ЗэфIэкI лъагэ зиIэ
ЩIДАА-м и академик, абы и япэ вице-президенту щыта, Адыгэ Республикэм, Кубаным щIэныгъэхэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ, филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор Бырсыр Батырбий Мыхьмуд и къуэр лъэпкъ щIэныгъэм и къызэгъэпэщакIуэ нэсхэм, абы зыIэригъэхьа ехъулIэныгъэхэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIахэм ящыщщ. Бырсырыращ Адыгэ Республикэм егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и япэ министру щытар. Батырбий и фIыгъэ куэд хэлъщ адыгэ щIыналъэм щIэныгъэм хэпщIыкIыу зэрызыщиужьам. ЛъэпкъылI щэджащэм и ныбжьыр мы махуэхэм илъэс 80 ирикъуащ.
Бырсырыр Адыгейм хыхьэ Щоджэн щIыналъэм и Хьэкурынэхьэблэ къуажэм къыщалъхуащ. Школыр фIы дыдэу къиуха нэужь, щIалэщIэм мурад ищIащ я унагъуэм защIигъэкъуэну икIи илъэситI-щыкIэ щылэжьащ я жылэм щызэхэт колхозым. Махуэ псом губгъуэм итами, къару имыIэжу ешауэ унэм къекIуэлIэжми, еджэныр зи гуращэ щIалэр тхылъым кIэрыст: имыщIэ зригъащIэрт, ищIэхэри къипщытэжырт. 1958 гъэм Бырсырым и хъуэпсапIэр зыIэригъэхьащ. Ар щIэтIысхьащ Тбилиси дэт къэрал университетым и филологие къудамэм. Абы Батырбий куууэ щыхуеджащ кавказыбзэхэм, абыхэм зэщхьу, зэщхьэщыкIыныгъэу яIэр, дэтхэнэми и ухуэкIэр, хьэлэмэтагъыу яхэлъыр зыгуригъэIуащ.
ЩIэныгъэ нэхъыщхьэ зригъэгъуэтауэ Бырсырыр щалъхуа щIыналъэм къэкIуэжащ 1963 гъэм. ЩIалэщIэм и IэщIагъэмкIэ лэжьэн щыщIидзащ Щоджэн районым хыхьэ Пщыжь къуажэм дэт курыт школым. Зи IэнатIэм гурэ псэкIэ бгъэдэт егъэджакIуэ щIалэм, зи анэдэлъхубзэр зи псэм хэлъу къэхъуам, занщIэу къыдихьэхащ еджакIуэ цIыкIухэри, абыхэм я адэ-анэхэри, къыдэлажьэхэри, школ унафэщIхэри. Абы и гъэсэнхэм хуэдэу адыгэбзэм хуэшэрыуэ еджапIэм щумыгъуэтынми ярейт. Езы егъэджакIуэми бгъэдэлъ щIэныгъэм, зэфIэкIым махуэ къэс хигъахъуэрт. Куэд дэмыкIыу Бырсырыр школ директорым и къуэдзэу ягъэуващ. И къалэнхэр нэхъыбэ хъуами, Батырбий и IэщIагъэм хуиIэ хьэлэмэтагъым, лэжьыгъэм зэрыхущыт щIыкIэм хэщIатэкъым, нэхъри зиужь, ефIакIуэ мыхъумэ.
Апхуэдэ щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ, жыджэрагъышхуэ зыхэлъ щIалэм гу лъамытэу къэнакъым. 1966 гъэм Бырсырыр ирагъэблэгъащ Адыгэ къэрал пединститутым. Курыт школым зяужь щихьа къэхутэныгъэхэр и лъабжьэу абы кандидат лэжьыгъэ хъарзынэ игъэхьэзыращ икIи ехъулIэныгъэ иIэу ар пхигъэкIащ. 2001 гъэм доктор диссертацэри игъэзэщIащ. Бырсырым и къэхутэныгъэхэр теухуащ адыгэ глаголхэм я зэхэтыкIэм, ахэр абхъазыбзэм, убыхыбзэм, нэгъуэщI иберий-кавказыбзэхэм егъэпщэным.
И щIэныгъэм зэрыхигъахъуэм хуэдэу, Батырбий и къулыкъукIи дэкIуейрт. Институтым адыгэбзэмкIэ и кафедрэм ассистенту лэжьэн щIэзыдза щIэныгъэлI щIалэр 1973 гъэм институтым и филологие факультетым и унафэщIым и къуэдзэ, итIанэ адыгэбзэ, урысыбзэ кафедрэхэм я доцент хъуащ.
ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 90 гъэхэм я пэщIэдзэм адыгэбзэр джыным ехьэлIа щIэныгъэ-къэхутэныгъэ инхэр иригъэкIуэкIащ Батырбий. Абы иужькIэ профессор Бырсырыр институтым адыгэбзэмкIэ и кафедрэм и унафэщIу илъэс зыбжанэкIэ лэжьащ. А зэманым къриубыдэу щIэныгъэлI пажэм къэхутэныгъэ хьэлэмэтхэр зэфIихащ. Ахэр нэхъыбэу ехьэлIат адыгэ, убых, абхъаз бзэхэм хэт глаголхэм я ухуэкIэм зэщхьу хэлъымрэ зэщхьэщыкIыныгъэу яIэмрэ. Апхуэдэу абы лэжьыгъэшхуэ ирихьэлIащ адыгэбзэм и пэжырытхэ хабзэхэр зэхэгъэувэным, анэдэлъхубзэм и орфографие псалъалъэ зэхэлъхьэным. Батырбий игъэхьэзыращ икIи дунейм къытригъэхьащ курыт школхэм адыгэбзэр зэрыщрагъэджыну тхылъ зыбжани. Псори зэхэту къапщтэмэ, щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэу 150-м щIигъу иIэщ Бырсыр Батырбий. Абыхэм ящыщ куэд щIэныгъэлIым хуигъэпсащ Косовэ (Югославие), Иорданием щыпсэу адыгэхэм я диалектхэр, адыгэ морфологиемрэ синтаксисымрэ я хабзэхэр джыным.
1988 гъэм Бырсырыр и унагъуэр и гъусэу Германием кIуащ, СССР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ и министерствэм и унафэкIэ. Урысыбзэр еджапIэ нэхъыщхьэхэм щригъэджу илъэсищкIэ абы щыIащ щIэныгъэлIыр. И Iуэхур дэкIыу щыIэ пэтми, хамэ щIыпIэр къытехьэлъэрт хэкупсэм икIи абы къыхэкIыу и щIыналъэм къимыгъэзэжын лъэкIакъым.
1992 гъэм Бырсырым къэрал къулыкъу лъагэ къыхуагъэфэщащ. Ар ягъэуващ Адыгэ Республикэм егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министру. А къалэныр илъэситхукIэ щытхъу пылъу ирихьэкIащ Батырбий. ЖыпIэнурамэ, абы и унафэм щIэту гъэхьэзыра хъуащ егъэджэныгъэм иджы щытепщэ Iуэху зехьэкIэщIэхэр, убзыхуа хъуащ абы зэрызиужьыну унэтIыныгъэщIэхэр. ЗэхъуэкIыныгъэхэм я лъэхъэнэм гугъуехь куэд зытелъа курыт школхэм зыкъаужьыжащ, я бжыгъэми къыхэхъуащ. ЕджапIэ нэхъыщхьэхэращи, Мейкъуапэ къыщызэIуахауэ щытащ къэрал технологие университет (МГТУ), Адыгэ къэрал пединститутыр и лъабжьэу къызэрагъэпэщащ Адыгэ къэрал университет. Апхуэдэу Мейкъуапэ къыщызэIуахауэ щытащ Кубань къэрал медицинэ академием и къудамэ, Урысейпсо есэп еджапIэ, Бзэхэр щадж «Актив» филологие центр.
А псоми, шэч хэмылъу, и гуащIэшхуэ хэлът щIэныгъэлI щыпкъэ, лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ хьэлэмэт министр Бырсыр Батырбий. Ар хагъэхьащ Урысей Ипщэм къыбгъэдэкIыу УФ-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм и деж щылажьэ советым. Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмрэ и лъахэм щезыгъэфIэкIуэн Iуэхугъуэ щхьэпэ куэд абыи щызэфIихащ Бырсырым. ЩIыналъэ егъэджэныгъэм хуэщхьэпэ Iуэхухэм къадэкIуэу, а зэманым Бырсырым анэдэлъхубзэм и IуэхукIэ зэгурыIуэныгъэ зэхуэмыдэхэр яриухылIащ Израилым, Сирием, Хьэрып Эмират Зэгуэтхэм ядэлэжьэну. Кавказыр джынымкIэ институт Израилым къызэрыщызэIуахауэ щытар зи фIыгъэр а щIэныгъэлIырщ.
