Пщэдей Медицинэм и лэжьакIуэм и махуэщ
ЦIыхум нэхъ лъапIэу иIэр дзыхь зыхуищIхэр
Илъэс 30-м щIигъуауэ Медицинэм и лэжьакIуэм и махуэр ди къэралым щагъэлъапIэ мэкъуауэгъуэм и ещанэ тхьэмахуэ махуэм. Ар цIыхухэм я узыншагъэр, гъащIэр хъумэнымкIэ IэнатIэм пэрытхэм я махуэшхуэщ. ЩыIэу къыщIэкIынкъым зэгуэр абыхэм я дэIэпыкъуныгъэ хуэмыныкъуа зы цIыхуи.
Дэтхэнэ зы IэщIагъэми гъащIэм мыхьэнэшхуэ щиIэщ, ауэ ар медицинэм епхамэ, абы пылъ жэуаплыныгъэр куэдкIэ нэхъ инщ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ а унэтIыныгъэм и лэжьакIуэхэм цIыхум нэхъ лъапIэ дыдэу иIэр – и узыншагъэр, и гъащIэр — дзыхь хуащI. Абы къыхэкIыу я Iэзагъэм, щIэныгъэм хагъахъуэ зэпыту екIуэкIын хуейщ, медицинэм щIэуэ къыхыхьэ псори я лэжьыгъэм нэсу къыщагъэсэбэпыфын хуэдэу. Дэтхэнэ зы унэтIыныгъэми хуэдэу, медицинэми зэхъуэкIыныгъэхэр къыхыхьащ, зызыхъуэж зэманым къыздихьащ узыр псынщIэу, щыуагъэншэу къэхутэнымкIэ сэбэпышхуэ хъу IэмэпсымэщIэ куэд. Апхуэдэу щытми, сымаджэм и дежкIэ нэхъыщхьэр дохутырым и гу щабагъырщ, псэ къабзагъырщ, и гущIэгъурщ, и зэхэщIыкIырщ, и псалъэ гуапэхэрщ. Мис ахэр псори зэуIуу хэлъын хуейщ медицинэм и лэжьакIуэ нэсым.
Узыншагъэр хъумэнымкIэ IэнатIэр иджы къэрал политикэм щагъэнэхъапэхэм ящыщщ. Ди республикэр къэтщтэнщи, иужьрей илъэсхэм абы зэхъуэкIыныгъэфIхэр къыщыхъуащ: медицинэ IуэхущIапIэщIэхэр яухуащ, куэдым зэгъэпэщыжыныгъэ лэжьыгъэхэр щрагъэкIуэкIащ, ахэр иджырей IэмэпсымэхэмкIэ къызэрагъэпэщ, щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ IэщIагъэлIхэр гъэхьэзырынми гулъытэ хуащI.
Медицинэм и лэжьакIуэ псоми я махуэшхуэмкIэ дохъуэхъу. ЕхъулIэныгъэ, узыншагъэ быдэ яIэу, фIыщIэмрэ щытхъумрэ щымыщIэу, цIыхухэр къахуэарэзыуэ, я лэжьыгъэм и хъер ялъагъуу я IэнатIэ мытыншыр ирахьэкIыну ди гуапэщ.
ЩхьэщэмыщI Изэ.
Дэ къытхуаттх
IэщIагъэлI нэсхэр
Зэман гугъущ дызыхэпсэукIыр. Дунейм и щыIэкIэм, цIыхухэм я къызэрыгуэкI псэукIэм зэхъуэкIыныгъэхэр хилъхьащ пандемием. Коронавирус узыфэ зэрыцIалэм пэщIэтынымкIэ гугъуехь нэхъыбэ зи фэм дэкIыр медицинэм и лэжьакIуэхэрщ. Апхуэдэу щытми, я къару емыблэжу абыхэм я къалэныр ирахьэкI, нэгъуэщI узыфэ шынагъуэ куэдми еIэзэу. Уигъэгужьейуэ зэрымыщIэкIэ узыр къыщыпхукъуэкIкIэ, уи гур здэжэр дохутырхэм я дежщ, а щытыкIэ хьэлъэм укърашынымкIэ ахэр уи плъапIэу. Абыхэм я лэжьыгъэри зэфIэкIри зыхуэдэр иджыблагъэ згъэунэхуащ. Медицинэм и лэжьакIуэхэм я махуэм ирихьэлIэу сыхуейт абыхэм фIыщIэ, щытхъу псалъэхэр яхужысIэну.
