Дапщэщи хуэдэу, сыт щыгъуи ещхьу!
Куржым Абхъаз щIыналъэм 1992 — 1993 гъэхэм кърищIылIа зауэм Кавказым щыпсэу лъэпкъ цIыкIухэр, пцIы хэмылъу, акъылкIи гупсысэкIи зэкъуигъэувэгъат. И бзэрэ и щэнхабзэрэ щIэзэу, и щIы кIапэ щIэбэн абхъаз лъэпкъыр зыхэхуа гузэвэгъуэм къызэщIиIэтащ Кавказ Ищхъэрэм хыхьэ республикэхэми, Урысейм и ипщэ щІыналъэхэми щыпсэу цIыхубэр, уеблэмэ хамэ къэралхэм щыщхэри къришэжьат. Абхъазхэм къращIылIэ лъапсэкIуэдыр ямыдэу адыгэ щIалэ куэд езыхэм яфІэфІу Асны щIыналъэр бийм къыIэщIахыну зэуакIуэ ежьащ. ХэтхъыкIын, хэуныхьын щхьэкIэкъым щIежьар, атIэ гум щагъафIэ хъуэпсапIэ дахэхэм псэ халъхьэн, гъащIэ иратын щхьэкIэщ къызытемыкIыжынкIэ хъуну гъуэгум щIытехьар. Псэр нэхъапэщ, жаIакъым. Напэр ипэ ирагъэщащ, къуэшыгъэм елъэпэуакъым.
Абхъаз Республикэм и президент Бжание Аслъэн. Iэщэр къащтэу зэуапIэм Iухьа щІалэхэм (доброволецхэм) я махуэр Іэтауэ Абхъаз къэралыгъуэм иджыблагъэ щагъэлъэпІащ. Илъэс 28-кІэ узэІэбэкІыжмэ, 1992 гъэм шыщхьэуІум и 15-м, Абхъазым къытепсыха гузэвэгъуэм къыІэщІэхын гуращэкІэ Урысейм и гъунапкъэр зэпичри, абы и щІым ихьауэ щытащ Сосналы СулътІан зи пашэ япэ гупыр, занщІэуи зауэм и курыкупсэм хыхьат.
2013 гъэ лъандэрэ махуэгъэпсым хэту ягъэлъапІэ мы махуэр Абхъазым щыпсэухэм дежкIэ лъапIэщ. ЛъапIэщ цIыхугъэм, къуэшыгъэм, гъунэгъу хьэкъым пылъ псор зыхуэдэр ящIэри, лъапIэщ я щхьэхуитыныгъэм и акъужь щабэр зыхащIэу мэпсэури. Зауэ блэкIам зи щхьэ хэзылъхьа щIалэхэри, я насып кърихьэкIыу а мафIэсым къыхэкIыжу я унэжь къэзыгъэзэжахэри зэхуэдэу лъапIэщ абхъаз цIыхубэм дежкIэ.
«Къэбэрдей» — уимыгугъэ псалъэ цIыкIуу!
Къэунэхуну махуэр къазэрыщыхъур, лъапIэныгъэу иратыр зыхуэдэр зэдгъэщIэну Сыхъум къалэм и щIыпIэ нэхъ дахэ дыдэхэм ящыщ зым — Мухьэжырхэм я хы Iуфэ жыг хадэкIэ зэджэм — дунэтIащ. Псышхуэм къыпыIукI макъымрэ къыпиху жьы щабэм и дэхащIэмрэ игъэумэзэхауэ щIыпIэ-щIыпIэкIэрэ щызэхэс щIалэгъуалэр, нэхъыжьхэр къэлъагъуэрт.
