Зи макъ гуакIуэр нобэми тщымыгъупщэбзылъхугъэ щыпкъэ АфIэунэ Рае
Радиожурналист, РСФСР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, телевиденэмрэ радиомрэ я отличник, УФ-м и Журналистхэм я зэгухьэныгъэм хэта АфIэунэ Рае ТIулэ и пхъур 1932 гъэм мэлыжьыхьым и 2-м Бахъсэн куейм хыхьэ Куба къуажэм къыщалъхуащ. Рае журналист IэщIагъэм зэрыхуеджамкIи, адыгэбзэми урысыбзэми зэхуэдэу зэрырилэжьэфымкIи куэдым я дежкIэ щапхъэт. Абы игъэхьэзыру щыта «Iэдииху», «Жьэгу пащхьэ», «ФIыщIэ жыг», «Продолжение биографии» нэтынхэм зэрыщIыналъэу пэплъэрт, апхуэдизкIэ фIыуэ ялъагъурти. Рае макъкIэ къацIыхужу щытащ.Абы и псэлъэкIэ дахэм, гъэхуам, щабэм радиом едаIуэхэр хьэщыкъ хуэхъуат. ИужьыIуэкIэ, адыгэ щыпсэу хамэ къэралхэм нэтынхэр ялъэIэс щыхъуам, хэхэсхэмрэ хэкурысхэмрэ лъэмыж яхуэхъуат Рае и макъыр.
АфIэунэ Рае и цIэр адыгэм и тхыдэм къыхэнащ, цIыхухэм я гум фIыкIэ къинащ, абы и макъ щабэм и IукIэр нобэ къэс зи тхьэкIумэ ит къытхэтщ. Журналист пажэр псэужатэмэ, и ныбжьыр илъэс 85-рэ ирикъунут.
Мы тхыгъэмкIэ фыщыдгъэгъуэзэну дыхуейт а цIыху гъэщIэгъуэным, бзылъхугъэ дахэм, адыгэ журналистикэм и лэжьакIуэ пажэм и гъащIэр телъыджэу къызэрекIуэкIам, лъагъуныгъэмрэ гугъэмрэ и Iэщэ нэхъыщхьэу гъащIэм зрихулIа гугъуехьхэм зэрапэщIэтам, унагъуэ екIум и щапхъэу зэрыпсэуам.
2000 гъэ
Зы дуней, зы гъащIэ
Налшык къалэ 1946 гъэм школ-интернат къыщызэIуахащ. МахуищкIэ екIуэкIа экзаменхэм пхыкIар цIыхуи 150-т. Адрей 450-м я хьэпшып тIэкIур зэщIакъуэжри, щхьэж и къуажэкIэ иунэтIыжащ. Жэгундэ щIэгъэкIа яшхрэ шыпсыранэпс трафыхьыжу школ-интернатым щеджахэм ящыщщ зи гугъу фхуэтщIынухэр.
Нэхъыжьхэм фIы дыдэу ящIэж Налшык радиом и лэжьакIуэ пажэу, редактор нэхъыщхьэу илъэс куэдкIэ лэжьа АфIэунэ Рае и макъ гуапэр. Письмохэр къэпкIэ къыхуэкIуэу, телефон уэзджынэр мыувыIэу лажьэрт ар.
… КъБКъУ-м тхыдэмкIэ и къудамэм илъэс куэдкIэ егъэджакIуэу щылэжьа, профессор ТекIуий Анатолэ студент минхэр къыщIигъэкIащ, куэдми ущиякIуэ яхуэхъуащ. А лIым гукъыдэжу, жэрдэму, гъэсэныгъэу хэлъар, щIэныгъэу бгъэдэлъар къыпхуэмылъытэну инщ.
ЩIалэу зэхуэза, фIыуэ зэрылъэгъуа Толэрэ Раерэ я цIэхэр зэхэгъэщхьэхукIауэ къипIуэну къыпхуегъэзэгъыркъым. Я псэр зы чысэм илъщ, жыхуаIэм хуэдэу зэдэпсэуащ а тIур, зы дуней зэдаухуэри.
Рае
Гъаблэр дунейм щытепщэрт иджыри 1946 гъэм. Къалэм и закъуэтэкъым шхын здэщымыIэр, къуажэхэр зыкIи нэхъ щIагъуэтэкъым. Рае щIэхуат школ-интернатым, ауэ жэщкIэ щхьэнтэм хэIубауэ гъырт. Ари щхьэнтэ щабэмэ, уи насыптэкъэ?! Хьэуазэ икуауэ арат. Языныкъуэхэм щахуэмышэчыжыххэкIэ, я щыгъынхэр зэщIакъуэжырти, щIэпхъуэжырт. Адэ-анэр тхьэмахуэ бжыгъэкIэ умылъагъуу, я Iэ щабэ къыплъэмыIэсу, уи гугъуехьыр псалъэкIэ пщхьэщызыхын щымыIэу, тынштэкъым. ЩыIэт мазэм зэ зи анэ къызыкIэлъыкIуи, ерыскъы тIэкIу къызыхуахьи. Махуэ гуэрым Рае и ныбжьэгъу пщащэ цIыкIу щIыгъуу шхапIэм кIуэрт, мащIэу къыкIэрыхуауэ. Япэмыжыжьэу жыг лъабжьэм щIалэ цIыкIуитI щIэст лэкъумрэ кхъуейрэ яшхыу. А тIум я зым и анэр щIэупщIакIуэ къэкIуауэ арат.
— ПцIыхурэ мохэр? — жиIащ Рае и гъусэм.
Рае и щхьэр игъэсысащ, «хьэуэ» жыхуиIэ щIыкIэу.
— Ахэр сэ къыздоджэри, сащоукIытэ. КхъыIэ, кIуэи я талонхэр къеIых, шхапIэм кIуэну къыщIэкIынкъым а тIур, — жеIэ ныбжьэгъу пщащэм.
Рае плъыжь къэхъуат, ауэ «хьэуэ» хужыIакъым, пщащэр илъэскIэ езым нэхърэ нэхъыжьти. ЩIалэ цIыкIухэми зы псалъэ къыфIамыгъэкIыу я талонхэр Рае къратащ. Рае ишхыр и тэмакъым емыхыу къыщыхъурт, и гур къызэфIэнат. Хуэмышэчыжу, и щхьэр Iэнэм трилъхьэри, гъащ. Апхуэдэ укIытэгъуэ япэ дыдэ къыхуихуауэ арат…
Зауэр зэрекIуэкIа илъэсиплIым яджыну зыхунэмысар зэуэ къащтэжыфын нэхъей, гъэ еджэгъуэр шыщхьэуIу мазэм ирагъэжьащ. НыбжьыщIэхэр еджэным апхуэдизкIэ дихьэхати, нэхущым щIадзэрти, жэщ хъуху тхылъыр ягъэтIылъыртэкъым. Зыгъэпсэхугъуэ махуэхэр зэщхьыркъабзэу екIуэкIырт: 9-нэ «А» классым щIэс Ермеев Виктор шэнтым тесу пшынэ еуэрт, уэрэд жиIэрт, мыдрейхэр къафэрт. Нэхъыбэу къафэр къалэдэсхэрат, къуажэм къикIахэр еувэкIауэ блыным кIэрытт. Къафэ нэужьым «пощт» джэгурт. Мис абдеж псори «къызэщIэушэрт». Щхьэж игу ирихьым письмо хуитхырти, ар зыхуэгъэзам иратыжырт. «Пощтзехьэр» Рае талоныхьэ зыгъэкIуа пщащэрат. Хъыджэбзым пыIэ цIыкIу IэщIэлъу Рае и пащхьэ къиуващ: «Мыр ууейщ, хэт къыпхуитхами сощIэ!» — жиIэри IукIыжащ, тхыгъэ кIапэр Рае къыIэщIилъхьэри… Тхыгъэр къызыбгъэдэкIыр хэтми имыщIэми, абы къеджа нэужь Рае Iэпэлъапэсыс хъуат:
«Уузыншэм, Рае! Уэрэ сэрэ дыщызэблэкIкIэ, сэлам зэтхыркъым, ауэ дяпэкIэ зэтхынщ. Сэ хуабжьу сигу урохь: уи плъэкIэ дахэри, уи нэ пIащэхэри, уи гуфIэкIэри. Уи Т.».
