ЯмыцIыху адыгэ бзылъхугъэхэм я бын цIэрыIуэхэр
Ар гъэщIэгъуэнщ
Пасэрей зэманым адыгэр лъэпкъышхуэу, КъуэкIыпIэ Гъунэгъуми, Европэми нэсу, хамэ къэралхэм ядэлажьэу, сату дащIэу щытащ. КъищынэмыщIауэ, адыгэ щIалэгъуалэр гъэру яубыду нэгъуэщI къэралхэм я щхьэхуимыт бэзэрхэм щащэу щытауэ тхыдэм къыхощыж. Дауи, абыхэм щIэблэ къащIэхъуат икIи хамэ щIыпIэхэм щыщ пасэрей цIыху цIэрыIуэ зыбжанэм адыгэлъ ящIэтауэ генетикхэм къызэрахутэжыр умыгъэщIагъуэу плъэкIыркъым.
ЩIыпIэ жыжьэ къыщыхута ди лъэпкъэгъухэм ятеухуа пэж куэд къоунэхуж нобэ. Псалъэм папщIэ, цIыху цIэрыIуэхэм я гъащIэр къызэрекIуэкIар зытхыж, тхакIуэ цIэрыIуэ Билл Пеппер Кертис США-м къыщыдигъэкIащ да Винчи Леонардо теухуа «Леонардо: Библиографческий роман» тхылъыр. Абы зэритымкIэ, Леонардо и анэр адыгэщ.
Кертис тхылъыр къыдигъэкIын и пэ къихуэу, Леонардо и гъащIэр илъэс 15-кIэ иджащ. Абы Италием и дэфтэр хъумапIэхэм къыщитIэщIащ да Винчи и анэр адыгэу зэрыщытар, сабийр дунейм къытехьа нэужь ар лIы иратыжу, езыр анэнэпIэс Альбэ зэрипIыжар. Да Винчи и сурэт цIэрыIуэ «Мона Лиза»-р зытрищIыкIар къыхуэцIыхуфIу щыта, зыпIыжа бзылъхугъэрауэ е къэзылъхуа и анэрауэ хуагъэфащэ.
Леонардо и адэ Пьеро ди Антонио да Винчи нотариусу лажьэрт икIи адэм къуэм Iэпихыу а IэщIагъэр Iуэху нэхъыщхьэ яхуэхъуауэ арати, щIэныгъэ зыбгъэдэлъ, пщIэшхуэ зыхуащI унагъуэм дежкIэ емыкIушхуэт нэчыхьыншэу къалъхуа сабийр. Унагъуэм ирагъэкIуэкI нотариальнэ тхылъым Леонардо и адэшхуэм 1452 гъэм, мэлыжьыхым и 15-м, сыхьэт 22-рэ дакъикъэ 30-м иритхащ: «Ныжэбэ къуэрылъху згъуэтащ. Абы фIэтщащ Леонардо».
Тхылъым къызэрыщыгъэлъэгъуамкIэ, Леонардо къэзылъхуар тхьэIухудт, нэ фыцIэ щхьэц фIыцIэ хъужарэ и нэкIур мазэм хуэдэу нэхуу, ауэ къулейсызти, фIыуэ зэрылъагъуаитIыр зэрышэ хъунутэкъым. КъищынэмыщIауэ, Пьеро нэгъуэщI пщащэ къишэну пIалъэрэ зэгурыIуэныгъэрэ я зэхуаку дэлът. Абы щхьэкIэ къэмынэу, сабийр и адэм къыхуэнэри, къэзылъхуар иратыжащ пщIэ зиIэ кхъуэщыныщI Антонио ди Пьеро Бути дель Ваккэ.
Психолог цIэрыIуэ Фрейд Зигмунд Леонардо теухуауэ ятхыжа тхыгъэхэр иджа нэужь: «Ар къэзылъхуа и анэм е и анэнэпIэсым ипIауэ аращ игурэ и щхьэрэ зэтелъу щIэпсэуар. Лъагъуныгъэрэ гуапагъэрэ щыщIакъым, ауэ да Винчи и адэм хуэныкъуэу къэхъуауэ хузогъэфащэ», - жиIат щIэныгъэлIым. Зэхэзедзэну къэтэджа сабийхэм я хьэл-щэнхэм ящыщ Леонардо теухуа тхыгъэхэм хилъэгъуакъым психологым, уеблэмэ сурэтыщIым и зэфIэкIыр и напщIэм телъу, ирипагэу псэуауэ жеIэ.
