Псэхэлъхьэжхэр
Псыр псэхэлъхьэжщ, жиIащ пасэрейм. Иджыпсту щIэныгъэм къихута Iуэхугъуэр а псалъэжьымкIэ къэIуэта хъуащ нэхъ пасэу.
ЩIымрэ уафэмрэ я зэхуакум дэлъ гъащIэр зэлъытари, зэтезыIыгъэри, дакъикъэкIэ зыгъэкIуэдыжыфынури псыращ. Сыт хуэдэпсри щIэдзапIэм, цIыхубзым Анэм хуагъадэ. Псыр нэхум и ткIуаткIуэ тIолъхуэныкъуэщ. Ар сытми хошыпсыхь, егъэкъабзэ, егъэбатэ, гъащIэ хелъхьэж. Абы нэхъ IэфIрэ нэхъ лъапIэрэ дунейм теткъым.
Псыр щытыкIищым итщ — бахъэ, ткIуаткIуэ, мыл. ЩIэныгъэлIхэм планетэщIэ къахутэху, абы псы щыIэрэ щымыIэрэ ядж. Псы щыIэмэ, гъащIи щыIэщ. Апхуэдэ гупсысэм хуэзышари Iуэхугъуэ хьэлэмэтщ — ар ЩIым и закъуэщ, ткIуаткIуэу щыщытыр, хьэршым псыр е щымылщ, е щыбахъэщ.
ЦIыхум и Iэпкълъэпкъым и процент 75-р псыщ. ХьэршымкIэ ЩIым укъыщеплъмэ, и щхьэфэм и процент 71-р щхъуантIафэ-щIыхуфэщ. Ар псыращ, апхуэдиз еубыд абы. Дунейм псыуэ тетыр зэхуэпхьэсыжмэ (абы щIы щIагъым щызежэри, дунейпсо хыри, псэущхьэхэм япкърытри хеубыдэ) Мазэм и Iыхьэ щанэм хуэдиз хъу «ткIуэпсышхуэ» ирикъунут. ЩIы щхьэфэм куэду къытещ щхьэкIэ апхуэдэуи куэд дыдэ хъуркъым ар. Узэфэ хъуну псы къабзэу абы хиубыдэр къэплъытэмэ, ари нэхъ мащIэжщ. Ауэ куэдым ящIэркъым, щIы щхьэфэм щыIэ псым нэхърэ куэдкIэ нэхъыбэ, цIыхур здынэмысыф, иримытIыхыф куууагъхэм зэрыщыIэр. Ар ЩIым и лъынтхуэ гъэпщкIуахэм щызожэ.
ХьэIупэ ДжэбрэIил, композитор: — Сэ куэдым сыкIэлъоплъ, согупсыс. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, ди щIыуэпсым, дыкъэзыухъуреихь дунейм ди зэран куэду йокI икIи гу лъыдмытэурэ доукI. КъыдгурыIуэжу къыщIэкIынукъым ар къызэрытпекIуэкIыжынур. Уи унэ узыщIэсыр уи IэкIэ зэхэпкъутэжым хуэдэщ ар. Псым нэхъ тегъэщIауэ сыпсэлъэнщи, узижагъуэнщ. Сыту жыпIэмэ, ди псыежэххэм бдзэжьей хэсыжкъырм. Бдзэжьей хэмысмэ, ар зыгуэрым и нэщэнэщ, дауи — псыр зэрымыщIагъуэм, гъащIэ зэрыхэмылъыжым, псэ зэрыIумытыжым. Сэ сощIэ цIыхухэр бдзэжьей ещэ и цIэу, токкIэ еуэурэ, зэраукIыр. Мо бдзэжьей къомыр, я ныбэр къыдэгъэзеяуэ къыдредзейри, ар зэщIащыпэж… Ар дауэ зэрыпшхыжынур?! Апхуэдэу дауэ узэрыщытынур?!
Абы и закъуэкъым — псыр пхъэнкIий идзыпIэ ящIащ. Заводхэм, комбинатхэм къагъэсэбэпа псыр псыежэх- хэм хаутIыпщхьэ. Узэфэ хъун псы щIыIэ, псы къабзэ, IэфI щыIэжкъым. Ди псынэпсу хъуар зэрыщыту дгъэкIуэдащ, «дукIащ». ТэрчкIэ зы ныбжьэгъу щызиIэщ сэ. Абы гуэл къызэригъэпэщауэ кIэлъоплъ, ехъумэ, йолIалIэ. Иджы а гуэлым псыпцIэ жыг баринэшхуэр къыщхьэщытщ, и «щхьэцыр» псым хилъафэрэ, зэрихьэу… Гуэлым пэмыжыжьэуи куууэ иритIыхауэ псыкъуий щытщ. Абы зыпс къыдрешейри!!! Уефэ пэтми зумыгъэнщIу апхуэдэщ.