АфIэкIа хэмылъу Рае къызэщIэнэри, пэшым къыщIэкIыжащ. «Пощтзехьэ» пщащэр пщыхьэщхьэм къыбгъэдыхьэщ Раи: «ПщIэжрэ, талон къызэIыпха щIалэ цIыкIур? ТекIуийхэ ящыщщ, Толэщ и цIэр, си классэгъущ. Мис аращ письмор къыпхуэзытхар», — жиIащ. Рае щхьэнтэм зыхиIубащ. УкIытат икIи… гуфIат.
Мис абдеж къыщежьащ лъагъуныгъэшхуэр. Абы щыгъуэ Рае илъэс 15 хъууэ арат, Толэ 17-м итт.
Толэ еджапIэр, щытхъушхуэ иIэу къиухри, Москва къэрал университетым тхыдэмкIэ и къудамэм щIэтIысхьащ. Толэ нэхърэ мынэхъыкIэу еджэ Раи мыгувэу кIуащ бзэхэмкIэ факультетым и къуэкIыпIэ къудамэм щIэтIысхьэну. Абы адыгэбзэми щыхурагъаджэрт. Апхуэдэу къэхъун хуейтэкъэ — Рае и тхылъыр университетым щригъэхьым ирихьэлIэу Сталиным а къудамэр зэхуригъэщIыжри, шыщхьэуIум и 16-м къэсыжу пщащэм и тхылъхэр кърагъэхьыжащ. А еджапIэ нэхъыщхьэм ущIэтIысхьэн папщIэ, тхылъхэр шыщхьэуIум и 15 хъуху птын хуейт. ЗэрыгурыIуэгъуэщи,Рае зыщIыпIи щIэтIысхьэжыфынутэкъым, псоми къыкIэрыхуат.
Абы и пэ къихуэу адыгэ щIалэ цIыкIуиплI щIэтIысхьат къуэкIыпIэ къудамэми, зы илъэс фIэкIа емыджауэ, мыпхуэдэу къыжраIащ: фыхуеймэ, Ленинград университе-тым фыдгъэкIуэнщ е Москва университетым и сыт хуэдэ факультетми фыщIэдгъэтIысхьэжынщ. Арати, щIалэхэр МКъУ-м и юридическэ къудамэм щIэтIысхьэжащ. КъызэрыщIэкIымкIэ, Рае утыку къинат. ЗызэщIекъуэри йожьэ, и тхылъхэр МКъУ-м философиемкIэ и къудамэм иритыну. ЗдэкIуам, къыдеджахэм ящыщу цIыхуи 9-м ирохьэлIэ. Абыхэм экзамен ятат, псоми оценкэфI дыдэхэр къахьат, ауэ зыщIыпIи щIэхуатэкъым. ТхьэмыщкIэхэм я щыгъын тIэкIур зэхуахьэсыжауэ щыст, къежьэжын мурад яIэу.
Рае Москва щыкIуэм мафIэгум нэIуасэ къыщыхуэхъуат Молдавием и полномочнэ лIыкIуэу Москва щыIэр. Абы Налшык и санаторэхэм ящыщ зым зыщигъэпсэхуауэ кIуэжу арат. «Дэнэ уежьа, си хъыджэбз цIыкIу?» — къеупщIат ар. Рае и Iуэху зыIутыр жриIащ лIым. «Дауи, гугъу уехьынущ, ауэ Iуэхур Iэмалыншэ дыдэ хъумэ, къэпсалъэ», — жиIэри, и телефоныр къритат Шатров зи унэцIэ и цIыхугъэщIэм.
Адыгэ щIалэгъуалэм я Iуэху зыри щымыхъум, щIэмытIысхьэфахэм я цIэ-унэцIэхэр къритхыхри, Шатровым деж кIуащ зэрыгупу. Рае и закъуэ къыдэIэпыкъуну, щIигъэтIысхьэну хьэзырт, ауэ и ныбжьэгъухэр утыку къринэн щимыдэм, псоми къащыжын хуей хъуащ. Псори зэщIикъуэри, езы Шатровыр я пашэу министерствэм кIуащ Рае сымэ. Абы ныбжьыщIэхэм я Iуэхур зыIутыр яхуиIуэтащ.
Гъэ еджэгъуэм щIидзат. А зэманым ирихьэлIэу министрыр къэтти, абы и къалэнхэр зыгъэзащIэ Самалин МКъУ-м и ректорым деж письмо итхащ гупым я Iуэху къызэрекIуэкIар хуиIуатэу, еджапIэм къащтэну елъэIуу.
Абы итха письмор Рае иIыгъыу МКъУ-м и приемнэ комиссэм екIуэлIащ, химик цIэрыIуэ Хомченкэ зыхуигъэзэну. Абы деж мызэ-мытIэу пщащэр кIуати, къицIыхурт. «Аргуэру укъэкIуауэ ара?» — жиIэри, къыщIэкIият абы щыгъуэ. Министерствэм къыздриха письмом иригъэджа нэужьи «хьэуэ»-м къызэрытенар къригъащIэу, хэкъузауэ Рае къыжриIащ: «Сэ унафэ къысхуащIакъым фыкъэсщтэну, Iуэхур зытетым сыщагъэгъуазэу аращи, университетым фыкъыщIэзгъэтIысхьэфынукъым», — жеIэ. Рае и гъусэхэр щIыбым къыщежьэрти: «ЛIо, сыт къыбжиIар?» — упщIэмкIэ къыпежащ. Сытыт ищIэнур?! Самалиным деж егъэзэж…
ЗдэкIуам, министрыр къэсыжауэ ирихьэлIэри, Самалиным Раер абы хуигъэзащ. Я Iуэхур зыIутыр щыхуи-Iуатэм: «СщIэркъым, феджэфыну пIэрэ? Адрейхэм факъыкIэрыхуну, фхузэфIэмыкIыну къысщохъу», — щыжиIэм, Рае ар идакъым. «Дэ фIыуэ деджэнущ, тхузэфIэкI къэдмыгъанэу делIэлIэнущ», — жиIэри. «Адрейхэр сщIэркъым, ауэ уэ зыгуэр къыпхэкIынщ», — къыжриIат абы минист-рым. Асыхьэтым унафэ ирагъэтхри, гуп цIыкIур МКъУ-м щIагъэтIысхьауэ щытащ.
Пэж дыдэу, еджэныр къехьэлъэкIат абыхэм. Къуажэ школ цIыкIухэм сыт хуэдэ щIэныгъэт къуатыфынур зауэ нэужь зэманым?! Библиотекэ тэмэми тхылъ щIагъуи ямыIэу… Сыт хуэдэ псэукIэт ахэр зыхэкIар къалэшхуэм щыкIуам! Ар яхузэхуэмыгъэхъуу куэдрэ гугъу ехьащ. Абы и пэкIэ, сыт тшхын, дэнэ къитхын, дауэ гъаблэм зыкъедгъэлын — арат я щхьэм илъар, апхуэдизкIэ шынагъуэт зэманри.
