Зыгъэпсэхугъуэм иахуэм
Шхыныгъуэхэр
Лэпс зэщIэт, мэл кIапэ гъэгъуа, кIэртIоф хэлъу
Мэл кIапэ гъэгъуар яупщIатэ грамм 50 хъууэрэ, псы хуабэпцIкIэ ятхьэщI, шыуаным иралъхьэ, псы щIыIэ щIакIэри, мафIэ иным тету зэ къытрагъэкъуалъэ, тхъурымбэр къытрахыурэ. МафIэр щабэ ящIри, шы-уаныщхьэр тепIауэ ягъавэ дакъикъэ 30 — 40 хуэдизкIэ, зэзэмызэ тхъурымбэр къытрахыурэ. Шыгъу хадзэ, IупщIэурэ упщIэта кIэртIоф халъхьэ, зэ къытрагъэкъуалъэ, шыуаныщхьэр трапIэри, мафIэ щабэм тету дакъикъэ пщыкIутху-тIощI хуэдизкIэ ягъавэ. Шыуаныр мафIэм къытрахыжри, пэшхьэкубгъум трагъэувэ. Хьэнтхъупс хьэзырым бжьын гъэлыбжьа традзэ, шыуаныщхьэр трапIэри, дакъикъитху-хыкIэ щагъэт. Iэнэм фалъэ куукIэ пщтыру трагъэувэ. ПIастэ щIыIэ дашх, шэ хуабэ трафыхьыж.
Халъхьэхэр (цIыхуитI Iыхьэ):
КIапэ гъэгъуауэ — грамми 100
Лыр зэрагъэвэну псыуэ — грамм 1000
КIэртIоф укъэбзауэ — грамми 170-рэ
Шыгъуу — узыхуейм хуэдиз.
Бжьын гъэлыбжьам:
Тхъу гъэвэжауэ — грамм 30
Бжьыныщхьэ укъэбзауэ — грамм 40
Шыбжий сыр хьэжауэ — узыхуейм хуэдиз.
Лы зыдэлъ псыхьэлывэ
Былымылыр ятхьэщI, тыкъыр цIыкIуурэ яупщIатэ, лыхьэжым щIагъэкI, бжьыныщхьэ упщIэта, цIыкIуурэ упщIэта щэ тхъурымбэ, шыбжий плъыжь сыр хьэжа, бурш, шыгъу халъхьэ. ФIыуэ зэхагъэзэрыхьри, тхьэвым дэлъу ягъавэ. Пщтыру тепщэчым иралъхьэри, бжьыныху шыпс тракIэж.
Халъхьэхэр:
Тхьэвым:
Гуэдз хьэжыгъэу — грамм 1000
ДжэдыкIэ цIынэу — 2
Зэрапщ псыуэ — грамм 400
Шыгъуу — грамм 15
Сэхуран дагъэу — грамми 10
Хьэлывэм дэлъынур:
ЛыпцIэу — грамм 800
Мэл щэ тхъурымбэу — грамм 200
Бжьыныщхьэу — грамми 100
Шыгъуу — грамм 20
Шыбжий плъыжьу — г 2
Бурш хьэжауэ — грамми 3
Бжьыныху шыпсу — узыхуейм хуэдиз.
Къубатий Борис.
ЦIыхушхуэхэм я гупсысэхэр
Губзыгъэр куэд зыщIэракъым
ЗдэкIуэ лъэныкъуэр зымыщIэж цIыхум жьы къепщэр гъуэгуакIуэ хуэхъунукъым.
Сенекэ.
ЦIыхур тIэу псэукъым, ауэ а зэми мыпсэуфыр куэдщ.
Рюккерт Фридрих.
ГъащIэр, щIалэгъуэм и нэкIэкIэ зимыIэ къэкIуэну гуэрщ, хэкIуэтам и нэкIэ — блэкIа кIэщI гуэрщ.
Шопенгауэр Артур.
КъэбгъэщIар къызэрыппщытэнур илъэсхэркъым, атIэ IуэхуфIхэрщ.
Шеридан Ричард.
