм дэ зыщыдмыгъэнщI.
Удз гъагъауэ дунейм тетыр а зы розэм хъункъым пэпщI.
Мазэм, хъуами и къухьэгъуэ, вагъуэм ар дауэгъу хуэмыщI.
ЖомыIэхэт хуадэу розэр - дэ къытщIехьэр и мэ IэфIыр.
ТкIийуэ щытми уи чэнджэщыр къыпэхъункъым хамэм и фIыр.
Щрехъу нахуэ ди хэкушхуэм пащтыхьышхуэм и псэм фIэфIыр,
Ар апхуэдэу щынэхъыфIкIэ ирехъу тепщэ дыгъэ нурыр.
Къалъхугъами ар бзылъхугъэу, къигъэщIащ Тхьэм пащтыхьыну.
ПцIы дупсынкъым: дэ ди гугъэщ унафэщIу щытыфыну,
И лэжьыгъэр дыгъэ бзийуэ хэкум нуру щхьэщытыну.
Къаплъэн шырхэр – хъуми, бзыми - зэщхьыркъабзэщ. Нэгу щIэкIыну!»
Автандил - дзэпщ хахуэм и къуэр, хьэрыпыдзэм и Iэтащхьэр
ЗэщIолындэ дыгъэ нуру игъэбжьыфIэу пащтыхь пащхьэр.
Жыр псыхьауэ и Iэпкълъэпкъым къегъэлъагъуэ зэрылIыщхьэр.
Тинатин и зэ Iуплъэгъуэр жыр маисэу и гум хохьэр.
Хьэщыкъ хъуа лIыхъужьым и гум къоIэ щэхуу мафIэ лыгъэр.
ЩыпэIэщIэм щыгъуэ пщащэм хуадэжыпэрт розэу гъагъэр.
ЩыIущIэжым – нэхъри гуащIэу къызэщIоплъэр игу уIэгъэр.
Хуейщ гущIэгъу гу зэхуэзыщIхэр - ажал джатэщ лъагъуныгъэр.
Ауэ адэм, хабзэм тету пщыгъуэр и пхъум щылъигъэсым,
Автандил гу лъетэр IупщIу нэхъ зишыIэу лыгъэ зысым.
ЖеIэр: «ДяпэкIэ слъэкIынущ сыIуплъэн налкъутналмэсым,
ТIэкIу къэбжьыфIэжынщ си нэкIуу ищIар фагъуэ гухэ нэпсым».
Пащтыхьышхуэм и унафэм хьэрыпыщIыр зэлъещIыс:
«Тинатин си пащтыхьыгъуэр сфIэфIу нобэ лъызогъэс!
Телындэнщ ар дыгъэ нуру хэт къыхуэхъуми и бгъуэщIэс
Абы псори фигъэгуфIэу, щытхъукIэ фIэту фыкъыхуэс!»
Къохъур пщIантIэм дэз хэкудзэр - я гуфIэгъуэу хъуэхъу яIэт.
Автандили и дзэ хъушэм хоплъэр – гуфIэр нэгум щIэтщ.
Пщыхэм, уэркъхэм, бейгуэл хъушэм я нэхъыжьщ уазир[1] Сократ
Хьэзыр тахътэр ящIри, жаIэр: «ЗиIа хуэдэ дунейм тет?»
Тинатин къыщIеш и адэм, уэсым хуэдэу хужьу теплъэр.
ЕгъэтIыс пащтыхь тIысыпIэм, щхьэретIагъэр дыщэ пыIэр.
Пщы дамыгъэу налкъут башым нэхъри лъэщ щIохъукIыр и Iэр.
Нэхъ лъагапIэу щыIэм тесу дыгъэ нурыр бэм къахоплъэр.
Дзэр, пащтыхьыр, икIуэтахэу щхьэщэ лъахъшэ пщащэм хуащI,
Къащыхъуащ гурыхь унафэр, фIым я фIыжым а зыр пащI.
МэIу пшыналъэр гум егуакIуэу, гуфIэгъуэшхуэм зеузэщI,
Ауэ пщащэм и нэкIуитIым нэпс къыфIекIуэм лъэужь щащI.
Къелъытэжыр хуэмыфащэу адэжь тахътэм тетIысхьэн.
ГупсысапIэм ар щохутэр, ауэ адэм пэрыуэн?
Адэм жеIэр: «Хабзэщ адэм и пIэм быныр иувэн
Хабзэ хъуам сэ сепцIыжатэм, къысхуищIынти Тхьэм губгъэн».
ХуещI унафэ: «Щыгъэт нэпсыр, бжесIэр уи гум иубыдэ!
Хьэрып псом уэ я нэхъыщхьэ узощI нобэ, хъу лъэ быдэ.
Си хэкушхуэм и хъумакIуэу уэ зырщ иIэр – щIы ар быдэ,
ЩIы унафэ акъылыфIэу, лей зезыхьэм яхуомыдэ.
Удз гъэгъами щхьэлъэ фIейми щхьэх имыIэу дыгъэр топсэ;
Къулейсызми хуэкъулейми я зэхуэдэу яхуоупсэ.
Жумартыгъэм бийр елъахъэр, лъахъэ илъмэ, мэхъу нэхъ Iэсэ.
Къихьэжынущ гуэным икIыр уимыжагъуэу птым – зегъасэ.
Жумартыгъэр ди лъэпкъ хабзэщ, хьэлу хэти тхэлъын хуейщ,
Жумартыгъэм къещIыр щабэ и гур цIыхум я нэхъ Iейм.
Шхэн, ефэныр сэбэпщ, ауэ сыт щIилъынур гуэным лей?
Птам уи деж къигъэзэжынущ, умытар нэгъуэщIым ейщ».
Пхъур щIодэIур адэм жиIэм акъылыфIэу, дихьэхауэ,
Псалъэ Iущхэм хуещI гулъытэ гу губзыгъэр хуиунэтIауэ.
МэтIысыжыр адэр Iэнэм гуфIэгъуэшхуэр иублауэ.
Тинатини тесщ и тахътэм дыгъэ нуру зэщIэнауэ.
Пащтыхь хъуам, нэхъ къэгушхуауэ, адэ Iущым зыхуегъазэ:
«ЩIыи унафи, Iуегъэх псынщIэу гуэну щыIэм я IункIыбзэр,
Кърегъалъхьэ мы си пащхьэм фIыгъуэу уиIэр! – Длэжьынщ хабзэр».
КърахьэлIэр хъугъуэ-фIыгъуэр! – Егуэш пщащэм IэфIу и бзэр.
Етыр тыгъэр щысхь имыщIэу, хьэлэлагъым къыхех ищIэр.
Хуэкъулайри къулейсызри и зэхуэдэу мэгумащIэр.
ЯжреIэр: «Сядэ Iущым и унафэщ сэ згъэзащIэр.
ИрещI нэхъри лъапIэ тыгъэм цIыхухэм нобэ фи зэIущIэр».
«КъыщIэфх,- жеIэр,- куэд зыщIэлъым, къэвмыгъанэ зыри фхуэхьу.
Амилахор[2]! КIуэи шыбзыхъуэм къэху шы гуартэ лъэрызехьэу!»
Къаху шыр хъушэу, къахь жыхуиIэр, егуэш мылъкур, ет щымысхьу.
Дзэм зэрапхъуэр хъугъуэ-фIыгъуэр зэрыпхъуакIуэ гупым ещхьу.
Шагъдий гуакIуэри дагъакIуэр ипIар адэм елIэлIапэу,
Зэрызохьэр цIыхур мацIэу, къаIэрыхьэр зэщIащыпэу.
Етыр тыгъэр берычэту дыгъэ нурым, псэм фIэгуапэу.
Къигъэнакъым цIыху Iыхьэншэу, игуэшащ мылъку хъушэр псапэу.
Зэхэтщ екIуу гуфIэгъуэшхуэр, макIуэр махуэр нэгузыужьу
Бгъэдэсщ Iэнэм хэку дзэ хъушэр, ефэ-ешхэр щIагъэхуабжьэу.
Ауэ щысщ нэщхъейу тхьэмадэр, телъу пшагъуэр гуауэ ныбжьу,
Щысхэм жаIэр зэIущащэу: «Зиусхьэныр нэщхъейщ хуабжьу».
Автандили дыгъэ нуру зэщIэлыдэу бэм яхоплъэ,
IэкIуэлъакIуэуи зегъазэр дзэпщым, гуакIуэщ, екIущ и теплъэр.
Сократ Iущри къыбгъурысщи щэху зищIау абы къопсалъэ:
«Сыту пIэрэ апхуэдизу тепщэр нобэ хэзыгъаплъэр?»
И тетыгъуэм нэгу щIэкIахэр игу къэкIыжу къыщIэкIынщ.
Армырамэ гуфIэгъуэшхуэм сыткIэ хуейт ар нэщхъеин?»
Автандил Сократ жреIэр: «Ар дыхуеймэ, къэтщIэфынщ,
ДыгушыIэурэ нэхъыжьым и гум щыщIэр зэдгъэщIэнщ».
ЛIыхъужьитIым нэжэгужэу зыкъаIэтыр жаIам тету.
Дыщэ фалъэхэм из ящIри пщым бгъэдохьэр зэбгъурыту.
Щхьэщэ хуащIри бгъэдотIысхьэр я гушыIэр япэ иту.
Вазир жьакIуэщ утыку ихьэм, – псэлъэн щIедзэр къимыкIуэту:
«Унэщхъейщ нэхъыжьыр хуабжьу, уи щытыкIэм гур хегъэщI
Ау узахуэщ: берычэтым гущIэгъуншэу куэд пфIыхощI.
Мылъкум уи пхъур хуит хуэпщIауэ гуэну уиIэр къеунэщI.
Лъыбгъэсау абы тетыгъуэр нэщхъеягъуэр гъусэ уощI».
КъедэIуащ абы пащтыхьыр игъэщIагъуэу зэхихар.
ФIэтелъыджэ хъуащ апхуэдэу къепсэлъэн дзыхь зращIар.
«Ар фIы дыдэщ!» - жеIэр гуапэу, фIэкъабылу пхъум ищIар,-
Хэт силъытэми къазэру, - пцIыщ, делагъэщ къиву хъуар.
Сэ аракъым, Вазир, нобэ си гум къеуэр, - уи фIэщ гъэхъу!
ЕпIэщIэкIыу кIуащ щIалэгъуэр, сэ, кIуэ пэтми, нэхъ жьы сохъу.
Сэ щызиIэкъым къэралым лIы хуэдэлIу зы цIыхухъу
Пащтыхьыгъуэр сырипагэу зэст хъун. Ар си жагъуэ мэхъу.
Мо пхъу закъуэрщ сэ сиIэххэр, - спIащ ар згъафIэу, мес, къэхъуащ.
Алыхьталэм, - си мыгъуагъэт,- къуэ зритым сыхинащ.
Шабзэ дзынкIи, топ джэгункIи сэ къыспэхъу щыIа? Флъэгъуащ.
Автандил хъунщ тIэкIу сэщхьынкIэ, - зыгъэсари хэт? – Сэращ!»
Автандил мамыру щысу тепщэм жиIэм едэIуащ,
И пащIэкIэм щIэгуфIыкIыу тIэкIу еплъыхри дыхьэшхащ.
Дзэ хужьыбэм къапих нурым дунейр нэхъри нэху къищIащ.
«Сыт къэхъуар, ущIэдыхьэшхыр? – жиIэу тепщэр къеупщIащ,-
Тхьэ пхузоIуэр, жысIа псалъэм зы хэмыткIэ дыхьэшхэну!»
Автандил къопсалъэр: «Пщышхуэ! БжесIэнщ пэжыр уедэIуэнум,
Зыгъэгусэ, губжь хэмыту, къэкIыр си гум жызбгъэIэнум;
Емызэгъыу ар къэплъытэу уи гум дыджу къимынэнум».
Тепщэм жеIэр: «ЖыIэ, жыIэ узыхуейр, е къизгъэкIынкъым.
Тхьэ пхузоIуэр ТинатинкIэ! СэркIэ ар тхьэлъанэ цIыкIукъым».
Автандил къыпещэр: «НетIэ жыпIа псалъэр сфIэтэмэмкъым,
Джатэм тIэкIу уэ урипагэу гу лъыстащи – уэзгъэкIуакъым.
Автандил,- уи пщылIым, пщышхуэ, лъэщу джатэр егъабзэфыр.
Щотхъуж и щхьэм - «Сэ къыстекIуэ дунейм теткъым!» - жызыIэфыр.
Хэт лIыхъужьми, сыт хулъэкIми – утыкущ ар зыгъэунэхуфыр.
Дызэпихьэнщ баз, дзэр щыхьэту,- зэхэкIынщ дэ тIум щакIуэфыр».
Тепщэм жеIэр: «Къыспеуэну зи мурадым сэ хуэздэнкъым.
ЗыдощIылIэр зэхьэзэхуэ! КIэ имыIэу дувыIэнкъым.
ЦIыху зытIущ щыхьэту тшэнщи текIуар хэтми ябзыщIынкъым.
ЛIыгъэ зиIэр маиданым[3] щыхъуху нахуэ сикIуэтынкъым!»
Хэку пащтыхьым и унафэр Автандил фIэзахуэу къещтэр.
Баз зыфIахьым махуищ щхьэпцIэу къикIухьыпхъэуи къалъытэр.
Абдеж псалъэм кIэ щратыр, ефэ-ешхэр къыщIаIэтэр.
ГуфIэгъуэшхуэм зеузэщIыр, я пшыналъэм егъэш батэр.
Тепщэм ещI унафэ: «ТщIыгъуу шу пщыкIутI нэхъ хахуэу тшэнщ.
Сагъындакъхэр тхуаузэдыну цIыху пщыкIутIи здэщIыдгъунщ.
Шермадин – а уэ уи пщылIым, хэт хулъэкIми хулъэкIынщ.
Дэ тIум хэтми нэхъ шэрыуэр ахэм фIыу зэхагъэкIынщ.
АдкIэ щакIуэхэм жреIэр: «Фэ мэз щIагъыр къыщэфщыкI!
КъыдэфхулIэ щIэсу хъуар дэ, - зы сатырым хремыкI!»
Щрет ди дзэри хьэзыру, - зы псэущхьэ блэвмыгъэкI.
ГуфIэгъуэшхуэр ягу пымыкIыу хэку зэIущIэр зэбгрокI.
II
Ростеванрэ Автандилрэ щакIуэ щыIэщ
Нос лIыхъужьхэр щыхьэр унэм нэхущ вагъуэр зэрыбзэхыу,
Теплъэ дахэу, зэкIу-зэкIужу, дыгъэ нурыр къыщхьэщихыу,
Iэщэфащэр зыщIэцIыуэу и плIэипхъуэр екIуу ехыу.
Поплъэр ар пащтыхьым, и пщIэгъуалэм лъэр зэблихыу.
ЩакIуэ кIуэнухэм заIэтыр хэку пащтыхьыр япэ иту.
Зрагуашэр сатыр дахэу губгъуэ иным зэбгъурыту.
Уэредадэм зыкъеIэтыр екIуу кIуэхэм я лъэм щIэту.
Я шабзэшэхэр золъатэ, хэт техуами пхрылъэту.
Ростеван унафэ ещIыр: «КъытхуэвгъакIуэ пщыкIутI щакIуэ,
Дыхуей щыхъум тхуаузэдыну сагъындакъхэр IэкIуэлъакIуэу!
Къабжынщ ахэм щакIуэн духмэ, къэдукIар лей ямыгъакIуэу».
КъыщIаху мэзым хьэкIэкхъуэкIэр цIыкIуи ини къыздагъакIуэу.
ХьэкIэкхъуэкIэу зэхэзежэм къыпхуэщIэнкъым иIэр бжыгъэу.
Щыхьхэм, мэлхэм, мэзбжэн Iэлхэм бгым зыщадз къелын я гугуэу.
Ростеванрэ Автандилрэ, пэлыдыжу зым зыр дыгъэу
Зрач зэуэ, хуэшэрыуэу яутIыпщ шабзэхэр, гур загъэу.
Яшхэм сабэ зэщIаIэтэм ищIащ фагъуэ дыгъэ къепсыр.
КъаукI, щIэуэ яузэд шабзэр, псыхьэлыгъуэу мажэр лъыпсыр.
Сагъындакъхэр нэщI зэрыхъуу зыузэдхэр пIащIэу къосыр.
ХьэкIэкхъуэкIэхэми я псэм шабзэ жану лъар лъоIэсыр.
Къажыхь гужьея псэущхьэм, итщ зыр кIэщIу зым иужь.
Маиданым лей щалэжьым Тхьэ бэшэчыр къегъэгубжь.
Губгъуэ щхъуантIэр напIэзыпIэм хъуащ хэпщIыкIыу лъы лъэужь,
«Автандил, ууейщ жэнэтыр, - жаIэр еплъхэм,-Уэт лIыхъужь!»
ЗэлъащIысри бгыри уэхри щакIуэн щакIуэхэм яухыр.
БгитI зэхуакум дэту аддэ къикъуэлъыкIыу псыр щожэхыр.
ХьэкIэкхъуэкIэхэр мэз Iувым щIолъэдэжри загъэбзэхыр.
Еша пэтми зэпеуитIыр, я бжьыфIагъым удехьэхыр.
Зэрэ тIорэ трагъазэу зэраIуэкIыр: «Сэрщ текIуар!»
Я гуфIэгъуэщ, мэуэршэрхэр я нэгу щIэту махуэ кIуар.
Аурэ пщылIхэр къызэхуосыр жаIэжыну ялъэгъуар.
Тепщэм жеIэр: «Иджы жыфIэт, евмыхьэкIыу нэгу щIэкIар!»
Жэуап къатыр: «ЖытIэнщ пэжыр! ПцIы тхуэщIынкъым нэгу щIэкIар,
Ауэ тщIэркъым а лIыхъужьыр щакIуэгъу тепщэм уэ щIэпщIар:
Ухуейм дыукI зэшэзэпIэу , ауэ пцIыкъым къыптекIуар,
БлигъэкIакъым къимыукIыу хьэкIэкхъуэкIэу зытеплъар.
Хуэвгъэбагъуэт тIощIыр зы щэм! Апхуэдиз фэ къэвукIащ.
КъэвукIам зы тIощI щIигъуну Автандил хузэфIэкIащ.
ЗэфIидзами Iэзэу шабзэр емылIалIэу иутIыпщащ.
Уи шабзэшэхэм ятIагъуэу кIэрыпщIам гугъу дыдехьащ».
Ростевани пщылIхэм жаIэм щIодэIукI и гуапэ дыдэу.
Зыгъэсам и дежкIэ фIыгъуэщ игъэсар къэхъуам лъэ быдэу.
Къуалэбзум гу хуещIыр розэм, ипIа шырым ар хуигъадэу.
ФIахьа пэтми, ар мэгуфIэ, Автандил хущытщи адэу.
ЗыщIагуашэр жыг щIагъ жьауэм я щхьэр дыгъэм щахъумэну.
Зэхэсщ щакIуэхэр гуп-гупу зыр зым нэхърэ нэхъ бжьыфIэну.
Зэбгъурысщ лIыхъужьхэр екIуу нэгу щIэкIахэр яIуэтэжу
Зэм дэплъейуэ бгыщхьэ папцIэм, зэми псым хэлъ мывэр ябжу.
III
Къаплъэныфэр зи фащэ лIыхъужьым хьэрып пащтыхьыр
зэрыIущIам и хъыбар
ЛIыхъужь гуэр къолъагъур аддэ, къепыгъэхыу псым щхьэщысу
Зэ Iуплъэгъуэм ар къыпфIощIыр къаплъэнышхуэ псыхъуэм дэсу.
Къыщхьэщытщ абы шы къарэ налкъут щыгъэр и Iэпслъэпсу.
ЗэщIигъащтэу и пкъыр розэм къохыр жэпыр гуауэ нэпсу.
Къаплъэныфэ щыгъщ и фащэу, цыр и щIыIукIэ къэгъэзауэ.
А фэ дыдэм къыпачауэ щхьэрыгъщ пыIэ тегъэсауэ.
ЩIопщ гъумыщIи IэщIэлъщ и Iэм, хамэ щIыпIэ гуэр щащIауэ
Зэхэсщ гупыр зэчэнджащэу гъэщIэгъуэн ар къащыхъуауэ.
ХуащI хамэлIым абдеж лIыкIуэ, хэтми ар зэхагъэкIыну
Ауэ лIыхъум хулъэкIакъым щхьэр къиIэту кIуам къеплъыну
Дыхьэрэну и нэкIуитIым къожэх нэпсыр хы толъкъуну.
Нэхъ гъунэгъу зищI пэтми пщылIым лъэмыкI ар къигъэпсэлъэну.
Диящ, псалъэ хужымыIэу, бгъэдэтщ кIуар абы кIэзызу.
Щытащ куэдрэ ар Iэнкуну хуиту и бзэр къыдэмыбзу.
ИкIэм жеIэр: «Хуейщ Пащтыхьыр…» ХужыIари арщ зэIубзу
Зы илъагъуркъым лIыхъужьым, магъ нэбжьыцкIэ нэпсыр изу.
КъыгурыIуэркъым зы псалъэ; сыт абы уепсалъэкIэ?
БгитI зэхуакум дэт дзэ хъушэм еплъыххакъым ар нэбгъузкIэ.
КъыщIэнауэ мафIэ лыгъэр ис къыпфIощI абы уеплъыхукIэ.
КъыщIотIкIукIыр нэ пIащитIым гуIэ нэпсыр лауэ лъыпскIэ.
И акъылыр щыIэу жыжьэ ар зыгуэрым щIогупсыс.
ЛIыкIуэу кIуами пщы унафэр лIыхъум игу хунэмыгъэс.
ЗэхимыхIау абы зыри, щысщ щIегъэжри уэру нэпс
ЗэтепIащ и Iупэр розэм щымыIэжу зыщIэхъуэпс.
Жэуапыншэ щыхъум, пщылIым IуегъэзыкI къэхъуау нэщхъей.
ЖреIэж Ростан: «А слъагъум уицIыхуну къыпхуэмей.
Фэуэ тетщ ар лIым я лIыжу, - зэ Iуплъэгъуэм уегъэдий.
Жэуапыншэ хъуащ си псалъэр, жесIа пэтми ар щэней.
КъызэщIоплъэр хэку пащтыхьыр, гум щIыхьауэ хъыбар щIыIэр.
Къыхеш и дзэм лIыхъужь защIэу цIыху пщыкIутIи яжреIэр:
«Хьэзыр къэфщIыт IэкIуэлъакIуэу фэ лIыхъужьхэм Iэщэу фиIэр,
КъызэфшалIэт мор лъэщагъкIэ, сызэджауэ къысхуэмыкIуэр!»
Ягъэдалъэу джатэр пщылIхэм, щIадзэр лIыхъум ебгъэрыкIуэу.
Абы щыгъуэщ зыкъищIэжу къащыхэплъэр накIуэпакIуэу.
Зэпиплъыхьмэ Iэгъуэблагъэр, иувыкIауэ щытщ дзэр пакIуэу.
«Сыту сэ сынасыпыншэт!» - жеIэр нэхъри и гур къекIуэу.
И Iэр хьэлъэу хуехьри нэкIум, нэпсыр хуэму щIелъэщIыкI.
Iэщэфащэр зэпеплъыхьри и къарур нэхъ къызэрокI.
Зым зы псалъэ жримыIэу шым мэшэсри IуегъэзыкI.
Къызэхенэри кIуа гупыр гъуэгу пхыдзамкIэ кIуэцIрокI.
«Зэ къэувыIэт!» - жаIэу, пщылIхэр итщ и ужьым зэрызехьэу.
Ау лъэщIыхьэм удын хьэлъэр игъуэтау мэгъуэлъыр пыхьэу.
Зэгуегъэху зытехуэр щIопщым, джатэ жану къупщхьэм хыхьэу.
ЗимыIэху зезыхуэ гупым къалъегъэс удын гущIыхьэу.
Къогубжь нэхъри пщым я пщыжыр. Дзэр илъыну йоувыкI.
КъызэплъэкIыркъым лIыхъужьыр, - дзэр пхъэрауи игу къэмыкI.
КъылъэщIыхьэм кIэ иретыр, зэуам тэджыжын лъэмыкI.
Арт Ростан и нэгум щIэлъри, зы сыхьэтым и нэгу щIокI.
Автандилрэ Ростеванрэ кIэлъыщIопхъуэр я жагъуэщIым.
ЛIыхъужь хахуэри зэкIужу мажэр тесу шы фэрыщIым.
Зэбгъэщхьынур вагъуэижу зи гъуэгуанэм хэзыгъэщIырщ.
Къелъагъу дзэм пащтыхьыр хэту. Дзэри ещхьщ бжьэматэ къэпщIым.
КъызэрищIэуэ пащтыхьыр иужь иту – шыр щIегъыIэр.
Зегъэбзэхыр напIэзыпIэм къахуэмыщIэу здэщыIэр.
«ЩIыр зэгуэхуу дэмыхуамэ тлъагъунт тету дунейм!» - жаIэр.
Къамыгъанэу лъэ дэупIэ щIащыкI щIылъэр, гъуэгуу щыIэр.
Лъыхъуащ куэдрэ ахэр пщIэншэу, - ялъэкIакъым къагъуэтыну.
Къэхъуар псоми ягъэщIагъуэр: «Гъуэбжэгъуэщкъым ар кIуэдыну!»
ЛIар зауэлIхэм ягъеижыр. Хъуар уIэгъэ яхь япхэну.
Тепщэм жеIэр: «Ди гуфIэгъуэм къысфIощI нобэ дыкъибгынэу».
НасыпыфIэу къэдгъэщI гъащIэм арэзы техъуакъым дыгъэр.
Арщ щIытхуищIыр кIагъэпшагъэ ди псэукIэ дахэу гъагъэр.
Нэщхъеягъуэу къыстегуплIэм солъагъу хэту си лIэныгъэр.
Ауэ Тхьэм ар фIэкъабылмэ, къыIызох абы и тыгъэр».
Ахэр жеIэри зегъазэр, нэщхъей дыдэ ар къэхъуауэ.
Щыблэм хуэдэу къочэ и гур, Iуэху мыхъумыщIэм къигъэплъауэ.
Щагъэтыжыр щакIуэн пщылIхэм къэхъуар я гум щIыхьэпауэ.
Хэти жеIэр: «Хъуащ ар!» Хэти щытщ, къэхъуар и жагъуэ хъуауэ.
И гум пшагъуэр тегъуэлъхьауэ тепщэр унэм нэсыжащ.
Къуэуи къуэшуи абы иIэр Автандилти ириджащ.
Зэхуэсыжхэркъым цIыху щIэсхэр, щыхьэр унэр нэщI къэхъуащ.
ТекIуащ гуауэр гуфIэгъуэшхуэм, - я пшыналъэр зэпыуащ.
Адэр гуауэм зэрыхэтыр Тинатиным къызэрищIэу
КIуащ и адэм деж IущIэну, дыгъэ нурым дэщIэращIэу.
«Жейрэ, хьэмэ щIэс бейгуэлхэр?» - жеIэр ядэм ар щIэупщIэу.
ПщылIхэм жаIэр: «Щысщ нэщхъейуэ гуауэ хьэлъэм къыхигъащIэу.
Автандил бгъэдэсщ уи адэм, а зырщ щIэсыр иджыпстукIэ.
ЛIыхъужь гуэр хуэзати нобэ, хэтщ гупсысэм абы щхьэкIэ».
Тинатиным жеIэр: «Хъунщ-тIэ! СыщIыхьэнкъым мысыхьэткIэ.
«КъэкIуат»,- жыIэ,-уилъагъуну»,- къоупщI хъумэ ар иужькIэ.
Тэлай докI, пащтыхьым жеIэ: «Дэнэ си пхъур зыдэщыIэр?
Хуэхъунт хущхъуэ си гукъеуэм дунейм фIыгъуэу сэ щызиIэр».
«КъэкIуат нэхур уилъагъуну. Ауэ гуауэ узэриIэр
КъызэрищIэу, нэщхъей къэхъури, ныщIэмыхьэу кIуэжащ», - жаIэр.
ЕщI унафэ: «Къевджэ псынщIэу! Ар сщIымыгъумэ кIыфIщ си гъащIэр.
ЖефIэ: Сыт сыкъомылъагъуу укIуэжауэ пщIа мыхъумыщIэр?
Гъэхъуж къакIуи си гур псынщIэу. – Уэ плъэкIынущ, фIыуэ сощIэ.
БжесIэнщ псори сипхъу гъэфIэным иджыпсту сэ си гум щыщIэр».
Тинатин йодаIуэр адэм, - адэ пащхьэм къыщохутэр.
Дыгъэ бзийр щытепсэм мазэм, фагъуэ хъуауэ ар йокIуэтыр.
Адэм хуещIыр пхъум ба гуапэу, пхъури адэм бгъэдокIуатэр.
ИоупщI: «Щхьэ уэ утхэмысрэ? Сыт укъезджэм нэхъ къыщIэпщтэр?»
Пщащэм жеIэр: «Адэ лъапIэ! ГущIэгъуншэу щытми гъащIэр,
Уэ плъэкIынур зыхуэдизыр я нэхъ хахуэм фэкIэ къещIэр.
Уеблэм вагъуэхэр уи губжьым дэункIыфIынущ. Хэт зымыщIэр?
Ущыс нэхърэ зы умыщIэу, нэхъыфIщ зауэм я нэхъ гуащIэр».
Адэм жеIэр: «Си бын закъуэ! Сыт бэлыхьыр стемылъами,
Уэ уи нэгум сызэриплъэу схокIыж узыр, - ар етами.
Сщхьэщохыж уэ нэщхъеягъуэр хьэлъэ дыдэу ар щытами.
КъыбгурыIуэм си гум щыщIэр къапщIэнщ хьэлъэми ар тыншми.
ХамэщI къикIа лIыхъужь гуэрым сыIущIащ сэ сымыщIэххэу.
Къыщхьэщихырт нурыр щIалэм, уеплъам теплъэм удихьэхыу.
Ауэ и гум къеуэр, щIэгъыр къыджиIакъым къызэкъуихыу.
КъысхуэкIуакъым седжа пэтми. Ар стелъщ хьэлъэу сригухыу.
Абы гу дэ къыщытлъитэм, елъэщI нэпсри шым мэшэсыр.
ЛIыкIуэу абы хуэзгъэкIуахэм удын бзаджэр къарепэсыр.
Мэбзэхыж ар напIэзыпIэм, егъэпудри си нэмысыр.
КъысфIэщIами, слъагъупами къысхуэмыщIэу согупсысэр.
ГъэщIэгъуэнщ ар икъукIэ! Хэт ар? Дэнэ щIыпIэ къыздикIар?
ХьэкIэлъыкIэр хилъхьащ си дзэм! Сыт хуэдэлIхэ къиукIар!
Щхьэ бзэхын хуей цIыхур занщIэу! Сыт кIуэдыкIэу кIуэда ар,
Нобэ хъунт сэ щызухынур Тхьэм насыпу къызитар!
Тегъуэлъхьауэ бампIэр си гум сщещIыр дыдж дуней щIэращIэр.
Дэбзэхащ абы гуфIэгъуэр нэщхъеягъуэм сыхегъащIэр
Насыпыншэ хъухукIэ цIыхум къыщохъу нэхъри хьэлъэ гъащIэр.
Игъуэтащ кIэ гурыфIыгъуэу сэ сиIэнум! Ар сэ сощIэр.
Жэуап къетыр и пхъум: «Сядэ, сыпхуэгушхуэу сынопсалъэр:
УмыщI къуаншэ Алыхьталэр, зыхуэпщылIыр цIыхуу щыIэр.
И зэран абы къокIакъым. А зырщ дэ хъумакIуэу диIэр.
Гуауэу щыIэм я нэхъ гуауэм фIы зигу илъыр текIуэу жаIэр.
СынолъэIур: - Тепщэу щыIэм уратепщэщ. – ЩIы унафэ!
Гъунапкъэншэщ уи хэкушхуэр, еуфэбгъур хышхуэ Iуфэр.
ДэнкIи гъакIуэ цIыху, къегъащIэ зыщIар фащэ къэплъэныфэр,
ЩIым щалъхуами а лIыхъужьыр, и хэщIапIэми мо уафэр».
ЩIыр хъурейуэ щIащыкIыну тIасхъэщIэххэр ирегъажьэ:
«Фежьэ, маржэ! Гугъуехь щхьэкIэ фыкъэдзыхэу, зывмыIэжьэ!
ЩIэфщыкI ди щIыр, си унафэм фи акъылыр хуэвгъэлажьэ!
Къысхуэфтх флъагъур, фи нэгу щIэкIыр! ХъыбарыфIкIэ сынывожьэ».
Ежьа лIыкIуэхэм къакIухьыр илъэс псокIэ зэш ямыщIэу.
ЩIыр щIащыкIыр лъэрытету хэт къаIущIэми еупщIу.
Къахуэзакъым цIыху, лIыхъужьым и хъыбар зэIубзу ищIэу.
Къагъэзэжыр ахэм унэм хъыбарыншэу, я гур хэщIу.
ПщылIхэм жаIэр: «Зи щIыхь лъапIэ! Сэбэп дэ дыпхуэхъуфакъым.
КъэткIухьащ дунейр хъурейуэ, ау лIыхъужьыр дэ дгъуэтакъым,
И хъыбар къыджиIэфынуи цIыху псэ пыту дыIущIакъым.
НэгъуэщI гуэрщ абы и щэхур! – Сыт дымыщIэм къытхуэщIакъым.
Къэхъужащ нэщхъыфIэ тепщэр, жеIэр: «Си пхъум пэжт жиIар!
ПцIы хэмылъуи, иблис ябгэм и IэщIагъэщ нэгу щIэкIар.
Си бийщ хэтми уафэ къащхъуэр телъхьэ зыщIу къысхуэкIуар.
Зреужь иджы гуфIэгъуэм! Нэщхъеягъуэу куэдщ тлъэгъуар!»
ЖеIэ ари, къогуфIэжыр, ефэ-ешхэр яублэж.
КIапсэрыкIуэу, уэрэджыIэу щыIэу хъуар къызэхуосыж.
Егуэш гуапэу хъугъуэфIыгъуэр иIэу тепщэм гукъыдэж:
Нэхъ хьэлэл Тхьэм къигъэщIакъым зы цIыху, ищIу ар гупыж!»
Тинатин Автандил ирегъажьэ
Къаплъэныфэр зи фащэ ЛIыхъужьым и лъыхъуакIуэ
ЩIэсщ и пэшым и щхьэзакъуэу Автандил и жей къэмыкIуэу,
КъригъэкIыу фIэфI пшыналъэр IэщIэлъ лирэм IэкIуэлъакIуэу.
Хъыбарзехьэ, вынду фIыцIэу, Тинатин къегъакIуэ лIыкIуэу:
«Къыпхуейу къоджэ дуней нэхур!» - абы жеIэ зигъэжьакIуэу.
Автандил къыщохъу ар гуапэ: зыщIэхъуэпсым тохуэр и Iэр,
ЗыщетIагъэр зэщIэлындэу нэхъыфI дыдэу фащэ иIэр.
Розэм ар зэрыIущIэным псэкIэ хуоIэ, темыпыIэу,
ФIыуэ плъагъур плъагъун нэхърэ сыт нэхъыфIу дунейм щыIэр?
Автандил гъэгуанэ тохьэ нажэгужэу, игу къыдэжу,
Ар IущIэнущ япэм куэдрэ щытам нэпс зыхущIигъэжу,
Щысщ цIыхубзри нэщхъей дыдэу, нуру идзыр фIызэблэжу
ЩIохъукI мазэр абы фагъуэ, нэху идзын хулъэмыкIыжу.
Щыгъын екIум Iэпкълъэпкъ гуакIуэр IэкIуэлъакIуэу изэгъауэ,
И щхьэтепхъуэу мелуан уасэр и дамэпкъым тешэщIауэ,
Нэбжьыц пIащэхэм сатыру нэ пIащитIыр къаувыхьауэ,
Тесщ ар тахътэм, щхьэц данагъуэр и жьэгъухум къешэкIауэ.
Абы дахэу зихуэпами, гуауэ гуэр зэриIэр къощIэ,
Ауэ дзэпщыр етIысэхмэ зэригуапэр кърегъащIэ
ПщылIхэм къахь шэнтжьеи, пщащэм фIыщIэ хуищIу, мэтIыс хьэщIэр
Iуплъэжащи ар и мыгъуэм насыпышхуэ къыщохъу гъащIэр.
Пщащэм жеIэ: «Гугъу сохь, пщIэмэ, жысIэн псалъэ схулъэмыкIыу,
Сыщысынт икIи слъэкIатэм си жьэм зы къыжьэдэмыкIыу.
Ауэ, пщIэрэ, уэ ныщхьэбэ сыщIоджэн щIэхъуар сигу къэкIыу?
ЩIэпIейтейри, пщIэрэ, си гур, цIыху нэмысым ибэкъукIыу?
Автандил къопсалъэ: «Уи гум и хущхъуэгъуэр сыткIэ сщIэн?
Мазэр хуэхъумэ гъунэгъу дыгъэм, фагъуэ мыхъуу хулъэкIын?
Гугъэр нахуэм лъэмыIэсу соткIур сэри, сыт схуэщIэн?
ЖыIэ къеуэр уи гум, слъэкIыу, къэзгъэнэнкъым сэбэп хъун!»
ЖеIэ пщащэм, псалъэ гуапэр дыщэ уагъэкIэ зэIуищэу:
«УсIыгъащ уэ успэIэщIэу, нэIылъандэм пхуэмыфащэу.
ЩIыт иджы уи фIэщ: насыпыр тщхьэщытщ дэ къыдэIущащэу,
Ауэ бжесIэнщ япэщIыкIэ къинар си гум сщымыгъупщэу.
ПщIэжрэ: щIакIуэ зэ фыкIуати сядэм фэрэ фызэгъусэу?
ЛIыхъужь гуэри фыхуэзати къепыгъэхыу псыхъуэм дэсу?
Абы лъандэм сехьыр бампIэм, си гур мафIэ лыгъэм къису,
Къэгъуэт ежьи ар щыIэххэм, лъыхъуэ, дэни уи лъэр нэсу.
БжесIэфынут гухэлъ псалъэ уигу къысхуилъыр сумыгъащIэу,
Ауэ сщIэрт сэ фIыуэ псори, ущытами успэIэщIэу:
Сыщыгъуазэт нэпсу бгъажэм, бгъажэ пэтми, уфIэмащIэу,
Лъагъуныгъэ IэфIым уи гур зэрихузыр, ухигъащIэу.
Сэ Iуэхутхьэбзэ къысхуэпщIапхъэу IуэхугъуитIкIэ птелъщ дамыгъэ:
Япэрауэ, - узауэлIщ уэ, утыку уихьэм, зохьэ лIыгъэ.
ЕтIуанэу - дэ тIум дякум дэлъ си гугъэщ лъагъуныгъэ…
АтIэ ежьэ! А лIыхъужьыр къэгъуэтыфи сигу гъэзагъэ!
Лъагъуныгъэу укъысхуиIэр лIыхъужьагъкIэ бгъэхуэбауэ,
Схутех си гум нэщхъеягъуэр ем пэрыуи тегушхуауэ,
Сыгъэлъагъут, зехьи лIыгъэ, си губампIэр тIысыжауэ,
Къэбгъэзэжмэ, уиIэу лIыгъэ, плъагъунщ дыгъэу сыптепсауэ.
Абы лъыхъуэ илъэсищкIэ, и лъэужь зэ утехьэнщ,
Къэгъэзэж си деж къэгъуэти, нэхъ лъапIэжу пщIэ уиIэнщ.
Умыгъуэтрэ – гъуабжэгъуэщу кIуэдыжауэ ар слъытэнщ,
Удз гъагъэнум и тIэпIыгъуэу сэ уи пащхьэм сихутэнщ.
Мыр зэгъащIэ: «Си насып Тхьэм уэ нэмыщI нэгъуэщIым хилъхьэм,
Дыгъэ нуру зэщIэлындэу къихутапэми си пащхьэм,
Ар къэзгъанэу мафIэ лыгъэм сфIэкъабылу сыхэмыхьэм –
Лъагъуныгъэр хъуэж ажалкIэ, хэси уи сэр мы си гущхьэм».
ЛIыхъум жеIэр: «Си нэхулъэ! Лъэр зезыхьэм яфIэлъапIэ!
Сыт бжесIэн? Солъагъур наIуэу си насыпым и къежьапIэр.
Хэплъхьэжащ щIэрыщIэу си псэ кхъэр зыщIауэ щытар плъапIэ
ПщылI жыIэщIэу уэ суриIэу щIэсщыкIынщ щIым и Iэр кIуапIэу».
Пещэ адэкIэ: «Ди Тхьэшхуэм укъигъэщIри уэ зыр дыгъэу,
УахуищIащ пхуэфащэу тепщэ нэху зыдзыфу щыIэм вагъуэу.
Загъащ си гур сыбгъэщIащи уэ къысхуиIэр лъагъуныгъэу
Иджы, дяпэкIэ уи нэхум щигъэтынкъым розэр фагъуэу».
Налкъут щыгъэу зэрылъэлъу гурылъ IэфIхэм гъуэгу ягъуэт,
Лъагъуныгъэм и щыхьэту псалъэ быдэхэр зрат,
Гуныкъуэгъуэу а тIум я гум илъам абдеж кIэ щегъуэт,
Дзэ хужьыбэхэр къаIупсу зэбгъурысхэщ. Сыт къахуэт?
ЗэщIэплъауэ тIуми я лъыр псалъэ IэфIхэр зэпадзыж,
Лъагъуныгъэр гъуэгу техьауэ лъэужь я гум къренэж.
ЛIыхъум жеIэ: «УслъагъухукIэ си акъылыр мывэу мэж,
Уэ уи теплъэм мафIэ лыгъэу щищIар си гум мыужьыхыжщ».
Игу къеуапэу зэрежьэжыр, пщащэм деж ар къыщIокIыж,
КъызэплъэкIыурэ лIыхъужьыр нэщхъей дыдэу гъуэгу тохьэж,
МэкIэзыз, дияу, Iэпкълъэпкъыр, нэпсыр и нэм къыфIыщIож
И жыIэщIэу лъагъуныгъэм щыIэщ и гур пщащэм деж.
Щхьэхуэпсалъэу жеIэ: «Розэр зыхуей щыщIэм мэхуалэж,
Налкъут лыдри мэхъур фае, хрустал хужьри мэхъуж гъуэжь,
Сыт-тIэ сщIэнур? Ар спэIэщIэу дунейм сэркIэ сыт IэфIыж?
Гу зыхуищIым папщIэ зи псэр зытым псалъэр егъэпэж».
Магъ зэщыджэу, гъуэлъыжауэ; нэпсым нэпсыр кIэлъопIащIэ,
Борэн жьапщэр къыкъуэуауэ, ар щиху лантIэу еудыныщIэ.
ТIэкIу хожае… ПщIыхьым хэту, псэм и щIасэр щегъэхьэщIэ…
«Нэхъ лъэщщ тIощIкIэ гуауэр!» жиIэу, пIэм къыхокIиикI гумащIэр.
И гъэфIэным ар пэIэщIэ хъуащи и гур къопIейтей,
Нэ пIащитIым къыщIэж нэпсым егъэпскI розэ дахэкIейр,
Аурэ мэщыр нэху, зехуапэ. КъобжьыфIэжыр нэкIу нэщхъейр,
Шым мэшэсри дошэсыкIыр илъагъуну пщыгъуэр зейр.
ЕутIыпщ лIыкIуэ япэ иту тепщэм мыр жригъэIэну:
«Зиусхьэн, уэ сыпхуэгушхуэу таучэл сщIащ сочэнджэщыну:
Дунеишхуэр уэ уи джатэм хулъэкIынщ къигъэзджызджыну,
Ар уи цIыхухэм зэ иджыри лейкъым ягу къэдгъэкIыжыну.
Хэсхыу я псэр бийу къытхуилъым, дищI хъурейр зэхэскIухьынщ,
Тинатини хъуащи тепщэ, ар зымыщIэм езгъэщIэнщ;
IэщIэм еIэр згъагъынщ гуIэу, зигу фIы илъым гу лъыстэнщ,
ХъугъуэфIыгъуэм сэлам щIыгъуу лIыкIуэ схуэхъухэм къыпхуахьынщ».
Автандил жраIэжыну тепщэм жеIэ, ищIу фIыщIэ:
«Аслъэн хахуэ! Уэ уи лIыгъэм зы мэскъали хущымыщIэ!
ЛIыхъужьагъыу пхэлъым хуэдэщ уи чэнджэщри – фIыуэ сощIэ.
Ежьэ! Ауэ щIохьэ си гум узэрыхъур уэ спэIэщIэ».
Хахуэр тепщэм деж щIыхьащи и нэхъыжьым щхьэщэ хуещI:
«Зи щIыхь лъапIэ! Схуэмыфащэу укъысщытхъуу сэ къысфIощI.
Къэзгъэзэжми, Алыхьталэм ди зэIущIэр гуапэ ищI.
ГурыфIыгъуэ уиIэу слъагъумэ, къысхуэтыжыр сыт нэгъуэщI?»
Быным хуэдэу хуэгумащIэу абы IэплIэ хуещI Ростан.
ЕгъэджакIуэу, е еджакIуэу хуэдэ дунейм тебгъуатэн?
Автандил щIокIыж къигъанэр фIэпсэкIуэду. Сыт ищIэн?
Нэщхъей дыдэ къохъу пащтыхьыр, къыщIидзауэ гупсысэн.
Гъуэгу лIыхъужьыр тоувэжыр, гурыфIыгъуэр щызу и гум.
Къемыпсыхыу жэщми и шым, махуэ тIощIкIэ тетщ ар гъуэгум.
Гурылъ IэфIхэр хъуащи нахуэ игъэтIыгъуэу исщ уанэгум,
Ар зи мафIэм ис бзылъхугъэ Тинатини щIэтщ и нэгум.
Щынэсыжым ар и щIыпIэм гуфIэу цIыхухэр къызэхуос
НэхъыжьыфIхэми я гуапэу тыгъэр хъушэу къыхуагъэс.
Дыгъэ нурми щIэлъ гъуэгуанэр и гум илъщи щIогупсыс
Хэт и уни гурыфIыгъуэр насыпыфIэу къылъоIэс.
Адэжь лъапсэу, бий псэхэхыу сэрей дэгъуэщ и хэщIапIэр
Къыр задэжьхэр и хъумакIуэу итщ къуршыщхьэм и быдапIэр.
ЩыщакIуащ абы махуищкIэ тригъэуу и губампIэр
Шермадин къреджэр Iуэхум хуиIуатэну и пэжыпIэр.
Шермадин доцIыху дэ мащIэу, и гугъу тщIауэ нэхъапэIуэу,
ИIэт дзэпщым ар пщылI пэжу, ныбжьэгъуфIу, жыIэдаIуэу.
Ауэ ищIэкъым лIыхъужьым лъагъуныгъэр мафIэу къеIэу,
Автандили хуэшэчакъым и гум щыщIэр жримыIэу:
«Шермадину си псэм хуэдэ! Злэжьу хъуар сэ уэ бжесIащ.
Ауэ си зы щэху куэд щIауэ цIыхугъэншэу пщызбзыщIащ.
Гу сигу къэплъым лъозмыгъатэу, куэдрэ нэпсыр пщысхъумащ.
Си гукъеуэр зи зэраным си гум Iэ къыдилъэжащ.
Лъагъуныгъэр мафIэ лыгъэу Тинатин сэ къызидзат,
Нэпс пщтыр гуащIэр щыщIэлъадэм розэм хуалэу къыщIидзат,
Си губампIэр пхуэзмыIуатэу куэдрэ гугъу сэ зезгъэхьащ,
Иджы, наIуэу езы дыдэм игу къысхуилъыр сигъэщIащ.
КъызжиIащ: «КъысхуэщIэ, хэтми, а лIыхъужьым и хэщIапIэр.
Къэбгъэзэжмэ, пхэлъу лIыгъэ згъэтIысынщ сэ уи губампIэр,
Уэ нэмыщI щхьэгъусэ сщIынкъым цIыху, жэнэтми и псэупIэр».
Ар къызжеIэри сегъащIэ си насыпым и къежьапIэр.
Япэрауэ, лIыхъужь, сожьэ згъэзэщIэну си къалэн,
НэхъыжьыфIхэм я унафэм дэ къытхэткъым ебакъуэн.
ЕтIуанэу, къэплъа си гур схуищIащ щабэ Тинатин,
Иджы щыIэкъым шынагъуэ сэ сыкъэзыгъэдзыхэн.
Хуэгъэпэжу лъагъуныгъэр хэт дэ тхуэдэу лIыгъэ зиIэр?
СынолъэIу, апхуэдэу щыхъукIэ, бгъэзэщIэну уэ мы бжесIэр:
ЛIыгъэ уиIэу, уиту си пIэм, блэжьынщ хэкум Iуэхуу иIэр,
Си къулыкъум пэлъэщыну уэ зыращ ныбжьэгъуу сиIэр.
Ящхьэщыт цIыхубэм адэу, хуей хъум – уи дзэр гъэжыIэщIэ;
Уи цIыху гъакIуэ щыхьэр унэм - Iуэху щекIуэкIхэри зэгъащIэ;
Хуегъэхь си цIэкIэ пащтыхьым тыгъэ! – жиIэр хуэгъэзащIэ,
Ауэ мыр иубыдэ уи гум: сежьау цIыхум йомыгъащIэ!
ЩакIуи, зекIуи кIуэ сэ схуэдэу, тегушхуауи дунейм тет
Сэ къызэжьэ илъэсищкIэ, щэхур хъумэ, гъуэгу йомыт.
Къэзгъэзэжмэ, лъэрытету напэлъагъур Тхьэм къыдит,
Къэзмыгъазэм – уигу щIэгъыхьэ, - хьэдагъэшхуэр къысхуэIэт.
Абы щыгъуэщ си лIэныгъэр ди пащтыхьым щебгъащIэнур.
Абы щыгъуэщ си хъыбарыр, щэху сиIахэр щыпIуатэнур.
«Ар дэ хэти тщIэлъщ! - яжеIэ, - Сыт ажалым дэ тхуещIэнур?».
Хуэгуэш дыщэ, дыжьын, ахъшэ къулейсызхэм! Аращ пщIэнур.
А Iуэхутхьэбзэр, укъэмыскIэу, уэ къысхуэщIэ абы щыгъуэ.
«ЛIащ ар!» – жыпIэу уемыжьэжу си лIэныгъэр щIы уи жагъуэ.
ЩыдэвгъэкIкIэ си хьэдагъэр анэм хуэдэу къысхуэщыгъуэ –
КъэгъэкIыжи уи гум IэфIу екIуэкIа ди сабиигъуэр».
Щызэхихым ар пщылI пэжым Iэнкун къохъу ищIэн имыщIэу.
Къолъэлъэх нэпс пщтырыр нэкIум гуауэ щIыIэм и жыIэщIэу.
ИкIэм жеIэ: «Хьэуэ, хьэуэ! Схуэшэчынкъым успэIэщIэу…
Сыт ар бжесIэкIэ? Уежьэнущ си гум щыщIэр зэхомыщIэу.
«ЩIы унафэ уиту си пIэм!» - сыт щыжыпIэр, гугъу себгъэхьу?
Зесхьэфыну уи къулыкъур сыту пIэрэ схэлъыр уэщхьу?
НэхъыфIщ сылIэм, успэIэщIэу махуэ закъуэ сэ сымыхьу.
Сыздешажьэ суригъусэу! БдэскIунщ гъуэгур, щытми кIыхьу».
ЛIыхъум жеIэ: «Пэж ухуеймэ, мы сэ бжесIэм егупсыс:
Хьэщыкъ хъуар гъэуганэ техьэм, щхьэзакъуэным хущIохъуэпс.
Уасэ щIэптмэщ щыбгъуэтынур ухуей хъум налкъутналмэс.
Зи къалэн зымыгъэзащIэм джатэр и псэм къылъоIэс.
Хэт уэ пхуэдэу акъылыфIэу зигу къигъыкIым гу лъызытэр?
Къыппэхъуну хэт дэ диIэр? ЛIыгъэ пхэлъкъэ, пIэтмэ джатэр?
ЩIы нэхъ быдэ ди щIыгъунэр, егух лъэщу бий къэятэр!
Къэзгъазэнщ сэ, Алыхьталэм къызипэсмэ и гулъытэр.
Ар зыу щытми, щэу зэкъуэтми фIэкIыфынкъым Тхьэм жиIам.
СытекIынкъым сыпсэухукIэ сыкъэдзыхэу мурад сщIам.
Сыкъэмысмэ илъэсищкIэ, сывгъеиж сахэвбжи лIам.
Хуит пхузощIыр си къулыкъур тхылъ пхузотхри! Тет бжесIам!»
V
Автандил и дзэм хуитх тхыбзэ
Абы етхыр: «НэхъыжьыфIхэу, адэ папщIэу сэ сиIахэм,
Ери фIыри здэзыгуэшу гурэ псэкIэ збгъэдэтахэм;
Си мурадыр къыздиIэту ныбжьэгъу пэжу си гъусахэм
СыволъэIур фызэхуэсу федаIуэну мы ныфхуэстхым.
Автандил фэ фи узыхьырщ ныфхуэзытхыр мыр тIысауэ
Ивубыдэт фи гум быдэу вжесIэр нобэ дзыхь фхуэсщIауэ:
Сыкъэтыну тIэкIу сэ сожьэр зэшзэхуефэр къэзгъэнауэ
IэщIызолъхьэр си щхьэр джатэм, абы гъащIэр хуит хуэсщIауэ.
Зы Iуэхушхуэ къыкъуэкIащи сожьэр щIышхуэ зэпысчыну,
Илъэс къакIуэр сыфпэIэщIэу къысхуихуащ сэ есхьэкIыну.
СыволъэIур фымамыру, зэгурыIуэу фыпсэуну,
Ди Хэкушхуэм и щIыхь лъапIэр бий нэпсейхэм щыфхъумэну.
Шермадин сэ къызогъанэр, - нэхъыжьыфIу фщхьэщытынщ,
Си хъыбар къыфIэщIыхьэхукIэ и унафэм фыщIэтынщ.
Е IущIэнкъым ар зи тепщэр, лIыпIэм нуру ар исынщ.
Лей зезыхьэр напIэзыпIэм шэхум хуэдэу игъэткIунщ.
Псоми ящIэр: къыздэхъуащ ар, къуэ пэлъытэу, къуэшым псэщIу.
АтIэ жиIэр хуэвгъэзащIэ, Автандил жиIа къыффIэщIу
Зэдифч фи лъэр ар къывэджэм зы къарукIэ, фыкъыздэщIу.
Къэзмыгъазэм – Тхьэ Iэмырщи фысхуэщыгъуэ фи гур хэщIу.
И гурылъхэр псалъэ IэфIкIэ зрегъэкIури тхэн еух.
Хуэфащэну щIэлъ гъуэгуанэм Iэщэфащэхэр къыхех.
ЕщI унафэ: «ДокIуэр щакIуэ!» И унафэр дзэм зэхах.
Автандили зимыIэжьэу адэжь лъапсэм и лъэр дех.
ЖеIэр: «Сэ сыхуейкъым гъусэ! Фежьи щIэвдзэ фэ щэкIуэн!
Зрач пщылIхэм зэрызехьэу, езым щIедзэр гупсысэн…
Шыр нэгъуэщIкIэ еунэтIри йолъыр хуейти гъуэгу техьэн.
И гукъеуэм къыхупищэу щIэтщ и нэгум Тинатин.
Къэнау и дзэр адэ жыжьэ итщ губгъуэшхуэм ахэр щакIуэу.
Ау ялъагъуркъым нэхъыжьыр Iэгъуэблагъэм ар щызекIуэу.
ЩIигъэнэнщ ар фIыщIэм, щытхъум зым и джатэ къытемыкIуэу,
Гъущыжынщ икIи и нэпсыр къыфIыщIэкIыр нэхъри къекIуэу.
Яухащ щакIуэн зауэлIхэм, къалъыхъу нэкIэ я нэхъыжьыр
Хъуащ фIыцIагъэ дунеишхуэр, дзэм хэтыжкъым хэку лIыхъужьыр
Я гуфIэгъуэм икIэр гуауэ хъуау гуIэгъуэм зыкъеужьыр
Къащ губгъуэшхуэр, щIащыкI мэзыр, ауэ бзэхащ и лъэужьыр.
ЖаIэр: «Уи пIэм, къэплъэнышхуэ, хэту пIэрэ иувэнур?
Лъыхъуащ куэдрэ. КъаIущIакъым «Тлъэгъуащ!» жаIэу къэувыну.
Автандил бзэхащ арыххэу! Ар ежьакъым зиIэжьэну.
Зэхэтщ гъуэгыу къэна гупыр къахуэмыщIэу зыхуахьынур.
Шермадин кIыхьлъыхь имыщIу Дидебульхэр зэхуешэс
Автандил итха уэсятым къоджэр ар къыфIекIуэу нэпс.
Къэхъуа Iуэхур дзэм къыщащIэм удын хьэлъэу я гум нос,
АдкIэ пщылIхэм, зауэлI щытхэм хъыбар дыджыр ялъоIэс.
Псоми жаIэр: «ХэкIыкIейуэ ар тхэкIащ дэ! Сыт тщIэжын?
Захуэщ дауикI: Уэ къыбблихыу хэт хэкушхуэр дзыхь хуищIын?
Уэрщ ди тепщэр, щIы унафэ! Уи унафэм хэт фIэкIын?
ПщылIхэр тепщэу ялъытауэ хуащI пщIэ лIыхъум хуэфащэн.
VI
Къаплъэныфэр зи фащэ лIыхъужьым
и лъыхъуакIуэ ежьащ Автандил
Эзрос Iущым итха тхыгъэу итщ мыпхуэдэу «Дианосым»:
«Ди гум щIохьэр тфIэпсэкIуэду розэм щIыIэр къылъэIэсым».
И щхьэзакъуэу хамэ щIылъэр зэпикIун хуейу къызылъысым
И хьэдагъэщ хэтми. Ещхьщ ар къамыл гъуру жьым дэсысым.
Вагъуэ ижу ижау мажэр Автандил зейкI къэмыувыIэу,
ХьэрыпыщIу псэм и щIасэм йобэкъукI ар и гум къеIэу.
Нэхъ пэIэщIэ хъухукIэ пщащэм гущIэх нэпсыр къобл нэхъ щIыIэу.
Пещэр гъуэгум: «СыIущIэжмэ гъущыжынщ си нэпсыр!» - жиIэу.
Гъагъа розэм и щхьэщыгур хъуащ аргуэру дыгъэ мыхъуэ.
Зэми гъащIэр фIэмыIэфIу къамэ Iэпщэм IэкIэ йопхъуэ
ЖиIэу: «Си лъыр щIифыкIыну псэхэх ябгэм сыкъелъыхъуэ.
Сыт сиIэж сэ гурыфIыгъуэу? Нэщхъеягъуэм кIуэ пэт хохъуэ».
ХъухукIэ дыгъэм нэхъ пэIэщIэ розэм и фэр нэхъри покI,
Игу пIейтейм жреIэр: «Хуэму!» - и къару нэхъ къызэрокI.
ГъуэгурыкIуи и пIэм иси емыупщIу ар блэмыкI.
«Мыбы щыIэ хъунщ», - жыхуиIэу къимыгъанэу щIыр щIещыкI.
И мыгъуагъэм игъэжэщIу нехус и лъэр щыIэм щIыпIэу
И Iэгу пцIанэр и пIэщхьагъыу губгъуэ жэщыр и гъуэлъыпIэу
Абы жеIэр: «Лъагъуныгъэ! Степхри си гур щыIэр бампIэу
СхуэпщIащ гъусэ. Плъытэнт сэркIэ фIыгъуэу сылIэм зэшэзэпIэу».
Сыт гугъуехьи пэщIырехуэ, ар къэдзыхэу къикIуэтакъым,
ЩIыуи, псыуи, бгыуи щIыпIэ зыдэмыкIуэ къигъэнакъым.
МакIуэр махуэр, блокI илъэсхэр – зыхуей гъуэгум ар техьакъым.
Илъэсищу хуащIа пIалъэм мэзищ фIэкIи къыхуэнакъым.
Губгъуэ нэщIрэ къуршыжь джафэу пхыдза щIыпIэм нехус и лъэр,
Мазэ псом а щIыпIэм къихьэу зы цIыхупсэ ар темыплъэ.
Е Рамис, е Вис телъакъым а зым телъым хуэдиз хьэлъэ.
Жэщи махуи лъагъуныгъэр нэгум щIэтщи ар хегъаплъэ.
Жэщ къытохъуэр. ЕгъэзыпIэу бгыпэ лъагэм шым щопсых,
Бгым къеплъыхмэ – нэм къиплъысым губгъуэ ину зызэIуех.
ЩIожыр псышхуи къуршыжь лъапэм, псыхъуэ зэвым гъуэз къыдех,
КъекIэкIау жыгыжьхэр Iуфэм къибыргъукIыу йоукIуриех.
Нэщхъей дыдэу щысщ лIыхъужьыр блэкIа махуэхэр къибжыжу,
ХуещIыж и щхьэм лейу мыгъуагъэ насыпыншэу зилъытэжу.
«ЦIыхухэм къащIэмэ си Iуэхур?» - КъокIыр и гум щIэшынэжу.
Хэт ер фIыкIэ зыхуэхъуэжыр, къикIуа гъащIэр щIэу къикIужу?»
Щысщ апхуэдэу ар гупсысэу и акъылыр куэдым хуишэу.
«Згъазэжын-тIэ? – жеIэ. – Дауэ? Си гугъуехьыр кIуэда пщIэншэу?
Сыт жесIэн си дыгъэ нурым секIуалIэжмэ жэуапыншэу?
Къэзмыгъуэтмэ а лIыхъужьыр силъытэнщ абы лIыгъэншэу?
СымыкIуэжу гъуэгум пысщэм схуищIа пIалъэм щIезгъэгъункъэ,
Къэзгъуэтакъым зи Iуэху зесхуэр сылъыхъуэну си къалэнкъэ?
И чэзум сымыгъэзэжмэ, Шермадин хэIущIыIу сищIынкъэ,
Пащтыхьышхуэм деж ар кIуэнщи щэхуу сиIэр хуиIуатэнкъэ?
ЩигъэIунщ сылIау хэкушхуэм сэ хуэсщIа унафэм тету.
Иублэнщ хьэдагъэр гуIэу, цIыхуу щыIэр зэщIигъэсту.
Сэ абы иужькIэ дауэ згъэзажын си хэку, псэ спыту?»
Магъыр щIэту ахэр нэгум, Iэмал Iуэхум хуимыгъуэту.
«Ди Тхьэ! – жеIэ, - схуэмыфащэу си насыпыр сщощI спэIэщIэ,
Си гум хьэлъэрэ бэлыхьу ебгъэшэчыр уфIэмащIэ?
Си гум абгъуэ лейм щебгъэщIри къыхэбнакъым си псэм гъащIэ.
Сэ сыгъ пэтми зэпымычу хъуркъым нэпсыр тIэкIу нэхъ мащIэ».
ЙоIущащэ и гум щабэу: «УкъэмыскIэт уэ мардэншэу!
Къыптехьэлъэми гугъуехьыр, уигъэткIункъым чэзууншэу.
Гъыни хуейкъым. МащIэщ икъукIэ сэ слъэкIынур Алыхьыншэу,
Нэгу щIэкIыпхъэр щIокI сыт щыгъуи, къэхъукъым зыри щхьэусыгъуэншэу».
ЖеIэ: «КуэдкIэ нэхъыфIщ сылIэм сэ къэзгъэщIым нэхърэ гъащIэу.
Тинатин уэ къыпIущIэнущ дыгъэ нуру къыптепщIыпщIэу.
КъыщIэупщIэм ар лIыхъужьым, сыт жепIэну жэуап папщIэу?»
КIуэцIрокIыр ар мэзыкум, и гум ахэр жагъуэу щыщIэу.
«СыздэмыкIуэу, сымылъагъуу зы щIыналъи къэзгъэнакъым,
А лIыхъужьым теплъа зи нэ, и Iуэху зыщIэ сыхуэзакъым.
Хэтми Каджу ар зылъытэр, дауикI, захуэщ, пцIы жиIакъым
Сыт щIэдгъэжкIэ нэпс мычэму? – Iуэхум ар сэбэп хуэхъункъым».
Автандил къохыжыр бгыпэм, псыри мэзри зренэкI.
Йохьэ губгъуэм. Нэщхъеягъуэр къытегуплIэу кIуэцIрокI.
Игури и щхьэри зобгъэжыр, и нитI къаплъэр щоункIыфIыкI.
Зи дахэгъуэу губгъуэ щхъуантIэр дыгъэ къепсым щогуфIыкI.
ЗыдэкIуэнур къыхуэмыщIэу пIалъэр нэхъри фIыхотIасэ,
Игъазэжмэ хъуау нэхъ къищтэ, къару хэщIым къегъэIэсэ.
Исщ зы щIыпIэм мазэ псокIэ, къыхуэмызэу зы цIыхупсэ.
Изми губгъуэм хьэкIэкхъуэкIэр, ар Iуэху хуэщIу емыIусэ.
Езыр ещхьу хьэкIэкхъуэкIэм губгъуэ нэщIыр къыщикIухькIэ
МэжалIэнкъэ ар зэ мыхъуми, цIыхуу Тхьэм къыщигъэщIакIэ.
Джэд къеукI, Ростом лIыхъужьым и Iэдийм пэхъун пIащагъкIэ.
Шым къопсыхри щещI мэз лъапэм мафIэ, пщафIэу тIэкIу шхэн щхьэкIэ.
ПиIуау джэдыр дзасэм мажьэр, щытщ гъунэгъуу шыри хъуакIуэу.
Къелъагъу, плъэмэ, адэжынэу гъуэгум тету шууищ къакIуэу.
«Хэту пIэрэ ахэр? – жеIэ, - къакIухь хъунщ абы хъунщIакIуэу!
Армырамэ хэт мы щIыпIэм къыпхуихьэнур и гум хуэкIуэу?
Япежьащ абы лIыхъужьыр, и шабзэпэр яхуигъазэу.
Къыбгъэдохьэр тIу жьакIацэу, тIум ещанэр напэ къабзэу.
Абы и щхьэр хъуау уIэгъэ, лъыр къожэхыр, щIым тежабзэу.
И Iуэху щIагъуэкъым а щIалэм, - и щэIу макъыр мэIур гъыбзэу.
Автандил мэгуо: «Фыхэт фэ? ФыхъунщIакIуэу фит мы губгъуэм?
Жэуап къат: «Зэ умыпIащIэу гу къылъытэ гузавэгъуэм!
Умыхъуфми сэбэп, цIыхум хуэщI гущIэгъу, цIыху уимыжагъуэм,
ГъыIау плъагъумэ, дэгъ къыщIэдзи, егъэуфи уи фэр пшагъуэм».
Автандил и упщIэм пищэу, бгъэдокIуатэ ахэм нэхъри.
Жэуап къат абдеж шууейхэм, я хьэдагъэу пыхьэу щыри:
«Дыхэхуащ бэлыхь дымыщIэу дэ щыр, - лыкIэ дызэшщ псори.
Хатаэт сэрей щыдиIэщ, къыпэлъэщ щымыIэу зыри.
«ХьэкIэкхъуэкIэ щыкуэдщ» жаIэу зэхэтхати, дыкъэкIуащ.
Псышхуэ Iуфэр ди хэщIапIэу, дзэшхуэ тщIыгъуу дыщакIуащ.
Дыдихьэхри, мазэ псокIэ хьэкIэкхъуэкIэр къетхуэкIащ,
КъуакIи бгыкIи къэдмыгъанэу, нэр зытеплъэр къэдукIащ.
КъыттемыкIуэу цIыху щакIуэнкIэ, зэкъуэшищыр дзэм дыпоуэ,
Ау иужьым дэ щым дякум фыгъуэр жьыбгъэуэ къыдоуэ.
«Сынэхъ Iэзэщ сэ щакIуэнкIэ!» «Хьэуэ, сэращ нэхъ шэрыуэр!» -
ЖытIэу, захуэр зэхэмыкIыу, дызыхуолъыр, дызодауэр.
ДощI унафэ къэдукIау хъуам я фэр яшэу дзэр кIуэжыну.
Йожьэж ди дзэр, дэ дыкъонэ, лIыгъэу тхэлъыр дгъэунэхуну.
ПщылI зырызи къыдогъанэ, сагъындакъхэр тхуаузэдыну,
ЩыдгъэкIуэжым дзэр, дыкъанэу, тщIакъым икIэр гуауэ хъуну.
Зыдогуэшыр зэрызыххэу, щхьэж и занщIэр и IэнатIэу,
ХулъэкIынум къигъэгугъэу, щIедзэж хэти екIуу щакIуэу.
Лъати зекIуи къэдмыгъанэу, доукI джэдхэр, щыхьхэм дэкIуэу,
Мэзи къуакIи, псы аузи къэдгъэнакъым цIыху зыдэкIуэу.
Ешыпарэ нэщхъей дыдэу лIыхъужь гуэрым дэ дыIуощIэ,
Шы къарапцIэм тесщ, хэпщIыкIыу абы и гум зыгуэр щощIэ.
Щыгъщ и фащэу къаплъэныфэр, IэщIэлъщ и Iэм щIопщ гъумыщIэр.
Хъункъым тету дунейм хуэдэ зритауэ ди Тхьэм гъащIэр.
Абы нуру къыщхьэщихым димыгъаплъэ пэтми доплъыр,
КъыпфIэщIынут къыпхидзауэ пщэдджыжь дыгъэм и пшэкIэплъыр.
Ар гъэр тщIыну ди мураду зэкъуэшищыр дызэдолъыр.
Иджы догъыр, дыгуIэжу, кIуащи лъэгум нэгум щIэлъыр.
Сынэхъыжьти, солъэIу къуэшхэм ар си закъуэ хуит схуащIыну,
Къуэш курытыр шым йохъуапсэр, - арщ зэщакIуэр къыхихыну.
ШынэхъыщIэм зэран фIэфIщи, йолъ лIыхъужьым иридзыну
ДылъэщIохьэр, - тетщ игъуэгум, фIэмыIуэхуу къеплъэкIыну.
Розэ гуакIуэу и нэкIуитIым кърих нурыр гум лъоIэс,
ТщIа мурадым и жэуапу удын хьэлъэр къытлъегъэс.
ЦIыхугъэншэу дыкъилъытэу пудыныгъэр къыдепэс,
Зи акъыл хущыщIэм и щхьэр хуещIыр щIопщкIэ нэхъ зэтес.
Зауэ банэр къыщIигъэсту, япэ йощыр шынэхъыщIэр,
Бгъэдыхьауэ шум жреIэр: «Зэ къэувыIэт!» - зегъэгуащIэ.
Ди гугъащ ар джатэм еIэу къридзыну удын гуащIэр,
Ауэ къуэшыр, лъыр къыпыткIуу, щIопщ къудейкIэ къыхегъащIэ.
Къызгуеудри щIопщкIэ и щхьэр хуилъым, – гугъэм хегъэкIыж
КъоукIуриех мэхауэ и шым шынэхъыщIэр, лъыр къыпож
МыхъумыщIагъэу тщIам къыпэкIуэу, ар къыдещIэри йожьэж.
Ди нэр къижу дыкIэлъыплъу, лIыхъужь ябгэр гъуэгу тохьэж.
Ауэ нэкIэ къыдэмыплъу, IуигъэзыкIри ежьэжащ.
Плъэт мобыкIэ! Дыгъэ нурыр къыщхьэщихыу кIуэр аращ».
Ар жраIэщ Автандили, зэшхэм гъын къыщIадзэжащ.
ШыкъэрапцIэр и гъуэгу тету макIуэ, шхуэIум ар есащ.
Автандили, и насыпти, къехъулIау къыщIокI зыхуейр.
Ибгынауэ хэкур пщIэншэу къикIухьакъым мы дунейр.
Бэлыхьышхуэр телъу цIыхум къехъулIамэ щIэнэщхъейр,
Хуейкъым игу къигъэкIыжыну блэкIа махуэхэу дыдж Iейр.
ЖеIэ: «Къуэшхэ! Сэ къэфлъагъур хамэщI ситщи стелъщ бэлыхьыр.
А лIыхъужьым и лъыхъуакIуэ сыкъежьауэ къызокIухьыр.
Иджы фэ схуэфщIащ нэхъ псынщIэ сэ куэд щIау къесхэкI гугъуехьыр,
СолъэIу ди Тхьэм къывитыну фэ, зэкъуэшхэм, гъащIэ кIыхьыр.
Къигъазащи си насыпым, къогуфIыкIыр си гур щащIэу,
Фэри Тхьэм фхуищIыж узыншэ шынэхъыщIэр, уз имыщIэу.
Сэ мыбдежщ сиIар хэщIапIэу, фыщепсых зэ, фымыпIащIэу,
ЩIэфлъхьэ жьауэм шынэхъыщIэр, хъужынщ ари куэди мыщIэу.
Йолъ, ар жеIэри, шы джабэм шыгъэцIывыр хиукIауэ,
Вагъуэижу йож лIыхъужьыр, и гум нэхур щыблэжауэ,
Къохъуж фафIэ мазэ фагъуэр, дыгъэ къуэпсыр тепсэжауэ.
Ар IущIэнущи зылъыхъуэм и щхьэр ехь, жыджэр хъужауэ.
Нэхъ гъунэгъу ар щыхъум, жеIэ: «БгъэдыхьэкIэ сыт хуэсщIын?
Iей зыхуэсщIмэ, лIыхъужь ябгэр къэмыгубжьу къэмынэн…
Iуэху нэхъ гугъуми и хэкIыпIэр акъылыфIэм хуейщ къищIэн,
Псалъэ дыджри пIейтеягъри хуейщ лъэныкъуэ егъэзын.
Шэч хэмылъу, а лIыхъужьым къекIухь и щхьэр и мыгъуагъэу,
ЦIыху ар теплъэм къызэIыхьэу, хъум пэIэщIэ и гур загъэу.
Дызэхуэзэм дгъэунэхункIи хъунущ дэ тIум тхэлъыр лIыгъэу,
Дызэхуилърэ тIэтмэ джатэ, дязыр пщIэншэу хъунщ укIыгъэ.
Ар къытщыщIмэ, сэ гугъуехьу стелъа псори кIуэдынщ пщIэншэу.
Хэту щытми дунеишхуэм теткъым ар екIуэлIапIэншэу.
Иухынкъэ къэкIухьыныр, итын губгъуэм ар мардэншэу?
Нэхъ быдапIэу щыIэм кIуэжми, сутIыпщынкъым жэуапыншэу».
МакIуэр зым зыр иужь иту. ТIэу нэху мэщри, махуитI блокI.
Шхэркъым тIури махуи, жэщи. Нэщхъеягъуэр ягу имыкI.
Зы дакъикъи къэмувыIэу, я гъугуанэр зранэкI,
Я гукъеуэм и щыхьэту нэпсыр я нэм щIаутхыкI.
Хъуау пщыхьэщхьэ ахэр IуощIэ бгышхуэ гуэр мэзыкум хэту,
БгъуэнщIагъ гуэри бгым къыхощыр псыежэхым къыщхьэщыту.
ЙоукIуриехыр псыр, уфафэу, къамыл мэзыр Iуву Iуту.
ДэкIеяу зэхэтщ жыгыжьхэр, щIэгъэкъуэну уафэм щIэту.
ЗэпырокIри псым лIыхъужьыр, хуеунэтIыр шыр бгъуэнщIагъым
Автандили шым къопсыхри шум кIэлъыплъу щIэтщ мэз щIагъым.
Шыр ирепхри докIуейр псынщIэу жыгым – уафэр зи лъэгагъым.
Ар кIэлъоплъ лIыхъужь зэщакIуэм – и гур гъэр зыщIау зыIыгъым.
ЗыщIар фащэ къаплъэныфэр нос бгъуэнщIагъым и щIыхьэпIэм.
ФIыцIэ защIэкIэ хуэпауэ къыщIокI пщащэ я псэупIэм.
ЗэрыIуплъэу ар лIыхъужьым, къепыгъэхыу йожыхь и пIэм.
Шым шууейр къопсыхри пщащэм хуещIыр IэплIэ, ихьу бампIэм.
Абы жеIэ: «Си шыпхъушхуэ! СщIэркъым адкIэ гъуэгу щыIэжу.
Къухьэжащ, Асмат, ди дыгъэр, дыкъигъанэри гуIэжу!
Ахэр жеIэри, и бгъэгум йоуэ IитIкIэ зимыщIэжу,
Зызэрадз а тIум аргуэру, я нэм нэпсыр къафIыщIэжу.
А тIум щхьэцу кърачыжым ещI мэз чыцэр нэхъ Iувыж.
ФIэпсэкIуэд зым зыр щыхъужу, я мыгъуагъэр зы ящIыж.
Я гъы макъыр къыр джабэжьхэм джэрпэджэжу зэпадзыж,
Автандил ар егъэщIагъуэ: «Мы си нэгум щIэкIыр пэж?»
ТIэкIу нэхъ кIащхъэ щыхъум нэпсыр, пщащэм и гум зыкъещIэж,
Шагъдийм уанэр къытырехри и щIэтыпIэм щIегъэхьэж,
Iэщэфащэр лIым къыIехри IэкIуэлъакIуэу зэщIекъуэж,
ХуэгумащIэуэ лIыхъужьым, бгъуэнщIагъ кIыфIым ар щIешэж.
Автандил гупсысэм ехьыр, зыхуихьынур къыхуэмыщIэу…
Нэху мэщ аурэ. КъыщIокI пщащэр, щыгъа фащэр щыгъыу. ПсынщIэу
Шхуэр пщIэхелъхьэ шыми, щIедзэ босцеикIэкIэ илъэщIу,
КъыщIех уанэр, шым трелъхьэ, Iэуэлъауэ лъэпкъ имыщIу.
Зы жэщ закъуэ фIэкI бгъуэнщIагъым щIэмызагъэу лIыр йожьэж,
Пщащэм щхьэцыр ифыщIыжу магъ, мэгуIэ, зечэтхъэж.
Ирехыжри сэлам пщащэм, гъуэгу лIыхъужьыр тоувэж.
Шум Асмат кIэлъоплъ. И нитIым нэпс гущIыхьэр къыфIыщIож.
Гъунэгъу дыдэу шур щыблэкIым, Автандил ар елъагъу хуиту.
«Дыгъэу пIэрэ зи нэгу сиплъэр?» - жеIэ щэхуу, жыгым къуэту –
Хуэтхьэлэнущ абы, дауикI, аслъэн ябгэр къимыкIуэту!»
Ахэр жиIэу кIэлъоплъ лIыхъум, и гур бампIэу къыфIилъэту.
Насэ-Iуасэ хуэхъуа лъагъуэм тету мэзым щIокI лIыхъужьыр.
КъуакIи бгыкIи зэренэкIри, хокIуэдэж хьэуам и ныбжьыр.
Автандил жыгыщхьэм тесу нэкIэ ехур и лъэужьыр.
И гум къокIыр: «Тхьэм нэхъ псынщIэ сщищI си гугъэщ сэ Iуэху злэжьыр!
Сыт нэгъуэщI сэ сызхуеижыр щызгъуэтакIэ зи Iуэху зесхуэр?
СщIынщ а пщащэр гъэр, сыкIуэнщи, жезгъэIэнщ лъэмыкIыу щэхур.
ЖесIэнщ сэри си мыгъуагъэр, щIысфIэкIыфIыр дуней нэхур,
Къитхыу джатэ дызхуилъынкъым, зэфIэкIынщ мамыру Iуэхур».
VII
Автандилрэ Асматрэ бгъуэнщIагъым щIэсу зэжыраIахэр
Автандил къохыжыр жыгым. Шым мэшэсри тегушхуауэ,
ХуеунэтI шагъдийр бгъуэнщIагъым, къэнам зи бжэр зэIухауэ.
Шы лъэ макъ зэхехри пщащэм къыщIож, нэпсым гъэр ищIауэ.
И гугъат абы, щIегъуэжу, Тариэл къигъэзэжауэ.
Ауэ къопцIэ. КъэкIуам Iуплъэм, Тариэл ар зыкIи ещхькъым.
Егъэзэж щIэлъэдэжыну, бгыр къигъачэу и кIий макъым.
Ауэ занщIэу ар къаубыдыр – лIыхъужь Iэпщэм IэщIэкIакъым.
Магъ, мэгуIэ зиукIыжу, теткIуэу нэпсыр уэру нэпкъым.
Мэныкъуакъуэ IэщIэкIыну, и ажалу лIым Iуплъэн.
Ауэ ар IэщIэлъщ икъузу бгъэ лъэбжьанэм, IэщIэкIын?
Тариэл ар йоджэ гуIэу. – Хъуащ пэIэщIэ – зэхихын?
Автандили бгъэдэтщ пщащэм – лIыхъужь хахуэр хъуащ Iэнкун.
ЙолъэIу пщащэм: «УщIэкIийр сыт? ЦIыхущ уи пащхьэм, тIасэ, итыр.
Слъэгъуащ сэ узэджэ розэр, хуадэжыпэу губгъуэм итыр,
Хэт ар? ЖыIэт, - дыгъэу къепсу, мазэ нуру лъэрытетыр?
УмыкIий! Уи жагъуэ сщIынкъым. Псалъэ быдэ сэ узотыр.
Пщащэм къет жэуап гуIэжу, къытегуплIэу нэхъри бампIэр:
«Акъыл уиIэм, ар къэгъанэ! КъохъулIэнукъым а жыпIэр!
ИкIи къэпщIэфыну хъункъым уэ а щэхум и пэжыпIэр.
УмыгъакIуэу зэман пщIэншэу, нэхъыфIщ ббгынэм уэ мы щIыпIэр».
Пещэ адкIэ: «Уэ лIыхъужьыр узыхуейр сэ IупщIыу сщIэркъым.
Ауэ зыми а хъыбарыр хуэсIуэтэжу зэхихынкъым.
«Ар къызжеIэ!» - уэ жыпIэхукIэ, бжесIэнщ «Хьэуэ!» - сытекIынкъым.
Угъуэг нэхъ нэхъыфIт угуфIэм! Ауэ гуфIэ сэ сиIэжкъым».
«ПщIэркъым пщащэм сэ сыхэтми, си гум щыщIэр, сыкъыздикIыр,
И лъэужь абы къэслъыхъуэу хэкуу щыIэр зызонэкIыр.
