Зи бзэр зыфIэдахэр лъэпкъ узыншэщ
Налкъут зэщIэлыдэ
Адыгэхэм дбгъэдэлъ зыужьыныгъэм, щIэныгъэм, гъэсэныгъэм, щэнхабзэм я лъапсэщ ди анэдэлъхубзэр. Аращ ар къэхъугъэ псоми я къежьапIэу къыщIалъытэр. Дэтхэнэ лъэпкъми езым и тхыбзэ иIэжыныр, абыкIэ псэуныр, Iуэху иризэрихьэу дунейм тетыныр, шэч хэмылъу, фIыгъуэшхуэщ.
ЦIыхур къызэригъэщIрэ жьэрыIуатэбзэ щыIэми, абы Iурылъ и анэдэлъхубзэр тхыгъэкIэ къигъэлъэгъуэн щыщIидза лъэхъэнэхэр лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм я дежкIэ зэмыщхьщ. Апхуэдэ Iэмал адыгэхэм диIэ зэрыхъурэ илъэси 160-м щIигъуащ. Тхыдэ дэфтэрхэм къызэрыхэщыжымкIэ, 1853 гъэм гъатхэпэм (мартым) и 14-м дунейм къытехьауэ щытащ лъэпкъ щIэныгъэлI Бырсей Умар и къалэмыпэм къыпыкIа, адыгэбзэкIэ тха япэ тхылъыр — «Адыгэбзэ псалъалъэр». Абы лъандэрэ адыгэ лъэпкъым тхыбзэ диIэ хъуауэ къалъытэ щIэныгъэлIхэм.
ЛIэщIыгъуэ блэкIахэм ди адыгэ тхыбзэм зэхъуэкIыныгъэ куэд игъуэтащ. Жэпуэгъуэ революцэшхуэм и ужькIэ бзэм и макъхэр къагъэлъагъуэу хуежьащ урыс хьэрфхэмкIэ, къыкIэлъыкIуэу латин графикэми тетащ. 1936 гъэм адыгэбзэр урыс хьэрфылъэм и дамыгъэхэмкIэ къэгъэлъэгъуэн щIадзэжауэ щытащ, ноби абы тетщ.
Лъэпкъым и блэкIари и нобэри къэзыгъэлъагъуэу, и тхыдэр, хабзэр, щэнхабзэр къэкIуэну щIэблэхэм яхуэзыхъумэу щыIэр тхыбзэрщи, абы сыт щыгъуи гулъытэ хуэщIыпхъэщ. Ар къилъытэри, адыгэу дунейм тетым ди лъэпкъ зэгухьэныгъэ нэхъ ин дыдэм — Дунейпсо Адыгэ Хасэм — 2003 гъэм абы теухуа унафэ щхьэхуэ къищтащ икIи абы лъандэрэ илъэс къэс гъатхэпэм и 14-м Адыгэ тхыбзэм и махуэр ягъэлъапIэ. Ди республикэм щыпсэу лъэпкъхэм я анэдэлъхубзэхэр хъумэным, абыхэм адэкIи зегъэужьыным хуэунэтIа Iуэхугъуэ купщIафIэхэм щытопсэлъыхь, унафэхэр къыщащтэ КъБР-м и Парламентым.
