
Хьэмчэты
Абазэхэ лIыкIуэхэм епсэлъэн папщIэ, урыс пащтыхьыр (Александр ЕтIуанэр) 1861 гъэм и бжьыхьэм Хьэмчэты къызэрыкIуэм и хъыбар Iуащ. Абазэхэхэмрэ урыс пащтыхьымрэ зэрызэIущIам и хъыбарыр иджыри къэс ящIэж зи ныбжь хэкIуэтахэм — зыбжанэрэ срихьэлIащ апхуэдэ лIыжьхэм, абыхэм ящыщщ си анэ дэлъху Азэмэт — Бгъуащэ Мэхьэмчэрий.
Си анэ дэлъхум илъэс тIощI хуэдиз и ныбжьт а зэманым; ари ирихьэлIащ Хьэмчэты зэIущIэм. Абы къызэрызжиIамкIэ, пащтыхьыр къэмыс щIыкIэ цIыху куэд дыдэ щызэхыхьат Хьэмчэты деж: хуейм ихьэри, лъэсхэр хъурейуэ къеувэкIауэ зэхэтт, шухэр абыхэм я щIыб къыдэуващ. ЛIыкIуэхэр утыкум щызэхэуващ, ахэр зи пщIэр лъагэ тхьэмадэ, шупашэ цIэрыIуэхэрт. Махуэр уэфIт, уафэр бзыгъэт.
Шэджагъуэ хъуауэ, шу гуп тралъэгъуащ гъуэгум. Заул нэхъ дэкIакъым — шухэр къэблэгъащ.
Шууищ япэ итщ: пащтыхьыр яку дэтщ, абы и ижьырабгъур иIыгъщ генерал Лорис-Меликовым, сэмэгурабгъумкIэ — тэрмэш, полковник пщы Ло Мэмэт-Джэрий; абыхэм я ужь итщ генералхэмрэ лIыщхьэхэмрэ; шу гъусэхэмрэ щхьэхъумэхэмрэ къакIэлъоIэ. Шухэм яхэтщ пащтыхьым деж къулыкъу щызыщIэ бгырыс офицерхэри; Ло Мэмэт-Джэрий псоми къахэщырт, ар щIэныгъэ зиIэ офицерт (кадет корпус къиухат), абазэпщхэм ящыщт. Урысыбзэми адыгэбзэми хуэшэрыуэт ар. ЦIыху щхьэпэлъагэкIэ уеджэнтэкъым, илъэс 40-45-м ит лIыку бжьыфIэт. Ло Мэмэт-Джэрий адыгэ цей екIу щыгът, хьэзыр Iупэхут, и бгым дыжьын къамэ ищIат, хъурыфэ пыIэ лъагэ щхьэрыгът. И фащэкIи и зыIыгъыкIэкIи псоми къахэщырт.
ЦIыхур къызэщIэвати, гъуор яхэувэри, зэтригъэсабыращ.
Пащтыхьыр гъунэгъу къахуэхъури, епсыхащ, и гъусэхэри епсыхащ. ЦIыхур зэкIэщIэкIуэтри, пащтыхьыр утыкум ирагъэхьащ. «Здравствуйте, абадзехи!» — сэлам къарихащ пащтыхьым.
Япэ ит лIыкIуэхэм сэлам ирахыжащ пащтыхьым: «Берычэт бесын!» Пащтыхьым жиIащ: «Сэ бий хуэдэукъым сыкъызэрыкIуар, фIы къывэхъулIэмэ зи гуапэ фи ныбжьэгъу хуэдэущ. Фи лъэпкъхэр псэууэ къызэрызэтенэнщ сэ сызыхуейр, фи хэкур зэрыффIэмыкIуэдынщ, дяку мамырыгъэрэ ныбжьэгъугъэрэ зэрыдэлъынщ.