Сыхуейт цIыхухэм я Iэм IэщIэкIым кIэлъыплъу, абы дызыхуишэнумрэ ди бынхэм къахуэнэнумрэ нэсу къагурыIуэу щытыну. Дэ дыщхьэрыуауэ допсэу, къытщIэхъуэм дегупсысыркъым. Апхуэдэу ущыт хъунукъым. Хабзэншэр насыпыншэщ.
Щауэ Iэбубэчыр, химие щIэныгъэхэм я доктор, профессор, КъБКъУ-м и егъэджакIуэ:
— Псыр къызэрыгуэкIыу къытщыхъу щхьэкIэ, хуабжьу гугъусыгъуу, акъылым къыпхуимыгъэтIэсэн хуэдэу зэхэлъщ. Къапщтэмэ, псыр газу щытын хуеящ. Менделеевым и таблицэм уеплъмэ, псыр зэрызэхэлъ пкъыгъуэхэр гъуэзщ, ауэ водородымрэ кислородымрэ зэхыхьа нэужькIэ хьэлъэщи, хьэуам хуэмыIэту, ткIуэпс мэхъу. Абы и закъуэкъым псым гурыIуэгъуейуэ хэлъыр. Мылыр псы ткIуаткIуэм щIилъэфэн, щIигъэтIысыкIын хуеящ. Апхуэдэу щытатэмэ, псым псэущхьэу хэсыр хэпсэукIыфынутэкъым, гъащIэ хэтынутэкъым. Ауэ щIэтIысыкIыркъым, псыщхьэм къыдокIуей, ерсу телъщ. Апхуэдэуи хьэлэмэтщ цIыхум и Iэпкълъэпкъым псыуэ итыр процент 75-рэ зэрыхъур. Ар тIэкIукIэ нэхъ мащIэ хъумэ, лIэнущ. Псы къабзэр хущхъуэ лъэщщ. Абы узыр, гузавэр, губжьыр пщхьэщех. Арауэ къыщIэкIынущ псыр псэхэлъхьэжщ щIыжаIэжри.
МыдэкIэ ди зыужьыныгъэм теухуауэ псым и мыхьэнэм утепсэлъыхьмэ, сыт хуэдэ IуэхукIи, унэтIыныгъэкIи цIыхум псыр къегъэсэбэп. Абы щыгъуэми, псым лей идох, зэрытлъэкIкIэ къыдогъэсэбэп, ауэ зэрыгъэкъэбзэжыпхъэм куэд егупсысыркъым. Заводым, псалъэм папщIэ, къигъэсэбэпа псы фIейр игъэкъэбзэжын хуейщ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, псори а жыпхъэм теткъым. Псы псори зэпхащ, зыр адрейм холъэдэж. Ар тщIэми, гува-щIэхами тIэщIэкIа псы фIейм и зэран къызэрыдэкIыжынур куэдым къафIэIуэхукъым. Дыщыпсэу лIэщIыгъуэм къимыгъэзэжынуми, щIэблэм егупсысыпхъэщ. Дэ къэдгъанэ щIыуэпсырщ ахэр зыхэпсэукIынур. Псыр хъумэн, хуэсакъын хуейщ, аращ дэ псэ къытхэзылъхьэжри, дызыгъэпсэури.
— Iэбубэчыр, дызэфэ псым теухуауэ упщIэ зыбжанэ сиIэщ. Псалъэм папщIэ, ди кранхэм къиж псыр дэнэ къыздикIыр?
— Налшык къалэ утепсэлъыхьмэ, дызэфэ псыр къыщащтэ щIыпIэу 9 щыIэщ. Абыхэм ящыщу зыр Тыжьей къыщыщIашымрэ Налшыкыпсымрэ ныкъуэ-ныкъуэу зэхэтщ. Адрейхэр псори Налшыкыпсым къыхаш. Къуажэхэм я псыр, щIыпIэ хэха иIэу, щIыр яубрууарэ, мотор тетыжу, щIым къыщIаш. Къуажэхэм я псыр нэхъ къабзэу жыпIэ хъунущ. Ар къыщыщIашкIэ, щIыр зэрызэхэлъ породэхэм егъэкъабзэ. Кальцийрэ магнийрэ нэхъыбэу хэлъынущ, ауэ ар псыр къыщыбгъэкъуалъэкIэ хокIыж. Шейнычхэм хужьу кIэрищIэр, щIэтIысыкIращ ар. ДэнэкIи къыщыщIаш псыр ди кранхэм къижын и пэ къихуэу, ягъэкъабзэ, хлор хаутIыпщхьэ.
