Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Ар пэжщ
Къулеягъэм къикIыр
Зэгуэрым къулеижьыр цIыху Iущ гуэрым еупщIащ:
— Апхуэдизу зыщыбгъэгубзыгъэкIэ, щхьэ умыкъулейрэ?
ЦIыху Iущым къулежьым дыщэкIэ хэдыкIауэ щыгъ къэпталым зыхуигъазэри, къригъэжьащ:
— Плъагъурэ, къэптал, сэ си къулеягъэр си гум щызохъумэ, армыхъумэ и щIыIукIэ щызгъэпIийркъым. А зи плIэ уилъыр щыжейм деж уэри, и пщылIхэри, и дыщэхэри — зыри фыкъыздищтэркъым. Жейм хилъафэрэ, аслъэнхэм кърахужьауэ епщIыхьмэ, и пщылIхэр дэIэпыкъуэгъу къыхуэхъуфынукъым. ХэкIыпIэу иIэр — псынщIэу къэжэнырщ. ЩIымахуэ уаем хиубыда- уэ пщIыхь илъагъумэ, щIыIэм игъэдиинущ, уэ укъищтэу узытриубгъуэну Iэ-мал иIэнукъыми. МафIэ зэщIэгъэнэкIэ ищIэмэ — аращ къезыгъэлынур. ЦIыхум и къулеягъэр — хузэфIэкIырщ. Ар нэрымылъагъуу тхэлъу аращи, къызэрыдгъэлъагъуэр IуэхущIафэщ.
ЦIыху Iущыр и къэпталым зэрыдэуэршэрым къулеижьыр къигъэуIэбжьащ:
— Уи акъыл уикIауэ ара? Щыгъыным щхьэ уепсалъэрэ, ар зыщыгъ сэ сыкъыумылъагъу зыпщIу?
ЦIыху Iущыр пыгуфIыкIащ:
— Мис апхуэдэщ цIыхухэм я нэхъыбэр. Iэпкълъэпкъым епсэлъэн я хьэлщ, ар зейм гу лъамытэу.
Шхыныгъуэхэр
Гу гъэжьа-гъэбэкхъа, шыпс щIэту
Былым укIам и гур зэгуагъэжри, псы щIыIэкIэ ятхьэщI, грамм 15-20 хъу тыкъыр цIыкIуурэ яупщIатэ, шыуаным иралъхьэ, щIигъанэу псы щIыIэ щIакIэ, шыгъу хадзэри, мафIэр мыин дыдэу, шыуаныщхьэр тепIауэ зы сыхьэтрэ ныкъуэкIэ ягъавэ, тхъурымбэр къытрахыурэ. Абы и ужькIэ лэпсыр щIагъэж, гу ныкъуэвэм тхъу халъхьэ, зэIащIэурэ тхъуэплъ дахэ хъуху ягъажьэ. ИтIанэ бжьын упщIэта халъхьэри, дакъикъи 2-3-кIэ ягъажьэ, лэпс къыщIагъэжам щыщ щIакIэ, зэIащIэри, зэ къытрагъэкъуалъэ. ИужькIэ лэпс упщIыIуакIэ гуэдз хьэжыгъэ гъэжьа зэхащIэ, ар гу гъэжьам зэIащIэурэ хакIэ, шыбжий сыр хьэжа хадзэ, шыуаныщхьэр трапIэри, шыпсыр хьэзыр хъуху ягъэбэкхъ. Хьэзыр хъуным дакъикъэ зы-тIу фIэкIа имыIэжу щэкIэ е тхъукIэ гъэлыбжьа бжьыныху халъхьэ. Пщтыру яшх, пIастэ е щIакхъуэ и гъусэу.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ):
гум щыщ лыуэ — грамм 250-рэ
гуэдз хьэжыгъэу — грамми 10
бжьыныщхьэ укъэбзауэ — грамм 30,
тхъууэ — грамм 30,
бжьыныху укъэбзауэ — грамми 10,
шыгъуу, шыбжийуэ, лэпсу — узыхуейм хуэдиз.
