Гъущакъым зауэм и уIэгъэр
Гъэмахуэт. ЩIылъэр игъуэ нэмыса къэкIыгъэ щхъуантIэм иуфэбгъуат. Гъэ кIыхьыр зыпэплъа хуабагъэр щIым къыIэрыхьати, зызыгъафIэ къэкIыгъэхэр щэнауэрт, дыгъэм и нур къатепсэм лейуэ псэ къахилъхьэм игъэгумащIэрэ я щхьэкIэр зэжьэхагъэуэжу. ЖэщкIэ вагъуэбэр зыхэплъэу хуежьа нартыху лъэмбхэр пIащIэу, зэхуэдиз защIэу зэрытIэпIыкIырт. Хьэуа къабзэм и щабагъэр псэм еIущащэу гумащIэт. Зи гущIэм лъагъуныгъэ къабзэр къыщыуша щIалэгъуалэр пщIыхь дахэ куум хэтт, нэху къекIмэ я гурыщIэ къабзэр я бзэм щагъэфIэну.
А пщэдджыжьым ди цIыхубэр мамыру къыдагъэушыну хуэмейуэ, залымзехьэ нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэр нэхущым ипэ къихуащ. Ди хьэуа къабзэр гынымэкIэ яуцIэпIу, псэ гузэвэгъуэ псоми ирату, ди щIы гъунапкъэр зэтракъутэри, ди къэрал бэлэрыгъам ахэр къытеуат.
ХэщIыныгъэу ди къэралым иIар бжыгъэншэщ. Абы и удын зылъымыса, гуауэ зымыгъэва зы унагъуи щыIэкъым. ЗауэлI куэдым я кIуэдыкIар нобэр къыздэсым къахуэхутакъым, абыхэм я гурым макъыр щIым къы-щIэIукI хуэдэщ.
Ди къэралым и дэтхэнэ щIыналъэми хуэдэу, Къэбэрдей-Балъкъэрым зауэ гуащIэ щекIуэкIащ. Псом хуэдэжтэкъым Бахъсэн псыхъуэм ди дзэхэр зэрыщызэпэщIэтар. Дыгъэмыхъуэмрэ дыгъафIэмрэ я куэщIым зыщызыIуантIэу зызыукъуэдииж Зеикъуэ къуа-жэр нэмыцэм я нэщанэуапIэт.
Кавказым цIыхухъуу исыр ягъэкIуэдыныр зэранэрыгъым и щыхьэтт Зеикъуэ къуажапщэм къыщыщIадзауэ фашистхэм къа- пэщIэхуэ цIыхухъухэр (зауэм мыкIуэфу къэна закъуэтIакъуэр, лIыжьхэмрэ ныкъуэдыкъуагъэ зиIэ лIыхэмрэ) зэраукIыр. ПщIантIэу хъуар щIапщытыкIыурэ унагъуэ куэд ягъэгуIат. Замытмэ, нэмыцэм къуажэм дэс псо- ри яукIынкIэ зэрыхъунум игъэгузавэри, жы-лэр дэIэпхъукIыу хуежьащ.
Абы ипкъ иткIэ унагъуэ къэс гупитIу загуэшырт. Щоджэн ПIытIэхэ я унагъуэри зауэм зэбгридзат. Илъэс пщыкIух фIэкIа зи мыныбжь Къэралбий 115-нэ шуудзэм хэхуауэ щытащ. Зэ закъуэ фIэкIа письмо къитхакъым. А тхылъ щимэ цIыкIу анэм къыхуитхам абы щигъэнэIуат Тэн лъэмыжым щытехьэну дакъикъэхэр. Хэт ищIэн, ажалым зэрыхуэкIуэр и псэм ищIауэ къыщIэкIынт. Езыр взводым и командиру шуудзэ Iэщэншэ гупым я пашэт. Тэн зэпрыкIмэ, IэщэкIэ зэщIэузэда нэмыцэм езэуэну хуэкIуэхэрт. Танкхэм сэшхуэ къихакIэ ебэнын хуейуэ унафэ ткIийм щIэтхэт. Тэн лъэмыж дакъэр ажалым и куутIт. ПIытIэ и дамэгъу закъуэ Къэралбий хъыбарыншэу, игъуэ нэмысу зауэм Iихат. И теплъэр хуиту имыцIыхужми, и гур игъажьэу, ар ныбжьу и пащхьэм итщ сытым и дежи! Абы и тхьэкIу-мэм икIыркъым и къуэшыр зауэм щыкIуэм щыгъуэ къыжриIауэ щыта псалъэхэр:
— Мэ, си къуэш цIыкIу, си пыIэр, уэращ иджы ар зыщхьэрыгъыну зыхуэфащэр, цIыхубз быным уакъыхызонэ, ахэр хъумэ, ди адэ лъэрымыхьми дэIэпыкъу.
ПIытIэ и адэ Хьэжбэчыр щIакъуэти, и блэгущIэм щIэлъ башитIырат и дэIэпыкъуэгъур. И къуэ нэхъыжь Къэралбий зауэм щыIэт. И къуэ нэхъыщIэ илъэситху фIэкIа мыхъумрэ ипхъу курыт Къэралхъанрэ и гъусэу Хьэрэ- кхъуэрэ бгы задэм и гъуэгу бгъунлъэ екIуэкIыпIэхэр къехьэлъэкIыу, мэл хъушэ зэхуахусам хуэдэу, гъэру яубыдахэм яхэту Къулъкъужын лъэныкъуэкIэ ягъэзат. Фочыр къытезыубыда румын сэлэтым хуэкIуэрт щIалэ цIыкIур, къафIигъэзэжати.
