Псалъэм нэхъ лъэщ щыIэкъым
ЩакIуэ Мусэлы Мардас и къуэр 1946 гъэм щэкIуэгъуэм и 20-м Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм хыхьэ Малэ Зеленчук (Ботэщей) къуажэм къыщалъхуащ. ПэщIэдзэ еджапIэр къиуха нэужь, Черкесск дэт еджапIэ-интернатым курыт щIэныгъэ щызригъэгъуэтащ.
Алма-Ата дэт Къэзахъ къэрал университетым ЖурналистикэмкIэ и факультетым 1965 гъэм щIотIысхьэри, 1969 гъэм ехъулIэныгъэ иIэу къиухащ. Абы и ужькIэ ар ди къэралым и хэгъуэгу зэмылIэужьыгъуэхэм щы-лэжьащ — Къэзахъстаным, Сыбырым, Колыма, Чукоткэ, Врангель и хытIыгум къыщыдэкI газетхэм, радиом.
Мусэлы игъэунэхуащ Iэпщэрылэжьэнри — хьэлъэзехьэуи, пхъащIэуи, бетонзэхэщIэуи, мывэзэтелъхьэуи щытащ, уеблэмэ хьэр Iэжьэм щIэзыщIэхэми яхэтащ.
1976 гъэм Мусэлы Къэрэшей-Шэрджэсым къигъэзэжри, япэщIыкIэ Хьэбэз дэт заводым, иужькIэ район радиом щылэжьащ.
1982 гъэм Къэрэшей-Шэрджэс телерадиокомитетым уващ хъыбарыщIэхэм, сабийхэм, щIалэгъуалэм теу- хуа нэтынхэр игъэхьэзыру. ИтIанэ жылагъуэ-поли- тикэ Iуэхухэм хухах нэтынхэм зритащ. Абы зэфIэкI, хэлъэт зэриIэр Iуэхум къыхалъытэри, хуагъэфэщащ радиом и редактор нэхъыжь IэнатIэр, иужьыIуэкIэ редактор нэхъыщхьэ ящIащ.
Мусэлы и псалъэхэр шэрыуэщ, адыгэбзэр IэкIуэлъакIуэу къегъэсэбэп, зытепсэлъыхь Iуэхугъуэхэр куууэ зэпкърех, журналист Iэмал къекIухэр къигъэсэбэ- пурэ и тхыгъэхэр гукъинэж пщещI. Зэпсалъэ цIыхухэми гуапэу яхущытщ, я щхьэр ину яригъэлъагъужу, игъэгушхуэу, игъэлъапIэу. Ар фIыуэ щыгъуазэщ дунейпсо литературэм и фIыпIэм, тхыдэм, псом хуэмыдэу езыр къызыхэкIа лъэпкъым и тхыдэм, щэнхабзэм. Географиеми, зекIуэн Iуэхуми, спортми хуэхамэкъым.
Иужьрей илъэсхэм Мусэлы щолажьэ Къэрэшей-Шэрджэс телерадиокомпанием, абы и тхьэмадэм и къуэдзэщ, адыгэ къудамэм и унафэщIщ. И къалэн нэхъыщхьэу къелъытэ зи пашэ лэжьакIуэ гупыр игъэгушхуэнымрэ цIыхухэм гунэс ящыхъун нэтыныфIхэр ягъэхьэзырынымрэ.
1968 гъэ лъандэрэ Мусэлы СССР-м, Урысейм и Журналистхэм я союзхэм хэтщ, «Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм щIыхь зиIэ и журналист» цIэ лъапIэр 1995 гъэм къыфIащащ.
2001 гъэм абы къыхуагъэфэщащ Къэрэшей-Шэрджэсым и ЦIыхубэ ЗэIущIэм (Парламентым) и Президиумым и ЩIыхь тхылъыр.
