Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Тхыгъэ кIэщIхэр
Бзэр псэухущ лъэпкъыр зэрыпсэур
«Фыфейм зыщывмыдзей, ауэ хамэщ жыфIэу, фызыхуеджэ хъунур къэвмыгъанэ», — жиIэгъащ Шевченкэ Тарас. Дэ къытхэтщ зыфIэмызахуэ нэгъуэщI литературэхэм щыщ тхыгъэхэр адыгэбзэкIэ зэдзэкIыныр. Ар щыуагъэшхуэщ. Къэплъытэ хъуну пIэрэ дэ дызыхуей псори ди адыгэ литературэм иIэу? Е щыIэу пIэрэ дэ зыхуей хъугъуэфIыгъуэ псори зиIэ, зыми хуэмыныкъуэж литературэ? Дауи, щыIэкъым. Аращи, зэдзэкIын Iуэхур зэи IэщIыб пщIы хъунукъым. Ар дэтхэнэ литературэри нэхъ къулей зэращI Iэмалщ.
* * *
Есениныр игукIэ, и псэкIэ, и гупсысэкIэкIэ, и псэлъэкIэкIэ апхуэдизкIэ «урыс усакIуэщи», хуабжьу гугъущ нэгъуэщIыбзэкIэ зэбдзэкIыну. А Iуэхум утегушхуэн папщIэ е Iэзагъышхуэ зыхэлъ зэдзэкIакIуэу, урысыбзэри уи лъэпкъыбзэри фIы дыдэу пщIэуэ щытын, е, ар къыбгурымыIуэу, Есенинри адрей усакIуэхэм ещхь къыпфIэщIу, гугъущэ удемыхьу зэбдзэкIыфыну къыпщыхъуу щытын хуейщ. Сэ иджыри къэс срихьэлIакъым абы и усэхэр дахэ-дахэу, яфIэмыкIуэдIауэ, яхэлъ гупсысэри къэIуэтэкIэри хъума хъуауэ зэрадзэкIауэ. Дауи, ар зэрыгугъур къагуроIуэри аращ ди усакIуэ пажэхэм а Iуэхум зратыну дзыхь щIамыщIыр. ИтIани тегушхуэн хуейщ ар зэдзэкIыным: къэгъуэтыгъуейщ Есениным хуэдэу зи усэхэм псэ зэIухарэ гурыщIэ къабзэрэ хэзылъхьэфа усакIуэ.
* * *
Шекспир щыпсэуар зэман жыжьэу щытми, абы тэмэму къыгурыIуат тхылъым иIэ мыхьэнэшхуэр. «Сэ тхылъыр нэхъ сфIэлъапIэщ пащтыхь тахътэм нэхърэ», — жиIэгъащ драматургышхуэм. Абы лъандэрэ къэрал дапщэм пащтыхь дапщэ щытрадза, я пащтыхьыгъуэхэри зэхэщэщэжу! Ауэ Шекспир и тхылъыр къызэтенащ, къэсащ ди деж. Ахэр псэунущ иджыри лIэщIыгъуэ куэдкIэ, абы щыгъуэми къэхъуну щIэблэхэми, нобэ дэ къызэрыдэпсалъэм хуэдэу, пщIэшхуэ хуащIу Шекспир и цIэр яIэту щытынущ.
* * *
Къулыкъушхуэ зезыхьэм зыкъыфIэмыщIыжмэ, гулъытэ нэс зыхуищIыжу, си Iуэхухэр дауэ щыту пIэрэ жиIэу, адрейхэр къызэрыхущытыр зригъэщIэну хуеймэ, абы хуэфащэщ зэрихьэ къулыкъур. Франджым и президент цIэрыIуэу щыта Шарль де Голль зэгуэрым гушыIэ хэмылъу жиIауэ щытащ: «Газетхэм тетыжкъым сэ стеухуа карикатурэ. Абы къикIыр си цIэрыIуагъэр нэхъ лъахъшэ хъуауэ аращ». Къэрал унафэщI куэдым пхужаIэну пIэрэ апхуэдэу езыхэм я щхьэм ехьэлIауэ.
