Унагъуэ
Гуащэ и дерсхэм къыщипсэлъхэр зэIэпах къудейтэкъым, гум къранэт: «Зы пщыхьэщхьэ гуэрым «сешащ» жызоIэри, си щхьэгъусэм и джанэр сымыжьыщIу согъуэлъыж. «Ныжэбэ сылIэмэ-щэ?» - согупсыс сыздыхэлъым»… Хъыбар дахэ куэд щыIэщ узыщытхъужу фэ къыптеуэми, щIалэгъуалэм зэхебгъэхыныр щхьэпэу. Апхуэдэт Гуащэ къэтэджыжу и лIым и джанэр зэрижьыщIыжам и хъыбарри. Зэхэзыххэми зыжраIэжхэми хьэкъыу япхыкIт жьыщIыпхъэр нэху къекI зэрымыхъунур. Гуащэ и еджакIуэхэр нобэ-пщэдей унагъуэ ихьэн пщащэ защIэти, джанэхэри яжьыщIынут, егъэджакIуэр зытепсэлъыхь урыс «декабристхэм[1]» я щуIэгъэхэм ещхьу, мывэри вагъуэри ирагъэхыу ялIхэм ядэпсэунут.
Гуащэ иджы лэжьапIэи кIуэжкъым, иригъэджэжиIакъым, ауэ и гупсысэкIэ хэIэтыкIар, и плъапIэ лъагэхэм яхуэфащэу, зэрыжанщ. «Жьыщхьэмахуэ» зыхужыпIэн зэщхьэгъусэхэм унагъуэ дахэ зэдаухуащ: я фIыр наIуэщ, я Iей зыщIыпIэ дежи къыщыхэщкъым, ягъэлъэгъуэну зыхуейм теухуауэ тIури зэакъылэгъущ.
Лъагэу, екIуу, цIыху зэпIэзэрыту, зифI мынаIуэ адрей къулыкъущIэ къомым нэхърэ нэхъ «зэкIуэцIылъыжщ» зэрыхужыпIэн игъащIэкIэ думылъагъуну, уеблэмэ IэджэкIэ нэхъ гутехуэгъуафIэу лIы тыншт, «унэгу» жыхуаIэ цIыхухъухэм ящыщ абы и щхьэгъусэр. Телевизор, тхылъ, кIэзет, хьэщIэ, дыуэщI, хьэгъуэлIыгъуэ жыпIэми… ЦIыхухэм щахэгъуащэкIэ, гъащIэр къехъулIащ. Къалэку дыдэм хуэзэ я унэ зэлъыIухам къыщIэхьэхэми апхуэдэу щIамылъытэн щхьэусыгъуэ Iэнэм телътэкъым.
Зи гугъум дигъалIэу зи щхьэ дымылъагъу цIыхушхуэхэм я сурэтыр цIыху цIыкIухэм ди нэгум щIэмыкIыж тщызыщIыр ахэр нэхъыбэрэ зылъагъу я щхьэгъусэхэращ. Ауэ сыту Iуэхушхуэ зилI цIэрыIуэ а фызыфIхэр, жыдамыгъэIэнур зэхамыхын щхьэкIэ, езыхэр псалъэм зэдэIуэжхэурэ, жаIэри зытепсэлъыхьри яужэгъуу зэш кIыхьым зэриубыдыр. Ахэм я дежкIэ фIыр е щыIэкъым, е езыхэм ятеухуащ, е пцIыщ. ИужьреитIыр, пэжыпIэ иIэу щызэтехуэ къохъу. ПцIыр зимыхьэрэмыр къамыгъэпцIэнкIэ, къагъэпцIар дзыхьмыщI мыхъункIэ амал щимыIэкIэ, хуэмурэ - ухуеймэ ныбжьым телъхьэ - удзыпцIэм пэIэщIэ хьэндырабгъуэхэр хэлъэтыншэ, щхьэхынэ, гурыщхъуэщI мэхъу. Дыдэплъеину зыхуэфащэ, хэт нэхъри нэхъ ехъулIауэ тлъытэн хуея Бырымбыхуи, дызыхуриджэ и «фIэщхъуныгъэм» езыр епцIыжа нэхъей, хэт нэхъри нэхъ насыпыншафэ къытоуэ. «СыщимыгъэбэмпIам сигъэгузэващ игъащIэм», - хужиIэурэ игъейт дунейм ехыжа и псэгъур жаIэ пщIэ лей зыхуащIу щыта къулыкъущIэ гуэрым и унэгуащэм. «Апхуэдэу флъагъу щхьэкIэ, цIыху гугъущ, сытым дежи и хъуреягъыр къэжыхьын хуейуэ», - лIыр щIэмысу къеблэгъа хьэщIэхэм я нэр къигъаплъэт нэгъуэщI зым. Акъыли, хабзэи, утыку итыну зи натIэ цIыхухъум зыхуигъэфэщэн хуэдэу гуакIуагъ гуэри зыбгъэдэлъ мы бзылъхугъэ зэкIэлъыкIуэхэр ди нэгум зыщагъэщIэрэщIэным къыдэхуэхэу щытамэ, зэплъыжыфынкIэи залъагъужыфынкIэи хъунт, ауэ хущIыхьэ къыщIэкIынкъым, нобэ хьэщIэ къыхуэкIуэну пэплъэ Гуащэ зэрыхущIэмыхьэм хуэдэу.
