Бэркъукъу и зэманым мамлюк сулътIанхэм
тепщэгъуэр зэпаубыдауэ зэрыщытар
Илюшинэ Миланэ, тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат,
доцент, Санкт-Петербург.
Бурджийхэм я тепщэгъуэр Мысырым щыIа мамлюк сулътIан къэралыгъуэ щхьэхуитым и кIэухщ. А зэманым къэралыгъуэ Iуэху зезыхьа лIыщхьэхэм я нэхъыбэр Къэфкъазым щыщхэт, псом хуэмыдэу шэрджэсхэм къахэкIахэр куэдт. Бурджийхэм, е шэрджэсхэм я тетыгъуэм и лъабжьэр сулътIан Бэркъукъу (1382 - 1399) игъэтIылъауэ хуагъэфащэ икIи пэжщ. Ар зауэлI IэщIагъэм илъэс тIощI ныбжьым щегъэжьауэ хэпщIащ жыпIэмэ, ущыуэнукъым. Гъэру яубыда Бэркъукъу-ныбжьыщIэр (хым тет хъунщIакIуэхэм яIэрыхьагъэнри хэлъщ) 1362-1363 гъэхэм мамлюк жылагъуэм пщылI щыщэн-щыщэхун IуэхукIэ цIэрыIуэ Усман бин Мусафир Iэрыхьа нэужь, щIалэр Каир щыщ атэбек Йэлбугэ Iэл-Умари Iэл-Хассаки Iэн-Насири ирищауэ щытащ. Зыщэхуа и тепщэщIэр сулътIан тетыгъуэм пщIэ нэхъ щызиIэхэм ящыщу къызэрыщIэкIам уеплъмэ, Бэркъукъу и кIэныр къикIауэ жыпIэ хъунут.
Е улIэн, е … усулътIанын
Ар езым и ныбжь ит щIалэхэм къаруушхуэкIэ, бэшэчагъ къызэрымыкIуэкIэ, куэд игу зэрыриубыдэфымкIэ къахэщт. Бэркъукъу нэгъэсыпауэ шу бэлыхьт икIи Iэщэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ IэкIуэлъакIуэу зэуэфт. ФIыуэ зэреджэм абы къулыкъушхуэ къыпэплъэу къыпфIигъэщIт, ауэ къэхъуар зыми и нэгум къыщIэмыхьа гуэрщ: 1366 - 1367 гъэхэм Йэлбугэ яукIри гурыщхъуэ зыхуащI абы и мамлюкхэр – Бэркъукъуи яхэту – хьэпсым ирадзащ. КъаутIыпщыжа нэужь, Бэркъукъу илъэс зыбжанэкIэ Щамым и тепщэ, эмир Мэнджакъ Iэл-Йусуфи деж къулыкъу щрихьэкIащ, иужькIэ Iэл-Мэлик Iэл-Iэшраф Шэхьбан и унафэкIэ (1364 - 1376) и къулыкъущIэгъухэр и гъусэу Каир къагъэкIуэжри сулътIаным и къуэхэм ябгъэдэт зауэлI гупым хагъэхьащ.
Бэркъукъу сулътIан Iэл-Iэшраф Шэхьбан зыукIа гупым яхэтащ. ЗыкъэзыIэта мамлюкхэм я пашэ Айнэбэч, ар къызэрыкIуэ зауэлIхэм къахишри макъамауэ гуп зыдэщIыгъу эмир ищIат. (Оркестр зиIэ эмирыр къыщыдэкIкIэ бэрэбанэхэмрэ макъамэ Iэмэпсымэхэмрэ я макъ зэхэпхт, апхуэдэ дзэзешэм и унафэм зауэлI 40-м щегъэжьауэ 80-м нэс щIэтт).
ЕтIуанэу, иджы Айнэбэч пэщIэту зыкъэзыIэтахэм яхэпщIа нэужь, Бэркъукъу миным я пашэ мэхъури, езым и унафэ мамлюкищэ къыщIоувэ. Зэман докIри, ар сулътIаныр зыхъумэ шуудзэ хэплъыхьам и пашэ мэхъу. Илъэс нэужьым Бэркъукъурэ абы зауэлIхэр щагъэхьэзыр еджапIэм къыдыщIэса Бэракэрэ къэралым щызекIуэ унафэ псори я IэмыщIэ къохуэ, апщIондэху Iэл-Iэшраф сулътIаным и къуэ ныбжьыщIэр сулътIан хуэдэу утыку иту.
Бэркъукъу лъэкI къимыгъанэу и пщIэр сэрейм щиIэтын щIидзат (тхакIуэхэм язым зэрыжиIэмкIэ, абы Iэл-Iэшраф сулътIаным и щхьэгъусэ фызабэр къишат). Абы и къуэш пэлъытэ Бэракэ и зэманыр щэкIуэнымрэ зэштегъэунымрэ тригъэкIуэдэху, Бэркъукъу нэгузыужьым пэIэщIэу зыкъигъэлъагъуэт. Зэдамэгъуу щытаитIым я зэхущытыкIэр пхъашэ хъун щIедзэ хуэмурэ. 1380 гъэм Бэркъукъу унафэр зэрызыIэщилъхьэнум иужь ихьащ. Абы Бэракэ хьэпсым ирыригъадзэри иригъэукIащ, захуагъэм къыщхьэщыж зищIри, я пашэм илъ ящIэжыным тезыгъэчыныхь абы и мамлюкхэм я нэхъыбэм ардыдэр ярищIащ.
1382 гъэм Iэл-Мэлик Мансур (1376 - 1382) и пIэ къиува Iэл-Iэшраф сулътIаным и къуэ етIуанэ Хьэжы трагъэкI, сулътIаным и къалэныр Бэркъукъу и пщэ делъхьэж. Абы сулътIаныр тахътэм зэрыбгъэдэувэ тхьэрыIуэ хабзэхэу езым ипэ итахэм ягъэкIуэдыжахэм зэхъуэкIыныгъэ гуэрхэр хилъхьэри къигъэщIэрэщIэжащ. Япэм сулътIанымрэ хъалифымрэ щхьэж ихьыну къалэным теухуауэ зэгурыIуэу щытамэ, иджы хъалифым Бэркъукъу сулътIану щытыну зэрыхуитыр къабыл ищIмэ зэфIэкIат. Хьэрып тхыдэ тхылъхэм къыщокIуэ ар къызэрыхъуа щIыкIэр:
«1382 гъэм, бэрэжьейм, щэкIуэгъуэм и 26-м уэшхышхуэ къешхащ. Шэджагъуэ нэмэзым иужькIэ муслъымэнхэм я пашэ Мутэуэккил Аляллахь, хеящIиплIымрэ ислъам щихъ Сираджуддин Iэл-Балкинирэ щыту, сулътIаныщIэ Бэръкукъу тхьэ хуиIуащ. А Iуэхушхуэр зэфIэкIа нэужь, Iэл-Балкини сулътIаныщIэм «Iэл-Мэлик Iэз-Захир» цIэр фIищащ. Бэркъукъу пащтыхь дамыгъэхэу щIыIутелъ фIыцIэ хэдыкIар, щхьэешыхьэкI фIыцIэр, сампIэм илъ къумырыс маисэр пщIэхэлъу быдапIэм къыщIэкIри КуэбжэшхуэмкIэ дэкIащ. Эмирхэр ипэ иту кIуэхэт, Iэл-Мэккар Сэйфи Айтамыщ Iэл-Бэджаси, сулътIаным и щхьэм дыщэкIэ хэдыкIа дыжьыныфэ тепхъуэмрэ дыщэкIэ гъэщIэрэщIа дыжьын бзумрэ (сулътIаным и щхьэм тепхъуэ щыIыгъыныр бегъымбар лъапIэм ипхъу ФатIимэ и щIэблэхэр Мысырым тепщэу зэрыщыIэ лъандэрэ къекIуэкIт, тепхъуэм хьэрыпыбзэкIэ зэреджэр «къуббэмрэ бзумрэт») Iэтауэ щиIыгът. Апхуэдэ щIыкIэу уэрам зекIуэр Сэреишхуэм нэблагъэри сулътIаныр тахътэм дэкIуеящ, эмирхэм абы и пащхьэм щIым ба щыхуащIу. БыдапIэм сулътIаныщIэм и щIыхькIэ бэрэбанэхэр щытеуэт, зэрыкъалэу абы и цIэр щагъэIут. Къуажэдэсхэри къулыкъущIэхэри щынэжэгужэ Каир махуиблкIэ гъэщIэрэщIауэ щытащ».
