Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Шхыныгъуэхэр
Лы гъэва, цIывынэ и гъусэу
Мы шхыныгъуэм щхьэкIэ нэхъ къащтэр лы пшэрщ. Къупщхьэ хэлъуи лыпцIэуи бгъэхьэзыр хъунущ. Лыр зэпауд е зэпагъэж г 100 — 150-рэ хъууэ, псы щIыIэкIэ ятхьэщIри, шыуаным иралъхьэ. Ар щIигъанэу псы щIыIэ щIакIэ, хьэкум трагъэувэри, мафIэ иным тету, шы-уаныщхьэри тепIауэ зэ къытрагъэкъуалъэ, тхъурымбэр чымчыркIэ къытрах. ИтIанэ мафIэр цIыкIу ящI, абы шыгъу, бжьын укъэбза, губгъуэпхъ халъхьэри, хьэзыр хъуху ягъавэ, зэзэмызэ тхъурымбэр къытрахыурэ. Лы вар лэпсым къыхахыжри, тепщэчым иралъхьэ, лэпсыр языж, шыуаныщхьэр трапIэжри, цIывынэ ящIыху хьэкубгъум трагъэт.
ЦIывынэ ящIын щхьэкIэ гуэдз хьэжыгъэр тепщэчышхуэм ираухуанщIэ. И кур къратхъури, абы шыгъу зыхэлъ псы хуабэ иракIэ, джэдыкIэ уда хэлъу. Тхьэвыр быдэ хъуху япщ, абы и щхьэм гуэдз хьэжыгъэ траудэри, нэхъ зэхэшыпсыхьын щхьэкIэ дакъикъэ 20-25-рэ хуэдизкIэ щагъэт. ИтIанэ тхьэвыр хьэжыгъэ зытеуда Iэнэм тралъхьэри, хупхъэкIэ яху, зэпэплIимэу, и Iувагъыр 1 сантиметр хъууэ. Тхьэв хуам къыхагъэж см 3 хъу IупщIэ зэпэплIимэ цIыкIухэр. А къыхагъэжахэр лэпс къэкъуалъэм хакIутэри, чымчыркIэ зэIащIэурэ хьэзыр хъуху ягъавэ. ЦIывынэ вар чымчыркIэ къыхахыж, тепщэч куум иралъхьэри, бжьыныху шыпс тракIэж. Лы вари цIывынэри щхьэхуэ-щхьэхуэу, пщтыру Iэнэм трагъэувэ. Шха нэужь лэпс пщтыр трафыхьыж.
Халъхьэхэр (цIыхуитI Iыхьэ):
Мэлылу — грамм 450-рэ
Бжьыныщхьэ укъэбзауэ — грамм 50
Губгъуэпхъыу — тхьэмпитI
Гуэдз хьэжыгъэу — грамм 450-рэ
ДжэдыкIэу — 1
Бжьыныху шыпсу, шыгъуу, псыуэ — узыхуейм хуэдиз.
КIэртIоф пIастэ
Бжьыныщхьэ укъэбзар тыкъыр цIыкIуурэ яупщIатэ, шыуаным ит тхъу къэплъам хакIутэри, зэIащIэурэ ныкъуэлыбжьэ ящI. Шыбжий сыр хьэжа хаудэри, хьэзыр хъуху ягъэлыбжьэ (тхъуэплъ дахэ хъуху). ИтIанэ кIэртIоф укъэбзар халъхьэ, ар щIимыгъэнапэу псывэ щIакIэ, шыгъу хадзэри, шыуаныщхьэр тепIауэ, мафIэр ешэхауэ хьэзыр хъуху, псыр щIэвэщIэху, ягъавэ. КIэртIоф вар шыуаным зэрилъу бэлагъкIэ е убалъэкIэ яущэб, щабабзэ хъухукIэ. Хьэзыр хъуа кIэртIоф пIастэм бжьын гъэлыбжьар хэшыпсыхьауэ, гъуафэу, мэ гуакIуэ къыхихыу щытын хуейщ. Хуабэу тепщэчкIэ Iэнэм трагъэувэ. Дашх шатэ, кхъуей, шэ щIэмыху, шху.
