Шу пашэ Мэлбахъуэ Тимборэ
Илъэси 100 ирокъу Къэбэрдей-Балъкъэрым и къэрал, жылагъуэ-политикэ лэжьакIуэ гъуэзэджэ Мэлбахъуэ Тимборэ Къубатий и къуэр къызэралъхурэ. адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ я псэукIэр егъэфIэкIуэным, абыхэм я къэкIуэнур убзыхуным емызэшыжу илъэс щэщIым нэблагъэкIэ телэжьа а лIы Iущыр КъБР-м исхэм ящыгъупщакъым. Абы и цIэр фIащащ ди къалащхьэм и уэрам нэхъ дахэ дыдэхэм ящыщ зым, республикэм и лъэпкъ библиотекэм. Куэд щIакъым Мэлбахъуэм и фэеплъыр гуфIэгъуэшхуэ иращIэкIыу Налшык и курыкупсэм къызэрыщызэIуахрэ…
И ныбжьэгъу пэжхэу ШэджыхьэщIэ Мухьэмэдрэ Ефэнды Джылахъстэнрэ и гъусэу зегъэпсэху. 1982 гъэ
А псори, шэч лъэпкъ хэмылъу, хуэфащэщ Мэлбахъуэ Тимборэ. Илъэсищэм зэ къалъхуми аращ лъэпкъым апхуэдизу хуэщхьэпэф цIыху. Мэлбахъуэм и гугъу пщIымэ, республикэ щхьэхуэм и унафэщIу ар зэрыщыта зэманым хуэдизкIэ лэжьэфа совет лъэхъэнэм ди къэралышхуэм щыIакъым. Абы и щхьэусыгъуэри къыбгурыIуэну гугъукъым. Зыпэрыт къулыкъу лъагэм кърит зэфIэкIыр нэгъэсауэ къигъэсэбэп къудейм къыщымынэу, абы езым и акъылымкIэ, щIэныгъэмкIэ, ерыщагъымкIэ, жыжьэрыплъэу зэрыщытымкIэ а къулыкъум и пщIэр егъэлеяуэ къиIэтырти, и лэжьэгъу псори сыт и лъэныкъуэкIи зыдэплъей цIыхут.
Мэлбахъуэ Тимборэ къэрал псом къыщацIыхуащ къызэрымыкIуэ гупсысэкIэрэ акъыл гъэтIысарэ зэриIэмкIэ, егъэлеяуэ егугъуныгъэшхуэ зэрыхэлъымкIэ, и унафэм щIэтхэри Iуэхум зэрыхуиунэтIыфымкIэ. Къэбэрдей-Балъкъэрым зэпымыууэ зиужьырт, промышленностым, мэкъумэш хозяйствэм, ухуэныгъэм, узыншагъэр хъумэным, егъэджэныгъэм, щэнхабзэм, курортхэм, физкультурэмрэ спортымрэ, туризмэм, альпинизмэм ехъулIэныгъэхэр яIэт.
КъБАССР-м и Iэтащхьэм и цIэм къыгуэхыпIэ имыIэу пыщIащ а илъэсхэм къриубыдэу къэралым и дамыгъэ лъапIэхэр — Ленин орденыр, Октябрь Революцэ орденыр, Лъэпкъхэм я Зэныбжьэгъугъэ орденыр Къэбэрдей-Балъкъэрым къызэрыратам. А тыгъэ лъапIэхэр аргуэру зэ щыхьэт тохъуэ Мэлбахъуэ Тимборэ къызэгъэпэщакIуэ, унафэщI гъуэзэджэу зэрыщытам, щалъхуа щIыналъэм и сэбэп зыхэлъхэм и къару емыблэжу зэрытелэжьам.
Апхуэдэ лэжьыгъэшхуэр Хэкум гулъытэншэу къигъэнакъым. Мэлбахъуэ Тимборэ Къубатий и къуэм къыхуагъэфэщащ Ленин ордену плIы, ГуащIэдэкI Бэракъ Плъыжь орденыр, СССР-м и нэгъуэщI орден, медаль зыбжанэ. Ар СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм, Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м и Совет Нэхъыщхьэм я депутату, КПСС-м и ЦК-м хэтхэм я кандидату куэдрэ хахащ, КПСС-м и XXI — XXVI съездхэм я делегату щытащ.
