Къэрал гулъытэ хуэныкъуэщ
ЦIыхум и бзэр и гъащIэм ещхьщ. ГъащIэ кIыхьу, гуащIафIэу дунейм дытетын папщIэ, дызыхуэсакъыжу, щIыIэм зыщытхъумэу, дэмызэгъын шхыныгъуэ зыIудмылъхьэу, ди Iэпкълъэпкъми ди акъылми зедгъэужьу дыкъэгъуэгурыкIуэн хуейщ. ТIурылъ бзэми гъащIэ щиIэнур ар мылъку нэхъыщхьэу зритахэм яхъумэжыну, зрагъэужьыну хущIэкъумэщ. Абы щхьэкIэ бзэм лъэпкъыр ирипсалъэу, иджу, ефIэкIуа зэрыхъунум и хэкIыпIэхэр къилъыхъуэ зэпыту щытын хуейщ. А Iуэхур нэхъ тыншщ, бзэр зезыхьэ лъэпкъыр цIыху бжыгъэкIэ куэд хъурэ абыкIэ къэрал Iуэхухэр зекIуэу щытмэ. ЦIыху бжыгъэкIэ мащIэрэ, я бзэмкIи къэрал Iуэху земыкIуэу, ауэ зэрылъэпкъым и нэщэнэ нэхъыщхьэу лIэщIыгъуэкIэрэ къадэгъуэгурыкIуа бзэр хъумэн хуеймэ-щэ? Мыбдеж хэкIыпIэ къэбгъуэтыну нэхъ гугъущ, ауэ нэхъ ерыщу абы ущылъыхъуэн хуейри абы щыгъуэщ.
ХьэцIыкIу Рае Сымаджэ хъуа цIыхум дохутыр зрегъэIэзэ, и хущхъуэгъуэ зыхэлъыр къегъуэтри зрехьэлIэ. Иджыпсту сымаджэщ адыгэбзэр. Фагъуэщ, жьы хурикъуркъым, зыIурылъын хуея лъэпкъыр дуней псом щикъухьарэ хамэбзэкIэ псалъэ хъуащи, зыщIэри ирипсэлъэну щIэхъуэпсыркъыми. Къару мащIэщ, пкъылIэщ, куууэ зыджын игъуэтыркъыми. Хущхъуэгъуэр дэнэ щыIэу пIэрэ? Лъэныкъуэ псомкIи хущхъуэ мыхъуми, сэбэпынагъышхуэ къызыпыкIын Iэмал Къэбэрдей-Балъкъэрым иIэщ. Ар ШэджыхьэщIэ Марие къихутэу «Псалъэ къэхъукIэм и инвариант» зыфIища, абы къыпкърыкIыжа структурнэ щIэныпхъэрщ.
Адыгэбзэр нэсу зэгъэщIэным е зэгъэщIэжыным, адыгэ гупсысэкIэр зэфIэувэным, къэухьым зиужьыным лъабжьэ хуэхъуфынщ ШэджыхьэщIэм и къэхутэныгъэр. Ди анэдэлъхубзэр фIыуэ зыщIэрщ адыгэ гъащIэм езым и увыпIэ щызыIыгъыжынур. Аращ адыгэ цIыхур лъэпкъым къыдэ-гъуэгурыкIуа хабзэм зэрыщыгъуэзэнур, зызыужьа лъэпкъ щэнхабзэм, литературэм хэша зэрыхъунур. Я бзэр яджыжкIэрэщ лъэпкъым къыдэгъуэгурыкIуэ цIыхугъэ лъагэр, зэхэщIыкI куур дэтхэнэми къызэрищтэр, гъащIэм къыщыхъу Iуэхугъуэхэр тэмэму къагурыIуэу, Iуэхум хуэкIуэ псэлъэкIэ нэгъэсакIэ тепсэлъыхьыфу гъэса зэрыхъур.
