Дрогушхуэ икIи дроин
Акъылымрэ щIэныгъэмрэ мылъкуу щыIэм и пэ ирагъэувэу адыгэхэр ижь-ижьыж лъандэрэ къогъуэгурыкIуэ. Апхуэдэ лъэпкъ нэщэнэр къыхощ абы и псалъэжьхэм, жыIэгъуэхэм, хъыбархэм. Хэхауэ щIэныгъэм тещIыхьа зэгухьэныгъэ щамыIэми, ипэкIи адыгэхэм Iэмал куэд къагъэсэбэпырт, лъэпкъ зэхэщIыкIым нэхъри зрагъэужьын папщIэ. Иджы адыгэхэр дроин икIи дрогушхуэ лъэпкъ щIэныгъэм и купсэр, и фIыпIэр «щызэхуэхьэса» апхуэдэ жылагъуэ зэгухьэныгъэ — ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академие — дызэриIэм. ШыщхьэуIум и 25-м илъэс 25-рэ ирокъу ар къызэрызэрагъэпэщрэ.
Нэхущ Iэдэм Тхыдэ гъуэгуанэ кIыхь икIи гугъу къэзыкIуа ди лъэпкъыр ЩIДАА-м хуэзыша лъагъуэр тыншу щытакъым. Ар кIуэцIрыкIащ гукъеуэ инхэм, нэщIэбжьэ куэди къаIэщIэлъэгъуащ. А псор зи нэгу щIэкIа ди лъэпкъ уардэр зыми лъэгущIэт яхуэщIакъым, лIэщIыгъуэкIэрэ абы къыкIуэцIрихащ икIи къэкIуэну щIэблэхэм яхуихъумэфащ и щэнхабзэр, акъылыр, Iущыгъэр. Апхуэдэу лъэпкъыр игъащIэ лъандэрэ зэрыгушхуэу щыта хъугъуэфIыгъуэ псори зы щIыжыным, лъэпкъ гукъеуэмрэ гурылъымрэ къэIуэтэным, адыгэхэм я гум жьы дегъэхужыным хуэунэтIат 1991 гъэм накъыгъэм и 19-м къызэрагъэпэщауэ щыта Дунейпсо Адыгэ Хасэр. ЩIы хъурейм щикъухьа адыгэ хасэ цIыкIухэр къызэщIэзыкъуэжа ДАХ-м ди лъэпкъэгъу куэд зэригъэцIыхужащ, я гурылъхэмрэ мурадхэмкIэ зэдэгуэшэну Iэмал яритащ. ИкIи зы илъэс нэхъ дэмыкIыу, 1992 гъэм шыщхьэуIум и 23-м, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академиер къызэрагъэпэщащ.
ЩIДАА-р ди лъэпкъым зиужьыным, ефIэкIуэным хуэлажьэ жылагъуэ зэгухьэныгъэ инхэм ящыщщ. А зэгухьэныгъэм и лэжьыгъэр епхащ щIэныгъэлI щэджащэ, жылагъуэ лэжьакIуэ цIэрыIуэ, УФ-м, КъБР-м, КъШР-м, АР-м щIэныгъэхэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ, профессор Нэхущ Iэдэм Мэрем и къуэм и цIэм. Академиер зэрыщыIэрэ блэкIа зэманым къриубыдэу аращ абы и президентыр. Лъэпкъым и цIыху пэрыт псори зэхуэзышэсыфа къару лъэщ хъуащ нобэ Адыгэ Академиер. Физикхэм, филологхэм, тхыдэджхэм, медицинэм и лэжьакIуэхэм, н. къ. IэщIагъэлIхэм я закъуэкIэ пхузэфIэмыхын Iуэху куэд иIэщ ди лъэпкъым, ауэ щIэныгъэлIхэм я акъыл зэхэдзэкIэ жыжьэ унэсыфынущ, адыгэм и дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхугъуэхэри блэжьыфынущ. А гупсысэхэрщ гъуэгугъэлъагъуэу яIар, а щIэныгъэ зэгухьэныгъэр къыщызэрагъэпэщым.
