Уафэбгыкъу и нэлат
МЭШБАЩIЭ Исхьэкъ
Тхыдэ роман
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №№37 — 39, 41 — 48, 50 — 51, 54 — 57,
62, 65 — 68, 70 — 72, 74, 77, 79, 81-хэм итщ).
Гурыт Мэчыхъу и гъащIэ кIыхьыр гугъэрэ гуIэжу, гугъу ехьрэ иIуэтэжу, бын дигъуэтрэ дипIыжу къызыдип- сэуа бзылъхугъэр нэгъуэщI дунейм мамыру хыхьэжат… Апхуэдизрэ зэм пэгушыIэу, нэхъыбэм ехъурджауэу, зэм хуилъу, адрейм — техъушышыхьу ешхыдэрэ арыххэуи игу хэзыгъэщIыр дзыхь хуищIыжу зыбгъэдэса щхьэгъусэм Мэчыхъу здэщыIэ дунейр ибгынат! ЛIыжьым игу икъузурэ Iэбэри бзылъхугъэм и напIэхэр къыхурихьэхыжащ, жьэпкъыпэ къыIурыхуар хущIигъэзагъэри, пкъы диижар Iэбэлъабэурэ хузэригъэзэхуэжащ. ГуIэурэ иукъуэдиижа псэгъусэм и пIэщхьагъым Гуры-тым и натIэр трилъхьэри:
Адыгейм и унафэщI Бэрзэдж Нухь лъэпкъ тхакIуэхэу МэшбащIэ Исхьэкъ, Куэстэн Дмитрий, КIэрашэ Тембот сымэ йопсалъэ. Мейкъуапэ, 1982 гъэ
— Дахэу дунейм тетым уакъыхэсха- ти, Iейуэ щIым къытенам сыкъыхэбнаи… Апхуэдэу ящIэрэт, си дахэ? Нобэ хуэдэ махуэт-тIэ сэ сэщхь щабгынэр? Хэт мыпхуэдэу сыкъыхуэбгъэнат, дахэ!..
— Фызыжьым и гъуэлъыпIэ лъаб-жьэм лъэгуажьэмыщхьэу егъэщIауэ здыкIэщIэсым, жейм и куууэ зы хьэлъэ гуэр къыщхьэщыхьэри, лIыжьыр зэуэзэпсэу Iурихащ.
ПщIантIэмкIэ къиIукIа псалъэмакъым къигъэушыжащ Мэчыхъу. ЛIыжьым Iэпэлъапэсысу тепIэныр хьэ- дэм трипхъуэурэ: «Гуауэ зэрызиIэр дауэ къащIат цIыхухэм? Мышыти и макъ къыщIэмыIужыр сыту пIэрэ?» — и щхьэм щызэрегъэзахуэ.
БжэщхьэIум къэса лъэмакъым Гурытыр къыдызэплъэкIащ…
Пэшым лIы гуп къыщIыхьэрт: Блахъуэр, Бэхъуныр, Абрэджыр, Батыр ефэндыр. Гупыр къыздихуар къыгурымыIуауэ яхэплъэурэ, лIыжьым иджы Iэнкуну къигубзыгъыжырт махуэ зыбжанэ ипэкIэ Блахъуэм: «Къытедгъэзэнущ иджыри» къызэрыжриIар. Батыр ефэндым фIы лъэпкъ и нэгу зэрыщIэмылъыр нэрылъагъу пэтми, Мэчыхъу гугъэ ищIри:
— Ефэнды, Алыхьым фыкъысхуигъэкIуауэ къыщIэкIынщ! Мы тхьэмыщ- кIэр дунейм ехыжащи…
Батыр ефэндым жиIэнуIами хуни-гъэсакъым Блахъуэм. Гужьгъэжьыр къыкIуэцIывыкIыурэ къэкIуатэри:
— Гурыт, хьэр къыдэзыутIыпща мы фызыжьым и хьэдэр пхуэдгъеижыну дыкъыпхуэкIуа уимыгугъэ!
— УвыIэт, ПIэтIрэш. УвыIэ. Хьэдэ зэрылъ унэм Алыхьым и деж нэмысын псалъэ щумыгъэIу, — къопсалъэ иджы Батыр ефэндыр. — А уэ уи гужьгъэжьыр сытым щыщ, мы тхьэмыщкIэм Къыпежьэнум и упщIэхэм елъытауэ?! Псори дызыгъэунэхур Аращи, псоми Абы и пащхьэ жэуап щытхьыжынущ. Iиманрэ шыIэныгъэрэ зивгъэIэ. ФIы влэжь. ФIырщ Алыхь лъапIэм и щIа-сэр. «Iэмин!» — жыфIэ.
Ефэндым и Iэгушхуэр иIэту духьэ кIэщI къибжа нэужь, Мэчыхъу макъ гущIэгъулыкIэ зыхуегъазэ:
— Алыхьу дыкъэзыгъэщIам IэтыгъуафIэ пщищI, Мэчыхъу. СыткIэ сэ-бэп дыпхуэхъун? Дымуслъымэнщ дэ. Дызэлъэпкъэгъущ. Псори Алыхьым и щIагъ дыщIэтщ.
