Зэныбжьэгъу усакIуитIыр щызэдагъэлъапIэу
Политикэ залымыгъэ зытехьахэм я мемориалу Налшык дэтым къыщызэIуахащ адыгэ, балъкъэр лъэпкъхэм я цIыхубэ усакIуэхэу КIыщокъуэ Алимрэ Кулиев Къайсынрэ я фэеплъ сурэт гъэлъэгъуэныгъэ. «Мы горской песни два крыла…» зыфIаща зэIущIэр къызэрагъэпэщащ Щэнхабзэм и илъэсу дызэрыт 2014 гъэр Урысей Федерацэм зэрыщагъэувам, апхуэдэуи КIыщокъуэ Алим и гъэу республикэм зэрыщаубзыхуам я щIыхькIэ. КъБР-м Печатымрэ цIыхубэ коммуникацэхэмкIэ и къэрал комитетым къыхилъхьа, зэныбжьэгъу усакIуитIыр щызэдагъэлъэпIэну зэхыхьэхэр къызэщIэзыубыдэну Iуэхум и зы Iыхьэщ ар.
IуэхущIапIэм и етIуанэ къатыр зэрыщыту сурэтхэм яуфэбгъуащ. Блынхэм балъкъэр лъэпкъым и блэкIар къигъэлъагъуэу фIэлъ сурэтхэм ящIожьыуэ КIыщокъуэмрэ Кулиевымрэ я гъащIэр, я гуащIэр, псом нэхърэ нэхъыщхьэращи, яку дэлъа зэхущытыкIэ дахэр къызэрыщхэр. Ахэр зэгъэкIуауэ кIэрылъщ пхъэбгъухэм, сурэтхэм къыщыгъэлъэгъуахэм ухэзыгъэгъуазэ тхыгъэхэр гупсэхуу кIэщIэтхэжауэ. Гъэлъэгъуэныгъэм кърихьэлIа жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм я лIыкIуэхэм, усакIуэхэмрэ тхакIуэхэмрэ, егъэджакIуэхэм, студентхэмрэ еджакIуэхэмрэ яфIэгъэщIэгъуэну зэпаплъыхь егугъуу къыхаха сурэтхэр, я гур зэрыпIейтейр, я псэр зэрахьэхури наIуэщ.
— Балъкъэр лъэпкъым и «Алан» жылагъуэ зэгухьэныгъэм къызэригъэпэща, Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ я усакIуэ щэджащэхэу КIыщокъуэ Алимрэ Кулиев Къайсынрэ ятеухуа мы гъэлъэгъуэныгъэр и щыхьэтщ а тIум ди лъэпкъхэм щапхъэ яхуэхъун зэныбжьэгъугъэ я кум зэрыдэлъам, ар адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ я зэкъуэтыныгъэм и дамыгъэу зэрыщытым, — жиIащ зэIущIэр къыщызэIуихым ар езыгъэкIуэкIа, «Алан»-м и гъэзэщIакIуэ гупым и унафэщI Жабоев ДжэбрэIил.
Псоми фIэхъус ирихыу ахэр щэбэт махуэм я унэхэм къыщIэзыша зэIущIэ гуапэм кIэщIу и гугъу ищIа иужь, япэ псалъэр иритащ «Алан» жылагъуэ зэгухьэныгъэм и тхьэмадэ Беппаев Суфян. Ар иджыри зэ къытеувыIащ пэжкIэ зэбгъэдэта цIыхушхуэхэм дадэплъеин зэрыхуейм, дызэгурыIуэу, дызэдэIуэжу дызэдэпсэуныр дызэрихьэкъым.
— Къэбэрдей-Балъкъэрым и закъуэкъым ахэр зи усакIуэр, къэрал псом ди лъэпкъ цIыкIухэр къыщезыгъэцIыхуа цIыху зэчиифIэхэщ, Iущхэщ, — жиIащ Суфян. — Абыхэм хуащIу щыта пщIэм, тIэкIу нэхъ мыхъуми, щIэблэр щыдгъэгъуэзэн папщIэ мы гъэлъэгъуэныгъэр нэхъыщхьэ, курыт еджапIэхэм щыдгъэлъэгъуэну ди мурадщ, егъэджакIуэ-гъэсакIуэхэм я лэжьыгъэм къыщагъэсэбэпмэ, абыхэм ныбжьыщIэхэр драгъэплъеймэ, ди гуапэщ. Гъэлъэгъуэныгъэм зыкърезыгъэхьэлIа псоми ехъулIэныгъэрэ узыншагъэрэ яIэну, ди республикэ цIыкIум мамырыгъэмрэ зэгурыIуэмрэ щытепщэу дыпсэуну тхьэм жиIэ.
КъыкIэлъыкIуэу къэпсэлъапIэр хуит зыхуащIа, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ, «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд уситI къеджащ: Кулиевым и лъэпкъым и щхьэм кърикIуа гузэвэгъуэр лъабжьэ зыхуищIамрэ КIыщокъуэм и егъэджакIуэу къилъытэу щыта Лермонтов Михаил и фэеплъу итхамрэ. Мухьэмэд къыхигъэщащ усэхэр абыхэм я къалэмыпэм къыщыпыкIар зэрыцIыхуа, ныбжьэгъу зэхуэхъуа иужькIэу зэрыщытыр.
