КъысфIощI сепсалъэу дунеишхуэм, Сэ бгыхэм сащепсалъэм деж
Обозревателым и псалъэ
Псым и жапIэр егъуэтыж
Илъэс зыкъом хъуауэ дгъэлъапIэ гуфIэгъуэм лъабжьэшхуэ иIэщ. 1957 гъэм гъатхэпэм и 28-м Налшык къыщызэIуахащ республикэм и Совет Нэхъыщхьэм и сессие. Ар нэхъыбэу зытепсэлъыхьар балъкъэр лъэпкъым и автономиер зэфIэгъэувэжын зэрыхуейрат. АрдыдэмкIи захуагъэм гъуэгу игъуэтыжырт, лажьэншэ цIыхухэм къатехьа лейр трахыжырт.
— 1953 гъэм Сталин Иосиф лIа иужь, куэдым къагурыIуащ абы и тетыгъуэм зэрахьа политикэ залымыгъэр гува-щIэхами сэтей къызэрыхъунур. Ахэр щыуакъым: 1956 гъэм и мазаем КПСС-м и ХХ съездым а Iуэхум теухуауэ доклад щэху щищIащ партым и ЦК-м и Япэ секретарь Хрущев Никитэ. Абы жиIащ а зэманым лей куэд зэрызэрахьар. Псом хуэмыдэу къыхигъэщхьэхукIащ залымыгъэр цIыху щхьэхуэхэм я мызакъуэу, лъэпкъ псохэми зэралъэIэсар. Ар щIэдзапIэт. 1956 гъэм СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым Указ къыдигъэкIащ здаша щIыпIэхэм щыхуагъэува хабзэхэр балъкъэрхэм, кърым тэтэрхэм, тырку-месхетхэм ящхьэщыхыным теухуауэ. Ар, дауи, ехъулIэныгъэт, ауэ абы къикIыртэкъым абыхэм кърагъэгъэзэжыну, фIагъэкIуэда я мылъкури хуапшыныжыну. АрщхьэкIэ хабзэ ткIийр зэрыщхьэщахыу, ди лъахэгъухэр къэкIуэжу хуежьащ. Кавказым щыщ лъэпкъхэр я хэкум зэрыхуэпIащIэр щалъагъум, къэуващ абыхэм я къэралыгъуэр зэфIагъэувэжыным и Iуэхур. 1956 гъэм щэкIуэгъуэм и 24-м КПСС-м и ЦК-м къищтащ «Къалмыкъ, къэрэшей, балъкъэр, шэшэн, ингуш лъэпкъхэм я лъэпкъ автономиехэр зэфIэгъэувэжыным теухуа» унафэ. Абы а лъэпкъхэр я лъахэхэм зэрырагъэкIа къудейр залымыгъэ бзаджэу зэрыщытар къыщыгъэлъэгъуат.
А унафэр и лъабжьэу, 1957 гъэм щIышылэм и 9-м СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым Указ къыдигъэкIащ «Къэбэрдей АССР-р Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-у зэхъуэкIыным и IуэхукIэ». Лъэпощхьэпо щыIэжкъым: балъкъэрхэм я хуитыныгъэхэр хабзэкIэ зэфIагъэувэжат. Къэзыгъэзэжа цIыхухэм хэщIапIэ яхуэхъуащ Советскэ (иджы Шэрэдж), Шэджэм, Iуащхьэмахуэ районхэр. Балъкъэр жылагъуэхэр щыIэ хъуащ Дзэлыкъуэ, Тэрч, Лэскэн щIыналъэхэми. 1957-1959 гъэхэм псори зэхэту цIыху мин 35-рэ 274-м къагъэзэжащ. Ауэ, зэрыгурыIуэгъуэщи, къэбгъэкIуэж къудейкIэ Iуэхур зэфIэкIыртэкъым. Илъэс 13-кIэ нэплъэгъуэ ирамыту хамэ щIыпIэхэм щаIыгъа унагъуэ- хэр зыщыпсэунрэ зыхэпсэукIынрэ къызэрагъэпэщын хуейт. Абы и лъэныкъуэкIэ куэд зэфIагъэкIащ ди республикэм и власть органхэм. Абыхэм хуабжьу ядэIэпыкъуащ ди лъахэм щыпсэу адрей лъэпкъхэр, псом хуэмыдэу, дауи, лIэщIыгъуэ IэджэкIэ къызыдэгъуэгурыкIуа адыгэхэр. Ар я гуапэу ягу къагъэкIыж къэзыгъэзэжахэм ящыщ нэхъыжьхэм.