СыпIущIат уэ сыпщыгугъыу, сщIауэ уи жагъуэ къыщIокIыр.
КъызжомыIэу ар пхуэздэнкъым! Сыт е Iуэхум къыщIибгъэкIыр?
Пщащэм жеIэр: «Ухэт сэркIэ? Е сэ – уэркIэ? – Iуэху сумыщI.
ДауикI, сщIыгъукъым дыгъэр гъусэу. Ар къэпщIау си жагъуэ уощI.
Щыдоух абдеж ди псалъэр! – Ар жыпIам жэуап хузощI.
КъысщрещI сэ къысщыщIыпхъэр! – БжесIэн сщIэркъым сэ нэгъуэщI!»
ЙолъэIу пщащэм ар еубзэу, игъэткIуну псалъэ быдэр.
ПщIэншэу гугъу лIым зрегъэхьыр, - Асмат нэхъри зегъэбыдэр.
Къолыб и кIэм лIыхъужь гуащIэр, лъыр и нитIым къыщIолъадэр,
ЦIыхубз щхьэцыр и IэмыщIэу къурмакъейм сэр щIеубыдэр.
ЖеIэ: «Сэ бэлыхьу стелъым преув мыр уи гур къису!
Сабий гъыкIэу сыбгъэгъащи, щIызокIыкIыр нэпсыр лъыпсу.
ЖыпIэу щытмэ – уи гугъу сщIынкъым, Тхьэр пхузоIуэ си нэмысу;
КъызжомыIэм, сыпфIэкIынкъым уи ажалыр къэзмыгъэсу!»
Жэуап къетыр: «Уитыху губгъум, цIыху акъылым тIэкIу уикIащ.
СумыукIрэ, - Тхьэм и фIыщIэщ, арти псэууэ сыкъэнащ.
Ауэ псалъэ уэ спыпхынкъым сыпсэуху – мураду сщIащ.
Спыпхыжынур сыт сыбукIмэ? – щэхур щэхуу къэнэжащ.
СщIэркъым сытми уэ лIыхъужьым жызбгъэIэну узыхуейр.
Ауэ зыри уэ спыпхынкъым, къэзбгынами мы дунейр.
СытекIынкъым жысIа псалъэм, згъуэту щытми ажал Iейр.
СыщIобэгыр сэ ардыдэм, - сэращ щIылъэм тетхэм лейр.
Умыгугъэт сэ ажалым гуIэгъуэшхуэ сыхидзэну,-
СызэрылIэу стелъ хьэзабыр, гуIэ нэпсщи, кIуэдыжынущ.
Жэщ мазэхэщ сэркIэ гъащIэр, сыт ар фIыгъуэу щIэслъытэнур?
ИкIи сыт сэ си жьэр хамэм къыхуэстIэщIу хуит щIэсщIынур?
«БгъэдыхьэкIэ хуэсщIар хъуакъым, - жиIэу щытщ лIыхъужьыр хэплъэу,-
Iэмал гуэр къыхуэзмыгъуэтмэ, сызыхуейр жиIэнкъым псалъэу!»
БгъэдокIуэтри тIэкIу ар пщащэм мэтIыс нэпсым имыгъаплъэу.
«СщIау уи жагъуэ дауэ, - жеIэ, - сыпсэуну си нэр къаплъэу?»
БгъэдотIысхьэ абы пщащэр, хуищI губгъэныр фэкIэ къапщIэу.
Автандили щысщ гуIэжу, жиIэ хъунур къыхуэмыщIэу.
ЩIэтщ мэз щIагъым нэпсыр псыдзэу, хэхъуэ фIэкIа ткIуэпс хэмыщIу.
Пщащэ гуэрми гъын къыщIедзэ, и нэгу щIэкIым гур хигъэщIу.
Хамэ нэпсым къищIау гухэ, магъ, мэгуIэ хуэмышыIэу.
Ауэ хамэщ зыбгъэдэсри, щысщ зы псалъи хужымыIэу.
Автандил кIэлъоплъыр пщащэм: «Мэхъу нэхъ щабэ и гур», -жиIэу.
Ар йолъэIу аргуэру пщащэм, нэпсыр уэру нэм къыфIеIэу:
«СщIащ уи жагъуэ! Шыпхъу усщIыну хуитыныгъэу сыт сэ сиIэр?
Сыкъэнау зеиншэ дыдэу, къыстогуплIэ гуауэ щIыIэр.
Сэ сыхуейт уи фIэщ сыхъуну! Псалъэжь Iущу мыхэр жаIэ:
«Хьэлъэ дыдэу щытми гуауэр, текIуэнщ абы гущIэгъу зиIэр»
Акъылыншэу уэ зоспщыту сфIэкIуэдами си нэмысыр,
УмыщI Iумпэм, гущIэгъуншэ лъагъуныгъэ мафIэм исыр.
СынолъэIу: къысхуэщI гулъытэ сэ тхьэмыщкIэм – лей къыслъосыр.
КъысхуэщI уи гур IэфI, псэр сIыхи! Ар сэ тыгъэу узопэсыр».
Лъагъуныгъэ гуащIэм хьэщIэр ихьу пщащэм къызэрищIэу,
КъыщIедзэж аргуэру пыхьэу, щIригъэгъуу нэпсым щащIэу.
Пищэу нэхъри телъ хьэзабым магъ, къигъар абы фIэмащIэу,
Автандили зыхуейм и Iэр тохуэ, уафэр хуэжыIэщIэу.
Гу лъитащ и псалъэм пщащэр нэхъри Iэсэ къызэрищIыр
ИкIи, нэпсым ар хэмыкIыу, и гум лейуэ зэрыхэщIыр.
ЖеIэ: «Бийри, си шыпхъушхуэ, «Сэлам», - жиIэу дэ къытIуощIэ.
Мыр зэгъащIэ: хьэщыкъ хъуами къемыплъэкIыу етыф гъащIэр.
Хьэщыкъ дыдэ сищIащ сэри лагъуныгъэм, стелъщ и фэбжьыр.
КъысхуищIау къалэн си Нэхум къызолъыхъуэ а лIыхъужьыр.
Къэзгъэнакъым зы щIыналъэ къытезмынэу си лъэужьыр.
Иджы, мис, фэ сыфIущIащи, махуэм уэфIу зыкъеужьыр.
Сигум щызт гуфIэгъуэр япэм, щищIыу нэхум увыIэпIэ.
Ауэ гъуэгу сэ сыщытехьэм къохьэ кIыфIыр нэхум и пIэ.
Ухуитащ уэ къызэпщIэну узыхуейу хъуар напIэзыпIэм.
Къызэт-тIэ ажал е гъащIэ, схунэхуси и кIэм бампIэр».
Абдеж пщащэм псэлъэн щIедзэ, псалъэу жиIэр гурыхь защIэу:
«Дахэщ уи бзэр! ПщIа мурадым ухуишэнщ абы куэд мыщIэу.
Ауэ нетIэ хэпсащ уи сэр си гум, жыпIэр уфIэмащIэу.
Иджы, нобэ щыщIэдзауэ суриIэнщ сэ шыпхъу жыIэщIэу.
Лъагъуныгъэ IэфIым уи гур къэзбгъэщIащи итхьэкъуауэ,
Къызолъытэ си къалэну уи жыIэщIэ сыхъун хуейуэ.
Уи губампIэм пхухэзгъахъуэу нетIэлъандэм усIыгъщ, ауэ
Сэ пхуэсщIынщ иджы си гъащIэр уэ лъэгущIыхь, сыарэзыуэ.
Сэ чэнджэщу уэстыр псори уфIэмыкIыу гъэзэщIэф,-
Техуэнщ уи Iэр уи мурадым – нэсыху пIалъэм зышыIэф.
Ар пхуэмыщIэм къуохъулIэнкъым зыри, нэпсым уищIми нэф»
Щыпсэум деж яубми гъащIэр, хущхъуэ щылIэм деж ираф!»
Сэ чэнджэщ уэстынур псори бгъэзащIэфмэ утемыкIыу,
КъохъулIэнщ уэ уи мурадыр, мы бгъуэнщIагъым ущIэмыкIыу.
Ар пхуэмыщIэм – къохъулIэнкъым зыри, угъми, нэпс щIэбгъэкIыу.
Зылъэгъуар хэт гъащIэр IэфIми, ар лIэныгъэ Iейм IэщIэкIыу?»
Автандил къопсалъэ: «Си гум къегъэкIыж зыгуэр а жыпIэм:
ГъуэгурыкIуэу, зы гъуэгу тету, тIу зэгъусэу кIуэрт зыщIыпIэ.
Япэ итыр, мо зыдэкIуэм йохуэр псыкъуийм и къихыпIэм.
Иужь итым ар къелъагъури, бгъэдолъадэр гъыу щыхупIэм.
Мыр жреIэ а тхьэмыщкIэм: «Абы ис зэ, тIэкIу зыIэжьэ!
КIапсэ гуэр сэ къэзгъуэтынщи укъисхынщ абы – къызэжьэ».
Псыкъуийм исыр мэдыхьэшхри къокIиикIыр адэ жыжьэ:
«Сыхуейу щытми, дэнэ мыгъуэм сыкIуэфын сэ уэ сомыжьэу?»
«Мы си гъащIэм къуэпсу иIэр пIэщIэлъщ дяпэкIэ, шыпхъушхуэ,
Сыт слъэкIынур сэ уэрыншэу? Сэ уэрыншэу сыт си махуэ?
Ухуейм сыти сэ къызэщIэ! Ау уи нэфI Тхьэм къысщигъахуэ.
Щхьэ мыузыр бозкIэ зыпхэм и делагъэр къегъэнахуэ!
Пщащэм жеIэ: «Уи псэлъэкIэм и IэфIагъым гур къеуIэ.
Шэч хэмылъу, уэ пхуэфащэщ губзыгъэфIхэм хъуэхъуу жаIэр.
Уэ гугъуехьыр хьэлъэу птелъу щIэпщыкIами щIылъэу щыIэр,
Ягъэ кIынкъым, къызэдаIуэ! Уи мурадым техуэнщ уи Iэр.
А хъыбарыр къищIэфыну къыщалъхуакъым дунейм цIыху,
Езы дыдэм гупыж ищIу ныбжьэгъу гуэрым хуиIуэтэху.
Зигъэхуэфи хущIыхьэгъуэ, абы ежьэ, къэкIуэжыху.
Сыт щIэбгъэщтыр нэпс IумылкIэ розэр, гуауэр пщIауэ жьыху.
Дэ тIум ди цIэр ухуейм пщIэну, бжесIэфынущ езмыхьэкIыу:
Тариэлщ лIыхъужьым и цIэр, цIыху псэу теплъэм къызэкIуэкIыу;
Сы-Асматщ сэ – сохь си гъащIэр, мафIэ лыгъэм сыхэмыкIыу.
Сэ си закъуэм хъунт апхуэдэу зыхьыр гъащIэр къещIыIэкIыу!
А лIыхъужьым теухуауэ аращ бжесIэр, доух псалъэр!
Итщ губгъуэшхуэм ар зэкIужу, темыпыIэу щIылъэм и лъэр.
КъиукIIарэ къихьмэ, сошхыр, зыщиIэжьэм деж сыпоплъэ.
Иджы сщIэркъым абы нобэ къэкIуэжыгъуэу ищIа пIалъэр.
СынолъэIур упэплъэну абы, губгъуэм уимыхьэжу.
СелъэIунщ, слъэкI къэзмыгъанэу, къигъэзэжмэ игу къыдэжу.
ПщIэну щыткъым, фи акъылыр зэтехуэнкIи хъунщ зэкIужу.
КъыбжиIэнщ абы итIанэ лъагъуныгъэм хэлъыр пэжу».
Пщащэм жиIэм ар щIодэIури, псалъэ етыр фIэмыкIыну.
Iэуэлъауэ гуэр зэхахри, къыщолъэтхэр зейр къащIэну.
Зыщеужь аузым мазэм, хэтщ дунейр къигъэнэхуну.
ЩIолъэдэж бгъуэнщIагъым тIури, Iэмал гуэр къагупсысыну.
Пщащэм жеIэ: «Уи мурадыр Тхьэм къыпхуещIэ, хъуау уи телъхьэ.
Уэ лъэныкъуэ зегъэз псынщIэу , - къуэгъэнапIэ гуэр деж къухьэ.
А лIыхъужьым пэрыуэну къихьэфакъым цIыху и пащхьэ.
ФIы схуэщIатэм фи зэIущIэр, сыт сыхуейт нэгъуэщI? О, ди Тхьэ!»
Пщащэм Автандил щегъэпщкIур бгъуэнщIагъ кIыфIым епIэщIэкIыу.
Шым къопсых нэщхъейу лIыхъужьыр. Мэлыд фащэр, нэр щIисыкIыу.
Ар мэпыхьэ, нэпс щIигъэкIым и гуащIагъыр къехьэлъэкIыу.
Автандил абы йоплъакIуэ, къуэгъэнапIэм къыкъуэмыкIыу.
Хрустал джафэу я нэкIущхьэм нэпсыр уэру къоукIуриех.
ЛIыхъужь хахуэр магъ зэщыджэу. ЦIыхубз макъым гур ирех.
Шыр щIашэжыр зыщIэт хабзэм, шы Iэпслъэпсхэр къыпщIэхах.
Аурэ нэпсыр щIогъущхьэжыр, напIэр хуиту зэтрах.
Автандил йоплъакIуэ ахэм, гъэр пэлъытэу зиущэхуауэ.
Къаплъэныфэ кусэ дахэр еубгъу пщащэм, трихауэ.
ЙотIысэх абдеж лIыхъужьыр, нэщхъеягъуэм гъэр ищIауэ,
И нэбжьыцхэр нэпс шыугъэм цыпэ-цыпэу зэщIишхауэ.
ЩещIыр жьэгум мафIэ пщащэм, лIы мэжалIэм хуэпщэфIэну,
КъыфIощI пщащэм, ар тIэкIу шхэмэ, и губампIэр нэхъ теуну.
Лы егъажьэ, хуехь лIыхъужьым, - йолъэIупэ едзэкъэну.
Зэ хоIэбэри – зегъазэ, и гупсысэм къыпищэну.
ЗрегъэщIыр тIэкIу жеину, ауэ жей къыпфIощI зэфIэту,
КъыхощтыкIри мэкIий ину, мэIущащэ, Iуэщхъум хэту.
КъыIэщIэхуэмкIэ зоуэжыр, къимыгъанэу зы игъуэту.
Пщащэ цIыкIуми нэкIур лъыпсу ечэтхъэж абы щхьэщыту.
ЙоупщI пщащэр, гъыу, лIыхъужьым: «Сыт къэхъуар аргуэру?» - жиIэу.
Жэуап къетыр: «Сыхуэзащ сэ пащтыхь гуэрым, щакIуэ щыIэу,
ХьэпшыпыфIи щIыгъуу ишэу , уей-уей и дзэм жрагъыIэу,
Языныкъуэр иту губгъуэм, хьэкIэкхъуэкIэр къыщIагъыIэу.
Зэрыслъагъуу цIыху, пшэ фIыцIэр хьэлъэу си гум къытогъуалъхьэ.
СаIуплъэн ажалу слъагъуу, шыр мэзыкум щIызогъыхьэ,
ПыкIау си фэр, ажалыфэу сабий гъыкIэуи сопыхьэ.
Пщэдджыжь хъуху зыщысIэжьэну, къызохьыжыр унэм си щхьэр».
ЩIодэIу пщащэр абы жиIэм, и нэм нэпсыр къыфIыщIэжу.
ИкIэм жеIэ: «ЦIыхухэмыхьэу уохь уи гъащIэр, лей зэпхыжу,
Губгъуэ нэщIыр уи хэщIапIэу, хьэкIэкхъуэкIэр гъусэ пэжу.
СыткIэ хуэхъурэ ар уи щIасэм сэбэп, пщIэми, захуэу убжу?»
Къэбгъэнакъым дунеишхуэм щIыпIэ цIыху зыдэкIуэ хъуну.
АтIэ сыт уэ ущIимыIэр зыгуэр уи гум къытехуэну,
Уи гур мафIэу къыхуэмыплъу чэнджэщэгъу, ныбжьэгъу пхуэхъуну?
Ар уоукI, е укъеукIыр, - сэбэпагъ абы къихьыну?»
Жэуап къетыр: «Уи гуапагъым ещхьыркъабзэщ жыпIэу хъуар.
Ауэ хущхъуэ сэ схуэлъыхъуэр щоуэр икъукIэ, хэтми ар.
Сыт къэплъыхъуэкIэ къикIынур мы дунейм къытемыхьар?
IэфIщ лIэныгъэр сэ си дежкIэ! Аращ плъапIэу къысхуэнар.
Хэт сэ схуэдэу насыпыншэу Алыхьталэм къигъэщIар?
Хэт сэ сэщхьу нэщхъеягъуэм гущIэгъуншэу ихузар,
Гуауэ нэпсыр псы пэлъытэу хэт сэ схуэдэу изыфар?
Къалъхуам хэткъым цIыху апхуэдэ! Уэ зырщ, си псэ, зылъэкIар».
Асмат жеIэр: «Уи мыжагъуэм солъэIунут уэ зыгуэркIэ.
Уи Уазиру сыщытыпхъэу Алыхьталэм щиухакIэ.
ПщызбзыщIынкъым мыбы нобэ къыщыхъуахэр укъэтыхукIэ.
КIыхьлъыхь Iуэхум зезыгъэщIыр хущIогъуэж абы иужькIэ.
ЛIыхъум жеIэ: «ЖыIэ занщIэу къызжепIэнур йомыхьэкIыу.
КъыздикIынур дэнэ щIыпIэ ныбжьэгъуфI хъун, Тхьэм къыфIэкIыу:
Къысхуеижкъым сэ Алыхьыр! Итщ си ужьым ар имыкIыу.
Сохь си гъащIэр хьэкIэкхъуэкIэу, хьэкIэкхъуэкIэм сыхэмыкIыу».
«АтIэ сэри кIыхьлъыхь сщIынкъым,- нэхъ тегушхуэу жеIэ пщащэм,-
ЛIыхъужь г уэр къикIауэ жыжьэ къыщихутэм мы уи пащхьэм,
Уи мыгъуагъэр бдигуэшыну ныбжьэгъугъэр пхуигъэфащэм
Къызэт псалъэ пщIэ хуэпщIыну, уемыхъуапсэу джатэ Iэпщэм!».
Жэуап къет лIыхъужьым: «ИкъукIэ гуфIэгъуэшхуэщ ар си дежкIэ.
Изот псалъэ сэ зеиншэм, лъагъуныгъэ зыхуэсщIамкIэ.
Нэщхъеягъуэ е лIэныгъэ ар хэхуэнкъым си зэранкIэ.
Згъэпэжынщ зэныбжьэгъугъэр цIыху нэмысыр мыхъуу икIэ».
VIII
Тариэлрэ Автандилрэ зэрызэIущIам и хъыбар
Автандил деж жэри пщащэр, епIэщIэкIыу жриIащ:
«Уи гугъу сэ абы хуэсщIати, имыжагъуэу гу лъыстащ».
Къыкъуешыжыр къуэгъэнапIэм, бгъуэнщIагъ кIыфIыр нэху къэхъуащ.
Тариэл ар къыщилъагъум дыгъэ къепсу къыфIэщIащ.
Тариэли абы пожьэ, гуапэу хьэщIэм IущIэн папщIэ.
А тIум нуру къащхьэщихым щIылъэ щхъуантIэр дощIэращIэ,-
Вагъуэ нур зэшиблым нэхуу ядзым нэхърэ мынэхъ мащIэ.
Я Iэпкълъэпкъхэм я дахагъым пэсщIын щыIэуи сымыщIэ.
IэплIэ щабэкIэ зэIуощIэ гурэ псэкIэ зэхуэгушхуэу.
Дзэ хужьыбэхэр къаIупсу ба зэхуащIыр зэхьэзэхуэу.
ЩIадзэ тIуми гъын зэщыджэу, я гум щыщIэр къагъэнахуэу.
ПыкIау я фэр, хуэдэу шэхум, щытар дыгъэм ехьэехуэу.
Я Iэр гуапэу зэрыIыгъыу, лIыхъужьитIым зыкъагъазэ,
МэтIыс тIури, куэдри магъыр псыхьэлыгъуэу жэу нэпс къабзэр.
Я гур нэхъыфI яхуищIыну Асмат ахэм захуегъазэ:
«Зэвмыхыж лей апхуэдизу, тевгъэкIуауэ гъащIэм гъыбзэр».
Тариэл и розэр щтакъым, техэу щытми уэсэпс щIыIэр
Абы жеIэ: «Сэ си гуапэт къэзбгъэщIатэм щэхуу уиIэр:
Ухэт, дэнэ укъыздикIыр, е уздэкIуэр, Iуэхуу уиIэр?
Сэ къэплъагъур ажал фIыцIэм сыкъимыдэу сегъэгуIэр».
Автандил абы жреIэ, ищIу псалъэр гурыIуэгъуэ:
«Тариэл, лIыхъужь гъуэзэджэ! Къаплъэн ябгэу зи лъэщыгъуэ!
Сыхьэрыпщ сэ, хьэрыпыщIым сэ щызиIэщ куэду фIыгъуэ.
Ауэ си гур лъагъуныгъэм итхьэкъуауэ сегъэщыгъуэ.
Слъэгъуащ фIыуэ насыпыншэм си пащтыхьым и пхъур пасэу.
Тесщ ар тахътэм и тетыгъуэу, дыгъэ нуру бэм къахэпсэу.
Уэ сыкъэплъэгъуащ зэгуэрым си пащтыхьым сригъусэу.
КъэбукIауэ щытат, пщIэжмэ, ди зауэлIхэр бгъэгузасэу.
Ущытлъагъум уиту губгъуэм, дыноувэ уи ужь кIэщIу.
Дыноджат дэ куэдрэ, ауэ къэбгъэзакъым, пщIэ къытхуэпщIу.
Къэгубжьауэ си пащтыхьыр, дыпкIэлъожэ, хуабжь зедгъэщIу,
Уэри уожэ, ди дзэ хъушэм я нэхъ хахуэхэр хэбгъэщIу.
НыплъэщIыхьэм и щхьэр тIууэ щIопщ къудейкIэ зэгуогъэху.
ТфIэкIуэдами уи лъэужьыр, и лъэр тепщэм ныпкIэлъеху.
Ди зауэлIхэри уи ужьым итщ захъунщIэу, уащIау Iуэху,
Ауэ я псэр пыт къудейуэ, хъуар уIэгъэ къыпкIэроху.
ЩхьэзыфIэфIыныгъэм тепщэр нэщхъеягъуэ куум хидзащ.
ПщылI зыбжанэ лIыхъужь защIэу уи лъыхъуакIуэ иутIыпщащ.
Хъуауэ пщIэншэ я гугъуехьыр, ежьау хъуам нагъэзэжащ.
ИкIэм, пщащэ дыгъэ нурым Iуэхур си пщэ кърилъхьащ.
КъызжиIащ мыпхуэдэу: «Ежьи а флъэгъуам и щэхур къащIэ.
Ар пхулъэкIрэ къэбгъэзэжмэ, узыхуейуэ хъуар пхузощIэ».
Сыплъыхъуэну илъэсищкIэ къызжиIащи – согъэзащIэ.
Сымылъагъуу псэм и щIасэр зэрысхуэхьыр сэ сымыщIэ.
КъэскIухьащ дунейр хъурейуэ, уилъэгъуау цIыху сыIумыщIэу.
ИкIэм курдхэм сарохьэлIэ, я щытыкIэр тIэкIу мыхъумыщIэу.
КъысхуащIащ уи гугъу абыхэм, уэ сыплъыхъуэу сыкъомыщIэу.
Ахэм языр щIопщ удынкIэ хэбгъэщIащ уэ хьэдэ папщIэу».
Тариэл игу къегъэкIыжри Автандил зи гугъу ищIар,
ЖеIэ: «Си гум къимынами, къэсщIэжащ а къэхъуагъар.
Сыгъа пэтми, сигу къихьауэ гуауэр гъусэ схуэзыщIар,
Гу флъыстат фэ тIум сэ занщIэу, куэд хъу пэтми нэпхъэрар.
Иджы сытыт фэрэ сэрэ дэлъар дякум Iэмалыншэу?
Фэ гуфIэгъуэм фыщIиIэтэрт, сэ щIэзгъэжырт нэпс мардэншэу.
Фынилъат фэ зывгъэлIыхъуу, хэку пащтыхьыр дзэм фи пашэу.
Ауэ си пIэкIэ а махуэм фшэжын хуей хъуащ хьэдэр хъушэу.
СыкъеплъэкIмэ, уи нэхъыжьыр си ужь иту къэслъэгъуащ,
Ау пащтыхьым щIэгъури си гур, семыгуауэу къэзгъэнащ.
Iуэхум е къыхэзмыгъэкIыу, нэхъ пэIэщIэ зыфхуэсщIащ.
Гъуэбжэгъуэщым хуэдэщ си шыр: зэ илъамэ – пIэщIэкIащ.
Ар мэбзэхыр напIэзыпIэм, иужь итIау къызэрищIэу.
Симыгуапэ гуп саIущIэм, сошэс сэри абы псынщIэу.
Есхагъэнщ лей курд щIалищым, къыщысхуилъым загъэгуащIэу,
Зыкъызапщытын хуеякъым , ялъэкIыну хъуар ямыщIэу.
Иджы, тобэ! Тхьэм фIэмыфIу укъихьакъым мы си абгъуэм!
Тхьэ пхузоIуэ – лIыхъужь хахуэу дыгъэ нурым – ар си жагъуэм.
Пшэчащ уэри гугъуехь Iэджэ, уигъэгуIэу нэщхъеягъуэм.
Гъуэтыгъуей мэхъу цIыху тхьэмыщкIэр, ар хуэхеймэ дуней фIыгъуэм».
Автандил къопсалъэ: «Куэду ебгъэлейуэ укъысщотхъу.
Сыт злэжьар сэ апхуэдизу? Зыхуэфащэр уэращ щытхъу!
Дунеишхуэр зыгъэнэхум нэхуу идзым уэ упохъу.
Телъми си гум хьэзабищэр нэпсыр псынэ уэ къыпщохъу.
Ихуащ си гум, уэ услъагъури, тезыгъэлъыр си гум пшагъуэр.
ЗыхэгъэкI уэ ери фIыри, - сэ соухыр си пщылIыгъуэр.
АбджыфI нэхърэ нэхъ лъапIэщ мывэ къащхъуэр. Дуней фIыгъуэр
Ейу елъытэ, пхуэхъум гъусэ, щхьэщоужри нэщхъеягъуэр».
Жэуап къет адрейм: «Солъагъур гуапэу уи гум сэ къысхуилъыр.
Си фIэщ хъуркъым абы пакIуэ хуэхъуфыну гъащIэу схэлъыр.
Хьэщыкъ хъуам нэхъ къыгуроIуэ хьэщыкъ хъуам хьэзабу телъыр.
Мэхъу си жагъуэ си зэранкIэ, ппэIэщIащи уи гурылъыр.
И унафэр пщым бгъэзащIэу, си лъэужь куэд щIауэ зохуэ,
Сыкъогъуэт Тхьэм иухати, утехьати уэ гъуэгу махуэ.
Ауэ гъащIэр хьэкIэкхъуэкIэу щIэсхьыр хэт пхуищIын уэ нахуэ?
Ар къезгъажьэм уэ бжесIэну, мафIэ лыгъэм сищIынщ сахуэ».
Асмат жеIэ: «Лъагъуныгъэм нэпсыр сэбэп хуэхъуфынкъым.
Ар къэгъани, си зы псалъэ зэ къедаIуэ – ягъэ кIынкъым.
Мы лIыхъужьым, си псэм ещIэ, пщIитынщ и псэр – къикIуэтынкъым.
Уи гукъеуэри хуэIуатэ, езым ейри къапщIэм лейкъым!
Си яужь итащ ар куэдрэ, уи хъыбар жызигъэIэну.
ЖесIэн здакъым. ПхулъэкIынум, ухуитщ иджы уэ жепIэну.
КъищIэм псори. Си фIэщ хъуркъым ефэ-ешхэу ар щысыну.
ИщIэ псори фIыщ Алыхьым, хэткъым зы сэбэп мыхъужу».
ХуэмыIэту и щхьэр хуиту, Тариэл Асмат жреIэ:
«Стелъ хьэзабыр здэзыгуэшу гъусэ пэжу уэ зырщ сиIэр.
Ауэ гъащIэм и удыныр бгъэхъужыну сыт ущIеIэр?
СфIэпсэкIуэдщ сэ мы лIыхъужьыр, мафIэ лыгъэм игъэгуIэр.
Насып дэнэ къыздикIынур, ар зылъэкIым къыдимытмэ?
КъызэщIоплъэ мафIэу си гур, нэгу щIэкIахэр сигу къэкIыжмэ.
Сэ си натIэт гуауэу щыIэр, - аращ слъагъур, нэр зэтесхмэ.
НасыпыфIкъым дуней гъащIэр, - пэжкъым зыри, къытфIэщI мыхъумэ.
Тхьэр гумащIэщ: дыгъэу къепсу къыслъитэнщ гу IуэхугъуитIкIэ:
Япэрауэ, мы лIыхъужьым хуэсщIэнщ жиIэр щыхущIэкъукIэ.
И нэху закъуэм IущIэжыну нэхъапэIуэу кIуэжын щхьэкIэ.
ЕтIуанэу – сэри мафIэм сисынщ, ар жысIэн сухыхукIэ».
Пещэр адкIэ: «Езым хуэдэ цIыхум IущIэр и къуэш пэжу
Хьэзырын хуейщ псэр щIитыну, и щхьэр Iуихрэ щIэмыпхъуэжу.
Игъэпсэумэ Тхьэм зыр гуфIэу, егъэпсэу адрейр гуIэжу.
БжесIэнщ псори. ЩIэдэIу уэри. Срес мафIэм гукъинэжу.
Асмат, уэри, псынэпс пIыгъыу, къызбгъэдэт нэхъ гъунэгъуIуэу.
Къыстеутхэ плъыржьэр сыхъумэ, къэплъа си гур схуэбгъэщIыIэу.
КъысхуэIэт хьэдагъэ, сылIэм, уи гукъеуэр къэбгъэнаIуэу.
СхуэсщI си мащэр гущэ щабэ, - хурехъу мыр тыншыпIэ жыпIэу».
КъитIэтауэ и бгъэр хуиту, зыхуегъэхьэзыр псэлъэну,
Нэщхъей дыдэу щысщ, гупсысэу, пшэм хэт дыгъэу къыпфIэщIыну.
ФIызэбложыр и акъылыр, хулъэмыкI псалъитI жиIэну.
Къелъэлъэхыу и нэпситIыр ар мэщатэ икIэм ину.
Гъыбзэу жиIэу: «МафIэ лыгъэм уесри, сигу уэ, къыпщIэнауэ!
О, нэхунэ! Дэнэ мыгъуэм уэ ущыIэ сыббгынауэ?
Уэ зырати сиIар фIыгъуэу, уилъи си гум укъинауэ.
Жэнэт нэхум и жыг къуэпсыр пызыупщIыр хэт хуежьауэ!»
IX
Тариэл езым и гъащIэм теухуауэ Автандил жриIа хъыбар
«КъыщIэдэIу-тIэ си хъыбарым уемызэшу, кIыхь къыпщыхъуу,
ХуэIуэтэну сщIэркъым си бзэм псори екIуу зэхуигъэхъуу.
СхуэзыщIам кIыфI дуней нэхур ифI слъагънукъым, IэфI сщыхъуу,
Къысхуэнар зыщ: гъащIэ тIэкIур сыгуIэжу схьынщ схуэмыхъуу.
Хэти ещIэ: Инд хэкушхуэм пащтыхьибл исщ я тетыгъуэу.
Парсадан ейщ нэхъыжьыгъуэр – ещI унафэ захуэу, дэгъуэу.
Пщым я пщыжу, къулейщ, хахуэщ, мэпсэу, гъащIэр и щIэщыгъуэу.
Аслъэнщ – пкъыкIэ, дэгъуэщ – нэкIукIэ, еIэт и дзэр щыхуейм игъуэу.
Iыхьэ бланэр а хэкушхуэм сядэм ейуэ щытыгъащ.
Саридант абы зэреджэр, - лъэщу пщыгъуэр иIыгъащ.
КъищIыфакъым зым и жагъуэ, нэжэгужэуи псэуащ.
Зэштегъэууэ щакIуэрт – зекIуэрт, мынэщхъейу дунейм тетащ.
И щхьэзакъуэу къигъэщI гъащIэр еужэгъури мыхэр жеIэ:
«Сохь си гъащIэр нэжэгужэу, къызолыжыр фIыгъуэу сиIэр,
Бийр къысхуилъмэ пуд сищIыну, ар си джатэм егъэгуIэ,
Ауэ тепщэу Парсаданыр сэ сиIатэм, хъунт жызоIэ».
Арти хуещIыр лIыкIуэ пщышхуэм, и гум хуилъ иригъэщIэну:
«Инду щыIэу хъуам я дежкIэ набдзэт тепщэу удиIэну.
Си гур къабзэу, зэIухауэ, сыхьэзырщ къулыкъу пхуэсщIэну.
Дяку дэлъа зэныбжьэгъугъэр сфIэфIт сэ щIэблэм ягу къинэну».
Парсадан ар щызэхихым, ешхэефэр ещI гупыж.
«ХузощI фIыщIэ уафэ къащхъуэм, - жиIэу? жэуап иретыж,-
Уэ, сэ схуэдэу, индус пщышхуэм ар щыпщIакIэ гукъыдэж,
КъакIуэ, адэу, ухуейм, къуэшу сэ сыпхущытынщ, - си деж».
Къыхуегъанэ пщыгъуэр сядэм, амирбари ящI ар занщIэу,-
Индым иIэщ Амирбарыр лIыщхьэу, дзэпщу, пщIэ зыхуащIу,
Зыхэмылъ и Iуэху щымыIэу, фIыгъуэу иIэри мымащIэу,
Мы пащтыхьми ещI унафэ, пщы унафэм нэхъ нэхъ гуащIэу.
Хуигъэдэжу езым и щхьэм, иIыгъащ пащтыхьым ар.
Зы пащтыхьи иIагъэнкъым абы хуэдэу Амирбар.
ИщIащ щабэ бийуэ яIэр, щакIуи кIуэрт зауэлIу ар.
МащIэщ сядэм сызэрещхьыр. Сэри сэщхьу хэт къалъхуар?
КъыщIэхъуау бын зэримыIэр тепщэм и гум къеуэрт икъукIэ,
Зы гъэр блэкIмэ, къыкIэлъыкIуэм зэлIзэфызыр гугъэрт бынкIэ.
А зэманым сыкъалъху сэри, - махуэ мыгъуэт ар си дежкIэ.
ЖеIэр тепщэм: «Згъэсэнщ ар сэ! Хамэ бынкъым щIалэр сэркIэ».
Къысхущыту адэ-анэу пщыми гуащэми сапIащ.
Къэрал Iуэхухэм я зехьэкIэм насэIуасэ сыхуащIащ.
ЦIыху Iущ куэд си егъэджакIуэу хабзэу щыIэр сагъэщIащ.
«Дыгъэ нуру къохъур!» - жаIэу, аурэ лIыпIэ сиуващ.
ПцIы пхуэзупсу шэч къытепхьэм, къыбжиIэнщ Асмат си Iуэху.
Сыгъэгъащ сэ хуэдэу розэм, сыщрикъум илъэситху.
Сабий джэгухэм хьэрхуэрагъкIэ къыспэлъэщ хэтакъым цIыху.
Парсадан быныншэм и гур хэхъуэрт сэ сыкъилъагъуху.
Дыгъэр фагъуэ хъурт къыстепсэм, пшэ гуэрэн техьа пэлъытэу.
«Къыщхьэщехыр нурыр!» жаIэрт, си бжьыфIагъыр зэхуаIуатэу.
КъызокIухь сэ иджы ныбжьу, цIыху къыстеплъэм сыукIытэу,
ЩIэкIащ и нэгу Асмат псори, къэувынщ ар си щыхьэту.
Илъэситхум ситу, гуащэм пхъу къилъхуауэ къызагъащIэ» -
ЖеIэ ари, гъыуэ щIедзэ, къытегуплIэу плъыржьэр гуащIэр.
Асмат псы абы тырикIэ пэтми, гуауэм и Iуэху ещIэ.
ИкIэм жеIэ: «Дыгъэ нуру къэхъуащ кIыфI зыщIар си гъащIэр.
Носыр дэни хъыбар гуапэр: «Къытхуалъхуащ пхъу тхьэIухуд!»
ЛIыкIуэр лIыкIуэм кIэлъыпIащIэу, зэлъащIысыр щIыпIэ куэд.
Доджэгу дыгъэр мазэ нурым, уафэгу бзыгъэри мэлыд.
И гуфIэгъуэщ псэ зыпытым, дэнкIи щоIур хъуэхъу, уэрэд.
А бзылъхугъэм и дахагъыр бжесIэфынкъым псалъэ згъуэту!
Парсадани йофэ-йошхэ, мэIу уэрэдхэр макъ зэгуэту.
Къос пащтыхьхэр къехъуэхъуну, фIыгъуэу къахьым щIэ щIэмыту.
Дзэм хуагуэшыр хъугъуэфIыгъуэр, хэкум хабзэ хуэхъуам тету.
Зиусхьэнхэм дапI, дагъасэ, япхъум сэрэ дызэгъусэу,
Сыхуагъадэу я бын закъуэм, сыкъалъагъур я нэу, я псэу.
Сабий дыдэу пащтыхьыпхъум щIедзэ нэкIум дыгъэу къипсэу.
Иджыпсту бжесIэнщ сэ и цIэр зыщIам дзыхэ си гур пасэу».
ФIыу илъагъум и цIэр и гум къыщыкIыжым зефыщIыжыр,
Автандил абы щыIуплъэм и губампIэр къохъеижыр.
Асмат псынэпс триухэу, лIыхъум зыкърегъэщIэжыр.
«ЩIэдэIу адкIэ, - жеIэ, - мащIэу щытми гъащIэу къысхуэнэжыр.
Нестан-Дареджанщ, зэгъащIэ, абы цIэуэ фIащагъар,
Илъэсибл и ныбжь щынэсым дахэкIейу къогъагъэ ар.
И Iущагъым, и бжьыфIагъым хьэщыкъ ищIырт къытеплъар.
Иджы хъуащи ар спэIэщIэ, бампIэрщ фIыгъуэу къысхуэнар.
Пщащэр икIри сабиигъуэм, балигъ хъури – зиужьащ.
Адэ Iущым ар щилъагъум, пщыгъуэр пхъум хуигъэфэщащ.
Утыку сихьэм лIыгъэ зесхьэу, сэри лIыпIэ сиуващ,
Абы тепщэм гу щылъитэм, сядэм хуит сыхуищIыжащ.
ХуещIыр и пхъум сэрей дэгъуэ унафэщIу езы дыдэр,-
Мрамор хужькIэ дэщIеярэ рубин защIэу зэщIэлыдэу
Йосыр къыухэр псы гуэл щхъуантIэм, жэнэтыпIэщ и жыг хадэр.
Щопсэу абы си гур зысу гуIэ нэпсыр сэзыгъадэр.
И псэупIэм жэщи махуи щызэблех дыхумэр IэфIу.
Зэм чэщанэм ар къоувэ, зэми хадэм итщ нэщхъыфIэу.
Адэшыпхъу Давор и нэIэ тету къэхъурт насыпыфIэу.
Иритат пщым ипхъу гъэфIэныр, и шыпхъу ткIийм игъасэм фIэфIу.
ЦIыху нэ бзаджэхэм щагъэпщкIуу, сэрей нэщIым ар щаIыгъщ,
ХъугъуэфIыгъуэу щыIэм хэсу жэнэт бзухэр и псалъэгъущ.
ТIу и гъусэщ унэIуту, ныбжьэгъу пэжуи Асмат щIыгъущ,
Габаону[1] жэнэтыпIэм щотIэпI – фIыгъуэр и Iэпэгъущ.
Сэ, илъэс пщыкIутху зи ныбжьым, къысщхьэщытт пщыр схуэгумащIэу.
Къызбгъэдэст ар жэщыбг хъухукIэ, ери фIыри къызигъащIэу.
Зэхьэзэхуэ хъуамэ, сэри япэ сищт, къикIуэт сымыщIэу.
Аслъэн ябгэм схэлът и лIыгъэр, дыгъэ нур фIэкI сыкъамыщIэу.
Дияу гъуэлъырт аслъэныжьхэр, сагъындакъхэр зэрысIэту,
Зэхьэзэхуэ, щакIуэ-зекIуэ зэхыхьакъым сахэмыту.
Сахэтыфырт ешхэ-ефэм махуэ кIыхьым лъэрытету.
Иджы пщащэр хъуащ спэIэщIи, сщIэркъым гъащIэ си псэм хэту.
МалIэ сядэр и мылIэгъуэу, Саридан дунейм йохыж.
Парсадан и щыхьэр унэм нэжэгужэ щIэмысыж.
НыбжьэгъуфIхэм я хьэдагъэу нэпсыр псыдзэурэ щIагъэж.
Ар щыпсэум псэуам кIэзызу я фэм лъы къыщIолъэдэж.
Илъэс псокIэ сыхуощыгъуэ сядэм, гуауэм сыхигъащIэу,
Жэщи махуи согъ, сопыхьэ, дуней щыIэуэ сымыщIэу.
Парсадан къегъакIуэ лIыкIуэ, узыншагъэм къыщIэупщIэу:
«Тариэл, куэдщ къэбгъар зэкIэ, уи адэжь ухуэгумащIэу».
ИкъукIэ къоуэ дэри ди гум апхуэдэлI зэрытхэкIар»
Къысхуахь лIыкIуэхэм пащтыхьым тыгъэу сэркIэ игу пыкIар.
КъызагъащIэр хэку пащтыхьым си унафэ зэрищIар:
«ЩреIу уи цIэр ди Хэкушхуэм – узощI нобэ Амирбар[2]!»
Гуауэр нэгум схущIэмыкIыу, си гур мафIэм къресыкI,
Ауэ лIыкIуэхэм фIыцIагъэр щызагъэхри садыщIокI.
Сашэ тепщэм деж, гуфIэжу абы IэплIэ къызешэкI.
ХьэщIэ лъапIэу сахэсщ гупым. – ЯмыIэж зы Iуэху сэ фIэкI.
Си гум къокIыр: пащтыхь тахътэм гъунэгъу пщIэншэу сыхуащIакъым,
Пщыми, гуащэми хъуэхъуфIу къысхужамыIа къэнакъым.
А щIыхь лъапIэр схуэмыфащэу сэ яжесIэрт. – Зы къикIакъым.
Инд хэкушхуэм и дзэпщ пашэу сымыувуи къысхуадакъым.
ДэкIащ Iэджэ абы лъандэм, куэди сщIэжыркъым сэ IупщIу.
ИкIи тыншкъым ар си дежкIэ сIуэтэжыну зэIубз схуэщIу.
ГущIэгъуншэщ гъащIэр. Махуэ кIуэркъым ди гур химыгъэщIу,
Абы хъуаскIэу къыпыщэщым дыхэтщ и кум дыкъилыпщIу».
X
Тариэл и лъагъуныгъэ
Къыпещэж хъыбарым адкIэ, и гур нэпскIэ игъэнщIауэ:
ДыкъэкIуэжырт тепщэм дэрэ зэгуэр, щакIуэ дыщыIауэ.
«Тлъагъунщ Нестан!» - жеIэр щабэу, си Iэр IэкIэ икъузауэ.
МыпIейтейуэ къэнэнт уи гур, абы и цIэр зэхэпхауэ.
Жыг хадэшхуэ гуэр дыIуощIэ, и дахагъым гур пIэпихыу,
Псы гуэл щхъуантIэхэр итщ хадэм, мэ дахащэхэр къапихыу.
Щобзэрабзэ жэнэт бзухэр, макъ жьгъырухэм удахьэхыу.
ФIэлъщ чэщанэм и щIыхьэпIэм алэрыбгъухэр бжэ къепхъухыу.
«Ет мэзджэдыр пащтыхьыпхъум!» - жиIэу тепщэм зэхызох.
Сэреишхуэм хуэдунэтIу дыщыIухьэм сохъу Iэпхлъэпх.
Абы щыгъуэ схуэхъуа щIыхуэр нобэм къэс сэ схуэмыух
ЦIыхум и гур жами мывэу, налмэс мастэм кIуэцIрех.
Абы щапI, щагъасэ и пхъур, зы нэ лей трамыгъаплъэу.
Къепхъух кIапэр пщым къеIэтри щIохьэ. Нэхум сыIумыплъэу
ХуещIыж Iупхъуэр. Зэхызохыр, тепщэр пIащIэу ину псалъэу.
Асмат джэдыр сIихын хуейуэ ещI унафэ, къызэщIэплъэу.
КъызэIуихмэ Асмат Iупхъуэр, дыгъэ бзийр си нэкIум къопсэр.
Зэ Iуплъэгъуэм малъхъэдису си Iэпкълъэпкъым зыкъыхесэ.
Асмат жеIэ: «Къащтэ джэдыр!» - сэ техьэгъуэм сегъэсысыр.
Абы щыгъуэ мафIэ лыгъэу къызидзам иджыри сесыр.
Абы хуэдэ нэхур занщIэу зылъэгъуар хэт хэкIуэдэжу?»
АдкIэ псалъэ хупымыщэу, зеущэхури магъ гуIэжу.
Магъ Асмати. Гъыбзэ макъыр дэтщ аузым джэрпэджэжу:
«Сыт ди махуэ дэ тIум нобэ!» - жаIэ, гъыбзэу зэпадзыжу.
КъызэIохьэ нэхъри и гур, - жимыIэфIау зеущэхужыр.
Асмат абы треутхэ псынэпс щIыIэ. – ЗыкъещIэжыр.
Ау псалъапIэ къримыту нэпсыр и нэм къыфIыщIожыр.
«Гугъущ ар уигу къэбгъэкIыжыну!» - жиIэу и кIэм къопсэлъэжыр:
Куэд хэлъщ гъащIэм дызэхъуапсэу, куэдми ди гур тфIыдахьэхыр,
Ауэ дгъэунэхуа нэужьщ къыщытщIэр абы лейуэ дэ къыдихыр.
Къызолъытэ хэтми Iущу, хъунур къищIэу къыхэзыхыр.
Сэ сыкъелмэ стелъ хьэзабым, «пцIыщ» къызжеIэ а зэхэпхыр.
Изот, арти, сIыгъ мэзджэдыр къысхуащIа унафэм тету.
КъызэIохьэр абдеж си гур, - сыкъомэх, жьы сымыгъуэту.
ЗыкъэсщIэжмэ тIэкIу – солъагъур цIыхухэр гуIэу къысщхьэщыту.
Къызбгъэдохьэр цIыхухэр хъушэу, зым иужьым адрейр иту.
ЩысхуащI щабэу пIэ залышхуэм, сагъэлъапIэу, лIыщхьэу сабжу.
Зэтопыхьэ цIыхуу щыIэр, нэпсыр псыдзэу схущIагъэжу.
Гужьеяу къажыхьыр псоми, ефэндыхэр я Iэдэжу.
«Зи IэщIагъэр ар жын фIыцIэрщ», - жаIэр пщышхуэр ягъэпэжу.
ТIэкIу си напIэр зэтесхауэ пщым щилъагъум къысхуещI IэплIэ.
«Си бын закъуэ, упсэущ!»- жиIэу, къысщысхьыпэу къызолIалIэ.
Сепсэлъэну сыщIэкъу пэтми, си къарум ар къемыхъулIэ.
Сыкъохъуж плъыржьэр аргуэру, си Iэпкълъэпкъыр къызэфIолIэ.
Къызэхуосыр асыхьэтым ефэндыхэр, Iэзэу щыIэр.
Къызэгуахыр я къурIэнхэр, зэрыIэзэ хущхъуэу яIэр.
«Къыхуэхъуащ зэран лIыхъужьым бзаджэнаджэ!» - икIэм жаIэ.
Сыхэлъщ сэри пIэм махуищкIэ, - мафIэ лыгъэм хуэщIэр ещIэ».
ЖаIэ Iэзэхэм: «Сымаджэм и узыфэр къытхуэмыщIэ!
Ауэ хуейкъым абы Iэзэ: уз пкърытыр Тхьэм нэхъ ещIэ».
Зэм сыкIийуэ сыщолъэтыр, зэми си пкъыр къызэфIощIэ.
Къысщхьэщысу пащтыхь гуащэм щIигъэкIари мынэпс мащIэ.
СыщыIащ абы махуищкIэ псэи спымыту, сымылIапэу.
ЗыкъэсщIэжмэ, щIокIыж нэгум къысщыщIахэр махуищ япэу.
Сэ къысфIэщIырт, Iуэщхъум хэту, къэсIуэта си щэху къэстIатэу.
Тхьэм солъэIур сэ щIэрыщIэу схилъхьэжыну къару псапэу:
«Алыхьталэу гущIэгъу зиIэм сомыбгынэт, IэщIыб сыпщIу,
Хэплъхьэжыну къару си гум сынолъэIур, пщIэ ин пхуэсщIу.
Сыхьыж унэм нэхъ псынщIэIуэу си щэху цIыхухэм къомыгъащIэу».
СхуещIыж си гур жан щIэрыщIэу Тхьэм, си лъэIур тIу имыщIу.
СыкъотIыс нэхъыфI сыкъохъури, пщылIхэм тепщэм ар жраIэ.
КъызэрищIэу хъыбар гуапэр, гуащэр къосыр ищIу и Iэр.
Си пащтыхьри къосыр щхьэпцIэу, къигъэнауэ Iуэхуу иIэр.
ХуещI пащтыхьым Тхьэм фIыщIэшхуэ: «Зейр Алыхьырщ фIыщIэу щыIэр!»
Пщыри гуащэри збгъурысу хущхъуэ дыджым срагъафэ.
ЯжызоIэ: «Сыхъужащ сэ! Спкърытыжкъым зы узыфэ.
Сыхуейт шууэ хьэуа къабзэм сыхэтыну пщIым унафэ».
Шыхэр къашэ, дошэс, дожьэ. Къыстоуэжыр сэри лIыфэ.
ДокIуэр диту Маиданым, аурэ си щIым сыносыж.
Пщым я пщыжым нэжэгужэу сэлам гуапэу къызехыж.
СызэрыщIыхьэжу унэм, си губампIэм къыщIедзэж.
ЗыкъещIыжри дунейм пшагъуэ, гъащIэ тIэкIур дыдж сфIохъуж.
Си нэкIуитIыр нэпс шыугъэм къресыкI, ищIауэ гъуаплъэ.
Шабзэшищэ пхыкIа хуэдэ, си гум телъщ уIэгъэ хьэлъэ.
Пщэдджыжьым макъ гуэр пщылIым щызэхихым, щIокIри маплъэ.
«ЯщIэу пIэрэ ахэм псори?» - жиIэу си гур къызэщIоплъэ.
«Асмат деж къикIащ цIыху!» - жаIэ. Сыту пIэрэ зыхуейр ар?
И IэмыщIэм письмо илъу къыщIашащ си деж къэкIуар.
Письмом седжэм – лъагъуныгъэ гуащIэм ехьыр къэзытхар.
СыткIэ сщIа гумащIэ и гур?.. БампIэм сехь згъэщIагъуэу ар.
«И щэху дауэ схуищIа нахуэ апхуэдизыр зи лъэщагъым?
Жэуапыншэу ар къэзгъанэм, къыфIэщIынкъэ сфIэфIу згъагъыу.
Хихыжынщи гугъэу иIэр, щилэжьынщ ер си щIыбагъым».
Хузотхыж жэуап си щIасэм, зэрекIункIэ ар фIылъагъум.
Мис апхуэдэу блокI зэманыр, сигу зэхъуапси щымыIэж.
Дзэ хэтынри, гуп хыхьэнри япэм хуэдэу мыIэфIыж.
Сыхапхащи пIэм дохутырхэм дарбаз[3] кIуапIи симыIэж.
СиIа тIэкIур гурыфIыгъуэу хъуауэ щIыхуэ сопшыныж.
Ауэ пщIэншэщ псори. Пшагъуэр тегъуэлъхьауэ си гум сохь.
Гу сэ зыми къыслъимытэу, лъагъуныгъэ гуащIэм сехь.
Лъы къысщIашыр. «Iей хъуащ и лъыр» - жиIэу, тепщэр гугъу къыздохь.
«СыкъамыщIэм содэ!» - жысIэу, щыхьэт абы сытохъухь.
Iэ уIари къыздэмыбзу, сохь сызэшу махуэ кIыхьыр.
ПщылIыр къокIуэ. Си гум къокIыр: «Сыт хъыбару пIэрэ къихьыр?»
КъигъэкIуащ Асмат и лIыкIуэ! СощI унафэ – къыщIагъыхьэр.
Мыри жеIэр щэхуу си гум: «Сыт ар гугъу сэ къыщIыздехьыр?»
Сыкъеджащ письмом си гуапэу, IэфI къысщыхъуу итыр псалъэу.
Гу лъыстащ къитхахэм къикIыу ди зэIущIэм пщащэр пэплъэу.
Хузотхыж: «Къэса си гугъэщ къытхуащIар дэ дигухэм пIалъэу.
ЩIы унафэ – сэ уи пащхьэм сихутэнщ узпэзмыгъаплъэу».
ЩIыIэу си гум къокI: «Зэгуэрым IэфIым уи гур къиуIэнщ!..
Амирбарми, тепщэм хуэдэу, пщIэ хуащIыну я къалэнщ.
Ауэ шэч дэ тIум къытхуащIмэ, хэт жиIари я фIэщ хъунщ.
ДыкъащIапэм, си хэкушхуэр къэзбгынэну суд ящIэнщ».
Си деж къос и лIыкIуэ тепщэм, узыншагъэми щIоупщIэ.
И унафэм тепщэм тету, лъы схашами зрегъащIэ.
«Сыхъужащ нэхъыфI, - жызоIэ. – Си щытыкIэм къызегъащIэ,
Зэ дарбазым сынэкIуэжмэ, хъужыпэнущ къэна мащIэр».
СокIуэр тепщэм деж, къызжеIэ: «УимыIэжу бжыт зы лажьэ!»
Сегъэшэсыр шым фащэншэу, IэпцIэлъапцIэу срешажьэ.
МакIуэ тепщэр иту дяпэ, тIэкIу къэувыIэу зимыIэжьэ.
Ди фочауэхэм кIий, гуоуэ, щакIуэм екIуу ирагъажьэ.
ДыщэкIуауэ дыкъокIуэжыр, ефэешхэри яублэ.
Уэрэд жеIэ екIуу зыщIэм, мэджэгу, къофэ щIалэгъуалэр.
Егуэш тепщэм хъугъуэфIыгъуэр, хьэлэл хъуащи трегъалэр.
ХоуныкI абы бейгуэлхэр: зэщIащыпэр налкъут жылэр.
Сыхэт пэтми гуфIэгъуэшхуэм, нэщхъеягъуэр сщхьэщымыкI.
ЩIэтщи нэгум дыгъэ нурыр, и бзийм си гур къресыкI.
НыбжьэгъуфIхэр сощIри гъусэ, зэрызехьэм сыкъыхокI.
Щызоублэ ефэ-ешхэр си деж, бампIэр нэхъ сщхьэщокI.
Амирбар хъуам и мылъкузехьэр щэху зищIау къызоIущащэ:
«Амирбар, къыпхуейу къэкIуауэ шэтыр къуагъым къуэтщ зы пщащэ,
Къепхъухами къепхъух нэкIум, къощIэ ар зэрыдахащэр» -
«ЩIэшэ псынщIэу ар си пэшым, хуэпщIу абы пщIэ хуэфащэ».
ЯгъэщIагъуэ си ныбжьгъухэм сахэкIын хуей щIэхъуар занщIэу.
«Сэ къэзгъэзэжынщ, - жызоIэ,- фыуэршэр тIэкIу, фымыпIащIэу».
Сыносыж хьэщIэщым, пщылIыр Iутщ бжэм, Iуэхур игъэзащIэу.
СолъэIу си гум нобэризэм щытын хуейуэ си жыIэщIэу.
СыщIыхьэжмэ си деж, пщащэ щтэIэщтаблэу къыспокIуатэ.
ЖеIэ: «Хэтми насыпыфIэщ зылъэIэсыр уи гулъытэр».
СогъэщIагъуэ цIыхухъу пащхьэм хуиту псалъэу ар зэритыр.
Лъагъуныгъэ гуащIэм фIыуэ химыщIыкIыу гу лъызотэ.
СотIысэх сэ. Ауэ пщащэр щытщ спэIэщIэ нэхъ зищIауэ,
Къызбгъэдэсмэ, и нэмысым емызэгъыу къилъытауэ.
СоупщI: «Уи гур къысхуэзэшмэ, щхьэ ущыт успыкIуэтауэ?»
Ауэ, псалъэ къыспимыдзу, щытщ щэныфIэу укIытауэ.
ИкIэм жеIэ: «Си нэкIуитIыр къресыкIыр мафIэ лыгъэу,
Мы сщIа Iуэхур сщIапхъэу плъытэу сэ ауан сыкъэпщI си гугъэу.
Ауэ мэхъу си фIэщ, солъагъур! Уи гур къабзэщ, птелъщ дамыгъэу.
Тхьэм сэ хуэсщIыркъым гукъанэ, - къызетыж схуэфащэр тыгъэу.
Уи лъапIагъым сещIри дзыхэ, схузэгъэкIукъым псалъэу жысIэр.
Мыр зэгъащIэ, сыжыIэщIэу согъэзащIэ сэ къызжаIэр.
ПхуищIащ тыгъэ пщащэм и псэр, нэхъ IэфI дыдэу цIыхум и иIэр.
КъыбжиIэнщ, укъеджэм, тхыбзэм жеIэ жьэкIэ схужымыIэр».
XI
Нестан-Дареджан фIыуэ илъагъум япэу хуитх письмо
Гугъэ IэфIу си гум илъым и письмом си гуапэу соплъыр.
«Аслъэн хахуэ, - етх си дыгъэм, - жагъуэ уи гум сыт щIибгъэлъыр?
Ислъхьащ си псэр уи IэмыщIэм, сыт ажалым ущIыпэплъэр?
КъыбжиIэнщ Асмат нэхъ наIуэу сэ уэр щхьэкIэ си гум илъыр.
УщIехъуапсэр сыт лIэныгъэм, пщIауэ мысэ лъагъуныгъэр?
ЗауэлI хахуэу утыку уихьэу нэхъыфIщ зепхьэм лъагъуныгъэр.
Дыдеящ дэ Хатайм я щIыр икIи куэдкIэ дыщогугъыр.
Къатехыж, ятеуи, ди щIыр, къэбгъэнахуэу уэ пхэлъ лIыгъэр.
Си щхьэгъусэ хъуарэт, жысIэу сыпщIохъуэпсыр, гум фIэIэфIу;
БжесIэфакъым сытегушхуэу, иджы бжесIэр си псэм фIэфIу.
СоплъэкIуащ сэ уэ куэд Iейрэ уи гум илъыр сщIэмэ сфIэфIу.
Иджы сэ къэсщIащ нэхъ IупщIу дунейм уэркIэ щIихьыр кIыфIу.
Пэжщ сэ бжесIэу хъуар, зэгъащIэ, уи фIэщ гъэхъуи уигу къинэж.
Хатаэтхэм гъэни я псэр, лIыхъужь хахуэу къысхуэкIуэж.
ЗэхэпIуатэу розэ тхьэмпэр, пщIэншэу нэпсыр щIомыгъэж.
ПхуэсщIащ нахуэ сиIэр щэхуу! Къыспыпхыну сыт щыIэж?»
КъызжиIащ Асмат сэ псори, къепхъух щIагъым щыгушхуауэ.
Сыт жысIэнт абдеж? СогуфIэ, насыпыфIэ сыхъужауэ.
Собж сысейуэ фIыгъуэу щыIэр, нэпс шыугъэр IэфI хъужащ.
Хы толъкъуну зыкъеIэтыр си гум, псэ къыхыхьэжащ.
XII
Тариэл фIыуэ илъагъум хуитха письмо
Хузотхыж письмо си щIасэм, стхынур си бзэм къимытIасэу:
«Мазэ! Дауэ пхуэхъуа тепщэ мы жэщ кIыфIым дыгъэр хэпсэу?
Уэ уэмыщхь дэ ди Тхьэу Тхьэшхуэм къызитынкъым къысхуэупсэу.
КъызокIухь сэ ныбжьым ещхьу, псэ спытыжу къысхуэмыщIэу».
Сэ Асмат жызоIэр: «Псалъэ схупыщэнкъым письмом адкIэ.
СхужеIэж мыр: «Си нэху закъуэ, уи бзийр си гум къыщипсакIэ,
Ажал фIыцIэм сыIэщIэпхыу, уи Iэр сэ къыщыздэплъакIэ
Згъэпэжынщ уи лъагъуныгъэр! – Узот псалъэ сэ абыкIэ».
«КъытхуищIащ унафэ, - жеIэ Асмат, - ди бзэр дубыдыну,
ИкIи, цIыхум къедмыгъащIэу, зэжетIахэр дыбзыщIыну.
Абы деж унакIуэу щытмэ, сэ зыр плъапIэу суриIэну.
КъолъэIуащ ар Амирбарым, нэсыху пIалъэм зыпIыгъыну».
Сыдехьэхыр и Iущагъым, ехьэехуэм дыгъэм нэхукIэ.
ЩыIэ хъункъым къытекIуэни а бзылъхугъэм цIыху акъылкIэ.
СигъэщIащ абы сэ игъуэу гухэлъ щэхум и бзыщIыкIэ.
Къепсми дыгъэр и гуащIэгъуэу, пэлъэщынкъым абы нэхукIэ.
Мывэ лъапIэ дахэкIейхэр хузошийр Асмат гуфIапщIэу.
«Хьэуэ - жеIэр,- сэ сыхуейкъым, согъуэт мыхэр сыщымыщIэу.
Къэсщтэнщ-тIэ гупыж щыпщIакIэ, мы Iэлъыныр фэеплъ папщIэу».-
ЖеIэри къыхех цIыкIу дыдэу зы Iэлъын нэхъ мыщIэ мащIэу.
ЩIокIыж пщащэр зеIэтыжри, си дунейм зыкъеужьыж.
Мэужьыхыжри мафIэ лыгъэр, цIыху акъылым сыкъохьэж.
Си ныбжьэгъухэр нэжэгужэу зэхэст – гупым сыхохьэж.
Тыгъэ лъапIэхэр согуэшри ефэ-ешхэр доублэж.
XIII
Тариэл хьэтайхэм яхуитхар
Си зы тхыгъэ Хьэтайм ихьу кIуэну лIыкIуэр хьэзыр ящIыр.
Яхузотхыр: «Инд пащтыхьым хулъэкIынур хэти ещIэр,
Псэунщ тхъэжу, хэт и лъэпкъми, и унафэм пщIэ хуэзыщIыр
Ауэ Iейуэ щIегъуэжынущ пэрыуэну мурад зыщIыр.
Фэ фыхуеймэ губжь хэмыту мы фи Iуэхур зэфIэкIыну,
КъызэрыфщIэу ди унафэр, фыкъэс ди деж – фи къалэну.
ФыкъэмыкIуэм, дэ дынокIуэ, гущIэгъу зыми хуэдмыщIыну.
НэхъыфIщ фэ ди деж фыкъакIуэм: пщIэншэу сыт лъы щIэдгъэжынур?»
Изогъажьэ лIыкIуэ сщIахэр. Сэри бампIэр нэхъ стоуж,
Дарбаз сокIуэ, сыщIохьэщIэ, мафIи лыгъи симысыж.
Дунеишхуэм фIыгъуэу щыIэр сэ сысейуэ солъытэж.
ХьэкIэкхъуэкIэм къакIухь зэшу – щакIуи уеблэм сымыкIуэж.
Сытехьэну дунейм хуиту зэм сыхуожьэ. – СыщIогъуэж.
Зэм ныбжьэгъухэр дызэхуосри, тщIар, тлъэгъуахэр доIуэтэж.
Ауэ хъуащи хьэщыкъ си гур, дунейр сэркIэ гыну собж,
Зэзэмызэ, си гур хэщIу, гъащIэм гыбзэ тызоIуэж».
Нестан-Дареджан Тариэл ирегъэблагъэ
СыщIохьэж си деж зэгуэрым, тепщэм деж сыкъикIыжауэ,
Сыжеифыркъым, си нэгум щIэтщи пщащэр, гъэр сищIауэ.
Къысхуитхари сIыгъщ згъэтIыгъуэу, гу гъэхуабэу къысхуэнауэ.
Зэхызох хъумакIуэр пщылIым еIущащэуэ, щIишауэ.
«Асмат деж къикIащ цIыху!» - жаIэ. СощI унафэ къыщIашэну.
Абы къетхыр: «Уэ къыппоплъэр хыхьар уи гум джатэ жану!»
Къыхэпсащ кIыфIыгъэм дыгъэр, си гукъеуэр сщхьэщихыну.
Арти сожьэ, сщIыгъуу лIыкIуэр, си гур къабзэу, си пкъыр жану.
Дызэрихьэу унэ хадэм, сщIыгъуа лIыкIуэм зегъэбзэх.
Абы и пIэм Асмат гуфIэу къихутау сэлам къызех.
ЖеIэ: «Уи гум хэуа банэр нэхъ псынщIэIуэу къыхэзгъэх.
Плъэт мобыкIэ! Зи тIэпIыгъуэ розэм нурыр къыщхьэщех».
КъыщIеIэтэ и зы кIапэр алэрыбгъу къепхъух щIэрыпсым,
Тахътэ щабэр итщ утыкум зэщIиблау налкъутналмэсым.
Тесщ а тахътэм си нэхунэр, щIигъэнау данэху-данэпсым…
Къыстолыдэр нэ пIащитIыр, ехьэехуэу дыгъэ къепсым.
Сыщытщ псалъэ къызжимыIэу, сиша пэтми ар къызэджэу.
Ауэ, уиплъэмэ и нэкIум, лъагъуныгъэр къощыр гъуджэу.
ЙоIущащэри и гуащэм, Асмат жеIэ фIэигъуэджэу:
«КIуэж! Ар нобэ гуауэщхьэуэщ!» ЩIохьэ си гум мис ар бзаджэу.
ДыщIокIыжыр Асмат дэрэ, алэрыбгъум зешэщIыж.
Согий гъащIэм: «КъысхуэпщIати гурыфIыгъуэр си гупыж.
АтIэ сыт ухущIегъуэжу щIэпщIыжар ар нэхъ дыджыж?
Ар хэмытми, нэщхъеягъуэу си гум щыщIэр къызолыж!»
Асмат жеIэ: «Ар уи жагъуэ пщIыуэ мафIэм зомыгъэс,
ХуэщIи и бжэр нэщхъеягъуэм, гугъэ IэфIым лъэр нэхус.
Къопсэлъакъым укIытэжри, - Дареджан къыпхуещI нэмыс».
Асмат си гур фIы схуищIыжу, къыздокIуатэ хадэм нэс.
СолъэIу сэри абы: «Си гум и хущхъуэгъуэр фIыуэ уощIэ.
УемыпцIыжу зэтта псалъэм, гурэ псэкIэ схуэжыIэщIэ.
Iейми фIыми сщумыбзыщIу, и хъыбар абы сыгъащIэ.
Уи письмо нысхуэтх кIэщI-кIэщIуи, - си губампIэр схуэгъэмащIэ!..
Ди зэIущIэм къиша нэпсым нэр щIисыкIыу сыносыж.
Сыхэлъщ пIэм сымыжеифу, гупсэхупIи симыIэж.
Шэхум хуэдэу пыкIащ си фэр, лъы ткIуэпс нэкIум щIэмытыж.
Схуэхъуащ гъусэ сэ жэщ кIыфIыр, нэху слъагъуауи сымыщIэж.
Хьэтайхэм Тариэл къыхуатхыж жэуап
Хьэтаэтым лIыкIуэу кIуахэр хъыбар къахьри къэсыжащ.
Къыдапэсу тхыбзэ къатхыр псалъэ ябгэм щIигъэнащ:
«ЦIыху къэрабгъэхэм дащыщкъым, дэ быдапIэ куэд духуащ.
ТщIэркъым хэтми фи пащтыхьыр, - ди унафэр зейр дэращ.
Къетхыр хъаным: «Рамаз хъаным Тариэлым мырщ ныпхуитхыр:
«СогъэщIагъуэ уи псэлъэкIэр, ебгъэлейу къэптхам къызохыр!
Пщым я пщыжыр уэ ебджэну щапхъэ делэр хэт зытепхыр?
Абы фIэкI си деж къэптхынкъым, - абдеж Iуэхур щыдоухыр».
Къызэхуишэсыну си дзэр Марзапан[1] шым согъэшэсыр
Индостаным и дзэ хъушэр зы вагъуэбэу къызэхуосыр.
Имыхуэжу губгъуэ иным къуакIи бгыкIи зэлъащIысыр.
Жыжьи благъи къокI цIыхубэр, яхъумэну хэку нэмысыр.
Къежьащ ахэр замыIэжьэу, бийм ажалыр хуагъэфащэу.
ЯIыгъщ джатэхэр Iэрыхуэу, Хорезм хэкум щащIа Iэщэу.
Зытес шыхэр алъпыш защIэщ, йоувыкIхэр сатырищэу.
Арэзы сыхъуау сыхоплъэ си дзэ хъушэм, сфIэдахащэу.
КъызоIэтри дзэр пщэдджыжьым, тызогъыхьэ зауэ гъуэгум.
Хэку дамыгъэ бэракъ фIыцIэр щхьэщохуарзэ я щхьэщыгум.
ФIэкъабылу Тхьэм спэIэщIэ ищIыр щIэтщ щIэмыкIыу нэгум.
«Дауэ пкIуну пщIэлъ гъуэгуанэр, умылъагъуу ар?» - къокI си гум.
Сегупсысмэ абы, си гур къызэIуохьэ нэхъ Iеижу.
КъыщIедзэж аргуэру нэпсым, уэру си нэм къысфIыщIэжу.
Гуауэм хэлъ лъэщагъым хуэдэ хэлъкъым гуапэм гукъыдэжу.
СыткIэ щхьэпэ гъагъэ розэр, къыпыпч мыхъумэ ууейу убжу?»
XVI
Тариэлрэ Нестан-Дареджанрэ зэрызэхуэзар
СымыщIэххэу, си деж пщылIыр къыщыщIыхьэм, согъэщIагъуэр.
И тхыгъэ Асмат къэкIуауэ къыщIокI. СщIэркъым щIызижагъуэр.
Абы къетхыр: уэ къыппоплъэр дыгъэ нуру зи гуащIэгъуэр.
НэхъыфIщ къакIуи, ущымысу уи гум телъу гузэвэгъуэр».
Насыпышхуэу къэслъытакъым ар, фIэфI хъуами си губампIэм.
Жэщ мэхъу. Унэм сыкъыщIокIри сыблокI хадэм и ихьэпIэм.
Щытщ Асмати сэ къызэжьэу, къекIуэлIауэ зэIущIапIэм.
«ЕпIащIэкIыт! - жеIэ, - къожьэ, имызагъэу мазэр и пIэм!»
ДыщIыхьауэ унэ хуитым, зыдонэкIыр пэш екIу куэд.
ИкIэм, си нэр имыгъаплъэу, мазэр нуру къысполыд.
Тесщ, щхъуантIагъэкIэ хуэпауэ, алэрыбгъум тхьэIухуд,
НэкIукIи теплъэкIи зэкIужрэ Iуплъэм и бзэр зыубыд.
Ситщ и пащхьэм, си гукъеуэм зихъуэжауэ мурадыфIкIэ.
Жьы дехужри си губампIэм, зегъэнщIыжыр дуней нэхукIэ.
Щхьэнтэ щабэм тесщ зигъафIэу дыгъэм нэхъ нэхъ нэхур куэдкIэ.
Къысщихъумэми и нэкIур, къызоплъ щэхуу ар нэбгъузкIэ.
ЕщI унафэ: «Амирбарыр гъэтIыс, куэдрэ щумыгъэту!»
Дыгъэ нурым бгъурылъ щхьэнтэм сытотIысхьэр сэри хуиту.
ХузощI фIыщIэ уафэм, фIыгъуэр семысами сэ къызиту.
БжесIэнщ псори къызжиIахэр, схуэIуэтэжмэ къару згъуэту.
«СыпIущIати зэ тIэкIу щIыIэу, зыкъысхуэбгъэгусэ сфIощI.
Дыгъэмыхъуэм щыкI къэкIыгъэу пыкIащ уи фэр, уи гур хощI.
Ауэ, бгъажэу гуIэ нэпсыр, пщIэншэу мысэ сэ сомыщI:
СыпщыукIыта фIэкIакIэ, сигу илъакъым зы нэгъуэщI.
Хэт и пщащи цIыхухъу пащхьэм щыукIытэну къигъэщIащ.
Ауэ куэдрэ гурылъ IэфIхэр хэт игъэпщкIуми, ар щыуащ.
Бэлыхь щэхум си нэщIыбкIэ лей зэрихьэу къыщIэкIащ.
ЦIыхубз напэм срипагэу, уи деж Асмат нэзгъэкIуащ.
Гум гъэпщкIуауэ илъа щэхухэр зэрытхуэхъурэ насэIуасэ,
Уэ сылъытэ суреипэу: усщIащ си псэкIэ щхьэгъусэ.
Аращ, пщIэмэ, сщIа унафэр – тхьэ тесIуари хузощI гъусэ.
СепцIыж хъумэ – щIыкъатиблкIэ срежэхи срехъу мысэ.
АтIэ, ежьи, зумыIэжьэу, пхулъэкIынур бийм егъащIэ.
ТекIуэныгъэ уиIэу хэкум къэгъэзэжи сызIугъащIэ.
Сщыхъунщ хьэлъэ узмылъагъуу куэд дэбгъэкIмэ – ар зэгъащIэ!
Къызэт уи гур сакъылэту, сIых сысейри, гъэжыIэщIэ».
«Зезгъэсынщ, - жызоIэ, - мафIэм, уэ Iуэхутхьэбзэ пхусщIэн папщIэ.
Къысхэплъхьэжри псэ щIэрыщIэу, пщIащ си гъащIэр нэхъ щIэращIэ.
Нобэ хуэдэу дыгъэр гуапэу къыстепсауэ сэ сымыщIэ.
Сахыхьэнщи лъапсэрыхыу, Хьэтэетыр сщIынщ лъэпкъ мащIэ.
Къызэптам хуэдиз гуфIэгъуэ зиIэ теткъым щIы хъурейм.
Алыхьталэрщ ар зи фIыщIэр, - иретыф насып зыхуейм.
Уи нэгуитIым къыщIих нурыр и пшэкIэплъщ мы сигу нэщхъейм.
ПIэщIэлъщ си псэр уэ, си гъащIэр, сытетыхукIэ мы дунейм».
Тхьэ зэраIуэ тхылъыр тIыгъыу, ди тхьэлъанэр зэдохъуэж.
Ита псалъэм лъагъуныгъэр етIуанэу дыщIегъуж:
«ХамэщI уиту, - жеIэ,- си гум уихурэ, жысIэм: «СыщIогъуэж!»
Ди тхьэу Тхьэшхуэм ажал фIыцIэр къысхурещI абдей гупыж!»
Добзэрабзэ, IэфIу ди бзэр, лъагъуныгъэм гур къигъэплъу.
Сыщысынт апхуэдэу куэдрэ, щымытам гъуэгуанэ сщIэлъу.
Сотэджыжыр сежьэжыну, си нэм нэпсыр къыщIэлъэлъу
КъысIуоплъэжыр ар зэ гуапэу, ди зэIущIэм и фэеплъу.
- ДауикI, тынштэкъым си дежкIэ налкъут пащхьэр къэзбгынэну.
Къэхъужащ нэху дуней кIыфIыр, къоIэр си гур къилъэтыну.
Сысейщ псори - дыгъи, мази, уафи, щIылъи – зы къэмынэу.
Къогушхуэжыр абдеж си гур, жырым къелым пэлъэщыну».
XVII
Тариэл хьэтайхэм я деж зекIуэ кIуэуэ зэхэуэшхуэ зэрекIуэкIам теухуа хъыбар
ДощI унафэ: «ВгъэIу накъырэр лъэщу, си дзэр зэхуэфшэс!»
СхуэIуэтэн а псор сэ, ауэ зэуэн занщIэу дзэр зэхуос.
Сэри, бийр бэлыхь хэздзэну си лъыр къэплъу, шым сошэс.
Дытемыхуэу гъуэгуу щыIэм, щIэу хыдош дыздэкIуэм нэс.
ДобэкъукIри Инд щIыгъунэм гъуэгуанэфIи адкIэ докIу.
КъигъэкIуэну си деж лIыкIуэ къыщымыхъу Рамаз емыкIу.
Си гур щабэ ищIын фIэщIу, псалъэ нэпцIхэр зэрегъэкIу:
«Хуэзгъэдэнкъым хуэзгъэфащэу ди дыгъужьым фи чыц цIыкIу!»
Хъаным тыгъэ къысхуищIамкIэ хэтащ си нэр къыщапхъуэну.
Ахэм жаIэрт: «ДыволъэIур хьэлэч пщIэншэу дывмыщIыну.
ДощIэж ди пщэм аркъэн зэвыр зэрыфIэлъыр дитхьэлэну.
ДынэкIуэнщ фи деж мамыру, хъугъуэфIыгъуэр ди мелуану.
ТщIащ щыуагъэ – дыщIогъуэжыр, фыкъытщысхьи къытхуэвгъэгъу.
Дэ дыхуейкъым зауэ-банэ, Алыхь фщIэм, къытхуэфщI гущIэгъу.
ЩIылъэм уафэр къытевгъауэу, ди хэку тIэкIур фымыщI уэгъу.
Фэттынщ диIэу хъуар, фыкъакIуэ, ауэ дзэшхуэ зыщIывмыгъу».
СогъэтIысыр си бейгуэлхэр, седэIуэну я чэнджэщым.
«Уэ ущIалэщ, - жаIэ, - лейкъым, укъедаIуэм псалъэ Iущым.
Щэхурыпхъуэщ ахэр, пцIыкъым! Гу лъыттащ дэ Рамаз зэщэм.
Уахэмыхьэ дзыхь яхуэпщIу! ЖиIэр пэжкъым пцIыр зи Iэщэм!»
«АтIэ фежьэ! – яжызоIэ. – Фи гъусэнщ фэ лIыхъужь защIэ.
Нежьэнщ дзэри фи ужь иту, фи хъыбар дыщывмыгъащIэ.
ФIы ягу илъмэ – тхьэ евгъаIуэ, джатэ къифхыу фаIумыщIэ.
Ауэ пцIы яупсу къафщIэм, фи удыныр зыхевгъащIэ».
Дызэхуэсу тщIа унафэр губзыгъагъэу къызобжыжыр.
Хузотх: «Рамаз, уи жэуапым срителъхьэу нызотхыжыр.
Пэжщ, упсэум нэхъыфIщ мамыру! ФIэфIу хэт дунейм ехыжыр?
СынэкIуэнщ сэ дзэ сщIымыгъуу - тлъагъунщ псалъэр зыгъэпэжыр».
Къыхызош дзэм, сыхоплъыхьри, цIыху щищ хахуэу, зэуэн защIэу.
СощIри гъусэ ахэр, сожьэ, сщIэлъ гъуэгуанэм сигъэпIащIэу.
ЯхузощI къэнам унафэ: «Си хъыбар фэ къызэрыфщIэу,
ЗэпывупщIи къуакIи бгыкIи, нэфху си ужьыр фыжыIэщIэу».
Махуищ блокI. Аргуэру хъаным къигъэкIуащ цIыху плъэн-дэIуэну.
КъысхуещI тыгъэ фIыгъуэр хъушэу, си щхьэм, си цIэм хуэфэщэну.
ЛIыкIуэм жеIэ: «Уи нэкIу фафIэм щIохъуэпс хъаныр зэ Iуплъэну,
Индостан и амирбарым поплъэ гуапэу ар IущIэну».
Къетх аргуэру: «Си гум уэркIэ IэфIу илъыр наIуэ сщIыну
Сыныппожьэр сепIэщIэкIыу, нэхъапэIуэу услъагъуну».
Хузотх сэри: «ЗгъэзэщIэнщ сэ, пфIэфIыр слъытэу си къалэну.
Ирехъу гуапэ ди зэIущIэр, IэфIу ди гум къинэжыну!»
Сыщопсыхыр шым мэз лъапэм, зызгъэпсэхумэ тIэкIу нэхъ къасщтэу.
ЛIыкIуэ гур аргуэру къосыр, ящIу щхьэщэ, жьэкIэ кIыщтэу.
Зы шы гуарти къыздаху ахэм, я пащтыхьым и гулъытэу.
«Ди пащтыхьым,- жаIэ, - икъукIэ фIэфIщ, уилъагъумэ къуэш пэлъытэу.
СынрокIуэ, - жиIащ хъаным, сытемыкIыу а зы лъагъуэм,
СыпIущIэнщ, Тхьэм жиIэм, гуапэу пщэдджыжь дыгъэм и къуэкIыгъуэм».
КъэкIуа лIыкIуэхэр згъэлъапIэу, щIызогъашэ хьэщIэщ дэгъуэм.
СогъэхьэщIэ, пщIэ яхуэсщIу, сыщымысхьу хъугъуэфIыгъуэм.
Хьэлэлагъыр фэеплъ лъапIэу цIыху гуащIафIэм и гум къонэ,
КъэкIуа лIыкIуэхэр щежьэжым зым иужь зыкърегъанэ.
«Сэ фхуэсщIэжыфынкъым,- жеIэ,- къысхуэфщIар фэ! Ар къыстонэ.
Илъщ, къинауэ сигу имыхуу, уядэ дыщэу цIыху хъарзынэр.
СыпэщIэхуэщ сысабийуи, а цIыху Iущым сигъэсащ.
Уи нэщIыбкIэ Рамаз-хъаным фIей щилэжьу гу лъыстащ.
Мис ар си гум схутемыхуэу, лIыкIуэ зысщIри, сыкъэкIуащ.
Пэжщ мы бжесIэр зы къэмынэу! УэркIэ си гур зэIухащ.
МурадыфIкъым илъыр я гум, жаIэхэр уи фIэщ умыщI.
ЦIыху минищэ щIыгъущ хьэзыру, - ар уэ хъаным къыпщебзыщI.
Нэхъыбэжи итщ и ужьым… ФэрыщIагъым зыдомыщI.
