Къэжэр Хъусен: ЩIыналъэм и жылагъуэ-политикэ щытыкIэр зэпIэзэрыт хъуным гулъытэ хэха худощI
Къэжэр Хъусен Хьэмид и къуэр «Урысей зэкъуэт» политикэ партым и Къэбэрдей-Балъкъэр щIыналъэ къудамэм къыбгъэдэкIыу КъБР-м и Парламентым и депутатщ, Социальнэ политикэмкIэ, лэжьыгъэмрэ узыншагъэр хъумэнымкIэ и комитетым и унафэщIщ.
Къэжэрыр Тэрч районым хыхьэ Борыкъуей къуажэм къыщалъхуащ, медицинэ щIэныгъэхэм я кандидатщ, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щIыхь зиIэ и дохутырщ.
1989 гъэм къыщыщIэдзауэ ар Тэрч район сымаджэщым и дохутыр нэхъыщхьэм поликлиникэ лэжьыгъэмкIэ и къуэдзэу щытащ, 1996 гъэм ягъэуващ Тэрч районым и сымаджэщ нэхъыщхьэм и дохутыр нэхъыщхьэу. 2012 гъэм къыщыщIэдзауэ Республикэ клиникэ сымаджэщым и дохутыр нэхъыщхьэщ, 2015 — 2016 гъэхэм КъБР-м ФIэкIыпIэ зимыIэ медицинэ страхованэмкIэ и щIыналъэ фондым и унафэщIым и къуэдзэщ.
Къэжэр Хъусен КъБР-м и Парламентым и ещанэ хэхыгъуэм (2003 — 2009 гъэ-хэм) и депутату щытащ, мы зэманми етхуанэ хэхыгъуэм хэтщ.
— Хъусен, КъБР-м и Парламентыр илъэс 25-рэ ирикъуащ. А пIалъэм къриубыдэу абы сыт хуэдэ зыужьыныгъэ игъуэтауэ къэплъытэрэ?
— 1993 гъэм дыгъэгъазэм и 12-м Къэбэрдей-Балъкъэрым хабзэхэр къыдэзыгъэкI и орган нэхъыщхьэм — КъБР-м и Парламентым — и япэ хэхыныгъэхэр екIуэкIащ. А илъэсхэм жылагъуэ-политикэ, экономикэ Iуэхухэр гугъуу щытами, къэралым къыщыхъу зэхъуэкIыныгъэщIэхэм — Хабзэр и тегъэщIапIэу жылагъуэр ухуэным — Къэбэрдей-Балъкъэрри зэрыдекIуным хуэхьэзырт.
КъБР-м и Парламентым и япэ, етIуанэ хэхыгъуэхэр палатитIу гуэшауэ щытащ. Апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэм и щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэр щIыналъэм и жылагъуэ-политикэ щытыкIэр зэпIэзэрыт щIынырт, лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм я еплъыкIэр абдеж нэхъ наIуэу къыщагъэлъэгъуэну Iэмал яIэн хуэдэу. Къапщтэмэ, япэ, етIуанэ хэхыгъуэхэм хэта депутатхэм икъукIэ гулъытэшхуэ хуащIащ республикэм и закон нэхъыщхьэхэр гъэбелджылыным.
Зы палатэ хъу ещанэ хэхыгъуэр (2003-2009 гъгъ.) яубзыхуащ 2003 гъэм дыгъэгъазэм и 7-м. Хэхыныгъэхэм пхыкIа партхэр 3 хъурт. Къэбгъэлъагъуэмэ, КъБР-м и Парламентым и ещанэ хэхыгъуэр депутати 110-рэ хъууэ щытащ, 22-р — зэпымыууэ лажьэу.
АдэкIэ 2009 гъэм къыщыщIэдзауэ 2014 гъэ пщIондэ щыIащ КъБР-м и Парламентым и еплIанэ хэхыгъуэр.
Мы зэманым КъБР-м и Парламентым и етхуанэ хэхыгъуэр мэлажьэри, абы хэтщ «Урысей зэкъуэт», «КПРФ», «Захуагъэ здэщыIэ Урысей», «ЛДПР» политикэ партхэр, «ЩхъуантIэхэр» гупри къахэхъуащ.