А псоми я фIыгъэкIэ балъкъэрхэм псынщIэу зыкъаужьыжащ. А гъэ дыдэм къызэIуаха КъБКъУ-м, апхуэдэу СССР-м и къалэ куэдым и вузхэм щIагъэтIысхьащ балъкъэр щIалэгъуалэр. Ауэ, дауи, лъэпкъым щыщ IэщIагъэлIхэр нэхъыбэу щагъэхьэзырыр Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетырт. Япэ къыщIэкIыгъуэм яхэту ар 1962-гъэм къаухащ балъкъэр 62-м, нэгъуэщI къалэхэм къикIыжри къэкIуэжащ щIэныгъэ нэхъыщхьэ зыгъуэта цIыху 47-рэ. Гугъу ехьахэм апхуэдизу еджэным зратати, зэман дэкIри, цIыху минипщI къэс щIэныгъэ нэхъыщхьэ яIэу хэтыр зыхуэдизымкIэ балъкъэрхэр Урысейм и мыза-къуэу, СССР псом бжьыпэр щызыIыгъхэм яхыхьащ.
Лъэбакъуэшхуэ щачащ щэнхабзэ IэнатIэми. 1957 гъэм республикэ драмтеатрым щызэхуашэсыжащ балъкъэр артист гупыр. 1958 гъэм балъкъэр 15 еджакIуэ ягъэкIуащ Москва, Щепкиным и цIэр зезы-хьэ театр институтым. НыбжьыщIэ зыбжанэ щIэтIысхьащ Ленинград филармониемрэ киноинститутым-рэ. 60 гъэхэм радиокIэ къату щIадзащ лъэпкъ композиторхэу Байчекуев Абдинрэ Жеттеев Михаилрэ я уэрэдхэр. ЗэфIэкI зыбгъэдэлъ гуп хагъэхьащ уэрэдымрэ къафэмкIэ къэрал ансамблым, къэрал филармонием и гъэзэщIакIуэхэм.
Москварэ Налшыкрэ къыщыдэкIащ тхакIуэ, усакIуэ пажэхэу Кулиев Къайсын, Шахмурзаев Саид, Гуртуев Берт, Отаров Керим, Залиханов Жанэкъаит, Геттуев Максим сымэ, нэгъуэщIхэми я IэдакъэщIэкIхэр.
1957 гъэм и щIышылэм балъкъэрыбзэкIэ къыдэ-кIын щIидзэжащ «Коммунизмге жол» (иджы «Заман») республикэ газетым.
Къуажэхэм къыщызэIуахырт узыншагъэр хъумэнымрэ щэнхабзэмкIэ я IуэхущIапIэхэр, курыт еджапIэхэр. Гундэлэн, Шэджэм Ищхъэрэ, Бабугент къуажэхэм школ-интернатхэм я бжэхэр къыщызэIуахащ.
ШАЛ Мухьэмэд.
КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ Кулиев Къайсын дуней псом къыщацIыху.
«Балкария» къэрал къэфакIуэ ансамблыр.
Къамыгупсыса хъыбар
«Си нэIуасэ бзэр щызэхэсхам, си гур нэхъ псынщIэу къеуэ хъуат…»
Сокъур Лиуан зэрысцIыхурэ куэд щIакъым. Илъэс и пэкIэ абы и къуэрылъхум ди Iыхьлы хъыджэбз ишащ. Зэблагъэ хъуащ зэкъуэш лъэпкъитIым я бынхэр. ЗэцIэджэгъу къуажитIым — Жэмтхьэлэрэ Жэмтхьэлэ Ипщэрэ апхуэдэ куэд ущрохьэлIэ: абыхэм щыпсэухэр зэрогъэныбжьэгъу, пщIэшхуи зэхуащI.