Урысейр къэрал абрагъуэщ, къалэнышхуэ къытпэщылъщ дэ. Ди гъунапкъэхэр дгъэбыдэн, хым дынэсын хуейщ, адрей къэралхэм далъэIэсын щхьэкIэ. ХымкIэщ адрей къэралхэм сату зэрадэтщIыфынур. Тенджыз ФIыцIэр ди IэмыщIэ къимыхуэмэ, ар тхузэфIэкIынукъым. ДызэгурывгъаIуи, фи щIым гъуэгуищ пхыдвгъэш, тенджыз ФIыцIэм и Iуфэм дыIухьэнущи — Анапэ, Суджыкъу къалэ, ТIуапсэ нэс. Гъуэгухэр щытщIкIэ жылагъуэ гуэр дгъэIэпхъуэн хуей хъумэ, ахъшэ фэттынущ. Фэ урыс пащтыхьым и IэмыщIэ зифлъхьэн хуейщ, абы и зэран къывэкIынукъым фэ: фи лъэпкъ хабзэхэм дыхэIэбэнукъым, фи диныр зефхьэж, фызэрыхуейуэ фыпсэу.
Куэд щIащ фэ фыкъызэрыдэзауэрэ, лIыгъэ зэрыфхэлъри фызэрыхахуэри дощIэ. Фи лIыфI куэд хэкIуэдащ зауэм, ауэ дэ фыкъытпэлъэщынукъым — си дзэр инщ, лъэщщ. Зауэр и кIэм нэблэгъащ — Кавказыр урысхэм ей хъунущ. Зауэм хэкIуэдар ирикъунщ, акъыл зиIэм къыгурыIуэнущ ар. Фи щхьэр зыхэфлъхьэ зауэр вгъэувыIэмэ, фи лъэпкъыр къызэтенэнущ, нэхъыфIуи фыпсэу хъунущ. Урысей къэралым фи бийхэм фащихъумэнущ, абы и нэIэ фыщIэтынущ, къыфщхьэщыжынущ, уIэгъэхэр кIыжынщ, афIэкI дызэбиижынкъым, фи гукъеуэхэри фщыгъупщэжынщ, илъэс щэ ныкъуэ нэхъ дэмыкIыу къэралым фыхэсыхьынщи, захуагъэм тещIыхьа къэрал хабзэкIэ фыпсэу хъунщ.
Фи щIэблэхэм щIэныгъэ ягъуэтынщ, фэ нэхърэ нэхъ тыншу псэу хъунщ ахэр. Фи Iуэхур хэплъэгъуэ хъуащ иджыпсту, аращ сыщIывэлъэIур: Кавказыр Урысейм и IэмыщIэ зэрихуэнур фIэкIыпIэ зимыIэщи, ар зэхэфщIыкI, си псалъэм фыкъедаIуэрэ си унафэм фыкъеувалIэмэ, фи лъэпкъыр къызэтенэнущ, абы фIыгъуэщ къыфхудэкIуэнур. ФыкъызэмыдаIуэмэ, си генералхэм унафэ яхуэсщIынурэ зауэм щIэх дыдэ кIэ ирезгъэтынущ, абы сыт хуэдиз хэкIуадэми; зауэм фэ къыфхуихьынур мыгъуагъэщ, абы хисхьэнущ фи лъэпкъыр… ФызыщIэгупсысыжи, фIэкIыпIэ зимыIэм феувалIэ. Пащтыхьым и псалъэр быдэщ, сэ вжызоIэ ар зэрызгъэпэжынур, ар пащтыхь унафэкIэ фи фIэщ сщIынщ».
Полковник Ло Мэмэт-Джэрий адыгэбзэ къабзэкIэ цIыхум къагуригъэIуащ пащтыхьым и псалъэ шынагъуэхэр.
