КIуэкIуэ Юрий: Ди республикэм щыпсэу лъэпкъхэм къадэгъуэгурыкIуэ хъугъуэфIыгъуэхэмрэ щэнхабзэм и иджырей ехъулIэныгъэхэмрэ Щэнхабзэм и илъэсым ди гупэр яхуэдгъэзэжын хуейщ
КъБР-м и Iэтащхьэм и къалэнхэр пIалъэкIэ зыгъэзащIэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и творческэ союзхэм я унафэщIхэмрэ творческэ интеллигенцэм я лIыкIуэхэмрэ яхуэзащ. Къызэхуэсахэр куууэ тепсэлъыхьащ мы IэнатIэм щыIэ гугъуехь нэхъыщхьэхэр дэгъэкIынымкIэ Iэмалхэм.
ЗэIущIэм къыщыпсэлъахэм (цIыху тIощIым щIигъум) къагъэлъэгъуащ музей IуэхущIапIэхэр, сабий художественнэ школхэр, къэрал къэфакIуэ ансамблхэр мылъкукIэ тхьэмыщкIэ зэрыхъуар, тхылъхэр къыдэгъэкIынымкIэ лэжьыгъэр зэрызэкIэлъымыкIуэр, цIэ лъапIэхэр щыфIащкIэ, наградэхэр щагуэшкIэ, нэхъ зыхуэфащэхэр къыщынэ къызэрыхъур, зэфIэкIышхуэ зыбгъэдэлъ художникхэм лэжьэн папщIэ Iэмалхэр къызэрыхузэрамыгъэпэщыр. Апхуэдэу ягу къагъэкIыжащ республикэм щызэлъащIыса Iуэхур — Музыкэ театрыр зэрагъэпэщыжу ар къызэрызэIуахыжым теухуа гуфIэгъуэ дауэдапщэ ирагъэкIуэкIа нэужь, аргуэру зэрызэхуащIыжар, лэжьыгъэ куэд зэфIамыгъэкIауэ къызэрыщIэкIам къыхэкIыу.
Гуащэ театрыр щылажьэ хъуну щIыпIэм теухуауэ къызэреупщIам и жэуапу КъБР-м и Iэтащхьэм и къалэнхэр пIалъэкIэ зыгъэзащIэм жиIащ а Iуэхум «Победа» кинотеатрыр ебгъэзэгъ хъуну къызэрилъытэр. Ар зэрагъэпэщыжыну я мурадщ Къэбэрдей уэрамыр реконструкцэ щIынымкIэ проектым хиубыдэу.
ЗэIущIэм хэта псоми къызэралъытамкIэ, а махуэм ирагъэкIуэкIа псалъэмакъым Iуэху куэд къызэщIиубыдащ. Пэжщ, щэнхабзэр иджыпсту зыхэт гугъуехьхэр зы махуэкIэ е зы зэхыхьэкIэ къыпхузэщIэубыдэнукъым. Абы къыхэкIыу КIуэкIуэ Юрий жиIащ а гугъуехьхэр дэгъэкIыным зэпымыууэ елэжьын, республикэм и творческэ къарухэри абы къыхэшэн хуейуэ къызэрилъытэр.
ЯпэщIыкIэ тэмэму убзыхун хуейщ щэнхабзэм и Iуэхур иджыпсту зытетыр
«Нобэрей ди зэхуэзэр Щэнхабзэм и илъэсу къэралым щрагъэжьам хиубыдэ япэ Iуэхухэм ящыщщ. А илъэсыр увын хуейщ ди лъэпкъхэм къадэгъуэгурыкIуа хъугъуэфIыгъуэ инхэм, щэнхабзэм и иджырей ехъулIэныгъэхэм ди гупэр щахуэдгъэзэж гъэуэ. Щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ я лэжьакIуэхэм, педагогхэм, журналистхэм, музейхэмрэ библиотекэхэмрэ я лэжьакIуэхэм къадэкIуэу, а лэжьыгъэм хэтын хуейщ политикэ партхэр, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэр, кIэщIу жыпIэмэ, ди цIыху псори.
