«Къэпсэужа» сурэтхэр
Адыгэхэм я щыгъуэ-щIэж махуэм ирихьэлIэу Сэралъп Мадинэ и Арт-центрым «Адыгэ театр: къэпсэужа сурэтхэр» гъэлъэгъуэныгъэ гъэщIэгъуэн къыщызэIуахащ.
«Альбом-память о черкесском благотворительном вечере, устроенном в первый раз 18 января 1908 года в г. Екатеринодаре», «Альбом-память о черкесском благотворительном вечере, устроенном второй раз 2 января 1914 года в г. Екатеринодаре» альбомхэрат выставкэм щыплъагъур. А тхыдэ, сурэт, дэфтэр уасэншэхэр Адыгейм и Лъэпкъ музейм зэрихъумам къищынэмыщIауэ, ар ди республикэм щагъэлъэгъуэнымкIи сэбэп хъуащ. Лъэпкъ Iуэхум иригузавэу 19-нэ лIэщIыгъуэм псэуа лIыхъужьхэр лIэщIыгъуитI гъуэгуанэм къызэпхыплъырти, блэкIам и Iыхьэ уи нэгу щIагъэкIырт.
Псыжь адрыщIкIэ щыпсэу адыгэ къуажэхэм 1908 гъэм псыдзэ къащIэуэу къулейсызыгъэ къащыхуихьым, Екатеринодар дэсахэу Долэт-Джэрий СулътIан, Уэлэгъей Къасболэт, ТIрахъуэ Хьэмид сымэ хэту «Псыдзэ зыщIэуахэм зэрызыщIагъэкъуэн ахъшэ къыхэзых комитет» къызэрагъэпэщауэ щытащ. ЩIышылэм и 18-м абыхэм ирагъэкIуэкIа адыгэ пшыхьым цIыху куэд екIуэлIауэ, уеблэмэ, нэхъ щIыпIэ жыжьэхэу Псыжь адрыщIкIэ, Тэрч икIа хэтауэ ятхыж.
Iыхьищу гуэшауэ щыта пшыхьыр адыгэ макъамэкIэ къызэIуахащ, лъэпкъым и хабзэмрэ тхыдэмрэ ятеухуа теплъэгъуэ етIуанэ Iыхьэм щагъэлъагъуэри, къафэкIэ зэхуащIыжат.
Пшыхьым сом 2000 къыщыхахауэ дэфтэрхэм къаIуэтэж.
Ахъшэ зэрыIыгъ къызэрыхэкIам и закъуэкъым фIагъыу хэлъар а Iуэхум. КъызэгъэпэщакIуэхэм яхэта Долэт-Джэрий СулътIан жиIэгъауэ щытащ: «Пшыхьым мылъкукIэ, ныбжькIэ, лъэпкъкIэ зэмыщхь бзылъхугъэ, хъулъхугъэ куэд къекIуэлIат. Ар ди дежкIэ ехъулIэныгъэшхуэщ. Зи гугъу сщIахэр нэхъапэм «зэтемыхьэу» щытамэ, дэ ахэр зэрызэхэтшам сыщогуфIыкI».
1911 гъэм и кIэхэм Шэрджэс псапащIэ зэгухьэныгъэ къызэрагъэпэщри, уставри къыкIэлъыкIуэ илъэсым и накъыгъэ мазэм къащтэжауэ щытащ. Абы и къалэн нэхъыщхьэр лъэпкъ интеллигенцэм, мылъку зыбгъэдэлъ цIыху щхьэхуэхэм я зэфIэкI зэрагъэуIуу лъэпкъ Iуэхур ипэкIэ ягъэкIуэтэнырт. ПсапащIэ зэгухьэныгъэм и унафэщIу хахар пщIэшхуэ зыхуащIу щыта инженер Щэрдан Батырбэчщ. Абы и къуэдзэ къулыкъур промышленник, псапащIэ ТIрахъуэ Лу хуагъэфэщауэ щытащ. Уэлэгъей Къасболэт, Куэцэ Пщымахуэ, СулътIан Пашэ-Бэч сымэ правленэм хагъэхьащ. Къыхэгъэщыпхъэщ абы адыгэ интеллигенцэм, дзэм къулыкъу щызыщIэхэм, сату Iуэхум пыщIахэм фIэкIа зэрыхэмытар.
1914 гъэм ирагъэкIуэкIа етIуанэ адыгэ пшыхьыр апхуэдизу дахэу къызэрагъэпэщати, лъэпкъ щэнхабзэм и тхыдэм увыпIэ щхьэхуэ щиубыдащ.
Шэрджэс зэгухьэныгъэм и театрым тхакIуэ Хъан-Джэрий СулътIан и «Кушыку и теуэ» пьесэр игъэувауэ щытащ. Актёр Iэзагъ ябгъэдэлъу абы къыхаша адыгэ ныбжьыщIэхэм къищынэмыщIауэ, дзэм и оркестрыр, скрипкэм, адыгэ лъэпкъ макъамэхэм еуэ гупхэр кърагъэблэгъат. Абы къыхэкIа ахъшэр адыгэхэм я япэ лъэпкъ егъэджакIуэ курсхэр къызэгъэпэщыным трагъэкIуэдауэ щытащ.