Зи анэдэлъхубзэр нэсу къэзымыгъэсэбэп лъэпкъым и къарур хуэмурэ щIокIуэсыкIри, ар нэгъуэщI лъэпкъхэм яхошыпсыхьыж. Абы къыхэкIыу адыгэбзэр хъумэным елэжьыпхъэр бзэ щIэныгъэлIхэм, къэхутакIуэхэм, егъэджакIуэхэм я закъуэкъым. Лъэпкъыр псэунымкIэ, мыкIуэдыжынымкIэ шэсыпIэ хъу Iуэхугъуэ нэхъыщхьэу бзэ иIэныр арауэ щыщыткIэ, адыгэбзэр хъумэным, абы адэкIи зегъэужьыным епха хъуэпсапIэхэр ди гум илъын, ахэр гъащIэм хэпщэным дыхущIэкъун хуейщ дэтхэнэри. Зыщыдгъэгъупщэ хъунукъым анэдэлъхубзэр — налкъут зэщIэлыдэу ди псэр зыгъэнэхур — ди лъэпкъ гъащIэу, ди дунейуэ зэрыщытыр.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
Япэ итхэр
ЕгъэджакIуэ телъыджэхэр
Мы гъэм илъэс 15 мэхъури, ди щIыналъэм щокIуэкI «Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэпсо фестиваль-зэпеуэр. Ар 1999 гъэм къыхилъхьауэ щытащ «Адыгэ псалъэ» газетым. Лъэпкъ зыужьыныгъэм хуэгъэпса а проектыр жыджэру къыдаІыгъащ КъБР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ, щІэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм, Дунейпсо Адыгэ Хасэм, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм, нэгъуэщІ къэрал ІуэхущІапІэхэм, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм. Анэдэлъхубзэмрэ лъэпкъ литературэмрэ, тхыдэмрэ щэнхабзэмрэ къэкIуэну щIэблэхэм яхуэхъумэныр, бзэр курыт школхэм зэрыщаджыр егъэфIэкIуэныр, апхуэдэуи а Iуэхухэм хуэлажьэ егъэджакIуэ нэхъыфIхэр гъэпэжэныр, еджакIуэ зэчиифIэхэр гъэгушхуэныр зэпеуэм и къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщщ.
Бекъан Масирэт
Мэшыкъуэ (Бекъул) Iэсият
Нэхущ Залинэ
Хабзэ хъуащи, «Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэпсо фестиваль-зэпеуэм кърикIуахэр илъэс къэс къапщытэж Адыгэ тхыбзэм и махуэм ирихьэлIэу. Абы къыхэжаныкIа егъэджакIуэхэмрэ абыхэм я гъэсэнхэмрэ ягъэлъапIэ Къэбэрдей Адыгэ Хасэм, Дунейпсо Адыгэ Хасэм, КъБР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ, щІэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм «Адыгэ псалъэ» газетым къабгъэдэкI щIыхь, фIыщIэ тхылъхэмкIэ, саугъэт лъапIэхэмкIэ. Пашэ хъуахэм я Iуэху зехьэкIэ пэрытыр жылагъуэм щызэлъащIыс, егъэджакIуэ Iэзэхэр IэнатIэм пэрыхьагъащIэ IэщIагъэлI ныбжьыщIэхэм ядогуашэ я лэжьэкIэ мардэхэмкIэ, дерс къызэгъэпэщыкIэхэмкIэ.
Абдежми къыщынэркъым Iуэхур. ЩIыналъэ зэпеуэм щытекIуа егъэджакIуэхэм я зэфIэкI илъэс къэс къыщагъэлъагъуэ Анэдэлъхубзэр езыгъэджхэм я урысейпсо зэпеуэхэм, абы и саугъэт нэхъыщхьэр — Дыщэ къабзийр — къытхуэзыхьари яхэту. Налшык дэт курыт еджапIэ №11-м щылажьэ, КъБР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ Бекъан Масирэт 2007 гъэм пашэ щыхъуащ къэралпсо зэпеуэм и «ЕгъэджакIуэ-гъэсакIуэ» унэтIыныгъэм. 2008 гъэм екIуэкIа апхуэдэ урысейпсо зэхьэзэхуэм хэтащ Сэрмакъ курыт еджапIэ №2-м адыгэбзэр щезыгъэдж Мэшыкъуэ (Бекъул) Iэсият. Ди гуапэ зэрыхъущи, зэхьэзэхуэм и «ЕгъэджакIуэ-къэхутакIуэ» унэтIыныгъэм текIуэныгъэ къыщихьащ Мэшыкъуэм.
2009 гъэм Москва щекIуэкIа апхуэдэ урысейпсо зэпеуэм хэтауэ щытащ «Си бзэ — си псэ, си дуней» зэпеуэм щытекIуа, Къулъкъужын Ипщэ курыт школым щылажьэ, филологие щIэныгъэхэм я кандидат Нэхущ Залинэ. Хэтам и мызакъуэу, ар пашэ щыхъуащ «Методикэ жыджэрагъымрэ Iэзагъымрэ» унэтIыныгъэм, апхуэдэуи УФ-м и щIыналъэ 19-м я егъэджакIуэхэр зыхэта «Си лъахэ, си школ, си IэнатIэ» презентацэми адрейхэм щатекIуащ.