Арати, Рае зытриухуа факультетым щIэхуа и гугъэу, щеджэ пэшым щIохьэ. «Перекличкэ» ящIырт, зэрыхабзэу, ауэ Рае и унэцIэр къраIуакъым. МахуиплIкIэ еджащ пщащэр, и цIэр кърамыIуэу, езыми зыри хужымыIэу. Арати, Iуэхур зыIутыр Толэ жреIэ. «НакIуэт, списокым дегъэплъыт!» — жиIэрэ еплъмэ, журналистикэмкIэ къудамэм щIэхуахэм Рае яхэтт. Пщащэр игъащIэкIэ тегушхуэфынутэкъым а IэщIагъэм, и щхьэри хуэкIуэнутэкъым абы! КъызэрыщIэкIамкIэ, деканатым щIэс машинисткэр щыуэри, журналистикэм щIэхуахэм Рае яхитхауэ арат. «Сэ абы сыкIуэфынукъым, сыхуейкъым, седжэфынукъым!» — идэтэкъым Рае. «Уэ уи бзэр зэрыдахэр, зэрышэрыуэр пщIэркъым. Сэ сощIэ зэрыпхузэфIэкIынур. КIуэ уэ! УкъыщIамыхужмэ, «цIутI» жумыIэу щIэс», — жиIэри, Толэ тригъэгушхуат.
Мис апхуэдэу журналистикэм и гъащIэр епха хъуащ Рае.
Япэ сессиер фIыуэ щитым, пэж дыдэу, къыIурыIэфIащ икIи зэреджэфынури зэрыхузэфIэкIынури быдэу и фIэщ хъуащ…
Толэ
Толэ хьэлкIэ цIыху ткIийт. Къэлыбыныр, и гум илъыр занщIэу жиIэныр къызэрыгуэкI Iуэхут. Ауэ зыхущIегъуэжынрэ зэрыукIытэжынрэ зэи къыжьэдэкIынутэкъым. Ерыщу захуагъэм и телъхьэт ар. 1948 гъэм абы интернатыр къиухри, Москва къэрал университетым тхыдэмкIэ и къудамэм щIэтIысхьащ.
«Сэ сыщыуатэкъым, пэжу сщIат ар къызэрыхэсхар», — итхыжынущ Толэ илъэс 56-рэ дэкIауэ.
«Зауэр зэриухрэ илъэси 3 хъуауэ арат. Хэкур зыхъума куэд къыддеджэрт. Дэ абыхэм пщIэшхуэ яхуэтщIырт икIи зэрытхузэфIэкIкIэ дадэIэпыкъурт. Хэкур зыхъумахэм къэралым гулъытэ хэха яхуищIыртэкъым. Стипендиеу дэ къыдатым, сом 29-рэ, хуэдизт иратыр. Ари сессием «3» къамыхьамэ… Общежит хуэдэу дызыщIэсар Пётр Езанэм и зэманым казармэу щыта унэрат. ГъащIэр гугъут: стипендие къызыхуэмыхьахэр жэщкIэ лажьэрт е хъумакIуэу, е пщыхьэщхьэ школым — егъэджакIуэу. Дауэ мыхъуами, ди егъэджакIуэхэр бэлыхьт: цIыхугъэ, гущIэгъу яхэлът. Нобэр къыздэсым си нэгу щIэтщ ди егъэджакIуэхэр».
Толэ 10-нэ классым щIэсу партым хагъэхьэхэм я кандидат хъуауэ щытащ. Партбилетыр МКъУ-м тхыдэмкIэ и къудамэм и етIуанэ курсым щIэсу къратыжат. ГъэщIэгъуэнщ: 1951 гъэм абы и гъусэу партым хагъэхьат Сталиным ипхъу Светланэ.
1953 гъэм Толэ и гъащIэм IуэхугъуэшхуитI зэуэ къыщыхъуащ. Япэрауэ, университетыр фIы дыдэу къиухри, занщIэу аспирантурэр къыхуагъэлъэгъуащ. Ар, дауи, къуажэжь цIыкIум къикIа щIалэщIэм дежкIэ ехъулIэныгъэшхуэт. ЕтIуанэрауэ, Раерэ Толэрэ зэрышащ.
Гъэунэхуныгъэ
1953 гъэм мэлыжьыхьым и 28-м Раерэ Толэрэ зэрышащ. Пщащэр 3-нэ курсым щIэсу арат. Хъыджэбзий щыпсэу пэшрат хьэгъуэлIыгъуэ цIыкIур щекIуэкIар. Москва еджапIэ нэхъыщхьэу щыIэм щIэс я хэкуэгъухэр, ныбжьэгъухэр къахуеблэгъат. А зэманым Москва адыгэу цIыху 20 хуэдиз дэсми арат. Общежитым и 3-нэ къатым щIэсу хъуар я бжэм Iутт «къафэ», «ислъэмей» къыщыфэм. Къумахуэ Барэсбий пшынэм и пIэкIэ щхьэнтэр «игъэбзэрабзэрт», Iэщын МуIэед и бэрэбаныр шэнтрат. Мыдрейхэр жьэкIэ пшынэ еуэрт, хэти, фоч игъауэ нэхъей, шкафыбжэм теуIуэрт.
ХьэгъуэлIыгъуэр нэхущым зэхэкIыжащ. Толэ къыдыщIэс щIалэхэм я гъусэу я пэшым кIуэжащ, Рае пщащэхэм къахэнащ. Iэнэр зэхахыжу пэшыр ягъэкъэбзэжыху нэху щыри, я напIэ зэтрамылъхьауэ еджапIэм кIуащ…
Рае жэщ псом тхылъ еджапIэм щIэсауэ, нэи-напIи зэтримылъхьауэ экзамен щыкIуа къэхъуащ.
ГуфIэгъуэмрэ нэщхъеягъуэмрэ зэIэпэгъущ жаIэ. Ар пэжщ. Рае игъуэта насыпри гузэвэгъуэшхуэм и къежьапIэу къыщIэкIащ. 1953 гъэм пэкIу гуэр хэту Рае къызэIы-хьащ — и щхьэр узырт, плъыржьэрт. Дохутыр зригъэплъри, а зэманымкIэ ажалу ялъытэ узыфэ шынагъуэ къыпкърыхьауэ къахутащ. «Ленин и Iуащхьэхэм» щаухуа общежитыщIэм ягъэIэпхъуащ Рае. Зауэ нэужьым къэралым иджыри зыкъимыужьыжыпами, унэ дэгъуэ яухуат: кIэлындор къэс алэрыбгъу илът, къат къэс пианинэ тетт, студент къэс пэш, зытхьэщIыпIэ иIэт. Ауэ Рае зыри фIэIэфIтэкъым. Толэ Рае и узым зыри хищIыкIыртэкъым, пыхусыху хъуауэ хуигъэфащэу фIэкIа. Толэ аспирантурэм щIэтIысхьэну зигъэхьэзырти, а хъыбарыр Рае абы жриIэу и гупсысэр хузэтехунутэкъым, щысхьырт. Иужьрей экзаменыр щита махуэм жриIащ псори…
Толэ и щхьэгъусэм тегужьеикIат, «Щхьэ угузавэрэ?! Ухъужынущ, плъагъункъэ», — жиIэрт.
Абы и псалъэхэм Рае и гур фIы ящIырт.
АдэкIэ сымаджэщхэмрэ санаторэхэмрэ чэзууэ щыIэн хуейми, зэман къыдигъахуэурэ еджэну хэтт Рае. А гугъуехьхэм цIыхубзыр пэлъэщынтэкъым, щIэгъэкъуэн имыIамэ. Толэ быдэу и фIэщ хъурт и щхьэгъусэр зэрыхъужынур. Рае и узым и хущхъуэгъуэ дуней псом теттэкъым иджыри. Абы къыхэкIыу, операцэ ящIыну траухуащ.
