Сыт гъащIэм щынэхъыщхьэр?
Си сабиигъуэм щхьэхуэу утепсэлъыхь хъунуми, абы лейуэ зэман щIытебгъэкIуэдэн щыIэкъым, ар симыIэххауэ къэплъытэми хъуну апхуэдэщи. Мазэ бжыгъэ фIэкIа мыхъуу си адэр дунейм ехыжщ, илъэс 11 сыщыхъум абы си анэр кIэлъыкIуэри, дунейр къыстеункIыфIат.
Си къуэш нэхъыжь Мурид Тхьэм насыпу къызитыжат. Уэлэхьи, сримыгъаджэу скIэрымыкIа. Ленинскэ еджапIэ къалэ цIыкIу жыхуаIэу Налшык дэтам сыкъигъакIуэри зы илъэскIэ сыщеджауэ, гъэмахуэм сыкIуэжащ. Школ щIэтIысхьэгъуэр къыщысым, си ныбжьэгъухэм: Акъсырэ Залымхъан (иужькIэ драматургышхуэ хъуам), Къущхьэ Мухьэрбий (Бессарабиер Советхэм къыщаубыдыжым хэкIуэдащ), Болэ Мурат (артистышхуэ къызыхэкIам), Унэгъэс Мурадин (Хэку зауэшхуэм хэ-кIуэдащ) сымэ сыткIэ ухуей абы жаIэри сыкъагъэделэри, ЛУГ-м сахуэкIуэжын сымыдэу, къуажэм сыкъыдэнэжащ. Уэлэхьи, ар мыхъун, жиIэри Мурид сишэри сыщIигъэтIысхьащ Пятигорск дэт рабфакым. Гъэр гъаблэт, шхын щхьэкIэ сыдэлIыхьырти, сыкъэкIуэжащ.
КъБР-м и Тхьэмадэ Къанокъуэ Арсен Зырамыку и пшыхьым кърихьэлIащ. 2008 1935 гъэм артисту ирагъэджэну адыгэ, балъкъэр гупхэр къыхахырт. Адыгэ гупыр езыгъэджэну Ефремовыр къэкIуауэ, Шортэн Аскэрбий и гъусэу, къуажэхэр къакIухьырт, ягъэ-кIуэнухэр къыхахыу. Си къуэш Мурид парткомым и унафэщIу лажьэрти, хьэщIэхэр Псыгуэнсу щынэсым, сригъашэри къэкIуахэм я пащхьэ сригъэуващ. «Уэрэд пщIэмэ, зы уэрэд къыджеIэт, уэ артист ухъунрэ умыхъунрэ къэтщIэнщ», — жиIащ Шортэным. СощIэж «Нэ къуэлэн» уэрэдыр яжесIауэ. ИтIанэщ къыщызэупщIар, Москва сыкIуэу артисту седжэну сфIэфIрэ сфIэмыфIрэ.
Апхуэдэ щIыкIэкIэ Луначарский А. В. и цIэр зэрихьэу Москва дэт ГИТИС-м сыкъыщыхутащ илъэс 17-м ситу.
Москва дыкIуа ныбжьыщIэ 33-м сэ нэхъ щIэныгъэншэрэ нэхъ щIалэрэ яхэттэкъым. Сэ къэзухар класси 6-т, ари къуажэ еджапIэу. Абы къыхэкIыу гугъу сехьу седжэурэ, сакIэлъекъуурэ, етIуанэ илъэсым сащIыхьащ, ещанэрейр фIы дыдэу къызэрызухам къыхэкIыу, Сталиным и стипендиер къысхуагъэфащэри, еплIанэ, етхуанэ гъэ еджэгъуэхэм ар къызату ГИТИС-р къэзухащ. «Къанщобийрэ Гуащэгъагърэ» абы щыстхри щыдгъэуващ. 1940 гъэм еджапIэр къэдухыу дыкъыщыкIуэжам, адыгэ труппэм и Iупхъуэр абыкIэщ зэрызэIуихар.