Хур Мадинэ
Къумыкъу Светланэ
Ефэнды Маринэ
КъыкIэлъыкIуэ илъэсым, 2010 гъэм, зэпеуэм хэтыну гукъыдэж ищIащ егъэджакIуэ Iэзэ Хур Мадинэ. Абы и зыкъэгъэлъэгъуэныгъэм къытхуихьащ Дыжьын къабзийр. Хурым и текIуэны- гъэ иным игъэгушхуауэ, Лъэпкъыбзэхэр езыгъэджхэм я къэралпсо зэхьэзэхуэм ди республикэм къыбгъэдэкIыу 2011 гъэм хэтащ Прохладнэ куейм хыхьэ Алътуд къуажэм дэт курыт школ №2-м адыгэбзэмрэ литературэмрэ щезыгъэдж Къумыкъу Светланэ. И Iуэху зехьэкIэ пэрытымкIэ, лэжьыгъэм хуиIэ жыджэрагъымрэ зыхищIэ жэуаплыныгъэмкIэ ди щIыпIэм цIэрыIуэ щыхъуа Светланэ и зэфIэкI лъагэр щигъэлъэгъуащ къэралпсо зэпеуэми. Абы ита мастер-классыр нэхъыфIхэм халъытащ икIи абыкIэ егъэджакIуэм ещанэ увыпIэр къихьащ. Светланэ и дерсым Iэзэу хэухуэна хъуат ди лъэпкъ хабзэри, щIыналъэм и теплъэ дахэри, адыгэ фащэм и зэхэлъыкIэхэри, нэгъуэщI Iуэхугъуэ хьэлэмэт-хэри. Апхуэдэу Къумыкъур щытекIуащ «Методикэ жыджэрагъымрэ Iэзагъымрэ» унэтIыныгъэми. Бгъэдэлъ IэкIуэлъакIуагъымрэ къихьа текIуэныгъэхэмрэ щыхьэт техъуэу, абы къыхуагъэфэщащ зэхьэзэхуэм и щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр.
Анэдэлъхубзэр езыгъэджхэм я еханэ Урысейпсо мастер-классыр 2012 гъэм щекIуэкIар Мордовие Республикэм и къалащхьэ Саранскщ. МахуищкIэ зэхэта а къэралпсо зэпеуэм ди республикэм къыбгъэдэкIыу щыIащ Налшык дэт гимназие №29-м адыгэбзэмрэ литературэмрэ щезыгъэдж Ефэнды Маринэ. Илъэс 30-м щIигъуауэ а IэнатIэм пэрыт Маринэ ЦIыхубэ егъэджэныгъэм и отличникщ, и IэщIагъэм фIыуэ хещIыкI. Ефэндыр жыджэру хэтщ къалэ, республикэ, щIыналъэ зэпеуэхэм, увыпIэфIхэри къыщехь. «Егъэджэныгъэ» лъэпкъ проектым ипкъ иткIэ екIуэкI къэралпсо зэхьэзэхуэм щытекIуэри, Маринэ къыхуагъэфэщащ «УФ-м и егъэджакIуэ нэхъыфI» цIэ лъапIэмрэ сом мини 100 хъу ахъшэ саугъэтымрэ. 2011 гъэм екIуэкIа «Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэпсо фестивалым Ефэндым япэ увыпIэр къыщихьауэ щытащ. Иджырей къэралпсо зэпеуэм Маринэ «ЕгъэджакIуэхэм я егъэджакIуэж» унэтIыныгъэм пашэ щыхъуащ.
Анэдэлъхубзэр езыгъэджхэм я зэфIэкIыр щагъэлъагъуэ урысейпсо зэхьэзэхуэм ди лъахэгъу егъэджакIуэхэр хуэзыгъэхьэзырар КъБР-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм и эксперт нэхъыщхьэу илъэс куэдкIэ лэжьа, егъэджакIуэ IэкIуэлъакIуэ, Кэнжэ къуажэм ЩэнхабзэмкIэ и унэм и унафэщIым и къуэдзэ, хэкупсэ нэс Балэ Людмилэщ. Лъэпкъым и зыужьыныгъэм хэлъхьэны-гъэфI хуищIу къэгъуэгурыкIуэ адыгэ бзылъхугъэ гуащIафIэм зэфIих лэжьыгъэхэм фIыщIэ ин яхуэфащэщ.
«Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэпсо фестиваль-зэпеуэм зиужь зэпытщ. Иужьрей илъэсхэми абы и утыкухэм къихьащ егъэджакIуэ IэкIуэлъакIуэхэр, абыхэм я гъэсэн зэчиифIэхэр. Адыгэбзэм зезыгъэужь, ар къэкIуэну щIэблэм яхуэзыхъумэ лъэпкъпсо проектым къэкIуэну дахэ зэриIэм шэч хэлъкъым.
КЪАРДЭН Маритэ.
Дэ къытхуатх
Ди пщIэри ди нэмысри зэлъытар
Дэтхэнэ цIыхуми къызыхэкIа лъэпкъыр фIыуэ зэрилъагъур, и тхыдэм, и хабзэм пщIэ зэрыхуищI щIыкIэр кърипщIэнущ ар и анэдэлъхубзэм зэрыхущытымкIэ. Уи бзэр пIурылъыныр, ар гъащIэм къыщыбгъэсэбэпыныр епхакъым уи IэщIагъэми, щIэныгъэми, зепхьэ къулыкъу лъагэми — уи щхьэм пщIэ хуэпщIмэ, къыбдалъхуа бзэр Iумпэм пщIынкъым.
Ди анэдэлъхубзэр куэдым зэраIурымылъыр си гукъеуэу сынотхэ фIыуэ слъагъу, адыгэбзэкIэ къыдэкI газет закъуэм. ГъащIэр щепхьэкIкIэ, Iуэхуи зэфIыбох, цIыхуи ухуозэ. Хуабжьу си жагъуэ мэхъу къалэм дэс унагъуэ куэдым армырами имылъыж адыгэбзэр унэм укъызэрыщIэбэкъуэкIыу зэрыкIуэдыжыпэр. Адыгэ щIалэхэр, хъыджэбзэр езыр-езыру фIэкIа зэхэмытыжми, хамэбзэкIэ мэпсалъэ, ар нэхъ къащтэу. Сыт апхуэдизу ущыкIын щIыхуейр, уи бзэмкIэ упсэлъэныр зумыпэсыжу?!
Ди жагъуэ зэрыхъущи, анэдэлъхубзэм и гъусэу мэкIуэд ди лъэпкъ хабзэри нэмысри. Дэ тхуэдэ бгырыс лъэпкъхэм фIэкIа нэгъуэщI зыгуэрхэми игъащIэми яхэмылъа икIи зэрамыхьа куэд хэлъщ ди адыгэ хабзэм. Гу лъыстащи, бзэр Iумпэм зыщIым хабзэри нэмысри нэхъ IэщIоху. Абы и щапхъэ куэд дыщрохьэлIэ дэни, псом хуэмыдэу къалэхэм. Нэхъыжьхэм хуащI пщIэм, цIыхухъухэмрэ бзылъхугъэхэмрэ яку илъ нэмысым хэщIурэ макIуэ.
Псори къыщежьэр унагъуэрщ, фIыри Iейри. Сабийм цIыкIу щIыкIэ анэдэлъхубзэм и IэфIагъыр зыхимыщIамэ, ар иужькIэ абы пхудегъэхьэхыжынукъым. Лъэпкъ гъэсэныгъэм и Iуэхури аращ. Нэхъыжьым и гъуэгу зэпымыупщIыныр, унэм къыщIыхьа дэтхэнэ цIыхуми хуэтэджыныр, абы пщIэ, нэмыс кIэлъызехьэныр адыгэм игъащIэми къыдэгъуэгурыкIуэ хьэл-щэнхэм ящыщщ. Апхуэдэ хабзэ къызэрыгуэкIхэр мэкIуэд нэрылъагъуу.
