Узэрыгушхуэ дерс екIухэр
Лъэпкъым и фIыгъуэ нэхъ лъапIэ дыдэр — бзэр хъумэныр, зегъэужьыныр, зи къалэн нэхъыщхьэу Къэбэрдей-Балъкъэрым ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэмрэ Къэбэрдей Адыгэ Хасэмрэ иригъэкIуэкI лэжьыгъэм ипкъ иткIэ «Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэ фестиваль-зэпеуэм Бахъсэн къалэ дэт, Пащты СулътIан и цIэр зезыхьэ 1-нэ курыт еджапIэр хэтащ.
Абыхэм яхуеблэгъат КъБР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм ЛъэпкъыбзэмкIэ и къудамэм и унафэщI Табыщ Мурат зи пашэ къэпщытакIуэ гупыр.
Курыт еджапIэм и дыхьэпIэм хьэщIэхэм къащыпежьат Бахъсэн къалэм и Iэтащхьэм жылагъуэ Iуэхугъуэхэр зегъэкIуэнымкIэ и къуэдзэ Къардэн ФатIимэ, Бахъ-сэн къалэм егъэджэныгъэмкIэ и IуэхущIапIэм и унафэщI Борэн Маринэ, Бахъсэн къалэм методикэ хуэIухуэщIэхэмкIэ и центрым и унафэщI Хьэжы Лерэ, адыгэбзэмрэ литературэмрэ езыгъэджхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщI Даур Мадинэ, зэхьэзэхуэр щекIуэкI еджапIэм и унафэщI Чылар ФатIимэ, егъэджакIуэхэр, еджакIуэхэр.
Нартыжьхэм я жьэгу хуэдэу ягъэхьэзыра пщIантIэм нарт шууей щIалэхэр къащыпежьэри, хьэщIэхэр хъуэхъубжьэкIэ дашащ. Нэм къыфIэнэхэм ящыщт куэбжэпэм щегъэжьауэ школ щIыхьэпIэм нэсыху лъагъуэм и бгъуитIымкIэ къыщыт егъэджакIуэхэми еджакIуэхэми фащэ зэращыгъыр. Апхуэдэу пщIантIэм щыплъагъурт джанэ-гъуэншэдж хужьыбзэхэр зыщыгъ нарт-вакIуэ цIыкIухэр, щIэныгъэр трасэу, ар бэгъуауэ къызэрырахьэлIэжынум щыгугъыу. АдэкIэ укIуатэмэ, къуршхэр къызэрыщ сурэтыр зи щIыбагъым щыплъагъу нэхъыжьхэр къыщытт, хъуэхъур зэIэпахыу, кърихьэлIэхэм псалъэ дахэкIэ яхуэгуапэу, абыкIэ щытт уэрэджыIакIуэ бжьыфIэхэри. Абыхэм нарт пшыналъэм щыщ едзыгъуэ зыбжанэ хьэщIэхэм жраIащ.
Адыгэпсэ Iуту дунейм цIыху тетыху адыгэбзэр зэрымыкIуэдыжынум, къыдэкIуэтей щIэблэр абы зэрытелэжьэнум шэч къытрамыхьэжу къэпщытакIуэхэр курыт еджапIэм щIыхьащ.
ЕджапIэм и унафэщI Чылар ФатIимэ унэтIыныгъэ куэд щызэхэухуэна гъэлъэгъуэныгъэр щекIуэкI пэшымкIэ хьэщIэхэр иригъэблэгъащ.
Адыгэ фащэм и зэхэлъыкIэмкIэ псалъэмакъыр ирашажьэри, гъэлъэгъуэныгъэм къекIуэлIахэм Iэмал яIащ еджапIэм и гъэсэнхэм я зэфIэкIыр здынэсыр зрагъэщIэну. Зы плIанэпэм деж щызэхуэхьэсат пасэм адыгэм зэрахьэу щыта Iэмэпсымэхэу илъэсищэ ныбжь зиIэ Iэнэ лъакъуищыр, гуэгуэнхэр, тасхэр, чы матэхэр, нэгъуэщIхэри. Псом нэхърэ нэхъ яфIэтелъыджэхэм ящыщт «Кабардинка» къэфакIуэ ансамблым япэ дыдэу ирагъэдауэ щыта фащэр.
АдэкIэ хьэщIэхэр едэIуащ гущэм, гущэхэпхэм ехьэлIа Iуэхугъуэхэр адыгэм зэрызэрахьэу щытам. ЕджакIуэ цIыкIухэм я Iэзагъыр наIуэ пщызыщI блын сурэтхэм, IэкIэ ящIа хьэпшып зэхуэмыдэхэм, лъэпкъ дамыгъэхэр фIэзу зыфIэлъ жыгым — псоми еплъащ къэпщытакIуэхэр, гулъытэншэу зыри къагъэнакъым. КъызыхэкIа лъэпкъ-ми, и Хэкуми пщIэ хуищIу, къэзыухъуреихь дунейр ихъумэу сабийр къэгъэтэджынымкIэ мы IуэхущIапIэм лэжьыгъэшхуэ зэрыщрагъэкIуэкIыр нэрылъагъут.
