Зи уэрэдхэр гум и щIасэ
«Адыгэ уэрэдхэмрэ усэхэмрэ адыгэ лъэпкъым ди тхыдэщ, ди бзэщ, ди хабзэщ, ди фащэщ, ди лIыгъэщ, ди макъщ», — итхыгъащ КъардэнгъущI Зырамыку. Апхуэдэ гупсысэкIэ убгъэдыхьэмэ, адыгэ макъамэ гурыхьымрэ усэ купщIафIэхэмрэ зэзыгъэуIум, нэхъыжьыфIхэри, щIалэгъуалэри, уеблэмэ сабийхэри дэзыхьэх уэрэд зыусу ар езым игъэзэщIэжкIэрэ, адыгэ макъамэм, адыгэбзэм и IэфIыр цIыхухэм зыхезыгъэщIэфым, лъэпкъым и пащхьэ щиIэ къалэныр пхужымыIэну инщ.
Мамий Аслъэн Дигу къэдвгъэгъэкIыжыт Тхьэгъэзит Зубер и «Лъахэ уэрэд» усэм щыщ сатырхэр.
Куэд щIауэ илът усакIуэм
игуми
Щалъхуа щIыналъэм
хуэусэн, —
ГурыщIэр ину,
Псалъэр мащIэу
ЛъэкIащ и лъахэм епсэлъэн…
Игу илът куэд щIауи
Макъамэтхым
Щалъхуа щIыналъэм
Хуэупсэн, —
ЛъэкIащ гум хыхьэ
макъамэфIкIэ
Ар адэжь лъахэм хуиIуэтэн…
Илът уэрэджыIэм игу куэд
щIауи
Щалъхуа щIыналъэм
хуэхъуэпсэн, —
ЛъэкIащ гурыхь щыхъуа
уэрэдыр
И лъэпкъым макъкIэ
яхихьэн…
Хыхьати я гум а уэрэдыр
Хъуащ цIыкIуми инми
яIурылъ…
Мы усэ сатырхэм уи нэгу къыщIагъэувэ Мамий Аслъэн, нобэ дзапэ уэрэд хъуа «Си Къуэшыркъуейр» жиIэу. Къуажэ зыбжанэми щызэхэпхынущ мы уэрэдыр, ауэ ар щыжаIэм я къуажэцIэр хагъэувэ, ар езыхэм я къуажэ теухуа уэрэдуи къэзылъытэр мащIэкъым. Апхуэдэу цIэрыIуэ хъуа уэрэдым, адыгэми жиIауэ, демыжьур хуэмыхурщ.
Къуэшыркъуей къуажэм щыпсэу Мамий Мухьэдин и унагъуэм къыхэхъуа щIалэ цIыкIум пасэ дыдэу зыхищIат адыгэ макъамэмрэ адыгэбзэмрэ я IэфIыр. Абы анэмкIэ и анэшхуэ Псэунэ Хуржанрэ и анэ Нафисэтрэ пшынэ Iэзэу еуэхэрт, адыгэбзэр дахэу унагъуэм сыт щыгъуи щыIурт. Пшынэ еуэным дихьэха Аслъэн а макъамэ Iэмэпсымэр къыхуищэхуну и адэм щелъэIум къыхуигъэуващ: «Уи анэм хуэдэу уеуэфу ухъумэ, къыпхуэсщэхунщ». Аслъэн зэрыжиIэмкIэ, анэшхуэращ макъамэм нэхъыбэу гу хуезыгъэщIар, пшынэ еуэным дезыгъэхьэхар. Сабий щIыкIэ пшынэр Iэпэгъу хуэхъуами, Аслъэн и Iэзагъэр къыщынэIуари усэн щыщIи-дзари и ныбжьыр балигъыпIэм пэгъунэгъу щыхъу лъэхъэнэрщ. Апхуэдизу пшынэм зи нэ къыхуикI щIалэм мазэм и кIуэцIкIэ къафэ зыбжанэ еуэу зигъэсауэ къаIуэтэж. Ауэ, Аслъэн зэрыжиIэмкIэ, и анэшхуэ Хуржан пшынэр къызыхуищэхуар илъэс 16 хъу и къуэш Щыхьэрбийт — иджыри усэнымрэ ушэнымрэ хуэмыхьэзыру къилъытагъэнут, ауэ пшынэ Iэпэхэм и пхъурылъхур зэреIусэу къыгурыIуащ абы и псэр зэрыдихьэхыр.
«Сабийр уэрэдым къыщIотаджэ, балигъ дохъу, допсэу…», — итхыгъащ Хъан-Джэрий. Аслъэни апхуэдэу уэрэдым балигъ дэхъуащ. Езым гулъимытэжурэ, Аслъэн и гупсысэхэр, и гущIагъщIэлъхэр хуэмурэ уэрэдкIэ щэхуу къиIуатэу хуежьащ. Балигъ хъуа иужь итха-иусахэр утыку кърихьэ хъуну къыщилъытэм, и щэхур ныбжьэгъухэм ярихьэлIащ. Аслъэн япэ дыдэ и къалэмыпэм къыпыкIа «Лъагъуныгъэм уежьэурэ» уэрэд Нэхущ Чэрим игъэзащIэм «Уэрэд нэхъыфI-96» цIэр къыщыфIащат Ленинград къалэм щекIуэкIа «Антре-96» зэпеуэм.
