Къалэн лъапIэ
Урысей Федерацэм, Белоруссием, Украинэм, Къыргъызым мазаем и 23-м щагъэлъапIэ Хэкум и хъумакIуэм и махуэр 1922 гъэм СССР-м къыщыхалъхьауэ щытащ «Дзэ Плъыжьымрэ флотымрэ я махуэу». 1949 гъэм щегъэжьауэ 1993 гъэ хъуху «Совет Армэмрэ Дзэ-Тенджыз флотымрэ я махуэ» цIэр зэрихьащ абы. СССР-р лъэлъэжа нэужьи, СНГ-м и къэрал зыбжанэм щагъэлъапIэу къэнэжащ мы махуэр.
ЗэрыжытIащи, нэхъапэм ар Дзэ Плъыжьыр къыщызэрагъэпэща махуэу къалъытэу екIуэкIащ. Ар ягъэлъапIэу ягъэувыныр къызыхэкIар 1918 гъэм мазаем и 23-м IэщэкIэ зэщIэузэда гуащIэрыпсэухэм нэмыцэдзэхэр Псковрэ Нарвэрэ я зэхуакум деж къызэрыщызэтрагъэувыIам мыхьэнэшхуэ дыдэ зэриIар къагъэлъэгъуэнырт. Тхыдэм сыт и лъэныкъуэкIи икIи хэт хуейми «хэпщэфIыхь» щыхъуа лъэхъэнэм абы теухуауэ жаIэр нэгъуэщIщ. Сыт хуэдэу щымытами, 1923 гъэм мазаем и 5-м республикэм и Реввоенсоветым и Iэтащхьэм къыдигъэкIа унафэм ипкъ иткIэ, мазаем и 23-р ягъэуващ IэщэкIэ ЗэщIэузэда Къарухэм я махуэу. Абы лъандэрэ лъапIэ дыдэу къалъытэу щытащ зи гугъу тщIы махуэр. Уеблэмэ ар нэгъуэщI къэралхэми къыдаIыгъырт. Псалъэм и хьэтыркIэ, 1943 гъэм мазаем и 23-м США-м и президент Рузвельт Франклин Сталиным абыкIэ къехъуэхъуу телеграммэ къыхуигъэхьауэ щытащ.
Зэман дэкIри, махуэшхуэм и цIэр зэрахъуэкIащ. Ауэ, зэрыгурыIуэгъуэщи, и купщIэр къэнащ. Ядернэ Iэщэ зыбгъэдэлъ, япэу цIыхур хьэршым зыгъэлъэта къэралым апхуэдэ махуэ игъэлъэпIэн зэрыхуейми шэч хэлъкъым.
Пэжщ, иужь илъэсхэм IэщэкIэ ЗэщIэузэда Къарухэм я зэфIэкIым хэщIауэ щытащ, ауэ иджы абы нэрылъагъуу зеужьыж. Сыт апхуэдэ къарухэм Урысейр щIыхуейр? Ди къэралым хузэфIэкI къигъанэркъым дунейм мамырыгъэр щызэтриIыгъэн папщIэ. Ар пхузэфIэкIын щхьэкIэ укъызыкъуэгушхукIын къаруи ббгъэдэлъын хуейщ.
Хэкум и хъумакIуэм и махуэр урысей армэм и текIуэныгъэм, и щIыхьым, къарумрэ лъэщагъымрэ, Хэкум хуиIэ лъагъуныгъэм я закъуэкъым зи махуэр, атIэ лIыгъэм, хэкупсагъэм, хахуагъэм я махуэшхуэщ. Мазаем и 23-м дэ дигу къыдогъэкIыж къыдэкIуэтей щIэблэм мамырыгъэ къахуэзызэуа, лъахэр яхуэзыхъума, Хэку зауэшхуэм хэта ди адэшхуэхэри. Нобэ я махуэщ иджыпстуи шынагъуэншагъэр, хуитыныгъэр, зэпIэзэрытыныгъэр къытхузэзыгъэпэщхэмрэ къэралым и лъэщагъыр гъэбыдэным хэлъхьэныгъэ хуэзыщIхэмрэ.
Шыпш Даянэ.
