«Эльбрус» тхылъ тедзапIэр илъэс 90 ирокъу
Дэтхэнэ зы лэжьыгъэри цIыхухэм ягу къинэн папщIэ
«Эльбрус» тхылъ тедзапIэр къызэрызэрагъэпэщрэ илъэс 90 ирикъуащ. А зэман кIыхьым къриубыдэу абы сыт хуэдэ увыпIэ щиIыгъа ди республикэм и гъащIэм, иджы и Iуэху зытетхэр сыт? Абыхэм тедгъэпсэлъыхьыну дыIущIащ тхылъ тедзапIэм и унафэщI Ацкъан Руслан.
ЩХЬЭУСЫГЪУЭ гуэр зимыIэ щыIэкъым. Ди тхылъ тедзапIэри ауэ сытми уафэм къехуэхакъым. Ар къыщыунэхуа зэман жыжьэм ди щIыналъэм щыпсэухэм я нэхъыбапIэр иджыри щIэныгъэншэу зэрыщытам псори дыщыгъуазэщ. ЩIэныгъэм лъагъуэ хупхызыша гуэрхэри диIэт, ауэ абыхэм я зэфIэкIыр цIыхухэм я деж зэрынагъэсын Iэмалыр мащIэт. Абы и лъэныкъуэкIэ мыхьэнэшхуэ иIащ игъуэ дыдэу къызэрагъэпэща тхылъ тедзапIэм. Ар къызэрагъэпэщри, тхакIуэхэри, усакIуэхэри къэунэхуу хуежьащ. Мис абдежщ нобэ дызэрыгушхуэ литературэм и щIэдзапIэр. Дунейм къытехьэу хуежьащ лъэпкъ литературэхэм я лъабжьэр зыгъэтIылъа ПащIэ Бэчмырзэ, Мечиев Кязим, ЩоджэнцIыкIу Алий сымэ я тхыгъэ-хэр, дахэу утыку къихьащ иужькIэ литературэм и классик хъуахэу КIыщокъуэ Алим, Кулиев Къайсын. Абыхэм къакIэлъыкIуащ нэгъуэщI тхакIуэ, усакIуэ гъуэзэджэхэри, щIэныгъэлI бэлыхьхэри. А псори тхылъ тедзапIэм къекIуэлIэжырт. Абы къигъэувырт тхылъ тедзапIэм и зэфIэкIым зэпымыууэ хигъэхъуэн хуейуэ. Псори зэпыщIащ.
Лэжьэн щыщIидза гъэм тхылъ тедзапIэм цIыкIу-инми адыгэбзэкIэ, балъкъэрыбзэкIэ, урысыбзэкIэ тхылъ 36-рэ къыдигъэкIащ. ГъэщIэгъуэнракъэ, дэтхэнэ зы тхылъри минитI нэхърэ нэхъ мащIэ хъуртэкъым. Нобэ дыщIохъуэпс апхуэдэ бжыгъэм. Пэжщ, сабийхэр зэреджэ тхылъхэр нэхъыбэу къыщыдэдгъэкIи щыIэщ, ауэ художественнэ тхыгъэхэр, ди щIэныгъэлIхэм я лэжьыгъэхэр языныкъуэхэм деж мащIэ дыдэу къыдэдгъэкIын хуей мэхъу. Абы щхьэусыгъуэ зыбжанэ иIэщ. Зэран мэхъу интернетри, абы зи псэр ихьэхуа цIыхухэр тхылъ зэрыхуэмеижри. Ауэ, сэ сызэреплъымкIэ, мыбы нэгъуэщI зыгуэри хэлъщ: япэм щыгъуэ тхылъыр унэлъащIэм щыщу, ар ямыIэмэ, унагъуэм и пщIэр нэхъ лъахъшэ хъууэ къэзылъытэ куэд щыIащ, иджы тхылъ къэзыщэхур абы еджэнуращ. «Унэм сывгъэхьи севгъаджэ, Iэ еIусауэ умыщIэну пщэдей къыфхуэсхьыжынщ», — жаIэу къытхуэкIуэхэри щыIэщ. Ди тхылъхэм я уасэр ма-щIэ дыдэми, ахэр къызыхуэмыщэхухэр щыIэщ. Абы дегъэпIейтей. КIэщIу жыпIэмэ, нобэ мылъку зиIэм щыщу тхылъ хуейр мащIэщ, тхылъ хуейм ар къызэрищэхун къыщыхудэмыгъахуэ къохъу. Тхылъ щапIэ ди къуажэхэм зэрыдэмытыжри хуабжьу зэран мэхъу. ИтIани, тхылъыр зи псэм хэзымыхыр мащIэкъым. Шэч хэлъкъым ди литературэм нобэ зэрызиужьам, къэралпсо утыкум ишэн хуей тхакIуэ, усакIуэ куэд дызэриIэм, ауэ ди зэфIэкIыр нэхъ мащIэ зэрыхъуар абы зэран хуохъу. Тхыгъэ нэхъыфIхэр урысыбзэкIэ зыхуей хуэзауэ зэдзэкIын, къыдэгъэкIын хуейщ, абы текIуэдэну мылъкур дыщимыIэкIэ — IуэхуфIыр лъэхъа мэхъу.
Нобэ ди IуэхущIафэхэмкIэ, тхузэфIэкIхэмкIэ къэдгъэзэжынщ. Ди лэжьыгъэм сыт щыгъуи увыпIэш-хуэ щиубыду щытащ ди сабийхэр зэреджэ тхылъхэр къыдэгъэкIыным, иджыри ар ди къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщ зыуэ къыдолъытэ. Ди лэжьакIуэхэм яхузэфIэкI халъхьэ а тхылъхэр нэхъри егъэфIэкIуэным. Ахэр зыхуей хуэзэн щхьэкIэ, иджыри лэжьыгъэшхуэ егъэкIуэкIын хуейщ, ар зы махуэкIэ зэфIэкIын Iуэхукъым, ауэ Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ министерствэмрэ ди тхылъ тедзапIэмрэ зэгурыIуэу абы иужь итщ. Мыбдежым мыри щыжысIэну сыхуейт. Адыгэбзэр, балъкъэрыбзэр зымыщIэхэм, ауэ зэзыгъэщIэну хуейхэм щхьэкIэ дэ тхылъ щхьэхуэхэр къыдыдогъэкI, зэрылажьэ тетрадхэри я гъусэу. Ди гуапэ зэ- рыхъущи, урысхэми къахокI а тхылъхэмкIэ ди бзэхэр зыджхэр. Тхылъ тедзапIэм и ехъулIэныгъэхэм ящыщу къызолъытэ 1957 гъэ лъандэрэ къыдэмыкIауэ къыдэдгъэкIыжа адыгэ-урыс, урыс-адыгэ псалъалъэхэр. Абыхэм хэлэжьыхьыжащ щIэныгъэлI гуп. Апхуэдэу иджыблагъэ ди деж къыщыдэ-кIащ «Адыгэбзэм и псалъэгъэнахуэ» псалъалъэ гъуэзэджэр, ар зэхилъхьащ щIэныгъэлI БищIо Борис. Дунейм къытехьащ балъкъэрыбзэр зыджхэм щхьэкIэ балъкъэр-урыс, урыс-балъкъэр псалъалъэхэри. А псалъалъэхэм мыхьэнэшхуэ яIэщ ди бзэхэр джыным-кIэ, абыхэм зегъэужьынымкIэ.
Дэ урысыбзэкIэ къыдыдогъэкI серие зыбжанэ, тхыдэм епхауэ, щIэныгъэмрэ щэнхабзэмрэ хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщIа ди цIыху щэджащэхэм ятеухуауэ. А тхылъхэм щIэупщIэшхуэ яIэщ. ЕджапIэхэм щхьэкIэ къыдэкI «Школ библиотекэ» серием хохьэ ди усакIуэ пажэхэм я тхыгъэ нэхъыфIхэр, егъэджакIуэхэм, еджакIуэхэм нэхъыбэу къагъэсэбэпын хуей хъу-хэр.
