Абрэджхэр
Къалэмбий (КIашэ Адэлджэрий)
Адыгэ хъыбар
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №№76, 80-81-хэм итщ).
…Псыжь адрыщI щыдгъэхъам и гугъу зымахуэ пхуэсщIыжащ. Апхуэдэ мащIэ дыхэта дэ! А псор пхуэсIуэтэжыфынкъым. ПхуэсIуэтэжа мащIэри щыхьэт техъуэркъэ мафIэ лыгъейм дыхэту гъащIэр зэрытхьар. ЗекIуэ и вакъэ лажьэркъым, жаIэ. МылъкуфI зэрыдугъуеям и гугъу умыщIыххи, пщIэ диIэ хъуащ. Хэхэсу далъытэжыртэкъым, къуажэм пщIэрэ цIэрэ зиIэу дэсым дыхабжэ хъуащ. Си шынэхъыжьым и акъылым и хьэтыркIэ жылэ щIалэгъуалэм дакъыхэщырт, хасэ зэхыхьэмэ, ди адэм жьантIэр къылъысырт. ЗэдауитIыр абы къечэнджэщырт, ди адэм и псалъэм пщIэшхуэ игъуэтат. ПцIыр сыткIэ щхьэпэ, абрэджхэм я пщIэр кIуэ пэтми нэхъ лъагэ зэрыхъур зи мыщIаси щыIэт. Къыдэфыгъуэнрэ къыдэижынрэ дгъуэтырт, къыдэбиипи диIэнтэкъэ. ФIэлIыкIрэ гуащIэрэ димыIатэмэ, зы махуэм къетхьэлIа къуентхъ щхьэкIэ далъытэну къыщIэкIынтэкъым. Ди дэтхэнэ ежьэми, хасэм и пащхьэ къыщытпсэлъ дэтхэнэ псалъэми ди лъабжьэр быдэ ящI зэпытт. Iэджэ цIыхугъэрэ ныбжьэгъурэ къытхуэхъуащ, ди унэр цIыху кIуапIэт, ди шыгъупIастэ деблэртэкъым. Абазэхэм я деж щыдгъуэта пщIэмрэ лъытэныгъэмрэ зыхуэдизыр къыбгурыIуэнщ, дызыдэс къуажэм и тхьэмадэ Хьэнцэ Хьэрун и пхъур си шынэхъыжьым къызэрыритар бжесIэмэ. Дэ, пщызбзыщIынкъыми, дыуэркъ унагъуэ къызэрыгуэкIт, ди адэшхуэр пщым и лыгъавэу щытауэ аркъудейт…
Насыпыр къызэроуэлIэнур пщIэнутэкъым. КъыздикIар умыщIэу, къыпхуокIуэ, щыкIуэжкIи аращ. Ди адэм насыпымрэ хъупIэм ит шы дахэмрэ зэригъэпщэрейт. Ар щилъагъукIэ, гъуэгурыкIуэр зэщIоувыIыкI, лъапэпцIий зещIри зиудыгъуауэ шым бгъэдокIуатэ. Мис нэсыпащ, зэ Iэбэжмэ — шыр къыIэрохьэ. Ауэ… шым зретIэ, йотхауэри — макIуэ-мэлъей, и лъэбжьанэм къриуда щIы тыкъырым гъуэгурыкIуэм и нэвагъуэр ирегъэлъагъуж. ЩIэщхъу зыщыщIа гъуэгурыкIуэр, шы дахэр зэрыIэщIэкIам щхьэкIэ и гъын къэкIуауэ, нэщхъейуэ йожьэж; шыр, кIуэм-лъэурэ, зи пщIыхьэпIи къыхэмыхуэ гуэрым и шэщым щIохьэ…
Насыпым и щIыб къытхуигъэзэжащ дэри. Емынэ уз къохъей. Iэджэ ихьащ узым. Дунейм ехыжащ ди адэри. Мыращ уэсят къищIыжар: «ЦIыхум захэвгъэзагъэ, си щапхъэр гъуазэ фхурехъу».
