Дахэу утыкум ит Даур Иринэ
Ди уэрэджыIакIуэ пажэхэм ящыщ Даур Иринэ и утыку итыкIэм, и щэным, и макъым димыхьэх щыIэу къыщIэкIынкъым. Кавказ Ищхъэрэм щыпсэухэм я мызакъуэу, ар хамэ къэралхэми къыщацIыху, фIыуэ щалъагъу. Иринэ Къэбэрдей-Балъкъэрым, Ингушым щIыхь зиIэ я артисткэщ, дунейпсо зэхьэзэхуэ зэхуэмыдэхэм я лауреатщ.
— УэрэджыIакIуэ сызэрыхъунур къыстраIуами ярейщ. Си адэ шыпхъу нэхъыщIэ ФатIимэ Шэрий Иринэ и зэчийм къысхущIэхъуэпсри, абы и цIэр къысфIищауэ щытащ. ЗэрыжаIэщи, «ЦIыхур и натIэм къратхам ирокIуэ». Сыт щыгъуи уэрэд къисшу, макъамэхэр си гум щызгъафIэу сыкъекIуэкIащ. А псом си анэм дзапэ уэрэдыр сыт щыгъуи и Iэпэгъуу, си адэри бэрэбанауэу, уэрэд жызыIэхэм яхэту зэрыщытар хэплъхьэжмэ, дауи гу хуумыщIынрэт макъамэмрэ уэрэдымрэ?! Пэжыр жысIэнщи, школым сыщыщIэса лъэхъэнэм сыхуеплъэкIыжмэ, уэрэд жыIэным теухуауэ къыхэбгъэщ хъуну ехъулIэныгъэ гуэри сиIакъым. СыукIытэхти, уэрэд зэрысхужыIэр къезгъащIэртэкъым, утыкуакIуэуи зэи сыщыттэкъым, — жеIэ Иринэ.
Даурым и творческэ гъуэгуанэр зэфIэувэным лъабжьэ хуэхъуахэм яхыубжэ хъуну къыщIэкIынщ уэрэджыIакIуэ нэсхэу Гъэсашэ Наталье, Бэгъуэтыж Светланэ сымэ абы гъуазэу дапщэщи зэриIар. Иринэ зэрыжиIэмкIэ, абыхэм я макъ, я уэрэд зэхихыхукIэ, ар а IэщIагъэм нэхъри дихьэхыу, абы быдэу епха хъууэ къыдэкIуэтеящ. Курыт еджапIэр къиуха нэужь, ар щIэтIысхьащ Налшык дэт макъамэ училищэм (иджы Щэнхабзэмрэ гъуазджэхэмкIэ колледжщ). «Си анэм имыщIэу сыкIуэри экзаменыр стат. Радиокомитетым къеIысха уэрэд зыбжанэ згъэзащIэри, училищэм абы щыгъуэм и унафэщIу щыта Хьэсанэ Мусэ сыкъищтат… Къысхуигъэдэхатэкъым си анэм IэщIагъэ къыхэсхар, уеблэмэ къызэхъурджэуат, арщхьэкIэ си псэр зыхэпщIар уэрэд жыIэнырти, еджэн щIэздзащ», — игу къегъэкIыж Иринэ.
А лъэхъэнэм Иринэ щхьэгъусэ пэж къыхихри, зэгурыIуэ-зэдэIуэжу унагъуэ дахэ яухуащ, зыпхъу зэдапIащ. «Куэд дыдэкIэ къыздэIэпыкъуащ си щхьэгъусэр, и ахърэтыр нэху Тхьэм ищI, сыхуэарэзыщ. Абы и фIыгъэкIэ къэзухауэ щытащ Тбилиси къэрал консерваторэри. Седжэху, сыт хуэдэ IуэхукIи зыкъысщIигъэкъуащ, нэгъуэщI щIыпIэхэм щыст концертхэри къыздиIыгъащ», — жеIэ Иринэ.
ЩIэныгъэ нэхъыщхьэ зригъэгъуэта иужь, 1990 гъэм Даурыр Налшык дэт Музыкэ театрым и солисткэу, Щэнхабзэмрэ гъуазджэхэмкIэ колледжым и егъэджакIуэу мэув. Абы лъандэрэ а IэнатIитIыр бзылъхугъэм зэдехь, и зэфIэкIми хигъахъуэ зэпытщ. Музыкэ театрым щагъэува «Риголлето», «Травиата», «Евгений Онегин», «Алеко» оперэхэм, «Дахэнагъуэ», «Къамботрэ Лацэрэ» адыгэ лъэпкъ оперэхэм, «Летучая мышь», «Сильва», «Цыганский барон» опереттэхэм Иринэ партие нэхъыщхьэхэр щигъэзэщIащ.
