ЩытыкIэ зэпIэзэрыт дыхуэныкъуэщ
ЦIыхухэр, псэущхьэхэр, къэкIыгъэхэр зи хэщIапIэ ЩIы Хъурейм гулъытэ хэха хуэщIыным теухуауэ ООН-м къыхигъэунэхукIа пIалъэм Биологие зэмылIэужьыгъуагъэм и махуэкIэ йоджэ. Ар 2001 гъэм къыщыщIэдзауэ накъыгъэм и 22-м дуней псом щагъэлъапIэ.
УсакIуэхэми гупсысакIуэхэми псалъэ дахэ куэд зыхужаIа, лъэпкъ къэс къыддекIуэкI IуэрыIуатэхэми гулъытэншэ щымыхъуа, гъащIэм мыхьэнэ ин дыдэ щызыгъэзащIэ щIыуэпсым, ди жагъуэ зэрыхъунщи, иужьрей илъэси 100-м къриубыдэу тхьэмыщкIагъэу къылъыдгъэсым хэхъуэ зэпытщ. ЩIэныгъэлIхэм къызэралъытэмкIэ, ди планетэм биологие лIэужьыгъуэу тетхэм ящыщ куэдыр щIэгъэхуэбжьауэ щIытекIуэдыкIыжым и щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэр къыщылъыхъуапхъэр къэралхэм, жылагъуэм ди псэукIэм зыщедгъэужькIэ, дыкъэзыухъуреихь дунейр, щысхьырабгъу лъэпкъ худимыIэу, зэрызэхэдуфIаерщ.
Зи гугъу тщIы махуэр хуэгъэзащ ди зэхэмыщIыкIыныгъэкIэ щIыуэпсым етх лейр зыхуэдизыр къыдгурыIуэжу, ар дгъэзэкIуэжын папщIэ, дыкъэзыухъуреихь дунейм дыкъэзылъхуа ди адэ-анэм хуэдэу дызэрыхущытыпхъэм дызэрегупсысыным, щIыгум щызекIуэ псэущхьэхэм, уэгур зэпрызыгъэз бзухэм, гъудэ-бадзэ хуэдэхэм я зэмылIэужьыгъуагъым кIэрыдгъэху зэрымыхъунур нэхъри зыхэтщIэным.
Къыхэгъэщыпхъэщ, ди планетэм цIыхуIэ зылъэмыIэса щIы Iыхьэу къыщызэтенахэр кIуэтэху къэс нэхъ мащIэ зэрыщыхъури. Илъэси 100 — 150-рэ хуэдизкIэ дызэIэбэкIыжмэ, ЩIы Хъурейр зэрыщыту къэтщтэнщи, зи щIыуэпсыр щемыкIэкIуа щIыпIэхэр (экосистемэхэр), я бжыгъэкIэ, дэнэ лъэныкъуэкIи щызэхуэдэт. Ауэ, цIыхухэм, къызэтеувыIэжыкIэ ямыщIэу, я Iэужьым нэхъри зыщрагъэужьым, дыкъэзыухъуреихь дунейм леишхуэ къытехьащ: ЩIы Хъурейр экосистемэ куэдым «хэкIыжащ», къыщызэтена тIэкIуми, загъэгуса фIэкIа умыщIэну, зыщызэкIуэцIауплIанщIэ хъуащ.
Эколог цIэрыIуэхэм зэрыжаIэмкIэ, щIыуэпсыр зыхуэкIуа щытыкIэм Iэмал гуэрхэр икIэщIыпIэкIэ къыхуэдмыгупсысмэ, зэман гъунэгъум къриубыдэу щыхьэт дытехъуэнущ къэкIыгъэрэ псэущхьэу къыщызэтенахэм ящыщу лIэужьыгъуэ мин 11-м нэблагъэр иджыри ди планетэм зэрытекIуэдыкIыжынум. Хэти къыгурыIуапхъэщ, псэущхьэрэ къуалэбзууэ, гъудэ-бадзэрэ хьэпщхупщу апхуэдиз лъэпкъыгъуэ зэуэ, лъэхъэнэ кIэщIым къриубыдэу, ЩIы Хъурейм тебзэхыкIыжыным щIыуэпсым къыхуихьынкIэ хъуну шынагъуэр зыхуэдизыр.