Губзыгъэр куэд зыщIэракъым, атIэ ищIэр къэзыгъэсэбэпыфырщ.
Эсхил.
Ныбжьэгъугъэ хэмытмэ, цIыхухэм я зэхуаку дэлъ сыт хуэдэ зэхущытыкIэми мыхьэнэ иIэкъым.
Сократ.
Губзыгъагъэр нэхъ лъапIэщ сэркIэ дыщэм нэхърэ.
Демокрит.
Концертым фрагъэблагъэ
Ди къэралым и щIыпIэ куэдым ехъулIэныгъэ яIэу зыкъыщызыгъэлъэгъуа, хэгъэгу, урысейпсо зэпеуэхэм зыбжанэрэ пашэ щыхъуа, Нартан къуажэм лъэпкъ къафэхэмкIэ щапхъэ зытрах и «Вагъуэ цIыкIу» сабий ансамблым (художественнэ унафэщIыр Къурашэ Эдикщ) концерт итынущ, Къафэм и дунейпсо махуэм и щIыхькIэ.
Къафэм зэфIэкI щызиIэ ныбжьыщIэхэм я утыку итыкIэмкIэ куэд дахьэх. Абыхэм ягъэлъагъуэ адыгэ къафэ гъуазджэм и дахагъэр, и мыхьэнэр, Къэбэрдей-Балъкъэрым и хабзэхэмрэ къафэмрэ хуаIэ лъагъуныгъэр.
Гукъыдэж зиIэ псори Налшык и Музыкэ театрым мэлыжьыхьым и 29-м фрагъэблагъэ. ЩыщIидзэнур сыхьэт 18-рэ дакъикъэ 30-рщ.
Ди сурэт гъэтIылъыгъэхэр
ТхакIуэхэу Балъкъэр Къылышбий, Гуляев Башир, Жылэтеж Сэлэдин, Журт Биберд, ШэджыхьэщIэ Хьэмыщэ, Бицу Анатолэ. 1977 гъэ
ГушыIэхэр
ХъуэпсапIэ
Студентым бэджэнду къищта фэтэрыр зейр къыщыхьащ:
— Мазэ къэс фэтэрыпщIэр къызэптыну дызэгурыIуащи, абы дытегъэт. МазитI блэкIащи, абы и уасэр къызумытауэ ущIэзгъэкIынукъым.
— Упсэуарэт! Куэд щIауэ сызыщIэхъуэпсар къызэхъулIащ, фэтэр сиIэ хъуащ!
Дыкъэгъафэ
Адэм пхъур иущиин и гугъэу, бгъэдотIысхьэ:
— Ленэ, зыгуэр бжесIэнущи, къызэдаIуэ.
— Папэ, нобэ Iейуэ сешащи, сынодэIуэфынукъым, дыкъэгъафи нэхъыфIщ.
Машинэращ зэхъуэкIын хуейр
Жьы дыдэ хъуа и машинэм ису дадэр машинэ щызэрагъэпэщыжым Iухьащ.
— Уа, си щIалэ, мы си машинэм фIыуэ къижыхьыжыркъым, дагъэр зэхъуэкIын хуэмейуэ пIэрэ?
— Хьэуэ, дадэ, дагъэм зыри и лажьэкъым, зэхъуэкIын хуейр уи машинэращ.
ГъэщIэгъуэнщ
КъызэрыщIэкIымкIэ…
Италием щыIэ Ортон къалэм дэт пощт къудамэм къэкIуа письмо тетхат: «Ортон дэс уэчыл нэхъ акъылыншэ дыдэм хузогъэхь».
А тхыгъэм куэдрэ «къикIухьащ», зыми къащтэн ямыдэу. Зэгуэрым, зэман зыкъом дэкIауэ, зы уэчыл гуэр тегушхуащ письмор зэтричыну. Конвертым ахъшэшхуэ къызэреIыпх хъун чек дэлът, тхыгъи щIыгъут: «КъызэрыщIэкIымкIэ, а узэригугъэм хуэдэ дыдэу уакъылыншэкъым уэ!»
Сыт зэджэр?