АдэкIэ «Къэбэрдей щIыналъэм и гъуэгуанэ» фIэщыгъэм щIэту Бейтыгъуэн ФатIимэ игъэхьэзыра су-рэт гъэлъэгъуэныгъэм къэпщытакIуэхэр ирашэлIащ. Инал НэхукIэ зэджэу щыта пщышхуэм деж щегъэжьауэ Къэбэрдейм и джэгуакIуэ цIэрыIуэхэу Щоджэн Iэсхьэд, Сыжажэ Къылъшыкъуэ, Къазий Мамышэ сымэ я деж щыщIэкIыжу я сурэт щIауэ тхылъ теплъэ зиIэ гъэлъэгъуэныгъэ гъэщIэгъуэнт егъэджакIуэм ди пащхьэ кърилъхьар.
Гъэлъэгъуэныгъэр зэрызэфIэ-кIыу къэпщытакIуэ гупым хэтхэр адыгэбзэмрэ литературэмкIэ езыгъаджэхэм я методикэ зэгухьэныгъэм иригъэкIуэкI лэжьыгъэм зыщагъэгъуэзэну ирагъэблэгъащ. Къыхэгъэщыпхъэщ адыгэбзэр ирагъэджу цIыхуих мы курыт школым зэрыщылажьэр, дэтхэнэми пэш щхьэхуэ зэраIэр. Методикэ зэгухьэныгъэм и лэжьыгъэр къэп-щытакIуэхэм я пащхьэ кърилъ-хьащ абы и унафэщI, адыгэбзэмкIэ егъэджакIуэ Шорэ Лизэ. Анэдэлъхубзэр сабийм езыгъащIэхэр зытетыпхъэ Iэмалхэмрэ бгъэдыхьэкIэхэмрэщ Лизэ и псалъэр зытегъэщIауэ щытар. Арат видеогъэлъэгъуэныгъэ ягъэхьэзырами къыхэщыр: бгъэдыхьэкIэщIэ-IэмалыщIэ-хэлъхьэныгъэщIэ.
КъэпщытакIуэхэм адыгэбзэр щрагъэдж пэшхэр къаплъыхьащ, тхылъкIэ, методикэ хуэIухуэщIэ-хэмкIэ, нэрылъагъу Iэмыпсымэ-хэмкIэ зэрыузэдар зыхуэдизри зрагъэщIащ.
Методикэ зэгухьэныгъэм и унафэщIыр зытепсэлъыхьар игъэщыпкъэжу, джэгукIэ Iэмалхэр адыгэбзэ дерсым къыщигъэсэбэпурэ 2-нэ классым мастер-класс щригъэкIуэкIащ Бейтыгъуэн ФатIимэ. Сабийхэр гупищу зэрыгуэшар, дерсым хьэрхуэрыгъэ зэрыхэлъыр нахуэ ищIырт ахэр зэрыхуэпа щIыкIэм. Адыгэ лъэпкъыр зэрыгушхуэ спортсменхэм я цIэхэр зэрахьэрт дэтхэнэми. Хужьу хуэпа гупым Къардэн Мурат и цIэр зэрихьэрт. ЩIыхуу зэщыхуэпыкIахэр Хъущт Аслъэнбэч и гупт. Ещанэ гупым я щыгъыныгъуэр плъыжьыфэт, абыхэм Мудрэн Беслъэн и цIэр зэрахьэрт. Спорт Iуэхугъуэхэм теухуауэ дерсыр зэрыгъэпсам егъэджакIуэм Iэмал къритащ адыгэм ижькIэ иIа джэгукIэхэмкIэ щIалэ цIыкIухэр зэригъэныкъуэкъуну, цIыкIухэр къуажэхьхэмкIэ, псынщIэрыпсалъэхэмкIэ зэпригъэуэну. Псалъэмрэ гъэсэныгъэмрэ зэрызэIэпэгъур, зыр адрейм пэIэщIэ пщIы зэрымыхъунур къигъэлъэгъуащ дерсым. Езы егъэджакIуэми и псэлъэкIэри, и зыIыгъыкIэри зыхэт цIыкIухэм ятещIыхьат, я ныбжьыр къилъытэкIэрэ лэжьыгъэр зэрызэтриухуэри къыхэщырт.