Дауи, цIыхухэми гу зэрылъатауэ, мы дунейм, езыр-езыру, псэущхьэ-къэкIыгъэхэм ящыщу лIэужьыгъуэ гуэрхэри тобзэхыкIыж, нэгъуэщIхэри къыщоунэху. АтIэ, мис а IуэхугъуитIыр щызэдемыкIуэкIыжыфу, щIым къытехъуэхэм нэхърэ текIуэдыкIыжыр нэхъыбэ хъуамэ, ди планетэм лей етхыу аращи, апхуэдэ Iуэху зехьэкIэм шынагъуагъэ иным дызэрыхуишэми шэч хэлъкъым.
Биологие беягъэм йогуауэ экосистемэхэр зэрызэкъуачри, лъэныкъуэкIэ къраш лъэпкъыгъуэхэр а щIы-пIэм «щыхэгъэрей» къэкIыгъэ-псэущхьэхэм зэрыхаутIыпщхьэри, климатым зэхъуэкIыныгъэ гуемыIухэр къызэрыщыхъури, дунейм цIыхуу тетым я бжыгъэм зэрыхэхъуэри, щIыуэпсым и хъугъуэфIыгъуэхэр губзыгъагъэ хэлъу зэрызэрамыгъэзэхуэфри. Иужьрейм ехьэлIауэ къыхэдгъэщынщи, ООН-м иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэм къызэрагъэлъэгъуамкIэ, ЩIы Хъурейм и экологие системэхэм ящыщу процент 60-м щIигъур къызэрагъэсэбэпыр акъылыншагъэ дыдэ хэлъущ.
Мэзхэр зэрыраупщIыкIым, абыхэм мафIэсхэр къызэрыщагъэхъум, алъандэрэ цIыхуIэ зылъэмыIэса щIы Iыхьэхэм ухуэныгъэщIэхэр зэрыщаухуэм щIыгум и теплъэм къыпхуэмыцIыхужын хуэдизу зрегъэхъуэж. И нэхъыбэм къызэрекIуэкIыр аращи, электростанцхэмрэ гъуэгущIэхэмрэ къыщыунэху щIыпIэхэм щраупщIыкI жыгхэм я пIэкIэ нэгъуэщI щхъуантIагъэхэр щыхасэркъым. Ауэ щыхъукIи, апхуэдэхэр зи хэщIапIэу щыта, зи щхьэр здэзыхьын зымыщIэу утыку кърана псэущхьэхэмрэ къэкIыгъэхэмрэ, къэунэхуа щытыкIэр яхуэмыхьыжу, а Iуэху мыщхьэпэм йокIуэдыкI, къатепсыха шынагъуэр лъапсэрых яхуэхъуу.
Щыпсэу Iэгъуэблагъэм хуэсакъын зэрыхуейм цIыхур къыхуезыджэ Iэмалхэм ящыщу иужьрей зэманым дунейм къытехьащ «экологие туризм», «мэкъумэш экологие», «псыр хъумэным хуэгъэза экологие щэнхабзэ» унэтIыныгъэщIэхэр, пхъэм пэхъун нэгъуэщI гъэсыныпхъэхэр зэхэлъхьэныр, нэгъуэщIхэри.
ЦIыхуIэ зыхэмыIэба, «зи щхьэ зезыхьэжыф» щIы Iыхьэхэм хуэсакъыныр щIэныгъэлIхэм щIагъэнэхъапэр, ахэр зи хэщIапIэ псэущхьэхэмрэ къэкIыгъэхэмрэ езыр-езыру зыкъызэраужьыжыфын къаруушхуэ къазэрыкъуэкIырщ.
А псом къыхэкIыуи, щIыуэпсыр хъумэным телажьэ дунейпсо зэгухьэныгъэм и къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщ зыщ дыкъэзыухъуреихь дунейм къыщхьэщыжыным хуэгъэзауэ, къэралхэм, абыхэм щыпсэу цIыхухэм зэдрагъэкIуэкIыпхъэ лэжьыгъэхэр убзыхуныр. Абы къыдэкIуэуи, ЩIы Хъурейм биологие зэмылIэужьыгъуагъэм щыкIэрымыхун папщIэ, псом япэрауэ, езы политикхэм-рэ къулыкъущIэхэмрэ щIыуэпсым ехьэлIа щIэныгъэ зрагъэгъуэтыпхъэщ, абы иужькIи, а Iуэхум хуэгъэза дерсхэр хьэрычэтыщIэхэм, жылагъуэм драгъэкIуэкIыпхъэщ.
Дыкъэзыухъуреихь дунейм и щытыкIэр егъэфIэкIуэным теухуауэ ООН-м зыхуигъэувыжа къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщ зыщ 2015 гъэм къыщыщIэдзауэ ЩIы Хъурейм экологие и лъэныкъуэкIэ щытыкIэ зэпIэзэрыт къыщызэгъэпэщыныр.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
