Пщэдей Налшык щагъэлъапIэ ВЛКСМ-р илъэси 100 зэрырикъур
Обозревателым и псалъэ
НыбжьыщIэхэм я гъащIэм и гъуазэ
Граждан революцэр и гуащIэгъуэу екIуэкIырт 1918 гъэм жэпуэгъуэм и 29 — щэкIуэгъуэм и 4-хэм рабочэ, мэкъумэшыщIэ щIалэгъуалэм я зэгухьэныгъэхэм я Япэ Урысейпсо съездыр, илъэсищэ зэрырикъуар иджы дгъэлъапIэр, щекIуэкIам щыгъуэ. Абы зэфIигъэуващ щIалэгъуалэм щыщ гуп-хэу гъащIэм нэхъ жыджэру хэтхэр икIи коммунист Iуэху еплъыкIэ унэтIыныгъэ зиIэхэр. ЗэщIэхъееныгъэщIэм псынщIэ дыдэу зиубгъуащ. ЩIалэхэмрэ хъыджэбзхэмрэ хуабжьу яфIэфIу хыхьэрт зэгухьэныгъэщIэм. Абы халъагъуэрт гъащIэм и гъуэгу тэмэм къахуэзыгъэнэIуэфыну гъуазэ. Жэрдэмхэр щIыпIэ-щIыпIэхэм куэду къыщежьэрт. 1921 гъэм къэрал псом щагъэлъэпIащ лэжьыгъэм и лIыхъужь ныбжьыщIэхэр. Абыхэм я сурэтхэр ЩIыхьым и пхъэбгъу плъыжьхэм иратхэрт. 1920 гъэм и жэпуэгъуэм екIуэ-кIащ комсомолым (а зэманым иужькIэ ВЛКСМ хъуам апхуэдэцIэ игъуэтакIэт) и III урысейпсо съездыр. Абы къыщыпсэлъащ Совет къэралым и къызэгъэпэщакIуэ Ленин Владимир. «ЩIалэгъуалэм я зэгухьэныгъэхэм я къалэнхэр» фIэщыгъэр иIэу тхыдэм хыхьа а къэпсэлъэныгъэр зэгухьэныгъэщIэм лъабжьэ хуэхъуат.
Пэжщ, япэщIыкIэ ныбжьыщIэхэм я зэгухьэныгъэхэр зэмылIэужьыгъуэ- хэу икIи куэду щытащ, арщхьэкIэ мыгувэу комсомолыр РСФСР-м, иужькIэ СССР-м щIалэгъуалэм я политикэ унэтIакIуэ закъуэ щыхъуащ. Къыпхуэмылъытэн хуэдизу инщ ВЛКСМ-м ныбжьыщIэхэр гъэсэн, ахэр гъащIэм и уэрыпIэм хэшэн и лъэныкъуэкIэ зэфIигъэкIыу щыта лэжьыгъэр. Ар нэхъри ирагъэфIэкIуэн мурадкIэ, 1922 гъэм сабий политикэ зэгухьэныгъи къызэрагъэпэщащ: Ленин В. И. и цIэр зезыхьэ Урысейпсо, иужькIэ Союзпсо пионер организацэр.
Комсомолыр большевикхэм я партым къызэригъэпэщат езым зэфIигъэкI IуэхугъуэшхуэхэмкIэ щIэгъэкъуэну иIэн мурадкIэ. 1918 гъэм жэпуэгъуэм РКСМ-м цIыху 22100-рэ хэтащ. Комсомолым и III съездым ирихьэлIэу абыхэм я бжыгъэр мин 482-м нэсащ, комсомол мин 200-м нэс япэщIэтащ хамэ къэралхэм къикIа зэрыпхъуакIуэхэмрэ дзэ хужьым хэтхэмрэ.
Граждан зауэм иужькIэ комсомо-лым лэжьыгъэшхуэ зэфIигъэкIащ цIыхубэ промышленностым, мэкъумэшым, щэнхабзэм зэгъэубгъуным теухуауэ. Мис щапхъэ зыбжанэ.