Ныбжь зиIэ куэдми хуэдэу, сэри лъы дэуейм (давленэм) сыкъыхегъэзыхь. Пщэдджыжь гуэрым си сэмэгурабгъу лъэныкъуэр иубыдауэ, си Iэмрэ си лъакъуэмрэ схуэмыгъэхъейуэ, си псэлъэкIэми зэхъуэкIыныгъэ гуэр игъуэтауэ гу зылъыстэжащ. Си Iыхьлыхэм дохутыр къысхураджащ. Зимыгъэгувэу къэсащ «ДэIэпыкъуэгъу псынщIэр». Фельдшер Къуэжей Дианэ си давленэр къипщри, ар 240/120-м нэсу дэкIуеят. Мастэ къысхилъхьэщ, хущхъуэ сригъафэри, Тэрч щIыналъэ сымаджэщым сишащ. Си щытыкIэр хьэлъэти, абдежи сыкъыщызэтрамыгъэувыIэу Налшык дэт Республикэ клиникэ сымаджэщым сынагъэсащ. Си узыфэр пэжу къызэрахутам икIи и чэзум Iэзэгъуэ зэрызгъуэтам и фIыгъэкIэ сыкъызэфIэувэжащ. ФIыщIэ яхузощI Лъынтхуэ узыфэхэм щеIэзэ республикэ центрым и лэжьакIуэхэм жэуаплыныгъэ яхэлъу я IэнатIэм зэрыпэрытым папщIэ. Псалъэ гуапэхэр яхуэфащэщ рентгенхирургием и IэмалхэмкIэ узыр къыщахутэ икIи щеIэзэ къудамэм и унафэщI Акъбащ Марьянэ, жэщ плъыру лэжьахэу рентгенэндовоскулярнэ хирург Къуныжь Хьэжсет, неврологхэу Зыхьэ Аринэ, Кудаевэ Жаухарат сымэ. Зыпэрыт Iуэхум хуэIэкIуэлъакIуэхэт курыт медицинэ лэжьакIуэхэу Былымыхь Астемыр, Рахаевэ Мадинэ, Тхьэгъэлэдж Маритэ сымэ. Псом хуэмыдэу къыхэзгъэщыну сыхуейт центрым реанимацэмкIэ и къудамэм и унафэщI Токъу Мактинэ. А бзылъхугъэм хузэфIэкIащ зи IэщIагъэм фIыуэ хэзыщIыкI икIи сымаджэхэм бгъэдыхьэкIэ щхьэхуэ къахуэзыгъуэтыф гуп зэкъуэт къызэригъэпэщын. Ар къыщIехъулIари езыр абы и лъэныкъуэкIэ щапхъэу зэрыщытырщ.
Реанимацэм махуищкIэ сыщIэлъри, неврологиемкIэ къудамэм сыщIагъэгъуэлъхьащ. Си узым и хущхъуэгъуэр къызахьэлIэурэ, хуэмурэ си узыншагъэм зыкъигъэзащ икIи сыщыпсэу щIыпIэм щыIэ поликлиникэм адэкIэ щызыкIэлъызгъэплъыну чэнджэщ къызатри, сымаджэщым сыкъыщIатхыкIыжащ. А узыфэр зыгъэунэхуарщ абы узригъэувэ щытыкIэ хьэлъэр зыхуэдэр зыщIэр. Узым щхьэжагъуэ узэрищIым къищынэмыщIауэ, уи гур иудауэ, шынэр къыптекIуэу, уи хъуреягъкIэ къыщекIуэкIыр къыпфIэмыIуэхужу, гукъыдэж зыми хыумылъэгъуэжу уохъу. АрщхьэкIэ дохутырхэм яхузэфIэкIащ узыфэм и мызакъуэу, псэр зыхуз нэрымылъагъу «Iэдэми» къыIэщIахыжыфын икIи гугъэ сиIэу гъащIэм сыхагъэплъэжыфащ.
Центрым неврологиемкIэ и къудамэми я лэжьыгъэр хъарзынэу зэтеублауэ йокIуэкI, щхьэж и къалэныр зыхуэдэр ещIэжри, дэтхэнэми дагъуэншэу и Iуэхур ещIэ. Сымаджэхэр зыщIэлъ пэшхэр хуитщ, къабзэщ, нэхущ, я ерыскъыр IэфIщ икIи къэуатщ. Къудамэм и унафэщI Щомахуэ Верэ, сэ къызэIэза дохутыр Дэщ Ритэ, медсестра нэхъыжь Тхьэгъэпсэу Оксанэ сымэ, дэтхэнэ зыри сымаджэм псалъэ щхьэхуэ, бгъэдыхьэкIэ хэха къыхуэзыгъуэтыф лэжьакIуэ емызэшхэщ. ИкъукIэ си гуапэ хъуащ центрым реанимацэмкIи неврологиемкIи и къудамэхэр зыпэрыт IэнатIэм фIыуэ хэзыщIыкI, жэуаплыныгъэ нэс зыхэлъ IэщIагъэлIхэм я нэIэ зэрыщIэтыр. А дохутыр Iэзэхэм сазэрырихьэлIамкIэ Тхьэшхуэм фIыщIэ хузощI.
