Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
ГушыIэ
Довэ, си ныбжьэгъу, довэ!
Выжьым и бзэгур къилэлу, вагъэмбэкъум дэту евэкIырт. Гъудэр вым и тхым зытриукIауэ тесу екIуэкIырт. НэгъуэщI зы гъудэ блэлъэтти, вытхым тесыр къилъагъури къегуоуащ:
— Сыт нэхъ уи лэжьыгъэ иджы, си ныбжьэгъу? — жиIэри.
— Довэ, си ныбжьэгъу, довэ! — жиIащ вытхым тесым.
Сыт а зым къыщIыкIэлъажыхьыр?
Дизыкъуажэ топджэгум кIуэхэм здашащ. Джэгуныр зэфIэкIа нэужь къежьэжри:
— А зы топ закъуэм щхьэкIэ зыр зым жьэхэуэу, еIунщIу, зафыщIыжу къыщIажыхьыр сыт?! Еплъхэри ямыгъэгузавэу топ зырыз зэрагъэпэщу тэмэму щIэмыджэгур сыт? — жиIэурэ къэкIуэжащ.
Тхыгъэ кIэщIхэр
ЗэкIэрыкIыркъым
А тIур зэи зэкIэрыкIыркъым. Зыр здэщыIэм адрейри щыбгъуэтынущ. Зэныбжьэгъу пэжщ ахэр. Куэд щIауэ къызэдежьауэ къогъуэгурыкIуэ Узотрэ Къызэтрэ. Зыгуэрым и Iуэху мыщIагъуэмэ, Узот занщIэу нос, доIэпыкъу. Ар хуабжьу хьэтырыфIэщ. ЛъэкI псори ищIэнущ Къызэт щхьэкIэ. Къызэти ар игъэщIэхъуркъым. Абы фIыуэ ещIэ, Узот щымыIэмэ, езы Къызэти зэрыщымыIэнур.
Зыщытхъун хуейр
Номин гуэрым иIэт зи шэгъуэ хъуа пхъуитI. Зэгуэрым абыхэм псэлъыхъу зыбжанэ къахуэкIуат. Номиныр и зы пхъум хуабжьу щытхъурт: абы нэхърэ нэхъыфI, нэхъ дахэ щымыIэу жиIэрт. Адрейр къыфIэIуэхутэкъым. Ар игъэщIэгъуащ номиным и цIыхугъэ гуэрым икIи абы бгъэдыхьэри щэхуу еупщIащ: «Уа, мыр дауэ? Мо уипхъу нэхъ дахэм ущымытхъуу, мыдрейм щытхъупсыр къыбогъэжэх…»
Абы дежкIэ зригъэзэкIри номиным жиIащ: «Уей, зи уз кIуэдын! Дахэр псоми ялъагъу, ар ямышэнкIэ сышынэркъым. Мыдахэр, ущытхъууи пхуашарэт».
Дапщэ?
Дыгъужьыр жэщкIэ чэтым куэдрэ къытеуэрт, я нэхъыбэми, плъырхэри хьэхэри зэрыкIэрыщIам хуэдэу, мэл яфIихьырти кIуэжырт. Ауэ, зэрыжаIэщи, бгъэр куэдрэ уэмэ — и дамэр мэкъутэ. Ар дыдэр къыщыщIащ щхъуэжьми: мэлыхъуэхэм яубыдри пхъэ хъарым ирадзащ.
Игу тригъэзэгъэн мурад иIэу, Дыгъужьым зыгуэр бгъэдыхьауэ йоупщI: «И-и-и, джаурыжь, пшхын иджыри мэл?!» — «Дапщэ?» — жиIащ Дыгъужьым.
Джэджьейм и щыуагъэр
Джэджьейм, джэдыкIэм къипща къудейщи, джэдыкIампIэр ауан ещI: «Уа, феплъыт мыбы — нэщIыбзэщ, зы сэбэп игъащIэкIэ иIэнукъым!»
