«Кхъуауэр еуэри, кхъуэжым икIащ»
(ХьэтІохъущыкъуей Ипщэм и псалъалъэ)
Ди щIэджыкIакIуэхэр зэрыщыгъуазэщи, ХьэтIохъущыкъуей Ипщэ къуажэм, нобэ ЗеикъуэкIэ зэджэм, и псэлъэкIэм хэлъ гъэщIэгъуэнхэр къридгъэлъагъуэу псалъалъэ зыбжанэ «Адыгэ псалъэ» газетым къытредгъэдзауэ щытащ. Ди гуапэ зэрыхъунщи, а тедзэгъуэхэм щIэупщIэ ягъуэтащ, къапщтэмэ, езы къуажэдэсхэми хьэлэмэт ящыхъуащ. МащIэми куэдми, а псалъалъэхэр тедзэн зэредгъажьэрэ газетым кIэлъыплъхэм зыкъыдагъащIэ «мыпхуэдэ псалъэхэм ущымыгъуазэу пIэрэ, ди анэшхуэм къиIуатэу куэдрэ дрихьэлIащ» жаIэу. ГуфIэгъуэ дауэдапщэу ирехъу, нэщхъеягъуэуи щрет, мы Iуэхугъуэм щыгъуазэу щримыпсэлъа, зыгуэрхэр къагъэщIэрэщIэжу къыщыджаIэну щыхэмыта къэхъуакъым. «Дыкъэзылъхуахэр зэрыпсалъэу щыта бзэрат дыкъызэрацIыхуу щытари, пщIэ хуэтщIкъым, догъэкIуэд», щыжаIэкIэ, зы лъэныкъуэкIэ ядумыщтэнкIэ Iэмал имыIэу гухэ уещI, нэгъуэщI лъэныкъуэкIэ укъеплъу щытмэ, къазэрыфIэIуэхум, хамэгу-хамащхьэу бзэм зэрыхущымытым дызэрыт щытыкIэр къызэрызэднэкIыфынумкIэ гугъапIэхэр уагъэщI. Абы нэхъри дытригъэгушхуащ къуажэ псэлъэкIэхэм зеттыну, къэдгъуэтыр, къытIэрыхьэр Iэмал зэриIэкIэ зэгъэуIуауэ утыку къитлъхьэну. Зэгуэр адыгэбзэм и псалъалъэшхуэ щащIкIэ, мы дыщэ налъэхэми къалъыс увыIэпIэр абдеж зэрыщагъуэтыжынум шэч къытетхьэркъым.
Адыгэ — гурыхь ящыхъуам и фIагъыр къызэрагъэлъагъуэ пщалъэщ. Адыгэ къэб, адыгэ нартыху, жаIамэ, узыфIэмыкIыжыну фIыщ, жыхуиIэщ.
АмыкI — макъыр къимыкIыу джийм щIыIэ хыхьа нэужь ефыкI узыфэщ, урысыбзэкIэ «простуда» жыхуаIэращ.
Бжьэдыгъу — гупым къахыхьам хуагъэфэща бжьэр иримыфу нэгъуэщIым IэщIэзыгъэувэм хужаIэ.
Блэару — зи лъабжьэхэм фоупсыр къыщIэкI, узыщIэф хъу къэкIыгъэ гуп. Щоджэнхьэблэхэм зэрахьэ.
Быркъут I — мывэкIэщхъыр зыхэз щIыгу. И щIыгулъыр быркъутщи, хэпсэр къыхэкIыгъуейщ, жаIэ.
Быркъут II — адэкIэ-мыдэкIэ зидзу гупсэхугъуэ зэзымытыж, цIыхури бырсыр хэзыгъэт цIыху.
Бэдж гъае — унэ зэрахьагъащIэм бэджыр хуэлъэщ, ауэ бэджыпIи бэджыхъи имыIэу къыщылъагъуэкIэ, гъэр гъае хъунущ, жаIэрти, нэщэнэ щыIэт. ХьэтIохъущыкъуейхэм я псэлъафэ дыдэщ, уэшх куэдрэ къемышхамэ, хэт и унэ бэдж гъае дызыщIар, жаIэу.
Бэдж ибэ — бэджыхъыгъуэм имыс, зы бэджыхъналъэкIэ жьым кърихьэкI бэдж.
Гуарэпщарэ — еши псэхуи имыщIэу ныкъуакъуэ цIыху. Жьэмыгъэпсэху, жыхуиIэщ.