Щым хъуауэ зэхэтащ абазэхэхэр, тэрмэшым и псалъэр нигъэсыху. Заул дэкIри, утыкум къихьащ Хьэжымыкъуэ Хьэжы — арат япэ псалъэр зылъагъэсар. «Си хэкур апхуэдизкIэ фIыуэ солъагъури, псэр щIэстми, ар ди щIэблэм зэрыхуэсхъумэным сыхуэхьэзырщ сэ, — жиIащ абы. — Ди хэкум и хуитыныгъэм куэдрэ щIэзэуащ ди адэжьхэр, ар нобэрей щIэблэм тхуахъумащ. Иджы солъагъу ар IэщэкIэ зэрыдмыхъумэжыфынур. Ди гъунэгъу къэралхэм ящыщ зым дыхыхьэн хуейуэ и чэзу хъуащ… Тыркур динкIэ нэхъ тпэгъунэгъущ дэ, ауэ дзэкIэ зыкъытщIигъэкъуэну хуейкъым ар… Урысхэр куэд мэхъу, дэ дымащIэщ, ди къарур зэхуэдэкъым, дапэлъэщынукъым! Сэ жысIэращ: урыс пащтыхьым и унафэм девгъэувалIэ, ди натIэм къритхам дыфIэкIынукъым, Тхьэм игу къыдэбгъэнкъым абы щхьэкIэ…»
ЦIыхур Iэуэлъауэ хъуащ, хуэм-хуэмурэ къызэрыгъэплъри. Пащтыхьыр къаскIэри, тэрмэшым еупщIащ: сыт а тхьэмадэм жиIар; абы и псалъэр ягу ирихьагъэнкъым цIыхум. Хьэжымыкъуэм и псалъэр гуригъэIуа нэужь, пащтыхьым жиIащ: «Тхьэмадэр захуэщ, ауэ абы и псалъэр къабыл ящIа хъункъым цIыхум!..»
Хьэжымыкъуэм и ужькIэ къэпсэлъар Цей ЛIыщэщ. Ар лIыжь гъур лъагэт, и жьакIэ лъагуэр тхъуауэ, зэрыткIыбжьыр и нэгукIэ къапщIэу.
Цейр жьакIуэт — абы цIэрыIуэ ирихъуауэ; зэи зыми щышынэртэкъым ар, и гум илъри ибзыщIынутэкъым.
ЦIыхум яхэплъэри, пащтыхьым зыхуригъэзэкIащ Цей ЛIыщэ.
«И къалэнти, урыс пащтыхьым къыджиIэн хуейр къыджиIащ, сигу ебгъэркъым абы, ауэ сэ жысIэнумрэ пащтыхьыр зыхуеймрэ зэтехуэнукъым. ЦIыхур зэщ къызэралъхур, жьы мэхъури дунейм йохыж. Лъэпкъри аращ. ЦIыхум илъэсищэ къигъэщIэнкIэ мэхъу, лъэпкъыр илъэс минкIэ мэпсэу… Уахъты зимыIэ щыIэкъым. Кавказыр игу ирихьащ урыс пащтыхьми, ар зыIэщIиубыдэн щхьэкIэ, илъэс хыщI хъуауэ къыдозауэ. Дэри ди нэщ, ди псэщ ди хэкур, ар тхъумэурэ гъащIэр ттыфынущ. Абы щхьэкIэ жэуап щыдохь ди адэжьхэмрэ ди Тхьэмрэ я пащхьэм.
Ди щхьэр нэхъ дгъэнэхъыфIыркъым дэ — абыкIэ зыми шэч къытхуищIыфынукъым: ди псэм дыщебла къэхъуакъым. Лъы догъажэ, зауэм дыхокIуадэ, ар нэхъыфIщ гъэрыпIэм дихуэ нэхърэ. Ди хабзи ди дини къыхэмыIэбэну дыкъегъэгугъэ урыс пащтыхьым — ар ди фIэщ хъуркъым.