* * *
Iэмал имыIэу ди бзэм хэдзын хуейщ ди цIыхухэм (нэхъыжьхэм) къамыпсэлъыф икIи къагурымыIуэ хамэбзэ псалъэхэр. КъызыфIэвгъэщIыт къуажэ фызыжь щIэныгъэншэм, «дэнэ укIуэрэ, нанэ?» — жиIэу зыгуэр еупщIауэ. КъыжриIэфыну пIэрэ «муниципалитетым сокIуэ» жиIэу? «Гупсыси псалъэ» жыхуаIэм ещхьщ угупсысэу псалъэр бзэм хэбгъэхьэныр.
* * *
Сэ адыгэбзэкIэ зэздзэкIащ илъэсищэкIэрэ зэпэщIэха, дунейм и щIыпIэ куэдым щыпсэуа усакIуэхэм я тхыгъэхэм щыщхэр. Ауэ ахэр зы тхылъ, тхылъитI сщIыуэ къыдэзгъэкIыну мы зэманым Iэмал сиIэкъым, итIани си фIэщ мэхъу абыхэм я псалъэ зэгуэр си лъэпкъым езым и бзэкIэ зэрызэхихынур.
* * *
Пщэдджыжьыр хэкIуэтауэ адэр щIыхьащ фIыуэ хэжея и къуэр зыщIэлъ пэшым.
— Уа, щIалэ, сыту умыукIытэрэ?! — жиIащ абы. — Зэхэпхыркъэ лэжьакIуэ дэкI мо уи ныбжьэгъу къомым я шыгу макъхэр: Хэт иджыри къэс хэлъыр, зиунагъуэрэ?!
Къуэм, и фыз къэшэгъуэ зэрыхъуар и адэм ириIуэкIыу, и щIыбыр къэгъэзауэ здэщылъым, жеIэ:
— Уэри, дадэ, зэхэпхыркъэ пщыхьэщхьэ къэс я къуэхэм хьэгъуэлIыгъуэ хуэзыщIхэм я Iэуэлъауэр?
Адэм, и щхьэм щIэтIахъуэурэ, пэшым зыкъыщIригъэхыжащ.
Къагъырмэс Борис.
СэвкIуий Хьэмид и сурэтхэр
Батэрэз и анэм деж къекIуэлIэжащ
Къэхъугъэ гъэщIэгъуэнхэр
Хьэл-щэныр зэлъытар
КъуэкIыпIэмкIэ щыIэ къэрал щхьэхуэхэм цIыхур бгъэкIылу щадэртэкъым, а Iуэхум ар и пIэм къришу, къызэщIигъаплъэу къалъытэри.
* * *
Пасэрей Мысырым (Египетым) дохутырым операцэ щищIкIэ сымаджэр къыIэщIэлIамэ, и Iэр паупщIырт.
* * *
Психологхэм къызэралъытэмкIэ, шхыныгъуэм и IэфIагъыу, сырагъыу цIыхум нэхъ къищтэмкIэ къыпхуэщIэнущ абы и хьэл-щэныр: — гуащIэ нэхъ къэзыщтэр нэхъ къэгубжьыгъуафIэщ. Ауэ апхуэдэу куэдрэ екIуэкIмэ, щIэх дыдэу псантхуэхэр зэтемысыж мэхъу;
— IэфI нэхъ къэзыщтэри къэгубжьыгъуафIэщ, ауэ нэхъ гупцIанэщ, сыт хуэдэ псалъэри и гум ежалIэу, и жагъуэ хъууэ;- шыугъэ зыфIэфIым и хьэлым гутIщхьитIыгъэ хэлъщ, фIэщщIыгъуейхэу щытщ икIи Iуэхум тегушхуэгъуейщ; — сыркIэ ерыщым и гъащIэр зы жыпхъэм иту екIуэкIыу аращ, абы зэшынри къытоуэ.