СыздэкIуэм, екIуу уэршэру зэхэс абхъаз лIыжь уардэхэм си нэр ятехуащ. Нэм зэплъыр елъагъу, жыхуаIэм ещхьу, абыхэм ящыщ зы тхьэмадэм сазэрыкIэлъыплъым гу щылъитэм, сызыбгъэдишащ, сызылъыхъуэ щыIэмэ къыщIэупщIащ. Садэуэршэрмэ сызэригуапэр щыжысIэм, «уадыгэу къыщIэкIынщ» жиIащ. Абдеж тхьэмадэм зыкъызэридзэкIри, адыгэбзэ зыкъищIащ, Къэбэрдейм сикIауэ къыщищIэм къыщежьэри, псалъэмакъми зиубгъуащ. ЗэхэзыхымкIэ гъэсэпэтхыдэ хъуну гъэщIэгъун куэд сригъэдэIуащ дадэм, ДауркIэ зэджэм. Абхъаз щIыналъэм щызэуа щIалэхэм я щIыхьыр игъащIэкIэ зэрымыкIуэдыжынур уи фIэщ ирипщIыну ирикъунт ар.
«Уэ мы Апсны щIыгум ущIытетыр пщэдейрей махуэрауэ къыщIэкIынщ, си щIалэ цIыкIу. ЗэгъащIэ, лIыхъужьхэм я махуэщ нэху къыттещхьэмэ, дызыщIэтэджэнур. Анэр лъхуэуэ лIы къыщилъхуа махуэм и махуэщIщ. Зауэр къежьэу дызэридзэ, Iэмал щIапIэншагъэм ди цIыхубзхэр, ди сабийхэр игъэгыз щыхъум, япэу зэхэтха гуIэтыж псалъэр къэбэрдейхэр къыддэзэуэну къызэрыкIуарщ. ПщыгъупщэжынкIэ хъуну ар? Хьэуэ! Си анэр псэути, гумэщIу зыхэтыр игъэпщкIуу зэримыгъэщIагъуэр жиIэгъат – Къэбэрдейм щIалэ мыхъуу, лIы къызэрилъхур гъэщIэгъуэнкъым! ГъэщIэгъуэныр лIы къэзылъху анэхэр иджыри зэрыщыIэращ, жиIэгъат. Уимыгугъэ «Къэбэрдейр» псалъэ цIыкIуу! Къыщупсэлъ къудейкIэ гушхуэныгъэ къыпхилъхьэм и инагъыр зыхыбощIэ», — игъэувыIащ и псалъэр Даур-дадэм. ЗанщIэуи къыпигъэувэжащ: «Адыгэхэр къызэрыкIуар зэхэтха нэужь дэ тщыщу зыми гурыщхъуэ диIэжакъым ТекIуэныгъэр, абы сыт хуэдиз уасэ щIэдмытми, ди Iэ къызэрихьэнум. УмыцIыхум щхьэкIэ си бын Iыхьэщ, пхужыIэркъым, ауэ псэкIэ узыхэзыщIэм щхьэкIэ си къуэшщ, жыпIэфынщ. Апхуэдэущ къызэрысщыхъур къыткъуэувауэ щыта щIалэфIхэр…».
«Дыгъэ жьэражьэм псэ къыпхэзылъхьэ псынэпсым хуэдэт Сосналы СулътIан къыщыкIуа махуэр. ПсэзэпылъхьэпIэм дитми, къуэш дамэр къытщIэзыкъуэн зэрыщыIэм дызэщIиIэтат, — пищащ Даур и псалъэм Мушни. — Къуэш псынэм жэщI иIэкъым».
ТIэкIуи егъэлеяи, жаIэнщ зыгуэрхэм. Ауэ, уегупсысыпэмэ, ныбжь дахэкIейм и жьауэм щIэт дадэхэр сыткIэ хуейт фIыщIэ егъэлея, я нэгу щIэкIамрэ ялъэгъуамрэ къыпкърымыпсэлъыкIмэ. Сэ нэгъуэщIыпIэщ си щхьэр здэкIуар: я зэхуаку афIэкIа лъыгъажэ къыдэмыгъэхъуэн гуращэкIэ адэ пасэрей жыжьэм зи бынкIэ зэхъуэжа анэхэм деж си гупсысэхэр сфIэкIуэрт. ЛIэужьыр бжьиблкIэ мыуэмэ, мыпхуэдэ гуэри теубыдауэ пхужыIэну си фIэщ хъуркъым.
Щэрдан Тимур и псалъэ.
ХьэщIэхэмрэ бысымхэмрэ.
Ардзинбэ Владислав и фэеплъым деж.