Адыгэ-шэрджэсхэр мысыр утыку къызэрихьар
Бэркъукъу Шэрджэс сулътIанхэм я тепщэгъуэм и лъабжьэ зыгъэтIылъа сулътIанщ (1382 - 15I7). Шэрджэс мамлюкхэм я бжыгъэр щыбэгъуар Къэлэун и тепщэгъуэрщ (1280-1290). Абы дзэ щхьэхуэ зэригъэпэщауэ щытащ, зауэлIхэм я нэхъыбэр Къэфкъазым кърашауэ. Хьэрып щIэныгъэлIхэм зэрыжаIэмкIэ, япэу сулътIан хъуа адыгэр Джашангир Бейбарст (1309 гъэм). Ауэ ар адыгэу щытауэ убжыныр шэч къызытумыхьэ Iуэхугъуэу щыткъым, абы тетыгъуэр зэрыIэщIэлъа зэман кIэщIми политикэ и лъэныкъуэкIэ зэхъуэкIыныгъэшхуэ къигъэхъуакъым.
Адыгэхэм мамлюк сулътIаныгъуэм щаIа мэхьэнэмрэ хьэрып щIэныгъэлIхэр «шэрджэскIэ» зэджэу щыта лъэпкъым я Iуэхур зыIутамрэ къанэшхуэ щымыIэу Айалон Давид тепсэлъыхьащ. Бэркъукъу къызыхэкIам теухуауэ хъыбар кIапэ мамлюкхэм ящыщ, пщIэ зыхуэфащэ тхыдэтх Абу Iэл-Мухьэсин Йусуф ибн Тагри Бэрди (1409 -1470) къехь. Ибн Тагри Бэрди етх Бэркъукъу Кэса (е Киса, Куса – хьэрып хьэрфхэм я тхыкIэм шэчыншэу уагъэлъагъуркъым «к» хьэрф дэкIуашэм телъ макъзешэр) и лъэпкъым щыщу. Хъыбарыжь гуэр щыIэщ адыгэхэм зэреджэ «шэрджэс» псалъэмрэ а Кэсам и цIэмрэ щызэпащIэу.
ЕпщыкIубланэ лIэщIыгъуэм Ридуан-бей зи цIэ мамлюк эмирым папщIэ зэхалъхьа лъэпкъ жыгым «шэрджэсхэр» фIэщыгъэр дуней гущIыIум къытехьа зэрыхъуа хъыбар гъэщIэгъуэн къыхощ. Абы а зи гугъу тщIы Ридуан-бейр Iэз-Захир Сэйфуддин Бэркъукъу и анэш Iэл-Iэшраф Барсбей и лIакъуэм щыщ хуэдэу къыщыгъэлъэгъуащ.
«Шэрджэс эмирхэр къызыхэкIамрэ ахэр къурэйшхэм зэрапыщIа щIыкIэмрэ я гугъу щащIкIэ зи нэгу зэхэзыуфэхэм папщIэ» зи псалъащхьэ тхыгъэм зэрыщыжиIэмкIэ, Iуэхур зэрежьар зыгуэрым зэрымыщIэкIэ чыцIыбжьэ къудамэ зэрытехуарщ. Махуэшхуэ гуэрым Бану Амир хьэрып лъэпкъым и нэхъыжь Киса (Тагри Бэрди зэритхым хуэдэ дыдэу мы тхакIуэми «к» хьэрфым трилъхьэр хьэрфзешэ «и»-щ) зэрымыщIэкIэ Фухьэйд зи цIэ хьэрып гуэрым и нэ ирищIащ. Ар хъалиф Умар лъагъэIэсыж. Къилэжьа тезырым IэщIэкIын папщIэ, Уэдд Iэл-Амири и къуэ Икримэ и къуэ Киса жэщу щIэпхъуэжащ («жэщрыкIуэ» – хьэрыпыбзэкIэ: «сэра»). Абы лъандэрэ цIыхухэр абы Сэракисэ - хьэрыпыбзэкIэ «джэракисэ» («шэрджэс» псалъэм ещхьу) - цIэмкIэ къоджэ. Тхыгъэр зи IэдакъэщIэкIым зэрыжиIэмкIэ, а фIэщыгъэр дэнэкIи хэIущIыIу щыхъуащ – Хиджазми, Йеменми, Палестинэми, Мысырми. Киса мин плIыщIым нэблагъэ и дзэр къыдэщIыгъуу дунейр къызэхикIухьурэ, къыпэщIэувэ псоми ятекIуэт.
Апхуэдэ щIыкIэу ахэр Византием шынэсым, Константинополь и тепщэ шынам ахэр хуит къещI езыхэр зыхуей щIыпIэр псэупIэу къыхахыну. Арати, къурэйшхэм я щIэблэ зауэлI хъыжьэхэм Iэр-Рэйик жыхуаIэ щIыпIэр псырэ щIыкIэ бейр къыхах. Адыгэхэр къызэрыунэхуам теухуауэ апхуэдэ дыдэ псысэ Челеби Эвлия Азов зэрыкIуа щIыкIэр щиIуэтэж хъыбарым хэту къехь. Абы къыхощ хьэрып лIыщхьэ Кису, зы хъыбарымкIэ – Мэчэм, адреймкIэ – Мысырым къыщыщIэпхъуэжу къэIэпхъуауэ. А хъыбарыр албанхэр, курдхэр, адыгэхэр къызытехъукIа зэкъуэшищым ятеухуа къэбэрдей IуэрыIуатэ гуэрым поджэж: «Зэкъуэшхэм язым зэрымыщIэкIэ зыгуэрым и нэ ирищIати, лей зытехьам и нэ къизыщIам и нэр ирырамыгъэщIыжмэ арэзы щымыхъум, Iуэхур Хъалифым и пащхьэ иралъхьащ. Лей къызытехьам зыхуей тезырыр къыхихыну зэрыхуитыр Умар щиукъуэдийм, зэкъуэшхэр Къарэ-Хисэ (Азие цIыкIум) щIэпхъуэжахэщ». Къэбэрдей адыгэ лIакъуэхэм пщы КIэс и цIэу зыгуэр къыхохуэ, ар адыгэхэм зэреджэ «касог» цIэрауэ (хьэрып тхылъхэм – «кэса», «касак», «кашак» жаIэу урохьэлIэ) щытынкIи хъунущ. Касогхэр иджырей адыгэхэм (шэрджэсхэм) я адэжьхэу ялъытэ. Ибн Тагри Бэрди зэрыжиIэмкIэ, абыхэм я псэупIэр Бэркъукъу тхыдэкIэ къыщалъхуа и хэкуращ. А щIыпIэр здэщыIэнкIи хъунур Псыжь и щIыб ищхъэрэр е ипщэрауэ хуагъэфащэ. Бэркъукъу и анэдэлъхубзэу хьэрып тхыдэтххэм къраIуэр адыгэбзэрщ. СулътIаныр и адэм зэрыхуэза хъыбарыр Ибн Тагри Бэрди димыгъэхуIауэ щитхыжкIэ, ахэр адыгэбзэкIэ зэрызэпсэлъар жеIэ, «и адэм зы тырку псалъэ зэримыщIэри» къыхегъэщ.
