МахуэщIэ къэсыху зэхызох и псэлъэкIэр
Гугъуэт Заремэ и усэщIэхэр
* * *
Уэс къесагъащIэр зыпхъэнкIыж
жьыбгъэм
Сыт жиIэну зыхэтыр?
— Макъыр хуэпIащIэу, псалъэр хуэгугъэу
Псысэти узыхэтыр…
Уафэм хуэгуфIэу, щIылъэм тепыIэу
Уэсыр хьэуарщ къыщыфэр.
ЩIылъэм щынэскIэ уэсым ишыIэр
Жьыбгъэ жызымыIэфыр?!
* * *
Узэджэр къокIуэ…
ПтызоIуэ.
Гъатхэ нэужьми
Сыножьэ.
Тхьэ щеIуэ сыхьэтым
Уи закъуэу,
Сэри «тIыркъ» макъым
СодаIуэ.
Щыуагъэр тIуащIэщ —
Схуэфащэщ.
ИтIани гъащIэр
СфIэмащIэщ.
Пщэдеи махуэщ —
Узахуэщ!
Узэджэр къокIуэ…
ПтызоIуэ…
СыгущIыIэу жызыIэм
Пщэдджыжьыпэм и джийм
Ирегъэх уэсэпс щIыIэ.
СыблэкIынущ иджы
СыгущIыIэу жызыIэм.
Уэ жыпIахэр мэдий,
Сэ жысIар — напIэзыпIэщ.
Пщэдджыжьыпэм и джийм
Дынихьэскъым зыщIыпIи.
Сыпсэлъэну сфIэмыфIт,
Бзу уэрэд зэпызуду.
Пщэдджыжьыпэр нэхъыфIт,
КъыкIэлъыкIуэр сымыдэ.
ГъуэгурыкIуэм ецIыху
Мы дунейм и бэуэкIэр,
Сэ махуэщIэ къэсыху
Зэхызох и псэлъэкIэр.
Жьы лъэдийм егъэтхытх
Тхьэмпэ цIынэм телъ ткIуэпсхэр.
ЩIым къабзэмэ къыхех,
Иущэхуу къихъуэпсхэр…
СыбблэкIынущ зэгуэр
СыгущIыIэу жызыIэм.
Уэ хэпщIыкIкъым зыгуэр
А гу щIыIэм ишыIэм.
* * *
Сэ уэшхым жызоIэ уи цIэр,
Си пщIыхьхэр хузоIуэтэж.
КъэщIэжи ди бжьыхьэм и кIэр,
Лъэс лъагъуэм зэ къытехьэж.
Уэшх ткIуэпсу уафэм Iэпыхур
Гухэлъу ныпхузохьыж.
Иджы стелъыжкъым и щIыхуи,
Бжьыхьэм сыкъецIыхуж.
Си гур зыцIыхур
ЩIымахуэрщ зыцIыхур си гур.
Гухэлъыр зыущэху уэсым
Уи гъащIэр къысхуеIущэщ.
СыщиплъэкIэ куэдрэ уэгум,
Си нэгум къища илъэсыр
Ди псалъэхэм йопэщэщ.
Дакъикъэр мэхъур зы гъащIэ.
КъысщыщIу щIегъуэж щIымахуэм
Къихьыр епхъуатэ уафэм.
Гупсысэр зэтелъщ тIуащIэу,
Сэри собзыщI нэхъ захуэр,
Си гум зыгуэр щызгъафIэу.
Сохъумэр зы гукъэкIыж.
СхэкIыжми зэгуэр уи плъэкIэр,
КъэувыIи, сызэгъэплъыж…
Уэс къесурэ уIумыкIыж.
КъещIэжри зы щIымахуэкIэ,
Гум ещIыр нэкIущхьэр плъыжь.
ТIум я щIымахуэ
Къыдоджэ тIуми зы щIымахуэ,
ЩопIыщIэ ди гум зы уэрэд.
Зыхудогъазэ тIуми уафэм:
«Къэщтэж гурыщIэр, дгъэвар куэдщ…»
Гупсысэр уэгум изэшауэ,
ЗегъэпщкIури щIылъэм къегъэзэж.
Абыи щыIэр пситIщ… Ар дауэ?
Уэс къесыр хъун псэзэхуэшэж?!
Уэгумрэ щIымрэ я зэхуакум
ДэткIухь уэс къабзэм жиIэр пэж?
Ди щэхум иIэщи зы хабзэ,
Илъэс къэсыху зэ къегъэзэж.