Урыс химик цIэрыIуэ гуэрым и деж щIэлъэдащ и унэм щылажьэ щIалэр:
— Зиусхьэн, уи библиотекэм дыгъу къыщIыхьащ.
ЩIэныгъэлIым и лэжьыгъэр зэпимыгъэууэ щIоупщIэ:
— Сыт зэджэр?
Жэуап
Генералыр усакIуэм йоупщI:
— КъызжеIэт: акъылра хьэмэрэ акъылыншагъэра нэхъ хьэлъэр?
— Дауи, акъылыншагъэрщ, — жи усакIуэм.
— Ар сыт щхьэкIэ? — егъэщIагъуэ генералым.
— Жыжьэ унэмыс, сэ си гум щIэщIар зышщ, уэ шиплIым укърашэкI…
ЩIыIэм дисынутэкъым
Вольтер и унэм тхэн щIэзыдзагъащIэ усакIуэ ныбжьыщIэхэр куэдрэ щыплъагъурт. Франджы тхакIуэ цIэрыIуэм и гуапэу иригъэблагъэрт ахэр икIи чэнджэщ щхьэпэхэр яритырт. Апхуэдэу зы щIымахуэ пщыхьэщхьэ гуэрым мафIэр щы- пIэнкI хьэкум и джабэм Iусу Вольтер усакIуэ ныбжьыщIэм щедаIуэм, къыпыгуфIыкIри жиIащ:
— Уи Iэдакъэ къыщIэкIа мы усэхэм мафIэ нэхъыбэ хэлъу, мы хьэкум уи усэ нэхъыбэ илъу щытамэ, мыпхуэдизу щIыIэм дисынутэкъым.
Дохъушокъуэ Синэ.
Леонардо да Винчи
Дэмрэ тхьэгъуш еуапIэмрэ
Къуаргъым, зыщIыпIэ зы дэ къыщиугъуейри, зыхуэарэзыжу, тхьэгъуш еуапIэм лъэтащ. Абы тыншу щытIысри, къигъуэтар лъакъуэмкIэ иIыгъыу, и купщIэ IэфIыр кърихын мурадыр иIэу, и пэмкIэ еуэу щIидзащ. Ауэ, иныIуэу еуа е хуэмышэрыуарэ, сытми, дэр, и лъакъуэм щIэкIэрэхъукIри, блын къэча зэхуакум дэбзэхащ.
— Уоу, угъурлыуэ блын-къыщхьэщыжакIуэ! — гъынанэу къэтхьэусыхащ дэр. СыхыумыгъэкIуадэ, гущIэгъу къысхуэщI! Уэ апхуэдизкIэ убыдэщ икIи утеплъафIэщ, уи тхьэгъуш еуапIэри апхуэдизкIэ гъуэзэджэщи… КхъыIэ, сумыхужьэж!
Тхьэгъушхэм, мыарэзыуэ, дэгу-дэгуу вуун щIадзащ, шынагъуэ къызылъыкъуэкIынкIэ хъуну дэ хьилэшы бзаджэм дзыхь хуимыщIыну хъыбар ирагъащIэ щIыкIэу.
— Гузэвэгъуэм сыкъыхэш, щхьэегъэзыпIэншэу сыкъыумыгъанэ, сызэшэлIэж! — и тхьэусыхафэр иухыртэкъым дэм, тхьэгъушхэм я губжьа макъыр щIихъумэн гугъэр иIэу. — Сэ си чэзур къэсат, сыкъыщалъхуа, сыкъыщыхъуа си къудамэр къэзгъанэу, щIы псыIэм сыкъыхэхуэн хуейуэ. Ауэ а сыхьэтым ирихьэлIэу бзаджащIэр къыстеуащ. Ныбаблэ къуаргъыжьым сыщыжьэдэхуэм, псалъэ быдэ стащ ажалым сыIэщIэкIмэ, къысхуэнэжа си гъащIэ тIэкIур щэху дыдэу зы кумб цIыкIу гуэрым сису згъэкIуэну…
Дэм жиIэм блыныр, и нэпсыр къыфIыщIихуу, къигъэгумэщIащ. Тхьэгъушхэм дэр зэрыдзыхьщIыгъуэджэр къызэрыраIуэкIари къримыдзэу, хьэщIагъэ ирихыну, зыщIэкIэрэхъуа дазэм щыпсэуну хуит ищIащ.
