ЛIэщIыгъуэхэм я джэ макъ
Дунейпсо Адыгэ Хасэм и зы зэIущIэ гуэрым кърагъэблэгъат мы тхыгъэр зытеухуа тхьэмадэ махуэр. И цIэр щызэхахым, абы бгъэдыхьэну, и псалъэ зэхахыну хуейуэ къызэщIэнат пэмыжыжьэу щызэхэт щIалэгъуалэр, арщхьэкIэ хабзэм зрагъэхьырти, шыIагъэ зыхагъэлъырт, дыкъилъагъункъэ, гу къытлъитэнкъэ, жыхуаIэу. Тхьэмадэми гулъытэ иIэу къыщIэкIащ — къилъэгъуащ къыбгъэдыхьэну къыхуэпабгъэхэр. Зы тэлайкIэ зэIущIэр щызэпыум, жьантIэм дэсти, къежьащ. Къыбгъэдэсхэр щызэщIэтаджэм, игъэзэгъащ, жыжьэ зэрыIумыкIыр яжриIэри, абы дежкIэ къаплъэу зэхэт ныбжьыщIэхэм къахыхьащ. ФIэхъус къарихри, къащIэупщIащ, абы иужькIэ ящымыгъупщэжыну псалъэ гъэщIэгъуэн къажриIащ: «Нысашэр емыжьэ щIыкIэ ахъшэзэхэдзэ ящI, я нэхъыжьым къигъэтIылъами ебакъуэ къахэкIыркъым. ЗэIущIэ щыхъукIи, цIыхушхуэ зэхуос, щхьэхьу псоми уабгъэдыхьэфыркъым — ауэ тIум щыгъуэми цIыхум, нэхъыжьым, и пщIэращ яIыгъри, уемыбэкъуэфыну хабзэ дахэщ.
Си жьыщхьэ пщIэ къыхуэфщIащ, Тхьэм фигъэлъэпIэж! Иджы вжесIэну зы псалъэ щыIэщ. Сыт цIыхур цIыху зыщIыр? ЦIыхур цIыху щIыжщ, ар пэжщ, ауэ и цIыхугъэр зыIэтыр лэжьыгъэрщ. Щхьэхынэрэ псэлъабэрэ зэхуэдэщ. Зыщывдзей тIуми, гумэщIыгъуи фиIэнукъым, щхьэлъапIэныгъи фихуэнущ». Ар жиIэщ, фIыщIэ иджыри зэ яхуищIри, тхьэмадэр и тIысыпIэм кIуэжащ. Апхуэдэ псалъэ зэхэзыхахэр зэхигъэплъэжащ. КъазэрепсэлъылIар кIэщIыщэт, къажриIар псалъэ куэдым пэбгъэувын Iущыгъэт. Iущыгъэр зейри адыгэ и бынкIэ япэу зи цIэ къраIуэхэм ящыщу лъэпкъ тхакIуэшхуэ МэшбащIэ Исхьэкът.
И псалъэр гъэсэпэтхыдэу, и Iуэхуфэр щысэ-ущиеу, жаIэ цIыхум. Лэжьыгъэшхуэ и къарум дэхуащ Исхьэкъ, абрагъуэщ, лъащIэншэщ икIи купщIафIэщ. Сыт хуэдэ псалъэ иумыхьэлIами, жыIэтефалэ хъуркъым, егъэпщащи, хуэфащэщи. Хасэшхуэм кърихьэлIа ныбжьыщIэхэм яжриIам хуэдэ куэд МэшбащIэм Iэджэ зэхуэси къыщипсэлъу къыщIэкIынщ, ауэ абы ящIэлъ асум и инагъыр, гущIэлъащIэм зэритIысхьэр зыхищIэжу пIэрэ, жыпIэу уогупсысыр. ЖысIэпэнщи, си щхьэкIэ абы шэч къытесхьэркъым. ЗыхещIэ икIи зэрегъэзахуэ. И гъащIэм аращ ар зыхущIэкъуар — цIыхур и кIуэцI иригъэплъэжу, щилъагъу пэжымкIэ и лъэпкъ и дунейр зэригъэгъэзэхуэну. МэшбащIэм мы зэхуэсым щIалэгъуалэм щажриIам уегупсысынумэ, куэдыщэ къеIуатэ: псалъэр фIыщ, укъызэщIиIэтэрэ Iуэху уигъэгъэкIуатэмэ; лэжьыгъэри нэхъыфIыжщ, и хъерыр цIыхубэм ялъэIэсмэ.