Структурнэ щIэныпхъэр тегъэщIапIэ хъунущ ди сабийхэм къыдалъхуа бзэм пщIэ хуащIу, ар лъэпкъ щэнхабзэм щыщ зы Iыхьэу, адыгэ лъэпкъыр зэкъуэзыгъэт бзэуэ зэрыщытыр къагурыIуэу, адыгэбзэм и дахагъымрэ къулеягъымрэ псэкIэ зыхащIэу гъэсэнымкIэ. А щIэныпхъэм еубзыху псэлъэкIэм и тэмэмагъым — жьабзэкIи тхыбзэкIи я ныбжьым елъытауэ мыхьэнэшхуэ зиIэу къалъытэ Iуэхухэм бзэ шэрыуэкIэ тепсэлъыхьыфу, зыхэт гупымрэ Iуэху екIуэкIымрэ елъытауэ я гупсысэр зэхэщIыкIыгъуэу къаIуэтэфу егъэхьэзыр. Апхуэдэу къыщIэхъур сабийхэм къагъэсэбэпын псалъэ хуиту ягъуэту я бзэр къулей зэрищIырщ. Инвариантыр толажьэ бзэм теухуа щIэныгъэ щIэблэм яIэным. Абы къикIыр а бзэм и зэхэлъыкIэм (макъхэм, псалъэхэм, псалъэухахэм), зыужьыкIэм, лэжьэкIэм, бзэм и кIуэцIкIэ къыщыхъу Iуэхугъуэхэм ахэр щыгъуазэ зэрищIырщ.
ПсалъэщIэ къыщыхъукIэщ бзэм и кIуэцIкIэ зекIуэ хабзэхэр щылажьэр. Зи гугъу сщIы егъэджэкIэм нэхъыщхьэу хэлъыр псэлъэкIэми тхэкIэми хуэгъэсэным псалъэ къэхъукIэр и лъабжьэу зэрыщытырщ. Псалъэм и къэхъукIэр къахутэкIэрэ и тхыкIэри, мыхьэнэри, къэгъэсэбэпыкIэри нэрылъагъуу, сабийм къагурыIуэу егъэлажьэ. А лэжьэкIэр IуэхугъуиплIу зэхэту, сыт хуэдэ псалъэ къэхъукIэ лъэпкъыгъуэми (типми) щылажьэу авторым зэтриублащ: къызытекI псалъэр — къызэрытекI аффиксыр — псалъэщIэр — псалъэщIэм и лексическэ мыхьэнэр. Дэтхэнэ бзэми и кIуэцIкIэ псалъэхэр гуп-гуп (лъэпкъыгъуэ) щызэрогъэхъу, зэхуэдэу яхэлъ мыхьэнэ елъытауэ. Псалъэм папщIэ, префикс те— зыпыувэ глаголхэм ягъуэт «лэжьыгъэр зыгуэрым и щIыIум, и щхьэфэм щылэжьын» мыхьэнэ. Ар къэгъэлъэгъуа зэрыхъур мыпхуэдэущ: дыжэн — те+дыжэн = тедыжэн — «зыгуэрым и щIыIум зыгуэр тедэн»; тхэн — те+тхэн = тетхэн — «лъэужь къэзыгъанэ гуэркIэ (къэрэндащ, ручкэ н.къ.) зыгуэрым и щIыIу зыгуэр къыщитхъэн».
ПсалъэщIэ къызытекIыну псалъэхэр иIэмэ, сабийр тегушхуауэ мэлажьэ: дэн, диин, дыжэн, джэлэн, джэрэзын, бгъэн, блэн, гъэбыдэн, гъэжьэн, гъэкIэрэхъуэн, ин, жэбзэн, жеин, зэгъэн, къузын, лыдын, лъагъун, н.къ. Зэхуэдэ лексическэ мыхьэнэ яIэу зы лъэпкъыгъуэм къызэщIиубыдэ псалъэхэмкIэ я бзэр къулей зэрыхъум и гъусэу, а псалъэ гупым я зэхуэдэ нэщэнэхэр, тхыкIэмрэ къэгъэсэбэпыкIэмрэ хэлъ щэхухэр наIуэ къохъу. Апхуэдэ щIыкIэкIэ цIыкIухэм къэхутэныгъэ лэжьыгъэ ирагъэкIуэкIыф, бзэ щIэныгъэм хэша мэхъу, щIэныгъэр зи лъабжьэ логическэ гупсысэкIэ ягъуэт. Нэрылъагъу ящохъу пэжырытхэм и хабзэхэр бзэм и ухуэкIэм, лэжьэкIэм къыпкърыкIыжу зэрыщытыр.
ПсалъэщIэ къэгъэхъуным пыщIауэ гурыIуэгъуэ ящохъу «къызытекI псалъэр е псалъэпкъыр», «псалъэ зэлъабжьэгъу», «макъхэр хъуэжыныгъэ», «псалъэпкъым и кIэм щыт макъыр пыхун», «зэпэщIэзых нагъыщэ», «зэзыпх нагъыщэ», нэрылъагъуу псалъэм и къэхъуныгъэм хэлэжьыхь аффиксхэм нэмыщI, «нулевой интерфикс», «нулевой суффикс» жыхуэтIэхэр. А псом гу щылъатэр, я нэгу щыщIэкIыр лъабжьитI зэхыхьэу псалъэ зэхэлъ къыщагъэхъукIэщ, префикскIэ, суффикскIэ, префиксрэ суффиксрэ зэгъусэу, лъабжьитI зэхыхьэм префикс, суффикс хыхьэжурэ къэхъу псалъэхэм щыкIэлъыплъкIэщ. ПсалъэщIэ къэхъур къэгъэсэбэпыным пыщIа лэжьыгъэу мэув ахэр псалъэ зэпхам, псалъэуха зэмылIэужьыгъуэхэм хэгъэувэныр, къэIуэтэныгъэ зэпхам къыщыгъэсэбэпыныр.