Художественнэ тхыгъэхэр къыдэгъэкIыным мыпхуэдэ бгъэдыхьэкIэ худиIэщ. Япэрауэ, ди тхакIуэ, усакIуэ нэхъыжьхэм, ди литературэхэр зэфIэзыгъэувахэм, я тхылъхэр щIэх-щIэхыурэ къыдэгъэкIыжын хуейщ. ЕтIуанэрауэ, нобэ къытхуахь тхыгъэщIэхэм я нэхъыфIхэр дунейм къытегъэхьэн хуейщ. Ещанэрауэ, ди литературэхэр япэкIэ зыгъэкIуэтэн щIэб-лэ къэгъэтэджыным ди зэфIэкI хэтлъхьэн хуейщ. А псоми епIэщIэкIыпхъэщ, а тхылъхэр игъуэу къыдэкIыным мыхьэнэуэ иIэр къэплъытэу щытмэ. Япэ зи гугъу тщIахэм щхьэкIэ дэ къетхьэжьащ «Адыгэ литературэм и лъагапIэхэр», «Балъкъэр литературэм и лъагапIэхэр» сериехэр. Апхуэдэ япэ тхылъыр, Шортэн Аскэрбий и романхэр щызэхуэхьэсар, иджыблагъэ дунейм къытехьащ. А Iуэхугъуэр адэкIи дгъэкIуэтэну ди мурадщ. Тхэн щIэзыдзахэм щхьэкIэ къызэIутхащ «КъудамэщIэ» сериер, апхуэдэ тхылъ хъарзынэ зыбжани дунейм къытехьакIэщ, куэдым ягу зэрырихьами дыщыгъуазэщ.
Ди сабийхэм хуатха усэхэр, рассказхэр щIэх-щIэхыурэ дунейм къытыдогъэхьэ, сурэткIэ гъэщIэрэщIауэ. А тхылъ цIыкIухэм щIэупщIэ зэраIэм егъэлеяуэ дыщогуфIыкI. Ди сабийхэм анэдэлъхубзэр ящIэу къэгъэтэджыныр ди къалэн нэхъыщхьэ дыдэхэм ящыщ зыуэ къыдолъытэж. ЩIэх-щIэхыурэ къыдыдогъэкIыж адыгэ, балъкъэр таурыхъхэр. Дызэрыт гъэм адыгэбзэкIи, балъкъэрыбзэкIи дунейм къытехьэнущ псалъэжьхэр, къуажэхьхэр, нэщэнэхэр, псынщIэрыпсалъэхэр щызэхуэхьэса тхылъхэр. Ахэр еджакIуэхэми къагъэсэбэпын хуэдэу зэхэлъхьащ.
ИтIанэ. Сэ куэдрэ жызоIэ адыгэ, балъкъэр литературэхэр ди къэралым ис адрей лъэпкъхэм я литературэхэм куэдкIэ ефIэкIыу нобэ зэрыщытыр. Ар псалъэ къудейкъым, литературэхэм зэрызаужьым дызэрыкIэлъыплъым къигъэщIа гупсысэщ. А Iуэхугъуэм дэ нэхъыбэж ди пщэм къыделъхьэ дунейм къытехьэ тхыгъэфIхэр и зэманым къыдэгъэкIынымкIэ, ахэр хъума хъунымкIэ. А Iуэхугъуэм мыхьэнэшхуэ иIэщ ди бзэр къызэтена хъунымкIэ, зиужьынымкIэ. КIэщIу жыпIэмэ, лэжьыгъэ ди куэдщ. Къэралым тIэкIу зыкъытщIигъэкъуэжмэ, ди Iуэхур мыIейуэ екIуэкIыну догугъэ. Псори щIэтщIэжыр тхылъеджэхэращи, абы-хэм ягу зэрыдгъэзэгъэным и ужь дитынщ.
АЦКЪАН Руслан,
«Эльбрус» тхылъ тедзапIэм и унафэщI,
КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ.
Тхылъ тедзапIэм и лажьакIуэхэр. Сурэтыр Толгуров Камал трихащ.
Iыхьэлейм икIыу дрогуфIэ
ЩыIэщ IуэхущIапIэ, лэжьакIуэ гуп, уи псэм ехуэбылIэрэ я зэфIэкIым лъагэ урихъуу. Апхуэдэхэм ящыщ зыщ си ныбжьэгъуфI жысIэкIэ, егъэлея мыхъуну, уса-кIуэ Ацкъан Руслан зи унафэщI «Эльбрус» тхылъ тедзапIэр.
Куэдым жаIагъэнщ абы лэжьыгъэшхуэ зэрыщекIуэкIыр, сэри абыхэм арэзы садохъу. ДыщIызгъу-нур зыщ: зыхуей хуэзэу, и теплъэкIи и купщIэкIи укъамыгъэщIэхъуу абы къыщыдэкI тхылъхэм иригушхуэхэм сащыщщ сэ- ри. Жыжьэу зэхэсхыу къэнэж къудейкъым, Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм щыпсэухэм ди дежи къос а IэдакъэщIэкI гъэщIэгъуэнхэр. ТхылъыщIэ къызэрыдэкIам теухуа хъыбар гуапэм кIэщIу и ужь иту къытIэрыхьэ лэжьыгъэхэм Iыхьэлейм икIыу дрогуфIэ.
ГуфIэгъуэ дызыхэта- хэм ящыщщ иджыбла- гъэ Ацкъан Руслан «Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и цIыхубэ усакIуэ» цIэ лъапIэр къызэрыфIащар. Лъэпкъ Iуэхум гулъытэ хэха хуэзыщI си ныбжьэгъум и ехъулIэныгъэхэм дяпэкIи хигъэхъуэну, и щIыналъэм и мызакъуэу, гъунэгъу хэгъэгухэми къыщащIэри, адэкIи ефIэкIуэну сохъуэхъу.
ЖыпIэнуракъэ, цIыкIуи ини, щIэныгъэлIи егъэджакIуи, тхакIуи усакIуи гулъытэншэ ищIыркъым тхылъ тедзапIэм. Си гуапэщ псори зэрызэхуигъадэм хуэдэу дяпэкIи екIуэкIыну, и къалэным хуэIэижьу илъэс IэджэкIэ лэжьэну, зыр зым къыкIэлъыкIуэу дунейм къытригъэхьэн тхыгъэхэм щымыщIэну!
УЭХЪУТЭ Александр,
Урысейм ис адыгэхэм я
лъэпкъ-щэнхабзэ автономием
и унафэщI.
Лъэпкъыр къызэращIэр
ГъащIэм телъыджэ Iэджи пыщIащ, бгъэщIагъуэ пэтми пхуэмыухыу. Абы щыщщ тхылъыр. Уи гъащIэр тхылъым пыщIауэ ущыпсэум деж, дунейм гъэщIэгъуэн куэд уегъэлъагъу… унабдзэгубдзаплъэмэ. ЩIэныгъэм и къежьапIэр, дауи, тхылъщ.
Тхылъ тедзапIэ! СэркIэ абы пщIэуэ иIэр апхуэдизкIэ инщи — жыIэгъуейщ икIи гугъущ. Си гуащIэр щIэныгъэм пыщIа хъуауэ сопсэу, тхылъыр зи пIэщхьагъ сэ схуэдэхэри куэд мэхъу.
«Эльбрус» тхылъ тедзапIэр илъэс 90 ирокъу, ар ину бгъэлъэпIэнумэ, фIэгъэнапIэфIщ, узыблэкI мыхъуну бжыгъэщ. АдэкIэ зыгуэр жысIэн ипэкIэ, «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм и лэжьакIуэ псоми сехъуэхъуну сыхуейт гуфIэгъуэ, дэрэжэгъуэ, гукъинэж яIэну, а насыпыр къыщежьэ узыншагъэр ябгъэдэлъу.
Къэралым и тхылъ тедзапIэ куэд зэманым и гъуэжькуийм здихьащ, республикэ псом ди насыпти, нобэ дгъэлъапIэ «Эльбрус» IуэхущIапIэр хъума хъуащ. Ар зи фIыщIэр абы щылажьэ гупрауэ къызолъытэ.
Художественнэ литературэм и мызакъуэу, мыбы тхылъу традзэр зыхуэдизыр жыIэгъуейщ, псом ящхьэжыр ди еджапIэ-хэм яджын тхылъыращи, срогуфIэ апхуэдиз лэжьыгъэр слъагъуху.
А тхылъхэм хуагъэув уасэр мащIэщ — псоми хуиту къащэхуфын щхьэкIэ абыи мыхьэнэшхуэ иIэщ. «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм цIыху дахэ куэд щыслъэгъуащ. 70 гъэхэм Бгъэжьнокъуэ Заурбэч художник нэхъыщхьэу тхылъ тедзапIэм яшати, абы и деж сыкIуэурэ тхылъ зэращI щIыкIэм сыдихьэхри, нобэр къыздэсым си кIуапIэр ди тхылъ тедзапIэрщ.