Кэнжэ къуажэм дэт курыт еджапIэ №20-р къиуха нэужь, Мамий Аслъэн актёр IэщIагъэр щызрегъэгъуэт ГъуазджэхэмкIэ Кавказ Ищхъэрэ къэрал институтым. Институтым щIэсу Теувэж СулътIан адыгэ студиер къэзыуххэм диплом лэжьыгъэу яригъэгъэувырт IутIыж Борис и «Хьэцацэ дахащэ» пьесэр. Макъамэ тхыным Мамийр зэрыдихьэхыр зыщIэ Теувэжым Аслъэн трегъэгушхуэ пьесэм макъамэ щIигъэувэну. Аслъэн къызэриIуэтэжымкIэ, апхуэдэ лэжьыгъэм езыр щIэхъупсми, режиссёр цIэрыIуэм къыхуищIа дзыхьым имыгъэгузавэу къэнакъым, ауэ ар къехъулIауэ къалъытауэ щытащ пьесэм еплъахэми абы къыщыдэджэгуахэми.
Актёр лэжьыгъэр къыхихами, Аслъэн ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей драмэ театрым зэрыщылэжьар илъэсым нэблагъэкIэщ. А зэманым къриубыдэу, 1997 гъэм, ар ехъулIэныгъэ иIэу хэтащ ТIыхъужь Алий и цIэр зэрихьэу республикэм гъэ къэс щекIуэкI фестивалым, япэ нагъыщэ зиIэ саугъэтри къыхуагъэфэщауэ щытащ.
Актёр лэжьыгъэм уэрэд усыныр тригъэкIуащ Аслъэн. ЦIыхупсэр къигъэушу, гурыщIэр къызэщIиIэтэу зэрыусэм и щыхьэтщ Нэхущ Чэрим жиIэ «ГъащIэ гъуэгум и уэрэдыр». Ар 2000 гъэм уэрэд нэхъыфIу къалъытауэ щытащ.
Аслъэн пшынэм къригъэкI макъамэхэм хэкум, адэ-анэм, дунейм и дахагъэм, лъагъуныгъэм теухуа гурыщIэ IэфIхэр къыпкъригъэхьэрт, гухэлъ къебэкIыр пшынэбзэкIэ къызэриIуатэр фIэмащIэу, усэбзэкIэ гущIэм къригъэбзэрэбзыкIырт. Абы и гущIэ лъапсэм къыщежьэрэ гупсысэрэ гурыщIэу бгъэдэлъ псомкIи узэщIауэ дунейм къытехьащ «Дахэм я лей», «Лъагъуныгъэр мэлъэлъэж», «Уэращ», «Къэбэрдей», «Адэ-анэ», «Гум щызгъафIэ», «Абхазия», «Уэ зыращ», «Уэ сыножьэ», «ГъащIэ гъуэгум и уэрэд», «Ямыдэ», «Хьайнэринэ» уэрэдхэр, нэгъуэщIхэри. ЦIыхум и псэр игъэфIэрафIэу зэIэпах уэрэд жьгъырущ, цIыхум и гуфIэгъуэри и гухэщIри къыщыIуэтащ ахэр.
Зи творчествэм хэпщIыкIыу зиузэщI уэрэдус, уэрэджыIакIуэ щIалэм и Iэзагъэм хэхъуэ зэпытщ. Гукъыдэж къозыт уэрэдхэм, лъагъуныгъэм и гухэлъкIэ гъэнщIа макъамэхэм гур ягъэушэ, Iэджэм урагъэгупсыс. Аслъэн и лэжьыгъэхэр уэрэджыIакIуэхэм республикэм и утыку нэхъ инхэм щыжаIэ, телевиденэм, радиом куэдрэ къат, Интернетми цIыхубэм хехьэ. Апхуэдэ щIыкIэкIэ Мамий Аслъэн и уэрэдхэр къыщалъхуа и адыгэ щIыналъэм и мызакъуэу, щIыпIэ куэдым щоIу.
ФIы зыщIэ и пщIэ кIуэдыркъым, жаIэ. Абы и щыхьэту 2011 гъэм и дыгъэгъазэм Кэнжэ ЩэнхабзэмкIэ и унэм щекIуэкIат «Гум къиIукI макъамэ» альбомым, Мамий Аслъэн и уэрэдхэр езым игъэзащIэу щызэхуэхьэсам, траухуа пшыхь. Композиторым а гъэ дыдэм къыхуагъэфэщащ КъБР-м ЩэнхабзэмкIэ и министерствэм и щIыхь тхылъыр.