Гумамэ хъун — гум шынэ къищтэн, жыхуиIэщ. Щоджэнхьэблэ къикIыжахэм зэрахьэ псэлъафэщ.
ГурэщыпкIэ — зэпымычу зыгуэрым иригумэщI-ирипIейтейуэ, пыIэгъуэ имыIэу щытым щхьэкIэ жаIэу зы псалъэщ.
Гъуэгуджэ — зи кIуапIэхэр мыщIагъуэ, кумблъэмбу щыт гъуэгу Iей.
Дагъэ бажьэ — мызэ-мытIэу шхын зыхапщэфIыкIа дагъэ жьахуэ.
Джэшнанэ — фIыцIагъэ мащIэ тепхъауэ зи щIыфэр хужь джэш лъэпкъыгъуэ. ХьэтIохъущыкъуейхэм «бегъымбар джэш» жаIэ.
Джыджэн — псым ищI тецIуукIым щхьэкIэ мэджыджэ жаIэ. Псалъэр зыхуэгъэзар псым и закъуэщ. Къалэдэсхэм къахьыжа псалъэщ.
ЗэфIылъэгъу — зы хьэблэм дэсу хуабэу, IэфIу зэхущыт зэгъунэгъухэм апхуэдэу йоджэ. Хьэблэ зэфIылъэгъукIэ хуэдэ уигъэлъыхъуэнщ, жаIэ.
КIадэхъу — кIадэ лъащIэр зэрыщIагъэбыдэ пхъэ.
КIасахъуэ — щынэ кIасэлъхухэр ягъэхъуну зи пщэ далъхьэ мэлыхъуэ.
КIылэ I — цIыхум и щIыфэм нэхъ щыкIыл щIыпIэ. И кIылэр къежьащ, жаIэ.
КIылэ II — хамысэ щIыкIэ къикIыкI зыгъуэт жылэ.
КIыщIэ I — удзыщIэ къэхъеягъащIэ.
КIыщIэ II — щIыкIэ.
КIынэн — къикIыкIыу хуежьа, ауэ зызымыужьыжа жылэ. Мыгъэрей жылэр кIынэну къыщIэкIынт, гъавэу къитха щыIэкъым, жаIэ.
Къэрмакъ — щIыIузэфIэдзэ, щIыIущхьэр зрагъэубыд напIэ.
Кхъуабзэ — кхъуауэм и бгъуитIыр пымыфыкIын папщIэ хуащIу щыта гъущI тебзэ.
Кхъуауэ — псыкъуийм псыр кърахыу джэрэзу щхьэщыт пкъожьейм хьэтІохъущыкъуейхэр зэреджэр аращ. «Кхъуауэр еуэри, кхъуэжым икIащ», жаIэ.
Кхъуэгу — кхъуауэр зэрагъэджэрэз къу.
Кхъуэж — псыкъуийм и кIуэцIым щыщу уздынэплъысыфым нэсыр кхъуэжщ.
Кхъуэнытх I — нэхъапэхэм псыкъуийхэм щхьэщащIыхьу щыта бжыхь хъурейщ, псы къыщрахкIэ цIыхур имыхуэн хуэдэу мылъагэ-мылъахъшэу хуауэ.
Кхъуэнытх II — мэзыкхъуэр щыкуэд щIыпIэ.
Кхъуэрыжэ — псыкъуийм ирагъэлъадэрэ псыр кърырахыу щытауэ кхъуауэм пыщIауэ пылъ кIапсэ.
Къалэдэс I — щIыпIэ екIуэлIэгъуей, бгылъэхэм, къуэладжэ пхыдзахэм щыIэ псэупIэ.
Къалэдэс II — зи псэупIэхэр щIыпIэ екIуэлIэгъуейхэм, бгылъэ икIи къуэладжэ пхыдзахэм щыIэ цIыхухэми апхуэдэу йоджэ.
Къуажэ кIуакIуэ — имыIуэху зэрихуэу, и унагъуэ Iуэху игъэну хьэблэм хэт цIыхубзым щхьэкIэ жаIэ. Къуажэ кIуакIуэм кърихьэкI хъыбарщ, жаIэу псалъэ щыIэщ.
Къуажэтегуашэ щIын — къуажэ псом я зэхуэдэ дауэдапщэхэм кърихьэлIа хьэщIэхэр унащхьэ-унащхьэкIэ траугуашэу щытащ, арат къуажэтегуашэкIэ зэджэри.