Къэзанокъуэ Жэбагъы, Нэгумэ Шорэ, Хъан-Джэрий, Къаз-Джэрий, Бырсей Умар, Черкасскэ пщыхэр, ХьэтIохъущокъуэ Къазий, КIашэ Адэлджэрий, Къудащ Елбэздыкъуэ, Цей Ибрэхьим, Къатхъэн Назир, ЩоджэнцIыкIу Алий, Кубэ Шэбан, КIэрашэ Тембот, Уэхъутэ Абдулыхь сымэ, адыгэм и цIэр жыжьэ зыгъэIуа нэгъуэщI еджагъэшхуэхэмкIэ, тхакIуэхэмкIэ, жылагъуэ, къэрал, политикэ лэжьакIуэшхуэхэмкIэ къулей лъэпкъым Iэмалыншэу иIэн хуейт щIэныгъэ зэгухьэныгъэ.
ЩIДАА-м и япэ зэIущIэм къыщагъэнэIуащ Академиер зи щхьэ хущытыж жылагъуэ зэгухьэныгъэу зэрыщытыр.
1992 гъэм и жэпуэгъуэ мазэм къащтащ ЩIДАА-м и Уставри Положенэри. Абыхэм нэхъ шэщIауэ икIи зэпкърыхауэ къыщыгъэлъэгъуат Академиер зищIысыр, абы и мурадхэр, къалэнхэр. ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием и Хабзэм зэритымкIэ, зэгухьэныгъэм и къалэнхэр псори тещIыхьащ адыгэ лъэпкъым адэкIи зегъэужьыным, ар егъэфIэкIуэным, и цIэр фIыкIэ дуней псом щыгъэIуным. Зэгухьэныгъэм Iэмал къитащ къэралым и нэгъуэщI щIыпIэхэм, хамэ къэралхэм щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм щIэныгъэ IуэхукIэ запытщIэну, зэлэжьхэмкIэ, я мурадхэмкIэ зэдэгуэшэну. Псом ящхьэр адыгэхэр дяпэкIэ зыр адрейм щIэгъэкъуэн хуэхъуфу, ди лъэпкъ хьэл-щэн дахэхэр ефIакIуэу, лъэпкъ узыншэу дыкъэгъуэгурыкIуэнымкIэ академиер сэбэпышхуэ зэрыхъунырт.
ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием япэу хыхьахэм ящыщщ географие щIэныгъэхэм я доктор- хэу Болэ Владиславрэ Борей Рауфрэ, техникэ щIэныгъэхэм я доктор Быгуэ Хьэзрэталий, филологие щIэныгъэхэм я докторхэу Габуние Зинаидэрэ ХьэкIуащэ Андрейрэ, физико-математикэ щIэныгъэхэм я доктор Гварамие Алекэрэ ХъуэкIуэн Хьэзрэталийрэ, тхыдэ щIэныгъэхэм я докторхэу Гугу Рашадрэ Къумыкъу Тыгъуэнрэ, биологие щIэныгъэхэм я докторхэу Тембот Аслъэнбийрэ ФиIэпщэ Борисрэ, медицинэ щIэныгъэхэм я докторхэу Нэгъуей Беслъэнрэ Шыгъушэ Хьэсэнрэ, юридическэ щIэныгъэхэм я доктор Шамбэ Тарас, нэгъуэщIхэри. Апхуэдэу Москва, Санкт-Петербург къалэшхуэхэм щыIэ ди лъэпкъэгъу-щIэныгъэлIхэу Къалмыкъ Юрэ, Къумахуэхэ Мухьэдин, Мурадин, Тимофеев Адыл, МэкIэтIей Абдулыхь, Тыркум щыпсэу адыгэ математик Урдым Мустэфа, Голландием щыщ Хьэткъуэ Фатхьи сымэ хъуащ ЩIДАА-м и япэ академик. А псоми я пашэт физико-математикэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор Нэхущ Iэдэм.