1995 гъэм къыщыщIэдзауэ уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэм концерт гукъинэжхэр ет. Абы и пшыхьхэр щалъэгъуащ Иордание, Сирие, Тырку, Германие, Испание, Франджы къэралхэм, нэгъуэщI щIыпIэ куэдми.
«Зи гур къабзэм и IуэхущIафэхэри нэхущ» жаIэ. Даур Иринэ уэрэд жыIэкIэм и щэхухэм хигъэгъуазэ къудейкъым, атIэ езым хэлъ нэмысым и дэтхэнэ гъэсэнри щIипIыкIыну хущIокъу. Илъэс тIощIым щIигъуауэ апхуэдэ лэжьыгъэ купщIафIэ езыгъэкIуэкIым фIыщIэ хуэфащэщ. «Сэ сыт щыгъуи си еджакIуэхэм яжызоIэ адыгагъэм, адыгэ хабзэм нэхъ лъапIэ зэрыщымыIэр, абыхэм утетмэ, IуэхуфI къызэрыпэкIуэнур. СыкъызыгурыIуэм, сызэхэзыщIыкIым и насыпщ. Къемызэгъыххэр, мы зэманым щIалэгъуалэм ядэслъагъурщ — нэхъыжь щыту щIалэхэр тутын ефэнырщ, хъыджэбзхэм фадэ къаIэтынырщ. Гуп хэтыкIэрэ гушыIэкIэ дахэрэ тхэмылъу хъунукъым адыгэ лъэпкъым. Сэ сызыщIапIыкIар ахэрщ, дызыгъэлъэпIэнури апхуэдэ зэхэтыкIэрщ», — жеIэ Иринэ.
ЕджакIуэр колледжым зэрыщIэс илъэсиплIым къриубыдэу, гупсысэ узыншэхэр зиIэ гъэсакIуэм ткIуэпс-ткIуэпсурэ абы хелъхьэ нэмыс, гулъытэ. Ахэр иужькIэ еджапIэ нэхъыщхьэхэм я студент пажэщ, апхуэдэуи жыджэру зэхьэзэхуэхэми фестиваль зэхуэмыдэхэми хэтщ. «Яхэслъхьэр утыкум наIуэ къыщащIыжмэ, ар си гуапэ зэрыхъур фщIарэт!» — жеIэ Даурым. Иринэ и уэрэджыIакIуэ ныбжьыщIипщI и гъусэу иджыблагъэ Италием щыIащ. ДыщэкI ФатIимэ, Унэж Аслъэн, Онар Гюльшах, Дэткъул Ланэ, Штанько Дарье, Хьэмыкъуэ Астемыр, Уэрсейхэ Анатолэрэ Аллэрэ, Ивахненкэ Екатеринэ, Жылэ Альбинэ сымэ Рим концертитI щатащ, зыхэта зэпеуэми ехъулIэныгъэфIхэр щызыIэрагъэхьащ. Рим нэужьым абыхэм зыкъыщагъэлъэгъуащ Венециеми Милани. «НэхъыфIу дызэреджэным, нэхъыфIу уэрэд зэрыжытIэным дяпэкIэ дыхущIэкъунущ, апхуэдэ утыкухэм дызэрихьэну зэфIэкIым хэдмыгъахъуэуи хъунукъым», — жаIэу, дыздэщыIахэр икъукIэ ягу ирихьауэ дыкъэкIуэжащ», — жеIэ Иринэ.
ГъащIэм щиIэ насыпым Даур Иринэ лъэныкъуитIкIэ йоплъ. Япэр и унагъуэрщ — и дэлъхухэрщ, и шыпхъухэрщ, и бынхэрщ, етIуанэр и творчествэрщ. Абы жеIэ: «Си анэр псэуху, насып вагъуэу ар сиIащ. Нобэ, Алыхьым и шыкуркIэ, си лъэр жан ящI си пхъурылъху цIыкIуитIым. ЕтIуанэр иджы дыдэ, мэлыжьыхьым и 16-м, дунейм къытехьауэ аращ. Ахэр зыпэсщIын дунейм теткъым. Мыдрейуэ, гукъыдэжышхуэ къызэзытыр си лэжьыгъэрщ. Езгъаджэхэр утыку къыщихьэкIэ, ахэр зы лъагапIэ гуэрым нэсауэ щыслъагъукIэ, къаруущIэ къысхалъхьэ».