Ди адэр димыIэж щхьэкIэ, ди Iуэхур екIэкIуэну фэ теттэкъым: си шынэхъыжьыр абы и пIэ иува хуэдэт. Е апхуэдэу къытщыхъурэт? Узыр увыIэжа нэужь, натIэкIэ дыжьэхэуащ ди адэм къыдиIуэкIам. Ар зэрыдимыIэжрэ ди дамэр къута пэлъытэ хъуащ, адрей щIалэгъуалэм дахэгъуэщэжащ, ди псалъи зэрыпхыкIыж щыIэтэкъым. Ди жагъуэгъухэр къыттегуплIэнтэкъэ, лъакъуэпэщIэдз къытхуащIу щIадзащ. Хьэнцэ Хьэрунри щIрагъэгъуэжыну пыхьащ, «уи напэр уи IэкIэ зытепхыжащ, уи пхъур къишыж», — жаIэри чэнджэщ ирахьэлIэ. Пэжщ, ар жыIэгъуафIэ щхьэкIэ, щIэгъуафIэтэкъым, итIани уи нэщIыбагъкIэ псалъэмакъ мыфэмыц щызекIуэныр хэт и щIасэт? Апхуэдэ Iуэхум зэшитIым хэтщIыкIышхуэ щыIэтэкъыми, ди жагъуэгъухэм къыткIэщIадзэ псалъэ фIейр дигу тхутемыгъахуэу дыщытэмакъкIэщI къэхъурт, апщIондэхуи жагъуэгъухэм къахэхъуэрт. Езыгъэлеипэр ДжатэкIэщIхэ ящыщ БэрэкъейкIэ зэджэрт. Гупым пашэ яхуэхъуфу, шууейкIэ еджэу къэгъуэгурыкIуат ар. И насы-пыншагъэти, ар шу гъуазэ щыхъуфыр къыпэлъэщын щыщымыIэм дежт. Зыщышынэн щымыIэмэ, кхъуэр Iуащхьэм докIуей, жаIэ. Абы и бзэр пичащ, си шынэхъыжьыр гупым гъуазэ яхуэхъуа нэужь. Ди пащхьэ щитым деж зы псалъэ къытпимыдзыжыфми, ди щIыбагъкIэ Бэрэкъей Iэджэ къибжырт — и джэдыщхьэм къихьэ псор зыкIэщIиутIыпщыкIырт. Апхуэдэ цIыхум къыуипэсынкIэ хъуну псор пщIэнукъым. Бэрэкъей зэрылъэкIкIэ ди лъабжьэр къетI, бзэгу къыткIэлъызэрехьэ. Пэжщ, хэти и фIэщ хъунтэкъым абы къытхужиIэ псор, къэгъэпцIэгъуафIэр мымащIэми. «Тэджхэ закъыфIэщIыжащ, ар дэри долъагъу, я бжьэр хутеудыпхъэщ». — Бэрэкъей и лъэныкъуэ хъуам арат къытхужаIэр. Бэрэкъей бзэгуцэ и бзэр хуэскъутэну зэи-тIэуи и ужь сихьэгъащ, арщхьэкIэ си шынэхъыжьым къысхуидатэкъым: «Жылэм я пащхьэ къуаншэ дыщымыхъун щхьэкIэ, япэ щIэддзэнкъым», — жери. «Зэ умыпIащIэ, — къызжиIащ си шынэхъыжьым, — Бэрэкъей иджыпстукIэ хьэм хуэдэу банэу аращ, цIыхубзэ зыкъищIмэ, итIанэ деплъынщ…» Ауэ хьэ банэ макъым и кIэм диплъэну иухатэкъым. Ди лъабжьэр изыщIыкIа жьыр нэгъуэщI лъэныкъуэкIэ – дэри ди жагъуэгъухэри зыпэмыплъа лъэныкъуэкIэ къыщыкъуэуащ.
Пщыхьэщхьэ гуэрым, си шынэхъыжьымрэ сэрэ хьэщIэщым дыздыщIэсым, зы щIалэщIэ, бауэбапщэу, къытхэлъэдащ: Алыхьырщ, Алыхьым иужькIэ си щхьэрэ си нэмысрэ Тэджхэ анэмэт фхузощI», — жиIэри. Къэхъуар дэнэ щытщIэнт, дыкъыщылъэтащ. Си шынэхъыжьыр щIэупщIащ анэмэт къытхуищIымкIэ. ЩIалэщIэм и Iэр пщIантIэмкIэ ишиящ. ДыщIэкIащ. Бжыхьым пщащэ ныбжьыщIэ гуэр бгъэдэтт. Тхъурымбэр къызэхуэх шыри абдеж щепхащ. Жэщыбг хъуху ди куэбжэ хуэтщI ди хабзэтэкъым — куэбжэри гъэбыдат. Iуэхур зытетыр къыдгурыIуащ.
— МодэкIэ шэ, — жиIэри си къуэшыр хьэщIэм деж ихьэжащ.
Куэбжэр Iусхыжри пщащэм сыбгъэдыхьащ: «НакIуэ, дахэ, унэм ныщIыхьэ». Пщащэм зыкъригъэзэкIакъым, и нэпсыр IэщхьэкIэ ирилъэщIэкIащ. И Iэблэр субыдын си гугъащ, арщхьэкIэ къезмыгъэкIуу ди унэIутым седжащ.
— Алыхьыр фщIэжмэ, ди унэ севгъэшэж, — къыхэгъыкIащ пщащэр.
— УщIегъуэжа? — жысIащ сыпыдыхьэшхыкIри.
— СызыхущIегъуэжын сщIакъым, сымыарэзыуэ сыкърихьэжьащ. Алы-хьым дыкъелъагъу, гущIэгъу къысхуэфщI, сывмыгъэунэхъу!..