Бэркъукъу унафэр Iэрыхьа нэужь, Къэлаун и щIэблэу илъэсищэ хъуауэ IумпIэр зыIыгъ тырку-тэтэр къулыкъущIэ гупыр къэнэщхъеящ. Абыхэм мылъку и лъэныкъуэкIэ эмирхэм хуитыныгъэшхуэ къезыт, Къэлаун и зэманым зэтеува Iуэху зехьэкIэр нэхъ къащтэт. Мыарэзыхэр нэхъыбэу тырку-тэтэрхэм ящыщт, ипэм деж лъэпкъ Iуэхур утыкуу щытыпауэ жумыIэфынуми. Бэркъукъу къыгурыIуэ къыщIэкIынт пхъашэу Iэбэмэ, Iэуэлъауэ къызэрыхъеинури, тахътэм итIысхьа нэужь, къулыкъущIэхэр я IэнатIэм къыIуинащ. ЩытеувагъащIэм щыгъуэ (I382 гъэм щегъэжьауэ I389-м нэс) абы иджыри къэс тепщэгъуэр зытета, Бейбарс щэджащэм иухуа хабзэжьхэм тет хуэдэу зищIт, къыпэувынкIи хъунухэр имыукIыу къызэрыдихьэхыным яужь итт, и хьэл тэмакъкIэщIым ар къытехьэлъэми.
1383 гъэм Iэл-Мутэуэккил-хъалифыр эмир Куртрэ зыкъэзыIэта зауэлI щий зи унафэм щIэт эмир Ибн Кутлуктамуррэ ягуохьэ. Абыхэм я мурадт шууей топджэгум щэбэткIэ кIуэ Бэркъукъу джэгум здыхэтым яукIыу унафэр Iэл-Мутэуэккил IэщIалъхьэну. СулътIаным ар къищIащ. Къуаншэхэр къызэраумыса щIыкIэр Ибн Тагри Бэрди къеIуэтэж:
«Курт нэмыщI зыми зыкъиумысакъым. Ар сулътIаным игъэшына нэужь, къэхэшащ: «Хъалифыр къызэджэри къызжиIащ: «Мы лейзехьэхэм си унафэншэу къэралыр я IэмыщIэ иралъхьащ. Сэ егъэзыгъэкIэщ Бэркъукъу сулътIан зэрысщIар...». ИтIанэ хъалифым езым сыгуэту Пэжым сыкъыщхьэщыжыну къыспиубыдащ. Сэ арэзы сыхъури, Iуэхум хэтыну зауэлI щийр хуэзгъэхьэзырыну къэзгъэгугъащ». «Сыт мыбы жиIэм теухуауэ пхужыIэнур?» - йоупщI сулътIаныр хъалифым. «Абы жиIэр пэжкъым», - жиIащ Iэл-Мутэуэккил. Абдежым сулътIаным Ибн Кутлуктамур зыхуигъэзащ. «Сэ абдежым сыщытакъым, - жиIащ а эмирым, - ауэ хъалифым Пыл хытIыгум тет и унэм сригъэблагъэри къызжиIащ: «Мы Iуэхум псапэ пылъщ. ИтIанэ Алыхьталэмрэ Пэжымрэ я хьэтыркIэ дамэгъу сыхуэхъуну сыхигъэзыхьащ». Iэл-Мутэуэккил зымкIи зыкъиумысакъым. Бэркъукъу къэгубжьщ, маисэр къищтэри хъалифым и пщэр пиупщIыну зыкъишэщIат. Ауэ мысыртет Судун къыщылъэтри, сулътIаныр ерагъыу зэтриIыгъащ. ТIэкIу тесабырэжа нэужь, сулътIаным Куртрэ Ибн Кутлуктамуррэ укI тезыр ятрилъхьащ, хъэлифым и унафэр хеящIэхэм я пщэ дилъхьащ».
Курт яукIащ. Ибн Кутлуктамур щхьэщыжакIуэ игъуэту кърагъэла нэужь, иджыри Айубидхэм я зэманым яухуауэ, «Хъизанат ШамаилкIэ» зэджэ хьэпс нэхъ шынагъуэ дыдэу Каир дэтым ирадзащ. А хьэпсыр щIакъутэжар сулътIан МуIэйэд (1412 - 1421 гъэхэм тетащ) и зэманращ. Iэл-Мутэуэккил лъэхъу иралъхьэри БыдапIэм и чэщанэхэм язым щIаубыдащ. Хъалиф хъуну къагъэлъэгъуаитIым яхэда нэужь, Бэркъукъу хъалифу Iэл-Мутэуэккил и анэш Iэл-Уэсикъ ЕтIуанэр тригъэуващ (1383 -1386).
Iэл-Мутэуэккил укI тезыр тралъхьакъым. Зэман дэкIри, Бэркъукъу абы къыщхьэщыжа эмирхэм я хьэтыр илъагъури, хъалифым лъэхъухэр ирахыжынуи арэзы хъуащ, ауэ хъалиф къулыкъур иритыжакъым. Iэл-Уэсикъ ЕтIуанэр дунейм ехыжа нэужь, 1389 гъэм абы хъалифу Аббасидхэм ящыщ Закарийэ тригъэуващ, ауэ иджы абы езым япэу тхьэ хуиIуащ. Iэл-Мустэсим цIэ лъапIэр зэрихьэу, Закарийэ «фIэщхъуныгъэ зиIэхэм я пашэ» цIэ лъапIэр 1389 гъэ пщIондэ зэрихьащ.
Ибн Кутлуктамури къаутIыпщыжащ. Абы и адэ Iэл-ИлаIи сулътIаным епсэлъэну тегушхуатэкъым икIи апхуэдэ IуэхутхьэбзэкIэ зыми елъэIуатэкъым. Iуэхур щакIуэм щызэхэкIащ. Кутлуктамур-адэм и пщыIэм блэкI пэт, Бэркъукъу къэувыIащ. НыбжьыфIэр къыщIэкIщ, сулътIаным и пащхьэм щIым ба щыхуищIри зекIуэшиплI тыгъэу Iихыну къелъэIуащ. Бэркъукъу идакъым. Кутлуктамур аргуэру щIым ба хуишIу аргуэру тыгъэр Iихыну къыщелъэIум, Бэркъукъу арэзы хъущ, мамлюк дадэм и пщыIэм щIэхьэри, Кутлуктамур и къуэр къаутIыпщыжыну унафэ ищIащ. СулътIаным абы занщIэу тыгъэ хуищIыжащ и адэм кърита дыщэ уанэмрэ шыщIэлъ хэдыкIарэ зытелъ шиплIым язрэ.
Йэлбугэрэ Бэркъукъурэ зэпэщIоувэ
Хъалифыр я пашэу сулътIаныр яукIыну зэрыхэтар Iуэху нэхъ шынагъуэжхэм я къежьапIэт. СулътIаным къыпэщIэтхэр Йэлбугэ Iэн-Насири эмирым и хъуреягъкIэ щызэгуэхьащ. Ари Бэркъукъу ещхьу, Iэл-Умари и мамлюкхэм ящыщт, ауэ сулътIаным нэхърэ нэхъыжьт, Бэркъукъу иджыри къулыкъу къыщрамыта зэман лъандэрэ «щэм я пашэ» къулыкъур зэрихьэт. Iэл-Мэлик Iэл-Iэшраф Шэхьбан и сэрейм Бэркъукъу зауэлI къызэрыкIуэу щыдэта зэманым, ар Йэлбугэ и унафэм щIэтрэ хуэжыIэщIэу къекIуэкIат. Iэл-Iэшрафым и къуэр традза нэужь, Iуэхум зихъуэжыпащ. I384 гъэм и мазаем Хьэлэб и тепщэ Йэлбугэ сулътIаныщIэм пщIэ хуищIыну сэрейм къэкIуащ. Дыгъуасэ хуэдэм и унафэм щIэта Бэркъукъу и пащхьэм зыщигъэщхри, абы щIым ба хуищIащ, иджы ар щыту езыр тIысыну хуимыту.
Илъэс ныкъуэм и кIыхьагъкIэ Бэркъукъурэ Йэлбугэрэ а щытыкIэм итахэщ. ШыщхьэуIум Бэркъукъу Йэлбугэ Хьэлэб и тепщэ къулыкъум тригъэкIри, александрие хьэпсым иридзащ. Ибн Тагри Бэрди зэрыжиIэмкIэ, 1389 гъэм наIуэу къэхъуа зэпэщIэтыныгъэм и япэ Iыхьэм абдежым щIэхъумауэ щыщIидзат.