Медицинэм и лэжьакIуэм и махуэм ирихьэлIэу сохъуэхъу гужьеигъуэ сыщихуам дэIэпыкъуэгъу къысхуэхъуа псоми, я зэфIэкIым хэхъуэу, езыхэр зи плъыр узыншагъэм щымыщIэу, гуфIэгъуэрэ дэрэжэгъуэрэ яIэу, я IэнатIэ яIэщIэмыужагъуэрэ цIыхухэм сэбэп яхуэхъуфу, абы къыпэкIуэ хъерыр яхуэбагъуэу гъащIэ дахэ яIэу псэуну.
Джатэгъэжь Руслан.
Тэрч къалэ
ДифI догъэлъапIэ
ПщIэрэ щIыхьрэ зиIэ еджагъэшхуэ
Дэтхэнэ къэралми бгъэдэлъ къарумрэ зэфIэкIымрэ къызэралъытэр абы щIэныгъэ куумрэ цIыху зэчиймрэ зэрызыщиужьа щIыкIэхэращ. А пщалъэхэращ ехъулIэныгъэ лъагэхэр жылагъуэм къыхуэзыхь Iуэхугъуэхэр. ЗэхэщIыкI зиIэ цIыхур бгъэдэлъ щIэныгъэм хуэдэу зыгъэлъэпIэфынрэ абы хуитыныгъэ нэс къезытынрэ щымыIэми ярейщ. Аращ щIэныгъэлIхэр щIэнгъуазэ пэлъытэу куэдым къыщIалъытэр. Зэлэжь щIэныгъэ унэтIыныгъэм ехъулIэныгъэ лъагэхэр щызыIэрызыгъэхьахэм, абыкIи жылагъуэм пщIэрэ щIыхьрэ къыщызыхьа адыгэ еджагъэшхуэхэм ящыщщ Ало Владимир Зэчий и къуэр. КIуэкIуэ Валерэ и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал мэкъумэш университетым и профессор, химие щIэныгъэхэм я доктор, физико-математикэ щIэныгъэхэм я кандидат Алом и зэфIэкI куэд ирихьэлIащ лъэпкъ щIэныгъэм зегъэужьыным. Жэуаплыныгъэ ин зыпылъ а IэнатIэм ар ноби хьэлэлу пэрытщ, дзыхь къыхуащI сыт хуэдэ къалэнри къызыхуэтыншэу зэфIихыу.
Ало Владимир Шэджэм щIыналъэм хыхьэ Шэджэм ЕтIуанэ къуажэм 1956 гъэм и мэкъуауэгъуэм и 18-м къыщалъхуащ. Ало зэщхьэгъусэхэу Зэчийрэ Мэржынэтрэ зэдагъуэта сабиищым (Владимир, Заур, Людмилэ) я нэхъыжьт ар. Адыгэ хабзэмрэ нэмысымрэ зи гъащIэ гъуазэу илъэсхэр езыхьэкIа адэ-анэм я бынхэр щIапIыкIащ езыхэм лъэпкъ фIыгъуэу къалъытэ а лъапIэныгъэхэм: дэтхэнэми гъэсэныгъэ екIу бгъэдалъхьащ, зэрыпсэун щIэныгъэрэ IэщIагъэри ирагъэгъуэтащ. Еджэным дихьэхыу, дунейм и зэхэлъыкIэ хьэлэмэтым щыгъуазэ зыхуищIыным хущIэкъуу къэхъуащ Зэчийрэ Мэржынэтрэ я бын пажэр. Я къуэм школым щызыIэригъэхьэ дэтхэнэ ехъулIэныгъэми я лъэр нэхъри щIигъэкIыу, бынхэм зэрелIалIэр псыхэкIуадэ зэрымыхъум я гур хигъахъуэу апхуэдэт.
Пэжу, бгъэдэлъ гъэсэныгъэкIи, хэлъ Iэдэбагърэ зэхэщIыкIкIи Владимир ящыщт Шэджэм ЕтIуанэм дэт курыт школым и еджакIуэ нэхъыфIхэм, щапхъэ зытраххэм. ЕджапIэм и унафэщIхэри и егъэджакIуэхэри къыхуэарэзыуэ, ехъулIэныгъэ лъагэхэр зэрызыIэригъэхьам щыхьэт техъуэ и аттестатыфIыр и Iэрылъхьэу, Владимир 1973 гъэм къиухащ школыр. А илъэс дыдэми ар щIэтIысхьащ КъБКъУ-м и физико-математикэ факультетым. Зэрихабзэу, студент илъэсхэр купщIафIэу, Iуэхугъуэ хьэлэмэт куэдхэмкIэ гъэнщIауэ ирихьэкIащ Владимир. ТкIийуэ зыпэрыт еджэнми, дэзыхьэх щIэныгъэ-къэхутэныгъэ хьэлэмэтхэми къащыдэхуэ зэманым щIалэщIэр университетым щекIуэкI жылагъуэ лэжьыгъэхэми жыджэру хэтащ.