Даущыншэ пэкIу, е лъэр щIэзыгъэкI псалъэр
Махуэм егъэлея зыри хэлътэкъым. Даущ щIэмытыр къызэрыбгурыIуэнур зыт: нобэ хуэдэм къэхъея зауэм псори щIэрыщIэу зэригъэдзыхэрт, гухэщIыгъуэу къаритар ягу къызэрагъэкIыжырт. ЦIыху хъарзынэ къекIуэлIащ пэкIум. Iэуэлъауэшхуэ зыщIэмыт зэIущIэм дэтхэнэми и щхьэ илъыр хэт ищIэнт, ауэ зэуэ къахэщырт щхьэхуэу щызэхэт цIыхубзхэр — зауэм хэкIуэда щIалэхэм я анэхэр. Зэпымычу уафэгумкIэ зэрыдэплъейр дунейр зэрыхуабэм къыхэкIыу си гугъа щхьэкIэ, иужькIэ къызжаIам гум зыпхидзат. КъызэрыщIэкIымкIэ, мыпхуэдэ махуэхэм хьэдэпсэхэри къахэплъэу я фIэщ мэхъу абхъаз анэхэм. Уихуэнум хуэдэу уафэгур щыкъабзэм деж анэ тхьэмыщкIэхэр нэщхъей къохъу. Уафэпшэ мащIэ щыблихым деж нэщхъыфIэу доплъей абыкIэ — ящIэ, зыхащIэ анэгухэм псэхэр зэращхьэщысыкIыр… Даущыншэ пэкIу, псалъэншэ зэхуэс…
Абхъаз къэралыгъуэм и лIыщхьэхэр зыхэтыну зэхуэсым хабзэхъумэ IэнатIэм и лэжьакIуэ щIалэщIэхэри мымащIэу хэтт. Дыгъэвэхыр шэчыгъуейми, IэнатIэ Iумытым и щхьэр здихьын къигъуэтырт. Мо щIалэхэр гугъу зэрехьыр языхэзыр зимыщIэжу укIуриинкIэ зэрыхъунум къигъэлъэгъуащ. УкIуриинкIэ зэрыхъунум… Къэбэрдейм икIа зауэлIхэм ящыщ зым, Къэгъэзэж Заур, и нэр техуэщ абыи, зэуэ зричщ, зигъэджэрэзри, къежьауэ укIурий щIалэр нэгукIэ щIы щхьэфэм тримыгъахуэу и лъабжьэ зыкъищIри, иубыдащ. НапIэзыпIэм къэхъуар псоми зэуэ къагурыIуакъым. Апхуэдэу, бгъащхъуэ щIэлъэтым хуэдэу, зыкъызыкъуэзыхар зи хэтым гъунэгъуу щыт подполковникыр щыщIэупщIэм, Къэбэрдейм зэрыщыщыр жраIащ. ЛIыр и пащIэкIэ щIэгуфIыкIри, жиIар зэрыхъури аращ: «Аращ-тIэ, дапщэщи хуэдэщ, сыт щыгъуи аращ, Къэбэрдейщ!»
Пэжыр жысIэнщи, а псалъэхэр зэхэзыхауэ гушхуэныгъэм къызэщIимыIэтэн адыгэ щыIэу къыщIэкIынтэкъым. КъызэрыгуэкIщ, ауэ и лIыгъэр и бгъэгум зэрыдэлъыр иджыри зэ цIыхум абы хэмытыххэу яригъэлъэгъуат, псалъэу къыпагъэувэжами Къэбэрдейр нэгъуэщIу я нэгу къызэрыщIамыгъэхьэр къиIуэтат…
ПэкІум кърихьэлІащ Абхъаз къэралыгъуэм и президент Бжание Аслъэн, вице-президент Гунбэ Бадрэ, Парламентым и лІыкІуэхэр, Къэбэрдей-Балъкъэрым, Къэрэшей-Шэрджэсым, Адыгейм, Шэшэным, Осетие хэгъэгуитІым, Урысейм и ипщэ щІыналъэхэм щыщу зауэм хэтахэм я лІыкІуэ гупхэр, Конфедерацэм и штабым щылэжьахэр, жылагъуэ лэжьакІуэхэр, зауэм хэтахэм я Iыхьлыхэр. «ЩIыхьым и ПарккIэ» зэджэм ит фэеплъ мывэскъарым щхьэж и чэзу къызэрылъыскIэ щэхуу, псалъэмакъ гуэри пымылъу бгъэдыхьэрт, заулкIэ щыхуэщыгъуэрти, адэкIэ екIуэкIырт. КъызэрыгуэкI фэеплъ лъытэкIэт, ауэ апхуэдизкIэ пщIэрэ IулыджкIэ гъэнщIати, екIуэкIым узыIэпишэрт.