УнэIутыр къэсащ, и Iэблэр иубыдри пщащэр си нысэм деж щIишащ. Сэри сакIэлъыкIуатэри, темыплъэкъукIыну яжесIащ. ХьэщIэщ бжэщхьэIум сыкъэблэгъэжауэ ди унэIутыр къыскIэлъос, пщащэр зы псалъэкIэ къызэрызэлъэ-Iур къызжеIэ. Зыхуэсхьынур сымыщIэу тызогъазэ, пщащэр къыщIызогъэш. И нэпсыр илъэщIыжауэ, игу нэхъ къызэрыгъуэтыжагъэнти, пщащэр къызбгъэдохьэ:
— Сымыарэзыуэ сыкъызэрырахьэжьар бжесIащ. Сыкъезыхьэжьам сыхуеякъым икIи сыхуейкъым. Фи деж сыкъыщIрихьэлIар къуаншагъэ зэрилэжьар ещIэжри аращ — хабзэм фыпигъэувын щхьэкIэщ. Фи унэ къуаншагъэрэ емыкIурэ щевмыгъэлэжьыну сыныволъэIу. Ди унафэр жылэм ящIынщ. Хабзэм ебакъуэрэ жылэм я щIыб къысхуагъазэмэ… Сыт сщIэн: схузэфIэкIмэ, къыстепсыха мыгъуагъэр сшэчынщ. АпщIондэху сэ къызэхъулIэнумкIэ Алыхьымрэ цIыхумрэ я пащхьэ жэуап щыбохь. Фи унэ сисыху, сэ сышынэркъым. Арат бжесIэнур…
Зэхэсхар си шынэхъыжьым жесIэжащ. «Iуэху щхьэмыпэщ, — жиIащ си къуэшым. — Пщэдей зытIэжьэнщ».
Си къуэшым щIалэщIэр хьэщIэщым къыщIишащ, Iуэхур зэрыхъунумкIэ епсэлъэн папщIэ. Абы хэту куэбжэм адэкIэ псалъэмакъ къыщыIуащ. Куэбжэм сыдэкIмэ, солъагъу гупышхуэ зэрызехьэу къызэрытхуэкIуэр. Хьэнцэ Хьэруни адрей тхьэмадэхэри ящIыгъущ. Зэрыжылэу къэпхъэрами ярейщ. Бжэгъу ягъэдалъэ, гуахъуэ ягъэпIий, хьэ ирахужьа нэхъей. Щыри хьэщIэщым дыщIыхьэжри детIысэхащ. Гупыр куэбжэм къыбгъэдыхьащ, кIий-гуоууэ; хьэщIэщым лIыжьитI къыщIохьэ.
— Жылэр Тэджхэ я куэбжэм Iутщ, — жиIащ а тIум я зым, сэлам къыдаха нэужь.
— Феблагъэ, — жиIащ си къуэшым, — жылэ псор тхуэмыгъэхьэщIэми, фыкъызэрытхуэкIуар ди гуапэщ.
— Берычэт бесын, — жеIэ лIыжьым. — Деблагъэми, дызэрывгъэхьэщIэфынур дощIэ. ДыхьэщIэну дыкъежьакъым. Уэри, Хьэрычэт, уэри, МатIэ, федаIуэ жылэм лIыкIуэ къыфхуащIам къывжаIэнум. Фыкъытхамылъхуами, шынэхъыщIэхэ, тщыщ фыхъуащ, къыддалъхуам хуэдэу фыдолъытэ. Илъэс тIощI хъуауэ фыкъыддопсэури иджыри къэс, дызэрыщыгъуазэмкIэ, фэркIэ мыарэзыныгъэ зиIэ жылэм къыхэкIакъым. Фэри фигу Iей къытхуимылъынкIэ догугъэ. Аращ хъыджэбзыр зейм ефтыжыну жылэр къыщIывэлъэIур. Абы емыкIу къыфхухэкIынкъым. Аракъэ жылэм я лъэIур? — зригъэзэкIащ лIыжьым и гъусэм дежкIэ. — ДэзгъэхуаIамэ, уэ щIыгъуж.
— ЩIыбгъужын щыIэкъым, — жиIащ адрей лIыжьым.
ЩIым еплъыхыу, си шынэхъыжьыр куэдрэ гупсысащ. Сэ абы сыпэплъэрт. Ди хьэщIэр плIанэпэм дэтщ, къытричу. ЖаIэнур жаIа нэужь, лIыкIуэхэр башкIэ теуIуащ, жылэм жэуап ягъуэтыжын зэрыхуейр кърагъэкIыу.
— Дэ, — жиIащ Хьэрычэт, и щхьэр къимыIэту, — дыгъуамэт, жылэм къытхуащIар тщыгъупщатэмэ. Апхуэдабзэу емыкIу хъунт, жылэм я лIыкIуэм нэмыплъ еттами. Ауэ жылэм сыт хуэдиз пщIэ хуэтщIми, «Сывианэмэтщ!» — жиIэу ди унэ къихьам ди щIыб хуэдгъэзэфынукъым. ИтIани, жылэм и пащхьэм къуаншэ дыщымыхъун щхьэкIэ, мы Iуэхур хеящIэм и IэмыщIэ идолъхьэ. Шэч къытевмыхьэ абы къытхуищI унафэм дызэреувэлIэнум.
— Хьэуэ, Хьэрычэт, уи жагъуэ умыщI, сабийм хуэдэу узэрыщыуэр бжесIэмэ. Тхьэмадэхэм фи унэм и пщIэр ялъы-тэ, игъащIэкIи емыкIу фэдлэжьылIэнкъым. Узахуэкъым иджыпсту. Пэжыр щынэрылъагъум хеящIэ хуейкъым. Лейуэ щхьэ дывгъэпсалъэрэ? Фи хьэщIэм къуаншагъэ илэжьащ. ЩIалэщ, щыуащ, и Iуэху зетхуэркъым. АтIэ щIалагъэкIэ зэхэт жылэр? Фи унагъуэм иIэ пщIэм и хьэтыркIэ жылэр мыбыкIи дывэувэлIэнщ: зы щIалэ зыщIрегъуи, МатIэ хъыджэбзым иреупщI — арэзыуэ къыдэкIуэса фи хьэщIэм? Хъыджэбзыр арэзымэ, псалъэмакъ илъкъым. Мыарэзымэ, жылэ псом фапэуву мы Iуэхур фи пщэ щIыдэфлъхьэн щыIэкъым.