… А хьэгъуэлIыгъуМ цIыху куэд ирихьэлIат. «Алыхьым гуфIэгъуэкIэ фIэкIа зэи дызэхуимыгъазэкIэ», — хъуахъуэрт нэхъыжьхэр. КъыдэхъулIащ: иджыблагъэ аргуэру Сокъурхэ я унагъуэм дыщызэхуэсащ зэрышахэм бын зэрагъуэтам къыхэкIыу. Лиуан хуабжьу гуфIэрт. Ауэрэ дыкъигъэгугъащ: «Аслъэн цIыкIу фIэкIыпIэ имыIэу балъкъэрыбзэ езгъэщIэнщ».
Къэзгъэлъэгъуэну сыхуейщ а унагъуэр ижь-ижьыж лъандэрэ балъкъэрхэм къуэпс куухэмкIэ къазэрыпыщIар. «Сокъурхи, Таукеновхи, Маммевхи зэгуэр зы лъэпкъыу щытащ, къыджиIащ Лиуан — фэ фхуэсIуэтэжынщ игъащIэкIэ сигу къинэжар».
— Сэ сыщIалэ цIыкIут балъкъэрхэр ди лъахэм щраша зэманым, ауэ а гъатхэпэ махуэ хьэлъэр белджылыуэ сощIэж. Дунейм зызэригъэдзэкIа хуэдэт. Псори гъырт: цIыхубзхэри, цIыхухъухэри, сабийхэри. Дэ, сабийхэр, машинэхэм дакIэлъыжащ къуажэкIэм дынэсыху. Балъкъэр къуажэхэр нэщI хъуат икIи дэ къэнахэм, ди Iэпкълъэпкъым щыщ хаха хуэдэт. Дэ ди къуажэхэми дэкIуэдыкIат дэлъа берычэтыр, дэрэжэгъуэр. Дигу ихуртэкъым ди Iыхьлы балъкъэрхэр.
Зэманыр къэсри, сэ дзэм сраджащ. Ар къыщыхъуар 1954 гъэрщ. Къулыкъур щесхьэкIырт Къыргъыз ССР-м и щыхьэр Фрунзе. Ныбжьэгъу схуэхъуа Юрэрэ сэрэ зэгуэр даутIыпщащ ди нэгу зедгъэужьы-ну. Къалэм зыщытплъыхьащ, лы комбинатым къыбгъурыт кафем дыщIыхьащ. Ерыскъыр къытхуахьыху дыщысащ ди сэлэт гъащIэм дытепсэлъыхьу. ИужькIэ зэуэ сыкъигъэуIэбжьащ сызыпэмып лъам: фIыуэ си нэIуасэ бзэр щызэхэсхам си гур нэхъ псынщIэу къеуэ хъуат. СызыпхыдэIукIри, шэч къытесхьэжакъым ди гъунэгъу Iэнэм пэрыс щIалэхэр зэрыбалъкъэрым. Сыкъэтэджри, сабгъэдыхьащ: «Фэ фыбалъкъэр?» «Дыбалъкъэрщ. АтIэ сыт?» — зыжьэу жэуап къызатри, псори къызэфIэуващ. «Сэ Кавказым, фэ фыкъыздраша щIыналъэм сы-щыщщ», — си псалъэхэр и кIэм нэзмыгъэс щIыкIэ щIалэхэм IэплIэкIэ сыщIагъэнащ. Дызэпсэлъащ. СызрихьэлIахэр ди районым хыхьэ Къэщкъэтау къуажэм щыщу къыщIэкIащ. Я нэхъыжьыр Уянаев Къэнэмэтт. Аращ и унагъуэм сезыгъэблэгъари.
— Сэ си ныбжьэгъу си гъусэщ. ДыкъызэраутIыпща пIалъэри йокI, — къагурызгъаIуэу сыхуежьащ Iуэхур зыIутыр.