Мыхьэнэшхуэ иIэщ сабийр къыпэщыт къалэным зэрыпэлъэщынур и фIэщ хъуным. Апхуэдэу ШэджыхьэщIэм и щIэныпхъэмкIэ еджэ цIыкIухэм, псалъэ къэхъукIэм и хабзэм къыпкърыкIа IуэхугъуиплIым зэ есэмэ, адэкIэ хьэкъ ящохъу сыт хуэдэ къэхъуныгъэми и Iэмалыр зэращIэр, къапэщылъ лэжьыгъэр ехъулIэныгъэ яIэу зэрагъэзэщIэнур.
Псалъэр и мыхьэнэм техуэу къигъэсэбэпу сабийр егъэсэныр фIыгъуэшхуэщ, сыту жыпIэмэ абы щыгъуэ хэт жиIэри тэмэму къыгурыIуэнущ, зыхуейри жиIэфрэ зызыхуигъэзахэми езыр зэхащIыкIыу псэунущ. Дэтхэнэ бзэми и джыным ехъулIэныгъэ ущиIэнур езы бзэм хэлъыж хабзэмрэ иIэ щытыкIэмрэ елъытауэ егъэджэкIэр убзыхуамэщ, сыту жыпIэмэ абы щыгъуэщ ирагъаджэхэм бзэм хьэлэмэтагъ гуэр щыхалъагъуэр, щIэныгъэ нэс щагъуэтыр. Бзэм щызекIуэ хабзэхэм я гъэщIэгъуэнагъым гу лъызыта сабийм ар псэкIэ зыхещIэ, абы къыхэкIыуи фIыуэ елъагъу, пэгъунэгъу дыдэ мэхъу. Анэдэлъхубзэр зыдэпсэухэм зэрагурыIуэ бзэуэ зэрыщытым и мызакъуэу, а бзэм и тхыдэ, и хабзэ, адрей бзэ псоми ящхь щытыкIэ гуэрхэри, адрей бзэ псоми къащхьэщызыгъэкI щэху куэди хэлъу къэзыхута сабийр и бзэм иригушхуэнущ, нэхъ куууэ ищIэным щIэхъуэпсынущ.
ШэджыхьэщIэм и щIэныпхъэр щIэгъэкъуэнышхуэ хъунущ зи бзэр зэзыгъэщIэжыну мурад зыщIа балигъым дежкIэ, ар Къэбэрдей-Балъкъэрым исми, хамэ къэрал щыпсэуми. Псалъэм папщIэ, «дэн» псалъэм и лексическэ мыхьэнэр къызыгурыIуа цIыхум абы префикс те-, Iу-, гуэ-, фIэ, щIэ-хэр щыпыувэм мыхьэнэм зэрызихъуэжыр къызэрыгурыIуэн щIэныпхъэ убзыхуныр гугъужкъым.
ШэджыхьэщIэм и къэхутэныгъэр къызэрысэбэпыну лъэныкъуэ псоми дытемыпсэлъыхьми, ди бзэр джыным, хъумэжыным ар тегъэлэжьэн зэрыхуейм, сабийми балигъми я псэлъэкIэм зиужьынымкIэ IэмалыфIу зэрыщытым шэч хэлъкъым. А фIэщхъуныгъэр аращ Налшык дэт БизнесымкIэ институтым и ректор Хъурей Феликс и лIыгъэрэ мылъкурэ хилъхьэу Бзэхэр джынымкIэ щIэныпхъэ щаубзыху институт къызэIуезыгъэхар. Лэжьыгъэр зэтеубла зэрыхъурэ куэд дыдэ мыщIами, Iуэху щхьэпэ зэрыпэрытыр зи фIэщ хъуж гупым лэжьыгъэфI кърахьэлIащ. УрысыбзэкIи адыгэбзэкIи тхылъ хьэлэмэтхэр къыдэкIащ егъэджакIуэхэм я лэжьыгъэр нэхъ щIэщыгъуэ, купщIафIэ ищIыну. УрысыбзэкIэ къыдэкIахэр зэхэлъхьащ егъэджакIуэм сыт хуэдэ егъэджэкIэ къигъэсэбэпми, щIэгъэкъуэн хуэхъуну. «Адыгэ псалъэ» зыфIэтща учебно-методическэ пособиехэр (2-нэ, 5 — 7-нэ классхэм ейщ) зыхуэгъэзар структурнэ щIэныпхъэр адыгэбзэр джыным къызэрыщезэгъыр къэзыпщытэну хуей егъэджакIуэхэрщ. Псом япэу къыхэзгъэщыну сыхуейщ адыгэбзэм теухуауэ сабийм яджыпхъэу щыIэ программэм къызэщIиубыдэр пособиеми зэрыхэтыр. Iуэхур щIэщыгъуэ зыщIыр ар зэраджынур сабийр дэзыхьэхын бгъэдыхьэкIэу зэрыщытырщ. А бгъэдыхьэкIэм къызэрегъэпэщ программэр къызэщIиубыдэм и мызакъуэу, нэхъыбэжи еджакIуэхэм къащIэн хуэдэу, абы щыгъуэми иримыгъэзэшу, хьэлъэ къащымыхъуу, бзэр егъэджыныр.
