Адыгэ хэкум тхыбзэм зыщиужьын зэрыхуей щIыкIэм теухуауэ ХьэтIохъущокъуэ Къазийрэ Макаров Тимофейрэ зэрызэдэуар
АдыгэбзэкIэ тхэкIэ-еджэкIэ зыщIэ дэтхэнэ зыми мызэ-мытIэу зэхихагъэнщ адыгэ тхыбзэм зригъэужьын папщIэ лIыгъэ мымащIэ зезыхьа узэщIакIуэ цIэрыIуэ ХьэтIохъущокъуэ Къазий и цIэр. КъызэрыщIэкIымкIэ, ХьэтIохъущокъуэр фIыуэ зыцIыхур ди закъуэкъым. Осетие Ищхъэрэм щыIэ, ЦIыхумрэ цIыхубэмрэ епха кIэлъыплъыныгъэхэмкIэ институтым (СОИГСИ) и лэжьакIуэхэу Бекоевэ Татьянэрэ Кудзаевэ Аксанэрэ тхыгъэ гъэщIэгъуэн я Iэдакъэ 2014 гъэм къыщIэкIащ «Хьэ- тIохъущокъуэ Къазийрэ Макаров Тимофейрэ Къэбэрдейм тхыбзэм зыщиужьын зэрыхуей щIыкIэм теухуауэ зэрызэдэуар» тхыгъэр. Осетин щIэныгъэрылажьэхэм я IэдакъэщIэкIым- рэ абыхэм зи гугъу ящI зэдауэм щхьэусыгъуэ хуэхъуа, ХьэтIохъущокъуэ Къазий и тхыгъэмрэ къыхэха пычыгъуэхэр нобэ фи пащхьэ идолъхьэ.
ХьэтIохъущокъуэр егъэджэныгъэм пыщIауэ щыщыта илъэсхэр IыхьитIу пхуэгуэшынущ. Япэ Iыхьэм — 1858 — 1864 гъэхэм — узэщIакIуэм къэбэрдеибзэм и алыфбей зэхилъхьащ, бгырысхэм пап- щIэ тхылъхэр зэридзэкIащ, «Къэбэрдей алыфбейр» Тифлис щытрыригъэдзащ. 1865 гъэм зыщIидза етIуанэ Iыхьэм ХьэтIохъущокъуэм Налшык егъэджакIуэхэр щагъэхьэзыр курсхэр къыщызэIуех, тхыгъэхэм йолэжь: «Къэбэрдей тхыбзэр къегъэщтэн IуэхукIэ», «Макаровым хуэгъэза жэуап», нэгъуэщIхэри; адыгэбзэкIэ «Пщы Бэдынокъуэ», «Ашэмэз» жыхуиIэ хъыбархэр къеIуэтэж.
ХьэтIохъущокъуэ Къазий «Къэбэрдейм тхыбзэр къыщегъэщтэн IуэхукIэ» зыфIища тхыгъэр «Тэрч хъыбархэр» («Терские ведомости») газетым и 17-нэ номерым къытехуа нэужь, абы къыкIэлъыкIуат псалъащхьэ зимыIэххэ, Макаров Тимофей и пэджэжыр. Макаровыр зауэлI ныбжьыщIэхэм я батальону Бытырбыху дэ- тым и егъэджакIуэт, Кавказым илъэс зыбжанэкIэ тэрмэшу щылэжьауэ, иужькIэ Новочеркасск дэт гимназием тэтэрыбзэ щригъэджат. Бытырбыху дэт университетыр 1844 гъэм къыщиухым кърата дэфтэрым зэритымкIэ, абы хьэрыпыбзэри, персыбзэри, тыркубзэри фIыуэ, тэтэрыбзэр — фIы дыдэу ищIэрт, иригъэджэнуи хуитт. «Кавказ» газетым абы «Адыгэ лъэпкъыр» зи фIэщыгъэ тхыгъэшхуэ къытрыригъэдзауэ щытащ, адыгэ лъэпкъхэм я бжыгъэм, я диным, нэхъыжь-нэхъыщIэхэр зэрызэбгъэдэтым, я бзэм, я IуэрыIуатэм я гугъу щищIу.