Иджырей операцэхэм хуэдэт ар, сытми?! Хирургым скальпель фIэкIа нэгъуэщI зы Iэмэпсымэ иIэтэкъым, наркоз къуатыххэртэкъым, яуIэну щIыпIэр мащIэу ягъэундэращхъуэрти, абыкIэ зэфIагъэкIырт. Хэт сыт жиIэми зэхихыу, кърата хущхъуэри емызэгъауэ операцэ ящIащ Рае…
МазиплI дэкIри, сымаджэщым къыщIатхыкIыжащ. Рае операцэ зэращIар и благъэхэм къыщащIар зыгъэпсэхугъуэ мазэхэр къэсу, унэм къыщыкIуэжаращ. Москва нэс кIуэфынутэкъым, кIуэми, зыкIи сэбэп хъуфынутэкъым, арат зыми зыри щIыжрамыIар.
Ажалыр щикIуэтыжым деж
Толэ апхуэдизкIэ Рае тегужьеикIати, хуимыщIэн дунейм теттэкъым. Пщэдджыжь къэс хывышэ хуабэ къыхуихьырт, иджыри тIэкIу жей, зыгъэпсэху жиIэрти, щIэкIыжырт. ПщыхьэщхьэкIэ, дыгъэр ехыу нэхъ щIыIэтыIэ хъуа нэужь, бгыщхьэ цIыкIум ишэрти, хъыбар гъэщIэгъуэнхэмкIэ тригъэурт.
Илъэс 40 дэкIа нэужь, Толэ мыпхуэдэу итхыжынущ: «Си диссертацэм илъэситIрэ ныкъуэкIэ селэжьащ. А зэма-ным къриубыдэу Рае хьэлъэу зэрысымэджар къэплъытэмэ, хуабжьу гугъу сехьат. Аспирантурэр къыщызухам, си тхыгъэр къысхуагъэдэхащ икIи пхызгъэкIын фIэ-кIа къэмынэу Къэбэрдейм дыкъэкIуэжащ. Уафэгъуа- гъуэу къысщыхъуащ КПСС-м и ЦК-м къыдигъэкIа унафэр. Абы си Iуэхухэр псори къызэIищIащ: МТС-р ягъэкIуэды-жыну Хрущёвым унафэ ищIат, сэ си IэщIагъэр арат зы- теухуари, сызэрылэжьа илъэсхэр пщIэншэу кIуауэ къыщIидзыжащ».
Абы щыгъуэ ди республикэм зы еджапIэ нэхъыщхьэт щыIэр — пединститутыр. Толэ абы зы зэманкIэ щылэжьэну и кIэн къикIащ: 1957 гъэм мэлыжьыхьым и 5-м СССР-м и Министрхэм я Советым и зэIущIэм унафэ къыщащтащ Къэбэрдей-Балъкъэрым университет къыщызэIуахыну. Абы и ректор Бэрбэч ХьэтIутIэ и япэ унафэм итащ КъБКъУ-м КПСС-мкIэ и кафедрэм Толэ егъэджакIуэ нэхъыщхьэу ягъэувыну.
«Затишье» хьэблэм щыIэ унэхэм ящыщ зым хэт фэтэрым и пэшищым щыщу зыр зэщхьэгъусэхэм къалъысат. Адрей тIум нэгъуэщI щIэныгъэлIхэр щIэст. Пэшым щIагъэувэн шэнти тегъэувапIи яIэтэкъым. ЯIэр зы гъущI гъуэлъыпIэрэ зы Iэнэрэт. Мылъкуу Москва дэсыху зэхуахьэсар я тхылъхэрати, ахэри мыIэрысэ зралъхьэ ашыкхэм илъу щытт.
ГъащIэм и фIыгъуэм гупэкIэ закъыхуигъэзэжа хуэдэт Раерэ Толэрэ. Абы и нэщэнэу Рае къищIащ анэ зэрыхъунур.
ХуэмыщIауэ псэуми, абы я гур фIы ищIырт. Гугъуехьым есат, я щIалэгъуэти, я гур фIым хуэпабгъэрт.
Толэ иджы и кандидат диссертацэр нэгъуэщIым триухуэжат — Къэбэрдей-Балъкъэрым и парт зэгухьэныгъэм и лэжьыгъэрат. Абы и пэкIэ бгырыс лъэпкъхэм я гугъу пщIыуэ къэралым идэртэкъым. А IуэхумкIэ зыми зыри итхатэкъым Толэ и пэкIэ. Жьы хуримыкъу жыхуаIэм хуэдэу, лажьэрт хуит хъуа тхыдэджыр. 1960 гъэм монографие къыдегъэкI, мыгувэуи Балъкъэрым колхоз ухуэныгъэхэр зэрекIуэкIым теухуауэ «ГъащIэщIэм и лъагъуэ» етIуанэ монографиери дунейм къытехьащ. А Iуэхугъуэхэм ятеухуауэ тхыгъэхэр къыдэкIа нэужь, Толэ и диссертацэр Москва СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и Академием щыпхегъэкI, тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат мэхъу.
Лэжьыгъэр, щIэныгъэр, цIэр…
ГъащIэр зэрыщыт дыдэм хуэдэу Толэ и тхыгъэхэм, лэжьыгъэхэм къыхэщыжырт. ПцIы лъэпкъ хигъэхьэнкIэ Iэмал иIэтэкъым. А пэжыр къэралым и тхыдэм хэмытмэ, ар тхыдэ хъужрэ сытми?! Пэжыр къыхуамыдэу куэдрэ гугъу ирагъэхьащ Толэ, ауэ абы щхьэкIэ зэи къикIуэтакъым. Толэ и IэщIагъэр апхуэдизкIэ фIыуэ илъагъурт, тхылъымрэ еджэнымрэ и псэм щыщти, дунейм и сыт хуэдэ щIыпIэм уи Iэр пшийрэ, мыбдеж хэт щыпсэуар жыпIэу уеупщIатэмэ, абы и политикэм, тхыдэм, щэнхабзэм, IуэрыIуатэм теухуауэ псори къыбжиIэфынут.
Езы Рае и цIэр япэу къыщыIуар 1960 гъэращ, Къэбэрдей-Балъкъэр телевиденэм и студием. Рае сабийхэм папщIэ игъэхьэзыра нэтыным «Уи къалэр пцIыхурэ?» жиIэу фIищат. Нэтыным щытхъушхуэ иIат, ауэ АфIэунэм и насып зыхэлъыр радиорауэ къыщIэкIащ.
1970 гъэхэм Рае иригъэкIуэкIащ «Iэдииху» нэтыныр. Ар сытым хуэдэу цIыхум яфIэфIт, щIэупщIэ иIэт. Абы къыщаIэтырт лъэпкъ Iуэхухэр, хабзэхэр, адыгэм я дуней тетыкIэр. Совет зэманым ахэр утыку къипхьэн, утепсэлъыхьын жыхуэпIэр къызэрыгуэкI Iуэхутэкъым.
Абы щыгъуэ Рае редакцитIым – урысымрэ адыгэмрэ — я редактор нэхъыщхьэт, кърихьэжьа псори хузэдэхьыртэкъыми, корреспондент Журт Биберд хуабжьу дэIэпыкъуэгъу къыхуэхъуащ.
Рае апхуэдизкIэ лэжьыгъэм дихьэхати, радиокIэ, тхыгъэкIэ зэпсалъэ цIыхухэм я нэм щIэплъэну, нэхъ гъунэгъуу ахэр зригъэцIыхуну щIэхъуэпсырт. Абы къыхэкIыу, къуажэхэм, IуэхущIапIэхэм кIуэурэ цIыхухэм яIущIэну мурад ещI. ЩыхущIыхьэр арати, зэIущIэхэр пщыхьэщхьэрат щекIуэкIыр. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, ахэр сыхьэт зыбжанэкIэ зэхэтт. Псалъэм папщIэ, Сэрмакъ къуажэ зэIущIэр сыхьэт зыбжанэкIэ щекIуэкIмэ, Налшык къэкIуэжыным сыхьэтитI ихьмэ, гувауэ, жэщ ныкъуэр кIуауэ, унэм къекIуэлIэжу арат. Сыт хуэдизу зимыIэжьами, Толэ ар зэримыгуапэм и щыхьэту къехъурджэуауэ Рае къыхуэщIэжыртэкъым.
