
Дэ къытхуатх
Илъэс 2800-кIэ щIым щIэлъащ
Зеикъуэ пэмыжыжьэу къыщагъуэта кхъэлъахэр Москва къикIа щIэныгъэлIхэм илъэсищ хъуауэ ядж. Къэрал тхыдэ музейм и археологие къудамэм и лэжьакIуэхэм, Кадиевэ Аннэ я пашэу, иужьрей тхьэмахуищым куууэ иратIыхащ кхъэлъахэр. ЗэбгъузэнатIэу иратIыха кхъэм, зыр зым и лъабжьэ щIэлъу, хьэдэ зыбжанэ къыщагъуэтащ. И лъабжьэ дыдэ щIэлъым илъэс 2800-рэ и ныбжьщ, ищхьэм телъыр илъэс 2300-м ноблагъэ. Зеикъуэдэсхэм мы кхъэм щхьэкIэ «Нартхэм я кхъэ» жаIэ. Абы къыдэкIуэуи къыхагъэщ мы щIыпIэм илъэсищэ бжыгъэ хъуауэ зыри зэрыщыщIамылъхьар. Къагъуэта хьэдэхэм ящыщу тIум я щхьэпхэтIыгур кIыхьу хэшащ. Абы и закъуэкъым укъэзыгъэуIэбжьыр! Абыхэм яхэтщ цIыхубз хьэдэ, и кхъэлэгъунэм нысащIэ хьэпшыпхэр, домбеякъ Iэлъынхэр, тхьэгъухэр, Iэпщэхъухэр куэду щIэлъу. Iэ емыIусауэ, илъэс 2800-рэ ипэкIэ зэрагъэтIылъам хуэдэу щылъщ нобэми. А псори «нысащIэм» кIэрылъу щIалъхьагъэнущ. ГъэщIэгъуэныщэращи, хьэпшыпхэм ящыщ зыбжанэ шабзэпэм къыхащIыкIыжауэ къахутащ.
Псом нэхърэ нэхъ телъыджэжыр гущэм зэрилъу щIалъхьа сабий хьэдэращ! Нэхъ тэмэму жыпIэмэ, гущэм илъ Iэмэпсымэхэр… Памперсхэр къагупсысын и пэ, адыгэхэм сабийхэм цIыбэ далъхьэу щытащ. Кадиевэ Аннэ жеIэ гущэм апхуэдэ цIыбэ илъу къагъуэтауэ. А къэхутэныгъэр щыхьэт тохъуэ илъэс минищ ипэкIэ мы щIыпIэхэм щыпсэуа лъэпкъымрэ адыгэхэмрэ зэпхауэ, уеблэмэ зыуэ зэрыщытыр, зы хабзэ, зы Iэмэпсымэхэр зэрахьэу зэрыщытам тепщIыхьмэ.
Апхуэдэу, Зеикъуэ и Iэгъуэблагъэм хьэдэ зыбжанэ иджыри къыщыдгъуэтащ. Абыхэм ящыщу зыр илъэс 16 зи ныбжьын пщащэщ. Хъыджэбзым и щхьэпхэтIыгур кIыхьщ, и дзэхэр зэрыщыту Iутщ, илъэс 2300 — 2400 ипэкIэ щIалъхьащ. Апхуэдэ щхьэпхэтIыгу кIыхь зиIэ хьэдэ зыбжанэ Гундэлэн и ижьырабгъукIэ къыщыдгъуэтауэ щытащ илъэс зытIущ ипэкIэ. ЦIыхухэм яфIэгъэщIэгъуэнщ абыхэм я щхьэр кIыхьу хэшауэ зэрыщытар. Абы щэху хэлъкъым — а зэман жыжьэм хабзэу щыIащ сабий цIынэм и щхьэр быдэу якъузрэ, щхьэпхэтIыгур кIыхь ящIу. КъызэралъытэмкIэ, абы цIыхур нэхъ губзыгъэ ищIырт, лъэпкъ уардэ, лъэпкъ цIэрыIуэ къызэрыхэкIам и нэщэнэт. Псалъэм и хьэтыркIэ, Мысырми щыIащ апхуэдэ хабзэ — я пщэр кIыхь ящIын папщIэ, илъэс къэс зы пщэхъу лейуэ иралъхьэрт, я щхьэр якъузурэ хашырт. А хабзэ гъэщIэгъуэныр Европэ КъухьэпIэмкIэ къикIыу, Кавказым къэсауэ къалъытэ щIэныгъэлIхэм.