Ауэ, зэман куэди дэмыкIыу, кIуэдыну гузэвэгъуэ зытелъа дэр и фэ къихьэжащ, къыздыщыхутам есэжри, лъабжьи иутIыпщащ. Лъабжьэхэри, зыхыхьэф къамыгъанэу, хьэщIэхуэфI блыным хыхьэу щIадзащ. Арыххэу, япэ къэкIыгъэхэри дазэм къыдэплъащ. Абыхэм, зэгурыIуэу, зэдэууэ заIэтыну хущIэкъуурэ, къару ягъуэтащ. ТIэкIу дэкIыжри, дэм къыдэжа къудамэщIэхэр, дэшхуей хъуауэ, загъэпагэу езы тхьэгъуш еуапIэм щхьэщыкIыжащ.
Псом хуэмыдэу блыным къеныкъуэкъурт дэш-хуейм и лъабжьэхэр. Абыхэм, ерыщу дазэхэм зыхаукIэурэ, нэхъри зэбгрыкIырт, куэд щIауэ зэтралъхьа блыныр ягъэхъейрт, зэтрагъэщахэрт, чырбышхэмрэ мывэхэмрэ гущIэгъуншэу къыхаудырт.
Блыным икъукIэ гувауэщ къыщыгурыIуар щэхурэ мамыру псэуну зи тхьэрыIуафэ дэ фэншэжь цIыкIур егъэлеяуэ зэрыхьилэ бзаджэр. Иджы блын тхьэмыщкIэм зыри къыхуэнэжатэкъым, Iущыгъэ зыхэлъ тхьэгъуш макъхэм зэремыдэIуам хущIегъуэжауэ, и щхьэ мыгъуагъэ хуихьыжу, и жыIэзыфIэщагъэм хуэшхыдэжу, и кIэух махуэхэм ежьэн фIэкIа.
Езы дэшхуейр-щэ? Ар, кIуэ пэтми къызэтещахэ, хьэщIагъэ къезыха тхьэгъуш еуапIэри къыфIэмыIуэхужу, зигъэпагэу, и къуэпсхэр нэхъ жыжьэ идзу, нэхъ быдэ ищIу, нэхъри къызэщIэрыуэрт, нэхъ ин хъурт.
ЗэзыдзэкIар Хьэту Пётрщ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:3. ЩIыпIэ хуабэхэм щыIэ псэущхьэ пIащэ, хьэлъэзехьэу къагъэсэбэпу. 7. Сату щIыпIэ. 9. Жьэгу натIэм хэщIыхьа тегъэувапIэ. 10. Революционер цIэрыIуэ: абы и цIэр зэрехьэ Налшык и уэрам нэхъ ин дыдэхэм ящыщ зым. 11. ЩIымахуэр къызэрысу цIыхум … хуабэ зыщатIагъэ. 12. ГъущI быдэ лIэужьыгъуэ. 14. Танэм и … макъ Iуэм къиIукIащ. 15. Унагъуэм и нартыху хъумапIэ. 18. Жыг закъуэ … хъуркъым. 21. Зеиншэ къабзэ. 22. Псыхьэ кIуэ цIыхубзхэм абы фIадзэрт я пэгунитIыр. 23. Къэбэрдей тхакIуэ. 24. Унэр ящIа нэужь къагъэсэбэп ткIуаткIуэ. 26. ЕуэкIыпIэ. 27. … вы бжьакъуэм къокI. 28. ХупцIынэр зэрагъэтэдж. 29. Бдзэжьей зэрещэ. 30. Ику иту тонн 60 — 70 хуэдэ къэзышэч псэущхьэ. 33. Языныкъуэ сабийхэр лым апхуэдэу йоджэ. 35. Нартхэм я ныкъуэкъуэгъу лъэпкъ. 36. Режиссёр, ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и художественнэ унафэщI. 37. Вакъэдыж Iэмэпсымэ. 39. … зыхэвэ нэхърэ бжэн зыхэпкIэ. 40. ЩIымахуэм щыгъыным хищIэ хьэпIацIэ. 41. ГъэшхэкI. 42. … лъакъуэ шкIэ иукIрэ? 44. Узижагъуэм и нэм … ущIоуэ. 45. Совет властыр къызэзыгъэпэщахэм я пашэ. 47. Таурыхъ, шыпсэ, … 48. Пщащэм и … къэкIуэгъуэщ. 49. Тутнакъэщым апхуэдэуи йоджэ.