2001 гъэм Бырсырым хьэзыр ищIащ ноби щIэупщIэшхуэ зиIэ и доктор диссертацэр. Адыгэ глаголхэр нэсу щызэпкърыха, абыхэм я зэхэлъыкIэри тхыдэри щыубзыхуа лэжьыгъэшхуэм щIэныгъэлIым наIуэ къыщищIащ а Iуэхум ехьэлIауэ иIэ еплъыкIэхэр. Ахэр абы еджэныгъэм хилъхьащ зыщылажьэу щыта университетым адыгэбзэмрэ адыгэ щэнхабзэмкIэ и факультетым и декану лажьэкIэрэ. «Бзэ къулейсыз щыIэкъым — щыIэр зи бзэр зымыщIэ цIыху къулейсызщ», — а псалъэ Iущхэр жызыIэрей Бырсырым и Iуэху бгъэдыхьэкIэхэрщ факультетым иджыри щыпэрытыр. Лъэпкъ щIэныгъэм и лэжьакIуэ пажэхэм ящыщ Бырсырыр 2009 гъэм къыщыщIэдзауэ 2017 гъэ пщIондэ и пашэу щытащ Адыгэ Республикэм Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и щIэныгъэ институтым.
Адыгэ щIэныгъэлI цIэрыIуэ, жылагъуэ лэжьакIуэ емызэш Бырсыр Батырбий ноби и къару, зэман куэд ирехьэлIэ лъэпкъ щIэныгъэм зегъэужьыным. Абы къызэрилъытэмкIэ, иджырей егъэджэныгъэр, щIэныгъэ къэхутэныгъэхэр ухуэн хуей мэхъу мылъкукIэ щIэгъэбыда лъабжьэ лъэщ щымыIэу. ИтIани абы къелъытэ къэхутэныгъэщIэхэр зи плъапIэ лъэпкъ щIэныгъэлIхэр я къару емыблэжрэ я зэфIэкIыр къагъэсэбэпурэ дапщэщи зэрылажьэр. ЩIэныгъэр ехъулIэныгъэщIэхэм хуэзышэр арауи жеIэ. Къапщтэмэ, апхуэдэущ езы Бырсырым дзыхь къыхуащI дэтхэнэ IэнатIэри сыт щыгъуи зэрырихьэкIар. Аращ абы жылагъуэм пщIэшхуэ, нэмыс, лъытэныгъэ щIыщиIэр.
И лэжьыгъэфIхэм папщIэ Бырсырым къыхуагъэфэщащ къэрал дамыгъэхэр, цIэ лъагэхэр. Ар УФ-м цIыхубэ егъэджэныгъэмкIэ и отличникщ, УФ-м цIыхухэм щIэныгъэ нэхъыщхьэ етынымкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэщ, Адыгэ Республикэм, Кубаным щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэщ, Педагогикэ, социальнэ щIэныгъэхэмкIэ Урысей академием хэтщ. Батырбий къыхуагъэфэща дамыгъэ лъапIэхэм ящыщщ «АКъУ-м и пащхьэм щиIэ фIыщIэхэм папщIэ» медалыр (2010 гъэ), Адыгэ Республикэм и Къэрал Советым — Хасэм къыбгъэдэкI «Хабзэ. Къалэн. ЩIыхь» (2014 гъэ) дамыгъэр, «АКъУ-р илъэс 75-рэ ирокъу» медалыр (2015 гъэ), «ЩIыхьрэ фIыщIэрэ» орденыр (Абхъаз Республикэ, 2015 гъэ), «Адыгэ Республикэр илъэс 25-рэ ирокъу» (2016 гъэ), нэгъуэщIхэри.
Профессор Бырсырыр апхуэдэуи жылагъуэ лэжьакIуэ емызэшщ. Адыгэ Iуэхум игъэпIейтей Батырбий жыджэру хэтщ лъэпкъ зэгухьэныгъэхэм, IуэхуфI куэдым я жэрдэмщIакIуэу.
Адыгейм и мызакъуэу, нэгъуэщI къэрал куэдми къыщацIыху Бырсыр Батырбий Мыхьмуд и къуэм, зэфIэкI лъагэ зиIэ щIэныгъэлI щыпкъэм, хэкупсэ нэсым, дохъуэхъу лъэпкъым ифI къызэрыкIын лэжьыгъэ щхьэпэ куэд иджыри зэфIихыну, узыншагъэ, гъащIэ кIыхь иIэну.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