Котляров Виктор.
Иджырей тхыдэ
Адыгэ къалэм и къэунэхукIар
Адыгэ къалэр (Адыгейск) хы ФIыцIэмкIэ уикIыу Адыгэ Республикэм ущыхуэкIуэкIэ япэу узыIущIэ къалэрщ. Ар зэраухуэрэ илъэс 47-рэ хъууэ аращ. Дунейм и къалэ цIыкIу мин бжыгъэхэм ящыщщ, езым и тхыдэ, и цIыху телъыджэхэр иIэжщ.
1969 гъэм ди къэралым и картэр иджыри зы къалэ- кIэ нэхъ бей хъуащ — Адыгэ автоном областым хыхьэ Теучэж щIыналъэм Адыгейск къалэщIэр къыщыунэхуащ. Ар фIы дыдэкъэ-тIэ? ФIыт, ауэ сыт абы щхьэкIэ ящIэн хуей хъуар?
Илъэсым прунж тонн мелуан бжыгъэхэр Ады-гейм къыщрахьэлIэну, хамэ къэралхэм кърашыр IэщIыб ящIыну, абы папщIи Краснодар псы хъумапIэ лъэщ щаухуэну траухуат унафэщIхэм. А мурадыр къайхъулIэн папщIэ, нэ зраща щIыпIэм ис къуажэ 22-р игъэкIын хуейт. Урысейр къэрал абрагъуэщ. Сыт абы дежкIэ жылэ 22-р зищIысыр?!
Жылэдэсхэр сыт хуэдэу мытхьэусыхами, зыри къикIакъым — Москва унафэ щащIат Псыжь IуащIэну. Гъатхэм а псыр уэру къожэ, ауэ гъэмахуэм, бгым телъ уэсыр ткIужа, дыгъэ жьэражьэр щIылъэм къыщхьэщыува нэужь, псы хъумапIэр ПсыжькIэ гъэнщIа хъуркъым. А Iуэхур къалъытакъым проектыр зыщIахэм.
Арати, бжьэдыгъу жылэ 13-м зы цIыху къыдамынэу ягъэIэпхъуащ, иджыри 9-м цIыху куэд дыдэ къыдагъэIэпхъукIащ, ауэ зэрыщыту дашыфакъым. ЦIыхухэм я унэхэр ябгынэну хуейтэкъым, къахудэкIыртэкъыми, къалэм унэ щыхуаухуа-
уэ, фэтэр, лъапсэ къыщратыну жраIэурэ, къыдашырт гъэпцIагъэкIэ.
Дэнэт здагъэIэпхъуэнур жыпIэмэ, Адыгейскт, ауэ абы щыгъуэ ар иджыри щIыпIэ нэщIт.
Унагъуэ 1957-рэ ягъэIэпхъуащ, ахэр цIыху мини 8145-рэ хъурт. 1969 гъэм фокIадэм и 27-м Адыгейск япэ дыдэу дэтIысхьащ Лъостэнхьэблэ щыщ унагъуэ 22-рэ. Абыхэм адрейхэри якIэлъыкIуащ.