Адэшхуэм и псыкъуийр
Гупсысэр дунейми гъащIэми я ибзапIэщ. Ауэ, ар илъэс бжыгъэракъым зи ибзэр, атIэ уи дунеймрэ Iуэхумрэ я нэщэнэщIапIэщ. Сыт хуэдэ ныбжьым унэсами, узыхуеплъэкIыжынрэ узэгупсысыжынрэ уиIэнущ. Псом хуэмыдэу, лIы и ныбжь уиту, нобэ фи пащхьэ зи гупсысэхэр къыщыттIэщIыну ЩакIуэ Мусэлы хуэдэу къэралми лъэпкъми я утыкум уитамэ, жыпIэн уиIэнущ. Абы уедэIуэну гъэщIэгъуэнщ, ар журналистикэм хуэIэкIуэлъакIуэ, щIэныгъэ зыбгъэдэлъ цIыхущи. Аращи, гупсысэ чэрыуанэр иредгъэшэжьэнщ, ди упщIэхэмкIэ зэран дыхуэмыхъуу.
«Нобэ зи махуэр си анэращ»
Адыгэм я хабзэтэкъым «сыкъыщалъхуа махуэщ» жаIэу ягъэлъапIэу, ар кърагъэкIуртэкъым. Аращ щIыжысIэр: нобэ илъэс 70 ирокъу си анэм бын пажэ зэригъуэтрэ. Ар сэращ. Ауэ а махуэр зейр си анэрауэ къызолъытэри, соплъэкIыж си къуажэжьымкIэ. Хьэблэжь сыкъыщалъхуам сыдэплъэжмэ, абы щыгъуэм псэуахэмрэ иджырейхэмрэ я дунейр зызогъапщэ. Ди адэжь-анэжьхэм ятелъа хьэзабыр хьэлъэу си плIэм дэлъщ, гукъеуэмрэ губгъуэ лэжьыгъэмрэ я зэхуакум, бэным хуэдэу я псэр дэукIауэ, ахэр си нэгу къыщIохьэж. Зауэри, гуауэри, къэралым и псэукIэ гугъусыгъухэри — псори зэрашэчар къыдгурыIуэу щытмэ, нобэрей гъащIэм зэрызихъуэжар нэхъ зыхэтщIэнущ.
Ауэ, гъащIэм зэрызихъуэжар япэу зэрызыхэсщIэр ди нэхъыжь Iумахуэхэр зэрыщымыIэжымкIэщ. Абыхэм я шыуан-лэгъуп зехьэкIэр, пщэфIэкIэр, я дуней тетыкIэ дахэр нобэрей зэманым хуэчэмщ. Сытуи псэ къабзэу дунейм тета ахэр! Ди лIыжьхэм сахоплъэжри, шыхъуэу, мэлыхъуэу, Iэхъуэу псэу защIэт. ИтIанэми, ахэр ди уэрамым щрикIуэкIэ, мывэ кIэщхъ къудеи гъуэгум телъу ямыдэу, баш яIы-гъымкIэ еуэрти традзырт. Пхъэ къуэщIий телъыр къащтэрти, ари уэрамым трахырт.
Ди къуажэхэр кIыфIтэкъэ абы щыгъуэм? Мэжджытым щыIа лIыжьхэм финар щIэгъэнахэр Iэ едзыхакIэ яIыгъыу, ахэр щIым лъоIэс жыпIэу я гъуэгур ягъэнэхуу къызэрыкIуэжыр си нэгум ноби щIэтщ. А нэхугъэмрэ лIыжьхэмрэ зэман кIыфIыгъэм хыхьэжа си сабиигъуэм къыпхыкIым хуэдэщ.
Ди къуажэр си сабиигъуэм зэрыщытар си нэгу къызэрыщIыхьэжыр псыхъуэ банэ сэрейуэщ, и цыпэхэр уэрамымкIэ къэгъэзауэ. Арами, апхуэдэ теплъэ зиIа къуажэми къэмыхъуауэ хуабагъэ дэлът. Тхьэ сIуэнуи сыхуейкъым, ауэ иджырей зэхущытыкIэм хэлъ щIыIагъэм хуэдэ си сабиипсэм зыхищIакъым а зэманым.