А
пхуэдэ гъуэгуанэшхуэ къызэпызыча цIыхум сабиигъуэ имыIауэ жыпIэ хъунущ… Езы Тимборэ зэгуэр къызэриIуэтэжамкIэ, и адэ Къубатийрэ Тэнащхэ ЦIыкIуэнахъуэ (и унагъуэри езыри ягъэкIуэдащ), Хьэрун, Хъусин сымэрэ зэшыпхъурылъхуэгъути, зэкъуэш дыдэхэм хуэдэу зэхуэгумащIэт, щIэх-щIэхыурэ зэкIэлъыкIуэрт, абы къыхэкIыу щIалэ цIыкIури Къугъуэлъкъуей щыIэрейт.
Гъатхэпэ махуэхэм ящыщ зым, къущхьэхъу икIыгъуэти, къуажэбгъум кърахулIауэ Тэнащхэ я шыхэр гуартэурэ зэпаудырт, дамыгъэ традзэрт. Абы кърихьэлIат, хамэ къуажэу, шу зыкъизых гуэри. Нэхъ иужькIэ къэсыжа нэхъыжьым абы иридзащ:
— Сыту укъэгува, Мэжид, мы узытес тхьэкIумэ лалэм укъимыхьэсыжыфу ара?
— Шы и къуэгъурэ лIы и гъуррэ, жаIэ, апхуэдэ дыдэу къыпумыгъэх, пщIэнукъым абы къыкIэлъыкIуэнур…
Апхуэдэ хъуэр псалъэхэр зэпадзащ, къызэрекIуэкIыу, адэкIэ Iуэхур базым хуэкIуащ. Арати, хьэщIэмрэ бысымымрэ я шыхэр къызэдагъэжэн хуей щыхъум, Мэжид Iэ хуищIащ мыжыжьэу щыт Тимборэ цIыкIум:
— КъакIуэ мыдэ, джылахъ-стэней щауэ, егъэлъагъу мыбыхэм ди шым и зэфIэкIыр.
Апхуэдэу уанэгу ису япэ дыдэу утыку ихьащ икIи япэ текIуэныгъэр къихьащ Мэртэзей къуажэжьым щыщ щIалэ ныбжьыщIэм, адэкIэ зи гъащIэри зи гъуэгури кIыхь хъуам. ФIыуэ япэ иту къэсыжа Тимборэ цIыкIур къригъэпсыхыжри, и щхьэфэм Iэ дилъэурэ, Мэжид жиIащ:
— Упсэу, сыбгъэпэжащ. Сызытес шыр уэ пхузогъэфащэри, убыд шхуэIур. Гъуэгу махуэ къыппэщылъу Тхьэм къыщIигъэкI…
Ауэ зэманыр и Iеигъуэт. Нэхъ кIуатэри, колхоз Iуэхур къежьа нэужь, зыхэпсэу-кIын зыбгъэдэлъ псори зэхэзехуэн ящIу, яфыщIу щIадзащ. Къугъуэлъкъуей Тэнащхэр, Мэжидрэ Амдэжрэ я пашэу, шы гъэхъунымкIэ Урысейм нэхъ щыцIэрыIуэ дыдэхэм ящыщти, зыри къахуэмынэжыху яхъунщIащ. Къыпахын щамыгъуэтыжым, дашурэ, лажьэншэу лIы курыхыу зыбгъупщI хаукIыкIащ. Унагъуэ зыбжанэ къэгъазэ имыIэу ирагъэкIащ.
А лъэхъэнэ утхъуам хэкIуэдащ Тимборэ и адэри. Къубатий щIэпхъаджащIэхэм яIэщIэкIуэда нэужь щIалэ цIыкIур сабий унэм щыIащ, адэкIэ Мэртэзей гъущI гъуэгу станцым къыщызэIуаха Джылахъстэней щIыналъэ мэкъумэш школым къытекIуэ щымыIэу щеджащ, 1931 гъэм щIэтIысхьэри, агромелиорацэмкIэ техникумыр къиухащ.