— Фымуслъымэну щыжыфIэкIэ, Iимани вбгъэдэлъу къыщIэкIынщи, фи IиманымкIэ сыныволъэIу…
— Псори зэлъэIуу зыми емылъэIуж Алыхьым иухащ фIым фIыкIэ дыпежьэну, — Батыр ефэндыр къызытекIухьар иджы и IэмыщIэ къызэри- хутам щыгуфIыкIыурэ и псалъэр нэхъри жьакIуэу къыфIеблырт, — уи махуэр гуауэщи зыпщIэдгъэкъуэнщ, Гурыт. Уэри дыкъыумыгъэщIэхъуу дыкъыщIэкIуа Iуэху тIэкIур къытхузэфIэбгъэкIынщ.
Мэчыхъу лIыжьым къыгурыIуэрт зэрыхуа хьэшым икIэрэхъухь «Iуэху тIэкIур» зищIысыр, итIани, хэIущIыIу зимыщIу щыст, и щхьэр ехьэхауэ. Фызыжь хьэдэмрэ лIыжь ныкъуэдыкъуэмрэ пкъо къэуэным ещхьу къащхьэщыт лIиплIри яхуемыгъэфIыжу жэуап гуэр пэплъэрт. Гурытыр а къызэрыдэмыплъейрэ и щхьэ хуэпсэлъэжурэ:
— Сыт ди Iэмал, ефэнды, дунейр зи инагъыр щынэпцIкIэ, си лъэIури уи лъэIури нэхъ нэпцIыжщ. Кхъуэщынрэ пэт, и жьыхъугъуэм мыкъутэмэ, къочэ. Жьы къыздэхъуа мы тхьэмыщкIэм и пащхьэ си Iиман хьэкъ щызывгъэгъэзащIи, сэри фи щIыхуэ къызытезнэнкъым. Ауэ… флъагъуркъэ, сэ схузэфIэкIынур мащIэщ. Си лъэ къысщIэувэркъым.
— Гурыт! — аргуэру зыкъритIат Бла- хъуэм, арщхьэкIэ Батыр ефэндым и Iуплъэгъуэм фIэуэри, зыIурилъэфэжурэ: — къытхуэгъэгъу, ефэнды…
Блахъуэр бампIэм апхуэдизкIэ къызэщитхъырти, фызыжьыр щIэлIари хьэр къызэрыриуштар арауэ и фIэщ ищIыжырт. ИтIани, ефэндым пэрымыуэу, зыхуейр Мэчыхъу къыпахыф-мэ, я Iэпхъуамбэм ирашэкIынщи ежьэжынхэщ! Ар Блахъуэ ПIэтIрэшкъым, мы лIыжьым зримыгъэщIэжмэ!
— Си къуэш муслъымэнхэ, мы дуней нэпцIым Iэджэ къыщохъу. Псори зэхуэдгъэгъуу ди псэхэр зэхуэдмыгъэкъабзэмэ, Алыхьым и пащхьэ дыщыукIытэнущ. Мис Мырзэбэч пцIы сигъэупсынкъым: мы дунеижьыр гущэмрэ мащэмрэ я зэхуакум дэлъ пIалъэ хьэхущ, — жиIэурэ Батыр зыгуэрхэр игукIэ щыму зэпилъыта нэужь: — Мэчыхъу, уэри уощIэ, кхъэтIым къаруушхуэ токIуадэ, дэ дыныщIолъэIунум гуащIэ ткIуэпси ихьынутэкъым… Бзылъхугъэ хьэдэр зэзыгъэзэхуэн хуейр бзылъхугъэIэт, ауэ жылэ нэщIым апхуэди щыдгъуэтыну къыщIэкIынкъым. Абы къыхэкIыуи, дыуэ тщIынщи, мащэм етхьэхынщ. ЦIыхур зэрыхуа щытыкIэм елъытауэ ислъам диным ари къабылу къещтэ.
— Борэхьэблэм я кхъэлъахэр хьэдрыхэщI щыIэщ, — увыIэжыххэртэкъым ПIэтIрэш.
Мэчыхъу аргуэру гузавэри:
— Хъуну щытмэ, ди хадапхэм … щIыгулъри абдеж щыщабэт…
— Сыт щхьэкIэ мыхъунрэт? Сэ жысIаи, цIыхур зэрыхуа щытыкIэр диным дапщэщи зэхещIыкI. ПIэтIрэшрэ Жэфаррэ щIалэхэщ. КIуэнщи къатIынщ.
— Хьэр-щэ? — Iэнкуну къопсалъэ иджыри къэс зи жьэр зэщIэзымыха Бэхъуныр. — ЩакIуэхьэ бзаджэщ ар…
— Зи зэран къызэмыкIынухэм едзакъэркъым а хьэр, — Жэфар и гур фIы хуещI Мэчыхъу.
