Къуныжь Алим: СыцIыхубэ артистщ, цIыхубэм сарейщи
Зи лэжьыгъэр къызэхъулIа, бэм я гум нэса, къызыхэкIа лъэпкъым илъэс куэд хъуауэ хьэлэлу хуэлажьэм и зэфIэкIыр кърагъэлъагъуэу, «цIыхубэ артист» цIэ лъапIэр фIащу хабзэу къокIуэкI. Ауэ абы Iуэхур нэмыс щIыкIэ цIыхубэм ягу къэзыхьэхуф щымыIэу пIэрэ? Шэч хэлъкъым зэрыщыIэм, абы и щапхъэ наIуэщ Къуныжь Алим. Музыкэ театрым и лэжьакIуэ пажэхэм ящыщ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ артист Къуныжьым иджыблагъэ игъэлъэпIащ къыщалъхуа махуэр — абы и ныбжьыр илъэс 70 ирикъуащ бадзэуэгъуэм и 11-м. И гъащIэ гъуэгуанэм иридгъэплъэжмэ тфIэфIу, и мурадхэм зыщыдгъэгъуазэмэ тфIэигъуэу ар ди редакцэм къедгъэблэгъащ.
— Япэ къэс къуажэ щIалэ цIыкIур уэрэджыIакIуэ, Музыкэ театрым и артист хъууэ пхужыIэнукъым, Алим… Уи псыпэм и гугъу уэзгъэщIынут.
— Къапщтэмэ, сэ сыкъыщалъхуа жылэр щыIэжыххэкъым. ДахэпсынэкIэ зэджэ къуажэ цIыкIур Чернэ Речкэ къуажэм и сэмэгурабгъумкIэ, Джэрмэншык и ищхъэрабгъумкIэ мэзым хэту щытащ. Псым ихьу щыхуежьэм, дэсхэр дагъэIэпхъукIат, адэ-мыдэкIэ хагуашэу. Дэ Анзорей къуажэм дыкIуащ сысабий дыдэу. Си адэр еджакIуэ щагъакIуэм, Геленджик дыкъыщыщIидзри, илъэситIкIэ абы дыщыпсэуащ. ЖыпIэнуракъэ, парт лэжьакIуэм къыхуагъэлъагъуэр псэупIэ тхуэхъуурэ, жылэ Iэджэ къызэхэткIухьащ. Школым Арщыдан сыщыщIэтIысхьащ, си еджапIэ кIуэкIэри гъэщIэгъуэнт. 1955 гъэм сыщIэтIысхьэн хуеяти, еджэкIэ зэрысщIэм щхьэкIэ, япэ классым кIуэнухэр щагъэхьэзыр гупым сыхагъэтIысхьакъым, фIэгъэщIэгъуэнынукъым жаIэри. КъыкIэлъыкIуэ илъэсым школым сыкIуэри, а сызыхамыгъэтIысхьа гуп къыдэкIуэтеяр гъусэ схуэхъуащ. ЕтIуанэ, ещанэ классхэр Хьэтуей къыщызухащ. Ди адэм Арщыдан унэ дищIыхьа иужь, абы къэдгъэзэжри, еплIанэ классым щегъэжьауэ абы сыщеджащ.
Школым и хорым сыхэтащ, уеблэмэ солистуи сыщытащ. Районым щекIуэкI зэпеуэхэм дыкIуэрэ япэ увыпIэхэр къэтхьу уэрэд жытIэрт.
Школ нэужьым Музыкальнэ училищэм и дирижер-хоровой къудамэм сыщIэтIысхьащ, 1971 гъэм сыхыхьащ Музыкэ театрым и хорым. 1975 гъэм театрым и солист сащIащ, нобэр къыздэсми абы сыщолажьэ. Апхуэдэуи Горький Максим и цIэр зезыхьэ Урыс къэрал драмэ театрым, Налшык къалэм ЭстрадэмкIэ и театрым сыщыIэщ.
Театрищми ролу щызгъэзэщIар 130-м щIегъу. Оперэ ирехъу, опереттэуи щрет классикэ лэжьыгъэхэм зэрыщыту сыхэтащ. «Мор нэхъыфIу слъагъурт, мыр нэхъыкIэт» сиIакъым сэ зэи, псоми селэжьащ, псори сфIэIэфIщ, псори сысейщ.
— Зи цIэ къипIуа IуэхущIапIэхэм щепхьэкI къалэныр псэм къызэрыдыхьэ и лъэныкъуэкIэ зэщхьэщыкIрэ?