КъехьэкI-нехьэкI хэмылъу, Макаровым и тхыгъэм щытригъэчыныхьырт: «Адыгэхэм хьэрыпыбзэкIи урысыбзэкIи тхэну къащехьэлъэкIкIэ, зэи зыри зэрымытха бзэмкIэ нэхъ тыншу тхэфыну пIэрэ? Адыгэбзэм тхыбзэ иIэкъым. Ди кавказ щIэныгъэлIхэм зэхалъхьа алыфбейр лъэпкъым ицIыхуркъым, Ставрополь гимназием адыгэбзэ зэрыщрагъэджар зыщIыпIи нэмысу еджапIэ кIуэцIым къы- щIэнэжа Iуэхущ».
«Къэбэрдейр къызэраубыд лъандэрэ урыс тхыбзэм хурагъаджэу щытамэ, абы урыс тхыбзэ фIэкIа щызекIуэххэнтэкъым», — жеIэ адэкIэ, псори урыс зыщIыну хэтхэм я телъхьэм. Макаровым идэртэкъым къэбэрдей тхыбзэм зрагъэубгъуну, ауэ псом нэхърэ ар нэхъ къэзыгъэгубжьыр ХьэтIохъущокъуэм Къэбэрдейм щызекIуэ дэфтэрхэр адыгэбзэкIэ ятхы- ну жэрдэм къызэрыхилъхьэрт. Макаровым деж дыкъыщоджэ: «КъащтэнкIи къамыщтэнкIи хъунум уемылIалIэу, шэч хэмылъу къащтэнум щхьэ зебгъэужь мыхъурэ лъэпкъым урысыбзэр зригъэ-щIэну куэд щIауэ зэрыхуейри къэбгъэсэбэпу, урысей цIыхубэм куэд щIауэ къигъэщхьэпэ тхыбзэри къэбгъэщIэрэщIэжу? Аргуэру зэ жызоIэри — лъэпкъым имыцIыхур дауэ къызэрищтэнур, къищтэми — сыт абы къытхуихьынур? И гугъу сщIыххэркъым тхыбзэ зимыIэ бзэмкIэ дэфтэрхэр зегъэкIуэн хуейщ жыхуаIэ Iуэхум. Мелуан пщIейм яIурылъ бзэр (урысыбзэр) къэбгъанэрэ, цIыху мин бжыгъэ фIэкIа зэрымыпсалъэ бзэм (адыгэбзэм) уелIалIэу, ауэ щыхъукIэ мохэри мыдрейхэри зы пащтыхьым, зы щIыналъэм и унафэ щIэту».
Газетым и 18-нэ номерым къытехуа «Макаровым хуэгъэза жэуапым» ХьэтIохъущокъуэм и дауэгъур щрегъэкIуэт: «Къуажэ IуэхущIапIэхэм щызэIэпах дэфтэрхэр адыгэбзэкIэ ятхамэ зэрынэхъыфIым дыщытепсэлъыхь ди тхыгъэу «Кавказ» газетым къытрадзам щыщ пычыгъуэ къехьри, зиусхьэн Макаров Тимофей адыгэхэм урысыбзэр зэрамыхамэр къигъэлъэгъуэн папщIэ жеIэ: «Куэд щIакъым Къэбэрдейм и ныкъуэр тэрмэш хуэмыныкъуэу урысыбзэкIэ псалъэу зэрыщытрэ. ИтIанэ къоуIэбжь: «Iуэхур щхьэ икIуэтыжын хуей хъуа, дэнэ щыIэ урыс еджапIэхэр къэзыухахэр?» «Сыт къуажэ писыр къэбгъуэтыну щIэгугъур, щэщI гъэхэм Къэбэрдей судым къэбэрдей щIалэщ щылэжьар», — жеIэ абы». (Зи гугъу ищIыр 1838-1842 гъэхэм Къэбэрдей судым щылэжьа Нэгумэ Шорэщ — Б.Т., К. А.)