ЗимыIэтыщэурэ екIуэкIа махуэр апхуэдэ дыдэурэ ужьыхыжырт… Къэгъагъэм исея фэеплъ сыным и закъуэт цIыхум лъагэу къахэплъэр, дунеитIым — мамырыгъэмрэ зауэмрэ — я къэрэгъул хуэдэу зыкъыпфIигъэщIу. Даущыншэ псалъэм, псалъэмакъыншэ пэкIум пщIэшхуэ игъуэтащ.
Лъэмыж Плъыжьым и гукъэкIыжхэр
ХэзымыщIыкIыр еплъкIэ, гъэщIэгъуэн гуэри хилъэгъуэнукъым сыхъумдэсхэр Лъэмыж ПлъыжькIэ зэджэ ухуэныгъэм. Зауэр къыщыхъея махуэхэм екIуэкIа япэ зэхэуэхэр къыщыхъуар мыбдежщ. БаслъэкIэ зэджэ псым щхьэпрыдза мы лъэмыж цIыкIум абхъаз драматургием и лъабжьэр зыгъэтIылъа, къэрал лэжьакIуэ цIэрыIуэ Чанбэ Самсон и цIэр зезыхьэ уэрамымрэ Абжьакъуэ къуажэмрэ зэрепх. Куржыхэр Iуву щыпсэуа мы щIыпIэм зэрыпхъуакIуэхэр ерыщу къыхуеIэрт. АрщхьэкIэ абхъазхэм ящIэрт Сыхъум и дэтхэнэ щIыпIэм нэхъри абдежыр зауэм нэхъ хуэщIауэ зэрыщытыр: лъагапIэхэр иIэт, зыдэбдзэнумэ, псыхъуэр благъэт.
ТопкIэ къахэуэмэ, фочышэхэр щхьэпрагъэлъэлъмэ, абхъазхэр зэбгрыжыжыну гугъа куржыхэм мыбдежщ къащыгурыIуар зыхэхуар зэуэ зэримыухынур, кIыхьу зызыукъуэдиину зауэу зэрыщытынур. Куржы лъэныкъуэм щыщу зэуа гуэрым жиIауэ аращ къаIуэтэжыр: Лъэмыж Плъыжьыр занщIэу къыщытхуимыудакIэ, абхъазхэм я лъэри иудыгъуафIэ хъунукъым.
Лъэмыж Плъыжьым деж щIалэщIэ куэд щыкIуэдащ, я щIалэгъуэ дахэу, я насып къэкIуэгъуэу. НэгъуэщIыцIэкIи йоджэ абы: гугъапIэхэм я кхъэ лъахэ. Абдеж щыкIуэда псэ лажьэншэхэм я фэеплъу пщыхьэщхьэм, дыгъэр къухьарэ нэху зи цIэр щыщымыIэжым деж, шэху уэздыгъэхэр мы махуэхэм щыщIагъанэ. Бийм псом япэ Сыхъум пыщIэныгъэ гуэри зыми хуимыIэу Iэншэ-лъэншэ ищIу ипхыну арат зыхущIэкъури, уэздыгъэ пкъохэр топкIэ еуэурэ ириудырт. ЩIалэхэм я фэеплъу зыхуэныкъуа нэхур шэху уэздыгъэкIэ ягъаблэу абы лъандэрэ хабзэу Сыхъум щIалэгъуалэм къадокIуэкI. Абы щыгуфIыкIыу къахэплъэу фIэкIа пщIэнкъым а щIыпIэм икIуэда абхъаз зауэлIхэм я сурэт нэфIэгуфIэу Iэгъуэблагъэм дэнэкIи къыфIэдзауэ пылъхэр.