Шыгъу Iэбжьыб хэфкIутэт псы чейм — шыгъу Iэбжьыбыр псым хэткIухьынущ. Лъэпкъышхуэм и IэмыщIэ ихуа лъэпкъ цIыкIуми аращ къыщыщIынур… Ди хуитыныгъэр тфIэкIуэдамэ, ди лъэпкъыр хэкIуэдэжащ — арыншауэ хъуркъым. Абы дыщIэзэун хуейщ, ди псэр пытыху. Ди хэкум, ди лъэпкъым, ди щIыхьым гъащIэр щIэтткIэ, емыкIу дыкъэзыщIын щыIэкъым. Кавказыр урысхэм яIэрыхьэнкIи хъунщ, ауэ шэрджэсхэр гъэр хуэщIынкъым урыс пащтыхьым.
Игу фIы къытхуилъу, фIыгъуэ къыдэуалIэмэ и гуапэу жеIэ урыс пащтыхьым, итIани илъэс хыщI хъуауэ ди лъыр егъажэ.
Хьэуэ, Кавказыр е ди псэм и щIасэ гущапIэу диIэнщ, е кхъэмащэ тхуэхъунщ, ауэ гъащIэ диIэху, ар зыми Iэрыдгъэхьэнкъым. ЩIым дыщIыхьэжмэ нэхъыфIщ гъэрыпIэм дихуэ нэхърэ. Ди адэжьхэм я напэр тетхынкъым, зыщыдгъэгъупщэнкъым абыхэм къызэранэкIа псалъэр: е лIэ, е лIыгъэ зыхэгъэлъ! Пэжыр я нэм щIэпIун я жагъуэщ пащтыхьхэм, ауэ сэ жызоIэ: урыс пащтыхьыр ныбжьэгъу тхуэхъункъым дэ, ар ди биижьщ, дилъ игъэжауэ. Си IэмыщIэ зыкъифлъхьэ, къыджеIэ урыс пащтыхьым. И щхьэр къремыгъэпцIэж абыкIэ. ЛIыгъэ зиIэм зитыркъым, зауэурэ гъащIэм покI. Хьэжымыкъуэ Хьэжы хуэдэ къэрабгъэхэм заткIэ, адыгэ лъэпкъым и напэр текIынукъым».
Цей и къуэм и псалъэр щиухым, цIыхур зэрызехьэ хъуащ: «узахуэщ, узахуэщ, Цей и къуэ!» — зэрогъэкIий цIыхур. И нэр къихуауэ, зеплъыхь пащтыхьым, и гъусэхэри гужьеящ, цIыхур къебгъэрыкIуэн я гугъэри.
Цей ЛIыщэ и Iэр иIэтри, цIыхур тесабырэжащ.
«Урыс пащтыхьыр ди хьэщIэщ нобэ, хьэщIэм кIэлъызэрахьэ хабзэм абазэхэхэр ебэкъуэн иремыгугъэ зыми. ЦIыхур зэбгрырекIыжи, лIыкIуэхэм я унафэм преплъэ».
ЦIыхум зэбгрыкIыжын щIадзащ. ЛIыкIуэхэм сэлам къарихыжри, пащтыхьыр шэсыжащ.
ЛIыкIуэхэр, цIыху 28-рэ хъууэ, Куржыпс кIуэжащ, зауэм и унафэр ящIын хуейти.
«Черкесская правда»,
1922 гъэ, жэпуэгъуэм и 22-м.
Адыгэхэр Шэбэпс деж щозауэ. 1860 гъэ, шыщхьэIум и 7 Сурэтыр Горшельт Теодор ищIащ.
Гъыбзэ нэпсхэр
Макъамэр Даур Аслъэн, псалъэхэр Щоджэн Аслъэнджэрий яйщ.
Зауэжь гуащIэр щекIуэкIам
АдыгэлIу къытхэкIам,
Нартыжь лIыгъэри я хабзэт, уей.
Хэку бэракъыр къаIэтам,
Шагъдий жэрхэм техутам,
Сэшхуэ жанхэри ягъабзэт, уей.