* * *
Зэманыр, дунейм и щытыкIэнур къыбжиIэу, уэшх къригъэшхыу, шэ, шыгъу къуиту, макъ гуэрхэр игъэIуу, и тхьэмпэхэмкIэ Iэгу еуэу жыг зэрыщыIэм фыщыгъуазэ? Апхуэдэ жыгхэр Латин Америкэми Африкэми къыщокI.
* * *
Франджы инженер Ленуар Этьен (1822-1899) япэ дыдэ зэпкърилъхьат газкIэ лажьэ мотор зэрыт автомобиль. Ар уэрамым дэ-ту цIыхухэм зэрамыдэм къыхэкIыу, псалъэмакъышхуэ къэхъеят. Абы ипкъ иткIэ, 1865 гъэм «Бэракъ плъыжь» унафэр къыдэкIат. А машинэр гъуэгум щрижэкIэ, бэракъ плъыжь зыIыгъ цIыху абы япэ иту жэн хуейт.
* * *
Тунгус метеоритыр къыщехуэха щIыпIэм километр зэбгъузэнатIэ минитIым нэсым зыри къримынэу иригъэкъэбзыкIат. Ауэ а щIыпIэм абы и зы къутахуи къыщагъуэтакъым. ЗэрыхуагъэфащэмкIэ, ар щIым къэмысу, хьэуа Iувым къызэрыхыхьэу къэуащ икIи щIыр изыхар щIихуа жьыращ.
* * *
Алыдж астрономхэм къызэрахутамкIэ, уафэм вагъуэбэ 48-рэ щыIэщ. Ауэ абыхэм я ужькIи нэгъуэщI астрономхэми вагъуэбэ 40 къагъуэтащ. А щIыкIэхэмкIэ, нобэ къахутауэ уафэм вагъуэбэ 88-рэ щыIэщ. Вагъуэбэхэм яхэтщ гъэм и лъэхъэнэ хэхахэм деж фIэкIа уафэм щумылъагъухэр. Иджыри къамыхутэфауэ нэгъуэщI вагъуэбэхэри щыIэнкIи хъуну къалъытэ щIэныгъэлIхэм.
Дол Iэминэ.
ГушыIэ
Алмэсты къыдолъыхъуэ
Гъэмахуэ дыгъэр жьэражьэу щхьэщыгум итт, ЕкIэпцIэкъуэ мэзыжьым къыщIэкIыжауэ къакIуэ гупыр Сэрмакъ къуажапщэм къыщысам.
Чэрими фызым игъэгубжьарэ и пхъэ гуахъуэмкIэ мэкъу къыхуашэжар зэригъэзахуэу пщIантIэкум здитым, къаплъэри къыхуэкIуэ гупыр къилъэгъуащ. И Iуэху зэпигъэущ, хабзэр япэ иригъэщри, гупым япежьащ.
— Фыкъеблагъэ! ХьэщIэ фытщIынщ.
— Уи еблагъэ куэд ухъу! Деблагъэнри хэт ищIэн, ауэ псы щIыIэ дебгъафэмэ, ди гуапэ хъунт, — жиIащ зы щIалэ къэпсалъэри.
Псы пэгун, зы фалъи и гъусэу, къахуихьащ жыг жьауэм щIэтIысхьа гъуэгурыкIуэхэм.
Хуабэм зэфIигъэмэха гупыр гурыхьу псы щIыIэм ефэрти, я нэкIу къызэщIэплъахэми щIакIэжырт, загъэщIыIэтыIэну.
— Феша хуэди, — зыхуигъэзащ Чэрим жэуап къезытыжа щIалэм.
— ДешакIэ, Тхьэ соIуэ. Уешынкъэ, махуэ псом улъэуджыджэу къуршыгу уитрэ мэзым ущIэтмэ?
— Хэт фыхъуну?
— Си гъусэхэр Мэзкуу къикIащ. Алмэсты долъыхъуэ.