Си гуапэу жысIэну сыхуейт «Эльбрус»-мрэ ди композиторхэмрэ сытым дежи зэпыщIэныгъэ яку зэрыдэлъыр. Апхуэдэу къыдэкIауэ щытащ Къардэн Хьэсэн, Молэ Владимир, Жырыкъ Заур, Щомахуэ Хьэсэнбий, нэгъуэщIхэми я уэрэдхэр щызэхуэхьэса тхылъхэр. Си япэ уэрэд тхылъри мыбы щытрадзауэ щытащ. Сабийхэм щхьэкIэ стхахэм ящыщу тхылъищ къыдигъэкIащ мы тхылъ тедзапIэм. Псом ящхьэжу, си инструментальнэ музыкэр иту «Самшитовый напев» тхылъри но-бэ илъэс 90 хъу ди «Эльбрус»-м дунейм къытригъэхьащ.
Нобэ дгъэлъапIэ ди тхылъ тедзапIэм со- хъуэхъу дэни къыщащIэу, пщIэ къыхуащIу куэдрэ лэжьэну. «Псори мэкIуэдри — уэрэдыр къонэ» жиIакъэ адыгэм, нэгъуэщIу жысIэнщи, тхылъыр къонэ, ауэ тхылъым и купщIэр щыиным и деж, ар зытха къудейр мыхъуу, лъэпкъыр къызэращIэщ.
ХЬЭIУПЭ ДжэбрэIил,
композитор.
Сигу ихуркъым
«Эльбрус тхылъ тедзапIэм и унафэщIу илъэс 12-кIэ, 1977 — 1989 гъэхэм, лэжьа тхакIуэ, ди нэхъыжьыфI Къэрмокъуэ Хьэмид зыхуэдгъэзащ а IуэхущIапIэм щыщыIа илъэсхэм я гугъу къытхуищIыну.
— Къэрал тхылъ тедзапIэм и унафэщIу ущытыным фIагъыу, псэ тыншыгъуэу хэлъамрэ гугъуехьу пыщIахэмрэ я гугъу уэзгъэщIынут, Хьэмид.
— А зэманыр икIи гухэхъуэт, тхылъ куэду къызэрыдэкIым тепщIыхьмэ, икIи гугъусыгъут, Iуэхугъуэ зыбжанэм дыкъызэралъахъэр къэплъытэмэ.
Художественнэ тхыгъэхэр, школхэм зэрыщрагъаджэ учебникхэр, сабий тхылъхэр, къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр, нэгъуэщIхэри уэру къыдэдгъэкIырт. Илъэсым къриубыдэу тхылъи 150-м щIигъу дуней къытедгъэхьэрт. Абы, шэч хэмылъу, ди лъэр игъэжант, арщхьэкIэ, зэманыр апхуэдэти, дызыхуэныкъуэр Iэджэт. Дэ Москва и «Рос- главиздат»-м и унафэм дыщIэтти, ди планым деж щегъэжьауэ ди лэжьыгъэм хухах мылъкум деж щыщIэкIыжу зыубзыхур арат. Мазищым, илъэсым къриубыдэу къыдэдгъэкIыну дызыхуей тхылъхэр къыхэтхыкIауэ абы едгъэхьырти, унафэ тращIыхьырт. Планым къигъэув лист бжыгъэр къыдэмыкIамэ, ахъшэ къуамытыххэнри зыхуэIуа щыIэтэкъым. ТхылъымпIэри гъуэтыгъуейт абы щыгъуэ, и зэманым къытхуамышамэ, гъунэгъу хэгъэгухэм щIыхуэу къыщыщытщтэ къэхъурт, уеблэмэ.
Иджыри зы сигу къокIыж. Илъэсым къриубыдэу тхуэгъэхьэзырынур дубзыхуауэ, абы хуэфэщэн мылъкури хухахакIэу тхакIуэхэм, усакIуэхэм къахэкIырт я IэдакъэщIэкIхэр планым зэрыхэмыхуамкIэ мыарэзыуэ нэхъыщхьэхэм я деж щытхьэусыхэхэр. Унафэ ящIырт апхуэдэхэм я лэжьыгъэхэр Iэмал имыIэу къахудэдгъэкIыну, резолюцэ традзэжырти нытхуагъэкIуэжырт. Сыт хуэдэут а щытыкIэм укъызэрикIынур?
ИкъукIэ лэжьыгъэ гугъут, пэжыр жыпIэмэ. ЩIэгугъур пщIэн хуейуэ уи пщэ къыдэхуэратэкъым, абы дыпэлъэщынут, атIэ, зэрыжысIащи, щытыкIэ къызэрымыкIуэ- хэм укъызэрикIын Iэмалхэр къэплъыхъуэ зэпыту улэ-жьэн зэрыхуейрт. Зэману хъуар сIихырти, сэ сысей зыгуэр стхыну Iэмал къызитыххэртэкъым. Абы сыкъыIукIыжа иужь, илъэсым къриубыдэу тхылъиплI къыдэзгъэкIат, тIур сысейуэ, тIур зэздзэкIауэ.
— Узыдэлэжьахэм ящыщу хэт сымэ уигу къина, Хьэмид?
— ЦIыхуфI, IэщIагъэлI Iэзэ куэдым садэлэжьащ. Абыхэм ящыщу КIуантIэ Iэзид, Балъкъэр Къылышбий, Къэжэр Петр, Опрышкэ Олег, Ацкъан Руслан, Жаным Борис сымэ я Iуэху зехьэкIэмрэ я цIыхугъэмрэ зэи сщыгъупщэнукъым. Тхылъ къыдэгъэкIыным, лъэпкъ Iуэхум абыхэм хэлъхьэныгъэшхуэ хуащIауэ икIи хуащIу къызолъытэ.
— УнафэщIу ущытыху, фхузэфIэкIам щыщу узэрыгушхуэхэмрэ уи Iэ къызыпемыкIуэкIахэмрэ къытхутепсэлъыхьыт.
— Псори зэдгъэхъулIэфащ жыпIэныр, шэч хэмылъу, щхьэгъэпцIэжщ, Iэджи къэнащ дигу илъауэ зэдмыгъэхъулIэфауэ. Илъэсхэр куэду къыпщыхъуми, къалэнхэр нэхъыбэжщи, псоми зэхуэдэу упэлъэщыркъым. Сызэрыгушхуэхэм ящыщщ дунейм къытедгъэхьа тхылъ псори, зыми хуэмыдэжу КIыщокъуэ Алим и IэдакъэщIэкIхэр щызэхуэхьэса тхылъиплIыр, Теунэ Хьэчим и томитIыр, Кулиев Къайсын, ЩоджэнцIыкIу Алий, Шинкубэ Бэгърат, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм, КIэрашэ Тембот, Шортэн Аскэрбий сымэ я тхыгъэ къыхэхахэр, нэгъуэщIхэри.
— Хьэмид, IуэхущIапIэмрэ абы и лэжьакIуэхэмрэ сыт хуэдэ псалъэхэмкIэ захуэбгъэзэнт?
— ЕхъулIэныгъэ, гуфIэгъуэ, дэрэжэгъуэ… Сыт зэмани цIыхум и гъуэгум тетыр мылъкуращи, абы щымыщIэн IуэхущIапIэ ухъу. ИщхьэкIэ зэрыщыжысIауэ, нэхъапэм гугъуехьу диIащ тхылъымпIэр зэрыгъуэтыгъуейр, иджыпсту тхыгъэхэращ нэхъ мащIэу си гугъэри, ахэри хъушэу ирахьэлIэну си гуапэщ.
Епсэлъар ИСТЭПАН Залинэщ.
Тхылъым пщIэ хуэдвгъэщI
АдыгэбзэкIэ тха тхылъхэр къыдэкIыным хуэзыгъэхьэзыр къудамэм и лэжьакIуэхэр.