«Шэч хэмылъу, адыгэхэм гукъыдэж яIэщ урысыбзэр зрагъэщIэну, — етх адыгэ узэщIакIуэм, — а гукъыдэжми, урыс еджапIэхэм щеджэхэм я бжыгъэми хохъуэ, икIи щэщI гъэхэм хейщIапIэм и секрета- ру лэжьэфыну зы нэрыбгэ фIэкIа щымыIамэ, иджы апхуэдэхэр пщIы бжыгъэкIэ бгъуэтынущ. ИтIани урысыбзэр зэгъэщIэн Iуэхур хуэму фIэкIа кIуатэркъым, абыкIэ цIыхубэм щIэныгъэ щхьэпэ зрагъэгъуэтыным тебгъэгушхуэн хуэдэу, анэдэлъхубзэм и пIэ ибгъэувэфын хуэдизуи урысыбзэм зиужьакъым. Абы и щыхьэтщ адыгэхэм я нэхъыбэр урысхэм тэрмэшыншэу зэремыпсалъэр». ХьэтIохъущокъуэм Макаровым чэнджэщ ирет Къэбэрдейм кIуэуэ Iуэхур зыIутыр и нэкIэ зригъэлъагъуну.
«Къэбэрдейр къызэраубыдрэ урыс тхыбзэм елIалIэу щытамэ, абы урысыбзэ фIэкIа щыземыкIуэу хъунт», — етх Макаровым, — жеIэ адэкIэ адыгэ узэщIакIуэм. — ПщIыхьу къызэфIимыгъэщIамэ, ар апхуэдэ гупсысэм хуэзышар къытхуэ-щIэркъым. Нобэ тлъагъум тепщIыхьмэ, дэ жыжьэуи гъунэгъууи тхужыIэнукъым адыгэхэм урыс тхыбзэр къагъэщхьэпэ-фын хуэдэу къащыхуэщтэну зэманыр».
ХьэтIохъущокъуэм къызэрилъытэмкIэ, Макаровыр щоуэ, зыри иджыри къэс зэрымытха адыгэбзэмкIэ дэфтэр тхылъ зепхьэныр хьэрыпыбзэм нэхърэ нэхъ гугъу хъуну къызэрыфIэщIымкIэ. «А зэгъэпщэныгъэм нэхърэ нэхъ къемызэгъ къыпхузыфIэгъэщIынукъым, езы Макароври егупсысыжмэ къыгурыIуэжынущ ар, — жеIэ узэщIакIуэм. — Ауэ гупсысэр сэбэп мыхъумэ, абы къыхуэщхьэпэнущ къуажэ егъэджакIуэхэр щагъэхьэзыр еджапIэр къэзыухахэм, грамматикэ жыхуаIэр ямыщIэххэу, «игъащIэм зыри зэрымытха бзэмкIэ» — адыгэбзэкIэ — я гупсысэр IупщIрэ зэхахауэ къызэраIуэтэфыр…»
Iуэхур ХьэтIохъущокъуэр зыщыгу- гъым хуэмыкIуэу, «Тэрч хъыбархэм» и 25-нэ номерым аргуэру къытехуащ бгырысхэм я бзэмрэ я щэнхабзэмрэ ауан зыщI Макаровым и тхыгъэ . «Сэ сызытетам сытетыжщ икIи жызоIэ къэбэрдей тхыбзэр къебгъэщтэнри нэхъыбэм ямыцIыху алыфбей щхьэхуэ зезыхьэу щы- та мысыр динзехьэхэр къэбгъэтэджыжынри зэрызыр, дамыгъэрытхэхэр, стенограф тхэкIэр къепхьэжьэным ещхьщ ар. Хэт ищIэрэ, ахэр зыгуэрым хуэщхьэпэнкIи хъунщ, ауэ лъэпкъым и нэхъыбэм абы зэраныгъэ фIэкIа къыхуихьынукъым».
Макаровым зегъэлIыфI, Къэбэрдейм егъэджакIуэхэм папщIэ къыщызэIуа- ха еджапIэм ехъулIэныгъэшхуэ игъуэтакъым жеIэри. Абы гу лъимытэ зещI а еджапIэр фIыуэ лэжьэным зэран хуэ- хъуа щхьэусыгъуэхэу адыгэ узэщIакIуэм зи гугъу ищIхэм. Къэбэрдей алыфбейм Макаровыр «ХьэтIохъущокъуэм и пщIыхькIэ» йоджэ. «Къэбэрдей тхыбзэ зэрыщыIэм и щыхьэту, къуажэ егъэджакIуэхэр щагъэхьэзыр еджапIэхэм щIэсахэр адыгэбзэкIэ тхэуэ щытащ», — жеIэ ХьэтIохъущокъуэм. Сыт, а еджа- кIуэу щытахэр егъэджакIуэ хъуфауэ пIэрэ? Иджыпсту щыIэ «егъэджакIуэкIэ» узэджэ хъун?.. Сэ апхуэдэ Iуэхухэм се-мыпщIыхьми, адыгэ тхыбзэм зрагъэубгъун IуэхукIэ пщIыхьэпIэм хэтхэм зэран сахуэхъуркъым».
