Пасэрей ухуэныгъэр адыгэхэм я лъэужьу пIэрэ?
Кърымым щаухуэ энерголъэмыжыр пIалъэкIэ къагъэувыIэн хуей хъуащ. Абы щхьэусыгъуэ хуэхъуар Тамань хытIыгуныкъуэм щыIэ Ильич къуажэм метрих зи кууагъыу къыщагъуэта зыми емыщхь псы хъумапIэрщ.
РАН-м и институтым егъэщIылIауэ щыIэ КъуэкIыпIэ Боспор къэхутакIуэхэм хэт щIэныгъэлIхэм зэрыжаIэмкIэ, Псыжь (Кубань) щыпсэуа лъэпкъыжьхэм ящIэу щытащ гид- ротехникэ ухуэныгъэхэм я хабзэхэр. Ар зэман-кIэ къапщтэмэ, алыджхэр мы щIыпIэм къэ- кIуэн ипэу «Российская газета»-м хуегъэфащэ.
ЩIэныгъэлIхэм къызэралъытэмкIэ, дызэрыт зэманым къагъуэта ухуэныгъэр ди эрэм и пэкIэ VIII-VII лIэщIыгъуэхэм зэфIагъэувауэ хуагъэ-фащэ. ЩIэныгъэхутэхэми жаIэ алыджхэр мы щIыпIэм къэIэпхъуэн ипэ а хэкур зи псэупIэу щыта, щIэныгъэр зыщымыгъуазэ лъэпкъ гуэрым ар и зыужьыныгъэу.
Археологхэм къыщIагъэща комплексыр щытыкIэ хъарзынэм итт. НаIуэт ар зэманым зэтримыгъэщахэу къызэрызэтенар. Илъэс мин куэд ипэкIи хуэдэу, хъумапIэм псыр изт. Санкт-Петербург дэт Тхыдэмрэ щэнхабзэмкIэ РАН-м и институтым и лабораторэм абы къыщагъуэтахэм щыщхэр ирагъэхьащ.
Пасэрей псы хъумапIэр метритI зи лъагагъ мывэхэмкIэ къищIыкIащ. Тамань хытIыгуныкъуэм щIэх-щIэхыурэ температурэм зэрызыщихъуэжым къыхэкIкIэ, мывэхэр псыIагъэм иIыгът. ХъумапIэ нэхъыщхьэм а псыр гъуанэпщIанэ иIэхэмкIэ къилъадэурэ зэхуихьэсырт, абы из хъуа нэужь мыдрей и гъунэгъу хъумапIэ цIыкIуищым илъадэрт. ИкIи а мывэ къызэрищIыкIам фильтр папщIэу псыр игъэкъабзэрт. КъуэкIыпIэ Боспор къэхутакIуэхэм я пашэ Сударев Николай зэрыжиIамкIэ, зи гугъу тщIы псыхъумапIэм ирикъунут зы жылагъуэшхуэ.
Мыпхуэдэ псыхъумапIэжьхэр зи Iэужь лъэпкъыр бгъэнэIуэжыну къызэрымыкIуэу гугъущ, ауэ апхуэдэ лъэужь къытхуэзыгъэнэфыну щы-тар Тамань хытIыгуныкъуэр зи псэупIэу щыта алыджхэмрэ пасэрей мэуэтхэмрэ синдхэмрэ я лIакъуэхэмрэщ. ЩIэныгъэлIхэм къызэралъытэмкIэ, синдхэр Таманым щыпсэуауэ тхыдэм къыхэщыжыр ди эрэм и пэкIэ V лIэщIыгъуэрщ. Ахэр лIакъуэкIэ зыхыхьэр яхузэхэмыгъэкIыу нобэр къыздэсым иризодауэ. Языныкъуэхэм жаIэ ахэр индоевропейхэм къахэкIауэ, нэгъуэщIхэми адыгэхэр къызытепщIыкIыжа мэуэтхэм щыщ лъэпкъыжьу къалъытэ.
Синдхэм я гугъу япэу зыщIар ди эрэм ипэкIэ 4-нэ лIэщIыгъуэм псэуа усакIуэ Гиппонактщ. Нэхъ иужькIэ синдхэм тетхыхьа пасэрей алыдж тхыдэтх цIэрыIуэ Геродот щыхьэт тохъуэ абыхэм экономикэ лъэщ зэраIам.
Синдхэмрэ Боспор пащтыхьыгъуэмрэ зэпыщIэныгъэшхуэ зэхуаIэт. Боспорыпщхэр хущIэкъурт синдхэм сату нэхъ зэрыдащIынум, къищынэмыщIауи я хъуэпсапIэт Синдикэр я лъабжьэм щIагъэувэну. ИкIи ар абыхэм зрагъэхъулIэн яхузэфIэкIащ ди эрэм и 4-нэ лIэщIыгъуэм.
Хуэбгъэфащэ хъунущ мэуэтхэмрэ синдхэмрэ я къежьапIэр зы къуэпсу. Алыджхэр ди хэкум къихьа нэужь абыхэм зэпыщIэныгъэ куу зэра- Iам щIэныгъэлIхэм шэч къытрахьэркъым. Алыджхэм ухуэныгъэшхуэхэр адыгэ щыгум тращIыхьу зэрыщытам и щыхьэт наIуэщ Гермонассэ, Фанагорие, Кены къалэхэр, КърымымкIэ уIэбэмэ, Нимфэ, Мирмекий, Пантикапей къалэхэр. Археологхэм мэуэт щIыналъэу щытахэм къыщатIэщIа къалэжьхэр щыхьэт тохъуэ илъэс миным нэблагъэкIэ мэуэт щэнхабзэм зиужьурэ, алыджхэм зэпыщIэныгъэшхуэхэр хуаIэу къызэрекIуэкIам.
Къагъуэта ухуэныгъэхэр зейр адыгэхэрами е мы щIыпIэм къихьа адрей лъэпкъхэр арами зэкIэ яхузэхэмыгъэкIами, РАН-м и щIэныгъэху- тэ институтым наIуэ къызэрищIащи, Урысейм къыщагъуэта пасэрей ухуэныгъэжьхэм нэхърэ ныбжькIэ куэдкIэ нэхъыжьу мы псыхъумапIэр хуагъэфащэ.
НафIэдз Мухьэмэд.