Пащтыхьыжьым хуремыгъу,
Дэ Тхьэ лъапIэ дыкъолъагъу.
Ди биижьхэр къыдобэкIыр, уей.
Къуажэ-жылэхэр ягъэс,
Iугъуэ фIыцIэр уафэм нос,
Псэууэ къанэр Хэкум йокIыр, уей.
Лъыбэу ди щIым щежэхар,
Гъыбзэу ди щIым зэхихар
Ди къуршыжьхэм къаIуэтэжыр, уей.
МылIэжынхэм я фэеплъ,
Iуащхьэмахуэ пшэм къыщIоплъ,
Гъыбзэ нэпсхэр къыфIыщIожыр, уей.
Кавказ зауэм и лIыхъужьхэр
Шырыхъукъуэ Дыгъужь
Шырыхъукъуэ Дыгъужь и цIэр адыгэ тхыдэми адыгэ IуэрыIуатэми игъащIэкIэ къыхэнащ. Абы и хъыбар куэд ущрохьэлIэ урыс дзэпщхэм къызэранэкIа тхыгъэхэми хамэ къэралхэм къыщыдэкIа тхылъхэми.
адыгэ дзэзешэ лIыхъужьхэр: Шырыхъукъуэ Дыгъужь, Хьэджыкъуэ Мухьэмэд, Уардэзауэкъуэ Дзэпщ. Сурэтыр Белл Джеймс ищIащ. 1840 гъэ Белл и тхылъым дыкъыщоджэ: «Шырыхъукъуэ Дыгъужьрэ Жамболэтрэ, я джатэр кърахри, сэлэт щитху хъу дзэм ебгъэрыкIуащ, хьэлэч зэтращIащ, езы тIури хэкIуэда я гугъа щхьэкIэ, уIэгъи мыхъуауэ, мэзым щIыхьэжащ, бийм кIэ ирата нэужь. А зауэм и хъыбар Пщадэ деж къыщытхуаIуэтэжащ».
ИлъэсищкIэ исащ Белл Шэрджэсым, абы и ужькIэ итхыжа гукъэкIыжхэм куэдрэ ущрохьэлIэ Шырыхъукъуэ Дыгъужь и хъыбар. «Зэгуэрым, — итхыжащ абы, — урыс быдапIэм зы фоч уэгъуэ хуэдизкIэ бгъэдыхьа шу щыслъагъум, сыкъэгузэващ: блыным топих тетт, сэлэтхэми я фочыр гъэпкIа хьэзырт. «Шырыхъукъуэ Дыгъужьщ ар, къеуэми, шэ къытехуэнукъым», — къызжаIащ сэ. ТопкIи фочкIи къеуащ — зы шэ къытехуакъым, быдапIэм къыдэкIыуи къэзакъ шухэм къракуакъым. Езым шыр сэлэтхэм я пащхьэ щигъэджэгури, лъэбакъуэкIэ къыIуигъэзыкIыжащ».
Апхуэдэ лIыгъэ куэдрэ далъэгъуащ Шырыхъукъуэ Дыгъужь. Кавказ зауэр увыIэху, епсыхакъым. 1864 гъэм хэкум икIащ. И ныбжьыр илъэс 80-м нэсауэ, Тыркум щылIащ.
ГугъапIэ бзийхэр
Шэрджэс зауэ уэрэд
Шэрджэс пшыналъэхэр телъыджэ зэрысщыхъуар пхуэIуэтэщIынкъым, я макъамэхэр-щэ?! Тэтэрхэм е тыркухэм яйхэм ебгъапщэмэ, адыгэхэм яйхэр куэдкIэ нэхъ зэкIужщ, зэдэущ. Кхъухьхэм къыщыхадзэ лъэпкъ «уэридэм» къанэ щымыIэу псори дожьу. Телъыджащэщ!