Ухуэбэлэрыгъмэ Iуэхум, къыхэкIынщ е! Хьэзыр зыщI!
КъигуфIыкIыу и нэкIуитIыр хъаныр гуапэу къыфIущIэнщ,
Къыфщытхъу зищIурэ бзаджащIэм, и мурадым нихусынщ.
Iугъуэр лъагэу игъэунщи, дзэм хъыбар иригъэщIэнщ.
Мэхъу мин Iэджэ ахэр. Дауи, фэ фымащIэщ – къыфтекIуэнщ».
Абдеж, Iуэхум зэрезэгъкIэ, хузощI лIыкIуэм ину фIыщIэ.
«ПхуэсщIэжынщ, сыпсэум, - жызоIэр, - зысхъумэжмэ, пфIэфIщ ар, сощIэ.
Иджы пщIыгъухэм яхыхьэжи кIуэж, - абыхэм йомыгъащIэ.
Уилъынщ си гум уэ лIыр гуапэу сыпсэухукIэ - ар зэгъащIэ».
А хъыбарым щыщ зы псалъэ хуэзмыIуатэуэ зы цIыхум,
СощI унафэ: «Хъунщ зэрыхъуу! Сыт утепсэлъыхькIэ щэхум?
Къызолъытэ нэхъ тэмэму дзэ нэхъыщхьэм си цIыху сIуэхум,
ЯзгъэщIэну зэрысфIэфIыр си деж псынщIэу я лъэр къахум.
Хъыбарзехьэхэм пщэдджыжьым яжызоIэ псалъэ екIу:
«Сэ, Рамаз, уи деж сынокIуэ, сфIэфIу сиплъэм лIыхъужь нэкIу»…
Сезэша пэт къызмыгъанэу, шэджагъуэфI хъуху си гъуэгу сокIу.
ПлъэIэсынщ уэ ажалыIэр, ухуейм дэни зыщыгъэпщкIу.
Солъагъу сыплъэм: аддэ жыжьэу, гъуэгужь сабэм зиIэтауэ.
КъокIыр си гум: «КъокIуэ хъаныр, бийм къапхъэныр хуиузэдауэ.
Джатэр къисхмэ, ислъхьэжынкъым сэри, си гур мызэгъауэ».
МэпIейтей зауэлIу сщIыгъур, Iуэху шынагъуэм гу лъатауэ.
ЯжызоIэ ахэм: «Флъагъурэ бзаджэнаджэхэм къыдащIэр?
Ауэ тхэткъым дэ къэрабгъэ - ар фэ фIыуэ хэти фощIэ.
КIуэжынщ и псэр ахърэт дахэм щIэзытыфыр хэкум гъащIэр.
АтIэ, къуэшхэ, Хьэтэетым идодз нобэ удын гуащIэр».
СощI унафэ захуэпэну - зэрызохьэ дзэр хъеяуэ.
ДоувыкIыр сатыр дахэу, хьэзыр зауэм зыхуэтщIауэ.
Гъуэгу дытохьэ зыдмыIэжьэу, псыдзэ къелъэу дыздилъауэ
Мис а махуэ дыдэм хъаныр хызогъащIэ, сигу зэгъауэ.
Бийм гу лъетэ сызэрыкIуэм, сщIыгъухэр зауэм хуэхьэзыру,
Гукъанэшхуэр ищIу хъаным, къысхуегъакIуэ цIыху аргуэру:
«ЖытIа псалъэм демыпцIыжу, дыныпхуокIуэ дэ мамыру.
Ауэ щIохьэ хуабжьу ди гум зэрыпщIыгъур цIыхур уэру».
Изотыж жэуап: «ФIыу дощIэ ткIэлъызефхьэхэр хьилагъэу!
Ауэ щэхуу фщIа мурадыр фхуэмахуэну фэ фи гугъэу
Фыкъежьамэ, Iейу фыщоуэ. – Дублэнщ зауэр дытемыгъэу.
Фи ажалым щIэхъуэпс джатэр къытфIокI сампIэм имызагъэу».
КъыздикIам мэкIуэжыр лIыкIуэр. КъагъэкIуакъым ар щIэрыщIэу.
Ягъэу Iугъуэ, хъыбар папщIэу, дзэ тIысыпIэр къыдагъащIэу.
КъыкъуокI дзэр гъэпщкIупIэм уэру, зэбгъурыту, сатыр защIэу.
ФIыщ апхуэдэм уезэуэну, узищIысыр зыкъебгъащIэу.
ЗыщхьэрыстIагъащ жыр пыIэр, изокъузэ бжыр си Iэгум,
Бийм удын едзыпхъэу жиIэу, сегъэпIащIэ къэплъа си гум.
Изошажьэ дзэр, зызочри, хуарзэу ныпыр итщ ди щыгум.
Заущэхуарэ мыпIейтехэу, хъаным и дзэр къыдэтщ лъэгум.
Къызиплъащ делафэ, дауикI, бийм гъунэгъу сыщыхуэхъуам.
Сыхолъадэ дзэ нэхъыщхьэм, сызэрихьэу лъы къэплъам.
ЗещIыр щIылъэ лъыр къыпыжу, къызэIэну къысхуилъам.
Бжыр мэкъутэ! Сопхъуэ джатэм! Илъат жану ар зылъам.
Сыхэтщ бийм и курыкупсэм, джэджьей гуп теуа къашыргъэу.
Зэтоджалэ шури лъэсри си уэжысэм и укIыгъэу.
Къажыхь зауэлI гужьеяхэм, сIэщIэкIын абы я гугъэу,
Ауэ тIэкIу фIэкI къызэмылу, сукIащ дзэ гуп, си гур загъэу.
КъыстогуплIэ бийр аргуэру, - зауэр нэхъри къызэщIоплъэ.
Сахэтщ сэри, згъабзэу джатэр, бийм кIуэцIыслъхьэу удын хьэлъэр.
Хэти илъщ уанэгум хьэдэу, хэти лъыкIэ егъэнщI щIылъэр.
ЗыспыщIедзэ сызыIуплъэм, къыщыхъуау ажал си теплъэр.
Мэхъу пщыхьэщхьэ. Бийм я плъырхэм гужьеяуэ макъ яIэт:
«Абы фIэкIмэ, доунэхъур, фепсынщIэкIи фыкъикIуэт!
Мес, долъагъур: нэхъ Iеижу гъуэгужь сабэм зыкъеIэт.
Дакъелынкъым хъушэ къакIуэм! Пэлъэщынур абы хэт?»
Бийр зыщыщтэу къакIуэ хъушэр си дзэрауэ къыщIэкIащ.
Жэщи махуи лъэрытету си деж я лъэр къахусащ.
КъуакIи бгыкIи зэранэкIри, и чэзум си деж къэсащ.
Я накъырэхэр ягъаджэу, хъыбар гуапэр сагъэщIащ.
ЩIэпхъуэжащ бийр ар щалъагъум, иужь дэри диуващ.
ЛъыгъэжапIэу щыта губгъуэм тедгъэзэжри дихьэжащ.
Си джатэпэм Рамаз ябгэр абдеж шыплIэм къыдихащ.
Гъэр ящIахэр щIым халъафэу, си лIыхъужьхэм зэрапхащ.
Дэ ди ужь ит си зауэлIхэм щIэпхъуэжахэр къаувыхь.
Гъэр ящI занщIэу зыкъэзытыр, зызымытыр лъэкIэ яхь.
Гъэр хъуа гупым замыщIэжу, нэгу щIэкIахэр къафIощI пщIыхь.
Псэуми, ахэр, я щэIу макъым гур хигъэщIу, къапщэпщыхь.
ЕшыIуати си зауэлIхэр, «Зывгъэпсэху тIэкIу!» - яжызоIэ.
Сэри, си Iэр хъуащ уIэгъэ, лъыпс къыпыжым щIыр иреIэ.
Къызэхуос лIыхъужьхэр гуфIэу, къызапэсу гуапэу щыIэр.
Къызохъуэхъу нэхъ ягъэнахуэу лъагъуныгъэу сэ къысхуаIэр.
Схурикъунт сэ хъуэхъуу жаIэр щыжаIами си нэщIыбкIэ…
КъызешэкIыр хэти IэплIэ, сегъэлъапIэ хэти жьэкIэ.
ЩогуфIыкIыр я еджакIуэм нэхъыжьыфIхэр гуIэфI нэпскIэ.
ЯфIэхьэлэмэтщ зауэлIхэм си уэжысэм иIа уэкIэр.
Къуэды хэкум къыхахыну ахэр хуит сщIауэ щытащ.
ХъуэгъуэфIыгъуэр къахьри хъушэу, ежьау хъуам къагъэзэжащ.
Хуей хъум, джатэр кърахыну ахэр хуит сэ сщIау щытащ.
КъыхэмыкIыу зауэ-банэ, къалэ куэди къаубыдащ.
Мыр жызоIэ Рамаз хъаным: «Уэ ухуеймэ упсэуну,
ЩIы унафэ, хэку быдапIэу уиIэм я бжэр зэIуахыну!
«Хьэуэ!»,- жыпIэм,- тхьэ пхузоIуэ, фIы абы уэ щIомыхыну
КъыщIэщащ уэ уи хьилагъэр! Ухуитщ ар бгъэзэкIуэжыну!»
Къет абы жэуап, Iужажэу: «Сыхъунщ сыткIи уи жыIэщIэ!
Уи цIыху гуэр къысхуэщIи гъусэ, пщIэ нэхъ пылъу ар сыгъащIэ.
СщIынщ унафэ, къэна си дзэм ямыщIэну Iуэху мыхъумыщIэ.
ЖыпIэр дэни щыунафэу, ислъхьэнщ псори уи IэмыщIэ».
ХузощI хъаным бейгуэл гъусэ, зауэлI гупи дыщIызгъуащ.
Хьэтэетым и дзэм щхьэщэ сэ къысхуащIу иувыкIащ.
Жьыри щIэри зэтепыхьэу, я быдапIэхэр Iуахащ.
СатекIуати, фIыгъуэу яIэм я нэхъыфIыр сысей хъуащ.
ЗэзгъэцIыхумэ сфIэфIу хэкур, Хьэтэетым и щIым сохьэ.
ХъугъуэфIыгъуэр щаIыгъ хабзэм я IункIыбзэхэр къысхуахьыр.
Нэщхъей дыдэ хъуа цIыхубэм яжызоIэ: «КъэфIэт фи щхьэр!
Фезгъэсынкъым фщIэздзэу мафIэ, - фэ армырми фопыхьэ».
ДыщIэплъащ дэ гъэтIылъыпIэу яIэу хъуам, демызэшыжу.
Тлъэгъуам хуэдэ фIыгъуэ щыIэу зэхэсхакъым яIуэтэжу.
Хэлът дахащэу цIыхубз фащэ, данэпс екIуи дэщIыгъужу.
Ар зылъагъум, фIэтелъыджэу къикIухьынщ, лIэху иIуэтэжу.
КъысхуэщIакъым, сыт сымыщIэм, зи щэкI лъэпкъыр, къыздикIар.
Зэзгъэлъагъум фIэтелъыджэу, жеIэ: «ЦIыхукъым мыр зыщIар!»
ДэщIэращIэрт фащэ екIум тхыпхъэщIыпхъэу хэщIыхьар,
ХэкIута къыпфIэщIт, ущеплъкIэ, щэкIым и фэм дэп къэплъар.
Ар фэеплъ хуэсщIыну нэхум сехъуэпсати, сэ къэсщтащ.
НэхъыфIыIуэу фIыгъуэм хэлъыр тепщэм тыгъэу хухэсхащ.
Махъшэу хъушэ, шыд зыбжанэ къахури, ахэр тедгуэшащ.
Си сэлам абыхэм щIыгъуу, си пащтыхьым хуезгъэшащ».
XVIII
Тариэл Инд пащтыхьым хуитхамрэ
текIуауэ къызэрыкIуэжамрэ
Хузотх тепщэм: «Пщым я пщыжыр уэрщи, фIыгъуэм Тхьэм ухуишэ!
Бэлыхь Iей хэздзакIэщ хьэтхэр, хъуати я пщыр нэмысыншэ.
Сымыгъуэту хущIыхьэгъуэ, усщIащ уэри хъыбарыншэ.
Иджы фIыгъуэр си мелуану, хъанри гъэру ныпхузошэ.
Еуэ щыIэр къыздикI щIыпIэр Хьэтэетти – езгухащ.
ФIыгъуэу яIэр къаIэщIэсхри, хэку хабзэншэр зэIубз сщIащ.
МащIэ щыхъум махъшэу яIэр, хьэлъэзехьэ шыдхэр сщIащ.
Сыхуеяти Хьэтайм къалэу, жылэу яIэр сысей хъуащ».
Хьэтэетым я пащтыхьыр гъэру сщIыгъуу сыкъожьэж.
Инд пащтыхьри сэ къыспожьэ, гуфIэу, иIэу гукъыдэж.
ЕкIуу къыпхуэIуэтэжынкъым щыжытIауэ хъуар абдеж.
Си Iэ пхар къетIатэр сакъыу, егугъупэуи схуепхэж.
Утыкушхуэм дынэсыжмэ, шэтыр дэгъуэ солъагъу щыту.
Схуиухуащ ар уэршэрыпIэу, узыхуей зы къыхуэмыту.
Щысхуаублэр санэхуафэр, щытхъу хъуэхъубжьэхэр схуаIэту.
КъыщIоупщIэ, сегъэтIысри, си уIэгъэм, - еплъ зэпыту.
Нэху щыху дофэ, дошхэ IэфIу; макIуэ жэщыр гукъеуэншэу.
Пщэдджыжьым зыдоIэтри, докIуэж къалэм гуп узыншэу.
ЕщI унафэ тепщэм: «Къевджэ си хэкудзэм зэрыхъушэу!
Дэнэ щыIэ гъэр фщIа гупыр? Къэфху си деж, Рамаз я пашэу!»
Къелъагъу занщIэу Рамаз-хъаным Инд пащтыхьым и нэкIу фафIэр.
Парсадани абы IуощIэ, ирипэсу псалъэ IэфIыр.
Ара хуэдэ зейр гуфIэгъуэр, едэхащIэу бийр егъафIэ,
ЛIыхъужь хабзэу къилъытауэ, бзаджэнаджэм ар хуогуфIэ.
Инд пащтыхьыр нэжэгужэу бгъэдэсщ хъаным – дошхэ, дофэ.
Доуэршэрыр ифIэщыпэу, гурылъ IэфIу и псалъафэр…
КъызоупщIыр ар пщэдджыжьым, нэгум щIэту гумащIафэр:
«Хуэбгъэгъуну хъаным, хьэмэ? Сыт абыкIэ уи унафэр?»
Сэ жызоIэ: «Тхьэм хуигъэгъумэ, къыдищIам абы емыплъу,
Хуэгъэгъу уэри къарууншэм, щытми уи гур мафIэу къэплъу».
Абы мыр Рамаз жреIэ: «Хуит узощI, Iей сигу пхуимылъу!
Ау зэгъащIэ, фIы щIэпхынкъым, къыщIэбдзэжмэ укъытхуилъу!»
ЕщI унафэ къыдатыну мелуан ахъшэу щхьэщэхужу,
Хьэтэетым ар я ахъшэу щэкI, алътесхэри щIыгъужу.
ХамэщI хъанри гъусэу щIыгъури ихуэпащ пщым зэкIу-зэкIужу,
КъыдищIахэр бийм хуегъэгъури, ирет фIыгъуэр щымысхьыжу.
ЩIым ба хуищIу, щхьэщэ ищIу, Рамаз-хъаным жэуап къет:
«Сигъэтыншыжащ Алыхьым, лей зесхьамэ, къуаншэр сэрт.
Зэ иджыри ар уэсщIэжмэ, махуэ гъащIэ къызомыт».
Йожьэж хъаныр, и Iыхьлыхэр щIыгъуу, я щхьэр къамыIэт.
Пщэдджыжь гуэрым пщым и лIыкIуэр жьыу къэсау си деж къыщIохьэ.
КъеIуэху тепщэм: «Мазищ мэхъури укъихьакъым уэ си пащхьэ.
Абы лъандэми сIухуакъым губгъуэ Iэщу зы псэущхьэ,
ПлъэкIыххэнум, псынщIэу къакIуи щакIуэ губгъуэм зэ дигъэхьэ».
Арти сокIуэ, дэтщ щомыщхэр ди дарбазым Iэрызешэу,
Къалъэтыхьыр дыщэ джэдхэм, бгъэ гъэсахэм, къэргъейм хъушэу,
Хьэзырыххэу щысщ пащтыхьыр теплъэ фафIэу, цIыху узыншэу,
ЖеIэ: «ИкъукIэ къысщохъу гуапэ, узолъагъури сэкъатыншэу».
ЙоIущащэ и щхьэгъусэм тепщэр, жиIэр къысщибзыщIу:
«Тариэл щыIати зауэм, хъуащ нэхъ бжьыфIэ - хощIыкI IупщIу.
Ар яхэтыфынщ ныбжьэгъухэм, зи гур хэщIым фIы яхуищIу.
Иджы бжесIэу хъуар гъэзащIэ, тIэу жыIэгъуэ сумыгъэщIу:
Куэд щIау си гум зыгуэр илъщи, игъуэ хъуащ ар уэри пщIэну:
Пащтыхьыгъуэр ди пхъум и пщэм щыдэтлъхьакIэ зэрихьэну,
ЩреIу и цIэр дунеишхуэм, цIыхуу щыIэм ягу илъыну!
СыфIущIэнщ сэ къэзгъэзэжмэ, фыкъыспэплъэ фи къалэну».
Гурыхьщ икъукIэ бгитI аузым зэрызехьэу удэтыну,
Хьэ гъэсахэм, къэргъей Iущхэм зыкъыбдащIу ущэкIуэну.
Ауэ куэдри дымыщакIуэу, ящI унафэ дыухыну,
Утыку тIэкIу дыкъыщоджэгури, дожьэж унэм дыкIуэжыну.
ДыздэкIуэжым, цIыхуу щыIэр къытпежьауэ къыдоплъакIуэ,
Тезщ унащхьэм къалэдэсхэр, дэзщ уэрамым накIуэ-плъакIуэр.
Дыщэ защIэу зэщIэлыдэ Iэщэ-фащэр сэри сокIур,
Ауэ нэпсым къегъэщIытэ зауэм фагъуэ сфIищIа нэкIур.
БлэкIа зауэм и фэеплъу, фащэ екIуу абэ[1] зесхьэр
ЩытесшащIэм си дамитIым, фыгъуэнэдхэм къыфIоху я щхьэр.
Къолъэ и шым тепщэр, куэбжэр Iуахри, пщIантIэм дыдагъыхьэ.
СыщыIуплъэм си нэхунэм, къызэщIоплъэ си нэкIущхьэр.
Щытщ къызоплъри ар, и фащэр дыгъэ къепсым пэлыдыжу,
Бгъэдэтщ пщащэм къепщIэкIауэ тхьэIухудхэр, загъэфIэжу.
Нуру идзым сэреишхуэр къыпфIегъэщIыр нэхъ дахэжу,
Фащэм хэлъ налкъутналмэсым холъагъукIыр нэхъ гуакIуэжу.
Сэри сокIуэ, пыкIау си фэр, Iэ уIэгъэри пылэлу.
Къыспожажьэр гуащэр гуфIэу, нэжэгужэу, псэ хьэлэлу,
Ба къысхуещIыр анэм хуэдэу, си нэкIуитIыр нэпскIэ илэу.
Абы жеIэ къызэплъыпэу: «ПIэщIэкIынкъым бий уэ къолу».
Сабгъэдэсщи сэ пащтыхьхэм, дуней фIыгъуэр сысейу собж.
Дыгъэ нурри къисщ си пащхьэм - нэкIукIи фащэкIи зокIуж.
ДызэIуплъэм, дэ тIум нэкIэ ди гурылъхэр зыдохъуэж.
КъытезгъэкIмэ абы си нэр, си Iэпкълъэпкъыр мывэу мэж.
Щыхъуащ хабзэ ди хэкушхуэм ефэ-ешхэ ин яIэту,
ЩыIэ хъункъым ди деж хуэдэу нэжэгужэу гуп зэхэту.
ЗэIэпахыр я хъуэхъубжьэр, дыщэ фалъэм пщIыпщIу иту,
ЩIигъэкIакъым зы цIыху тепщэм, ар чэф хъуами, гъуэгу ириту.
Сахэсыху а гуп дыгъэлым нэжэгужэ нэхъри сохъу,
ЗэIуплъэху дэ тIум ди нитIыр, хьэщыкъ мафIэр махэ мэхъу.
Сигу къэплъар нэхъ щабэ сщIыну, изоIуэкI: «Зэран умыхъу!»
ФIыуэ плъагъум убгъэдэсу зэман бгъакIуэр IэфI къыпщохъу.
УэрэджыIэхэм Iэ хуащIри, уэредадэр ягъэувыIэ.
Тепщэм жеIэ: «ПхуэIуэтэнкъым гурыфIыгъуэу нобэ диIэр.
Птхьэкъуащ я гур ди лIыхъужьхэм, уэрщ хъуэпсапIэу дунейм щаIэр.
УэркIэ пагэр, хэту щытми, захуэу собжыр, пцIыкъым жиIэр.
Уи къулыкъум екIу щыгъынкIэ ди къалэнщ дэ утхуэпэну.
Ауэ, пфIэфIмэ, а пщыгъ фащэр ухуитщ дяпэкIи зепхьэну.
Узыхуейр щытIагъэ фащэу, ауэ хабзэм нэхъ екIуну,
Къащтэ зы щэ дыщэ кIадэу, ухуеиху уригушхуэну».
ХъугъуэфIыгъуэкIэ кудауэ щIыунищэм я IункIыбзэ
Къызат къахьри. Сэри, щхьэщэ хуэсщIу, тепщэм собзэрабзэ.
КъысхуащI IэплIэ зэлI-зэфызым, сэ къысхуаIэуэ гу къабзэ.
Хуегуэш и дзэм, щымысхьыжу хъугъуэфIыгъуэр, хуэхъуау хабзэ.
МэтIысыжыр тепщэр и пIэм, ефэ-ешхэм зеужьыж,
Мэбзэрабзэр пшынэр гуакIуэу, цIыхухэм я лъыр зэщIоплъэж.
Нэхущ вагъуэм гу щылъитэм, ешау гуащэм зеIэтыж.
Зэхэтащ нэху щыху гуфIэгъуэр, хэти иIэу гукъыдэж.
ХуэмыкIуэжу ди гур фадэм икIэм псори дотэджыжыр.
Исфар сэри къыстехьэлъэу, си хэщIапIэм сокIуэлIэжыр.
ЩIэтщ си нэгум псэм и щIасэр, дахэ псом я нэхъ дахэжыр.
Лъагъуныгъэ мафIэр уи гум къыщIэнамэ, сыт плъэкIыжыр?»
XIX
Нестан-Дареджан фIыуэ илъагъум хуитхар
НыщIолъадэ си деж пщылIыр, хъыбарыщIэ къысхуихьауэ:
«Пщащэ гуэр нэкIуIупхъуэ Iулъу щытщ, мыбдеж къыпхуейу къэкIуауэ».
КъищIау си гум къэкIуар хэтми, къысфIолъэт къэпIейтеяуэ.
Солъагъу къакIуэу Асмат, гъуэгум насэIуасэ ар хуэхъуауэ.
Си ажалыр зыIэщIэлъым и фэ Асмат сэ есплъауэ,
Собзэрабзэ зэрыслъэкIкIэ, гуапэу пщащэм сыIущIауэ:
СогъэтIысри, хузощI IэплIэ, фIыгъуэу щыIэм ар пэсщIауэ.
СоупщI: «Куэд щIа зэрыкIуэжрэ, сызыгъэткIур гъэр сищIауэ?
ЖыIэт пэжу абы и гум сэ къысхуилъыр! СфIэфIт ар къасщIэм!»
Жэуап къетыр: «Тхьэ бжесIэнмэ! ПцIы супсакъым сэ игъащIэм.
Къигъэплъа си гугъэщ фи гур фэ тIум нобэ фи зэIущIэм,
Хуэсхьыжын хуейщ абы псынщIэу уи хъыбар, нэхъыфIщ згъэзащIэм».
Къыщызитым тхыгъэр лIыкIуэм, дыгъэр си гум къипсэжащ.
Къетх Нестан: «Налкъутналмэсым и дахагъыр сэ слъэгъуащ!
Нэхъ бжьыфIэж уищIауэ зауэм, екIуу шыбгым уэ уисащ,
Ау зэгъащIэ, си гукъеуэм нэхъри хэхъуэу шэч сщыхъуащ!
СхулъэкIатэм уи щIыхь лъапIэр сIэтынт нэхъри лъагэу, си псэ!
ПхуэзгъэкIынт уэ аслъэн хахуэм уэфI дыгъэпскIэ розэ хьэсэ.
ЗызгъэлIэнщ сэ сылIэу щытми, сигу пхуимылъу зыгъэгусэ.
Тхьэ пхузоIуэ, симыIэнкIэ уэ нэмыщI нэгъуэщI щхьэгъусэ.
Мамырщ си гур къимыгъыкIыу уи Iущагъым и саулыкъукIэ,
Зыщыхъумэ уэри нэпсым, ди гурылъхэр зы щыхъуакIэ.
«Хэт нэхъ дахэ?» - жаIэу, цIыхухэр зоныкъуэкъу дыкъалъагъухукIэ,
Къысхуегъэхь уэ зепхьэ абэр, къысхуэупси сэ абыкIэ.
КъысхуэщI тыгъэ а уи фащэр, зесхьэнщ ар сэ уи фэеплъу.
Хэхъуэнщ уи гур сыкъэплъагъумэ, уи саугъэтыр си плIэм дэлъу.
Уэри зехьэ си Iэпщэхъур, гу гъэхуабэу Iэпщэм илъу,
Щызгъэтынт ныжэбэ жэщыр и пIэм иту, IэфIри щIэлъу».
XX
Тариэл зэрыгъамрэ и акъылыр зэрыутхъуамрэ
теухуа хъыбар
Тариэл аргуэру и гур хуэмубыду къызэIохьэ,
ЖеIэ гуIэу: «Мис Iэпщэхъур, пщащэм и фэеплъу зесхьэр».
Фащэ екIуу абэ гуакIуэр плIэм къыдехри, къыфIоху и щхьэр.
Тыгъэ лъапIэр хуехьри Iупэм, къыщеудри магъ, мэпыхьэ.
Щылъащ куэдрэ ар апхуэдэу, бэным хьэдэ дэлъ къыпфIэщIу,
И лъэужьу удын гъущэм телъщ фIыцIагъэр и бгъэм IупщIу.
Ичэтхъэжу и нэкIуитIыр, магъ Асмати, гур хигъэщIу,
Плъыржьэр гуащIэр псынэ щIыIэм егъэтIыс, нэхъ щабэ хуищIу.
Автандили нэщхъей дыдэу щысщ, илъагъур гум щIыхьауэ.
Магъ Асмати гур хигъэщIу, нэпсыр хуиту иутIыпщауэ.
ЩылъэIэсым псынэ щIыIэр, зыкъещIэж сэбэп хуэхъуауэ.
Тариэл къопсалъэ: «ГъащIэм щIефыкI си лъэр, Iуэху сищIауэ!»
КъызэфIотIысхьэж ар хьэлъэу, акъылыншэ нэкIуу, фагъуэу,
Зихъуэжащ и теплъэм розэм, щытар япэм гуакIуэу гъагъэу,
ЦIыху Iуплъэныр и хьэрэму, епсэлъэнри нэхъ и жагъуэу,
Дуней гъащIэм ар щIэрыщIэу хэплъэжыныр фIэмыфIыгъуэу.
Автандил жреIэ: «Си щхьэр мылэжьэжми япэм хуэдэу,
И хъыбар бжесIэнщ сэ пщащэм, сэзыгъэхьым гъащIэр хьэдэу.
УмыцIыхуми ар плъэгъуауэ, фIы схуощI си гур ныбжьэгъу дыдэу,
СогъэщIагъуэ сыкъелащи, стелъ бэлыхьым ар къысхуидэу.
СыгуфIащ Асмат щыслъагъум, шыпхъу схуэхъуа Нестан и шыпхъур,
Къызет гуфIэу тхыгъэм щIыгъуу дыщэ защIэу лыд Iэпщэхъур.
Iэрызолъхьэ си Iэм… Сэри, щысхри данэу си плIэипхъуэр,
Хуезгъэхьащ абы фэеплъу и дахагъым нур щызыпхъуэр».
XXI
Тариэл фIыуэ илъагъум хуитхыжар
Хузотхыж абы: «Си дыгъэ! СфIэфIщ уи нэхум сыхэтын.
Гурылъ IэфIым и лъэщагъым нэхъ лIыхъужьри ещI Iэнкун.
Уи нэгу къабзэм къыщIих нурым къысхуэгъуэткъым пэлъэщын,
Хьэлэлагъыу уи гум илъым хуэдиз фIыгъуи сэ згъуэтын?
Зэ къысхэплъхьэжат уэ си псэр… Иджы ар сигу къэкIыжауэ
СогъэлъапIэ нобэ махуэр, мис а махуэм пэслъытауэ,
Сропагэ уи Iэпщэхъуми, сфIэфIу Iэпщэм ар ислъхьауэ,
Нобэ хуэдэу насыпыфIэ слъагъужынкъым сэ сыхъуауэ.
СогъэзащIэ сэ уи лъэIур - нызогъэхь си дыщэ пыIэр,
Абы щIыгъущ бостей дэгъуащэ зыгъэпудыр уасэу щыIэр.
Сигъэлъ уигу сэ насыпыншэр! Аращ лъэIуу сэ пхузиIэр.
Лъагъуныгъэуи насыпуи уэ зырщ сэ дунейм щызиIэр».
ЩIэкIыжащ Асмат тэджыжри, сешат сэри – зезгъэщIащ.
ПщIыхьым хэту а сыхьэтым пщащэр нэгум къыщIыхьащ.
Сыкъэушмэ – мэбзэхыжыр, си гущыщIэм хэхъуэ хъуащ.
Хъыбар иIэкъым си щIасэм, нэхъ кIыфIыж жэщ кIыфIыр хъуащ!»
XXII
Нестан-Дареджан гуащэ зэрыхъунум теухуа чэнджэщ
«СыкIуэн хуейуэ щыхьэр унэм жьыуэ хъыбар къысIэрохьэ.
ЗысхуэпэхукIэ, къэкIуа лIыкIуэм къыпызохыр Iуэху зырахьэр.
Сынос арти – зэхэсщ хасэр, бгъурысщ гуащэм си нэхъыщхьэр.
Къулыкъу зесхьэм арт езэгъри, пащтыхь пащхьэм сыкъотIысхьэ.
Сэ къызжаIэ: «Дэ ди ныбжьыр, зэрыфлъагъущи, хэкIуэтащ.
ЕкIуэтэкIри ди щIалэгъуэр, жьыгъуэм гъусэ зытхуищIащ.
Дэ дыкъуэншэщ, хъыджэбз закъуэщ, дрипагэуи къэхъуащ,
Къуэ имыIэу жьы хъуар хэтми, насыпыншэу къэпсэуащ.
Иджы, ди пхъум хуейщ щхьэгъуси, ди къалэнщ къыхуэдгъуэтыну!
Ар дэ тхуэдэу пщыпIэм ису, ди лъэпкъ напэр ихъумэну,
Ди хэкушхуэм и бэракъыр лIыхъужьагъкIэ зэрихьэну,
Дэ ди бийуэ джатэр зылъым и лъэдийр зэриудыну!»
«Къуэ фимыIэми, - жызоIэ,- щыткъым фэ фи махуэр кIыфIу.
Хэт лъэкIын дэ къыттепсэну, ди хэкушхуэр къигъэбжьыфIэу?
И къуэм щхьэкIэ хэт делъэIуми, къызэрищIэу щIидзэнщ гуфIэу.
Срителъхьэщ фщIы унафэм, влэжьмэ Iуэхур фи гум фIэфIу».
ЩIадзащ Iуэхум тепсэлъыхьхэу… си гур плъауэ, къресыкIыр.
ЯщI унафэм сыпэрыуэу яжесIэну сытыт слъэкIыр?
Тепщэм жеIэ: «Хорезм шахыр къулейщ хуабжьу, куэд хулъокIыр,
КъытхуищIатэм и къуэр малъхъэ, арат дэркIэ Iуэху зэфIэкIыр».
КъызгуроIуэ сэри: тепщэм жиIар псоми фIыуэ ящIэ.
Зэ зоплъыжхэри бейгуэлхэр, арэзыуэ мэхеящIэ,
Яхэслъхьакъым си зы псалъэ, къысщIэна пэт лыгъэ гуащIэр.
Сыхэсщ хасэм, сису мафIэм, къайзмыгъащIэу си гум щыщIэр.
Гуащэм жеIэ: «Хорезм шахым хуэдэу щыIэкъым къулей!
ПхуищIмэ малъхъэ абы и къуэр, нэгъуэщI малъхъэ дэ дыхуей?»
СщIэрти тепщэм зэригуапэр, япэздзакъым псалъэ лей.
Арэзы сытохъуэ жаIэм, телъми си гум пшагъуэ Iей.
Хорезм шахым тхыгъэ хуатхыр цIыху цIэрыIуэхэм яхьыну:
«Ину щытми ди хэкушхуэр, къуэ тхуалъхуакъым пащтыхь тщIыну,
Ауэ диIэщ тахътэм ису пщащэ дэгъуэ гуащэ хъуну.
ТфIэфIт дэ тщIыну фи къуэр малъхъэ, благъэ дризэхуэхъуну».
ЛIыкIуэу кIуахэри къэсыжри, тыгъэ хъуши ягуэшащ.
Хорезм хэкум я пащтыхьыр гуфIау икъукIэ жаIэжащ.
Абы къетхыр: «Сэ хъуэпсэгъуэу сиIам си Iэр лъэIэсащ,
Дэ ди бынхэр, шэч хэмылъу, зэхуэфащэуи къалъхуащ».
Я малъхъэщIэм деж щIэрыщIэу кIуэну цIыхухэр хьэзыр ящI.
Хуатхыр: «ФфIэфIмэ ди жэрдэмыр, кIыхьлъыхь Iуэхур дывмыгъэщI!»
МащIэу утыку сыщешати, си щхьэр хьэлъэт – зызогъэщI,
Илъщи си щхьэм нэщхъеягъуэр, бампIэм си гур сфIыхегъэщI».
XXIII
Тариэлрэ Нестан-Дареджанрэ зэпсалъэу
зэрызэгурыIуам теухуа хъыбар
АпхуэдизкIэ бампIэм сихьти, хэссэнт си гум сэр абдеж.
Асмат лIыкIуэ къыщигъакIуэм нэхъ IэфI гъащIэр къысщохъуж.
Тхыгъэр къыIызох, сыкъоджэ: «ЛIыхъужь хахуэу фIым я фIыж!
УмыгъакIуэу зэман пщIэншэу, къакIуэт псынщIэу Нестан деж».
Зыслъытэжу насыпыфIэу, шым сошэсри, гъуэгу сытохьэ.
КъызэзнэкIмэ жыг хадэшхуэр, сэрей дэгъуэм сыбгъэдохьэ.
Щытщ Асмати сэ къыспэплъэу, къимыIэту гуапэу и щхьэр.
Къелъэлъэхыу и нэпситIыр, гур хигъэщIу ар мэпыхьэ.
СедэхащIэ, селъэIу пэтми, гъын абы схущигъэтакъым,
Зыхуэсхьынур сщIэркъым сэри – зэи апхуэдэу къысIущIакъым.
Щытщ зы псалъи къызжимыIэу, магъ зэщыджэу, сщIэнур сщIэркъым.
КъызэIохьэ абдеж сигури, къекIуа нэпсыр схуэIыгъыжкъым.
КъызжимыIэу Асмат псалъэ, срешажьэ япэ иту.
Унэ хуитым сыщIишауэ, бжэ къепхъухыр зэриIэту,
Къыстолыдэ нуру мазэр, си нэм плъапIэ къримыту.
ЗеIэтыжри пшагъуэ фIыцIэм, къопсэж дыгъэр си гум хуиту.
Ауэ IупщIу гу лъызотэ мазэ къепсым пшэ техьауэ,
Си фэеплъ щхьэтепхъуэ дахэр и дамитIым тещэтауэ,
Телъщ губжьыфэу, тахътэ щабэм ар щхъуантIагъэкIэ хуэпауэ,
Дыхьэрэным хуэдэу бжьыфIэу щыта нэкIури фагъуэ хъуауэ.
Щылъщ апхуэдэу, щым зищIауэ, къаплъэн ябгэр къилъын пфIэщIу.
Губжьыр щIэтми, и нэгуитIым соплъ абы зыщызмыгъэнщIу.
СегъэтIыс АсматкIэ, сещIри абы нэхъри сыпэIэщIэ.
Зэхеуфэри и нэкIур, зыкъеIэт Нестани хъущIэу:
«СогъэщIагъуэ, укъэкIуащи, ита псалъэм теджэгухьыр!
Уэ тхьэгъэпцIу, уэ пцIыупсым си нэщIыбкIэ сыт щызепхьэр?
Ауэ фIыуэ мыр зэгъащIэ: къыпхуэгъункъым си гуэныхьыр».
Сэ жызоIэ: «Сыту пIэрэ мыхъумыщIагъэу пкIэлъызесхьэр?
Ар сымыщIэм, сыт жэуапу уэстыжынур? Сыт къэхъуар?
СыткIэ сэ сыкъуаншэу пIэрэ? Уолъагъу си лыр зэрыткIуар!»
Жэуап къетыр: «Си фIэщ схуэщIкъым бзаджащIэм сэ къыжьэдэкIар.
Сыщыуащ сэ сыцIыхубзти, арщ мыгъуагъэр къыздикIар!
Сыт щIомыщIэр? Хорезм щылъхур си щхьэгъусэу ягъэIуакъэ?
ЯщI унафэм урителъхьэу уэри хасэм щыжыпIакъэ?
Лъагъуныгъэр IэщIыб пщIыри, зэтта псалъэм уепцIыжакъэ?
Пхуэзгъэгъункъым ар бзаджащIэм! Тхьэ пхузоIуэ! Мыр КъурIэнкъэ?
Лъагъуныгъэм уигъэщэIуу, пщIэжрэ нэпсу щIэбгъэкIар?
Хущхъуэу щыIэр дохутыр хъушэм пхузэблахыу щыщытар?
НэкIур нэпсым иригъэсми, пцIыщ цIыхухъум жиIэу хъуар.
УепцIар пэжмэ, епцIыжыпэ! Тлъагъунщ япэ щIегъуэжар!
Мыр зэвгъащIэ: Инд пащтыхьу сэ ящIынур хэтми сщIэркъым.
Ар Iейу щытми, фIым я фIыжми, унафэщIу ар щытынкъым.
Сэрщ иIэнур Индым тепщэу. Уи хьилагъкIэ къохъулIэнкъым.
Урещхьыжщ уэ уи гурылъхэм, - пцIыр уигу пыкIыу, пэж блэжьынкъым.
Сэ сыпсэумэ, Индус хэкур къэббгынэнщ уэ уепIэщIэкIыу,
УимыкIыну мурад пщIырэ, сыпщысхьынкъым, сыпфIэлIыкIыу.
Къэбгъуэтынкъым уэ сэ схуэдэ, къэпкIухьами щIыр щIэпщыкIыу…»
Тариэл абдеж щым къохъур, псэлъэн адкIэ хулъэмыкIыу.
Пещэр адкIэ: «ЖиIар пщащэм икъукIэ IэфI сщыхъуат сэ пэжу,
Абы нуру къыщхьэщихыр къыстопсэжыр нэхъ нэхужу.
ГъэщIэгъуэнкъэ, сэ сыпсэущи, псэм и щIасэр симыIэжу!
ГъащIэм уэри силъ ефэныр щыбгъэтам хъунт, цIыхуу субжу!
Сыплъэм аддэ пIэщхьагъыпэм телъ КъурIэныр къызолъагъу.
Ар къэсщтауэ, солъэIу пщащэм зыхуэсщIауэ нэхъ гъунэгъу:
«Сыарэзыщ уэ пщIэмкIэ, Дыгъэ! Лей зесхьам къысхуомыгъэгъу,
Ауэ псалъэ сэ жызгъэIэ, къыслъыгъэси уи гущIэгъу!
Мы си псалъэм пцIы къыхэкIмэ, пкIэлъызесхьэмэ цIапагъэ,
Срежэх сэ щIыкъатиблкIэ, къыстемыпсэу дуней дыгъэ!
Ауэ сыхъумэ уи фIэщ, ди Тхьэ, сэ збгъэдэлъкъым зы къуаншагъэ!
«ЖыIэ!» - жиIэу и щхьэр щищIым, и гущIэгъукIэ сыкъогугъэ.
Къыпызощэ адкIэ: «Си псэ! СепцIыжамэ уэста псалъэм,
Срежэх сэ щIыкъатиблкIэ, нэху щIэмыпсэу си нитI къаплъэм.
Къытехьэнкъым дунеишхуэм хуэдэу гуакIуэ уэ уи теплъэм.
Дэджэгуэгъу сщIам лъагъуныгъэр, пхрырех гур удын хьэлъэм.
Зэхуишэст пащтыхьми Хасэ, абы сэри сриджащ.
Хорезм щылъхур малъхъэ ящIмэ, ямыжагъуэу гу лъыстащ.
Сапэрыуэу псалъэ хэслъхьэм, пщIэншэ хъуну къэслъытащ.
Си хьэдагъэу дуней нэхур, жаIэм зэкIэ зыдэсщIащ.
Щхьэ къэплъакIэ утегушхуэу сыт пащтыхьым уеныкъуэкъукIэ,
Пащтыхьыгъуэр зылъысыпхъэу Индым исыр щимылъагъукIэ?
Тариэлщ ар зыхуэфащэр, - наIуэщ ар цIыхубэм дежкIэ.
Пащтыхьыгъуэр сэ сфIихыну щIэкъур щоуэ хэтми икъукIэ.
Лейт абдеж уныкъуэкъуэну, нэгъуэщI кIуапIэт щIын хуеяр,
Къызэгуичу бампIэм си гур, ядэсIыгъщ мурад ящIар.
ЖесIэрт си гум: «УмыпIащIэт, пIуэтэжынщ лей къыплъысар!»
АтIэ, хэт сэ, лъагъуныгъэр IэщIыб сщIыуэ, узэстар?
IузгъэкIуэтри лIыхъужьыгъэр, си гур схъумэу си псэр сщащ.
Ауэ розэм къещIыIэкIыу тешха уэшхыр зэпыуащ!»
ФIызэтежу и IупитIыр пщащэм гуапэу мыр жиIащ:
«ГурыIуэгъуэщ: екIуэкI Iуэхум екIун гъуэгу къыхуэбгъуэтащ.
Си фIэщ хъункъым уэ бзаджагъэр уи гуращэу гъусэ пщIауэ,
Дуней фIыгъуэм уелъэпауэу, ижэгъу Тхьэшхуэм зыхуэпщIауэ.
ЩIэ-тIэ пщIэнур! Ауэ пщыгъуэр къыплъысынкъым сэрыншауэ!
ДитIысхьэнщ дэ пащтыхь тахътэм, лъагъуныгъэм зы дищIауэ!»
Губжьыр IэфIкIэ зэредзэкIри, нэщхъ зэхэлъыр еIэтыж,
Дыгъэ нуру зэщIонэжри, и бзийр си гум къредзэж.
СегъэтIыс къысхуэгумащIэу, псалъэ IэфIхэр схуещI гупыж.
И бзэ къабзэм сыдехьэхри, си губампIэр мэзэгъэж.
Абы жеIэ: «АкъылыфIэр епIэщIэкIыу Iуэху хыхьэнкъым,
Гупагъ хэлъуи ещIэ ищIэр, ауэ дзыхэу къикIуэтынкъым,
КъомыгъакIуэм си псэлъыхъур, сядэм и гум ар техуэнкъым.
Е къикIынщи фи зэщыхьэм, Индым цIыхуи къинэжынкъым.
Хорезм щылъхур дищI къибгъэхьэм, абы псэгъу сэ сыхуащIынщ.
Мис итIанэ дуней нэхур уэркIи сэркIи ункIыфIынщ.
Исынщ ахэр пщыпIэм тхъэжу, дэ ди гъащIэр мыгъуэу тхьынщ.
Хьэуэ, къэжэр унафэщIу дищI исыныр Iуэху мыхъунщ».
«ИрелъэIу Тхьэм ар, - жызоIэ, - уэ щхьэгъусэ пхуимыщIыну,
Инд хэкушхуэм ар къихьауэ къызэрысщIэу, къыплъыхъуну,
СыIущIэнщ абы, зэIущIэр и гум куэдрэ къэкIыжыну.
СщIынщ а малъхъэр наджэIуджэ, зэплъыжыху фыз хуэдэу гъыну».
Жэуап къетыр: «Зауэм хуэкIуэм, сыцIыхубзщ сэ - сыт схуэщIэн?
Ауэ, бийм сэ си гур щIэгъуу, и уIэгъэ хуэзмыпхэн…
Ахэр къакIуэм – укI а малъхъэр, - куэдым я псэ умыгъэн.
Къогъэгъэж жыг гъуар щIэрыщIэу, пэжыр хуэхъумэ щIэгъэкъуэн.
ЗэфIэгъэкI тэмэму Iуэхур, аслъэн бланэу лIыхъужь гуащIэ!
Уахэмыхьэ пщIыгъуу дзэшхуэ, щэхуу теуи укI имыщIэу.
Бий дзэ хъушэм щхьэмыгъазэу уахэлъадэу умыгуащIэ.
Гуэныхьышхуэщ хейр букIыну, хамэу щытми. Ар умыщIэ.
Ар зэфIэкIмэ – сядэм хуэзи зыхегъащIэ пхулъэкIынур.
Абы жеIэ: «Сыт си хэкум хамэр тепщэ щIыхуэсщIынур?
Лъызгъэсынкъым бийм зы мастэ! Сэращ Индым и лIыщхьэнур!
Къысхуомыдэмэ – зэгъащIэ фIыкIэ зэримыухынур!»
Ауэ сядэм лъитэн хуейкъым зы мэскъалкIи гу ди щэхум.
Ар къамыщIэмэ, укъуаншэу къыпхужиIэфынкъым цIыхум.
Iэмалыншэ хъунщи сядэр, арэзы техъуэнщ ди Iуэхум.
Дыдей хъунщи пащтыхьыгъуэр, дихутэнщ лъагапIэ нэхум».
Сигу ирохьри и чэнджэщыр, сэри быдэу мурад сощI:
«IэщIэкIынкъым мы си джатэм бийуэ къытхуикIар хамэщI!»
Пэгъунэгъу зысхуэсщIмэ фIэфIу, и щхьэр пщащэм мащIэу ещI.
«Щхьэ хуэзмыщIрэ IэплIэ, зездзу?» - жысIэ щхьэкIэ, дзыхь схуэмыщI.
Аурэ макIуэри зэманыр, си жагъуапэуи сожьэж.
Асмат дэрэ диту хадэм докIуэ, нэпсри къысфIыщIож.
Ди зэIущIэ зэман мащIэм сищIыфакъым гукъыдэж.
Ар си жагъуэу, хьэлъэу си щхьэр, си хэщIапIэм сокIуэлIэж».
XXIV
Хорезмшахым и къуэр Тариэл зэриукIар
«КъокIуэ малъхъэр! Къэсащ!» - жиIэу хъыбарзехьэр гуфIэу къосыр.
Ауэ ищIэркъым тхьэмыщкIэм Тхьэм а малъхъэм ирипэсыр.
Щысщ пащтыхьри нэжэгужэу, къехъулIащи зыщIэхъуэпсыр.
Сызбгъэдешэ, щхьэ къысхуещIри, пэгъунэгъууи сегъэтIысыр.
Абы жеIэ: «Нобэ хуэдэу сыщытакъым насыпыфIэу,
ТIэтынщ лъагэу хьэгъуэлIыгъуэр, уи шыпхъу закъуэм дыхуэгуфIэу.
Дгуэшынщ куэду хъугъуэфIыгъуэр. – А зырщ диIэр хэку гъэгуфIэу,
Дыщысхьынкъым куэд дот жытIэу, къинэн папщIэ я гум IэфIу!»
ХъугъуэфIыгъуэхэр къашэну сэри пщылIхэр сутIыпщащ.
ХуащIа пIалъэм фIимыгъэкIыу, пащтыхь малъхъэри къэсащ.
Дэ ди цIыхухэри гуфIэжу къэса хьэщIэхэм пежьащ.
Шууей защIэу щэ зыбжанэ малъхъэм гъусэу къыздишащ.
Тепщэм жеIэ: «Утыку хуитым щахуэфщI хьэщIэхэм хэщIапIэ!
Ауэ малъхъэм, мысыхьэткIэ, евгъэгъуэт зэ гупсэхупIэ.
Сэ къызжеIэ: «Уэ зыIэжьэ! УмыпIащIэу, исыт уи пIэ.
Къагъуэтынщ IущIэн ди малъхъэм, иува ди куэдщ дэ лIыпIэ!»
Iуащхьэ щыгур шэтыр хъушэм щIигъэнауэ нэр топщIыпщIэ.
Къэсащ малъхъэр, къопсых и шым, ягъэлъапIэу гуапэу хьэщIэр.
Пащтыхь къуэдзэу унафэщIхэр хьэщIэм пожьэ хуэгумащIэу.
Дзэри щытщ гуэшау лъэпкъ лъэпкъкIэ, - я къалэныр ягъэзащIэ.
Зэрызехьэм сэри, пэжу, Iуэху зыбжанэ сщIэн хуей хъуащ,
Сэ сешати, тIэкIу зезгъэщIмэ сфIэфIу, унэм сыкIуэжащ.
Сиужь иту Асмат лIыкIуэ тхыгъэ зехьэу ниутIыпщащ.
Тхыгъэм седжэм, итщ зы псалъэ: «КъакIуэт!» - жиIэу. СыгуфIащ.
Арти сокIуэ, къысхуэмыщIэу къызэджэн хуея щIэхъуар.
Асмат гъыуэ щытщ. СоупщIыр: «Сыт ущIэгъыр? Сыт къэхъуар?»
Жэуап къетыр: «Зэи щыщIэнкъым гуауэ уэ пэшэгъу пхуэхъуар.
Уа, си гъащIэр схьыну куэдрэ уэ хей усщIу, жыIэт ар?»
Нестан деж сыщIешэ. Пщащэм и гум пщIэу зыгуэр къреху.
Щхьэнтэм тесщ ар нэкIу шынагъуэу, укъилыпщIу, уIуплъэху.
КъысщIокIие: «Сыт узэжьэр? ЩIомылэжьыр сыт уи Iуэху?
Е, пащтыхьым урителъхьэу, уэ аргуэру блэжьрэ щэху?»
СыщIокIыжыр зызмыIэжьэу, щIыхьау си гум зэхэсхар.
«ЗэхэкIынщ, - жызоIэ, - хэтми лъагъуныгъэ пэж зиIар!»
Бийм цIыхубзым уриушту, - дапщэщ хабзэ ар щыхъуар?»
СокIуэж, сигу ислъхьауэ быдэу: сIэщIэкIынкъым псэууэ ар!
Къыхызошри дзэм пщылIищэ, яжызоIэ: «Фышэс псынщIэу!»
Шууей гупыр, щым зытщIауэ, дыдокI къалэм дыхуэпIащIэу.
Шэтыр щIыбыр зэгузобзри сыщIохутэр сыкъамыщIэу.
Хэлъщ мэжейри малъхъэр, пэжу, сфIэгуэныхь хъужат ар къасщIэу.
Ауэ сопхъуэри, ар и пIэм напIэзыпIэм къыхызох,
ИзогулIри пкъом щхьэщIыбкIэ, абдеж и псэр щыхызох.
И хъумакIуэм и кIий макъыр джэрпэджэжу мэIу, зэхох.
Сэри, си шым зызодзыжри, сщIэнур сщIат, - зызогъэбзэх.
ХэIущIыIу щыхъум къэхъуа гуауэр, цIыху губжьахэр зэрызохьэ.
Нэпхъэрахэр итщ си ужьым, хьэдэу мэгъуэлъ ныслъэщIыхьэр.
Зы быдапIэ гуэр щызиIэт хэкуми, си лъэр абы сохьыр,
Зыдызодзэр абы псынщIэу, нэхъ хъума хъун щхьэкIэ си щхьэр.
ЗэбгрызогъэкI си цIыхухэр, дзэм хъыбар ирагъэщIэну:
Сэ си телъхьэр, зимыIэжьэу, икIэщIыпIэкIэ къэсыну.
Жэщ мазэхэм епIэщIэкIыу къос зауэлIхэр си гъусэну,
Щыхъум дзэр къэхъуам щыгъуазэ, псалъэ ят къимыкIуэтыну.
Пщэдджыжь пшэплъым зыкъыщищIым, сыкъэтэджри зысхуэпауэ
Солъагъу тепщэм и бейгуэлхэр си деж лIыкIуэу къигъэкIуауэ.
ЕщI гукъанэ: «Услъэгъуати, си бын закъуэм упэсщIауэ!
АтIэ сыт сыщIэбгъэгуIэр, си гуфIэгъуэр дыдж сщыпщIауэ.
Жэуап такIуэ Iейм ди хэкур уэ лъы хей бгъэжам хуишащ.
Си пхъур пщIыну уэ щхьэгъусэ ухэтам, жыпIэн хуеящ.
Иджы уи гъэсакIуэ лIыжьым и дунейр гугъусыгъу хуэпщIащ.
ДылIэжыху дызэпэIэщIэу тIуми тхьыну къытхуихуащ».
Изотыжыр жэуап: «Пщышхуэ! СикIуэтынукъым сылIамэ!
Сыт лIэныгъэр сэ си дежкIэ, пщIэри щIыхьри симыIэжмэ?
ДэркIэ лъапIэщ, уэри уощIэ, тепщэр пэжым телъхьэ хуэхъумэ.
Дыгъэ къепсымкIэ тхьэ соIуэ, сыхуэмейкIэ уи пхъум, пщIэмэ.
Псоми ящIэ Инд пащтыхьым и хэхыкIэу хабзэ хъуар.
АтIэ сэрщ зыIэщIэлъыпхъэр уи унафэм щIэту хъуар.
Уи лъэпкъышхуэм пщыгъуэр лъысу уэ зы закъуэрщ къинэжар,
Къиувэнкъым нэгъуэщI уи пIэм, сэрщ ар гъащIэм зритар.
Сыт пцIы супскIэ? Уи псэлъэкIэр къэслъытакъым губзыгъащэу:
Зыпхъущ уэ уиIэр Тхьэм къуитауэ. Къуэ къуитакъым пщIэ хуэфащэу.
Хорезм нысэм бжьыпэр естмэ, къысхуэнэжыр сыт гуращэу?
Сыт щIестынур ар нэгъуэщIым? Жанкъэ джатэ сIыгъыр Iэщэу?
СыщIэхъуэпсыркъым сэ уи пхъум, узыхуейр уи малъхъэ щIыж.
Ауэ хэкур зым естынкъым. Ар сысейщи къысхуонэж.
Стрихыну яужь къихьэм, хъуау тхьэмыщкIэ зребжыж.
Гъусэ щхьэкIи сылъыхъуэнкъым, си къарум сэ срокъуж».
XXV
Тариэл Нестан-Дареджан зэрыкIуэдар къещIэ
«КъэкIуа лIыкIуэхэр йожьэжыр… Симызагъэ сэри си пIэм.
И хъыбар Нестани сщIэркъым, сыхэхуауэ сехьыр бампIэм.
ТIэкIу жьы си гум дезгъэхуну сыщыдэкIым бгы лъагапIэм,
Зы шынагъуэ гуэр солъагъури, сожыхь занщIэу абдеж си пIэм.
Сыкъехыжри бжьэпэм псынщIэу, лъэситI къакIуэм сапежьащ.
ЩIтэIэщтаблэу сащекIуалIэм, зыр Асмату къыщIэкIащ.
УIащ и щхьэр лъыр къыдэхуу, нэкIури лъыпсым щIигъэнащ.
Япэм хуэдэу нэжэгужэу къысIумыщIэу щым зищIащ.
Ар щыслъагъум Iэнкун сохъури, си Iэпкълъэпкъыр къызэфIощIэ.
СоупщI: «ЖыIэт: хэт иджыри ттелъ бэлыхьыр зыфIэмащIэр?»
Жэуап къетыр гъыу, зэщыджэу, хуэмышэчу и гум щыщIэр:
«Тхьэм тхуищIауэ хуит и губжьыр, тщещIыр нэхъри дыдж ди гъащIэр».
ЗыхузощIри гъунэгъу пщащэм, соупщI: «ЖыIэт къэхъуар псынщIэу!»
Ауэ, псалъэ хужымыIэу, къыщIедзэжри магъ щIэрыщIэу.
ХулъэкIынт жэуап къуитыну, апхуэдизыр и гум щыщIэу?
Телъ уIэгъэм къыпыж лъыпсыр йожэх, и бгъэм лъэужь щищIу.
«БжесIэнщ, - жеIэ,- псори пэжу. – СхуэбзыщIынкъым гуауэ Iейр.
Абы щхьэкIэ лъэIу пхузиIэщ къысхуэпщIэну сызыхуейр:
Си хьэтыр къэлъагъу мы зэми, къэзгъэбгынэ мы дунейр!
Ар къысхуэпщIэм, гугъуехьыншэ Тхьэм уищIынкъым. Сэ зырщ лейр.
НаIуэ мэхъур напIэзыпIэм хэтми малъхъэр зыукIар.
КъызэщIоплъэ тепщэр мафIэу, къызэрищIэу къыщыщIар:
«Си деж къафшэ а лIыукIыр!» - жиIэу къолъ, мэкIий губжьар.
Щысхэм жаIэ: «Иджы дэнэ къипхыжын абрэдж хъужар?»
ЩыжраIэм зумыIэжьэу шыбгым зибдзэу уежьэжау,
Тепщэм жеIэ: «СощIэ, сощIэ къэхъуар псори! Фыбэяу!
Игъэжакъым лъыпсыр пщIэншэу: щытащ си пхъум егуэкIуау.
Къилъытащ абы тIуанэр имыукIмэ, лей хъупау.
Хуэзгъэгъункъым а си шыпхъум удын бзаджэу къызидзар.
Къэслъхуа си пхъур дзыхь хуэсщIати, фолъагъу хэкур зыхидзар.
Лъагъуныгъэ щэху ди бынхэм я кум дэлъу сыт щIидар?
Сыкъренэ сэ тхьэгъэпцIу, езмыщIэжмэ къызищIар!»
Зэи тхьэ иIуэркъым пащтыхьым пщIэншэу, хабзэ ар хуэхъуащ.
Тхьэ иIуакъэ, къимыкIуэту игъэзащIэуи есащ.
Бзэгухь гуэрым пщым и губжьыр Кадж Давар деж нигъэсащ,
ХимыщIыкIми шыпхъум Iуэхум, къыщыщIынум гу лъитащ.
Кадж Давар деж кIуа бзэгухьым жиIар тепщэм хуеIуэтэж:
«ИIуащ тхьэ уи дэлъхум быдэу уиукIыну! – Зыхъумэж».
Давар жеIэ: «Тхьэм сыкъещIэ. – Зы къуаншагъэ сэ си деж
Щагъуэтынкъым! Ар имыщIэу, ер и шыпхъум хуещI гупыж!»
Нестан уэ укъимылъагъуу къигъэщI гъащIэр фIэIэфIакъым.
Ауэ щыхъукIи, и дахагъым хэмыхъуамэ, зы хэщIакъым.
Давар кIийуэ а тхьэмыщкIэм жриIахэр жьэм къекIункъым.
«СыбукIащ уэ щхьэрутIыпщым! Ауэ уэри фIы щIэпхынкъым.
ЕбгъэукIыу уи псэлъыхъур! О-о! Напэншэуэ бзаджащIэ!
Иджы сыт сэ цIыху хей лъыпсым сыщIихьынур? Ар къэзгъащIэ!
Уэ сыт напэр уиIэу дэлъхур къысхуэпщIа бий? О-о! ГуауащIэ!
Гу щыпхуэнкъым уи жыIэщIэу а лIыукIым! Ар зэгъащIэ!»
Къеубыдри пщащэр, IитIкIэ и напитIыр хузэблеху.
Щымысхьыххэу цIыху тхьэмыщкIэм, еукI щIыфэр уфIыцIыху.
Ешэч пщащэм удын хьэлъэр зы жимыIэу, зищIау щэху.
Сыщытщ сэри сыгуащIэджэу, си гур къаскIэу ар щэIуху.
Давар и гум зыщигъэнщIым, къриджащ пщылIитI фIыцIабзэу.
Къихутащ а тIур и пащхьэм алмэстыфэу, зэщхьыркъабзэу.
Япхъуэтащ арыххэу пщащэр, IэкIуэлъакIуэуи загъазэу,
Кадж Давар къыхуищI унафэр ялэжьыну къамыгъазэу.
ЕщI унафэ: «Фхьыи хэвдзэ хышхуэ зеуэу къэукъубийм,
Е къыщывнэ псы ткIуэпс щхьэкIэ щылIэжыну щIыпIэ Iейм.
«Ип, ип!», - жаIэу ятI дзэлыфэр гущыкIыгъуэу лъагъугъуейм.
Абдеж сэри сожыхь си пIэм, сищIыу гухэ ялэжь лейм.
АлмэститIым напIэзыпIэм ягъэбзэх гуIэжу пщащэр
Давар жеIэ щхьэхуэпсалъэу: «Иджы сэрщ ажалыр зэщэр!
СаукI нэхърэ нэхъыфIщ куэдкIэ, зызукIыжмэ! Арщ схуэфащэр!»
Зыхесэжри сэр, къоджалэ, лъым ириIэу щыгъ и фащэр.
ГъэщIэгъуэнкъэ, сыкъелащи, гуауэ щIыIэм сыздимыхьу!
Къыпхуэсхьащи хъыбар гуауэр ари стелъщ сэ уи гуэныхьу.
СынолъэIур, схухэх си псэр, къомыгъанэу укъысщысхьу!»
Магъ Асмат кърегъэжьэжри, нэщхъеягъуэ Iейр хуэмыхьу.
«Уэ пхулъэкIыр пщIащ, - жызоIэ, - зы къуаншагъи убгъэдэлъкъым.
Ауэ сэ Нестан и щIыхуэу стелъыр зэи схуэпшынынкъым…
Сежьэнщ дыгъэм и лъыхъуакIуэ, кIуапIэ щыIэу къэзгъэнэнкъым».
Абдеж си гур къызэIуохьэ, си Iэпкълъэпкъми псэ хэтыжкъым.
СищIыу делэ гузэвэгъуэм, сокIэзыз сымыщIэу сщIэнур.
Си гум къокIыр: «Уэху-уэхь» жыпIэу ущыс щхьэкIэ, сыт къикIынур?
НэхъыфIщ, ежьи и лъыхъуакIуэ – аращ бампIэр щыптеунур.
А гъуэгуанэм къищIынщ наIуэ ныбжьэгъу пэжым хулъэкIынур».
Зызузэдри IэкIуэлъакIуэу, шым сышэсри сежьащ занщIэу.
Сэ си ныбжьхэу щэрэ хыщIрэ ныздошэсыр лIыхъужь защIэу.
ДыкъыдокIри ди хэщIапIэм, гъуэгу дытохьэ хым хуэзанщIэу.
Куэд дэмыкIыу хым дыIуохьэ, тщIэлъ гъуэгуанэм дигъэпIащIэу.
Хьэзырыххэу Iутт псы Iуфэм кхъухьхэр – докIуэри дотIысхьэ.
Тенджызышхуэм кIуапIэу иIэр щIэтщыкIыну псым дытохьэ.
Къэдгъэнакъым дыздэмыкIуэ, ауэ пщIэншэщ си гугъуехьыр.
Алыхьталэм гу къыслъитэу, сщхьэщихакъым тIэкIу бэлыхьыр.
КIыхь сщыхъуами кIуэ зэманыр, илъэс закъуэ фIэкI блэкIакъым.
Ауэ хым щызекIуэм щыщу Нестан пщIыхьу илъэгъуакъым.
Си гъусахэри лъэщами, гугъуехь хьэлъэм пэлъэщакъым.
Зыми хуэсщIыркъым гукъанэ! Тхьэм жиIам фIэкIынуIакъым.
КъэхъеихукIэ си губампIэр, тенджыз Iуфэм си щхьэр сохьыр.
Си къулыкъури сфIэIэфIыжкъым, дыгъужьыгу сыхъуауэ сохьыр.
Си гъусахэри сиIэжкъым, - си щхьэзакъуэу стелъщ бэлыхьыр.
Ауэ, гъащIэр щищIми хьэлъэ, къигъэщIам дэщIынщ Алыхьыр.
ПщылIу тIу, Асмат етIуанэу – къысхуэнари аращ гъусэу.
А щым сщащIыр тIэкIу нэхъ псынщIэ сшэчыр бампIэрэ гупсысэу.
Зы мэскъал хуэдиз хъыбару Нестан щхьэкIэ сщIэркъым. Нэпсу
ХущIэзгъэкIым щIихми си гур, ар къысщохъур сэ фоупсу.
XXVI
Тариэл Нурадин-Придон зэрыIущIар
ДрохьэлIэ дэ нэхущым тенджыз фIыцIэм Iут жыг хадэ.
Нэхъ декIуалIэм, долъагъу къалэ хэщIыхьауэ бгыщхьэм аддэ.
ЦIыху слъагъуну, сыIущIэну си губампIэм къысхуимыдэ.
Зыщыбгъэпсэхуну щIыпIэ щыIэ хъункъым абдеж хуэдэ.
ПщылIхэр шхэну щетIысэхым, сешат сэри – зызогъэщI.
Ауэ тыншу сыщигъэлъкъым бампIэм, нэхъри пIейтей сещI.
ПцIыу е пэжу хъыбар кIапэ сытемыхьэу гъащIэм хощI.
Си напитIми къежэх нэпсым хэхъуэ фIэкI, зы ткIуэпс хэмыщI.
КIий макъ къоIу: солъагъур, сыплъэм, лIыхъужь гуэр губжьарэ хъущIэу.
Жэуэ Iуту тенджыз Iуфэм гузэвэгъуэ гуэркIэ пIащIэу.
IэщIэлъщ джатэм и къутахуэр икIи телъщ уIэгъэ къапщIэу.
ЗэрылъэкIкIи бийм хуошхыдэ, ирипэсу хъуар фIэмащIэу.
Тест лIыхъужьыр шы къэрапцIэм, иджы си шу сызытесым.
Зблэжащ ар сэ вагъуэижу, зэщIигъаплъэу мафIэ зысым.
СцIыхумэ сфIэфIти, пхъэр хузощIыр, слъытэу къекIуу си нэмысым.
ЯжызоIэ: «КъафщIэт хэтми, хэзыдзар лIыхъужьыр нэпсым!»
Ауэ мажэ къэмувыIэу, зэхимыхыу лIыкIуэм жиIэр…
Ар къыщищIым жэуапыншэ, шым зызодзри щIызогъэIэр.
СыкIэлъоджэ: «Зэ къэувыIэт, сыхуейщ сщIэну уи псэм къеIэр!»
КъызоплъэкI ар, игу срохьыр, нэхъ хуэм зещIри къоувыIэ.
«Лъэщщ Алыхьыр, уэ пхуэдэлIыр къыщигъаблэкIэ уэздыгъэу,-
БжесIэнщ,- жеIэ,- пфIэфIмэ пщIэну, нобэ сэ щIызихьэдагъэр
ЩыIэщ цIыху къыпщыгуфIыкIрэ пцIыр, хьилагъэр и IэщIагъэу!
Къарууншэщ цIыху Iэщэншэр хэзыгъащIэр, ар фIэлIыгъэу!»
Сэ жызоIэ: «Мамырыжыт, уешыIуауэ гу лъызотэ.
Удын щхьэкIэ лIы къикIуэтрэ? Щегъэш зауэм абы батэр!»
Дыкъопсыхри, зэдэ-зэкъуэу гу хьэлэлкIэ дызщокIуатэ.
ЛIым и нэгум къыщIих гуапэм и гум илъыр къыпхуеIуатэ.
Хъуар уIэгъэ, IэкIуэлъакIуэу, си пщылI гуэрым игъэхъужырт.
И уIэгъэм хэлъ гъущIыпэр щабэу хехри щIэу хуепхэжыр.
СоупщI лIыхъум: «Хэт ущыщ уэ, хэт уи гуауэр зи гупыжыр?»
Абдеж, зыри сщимыбзыщIу, къыщыщIахэр къеIуэтэжыр:
«СщIэркъым, - жеIэ, - уэ ухэтми, узыщыщ, укъыздикIар!
Ауэ уэри сыт уи лажьэр, апхуэдизу ущIэткIуар?
Розэ гуакIуэм жэп къытехэу, сыт и къуэпсыр щIихузар?
Сыт-тIэ Тхьэм щIигъэункIыфIыжыр езым фIэфIу пигъэнар?
Сыщопсэу Мулгазанзар сэ, мы щIыналъэр си Iумэтщ.
Нурадин-Придонщ сэ си цIэр, хэку нэхъыжьуи сащхьэщытщ.
Уэ хэщIапIэ зыдэпщIари си къэралым и щIым хэтщ.
ЦIыкIуу щытми, зыхуейр иIэщ, насыпыфIэр пэрыхьэтщ.
Си адэшхуэм къуитIт иIари, щIыр зэхуэдэу хуигуэшащ.
ХытIыгу диIэт хыкум иту – ар сэ тыгъэ къысхуищIащ.
А щIыналъэм сядэ къуэшыр щIэнэкIати стрихащ.
Абы щхьэкIэ зэбий дыхъури, куэдрэ дэ дызэзэуащ.
Сытехьат сэ гупыж сщIыри нобэ хым тIэкIу сыщэкIуэну.
СщIыгъуа гупыр хым и Iуфэм къыIузнат къыщыспэплъэну.
Тху къудейщ абыхэм щыщу къыхэсшар сэ здэщIыгъуну.
Къэргъей ещэм, хэти ещIэр, хуейкъым гъусэ куэд иIэну.
СыдосыкIыр къуафэжьейкIэ бгитI зэхуакум дэт хы кIапэм.
Е къикIыну Iуэхум сщIакъым: дзыхь яхуэсщIырт си Iыхьлыхэм.
Нэхъри, хъуми куэд я бжыгъэр, сахэплъакъым къысфIэIуэхухэу.
Сэ сощакIуэ, кIий гуо макъыр къыхэIукIыу хы толъкъунхэм.
Я кIий макъымкIэ къызощIэ мурадыфI ягу зэримылъыр.
Загуэшахэщи гуп-гупу, сыкъаувыхь, къысхуэплъу я лъыр.
Сядэ къуэшым къуитIыр щIыгъуу зауэныгухэу къызэдолъыр.
Тегушхуауэ сщIыгъу гуп тIэкIум, джатэ щIагъым щагъэгъуэлъыр.
Зэхызох икIи солъагъур зауэ гуащIэр яублау.
Къуафэжьейм зиздзауэ сожьэ, сахэкIиеу: «Фыбэяу!»
Ауэ сэри къыстогуплIэ зауэлI хъушэр, къысхуилъау.
КъайхъулIакъым, сыт ямыщIэм, саубыдыну, гъэр сащIау!
Къыспоув дзэ хъушэр уэру, кIуапIи жапIи къызамыту,
ЛъэныкъуитIымкIи сакъузыр, лъэ дэупIэ сымыгъуэту.
ЗымкIэ згъазэм, зыр къыстоуэ, Iэщэр хахуэу зэдаIэту,
Джатэм сепхъуэм – ар къутахуэщ, соIэлъащэр и кум ситу.
Iуэху зэIыхьэм гу щылъыстэм, шым сошэсри псым сыхолъэ,
Сос тенджызым IэкIуэлъакIэу, - ягъэщIагъуэу къыскIэлъоплъыр.
Си гъусахэр гущIэгъуншэу тенджыз щыгум щагъэгъуэлъыр.
Къэплъащ си гур сэри мафIэу, сфIаукIахэм сощIэж я лъыр.
Тхьэ Iэмырщ ар, дауэ хъуами, блэкIа Iуэхум къигъэзэнкъым.
Ауэ, Уащхъуэ, псэ спытыхукIэ, згъэжэнщ я лъыр – сащысхьынкъым.
ХьэкIэкхъуэкIэ ныбэ нэщIу губгъуэм итхэр мэжэлIэнкъым.
Илъэс минкIэ псэуми ахэр, я хьэдагъэр зэпыункъым!»
Си гур IэфIу кIэрыпщIауэ, Придон хахуэм сыдехьэхыр,
Сэ жызоIэ: «ТIэкIу зышыIэ, пщIэншэу уи гур уогъэмэхыр.
Датеуэнщ дэ тIур зэгъусэу, къахуэдгъакIуэу лъапсэрыхыр,
Хьэдэкъуаншэу гъуэлъынщ щIылъэм, дэ тIум джатэ къытхуизыхыр.
Си хъыбар сэ иджыпстукIэ схулъэкIынкъым пхуэсIуэтэну.
БжесIэнщ ари сымыпIащIэу, зэман дихуэм езэгъыну.
Абы жеIэ: «СыщIохъуэпсыр абы сфIэфIу седэIуэну
Узот псалъэ, сыпсэухукIэ пщылI пэлъытэу суриIэну».
Дынос аурэ и хэщIапIэм, - цIыкIуми, къалэр дахэу щIащ.
Къепхъыхауэ сахуэр я щхьэм, цIыхуу дэсыр къытпежьащ.
Мэгъуэг ахэр зафыщIыжу, я нэкIущхьэр нэпскIэ лащ.
Ягу къыщIэгъуу, я пащтыхьым IэплIэ хуащIу къыIущIащ.
Сэри я гум срихьауэ, пщIэ къысхуащI, къысхуогумащIэ.
«Дыгъэ!» - жаIэ, - тхущхьэщыхыт гуауэу дэ дыхэзыгъащIэр!»
Дыдыхьащ, арати, къалэм. Зэрыхуэкъулайри къощIэ.
Къалэдэсхэми я фащэр дыщэ-данэу зэщIопщIыпщIэ».
XXVII
Тариэл Придон зэрыдэIэпыкъуар
Хъужыпащ Придон и Iэщэр къищтэу зауэм Iухьэфыну.
И дзэр, кхъухьхэр хьэзыр хъуащи, йопIэщIэкIхэр гъуэгу техьэну.
Езым уеплъмэ удехьэхыр, уIуплъэхукIэ пфIэфIщ плъагъуну.
Иджы сэ бжесIэнщ лIыхъужьым и хъыбар ухуеймэ пщIэну.
Хьэзырыххэу щытт къыдэжьэу бийр, зэуэным зыхуищIауэ.
Дзэм си дежкIэ къаунэтIыр, кхъуафэжьейхэм из защIауэ.
КъызосылIэхэр захъунщIэу, къарууншэм сыпащIауэ,
Ауэ кхъухьхэр щIызоIубэр, бийм хы щIагъыр кхъэ хуэсщIауэ.
Кхъуафэжьейхэр зырызыххэу тенджыз щIагъым щIотIысыкI,
Бий зауэлIхэм тесу псыщхьэм, псы шыугъэр жьэдакIыкI.
Къызэлахэм, гужьеяуэ, гъыбзэр жаIэу IуагъэзыкI,
Си хахуагъэр яфIэмыфIми, ягъэщIагъуэу зраIуэкI.
Хым дытекIрэ щIым дытехьэм, нэхъри гуащIэу бийхэр къолъ.
ДобгъэрыкIуэ абы дэри, - къытхуилъахэр догъэгъуэлъ.
Придон хахуэри лIыхъужьу мэIэпщакIуэ, хъуауэ тхъуэплъ,
И зэуэкIэм и дахагъым сыдихьэхыу абы соплъ.
Адэ къуэшым и къуэр дэкIуэу, шыбг зэрысым кърехьэх,
АркъудеймкIэ игу мызагъэу, я IэблитIыр къахупех.
Гъэр ищIащи зэдэзэкъуэр, тIури фызу къопыгъэх.
Я хьэдагъэу а тIур гъыми, и гум нэсу зэхимых.
Къарууншэу щIопхъуэ бийхэр, допхъэр дэри и ужь диту
Я къалащхьэри къыдощтэ, бэлыхьышхуи дыхэмыту.
ЩIыдоуд гъэр хъуахэм я лъэр, кIуапIи жапIи ямыгъуэту.
МылъкуфI Iэджи къатыдохыр, и куэдагъым щIэ щIэмыту.
ХъугъуэфIыгъуэр зыщIэлъ гуэнхэм Iуеуд я бжэр Придон – гуащIэщ.
Гъэр ищIащи зэдэзэкъуэр, щысхь имыIэу зыхуейр ещIэ.
ИщIэжащ илъ абы хахуэу, иукIахэри мымащIэ.
ЖеIэ: «УлIщ уэ, щытхъу пхуэфащэщ! УкъэзыгъэщIами – фIыщIэ!»
Дыносыжыр ди деж. ЦIыхухэр зэхэтщ, дунейр я гуфIэгъуэу.
Къытпежьащ цIыхубэр, гуапэу зетхьа лIыгъэр ягъэщIагъуэу.
ДагъэлъапIэ Придон сэрэ, щытхъуу щыIэр тхуагъэбагъуэу:
«Бийм тевдза уIэгъэм лъыпсыр къож иджыри псыхьэлыгъуэу»
Дзэм яIэтыр Придон пщышхуэр. Сэри сабжыр пщым я пщыжу.
«ДыщIэтынщ дэ уи унафэм!» - жаIэр зыжьэу, тхьэ щаIуэжу.
Ауэ ящIэркъым мы си гум телъ уIэгъэр, зи мыхъужу.
Хэт лъитэнт гу си гум щыщIэм, и гуфIэгъуэм нэщхъеижу.
XXVIII
Придон Нестан-Дареджан теухуауэ жиIэжа хъыбар
Зэгуэр сешэ Придон щакIуэ, зэштеупIэ ар схуищIауэ.
ДыкIуэрт хуэму, тенджыз джафэм щхьэщыт бгыпэм дытехьауэ.
«БжесIэнщ, - жеIэ, - уедэIуэнум, хъыбар гуэр, си нэгу щIэкIауэ
КъысхуэмыщIэу, сыт сымыщIэм, сфIэтелъыджэу сигу къинауэ».
ЖиIэм сфIэфIу сыщелъэIум, кърегъажьэ и хъыбарым:
«Зэгуэр, - жеIэ, - ситт сыщакIуэу щхьэпэлъагэ бгыщхьэ къырым.
Си шыр хуэдэщ лъэта пцIащхъуэм, йосыф къазу хышхуэ уэрым…
Гу лъызотэ зы къашыргъэ щхьэщыхуарзэу хым тес гуэрым.
СыкIэлъыплъу а къашыргъэм сыщеплъыхым, шыбгым сису,
Къызолъагъур аддэ жыжьэу тенджыз уэрым зыгуэр хэсу.
Тесщ псы щыгум ар хуэIэзэу, и есыкIэм гур щIэхъуэпсу.
Хьэлэмэт ар къысщыхъуауэ, абы соплъыр сегупсысу.
Сызэгуопыр къысхуэмыщIэу: «Бзу ар хьэмэ хьэкIэкхъуэкIэ?»
Кхъухьщ ар, дауи, шэч хэмылъу, и бжэ Iупхъуэр жьым щIеупскIэ.
Нэхъ сеплъыIуэм, солъагъу IупщIу цIыхухъуипщI фIыцIабзэу. АдкIэ
Къыкъуощ пщащэ гуэр, щымыIэу къытекIуэн абы дахагъкIэ.
КърахулIэр лIитIым кхъухьыр хым и Iуфэм хуэмыпIащIэу.
Кърах пщащэр, щхьэц данагъуэр хы толъкъуным тришащIэу.
Къыщхьэщехыр абы нурыр, и дахагъыр къыпхуэмыщIэу.
Нэхуу идзым и куэдагъым дыгъэр фагъуэ ищIырт, къапщIэу.
ГурыфIыгъуэм къыщIиIэтэу сфIолъыр си лъэр жан къэхъуауэ.
Темысами уэсыр розэм, сехуз щэхум гъэр сищIауэ.
«НакIуэ!» - жеIэ си гум, пIащIэу, зауэ-банэм хуэзэшауэ.
Къэна щыIэ псэууэ, си шым и щыщ макъыр зэхихауэ.
Си шым шхуэIур хуит хуэсщIауэ, къуакIи бгыкIи зызонэкI,
Сынэсат сэ псынщIэу, ауэ, гу къыслъатэри сIэщIокI.
Техьэжахэу хы уфафэм, толъкун ябгэхэм пхосыкI.
Си мурадри пщIэншэ хъуауэ, си гур мафIэм къресыкI».
Придон жиIэр щызэхэсхым, си Iэпкълъэпкъыр сыну мэж.
Шым сопсыхри - зызмыщIэжу, удын бзаджэр зызодзыж.
Лъыпсыр пыжу мы си IитIым си нэкIуитIыр сочэтхъэж.
«Сихь ажалым! Эх, сэракъым Iуплъар пщащэм! – яIуэтэж!»
Придон хахуэм егъэщIагъуэ си щытыкIэр – къыспежыхь.
Нэпсыр IитIкIэ ирекъуэкIыр, сыхъупауэ фIэгуэныхь.
Тхьэ къысхуеIуэ, ар псэухукIэ си къуэшыну! Гугъу къыздохь.
Си гум щыщIэм и зэранкIэ къэхъуа фIэщIу, и щхьэм хуехь.
«Сыт мы сщIар сэ насыпыншэм?» - жиIэу лIыхъум и гур хощIыр.
Сэ жызоIэ: «Умыдзыхэт! Дзыхэныгъэм лIыр хегъащIэ.
Плъэгъуа мазэрщ си нэхулъэр. Ар сигу къихьэм, хьэдэ сещIыр.
БжесIэнщ псори, къуэш сыпщIащи, пщызмыбзыщIу си гум щыщIэр».
ЩыхуэсIуатэм Придон псори – бэлыхь стелъым и къежьапIэр
Абы жеIэ: «Си пщIыхьэпIэм къыхэхуэнтэкъым а жыпIэр:
Пщым я пщыжым, и гур хэщIу, и гурыгъур къысхуеIуатэ…
Уэ пхуэфащэщ щыхьэр унэ, пащтыхь тахътэм я нэхъ лъапIэр.