ЛъапсэщIэж — зы щIапIэм имыкIыу зэшхэм ирагъэзагъэ унапIэхэм аращ зэреджэр.
ЛIыхъумэт — лIыгъэ нахуэ зезыхьам хуагъэфащэ гъэфIапщIэ. Щоджэнхьэблэхэм зэрахьэ псалъэщ.
Мажьэхьэ — зи дзэхэр Iузэу зэгуэт мажьэ.
Мазей — мазагъуэ. Щоджэнхьэблэхэм я бзэм щыщщ.
Матэду — яхьэжыну ягъэхьэзыра нартыхур е гуэдзыр зрагъэщащэ щхьэл матэ.
Мусэкъей — Iэщэ лIэужьыгъуэщ, къамэм и лъапсэгъущ.
Мывэзэтес — мывэкъалэр щаухуэкIэ, мывэр зэрызэтралъхьэ щIыкIэм апхуэдэу йоджэ. Мывэ нэхъ пIащэхэр япэщIыкIэ зы лъэныкъуэмкIэ бгъунжу екIуэкIыу ягъэтIылърэ, абы къытралъхьэ мывэхэри мыдрей лъэныкъуэмкIэ къекIуэкIыжу трагъэзагъэу щытащ, мывэзэтес хъужри арат. Мывэкъалэр тIууэ зэгуэту зыухуэхэри щыIащ, мывэзэтес тIуащIэ ищIащ, псэуакIуэщ, хужаIэу.
Мывэтут — гъуэгурыкIуэхэм зыщагъэпсэхуу щыта, жьэгъу мащIэ иIэу гъуэгущхьэхэм, зекIуапIэхэм телъ мывэшхуэ. Апхуэдэ мывэхэр щыкуэд Бэдыдж тIуащIэ къикIыжа Щоджэнхьэблэхэм я бзэм щыщщ.
Мыстхъэ I — мэ дахэ къызыпих Iугъуэ. УрысыбзэкIэ «благовоние» жыхуаIэращ.
Мыстхъэ II — къэкIыгъэцIэщ, и урысыбзэр къытхуэгъуэтакъым. «Бэдыдж мыстхъэ» псэлъафэр щыIэщ. Удзыр ягъэгъурти яхьэжырт, итIанэ мафIэ мащIэ ирадзырти, къыпыIукI Iугъуэм и мэми апхуэдэу еджэрт. УнагъуэщIэхэр я лэгъунэм щIэмыхьэж ипэ, нанэхэм абы бэдыдж мыстхъэ щIагъэууэ щытауэ яIуэтэж.
Накъыгъэнабдзэ — цIыхубз дахэ, бзылъхугъэ гуакIуэ, жыхуиIэщ.
Нэбэнэгъ — пшагъуэ мащIэ телъу, тIэкIуи къызэпхидзу дунейм иIэ щытыкIэ.
Нэгурэш — зи нэгур шэм хуэдэу хужь хъыджэбзым апхуэдэу хужаIэ. «Хъыджэбз нэгурэшщ» псэлъафэр ХьэтIохъущыкъуейхэм ноби зэрахьэ.
Пщыгъуэ I.1. — бжьэпщыр къызэрыкI безынэ. ХьэтIохъущыкъуейхэм я бзэм щыщщ.
Пщыгъуэ I.2. — безынэм иралъхьэ сагъэ.
Пщыгъуэ I.3. — зы бжьэпщым къегъэщIылIа бжьэ бын.
Пщыгъуэ II — щIыр зэрапщ мардэ. УрысыбзэкIэ «сотка» жыхуаIэм хуэбгъакIуэ хъунущ. Хъыбархэм къызэрыхэщымкIэ, Бешкъэзакъхьэблэр ХьэтIохъущыкъуейм къыщыкIуэжым, пщыр абыхэм пщыгъуэ щэныкъуэ-щэныкъуэкIэ етауэ щытащ. Бешкъэзакъхьэблэхэм нобэми зэрахьэ псалъэщ.
СабынщIэгъуэ — зы жьыщIэгъуэкIэ зрикъун хуэдизу сабыным къыпыгъэхуа Iыхьэ. Щоджэнхьэблэхэм зэрахьэ псалъэщ.
ТхьэгъуцIацIэ I — къэкIыгъэ лIэужьыгъуэщ, урысыбзэкIэ «колокольчик» жыхуаIэращ.
ТхьэгъуцIацIэ II — къэгъагъэм пщэдджыжькIэ уэру къытридзэ уэсэпс.