Илъэситхур псынщIэ дыдэу блэлъэтами, Алом а зэманыр сэбэпынагъ пылъу ирихьэкIащ. 1978 гъэм Владимир КъБКъУ-р фIы дыдэу къиухащ икIи зыхуеджа «физикэ» унэтIыныгъэмкIэ щIэныгъэ куу зэзыгъэгъуэта IэщIагъэлI щIалэр еджапIэ нэхъыщхьэм къагъэнэжащ. А лъэхъэнэм университетым и ректору щыта Лъостэн Владимир къыдигъэкIа унафэм ипкъ иткIэ, Ало Владимир КъБКъУ-м и ЩIэныгъэ-къэхутакIуэ IэнатIэм щIэныгъэ лэжьакIуэ нэхъыщIэу къащтащ икIи дэзыхьэхыу щыта къэхутэныгъэхэм абы щыпищащ. ЩIэныгъэм хуэнэхъуеиншэ щIалэм мурад ищIат бгъэдэлъ зэфIэкIхэм адэкIи хигъэхъуэну. А гуращэр иIэу, ар къыкIэлъыкIуэ илъэсым щIэтIысхьащ Москва дэт, щэкI зэIущэнымкIэ къэхутэныгъэхэр щрагъэкIуэкI институтым физикэмкIэ и кафедрэм епха аспирантурэм. «Полимерхэм я физикэмрэ механикэмрэ» щIэныгъэ унэтIыныгъэм епха лэжьыгъэшхуэ зэфIихащ а лъэхъэнэм Алом. А къэхутэныгъэхэр и лъабжьэу абы 1982 гъэм утыку кърихьащ кандидат диссертацэ купщIафIэ. Куэд дэмыкIыуи ар ехъулIэныгъэкIэ щыпхигъэкIащ УзССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и Академием ТеплофизикэмкIэ и къудамэм, физико-математикэ щIэныгъэхэм я кандидат цIэри къыфIащащ.
Зи щIэныгъэми зэфIэкIми хэзыгъэхъуа щIалэщIэр аспирантурэ нэужьым ирагъэблэгъэжащ КъБКъУ-м ЩIэныгъэ-къэхутэныгъэмкIэ и секторым щIэныгъэрылажьэ нэхъыжьу. Илъэс зыбжанэкIэ абы щыIауэ, КъБКъМУ-м физикэмкIэ и кафедрэм и доцент къулыкъур къыхуагъэфэщащ, иужькIэ а кафедрэм и унафэщI, абы и профессор хъуащ.
Дзыхь къыхуащIа IэнатIэм щекIуэкI лэжьыгъэ псори къызыхуэтыншэу къызэрызэригъэпэщым, студентхэр зэрыригъаджэм къадэкIуэу, Алом IэщIыб ищIакъым дапщэщи дэзыхьэхыу щыт къэхутэныгъэхэри. 2004 гъэм ирихьэлIэу Владимир хьэзыр ищIащ и доктор лэжьыгъэшхуэу щIэныгъэ дунейм гулъытэ ин щызыгъуэтар. Химие щIэныгъэхэм я доктор цIэ лъагэр къыпэкIуащ а къэхутэныгъэ купщIафIэм.
Профессор цIэрыIуэм и къалэмыпэм къыпыкIащ и къэхутэныгъэхэр зи лъабжьэ лэжьыгъэ куэд. Ахэр къытрадзэ ди къэралым, хамэ щIыпIэхэм къыщыдэкI щIэныгъэ журнал цIэрыIуэхэм, зытеухуа унэтIыныгъэ елъытауэ къэхутэныгъэ нэхъ купщIафIэхэр щызэхуэхьэса къыдэгъэкIыгъуэхэм, РАН-м къыдигъэкI академическэ журнал нэхъыщхьэхэм. Апхуэдэ щIэныгъэ лэжьыгъэхэр 260-м нос, монографиеу 3, нэгъуэщI тхылъхэри яхэту. ПщIэ зиIэ лъэпкъ щIэныгъэлIыр щIэх-щIэхыурэ ирагъэблагъэ конференцхэм, симпозиумхэм, нэгъуэщI зэхыхьэхэм, абыхэм я къэпсэлъапIэхэр хуит къыхуащIри, и Iуэху еплъыкIэхэр сэтей къыщещI. Ало Владимир ящыщщ зи псалъэм куэд щIэдэIухэм, зи Iуэху зехьэкIэр щапхъэу къалъытэхэм. Ар хагъэхьащ УФ-ми хамэ къэралхэми къыщыдэкI журнал цIэрыIуэу 7-м я редколлегиехэм.
