Ленин саугъэтым, СССРм, РСФСРм я Къэрал саугъэтхэм я лауреат, КъБАССРм и цIыхубэ усакIуэ, балъкъэр литературэм и классик Кулиев Къайсын
Дэтхэнэ лъэпкъми и анэдэлъхубзэм и хъугъуэфIыгъуэхэр зыхъумэр а бзэмкIэ Iуа псалъэу цIыхум и гум къинэжаращ. Балъкъэр лъэпкъ усыгъэм и лъабжьэр зыгъэтIылъа Кулиев Къайсын утыку къыщихьа зэманым усакIуэр ауэ псалъэхэр сатырсатыру зэзыгъэкIуф IэщIагъэлI къудейтэкъым, ар бэм я гупсэт, я чэнджэщэгъут, я гъуэгугъэлъагъуэт. Тхэныр IэщIагъэ зэрыхъурэ а къалэныр ехь цIыхубэм я гур зэзышэлIэфа дэтхэнэ тхакIуэфIми. И пщэ дилъхьэжа Iуэхур нэгъэсауэ къызэхъулIахэм ящыщщ Кулиев Къайсыни.
И гъащIэ гъуэгур
1917 гъэм щэкIуэгъуэм и 1м Шэджэм Ипщэ къуажэм къыщалъхуащ.
1926 гъэм Шэджэм Ищхъэрэ дэт къуажэ еджапIэм щIэтIысхьащ, абы къыщIэкIа нэужь Налшык дэт педтехникумыр къиухащ.
1933 гъэм и япэ усэхэр къытрадзэн щIадзащ.
1935 1939 гъэхэм ГИТИСмрэ Литературнэ институтымрэ Москва къыщиухащ, къыщалъхуа щIыналъэм къигъэзэжри, КъэбэрдейБалъкъэр къэрал пединститутым егъэджакIуэу щылэжьащ.
1938 гъэм СССРм и ТхакIуэхэм я союзым хагъэхьащ.
1940 гъэм и япэ усэ тхылъхэр Налшык балъкъэрыбзэкIэ къыщыдокI. 1941 гъэм и мэкъуауэгъуэм Хэку зауэшхуэм макIуэ.
1942 гъэм, Фадеев А. А. иригъэблагъэри, усакIуэхэм я пшыхь Москва щекIуэкIам хэтащ.
1946 1956 гъэхэм Кулиевыр илъэсипщIкIэ щыпсэуащ Къыргъызым Фрунзе къалэм, республикэм и литературэ гъащIэм жыджэру хэту, ауэ и усэхэр тридзэну хуимыту.
1956 гъэм КъэбэрдейБалъкъэрым къигъэзэжащ, литературэ курс нэхъыщхьэхэр Москва къыщиухащ.
1970 гъэм томитI хъууэ и усэ тхылъхэр къыдэкIащ.
1975 гъэм публицистикэ тхыгъэхэр щызэхуэхьэса тхылъ къыдигъэкIащ.
1985 гъэм мэкъуауэгъуэм и 4м Шэджэм къалэм дунейм щехыжащ.
1987 гъэм и тхыгъэхэр тхылъищу къыдагъэкIыжащ.
Саугъэтхэмрэ цIэ лъапIэхэмрэ
Лениным и орденыр
Бэракъ Плъыжь орденитI
Октябрь Революцэм и орден
Хэку зауэ орденитI
КъэбэрдейБалъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ
РСФСРм и Къэрал саугъэт
СССРм и Къэрал саугъэт
Лениным и саугъэт (дунейм ехыжауэ)
Армением щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
Пастернак Борис Кулиев Къайсын хуитхахэм ящыщщ
Нэхурэ лъэщу пхэлъым дзыхь хуэщI
УИ ГУР умыгъэкIуэд, зыIыгъ. ХэкIыпIэр Iэмал имыIэу къыкъуэкIынущ, уеблэмэ сэ езым си гугъащ ар нэхъ пасэу къэсыну. Сэри си гъащIэм зэхъуэкIыныгъэ хэткъым, си зэманыр къэсакъым, сымылIэ щIыкIэ къэсынуи пIэрэ ар?