МэшбащIэр езыр и щхьэкIэ умыцIыхуми, и лэжьыгъэкIэ зыхуэдэр къэпщIэфынущ. И махуэ къэсри бэнэныгъэщ, и къехьэлIэгъуэри текIуэныгъэщ. Адыгэ литературэхутэ цІэрыІуэ ШащІэ Къазбэч и псалъэкІэ жыпІэмэ, «текІуэныгъэу къихьами я бжыгъэр имыщІэжу мэпсэу». Тхэн зэрыщIидзэрэ зыпыIуедз Iуэхушхуэ IуэхумыщIым, зыщедзей псалъэшхуэ псалъэгъэхум. Зэрылъащэр а псалъэращи, тхэныр Iэпэгъу зэрищI лъандэрэ и къэгъэщIыным хуосакъ, абыхэм я зэпыгъэувэным «иросымаджэ». И гуащІэр щІихыу йолІалІэ псалъэм хэлъын хуей пэжым и къэгъэІукІэ хъунум. ИпэжыпІэкІэ жыпІэми, къегъэІу, йодэІуэж, псалъэу зэригъэкъуари зэпешэчыж. Уеблэмэ, щылажьэ Іэнэм къыщыбгъэдэкІыжкІэ, и макъыр икІауэщ, и къарур нэхъ мащІэ хъуауэщ къызэрыІукІыжыр. Итхым макъкІэ къызэреджэжыр, дэтхэнэ зы псалъэри къызэрыІур зэрызэхихыжыр арагъэнущ тхакІуэм и Іэдакъэ къыщІэкІам фІэщхъуныгъэ хуумыщІынкІэ Іэмал имыІэу щытыкІэ гъэщІэгъуэн ущIригъэувэр. ТхакIуэм ещIэ, нобэ даущыншэми, къигъэщIа псалъэхэм я джэрпэджэжыр зэгуэр лIэщIыгъуэхэм зэрыщыIужынур.
МэшбащIэм и тхыгъэхэм къэхутэныгъэхэр иращІылІэ, щІэныгъэ зэхуэсхэр тращІыкІ, иропсалъэ, ирозэныкъуэкъу, ауэ, нэхъыщхьэращи, а тхыгъэхэм хэт зыхуимыгъазэми, щІэныгъэ ирикъун акъыл къыхех. Лъэпкъ куэдым я бзэкІэ зэрадзэкІа и усыгъэр адыгэм и лІыкІуэ хуэдэщ — и дуней еплъыкІэр хэІущІыІу ещІ, и зэхэщІыкІыр зыхуэдэм дунейр щегъэгъуазэ, и гурыгъу-гурыщІэхэр цІыху цІыкІум ялъегъэІэс. И зэфІэкІыр зэманым ипсыхьа пэтми, кІуэтэху тхакІуэр нэхъ зэпхъэшэкІ мэхъу, зыхуигъэувыж пщэрылъхэм щеткІыбжьэкІ къыхокІ, усэбзэм зэрызыхуигъазэр нэхъ мащІэ хъуами, абы зэрыщыхабзэм хуэдэу, псалъэмрэ гупсысэмрэ зэрешалІэ, зэІуещэ, зэпешэч.