Къепхъых еублэ насып уэсым,
Къыщофэ хуарзэу ди щхьэщыгу.
Зэхуэзэшащи Iэджэу ди псэр,
Къыщоуэ нобэ си гур уигу.
Къармэхьэблэ
Си адэм хузотх
Си гупсысэ Iумахуэм
Сынехьыж Къармэхьэблэ.
ГукъэкIыжым и лъахэм
ХузэIуех си псэм IэплIэр.
Си Iум из уи Iугъуэмэр,
Сынэмыс щIыкIэ мэхъур.
Уэгум бгъэ щыслъэгъуамэ,
Сынишэжу къысщохъур.
Сабиигъуэр уи Iэгум
ЩысхуупIащ, си щIыналъэ.
Адэ-анэм я жьэгум
И хуабагъыр хэтщ си лъым.
Нызохьыж уи деж си псэр,
УзгъэфIэным сыпылъу.
Мис, аргуэру зы усэ
КъыхокIыкIыр щIыгулъым.
* * *
Си щэхур къыхоузыкI.
ИпщIыкIыу гурыщIэр тIу,
Зы пIалъэкIэ сумыукI.
Уэрэдхэм сахыумыгъадэ.
Епхъуатэ псалъэр ежьум,
ХъуэпсапIэхэр игъэятэу.
Гур пхьэхуу умыгъэзэж.
Хуозэшри гугъэр уи нитI,
БлэкIам къытызогъэзэж.
ЗыщIыпIэ ущымыгъуащэ,
Зы гъащIэм имыщIэ бзитI.
Щхьэхыр умыгъэпIащIэ.
…Си щэхур къысхуэгъэнэж.
Епхьэжьэу гурыщIэм и цIэр,
Уэшх шыугъэм хыумыудэж.
ЩызиIэщ уи дей зы пэж.
Соплъэжри щIэдзапIэм и кIэм,
Щыплъызыр си нэр уи пэшщ.
* * *
АфIэкI си нэгу укъыщIэмыхьэ,
Гупсысэр уафэм изэрыхьмэ,
Абы зы псалъи лъэщIэмыхьэ.
Уи жьэгум си цIэ щыжумыIэ,
Мы си гум укъемыIэ, кхъыIэ,
Уи жьэгум си цIэр тIэкIу щышыIэ.
ГурыщIэр уафэм щокIэзызыр.
УщIэмыупщIэ: «Сыт къоузыр?»
Укъызэмыплъ, укъысхуэмызэ…
ИтIани… сфIэфIкъым ущымыIэу,
ДызырикIуа псэ лъагъуэр щIыIэу,
Сыноплъмэ си гъын къэмыкIуэу.
Гупсысэр пфIэхъуми изыIуэ,
Пщымыщ псэ нэпцIхэмкIэ умыкIуэ,
Уи жьэгум си цIэр тIэкIу щыжыIэ.
* * *
Уи гум и плъыфэр зэрызджыр вагъуэщ,
Уафэм щыпхъумэр мэхъур си фIэщ.
УщыIукIыжкIэ, мы къалэр фагъуэщ,
Си гукъэкIыжхэм укъаIущэщ.
СикIуэтыжынути, си щIыб удэтщ,
Къалэ уэрамхэм укъыщызоджэ.
Зэ сыбэуэнути — хьэуам ухэтщ,
СызэплъэкIынути, блэкIар зэщоджэ.
Сыдрехьейри, уэгур мэпщIыпщI,
СыкъыIэпохури, щIылъэр къегъачэ.
СхэузыкIыжми махуэ зыбгъупщI,
КъыкIэлъыкIуэнухэр мэхъур сымаджэ.
УзутIыпщынути, угъунэгъуIуэщ,
Сыдэплъеинути, мо уафэр хамэщ.
Вагъуэм зырызу я цIэ къыщисIуэм,
Уи деж сыносри — сохъу нэпс къудамэ.
Уи цIэ щэхур
Уи цIэ щэхур си уафэм щIэтщ,
Си щхьэгъубжэм къотIыркъыр жэщыр.
Iэнэ кIапэм телъщ уи сурэт…
Уи сурэтым къысхелъхьэ псэщIэ.
КъызощIэжыр уэраму хъуар,
Ди зэхуэзи, ди зэблэкIыгъуи.
Бжьыхьэм сщIэркъым сигу
щIыщIэгъуар,
Абы ищIэрт си щэху сыт щыгъуи.