1930 гъэм комсомолым жэрдэм къыхилъхьащ щIагъуэу емыджэф икIи мытхэф ныбжьыщIэхэм папщIэ илъэситI пщыхьэщхьэ школхэр къызэIуахыну. НыбжьыщIэхэр щIэныгъэми лъэ быдэкIэ хыхьащ. 1928-1929 гъэхэм комсомол тхылъхэмкIэ рабфакхэм щIалэ, хъыджэбз мин 15, еджапIэ нэхъыщхьэхэм щыхуагъэхьэзыр курсхэм мин 20, езы вузхэмрэ техникумхэмрэ мин 30 щIагъэтIысхьащ. 1934 гъэм студент псоми я зэхуэдитIым нэсыр къызыхэкIар лэжьакIуэ унагъуэ къызэрыгуэкIхэрт. Ар апхуэдэ щIыкIэкIэ ВКП(б)-м хыхьэнухэр щагъэхьэзыр IэнатIэ. «Коммунист ущыхъуфынур, цIыхубэр зыщыгъуазэ щIэныгъэ псори зэбгъэгъуэтыфмэщ», — апхуэдэ псалъэхэмкIэ Ленин Владимир захуигъэзауэ щытащ РКСМ-м и III съездым и лIыкIуэхэм. Ар къыкIэлъыкIуэ щIэблэ псоми гъуазэ яхуэхъуащ.
1941 гъэм комсомолым хэтхэм я бжыгъэр мелуанипщIым щIигъуат. Абыхэм ящыщу мини 3,5-р Хэку зауэшхуэм и зэманым Совет Союзым и ЛIыхъужь хъуащ, мелуанищым щIигъум орденхэмрэ медалхэмрэ къыхуагъэфэщащ.
1970 гъэхэм я пэщIэдзэм къэра- лым комсомол газет зэмылIэужьыгъуэу 131-рэ къыщыдэкIырт. Абыхэм ящыщу, зэрыгурыIуэгъуэщи, нэхъыщхьэр ныбжьыщIэхэм я мызакъуэу, псори дэзыхьэх «Комсомольская правда» газетырт. «ЩIэблэщIэ гвардие» тхылъ тедзапIэр дуней псом щыцIэрыIуэрт. Зауэм зэхикъута къэралыр зэфIигъэувэжыным, щIыщIэр къэгъэIурыщIэным, БАМ-р ухуэным теухуауэ комсомолым зэфIигъэкIар къыпхуэмылъытэн хуэдизщ.
Пэжу, а псоми хуэфащэ щIыхьи ягъуэтащ. Совет щIалэгъуалэм коммунист гъэсэныгъэ яхилъхьэн папщIэ Хэкум и пащхьэм щиIэ фIыщIэхэм къыхэкIыу 1948 гъэмрэ 1956 гъэмрэ зэкIэлъыкIуэу Лениным и орденитI, 1968 гъэм Октябрь Революцэм и орденыр хуагъэфэщащ.
АрщхьэкIэ а зэгухьэныгъэ гъуэзэджэм и кIэухри къэблагъэу хуежьащ Горбачёв Михаил 1985 гъэм гъатхэ- пэм КПСС-м и ЦК-м и Секретарь нэхъыщхьэу хаха нэужь. Къэхъуар псоми дощIэж: езы КПСС-ми хуэдэу, ВЛКСМ-ри тхыдэм щыщ хъуащ. 1991 гъэм фокIадэм и 27 — 28-хэм ВЛКСМ-м и зи мычэзу XXII съездым комсомолыр зэрызэхуащIыжыр щыжаIащ. Ауэ абы къигъэна лъэужьыр зэи хэгъуэщэжынукъым.
Шал Мухьэмэд.
Си гум сыт щыгъуи илъщ
ВЛКСМ-м 1937 гъэм и жэпуэгъуэм сыхыхьат, Налшык педагогическэ училищэм сыщIэсу. Си гъащIэм щыщу къыкIэлъыкIуа илъэс 17-м абы и лэжьыгъэм жыджэру сыхэтащ.