Ар щызэхихым, джэдкъуртым жиIащ: «Е, делэ цIыкIу, апхуэдэу щхьэ жыпIэрэ? А джэдыкIампIэм уилъу укъэхъуащ уэ. Аращ, дунейм укъытехьэху, узыхъумар. Зэи ар зыщумыгъэгъупщэ».
Къагъырмэс Борис.
Абхъаз хъыбарыжь
Бейм и къуэ
ЩыIащ-псэуащ зы беижь гуэр. Абы зы къуэ закъуэ иIэт. Махуэ къэс беижьым и щIалэм ахъшэ иритт, мыдрейми абыкIэ и ныбжьэгъу къомыр игъэхьэщIэрт, ныбжьэгъухэми абы пэкIуэу щIалэм щытхъупсыр кърагъэжэхырт. Апхуэдэу зыкъомрэ екIуэкIащ. ЛIыжьыр и къуэм зэпымычу елъэIурт а делагъэр къигъэнэну. Ауэрэ лIыжьыр къулейсызи кхъахэ дыди щыхъум, и къуэм уэсят къыхуищIащ:
— Сэ солIэ, си щIалэ. СылIа нэужькIэ, уэ уи Iуэхур гугъу дыдэ хъунущ, ауэ апхуэдиз зэбгъэшха уи ныбжьэгъухэр къыбдэIэпыкъуным ущымыгугъ. Пхуэмышэчыжыххэ хъурэ зыбукIыжыну уигу къихьэмэ, а ущыжейм къыбгъэдэт пэш цIыкIум щIыхьэ. ЩIыхьи, бгыкъум къелэлэх кIапсэм зыфIэдзэж.
ЛIыжьыр куэд дэмыкIыу лIащ.
ЩIалэм и адэм къыщIэна тIэкIури щIэх дыдэу къыIэщIэухэри, ищIэнур имыщIэу къэнащ. Зэгуэрым, мэжалIэм сихьыпэнущ мыпхуэдэурэ жиIэщ, щIыхуэ тIэкIу къезытын ерагъкIэ къилъыхъуэри, жэм бзэгу къищэхуащ. Бзэгур иIыгъыу бэзэрым къыздикIыжым, абы къыхуэзащ иригъафэу-иригъашхэу щыта ныбжьэгъухэр. Бзэгу иIыгъыр щалъагъум, абыхэм щIалэр ауан къащIу щIадзащ. Арати, мо щIалэ укIытам иIыгъ бзэгур мывэм трилъхьащ. Абы ежьэу щыса хуэдэ, хьэ гуэр къыкъуэжщ, бзэгур къипхъуатэри, — макIуэ-мэлъей, — ирихьэжьэри ежьэжащ.
ЩIалэр унэм къэкIуэжащ, зиукIыжын мурадыр иIэу. Апхуэдэу Iуэхум зыкъыщридзэкIым, абы зэуэ игу къэкIыжащ адэм къыжриIауэ щытар. Пэш цIыкIум и бжэр ерагъкIэ Iуихщ, щIыхьэри, щIалэм къигъуэтащ и адэм жыхуиIа кIапсэр. Шэнтым теувэщ, кIапсэр щылъэфыгъуэ ищIщ, и щхьэр ирилъхьэщ, шэнтыр щIиудыжри… АрщхьэкIэ — тобэ! — мо кIапсэ кIапэр зэпхам хуэзэу унащхьэр къыщIэщIыкIщ, унэкум щIалэр къихуэри…дыщэ ахъшэхэр зэщIэжьыуэу къытелъалъэу хуежьащ. Дэплъеймэ, — унащхьэм гъуанэ гуэр иIэт, а гъуанэми дыщэ ахъшэ къомыр къилъэлъырт.
КъыщыщIа псор зэпишэчщ, ибг щIикъузэри, щIалэм екIуу псэууэ щIидзащ.