Нобэ къызэхуэсахэр зи IэщIагъэм хуэIэзэ, гудзакъэ зыхэлъ защIэщи, дэ щэнхабзэм нобэ иIэ щытыкIэр ипэжыпIэкIэ зыхуэдэр тхуэубзыхуну, зэтрихьа гугъуехь псори нехьэкI-къехьэкI хэмылъу къэдгъэлъэгъуэфыну, къэкIуэну зэманым къытпэщыт къалэнхэр дыубзыхуфыну сыщогугъ.
Щэнхабзэр лъэныкъуэ куэд къызэщIэзыубыдэ IэнатIэщ: абы хохьэ театрымрэ киномрэ, живописымрэ литературэмрэ, цIыхубэ творчествэр. Щэнхабзэм и жанр псоми щызэфIэгъэкIыпхъэхэм зыубгъуауэ икIи лъэныкъуэ псори къызэщIиубыдэу — гъуазджэмрэ щэнхабзэмрэ я лъагапIэхэм щегъэжьауэ псэупIэмрэ цIыхухэм я зэхущытыкIэхэмрэ нэсу — дыхэплъэн хуейщ.
Къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщщ щIэныгъэмрэ жылагъуэ гъащIэмрэ я джэлэсу сыт щыгъуи къекIуэкI театрхэр къэIэтыжыныр. Нобэ ахэр зэтегъэувэжыным къыщымынэу, цIыхухэр адэкIэ дегъэхьэхыным, IэкIуэлъакIуэу гъэпса спектаклхэр Налшык щыпсэухэм я мызакъуэу, къуажэдэсхэми ялъэгъунымкIэ Iэмалхэр къызэгъэпэщыным мыхьэнэшхуэ иIэщ. Иджыпсту дэ дыхуэныкъуэщ сабийхэр, ныбжьыщIэхэр зыгъэгупсысэн, фIымрэ гуапагъэмрэ хуэзыгъэушэн спектакль гъэщIэгъуэнхэм. Театрым еплъ иджырей щIэблэм художественнэ псалъэр къагурыIуэу, театр гъуазджэр, драматургиер зэхащIыкIыу гъэсэн хуейщ.
Лэжьыгъэшхуэ зэфIэгъэкIыпхъэщ театр гъуазджэм и мылъку-техникэ лъабжьэр гъэбыдэным и лъэныкъуэкIэ. Псом япэу, зэман благъэм къриубыдэу Музыкэ театрыр къызэIухыжын хуейщ. Абы къыдэкIуэу нэгъэсыпхъэщ «Налшык» курзалымрэ ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей драмэ театрым и унэмрэ зэгъэпэщыжыныр. Егупсысын хуейщ Театрхэм я унэщIэр ухуэнымкIэ икIэщIыпIэкIэ зэгугъун хуейхэм.
ЦIыхухэм литературэ нэсым гулъытэ хэха хуегъэщIыныр, классикэмрэ иджырей литературэмрэ зыщыгъэгъуэзэныр гъэсэныгъэм и дамыгъэу республикэм къыщалъытэу хъуныр псоми ди зэхуэдэ къалэнщ
Нобэ мы пэшым щIэсщ творчествэм и IэнатIэ нэхъыщхьэ дыдэхэм ящыщу щыт литературэм и лIыкIуэхэри. ЦIыхухэм я фIэгъэщIэгъуэну щыт Iуэху псори къыщагъуэтыр тхылъхэрщ. Ди республикэм куэд щIауэ щызэтеуващ щIыналъэми зэрыщыту къэралми нэхъ пщIэшхуэ щызиIэ, цIыху куэди зыхэт тхакIуэ организацэ. Куэд щIакъым ди тхакIуэхэмрэ усакIуэхэмрэ республикэм имызакъуэу зэрыщыту Урысейми дуней псоми яфIэтелъыджэ тхыгъэхэр къыдагъэкIыу зэрыщытрэ.
ЩэджыкIакIуэ ныбжьыщIэхэр классикхэр зэрацIыхум къыщымынэу иджырей тхакIуэхэми ящыгъуазэу къэтэджын папщIэ ахэр щыцIыкIум щегъэжьауэ литературэ нэсым щIэпIыкIын хуейщ.