Си гугъэмкIэ, иужьрей хэхыгъуищым депутатхэр нэхъыбэу дызыхущIэкъуар республикэм къару щызиIэ законхэм я фIагъым хэгъэхъуэнымрэ ахэр федеральнэ законодательствэм къыщхьэщымыкIынымрэщ.
— УзиунафэщI комитетым иригъэкIуэкI лэжьыгъэм дыщыбгъэгъуэзамэ арат. Социальнэ Iуэхумрэ узыншагъэр хъумэнымрэ ехьэлIауэ КъБР-м и Парламентым иужьрейуэ сыт хуэдэ законхэр къищта?
— КъБР-м и Парламентым Социальнэ политикэмкIэ, лэжьыгъэмрэ узыншагъэр хъумэнымкIэ и комитетым хэт депутатхэр нэхъыбэ мэхъу, адрей комитетхэм епплъытмэ. Ахэр республикэм и IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэ куэдым щолажьэ. Яхэтщ дохутырхэри, егъэджакIуэхэри, социальнэ Iуэхутхьэбзэхэр цIыхухэм яхуэзыщIэ IэщIагъэлIхэри, нэгъуэщIхэри. ЖысIэнуращи, зыхэт Iуэхум фIыуэ хащIыкI. Дауи, зы сыхьэтым гугъуехь псори къытхузэнэкIынукъым, ауэ абы дыхущIокъу.
Ди комитетыр нэхъыбэу зэлэжьыр ныкъуэдыкъуэхэм, зи ныбжь хэкIуэтахэм, сабий зеиншэхэм я хуитыныгъэхэр зэрытхъумэнырщ, ахэр зыхуэныкъуэхэм щIыналъэ унафэщIхэм гу лъедгъэтэнырщ. Къапщтэмэ, а Iуэхухэм ехьэлIауэ КъБР-м и Парламентым иужьрей зэманым хузэфIэкIар мащIэкъым.
2018 гъэм депутатхэм зэдэарэзыуэ къащтащ «Пенсэм социальнэ ахъшэ дыщIыгъун папщIэ, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм пенсэм щыс и цIыхур 2018 гъэм ирипсэун щхьэкIэ нэхъ мащIэ дыдэу зыхуеинум хэгъэхъуэным теухуауэ» КъБР-м и Законыр. АбыкIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым иджы япэу щIигъэбыдащ пенсэм щыс цIыхур ирипсэун щхьэкIэ нэхъ мащIэ дыдэу зыхуей ахъшэр УФ-м и федеральнэ законым щагъэбелджылам хуэдизу ягъэувыныр. Федеральнэ бюджетым и проектым а бжыгъэр къыщыгъэлъэгъуащ 2018 гъэм — сом 8703-уэ, 2019 гъэм къыщыщIэдзауэ — сом 8846-рэ. Абы къыхэкIыу, Къэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэу, пенсэм щыс и цIыхуми ирипсэун щхьэкIэ апхуэдиз къихьынущ.
Лэжьыгъэ зэхущытыкIэхэм я гугъу пщIымэ, Iэмал имыIэу къыхэгъэщын хуейуэ къызолъытэ 2018 гъэм къэтщта нэгъуэщI законитIыр: «Республикэ къэрал IуэхущIапIэхэм щылажьэхэм я улахуэм теухуауэ» Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Законым зэхъуэкIыныгъэхэр хэлъхьэным и IуэхукIэ», «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм лэжьыгъэ IэнатIэм епхауэ щыIэн хуей социальнэ зэдэIэпыкъукIэм теухуауэ» Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Законым и Iыхьэ 13, 17-хэм зэхъуэкIыныгъэхэр хэлъхьэным ехьэлIауэ» жыхуиIэхэр.
КъищынэмыщIауэ, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм узыншагъэр хъумэным ехьэлIауэ мардэхэр щигъэуву КъБР-м и Парламентым къищтащ «ЦIыхухэм я узыншагъэр хъумэныр къызэгъэпэщыным теухуауэ» КъБР-м и Законыр.