Гуащэ а зи гугъу тщIыхэм зыкIэи ещхькъым, абы дин зэрехьэ. ФIэфIу, и фIэщу, и гукъабзагъым къызэрихькIэ къимыкIуэтрэ къэмыгущкIэщIу. И щхьэцыр щIэзыхъумэ и IэлъэщIымкIэи, и жьэр зэтрихыху къыжьэдэIукI псалъэ пэжхэмкIэи, нэмэз зымыщI и «лIы тыншым» дигъуэ къомым ищIыIужкIэ и гъащIэ псом къилъыхъуа Щауэ Махуэр нэкъыфIэщIу къызэрыщIэкIам кърит мыарэзыныгъэмкIэи къащхьэщокI ар адрейхэм.
ХьэщIэщри унэлъащIэри зыхуей хуэзащ, Iэнэр зэпэщщ: бжьэ фор бжьэ фоууэ, хъарбыз фор хъарбыз фоууэ, зэман зэримыIэм къыхэкIыу шыпс зыщIимыщIыхьа джэдыр тхъуэплъу гъэжьауэ, Гуащэ поплъэ телефонкIэ и жьэIуасэу, нэкIэ имынэIуасэ бзылъхугъэ мыцIыхум. Iэджэ игу зэрыпыкIым, унэ гуащэр ерыскъыфIэу щытын зэрыхуейр фIыуэ къызэрыгурыIуэм и щыхьэту, «сыбгъэдэсарэт» жозыгъыIэ Iэнэ лъахъшэм тригъэувэну шхыныгъуэхэр тепщэчхэм ирегъэзагъэ. ФIэмыфI гуэр хабзэм и хьэтыркIэ ищIэху къэс, Гуащэ зы залэкIэ нэхъ лъагэу зилъытэжыну хуит зищIыжт, арати тIэкIу зэрыпIейтейри, игу иримыхьынкIэи хъуну цIыху зы-тIу игу тригъэхуэн хуей зэрыхъунури къехьэлъэкIтэкъым. ПцIыр сыткIэ щхьэпэ, «блэжьыр Алыхь папщIэ лэжьын» гурылъ дахэри и хамэтэкъым хьэж зыщIа, уеблэмэ тхылъ зыбжанэ диным теухуауэ зи Iэдакъэ къыщIэкIа Гуащэ. ХьэщIэщым удзгъэгъа щIэтщ, яшхымрэ щатIагъэмрэ ар зэрыщхьэдэплъыхыфым уригъэгупсысу. Ауэ нэм нэхъ къыщIэуэр унэгуащэр и гъащIэ кIыхьым зыдэпсэуа, бынищ зыдипIа и щхьэгъусэ пэжым зэрыхущытращ.