ХьэтIохъущокъуэм итха жэуапым Iэ- дэб зыхэлъ бзэ зэпIэзэрыткIэ къыщыхегъэщ къуажэ IуэхущIапIэхэм щызекIуэ дэфтэрхэр адыгэбзэкIэ зебгъакIуэмэ, адыгэ тхыбзэм псынщIэ дыдэу зэрызиужьынур. «Макаровым адыгэ тхыбзэм зегъэужьын зэрыхуейм теухуауэ иIэ еплъыкIэр дэ дыдейм жыжьэуи гъу- нэгъууи бгъэдыхьэркъым, — жеIэ Къазий. — Абы жыхуиIэр пщIэмэ, тхыбзэм и зыужьыныгъэр игъащIэкIи уи нэгу къыпхущIэмыгъэхьэн зэман жыжьэкIэ IукIуэ-тынущ…»
ХьэтIохъущокъуэм и тхыгъэм Макаровыр игъэбэяуакъым. «Тэрч хъыбархэм» и 30-нэ номерым абы аргуэру тхыгъэ къытрырегъадзэ, иджы Къэбэрдейм адыгэ тхыбзэ къыщебгъащтэмэ, ар урысыбзэм зиужьыным зэран хуэхъу- ну щыжиIэу. Абы идэркъым дэфтэр лэжьыгъэхэр адыгэбзэкIэ зегъэкIуэн Iуэ- хур. «Мыбдежым «сыт щхьэкIэ», «дауэ» жыпIэу ущIыщIэупщIэххэн, «сыт адыгэбзэкIэ дэфтэр зебгъакIуэ щIэмыхъунур?» жыпIэу упщIэ щIэбгъэувын щхьэусы- гъуэ щыIэххэкъым. Дэфтэрхэр Iэмал имыIэу урысыбзэкIэ зекIуэн хуейщ», — етх Макаровым.
Зэдауэр кIыхьыIуэ щыхъум, газетым и 33-нэ номерым ХьэтIохъущокъуэм «Макаровым хуэгъэза иужьрей жэуап» къытрырегъадзэ. Адыгэ тхакIуэм абы аргуэру къыщыхегъэщ цIыху нэхъыбэм урысыбзэр зрагъэщIэху адыгэ тхыбзэм и Iуэху къепхьэжьэ мыхъуну жызыIэм зэримыакъылэгъур икIи жеIэ: «Къэбэрдейм урысыбзэр къыщыщебгъащтэкIэ абы цIыхухэм тхэкIэ-еджэкIэ зрагъэщIэн Iуэхур игъэгувэнукъым», — къехь Макаровым шэч зыхэмылъ, ауэ Iуэхум щы- мыщ гупсысэ. НэгъуэщI зыгуэр жызыIэри къуаншэт. Дэ жытIахэми зы псалъи къыхэхуэркъым урысыбзэм зиужькIэ, тхэкIэ-еджэкIэ Iуэхур гувэну къикIыу. Дэ жытIар Къэбэрдейм щыпсэухэм урысыбзэкIэ тхэкIэ-еджэкIэ зрагъэщIэху тхыбзэм зегъэужьын Iуэхур къыхэдмылъхьэмэ, адыгэхэм илъэс бжыгъэшхуэ дэмыкIауэ тхэкIэ-еджэкIэ зэрызрамыгъэщIэфынурщ. А тIури зыкъым, зиусхьэн Макаровым жытIам нэгъуэщI зыгуэр кърихыну хэтми».