Нэхъыжьхэр фыкъыхузоджэ къытщIэхъуэ щIэблэм адыгэбзэ дахэр ягъэшэрыуэу къэвгъэтэджыну, абы пщIэ хуащIу, гъащIэм къыщагъэсэбэпу балигъ гъуэгу захуэм тевгъэувэну. Ди адэжьхэм тхуахъума, ди анэхэм къыддалъхуа бзэм нэхърэ нэхъ дахэ щыIэ? ЗэрыжаIэу, аракъэ лъэпкъыр щыIэным къежьапIэ, шэсыпIэ хуэхъур.
Зи анэдэлъхубзэр зымыщIэр а бзэр зей лъэпкъым щыщу схужыIэнукъым. Адыгэр адыгэбзэкIэ псэлъэн хуейщ. Абы елъытащ лъэпкъым къытхуащI пщIэри нэмыс-ри.
МЭКЪУАУЭ Iэмырбий.
Налшык къалэ.
Гъуэгъу къежьапIэ
«Адыгэбзэр сыт щIэдджынур,
Зыдынэсыр КъалэкIыхьырщ», —
Ар ауану Iэджэм жаIэр,
Мышыу псалъэм тIэкIу хэчыхьу.
ЩызэхэсхкIэ сэ а псалъэр,
А гушыIэр сигу темыхуэ.
Станцым нэскIэ унигъэсмэ,
Ар бзэм дежкIэ уфIэмащIэ?
Бзэр шу лъагъуэм хузогъадэ,
Бгъузэу щытми, станцым нос.
Унэсакъэ — гъущI гъуэгушхуэм
Къыщыппэплъэу тетыр поездщ.
Уи гъуэгуанэр жыжьэу щытрэ
УкIуэфынум къыумыгъазэу —
Шым епсыхи, кIуэ мафIэгукIэ,
Тетщ а гъуэгум вагъуи мази.
Сэ шу лъагъуэр зэпызмычу,
ГъущI гъуэгушхуэм сытехьакъым,
Адыгэбзэр зэзмыгъащIэу,
Урысыбзэр сщIэн слъэкIакъым.
Iуащхьэмахуэ телъ уэс къабзэу,
Сянэм и бзэр сэри сфIэфIт!
Си букварыр зэIусхауэ
Сыкъеджамэ, махуэр уэфIт.
Ноби школым кIуэм а тхылъыр
Я блэгущIэм цIыкIухэм щIэлъщ,
Урысыбзэм и гъуэгушхуэм
Нытехьэну я гум хэлъщ.
Адыгэбзэр, хэт фIэгугъуми,
Ещхьщ си дежкIэ псыIэрышэм.
Ар уэрэду зэхызохыр,
Къурши губгъуи къыдэушу.
Хэт ухуейми сыкъыдожэ,
Iэджэм япэ сэ сищащ.
Адыгэбзэу си шы Iэсэм
Шы тесыкIэ сигъэщIащ.
Ар си гъуэгум и къежьапIэщ,
Ар си дамэщ, ар си напщIэщ,
Ар сымыщIэу щытыгъатэм,
КIэщI дыдэнут сэ си гъащIэр.
Сянэм и бзэу си нэм хуэсхь,
Уэ къыптехуэр схуохъу удын.
Гъуэгу тетыныр сэ щызухкIэ,
Уи Iэр сIыгъыу сыухынщ.
КIЫЩОКЪУЭ Алим
Си анэдэлъхубзэ
ХьэфIыцIэ Мухьэмэд хузотх
Си анэдэлъхубзэу си псэ,
Си анэдэлъхубзэу си нэ,
Щхьэ ущымыIужрэ къабзэу
Нобэ уэ адыгэ унэ?
Си анэдэлъхубзэу дахэ,
Си анэдэлъхубзэу пагэ,
Зэгуэр ди адэжьхэр уэрти
Дуней псом зэрахэтыр!
Си анэдэлъхубзэу гуапэ,
Си анэдэлъхубзэу гуащIэ,
Уи бын пэжхэр щIым гуп-гупу
Щызэбгридзакъэ гъащIэм.
МащIэр хъурэ гуащIэмащIэ?
МащIэр хэкIуэдэжрэ занщIэу?
Си анэдэлъхубзэу щыпкъэ,
Уэ ущхьэщыхьакъым нэпкъым!