КъБР-м Узыншагъэр хъумэнымкIэ и министерствэр ди гъусэу, гулъытэ хэха худощI «IэнатIэ зимыIэ цIыху щхьэхуэхэм лэжьыгъэ къахуэгъуэтыным и IуэхукIэ» Къэбэрдей-Балъкъэрым и Хабзэм зэхъуэкIыныгъэхэр хэлъхьэным теухуауэ» КъБР-м и законым и проектми. Абы ипкъ иткIэ дыхущIокъу ныкъуэдыкъуэхэр лэжьапIэ къызэращтэ квотэхэм я бжыгъэр нэхъыбэ зэредгъэщIыным.
Иджыблагъэ, гъатхэпэм и 29-м, ди комитетым и жэрдэмкIэ едгъэкIуэкIа «стIол хъурейм» дыщытепсэлъыхьащ Къэбэрдей-Балъкъэрым бын зыпI унагъуэхэм зэрыщызыщIагъакъуэ Iэмалхэм. А Iуэхум хэтащ КъБР-м и Парламентым и ЩIалэгъуалэ палатэм, КъБР-м и Жылагъуэ палатэм и ЩIалэгъуалэ советым, КъБКъАУ-м и студент самоуправленэм я лIыкIуэхэр. Къызэхуэсахэм къаIэтащ унагъуэщIэхэм къэралыр зэрадэIэпыкъум, сабий зиIэ унагъуэхэм я зыгъэпсэхугъуэ зэманыр республикэм къызэрыщызэрагъэпэщым, студентхэм ахъшэкIэ зэрызыщIагъакъуэм епха Iуэхухэр.
— Хъусен, уи IэщIагъэкIэ езыр удохутырщ. Къэбэрдей-Балъкъэрым узыншагъэр хъумэнымкIэ и IэнатIэм и щытыкIэм арэзы укъищIрэ? Депутатхэм сыт хуэдэ лэжьыгъэ ирагъэкIуэкIрэ ар ефIэкIуэным теухуауэ?
— Иужьрей илъэсхэм республикэм и медицинэ IуэхущIапIэхэм фIагъ лъагэ зиIэ дэIэпыкъуныгъэ нэхъыбэ яхуэщIэ зэрыхъуар къэплъытэмэ, си гугъэмкIэ, щIыналъэм узыншагъэр хъумэнымкIэ и IэнатIэм и зэфIэкIхэм хигъэхъуащ. Нэхъ и пэкIэ апхуэдэ дэIэпыкъуныгъэ ягъуэтын щхьэкIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэухэр нэгъуэщI щIыналъэхэм кIуэн хуей хъууэ щытамэ, нобэ операцэ нэхъ хьэлъэхэм ящыщ куэд ехъулIэныгъэ яIэу мыбдеж щызэфIагъэкI.
Лэжьыгъэшхуэ ирагъэкIуэкI ди медицинэ IуэхущIапIэхэр Iэмэпсымэ нэхъыфI дыдэхэмкIэ, нэхъ лъапIэхэмкIэ къызэрагъэпэщын и лъэныкъуэкIи. Псалъэм папщIэ, абыкIэ щапхъэу къызолъытэ Налшык къалэм къыщыщызэIуаха Перинатальнэ центрыр. Абы и ухуэныгъэр пIалъэкIэ къызэтеувыIэу зы зэман гугъуехьхэм хэтами, республикэ унафэщIхэм яхузэфIэкIащ ар ди щIыналъэм къыщызэIуахыну.