1386 гъэм сулътIаныр яукIыну зэрызагъэхьэзырым теухуауэ Бэркъукъу бзэгу хуахьащ. Къуаншэхэр ягъэтIысри башкIэ яубэрэжьащ, къаугъэшы цIыхуипщIымрэ абыхэм я пашэ Тамурбуг Iэл-Хьэджибрэ яукIащ. ЗыкъэзыIэтахэр гущIэгъуншэу зэраукIам мамлюкхэм я зэхуаку зэкъуэтыныгъэм зыщригъэубгъуакъым, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, абы къуэш зэрыгъэхъунымрэ благъагъэмрэ зэщIилъэхъа мамлюк жылагъуэр тезыр пхъашэхэм зэпэщIасэным тригъэгушхуэт. Аращ мамлюк унафэ зехьэкIэм къарууи тIасхъапIэуи иIар.
Йэлбугэрэ Минташрэ Бэркъукъу традзыну зэгуроIуэ
1387 гъэм Бэркъукъу Йэлбугэ сэрейм ириджащ. Эмирым сулътIаным хуэфэщэн пщIэ къигъэлъэгъуа иужь, абы и къулыкъур къратыжащ. Йэлбугэ иджыри Каир дэкIыжатэкъым, Iэл-Iэшраф сулътIаным (1363 -1376 гъэхэм тетащ) и мамлюкхэм эмир Малатьерэ Минташрэ я унафэм щIэту зыкъыщаIэтам. СулътIаныр эмирхэм едаIуэу Йэлбугэ Хьэлэб зэригъэкIуам хущIегъуэжат, ауэ унафэ ищIар ихъуэжакъым. Абы игурэ и щхьэрэ зэтелъ хуэдэу зиIыгът, хьэл зэрыхуэхъуауэ, Гизэ щэкIуэну ежьащ. Абдеж дыдэм сулътIаным Минташ къыбгъэдэкI хъыбарегъащIэ къыхуэкIуащ и тепщэр сулътIаным и унафэм зэрыщIэтымкIэ тхьэ иIуэу. Щамым хъыбар зэтемыхуэхэр къиIукIт. Минташ зыкъиIэтауэ жаIэрт, и тхьэрыIуэ нэпцIхэр къигъэщхьэпэу, уэсыр текIыжыху зигъэхьэзырыну арат. Бэркъукъу Щамым эмир-тIасхъэщIэх игъэкIуащ, пэжыр щэхуу къищIэныр и унафэу.
АпщIондэху Хьэлэб сулътIаным щилIыкIуэ Йэлбугэ Iэн-Насирирэ и къулыкъум трагъэкIа дзэзешэ Судун Iэл-Музаффарирэ зэфIэнащ. ТIури зым адрейм теухуауэ сулътIаным хуэтхьэусыхэт. Бэркъукъу ищIэнур имыщIэу зрилъэфыхьми, Йэлбугэ хуищI гурыщхъуэхэм кIуэ пэтми хэхъуэт.
Тхыдэ хъыбархэм къыхощ а зэманым дзэм къыщыхъу мыхабзэ Iэуэлъауэхэр къызэрыщыхъеяр. I388 гъэм Бэркъукъу сулътIаным мамлюкхэм я унафэщI Бэхэдур къреджэ, ауэ ар быдапIэм щымыIэу къыщIокI. Нил и Iуфэ гуэрым чэфу ерагъмыгъуейуэ къыщагъуэтыжа Бэхэдур сулътIаным и сэрейм къашэ. МафIэ зэщIэнам хуэдэу къэгубжьа сулътIаным Бэхэдур пщIым я унафэщI ещIыжри Сэфэд егъакIуэ.
Iэуэлъауэхэр щыбагъуэ лъэхъэнэм Бэркук мызэ-мытIэу езым и мамлюкхэм мылъкукIэ защIигъакъуэт. Языныкъуэ тхыдэтххэм жаIэ сулътIаным зауэлI къэс ахъшэр и IэкIэ IэщIилъхьауэ. СулътIаным и дзэм хэт зауэлIхэр зэгъусэу I389 гъэм и мазае лъандэрэ, шху ирафыну къригъэблэгъэн щIидзащ. Апхуэдэ зэхуэсхэр БыдапIэм и лъапэм деж щэбэт-тхьэмахуэ къэс щекIуэкIт. ТибаккIэ зэджэ зауэлI ныбжьыщIэхэр щагъасэ еджапIэми мылъку хухагъэкIт. Псалъэм папщIэ, мэлыжьыхьым и 27-м, 1389 гъэм абыхэм дирхьэм щитI-щитI иратауэ щытащ. Мамлюк къэщэхун-гъэсэжыныр езыр-езыру къалэн зыщызыщIыжа сулътIаныр абы и фIыгъэкIэ яхуэгъэзат Iуэхур зэхэзэрыхьмэ узыщыгугъ мыхъуну эмирхэм, ахэр я псалъэм епцIыжыныр къэхъункIэ мыхъун гуэру щыттэкъым.
СулътIан къэгузэвам Йэлбугэ тыгъэхэр хуригъэхьри, щыхьэрым иригъэблэгъащ, Минташ зэрихьэхэм дытепсэлъыхьын хуэдэу. Хьэлэб и тепщэр къаубыдынкIэ шынэри, Минташ кIэлъымыплъу мыхъун хуэдэу щхьэусыгъуэ ищIри, унафэр игъэзэщIакъым. Йэлбугэ сэрейм къэкIуэну арэзы зэрымыхъуам Бэркъукъу гурыщхъуэ иригъэщIри, нэхъ гъунэгъуу къыбгъэдэт и мамлюкхэм ечэнджэщыну зэхуишэсащ. Унафэ къащтащ Судун екIужыну унафэ зэрыт тхыгъэ IэщIалъхьэу, Йэлбугэ деж лIыкIуэ ягъэкIуэну. ИпэжыпIэкIэ лIыкIуэм и къалэныр Йэлбугэ хьэпсым ирадзэн папщIэ сэбэп хъуну цIыхухэр къиугъуеинырт. Йэлбуги и Iэр зэтедзауэ щыстэкъым. Абы иутIыпща мамлюкым КаиркIуэцI сулътIаныр трамыдзу мыхъуну хъыбар щигъэIут. А агент лъэ псынщIэр хунэсащ и унафэщIыр ягъэтIысыну зэрызагъэхьэзырыр цIыхухэм яхигъэIуэну икIи сулътIаным и лIыкIуэр Хьэлэб нэмыс щIыкIэ, езым и унафэщIым хъыбар хуихьри нэсыжащ.
Бэркъукъу и мурадхэр къэзыщIа Йэлбугэ Iэсэ дыдэу икIуэта хуэдэу зищIт. СулътIаным и унафэм ипкъ иткIэ, абы Судун Iэл-Музафари и хэщIапIэм къригъэблэгъащ, ауэ зэхуэзахэр зэкIужыфакъым. Судун Iэщэ иIыгъти, къызэрысу къэхъея зэрызехьэм езыри и гъусищри хэкIуэдащ. А къэхъукъащIэм и щхьэусыгъуэкIэ зэпэщIэувахэм я Iуэхур утыку хъущ, Йэлбугэ Iэн-Насири Минташ дамэгъу хуэхъури, зэгуэхьахэм сулътIаныр зэрытрадзынум зыхуагъэхьэзырын щIадзащ.
Шэрджэсхэмрэ тыркухэмрэ зэпэщIоувэ
АпщIондэху Каир унафэ къыщащтэ Йэлбугэрэ Минташрэ езэуэн дзэ яутIыпщыну. БыдапIэм и гупэм деж Бэркъукъу тхьэрыIуэ махуэшхуэ щрегъэкIуэкI. Зэман докIри, зыкъэзыIэтахэм Триполи зэраубыда хъыбарыр къоIу, Хамэ и тетыр щIопхъуэжри къалэр Йэлбугэ къещтэ. Бэркъукъу псынщIэу унафэ зыбжанэ ищIат зыкъэзыIэтахэмрэ хъалифымрэ зэгурыIуэну хунэмысын хуэдэу. Тахътэм ирагъэтIысхьэнкIэ хъуну фIэщхъуныгъэ зиIэхэм я пашэмрэ Къэлэун и щIэблэмрэ уазэрылъэIэсын Iэмалыр зэпеупщIри, сулътIаным и мамлюкхэм аргуэру тыгъэ хъушэ ярет: шыхэр, махъшэхэр, Iэщэхэр, дирхьэм мин зырыз. Тебризрэ Мардинрэ я тепщэхэм сулътIаным и лъэныкъуэу зэуэну псалъэ ят.