Халъхьэхэр (цIыхуитху Iыхьэ):
КIэртIоф укъэбзауэ — грамм 1000
Бжьыныщхьэ укъэбзауэ — грамм 200
Тхъууэ — грамми 100
Псывэу — грамм 400
Шыгъуу, шыбжийуэ — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
ЦIыкIухэм факъыхуеджэ
Лашын и гъэсэныгъэр
Лашын жыхуаIэр Къесынхэ япхъущ, Шакъхэ я нысэщ. Зипхъури зи нысэри Дыгулыбгъуей дэсахэщ.
Лашын къызэрашэрэ куэд щIатэкъым, нысащIэт, ауэ унэ къалэн илэжьу щIидзат.
Пщэдджыжь гуэрым Лашын жэм къишу Iуэм итт, и тхьэмадэри къэтэджауэ и Iуэху зэфIигъэкIыну шыгъуэгумкIэ ихьэрт. Лашын асыхьэтым жэм къишу хуежьат. Зы хыв гуэрым жэмыр къримыгъэш хъуащ, зикI Iэмал къритыртэкъым.
Лашын къэгубжьащ, зиплъыхьщ-зыкъиплъыхь- ри, щимылъагъуIам, хыв гуум и кIэбдзитIыр иубыдри, пхъэшыкъум ирилъэфэлIащ. ИужькIэ ар къиIэтри, пхъэшыкъум щхьэдидзыхащ.
И тхьэмадэм ар щилъагъум, зыми жримыIэу, езыр-езыру гузэващ, «сунэхъуащ, си къуэр мыбы IэщIэукIэнущ», — жиIэри. И нысэр игъэунэхун и мураду, и къуэм жриIащ:
— Ди нысэм нобэ сигу ебгъащ.
ЩIебгъар жиIатэкъым. Ауэ адэр зыхуейр къуэм гурыIуэн щхьэкIэ, а псалъэ кIэщIыр ирикъурт. Къуэм и къалэнт адэм игу зэзыгъэбгъа фызым хуэфащэ ирищIэныр, ар щIимыгъэкIуэныр.
Пщыхьэщхьэм и адэр игъэгъуэлъыжри, и къуэр и лэгъунэм щIыхьэжащ, и щIопщри и Iэгъуапэм игъэлъэдауэ. И адэм ищIэрт зыхуэтхьэусыха и къуэм зыгуэр зэрищIэнур. Ауэ фызым дзыхь хуищIыртэкъыми, фоч къищтэри унэм щIэкIащ икIи лэгъунэ щхьэгъубжэм къыIутIысхьащ, зыми къамыщIэу. НысащIэм и щауэр щIыхьэжа нэужь, зыри жимыIэу бгъэдыхьэри и щхьэцыр Iэ лъэныкъуэм иришэкIащ, лъэныкъуэмкIэ иIыгъ щIопщыр зэпыудыхукIэ иубэрэжьащ. «УкъыщIызэуэр сыт?» — жиIэу псалъэ жиIакъым Лашын, «игу къызэбгъащи, къызоуэ», — жиIа мыхъу- мэ.
Лашын и тхьэмадэ къеплъакIуэм Iуэхур къызэрекIуэкIар щилъагъум: «Хъунщ иджы, нысэ схуэхъунщ ар», — жиIэри игу зэгъауэ зиущэхужащ.
Дерс
Гугъэ яхелъхьэ
Зы пщыхьэщхьэ гуэрым къуэм и анэр рестораным ишащ. Анэм и ныбжьыр хэкIуэтат, и Iэхэр кIэзыз хъуати, ишххэм щыщ кIэригъэщэщырт. Зэанэзэкъуэм мыарэзыщэу къахуеплъэкIхэри яхэтт шхапIэм щIэсхэм. Ауэ къуэм и щхьэр Iэтауэ и анэм бгъэдэст, цIыхубзым и бостейм тригъэщащэIамэ, илъэщIыжу.
