КъэхутакIуэ емызэш, бзылъхугъэ щыпкъэ
Кавказ Ищхъэрэм ис лъэпкъхэм я литературэмрэ IуэрыIуатэмрэ джыным хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIа щIэныгъэ лэжьакIуэ цIэрыIуэхэм ящыщщ Алий Аллэ. ЩIДАА-м и академикым, КъБР-м щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэм, къэхутакIуэ емызэшым, хэкупсэ нэсым, бзылъхугъэ щыпкъэм фIыщIэ куэд бгъэдэлъщ ди лъэпкъ щIэныгъэмрэ щэнхабзэмрэ игъуэта зыужьыныгъэмкIэ.
Адыгэ лъэпкъ хабзэмрэ щэнхабзэмрэ и псэм хэлъу къэхъуащ Алий Аллэ. Зи сабиигъуэр Налшык щезыхьэкIа бзылъхугъэр щеджащ ди республикэм а зэманым цIэрыIуэу щыщыта школ-интернатым. ЕджапIэм абы къыдыщIэсахэм ящыщщ иужькIэ лъэпкъ щIэныгъэлI щэджа-щэ хъуахэу Сокъур Мусэрбий, ХьэкIуащэ Андрей, ТекIуий Анатолэ, Мокъуэ Борис, Къэрмокъуэ Мухьэмэд, Гугу Рашад сымэ, нэгъуэщIхэри. Интернатым щигъуэта щIэныгъэм Аллэ щыпищащ Москва къэрал университетым. Ар ехъулIэныгъэкIэ 1958 гъэм къиуха нэужь, зэфIэкIышхуэ зыбгъэдэлъу гу зылъата бзылъхугъэм чэнджэщ иратащ СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и академием Дунейпсо литературэмкIэ и институтым (ИМЛИ) и аспирантурэм и щIэныгъэм щыхигъэхъуэну. Апхуэдэу ищIащ Аллэ: аспирантурэм щеджащ, иужькIэ а институтым и лэжьакIуи хъуащ. 1969 гъэм дунейм къытехьащ Аллэ и япэ щIэныгъэ лэжьыгъэ иныр: Налшык къыщыдэкIауэ щытащ «Адыгэ нарт эпосыр» жыхуиIэ лэжьыгъэр. Ар хъуащ адыгэ IуэрыIуатэм и налкъуту ялъытэ нарт эпосыр джыным хуэгъэпса япэ къэхутэныгъэ купщIафIэ.
КъыкIэлъыкIуэ илъэсхэми апхуэдэ къэхутэныгъэ лэжьыгъэ куэд зэфIихащ Аллэ. Ахэр псори абы къыщызэщIикъуэжащ «Адыгэ лъэпкъхэм я таурыхъхэм я поэтикэмрэ гъэпсыкIэмрэ». А лэжьыгъэ купщIафIэр Москва къыщыдэкIащ 1986 гъэм. Къыхэгъэщыпхъэщ мыри: а къэхутэныгъэм и закъуэщ нобэр къыздэсым щыIэр адыгэ таурыхъ телъыджэхэм ятеухуауэ.
ЩIэныгъэ лэжьакIуэ емызэшым и къалэмыпэм къыпыкIащ нэ- гъуэщI тхыгъэ куэди. 1988 гъэм дунейм къытехьащ щIэныгъэ дунейм пщIэшхуэ щызыгъуэта доктор диссертацэр.