ТекIуэныгъэм и шу пашэхэр
Абхъаз щIыналъэм ущихьа меданым къыщегъэжьауэ гъуэгубгъухэм, щIагъуэ димыхыу, гуфIэр зи нэгу кърих лIитI зэбгъэдэсхэм я сурэтхэр уэру тету урохьэлIэ. Ахэр къэралыгъуэщIэ къэунэхуам и пщIэр лъагэу зыIэта, Абхъаз къэралыгъуэм и япэ Iэтащхьэ Ардзинбэ Владиславрэ Апсным и лъабжьэр зыгъэбыда, мы лъахэм и етIуанэ Iэтащхьэ Бэгъэпщ Сергейрэщ. ЦIыхубэм я лъагъуныгъэр я гуащIэдэкI къабзэмкIэ, я пэжагъымкIэ, къэмылэнджэжу лъэпкъым зэрыхуэлэжьамкIэ къахьащ абыхэм.
Куржы-Абхъаз зауэм хэта щIалэхэр зыщIэс хьэщIэщым зы пщыхьэщхьэ гуэрым лъагъунлъагъу къэкIуа щIалэгъуалэм ящыщ зым си дэфтэрым дэлъ а сурэтыр щилъагъум зэуэ къыжьэдэкIат: ТекIуэныгъэм и шу пашэхэм я сурэтыр уэри уиIи, жиIэри. Зы жыIэгъуэ закъуэкIэ щIалэм и Хэкум хуиIэ щытыкIэр нахуэ ищIат абы, тIумкIи зэрыгушхуэри ибзыщIатэкъым. Псэлъафэ щыIэщ: кхъэм псэууэ лIахэри щIэлъщ, лIауэ псэухэри щIэлъщ, жаIэри. Уи ужьым цIыкIуи ини кIэлъыхъуахъуэу апхуэдэ фIэлIыкI уиIэныр умылIам хуэдэщ.
Зауэм хэта адыгэ щIалэхэр лIыщхьэхэр зыщIэлъ кхъащхьэм кIуащ. Дунейм ехыжахэм пщIэ хуащIащ, я щхьэри хуагъэщхъащ. Ардзинбэ Владислав зыщIэлъыр езыр щалъхуа Ашэрэ къуажэрщ. ЩIыпIэм узыIэпишэу зэрыдахэм и закъуэкъым удэзыхьэхыр. И хъуреягъыр абхъазхэм я тхыдэщIэм и дамыгъэщ. ИпщэкIэ уплъэмэ, пасэрей алыджхэм я тIысыпIэжьхэр болъагъу, ищхъэрэкIэ уплъэмэ, ныбжьышхуэ зиIэ испы унэхэр итщ. Куржы-Абхъаз зауэм щыгъуэ мыбдеж фронтым и гъунапкъэр щыпхыкIыу щытащи, зэхэкъутами, зэхэуэжами ухуэныгъэ куэд а зауэжьым и щIэину дэнэкIи щыболъагъу. ПсыхъуэмкIэ удэплъэмэ, зауэ блэкIам и лъэужь хэмыгъуэщэжахэр зэуэ нэм къыIуедзэ. Мыбдежщ нобэми ящымыгъупщэ Къардэн Генэ и гупыр щызэуари… ЖыпIэнуращи, лъэбакъуэ къэс тхыдэщ.
