Борыкъуей Мухьэдин и вагъуэр иремыужьых
Къэхъугъэм зы хабзэ гъэщIэгъуэныщэ иIэу къысщохъу: жылагъуэр лъэхъэнэ къызэрымыкIуэ, нэхъ гугъу щиувэм ирихьэлIэу утыку къохьэ а Iуэху зэIумыбзхэр зэпэщ зыщIыфын цIыху лъэщхэр, псэкIи пкъыкIи къарууфIэхэр, гупсысэ шэщIарэ акъыл тIысарэ зыбгъэдэлъхэр. Апхуэдэхэм зыкъомкIэ я фIыщIэщ ди гъащIэр зэрефIакIуэр, ди псэукIэр нэхъ тынш, зэпэщ зэрыхъур, сыту жыпIэмэ, ахэр ящыщщ зи щхьэ Iуэхум япэ къэрал Iуэхухэр изыгъэщхэм, жылагъуэм и ехъулIэныгъэхэм папщIэ езыхэм я щыщIэныгъэхэр зышэчыфхэм. Зи гугъу тщIы цIыху псэ хьэлэлхэм, гуащIафIэхэм, зи псалъэри зи унафэри екIуу щытахэм яхэзолъытэ Аруан щIыналъэм щыпсэухэр зэрыгушхуэ Борыкъуей Мухьэдин Хьэмид и къуэр.
Аруан щIыналъэм хыхьэ Старэ Шэрэдж жылэм 1933 гъэм и гъатхэпэм къыщалъхуащ Борыкъуей Мухьэдин. Къуажэм дэт курыт школыр ехъулIэныгъэкIэ къиухри, зигури зи псэри щIэныгъэм хуеIэ щIалэщIэр лъэпощхьэпоуншэу щIэтIысхьащ Къэбэрдей-Балъкъэр педиститутым. ЩIэныгъэ нэхъыщхьэ зэзыгъэгъуэта Мухьэдин и IэщIагъэмкIэ илъэс зытIущ фIэкIа мылэжьауэ, жыджэрагъышхуэрэ хэлъэтрэ зиIэу гу зылъата IэщIагъэлI ныбжьыщIэр Москва ягъэкIуащ, ВЛКСМ-м и ЦК-м и нэIэм щIэту къызэрагъэпэщауэ щыта Комсомол школ нэхъыщхьэм щеджэну. Бгъэдэлъ щIэныгъэмрэ зэфIэкIымрэ хигъэхъуауэ, сыт хуэдэ къалэн пщэрылъ къыщащIми, игъэзэщIэну хьэзыру щалъхуа щIыналъэм 1958 гъэм къигъэзэжащ Мухьэдин. Куэд дэмыкIыу ар хахащ ВЛКСМ-м и Аруан щIыналъэ комитетым и япэ секретару. Илъэс 25-рэ фIэкIа зи мыныбжь щIалэщIэм жыджэрагъышхуэ къыкъуэкIащ. Зэман кIэщIым къриубыдэу абы хулъэкIащ зи пашэ щIыпIэ щIалэгъуалэр IуэхугъуэфI куэдым хуигъэушын.
ЩIалэщIэм бгъэдэлъ къызэгъэпэщыныгъэ зэфIэкIхэр гулъытэншэ хъуакъым. Абы и Iуэху зехьэкIэ мардэхэр щапхъэу щагъэлъагъуэрт республикэпсо щIалэгъуалэ, парт зэхуэсхэм. Апхуэдэу екIуэкIыурэ, Борыкъуейр хахащ КПСС-м и Совет (иджы Шэрэдж) райкомым и етIуанэ секретару. Абдежми хъарзынэу щылэжьащ Мухьэдин, и къалэнхэр дагъуэншэу, жэуаплыныгъэ хэлъу икIи и чэзум зэригъэзэщIэным хущIэкъуу.
ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 60 гъэхэм къыщыщIэдзауэ Борыкъуей Мухьэдин хозяйствэ зэмылIэужьыгъуэхэм я пашэу лэжьащ. Мыбдежым къыхэгъэщыпхъэщ мы Iуэхугъуэр: и IэнатIэр ихъуэжын хуей хъуамэ, Борыкъуейр сыт щыгъуи здагъакIуэр зи Iуэхухэр нэхъ зэкIэлъымыкIуэ, нэхъ къыкIэрыху IуэхущIапIэхэрат. Зэман кIэщIым къриубыдэу абы хулъэкIырт зи пашэ хъуа IэнатIэр езым хуэдэ адрейхэм ялъэщIигъэхьэжын, уеблэмэ пэрытхэм яхигъэхьэн. Апхуэдэу ар япэщIыкIэ ягъэкIуащ «Дохъушыкъуей» совхозым. Абы лэжьыгъэр хъарзынэу щызэтриублэжа нэужь, «Мэкъумэштехникэ» зэгухьэныгъэм и унафэщIым и къуэдзэ къулыкъур къыхуагъэфэщащ. Илъэс 14-м щIигъукIэ Борыкъуейр щылэжьащ транспорт IэнатIэм. Нарткъалэ дэт АТП-м и унафэщIу щытащ, иужькIэ абы дзыхь къыхуащIащ Кавказ Ищхъэрэм и апхуэдэ IуэхущIапIэхэм я нэхъ лъэщу къалъытэу екIуэкIа «Автоколоннэ №1438»-м и пашэ къалэныр. А IуэхущIапIэм бгъэдэлъа зэфIэкIыр абрагъуэу зэрыщытам и щапхъэ закъуэщ унэтIыныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ зэбгрыкIыу, гъуэгуанэ теувэ автобус 600-м щIигъу махуэ къэс абы къыдэкIыу зэрыщытар.
IуэхущIапIэм и Iуэхур къызыхуэтыншэу зэтезыубла Мухьэдин гупсысэм хадзауэ щытащ, а IэнатIэр къигъанэу щалъхуа и къуажэм щызэхэт хозяйствэм и унафэщIу ягъэкIуэну къыщыжраIам щыгъуэ. «Зы лъэныкъуэкIэ уеплъмэ, сыздэщыIэ автоколоннэм и Iуэху дэкI хъуами, дяпэкIи зэфIэдгъэкIын хуей, зи гъунэ итлъа къудей лэжьыгъэшхуэхэр щыIэщ, — егупсысырт ар. — Iуэхум нэгъуэщIу убгъэдыхьэмэ, сыкъыщалъхуа жылэжьым и ехъулIэныгъэм щхьэ езмыхьэлIэрэ зи къарури зэфIэкIри?» Апхуэдэ и Iуэху еплъыкIэхэмкIэ зыдэгуэшауэ щыта и ныбжьэгъур, «Телемеханика» заводым и унафэщIу а лъэхъэнэм щытар, зэрыжаIэжымкIэ, кIуат абы щыгъуэ ди республикэм и пашэу щыта Мэлбахъуэ Тимборэ деж икIи жриIат Борыкъуейр IукIмэ, абы и нэIэм щIэт автоколоннэм куэд зэрыфIэкIуэдынур. «АтIэми, Мухьэдин здэдгъэкIуэну хозяйствэр ехъулIэнущ унафэщIкIэ, — пидзыжат Мэлбахъуэм жэуап лъэIуакIуэ къыхуэкIуам. — Борыкъуейр Налшык къыдэнэну апхуэдизу ухуеймэ, уэ кIуэ Старэ Шэрэджи, абы я колхозыр къэIэт».
1974 гъэм и гъатхэм колхозхэтхэм ирагъэкIуэкIа зэхуэсым Борыкъуей Мухьэдин щыхахауэ щытащ я хозяйствэм и унафэщIу. А Iуэху псоми и жэрдэмщIакIуэу щыта Ахъмэт Мусэбий, партым и Аруан райкомым и япэ секретару абы щыгъуэ щытам, зэхуэсым къыщикIыжым жиIауэ щытащ апхуэдэ хэхыныгъэм жылэм яфI куэд къызэрикIынум шэч лъэпкъ къызэрытримыхьэр. Пэжу къыщIэкIащ жыжьэ кIуэцIрыплъыфу щыта а цIыху щыпкъэм и псалъэхэр. Зэман кIэщIым къриубыдэу Борыкъуей Мухьэдин хулъэкIащ зи пашэ хъуа хозяйствэм и цIэр фIыкIэ игъэIун, гъащIэр зыхуэкIуа рынок зэхущытыкIэми лъэпощхьэпоуншэу ар хигъэзэгъэн.