Къехыу:1. Сыбырым щыIэ къалэшхуэ, цIыхуу мелуаным щIигъу дэсу. 2. ТхъуцIынэ щIэпхумэ къанэ псыр. 4. ХадэхэкI. 5. Нарт лIыхъужь Щэуей и адэр. 6. Зыгуэрым иш ирахужьамэ е унагъуэ гуэрым япхъу зэрымыщIэкIэ ирахьэжьамэ, кIэлъыщIэпхъуэ гуп. 8. «ХьэтIохъущокъуэуэ лIы фIыцIэ фагъуэ, Гуащэнагъуэр зытегъуэгэн, … зы шэ нахэдзэ (адыгэ уэрэдыжьым щыщ пычыгъуэ). 13. ЩIы щхьэфэ тещтыкIа. 14. … къыщхьэщихыу Iэнэм лэпс трагъэуващ. 16. … хабзэ. Е … къафэ. 17. Чыржын, мэжаджэ, хьэтыкъ, … 19. «Сэ сщIа псор сIуэтэжмэ, … къысфIащынщ», — жиIэгъащ зы адыгэлI къэмыланджэ гуэрым. 20. Адыгэ хьэгъуэлIыгъуэхэм кърихьэлIахэр игъэдыхьэшхыу нэхъапэхэм хэта джэгуакIуэ. 25. Къуажэдэс куэдым хадэхэкI гъэфIэIуа зэрахъумэ кумбыгъэшхуэ. 26. ЩIыпIэ хуабэхэм узыщрихьэлIэ псэущхьэ пIащэ, тонн зыплIытху и хьэлъагъыу. 30. Хьэри дзыгъуэри а псэущхьэм теплъэ хъуркъым. 31. Дунейр щыуаем деж щIым трищIэ уэс пIащIэ. 32. А псы Iуфэм я сабиигъуэр щахьащ Нало зэкъуэшхэм — Ахьмэдхъанрэ Зауррэ. 34. Абы тутын ирагъэщащэурэ ирофэ. 38. Дыщэр … хуэныкъуэкъым. 39. Зэхьэзэхуэр мэунэри, зэижитIыр … 42. Пщыхьэщхьэм хэкIуэтауэ ящI нэмэз. 43. Къуаншагъэ зылэжьа цIыху. 44. Языныкъуэ къэкIыгъэхэм ятет «мастэ». 46. А хадэхэкIым псыуэ щIэтыр процент 97-м нос.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Мэлыжьыхьым и 7-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:1. Шу. 5. Шху. 7. Шыпсыранэ. 8. Дерт. 9. Пхъужь. 10. Ленэ. 13. Къэптал. 15. Жэгундэ. 18. Щыщ. 19. Роман. 20. Шыд. 22. Гуэн. 24. Шэшэн. 26. Сэху. 27. ХьэпцIий. 28. Азэмэт. 31. Псыжь. 33. Пхъы. 34. Шылэ. 35. БжьыхьэкIапэ. 36. Пхъу. 37. Сэ.
Къехыу:1. Шордакъ. 2. Чынт. 3. Пыпхъуэ. 4. Анэл. 6. Хуэрэджэ. 11. Даур. 12. Пэгун. 14. Пэщ. 16. Ныш. 17. Емышэ. 18. Щыгу. 21. Дыху. 23. Нып. 24. Шхий. 25. Назэ. 26. Сом. 27. Хьэпшып. 29. ТхьэкIумэ. 30. Ахъшэм. 32. Жьажьэ. 34. Шэпхъ.