— ЗыкIи укъэмыскIэ. сэ псори зэхуэзгъэхъунщ, — быдэу сыкъигъэгугъащ Къэнэмэт. ЗыхэпщIэрт ар унафэщI IэнатIэ зэрыпэрытыр. Зитчри, псори дежьащ. Куэдрэ дымыкIуэу унэ дэгъуэм и пщIантIэм дыкъыдэхутащ. Сэ сыкъаувыхьащ цIыхубзхэм, цIыхухъухэм, сабийхэм. ЦIыхубзхэр гъырт, IэплIэ къысхуащIурэ, цIыхухъухэми нэпсхэр яхуэIыгъыртэкъым, сабийхэр яфIэгъэщIэгъуэну къызэп-лъырт. Сэ къысIущIахэщ нэхъыфI дыдэу ялъагъу цIыхум хуэдэу. Си закъуэ сыкъагъанэртэкъым зы дакъикъи. Унэм сыщIашатэкъым мэл щысхуаукIам щыгъуэ. «Дауэ удутIыпщын удмыгъэхьэ-щIэу?» — жаIэрт. ГуфIэщати, цIыхубзхэм сыздагъэтIысынур ящIэртэкъым. ЕкIуу къаухуа Iэнэм нэху щыху дыбгъэдэсащ. А жэщым зыри жеякъым. Сэ абыхэм яхуэсIуатэрт лъэпкъыр я лъахэм ирагъэкIа иужь балъкъэр къуажэхэм ягъуэта щытыкIэр зыхуэдэр. Псом хуэмыдэу я гуапэт балъкъэрыбзэкIэ сазэрепсалъэр. Зэпымыууэ зыгуэркIэ къызэупщIхэрт. А махуэм сэ телъыджэ сщыхъуат псори. ЗгъэщIагъуэрт гъэунэхуныгъэ хьэлъэ хэхуами, Уянаев Къэнэмэт и унагъуэри, и гъунэгъухэри, зыхуей ягъуэту зэрыпсэур, цIыхугъэшхуэ зэрахэлъыр. Пщэдджыжьым сыкърагъэжьэжащ сызэрырагъэблэгъам хуэдэу IэплIэешэкIкIэ. ИужькIи Iэджэрэ сыщыIащ я унэ — сэ къулыкъу щысщIэ частыр пэжыжьэтэкъым ахэр щылажьэ лы комбинатым. Уянаев Къэнэмэт телефонкIэ псалъэурэ сэ хуит сакъригъэщIырт си унафэщI офицерхэм.
Балъкъэрхэм я лъахэм къагъэзэжа иужь, сэ зэрымыщIэкIэ Къэщкъэтау сыщыхуэзащ Уянаев зэкъуэшхэм ящыщ Хьэжмурат. А зэманым ар связь IуэхущIапIэм и унафэщIу лажьэрт. ЯпэщIыкIэ абы къыхуэцIыхужакъым Фрунзе къулыкъу щезыхьэкIа сэлэтыр. Ауэ игу къэзгъэкIыжа иужь хуабжьу къысщыгуфIыкIащ. Дэ куэдым дытепсэлъыхьащ.
Нобэ сэ сыщIалэжкъым, ауэ сыпсэухукIэ сщыгъупщэнукъым балъкъэрхэр апхуэ-дизу гуапэу къызэрысIущIар. Ахэр цIыху гуапэщи, фIыуэ солъагъу. Абы и щыхьэтщ сэри си Iыхьлы гъунэгъухэми балъкъэрыбзэ зэрытщIэр. ИкIи сыщогугъ дунейм къытехьа къудей Аслъэн цIыкIуи сэ балъкъэрыбзэкIэ къызэпсэлъэф хъуну!
Абы къыдэкIуэу Балъкъэр лъэпкъым и къэщIэрэщIэжыныгъэм и махуэм ди къуэшхэм сохъуэхъу узыншагъэрэ фIыгъуэрэ яIэну. ИугъащIэ ди зэныбжьэгъугъэм!