Зэгуэрым уэрамым ирикIуэу ар яхуэзащ и ныбжьэгъухэм. ЩIалэр зэщыхуэпыкIауэ щалъагъум, модрейхэр гуфIэжу къыбгъэдэлъадэри, къауфэфыхьу щIадзащ. Мыдрейми, ахэр зыхуейр ищIэрти, къригъэблэгъащ и деж. ГуфIэжу щызэхэтIысхьэм, абыхэм къалъэгъуащ Iэнэм тет шынакъ закъуэр. Бейм и къуэм шынакъыр зыбгъэдигъэкIуатэри, шхэуэ щIидзащ. Къэхъуар ямыщIэу къыщеплъым, щIалэм мыпхуэдэу яжриIащ абыхэм:
— Бейуэ, си Iэгур си Iэнэу хьэлэлу сыщыщытам сэр хуэдэ щымыIэу жыфIэу екIуэкIащ фэ, ауэ си Iуэхур икIэ щыхъуам, сыкъивдзэжакъым. Иджы къулей сыхъужати, аргуэру мис, фыкъысхуохъуахъуэ. Хьэуэ, тIасэ! — нэгъуэщI делэ къэфлъыхъуэ, иджы сэ ныбжьэгъу сыфхуэхъужынукъым.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Лэпс зэщIэт, мэлыл, кIэртIоф, хугу хэлъу
Абы щхьэкIэ нэхъ къащтэр мэлым и дзажэращ. Дзажэр зэпауд г 50-60 хъууэ. Ар псы щIыIэкIэ ятхьэщI. ИтIанэ шыуаным иралъхьэри псы щIыIэ щIакIэ. МафIэр ину блэуэ зэ къытрагъэкъуалъэ, тхъурымбэр къытрахыурэ. МафIэр цIыкIуу ирашэхри шыуаныщхьэр тепIауэ ныкъуэвэфI хъуху ягъавэ, тхъурымбэр къытрахыурэ. ИтIанэ абы шыгъу хадзэ, щимэурэ упщIэта кIэртIоф укъэбза халъхьэ, шыуаныщхьэр трапIэри зэ къытрагъэкъуалъэ мафIэ иным тету. МафIэр щабэ ящI, шыуаныщхьэр трапIэри къагъавэ дакъикъипщI-пщыкIутхукIэ. ЗэIащIэурэ абы хугу лъэса хакIутэ, шыуаныщхьэр трапIэри мафIэ щабэм тету хьэзыр хъуху ягъавэ, тхъурымбэр къытрахыурэ.
Хьэнтхъупсыр пэшхьэкум къытрах, бжьын гъэлыбжьа традзэ, джэдгын траудэри шыуаныщхьэр тепIауэ дакъикъитху-хыкIэ щагъэт, нэхъ IэфI хъун, зэхэшыпсыхьын щхьэкIэ. Пщтыру ираф, щIакхъуэ е чыржын и гъусэу.
Халъхьэхэр (цIыхуитI Iыхьэ): мэлылу — г 300, лыр зэрагъэвэну псыуэ — г 800, кIэртIоф укъэбзауэ — г 60, хугуу — г 40, шыгъуу — узыхуейм хуэдиз. Бжьын гъэлыбжьа: тхъууэ е щэ дагъэу — г 20, бжьыныщхьэ укъэбзауэ — г 20, шыбжийуэ, джэдгыну — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр»
тхылъым къитхыжащ.
Гъуэгу къежьапIэ
Мы пщащэ дахэхэр, щIалэ къуданхэр иджырей къафэхэм дахьэх. Сурэтыр МАМИЙ Руслан трихащ.
ЖыIэгъуэхэр
ЩыуэнкIэ иримыкъуарэ щызыгъэтыжыфарэ щыIэ?
Псэм дыхьэгъуафIэщ, гум нэсыгъуейщ.
Уи пщIыхьэпIэ къыхэмыхуэ зэхэпхмэ, псом япэу уи къарур зыхунэсыр зыщ: уи пIэм уожыхь.
Гупсысэгъуэм псалъэм зэIещIэ псэлъэгъуэм гупсысэжыр къогубжьыж.
ГъащIэм и IэфIри езыгъэлеймкIэ гынщ.
ЕпщIар къозыщIэжым лей къуихыу къыпщохъу.
Жагъуэ пщыхъур епкъух зэпытми, тэмакъым фIэкIыркъым.
Жьажьэр ежьэнумэ, унафэ ищIыну хуожьэ.