Бжьамийм кърагъэкI макъамэри апхуэдэ дыдэу дахащэщ. Ауэ шэрджэсхэм зыми памыщIыр зауэлI уэрэдхэрщ — ахэр зауэм Iухьэну зекIуэ щежьам деж зэрыгупу жаIэ, зауэм утезыгъэгушхуэ пшыналъэхэм мэзхэмрэ бгыхэмрэ я джэрпэджэжыр къадежьууэ, КъуэкIыпIэ лъахэм нэмыщI нэгъуэщI зыщIыпIи узыщыхуэмызэ гушхуэныгъэкIэ цIыхухэм я псэхэр къызэщIаIэтэу.
Адыгэхэм я уэрэдхэр зытеухуар къэзакъхэм я деж къыщахьа языныкъуэ текIуэныгъэхэмрэ зауэм гур хуэзыгъаплъэ къыхуеджэныгъэхэмрэ я закъуэкъым. А уэрэдхэм уатепсэлъыхь къудейкIэ, хъарпшэру фIэкI уи нэгум къыпхущIэгъэхьэнукъыми, апхуэдэ уэрэд цIэрыIуэхэм ящыщ зым щыгъуазэ фызощI.
Лонгворт Джон,
«Таймс» инджылыз газетым
и корреспондент. 1839 гъэ
ФедаIуэ, федаIуэ бэрэбанэ макъхэм,
Ар къежьащ, къыдобгъэрыкIуэ дэ къэзакъхэр.
ЗэрогъэкIийхэ, я бжыпэр зэжьэхоуэ,
ДатекIуэныр ди гугъапIэурэ дозауэ!
ЗауэлI бэракъыр жьым щIехурыхукIыр,
Адыгэ! Iэщэр къащтэ! АдыгэщIым щхьэкIэ.
Къэдгъэнауэ зауэлIхэм ди унагъуэр,
Дожьэ, тхъумэну ди хэку фIыщэу тлъагъур!
Дызэуэнущ зы лъы ткIуэпс къытщIэнэхункIэ,
Е дылIынущ, е лIы хуэдэу даукIынущ.
Е гъыбзэ щIэIукIынущ бгырыс унэм,
Е текIуэныгъэм и уэрэд жытIэнущ.
ГугъапIэ бзийхэр лъэхъуэщым щIимыдзэ.
Щхьэхуитым пщылIыныгъэм зыпыIуедзыр.
ДыкъаукIынуи? Сыт-тIэ абы щхьэкIэ?
Хъунщ гуапэу мелыIычхэр къытпежьэнкIэ.
Зауэм зыпыIуедзыр епцIыжакIуэм.
Уи хэкур пщэмэ, сыт хуэдиз къыпэкIуэр?
Хьэ лIэкIэр къыпхурекIуэ уэ напэншэм,
Уи лъэпкъыр хъунущ дяпэкIэ щIэблэншэ.
ФыдаIуэт, фыдаIуэт, топхэр зэдоуэ,
Бийр бийм ебгъэрыкIуэжхэурэ зозауэ.
Щхьэхуитым пщылIыныгъэм зыпыIуедзыр,
ТекIуауэ къытхуокIуэжыр нобэ ди дзэр!!!
ЗэзыдзэкIар УЭРЭЗЕЙ Афликщ.
Щэхур нахуэ къохъу
Маркс Карл 1836 гъэм жэпуэгъуэ мазэм Лондон щежьэри, Шэрджэсым кIуащ «Виксен» кхъухьыр, шыгъу ишэри.
Кхъухьыр зейр зиусхьэн Белл Джорджщ. Ар щэкIуэгъуэ мазэм и 25-м урысхэм Суджыкъу къалэ щаубыдащ, шэрджэсхэм шыгъу къахуишэну хуимытауэ жаIэри. Белл и кхъухьыр ятхьэкъуащ, абы и капитанымрэ экипажымрэ Севастополь яшащ, зыкъомрэ щаIыгъа нэужь, къаутIыпщыжащ.