Илъэс 90 гъуэгуанэ къызэпызыча ди тхылъ тедзапIэм нобэ и Iуэху зытетым утепсэлъыхьын ипэкIэ уигу къыумыгъэкIыжу хъуну къыщIэкIынкъым иужь зэманым ди гъащIэм къыщыхъуа, нобэми имыух зэхъуэкIыныгъэ зэхэлъэрыхъыхьахэр, сыту жыпIэмэ, дэри къыджьэхэмыуэу къэнакъым абыхэм къыздахьа фIыри Iейри. Уеблэмэ, къыджьэхэуэ къудейкъым, щэнхабзэр, литературэр, псом хуэмыдэжу дэ тхуэдэ лъэпкъ цIыкIухэм ейхэр, кIуэ пэтми нэхъ гулъытэншэ зэрыхъур къэплъытэмэ. Мыпхуэдэ щытыкIэм, хабзэ зэрыхъуащи, е уи лъэр щIегъэху, е уи ерыщагъым хегъахъуэ. Дэ нэхъ ерыщ хъуахэм дащыщу жысIэнут, ауэ сыт хуэдизу умыерыщми, уи лъабжьэр щыщIаудым деж, уипкъри къотIасхъэ. Дауи, абы къикIыркъым ди лъэр щIэхуауи. Апхуэдэ хуитыныгъэ къыдитыркъым дызыпэрыт IэнатIэм лъэпкъым дежкIэ иIэ мыхьэнэм. Аращи, ди пщэ къыдэхуэ лэжьыгъэхэр зэрытхуэгъэзащIэр куэдкIэ елъытащ лIыгъэуи, щIэныгъэуи, зэфIэкIыуи диIэр къызэрытхуэгъэсэбэпым. Ахъшэу къытхуаутIыпщым кIуэ пэтми хощI, типографие диIэжыххэкъым, тхылъ къыдэдгъэкIхэр зыщэу щыта IуэхущIапIэхэр зэхакъутэжащ, ди Iэпэ къызыпемыкIуэкI нэгъуэщI ныкъусаныгъэхэри гъунэжщ, жытIэу дытхьэусыхэу дызэхэскIэ, ди Iуэхур зэрыдэмыкIынур, дауи, фIыуэ дощIэж. Дауэ дехъулIэрэ-тIэ нобэ къытпэщыт къалэнхэм? Сэ зи гугъу сщIынур адыгэбзэкIэ тхылъ къыдэзыгъэкI редакцэращи, абы и лэжьыгъэм кIэщI дыдэу сыкъытеувыIэнщ, зыщытхъужи зыубыжи хэмылъу.
Сэ лэжьэн щыщIэздзауэ щытар мы тхылъ тедзапIэрат, илъэс 50 нэблагъэкIэ узэIэбэкIыжмэ. Абы щыгъуэ, шэч хэмылъу, тхылъ тедзапIэм и Iуэхур нэхъ ехьэжьат, тхылъ бжыгъэу къыдагъэкIымкIи, ахэр зытеухуамкIи, тхыгъэхэм ахъшэу къыпэкIуэмкIи. Нэхъ зызымыхъуэжу къэнар лэжьакIуэхэм я улахуэрщ. Ар щIэгъуакъым абы щыгъуэми, нобэми апхуэдэщ, тхылъ тедзапIэм и лэжьакIуэхэм я щIэныгъэмрэ я пщэм къыдэхуэ къалэнхэмрэ къызэрыгуэкI дыдэу пхужымыIэнуми. Ауэ абыи есэжащ мыбы щылажьэхэр. «Лъэпкъ Iуэхущ фэ зефхуэр, абы щхьэкIэ лейуэ гугъу зевгъэхьыфу фыщытын хуейщ», — къыжраIа нэужь, падзыжынIа хуейуэ къалъытэркъым, лъэпкъ Iуэху лъэпкъ зезымыхуэхэм апхуэдэ лъэпкъ памыубыдми.
ИщхьэмкIэ зэрыжысIащи, сэ япэу мы тхылъ тедзапIэм лэжьэн зэрыщыщIэздзэрэ илъэс 50 хуэдиз дэкIащ. А зэманым къриубыдэу мы-бы лэжьыгъэу щаIэтам и лъэужьхэр дэтхэнэ зы адыгэ унагъуэми щыплъагъунущ. Мы иужь илъэсхэм къыдэдгъэкIхэм адыгэ тхылъе-джэхэм хуащI гулъытэри нэхъ мащIэу къыщIэкIынукъым. Апхуэдэу урегъэгупсыс адыгэбзэм, адыгэ тхакIуэхэм ятеухуауэ клубхэм, школхэм, сабий сад-хэм щIэх-щIэхыурэ щекIуэкI зэIущIэхэм. Абыхэм сыт щыгъуи къызэрыщыхагъэщщи, адыгэбзэкIэ къыдэкI художественнэ тхыгъэхэри, школхэм зэрыщеджэ тхылъхэри хэпщIыкIыу ефIэкIуащ. ЖыпIэ хъунущ абы фэрыщIагъ хамылъхьэу, сыту жыпIэмэ, иужь илъэс зытхухым илъэс къэс хуэзэу школхэм папщIэ адыгэбзэкIэ тхылъ тIощIырыпщIым щIигъу къыдыдогъэкIри, зы къыдэкIыгъуи къэмынэу ахэр идогъэфIэкIуэж, зытхахэр е редакторхэр хэлэжьыхьыжурэ. Апхуэдэу иджы дэ диIэ хъуащ еджакIуэхэр учебникхэм зэрелэжь тетрадхэр, егъэджакIуэхэм папщIэ чэнджэщхэр зэрыт тхылъхэр. Ахэр зэхэлъхьэным къетшэлIауэ щытащ республикэм ис егъэджа-кIуэ нэхъыфIхэр. Ди гугъэщ ахэри къыдэкIыгъуэ къэс едгъэфIэкIуэжурэ теддзэжыну. Мы иужьрей илъэс зыщыплIым зэфIэдгъэкIа нэхъ лэжьыгъэшхуэхэм ящыщщ илъэс куэд щIауэ хуабжьу дызыхуэныкъуэ псалъалъэ зэмылIэужьыгъуэу зытхух къызэрыдэдгъэкIари. Ахэр псынщIэ ды- дэу зэбгрыкIащ. Художественнэ тхыгъэхэм я гугъу пщIымэ, къыхэзгъэщыну сыхуейщ Шортэн Аскэрбий и тхыгъэ цIэрыIуэ «Бгырысхэр» жыхуиIэр зы тхылъышхуэу къызэрыдэдгъэкIыжар, томиплIри къызэщIиубыдэу, Нало Заур и тхыгъэ нэхъыфI дыдэхэр щызэхуэхьэсауэ томищ дунейм къызэрытехьар, Къэрмокъуэ Хьэмид и «Тхыгъэ щхьэхуэхэр». Апхуэдэу тхылъеджэхэм яIэрыхьащ МафIэдз Сэрэбий, Мэзыхьэ Борис, Жылэтеж Сэлэдин, Гъэунэ Борис, Ащыж Борис, КIэбышэ Лилэ сымэ я прозэ тхыгъэхэр. ФэрыщIагъ лъэпкъ хэмылъу жыпIэмэ, ахэр сыт хуэдэ утыкушхуэ ипхьэми, узытемыукIытыхьын лэжьыгъэщ. Апхуэдэ дыдэу яхужыпIэ хъунущ Бещтокъуэ Хьэбас, Ацкъан Руслан, Бицу Анатолэ, Уэрэзей Афлик, Къуныжь ХьэIишэт, Мыкъуэжь Анатолэ сымэ я усэ тхылъхэми.
Нэхъ мащIэIуэщ сабийхэм папщIэ къытхудэгъэкIар — илъэсым хуэзэу зы тхылъ-тхылъитIщ. Ауэ мыбдеж къыщыхэзгъэщыну сыхуейт напэкIуэцI 500 хуэдиз хъу «Сабиигъуэ» тхылъыр, сабий садхэм, пэщIэдзэ классхэм щеджэхэм папщIэ гъэщIэрэщIауэ къыдэкIар. Апхуэдэу къэгъэлъэгъуапхъэщ «Школ библиотекэ» серием хэту ди усакIуэ нэхъыфIхэм я тхыгъэ къыхэхахэр, тхакIуэ, усакIуэ ныбжьыщIэхэм я тхылъхэр Iэмал зэриIэкIэ илъэс къэс къызэрыдэдгъэкIыр.