Бжьыхьэ жэщым си гъащIэр едж,
Уи макъ гуапэмкIэ къыскIэлъоджэ.
Тхьэмпэр жыгым и IэплIэм йокI,
Уи цIэ щэхумкIэ бжьыхьэр къызоджэ.
Тхьэмпэ зэмыфэгъу
Бжьыхьэкур тхьэмпэ зэмыфэгъущ.
Си гукъэкIыжхэм я жыг хадэм
ЩIалэгъуэ псысэ щызолъагъу
Гухэлъ IэплIакIуэм сахигъадэу.
Бжьыхьэкум гупсысэн и хьэлщ,
Уэ къыхэпха жыг тхьэмпэр сщIатэм!..
ЩIалэгъуэм, бжьыхьэ, сыкъегъэл,
Си лъэгум тхьэмпэр щигъэятэм.
Зыгуэрым жеIэ: «Узифэгъущ»,
Уэшх щабэу ар къыскIэлъокIуатэ.
Сэ уэшх сщIыгъуакъым,
къысхуэгъэгъу,
СщIыгъунур дыгъэт уэр мыхъуатэм…
Мис дыгъэр тхьэмпэм къыдоджэгу,
И хуабэ кIапэр ипхъуэтэжу.
Сригъэплъэну зэ и нэгу
Мы бжьыхьэ хадэм, сыкъищIэжу?
Щызэхызохыр ди уэрэд,
Бжьыхьэзэпэдзу зэхэтлъхьауэ.
Жыг хадэм и пэр сымыгъуэт,
Гупсысэр и кум щискъухьауэ…
ЩIалэгъуэм жиIэр сыту куэд,
Бжьыхьэкум лъапцIэу сыхишауэ!
Си гукъэкIыжхэм дапщэ хэт,
Гухэлъым тхьэмпэу Iэпыхуауэ?!
* * *
Уэ пхуауса гухэлъ уэрэдым
КъыхэIукIыжыркъым си макъ.
Тхылъ гуэрым къыдэхуа сурэтыр
Щыбогъэсыжыр ди зэхуаку.
Гухэлъыр мэхъури мафIэ сахуэ,
Гъуэгу бгынэжам ар тыбопхъэж.
Абдеж щыIэжкъым къуанши захуи,
Ауэ тхылъ напэм зэ уопхъуэж…
Сурэтыр щыбгъэса пэш нэщIым
Iугъуэмэ IэфI къыпщохъу къыщIих.
ГукъэкIыж гуэрым зыбогъэщIри,
Зэманыр пэшым щыIурех.
* * *
Къалэкум псей щагъэщIэращIэ,
Зыгуэрым жеIэ: «УмыпIащIэ,
Ныщхьэбэ уафэр щыгъэ защIэщ…»
Вагъуэхэм я цIэр зызогъащIэ.
Гупсысэм псалъэ къытызошыр,
КъызэдэIуэхукIэ, къалэр йошыр.
Сэ псей щызблэнукъым си пэшым,
Зы вагъуэ си гум нэху щегъэщыр.
ЩIымахуэ пщIантIэм уэс къыщофэ,
Мы дуней псор си Iэгум йохуэ.
ГукъэкIыж куэбжэр зэIубохри,
Уэ щыму уэсым укъыхохьэ.
СиIэжыр напIэм щIэзгъэпщкIуахэрщ,
УщыIукIыжым жызмыIахэрщ,
Зэгуэрым вагъуэхэм зэхахыу,
Си щэхуу, уэ зэхыумыхахэрщ.
Си Iэгум уэсыр йоткIухьыжыр…
Уэ щыму пщIантIэм удокIыжыр.
Щхьэ си гугъат гухэлъ ядыжу,
ЦIэ фIэпщмэ, вагъуэр зэикI имыжу?!
* * *
Сурэт уохъумэ. ЩIыIэ хъумэ,
ЩIымахуэ хадэм уогъэзэж.
Жыг щхьэкIэр тхъуауэ, уигу щIэгъуауэ,
БлэкIахэм къыбогъэгъэзэж.
Уоплъэж зэманым и кхъузанэм.
Гупсысэу дапщэ щIигъэпща?!
ЖумыIэ пцIыуэ, гъащIэр пцIыуэ.
Абы гухэлъ уIуигъэщIащ…
ЩIымахуэ хадэм куэд уегъадэ,
КъыпхуигъэщIыжу гукъэкIыж.
Сыхьэтым уоплъри, тIэкIу ухоплъэ.
