Уи Iэр быдэу докъуз
ЦIыхур нэхъыфIу зэбгъэцIыхуну ухуеймэ, щыпсалъэкIэ жиIэхэм гупсэхуу едаIуэ. Тхэуэ щытмэ, и Iэдакъэ къыщIэкIам куууэ ириплъэ. Ар художественнэу щрет, документ ирехъу. Сытым темытхыхьами, зытхам и шыфэлIыфэр, дуней тетыкIэр, цIыхум зэрыхущытыр наIуэу къыхощ. Псом хуэмыдэжу тхыгъэр гукъэкIыжхэм ятеухуауэ щытмэ. А псор си щхьэм щызэзгъэзэхуащ республикэм фIыуэ къыщацIыху, блэкIа лIэщIыгъуэм и кIэух илъэсипщIхэм, зи лэжьыгъэфIкIэ, дуней тетыкIэ дахэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэрми ди гъунэгъу къуэш республикэхэми фIыуэ къыщацIыхуу щыта Хьэжу Анатолэ и гукъэкIыж тхылъым сыкъыщеджэм. ФIэщыгъэцIэ къудейм зэуэ удехьэх — «Сыту цIыхуфI куэд сэ сцIыхуу щыта» («Как много я людей хороших знал…»). удехьэхри, уи акъылыр, гупсысэр фIым, дахэм треухуэ. ФIэщыгъэцIэм къуита гугъэр тхылъым егъэпэж.
Зэрыхабзэщи, гукъэкIыжхэр щитхыжкIэ цIыхум и пащхьэ къалэнитI ирегъэувэж: щыпсэуа лъэхъэнэм къэхъуахэм, игу зыгъэфIа, зыгъэгъуа Iуэхухэм щIэблэр щыгъуазэ ищIыну, и гъащIэ гъуэгуанэр зыдрихьэкIа, гукъинэж щыхъуа цIыхухэр фIыкIэ игу къигъэкIыжу тхылъеджэм яригъэцIыхуну. НэгъуэщIуи Iуэхум бгъэдыхьи урохьэлIэ: и щхьэр игъэпIиин. Апхуэдэм щогъупщэ адыгэ псалъэжьыр: ущысу укъэзымылъагъум укъэтэджакIэ гу нэхъ къыплъитэнукъым.
Хьэжу Анатолэ и тхылъыр зытеухуар илъэс пщIей гъащIэм лэжьэгъу, псэуэгъу хуэхъуа, зи ерыскъы Iухуа, и ерыскъы здишха цIыхухэрщ. Абыхэм яхэтщ къэрал унафэщIхэр, тхакIуэхэр, художникхэр, журналистхэр, лэжьакIуэ къызэрыгуэкIи, дуней псом къыщацIыху еджагъэшхуи, благъэрэ Iыхьлырэ, нобэ куэдым зи цIэр ямыщIэж и къуажэгъу лIыжь-фызыжьи, нэгъуэщI куэди. Дауи, Анатолэ езыр а тхыгъэ псом «сэ» жиIэу хэтщ, армырамэ гукъэкIыж хъурэт, ауэ ар абы и щхьэм триухуакъым — зытетхыхьыр ицIыхуу щыта цIыхуфI куэдырщ. Дапщэ хъурэ ахэр — мин, минитI, мынипщI? Хэт ар къыхуэбжын?
Езы тхылъри пIащэщ, напэкIуэцI 850-рэ мэхъури, мы псом сыкъеджэфын жыпIэу, шэч уегъэщI. Ауэ япэ сатырхэм щыщIэдзауэ удехьэхри, тхылъыр зэтупIэжыху уиутIыпщыркъым. Ар еджэгъуафIэ зыщIым щыщщ, псалъэм папщIэ, езым фIэкIа нэгъуэщIхэр зыщымыгъуазэ Iуэхухэм зэратетхыхьыр. Ар епхьэлIэ хъунущ Мэлбахъуэ Тимборэ, Мамхэгъ зэкъуэшхэм (Михаилрэ Алексейрэ), абыхэм я адэ Шу, Ахъмэт Мусэбий, Пэнагуэ Азэмэтджэрий, КIэрэф Къамболэт, нэгъуэщI куэдми ятеухуа Iыхьэхэм. Iыхьэ щIыжысIэм щхьэусыгъуэ иIэщ — тхылъыр очеркыурэ зэхэгъэуващ. А очеркхэм ящыщ куэдыр зэман зэхуэмыдэм итхащ, щхьэусыгъуэ гуэрхэм теухуауэ.