Зытхыжар Мокаевэ Лейлащ.
Балъкъэр щIыналъэм
Балъкъэр литературэм и лъабжьэр зыгъэтIылъа Мечиев Кязим.
КIыщокъуэ Алимрэ Кулиев Къайсынрэ ди лъэпкъхэм я зыныбжьэгъугъэр ягъэбыдэрт.
Залымыгъэ политикэм ихьа балъкъэрхэм я фэеплъ музейр.
ГукъэкIыжхэр
Сыт и лъэныкъуэкIи
Хуабжьу гуауэшхуэу щытащ 1944 гъэм и гъатхэм ди къуэш балъкъэрхэр я лъахэм ирагъэкIыу Азие Курытым и щIыналъэ гугъусыгъухэм зэрашар.
Зи Iуэху зэпэщ республикэ цIыкIум лIэщIыгъуэ куэд хъуауэ зэгъусэу щыпсэу адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ сыт и лъэныкъуэкIи зэIыхьлы дыдэм хуэдэ хъуат. Ахэр ирагъапщэрт дамитI зытет бгъэм. Зы дамэр гущIэгъуншэу щыгуаупщIыкIым, лъахэм къинахэм я гур узащ икIи ар къатехьэлъащ. А зэманым сэ сызэрыхъур илъэсипщIт, ауэ белджылыуэ сощIэж лIыжьхэр, цIыхубзхэр, сабийхэр зэрыс автомашинэхэр километр 12 зи кIыхьагъ Зеикъуэ и уэрамым кIапсэлъэрышэу зэрырикIуар. Автомашинэм исхэри гъуэгум и бгъуитIымкIэ Iут ди къуажэдэсхэри зэщIэгъуагэрт. Апхуэдэр пщыгъупщэжыну-къым.
Абы лъандэрэ псы куэд ежэхащ. Илъэс 13-м къриубыдэу курыт школыр, иужькIэ институтыр къэзухри инженер-энергетик сыхъуащ. А зэманыр ирихьэлIащ захуагъэр текIуэу балъкъэрхэм къыщагъэзэжам. Абы иращIэкIа гуфIэгъуэ Iуэхухэр республикэ псом щекIуэкIырт. Зеикъуэрэ Гундэлэнрэ щыпсэухэр щызэхуэсат къуажитIым я зэхуакум дэж псым и гупэм къит щIыпIэ дахащэм. Кърагъэжьар мыхьэнэ ин зиIэ Iуэхути, къызэхуэсахэм яхуеблэгъат партым и обкомым, республикэм и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым, Министрхэм я Советым я лIыкIуэхэр. Iуэху псори зезыгъакIуэр КПСС-м и Iуащхьэмахуэ райкомым и япэ секретарь Къущхьэ Гъумарт.
Ерыскъы хэплъыхьахэмкIэ зэщIэузэда Iэнэхэр цIыху 20-30 хуэдиз дэтхэнэми пэрысу щигъэувыкIат гектарищ къызэщIэзыубы-дэ щIыналъэм.
Къущхьэ Гъумар хьэщIэхэр и гъусэу Iэнэхэм бгъэдыхьэурэ гуфIэгъуэшхуэмкIэ псоми ехъуэхъурт.
А махуэм хъуэхъу куэд жаIащ, ауэ чэф хъуа къахэкIакъым. Япэрауэ, а зэманым иджы хуэдэу фадэ куэд ирафу щытакъым. ЕтIуанэрауэ, апхуэдэ гуфIэгъуэ лъапIэм емыкIу зыми къыщихь хъунутэкъым. Ещанэрауэ, абы хэтт къуажитIми пщIэшхуэ щызиIэ нэхъыжьыфIхэр.
Апхуэдэу си нэгу щIэкIащ 1944 гъэм къэхъуа гуауэмрэ 1957 гъэм захуагъэр зэфIэувэжу балъкъэрхэм къызэрагъэзэжам иращIэкIа гуфIэгъуэшхуэмрэ.