— Сэ фIы дыдэу сощIэж Адыгейск дыкъыщагъэIэпхъуауэ щытар, — жеIэ а къалэм и администрацэм и Iэтащхьэм и къуэдзэу лэжьа Жамырзэ Гуащэнагъуэ. — Сэ курыт еджапIэм сыщIэст иджыри. Нэуэжьхэм я унэ-лъапсэр ябгынэну хуэмейуэ, зыкъранэрт, ауэ залымыгъэкIэ къыдашырт. Дэри, адрейхэм хуэдэу, унэ хьэзыр къыдэжьэу, дызыхуеину псори хьэзыру къыджаIэрт. Ауэ дыкъыздагъэкIуар щытлъэгъуам дыкъэуIэбжьат. Адыгейск зытращIыхьыну щIыр шэду щытащ, хьэндыркъуакъуэмрэ блэмрэ щыкуэду. Сытыт пщIэнур, пхъэкIэ зэIулIа унэжь цIыкIухэм дыщIэст, хэти, зэрыхузэфIэкIым хуэ-дэу, унэ иухуэрт, зыр зым дэIэпыкъуу. Ауэрэ унэ гуэрхэри къалэм дащIыхьащ, къэралми мащIэу зыкъытщIигъакъуэу щIидзащ. Пэжыр жыпIэмэ, шэдымрэ псы хъумапIэмрэ зыкъуагъащIэрт — блынхэр псыIэ къэхъуурэ, фырт, бамэм унэм ущIигъэсыртэкъыми, нэхъыбэрэ щIыбым дыдэтмэ нэхъ къатщтэрт. Мэзхэр ираупщIыкIати, щIыр къещэтэх хъуат, ди унэхэр къигъауэу; пхъэгъэсынри зыгуэрурэ къэгъуэтын хуейт, псы дызэфэнри къатшэу арат. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, нитраткIэ къулей щIыгъэпшэрхэр щIым щIалъхьэрти, а гын бзаджэр щIым кIуэцIрыкIыурэ, ди псыкъуийхэм нэсырт, абы уефэнри уи IэкIэ зыбукIыжынри зыт. Зи Iуфэхэр фIыуэ ямыгъэбыда псы хъумапIэм ибгъухэр гуи-
лъэсыкIырти, псыIагъэм нэхъри зиубгъурт, щIым укIуэцIрыщэтырт. Псы хъумапIэр Iэтауэ къызэIуахащ, ар ягъэлъэпIащ, ауэ лIэныгъэр куэдкIэ нэхъыбэ хъуат, къалъхухэри мащIэ дыдэт. Ди щIалэщIэхэр армэм ираджэжыртэкъым, я узыншагъэр щIагъуэтэкъыми. Япэми хуэдэу, нобэр къыздэсым ди щIалэгъуалэм я упщIэ нэхъыщхьэр зыщ — дэнэ лэжьапIэ дыкIуэну, дэнэ ахъшэ къыщыдлэжьыну? ЦIыху минхэр Краснодар нэс лэжьапIэ макIуэ. Сыт нэгъуэщI къахуэнэжыр? Аращ ди щыIэкIэ-псэукIэр зыхуагъэкIуар.
Прунж тонн мелуанхэр-щэ, жыпIэмэ, ди щIыпIэхэм прунжыр къыщыкIрэ-къыщымыкIрэ зрагъэщIэн хуеятэкъэ япэщIыкIэ?! Ари проектыр зыгъэхьэзырахэм я зы щыуагъэщ. КъызэрыщIэкIамкIэ, гектар минищэ бжыгъэхэр зыхуагъэкъэбза Iуэхур нэхъыщхьэ дыдэу зыхуэкIуар къэзыухъуреихь щIыуэпсым хэлъ гъащIэр иукIынырщ. Псым апхуэдизкIэ нитратрэ гъущI хьэлъэхэмрэ куэду хэлъщи, бдзэжьей хэс дэнэ къэна, ухуейуэ хэбгъэтIысхьэми, зы махуэ хэсыфынукъым, къазхэмрэ бабыщхэмрэ абдеж щагъэтIылъ джэдыкIэхэр шкIумпI мэхъу. Гъэмахуэм бадзэмрэ аргъуеймрэ апхуэдизкIэ куэдщи, зэрызащыпхъумэн къыпхуэгъуэтыркъым.