Зы пщыхьэщхьэ гуэрым Толэ «Знамя» журналым ит тхыгъэм къыщоджэ: «Танкым и командир лейтенант Къардэныр, адыгэ щIалэ хахуэр, нэмыцэ бронетранспортё- рым кIэлъыщIэпхъуащ. Абы ирихьэлIэу нэмыцэ «Тигр»-р къеуэри, Къардэныр къиукIащ. Ар къэхъуным и пэ къи-хуэу а къэбэрдей лIыхъужьым Бэракъ Плъыжьым и орденитIрэ Лениным и орденымрэ къыхуагъэфэщат».
Зэщхьэгъусэхэр щыму зэплъыжащ. Хэту пIэрэ мыбы зи гугъу ищI Къардэныр?! Къэбэрдейм сыт хуэдиз Къардэн ис?! Раерэ Толэрэ а пщыхьэщхьэм, я Iуэхур ящыгъупщэжауэ, я гупсысэхэр куэдым жащ. Нэху къекIри, «Знамя»-м и редактор нэхъыщхьэ Кожевник Юрий деж тхащ Къардэным и цIэмрэ сыт хуэдэ лIыхъужьыгъэкIэ орденхэр къилэжьами щIэупщIэу. Жэуапри икIэщIыпIэкIэ къэсыжащ. КъызэрыщIэкIымкIэ, зи гугъу ящIыр Къардэн Къэбардт. Дыгъужьыкъуей къуажэм 1920 гъэм къыщалъхуат Къэбард. Ар къищIауэ Толэ щысынт?! Къэбард и къуэш Къубатий хуэтхащ и шынэхъыщIэ лIыхъужьым теухуауэ тхыгъэ урысей журналым къызэрытехуар, ди щIыналъэм щамыцIыхуми, щыщIалъхьэжа щIыпIэ къудейр ямыщIэми, Совет Союзым зэригъэлъэпIар жриIэу. КъызэрыщIэкIымкIэ, Къубатий и къуэшым и кIуэдыкIами, зэрихьа лIыгъэми щыгъуазэтэкъым.
Толэ а Iуэхум иужь ихьэри, Къардэн Къэбард «Совет Союзым и ЛIыхъужь» цIэ лъапIэр къыхуагъэфэщэху увыIакъым. Зэщхьэгъусэхэр мызэ-мытIэу партым и обкомым, СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым тхащ.
Лъэпкъым, тхыдэм хуэлэжьа ТекIуий Анатолэ и Iэдакъэ къыщIэкIащ щIэныгъэ тхыгъэ, монографие куэд. Апхуэдэу «История КБАССР», «Очерки истории Кабардино-Балкарской организации КПСС», «История народов Северного Кавказа» жыхуиIэ тхылъхэр щагъэхьэзырым и гуащIэ хилъхьащ. Толэ и зэфIэкIымрэ и щIэныгъэмрэ къалъытэри, Налшык, Владикавказ, Тбилиси къэрал университетхэм диссертацэхэмкIэ советхэм хагъэхьат.
«Ди бынхэр — ди гъащIэщ, ди ехъулIэныгъэ нэхъыщхьэщ»
Толэрэ Раерэ бынитI зэдагъуэтащ: Мадинэрэ Маринэрэ. А тIуми адэ-анэкIэ гуэныхь ятелъу къыщIэкIынкъым, апхуэдизкIэ Толэрэ Раерэ я гум дыхьэрти. Абыхэм я щхьэгъусэхэри унагъуэм щыщым хуэдэу, къуэ папщIэу къекIуэкIащ.
Рае хуэдэуи, хъыджэбзхэм я щхьэгъусэхэм я унэцIэр къащтакъым: «ди адэм къуэ иIэкъыми, абы и унэцIэр зетхьэнущ» жаIэри.
Мадинэ и адэм ещхьыркъабзэщ теплъэкIи хьэлкIи. Уеблэмэ и адэм и лъэужьым теуващ: тхыдэмкIэ факультетым щIэтIысхьащ, тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор хъуащ. Маринэ медицинэращ къыхихар. Я пхъурылъху нэхъыжь Алим дохутырщ, неврологщ, Маринэ (Мадинэ и пхъур) журналистщ, Бэллэ (Маринэ и пхъур) дзэ дохутырщ, Инал географщ, Тамарэ тхыдэджщ.
Зэман гугъум халъхуат Рае, куэд илъэгъуащ, куэди ишэчащ. Ауэ, сыт къэмыхъуами, гужьеякъым, зэщхьэгъусэхэр зэкъуэтащ, фIыуэ зэрылъагъурти…
И шыпхъу Тамарэ щIыгъуу.
Рае и унагъуэр: ипхъухэу Маринэрэ Мадинэрэ, и щхьэгъусэ ТекIуий Анатолэ.
Рае республикэм и тхакIуэхэм, усакIуэхэм яхэсу.
Пхъум и псалъэ
Псори къыхуэныкъуэт, дзыхь къыхуащIырт
ЦIыхухэм я гукъеуэр зыхэзыщIэ, дэтхэнэми дэIэпыкъуну хущIэкъу, щIэныгъэм, литературэм, классикэм хэзыщIыкI журналист Iэзэр сыт хуэдэ анэу щытауэ пIэрэ? Абы теухуауэ къыдогъэпсалъэ Толэрэ Раерэ япхъу нэхъыжь, тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор, КъБКъУ-м и лэжьакIуэ ТекIуий Мадинэ.
— Рае сыт хуэдэ анэу щыта, Мадинэ?
— Куэдым къащыхъунущ ди анэм и лэжьыгъэм къыдэхуэу гулъытэ къытхуимыщIыфауэ. Ауэ ар пэжкъым. Мамэ сыт хуэдэ лэжьыгъэ пэрымыувами, ар нигъэсыныр, цIыхум псалъэ иритамэ, и псалъэр иIыгъыжыныр, уеблэмэ тхылъ еджэн иригъэжьамэ, ар ниджысыныр и къалэн нэхъыщхьэу къилъытэрт. Абы къыдэкIуэуи, мамэ анэу щытыным и закъуэ къыхуигъэщIауэ къэслъытэрт, апхуэдизкIэ дызыхуей дыхуигъэзэну, дигъэсэну хущIэкъурти! Журналистикэми зэрыщызэчиифIэм хуэдэу, анэ зэчиифIэт. Си шыпхъу Маринэ сэрэ дызэщхькъым, аращи, дызэрызэтемыхуэ ди хьэлхэм гу лъыдигъэтэжу, дэтхэнэри нэхъ зыхуэIэижь лэжьыгъэм, щIэныгъэм, Iуэхум дытригъэгушхуэу, къытщытхъуу дипIащ, цIыхум пщIэ хуэт- щIу дигъэсащ. «ЦIыхум и Iейм гу лъумытэмэ нэхъыфIщ, ар армырми уи нэм къыщIоуэ. Дэтхэнэми фIы гуэр хэлъщ. Мис а фIыращ узылъыхъуэн хуейр. Пэжщ, ар лэжьыгъэшхуэщ икIи тыншкъым псори зыхуэхъурджауэм ифI улъыхъуэну, ауэ цIыхум и пIэ уиувэу апхуэдэу щIэхъуар зыхэпщIэмэ, езы цIыхур къыбгурыIуэну нэхъ тыншщ», — жиIэрт. ИтIанэ, мамэ къабзэлъабзагъэр фIэфIт хуабжьу. Iуэху дигъащIэмэ, дигъэпхъанкIэмэ, дигъэжьыщIэмэ, мыпхуэдэущ зэрыфщIынур жиIэу къыдимыубыдылIэу, щIагъыбзэкIэ, щапхъэ защIэкIэ къыдгуригъаIуэрт. Дэрбзэр Iэзэт мамэ, дэри абы дыхуригъэсащ.