Бэркъукъу Щам игъэкIуа зауэлI гупыр Газэ нэсакIэт. А щIыпIэм щыIэ сулътIаным и лIыкIуэм эмирхэм яхуэфэщэн пщIэ яхуищIащ, зауэлIхэм сэлам ярихри, ахэр адэкIэ Дамаск зэрыкIуэнум хуэзыунэтI и къалэнхэр игъэзэщIащ. Абы щхьэкIэ къэмынэу, мысыр мамлюкхэм я дзэпщым ар хьэпсым ирыригъэдзащ. Куэдым къащыхъуащ лIыкIуэр зэрытырку къудейм щхьэкIэ ягъэтIысауэ.
ТепщэгъуэщIэм и Iуэхухэр щызэхэзэрыхьа сыхьэтым адыгэхэмрэ тыркухэмрэ нэхъ гуащIэу зэпэщIэувэн щIадзэ. Езы Бэркъукъу а зэманым иджыри мурад зыхуищIыжатэкъым тырку къулыкъущIэхэм еныкъуэкъуну, абы и телъхьэхэм я бжыгъэр хигъэщIын фIэкIа зыри зэрыхимыхынур къыгурыIуэт. ЗэрыжаIэмкIэ, къэхъуар Газэ щыщ эмирхэр я гукъыдэж къудейт. Дамаск щыIэ дзэр гуитIщхьитI хъуащ, сулътIан-адыгэр зыгъэпэжхэм я гукъыдэжхэр къэтIэсхъащ тырку лIыкIуэр ягъэтIыса нэужь. Газэ хъыбар къыщиIукIа япэ жэщым тырку щэ ныкъуэ Дамаск дэкIыжри зи бжыгъэр кIуэ пэтми багъуэ Йэлбугэ Iэн-Насири и лъэныкъуэм зратащ. Гъатхэпэм и кIэм зыкъэзыIэтахэм Баальбек и тетымрэ Дамаск щыщ эмир пщыкIущрэ ягуэхьащ.
Мэлыжьыхьым и пэм Бэркъукъу и дзэр Дамаск дохьэ. Ауэ абы зыкIи сулътIаным и унафэм и пщIэм хигъэхъуакъым, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, зэман зэхэзэрыхьам иутIыпща мамлюкхэм лей зэрахьэн щIадзакIэт. Iуэхур апхуэдэу щыхъум, къалэдэсхэм Дамаск гупэм къыIухьа Йэлбугэ и лъэныкъуэр къащтэныр нэхъ къыхахащ, Бэркъукъу и пщылIу къэнэн нэхърэ.
Япэрей зэхэуэ гуащIэм сулътIаным и дзэм бийхэр иригъэкIуэтащ. ИтIанэ Йэлбугэ и гупыр аргуэру зэ зэтраукIащ. Зэхэуэм и гуащIэгъуэм Бэркъукъу и эмиритI я зауэлIхэр я гъусэу Йэлбугэ гуэхьахэщ. Ахэр къахэхъуа нэужь, зыкъэзыIэтахэр Бэркъукъу къатеуэжри, зыIэрагъэхьа Iэщэмрэ гъэрхэмрэ быдапIэм ирагъэшащ.
Адыгэхэр зэпэIэщIэ ящI
Йэлбугэ шэрджэсхэр зэпэIэщIэ ищIын папщIэ, я зы Iыхьэр Баальбек, къэнар адрейр щам къалэхэм дэт хьэпсхэм иригъэшащ. ЩIэпхъуэжахэр къаубыдыжурэ тезыр хьэлъэхэр тралъхьэт. СулътIаным нэхъ къыхуэпэж блыгущIэтхэр хуэм-хуэмурэ IэщIэкIт.
ТекIуахэр Дамаск пщIэ къыхуащIу дашащ. Абыхэм сулътIаным хуэпэжу къэна эмирхэмрэ къалэтетым и хэщIапIэмрэ зэхакъутэри, мылъкуу щIэлъари зэрапхъуащ. Зэрыхьзэрийм къалэдэсхэр жану къыхэувэт. Мухьэммэд бин Сасрэ тхыдэтхым зэрыжиIэмкIэ, абы езым и нэкIэ илъэгъуащ мылъкур зэрызэщIакъуэр: ахъшэхэр, дыщэхэкIхэр, щэкIхэр, унэлъащIэхэр, бжэм хэлъ щхьэгъубжэ цIыкIу хэбзыкIахэр, уеблэмэ унэм хэт пхъэ блыпкъхэр зэрызэрыгъэубыда гъущI Iунэхэр зэщIащыпащ.
Бэркъукъу зегъэпщкIу
СулътIан Бэркъукъу Щам зэрыщрагъэкIуэта хъыбарыр Каир нэсыжа нэужь, щыхьэрым зэрызехьэн щIидзащ: бэзэрхэр зэхуащIат, дыгъуэнымрэ цIыху укIынымрэ заубгъуат. Хуабэ уз къызэрежьам Iуэхур нэхъеиж ищIащ. Тхыдэдж гуэрым зэритхыжымкIэ, «Бэркъукъу гужьеигъуэм зэщIиулIат». Дамаск деж щекIуэкIа зэхэуэм абы щыфIэкIуэдат гъусэ нэхъ къыхуэпэжхэр. Эмирхэм ечэнджэща нэужь, сулътIаным Щам аргуэру зы дзэ иутIыпщыну мурад ещI. А дзэм хыхьащ мамлюк 1400-рэ, дэтхэнэ зыми дирхьэм мин иратащ. Дирхьэм щитI-щитI иратащ сулътIаным и тибакым щеджэ ныбжьыщIэхэми.
Йэлбугэ Iэн-Насири и пIэкIэ Хьэлэб лIыкIуэу ягъэкIуа Инал Iэл-Йусуфи сулътIаным къызэрепцIыжам и хъыбар къэIуащ. Хьэргъэшыргъэм и зэманым хъалифым и псалъэм мыхьэнэ иIэнкIи зэрыхъунум къыхэкIыу, сулътIаным фIэщхъуныгъэ зиIэхэм я пашэр и сэрейм иригъэблэгъэри хеящIэр щыту сулътIанымрэ Iэл-Мутэуэккилрэ тхьэрыIуэ быдэкIэ зэныбжьэгъуну псалъэ зэратащ. Iэл-Мутэуэккил тыгъэ лъапIэхэр къыIэрыхьащ, шы гъуабжэрэ БыдапIэм и Iэхэлъахэм ит унэщIэрэ дэщIыгъуу. Абы иужь Бэркъукъу налогхэр зэрыхамыхынур игъэIури, къалэдэсхэм я тыкуэнхэмрэ я унэхэмрэ ягъэбыдэу къалэр зэрахъумэным зыхуагъэхьэзырыну къыхуриджащ. Каир къызэрытеуэнуIам зыхуигъэхьэзырт.
ПлIыщIымрэ пщIымрэ я пашэ эмирхэм дирхьэм щиплI-щиплI яIэрыхьащ, дзэм хэт гуп псоми мылъку хухагъэкIащ. ИтIани Йэлбугэ деж щIэпхъуэжхэм я бжыгъэм хэхъуэ зэпытт, ар 1389 гъэм Каир гупэ къэсакIэт. Зэман дэкIри, сулътIаным зэуэ езым и мамлюк 500 къепцIыжащ. ЕпцIыжыкIэ гущIэгъуншэт ар, бзаджагъэ хэлъуи къэхъуат. СулътIаным миным я пашэ эмирхэм динар мин пщIырыпщI, макъамауэ зыдэщIыгъу эмирхэм – мин тхурытху ярита къудейт. Жэщ къэс мамлюкхэр БыдапIэм дэкIыурэ щIэпхъуэжхэт. СулътIаным и IэкIэ Карэ Димирдаш Iэл-Iэхьмади динар мин 30 щритым, эмирым хэIэтыкIауэ жеIэ: «Си пщу сулътIан, тхьэ соIуэ пщылIу сыкъыббгъэдэнэнкIэ, шэч къыстумыхьэ». Сыхьэти дэкIатэкъым Карэ Димирдаш шым шэсу Йэлбугэ и хэщIапIэм щиунэтIам.