Арами, цIыхухэр хуейкъым псы хъумапIэм ит псы фIейр Псыжь храгъэкIэжыну, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, псоми фIыуэ къагуроIуэ абы кърикIуэну къулейсызыгъэм и инагъыр. ЦIыхухэр зыщIэлъэIур зыщ — «Краснодар хым» и щытыкIэмрэ и зэхэлъыкIэмрэ мардэм къитIасэу, шынагъуэ хэмылъу ар зи лэжьыгъэхэм «яIыгъынырщ». БлэкIар блэкIащ, абы зыри пхуещIэжынукъым. Псом хуэмыдэу уи блэкIар псы лъабжьэм щыщIэлъым деж. Гуузщ, ауэ сыт пщIэн? Ари гъащIэм и зы лъэхъэнэщи, уебэкъуэн хуейуэ аращ.
Е мыхъу фIы хъужыркъым, жаIэ. Иджы Адыгейск ефIакIуэу къалъытэ. Ар нэрылъагъущ, икIи а щIыпIэр илъэс 47-рэ ипэкIэ къуму щытауэ, «шэдым къыхэкIауэ», апхуэдизу щIалэу фIэщщIыгъуейщ. Курыт еджапIэ, сабий сад, сымаджэщ, музей, гъуазджэхэмкIэ сабий еджапIэ, сабий-щIалэгъуалэ спорт школ, сабий туризмэм и центр, мэжджыт, Щэнхабзэм и унэ, газет тедзапIэ, тыкуэн бжыгъэншэхэр, шхапIэ хьэлэмэтхэр, унэ лъагэшхуэ-хэр, IуэхущIапIэхэр, библиотекэхэр… Сыт иджыри узыхуейр упсэун папщIэ? КъедмыбжэкIахэри хэтыжу, псори иIэщ къалэ цIыкIум.
СпортымкIэ, музыкэмкIэ ехъулIэныгъэшхуэхэр зиIэхэр, Хэку зауэшхуэм лIыгъэ щызезыхьахэр, лэжьыгъэм и ветеранхэр, зэчиифIэ цIыхухэр и куэдщ Адыгэ къалэм. ФIы и лъэныкъуэкIэ гъащIэм закъыхуигъэзауэ жыпIэ хъунущ.
Сэрматхэр, мэуэтхэр, хьэтхэр щызэхэзекIуэу, гъащIэр къыщикъуэлъыкIыу щыта щIыщ нобэ Адыгэ къалэр зытетыр. Ар абдеж къыщыхутэн папщIэ Щхьэн-джэрийхьэблэ, Едэпсыкъуей, Щэбэныхьэблэ, Лэхъщыкъуей, Ленинхьэблэ, Къэзэныкъуей, Нэчэрэзей, Маяк, Лъостэнхьэблэ, Кармалино, Къэнщыкъуейхьэблэ, Пщыкъуийхьэблэ, нэгъуэщI жылэ зыбжанэхэри кIуэдыжащ. Дэтхэнэ зы къуажэми илъэсищэ бжыгъэ тхыдэ иIэжт. Дауэ мыхъуами, иджыри дунейм щобауэ жыг жьауэхэм щIэгъэпщкIухьа жылэ дахэм хуэзэшхэр, псы уэрым и IущэщэкIэр зи тхьэкIумэ итхэр, щIы фIыцIэ пшэрым и берычэтыр зыщIэжхэр, псэм фIэIэфI унэ-лъапсэ уасэншэм и теплъэр зи нэгу щIэмыкIыжхэр.