ЩIэныгъэлI икIи къэхутакIуэ, егъэджакIуэ икIи гъэсакIуэ Алом и щIыбагъ къыдэлъщ нэгъуэщI ехъулIэныгъэ лъагэ куэди. Зи къэхутэныгъэ купщIафIэхэр ди щIыпIэми нэгъуэщI щIыналъэхэми я IэнатIэхэм шэщIауэ къыщагъэсэбэп Алор еш имыщIэу йолэжь щIалэгъуалэр щIэныгъэм хэшэным, къэхутэныгъэхэм дегъэхьэхыным. Абы и унафэм щIэту я кандидат диссертацэхэр ягъэхьэзыращ икIи ехъулIэныгъэкIэ пхагъэкIащ щIэныгъэлI ныбжьыщIэ зыбжанэм. Зи IэщIагъэм фIыуэ хэзыщIыкI егъэджакIуэм пщIэшхуэ щиIэщ студентхэми къыдэлажьэхэми я деж. Алом къызэрилъытэмкIэ, щIэныгъэм зэи гъунэ иIэкъым: сыт хуэдиз ехъулIэныгъэ цIыхубэм абы щызыIэрамыгъэхьэми, къэкIуэну щIэблэхэм Iэмал яIэнущ абы и гъунапкъэщIэхэр къызэIуахыну. Псом хуэдэжкъым иджырей щIалэгъуалэр, абыхэм Iэмал куэдыкIей яIэщ я мурадхэмрэ хъуэпсапIэхэмрэ зыIэрагъэхьэну.
Ало Владимир Зэчий и къуэр ящыщщ зи зэфIэкI лъагэмрэ щIэныгъэ куумрэ зыпэрыт IэнатIэм и зыужьыныгъэм тыхь хуэзыщIахэм. Илъэс 42-рэ Алом хуигъэпсащ щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэшхуэхэр зэфIэхыным. Илъэс 30-м щIигъуауэ студентхэм ядрегъэкIуэкI егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэ купщIафIэхэри.
ГъащIэм, щIэныгъэм, жылагъуэ Iуэхухэм апхуэдэу жыджэру хэт цIыху щыпкъэм и IуэхущIафэхэм яхуэфэщэн пщIэрэ гулъытэрэ ягъуэт. Ар ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием и академикщ, ЕстествознаниемкIэ Урысей академием и член-корреспондентщ, «УФ-м цIыхухэм щIэныгъэ нэхъыщхьэ егъэгъуэтынымкIэ и IэнатIэм щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ», «УФ-м щIэныгъэмрэ егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэхэр къыхуагъэфэщащ. Ар зи пашэу щыта IэнатIэм РАЕН-м къыфIищауэ щытащ «Дыщэ кафедрэ» цIэ лъагэр, абы щыхьэт техъуэ щIыхь тхылъри къратащ. Апхуэдэу Владимир ягъэпэжащ нэгъуэщI дамыгъэ лъапIэхэмкIи, щIыхь, фIыщIэ тхылъхэмкIи. Ар КъБКъМУ-м кандидат, доктор лэжьыгъэхэр пхыгъэкIынымкIэ и диссертацэ советым хэтщ, РАЕН-м и Эксперт советми пщIэ хуащIу хагъэхьащ. ЖыпIэнурамэ, кърата дэтхэнэ дамыгъэри, тхылъ лъапIэри, гулъытэ лъагэри къыпэкIуащ щIэныгъэлIым зэфIиха лэжьыгъэ купщIафIэхэм, иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэ гъэщIэгъуэнхэм, и къалэмыпэм къыпыкIа тхыгъэ хьэлэмэтхэм.
ЕхъулIэныгъэ куэд гъащIэм, лэжьыгъэ IэнатIэм щызыIэрызыгъэхьа лъэпкъ щIэныгъэлIым и щIыбагъ къыдэтщ унагъуэ дахи. Абы и щхьэгъусэ Маринэ хьэрычэтыщIэщ. Унагъуэм Тхьэр къазэрыхуэупса щIалэ закъуэ Къантемыр адыгэ хабзэмрэ нэмысымрэ зи лъабжьэ гъэсэныгъэ бгъэдалъхьащ зэщхьэгъусэхэм. Ар балигъ хъуащ, «Юриспруденция» IэщIагъэм Москва дэт РУДН-м щыхуеджащ.