Шхэн яуха нэужь, зэанэзэкъуэм зытхьэщIыпIэмкIэ яунэтIри, анэм и Iэхэр иригъэтхьэщIыжащ, и щхьэцыр хурилъэщIэкIщ, и нэгъуджэр захуэу хуIуигъэтIысхьэжри ежьэжахэщ.
Рестораным щIэсу хъуар щыму еплъырт а пщыхьэщхьэм шхакIуэ къэкIуаитIым. Къуэм иужь зыкъригъанэри, ахъшэр иритауэ щыщIэкIыжым, зы цIыхухъу къэпсэлъащ:
— Зыгуэр къыщIэбнауэ къыпщыхъуркъэ мы шхапIэм?
— Зыри къэзгъэна хуэдэкъым, зиусхьэн…
— Къэбгъэнащ, — жиIащ лIым. — Мыбы къуэуэ щIэсым дерс къахуэбгъанэри, анэу щыIэм гугъэ яхэплъхьащ!
Къэбарт Мирэ.
Чэнджэщхэр
Акъылыр жан зыщIыр
Шыбжий сыр зышхрей цIыхур акъыл жан мэхъу.
Зи бзэгу къихуахэм джэдгын ущэба жьэдагъэщащэри, я жьэр зэтепIауэ щагъэтщ и ибжьэныр иухыхукIэ, итIанэ къыжьэдадзыж. Ар щащIыр гъуэлъыжыгъуэм и дежщ.
Шыл, бабыщыл, къазыл пшэрхэм къыхащIыкI шхыныгъуэхэр, абы я дагъэр сэбэп яхуохъу щIыIэ зыхыхьахэм, жьы зыхуримыкъухэм, жьэн уз зиIэхэм.
Нартыху пIастэ хуабэрэ бжьыныщхьэ укъэбзарэ шыгъум хагъауэурэ зышхрейхэр фIыуэ мэжей, абы лъыр фIыуэ зэрегъакIуэ, нэкIу зэлъахэми зрегъэшэщIыж.
Шха иужькIэ бжэмышхри гуахъуэри Iубауэ ягъэтIылъыркъым, гуэныхьышхуэ пылъщ жаIэ.
Къалмыкъ шей пщтырым адыгэ шатэ Iувыр хэпкIэмэ, тхъууэ мэжабзэ. Апхуэдэу мыхъун щхьэкIэ, шатэ Iувым псы тIэкIу хакIэ, зэIащIэри, итIанэ къалмыкъ шейм хакIэж.
Ямылейуэ ялъэса мэл е былым укIам и лъатэм кхъуей щIагъуэу хихыжынукъым.
Къубатий Борис.
Псалъэ шэрыуэхэр
КъыфIэдзэ си бзэгум
И хьэсэпэ здынэс ищIэжыркъым.
«И лъэкIыныгъэр зыхуэдизыр ищIэжыркъым» жыхуиIэщ. Жылагъуэм щигъэзащIэ къалэным хуэмыфащэу щытым, зи мыIуэху хэIэбэм теухуауэ къапсэлъ.
КъызэрызащамкIэ узощэж.
Зэрызэхэсха дыдэм хуэдэу бжызоIэж. ЖаIэр зэрыпэжымкIэ шэсыпIэ щимыувэм деж къапсэлъ.
КIапсэр и псыгъуапIэм щызэпоч.
Зи Iуэху мыхъум нэхъ Iеиж къыщыхукъуэкIым деж къапсэлъ хабзэщ.
И щхьэр пкъуэлъу и лъэр пкъуокI.
ПэжкIэ къыббгъэдэмытыну цIыхум хужаIэ.
Къэзыдыгъур зы гуэныхьщи, зыфIадыгъур гуэныхьищэщ.
Диным ехьэлIащ. Зыгуэр зыфIадыгъуам куэдым шэч зэрахуищIым, зэратрилъхьэм — «я гуэныхь къазэрытрихым» — щхьэкIэ апхуэдэу жаIэ хабзэщ.
КъыфIэдзэ си бзэгум.