Зырамыку сыщыбгъэдэса махуэр щIыIэ дыдэт. Езыми зыхуэмыгъэхуэбэжу щIыIэм исырт, и диван щабэм зэрисым хуэдэу. И щхьэр щIэх-щIэхыурэ фIиубыдыкIырт, «ЩыщIыIэм деж нэхъ зыкъызегъащIэ си щхьэм хэлъ шэм» жиIэурэ.
— Театрым мази 5 фIэкI дыщымылэжьауэ, гупышхуэ дыхашри дзэ къулыкъум дашащ. ПарашюткIэ къелъэхэм, десантхэм сащыщу сыкъыщыхутащ Киев дзэ округ щхьэхуэм. Си гъусэт артисту къыздеджа, Къанщобийуэ джэгуа Къанымгъуэт Сэрэбий (Нартан щыщт), Ислъэмей щыщу Абей (Мухьэмэд си гугъэжщ и цIэр), балъкъэр театрым щыджэгу Джантуев Анзор (Кулиев Къайсын ефIэкI усакIуэт ар), гундэлэндэс балъкъэр щIалэ Таукенов Махъты. Ахэр псори зауэм хэкIуэдащ, сэ щхьэмыгъуэжьу сыкъагъанэри…
1995 гъэ Дызауэу дыкъикIуэтурэ, фокIадэм и 19-м Полтавэ, и 20-м Киев яубыдри, дзэуэ мелуани 3-м дыкъаухъуреихьауэ къыщIэкIащ. Генерал Кирпанос зиукIыжащ. Сэ си лъакъуэр уIэгъэу, къысхуэмыкIухьу, си командирыр си гъусэу гъэр дыхъури, Кременчуг къалэм дахуащ. Абы ист Къэбэрдей-Балъкъэрым икIауэ щIытI къэзытIыну ягъэкIуа псори, ди къуажэрэ Зэрэгъыжрэ щыщу цIыху 60-м нэси яхэту.
Абы щыщIидзащ си дежкIэ гъэрым и гугъуехь псор. Ауэ насып сиIэти, ди къуажэ симыгъусэу зы лагери сихуакъым.
Украинэм, Славутэ къалэ цIыкIум щыIэ лагерым дису, пхъэ зэгуэх заводым щIалэ 25-рэ дахуурэ дыщагъэлажьэрт. Абы гъэрхэр къишэу эшалон къэкIуа нэужь, фашист комендантымрэ Одессэ къалэм щыщу, совет цIыхуу щытауэ, зы хьэбыршыбыр гуэррэ исти, а тIур куэбжэм деж увырти, гъэру дыхьэу хъуам журту хэтыр Одессэ щыщым къыхишырт. А журтхэр щIыунэм щIахуэрти, жэщыбг пщIондэ щаIыгът, жэщым дашырти яукIырт.
Иджы, лэжьакIуэ дыщыIауэ, ди гупыр дыкъыздахужым, а тIур — комендантымрэ одесситымрэ — куэбжэм щытт. Ахэр зэрыслъагъуу, щIыIэу сигу къэкIащ: «Сызэрыкоммунистыр зыгуэрым иIуэтауэ, мо тIур зэжьэр сэращ», — жысIэри. Куэбжэ дыхьэжыпIэм дызэрынэсу, одесситым и Iэпэр къысхуищIри: «КъыхэкI мыдэ!» — жиIащ. «Аращ, кIэ сиIэщ», — сигукIэ жысIэри сыкъыхэкIащ, гупыр дыхьэжащ.
— Ужуртщ! — жиIащ одесситым.
— Хьэуэ, сэ Кавказым сыщыщщ, сыкъэбэрдейщ, — жысIащ.
— ПцIы уоупс, «кукуруза» жыIэт!
— Кукурузэ.
— Мыр журтщ, — жриIащ комендантым.
Къумахуэ Мухьэдин зауэм хэтахэм йохъуэхъу. 2008 гъэ Комендантым и кIэрахъуэр кърихри, срихужьащ, щIыунэм сыщIидзэну.