— Алмэсты жыпIа? А зиунагъуэрэ, апхуэдизыр къэвмыджэдыхьу, сэ къыфхуэзгъуэтынти алмэсты. — Ей фыз, мыбы зыгуэрхэр къэкIуауэ къыплъохъу! — джащ Чэрим…
Думэн Мурадин.
ЖыIэгъуэхэр
Жыпрэ щхьэрэ зэпыщIащ
Псэ узыншэм къеуэлIамэ фIыгъуэ, псэ тхьэмыщкIэр магъыр — ехьыр фыгъуэм.
Псори хъарзынэу йокIуэкI, ауэ ар ди щхьэм къыблокI.
ПIащIэ-тхъытхъыр мащIэщ щытхъэр.
ЦIыху хьэлэлри мэхъу къузгъун, щимыIэжкIэ зэдзэгъун.
Iуэху еплъыкIэ уимыIэху — псэм зегъафIэ, зегъэпсэху.
ГушыIэр къызыгурыIуэм и насыпщ…икIэрауэ — губзыгъафэ къытоуэ.
ГъащIэм Iущ дещIыр, ауэ ди делагъэм хигъэщIыркъым.
Жагъуэгъу уимыIэмэ, уи нэм щIэлъ ласкIэр хэт уигъэлъагъужын?!
Жыпрэ щхьэрэ зэпыщIащ: зым имылъмэ, адрейри нэщIщ.
Зи бгъэ теуIуэжым и щыщIэныгъэ гуэр щIихъумэну хэтщ е езым зыгуэр къыхуэтщ.
Зи усэ бубхэм уэ птхыхэр ямыубу уи мыгугъэ; птхы псор псоми ягу ирихьу къыпщыхъужмэ — зыгуэр уи лажьэщ.
Зы бадзи дунейм теткъым пылу зыкъызыщымыхъуж.
Иджырей зэманым напэ уиIэн жыхуэпIэр — уафэм укъеха пэлъытэщ: уакъыгурыIуэнукъым.
КIуэ пэтми къатыр фIейкIэ кърамыутыкIа псэр нэхъ гъуэтыгъуей мэхъу.
МывэкIэ къоуэм щIакхъуэкIэ пэджэжыныр философие хъарзынэт, ауэ апхуэдиз щIакхъуэ дэнэ къипхын?!
ПсэкIэ зыбужьыху, нэхъ лъагъугъуафIи уохъу.
Хьэту Пётр.
Псалъэжьхэр
Нэгум щIэхур гум йохуж
Напэм техуэр жьэм жеIэф.
ПащIэр инми, жьакIэр щIиуфэркъым.
ЛIыхъужь и лъэужь кIуэдыркъым.
Нэмысыр лъэIукIэ къахьыркъым.
Нэрылъагъу щытхъу щIыбагърыубщ.
Псалъэ бутIыпщам аркъэн кIэлъумыдзыж.
Пхуэмыфащэ щауэгъу умыщI.
Псалъэ гуапэ гугъэдахэщ.
Псы Iуфэм Iут дзэлыр мэхъуапсэ.
Псыр псэхэлъхьэжщ.
Псэр ящэри, напэ къащэху.
Псы къэмыжэм псыхьэлыгъуэ хыумыш.
Псымрэ мафIэмрэ IэубыдыпIэншэщ.
Нэгум щIэхур гум йохуж.
ПцIым лъакъуэ щIэткъым.