КхъэтI ежьа Блахъуэмрэ Бэхъуным-рэ макъ лъагэкIэ якIэлъокIииж Ба- тыр ефэндыр:
— Зыщывмыгъэгъупщэт, бзылъхугъэ кхъэмащэр нэхъ куууэ иратIых хабзэщ, — иныIуэу зэрыпсэлъам къигъэуIэбжьыжауэ, Абрэджым йоплъри, зи щхьэр ехьэхауэ щIым щыс лIыжьым хуоплъыхыж: — Алыхьым и нэфIыр зыщыхуэн Мэчыхъу, мы бзылъхугъэм Борэхьэблэ Iыхьлы-Iэулэд щиIэ?
— Фызыжьымрэ сэрэ Борэхьэблэ дыщалъхуатэкъым. Джылахъстэ- нейм дыкъикIат. Мы тхьэмыщкIэр Мэлгуэш уэркъхэм япхъут, сэ лъхукъуэлI щIалэм къызэрыздэкIуар къыпаубыдри, хьэрэм дыкъащIат. Апхуэдэу дыкъэIэпхъуа хъуат Борэхьэблэ.
Абрэдж Мырзэбэч лIыжьым жиIар игу ирихьыпауэ:
— ЗэрыжыпIэмкIэ, Мэчыхъу, фыхэхэсщ… УзэхызощIыкI, — жеIэри, игукIэ: «Сэри сIыгъщ а хэхэс Iыхьэр, ауэ аракъым Iуэхур… Фызыжьыр лIащ, лIыжьым псэ зыIут къыщIэупщIэнукъым. Ди кIэныр къокI! ПсынщIэу хьэдэр щIэлъхьауэ ежьэжын хуейщ. Мы ныкъуэдыкъуэр къытпэлъэщынукъым. Езыри щхьэлажьэщи, апхуэдиз зэхэху иIэжкъым. Алыхьым псори тхузэригъэзэхуам ещхьщ!»
Абрэджым и жьэкIэ жиIам щIэлъ щIагъыбзэр Мэчыхъу къыгурымыIуауэ аратэкъым, итIани, Мырзэбэч и гупсысэхэр диIыгъ нэхъей:
— Си нэщIыбагъкIэ къысхужаIам сэ, дауи, сыщыгъуазэкъым, ауэ къызиубыдылIэу зы цIыху «хэхэскIэ» къызэщакъым. Хэт ар зи Iуэхур? Жылэр иджы щIэупщIэркъым хэт дэнэкIэ къикIами…
— Хэти хэт, ауэ уэ зыри къыптепсэлъыхьыну си фIэщ хъуркъым, Гу-рыт. ХьэтIохъущокъуэпщым къущ- хьэхъу мэзхэр къыхузэIузыха мэзхъумэм, щакIуэ Iэзэм. — Абрэджым «къунтхыр» Iэзэу идзу арт. Мэчыхъуи лIыжь щхьэкIэ, армуужьтэкъыми, Мырзэбэч и хъуэпсапIэр нэхъри хущIигъэкIылэурэ:
— ХьэтIохъущокъуэхэ сарищакIуэгъу къудейтэкъым сэ. Пщы уэлийм и адэшхуэм лъандэрэ яIыгъ щакIуапIэ къурш мэзылъэхэр схъумэу, сакIэлъыплъу гъащIэр къадэсхьащ. КъэбэрдеищIым къуэбги мэз дэгуи иIэкъым си лъапэм псантхуэ имыцIыху. Езы лъагъуэхэми апхуэдэ дыдэу сащыгъупщауэ къыщIэкIынкъым.
— Дауэ уащыгъупщэнт?! — къопсалъэ ефэндыр. — Алыхьым уи лъэр пщIихами, ар Алыхь Iуэхущ, зыри пхухэлъхьэнукъым. Уэ пхуэдэ щакIуэхэм я фIыщIэр ящыгъупщэхэм хуэдэт? Зыгуэрхэм дэхуэх ящIащ, Мэчыхъу, уи гуащIэдэкIыр… Дэ пхудиIэр пщIэшхуэщ Уафэбгыкъушхуэри ЦIыкIури уи нэр уфIыцIауэ уоцIыху, тхьэмадэ… Мыдэ, хьэдэр щIэтлъхьэмэ бжетIэнщ дыпхуэныкъуэ щIэхъуа а ди лъэIу цIыкIур. «Iэмин!» — жыфIэ.
КхъэтI къикIыжахэр зэрилъагъуу, ефэндым и дыуэм кIэщI зригъэщIащ:
— Фыхьэзырмэ, — захуегъазэ лIищым, — бзылъхугъэр пIэипхъуэм кIуэцIыфшыхьи мащэмкIэ нэфхь. НакIуэ, Мырзэбэч, Алыхьым къабылу тIихмэ, Мэчыхъу и щхьэгъусэм дыуэ хуэтщIыжынщи, лIыжьым и гуауэр дэдгъэвынщ. НакIуэ…
— Алыхьым жиIэмэ, ефэнды. Алыхьым жиIэмэ, — фэрыщIу погуфIыкI Абрэджри, дунейм трилъагъуэ мыхъу Къэзанокъуэм и цIэри имыкурэ имыбгыу дыуэщIым къыхеIу: — Жэ- багъы имыдэращи, дэри дыуэркъ ныкъуэкъым, уэри — уефэнды нэмыхъускъым. Шэч къытесхьэркъым, мы Къэбэрдей Iуэхухэр зэфIэкIмэ, Мэчыхъу и щхьэгъусэ тхьэмыщкIэм КъурIэнкIэ кхъэдэкI зэрыхуэпщIынум. Умуслъымэнщ уэ!