ТеплъэгъуитI си нэгу къыщIохьэж си сабиигъуэм щыщу. Япэ теплъэгъуэу къысхуэнар зэрыхьзэрийщ. Уей, фоч макъыр къуажэм щхьэщыIукIыу, цIыхухъухэм фочыр ягъауэу уэрамымкIэ дэжу си нэгу щIэтщ. ИлъэсиплIым ситт абы щыгъуэм. Ди анэ мыгъуэми жэз тасыр къипхъуатэри, баш цIыкIукIэ еуэу пщIантIэм дэжащ. Хьэблэ фызхэри хэт пэгун, хэти даущ зыщIын яIыгъыу, абыхэм макъ ирагъэщIым езым я макъри дащIыгъужауэ хьэблэм зэрыдэхыу си нэгу къыщIохьэж. «МацIэр къуажэбгъум щылъ гъавэм къыхыхьауэ хьэлэч ещI!» — жаIэри, зи лъэ вакъэ изылъхьэу къуажэм дэсыр зэрыдэхыу арат мацIэр ягъэщтэну.
ЕтIуанэ теплъэгъуэми къиубыдыжыр а пIалъэращ. Ди адэшхуэм къитIауэ псыкъуий куу диIэт. Мывэ къэси зым-зыр хуэкIуэу зэтелъхьауэ — ауэ сытми псыкъуийт ар! Мис а псыкъуийм шэдыгъуэ жыг бэлыхьхэр къегъэтIысэкIауэ щхьэщытт. Си шынэхъыщIэ Мусэбий и гущэ хэлъыгъуэт. Ди анэри дэстэкъым. Си адэм и анэр КIытIэхэ япхъут, еджагъэшхуэ КIытIэ Ахьмэд и адэм и шыпхъу дыдэт. И щхьэм лъыр дэуейри, и щIэлъэныкъуэр иубы-дауэ нанэр пIэхэлът. Ар къыщIашри, дыгъафIэм къыхагъэтIысхьат, сэ жыгым сытест, пыIэ цIыкIу сIыгъым шэдыгъуэ къыпысчхэр ислъхьэу. Зэуэ дыгъэр иубыдри, дунейр кIыфIыбзэ къэхъуащ.
Сыгужьеяуэ согъ, жыгым сыкъехыжынуи сошынэ. «Уэ си сабий мыгъуэр! Уэ си сабий мыгъуэр!» — жиIэу ди нанэ и ма- къыр къоIу. Мо игъащIэм зи макъ зэхэзмыха ди нанэм и макъри си нэIуасэкъыми, сэри гъыныр щызгъэтыркъым. Ди гъунэгъу лIыжь бэлыхь, Мамбэт Мыхьэмэтджэрий, къыдыхьэри: «Iэминат, сыт къэхъуар?», — жиIащ. «Сабий мыгъуэр кIыфIым игъэгужьеяуэ жыгым къехыжыфыркъым», — щыжриIэм, Мыхьэмэтджэрий накIуэри, жыг къудамэм сыкъыпихыжауэ щытащ.
А зэман жыжьэм сыхэплъэжмэ, лъэпкъым и купщIэу, налкъуту хэслъагъуэр ди нэхъыжьхэращ. Ахэр ауэ сытми цIыхут! Я псалъэкIи, дуней тетыкIэкIи гъэтIысауэ, гъащIэ Iущагъыр зи Iэдэжу, куэд зылъэгъуа нэхъыжьт ахэр. Нобэ сызоплъэкIыжри, сылъэIэсыжыркъым: ей, бетэмал! БалигъыпIэм сиувауэ ди лIыжьхэм сащыбгъэдэсам, абыхэм жаIар щIэзмытхар сыт?! Пэжщ, ноби я псалъэ, теплъэгъуэ куэди си гум къинащ, си нэгум щIэтщ. Ауэ игъуэу абыхэм къапкърысхыфыну щытамрэ нобэ гукъэкIыжу къысхуэнамрэ ауи зэбгъапщэ хъунукъым. Мис ар си щыуагъэшхуэу къызолъытэ. Псом хуэмыдэу иужьрей илъэсиплI-тхум а гупсы-сэр къысщIэрыхьэжауэ сызэрехуэ. Ауэ, пщIам щыгъэтыжауэ, умыщIам ухущIегъуэжкIэ сыт и Iэмал…
Уэз Хьисэ, ЩакIуэхэ Бэтокъуэ, Хьэжбатыр, Машэ, Лу, Къаплъэн, Билал, Братхэ Машэджэху, Къаплъэн, Хьэмзэт сымэ — мыр япэу си нэгу къыщIыхьэжа къудейхэращ. Апхуэдэ лIыжь бэлыхь дапщэ дэса ди къуажэм! Абыхэм ящыщт си адэшхуэри. И гъащIэр колхоз тхьэмадэу, пашэу къихьауэ. Езыр 1896 гъэрат къыщалъ-хуар, 1938 гъэм «троцкист» дзыр къыфIащри, яукIащ. Ауэ и фэеплъ, цIыхугъэ нэхур си дежи къэсащ. НыбжьэгъуфIу иIа, къыдэлэжьа, губгъуэм къыдита Брат Умар къызжиIэжауэ щытащ: япэрей гъавэр губгъуэм кърахыжу хьэмым къызэрытрахьэу, гуэдзми, нартыхуми, нэгъуэщIми, къэп зырыз, щэху-нахуэми, къуажэм фызабэу дэсым яхуригъашэрт. Апхуэдэ гулъытэ зыщIыфынрэ а гулъы-тэм хуэныкъуэрэ ди зэманми щыIэщ, ауэ япэхэм етIуанэхэр зэрамылъагъум сигу хегъэщI, ди нэхъыжьыфIхэм къытхуагъэфэщэнкъым ар, жысIэу.