СулътIаным и мамлюк нэхъ къыхуэпэжхэр бийм пэщIэувэурэ зауэхэт, ауэ къарухэр зэхуэдэтэкъыми, Бэркъукъу тахътэм текIыу зигъэпщкIун хуей хъуащ. АдэкIэ къэхъуахэм къызэрагъэлъэгъуамкIэ, сулътIаным къыщыщIынкIи хъунур зэлъытар и блыгущIэтхэм ящIэнурат.
ЗыкъэзыIэтахэм я тепщэгъуэ кIэщIыр
Эмир зыкъэзыIэтахэм я пашэ Йэлбугэ Iэн-Насири бэхърит тепщэхэм я иужьрей Хьэжы сулътIану трагъэувэжыну иукъуэдиящ. Езы Йэлбугэ мысырыдзэм и унафэщI нэхъыщхьэ (атэбек) къулыкъур къищтэри къэрал унафэр зэригъэкIуэн щIидзат. Ар Хьэжы Мансур и лъэбакъуэ къэс кIэлъыплъырт, Iуэхухэм я нэхъ цIыкIури къимыгъанэу. СулътIаным и дэрбзэрым тыгъэ хуищIа нэужь, Йэлбугэ а унафэр икъутэжу IэщIагъэлI тхьэмыщкIэр башкIэ щригъэубэрэжьым, Хьэжы Мансур: «Дэрбзэр нэгъунэ теухуа си унафэхэм гъуэгу ямыгъуэтынумэ, сыт хуэдэ сулътIан унафэ сэ сIэщIэлъыр?» жиIэри, «и гум хэхьэу щым хъуащ».
Йэлбугэ игъэIуащ шэрджэс мамлюкхэм ящыщу зыми зыри зэрырамыщIэнур, ипэкIэ яIа мылъкури лъапсэри къазэрыхуэнэнур. Бэркъукъу сэрейм къекIуэлIэжмэ, ардыдэмкIэ къагъэгугъащ. ЩIэпхъуэжа сулътIаныр къэзыубыдыр цIыху къызэрыкIуэмэ, тыгъэу динар мин иратынут, зауэлIмэ – къулыкъукIэ драгъэкIуеинут, зыгуэрым Бэркъукъу игъэпщкIуу къыщIэкIмэ, тезыр тралъхьэнут.
Бэркъукъу и бийхэр зэщохьэж
Бэркъукъу Кэрэк щыIэ и эмирхэм язым и унэм къыщаубыдащ. ЯукIыну тегушхуахэкъым, абы и лъэныкъуэу щыта мамлюкхэм зыкъаIэтынкIэ шынахэщ. Йэлбугэ Ан-Насири а Мысырым зыщызыгъэпщкIуа мамлюкхэр и натIэ иригъэкIын папщIэ, псори Щам къулыкъущIакIуэ кIуэн хуейуэ унафэ къищтащ, унафэр зымыгъэзэщIауэ къаубыдым тезыр тралъхьэну игъэIуащ. Бэркъукъу къызэригъэпэща зауэлI еджапIэхэм щIэс мамлюк щIалэхэр эмирхэм трагуашэри абыхэм я егъэджакIуэхэри ущиякIуэхэри яутIыпщыжат. Йэлбугэ ищIэ псори зыхуэунэтIар зэрыхъукIэ цIыху нэхъыбэ езым зришалIэу, къапэувынкIи хъунухэр гуитIщхьитI ищIынырт: зыкъаIэту зыхуэмыхьэзыр бэлыхь IущIэн, е тепщэщIэм Iэуэлъауэншэу едэIуэн. Абы ипкъ иткIэ, «Ипэрей унафэщIхэм лей зрахахэр Йэлбугэ ан-Насири деж кърекIуэ, пэжрэ захуагъэрэ къагъуэтын папщIэ», - жаIэри ягъэIуащ.
Йэлбугэ зыщымыгугъа удыныр абы и дамэгъуу щыта, Iэл-Iэшраф сулътIаным и мамлюкхэм я унафэщI Минташ къыбгъэдэкIыу къытехуащ. Иджыри къэс къаруушхуэ зыбгъэдэмылъа Минташ Бэркъукъу и мамлюкхэр зэрыгуэхьам Йэлбугэ и Iуэхур хьэлъэ ищIри, Минташ и телъхьэ хъуахэр зэманкIэ бий нэхъ лъэрызехьэу щыта Йэлбугэ ирагъэкIуэтат.
1389 гъэм и шыщхьэуIум Каир зэхэуэм щыщIедзэ. ЛъэныкъуитIми каирдэсхэр щхьэж и лъэныкъуэ ищIыну хэтт. Минташ щIэгъэкъуэн хуэхъуащ сулътIан Хьэсэн и цIэр зезыхьэ мэжджыту зыкъэзыIэтахэм быдапIэ яхуэхъуам мывэр зи Iэщэ къалэдэсхэр къызэрекIуалIэр. Зэхэуэ гуащIэр махуэ псокIэ екIуэкIа нэужь, Минташ текIуэри Йэлбугэ и эмирхэм абы и лъэныкъуэм зратащ.
Хъалифым Iэуэлъауэр ягъэувыIэну унафэ щищIым, зыкъэзыIэтахэм я пашэ Минташ жиIащ: «Сэ сызыпэщIэувар сулътIанракъым, хабзэншэу унафэр зыIэщIилъхьауэ Iэл-Iэшраф дунейм ехыжам и къуэ Хьэжы Мансур тепщэгъуэр къылъызымыгъэс Йэлбугэщ».
«Абы Iэл-Iэшраф и мамлюкхэр IуигъэкIуэтурэ езым ейхэм гъуэгу ярет, - жиIэт Минташ. - А псори – и псалъэ зэпцIыжахэм япкъ иткIэ. Сэ абы дирхьэм минищэ къудей къызитауэ аращ, езым щIыхэм я нэхъыфIхэр зэщIикъуащ. Сэ си лъапсэм илъэсым дирхьэм 600 000 къудейщ къытекIыр. Е езым симыукIауэ, е сэ езыр сымыукIауэ сыувыIэнукъым».
Абы иужь лъыгъажэ гуащIэм щIедзэ. ИпэкIэ Йэлбугэ гуэхьа Бэркъукъу и мамлюкхэр Минташ и дзэм хэхьэри, Минташ текIуащ. Къалэдэсхэр абы и лъэныкъуэ хъуат. Апхуэдиз шынагъуэ зэрыщыIэм хуэдэу, абыхэм щIым щылъ шабзэхэр къащыпурэ Iэщэ зримыкъу Минташ и зауэлIхэм хуахьт. Зэхэуэр увыIэтэкъым. Iэщэм топхэр къыхэхьэжауэ, зыкъэзыIэтахэр щIы дагъэм къыхэщIыкIа топышэкIэ бийхэм яхэуэт. СулътIан Хьэсэн и кхъэлэгъунэр зэтракъутэри, Йэлбугэ и пщыIэми мафIэ щIадзат. Жэщым Минташ и дзэм Йэлбугэ епцIыжахэр къыщыхэхъуэм, Йэлбугэ БыдапIэм дэкIуэсыкIащ. Минташ сулътIаным деж кIуэри, езыр абы и унафэм зэрыщIэувэр, и адэм зэрыхуэпщылIам хуэдэу, езыми зэрыхуэпэжынумкIэ псалъэ иритащ. Йэлбугэ Iэн-Насири яубыдщ, лъэхъу иралъхьэри хьэпсым ирадзащ.