Пхуэмыфащэ хьэлъэщ.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Джэд лыбжьэ
Шыуаным тхъу иралъхьэри къагъэплъ. ИтIанэ тыкъыр цIыкIуурэ упщIэта бжьын халъхьэри зэIащIэурэ дакъикъи 2-2,5-кIэ ягъэлыбжьэ, шыбжий сыр плъыжь хьэжа хадзэ, аргуэру зэIащIэурэ дакъикъи 2 хуэдизкIэ ягъэлыбжьэ. Яшыури, джэдыщIэ зэпкърыхар халъхьэ, зэIащIэ, мафIэ мыиным тету, и щхьэр тепIауэ, ягъажьэ, вэгъу дахэ трищIэху. ИтIанэ шатэ щIакIэри шыуаныщхьэр тепIауэ дакъикъи 5-7-кIэ ягъэбэкхъ, зэзэмызэ зэIащIэурэ. Абы, зэIащIэурэ, хакIэ шатэпскIэ зэхэщIа гуэдз хьэжыгъэ ухуэнщIа, шыгъу хадзэри и щхьэр ныкъуэтепIэу ягъэбэкхъ, дакъикъэ 18-19-кIэ, шыпсым тхъу къытридзэху. Абы иужькIэ, мэ гуакIуэ къищтэн щхьэкIэ, джэдгын траудэри шыуаныщхьэр тепIауэ дакъикъи 5-6-кIэ щагъэт.
Iэнэм щытрагъэувэкIэ, лыр япэщIыкIэ тепщэчым иралъхьэ, абы джэдылым щIащIыхьа шыпсыр щIакIэж. Яшх пщтыру. ПIастэ, щIакхъуэ дашх.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ): джэдылу — г 190-рэ, тхъууэ — г 30, бжьыныщхьэ укъэбзауэ — г 15, гуэдз хьэжыгъэу — г 10, шатэу — г 260-рэ, шатэпсу — г 50, шыгъуу, шыбжийуэ, джэдгыну — узыхуейм хуэдиз
ФокIэ гъэжьа адыгэ къэб
Къэбым и фэр трах, плIимэу, щимэу, хъурейуэ, я Iувагъыр зы сантиметр хъууэ пIащIэ цIыкIуурэ яупщIатэ, ахэр фо гъэткIуам щIигъанэу халъхьэри, зэIамыщIэу дакъикъи 5-6-кIэ ягъажьэ, итIанэ зэрагъэдзэкIри, дакъикъи 4-5-кIэ мафIэм трагъэт. Къэб жьар гуахъуэкIэ фом къыхахыжри тепщэч цIыкIум иралъхьэ, зэрагъэжьа фори тракIэж. ХьэкулъэкIэ зыгъажьи щыIэщ. Ари хъунущ. Пщтыру яшх. Шэи, шхуи докIу. ЦIыхубз, сабий шхынуи ябж.
Халъхьэхэр: къэб упщIэтауэ — г 120-рэ, фоуэ — г 160-рэ.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
Сабийхэм жаIэ
Зыри жумыIэ
— Мамэ, мамэ, папэ ебгъэшхыну Iэнэм къытебгъэува шатэр искIутащ.
— АтIэ сыт иджы уи адэм жесIэнур?
— Зыри жумыIэ, мамэ, ету зытебдза и гъуэншэджым тездзащи, езым илъагъунущ.
Хьэм ишхакъым
ХьэщIэ къэкIуам сабийр бгъэдыхьэри, зы кIэнфет иритащ. Ишхыху ежьэри, еупщIащ:
— IэфI?
— IэфIщ, — жиIащ хьэщIэм.
— ГъэщIэгъуэнщ, а кIэнфет дыдэр нетIэ ди хьэм естати, схуишхакъым.
ИщIэу щытамэ…
— Ди егъэджакIуэм зыри ищIэркъым.
— Апхуэдэу щхьэ жыпIэрэ, Мышэ?
— ИщIэу щытамэ, сыт щыгъуи дэ къыдэупщIынтэкъым.