Си анэдэлъхубзэу нахуэ,
Си анэдэлъхубзэу хахуэ,
Зы шу закъуэу щытми, нартыр
Пэувыфти и дзэм чынтым!
Си анэдэлъхубзэу уардэ,
Си анэдэлъхубзэу быдэ,
КIуэщIыр пэжмэ уэ уи лIыгъэр,
Ар дэращ зи хуэмыхугъэр.
Си анэдэлъхубзэу си псэ,
Си анэдэлъхубзэу си нэ,
Щхьэ ущымыIужрэ къабзэу
Нобэ уэ адыгэ унэ?
И тхылъ тIэкIухэр пхуэхъуу мащэ,
Уехыжауэ дунейм къищIэм, —
Си анэдэлъхубзэу хъыжьэ,
ТхакIуэр уи сын мывэжькъэ!
Ямыпсыхьу къэна куэпкъырщ
Сосрыкъуэ иIар лIапIэу.
Си анэдэлъхубзэу лъапIэ,
Уэ улIэжмэ —
ЛIэжащ лъэпкъыр.
БИЦУ Анатолэ
«Си бзэ - си псэ, си дуней» республикэпсо зэпеуэм хэтщ Нарткъалэ и еджакIуэхэр.
ЩIалэгъуэ
Iэмэпсымэ лъэщ
Бзэр — ар лъэпкъыр зыгъэлъэпкъ Iэмэпсымэ лъэщщ, абы и тхыдэм, гъащIэм, IуэхущIафэхэм щыгъуазэ уахуэзыщI Iэмал гъуэзэджэщ. Ди анэдэлъхубзэр къытщIэхъуэ щIэблэм яIурылъу, абы пщIэ хуащIу, и IэфIагъыр зыхащIэу къэгъэтэджыным, ди лъэпкъ хабзэ дахэхэм щIэпIыкIыным гулъытэшхуэ щыхуащI Прохладнэ районым хыхьэ Къэрэгъэш къуажэм дэт курыт школ №2-м. Абы и щыхьэтщ Адыгэ тхыбзэм и махуэм ирихьэлIэу абы щрагъэкIуэкIа дерс зэIухахэр, къыщызэрагъэпэща классщIыб зэIущIэхэр.
Мазэ псо лэжьыгъэ убзыхуауэ екIуэкIащ анэдэлъхубзэм и махуэшхуэр школым щыгъэлъэпIэныр. АдыгэбзэмкIэ егъэджакIуэхэм, класс унафэщIхэм я нэIэм щIэту, класс къэс къыдагъэкIащ блын газет гъэщIэгъуэнхэр, купщIафIэхэр. Удэзыхьэхт абыхэм я гъэлъэгъуэныгъэр. Газетхэм ибгъуэтэнут адыгэ тхыбзэм и тхыдэм епха тхыгъэхэри, абы елэжь щIэныгъэлIхэм ятеухуа очеркхэри, ди анэдэлъхубзэм и IэфIагъыр, лъэщагъыр, беягъыр къызыхэщ усэхэри, псалъэжьхэри, жыIэгъуэхэри. А лэжьыгъэм къыкIэлъыкIуащ лъэпкъ таурыхъхэм, адыгэбзэм кърагъэзэгъа нэгъуэщI псысэхэм класс нэхъыщIэхэм щIэс цIыкIухэр, адыгэ тхыдэм теухуа фильмхэм еджакIуэ нэхъыжьхэр егъэплъыныр. Абыхэм щыгъуазэ зыхуащIа нэужь, ныбжьыщIэхэр гуп-гупурэ тепсэлъыхьыжащ экранкIэ я нэгу щIэкIа Iуэхугъуэхэм.
ГъэщIэгъуэнт егъэджакIуэхэу Уэтэр Iэсият, Къумыкъу Iэсият, Танэ Мадинэ сымэ пэщIэдзэ классхэм щрагъэкIуэкIа лэжьыгъэхэр. Ди анэдэлъхубзэм и IэфIагъыр, дахагъыр цIыкIухэм псэкIэ зэрызыхащIэр къыщагъэлъэгъуэфащ а дерсхэм. Апхуэдэуи ди хабзэ дахэхэм тепсэлъыхьащ, ахэр езыхэм екIуу зэрызэрахьэфри нэрылъагъу ящIащ.