90 гъэхэм я пэщIэдзэм зэгухьэныгъэм щекIуэкI Iуэхугъуэхэр къытрадзэу щытащ Академием и япэ газету «Насып» цIэр зыфIащам. ИпэжыпIэкIэ адыгэхэм ди дежкIэ насыпышхуэт куэдкIэ узыщыгугъ хъуну апхуэдэ щIэныгъэ зэгухьэныгъэ диIэ зэрыхъуар.
Абы лъандэрэ блэкIа илъэсхэм къриубыдэу Академием лъэпкъ мыхьэнэ зиIэ лэжьыгъэ куэд зэфIихащ. Псом япэращи, абы хузэфIэкIащ лъэпкъ гупсысэр, щIэныгъэр зы ищIын. Ар лъэпкъым ифI куэд къызыдэ-кIуэ Iуэхушхуэщ. ЩIэныгъэм и лъагапIэхэм нэсыфа ди цIыху щэджащэхэр, зыщыпсэу щIыпIэ емылъытауэ, зэрыцIыхуащ, я Iуэху зэбгъэдалъхьащ. Демократиемрэ интернационализмэмрэ зи лъабжьэ щIэныгъэ зэгухьэныгъэр и цIэкIэ адыгэми, абы хэтщ мыадыгэ еджагъэшхуэхэр. Академием и мащIэкъым урыс, нэмыцэ, франджы, испан, инджылыз, хьэрып, журт, дагъыстан, балъкъэр, къэрэшей, Академием и Уставыр къэзыщтэ нэгъуэщI лъэпкъхэми къахэкIа щIэныгъэлIхэр.
ЩIДАА-м и илъэс зэIущIэм кърихьэлIащ академикхэу Темыр Умар (Черкесск), Хьэмыкъуэ Владимир (Налшык), Лий Адылджэрий (Кисловодск), ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, Блий Станислав, ХьэкIуащэ Андрей (Налшык).2006 гъэ
Хэкужьым сыт щыгъуи псэкIэ щIыгъуа ди лъэпкъэгъухэм я гугъэхэри, я мурадхэри, я зэфIэкIхэри зы зэращIыжам нэмыщI, адыгэ щIэныгъэлIхэм я ехъулIэныгъэхэр лъэпкъ щхьэхуэм и хъугъуэфIыгъуэ мыхъуу, дунейпсо щIэныгъэ мылъку хъуащ. А псоми хуэлэжьащ, ноби хуолажьэ ЩIДАА-м и къудамэхэр. Ахэр 9 мэхъу икIи дэтхэнэри щIэныгъэм и унэтIыныгъэ щхьэхуэм йолэжь. Апхуэдэхэщ тхыдэ-филологие, химие, медико-биологие, физикэ къудамэхэр, энергетикэмрэ механикэмкIэ къудамэр, математикэмрэ нано-хъыбарегъащIэ технологиехэмкIэ, къызэрабж IэмалхэмкIэ къудамэр, щIымрэ щIыуэпсымрэ ехьэлIа щIэныгъэ къудамэр, биомеханикэмкIэ къудамэр, жылагъуэ щIэныгъэхэмкIэ къудамэр.
ЩIДАА-м и щIэныгъэ центрхэр щолажьэ Адыгэ, Къэрэшей-Шэрджэс республикэхэм, Ставрополь, Краснодар крайхэм, Москва къалэм. Апхуэдэу Академием и къудамэ щхьэхуэхэр къыщызэрагъэпэщащ хамэ къэралхэми. Математикэмрэ нано-хъыбарегъащIэ технологиехэмкIэ дунейпсо институтым щолажьэ Урысейм, Абхъазым, Болгарием, Къэзахъстаным, США-м, Таджикистаным, Тыркум, Узбекистаным щыщ щIэныгъэлIхэр. 2011 гъэм абыхэм я жэрдэмкIэ екIуэкIащ ЕтIуанэ дунейпсо урысей-къэзахъстан симпозиумыр, ЩIэныгъэлI ныбжьыщIэхэм я ебгъуанэ дунейпсо зэхуэсыр. Апхуэдэ зэIущIэхэр даIыгъащ Къэбэрдей-Балъкъэрым, Къэзахъстаным я Правительствэхэм, Фундаментальнэ къэхутэныгъэхэмкIэ Урысей фондым.