Алийм зыIэригъэхьа ехъулIэныгъэ лъагэхэр, дауи, езыр-езыру къэкIуакъым. Абыхэм я щIыбагъ къыдэлъщ щIэныгъэ лэжьакIуэ емызэшым, зэрихабзэу, махуэ къэс зэфIих лэжьыгъэшхуэр, иригъэкIуэкI къэхутэныгъэхэр. Къыпхуэмылъытэным хуэдиз мыхьэнэшхуэ яIэщ Аллэ и къалэмыпэм къыпыкIа тхыгъэхэу Адыгэ, къэрэшей-балъкъэр IуэрыIуатэхэр джынымрэ ахэр тхылъ щхьэхуэу къыдэгъэкIынымрэ ятещIыхьахэр. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, «Нартхэр. Адыгэ лIыхъужьыгъэ эпос» (М., 1974), «Адыгэ лъэпкъхэм я таурыхъхэр» (М., 1987), «Адыгэ IуэрыIуатэр, ХIХ-ХХ лIэщIыгъуэхэм ятхауэ, жаIауэ» томищ хъу антологиер, «Къэрэшей-балъкъэр IуэрыIуатэр революцэм и пэкIэ» тхылъыр, нэгъуэщIхэри. Щэнейрэ къыдагъэкIыжащ Алиймрэ КъардэнгъущI Зырамыкурэ зэхуахьэсыжа «Адыгэ цIыхубэ таурыхъхэр», Алиймрэ Холаев Азрэтрэ ягъэхьэзырауэ щыта «Балъкъэр, къэрэшей таурыхъхэр». А щIэныгъэ лэжьакIуэ IэкIуэлъакIуэм зэхуихьэсыжащ икIи тхылъу къыдигъэкIыжащ «КъуэкIыпIэ Европэмрэ Кавказымрэ щыпсэу лъэпкъхэм я IуэрыIуатэр», «Сыбырым, Азие Курытым, Къэзахъстаным щыпсэу лъэпкъхэм я таурыхъхэр». Ахэр яхэхуащ томи 10 хъууэ 1994 гъэм дунейм къытехьауэ щыта «Дунейм щыпсэу лъэпкъхэм я таурыхъхэр» серием.
ИригъэкIуэкI апхуэдиз щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэшхуэм къыдэкIуэу, Алийр жыджэру хэтщ жылагъуэ гъащIэми. 1987 гъэм Аллэ пщIэ хуащIу хагъэхьащ ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ академием. ЦIыху жыджэрыр икIи емызэшыр илъэс зыбжанэ лъандэрэ и щIэныгъэ секретарщ РАН-м и ИМЛИ-м, IуэрыIуатэр къэзыхутэхэм я дунейпсо зэгухьэныгъэми хэтщ.
КъинэмыщIауэ, Аллэ и къарурэ и зэфIэкIрэ ирехьэлIэ текстологие, архив лэжьыгъэхэм. Апхуэдэ лэжьыгъэу абы игъэхьэзырар псори зэхэту 120-м нос.
ЩIэныгъэ лэжьакIуэ цIэрыIуэр, къэхутакIуэ IэкIуэлъакIуэр езыр цIыху Iэдэбщ, щабэщ, набдзэгубдзаплъэщ, зэтетщ.
Къэралым и ищхъэрэ щыхьэрым щыпсэуми, и лъэпкъымрэ щалъхуа лъахэмрэ япэжыжьэми, Аллэ и гум-рэ и псэмрэ щихъумэфащ адыгэм игъащIэми къыддекIуэкI лъапIэныгъэхэр: адыгэ хабзэр, пщIэр, нэмысыр. Абы и нэIэм щIэту щIэныгъэм хыхьащ ди щIыпIэм икIыу Санкт-Петербург зи зэфIэкIым щыхэзыгъэхъуа ди лъахэгъу куэд. Абыхэм ящыщ дэтхэнэми гуапэу я гум илъщ Аллэ къазэрыхуэщхьэпа дэтхэнэ Iуэхури, къарита чэнджэщри.
Алийм и ныбжьыр иджыблагъэ илъэс бжыгъэ екIу ирикъуащ. ЩIэныгъэ лэжьакIуэ Iэзэм, къэ-хутакIуэ емызэшым, бзылъху- гъэ щыпкъэм гуапэу дохъуэхъу и ныбжьэгъухэри, къыдэлажьэхэ- ри, и гъэсэнхэри. Узыншагъэ бы- дэ иIэу, насып мыкIуэщIыр и Iэпэгъуу, лъэпкъ щIэныгъэм и зыужьыныгъэм хуэгъэпса къэхутэныгъэщIэхэр зэрызэфIихын къару иIэу куэдрэ иджыри псэуну ди гуапэщ.
КЪУДЕЙ Зинаидэ,
филологие щIэныгъэхэм я доктор,
КъБКъУ-м урыс, хамэ къэрал литературэхэмкIэ
и кафедрэм и профессор.