А зэман жыжьэм и хъыбар щаIуэтэжкIэ, куэдым ягу къокIыж щIыпIэр ибгынэну хуэмейуэ къэна хьэжьыр. Сыт ямыщIами, къахудэкIакъым. Хьэр зей лIыжьыр абы кIэлъыкIуэурэ игъашхэрт. КIуэ пэтми, псы хъумапIэр щыз хъурт, къыдэкIуейрт, хьэжьыр зыдэлъ лъапсэм ар къыщекIуалIэкIэ, пщIэуурэ, икIуэтырт. Унэр псым щыщIэтIысыкIам ирихьэлIэу, хьэжьми и псэр хэкIат.
Къаныкъуэ Анфисэ.
ГъэщIэгъуэнщ
ЩIыгум щыплъагъур Iэгум икIуадэмэ
Дыкъэзыухъуреихь дунейм къыдгурымыIуэрэ хэдмыщIыкIыу хэлъыр гъунэжщ. Псалъэм папщIэ:
1. Ди ЩIым ещхь, цIыху зыщыпсэуфын планетэ бжыгъэншэхэр хьэршым щыкуэдщ. Зы щапхъэ. ЩIыр Дыгъэм зэрыпэжыжьэм хуэдизкIэ пэжыжьэу Кеплер 22-б жыхуиIэ планетэр и вагъуэм епхащ. Абы къокI а планетэм и щIыIагъ-хуабагъкIэ, и зэхэлъыкIэкIэ, давленэкIэ ЩIым и «тIолъхуэныкъуэу». Ауэ щIэныгъэлIхэр нобэми зодауэ Кеплерым гъащIэ щыIэрэ щымыIэрэ яхузэхэмыгъэкIыу.
2. Чилирэ Перурэ зыщызыубгъуа Атакамэ къумым зэи уэшх къыщешхакъым. Антарктидэ и гъущапIэхэми илъэс мелуан бжыгъэ хъуауэ уэшх тешха-къым.
3. Шэ къызыщIэкI псэущхьэхэм нэхъ цIыкIу дыдэу яхэтыр Азием щопсэу. Ар «кхъуэпэ дзыгъуэнэф» жыхуаIэращ. Абы сантиметри 3 — 3,5-рэ и инагъщ, грамми 2 нэхъыби хъуркъым.
4. Дунейм псэущхьэ нэхъ ин дыдэу тетыр фщIэрэ? Пыл? Хьэуэ! Iэгъэбэгухэращ. Ахэр хьэкIэкхъуэкIэхэми къэкIыгъэхэ- ми хабжэркъым, атIэ гуп щхьэхуэ ящIауэ, тIуми щымыщу къалъытэ. 1992 гъэм щIэныгъэлI-хэм къахутауэ щытащ зи лъахъцыр гектарым нэблагъэ Iэгъэбэгу. ЩIыгум щыплъагъур Iэгум икIуадэмэ, абы къикIыркъым и лъахъцри цIыкIуу!
5. Индонезием щыIэ Тамборэ вулканыр 1815 гъэм къибыргъукIауэ щытащ. Ар апхуэдизкIэ шынагъуэу къэуати, и макъыр километр минитIкIэ зэхэпхырт, икIи баллу 8 хуагъэфэщат. А насыпыншагъэм цIыху мин 71-рэ хэкIуэдащ. Тамборэ вулканым а и къикIыгъуэм нэхъ шынагъуэ тхыдэм хэмытауи къалъытэ.
6. Бгыхэр дэнэ къыздикIыр? ЩIы лъабжьэр зокIуэ, гу лъыдмытэми. ЩIым щIэлъ тектоническэ плитахэр щызэбгъэдэкIуэти щызэбгъэдэкIуати щыIэщ. Ахэр щызэбгъэдэкIуатэкIэ, я зэпылъыпIэ хъуар щIы щхьэфэм къыдрехуей икIи бгы мэхъу. Псалъэм папщIэ, Индиемрэ Тибетрэ я зэхуаку дэлъ, километр мини 2,9-кIэ зызышэщIа Гималайхэр илъэс мелуан 40 — 50 ипэкIэ къэунэхуауэ щытащ.