Алыхьталэм фIэкъабылу, къэгъэгъэну хуейм жыгыщIэр,
Егъэунэху ар япэщIыкIэ, и кIэм гуапэу хуогумащIэ.
ПщхьэщыкIынщи уафэгъуагъуэр, хъужынщ бзыгъэ уафэ лъащIэр
Хъужынщ тепщэ гуауэм гуапэр, - ар мы си гум къызегъащIэр!»
ФIыуэ догъри докIуэж, ауэ си бысымми щызэшыгъуэщ
Сэ Придон жызоIэ: «Плъагъурэ? Сэ уэрыншэу сызеиншэщ.
КъигъэщIакъым Тхьэм уэ пхуэдэ, - фIыгъуэу щыIэр уэ пхуэфащэщ.
СыпхуищIащи Тхьэм цIыхугъэ, ар си дежкIэ насыпышхуэщ.
Гурэ псэкIэ уэ ухуеймэ, сыпхуэхъунущ ныбжьэгъуфI.
Ауэ уэри мы си Iуэхум хэплъи, хуэщIыт унафэфI.
Слъагъужын си нэхур папщIэ, сыт сщIэн хуей сэ, сыт нэхъыфI?
Си сэбэп абы емыкIмэ, хъункъым гъащIэр сэркIэ IэфI».
Къет жэуап: «Сэ Тхьэм и тыгъэу нэхъыфI щыIэуэ сымыщIэ:
Инд хэкушхуэр зи Iумэтыр къысхуэкIуау си деж щохьэщIэ.
Сэ си гуапэу сыпIущIами, къыслъысыххэркъым уи фIыщIэ
Си гур уи гум гуэгъу хуэсщIынщи, сыпхуэхъунщ уэ пщылI жыIэщIэ.
Хышхуэм тетхэм я гъуэгуанэм мы ди къалэрщ и лъэмыжыр.
ДэнкIи къэхъури, щыхъыбарри ди деж къосри щаIуэтэжыр.
КъэтщIэнщ уи гур пхуэзыгъэткIум и хъыбархэм я нэхъ пэжыр.
IуэхутхьэбзащIэ сыпхуэхъуфмэ, сыт нэгъуэщI сызыхуеижыр?
Хым щызекIуэ хабзэ цIыхухэм я нэхъ лъэщхэр едгъэжьэнщ.
Ирелъыхъуэ уигу и щIасэу псэм фIэIэфIым! Къахутэнщ.
АпщIондэхукIэ уэри, дауи, къохьэлъэкIми зыпшыIэнщ.
Ем и ужьыр фIы мэхъужыр, ари уэ уи нэгу щIэкIынщ!»
ПсынщIэу цIыхухэр зэхуешэсри яжреIэ: «ФиIэм лIыгъэ,
Кхъухьхэм зивдзи, хым зивгуашэ! – Фхэтын хуейкъым фэ къэрабгъэ!
Лъагъуныгъэм и зы кIапэ къэвгъуэтыжи, дигу вгъэзагъэ!
ЩIэфщыкI хышхуэм иIэр кIуапIэу, фхэлъу минкIэ нэхъ псынщIагъэ!»
Къэвмыгъанэ фыздэмыкIуэу кхъухь тедзапIэ зыдэщыIэ.
И хъыбар а пщащэм зыщIэ флъагъумэ, ищIэу хъуар жевгъэIэ!»
«ХъыбарыфI къахьатэм» жиIэу, хъуащ сигу бампIэр гъащIэм хуеIэ.
И нэщIыбкIэ сщIа делагъэм си гур нэхъри къегъэщIыIэ.
НэхъыжьыпIэр къыслъегъэсри схурегъэщI тахътэ дахащэ:
«Мыр пхуэсщIын хуеящ нэхъ пасэу! Къысхуэгъэгъут ар, си хьэщIэ!
Инд Хэкушхуэм и лIы тепщэм дэ хуэтщIа тахътэр хуэфащэ?
Дунейм цIыху къыщыбгъуэтынкъым пщIэкIэ уэ узыгъэлъахъшэ!»
Сыт кIыхь сщIыкIэ: къокIуэж кIуахэр, дунеишхуэр щIапщыкIауэ.
Къагъэнакъым лъэ дэупIэ цIыху и кIуапIэу – нэмысауэ.
Ауэ пщIэншэщ: къаIущIакъым Нестан нэкIэ цIыху теплъауэ.
Иджы, япэм хуэмыдэжу, согъыр, нэпсыр хуит сщIыпауэ.
Сэ Придон жызоIэ: «Плъагъурэ: щIидзэжащ бэлыхьу стелъым?
Тхьэм къыздещIэ: згъэшэрыуэу бжезмыIэфми, си щхьэм илъыр.
УсщIымыгъумэ, пшагъуэ фIыцIэр гум тегъуалъхьэу къыспогъуэлъыр.
Уэху! Сыт гъащIэ сэ къэзгъащIэр? Сыт Тхьэм и гур къыщIысхуэплъыр?
И хъыбар Нестан сымыщIэу, мыбдеж дауэ сыщысын?
Себгъэжьэжмэ хъунт, хуит сыпщIрэ – си гум жьы нэхъ дихужынт».
Къыщеудри магъ зэщыджэу, щызэхихым ар Придон.
«Си къуэш!» - жеIэ, - узмылъагъуу сэ зы махуи схуэгъэкIуэн?»
Куэд жытIами, куэд къэдгъами, сэ сожьэжыр хуит сащIауэ.
Зэхэтщ пыхьэхэу зауэлIхэр, я нэгу щIэкIыр ягу щIыхьауэ.
ЗэхуэтщIыжырт Придон сэрэ IэплIэ, нэпсым псыф дищIауэ.
«ДурипщылIщ уэ дыпсэухукIэ!» - жаIэрт я гур зэIухауэ.
ЯжызоIэ: «Сэ си дежкIи гугъущ мыпхуэдэу сежьэжыну.
Хъыбарыншэу псэм и щIасэр, си пIэм дауэ сизэгъэну?
Фи гур щIогъур абы фэри – си къалэнщ ар къэслъыхъуэну.
ФымылъаIуэ абы щхьэкIэ, - схулъэкIынкъым сыкъэнэну!»
Придон къешэ шы къарапцIэ, и лъэр и пIэм имызагъэу.
«СIых мыр, - жеIэ, - си фэеплъу, лIыхъужь хахуэу къепсым дыгъэу!
Щыпхуэхъунщ мыр гъуэгум гъусэ, сыткIи уи гур игъэзагъэу.
УкъытекIыу лIыхъужь хабзэм, тIыпхыфынкъым нэгъуэщI тыгъэу».
Догъ, допыхьэ Придон сэрэ, къимыгъаплъэу нэпсым ди нэр,
Сигу пымыкIыу, хэщIу си гур ар и пщIантIэм къыдызонэ.
ФэрыщIагъ хэмылъу, цIыхухэр нэпс щIагъэжу къызэхонэ,
Мис апхуэдэу хэщIу и гур, адэжь лъапсэр къуэм къебгынэ.
И лъыхъуакIуэ Нестан сожьэ, жаIар сигу изубыдауэ,
Къэзгъэнакъым зы щIыналъэ, зы тенджыз къэзмыхутауэ.
Ауэ цIыху сэ сыIущIакъым ар нэбгъузкIэ илъэгъуауэ.
ЩIедзэр си гум нэхъри къэплъу, хьэкIэкхъуэкIэ сыхъупауэ.
Зэми жысIэрт: «Мыпхуэдизу сыт сэ пщIэншэу къыщIэскIухьыр?
Си щхьэзакъуэу ситмэ губгъуэм, нэхъ тынш хъуну стелъ бэлыхьыр?
ЯжызоIэ сщIыгъухэм: фэри пщIэншэу гугъу сэ фыкъыздохьыр,
Къыздэвгуэшу си мыгъуагъэр, гъащIэ мащIэр мыгъуэу фохьыр!
ФыкIуэж аддэ сыкъэвгъани, щхьэж и Iуэхум фыпыхьэж.
Си нэпс щIыIэр кIэ имыIэу фи гум лъыпсу щIэвмыгъэж!»
Ауэ жысIэр щызэхахым, ягу щIыхьауэ къыспадзыж:
«Дэ дыхуейкъым а къыджепIэм! Номыгъэсу щыгъэтыж!
ТщIащ унафэ ди псэм фIэфIу, уэ нэхъыжьу удиIэну!
ИкIи уи шым и лъэужьым тфIэкъабылу дрикIуэну.
УтлъагъухукIэ ди гур хэхъуэу, уэ уи нурыр тщхьэщытыну.
Нэхъ лIыхъужьри, нэрылъагъущи, Тхьэм хуолъэкIыр хигъэщIэну».
Щызэхэсхым я уэху-уэхьыр сэ схуэщIакъым IэщIыб ахэр.
СщIыгъуу ахэр докIуэр адкIэ, тщIыуэ кIуапIэ гъуэгу пхыдзахэр.
СощI хэщIапIэ щыхь, бжэн Iэлхэм я псэупIэ хъуа бгъуэнщIагъхэр.
ИскIукIащ сэ къуэри, бгыри зыдэсхьын сымыщIэу си щхьэр.
Мы бгъуэнщIагъ, иджы ди унэр, иныжь гупым къатесхащ.
Зауэныгухэу къыщысхуилъым, хьэкIэ-лъыкIэр яхэслъхьащ.
Си пщылIитIи къысфIаукIри, бжэ щIыхьэпIэр къаувыхьащ.
Абдеж, стелъым сэ бэлыхьу нэхъри хэхъуэу гу лъыстащ.
Уафэ джабэр къигъэпсалъэу шабзэ жанхэр бийм изодзыр.
Я гъы макъыр гуIэ гъыбзэу джэрпэджэжу бгым зэпадзыр.
Сабэм дыгъэр иуфауэ, мащIэ дыдэщ нэху къыдидзыр.
Иныжь бжыгъэр хьэжкъуей хъуауэ къэна мащIэм зыспыIуадзыр.
Абы лъандэм, си къуэшышхуэ, сисщ мы щIыпIэм сыкъинауэ,
Мис мыпхуэдэу сыгъ, сыгуIэу, ахърэт кIыфIыр плъапIэ сщIауэ.
СыщIохъуэпсыр ажал щIыIэм, дуней гъащIэм сигу щыкIауэ.
Нестан щхьэкIэ зегъэлIэжри сщIыгъущ Асмати, шыпхъу схуэхъуауэ.
Къаплъэн дахэ гуэр слъэгъуати, къыщIыхьащ си нэгум пщащэр.
Абы лъандэм къаплъэныфэр фIыуэ слъагъуу, сщыгъщ мы фащэр.
Схуидащ мыр сэ мы цIыхубзым, и гум щыщIэми гуауищэр.
Иджы къэскIэ псэ щIыспытыр дзагуэ хъунщи арщ си Iэщэр.
Я нэхъ Iущми хуэусынкъым си нэху закъуэм екIун гъыбзэ.
Схуэмыгъейуэ лIа тхьэмыщкIэр согъ. – Си нэпсри мыжабзэ.
Губгъуэ нэщIым хьэкIэкхъуэкIэу ситщ, сокъугъ, схуэхъуауэ хабзэ.
Хихам си псэр Алыхьталэм, къысхуищIат абы Iуэхутхьэбзэ».
КъызэфIощIэ абдеж лIыхъур, еIуэт нэкIур, ечэтхъэжыр.
Къоплъри дэпу напэ фагъуэр, розэ дахэр мэхуадэжыр.
Автандил и нэкIуми нэпсыр псыхьэлыгъуэу щызэбложыр.
Лъэгуажьэпэм Асмат тету, тхьэ елъэIуу духьэ къебжыр.
Асмат цIыкIур сэбэп хуохъури, Тариэл тIэкIу зыкъещIэж.
ЖеIэ: «Уи гур згъэзэгъауэ, езым си гум лъыпсыр пож.
Бэлыхь лажьэу сэ стелъ псори бжесIащ, пхуэсщIри уэ гупыж.
Иджы щэхур къыщыпщIакIэ, уи нэхулъэм деж гъэзэж».
Автандил къопсалъэ: «Си гум упыкIыну си фIэщ хъуркъым.
УспэIэщIэу къэзгъэщI гъащIэр гъащIэм щыщуи схужыIэнкъым.
Ауэ сфIэфIт сэ зы бжесIэну, - пэж и псалъэр хьэлъэ хъуркъым,-
Мыбдеж уи щхьэр щыбгъэтIылъкIэ, насыпыфIэ пщащэр хъункъым.
Дохутырышхуэр хъуам сымаджэ, IэзэфI дыдэу щытми ар,
Зрегъэплъыр нэгъуэщI Iэзэ, къищIэн папщIэ уз хуэхъуар.
Аращ къыжызыIэфынур а сымаджэм къеуэлIар.
Сэбэп цIыхум хуэхъуфынур цыхущ. – Куэд щIауи ящIэ ар.
Зэ къедаIуэт уимыжагъуэу, бжесIэм, уиIэу гукъыдэж.
ЦIыху губзыгъэм пэж и псалъэщ, делэм зэми жеIэр пэж.
Мыгупсысэу, и гум жиIэм кIэлъыщIэпхъуэр хущIогъуэж.
Сэри сиIэщ уэщхьыркъабзэу лъагъуныгъэ мыужьыхыж.
Тинатин зэ сыIуплъэжмэ, и гур нэхъри IэфI схуэхъунщ.
Нэгу щIэкIахэр хуэсIуэтэжмэ, сэ уи деж къэзгъэзэжынщ.
Къызэт псалъэ ныбжьэгъугъэр бгъэпэжыну – сигу уилъынщ.
Уафэр къащхъуэщ, щIылъэр щхъуантIэщ – уэста псалъэр згъэпэжынщ.
Къызэт псалъэ мыбы уикIыу нэгъуэщIыпIэ умыкIуэну,
Тхьищэ соIуэ, псэ спытыхукIэ ныбжьэгъу пэжу суриIэну,
СщIэлъ гъуэгуанэр сфIэмыхьэлъэу, уи деж си лъэр къэсхусыну,
Нэпс шыугъэу уи нэм щIэтыр, тхьэ пхузоIуэ згъэгъущыну!»
Жэуап къетыр: «Сэ хамэлIым сыткIэ уи гур сщIа гумащIэ?
Сэри си гур пкIэрыпщIащи, уежьэж хъумэ, сщIэн сымыщIэ.
Си гум уихумэ, уэ зы махуэ, къысщIренэ мафIэ гуащIэ!
Дызэхуэзэжынщ аргуэру, къытхуэхъунщи Тхьэр жыIэщIэ.
Жыг къудамэу зэ аргуэру укъыстещIэм жьауэ дахэу,
Илъэтынкъым къаскIэу си гур, мэз бжэн Iэлу гухэ-махэу!
ПцIы пхуэзупсмэ, щыблэ къачэм сырырех щIы жыгыжь кхъахэу,
СыпIущIэжмэ уэ щIэрыщIэу, кIуэдынщ гуауэу хъуар арыххэу».
Зэхуэкъабзэу а тIум я гур, тхьэ зэхуаIуэ зэпадзыжу.
Нэщхъеягъуэр мэхъу нэхъ кIащхъэ, хохъуэ яIэм гукъыдэжу.
Дыхьау я кум лъагъуныгъэр, зыщеужьыр нэхъ Iэфыжу.
Мис апхуэдэу нэху къатощхьэ – ныбжьэгъугъэр гукъинэжу.
Нэху зыдэщым, ныбжьэгъуитIыр, я гур хэщIу, зэбгъэдокI.
ЗашыIэнуи ялъэмыкIыу, нэхэм нэпсыр къафIыщIокI.
И къуэш закъуэр фIэкIуэд хуэдэ, Тариэл нэщхъейу хуоплъэкI.
Автандили, и хьэдагъэу, мэзыку чыцэм кIуэцIрокI.
Асмат цIыкIури лъэгуажьэпэм тету магъыр – гур хегъэщI.
Автандил зэ къигъэзэжмэ, фIэфIу лъаIуэу и Iэр ещI.
Автандили ар игу щIыхьэу, гуIэ пщащэм зыкъыдещI.
«Си шыпхъушхуэ! ЩыIэу пIэрэ, фэ тIум хуэдэу пщIэ зыхуэсщI?
Къэзгъэзэнщ сэ си псэр пытмэ, хэт лъэкIын сэ сиубыдын?
Си ныбжьэгъур игъэс и пIэм, сыхуейщ тIуми сыфIущIэн.
МазитI пIалъэм сэ фIэзгъэкIмэ, сэ схуэфащэщ фи губгъэн.
Фэри фощIэ си гум щыщIэр: арщ щIыхуейр сэ згъэзэжын».
XXIX
Автандил Хьэрыпым егъэзэж
Автандил мэкIуэж хуэпIащIэу нэщхъей дыдэрэ ешауэ.
Ечэтхъэжыр и нэкIуитIыр, лъыпсым, и Iэхэр къилауэ.
Итщ и ужьым хьэкIэкхъуэкIэр, лъыр ябзейуэ, гужьеяуэ.
ЙопIэщIэкI ар, езэшами, кIыхь гъуэгуанэр къыщыхъуауэ.
Автандил носыжыр и дзэр къыщинауэ щыта щIыпIэм,
КъацIыхужри къыпожажьэ цIыхуу щыIэр напIэзыпIэм.
Шермадини носыр пIащIэу, гуфIэнэпсыр щIэту напIэм,
«Мес ар!» - жеIэ,- тхэмытыхукIэ дыщIитар дэ нэщхъеипIэм».
Бгъэдолъадэ щхьэщэ ищIу, IэплIэ быдэу ирешэкIыр.
Зигъэбыдэу щытми лIыхъум, и нэм нэпсыр къыфIыщIокIыр.
ЖеIэр: «Ди Тхьэ! Пэж мы слъагъур? Хьэмэ пщIыхь си нэгум щIэкIыр?
Сэ схуэфащэкъым слъагъуну иджыпсту мыбдеж щекIуэкIыр».
Автандили ищIу щхьэщэ и ныбжьэгъум хуеший и Iэр:
«Гуапэщ сэркIэ укъелащи къалэн гугъуу зепхьам!» - жеIэ.
НэхъыжьыфIхэм пщIэ яхуищIми, нэхъ фIэлъапIэщ лIыгъэ зиIэр.
МэIу накъырэр макъ зэкIужу, зэрызохьэ цIыхуу щыIэр.
ЙокIуэлIэж ар и сэрейми, - зэхэсщ хасэр абы къежьэу.
Къалэдэсхэри зэрохьыр хасэм, тIэкIуи замыIэжьэу.
Зэхаублэ ефэ-ешхэр, псалъэ IэфIхэр я хъуэхъубжьэу,
И дахагъыр а гуфIэгъуэм пхуэIуэтэнкъым ауэ жыжьэу.
Хамэ щIыпIэм щилъэгъуахэр Шермадини жреIэжыр,
Дыгъэ нуру къепс лIыхъужьым и хъыбари хуеIуэтэжыр.
Къохъу гумащIи, жеIэ и кIэм, хуэмубыду нэпс къыщIэжыр:
«Ар сщIымыгъумэ, дуней гъащIэр сыт си дежкIэ зищIысыжыр?»
Ар къэтыху къэхъуахэр псори Шермадин къыжиIэжащ:
«Зыми щэхур къезмыгъащIэу уи унафэр згъэзэщIащ!»
Автандили нэжэгужэу нэху щыху ефэу гуп хэсащ.
Пщэдджыжьыпэм, пшэплъ къыщищIым, и шым шэсри гъуэгу техьащ.
ЕпIэщIэкIыу екIу гъуэгуанэр, ефи ешхи имыIуэху,
Шермадини пщы гъэгуфIэу япэ иту и лъэр еху,
МахуипщI гъуэгур якIу махуищым, къахуимыхуэу зыгъэпсэху,
МакIуэр щIасэм деж лIыхъужьыр - дунейр зыщIым деж нэхъ нэху.
ЕутIыпщ лIыкIуэ япэ иту тепщэм мыр жригъэIэну:
«Пщым я пщыжу зи щIыхь лъапIэ, сопIэщIэкIыр сыпIущIэну,
ЛIыхъужь ябгэу уи жагъуэщIым и хъыбар ухуейти пщIэну,
КъыпхуэсщIауэ хэтми, сытми, сынокIуэж узгъэгуфIэну».
Къэралышхуэр зыгъэбжьыфIэу Ростеван пащтыхь лIы гуащIэр
ЙоупщI пщылIым нэхъ псынщIэIуэу къищIэн папщIэ хъыбарыщIэр:
«ПщылIым жеIэ: а хъыбырыр Автандилщ нэхъыфIу зыщIэр».
Пщым и жагъуэ хъуащ: «Алыхьым жэуапыншэ ещI си упщIэр!»
Тинатин игъэгуфIэну и деж макIуэ лIыкIуэр пIащIэу:
«Хъыбар гуапэ уигъэщIэну Автандил къыпхуокIуэ хьэщIэу».
Абдеж пщащэм и нэгуитIым щыщIонэжыр нэхур занщIэу,
ХъугъуэфIыгъуэм щымысхьыжу Шермадин ирет гуфIапщIэу.
Шым мэшэсри пожьэ тепщэр лIы хуэдэлIу къыхуэкIуэжым,
Автандили щогуфIыкIыр и нэхъыжьым и гупыжым.
ЛъэныкъуитIым я зэIущIэр къегъэбжьыфIэ гукъыдэжым,
ГуфIэгъуэшхуэм и хьэтыркIэ куэди щохъур чэф абдежым.
Автандил къопсыхри и шым сэлам гуапэ ирех тепщэм,
Ростевани гумащIауэ зыпщIэхедзэ лIыхъум и пщэм…
Хэта псори нэжэгужэу а зэIущIэ екIу дахащэм
ЙокIуэлIэжыр щыхьэр унэм къыщIиIэтэу гуфIэгъуищэм.
Дыгъэнэхуу аслъэн хахуэм щхьэщэ хуищIу пщыр елъытэ,
Абджыпс фалъэм и зу макъыу псалъэ IэфIым гъуэгу иратыр.
А тIум нуру къащхьэщихым дыгъэ нурыр пэщIокIуэтыр,
КъомэщIэкIри сэрей хуитыр екIуу пщIантIэм щагъэш батэр.
Махуэ кIыхьым ефэ-ешхэр нэжэгужэу зэхэтащ,
Адэм хуэдэу хэку пащтыхьыр лIыхъужь хахуэм бгъэдэсащ.
Зым зыр дыгъэу пэлыдыжу IэфIу махуэр ягъэкIуащ,
ХъугъуэфIыгъуэри мардэншэу абдеж тепщэм щигуэшащ.
Ефэ-ешхэм кIэ егъуэтри хьэщIэ хъушэм заIэтыж,
Автандил бейгуэлхэр щIыгъуу къигъэнау пщыр мэтIысыж,
Автандил и нэгу щIэкIахэм едэIуэну ещI гупыж,
Абы жеIэ: «ЛIыхъужь ябгэм уи IущIэкIэр къыджеIэж!»
«Дауи, уощIэ: а ныбжьэгъум и гугъу сщIыну гугъущ си дежкIэ,
ЗэкIужщ лIыхъур апхуэдизкIи, пфIытоплъызэ нэр ущеплъкIэ,
Хэбгъуэтэнкъым цIыхуу щыIэм къытекIуэн абы бжьыфIагъкIэ,
Ауэ розэм и дахагъым хощIыр нэхъри сыхьэт къэскIэ».
ЦIыхум гъащIэр и IэфIыгъуэу къихьэм гуауэр иужь кIэщIу,
Жыгеижьу ар хэкIами щIелъэсыкI щIыр тIасхъэ ищIу.
Автандил гумащIэ къохъур къекIуа нэпсым гур хигъэщIу,
КъеIуэтэж и нэгу щIэкIахэр псори, зыри имыбзыщIу:
«ЗэхеукIэри иныжьхэр, ещI псэупIэ я бгъуэнщIагъыр,
Псэм и щIасэм унэIуту иIа пщащэрщ гъусэу щIыгъур.
КъыфIэIуэхукъым шыли, дани, - къаплъэныфэщ фащэу щыгъыр,
ИмыIэжу зы гуфIэгъуи нэщхъеягъуэм ехь, егъэгъур».
ЛIыхъужь хахуэм и хъыбарыр Автандил щеух абдейм.
Ар хуопIащIэ бгъэдыхьэну дыгъэу тепсэм щIы хъурейм.
ФIэфIщ зэхихмэ и щытхъу псалъэ езыгъэсым ар лыгъейм:
«ЛIыхъужьыгъэу зепхьам пэкIуэу бжесIэфынур сыт дунейм?»
ХъыбарыфIыр щызэхихым Тинатин къохъуж нэщхъыфIэ,
Гупым дыгъэу къыхэпсауэ зыхэс хасэр къегъэбжьыфIэ…
Автандил щыкIуэжым унэм ар и пщылIым къегъэгуфIэ:
«Тинатин къыпхуейщ лIыхъужьым». А зы псалъэм къещI ар фафIэ.
ТIэкIу япэIуэкIэ гущыщIэу иIам гуапэкIэ зехъуэж,
Гъуэгу ар тохьэ нэжэгужэу, хуэла розэр къогъэгъэж.
ГурыфIыгъуэу дунейм тетыр езым ейуэ елъытэж,
Лъагъуныгъэ къуэпсым нэхъри зеукъуэдийри гугъэм тож.
Тесщ и пщащэр пащтыхь тахътэм дыгъэ нурыр къыщхьэщихыу,
Iэпкълъэпкъ дэгъуэрэ зэкIужу, хуэпащ екIуу, зыкърихыу,
Евфрат псышхуэм и толъкъуну щхьэц данагъуэр еукIуриехыу,
Ар схуэIуэтэжын сэ сытми дахэ-дахэу, екIуу схуэтхыу.
ЕгъэтIыс ар пщIэшхуэ хуищIу. Автандил и гуапэщ ар.
Къуалэбзу уэрэду мэIур псалъэмакъ ирагъэжьар.
ЗыхуаIуатэ лъагъуныгъэ я гум жыру ижыхьар,
Пщащэм жеIэ: «Гугъу уехьами, къохъулIащ уэ мурад пщIар».
Жэуап къетыр: «ЦIыхум и Iэр и мурадым лъэIэсамэ,
Сыт абы щIиIуэтэжынур гугъуехь хьэлъэм ар къеламэ?
Слъэгъуащ пэжу жыгей лъэщым къепыгъэхыу и къудамэр,
Ещхьт лIыхъужьыр хуэдэж розэм, гурыхь пэтми къыпих и мэр.
Слъэгъуащ сэ ар, а лIыхъужьыр и щхьэзакъуэпцIийу къэнар,
ФIэкIуэдащ лIыхъужьым пэжу цIыху сурэту, фэу телъар.
И гукъеуэхэр къыщысщIэм пэслъытащ сэ си щхьэм ар».
АдкIэ пщащэм хуеIуэтэжыр илъэгъуар, и нэгу щIэкIар.
Ар лIыхъужьым IущIэн щхьэкIэ бэлыхь куэд зэрыхэтар,
Пщащэм и гур зэгъэн папщIэ акъылэгъу Тхьэр зэрыхъуар,
ЦIыху теплъэн лIым зэрижагъуэр, гъащIэр дыдж зэрыщыхъуар,
ХьэкIэкхъуэкIэу мэзым щIэту нэпсым гухэ зэрищIар.
«КъысхуитIасэу си акъылым и гугъу адкIэ пхуэсщIыфынкъым,
Зэ лIыхъужьым Iуплъа цIыхум нэгъуэщI гъусэу къыхихынкъым.
Къыпэлъэщу дыгъэ къепсыр нуру идзыр щIиуфэфынкъым,
Розэр гъагъэми дахащэу, лIым дахагъкIэ пеуэфынкъым».
Зэхихар, и нэгу щIэкIахэр къеIуэтэжри кIэм нехусыр,
А лIыхъужьыр мэзылI хьэлу бгъуэнщIагъ нэщIым зэрыщIэсыр,
Бэлыхь лажьэр къыдишэчу Асмат абы зэригъусэр.
Уэху, дуней, дуней бзаджащэ! Сыту гуащIэ тхуэбгуэш нэпсыр!
Хъыбар кIыхьыр нэсыху икIэм щIодэIу пщащэр игъэщIагъуэу,
Къегъэнэху и теплъэм щIылъэр, мазэ нуру зи изыгъуэу.
ЖеIэ: «Сыт-тIэ сэ сщIэфынур? Сыт хуэхъун абы хущхъуэгъуэ?
А лIыхъужьым телъ уIэгъэр хъужмэ сэри симыжагъуэ!»
Автандил къопсалъэ: «ЦIыхур текIын хуейкъым жиIа псалъэм.
КъызжиIащ абы сэр щхьэкIэ пэувыфыну удын хьэлъэм.
Естащ сэри абы псалъэ, сынихьэсу щытмэ си лъэм,
Абы дежым згъэзэжыну, сыфIэмыкIыу хуэсщIа пIалъэм.
Ныбжьэгъуфыр и ныбжьэгъум дэщIынщ дзыхэу къимыкIуэту,
Хуихьынщ и гур гу хьэлэлым лъагъуныгъэм гъуэгу къриту,
Хьэщыкъ хъуахэм я мыгъуагъэр зыхуагуэшыр пщIэ щIамыту,
Хъуащ лIыхъужьри сэ спэIэщIэ, си гур хощIыр къысфIилъэту».
Пщащэм жеIэ: «А лIыхъужьыр хэтми къапщIэри узыншэу
Уэ къэбгъэзэжащи нобэ си гуфIэгъуэщ сэ мардэншэу!
Абы щхьэкIэ лъагъуныгъэм зеужь нэхъри сэкъатыншэу.
Зы Iуэхугъуи дунейм теткъым гъуэгу имыIэу, Iэмалыншэу.
ГъащIэр ещхьщ дуней щытыкIэм: зэм уэлбанэщ, зэм борэнщ,
Зэм кIыфI мэхъур, нэху мыхъужыр, зэм гумащIэщ, зэм блэ уэнщ.
ПIейтей япэм щыта си гур нэхъ мамыр хъужау тлъытэнщ
ЩигъуэтакIэ кIэ гукъеуэм, кърикIуэнум дыпэплъэнщ!
Псалъэ птам уэ уепцIыж хъункъым, лIыгъэ зиIэм жиIэр ещIэ.
Игъэлъ уи гум лъагъуныгъэр, - ирехъу кIуэ пэт ар нэхъ гуащIэ.
Сэбэп лIыхъум ухуэхъунум ежьи щэхур зыщIэр къащIэ,
УспэIэщIэу къэзгъэщI гъащIэр сфIэIэфIыжкъым. Ар зэгъащIэ».
Автандил къопсалъэ: «Пэжу, бэлыхь мащIэ сэ сшэчакъым!
Ауэ мылым епщэ пэтми, ар къэвыжу хуабэ хъункъым.
Дыгъэ къепсыр къыщIыттепсэр лъагъуныгъэ закъуэракъым.
Бэлыхьищэр стелъщ услъагъумэ, узмылъагумэ псэр сфIэфIэфIкъым.
ЗызгъэкIуэдыжынт сэ… Ауэ абы лыгъэр сщхьэщихын?
Си гум шабзэр тегъэпсауэ сохь си гъащIэр – сыт слъэкIын?
ХощI ди гъащIэм кIуэ пэт нэхъри… Щигъэтынукъым хэщIын.
Зэи згъуэтакъым егъэзыпIэ си губампIэр щытIысын.
СедэIуащ уэ къызжепIахэм, фIэIэфI хъуауэ псори си псэм.
Розэр дахэми тетщ банэ, къыпхэуэнущ ар уеIусэм.
Ауэ нобэ пфIэкъабылу уи дыгъэпсыр къыттебгъапсэм,
Гу гъэхуабэу зесхьэн папщIэ схуэщI фэеплъ зыгуэр, си щIасэм».
ХуэщIау и гур лъагъуныгъэм, йолъэIу щIасэм лIыхъужь хахуэр.
Гухэлъ IэфIхэр зэхуаIуатэу зэбгъэдэсщи, - гу зыщахуэ.
ИкIэм пщащэм фэеплъыфIкIэ жиIа псалъэр къегъэнахуэ.
Гу къалъытэт уэри, ди Тхьэ! НасыпыфIэ щIыт я махуэр.
Лъагъуныгъэм и кIапитIыр дыщэ данэу зырадзамэ,
Щиху дэжейм и зы къудамэр жыгей пщIащэм хэлъэдамэ,
НэхъыфI щыIэ абы нэхърэ? Зэхуэхъункъым а тIур хамэ.
ХощIыр и гур фIыу зылъагъум фIыу илъагъур пэIэщIамэ.
Зэбгъэдэсщ а тIур уэршэру, я гум щыщIэр зыхуаIуатэу…
Ирехыжри сэлам гуапэу, Автандил щIокIыжыр щатэу.
И гур тIэкIу нэхъ мамырами, къыфIыщIож и нэпсыр ятэу
«Щигъэтынкъым, - жеIэр,- гъащIэм ефэн си лъым, гу къыслъитэу».
Тохьэж гъуэгу ар нэщхъей дыдэу, и бгъэм IитIкIэ епыджыжу.
Лъагъуныгъэ гуащIэм ихьым иIэщ нэпсыр гъусэ пэжу
Пшэм щIилъафэм дыгъэр, къонэ, щIым тепсэн хулъэмыкIыжу,
УпэIэщIэм фIыуэ плъагъум, сыт уиIэнур гукъыдэжу?
Къыщеудри и нэпсылъэр нэпсыр лъыпсу къыфIыщIож.
ЖеIэ: «Си гур щызэгъэну дунейм щIыпIэ имыIэж.
Си напIитIым къыщIих мафIэм си нэбдзыпэр сфIелыпщIыж,
Ар сщIмыгъуу къэзгъэщI гъащIэм зы IэфIагъи щIэмылъыж.
Нобэ къэскIэ сызыгъафIэу сэри згъафIэу сигу илъам
Пхихащ нобэ бжыкIэ си гур, сесри мафIэ къысщIэнам!
СфIиубыдауэ губжьым бжьыпэр, зешхыхьыжыр сигу къэплъам.
ПцIыр щогъагъэ мы ди гъащIэм, IупщIу плъагъуу ухэплъам».
АдкIэ псалъэ къыпищэну хулъэмыкIыу магъ, мэгуIэ.
Ар есами нэщхъеягъуэм, телъ хьэзабыр и гум къоIэ.
ЗэпэIэщIэныгъэм гъащIэр, лъагъуныгъэр къегъэщIыIэ,
Бжьиз фIэкIа умыхъуми, гъащIэ, хьэдэтепхъуэу уэращ щыIэр!
Нэсыжащи, и щэIу макъым блынджабиплIыр къегъэпсалъэ,
И нэгу щIэтщи къэзыгъэплъыр, лъагъуныгъэр къызэщIоплъэ,
Теха хуэдэ жэп къэкIыгъэм, фагъуэ дыдэщ лIым и теплъэр.
ТэкIу щIэхыIуэ тепсащ розэм къухьэж дыгъэм и пшэкIэплъыр…
«Нэпсеягъыу цIыхум и гум илъыр икъукIэ къолеиж,
Телъа гуауэр щогъупщэжри нэгузыужьым дехьэхыж.
Къыщипхъуауэ абы и нэр, дуней щыIэу имыщIэж,
Щымышынэу ар лIэныгъэм, хуокIуэ, иIэу гукъыдэж».
Мис апхуэдэ псалъэ жанхэр къыщыхыхьэм и гупсысэм,
Нэхъ щхьэщоури и гукъеуэр, къыхохьэжыр къару и псэм.
ЗыIэрех налкъут Iэпщэхъур, и фэеплъыр дыгъэу къепсым,
Ба хуещI хуехьри и IупитIым, пэлыдыжу къекIуа нэпсым.
Хъыбар къахьыр нэху зыдэщым щыхьэр унэм кIуэн ар хуейуэ.
МакIуэ лIыхъур нэжэгужэу, игъэщами нэху мыжейуэ.
ПщIэ къыхуащI лIыхъужьым цIыхухэм, зэрызехьэу къыпежьауэ,
Хэку пащтыхьри щысщ къыпэплъэу, щакIуэ кIуэну хьэзыр хъуауэ.
ЩакIуэ кIуэнухэм зрачыр, я пащтыхьыр япэ итщ,
Накъырапщэхэм я макъым бэрэбаныр екIуу щIэтщ.
ДэнкIи щоIур хьэ пщIо макъыр, къэргъейр хъушэу уэгум итщ.
Лъыуэ щакIуэхэм а махуэм ягъэжар псы шэду итщ.
Махуэ псом хэтауэ жьыбгъэм, щэкIуа гупым ягъэзэж,
Къыпежьащ бейгуэлхэр тепщэм, гуфIэу, яIэу гукъыдэж.
Шэтыр дахэхэр гъунэжу щытщ, шхын Iэнэр нэхъыбэжщ.
ШыкIэпшынэхэм я макъыр уэрэд жаIэхэм йокIуж.
Автандил бгъурысщ пащтыхьым, жэуап упщIэм иритыжу,
Дыхьэрэну и IупитIым къыIуопс и дзэхэр лыдыжу.
И бейгуэлхэм щIыгъуу жьантIэм дэсщ пащтыхьри игу къыдэжу.
Тариэл фIэкI Iуэху ямыIэу, зэхэсщ ящIэр яIуэтэжу.
НэпскIэ губгъуэр игъэнщIауэ, Автандил и деж мэкIуэж.
Лъагъуныгъэ IэфIым и гур итхьэкъуауэ мызэгъэж.
Жейркъым губгъуэр, лыгъэм есыр, зэм къотэджыр, мэгъуэлъыж.
ПхуэщIын сытми гур жыIэщIэ, жепIэ щхьэкIэ «Мамырыж!»
Щылъщ гупсысэу: «СщIэфар сыт сэ дунейм, си гур зэгъэн папщIэ?
Си псэ закъуэ, щIохьэ си гум уохъури нобэ успэIэщIэ.
Си насыпт сэ сыпIуплъэжмэ! Армырамэ – сыт си гъащIэ?
Мыхъужыххэм, уигу къысщIэгъуи си пщIыхьэпIэм тIэкIу щыхьэщIэ».
Мис апхуэдэу магъ зэщыджэу, зимыгъэнщIу и гум нэпскIэ,
Гум жреIэ: «АкъылыфIэр полъэщ гуауэм бэшэчагъкIэ!
Сыт тщIэфыну дымышэчу гъэунэхупIэу хъуар щыткIийкIэ?
ТхулъэкIын хуейщ зыгуэр дэри, дыщыгугъмэ Тхьэм гущIэгъукIэ».
Гум жреIэ тригъазэу: «УщIэхъуэпсми уэ лIэныгъэм,
Зэ къэгъани гухэлъ IэфIхэр, нэхъ дэгушхуэт лIыхъужьыгъэм.
Нэхъ гъэпщкIуIуэт лъагъуныгъэр, уису щытми мафIэ лыгъэм!
Ар зылъэкIым, хэту щытми, пщIэ хуещIыфыр лъагъуныгъэм!»
XXX
Автандил уэзирым йолъэIу Ростеван къригъэутIыпщыну
Нэсат пIалъэри, лIыхъужьыр и гъуэгу тохьэ, шым шэсауэ.
«Си насыпт, къысхуэщIэм, - жеIэ, - гум и щэхур убзыхуауэ».
«Ар пщIэн папщIэ, - пещэ адкIэ, - къомыгъанэ плъэкIынIауэ».
Мазэ нэхуу зэщIэлыдэу Сократ деж щопсых нэсауэ!
Сократ IуощIэ абы гуфIэу: «Хуэхъужащ нэхъ нэху дунейр!
Укъихьащи си унагъуэм, хэту пIэрэ фIыщIэр зейр?
Псэм фIэIэфIмэ къакIуэр хьэщIэу, насыпыфIэщ хэгъэрейр».
ЩогуфIыкI апхуэдэу хьэщIэм лъагъуныгъэм хуэнэпсейр.
ЩIешэ унэм хуэгумащIэу хьэщIэ лъапIэу ныбжьэгъуфIыр,
Иреубгъуэ унэ лъэгум алэрыбгъухэм я нэхъыфIыр.
Нуру лIыхъум къыщхьэщихым зэрыунэу къегъэбжьыфIэ.
ЖаIэ щысхэм: «Розэ гуакIуэм къытIууай дэ и мэ IэфIыр».
МэтIыс хьэщIэр. Абы псори йоплъыр, я нэр тедияуэ.
Абы хуэдэ зэкIэлъыкIуэ ямыщIэж зэи ялъэгъуауэ.
Зэхэсщ хасэр «Уэху-уэхь», - жаIэу, и бжьыфIагъым дихьэхауэ…
«Дыкъэвгъанэт дэ тIур зэкIэ!» - Сократ жеIэ къэтэджауэ.
Автандили зыхуейр арти, ныбжьэгъуфIым ар къыхуещIэ:
ЖеIэ: «Хабзэу щыхьэр унэм уэ щекIуэкIхэр фIыуэ уощIэ.
Дауи, тепщэрщ псоми хуитыр, ауэ уэри лъагэщ уи пщIэр.
Къыхуэхъу Iэзэ мы сигу узым, - плъэкIыфынущ ар уэ – сощIэ.
А лIыхъужь ныбжьыщIэм и гум щыщIэм сэри сес, сегъэгъу,
Къысхущытщ ар гурэ псэкIэ сыкъищIауэ и ныбжьэгъу,
ЙоIэ си гур абы дежкIэ зыхуищIыну и гум гуэгъу.
ФIыуэ сэ сыкъэзылъагъум ари фIыуэ ирелъагъу.
Хъуну хъункъым, схуэшэчынкъым абы зэ сыIумыплъыжу.
Абы фIэкIмэ, нэщI сфIохъупэ си гур, зы IэфI къимынэжу.
Дыгъэ бзийуэ хуэзэр ису, итщ ар губгъуэм мыужьыхыжу.
И шыпхъу цIыкIу Асмати бампIэу сэ къыспэплъэ хъунщ, гуIэжу.
Дэ зэIэпытхащ тхьэрыIуэ а лIыхъужьыр къыщызгъанэм.
«Къэзгъэзэнщ, - жесIащ, - псэ спытмэ, семыпцIыжу си тхьэлъанэм».
Сэ сепцIыжмэ еста псалъэм, сигъэкIуэнкъым и гукъанэм.
Сесыр мафIэм къысщIэнауэ, нэсыпащи пIалъэр и нэм.
ПцIы лъэпкъ хэлъкъым мы сэ бжесIэм, - щхьэм щытхъужхэми сащыщкъым.
Хъуащ лIыхъужьыр къарууншэ, - куэдрэ ар къыспэплъэфынкъым.
ДищIащ зы дэ лъагъуныгъэм – еста псалъэми сепцIынкъым.
ИкIи пэжым напэншагъэр тепщэ хуэхъуу щыгуфIэнкъым.
Мы си лъэIур щыхьэр унэм кIуэи схужеIэ Ростеван.
Тхьэ пхузоIуэ цIыху щымыIэу ар уэ пхуэдэу зыщIэфын!
Хуит сыкъищIрэ – сожьэ занщIэу, сыкъимыщIрэ – сигу техуэн?
ХэлIыфIыхьыт мы си Iуэхум, сэ къысхуэхъуи щIэгъэкъуэн.
Мыри жеIэ: «Пащтыхьышхуэ! ИкъукIэ лъапIэщ уэ уи щIыхьыр.
КъысфIолъэт мы си гур занщIэу сыпIуплъэху! – щыхьэтщ Алыхьыр.
МафIэм сес икIи солъагъур си ныбжьэгъур гугъу зэрехьыр,
Итхьэкъуауэ хахуэм си гур, сыIэхъулъэхъуу къызокIухьыр.
Естащ абы си акъылыр, акъылыншэр цIыху тэмэмкъым.
А лIыхъужьым сыпэIэщIэу сэ къэзгъащIэр гъащIэм щыщкъым.
Сыхуэхъуфмэ сэбэп щIалэм – ар уи фIыщIэщ, пщIэншэ хъункъым.
СепцIыжыну еста псалъэм, пцIы супсыну схулъэкIынкъым.
Хьэтыр уиIэм, сызэрежьэр жагъуэ сщыпщIу умыбампIэ.
Алыхьталэм ищI унафэщ, - нэгъуэщI щыIэкъым гугъапIэ.
КъызэхъулIэм текIуэныгъэр, ар пхуэсщIынщ уэ тыгъэ лъапIэ.
Къэзмыгъазэм – фэ фыщыIэщ - си жагъуэгъухэм евмыт плъапIэ.
Пещэ адкIэ: «Дауи, тыншкъым нобэ лъэIуу пхуэзгъэфащэр!
Ауэ схуэкIуи нэхъ псынщIэIуэу арэзы къысхуэщIыт тепщэр.
Къомыгъанэт зы пхулъэкIыу. – Губзыгъагъэр уэрщ зи Iэщэр.
Къэгъэзэжи сIых хьэлэлу Iулъхьэ папщIэу сом минищэр».
Сократ жеIэ дыхьэшх нэпцIу: «Къренэж уи деж уи Iулъхьэр!
Абы нэхърэ нэхъ къызощтэ гъуэгуанэ сызытебгъыхьэр.
Мис апхуэдэ лъэIукIэщ тепщэм сэ и пащхьэм сызэрихьэр,
Къигъэнэнкъым гулъытэншэу, - къыслъигъэсыжынщ си Iыхьэр.
Тхьэр згъэпцIащ пимыхмэ си щхьэр, къызимыту зэплъэкIыпIэ.
Дыщэр уэ къыпхуэнэжынщи кхъэр схуэхъунщ сэ егъэзыпIэ.
Дунеишхуэм дыщIэхъуэпсу гъащIэм нэхърэ сыт нэхъ лъапIэ?
СхужеIэнукъым зы псалъэ, тепщэр схуэщIу тегушхуапIэ.
АтIэ сыт щIэстынур си псэр, щиухакIэ лIам и гъащIэр?
СиукIынщ абы, жиIэнщи: «ЖыпIэм къикIыр сыт щIумыщIэр?
Ар сэ дауэ къызжепIэфрэ, укъэкIуауэ уэ бзаджащIэр?»
СылIэ нэхъ нэхъыфIщ сыпсэумэ! – ар нэхъ захуэуи къысфIощIыр.
УиутIыпщми тепщэм, и дзэм ар щибзыщIыфынкъым зэи.
Жыжьэу къидз уи нэхур ди дзэм илъагъуну сыткIэ хуей?
Уэ уежьэнщ, - щIадзэнщ ди бийхэм хъууэ нэхъри нэхъ нэпсей.
Абгъуэм ис бзу шырыр жэпхъкIэ хъункъым лъатэми къэргъей».
ЖеIэ гъыу лIыхъужьым: «Си гум хэссэнт сэр уи пащхьэ ситу!
Ей, уэзир, уэ, дауи, пщIэркъым лъагъуныгъэ дунейм тету,
Зэхэпхауи къыщIэкIынкъым хьэщыкъ хъуам и псалъэ иту.
Зэхэпхам сыт щIумылъагъур си гум щыщIэр уимыкIуэту?
Дыгъэр зокIуэ, ауэ сщIэркъым апхуэдизу сыт зезыхуэр?
Нэхъ сэбэпт ар къэдгъэувыIэм, нэхъ къигъэхуэбэнт ди щIылъэр.
Хэт-тIэ зыщIэр сэ сымыщIэм стелъ бэлыхьыр, ар зи щIыхуэр?
Чэнджэщ делэ щызэхихкIэ си акъылым зысфIеухуэ.
КъахуэщIэнкъым дзэми, пщыми си гукъеуэр зыдынэсыр.
Хъийм икIауэ сэ зырщ щыIэр, зэи зэпыуркъым си нэпсыр.
Сэ сепцIыжу еста псалъэм, згъэкIуэдынкъым си нэмысыр.
Щхьэусыгъуэ гуэр имыIэу, нэщхъеягъуэм хэт щIэхъуэпсыр?
Ууэзирщи арщ си Iуэхур къыщIэбгъанэр гущIэгъуншэу,
Ар сэратэм, згъэткIунт си гур, сыкъэнами насыпыншэу!
ХуэсщIэфынур сыт лIыхъужьым, си пIэм сискIэ сэбэпыншэу.
КъысхуэщIэф мы зэм Iуэхутхьэбзэ, сIыхь и уасэри мардэншэу.
- Мыхъурэ ар! – сежьэнщ сэ щэхуу! Си гум илъым си лъэр схунщ.
МафIэ лыгъэм ис лIыхъужьым и гум си гур гуэгъу хуэсщIынщ!
Уэ къыпхуейм иджыри тепщэр, къехьэлъэкIми зишыIэнщ.
Ар къэгубжьми, уэ сэ щхьэкIэ гугъу зегъэхь тIэкIу – псапэ хъунщ».
Жэуап къет Сократ: «Солъагъур мафIэ лыгъэу уэ узысыр.
ЛIыхъужь хахуэм и гур хэщIу гуIэу щысмэ – гуащIэщ нэпсыр.
Зэми псалъэм гуэныхь къехьыр, зэми псалъэр дыгъэу къопсыр.
Хъунщ зэрыхъуу, насып уиIэм, къохъулIэнщ узыщIэхъуэпсыр».
Сократ йожьэ зимыIэжьэу щыхьэр унэм кIуэну пIащIэу.
Нос. КъыIуощIэ абы тепщэр гуфIэу, кIуам къыхуэгумащIэу.
И гур кIуами къыфIолъэтыр, къегъэжьапIэр къыхуэмыщIэу.
«ЖесIэрэ къэгубжьмэ тепщэр!» - жиIэу щысщ, ищIэн имыщIэу.
Абы тепщэм гу щылъитэм, зимыIэжьэуи йоупщIыр:
«Сыт ущIэнэщхъейр апхуэдэу? Сыту пIэрэ къысщубзыщIыр?»
Жэуап къет: «Сэ, жысIэпэнщи, хъыбар дыджым Iэнкун сещIыр,
СщIэркъым уи гум ар темыхуэу угубжьыну къыщысфIэщIыр…
Си гум щыщIэм елъытауэ а хъыбарыр зыми щыщкъым.
Пэжщ, шынагъуэщ ар си дежкIэ, ауэ лIыкIуэр шынэн хуейкъым.
Автандил ежьащ гуIэжу… Ауэ и гум зэи уихуакъым.
И ныбжьэгъум ар пэIэщIэу псэун и гум къыхуидакъым».
Зэхихахэр хуеIуэтэжыр щтэIэщтаблэу, хуэIэнкуну.
ИкIэм пещэ: «Зи щIыхь лъапIэ! Сэ сухащ хуеяр бжесIэну:
Зэригъажэр абы нэпсыр, зэрилъагъур гъащIэр гыну.
Иджы уэ пIэщIэлъщ си гъащIэр,- и унафэр ухуитщ пщIыну».
Щызэхихым ар пащтыхьым, къызэIуохьэ щыблэ уэну.
Шэхум хуэдэу покIыр и фэр, ажал фIыцIэу уIуплъэну.
МэкIий: «Делэм уэ къэппсэлъхэр сфIэгурыхькъым седэIуэну!
Нэрылъагъущ, щIохъуэпс бзаджащIэр фейдэ гуауэм къыхихыну.
УепIэщIэкIыу къэпхьащ гуауэр хъыбар гуапэм ар пэпщIауэ.
Нэхъ IеиIуэу сыт илъ уи гум къызэпщIэну мурад пщIауэ?
Уэ ахьмакъым дау дзыхь пщIыуэ къызэпкуа ар зыспэпщIауэ?
Абы фIэкI акъыл зимыIэр согъэлъапIэ, уэзир сщIауэ!
Дауи, уи гум къэкIыххакъым уи пащтыхьыр къэгубжьыну.
Псалъэ делэ емызэгъхэр пхуэшэчакъым сщыббзыщIыну.
Зы губзыгъи дунейм теткъым къыупсэлъахэр игу техуэну.
Уи лъыкъуалэм илэу щIылъэр згъэнынщ уи псэр! – Арщ уэсщIэнур!
Автандил деж укъимыкIыу нэгъуэщI лIыкIуэу ущытам,
И лъэужьыр пхуат уэ нобэ нэхъапэIуэу кхъэм кIуэжам.
ИкI си пащхьэм, нэмысыншэ! Уралейщ бзаджейу къалъхуам.
ЗэрылIыфI мыр, зэрыхахуэ, зэрефIакIуэ лIыкIуэу хъуам!»
Шэнтым йопхъуэри зешэщIыр, едз, цIыкIу-цIыкIуу ар мэщащэ.
Гужьеяуэ щыт уэзирым псалъэр шэпхъыу къытощащэ:
«Дауэ пхужыIа ежьауэ, щытхъуу щыIэр зыхуэфащэр?»
Уэзир лIыкIуэм и нэкIу фагъуэм нэпсым уагъэ щызэIуещэ.
IуегъэзыкI Сократ тхьэмыщкIэм, фIэмыIуэху закъыфIигъэщIу.
КъыщIэкIыжми зигъэбажэу, и гум гуауэр телъщ, хигъэщIу.
КIуат ар лIыщхьэу, пщIэ къыхуащIу, щIокIыж и лъэр къызэфIэщIэу,
ИрещIэжыр цIыхум и щхьэм зэраныгъэ куэд имыщIэу.
«Сэ гуэныхьу сщIахэр, - жеIэ, -Тхьэм си пащхьэм кърелъхьэжыр.
Дауэ сщыгъупща гунэфым къэзгъэщI гъащIэр зи гупыжыр?
И нэхъыжьым епэгэкIыу пщIэ хуэщIыпхъэр зымыщIэжыр
Хъунщ сэ схуэдэу насыпыншэ, щыгъупщауэ гукъыдэжыр».
Тохьэж гъуэгу ар нэщхъей дыдэу, удын хьэлъэм къыхигъащIэу.
Автандил гукъанэ хуищIу иреIуэкIыр тIэкIуи хъущIэу:
«Нобэ лъандэм сабжу лIыщхьэу схьати гъащIэр гуапэ защIэу!
Иджы сыт! ТекIащ си напэр. ФIыщIэ ин пхузощI сыпIащIэу!»
«Къащтэ Iулъхьэр!» - жиIэу гуапэу нэпсыр IитIкIэ щIелъэщIыкI.
Хьэлэмэткъэ, хэщIми я гур, гушыIэн яхузэфIокI.
ЕптынIауэ бгъэгугъамэ, «Хьэуэ» - хъунукъым къыхэкI.
Дэ зэрытщIэщи, ахърэтми Iулъхьэм куэд щыхузэфIокI.
«Схуэмыфащэ куэд пащтыхьым къэгубжьау къызипэсащ:
«УбзаджащIэщ, ухьэлыншэщ, уахьмакъщ уэ!» - къызжиIащ.
Алыхьталэм и Iэмырти, симыукIыу сыкъелащ.
Сыхъужынкъым цIыху сэ, дауи, си щхьэр шэрхъыу джэрэзащ.
Къэгубжьакъым щхьэусыгъуэншэу тепщэр, сэри сщIэрт ар фIыуэ.
Сэращ псори ар зи ягъэр, сыщIегъуэжми, сщIэнур сщIауэ.
УфIэкIынкъым нэгум щIэлъым, - абы натIэкIэ уIуоуэ.
Стынщ си гъащIэр сэ уэ щхьэкIэ, сигури си псэри хуэщIауэ.
«Хъуну хъункъым сэ семыжьэу, - жеIэ икIэм Автандил,-
Гъагъа розэм щIидзэм хуалэу, къуалэбзум лъоIэс ажал,
Абы щхьэкIэ псы ткIуэпс лъыхъуэу ехыфынущ щIы къатибл,
Имыгъуэтмэ, и губампIэм сыт и хущхъуэ, сыт Iэмал?
Схуэшэчынкъым сымылъагъуу ар нэхуапIэу, е пщIыхьэпIэу.
Нэхъ къэсщтэнщ сэ хьэкIэкхъуэкIэу ситмэ губгъуэм си псэупIэу.
ЕмыкIу Iейкъэ ар бийм IущIэм и щхьэзакъуэу, сэ сыриIэу?
ДимыIэххэм нэхъыфIщ куэдкIэ дэ апхуэдэр ныбжьэгъущ жытIэу.
Губжьу щытми ди нэхъыжьыр, жесIэнщ псори езмыхьэкIыу,
Гу лъитапхъэщ зэрыщытыр си гур мафIэм кърисыкIыу.
СимутIыпщрэ – сежьэнщ щэхуу сщIа мурадым сытемыкIыу,
СылIэу щытмэ – сыт? Арщ гъащIэу къызитар Тхьэм и гум пыкIыу».
Арти щIадзэ ефэ-ешхэм; хъуащ гумащIэ хэгъэрейр,
Егуэш хъушэу хъугъуэфIыгъуэр, къигъэнахуэу зэрыбейр.
Автандили фэеплъ хуещIыр цIыхухъу фащэ дахэкIейр…
Йожьэж хьэщIэр. Къохьэж дыгъэр, дэхъуу кIыфI абы дунейр.
Автандил и деж носыжри сом минищэ хьэзыр къещI,
ЩэкI пычыгъуэу щищ алътесу дахэ защIэу къыпеупщI.
Ар фIэмащIэ мэхъури щIегъур налкъут защIэу мыщIэ хыщI.
Уэзир деж а хъугъуэфIыгъуэр яхьын хуейуэ лIыкIуэ ещI.
ДыщIегъу псалъэу: «Незгъэхь тIэкIур щIыхуэ стелъым пэувынкъым.
Уи Iуэхутхьэбзэм еппэс хъуну хъугъуэфIыгъуэ щыIэу сщIэркъым.
СыпхуэпщылIу схьынщ си гъащIэр, къэзгъэзэжмэ! Куэд ихьынкъым.
Лъагъуныгъэу уэ къысхуиIэр пхузимыIэу сыпсэункъым».
Автандил хэлъ фIагъ, гуапагъэр схуэIуэтэнкъым бзэм къитIасэу.
Хэбгъуэтэнкъым зы хьэл-щэни уимытхьэкъуу, уемыхъуапсэу.
Мис апхуэдэщ ныбжьэгъугъэр зезыхьэфыр, къигъэIэсэу.
Хэхуэм цIыхур гугъуехь хьэлъэ, ныбжьэгъуфI щIохъуэпсыр гъусэу.
XXXI
Автандилрэ Шермадинрэ зэрызэпсэлъар
Автандил, ди дыгъэ нурым, мыр жреIэ Шермадин:
«Ди гугъапIэм, ди гуфIэгъуэм и къежьапIэр нобэ хъунщ,
Уэ лэжьыгъэу, пэжагъ хэлъу, блэжьау хъуам щыхьэт техъуэнщ».
А тIум Iуэхуу я пщэм дэлъыр тхылъым еджэм нэхъ къищIэнщ.
АдкIэ жеIэ: «Ди нэхъыжьым сиутIыпщакъым гу къыслъитэу.
Абы ищIэркъым зыдеIэр си гур, си лъэр къыщIиIэтэу.
Сэ арыншэу есхьэкI гъащIэр къэзгъэщI хъункъым, гъащIэу слъытэу.
Сыпсэунщ, семыжьэу щытмэ, сыуэ напэр, сыукIытэу.
Ауэ сытми сыгушыIэу а лIыхъужьыр сщIакъым гъусэ.
ЦIыху напэншэщ тхьэ зыгъэпцIыр – ар Алыхьми егъэмысэ.
Ар зэрыхъурэ сэ спэIэщIэ, къолъэт си гур, мэгузасэ.
Ехь дунейр абы жэщ кIыфIу, теплъэ мыхъуу зы цIыхупсэ.
Ныбжьэгъугъэр пэжми пцIыми, IуэхугъуищкIэ ягъэунэху:
Япэрауэ, - щIыгъу ныбжьэгъум, убгынэну умыщI Iуэху.
ЕтIуанэу, - щыт гу къабзэу, щумыбзыщIу гухэлъ щэху.
ТIум ещанэр, - къыщыпхуейм деж епIэщIэкIи дэлэжь Iуэху.
СыщIыщысыр сыт сыпсалъэу? Сежьэнщ, пIалъэр къыщысакIэ.
Нэхъ теунщ тIэкIу си губампIэр губгъуэм ситу къыщыскIухькIэ.
Зэпэлъытыт фIыуэ бжесIэр, лъэр лъэрыгъым иувэхукIэ.
ГъэзэщIэфыт а бжесIахэр, уфIэIэфIу гурэ псэкIэ.
Псом япэжыр пщы унафэрщ, - ужыджэру хуэжыIэщIэ.
Гу хьэлэлкIэ хэт цIыхубэм; цIыху къолъэIурэ – жиIэр хуэщIэ.
Хъумэ хэкур, лъэщ щIы уи дзэр, щыт тхьэмадэу, плъэкIыр ящIэу.
ПщIащ къулыкъур нобэм къэскIэ, нэхъыфIыжуи ар гъэзащIэ.
Бийм уIущIэм, укъэмыскIэу хъумэж хэкум и щIыналъэр,
ФIым фIы хуэщIэ ущымысхьу, ер зи Iэщэр – ем Iугъаплъэ.
ПхуэсщIэжынщ къысхуэпщIэр щIигъуу, къэзгъэзэжмэ зекIуэу си лъэр.
Зэи щыгъупщэркъым нэхъыжьым цIыху хьэлэлу фIы зигу илъыр».
Шермадин, къэхъуау гумащIэ, кърегъажьэ и гукъеуэр:
«Сэ сыкъонэ си щхьэзакъуэу, жысIэу, аркъым къызэгуауэр.
ИкIи сощIэ: укъэтыхукIэ сщхьэщыкIынкъым гуIэ жьауэр.
Сыздешажьэ, хьэтыр уиIэм, бдэскIунщ пкIуну пщIэлъ гъуэгуанэр.
И щхьэзакъуэу жыжьэ кIуэну цIыху техьауэ гъуэгу хэт зыщIэр?
Е гугъуехьыр и нэхъыжьым димышэчу щыс нэхъыщIэр?
Уэ уи Iуэху зытет сымыщIэу схуэхьын махуэ? Сыт къызэпщIэр?»
Жэуап къетыр: «УнэкIуэнкъым! Сэ си псалъэр быдэщ, уощIэ.
Уэ къысхуиIэ лъагъуныгъэм шэч къытесхьэркъым, ныбжьэгъу.
ПхуэсщIэфынукъым уи лъэIур, зумыгъэхьи нэхъыфIщ гугъу.
ЗыхуэсщIынур хэт дзыхь хэкур? Сэ си мащIэкъым жагъуэгъу.
Сэ уэ пхуэдэ гурэ псэкIэ къызбгъэдэтIау сымылъагъу.
СыщыхъуакIэ хьэщыкъ, губгъуэм ситын хуейщ сщIымыгъуу зыри.
И щхьэзакъуэу къэзыкIухьым и хущхъуэгъуэщ нэпс дыдж Iейри,
Нэхъ сэбэпщ ар итмэ губгъуэм, щыс нэхъ гъыу, лъэмыкIыу зыри.
Мис апхуэдэщ дуней гъащIэр! ЗыдегъэкIут абы уэри!
Сигъэлъ уи гум сыкъэтыхукIэ, лъагъуныгъэр быдэу Iыгъ!
Зэи сихуэнкъым сэ пщылIыпIэ, зэи сыхъункъым бийм и щIагъ.
Щхьэмыгъазэу йолъыр хахуэр, дзыхэу гуауэм ар дэмыгъ.
ЦIыху тхьэмыщкIэщ ем щышынэу имувэжыр шы лъэрыгъ.
Ростеван хуэстх си уэсятыр дзыхь пхузощIри хьыи схуетыж.
СелъэIунщ ар къыпIущIэну гуапэу, иIэу гукъыдэж.
СылIэу щытмэ, псэу губзыгъэу, утемыхьэу зэи гъуэгу пхэнж.
Зэрыхъуар апхуэдэу Iуэхур уигу щIэгъэхьи сыгъеиж».
Етх уэсят, тIысауэ, тепщэм иригъащIэу и гум щыщIэр:
«Зи щIыхь лъапIэ! Щэху зысщIауэ сызэрежьэр узогъащIэ.
Къысхуэгъэгъу, гущIэгъу къысхуэщIи, пхуэмыфащэу мы сэ уэ сщIэр.
Схуэшэчакъым сымылъагъуу ныбжьэгъу сщIа лIыхъужь спэIэщIэр!
Ар уи жагъуэ хъуми, сощIэ, арэзы ухъунщ иужькIэ.
Iущыр зэи зэран хуэхъункым зи гур къабзэм ныбжьэгъуагъкIэ.
Платон Iущым жиIа псалъэу къэсхьынщ щапхъэу абы щхьэкIэ:
«ЦIыху бзитI-щхьитIри, пцIы зыупсри зэщхьыркъабзэщ напэншагъкIэ».
ПцIым зыхыхьэм бэлыхь хелъхьэ, пцIым докIуэдыр мамырыгъэр.
Дауэ сэ IэщIыб схуэщIыну дякум дэлъ зэкъуэшыныгъэр?
Сэбэпыншэм акъылыфIэр, зыми щыщкъым губзыгъагъэр.
Дунейм и фIыр, и пэжыпIэр къэзыхутэ Iуэхущ щIэныгъэр.
Ущыгъуазэщ лъагъуныгъэм теухуауэ тхыгъэу щыIэм,
Зэралъытэм ар, пщIэ хуащIу, уэрэд лъапIэхэр зэриIэм.
Егупсысыт абы уэри, зи щIыхь лъапIэ, хьэтыр уиIэм.
Къигъэнэнкъым гулъытэншэу лъагъуныгъэр гущIэгъу зиIэм.
Дуней гъащIэр къызэзыту пэлъэщыф бийм сызыщIам,
Къару щэхукIэ фIыгъуэр щIылъэм къытезыхьэу тез зыщIам,
Iэмалыншэм гъуэгу хуигъуэту, диныр фIэщ дэ тщызыщIам,
ЕщIыф щэр - зы, гугъу демыхьу, зыри ещI щэ, хуей щыхъуам.
Зэи къэхъуакъым цIыхум и псэр фIыгъуэ гуэрым щIэмыхъуэпсу,
КъэкIа розэм нэху темыпсэм мэгъуж игъуэ ар нэмысу.
Зи дахэгъуэр фIыщ сыт щыгъуи, щонэху гъащIэм дыгъэ къепсу.
СыпэIэщIэу си ныбжьэгъум схуэхьын гъащIэр си пIэм сису?
Къысхуэгъэгъу сэ, угубжьами, мы Iуэху злэжьыр щхьэзыфIэфIу.
Схуэшэчакъым стелъ хьэзабыр, - сист гъэрыпIэм сфIэмыIэфIу.
ТIысын папщIэ си губампIэр, слъытащ гъуэгур нэхъ IэзэфIу,
Щхьэхуит хъуар ем IущIэфынущ къимыгъазэу, и псэм фIэфIу.
Сыт ущыскIэ, нэпсыр бутхыу, уэху-уэхь жыпIэу, уIэхъулъэхъуу!
КъытхуищIар дэ Тхьэм унафэу къэнэжынкъым зэIубз мыхъуу.
ХулъэкIынущ хахуэм сытри, къимыкIуэтмэ ажал щыхъуу.
Хуэхъуэжынкъым зыми гъащIэм хуэхъуар хабзэ, тынш къыщыхъуу!
Алыхьталэм и гупыжу си нэгу щIэлъыр зэхэкIынщ,
ЗгъэзэщIауэ си къалэныр, уи деж сэ къэзгъэзэжынщ.
Къыстелыдэу уи дыгъэпсыр, уи нэгу фафIэм сиплъэжынщ.
Тариэл сэбэп сыхуэхъумэ, фIыгъуэу щыIэм ар пэсщIынщ.
СыукI, жаIэм: «Iейщ илэжьыр!» - хуитыныгъэр уэращ зейр.
Сызэрежьэм щхьэкIэ цIыхухэм сыт гукъанэ щIащIын хуейр?
Тариэл жесIам сепцIынкъым, къэкъутэжми мы дунейр!
Схуэшэчынукъым къызиплъу си ныбжьэгъум нэмыплъ Iейр.
И ныбжьэгъум и гукъеуэр зигу имыхум деж – ар лъапIэщ.
Ита псалъэм темытыжыр – ар щхьэхуещэщ икIи цIапIэщ.
Хуэзупсынкъым пцIы пащтыхьым, сэ си нэхум! – Ар си напэщ.
ПцIы зыупсу щхьэм щытхъужыр лIыхъужь нэпцIу жьэ пIэрапIэщ.
ЩтэIэщтаблэу Iухьэр зауэм пэлъэщынкъым зылI и лIыгъэм.
МэкIэзыз ар, къаскIэу и гур, къигъэгузэвау лIэныгъэм.
Хуэдэщ ар цIыхубз щхьэхынэм, - хулъэкIынур сыт къэрабгъэм?
Дунейм фIыгъуэу телъым нэхърэ нэхъыфIщ фIыщIэ къихьмэ лIыгъэм.
Хуэубыдынкъым зэи ажалыр, пэувами къуршыр задэу.
Мыр лIыхъужьщ, е мыр къэрабгъэщ жиIэу щыткъым цIыхум хэдэу.
Къэсмэ пIалъэр, жьыри, щIэри зыдегъакIуэ и зэхуэдэу,
Тхуэмыфащэ гъащIэм нэхърэ нэхъыфIщ улIэм, уимыкIуэту.
Зи щIыхь лъапIэ! УмыщI жагъуэ сыпхуэгушхуэу мы бжесIэнур:
Зыщигэгъупщэн зэи хуейкъым цIыхум ар зэрылIэжынур.
Къэсау щытмэ и ажалыр, мащIэщ абы пхуещIэжынур.
Уи деж сэ къэзмыгъэзэжмэ, сухау лъытэ къэзгъэщIынур.
Ажал фIыцIэр къыслъэIэсрэ сихьэж хъумэ Тхьэм и пащхьэм,
Фи гъы макъыр зэхэзмыхыу хамэ щIыпIэ сыщыщIалъхьэм,
Къыздалъхуахэм сахуэпэжу си къаблащхьэм щымыпыхьэм,
КъыхэмыкIыу губжь си Iуэхум хъунт хъыбарыр уи гум щIыхьэм.
Пхуэлъытэнкъым сиIэр мылъкуу, хъугъуэфIыгъуэр къызолыж.
Яхуэгуэш ар къулайсызхэм, пщылIу сиIэр щхьэхуит щIыж.
Ет зимыIэм, мэжэщIалIэм, ущымысхь, яхуэщI гупыж.
Мис абы къыпэкIуэу цIыхухэм сахуэхъунщ сэ гукъинэж.
ФIыгъуэу сиIэм лейу къэплъытэр IуэхугъуитIым тегъэкIуадэ:
Лъэмыж псыхэм трегъалъхьэ; щIы дин лъабжьэр нэхъри быдэ.
Ущымысхьу хуэщI унафэ мылъкум, - хъункъым псыхэкIуадэ,
Си гум Iэ къысхудилъэну сэ згъуэтынкъым цIыху уэ пхуэдэ.
Мис итIанэ къулайсызхэр схурелъэIу Тхьэм къысхуищIэну:
ЩIылъэ цIынэм сыкъыхихыу цIыху сурэтыр схуихъумэну,
Хьэзаб стелъым кIэ ириту си гурылъхэр IэфI схуищIыну,
Си псэр зэIэм сришалIэу, мамыр си гур схуищIыжыну.
Хъэрахъищэу зэщIэпщIыпщIэу ахърэт дахэр пIэ схуищIыну,
Стелъ гуэныхьыр къысхуигъэгъуу, жэнэтыпскIэ сигъэпскIыну,
Жэнэтыбжэр схузэIуихыу, хьэдырыхэр нэху схуищIыну,
Си псэм дамэ тригъакIэу, уафэгу къабзэм сыдихыну.
Абы щыгъуэ си деж никIыу уэ си лIыкIуэ ныпхуэкIуэнкъым,
Си щхьэ Iуэхущ мыр сэ ныщIэстхыр, фэрыщIагъи абы хэлъкъым,
Щызеиншэщ пцIыр фIы щащIэм, - пцIыр купщIэншэщ, лъакъуи щIэткъым,
Къысхуэгъэгъу уэ, хьэтыр уиIэм! ЛIам нэгъуэщI хулъэкIыжынкъым.
И кIэухым мы зыр лъэIуу пхузиIэжщи – ар къысхуэщIэ:
Шермадинщ сэ зи гугъу пхуэсщIыр, пщылIхэм хэткъым нэхъ жыIэщIэ.
Хущыт гуапэу, - си гуапагъэм ар есащи мэжыIэщIэ.
И нэпс ткIуэпс абы къемыкIуэу ирепсэу а цIыху гумащIэр.
Щызоух абдеж си псалъэр, щIызодзыжыр тхыгъэм си Iэр.
ЕгъэджакIуэ! Узмылъагъумэ зеиншагъэр си псэм къоIэ.
Фэ сэ щхьэкIэ фынэщхъейуэ фымыгъафIэт гуауэ щIыIэр,
Пащтыхьышхуэм уи лъэщагъым щрешынэ хэкуу щыIэр».
Тхэн лIыхъужьым зэриухыу, Шермадин ирет итхар:
«Сэлам гуапэ пщым схуехыжи жеIэ псори мурад сщIар.
Мы Iуэхутхьэбзэр хулъэкIыну уэ нэмыщI хэт къигъэщIар?»
IэплIэ хуещIыж и ныбжьэгъум, къелъэлъэхыу нэпс къекIуар.
XXXIII
Автандил и тхьэлъэIур
Тхьэм йолъэIу ар: «Алыхьталэу дунеишхуэр зыIэщIэлъ,
IэфI ди гъащIэр зэм тхуэзыщIу зэми бэлыхь ттезыгъэлъ,
Къэмыхъуахэр къэзыгъэхъуу къаруушхуэ зыбгъэдэлъ,
СытегъакIуэт сэ шынагъуэм схуэщIи лIыгъэр уэ фэеплъ!
Ди тхьэу Тхьэшхуэ, дунеишхуэр тхуэбухуащ уэ насыпыфIэу,
Гум ищIапхъэр хуэпщIри хабзэ лъагъуныгъэр иплъхьащ IэфIу.
Мис аргуэру псэм и щIасэм сыIэщечыр гъащIэм фIэфIу.
Уемыгуауэт лъагъуныгъэм трисам хьэуам жылэфIу.
Ди тхьэу Тхьэшхуэ, уэ зырщ сиIэр щIэгъэкъуэн сэ къысхуэхъуну!
СынолъэIур уигу къысщIэгъуу сщIэлъ гъуэгуанэр кIэщI схуэпщIыну.
Бий къаруми, хы толъкъунми саIэщIэпхыу сыпхъумэну.
Узот псалъэ сыпсэухукIэ си псэр уэ Iумэт пхуэсщIыну».
И нэмэзыр зэфIегъэкIри докI ар щэхуу шым шэсауэ,
Шермадини и гъуэгу тохьэ, нэпскIэ и гур игъэнщIауэ.
Ечэтхъэж и нэкIур лъыпсу, и нэгу щIэкIыр техьэлъауэ,
СыткIэ хъун ар насыпыфIэ нэхъыжьыфIым пэIэщIауэ?
XXXIV
Ростеван Автандил щэхуу зэрежьар къещIэ
ЩедгъэжьакIэ ди лIыхъужьыр къыхызодзэ уэрэдыщIэ:
Махуэ псом Ростан и закъуэу щIэсщ и пэшым, цIыху IумыщIэ.
Къызэщоури ар нэхущым къэгубжьау мэкIий, мэхъущIэ.
Къраджэну и уэзирыр ещI унафэ; жиIэр хуащIэ.
И щхьэр хуиту хуэмыIэту, Сократ тепщэм деж щIыхьащ.
Ростан жеIэ: «Уэ дыгъуасэ къызжепIар сщыгъупщэжащ.
Ауэ пэжым ухуей щытмэ, елеяу си жагъуэ пщIащ,
Абы сэри сигъэгубжьри тIэкIу гуащIэIуэу сыпхуилъащ.
ПщIэжу пIэрэ уэ фIы дыдэу хъийм дыгъуасэ сизышар?
Пэжу жаIэ: «Мэхъу нэхъ гухэ хъыбар гуауэ зыхуахьар!»
Сыкъомыгъэгубжьмэ уэркIэ нэхъ сэбэпщ. – ЗэгъащIэт ар.
КъызжеIэж иджы щIэрыщIэу уэ дыгъуасэ жыпIау хъуар!»
ЖриIауэ хъуар дыгъуасэ Сократ тепщэм хуеIуэтэж.
ЩIодэIу тепщэр абыи, жеIэ: «КIуэжи дзэпщым мыр жеIэж:
Акъыл уиIэу сэ услъытэм, сыжурт щылъхуу зызобжыж.
Щызоух абдеж си псалъэр, ухуэмеймэ нэхъ Iеиж!
КъыщIокIыжри щыхьэр унэм къыздикIам Сократ мэкIуэж,
Автандил ежьау яIуатэу цIыхухэр гъыу ирохьэлIэж.
«КъысщыщIар дыгъуасэ сщIэжу сымыкIуэн нэхъыжьым деж.
Хуейр ирекIуэ абы, хэтми. Сэ злэжьам сыхущIогъуэж».
Тепщэм деж Сократ щымыкIуэм, мафIэу лIыщхьэр къызэщIоплъэ.
КIэлъегъакIуэ цIыху къишэну, ауэ кIуахэм куэдрэ поплъэ.
Къэхъуам щIыIэу гу щылъитэм, нэщхъей къохъури ар къопсалъэ:
«Ежьащ, дауи, лIым я лIыжыр, игъэпэжу ита псалъэр».
ПыкIау и фэр щысщ пащтыхьыр Автандил ар щIэгупсысу.
И уэзирыр къраджэну ещI унафэ лыгъэм ису:
«КъреIуатэ къыщIрехьи ищIэр, псэуми ар пцIыупсу.
ЩIохьэ тепщэм деж уэзирыр а зэIущIэм щIэмыхъуэпсу.
ЗэрыIуплъэу ар пащтыхьым, покI аргуэру и фэр шэхуу.
Тепщэм жеIэ: «АтIэ, дыгъэр бзэха, мазэм иужь ихуу?
ЖеIэж псори уэзир нахуэу, къыздикIар удыныр щэхуу:
Пэжщ, къепсыжыркъым ди дыгъэр япэм хуэдэу къытхуэнэхуу».
Ахэр тепщэм щызэхихым, къызэIуохьэ нэхъри ар.
Гъыурэ жеIэ: «Си бын закъуэ, сыт утхэкIыу къыдэпщIар?
Дэнэ щIыпIэ уздэщыIэр? Дэнэ дыгъэр щыкъухьар?
Зэ утлъагъужыну пIэрэ?» - жиIэу, магъ гумахэу ар.
«ПщIыгъумэ гъусэу уи акъылыр, къыпхуэхъункъым ар жагъуэгъу.
Сыт дунейм иджы щысщIэнур? Хъуащ си унэр кIыфI, - ялъагъу.
Сыкъэбгъанэри си закъуэ хамэ цIыху уэ пщIащ пэшэгъу,
Уэ сыпIуплъэжыху си гъащIэр схьынщ къысщыхъуу ар гугъусыгъу.
Слъагъужыну пIэрэ щакIуэ къикIыжау лIыхъужь гъэпсар,
Утыкушхуэр зыгъэбжьыфIэу Тхьэм зэкIужу къигъэщIар?
Фо пэлъытэу зи бзэр IэфIу гу гъэхуабэу сэ сиIар?
Сызеиншэщ сэ уэрыншэу – арщ дунейм къызипэсар.
Хьэлъэу щытми пщIэлъ гъуэгуанэр, уимыкIуэту ар пкIуфынщ.
Жыр маисэу лъащ уи шабзэр, - ар пIэщIэлъмэ, уигъэшхэнщ.
Пшэчын папщIэ гугъуехь птелъыр, къарууфIэ Тхьэм уищIынщ.
СылIэу щытмэ, сэ уэрыншэу хэт си хьэдэр игъеин?»
Къызэхуосыр цIыхуу щыIэр, гуIэм щIылъэр зэлъещIыс,
ЗафыщIыжыр, магъ цIыхубэр, хы толъкъуну щIагъэж нэпс,
Джэрпэджэжу бгыр къеджэжу, гуауэ гъыбзэр зыхуаус.
«КIыфI хъуащ ,- жаIэ,- дэ ди гъащIэр темыпсэжу щIым дыгъэпс».
ЩIэупщIакIуэ къыхуэкIуахэм IуощIэ тепщэр гъыбзэ жиIэу:
«Феплъыт дыгъэр зэрыфагъуэм, къызэрепсым щIыIэ-щIыIэу.
Сыт етщIат абы къуаншагъэу, сыт щIежьар ар дигъэгуIэу?
Иджы хэт дзэм щхьэщытынур апхуэдэлIу, лIыгъэ иIэу?»
Гъахэщ куэдрэ зафыщIыжу, икIэм нэпсыр тIэкIу щагъэтыр.
Тепщэм: «Абы иIэ гъусэ хамэ… Дауэ Iуэхур зэрыщытыр?»
Шермадин шынапэу щIохьэ, къытегуплIэу Iуэху зыхэтыр,
Ирет хъыжьэу щыс пащтыхьым Автандил ищIа уэсятыр.
«И гъуэлъыпIэм игуэшауэ мыхэр илъу къэзгъуэтащ.
Зэхэтщ пщылIхэр гуауэщхьэуэу, къэхъуар я гум щIыхьэпащ.
Жьыми щIэми ящибзыщIри и щхьэзакъуэу ар ежьащ.
Ажалщ нобэ сэ схуэфащэр, - гъащIэр сэркIэ хьэрэм хъуащ!»
Къеджэн тхыбзэм зэраухыу, щIадзэжау я гъыбзэр мэIу.
Тепщэм жеIэ: «Щевгъэх си дзэм зыщыгъ хэтмэ щыгъын екIу.
Зэхуэфшэс тхьэмыщкIэу щыIэр, Тхьэшхуэр ахэр хуевгъэлъэIу
Къыщысхьыну си лIыхъужьым, хуимышэну ар бэIутIэIу».
XXXV
Автандил Тариэл хуэзэну етIуанэу зэрежьар
Мэлыд мазэр нэхъри нуру дыгъэм ар пэщIэкIуэтыху,
Ауэ мэхъу идз нурыр махэ дыгъэм ар гъунэгъу хуэхъуху.
Розэр гъагъэркъым дыгъэншэу, гъэгъэн папщIэ хуейщ ар нэху.
И гур хощI фIыуэ зылъагъум фIыу илъагъум пэIэщIэху.