Уи ажал къэмысамэ аракъэ, а дакъикъэм нэгъуэщI гупи блэ-кIыжырти, зыгуэр къыхэжауэ, адыгэбзэкIэ кIийуэрэ къыткIэлъожэ:
— Мухьэмэд, уздахур дэнэ? — жиIэурэ.
Комендантыр къэувыIэри, къеупщIащ:
— Мыр хэт хъуну? — жиIэри.
— Мыр си цIыхугъэщ, къэбэрдейщ, — жиIащ.
— Фызэпсалъэт, — жиIащ комендантым.
— Дэнэ мыбы уздахур, Мухьэмэд? — къызэупщIащ.
— Сэ сы-Мухьэмэдкъым, сы-Зырамыкущ, Мыхьэмэд сришынэхъыщIэщ, — жысIащ.
— Сэ Мухьэмэд мыIэрысэ къесту щытащ, ар заготовителу консерв заводым щыщыIам, — жиIащ.
— Хэтхэ узыщыщыр? – сеупщIащ.
— Сокъурхэ, сы-Жэмтхьэлэщ, — жиIэ пэтрэ къызыхэжа гупыр къэзыхуж сэлэтыр къэсщ, къеуэри, и гупым хихуэжащ.
Сэ комендантыр кIэрахъуэ лъэдакъэкIэ къызэуэри, сыкърихужьэжащ.
Лагерыр тIууэ зэпрыгъэлыкIати, Сокъурыр зыхэт гупыр адэкIэ дыхьэжащ, сэ дызэрысым сыкъыдыхьэжащ.
Абы фIэкIа а Сокъурым дэрэ дызэрылъагъужакъым, си гъащIэ псокIи IэфIу сигу къыхуинауэ илъынущ ажалым сыкъызэрыригъэлар, ахърэтыфI къритыну Тхьэм солъэIу.
Щэ сыкъыщIэпхъуэжащ. Си насып къикIри, ещанэм фронтыр къызэпызупщIри, ди дзэм сакъыхыхьэжащ. Кхъузанэ псоми срагъэкIа нэужь, фоч къызатыжри, зэуакIуэ сагъэкIуэжащ. Дызауэурэ Бендер быдапIэр къыщытщтэм, ещанэу уIэгъэ хьэлъэ сыхъуащ. Саратов къалэ уIэгъэщым мазэ пщыкIузрэ ныкъуэкIэ сыщIэлъауэ, ныкъуэдыкъуагъкIэ етIуанэ гупым сыхатхэри, сыкъаутIыпщыжащ. Иджыри си щхьэм хэлъщ абы щыгъуэ къыстехуа шэр.
Илъэс зыбжанэкIэ нэгъуэщI лэжьапIэ зэрыIутар хэбгъэкIыжмэ, 1949 гъэм щыщIэдзауэ и къарум къихьу и лъэр Пушкиным и уэрамым тет щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым нихьэсыфыху, Зырамыку а зы IэнатIэрщ зыIутар. Абы щыгъуэми, гъэщIэгъуэныракъэ, тхыдэ, филологие щIэныгъэхэм я доктор, академик хъуфыну щыта Зырамыку нэгъуэщI Iуэхущ зэрихуар. ИкIи абы щIэныгъэцIэ къыхуимыхьами, институтым и зы къудамэм ищIэфынум хуэдиз хузэфIэкIауэ къыщIэкIащ.
— Махуэ 50-кIэ къыщыткIухь щыIэу, Правительствэм и унафэкIэ, машинэщIэ дису драгъажьэурэ Къэрэшей-Шэрджэсми, Адыгейми, Шапсыгъми дахэтащ, зы къуажэм махуитI-щыкIэ дыщыдэс къэхъуу, абы щыгъуэми дыщымышхэр нэхъыбэу. Зауэ нэужьти, цIыхухэм я унагъуэм ирагъэшхын яIэтэкъым, дауэ зыгуэрым зытебгъэхьэлъэнт.