Хъуэжэ и махуэр къызыхуэкIуам — къыжьэдэкIа псалъэм и зэранкIэ щытыкIэ гугъу иувам — гушыIэ щIыкIэу жиIэ хабзэщ.
МафIэ здэщымыIэм Iугъуэ щыуркъым.
Псори зыгуэрым къыхокI. Нэхъ щыжаIэр зи пэжыпIэ дыдэр мыбелджылы хъыбар, псалъэмакъ гуэрхэр щызэрахьэм дежщ.
Щауэ Къэлидар.
Фэ фщIэрэ?
Къуалэбзухэм я цIэхэр
Бгъэ — орёл
БзуупцIэ — дрозд
Бзухьэгуагуэ — хохлатый жаворонок
Губгъуэ бабыщ — дикая утка
Жэнэтбзу — щёголь
Жунэ — крапивник
Къашыргъэ — ястреб
Къру — журавль
Къуалэбзу — дикие птицы
Мэзадакъэ — самец фазана
Мэзджэд — фазан
Мэлыхъуэ бзу — жаворонок полевой
Нэбажэ — сокол
Ныбгъуэ — перепел
Псыхэуэ — цапля
ПсысхуолIэ — чечевица
ТIысдадэ — синица
Уэгунэбзу — жаворонок
Хьэрхьуп — удод.
Псалъэжьхэр
Къэмыфэфым пшынауэм трелъхьэ
Фо нэхърэ жей нэхъ IэфIщ.
Узылъыхъуэр лъапIэ мэхъу.
Къуийм и пыIэ щыгъупщэркъым.
КъэзыгъэкIри зышхыжри уэрщ.
МащIэр гуапэщ, гуапэр псапэщ.
Къэмыфэфым пшынауэм трелъхьэ.
Уэдыр Iушэщи, пшэрыр дахэщ.
ЦIыхушхуэхэм я гупсысэхэр
Пщэдейр узэрыхуей бощIыф
Языныкъуэ Iуэхухэм я мыхьэнэм и инагъыр зэлъытар и куэдагъымрэ и инагъымрэкъым, атIэ и чэзууэ зэрызэфIэбгъэкIарщ.
* * *
Ныбжьэгъу уимыIэмэ, насыпми ущыгуфIыкIыфыркъым.
Сенекэ.
ЦIыхур къызэрытцIыхур ищIэмкIэкъым, атIэ зыщыгуфIыкIымкIэщ.
Бергсон Анри.
Зыми и дыгъуасэр хузэхъуэкIыжынукъым, ауэ и пщэдейр зэрыхуей ищIыфынущ.
Кундерэ Милан.
НасыпыфIэу зыкъэзымылъытэжыф цIыхур зэи насыпыфIэ хъунукъым.
Аврелий Марк.
Уемыгупсысауэ упсэлъэнри, тумыгъэпсауэ кIакхъур щIэпчынри зыщ.
Сервантес Мигель де Сааведрэ.
ЦIыхубэм щIэныгъэ зрагъэгъуэтыным зэран ухуэхъуфынущ, ауэ ящIэр яIэщIэбгъэхужыныр гугъу дыдэщ.
Людвиг Берне Карл.