ГъащIэ илъэгъуат Гурытым. И щыпэлъагъутэкъым фэрыщI, иужэгъу-жат напитI зиIэхэр, ищIэщыгъуэжтэкъым щхьэхуещэ. ЩIым щыс лIыжьым къыхуеплъыхыу къыщхьэщыт нэжэсхэр щикIым щыгъуэ, Гурытыр къикIыжырт. А къыщхьэщытхэм ящыгъупщат щакIуэу псэуар щакIуэу дунейм зэрехыжыр. Фызыжь хьэдэр фейдэ хэхыпIэ зыщIахэм я зэхэзеплъэкIэри, я зэпсэлъэкIэри Мэчыхъу, и щхьэр зэрехьэхауэ, гукIэ къипхъуатэрт. ХьэIуцыдз къищэкIуу псэуа лIым егъэцIыхужын хуейт-тIэ хьэIуцыдз щэныр?! ЩакIуэм фIыуэ ищIэрт псэущхьэм дэнэкIэ зыщыщIидзми, дауэрэ дзэпкъауэми, сыт щыгъуэ щIэпхъуэжми. И щхьэри нахуэу илъагъужырт а щакIуэм: иджыпсту хьэш пхащIэм ис лIыжьыр Гурыт Мэчыхъут! IэмалыншагъэкIэ зи пщэ гурыгъым щыдз езышыхьэкIыжа Мэчыхъут… МызыгъуэгукIэ хьэIуцыдзхэр кIуэцIрыкIыбжэу щIэтт фызыжь хьэдэр гууэ-щIу зэрылъ унэм. Мэчыхъу иджыпсту зэпишачэрт: «Тыншу зэщагъэлъэдащ мыбыхэм щыдзыр… ЛIэныгъэр къыщыслъихьэм, си бийр, си Iумпэмыр гъунэгъуу зыбгъэдэзгъэхьэн хуей хъуащ. Къысхуигъэгъунщ ар Мэлгуш-хэ я пхъум. Ауэ мыдэ зэ… сощIэ сэ абыхэм яхуэфащэр! Я IэмыщIэм сис я гугъэжу, плъагъурэ абыхэм зыкъызэрысхуащIыр?! «ДызэрызэгурыIуам тету…» жи мо ефэнды ныкъуэм. СызэрыбгурымыIуэнур дауэт, узыхуейр наIуэу къыщызжумыIакIэ?! Мыдрей Абрэджыр-щэ? Арат иджы хэхэсым къысхутемыпсэлъыхьыжар! Ар адыгэ уэркъыу щытатэмэ, си уз Кърым бжэщхьэIу лъабжьэм, хьэ гъэсам хуэдэу, яхукIэщIэсынт!
Алыхьым и фIыщIэщ, Мэлгушхэ япхъу, уи хьэдэщIэлъхьэхэм я пса-лъэр иджы зэрызыхыумыхынур! Сэ щхьэмыгъуэжьми губгъэн къысхуумыщI, уи хьэдрыхэ мащэм хамэлI нэжэсхэр нызэрыщIэплъэнур… Абыхэм Къэбэрдейм кърахьа егъурщ нобэ Борэхьэблэр ди пщIантIэм дыуэ ща-щIу щIыпхудэмытыр. Псэм и къабзэр дунеягъэкIэ зезыхьа си дахэ! Уи лIыжьым дзыхэу напэтех зэримыщIэнум хьэдрыхэщI шэч къыщытумыхьэт! Зэхэпхрэ Мышыт зэрыпщIэур? Мы си гущIэ лъапсэр нэхъеижу ныпкIэлъокъугъэ мыгъуэри, дахэ!..» — фызы-жьым и щхьэр нетIэ зытелъа пIэщхьагъ щIыIэжьым хуэш зыхыхьа и Iэгур делъэжри, Мэчыхъу и гъуэлъыпIэр здэщытымкIэ епщэкIыжыну йоIэ. Хадэм итхэм къамыгъэзэж щIыкIэ лIыжьыр нэпщысащ и кIапсэ кIапэм. ЗыкIэрищIэщ, пIэкум зыдрихьеижри, фоч узэдар къигъэIэгъуащ.
Бжэм адэкIэ лъэмакъ къыщыIум, лIыжьым фочыр игъэпкIри къызэ- фIэтIысхьащ. Батыр ефэндыр гупым япэ иту къакIуэрт. Фочыпэ къашиям щыIуплъэм ефэндыр гужьейри:
— Алыхьым и нэфIыр зыщыхуэн Мэчыхъу. ПщIэр сыт? Ефэндым фоч трагъапсэрэ?!
— ЛIыжь хэкIыпIэншэм фейдэщI дыуэ иращIылIэрэ?! — жиIэурэ Мэчыхъу фочыпэр ирехьэхыж.