Унагъуэр сыт и лъэныкъуэкIэи хьэщIэхуэфIу щытми, цIыхущIэ къыщеблагъэкIэ, щхьэхуимыту узыхуегъэсакъыж. Абы уэ узэсэжа гуэрхэм гу лъитэнкIэи хъунущ, илъэгъуар жиIэжынущ, апхуэдэ хьэл имыIэми, игу къинэнущ. Ауэ нобэ хуэдэу хьэщIэм илъэгъуахэр тхыгъэу итхыжыну къыщIэкIми, Iуэхутэкъым, сыту жыпIэмэ, пщIэкIэи щIыхькIэи ирикъуа а зэщхьэгъуситIым апхуэдэхэр къафIэIуэхун хуэдизу фэрыщIхэтэкъым; зыхуейр щыжаIэф, щIэн хуейр цIыху гъэсам езыр-езыру щищIэф ныбжьым и IэфIыгъуэм итхэт.
ХьэщIэр сэрат. КъулыкъущIэу зи гъащIэр езыхьэкIа ЛIытынш упщIэ зыбжанэкIэ зыхуэзгъэзэну си къалэнти, «къакIуэ» щыжаIа сыхьэтым сынэсын хуэдэу сежьат, сымыцIыху бысым щауэм нэхърэ зифI куэд зэхэсха бысым гуащэм сызэрыIуплъэнур, ари и унэкIуэцI сызэрыщыIуплъэнур си гуращэу. СыщIэкIуэр езыр зэрыармырам фэ зытегъэуэн бэлыхьыр тIуми тщхьэщихт: абы зэрыщымыту зищIын къалэн зыхуигъэувыжынутэкъым, сэращи - сытIасхъэщIэхт.
Щыхьэрышхуэм щылэжьа ЛIытынш урысыбзэр нэхъ къехъулIэу къыфIэщIри тхыгъэ кIапэ гуэр игъэхьэзырат. Сэ ар диктофоным езгъэтхыу сежьэжын фIэкIа нэгъуэщI Iуэху зэхудиIэтэкъым. СыщIэкIыжынуи къыщIэкIынт, Гуащэ и Iэнэм нэмыщIамэ.
Унэ тхьэмадэмрэ сэрэ дызэдэшхэныр, дауи, тIури дызыщIэмыхъуэпс Iуэхугъуэт. Ауэ псалъапIэу къыдатар Iэнэрати, хэдапIэ къанэтэкъым. ХьэщIапIэм ущыхэгъэрейуэ, лэжьапIэм ущыхьэщIэурэщ нэрыбгэ зэбгъэцIыхуагъащIэм и дунейм япэ лъэбакъуэр зэрыхэпчэр. Псом нэхърэ нэхъ гъэщIэгъуэну Iуэхум къыхэхъухьыр сыт жыпIэмэ, и дзыхь къуигъэзу и макъ зэхозыгъэха псэлъэгъур Iыхьлы пэлъытэ пхуохъу: игъащIэкIэи бгъэпэжыну зэбухылIам ещхьу, узытепсэлъыхьым ирищIэкI уаери мафIэри мащэм здэпхьын хуэдэу.
СыIэнкунщ, ауэ бысымыр сымыгъэгушхуэмэ къызжиIэнум и нэхъыбэм сыхэкIыжынкIэ хъунущи, «едзакъэ»-р зэрызэхэсхыу ди зэхуакум дэт Iэнэ лъакъуиплIым си нитIыр щызызогъакIуэ:
- Хэт ерыскъым япэу хэIэбэн хуейр? – сщIэтэкъым жи.
- Уей, хьэзырырам, - сегъэбэлэрыгъ бысымми, и тхылъымпIэр зэригъэзахуэурэ.
Гуащэ Iэнэм къыкIэлъикIухь хуэдэурэ ди закъуэ дыкъигъэнами, къыщIэхьэ-щIэкIыжщи, укIытэр хуэмурэ IуокIуэт, апщIондэху ЛIытынш итхам къысхуоджэ. Дунейм ехыжа щIалэм и гугъу ищI пэт, мо лIышхуэм и гур къызэфIонэ, тоуж, адыгэбзэкIэ пыдощэ... ЦIыхухъум махуэ къэс нэпс IэщIэкIкъым, псом хуэмыдэу япэ къэс тхылъымпIэцIалэм и пащхьэ ису. Ауэ щхьэусыгъуэм зыгуэри къыпхуэгъун ещIыф. Гуащэи Iэуэлъауэншэу къыддэтIысауэ, хуиту дегъэуэршэр. «Хъунщ ар, сежьэжынщ»ыр къыдэсшеин сигу къыщыкI дакъикъэм, «Иджыри зы кофе сефэнт», - жеIэри ЛIытынш щуIэгъэм зыхуегъазэ.