Я бийр Минташ зэтриукIэу езыхэм я пашэр хуит ищIыжынкIэ щыгугъа Бэркъукъу и мамлюкхэр бэлэрыгъат. Адрей зыкъэзыIэтахэм хэтахэм хуэдэу абыхэм тыгъи, къулыкъуи, щIыи ирататэкъым. Минташ къыгурыIуэт зауэлIхэр къызэрыбгъэгугъам утемытыжыным фIы къызэримыхьынури, езыр япэ уэну мурад ищIащ. Абы Кэрэк Бэркъукъу иукIыну зи къалэн лIыкIуэ щэхуу егъакIуэ. Езым къыбгъэдэна Бэркъукъу и мамлюкхэм унафэ гуэр игъэзэщIэным хуэпIащIэ хуэдэу бжэ зэхуэщIакIэ зэхуешэсри, зэтригъэукIэн щIедзэ. ЦIыху щитIым нэблагъэ яукIат а махуэм. Адрей Бэркъукъу и унэм щыщ мамлюкхэм я ужьым кIэлъыплъакIуэхэр, щакIуэм хуэдэу иувэхэри, я нэхъыбэр хьэпсым ирадзат, я мылъкур Минташ и хъарзыналъэм халъхьат.
Йэлбугэ емыщхь Минташ угурыIуэну Iэмал къыпхуигъанэтэкъым. ПсынщIэу, къимыкIуэту, гущIэгъуншэу Iэбэт ар. Мамлюкхэм е къалэдэсхэм ящыщу мыдаIуэр занщIэу яукIт. Щыхьэрым Iуэхур щызэгъэзэхуэжын хуей щыхъум, Минташ хъыбар игъэIуащ маисэ, сэ е нэгъуэщI Iэщэ къалэдэсхэм ящыщу хэт иIыгъыу къагъуэтми, тезыр зэрытралъхьэнур. Япэрей махуэ дыдэм цIыхуихым я Iэр паупщIат.
Апхуэдэ къару пхъашэм Каир щытыкIэр щигъэсабырыжа хуэдэу щытт, ауэ зэрысулътIан къэралу унафэм щIэбгъэуэвэн папщIэ, тезыр тезылъхьэ хабзэзехьэ IуэхущIапIэ къызэгъэпэщын хуейт, Минташ апхуэдэ иIэтэкъым. Къеныкъуэкъухэр игъэкIуэдыным хуэпIащIэри, абы и дамэгъуу щытахэр и бий ищIыжащ, апщIондэху гъусэ имыIэжу къэнащ. Зым зыр иужь иту Щам хъыбар мыхъумыщIэхэр къиIукIт, эмирхэр зэрызэпэщIэувэжам теухуауэ. ИужькIэ Кэрэк дэс лIыкIуэм Бэркъукъу къиутIыпщыжу езыр абы и лъэныкъуэ зэрыхъуа хъыбарыр къэсащ.
Минташ и псэ емыблэжу лъащэт. Хьэпсым иридзэныр фIэмащIэу, абы цIыхухэр зэтриукIэн щIидзащ. Кэрэк зауэлI гуп иутIыпщыну зэригъэпэщри, асыхьэтми а унафэр икъутэжащ, и дзэр бийм и лъэныкъуэ хъункIэ шынэжри. Хъалифымрэ хеящIэхэмрэ зэхуишэсри, абы Бэркъукъу укI тезыр тралъхьэну фэтуэ къригъэщтащ, иужьрей Iуэхуу сулътIан Хьэжы Мансур и шыпхъур къишэри нысашэшхуэ ирищIэкIыжащ.
Шэрджэс сулътIаным унафэр къыIэрохьэж
АпщIондэху Каир пэгъунэгъу Кус къалэм ирагъэша мамлюкхэми, Хьэлэб лIыкIуэу ягъэкIуа Йэлбугэ и къулыкъущIэгъуми зыкъаIэтащ. Iуэхум апхуэдизкIэ псынщIэу зихъуэжти, Бэркъукъу и телъхьэхэр махуэ къэс багъуэт. Кэрэк абыхэм я зэхуэсыпIэ щыхъум, абы Мысыр Ищхъэрэм къыщыщIэпхъуэжа Бэркъукъу и мамлюк 300-ри нэсащ.
1389 гъэм жэпуэгъуэм и 14-м Бэркъукъу Дамаск къыбгъэдохьэ. Къалэм къэсын ипэ ар зэхэуэ зыбжанэм щытекIуат, Йэлбугэрэ Минташрэ тезыркIэ щIыналъэм ирагъэIэпхъукIа эмирхэр и дзэм кIуэ пэтми къыхэхъуэжт. Каир абыхэм къапэщIэувэну дзэ щызэрагъэпэщат езы сулътIан Хьэжы Мансур я пашэу. Хъарзыналъэр нэщIт. Минташ ягъэтIысахэмрэ Бэркъукъу и мамлюк щIэпхъуэжахэм я унэхэмрэ къищт. Абы эмир хэкIуэдахэм я бын зеиншэхэм хуагъэтIылъа ахъшэхэр зэщIикъуэщ, коптхэм дирхьэм I00 000, журтхэм дирхьэм 500 000 яригъэпшынри, эмир къэс къуэды щхьэхуэ къыIихат. Iуэхур зыхуэкIуарати, щхьэлхэм щылажьэ шыхэр нэгъунэ зэщIакъуа нэужь, цIыхухэр хьэжыгъэншэу къанэри щIакхъуэ уасэм хэхъуат. Минташ къыхиха ахъшэри ирикъуакъым, и пщIэри ехуэхащ. ЗауэлIхэр зыри арэзытэкъым, яIэрыхьари мащIэт.
Дзэм Щам иунэтIа нэужь, Каир цIыхухэм зыкъыщаIэтащ. Бэркъукъу и мамлюкхэм, пщIым я нэхъыщхьэ Бутэ Iэт-Тулутамури я пашэу хьэпсым исхэм, щIэтIыкI ящIри къыщIэпхъуэжащ, итIанэ Iэщэ къащтэри Минташ къигъэна дзэр зэтраукIащ. ЗыкъэзыIэтахэм Бэркъукъу сулътIану щагъэIум, ахъшэхэхымрэ зэрызехьэмрэ иригъэша мысырдэсхэр хъыбарым щыгуфIыкIахэщ.
АпщIондэху Бэркъукъу щIэгъэкIуэн къыхуэкIуащ Сэфэд къикIри. Абы и унэм щапIа мамлюк Йэлбугэ Iэс-Салими Сэфэд и тепщэм деж дэуэдару (канцелярием и нэхъыщхьэу) щылажьэт. Къалэтетыр дзэр дэщIыгъуу Дамаск кIуа нэужь, Йэлбугэ Iэс-Салими Сэфэд тутнакъыу щаIыгъ Бэркъукъу и эмир щитIыр къиутIыпщыжри, абыхэм БыдапIэмрэ хъарзыналъэмрэ я IэмыщIэ иралъхьэжащ.
Бэркъукъурэ Минташрэ я къару зэхэгъэкIыпIэ зэхэуэр 1390 гъэм щIышылэм и 2-м екIуэкIащ. Бэркъукъу псэемыблэжу зэрызэуам хуэдэу, Минташ ахэр ижьымкIи сэмэгумкIи иригъэкIуэтыфат. Ауэ Минташ текIуэпауэ жыпIэныр иджыри пасэт. АпщIондэху Бэркъукъу зэрыхьзэрийр къигъэщхьэпэри, хъалифымрэ сулътIан Хьэжы Мансуррэ гъэру иубыдащ, ахэр зэхэуэм къыхэмыхьэу дзэм и хъарзыналъэр зэрылъ мысыр гу зэщIэщIахэм япэгъунэгъуу жыжьэу къаплъэу щытхэт. Минташ ар имыщIэу, Дамаск текIуэныгъэр щигъэлъэпIэну кIуэху, Бэркъукъу и дамэгъухэр зэхуишэсу жэщ псор сулътIаным и пщыIэм щигъэкIуащ. Нэху щыри лъыгъажэ гуащIэ дыдэм Бэркъукъу и мамлюкхэр щытекIуащ. Минташ ирагъэкIуэта нэужь, Хьэжы Мансур езым и гукъыдэжкIэ тахътэм текIри аргуэру сулътIану теува Iэл-Мэлик Iэз-Захир Бэркъукъу хъалифым тхьэ иригъаIуэри Каир дэтIысхьэжащ.