А зэманым ди щIыналъэм лъэпкъым къыхэкIа IэщIагъэлIхэр икъукIэ и мащIэти, еджэным хуэIэижь икIи егугъуныгъэрэ акъыл жанрэ зыбгъэдэлъ щIалэм псынщIэу гу лъатэ икIи ар мелиорацэмкIэ инженерхэр щагъэхьэзыру Новочеркасск дэт институтым ягъакIуэ. Ауэ а еджапIэм Тимборэ зэрыщIэсар зы илъэсщ, Орджоникидзе къалэм бгырысхэм я бынхэм папщIэ щыIэ мэкъу- мэш институтым 1935 гъэм зыкъригъэдзыжри, щIэныгъэ нэхъыщхьэр абы щызригъэгъуэтащ.
Япэ IэнатIэр — агроном нэхъыжьым и къулыкъур абы къыщратащ Шэшэн-Ингуш Республикэм щыIэ машинэ-трактор станцхэм ящыщ зым, ауэ мазэ бжыгъэ фIэкIа дэмыкIыу драгъэкIуейри, а МТС дыдэм и унафэщI ящIащ. Арщхьэ- кIэ мамыр лэжьыгъэми и унагъуэщIэми гу ящихуэну хунэсакъым…
Зауэр къызэрыблэгъар нэрылъагъути, я щIэныгъэкIи къулыкъукIи зэхамыдзу, дзэм нэхъ хэзэгъэну къалъытэ псори зэщIакъуэурэ дашу щIадзат. Мэлбахъуэ Тимборэ абыхэм яхэхуэри, къызэрыгуэкI красноармейцу 1940 гъэм Дзэ Плъыжьым яшащ икIи абдеж щегъэжьауэ 1946 гъэм нэсыху абы хэтащ, зы псэзэпылъхьэпIэм къыIуашрэ адрейм ядзу, зы уIэгъэр хъужащ щыжиIэм, адрейр къытехуэу, ауэ и пщIэмрэ и къулыкъумрэ зэпымыууэ хэхъуэу, кърат дамыгъэ лъапIэхэри нэхъ лъагэ хъууэ.
Зэгуэр имыухыж гузэвэгъуэ щыIэкъым. КъызэригъэщIрэ цIыхум ямылъэ- гъуа гуауэшхуэ къытхуэзыхьа зауэ ерум щытекIуахэм ящыщу псэууэ къэнахэм къагъэзэжу щIадзат. Ауэ ахэр къызыхыхьэ-жыр зэрынэхъыфI щыIэтэкъым, зыпэрыта IэнатIэм нэхърэ. Къуажэхэр зэхэ- фыщIат, цIыхухэр фаджэладжэт, мэжэлIэным лъэрымыхь ищIат. Лэжьэну къэнахэм я нэхъыбапIэр жьыкIэфэкIэхэмрэ сабийхэмрэти, колхоз губгъуэхэр зэщIэкIэжырт.
Мис апхуэдэ зэманым мэкъумэш IэнатIэм пэрыуващ офицер щIалэр. ЯпэщIыкIэ Мэлбахъуэ Тимборэ пар-тым и обкомым мэкъумэш хозяйствэмкIэ и къудамэм и унафэщIым и къуэдзэ ящIащ. Ауэ мазэ бжыгъэ фIэкIа дэмыкIыу, 1946 гъэм и кIэухым, ар партым и Куба райкомым и япэ секретару ягъэкIуащ.