КъызыхэкIа адыгэ лъэпкъыр зэрыгушхуэ щIэныгъэлI щыпкъэ Ало Владимир дохъуэхъу лэжьыгъэм хуиIэ гукъыдэжымрэ жыджэрагъымрэ хэмыщIу, и щIыхьымрэ и щытхъумрэ хэхъуэ зэпыту, узыншагъэ быдэ иIэрэ и унагъуэ дахэми зыпэрыт IэнатIэми хуэгъэпса и мурадхэр къехъулIэу, ди республикэр, къэралыр ипэкIэ зыгъэкIуатэ къэхутэныгъэщIэхэмкIэ дигъэгуфIэу иджыри илъэс куэдкIэ псэуну.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
ФIыщIэ
Зыхэтым я щапхъэ
ПщIэ зыхуэтщI «Адыгэ псалъэ» газетыр къэзгъэсэбэпу щIэджыкIакIуэхэм къезгъэцIыхуну сыхуейт Аруан районым хыхьэ Старэ Шэрэдж къуажэм щыщ дохутыр Iэзэ Борыкъуей Артур СулътIан и къуэр. Хьэл-щэн зэпIэзэрыт зиIэ, хабзэ дахэ зыхэлъ, и IэнатIэр жэуаплыныгъэ пылъу езыхьэкI адыгэ щIалэщ ар.
Борыкъуейр ящыщщ зи щIэныгъэм хэзыгъэхъуэну, зыпэрыт IуэхумкIэ нэхъыбэ къэзыщIэну хущIэкъухэм. Абы медицинэм и унэтIыныгъэ зыбжанэмкIэ IэщIагъэ щхьэхуэхэр зригъэгъуэтыжащ, иджыпсту ар Прохладнэ дэт район сымаджэщым терапиемкIэ и къудамэм и унафэщIщ икIи дохутыр-терапевту мэлажьэ.
Иджыблагъэ сэ сыщIэлъащ а сымаджэщми, Артур и Iуэху бгъэдыхьэкIэр сымыгъэщIэгъуэн слъэкIакъым. ШыIэныгъэ хэлъу, гуапэу яхущытщ ар зэIэзэхэми къыдэлажьэхэми. Езыр цIыху гумащIэщ, гулъытэ зиIэщ, гущIэгъулыщ. Ар сытым дежи хущIокъу и къалэныр нэгъэсауэ зэрызэфIихыным, и щхьэ къезыхьэлIа сымаджэм и Iуэхур зэрыхъунур зэхимыгъэкIауэ, гупсэхугъуэ гуэр иримытауэ тепыIэнукъым. Абы игу хуэмызэгъауэ, и лэжьэгъуэ махуэр иухами, унэм кIуэжыркъым. Апхуэдэ бгъэдыхьэкIэм къегъэлъагъуэ цIыхугъэшхуэ зэрыхэлъыр, и лэжьыгъэм гукIи псэкIи зэрыпэрытыр.
Борыкъуейр зи унафэщI гупыр зэгурыIуэрэ зэдэIуэжу, я къалэн мытыншыр ягъэзащIэу зэдолажьэ. Щхьэж и пщэрылъыр нэгъэсауэ зыщIэ, дэтхэнэ сымаджэми псалъэ щхьэхуэ, бгъэдыхьэкIэ хэха къыхуэзыгъуэтыф лэжьакIуэ емызэшщ ахэр. Апхуэдэ Iуэху зехьэкIэр, зэхэтыкIэр, шэч хэмылъу, зыдэлъагъупхъэр гупыр зи нэIэм щIэтырщ: куэд елъытащ абы и лэжьэгъухэм я деж щиIэ пщIэм.
Артур хуэдэ адыгэ щIалэ, IэщIагъэлI пажэ уи унагъуэ, уи лъэпкъ, уи къуажэ къыхэкIыну куэд и уасэщ. Борыкъуейм сохъуэхъу и IэщIагъэ мытыншым и хъер илъагъуу, и узыншагъэкIэ гукъеуэ имыIэу, и бынхэм я гуфIэгъуэм и лъэр жану щIигъэкIрэ и псэр ягъэгуфIэу дуней дахэм гу щихуэу куэдрэ псэуну.
КIущ Фозэ. Нарткъалэ
Кхъуэвид емынэжь
Дунейм цIыхуу тетыр зэхэзехуэ пщIащ,
Гукъыдэж ямыIэу зэшэзэпIэу хъуащ.
Узхэм я тхьэмадэу уэ укъыщIэкIащ,
Уэ укъуабэбжьабэщ, уэ убыIуэбышэщ,
Уэ улъагъугъуейщ икIи угущIэгъуншэщ.
Сырыр, дыджыр, IэфIыр, фIэIур,
Мышыур, шыугъэр тхузэхэмыхыж,
Мэри къытщIимыхьэж.
Гъунэгъухэр, ныбжьэгъухэр,
Благъэхэр, Iыхьлыхэр
ЗэкIэлъымыкIуэж.