Хьэблэ зыбжанэу зэхэтщ Бэгъэпщ Сергей иужьрей увыIэпIэр щигъуэтыжа Джгердэ жылэжьыр. Пасэрей унэ лъапсэ ухуэкIэр къыщызэтена щIыпIэ гъэщIэгъуэнщ Джгердэ. Щыпсэу щIапIэхэр пасэхэм адыгэхэм яIауэ нобэ зытепсэлъыхьыж хапIэшхуэхэм хуэдэщ, пщIантIэкум зи жьауэр жыжьэ зыдз жыгеишхуэ е кхъужьеишхуэ иту. ФIыуэ зэпэIудза лъапсэхэр щыплъагъукIэ, адыгэм зым и пащхьэр зым иукъуэу зэрыщымытар уигу къегъэкIыж, уи псэупIэм, уи щыIэкIэм узэрыхуитыжын хуейр къигъэлъагъуэу. Къапщтэмэ, джгердэдэсхэр унейуэ зы псэлъэкIэрэ зы хабзэ зэхэтыкIэ гъэщIэгъуэнхэмрэ зэрахьэу къызэтена абхъаз лIакъуэщ. Абхъазхэр гъунэгъуу щыпцIыхум деж абыхэм я щхьэхуэныгъэхэм гу лъумытэнкIэ Iэмал зимыIэщ. ЗэрыжаIэмкIэ, сыт хуэдэ инри яфIэфIщ джгердэхэм. Ар нэрылъагъу дыдэ тщищIащ къуажэм жыжьэу пхыдзауэ джабащхьэм тет, Бэгъэпщхэ я унагъуэкхъэми. Абхъаз щIыналъэм и Iэтащхьэр зыщIэлъ кхъэм лъэпкъым щыщ куэд илъщ, дэтхэнэ кхъащхьэри къызэрымыкIуэу инщ. ЛIыщхьэу зэрыщытарагъэнщ мыпхуэдизу ину къыщIыхэIэтыкIар, жытIэу къыщыхэдгъэщым, зэрыгъэщIэрэщIам IэнатIэ зыпэрытам и фIыщIэкIэ зыгуэрхэр хэлъхьа хъуами, кхъащхьэм и инагъыр зэрыджгердэм тралъхьащ.
ЦIыхум и лъэужьыр ищIам елъытауэщ хэмыкIуэдэжу къызэтезынэр. Шэч хэлъкъым, Абхъаз щIыналъэм щыпсэухэм ягу имыхужу IэтащхьитIри зэрилъынум.
ИремыкIуэд абхъаз жылэм и фIыщIэр
Зауэр щекIуэкIа илъэсхэм Гудаутэ къалэр Абхъаз щIыналъэм и купсэ хъуащ, жыпIэмэ ущыуэнукъым. Мыбдежщ здэщыIар Кавказ лъэпкъхэм я Конфедерацэм и штабри. Штабыр зыщІэса унэм и гупэм къитщ фэеплъ, зы лъэныкъуэмкIэ Абхъаз къэралыгъуэм и ныпыр къыпхыщу, адрей лъэныкъуэмкIи Конфедерацэм и ныпыр къэлъагъуэу. Мывэскъарым и щыгум бгъэр хуарзэу къыщхьэщытщ. Абхъаз щIыналъэм и хуитыныгъэм езыхэм яфIэфIу щIэзэуа щIалэхэм папщIэ ягъэува мы фэеплъыр зауэм хэтахэм я гур цIыкIу дыдэ зыщI зы щIыпIэщ.
ЗэІущІэм къыщызэхуэсахэр дакъикъэкІэ яхуэщыгъуащ Куржы-Абхъаз зауэм зи псэр щызыта щІалэхэм, Конфедерацэм и япэ Іэтащхьэу щыта, Абхъазым и ЛІыхъужь Щэныбэ Мусэ сымэ. Псалъэ зратахэм зэкъуэтыныгъэм нэхъапэ зэрыщымыІэр, лъэпкъхэр щыІэныр абы къызэрымыкІуэу зэрелъытар къыхагъэщащ.