Ар щызэхихым, плIанэпэм дэт щIалэ хьэщIэр къилъащ, и гущхьэм къамэкIэ епыджа нэхъей.
— Си щхьэгъусэ стрихыну зыри хуиткъым, — жиIащ абы, нэхъыжьхэм я пащхьэ къыщыпсэлъыпхъэмрэ къыщымыпсэлъыпхъэмрэ щыгъупщэжауэ, и фэри шэхуу пыкIауэ. — Си псэр пытыху, си анэ къилъхуари езгъэупщIынкъым!
— Укъимылъ, щIалэфI! — жиIащ лIыжьым. — Жылэ псом уапэувыфынкъым. Делагъэ умыщIэ. Зи пащхьэ уит мы щIалэ ахъырзэманхэм я IэмыщIэ илъхьэ уи Iуэхур — аращ нэхъ тэмэмыр. Уи джэдыпсэмкIэ пхузэфIэкIын щыIэкъым.
— Си хьэдэм фебэкъуэнщ, абы феупщIын щхьэкIэ! – кIиящ щIалэр, аргуэру къилъри. Си къуэшым зэтригъэувыIэжащ.
— УдихьэщIэмэ, — жриIащ Хьэрычэт щIалэм, — Iуэхур ди IэмыщIэ илъхьэ. Ди насыпыншагъэр зыщ. ЗэкIэ тесабырэ.
ЛIыжьхэр щIэкIыжащ, мыгувэуи къагъэзэжащ, зы щIалэ зыщIызгъуу хъыджэбзым сеупщIын зэрыхуейри аргуэру къытпаубыдащ. Си къуэшым сыхуеплъэкIащ. «КIуэ» жыхуиIэу, и щхьэр ищIащ. Хъыджэбзым къызжиIам аргуэру къытригъэзэжащ, нэхъри хикъузэу, къезытар и Iыхьлыхэр зэрымыарар, атIэ ди хьэщIэм и цIыхугъэ гуэру зэрыщытри къызжиIащ.
— ЖытIатэкъэ, жылэр щыуэркъым. Фэри фолъагъу, сыт нэгъуэщI илъы-жыр? — жаIащ лIыкIуэхэм.
— ХеящIэм унафэ ирещI, — жэуап итыжащ Хьэрычэт. — Арыншауэ дигу зэгъэнукъым.
— ХеящIэми Iуэхур зытрищIыхьынур хъыджэбзым и псалъэрщ, — ядакъым лIыжьхэм.
— ХеящIэ! Сыт хуэдэ унафэ ящIми, аращ! — икIуэтакъым си шынэхъыжьыр.
— Хъунщ, тхьэмадэхэм я деж нэдгъэсыжынщ. Абы зэрыжаIэу ирехъу.
ЛIыжьитIыр щIэкIыжащ.
— Захуэр ахэращ, — жиIащ Хьэрычэт, хьэщIэм зыхуигъазэри. — ХеящIэр зэплъынур хъыджэбзым жиIэнуращ. НэгъуэщI гугъапIэ уиIэ?
— ГугъапIэу сиIэр фэрэ Алыхьымрэщ. ЛIым и фызыр щытрах къэхъуамэ, сыт сщIэн, щIэщхъур зыхуэзгъэшэчынщ. Зэи къэмыхъуауэ мыр нобэ щыпэкъэхъумэ — абыи хуитыр Алыхьырщ…
— Сыт хеящIэ! ХеящIэ щIащI Iуэхукъым ар! — къыхокIиикI гупыр, бжэгъу ягъэдалъэ, губжь тхужаIэ. Ди щхьэ дгъэщхъауэ додаIуэ. Iэуэлъауэр нэхъ ин мэхъу, къызэрогъэплъ. Зыр адрейм дожьу. «Хэхэс дэнэ къэна, ди жылэ щыщми хуэддэнкъым ар!» — къежэжьащ зы, бжэгъур ишэщIри, бжыхьым епыджащ. Бжыхь тIорысэр ещIащ, банэр лъейуэ. Щыри хьэщIэщым дыкъыщIэжащ.
— Мыр сыт? Гъунэгъу къытхуэкIуар хьэмэ ди бий?! — япэуващ си шынэхъыжьыр.
— Ди гъунэгъугъэр зымылъытэм бий дыхуэхъуфынущ! — къыхэкIиикIащ гупым макъыхъу гуэр.
— ФызэбгрыкIыж! Хъыджэбзыр зейм ишэжащ! — зэхыдох асыхьэтым.
КIэрахъуэр гъэпкIауэ зыIэщIэлъ ди хьэщIэр напIэзыпIэм гупым яхэбзэхащ. Сэри зисчат, — си шынэхъыжьым сиубыдащ.