Уэрамым къыдэкIхэр мащIэщ,
закъуэтIакъуэщ,
НэкIуIупхъуэр яIулъщи, зэрымыцIыхуж.
Къэхъуамэ гуфIэгъуэ, къэхъуам
нэщхъеягъуэ
КIуэжыр мащIэ дыдэщ.
Уеблэмэ сэлам зэхыкIэри
IэфракIэм хуэкIуащ.
Бэлыхь дыхэбдзащ, ди лъэр щIэбудащ,
Уэ кIыхьлIыхь зыпщIащ,
Кхъуэвид емынэжь,
Хъунт зэ утхэкIыж.
Зызэхэбуфами, е зыкъытхуэпщIами,
Дэ дызэрыIыгъщи, укъытпэлъэщынкъым,
Дэтщи ди щIыбагъым дохутыр емызэшхэр,
МастэхэIуу гуапэхэр, икъукIэ Iэпэщабэхэр.
ДэIэпыкъуэгъу псынщIэм щыIэ
щIалэ есхэр,
Ерыскъы зезыхьэу, дызыгъашхэ пщафIэхэр
Сымаджэщ къабзагъэр
къызэзыгъэпэщхэр,
КIуэжкъым мазэ бжыгъэкIэ дохутырхэр
я унэ,
ЯмыIэу жэщ-махуэ ди псэр тхуэзыхъумэхэр,
Ахэр къыдэIэзэмэ, зыкъыдоужьыжыр.
Ахэр къыдэIэзэмэ, дэ лъэрыхь дохъужыр.
Яхуэфащэщ щытхъур, яхуэфащэщ пщIэ,
Дохутыр щыгъын хужьхэр и
хъумакIуэщ псэм.
Афэрым!
Бэч Iэниуар,
лэжьыгъэм и ветеран.
Зи IэщIагъэм къыхуигъэщIа дохутыр
Узыншагъэр хъумэнымкIэ IэнатIэм пэрытхэр сыт хуэдэ зэманми ялъытэу, пщIэ хуащIу къекIуэкIащ. Медицинэм цIыху гъащIэм щиIэ мыхьэнэр къыпхуэмылъытэным хуэдэщ. А IэщIагъэм ирилажьэхэр сытым дежи зыпэрыт Iуэхум хуэпэжу, жэуаплыныгъэр зыхащIэу, цIыхугъэ лъагэ яхэлъу щытыпхъэщ. Я псэемыблэж лэжьыгъэм, Iэзагъышхуэм, гумащIагъэм къахуихьащ жылагъуэм я фIылъагъуныгъэмрэ пщIэмрэ.
Категорие нэхъыщхьэ зиIэ хирург, медицинэ щIэныгъэхэм я доктор, КъБКъУ-м и медицинэ факультетым госпиталь хирургиемкIэ и кафедрэм и унафэщI Аслъэн Ахьмэд ящыщщ ди къэралым пщIэрэ щIыхьрэ щызиIэ дохутыр цIэрыIуэхэм. «Элита здравоохранения» орденыр Лука щихъым и медалыр зрата, УФ-м, КъБР-м Узыншагъэр хъумэнымкIэ я министерствэхэм я щIыхь тхылъхэр зыхуагъэфэща, Къэбэрдей-Балъкъэр, Ингуш республикэхэм щIыхь зиIэ я дохутыр, Ангиологхэмрэ лъынтхуэ узыфэхэм еIэзэ хирургхэмрэ я урысейпсо зэгухьэныгъэм хэт, щIэныгъэ лэжьыгъэу 200-м щIигъу зи Iэдакъэм къыщIэкIа профессорыр къытхутепсэлъыхьащ и лэжьыгъэр зэрекIуэкIым, лъынтхуэ узыфэхэмкIэ хирургием и нобэмрэ и къэкIуэнумрэ.
— Ахьмэд, лъынтхуэ узыфэхэм еIэзэ хирургым нобэ лэжьыгъэ куэд иIэ?
— А унэтIыныгъэм псынщIэу зеужь, ди жагъуэ зэрыхъунщи, а узыфэр зиIэ сымаджэхэри куэд мэхъу. Зы илъэсым къриубыдэу ди къудамэм операцэу 1500-м нэблагъэ щыдогъэкIуэкI. Абы-хэм ящыщу 400 — 500-р гум, щхьэм екIуалIэ, лъакъуэм ирикIуэ лъынтхуэхэм епхащ.
— Лъынтхуэ узыфэхэр къызыхэкIыр сыт?