Иджы сэ дэскIунщ гъуэгуанэр ди лIыхъужьым иужь ситу.
ХощIыр и гур абы, сощIэ, - макIуэр нэпсыр нэгум щIэту.
ЙолъэIу дыгъэм ар щIимычэу къыхуепсыну къыщхьэщыту,
КъыфIилъэту щIедзэ и гум, къытемыпсэм дыгъэр хуиту.
Гукъеяуэу и гум щыщIэм и акъылыр къыхигъащIэу,
Тигр псышхуэм хуэдэу уэру щIигъэж нэпсхэри фIэмащIэу,
ШхуэIур хуиту иутIыпщами, зыдэкIуапхъэр къыхуэмыщIэу,
Губгъуэ нэщIым итщ лIыхъужьыр, зы псэущхьэми IумыщIэу.
ЖеIэ: «Хэтми, уэ ппIэIэщIэм и хьэдагъэу кIуэнщ псэухукIэ!
Изот си гур си ныбжьэгъум, си акъылыр ей щыхъуакIэ.
ЩIэзу щытми нэпсыр гуащIэу, нэр щреIэ щIасэм дежкIэ.
Мэхъу и гуапэ фIыу зылъагъум фIыу ялъагъур хьэщыкъ хъухукIэ.
Хьэуэ! Куэдрэ сэ схуэхьынкъым сыпэIэщIэу псэм и щIасэм!
Хэссэжынт сэр мы си гущхьэм ар хуэхьыну сщIатэм уи псэм.
Ауэ ари есщIэфынкъым дыгъэ нуру сэ къытепсэм,
Абы нэхърэ нэхъыфIщ сыгъмэ, игъэнщIыхукIэ си гур нэпсым».
Магъ зэщыджэу: «Шабзэ хъушэм си гум мэзу зыхасай!
Си напIитIыр схуэмыIэту нэпс шыугъэм зэщIишхай!
Налкъут мыщIэу нэ пIащитIым зэ Iуплъэгъум салыпщIай,
Iупэм, набдзэхэм, щхьэцыгъуэм сыдахьэхри гъэр сащIай».
ЖеI: «Дыгъэ, удимыIэм хэт тхуищIынт дэ гъащIэр IэфI?
Зыгъэнэхур уэрщ ди щIылъэр, убгъэдэлъщ уэ къарууфI.
Ухуейу щытмэ, зы дакъикъэм вагъуэу щыIэр пхуэщIынщ кIыфI,
СыIугъаплъэт си псэ закъуэм зэ къигъэкIи уи гурыфI!
Ижь ижьыжым Тхьэм упащIу ди лIэщIыгъуэм укъэсащ,
СхуэгъэпсынщIэт тIэкIу стелъ хьэлъэр, Iэхъулъэхъу зэвхэм сахузащ.
Сылъыхъуащ сэ налкъут щыгъэм, ауэ нэхур кIыфI сфIэхъуащ,
ХэщIырт си гур ар щыслъагъуми, иджы нэхъри бампIэ хъуащ».
МэткIу лIыхъужьыр дагъэ ткIукIэу, насыпыншэу зелъытэж.
«ХэзгъэтIасэм», - жиIэу, шынэу щIэлъ гъуэгуанэр псынщIэу еж.
Жэщ къытохъуэ, зэхьэзэхэу уафэм вагъуэр щызэблож,
Ахэр ещI псэлэгъу, и пщащэм еIущащэ къыфIощIыж:
ЖеIэ: «Мазэ, пэжу жыIэт щыхьэт къэщIи уи Алыхьыр:
Уэращ, дауи, хьэщыкъ хуахэм я гукъеуэр къахуэзыхьыр,
ИкIи уэрщ къезыгъэлыфыр лъагъуныгъэ гуащIэм ихьыр,
Сыгъэлъагъут-тIэ нэху тедзи сищIау гъэр гугъу сезыгъэхьыр».
Махуэм жэщ хъуху и хьэдагъэщ, жэщ зэрыхъуу зыкъещIэж.
Псыхъуэм дохьэ, къопсых и шым, псынэ щIыIэр мэзым щIож.
Iусщ псы Iуфэм нэщхъей дыдэу, уэру нэпсыр къыфIыщIож.
Хахуэм ищIэркъым къэувыIэ. Мэшэсыжри шым, йожьэж.
ЛIы хуэдэлIу ар лIыхъужьми, и нэм нэпсыр щIэзщ къекIуауэ,
КъеукI бжэн бгы лъапэм щIэту, ар егъажьэ, жьэгу ищIауэ.
ТIэкIу йодзакъэри йожьэжыр, и гур гуауэм пхиудауэ,
ЖеIэ: «Розэр испхъау губгъуэм, сохь епэрхэр, къэсщыпауэ».
А лIыхъужьым ищIа псори иджыпсту схуэIуэтэжынкъым,
АкъылыфIэу къипсэлъари и гъыкIари вжесIэфынкъым.
Розэ плъыжьыр уэсым хэлъкIэ лъы лъэужь къытринэнкъым,
Ар зэплъэкIмэ, къелъагъу IупщIу бгъуэнщIагъ унэр, ар къэпцIакъым.
ИгъэщIагъуэу, фIэтелъыджэу къыпожажьэ Асмат хьэщIэм,
ГуфIэщащи, и нэпситIыр къыфIыщIожыр псэ гумащIэм.
Автандил къопсыхри и шым IэплIэ щабэ хуещIыр пщащэм:
«Гурэ псэкIэ дэ щытфIэфIкIэ къишэнщ гуапэ ди зэIущIэм».
Автандил йоупщIыр пщащэм: «ЩIэс нэхъыжьыр? Дау щыт ар?»
Къыщеудри магъ цIыхубзыр, хуэмубыду нэпс къекIуар.
Жэуап къетыр: «Уэ уежьэжри щIидзащ зэшу. Щысынт ар?
IуэрыIуатэу, е тхылъ кIапэу къысхуэкIуакъым и хъыбар».
Автандил ар щызэхихым, и гум щIохьэ къыщыщIар.
ЖеIэ: «Хьэуэ, си шыпхъушхуэ, губзыгъагъэкъым ищIар.
Ита псалъэм епцIыжыну арат тхьэ щIиIуау щытар?
Ежьэжащ тIэкIу къыспэмыплъэу, пщIэншэ сщищIри гъуэгу къэскIуар.
Сэ къысщыхъурт зым щымыщу ар сщIымыгъуу къэзгъэщIар,
Щхьэ сихун хуея сэ и гум? Сыту пIэрэ къыщыщIар?
Ди щыхьэту Алыхьталэр зэтта псалъэм сыт щIепцIар?
Шэч хэмылъу, «бзаджэнаджэщ» абы зэран къыхуэхъуар».
Асмат жеIэ: «Хъуащ уи жагъуэ ар… Къуаншагъэ уэ ббгъэдэлъкъым.
ЩIыт уи фIэщ мы сэ бжесIэнур – сэ хьилагъэ лъэпкъ сигу илъкъым:
Акъыл зиIэу цIыху зэтесыр жиIа псалъэм епцIыжынкъым,
Акъылыншэ хъуащ си дэлъхур, телъ бэлыхьым ар къелынкъым.
ЦIыху акъылри, цIыху хьэл-щэнри, гупсысэнри зэщIыгъущ псори.
ЦIыху акъылыр кIуэмэ зымкIэ, итщ и ужьым адрей тIури.
ЦIыху хэмыхьэрщ акъылыншэр, илъагъу хъуркъым абы зыри,
Ар сыт хуэдэ мафIэм исми, пщIэркъым IупщIу уэ иджыри.
Уэ узахуэщ укъэгубжьми, IэщIыб къуэшым ущищIакIэ,
Ауэ мысэ ар схуэщIынкъым и фэм дэкIыр сэ щыслъагъукIэ.
МафIэ лыгъэр щIэнау исми, жэуап къуитыркъым уеупщIкIэ,
Къочэ си гур, хуэмышэчу, телъ хьэзабым ихузыхукIэ.
ЩыIэ хъункъым цIыху апхуэдэу гуауэ щIыIэр зышэчыф.
Гуауэм, цIыхум имызакъуэу, мывэ жари еущэбыф.
Абы нэпсу ирикъуэкIым фIыуэ къол, имыщIу нэф.
Пэжщ уэ жыпIэр – хамэ Iуэхум жьэкIэ хэти полъэщыф.
СеупщIат абы мыпхуэдэу, ар щыдэкIым мафIэм ису:
«Автандил сыт нэхъ жесIэнур къигъэзэжмэ удэмысу?»
КъызжиIащ: «Си Iуэху зытетыр къищIэнщ езым къызэрысу.
СыIукIынукъым сэ жыжьэ, сIыгъщ ста псалъэр си нэмысу.
Тхьэ щысIуакIэ ЗинааркIэ, стакъым псалъэ сэ пцIы супсу.
Сшэчынщ сытри сыIущIэхукIэ, щIэзгъэкIами щыIэр нэпсу.
СылIау IущIэмэ си хьэдэм, ирегъ хьэдэм къыбгъурысу.
Сыпсэум – фIыу ирегъэщIагъуэ, къэзгъэщI гъащIэр мафIэм сису».
Абы лъандэм бгы аузым къыдэпсакъым дыгъэ кIапэ,
СогъэнщI нэпскIэ бгъуэнщIагъ нэщIыр къысхуимыхуэу махуэ гуапэ.
Гуауэр, бампIэр, нэщхъеягъуэр иту макIуэр сэ сияпэ,
Ажал дыдэм сыкъидэжкъым, - ар си дежкIэ сыткIэ щхьэпэ?
Китайм ябгхэм псалъэ Iущу тратхауэ тетщ мыпхуэдэу:
«Ныбжьэгъу пэж мылъыхъуэ цIыхур зоижыж езыр, гу быдэу».
Мэхуалэжыр уи ныбжьэгъур гъагъа розэм щытар хуэдэу,
Уэ пхуэдэлIым и лъэужьым нэхъыфIщ техьи умышхыдэу».
ЛIыхъум жеIэ: «Хей сыпщIыну ухэмытыт, шыпхъу, лейщ ар!
Сэ сыгъэрми, гъэрым си гур уэ уолъагъур зэрестар.
Псы ткIуэпс лъыхъуэ щыхьым ещхьу, сэ гъуэгу мащIэкъым къэскIуар,
IэщIыб сщIыуэ унэр, лъапсэр си ныбжьэгъущ сыкъыщIежьар.
Лъагъуныгъэ IэфIым сэри гу щызмыхуэу сыкъежьащ.
Дыгъэ къепсу псэм и щIасэр ныбжьэгъу щхьэкIэ IэщIыб сщIащ.
НэхъыжьыфIхэм язмыгъащIэу сэ фи гъуэгу сыкъытехьащ.
ПщIэ къысхуащIым и жэуапу я гум уэсу сытесащ.
Дунейр екIуу зыгъэбжьыфIэу си гъэсакIуэу гъащIэм екIур,
ФIыгъуэу щыIэр къысхуэзыщIэу сиIэр адэу – дыгъэ нэкIур
Сыкъежьащ сэ къызэзнэкIри хуэсщIри пшагъуэ гъащIэ тIэкIур.
Къысхуэхъункъым сэ Тхьэр телъхьэ къысхуигъэгъуу сщIа емыкIур.
Тариэл сэ ныбжьэгъу сщIати зызогъэхь гугъу – уолъагъупэр.
Махуи жэщи лъэрытету сыкъэкIуащ згъэпэжу псалъэр.
Ауэ мафIэм щIисыр си гур ежьэжащ къэмысу пIалъэр.
Сэри пщIэншэу гугъу сехьати схуэхъуащ гъыпIэ и бжэIупэр.
Абдеж, шыпхъу, соух си псалъэр, сыт дыпсалъэкIэ дэ пщIэншэу.
СыщIегъуэжыркъым злэжьамкIэ, - зыри сщIакъым акъылыншэу.
Къэзгъуэтынщ сежьэнщи лIыхъур, е сылIэнщ сэ сылIыгъэншэу.
Сыт и лажьэ Тхьэм, емынэм ар къыдищIэм гущIэгъуншэу?
Ахэр жеIэри йожьэжыр гуауэр и гум техьэлъауэ.
КIуэцIрокIри мылыф цIынэм йохьэ губгъуэм псым икIауэ.
Къытрехуэр уэсэпс розэм, жьапщэр бгыщхьэм къебэкъуауэ.
«Слъагъужыну пIэрэ, - жеIэ, - сшэч бэлыхьыр сщхьэщыкIауэ».
Ди Тхьэ! Сыт уэсщIар апхуэдэу, сыт Iумпэм уэ сыкъыщIэпщыр?
ПщIауэ ныбжьэгъур спэIэщIэ, сыт си гъащIэр кIыфI щIысхуэпщIыр?
Сесыр мафIэм цIыхуитI щхьэкIэ, а тIурщ си гур хэзыгъэщIыр.
Срежэх хуейм щIыкъатиблкIэ! ГъащIэ сытми сэ къэзгъэщIыр?
КъиуIащ ныбжьэгъум си гур гъагъа розэр Iэщэ ищIри,
ЩызгъэзащIэм си къалэныр ежьэжащ ар жиIам текIри.
Псэууэ ар сымылъагъужмэ си гуфIэгъуэр кIуэдащ бзэхри.
СимыIэжмэ ар ныбжьэгъуу сэ нэгъуэщI сыхуейкъым зыри.
СогъэщIагъуэ акъылыфIэу псалъэ цIыхур щынэщхъейкIэ.
СыткIэ хуэхъурэ сэбэп нэпсыр нэщхъеягъуэм зэран фIэкIкIэ?
ХуэсщIынщ кIуапIэ сэ гъуэгу пэжыр хуэзгъуэтынщи бгъэдыхьэкIэ.
Къэзгъуэтынщ икIи си дыгъэр сылъыхъуэнщи зэрыслъэкIкIэ.
Пещэр адкIэ и гъуэгуанэм хуэмыIэту и щхьэр хуиту.
ЕкIу махуихым ауз кIыхьыр жэщи махуи лъэрытету.
Губгъуэм йохьэри зеплъыхьыр, мэкIий, маджэ, мэзым щIэту.
Щимыгъуэтым къызэщIоплъэ гум бауапIэ къримыту.
ЖеIэ: «Ди Тхьэ, сыт си лажьэр? Апхуэдизу сыт уэсщIар?
Хьэлъэу щыIэр сэ къыстеплъхьэу сыт си гъащIэр гын щIэпщIар?
Си суд щыпщIэм, уигу къысщIэгъуу, нэхъ щабэIуэу щIумыщIар?
Ухуейм схуэщIи кIэщI си гъащIэр нэзгъэгъэс кIэм мурад сщIар».
XXXVI
Автандил Тариэл и акъылыр утхъуауэ къегъуэтыж
МакIуэ лIыхъур и хьэдагъэу, IэфI и гущхьэм темылъыж?
Бгым еплъыхмэ? бгы аузыр зэм кIыфI мэхъур, нэху мэхъуж.
Къелъагъу аддэ шы къэрапцIэр чыцэм хэту – къецIыхуж.
«Тариэлщ ар пцIы хэмылъу», - жиIэу и псэр къыхохьэж.
ГуфIэщауэ йоплъых хахуэр, дыгъэм лъагэу зеIэтыж,
Гуауэм гуапэкIэ зехъуэжри нэжэгужэ ар къохъуж.
Теплъэ фагъуэр тхъуэплъ мэхъужри лъыр и нэкIум къыщIохьэж,
Шум зречри йожэх бгыщхьэм, и мурадым гу щехуэж.
Тариэл ар щыбгъэдыхьэм къеплъыххакъым, нэр къигъаплъэу.
Уэдыкъуарэ хъуау хьэдафэ щысщ лIыхъужьыр хуабжьу хэплъэу.
Чэтхъащ фащэр, лъыпсщ и нэкIур, - лъэIэсащ лIым удын хьэлъэ,
Къегъэлъагъуэ и щытыкIэм ар ажалым зэрыпэплъэр.
Аслъэн гуэри щылъщ укIыгъэу, щылъщ и джатэри лъы защIэу.
Зы къаплъэни хэлъщ удзыпцIэм, иухауэ иIэр гъащIэу.
Тариэл и нитIым нэпсыр къыфIыщIож, зэпыу имыщIэу,
И губампIэр мафIэ лыгъэу къызэщIоплъэ, нэхъри гуащIэу.
И напIитIыр зэтрихыу и гур хуэкIуэркъым къэплъэну,
Щхьэщытыпэщ хьэдэ мащэм, зэ бэкъуэжмэ щыхупэну.
Автандили абы йоджэ, ажал пщIыхьыр щхьэщихуну,
Щымыхъуххэм бгъэдокIуатэ, къуэш къалэн игъэзэщIэну.
ХуелъэщI нэпсыр IэгукIэ щIалэм, хуигъэгъущу напэ псыIэр,
БгъэдотIысхьэри гумащIэу, едэхащIэурэ жреIэ:
«Автандилщ ар! Сыкъэплъагъурэ? ЗыкъэщIэжи къэщтэж уи Iэр!»
Тариэл къеIэт и нэкIур, зэхимыхыу къыжраIэр.
Къыщыхъуахэр абдеж псори хэзмыдзIау фхузоIуэтэж:
Автандил ныбжьэгъум IэпIлэ хуещI, адрейми зыкъещIэж.
ЗэкъуэшитIым хуэдэу гуапэу зызэрадзыр, къогуфIэж.
КъыщIэкIынкъым дунейм тету а тIум хуэдэу цIыху зэкIуж.
Тариэл къопсалъэ: «Плъагъурэ? СепцIыжакъым сэ ста псалъэм.
Сэ сыпсэущ икIи тхьэлъанэм хуэдэу лъэщ темыт ди щIылъэм.
Ауэ гугъу уэ зомыгъэхьыт – сешэр сэ ажал къыспэплъэм.
Йомыгъэшхыу хьэм си хьэдэр сыщIэлъхьэж, къыптемыхьэлъэм.
Автандил абы пэроуэ: «Сыт мы жыпIэр, къыпщыщIар?
Хэту пIэрэ лъагъуныгъэм имыIуэту IэщIэкIар?
Дунейм хэт жызыIэфынур иджыпсту уэ къызжепIар?
КъигъэпцIащ шейтIаным, хэтми «Сэ сылIапхъэщ!» - жызыIар.
ПщIэн хуейщ уэри, угубзыгъэм, губзыгъагъэр езыр сытми.
Гуауэр щэхуу зыгъэткIуфыр цIыху губзыгъэщ мис ар хэтми.
ЗиIыгъын хуейщ цIыхум быдэу, и гукъеуэр хьэлъэу щытми.
Насыпыншэ цIыхур зыщIыр и акъылырщ, ар къелыжми.
УцIыху Iущщ уэ, ауэ пщIэркъым Iущхэм ящIэ губзыгъагъэр.
ДэпхькIэ гъащIэр хьэкIэкхъуэкIэм, текIын уи гум телъ уIэгъэр?
IэщIыб пщIыкIэ дуней нэхур къохъулIэну пIэрэ гугъэр?
ЩIэппхэн хуейр сыт щхьэ мыузыр? ЩIэбгъэятэр сыхьэт мыгъуэр?
Хэт, къызжеIэт, хьэщыкъ мыхъуу лъагъуныгъэм IэщIэкIар?
ФIыуэ гъащIэм имыIуэту хэт ахърэтым ехыжар?
Сыт хуеиж псэр ар щыхэкIкIэ? Хэт теплъэншэуи къалъхуар?
ДэщIымыгъуу розэм банэ къыпызычу хэт плъэгъуар?
Зэгуэр розэм ираIуэкIырт: «Уэ удахэщ, дынохъуапсэ,
Ауэ сыт щIыптетыр банэ? ДыноIусэм зыкъытхасэ».
Жэуап къетыр: «Тыншкъым, дауи, Iэпэгъу пщIыну гур зэхъуапсэр.
Ауэ куэд пэшэгъу а дахэм ищIмэ, щайщ абы и уасэр».
Удз къэкIыгъэу розэ цIыкIум щыхулъэкIкIэ ар жиIэн,
Гугъу емыхьу, и пIэм ису и насыпым хэт IущIэн?
Къуумыхутэм и хьилагъэр дау шейтIаным утекIуэн?
Сыт Iуэху щыIэ Iэмалыншэу? Сыт тет дунейм пхуэмыщIэн?
Зэ къедаIуи мы сэ бжесIэм шым нэшэси гъуэгу нытехьэ.
Зыдомыгъэхьэхыт гуауэм, пщыхъуми хьэлъэ ар, гущIыхьэ.
ТIэкIу зышыIэ, къохьэлъэкIми, Iуэху, гур къэплъкIэ, упымыхьэ.
Сэбэп мыхъумэ сэ уэ бжесIэр, афIэкI сщIынкъым уи гугъу... Ди Тхьэ!»
Жэуап къетыр: «Сыт жысIэн сэ? Псалъэр дауи зэзгъэкIун?
Къарууншэщ си акъылыр, зэIубз жыпIэр сэ схуэщIын?
Тыншщ нэгъуэщIым и унафэ пщIыну, сыткIэ ар къеин!
ЗыдэщыIэм псэ тыншыпIэ сехь ажалым. Сыт схуэщIэн?
СылIэн япэ къихуэу уафэм солъэIу мы зыр къысхуищIэну:
Дунейр тхьами зэпэIэщIэу, дылIэм ди псэр зы ищIыну,
Хьэщыкъ хъуахэр зэIущIэжу я губампIэр тIысыжыну.
СыщIэфлъхьэж къысхуэфтIи мащэ нэхъ кууIуэу, пIэ схуэхъуну.
Хэт зи жагъуэр псэм и щIасэр? Гум и плъапIэщ лъагъуныгъэр.
Абы сэри сыщIохъуэпсыр къыстепсэну зэ и дыгъэр.
Дэ тIур зэ дызэIущIэжтэм, зэхуэтIуэтэжынт мыгъуагъэр.
ЩIэдэIу жаIэми, иужькIэ лэжь уэр-уэрурэ уи гугъэр.
Хэт зи жагъуэр фIыу илъагъур, гум и плъапIэщ лъагъуныгъэр.
Абы сэри сыщIохъуэпсыр къыстепсэну зэ и дыгъэр.
Зэ дэ тIур зы дыхъужатэм зыхуэтIуэтэжынт мыгъуагъэр.
ЩIэдэIу жаIэми иужькIэ лэжь уэр-уэрурэ уи гугъэр.
Ухуейм пщIэну си мурадыр, бжесIэнщ, хуэсщIу пэжым щIыхь:
СыхуопIащIэ сэ лIэныгъэм, гугъу сэ щхьэкIэ зумыгъэхь.
Сыкъебгъэлмэ сэ ажалым, ухэкIынкъым си бэлыхь.
НэхъыфIщ кIуэм ахърэтым си псэр, къыстемынэу и гуэныхь.
Уэ къызжепIэм седэIуэну сэ сиIэжкъым гукъыдэж.
Ситщ и пащхьэм ажал фIыцIэм, жыпIэм сыт и мыхьэнэж.
ЩызиIар дунейм хъуэпсапIэу щызиIэжкъым – сыт IэфIыж?
Сипхъуэтау сехь мащэ кIыфIым бампIэм, хэткъым къэгъэзэж.
Iущыр хэтми, Iущыр сытми сыт хищIыкIрэ акъылыншэм?
Сэбэп хъунт а сэ къызжепIэр си акъылыр къыздэгуашэм.
Удз гъэгъами щIедзэр хуалэу, нэху темыпсэу ар дыгъэншэм.
КъоIэ си гур къилъэтыну! КIэрыкI, кхъыIэ, насыпыншэм».
ФIэпсэкIуэд хъупау ныбжьэгъур, Автандил аргуэру жеIэ:
«Iэмалыншэ Iуэху къэхъуакъым, сыт уэр-уэру псэм ущIеIэр?
Умылэжь делагъэ, уи щхьэм лей епхыжу, щыгъэт гуIэр».
Тариэл щысщ щым хъупауэ, гурымыIуэу къыжраIэр.
АдкIэ пещэ: «Уи ныбжьэгъум пфIэмыIэфIмэ жиIэ псалъэр,
КъыфIэзгъэкIыу уи гугъу сщIынкъым, сэри бампIэр къыстохьэлъэ.
УщыхуейкIэ уэ апхуэдэу, ажалщ, дауи, узыпэплъэр.
Ауэ щIэфыт уэ зы закъуэ, тIэкIу гъэгъущи уи нэпсылъэр.
Инд щIыналъэу адэжь лъапсэр сыкъыщежьэм къызэзнэкIыу,
Пщым я пщыжу хэку пащтыхьыр къыщызгъанэм нэпс щIигъэкIыу,
Илъэс сщыхъуу махуэ бжыгъэр сыкъыщыкIуэм сепIэщIэкIыу,
Си гугъат сэ пщIэ тIэкIу сиIэу, си гугъуехьми зыгуэр къикIыу.
Хьэтыр уиIэм, къызэдаIуи лэжь си лъэIум щыщ зы закъуэ:
Сыгъэлъагъут шыбгым уису къыхэмыкIыу Iуэху ныкъуакъуэ.
ПщIэну щыткъым уи губампIэр егъэза хъунщ тIэкIу лъэныкъуэ.
Сэбэп мыхъурэ – уи гугъу сщIынкъым, узыфIэфIыр лэжь уи закъуэ».
ЕлъэIуащ ар куэдрэщIалэм: «Нежьэт, тэджи!» - жиIэу, убзэу.
ИщIэрт ар зэрытеунур, и пIэм икIмэ, тIэкIу зигъазэу.
Зиужьынут и Iэпкълъэпкъым, нэпс утхъуами щIидзэнт жабзэу.
Акъылэгъу ныбжьэгъур щыхъум, къогуфIэжыр ар, бзэрабзэу.
Тариэл къопсалъэ: «Содэ! Сыгъэшэсыт си шым псынщIэу!»
Автандил ар егъэшэсри тохьэ тIури гъуэгу мыпIащIэу.
Губгъуэм щихьэм, хьэуам хэту зыкъещIэж лIыхъужьым, къапщIэу.
КъакIухьащ апхудэу куэдрэ, якIу гъуэгуанэр яфIэмащIэу.
Нэжэгужэу, IэфIу и бзэр, Автандил хъыбархэр жеIэ,
Теун папщIэ и ныбжьэгъур, кIэ имыIэу мэгушыIэ.
Зэхихатэм абы жиIэр, хъужынт щIалэ ныбжьыфI зиIэр.
КъищIэнт гуапэм и IэфIыпIэр, икIуэтынти гуауэу щыIэр.
Гу щылъитэм и ныбжьэгъур къэхъужауэ IэкIуэлъакIуэ
Автандилу уз гъэкIуэдыр къобжьыфIэжри мэхъу нэхъ жьакIуэ.
И бзэ IэфIыр гуауэщхьэуэм, нэщхъеягъуэм трегъакIуэ.
Псалъэм псалъэ IэфI педзыжри псалъэмакъыр ещI нэхъ гуакIуэ.
Аурэ псалъэхэу зыдэкIуэм нэхъ тегушхуэу мыхэр жеIэ:
«СынолъэIу мы зымкIэ: жыIэт – сыт апхуэдэу уи гум къеIэр?
Дауи, наIуэщ, фIыуэ плъагъум и хъыбарщ хъуапсапIэу уиIэр!
Зэгъэнт си гур, къызжепIамэ, лъагъуныгъэу абы хуиIэр».
Жэуап къетыр: «ФIым я фIыжым сыт дэ тIур дытепсэлъыхькIэ,
Ди гуфIэгъуи, ди гукъеуи и IэмыщIэм абы щилъкIэ?
Дунейм тету къыщIэкIынкъым кытекIуэн абы дахагъкIэ.
Ауэ сыт и гугъу щIэтщIынур гуауэ фIэкI къыщыпымыккIэ!..»
Автандил къопсалъэ: «Сэри сыщIэхъуэпсырт ар къэсщIэну.
ЩызбгъэщIакIэ уи гукъеуэр, сыхуейт сэри мыр бжесIэну:
Ауэ щыхъукIи, сэ сыхуейкъым уэ уи жагъуэ зыкIи сщIыну,-
МынэхъыфIу пIэрэт пщылIым уи гулъытэ тIэкIу хуэпщIыну?
Гъэр уищIащи лъагъуныгъэм, мы дунейм щыIэжкъым плъагъу.
Абы пыткъым псэ, жьэ щIэткъым, ар пхуэхъункъым чэнджэщэгъу.
АтIэ сыт Асмат и лажьэр, ари сыт щIебгъэхьыр гугъу?
Къыпхущытщ ар шыпхъум хуэдэу, уи гум щыщIэри елъагъу.
Фяку дэтащ ар IуэхутхьэбзащIэу, шыпхъукIэ уеджэуи щытащ.
Къыдэхъуащ абы пщIэ хуищIу, гурэ псэкIэ бгъэдэтащ.
КъыфхуищIа Iуэхутхьэбзэм и пщIэу гъусэ пщIыри къепшэжьащ.
Иджы сыт? ТхьэмыщкIэр гуIэу бгъуэнщIагъ нэщIым къыщIэбнащ.
Адрейм жеIэ: «ИкъусыкъужкIэ къызжепIащ уэ псалъэ пэж.
Нестан дэрэ щхьэкIэ пщащэм зрегъэхь гугъу, зегъэлIэж.
Уэр мыхъуатэм сухат гъащIэр, иджы хъуащ тIэкIу зыкъэсщIэж.
Си щхьэр хьэлъэми, псэ сыптщи сокIуэлIэжыр Асмат деж».
ЗэгуроIуэри йоувэ лIыхъужьитIыр шы лъэрыгъым,
ЩыIэ хъункъым екIун псалъэ а щIалитIым я бжьыфIагъым.
ДощIэращIэ дуней нэхур я щытыкIэм, я хьэл зэгъым.
Кърашыфыр благъуэр гъуэмбым я псэлъэкIэм и IэфIагъым.
Автандил къопсалъэ: «ГъащIэр сэ стыфынущ ныбжьэгъу щхьэкIэ,
Ауэ уэри уи гукъеуэр тIэкIу гъэтIысыт мысыхьэткIэ.
Сыту тщIыну дэ щIэныгъэр и лъэужьыр щыдмыхуфIкIэ,
СыткIэ щхьэпэ мылъкуу диIэр, и сэбэп къыщыдэмыкIкIэ?
Сыт къытхэхъуэр дынэщхъейкIэ? ЩIыщIэдгъэкIри сыт нэпс лей?
Ехыжакъым дунейм зыри Тхьэм имыщIэу, ар хуэмейу.
Махуищ псэуркъым гъагъау розэр дыгъэмыхъуэу, нэху хуэхейу.
Техуэнщ диIэр ди мурадым, яужь дихьэм тегушхуау.
Адрейм жеIэ: «А уи псалъэм щIэстынщ уасэу мы дунейр!
ФIэфIми Iущым ущиякIуэр, абы делэр сыткIэ хуей?
СхуещIэфынур сыт аргуэру къыстегуплIэм гуауэ Iейр?
Ауэ уэри, сэщхьыркъабзэу, хощIыр уи гур, уонэщхъей.
МэткIур шэхур мафIэм теплъхьэм, я хуабагъыр тIуми зыщи.
Ауэ мэжыр, псы лъэIэсмэ, зэщхьэщокIыр а тIур лъэпкъкIэ.
Зым адрейр сэбэп щыхуэхъур зэрылъытэу щытмэщ гукIэ,
Си гум бампIэу телъым уэри ущыгъуазэщ, уолъагъу нэкIэ.
XXXVII
Тариэл аслъэнрэ къаплъэнрэ зэриукIар жеIэж
«ПхуэсIуэтэнщ-тIэ иджы пэжу щыщIэкIар си нэгу мыбдеж.
КъыщIэдэIуи абы уэри, къызэрыпщыхъуар жыIэж.
Зы гугъапIи симыIэжу, бампIэр щыхъум нэхъ хьэлъэж,
ЩIезгъэхуну тIэкIу жьы си гум губгъуэм сохьэри сожьэж.
СыщIэкIауэ къамыл мэзым, сытетщ бгыпэм сыкъоплъыхри.
ЩIэтщ мэз лъапэм аслъэн пIащэ, къаплъэн гуащэр кърехуэкIри.
СыгуфIащ а тIур щыслъагъум, гухэлъ IэфIыр яку дэлъ сфIэщIри,
Ауэ и кIэм сощI гурыщхъуэ, шэч абы къытызохьэжри.
СакIэлъоплъыр, сыдехьэхри, псэущхьитIым я щытыкIэм.
«Лъагъуныгъэ яIэщ», - жиIэу, къогуфIэжыр си гур и кIэм.
Ауэ нэхъри гу лъызотэ зэрыхэлъыр губжь джэгукIэм:
ЗэрофыщIыр, зэзэрадзри, яфIэщыпэу хьэкIэкхъуэкIэм.
Зы тэлай дэкIащ апхуэдэу, и кIэм я гур къэплъыпащ.
Удын хьэлъэхэр зэрадзыр, тIури зэуэ хъийм икIащ.
Къэушыжри лъагъуныгъэр къаплъэн гуащэр пыкIуэтащ,
Аслъэн щауэр, ифIэщыпэу, абы нэхъри тегуплIащ.
«Сыт а пщIэр уэ акъылыншэм, - жысIэу, ябгэм сыхуилъащ,-
Пунэлат къуахынщ уэ псоми, лъагъуныгъэм уегуэуащ!
Абдеж зездзри а бзаджащIэм, зэ еуэгъуэм изудащ.
IущIэжынкъым ар зэи гуауэ: и щхьэр арти, пылъэтащ.
Къаплъэн гуащэм сыбгъэдохьэ, хузощI IэплIэ, сигу щIэгъуауэ,
Iэ дызолъэ, содэхащIэ, ар си щIасэм еслъытауэ.
Ауэ ар къысхуолъ гурыму, нэхъ Iеижу къэгубжьауэ,
СоукI ари сыщымысхьу сигури хощI, къыщIидзэжауэ.
Сыхэтат сабыр сщIыжыну, ауэ щыхъум нэхъ ябгэж,
КъызоIэтри щIым тызодзэ, щыхокI и псэри абдеж.
Сэ си щIасэм дэрэ дякум дэлъа губжьри сигу къокIыж,
Сакъелами а тIум псэууэ, сфIохъу си гъащIэр нэхъ дыджыж.
БжесIэжащ, къуэш, иджы псори щыщIэкIар си нэгу а щIыпIэм.
ГъэщIэгъуэн-тIэ губгъуэ нэщIым сэ ситыну, сихьу бампIэм?
СыщIэхъуэпсми сэ лIэныгъэм, си лъэр нэсыркъым си лIапIэм».
ЖеIэри еух и псалъэр, къелъэлъэхыу нэпсыр напIэм.
Автандили и нэпситIыр хуэмубыду лIым догуIэ,
ЖеIэ: «ТIэкIу щысхь уигу тхьэмыщкIэм, томыгъэлъ хьэзабу щыIэр!
Хьэщыкъ хъуау зызыIыгъыфым гущIэгъу Тхьэм къыхуищIу жаIэ.
ЗыпищIакъым Тхьэр хуэмейуэ лъагъуныгъэу фэ тIум фиIэр.
Лъагъуныгъэ гуащIэм ихьыр нэщхъеягъуэ зэи щымыщIэ,
БэшэчагъкIэ абы текIуэм насыпыфIэ мэхъу и гъащIэр.
Хьэщыкъ хъуам бампIэгъуэу телъыр фIыу илъагъурщ къыхуэзыщIэр.
КъохьэлъэкIыр ар губзыгъэм, ауэ делэм зыхимыщIэ.
XXXVIII
Тариэлрэ Автандилрэ бгъуэнщIагъым къэсыжу
Асмат зэрыIущIэжар
Автандил ищIа хэщIапIэм йокIуэлIэж лIыхъужьхэр пIащIэу,
Асмат ахэр къыщилъагъум къогуфIэж, дунейр фIэмащIэу.
ЗэрыIущIэу и дэлъхуитIым, къыщеудри магъ щIэрыщIэу,
Магъыр псори, хэщIу я гур, зым зыр гуапэу едэхащIэу.
Асмат жеIэ: «Ди тхьэу Тхьэшхуэ, Уэ зы закъуэрщ фIыщIэр зейр,
ГущIэгъуншэ пщIакъым зыри къыщыбгъэщIым мы дунейр!
Гъунапкъэншэщ уи зэфIэкIыр, уэрщ цIыху цIыкIум ди уэлийр,
ФIыщIэ, щIытхъукIэ сыпхуоупсэр сщхьэщыпхащи гуауэ Iейр!»
Тариэл къопсалъэ: «Нэпсыр псыдзэу си нэм къысфIыщIожыр,
ГурфIыгъуэу сиIа тIэкIур хьэзаб IейкIэ сопшыныжыр.
Къыщежьари ар иджыкъым,- ажалщ, дауи, къысхуэнэжыр.
Си гур пщIогъу уэ си шыпхъу цIыкIум! ПщIэншэу уи щхьэм лей йохыжыр.
ИрикIутыркъым губзыгъэм щефэм деж псы си куэдщ жиIэу.
СогъэщIагъуэ – дэнэ къикIрэ мы си нэпсыр кIэ имыIэу?
ХуэлIа хуэдэ псы си нитIыр, къыщIолъадэ мыувыIэу.
Удз гъэгъар зэхэфыщIамэ, гъэгъэжынкъым теплъэ иIэу».
Автандилым и гур мажэ къыхуепс дыгъэм и деж занщIэу,
ЖеIэ: «IэфIкъым къэбгъэщI гъащIэр псэм и щIасэм упэIэщIэу.
Нэхъ спэжыжьэ ар хъухункIэ нэхъри мафIэм сес зыхэсщIэу.
Дауэ хъун уи фIэщ сэ бжесIэр, си гум щыщIэ псор умыщIэу.
Розэм дыгъэ къытемыпсэм, ещIэ фаджэ зэрыхъунур,
Дэ ди дыгъэр бгым адрыщIкIэ щыIэм, сыт дэ тхулъэкIынур?
НэхъыфIщ гум нэхъ зигъэбыдэм, хуэхьын щхьэкIэ къыщыщIынур,
МыпIейтейуэ гум зиIыгъмэщ зыхуейм Iэр щылъэIэсынур».
Къохъуж аурэ нэжэгужэ гуIэ нэпсым ипсыхьахэр.
Асмат цIыкIури къогуфIэжри бгъуэнщIагъ нэщIым щIешэ ахэр,
Иреубгъуэ унэ лъэгум алэрыбгъум я нэхъ дахэр,
НыбжьэгъуитIыр йотIысэхри зыхуэгуапэу мэуэршэрхэр.
Пщыхьэщхьэшхэри къоблагъэ, мафIэ ящIыр, лы ягъажьэ,
Ерыскъыщ лыр, къудейу щытми, дэщIымыгъуми фадэбжьэ.
Тариэл тIэкIу шхэм яфIэфIу, елъэIу пэтми, зегъэжьажьэ,
Щыужащ ар шхэным, шхами, тIэкIущ ишхар зэщIихыу и жьэр.
ЦIыхур псалъэм гуапагъ хэлъу, ар зэпсалъэм игу жьы деху.
УедэIуэфмэ абы Iущу, къыхэкIынкъым пцIы хъун Iуэху.
ХъыбарыфIым цIыхум и гур къыщIеIэтэр, къегъэнэху,
Гуауэ зиIэм игу зэгъэнъкым, ар зыгуэрым хуиIуэтэху.
НыбжьэгъуитIыр зэбгъэдэсу пшэплъ къищIыхукIэ уэршэращ,
ТIуми я щхьэм илъ мыгъуагъэр зы хъужыху зыхуаIуэтащ,
Я тхьэлъанэр пщэдджыжьым шылэ уагъэу зэрадзащ,
Зэ жаIахэр гум нэмысу, тIэу жыIэгъуэ ящIыжащ.
Тариэл къопсалъэ: «Хъункъэ иджы дэ тIум къэтпсэлъар!
Ди тхьэу Тхьэшхуэрщ зылъэкIынур пхуищIэжыну къысхуэпщIар.
Псалъэ щыттым ЗинааркIэ къыхэтхакъым фадэм ар,
Зэман дапщэ дэмыкIами, гум илъын хуейщ ныбжьэгъу пщIар.
Сыкъегъэлыт, хьэтыр уиIэм, сизыс мафIэм, къысщIэнауэ,
Къэлыдакъым а мафIэсыр щтауч хъуаскIэм щIигъэнауэ.
Зомыгъэсыт уэри лыгъэм, сэ тхьэмыщкIэр Iуэху сыпщIауэ,
НэхъыфIщ кIуэжи, уэ къыппоплъэ дыгъэ нурыр, зэшыпауэ.
Гуауэ хьэлъэщ сэ си гуауэр, уеблэм Тхьэр сэбэп хуэхъункъым.
Губгъуэ нэщIым сэ сыщIитым гу лъызытэр схуэхъущIэнкъым.
ЦIыху губзыгъэм илэжьыпхъэр схулъэмыкIуи сыпсэункъым,
Къритхат ар Тхьэм си натIэм, сыкъелынуи къыщIэкIынкъым».
Автандил къопсалъэ: «СщIэркъым а жыпIам жэуап хуэсщIынур!
Губзыгъагъэ къыпфIэщIыжу къызжепIащ ар. Сыт-тIэ тщIэнур?
Сыт щIимыщIэр Алыхьталэм гу уIам сэбэп хуэхъунур?
Арщ тезысэр насып жылэр, къэзыгъэкIри арщ гъэгъэнур.
Лъагъуныгъэр дыдж тщищIыну Алыхьталэр сыткIэ хуей?
ЗэпищIэнкъым гъащIитI фIэфIу хидзэн папщIэ бэлыхь Iей.
Хьэщыкъ хъуам и гъусэщ бампIэр, - ар зэбгъащIэм хъункъым лей.
Зы мыхъужмэ фи насыпыр, сэри гъащIэ сыхуэмей.
СыткIэ щхьэпэ лIыхъужьыгъэр къигъэдзыхэм нэщхъеягъуэм,
ГъэунэхупIэм щымыхахуэу пэщIэкIуэтмэ ар шынагъуэм.
Умыдзыхэт, Тхьэр гумащIэщ, ухинынкъым и гущIэгъум,
Молэрщ жаIэм емыдаIуэр, уэ едаIуэт уи ныбжьэгъум.
Уигу иубыди нэхъыфIщ жаIэр, - ар Iущагъыу ялъытащ.
Ситын папщIэ мы уи пащхьэм, фIыгъуэу сиIэр IэщIыб сщIащ.
Жыгей мафIэу щыпщIар си гум яхуэсщIщ нахуи сыкъежьащ.
АфIэкI сэри зысIэжьэнкъым, тIэкIу куэдыIуи къэтпсэлъащ.
КъызжиIащ мыпхуэдэу щIасэм: «А лIыхъужьым уэ зыгуэркIэ
Щхьэщыпхыфмэ и гукъеуэр, блэжьау лъытэ ар сэ щхьэкIэ».
ТщIыщ унафи, мис апхуэдэу къэсхуащ си лъэр сэ мыбыкIэ,
СлъэмыкIIауэ секIуэлIэжмэ, напэтехкъэ ар си дежкIэ?
УкъедаIуэм нэхъыфIщ бжесIэм, псалъэ куэдым ухэмыту,
Нэхъ Iуэху гугъури блэжьыфынущ утегушхуэм, уимыкIуэту.
Зы къэкIыгъи къэгъэгъэнкъым зыхуей дыгъэ имыгъуэту,
Сыпхуэхъунщ къуэш пэж, ухуеймэ, Iуэхуу уиIэр къыбдэсIэту.
Псэу иджыри япэм хуэдэу уи пIэм уису – ущхьэхуиту,
ГъакIуэ дахэуэ зэманыр, гуауэ-щхьэуэ ухэмыту,
Иджы хуэдэу зэкIу-зэкIужу, нэжэгужэу, лъэрытету,
ЗыIыгъ быдэу, умыдзыхэ къекIуа нэпсым куапIэ епту.
Аращ лъэIуу сэ пхузиIэр. Илъэс дэкIмэ, фIыу зэгъащIэ
Сэ къэзгъэзэжынщ мы щIыпIэм къыпхуэсхьынщи хъыбарыщIэ.
ДызэIущIэжынщ накъыгъэм, щIылъэр щхъуантIэу щыщIэращIэм,
Розэ гъагъэхэри гуакIуэу и щыхьэту ди зэIущIэм.
Уэста пIалъэм и кIэм нэсрэ къэзмыхьыжмэ уи деж си лъэр
Бжы си гъащIэр къэзбгынауэ, къыслъэIэсу удын хьэлъэр.
Ухуейм, гуфIэ абы щыгъуэ, ухуейм, хуит щIы уи нэпсылъэр,
Сэ си дежкIэ куэд и уасэщ зы нэпс ткIуэпсыр, уи зы псалъэр.
Мы бжесIахэм ищIыIужкIэ гуауэ дауэ уэ къоIэн?
Е шым сидзрэ сиукI хъумэ, е тенджызыр хъум тепIэн?
Былым бзагуэм фIэкI щыIэнкъым ар щэху ищIу зыбзыщIын,
Си насыпым икIэ хъунур иджыпсту сэ сыткIэ сщIэн?»
Тариэл жэуап къетыжыр: «СщIынкъым псалъэр сэ кIыхь Iей!
СощIэ, пфIэфIкъым уедэIуэну щагъэныщкIукIэ псалъэ лей.
Пэж къыбжиIэм уи ныбжьэгъум, ар тIу пщIыну сыткIэ хуей?
Абы щыгъуэ щэхуу щыIэр нахуэ хъунщи, хъунщ сэтей.
СыпщIын хуейкъым гущIэгъуншэ, стелъ хьэзабыр уэ щыплъагъукIэ,
Губгъуэм ситми, си пIэм сисми, тIури зыщ ар сэ си дежкIэ.
ЗэкIуэкIами си акъылыр, содэIуэнщ, Iуэху сыщыпщIакIэ,
Ауэ сэ слъэкIыну пIэрэ сыппэплъэну апхуэдизрэ?»
ЖаIа псалъэм темыкIыну тхьэ зэхуаIуэри тэджащ,
КъуакIэ-бгыкIэхэр щIапщыкIри бжэн зырызи къаукIащ.
Нэщхъей дыдэ къэхъуау тIури, я хэщIапIэм нэсыжащ,
Пщэдей махуэм щIэгупсысу, тIуми гуIэу щIадзэжащ.
ФIыIущIэнущ хьэзаб фэри, мыбы еджэхэр, зэвгъащIэ!
ГъащIэм гуитIыр зэкIэщIичмэ, зым лъэкIынур сыту мащIэ.
ГъащIэм щыщкъым къэбгъэщI махуэр, ныбжьэгъуфIыр хъум ппэIэщIэ.
Ар зымыщIэр, хуей-хуэмейми, и гухэщIым къыхегъащIэ.
Пщэдджыжьым шыбгым исхэу, сэлам пщащэм кърахыж.
Автандили Тариэли магъ, Асмати мэгуIэж.
Я нэкIущхьэхэр нэпс пщтырым къигъэплъауэ, гъыбзэ къабж,
Я гъы макъыр бгы къуапэжьхэм джэрпэджэжу зэпадзыж.
Арти йожьэхэр лIыхъужьхэр, ихузауэ лъагъуныгъэм.
Асмат гъыбзэт: «АслъэнитIыр фыкъыхуигъэщIати лIыгъэм,
Жыр псыхьауэ фи Iэпкълъэпкъыр, фи гуащIагъыр йофIэкI дыгъэм,
Сэри сохь си гъащIэр мыгъуэу, сыкъилыпщIу гуауэ лыгъэм».
Зэбгъурыту лIыхъужьитIыр, бгым щхьэдохри гъуэгу ящI тафэр,
ЩIылъэ кIапэр кIэм нахусри, жэщ хэщIапIэ ящI хы Iуфэр.
Зэбгъэдэсщ нэху щыху зэпсалъэу, гухэлъ IэфIхэр я псалъафэу,
ЗэпэIэщIэ зэрыхъунур къэкIмэ я гум, покIыр я фэр.
Автандил къопсалъэ: «Ди нэм зы нэпс ткIуэпси щIэмытыж.
Ущыуат уэ Придон нэхърэ, щыпщIам мэзыр нэхъ гупыж.
Ди мурадым хуэкIуэ гъуэгум къыщыщIедзэ мис абдеж,
СыбгъэщIамэ хъунт и гъуэгур, сыкIуэн хуейщи Придон деж.
Тариэл абы жреIэ Придон деж екIуалIэ гъуэгур,
ГурегъаIуэ, зэрилъэкIкIэ, къызэфIэнэ пэтми и гур:
«КIуэ къуэкIыпIэм нэхъ хуэзанщIэу, щыпIейтеймкIэ тенджыз щыгур,
Си хъыбархэри хуэIуати, схуэщI гъунэгъу къуэшыфIым и гур.
Щыхь къаукIри къахь, ягъажьэ, лIыхъужьитIыр мэтIыс шхэну.
Ауэ куэди яхуэшхакъым я гур хуэкIуэу, къэуат хъуну.
ЩащI пIэщхьагъ жыг щIагъ удзыпцIэм, загъэукIурий, тIэкIу жеину,
Зэм IэфI дыдэщ мы ди гъащIэр, зэм дыдж Iей мэхъу уилIыкIыну.
Зэрахыжыр сэлам гуапэ пщэдджыжь пшэплъым дэушауэ,
Гухэлъ псалъэхэр зэпадзыр, я бзэ IэфIхэр хуит ящIауэ.
Къожэх нэпсыр псыхьэлыгъуэу я нэкIуитIым, щIидзэжауэ,
Зэбгъэдэтхэщ зэшэкIауэ, IэпкълъэпкъитIыр зы хъужауэ.
ЩIэтщ я нэгум нэщхъеягъуэр, яфыщIыж я щхьэцыр IиткIэ,
ЗэбгъэдокIри ягу пымыкIыу щIохьэж мэзым щхьэж и гъуэгукIэ.
Зэподжэжыр а тIур куэдрэ, зэпэIэщIэ дыдэ хъухукIэ.
Дыгъэ къепсри мэхъу нэхъ фагъуэ, я нэкIу фагъуэм ар къипсэхукIэ.
XXXIX
Автандил Придон деж макIуэ
«Дуней хьэхуу, о бзаджащIэ – сыт бэлыхь дыщIыхэбдзар?
ДыщIызебдзэр сыт мыпхуэдэу, дэ ди гъащIэм сыт къуищIар?
Хэт сэ схуэдэу уи жыIэщIэр, сыт си нэпсыр уэр щIэпщIар?
Ауэ Тхьэм хьэрэм ищIынкъым гуфIэгъуэншэу Iумпэм пщIар!»
Ахэр жиIэу, и гур хэщIу, Автандил ирокIуэ гъуэгум.
Пещэ: «Ар сэ щызмыцIыхум гугъу сыдехьу щIэтт си нэгум.
Иджы хъуащи ар спэIэщIэ, нэхъ Iеижу хощIыр си гур,
Дунейм теткъым цIыхуитI зэщхьу, дэлъщ куэдыIуэ я зэхуакум».
ХьэкIэкхъуэкIэу губгъуэм итым псыу ираф абы и нэпсыр.
Сыт имыщIэми лIыхъужьым, кIащхъэ хъуркъым мафIэ зысыр.
Тинатин къихьэхукIэ и гум, нэхъри гуащIэ мэхъу мафIэсыр,
Зэи щIэмыкIыу щIэтщ и нэгум гурэ псэкIэ зыщIэхъуэпсыр.
Мэхуалэжыр гъагъа розэр, жьыбгъэм щихур еудыныщIэ,
Абджыпс дзакIэхэм я нурыр щIыху-хужьыфэу зэщIопщIыпщIэ,
Ауэ ар полъэщ хьэзабым, зэхищIапэми кърищIэр,
ЖеIэ: «Хъуащ спэIэщIи дыгъэр, абы си гур егъэхыщIэ».
«Дыгъэ,- жеIэ,- уэ уи нэхур Тинатинщ къызыбгъэдэкIыр,
Фэ фи нурым дунеишхуэр къигъэнэхуфын хулъокIыр.
Уэ уи теплъэра хъунщ, дауи, сэ ахьмакъым зифI къызэкIыр,
Сыт-тIэ сэ Iумпэм сыщIэпщIыр? Ар Iейу си гум къощIыIэкIыр.
Дыгъэр тIэкIу тщхьэщыкIуэтыхукIэ, щIыIэтыIэ къохъур и кIэр,
ЩIыIэм дауэ симысынрэ зэу дыгъитI IэщIыб щысщIакIэ?
Уз зыхищIэркъым къыр джабэм, гузэвэн ар гуауэ щхьэкIэ?
Сэр хуэхъункъым сэбэп узым ар уIэгъэм нэхъри хэпIукIэ».
ЙолъэIу дыгъэм гъуэгурыкIуэр, нэщхъейу уафэм допсэлъей:
«Тепщэу щыIэм уэрщ я тепщэр, уэрщ гуфIэгъуэм и пкIэлъейр;
Уэрщ зыIэтыр насыпыфIэр, насыпыншэм тох и лейр,
СыIугъаплъэт-тIэ си щIасэм, кIыфI сщумыщIу мы дунейр.
Схухэгъахъуэт, Зуал[1], гуIэм, гуауэр гуауэкIэ гъэбагъуи,
Бэлыхь хэдзэт нэхъри си гур щIыкъатиблкIэ сегъэжэхи.
УфIэмащIэм хьэлъэу стелъыр, къысхущIэгъут уэгум къихи,
СхужеIэж икIи си щIасэм: «ТекIуащ нэпсыр гугъэм!» - жыIи.
Муштар[2], уэри мы си гуIэм хэплъи плъэкIыху гугъу къыздехь,
ГуитIыр IэфIу зэныкъуэкъуми, гъащIэр мыгъуэу тIуми дохь.
Си гукъеуэр нэхъри хьэлъэ сщыпщIу, уэ гуэныхь къомыхь,
Сэ сызахуэщ, ар зэгъащIэ,- си гум телъ уIэгъэм щысхь!
Марихъ[3], уэри лъэIу пхузиIэщ: пхырых си гур, щIыи гупыж,
Къиж лъыкъуалэр афэ джанэм псынэ папщIэу схущIэгъэж,
Сэ и бампIэм сызэрихьыр си нэху закъуэм схужеIэж,
Уэри уощIэ си гум щыщIэр, - дунейм теткъым сфIэIэфIыж.
Ей, Аспирос[4]! Къысхуэупсэт, уэри схуэщIэт зы Iуэхутхьэбзэ…
МафIэ лыгъэр дыгъэ нэхум къызидзауэ сегъэубзэ,
Уэрщ бзылъхугъэр зыщIыр гуакIуэ, уэрщ езытыр напэ къабзэ,
Мис сэ схуэдэ цIыху тхьэмыщкIэр хэтын папщIэ гуауэ, гъыбзэ.
Уэтэрид[5], уэ уи насыпым ещхьыркъабзэщ си насыпри,
Дыгъэ бзийм гъэр сищIыпауэ гущIэгъуншэу сегъэткIу сэри.
Схуитхэт тхыдэм стелъ хьэзабыр къомыгъанэIауэ зыри,
Узот си пкъыр къалэмыпэу, пхурикъунщ шакъэу си нэпсри.
Мазэ, уэри гу къыслъытэт, уэщхьыркъабзэу сэри согъу!
Зэм къыстопсэ дыгъэ, зэми и бзий кIапэ сымылъагъу.
СхужеIэжыт ар си щIасэм, сыхомыну уи гущIэгъу,
ИрырещIэ: абы щхьэкIэщ зыщIезгъэхьыр нэхъри гугъу.
Нур зэшиблым си гукъеуэр макъ зэгуэту щагъэIу уэгум,
Уэтэрид, Муштар, Аспирос, Зуал сымэ къысщIогъу я гур.
Дыгъэр, Мазэр, Марихъ сымэ нэщхъей дыдэу къоплъых щIыгум,
ЖраIэну си псэ закъуэм гуауэу щIэтыр мы си нэгум».
Гум жреIэ: «Нэпс шыугъэм щIелъэсыкIри IэфIу пщIэтыр!
Гуапэр гуауэкIэ тхъуэжыну арау пIэрэ дэ къытхуэтыр?
СощIэ, вындым хуэдэу фIыцIэщ сэ си щIасэм щхьэцу тетыр.
IэщIыб тщIауэ ди насыпыр, сыт бэлыхьым дыщIыхэтыр?
НэхъыфIщ гъащIэр еслъэфэкIмэ, сфIэмыIуэхуу къэхъуу хъуар.
ЩыслъагъуфкIэ дыгъэ къепсыр, сыт гукъеуэр щIэетар?»
Къыхидзауэ уэрэд екIур егъэгъущыр нэпс къекIуар,
А уэрэдым и дахагъым къыдехьэх щIэдэIуу хъуар.
ЩIэдэIуну уэрэд гуакIуэм хьэкIэкхъуэкIэр къызэхуос,
Псым хэлъ мывэхэм заIэтри, псы гущIыIум къазу щос.
Магъыр ахэр гъым зыдащIу, - уафи щIылъи зэлъащIыс.
Автандили нэхъ гумащIэ къохъу, щилъагъум гущIэгъу нэпс.
Къызэхуос, къыхуащIу щхьэщэ дунейм тетым псэ зыпыту.
Мэзым щIэси, уэгум ити, псым хэс благъуэри яхэту.
КъокIыр лIыкIуэхэр Мысырым, Франджым, уеблэм Къэжэр хэкум,
Къос Урысхэр, Индхэр, Грекхэр зым иужьым адрейр иту.
XL
Автандил Придон деж зэрыщыIар
Махуэ блыщIкIэ гъуэгу тетауэ, хъуауэ къехьэлъэкI гъуэгу кIыхьыр,
Автандил къелъагъу: псым тету, хы толъкъуным кхъухь гуэр къехьыр.
Къосыр кхъухьыр, йоупщI исхэм: «Фыхэт фэ? Хэт зейр мы кхъухьыр?
Сыт мы щIыпIэм фызэреджэр, хэт къэралым и пащтыхьыр?»
Жэуап къат: «Уэ уцIыху бжьыфIэщ, узэкIужщ, къыпхуэткъым зыри!
КъитIасэжкъым зыри ди бзэм, апхуэдизу птхьэкъуащ гури.
Уи бжьыфIагъым иIыгъ ди бзэр къиутIыпщыжмэ, бжетIэнщ псори,
Придонщ и цIэр ди пащтыхьым: мес мобыкIэщ ар щыпсэури.
Тырку щIыналъэщ дызытетыр: Нурадин – Придонщ ар зейр,
Щхьэмыгъазэщ ар, лIы хахуэщ, шууей Iэзэхэм ялейщ.
ЦIыху хьэлэлщ икIи цIыху гуапэщ, ауэ къуаншэхэм я бийщ.
Уафэ къащхъуэм щынэхулъэщ, щIылъэ щхъуантIэм щыуэлийщ!»
Хахуэм жеIэ: «Си къуэшыфIхэ! Сщыхъуащ гуапэ ди зэхуэзэр,
Иджы жыфIэт фи пащтыхьым и хэщIапIэр нэхъ зыхуэзэр.
СыкъокI сэри щIыпIэ жыжьэ, слъагъун папщIэ лIыхъужь гъуазэр».
ЗыдащIыгъури ар, йожьэжхэр, пщы хэщIапIэмкIи ягъазэ.
«Мыр Мулгазанзар кIуэ гъуэгурщ, - лIым жраIэ, нэмыс хуащIу,
МахуипщI гъуэгу пкIун хуейщ иджыри, зэщIэпщIыпщIэм налкъут мыщIэу,
Хэку гъэбжьыфIэу пащтыхь хахуэр къыпIущIэнщ уэ, пщIэ къыпхуищIу,
ПхуэтщIа пэтми лъагъуныгъэ, дыкъогъанэ, ди гур хэщIу».
ЩIалэм жеIэ: «Къуэшхэ, сщIэркъым апхуэдизу фи гум щIыхьэр,
ЩIыIэрысу хуадэ розэрауэ пIэрэ фыщIэпыхьэр?
СыфцIыхуатэм нэхъ япэIуэу, къэфлъагъунт сэ лIыгъэу зесхьэр.
Щытащ цIыхум сакъыхэщу, къэзгъэбжьыфIэу сызыхыхьэр».
Ярехыжри сэлам гуапэ, и гъуэгуанэм ар тохьэж,
И Iэпкълъэпкъым псэ хохьэжри, и гур нэхъри жыру мэж.
Япэм гуапэу нэгу щIэкIахэр и гум IэфIу къегъэкIыж,
Налкъут щыгъэу нэпс гумащIэр нэ пIащитIым къыфIыщIож.
Хэт лIыхъужьым къыIущIами, фIэфIт Iуэхутхьэбзэ къыхуищIэну.
Ар пащIауэ тхьэIухудым, къызэхуэсхэт ягъэфIэну.
Гуауэ хьэлъэу я гум щIыхьэрт, ар тэджыжмэ ежьэжыну,
КъыжраIэрт псори IупщIу, хуащIырт гъусэ дэкIуэтэну.
Мулгазанзар нос лIыхъужьыр, махуэ лейкIэ гъуэгу темыту
Къелъагъу, плъэмэ, зэрызехьэу щакIуэу губгъуэм дзэшхуэ иту,
Къаугъуеяуэ щIылъэ иныр, зым иужьым адрейр иту.
Пагъэщхъу я щхьэр хьэкIэкхъуэкIэм, кIуапIи жапIи ирамыту.
Автандил йоупщI зыгуэрым: «Батэр сыт мо дзэм щIигъэшыр?
Уафэ джабэр къигъэпсалъэу щIагъэвури сыт тхьэгъушыр?»
«КъикIащ ахэр Мулгазанзар, ди Придон ейщ а дзэ хъушэр:
Пащтыхьышхуэр макIуэ щакIуэ, тригъэууэ тIэкIу и зэшыр».
ЛIыгъэ зиIэм зэрихьэлу, еунэтIыр дзэмкIэ и лъэр.
Нэжэгужэщ. И бжьыфIагъыр схуэIуэтэнкъым згъуэту псалъэ.
Уесыр щIыIэм, убгъэдэкIмэ, уекIуэлIам укъызэщIоплъэ,
Нэр щоджылыр уIуплъамэ, ещI гумащIэ цIыху къыIуплъэр.
Ар зыдэкIуэм, уэгум хуарзэу бгъэшхуэ иту къилъэгъуащ,
ЗимыIэжьэу, напIэзыпIэм плIэм шабзэкъур иридзащ.
Мэфий шабзэр. Лъыпсыр пыжу, бгъэр и пащхьэм щехуэхащ,
Шым къелъыхщ, бгъэм и дамитIыр пигъэщхъукIри шэсыжащ.
ЗауэлI щытхэр йожыхь я пIэм, хьэлэмэт ар къащыхъуауэ.
Къызэхуосыр щтэIэщтаблэу цIыхухэр, щэкIуэн щагъэтауэ.
Йоплъ лIыхъужьым, жьэр ущIауэ, сатыритIу иувыкIауэ.
ЕупщIыфыркъым лIым зыри, «Ухэт?» жиIэу, тегушхуауэ.
Зэрызехьэхэм къахоплъэ Придон, бжьыпэм теувауэ,
И бгъуэщIэсхэри зы гупу зэхэтщ, плъыру иувыкIауэ.
Автандил иужь йоувэ щакIуэу хъуар, зэхуэсыжауэ,
Гу абы Придон щылъитэм, къызэщIоплъэ, къэгубжьауэ.
ХуещI унафэ и жыIэщIэм: «КъащIэт, кIуэи, мобыхэм ящIэр!
Нэфым хуэдэу къыщIакIухьыр, я къалэн щIамыгъэзащIэр!»
Ауэ кIуам къызэрилъагъуу Автандил лIыхъужь щIалэщIэр,
И бзэр зэуэ щеубыдыкIри мыпсэлъэфу къогумащIэ.
Ар пащтыхьым зэрилIыкIуэм гу щылъитэм Автандил
«Сыхуейт, - жеIэ, - сыIущIэну тепщэм, хъумэ фIэкъабыл.
Придон хахуэм деж сыкъокIуэ, сыкъикIащ нэгъуэщI къэрал,
Къыхуэсхьащ сэлам пащтыхьым, къыбгъэдэкIыу Тариэл».
КIуэжащ пщылIыр, къэкIуа хьэщIэм и сэламыр Придон хуихьри.
ЖеIэ: «Дыгъэщ а слъэгъуар сэ! Абы зы нур къыщхьэщехри,
ИщIынщ делэ нэхъ губзыгъэр, и бжьыфIагъым дихьэхынщи,
«Срикъуэшщ,- жи, - Тариэл сэ!» КъыпхуэкIуащ сэлам къыпхуихьри».
Щызэхихым къуэшым и цIэр, Придон губжьыр щхьэщоуж.
И гур IэфIу къызэфIонэ, нэпсыр и нэм къыфIыщIож.
Мэужьыхыжыр розэ гуакIуэр, и акъылыр фIызэблож…
ХьэщIэ лъапIэм IущIэн папщIэ, бжьэпэм псынщIэу ар къохыж.
Зэбгъэдохьэ лIыхъужьитIыр, псалъэ гуапэр зэпадзыжу.
ЖеIэ, хьэщIэм зэрыIуплъэу: «Дыгъэ нурщ мы слъагъур, пэжу!»
ЩIалэ гуакIуэщ Автандили, зэрыжаIэм хуэмыдэжу.
Шым къопсых, зызэпщIэхадзэ, зэхуащI IэплIэ, щIакъузэжу.
А тIур щытми зэхуэхамэу, IэплIэм я гур егъэзагъэ,
ТIуми я кум жэнэт розэу лъагъуныгъэр къыщогъагъэ,
ЛIыхъужьитIым я щытыкIэм къехъуэпсауэ къуохьэж дыгъэр,
Къэщэхуфыт е щэжыфыт ахъшэ щIэпту лъагъуныгъэр!
Придон лIыгъэкIэ пеуэну тету пIэрэ дунейм цIыху?
Автандили и гуапагъым хэт и лIыгъи егъэщэху.
Нэху ядзыфыркъым вагъуэбэм дыгъэм ахэр и гъусэху.
Шэху уэздыгъэр кIыфIми махуэм, жэщым кIыфIыр къегъэнэху.
Мэшэсыжыр тIури я шым щепсыхыну Придон деж.
Фоч уэ макъхэри зэпоур, щэкIуэн Iуэху зэрамыхуэж.
Автандил фIэкI цIыхуу щыIэм Iуэхуи, плъапIи ямыIэж.
Дихьэхауэ и дахагъым тхьэIухуд нэ закъуэу ябж.
Автандил Придон жреIэ: «Уэ уи гуапэщ пщIэну псори.
БжесIэнщ зыри пщызмыбзыщIу,- сэ сыхэтми, сыкъыздикIри,
Тариэл зэрысцIыхуари, дэ ди зэIущIэкIэ хъуари.
Здэнут абы срипщылIми, ауэ сещI къуэш, пщIэ къысхуещIри.
СрипщылIщ сэ Ростан пщышхуэм. – СиIащ адэу, лIы сыхъухукIэ.
Сритепщэщ ди хэкудзэм, сэ къызоджэ АвтандилкIэ.
СыщапIащ пащтыхь унагъуэм, сыцIэрыIуэщ сэри лъэпкъкIэ,
СикIуэтынукъым сыкъаскIэу, бийм и джатэр къысхурихкIэ.
Зэгуэр тепщэм дригъусэу дыщэкIуэну дыдэкIащ,
Тариэл и закъуэ, пыхьэу, губгъуэм ису къэтлъэгъуащ.
Ар зищIысыр, и гум щыщIэр зэдгъэщIэну лIыкIуэ тщIащ.
Жэуапыншэу дыкъыщынэм, дэри ар ди жагъуэ хъуащ.
«Къафшэ мыдэ, къэвубыди!» - жеIэ тепщэм, къэгубжьауэ.
Къреуд лIыхъужьым кIуахэр, лъапсэрыхыр къахилъхьауэ.
Къебж къулъхуолэ къыхигъащIэм, гугъэр гъащIэм хихыжауэ,
Мэбзэхыжыр напIэзыпIэм, къыдищIэнур къыдищIауэ.
ЕмыкIу и дзэм къылъысауэ, ди пащтыхьым гу щылъитэм,
Блэшэ уэну зишэщIауэ, кIэлъыщIопхъуэ лIы гукъутэм.
Тариэл ар къыщилъагъум, пэщIисакъым и бгъэр джатэм,
ЕутIыпщыжри шхуэIур хуиту, хогъуэщэжыр пшэ Iэмбатэм.
Дылъыхъуами, щыдмыгъуэтым, къытфIэщIауэ шэч тIэкIу тщIащ.
ЩIогупсыс абы пащтыхьыр, ефэ-ешхэр зэпыуащ.
И щэху щIалэм зэрызмыщIэм сэри си гур къигъэплъащ,
Дунейм тетмэ ар псэ пыту, къэзгъуэтыну мурад сщIащ.
Абы фIэкI зы Iуэху сымыщIэу, илъэсищкIэ къэскIухьащ.
И удын зытелъ хьэтайхэм яфIкIэ и гъуэгу сытехьащ.
Розэм и фэм зихъуэжарэ хуэдэжыпэу сыIущIащ,
Сыкъилъытэри и къуэшу, лъагъуныгъэ къысхуищIащ.
ЗэхеукIэри иныжьхэр, я бгъуэнщIагъыр къатрех,
Асмат закъуэ унэIуту щIыгъущи, бампIэр хущхьэщех.
Пасэу къежьа лъагъуныгъэрщ зыщIыр нэхъри ар Iэпхлъэпх,
Хъуам абы пэIэщIэ хэтми, мывэ щхьэнтэр зыщIимых.
БгъуэнщIагъ нэщIым щIэсщ и закъуэу пщащэр, магъри, мэгуIэжри,
Тариэл абы къыхуехьыр ишхын мэзым къыщеукIри.
Иригъэскъым и пIэм бампIэм, мэзым щIэт зэпытщ щIохьэжри,
КъызэIохьэ цIыху илъагъумэ, апхуэдизкIэ гын къыщохъури.
И псэукIэр нэхъ зэIубзу къасщIэм сфIэфIу сопIэщIэкIыр,
ГурыIуэгъуэуи къызжеIэ и гукъеуэр къызыхэкIыр.
КъысхуигъэтIэсэнкъым си бзэм абы и фэм бампIэу дэкIыр.
И гум щощIэ мафIэу зысыр, и хьэдагъэр къызбгъэдэкIыр.
Мазэ фагъуэу щIэтщ ар мэзым, щIы зытетыр къигъэнэхуу,
Тесу и шым, уи фэеплъым, мажэщIалIэу и гур пыхуу.
Къеущыхьыр хьэкIэкхъуэкIэу, фIэажалу щыIэр цIыхуу,
И цIыхугъэм гъэр сищIауэ, ныбжьэгъугъэм сегъэткIу щэхуу.
КъысщIэнауэ сес и мафIэм, лъэIэсыпэу ар си гущIэм,
ИщIащ махэ си акъылыр Тариэл и Iуэху мыхъумыщIэм.
Къэзгъуэтын хуейщ и къэшэныр, ар пэIэщIэ мыхъуам гъащIэм.
ГуфIэжахэт си нэхъыжьхэр, сыкIуэжауэ сыкъыщащIэм.
ЕтIуанэу сиутIыпщыну сыщелъэIум, пщыр къытохьэ,
Дзэм къыщащIэм си мурадыр, ар шэ фIыцIэу я гум щIохьэ.
Я хьэдагъэм къыщIамыдзэ щIыкIэ, щэхуу гъуэгу сытохьэ.
Тариэл зыхэт гукъеуэр щхьэщысхыну иужь сохьэ.
КъысхуищIащ уи гугъу и гуапэу, жиIэжащ къуэш зэрыпщIар.
Пэжщ жиIахэр: пхуэIуэтэнкъым теплъэу ди Тхьэм къуипэсар.
ПщIэм, къызжеIэт, щызгъуэтынур дыгъэ нуру зэщIэнар,
Хуэшэчынукъым ди къуэшым, къэдмыгъуэтмэ фIэкIуэдар.
Щызэхихым хъыбар гуауэр, Придон хахуэр къонэщхъей,
ЛIыхъужьитIым я гум гъыбзэр уэрэд гуакIуэу къыщохъей,
Я щэIу макъым и лъэщагъым щIыр, къигъачэу, егъэхъей,
Имыхуэжу я нэпсылъэм нэпсыр, псыдзэу къоукъубей.
Дзэм а гуауэр щалъэIэсым, зы хъужахэу мэгуIэжыр,
Къретхъыжыр зым и нэкIур, адрейм щыгъыр ефыщIыжыр,
Къигъэдзыхэпауэ гуауэм, Придон гъащIэм йогиижыр:
«ГъащIэ! Сыту убзаджащIэ! Сыт IэфIыгъэу уэ пщIэлъыжыр?»
Пещэ: «Си гум пхуилъ IэфIагъыр къысхуигъэтIэсэнкъым си бзэм:
Уридыгъэщ уэ щIыналъэм, ущыдыгъэщ уафэгу къабзэм,
Уриныпщ насыпу щыIэм, и гур хохъуэ уэ къыпхуэзэм,
Жэщым вагъуэхэм я гъуэгур къегъэнэхур уэ уи гъуазэм.
Зызобжыжыр сызеиншэу узэрыхъурэ спэIэщIэ,
Ауэ си гум зэи уихункъым сехыжыху дунейм, - зэгъащIэ!
Сэ уэрыншэу къэзгъэщI гъащIэм IэфI щIэлъыжу къысхуэмыщIэ,
Уэ уи дежкIэ зы хъунщ, дауи, сэ си дежкIэ ар мыгъащIэ».
ЩэIу къыпфIэщIу пшынэ макъыр, гъыбзэу мэIур жиIэ псалъэр,
Зэхэтщ цIыхухэри гуIэжу, щIыхьэу я гум гуауэ хьэлъэр.
Къыщхьэщихыу дыгъэ нурыр, Автандили бэм яхоплъэ,
КъигъэгумэщIащ илъагъум, хуэмубыду и нэпсылъэр.
ЗаIэтыжри мэкIуэж къалэм, нэжэгужэхэу, нэщхъыфIэу.
И бейгуэлхэр, лIыщхьэу иIэр къыIущIащ Придон ягъафIэу.
Зэхэтщ екIуу пащтыхьыдзэр Iэщэфащэм къигъэбжьыфIэу.
Автандил къыхуогумащIэ цIыхухэр, Iуплъэр игъэгуфIэу.
Йоблэгъэжхэр щыхьэр унэм, ефэ-ешхэр къызэIуах,
И бейгуэлхэри щэ бжыгъэу къотIысэкIыр, - зыкърах.
Автандилрэ Придон щхьэкIэ хъуэхъуу жаIэм гур пIэпех.
ЛIыхъужьитIым я бжьыфIагъым цIыху акъылыр ещI Iэпхлъэпх.
ЯIэт гуапэу ефэ-ешхэр, фIыгъуэу щыIэм ар пащIауэ,
Придон хьэщIэр егъэлъапIэ, лIыхъужь хахуэр къуэш ищIауэ.
ЗрахъуэкI хьэкъущыкъур хъушэу, шхын зэблахым елъытауэ.
Автандили щысщ зэкIужу, цIыхухэм плъапIэу къахуэнауэ.
КIуати махуэр, яух хасэр, къримыкIуэу зы емыкIу.
ЩIыIэтыIэ зищIмэ фIэфIу, Автандил псым зыщегъэпскI.
Абы тыгъэу хуащIа мылъкум уасэу иIэр мытIэкIуфэкIу,
Бгырыпх дэгъуэри дыщIагъур, гъусэ хуащIри фащэ екIу.
Къеныкъуэкъуми и гукъеуэр, фIыуэ щыхьэщIащ а щIыпIэм,
ЩакIуи, зекIуи кIуащ ныбжьэгъухэр, зэи исакъым зэшхэу я пIэм.
Идзам шабзэр ди лIыхъужьым, зэуар гъуэлъырт напIэзыпIэм.
Къехьэкъехуэрт абы Iэджэ, къытемыкIуэр ихьырт бампIэм.
Автандил Придон жреIэ: «Сыхуейт сэ мы зыр бжесIэну:
Дауи, тыншкъым сэ си дежкIэ укъэзбгынэу сежьэжыну,
Ауэ си гур, схуэмыIыгъыу, нэгъуэщIыпIэ сфIолъыр кIуэну,
СепIэщIэкIмэ нэхъыфIщ Iуэхум, ухэмытыт сыпIыгъыну.
ЕсхьэкIынущ си хьэдагъэу, зэман згъакIуэр успэIэщIэу,
НэгъуэщI гуауэм сес и мафIэм, сыщыс хъункъым ар мыхъумыщIэу,
ГъуэгурыкIуэм щIэлъ гъуэгуанэр икIун хуейщ, гум кIэлъыпIащIэу,
ТIэкIу и гугъу къысхуэщIыт пщащэм, щыплъэгъуар къызжеIэт IупщIу.
Придон жеIэ: «УсIыгъынкъым уежьэжыпхъэу щыплъытакIэ!
НэгъуэщI шабзэщ хэлъыр уи гум, гу лъызотэр абы фэкIэ.
КIуэ, гъуэгу махуэ, Тхьэр уи гъусэщ, хэгъэщIэф уэ бийр Iэ лъэщкIэ.
Сибгынэнкъым сэри нэпсым, уэ зэгуэр сыпIуплъэжыхукIэ.
Ауэ си гум къысхуидэнкъым гъуэгу уи закъуэ утезгъэхьэм,
УиIэн хуейщ уэ гъусэфI куэду, хуей щыхъуам деж мафIэм хыхьэу.
Шыи, сэ уэстынщ, къыдыри гъуэгу здытешэ хьэлъэзехьэу,
Армырам, хуадэнущ розэр, нэпс гумащIэм игъэпыхьэу».
НэхъыфI дыдэу илъагъу пщылIхэм щыщ зы гуп зэхуишэсауэ,
Яхуегуэшыр Iэщэфащэр, дыщэ хэкIкIэ зэщIэблауэ,
Дыщэ кIадэу хыщI яретыр, яхуэфащэу къилъытауэ,
Къыщыхъуауэ ар фIэмащIэ, щIегъу шы гуартэ хэплъыхьауэ.
Къыдыр лъэщ къахуащ, тралъхьэ зыхуей псор тепIэнщIэлъыну,
Езы дыдэри мэшэсыр ежьэ гупым дэкIуэтэну,
Игу щIыхьауэ и нэгу щIэкIыр, жеIэ: «Дауэ сыхъужыну?
Къуохьэжыпэри ди дыгъэр, щIыIэ уейм дригъэсыну».
ХьэщIэ лъапIэр зэрежьэжыр напIэзыпIэм хэIущIыу хъуауэ,
Къызэхуосыр къалэдэсхэр, а хъыбарыр ягу щIыхьауэ,
Зэхэтщ цIыхухэр я хьэдагъэу, я гъы макъым зиIэтауэ,
«Къухьэжамэ дыгъэр, –жаIэ,- флъытэ нэфу дыкъэнауэ».
Гуп дыгъэлу дэкIри къалэм, кIуэурэ ахэр, хым Iухьащ,
Щилъэгъуам деж зэгуэр пщащэр Придон нэсри къэувыIащ.
Яхуэмыубыдыжу нэпсыр, лIыхъужьитIыр зэдэгъащ,
Придон илъэгъуахэр псори Автандил хуиIуэтэжащ:
«КъесылIащ кхъухь гуэр хы Iуфэм, вынду фIыцIэу цIыхуитI ису,
Дыгъэ нуру зэщIэлыдэу, пщащэ гуэри къабгъурысу.
СоунэтI абыкIэ си шыр, ар зищIысым сегупсысу.
Сыкъалъагъури IуосыкIыжхэр, хы уфафэм къазу тесу».
Зызэрадз аргуэру лIитIым, гъуэгыу IэплIэ зэхуащIыж,
Лъагъуныгъэм и фэеплъу нэпсыр уэру къафIыщIож,
ЗэхуащI ба зэныбжьэгъуитIым, сэлам гуапи зэрахыж,
Автандил тохьэж и гъуэгум, Придон гуIэу егъэзэж.
XLI
Автандил Нестан-Дареджан и лъыхъуакIуэ ежьэу,
чэруаным зэрыхуэзар
Мазэ нэхуу зи изыгъуэм ещхьу тетщ лIыхъужьыр гъуэгум,
Тинатин игу къызэрихьэу, нэхъ зеужь, зеIэт и нэгум.
ЖеIэ: «Гуауэу гъащIэм иIэр къыдилъхьати дэ тIум дякум.
Ауэ уиIэщ уэ иджыри хуэхъун хущхъуэ тфIыхэщI ди гум.
Щхъухьу щыIэм я нэхъ гуащIэр, гум, къэплъамэ, егъэткIуфыр,
Мывэу жыми, къимыкIуэту, зыхуейр езым къелъыхъуэфыр.
Ауэ хэт зы тегъэпсэгъуэм уэгъуищ зэуэ тезыдзэфыр?
Узэрыхъурэ уэ спэIэщIэ, псыуэ гуауэ нэпс изофыр».
Автандил хы Iуфэм Iутщи, макIуэ пщылIхэри и гъусэу,
Тариэл зыгъэхъужыну хущхъуэм лъыхъуэу, щIэгупсысу.
Тенджызышхуэ хъунщ, зэхэпкIэм, щIигъэкIар лIыхъужьым нэпсу,
Зэм къыщохъу дунейр ажалу, зэм дахащэрэ дыгъэпсу.
Хэт къыхуэзэми, йоупщIыр дыгъэ нурым ар щIэупщIэу,
БлокI зэманри гъуэгум тету, махуэм махуэр кIэлъыпIащIэу.
Махъшэ гуп къелъагъу, еплъыхмэ, ибжмэ, бжыгъэкIэ мымащIэу,
Зэхэтщ цIыхухэри Iэнкуну, зэранэщхъеягъуэр къапщIэу.
Яуфэбгъуауэ тенджыз Iуфэр, чэруанакIуэхэр дэтщ лъэгум,
Гузэвэгъуэ гуэр зэраIэр къощIэ, уиплъэмэ я нэгум,
Автандили, ищIу щхьэщэ, йоупщI ахэм, къиту щыгум:
«Фыхэт, дэнэ фыкъыздикIыр? ЧэруанакIуэу фытет гъуэгум?»