Н
обэ къэс цIыхум яхуэмыIуэтэж хьэзабт а зэманыр. Гъаблэшхуэти, кIэрыхур куэдт. ЩIыр зехьэн хуейт, ауэ ар зэравэни, трапхъэн жыли яIэтэкъым. ПхъэIэщэм жэмхэр щIащIэрт, сабийхэр выщхьэте-су ягъакIуэрт. ЦIыхубзхэр белкIэ тIэрт. КъыбгурыIуэну гугъукъым зауэ нэужь илъэс нэхъ хьэлъэ дыдэхэм къуажэдэсхэм гуауэри гу- гъуехьри ядигуэшу, тригъэгушхуэу, лэжьыгъэм хузэщIиIэтэу яхэта Мэлбахъуэм а зэманым псэкIэ игъэвар зыхуэдизыр. Ауэ и зэфIэкIыр зэрыинми гу лъамытэу къэнакъым. 1949 гъэм ар партым и обкомым и секрета- ру Налшык къашэжащ, ма-зэ зыбжанэ дэкIри нэхъри драгъэкIуэтеящ — етIуанэ секретару хахащ. 1952 — 1956 гъэхэм Мэлбахъуэ Тимборэ Къэбэрдей АССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и УнафэщIу щытащ. АдэкIэ, 1956 гъэм и кIэухым щегъэжьауэ 1985 гъэм и жэпуэгъуэ мазэм нэсыху, абы екIуу зэрихьащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и Iэтащхьэм и къулыкъур. Совет лъэхъэнэм обком щхьэхуэм и япэ секретару апхуэдиз зэманкIэ лэжьэфа нэгъуэщI зыри щыIэкъым.
А зэманыр республикэм и тхыдэм къыхэнащ «Мэлбахъуэм и лъэхъэнэу». А илъэсхэм ди экономикэм щIэгъэхуэбжьауэ зиужьащ, промышленностым и IэнатIэщIэхэр зэтеуващ. Зи гугъу тщIы илъэс щэщIым нэблагъэм къриубыдэу ящIри, лажьэу яутIыпщащ зи продукцэм къэралми нэгъуэщI щIыналъэ жыжьэ- хэми щIэупщIэшхуэ щызиIэ предприятэ инхэр: «Севкавэлектроприбор», «Къэбэрдей-Балъкъэр налмэс Iэ- мэпсымэ», «Телемеханика», «Искож», «Телеавтоматика», «Электровакуум», «Кавказкабель», полупроводник Iэмэпсымэ, вольт лъахъшэ Iэмэпсымэ, вольт лъагэ Iэмэпсымэ, «Лимб», бахъсэн «Автозапчасть», майскэ «Севкаврентген», электровакуум заводхэр, щэкI щызэIуащэ комбинатыр, Налшыкрэ Прохладнэрэ я дэрбзэр фабрикэхэр. Нэхъ япэкIэ ящIауэ щыта Тырныауз вольфрам-молибден комбинатым, унэлъащIэ фабрикэм, гидрометаллургие заводым, IэфIыкIэ фабрикэм, лы комбинатым я зэфIэкIым нэрылъагъуу хагъэхъуащ.
Республикэм щызэфIэуващ егъэджэныгъэр, щIэныгъэр. Иджыпсту республикэм щыIэ еджапIэ нэхъыщхьэхэм я нэхъыбапIэр къызэIуегъэхыным Мэлбахъуэ Тимборэ жыджэру хэлэжьыхьащ. Абыхэм ящыщу Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ институтыр, Къурш геофизикэ институтыр, къэрал мэкъумэш университетыр, ГъуазджэхэмкIэ институ- тыр, нэгъуэщIхэри. А Iуэхум ерыщагъи, зэрыжаIэу, бзэджагъэ гуэри хэлъхьэн хуей щыхъуи щыIэт. Къапщтэмэ, КПСС-м и ЦК-м зэгуэрым къилъытауэ щытащ къэралыр еджапIэ нэхъыщхьэхэмкIэ ирикъуу къызэгъэпэщауэ икIи абы-хэм я бжыгъэм адэкIэ хэгъэхъуэн хуэмейуэ. ГъуазджэхэмкIэ институтымрэ мэкъумэш академиемрэ къызэрагъэпэщыну мурад щащIар а лъэхъэнэм хуэзат. Абы къыхэкIыу япэрейр нэгъуэщI щIыналъэхэм ящыщ зым и къудамэу тхылъкIэ пхагъэкIын яхузэфIэкIауэ аращ.