— Мыхьэнэ зимыIэжым щхьэкIэ уимылъ, — жиIащ абы. — Iуэхум кIэ игъуэтащ, къигъэзэжынкъым. Ди унэм емыкIу лажьэр къихьащ.
Шэуэ къыстехуащ а псалъэр, зэрызгъэщIэгъуэнур сщIэркъым.
— Уэра ар къызжезыIэр, Хьэрычэт? — сигу ебгъауэ, нэмысри сщыгъупщэжауэ сыжьэхэплъащ си шынэхъыжьым.
— Сэращ. Сэращ бжезыIэр, Хьэрычэтщ.
— Уэрамэ… уэрамэ, сэ нобэ усцIыхужыркъым.. Уэ… укъэрабгъэщ!
— Ирехъу арауи, — къыпидзыжащ си шынэхъыжьым, хэплъэу здэщытым. СщIэркъым ар асыхьэтым зэгупсы-сар. Зыри къэмыхъуа нэхъей, зэфIэтт ар, хэплъэу.
— Ар къытщыщIа нэхърэ, дылIамэ, нэхъыфIт! — жысIащ сэ, си нэпсым къызэпижыхьауэ.
— УлIэныр хьэлъэкъым. Хэт и къэрабгъи лIэфынущ. Сыт и мыхьэнэ? ЛIэныгъэкъым дэ иджы дызыхуейр, гъащIэщ. Ди емыкIур ттхьэщIыжын щхьэкIэ!
Абы ирихьэлIэу ди щIалэ хьэщIэр къыдбгъэдашэжащ, и фэр шэхум хуэдэу пыкIауэ. И цей щIэрыпсыр зэхачэтхъат, кIэрахъуэр иIыгъыжтэкъым.
— Евгъэблэгъэж фи хьэщIэр! — ауан хэлъу жиIащ зым. — Iуэхум кIэ игъуэтащ, фемылIалIэ. Зыщывгъэгъупщэжи нэхъыфIщ.
— Зыщыдгъэгъупщэжынщ, — жиIащ си шынэхъыжьым, зыри зыпумыдзыжыфын макъкIэ.
ЩIалэр хьэщIэщым щIэтшэжащ, ди напэр сыуэ; пхъэрыр щхьэж и унэкIэ зэбгрыкIыжащ. Куэдрэ дыщысащ щыму, ди щхьэр къытхуэмыIэту. Жьэгум мафIэр щыужьыхыжащ, хьэщIэщ кIуэцIыр кIыфI хъуащ.
— Щхьэ дызэхэс! — къэпсэлъащ Хьэрычэт.
— Уэ нэхъ пщIэнщ, — жысIащ сэ. — «Дызыхуейр гъащIэщ» жыпIащ. КъыджеIэ атIэ: сыт дыщIыхуейр?
— Ди хьэщIэ, гъусэ укъытхуэхъуфыну? — еупщIащ си шынэхъыжьыр щIалэ нэщхъейм. — Уэ пхуэдабзэу ди напэри текIащ.
— Фи унафэмкIэ сыарэзыщ, — жиIащ щIалэм. — «Хьэуэ» жыфIэмэ, си пIэ ситIысхьэжынщ.
— Уарэзымэ, зыщIэтIэжьэн щыIэкъым. Мы жылэр нэху мыщ щIыкIэ дыбгынэн хуейщ — мыбы дишх щыIэжкъым.
— Ар пэжщ, — жысIащ сэ. — Къэхъуам и ужькIэ аращ длэжьыпхъэр. Ауэ… дэ унэ, лъапсэ диIэщ.
— Дэ зыри диIэжкъым. ДиIэр шырэ джатэрэщ, емыкIур щIыгъуу, — къыспэрыуащ Хьэрычэт.
— Дауи щрет, псори хыфIэддзэу дежажьэ хъунутэкъым…
Сэ, пэжыр бжесIэнщи, сызэлIалIэр си нысэрат, Хьэрычэт абы зэрытемыпсэлъыхьынур сщIэрти. УнэIутхэмрэ мылъкумрэ си гум къызэрыщIитхъ щыIэтэкъым. Хьэрычэт си нысэр иригъэкIыжыфыну унафэ ищIащ, сыпэрыуа щхьэкIэ къимыгъанэу. Ди хьэщIэр еджауэ къыщIэкIащ; тхылъымпIэ кIапэ къищтэри Хьэрычэт и унафэр иритхащ: ар, Хьэрычэт, балигъ хъуа щIалитI и щыхьэту, и щхьэгъусэм покI, игъащIэкIэ дэуэгъу зыхуищIыжынкъым; щIыпыкIыр мы зыхэхуа Iуэхурщ, нэгъуэщIкIэ игу ебгъакъым, игу зэремыбгъам папщIэ сом щиплIрэ унэм хьэпшыпу илъымрэ ирет. УнэIутхэмрэ мылъкумрэ я унафэр нэгъуэщI тхылъымпIэм иттхащ. УнэIутхэр дутIып-щыжащ е дэ, е ди бын (апхуэдэ диIэ хъумэ) дыщIэупщIэху. Шыхэри, Iэщри, мэлри унэIутхэм еттащ. ТхылъымпIэ кIапитIри унэIутхэм я нэхъыжьым анэмэт хуэтщIащ.