НэхъыжьыфIу, акъылыфIэу чэруанакIуэм хэтт Усам.
И къалэнти, хабзэм тету, пидзыжащ абы сэлам.
«ПхудощI пщIэшхуэ цIыху гъэбжьыфIэу, дыгъэ нуру къытхуепсам,
УхуэтщIынщ щыгъуазэ, къехи, гузэвэгъуэу къытлъысам».
Автандил къагъэсри жаIэ: «Дэ Багдад дыщыщщ. Ар пцIыкъым.
Мухьэммэд и диным дитщ дэ, шагъыр ефэми дащыщкъым.
Ди хьэпшыпхэр зымыщэхуу тенджыз Iуфэм зы цIыху Iускъым,
ТщIыркъым дэ сату тIэкIуфэкIуу, мылъкуу диIэми щIэ щIэткъым.
Хым дытетурэ дыздэкIуэм, долъагъу лIы гуэр псыхъуэм дэлъу,
Сэбэп дохъури зыкъещIэжыр, - къоIущащэ, хьэзаб телъу.
«Ухэт, дэнэ укъыздикIыр?» - дыщеупщIым гуапагъ хэлъу,
«Сэ зырщ,- жеIэ, - къелар псэууэ си гъусахэм, лIау мыгъуэлъу.
Зы гуп дыхъуу Мысыр щIыпIэм дэ дыкъикIырт, хым дытету,
ДыкIуэрт, кхъухьхэм изу фIыгъуэр, гузэвэгъуи дыхэмыту,
Хы хъунщIакIуэхэр къыттоуэ, къаIэщIыхьэм кIэ ирату.
СщIэркъым сэ зыр, самукIыу, сакъызэрелар, псэ спыту».
А хъыбарыр щызэхэтхым, дыкъищIащ абы Iэнкун:
Догъэзэжри ди фейдэкъым, хьэпшып хъушэр дгъэкIуэдын?
Хым дытохьэри – кIуэдыпIэщ, дэ къытхэткъым зэуэфын,
Мис аращ дэ дынэщхъейуэ дыщIыщытыр, зиусхьэн».
ЛIыхъум жеIэ: «Iэмалыншэу зы Iуэхугъуи зэ къэхъуакъым,
Ауэ Тхьэм ар иухамэ, абы зыри пхуещIэфынкъым.
Сэ къызощтэ фи мыгъуагъэр, лIыгъэ зиIэр къикIуэтынкъым,
Лей зэрихьэу хым хэт тетми, мы си джатэм IэщIэкIынкъым.
КъогуфIэжыр сатуущIхэр, нэжэгужэ хъуау къажыхь:
«Абы, дэр нэхъей, хъунщIакIуэм зэпыIуидзу къимыкIухь.
Ар тхуэхъуатэмэ дэ гъусэ, дыхэхуэнтэкъым бэлыхь!» -
ЖаIэу кхъухьхэм зрагуашэ, лIыхъужь хахуэм хуащIу щIыхь.
Iуэхум куэдрэ емылIалIэу, тохьэ ахэр хышхуэм хуиту.
Автандил яхэсщ гуфIэжу, - ар есащ зауапIэм Iуту.
Плъэм къалъагъу хъунщIакIуэ гупым я нып фIыцIэм зыкъиIэту,
Мамыр дыдэу хым тет кхъухьхэм къапоув гъуэгу ирамыту.
Я накъырэхэр ягъаджэу къобгъэрыкIуэ бий нэпсейр,
СатуущIхэм ар щалъагъум, гугъэр хахри къогужьей.
«Фымышынэт, маржэ! - жиIэу, Автандил губжьау мэкIий. -
Е сылIэнщ зэ лIэгъуэу нобэ, е лъысынщ ажалыр бийм!
Къызэжами зы дзэ хъушэ, имылIэгъуэу сэ сылIэнкъым,
Ауэ, Тхьэм ар иухамэ, зы удынми сыкъелынкъым.
Абдеж къуэши е чэщани зы сэбэп къыпхуэхъуфынкъым.
Ар и фIэщу игу изылъхьэр, гузэвами, къэдзыхэнкъым.
Фыкъэрабгъэщ сондэджэрхэр, дауи, фщIэркъым фэ зэуэкIэ,
Фхъумэж фи щхьэр, шабзэ къадзым фыпэуви шабзэIудзкIэ.
Сэ фэзгъэлъэгъунщ абыхэм саIущIауэ лIыхъужьагъкIэ,
Яхэслъхьэнщи бэлыхьлажьэр, яхуэзлэнщ я кхъухьхэр лъыпскIэ».
ЗрекъуэкIри Iэщэфащэр, тетщ кхъухь кIапэм гугъэзагъэу,
ЩIэгъэкъуэну иIэн папщIэ, гъущI токъмакъри къегъэIэгъуэ,
ЛIыхъужьагъыу абы хэлъыр шыфэлIыфэм къегъэлъагъуэ,
Хьэзырщ, бийр Iуигъэплъэжыну асыхьэтым и нэ вагъуэм.
Я кIий макъым тенджызышхуэр къигъэпсалъэу бийр къосылIэ,
ЧэруанакIуэхэм я кхъухьхэм пэкIэ къеуэу къатогуплIэ,
Автандили тетщ лъагапIэм, къурш бгы задэ лIыхъужьыплIэу
Зэпигъэщхъуу къадз пкIэлъейхэр, лъэмыж папщIэу бийр зэлIалIэр.
МэIэпщакIуэ щхьэмыгъазэу Автандил, лъагапIэм тету,
Я Iуэху икIэ щыхъум, щIадзэ бий хъунщIакIуэхэм икIуэту,
Къапоув абыхэм хахуэр, икIуэтыпIэ яримыту,
Къыхуилъар мэгъуэлъыр хьэдэу, гуIэ макъым гъыбзэр щIэту.
КъахуегъакIуэ лъапсэрыхыр, уафэм щIэуэу хьэдэ Iуащхьэр,
Зым зыр щхьэкIэ ирегулIри хы толъкъуным хеутIыпщхьэ,
Хэти мэпщыр хьэлъакъуиплIу, зыдихьын имыщIэу и щхьэр,
Зыкъригъэлыну джатэм, хъуар уIэгъэ лIам кIэщIопщхьэ.
Яхилъхьауэ хьэкIэлъыкIэр, бий хъунщIакIуэр лъэгущIыхь ещI,
Яхуегъэгъур псэууэ къелхэм, хъуам уIэгъэ гущIэгъу хуещI,
Къезэуахэм зызыгъэлIу, къапщыпщыхьу щхьэщэ ящI,
ЖаIат пэжу: «Къыпщышынэм, хуей-хуэмейми, пщIэ къыпхуещI».
«ЛIыгъэ сиIэщ!» - жиIэу, цIыхур щымытхъужмэ нэхъыфIщ и щхьэм,
МащIэщ тхэлъыр дэ къарууэ, Алыхьталэм къытхимылъхьэм.
Егъэсыф мэзышхуэр хъуаскIэм, зыхуей хуэзэу пхъэкум хыхьэм,
ТекIуэфынущ баш къудейкIэ хэти цIыхур, Тхьэр къыгухьэм.
Автандил и бийм я кхъухьхэм фIыгъуэ Iэджи къыщетIэщI,
Зэхуешэсыр сатуущIхэр - зы сатыр я кхъухьхэр ещI,
Къэхъужащ Усам нэщхъыфIэ, Автандил гъунэгъу зыхуещI,
Йохъуэхъу гуапэу лIыхъужь хахуэм, щытхъуу щыIэр тыгъэ хуещI.
Автандил яIэт, ягъафIэ, сатуущIхэр зэхуэсауэ.
Ауэ лIыгъэр щIохъукI фагъуэ, и бжьыфIагъым хэкIуэсауэ.
ЖаIэр зы жьэу: «ДегъэбжьыфIэ, уи дыгъэпсыр къыттепсауэ,
ТхуэIуэтэжыркъым тлъэгъуахэр, уи хэхуагъым гъэр дищIауэ».
Ба хуащI и Iэхэм, и напэм, IэплIэ щабэри щIагъужу,
ЯгъэщIагъуэ и бжьыфIагъыр, дыгъэр ара къащыхъужу.
Нэхъ Iущ дыдэри къегъанэ и акъылыр фIызэблэжу,
ЖаIэ: «Ем дыIэщIэпхащи, уилъынщ ди гум уимыхужу!»
Автандил къопсалъэ: «ФIыщIэр зыхуэфащэр икIи зейр
Уафэгу щхъуантIэр зи хэщIапIэу зезыгъакIуэрщ щIы хъурейр.
Арщ мыхъумыщIэр хъуа-щIа зыщIыр, аращ гуапэм и уэлийр,
Ар ищIапхъэщ акъыл зиIэм, щыгъупщэн зэрыхуэмейр.
ЦIыху тхьэмыщкIэу дапщэу пIэрэ тхьэ IэмыркIэ ем къелар?
Сыт слъэкIынт сэ си щхьэ закъуэ, сщIымыгъуатэм гъусэу ар?
Згъэнащ я псэр фи жагъуэщIхэм, фхуэсщIащ арти схулъэкIар,
Илъщ мо кхъухым Iэджэ фIыгъуэ, тхурехъу хьэлэл дыдей хъуар».
АпхуэдэлIыр зауэ гуащIэм щытекIуамэ, гуапэ Iейщ.
Зыхэт гупым хожаныкIыр,- щытхъуу щыIэр абы ейщ.
Щытхъур инми – ар мыпагэ, цIыху нэмысым хуэкъулейщ,
Арэзыщ уIэгъэ хъуами, - ар сыт щыгъуи дахэкIейщ.
Бий хъунщIакIуэхэм я кхъухьыр чэруанакIуэхэм къапщытэ,
ХъугъуэфIыгъуэм и куэдагъыр, кIэ имыIэурэ, къалъытэ.
Кърах фIыгъуэу кхъухьым илъри, езым яйхэм иракIутэ.
ЕмылIалIэу куэдрэ, кхъухьыр къаунэщIри зэхакъутэ.
Автандил къопсалъэ: «Къуэшхэ! Иджы фэ ивогъэлей:
Сэ фхуэсщIар зы мащIэщ нобэ, Алыхьталэрщ фIыщэр зейр.
Гузэвэгъуэм гу щылъитэм, IэщIихащ бэлыхьым хейр.
Си шым фIэкI сыхуейкъым зыри, - зэранщ сэркIэ хьэпшып лейр.
ХъугъуэфIыгъуэм сыщIэхъуэпсу и лъыхъуакIуэ сыкъежьакъым.
Сыкъемыжьэуи щызгъуэтырт си унагъуэм ар. ПцIы хэлъкъым.
Фызигъусэщи согуфIэ,- абы нэхъ мылъкуфI сыхуейкъым,
НэгъуэщI Iуэхущ сэ зиужь зесхуэр,- хьэпшып Iуэхум ар епхакъым.
Нобэ фIыгъуэу къытхэхъуахэр фи зэхуэдэу фыфейщ псоми.
ФщызбзыщIынукъым сэ зыри: къафщтэ, фызот хэт сыт хуейми.
Сэ фхузиIэщ зы лъэIу закъуэ, - ауэ ар жефIэнкъым зыми:
ДынэсыхукIэ дыздэкIуэнум, щрет щэхуу сэ сыхэтми.
Хъунщ си гуапэ ар къысхуэфщIэм, IуэхутхьэбзэфIуи ар слъытэнщ,
Сэру жыфIэ фи нэхъыжьыр, ар зымыщIэм и фIэщ хъунщ.
Фэщхьыркъабзэу зысхуэпэнщи, сату сщIыуэ сыфхэтынщ,
Ныбжьэгъугъэм и щыхьэту щэхур щэхуу дяку дэлъынщ».
Автандил ищIа унафэр сатуущIхэм къызэращIэу,
«Дуригъусэщ псори!» - жаIэ, фIыщIэу хуащIыр яфIэмащIэу.
«Ди гум илът ардыдэр дэри, къызэредгъэжьэн дымыщIэу,
ЗыхуэтщIапхъэр хэт Iуэхутхьэбзэ, дыгъэ къепсым ар хуэдмыщIэу?»
ЧэруанакIуэхэм къабгынэр лей, бзаджагъэ щалэжь щIыпIэр,
ИкIи гуапэу къахуоупсэ Тарос – уэфIым и къежьапIэр,
Автандил пщIэ хуащI, яIэтыр, лъагъэсауэ нэхъыжьыпIэр,
Тыгъэ хуащI, яфIэкъабылу, хъугъуэфIыгъуэм я нэхъ лъапIэр.
XLII
Автандил Гуланшарэ зэрынэсар
Автандил икIуащ гъуэгуанэр, хы уфафэм екIуу тету,
Къелъагъу, плъэмэ, аддэ жыжьэу тенджыз Iуфэм къалэ Iуту.
Хэтщ жыг хадэм зэщIэлыдэу ар, нэм плъапIэ къримыту,
И дахагъыр а щIыналъэм схуэIуэтэнкъым псалъэ згъуэту.
Ахэр нэсри, кхъухьтедзапIэм кхъухьхэр быдэу трапхащ,
СатуущIхэм ещхьыркъабзэу Автандил зыкъихуэпащ.
И унафэм щIэту кхъухьхэр зи къалэнхэм къаунэщIащ,
Я нэхъыжьти сатуущIхэм, сату щIын зэхиублащ.
Тэлай докIри, сатуущIхэм къабгъэдохьэ хэгъэрей.
ЛIы зэкIужым ар щыIуплъэм, дихьэхауэ худоплъей.
Автандил абы йоупщIыр: «Фысыт лъэпкъ фэ, хэт фызейр?
Щыпащтыхьри хэт мы хэкум, игъэбжьыфIэу фи дунейр?
СыхуэпщIамэ хъунт нэIуасэ мы фи щIыпIэм щекIуэкI хабзэм.
Сыт щыпуд, е сыт щылъапIэ фи деж? – ЖыIэт, ущыгъуазэм».
Жэуап къетыр: «Уэ сэ слъагъур уохьэуохуэ дыгъэм, мазэм,
СщIэуэ хъуар бжесIэнщ си гуапэу, уи фIэщ сыхъумэ напэху къабзэм.
Ди къэралым и инагъыр мазипщI гъуэгукIэ пкIуф къудейщ.
Гуланшарэщ и къалащхьэр, ар хъуапсэгъуэщ, дахэкIейщ.
Хэти хуитщ сату щищIыну, къытхуеблагъэри куэд Iейщ.
Ди пащтыхьщ Малик Сархавэ, - насыпыфIэщ, хуэкъулейщ.
Хъуауэ жьы къихьам ди лъахэм, щIалэ хъужау егъэзэж,
ГурыфIыгъуэм и пшыналъэр щызэпыуркъым ди деж,
ЩIигъэнащ щхъуантIагъэм ди щIыр, розэ зэи щымыгъуж,
Хэт къэкIуами хамэщI къикIыу, къыздэкIуар жэнэту ебж.
СатуущIым зыщ игу илъыр: ар хущIокъур фейдэ къабзэм:
Къещэху пуду, ещэж лъапIэу, сату щIыкIэм ар хуэIэзэм.
Къихьар ди щIым къулейсызу, къулей мэхъужыф зы мазэм,
Къещэхуфыр зы илъэсым хьэпшып куэди, тIэкIу зигъазэм.
Ейщ Усен мы жыг хадэшхуэр, хузезыхьэр сэращ хадэр
ИкIи арщ ди сатуущIхэм, сондэджэрхэм я тхьэмадэр.
Сэри сощIэ сыщыгъуазэу щекIуэкI хабзэри зыхуэдэр:
Еплъын хуейщ къэпша хьэпшыпым япэ щIыкIэ езы дыдэр.
СатуущIхэр къызэрысу, абы IуощIэ, пщIэшхуи хуащI,
Я хьэпшыпхэми хагъаплъэ, Усен зыри щамыбзыщI.
ФIыгъуэу яIэми хагъадэ, къэхъукъым гулъытэншэ щащI,
Мис абы иужькIэ хуиту, ахъшэфI къатхъуу сату ящI.
Ди деж куэдрэ щагъэхьэщIэ мис уэ пхуэдэ хьэщIэ лъапIэ.
И хьэщIэщхэр хуит яхуещIри, ярет тыншу увыIэпIэ.
Ауэ къэтщ Усен ежьауэ, - ар щыIатэм, хъунт и гуапэ.
Аращ хьэщIэу дэ къытхуэкIуэм хэгъэрейуэ IущIэр япэ.
Ауэ щыIэщ Фатмэ гуащэр, и щхьэгъусэу фыз гъэфIар,
Ари хьэщIэкIэ гумащIэщ, егъэлъапIэ къыхуэкIуар.
КъызэрищIэу хьэщIэ иIэу, къэсынщ гуфIэу уи деж ар,
АтIэ сэри, зызмыIэжьэу, езгъэщIэнщ абы хъыбар.
Автандил абы жреIэ: «КIуэ! КърекIуэ зыгуэр псынщIэу!»
Щ1опхъуэ хадэгъэкIри, мажэ, и лъакъуитIыр къызэфIэщIэу.
Фатмэ деж нэсауэ жеIэ: «КъытхуэкIуащ зыгуэр дэ хьэщIэу
Дыгъэ нуру зэщIэлыдэу, и бжьыфIагъыр къыпхуэмыщIэу.
Сэ къысфIощIыр къэкIуа хьэщIэр сатуущIхэм я тхьэмадэу.
ФэкIи, теплъэкIи, хьэлщэнкIи къигъэщIащ зэкIужу, уардэу.
КъыщIех нурыр и нэгуитIым зи изыгъуэ мазэм хуэдэу,
ЩIэупщIащ хьэпшып зэращэм», - жеIэж псори тэмэм дыдэу.
Кърагъэблэгъэну хьэщIэр Фатмэ пщылIхэр игъэкIуащ.
СатуущIхэм я хьэпшыпхэр зыщIалъхьэн хьэзыр ящIащ.
Автандили къеджа гуащэм и деж кIуапхъэу къилъытащ,
Къаплъэныгурэ аслъэн кIуэкIэу Фатмэ деж иунэтIащ.
МыщIалэжми Фатмэ ныбжькIэ, абы иIэщ теплъэ дэгъуэ,
И дахагъкIи, и IэпкълъэпкъкIи хуэпщIыфынукъым зы дагъуэ.
ФIэфIщ уэрэди, къафи, джэгуи, гуп хэсыни имыжагъуэ,
ИкIи тIэкIу зэрыфэрыщIыр зыхуэпэкIэм къегъэлъагъуэ.
Къэса хьэщIэхэр щилъагъум, Фатмэ къапежьащ абыхэм.
Къыхигъэщу зэригуапэр, ярихащ сэлам къэкIуахэм.
ЩIашэ хьэщIэхэр хьэщIэщым, ягъэлъапIэ хэгъэрейхэм,
ЕгуэкIуащ, хэпщIыкIыу, Фатмэ игъэхьэщIэ щIалэ дахэм.
Зэхеублэ ефэ-ешхэ гуащэм, хьэщIэр игъэфIэну,
ХуещI лIыхъужьми абы тыгъэ, щысхэм яфIэгъэщIэгъуэну.
Гуащэм и гум хидза хъуаскIэр гъаблэт, ди Тхьэ, гум къинэну…
Автандил ешати, гупым хокIыж, тIэкIу зигъэпсэхуну.
Нэху зыдэщым и хьэпшыпхэм Фатмэ гуащэр ирегъэплъ.
Абы щыщу зыхуеинур къыхех, щхьэхуэу егъэтIылъ.
ЯжреIэ сатуущIхэм: «Къафщтэ мыхэр, щывмыгъэлъ!
Фыфейщ псори, сатум щIэвдзэ! Сэ си щэхури фигу ивгъэлъ!»
СатуущI щыгъынкIэ лIыхъум зыкъехуапэ, докI, къекIухь.
Фатмэ гуащэмрэ абырэ зэкIэлъокIуэ, зэхуащI щIыхь.
Зэбгъэдэсщ а тIур уэршэру куэдрэ, Iэджэм топсэлъыхь,
Фатмэ, хьэщIэм егуэкIуащи, лъагъуныгъэ гуащIэм ехь.
XLIII
Фатмэ Автандил зэрехъуэпсар
Нэхъ ппIэIэщIэ щIыт цIыхубзыр, гугъуу щытми ар блэжьыну.
Гум пфIихьэнщи хъунщ уи тепщэ, кIуапIи жапIи уимыIэжу.
Теткъым куэд дунейм бзылъхугъэ, лъагъуныгъэр хуэгъэпэжу,
Щэху цIыхубзым хуэзыIуатэр, зэи къэнэнкъым щIемыгъуэжу.
ИмыщIэххэу, Фатмэ гуащэр лъагъуныгъэм итхьэкъуащ.
Автандил ар зэрыIуплъэу, зимыщIэжу хьэщыкъ хъуащ.
ИбзыщIынут ар лъэкIатэм, ауэ щэхур къытекIуащ.
«Сыт иджы сщIэжынур?» - жиIэу, гупсысапIэм ар хэхуащ.
Сытегушхуэрэ хуэсIуатэм, абы сыт къысхужиIэн?
Зызущэхурэ щызбзыщIмэ, сызыс мафIэм сыкъелын?
Е, ирехъу зэрыхъуу, жесIэм, си губампIэр тIэкIу тIысынщ.
ЙомыгъащIэм уи узыфэр, Iэзэм сыт къыпхуищIэфын?»
XLIV
Фатмэ Автандил лъагъуныгъэ тхыгъэ хурегъэхь
Фатмэ гуащэм и гум щыщIэр Автандил деж етх, тIысауэ.
И гур жабзэу зэрыхэщIыр, лIым хуеIуатэ тегушхуауэ.
ИмыгъэпIейтейу къэнэнкъым абы къеджэр, дихьэхауэ,
Гур нэхъуейуэ зыщIэхъуэпсыр ихъумам нэхъыфIт, гъэпщкIуауэ.
«Си нэху закъуэ! Ди тхьэу Тхьэшхуэм дыгъэу уэ укърегъэпсыр,
Арагъэнущ, узмылъагъуми, щIыхуэшэчыр си гум нэпсыр.
УслъагъухукIэ мафIэ лыгъэр къысщIэнау тIэкIу-тIэкIуу сесыр,
ХущIокъу куэд уи лъагъуныгъэм, куэдми я гур къыпщIохъуэпсыр.
Хьэщыкъ дыдэ мэхъу къыпIуплъэр, - уэр фIэкI плъапIэ ямыIэж,
Розэ гуакIуэм къуалэбзухэр къопщIэкIауэ загъэфIэж.
Уи бжьыфIагъым ещIри фагъуэ, гъэгъа розэр мэхуэдэж,
Сомыгъэсу мафIэ лыгъэм, къэсыт псынщIэуэ си деж.
Сигу птхьэкъуар къикIэзызыкIыу ныпхузотх мыр Тхьэр щыгъуазэу.
Сыт-тIэ сщIэнур? СилIыкIынущ, дэкIмэ махуэ сыпхуэмызэу,
Уэ уи нэгум къыщIих нурым зыхисащ мы си гум шабзэу,
КъакIуэт, куэдрэ зомыIэжьэу, лейуэ сызомыгъэубзэу.
Сыпэплъэнущ сыщIэхъуэпсу, и жэуапым сэ мы тхыгъэм,
Ар схуэхъунуми гущIыхьэ, е техуэнуми си гугъэм.
Сыт хуэдизкIэ гур хэмыщIми, сехъуэпсэнукъым лIэныгъэм
ГъащIэ IэфIми, ажал Iейми хэлъщ я Iыхьэ лъагъуныгъэм».
Негъэс Фатмэ зэхилъхьари, зыхуитхам деж ирегъэхьыр.
Автандили абы йоджэ, шыпхъум пищIу къезыгъэхьыр.
ЖеIэ: «ИщIэркъым а слъагъум псэм фIэIэфIу сигу ирихьыр.
Зебж абыи хьэщыкъ хъуауэ! Сыт зыхуейр ар? Гугъуи щIехьыр?
СыткIэ хуей удз дахэ вындыр? ЗыкIи зэщхькъым а тIур фэкIэ,
Къуалэбзур IущIакъым розэм, зыхуигъазэуэ сэламкIэ.
НаджэIуджэри мэхъуапсэ, дауи, псэ абы щыIуткIэ,
Ауэ сыт Фатмэ зэрихьэр? КъыщIысхуэвэр тхыгъэ пудкIэ?»
Псалъэ дыджхэр ирипэсу, Фатмэ гуащэр егъэикIэ,
ИкIэм жеIэ: «Iумпэм сщIымэ, къысхуэхъунщ зэран иужькIэ.
Си пщэм дэслъхьэу, пщащэ нэхум и лъыхъуакIуэ сыщежьакIэ,
Сэбэп хъуну къэзгъэнэнкъым зыри, Iуэхум кIэ иIэхукIэ.
Кхъухь тедзапIэр абы щейкIэ, а цIыхубзым куэд зэхех,
КъакIуэу хъуам ар йопсэлъылIэ, хъыбар Iэджи къапкърех.
ЗэхуэсщIынщ абы нэхъ Iэсэ, къыфIэзгъэщIу сыдихьэх,
Къыхуэхъуфрэ сэбэп Iуэхум, хузиIэнкъым Iыхьэхьэх.
ФIыуэ цIыхубзым уилъагъум, и гум илъыр къеунэщI,
Ауэ хамэу ббгъэдэкIыжмэ, бзаджэу щыIэр къыпхуетIэщI.
Акъылэгъу къыпхуэхъумэ, ищIэр, пщимыбзыщIу, сэтей къещI,
ХуэсщIэнщ жиIэр. Ар си Iуэхум хуэкIуэ гъуэгухэм я нэхъ кIэщIщ».
ЖеIэ: «Псори тэмэм хъунущ, ди Тхьэм щыхъумэ ар гунэс,
Ауэ сфIэфыр сэ симыIэ, сиIэм – си гур щIэмыхъуэпс.
Зэхэлъщ куэду мы ди гъащIэр: зэм уэшх къошх, зэм дыгъэ къопс,
ИкIуэтынукъым, бгъэщIейми, фалъэм итым щIигъуу ткIуэпс».
XLV
Автандил Фатмэтхыгъэ хурегъэхь
Абы хуетх: «Седжащ уи тхыгъэм, ебгъэлейуи укъысщотхъу,
СыбгъэщIащи хъыбар гуапэр, щIидзау си гур махэ сфIохъу.
Дыпегъажьэ дигухэм жаIэм, - хъункъым ахэр дэ дгъэщIэхъу,
Лъагъуныгъэу дэ тIум дякум дэлъыр нэхъри IэфI ирехъу».
Ар къыщищIэм Фатмэ, ди Тхьэ, къыпхуэщIэнкъым къигуфIар!
Хуетхыж: «КъакIуэ, си псэ закъуэ, къысфIэчэнущ сигу къэплъар.
Сыппэплъэнущ уэ ныжэбэ, къакIуэ, куэдщ дэ тIум тшэчар,
Хуит тщIыпэнщи лъагъуныгъэр, итфынщ IэфIу къыщIэнар».
ФIимыгъэкIыу хуащIа пIалъэм, Автандил и гъуэгу техьащ,
КIыфIым хэту ар зыдэкIуэм, хъыбарзехьэр къыIущIащ:
«Ар хьэзыркъым уэ ныщхьэбэ къыпIущIэну, Iуэху къэхъуащ».
«Хьэуэ!» - жиIэри, губжьауэ, зыдежьамкIэ иунэтIащ.
Игъэзэжуи ар кIуэжакъым, ирагъэблэгъати, кIуащ.
ЩIохьэр унэм. Нэщхъей дыдэу Фатмэ абы къыпежьащ.
Абы и гур зэрыхэщIым Автандили гу лъитащ,
Димыхьэхыу и нэгу щIэкIым, губжьыр гуащэм щихъумащ.
ЙотIысэххэр, ба зэхуащIыр, гухэлъ Iэфхэр зэхуаIуатэ…
ЕкIу-зэкIужу зауэлI хахуэ я бжэщхьэIум къытохутэ.
Итщ и ужьым и хъумакIуэр, бзэн къудейуэ IэщIэлъ джатэр,
Автандили, къэлыбауэ, джатэм еIэу зыкъетIатэ.
Хохуэ Фатмэ гузэвэгъуэм. Щытщ кIэзызу - арат лъэкIыр.
ЕгъэщIагъуэ къэкIуа хьэщIэм фIэтелъыджэу и нэгу щIэкIыр.
ЖеIэ: «Нобэ уэ цIыхубзым гъэгъа розэм IэфI щIофыкIыр,
УхущIегъуэжынкIэ, плъагъумэ, мы Iуэху блэжьым пщэдей къикIыр!
Си щIыхь лъапIэр хэбутауэ, уи къэхьпагъэр къогъэнахуэ!
Пхуэзгъэгъункъым ар напэншэм, пщэдей фIэкI уэстынкъым махуэ.
Згъэнынщ уи псэр сыпщымысхьу, бынхэр дэкIуэу, сщIынщ гуауэшхуэ,
Ар уэзмыщIэм, Алыхьталэм и нэлат сэ къыстрехуэ!»
Ахэр жеIэри щIокIыжыр, и жьакIэпэр игъэдалъэу,
Фатмэ зефыщIыж, гуIэжу, къэхъуар и гум къытехьэлъэу.
ПсыIэрышэу къыщIож нэпсыр, нэ пIащитIыр къимыгъаплъэу,
«Пунэлат къызэх, схуэфащэщ, злэжьам щхьэкIэ!» - жеIэ, хэплъэу.
Магъыр: «Лей есхащ си бынхэм, хэзутащ фIейм си лIы хейр,
ПсыкIэ хъунщи иIэр мылъкуу, къулейсызу къэнэнщ бейр.
Зы ныбжьэгъуи сэ сиIэжкъым, икIи хэт дунейм къысхуейр?
Насыпыншэ сщIащ унагъуэр, схуэхъури тепщэ гу нэпсейр!»
Автандил щIодэIур псоми, игъэщIагъуэу нэгу щIэкIар,
ЖеIэ: «Сыт уэ апхуэдизу ущIэдзыхэр, къыпщыщIар?
Сыт зыхуейр ар, къыппихыну, и жьэ фIейр къыщIитIэщIар?
СыгъэцIыхут нэхъыфIыIуэу нэмысыншэу а щыкIар?»
Фатмэ жеIэ, лъаIуэу: «Си псэ! Иджыпсту ар схулъэкIынкъым,
Иубыдащи нэпсым си псэр, си акъылым сыхуитыжкъым.
СщIащ си бынхэр насыпыншэ, сэри цIыхухэм сащыщыжкъым,
Сыдэпхьэхри, емыкIу сщIати, мис, уолъагъур, къысхуэгъуакъым.
Арщ хуэфащэр цIыху пцIыупсым, и жьэ къавэм хуимытыжым,
Зи акъылыр лъэныкъуабэу зи щэху цIыхум хэзыхьэжым.
СыткIэ хуей дохутыр, сымаджэ зилъ фIэIэфIу изыфыжым?
БжесIэнщ псори уэ иужькIэ, си хьэтыр зэ къэплъагъужым.
IуэхугъуитIщ иджы къытхуэнэр, хэди, языр уэ къыхэх,
Уолъагъу стелъыр сэ бэлыхьу, Iэжьэгъу хъуфи, ар сщхьэщых.
Нэху темыщхьэ щIыкIэ, щэхуу а лIым теуи и псэр хэх,
Къэгъэзэжи, а уи упщIэм и жэуапри къыспкърых.
Хьэуэ, жыпIэрэ – солъэIур иджыпсту ущIэкIыжыну,
Нэху ныжэбэ къыптемыщхьэу, ди щIыналъэр убгынэну.
Си делагъэм кърикIуэнур насыпышхуэкъым плъагъуну,
Нэху зыдэщым ар къэсынущ, лъэхъуэщ кIыфIым сридзэну».
Автандил Фатмэ йодаIуэ, и гур къэплърэ къыфIилъэту,
ИкIэм ар къотэджыр лъэщу, пщэдджыжь дыгъэу зыкъиIэту.
«Хуэмыхущ, - жеIэ, - фыз гузавэр зыгъэщIэхъур, гу лъимытэу!
Зыри щыIэкъым апхуэдэ цIыхукIэ еджэу дунейм тету.
Ар щыпсэур сигъэлъагъуну, зы пщылI гуэр къысхуэщI сэ гъусэ.
А зым фIэкIи цIыху сыхуейкъым, сэ си закъуэ сщIынщ ар Iэсэ.
А слъэгъуа зауэлIым щхьэкIэ къысхыхьэнкъым Iэфакъэсэ,
БжесIэнщ псори, сыкъэкIуэжмэ. Щыс, икIи умыгузасэ!»
Фатмэ хуещI абы лIы гъусэ, гъуэгу гъэлъагъуэу щIыгъун папщIэ,
ЖеIэ, лъаIуэу: «Хуэсакъ уи щхьэм, зыхуэщI джатэм нэхъ пэIэщIэ.
Си гум хьэлъэу телъыр тепхрэ а лIыр букIрэ схухэбгъащIэм,
Си Iэлъыныр къыIэрыхи, къысхуэхьыж, солъэIу, къысхуэщIэ».
Унэ гуэр къыхощыр пшагъуэм плъыжь щхъуантIафэу, екIуу, уардэу.
ДэщIеящ мывэхукIэ лъагэу, и къуапиплIыр къехыу задэу.
И шордакъхэри къат-къату хэщIыхьащ унэшхуэм быдэу,
Къыхощ блынхэм тхыпхъэщIыпхъэр зэмыфэгъухэу, дахэ дыдэу.
ЩIалэм щIыгъуу макIуэ пщылIыр, гъуэгугъэлъагъуэу япэ иту.
Гъунэгъу щыхъум, абы жеIэ: «Мес и унэр, уолъагъу хуиту.
Плъагъурэ модэ зы щхьэгъубжэ, унащхьитIым я кум дэту?
Узыхуейр жеями щысми, абы дэплъи плъагъунщ хуиту».
А унэшхуэм и щIыхьэпIэм Iусщ щхьэукъуэу лIитI хъумакIуэу.
Ябгъэдохьэ а тIум хахуэр щабэрыкIуэу, хуэму, сакъыу,
Къеубыдри пщэпкъкIэ, лIитIыр зэщIекъузэ IэкIуэлъакIуэу,
ЗэрегулIыр ахэр нэпкъкIэ, хьэкIэлъыкIэр къахуигъакIуэу.
Щылъщ нэхъыжьыр ихьу бампIэм, хэмызагъэу зыхэлъ и пIэм,
Автандил, лъы защIэу и Iэр, бгъэдохутэ напIэзыпIэм.
ТщIэркъым дауэ иукIами, дыщIэхъуэпсми и пэжыпIэм,
Бийм и гущхьэр сэм пхрихыу нэсагъэнущ лIым и лIапIэм.
Автандил цIыху Iэсэу плъагъуми, губжьым Iэлу къызокIуэкI,
Хьэдэм Iэпэр къыпеупщIри, лIар щхьэгъубжэм деутIыпщыкI.
Хы толъкъуным и архъуанэм хьэдэр мывэу щIотIысыкI,
Мащэ къэтIи, хьэдэ щIэлъхьи хуэмейу Iуэхур зэфIегъэкI.
Къонэр щэхуу а укIыгъэр, къыхэмыкIыу Iэуэлъауэ,
ЗэщIэгъагъэу розэ гуакIуэу йожьэж лIыфIыр игу зэгъауэ.
ХэIущIыIу хъуну пIэрэ щэхур, жиIэу, ар хэмыт гукъеуэ,
МэкIуэж сакъыу шыуеитIыр, яцIыху гъуэгум техьэжауэ.
Къыщхьэщихыу нурыр гъуазэу, нэсыжащ ар Фатмэ деж.
ЖеIэ: «ЛIар, псэ къыхыхьэжу, зэи щIэрыщIэу къэмыхъуж.
СукIащ сэ ар, си щыхьэту нэкIуар сщIыгъуу, жегъэIэж.
Уи Iэлъыныр зыфIэлъ Iэпэр къыздэсхьащ, мис, лъы къыпож.
Иджы жыIэт: апхуэдизу сытыт уи гур щIэдзыхар?
СщIам си гуапэт а лIы ябгэр, къыптегушхуэу щIэхъущIар?
Фатмэ жеIэ: «СыпIуплъэхукIэ мэс си напэр, тыншкъым ар!
Си псэм телъ хьэзабыр текIмэ, зэгъэжынщ сигу пIейтеяр.
Зи щIыхь лъапIэ! ИкъусыкъужкIэ Iуэхутхьэбзэшхуэ къысхуэпщIащ;
Си унагъуэр зэрыщыту бэлыхьлажьэм къебгъэлащ.
ЦIыху букIыну гуэныхьщ, ауэ ар абы къилэжьыжащ.
КъыщIэдэIу иджы бжесIэнум, - абы уэ ущIэлъэIуащ».
XLVI
Фатмэ Нестан-Дареджан теухуауэ жиIэжа хъыбар
«Ар щыхабзэу ди хэкушхуэм, Наурыз махуэр догъэлъапIэ,
Зы техьэнкъым гъуэгу а махуэм, ибгынэфу и псэупIэр.
ЗэлъыIудох псори фIыуэ, щыгъыныфIкIи зыдохуапэ,
Хэку пащтыхьми а махуэшхуэр фIэкъабылу еIэтыпэ.
Хабзэ хъуащи, щыхьэр унэм яхьыр фIыгъуэхэр гъунэжу,
Къахуегуэш пащтыхьми кIуахэм хъугъуэфIыгъуэр нэхъыбэжу.
МахуипщI нейкIэ мэIу пшыналъэр, джэрпэджэжу зэпадзыжу,
Утыкушхуэм изщ шуейхэр зэхьэзэхуэу, ягу къыдэжу.
СилI Усени, сондэджэрхэм я тхьэмадэу, пщым бгъэдохьэ,
Сэри фызхэм срапашэу пащтыхь гуащэм деж сыщIохьэ.
ФIыгъуэу диIэм я нэхъыфIыр саугъэту хущIыдохьэ,
ФIыуэ нэгу зыдогъэужьри, къыдохьыжыр унэм ди щхьэр.
Мис апхуэдэу дэ, зэгуэрым, Наурыз махуэр дгъэлъэпIащ,
ФIыгъуэ Iэджи хуэтхьащ тепщэм, дэри куэд къытхуигуэшащ.
Арэзы дыхъуауэ, игъуэу, унэм дэ къэдгъэзэжащ.
Сэ ныбжьэгъухэр сщIыгъуу, унэм ефэ-ешхэ щыдублащ.
Аурэ мэхъу пщыхьэщхьэ, псори хадэм йохьэ зэрыщIохри.
Си къалэнти, щызогъафIэ Iэнэ щахузэIузохри.
Уэрэд жытIэу, хуейри къафэу, дитщ хадэшхуэм зыкъыдохри,
Сахэтщ сэри нэжэгужэу, щIалэ дыдэу зыкъысщохъури.
СогъэхьэщIэ фызхэр гуапэу, хьэлэлагъкIэ сщIэр яхуэсщIэу,
Ди гуфIэгъуэм и гуащIэгъуэу къызэIохьэ си гур занщIэу.
Абы гу щылъатэм, фызхэр щIокIыж, къэхъуар къахуэмыщIэу,
Абдеж си гум бампIэр нэхъри къытогуплIэ, сигъэхыщIэу.
Сыкъэнау сыщысщ си закъуэ жьы, бэуапIэ сымыгъуэту,
Щхьэгъубжэшхуэр зэIузохри, собэуэжыр тIэкIу нэхъ хуиту.
Ауэ соплъэри солъагъур зы фIыцIагъэ хыкум хэту,
Ар бдзэжьейми, кхъухьми, джейми къысхуэмыщIэу, соплъ сыщыту.
Нэхъ сеплъыIуэм, гу лъызотэ кхъуафэжьей къесылIэу тафэм,
Исщ абы цIыхуитI фIыцIабзэу, Iэзэу есу хы уфафэм.
КъесылIащ щэху дыдэу ахэр си занщIабзэу ди псы Iуфэм,
Мы си унэм къыхуокIуатэ, къыIухьэн я мурадыфэу.
Кхъуафэжьейр псым къыхалъэфри жыг хадэшхуэм щагъэпщкIуащ.
«КъыдэплъакIуэ щыIэу пIэрэ?» - жаIэу, куэдрэ заплъыхьащ.
ИкIэм, я гур тIэкIу зэгъауэ, я Iуэху иужь ихьэжащ,
Сэри щэхуу а тIум ящIэм сыдихьэхри, сеплъэкIуащ.
Кхъуафэжьейм ит пхъуантэм и щхьэр къытрахыр, ягу щызагъэм,
КъыдагъэкI абы зы пщащэ, нэр щIисыкIыу и нурагъым.
Теубгъуащ щхьэтепхъуэ фIыцIэр щхъуантIэ защIэу фащэ щыгъым,
АпхуэдизкIэ гуакIуэт, екIути нэхуу идзыр текIуэнт дыгъэм.
Ар си дежкIэ къыщеплъэкIым, къыстепсащ уэздыгъэ нэхуу,
ЗэщIэлыдэрт дыгъэ нуру, пшэ гуэрнхэр зэкIэщIихуу.
Сыщытщ сэри сщIэн сымыщIэу, семыплъыфу нэр зэтесхыу,
Сыкъожэх и лабжьэм псынщIэу, бжэр согъэбыдэжри щэхуу.
ХъумакIуиплIым яжызоIэ: «Модэ фыплъэт! Флъагъурэ IупщIу?
Яубыда си гугъэщ индхэм пщащэ дэгъуэ гуэр, гъэр ящIу!
Фабгъэдыхьи ахэм щэхуу, Iэуэлъауэ евмыгъэщIу,
Къэфщэху ар къыващэу щытмэ, ефти жаIэр, Iуэху фымыщIу.
Къывамыщэм, къатефх пщащэр! Ажал лIитIым евгъэгъуэт!
Къысхуэвгъэс си деж а мазэр! Фыкъэдзыхэу фимыкIуэт!»
ЩабэрыкIуэу йожьэ пщылIхэр, тIыса бадзи къамыIэт,
Ахъшэ гугъу щыхуащIым индхэм, хьэргъэшыргъэ ин къаIэт.
СакIэлъоплъыр ахэм сэри, жаIэу хъуари зэхызох.
«Феуи фукI а тIур!» - щыжысIэм, индхэм я псэр пщылIхэм хах.
Хадзэж хьэдэхэр тенджызми, ем хъыджэбзыр къыIэщIах,
Сэри пщащэм сежэлIауэ, ба хузощI, сэлам изох.
И дахагъыр а бзылъхугъэм, псалъэ згъуэту, схуэIуэтэнкъым,
Дыгъэ къепсым ар хуэзгъадэу, псалъэ стыми сэ згъэпцIынкъым.
Алыхьталэм гупыж ищIу, хуэдэ цIыху къигъэщIагъэнкъым,
Хэту щытми абы Iуплъэр, димыхьэхыу IэщIэкIынкъым!»
Зэпегъэури Фатмэ псалъэр, гъыуэ щIедзэ, зефыщIыж,
Автандили и гукъеуэр и нэпс пщтыркIэ егъэпскIыж.
Магъыр тIури щхьэхуэ-щхьэхуэу, зым зыр щIыгъуу ямыщIэж,
Уэс хужь щабэм нэпсыр уэру щIэлъэдауэ ягъэвыж.
Гъын яух. ЛIыхъужьым жеIэ: «СолъэIу и кIэм нэбгъэсыну!»
Фатмэ пещэ: «Сэ си гуапэт лъагъуныгъэ дяку дэлъыну;
ХузощI IэплIэ, ба, - соубзэ, ар тхьэмыщкIэм къезгъэщIэну,
Гунэс зыри щыхуэмыхъум, сохь гъуэлъыпIэм згъэгъуэлъыну.
СоупщI: «Дэнэ укъыздикIыр, дыгъэ нуру къытхэпсар?
Сыт уэ гъусэ а цIыху фIейхэр тхьэIухудым щIыпхуэхъуар?»
Щысщ щэху дыдэу щIым йоплъыхри, пщIэншэу псори жысIэу хъуар,
Вагъуэ изу нэ пIащитIым къыщIолъэлъыр нэпс къекIуар.
И гур тIэкIу нэхъыфI хуэсщIыну, сепсэлъэну къезгъэжьэху,
Нэхъ Iеижу гъуэгыу щIедзэ, магъ, и гущхьэр уфIыцIыху.
Дыхьэрэну къоплъ и нэкIур, нэпс шыугъэр тежэбзэху,
Сэри си гур къызэгуочыр, пщащэ гуIэм сыIуплъэху.
ЖеIэ: «Анэм и бзэ IэфIым нэхърэ нэхъ IэфIщ уи бзэр куэдкIэ.
Гуауэ защIэщ си хъыбарыр,- уэ ухуейкъым абы зыкIэ.
Зи гур хыщIэу къэзыкIухьым и гукъеуэм зегъэнщI нэпскIэ.
Гурылъ щэхухэри сIуэтэжмэ, гуэныхьышхуэ хъунщ си дежкIэ».
ГурыIуэгъуэт: тIэкIу пасэIуэт и псэм щыщIэр къитIэщIыну.
Гу лъыстащ: абы фIэзгъэкIмэ, и гур лейуэ хэзгъэщIынут.
КъызжиIари куэдти зэкIэ и Iуэху зытет кърипщIэну,
И щэху пщащэм дзыхь къысхуищIу, игъуэ хъуатэкъым псэлъэну.
СфIэгуэныхьу, дуней нэхум IэплIэ щабэ изошэкI.
ХэIущIыIу мыхъуу ар згъэпщкIунут, ауэ нурыр къызобэкI.
Къызопхъух щхьэгъубжэIупхъуэр, къэзмыгъанэу нэху зыдэкI.
Борэнышхуэр щIэтщ и нэгум, - нэпсу щIэтыр щIехузыкI.
Дыгъэ нуру зэщIэлыдэу пщащэ цIыкIур си деж сшащ,
Псэ зыпытым къимылъагъуу, зыщIэсын къыхуэзгъуэтащ.
И бжэр быдэу згъэбыдэжри хъумакIуи Iузгъэувыжащ.
Сэр фIэкIа зы цIыху темыплъэу, зэманыфIи екIуэкIащ.
Ар щIэгуIэр, и гум щыщIэр къысхуэмыщIэу гугъу сыдохь,
Махуэм жэщри къыдигъакIуэу, магъ, мэпыхьэ, зыщымысхь.
«Щыгъэт»,- жысIэрэ селъэIумэ, и нэгу фафIэр ирегух;
Зы дакъикъэ сыIумыплъэу абы дэкIмэ, стелъщ бэлыхь.
ГуIэ нэпсым сыхэIэбэу, абы зыри схужеIакъым,
И гукъеуэр, езыр хэтми, къасщIэм сфIэфIми, сеупщIакъым.
Лъыр псы уэру зэрызехьэу, къыщыкъуалъэрт и Iэпкълъэпкъым,
Абы телъ хьэзабыр зыми, мывэр мыхъумэ, хуэшэчынкъым.
И зэхуэдэт сытым хэлъми, шхыIэныншэу жейми идэрт,
Зыри къихьыртэкъым и нэм, - зимытIэщIуи пIэм гъуэлъыжырт.
Щхьэнтэ папщIэу и Iэдакъэм и щхьэр телъу тежеихьырт,
СелъэIупэу шхын тIэкIу щишхкIэ, схуэмышэчу сэри сыгъырт.
ЖысIэжыпхъэу мыри къанэрт: щыгъа фащэрщ сщIыр зи гугъу.
ХамэщI Iэджэм кърашауэ щыгъын куэди сэ солъагъу,
А тхьэмыщкIэм щыгъам хуэдэ щыIэ хъункъым цIыху зыщыгъ,
И дахагъыр, фIагъыу хэлъыр схужыIэнкъым, къысхуэгъэгъу.
ЩысIыгъащ си деж зыкъомрэ дыгъэ нурыр, слъэкIыр хуэсщIэу,
Си щхьэгъусэми жесIакъым, - хихьэжынут цIыхум пIащIэу.
«ЖесIэу щытмэ,- жиIэрт си гум,- щиIуэтэнщ дарбазым занщIэу».
Пщащэ цIыкIури фIыуэ слъагъурт, стелъ хьэзабыр езмыгъащIэу.
«Сыт сэ сщIэнур, дэнэ схьыну?» - жысIэу, пщащэм согупсысыр,
КъэсщIэфам арат и лажьэр, и гум къеуэр, зыщIэхъуэпсыр.
Щэхур си лIым езым къищIэм, сиукIынт къысIухуу лъыпсыр,
СыкъимыщIэу зыми куэдрэ, схуэгъэпщкIунт сэ дыгъэ къепсыр?
Сытогушхуэр икIэм - Iуэхур си щхьэзакъуэкIэ мыхъун!
Сыщымыуэ щIыкIэ, сыкIуэу Усен щэхур хуэсIуэтэн?
ЖесIэнщ псори тхьэ къысхуиIуэм,- тхьэ иIуамэ, игъэпцIын,
Щымышынэу Алыхьталэм, дауэ ар сэтей къищIын?
Арти, си лIым деж сыщIохьэ, зыхуэзгъафIэу зэрыслъэкIкIэ:
«Сэ зыгуэр бжесIэнущ, ауэ къызэт псалъэ япэ щIыкIэ
Щэхур зыми жомыIэну, уи тхьэлъанэр пщIыуэ икIэ».
ЖеIэ: «Узот псалъэ быдэ, ар схъумэну сыпсэухукIэ!
Зэхихынкъым цIыху псэ пыту, сэ уи щэхур хуэсIуэтэжу,
Жьыми, щIалэми ар ныбжькIэ, къызбгъэдэтми си къуэш пэжу».
Къыщызитым псалъэ быдэ, дзыхь хузощIыр сыгуфIэжу:
«АтIэ, накIуэ сиужь уиту, плъагъунщ дыгъэм нэпс щIигъэжу».
Ар къотэджри, дызэгъусэу пэш гъэщIэрэщIам дыщIохьэ.
ЗэрыIуплъэу ар си нэхум, къоуназэр Усен и щхьэр.
ЖеIэ: «Тобэ, сыт мы слъагъур? ЗыгъэбжьыфIэр хэт ди пащхьэр?
Ди тхьэу Тхьэшхуэ! СыщIыж щIалэ, цIыхуу щытмэ мы псэущхьэр!»
Сэ жызоIэ: «Хэтми сщIэркъым мы бзылъхугъэ дахэкIейр!
БжесIэфынукъым сэ зыри, - къыздикIари, хэтми зейр.
ДегъэупщIи, жедгъэгъэIэ апхуэдизу щIэнэщхъейр,
И гум къеуэр, телъ бэлыхьыр, щIыфIэдыджыр и дунейр».
ЩэныфIагъыу хэлъым ди бзэр къытфIилъахъэу доупщI щэхуу:
«ЖыIэт, дахэ, сыт длэжьыпхъэ, блэжын папщIэ мазэр нэхуу?
Уолъагъу мафIэм дызэрисыр, уи щытыкIэр тхуэмубзыхуу,
Хъунт дыбгъащIэм уи гукъеуэр, дзыхь къытхуэпщIу, зыдбгъэцIыхуу».
ЖытIар пщащэм игу нэсами нэмысами къытхуэщIакъым.
Нэ пIащитIыр щIым теплъызэу щысщ - къиIэтуи къыдэплъакъым.
Щхьэц данапцIэр ухуэнарэ блэ шэщIауэ йох Iэпкълъэпкъым,
Махуэр макIуэ, псалъэ закъуи жэуап папщIэу къыджиIакъым.
Къыпытхакъым абы зыри, деубза пэт пщIэ ин хуэтщIу.
Щысщ ар, зэми зеущэхури, къаплъэн Iэсэ щыс къыпфIэщIу;
Зэми магъыр къыщеудри, дунеишхуэм губгъэн хуищIу.
«ФыскIэрыкI! ВжесIэнкъым зыри!» - къыджиIар арщ, гупыж ищIу.
ТщIэн дымыщIэу дыкъэнауэ, дотIысэхыр, дыгуIэжу.
Ди зэранкIэ гуауэщхьэуэм ар хэхуауэ къытфIэщIыжу.
ДодэхащIэ, аурэ щIедзэ мамырыпIэм иувэжу,
Къыхуэтхьат IэфIыкIэ куэдуи, хэIэбакъым, игу къыдэжу.
Усен жеIэ: «Нэщхъеягъуэу сиIа псом мыбдеж щеух.
Хэт хуищIын мыбы ба, гушхуэу, дыгъэ бзийр и нэгу къыщIех.
Мы тхьэмыщкIэм телъ бэлыхьыр нэхъ псынщIэIуэу Тхьэм щхьэщих,
Сэ си бынхэр мыбы нэхърэ нэхъыфIщ жысIэм, ем сIэщIих.
Дыщытщ, деплъ пэт зыдмыгъэнщIу, ди гур хэщIуи дыщIокIыж,
Насыпышхуэщ ар плъагъуну,- дымылъагъумэ, догуIэж.
Мис апхуэдэщ махуэ къэскIэ – нэгъэущI Iуэхуи димыIэж,
Кърилъхьащи ди гум лъахъэ, дуней щыIэу дымыщIэж.
Зэман тIэкIуи докIыр аурэ, жэщым махуэр кIэлъыпIащIэу.
Усен жеIэ: «Уарэзымэ, сыкIуэнт сэ дарбазым хьэщIэу.
ЕмыкIу хъункъэ? Ди нэхъыжьым дэзгъэкIащ куэд, сыIумыщIэу!»
«ПщIыр унафэщ сэ си дежкIэ!» - пызодзыж, сыхуэгумащIэу.
ХъугъуэфIыгъуэ куэд къыздещтэ саугъэту зэдихьыну,
СолъэIу сэри ефэ-ешхэ хэхуэ хъумэ, тIэкIу сакъыну,
И тхьэлъанэм ар епцIыжу щэхур нахуэ имыщIыну.
КъысхуиIуащ аргуэру тхьищэ жиIа псалъэм темыкIыну.
Щыхьэр унэм ар щынэсым, ефэ-ешхэм зиужьат.
ФIыу къилъагъут Усен пащтыхьым, - куэд щIау ныбжьэгъу зэхуэхъуат.
ХъугъуэфIыгъуэхэр IэщIахыр, ягъэтIысыр, бжьэ кърат.
Iуб зэрефэу, ди Iурвэрыр, чэфыжь хъуауэ, къыщолъэт.
Ар нэсыхукIэ зы бжьи, бжьитIи ирифат пащтыхьым лейуэ,
Нэжэгужэу зэхэсщ гупыр, ираф фадэм хуэнэпсейщ.
ЗэхуаIуатэ щэхуу яIэр, Тхьэрэ динрэ ахэр хуей?
Вындыр розэм хуэныкъуэнкъым, шыдым дежкIи бжьакъуэр лейщ.
Щотхъу пащтыхьыр Усен гуапэу, жьэрэIурэу чэфыжь хъуар:
«Сэ къызощтэ уэ пхуэдэлIыр,- уасэ иIэкъым къэпхьам.
Уи пащтыхьым щхьэкIэ сытри къогъуэтыф уэ, мурад пщIам,
Унэ псор къэсщам згъуэтынкъым пэсщIын тыгъэ къысхуэпщIам».
ЖеIэ си лIым, ищIу щхьэщэ: «ФIыщIэу щыIэр уэращ зейр,
Уэрщ ди нэхур, уэрщ дызыпIыр, зыгъэбжьыфIэр ди дунейр.
Зи щIыхь лъапIэ! Дыкъыщалъхум дыкъалъхуа дэ тщIыгъуу хъер?
АтIэ, диIэу хъуам уэрщ хуитыр, уэрщ хэкушхуэр щIэкъулейр.
Мывэ кIанэ зытIущ щхьэкIэ къысхуэпщIащ сэ нобэ фIыщIэ,
Пащтыхьышхуэм екIун нысэ Усен деж Тхьэм щегъэхьэщIэ.
ЗэрыIуплъэу тхьэIухудым, арэзы техъуэнщ ар – сощIэ,
И хъуэхъубжьэри нэхъ лъагэу иIэтынщ, хъупау гумащIэ».
Сыт кIыхь сщIыкIэ хъыбар гуауэр – Усен и бзэм зыкъетIатэ,
Псэм и щIасэу мазэ нэхум и щэху щысхэм яхуеIуатэ.
Ар пащтыхьым щохъури гуапэ, гуфIэгъуэшхуэм зэщIеIэтэ,
«Къысхуэвгъэс ар си деж псынщIэу!» - жиIэу, хасэм щегъэш батэ.
ЩхьэщыкIауэ тIэкIу си бампIэр сыздэщысым, къэслъэгъуащ:
Хэку пащтыхьым и жыIэщIэр дэ ди пщIантIэм къыдыхьащ,
ЦIыху хыщI щIыгъущ абы хъумакIуэу, хабзэ щыIэм теухуауэ,
«Сыту пIэрэ къэхъуар?» - жиIэу, къолъэт си гур, сыкъэщтауэ.
«Зиусхьэным и унафэщ, Фатмэ, дэ дыкъыщIэкIуар,
ЩIэсщ уи деж Усен и тыгъэр, дыгъэ къепсым гуэгъу хуэхъуар.
Къыдэт ар, зэран умыхъуу, арщ унафэу къыпхуищIар!»
Щыкъуохьэж абдеж си дыгъэр, Тхьэм и фIыщIэкIэ къепсар.
СоупщI ахэм, сфIэтелъыджэу: «Хэт и пщащэ фызщIэупщIэр?»
Жэуап къатыр: «Усен тепщэм хуищIа тыгъэрщ зи гугъу пхуэтщIыр».
Сыт сиIэжт абдеж Iэмалу? Собж сухауэ дуней гъащIэр,
Си щхьэр зэуэ мэкIэрахъуэ, си Iэпкълъэпкъыр къызэфIощIэ.
Сэтэней деж сыщIолъадэ – щысщ тхьэмыщкIэр къепыгъэхыу,
«Плъагъурэ, нэху, Тхьэм къытхущIегъур гуауэм, ттелъыр тщхьэщимыхыу,
Къыттощахэ ем и губжьыр, нэпсыр лъыпсу дигъэутхыу,
Дунэхъуащ! Пащтыхьыр къоджэ! Хуахьагъэнщ бзэгу щэху, зэхахыу».
Жэуап къетыр: «Хьэлъэу щытми, тшэчынщ ари – зы тхуещIэнкъым,
УкъищIамэ гъусэ гуауэм, уздимыхьу пкIэрыкIынкъым,
ХъыбарыфIу щытам гуапэт, - гуауэм IэплIэ пхухуэщIынкъым,
Сесэжащ сэ нэщхъеягъуэм. – Сэ сыпсэууэ ар зэшынкъым.
КъыщIедзэжри магъ тхьэмыщкIэр, нэпсыр уэру къолъэлъэх,
СIехри абы си щхьэтепхъуэр, и нэкIу фафIэм кърепхъух.
ТIури зыщ абы и дежкIэ, ери фIыри – имыщI хэх,
ЗыкъеIэтыр лIыхъужь хахуэу – уеплъмэ, уи гур пфIыдехьэх.
ФIыгъуэу диIэр зыщIэлъ гуэным Iузох и бжэр, сыхуэпащIэу,
Сыхоплъыхь налкъутналмэсым, къыхэсхынур къысхуэмыщIэу.
Естынт псори мылъкуу сиIэр а тхьэмыщкIэм, стар сфIэмащIэу,
КъызошэкI бгырыпх ибг псыгъуэм, зэрыщыту мыщIэ защIэу.
«Къыпхуэхъунщ сэбэп, - жызоIэ, - хуит зыпщIыну яужь уихьэм».
Естащ, сшэри, си нэху закъуэр къэкIуа пщылIхэм я нэхъыщхьэм.
Къыпежьащ пащтыхьыр гуфIэу, ар къыхэкIри зэрызехьэм.
Нэщхъей дыдэ къэхъуау пщащэр, хэку пащтыхьым итщ и пащхьэм.
Бжьэ къэпщIауэ къызэщIэвэу, цIыхухэр пщащэм дежкIэ макIуэ;
Къэрэгъулхэр пэмылъэщу, зэрызехьэу йобгъэрыкIуэ.
Ирихьащ пащтыхьым и гум щиху дэжейуэ хъыджэбз гуакIуэр,
«Дэнэ, - жеIэ, - къыздикIар мыр, дыгъэ нэкIуу IэкIуэлъакIуэр?»
Дыгъэ бзийм щIисыкIми я нэр, цIыхухэр йоплъ дихьэхыпауэ.
Тепщэм жеIэ: «Слъытэнщ нобэ сэ сымыщIэм тIэкIу хэщIауэ:
Дуней щылъхукъым мыр, мо уафэм си фIэщ хъуркъым къемыхауэ,
И псэлъыхъур мыбы хэтми, къекIухь, дауи, хьэщыкъ хъуауэ».
ЕгъэтIыс пащтыхьым пщащэр, йобзэрабзэ, егъэлъапIэ,
ЙоупщI: «Хэтхэ узыщыщыр, ущалъхуари дэнэ щIыпIэ?»
Пщащэм псалъэ хужымыIэу, нэ пIащитыр зэтрепIэ,
Щысщ и напIэр къимыIэту, и гум нэхъри хощI, мэбампIэ.
Игу нэсакъым псалъэ IэфIу пащтыхьышхуэм къипсэлъар,
ЩыIэщ и гур аддэ жыжьэ, щIэтщ и нэгуми зэгуэкIуар,
Ешыхьыж и тхьэмпэр розэм, гъащIэм гуакIуэу зэIуихар,
ЯгъэщIагъуэу и бжьыфIагъыр, псори йоплъ, дихьэхыпау.
Тепщэм жеIэ: «АтIэ дауэ къэтщIа хъуну мыр зищIысыр?
Сэ мы Iуэхум хуэзгъэфащэу IуэхугъуиткIэ согупсысыр:
Е, мы пщащэр хьэщыкъ хъуауэ, лъагъуныгъэ мафIэм есыр,
Е, акъылкIэ губзыгъащэу, и пагагъыр къыдепэсыр.
Е мы пщащэм и нэм къихьу мы дунейм тетыжкъым зыри,
Гуапэр – гуапэу имылъытэ, зыхимыщIэ гуауэ хъури.
СызэреплъымкIэ, мы цIыкIум и зэхуэдэщ ери фIыри,
Къыдбгъэдэсми, и гупсысэр жыжьэ щыIэщ къелъэтыхьри.
ТекIуэныгъэ иIэу си къуэр къэкIуэжыхукIэ зытIэжьэнщ,
Абы псэгъукIэ сыхуэупсэу, мы нэху цIыкIур хуэсхъумэнщ.
Мис итIанэ пщащэм и гум щыщIэр абы къедгъэщIэнщ,
АпщIондэхукIэ дыгъэм пэплъэу, мазэр лыду тщхьэщытынщ».
Пащтыхьыкъуэм и гугъу тщIымэ – лIыхъужь хахуэщ, щытхъу хуэфащэщ.
Утеплъам, къарэкъэсыхущи, уэхум хуэдэу лIы къабзащэщ;
Ежьащ зекIуэ, тIэкIу къэтыну, утыку ихьэм, джатэ Iэпщэщ.
Адэр нысэкIэ зэхъуапсэу къыхихари къупщхьэ гуащэщ.
КъепщIэкIащ цIыхубзхэр пщащэм, ягъэфIапэу йодэхащIэ,
Фащэу щыIэм я нэхъ дахэр къыхуахьау ягъэщIэращIэ.
ЩхьэратIагъэ зэщIэлыдэу дыщэ пыIэ мыщIэ защIэр,
Къыпех нурыр розэ гуакIуэм – уIуплъамэ, нэр топщIыпщIэ.
Тепщэм жеIэ: «Пащтыхь нысэм и тIысыпIэр евгъэгъуэт».
Пщы тIысыпIэу тахътэ уардэр дыщэ защIэу хуаузэд.
Къотэдж бжьыфIэу пщым я пщыжыр, щысу хъуами зыкъаIэт,
ИрешалIэ нурыр тахътэм, егъэтIысри хъуэхъу еIэт.
ХуещI хъумакIуэ цIыхуибгъу пщащэм, хуэсакъыпэу хэплъыхьауэ,
ЙокIуэкI адкIэ хабзэм тету, ефэ-ешхэр зэIуахауэ.
Тепщэм хуещI Усен фIыщIэшхуэ, тыгъэр и гум ирихьауэ,
МэIу накъырэм и макъамэр, гуп зэхэтыр дихьэхауэ.
Хъуэхъум хъуэхъур кIэлъыпIащIэу, ефэ-ешхэм зеузэщIыр,
Пщащэ нэхури щысщ гупысысэу, хуэмышэчу и гухэщIыр:
«Ди Тхьэ,- жеIэ, - апхуэдизу сыт си гъащIэр гын щIысхуэпщIыр?
Сыздибдзари хэт и лъапсэ, хэт и лъахэ пIэщхьагъ схуэпщIыр?
Щрет си фэм зимыхъуэжу, розэр дахэу ирегъагъэ,-
СытегъакIуэт бийм сэр-сэру, уэ къысхэлъхьи къару, лIыгъэ.
И ажал къэмысу лIэну хущIэхъуэпсыр хэт лIэныгъэм?
Щыхэхуам деж бэлыхь цIыхур, къыхуегъуэт Iэмал, мэгугъэ».
Къэрэгъулхэм яжреIэ: «ФыкъедаIуэт мы сэ вжесIэм!
Гъэр сыфщIауэ къэзылъытэр я нэхъ делэщ делэу щыIэм.
Сринысэуи ибжынкъым фи пащтыхьым, акъыл иIэм,
ИкIи пщIэншэуи ягъахъэ дунейр нобэ уэрэджыIэм!
Сыфхуэхъунукъым фэ гуащэ – си гур щыIэщ нэгъуэщIыпIэ,
ТхьэIухудми си псэлъыхъур, ирес ар сэрыншэу и пIэм,
ФысхуелъэIут ди тхьэу Тхьэшхуэм сришыну сэ мы щIыпIэм,
Фэ фи деж щызгъакIуэ гъащIэр схьынущ, сощIэ, сихьу бампIэм.
Сымыхъужмэ хуит, шэч хэлъкъым, хэсхыжынущ си псэр IэкIэ,
Ар къыфхуигъэгъункъым тепщэм – фиукIынщ абы сэ щхьэкIэ.
ДыщэхэкIыу сэ скIэрылъым фрикъунущ фыпсэухукIэ,
Хуит сыфIщ закъуэ! Хьэуэ, жыфIэм, фыхущIегъуэжынщ иужькIэ!»
КъызэщIехыр щIэлъ бгырыпхыр, дыщэ пхъуантэр зэтрех,
Пащтыхь фащэу дыщэ пыIэр зэщIэлыдэу зыщхьэрех,
ЯжреIэ: «Мы мылъку хъушэр фызот псори, - саIэщIэфх!
Щыгъупщэнкъым Алыхьталэм фэ фщIэ гуапэр – дызэхех».
Дыщэм пщылIхэр зэрытеплъэу, сэтей зыкъещI нэпсеягъым,
Ар хъуохъу тепщэ къулыкъу ткIийми, хэку пащтыхьми я лъагагъым.
ЯщI унафэ хуит ящIыну- зыкъетIатэ хьэлэлагъым,
Иджы феплъыт шейтIан Iэщэу цIуугъэнэм и лъэщагъым.
ЦIыхум лъахъэу илъыху дыщэр, мамырынкъым ди дунейр,
Аращ гъащIэр зэIызыщIэр, цIыхур арщ зыгъэнэпсейр.
Дыщэр хъушэу зыIэщIэлъри и псэукIэм хуонэщхъейр,
ГурыфIыгъуэу щыIэ псори а зы закъуэм еуфIейр.
Пщащэм жиIэр напIэзыпIэм къэрэгъулхэм зэфIагъэкI,
ЦIыхубз фащэ зэщIэлыдэр пщылI щыгъынкIэ зэрахъуэкI.
Хуэсакъыпэу дыгъэ нурыр кIуапIэ щэхукIэ къыдагъэкI…
Щагъэш батэр щыхьэр унэм – гуфIэгъуэшхуэр зэхэмыкI.
ПщылIхэм, пщащэм иужь иту загъэбзэхри, ежьэжащ…
Зыгуэр кубжэм къытоуIуэ: сыплъэм, пщащэр къэкIуэжащ.
КъэсцIыхужри си псэ закъуэр сыпежажьэри зездзащ,
Тетщ бжэщхьэIум, дзыхь имыщIу, - къыщIыхьэн си деж шынащ.
Пщащэм жеIэ: «Уэ уи фIыщIэщ сыщIэхъуар хуит сэ аргуэру,
Тхьэм солъэIур уи насыпым хигъэхъуэну нэхъри уэру.
Сежьэжынщ сэ зызмыIэжьэу, зыш къызэти нэхъ жыджэру,
КъызэрищIэу къэхъуар тепщэм, цIыхуу иIэр къежьэнщ пхъэру.
Нэхъ шыфI дыдэу ди шы гуартэм хэтыр шэщым къыщIэсшащ,
Нэпсыр си гум щIигъэлъадэу, ар уанэгум къихутащ.
Дыгъэ нурыр напIэзыпIэм жэщ мазэхэм хэкIуэдащ.
ГурыфIыгъуэу сиIа закъуэр гъуабжэгъуэщти, бзэхыжащ.
Нэху зыдэщым хэIущIыIу мэхъур псори. Къос ди деж дзэ хъушэр.
Къаувыхь хъурейу ди унэр, щIэс я гугъэу насыпыншэр.
ЯжызоIэ: «Мыпхуэдизу батэкъутэр сыт щIэвгъэшыр?
ФыщIэлъыхъуэр си деж щIэсу къыщIэвгъуатэм, сэрщ напэншэр».
Лъыхъуащ куэдрэ. Щамыгъуэтым, нэщхъейу псори дэкIыжащ.
Магъ пащтыхьыр, магъ бейгуэлхэр, хьэдагъэшхуэм зиIэтащ.
Щыхьэр унэр зэрыщыту пшагъуэ фIыцIэм щIигъэнащ,
ЖаIэ: «Дыгъэр тщхьэщыкIуэтри, дунейр кIыфIу къигъэнащ!»
АдкIэ пщащэм къыщыщIахэр бжесIэжынщ тIэкIу нэхъ иужькIэ…
КъыщIэдэIу иджы лIы ябгэм и хъыбар, ар Iуэху щыпщIакIэ.
СриIащ абы жэщгъуэлъу, Сыкъигъуэту игу къихьэхукIэ?
ФIэкъабылми ар цIыхухъум, сIуэтэжыну емыкIущ сэркIэ.
ЖысIэпэнщи, си щхьэгъусэр зэи слъэгъуакъым си псэм фIэфIу,
ЩыIэрейт мыр щыхьэр унэм щIалэ къекIурэ гуп гъэбжьыфIэу.
Дэлъащ дякум лъагъуныгъэ, щытми лъэпкъкIэ ар нэхъыфIу,
ПхузощI пщIэшхуэ, а ныбжьыщIэм себгъэфащи илъ сфIэIэфу!
ЖесIат, хуэсщIри дзыхь, щIасэлIым ди унагъуэм щызбзыщI щэхур,
Сыхуэупсэ сфIэщIу пщащэм, хэIущIыIу сщIащ си дуней нэхур.
ЖиIэрт щэхур иIуэтэну, щыхуэзмыщIэм деж и Iуэхур,
Ар букIащи лIыгъэ пхэлъу, иджы си гум зегъэпсэхур.
СиIыгъащ абы, зы псалъэ пэздзыжыну сыхуимыту,
СыщолъэIум, къакIуэ жысIэу, си гугъащ ар зекIуэ къэту.
СымыщIэххэу къыщыщIыхьэм, къэскIат си гур, къысфIилъэту,
НэзгъэкIуат уи деж си лIыкIуэр, кIуапIи жапIи сымыгъуэту.
Сыгузавэрт, къысхуэмыщIэу щхьэусыгъуэу щыхьэт сщIынур,
Си деж, фэ фыщызэхуэзэм, сщIэрт иужькIэ кърикIуэнур,
Уэрэ сэрэ гу къытлъитэм, си псэм ар къызэреIэнур,
Арат хъыбар щIозгъэщIари, арат уэ щIозгъэгъэзэнур.
Къэнэгъатэмэ ар псэууэ, ди пащтыхьым деж кIуэнт, пIащIэу.
КъыщIитхъыпэу щытми и гум, сиIуэтэнт, жиIар фIэмащIэу.
Абдеж тепщэр къэгубжьынти къысщIидзэнт сэ мафIэр гуащIэу,
Сэри, бынхэр згъэунэхъуауэ, сехыжынт дунейм мыхъумыщIэу.
Сыту пщIын уэ сэ си фIыщIэ? КъысхуэпщIар Тхьэм къыпхуищIэж.
Уэр мыхъуатэм, сист гъэрыпIэм, сыгузасэу блапцIэм деж.
Сыарэзыщ иджы дунеймкIэ, си губампIэр токIуэтыж,
АдкIэ содэ сыт къысщыщIми, сыщIэшынэ щымыIэж.
ЛIыхъум жеIэ: «ПсалъэфI щыIэщ, ижь яжьыжым къащIэнауэ:
Уи бий дыдэм нэхърэ куэдкIэ нэхъ Iейщ къоIэр, щэху зищIауэ.
Зи и фIэщ пхуэщIынкъым Iущым, цIыху Iужажэм пэж жиIауэ!
Уэ уи дежкIэ шынагъуэжкъым щылъыр хьэдэу укIурияуэ.
Иджы жыIэт, дэнэу пIэрэ кIуэса пщащэр зыдэкIуар?
ЕкIи фIыкIи яIуэтэну зэхэпхакъэ и хъыбар?»
Фатмэ къыщеуд, мэпыхьэ, хуэмубыду нэпс къекIуар:
«Къухьэжащ си дыгъэ нурыр, гурыфIыгъуэу сэ сиIар!»
XLVII
Фатмэ Нестан-Дареджан каджхэм гъэр зэращIар къеIуэтэж
Уещхьщ шейтIаным гъащIэ тIэкIур: гуауэ нэпсым ущIохъуэпсыр.
КъыпхуэщIэнкъым зыхуэдизыр цIыхум гуауэу уэ лъыбгъэсыр!
Гуапэ хьэмэ Iей аргуэру дыгъэ нурым уэ къеппэсыр?
Уэ хьилагъэу зепхьэм и лъэр фIыуэ сощIэ зыдынэсыр.
Фатмэ жеIэ: «IэщIыб сищIри, дуней нэхур бзэхыжащ,
Узыншагъэу сиIа тIэкIур абы щIыгъуу дэкIуэсащ.
Согъ, сопыхьэ абы лъандэм,- гъащIэм си гур щыIеящ,
Нэпс шыугъэм и лъэужьыр си нэкIуитIым тедиящ.
СфIэIэфIыжкъым си унагъуэр – лIыри бынри сщыхъуащ хамэ,
ЩIэтщ си нэгум ар щIэмыкIыу, сопщIыхь, си нэр зэтеспIамэ.
И зэранщ Усен-тхьэгъэпцIым, зэIубзт псори, ар мыхъуамэ,
Иджы щысщи зиущэхуауэ, къоскIэ и гур, къысIуплъамэ…
СыIуст зэгуэр пшапэ хъуауэ ди щхьэгъубжэм, сщIэн сымыщIэу.
ХьэщIэщ гуэр ди гъунэгъупэу щытщ, къэкIуахэр щагъэхьэщIэу.
Ар слъагъуху, сигъэгузавэу, къокIыр си гум пщащэр занщIэу,
ЦIыхухъу псалъэр пэжу зыбжыр хущIегъуэжыпэнщ мымащIэу.
ХьэщIэ гуэр солъагъур, сыплъэм, цIыхухъуищ и гъусэу къакIуэу;
Чэтэн пхъашэт щым ящыгъыр, хуэпат хьэщIэр IэкIуэлъакIуэу.
ЯIыгъ хъунти шхын, зэфэни, йотIысэххэр жыжьэ мыкIуэу,
Фади йофэхэр, зэдошхэр, аури щIадзэ псэлъэн жьакIуэу.
СакIэлъоплъыр сэри ящIэм, сакIэщIодэIухьыр щэхуу.
ЖаIэ: «Гуапэщ ди зэIущIэр, дызэхэсщ дымыхуэмыхуу,
Дызопсалъэ, IэфIу ди бзэр, ауэ зым зыр имыцIыхуу;
ДызэрывгъэцIыхут псори, дыщывгъэсыт нэхъ гупсэхуу!»
Я бзэм нэхъри зыкъетIатэ, мыпсэлъэфи яхэмыт.
ХьэщIэм жеIэ: «Сэри, къуэшхэ, псалъэ тIущ хуэдиз къызэфт.
Фи хъыбархэм нэхърэ куэдкIэ сэ вжесIэнщ нэхъ хьэлэмэт,
Иджыпсту зы хьэ щхьэмыжым къыфхущIэсIукIынщ налкъут!
СрипщылIщ сэ пщым я пщыжым,- Каджет хэкум и тхьэмадэм.
Ауэ лIащ ар, ажал узыр къытегуплIэри лIы быдэм.
ЛIащ зеиншэхэм я плъапIэр, яIар псоми пащIу адэм,
Къыхуэнащ абы и къуитIыр анэкъилъхуу и шыпхъу дыдэм.
Дулардухтщ а гуащэм и цIэр - цIыхубз ткIийщ егъэлеяуэ.
И дзэ хъушэр Iухьэм зауэ, къикIуэтынукъым шынауэ.
Росан, Родья – зэкъуэшитIыр щIыгъущ и дэлъхум къыщIэнауэ,
Егъэзджызджыр щыхьэр унэр, пащтыхьыгъуэр къыхуэнауэ.
НэгъуэщI хэку щыпсэу и шыпхъур лIауэ хъыбар къыIэрохьэ,
Пщы бейгуэлхэр, ар гущIыхьэ яхуэхъуауэ, зэтопыхьэ.
«Иджы дауэ сэ жесIэну гуащэм а хъыбар гущIыхьэр?»-
ЖиIэу Рошак мэгузавэ – хъумакIуэдзэм и Iэтащхьэр.
Абы жеIэ: «СаукIами, нэпсыр сэ схуэмышэчыну!
Абы нэхърэ нэхъыфIщ губгъуэм, бгъуэтыр пхъунщIэу уихьэжыныр,
Хуэкъулейщ ар къыпхужаIэу, уи унагъуэ уисыжыну,
Мис итIанэ укIуэ хъунущ гуащэм деж, ухуэщыгъуэну.
Иджы хэт нежьэн си гъусэу къэмыдзыхэу? ЖыфIэт псынщIэу!»
Къыхеш, хоплъэри, шууищэ къимыкIуэту хъунщIэн защIэу.
Жэщи махуи дитщ губгъуэшхуэм, Рошак жиIэр хуэдгъэзащIэу,
ЗэтлъэфалIэу хъугъуэфIыгъуэр, чэруанакIуэхэр къэтхъунщIэу.
Зэгуэр дыкIуэрт жэщу, кIыфIу, умылъагъуу нэм щIэIэбэр,
Зы нур гуэр къыхощыр аддэ, къигъэнэхуу уафэ джабэр.
ДогъэщIагъуэ: «Ар мыдыгъэм, сыт зищIысыр а нэхубэр?»
Дызэхэтщ дымыщIэу тщIэнур, Iэнкун хъуауэ ди нэхъыбэр.
Хэти мазэм хуегъэфащэ, зыми пшэплъу ар къыфIощIыр,
ЗэдгъэщIэну ар зищIысыр декIуэлIэну мурад дощIыр,
Дысакъыпэури докIуалIэ, нэхъ гъунэгъуи зыхудощIыр,
Ар къопсалъэ бзэ тэмэмкIэ, зэхэтщIыкIыуи къытфIощIыр:
«Ей, шуейхэ! ФытекIуэтыт! Щхьэ фыщыт фиувыкIауэ?
Сэ каджет хэкушхуэм сокIуэ, Гуланшарэ сыкъикIауэ».
Дыбгъэдохьэ нэхъри нэхум, ар къэдуухъуреихьауэ,
Ар къыщIокIыр шу зэпэщу, зауэлI фащэкIэ хуэпауэ.
Нуру идзым жэщ мазэхэр къигъэнэхурт махуэм хуэдэу,
ЗэщIэлыдэрт, къыпфIигъэщIу дэ къыттепсэр дыгъэ дыдэу,
Щытщ шуейри зиущэхуауэ, псэлъэн и гум къыхуимыдэу,
Дзэ хужьыбэр налкъут щыгъэу къыIуопс ди нэм къыщIэлыдэу.
Дыщымысхьу псалъэ гуапэм, щIэддзэжауэ доупщI дыгъэм,
Идогъэщхьыр ар цIыхубзым, гу лъыттауэ и хьилагъэм.
Ар къыщищIэм, Рошак йолъыр, къигъэгугъэуэ и лIыгъэм,
Къыдоубыдыр, зихъунщIами, нэдмыгъэсу залымыгъэм.
ДоупщI: «ЖыIэт, дахэ, пэжу, - хэт ущыщ уэ дуней нэхур,
УкъыздикIри дэнэ щIыпIэ, къыщIэпкIухьыр, зепхуэ Iуэхур?»
Ауэ, псалъэ къыджимыIэу, абы нэхъри зеущэхур,
Иубыдауэ дыгъэр благъуэм, гущIэгъуншэу и фэр пехур.
Ар хэтащ къытщибзыщIыну и гум илъри нэрылъагъури,
Езыр хэтми, дэнэ щыщми, и гукъеуэр зи зэранри.
Зыгуэр жеIэ щхьэхуэпсалъэу, зэхомыхыу IупщIу зыри,
И нэгуитIым къыщIих нурым гъэр дищIауэ, дыщытщ дэри.
Абдеж ещI Рошак унафэ: «Дыщыхьэнкъым, щыхуэмейкIэ!
Гуауэ хьэлъэщ абы, дауи, и гум телъыр, щынэщхъейкIэ.
Къалъхуагъэнут ди пащтыхьыр насыпыфIэу, - саугъэтыфIкIэ
Хуэупсащ абы Алыхьыр, фыгъуэнэдхэм я нэхейкIэ.
Тхьэм гупыж мыр щытхуищIакIэ, ди пащтыхьым хуэтщIынщ тыгъэ.
Абы и гур IэфI тхуищIынщи, къытхуиIэнщ дэ лъагъуныгъэ.