7. ЩIым и континентхэр зэгуэр зы хытIыгушхуэу щытащ. Ар нэрылъагъущ континентхэр компьютеркIэ зэхэбгъэувэмэ — я гъунапкъэхэр зэжьэдоувэ, зэгуэр зэрызэгуэчам и щыхьэту. Илъэс мелуан 200-кIэ узэIэбэкIыжмэ, щыIар ПангеякIэ зэджэ континент закъуэращ. ЩIэныгъэлIхэм зэрыжаIэмкIэ, зэгуэр континентхэр аргуэру зэхыхьэжынущ.
8. Мазэр дэнэ къыздикIар? Еджагъэшхуэхэм къызэралъытэмкIэ, илъэс мелард бжыгъэкIэ узэIэбэкIыжмэ, вагъуэижхэмрэ планетэхэмрэ щIэх-щIэхыурэ зэжьэхэуэу щытащ. ЩIым къыгуэудами ЩIым къыжьэхэуа вагъуэижым щыщми и пэжыпIэр гурыIуэгъуэкъым, ауэ Мазэр зыгуэрым и къутахуэуращ.
9. ЩIым дыщэр куэду щIэлъщ, ауэ абы унэсыну гугъущ. Дыщэм и нэхъыбапIэр хым хэшыпсыхьащ, къэнэжар хы лъабжьэм щIэлъщ. ЗэрыжаIэмкIэ, хы лъабжьэм щIэлъ дыщэр къыдрахьеифатэмэ, дунейм цIыхуу тетым тебгуашэмэ, дэтхэнэ зыми дыщэ килограмми 4,5-рэ къылъысынут.
10. ЩIым и процент 70-р псым еубыд. А псым щыщу цIыхум иджамрэ игъэунэхуамрэ проценти 5 ирикъуу аращ. Адрейм нэсыфыркъым.
11. Щыблэмрэ уафэгъуагъуэмрэ псоми фIыуэ доцIыху. Щыблэр мэхъуэпскIри, итIанэ уафэгъуагъуэр къэIуу аращ. Тлъагъумрэ зэхэтхымрэ щIызэтемыхуэр нэхумрэ макъымрэ зэрызаужьым я псынщIагъэр зэрызэхуэмыдэращ. Щыблэр зэ хъуэпскIамэ, хьэуар градус мин 30-м нэсу къигъэпщтрыфынущ. Къауэр щыблэракъым! Щыблэр къаблэуращ. Къауэр хьэуа къэплъаращ.
12. ЩIыр сытым щыгъуи удзыфэу щытакъым. Япэ микробхэр къыщыунэхуа лъэхъэнэм ди ЩIыр шакъафэу щытауэ жаIэ.
13. Вулканхэм я закъуэкъым къауэр… Гуэлхэми яIэщ апхуэдэ щытыкIэ. Камерун щыIэщ апхуэдэ гуэл зыбжанэ. ЗэрыжаIэмкIэ, ахэр вулканым и щIыгум итуращи, гуэл лъабжьэм углекислэ гъуэз щызэхуехус. А гъуэзыр зэ къауэмэ, Iэгъуэб- лгъэм щыIэу зы псэущхьэ къелынукъым — гъуэзым итхьэлэнущ.
14. Нэхъ куу дыдэу ЩIым иIэр сыт хуэдэ щIыпIэ жыпIэмэ, ар Мариинскэ кумбрауэ къалъытэ. Ар метр 10916-м щыIэщ. Псы лъабжьэ мыхъуу, щIыпIэ нэхъ куур — метр 2555-м ноблагъэ. ЗдэщыIэр Антарктидэращ икIи мыл лъабжьэм щIэлъщ.