ИтIанэ щыри дышэсщ, нэгъуэщI шы зырызи здетшажьэри къуажэм дыдэкIащ, хьэр къыткIэлъыбанэу.
ЕтIуанэ махуэм и пщыхьэщхьэм мэхъуэшхэм я хэкум дихьащ. Хьэрычэт и нэIуасэ тхьэмадэм, КъербэчкIэ зэджэм, дригъэблэгъащ, Хьэнцэ Хьэрун и жылэр дэнэ къэна, къэралыгъуибл бий къытхуэхъуами, хьэщIагъэ къыдихыну зэрыхьэзырымкIэ дыкъигъэбыдэри. Пэжыр жыпIэнумэ, дэ дэIэпыкъуэгъукIэ зыми дыщыгугъыртэкъым, дызыщыгугъыжыр ди щхьэрт.
ТхьэмахуитI хуэдиз щетхьэкIащ Къербэч и хьэщIэщым. ХьэщIэщым Iэджэ щызэблэкIырт — дытеурт, драгъэзэшыртэкъым. Къербэч хуэдэ цIыху слъэгъуами, зырызщ. ЛIы хъыжьэт, мафIэр къыIурылъэлъырт. Зэрыхъыжьэм хуэдизуи Iумахуэт. И шынэхъыжьыр тригъэкIуэтри, Къербэч Мэхъуэшым бжьыпэр щиубыдат, къыфIэмылIыкIын щымыIэу. Зримыку бгъуэтынтэкъым. Зы жэщ и унэ исагъэнкъым: пшапэр зэхэуамэ, шэсырти, нэхущым дежт къыщигъэзэжыр. И цIыхухэм егъэлеяуэ яхуэткIийт, и бзэр къамэ пцIанэ хуэдэт. Абы и губжь зэхэзмыхын щхьэкIэ, узэзгъэпыджынт! Мэхъуэшхэм ар зэрашэчыр згъэщIэгъуащ. Апхуэдэ гуэр Абазэхэ хэкум къихъуатэмэ, тхьэмахуэ ирагъэкIунтэкъым. Мобы зыри пэрыуэртэкъым. Пэжыр бжесIэнщи, ди гур щIэх дыдэ щIыIэ хуэхъужащ Къербэчым. Апхуэдэм дызэремысарагъэнт. ЛIыгъэ зиIэмрэ лъэпкъ къыхэкIамрэ дапщэщи пщIэ егъуэт, абы шэч хэлъкъым. ИтIани уи щхьэр щIыхуэбгъэлъэхъшэни ущIыхуэжыIэщIэни слъагъуркъым. Адыгэ хабзэм дэтхэнэми хуэфащэ увыпIэр хухихащ, блэжьыпхъэмрэ умылэжьыпхъэмрэ игъэбелджылащ. Псоми я гущIыIу иувэн мурад зыщIымрэ зи унафэр адрейхэм хабзэ яхуэзыщIын зи хьисэпымрэ адыгэм яхэзэгъэнукъым. Апхуэдэ цIыхур хэти и нэм къыщIоуэ, хэти хущIокъу абы и дамэр зэрыпиупщIыным. Хуредэ ар щыблэм, щхьищэ фIрет, гува-щIэхами, и дамэр къутэнщ. Ар къыщыщIыжыгъащ мэкъуэшхэм я Къербэчи.
Мэхъуэшхэри гъэщIэгъуэн гуэрт. Мыадыгэ хуэдэщ ахэр. Сабырхэщ, щабэщ — абазэхэхэм дэнэ щащIыхьэн! Я щIалэхэри аращ — Iэпкълъэпкъ щIэлIащ, псэ яхэмытми ярейщ. Зилъ къэплъ яхэткъым, гушхуэ зыкIуэцIылъ яхэслъэгъуакъым.
АтIэми, щхьэ дахэсын хуейт? Аратэкъым дэ ди уни ди лъапси щIэдбгынар — мэхъуэшхэм дахэсын щхьэкIэ. Лъы тщIэжын зэрыхуейм етIысэхыпIэ къыдитыркъым. Зыми щIиуфэфынутэкъым а гупсысэр, ди Iэ зэтедзауэ дыщысыныр къыдэкIуртэкъым. Сыти къытхужаIэнт бий къытхуэхъуа жылэм? Къербэч и шыгъупIастэр тэмакъым тенэрт, къытщIэлъыр дигу къыщыкIыжкIэ. Дызэчэнджэщри, шым уанэ тетлъхьэжащ, ди Iэщэ-фащэр къэтщтэжри Къербэч деж дихьащ.
— Мыр слIожь! — къыщылъэтащ ар. — Фежьэжын мурад фщIа, жызоIэ? Хьэуэ, фызутIыпщынкъым. ВгъэтIылъ фи Iэщэр. ХьэщIэр бысымым и гъэрщ жаIэу зэхэфхакъэ? Лъэбакъуэ фчынкъым! — КъытхуэпщIар тщыгъупщэнкъым, Къербэч, — жиIащ си къуэшым. — Дэ къытщIэлъым ущыгъуазэщ, ди IитI зэтедзауэ зыщIыпIэ дисыныр къыдэкIуркъым. АбыкIэ емыкIу дыкъыумыщI.