— Алыхьым и псалъэр уигу нэсащ, Мэчыхъу. Уи лIыгъэри уи хабзэ зехьэкIэм хуэфэщэжщ. Мы дуней хьэхур гузэвэгъуэм зэщIищтащи, уэри пхузогъэгъу узэрыгужьеяр. Гузэвэгъуэщ дэри нобэ дыкъыпхуэзыхьар.
Ефэндым и ужьыр иIыгъыу къыщIыхьэжа Мырзэбэч игъэщIагъуафэ зытрегъауэри:
— Уи гъуэлъыпIэм уитIысхьэжыфаи, Мэчыхъу?!
— НтIэ, си лъэр щIэхуауэ щIым сыхэсурэ укъысхуепсэлъэхмэ нэхъ къапщтэрэт, Абрэдж?
— Алыхьым и пащхьэм щыдгъэзэщIащ уи хьэдэхуэIухуэщIэр. Узэрыдгъэгугъар пхуэтщIащи, иджы дэ дызыхуейр… — къыпедзыж Абрэджым.
— Зэ догуэт… Догуэ, Мырзэбэч, — къопсалъэ Батыр ефэндыр, — фызэпэщIэмыувэт, фигухэр вгъэщабэт, муслъымэнхэ…
Ефэндым псори зэригъэзэхуакIэт: «Игъуэ дыдэу къыIэщIэлIащ мыбы и фызыжьыр. Езыми и щхьэр хэпщIыкIыу ежьащи, ищIэнур ищIэжыркъым. Иджы тыншу къыфIэнэнщ ди бдзэкъунтхым», — гукIэ зэпищэурэ лIы-жьым Iэдэбу зыхуегъазэ:
— Ди гъусэу накIуэ, Мэчыхъу. КъытхуэщIэ а зы лъэIур. Куэдрэ ущыдгъэгувэнкъым къуршхэм. ПIэтIрэш, мыдэ фыкъакIуи, тхьэмадэ Iумахуэр ныщIэфш!
— Къэвгъанэт! — къопсалъэ иджы Гурытыр, фэ кIапсэр иубыдурэ: — си унэм си лъэкIэ сыщIэкIынщ. Уанэшыр бжэщхьэIу дэкIуеипIэм къыIуфшэ.
Ефэндым насып джэшыр къеуэлIати:
— ЗэрыжыпIэщ, тхьэмадэ, зэрыпфIэфIщ! — жиIэурэ пэш кIуэцIыр хъурейуэ къызэхижыхьырт.
БлэгущIэ башышхуитIым и лъакъуэхэр ядилъэфурэ Гурытыр зызэ-ман бжэщхьэIум техьащ. ЛIыжьым кIэрылът къамэр, сэшхуэр, фокIэщIыр. И дамащхьэм дохъутейр къыкъуэплъырт. Гурытым и Iэщэ-фащэр зылъэгъуа ПIэтIрэшрэ Жэфар- рэ зэхущIэплъри пыгуфIыкIахэщ. Мэчыхъу уанэгум зригъэзагъэурэ, къыщыдыхьэшхитIым емыплъыххэу яредз:
— ЛIо, фи хьэбзым бажэхъу къиубыда? Дуней гуфIэгъуэр зывохьэри… Iэщэншэ щакIуэр нэхъ ауанщ IэщакIуэ лъэрымыхьым нэхърэ. Уанэгу сызэрисыфым зэвгъэгъапцIэу фримыгушхуэ, ефэнды. Фышэсыж фэ. Сэ моуэ фызыжьым и кхъащхьэм нэс сыкIуэну сыхуейщ. ФынэмыкIуэт! Си закъуэу сепсэлъылIэжынущ…
… Гурытыр здыдашу Борэхьэблэ дэкIыжа шууиплIыр гъуэгу тетурэ махуэр кIуат. Куэд щIауэ гъуэгуанэ жыжьэ темыхьа лIыжьым и лъакъуэхэр ундэрэбжьэпауэ зыхищIэжыртэкъым. Шухэри кIуэрти-кIуэрт. Мэчыхъу хуэмышэчыжу ефэндым зыхуигъазэри:
— Дыгъэр къухьэнущ куэд мыщIэу. СыкъыщIефшэжьар къызжефIэну фигу илъкъэ?
— УкъыщIетшэжьар, — мэдыхьэшх Абрэджыр, — кърым хъаным укъедгъэлъагъуну арщ!
— Iэстофрилэхь! Сэ сыкъилъагъун папщIэ, Кърымым къикIри езы Къаплъэн-Джэрий дыдэр Къэбэрдейм нэс къэкIуащ. НтIэ, сэр фIэкIа гугъапIэ зимыIэж а хъаным и пащ- хьэ сихьэн ипэ къихуэу, тIэкIу сызыкIэлъывгъэплъыж, — ауаныщIу подыхьэшхыкI Гурытыр.
Блахъуэми и зэзыр аргуэрыжьу къэхъеижати:
— Ди хъаныр зыхуейр а уи щхьэ къуиижьым илъращ, армыхъумэ, уэ пхуэдэ ныкъуэдыкъуэ фасикъхэм и нэ къахуикIыркъым!