1945 гъэм жэпуэгъуэм и кIэм, СССР-м и Дзэ-хьэуа къарухэм къулыкъу щесхьэкIа нэужь, ВЛКСМ-м и Къэбэрдей обкомым и япэ секретарь Кабалоев Билар и жэрдэмкIэ, Армэм сыкърашыжри, комсомолым и обкомым мэкъумэшыщIэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и къудамэм и унафэщIу сагъэуват. А зэманым обкомри, комсомолым и район комитетхэри, колхозхэмрэ совхозхэмрэ я комсомол зэгухьэныгъэхэри жыджэру елэжьырт къуажэдэс щIалэгъуалэм я гъэсэныгъэм, зэпымыууэ къызэрагъэпэщырт мэкъумэшхэкIымрэ Iэщ гъэхъунымрэ ехьэлIауэ зэфIэкIышхуэ абыхэм къызэрагъэлъэгъуэным теухуа зэхьэзэхуэхэр.
1946 гъэм шыщхьэуIум и кIэм Кабалоевым си щIэныгъэм хызигъэгъэхъуэну сигъэкIуащ ВЛКСМ-м и Комитет Нэхъыщхьэм епхауэ щыIа Комсомол школым. Ар 1948 гъэм ехъулIэныгъэ сиIэу къэзухащ. ЕджапIэм гуманитар щIэныгъэ нэхъыщхьэхэм дыщыхурагъаджэрт Ломоносов М. В. и цIэр зезыхьэ Москва къэрал университетым и профессор пажэхэм. Къапщтэмэ, абдежщ франджызыбзэр щызджар, уеблэмэ абы хуиту срипсэлъэфу зыщезгъэсар.
Москва сыкъикIыжа нэужь, ВЛКСМ-м и Налшык къалэ комитетым и япэ секретару сыхахащ. Аппаратым и лэжьакIуэхэмрэ къалэм и комсомол зэгухьэныгъэ нэхъыщхьэхэм я секретархэмрэ зэзгъэцIыхури, куууэ елэжьын щIэздзащ Ленин Владимиррэ большевикхэм я партымрэ зытрагъащIэ Iуэхугъуэхэр я лъабжьэу щIалэгъуалэр хэкупсэу зэрыдгъэсэным. 1949 гъэм и гъатхэм Къэбэрдей обкомымрэ ВКП(б)-м и Налшык къалэ комитетымрэ я япэ секретару хаха Бабич Василий и щIэгъэкъуэнкIэ, а илъэсым комсомолым хэтхэм Сабий стадионыр яухуат, къыкIэлъыкIуэу — Налшык щэнхабзэмрэ зыгъэпсэхупIэхэмкIэ и паркым хуэзэу гуэли 3 IэрыщIу ирагъэхъуат. «Пионерское», «Комсомольское», «Трек» — арат абыхэм фIащыжар. Къыхэзгъэщыну сыхуейт лэжьыгъэхэр екIуэкIыху щIалэгъуалэм, комсомол зэгухьэныгъэхэм я секретархэр я пашэу, гукъыдэж ин яхэлъу, совет уэрэдхэр ягъэзащIэу а Iуэхухэм зэрыхэтар. Гуэлхэр «ухуэным» и унафэщIу ягъэуват Гаевский Герман, ухуэныгъэм и политотделым и нэхъыщхьэр сэрат. Гуп да-хэу, зэкъуэту дызэрылэжьам и фIыгъэкIэ, 1950 гъэм и гъэмахуэм ныбжьыщIэхэми балигъхэми Iэмал ягъуэтащ гуэлхэм зыщагъэпскIыну. Абы щыгъуэм комсомолым и къалэ комитетым и лэжьыгъэмкIэ дэIэпыкъуэгъушхуэ къысхуэхъуауэ щытащ Хэку зауэшхуэм хэта Григорец Николайрэ къызэгъэпэщакIуэ къудамэм и унафэщI Исмаилов Алийрэ.