— Си лэжьыгъэ нэхъыщхьэр Музыкэ театрыращ. Режиссёр ахъыр- зэману, акъылышхуэ зыбгъэдэлъ IэщIагъэлIу зыгуэр диIэххэмэ, ар Теувэж СулътIанщи, тхьэм куэд-рэ тхуигъэпсэу, тхуигъэузыншэ. Сэ абы фIы куэд дэслъэгъуащ, куэдым сыхуигъэсауи къызолъытэ. Апхуэдэу нэхъуеиншэу сыкIэлъыплъащ режиссёр Хмельницкий Юрий, Ерчэн Леонид, Ансимов Георгий, ШэрыIужь Анатолий, Дзудтагов Казбек, Темрокъуэ Риммэ, Сафаровэ Тамарэ, Дэбагъуэ Роман сымэ я лэжьэкIэм. Думэн Мурадин зи унафэщI, ЭстрадэмкIэ къалэ театрым сызыщыдэлажьэ Теувэжыкъуэ Владимир, Хьэкъуий Аслъэн сымэ. Къапщтэмэ, нобэ цIыхум фIыуэ сыкъалъагъумэ, си лэжьыгъэр къалъытэмэ, ар къэзылэжьар си закъуэкъым. Режиссёрхэм къадэкIуэу, пщIэшхуэ яхузощI утыкуищми къыздитахэм, ноби сщIыгъухэм. Къапщтэмэ, Мурадин сэрэ дызэдэлажьэ къудейкъым, зэкъуэшым хуэдэу дызэбгъэдэтщи, ди зэныбжьэгъугъэр кIыхь хъуну сыхуейщ.
— Спектаклхэм щыбгъэзащIэ ролхэм къадэкIуэу, зэрыжыпIащи, гушыIэ жанрми удехьэх, Алим. Абы дауэ ухуэкIуат икIи сыт къуиту къыпщыхъурэ?
— Спектаклым ущыхэтым и деж гъусэ уиIэщи, уэ къолъытам нэхърэ мынэхъ мащIэ абы къыщыбдэджэгуми иIыгъщ. Мыдрейуэ, диалог, монолог, гушыIэ, ауан хуэдэхэр театрым щылажьэ дэтхэнэми хуэгъэзэщIэнукъым, сыту жыпIэмэ гугъущ, жанр бзаджэщ. Уи закъуэу утыкум укъихьэу пэшым щIэс псори пIыгъын жыхуэпIэр ауэ къызэрымыкIуэу Iуэхушхуэщ. Думэн Мурадин сэрэ дытегузэвыхьу догупсыс абы: ди ужьым хэт къинэнур а жанрым ирилажьэу? ЕмыкIуншэу, цIыхур ягъэдыхьэшхын щхьэкIэ куэдым къагъэсэбэп цIапIагъэр хэмыту, къедаIуэхэм гушыIэ щабэрэ ауанкIэ зрагъэщIэжу.
Сэ Музыкэ театрым таурыхъ зытIущ щызгъэуващ, «Колобок», «Кот в сапогах» жыпIэми. Абыхэм дыщелэжьым сэ актёрхэм яжесIэрт я джэгукIэм и фIагъыр сабийхэр къазэредаIуэм къызэригъэлъагъуэр. Сабийхэр къыпхуэгъэпцIэнукъым. КъомыдаIуэу техьэулеикIмэ, теджэгукIмэ: «КхъыIэ, щIалэ, утыкум икI, зэран укъытхуэмыхъуу», — къыбжаIэу аращ.
— Зэбгъэпщэну Iэмал уиIащ артистым и къалэнымрэ режиссёрым и пщэ къыдэхуэмрэ…
— Шэч хэмылъу, уактёрыну куэдкIэ нэхъ тыншщ. Уи щхьэ закъуэ джэгукIэмкIэ жэуап лэжьыгъэм щыпхьмэ, режиссёрым дэтхэнэ зыми и утыку итыкIэр иубзыхун, дэтхэнэми бгъэдыхьэкIэ щхьэхуэ къыхуигъуэтын хуейщ. Ар сэ къызгурыIуэ къудейкъым, режиссёрым и дэIэпыкъуэгъуу солажьэри, Iэджэм сегупсысын хуей мэхъу. Режиссёрыр спектаклым и репетицэ псоми щыIэну, актёрхэр къыщекIуэлIэн хуейри нэгъуэщIхэри зэригъэзэхуэну и къалэнкъым. Аращи, зэрыхъукIэ, сэбэп сызэрыхъуным яужь ситщ.
— Иджыпсту сытым уелэжьрэ, мыщэхумэ?