Куэд щIауэ бжесIащ фIы дыдэу узэрыслъагъури шэч къызэрыптезмыхьэри. Ар иджыри зыхызощIэ. Псоми уи гугъу яхузощI. Есениным и ужькIэ Павел Васильевич фIэкIа зыми дэслъэгъуакъым уэ пхуэдэу зэрыубыдауэ, нэщIысауэ, Iуэхум къызэрыхуалъхуам и нэпкъыжьэ зытет.
Уэ куэд щIауэ урысыбзэкIэ утхэ къыщIэкIынщ икIи утхэфынущ, анэдэлъхубзэкIэ узэрытхэм хуэдэ дыдэу е нэхъыфIыжу. Уи IэдакъэщIэкIхэм я къабзагъыр, къарур, узэрифIэщыр зэбдзэкIыу къысхуебгъэхьа подстрочникхэм къыпхыкIырт. Абы къегъэлъагъуэ уи сатырхэм я дахагъэр ауэ сытми лъэпкъым и къэIуэтэкIэ мыхъуу, абыхэм ящхьэпрыкIыу псалъэм и кууагъ зыкъизыхым зэрепхар.
Лъэпкъ литературэхэм щхьэкIэ сызэгупсысращ. Гу зылъыуагъатэу, зэбдзэкIыну гукъыдэж къуатын щхьэкIэ, ахэр Хайам Умар е Рабиндранат Тагор сымэ хуэдэу щIэщыгъуэрэ купщIафIэу щытын хуейщ. А усакIуэхэм дунейпсо усыгъэр хуэныкъуэт, ахэр хэмытами абы зыгуэр хуэчэму щытынут. Рабиндранат Тагор езым фIы дыдэу инджылызыбзэр зэрищIэм хуэдэу, и усэхэр адрейхэм зэрадзэкIыну хуит ищIырт. Иужьрей зэманым инджылызхэм нэхъ романистыфIу къахэкIа Конрад Джозеф хуеямэ, итххэр и Хэкум и бзэкIэ, польскэбзэкIэ, къиIуэтэфынут, ар иджыри фIыуэ ищIэжырт. Ауэ абы и гъащIэ псор инджылыз морякыу ихьащ, и балигъ гъащIэр а бзэм епхауэ къыфIэщIырт абы. Германием и усакIуэфI дыдэ Рильке, иджы Европэм и усакIуэ нэхъ ин дыдэу ябжым, щIыпIэ куэд къызэхикIухьырт, Урысейр фIы дыдэу илъагъурт, Скандинавиери илъэгъуат, Франджы усакIуэхэр игъэныбжьэгъурт, Роден скульпторым и секретару щытащ, Париж куэдрэ дэсащ. Дунейм ехыжын ипэкIэ къыдигъэкIа тхылъыр абы франджыбзэкIэ итхащ. НэмыцэбзэкIэ хужыIэну псори жиIауэ къыфIэщI къыщIэкIынт абы, здыблэкIам игъэзэжыфынутэкъым, франджыбзэм аргуэру усакIуэ ныбжьыщIэ щыхъужыфынут.
Мы Iуэхум теухуауэ апхуэдиз щIыпхуэстхыр куэдым ямыцIыху бзэмкIэ цIыхушхуэ гуэрым къигъэщI тхыгъэмрэ политикэр и щхьэусыгъуэу IэрыщIу зэпкърагъэува, IэрыщIу зызрагъэужь лъэпкъ литературэхэмрэ (уеблэмэ къызыфIагъэщIа дыдэхэри яхэту) шурэ лъэсрэ я зэхуакущ жызоIэри аращ. Япэр гъащIэм и къэхъукъащIэ пэжщ, гугъу ехьурэ гуващIэхами езым и теплъэ къигъуэтыжыфыну. Адрейр къарукIэ къызэрагъэпэща гуэрщ, ипэм деж купщIэншэрэ лъабжьэншэу, итIанэ, лъэщыгъэкIэ къагъэщIа псоми хуэдэу, гуузу лъэпэрэпэжынухэм ящыщу. Къайсын, нэхурэ лъэщу пхэлъым дзыхь хуэщI, нэхъ жыжьэ Iэбэ, гъуэгу зэхуакухэмрэ гугъуехьхэмрэ уащымышынэ, къекIуэкI хабзэхэм зыдумыгъэхьэх, сыт хуэдизу шэч къызытумыхьэжыну фэ ятемытми.