ЗэрыгурыIуэгъуэщи, къаруушхуэ зэщIэгъэуIуапхъэщ литературэм и IэнатIэм щыIэ гугъуехьхэр дэгъэкIыным. Абы хеубыдэ творческэ лэжьыгъэ ирагъэкIуэкIын папщIэ тхакIуэхэм зыхуеину Iэмалхэр къахузэгъэпэщынри, критикэм и мыхьэнэр къэIэтыжынри, тхылъхэр къызэрыдагъэкIыр зэкIэлъыгъэкIуэнри, библиотекэхэр нэхъ жыджэру къэгъэсэбэпынри.
Ди художникхэм я гугъу пщIымэ, абыхэм я Iуэху зыIутым нэхъ куууэ щыгъуазэ защIу, ЩэнхабзэмкIэ министерствэмрэ Художникхэм я союзымрэ дэIэпыкъуэгъу хъун хуейщ творческэ лэжьыгъэр зэщIэгъэуIуэнымкIэ, художникхэм я иджырей тематикэ зэмылIэужьыгъуэхэм ятеухуа сурэт хьэлэмэтхэр ящIынымкIэ.
ЩэнхабзэмкIэ министерствэмрэ Композиторхэм я союзымрэ быдэу зэпыщIауэ зэдэлажьэурэ,
Къэбэрдей-Балъкъэрым и музыкальнэ гъуазджэм зэрыхуэфащэкIэ зезыгъэужьын Iуэхухэр зэхалъхьэу ягъэзэщIэфыну дащогугъ
ЦIыхухэм я гъащIэм музыкальнэ гъуазджэм щиIэ мыхьэнэр къыпхуэмылъытэным хуэдизу инщ. Дэ композитор, музыкант, уэрэджыIакIуэ хьэлэмэтхэр диIэщ. Иужьрей илъэсхэм иджырей музыкэм и IэнатIэм цIыхуипщI бжыгъэхэр цIэрыIуэ щыхъуащ. Ауэ абы къыдэкIуэу зыщыдгъэгъупщэ хъунукъым блэкIа лъэхъэнэм ди лъэпкъхэм зэрагъэпэща музыкальнэ гъуазджэм хэлъа къулеигъэ псори хъумэн икIи дгъэбэгъуэн зэрыхуейр. Дэ блэкIа зэманым зэтеува цIыхубэ музыкэмрэ цIыхубэ уэрэдымрэ я хъугъуэфIыгъуэхэр къэкIуэну щIэблэхэм ялъэдгъэIэсын хуейщ икIи абы къыдэкIуэу музыкальнэ гъуазджэм и иджырей ехъулIэныгъэхэри къэдгъэIурыщIапхъэщ. ЩэнхабзэмкIэ министерствэмрэ Композиторхэм я союзымрэ быдэу зэпыщIауэ зэдэлажьэурэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и музыкальнэ гъуазджэм зэрыхуэфащэкIэ зезыгъэужьын Iуэхухэр зэхалъхьэу ягъэзэщIэфыну дащогугъ.
Хэхауэ сытепсэлъыхьыну сыхуейщ профессиональнэ гупхэм, псом япэу — ди къэфIакIуэ ансамблхэм я Iуэху зыIутыр. Хэхауэ жыIэпхъэщ: лъэпкъ къафэхэр республикэр зэрыгушхуэ хъугъуэфIыгъуэщ, абы къыхэкIыу дэ тхузэфIэкI псори длэжьынущ къафэмкIэ къэрал ансамблхэм дэIэпыкъуныгъэ еттын папщIэ.