Политикэ и лъэныкъуэкIэ Бэркъукъу и унафэ щIыкIэм Бейбарс уигу къегъэкIыж. ЖытIэм и щыхьэтщ зауэм хуэщIа, сулътIаныр зи тепщэ къэралыгъуэм Аббасидхэм я щIэблэ хъалифми унафэ гуэр зэрыщыIэщIэлъам. А Iуэху зехьэкIэр Бейбарс зэригъэпэщауэ щытащ, иджы мис, илъэсищэ дэкIа нэужь, мамлюк тепщэ Бэркъукъу абы мэхьэнэщIэ иритыжат. Бейбарс хъалифым и пщылIу нэгъуэщI мыхъуми фэкIэ зыкъигъэлъагъуэу щытамэ, Бэркъукъу и зэманым а щытыкIэм зихъуэжри, зэи къимыгъэзэжыну хъалифыр сулътIаным и пщылI хъуат. Дин тепщэгъуэр текIуэн папщIэ чэмыр зы лъэбакъуэ закъуэт – хъалифымрэ сулътIанымрэ зы нэрыбгэу щытыныр, ауэ ар къэхъуакъым.
Динымрэ къэрал унафэмрэ зэгуэгъэхьэн Iуэхум иужькIэ уэсмэнхэм я деж зыщиужьащ. Мысырыр къэзыубыда Селим Езанэр (1512 - 1520), «къалэ лъапIитIми я пщылI» хъуа нэужь, ар хуит хъуат муслъымэнхэм я пащхьэм «Iимам» цIэр щызэрихьэну. Бартольд Василий зэрыжиIэмкIэ, абы иужь къиува псоми «хъалифкIэ» еджэрт, «хъалиф Мутэуэккил и пщэрылъыр Селим иритарэ иримытарэ зэрамыщIэм емылIэлIэххэу». ИужькIэ «Аббас и щIэблэм къытепщIыкIахэм къакIэлъыкIуа тырку сулътIаныр динкIэ зэрыщхьэхуитым» теухуа унафэ къащтащ. Бэркъукъурэ Бейбарсрэ зэдгъэпщэным адэкIэ къыпытщэмэ, тIуми къалэн зэхуэдэ я пщэ къыдэхуат: езым я Iулыджымрэ унафэ нэхъыщхьэмрэ ягъэбыдэныр, традза гупым я дамэгъуу щыта зыкъэзыIэта эмирхэр гъэIэсэныр. Зэрыхьзэрий нэужьым тепщэ хъуа къарум зыщIэзыгъакъуэ хъалифым и пщIэр Iэтыныр муслъымэн къэралыгъуэ къызэрызэфIагъэувэ Iэмалхэм язт.
IэщэкIэ текIуа нэужь, сулътIаным зэхиубла уэрам зекIуэм япэ иту хъалифыр кIуэну унафэ къищтащ, абы иужь Хьэжы Мансур Бэркъукъу къыбгъурыту итт, къалэдэсхэм сулътIаным сэлам кърахырт. Апхуэдэ щIыкIэу абыхэм дахэу къагъэлъагъуэт тепщэщIэм хъалифым и пщIэр къэралыгъуэм и лъабжьэу зэрилъытэр. Абы ищIыIужкIэ мамлюкхэм я зэхуакум дэлъа зэкъуэшыныгъэ къэралым къыхуэщхьэпэнкIэ къару зыхуримыкъуам къыдэкIуэу, апхуэдэ Iуэху бгъэдэхьэкIэр зэкъуэтыныгъэр езыгъэфIакIуэ гъуэгут. А гупсысэр зэрызахуэм и щыхьэтщ Бэркъукъу унафэр къызэрыIэрыхьэжу, ипэм хуэмыдэу, иджы мамлюкхэр мысыр жылагъуэм нэхъ «яхигъэзэрыхьын» зэрыщIидзар. Бэркъукъу и етIуанэ тетыгъуэм мамлюкхэм ятеухуауэ хабзэщIэхэр къищтат. Ахэр къалэм щыпсэунуи унагъуэ хъунуи хуитхэт. Хуэм-хуэмурэ абыхэм щIыпIэм щызекIуэ хабзэхэр къащтащ, кIуэ пэтми хьэрып щэнхабзэр мамлюк зэхэтыкIэм хэпщIащ.
СулътIан Бэркъукъу илъэс хыщI ныбжьым иту 1399 гъэм и мэкъуауэгъуэм дунейм ехыжащ. Бейбарс Бундукдари ещхьу, абы теухуауэ уэрэдхэр зэхалъхьэт, и гъащIэ гъуэгур яджурэ псысэхэм хуэдэу зэIэпахт. Езым и иужьрей унафэкIэ Бэркъукъу «тхьэмыщкIэхэм я лъэгум», Баб Iэн-Наср зи фIэщыгъэ Каир куэбжэм хуэкIуэ гъуэгум и курыкупсэм деж щыщIалъхьащ. ИужькIэ абдежым абы и къуэ Фэрадж и унафэкIэ кхъэлэгъунэ щагъэуващ.
Бэркъукъу теухуауэ ТемырщIакъуэ (Тамерлан)
Баязыт Езанэм хуригъэхьа тхыгъэм щыщ пычыгъуэ
Иджы хъун хуэдэ пашэ зэрыщымыIэжым къыхэкIыу, пцIырэ бзаджагъэкIэ Мысырым и сулътIан хъуа шэрджэс пщылIу зыми имыцIыху сондэджэр мэхьэнэншэм деж ди япэ итахэм я хабзэм тету лIыкIуэхэр хуэдгъэкIуат, зэрахуэфэщэну, тыгъэхэр яIыгъыу. Тхьэр зэбгауэ хуэпщIэр зэхэзымыщIыкI а бзаджэнаджэм и тепщэм и къуэр иукIри, сулътIан зищIыжащ. Хьэрып псалъэжьми жиIэркъэ: «ГущIэгъубэм и нэлатыр техуэнущ фIыщIэ зымыщIхэм».
КъыкIэлъыкIуэу абы муслъымэнхэм я Iуэхухэр дэзыгъэкI, ислъамыр езыгъэфIакIуэ пашэр хьэпсым иридзэщ, ипэкIэ Мысырым тета сулътIанхэм ягъэува хабзэхэм ебакъуэри, унафэр зэрыщыту езым и закъуэ зыIэщIилъхьащ. Зэхэфха къыщIэкIынщ абы щхьэусыгъуэ имыIэххэу лIыкIуэхэр зэриукIар. Апхуэдэ икIагъэрэ псэкIуэд гущыкIыгъуэрэ нобэр къыздэсым зы тепщэм къигъэлъэгъуакъым. КъурIэным итщ: «ЛIыкIуэхэм я къалэныр – хъыбарыр нэгъэсынырщ» жеIэри. ЛIыкIуэхэм удын ирыригъэдзу е лей къатригъэхьэу и щхьэ пщIэ хуэзыщIыж зы тепщэм игъащIэм далъэгъуакъым. «Ар зыщIэм зыри игъуэтыжынукъым, мы дунейм и напэ щытекIын фIэкIа» Iэятыр аракъэ зытеухуар? Кыпчакхэм я Iуэхур зэфIэкIмэ, Тхьэм жиIэмэ, ЩамкIэ дгъэзэнущ. Алыхьыр ди Iэпэгъуу а шэрджэс щIалэжь цIыкIум зедмыгъэцIыхужу хъунукъым. Хьэрып псалъэжьым зэрыжиIауэ, лейр зезыхьам техуэжыну дыщогугъ. Алыхьталэм и закъуэщ плъапIэхэмрэ хъуэпсапIэхэмрэ улъэзыгъэIэсыр.