БлэкIа илъэсхэм ЩIДАА-м къызэригъэпэщащ щIэныгъэ зэхыхьэ куэд. Ахэр ятеухуащ лъэпкъ тхыдэм, щэнхабзэм, щIэныгъэм и унэтIыныгъэ зэмылIэжьыгъуэхэм. Академием хэтхэм къыдагъэкIащ я лэжьыгъэхэр зэрыт тхылъ щхьэхуэхэри. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, Щоджэн Iэсхьэд и «Агробиогеохимия», ХьэфIыцIэ Мухьэ-мэд и «Адыгэ Прометей», БакIуу Хъанджэрий и «IутIыж Борис: усакIуэ, тхакIуэ, драматург» тхылъхэр, нэгъуэщIхэри.
ЩIДАА-м и пщIэр жылагъуэм нэхъ ин щохъу, зэфIих лэжьыгъэхэми хохъуэ. Апхуэдэу лъэпкъ щIэныгъэм и лъагапIэхэр щIыпIэ куэдым щызэлъагъэIэс Академием, абы и президиумым къыдигъэкI журналхэм, тхылъхэм, тхыгъэ щхьэхуэхэм. Академикхэм, лъэпкъ щIэныгъэлI ныбжьыщIэхэм ирагъэкIуэкI къэхутэныгъэ лэжьыгъэ-хэр къытрадзэ «ЩIДАА-м и докладхэр» журналым. Академием и къудамэу Армавир щылажьэм къыдегъэкI «Егъэджэныгъэ. ЩIэныгъэ. Творчествэ» журналыр.
Зеужь, йофIакIуэ адыгэ щIэныгъэ зэгухьэныгъэр икIи дунейпсо цIэрыIуагъ зиIэ еджагъэшхуэхэмкIэ къу- лейщ. Ар къыщызэрагъэпэщагъащIэм псори зэгъусэу хэтар цIыху 25-рэ къудеймэ, иджыпсту ЩIДАА-м щIэныгъэлI 361-рэ хэтщ. Абыхэм ящыщу академием и действительнэ членщ цIыху 250-рэ, абы и член-корреспондентщ щIэныгъэлI 72-рэ. ЩыIэщ ЩIДАА-м ЩIыхь зиIэ и академикхэри. Апхуэдэхэр 39-рэ мэхъу.
ЖыпIэнурамэ, и мурадхэр къехъулIэу, къалэнхэм пэлъэщу къогъуэгурыкIуэ ЩIДАА-р. Абы къегъэлъагъуэ ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академиер зи къэкIуэнур ин, купщIафIэ, дахэ зэгухьэныгъэу зэрыщытыр.
Адыгэ Iуэхум дапщэщи игъэпIейтей щIэныгъэ зэгухьэныгъэм хэтхэм я илъэс зэIущIэхэр щекIуэкI хаб- зэщ Налшык, Черкесск, Мейкъуапэ къалэхэм. Академиер къызэрызэрагъэпэщрэ илъэс 25-рэ зэрырикъур ягъэлъапIэу, пщэдей ЩIДАА-м и гуфIэгъуэ зэхуэс Налшык щекIуэкIынущ. Лъэпкъым и къэкIуэну дахэм хуэлажьэ щIэныгъэ зэгухьэныгъэ иным и гуфIэгъуэ зэхыхьэр адыгэ псоми махуэ тхуэхухъуну Тхьэм жиIэ!
ЖЫЛАСЭ Маритэ,
«Адыгэ псалъэ» газетым егъэджэныгъэмрэ
щIэныгъэмкIэ и къудамэм и унафэщI.