Библиотекэхэм, абыхэм щылажьэхэм зыхуеину Iэмал псори къахузэгъэпэщын хуейщ
Хэхауэ тепсэлъыхьыпхъэщ библиотекэхэм. Библиотекэхэм къабгъэдэхуэ лэжьыгъэ нэхъыщхьэхэм ящыщщ зэреджэ тхылъхэмкIэ, периодическэ печатымкIэ, нэхъыщхьэ дыдэр арщи художественнэ литературэкIэ цIыхухэр пщIэншэу къызэгъэпэщыныр. Си гугъэмкIэ, цIыхухэм папщIэ, псом хуэмыдэу сабийхэр егъэджэнымкIэ, абы мыхьэнэшхуэ иIэщ. Библиотекэ Iуэхур нэсу икIи тэмэму лэжьэн папщIэ мы IэнатIэм щызэтрихьа гугъуехь зыбжанэ дэгъэкIын хуейщ. Абыхэм ящыщщ унэхэр, пэшхэр зэгъэпэщыжынымрэ ахэр зыхуей псомкIи къызэгъэпэщынымрэ, апхуэдэу, нэхъыщхьэ дыдэр арщи — тхылъхэм я бжыгъэм хэгъэхъуэныр, ахэр зыхуей хуэзэу хъумэныр, информацэмкIэ иджырей технологиехэр къэгъэсэбэпыныр. Библиотекэхэм, абыхэм щылажьэхэм зыхуеину Iэмал псори къахузэдгъэпэщын папщIэ дэ тхузэфIэкI псори длэжьыну къытпэщытщ.
А псалъэ дыдэхэр яхуэбгъазэ хъунущ музейхэм, музей лэжьакIуэхэм. Дэ ди музейхэм экспонат телъыджэхэр, зыхуэбгъэдэн щымыIэхэр яIэщ. Ауэ ахэр хъума хъун, тэмэму ягъэлъэгъуэн папщIэ зэгугъупхъэхэм ящыщщ музейхэм я мылъку-техникэ зэфIэкIыр къэгъэщIэрэщIэжыныр, унэхэмрэ пэшхэмрэ зэгъэпэщыжыныр, фондхэр тэмэму хъумэныр.
Гулъытэ нэхъыбэ яхуэщIыпхъэщ районхэм щыIэ музейхэм. Абыхэм зэфIагъэкI лэжьыгъэр зыхуэдизымрэ езыхэм яIэ мыхьэнэмрэ зытещIыхьар экспонатхэм я уасэм и закъуэкъым, атIэ ди лъэпкъхэм я тхыдэм ехьэлIа материалу, документу абыхэм щIэлъхэр зэрыгъуэтыгъуейрщ. Абы къыхэкIыу дэ псом и ди къалэнщ апхуэдэ хъугъуэфIыгъуэхэр мыкIуэдыжын папщIэ тхузэфIэкI длэжьыну.
Клуб IуэхущIапIэхэм я лэжьыгъэр къызэрызэгъэпэщам куэдкIэ елъытащ зэрыщыту щэнхабзэм и IэнатIэм и зэфIэкIыр зыхуэдэр
Жылагъуэм щыIэ зэхущытыкIэхэр тэмэму зэтегъэувэжынымкIэ, цIыхухэр, псом япэу щIалэгъуалэр лъэпкъ щэнхабзэм, профессиональнэ гъуазджэм щыгъуазэ щIынымкIэ, цIыхухэм зыгъэпсэхугъуэр нэгузыужьу къызэгъэпэщынымкIэ клуб IуэхущIапIэхэм къалэнышхуэ къабгъэдохуэ. Апхуэдэу щыт пэтми, а IуэхущIапIэхэм я нэхъыбапIэм я лэжьэкIэм арэзы укъищIынкIэ Iэмал иIэкъым. Щэнхабзэ унэхэм я нэхъыбэм, псом хуэмыдэу къуажэхэм дэтхэм, я лэжьыгъэр здынэсыр махуэшхуэхэм ятеухуа зэхыхьэ щхьэхуэхэр къызэгъэпэщынымрэ кинофильмхэр гъэлъэгъуэнымрэщ. Клуб IуэхущIапIэхэм я лэжьыгъэр къызэрызэгъэпэщам куэдкIэ елъытащ зэрыщыту щэнхабзэм и IэнатIэм и зэфIэкIыр зыхуэдэр. Дэ ди деж зыри къыщыдгъанэ хъунукъым клуб IуэхущIапIэхэм я лэжьыгъэр зэманым къигъэувхэм езэгъыу, цIыхухэм нэхъ ягу зэрырихьынум тещIыхьауэ зэтедгъэувэн, ахэр дэни щIыпIи щыIэ щэнхабзэ IэнатIэ нэс хъун папщIэ. Абыхэм я лэжьэкIэр къызэщIэгъэуIуэжын икIи иджырей хэкIыпIэхэмрэ Iэмалхэмрэ нэсу къызэрагъэсэбэпын зэфIэкIхэр къахузэгъэпэщын хуейщ.