ЦIыхум и псэм зыхищIа гурыщIэ зэмылIэужьыгъуэхэм ещхьу, Аслъэн иус уэрэдхэр я макъамэкIи я гъэпсыкIэкIи зэмылIэужьыгъуэщ: зэм адыгэ уэрэдыжьхэм япкърылъ лъэщагъым пэджэж къарукIэ укъызэщIаIэтэу, зэм лъэпкъым и щIыхьыр ину иIэту, зэми гум едэхащIэ гуапагъэмрэ гурыщIэмрэ ухуагъэушэу. Апхуэдэщ Аслъэн и «Вспомним» уэрэдри. Ар куржы-абхъаз зауэр Абхъазым и текIуэныгъэкIэ зэриухрэ илъэс 20 щрикъум теухуауэ екIуэкIа концертым а щIыналъэм и цIыхубэ артист Чамагуя Джансух щигъэзэщIащ.
Музыкэм Iэмалышхуэ иIэщ цIыхупсэр игъэдэхэну, игъэгушхуэну, дэрэжэгъуэкIэ игъэнщIыну. Апхуэдэщ Аслъэн и уэрэдхэр. Аращ «Ритм гор» медиа-центрым (КъБР) Аслъэн и «Простая песенка», «Моя черноглазая» уэрэдхэм (ахэр жаIэ Тэрчокъуэ Алимрэ ДыщэкI Артуррэ) я клипхэр Абхъазым щIыщытрахри. Лэжьыгъэхэм я режиссёрыр медиа-центрым и унафэщI Урыс Алимщ, абыхэм хэтщ Сыхъум и «Апсны» брек-гупым (Тачулие Джамалрэ Лазариди Константинрэ я унафэщIщ) щыщу къэфакIуий. Сыхъум, Пицундэ къалэхэм, Рицэ гуэлым деж щытрахыну клипхэм ущеплъ хъунущ телевиденэ макъамэ каналхэу «9 волна»-мрэ «Небесеть»-мрэ.
И гущIэм къыщыуш макъамэ телъыджэхэр гурыщIэ зэхуэмыдэхэр къызыхэщ усэхэмкIэ къыщиIуатэм, Уэгъуз Мухьэмэд и гугъауэ къыщIэкIынукъым ахэр уэрэду зэгуэр къэIуну. Ауэ а усэхэм уэрэдыпсэ къаIуигъэкIащ Мамий Аслъэн. УсакIуэмрэ уэрэдусымрэ я гупсысэмрэ пшыналъэхэмрэ зэкIуу щызэхэухуэна хъуащ а тIум зэдатха уэрэдипщIым. Уэгъузым и тхылъыщIэ къыдэкIам теухуауэ 2013 гъэм и щэкIуэгъуэм КъБР-м ЩэнхабзэмкIэ и фондым, дыгъэгъазэм — Москва къалэ дэт «Измаилово» киноконцерт залым щекIуэкIа зэIущIэхэм Мухьэмэдрэ Мамий Аслъэнрэ зэдатха уэрэдхэр езы Аслъэн щигъэзэщIащ.
Аслъэн иуса уэрэдхэм къару ин яIэщ, абыхэм цIыхупсэр япсыхь, дахагъэм щIэблэр хуагъасэ, адыгэбзэр, лъэпкъ макъамэр яхъумэ. Фигу къэзгъэкIыжынут IуэрыIуатэм щыщ мы сатырхэри.
Хъуэпсэгъуэу щыIэр
Ар зи пшыналъэщ;
ЗыкъызэфIилъхьэт,
Пшынэр зэфIищIэрт,
ГъащIэ макъамэкIэ
Дунейр игъафIэрт.
ФIыгъуэуэ щыIэр
Ар зи Iэужьт.
Псоми зэрыфщIэщи, мыр зытеухуар Ашэмэзщ, Аслъэни лъэпкъым и Ашэмэзущ кэнжэдэсхэм къызэрытщыхъур, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, абы щэнхабзэм хэлъхьэныгъэ ин зэрыхуищIам и мызакъуэу, и дуней тетыкIэкIэ фIыгъуэу щыIэр зи Iэужьщ: узэрыгушхуэ хъун къуэщ, адэщ, ныбжьэгъущ, гулъытэ ин зыхэлъ цIыхущ. Нобэ ар Кэнжэ ЩэнхабзэмкIэ и унэм щолажьэ, «Нартсанэ» уэрэджыIакIуэ гупым хэт щIэблэр уэрэд жыIэкIэм хуегъасэ. Аслъэн цIыкIухэми балигъхэми гуфIэгъуэ езыт пшынауэ, уэрэдус, уэрэджыIакIуэ Iэзэщ.
Мамий Аслъэн мы гъэм и гъатхэпэ мазэм, адыгэм цIыхухъур лIыпIэ иувэу къыщилъытэ ныбжьым нэсащи, зэрыкъуажэу дохъуэхъу и нэхъыжьхэр игъэбжьыфIэу, къыщIэхъуэ и щIэблэм ягъэгушхуэу жьыщхьэ махуэ хъуну, зытет дунейм тезэшэху узыншэу псэуну, куэдрэ и уэрэдхэмкIэ дигъэгуфIэну.
Балэ Людмилэ.