1950 гъэм накъыгъэм и пэм ВЛКСМ-м и Комитет Нэхъыщхьэм сраджэри, къызэгъэпэщакIуэ къудамэм и инструктору сагъэуващ, мазищ дэкIри, Таджик Республикэм и комсомол зэгухьэныгъэм и IуэхухэмкIэ жэуап зыхь къызэгъэпэщакIуэ сащIащ. Аргуэру мазищ дэкIри, Къэзахъстанымрэ Азие Курытым и республикэхэмрэ я комсомол зэгухьэныгъэхэм я секторым и унафэщI сыхъуащ. Пэжыр жысIэнщи, ВЛКСМ-м и Комитет Нэхъыщхьэм и аппаратым сызэрыщылэжьам куэд къызигъэщIащ. АбыкIэ къыздэIэпыкъуащ комсомолым, иужькIэ ВКП(б)-мрэ КПСС-мрэ я лэжьакIуэ цIэрыIуэу щытахэу Михайлов Николай, Шелепин Александр, Кочемасов Вячеслав, Семичастный Владимир сымэ, нэгъуэщIхэри. Ахэр щIэгъэкъуэн къысхуэхъуащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ зегъэужьынымкIэ гугъуехьхэр дыщиIэми.
Сэ нобэр къыздэсым сропагэ ВЛКСМ-м и Комитет Нэхъыщхьэм и аппаратым и лэжьакIуэ 400-ми пщIэ къысхуащIу зэрыщытам. Къэхъурт абы и секретархэм си къулы- къум щхьэпрыкI пщэрылъхэри къыщысхуагъэфащэ. Псалъэм папщIэ, ВЛКСМ-м и XII Зэхуэсым и секретариатым и унафэ сщIыну, ВКП (б)-м и ЦК-мрэ КПСС-мрэ я тхыгъэхэр згъэхьэзырыну е комсомол лэжьыгъэм хэлъ гугъуехь зэхуэмыдэхэм теухуауэ Сталин Иосиф и цIэкIэ письмо стхыну, н.
Къыхэгъэщыпхъэу къыщIэкIынщ, лъэпкъ куэд щыпсэу къэралым и цIыху мелуан 30-м щIигъу комсомолым хэту зэрыщытар. Ар 1991 гъэм щызэбграгъэкIыжам къэралми абы ис цIыхухэми хэщIыныгъэшхуэ ягъуэтат. Пэжым фыхуеймэ, сэ а хъыбарыр си гум щIыхьауэ щытащ. Ауэ комсомолыр сыт щыгъуи си гум илъащ икIи сыпсэухукIэ апхуэдэу щытынущ.
ЕФЭНДЫ Джылахъстэн,
ВЛКСМ-м и Налшык къалэ комитетым и япэ секретарь (1948-1950 гъгъ.),
ВЛКСМ-м и Комитет Нэхъыщхьэм и къудамэм и унафэщI (1950-1954 гъгъ.)
ГукъэкIыжхэр
ЩIалэгъуалэ зэгухьэныгъэм и тхыдэр зэрыттхар
1978 гъэм, комсомолыр илъэс 60 щрикъум, а зэманым ВЛКСМ-м и Налшык къалэ комитетым и япэ секретарыр Ковалёв Валерийти, и деж дыщIыхьэри, къалэм и щIалэгъуалэ организацэр зэрызэфIэувам теухуа тхылъ къыдэдгъэкIыну мурад дызэриIэр жетIащ, сэрэ инструктору лажьэ Мариерэ. Ковалёвым игу ирихьащ етхьэлIа гупсысэр, ауэ ар япэ игъэщыпхъэхэм ящыщу къызэрилъытэм къыхэкIкIэ, ВЛКСМ-м и обкомым хъыбар яригъэщIакъым, иужькIэ щыгуфIыкIмэ, нэхъ къищтэу. Дауи, парт органхэми Iуэхум хащIыкIыртэкъым, мис абы и фэбжьыр техуауэ щытащ тхылъ къыдэгъэкIыным.
КотляровхэМариерэ Викторрэ. Абы дынэсыным иджыри куэд иIэт. 1978 гъэм и гъатхэмрэ гъэмахуэмрэ архивым дыщылэжьащ. Пэжыр жыпIэмэ, дэфтэру абы щIэлъыр куэд хъуртэкъым, нэмыцэ-фашист зэрыпхъуакIуэхэм Налшык щаубыдам архивым и ныкъуэр ягъэсауэ щытати. Арати, комсомолым хэтахэм захуэдгъазэу щIэддзащ, абыхэми къыджаIэн я куэдти, яфIэфIу къыдэпсэлъат.