Лыхь Людмилэ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 1. ЩIым гъуэ куу щызыщI, хьэпIацIэхэр, хьэмбылухэр зи шхыныгъуэ псэущхьэ цIыкIу. 3. Къэбыр IэфI щыхъур … теха нэужьщ. 5. «Ныкъусаныгъэ», «сэкъат», «щыщIэныгъэ» псалъэхэм я «къуэш». 7. Нартыху е гуэдз хьэжыгъэм къыхэщIыкIа адыгэ шхыныгъуэ. 8. Лъэпщ и Iэмэпсымэхэм языхэз. 10. Нартыху щхьэкIэм къыдидз гъэгъа. 11. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, фо нэхърэ … нэхъ IэфIщ. 12. Сэшхуэ, джатэ, … . 15. НэщI исым и пщэдджыжьышхэ. 16. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ театрым и джэгуакIуэ Iэзэу щыта, РСФСР-м и цIыхубэ артисткэ. 19. ХадэхэкI. 20. … и уасэу зы уэстын хьэмэрэ зы и уасэу … уэстын? 21. … хъунур шкIэ щIыкIэ къыбощIэ. 22. Бдзэжьей зэрещэ. 25. Къэрэгъул, плъыр, … . 26. Псы IуфитIыр зэпызыщIэ. 30. Тхы зиIэ псэущхьэхэм я Iэпкълъэпкъ зэрытыпIэхэр зэрызыгъэIыгъ, къупщхьэмрэ лымрэ зэпызыщIэ. 32. Ар уи пашэмэ, вэнвейм ухешэ. 33. … и пIэ … къокIэж. 34. Аушыджэр къыщалъхуа тхакIуэ. 36. Гъэгъахэр Iэрамэ хужь дахэу къызыпидзэ, бжьэхэм фо къызыпах жыг. 37. ЩэкIым къыхэщIыкIа хъуржын цIыкIунитIэ, тутын иракIутэу. 38. Джыдэм нэгъуэщIу зэреджэ. 39. Шым и теплъэ, и фэ.
Къехыу:1. Ди къэралым и бюджетыр зыгъэнщIхэм ящыщ, щIым къыщIаш хъугъуэфIыгъуэ. 2. Бгы нэпкъ е псы Iуфэ лъагэ. 3. Iэщ. 4. ЕуэкIыпIэ. 5. Мэз джэдышхуэ, лъатэу. 6. Зы бзэкIэ ятхар нэгъуэщIыбзэм хуэзыгъакIуэ. 9. Ику иту тонн 60-80 къэзышэч псэущхьэ. 13. Ар нэгъуэщIым хуэптIмэ, уэ уихуэжынкIэ мэхъу. 14. Нартхэм я ныкъуэкъуэгъу лъэпкъ. 15. Зи щхьэм темылъ тезылъхьэ цIыху. 17. Лейуэ зыгуэрхэм гъусэ захуэзыщI, закIэрызыщIэ. 18. Удыным е уIэгъэм и лъэужьу щIыфэм, нэкIум къытенэ. 23. Псэлъэным хуэIэзэ. 24. ГушыIэр … и щIасэщ. 27. Макъамэ къызэрыкI адыгэ Iэмэпсымэ. 28. Мэ гуакIуэ къызыхих ткIуаткIуэ. 29. Купкъ зэрылъ пхъэщхьэмыщхьэ. 31. Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ. 33. Къэушырыба, къэпща. 35. Къэбэрдей-Балъкъэрым и профсоюзхэм я IуэхущIапIэ нэхъыщхьэм и унафэщIу илъэс куэдкIэ лэжьа … Пщыкъан. 36. ГъукIэм и лэжьапIэ унэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
ЩэкIуэгъуэм и 9-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:1. Медан. 3. Аслъэн. 7. Мастэпэбдз. 8. Джатэ. 9. Кхъулэ. 10. Чырэ. 13. Шэд. 14. Бэдж. 15. ПцIэгъуэплъ. 17. Тхьэзэплъ. 20. Афэ. 21. Гын. 25. Ерыщ. 27. Быф. 28. Уэркъ. 29. Къэбардокъуэ. 30. Лэдэх. 31. Шэджэм.
Къехыу:1. Мэжаджэ. 2. Абазэ. 4. Сибэч. 5. Налмэс. 6. Хьэблэ. 11. НэпцI. 12. Лэгъуп. 16. Гъуэз. 18. Хьэфэ. 19. Плъыр. 22. Бейгуэл. 23. Шыдрэ. 24. Акъылым. 26. Щхьэпэ. 28. Уэкъулэ.
