ПасэIуэу къыщIэкIынущ
Пщыхьэ, Шахэ, Щхьэгуащэ, Кхъужьыпс я псыхъуащхьэхэр зэпызыгъэщхьэхукI къурш гуэрэным щхьэщылъэгыкI бгыхэм я нэхъ уардэщ Фыщт Iуащхьэжьу метр 2888-рэ зи лъагагъыр.
ЭТИМОЛОГИЕМ (псалъэпкъхэм я лъабжьэхэр «къэзылъыхъуэ» щIэныгъэм) зыдезыгъэхьэххэм куэду яхэтщ зэман блэкIахэм къахэтэджыкIа щIыпIэцIэхэр, гурыIуэгъуафIэ тщащI я гугъэжу, нобэрей бзэхэм я IукIэм хуэзыгъакIуэхэр. Абыхэм къалъытэркъым бзэм и пкъыгъуэу фIэщыгъэцIэм ехьэлIахэр блэкIа лIэщIыгъуэхэм «я кIыщым зэрыщыщIаIущIыкIар».
ЖытIам и зы щапхъэу къэтхьынщ КъухьэпIэ Кавказым и бгы нэхъ удэзыхьэххэм хабжэ Фыщт Iуащхьэжьым и цIэр зэхэщIыкIыгъуэу жызыIэхэм Интернетым куэду дазэрыщрихьэлIэр. Къызэрыхэдгъэщащи, зи гугъу тщIы бгъэдыхьэкIэм хуэдэхэр Iуэхум и пэжыпIэр зэхэгъэкIыным зэрыхуэмылажьэм и телъхьэхэри щыIэщ. Апхуэдэхэм зэрыжаIэмкIэ, «Фыщт» щIыпIэцIэр зэман жыжьэ дыдэхэм къыщежьащ икIи мыбдежым дэ дызыщыхуэзэр «зыпхыплъыгъуей» дыдэ хъуа псалъэпкъ зэхэгъэувэкIэщ. Ар къызыхэкIауэ къэлъытэн хуейри, мы щIыналъэм щыIуу щыта бзэхэм лъэхъэнэ кIыхьым къриубыдэу ягъуэта зэхъуэкIыныгъэхэмрэ ящыщ языныкъуэхэр зэрыщымыIэжымрэщ (псалъэм папщIэ, убыхыбзэмрэ садзхэм я бзэмрэ). Аращ Фыщт бгым и цIэм хуэдэхэм адыгэ-абазэ-убых бзэхэм я тхыдэм куууэ дыщIыхашэри.
Псалъэм папщIэ, 2007 гъэм къыдэкIа «Некоторые топонимы и гидронимы Большого Сочи» тхылъым къызэрыщахьамкIэ, абазэбзэм ноби къыхагъуатэ «Афыщтэ» жыIэкIэр IыхьитIу зэхэтщ: япэр — щыблэмрэ уафэгъуагъуэмрэ я тхьэ «Афы» зи фIэщыгъэрщ, етIуанэр, «щтэ» — «ишта» жыхуиIэр, «и тIуащIэ», «и къуэладжэ», «и щIыпIэ», «и унэ» мыхьэнэхэр къызэрыкIщ.
Убыххэр къэтщтэнщи, гу лъытапхъэщ икIи гъэщIэгъуэнщ, ахэр Тыркум къыщыхута иужькIэ, абдежым я нэгу къыщыщIэувэ мэзыншэ бгы джафэхэм щхьэкIэ «фыщт» жаIэу зэрыщытари. «Я Хэкужьым щхьэщылъэгыкI Фыщт Iуащхьэжьыр абыхэм, дэнэ щIыпIэ щымыIами, хуиту ялъагъу лъагапIэт», — щыжиIащ и тхыгъэхэм ящыщ зым нэмыцэ лингвист, этнограф цIэрыIуэ, кавказыбзэхэр (убыххэм яйри абыхэм яхэту) джыным илъэс куэдкIэ яужь ита Дирр Адольф.
Мэрэтыкъуэ Къасым и «Адыгейский топонимический словарь» тхылъым къызэрыщихьамкIи, щIыпIэцIэхэр джыным куэд щIауэ дихьэх Твёрдый Александр зэритхымкIи, Лагъуэнакъэ (Лагонаки) бгыщхьэ тафэм егъэщIылIа къуршхэм уардэу къахэхужьыкI Фыщт Iуащхьэжьым и цIэр пычыгъуитIущ зэрызэхэтыр: япэр («фы») — («фыжь», «хужь»); етIуанэр — («щт») — («щтын», «щта», «зэщIэдиихьа») къызэрыкI Iыхьэхэущ, зэщIэгъэуIуауэ къызэрыбгурыIуэнури «бгы хужь зэщIэщтыхьа» мыхьэнэр иIэущ.
АрщхьэкIэ, зэрыжытIащи, апхуэдэ Iуэху еплъыкIэм арэзы къимыщIхэми уарохьэлIэ. Абыхэм ящыщ языныкъуэхэр мыпхуэдэу йогупсыс: «фыщт» фIэщыгъэм и япэ пычыгъуэм «фыжь-хужь» къидгъэкIыфынуми, кIэух «т» — р еиныгъэ къигъэлъагъуэу къэтлъытэми, а тIум я зэхуаку къыдэува «ш» — «щ» макъым къикIыр зэрымыгурыIуэгъуэу къонэ», — жаIэу.
Иужьрей макъым теухуауэ еплъыкIитI щыIэщ. Япэр «щ»-р «щта», «зэщIэщтыхьа» мыхьэнэм хуэгъэкIуэнырщ, етIуанэр «щ»-р щабэуи хуабжьыуи къепщэ жьым и макъым егъэщхьынырщ.
«Фыщт» фIэщыгъэр абазэбзэм къыхэкIауэ, «аф» пычыгъуэм «Щыблэм и тхьэ», «щта»-м «Абы и унэ», «Абы и щIыпIэ» мыхьэнэхэр къарыкIыу, зэхэплъхьэжмэ, «щыблэ уапIэ» мыхьэнэм хуэкIуэжу жызыIэхэри щыIэщ.
ИтIани, ищхьэкIэ къызэрыщыхэдгъэщащи, хуэгъэфэща бгъэдыхьэкIэ этимологием и «щIасэкъым». Аращи, Iуэху еплъыкIэу къэдгъэлъэгъуахэм «Фыщт» фIэщыгъэм къикIыр нэгъэсауэ къыдгурагъэIуэфу къэлъытэныр тIэкIу пасэIуэу къыщIэкIынущ.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