Калогридис Джинэ и «Я, Мона Лиза» зыфIища роман итхат, сурэтыщIым и гъащIэм теухуауэ. Абы и лIыхъужь нэхъыщхьэхэм ящыщщ Дзалуммэ унэIут пщащэр. Авторым зэритхымкIэ, да Винчи аращ Мона Лизэр зытрищIыкIыжар. «Дзалуммэ си анэм (анэнэпIэсым) и кIэзехьэт, и ныбжьэгъу нэхъыфI дыдэт. Ар адыгэт, къурш лъагэхэм я щIыналъэм къикIат; къызыхэкIа лъэпкъыр лIыгъэкIэ, дахагъэкIэ цIэрыIуэт. Абы и щхьэц фIыцIэ Iувыр игъэушэрэзамэ, Флоренцие бзылъхугъэу дэсыр къефыгъуэрт, цIыхухъухэр къехъуапсэрт. Языныкъуэхэми деж и бзэкIэ зыгуэрхэр къиIущэщырт. Сэ а бзэр зэи нэгъуэщIыпIэ щызэхэсхакъым, ар зыми ещхьтэкъым».
Да Винчи щыпсэуа лъэхъэнэм нэгъуэщI адыгэщылъху цIэрыIуэ дунейм тетащ - дин лэжьакIуэ де Медичи Карло. Уеблэмэ абы и сурэт Мантенья Андреа ищIыжауэ щытащ. Антропологхэм дежкIэ а сурэтыр уасэншэщ, сыту жыпIэмэ, лъы зэхэлъадэм и мыхьэнэр наIуэ пщохъу де Медичи и нэкIу дахэм ущиплъэкIэ. КъищынэмыщIауэ, Италиемрэ адыгэ щIыналъэмрэ зэпыщIэныгъэшхуэ я зэхуаку зэрыдэлъам и щыхьэтщ ар. Карло и адэ Казимо илъэс куэдкIэ Флорентие Республикэм и унафэщIу щыта Медичи лъэпкъышхуэр къызытепщIыкIам и къуэт. Казимо щхьэгъуситI иIащ: Контессинерэ Магдаленэрэ. Магдаленэ адыгэт, арат Карло къэзылъхуар. Карло къызыхэкIа лъэпкъым и Iуэхушхуэм пищакъым, унафэщIи хъуакъым. Псом япэрауэ, абы къуэш нэхъыжитI иIэт, етIуанэрауэ, и адэм и унафэкIэ дин лэжьакIуэ хъуауэ щытащ. Зытрагъэува лъагъуэми лъэ быдэкIэ ирикIуащ ар - урым папэм и дэIэпыкъуэгъуу, абы и цIэкIэ налог къыхихыу псэуащ.
Карло и закъуэтэкъым адыгэлъ зыщIэту католик унафэщIхэм яхэтар. 1349 гъэм мазаем и 21-м Климент папэ VI де Зихо Жан щихъыр (монахыр) адыгэхэр къызытехъуIыжа зыхьхэм я архиепископ ищIауэ щытащ. Де Галонифонтибус Иоанн зэритхыжамкIэ, ар адыгэ уэркъ лъэпкъым щыщт икIи Генуе щхьэхуимыт бэзэрым къыщащэхущ, ирагъаджэри и хэкум дин лэжьакIуэу ягъэкIуэжауэ арат.
Пасэрей адыгэхэм я теплъэр къиIуатэу сурэтыщIхэм къызэранэкIа теплъэгъуэхэм ящыщщ Мысырымрэ Сириемрэ я сулътIанхэу Къаитбей ал-Ашрафэрэ (1468 - 1496 гъэхэм) Къанщауэ Гъур ал-Ашрафэрэ (1501 - 1517 гъэхэм) я сурэтхэр. А лIы цIэрыIуэхэр теплъэкIэ адыгэхэми итальянхэми зэрещхьыр къыхагъэщ иужьрейхэми. 1493 гъэм ди щIыпIэм щыхьэщIат Венецием къикIа Барбаро Иосафат. Абы итхыжат: «Адыгэхэм шыфI зэрахуэ, лIыгъэрэ хахуагъэкIэ цIэрыIуэщ, цIыху дахэщ. СогъэщIагъуэ абыхэмрэ дэрэ дызэрызэщхьыр».
XIV - XV лIэщIыгъуэхэм ди лъэпкъэгъу куэд Италием, итальян Iэджэ Адыгэ Хэкум щыпсэуащ. ЦIыхухэр зэрагъэкIуасэм и закъуэ мыхъуу, мы къэралыгъуитIым хуиту ахэр щызэхэзекIуэу щытащ.