Щэнхабзэр дунейм хузэIумыхамэ, къэкIуэн иIэнукъым
Республикэм ижь-ижьыж лъандэрэ щыпсэу лъэпкъхэм я зыужьыныгъэр зыпыщIа икIи зыхуэбгъэдэн щымыIэ лъэпкъ щэнхабзэр хъумэныр сытым дежи къалэн нэхъыщхьэ дыдэщ. Анэдэлъхубзэр, лъэпкъ щэнхабзэр бгъэдэмылъыжмэ, дэтхэнэ лъэпкъым къыхэкIами — ар урысу, адыгэу е балъкъэру ирехъуи — и псэмрэ и дуней тетыкIэмрэ щыщ Iыхьэшхуэ фIэкIуэдынущ. Абы къыхэкIыу дэ ди къалэнщ гурыщIэмрэ псэмрэ я хъугъуэфIыгъуэу дяпэ итахэм къытхуагъэнам щыщу зыри зэрытхэмыщIыным дыхущIэкъуну, бзэхэм, лъэпкъ щэнхабзэхэм заужьынымкIэ хуитыныгъэ псори къызэдгъэпэщыну.
Абы къыдэкIуэу къэгъэлъэгъуапхъэщ щэнхабзэр дунейм хузэIумыхамэ, абы къэкIуэн зэримыIэнур. Ди лъэпкъхэм я гур сытым дежи нэгъуэщI щэнхабзэхэм яхузэIухауэ къекIуэкIащ. Абы и лъэныкъуэкIэ республикэм Iэмал инхэр зэрыщыIэм мыхьэнэ хэха иIэщ. Зи гугъу сщIыр ди деж щылажьэ лъэпкъ-щэнхабзэ центрхэрщ. Нобэ ахэр 18 мэхъу. Абыхэм ящыщщ «Ныхас» осетин, «Азери» къэжэр, «Ахбюр» ермэлы, «Туган Тел» тэтэр, «Сябры» белорус, «Зэныбжьэгъугъэ» польшэ, «Днипро» украин, «Эллада» алыдж, «Ватан» месхетие тырку, «Дагъыстэн» дагъыстэн, «Кодумаа» эстон, «Риони» куржы центрхэр, Тэрч къэзакъыдзэм щыщ Тэрч-Балъкъ округымрэ Тэрч-Балъкъ къэзакъ жылагъуэмрэ, журтхэм я «Товуши» зэгухьэныгъэр, урыс тхыдэмрэ щэнхабзэмрэ я «Вече» зэгухьэныгъэр, «Алан» балъкъэр, «Адыгэ Хасэ» къэбэрдей зэгухьэныгъэр.
Дэтхэнэ лъэпкъ-щэнхабзэ центрми зыхуэбгъэдэн щымыIэ къыхэщхьэхукIыныгъэхэр иIэщ, сыту жыпIэмэ, лъэпкъ щхьэхуэм и щэнхабзэм толажьэ. Ауэ а псоми Къэбэрдей-Балъкъэрым и щэнхабзэр бзэ, хабзэ, фольклор зэхуэмыдэхэмкIэ, цIыхубэ творчествэмкIэ зэщIыгъуу яIэт. ИкIи а псоми къадэкIуэу хэхауэ гу лъытапхъэщ: лъэпкъ-щэнхабзэ центр псоми республикэм щыIэ жылагъуэ-политикэ щытыкIэм и зыужьыкIэр даIыгъ икIи ижь-ижьыж лъандэрэ ди щIыналъэр зи лъапсэу къекIуэкIа лъэпкъхэм я гуауэри гузэвэгъуэри даIыгъ, гуфIэгъуэхэри даIэт. Апхуэдэ гуапагъэм, псоми ди зэхуэдэ щIыналъэм пэжу зэрыхущытым папщIэ абыхэм фIыщIэ яхуэсщIыну сыхуейщ.