Лорд Пальмерстон уафэм сабэ дрипхъей зищIащ Британием и кхъухь Урысейм зэриубыдам щхьэкIэ: «Ар дигу техуэ хъунукъым, Британиер хуитщ дэнэ сату щищIынуми, абы и щIыхьыр зэрытхъумэн къару диIэщ дэ!» — ар жиIэри парламентым и пащхьэм иуващ лорд Пальмерстон. Британием и щIыхьым тегузэвыхь лордым зыщигъэгъупщащ Шэрджэсым лей къызэрылъысар: ар зыми IэщIэмылъ хэкущ — аращ лорд пальмерстон игу къэмыкIыжар.
Урысхэм жаIэр нэгъуэщIщ: Шэрджэсыр ди империем щыщщ, дэ хуит дымыщIауэ адыгэ тенджыз Iуфэм зы кхъухьи къекIуалIэ хъунукъым. АбыкIэ хъыбар кърагъэщIа лорд Пальмерстон? Ар ибзыщIащ хамэ къэрал IуэхухэмкIэ министрым. «Виксен» кхъухьым и Iуэхум къитэджыкIа псалъэмакъыр щIэх щызэпыуакъым Британием и парламентым, щIэх къахуэумысакъым лорд Пальмерстон. ИкIэм-икIэжым, 1838 гъэм мэкъуауэгъуэ мазэм и 21-м щэхур нахуэ хъуащ.
Лорд Пальмерстон 1836 гъэм Урысейм еныкъуэкъун мурад ищIатэми, ар абы хузэфIэкIынутэкъым: министр къулыкъур къызэрыIэрыхьэххэу, 1831 гъэм, ар арэзы хъуауэ щытащ Урысейм Кавказыр зыIэщIилъхьэн мурад зэрищIамкIэ, ар (лорд Пальмерстон) Урысеймрэ Тыркумрэ Адрианополь щызэращIылIа зэгурыIуэныгъэм зэреувэлIарат абы къикIыр. Шэрджэс тенджыз Iуфэр Урысейм хуит щыхуэпщIакIэ, адыгэхэм я нэщIыбагъкIэ Урысеймрэ Тыркумрэ Адрианополь щызэ ращIылIа зэгурыIуэныгъэмкIэ (1827 гъэм) акъылэгъу ухъуауэ аращ — нэгъуэщI къикIыркъым абы. Езы адыгэхэм я пщIыхьэпIи къыхэхуакъым, дауи, лорд Пальмерстон апхуэдэ хьэгъэщагъэ къакIэлъызэрихьауэ — Британием хамэ къэрал IуэхухэмкIэ и министрым зыщиумысыжар 1838 гъэрщ — парламентым щыхагъэзыхьа нэужь.
1827 гъэм бадзэуэгъуэ мазэм и 6-м Урысеймрэ Тыркумрэ щызэращIылIа зэгурыIуэныгъэм ипкъ иткIэ, Урысейм къалэн зыщищIыжауэ щытащ и къэрал гъунапкъэм зримыгъэукъуэдиину. А псалъэр игъэпэжакъым Урысейм, абы къыхэкIкIэ Британиер акъылэгъу хъун хуеякъым Адрианополь зэгуры-IуэныгъэмкIэ. Тыркур хуитакъым езым IэщIэмылъа Шэрджэсыр Урысейм иритыну. Урысейри хуитакъым ар Тыркум «къыIэщIихыну». Тырку пащэр Анапэ щыдэса зэманми Шэрджэсыр Портэм IэщIэлъакъым, Урысейм и IэмыщIэ зрилъхьэн муради иIакъым, абы и нэщIыбагъкIэ щызэрахьэ хьэгъэщагъэр сэтей къэхъуащ, «Виксен» кхъухьыр къайгъэ хэхуа нэужь.
УIэгъэ хъуа адыгэ зауэлIым доIэпыкъу. Сурэтыр мэжэр художник Зичи Михай ищIащ. ХIХ лIэщIыгъуэ