Борыкъуейр нэхъ гъунэгъуу сэ щысцIыхуауэ щытар нэхъ иужьыIуэкIэщ. 1989 гъэм ирихьэлIэу сэ бухгалтер нэхъыжьу сыщылажьэрт Аруан щIыналъэм Мэкъумэш хозяйствэмрэ ерыскъыпхъэмкIэ и управленэм. Набдзэгубдзаплъэу дапщэщи сыкIэлъыплъырт зи Iуэху дэкI хозяйствэхэм зи цIэр сыт щыгъуи яхэт, Мухьэдин зи пашэ колхозым щекIуэкI лэжьыгъэм, я бухгалтерие Iуэхухэр зэрызэрагъакIуэм. Адрей хозяйствэхэм елъытауэ, зи гугъу сщIы колхозым зиужь зэпытт: абы къищтэрт пIалъэ кIыхьым, нэхъ кIэщIым ятещIыхьа къэрал щIыхуэхэр, къищынэмыщIауэ, илъэсым и кIэухым ирихьэлIэу я счётым щыбгъуэтынутэкъым къамыгъэсэбэпа мылъку лъэпкъи. 1990 гъэм, къэралым щекIуэкIауэ щыта зэхъуэкIыныгъэхэм я гуащIэгъуэ дыдэм, Арщыдан щызэхэт хозяйствэм (ари нэхъ лъэрызехьэхэм халъытэрт абы щыгъуэ) зы сомыр адрейм ерагъыу трагъахуэу арат. Ауэ щыхъукIи, Борыкъуейр зи унафэщI колхозым щIыхуэ зэрытемылъым къыдэкIуэу, банкым щIыхуэ езым иритыфырти, абы къыпэкIуэ процентыр колхозхэтхэм лэжьапщIэу яхуиутIыпщырт.
А псоми фIыуэ щыгъуазэ сэ згъэщIагъуэрт апхуэдэ зэфIэкI лъагэхэр къызыкъуэкI унафэщI щыпкъэм и ехъулIэныгъэхэр. Дэ тIур нэхъ гъунэгъуу дызэхуишауэ щытащ Борыкъуейм ныбжьэгъуфIу иIа Лъэпщокъуэ Инал (ар абы щыгъуэ «Комсомольский» совхозым и унафэщIт). Инал деж дыщызэрихьэлIэрти, дэ и щхьэ течауэ дытепсэлъыхьырт лэжьыгъэ IуэхукIэ дызыгъэпIейтей Iуэхугъуэ куэдым. Илъэс 25-кIэ хозяйствэм и унафэщIу лэжьа Борыкъуей Мухьэдин жиIэрейт: «Мыхьэнэ зиIэр къулыкъур зэрепхьэкIа илъэс бжыгъэр зэрыхъур аракъым, атIэ а зэманым къриубыдэу цIыхухэм яхуэпщIэфамрэ щIыналъэ зыужьыныгъэм хуэпщIыфа хэлъхьэныгъэмрэщ. Ди зэфIэкI псори зыхуэунэтIауэ щытын хуейр зыщ: мэкъумэш IэнатIэм пэрыт дэтхэнэми и лэжьыгъэр нэхъ щыдгъэпсынщIэнырщ, къуажэдэсхэм я псэукIэр къалэдэсхэм яйм зэрыхъукIэ нэхъ пэгъунэгъу, нэхъ тынш яхуэтщIынырщ. Лъэужь дахэ къызэрыдгъэнэным дыхущIэкъун хуейщ цIыхубэр зыщыгугъ дэтхэнэ унафэщIри».
Апхуэдэ лъэужь екIу жылэм и тхыдэм къыщигъэнащ Борыкъуей Мухьэдин Хьэмид и къуэм. Къыщалъхуа Старэ Шэрэдж къуажэр ефIэкIуэн папщIэ хэкупсэ зыIут адыгэлI нэсым лъэкI лъэпкъ къигъэнакъым. СощIэж: жылэм дэсхэр псыкIэ гугъу ехьу щытащ зэгуэрым. Зэман кIэщIым къриубыдэу а Iуэхур тэрэз ищIауэ щытащ Борыкъуейм. Апхуэдэ дыдэу жэуаплыныгъэ пылъу Мухьэдин бгъэдыхьащ къуажэдэсхэр газкIэ къызэгъэпэщынми. Газыр зрикIуэ бжьамийуэ къуажэм иджыпсту иIэр километр 50-м нос. Жылэм дэс дэтхэнэ унагъуэми а гъэсыныпхъэ щхъуантIэр хуиту яIэным теухуа Iуэхугъуэ псори зэрызэфIэкIым езы Борыкъуейр и щхьэкIэ кIэлъыплъащ, апхуэдизу ар абы ирипIейтейрти.