— Уэри уи хъан ар, Блахъуэ? СымыщIат… Сэ си ныкъуэдыкъуагъэм зытумыукIэж, тIасэ. «Джэдгын зи жагъуэ и пащIэ щIыIу щогъагъэ» — жи пасэрейм. Пасэрейми дынэмысу, мис, ефэндым жиIакъэ, Алыхьым къыдитар — фIыуэ? Уэри ардыдэр къыуитынумэ и куэдщ а Алыхьым, — мэдыхьэшх Мэчыхъу.
— Уигу умыухыж, тхьэмадэ, — къопсалъэ уанэгум итIэтIауэ ис Батыр ефэндыр, — уи ХьэтIохъущокъуэпщым хуэ-дэу фIыщIэншэжькъым ди Къап- лъэн-Джэрий. Кърым хъаным тыгъэ къыпхуищIынущ Уафэбгыкъу бгымрэ абы и Iэхэлъахэ хъупIэхэмрэ. КъищынэмыщIауэ, а ХьэтIохъущокъуэр езыр уи хъумакIуэ IуэхутхьэбзащIэу къыпхуигъэкIуэжынущ. Апхуэдэщ ди хъаныр…
— Алыхьым и нэфIыр зыщыхуа ефэнды, — шыр къыжьэдикъуэурэ къахоуэ, иджыри къэс щыму къабгъурыта къущхьэ Жэфар: — ХьэтIохъущокъуэмрэ Мэчыхъурэ я Iуэхуу хэ-лъыр сыт а Уафэбгыкъу? Кърым хъаныр къыщIэкIуар дэ къущхьэ тэтэрхэми Кърымым ис адрей тэтэрхэ-ми ди зэкъуэш Iыхьэу мы щIына- лъэр зэхуэдэу тхуигуэшыжыну аращ…
Жэфар щIакъуэм и псалъэр нримыгъэгъэсу, Блахъуэ ПIэтIрэш къыхокIиикI:
— Хъер ухъу жысIэнути, а уи пщIыхьэпIэр — банэм и къуагъщ, тэтэр щылъху! УкъыздикIари уздэщыIэри иджы вылрэ балыджэу зэхыупщэ- жаи! Къуаргъым нэ игъуэтащи, «набдзэ» жиIэурэ мэкIий… УкъызыхэкIар пщIэжрэ уэ езым?!
— СыкъызыхэкIар си яужь иту къо-кIуэ, Блахъуэ. Мин хыщIым щIигъур и дзэщ, шуудзэ-лъэсыдзэщ!
— Мис иджы солъагъу уи сонэ-тэтэр напэр!
— Уи къэбартыжьэ фIеижьыр зэщIэпIэ!
— Си унэ си жьэр щызэщIупIэжыну, ухэт уэ хьэмшэрийр?! — ПIэтIрэш пIащIэу йопсыхри къамэр кърепхъуэт.
Къущхьэ Жэфари къамэ пцIанэр иIыгъыу шым щэIуурэ зыкърегъэщэтэх. ЛIитIыр шыбгъэкIэ зэлъыIуи- хуу Абрэджым ярехулIэри:
— ХьэщхьэрыIуэ къывэдзэкъа?! — жиIэурэ Жэфар щIакъуэм дежкIэ зегъэзэжри: — НакIуэ, Бэхъун!
— Дэнэ? — къамэр ирихьэхыурэ и напIэплъхэр Iэнкуну егъэупIэрапIэ къущхьэм.
— Дыгъужьыгур пшха си гугъати! УлIкъэ уэ, Iахъ? «НакIуэ» — бжесIащ…. Мы лIищыр Мэчыхъу и щакIуэхьэм къыхуэдгъэнэнщи, модэ дыдэкIыурэ Iуащхьэмахуэ уэрэд хуэдусынщ, — гушыIэ нэпцIу мэдыхьэшх Мырзэбэч.
— НакIуэ… — жиIэурэ, къущхьэ Жэфар ПIэтIрэшым нэщхъкIэ йоджэбауэ, мэшэсыжри, Абрэджым и ужь йоувэ.
— Хъаным и увыIэпIэм дыщызэIущIэжынщ! — Батыр ефэндыр шу IукIыж-хэм якIэлъоджэри, Блахъуэм йоплъ. — Дызыгухьа кърым-тэтэрхэм я къуэшщ ар. Сыт апхуэдэу дыджу ущIепса-лъэр?
— Зи къуэшми я къуэшми… — гуемыIуу хъуанэбзэр пегъэщхъ Блахъуэм.
— ПIэтIрэш! — мэгие Батыр ефэндыр, — си андезыр пкъутащ… ФынакIуэ. Мобдеж Къазий и псынэр щыIэщи, андез къэтщтэнщ, ичындыр йокI.
Къазий и псынащхьэм нэсри, шухэр епсыхащ. IэбжьыбкIэ къыщIигъа-лъэурэ Мэчыхъу зитIыжу еIубырт куэд щIауэ иIу емыхыжа кхъущхьэхъу псынэпсым. ЛIыжьым псыр и напэпкъым щIикIэщ, фокIадэ уэгум пыгуфIыкIыурэ иплъэри, псыпэр здехуэхыж Къазиикъуэ щыхупIэм и нэзым гъунэгъу дыдэу епщылIащ. Гурытыр плъызурэ зэпхыплът къуэкIий абрагъуэм зиущэхуауэ дэлъ щхъуантIагъэ псыIэм.