Тхыгъэхэр махуэ къэс нэхъыбэ хъурт, псори зэхуэтхьэсыжа нэужь, лэжьыгъэ купщIафIэ, зыми емыщхь зэрыхъуар тлъагъужащ. Сыту жыпIэмэ, дэ идеологие жыпхъэ гуэр драгъэувакъым, цензор диIакъым икIи политикэ Iуэху хэмыту тхыдэм къыхэна лъагъуэ-хэр зэфIэдгъэувэжыну иужь дитауэ аращ. Тхылъым ихуат щIалэгъуалэ организацэр къызэзыгъэпэщахэри политикэ зэрыхьзэрийм ихьахэри. Мис ар ди щыуагъэт.
Тхылъыр щIэх дыдэу къызэрыдэкIынум шэч къытедмыхьэу, ди лэжьыгъэр занщIэу Полиграфкомбинатым тхьащ. Ковалёв псалъэри, ди Iэрыттхэр къащыпу щIадзащ. Тхылъым и Iуэхур ди нэIэ тету кIуатэрт, щыуагъэхэр къыхэдгъэкIыжри, Iэ теддзэжат, ауэ абы и пэ къихуэу ЛИТО-м хуит ищIын хуейт.
Мы аббревиатурэр иджыпсту зыми ицIыхуркъым, а лъэхъэнэм, абы и хуитыныгъэ хэмыту зы тхылъи дунейм къытехьэнутэкъым. Идеологие гъунапкъэр быдэу зыхъумэ зэгухьэныгъэт ари, «Юности горячие сердца» зыфIэтща тхылъым и гъуэгур къызэпиупщIащ.
Комсомолым и къалэ комитетым и япэ секретарыр пэлъэщакъым абы. Апхуэдэ дыдэуи, партым и къалэ комитетым и япэ секретарь Шинкарёв Нико- лай хэIэба щхьэкIэ, тхылъ къыдэзыгъэкIын хуейр дзыхь зыхуащIхэрауэ зэрыщытыр къыгурагъэIуащ. Политикэ и лъэныкъуэкIэ жыжьаплъэу дызэрыщымытым къытхуихьат ар.
КIэщIу жыпIэмэ, комсомолыр къызэрыунэрэ илъэс 60 щрикъум тедухуа тхылъыр 1978 гъэм къытхудэгъэкIакъым, дэ дгъэхьэзырар зы экземпляр закъуэу къэнащ. Илъэсищ дэкIа нэужь, дунейм къытехьащ зи гугъу сщIы тхылъыр. Иджы псори Iуэхум къыхэтлъытат. Партым и обкомым и бюрор арэзы техъуэри, «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм и планым хигъэхьащ, редакцэ комиссэри еджэжри, Iэ щIидзащ.
Мис апхуэдэу ежьа хъуащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и комсомолым теухуа очеркхэр зэрыта тхылъыр, иужькIэ къыдэкIыгъуэ зыбжанэ къызыкIэлъыкIуар. Ди тхылъыр а псоми лъабжьэ яхуэхъуауэ жыпIэ хъунущ. Япэ томыр «Къэбэрдей-Балъкъэрым и комсомолым и тхыдэм щыщ (1920 — 1945)» фIэщыгъэр иIэу къыдэкIащ. Абы ихуахэм щыщ пычыгъуэхэр фи пащхьэ итлъэну дыхуейт.
1920 гъэм мэлыжьыхьым и 23-м Налшык къыщызэрагъэпэщауэ щытащ ЩIалэгъуалэ лэжьакIуэхэм я союз, абы цIыху 75-м зыхрагъэтхат; бадзэуэгъуэм и 15-м Комсомолым и Налшык щIыналъэ зэхуэсыр зэхэтащ. Илъэс дэкIри, 1921 гъэм, адыгэ щIалэгъуалэм я етIуанэ зэхуэсыр, 1922 гъэм и щэкIуэгъуэм РКСМ-м и етIуанэ щIыналъэ зэIущIэр екIуэкIащ. ГъэщIэгъуэнщ а лъэхъэнэм союзым хэт псори щIалэ дыдэу зэрыщымытар, нэхъыбэм я ныбжьыр илъэс 30-м нэблагъэрт. РКСМ-м и щIыналъэ комитетым и отчетым итт: «Илъэс 36-рэ зи ныбжь зы щIалэ зэIущIэм лIыкIуэу хэтщ. «Дэ жьы дыхъуа щхьэкIэ, ди гур щIалэщ», — жаIэ ЩIалэгъуалэ союзым хыхьэну хуей цIыхухъухэм. Областым къудамэ 16 итщ. Балъкъэрми мыгувэу къыщызэIуахынущ».