«Адыгэ пшыхьхэм уи нэгу зрагъэужь къудей мыхъуу, тхыдэ-жылагъуэ мыхьэнэ яIэщ. Абы щытлъагъу теплъэгъуэ кIэщIхэмкIэ лъэпкъым и блэкIам, и тхыдэм нэIуасэ дыхуащI, тхыдэ литературэм мащIэ дыдэу фIэкIа щамыджа Iуэхугъуэхэм дыщагъэгъуазэ. Тхылъ напэкIуэцI гъущэхэм апхуэдэу дахэу, уи фIэщ хъууэ уи нэгу къыщIагъэувэфыркъым а псори», — итхауэ щытащ Екатеринодар къыщыдэкI газетым.
Шэрджэс зэгухьэныгъэм нэхъ жыджэру хэтахэм ящыщщ Адыгейм и театрым и къызэгъэпэщакIуэу къалъытэ Долэт-Джэрий СулътIан. Тыркум щыпсэу адыгэхэм ятеухуауэ «Известия общества любителей изучения Кубанской области» журналым къытригъэдза тхыгъэм и ужькIэ ар куэдым къацIыхуат. Лъэпкъым и тхыдэмрэ энографиемрэ джыным гулъытэшхуэ хуищIырт абы, щэнхабзэ-узэщIакIуэ, псапащIэ зэгухьэныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэм хэтауэ ятхыж. 1918 гъэм, граждан зауэм и зэманым, плъыжьхэм яукIауэ щытащ сулътIан.
Натрыб (ЩэрэлIокъуэ) ФатIимэт зэгухьэныгъэм и артист гупым хэтащ, 1909 гъэм ЩэрэлIокъуэ Натрыб дэкIуэри, 1919 гъэм Уэсмэн къэралыгъуэм Iэпхъуащ.
ФатIимэт Тыркум щыIэ ди лъэпъкъэгъухэм ядэIэпыкъурт. Адыгэ бзылъхугъэхэм я комитет къызэригъэпэщауэ щытащ, Тыркум къулыкъу щызыIыгъхэм захуигъазэу абы щыIэ адыгэ хэхэсхэм Iэмал имыIэу унэ иратын зэрыхуейр ягуригъэIуэн хузэфIэкIат. Абы иужькIэ тырку сулътIаным и гъэмахуэ унэхэм ящыщ зым, унэлъащIэ щIэмыту, адыгэхэр щIигъэтIысхьауэ щытащ.
И унагъуэм и гъусэу иужькIэ Нью-Йорк Iэпхъуа бзылъхугъэм и щхьэгъусэр дунейм ехыжри, быниплI къыхуэнащ. ФатIимэт зэрыакъылыфIэм къищынэмыщIауэ, икIи IэпэIэсэт. Ар куэдкIэ къыщхьэпэжащ бзылъхугъэм. Модэм, щыгъыным хуиIэ бгъэдыхьэкIэ щIэщыгъуэр, екIур щигъэлъагъуэм, цIыхухэм ягу ирихьри, театрым, кином щыджэгу артистхэм я фащэхэр яхуид хъуат. Сыт хуэдэ Iуэху илэжьами, адыгэгу зиIэ бзылъхугъэм лъэпкъымкIэ и гупэр гъэза зэпытт. И дуней тетыкIэкIэ, гупсысэкIэкIэ, Iуэху щIэкIэкIэ фIыуэ къацIыхуа адыгэ цIыхубзым пщIэ, щIыхь лъагэ къилэжьат. Абы Нью-Йорк щиIэ унэм и пэшышхуэр адыгэ хьэщIэщ ищIауэ, зыгъэпсэхугъуэ махуэхэм, хабзэм тету, цIыхухэр къригъэблагъэрт. Еристау Сидамин и гъусэу «Аллаверди» адыгэ-куржы ассоциацэ къызэрагъэпэщауэ щытащ.
«Мы сурэтхэр япэу 1995 гъэм щыслъэгъуам сатхьэкъуауэ щытащ. Абыхэм къатещ цIыхухэр къопсэлъэным хуэдэщ, пхузыщымыгъэгъупщэу уатхьэкъу.
Мыбыхэм нэмыщI, иджыри альбомитI щыIэщи, зыр Екатеринодар, адрейр Сочэ щахъумэ.
Тхьэм жиIэрэ къыдэхъулIэмэ, а альбомхэр къыдэдгъэкIыжыну ди мурадщ», — жиIащ Арт-центрым и унафэщI Сэралъп Мадинэ.
Щомахуэ Залинэ.
Сурэтхэр КЪАРЕЙ Элинэ трихащ.