— Псом япэрауэ, цIыхум узыфэ хэтIэса иIэмэ, абы зиубгъуурэ макIуэ. ЕтIуанэрауэ, абы зезыгъэужь щхьэусыгъуэхэр щыIэщ – лъынтхуэхэм ирикIуэ лъыр Iув зэрыхъум къыхэкIыу, я къалэныр тэмэму гъэзэщIа хъуркъым. Псалъэм папщIэ, лъакъуэхэм лъынтхуэр къытредзэ, къопщ, пщыхьэщхьэхуэкIуэу зы хьэлъэ гуэр кIэрыщIам хуэдэу уи лъэр пхузэблэмыхыжу уохъу. Гум къыбгъэдэкI лъынтхуэхэм епха узыфэхэм Iэпкълъэпкъыр ягъэундэрабжьэ, щхьэ куцIыр, кIуэцIыр зыхуэныкъуэ лъыр тэмэму ялъэмыIэсу мэхъу.
Дуней псом цIыху нэхъыбэ зэрылIыкIыу, ныкъуэдыкъуагъ къызыхэкIыу къалъытэ узхэм япэ итыр лъынтхуэ узыфэхэрщ. Абы ипкъ иткIэ цIыхухэр зэгугъужу зыкIэлъыплъыжмэ, пIалъэкIэрэ дохутыр зрагъэплъмэ, нэхъ узыншэу куэдрэ псэунущ.
— Лъынтхуэхэм я лэжьэкIэм теухуауэ гурыщхъуэ гуэр зыхуэзыщIыж цIыхум сыт хуэдэ IэщIагъэлI зызыхуигъэзэнур?
— Шэч хэмылъу, лъынтхуэ узыфэхэм еIэзэ хирургым и деж кIуэн хуейщ икIи, псом япэрауэ, абыхэм я лэжьэкIэр УЗИ IэмэпсымэмкIэ къэпщытапхъэщ.
— Фи лэжьыгъэм лазерым и Iэмалхэр къыщывгъэсэбэпрэ?
— Псори зэлъытар узыфэр зыхуэдэрщ. Ар хэмытIэсауэ, лазерым и IэмалхэмкIэ тхуэгъэхъужынумэ, а Iэзэгъуэр къыдогъэсэбэп. Лъакъуэм екIуалIэ, абы ирикIуэ лъынтхуэхэм хирургие IэмалхэмкIэ нэхъыфIу уеIэзэфынущ. Операцэ зэхэтхэр, гум къыбгъэдэкI лъынтхуэ зыбжанэм епхауэ, щедгъэкIуэкIкIэ катетер, эндоваскуляр хирургием нэхъ тыдогъащIэ.
— Сымаджэр операцэ зэрыхуэмыныкъуэр и фIэщ фщIын хуейуэ щытыкIэ къыщыфхуихуа къэхъуа?
— ЩыIэщ Iэмал имыIэу операцэ тщIын хуейуэ къытхуэзыгъэув сымаджэхэри. Ауэ хирургие Iэмалхэр къы-щыгъэсэбэпыпхъэр медицинэ къэху-тэныгъэхэм къагъэлъэгъуам тетущ. Апхуэдэхэрщ ди гур хуэзэгъауэ къыдэхъулIэр.
— Зызумыпщытын операцэ щыIэ?
— УпщIэр пэжу гъэува хъуакъым. Сымаджэр къебгъэлыну Iэмал гуэр щыIэмэ, ар къэгъэсэбэпын хуейщ. Мис мыпхуэдэ упщIэ къоув: дзыхьщIыгъуэджэм сытегушхуэну пIэрэ? Сэбэп хуэхъуфыну ищIэмэ, IэщIагъэлI нэсыр Iэмал имыIэу тегушхуэн хуейщ.
— ЕхъулIэныгъэ зиIэ хирургым и щэхур сыт хуэдэ?
— Дохутырыр и IэщIагъэм фIыуэ хищIыкIыу, пэжыгъэ хэлъу, и гур цIыхухэм яхузэIухауэ щытыпхъэщ. Хирургым упщIищ зыхуигъэувыжын хуейщ: дауэ? Сыт хуэдэу? Сыт щхьэкIэ?
— Ахьмэд, КъБКъУ-м и медицинэ факультетым госпиталь хирургиемкIэ и кафедрэм и унафэщIуи уолажьэ. Нобэрей студентхэм ятеухуауэ сыт жыпIэфын, къыхаха IэщIагъэр яфIэгъэщIэгъуэну гу лъыптэрэ?
— НыбжьыщIэхэр мурад гуэрым нэхъ хущIэкъуу, нэхъыбэ къащIэну, еджэну хуейуэ, я егъэджакIуэхэм ядэплъейуэ апхуэдэщ.
— Сыт хуэдэ чэнджэщкIэ захуэбгъэзэнт цIыхухэм?
— Псом нэхърэ нэхъапэр узыншагъэращ, ар зэрыфхъумэным фыхущIэкъу, и чэзум къахута узыр куэдкIэ нэхъ гъэхъужыгъуафIэщ.
Епсэлъар Джэш Марианнэщ.