Илъэс блэкIахэми хуэдэу, мы гъэми ди тхылъ тедзапIэм гулъытэ нэхъыбэ зыхуищIынур школхэм зэрыщеджэ учебникхэрщ. Художественнэ тхыгъэхэм я гугъу пщIымэ, къыдэдгъэкIыфыну догугъэ мы гъэм зи юбилейхэу Хьэх Сэфарбий, Бещтокъуэ Хьэбас, АфIэунэ Лиуан, нэгъуэщI зыбжанэми я IэдакъэщIэкIхэр. Ауэ сыт щыгъуи хуэдэу ди хъуэпсапIэу къонэж сабийхэм папщIэ тхылъ гъэщIэрэщIа «къопсалъэхэр» тхылъымпIэ IувкIэ тедзауэ къыдэдгъэкIыну, «Нартхэр» адыгэ эпосыр зыхуей хуэзэу гъэхьэзырауэ, сурэт хуэфэщэнхэмкIэ гъэщIэрэщIауэ, а эпос дыдэр сабийхэм папщIэ тхыжауэ тхылъеджэхэм я пащхьэ итлъхьэну. Нэхъ лъагэжу удэIэбеймэ — адыгэбзэмрэ литературэмрэ зэрадж тхылъхэр щIэрыщIэу зэхэлъхьэжауэ, ахэр къэзыгъэсэбэп лъэныкъуэ псоми гунэс ящыхъун хуэдэу къыдэдгъэкIыжыну. Ар зэгуэр тхузэфIэмыкIмэ, арыншами Iэпэдэгъэлэл тщIа ди анэдэлъхубзэм ди сабийхэр гущIыIэ дыдэ хуэтщIынкIэ шынагъуэ щыIэщ.
Си тхыгъэ кIэщIыр сухыну сыхуейт тхылъ тедзапIэм и лэжьакIуэ дэтхэнэми къывжиIэнкIэ хъуну псалъэхэмкIэ: тхылъыр къыдэкIыным хуэбгъэхьэзыру ар тхылъеджэхэм я деж нэбгъэсыным мазэ бжыгъэм щегъэжьауэ илъэс бжыгъэм нэс ехь, мылъкуу текIуадэм и гугъу тщIыххэнкъыми. ПщIэ хуэдвгъэщI тхылъым!
ДЖЭРЫДЖЭ Арсен,
адыгэбзэкIэ тха тхылъхэр къыдэкIыным
хуэзыгъэхьэзыр къудамэм и унафэщI,
КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ
и лэжьакIуэ.
Сыт псоми я лъабжьэ хъуар?
«Эльбрус» тхылъ тедзапIэм сэбэп ин зыпылъу илэжьа Iуэхугъуэхэм ящыщ зы газетым еджэхэм ягу къэзгъэкIыжыну сыхуейт. Совет къэралыр щаухуэм лъыгъажэкIэ ящIа революцэм и ужькIэ зы къэрал гуэрми къыщамыгъэсэбэпауэ щэнхабзэм теухуа революцэ ирагъэкIуэкIащ: къызэIуахащ еджапIэхэр, къыдагъэкIыу щIадзащ газетхэр, журналхэр, зэреджэ тхылъхэр, н. къ. А псоми я лъабжьэ хъуар тхылъ тедзапIэхэрщ. Абы къеIуатэ а IуэхущIапIэм мыхьэнэуэ иIэр зыхуэдизыр. Сабийхэри балигъхэри еджэныгъэм, щIэныгъэм илъэс куэд ипэкIэ хэзышахэм ящыщщ «Эльбрус» тхылъ тедзапIэри.
И гугъу сщIынкъым тхакIуэхэм, усакIуэхэм, щIэныгъэлIхэм, журналистхэм я IэдакъэщIэкIхэу къыщыдэкIам я куэдагъым, абыхэм редакторхэм, корректорхэм я гуащIэу халъхьам и инагъым. А псор лъэпкъым и пщIэр, и зэхэщIыкIыр къэзыIэт Iуэху щхьэпэщ. ЗыкIи нэхъ мащIэкъым тхылъ тедзапIэм ди школхэм яхуилэжьахэр. Къэбжыгъуейщ учебникыу къыдигъэкIахэр. Мыбдежым къыщыжыIэпхъэщ Къэрэшей-Шэрджэсым щыпсэу адыгэ тхакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэр, сабийхэм я учебникхэр къыдагъэкIынымкIэ «Эльбрус»-р щIэгъэкъуэнышхуэ зэрыхъуари. Къэрэшейхэмрэ балъкъэрхэмрэ я учебникхэр щхьэхуэ-щхьэхуэу къыдагъэкI куэд щIауэ. Къэбэрдейхэмрэ Къэрэшей-Шэрджэсым ис адыгэхэмрэ яйхэр зэгъусэу традзэ. Абы мыхьэнэшхуэ иIэщ лъэпкъыр зэкIэщIэча мыхъунымкIэ. Ар зи фIыщIэр «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм и унафэщIхэрщ, и лэжьакIуэхэрщ. Пэжщ, зы зэман, шэрджэс тхакIуэ гуэрхэм я зэранкIэ, адыгэ литературэр зэрадж учебникхэр зэгуахат, ауэ иужьрей илъэсхэм а щыуагъэр ягъэзэкIуэжащ, нобэ литературэри зэгуагъэхьэжащ. А зэман зи гугъу сщIыми шэрджэс усакIуэ, тхакIуэ зыбжанэм я тхыгъэхэр къыщыдэкIар Къэбэрдей-Балъкъэрырщ. Апхуэдэхэщ Бемырзэ Мухьэдин, Пхъэш МуIэед, Тхьэгъэпсэу Увжыкъуэ сымэ я усэ тхылъхэр.
ФIыщIэ хэха яхуэфащэщ тхылъ тедзапIэм и унафэщI Ацкъан Русланрэ редактор Джэрыджэ Арсенрэ, урысыбзэкIэ тхэ Адзын Мухьэмэд Iэмин и къуэм (адыгэбзэкIэ тхэ Адзын Мухьэмэд хэвмыгъэгъуащэ) и романитIыр («На берегах моей печали», «Непокорённые») къызэрыдагъэкIамкIэ. Зытеухуа темэмкIэ ятхахэм я нэхъыфIхэм мы романхэр ящыщу къызолъытэ сэ..
Школ учебникхэу шэрджэс еджакIуэхэм иужьрей илъэсхэм яIэрыхьахэм ахъшэ лей щIатакъым, уеблэмэ нэхъ пуду къахуэкIуащ. Ари зи фIыщIэр «Эльбрус»-м и унафэщIхэрщ, и лэжьакIуэхэрщ.
Тхылъ тедзапIэм и лэжьакIуэхэм инжыдждэсхэм къабгъэдэкIыу сохъуэхъу узыншагъэ быдэ яIэну, я ехъулIэныгъэхэр бэгъуэну, дяпэкIи дэнэ щыпсэу адыгэхэми сэбэп яхуэхъуну, я фIыщIэри мыкIуэдыну.
БАКIУУ Хъанджэрий,
филологие щIэныгъэхэм я доктор.
Телъыджэм и телъыджэж
Адыгэхэм, балъкъэрхэм, ди республикэм щыпсэу адрей лъэпкъхэм я щэнхабзэр хъумэным, утыку ихьэным, абы зегъэужьыным хуэлажьэ «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм и гупым сызэрыхэтым си щхьэр лъагэу сегъэлъагъуж. Къыпхуэмылъытэну инщ ди IуэхущIапIэм и мыхьэнэр лъэпкъыбзэхэр хъумэнымкIэ, адыгэ, балъкъэр литературэхэр ефIэкIуэнымкIэ, школым зэрыщеджэ учебникхэр программэ нэхъыфIкIэ гъэхьэзырынымкIэ.
Тхылъ къыдэгъэкIын къалэн мытыншыр зи пщэ дэлъ «Эльбрус»-м зэман зэхуэмыдэхэм и унафэщIу щытахэм я цIэ къисIуэну сыхуейщ. Апхуэдэхэщ Залиханов Ж., Кациев Хь., Нартокъуэ М., Къэрмокъуэ Хь., Гадиев И., Созаев А. сымэ, иджыпсту ди тхьэмадэ Ацкъан Руслан. Ахэращ IуэхущIапIэр и пщэрылъхэм нэгъэсауэ пэлъэщыным и къызэгъэпэщакIуэхэр.
«Эльбрус»-р къыщызэIуаха япэ махуэхэм щегъэжьауэ мыбы щытрадзэ адыгэбзэкIэ, балъкъэрыбзэкIэ, урысыбзэкIэ тха тхылъхэр, ахэр псори зыхуэгъэпсар ди щIэблэр псэ къабзэу къэгъэтэджынырщ, щIэныгъэ егъэгъуэтынырщ. Си нэIэм щIэтщ балъкъэрыбзэкIэ тха тхылъхэр гъэхьэзырыныр. Ди лъэпкъыбзэкIэ дунейм къытехьэ тхылъхэм я гугъу пщIымэ, «Эльбрус»-м япэу балъкъэрыбзэкIэ къыдигъэкIар школхэм зэрыщеджэ учебникхэрамэ, иджыпсту дэ догъэхьэзыр художественнэ тхыгъэхэри, щIэныгъэхутэ лэжьыгъэхэри, сабийхэм яхуэгъэзахэри, нэгъуэщIхэри. Щхьэхуэу абыхэм я цIэ къисIуэнкъым, ауэ къыхэзгъэщыну сыхуейщ дунейм къытедгъэхьэ тхылъхэм щIэупщIэ зэраIэр, зэращэхур.