— Сытхэм дежт а псоми щыхунэсыр?
— Жэщым… Сэ мамэ сыщегупсыскIэ, и щхьэр ехьэхауэ щысу си нэгу къыщIоувэж. Ар апхуэдэу щIыщысыр е тхэуэ, е дэуэ арат. Гъунапкъэншэт абы и псэр, си ныбжьыр хэкIуэтэху нэхъри къызгуроIуэ ар.
— Анэм и щIэныгъэм, и дуней еплъыкIэм елъытауэщ и бынхэри зэригъасэр. Фэ сыт хуэдэ Iуэху нэхъыщхьэм фыхуигъэса Рае, езыр цIыху телъыджэу зэрыщытар къэплъытэмэ?
— Совет зэманым укъызыхэкIа лъэпкъыр, уи анэдэлъхубзэр, уи хабзэр япэ ибгъэщу ядэртэкъым. Псори зэхуэдэу совет цIыхут. Ауэ мамэ хузэфIэкIащ хэкупсэу дипIыну, ди бзэмрэ ди хабзэмрэ тIэщIимыгъэхуну. Садикым сыкIуэху урысыбзэкIэ зы псалъэ сщIакъым сэ, адыгэбзэт ди унагъуэм щIыIур сытым дежи. Къапщтэмэ, властым щымышынэу адыгэр зэрыадыгэр къезыгъэщIэжахэм ди анэри яхэтауэ жыпIэ хъунущ.
— Толэрэ Раерэ нэмысышхуэ яку дэлъащ, сэ зэрысщIэмкIэ. Уи адэ-анэм я зэхущытыкIар уэ щапхъэ пхуэхъуа унагъуэ щыбухуам?
— Пэжщ, си адэ-анэр зэрыцIыхурт, къызэдэхъуат. Хабзэм къемызэгъыу иджыпсту къытщыхъунуми, си адэм мамэ пщIэ хуищIыр игъэлъэгъуэну, ар япэ иригъэщыну, иIэтыну фIэфIт, къищынэмыщIауэ, зэныбжьэгъуфIу щытауэ жыпIэ хъунущ. Дауи, унагъуэ псори апхуэдэу щыту къысщыхъурт. Гугъу зэрегъэхь зэлIзэфыз япэу щыслъэгъуам, абыхэм я зэхущытыкIэмрэ зэпсэлъэкIэмрэ щызэхэсхам, ар апхуэдэу щIыщытыр къызгурымыIуэу згъэщIэгъуат. Сэ си ныбжь нэсу, унагъуэ сихьэн хуей щыхъум, си адэ-анэм я зэхущытыкIэр гъуазэу сиIащ. Зэмыщхь зэрихьэлIэжыркъым жаIэ, хьэлкIэ си адэм хуэдэщ щхьэгъусэ схуэхъуар. Мамэрэ папэрэ музыкэм, литературэм, тхыдэм, гъуазджэм зэпымычу тепсэлъыхьырт, икIи зэи къэхъуакъым а тIум я Iуэху еплъыкIэр зэтемыхуауэ. Хуабжьу сахуэныкъуэщ абыхэм.
— ЦIыхур сыт хуэдэ ныбжь имытами, и адэ-анэр IэщIэкIыну хуейкъым…
— Мамэ дызыхуигъэIущахэр иджы къызгурыIуэу аращ, сыту пэжт абы жиIэу щытар, жысIэу сегупсысу. Си диссертацэр щыстхым зыгуэр сымыщIэмэ е къызгурымыIуэмэ, мамэ сеупщIырт. ИкIи бжыгъэхэм, Iуэхугъуэхэм ятеухуауэ, уеблэмэ лъэпкъ псом я тхыдэ гукIэ ищIэу, асыхьэту жэуап къызитырт. Благъи, Iыхьлыи, ныбжьэгъуи, гъунэгъуи, псори къыхуэныкъуэт мамэ. Дзыхь, пщIэ къыхуащIырт.
И IэщIагъэр и гъащIэт
ЕджапIэ нэхъыщхьэр къэзухыу лэжьэн зэрыщIэздзэу къэсцIыхуащ Рае. Ар псэуху чэнджэщэгъуу диIащ. Уеблэмэ, зигъэпсэхуну тIысыжа нэужьи, Iуэху гуэрхэмкIэ дылъыгъуазэу щытащ. ФIыуэ слъагъурт хуабжьу, пщIэшхуи хуэсщIырт. Лэжьыгъэм теухуауэ абы пэсщIын зы цIыху срихьэлIакъым. Псори зэхуэдэу лажьэркъым, пэжыр пэжщ. Ауэ Рае хуэдэу журналист лъэщ срихьэлIакъым. Ди гъэтIылъыгъэхэр, дэфтэрхэр электроннэ дощI иджыпсту. Нэтыну миным щIигъу Рае и IэдакъэщIэкIыу хэлъщ абыхэм, дызылъэмыIэсауэ, демылэжьыжауэ иджыри щыIэм и гугъу сщIыххэркъым. Езым и унэ щиIыгъа, и фонотекэм хэлъахэри къригъэшэжауэ щытащ.
Мы дунейм ауэ сытми зыри къыщыхъуркъым, уи жагъуэ хъун гуэр къыпщыщIами, ар апхуэдэу щытын хуейуэ, абы зы гъуэгу гуэрым утришэну къэхъууращ. Апхуэдэт Рае и насыпри. А философиеми филологиеми хъарзынэ дыдэу хэзэгъэнут ар, ауэ журналистикэм хэлъхьэныгъэу хуищIам хуэдиз зыхузэфIэкIын диIэнутэкъым, Рае и гъащIэр апхуэдэу къемыкIуэкIатэмэ.
Рае и редакцэм сэ зэи сыщылэжьакъым. Ауэ сыт сымыгъэхьэзырами, Рае едаIуэрт, къысщытхъурт, сытригъэгушхуэрт, зыгуэр къемызэгъыу жысIами, абы гу лъызигъэтэжырт. Апхуэдэу къекIуэкIыурэ, урыс редакцэм сыкIуащ. Абы щыгъуэ Рае хамэ къэрал кIуэ нэтынхэр щагъэхьэзыр къудамэм щыIэт. «КуэдкIэ сыпщыгугъат сэ! Адыгэ редакцэм хэлъхьэныгъэшхуэ хуэпщIыну сыпэплъэрт! Си жагъуэ дыдэ хъуащ», — къызжиIауэ щытащ. КъызэрыщIэкIымкIэ, езым и лэжьыгъэм и закъуэ мыхъуу, дэтхэнэ зыми къыткIэлъыплъу, къыдэдаIуэу, нэхъыжьыфI набдзэгубдзаплъэу къытхэтт.
Пенсэм кIуа нэужьи, къыдэкIыурэ лажьэрт ар. Губзыгъащэт! Абы и псэлъэкIэм уедаIуэу, псалъэхэр зэрызэкIэлъигъакIуэм ущIэдэIуу ущысыну уасэ иIэтэкъым. «Ярэби, хамэ къэрал щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм дызэхэфхыу пIэрэ?!» — зызыхуигъазэхэр илъагъу хуэдэу жиIэрт абы, нэтыныр щригъэтхкIэ. Пэжу, КъуэкIыпIэ Гъунэгъум къикIыу тхыгъэ бжыгъэншэхэр къыхуэкIуэрт. И макъымкIэ уэрамым къыщацIыхужу апхуэдэт.
Ноби ди тхакIуэ, усакIуэ, узэщIакIуэ цIыхушхуэхэм дащытепсэлъыхькIэ, дащытетхыхькIэ, псом япэ дызэпхъуэр Рае и тхыгъэхэращ, абы къызэринэкIа лэжьыгъэхэращ.
