Апхуэдэхэм щIэблэр ирогушхуэ
Шэджэм къалэм цIыху куэд къыщыбгъуэтынукъым Iэрыпщэ Исмэхьил Хьэжкъасым и къуэм и IуэхущIафэ дахэхэм, и гъащIэ купщIафIэм щымыгъуазэу. Абы и цIэр ирапх цIыхугъэ лъагэм, зэхэщIыкI куум, пэжыгъэ нэсым, псэ къабзагъэм. Жылэм щекIуэкI егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэр егъэфIэкIуэным зи гуащIэ куэд езыхьэлIа Iэрыпщэр, дапщэщи хуэдэу, ноби щIалэгъуалэм я щапхъэщ. Аращ абы пщIэ хуащIу «Шэджэм къалэм щIыхь зиIэ и цIыху» цIэ лъапIэр щIыфIащар.
Зи сабиигъуэр Хэку зауэшхуэм и илъэсхэм, абы и ужь ита лъэхъэнэ хьэлъэм хиубыда щIэблэм ящыщащ Исмэхьил. Апхуэдэу хъуами, гугъуехьхэмрэ щыщIэныгъэмрэ къыщIэтэджа щIалэм гъащIэм хуиIэ гукъыдэжыр фIэмыкIуэду, еджэным хуэжыджэру, щIэныгъэм хуеIэу балигъыпIэ иуващ. Псом хуэмыдэу ар дахьэхырт мэкъумэш лэжьыгъэхэм. ЩIалэр биологием зэрыдихьэхыр наIуэ зыщыхъуа егъэджакIуэхэм абы чэнджэщ иратащ а унэтIыныгъэм адэкIи хуеджэну. Я жылэм дэт курыт школыр ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, апхуэдэуи ищIащ Iэрыпщэм. 1951 гъэм ар щIэтIысхьащ Къэбэрдей къэрал пединститутым и химико-биологие факультетым.
Студент илъэсхэр купщIафIэу, гъэщIэгъуэну ирихьэкIащ Исмэхьил. Ар хуабжьу дахьэхырт гу зыхуищIа щIэныгъэм пыщIа къэхутэныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэм. ИлъэситI дэкIа нэужь, зэреджэм хуэдэурэ, лэжьэн щIидзащ. IэщIагъэлIхэр нэсу зыхуримыкъу я къуажэ школым абы иджы щригъаджэрт пэщIэдзэ классхэр. Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм щIэх дыдэу хуэIэижь хъуащ щIалэщIэр. 1955 гъэм ехъулIэныгъэ иIэу еджапIэ нэхъыщхьэр къиуха нэужьи, а IэнатIэрщ и къарурэ зэфIэкIрэ зрихьэлIар. ЩIэныгъэ нэхъыщхьэ зэриIэмкIэ диплом зратыжа Iэрыпщэм ныбжьыщIэхэр биологием хуригъаджэу хуежьащ. Iуэху зехьэкIэ екIу зиIэ IэщIагъэлI щIалэр занщIэу фIыуэ къалъэгъуащ къыдэлажьэхэми, иригъаджэхэми, сабийхэм я адэ- анэхэми. Зи IэщIагъэр псэ- кIэ къыхэзыха, сабийхэм яхуэгумащIэ егъэджакIуэм ехъулIэныгъэхэр зыIэригъэхьэу и IэнатIэм пэрытт.
Зэрыригъаджэм къыдэкIуэу, Исмэхьил школакIуэхэм ядригъэкIуэкIырт къэхутэныгъэ лэжьыгъэ хьэлэмэтхэри. Ахэр абы къыщызэригъэпэщырт илъэси 10-м щIигъукIэ езыр зи унафэщIу щыта, опыт зэмылIэужьыгъуэхэр щрагъэкIуэкIыу школхэм а зэманым яIа щIы Iыхьэм. Ахэр апхуэдизу хьэлэмэтт, къызэрымыкIуэти, уеблэмэ къэралпсо радиомкIэ екIуэкIыу щыта «Пионер пшэплъхэр» («Пионерская зорька») программэм и нэтынхэм ящыщ зы траухуауэ щытащ. Iэрыпщэм и гъэсэнхэр я къэхутэныгъэхэмкIэ пыщIат КъБКъУ-м и химико-биологие къудамэм. Зэлэжьыну унэтIыныгъэхэр егъэджакIуэмрэ еджакIуэ цIыкIухэмрэ яхуиубзыхурт университетым и профессор КIэрэф Майе Къамболэт и пхъум.
ЕгъэджакIуэ гумызагъэм иригъэкIуэкI къэхутэныгъэхэм щIэныгъэ лъабжьэ куу яIэт. ЗыIэригъэхьэ лъагапIэхэр и гъуэгугъэлъагъуэу, Iэрыпщэр щIэтIысхьащ КъБКъУ-м и аспирантурэм. ЗэфIиха лэжьыгъэ хьэлэмэтхэр и тегъэщIапIэу абы игъэхьэзырауэ щытащ и кандидат диссертацэ купщIафIэр, КъБКъУ-м и профессор КIэрэф Къамболэт и щIэныгъэ унафэщIу. Ар ехъулIэныгъэ иIэу 1966 гъэм пхигъэкIащ Исмэхьил икIи мэкъумэш щIэныгъэхэм я кандидат хъуащ.
Iэрыпщэм бгъэдэлъ зэфIэкI лъагэхэм гу лъамытэу къэнакъым. 1984 гъэм ар ягъэуващ Шэджэм Езанэм дэт курыт школ №2-м и унафэщIу, икIи дзыхь къыхуащIа IэнатIэр иригъэфIакIуэу илъэс куэдкIэ лэжьащ. Абы и жэрдэмкIэ школ программэм СССР-м щыяпэу хагъэхьауэ щытащ «Экологиемрэ диалектикэмрэ» къэхутэныгъэ курсыр. ИужькIэ а предметым зыужьыныгъэ ин щигъуэтащ а еджапIэми нэгъуэщIхэми.
КъытщIэхъуэ щIэблэр егъэджэнымрэ гъэсэнымрэ илъэс 60 тригъэкIуэдащ Iэрыпщэ Исмэхьил. И псэ хьэлэл лэжьыгъэфIым папщIэ Iэрыпщэм мызэ-мытIэу хуагъэфэщащ къэрал дамыгъэхэр, щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр. Ар РСФСР-м егъэджэныгъэмкIэ и отличникщ, КъБР-м егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэщ, егъэджэныгъэм и ветеранщ. И ныбжьыр нэсу пенсэ тIысыжа нэужьи, нэхъыжьыфIыр егъэджэныгъэмкIэ куей къудамэм и методисту куэдрэ лэжьащ. Абы и жэрдэмкIэ Шэджэм куейм и школхэм мызэ-мытIэу къыщызэрагъэпэщащ щэнхабзэ-гъэсэныгъэ мыхьэнэ зиIэ зэхыхьэхэр, зэхуэсхэр, IуэрыIуатэ-этнографие фестивалхэри яхэту. Ахэр яхуэунэтIат адыгэ махуэшхуэхэр гъэлъэпIэным, ахэр щIэблэм егъэщIэным, хабзэмрэ нэмысымрэ зи гъуазэ цIыху лъэпкъым хуэгъэсэным.
Iэрыпщэ лъэпкъым я нэхъыжьыфI Iумахуэр, егъэджакIуэ щыпкъэр, гъэсакIуэ Iэзэр щIэблэм я щапхъэ дахэу, узыншэу иджыри куэдрэ дунейм тетыну ди гуапэщ.
КЪАРДЭН Маритэ.
Шэджэм куей.