Батыр ефэндым андез къищтэри, хъунщIэпсынщIэету ичындыр ищIауэ, и кIэрэхъ гъуанэм къиплъ шабийр ириубэжурэ пэщащэрт.
Блахъуэр и щхьэ хуэпсалъэурэ псынэбгъум IуотIысхьэри:
— Къущхьэ-тэтэр-сонэ вэнвеимэр еттхьэщIэхынщ, — жиIэу и Iэгухэр псынэпс шкIурым щIегъэлъадэ.
ПIэтIрэш жиIам мамыру къыпопсэлъэкI бжьэпэ нэзым Iус Гурытыр:
— Сыноплъри, уэ щIалэм зы лъы IэмпIэ пщIэткъым уи адэм хуэфа- щэу. Унапэкъым. УкуцIкъым. Шын уэтэпс нэкIэпсыжэщ уи къупщхьэм щызепхьэр. Хьэлу Iыхьэр тIу дипщIыкIыу дыгъуасэ къыздепшэкIар нобэ уи Iумпэмщ. Ар лIым и хьэлт-тIэ?! — жиIэурэ Мэчыхъу мэщатэри, Батыр ефэндым дежкIэ ауан щIэлъу йоплъэкIыж:
— Уэ ефэндым махуэ енкIэ сыныпкIэлъыплъащи, Iимани дини уимыIэу уIуитIбзитI Iэбжьанэ фIей гуэрщ. Уи напэм ещхьыпсу, жып тIуащIэщ уи джэбын Iыхьэри. Уэ пхуэдэтэкъым джэбын хужь зрашэкIыжыр… УпцIыупс-хьэсыщ!
Батыр ефэндыр лIыжьым къыздеплъым, и нэхэм лъы къатрихуэурэ кIэрэхъ лъэныкъуэр къыIэпохури, напIащхьэ джэдыкIэр бэгу цIынэжьыщхьэу зыкъитIыурэ къыщопкI, сэрыкъыр лъахъшэу кърекъух, зыкъеIэт- ри: — Сэ… Сэ?… Сэра пцIыупсыр?! Сэраа… Iиманыншэр…, — жиIэурэ муслъымэн Iэдэбыр щхьэщыкIауэ, Мэчыхъу пщэпкъкIэ зэрелъафэ: — Мо хьэмысэкIым зэхихыу сыбгъэпудын уи гугъэщ! — жьафэ тхъурымбэр къыIурыхуу къыхокIиикI Батыри. — УезмыутIыпщхьэхмэ! — жиIэурэ лIыжьыр нэхъри еудыныщIэ.
Мэчыхъу мэIэбэри, ефэндым и напIащхьэ къибыргъукIхэм IэпхъуамбэшхуитIыр хуищIэу ирипIытIыхьурэ и щхьэр IэмалкIэ фIрешэх, хуит зыхуэхъуа пщэ гурыгъыр зэ еIэгъуэу и куэпкъ зэхуакум деуплIанщIэри, щыхупIэ нэзымкIэ еIэу зегъэщIей…
КIэмыргуей хьэжым и сарыкъышхуэр ХьэтIощхъущокъуэхэ я мэзхъумэ лIыжьым и бэкъу дэдзауэ зделъэтэхар Блахъуэм къыгурыIуэну Алыхьым иухатэкъым… ЩакIуэхьэм зэ илъыгъуэу зедзри, Гурыт Мэчыхъу и уанащIэ Iумахуэм къыIэщIэлъхуа къуэ нэмыхъусыр ПIэтIрэш и псэфылъэ дакъэм щызэпетхьэлыкI.
XXXII
Къаплъэн-Джэрий зи шупашэ кърым тыркудзэр Бгитху зэхэтым къафIэкIри, Бахъсэн псыхъуэмрэ Балъкъ ныджэмрэ хуиту дыхьат. ПсынщIэу къэкIуат дзэр. Лъэпощхьэпоушхуэ ямыщIэурэ къыздыкIуэцIрыкIым, нэхъапэхэм — шэрджэс шу гупурэ, иджы къэбэрдей шу гуэрэну- рэ къатеуэ адыгэхэм Къаплъэн-Джэрий мыхьэнэшхуэ яритыртэкъым. Пэжщ, бжьыдзэм ещхьу зэм мэз лъапэхэмкIэ, адрейм бгъуэнщIагъ дурэшхэмкIэ къыщIэцIэфтурэ къэзыдзэкъэхь адыгэхэм дзэм кIэрыху иратат. Ауэ мин блыщIым зэрынэхьэ-са кърым-тыркудзэм дежкIэ сыти и кIэрыхут ар! Адыгэхэм я теуэ кIэщI- хэр Къаплъэн-Джэрий, дауи, и хъымпIартэкъым. Мыдэ… дзэм тIууэ зримыщIыкIынкIэ Iэмал имыIэу, Хьэрэ-кхъуэрэ деж зыщыIуува щIытIыр нэхъ хищIыкIыу къытехьэлъат хъаным.