Куэд къэпсэлъащ мы махуэм. ЩыIуащ абхъазыбзэри урысыбзэри. Ауэ сыт хуэдэбзэкIэ хэт къэмыпсалъэми, зауэм уасэу щIэптыр из зыщIыжын къару зэрыщымыIэр къыхагъэщырт, мамырыгъэр, зэгурыIуэр, зэхэщIыкIыр сытми и щIыIу ящIыну цIыхубэр, псом хуэмыдэу щIалэгъуалэр, къыхураджэрт. Гуимыхужщ адыгэ щIалэхэм я цIэкIэ утыкум къыщыпсэлъа, пащтыхь Лиуан ЕтIуанэм и орденыр зезыхьэ Сэхъурокъуэ Александр: «Мы лъахэм дыкъихьа нэужь псоми псалъэ ттат Абхъаз щIыналъэм и хуитыныгъэм щхьэкIэ ди псэ демыблэжыну. Зауэм и мафIэ лыгъейм хэхуа ди къуэшхэм я гур фIы яхуэтщIын щхьэкIэ Кавказым нобэ къыщыщIэдзауэ мыабхъаз искъым яжетIэрт. МафIэм и гъунэгъу лыр жьэрти, аращ дыкъэзышар мыбы. Лъым и макъыр зэхэтхырти аращ. Асыхьэтым ар дэ нэсу къыдгурыIуэу икIи зэхэтщIыкIыу къыщIэкIынтэкъым, ауэ ипэжыпIэкIэ абхъазхэм я щхьэхуитыныгъэр хъума хъуным дэ ди къэкIуэнур етпхырт. Ауэ, сыт жыдмыIэми, иремыкIуэ абхъаз жылэм и фIыщIэр: ТекIуэныгъэр псоми япэ зейри къэзыхьари езы абхъазхэрщ. Ахэращ махуэр ябжу, дакъикъэр пабжыкIыу, мэжалIэ щхьэкIи къамыгъанэу, гугъуехь щхьэкIи имыкIуэту бийм гукIи псэкIи пэщIэтар. Дэ дакъуэувауэ аращ. ЩремыIэж афIэкIа апхуэдэ гузэвэгъуэ!»
ЩIалэхэр, пэжыр жыпIэмэ, гукIэ щызыхэсщIар мы махуэрщ. Фэеплъым плIырыплIурэ бгъэдыхьэурэ я щхьэр щыхуагъэщхъ зы меданым си нэр хуэзащ къызыхимыгъэщыну хэт, ауэ зи нэпсыр зыхуэмыубыдыж зым и нэгум. ЦIыхуфэм имышэч щыIэкъым, Тхьэм ещIэ абы асыхьэтым игу къэкIыжа псор, ауэ гум загъуэрэ къигъэв цIыхухъу нэпсыр зэрыгуащIэм шэч къытесхьэжакъым ар слъэгъуа нэужь… Зауэр зылъэгъуам гъащIитI игъэщIащ, жаIэ, и щIыIукIэ сыт хуэдизу гуемыIуу къэмылъагъуэми, щэхуу якIуэцIылъ гумащIагъэмрэ гукъабзагъэмрэ мис апхуэдэу къызыпхыплъагъукIхэм теухуауэ…
ЦIыхугъэм и мардэхэр
Куржы-Абхъаз зауэм хэта щIалэхэм мы зекIуэгъуэм гулъытэшхуэ зэрагъуэтам пцIы хэлъкъым. ЩыIэхункIэ къалъыгъуазэу, я Iуэху зыIут зригъащIэу, зэпымычу и нэIэ щIэту апхуэдэт Сыхъум къалэм и Iэтащхьэ Эшбэ Беслъэн. Абхъаз щIыналъэр щхьэхуит къащIыжыну езыхэм яфIэфIу зэуапIэм Iухьахэм я махуэм ирихьэлIэу сыт хуэдиз Iуэхугъуэ къызэрамыгъэпэщами, игъуэм нишэсащ, зэрыкIуэнрэ зыгъэгъуэзэнкIэ зыри игъэгузэвакъым. ЦIыхум хьэщIагъэ ехыныр цIыхугъэм и мардэщ, ауэ Беслъэн нэгъэсауэ къуэшыгъэ якIэлъызэрихьащ ди щIалэхэм. Ар фIыщIэу иIэщ абы.
НэгъуэщI зы Iуэху гуапи щыIэщ, сыблэмыкIыфыну. Гудаутэ деж щекIуэкIа пэкIум къыщыпсэлъа ди щIалэм и псалъэм Абхъазым щIэуэ хаха и Iэтащхьэ Бжание Аслъэн едэIуа нэужь, гупым къахыхьэри ящIыгъуу сурэт зытригъэхащ, зэрахуэгуапэр, хамэу къызэримылъытэр къигъэлъэгъуащ. ХъыбарегъащIэ IэнатIэхэм зэуэ зэбграгъэха мы къэхъугъэ цIыкIум щIалэхэм дежкIэ мыхьэнэшхуэ иIэт. Шэч къытесхьэркъым ар зы адыгэ унафэ гъэщIэгъуэным ипкъ къызэрикIам.