«Юности горячие сердца» тхылъым и гуэдзэну къыдэкIам ихуащ щIалэгъуалэ союзым зи гуащIэ хэзылъхьа цIыху пщIы бжыгъэхэм я цIэхэмрэ я сурэтхэмрэ.
Тхылъым теухуа рецен-зие куэд къытехуащ республикэ газетхэм, абыхэм ящыщщ ВЛКСМ-м и Ар- хив нэхъыщхьэм и уна-фэщI Шмитков И. итхар: «Тхылъым ихуахэм ди нэгу къыщIагъэхьэ экономикэм, щэнхабзэм, псэукIэм ехьэлIауэ Совет властым и лъэхъэнэм Къэбэрдей-Балъкъэрым зэрызиужьар. «Юности горячие сердца» тхылъыр зэрыщыту къапщтэмэ, ВЛКСМ-м и зы боевой отрядым и тхыдэм и Iы-хьэ нэхъыщхьэхэр къегъэлъэгъуэж. Дэфтэрхэм, тхыгъэхэм, гукъэкIыжхэм гъэщIэгъуэн куэд халъхьащ щIэныгъэми цIыхухэм ядэ-лажьэхэм лекцэм къыщагъэсэбэпыфынуми».
ВЛКСМ-м и обкомым и секретарь Чеченов Хьэсэн къыдэлъэIури, Къэбэрдей-Балъкъэрым и комсомолым и тхыдэр зэхуэхьэсыным иджыри къыпытщащ. Абы арэзы дыдэхъуа щхьэкIэ, ди нэгу къытхущIэгъэхьэнтэкъым сыт хуэдиз гугъуехь дыпхыкIын хуейми, дэфтэр мин дапщэ дыхэплъэн хуейми, «Советская молодежь» газетым къытеддза гукъэкIыжхэр къэдгъуэтыжын зэрыхуейри. КIэщIу жыпIэмэ, 1946-1965 гъэхэм екIуэкIахэм теухуауэ тхыгъэ куэд зэхуэтхьэсащ икIи «На молодости — главные дела» тхылъыр 1988 гъэм «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм экземпляр мини 3 хъууэ къыщыдэдгъэкIащ.
Ахэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и комсомолым и тхыдэм и илъэс нэхъыфI дыдэхэрт, ар хъарзынэу тхылъым и кIэух пса- лъэм къыщигъэлъэгъуат ВЛКСМ-м и обкомым и япэ секретарь Ищенкэ Игорь. Мис абы щыщ пычыгъуэ-хэр: «Къэбэрдей-Балъкъэрым и комсомолым и саугъэтым и лауреат Котля- ровхэ Мариерэ Викторрэ «Юности горячие сердца» я тхылъым къыкIэлъыкIуа лэжьыгъэщ иджы къыдэкIар. Япэрейм, 1920 — 1945 гъэхэм республикэм и комсомолым и тхыдэр къыщыгъэлъэгъуэжауэ, щIалэгъуалэм я деж щIэупщIэшхуи щигъуэтауэ, партми комсомолми я ветеранхэр арэзы техъуауэ апхуэдэщ. Мы тхылъыщIэм ихуа тхыгъэ бейхэм къахощыж зауэ нэужь лъэхъэнэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и гъащIэмрэ псэукIэмрэ щызэфIагъэувэж зэманым щIыналъэ комсомол организацэм хузэфIэкIар.
Тхылъым и купщIэ нэхъыщхьэхэм ящыщщ абы къыщыгъэлъэгъуа лIыхъужьхэр къэгупсысауэ зэрыщымытыр, абыхэм я нэхъыбэр иджыри зэрыпсэур. 80 гъэхэм къалъхуа щIалэхэмрэ хъыджэбзхэмрэ абы къыщагъуэтынущ я адэшхуэхэм, анэшхуэхэм, адэ-анэхэм я гукъэкIыжхэр. Ленин комсомолым и цIыху къызэрыгуэкIхэм абы щыгъуэм лIыхъужьу зыкъалъытэжыртэкъым, атIэ я гур къабзэу лэжьыгъэм пэрыту арат».