15. Мывэхэми «къакIухь». Калифорние щыIэ Рейстрек-Плайе гуэл игъущыкIам и щIэм илъ абрэмывэхэр мэхъей. Ар къызыхэкIыр къахуэмыщIэу, цIыхухэм хъыбар гъэщIэгъуэнхэр кърахьэкI. Ауэ, щIэныгъэлIхэм къызэрахутамкIэ, гуэл лъабжьэр псыIэ хъуа нэужь мывэхэр ецIэнтхъуэкIыу аращ, армыхъумэ, къакIухьыркъым.
16. Мазэм къищынэмыщIа, ЩIым иджыри зы гъусэ иIащ. А тIур зэжьэхэуэжу зыр щэщауэ, Мазэм иIэ кумбышхуэри абы и Iэужьу къалъытэ. ЩIым и гъусэ щэщам и зы Iыхьэу къыщIэкIынущ нобэкIэ Мазэ етIуанэу ябжыр. Абы и инагъыр зы метрым нэсуращ, ауэ зэпымычу ЩIым и орбитэм иту къыдоджэрэзэкI. ЩIым пэгъунэгъуу блэлъэт вагъуэижхэр зыщIишэрэ, орбитэм (нэхъыбэ дыдэу) мазибгъукIэ иту, ЩIым щэнейрэ къекIуэкIыу зыбгынэжхэри щыIэщ.
17. Джомолунгмэ (Эверест) бгым нэхъ лъагэ щыIэкъым, абы и лъагагъыр метр мини 8848-рэ ирокъу. Ауэ Эверест лъабжьэ иIэщ. А лъабжьэр хиубыдэу къапщамэ, метр 17170-рэ хъунут.
18. ЩIым и гъунэ хъужыр сыт? Антарктидэр щIым и гъунэу къалъытэ. Абы щызэхуэхьэсащ дуней псом псы къабзэу тетым и процент 70-р, мылым и процент 90-р.
19. ЩIыпIэ нэхъ щIыIэ дыдэри Антарктидэщ здэщыIэр. 1983 гъэм абы градус 89,2-рэ и щIыIагъыу къыщигъэлъэгъуауэ щытащ.
20. ЩIыпIэ нэхъ хуабэ дыдэр дэнэ жыпIэмэ, ар Ливиеращ. 1922 гъэм и хуабэр градус 57,8-м щынэса къэхъуащ.
21. ЩIыхъей зэрыщыIэм хуэдэу, Мазэри мэхъей.
22. ЩIэныгъэлIхэм ЩIым и ныбжьыр къахутащ — илъэс меларди 4,54-рэ.
ЩIыуэпс хъыбархэр
Хэт нэхъыжьыр?
Медицинэмрэ техникэм-рэ зыщаужьа зэманым дыщыхиубыдакIэ, цIыхухэри куэдрэ псэун хуейт. Ауэ, щIэныгъэлIхэм зэрыжаIэмкIэ, цIыхур илъэс 26-м иту жьы хъун щIедзэ. Ар къызыхэкIар къару- кIэ ягъэзащIэ лэжьыгъэр цIыхум щхьэщызых, къыдэзыгъэпсынщIэ техникэ къызэрежьаращ. Абы къыхэкIыу щхьэхынэр нэхъыбэ хъуащ. Инфаркт, инсульт, къищынэмыщIа узыфэ шынагъуэхэр яхуогъэ-хъуж, ауэ щхьэхынагъэм къыхэкIыу жьы хъун щIэзыдза цIыхум зыри сэбэп хуэхъуфынукъым. Щхьэхынэр хьэуар, псыр щымыкъабзэ щIыпIэм щыпсэумэ, ерыскъы къабзэ имышхмэ, и псэугъуэ-щIэрэщIэгъуэ дыдэм ирихьэлIэу жьы хъун щIедзэ.