Сытым дежи гулъытэ хэха худощI балъкъэр классикхэм я лэжьыгъэхэм, апхуэдэуи тхэн щIэзыдзагъащIэхэмрэ я къалэмыпэм къыщIэкIахэмрэ. Ар зызымыхъуэж хабзэфIу къыддогъуэгурыкIуэ.
Тхылъыр телъыджэм и телъыджэжу зэрыщытыр си щхьэкIэ си фIэщ мэхъу. Си гугъэщ интернетми ар пэлъэщыну, сыту жыпIэмэ, щIэныгъэ куу къозытыфынур, уи псэкупсэм зезыгъэужьыфынур тхылъырщ.
ДОДУЕВЭ Iэсият,
балъкъэрыбзэкIэ тха тхылъхэр къыдэкIыным хуэзыгъэхьэзыр
къудамэм и унафэщI.
БалъкъэрыбзэкIэ тха тхылъхэр къыдэкIыным хуэзыгъэхьэзыр къудамэм и лэжьакIуэхэр.
УрысыбзэкIэ тха тхылъхэр къыдэкIыным хуэзыгъэхьэзыр къудамэр.
Ерыщагъ мыкIуэщI
Жэщ-махуэ имыIэу лъэпкъым, цIыхубэм я щэнхабзэм, я зэхэщIыкIым, я къэкIуэнум хуэлажьэ IуэхущIапIэхэм я цIэ къыщитIуэкIэ, псом япэу зи гугъу щIын хуейр, дауи, тхылъ къыдэгъэкIыным елэжьращ. Мы махуэхэм илъэс 90 ирокъу Къэбэрдей-Балъкъэр тхылъ тедзапIэр. Ар лIэщIыгъуэ ныбжьым иджыри нэсакъым, ауэ лэжьыгъэу къызэринэкIам щIэрэ гъунэрэ имыIэу жыпIэмэ — щыуагъэкъым.
Сэ тхыдэр зыджхэм сащыщщ. Абы и лъэныкъуэкIэ лэжьа хъуам кIэщIу и гугъу сщIынут. Тхыдэм ехьэлIа хъыбар нэпцIхэм дызэрыт зэманым бжьыпэр яубыдащ. КъызыхэкIахэр пщырэ уэркъ лъагэу лъэхъэнэ жыжьэхэм щытауэ ди фIэщ ящIыну куэд дыдэ хущIокъу, абы щыгъуэми зы пасэрей мэкъумэшыщIэ имыуасэу. Апхуэдэ щытыкIэр щIэныгъэнша-гъэм, акъылыншагъэм къыщынэркъым — къызыхэкIар егъэпуд, езыри егъэикIэ.
Мис апхуэдэ еплъыкIэхэр гъэмэщIэным, гъэкIуэдыпэным теухуауэ тхылъ тедзапIэм лэжьыгъэ щхьэпэ иIэщ. Абы и щыхьэт наIуэщ «Адыгская историческая серия», «Балкарская историческая серия» фIэщыгъэ щIэщыгъуэхэр я лъабжьэу иужьрей илъэс зыбгъупщIым дунейм къытехьахэр (жэуаплыхэр Ацкъан Русланрэ Додуевэ Iэсиятрэщ). Ахэр адыгэ, балъкъэр тхыдэхэр щIэныгъэм и хабзэ ткIийхэм емыбакъуэу джынымрэ щIэблэм я пащхьэм илъхьэжынымкIэ щапхъэ гъуэзэджэщ, дэтхэнэ зы авторри зыдэплъеипхъэщ.
Ди Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и къэрал тхылъ тедзапIэ закъуэм хуэгъэза псалъэм къыхэгъэщыпхъэщ абы нобэ щылажьэ дэтхэнэ зыри. Псом хуэмыдэу и унафэщI Ацкъан Руслан. Ар куэд лъандэрэ соцIыху. Илъэс зыбжанэкIэ зы пэш дыщызэдэлэжьащ. И лэжьыгъэм куууэ сыщыгъуазэу жысIэмэ, пцIы сIэщIэкIыркъым. И къару еблэжыркъым. ПщIэрэ щхьэрэ зиIэ усакIуэу зэрыщытым къыдэкIуэу, зэдзэкIакIуэщ (Лермонтовым и кавказ поэмэхэр адыгэбзэкIэ езы дыдэм итхауэ къытщегъэхъу). И пIэ къиувэн бгъуэтынкъым жыхуаIэм хуэдэ редакторщ. Адыгэ унэцIэхэм я тхыдэм, я къекIуэкIыкIам теухуа си япэ тхылъым, 1989 гъэм Совет Союзым щыяпэу къыдэкIам, и редактору щытащ.
Щхьэусыгъуэ зэмылIэужьыгъуэкIэрэ тхылъ тедзапIэм щIэх-щIэхыурэ сыщIохьэри, солъагъу Руслан тхыгъэ гуэрхэр зэригъэзэхуэжу, убгъэдыхьэпэрэ уеплъмэ — мымащIэу тетхыхьыжу, къритхыкIыжу. Ар нэгъуэщI унафэщIхэм ещхьу, моуэ фыхъу, моуэ фыщIэ жиIэу, унафэ мыфэмыцхэр и лэжьакIуэхэм къахуигъанэрэ зи щхьэ Iуэхухэм кърахуэкIым щыщкъым. Си гугъэмкIэ, тхылъ тедзапIэр узыншэу зэ-ман мытыншым зэрызэфIэтыр зыкъом-кIэ абы и фIыгъэщ.
Руслан и къуэдзэ Додуевэ Iэсият цIыху гуапэщ, зэпIэзэрытщ, упщIэ гуэркIэ зыхуэбгъэзамэ, гупсэхуу жэуап тэмэм къует.
Сэ сцIыху дэтхэнэми псалъэ гуапэ къелэжь, ауэ къыхэзгъэщыну сыхуейщ урыс литературэмкIэ редактор нэхъыщхьэ Куэшбей Джамболэт. Адыгэлъ зыщIэту урысыбзэкIэ тхэхэм къахолыдыкI. Жэуаплыныгъэшхуэ зыпылъ и IэнатIэмкIэ тхылъ тедзапIэм купщIафIэу икIи дагъуэншэу зыщIегъэкъуэф. Зи гугъу сщIахэми, зи цIэ къисIуэну сызыхунэмысахэми фи махуэ лъапIэмкIэ сынывохъуэхъу, узыншагъэ быдэрэ гукъыдэж мыужьыхрэ фыщымыщIэу, ерыщагъ мыкIуэщI фхэлъу лъэпкъ щэнхабзэм и курыкупсэ фызыхэтым дяпэкIи ехъулIэныгъэкIэ фыхуэлэжьэну!
БЕЙТЫГЪУЭН Сэфарбий,
тхакIуэ-тхыдэдж.
Сурэтым щыфлъагъу псэущхьэр зэрымыщIэкIэ ди напэкIуэцIым къихутауэ фимыгугъэ. Мыр гъэщIэгъуэнщ: ажэ цIыкIур щепха щIыпIэ дыдэм и дежщ иджыпсту «Эльбрус» тхылъ тедзапIэр здэщытыр. ИтIанэ жыIэф ар дамыгъэ гуэру къэмылъытапхъэу. Налшык, 1938 гъэ
ЕтщIэкIыр фащэу
Сэ кIэщIу и гугъу фхуэсщIыну сыхуейщ ди лэжьыгъэ кIыхьлIыхьым, мазэ бжыгъэм къыщыщIэдзауэ илъэсым нэс къызэщIэзыубыдэм.
Илъэс къэс, гъэмахуэхэм ирихьэлIэу, дэ зэхыдогъэувэ къыдэдгъэкIын хуей тхылъхэм ятеухуа тематикэ план. Абдежым щегъэжьауэ псори дызэдолажьэ — тхьэмадэр ди пашэу къудамэхэм я унафэщIхэр дызэхотIысхьэри, дэтхэнэ зы тхылъми и теплъэр, жинтыр, жыпхъэр, форзацыр, плъыфэхэр зыхуэдэнум, нэгъуэщI куэдми дытопсэлъыхь, ахэр доубзыху. ЖыпIэнурамэ, зытхам, ар зытеухуам, зыхуэгъэза щIэджыкIакIуэхэм, нэгъуэщIхэми елъытауэ тхылъ къэс фащэ яхудощI.