Католик щихъ Дортелли д,Асколи Эмиддио 1624 - 1634 гъэхэм итхауэ щытащ «Тенджыз ФIыцIэмрэ Тэтэрхэмрэ ятеухуауэ» тхылъыр. Абы зэритымкIэ, адыгэ-италян унагъуэхэр Кърымым куэду щыпсэуащ а лъэхъэнэм икIи фIэщхъуныгъэкIэ католикт, зэрыпсалъэр адыгэбзэт.
Дызытепсэлъыхь лэхъэнэ жыжьэм щхьэхуимытхэм я бэзэрым адыгэхэм уасэшхуэ щаIэт, гъэрми, пщIэ къыхуащIырт, я дахагъэр, узыншагъэр, хьэл-щэныр ягъэщIагъуэрт.
1622 гъэм Ширли Элизабет (Терезие) и сурэтыр Голландием щыщ Ван Дейкэ Антонис ищIат. Абы и IэдакъэщIэкIым къыщыгъэлъэгъуа тхьэIухудыр Ширли Роберт инджылыз уэркъым и щхьэгъусэт, Искаон Сампсаф адыгэ дзэпщым ипхъут. Роберт езыр политик лъэрызехьэти, Персием (иджы Ираным) IуэхукIэ ягъэкIуауэ, а къэралыгъуэм и пащтыхь Аббас I деж дзэпщу щыIэм и пхъум хьэщыкъ хуэхъуат, и дахагъэмрэ зэрыщIыкIафIэмрэ дахьэхри. Роберт итхыжа тхыгъэхэм къыхощыж и щхьэгъусэр зэрыадыгэр.
Италием щыщ зыплъыхьакIуэ, дипломат Делла Вале Пьетро и щхьэгъусэр - Дзыбэ Тинатин - адыгэт. Дипломатым Тинэ и щхьэгъусэ етIуанэт. Япэрейр - Маан Сити - абхъазт. Маан быныншэу икIи пасэу дунейм ехыжат, ауэ Дзыбэ адыгэ дзэпщ лъэрызехьэ гуэрым ипхъу зришэлIэжауэ, унагъуэм щыпсэурт, хъыджэбз цIыкIум и адэр дунейм ехыжати. Тинатин балигъ хъуа нэужь Пьетро щхьэгъусэ хуэхъуащ икIи бын куэд зэдагъуэтащ. А тIум я щIэблэ нобэр къыздэсым Италием щопсэу.
Гранадэм щыIэ университетым генетикэ къэхутэныгъэхэмкIэ и лабораторэм и унафэщI Льоренте Хосе Антонио зэрыжиIэмкIэ, дуней псом щыцIэрыIуэ хым щызекIуэу щыта Колумб Христофор и ДНК-р яджати, адыгэлъ хэту къигъэлъэгъуащ. Тхыдэм къызэрыхэщыжымкIэ, Колумб щыпсэуа зэманым адыгэ пщащэхэр итальянхэм дэкIуэрт, адыгэ щIалэхэм католичествэр къащтэурэ итальян хъыджэбзхэр къашэрт. Колумб сыт хуэдэ лъэныкъуэкIэ адыгэлъыр жьэхэуами зыми ищIэркъым, ауэ къэхутэныгъэхэм къагъэлъэгъуар пэжщ.
Лондон и унафэщIу щыта Джонсон Борис зэрыжиIэмкIэ, и анэшхуэм и анэшхуэр адыгэт. 1868 - 1922 гъэхэм псэуа тырку журналист, къэрал кIуэцI IуэхухэмкIэ Уэсмэн къэралыгъуэм и министр Кемаль-бей Алий и щIэблэщ Джонсоныр. Кемаль-бейм и анэрат адыгэр. Борис зэрыжиIэмкIэ, цIыхубзыр щхьэхуимыт бэзэрым къыщащэхуауэ щытащ 1862 гъэм.
ФэрэкIым и хущхъуэр япэ дыдэу къэзыгупсысар адыгэ бзылъхугъэхэращ. Абы иужькIэ адыгэхэм я щIэупщIэр нэхъри хэхъуащ, зэрыдахэм къищынэмыщIауэ, губзыгъэу дунейм щыIуат. XVII-XVIII лIэщIыгъуэхэм щыщIэдзауэ, Адыгэ Хэкур дахагъэм и щIыналъэу, адыгэхэр яIэту, ди цIыхубзхэм я гулъытэм папщIэ дуней хъугъуэфIыгъуэр щIатыну хьэзыру щытащ.
Фырэ Анфисэ.