Адыгэхэмрэ адыгэбзэмрэ
Уи лъэпкъыбзэм нэхърэ нэхъ узыгъэлъэпIэнрэ узыгъэлъагэнрэ щыIэу къэслъытэркъым. Ди хэгъуэгум щыпсэу- хэм уахэплъэмэ, адыгэхэм нэхърэ зи бзэм пщIэ нэхъ хуэзымыщIыж, фэ езымыплъыж яхэту къыщIэкIынкъым. Адыгэ гуп уахыхьэрэ я псэлъэкIэмрэ анэдэлъхубзэ къуалъхьэжамрэ зэхэпхмэ, жысIэм хэти щыхьэт техъуэнущ. Къэрэшеи, абази, нэгъуеи, зэрыжаIэу, ар къуажэдэс е къалэдэс ирехъу, я быныр я лъэпкъыбзэкIэ ягъэпсалъэу, утыкум ихьэмэ я бзэмкIэ «иракъутыхьу» долъагъу. Пэжщ, адыгэхэми къахокI зыгуэр зыщIэ, зи гур лъэпкъыбзэм хуэгузавэ, ауэ и нэхъыбэм мы Iуэхум хуаIэ бгъэдыхьэкIэм укъегъэуIэбжь.
Сэ куэдрэ жысIащ: бзэм бгъэдыхьэкIэ къыхуэдгъуэтынымкIэ щапхъэ тхуэхъупхъэу къэслъытэр Израилым щыпсэу адыгэхэрщ. Абыхэм я сабийхэр анэдэлъхуб-зэм зэрыхурагъаджэр, ар зэраIуралъхьэр щапхъэ ирокъу.
Сигу къокIыж усакIуэ, егъэджакIуэ Бемырзэ Мухьэдин адыгэбзэмкIэ 1 — 4-нэ классхэр зэреджэну Iэмалхэм и гуащIэ ирихьэлIауэ, а Iуэхур къызэригъэпэщауэ зэрыщытар. А зэманым Мухьэдин а гупсысэр щIиукъуэдиям, ерыщу иужь щIи- там, ауэ зэрызэхамыхам нобэ щIэрыщIэу дегупсысыжыпхъэщ.
Мис а гъуэгуращ Израилым щыпсэу адыгэхэр зытетыр. Рихьэниерэ Кфар-Камэрэ къуажитIым я еджапIэм анэдэлъхубзэ зыIурымылъ сабий къащтэнукъым. Зи анэдэлъхубзэр лъабжьэ зыхуэхъуа сабийхэм журтыбзэри, инджылызыбзэри, хьэрыпыбзэри тыншу къапхъуатэ. Ар ди дежкIэ щапхъэу къызолъытэ. Абыхэм елъытауэ, дэ ди Iуэху зехьэкIэр узыфIэмыкIыжыну тхьэмыщкIагъэщ. Лъэпкъыбзэм и жьауэм щIэкIам, абы елъэпэуэжам и дунейри зэрымыузыншэжым сэ шэч къытесхьэркъым.