Абы къыкIэлъыкIуэ лэжьыгъэр нэхъыбэу зейр сэращ — тхылъым хуэзэну мылъкур къызобжри, ар типографием идот. Мис абы къытхуагъэув уасэм, тхухах ахъшэм елъытащ тхылъыр зэрыхъунур: псо дыдэри ди къарум елъытакъым жыхуэсIэщ.
Редакторхэм Iэрытхыр зыхуей хуагъэза нэужь ди къудамэм къахь. Ар художественнэ къудамэм идотри, художникыр йолэжь. КъыкIэлъыкIуэу техническэ редакторхэм — Мокаевэ Назифэ е Ибрэхьим Валерэ — яIэрохьэ. Ахэр зи къалэнхэр нэсу зыгъэзащIэ, зи IэщIагъэм фIы дыдэу хэзыщIыкI лэжьакIуэхэщ. Разметкэм къыкIэлъокIуэ вёрсткэ зыщIынур къыхэхыныр. Сыхуейщ операторхэм я цIэхэр къисIуэну. Ахэр: ТхьэилI Анжелэ, Хульчаевэ Марьянэ, Ольмезовэ Iэминэ, Хьэх Марие, Фадеевэ Ларисэ сымэщ. Апхуэдэ къэхъуркъым жаIэнри хэлъщ, ауэ ахэр гугъэзагъэу лажьэ защIэщ, дэтхэнэ зыми си щхьэкIэ сыхуэарэзыщ.
Тхылъыр хьэзыр хъуа иужькIэ авторым, редакторым, корректорым зэуэ ядотри, щыми тхылъым иращIар зэхэтлъхьэжурэ зыбжанэрэ зыдогъэзэхуэж. Хьэзыр хъуа тхылъыр типографием идот традзэну. Типографиеу тIум дадолажьэри, абыхэм дагурыIуэу, жытIэр зэхахрэ езыхэм я Iуэху еплъыкIэхэри къэтлъытэу апхуэдэщ.
ЛIУП Лидэ,
производствэ-техникэ къудамэм и унафэщI.
Иджырей мардэхэм къагъэув Iуэхухэр
Сэ къызэрыслъытэмкIэ, цIыху акъылым къигъэщIа псоми я нэхъыщхьэр тхылъ къыдэгъэкIынырщ. Зэ къыдэкIа тхылъыфIым и мыхьэнэр инщ, ар зытеухуари абы къыщыIэта гупсысэхэри быдэу епхащ цIыху гъащIэми. Нэхъ тэмэму жыпIэмэ, тхылъыр ар езыр цIыхум и гъащIэщ. ЩIэныгъэри гъэсэныгъэри куэдкIэ елъытащ сабийм япэу къыIэрыхьэ тхылъхэм, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, тхылъхэм абы къыхузэIуах и акъыл зыхунэмысын куэд, зэи имылъэгъуа, къимыхута дуней. Аращи, лъэпкъым и къэкIуэнур куэдкIэ елъытащ абы и щIэблэр зэджэ тхылъым.
Лъэпкъыр бгъэкIуэдыну ухуеймэ — тхылъ къыдумыгъэкI. Лъэпкъыбзэр хъумэным, зегъэужьыным къищынэмыщIауэ, гъащIэм и сыт хуэдэ лъэныкъуэри къэзыгъэнахуэр, дунейм сыт щекIуэкIми щыгъуазэ узыщIыр, литературэм, гъуазджэм, щэнхабзэм, тхыдэм, щIэныгъэм ухэзышэр, уи гупсысэр, уи Iуэху еплъыкIэр къэпIуэтэну Iэмал къозытыр, уи хьэл-щэныр зыухуэр — псори тхылъращ. Арауэ къыщIэкIынщ инджылыз астроном, музыкант, композитор, щIэныгъэлI цIэрыIуэ Гершель Уильям и зэманым щIитхар: «Уи лъэпкъым зэджэну хуэбгъэлъагъуэр къызжеIи, ухэтми бжесIэнщ».
Илъэс бгъущIым къриубыдэу «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм щIэджыкIакIуэхэм яхуигъэлъэгъуа тхылъхэм я купщIэмрэ я мыхьэнэмрэ я инагъыр къэлъытэгъуейщ.
Илъэс тIощIым нэблэгъауэ сыдолажьэ мы IуэхущIапIэм. А зэманым къриубыдэу КъБР-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм- рэ тхылъ тедзапIэмрэ зэделэжьащ адыгэбзэмрэ балъкъэрыбзэмрэ, КъБР-м и тхыдэр, географиер, республикэм щыпсэу лъэпкъхэм я щэнхабзэр, музыкэр школхэм зэрыщегъэджыпхъэ тхылъхэр иджырей мардэхэм къагъэув зэхъуэкIыныгъэхэр къэлъытауэ къыдэгъэкIыжыным. Правительствэм и унафэкIэ къащта «2007 — 2011 гъэхэм лъэпкъыбзэкIэ зэрырагъаджэ тхылъхэр егъэфIэкIуэн» программэр зэдагъэзэщIащ.
КъыжыIэпхъэщ «Эльбрус»-м и лэжьакIуэхэр абы щхьэкъэIэт ямыIэу яужь зэритар. Къапщтэмэ, зэхъуэкIыныгъэфIхэр иIэу къыдэкIащ 1 — 11-нэ классхэр адыгэбзэкIэ, балъкъэрыбзэкIэ зэреджэн тхылъхэр, егъэджэныгъэм теухуауэ къащта хабзэщIэ- хэр къэлъытауэ, лъэпкъыбзэхэр зэрегъэджыпхъэ методикэ чэнджэщхэр я гъусэу. Программэм хэмыхьауэ адыгэбзэмкIэ, балъкъэрыбзэмкIэ, адыгэ литературэмкIэ, балъкъэр литературэмкIэ зэрылэжьэн тетрадхэр тхылъ тедзапIэм и къарукIэ къыдэкIащ. Мыадыгэ, мыбалъкъэр сабийхэм ящыщу бзитIым языхэзыр зыджыну гупыж зыщIахэм папщIэ 1 — 8-нэ классхэм я тхылъхэри, тетрадхэри, методикэ чэнджэщхэри къыдэкIащ. А псом къищынэмыщIауэ, 1 — 2-нэ классхэм щIэсхэм папщIэ математикэмрэ дунейхэгъуазэмкIэ тхылъхэр, тетрадхэр адыгэбзэкIи балъкъэрыбзэкIи зэдзэкIауэ дунейм къытехьащ. КъБР-м и тхыдэр, географиер, лъэпкъ щэнхабзэхэр зэрадж тхылъхэри егъэфIэкIуауэ къыдэкIыжащ. Гулъытэншэу къэнакъым зи школ кIуэгъуэ мыхъуа сабийхэри. Дэтхэнэ зы тхылъри ефIэкIуэным елэжьар авторхэмрэ министерствэм къызэригъэпэща гупхэмрэ я закъуэкъым — тхылъ тедзапIэм и редактор гумызагъэхэр, корректор нэжанхэр, художникхэр — зыми лъэкI къагъэнакъым щIэблэм я пащхьэ иралъхьэну тхылъхэр ефIэкIуэн папщIэ.
Къыхэгъэщыпхъэщ: еджакIуэхэр зэрегъэджапхъэ тхылъу 116-рэ егъэфIэкIуауэ е щIэуэ къыдигъэкIащ тхылъ тедзапIэм 2007 — 2015 гъэхэм къриубыдэу.
Пэжщ, зэманым къигъэув зэхъуэкIыныгъэхэм лъэщIыхьэгъуейщ, абы ипкъ иткIэ псори арэзы зыщI тхылъ къыпхудэгъэкIыну къыщIэкIынукъым, ауэ къыдэкIыгъуэ къэс тхылъхэр нэхъыфIыж зэращIыным яужь итщ авторхэр — тхылъыр зи Iэдакъэ къыщIэкIахэмрэ тхылъ тедзапIэм и лэжьакIуэхэмрэ. Ахэр кIэлъоплъ тхылъхэр еджакIуэхэм я ныбжьым елъытауэ гурыIуэгъуэу, зэхэщIыкIыгъуафIэу щытыным, Iуэхугъуэ щхьэхуэхэм гу лъаригъатэу, нэхъыбэж къызэращIэным хуигъэпабгъэу, сурэткIэ екIуу гъэщIэрэщIауэ, ФГОС-м къигъэув мурадхэмрэ къалэнхэмрэ гъэзэщIа зэрыхъу Iэмэпсымэу еджакIуэ цIыкIухэм къазэрыхущIэкIыным, тхылъым кIуа текстхэм я фIагъым, лэжьыгъэхэм хуэгъэува упщIэхэм я ухуэкIэм, нэгъуэщI куэдми гулъытэ хуащIу.