Абыхэм пащэ хуэдэт 7-нэ классхэм я унафэщIхэу Гугу Жаннэрэ Гувэжыкъуэ Жаннэрэ я нэIэ щIэт гупхэм къыкIэлъыкIуэ махуэм къызэрагъэпэща классщIыб лэжьыгъэхэм. Гувэжыкъуэм и гъэсэнхэр зи образым ит нарт лIыхъужьхэм удамыхьэхынкIэ Iэмал иIэтэкъым. Хуабжьу телъыджэт абыхэм яIурылъ бзэ шэрыуэр, жаныр, апхуэдэуи ящыгъ фащэхэри гъэщIэгъуэнт, лIэщIыгъуэ блэкIахэм ухашэжу.
ЦIыху къыпхэхъуэн нэхърэ нэхъ фIыгъуэшхуэ зэрыщымыIэр, а Iуэхугъуэр Iэтыным адыгэхэм гулъытэ хэха хуащIу ижь-ижьыж лъандэрэ къызэрекIуэкIыр къыщыгъэлъэгъуат къызэхуэсахэр Гугу Жаннэ зригъэблэгъа гущэхэпхэм. Лэжьыгъэр апхуэдизу дахэу, екIуу ухуа хъуати, зэ еплъыгъуэкIэ къыпфIэщIырт гущэхэпхэ дыдэ ущыIэу. Iуэхум хуэкIуэпст гущэри, гущэ хъыданхэри, зэхыхьэ гуапэм къыхуащта Iэнэри, абы щыIу хъуэхъухэри. Ныбжь зиIэ, гъащIэ зылъэгъуа ди нанэ Iущхэм яхуэдэ дыдэу ныбжьыщIэхэм гущэхэпхэр зэфIахащ, адыгэ хабзэм зэрыхащIыкIыр, анэдэлъхубзэр зэрагъэшэрыуэфыр нэрылъагъу ящIу.
«Фащэм я нэхъ дахэр укIытэщи, цIыхур зыгъэдахэр акъылщ» фIэщыгъэм щIэт лэжьыгъэ хьэлэмэт махуэшхуэм утыку къралъхьат адыгэбзэмрэ литературэмрэ школым щезыгъэдж, категорие нэхъыщхьэ зиIэ ПщыукI Ритэрэ абы и гъэсэнхэмрэ. Джэгу-зэпеуэ жыпхъэм иту екIуэкIа Iуэхугъуэм жыджэру хэтащ 9 — 10-нэ классхэм щIэс ныбжьыщIэхэр. ГупитIыр, «Нартхэмрэ» «Iущыцэхэмрэ», зэхьэзэхуащ лъэпкъ IуэрыIуатэмкIэ, адыгэ литературэмкIэ, анэдэлъхубзэмкIэ ябгъэдэлъ зэфIэкIхэмкIэ, адыгэ хабзэр зэращIэмкIэ. Удэзыхьэхт ныбжьыщIэхэр зыхэта «ДызэрыцIыхумэ, ди гуапэщ», «Хъуэхъу», «Псалъэм и мыхьэнэр», «Гупхэм я пашэхэр утыку къохьэ», «Усыгъэм и къарур», «Псалъэзэблэдз», «Хабзэр бзэгупэкIэ зэрахьэркъым», «Адыгэ уэрэдхэр», «Лъэпкъ къафэхэр», «Адыгэ Iэнэр» зэпеуэхэр, нэгъуэщIхэри. Абыхэм ящыщ дэтхэнэми еджакIуэхэм къыщагъэлъэгъуащ я щIэныгъэм и куууагъыр, акъылым и жанагъыр, гъэсэныгъэм и дахагъыр, IэпщIэлъапщIагъэр, ябгъэдэлъ нэгъуэщI зэфIэкIхэр. Iуэхум кIэлъыплъа къэпщытакIуэ гупым хэтхэм ныбжьыщIэхэми ахэр зэпеуэм хуэзыгъэхьэзыра егъэджакIуэми фIыщIэ хуащIащ, апхуэдэ лэжьыгъэ купщIафIэ зэрызэфIахам папщIэ.