Сэ хуабжьу сызыгъэгужьейр ди щIэблэм анэдэлъхубзэ яIурылъу сабий гъэсапIэм кIуэуэ, мазэ бжыгъэ нэхъ дэмыкIыу ар зэраIэщIэхурщ. Къалэдэс адэ-анэ гуэрхэри хъийм икIарэ, я лъэпкъыбзэм хуэмеижу, я быным ар ирагъэджын ямыдэу, уеблэмэ абыкIэ лъэIу тхылъ еджапIэхэм щIалъхьэу — хэплъэгъуэщ дызэрыт зэманыр. Абыхэм къагурымыIуэр зыщ: уи лъэпкъыбзэм щIэныгъэм хегъахъуэ, армыхъумэ хигъэщIыркъым.
Лъэпкъ мащIэхэм я анэдэлъхубзэмрэ щэнхабзэмрэ пщIэ хэха хуищIыну къэралым и пщэ илъщ. Нэхъыщхьэжыр аращи, адыгэм къытхэкIауэ къулыкъу зэхуэ- мыдэхэр зыIыгъхэм лъэпкъыбзэм и мы-хьэнэр къагурыIуэу, абы ирипсэлъэну зрамыусыгъуэджэмэщ зыгуэрым дыщыгугъ щыхъунур.
Лъэпкъ журналистикэм и къэкIуэнур
Псалъэм нэхърэ нэхъ лъэщ цIыхум и акъылым къигъэщIауэ къыщIэкIынкъым. Филологие щIэныгъэхэм я доктор Бэ- чыжь Лейлэ утыкум къыщихьэкIэ «Псалъэр…» жиIэу къызэрыщIидзэм куэдым срегъэгупсыс. Лейлэ жиIэн имыгъуэту аракъым абыкIэ сыт щыгъуи къыщIригъажьэр. АтIэ, псалъэм и мыхьэнэм, и купщIэм, «псэм илъу» зэрыщытым гу лъыдигъэтэну хуейщи аращ. Сэ си щхьэкIэ абы къигъэуш гупсысэм срешажьэри, ди тхыдэмрэ анэдэлъхубзэмрэ я гъуэгуанэ хьэлъэм сытрешэ.
Адыгэ журналистикэм и тхыдэм дыхэплъэжмэ, ар кIэщIу жытIи хъунукъым. ЕпщыкIубгъуанэ лIэщIыгъуэм къыщегъэжьауэ ди лъэпкъым узэщIакIуэу, еджагъэшхуэу, публицист псалъэкIэ утыкум ихьэу диIа цIыхушхуэхэм къадежьащ адыгэ журналистикэм и тхыдэри. Апхуэдэщ журналистикэм и IуэхукIэ псом япэ изгъэщ КIашэ Адэлджэрий (Къалэмбий), итIанэ Тамбий Пагуэ, Къазджэрий, Хъанджэрий, Бырсей Умар сымэ. Абыхэм я фIыгъэщ журналистикэм и япэ лъагъуэхэр.
Пэжщ, къэралым сыт щыгъуи журналистикэм «еплIанэ власть» хужаIэу къокIуэкI, ауэ а пщIэр лъигъэсыркъым. Апхуэдэ зэхущытыкIэм зихъуэжу, журналистым и псалъэм къулыкъущIэхэр нэхъ щIэдэIуу щытамэ, фIы къыдэкIуэнут, ныкъусаныгъэхэр нэхъ мащIэнут. ГурыIуэгъуэщ лъэпкъ журналистикэмрэ лъэпкъыбзэмрэ зэрызэпхар. Журналистхэр, псом хуэмыдэу телевиденэм щылажьэ-хэр, наIуэ дыдэу дыщыгъуазэщ адыгэб- зэр зыхэхуа тхьэмыщкIагъэм. Ди лъэпкъэгъу къулыкъущIэхэм депсэлъэн хуей щыхъукIэ я гупсысэр я анэдэлъхубзэмкIэ къахуэIуатэркъым. И хэку исыжу псэу адыгэм къекIурэ ар?