Адыгэ республикищым икІа щІалэхэр щхьэхуэ-щхьэхуэу Абхъазым щекІуэкІыну Іуэхугъуэхэм екІуэлІами, ІуэхущІафэу зэхашэм зэдэарэзыуэ, зы адыгэ гупу зэхэту хыхьэрт. МахуэщI Iуэхугъуэхэм хэмыхьэ ипэ зэгухьэныгъэхэм я тхьэмадэхэм къащтат а унафэр – Къэбэрдей-Балъкъэрым щыІэ «Куржы-Абхъаз зауэм хэтахэм я зэгухьэныгъэм» и тхьэмадэ Щэрдан Тимур я пашэу дэтхэнэ къулыкъущIэми бгъэдыхьэныр, епсэлъэныр, я гукъеуэр лъагъэIэсыныр. «Узэкъуэтмэ, улъэщщ, улъэщмэ, убгъэжьщ», жеІэ адыгэ псалъэжьым. Ар зэрыпэжыр, гупсысэшхуэкІэ зэрыузэдар адыгэхэр зэщІыгъуу дэнэ утыкуи зэрихьэм къигъэлъэгъуащ. «Дапщэщи хуэдэу, сыт щыгъуи ещхьу!» жаІэу зэрыкІэлъыплъым уи гур хигъахъуэрт. Ар пщІэт гупымкІэ, ар щІыхьт езы адыгэхэм я дежкІэ. ЩыIэщ узыфIэкI мыхъун цIыхугъэм и мардэхэр – узэгурыIуэныр, зым жиIэр зым дищтэныр, зэхэщIыкIыныр. Иджырей унафэщI щIалэхэми, гупым хэтхэми ар къалэнышхуэу къалъытати, щытыкIэр зылъэгъуахэми Iулыдж ягъуэтащ.
«Зыр лIэкIэ, зым зилIэжу щытамэ, дих щIагъуэ щымыIэу, дунеижьыр къутэжынт, арщхьэкIэ, япэ ищар зыхунэмысар, къэнам адэкIэ игъэкIуэтэфыну зы хъуэпсапIэ гуэр иIэщи, цIыхур абы егъэпсэу, зэщIеIыгъэ. Зауэр иухыу, текIуэныгъэр къызэрытхьар ди фIэщ щыхъуам, ундэрэбжьам дыхуэдэт, ди гур зыгуэрым къигъэбатэу къыдэзыгъэжыжын, дыкъэзыгъэбэдзэуэжын щхьэусыгъуэ дылъыхъуэрт. А щхьэусыгъуэри гурыIуэгъуэт зыхуэдэр – Апсны щIыналъэр къэIэтын, къизэуа щхьэхуитыныгъэр зэрыхуэфащэр дунейм я фIэщ щIын хуейт. Абы, пэжыр жыпIэмэ, дызэкъуигъэуващ, дикъэIэтыжащ абхъаз жылэр, – къыхигъэщащ дыкъежьэжын ипэ Конфедерацэм и штабым щIэса Чамагуэ Лялэ. — Ауэ укъэуву плъагъум нэскIэкъым унафэ зытещIыхьын хуейр, пщэдейм махуэ къызэрилъхунури пщыгъупщэ хъунукъым. А махуэм адыгэхэр хэмытмэ, ди лъэпкъи ди жыли зиужьыныр фIэщхъугъуейщ. Ар си фIэщу жызоIэ, сыту жыпIэмэ адыгэ къуэшыгъэр зищIысыр си нэгу щIэкIащи, мис мы щIалэхэм я гущIэм сиплъащи, я гупцIанагъэр слъэгъуащи… Ахэр дызэрилъэмыжым зы шэч хэлъкъым».
ТАБЫЩ Мурат,
«Адыгэ псалъэ» газетым и
щІэныгъэ обозреватель.
Налшык -Сыхъум — Налшык
