Илъэс 295-рэ
1921 гъэм и фокIадэм и 1-м Налшык хъуащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и къалащхьэ.
Иджырей тхыдэджхэм къызэралъытэмкIэ, Кавказ къуршышхуэм и жьэгъум щIэлъ мэзылъэ щIыпIэм щежэх псы уэрым и Iуфэм, илъэс 295-рэ ипэкIэ, 1724 гъэм къетIысэкIащ пщыхэу Къетыкъуэ Аслъэнбэч, Тэтэрхъан Жамбот, Жанхъуэт Кушыку сымэ я жылэхэр. Иджыпсту Налшык зэрыс щIыпIэр Къетыкъуэпщым и хэщIапIэу щытауэ жаIэ. Ауэ щыхъукIэ, 1724 гъэм къыщыщIидзащ къалащхьэм и тхыдэм, абы и ухуэныгъэмрэ зыужьыныгъэмрэ.
«Налшык» цIэр къызытехъукIам теухуа Iуэху еплъыкIэхэри зэщхьэщокI. Языныкъуэхэм зэрыжаIэмкIэ, ар епхащ жылэр зэтIысэкIа псым и цIэм, апхуэдэуи налым хуэдэу къэгъэшауэ ар зыщIэтIысхьа бгы жьэгъум. Адрейхэм къызэралъытэмкIэ, ятIагъуэ бдзантхьэр щыкуэд щIыпIэм шыхэм ящIэлъ налыр щIичырти, «налщыч»-р абы къытекIащ. Дауэ хъуми, Налшыкым нобэ и дамыгъэщ налыр – насыпым, зэIузэпэщыгъэм, ехъулIэныгъэм я нэщэнэу адыгэхэм игъащIэми ялъытэр.
Жэпуэгъуэ революцэ иныр текIуа иужькIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и къалащхьэм къыщызэIуахащ Ленинскэ еджапIэ къалэ цIыкIур (ЛУГ). Абы щагъэхьэзыращ щIыналъэр къэзыIэта IэщIагъэлIхэр.
ХХ лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и къалащхьэ хъуа нэужь, Налшык теуващ зыужьыныгъэм и лъагъуэм. Хэхъуэрт абы дэс цIыхухэм я бжыгъэм, къалэ экономикэм, промышленностым я зэфIэкIым, апхуэдэуи заузэщIырт бгъэдэлъ курорт Iэмалхэм.
ЗыIэригъэхьэ ехъулIэныгъэхэм цIэрыIуэ ищIа щIыналъэм щекIуэкI мамыр гъащIэр къызэпиудауэ щытащ 1941 гъэм къэхъея Хэку зауэшхуэм. Налшыкдэс мини 9-м щIигъум я псэр ятащ ди къэралым и хуитыныгъэм папщIэ. Хэку зауэшхуэм щызэрахьа лIыгъэмрэ хахуагъэмрэ щхьэкIэ, къалэм щыщ цIыхуи 8-м хуагъэфэщауэ щытащ «Совет Союзым и ЛIыхъужь» цIэ лъагэр, къалэдэс мини 10-м щIигъум иратащ къэралым и нэгъуэщI дамыгъэ лъапIэхэр. МафIае илъэсхэм къалэдэсхэм къагъэлъэгъуа лIыгъэм папщIэ 1985 гъэм Налшык къыхуагъэфэщащ Хэку зауэ орденым и 1-нэ нагъыщэр. УФ-м и Президентым и УнафэкIэ 2010 гъэм Налшык къыфIащащ «Зауэ щIыхьым и къалэ» цIэ лъапIэри.
Къалэм иджыпсту иIэ теплъэмрэ зыужьыныгъэмрэ щIэдзапIэ яхуэхъуауэ къалъытэр Хэку зауэшхуэм и ужь лъэхъэнэрщ. Совет Союзым и лъэхъэнэм Налшык цIэрыIуэ ищIащ бгъэдэлъа промышленнэ зэфIэкIым. ЗыгъэпсэхупIэ щIыпIэу зэрыщытым къыдэкIуэу, ди къалащхьэм зыщаужьат электроникэ, машинэухуэныгъэ, металлургие IэнатIэхэм.
ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 90 гъэхэм къэралым щекIуэкIа зэхъуэкIыныгъэ ткIийхэми пхыкIыфащ къалащхьэр. Нобэ ар зыужьыныгъэмрэ зыузэщIыныгъэмрэ я гъуэгум ирикIуэ, гъащIэм и лъэныкъуэ куэдкIэ зэфIэкI лъагэхэр зыбгъэдэлъ цIыхухэм я жылэ Iумахуэщ. Къалэм и унафэм щIэтщ абы къедза жылэхэу Белая Речкэ, Кэнжэ, Хьэсэней, Iэдииху. Абыхэми заужь, заукъуэдий, экономикэ, щэнхабзэ, егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IуэхущIапIэхэр къыщызэIуах.
Къалащхьэм игъуэт социально-экономикэ зыужьыныгъэр иужьрей лъэхъэнэм нэрылъагъущ. Про- мышленностым, ухуэныгъэм, сату, транспорт IэнатIэхэм къыщалэжь мылъкум хэпщIыкIыу хэхъуащ. Социальнэ мыхьэнэ зиIэ ухуэныгъэ инхэр щызэфIах Налшык. Абыхэм ящыщщ школыщIэхэр, щэнхабзэ IэнатIэщIэхэр, транспорт линэщIэхэр, дин IуэхущIапIэхэр, нэгъуэщIхэри.
Республикэм и къалащхьэм щопсэу КъБР-м и цIыхухэм я процент 33-р. Налшык дэтщ щIыналъэм и IуэхущIапIэхэм я нэхъыбапIэр, абы къыщалэжь республикэпсо продукцэм и процент 50-м щIигъур.
Дэтхэнэ ехъулIэныгъэми и щIыбагъ къыдэтщ цIыху гуащIэрэ акъылрэ. Я цIэ къиIуапхъэщ Налшык и унафэщIу щытахэу Хъурей Мухьэдин, Тхьэмокъуэ Хьэжмусэ, Шэру Мухьэмэд, ГъукIэпщ Мусэрбий, Дыду Владимир, Лъостэн Георгий, Исмэхьил Алий, Сэхъу Владимир, Хъурей Феликс, Сыжажэ Валерэ, Берд Хьэзрэталий, Хьэмгъуокъу Леонид, Хьэгъэс Залымджэрий, Къуэдзокъуэ Мухьэмэд, Алэкъей Арсен, нэгъуэщIхэми. Иджыпсту Налшык къалэ администрацэм и унафэщIщ Ахъуэхъу Таймураз.
Жэуаплыныгъэ зыпылъ а IэнатIэ гугъум пэрыта дэтхэнэми лъэкI къигъэнакъым къалэр зыхуей хуигъэзэн, абы и цIыхухэм я псэукIэр иригъэфIэкIуэн, ди республикэм и щыхьэрыр хьэщIэхэми фIыкIэ ягу къинэн папщIэ. Къэбэрдей-Балъкъэрым и унафэщIхэми гулъытэшхуэ хуащI Налшык европей псэукIэ мардэм тету зиужьыным.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