Бжьамийм къиж псым хлор хэмылъу щытамэ, псым хэс бактериехэр нэхъри щыбэгъуэнурэ, пасэрейм хуэдэу, емынэр, тифыр, кIэтIий узыр къэхъеижынут. Хлорым псыр игъэкъабзэу аращ. Абы къыдэкIуэу, езы хлорми и зэран къыдокI. Псом хуэмыдэу лъатэр, жьэжьейр, кIэтIийр, лъынтхуэхэр лышхым (онкологием) ищтамэ, ар зи зэраныр хлорращ. Сыт-тIэ, Iэмалыр?! ХэкIыпIэ зыбжанэ щыIэщ — краным къижа псыр зы сыхьэткIэ щыгъэтыпхъэщ. Хлорыр езыр газщи, а зэманым къриубыдэу, псым холъэтыкIыж. Апхуэдэу псыр бгъэщту къэбгъэвыж хъунущ. Апхуэдэм деж хлорыр шыгъу хужьу щIотIысыкIри, абы улъэмыIэсу, къыщхьэщыбгъэжурэ къэбгъэсэбэпын хуейуэ аращ. Абы къищынэмыщIа, псым дыжьынхэкI хэбдзэмэ, хлорыр егъэкIуэд. Къыхэгъэщыпхъэщ псыр къэбгъэкъуалъэкIэ хлорыр зэрымыкIуэдыр, уеблэмэ и зэхэлъыкIэкIэ нэхъ шынагъуэж зэрыхъур. Абы къыхэкIыу, псыр къэвгъэкъуэлъэн ипэкIэ е сыхьэткIэ щытауэ, е щтарэ къэвыжауэ щытыпхъэщ.
— Шейнычым кIэрищIэ шыгъум теухуауэ… ЦIыхухэм къалъытэ апхуэдэу щытын хуэмейуэ. ЩIэныгъэм сыт жиIэр?
— Псым хэлъын хуейщ а шыгъур. Ар дызэса, шхыным хэткIутэ шыгъум хуэдэкъым, атIэ кальций, магний жыхуэтIэхэращ. Ахэр Iэпкълъэпкъым къылъымысмэ, цIыхум и къупщхьэхэр быдэу щытынукъым. Дауи, гъэшхэкIым, языныкъуэ хадэхэкIхэм, апхуэдэу псыми хэлъщ дызытепсэлъыхь шыгъухэр. Къыхэгъэщыпхъэщ мыри: псым къэкъуэлъэн щыщIидзам ирихьэлIэу, тхъурымбэ къыдрихуейуэ мэхъу. Мис абдеж хьэкум къытехыжын хуейщ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, адэкIэ, зэрыжаIэу, «зы IэфI къыщIэмынэжу» псым дызыхуэныкъуэу хэлъ шыгъур хилъэсыкIынурэ, щIэтIысыкIынущ. Абы уз хахкъым, ауэ Iэпкълъэпкъыр зыхуэныкъуэр къылъымысынуращ. Зэтрихьэм, зэтрихьэурэ, иужькIэ зыкъуигъэщIэнущ. Дауэ жыпIэмэ, къупщхьэ зэрытыпIэхэм дэт хъыщтыр нэхъ махэ хъунущ.
— Уи жэуапым къикIрэ, псы къэкъуэлъа, упщIыIужа зыфIэфI цIыхухэм а узыфэр яхуэлъэу? Хьэмэрэ, сабий цIынэхэр псы гъэва зэрырагъафэр щыуа- гъэу?
— Пэжщ, сытым дежи псы гъэва уефэ хъунукъым. Псы гъэва стэкан ныкъуэрэ псы цIынэ стэкан ныкъуэрэ зэхэпкIэмэ къозэгъ. Сабий цIынэхэр псы гъэва зэрырагъафэм теухуауэ ар тэмэмщ. Псым хэлъ бактериехэр апхуэдэу яукI, ауэ зэрыжысIащи, куэдыIуэрэ къэбгъэкъуалъэ хъунукъым. Бахъэр зэхуахьэсыжурэ псы къагъэкъуэлъар щIэрыщIэу ткIуаткIуэу зэхуахьэсыж (дистиллированэ). Ар техникэм, химием, биологием къыщагъэсэбэп мыхъумэ, уефэнкIэ Iэмал иIэкъым. Абы шыгъуи зыри хэлъыжкъым, псы къабзэщ. Мис абы Iэпкълъэпкъым кальцийр кърилъэсыкIынущ, Iисраф уищIынущ.