Мэздэгу къыщыщIэздзащ IуэрыIуатэр зэхуэхьэсыныр. Ар 1949 гъэм гъатхэпэм и 3-рат. Сигу къокIыж абы щыгъуэ сыздэщыIа зы унагъуэ. ЦIыхубзри гузэвагъэнщ, хуэкIэ-бжьэкIэ защIэу лы тхуигъэжьащ. Шортэн Аскэрбий сэрэ докъу, махуэ псом афIэкIа дымышхэнкIэ хъунущи. Унэм дыкъыщIэкIыжа нэужь, Аскэрбий къэпсалъэри: «ЗинэкIэ къамылъхуа, лым сишхащ армыхъумэ, езыр сшхакъым», — жиIат. Мис апхуэдэу, дыщымэжалIэр нэхъыбэу, кIагуэ дытакIэ Мэздэгу жьыбгъэм дыхэту, пшыналъэхэмрэ уэрэдыжьхэмрэ зэхуэтхьэсащ. Адыгэм и лъэ щиувэ къэдгъэнакъым IуэрыIуатэр къызэщIэткъуэжын папщIэ…
Москва деджэу дыщыщыIэм, илъэсиплIкIэ сыкIэлъыплъауэ, етхуанэрей гъэм къэсшат Къурэлей Зулихъан, Зэрэгъыжым щыщу. Мазих хъууэ щIалэ цIыкIу диIэу дзэм сраджати, Зулихъан театрым хэкIщ, кIуэжри, и нысэгъухэм ябгъэдэсащ илъэситхуми. Сымаджэ хъуауэ сыкъэкIуэжри операцэ ящIащ, ауэ зэрылIыкIар аракъым. И анэ бгъэдэсыр щхьэукъуауэ, Зулихъан псы ефэри, и кIэтIийм зиIуэнтIащ. ЕтIуанэу операцэ щащIым, и гур пэлъэщыжакъым. Абы сэрэ зэдэдгъуэтауэ щыта Николай (сурэтыр сегъэлъагъу) балигъ хъуауэ Тырныауз щаукIащ. Жанпагуэрэ сэрэ дыдей Мартин илъэс 40 и ныбжьу лышхым ихьащ, БетIал (КIуащ БетIал езым и цIэр къыфIищыжат абы) сыщылэжьа институтым и бжэIупэм афиянафэ гуэр сэкIэ къыщепыджри иукIащ. Къуэрылъху щIалэ цIыкIуитI сиIати, зыр псым итхьэлащ, зыр зыгъэбэяу фызыжьым лажьэ имыIэу хуэтхьауэ зыгуэр къыщыщIри лIащ. Си нысэ курытым (ар урысщ) и хъыджэбзитIыр хъарзынэу иригъэджащ. Ахэращ ди гурыфIыгъуэр.
Зырамыку лъэмыкIыж хъууэ унэм къыщыщIэтIысхьэжарауэ къысщохъу гуауэм щеувэлIэпар. Абы и насыпти, и лэжьыгъэм и мыхьэнэри къызыгурыIуэ, и шхынкIэ къыхуэсакъ, зыгъэтынш щхьэгъусэ, Жанпагуэ, иIэт.
— Лъэпкъ зырызыххэхэм фIэкI ямыIэ лэжьыгъэ зэдгъэуIуат Бэрэгъун Владимир (ди пленкэм тету къызэхуэтхьэса уэрэдыжьхэр нотэкIэ зытхыжа Владимир и фэм икIар, абы хузэфIэкIам и мыхьэнэр къызэрыпIуэтэн псалъэ къэгъуэтыгъуейщ), ГъукIэмыхъу Iэубэчыр, Иуаныкъуэ Нурбий, Кабанов Андрей, Гъут Iэдэм, Нало Заур, ХьэIупэ ДжэбрэIил, антологием и редактор нэхъыщхьэу щыта профессор Гиппиус Евгений сымэ дызэгъусэу. «Адыгские песни и инструментальные наигрыши» тхылъ зыбжанэу зэхэтым и япэ томыр «Советский композитор» тхылъ тедзапIэм 1980 гъэм, етIуанэр — 1981 гъэхэм томитIу къыщыдэкIащ. ЕплIанэмрэ етхуанэмрэ тхылъ тедзапIэм къыщIэнауэ щIэлъщ, абы текIуэдэну ахъшэм щхьэкIэ. Гукъеуэшхуэщ ар си дежкIэ. Дауи жыIэ, мы антологием и япэ тхылъыр IэкIэ 8-рэ къистхыкIыжащ, профессор Гиппиус дагъуэ гуэрхэр хуищIурэ, ещанэр — 3, етхуанэр — 5. Дауэ къыпщыхъурэ ар?