МазитIщы дэкIмэ, «Фауст»р зэрыщыту къыдэкIынущ. Ныпхуезгъэхьынщ, укъеджэну сыхуейт псоми. Зэшыгъуэрэ кIэлъэфу хэт напэкIуэцI зыбжанэр хэбдзмэ, мыр тхыгъэ гъуэзэджэщ. Абы усыгъэм щиIыгъ увыпIэр зыми хэгъуэщэнукъым. ЗылъэIэсыфаракъым зи гугъу сщIыр, абы хэлъ усыгъэ къарум хуэдэ щыIэххэкъым. Абы и мафIэмкIэ Гёте философиер зылъэмыIэс ди псэукIэм и къуэгъэнапIэхэр къигъэнэхуну хуеящ. СыкъицIэлащ абыкIэ, ауэ а къарур гуузу зэрыкIуэдыжыр къэгъэлъэгъуэным зытезгъэщIэIуа си гугъэщ. Мыр си тхэкIэми ди литературэми зэи хэмылъа тхэкIэщ, нэхъ пасэу зэрадзэкIа «Фауст»хэм ар къахэщу щытакъым. КуэдIей бжесIэну сыхуеят, Къайсын, нобэ, ауэ зэхэтхъуауэ фIэкIа ныпхуэстхыфакъым, етIуанэ гъуэгуи къысхутегъэзэнутэкъым…
ШыщхьэуIум и 10, 1953 гъэ.
Зэчийр телъыджэ зыщIыр
СИ ПСЭМ хуэдэу Къайсын!
МафIэ зыхэлъ уи письмом папщIэ берычэт бесын бжызоIэ. Сэри укъызэрысхущытым хуэдэ дыдэу сыпхущытыжщ. Уэ птеухуауэ гупсысэ гуэрхэр сиIэщ иджыпсту дыди бжесIэфыну, е сигу къинэжын папщIэ схуэтхыну, ахэр иджыпсту зэман симыIэми сщыгъупщэжынукъым. Е мис псалъитIщыкIэ. Уэ сыт хуэдэ щытыкIэ ми, гуауэ нэгъунэ, насыпыфIэу щытыну ухыгъэм къигъэщIа закъуэтIакъуэхэм уащыщщ. Апхуэдэ цIыхум пасэу е дунейм къыщытехьэкIэ зыгуэр къыIэрохьэ щэныфIагъыу, псэм и къулеягъыу е Iэпкълъэпкъ къарууэ. ИтIанэ езым хэлъ и хьэлхэмкIэ (аракъэ фIыр уи щхьэр сытым дежи уогъуэтыж) шэч къытримыхьэжу и фIэщ мэхъу дунейм нэгъэсауэ, гуитIщхьитI уимыщIу, пэжу тет псори зэрыфIыр икIи и гъащIэ псор езыр нэхъыфI зэрыхъуным треухуэ. Зэчий къыбдалъхуар, дауи, куэд пхузэфIэкIыу текIуэныгъэм ухуэзышэ гъуэгущ. Ауэ аракъым зэчийр телъыджэ зыщIыр. ЦIыхум къыдалъхуа Iэзагъыр мы дунейм и сабий сурэтщ, дыцIыкIуу ди гум къралъхьауэ. Ар дерсылъэщ дунейр и кIуэцIымкIэ, нэхъ укъызэригъэуIэбжь лъэныкъуэмкIэ бджыну утригъэгушхуэу. Къыбдалъхуам хахуагъми урегъасэ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, абы къызэIуех псоми ди зэхуэдэ псэуныгъэ хьэлъэм псысэм хуэдэу телъыджэу напэм къыхихьэр. Зыгуэрым хуэIэзэ цIыхум ещIэ гъащIэр нэхум щыхэтым куэд зэрыхузэфIэкIымрэ абы кIыфIыгъэм кIэричым и инагъымрэ. Езым и гукъыдэжкIэ, ар шыщхьэмыгъазэу пэжым хущIокъу. ГъащIэм къуит а кIэныр насыпыншагъэуи щытынкIи хъунущ, ауэ аракъым мыхьэнэ зиIэр. Уэ пшынэ IэпэфIым, шабзэшэ шэщIам и къарур пхэлъщ, ар ехъулIэгъуэщ. Арат бжесIэну сызыхуейр…
ЩэкIуэгъуэм и 25, 1948 гъэ.
Фронт газетым и корреспондент Кулиев Къайсын и интервью 1944 гъэ
Щоджэн Iэдэмрэ Къайсынрэ. 1973 гъэ