ИтIанэ щIидзащ мы зэманым къэщIэрэщIэжыныгъэкIэ дызэджэ лъэхъэнэм. Ар Гундэлэн и щапхъэкIэ IупщIу къэдгъэлъэгъуэфынущ. Адрей балъкъэр къуажэхэми хуэдэу, абы яшащ газ, электрокъару, псы. Къыдэхутащ сымаджэщ екIу, къатищу зэтет школ, тIысыпIэ 400 зиIэ кино-театр. Сабий сад, IуэхутхьэбзэщIапIэ унэ. Колхозым и зэфIэкIым хэхъуэ зэпытт.
Мыри къыхэдгъэщынщ: 1989 гъэм цIыхухэр къызэрыхатхыкIам къызэригъэлъэгъуамкIэ, ябгъэдэлъ щIэныгъэмкIэ балъкъэрхэм РСФСР-м и мызакъуэу, СССР псом пашэныгъэ увыпIэр щаIыгът. Къэралым цIэрыIуэ щыхъуат Кулиев Къайсын, Отаров Керим, Зумакуловхэ Танзилярэ Борисрэ, Рахаев зэкъуэшхэр, Эфендиев Салихь, Залихановхэ Хъусейнрэ Михаилрэ, Таукенов Магомед, Казаков Исхьэкъ, Мусукаев зэадэзэпхъур — Ахъмэтрэ Шамсарэ, Геттуев Максим, Хутуев Хьэнэфий, Чеченов Хъусейн, нэгъуэщIхэри. Гундэлэн къуажэм къыдэкIащ академикитI, щIэныгъэхэм я доктору, кандидату 40, УФ-м и ТхакIуэхэмрэ Журналистхэмрэ я зэгухьэныгъэхэм хэтхэу 25-рэ.
Балъкъэр лъэпкъым зиужь зэпытщ. Абы ди республикэм и унагъуэ зэкъуэтым езым хуэфэщэн увыпIэ щиIыгъщ.
Къущхьэ Мухьэжид, лэжьыгъэм и ветеран,
УФ-мрэ КъБР-мрэ щIыхь зиIэ я энергетик.
Дэ къытхуатх
Си бгырузыжыркъым…
1957 гъэм Щхьэлыкъуэ къэкIуащ балъкъэр унагъуэ 26-рэ. НэгъуэщI екIуалIапIэ яIэтэкъым — я Шыкъы къуажэр зэхэкъутат. Ахэр я къуэшхэм хуэдэу ирагъэблэгъащ, хэщIапIэ иратащ, ерыскъыкIэ ядэIэпыкъуащ. Колхозым Iэщ къаритащ. Мыгувэу щIы Iыхьэхэр хухахащ псэупIэхэр иращIыхьын папщIэ.
Ди хьэблэм къыдэтIысхьащ балъкъэр усакIуэ цIэрыкIуэ Мечиев Кязим и къуэм-рэ и пхъумрэ. Я гъунэгъухэм псынщIэу гу лъатащ, Саид хуабжьу зэрыгуащIафIэмрэ Шапий и цIыхуфIагъымрэ.
И адэм зэгуэр къазэрыхуэкIуэу щытам хуэдэу, Саид куэдрэ зыкъыхуагъазэрт лъэIу зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ икIи абы зыри игъэщIэхъуртэкъым. ГъущI зэпыгъэвэным хуэIэзэти, Налшык ЖБИ-м лэжьэн щыщIидзащ. Шапий хуабжьу фIэфIт уэрамхэм зыщыхуэзэ сабийхэр IэфIыкIэкIэ игъэгуфIэн.
Хьэблэм щыпсэухэм мурад ящIащ абыхэм псэупIэхэр хуаухуэну. А лэжьыгъэм хыхьащ зи къару илъыгъуэ псори: къакIуэрти, щхьэж хузэфIэкI ищIэрт. Нэхъыбэу щылажьэр щэбэт, тхьэмахуэ махуэхэрт. Мывэ лъабжьэм и зы лъэныкъуэр дгъэтIылъащ Дзагуэ Мухътаррэ сэрэ. Шапий шэджагъуашхэр игъэхьэзырырт. Сэ зэуэ сигу ирихьащ нэхъапэм зищIысыр сымыщIа ткIуатIкIуэ хужь гуэр.