Къербэч къыдэплъащ.
— Ар пэжщ, — жиIащ заулрэ щыма нэужь. — ЛIы и псалъэ зэхызохри сыфпэрыуэнкъым. Ауэ псалъэ къызэфт, фи Iуэху зэфIэкIмэ, си деж къэвгъэзэжынкIэ!
— Уэркъыр и псалъэ епцIыжыркъым, — жэуап итыжащ Хьэрычэт. — Псалъэ пты щыхъунур ар зэрыпхузэфIэкIынум шэч лъэпкъ къыщытумыхьэжым дежщ. Ди Iуэху зэрыхъунур Алыхьырщ зыщIэр. Апхуэдэу щыщыткIэ, пцIыупс думыщI, псалъэ тIыпхыу.
— Дэгъуэщ атIэ! ФызэрегуакIуэщ. Уэ пхуэдэм, Хьэрычэт, Тхьэр и дэIэпыкъуэгъущ. Хьэрычэт хуэфащэу фыкъыщIрекI, шынэхъыщIэхэ! — жиIащ Къербэч сэрэ ди хьэщIэмрэ зыкъытхуигъазэри. — Гъуэгу махуэ! Фыкъысхуей хъумэ, дапщэщи сыхьэзырщ!..
Бысымым сэлам етхыжри дышэсыжащ.
Х
ьэнцэ хьэблэ пэмыжыжьэу мэзышхуэ итащ. Иужьым сэлэтхэм ираупщIыкIащ ар. Нэхъапэм а мэзым щIыхьэфу щытар закъуэтIакъуэщ — убыххэм щышынэрт. Мэзым дыхыхьэри нэхъ дыджыпIэ дыдэм дыщепсыхащ. Щэлъахъэ итлъхьэри шыхэр мэзым щIэдутIыпщхьащ… КъамэкIэ бжэгъу, чы пыдупщIащ, пщыIэ хэтсащ — уэшхми, ухутыкъуауэ къобгъэрыкIуэми ущихъумэн хуэдэу. ПщыIэ кIуэцIым удзыжьыр щIэдгъэкъэбзыкIащ, щыуэ зэпрытхукIри щIэуфэ щаби щIэддзыжащ. Уэнжакъ хуэдэу пхрыдгъэмбам хуэзанщIэу жьэгу тщIащ. Уэнжакъыр жыгей абрагъуэм хуэкIуэрти, Iугъуэм пщIащэ Iувым зыхигуэшэнут. ПщыIэр хэтса нэужь, мэз дэгум дыщыпсэуа зэрыхъунумкIэ дызэчэнджэщащ. Ди унэIутхэм ящыщ зым дзыхь едгъэзын мурад тщIащ. Мэз лъапэм тет жыгеижьыр хуэдгъэлъагъуэмэ, шхын къихьурэ абы и кугъуанэм ирилъхьэнщ. ПщыIэр щыхэтсар дзыхь хуэтщIакъым — унэIутыр къызэрыпхущIэкIыну псор пщIэрэ?..
Пшапэр зэхэуа нэужь, гъуэгу дытехьащ. Шыхэр пщыIэм къытеднащ, гын защIэ хъыданкIэ къэдгъэтIылъыхьри — дыгъужь бгъэдэмыхьэн щхьэкIэ. ЦеикIэр дэдупщIащ, фочыр ди дамащхьэм тетлъхьащ. Мазэхэ жэщт, пшэ фIыцIэм уафэр исеят. Уэшх къемышх закъуэмэ, арат. Къешхакъым уэшх, жьышхуэ къыкъуэуащ, мэзыр Iэуэлъауэ хъуащ. Къуажэбгъум щылъ губгъуэ нэщIым жьыр щокъугъ. Гупсысэ хьэлъэ къыспкърыуащ. Сыубжьытхэри, дзапэ уэрэд къыхэздзащ, лIым хуэмыфащэ гупсысэ мыфэмыцыр зыщхьэщысхун щхьэкIэ.
КъызыхэкIари умыщIэу, гупсысэ гуэрым ущиубыд щыIэкъэ?.. Къэхъуари къэщIари умыщIэу, нэщхъей укъохъу, уи щхьэ куцIыр зыгуэрым зэIипщIыкI хуэдэщ. ШейтIанрауэ жаIэ апхуэдэ гупсысэ уи гум къыщызыгъэушыр — уи лIыгъэр птрихыу къэрабгъэ уищIын щхьэкIэ. ШейтIанра ар зи лажьэр, хьэмэ нэгъуэщI — зыщIэр Алыхьырщ, ауэ дэ, щыри, а жэщым щыгъуакIуэ кIуэм дрещхьт. Ди напIэ къэдмыIэту, къуажэм къещIэкIа банэ сэрейм дыбгъэдыхьащ; къуажэм псэм и Iэдэм дэмысыжми ярейщ. КIыфIщи, нэм къыщIэIэбэр плъагъуркъым. Жьапщэм и закъуэщ къуажэм щыIэуэлъауэр: къамыл унащхьэр треч, бжыхь тIорысэхэр егъэхыщIэ.