Зыгуэрым уожьэ, уимыкIыж.
ЩIымахуэ хадэм ущохуабэ,
Къэбгъуэтыжауэ зы жыг щIагъ.
«Дунейр зэрыхъур зы жьы хъугъуэщ», —
ЖепIэнут и гур зи щIыIагъ
Сурэт тIорысэм — уи гупсысэм
Зи макъ нэщхъей къыхэзынам.
Уи щэхур щатэу хэтщ уэс къесым,
Ихъумэу уигу къызэфIэнар.
* * *
Зэтумылъхьэ уи напIэр,
КъыщыщIидзэм псы жапIэр
Гур иIыгъщ зы гугъапIэм,
Къыщытенэм IэпапIэ.
УмыкIуэд, умыгъуащэ,
ЩызэIупщэм гуращэ
Сынэплъысми уи лъащIэм
Къысхуигъахъуэр щхьэ мащIэ?
Къысхуигъахъуэр щхьэ мащIэ?
СыщеIубкIэ щхьэ гуащIэ?
Си адыгэ, уи гъащIэм
Къыпысщэнут тIуащIэу…
Зэтумылъхьэ уи напIэр,
Къэубыди си Iэпэр
ГъэудэIу си гум щыспIыр,
ДыIугъэс уи псы жапIэм.
* * *
Гухэлъым зещIри лъапэпцIий,
Уи деж нодаIуэ.
Зы жьы Iубыгъуэ йох и джийм
Жэщ гупсысакIуэм.
СыщымыIэну еукъуэдий,
ГукъэкIыж защIэу…
Гухэлъыр жэщым кIэлъокIий:
Зэ умыпIащIэ!
Мы жэщым идэркъым
И пщIыхь сыхигъэтыну.
И вагъуэр уафэм иухыху
Уэгум ситынущ…
Псэ гуэрым си Iэр еутIыпщ,
КъысхуоплъэкIыжри…
Зы дуней щэху мэхъужыр щыщ
Си гукъэкIыжым.
* * *
Щlегъуэжи, нэгъуэщI къызжеIэ,
Щlегъуэжи, сумыутIыпщыж.
Ныщхьэбэ си Iуэхур lейкъым,
ГухэлъкIэ зызогъэсыж.
Е:
Ежьэжи, жумыIэ псалъэ,
Ежьэжи, схэузыкIыж.
Ди гъуэгум сахуэу телъалъэу,
Уи мафIэр зэхрекIыж.
* * *
Сыт хуэдэми содэр уафэр,
Мы уэшхри, хуейми кърешх.
Жьы къепщэмэ, тхьэмпэр къафэу,
БжьыхьэкIэр къысщодыхьэшх.
Сылъэсми, хощIыр гъуэгум.
Илъэсхэм:
— Ухэт, ухэт?
Уэшх ткIуэпсхэр къишхэу си Iэгум,
ЯкIэлъызодзыр:
— Гугъуэт!
* * *
Зэгуэпурэ уафэр къочэ,
Аргуэру къешхынущ уэшх.
Зыгуэр пфIэкIуэдауэ, уоджэ,
Зыгуэр гъуэбжэгъуэщым ещхьщ.
Таурыхъ хужь
Щlымахуэм и таурыхъыр хужьщ,
Къытощ гухэлъым ди лъэужь.
Жэщыкум уафэр мэупщIыIу,
КъыIэпыщэщу дыжьын щIыIу.
Иджыри уафэм вагъуэ хэзщ,
Хьэуам щоуфэразэ уэс.
Зыгуэрым уафэм къыщелъыхъуэ
Таурыхъ мазэм ис мэлыхъуэр.
* * *
ЖызоIэ гъатхэ гъырынэIум
Зи псалъэ ячэтхъа уэрэд.
СыщIегъуэжыну къызэлъэIум
Уи теплъи си гум щызмыгъуэт.
БжэIупэр епхъэнкIыжыр жьыбгъэм,
УкъэкIуэгъауи сымыщIэж.
ЩыIауи жыIэ насып губгъуэ,
И хьэлыр гъатхэм, плъагъурэ, ехъуэж.
* * *
Си псалъэ щыIэкъым уи лъахэм,
Аргуэру жьапщэщ…
Гукъанэ защIэу нэ дияхэм
ЯбзыщIыр дапщэ?
Борэным пIалъэм къыщIегъалъэ,
Къытхуэгубжьауэ.