Жылэм дэт ЩэнхабзэмкIэ унэр сыт и уасэ! Ди щIыналъэм и къуажэ куэд яIэну зыщIэхъуэпсым хуэдэщ ар. Ари ухуэнымкIэ жэрдэмыр къызыбгъэдэкIар Мухьэдинт.
КъыпхуемыбжэкIыным хуэдиз IуэхуфI жылэм щызэфIихащ Борыкъуейм. Абыхэм нобэ ину сытепсэлъыхь щхьэкIэ, езым фIэфIтэкъым зыIэригъэхьа ехъулIэныгъэхэм я гугъу щIын. Фи фIэщ фщIы: совет къэралыгъуэр лIэщIыгъуэ блэкIам и кIэухым мылъэлъэжамэ, Борыкъуей Мухьэдин къыфIащынт «Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь» цIэ лъапIэр.
Жылагъуэм пщIэшхуэрэ фIэлIыкIрэ щызиIа парт, хозяйствэ лэжьакIуэшхуэр мызэ-мытIэу хахащ КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату. И щIыбагъ къыдэлъ лэжьыгъэфIхэм папщIэ, абы къыхуагъэфэщащ къэрал дамыгъэ куэд, цIэ лъапIэхэри къыфIащащ. Апхуэдэхэщ, къапщтэмэ, «ГуащIэдэкIым и Бэракъ Плъыжь», «Лъэпкъхэм я зэныбжьэгъугъэ», «ЩIыхьым и дамыгъэ» орденхэр, «КъБР-м и мэкъумэш IэнатIэм щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэр.
Унагъуэ дахэкIи Тхьэр зыхуэупсахэм ящыщащ Мухьэдин. Абырэ и щхьэгъусэ Ларисэрэ къуитI зэдагъуэтащ. Нэхъыжьхэм ахэр ягъэсащ лъэпкъ хабзэмрэ нэмысымрэ тету, щIэныгъэ нэхъыщхьэ, IэщIагъэ ирагъэгъуэтащ. ЩIалэхэм я нэхъыжь Алий республикэм щыцIэрыIуэ дохутыр Iэзэщ, нэхъыщIэ Аслъэн зыхъумэжыныгъэмкIэ IэнатIэм и лэжьакIуэщ. Мухьэдин къыщIэхъуэ щIэблэм сахоплъэри сигу къокIыж абы жиIэгъауэ щыта псалъэхэр: «Сэ зэи злэжьынукъым си быныр зэгуэрым щIэукIытэжын Iуэхугъуэ».
Апхуэдэуи хъуащ. Зи псалъэмрэ IуэхущIафэмрэ тебгъуэтэж, пэжыр зи гъащIэм и джэлэс цIыхуу дунейм тетащ Борыкъуей Мухьэдин Хьэмид и къуэр. Абы хуэфащэ дыдэщ и цIэр щалъхуа къуажэжьым е зи щIалэгъуэм комсомол пашэу щыщыта Аруан щIыналъэм и къалащхьэм я зы уэрам фIащыну. Нарткъалэ дэт Комсомол паркым и лъабжьэр щагъэтIылъар Борыкъуейр ВЛКСМ-м и райкомым и япэ секретару щыщыта илъэсхэращ. Абыи зэрихьэ хъунут Мухьэдин и цIэр. Борыкъуей Мухьэдин хуэдэхэм я фэеплъыр хъумэн щIыхуейр абыхэм ябгъэдэлъа зэфIэкIым и закъуэкъым — апхуэдэ цIыхухэм я гъащIэ щапхъэращ щIэблэр хэкупсэу гъэсэным лъабжьэ хуэщIыпхъэр. Иреблэ апхуэдэхэм я вагъуэр куэдрэ.
БАЖЭ Дотий,
КъБР-м и Жылагъуэ палатэм цIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ,
Iулъхьэм пэщIэтынымкIэ и комиссэм и унафэщI.