ЦIыкIурэ икIи шынагъуэу
ООН-м игъэбелджылащ дунейм псэущхьэ нэхъ шынагъуэ дыдэу тетхэр. Абыхэм я нэхъыбапIэм уз зэмылIэужьыгъуэхэр кърахьэкI, аращ щIэшынагъуэри. Япэ увыпIэм щытыр аргъуейхэращ. А цIыкIунитIэхэм я ягъэкIэ илъэсым цIыху мин 750-рэ уз зэхуэмыдэхэм йолIыкI. ЕтIуанэ увыпIэр езы цIыхум иубыдащ. Езыхэм я ягъэкIэ илъэсым цIыху мин 437-рэ дунейм йохыж. Ещанэр — блэхэращ (цIыху мини 100). Хьэхэр еплIанэщ (цIыху мин 35-рэ). КърабжэкIахэм яхэтщ нэщIэпкIэхэри (цIыху мин 20)! АдэкIэ къыкIэлъокIуэ бжьыдзэхэр (цIыху мин 12), бадзэхэр (цIыху мини 10), маркуэр (цIыху 4500-рэ), благъуэхэр (цIыху мин), кIэтIийм ирищIэ ленточнэ хьэмбылухэр (цIыху 700). ЦIыхум дежкIэ шы-нагъуэм хеубыдэ пылхэр, аслъэнхэр, дыгъужьхэр, акулэхэр.
Тетис тенджызыр
Курыт еджапIэ щIэс дэтхэнэ зы ныбжьыщIэми къыбжиIэнущ ЩIым тенджызиплI зэриIэр. Кавказым ахэр фIыуэ пэжыжьэщ. Ауэ куэдым ящIэркъым Кавказыр езыр пасэрей зэман жыжьэм тенджыз лъабжьэу зэрыщытар.
Ди щIыналъэр къапщтэмэ, псыхъуэхэм пасэрей псы псэущхьэхэр зыхэжыхьа мывэ гъэщIэгъуэнхэм уащрохьэлIэ. Псалъэм папщIэ, мэл бжьакъуэм хуэдэу шыхьа аммонитхэр, шэ папцIэм ещхь белемнитхэр, къинэмыщIхэри. Апхуэдэщ Европэмрэ Азиемрэ зэрыщыту. Ахэр къыздикIам и жэуап къалъыхъуэу, еджагъэшхуэхэм къэхутэныгъэ куэд ирагъэкIуэкIащ. ИкIэм-икIэжым, псори арэзы зэдытехъуащ илъэс мелардкIэ узэIэбэкIыжмэ, пасэрей континентхэу Гондванэрэ Лавразиемрэ я зэхуакум Тетис зыфIаща тенджыз абрагъуэ дэтауэ. А зэманым континентхэр кIэщI-кIэщIурэ хъейрт, «къакIухьырти», Тетисри и пIэ иттэкъым. Ауэрэ, хы зыбжанэу зэкIэщIэжащ.
Тенджызым зихъуэжыху къызэщIиубыдэ щIыпIэм теухуауэ цIэ зэхуэмыдэхэр фIащащ щIэныгъэлIхэм.
• Прототетис — илъэс мелуан 850-рэ ипэкIэ щыIа тенджыз;
• Палеотетис — илъэс мелуан 320 — 260-рэ ипэкIэ щыIар;
• Мезотетис — илъэс мелуан 200 — 66,5-рэ ипэкIэ къэунэхуар;
• Неотетис — илъэс мелуан 66 — 14 ипэкIэ щыIар;
• Сармат (Щэрмэт) хы — илъэс мелуан 13 — 10 ипэкIэ къэунэхуар.
Щэрмэт хым Кърымымрэ Кавказымрэ къызэщIиубыдэу щытащ икIи, Дунейпсо тенджызым къыхэщхьэхукIри, нобэрей ЩIыкурытых, Хъэзэр, хы ФIыцIэ жиIэу зэкIэщIэжащ. Щэрмэт хыр апхуэдэ щIыкIэу зэпыуда щIэхъуам и щхьэусыгъуэу къалъытэр Кавказ къуршхэр къызэрыдэкIуеяращ.