ЗэрымыщIэкIэ къохъулIэм улъыхъуэкIэ бгъуэтыркъым.
Зи тхыр гъэшауэ есэжар зэуэ къэбузэхужмэ, зэпощIыкI.
Зызыгъэгусэм зызытригъэгусари къылъысыжыркъым.
ЗымыщIэнуIам фIэгъэнапIэ ищIыр зыщIэнуIам тегъэщIапIэ ещI.
Зыхуэмейр зэхэзымыхым узыхуэмейхэр зэхех.
И къалэныр зигу къэбгъэкIыжым, пэбубыдIауэ къыфIощI.
Лъабжьэмрэ щхьэкIэмрэ зэбладзмэ, тIури мэгъу.
Псым ухэмыхьэкIэ, къыпщIэуэн къанэркъым.
Узыхуэныкъуэр нэхъыбэ хъуху, къыпхуэныкъуэм кIэроху.
Уи щхьэм къыдэбгъэкIуейр къытонэ — пхуэфащэщ.
Хейм и мащэр ерыщу къатIри, къиплъу къонэ.
ЦIэр фIащ, дзыр зыфIащыж.
Шэуэ ятехуэн уи гугъэурэ бгъэтIыгъуа псалъэр хъымпIар щамыщIыххи къохъу.
ЩызэIищIэнуIам ирихьэлIэу, я нэхъ мыкIуэмытэми шы нэфу зреч.
Бейтыгъуэн Сэфарбий.
Фэ фщIэрэ?
Псалъэ шэрыуэхэм къарыкIыр
Адакъэр мыIуэкIи, нэху щын къанэркъым. Iуэху къэхъун хуейм зыри пхухэлъхьэнукъым — къэхъун хуейр къэхъунущ.
АдрыщIым ущIэдэумэ, мыдрыщIыр къыплъысынщ. Куэдым къыщыщIэбдзэмэ, а уэ узыхуей мащIэр нэхъ зэбгъэхъулIэнщ жыхуиIэщ.
Ажалыр бжэщхьэIум нэхърэ нэхъ благъэщ. НапIэзыпIэм укъытехуэу улIэнкIэ зэрыхъунур къэплъытэущ дунейм узэрытетын хуейр.
Алыхьым къыптрилъхьэмэ, фошыгъу шей уефэнщ. Iуэху гурыхь ирагъэувалIэ цIыхум гушыIэ хэлъу къипсэлъ хабзэщ.
Бадзэм и кIуэдыжыгъуэм дзэкъэрей мэхъу. ЩIэпхъаджащIэхэм ятеухуащ. Iуэхур я псэм къэса нэужь, ахэр нэхъ Iей зэрыхъум — зыми зэремыплъыжым ехьэлIауэ къапсэлъ.
Банэ и пIэ банэ къокIэж. Адэ-анэм я ныкъусаныгъэ, зэкIэлъымыкIуагъэ сытхэр бынхэм я дей къыщытрагъэзэж. Гъэкъуэншэныгъэ хэлъу къапсэлъ.
Банэм и щIыб ухъу. «ТпэIэщIэ ухъу» жыхуиIэщ.
Бгым джэдыкIэкIэ еуэ. «Зыри пхуэщIэнукъым» жыхуиIэщ.
Бзаджэ къэзылъху и гуэн лъапэ щIетIэж. Уи Iейр ущэху — унагъуэм иумых, хэIущIыIу умыщI.
Бзэгум къупщхьэ хэлъкъым. Сыт ухуейми жыпIэфынущ. Зи хъыбарым, псалъэмакъым мыхьэнэ ирамыт цIыхум хуэгъэзауэ къапсэлъ.
Бзум ил и лэпсщ. ГуащIэмащIэм теухуауэ къапсэлъ.
Благъэжьрэ дыжьыныжьрэ. «ТIури укъэзымыгъэпцIэнщ» жыхуиIэщ.
Бланэ щалъху йокIуэлIэж. Гува-щIэхами, зыщалъхуа щIыпIэжьым, адэжь щIыналъэм и псэр ехьыж цIыхум.