ДжэдыкIэжьапхъэ, шатэпскIэ щIауэ
Дзэху тепщэчым джэдыкIэр иракъутэри, тхъурымбэ къищIыху яудэ. Абы халъхьэ щимэ цIыкIуурэ упщIэта шыбжий плъыжь IэфI, шыгъу, шыбжий сыр хьэ-жа, шатэпс, гуэдз хьэжыгъэ хэудауэ. Ар псори хуэмурэ зэIащIэри, тхъу къэплъа зэрыт тебэм иракIэ. Тебащхьэр трапIэжри, лъэныкъуитIымкIи тхъуэплъ да-хэ хъуху ягъажьэ. Iэнэм щытрагъэувэ-нум и деж Iыхьэ-Iыхьэурэ зэпаупщI. Яшх пщтыру, пIастэ, щIакхъуэ, лэкъум и гъусэу.
Халъхьэхэр (цIыхуищ Iыхьэ):
джэдыкIэу — 6,
шыбжий плъыжь IэфIу — 1,
гуэдз хьэжыгъэу — грамм 20,
тхъууэ — грамм 30,
шатэпсу — грамм 200,
шыгъуу, шыбжий сыру — узыхуейм хуэдиз.
Къубатий Борис.
Адыгэм и дуней
Мюнхен Хасэм и пшыхь
Мюнхен къалэм (Германие) щылажьэ Адыгэ Хасэр къызэрызэIуахрэ мы гъэм илъэс 50 зэрырикъур щэкIуэгъуэм и пэщIэдзэм ягъэлъэпIащ. Абы къыщызэхуэсащ Германием и адрей къалэхэми щыла-жьэ Хасэхэм я унафэщIхэр, Европэм хыхьэ къэралхэм къикIа лIыкIуэхэр, хэкужьым щыщ ди къуэшхэр, артистхэр.
Зэхуэс гуапэр къызэIуихащ Мюн-хен Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ Вэрокъуэ Зати. Ар кIэщIу тепсэлъыхьащ Хасэр 1968 гъэм къызэрызэрагъэпэщауэ щытам, а зэманым абы зыхуигъэувыжауэ щыта къалэнхэм, нобэ иIэ пщэрылъхэм.
Дунейпсо Адыгэ Хасэм къыбгъэдэкI хъуэхъу псалъэрэ фIэхъускIэ хьэщIэхэмрэ бысымхэмрэ захуигъэзащ Европэм щылажьэ Кавказ Хасэхэм я федерацэм и тхьэмадэ, ДАХ-м и вице-президент ДыщэкI Эртан. Абы къыхигъэщащ Европэм щыпсэу адыгэхэр сыт щыгъуи зэрыIыгъыу къызэрекIуэкIар, иджыри я зэкъуэшыныгъэр нэхъри ягъэбыдэу зэрызэхэтыр.
— Пэжщ, Федерацэм иджыри хэмыт Хасэхэр европэ къэралхэм щыIэщ, ауэ ахэри зэман гъунэгъум къыхыхьэну дэфтэрхэр ягъэхьэзыр. Абыхэм ящыщщ Швецием, Голландием, Франджым, Бельгием щылажьэ Хасэхэр, Германием и къалэхэу Штутгартрэ Манхаймрэ щыIэ зэгухьэныгъэхэр, — жиIащ Эртан.
Абхъаз, шэшэн, осетин, дагъыстэн лъэпкъ щэнхабзэ центрхэм я унафэщIхэми псалъэ гуапэхэр жаIащ а пщыхьэщхьэм.