Абдеж къэхъуар сызыхуэмыхьэзыр гуэрт. «Уэ апхуэдиз кофе уефэ зэрымыхъунур, ар зэромызэгъынур умыщIэж нэхъей…» жиIэу къыщIидзэри, зэхэпхын папщIэ гугъу удехьын хуэмейуэ, ауэ «седэIуарэт»и жумыIэну ущие мыкIэщIкIэ гурыIуэгъуэ къищIащ Гуащэ, и псэуэгъум гъащIэ кIыхь къигъэщIэну зэрыхуейр.
Соплъых… Сыкъыдэплъеймэ си къуаншагъэ гуэр къэслъагъун шынагъуэ щыIэ нэхъей. Зыхэзмыха хуэдэу зысщIмэ, бысымым пщIэ хуэзмыщIыу фэ къыстеуэнущ, си нэгу къизгъэщыщэми тIури си хьэтыркIэ зэплъыжын хуей хъунурэ, «хьэщIэ мыгъуэ» жыхуаIэр аракъэ итIанэ?
Игу зыгъэзэгъэн хуэдиз пщIэ унагъуэм къыщыхуащIыным и гугъэ хэзыхыжа ЛIытынш и Iупэхэр зэрызэтемыжрейм уи фIэщ ищIт ар а бзэм зэресэжар. Зэщхьэгъусэхэм я гукъанэхэр щызэхуахьэс я къэп зырызри Iэгъуэу къабгъэдэтт. Ауэ а тIур кууIуэу зэрызэсари нэрылъагъут.
Зэгуэр хьэжыщIхэр къызэкIуэлIэж мафIэгу тедзапIэм деж щыт Гуащэ си нэр техуауэ зэрыщытар къызощIэж. Къригъэблэгъэж’Iа къыщIэкIынти, зэрымыщIэкIэ автобусым и къэувыIэгъуэр абы и пащхьэ нэхум хуэзат. Гу лъыстат Гуащэ а гупым и унафэщI балъкъэр щIалэм, автобусым къиувыкIыпIэ иримыту, «шыпхъу хуэдэ» IэплIэ зэрыришэкIам. Джафэу зэщIэупса ЛIытыншрэ абы и пащхьэм щхьэпцIэу ис сэрэ сытым дрищIыст илъэс къэс Чэбэм Iуплъэ лIы ахъырзэманым елъытауэ?! «Уэ сэ слъагъур укъэгушхуэжай!» - жриIэ хуэдэт сыбэлэрыгъыу цIыхушхуэу къысщыхъункIэи хъуну и лIым.
ФIым хуэпIащIэ щIалэ гуэр, мазищкIэ нэщI иса нэужь, и ущиякIуэм деж кIуэуэ ар щыжриIэм: «Хъарзынэщ, хьэщIэ езыгъэблэгъам и псапэ къэблэжьащ», - къыжриIат жи.
Зи Iэнэгу зэIуха, зэрафIэщкIэ захуагъэм хуеIэ си бысымхэми къалэжьат ар. Нэгэгъур прунжкIэ якудэжу щIэщхъу зэрагъэзэкIуэжам ещхьу, Гуащэ зыщIыпIэ деж зэрыблэIэбыкIар зэрызэхищIэу, Iуэхур зэригъэзэкIуэжын амалми зэрытеIэбэнум шэч хэлътэкъым. Ауэ хэтыт абы и гурыгъуазэ лъэпэрэпар асыхьэтым зыузэхужыфынур чэнджэщ къезытыфыну закъуэм езыр ебгъэрыкIуэмэ?!
ГъэщIэгъуэныщэр ЛIытыншт. Куэд щIауэ зэпамыуду ямыгъэпсэлъа, зи гур къызэрыгъуэтыжагъащIэ цIыху губзыгъэр иджы зэ ещхьэфэуэгъуэкIэ пхуикIуэтыжынутэкъым, къэгубжь зищIуи узыIэщIигъэкIынутэкъым. Гуащэ и губгъэныр джэдыкIэ зытехуа бгыуэ зэхимыщIэу, ар мащIэу пыгуфIыкIри: «Мыр сабийхэм яхэтурэ сэри сабийуэ сыкъыщыхъуу хъуащ», - жиIащ.