Ди IэдакъэщIэкIхэм папщIэ дэ къытхуагъэфэщащ Ленин комсомолым и республикэ саугъэтым и лауреат цIэ лъапIэр.
Дэ жэрдэм ин диIащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и комсомолым и тхыдэр и кIэм нэттхысыну икIи ар союзым и тхыдэм щIэны-гъэ лъабжьэ хуэхъуфынут. Дэ а лъэхъэнэм «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм къыщыдэдгъэкIат «Строим страну — строим себя» (1984), «Сигнал вечности» (1986). Абыхэм ярытыр щызэпкърыхащ «Незримая связь» псалъэпэм. Ноби дыкъытекIынтэкъым а гупсысэхэм икIи ди фIэщ мэхъу, щIалэгъуалэ союзыр хъума хъуауэ щытамэ, иджырей зэхэтыкIэм емыщхь зэхущытыкIэ духуэфынут: пэжыгъэр, псоми я зэхуэдэ Iэмалхэр, къару къыпхэзылъхьэ еплъыкIэхэр, хэкупсагъэр щытепщэу.
ДыхущIегъуэжу пIэрэ нобэ щIалэгъуалэм яфIэмыгъэщIэгъуэныж Iуэхум, библиотекэхэм фIэкIа щумылъагъу тхылъым апхуэдиз зэманрэ творческэ къарурэ зэрытедгъэкIуэдам. Хьэуэ, зэи дыхущIегъуэжакъым икIи дыхущIегъуэ- жынукъым. Ар дэ ди тхыдэт, ди зэмант, ди щIалэгъуэт, абы ухущIегъуэжмэ, уи щхьэ уепцIыжауэ аращ.
Котляровхэ Викторрэ Мариерэ.
Дерсхэр лей хъуакъым
Апхуэдэу хъун хуейуэ къыщIэкIынти, Къэбэрдей-Балъкъэрым сэ япэу «гъущIышым» (тракторым) «сыщышэсащ».
Абы щыгъуэм илъэс пщыкIубгъу сыхъурт, комсомолым сыхыхьат. Абы къикIыр адыгэ хъыджэбзыр «къызыхуигъэщIауэ» жы- хуаIэр къызэзнэкIынрати, тракторым сытетIысхьащ, итIанэ — комбайным, нэхъ иужьыжкIэ автомашинэм ситIысхьащ.
Къысщыхъуртэкъым сэ зы Iуэхушхуэ гуэр сщIэуэ. Ауэ, зы илъэс фIэкIа нэхъ дэмыкIыу, 1935 гъэм, Калинин Михаил Кремлым «ЩIыхьым и Дамыгъэ» орденыр къыщызитат.
Псы куэд ежэхащ абы лъандэрэ. ИтIани, тIэкIуи фагъуэ хъуа а орденыр си дежкIэ нэхъ лъапIэ дыдэщ. Абы си гъащIэм щыщ Iыхьэ нэхъыщхьэ къысхуеIуатэ. Хьэуэ, сысейм и закъуэкъым. АтIэ адыгэ бзылъхугъэ минхэми я гъащIэм комсомолым увыпIэшхуэ щиубыдат. Колхозхэр къэу- нэхури, бзылъхугъэхэри жылагъуэ Iуэхухэм къыхэша хъуат, Хэкум папщIэ зы Iуэхушхуэм телэжьэным и мыхьэнэр зыхрагъащIэу.
Комсомолым хэкупсэу, лэжьыгъэр фIыуэ слъагъуу сыкъигъэхъуащ, комму-нисткэ сищIащ 1939 гъэм. Аращ Хэкум и дамыгъэ лъапIэм — Лениным и орденым — сыхуэзышар.
Гъэунэхуныгъэ куэд си нэгу щIэкIащ. Комсомол цIыхубзхэр сыт хуэдэу дригушхуэрэт ди къэралым и къулеигъэр гъэбэгъуэным ди къару зэрыхэтлъхьэфым.