Пшыхьыр ягъэдэхащ хэкужьым икIа къэфакIуэхэмрэ уэрэджыIакIуэхэмрэ. «Кавказ пшэплъхэр» ансамблым хэт ныбжьыщIэхэм къафэ дахэ куэд ягъэзэщIащ. Мюнхен Хасэм и махуэшхуэр нэхъри иIэтащ ди лъэпкъэгъухэр щыпсэу къэралхэм фIыуэ къыщалъагъу, Къэбэрдей-Балъкъэр, Къэрэшей-Шэрджэс, Адыгэ, Ингуш, Осетие Ищхъэрэ — Алание республикэхэм я цIыхубэ артист Нэхущ Чэрим.
Пшыхьыр адыгэ джэгу дахэкIэ иухащ.
Уэлджыр Оксанэ.
Ганновер, Германие
ди лъэпкъэгъухэр щыпсэу
Гуапагъэм хуэдиз гъащIэ
ЦIыхум и акъылыр зыми игъэхъеифынукъым, абы хъуэпсапIэ гуэр имыIэмэ.
Тейлор Генри, инджылыз усакIуэ.
ЦIыхум и Iэпкълъэпкъыр бгъэкъабзэ щыхъукIэ, и хьэлри пхуегъэфIэкIуэнущ, и акъылми зыпхуегъэужьынущ.
Писарев Дмитрий, урыс публицист.
ЦIыхум гуапагъэу хэлъым хуэдиз гъащIэ иIэщ.
Эмерсон Ральф, америкэ философ, усакIуэ.
Сыт хуэдизкIэ иримыгъэлеями, цIыхум зэран къыхуэмыхъуу хэлъыр гуапагъэрщ.
Голсуорси Джон, инджылыз тхакIуэ.
КъызэрыгуэкIыу екIуэкI махуэхэри лэжьыгъэм махуэшхуэ пщищIыфынущ.
Райнис Янис, латыш усакIуэ.
Нэхъыбэ седжэху, тхылъхэм дунейм нэхъ пэ- гъунэгъу сащIырт, апщIондэху гъащIэри нэхъ щхъуэкIэплъыкIэ къысщыхъурт, и купщIэр зыхэсщIэрт.
Горький Максим, урыс тхакIуэ.
Фэ фщIэрэ?
Псом нэхърэ
Ноблела (Noblella pygmaea) — хьэндыркъуакъуэхэм я нэхъ цIыкIу ды-дэщ. Абы и кIыхьагъыр миллиметри 10-13 хъууэ аращ.
* * *
Терафозэ Блондэ бэджыр Гиннессым и тхылъым иратхащ, дуней псом нэхъ ин дыдэу къыщалъытэри. Абы «птицеед-голиафкIэ» йоджэ. Бразилием и ищхъэрэ лъэныкъуэмкIэ, Венесуэлэм, Суринамым, Франджы Гвианэ хэтIыгум, Гайанэм щыIэ тропик мэзхэм щопсэу.
* * *
Willkom япон операторым телефон нэхъ цIыкIу дыдэр къыдигъэкIащ. Phone Strap 2 WX06A телефоным грамм 32-рэ и хьэлъагъыу аращ, и инагъыр миллиметр 32х70х10 мэхъу.
* * *
Хорват къалэ Хум псоми я нэхъ цIыкIущ. Абы цIыху 17 щыпсэууэ аращ икIи Гиннессым и тхылъым иратхащ.
* * *
Джэду нэхъ ин дыдэм, Гиннессым и тхылъым иратхам, зэреджэр Геркулесщ. И хьэлъагъыр — килограмм 410-рэ, и кIыхьагъыр — метри 3,6-рэ, и лъагагъыр сантиметри 186-рэ мэхъу. Абы махуэ къэс лы килограмм 45-рэ ешх.
* * *
Торт нэхъ ин дыдэр америкэ къа-лэ Лас-Вегас 2005 гъэм накъыгъэм и 15-м щащIауэ щытащ. Ар тонн 59-рэ хъурт. Тортыр ягъэхьэзыращ пщафIэ 600-м.