Быныр зейр къэзылъхуаракъым — зыпIырщ. Сабийр гъэсэнымкIэ, пIынымкIэ адэ-анэм я пщэ къалэнышхуэ къызэрыдэхуэр, ахэр жэуаптакIуэу зэрыщытыр къэзыIуатэ псэлъафэщ.
Щауэ Къэлидар.
Фи лъэIукIэ
Нэкъуэлэн зэ слъагъужыну пIэрэ?
Уэрэд
Дэ хьэгъуэлIыгъуэм дызэIущIащ,
Уи псалъэ IэфIхэр си гум къинащ.
Уи нэ дахитIым сыдахьэхащ,
Нэкъуэлэн зэ слъагъужыну пIэрэ, уей?
Сыдахьэхащи, уей.
Нэкъуэлэн зэ слъагъужыну пIэрэ, уей?
УсIэщIахынкIэ сэ сагъэшынэ,
Уи пшынэ макъым сэ сыщIодэIу.
СедаIуэ пэтми зыщызмыгъэнщI.
Нэкъуэлэн зэ слъагъужыну пIэрэ, уей?
ЗыщызгъэнщIакъым, уей,
Нэкъуэлэн зэ слъагъужыну пIэрэ, уей?
Фи уэрамышхуэр кIуапIэ схуэхъуащ,
Узмылъагъуфурэ нэху къыстещхьащ.
Мо нэхущ вагъуэм уи фэр есплъащ,
Нэкъуэлэн зэ слъагъужыну пIэрэ, уей?
Си нэхущ вагъуэ, уей,
Нэкъуэлэн зэ слъагъужыну пIэрэ, уей?
Мо си ныбжьэгъухэм ауан сыкъащI,
СщIэнур сымыщIэу сыкъэбгъэнащ.
Уи нэ къуэлэнхэри си гум къэкIащ,
Нэкъуэлэн зэ слъагъужыну пIэрэ,уей?
Си гум укъэкIащи, уей,
Нэкъуэлэн зэ слъагъужыну пIэрэ, уей?
ЦIыхур ерыщмэ, сыт IэщIэхун?
Лъагъуныгъэр лъэщмэ, хэт IэщIэкIын?
Гухэлъ пхуэсщIащи, си дахэкIей,
Нэкъуэлэн зэ слъагъужыну пIэрэ, уей?
Гухэлъ пхуэсщIащи, уей,
Нэкъуэлэн зэ слъагъужыну пIэрэ, уей?
Къуажэхьхэр
Умылъагъуу къакIуэ
Лъэгу хъурыфэ
ЩIыфэ джафэ.
Зи натIэр
Уадэ,
Зи дзэпкъыр
Джатэ.
Сабэзепхъэ
Пхыр зэпха.
Умылъагъуу къакIуэ,
КъакIуэмэ, къыптекIуэ.
Псалъэ зезыгъакIуэ,
ЗекIуэм и Iэпэгъу.
ЖЭУАПХЭР:
Джэдыгу. Джыдэ. Жыхапхъэ. Жей. Жып телефон
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 1. Пхъум и щхьэгъусэ. 6. Дяпэ ита нэхъыжьхэм я … тетыкIар нобэрей щIалэгъуалэм дежкIэ щапхъэ гъуэзэджэщ. 9. … хиса жыгыр мэгъу. 10. Нартыху гъэлыгъуа хьэжыгъэ. 11. Япэ адыгэ щIэныгъэлIхэм, узэщIакIуэхэм ящыщ. Абы и цIэр зэрехьэ Налшык и уэрам нэхъыщхьэхэм ящыщ зым. 12. Мэжджыт кIуэцIым хэщIыхьа, ефэндым уаз щит щIыпIэ. 14. Щыгъыным хищIэ хьэпIацIэ. 15. Iэпхъуамбапщэм къиубыдым хуэдиз щапхъэ. 17. Нартхэм я гъукIэ. 18. Пхъэщхьэмыщхьэ плъыжь цIыкIу, купкъ илъу. 19. Пхъэ сахуэ. 20. Iужажэр хьэзырщ унафэщIым и хьэр … хуишэну. 22. Псым и адрей лъэныкъуэмкIэ щыIэ щIы. 25. ЦIыху залым, гущIэгъуншэ. 26. Жыг баринэ лъэ кIыхь лантIэ — гулъэгу, гу шэрхъ хуэдэхэр къыхащIыкIыу. 27. Зеиншэ. 28. Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ. 29. Адыгэ таурыхъхэм узыщрихьэлIэ псэущхьэ шынагъуэ, къуажэм я псыр иубыдрэ къаримытыжу и хьэлу. 31. Мэш хьэуазэ. 33. Шым и кIуэкIэ. 34. Бэзэрыр — … щIапIэщ. 36. Пщэ гъум. 39. Къуэш … нэхърэ — ныбжьэгъуфI. 40. Iуэху щIэн зи жагъуэ. 43. Муслъымэн диным къабыл имыщI ерыскъыхэр. 44. «Щауэ …» — адыгэ уэрэдыжь. 45. ЩыжьыщIэкIэ къагъэсэбэп. 46. Мэлыхъуэ пщыIэ. 47. УщIэдыхьэшхыни ущIэгузэвэни зыхэлъ Iуэху къэхъуа гуэр.