— А фочыр къызит си гугъэри, сыIэбащ къеIысхыну, — жеIэж ноби ПIытIэ, арщхьэкIэ Къэралхъан напхъуэщ, сыкъищтэжри, и IэплIэм срикъузэу, гъэрхэр здаху лъэныкъуэмкIэ дгъэзэжащ.
ПIытIэ егъэдзыхэ и гукъэкIыжхэм, щIэх-щIэхыурэ щатэу, и нэгу къыщIыхьэ гупсысэ-хэм пкъылIэ ящIу. Зауэм хэкIуэдауэ ноби зи хъыбар имыщIэ и къуэш закъуэр ныбжьу и нэгум щIэтщ.
— Къуажэм къэзгъэна си анэр хуабжьу сигу къеуэрт, абы си шыпхъу нэхъыщIэ цIыкIу Марусэ и гъусэт. Си шыпхъу нэхъыжьитIыр Ислъэмей щылажьэрти, сигу къэкIауэ, джабэ нэкIухэм сиплъэрт, КIунэрэ Къэрэжанрэ слъагъун сфIэщIу, — жеIэж ПIытIэ.
Абыхэм я гъуэгуанэр екIуэлIащ Дыджэхэ я унагъуэм. Абы зы илъэс хуэдизкIэ щыIащ Хьэжбэчыр и бынитIыр и гъусэу, Iэмал зэриIэкIэ, шыпхъум зытримыгъэхьэлъэу. Арыншами, зэманыр гугъут, цIыхухэм яшхын ягъуэтыртэкъым. И лъакъуитIыр хуиту къы- дэмыбз щхьэкIэ, Хьэжбэчыр IэпщIэлъапщIэт, Къуэнхьэблэ щыIэхукIэ, кIарцым къыхэ- щIыкIауэ выгу, шыгу ищIащ. Нэмыцэр Къулъкъужын дахужа иужькIэ, и бынитIыр и гъусэу выгу зэщIэщIам ису и унэ кIуэжыну гъуэгу теуващ.
Щоджэнхэ я лъапсэм иIэ щIыунэм цIыхубзхэм нэмыцэхэм зыщыщахъумэрт зауэм и гуащIэгъуэ дыдэм, арщхьэкIэ нэмыцэхэм гу лъатэри, топышэкIэ еуауэ щытащ. ПIытIэ и анэм шэ цIыва техуэри и лъэтхьэмпэр пиудат. Я унэри я лъапсэри зэхэкъутауэ кърихьэлIэжащ ПIытIэ сымэ.
Зауэ гуащIэм ди щIыналъэр хуабжьу зэхикъутат. Къэралым и унафэ ткIийкIэ Зеикъуэ къуажэр нэхъ ипщэIуэкIэ щыпаудри, абы дэсахэр залымыгъэкIэ Гундэлэн ягъэIэпхъуауэ щытащ. А жылэм щыкIуащ ПIытIэ и сабиигъуэри и щIалэгъуэри. Балъкъэрхэм къагъэзэжа иужькIэ, ахэр къыдагъэIэпхъукIыжащ абы. Зеикъуэ къуажапщэм гъавэ щIапIэу иIэ губгъуэжьым и деж щIыр Iыхьэ-Iыхьэу щызэпачри, ар я унапIэу трагъэтIысхьащ ахэр. Зауэм къихьа гузэвэгъуэм нэмыщIыжкIэ, икъукIэ лей къалъысауэ щытащ а къуажэм дэс дэтхэнэ зыми — ягъэIэпхъуэми къагъэIэпхъуэжми…
Зауэм хэкIуэдахэм я фэеплъ тхылъыр къызэгуэпхрэ уеплъмэ, Щоджэн Къэралбий илъэс 17-м фронтым дашауэ итщ. АтIэ сыту пIэрэт а сабий ныкъуэпIыр зауэм дашын хуей щIэхъуар? Унагъуэ иухуэну хунэмысауэ, лъэужьыншэу кIуэда щIалэхэр щхьэ гулъытэншэу къэна? Апхуэдэ упщIэхэр куэд мэхъу.
Зеикъуэ щIыналъэм ухуеплъэкIыу,
Уи Iыхьлыхэр гуIэурэ уобгынэ.
Уэ къэбгъэзэжынкIэрэ угугъэу,
Уи анэр IэплIэ хьэхум щыбогъафIэ.
Дон лъэмыжым шууэ ущытехьэм,
Уи псэ махэм уэ зытебубгъуа?
Е хуэбусу гъыбзэ уи анэ гуIэм,
Псалъэ IэфIхэр нэпсым щIилъэфа?
Лъэмыжыжьыр тIууэ щызэпыхум
Ар къыптехуэу псышхуэм уитхьэла?
Е къэщтауэ уи шыр щыщIэлъэтым,
ГъущI танкыжьым уэ упэщIэхуа?
Уи щIы Iыхьэу къожьэм укъелъыхъуэ,
Илъэс блэкIхэр фагъуэщи мэкIуасэ,
Хъыбарыншэу кIуэда Къэралбий,
Хамэ щIыпIэм щыдия сабий,
Хэт жызыIэфынур уи кIуэдыкIэр,
Хутыкъуауэ псэр бийм езыта,
Гугъэ защIэу къыппэплъа уи анэм
Гуауэу уи лэгъунэм щигъэвар?
ЩОДЖЭН Риммэ.