СощIэж, Тэрч гидромелиоративнэ техникумыр зэ-гуэр къэтпщытэну дызэрыкIуар. Дерсыр иухауэ, еджакIуэхэр пщIантIэм къызэ- рыщIэхыу дрихьэлIащ. Хьэлэмэтрати, дэтхэнэми дамыгъитI-щы, уеблэмэ плIы и бгъэгум хэлът: «Готов к труду и обороне», «Ворошиловский стрелок», «Готов к противохимической обороне», «Готов к санитарной обороне». Псори гурыIуэгъуэ хъуат занщIэу, къыщIэтпщытэн щыIэтэкъым.
Апхуэдэ дерсхэр лей хъуакъым. Тэрч щIыналъэм и цIыху минхэр Хэку зауэшхуэм лIыгъэ къыщагъэлъагъуэу хэтащ…
Жыгун Фаризэт,
1934 гъэм
къыщыщIэдзауэ
ВЛКСМ-м хэта.
Тыгъэ лъапIэ
Комсомолыр къызэрагъэпэщу илъэс щэ ныкъуэ дэкIыжа нэужьи, Хэкум щекIуэкI псэукIэр зэрыригъэфIэкIуэным гукъыдэжышхуэ хуиIэу лажьэрт а зэгухьэныгъэр. Къэбэрдей-Балъкъэрми дахэу щагъэлъэпIащ ЩIалэгъуалэм я Союзпсо Ленин Коммунист Союзыр къызэрыунэхурэ илъэс 50 зэрырикъур.
А бжыгъэ дахэм нэсын ипэ, 1967 гъэм, щIыналъэ комсомол зэгухьэныгъэр иужь ихьащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и комсомолым хэтхэм — Хэкум и насыпым щIэбэнхэм — Налшык фэеплъ щыхуагъэувыну. Ар 1968 гъэм жэпуэгъуэм и 29-м къызэIуахащ. А махуэм ирихьэлIэу пионерхэмрэ комсомолхэмрэ фэеплъ- хэр зыхуей хуагъэзэжащ, ВЛКСМ-м и тхыдэм епха щIыпIэ хэхахэм фэеплъхэр щагъэуващ.
Илъэс псом къриубыдэу КъБР-м щекIуэкIащ спорт зэхьэзэхуэхэр, дзэ Iуэхум ехьэлIа джэгу зэпеуэхэр. Совет Союзым и ЛIыхъужьхэу Къанкъуэщ Ахьмэдхъанрэ Байсултанов Алимрэ я фэеплъ ягъэу-ващ. Колхозхэмрэ совхозхэмрэ хэт щIалэгъуалэм я япэ республикэ спорт зэпеуэхэр къызэрагъэпэщащ.
Iуэху нэхъыщхьэу щытащ 115-нэ шууей дивизэр щызэуа щIыпIэхэм автомото-зекIуэкIэ зэрынэсар. Республикэм и цIыхубэр зэкъуигъэувауэ щытащ зэныбжьэгъугъэм и нэщэнэу Тэрчыпсым кхъухь цIыкIухэмкIэ зэрытехьар. Абы хэтащ ди къуэш республикэхэм щыщ комсомолецхэри. Зи щIалэгъуэхэмрэ цIыху жыджэрхэмрэ зэхуишэсат альпинистхэм я зекIуэми. Абы щыгъуэм Донгуз-Орун, Бечо, Чипер-Азау щхьэдэхыпIэхэм деж лIыхъужьхэм я фэеплъхэр щагъэувауэ щытащ. Кавказ къуршхэм щыдэкIуеям абы и зы Iуащхьэм фIащауэ щытащ «Къэбэрдей-Балъкъэрым и комсомолым и пик» цIэр.
Илъэс 50-р щагъэлъапIэм щIалэгъуалэ коммунист союзым хэту Хэкум папщIэ зи псэ зытахэм я фэеп- лъым и утыкум «Комсомольская» фIащауэ щы-тащ. Ар зытет уэрамым ВЛКСМ-м и илъэс 50 цIэр фIащат, абы иджы Шортэн Аскэрбий и цIэр зэрехьэ.
Къаншокъуэ Лалу.
Комсомолым и илъэс 60-р Налшык щагъэлъапIэ.1978 гъэ