Ауэ мыр абы щыдбзыщIмэ, и гущIэгъукIэ фымыгугъэ:
ПцIыр зэгуэр къыщIэщыжынущ,- пцIым и ужьым ер щогъагъэ.
Пэрыуакъым Рошак зыри, жиIар захуэу къалъытауэ,
Дытохьэж ди гъуэгу шу гупыр, шу хъыджэбзри здыщIыдгъуауэ.
Гукъеяуэ лъэпкъ димыIэу, докIуэж ди хэку дгъэзэжауэ,
Ауэ пщащэр магъ, мэгуIэ, нэпсыр хуиту иутIыпщауэ.
Сэ Рошак жызоIэ: «Дауи, уэ къулыкъу пхуэсщIакъым пщIэншэу!
СыкIуэн хуейщи Гуланшарэ, сутIыпщыжыт пэрыуэншэу!»
ЗыкъезгъэщIу хуит нэхъыжьым сыкъэкIуакъым щхьэусыгъуэншэу,-
Згъэзэжащ иджы, сокIуэжыр, къэсщэхуауэ хьэпшып хъушэу».
Дихьэхау хъыбар гъуэзэджэм, зекIуэлI псори едэIуащ,
А хъыбарыр зейр къыщысщIэм, нэпсыр си нэм щIэз къэхъуащ.
ПцIы хэмылъу дыгъэ нурым теухуауэ ар шэч сщIащ.
Абдеж, сщIэркъым, си гум бампIэр нэхъ текIуэту къысщыхъуащ.
ПсынщIэу згъакIуэри си пщылIыр, хьэщIэр си деж къезгъэшащ,
А хъыбарыр зэ иджыри жаIэжыну селъэIуащ.
ХимыгъэщIу жиIам псалъэ, псори къысхуиIуэтэжащ,
Зы мэскъал хуэдиз фIэкI мыхъуми, си гум жьы игъуэтыжащ.
СиIэт сэ пщылIитI емынэу, сыт Iэмалми пэлъэщыну,
ЯхулъэкIырт цIыхухэм я нэр щапхъуэу загъэбзэхыжыну.
ЗгъэкIуащ ахэр Каджет къалэ: «Сэ си гугъэщ фхулъэкIыну
А хъыджэбзыр къэвгъуэтыфу, и хъыбар къысхуэфхьыжыну».
Махуищ докIри къагъэзэжыр, абы и хъыбар къысхуахьри:
«ХуащIащ, - жаIэ, - пщащэр тыгъэ пащтыхьышхуэ гуэрым хуахьри,
ИкIи ар щаIыгъщ быдапIэм, Iуамыгъаплъэу нэкIэ зыри.
Ар щхьэгъусэу хуагъэфащэу, щогуфIыкIыр Росан псори.
Дулардухтми ещI унафэ: «Ди Росан ар къедгъэшэнщ!
Иджыпсту сэ хьэгъуэлIыгъуэ схуэщIыфынкъым. – Дыщыгъуэнщ…
Гувэ щIэхми, къэзгъэзэжмэ, хьэгъуэлIыгъуэ дэгъуэ тщIынщ,
АпщIондэху, зы щхьэц хэмыхуу, гуащэ нысэр схуэфхъумэнщ!»
«Кадж уд лъэпкъым япэ иту пащтыхь гуащэм зеузэд,
Гъуэгуанэшхуэ къапэщылъхэщ, къэрал лъэщи къапэщIэтщ,
Каджхэр зэрыхахуэр ящIэ, дэнэкIи я щытхъу щаIэт,
ЗэкIэ дыщым щыIэщ гуащэр, зэрихабзэу, куэдрэ къэтщ.
Нобэм къэскIэ Каджет къалэр бийм хуэщIакъым тегушхуапIэ,
ХэщIыхьащ ар къыр джабэжьым, хуамыгъуэту екIуэлIапIэ.
КъыщIатIыкIри бгым и щIагъыр, хуащIащ къалэм щэху дыхьэпIэ,
Къыщхьэщихыу дыгъэ нурыр, исщ хъыджэбзыр а быдапIэм.
Ар яхъумэ жэщи махуи, и хъумакIуэхэр сакъ защIэу,
Къыхашащ дзэм хэплъыхьыпэу, цIыху минипщI нэхъ дзыхь зыхуащIу,
Къалэм иIэу хъуам дыхьэпIэу мин щырыщ Iутщ жей ямыщIэу».
Щызэхэсхым а хъыбарыр, нэхъри си гум щIедзэр хэщIу.
Автандили, пэрымыуэу, жрегъэIэ хъыбар дэгъуэр
ИкIи зэ къыхигъэщакъым едэIуэн зэримыжагъуэр;
Мы дунейм и зэхэлъыкIэр, и къэхъукъащIэр егъэщIагъуэ:
«Хэт ищIэнт,- жи,- сыхуишэну Тхьэм мыпхуэдэ гурыфIыгъуэ».
АдкIэ пещэ «Фатмэ, си псэм фIэфIу си гур пкIэрыпщIащ,
Щэху мыIуатэу илъам си гум и хъыбарыр къызжепIащ.
ЖыIэт адкIэ: сыт хэпщIыкIрэ каджхэм, абы сыхуей хъуащ,
Хуэхейу ахэр лъагъуныгъэм яIуэтэжу зэхэсхащ.
ЖаIэр пэжмэ, лъагъуныгъэ, фыз Iуэху я гум сыт къыщIэкIыр?
Сэ а пщащэ насыпыншэм и бэлыхьщ сыкъезыхуэкIыр».
Фатмэ жеIэ: «СщIэркъым IупщIу а уэ жыпIэхэм къибгъэкIыр,
Каджхэр цIыхущ дэ тхуэдэ дыдэу, къуршым гъащIэр щрахьэкIыу.
Каджхэр цIыхухэщ! Ар зэгъащIэ, я сурэткIи дэщхьыркъабзэщ,
Ауэ удхэщ зэрылъэпкъыу, хьилагъэшхуэми хуэIэзэщ,
Я зэран зэмыкI щымыIэу, ялэжь псори езым – хабзэщ.
Къебияхэр хущIогъуэжри, я уэрэдри гуауэ гъыбзэщ.
И нэр щипхъуэу къеныкъуэкъур уд IэмалкIэ дзыхэ ящIыр,
Щыхуейм дежи, напIэзыпIэм я жыIэщIэ щыблэр къащIыр,
ЯхулъокIыр куэд абыхэм, - хуейм, тенджызыр ягъэжэщIыр,
Яхъуэжыфри махуэр жэщкIэ, жэщыр махуэ къыпфIагъэщIыр.
Мис аращ абыхэм «каджкIэ» щIеджэр цIыхухэр, яфIэщыпэу,
Аращ, ахъумэ, лъагъуныгъэ IэфIи яIэщ дэ дэщхьыпэу».
Автандили, гуфIэщауэ, фыз гъэфэIэным щотхъу и гуапэу:
«Бгъэужьыхащи сызыс мафIэр, пхурикъунщ уэ къэпхьар псапэу».
ПщIэшхуэ хуищIу Алыхьталэм, Автандил гумащIэу жеIэ:
«Ди тхьэу Тхьэшхуэ, щIэгъэкъуэну мы дунейм уэ зырщ щыдиIэр,
Уэрщ ди гъащIэр зэIубз зыщIыр, зыщыгугъыр цIыхуу щыIэр,
Йобзэрабзэ Фатмэ нэхум, зэщIикъузэу IэплIэ хуещI.
Гу щихуащ и мыгъуэм Фатмэ, нэху зэрыщыр къехьэлъэкIыу;
Автандили телъщ пIэщхьагъым, Iэмалыншэу еIэплIэкIыу,
Псэм и щIасэ Тинатинырщ щIэтыр нэгум хущIэмыкIыу…
Нэхъ къищтэнт итам губгъуэшхуэм, хьэкIэкхъуэкIэ кърихуэкIыу.
Атвандил и нитIым уэшхыр къыщIолъадэ, къыфIекIуауэ,
Къыщеудыр нэпс архъуанэр, и нэпсылъэм из хъупауэ.
ЖеIэ: «Феплъыт мы хьэщыкъым: лъагъуныгъэм епцIыжауэ,
Бзу бзэрабзэр къэрэкъурэм йодэхащIэ, вынд зищIауэ».
АпхуэдизкIэ етащ нэпсри, увыIэкIэ имыщIэж,
И пщтырагъым пшахъуэ щабэр ищIынт нэхъри нэхъ щабэж.
ЛIыхъужь бгъафэм щыфIэрафIэщ Фатмэ, иIэу гукъыдэж:
Удз гъэгъа къигъуэтмэ вындым, бзу бзэрабзэу зелъытэж.
Аурэ къещIыр пшэкIэплъ дахэ, зыкъеужьри нэхущ дыгъэм,
ЦIыхухъу фащэ екIу къыщIехьэ унэгуащэ гумызагъэм.
ДыщIегъу фащэм щIагъщIэлъ, фIэфIу зыщитIагъэм ар и мыгъуэм
ЖеIэ: «Мыхэр уи фэ илъхьэт, и фэеплъу лъагъуныгъэм».
Автандили жеIэ: «Щэхур щысIуэтэн зэман сихуащ».
Сату щIынми кIэ етыпхъэу а сыхьэтым къилъытащ;
ЗэщIэлыдэ цIыхухъу фащэм и Iэпкълъэпкъыр ихутащ,
ЛIыхъужь гуакIуэ екIу зэкIужыр фащэм нэхъ дэгъуэж ищIащ.
Къиузэдауэ Iэнэр екIуу, унэгуащэр хахуэм поплъэ,
Абы деж лIыхъужьыр щIохьэ нэжэгужэу, жану и лъэр.
КъыщыIуплъэм Фатмэ, жеIэ, фIэтелъыджэу лIым и теплъэр:
«УокIу фIы дыдэу, иджыщ делэ щыхъупэнур уэ къыпIуплъэр».
IуплъэхункIэ лIыхъужь гуакIуэм, Фатмэ и гур къоплъ зыхищIэу,
Автандили ауаныщIу щодыхьэшх, Фатмэ къимыщIэу:
«АпхуэдизкIэ къэуIэбжьати, сыкъицIыхужакъым занщIэу».
Сыт ищIэнт – зыкъыфIегъэщIыр гурэ псэкIэ хуэгумащIэу.
Мэтэджыжхэр шхэн яухри, сэлам гуапи зэрахыж,
Автандил тIэкIу къэхьэлъауэ и хэщIапIэм йокIуэлIэж,
Зегъэпсэху жэщ хъуху мэгъуэлъри, псынщIэ хъуауи къотэджыж.
«Сопсэлъэну сыхуейт»,- жиIэу, пщылI еIуэхур Фатмэ деж.
Фатмэ къосыр напIэзыпIэм, и «уэху-уэхьыр» япэ иту:
«СилIыкIынущ сэ мы Iуэхум, кIуапIи жапIи къызимыту!»
Автандил ар егъэтIысыр, тхьэусыхапIэ иримыту,
Пшагъуэр щIэтщ и нэгум хьэлъэу, хуэмыIэту и напIитIыр.
Абы жеIэ: «Фатмэ, нобэ пэж бжесIэну мурад сщIащ.
Уигу зэрыщIыхьэнур сщIэми, ар бжесIапхъэу къэслъытащ.
IэфI дэлъами дэ тIум дякум, щэху нэхъыщхьэр пщызбзыщIащ,
НэгъуэщIщ си псэр зыщIэхъуэпсыр, а зым си гур итхьэкъуащ.
ЧэруанакIуэу къэкIуа гупым я уэлийуэ сэращ плъытэр,
Ауэ пцIыщ ар, Ростан пщышхуэм лIы нэхъыщхьэу сэрщ бгъэдэтыр.
Си жыIэщIэщ и дзэ хъушэр, сыщыхуейм деж къызоIэтыр,
ХъугъуэфIыгъуэр изщ си гуэнхэм, сызыхуейуэ хъуар согъуэтыр.
Уэ ухуэдэщ дзыхь зыхуащIым, пхузощI нахуэ сиIэр щэхуу:
Хьэрып щIыпIэм исщ зы пщащэ, дунеишхуэр къигъэнэхуу,
СегъэткIупIэр сэ а пщащэм, илъщи си гум зи имыхуу,
СогъэзащIэ и Iуэхутхьэбзэр, къэзгъэнауэ сиIэр Iуэхуу.
Мы унагъуэм къихьа пщащэр къызолъыхъуэ сэ куэд щIауэ.
КъызокIухьыр иужь ситу гъуэгуу щыIэр зэпысщIауэ.
Слъэгъуащ пщащэм и псэлъыхъур гуауэ хьэлъэм хигъэщIауэ,
Щысщ лIэныгъэм ар щIэхъуэпсу, лIыхъужьыгъэм пэIэщIауэ.
Автандил Фатмэ жреIэ щимыбзыщIу абы зыри,
Къаплъэныфэри зищIысри, бзэха пщащэм и хъыбари,
«ДэIэпыкъут ахэм, - жеIэ, - къэгупыси зыгуэр уэри,
Къыхэдгъэш а тIур бэлыхьым, дахуэгъэхъуи сэбэп тIури.
ХуэтщIэфынщ зыгуэр абыхэм дызэкъуэту яужь дихьэм,
Дахуэхъунщ, шэч лъэпкъ хэмылъу, сэбэп дэ тIур дызэгухьэм.
Мис итIанэ хъуэхъуу щыIэр щаIэтынщ дэ тIум ди пащхьэм,
ПщIэну щыткъым, ди сэбэпкIэ ищIыжынщ а тIур зы ди Тхьэм.
ЗыдмыIэжьэу Каджет къалэм тIасхъэщIэх пщылI гуэр дгъэкIуэнщ,
Дэ тщIэу псори абы пщащэм гурыIуэгъуэу жриIэнщ,
И хъыбар зэ къытIэрыхьэм, дэ длэжьыпхъэри длэжьынщ,
КъыдэхъулIэм ди мурадыр, каджхэм етщIэн къэдгъуэтынщ».
Фатмэ жеIэ: «Сыту гуапэ иджыпсту сэ зэхэсх псалъэр!
Къэс си гугъэщ си гурылъым Алыхьталэм хуищIа пIалъэр!
Къриджауэ пщылI емынэр – щэхуу щыIэм я бжэIулъэр,
ЖеIэ: «Ежьи, зумыIэжьэу Каджет къалэм нэхус уи лъэр!
Сыгъэлъагъу иджы пхулъэкIыр – узэджам къуита щIэныгъэр!
Схутех бампIэу телъыр си гум, уиIэу щытмэ лъэкIыныгъэ.
ЖеIэ нэхум, зыхуэгъази: «Уи хущхъуэгъуэ щыIэщ, - гугъэ»».
Жэуап къет: «Сэ ар нэху щыхукIэ згъэзэщIэнщ! Узогъэгугъэ!».
XLVIII
Фатмэ Нестан-Дареджан хуитхар
Абы хуетх Фатмэ «Си дыгъэ! Нэхуу щыIэм ехьэехуэ!
Уэ ппэIэщIэм хощIыр и гур, къыпIумыплъэм сыт и махуэ?
ЩэныфIагъыу убгъэдэлъым, уи бзэ IэфIым гум фо щахуэ,
Упсыхьащи дыщэ защIэу, дунеишхуэр уогъэдахэ.
Уэ ухэтми, уи гум щыщIэр сщыббзыщIами къызжомыIэу,
Ар сэр-сэру къэсщIэн папщIэ, къэзгъэнакъым Iэмал щыIэу.
Тариэли бэлыхь телъу зэрихьар куэдщ гъащIэр гуIэу,
Фэ тIур зэ фызэIущIэжмэ, фхьынщ фи гъащIэр насыпыфIэу.
Уи лъыхъуакIуэ гъуэгу техьауэ, лIыхъужь гуэр си деж щохьэщIэ,
Автандилщ лIыхъужьым и цIэр, Тариэл ецIыху, зэрощIэ.
Ар и тепщэщ хьэрыпыдзэм, Ростан пщышхуэм къулыкъу хуещIэ,
Къет жэуап мыбы псынщIэIуэу –уи хъыбарым дыхуопIащIэ.
НызогъакIуэ мы си пщылIыр уэ уи деж зыпхуигъэзэну,
Каджхэм я дзэр къэкIуэжами, ахэр къэтми - къедгъэщIэну.
Къалэм дэс дзэр зыхуэдизыр дыпщогугъыр къытхуэптхыну,
Уи хъумакIуэхэм я бжыгъэр, я нэхъыщхьэр дыхуейщ тщIэну.
Каджет къалэм сыт хэпщIыкIми, тхыбзэм къитхэ псори IупщIу,
Уи гъэфIэнми хуэтх зы псалъэ, нэхъри и гур хомыгъэщIу.
ФыкъилыпщIу фтелъ бэлыхьыр фщхьэщыкIынщ фэ зэман кIэщIым,
ФIэкъабылмэ Алыхьталэм, ар хузэфIэкIынщ куэд мыщIэу».
Иджы лъатэт, тхыбзэ, псынщIэу уи дамитIыр шэщIи хуиту,
СхуэгъэгуфIэт си нэху закъуэу къуршым исыр щхьэхуимыту.
КъытщIэмыгъуу пIэрэ уи гур, къэбгъэнам гупсысэм хэту?
ДынэкIуэнут, тхулъэкIатэм, дыгуфIэжу уи ужь диту».
Фатмэ пщылIыр къриджауэ, ирет тхыгъэр, мыр жриIэу:
«Дыгъэ къепсым ехьэехуэм деж нэгъэс мыр, фIэкI имыIэу!»
ЗрекъуэкIри абэ щхъуантIэр, пщылIыр йожьэ, зы жимыIэу,
Зегъэбзэхри гъуэгум тохьэ, зэран хуэхъуфын щымыIэу.
Шэ цIывауэ макIуэ лIыкIуэр, лъэмыIэсу и лъэр щIыщхьэм,
Носыр игъуэу зыдэкIуэнум, жэщыр къалэм щыщхьэщыхьэм,
БлокI хъумакIуэхэм ар щэхуу, къимылъагъуу зыбгъэдыхьэм,
ГъущI кубжэжьхэр Iуха хуэдэ, дохьэ хуиту хэку къалащхьэм.
КъекъуэкIауэ щIакIуэ фIыцIэр, фIэпхыкIауэ фIыцIэу и щхьэр
Дуней нэхум и гъэрыпIэм къыщохутэ хъыбар зехьэр,
КъыхуэмыщIэу зыхуихьынур пщащэм и гур зэрызохьэ,
Ари и гукъеуэм хибжэу, и насыпыншагъэм хелъхьэ.
ЛIыкIуэм жеIэ: «Умышынэт! Си сэбэп уэкIынкIэ хъунщ.
Сэ Фатмэ и деж сыкъокIыр, - ар уэ пцIыхуу къыщIэкIынщ.
Мы сэ бжесIэр зэрымыпцIыр тхыгъэм уеджэмэ къэпщIэнщ.
Пэплъэт, розэ, къыщIэкI дыгъэм, ар къыптепсэу угъэгъэнщ.
А хъыбарыр дуней нэхум жэщ пщIыхьэпIэу къыфIэщIащ,
Нэ пIащитIым щIэзми нэпсыр, и гум псэ къыхыхьэжащ.
IэщIэлъ тхыгъэр хъыбарыфIкIэ, лъагъуныгъэкIэ гъэнщIащ,
ГуфIэ нэпсым зэпхрыплъу тхыгъэ гуапэм ар къеджащ.
ЙоупщI пщылIым ар: «КъызжеIэт, хэт къысхуейр сэ, къысщIэупщIэр?
Иджы къэскIэ щIылъэр сутэу сэ дунейм сытету зыщIэр?»
ПщылIым жеIэ: «УтхэкIыжри, ди псэукIэ хъуар Тхьэм ещIэ,
Къыттепсэжыркъым дэ дыгъэр, кIыфI зэпыту дохь ди гъащIэр.
Пхихау шабзэм Фатмэ и гур, абы лъандэм лъы къыпож,
И нэпс гуащIэр псыхьэлыгъэу тенджызышхуэм холъэдэж.
КъыщысщIащ мыбы щэху Iэджэ, схьыжын хуейуэ Фатмэ деж,
Си щыхьэтщ Алыхьыр: Фатмэ дунейм теткъым фIэIэфIыж.
ЛIыхъужь гуэр ди деж щохьэщIэ и дахагъыр къыпхуэмыщIэу,
Птелъ бэлыхьыр зыхуэдизыр къыщIэкIащ абыи ищIэу,
Ар къыплъохъур уэ куэд щIауэ, ныбжьэгъу лъапIэм хуэжыIэщIэу,
ИкIи ахэр сэ къызожьэ, поплъэ згъэзэжыным псынщIэу».
Пщащэм жеIэ: «Си фIэщ мэхъур зэрыпэжыр жыпIэу хъуар,
Дэнэу пIэрэ си хэщIапIэр Фатмэ гуащэм къыщищIар?
Дауи, псэу хъунщ си лIыхъужьыр, - си губампIэм ещIэ ар,
Хуэстхынщ абы, ауэ лейуэ яжеIэж уэ къыстехьар.
XLIX
Нестан-Дареджан Фатмэ хуитхар
Нестан етхыр: «Фатмэ гуащэ, лъагъуныгъэм хуэгумащIэ!
Стелъ бэлыхьыр зыхуэдизыр сянэм нэхърэ уэ нэхъ уощIэ.
Дунеишхуэм и хеящIэм фIэфIу гуауэм сыхегъащIэ,
Ауэ уэ уи тхыгъэм гугъэ зэрыщыIэр къызегъащIэ.
ТIоней бийхэм саIэщIэпхри, си мыгъуагъэр здэбгуэшащ,
Ауэ каджхэм я гъэрыпIэм насыпыншэр сихутащ.
Хэкум и дзэр зэрыщыту сэ си закъуэ плъыр схуащIащ,
Мурад тщIар къызэмыхъулIэу, гугъэ нэпцIти щэщэжащ.
Мы гъэрыпIэм ныпхуистхыкIыу хъыбар куэд незгъэхьыфынкъым,
Хэку пащтыхьыр къэтщ ежьауэ, кадж нэхъыщхьэхэри дэскъым.
Ауэ цIыху куэд си хъумакIуэщ, - къикIуэтынуи зы цIыху хэткъым,
Мыбы сэ сришыфыну мурад зыщIым хулъэкIынкъым.
Хэт къежьами си лъыхъуакIуэ, къекIухь пщIэншэу си ужь иту,
Исыжамэ нэхъыфIт и пIэм, си бэлыхьым ар хэмыту.
Ауэ сэ абы сохъуапсэ зыкIэ – тетщ ар дунейм хуиту,
Сэ-тIэ сыт? Сынасыпыншэщ! Сохь си гъащIэр ем сыхэту.
Сытегушхуэу дзыхь схуэщIакъым си гум илъыр пхуэсIуэтэну,
ЗэрыщIэздзэу и гугъу сщIыну, Iэмал згъуэткъым сымыгъыну.
Си псэлъыхъуэм деж цIыху бгъакIуэу сынолъэIу схуебгъэлъэIуну,
Абы адкIэ сыкъилъыхъуэу, си бэлыхьым хэмытыну.
Къыхэмыхьэу нэгъущI гуауэ, бэлыхь стелъым срикъунщ,
ЛIауэ ар мыбдеж щыслъагъумэ, сэ тIо лIэгъуэкIэ сылIэнщ.
КъикIыжын абы щыIэжкъым, си ажалым сыпэплъэнщ.
Мыхъумэ, къуршыр къыстевгъауэ, кIуэдыжыпIэ ар схуэхъунщ.
Тхыгъэм сысей гуэр и гъусэу незгъэхьыпхъэу къысхуэптхащ:
Си щхьэтепхъуэм къыпызупщIри, зы щэкI кIапэ дэщIызгъуащ.
А щхьэтепхъуэри фэеплъу къызэптауэ щытыгъащ,
Си насыпым и фIыцIагъэм ари ещхьми, фэеплъ хъуащ.
L
Нестан-Дареджан фIыуэ илъагъум хуитхар
Хуетх Нестан и мыгъуэм тхыгъэ, нэпсым плъапIэ къримыту,
ЕгъэункIыфI нэпс пщтыркIэ мафIэр, лъагъуныгъэ мафIэм хэту.
Абы итхым къеджэр хэтми, къэскIэнщ и гур къыфIилъэту,
ФIытеплъызэу и нэр тхыгъэм, матхэ, нэгум гуауэр щIэту:
«Си псэм хуэдэ, сэ мы тхыгъэм есхьэлIащ хахуагъэу схэлъыр,
Къелъэлъэхыу си нэпситIыр, сотх гукъеуэм и фэеплъыр.
КIэрысшхащ тхылъымпIэу уи гум си гур, - мафIэ лыгъэу къэплъыр,
Ауэ упщIэншэрыгугъэщ, сигу, уэ гуауэщ къыппэщылъыр.
Иджы плъагъурэ, ныбжьэгъу лъапIэ, зыхуэдизыр гъащIэм лъэкIыр,
Зидзу щытми нэхум хуиту, дунейр сэ къызокIыфIэкIыр.
ТекIуэфыншщ абы губзыгъэр, зэхуихьэсмэ хузэфIэкIыр,
Ауэ гъащIэм схухэбжэнкъым сыппэIэщIэу сэ есхьэкIыр.
ЗэкIэщIичу дэ тIум ди псэр, еплъыт гъащIэм къыдищIам,
Гу щысхуакъым, си нэху закъуэ, лъагъуныгъэу зэхуэтщIам.
Си гур шабзэкIэ пхрихри сибгынащ сэ гугъэфI сщIам,
Къехутэфыр гухэлъ щэхур губзыгъагъэр гъэр зыщIам.
Узмылъагъуу кIуэ зэманым гъащIэ тIэкIур дыдж сщищIащ,
Ажал фIыцIэм сыщIэхъуэпсу махуэм махуэр кIэлъыкIуащ,
Алыхьталэм и Iэмырти, уи хъыбар си деж къэсащ,
А гуфIэгъуэм и IэфIагъым нэщхъеягъуэр щIихъумащ.
Сигу упIар шыгъушыпсым хэлъу, кърисыкIми мафIэ лыгъэу,
Къысхуонэху уи гъащIэр нуру, гухэлъ IэфIым и дамыгъэу.
Зи гум уилъу лIам и теплъэр пщхьэщрет уэ уафэ бзыгъэу,
Схъумэнщ сэри и фэеплъыр дэлъам дякум лъагъуныгъэу.
АдкIэ, си щхьэм теухуауэ сщIэркъым, си псэ, ныпхуэстхынур,
ЩыIэ хъункъым бзэи, акъыли стелъ бэлыхьыр хуэIуэтэну.
Къысхуэхъуат сэбэп сэ Фатмэ, Тхьэм солъэIу къыхуищIэжыну,
Ауэ щIэлъыгъэнт си нэгум гъащIэр мыгъуэу есхьэкIыну.
Зы бэлыхьым сыIэщIихмэ, нэхъ Iеижым Тхьэм сыхедзэ,
КъызищIар фIэмащIэ щыхъум, каджхэм гъэру саIуредзэ.
Жэгъуэгъу хъункъым пщIы а лъэпкъыр, пэлъэщынкъым абы псыдзэр,
Арат дэ тIум ди насыпри, гъащIэм цыпэу дызэредзэ.
Губгъуэм сиплъэм, сыщIэхъуэпсу, сисщ къуршыщхьэм, си гъэрыпIэу,
Си хъумакIуэу Iутщ дзэ хъушэр къалэм иIэм къыдыхьэпIэу.
Гъуэгуу щыIэм тетщ я нэIэ, - жейркъым я нэр зэтрапIэу,
Хэт къытеуэми, къебийуэ, хьэдырыхэщ иIэр кIуапIэу.
Уэ уи гугъэ хъунщ кадж лъэпкъыр цIыху зэуэкIэм ещхьу зауэу…
Нэхъ Iеиж уэ умылъыхъуэт – дрикъунщ сэ сшэчыр гуауэу.
Слъагъуу щытмэ улIауэ, сисынщ мафIэм зэшэзэпIэу,
ЗызтеIыгъэт, лъагъуныгъэм зы шэч закъуи къытумыхьэу.
Си псэ закъуэ, зыщыхъумэт нэпцI гурыщхъуэм - ар хущхъуэфIкъым.
Мыр зэгъащIэ: уэр нэмыщIкIэ нэгъуэщI фIыуэ схуэлъагъункъым.
Узэрыхъурэ спэIэщIэ, сэ сфIэIэфI дунейм тетыжкъым,
Хэзмысэжмэ сэр си гущхьэм, зы хэкIыпIэ сэ сиIэжкъым.
Дыгъэ къепсымкIэ тхьэ соIуэ, темыпсэн уи мазэр цIыхум,
Къыпэувми дыгъищ зэуэ, дихьэхынкъым ар я нэхум.
Нэхъ къэсщтэнущ абы нэхърэ, хьэдэ къуаншэу бгым сыщыхум,
Си псэ тIэкIур хьэуам хэту вагъуэ лыду къыпхуэнэхум.
ЩIыри, мафIэри, хьэуари, псыри, бгыри щызэхыхьэм,
Мы гъэрыпIэм нэхъ псынщIэIуэу сришыну, схуелъэIу ди Тхьэм.
ГурыфIыгъуэу сиIэ закъуэм сришалIэм хъунт и пащхьэм,
Мис итIанэ дыгъэ къепсыр лъэIэсынт дэ тIум ди гущхьэм.
Къыстепсэжыркъым уэрыншэу дыгъэр! Ар уэ пщхьэщыкIын?
Фызэпхащ фэ тIур насыпкIэ – укъигъанэу къыстепсэн?
Дыгъэ бзийхэм уи ныбжь хэту слъагъум, си гур зэгъэжынт,
Схьащ дыдж зэзу гъащIэ тIэкIур – сылIам си псэр тыншыжынт.
НэкIуэжынум уи деж си псэр, сыщышынэркъым лIэныгъэм,
Сэ сехыжми хьэдырыхэ, блэнут си гур ещхьу дыгъэм.
КъэзгъэкIыжмэ си гум гуауэр, къыпхивынт лъыр стелъ уIэгъэм,
Уэри уигу умыгъэныкъуэ, кIэщI зищIами лъагъуныгъэм.
Гъэзэж псынщIэу Инд щIыналъэм, - къыхуэхъуа хъунщ куэд ижэгъу,
Сядэжь закъуэрщ хэку хъумакIуэр, абы хуейщ дэIэпыкъуэгъу.
ПэIэщIащи ипхъу гъэфIэным, ар мэгуIэ – хуэщI гущIэгъу,
КъэгъэкIыж уигу сызэрыгъыр, хъуащ нэпс дыджыр си Iэпэгъу.
Иджы куэдщ сэ насыпыншэр сызэрегияр си гъащIэм,
Лъагъуныгъэу пхуилъыр си гум сыхуеят нэхъыфIу къапщIэм.
ЗызгъэлIэнущ уэ зым щхьэкIэ, ирашхыж си хьэдэр къуанщIэм,
Мы дуней сытетыхункIэ ухэкIынкъым уэ мыхъумыщIэм.
Уи фэеплъым щыщ щэкI кIапэ нызогъэхьри къэцIыхуж,
Къыпысчащ ар си щхьэтепхъуэм, уэ къысхуэпщIыгъам гупыж.
Ди гум IэфIу зэхуилъахэм я фэеплъу къренэж,
Уафи, щIылъи, дыгъи, мази къытхуеиж дэ щымыIэж!»
Зэриухыу гухэлъ тхыгъэр, и гур щауэм деж нэсащ,
Iэм IэщIэлъ щэкI кIапэ тIэкIур гуауэ нэпскIэ ижьыщIащ.
ЕкIуэсэхри щхьэм данэпсыр, щхьэц данагъуэр сэтей хъуащ,
КъыкIэрих мэ Iэфым занщIэу Iэгъуэблагъэр зэщIищтащ.
КIуэжын хуейти Гуланшарэ IуэхутхьэбзащIэр гъуэгу тохьэж,
Махуэ лей ар гъуэгу темыту Фатмэ гуащэм деж носыж,
Къихутар, и нэгу щIэкIахэр хъыбарзехьэм къеIуэтэж.
Автандил ар щызэхихым, Тхьэм пщIэ хуищIу къогуфIэж.
Абы жеIэ: «Носыр икIэм ди гур псоми щIыхэщIар.
Стелъщ уи щIыхуэ куэду, Фатмэ – сщыгъупщэнкъым къысхуэпщIар,
Сежьэжынщ сэ зызмыIэжьэу, икIэм носыр пIалъэ сщIар,
Сшэнщ Каджетым си ныбжьэгъур, ятщIэжын хуейщ къыдащIар».
Фатмэ жеIэ: «Аслъэн хахуэ! Сызыс мафIэр мэхъу нэхъ гуащIэ,
ЩIидзащ хэщIу си гум, мэхъури лъагъуныгъэм ар пэIэщIэ.
Тариэл деж гъэзэж псынщIэу, хъыбар гуапэри егъащIэ,
Къагъэзэжмэ каджхэм фяпэ, хэкIуэдащ влэжьар, зэвгъащIэ».
Автандили зимыIэжьэу пщылI щIыгъуахэр къриджащ,
ЯжреIэ: «Ажал фIыцIэм дыIэщIэкIри дыкъелащ.
Дэ куэд щIауэ зи Iуэху зетхуэм и хъыбар къытIэрыхьащ,
Ди ажалым щIэхъуэпс бийхэм ягу зэгъэнкъым, датекIуащ.
ХуэфIуэтэж Придон, фыкIуэжи, фщIар, флъэгъуахэр зэрыщыту.
Сэ сыхуэзэжынкIи хъункъым абы, дауи, зэман згъуэту.
Ауэ езыр ирегуфIэ, гурыфIыгъуэ IэфIым хэту,
ФIыгъуэу къатетхахэр бийхэм фызот псори саугъэту.
КъысхуэфIща къулыкъу хьэлэлым мыхэр уасэ хуэхъуфынкъым,
Ауэ, зэ дызэхуэзэжмэ, фэ фи щIыхуэ къыстенэнкъым.
ИджыпстукIэ мылъкуу сиIэр фыфейщ, къафщтэ, ар куэд хъуркъым,
Фимыгугъэ сыкъэзэру. Иджыпсту нэгъуэщI збгъэдэлъкъым.
ХамэщI сисщи аращ, ахъумэ, тыгъэ сщIыну си гупыжт».
ХъугъуэфIыгъуэу кхъухьхэм илъыр и гъусахэм хуегуэшыж,
ИкIэм жеIэ: «Щхьэж къылъысыр къафщти, унэм фекIуэлIэж,
ШынэхъыщIэм къыбгъэдэкIыу, мы тхыгъэр Придон схуефтыж».
LI
Автандил Придон хуитхар
Абы етх: «Придон, къуэш лъапIэ, пщым я пщыжу насыпыфIэ,
Аслъэныгуу зи гур хахуэу дыгъэ нурым хуэдэу фафIэ,
Бийр лъыкъуалэм хэзыгъапскIэу лей мыгъэгъуу лIыхъужь бжьыфIэ!
ХамэщI ситу хъыбар гуапэр нызогъэхьри къыздэгуфIэ.
Гугъу сехьами, ар мыпщIэншэ, - хъуащ нэхъ нахуэ зетхуэ Iуэхур.
Сызыхуейм техуащи си Iэр, си гум тIэкIу нэхъ зегъэпсэхур.
Кадж пащтыхьым и деж щыIэщ Тариэл и дуней нэхур,
И унафэ щIын хуейщ псынщIэу, хущIогъуэжыр къыкIэрыхур.
Дыгъэр гъэру исщ къуршыщхьэм, телъ хьэзабым игъэгуIэу,
Розэ гуакIуэр ищIу фае тохэ абы уэсэпс щIыIэр.
Датеуэнщи я быдапIэм, къэтщтэнщ къалэр дыгушыIэу,
ЗекIуэ кIуами каджхэр, пщащэр дзэм яхъумэ, жей ямыIэу.
КъогуфIыкIыр нобэ си гур, - абы нэпсри дэгъущынщ,
Уэ уи къуэшри, уэри, сэри дызэгъусэм куэд тлъэкIынщ.
Сыфхэмытми, зэкъуэшитIым мурад фщIар къывэхъулIэнщ,
Уеблэм цIыхум къыщымынэу, бгыр фи гъуэгум текIуэтынщ.
Сежьэжащи сыпIумыщIэу, сынолъэIу къысхуэбгъэгъуну,
СопIэщIэкIыр нэхъ псынщIэIуэу бампIэм ихьыр згъэгуфIэну.
Дызэхуэзэжынщ дэ щыри, дыгуфIэжу Iуэху длэжьыну,
ЖысIэнщ пэжуи, бгъэзэщIащ уэ къыплъысахэр къуэш къалэну.
Стелъщ я щIыхуэ а уи пщылIхэм къысхуащIа Iуэхутхьэбзэм щхьэкIэ,
Зэрахьащ абыхэм лIыгъэ, хъун хуейщ гуапэ ар уи дежкIэ.
Придон Iущым игъэсахэм яфIэфI хъуркъым уащыщытхъукIэ,
Ауэ жиIащ зэгуэр Iущым: «Жыгейм и пIэм жыгей къокIэ!»
Тхэн еухри, тхыгъэ тIэкIур хуэсакъыпэу зэкIуэцIелъхьэ,
Удз гъэгъа Iэрамэм ещхьу пщылIхэм тхыгъэр яIэщIелъхьэ.
ФIэмащIэIуэу хуитхар къуэшым псалъэфI куэди яжьэделъхьэ,
И IупитIыр фIызэтежу, пщылIхэр гъуэгум трегъэхьэ.
Я лъэныкъуэмкIэ къикIауэ Автандил кхъухь гуэр йотIысхьэ,
Дыгъэ къепсым хуэдэу бжьыфIэу хы уфафэм и щыгу тохьэр,
Фатмэ гуащэм ар пэIэщIэ зэрыхуэхъури и гум щIохьэ,
Къожэх нэпсыр, псыхьэлыгъуэу кърисыкIыу и нэкIущхьэр.
Фатми, пщылIхэми, Усени – псоми гуIэу зафыщIыж,
ЖаIэ: «Дыгъэм уи бзий гуащIэм дебгъэсау утщхьэщокIыж,
Иджы сыт дэ къытхуэнэжыр, гурыфIыгъуэу сыт диIэж:
АжалыIэкIэ къэIэби, кхъэм дыхьыжи дыщIэлъхьэж».
LII
Автандил Гуланшарэ йокIыжри Тариэл хуозэ
Автандил, арати, кхъухьым итIысхьауэ тетщ и гъуэгум,
И щхьэзакъуэми, лIыхъужьым гурыфIыгъуэр щIэтщ и нэгум.
Тариэл ар IущIэжынущ хъыбарыфIкIэ хэхъуэу и гур,
Тхьэм йолъэIу нэхъыфIкIэ щIалэр, IитIыр хуиIэтауэ уэгум.
Гъатхэ къихьам и дахэгъуэу, дунеишхуэр къещI щхъуантIагъэ,
Лъагъуныгъэм и дамыгъэу екIуу удзхэр зэщIогъагъэ.
Автандил игу щIохьэ розэм зэрытелъыр фэбжь, уIэгъэ,
Саратани[1] иувэжыну и пIэм иIэщ хуитыныгъэ.
ТехъуэпскIыхьу уафэгъуагъуэр, гъатхэ уэшхым щIыр егъэнщI,
Автандил къэгумащIэуэ, розэ цIыкIум ба IэфI хуещI.
ЙоIущащэ: «Уи мэ IэфIым сепэм пэтми зызмыгъэнщI,
Псалъэ гуапэ есIуэтылIэу ныбжьэгъуфI збгъэдэс къысфIощI».
Къуэш хуэхъуар къихьэхукIэ и гум, нэпсыр уэру лIым къожэх,
Лъэрытету ар кIуэ пэтми, гъуэгу зытетыр хуэмыух.
ЗренэкI къум нэщIыр, мэзыр, къурш гъуэгуншэми щхьэдох,
Ар къаплъэнми, аслъэнми, къебгъэрыкIуэм и псэр хех.
ЕкIуэлIапIэм ноблэгъэжри, къецIыхужыр: «Мес бгъуэнщIагъыр!
ЩIэсщ абы сэ зи Iуэху зесхуэр, зэпымыууэ си хьэдагъэр.
ЖесIэжынщ слъэгъуар, злэжьахэр, скIуа гъуэгуанэм и жыжьагъыр.
ХэкIуэдакъэ си гугъуехьыр, нэщIу щытмэ а бгъуэнщIагъыр.
Ар екIуэлIэжауэ щытми, изэгъэнкъым куэдрэ и пIэм,
Ихьэжауэ ит хъунщ губгъуэм, иришажьэу и губампIэм».
«МынэхъыфIу пIэрэ, - жеIэ, - сыкIуэу сыплъэм къамыл кIыпIэм?»
Ахэр жиIэуэ егъэшри макIуэ и гум къэкIа щIыпIэм.
ГурыфIыгъуэр щызу и гум уэрэд жиIэу тетщ и гъуэгум,
Куэдрэ маджэ, жиIэу и цIэр, Iэджэ куэди къэкIыу и гум.
Гъуэгум тетурэ зыдэкIуэм, дыгъэ нур къредзэ нэгум:
Къамыл кIырым и бгъум Iуту Тариэл дэтщ аддэ лъэгум.
Щытщ и джатэм лъы къыпыжу иукIа аслъэным йоплъри.
Ишри щIыгъукъым. Мэгупсысэ, къыфIэмыIуэхужу зыри.
Автандил и макъ зэхехри къызэщоу ар, зыкъещIэжри,
ЗоплъэкI, щIопхъуэ, къецIыхужри къызэщIоплъэ и гур нэхъри.
ХыфIидзауэ джатэр, мажэ къуэш хуэхъуам деж, гуфIэщауэ,
Автандили къыпожажьэ, дыгъэу къуэшым къытепсауэ.
Зым зыр гуапэу щыгуфIыкIыу ба зэхуащI зызэрадзауэ,
ЗыхуащI IэплIэ зэбзэрабзэу, фоупс я бзэм щIэлъэдауэ.
Тариэл и псалъэ IэфIхэм фIыхолъадэ гуапэ нэпсыр,
Лъыуэ щIэтыр зэрызехьэу, лъынтхуэу иIэм къызэпхопсыр.
ЗэпыупIи имыIэжу, къежэх нэпсым нэкIур есыр,
ЖеIэ: «Уэ сыныпIуплъэжри нэхъ стеуащ мафIэс сызысыр».
Тариэл и нэпс къежэхым Автандил гуфIэжу IуощIэ,
И нэгуитIым кърих нурым зытелыдэр дощIэращIэ,
«СыIэщIэкIри лъапсэрыхым къыпхуэсхьащ сэ хъыбарыщIэ,
Иджы розэхэр щIэрыщIэу гъэгъэжынщ нэхъ дэгъуэу, сощIэр!»
Тариэл къопсалъэ: «Сыту гуфIэгъуэшхуэ нобэ махуэр!
Уэ услъагъужащи, си гур иджы гъащIэм нэхъ тогушхуэ.
Абы нэхърэ нэхъ хущхъуэфIкIэ схуэупсэнкъым ди тхьэу Тхьэшхуэр,
ЩIылъэ Iуэхур хъуам мыхъумыщIэ, доплъейр уафэм лъаIуэу цIыхур».
Автандил къихьа хъыбарыр Тариэл щызыхимыщIэм,
Тригъазэурэ хуеIуатэ, фIэфIу Iуэхур IупщIу къищIэм.
Иретыж къихьа щэкI кIапэр, къыпачар фэеплъ дахащэм,
КъецIыхуж ар: щыщщ щхьэтепхъуэ иритам зэгуэрым пщащэм.
Зэрилъагъуу и щэкI кIапэр IэщIепхъуэтри къогуфIэж,
Хуехь и нэкIум хуэгумащIэу, зэуи ар нэщхъей къохъуж.
Къохуэхыжри и напIитIыр, гуауэ хьэлъэр къыщIохьэж,
Саламани[2], е Къайс[3] хахуи яшэчахэм хуэмыдэж.
Автандил бгъэдэсщ гузавэу и ныбжьэгъу гуIэжу щысым,
Сэбэп зыкIи хуэмыхъуфу къызэпижыхьащ и нэпсым.
Къебгъэлыну гугъущ ныбжьэгъур, ар хущIэкъумэ мафIэ зысым,
КъещI лIыхъужьыр нэхъ гумащIэ хъыбар куэд щIау зыщIэхъуэпсым.
Автандили магъ гуIэжу, и ныбжьэгъу нэщхъейм зыдищIу,
ПцIащхъуэ дамэу набдзэшхуитIыр зэм зэхуишэу, зэм ишэщIу.
И нэкIущхьэ къэплъам мафIэу къожэх нэпсыр, лъэужь ищIу,
МэIур гъыбзэу и гъы макъыр, уэрэджыIэ щэIу къыпфIэщIу.
И ныбжьэгъум ар IуплъэхукIэ, нэхъри нэпсыр къыфIыщIоткIу,
Абы жеIэ: «Мы Iуэху слъагъум хуишэнщ делэри емыкIу.
Псы тевмыкIэу мафIэм занщIэу, зысIэжьам нэхъыфIти тIэкIу,-
УмыщIэххэу гуфIэгъуэшхуэ зэхэпхыныр мытIэкIуфэкIу.
Иджы сыт сэ жысIэжынур? Си ныбжьэгъур схъумэфакъым!
Сэращ, дауи, псомкIи къуаншэр: Iуэхум сегупсысыфакъым.
«Упыхьамэ уепIэщIэкIыу, узыхуейхэр къохъулIэнкъым»,-
ЖызыIам жиIат пэж дыдэу, ауэ сэ зысхуэшыIакъым.
Тариэл нэхъ Iей къыщыхъум, къуэшыр мэхъури фIэгуэныхь
Автандил псы лъыхъуэ йожьэ – къуакIи бгыкIи зэхежыхь.
Щимыгъуэтым псы, аслъэным къыщIэжа лъыкъуалэр къехь,
Треутхэри лъыр и бгъэм, къещIыж ар тIэкIу цIыхум ещхь.
Автандил-аслъэн сымаджэр аслъэнылъкIэ къегъэхъуж,
Нэбжьыц кIырхэу инд зауэлIхэм сатыритIу заIэтыж.
Зэтырехри и напIитIыр, Тариэл зыкъеужьыж,
Мазэ фагъуэм телъ пшэ фIыцIэр дыгъэ бзийм зэкIэщIехуж.
Мэщт удз тхьэмпэхэр щIымахуэм, мэхуэлэжыр, мэхъу фейцей,
Мэгъуж розэри гъэмахуэм, тепсэм дыгъэ гуащIэ Iей.
Къуалэбзухэр къитщ я щыгум, жаIэу уэрэд дахэкIей,
ЩIыIэ хъуми, хъужми хуабэ, бэлыхь куэд яшэч тIоней.
ЗэIубз зэи ар тхуэщIынкъым, - ещхьыркъабзэщ абы цIыхури:
Хэтми, гуапэ, хьэзаб телъми, и зэхуэдэу ешэч тIури.
ФIэтелъыджэщ делэм гъащIэр, химылъагъуэу абы зыри,
КIэлъоущыр нэфу гъащIэм, мэгъыж икIэм, хущIогъуэжри.
Тариэл йоплъ тхыгъэм, къаскIэу, и ажалыр хэлъ къыпфIэщIу.
Еджэн щIедзэ, илъагъу пэтми и акъылыр игъэжэщIу,
Щепхъуэр и нэр гухэ нэпсым, къемыджэфу адкIэ IупщIу,
Автандил къотэджри жеIэ, и ныбжьэгъур ауан ищIу:
«Дзыхэн хуейкъым апхуэдизу акъыл зиIэ цIыху губзыгъэр.
УгуфIэн хуейщ, и хэщIапIэр къыщыпщIакIэ, сыт ущIэгъыр?
ДыкIуэнщ абы депIэщIэкIыу, къедгъэлыну благъуэм дыгъэр.
Мис итIанэ жепIэнщ гуапэу абы хуэпщIа лъагъуныгъэр.
Ди гуфIэгъуэм нобэ гуауэр лъэужьыншэу дэбзэхынщ,
Каджет къалэр дэ къытпоплъэ - абы ди лъэр нэтхусынщ.
Бийр хуэтщIынщи хуит ди джатэм, къытпэувыр дгъэгъуэлъынщ,
Дгъэныпэнщи каджхэм я псэр, щыми къыздэдгъэзэжынщ.
Тариэл и упщIэм екIуу, Автандил жэуап ирет,
КъыщIедзэжыр нэху и нитIым, и напIитIым зыкъаIэт.
ЩIолъэдэжри лъыр и нэкIум, гуауэщхьэуэр щхьэщокIуэт,
Я нэхъ лъапIэр тыгъэу щыIэм зыхуэфащэр Тхьэм ирет.
ФIыщIэ ин хуещI и ныбжьэгъум Тариэл зэрыхулъэкIкIэ:
«Уэ пхуэфащэ хъун щытхъу згъуэту бжесIэфынкъым мысыхьэткIэ,
Дэлъэдауэ къуршыпс лъэгум, егъэнщI розэр псынэ IэфIкIэ,
Гъущыжащ си нэпсыр сэри, зепхьа лIыгъэм и сэбэпкIэ.
СхулъэкIынкъым пхуэсщIэжыну уи Iуэхутхьэбзэр - Тхьэм къуитыж,
Дуней фIыгъуэр зыIэщIэлъым фIыгъуэу иIэр пхуищI гупыж».
Шыхэм мэшэсыж лIыхъужьхэр, уэрэд жаIэу гъуэгу тохьэж,
ХъыбарыщIэр Асмат къищIэм, щыхъунщ гуапэ мыухыж.
Iусщ Асмат бгъуэнщIагъ бжэIупэм дуней гъащIэм щIэмыхъуэпсу.
Тариэл носыжыр щIыгъуу лIыхъужь гуэр пщIэгъуалэм тесу.
Къраш тIуми уэредадэр къуакIи бгыкIи зэлъащIысу,
Япожажьэр джанэпцIанэу Асмат, ахэр къимыгъэсу.
Илъэгъуакъым Iэджэ щIауэ Тариэл нэпс щIимыгъэжу,
Иджы еплъмэ, егъэщIагъуэ: къокIуэж фафIэрэ гуфIэжу.
Бланэ жэру пхрож мэзым Асмат, и лъэм щымысхьыжу,
ГуфIа щхьэкIэ, игу къэкIакъым гуауэм гуапэкIэ зихъуэжу.
Ар къалъагъури, лIыхъужьитIым гуфIэщауэ зэдыжаIэ:
«Ей, Асмату ди шыпхъушхуэ! Дэ ди дежкIэ гъащIэр къоIэ.
Мазэр фагъуэу хэтми кIыфIым, иджы дощIэ ар здэщыIэр,
Дыгъэр хуиту къепсыжауэ, тщхьэщехужыр гуауэ щIыIэр.
Автандил къопсыхри и шым, щIихьэу мажэ Асмат дежкIэ,
Бгъэдолъадэри хуещI IэплIэ, зэщIикъузэу пщащэр IитIкIэ,
Ба хуещI и пщэм, напэм, Iупэм, хуигъэпсыIэу нэкIур нэпскIэ,
ЙоупщI пщащэр: «Хъыбар щыIэ? Сыгузавэрт сэ уэ щхьэкIэ».
Автандил Асмат иретыр иIэгъам зэгуэр шыпхъу папщIэу,
Иджыпсту гъэрыпIэм гуIэу исым къыхуитхар, хуэпIащIэу.
ЖеIэ: «Къеджи телъ хьэзабыр зыхуэдизыр къэпщIэнщ занщIэу!
ПщхьэщокIыжыр пшэ фIыцIагъэр, диIа хъунти ар дэ хьэщIэу».
Зэрилъагъуу Асмат тхыгъэр, зи Iэрытхыр къещIэр IупщIу,
КъыхуэмыщIэу зыхуихьынур, щытщ кIэзызу, шэч тIэкIу ищIу.
Зэрызохьэ бампIэ и гур, къару мащIэм фIыхигъэщIу,
ЯжреIэ: «Пэжу пIэрэ мыхэр псори, къысфIэмыщIу?»
Автандил нэщхъыфIэу жеIэ: «Пэжщ ар псори, умышынэ!
ЩыбзэхакIэ гуауэ щIыIэр, ди гуфIэгъуэр хъунщ гукъинэ.
ЗэкIэщIехур пшагъуэр дыгъэм,- нэхур хуиту къытхущIонэ,
ЩытекIуакIэ ем фIыр, ди щIым гуауэщхьэуэ къремынэ.
Инд пщы хахуэм псалъэ гуапэр хузэIуещэр Асмат уагъэу,
ЗэрымыщIэу куэд щIа хуэдэ, зэхуащI IэплIэ, зым зыр тегъэу.
Я нэжьгъуцхэм къыпыткIу нэпсыр тоткIуэ розэм уэсэпс щыгъэу,
Къегиинукъым Тхьэр цIыхум, щытмэ цIыхур тIэкIу губзыгъэу.
ХуащI фIыщIэшхуэ Тхьэм абыхэм: фIыгъуэу щыIэр арщ зи фIыщIэр.
Гуапэ пылъми, бэлыхь къикIми, захуэщ псори абы ищIэр:
Инд лIыхъужьыр, Iэр ишийуэ, уафэ щхъуантIэм хуогумащIэ,
ЩIохьэ гуфIэхэу бгъуэнщIагъым, Асмат ахэр егъэхьэщIэ.
Тариэл жреIэ къуэшым: «СынолъэIур, хьэтыр уиIэм,
УедэIуэну, кIыхь къыпщыхъуми, гупыж сщIыуэ мы сэ бжесIэм.
Иныжь гупыр зэтезукIэу зэрахихрэ я псэр си Iэм,
СеIусакъым, ар Iуэху схуэщIу, гъэтIылъыпIэу мыбы иIэм.
СыщIэплъакъым, къысфIэIуэхуу, щысхьми гъащIэр мыбы мыгъуэу,
КъэтIтIэщIынщ иджы, деуэнщи, мы бгъуэнщIагъым щIэлъыр фIыгъуэу».
Къыщолъэт Асмати гуфIэу, дэлъхухэм щIыгъумэ имыжагъуэу,
Iуауд бжэхэр, зым зыр дэкIуэу фIыгъуэу щIэлъыр ягъэщIагъуэу.
ФIыгъуэу щIэлъыр зыхуэдизыр уи фIэщ хъункъым уIумыщIэу,
Топ хуэдиз налкъутналмэсхэр зэтелъщ, Iэтэу зэщIэпщIыпщIэу;
Дыщэ кIанэхэр къат-къату щIэзщ, я бжыгъэр къыпхуэмыщIэу,
ГъущI пхъуантэжьхэм дэзщ, дэгуауэ, хъугъуэфIыгъуэр нэхъыфI защIэу.
ПлIыщI Iуахати гъэтIылъыпIэу фIыгъуэу щыIэр щIэлъщ щIэмыхуэу,
Хьэпшып защIэкIэ кудауэ зы хъумапIи иIэщ щхьэхуэу.
Хэплъыхьауэ Iэщэфащэр щызэтелъщ абы Iуащхьэшхуэу,
ЩIыунэшхуэм итщ ику дыдэм гъэбыдауэ зы пхъуантэшхуэ.
Тхыгъэ тетщ: «Зэгъэпэщауэ Iэщэфащэ дэлъщ мы пхъуантэм,
Афэ джанэ, дау налмэскIэ, Басрэ жыру псыхьа джатэ,
КъеIэм каджхэр Иныжь лъапсэм, къикIынщ зауэ батэкъутэ,
«Пащтыхь укIкIэ» къеджэнщ хэтми, щхьэусыгъуэншэу мыр зыкъутэр».
Ауэ лIыхъухэм, замыIэжьэу, трауд пхъуантащхьэр лъейуэ,
IэщIэфащэу абы дэлъым къахуэпэнщ дзэ хъушэ зэуэ.
Дэзщ жыр пыIэр, афэ джанэр, жыркIэ джатэхэр псыхьауэ,
Шабзэ папцIэхэр жырыпэу илъщ шабзалъэм игуэшауэ.
Хэт сыт хуейми къыдех пхъуантэм, зэпелъытыр, зрегъапщэ,
ЗауэлI фащэу абы дэлъым пэлъэщынкъым зы жыр Iэщэ,
Пегъэщхъу цыпэу гъущIыр джатэм, лIым IэщIэлъмэ джатэ Iэпщэр,
А тIум фIыгъуэу щыIэм нэхърэ нэхъ къащтэнущ Iэщэфащэр.
Щыми жаIэ: «Мыбы хуэдэу тетха плъагъумэ, фIы къыдокIуэ!
ПхузэIуех Тхьэм насыпыбжэр, - ди гум илъым дыхуегъакIуэ».
ЗэкIуэцIалъхьэр Iэщэфащэу къыздащтэну нэхъ зэгуакIуэр,
Придон щхьэкIи хэплъыхьауэ зы жыр джати къыдагъакIуэ.
Зыхуеинум хуэдиз дыщэ, налкъутналмэс къыхахащ,
ПлIыщI Iуахати щIыхьэпIэбжэу, псори ягъэбыдэжащ.
Автандил къопсалъэ: «Нобэ джатэм нэхъ сехъуапсэ хъуащ!
ДыкъыщокIри нэху мы щIыпIэм, пщэдджыжь дожьэ. ТщIэнуращ!»
Уи чэзущ иджы, джэгуакIуэ, пыщэт тIэкIу хъыбар ежьам,
Тепсэлъыхьыт лъагъуныгъэу ныбжьэгъуитIым зэхуащIам,
ЛIыхъужьыгъэуи зэрахьэм, яхулъэкIым Iуэху пыхьам,
И гугъу тхуэщIыт батэкъутэу Каджет щIыпIэм щагъэшам.
LIII
Тариэлрэ Автандилрэ Придон деж зэрынэсар
КIуащ лIыхъужьхэр шыбгым ису пщэдджыжь дыгъэм зиIэтыху.
Асмати здахьахэщ кIэсу Нурадин и хэку ихьэху.
Дэжыг гуэрым деж уаситIкIэ Асмат шы къыщыхуащэху,
Автандил ищауэ япэ макIуэ, гъуэгур фIыу ецIыху.
Къалъагъу: аддэ итщ губгъуэшхуэм Нурадин и Iэщыр хъуакIуэу,
Зы къэрали щыIэ хъункъым апхуэдиз Iэщышхуэ иIэу.
Тариэл къопсалъэ: «Iэщыр едвгъэхужьэт, дыгушыIэу,
Гузэвэнхэщи, пащтыхьым къагъэнэнкъым жрамыIэу.
Зэретхужьэу и Iэхъушэр, дыхъунщIакIуэу къафIэщIынщ.
«Фащымысхь абыхэм!» - жиIэу, Нурадин къыттегуплIэнщ.
ИкIэм дыкъицIыхужынщи, IэплIэкIэ къытпежэжьэнщ,
Дэри ахэр ауан тщIауэ, дыгушыIэу даIущIэнщ».
Арти, тоуэхэр шы гуартэм, шыхэр щхьэхьу зэрохьэжьэ,
КъыщIэлъэлу я лъэм хъуаскIэр, гуIэу шыхъуэхэр къапожьэ:
«Фыхэт? – жаIэ,- зэ фыувыIэт! – Ейщ пащтыхьым шы ефхужьэр!
Абы фэ фыIэщIэкIынкъым, къывимыщIэу бэлыхьлажьэр!»
Зэшхэм шабзэхэр зыIуадзэ, къахуилъахэр ягъэщтэну,
Гужьеяхэу зэщIогъуахъуэ пщылIхэр, фIэкIмэ къэгъыпэну:
«Къихьащ ди щIым зэрыпхъуакIуэ! ДыволъэIу дыкъевгъэлыну!»
Нурадин деж макIуэ лIыкIуэ къэхъуар тепщэм жриIэну.
Нурадин зэуэн къудейуэ дошэсыкIыр и хэщIапIэм,
И дзэ хъушэр и джэ макъым дэтэджауэ макIуэ хъупIэм.
Къапежьащ дыгъитI абыхэм, имызагъэу тIури я пIэм,
Къекъухащ я пыIэр лъахъшэу, къытелъыпэу я натIэпэм.
Тариэл Придон жреIэ: «Мис зи ужь уитар букIыну!»,
Щхьэщепхъуэтри и жыр пыIэр, къызэщIонэ дыгъэ нуру.
АдкIэ пещэ: «Сыт иджыри уи мурадыр къыдэпщIэну?
ЕкIуж хъункъым уи хахуагъым дэ хьэщIагъэ къыдэпхыну».
Сэлам гуапэ ярихыну Придон гуфIэу къолъых и шым,
ЛIыхъужьитIри къепсыхауэ IэплIэ щабэ, ба хуащI къуэшым.
Придон жеIэ: «Ар и фIыщIэщ Алыхьталэм, фIыр зыгуэшым,
Ейщ цIыхугъэри, насыпри лъагъуныгъэ IэфI хуэзэшым».
Придон пещэ: «Сыт кIыхь сщIыкIэ? – Сэ сыфпоплъэ фэ куэд щIауэ,
Фэ фи Iуэхур си Iуэхущ сэри, сыувыIэнкъым мызэщIауэ».
КъыпфIэщIыншщ а щым уахэплъэм, вагъуэ нурхэр зэIущIауэ,
Мэшэсыжхэри йожьэжыр лIыхъужьищыр, зы хъужауэ.
Нурадин и щыхьэр унэм хьэщIэу щыIэр дихьэхащ,
ФIэфIт бгъэдэсми Придон къуэшым, Автандил бгъурытIысхьащ.
Алэрыбгъум я нэхъ дэгъуэр Тариэли хуаубгъуащ,
Придон тыгъэу хуагъэфащэу къыхуахьар иратыжащ.
ЖаIэ: «Мыращ уэтпэс хъуну мысыхьэткIэ дэ тIэщIэлъыр,
Ауэ жыжьэкъым бгъуэнщIагъыр, налкъутналмэс куэд зыщIэлъыр».
Придон ещIыр лъахъшэу щхьэщэ, къыхигъэщу фIыщIэ псалъэр:
«Къызэзытым хуэдэ къабзэу лъапIэ дыдэщ и фэеплъыр».
Ефэешхэр зэхэсщ махуэм, жэщ къатехъуэм загъэпсэху,
Къызэщоухэри затхьэщIыр, къызэрищIу тIэкIу пшэкIэху.
ЕкIу-зэкIужуи зыкъахуапэ, я гур хохъуэр зэIуплъэху,
Нурадини хъугъуэфIыгъуэр егуэш куэду, игу къихьэху.
Придон жеIэ: «ХьэщIэ лъапIэ зыужэгъу бысым щыIэнкъым,
Сывигъусэу зэман згъакIуэр сфIэмыIэфIуи гу лъыфтэнкъым.
Ауэ нэхъыфIщ гъуэгу дытехьэм, тщIэлъ гъуэгуанэр дэ тIэкIу-фэкIукъым,
Къагъэзэжмэ каджхэм дяпэ, кърикIуэнур Iуэхум тщIэркъым.
Дэ дыхуейкъым дзэшхуэ, ауэ хахуэу зы гуп къыхэтшынщ,
Каджет лъапсэр дгъэнын папщIэ, щищ ддэщIыгъумэ, дрикъунщ.
Бийм нэхъ гуащIэу зеддзын щхьэкIэ, нэхъ жаныIуэу джатэр тлъынщ,
Зи гур хэщIу а гъэрыпIэм ис тхьэмыщкIэр хуит къэтщIынщ.
СыщыIащ сэ Каджет къалэ,- къуршым хэтщ ар быдапIэ уардэу,
Гугъущ къэпщтэнуи ар утеуэу, къеухъуреихьри бгы задэм.
Дзэшхуэ тщIыгъуу дыбгъэдыхьэм, ди нэхъыбэр гъуэлъынщ хьэдэу.
ДемыжалIэу щхьэмыгъазэу, декIуэлIэнщ абы щэху дыдэу.
Арэзы лIыхъужьхэр щыхъум, гъэгу техьэнхэу хьэзыр защI,
Придон хуэдэу хахуэ защIэу шуей щищи гъусэ ящI.
Асмат ежьэхэм докIуатэ, - абыи Придон тыгъэ хуещI,
Iуэху щиублэкIэ гупсысэм, къытекIуэнукъым нэгъуэщI.
ЗэранэкI тенджызыр зэшхэм, тохьэ тафэм ахэр пIащIэу,
Пащэр жэщми я гъуэгуанэм, махуэм якIур яфIэмащIэу.
«Иджы, - жеIэ Придон,- къалэм дынэсыху дыкIуэнщ жэщ защIэу,
НэхъыфIщ щэхуу дыбгъэдыхьэм къалэм, зыми дыкъимыщIэу».
Придон Iущым жиIам тету, зэгуроIуэ лIыхъужьищыр:
Гупым махуэм загъэпсэхур, - лъэрытетуи нэху ягъэщыр.
Къалъагъу, плъэмэ, аддэ жыжьэу, къалэ щыгур бгым къыхощыр.
ЩоIур уэгум джэрпэджэжу къэрэгъулхэм я макъ лъэщыр.
Къалэм иIэу хъуам дыхьэпIэу Iутщ хъумакIуэу цIыху куэдыщэ,
Ар лIыхъужьхэм къыщалъагъум, ящI унафэ, зочэнджащэ:
«Девгъэгупыс фIыуэ Iуэхум, къэдвгъэгъуэт Iэмал хуэфащэ,
ЦIыху мин нэхърэ нэхъыфIщ уиIэм зэгурыIуэуэ цIыхуищэ».
LIV
Нурадин-Придон и чэнджэщ
Придон жеIэ: «ФыкъедаIуэм, вжесIэнщ пэжым я нэхъ пэжыр:
«Лъэщщ быдапIэр, дэ дымащIэщ, - ар фIы дыдэуи дощIэжыр.
«Къэтщтэфынщ мыр, дытеунэщи», - жытIэм, ди щхьэм дыщотхъужыр,
Дэлъэдэжмэ псори къалэм, сыт Iэмалу къытхуэнэжыр?
Сэ къэфлъагъур сыщыцIыкIум, сегугъупэурэ седжащ:
КIапсэрыкIуэм сыдихьэхри, сызыхуейм селъэф сыхъуащ.
Лъагэу Iэтау шэщIа кIапсэм срижэфу щытыгъащ,
«КIапсэрыкIуэкIэ» къызэджэу, сабиигъуэр есхьэкIащ.
Фхэту щытмэ фэ тIум фязым аркъэн дзыкIэ Iэзэу зыщIэ,
Мо чэщанэм и зы къуапэм схуфIэвгъанэт, вдзыи псынщIэу.
Срижэнщ абы, фынаплъэм, щIым сытет фIэкI сыкъэвмыщIэу,
АдкIэ къалэм дэсыр цIыхуу згъэгъуэлъынщ сэ хьэдэ защIэу.
Зы мэIухурэ джатэ жанрэ сIыгъмэ, Iэщэу срикъунщ,
Сылъэтэнщи къалэ пщIантIэм, жьы борэну сыдэуэнщ.
Я хъумакIуэхэр сукIынщи, дыхьэпIэбжэр фхуIусхынщ,
Фыныдыхьэм фепIэщIэкIыу, Iуэхуу диIэр зэпэщынщ».
LV
Автандил и чэнджэщ
Автандил Придон жреIэ: «Пэжщ, уэ икъукIэ улIы хахуэщ!
ПхулъэкIынури уощIэжыр,- дэри дощIэ, сыткIи нахуэщ:
IэщIэкIынкъым бийр уи Iэщэм, уи чэнджэщри сфIэзахуэщ,
Ауэ, даIуэт: зэхэтщ плъырхэр хъушэу, ахэр хъумакIуэшхуэщ.
Зыбгъэхъеймэ, Iэщэфащэм я зу макъыр зэхахынщ,
Гу лъатэнщи уи аркъэным, зэ еуэгъуэм пагъэщхъунщ,
Хъунщи пщIэншэ уи хахуагъыр, мыхьэнэншэу укIуэдынщ,
Сэри сиIэщ зы чэнджэщи, фыкъедаIуэмэ, вжесIэнщ.
Гу мыбыхэм къыфлъамытэу, моуэ тIэкIу зевгъэз лъэныкъуэ,
Сэри шыдым Iэщэфащэр хьэпшып папщIэу тызокъуэ,
Зысхуэпэнщи сондэджэру, сыдыхьэнщ абы си закъуэ,
ХамэщI къикIхэр дохьэ къалэм, къыхэмыкIу Iуэху ныкъуакъуэ.
Щыри зэуэ дызэгъусэу дыкъалъагъумэ, шэч ящIынщ,
Сэ си закъуэ сондэджэру сабгъэдыхьэм, я фIэщ хъунщ.
Сызэрыдыхьэххэу къалэм, Iэщэфащэм зестыжынщ,
Iуэхур Тхьэм къыддигъэпсынщIэм, хьэкIэлъыкIэр яхэслъхьэнщ.
Зы удыни къыслъымысу, абы дэту хъуар сукIынщ,
Фэри зефхьэу лIыхъужьыгъэр, мыдкIэ щыIэм уз ефтынщ,
Iузудынщи я IункIыбзэр, дыхьэпIэбжэр фхуIусхынщ,
Абы нэхърэ нэхъыфI фщIэмэ, жыфIэ, сэ щызгъэтыжынщ».
LVI
Тариэл и чэнджэщ
Тариэл къопсалъэ: «Къуэшхэ, фи хахуагъым гур къегъэплъыр,
Ещхьыркъабзэщ зефхьэ лIыгъэм фи чэнджэщым Iущагъ хэлъыр:
ПщIэншэу къифхыркъым фэ джатэ, сощIэ, фи гур зауэм хуоплъэ,
Фэ, сэ щхьэкIэ, мафIэ лыгъэм фыхыхьэну, фызэдолъыр.
Ауэ сиIэт чэнджэщ сэри, федэIуэнум зэман вгъуэту:
Изэгъэнкъым пщащэр и пIэм, а быдапIэм зауэ дэту.
Сыт жиIэн абы сэ щхьэкIэ, фыкъилъагъумэ сыфхэмыту?
Напэтехкъэ ар си дежкIэ, гъащIэ псокIэ япэ иту!
Датеуэнщ абыхэм занщIэу! Ар нэхъыфIу къызолъытэ,
ЩызэщIичым деж нэхулъэр, мо дэхьэпIэм дыIуохутэ,
Щэ зырыз зауэлIу тщIыгъуу, зытIэтынщи, дгъэшынщ батэр,
Дахыхьэнщ абыхэм лъэщу, икъузауэ Iэгум джатэр.
Пытхынщ я щхьэр гуэдз щхьэмыжу, дыхьэпIэбжэр хуамыщI щIыкIэ,
Дыхьэнщ пщIантIэм дэ щым дязыр, - щаублэнщ тIум зауэр мыдкIэ,
Псыдзэу зыр яхэлъэдэнщи, яригъэлъагъунщ зэуэкIэ,
Зыщыддзынщ гъущI фащэ хьэлъэр, ди Iэпкълъэпкъыр жан хъун щхьэкIэ».
Придон жеIэ: «Пщэдей махуэр щIэтщ си нэгум схущIэмыкIыу,
Дыхьэжынкъым зы цIыху къалэм, си фэеплъ шагъдийм IэщIэкIыу,
СщIам мыпхуэдэ IуэхукIэ каджхэм сахыхьэну, псибл сыкъикIыу,
Тхьэ пхузоIуэ узыхуеймкIэ, уэзмытынт ар си гум пыкIыу».
И ныбжьэгъухэр нэжэгужэ къищIыжыну ахэр жеIэ,
АкъылыфIэхэми ящIэ Нурадин зэрыгушыIэр,
Зэпадзыж, зэщыгуфIыкIхэу, гушыIэкIэу ящIэр, щыIэр,
Тралъхьэжыр шыхэм уанэ, зэпэщ ящIыр Iэщэу яIэр.
ЗагъэнщIыхукIэ, гушыIэнкIэ лIыхъужьищыр зэпеуащ,
Тариэл жиIа чэнджэщыр нэхъ тэмэмуи къалъытащ,
ЗауэлI защIэу щищ ящIыгъути, щэ зырызу ягуэшащ,
Трагъэсхэри жыр пыIэр, псори я шым шэсыжащ.
LVI
Кадж быдапIэр къащтэу Нестан-Дареджан хуит къызэращIыжар
ЛIыхъужьищым я бжьыфIагъыр дыгъэ къепсым хуэдэу наIуэщ;
Нур зэшиблым ядз нэхубэр а зэшищым я хъумакIуэщ;
Тариэл цIыху екIущ, лIы къабзэщ, и шагъдийри IэкIуэлъакIуэщ,
Ажалщ ахэр бийм я дежкIэ, я ныбжьэгъухэм дежкIэ гуакIуэщ.
ЛIыхъужьищым я хъыбарыр фхузоIуатэ сэ дагъуэншэу:
Дэтщ аузым псыдзэр уэру, щыблэр къочэр гущIэгъуншэу,
Щыгум уафэр къыщогъуагъуэ, щIылъэм уэшхыр щошх мардэншэу,
Хым уIухьэм, урохьэлIэ дунейр уэфIу, уэлбанэншэу.
Нурадинрэ Автандилрэ хуэдэ хахуэ цIыху къалъхуакъым,
Тариэл къыщымышынэу щIакIуэ кIапэ лIы техьакъым.
А щым нуру къащхьэщихым дыгъэр нэхукIэ лъэщIыхьэнкъым,
ЛIыгъэу адкIэ зэрахьэнум хъур щыгъуазэ щIегъуэжынкъым.
Заузэдри зыхуейм хуэдэу, ежьащ ахэр щхьэмыгъазэу,
МакIуэр щыри нэхъри гушхуэу, дыхьэпIищыр я гъуэгу гъуазэу;
Итщ я ужьым щищ зауэлIу, я гум илъыр зэщхьыркъабзэу
Хуагъэзащ жэщныкъуэм пIалъэр, Iуэхур ящIэрти хуэIэзэу.
МакIуэ ахэр, гъуэгурыкIуэу я гъуэгу тету зыфIагъэщIу,
Къалэдэсхэми шууейхэм гу къылъатэркъым, шэч ящIу,
Ягуи къэкIыркъым абыхэм бэлыхьлажьэ Iейр къащыщIу,
Мыдрей гупри ябгъэдохьэ, Iэщэр щэхуу хьэзыр къащIу.
ИкIэм зыздрач шууейхэм, зэщIагъаплъэу щIопщкIэ яшхэр,
ЗэрогулIэр лъэныкъуитIыр, къапоуври къэрэгъулхэр.
Гупищ защIри, дыхьэпIищым йобгъэрыкIуэ лъэщу зэшхэр,
Зэрызохьэ къалэр цыпэу, зэщIогъуахъуэ къалэдэсхэр.
Къыхуегъазэ Тхьэм и щIыбыр каджет къалэм, къуаншэу ибжу,
Дыгъэ къуэпсыр зи тIысыпIэ Кронос гуэрми хуэмыхьыжу.
ЙокI ар щыгум, къочэ щыблэр, уафэгъуагъуэр дежьуужу,
БгитI зэхуакум дэгуэшауэ дэлъщ укIыгъэр дэмыхуэжу.
И зыгъазэм гъуэз къыпихыу, Тариэл егъабзэ джатэр;
IэпэщIэхуэр лъэгущIыхь ищIу, щхьэмыгъазэу бийм токIуатэ;
Хъийм икIащи лIыхъужьищыр, дыхьэпIищыр зэхакъутэ,
Доуэ къалэм псыдзэ уэру, къалэ кIуэцIым щагъэш батэр.
Тариэл гу щылъамытэм къогузавэ, лIыхъужьитIыр:
Яхьу шыбгъэкIэ къахуэзэр, къыдыхьэпIэм хуаунэтIыр,
Къапэувым зызыгъэлIу, щIыр пIэнцIывкIэ кърагъэтIыр,
Щызэтелъщ куэбжэпэм хьэдэу къалэм щыщу зэхуэдитIыр.
Къапщэпщыхь щIыр къэрэгъулхэм, хьэпшыр цIынэу зэщIэкъугъэу,
Зы IэпапIи яхэлъыжкъым я Iэпкълъэпкъхэм мыуIэгъэу,
Къыхэтхъауэ щылъщ куэбжэпкъыр, щытар Iэщэ зэмызэгъыу,
«Тариэлщ мыр зи IэщIагъэр!» - жаIэ, къуэшкIэ я гур загъэу.
Бгы щIагъ кIуапIэм щIокIукI, хьэдэм лъэувыпIэ къаримыту,
Къалъагъу, плъэмэ: аддэ жыжьэу Тариэли щхьэпцIэу щыту,-
Благъуэм мазэр IэщIэкIарэ дыгъэ нурым ар бгъурыту,
НэхулъитIыр зы хъужарэ гурылъ IэфIхэр зыхуаIуатэу.
НэкIи фэкIи яхуэгъэнщIкъым къемыуэжу гу гъущIар:
КъыпфIощI иту уафэгу щхъуантIэм щыIущIау Зуал – Муштар.
ЗэщIолыдэ тIури нуру, къагъэбжьыфIэу зытепсар,
Хъужащ ахэр насыпыфIэ, мыщIагъуами нэгу щIэкIар.
КIэ иIэжкъым гумэщIэным, - дауи, IэфIщ ар, уигу къыдэжым,
Розэм тхьэмпэхэр зэIуихми, яфIэфIщ ахэм зэIущIэжым.
ГурыфIыгъуэр щызу я гум, лIыхъужьищыр зы щыхъужым,
Зыр йохъуэхъу адрейм, гуфIэжу, я нэхейкIэ бий гуIэжым.
Дожьу зэшхэм дыгъэ нурыр, я зэIущIэм щыгуфIыкIыу,
Ба лIыхъужьхэм хуещI хьэлэлу, и гум, и псэм къыбгъэдэкIыу,
ЩытхъукIэ, фIыщIэкIэ щIегъанэ ахэр, IэплIэ яришэкIыу.
Зэпадзыжыр псалъэ IэфIхэр зым гуапагъкIэ зыр ефIэкIыу.
Тариэл йохъуэхъу ныбжьэгъухэр, лъахъшэу щхьэщэ абы хуащIу,
Узыншагъэми щIоупщIэ, ар уIэгъэ хъуа къафIэщIу,
Хъуами фаджэ Iэщэфащэр, текIуащ, зыри къыщымыщIу,
Лъапсэрых ящIауэ каджхэр, зэхэтщ зэшхэр, пщIэ зэхуащIу.
Щищым щыщу къалэ кIуэцIым щэрэ хыщIрэщ дыхьэфар,
Гуапэу щытми текIуэныгъэр, мэхъу гущIыхьэ къаукIар.
Губжьыпау зэтраукIэ псэууэ къалэм къыдэнар,
КъахуэщIакъым зыхуэдизыр хъугъуэфIыгъуэу къахэхъуар.
Зэхуахусыр лъэрытету хэкум итыр шыду, махъшэу,
Шыдми, махъшэми зэхэту минищ мэхъур хьэлъэзешэу.
Къахэхъуахэр хъугъуэфIыгъуэу щIадзэ ахэм трагуашэу,
ЗыщIагъужри дыгъэ нэхур, гъуэгу тохьэжхэр гукъеуэншэу.
ЗауэлI хыщI хуэдиз къагъанэ, къалэ кIуэцIыр яхъумэну,
Хуит хъужауэ, яшэж пщащэр хэт лъэкIын къатрихыну?
КIыхьми гъуэгур, макIуэ ахэр тенджыз Iуфэм бгъэдыхьэну,
ЖаIэу: «Фатмэ ттелъщи и щIыхуэ, дыкIуэнщ ари дгъэгуфIэну!»
LVIII
Тариэл тенджызхэм я пащтыхьым деж къос
Тариэл тенджыз пащтыхьым лIыкIуэ хуещI хъыбарегъащIэу,
Хуетх: «И бийр лъэгущIыхь ищIауэ, Тариэл ныпхуокIуэ хьэщIэу.
Си нэхунэри си гъусэщ, дуней нэхум дэщIэращIэу,
Си нэ къокIыр услъагъуну, услъытауэ адэ папщIэу.
Къэсщтащ лIыгъэкIэ Каджетыр, згъэсабырри бий етар,
Пщым я пщыжу ныбжьэгъу лъапIэ, уэрау собж зи фIыщIэр ар!
Фатмэ гуащэм и саулыкъукIэ къэхъужащ хуит шыпхъу хуэхъуар,
Си фIэщ хъуркъым схуэпшыныну фэ фи щIыхуэу къыстехуар.
ДыблэкIынущи уи хэкум, хышхуэ Iуфэм дыбгъурыту,
Дыкъэлъагъу къытпежьи, пщышхуэ, егъэблагъэ ухэмыту.
ПхузощI тыгъэ, сфIэкъабылу, каджхэм я щIыр зэрыщыту,
Уи дзэ гъакIуи гъэпсэу ахэр, уи унафэ быдэм щIэту.
Фатмэ щIыгъуу къыздишэну хуещI унафэ лей Усен:
«Ди зэIущIэ дахэм хэдным къытхуищIынщ Фатмэ губгъэн.
Къришам абы гъэрыпIэм ар IумыщIэм, хэт IущIэн?
Дыгъэ къепсым дэщIэращIэм хуейщ ар щыдгъэгуфIыкIын».
Тариэл и лIыкIуэр дэкIри, лъэр здиунэтIам нэсащ:
Хэку пащтыхьым хъыбар гуапэр насыпышхуэ къыщыхъуащ.
ГъащIэу щыIэр зи IэмыщIэм илъым фIыщIэ ин хуищIащ,
И гъусэнухэм пэмыплъэу, дэшэсыкIри гъуэгу техьащ.
Зиузэдащ пащтыхьым екIуу, ар кIуэ хуэдэ хьэгъуэлIыгъуэ:
Зэхуахусри Iэщыр хъушэу, трагуашэ хъугъуэфIыгъуэ.
ЯдэщIыгъущ ежьахэм Фатмэ, щызу и гум гурыфIыгъуэ,
Дыгъэу къепсыр, лIыхъужь гуакIуэр илъагъун зым имыжагъуэ.
Нос пащтыхьыр здынэсыпхъэм, хьэщIэхэри къыпежьащ:
ЗокIуэталIэ, зэхуащI IэплIэ; дзэри екIуу иувыкIащ.
Тариэли хы пащтыхьым пщIэ хуэфащэ хуищIыжащ,
Дыгъэ нэкIуу зэкIуж пщащэр кIуахэм нуру къахэпсащ.