— Мыбдеж къекIуэлIа нэхъыжьхэм ящIэж 1970 гъэхэм и пэхэм щIэныгъэ- къэхутакIуэ институтым щекIуэкIа зэIущIэм парт лэжьакIуэхэм КIыщокъуэр щыхаутауэ зэрыщытар, властым фIэмыкъабыл роман зэритхам папщIэ. Адыгэ, балъкъэр, урыс интеллигенцэм ящыщу цIыху щищым щIигъу щIэсати, Кулиевым и закъуэ фIэкIа къыщхьэщыжыфатэкъым Алим. Абы къегъэлъагъуэ Къайсын цIыху хахуэу зэрыщытар, и ныбжьэгъум зауэ зэманым щыгъуи иужькIи къыхуищIахэр зэи зэрыщымыгъупщар. Пэж дыдэу, а тIум зы гъащIэрэ зы гъуэгуанэрэщ яIар, икIи а гъуэгуанэр щIыхь пылъу яхьыфащ. Абыхэм я фэеплъыр зыщымыгъупщэн, я щапхъэр гъуазэ зыхуэхъун тхьэм дищI, балъкъэр лъэпкъым дяпэкIи зиужьыну, мы IуэхущIапIэри ефIэкIуэну си гуапэщ, — жиIащ Мухьэмэд.
— Кулиев Къайсынрэ КIыщокъуэ Алимрэ я усыгъэм щIэлъ гупсысэр философие и лъэныкъуэкIэ зэпкърыхыным куэд щIауэ солэжьри, шэч къытезмыхьэжу схужыIэнущ адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ я псэкупсэ къулеигъэм ахэр и лъагапIэу зэрыщытыр, — къыхигъэщащ и псалъэхэм философие щIэныгъэхэм я доктор, профессор Эфендиев Сэлихь. — Апхуэдэ цIыхухэр илъэс миным зэ къалъхуу аращи, ди лъэпкъхэм ахэр дуней псом къызэрыхуагъэщIам дригушхуэн хуейщ.
АдэкIэ Сэлихь игу къигъэкIыжащ 1943 гъэм Къайсын зауэм Iуту уIэгъэ щыхъуам Алим къызэрыригъэлар. И уахътыр къэсауэ къэзылъытэ Кулиевыр и ныбжьэгъум елъэIурт къигъанэу и щхьэр ихъумэну, арщхьэкIэ хуидатэкъым, зауапIэми къыIуихат. Апхуэдэуи зэхуэсахэм яжриIэжащ балъкъэр усакIуэр Щхьэлыкъуэ куэдрэ зэрыщыхьэщIар, Алим и анэм и къуэм хуэдэу къилъытэу зэрыщытар.
КIыщокъуэм цIыху цIэрыIуэ куэд къыкIэлъыкIуэу, и ныбжьэгъуу зэрыщытам тепсэлъыхьащ Алим и къуажэгъу усакIуэ Апажэ Ахьмэд. «Кугультинов Давид, Гамзатов Расул сымэ къыхуеблагъэрти, я жыг хадэ дахащэм щыуэршэру, усэ къыщеджэу зэбгъэдэсхэт. Иджыри сышколакIуэт абыхэм сащыкIэлъыплъым, сехъуапсэм, тIэкIуи сазэрефыгъуэм пцIы хэлътэкъым», — къыддэгуэшащ Ахьмэд, апхуэдэуи фIыуэ илъагъу усэхэм къеджащ.
УсакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэм къапкърыкI гукъэкIхэм я гугъу ящIу, абыхэм я цIыху щIыкIэу, я гуп хэтыкIэу щытахэр жаIэжу зэIущIэм къыщыпсэлъащ Кулиев Къайсынрэ КIыщокъуэ Алимрэ я цIэхэр зэрахьэу Шэджэм Ищхъэрэрэ Щхьэлыкъуэрэ дэт школхэм я лIыкIуэхэр, Новочеркасск къалэм щыщ тхакIуэ, усакIуэ, зэдзэкIакIуэ Пряжников Александр, «Алан» жылагъуэ зэгухьэныгъэм и унафэщIым и япэ къуэдзэ, физико-математикэ щIэныгъэхэм я доктор Апшаев Магомет. Къызэхуэсахэми зэIущIэр къызэзыгъэпэщахэми фIыщIэ хуащIащ, КIыщокъуэхэ, Кулиевхэ я нэхъыжьыфIхэм я фэеплъым пщIэ зэрыхуащIам щхьэкIэ гуапэу ехъуэ- хъуащ лъэпкъитIым къабгъэдэкIыу къэпсэлъа КIыщокъуэ Русланрэ (Тихонов Николай зэрыжиIауэ, Гамзатов Расул Кавказым зэрикъарур, Кулиевыр абы зэригур, КIыщокъуэр зэрипсэр къыхигъэщащ) Къайсын и къуэ Кулиев Ахъмэтрэ (Алимрэ Къайсынрэ я гъащIэмкIэ къагъэлъэгъуа хуабагъэмрэ ныбжьэгъугъэмрэ нобэрей гъащIэм къызэрыщыдэмэщIэкIым къытеувыIащ).
Гъэлъэгъуэныгъэр къыщызэIуаха зэIущIэр, ипэжыпIэкIэ жыпIэмэ, икIи усэ пшыхь дахэт. Къайсынрэ Алимрэ я IэдакъэщIэкIхэм адыгэбзэкIэ, балъкъэрыбзэкIэ, урысыбзэкIэ, инджылызыбзэкIэ артист хьэзырым хуэдэу къеджащ школакIуэ цIыкIухэр. Адыгэ, балъкъэр лъэпкъхэм я гукъеуи я гуфIэгъуи, цIыхухэм я зэхущытыкIэмрэ щIыуэпсым и дахагъэмрэ зыхыуагъащIэу апхуэдэт щIалэхэмрэ хъыджэбзхэмрэ я усэ къеджэкIэр.
ИСТЭПАН Залинэ.