* * *
Малайзием щыIэ мыщэр дуней псом щынэхъ цIыкIу дыдэщ. Балигъ хъуа мыщэм и хьэлъагъыр килограмм 65-рэ хъууэ аращ, езым и лъагагъыр метр 1,5-м фIэкIыркъым. И инагъым емылъытауэ, лъэщщ икIи нэхъ губжьыгъуафIэу къалъытэ.
ЗэвгъэцIыху
Франклин Бенджамин
Политик цIэрыIуэ, дипломат, щIэныгъэлI, къэхутакIуэ, журналист Франклин Бенджамин 1706 гъэм щIышылэм и 17-м Бостон къыщалъхуащ. Инджылызым къикIыу Бостон (США) къэIэпхъуа Франклин Джозайе и унагъуэм къихъуа сабий епщыкIутхуанэт Бенджамин.
Джозайе хуейт и къуэр школым игъэкIуэну, арщхьэкIэ ахъшэ зэримыIэм къыхэкIыу, илъэситI къудейкIэ иригъэджэфауэ аращ. АдэкIэ Бенджамин езыр-езыру еджэжащ. И ныбжьыр илъэс 12 фIэкIа мыхъуу, ар дэIэпыкъуу щIидзащ тхылъ тедзапIэм щылажьэ и къуэшым. А Iуэхум илъэс куэдкIэ пэрытащ щIалэ-щIэр. ИужькIэ, 1727 гъэм, Филадельфием типографие щхьэхуэ къыщызэIуихауэ щытащ. Абы газет къыщыдигъэкIырт, илъэсым зэ альманах щытридзэрт.
1731 гъэм абы Америкэм япэу къыщызэIуихауэ щытащ цIыхухэр тхылъ щеджэ хъу библиотекэ, 1743 гъэм Америкэ философие зэгухьэныгъэ зэхишащ, 1751 гъэм Филадельфие академие къызэригъэпэщащ. Бенджамин къэрал куэдым щыIэ академие- хэм хэту щытащ, абыхэм ящыщщ ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей академиери (1789 гъэм ЩIэныгъэхэмкIэ Петербург академием нэгъуэщI къэрал щыщу япэ дыдэу хагъэхьауэ щытар аращ).
Франклин Бенджамин америкэ Конституцэр зэхэзылъхьахэм ящыщ зыщ. Дуней псом цIэрыIуэ щыхъуа «Зэманыр ахъшэщ» псэлъафэр зэрыт сборникыр къыдигъэкIащ.
1790 гъэм мэлыжьыхьым и 17-м дунейм ехыжащ Франклин. Абы и хьэдэщIэлъхьэм къекIуэлIат цIыху мин 20-м нэблагъэ.
Дохъушокъуэ Синэ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:3. Пасэрей зэрыпыджэ Iэщэ. 7. Псы фIей ина. 8. ХадэхэкI. 9. Адыгэ макъамэтх Iэзэу щыта, уэрэд дахэ куэд зыуса … Борис. 10. Фадэ гуащIэ. 11. Къурш лъэныкъуэмкIэ къриху жьы щIыIэтыIэ. 12. ПсынщIэу мыIэбэ, жыджэрагъ зыхэмылъ цIыху. 13. … куэбжэ зиIэ … мастэ щощIэ. 16. Лым трищIэ пшэрыпIэ. 17. Шыбжий фIыцIэм апхуэдэуи йоджэ. 18. Псэуалъэхэр тIу изыщIыкI блын, бжыхь. 23. Лъагэу зэтекIута гуэр. 25. Дзыдзэ лъэпкъым щыщ хьэкIэкхъуэкIэ мыин — дзыгъуэр, тхьэкIумэкIыхьыр, щIыIубыр, хьэндыркъуакъуэр, хьэмбылур, мэзым къыщыкI пхъэщхьэмыщхьэр и шхыныгъуэу. 26. Си ныбжьэгъум …- жапIи къызимыту, я унэ сыщIишащ. 28. Нартхэм я гъукIэ. 30. ЩIымахуэм цы … щатIагъэ хабзэщ. 32. ХьэрыпыбзэкIэ къабж нэмэзыбзэ. 34. Накъыгъэм и 21-р адыгэм я … махуэщ. 35. Къуажэ, псыежэх. 37. Зэпэхъурейуэ пшэр. 39. … гъущэрылърэ фыз игъэплъа лIырэ. 40. Анэкъилъху. 42. Пхъэ кIапэ. 43. ГъэшхэкI. 44. УемыIусэ а удзым — укъисынщ. 45. Нало Заур и япэ IэщIагъэр. 46. Мывэ блын задэу дэкIуей бгы лъагэ. 47. Жыг закъуэ … хъуркъым.