Мэкъумэш академием и Iуэхур нэхъ гугъут. Республикэм и Iэтащхьэм и лъэIур центрым «къыщагъэлъеижырт». Апхуэдэу щыхъум, Мэлбахъуэм тригъэщIащ мелиорацэмкIэ, механизацэмкIэ, нэгъуэщI мэкъу-мэш IэщIагъэ зыбжанэмкIэ IэщIагъэлIхэр Къэбэрдей-Балъкъэрым зэрыхуримыкъум. Абы щыгъуэ нартыху гъэкIынымкIэ ди щIынылъэм къылъэщIыхьэ къэрал псом щыIэтэкъым. Ди мэкъумэшыщIэхэм а къэкIыгъэм и бэвагъыр ику иту центнер 60-65-м нагъэсат, уеблэмэ центнер 80-85-рэ къезыхьэлIэфхэр щыIэт. Зэман къэхъуащ мэкъумэш хозяйствэм зегъэужьынымкIэ къэралым щекIуэкI зэхьэзэхуэм и бэракъыр зэкIэлъыкIуэу квартал пщыкIублкIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым къыщрата. Мис а псори тегъэщIапIэ ищIу Мэлбахъуэ Тимборэ езы Брежнев дыдэм деж нэсын хуей хъуащ иригъэжьа Iуэхур и кIэм нигъэсын папщIэ.
ЩIэныгъэрэ къарууэ бгъэдэлъа псори Мэлба-хъуэ Тимборэ хуигъэпсащ езым шэч лъэпкъ къытримыхьэжу и фIэщ хъу Iуэхум. А гъуэгуанэ мытыншым абы къыщыхихыфащ псэуху пэжу къыбгъэдэта, зи цIэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхыдэм къыхэна цIыху гъуэзэджэ куэд — Ахъуэхъу Аслъэнбий, Къущхьэ КIыщыкъуэ, ХьэщIэлI Мухьэ-мэд, Ансыкъуэ Мухьэрбий, Лъостэн Владимир, Дэхъущокъуэ Мусэ, Блий Аслъэн, Дыду Владимир, Зумакулов Борис, Сэбаншы Розэ, Уэрсей Фаинэ, Хъымбэзэр Жанпагуэ, ШэджыхьэщIэ Мухьэмэд, Ефэнды Джылахъстэн, КIуэкIуэ Валерий, Мамхэгъ Михаил, Тэрчокъуэ Къамболэт, Евтушенкэ Николай, Клевцов Михаил, Бгъэжьнокъуэ Хьэчим сымэ, нэгъуэщIхэри.
И
лъэс 68-рэ и ныбжьу Мэлбахъуэ Тимборэ 1985 гъэм и жэпуэгъуэ мазэу пенсэм кIуащ. А махуэм екIуэкIа пленумым абы щыжиIауэ щытащ республикэм и жылагъуэ-политикэ гъащIэм хэIэбэну, властым пэрытхэм я лэжьыгъэм теIэзэщIыхьыжыну зэримымурадыр. ИкIи а жиIам сыт щыгъуи ткIийуэ тетащ. Езым и гъэсэн, КъБР-м и президент хъуа КIуэкIуэ Валерий щыхуэзэ щыIами, а тIур зытепсэлъыхьу щытар зыми ищIэркъым.
И къулыкъум текIа нэужь ар утыкум зэ къихьэжауэ аращ. 90 гъэхэм я пэщIэдзэм, зи жьэр утIыпща хъуа политикэ сондэджэрхэм адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ зэпэщIагъэувэным нэсауэ, республикэр ягуэшыну щыхуежьам, лъэпкъ псоми я лIыкIуэу цIыху миным щIигъу зыхэта зэIущIэм кърихьэлIахэм я пащхьэ къиувауэ щытащ а лIы губзыгъэр. Абы жиIам лъэныкъуитIми ягу иримыхьынхэр хэлъами, псори пэжти, куэд зыщIигъэгупсысыжащ, гузэвэгъуэшхуэм нэмыс щIыкIэ къэувыIэн зэрыхуейр къагуригъэIуащ. Зи гъащIэр лъэпкъым тыхь хуэзыщIа цIыху хьэлэмэтым и политикэ уэсяту къыщIэкIащ а къэпсэлъэныгъэр.
КЪУДЕЙ Владимир,
КъБР-м щIыхьзиIэ и журналист.