Зэманым нэкIур зэрегъалъэ,
Гъэхэр къибжауэ…
Делъхьэжыр жэщым и гуфIакIэм
Вагъуэзэшиблыр.
Си гугъэр уафэм къыщегъачэ
Уэ къэпхьа щыблэм.
* * *
Жыг щхьэкIэм уафэм зыхуеший,
Гупсысэ гъэрхэр хуиIуэтэну.
Къудамэ пцIанэр зыгъэдий
ЩIымахуэр жэщым хэкIуэтэнущ.
Жыг щхьэкIэ тхъуахэм яукъуэдий
Зы мазэ кIыхь, зы щIымахуэкIэ.
ЗащIауэ жыгхэм лъапэпцIий,
Уэгум щекIуэкIыр зэхагъэкIыр.
Жыг щхьэкIэм вагъуэу илъэгъуар,
Зы щIымахуэкIэм зэхедзыжыр.
КIуэрыкIуэу гъатхэ къэблэгъам
Насыпу ахэр щегуэшыжыр.
Уафэгур поплъэ дыгъэ бзийм,
Жыг хадэм фащэ щызыдынум.
Жыг щхьэкIэр вагъуэм кIэлъокIий,
Гухэлъ жэуап иритыжыну.
* * *
ЩIагъыбзэм къуэбгъапщкIуэ
псалъэхэм
КъахэIукI макъхэми яхъумэ зы гъащIэ.
Жэщ куэщIыр зэрывагъуалъэми
Гухэлъу къызжаIэр сэркIэ мымащIэ.
ГупсысэкIэ хэдыкIа жэщхэми
ЛъапцIэу сахохьэри, уи деж
сыщогъуащэ.
Си упщIэхэм закъыхигъэщу
Бзэ щэхукIэ къыслъохьэри,
зы мэIущащэ…
СыщIэгумэщI си тIасхъапIэр
ЗыцIыху уафэ лъащIэм уи деж
нихьэсакIэщ.
Насыпыр зэрыхъур IэпапIэщ,
ГъащIитIым зы пIалъэр къезэвэкIами.
* * *
Гъатхэм игъуэтыркъым иIуэтэжын,
Уи сурэт закъуэр сыту сщIыжын?
ПщIыхьым и лъахэм нэзгъэзэжынт…
Гъатхэм игъуэттэм иIуэтэжын.
Псатхьэм зэхихыркъым гухэм я макъ,
Махуэмрэ жэщымрэ я зэхуаку
ДобзэхыкIыжыр гурыщIэ сакъ,
Псатхьэм зэхихыркъым гухэм я макъ.
Нэр упIэрапIэркъым, нэпсыр мэдий,
Гупсысэм хуэшу зеукъуэдий.
Уафэми щIылъэми сащIыркъым бий,
Ауэ уи макъымкIэ къызогий.
ЖызумыгъэIэ сыкъыщIэкIуар,
Си лъэгум уэсу щIэзгъэткIукIар.
Си макъыр жьыбгъэм щIригъэкIар…
Армырами ди гъащIэр кIуащ.
* * *
Сыхьэтыр мэпIащIэ,
Жьыр бжэм къоныкъуэкъу.
ЖысIэну мащIэр
Тхуэхъунущ тIэкIу-тIэкIу.
СынакIуэмэ, пасэщ,
Укъэсмэ, гуващ.
Уэ пцIыхур дыгъуасэу
Зэманым жиIащ.
Нэмэз щыгъэ
Си анэшхуэ Мырзэкъан
Марьян и фэеплъу
Егъажэ нанэ нэмэз щыгъэ,
МазэщIэ исщи, тхьэ йолъэIу.
Имыхур нанэ и гум гугъэрщ,
Сыхьэтым къылъыс гъуэгур екIу.
Сыхьэтым ещIэ: жэщ уэздыгъэм
И пIалъэр зэкIэ щхьэщыкIынщ.
И нэкIум нанэ къощыр жьыгъэ…
ПIэ лъапэм нэху сыкъыщекIынщ.
Зэгуэрым уафэм щабзыщIахэм
ХищIыкIыу нанэ сэ къысфIощI.
ГуфIэгъуэу, гуауэу илъэгъуахэр
И нэкIу лэдэхыу, мес, къыхощ…
Согъажэ, нанэ нэмэз щыгъэ
ПIэ лъапэм къысхутыринар.
Сэ сфIощIыр уафэм жэщ уэздыгъэр
Си нанэмщыхупагъэна.