Къехыу:1. Адыгэ тхакIуэ, СССР-м и Къэрал саугъэтыр зрата … Исхьэкъ. 2. Бгыпэ, щыхупIэ. 4. Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал мэкъумэш академием и ректору щыта. 5. Аушыджэр къыщалъхуа къэбэрдей усакIуэ. 6. ЩIыр зэравэ Iэмэпсымэ. 14. IэмыкIуэлъэмыкIуэ. 15. Мэлым къытращыкIа цы щабэ. Е … бостей. 17. ЦIыхур зыщышынэ хьэпщхупщ. 19. Фызыжьым и къуэм жреIэ: «Е гуфIэгъуэщ, е гузэвэгъуэщ», жысIэри ахъшэ … дэздзыхащ». 20. Ди унафэщIым … быдэ къызитащ улахуэм къысхущIигъуну. 21. … зэхэуэгъуэм гупыр зэбгрыкIыжащ. 22. Адыгэ театрым и джэгуакIуэ Iэзэу щыта, РСФСР-м щIыхь зиIэ и артисткэ … Быхуэ. 24. ЩэкI плъыжь цIыкIу, бригадэ зэхьэзэхуэхэм щытекIуэм ирату щытауэ. 27. Купсэ кIыхь зиIэ удз, цIыхум яшх. 29. Бом къыщIэIукIащ шым и … макъ. 30. ЩоджэнцIыкIу Алий Къэбэрдей литературэм езым и … щыпхишащ. 31. Ныкъусаныгъэ, сэкъат, … 32. Мэ да-хэ къызыхих, цIыхубзхэм къыздрахьэкI хабзэ ткIуаткIуэ. 33. Тепщэхэр пасэм зэрызекIуэу щыта шыгу. 36. Ставрополь щIыналъэм хиубыдэ къалэ-курорт, адыгэцIэ зэрихьэу. 38. Пасэу хъу хадэхэкI. 41. … пыIэ. 43. Хьэкъущыкъу.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
ЩэкIуэгъуэм и 10-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:1. Хьэ. 5. Уд. 7. «Тыргъэтауэ». 8. Пагэ. 9. Бгъэ. 10. Тафэ. 13. Амур. 14. Гурым. 17. Дахэ. 18. Ужьэ. 19. Къудан. 21. Джабэ. 22. Гугъэ. 23. Жинт. 27. Делэ. 28. КупщIэ. 31. Нэпкъ. 33. Пшэ. 34. Бжэн. 35. ШыкIэпшынэ. 36. Тхъу. 37. Хугу.
Къехыу: 1. Хьэщпакъ. 2. Вынэ. 3. Iэбгъэ. 4. Журт. 6. Дыщэпс. 11. Тут. 12. Къру. 13. Ашхабад. 15. Мыдрисэ. 16. Бжьыгъэ. 17. Дыдж. 20. Нет. 24. Блэ. 25. Япэ. 26. Жанхъуэт. 29. Къандзэгу. 30. Пшапэ. 32. Кърым. 34. Банэ.