Уафэпшэ — пшагъуэ. Къалэдэсхэм къахьыжа псалъэщ.
ХьэIудзэ — фIэдзапIэ жыхуаIэращ. Бешкъэзакъхьэблэхэм я бзэм щыщщ.
ХьэрэутIэ — гугъуехь пымылъу, и гуащIэ тримыгъэкIуадэу къигъэхъаржэн щхьэкIэ, и Iуэху здэщыIи здэщымыIи къыщыщIидз, дэни къыщыхутэ цIыху. ХьэрэутIэу уэрамым дэт нэхърэ, Iэгуущэу щытамэ, зыгуэри къехъулIэну къыщIэкIынт, жаIэ. Псалъэр Бжьэхъуэкъуейхэм нобэми зэрахьэ.
Хьэтх — нэхъыжьхэм IуэхутхьэбзащIэ ящIу щыта щIалэщIэ.
Хьэтхауэ I — адыгэ къуажэхэм урыс унэхэр къыдагъэува нэужь, цIыхухэм хэгъэгу хъыбархэр яригъэщIэну, къуажэтетыр зыхуэныкъуэ хъухэр IуэхущIапIэм иришэлIэну пщэрылъ хэха зиIэу щыта лэжьакIуэ.
Хьэтхауэ II — еплъ хьэтх псалъэм.
Хъупшу — куэд зышх сабийм гушыIэу жраIэ псалъэщ, хъупыр игъэтIылъыххэркъым, жыхуиIэщ.
Цацыму йокIукI — щIэущыхьу зекIуэм щхьэкIэ жаIэ. Цымамэу къекIухь, жыхуиIэщ. Псалъэр Щоджэнхьэблэхэм къахьыжащ, нобэми зэрахьэ.
ШыпэIус — гъуэгурыкIуэм къызыкъуих гъуэмылапхъэ.
ЩахэIуж — щахэгум зиIуантIэу ефыкI узыфэ лIэужьыгъуэщ, урысыбзэкIэ «перекрут яичка» жыхуаIэращ.
Щоджэнхур I — щIалэ цIыкIум и пащIэм зыкъыпхидзу, и макъыр къутэу балигъыпIэ щиувэ лъэхъэнэм щхьэкIэ щоджэнхурым зыкъыпщIыхидзащ, жаIэ. УрысыбзэкIэ «переходный возраст» жыхуаIэм хуэбгъакIуэ хъуну къыщIэкIынщ.
Щоджэнхур II — цIыхухъур пщIыхьэпIэм хэту куэдрэ зэпщIыхь цIыхубз нэрымылъагъум щхьэкIэ жаIэ. Щоджэнхурым къегъэхъу, жаIэу псэлъафэ щыIэщ. ЗэрагъэнахуэмкIэ, цIыхухъум щхьэгъусэ гугъу къыпэщIэхуэнуращ.
Щоджэнщауэ — къулъшырыфым щыIуэхутхьэбзащIэ щIалэщIэ, урысыбзэкIэ «служка» жыхуаIэращ.
ЩIыкудэ — пхъапхъэу щIым къыщIэкI шэдыпкъэ, шэд гуарцэ. УрысыбзэкIэ «торф» жыхуаIэращ. Бжьэхъуэкъуейхэм я бзэм щыщщ.
ЩIытIанэ I — и кум Iуащхьэшхуэ иту, абы и хъуреягъкIэ щIытI хуэщIыжауэ щыт кхъэлъахэ. Ислъэмей къуажэкум хуэзэу нобэми ит Уэзрэдж и Iуащхьэр щIытIанэм щыщщ.
ЩIытIанэ II — Iэбэн-лъэбэнкIэ яумыса цIыхур махуэ бжыгъэкIэ зрагъэтIысхьэу щыта мащэ куум аращ зэреджэр.
ЩIытIанэпс — дыгъур зрагъэтIысхьэ мащэр нэхъ куууху къыпхив псы.
Iэгудэхыу псэун — зи унэ лъапсэр джабэм кIэрыту псэухэм щхьэкIэ жаIэ. Къущхьэхэм унапIэу ящIыр игъащIэми Iэгудэхщ.
Iэгуущэ — и гуащIэдэкI къабзэкIэ псэу, пщIэнтIэпс хьэлэлкIэ псэуныгъэр езыгъэкIуэкI цIыху.
ТАБЫЩ Мурат,
«Адыгэ псалъэ» газетым и щIэныгъэ обозреватель