— ГурыIуэгъуэщ. Псыкъуийхэм теухуауэ сыт къыджепIэфын? Абы къраш псыр сыт хуэдэ?
— Псыкъуий нэхъ здэщыIэр къуажэхэращ. Псы къалъымысу, краныр къимыжу, IэмалыншагъэкIэ щIыр метрэ зыбжанэкIэ иратIых, мотор трагъэувэри, къыдрашей. Япэрауэ, апхуэдэу чэнжыIуэу ептIых хъунукъым, псы къабзэ здэщыIэр метри 100 — 120-кIэ уеIэбыхмэщ. ЕтIуанэрауэ, къуажэдэсхэм я псы фIейр зэрылъэдэж кумбыр пщIантIэкIуэцIым е хадэихьэпIэм щратIых. Уегупсысмэ, а тIур (псы къабзэ къыдрашеймрэ псы фIей иракIутыжымрэ) щIы лъабжьэм щызэхолъэдэж, фIейр къабзэм зэран хуохъу, ар къыдрашеижри, аргуэру къагъэсэбэп. Апхуэдэу пщIэ хъунукъым. Мыхъужыххэмэ, къыдрашей псыр щIэх-щIэхыурэ анализ егъэщIыпхъэщ. Иджыпсту цIыхум синтетикэ куэду зэрехьэ. Ахэр псори цIыхум деж къосыж. ЗанщIэу зыхыумыщIэми, зэтрихьэурэ иужькIэ къыппекIуэкIыжынущ, узыфэ шынагъуэ хэпхынущ. ЖысIэнуращи, псыкъуийри псы фIейр зэрылъадэри нэрыуфIыцIу ухуа мыхъуу, егупсысауэ, зэпэшэчауэ убзыхупхъэщ.
— Iэбубэчыр, цIыхум и зыужьыныгъэм, и лэжьыгъэм и зэран псым йокI. Абы дауэ дызэрыпэлъэщынур?
— ЗэрыгурыIуэгъуэщи, псы фIейр бжьамийхэмкIэ унэм къыщIож. Ар къалэщIыбым щызэхуахьэсыжри, ягъэкъабзэ. Апхуэдэ щIыкIэр, тхыдэм къызэрыхэщыжымкIэ, илъэс мин бжыгъэ хъуауэ щыIэщ. Мысырым щрагъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэмкIэ наIуэ къэхъуащ илъэс мини 5 и пэкIэ апхуэдэ бжьамийхэр къагъэсэбэпу зэрыщытар. Аращ пасэрей Римыр, Индиер. Апхуэдэ ухуэныгъэхэм къаруушхуэрэ мылъкуфIрэ текIуадэрти, пащтыхь унэхэрат щащIыр.
Мыдрейхэм кумбышхуэхэр къатIырти, абы ираутIыпщхьэрт, е псыежэххэм хагъэлъадэрт. Ахэр егупсысыжу къыщIэкIынтэкъым абы и зэран къазэрекIыжынум. Сыту жыпIэмэ, пасэрейм цIыху мин бжыгъэхэр зыхьа узыфэ шынагъуэхэр къызыхэкIар псы фIейращ. Европэм и зэхуэдитIыр абы текIуэдат. 18 — 19 лIэщIыгъуэхэм псы фIейр щагъэкъабзэ щIыпIэхэмрэ Iэмалхэмрэ къэунэхуащ икIи абы узыфэ зыбжанэ дэкIуэдащ, псом хуэмыдэу кIэтIийм ефыкIхэр.
Уи упщIэмкIэ къэзгъэзэжынщи, псы фIейр зэрагъэкъабзэ сыт хуэдэ ухуэныгъэри зэпэшэчауэ, егупсысауэ къызэгъэпэщыпхъэщ. Сыту жыпIэмэ, ар щыухуа Iэгъуэблагъэм псы къыщыщIаш щIыпIэ иIэми, щIым и зэхэлъыкIэми мыхьэнэшхуэ иIыгъщ. БжьамийкIэ ди унэхэм щIэж псы фIейм пшахъуэ, кислота, бактерие, шыгъу зэмылIэужьыгъуэхэр, къинэмыщI мыхъумыщIэхэр хэлъщ. Щхьэж хухэха IэмалымкIэ елэжьын хуейщ.
Псы фIейр зэрагъэкъабзэ щIыкIэхэр гупищу зэщхьэщедз: механическэу, химическэу, биологическэу.
Иужьрей зэманым къежьауэ, къэрал зызыужьахэм нэгъуэщI щIыкIэхэри къагъэсэбэп. Ахэр куэдкIэ нэхъыфIщ, ауэ мылъкушхуэ токIуадэ.