Дэ тхузэфIэкI псори долэжь, дяпэкIи длэжьынущ Къэбэрдей-Балъкъэрыр зи адэжь щIыналъэу щымыт лъэпкъхэм ящыщ дэтхэнэми ар и унагъуэу къыщыхъун, бгъэдэлъ зэфIэкIхэр щIэныгъэми, щэнхабзэми, гъуазджэми, жылагъуэ гъащIэми, къэрал лэжьыгъэми къыщигъэсэбэпыфын папщIэ.
Урысей Федерацэм и Президент Путин В.В. 2012 гъэм накъыгъэм къыдигъэкIа указхэм япкъ иткIэ, щэнхабзэм и IэнатIэм щылажьэхэм ику иту яIэрыхьэ мазэ улахуэр дызэрыт илъэсым сом 13420-м нэгъэсын, 2018 гъэм ар тIукIэ нэхъыбэ ящIын хуейщ
Сыт хуэдэ Iуэхури, щэнхабзэм зегъэужьынри абы хэту, дэгъэкIынымкIэ хэкIыпIэ нэхъыщхьэр цIыхум и лэжьэкIэрщ. Ди кадрхэр — клубхэмрэ библиотекэхэмрэ я лэжьакIуэхэм къыщегъэжьауэ, щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ я цIыху цIэрыIуэхэм нэсу, сценэм Iэпыдзлъэпыдзу щылажьэхэм я деж къыщегъэжьауэ артист, уэрэджыIакIуэ, къэфакIуэ Iэзэхэм нэсу — щэнхабзэр япэкIэ зыгъэкIуатэ къару нэхъыщхьэу увын хуейщ. Абы папщIэ зэфIэкIышхуэ зыбгъэдэлъ IэщIагъэлIхэр гъэхьэзырынымкIэ нэхъ нэсу къэгъэсэбэпын хуейщ республикэм щыIэ еджапIэхэр, псом япэу — ГъуазджэхэмкIэ Кавказ Ищхъэрэ институтыр. Апхуэдэу егъэфIэкIуапхъэщ щIалэгъуалэм ящыщу нэхъ зэчиишхуэ зыбгъэдэлъхэр къызэрыхах икIи абыхэм зэрадэIэпыкъу щIыкIэр.
Псори дыщыгъуазэщ щэнхабзэм и лэжьакIуэхэм я улахуэр иджыпсту адрей IэнатIэхэм щылажьэхэм ейм нэхърэ зэрынэхъ мащIэм. Урысей Федерацэм и Президент Путин В.В. 2012 гъэм накъыгъэм къыдигъэкIа указхэм япкъ иткIэ, щэнхабзэм и IэнатIэм щылажьэхэм ику иту яIэрыхьэ мазэ улахуэр дызэрыт илъэсым сом 13420-м нэгъэсын, 2018 гъэм ар тIукIэ нэхъыбэ ящIын хуейщ.
Шэч лъэпкъ хэлъкъым щэнхабзэм и IэнатIэм ехьэлIа къалэн инхэр икIи жэуаплыныгъэ зыпылъхэр гъэзэщIэным Правительствэр, властымрэ управленэмрэ я органу дэтхэнэ щIыналъэми щыIэхэр зэпымыууэ кIэлъыплъын зэрыхуейм. Ауэ, дауэ щымытми, мыбдеж нэхъыбэ дыдэ зэлъытар ЩэнхабзэмкIэ министерствэрщ. Аращ властым и органхэм, мы Iуэхум егъэщIылIа министерствэхэмрэ ведомствэхэмрэ, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм ирагъэкIуэкI лэжьыгъэр къызэзыгъэпэщыпхъэр икIи зэзыгъэуIупхъэр.
Махуэ къэс зэщIыгъуу демылэжьмэ, дэ тхузэтегъэувэнукъым нэсу икIи тэмэму зыщыдужьын щэнхабзэ псэукIэ. Абы къыхэкIыу псори фыкъыхузоджэ Къэбэрдей-Балъкъэрым ис лъэпкъхэм яхуэфэщэн псэукIэ къызэгъэпэщыным хуэунэтIауэ зэщIыгъуу икIи дызэдегугъуу дызэдэлэжьэну».
КъБР-м и Iэтащхьэмрэ Правительствэмрэ я пресс-IуэхущIапIэ.
