ГъащIэр тхуэзыгъэIэфI ди нанэ
Дызытет дунейр тхуэзыгъэнэху, ди гъащIэр тхуэзыIэгъэIэфI цIыхухэм ящыщщ ди адэ-анэхэр. Абы-хэм япедмыдзыхыу фIыщэу долъагъу ди дадэхэр, нанэхэр — бынми абыхэм къащIэхъуэ щIэблэми дахагъэу щыIэмкIэ яхуэупсэну, фIыгъуэ псори бгъэдалъхьэну щIэхъуэпс а цIыху псэ къабзэхэр. Адэшхуэ-анэшхуэхэм я жьауэм щIэту къэхъу дэтхэнэми Тхьэшхуэр насыпкIэ къызэрыдэтам шэч хэлъкъым.
Апхуэдэу щIыжысIэм и щапхъэ наIуэщ ди анэшхуэ Хьэщыкъуей Ни-нэ (Хьэуа) и дуней тетыкIэр, абы бы-ным, къуэрылъху-пхъурылъхухэмрэ абыхэм я быныжхэмрэ яхуиIэ гурыщIэ къабзэр. «Быныр анэм и хъуахуэщ», — жеIэ адыгэ псалъэжьым. А лъэпкъ Iущыгъэм пцIы хэлъкым, атIэми ди нанэ, нанэшхуэ и дежкIэ и быным хуэдабзэу, и псэм дрихъуахуэщ дэри — абыхэм я щIэблэхэри. Ар дэ зыхыдощIэ нанэ къытхуиIэ лъагъуныгъэшхуэмкIэ, Iэщабэ-Iущабэу къызэрытхущытымкIэ, гуапагъэрэ хуабагъэу къыпкърыкIымкIэ.
Аруан районым хыхьэ Джэрмэншык къуажэм 1931 гъэм дыгъэгъазэм и 21-м къыщалъхуащ ди нанэ. Абы и адэ-анэхэу Къардэнхэ Хьисэрэ Таужанрэ быныфIэт: щIалиплIрэ хъыджэбзитIрэ къащIэхъуат. Быным ящыщ дэтхэнэри зэщхьэгъусэхэм ягъэсащ лъэпкъ хабзэм къитIасэу, цIыху пэжу, дзыхь къыхуащI сыт хуэдэ къалэнри ныкъусаныгъэншэу ягъэзащIэу. А нэхъыжьыфIхэм я гъащIэ мардэр щапхъэ яхуэхъуащ абыхэм я щIэблэхэми.
Зи сабиигъуэр Хэку зауэшхуэм и лъэхъэнэм хиубыдахэм ящыщщ нанэ. Куэдрэ абы жиIэжу зэхэтхащ фашист зэрыпхъуакIуэхэр ди щIыналъэм зэритам, иужькIэ советыдзэр абыхэм зэратекIуам теухуа хъыбархэр. ЩыцIыкIум ишэча гугъуехьхэм иращIыкIыфакъым ар, гъащIэр, дунейр фIэIэфIу, еджэным дихьэхыу къэтэджащ. Къуажэм дэт курыт школым и классийр ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, Нинэ егъэджакIуэ IэщIагъэр щызригъэгъуэтащ Налшык педучилищэм. Еджэныр зэфIихри лэжьэн щыщIидзащ Щхьэлыкъуэ дэт курыт школым, пэщIэдзэ классхэр иригъаджэу. Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм куэдрэ пэрыта нэужь, Нинэ лэжьыгъэм щыпищащ жылэм дэт тыкуэным. Абы и унафэщIуи зэман кIыхькIэ щытащ. Сыт хуэдэ IэнатIэ пэрымытами, ар хущIэкъуащ и пщэрылъхэр къызыхуэтыншэу зэригъэзэщIэным, цIыхухэр къыхуэарэзыуэ лэжьыгъэр зэрырихьэкIыным. А псоми къадэкIуэу ар унагъуэ Iуэхухэр къызыхуэтыншэу зезыгъакIуэ бзылъхугъэт.
Нобэ ди нанэ Хьэщыкъуейхэ я бынунагъуэшхуэм ди нэхъыжьщ. Абырэ ди дадэ Зулчифрэ (и ахърэтыр нэху Тхьэм ищI) унагъуэ дахэ яухуащ, быныфIи къащIэхъуащ: хъыджэбзитIрэ щIалитIрэ. Зэщхьэгъусэхэм лъэкI къагъэнакъым я быниплIыр хабзэ, нэмыс яхэлъу, зыхэтым фIыкIэ къахэщу ягъэсэн, щIэныгъэ нэхъыщхьэрэ IэщIагъэрэ ирагъэгъуэтын папщIэ. Быным я нэхъыжь Ксение и IэщIагъэкIэ химикщ, абы къыкIэлъыкIуэ-хэу Iэсиятрэ Заурбийрэ дохутыр IэщIагъэм хуеджауэ абы иролажьэ, нэхъыщIэ Заудин хьэрычэтыщIэщ.
БынымкIэ зи хъуэпсапIэхэр къызэхъулIа анэр хъуащ анэшхуэ, нанэшхуэ IэфI. Абы зэрыжиIэмкIэ, зи быныр зыхуей хуэза, абыхэмкIэ гукъеуэ зимыIэ анэм и дежкIэ дунейр жэнэтщ. Бзылъхугъэ Iумахуэр иджы къыдолIалIэ и къуэрылъху-пхъурылъхухэм, абыхэм къащIэхъуэхэм. Зи нэгум угъурлыгъэ кърих анэм, анэшхуэм, нанэшхуэм хэлъ гуапагъэмрэ Iэсэлъасагъэмрэ, щабагъэмрэ цIыхугъэ инымрэ малъхъэдисым хуэдэу дызэIэпашэ. И бынхэм хуэдэу, дэри ди дэтхэнэ лъагапIэми текIуэныгъэми гурэ псэкIэ щогуфIыкI ди нанэ, и лъэр жан дэхъуу, и гукъыдэжым хэхъуэу. Дэри дыхущIокъу ди нанэ дыщэм игу фIы тщIыуэ дызэрыпсэуным.
ГъащIэм и пIалъэ фIыуэ зыщIэ ди нанэ къызыхэкIами, зыхэс лъэпкъми, зыдэс жылэми пщIэрэ нэмысрэ щиIэщ. Ар куэдым яхуохъу чэнджэщакIуэ, унэтIакIуэ нэс.
Ди анэшхуэм и ныбжьыр нобэ илъэс 85-рэ ирокъу. «Жьыщхьэ махуэ хъуащ» зыхужаIэм хуэдэ ди нанэ зыхудогъазэри жыдоIэ: «ФIыуэ тлъагъу, псэм щыдгъафIэ ди анэшхуэ дыщэ, анэ гумащIэ, гуащэ гущабэ, нанэшхуэ IэфI! Уи махуэ лъапIэмкIэ дынохъуэхъу! Узыншагъэ быдэ уиIэу, уи щIэблэм я насып, я ехъулIэныгъэ, я хъер плъагъуу, абыхэм уащыгуфIыкIрэ уи гукъыдэжыр къаIэту, дэрэжэгъуэм ущымыщIэу куэдрэ укъытщхьэщытыну ди гуапэщ. Ди ущякIуэ, чэнджэщакIуэ, гъэсакIуэ Iумахуэм Тхьэр фIыгъуэкIэ къыпхуэупсэ!»
ХЬЭЩЫКЪУЕЙХЭ
Зулчифрэ Нинэрэ
я къуэрылъху-пхъурылъхухэр, абыхэм я быныжхэр.
Щхьэлыкъуэ къуажэ.