НапэкIуэцI куэд яхухихащ и Iыхьлыхэм, благъэхэм, гъунэгъу-жэрэгъухэм. А напэкIуэцIхэр апхуэдизкIэ гуапэу, гумрэ псэмрэ дыхьэу тхащи, еджэн щыбухкIэ, ахэр Анатолэ и закъуэ мыхъуу, уэри уи благъэу, уи Iыхьлыуэ къыпщохъу, дунейм зэрехыжрэ Iэджэ щIахэм я чэнджэщ, гушыIэ дахэр зэхэпх, нанэхэм я джэдлыбжьэм, дэлэным, цIырт зыщIыгъу къаз гъэвам я мэр къыпщIихьэу пфIощI.
Ныбжьэгъу, гъунэгъу, къуажэгъу фIыуэ зымылъагъум, иримыгушхуэм къэрали фIыуэ хуэлъагъунукъым. Къуажэ дахи, къалэ екIуи, къурш лъаги дунейм щыкуэдщ, ауэ уи лъахэр а псом щIыгъуу дахэ зыщIыр узыхэт, къыбдэпсэу цIыхухэрщ. Тхылъыр абы мызэ-мытIэу щыхьэт тохъуэ. И псэм и хуабагъ псор яриту Анатолэ ятотхыхь и щIалэгъуэм щыщIэдзауэ иIа ныбжьэгъу пэжхэм — ЩоджэнцIыкIу Лев, Сыкъун Хьэсэн, Вэрокъуэ Владимир, Иуан Пётр, Къагъырмэс Борис, нэгъуэщIхэми.
Хьэжу Анатолэ и тхыгъэм IыхьэфI щеубыд комсомол, парт лэжьыгъэм щыпэрыта лъэхъэнэм, икIи гъуэгугъэлъагъуэ, ущиякIуэ къыхуэхъуа нэхъыжьыфIхэм кърата гъащIэ дерсым папщIэ фIыщIэ ин ноби яхуещI. Ауэ напэкIуэцI куэд хухихащ и къуажэжьым — Болэтей-Терекскэм, абы щыIа «Заря коммунизма» колхозым и IэнатIэ мытыншхэм пэрыта лэжьакIуэхэм, абыхэм я гуащIэм, я къару емыблэжу жылэм и зэIузэпэщ псэукIэм хэлIыфIыхьахэм, — вам, сам, Iэщым пэрытам — мащIэ лэжьыгъэ дэлъа къуажэми! И лэжьыгъэрат цIыхум и зэIузэпэщым и хэкIыпIэр. ЩIыхуэм щIигъэнауэ Анатолэ зи унафэр къыIэщIалъхьа колхозыр республикэм щынэхъыфI дыдэхэм ящыщ ищIыфат. НартыхугъэкI цIэрыIуэ, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь Дадэ ХьэмытIэ щылажьэ жылэм и цIэр къэрал иным щыIуат.
Хьэжу лъэпкъым и тхыдэр екIуу итхыжащ Анатолэ. Архив тхыгъэхэри гукъэкIыжхэри зэхэухуэнауэ ар топсэлъыхь и лъэпкъым къикIуа гъуэгуанэм, къэрал, жылагъуэ Iуэхухэм, абыхэм хуалэжьар зыхуэдизым. И пэжыпIэкIэ узэрыгушхуэн лIыфI куэд лъэпкъым иратащ Хьэжухэ. Нобэрей щIэблэм нэхъыжьхэм я Iуэхум дэгъуэу пащэ.
Мыбдеж щхьэхуэу къытеувыIэн хуейуэ къысфIощI Анатолэ къыщыхъуа унагъуэм, абы и нэхъыжьыфIхэм. Псом япэрауэ, и адэ Ахьмэд и лэжьыгъэфIхэм, хэлъа цIыхугъэ иным папщIэ Къэбэрдей-Балъкъэр псом пщIэ, щIыхь щиIащ, ноби ящыгъупщэркъым. ЕгъэджакIуэ Iуэхум къыщыщIидзэри (абы щIэныгъэ зритахэм, гъащIэ гъуэгу тригъэувахэм ящыщщ Мэлбахъуэ Тимбори), ар хэку унафэщI хъуащ. «Ленин гъуэгу» газетым и редактор нэхъыщхьэу, Къэбэрдей-Балъкъэрым телевиденэмрэ радиомкIэ и къэрал комитетым и унафэщIу лэжьащ, абы куэд зэфIигъэкIащ ди журналистикэр зэфIэувэн, зиужьын папщIэ, республикэм и телевиденэм и япэ лъэбакъуэхэр езыгъэчари зыужьыныгъэ гъуэгу тезыгъэувари Ахьмэдщ.