МэшбащІэ Исхьэкъ литературэм щызыумэхъа Михалков Сергей ар бгъэдегъэувэ КІыщокъуэ Алим, Кулиев Къайсын, Гамзатов Расул, Кугультинов Давид сымэ. АрщхьэкІэ езы Исхьэкъ щымыгъупщэу зы пэж ирогъуазэ: «УщыземыкІуэ щІылъэм пагэу, плъэкІынкъым ар уэ пхыбруукІын, сыт хуэдизу зумыгъэлъагэми, бгы щыгуми унэсыфынкъым». Езымрэ Куэшбей Пщымахуэрэ адыгэбзэм къралъхьа КъурІэн ЛъапІэм щыщ мы Іэятыр тхакІуэшхуэм зэпымычу и щхьэ хуихьу жиІэми, плъэмыкІыу и усыгъэм щыщ зы едзыгъуэ уигу къокІ: «Мес щІэплъыпІэр, арщхьэкІэ си Іэр лъэмыІэс, лъагапІэри къонэж лъагапІэу».
Дызэрыт илъэсым и накъыгъэ мазэм и ныбжьыр илъэс 90 зэрырикъур МэшбащIэм игъэлъэпIащ. ЗылI илэжьынкIэ хьэкъ къытенакъым абы. Тхылъи 100-м щІигъу зи Іэдакъэ къыщІэкІа тхакІуэшхуэм лъэпкъ литературэм хуищІа хэлъхьэныгъэр къыпхуэмылъытэну инщ. И тхыгъэхэм ящыщ куэдыр хамэбзэкІэ зэрадзэкІауэ щыІэщ, и псалъэхэр зыщIэлъ уэрэд цІэрыІуэхэр нобэ ягъэзащІэ. Гум нэмыстэмэ, псэм лъэмыIэстэмэ, апхуэдиз гуащIэдэкIым дунейм и нэхури ялъагъуну къыщIэкIынтэкъым. Сызытхьэкъуауэ IуэхугъуитI хэлъщ МэшбащIэм и гуащIэми, мис абы кIэщI дыдэу и гугъу сщIынут.
Япэ Iуэхугъуэр. Урысыбзэр апхуэдизу уэрсэру щищIэкIэ, адыгэбзэкІэ фІэкІа щІэмыусэм теухуауэ МэшбащIэм зэгуэрым къеупщIат. КъыхэпIэскIукIыу къысщыхъуами, тхакIуэм къызэрыгуэкI дыдэу къыпфIэщIу жэуап зэгущ иритыжат: «Сызэрыгупсысэр адыгэбзэщ, дунейр зэрызыхэсщІэри а бзэращ. Дуней-псом щызэлъащIыса Пушкиным, Лермонтовым, Некрасовым, Блок, Маяковскэм, Есенин сымэ я усыгъэр щІызэздзэкІар адыгэбзэм и хьэтырщ. Фегупсысыт: сыт хуэдиз лъэхъэнэ зэмыщхь, сыт хуэдиз хъэтІ, сыт хуэдиз усэбзэ дуней абыхэм адыгэбзэм къыхузэІуахар? Си анэдэлъхубзэр пэлъэщащ а псом я къэІуэтэным, уеблэмэ, хузэфІэкІащ апхуэдиз усэ лІыхъужьхэм я гурыщІэмрэ дуней зыхэщІэкIэм нэрынэнэрынэу зэпкърыхауэ адыгэхэм деж нихьэсын. Адыгэхэр лІэщІыгъуэкІэрэ я щІыгу щыпсэууэ, я бзэ ирипсалъэу къэгъуэгурыкІуащ. Сыт хуэдэбзэ-тІэ, сэ сыадыгэ тхакІуэмэ, сызэрытхэн хуейр? Сэрмырамэ, хэт си лъэпкъым и щхьэм кърикІуам тетхыхьынур? Зыри тетхыхьынукъым! Сригушхуэу и цІэкІэ щыІэ саугъэтыр къысхуагъэфэща Шолохов Михаил хуэдэу тэн къэзакъхэм я щхьэм кърикІуам тетхыхьа щыІэкъым. Си фІэщ хъуркъым щыІэу! Сыту жыпІэмэ, а тхакІуэм и тэныгуращ къыжезыІэр итхын хуеймрэ утыку кърилъхьэн хуеймрэ зыхуэдэр. Сэри аращ. Си адыгэгум къызжиІэращ стхыр. Аращ сызымыгъэпсэхур. Си псэр зыгъэушэращ, усэу ирехъу, роману щрет, адыгэбзэкІэ къэспсэлъыр». Сыт пэбдзыжын, сыт щIыбгъужын?