Ди сурэт гъэтIылъыгъэхэр
Адыгэ уэркъхэр зекIуэ йожьэ. Сурэтыр Хьэгъундокъуэ Мухьэмэд ищIащ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:5. Япэ адыгэ щIэныгъэлIхэм, узэщIакIуэхэм ящыщ. Абы и цIэр зэрехьэ Налшык къалэм и зы уэрамышхуэм. 6. Фашистхэм япэщIэта партизанхэм къагъэсэбэпа Iэщэ нэхъыщхьэхэм ящыщ зы. 9. УимыIыхьлы, уимыблагъэ. 10. МэкъумэшыщIэр щIым … быдэкIэ пыщIащ. 11. Езым емыщхьу щэкIым хэт курыжэ. 12. Пасэм адыгэм зэрахьэу щыта псылъэшхуэ. 14. Мы гъэм зи ныбжьыр илъэс 80 ирикъуа усакIуэ, критик, филологие щIэныгъэхэм я кандидат Къэжэр … 16. Егъэлеяуэ щыщIыIэ зэман. 17. МахуэцIэ, цIыхухъуцIэ, цIыхубзыцIэ, унэцIэ. 18. ЕуэкIыпIэ. 21. Хьэцэпэцэ къэкIыгъэ. 22. Къэрэкъурэ … сефащ. 23. Колхозхэр зэхыхьэн ипэ я шыхэр, я выхэр зэрадзылIэрти, апхуэдэу лажьэрт. 26. ЦIыху залым, гущIэгъуншэ. 27. Зи пхъэр щабэ, зи гъэгъахэр гъуэжь, бжьэхэм фо къызыпах жыг. 29. … лъакъуэ шкIэ иукIрэ? 30. Джэдхэм я «гъуэлъыпIэ». 31. ЩIыпIэ хуабэхэм хьэлъэзехьэу къыщагъэсэбэп псэущхьэ пIащэ. 32. ЦIыху уэд, зи къупщхьэхэр къыхэпIиикI. 34. Жьэгум хэт шыуан фIэдзапIэ. 36. Iэпслъэпсым щыщ. 38. Нэхъ берычэту къалъытэ гъэм и зэман. 39. Псыхъуэхэр апхуэдэ мывэ «хьэжыгъэкIэ» къулейщ.
Къехыу:1. Хьэжыгъэм къыхэщIыкIа адыгэ шхыныгъуэ. 2. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и джэгуакIуэ Iэзэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ артисткэ. 3. Адыгэ таурыхъхэм узыщрихьэлIэ псэущхьэ шынагъуэ, щхьэ зыбжанэ фIэту. 4. Цым, цым, цым, … лъэбыцэжь. 7. Хэку зауэшхуэм связисту хэта, Совет Союзым и ЛIыхъужь. 8. ЦIыхум зэреIэзэ хьэмбылу лIэужьыгъуэ. 13. … фIэдахэр псэм фIэIэфIщ. 14. … и губжьыр кхъуэм щехьэ. 15. СНГ-м хиубыдэ къэрал. 19. ПхъащIэ Iэмэпсымэ. 20. АпхуэдизкIэ хьэкIэпычщи, гу кIуэм … къыкIэреуд. 24. ГъэшхэкI. 25. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, абы и кIуэдыжыгъуэм дамэ къытокIэ. 27. Пщы зэрыхьэ … мэхъу. 28. Къуажэм щыдэлъадэм, шууейм нэхъ … зищIащ. 32. Бэрбэч ХьэтIутIэ и ужькIэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и ректору лэжьа. 33. … пэтрэ мэхъуапсэ. 35. ЩIалэ … . Е цIыху хахуэ, гушхуэ зыкIуэцIылъ. 37. ТхылъымпIэм итыр зэрыпэжым щыхьэт техъуэ дамыгъэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Дыгъэгъазэм и 1-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:3. ТхьэмщIыгъуныбэ. 8. Гъуагъуэ. 9. Iэжьэ. 10. Анэ. 11. ПхъэIэпэ. 14. Къуий. 17. Даур. 18. Ныбгъуэ. 20. Псей. 23. Щыхь. 24. Къута. 25. Щиху. 28. Къулыкъу. 30. Бырыб. 32. Блэр. 33. Псы. 34. Жэмыхьэт. 37. Шыд. 40. Ерыщ. 41. Болэ. 42. Дырийпсырий.
Къехыу:1. Тхьэгъуш. 2. Абрэдж. 4. ЩIыунэ. 5. Гъуаплъэ. 6. БгъуэнщIагъ. 7. Хьэмидей. 12. Хъан. 13. Пшэ. 15. Ер. 16. Хъуп. 19. Батыр. 21. Щхьэ. 22. Гущэ. 26. Елисеев. 27. Хьэрычэт. 29. Къум. 30. Бжьэ. 31. Бгъэ. 32. Бо. 35. Мэсей. 36. Хьэбас. 38. Шырыкъу. 39. Номин.