Рае и макъым зригъэIэтауэ, хабзэмрэ гъэсэныгъэмрэ къемызэгъ гуэр къыжьэдэкIауэ зэхэтхакъым. И пщIэмрэ и нэмысымрэ иIыгъыжу, и щхьэ и уасэ ищIэжу цIыхубз зэтетт. Абы хэти щыхьэт техъуэнущ.
Зэгуэр Рае и махуэшхуэм теухуауэ нэтын згъэхьэзырырти, къэзгъэпсэлъэну сыкIуащ. «Уи лэжьыгъэр, уи IэщIагъэр сыт уи дежкIэ зищIысыр?», — жысIэри сеупщIат. «Уи гъащIэр сыт зищIысыр? Апхуэдэущ лэжьыгъэм сызэрыхущытри… Си IэщIагъэр — си гъащIэщ!» — жиIат. Пэж дыдэуи, радиор и гъащIэт абы. Абы ирипсэурт, хьэуам хуэдэу хуэныкъуэт.
Мэремкъул Ларисэ.
Зэдеджахэу Цагъуэ Тамарэ, АфIэунэ Рае, Белгъэрокъуэ Евгение сымэ. 1952 гъэ
ХьэхъупащIэ Амырхъанрэ Шахмурзаев Сэхьидрэ ящIыгъуу.
Анатолэрэ Раерэ. 1954 гъэ
И лэжьэгъуу щытахэм я гукъэкIыжхэр
И нурыр дунейм тетщ
Си сабиигъуэм щыгъуэ диIауэ щытащ блын радио цIыкIу, тебгъэкIи тебухуи мыхъуу, Налшыкыр псалъэу, абы и нэтынхэр иухмэ Урысейм и радиом пищэу зэпымыууэ лажьэу. Мис а радиом щIыгъуу ди адэмрэ АфIэунэ Раерэ сигу къокIыж. Сыту жыпIэмэ, Рае и зы нэтын ди адэм блигъэкIынкIэ Iэмал иIэтэкъым. Рае къыщыпсалъэм деж унагъуэм щIэсым щыщ дыпсэлъэн дэнэ къэна, къэткIухьыну дыхуиттэкъым. «ФедаIуэт ар губзыгъэу зэрыпсалъэм, ар зэрыIущым», — жиIэрт.
Радиом лэжьэн щыщыщIэздзам зэуэ гу лъыстащ Рае цIыху зэпIэзэрыту зэрыщытым, Iэдэбагъ хэлъу зэрыпсалъэм. АфIэунэ Рае адрейхэм къыхагъэщхьэхукIырт, радиом едаIуэхэм къабгъэдэкIыу щытхъу тхыгъэ куэд къыIэрыхьэрт.
ТIысыжыным куэд имыIэжу Рае и нэр операцэ иригъэщIын хуей хъуати, дэлажьэхэр хуэгузавэрт абы. Ар зэфIэкIауэ ныщигъэзэжам «Рае къыдэкIыжащ», — жаIэри, псори и кабинетым щIыхьэурэ ялъэгъуат. Сэри сыщыщIыхьам и закъуэу тхэуэ щыст. И щIыбагъымкIэ сыкъыдыхьэри хуэм цIыкIуу и пщэм зесшэкIащ. Рае къэгумащIэри, и нэпсыр къекIуат. «СыкъэбгъэгумэщIащ, сэ си нэпс къыщIэкI хъунукъым», — жиIэри, къызэшхыдэурэ и нэпсыр щIилъэщIыкIат. А зэрат игъащIэм Рае къэгумэхауэ щыслъэгъуари, къуаншагъэ гуэр сщIам хуэдэу, сригузэвэжат.
Зы хьэлымрэ зы щэным тет адыгэ бзылъхугъэм и псалъэм едэIуа куэдым IэфIу ар ягу къинауэ къыщIэкIынущ. Псом хуэмыдэу «Вагъуэ жыжьэхэм я нур» и тхылъым ихуахэм я бынхэмрэ я Iыхьлыхэмрэ. А тхылъыр зытриухуауэ щытахэм ядз нурым я гъусэу, АфIэунэ Рае и нурри дунейм тетщ.
Вындыжь Марие,
КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
ЦIыхухэм я гум къишхыдыкIырт
Рае и хъыбар щыжаIэкIэ, сигу къокIыж школым сыщыщIэса илъэсхэр — 60 гъэхэр. А зэманым ди хьэблэм радио имыIэу зы унагъуи дэстэкъым. ИкIи яфIэфIыпсу едаIуэхэрт. Псом хуэмыдэу ягу ирихьырт Рае иригъэкIуэкI нэтынхэр. Ар къыщыпсалъэ махуэр ящIэрти, хьэблэ цIыхубзхэр едаIуэрт, пщыхьэщхьэкIэрэ унащхьэ чэзууэ зэхуэсырти, а зэхахар «ягъэныщкIужырт». Iэджэрэ зэхэсхащ ди унэм уэршэракIуэ къэкIуахэр Рае зи щхьэфэ иIэба Iуэхугъуэхэм щытепсэлъыхьыжу. Сэри си жагъуэтэкъым радиом къитхэм седэIуэну. Нэхъ сыдэзыхьэхыр спектакль, инсценировкэ хуэдэхэрат, уэрэдхэрт. Уеблэмэ, 7 — 8-нэ классхэм сыщыщIэсым мызэ-мытIэу Рае письмо хуэстхат, «Уи «Iэдиихур» ди хьэблэм хуабжьу ягу ирохь, сэри абы хэбгъэхьэ уэрэдхэм сфIэфIу содаIуэ, мыпхуэдэ артистым игъэзащIэ уэрэдыр иджыри зэ къебгъэтыжыну сынолъэIу», — жысIэу.
Дауи, абы щыгъуэ си пщIыхьэпIэ къыхэхуэртэкъым Рае зэгуэр лэжьэгъу сыхуэхъуну. Радиом сыкъащта нэужьи абы игъэхьэзырхэм сфIэфIыпсу седаIуэрт, «сэри апхуэдэу схузэфIэкIамэ аратэкъэ» жысIэу сыхъуапсэу. ФIы дыдэу сощIэж: письмо куэд къыхуатхырт Рае. Ар зыхуэзэр 80 гъэхэм я пэщIэдзэхэрщ. Радиом тхыгъэу къыIэрыхьэм и нэхъыбэр арагъэнут зыхуэгъэзар. ЗыгъэпIейтейхэмкIэ, я гурыгъу-гурыщIэхэмкIэ Рае зыкъыщIыхуагъазэр гурыIуэгъуэт — журналист цIэрыIуэхэр нэхъыбэу зытепсэлъыхьыр цIыхухэм я гум къишхыдыкI Iуэхугъуэхэрт, унагъуэм щызекIуэн хуей хабзэр, нэхъыжьым хуэщIыпхъэ пщIэр, гуащэмрэ нысэмрэ яку дэлъыпхъэ нэмысыр, щIэблэм я гъэсэныгъэрт. Апхуэдэу Рае куэдрэ я гугъу ищIырт ди жылэхэм пщIэшхуэ зыхуащIу дэс, щапхъэу ягъэлъагъуэ унагъуэфIхэм.
Зи щхьэм пщIэ хуэзыщIыж цIыхут АфIэунэр. Абы и зы щапхъэ къэсхьынщ. Зэгуэрым ар ирагъэблэгъат Джэрмэншык къуажэм, зауэм хэтахэр, фызабэу къэнахэр ягъэлъапIэу абы щрагъэкIуэкIыну зэхуэсым хэтмэ я гуапэу. «НакIуэ, Ахьмэд, къыпщхьэпэн гуэр щыплъагъунщ, щыптхынщ», — жиIэу къыщызбгъэдыхьэм си гуапэу сыдежьащ. Зэхуэсым щIидзэным зэманыфI иIэу дынэсащ къуажэм. Колхоз правленэм дыщIыхьэу Iуэхур зытетыр зригъэщIа, тIэкIурэ зэдэуэршэра нэужь, жылэм и унафэщIхэм ящыщ зым Рае жреIэ:
— НтIэ, зэманыр пщIэншэу сымыгъакIуэу а зи гугъу пщIа унагъуэ дахэм сытетхыхьынт!