ХьэтIохъущокъуэпщым зэрытриухуам емыбакъуэу, къупа-щыпауэ лъагъуэ кIуапIэхэр ялъахъэрт къэбэрдей зауэлIхэм. Бахъсэныпсымрэ Хьэрэкхъуэрэбгымрэ я зэхуакуу, Бру деж щызэпратIыкIам, кърымыдзэм и выгу-шыгухэр иджы икIыфынутэкъым. Гъуэгуакъуэм къыпакIухьын хьисэпкIэ дэзыдзых кърымхэр, я жагъуэ-я щIасэми, къуакIэбгыкIэ зэгъуэкIхэм изэрыхьырт. Гъуэгу кIуапIэ къагъуэтын я мураду хамэщI бгылъэм иуфэрэзыхьхэр гу зылъамытэжыххэу-рэ зэбгрыджэдыкIырт.
ИувыкIыурэ хъурейуэ къэзыкIухь дзэ щIылъэныкъуэм зызэщIиугъуэежыху, мыдрей дзащхьэр Лахърэн мэзылъэмрэ Сосрыкъуэбгрэ я зэхуаку щитIысыкIащ, Уафэбгыкъу бжьэпэр яIыгъыу. Махуэ зыбжанэ ихьащ, зэкIэрыху-зэкIэрыщ къызыхыхьа дзэм зыкъищIэжу, езэгъырабгъу тIысыпIэр иубзыхуным. Къаплъэн-Джэрий зыкъиплъыхьри, къэбэрдей зауэлIхэм я гупэ къудейкIэ зэтемыувыIэу, я щIы-багъми къыдыхьэурэ къиухъуреи- хьу зэтриукIэжмэ нэхъ тэмэму къилъытащ.
Кърым хъаныр Уафэбгыкъу зэретIысэкIар зылъэгъуа дэтхэнэми шэч къытрихьэнтэкъым Къаплъэн-Джэ-рий щакIуэ е нэгузыужь къызэрыдэкIам… Апхуэдэфэ тету щIэращIэт мо къущхьэхъущI хуит дахэм и хъун бэгъуамрэ къурш мэзылъэ Iувхэм я лъапэхэмрэ IитIэлъитIэу зыщIэзыукъуэдия хъан шэтырыпIэхэр! СэмэгурабгъумкIэ щехуэх Балъкъ и бжьэпэ лъагэм щхьэщытт Муртаз пэщэм и шэтырхэр. МыдэкIэ, Сосрыкъуэбг и гупэм къиту зыщагъэзэгъат Iэли- гъуэт-пэщэм и шэтырхэм.
Къаплъэн-Джэрий и шэтырыр Iуву къаухъуреихьырт пщафIэ, дэрбзэр, уIэгъэ Iэзэ, уанащIэ, гъукIэ, дэфтэр-тхакIуэ, н.къ. дзэр зыхуэныкъуэ IуэхутхьэбзащIэхэм я пщыIэ шэтыржьей-хэм. Мырзэ дзэпщхэми щхьэж и егъэзыпIэ щхьэхуэ яIэжти, хъаным ейм ещхьу хужь хуитышхуэу щымытми, ахэри лъэныкъуэегъэз зэщIэ- дзат. ФокIадэ мамырым къыхэплъ къурш дзажэ уардэхэмрэ тIыгъуэжы-ну хъуэпса мэзхэм я щIакIуэ бащлъыкъ гъуаплъафэмрэ зыIэпашэурэ тегупсысыкI пэтми, Къаплъэн-Джэрий и гур мамыртэкъым. Аддэ кIапцIэ лъэдакъэм къыщыщIэпIастхъэрт зы гурыщхъуэ егъу. Аддэ гупсысэ кIэтхым къыщыпIэжьажьэрт зы шэч щтэIэщтаблэ… Хъаным и закъуэтэкъым а пIейтейр зыхэзыщIэр: мырзэхэми, щхьэхъумэхэми, пщафIэ къызэрыгуэкIхэми я жэщ жейм и напIащхьэ аргъуейуэ зы ерыщ гуэр къыпхыдзэкъыкIырт.
Къаплъэн-Джэрий щхьэзакъуэ гурыщхъуэм иубыдати, зыхукIэрымыдз гупсысэхэр къеуфэфэкIыурэ нэхъри зэгуэпырт: «Нобэ-ныжэбэ зыкъатыну дызыщыгугъахэр дыгъуасэ лъандэрэ, дзэхупс яIурыткIуа нэхъей, щымщ. Гъуэгуанэр зи кIыхьагъым гъуанэ- дэууэ ди щхьэфэр траIуэтыкIащ, иджы гъуэбжэгъуэщу бзэхыжащи, дэгу-бзагуэщ… Аркъымэ, ХьэтIохъущокъуэпщым и мэзхъумэм ещхьу, мыдрейхэми зы «гуфIапщIэ» мыгъуэжь тхуамыгъэтIыгъуэу узиIэ?!
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
Сурэтыр СэвкIуий Хьэмид ищIащ.