Къуажэм дыдыхьэн и пэ дызыщIэувыIыкIащ. Хьэрычэтрэ Исмелрэ, арат ди хьэщIэм и цIэр, Iуэхум зыхуагъэхьэзыру щIадзащ, сэ ди унэIутым деж саутIыпщащ, ди унафэр жесIэн щхьэкIэ. Си гур къилъэту къэзгъэушащ сэ унэIутыр, унафэр жесIэри къэзгъэкIэрэхъуэжащ, зи щIыб къытхуэзыгъэзэжа насыпыр къыскIэлъыIэбэ сфIэщIу. Си лъэдакъэпэр зыгуэрым пич хуэдэт, си гур ди хьэщIэщым хуэпабгъэрт — зэ нэхъ мыхъуми сыщIэплъэжащэрэт… Сыбгъэдыхьэри хьэщIэщыбжэм секъуащ — гъэбыдат; щхьэгъубжэри къегъэбыдэкIат… Хэт къыхуепсыхыжынт иджы хьэщIэ?.. Си нэпсыр искIутыным тIэкIунитIэщ иIэжар. ХьэщIэщым ерагъыу сыкъыбгъэдэкIыжри си шынэхъыжьымрэ Исмелрэ къыщыспэплъэм згъэзэжащ. ТIури хьэзырт, сэрат зыпэплъэр. Аргуэру дызэчэнджэщри дызэбгрыкIащ. Хьэрычэт къуажэкур къыхихащ — ар нэхъ шынагъуэт, цIыхубэт. Исмел сэрэ къуажэбгъу зырызымкIэ дунэтIащ. Iуэхур зэфIэкIа нэужь, банэ сэрейм адэкIэ щыт Iуащхьэм дыщызэрихьэлIэжыну дызэгурыIуащ.
КъыслъысамкIэ сыжащ. Щтэмылэм мафIэ хезгъадзэри хьэуазэ Iэгуэ зэщIэзгъэнащ, мафIэр лыда нэужь, унэм сыбгъэдыхьащ…
Сыхьэт ныкъуэ дэкIа хъунтэкъым къуажэбгъур мафIэм щызэщIищтам… Iуащхьэм дыщызэрихьэлIэжащ, дыбауэ-дыбапщэу; щыри дызэхэцIэлат, дыкIэгъуасэ защIэт, ди пащIэ-жьакIэр мафIэм илыгъуат.
— КъыфщымыгъупщаIауэ пIэрэ? — къыдэупщIащ Хьэрычэт…
Жьым мафIэр иIэтащ, къуажэм Iугъуэ фIыцIэмрэ гужьеигъуэ макъымрэ щхьэщытщ.
Узижагъуэныр дэуплъэт Хьэнцейм! Жьым мафIэр нэхъри зэщIегъаплъэ, мафIэ бзийм унэри, шэщри, хьэщIэщри — псори зэщIебзае. Псыдзэм хуэдэт ар, псыдзэ гущIэгъуншэм — сытри зыIурызыгъэлъадэ, сытри изыщIыкI псыдзэ лыгъейм!.. Фызхэр, сабийхэр зэщIогъуагэ, цIыхухъухэм зэпхъуэнур ящIэркъым, Iэщыр мэгъуэг, шыхэр мэщыщ, хьэр мэпщIэу — а псори зэхэзэрыхьыжащи, гужьеигъуэ макъышхуэщ, дунейкъутэжщ. Иджыпсту слъагъу хуэдэщ Хьэрычэт: Iуащхьэм тесщ, хьэзабищэм хэддза къуажэм доплъэри; и нитIым мафIэр щолыд, и Iупэр зэтож, псалъэ хузэпыщэркъым. Нэхъуейуэ доплъэ мафIэм зэщIибзае къуажэм, мафIэм зы унэ къелынкIэ шынэ хуэдэщ…
МафIэр нэхъри зэщIэнащ, хъуреягъыр нэхущ. Джанэ пцIанэу, цIыхухэм мафIэм зыхадзэ арщхьэкIэ сыт пхуещIэн жьым нэхъри зэщIигъаплъэ мафIэ гущIэгъуншэм?..
Я къарум къызэримыхьынуIар къагуроIуэжри, цIыхур тосабырэж, Iэмалыншэщи, лъэныкъуэкIэ иувыкIауэ йоплъ игъащIэ лъандэрэ яухуэ я лъапсэр зэрысэхыжым… Гыбзэ зэхыдох, гуп-гупурэ зэрызэхуэсыр долъагъу — я мыгъуагъэ зыщ. Дэнэ щащIэнт хьэзабым хэзыдзар…
— Иджы фынежьэ! — жиIащ Хьэрычэт, и чэзу зэрыхъуам гу лъитэри. — Мастэ пIэпыхуамэ, нэхущи, плъагъунущ, фымыуэщхъу.
— Къуийм и щIыIу гуэрэфу…
— Ягъэ кIынкъым, хьэнцейхэр лъэрызехьэщ, яшэчынщ. Фынежьэ! — жери Хьэрычэт дяпэ иуващ. — Фи пIэ фимыт, зы щIыпIэм кIакхъу тIэу щыщIэвмыч… Мыбдей дыщызэрихьэлIэжынщ.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
Адыгэ абрэдж. Сурэтыр Бранбард Джозеф ищIащ. 1860 гъэ