— Ахэр гъунэгъущ, мо уэрамым и кIапэ дыдэрщ, тыншу къэбгъуэтынущ.
Ар щызэхихым Рае, мыарэзыуэ, унафэщIым зыхуегъазэ:
— Апхуэдэу хъурэ?! Сыт ар къэслъыхъуэу сыщIыдэтын хуейр? Уэ сышэ е уи цIыхухэм ящыщ гуэрым срегъэлъагъу.
Абдежым унафэщIым къыгурыIуэжащ щIэщхъу къызэрыщыщIар икIи жыхуиIа унагъуэм Рае машинэкIэ нигъэсащ.
Рае ящыщтэкъым IэхъуэгъуэтегъэкIыу зи лэжьыгъэм бгъэдыхьэхэм. Дэтхэнэ зы нэтынми хуабжьу зригъэлIалIэрт, зэманыфIи тригъэкIуадэрт. Дэ, нэхъыщIэхэм, дгъэхьэзырхэми едаIуэрт зэман-зэманкIэ. Игу ирихьамэ къыпщытхъунут, иримыхьамэ — «тхьэ, нэтыным уемыгугъуауэ къысщохъумэ» жиIэнт. Арати, дэри ди щыуагъэхэр зэрыдгъэзэкIуэжыным яужь дитт.
Куэд уигу къыпхуэгъэкIыжынущ хьэл-щэн зэтет зиIа а бзылъхугъэ зэчиифIэм и лэжьэкIам, и цIыху хэтыкIам, республикэ псом фIы и лъэныкъуэкIэ къыщацIыхуу зэрыщытам теухуауэ. Шэч хэлъкъым лъэпкъ журналистикэм абы лъэужь дахэ къызэрыщинам. Рае и IэдакъэщIэкI- хэм ящыщ куэд ноби щIэлъщ ди радиом, «дыщэ гъэтIылъыгъэхэр» жыхуаIэ фондым щахъумэу. Абы и фIыгъэкIэ нобэ дедэIуэфынущ лъэпкъылI цIэрыIуэхэу КIыщокъуэ Алим, Шортэн Аскэрбий, ХьэхъупащIэ Амырхъан, Елбэрд Хьэсэн сымэ, нэгъуэщIхэми я макъхэм.
Мыз Ахьмэд,
КъБР-м щIыхьзиIэ и журналист.
Рае и гуащэ-тхьэмадэмрэ ипхъухэмрэ я гъусэу.
Унагъуэм зэгъусэу загъэпсэху.
Журналистикэм романтикэ гуэр хилъагъуэрт
СызэрыцIыкIунитIэрэ нанэ и лэжьапIэм сыздишэу, нэтынхэр зэритхым сеплъу, седаIуэу, уеблэмэ сэри сабий нэтынхэм сыхигъэхьэу сыкъэхъуащ. Радиом къит нэтыныр зэпэщ пщIыным пыщIа лэжьыгъэм и инагъыр си нэгу щIэкIырт, сыдихьэхауэ си анэ- шхуэм и лэжьэкIэм сеплъырт, ауэ сэри журналист сыхъуарэт жысIэу зэи сыхъуапсэртэкъым. Езы нанэ и лэжьыгъэм елIалIэу, сытым дежи и гупсысэхэр абы етауэ, гурэ псэкIэ хуэпэжу щытащ. Ар цIыхухэм фIыуэ къалъагъурт. Хамэ къэрал щыпсэу адыгэхэм нэтынхэр хуагъэхьэзыру щIадза нэужь нанэ абы зэрыщыгуфIыкIамрэ псэемыблэжу зэрылэжьамрэ уи нэгу къыпхущIэгъэхьэнкъым!
Пэжщ, си анэшхуэр еджапIэ нэхъыщхьэ щIэтIысхьэну Москва щыкIуам и Iуэхухэр зэхэзэрыхьри, зэрымыщIэкIэ журналистикэм щIэхуауэ арат. Сыщеджэфынукъым, схузэфIэкIынукъым, сыпэлъэщынукъым жиIэурэ куэдрэ тепыхьауэ жиIэжырт, ауэ ди адэшхуэм тригъэгушхуащ «филологиери философиери фIыщ, ауэ укъызыхуигъэщIар а журналистикэрауэ къысщохъу», жиIэри. А тIум пщIэшхуэрэ нэмысрэ я зэхуаку дэлът, зыр зым игъэгушхуэу, зэщхьэгъусэм и закъуэ мыхъуу, зэныбжьэгъуу къызэдекIуэкIащ.
Нанэ пщIэ къызэрыхуащIыр, къызэречэнджэщыр, щапхъэ зэрытрахыр щыслъагъукIэ, сыгуфIэрт, сыгушхуэрт. Езыми радиом ущылэжьэным, уи макъыр дуней псом щызэхахыу, макъ закъуэкIэ укъацIыхужу журналисту ущытыным зы романтикэ гуэр хилъа-гъуэрт. Пенсэ тIысыжа нэужьи, дашыжри, зыкъомрэ лэжьащ иджыри. Си фIэщ хъуркъым абы хуэдэу зи IэщIагъэр фIыуэ зылъэгъуа цIыху щыIауэ. И нэтынхэр ихъумэрт абы, библиотекэ, фонотекэшхуэхэр и унэм къыщызэригъэпэщауэ.
Ноби радиом и унэм IуэхукIэ сыкIуауэ и пырхъуэхэм сыщрикIуэкIэ, си сабиигъуэр сигу къокIыж, нани Iуэху гуэрхэр кърихуэкIыу зы пэш къыщIэкIмэ адрейм щIыхьэу си нэгу къыщIоувэ.
Си адэшхуэ-анэшхуэм я щIэблэм ящыщу сэ зыращ журналистикэр къыхэзыхар. Нэхъ тэмэму жыпIэмэ, лъагъуитI зэбгъурыту хэсшащ — дадэ хуэдэу бзэ щIэныгъэхэм си гур хузэIухауэ есшажьэри, нанэ и журналистикэм зыкъестыжащ. Кандидат лэжьыгъэр пхызгъэкIащ, уеблэмэ, щIэныгъэр IэщIыб сщIыуэ, тхэным сыкъыщыхуэкIуэжакIэ, къаруушхуэу къыщIэкIынущ ар. Пэжщ, «Горянка» газетым лэжьапIэ сыкъыщыувам сышынэрт, сыгузавэрт. АфIэунэ Рае и пхъурылъхущ жаIэху зыскъузырт, журналист Iэзэу щыта си анэш- хуэм си зэфIэкIкIэ сылъэщIэмыхьэу и напэр тесхмэ жысIэу. Абы къыхэкIыу, япэ илъэсым зыспIытI-зысхузу сыщытащ. Иужьым къызгурыIуэжащ — сызэрыцIыкIурэ нанэ сыхуигъэхьэзырат журналистикэм, абы сыкъыщIэтэджыкIащ, иджыри къэс къызгурымыIуами, АфIэунэ Рае сригъэсэнт!
Си анэшхуэм сыт хуэдэ лэжьыгъэ и пщэ дамылъхьами, ар абы хуэдэу зыми хуэмыгъэзэщIэну цIыху гумызагъэт. Дэни хэзэгъэнут! Езыми арат жиIэр: «Уэрам спхъэнкIыу сылэжьатэми, а IуэхумкIэ зы цIыху зытезкIуэнутэкъым!».
Битокъу Маринэ,
Рае и пхъурылъху.