УкъызыхэкIа лъэпкъым, укъыщалъхуа щIыналъэм, укъыщыхъуа адэжь лъапсэм нэхърэ нэхъ лъапIэ зэрыщымыIэр сабийхэм псэкIэ зыхегъэщIэным хуэгъэпсауэ щытащ адыгэбзэмрэ литературэмрэ школым щезыгъэдж Вэрокъуэ Iэсият 5-нэ «а» классым литературэмкIэ щригъэкIуэкIа дерс зэIухар. Журт Биберд и «Адэ лъапсэжь» рассказыр лъабжьэ хуэхъуат «Бланэ щалъху мэкIуэж» фIэщыгъэр зиIа дерсым. Ар зэрекIуэкIа сыхьэтым къриубыдэу егъэджакIуэмрэ сабийхэмрэ лэжьыгъэ купщIафIэ зэфIахащ: тхыгъэм и зэхэлъыкIэм, абы къыщыгъэлъэгъуа Iуэхугъуэхэмрэ хэт лIыхъужьхэмрэ шэщIауэ тепсэлъыхьащ ныбжьыщIэхэр, я Iуэху еплъыкIэхэр къагъэнаIуэу, лIыхъужь нэхъыщхьэхэм я пIэ иувэурэ теплъэгъуэ хэхахэр къагъэлъагъуэу. ЕджакIуэ цIыкIухэм я бзэ дахэм, гупсысэ куухэм дамыхьэхыу къэнакъым дерсым кърагъэблэгъахэр. Абыхэм зэрыжаIамкIэ, Вэрокъуэм зэфIиха лэжьыгъэр хуабжьу щхьэпэщ щIэблэр хэкупсэу гъэсэнымкIэ.
Адыгэбзэр псоми я къежьапIэу къэзылъытэ ди лъэпкъ усакIуэшхуэ КIыщокъуэ Алим и творчествэми увыпIэ хэха щигъуэтащ школым анэдэлъхубзэмкIэ щекIуэкIа мазэ лэжьыгъэм. Мы гъэр усакIуэшхуэм и илъэсу зэрыщытыр къалъытэри, абы и фэеплъыр хъумэным хуэунэтIауэ ягъэзэщIэну лэжьыгъэхэр ябзыхуащ. Мазэ лэжьыгъэм хиубыдэу школ библиотекэм и унафэщI УанащIэ Оксанэ 5 — 11-нэ классхэм щеджэхэм литературэ пшыхь хьэлэмэт ядригъэкIуэкIащ. Ар гъэнщIат КIыщокъуэм и гъащIэмрэ и литературэ лэжьыгъэмрэ теухуа псалъэмакъхэмкIэ, абы и усыгъэ гуакIуэмкIэ, и тхыгъэхэм ящыщ теплъэгъуэ гурыхьхэмкIэ, Алим и псалъэхэр зыщIэлъ уэрэд дахэхэмкIэ. НыбжьыщIэхэм яхузэфIэкIащ адыгэбзэм и дахагъымрэ и лъэщагъымрэ къызыхуэтыншэу къагъэлъэгъуэн.
ЕгъэджакIуэ, еджакIуэ куэд зыхэта Iуэхугъуэ зэмылIэужьыгъуэхэр къызэщIиубыдэу екIуэкIа мазэ лэжьыгъэр къыщапщытэж махуэри гъэщIэгъуэну щрагъэкIуэкIащ школым. Актовэ пэшышхуэм и утыкур хуит хуащIащ мазэкIэ екIуэкIа Iуэхугъэхэм ящыщу нэхъыфIу къалъытахэм. Апхуэдэхэт усэ зэмылIэужьыгъуэхэр, уэрэдхэр, теплъэгъуэхэр, къафэхэр. Лэжьыгъэм къыхэжаныкIа егъэджакIуэхэми еджакIуэ цIыкIухэми фIыщIэ хуащIащ я анэдэлъхубзэр хъумэным, абы зегъэужьыным хуэгъэпсауэ зэфIаха Iуэхухэм папщIэ. Ахэр саугъэт цIыкIухэмкIэ ягъэпэжащ. ГуфIэгъуэм и кIэухт адыгэ джэгу дахэр.
ТАМБИЙ Линэ.