Зи чэзур Гуащэт. Псым хуэзэша бдзэжьейуэ, зигу из лIы махуэ къэс Iумыплъэ бзылъхугъэ Iущым гушыIэр иригъэхам и закъуэкъым, игъуэ зэфэзэщу уэршэрым къыхэувэжри зэщхьэгъуситIыр сеплъурэ унагъуэ зэрыгъэхъужащ. ИлъэсыщIэм гъэгъа ажэгъуэмэм и гъатхэм ещхьт а тIум иджы къызащIэкIыр. ЖаIэри зэтохуэ, зым къыщIидзэр адрейм негъэс, я деж жэщым сыкъэнами сыщагъэIэну къыщIэкIынт, IиплIкIэ кърагъэкI я гъащIэ пшыналъэм сыщIагъэдэIуу.
Сытыт къэхъуар? ЛIыр жьантIэм дэтIысхьэжау аркъудейт? Хьэмэ лIым жьантIэр иIыгъыххэу зэрыщытым, иIыгъын зэрыхуейм унэгуащэр къеувэлIау арат? КъеувэлIэныр езым къыщIемыхъулIэн гуэр къефыкIмэ, ар чачэу къегъэувэлIэнра «жьантIэ Iыгъын» жыхуаIэжыр? Арауэ щытмэ, сыт и пщIэ, сыти и дахагъ а жьантIэми, а къебгъэувэлIами, а къеувэлIэкIэми?.. Мыпхуэдэ псалъэхэр псори щылейт абдежым. Зэгуэр зэрыгъэбэлэрыгъаитIым зыкъащIэжауэ, я нэ къэплъэжауэ арат. Къапщтэмэ, IэпкълъэпкъкIэ армырми дэст цIыхухъур жьантIэм, ауэ, пщыгъуэр зыхуэзымыгъэфащэ пщы нэхъей, къалэнымрэ амалымрэ хузэмыгъэуIуурэ, и щхьэмрэ и щхьэгъусэмрэ я зэхуакум дэгъуэщыхьат лажьэ зимыIэ лIыр. Унэри, унагъуэри, гъащIэри, дунейри фIыуэ зылъагъу ЛIытынш къызэфIэнэщ, теужщ, итIанэ къыщIэщыжа и гур ипIэ иувэжри, адрейр, а цIыкIу хъуау бэлэрыгъау щытар Iэнэм къытенат, хьэкъущыкъум дэщIыгъуу щыIуахыжынум пэплъэу. ЗэрымыщIэкIэ цIыхубзыр зыхуэныкъуэ дыдэр а теплъэгъуэрауэ къыщIэкIри… псори тхъэрэ псэууэ къэнэжащ.
«Иджыри къакIуэ, мыстхэм уатетхыхьын хуей хъумэ, сэ куэд бжесIэжыфынущ», - жиIэт бзылъхугъэ гуапэм, гулъытэншэу къэдгъэна апельсинхэмрэ мыIэрысэхэмрэ схузэрилъхьэурэ. СримыгъэIусэу си джэдыгур къысхуфIэзыхыж ЛIытынши нэ къудейкIэ, Гуащэ и бзэрабзэкIэм екIупсу, пыгуфIыкIт. Сэри псынщIэу сыщIэкIыжщ, ахэр хьэщIэщым щIэмыхьэж щIыкIэ, я шордакъымкIэ сыкъыдэпкIейри, я гукъанэхэр зэрылъ къэпитIыр сIэщIэлъу сыщIэпхъуэжащ. Сыт зэращIынур?
[1] «Декабрист» - пащтыхьыр традзыну зэрыхэтам папщIэ, тезыркIэ щIыпIэ пхыдза ягъэIэпхъуа урыс офицер. Щхьэгъусэм и хьэтыркIэ тыншыгъуэр зэзынэкI бзылъхугъэхэм «декабрист щуIэгъэ» хужаIэ.