Гу зэрылъыстащи, ди бзылъхугъэхэм я бзэр нэхъ къабзэу къызэтенащ, ди цIыхухъухэм я псэлъэкIэм елъытамэ. Ди бзэр тIэщIэхумэ, лъэпкъыр дыхэкIуэдэжауэ аращ. Лъэпкъыбзэр и лъэ теувэжыным си гугъэр хэсхыну сыхуейкъым. А гугъэр сIэщIэкIмэ, дунейм сыщIытет щхьэусыгъуэри сIэщIэкIыну къысщохъу. Нобэ лъэпкъым къеуэлIа узым дыпэщIэмыувэмэ, ди гугъэри кIуэсэнущ. Лъэпкъыбзэ щымыIэу, лъэпкъ журналистикэми ущIытепсэлъыхьын щыIэжкъым.
Адэшхуэм и псыкъуий
Псом нэхърэ нэхъыщхьэр щIэжращ. МэшхуэфI Нэждэт а псалъэр жиIэу япэу щызэхэсхым, куэдым сригъэгупсысауэ щытащ. Сыт и лъэныкъуэкIи ди лъэпкъ Iуэху зыщIэжын лъэпкъыу дыщытыну сыхуейщ. Шэч къызытезмыхьэщи, псыкъуий къэси езым и джэрпэджэж иIэжщ. Абыхэми зэщхьу тIу яхэткъым. Си адэшхуэм и псыкъуийм къисхыну сызыщIэхъуэпс сиIэщ. Бемырзэ Мухьэдин «тхэ» къызжиIэу, сыхигъэзыхьу щытащ. Си ныбжькIэ иджыщ абы сыщынэсар. Сохъуапсэ стхы къудей мыхъуу, телевиденэ нэтыну згъэхьэзырыну адыгэм и щэнхабзэм, и дунейм теухуауэ.
…Адэшхуэм и псыкъуийм уиплъэжмэ, куэдым урегъэгупсыс. А гупсысэр къыптемыгуплIэн папщIэ къару мащIэкъым узыхуейр. А къарур къызыхэтхынур ди хабзэрщ, ди бзэрщ, ди адэшхуэхэм я адыгэ дунейрщ.
Зытхыжар Бемырзэ Зурабщ.
«Черкес хэку» газетым щылажьэ журналист гуп. ЩакIуэ Мусэлы сэмэгумкIэ щысщ. 1990 гъэ
Сыт сэ сызыщышынэр?
ЩакIуэ Мусэлы хузотх
Зиусхьэн ГъащIэ, ныбжьыкIэ щып,
ХыумыгъэщI я гур дзыхь къозыгъэзхэм,
Гухэлъ къабзагъэр ящIыжу нып,
Уи пщэдджыжьыпэ лъагъуэм хуэшэсхэм;
Зи сабиигъуэр къыпхуэзыгъейм,
Балигъ удыным къыIуригуауэ.
Зи лъагъуныгъэр къозыупсейм,
ЩIэгъэкъуэныншэу щIым къытенауэ;
Уи ныджэ щIыIэм къытридзэжам
Факъырэ Iусыр дзэлкIэ ихьэжу,
Птегужьеихьу, зызукIыжам,
Гупсысэр — благъуэу хуэмыгъэшхэжу.
Зиусхьэн ГъащIэ, натIэм схуиптхар,
Хьэжрэт уэркъыдзэу IэубыдыпIэншэщ,
Гупсысэ жыгыу къыпхуэзгъэкIар
ТхылъымпIэ напэм къытенэ псэншэщ.
А стхам зы усэ къыхэмыкIын
Зы жьы Iубыгъуэ къызитыжыну.
Е зы уэшх ткIуэпсу къемыхыжын
Гум мафIэ щысщIым симысыжыну.
Арми, си ГъащIэ, мафIэкъым сэ —
Си гущIыIагъырщ сызыщышынэр,
ЦIыхугъэ къуагъым къуэлъыпхъэ псэр
Дыгъужь бзаджагъэм щезгъэшхыжынырщ;
ПщIэнтIэпс шыугъэу сызэрыппIар
Лъы шыугъагъкIэ щысхъуэжа пIалъэщ,
Мы уафэ къабзэ къыстеIубар
Ахын и нэпсу къыщыщIэзгъалъэщ;
Си сабиигъуэм псым зэпрыздзар
АдрыщI уи Iуфэ щехуэхыжынырщ.
Тхьэм иджы къэскIэ сщиущэхуар
Дзыхь къызэбгъэзу щыжыпIэжынырщ.
БЕМЫРЗЭ Зураб.