Иринэ и «школым» щIэкIауэ иджыпсту куэдым ди утыкур ягъэбжьыфIэ. Апхуэдэхэщ Бэрэгъун Марьянэ, Мэз Джульеттэ, Хьэцей Тимур, Уэзрокъуэ Чэрим, нэгъуэщIхэри. Абыхэм я ехъулIэныгъэхэм щогуфIыкI ар.
Даур Иринэ и гъэсэнхэр макъамэм и жанр псоми щегъэлажьэ. Классикэ, оперэ, иджырей уэрэдхэр… куэд мэхъу ахэр. Апхуэдэщ: Бах, Моцарт, Верди сымэ я IэдакъэщIэкIхэр, урыс композиторхэм щыщу Алябьев Юрийрэ Варламов Александррэ, адыгэхэм — Къардэн Хьэсэн, Шэрий Иринэ, Молэ Владимир, ХьэIупэ ДжэбрэIил, нэгъуэщIхэми я лэжьыгъэхэр. Игъасэ щIалэгъуалэр Иринэ утыку и гъусэу кърешэ, уэрэдхэр ядыжеIэ — цIыху хэтыкIэ екIу щIалэгъуалэм яхэлъхьэнымкIэ ар зэрыIэмалыфIыр гъэсакIуэ нэсым къыгуроIуэ. Апхуэдэуи, Иринэ иригъаджэхэм зэи ящигъэгъупщэркъым ди щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ псом япэ игъэщын, хъумэн зэрыхуейр. УэрэджыIакIуэ ныбжьыщIэхэр абы къыхуреджэ эстрадэм хуабжьу къыщагъэсэбэп хъуа фонограммэм пэIэщIэу щытыну: «Уи макъ къабзэкIэ бгъэзащIэ уэрэдыр цIыхум ягу нэхъ нос. «УэрэджыIакIуэ нэс» къыпхужаIэну ухуеймэ, абы тетыпхъэщ», — яжреIэ еджэхэм.
Егъэджэныгъэри и уэрэд жыIэнри екIуу зэдэзыгъэлажьэ Даур Иринэ псэун, щIэблэм сэбэп яхуэхъун, цIыхур гъэгуфIэн мурадхэрщ иIэри, цIыхуфIым хуэфащэ пщIэр игъуэтыну, гушхуэныгъэ хэлърэ зыгъэгумэщI щымыIэу дунейм тетыну ди гуапэщ!
P.S. Даур Иринэ и пшыхь екIу иджыблагъэ щызэхэтащ Къэрал киноконцерт гъэлъэгъуапIэм. УэрэджыIакIуэр илъэс бжыгъэ дахэ зэрырикъур дагъэлъэпIэну абы еблэгъат ныбжьэгъухэр, лэжьэгъухэр, Iыхьлыхэр, фIыуэ къэзылъагъухэр. «Ныбжьэгъухэм я зэхуэс» — арат и фIэщыгъэри концертым. Музыкэ театрым и унафэщI Бэрэгъун Руслан псалъэ гуапэхэмкIэ уэрэджыIакIуэм зыхуигъэзащ, ехъулIэныгъэхэр адэкIи иIэну ехъуэхъуащ. Налшык къалэ администрацэм къыбгъэдэкIыу Дол Анжелэ Даурым ахъшэ саугъэткIэ хуэупсащ икIи къыхигъэщащ а бзылъхугъэм хуэдэ псэ къабзэ, гу зэIуха зиIэ нэхъыбэу къытхэтмэ, лъэпкъыр нэхъ бей зэрыхъунур. Щэнхабзэм и лэжьакIуэхэм я профсоюзым и республикэ комитетым и унафэщI Дау Марьянэ Иринэ и лэжьыгъэ купщIафIэхэм папщIэ щIыхь тхылъ иритащ. Иринэ и махуэр дагъэлъэпIащ Ташло Алий, Зеущэ Iэуес, иригъаджэ студентхэм.
БАГЪЭТЫР Луизэ.