ФIыщIэ псалъэкIэ захуэгъэзапхъэщ тхылъ тедзапIэм редактору куэдрэ щылэжьа Бицу Анатолэ, Мыкъуэжь Анатолэ, Сонэ Абдулчэрим, нэгъуэщIхэми, нобэ тхылъхэм зи нэIэ тет Джэрыджэ Арсен, Мэлей ФатIимэ, Елъкъэн Маринэ, Бекъан Масирэт, художник Алий Юрэ, балъкъэрыбзэкIэ къыдэкI тхылъхэм я редакторхэу Додуевэ Iэсият, Табаксоев Мухътар сымэ.
УмыгъэщIагъуэу къанэркъым тхылъ тедзапIэм и унафэщI Ацкъан Руслан и гумызагъагъэр. КъыдэкIыгъуэм хуагъэхьэзыра тхылъ псори щIиджыкIащ, тхакIуэхэр, усакIуэхэр, егъэджакIуэхэр, щIэныгъэлIхэр, авторхэр зэхуишэсурэ куэдрэ зэдигъэлэжьэжащ, къыгурымыIуауэ, зэIубз имыщIауэ зыри зэрыблимыгъэкIыным хэтащ.
Дунейм, гъащIэм, политикэм, экономикэм сыт хуэдэ зэхъуэкIыныгъэ щымыIами, сыт хуэдэ гугъуехьым Iумыуами, тхылъ тедзапIэм и лэжьыгъэр зэи къэувыIакъым, ноби и тхылъ хьэлэмэтхэмкIэ дегъэгуфIэ. Абы къыдегъэкI тхылъ зэмылIэужьыгъуэ куэд: художественнэ тхылъхэр, щIэныгъэ, IэщIагъэ щхьэхуэхэм теухуахэр, псалъалъэхэр, справочникхэр, щIэнгъуазэхэр, учебникхэр. Ахэр къыдокI КъБР-м и къэралыбзищымкIи. Дэтхэнэ зыми ущымыгуфIыкIыу къанэркъым, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, тхылъыр блэкIамрэ къэкIуэнумрэ зэпызыщIэщ, зэрыжысIащи, лъэпкъым и гъащIэр тхылъым IэщIэлъщ. Тхылъым и гъащIэр зыIэщIэлъыр авторхэмрэ тхылъ тедзапIэмрэщи, тхылъыфIхэмкIэ цIыхухэр вгъэгуфIэу куэдрэ узыншэу фи IэнатIэм фыпэрытыну сынывохъуэхъу «Эльбрус»-м щылажьэ псоми.
БАЛЭ Людмилэ,
УФ-м егъэджэныгъэмкIэ
щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
«Эльбрус» тхылъ тедзапIэм и унафэщIхэр.
Производствэ-техникэ къудамэр.
Щыхьэт наIуэ
Сэ жэуап зэрысхьыр урысыбзэкIэ къыдэкI тхылъхэращи, абыхэм тIэкIу сатепсэлъыхьыну сыхуейт.
Иужьрей зэманым ди тхылъ тедзапIэм лэжьыгъэ гъэщIэгъуэн куэд къызэрыщыдэкIым псори щыгъуазэщ, ауэ псом хуэмыдэу щIэупщIэ яIэщ серие жыхуэтIэхэм. Псалъэм папщIэ, «Ди лъахэгъу цIэрыIуэхэр» жыхуиIэ сериер 2001 гъэ лъандэрэ къыдокI. Абы щыщ япэ тхылъыр адыгэ пшынауэ цIэрыIуэ Къашыргъэ КIурацэ теухуауэ щытащ. ИужькIэ къыдэкIащ цIыху цIэрыIуэ куэдым ятеухуа тхылъхэр: «Тимбора Мальбахов: Говорил тихо — слышали все», «Алим Кешоков: Всадник чести», «Кязим Мечиев: Я один из вас, я жил…», «Кайсын Кулиев: Вечен тот, кто вечному внимал». Щхьэхуэу къыхэгъэщын хуейщ дуней псом къыщацIыху ди щIэныгъэлIхэу Энеев Тимуррэ («В начале мироздания был только свет») Къумахуэ Мурадинрэ («Опередивший время») ятеухуа тхылъхэр. Дунейм къытехьащ усакIуэ гъуэзэджэхэу Зумакуловэ Танзиля, Тхьэгъэзит Зубер, Къэшэж Иннэ, Мокаев Магомет, МэшбащIэ Исхьэкъ; сурэтыщI цIэрыIуэ Шемякин (Къардэн) Михаил, УФ-м и цIыхубэ артист Тут Заур, къэрал псом къыщащIэ композитор ХьэIупэ ДжэбрэIил, журналист цIэрыIуэ, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд сымэ ятеухуа тхылъхэр. ЩIэупщIэшхуэ яIэщ АИС («Адыгская историческая серия»), БИС («Балкарская историческая серия») зыфIэтщахэм яхэту къыдэкI тхылъхэми. Апхуэдэщ Опрышко Олег и «По тропам истории», Бейтыгъуэн Сэфарбий и «Кабарда: история и фамилии», Дзэмыхь Къасболэт и «Адыги — вехи истории», Сабанчиев Хьэжы-Мурат и «Балкарцы: выселение и возвращение», Бгъэжьнокъуэ Барэсбий и «История этнографии адыгов», щIэныгъэлI гупым зэхалъхьа «Фольклор карачаевцев и балкарцев в записях и публикациях XIX – середины XX века» тхылъхэр, нэгъуэщIхэри. Зи гугъу тщIахэм нэмыщI, «Животный мир Кабардино-Балкарии» жиIэу серие къыдыдогъэкI, абыи щIэупщIэшхуэ иIэщ. Зи гугъу тщIа сериехэр тхылъ тедзапIэм и зэфIэкIым зэрыхэхъуэм и щыхьэтщ.
КУЭШБЕЙ Джамболэт,
урысыбзэкIэ тха тхылъхэр къыдэкIыным
хуэзыгъэхьэзыр къудамэм и унафэщI.
ЕфIакIуэ, Iуащхьэмахуэ и цIэджэгъу!
УсакIуэхэмрэ тхакIуэхэмрэ литературэм щач япэ лъэбакъуэхэри, иужькIэ яIэ творческэ ехъулIэныгъэхэри абыхэм ядэзыгуэшыр, шэч хэмылъу, «Эльбрус» тхылъ тедзапIэрщ. Къэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэу лъэпкъхэм я бзэр наIуэ къы- щыхъури, ар зыдэтлъагъури мы IуэхущIапIэрщ.
Тхылъ тедзапIэр, ди щIыналъэм ис лъэпкъхэр зыкъуэгушхукIхэм ящыщ зыщи, дэри ар тхъумэныр ди къалэн нэхъыщхьэщ.
Творческэ ехъулIэныгъэ, зэфIэкI лъагэ, узыншагъэ фиIэну!
БЕППАЕВ МутIэлип,
КъБР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэ.
* * *
Щэнхабзэр щIэгъэкъуэн лъэщ щыхуей, лъэпкъыбзэхэр хъумэныр къалэн нэхъыщхьэу жылагъуэм къыщыпэщыт зэманым хэлэжьыкI тхылъ тедзапIэм иIэщ къыпхуэмылъытэн хуэдиз мыхьэнэ. Щэнхабзэр лъытэнымрэ бзэр зэтеIыгъэнымрэ зэфIэкIыу фиIэ псори ивохьэлIэ.
Зыщывгъэгъупщэркъым ди композиторхэри. Абыхэм я IэдакъэщIэкI нэхъыфIхэр щIэх-щIэхыурэ тхылъ щхьэхуэу къыдывогъэкI. Ди республикэм и щэнхабзэ хъугъуэфIыгъуэхэм ящыщщ ахэр.
Илъэс 90-р ныбжь екIущ. ЕхъулIэныгъэ иIэу «Эльбрус» тхылъ тедзапIэр дяпэкIи илъэс куэдкIэ республикэм хуэлэжьэну сохъуэхъу.
ТЕМЫРКЪАН Борис,
КъБР-м и Композиторхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщI.