КъБР-м и Парламентым Социальнэ политикэмкIэ, лэжьыгъэмрэ узыншагъэр хъумэнымкIэ и комитетым и жэрдэмкIэ зэIущIэ зэIухахэр щIэх-щIэхыурэ идогъэкIуэкI, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм узыншагъэр хъумэнымкIэ и IэнатIэм зэрызиужьа хъуну щIыкIэм, IэщIагъэлIхэм я щIэныгъэм зэрыхагъэхъуэнум, нэгъуэщI куэдми дыщытепсэлъыхьу. Депутатхэр йоблагъэ КъБКъУ-м и медицинэ колледжым, «Призвание» еджапIэм, КъБКъУ-м симуляционнэ гъэсэныгъэмкIэ и центрым, нэгъуэщI IуэхущIапIэхэмрэ еджапIэхэмрэ. «Правительствэм хухах сыхьэтым» хыхьэу, КъБР-м и Парламентым дыщытопсэлъыхь Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм анэмрэ сабиймрэ я узыншагъэр хъума зэрыщыхъум. Апхуэдэ зэIущIэхэм гулъытэ щахудощI уэндэгъухэмрэ балигъ ныбжьым нэмысахэмрэ медицинэ хуэIухуэщIэ зэрагъуэтым, «Анэмрэ сабиймрэ я узыншагъэр хъумэным и IуэхукIэ» программэ гуэдзэн къыщыгъэлъэгъуа лэжьыгъэм текIуэдэну ахъшэр зэрыхухахым, медицинэ лэжьакIуэхэм я Iэзагъым зэрыхагъахъуэм, поликлиникэхэмрэ сабий сымаджэщхэмрэ зыхуейкIэ къызэрызэрагъэпэщым, нэгъуэщIхэми.
ВИЧ-м Къэбэрдей-Балъкъэрым дызэрыщыпэщIэтыну лэжьыгъэм ахъшэ нэхъыбэ хухэхын хуейуэ депутатхэм къэтIэта IуэхумкIэ арэзы дыкъищIащ КъБР-м и Правительствэм.
КъБР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэ политикэмкIэ и комитетыр ди гъусэу делэжьащ курыт еджапIэхэм щIэсхэр наркотикым пэIэщIэ щIыным теухуа Iуэхухэм.
Къыхэгъэщын хуейуэ къыщIэкIынщ, КъБР-м и Парламентым УФ-м Узыншагъэр хъумэнымкIэ и министерствэм зэрызыхуигъэзари. Ар теухуат федеральнэ бюджетым къыхэкIыу хущхъуэхэр зыхухах узыфэ щхьэхуэхэм куэдрэ узримыхьэлIэ (орфан) узыфэхэри зэрыхагъэхьэным. Апхуэдэу, 2019 гъэм къару игъуэтащ къэралым сымаджэхэм хущхъуэ уасэншэу щIарит узыфэхэм я бжыгъэр нэхъыбэ зэращIым. Абы ипкъ иткIэ, куэдрэ узыхуэмызэ узыфэ лIэужьыгъуитхум ящыщ зиIэхэр иджы пщIэншэу хущхъуэкIэ къызэрагъэпэщынущ.
— ХэхакIуэхэм дауэ фадэлажьэрэ? Сыт хуэдэ гукъеуэкIэ зыкъыфхуагъазэрэ?
— Сэ сызэреплъымкIэ, депутатым и лэжьыгъэм нэхъ гугъур, абы щыгъуэми, мыхьэнэ нэхъ ин зиIэр цIыхухэм зыкъызэрыхуагъазэ Iуэхур зэхигъэкIынырщ. Дэтхэнэми и дзыхь къуигъэзу къыббгъэдохьэ икIи къызэрыпщыгугъ Iуэхур жэуаплыныгъэ пхэлъу зэфIэпхын хуейщ. Ди комитетым и лэжьыгъэр нэхъыбэу зытеухуар социальнэ Iуэхухэращи, цIыхухэр щIоупщIэ нэгъуэщI щIыналъэхэм щыIэ медицинэ центрхэм зэрыкIуэн квотэ къызэрыдахынум, пщIэншэу хущхъуэ зратым хэхуэн щхьэкIэ ищIэн хуейм, ныкъуэдыкъуэм и тхылъыр къызэрыдахынум, нэгъуэщI куэдми. Зыкъытхуагъазэ, гугъуехь зэрыхэхуам къыхэкIыу, республикэр ахъшэкIэ абыхэм зэрызащIигъэкъуэфыну щIыкIэм теухуауи.
Дауи, дэтхэнэми и Iуэхум щхьэхуэу ухэплъэн хуейщ. Ар зи къалэным хыхьэ министерствэр е IуэхущIапIэр а лэжьыгъэм къыдошалIэ, къытщыгугъхэм тхузэфIэкIымкIэ защIыдогъакъуэ.
Епсэлъар БАГЪЭТЫР Луизэщ.