Сэ зэхуэсхьэса уэрэдхэм, Сокъур Валерэ къыздэIэпыкъури, 102-рэ къыхэтхащ, уэрэдхэм я псалъэхэмрэ я хъыбархэмрэ зэгъусэу зы тхылъ щIын хуейуэ. Си закъуэу зеспщытыну уасэм сыпэлъэщакъым. «Андемыркъан» тхылъым щхьэкIэ сом 1800-рэ гонорару къызатауэ аращ, а зы тхылъым щыщу 100 дэщIыгъуу. А тхылъыр тезыдза машинисткэм сэ сом 2000 естауэ щытащ.
Къафэ, удж, ислъэмей макъамэу 550-рэ хъун музыкэвед ГъукIэ Анжелэ къыздэIэпыкъуу ттхыри, Мейкъуапэ тхылъ тедзапIэм щIалъхьащи, къыдэкIауэ сымылъагъуну пIэрэ жысIэу согузавэ. Зы кIэпIейкIи сыхуейтэкъым мыхэр лъэужьыншэу мыкIуэдыжу къыдагъэкIыну фIэкI (тхылъ зыдэлъым и бжэр Iуехри, зэгъэзэхуауэ щылъ папкэхэр сегъэлъагъу). Мы дунейм тет хъункъым плъэмыкIыжу укъэнэным нэхъ Iей: уи гур пхъэру, уи лъэр пхъэм дэнауэ. Мы дунейм теткъым улъэIуэн нэхъ Iей.
ФIыуэ плъагъу лэжьыгъэ уиIэн хуейщ, гъащIэр щIэщыгъуэ къыпщищIу. Шэч хэлъкъым узыкIэлъыплъыжын зэрыхуейми. Си анэр 1929 гъэм дунейм ехыжри, къыкIэлъыкIуэ илъэсым тутын ефэн щIэздзащ илъэс 12-м ситу. 1960 гъэ пщIондэ си Iэпэгъуащ тутыныр. Зэгуэр Сонэ Мухьэрбий сэрэ дыпIащIэу зыщIыпIэ дыжэрти, ар схуэмыхьу сыпсчащ, тутынафэм зэрихабзэу. «Уэлэхьи, Мухьэрбий, сэ мыбы афIэкIа зезмыгъэукIын», — жысIэри а махуэм хыфIэздзащ тутыныр. ЦIыху сыхъужащ. Абы иужькIэ къэскIухьами къэзжыхьами, къыстемыхьэлъэу си Iэпкълъэпкъыр псынщIэу щытащ.
Сэ аркъэми зыдезгъэхьэхакъым. Уэлэхьи, аркъэмрэ тутынымрэ ди цIыхур гъащIэ кIэщI ящIам. Сефэну сыхуеямэ, зэи щхьэусыгъуэншэ сыхъуакъым. Гупым сыхагъэсыну сашэрейт, ауэ зы бжьэм зэи фIэзгъэкIакъым — уэрэд яжесIэу сахэст, псори зэбгрыкIыжу си закъуэу сыкъыщынэр нэхъыбэу. Агънокъуэ Лашэ ижыIауэ, джэгур пшынауэм щыхуейр игъэджэ- гухущ. Си гъащIэм ахъшэкIэ яжесIакъым уэрэд. КхъыIэ, къакIуэ, жаIэу къызэлъэIумэ, сыкIуащ. МашинэкIэ сашарэ лъэсу сыкъыщыкIуэжи къэхъуащ, псори чэфрэ рулым бгъэдэтIысхьэжыну шынагъуэу. ШхынкIи езгъэлеякъым.
Ширдий Маринэ Зырамыку къыIиха интервьюм къыхэтхыжащ.
2003 гъэ