Къехыу: 2. Чыцэхэм, мэкъупIэхэм узыщрихьэлIэ къуалэбзу цIыкIу, щIагъуэу мылъэтэфу. 3. ХадэхэкI. 4. Кавказым щыщ къалэшхуэ, цIыхуу мелуаным щIигъу дэсу. 5. Iэпслъэпсым щыщщ. 7. ЗэунэцIэджэгъу. 8. ШыкIэпшынауэ цIэрыIуэу щыта Щауэжь … . 12. Псыщхьэ тещтыкIа. 13. Iуэху мыублэ … хэсщ. 16. Унащхьэм дэкIуэу къыпыт натIэ. 20. Пашэ, зи япэ зыри изымыгъэщ. 21. Бжэныфэм къыхэщIыкIа Iуданэ. 23. Мэкъу… е гуп … сыхэхуащ. 24. Унагъуэ дахэм … узыншэ къащIэхъуащ. 30. Пшынауэ цIэрыIуэ, РСФСР-м щIыхь зиIэ и артист. 32. УсакIуэ цIэрыIуэ, Къэрэшей-Шэрджэсым и цIыхубэ усакIуэ … Мухьэдин. 34. ТхьэмыщкIэм ират Iыхьэ. 35. Гуэгушыхъум и пщэм тет пшэрыпIэ. 37. Абы имытмэ, лъакъуэм и мыгъуагъэщ. 38. Кавказым щыпсэу лъэпкъышхуэ, мелуан бжыгъэ хъууэ. 41. ХадэхэкI хащIэну унагъуэм ягъэхьэзыра щIы Iыхьэ. 42. ЩоджэнцIыкIу Алий и усэ нэхъ цIэрыIуэ дыдэр.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Дыгъэгъазэм и 7-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу: 5. ПхъащIэ. 6. Фейдэ. 8. Гудзэ. 10. МацIэ. 11. IумпIэ. 12. Тэрч. 13. Хьэмыку. 15. Гуимэ. 16. Мэрем. 18. Пшэ. 20. Бжьакъуэ. 21. Джэд. 22. Гъурц. 23. Дыху. 26. Аслъэн. 27. Гъуджэ. 28. Хущанэ. 31. Инат. 33. Набжэ. 36. Бжэн. 37. Бгъэр. 38. Даур. 39. Бжы. 40. Лэрыгъу. 41. Уэлий.
Къехыу: 1. ПхъэцIыч. 2. Гъуэгуанэ. 3. Ефэнды. 4. Адэмыгу. 7. ХъумпIэцIэдж. 9. Къэрмокъуэ. 13. Хьэ. 14. Куу. 17. Медан. 19. Шэрэдж. 20. Бэдэху. 24. Псынабэ. 25. Андэгурэ. 29. Хъун. 30. Уэ. 32. ТхьэлъэIу. 34. Алабгъуэ. 35. ЖыгыуIу. 36. Бжьамий.