— Геннадий фIэфIщ ерэн! — гуфIащ бзылъхугъэр.
Саид а илъэсым фыз къишащ. Аращ балъкъэр хьэгъуэлIыгъуэу япэу сызыхэ-тар. «Япэ дыдэ» щIыжысIэр сэ иужькIэ апхуэдэ куэд сыхэтащи аращ — школым сыщыпрофоргти, сэ сыкIуэн хуей хъурт яша ди егъэджакIуэ хъыджэбзхэм я хьэгъуэлIыгъуэхэм. Псалъэм и хьэтыркIэ, Чочаевхэ нысэ яхуэхъуащ пэщIэдзэ классхэм щезыгъаджэ Солтановэ Надя. Арати, зы егъэджакIуэ гуп дыхъуу Безен- ги дыкIуащ. Созаевхэ яшащ ди пионер вожатэ нэхъыжь Гаевэ Рэхьимэт.
Зэманыр кIуэрт. ГъэщIэгъуэнщ, ауэ сэ сызиунафэщI классым щеджащ Шапий и бынхэр — Хайбаррэ Тонякэрэ, Саид и пхъуитIыр — Любэрэ Жаннэрэ, абыхэм я Iыхьлы гъунэгъухэу Хъызыррэ Таукъуэрэ. Псори гурыхуэт, фIыуэ еджэрт. Жаннэ школыр медалкIэ къиухащ. Ауэ Хъызыр гугъуехьхэм хэхуащ: школыр къиухын хунэмысу дзэм ираджат, къулыкъур щиухам и Iыхьлыхэм Кавказым къагъэзэжакIэт. Школым щIэтIысхьэжын зыкъомрэ тегушхуакъым: и ныбжьыр фIэкIати, куэди щыгъупщэжат.
Ауэ ехъуапсэрти, епщIанэ классым щIэтIысхьащ. ФокIадэм и кIэухым япэ диктантыр ятхащ. Хъызыр щыуагъэ куэдыкIей IэщIэкIауэ къыщIэкIащ.
— Си насып хэлъкъым еджэным, школми щысщIэн щыIэкъым, — жиIащ абы, щатэри.
И насыпти, а псалъэхэр щызэхэсхым селъэIуащ урок нэужьым къысхуэмызэу мыкIуэжыну.
— Сытыт атIэ уэ школым укъыщIэкIуар? — сеупщIащ щIалэм.
— Къэзухыну сыхуеящ. СызэрыцIыкIурэ сыщIохъуэпс дохутыр IэщIагъэм. Ауэ сыт пщIэн?..
— Уи фIэщу ухуей? Сэ сыбдэIэпыкъунщ. Ауэ тIури шыIэныгъэ тхэлъу дызэдэлэжьэн хуей хъунущ иджы къыщыщIэдзауэ.
— Пэжуи! — ЩIалэр къэгуфIащ и нитIыр къицIыщхъукIыу. — Сэ сыхьэзырщ! Сэ сегугъунщ!
Хъызыр и гугъапIэр къехъулIащ, аттестат зыIэригъэхьащ. ИтIанэ Орджоникидзе (иджы Владикавказ) мединститут къыщиухащ, дохутыр-невропатолог хъуащ, ординатурэ нэужьым IэщIагъэлI гъуэзэджэ къыхэкIащ.
Сэ ар хьэкъ сщыхъуащ МВД-м и санчастым сыщIэгъуэлъхьэну гугъу сезыгъэхь бгы узым сыщрихулIам.
— Сэ уэ себгъэджащ, иджы сэ уэ узгъэхъужынщ — жиIэри, мазэ псокIэ къызэлIэлIащ, икIи иужькIэ си бгым зэи сигъэпIейтеижакъым.
ФIыщ апхуэдэ еджакIуэхэр уиIэну!
Коммодов Геннадий.