ЕтIуанэ Iуэхугъуэр. «Щхьэщэхуж и дыгъэр» жиIэу гум ехуэбылIэу МэшбащIэм зы псалъэ дахэ иIэщ. Сэри си лъапсэр а къуажэжьым зэрекIуэлIэжрами хэт ищIэн, ауэ хуабагъэрэ нэхугъэу ар зэрыгъэнщIам узыщIамышэнкIэ Iэмал имыIэу щытщ. ТхакIуэм дежкIэ Щхьэщэхужыр дуней ирокъу. Чы бжыхьым къыдэплъу илъагъур уэрам езыгъэзыхым и закъуэми, абы щызэблэкIащ МэшбащIэм и цIэр апхуэдэу жыжьэ зэрыIуар зи фIыщIэ цIыху куэд. Ахэр лэжьакIуэжьми, пхуимыудыжыну гъащIэм и пэжым тет, лъэпкъ щIэныгъэшхуэ зезыхьэ защIэт. Мис абыхэми МэшбащIэми ятепсащ Щхьэщэхуж дыгъэр, егъэлея хъункъым абы и бзийр адыгэхэм иджы ятопсэ, жытIэмэ.
Тхьэмадэм тражымыІыхьа гуэркІэ и гугъу пщІыуэ утыку укъихьэныр къызэрымыкІуэу хьэлъэщ. ХужыпІэн умыгъуэтыну аракъым, и ІэдакъэщІэкІхэр зэрыщыту апхуэдэ защІэщ -псалъэ теІущІыкІыпІэщ. Зи гугъу тщІыр тхакІуэр бгъафІэ зэрыхъун псалъэщ, фIыщIэтынщ. Ауэ гъэфIэж псалъэхэри фIыщIэтынхэри езым и къарукIэ къилэжьыжащ.
МэшбащІэ Исхьэкъ Адыгэ Республикэм, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм, Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм я цІыхубэ тхакІуэщ. СССР-м, Урысей Федерацэм, Адыгэ Республикэм я Къэрал саугъэтхэм, Шолохов Михаил и цІэр зезыхьэ, ДАХ-м я дунейпсо саугъэтхэм, Островский Николай и цІэр зезыхьэ саугъэтым я лауреатщ, Урысей Федерацэм ЛэжьыгъэмкІэ и ЛІыхъужьщ. «Лъэпкъхэм я зэныбжьэгъугъэ» орденыр, «Хэкум и пащхьэ щиIэ фIыщIэхэм папщIэ» орденым и етIуанэ, ещанэ, еплIанэ нагъыщэхэр къыхуагъэфэщащ. ТхакIуэм иджыри иIэщ нэгъуэщI фIыщIэтын куэди.
ЦIыхум и фIыщIэр ин ещI гулъытэу къыхуащIым, абы добжьыфIэ къызыхэкIа лъэпкъри. Апхуэдэ ехъулIэныгъэшхуэхэр хэIущIыIу щыхъукIэ, ар зыщыщ жылэми и лъэкIыр зэрымымащIэр нахуэ мэхъу. Ауэ, сыт хуэдиз фIыщIэ дунейми къэралми къыпхуимыщIми, лъэпкъым и лъытэныгъэм нэхъ ин дамыгъэ щыIэу къыщIэкIынкъыми, абыкIэ МэшбащIэр насыпыфIэ хъуауэ къызолъытэ.
Щхьэ лъапIэныгъэу къыпхуащIым хэмыщIу, уи гуащIэр мыкIуэщIу, уи лъэщапIэми фIыгъуэр къыщIэкIыу узыншэу иджыри ди япэ Тхьэм уригъэт, Тхьэмадэ!
ТАБЫЩ Мурат,
«Адыгэ псалъэ» газетым и
щIэныгъэ обозреватель.