Фатмэ, пщащэм зэрыIуплъэу, щIедзэ и гум къыфIилъэту,
ЗыпщIэхедзэри ба хуещIыр, гурыфIыгъуэр нэгум щIэту.
ИкIэм жеIэ: «Тхьэм и фIыщIэщ си нэгу щIэкIыр зэрыщыту,
Блэнщ сыт щыгъуи фIым и нэхур, къэплъэжащ си нитIыр хуиту».
Пщащэм жеIэ IэфIу, щабэу Фатмэ IэплIэ иришэкIыу:
«Гу уIэгъэу лъы зыпыжым щIидзэм гуапэр къехуэбэкIыу,
КъобжьыфIэж нэхъ нуру мазэр, ар хуежьами ижэщIыкIыу,
Тепсэжащи дыгъэр розэм, къеIэжынкъым щIыIэ, лъэкIыу».
Хы пащтыхьым и хъуэхъубжьэм къегъэбжьыфIэ хьэгъуэлIыгъуэр,
Каджет къалэм и саулыкъукIэ зэхэтащ махуибл гуфIэгъуэр,
Зылъымыс къэнакъым хьэщIэ, пэрыхьэту хъугъуэфIыгъуэр,
Дыщэр лъабжьэкIэ зэрахьэ, щIигъэнащ хьэпшыпым губгъуэр.
Зэтелъщ Iэтэу ятар тыгъэу, зэтезщ щэкIыр алътес защIэу,
Тариэл и дыщэ пыIэр, уасэу иIэр къыпхуэмыщIэу,
ЗэщIолыдэ къащхъуэу, щхъуантIэу, лъапIэ защIэу хэтыр мыщIэу,
Дыщэ тахътэри лыдыжу щыхуаухуэ абдеж занщIэу.
Къыхуагъэс Нестани фащэ, зэщIэпщIыпщIэу хъэрахъищэу,
ХэдыкIауэ тхыпхъэщIыпхъэр мыщIэ щыгъэкIэ дахащэу.
Дыщэ тахътэри къаухуэ, ныбжьыщIитIым хуагъэфащэу,
Къащыхъуащ а тIур телъыджи, зэхэтщ цIыхухэр зэIущащэу.
Автандили Нурадини къалъысам имыIэ бжыгъэ,
Шы дэгъуитIым дыщэ уанэ ятелъыжу къыхуащI тыгъэ.
Абэ къащхъуэ ихьу нэгур лIыхъужьитIым къыщатIагъэ,
ЖаIэ: «Сыт жытIэжыфын дэ? Пащтыхь хабзэщ жумартыгъэр».
Тариэл пщIэ хуещI пащтыхьым, и бзэ IэфIым зэрылъэкIкIэ:
«Си насыпщ сэ услъэгъуащи,- уилъынщ си гум сыпсэухукIэ.
ЦIыху тет хъункъым дунеишхуэм къыппэхъун уэ хьэлэлагъкIэ,
ТIэкIу уи деж дыщыгувами, дыщIегъуэжыркъым абыкIэ».
Жэуап къетыр хы пащтыхьым: «Пщым я пщыжу аслъэн хахуэ!
Псэунщ куэдрэ уэ къыпIуплъэр! КъыпIумыплъэм сыт и махуэ?
Гуащи щауи гурыфIыгъуэу уэ ураIэщ, къыпхуогушхуэ,
Пхуэфэщэн саугъэт сэ сиIэ? – Узот сиIэр, си къуэшышхуэ!»
Тариэл Фатмэ жреIэ: «УзиIэнщ уэ шыпхъу гъэфIэну,
Къыстена уи щIыхуэр куэдми, гугъэ сиIэщ схуэпшыныну:
Каджет къалэм хъугъуэфIыгъуэ къыдэнахэр бий щIэину,
Сысей хъуащи зэрыщыту, сщIащ мурад саугъэт пхуэсщIыну».
ИщIу Фатмэ щхьэщэ лъахъшэу, абы хуещIыр фIыщIэ ин:
«УслъагъухукIэ, пщышхуэ, си гур къызэщIоплъэ, сещI Iэнкун.
Уэ уежьэжмэ дыкъэбгъанэу, ар мы си гум хуэшэчын?
Ар къыдэпщIэм, уэ уи ужькIэ дунейм гъащIэр сыту сщIын?»
Щыри, нэпсыр нэм къафIекIуэу, йолъэIу тепщэм я фIэщыпэу,
Дзэ къаIущхэр бгыщхьэ уэсрэ нэкIу къэплъахэр лъы IэпапIэу:
«Хэт ежьэжми укъигъанэу, тетынщ гъуэгум и зэшыпIэу,
Ауэ тщIэлъщ дэ гъуэгуфI ткIуну, хъунт хуит дыпщIтэмэ, уи гуапэу.
Утхуэупсэу хьэлэлагъкIэ, утхуэхъуакIэщ адэ пэж,
Дыхуейщ кхъухь, кхъухьзехуэ щIыгъуу, а зы лъэIур къытхуэщIэж».
«ФхуэсщIэнщ псори, фэрыншауэ сиIэжынкъым гукъыдэж,
Мурад фщIамэ, ар унафэщ, сыфпэрыуэркъым, фежьэж».
Хы пащтыхьым къелъэIуахэм ярет кхъухь, зыхуей къэмыту,
Йожьэж, арти, лIыхъужьищыр, нэщхъеягъуэр я нэгу щIэту.
Магъ, и нэкIухэр ичэтхъэжу, Малик, тенджыз Iуфэм Iуту.
Фатмэ гуащэри мэгуIэ, иутIыпщауэ нэпсыр хуиту.
МакIуэ зэшхэр хышхуэм тету, зэгурыIуэу, зэдэIуэжу.
Гурылъ IэфIхэр зэхуаIуатэу, ныбжьэгъугъэр ягъэпэжу.
ЗиIэтамэ уэредадэм, зым зыр екIуу дежьуужу,
Зым зыр дыгъэу пэлыдыжу, гурыфIыгъуэр я Iэдэжу.
Асмат деж ягъакIуэ лIыкIуэ, хъыбар гуапэр жриIэну,
Нурадин и хэку щIыналъэм текIуэныгъэр щигъэIуну:
«Дэ къытхуокIуэ хьэщIэ лъапIэу дыгъэ нурыр къыттепсэну,
ТщхьэщыкIащ дэ щIыIэ-уаер, къэгъэзэжи имыIэну».
Псым щIеупскIэ кхъухьыр, пщащэр хы уфафэм исщ и куэщIым,
Я гуфIэгъуэщ къыхэкIащи нэщхъеягъуэ гу хэгъэщIым.
Нэсыжащ арыххэу гупыр Придон хахуэм и хэкущIым,
Къапожажьэ цIыхуу щыIэр, гур щIэхъуэпсу пщIэ къыхуащIым.
Къапежьахэм япэ иту пщы бейгуэлхэри къэсащ,
Щызщ гуфIэгъуэр Асмат и гум, и губампIэр тIысыжащ.
Iэпкълъэпкъ лантIэр зэщIикъузэу и гъэфIэным зридзащ,
IэфIу и гум илъыр нэхъри лъагъуныгъэм къигъэплъащ.
Ба зэхуащIыр цIыхубзитIым, - я IупитIыр зы хъужащ,
Нестан жеIэ: «Уэ сэр щхьэкIэ бэлыхьышхуэ ухэтащ:
Ущыгугъыу уелъэIуати, Тхьэм уи лъэIур къыпхуищIащ,
Дауэ ар пхуэсщIэжыфыну, зи гур къабзэм куэд плъэкIащ».
Асмат жеIэ: «Тхьэм и фIыщIэщ, розэм и фэм зихъуэжакъым,
Щэхур нахуэ имыщIыну цIыху акъылри увыIакъым.
Иджы, мис, сыпIуплъэжащи, сылIэу щытми сигу къеуэнкъым,
ПщылI гумащIэм и нэхъыжьым хьэрэмыгъэ игу хуилъынкъым».
Пщы бейгуэлхэм лIыхъужьищым фIыщIэу хуащIыр яфIэмащIэщ:
«Ди гуфIэгъуэщи дэ нобэ, Алыхьталэращ зи фIыщIэр.
Иухати фытлъагъуну, ар ди дежкIэ насып папщIэщ,
Тхьэм къыптридза уIэгъэр егъэхъуж езым, гумащIэщ».
Хабзэм тету хэгъэрейхэм ба хуащI я Iэхэм лIыхъужьхэм.
Тепщэм жеIэ: «Ди Iуэху щхьэкIэ ятащ я псэр ди къуэш куэдхэм,
ПщIэри щытхъури къалэжьауэ мэкIуэж ахэр ахърэт дахэм,
Илъынщ куэдрэ дрипагэу ахэр ди гум дэ къэнахэм.
Сигу щIыхьащи я кIуэдыкIэр, си Iэпкълъэпкъыр зэлъещIысыр,
Къыщагъуэтыжынщ ахърэтым а лIыхъужьхэм пщIэ къалъысыр!»
Ахэр жеIэри, гъын щIедзэ тепщэм, хипщэу нэпсым уэсыр,
Егъэщт розэр уае щIыIэм, еудыныщIэ жьым налмэсыр.
Гъыуэ пащтыхьыр щалъагъум, зэщIогъуагэ, къыщIадзауэ
Зэи мыгъами нэпс щIегъэжыр, абдеж гъын къыщиублауэ.
ИкIэм жаIэ: «Сыт дыщIэгъыр, гуфIэм гуауэр тедгъэкIуауэ?
ДыгуфIэн хуейщ, укъытхэтщи, дыгъэ къепсым упэтщIауэ!
Уэ зым, тепщэ, гуауэу пшэчым хуэдиз тхэт зыхуэшэчын?
Зы цIыху щыIэкъым уэ щхьэкIэ щIыкъатиблкIэ емыхын!»
Придон пещэ: «Зи щIыхь лъапIэ, куэдщ, къэгъанэ нэщхъеин,
ГурыфIыгъуэм я нэхъыфIым зэи Тхьэм ухимынын!»
Автандил и псалъэ гуапэм щхьэщаху тепщэм и нэщхъейр,
Псоми жаIэ зы жьэу: «Нобэ тщыхъуащ нэхъ IэфI ди дунейр:
IущIэжащи аслъэн хахуэм дыгъэ нуру Сэтэнейр,
Дынэщхъейкъым дэ дыгуIэу, ди гуфIэгъуэм щIыр дохъей».
Мулгазанзар носыж ахэр, дахэкIейуэ хэку къалащхьэм,
Накъырапщэхэр къапожьэ, зэрызехьэу итщ я пащхьэм.
Барэбанэхэм я макъыр декIуу гуапэу гуп зэхыхьэм,
Бэзэр Iуэхури къагъэнауэ, къалэдэсхэр пожьэ лIыщхьэм.
Сондэджэрхэр макIуэ щхьэхуэу: къыщIэнакъым унэм зыри,
МакIуэ, Iэщэр къеблэблэхыу, къалэдэсхэм я нэхъыжьри.
ЗэпыIуедзыр абы цIыхухэм, къыIущIэну хуейкъым зыри,
Ялъагъу фIыуэ я нэхъыжьыр, хуэарэзыуэ абы псори.
Шым къопсыххэр, Придон хахуэм и дворецри щытщ щIэращIэу,
Къапожажьэ пщылIу щыIэр я бгырыпххэр дыщэ защIэу.
Алэрыбгъухэр щIэзщ хьэщIэщым, я дахагъыр къыпхуэмыщIэу,
ХуракIут зауэлIхэм дыщэр, тыгъэу ятыр яфIэмащIэу.
LIX
Тариэлрэ Нестан-Дареджанрэ я нысашэр Придон и сэрейм зэрыщекIуэкIар
Хъэрахъищэ хужь-плъыжьыфэу, лыду зы тахътэ дахэшхуэ
Тариэлрэ Нестан щхьэкIэ абдеж занщIэу къыщаухуэ.
Автандили гъуэжь-фIыцIафэу, дэгъуэу хуащIыр тахътэ щхьэхуэ,
А гуфIэгъуэм и дахагъыр зымылъагъум сыт и махуэ!
УэрэджыIэхэри къосыр, - уэредадэм зыкъеIэт,
ЙокIуэкI дахэу хьэгъуэлIыгъуэр, хъугъуэфIыгъуэр куэду ят,
Ефэ-ешхэ екIу щокIуэкIыр Придон деж, - зыхуейр ягъуэт.
Щысщ Нестани нэжэгужэу, гукъеяуэ лъэпкъ хэмыт.
Хуэдэ щыIэу къыщIэкIынкъым Придон тыгъэу къыбгъэдэкIым.
Жемчуг къащхъуэу бгъу хэтщ тыгъэм, ехьэехуэу къаз джэдыкIэм.
Нэхущ дыгъэм фэкIэ техьэу мыщIэ лъапIи щIыгъущ гукъэкIым…
Ахэр етхри сурэтыщIыр щысщ, дихьэхыу зэхэтыкIэм.
ЩIидзэжау Придон егуэшыр фIыгъуэр, хэлъу жумартыгъэ:
ЯхуещI тыгъэ зэлIзэфызым мывэ къащхъуэу налкъут щыгъэ,
Тепщэчышхуэ дэгъуи къещтэ, Автандил хуищIыну тыгъэ,
Хуехь гуфIэжу ар лIыхъужьым, зезыхьам цIыхугъэ, лIыгъэ.
КъилыдыкIыу илъщ тепщэчым хэплъыхьауэ налкъутышхуэ,
Бгъэдыхьауэ ар и хьэщIэм, ирет тыгъэр, хуищIу пщIэшхуэ.
Дарий щэкIхэри пхыр-пхыру пщIантIэ иным дэзщ, дэмыхуэ.
Тариэли и гурылъхэр и бзэ IэфIым къегъэнахуэ.
ЩекIуэкIащ махуищкIэ екIуу хьэгъуэлIыгъуэр Придон деж,
Ягуэш тыгъэр махуэ къэскIэ, хьэщIэу щыIэр ягъэфIэж.
Зэпымыууэ я пшыналъэр мэджэгу, яIэу гукъыдэж,
ЩогуфIыкI Нестан щхьэгъусэм, зы хъужахэу яIуэтэж.
Тариэл Придон жреIэ, фIэкъабылу гурэ псэкIэ:
«И гу къабзэр шынэхъыжьым фIы хэкIыпIэщ сэ си дежкIэ,
Уемыблэжу уи псэм, зауэм ухэтащ уэ си Iуэху щхьэкIэ,
Сэ, щытар ажалым пэплъэу, сыхъужащ цIыху уи саулыкъукIэ.
Автандил хэтащ сэ щхьэкIэ бэлыхьышхуэ, фIыуэ уощIэ,
АтIэ, сэрикI и гукъеуэ щхьэщысхыну сыхуопIащIэ.
СхущIэупщIэт: сыт нэхъ хуей ар, къехьэлъэкIрэ зыпэIэщIэр?
Сэ стелъа хьэзабым хуэдэщ абы и гур хэзыгъэщIыр.
Мыр схужеIэ: «Уэ цIыхугъэу пхэлъам хуэдиз сэ слъэкIынкъым,
Ауэ уафэм IэщIыб дищIу, и гущIэгъум дыхинынкъым,
ИкIи уи псэр зыщIэхъуэпсым лъэмыIэсуи сувыIэнкъым.
Ар слъэмыкIрэ – сэ псэр спыту адэжь лъапсэ сихьэжынкъым.
Сэбэп сыткIэ сыпхуэхъуну? Узыхуейр сыгъащIэт псори!
СфIэкъабылщ уи хэку бгъэзэжмэ, уи гъуэгуанэр бдэскIунщ сэри.
ФIыкIэ Iуэхур зэфIэмыкIрэ – джатэ Iэпщэм деIэнщ тIури,
Ар щхьэгъусэ пхуэзмыщIыжмэ, сыкъэнэнщ фызыншэу сэри».
Тариэл и лъэIур кIуэуэ Придон пщышхуэм щигъэзащIэм,
Автандил жэуап къретыр и ныбжьэгъур зыщIэупщIэм:
«Сэ дэIэпыкъуэгъу сыхуейкъым, хущхъуи хуейкъым си уIэгъэм,
Дыгъэ нэхуу си гъэфIэнри искъым каджхэм я гъэрыпIэм.
Къылъысащи пащтыхьыгъуэр, игъэбжьыфIэу исщ шордакъым,
Зи щхьэр лъапIэу зи пщIэр лъагэм, къытегушхуэу, бий къеIэнкъым.
Бзаджэнаджэхэр къеуасэу, каджет хьэпсым ар ихуэнкъым,
АтIэ, сыту сщIын Iуэхутхьэбзэ? Ар уи фIэщу жыпIэ хъункъым.
Уафэм сэ гущIэгъу къысхуищIрэ, си хьэтыр къилъагъурэ псапэу,
ЗэрихъуэкIмэ си гукъеуэр гурыфIыгъуэкIэ схуэгуапэу,
КъеIысхынщ сэ абы щыгъуэ и бзийр дыгъэм, насып кIуапIэу,
АпщIондэхукIэ дэ сыт длэжьми, кIуэдынщ зыми имыщхьэпэу.
СынолъэIу, Придон, мы бжесIэр Тариэл схужепIэжыну:
«Пащтыхьышхуэ, къэзлэжьакъым уэ сэ фIыщIэ къысхуэпщIыну.
Сыкъалъхуащ сэ, суригъусэу гъащIэу сиIэр бдесхьэкIыну,
СфIэкъабылщ сылIэжыхункIэ IуэхутхьэбзащIэу суриIэну.
Мыр жыпIащ уэ: «Зэгъэнт си гур зэ слъэгъуатэм и гъэфIэныр».
Зи гур къабзэу фIым щIэхъуэпсырщ а гуапагъэр зигу къэкIынур.
Iуэхур хуэкIуэм лъагъуныгъэм, мащIэщ джатэм хулъэкIынур,
НэхъыфIщ уафэм сыпэплъэнщи, нэгу щIэкIыхукIэ къысхуищIэнур.
Сэ сызыщIэхъуэпсу закъуэщ къэнэжар уэ бдэслъагъуну:
Уи жагъуэгъур тахътэм тебдзу пащтыхьыгъуэр ууей хъуну,
Къуэмыхьэж уи дыгъэр пщIыгъуу, гъащIэ дахэ ефхьэкIыну,
Инд хэкушхуэм и щIыналъэр розэу фэ къывдэгъэгъэну.
Ар сигу илъщи, зэфIэзгъэкIмэ, сухащ сэри си къалэныр,
Абы щыгъуэщ си гур загъэу Хьэрып хэку сыщихьэжынур.
Зэгъэжынщ икIи сигу бампIэр, абы хуеймэ си гъэфIэныр,
Зы сыхуейкъым къысхуэпщIэну, щыщыгъэт абдеж лъэIуэныр».
Тариэл Придон жреIэ, хъуакъым фIэфI жэуап къихьар:
«СигъэщIэну хулъэкIынкъым зыми а сэ къызжепIар!
Хъужын щхьэкIэ хуит си дыгъэр ар Iуэху тыншкъым зыхэтар,
АтIэ сэри а си къуэшым хуэсщIэжыпхъэщ къысхуищIар.
ФэрыщIагъ сигу зэримылъыр кIуэи жеIэт абы псынщIэу:
Гурэ псэкIэ сфIэфIщ слъагъуну уи гъэсакIуэр зэ сыIущIэу,
Сэ сIэщIэкIуэдащ уи тепщэм и пщылI куэд нэхъ лIыхъужь защIэу,
СелъэIунщ къысхуигъэгъунуи сэ къэзгъэзэжынщ сыпIащIэу».
Абы жеIэ: «КIыхь ди псалъэр тщIыкIэ зыри къыпэкIуэнкъым,
Мурад сщIащи, нэху зэрыщу сежьэнщ, махуэ зысIэжьэнкъым.
Ныбжьэгъугъэм елъэпауэу, хьэрыпыпщыр губжьын хуейкъым,
КъыдитыхукIэ и пхъур фIэфIу, сэри сешу сувыIэнкъым».
Автандил деж егъэзэжри, Придон жеIэ хуэIэнкуну:
«Уи ныбжьэгъум упэрыуэу, ухуэмей и жагъуэ пщIыну!»
Автандил ар къытохьэлъэ, - и гур къоIэ къилъэтыну,-
И къалэнщ нэхъыжьым пщылIыр гу хьэлэлкIэ бгъэдэтыну.
Автандил щIым йотIысэхри, лъэгуажьэпэм тегъэщIауэ,
Тариэл и лъэгуажьитIыр зэщIеубыдэр гумащIауэ:
«СщIащ Ростан и жагъуэ икъукIэ сэ мы гъэм егъэлеяуэ!
Жыхьэнмэм исынщ уи къуэшыр, ар уигъащIэм, хуит уищIауэ.
Мурад пщIар уэ къохъулIэнкъым, Тхьэм ищIа унафэр пцIыкъым,
Си гъэсакIуэм сэ апхуэдэу сепцIыжынуи къыщIэкIынкъым.
ИкIи ар сэ мы си Iэщэм хигъэщIэну хулъэкIынкъым,
И нэхъыжьым щхьэкIэ пщылIыр джатэ Iэпщэм еIэн хуейкъым.
Ар дэ длэжьмэ, си гъэфIэныр бий схуэмыхъуу къэмынэн,
Гухэлъ IэфIу щыIар, щыIэр а зы губжьым пэмыхъун!
СыщIэхъуэпсу ди зэIущIэм хуей хъунщ гъащIэр есхьэкIын,
Лъагъуныгъэ мафIэм исыр щыIэ цIыху къезыгъэлын?»
И ныбжьэгъур къеIэтыжри, Тариэл гуфIэжу жеIэ:
«Уэр мыхъуатэм схьынт си гъащIэр къыстегуплIэу гуауэ щIыIэр,
Къысхуихьащ сэ уи цIыхугъэм гуфIэгъуэшхуэу нобэ сиIэр,
Сыхуейщ сэри сэщхьыркъабзэу къохъулIэну уи гум жиIэр.
СфIэфIкъым фIыуэ зэрылъагъухэр псэухэм я Iуэхур зэрымыщIэу,
ФэрыщI слъагъумэ, жысIэпэнщи, си гур мэпIейтей зыхэсщIэу.
Сызылъытэм сэ ныбжьэгъуу, кърес и гур си деж хьэщIэу,
Щымытынум ар апхуэдэу, нэхъыфIщ псэухэм зэпэIэщIэу.
СощIэ, дауи, а уи щIасэм и гур щыIэщ уэ уи дежкIэ,
Iумпэм къищIу уи ныбжьэгъум къеплъын хуейкъым ар нэ IейкIэ.
Хьэрыпыпщым сыIущIэнщи, сIэтынщ и пщIэр хъуэхъуу сщIэмкIэ,
ЖесIэнщ: «ИкъукIэ сфIэфIт услъагъуми, сыкъэкIуащ уи деж IуэхуфIкIэ».
Сепсэлъэнщ абы Iэдэбу, селъэIунщ пщым лъэIуу сщIэмкIэ:
ФIэкъабылу ипхъу гъэфIэныр уэ щхьэгъусэу къуитын щхьэкIэ.
ЗыщIэвгъэткIур сыт зырызу фэ тIум фи гур щызэпхакIэ?
ВгъэщIэращIэт –тIэ фи гъащIэр фыздэгъагъи зэрыфлъэкIкIэ».
Автандил абдеж щыпечыр и ныбжьэгъум пэрыуэн.
Тариэл ищIам унафэ уеныкъуэкъукIэ сыт къикIын?
Придон Iуэхум гу лъитауэ, къахеш пщылIхэм гъусэ хъун,
Тохьэр щыри зы гъуэгуанэ, къэхъуу я гур, я лъэр жан.
LX
ЛIыхъужьищыр бгъуэнщIагъым къыIухьэжу
Хьэрып хэкум кIуэну зэрежьар
Дивнос Iущым къытхуещI нахуэ щэхуу щыIэр дэ дымыщIэу:
Е ищIэнкъым Алыхьталэм, гуапэ пылъу фIы имыщIэу.
МащIэщ пIалъэу ем лъигъэсыр, егуэш фIыгъуэр, тар фIэмащIэу,
Игъэбагъуэу и къежьапIэр, ищIэу хъуари гуапэ защIэу.
ЛIыхъужьищым зэпэщ защIри, гъуэгу техьащ, Придон я пашэу.
ЯщIыгъущ ахэм пщащэ нэхур, уеплъыфыху узыIэпишэу.
Къыщхьэщихыу дыгъэ нурыр, набдзэ фIыцIэхэр къурашэу,
ДэщIэращIэу дунеишхуэр, нэхуу идзыр гъунапкъэншэу.
ЕкIуу тесу тахътэ лъагэм, дыгъэ нэхур яхь дамэпкъкIэ,
ХьэкIэкхъуэкIэр къаукI хъушэу, гъуэгу зытетыр ялэу лъыпскIэ.
ЗрихьэлIэр ахэр гъуэгум къыхуогуфIэ гурэ псэкIэ,
КъагъэлъапIэ ахэр гуапэу, къахуэупсэу бысымыфIкIэ.
КъыпфIощI дыгъэр мазэ гупым хэсу, иIэу гукъыдэж,
Гуп узыншэу якIу гъуэгуанэр, я гушыIэ зэпадзыж.
Йохьэ ахэр зы губгъуэшхуэ, щыземыкIуэу цIыху абдеж,
Тариэл итащ а щIыпIэм – бгым дэкI лъагъуэр къецIыхуж.
Абы жеIэ: «Иджы, къуэшхэ, сэ сыхэгъэрейщ мы щIыпIэм:
Иджыпсту дэ дынэсынущ щысхьам гъащIэр сихьу бампIэм.
ТхуэпщэфIэнщ Асмати IэфIу, ар исыжмэ си хэщIапIэм,
Фэстынщ фэри хъугъуэфIыгъуэр, фыхэзгъадэу я нэхъ лъапIэм».
Бгым щхьэдохри ахэр лъэсу, нос бгъуэнщIагъым куэд ямыкIуу,
Къеузэд Асмати Iэнэр, игъэжьащ щыхьылыр екIуу.
Ем текIуащи я насыпыр, я гуфIэгъуэщ мытIэкIуфэкIуу.
«Алыхьталэрщ ар зи фIыщIэр!» - жаIэ, фIыщIэр щытхъум екIуу.
Къащ бгъуэнщIагъыр лIыхъужьищым, хъугъуэфIыгъуэр къащI сэтей,
ФIыгъуэу щIэлъым хуэдиз иIэу щыIэ хъункъым хуэкъулей.
ИгъэпщкIуат ар Тариэлым, темыплъэну цIыху нэ лей,
Яхэтыжкъым ахэм зыри къулейсыз, е тIэкIу нэщхъей.
Тариэл егуэшыр фIыгъуэр, щхьэж хуэфащэм елъытауэ,
УвыIакъым, пщылIи, тепщи, зрикъун ялъымысауэ.
Ар зыхуэупса зауэлIхэм забжыжынкъым пщIэншэ хъуауэ,
Ухэплъэжмэ къэна фIыгъуэм, къыпфIощI зыри хэмыщIауэ.
Тариэл Придон жреIэ: «Дауэ щытми, стелъщ уи щIыхуэ.
Хэти ещIэ: зыщIам гуапэ лъосыж гуапэр - ирехъу нахуэ.
Мыбы фIыгъуэу щIэлъу плъагъур, кхъыIэ, сIыхи сыгъэгушхуэ,
Гу лъыдмытэу къана щыIэм, ууейщ псори, ухъу щхьэмахуэ.
Абдеж лъахъшэу щхьэщэ ещIри, Придон хахуэм мыхэр жеIэ:
«КъыпфIэмыщIу пIэрэ, пщышхуэ, сфIэкъабылу а къызжепIэр?
Ауэ емыкIуншэ хъункъым тIо уи псалъэр жозыгъыIэр,
Мыр зэгъащIэ: узмылъагъумэ, лейщ си дежкIэ фIыгъуэу щыIэр».
ЕгъэкIуэжыр цIыху и хэкум Придон, махъшэхэр къахуну,
БгъуэнщIагъышхуэм щIэлъыр фIыгъуэу езым деж иригъэшэну.
Тохьэж псори гъуэгу заIэтри, Автандил деж еблэгъэну,
Автандили и гур хуоIэ дыгъэ къепсым Iуплъэжыну.
ЗэранэкI быдапIэ Iэджэ, къуажи, жыли зэлъащIыс.
ГъуэгуанэфI якIуа иужькIэ, зыдэкIуэнум гупыр нос.
Я хьэдагъэщ цIыхуу щыIэм, дунейм теткъым я гум нэс,
Автандил ягъейр абыхэм, хущIагъэжу уэру нэпс.
Тариэл егъакIуэ лIыкIуэ Ростеван деж, жриIэну:
«Пщым я пщыжу зи щIыхь лъапIэ! ЩIохъуэпс си гур услъагъуну,
Инд пащтыхьыр чэруанакIуэу къихьащ уи щIым уи хьэщIэну.
Зы гуп дохъур розэ защIэу, - къысфIощI уи гум дрихьыну.
Уэрэ сэрэ зэгуэр, пщIэжмэ, дызэрихьэлIау щытащ:
Укъиувэри си ужьым, гъэр сыпщIыну ухэтащ.
Абы щыгъуэ, сыхуэмейуэ, уи цIыху куэд сIэщIэукIащ,
НыстегуплIэрт саубыдыну - сыт сщIэнт? Си щхьэр схъумэжащ.
Сэ къыдэздзыхащ уи дежкIэ, сщIэлъ гъуэгуанэм хэзмыгъэщIу,
СыпIущIэну, услъагъуну, щытмэ губгъэн къысхуомыщIу.
Пащтыхьышхуэ Придон сщIыгъуу, сыныпхуокIуэ сэ IэнэщIу,
СиIэр тыгъэу Автандилщи, ныпхуокIуэж, пщIэ ин къыпхуищIу».
ЛIыкIуэр носри, пащтыхь пащхьэм лъэгуажьэпэкIэ зредзэ,
Тепщэм и гум илъыр IупщIу къыхуэмыщIэу псэлъэн щIедзэ.
Тинатин нур къыщхьэщихыр нэкIум дыгъэ бзийуэ щIедзэ,
Нэжьгъуц кIырхэм заIэтауэ, напэху къабзэм ныбжь традзэ.
Къигъэпсалъэу уафэ джабэр ягъэву накъырэр лъэщу,
ХьэщIэ лъапIэхэм IущIэну къызэхуосыр дзэр зэпэщу,
Кърахуж уанэшхэр хъупIэм зэрызехьэу, джэгухэу, щыщу,
ЛIыхъужь Iэджи къос гуфIэжу, зым зым япэ зригъэщу.
Пожьэ хьэщIэхэм пащтыхьыр, - дзэр, бейгуэлхэр итщ и ужьым,
Зэхэзыхыр хъыбар гуапэр къос, хуэгуфIэу хэку лIыхъужьым.
ПщIэ ин хуащIыр Алыхьталэм - а гуфIэгъуэр зи Iэужьым,
ЖаIэ: «Гуапэм гъуэгу егъуэтыр, итми гуауэр и лъэужьым».
Гу зылъатэр лъэныкъуитIым, - ягури, я лъэри зэхуоIэ!
Тариэл гъунэгъу зыхуещIри, Автандил Iэдэбу жеIэ:
«Плъагъурэ модэ мо аузыр, мафIэ нэхуу абы щыIэр?
Мис а мафIэ дыдэм, пщIэмэ, силыпщIауэ сегъэгуIэ.
Къытпежьащ, абыкIэ къокIуэ си гъэсакIуэр, пщIэ хуэдвгъэщI,
Ауэ сэ сынэкIуэжынкъым, мэс си напэр, си гур хощI.
Хэт сэ схуэдэу насыпыншэу дунейм тетыр сэр нэмыщI?
ХуэфщI унафэ сэ злэжьыпхъэм Придон фэрэ – хуит фызощI.
Жэуап къетыр: «ИкъукIэ гуапэщ уи нэхъыжьыр зэрыплъытэр,
Къанэ, ауэ нэщхъей цIыхум и гукъеуэр нэхъ мэятэ,
Ростан хуэпщI нэмысыр сэри зэрыслъагъуу хузоIуатэ,
Дыгъэ къепсри уи щхьэгъусэ зэрыхъунум гу лъызотэ».
Автандил щIохьэж шэтырым аслъэныгурэ лIыхъужь къабзэу,
ЩIэсщ Нестани, и бжьыфIагъыр плъагъумэ, уи нэр темызагъэу,
И нэгу фафIэм къыщIех нурыр, хьэрыпыщIым и нэху гъуазэу.
Тариэл Ростан деж макIуэ гур и теплъэм игъэзагъэу.
LXI
Тинатинрэ Автандилрэ я хьэгъуэлIыгъуэр хьэрып пащтыхьым деж зэрыщекIуэкIар
Автандил пащтыхь щIыналъэм егъэлъапIэ и нэ и псэу,
Тариэл, и плъэкIэ щабэр и бэракъыу, щысщ и гъусэу,
Нурыр ящхьэщытщ гуащитIым, дыщэ бзийкIэ бэм хуэупсэу,
Уэгур щIым къеха пэлъытэщ, а дыгъитIыр и фIэхъусу.
Я бысымыр псэ хьэлэлщи, хэщI имыIэ и шыгъупIастэм,
Къурмэныпхъэ щохъу абдежым пшахъуэ пэбжу былым гуартэ.
ХьэщIэр тыгъэкIэ гъэфIэныр фIэкъабылщ хэгъуэгу тхьэмадэм,
Тинатин я дыгъэ ныпу, зэщIаIэтэ уэредадэр.
Щолыд мыщIэр пIыгъ Iэгубжьэм, щопщIыпщI гуплъ хэгъэжыхьахэр,-
Хьэкъущыкъу лъапIэ зэмыфэгъухэр екIущ, хамэщIхэм щапсыхьахэу.
Псапэт нысашэ хъыбарыр усакIуэфIым итхыжамэ,
«ТIэкIу сыщыIэжарэт!» - уэри жыпIэнт, урагъэблэгъамэ.
Уэрэдыжьхэм ядежьууэ пшынэ Iэпэр зэщIагъаплъэ,
ДыщэхэкIхэр, налкъут лыдхэр Iуащхьэ лъагэу зэтралъхьэ,
Я махъсымэр хы толъкъуну я кхъуэщынхэм къыщокъуалъэ,
Махуэр жэщым лъигъэIэсу, санэхуафэм екIу и пIалъэ.
Къулейсызи ныкъуэдыкъуи пащтыхь лъапсэм щагъэгуфIэ,
Налмэс самэу а махуэшхуэм зэтрахыр хэт ибжыфрэ?!
Дыщэ кIанэм, алътес пIащIэм ящI цIыху цIыкIур насыпыфIэ,
Тариэли хьэгъуэлIыгъуэм щихь махуищым егъэбжьыфIэ.
Пщэдей гуэрми хьэрып тепщэм къыпищэнущ уэредадэм,
Тариэл жреIэ: «Дыгъэ! Гур егъафIэ уи фэ уардэм!
Пщым я пщыж, уи гуащэм уэрэ дунеишхуэм фрикIадэщ!
Тхьэгъу нэхъей, дигъэщIэращIэу, фи фэеплъ трелъ ди натIэ».
«Сэ уэ пхуэдэм сыбгъэдэсу сыщысыныр схуэмыфащэ!» -
ЖеIэри, абдеж щеухуэ нэр щыджыл тахътэ дахащэ.
Тинатинрэ Автандилрэ езым ибгъукIэ щощIэращIэ,
Тариэл къыхуащIа тыгъэ къомыр щIоуэ уафэ лъащIэ.
Егъэтхъэж хьэрыпхэр тепщэм – уи насыпкъэ, урихьэщIэм,
Пщыи пщылIи и зэхуэдэщ, щытхъур дэнкIи щыхуагъэшу,
Зигъэпащтыхьын игу къэкIкъым, щэныфIагъщ къазэрыхэщыр.
Автандилрэ Придонри щысщ, цей плъыжьхэр я фащэщIэу.
Тариэлрэ Дареджанрэ Ростан и гур ятхьэкъупэт,
ИгъэфIэнкIэ зимыгъэнщIу, мыр и малъхъэт, мор и нысэт,
Яритам и Iыхьэ щанэр убжыххэныр Iуэху мылъытэт,
Тажи, аби, Iэщэ-фащи мывэ лъапIэхэм къакъутэт.
ЗэпсэгъуитIым я пщIэ лъагэр къигъэлъагъуэт тыгъэу хуащIым:
Налкъут кIанэхэр тхьэрыкъуэм и джэдыкIэм хуэдэу пIащэт,
Мывэ лъапIэхэу мин бжыгъэр Урым джэдхэм яхуэфащэт,
Къуршу уардэ шы мин гуартэр хэплъыхьауэ лъэпкъыфI защIэт.
Тепщэчибгъу налкъутналмэсу Придон хахуэм хузэралъхьэ,
Хуарибгъу, Iэпслъэпс япщIэхэлъу, абы ищIыIу хутралъхьэ.
Къызэпхыщу щхьэщэм щэныр, Инд пащтыхьым зыщигъэщхъкIэ,
Къэжанами, фIыщIэ зыщIыр зэрыIущым уIуегъаплъэ.
КIэщIу жыпIэм, мазэ псокIэ Iуфэм Iумызэгъэж кхъуафэу,
Зэхэтащ а хьэгъуэлIыгъуэр шхэуэ, ефэу, джэгуу, къафэу.
Вагъуэ пэбжу мыщIэ кIанэ Тариэлым къыхуахьахэм
ЯутIыпщ бзийхэр уафэхъуэпскIыу ятридзэт къеблэгъахэм.
Розэ гулъым уэс тесауэ шыфэлIыфэм къыпфIигъэщIу,
Тариэл Ростан хуегъакIуэ Автандилу и жыIэщIэр,
ЖриIэну: «Уэ бысыму узиIэныр насып защIэт,
Ауэ бийм иIыгъщ си хэкур, бзаджэу зэрихьар фIэмащIэу.
Акъыл зиIэм и пщэрылъкъэ хигъэщIэныр лей зезыхьэр?
Сэ гукъеуэ къыздэфлъагъумэ, фэри хъункъэ фи бэлыхь ар?
Семыжьэжу хъукъым, гувэр щIегъуэжынущ, хэлъми лIыгъэ,
Къэзгъэзэнщ сэ згъэфIэжыну пщIэ къысхуэзыщIа пащтыхьыр».
Ирет жэуап Ростевани: «Зиусхьэн, умыукIытэ,
Уи Iуэху зэрехъулIэм хуэкIуэу щIы унафэ, уэркъэ хуитыр!
Автандил нэкIуэнщ уи гъусэу, дзэ нэхъ лъэщхэм я пэрыту:
Ялърес лъыр зи нэрыгъхэм лъыщIэжэгъуми и гулъытэр».
Автандили, зэгуэпауэ, Тариэл хуехьыж жэуапыр.
Модрейм жеIэ: «Ягъэ кIынкъым, Iух абджыпсыр уи IуплъапIэм,
Дыгъэр мазэм хуэзагъащIэу, хэт дыхьэфын я зэхуакум?!»
Автандил жэуап ет: «Лейуэ си ныбжьэгъум сегъэжакъуэ.
Мысэ сыпщIу уежьэжыныр уэ сэ слъагъум уи гуращэщ,
Уяпэ изгъэщ хуэдэу жыпIэу си щуIэгъэ къашагъащIэр.
Уегупсыскъым гъащIэр гугъуу зэрысхьынум, сыппэIэщIэу,
Си ныбжьэгъур гуауэм хэту къэзгъэнэныр схуэбгъэфащэу».
Гулъ гъэгъам уэсэпс трипхъэу, Тариэл ар къегъэувыIэ,
ЖеIэ: «Сэри сыппэжыжьэм, гухэщI хьэлъэм сегъэгуIэ,
«Дежьэнщ тIури дызэгъусэу, нэхъ къэпщтэнум», - схужымыIэ…»
Арт зыхуейри Автандили, хьэрыпыдзэр темыпыIэ.
Шы лъэрыгъхэм зэдоувэ Автандил и IэщэхуэфIхэр,
ЛIыфI нэщэнэу узэдахэщ мин пщIейм нэс хьэрып щIалэфIхэр:
Хорезм щащIащ шыми шуми Iэщэфащэу япщIэхэлъхэр,
Хьэрып хэкум и пащтыхьри кIэлъокIуатэ и зекIуэлIхэм.
ЗэшыпхъуитIым ещхьу, IэплIэ зэхуащIыжти нысащIитIым,
Шыпхъу тхьэрыIуэр гъэпэжыныр зэIэпаххэт псалъэ быдэу,
Афэ джанэм и уэрдыхъуу, япкъхэр щызэрыубыдым,
Ар зи нэгу щIэкIа цIыхубэр гъащ, и нэпсыр хуэмубыду.
Нэхущ вагъуэм мазэр хуэзэм, я зэхуэдэщ нуру ядзыр,
Ауэ махуэм зыщиIэткIэ, йокIуэт зэшыпхъуитIым я зыр;
Мэхъу хуэм-хуэму зэпэIэщIэ, уафэ лъагэм зыщагъазэу,
Ахэм зэуэ Iуплъэфынур бгыхэм я щхьэкIэ щыхуарзэрщ.
Алыхьталэм и унафэм дунеишхуэр къыщигъэщIым,
Зэбгъэдыхьэ – зэбгъэдэкIыу игъэуващ вагъуэ лъэщхэр:
Зы гъэгъар тIу иращIыкIыу мэхъу розитIыр зэпэIэщIэ,
Губзыгъагъэр уи къаруми, гуауэм хэти къыхегъащIэ.
Нестан жеIэ: «Уэрэ сэрэ зэи дызэрымыцIыхуамэ,
Тыншу дыпсэунт, жыжьэным и хьэзаб дыхэмыхуауэ.
Ныбжьэгъугъэм и фэеплъу, нысхуебгъэхьтэм уи хъыбархэр,
Щхьэж ди унэ дису, гугъуми, зэгъэнт дигу зэхуэзэшахэр».
Етыж жэуап Тинатини: «СыпIумыплъэмэ, си дыгъэ,
Дауэ схуэгъэкIуэн зэманыр, сыIэщIэкIыу гухэщIыгъуэм?
ГъащIэ шэчыгъуейм насыпу щызгъуэтынур сэ лIэныгъэрщ,
Упсэу, пхущIэзгъэкI нэпс ткIуэпсхэр уи тетыгъуэ илъэс бжыгъэу».
НысащIитIу нэр зыгъафIэм иужь IэплIэр щызэхуащIкIэ,
Тинатин и шыпхъу ежьэжым иригъэплъкъым и нэпс гуащIэм;
Гъуэгу техьэным хуэхьэзырми, Нестан мафIэу мэжьэражьэ,
Нэгум щIэкIыр пIуэтэжыну бзэм и Iыхьэ щанэр мащIэщ!
Ростеван хьэщIэншэу къанэм и акъыл фIэкIуэдыныфэщ,
ЩэIуу и жьэм къыжьэдэкIыр щэрэ минкIэщ зэрубжыфыр,
Псывэр зыщхьэщиху шыуану, IэщIокI нэпс имубыдыфхэр,
Нэщхъеягъэр уэсу тесэу, Тариэли дыжьыныфэщ.
Тариэлу розэ гулъыр пащтыхь IэплIэм зэщIеубыдэ:
«УдиIэныр ди насыпти, ежьэжыгъуэм дегъэгуIэ!
Узмылъагъумэ, стелъ хьэзабыр мыетэну тхьэ сымыIуэ,
Псэуэ тIутыр уэ зырати, дилIыкIынкъым схужымыIэ».
Тариэли, шэсыжауэ, сэлам ирехыж Ростеваным.
Хьэрыпыдзэр зэщIогъуагэ, къуэм дэхуэжкъым нэпс архъуанэр.
ЖаIэ цIыхухэм: «Укъилъагъумэ, езы дыгъэр мэхъу нэхъ фагъуэ!»
Къарет жэуап: «Дэри гуауэм лIам дехъуапсэу дыкъегъанэ!»
Къалэм докIри гъуэгу тоувэ Тариэл и ныпым щIэтхэр:
Бгъурытщ Автандилу Iущым Придон хахуэр; зэныбжьэгъухэм
Мин пщIейм фIэкIынщ я дзэ лъэщыр, шуей хахуэу лIы хуэдэлIхэр,
ЕщI фIылъагъум и гъуэгуанэм нэхъри зэхуэпэж щIалэфIхэр.
Мис, гъуэгу тетщи мазищ хъуауэ, уаIуплъащэрэт нэ лейкIэ!
Бий абыхэм уахуэхъуныр гузэвэгъуэт, пэж ухуеймэ.
Зэзэмызэ гъуэгулI Iэнэ удзыпцIэ щIыIу щаугъуеймэ,
Фо махъсымэт псыуэ зэфэр, ари ирамыгъэлейуэ.
LXII
Тариэл Инд пащтыхьыр дунейм зэрехыжар къещIэ
Аддэ жыжьэу чэруанышхуэ Iуащхьэ щIыбым къыщолъагъуэ,
Я къыдыри, гъуэгурыкIуи фIыцIэ защIэу къахуоблагъэ,
Хъуреибзэу щIэщащ щхьэцхэр, щхьэусыгъуэр нэрылъагъукъым.
«Мыбдеж дыувынщи, къафшэ», - Тариэл яхуещI унафэ.
Къохьэ пащтыхьым и пащхьэ сондэджэрхэм я нэхъыжьыр.
Ирет упщIэ: «Хэт фыхъуну? Сыт фи лажьэу фыщIэщыгъуэр?»
ЖеIэ: «Ар щызокIуэ хабзэу зэднэкIа щIыналъэ жыжьэм:
Инд хэгъуэгурщ дыкъыздикIыр дэ, Мысырыр ди хэкужьу».
Тариэл и гуапэт IущIэм щыIагъащIэм Инд щIыналъэм,
ЛIыхъужьищыр зэгуроIуэ ябзыщIыну я цIи я щхьи.
Мэбэлэрыгъ сондэджэрхэр, инд хуэIухуэщIэ дзэм далъагъукъым:
Хамэ лъэпкъ щыгъынщ зэрахьэр, хьэрыпыбзэщ зэрыпсалъэр.
«Я хъыбар къысхуэщIыт индхэм», - ещI унафэ я пащтыхьым.
ЖаIэ: «Тхьэр къебгауэ лъэпкъым, ящхьэщыкIкъым я бэлыхьыр,
Зэрыхэкуу я хьэдагъэщ, нэпс щIагъэкIыу псыхьэлыгъуэу,
Я нэхъ Iущри акъылыншэщ, гуауэм я щхьэ щIригъэхьэу.
Я хъыбарыр, псысэ хуэдэ, къахуеIуатэ нэхъыжь жьакIуэм:
«Парсадант абы щытепщэр, Тхьэм и Iуэху иригъэфIакIуэу,
И хъыджэбзыр дыгъэ къепсым пеуэфыну пщащэ гуакIуэт,
И нэкIущхьэр гулъ гъэгъауэ, и бгыр щихуу, щхьэцыр щIакIуэу.
Зэрыхъу хабзэу, амирбэрымрэ а пщащэмрэ зогуакIуэ,
Пащтыхьыпхъум и псэлъыхъур амирбэрым IэщIокIуадэ,
Адэшыпхъу Даварт хъыджэбзым зэрыцIыкIурэ и гъэсакIуэр,
Арти, гузэвэгъуэм хедзэ адэшыпхъум хэку ефIакIуэр.
Езы Каджхэм ебзэджэкIыу, удт Давар зи цIэ бзылъхугъэр,
Гузэвэгъуэу зринэкIым дунеишхуэр зэщIилыгъуэт,
И псэр хихыжащ бзаджащIэм, езым техуэу и нэрыгъыр,
Пщащэ дыгъэр хамэщI щыIэщ, и гуакIуэгъури дэщIыгъуу.
ЩыкIэлъыкIуэм пхъум аслъэныр, тепщэр мэхъу амирбэрыншэ.
Мэбзэх ари, уэздыгъитIыр щалъагъужкъым инд хэкушхуэм.
КъуакIи псыхъуи щагъуэтакъым, мыхуэмыхуми я дзэ хъушэр,
«Ди Тхьэ, мафIэм щхьэ себгъэсрэ?!»-тхьэджэт, гъыурэ, пащтыхьышхуэр.
Лъэужьыншэу кIуэдаитIыр игъейт тепщэ жьыщхьэ мыгъуэм,
Пшынэ макъым ипIэ гъыбзэрт игъуэтыжыр гурыфIыгъуэу,
Ихьыжакъым куэд тхьэмыщкIэм, къыщысхьакъым мафIэ лыгъэр,
ПIалъэ кIэщIым ихьащ бампIэм бийхэм текIуэрей
пащтыхьыр».
Сондэджэрым хъыбар пэжу къиIуэтэжыр зэриухыу,
И щхьэтепхъуэр тещэтауэ, къэкIиящ Нестан гущIыхьэу.
ЕIэт макъыр Тариэли, щэхур адкIэ хуэмыIыгъыу,
ЩIагъэж нэпс яхуэмубыдыр, бгыщхьэ уэсыр ткIуа уи гугъэу.
СыкъэвукI, фыхуеймэ, дыгъэм а хъыджэбзыр емыфIэкIым,
Щхьэтепхъуэншэ хъумэ розэр, плъагъур Iущхьэм и гъэгъэкIэрщ,
Я нэхъ Iущри ещIыф бзагуэ, ар игъэлъэпIэн игу къэкIым,
МыщIэху сатыритIыр зи дзэу, налмэс лыдыр зи гуфIэкIэм.
Егъей адэр бзу бзэрабзэм, гущхьэкъутэу гъыбзэ къибжу,
Нэпсхэр яхуэIыгъкъым нитIым, кърефыщIыкIыж щхьэцышхуэр;
Розэ гулъым и фэр пихуу, жыглыц фIыцIэщ и нэкIущхьэр,
Пшэхэм къыкъуэщыжкъым дыгъэр, уафэ къащхъуэр игъэпIыщIэу.
И напафэр зэхифыщIэу, тхьэджэ макъкIэ мабжэ пщащэр,
Нэпсыр уэшхыу къригъэшхыу, йоджэ адэм, щIигъэхуабжьэу:
«СылIэу сэ сызэгъэжарэт! Уэ сэ схуэдэ бынт пхуэфащэр?!
Си псэкIуэдхэр схуигъэгъуну узилIыкIуэщ Тхьэм и пащхьэм!
Мащэ кIыфIым уиубыдами, уэ зыращ сэ нэхуу сиIэр!
Дэнэ укъыздисхыжынур, сщхьэщыпхыну мы си гуIэр?
Хэт дунейр зыхуэбгъэнэхур, дыгъэ, бзийр зэбгрыптыкIыу?!
Сыт щыхупIэм щIемыхуэхыр, зэхэщащэу, къуакIэ-бгыкIэр?!»
Тариэли магъ: «Сыт нобэ мы зэхэсхыр, си гъэсакIуэ!
СогъэщIагъуэ: дауэ блэфрэ дыгъэр, бзийкIэ къытхуэгуапэу!
ИкI уафэгум, щIым тетыжкъым уэ уи нурым хуэдэу гуакIуэр!
УэркIэ къэсхьыжа си тобэр Тхьэм сIебгъэхтэмэ, ди адэ!»
ЯжреIэ сондэджэрхэм: «Пыфщэт адэкIэ хъыбарым!»
«Ятелъщ индхэм бэлыхьышхуэ, - къыжраIэ зиусхьэным,-
Хьэтаидзэм къиувыхьауэ, къыхэкIыфкъым къалэр зауэм,
Ящхьэщытщ Рамазу ябгэр, пащтыхьыцIэ зыфIищауэ.
Пащтыхь гуащэр псэущ иджыри, гуауэр и гум къытебанэу,
ТекIуэн гугъэ ямыIэжми, пэрытщ зауэм Индустаныр,
Къигъэнакъым имубыду бийм зы къуакIи, зы чэщани,
Дыгъэ! Уэри ущыхьэткъэ - хьэлъэ дыдэщ я зэманыр.
Дэ тхуэдабзэу щыгъын фIыцIэкIэ хуэпахэщ къалэдэсхэр,
Мысыр хэку дикIау щыжытIэм, дыкъелащ Рамаз и хьэпсхэм:
Ди пащтыхьым мамырыгъэкIэ бгъэдэтти, фIэгунэсу,
Хуит дыкъищIыжащ леиншэу, Алыхьталэм къыдипэсри».
Тариэл ар зэхихащи, гупсэхугъуэ игъуэтыжкъым,
Махуищ гъуэгур махуэ закъуэм зэпеупщIри, къикIуэтыжкъым,
МафIэм ещхьу щхьэщохуарзэ жьым зэрихьэ и ныпышхуэр,
Еплъ, гум Голиаф къигъэкIыу, лIыхъужьыгур зэрыгушхуэр.
LXIII
Тариэл Инд хэкум нэсыжу хьэтайхэр зэрызэтриукIар
Инд хэгъуэгум и щIыгъунэм задэу щыIэтащ къуршыжьхэр.
Плъэмэ: къыбгъэдэтщ гъунапкъэм бийхэм я дзэ мыухыжхэр.
Тариэл щIоупщIэ: «Къуэшхэ, дыщIэзауэр ди хэкужькъэ?!
Алыхьталэращ си гъусэр, нобэ бийм и вагъуэр ижмэ!
Пасэу ятехуащ абыхэм, мызэ-мытIэуэ, си сэшхуэр,
Зэгуэзгъэхуу афэ джани, Iэщэ-фащи, зыкъэсшэщIмэ».
Автандил къыпещэ: «Псалъэ хуумыгъэшыт щIэныгъэншэм!
ЗэтедукIэнщ зы къэмынэу, псэун гугъэ ямыIэжхэу».
Зауэныгурэ пшэ гуэрэну гъуэгу техьащ хьэрып зекIуэлIхэр,
Я къыдырхэр хуит ящIауэ, шуей хъыжьэу къызэдолъхэ;
ЦIыкIуи ини къахуэхъуахъуэу, зыр зым пеуэу зэрызохьэ,
Бгыщхьэм къеджэрэзэхащи, япIытIынур къапэщIохуэ!
Япэ итхэр бийм и плъырхэм щарихьэлIэм, асыхьэтым
ЯIэщIэкIын я гугъами, яубыдащ щIэпхъуэну хэтхэр.
Гъэрхэр кърашащ и пащхьэм, пхъашэщ Тариэл и нэщхъыр,
«Хэт фызейр?» - йоупщI, къищIэну ахэр зи унафэ щIэтыр.
КъыжраIэ: «ЩIалэ бжьыфIэ, Рамазщ дызыхуэжыIэщIэр,
ДыкъигъапцIэри дищтауэ, плъыру дыкъуигъэтщ мы Iуащхьэм».
ЖеIэ Тариэл: «Вгъэзэжи, фи псэр Iэпхъуэжами хьэршым,
Тепщэм жефIэ: дыкъоблагъэ, дыхуэпабгъэу зауэ гуащIэм.
Къэсащ, жыфIэ, пащтыхьышхуэу Iуэху шынагъуэхэр зыгъахъэр,
Лей зезыхьэхэм зэ уэгъуэм изыгъэжыр я нэ вагъуэр.
Хэт сыхъунуми жраIэ нетIэ плъыр яубэрэжьахэм,
ПщIэншэщ лейуэ ушынэныр, шынэм IэщIэкIын ажалыр?!
Щхьэ уигу къэкIа, умыделэм, лIыфIхэм уапэщIэувэну?!
Сыт акъыл къызыхэпхари Инд щIыналъэм уихьэххэну?!
Мис, нызохь лъыщIэж мафIэсыр уи хьэдащхьэр згъэлыгъуэну,
Мы си сэшхуэу згъэжанари уи удынырщ Iузыгуэнур.
Зыгъэхьэзыр! Щэхурыпхъуэу сыптеуэныр симыплъапIэ:
Уи дзэр захуэу зэрыуву, хъыбарыншэ сомыщI закъуэ!
Уафэгъуагъуэу къебгъэхь псалъэхэм ди дыхьэшхын къагъакIуэ,
Жыр тажищэ пщхьэрыгъами, уи щхьэр сщIынущ пхъэкъутапIэ».
Плъыр яутIыпщыжахэр мажэ, я щIым нэсыжыну пIащIэу,
Iурадзэж ялъэгъуа псори Рамазыпщ зызыгъэпхъашэм:
«Дзэ абрагъуэ щIыгъуу индхэм я пащтыхьыр къэсыжакIэщ,
ТIур зым дыпэмылъэщыну я зауэлIхэр хъыжьэ защIэщ».
ЯIыгъщ дзэпщхэм Тариэлу инд щIалэфIым и нып уардэр,
Адэ-модэкIэ щохуарзэ хьэрыпыдзэм и бэракъхэр.
Афэ джанэ щамытIагъэу, бжы къудейкIэщ зэрызауэр,
Лъыр, псыкъелъэ хуэдэ, мажэ, Придон-дыгъэр чэф ищIауэ.
Мис, ежьа къудейщи, плъэмэ, шу щитху зэрызехьэу къокIуэ.
Зауэныгут хьэрыпхэр, занщIэу сатырышхуэу къызэдолъхэ.
«Хуейкъым!» - жеIэ Тариэли, егъэмамырыж зауэлIхэр,
Сагъындакъ яIыгъкъым бийхэм, Iэщэ-фащи япщIэхэлъкъым.
ЩIэлъщ шы лъэгум я нэхъыщхьэр, игъэтхьэджэу гужьеигъуэм:
«Алыхьталэм и хьэтыркIэ къысхуэфщI гущIэгъу сыхьэтмыгъуэм,
Пэжщ, схуэфащэкъым сэ гъащIэ, сэ схуэфащэр мащэ кIыфIырщ,
ЩизгъэхьакIэ гум бзаджагъэ, щызмыгъафIэу ныбжьэгъугъэр.
ФыщыкIуэдым хъуат мы хэкур хъыбарыншэ илъэсипщIкIэ,
Бгъэр лъэтэжмэ, пащтыхьыншэу, бзу нэгъунэ мэхъу тхьэмыщкIэ.
Зыкъисчат сахурикъуну, нэпсеягъэр згъэIурыщIэу,
Зэпычащ си гъащIэ къуэпсыр, жыг лъэдий фIэкIа умыщIэу.
Иджы сыщIолъэIу лIэныгъэм, сэ зыращи псомкIи къуаншэр,
Уэзир щитху къэсшащ си гъусэу, итщ дэтхэнэри уи пащхьэ.
ПыупщI уащымысхьу я щхьэр, къалэжьащи ажал гуащIэ,
Ауэ, нэпсымкIэ тхьэ соIуэ, дзэ хейм зыри имылажьэ!»
Псоми я щхьэр ехьэхауэ хуаIэт я тхьэрыIуэр уафэм:
«Къурмэн дыхурехъу уи гъащIэм къыпищэныр зи унафэм!»
Сэждэм телъщ Рамаз и натIэр, - къегъэгугъэ пащтыхь напэм:
Зызумысым хуэбгъэгъункъэ, щыхуигъэгъукIэ Алыхь лъапIэм!
Я щхьэм яжьэ кърапхъыхыу, ниневдэсхэм[1] къахьа тобэу,
Нэпсхэр плъагъумэ, щIегъуэжауэ, гур зэрычэр къыбгуроIуэ.
Гъым и фIэщмэ, Тхьэм и губжьыр щIылъэм къытемыхуэу къонэ,
Дунейр кIыфI къыпщызыщIари дуней нэхуу къызэщIонэ.
Щеджагъэнщ IущыгъэщIэкъухэр акъылыфIэхэм я тхылъхэм
ЛIы хуэдэлIым гумащIагъым нэхъ хьэлыфI зэрыхэмылъым:
ГущIэгъу хуэщI узытекIуахэм, бийхэм уахуэтэмакъкIыхьу,
ЛIыгъэ нэсым ущIэхъуэпсмэ, псэу, а псалъэхэр уигу илъу.
Тхьэм и нэфIыр уигу къигъэкIыу, щысщ Тариэл Iэсэлъасэу
«Фыпсэу! – щабэу яжреIэ шынэу зэщIэкIэзызахэм,-
МыхъумыщIагъэу къефхьэжьахэр сэ хуэзунэтIынщ гъуэгу захуэм,
Хабзэ фхуэхъун хуэдэу пэжыр, пцIым зи щIыб хуэзыгъэзахэм».
Бзэ къэнакъым Инд пащтыхьыр дэнэкIи щимыгъэлъапIэу,
Щытхъу хуаIэту фIыр сыт щыгъуи тезыгъакIуэ къэгъэщIакIуэм:
Ажал фIыцIэр ящхьэщихри, къаритыжащ гъащIэ лъапIэр:
Щегъэхьэулей, фIэулъийуэ, Тариэл и сэшхуэр сампIэм.
Тариэл и шыфэлIыфэм нэр щагъафIэт къэкIуа цIыхухэм,
Пхъашэу щытыгъа и макъыр уэрэдыпкъыут зэращыхъур;
Ауэ Рамаз и зауэлIхэм къезэвэкIти дунеишхуэр,
Щызэрихьэт гъуабжэгъуэщыр, зэщIэпщIыпщIэу, Инд хэкушхуэм.
Месри, шууэ къахуоблагъэ гуфIэгъуэшхуэр къахуэзыхьыр:
«Къытхуигъэгъуащ! ДиукIакъым!» - зеIэт уафэм хъыбарыфIым.
МэIу бжьэмийр, зыIуэтэжахэм Iэгъуэблагъэр дигъэгуфIэу:
«Езыри шууэ къытхохьэ дызыIэрыхьа пащтыхьыр!»
ФIэхъус ирах тепщэм индхэм, лъэгуажьэпэкIэ загъэщхъыу,
Ауэ мэхъу Iэнкун, бэракъхэр хамэ ныпхэм ирагъэщхьу:
«ДыкъагъапцIэу пIэрэ?» - жаIэу, мэIущащэ, шэч тырахьэу, -
Дэнэ къикIыжын Тариэл, жэхьэнмэм дримыгъашэу?!»
«Къэсыжащ пащтыхьыр! - жеIэ Тариэл, бэм щыгуфIыкIыу,-
Къыздишэжри и дыгъэу нурыр зэи зыщхьэщымыкIыр,
Уафэм къыдита нэхушхуэрщ псори дызыхэпсэукIыр,
Зивгъэгъусэ абы адкIэ фпэIэщIэныр зылъэмыкIыр».
ЯцIыхужри, къыхуопIащIэ, зэпаупщIу тафи, къуакIи;
Нэхум хуиту зыщегъазэ я чэщани, я быдапIи,
«Дэ бэлыхь дыщышынэжкъым!» - дэнэкIи къыщоIу я макъхэр,-
Пэжыр нэпцIым трегъакIуэ фIыр зи хабзэ Алыхь лъапIэм!»
Къыбгъэдахьэри IункIыбзэр, къызэIуах куэбжэшхуэр пщылIхэм:
Фэилъхьэгъуэу плъагъур фIыцIэу, хэтщ зэрыкъэралу щыгъуэм,
ХьэщIэхэр мэгъуэг, я нэкIухэр гулъ гъэгъа гъуэлэжаифэу,
НэпскIэ ятхьэщIа налмэсым къуаргъ щетIысэха уи гугъэу.
Адэ хуэдэ, и гъэсакIуэр хабзэм тету щигъеижым,
Тариэл щIигъэкIт и нэпсхэр псыхьэлыгъуэ мыгъущыжу,
Гъуагъуэ макъкIэ пыхьэт, тхьэджэу, щэIу щIэх-щIэхыу къиутIыпщу,
Гуауэ губгъуэ фIыцIэр ивэт, и пхъэIэщэр налмэс мыщIэу.
ЛIыщхьи къуэдзи нэпс яутхыу Тариэл къызэрилъагъуу,
ЩIигъэхуабжьэу, гур икъутэу нэхъ гуащIэжу яхогъуагэ,
ПсыижыпIэ хуэдэ, нэпсым лъыпсыр хэту, магъри магъ ар,
Къуэшым IэплIэ къыхуащIыну зэрыхасэу къыздеблагъэм.
Яхуэгузэвэну къокIуэ уэркъхэр псэгъу зэхуэхъуаитIым,
Ауэ Нестан иутIыпщыжкъым афIэкIа и нэпсхэр хуиту:
Ирешэх гъагъэ къудамэр, зыIэтыжын бгъэдэмыту,
Дэхьэшх макъ щаIэщIэкIыжкъым сэрейм лIыщхьи, унэIути.
Гуащэ-анэр къыщIэпхъуауэ къожэ ахэр илъагъуну;
И унафэр игъэткIийуэ, жеIэ: «Сыт дэ дыщIэгъынур?!
Тхьэм и губжьыр тщхьэщихащи, дэ къыттохуэ фIыщIэ тщIыну,
Абы и пIэ, нэпсхэр дгъажэу, дигухэр сыт щIиткъутыхьынур?»
Гуащэм, нэпсхэр имылъэщIу, Тариэл хуещI анэ IэплIэ,
ЖеIэ: «МафIэр ункIыфащи, псэр гугъэщIэм зэщIегъаплъэ;
Гур гъэпсэхуи къысхуедаIуэт си бзэгупэ къыпылъадэм:
Тхьэр зеиншэхэм ди телъхьэщ - насыпыщIэ къытпегъаплъэ».
«Сыт Iэмалыр, си псэм хуэдэ, - пхъур бгъэдэсщ и анэм магъри,-
Плъыжь-гъуэжьыфэхэр зи фащэм нобэ фIыцIи сыбгъэлъагъур!
ИунэщIащ тахътэр ди адэм, мащэ кIыфырщ и пIэщхьагъыр».
«Щыгъэтыж!» - мэлъаIуэ анэр, хуилъэщIыжу нэпсхэр нагъуэм.
Ба хуещI анэм и хъыджэбзым, гумащIагъыр хуэмыгъэпщкIуу,
ЗэхеупIышкIуэ Iупэм гулъыр, тхьэмпэхэм къахимыгъэщу.
«Сыт дигу илъкIэ гуныкъуэгъуэр! - зыхуегъазэ и пхъум гуащэм,-
ФIы къытпоплъэ дэ иджыри дунеягъэкIэ мымащIэу».
Апхуэдэххэу пIалъэр макIуэ, тэлай гуп зэкIэлъыпIащIэу.
Удж ящI хуэдэ, къаувыхьауэ, лIыщхьэхэм хуащI тепщэм щхьэщэ.
Къабгъэдохьэ дуней нэхухэр, уеплърэ пэт защомыгъэнщIу,
Щытхъу-сэламрэ IэплIэ-бауэ щхьэж игу пыкI яхуигъэфащэу.
Автандилрэ Придонрэ къэзыгъэлъэпIэн щымыщIэ.
Тариэл жреIэ гуащэм: «Плъэгъуа уэ къикIуэт зымыщIэ?!
НыбжьэгъуфIхэм я фIылъагъурщ дыкъызэрелар зи фIыщIэр,
Мы тIуращ зи лIыгъэ хэлъыр псэухэм дэ дызэращыщым».
Щыхьэрышхуэм къэсыжауэ, сэрей гупэм деж щохасэ;
Я гум нэсрэ бзэ IэфIу пащтыхь гуащэр бэм йопсалъэ:
«Къыдитащ Тхьэм текIуэныгъэр, къыдэбийхэр дгъэгузасэу,
Зэхэдублэнщ тхьэлъэIушхуэ, ахэр къаплъэм къыдэхъуапсэу».
«ФIыцIэр щыфх! Накъырэ фепщэ! - ящIащ тепщэхэм унафэ. -
Сэрейм жыжьэу щхьэдэIукIыу, зреIэт ди санэхуафэм!
Дыщэ бгырыпххэр зыщIэфпхэ, вгъэщIэращIэу алътес джафэр,
Нэпсхэр къыщIэвмыпIытIыкIыу, фыдыхьэшх, фыджэгу, фыкъафэ».
LXIV
Тариэлрэ Нестан-Дареджанрэ я хьэгъуэлIыгъуэр
Месри, анэр я Iэпэгъуу, зэпсэгъуитIыр жьантIэм дашэ;
Уэзирхэм фIэхъус кърахыу, пащтыхь тахътэм ныбгъэдашэ;
Лажьэм ехь леихыр - къэнам ягу къилъэту фIым хуопIащIэ,
Зыри хуиткъым нобэ гъыну, гуауэм ипIэ - гуапэ защIэ.
Пащтыхь гуащэм зыкъехуапэ, иухащ абы и щыгъуэр;
ЛIыщхьэхэр егъэщIэращIэ, зи нэ техуэм фIэщIэщыгъуэу;
ЯхуещI тыгъэ жьыми щIэми, пуду зыри къыхэмыхуэу,
«Игъуэм къигъэзащи, - жеIэ, - фIэкIуэдащ игъуэджэм гугъэр».
Адэм и тахътэ гъэдахэщ Тариэлрэ Дареджанрэ:
ЗыкIэ йокIури гуащэм щауэр, зыр адрейм къыхуигъэщIауэ!
Хэт а тхъэгъуэр зытхыжынур, Тхьэм и нэфIыр къыщыхуауэ?!
Ахэм ещхь яхэт цIыху цIыкIум, Iадэм и къуэпс къыдэжауэ?!
Тариэл, нысащIэр щIыгъуу, есылIат зэхъуапсэ Iуфэм:
Тахътибл къалысащ абыхэм гур зыгъафIэ насып кIыхьу.
Пщогъупщэж уи гуныкъуэгъуэр, пхьымэ гъащIэр насыпыфIэу,
Дыджыр Iумыхуауэ, цIыхум IуруIэфIэкъым фошыгъур.
Дыгъэ нэхур зыгъэфагъуэ Тариэлрэ Дареджанрэ
Хуагъэфащэ инд тетыгъуэр, бэрэбанэхэр хуагъаджэу,
Гуэну яIэм я IункIыбзэр къыIэщIалъхьэ, дзыхь къыхуащIу,
«Ди пащтыхьыращ ар!» - жаIэ, я гуфIэгъуэр дэп жьэражьэу.
Тахътэ зырыз ягъэбжьыфIэ Автандилрэ Придонрэ:
ЯгъэлъапIэу, щытхъу хуаIэту, къалэдэсхэр къабгъэдохьэ.
Ахэм я фэгъу яхэтыххэ мы дунеишхуэм щыпсэухэм?!
Псори жрагъэIэжыну лъаIуэ гупыр зэрызохьэ.
Санэхуафэ, гуфIэгъуэшхуэ - унэIутхэр Iэнэзехьэщ;
Сэреишхуэм зэрихабзэу, я нысашэр лъэрызехьэщ;
Гуащи щауи къыкъуэщыжкъым тыгъэ зыхуэмынэпсейхэм -
Ират ахэр мэжэщIалIэм - ягъэтхъэж тхьэмыщкIэр бейхэм.
«Къевджэ фызаби зеинши!» - пащтыхь гуащэм ещI унафэ, -
ЦIыху, IэнэщIу дэкIыжынкъым, зэхэзыхыр кърекIуалIэ!»
И гупыкIыр, тIуэтэжынут, дрикъуну тщIамэ псалъэ:
«Тхьэ фахуелъэIу зэпсэгъуитIым я тепщэгъуэр хъуну махуэ!».
Тариэл йопсалъэ гуащэм: «Мыр жысIэнут, сыпфIэзахуэм:
ХуэщI гущIэгъу Рамаз пащтыхьым, ди ухыгъэм игу гъэзагъэ,
Гужьеигъуэм IэщIокIуадэ, и фIэщ дыдэу щIегъуэжауэ,
Хуегъэгъу езы Алыхьталэм, гъамрэ тобэ къэзыхьамрэ».
«Хузогъэгъу», - жэуап ет гуащэм. Асыхьэтым ящI унафэ
Пащтыхь Рамаз къыщIашэну, тепщэм щхьэщэ хуищIын папщIэ.
УэрэджыIакIуэр къоблагъэ, дежьуунухэри къашэ,
Гуауэу нэгум щIэкIа псори зэуэ мэхъу гуфIэгъуэ защIэ.
Зи нэ техуэр игъэгуфIэу зэтелъщ дыщэри налкъутри;
ХъугъуэфIыгъуэ самэ лъагэр псыуэ йож бысым IэгуитIым;
Ухуитщ къыпIэрыхьэр пхьыну – тыгъэр зыми IэщIаудкъым;
ЦIыхухэр лIакъуэкIэ ягуэшми, плъырхэм зыри ягъэпудкъым.
Автандилрэ Придонрэ я дзэм Тариэл жреIэ:
«ХьэщIэр Тхьэм и тыгъэщ, къуэшхэ, фигу ирихьыр фыбж фыфейуэ».
Къыдыр зырызыххэ ярет, кIадэ хъуржын зырыз телъу,
И Iэгу икIар зыхуэбжынур, шэч хэмылъу, IэзэкIейхэрщ.
Автандилрэ Придонрэ къалъысар ихуэжкъым бжыгъэм;
Уи жьэр пхузэщIэмыхыжу бзагуэ уищIт а щхьэусыгъуэм;
Иугуэшт гуащэм дыщэхэкIхэр, мылъкур лей уригъэгугъэу,
КъегъэлакIуэ хъуа щIалитIым яIуплъэху и гурыфIыгъуэу.
Автандилрэ Придонрэ мис апхуэдэут зэралъытэр:
«Ди насыпыр фэрщ зи фIыщIэр!» - гуапэт цIыхухэм я гулъытэр.
Зыхуей псори ахэм хуащIэт, тIури ябжт пащтыхь пэлъытэу,
ХэщIтэкъым сэрейм къекIуалIэм пщIэ хуащIыну а щIалитIым.
Тариэли гу хьэлэлщи, ирет Рамаз тыгъэ лъапIэ,
Мыр жриIэу: «Бгуэшынщ дыщэ, ущыхъуакIэ епцIыжакIуэ».
ЩIым трелъхьэ Рамаз и щхьэр – гур къызэрыгъуэтыжакIэщ,
ЯхокIыж, захуимыгъэлIу, къихьа тобэр и гугъапIэу.
Асмат пэжи хуещI унафэ инд щIыналъэм и пащтыхьым:
«Адэ-ани анэкъилъхуи къахузэкъуэхын уи лIыгъэ?!
Хэкум и Iэхьэ ебланэр ирехъу уэ уи насып Iэхьэ,
ГъащIэ IэфIыр, фIыр щыкуэду, иренатIэ уи тетыгъуэм!
Къыхэх пфIэфIу гъащIэ гъусэ – хуейщ Iэ быдэ уи хэгъуэгур,
Уэри дэри къытхуэпэжу, плъапIэкIи ди акъылэгъуу».
Асмат зредзых я пащхьэ: «Фэрщ си напIэри си нэкури,
Си пщылIыпIэм ефIэкIынкъым сэ фэрыншэу скIуну гъуэгур.
Нэмысыншэу симыбжынум, къислъхьэнт псалъэ тепщэ пащхьэм:
ЩIы хъурейр сысейми – щIыскъым, сывигъусэным езгъапщэм.
Гуныкъуэгъуэр фщхьэщыкIамэ, бзийуэ вгуэшри сэркIэ гъатхэщ,
Си гъэсэну уи нысащIэм селъэпауэми - щыуагъэщ».
«Гукъеуэжьхэм уадэгъуалэу умыгъакIуэ гъащIэ кIэщIыр,
Угъуэгт гуауэм ущыхэтым, - жеIэ Тариэл и фIэщу,-
Иджы бжесIэхэм къедаIуи, мы зэми къысхуэхъу жыIэщIэ:
Уэр[2] абрагъуэр уи Iэпэгъуу, псэу, дунейр IуэхуфIкIэ бгъэнщIу».
«Иухащ гуауэр», - жеIэ Асмат, и тепщэфIым худичыхыу.
Псэлъыхъупхъэ къыкъуэкIащи, ягъэгувэкъым нэчыхьыр:
Щхьэщэ екIу тхьэмадэм хуищIу, Асмат бгъэдишащ пащтыхьым,
ДокIуэтей тIысыпIэ лъагэм, я пщIэм щэныр кIэрымыхуу.
КъуэшыфI зэхуэхъуа щIалищым ныхагъэщI хьэщIэгъуэ пIалъэм,
Нэгузыужьу яхь зэманыр, пхуэбжкъым тыгъэу хузэблахыр:
«Мы налмэсхэр зэрыдахэ!»; «ЕхъулIакъэ мыр зи хуарэ!»
Ауэ, Автандил уIуплъэм, Тинатин и ныбжьырщ плъагъур.
Гу лъитакIэщ Тариэли – хуозэш псэгъум щIалэ бланэр.
«КъызгуроIуэ, - жеIэ, - щыму уэ къызыбоIуэкI гъуэгуанэр:
Зэшыгъуиблыр зэбнэкIауэ, иджы удокIуей еянэм,
Сыкъегъанэ дунеижьым закъуэныгъэм срикъану».
Хъуащ ежьэжыныгу Придони: «Сэри сыкIуэжын хуейщ»,- жеIэ.
СыкIуэцIрыкIынщ уи хэкум, псэкIэ уи гум сыкъыхуеIэу.
ТIэу унафэ уэзгъэщIынкъым, къаджэ закъуэ, укъысхуеймэ,
Си насыпщ уи ужь ситыныр псым хуэпабгъэ щыхь нэпсейуэ».
Ирет Придон хуитыныгъэ индхэм я тхьэмадэ махуэм:
«Ежьэж, ауэ дэ, зэкъуэшхэм, ди хабзэжь уемылъэпауэ!»
«Автандил, уэ узмылъагъуу схуэгъэкIуэну пIэрэ махуэ?!
Сыт Iэмал? УтепыIэжкъым! Къожьэ дыгъэр аслъэн хахуэм».
Ростеван хуригъэхьыну ирегъэд дахащэу джанэ;
Махъсымалъэ хьэлэмэтхэр яIущIахэщ IэкIуэлъакIуэу.
«СыхьэтыфI фыхуишэ гъуэгум, схуехыж Ростан сэлам гуапэ!»
ЖеIэ Автандил: «Жыжьэным гузэвэгъуэр къысхуегъакIуэ».
Нестан Тинатин хурелъхьэ щIыIутелъ щIыгъуу фащэ гуакIуэ:
Езырат ар зэкIур, ауэ шыпхъуми дахэу зрехуапэ!
Хуэбгъэдэн уигъэлъыхъуэнрэ гъуэгури ищIу нэхъ кIугъафIэ,
Жэщыр махуэу къыпфIигъэщIу, хутрелъхьэ мыщIэ лъапIэ.
Зэрахыж сэлам ныбжьэгъухэм, къуэш нэмысыр къагъэлъагъуэу,
ЗэпэIэщIэ зэрыхъунур абрэмывэу псэм тогъуалъхьэ;
Инд цIыхубэм нэпс щIигъэкIыр щызэрехьэ тафи, къуакIи.
ЖеIэ Автандил: «Iэгубжьэм щхъухь аргуэру схурагъахъуэ!»
Тетщ гъуэгуанэм зэкъуэшитIыр, я бзэ IэфIхэр къатIэтауэ,
Йожьэж, IэплIэ зэхуащIыжри, щхьэж и унэ хуэунэтIауэ;
ГъащIэм пщэрылъ къахуищIахэр ягъэпэжащ щхьэ Iэтауэ,
Автандил носыж Хьэрыпым, и щыкъуадэр ехъулIауэ.
Зэрохьэжьэ хьэрып лъэпкъыр ялъагъуну щIалэ хъыжьэр.
Автандил и дыгъэм Iуоплъэ - щэIур и гум къиIукIыжкъым…
БгъэдотIысхьэ Тинатини, щIедзэ насып мыкIуэдыжым,
Я тетыгъуэр иIэтыныр Алыхьталэрщ зи гупыжыр.
Мылэнджэнy зэгуоувэ пащтыхьищым я дамищыр;
ЗэкIэлъокIуэ, я зэхуэзэм къахуздихьу насыпыщIэ;
ЯпэщIэтхэт бии, егъуи, зэуэм техуэ я сэшхуищыр;
Зэбгъурыту зекIуэ кIуэмэ, къуентхъкIи хъеркIи хэщI ямыщIэу.
Уэсым ещхьу, Тхьэм и нэфIыр тесэ зэпытт хэгъуэгуищым:
Макъ къигъэIутэкъым фызабэм, е тхьэмыщкIэм, е зеиншэм;
Щынэ цIыкIухэр анэ къуагъхэт, бзаджэрат тепщэгъуэм щыщтэр;
Бжэныр дыгъужьым дэхъуакIуэу, псэут мамыру къэралищыр.
КIэух
Блэлъэтащ абы я гъащIэр, жэщ пщIыхьэпIэ хуэдэу, пIащIэу;
Яшэчащ дуней бэлыхьыр, ягъэващ лъэхъэнэ пхъашэр…
Насып мыухыж фIищыну хэт тегушхуэн гъащIэ мащIэм?!
Мэсхъ[3] щIалэжьу Руставели и уэрэдми хуэмыфащэ.
Куржы пащтыхь Даут хахуэу Тхьэм и фIыщIэкIэ ефIакIуэм
Усэу хуэстхыжащ хъыбарыр, тепщэр тезгъэун си плъапIэу.
Арщ къуэкIыпIэм щригъажьэу хуэзунэтIыр гъуэгу къухьэпIэм -
ЕпцIыжакIуэр щагъэпуду, цIыху щхьэмахуэхэр щылъапIэм.
Бгъуэтыххэн Даут и лIыгъэм, и бжьыфIагъэм хуэкIуэу псалъэ?
Мы хъыбарым къиIуэтэжыр бзэмыIу тепщэхэм ягъахъэрщ:
Я хахуагъыр, я хьэл-щэныр къызыхэщ уэрэд дахащэ
Щызэхэсхым, нэгузыужьу, усэ жану есхьэжьар ар.
Дзыхь хуэфащэкъым ди гъащIэм, цIыху бзаджагъэм гур екъутэ;
Нэр пIэтыху блолъэт уи гъащIэр, напIэзыпIэщ зэрыщыту.
Сыт насыпым дыщIыхуеIэр? НатIэм итырщ хьэпс бжэIутыр...
ЛIэху а къомыр зигу къемыуэр ехъулIауэ сэ солъытэ.
Дареджани Амираным тетхыхьар Мосэ Ханелищ;
Абдул-Мэсихь и уэрэдыр къезытхэкIыжар Шавтелищ;
Диларгет и щIыхьыр лъагэу зыIэтар Саргис Тмогвелищ,
Тариэл нэпсыбэр усэм изылъхьар сэ-Руставелищ.