— Театрхэм щысщIэм къадэкIуэу, сигу ислъхьащ сыкъыщалъхуа махуэм теухуауэ зы пшыхь дахэ цIыкIу къызэзгъэпэщыну. Абы иужь ситынущ, ауэ ар утыку къыщисхьэфынур щэкIуэгъуэ мазэм дежхэращ. Иджыпсту премьерэ диIэщ, иужькIэ ди зыгъэпсэхугъуэ зэманщ, итIанэ Музыкэ театрыр къызэрызэIуахрэ илъэс 50 зэрырикъуар дгъэлъэпIэнущ. Мис абыхэм яужькIэ си Iуэхур къыдэсх хъунущ. Илъэс пщIейр къэдгъэпкIыни къэдмыгъэпкIыни, аращи, дыздынэсар гъэфIэн хуейщ.
— Уи мурадхэмрэ хъуэпсапIэхэмрэ укъытхутепсэлъыхьын? Ар лэжьыгъэ ирехъу, унагъуэрауэ щрырет.
— Театрищыр къысхуейщи, абыхэм узыншэу адэкIи сахуэлэжьэфыну си хъуэпсапIэщ. Тхьэм и шыкуркIэ, иджыпстукIэ си узыншагъэр Iейкъым. Схуэхьыху схьыну си мурадщ, аращ сэ сызэрыпсэ-ур. ЦIыхубэм, сызыдэлажьэхэм ягу къысщымыкIыу сызэрытIысыжыфын акъыл къыслъыкъуэкIынуи сыхуейщ. АтIэми, сыщымылэжьэж махуэм щыщIэдзауэ си лъэр зэрыщIэхунури фIы дыдэу къызгуроIуэ.
Унагъуэм ехьэлIауэ си хъуэпсапIэр зехьэней сымыхъуу къысхуигъэфэща гъащIэр къэзгъэщIэнырщ. Фи нэмыс нэхъ лъагэ ухъуи, си щхьэгъусэр дунейм зэрехыжрэ аращ сызэгупсысыр. Си бынхэр хъарзынэщ, утыку сыкъызэрырамынэнури фIы дыдэу сощIэ, ауэ затезгъэхьэлъэну сыхуейкъым.
ИтIанэ, си ныбжьыр здынэсам къуэрылъхуи пхъурылъхуи слъэгъуакъым. Хъыджэбзыр уна-гъуэщ, ауэ бын иIэкъым. ЩIалэм къегъэшэн хуейуэ къытпэщылъщи, унагъуэ иIэу слъагъумэ, и цIыкIу згъэудэIуну, зыгуэрым хуэзгъэсэну, сущиину къысхуихуэмэ, мис ар гуфIэгъуэт, си хъуэпсапIэ нэхъыщхьэ дыдэри арауэ жысIэкIэ щыуагъэ хъунукъым. Куэди хъу хуэдэкъым хъуэпсапIэхэр, ауэ си дежкIэ мащIэххэкъым.
— КъэбгъэщIа гъащIэм жэрыгъэкIэ уриплъэжмэ, ар сыт хуэдэ псалъэхэмкIэ къыпхуэгъэнэIуэну.
— Илъэс мин блэкIар, илъэсищэ дызэбэкъуар, щыIа къэралыгъуэр… Куэд мэхъу ар. Совет лъэхъэнэм щыщIэдзауэ нобэр къыздэсым гъащIэм къыщыдгурымыIуэ куэдым, гурэ псэкIэ уеувэлIэну гугъу Iэджэм дыIууэурэ дыкъэгъуэгурыкIуащ. Псом хуэмыдэжу сызыхэмызэгъэххэу, си акъылым къысхуимыгъэтIасэу гугъу сезыгъэхьыр мы ди зэманырщ.
Иджыри къыщIэздзэжрэ си гъащIэр къэспсэуами, сызрикIуа гъуэгур арагъэнт къыхэсхынур, театрым и артист IэщIагъэм сыкъызэрыхуалъхуар си фIэщ мэхъу. Ауэ зыгуэркIэ нэгъуэщI IэщIагъэ зэзгъэгъуэтами, ехъулIэныгъэ зыIэрызгъэхьэфыну къыщIэкIынт, сыту жыпIэмэ лэжьыгъэм жэуаплыныгъэ пылъу сыбгъэдохьэри. Си ныбжьэгъухэр «дауэ мыхъуми, уцIыхубэ артистщ уэ» жаIэу къыщызэхъурджауэ къохъу, си щхьэр сагъэIэтыну. СыцIыхубэ артистщ, цIыхубэм сарейщи, си Iуэхур къыздаIыгъри, ар я гум носри. Аращ си дежкIэ нэхъыщхьэр.
— ЦIыхур зэрыхъунур и натIэм иту къалъхуу жаIэ хабзэщ. Дауэ мыхъуми, уэ хэпшыжа гъуэгущ, Алим, узрикIуэри, ар бгъуфIэ, кIыхь хъуну, сыт и лъэныкъуэкIи ехъулIэныгъэ уиIэну ди гуапэщ.
Епсэлъар ИСТЭПАН Залинэщ.