Адэм и гъуэгум пищэн мурад иIэу къыщIэкIынт Анатоли, Къэбэрдей-Балъкъэр университетым щыщIэтIысхьам. Ауэ гъащIэм абы и гуращэхэм зэхъуэкIыныгъэхэр хилъхьащ. Еджэн иухри куэд мыщIэу комсомол, парт лэжьыгъэм пэрытащ, иужькIэ езы дыдэри абы пэмыплъауэ мэкъумэш лэжьыгъэм хыхьащ — Терекскэм щызэхэт колхозым и председателу хахащ. А IэнатIэ гугъум щыпэрыта илъэс куэдым Хьэжу Анатолэ и зэфIэкIи, и цIыхугъи къигъэлъэгъуащ, жылэм дэсыр къедаIуэу, и псалъэм пщIэ иIэу, нэхъыжьми нэхъыщIэми ягурыIуэрэ къедэIуэжу къекIуэкIащ. А псори дахэу Хьэжум и тхылъым щетхыж, къыдэлэжьа цIыхухэм я фIыщIэ имыгъэкIуэду.
Си щхьэкIэ си нэгу щIэкIащ Ана- толэ и цIыху хэтыкIар. Терекскэмрэ Хьэмидеймрэ КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату сыщыхаха лъэхъэнэм сэ щIэх-щIэхыурэ а жылэхэм сыкIуащ, лэжьакIуэжьи унафэщIи сахуэзащ. Хьэжу Анатолэ дызэсэжа колхоз унафэщIхэм жыжьэрэ гъунэгъуу ещхьтэкъым: щIэныгъэшхуэ зыбгъэдэлъ, хабзэ дахэ щызекIуэ унагъуэ, лъэпкъ къыхэкIа адыгэлI щыпкъэр плъагъурт Iуэху зыщIэм ядищIэу, Iэнэм щысым яхэсу, уэрэд къыхэзыдзам дыжиIэу, гуфIэгъуэр зиIэми гуауэ къызытепсыхами защIигъакъуэу. Апхуэдэ зэхэтыкIэр арагъэнщ къуажэдэсхэм я Iуэху дэкIыу, зыхуей ягъуэтрэ тыншу псэууэ къыщIекIуэкIар.
Анатолэ и тхылъым теухуауэ куэд дыдэ пхужыIэнущ. ЖыIэни хуейщ. Ауэ нэхъ тэмэм си гугъэр ар къэщтауэ къеджэнырщ. КIэух тхыгъэм зэрыжиIэщи, езым и лъэхъэнэм зрихьэлIа цIыхуфIхэм я IуэхущIафэрщ армыхъумэ къигупсыса гуэрхэр итхыжахэм хэткъым. Абы щыгъуэми игу къоуэ ныбжьэгъу-жэрэгъу псоми я цIэ къызэрыримыIуэфар. Ари Анатолэ цIыхум яхуищI пщIэм, нэмысым щыхьэт техъуэ Iуэхугъуэщ.
— Сыту цIыхуфI куэд сэ сцIыхуу щыта! — гушхуэу жеIэ хуэчэм щIагъуэ щымыIэу илъэс пщIей къэзыгъэщIа лIы щыпкъэм. Мылъку зэлъэфэлIэн мурад иIэу мыпсэуа, ноби мыпсэу Хьэжу Анатолэ хъугъуэфIыгъуэ ин иIэщ — а хъугъуэфIыгъуэр инфляцэм пуд хуэщIынукъым, зэманми фагъуэ дэхъунукъым. Сыту жыпIэмэ икIэм-икIэжым цIыхум къыхуэнэр IуэхущIафэ дахэхэмрэ гукъэкIыж IэфIхэмрэщ. Анатолэ а псом ящIыгъуу иIэщ: унагъуэ узыншэ, бын насыпыфIэхэр, ныбжьэгъу пэжхэр, цIыхум я пщIэ, нэмыс, пэжыр жыпIэмэ, я лъагъуныгъэ. Тхьэм уи гъащIэр кIыхь ищI, Анатолэ! Тхылъ зэпэщ птхащи, уи Iэр быдэу докъуз. Сыту жыпIэмэ, щIэблэм, адыгэ щIэблэм щапхъэ къахуэхъун куэд дыдэ абы кърагъуэтэнщ. Кърыреджэ закъуэ!
Мэзыхьэ Борис,
тхакIуэ.