Иджырей сабийр дэпхьэхыу Iуэху гуэрым епшэлIэн папщIэ быдэу и фIэщ пхуэщIын хуейщ а Iуэхум езым и сэбэп зэрыхэлъыр, ар игъэзащIэмэ, къехъулIэмэ, зы лъэныкъуэ гуэркIэ ифI къызэрыхэкIынур. Апхуэдэ фIэщхъуныгъэ сабийм хэзылъхьэфынур гурэ псэкIэ зи къалэным бгъэдэт, лъэпкъым и къэкIуэнум тегузэвыхь егъэджакIуэщ. КъызэрыщIэкIымкIэ, щIэныпхъэ дурдыл къахутэми, ар Iуэхум и щIылъэныкъуэ къудейщ. Адрей щIылъэныкъуэр къыщыгуэувэнур а щIэныпхъэр егъэджакIуэ нэсым щыIэщIэлъым дежщ. Тхылъым итым утемыкIыу урикIуэми, ар сабийм щIэныгъэ езытын лэжьыгъэкъым. ЕгъэджакIуэм зэхигъэкIын хуейщ а тхылъыр апхуэдэу зэхэлъхьа щIэхъуар, абы зыхуишэн хуейр, зытхахэм и пащхьэм къралъхьам емыщхьу иджыри а Iуэху бгъэдыхьэкIэм къыхэпщIыкI хъунур. Абы щыгъуэм щIэныпхъэр езы егъэджакIуэм ей мэхъу, лэжьыгъэр зэрекIуэкIынум и тхыпхъэр езым зэхелъхьэж, къыщIидзын хуейуэ зыщыгугъыр наIуэу и нэгу щIэтщ. КъыжыIэпхъэщ апхуэдэ егъэджакIуэ нэсхэр дызэриIэр, ауэ ахэр къызэрыдэмэщIэкIыр. Ди бзэр дэхуэха зэрыхъуам ари зы щхьэусыгъуэу хэтщ.
ЕгъэджакIуэфI ухъун папщIэ, структурнэ щIэныпхъэмкIэ Iэмал имыIэу егъэджэн хуейщ жысIэркъым, хэти езым и бгъэдыхьэкIэ иIэжынкIэ хъунщ, ауэ лъэпкъыбзэм хуегъэджэныр лъэпкъ Iуэхуу къэзымылъытэр, дерсхэр и псэр химылъхьэу иригъэкIуэкIрэ иуха нэужь пIащIэу еджапIэм дэкIыжыр сабийхэм я дежкIэ щапхъэкъым, еджэным дезыгъэхьэхкъым. Сыт хуэдэ фIыщIэри яхуэфащэщ я IэмыщIэ къихуа сабийхэм адыгэ дуней яхуэзыухуэф егъэджакIуэхэм. Аращи, ди анэбзэм и лъэр быдэу увыжу и лъагапIэр игъуэтыжын папщIэ зэхыхьэн хуейщ Iуэхугъуищ: адыгэпсэ зыIут егъэджакIуэ, егъэджэкIэ щIэщыгъуэ, къэралым и гулъытэ.
Мис апхуэдэ гупсысэкIэм дынэсмэ, хьет жедгъэIэу дыпсэунущ лъэпкъыр.
ХЬЭЦIЫКIУ Рае,
педагогикэ щIэныгъэхэм я кандидат,
Бзэхэр джынымкIэ щIэныпхъэ щаубзыху институтым и унафэщI.