Гъэхуауэ, щыхьэтхэри къихьурэ пхе- гъэкI ХьэтIохъущокъуэ Къазий и Iуэху еплъыкIэр. Абы «жэуап гуащIэ» ирет зауэлI-тэрмэшхэр зыгъэхьэзыр, Новочеркасск дэт гимназием и къухьэпIэ къуда-мэм тхыбзэ зимыIэ адыгэбзэр щрагъэ-джу зэрыщымытар, абы зыри зэрыхуэмыныкъуэр, мыхьэнэи зэримыIэр жызыIэ Макаровым. ХьэтIохъущокъуэм и макъым зримыгъэIэту ягу къегъэкIыж адыгэ тхыбзэр къухьэпIэ къудамэр къызэIуахын ипэкIи зэрыщыIар. «Лъэпкъыбзэхэр нобэр къыздэсым зыми, дэ дызэрыщыгъуазэмкIэ, мыхьэнэ зиIэрэ зимыIэкIэ зэхидзакъым. Новочеркасск дэт гимназием адыгэбзэр щрагъэджу щIыщымытар нэгъуэщI щхьэусыгъуэщ», — жеIэ абы.
Адыгэ лъэпкъым тхыбзэрэ и бзэкIэ игъуэтыжа щIэныгъэрэ иIэну зэрыхуэфащэм хахуэу къыщхьэщыжурэ, ХьэтIохъущокъуэ Къазий и лэжьыгъэр мыпхуэдэу еух: «Зиусхьэн Макаров игу зэгъэн папщIэ жыIапхъэщ абы мысыр динзехьэхэм я алыфбейм, дамыгъэрытхэхэм, стенограф тхэкIэм нэгъунэ иригъэщхь адыгэ алыфбейр цIыху мелуанипщIхэм зрамыгъэщIэнкIэ Iэмал имыIэу зэрыщымытыр. Хъарзынэщ ар цIыху минхэм, хьэмэрэ цIыхуищэхэм, уеблэмэ цIыху пщIы бжыгъэхэм зрагъащIэми».
ХьэтIохъущокъуэ Къазийрэ Макаров Тимофейрэ я зэхуакум щекIуэкIа щIэныгъэ зэдауэм адыгэр нэрылъагъуу щытекIуащ. Хъийми имыкIыу, жагъуэ- гъум и псалъэ папцIэхэр къипхъуатэурэ хуэзэу жэуап езытыжыфа ХьэтIохъущокъуэр щIэныгъэ дауэкIи зэрыIэзэр ар щхьэхуимыту зыхэхуа зэпеуэм къигъэлъэгъуащ. Интеллигентым хэлъыпхъэ Iэдэбыр дэплъагъуу, абы Макаровым и псалъэ пхъашэхэм гъэхуарэ гурыIуэгъуэу жэуап иритыфащ. Акъылэгъу ухуэмыхъункIэ Iэмал имыIэу, ХьэтIохъущокъуэм утыку кърилъхьащ Къэбэрдейм анэдэлъхубзэкIэ тхыбзэм зыщегъэужьын хуейуэ къызэрилъытэри къыщIилъытэри. Адыгэхэм урысыбзэ зрагъэщIэну зэрыхуейм гу лъыуигъэта нэужь, абы тегъэчыныхьауэ жеIэ абы щыгъуэми хамэбзэр анэдэлъ-хубзэм и пIэ къызэримыувэфынур. Ауэ щыхъукIэ, анэдэлъхубзэкIэ щIэныгъэ зрагъэгъуэтмэ, абы и лъэпкъэгъухэм урысыбзэри нэхъ тыншу зрагъэщIэфынущ, урыс щэнхабзэми нэIуасэ нэхъ псынщIэу зыхуащIыфынущ. Абы улъэIэсын папщIэ, дэфтэр лэжьыгъэхэр адыгэбзэкIэ зэфIэзыхыфын цIыхухэр егъэджэн хуейщ. Макаровым ХьэтIохъущокъуэм и жэуап лъэщыр Iэрыхьа нэужь, и жьэр зэтрипIэныр нэхъ захуагъэу къилъытэжащ, текIуэныгъэр щIэныгъэ зыбгъэдэлъ щIалэ губзыгъэм, бгырыс хахуэм зэрыхуэфащэм и щыхьэту.
БЕКОЕВэ Татьянэ,
егъэджэныгъэ щIэныгъэхэм я доктор, Осетие Ищхъэрэм Хетагуровым и цIэр зезыхьэ и университетым и доцент.
КУДЗАЕВэ Аксанэ,
егъэджэныгъэ щIэныгъэхэм я кандидат, Осетие Ищхъэрэм Хетагуровым и цIэр зезыхьэ и университетым и доцент.