Урыс Ларисэ 6-нэ классым щригъэкIуэкIа дерсым лъабжьэ хуищIар еджакIуэхэм адыгэбзэкIэ къэхутэныгъэ лэжьыгъэ ирагъэкIуэкIыу егъэсэнырщ. АбыкIэ IэпэIэсагъэ гуэрхэр зэриIэри мастер-классым нэрылъагъу щищIыжащ. Классым щIэс сабийхэр пщэрылъ пыухыкIа яIэу гупиплI ирищIыкI- ри, зэныкъуэкъуу зэдигъэлэжьащ. Зы гупым и лэжьыгъэр анэдэлъхубзэм ехьэлIа усэхэр къэгъуэтыным, абыхэм утыкум гъэхуауэ къыщеджэжыным теухуат. ЗэкIэщIэпч мыхъу псалъэ зэхэжыхьауэ гъуэгум теухуахэр тхыгъэ пыухы-кIам къыхагъуатэу ар тхылъ цIыкIу щIыжын хуейуэ етIуанэ гупым пщэрылъу иIэт. Ещанэ гупми бзэм ехьэлIауэ буклет игъэхьэзырын хуейт. ЕплIанэ гупым анэдэлъхубзэм теухуауэ цIыху цIэрыIуэхэм жаIар зэхуахьэсу а псор видеогъэлъэгъуэныгъэу утыку кърахьэжын хуейт. КъыжыIапхъэщ сабийхэм лэжьыгъэшхуэ зэрырагъэкIуэкIар, еплъахэми ар ягу зэрырихьар. Иджырей дерс зэхэгъэувэкIэм щыщу синквейнри, дерсыр къызэщIэкъуэжауэ зыкъэпщытэжынри егъэджакIуэм лэжьыгъэм къыхилъхьащ.
Ещанэ дерсыр вагъуэхэм ятеухуат икIи ар нэхъыфI дыдэхэм халъытащ. Дерсыр 8-нэ классым щригъэкIуэкIащ Щтым Хьэлимэт. Урокыр псалъэухам и пкъыгъуэхэм ящыщу обстоятельствэу къэкIуэнкIэ хъуну псалъэ лъэпкъыгъуэхэм я къэгъуэтыным, ахэр къыхэгъэщыным епхат. Лэжьыгъэу яритынур пкIэгъуихыу иугуэшат егъэджакIуэм. Дэтхэнэ зы пкIэгъуэри дерс лэжьыгъэ пыухыкIам ехьэлIат, щхьэхуэ-щхьэхуэуи убгъэдыхьэ хъууэ, зэхэблэжауи уеплъ хъууэ. Апхуэдэу егъэджакIуэм къыхигъэкIащ «Насыпырыхь», «Лейр хэгъэкI», «Псалъэ зэтедзахэр», «Адыгэбзэр адыгэбзэкIэ зэдзэкI», «Лъэпкъым и вагъуэхэр» пкIэгъуэхэр. Астрономие щIэныгъэри адыгэбзэкIэ къызэрыпIуэтэфынум иригушхуэу щIэкIыжа сабийм абы и ужькIэ бзэм пщIэ хуимыщIыныр фIэщхъугъуейщ. ЕгъэджакIуэр и лэжьыгъэм зэрыбгъэдыхьэщ къызэрыпэджэжынури, зы махуэ е тхьэмахуэ Iуэхутэкъым Щтым Хьэлимэт къигъэлъэгъуар, атIэ зэпымычу зэрадэлажьэм и щапхъэт.
КъыкIэлъыкIуэу 9-нэ классым Жыгун Ленэ щригъэкIуэкIа мас-тер-классри хьэлэмэт дыдэт. ЩоджэнцIыкIу Алий и «Мадинэ» поэмэрат дерсыр зытриухуар. Ауэ абы и къэгъэлъэгъуэкIэр программэм и бгъэдыхьэкIэм текIырт. Мадинэ и щхьэ кърикIуамкIэ къуаншэмрэ мысэмрэ зэхагъэкIыу абы и хеящIэ зэхыхьэ хуэдэу екIуэкIащ дерсыр. ЕгъэджакIуэм ар зэритам хуэдэу зэхэпшэн щхьэкIи еджакIуэхэр поэмэм нэсу щыгъуазэу щытын хуейт.
ХеящIэ зэIущIэм хэтхэм я щытыкIэ-псэлъэкIэм, я зыIыгъыкIэ-утыку ихьэкIэм ещхьу, еджакIуэхэ-ри къызэщIиIэтащ, ущедаIуэкIэ уи пащхьэ итыр еджакIуэрэ хеящIэ- рэ пхузэхэмыгъэкIыу. Я пщэ къыдалъхьа лэжьыгъэм еджакIуэхэр зэрыпэлъэщами, егъэджакIуэм пщэрылъ зыщищIыжар къызэрехъулIами шэч хэлъкъым.
Адыгэ литературэ дерсхэр щрагъэкIуэкIкIэ еджакIуэм и гупсысэкIэм зэрызрагъэужь технологиехэр къыщыгъэсэбэпа мастер-класс 8-нэ классым щигъэлъэгъуащ Шорэ Лизэ. Мы дерсыр зытеува лъагапIэр инт, фIэщыгъэ хуищIам хуэфащэ дыдэуи екIуэкIащ. Интернетымрэ телефонымрэ къимыкIыу ис ныбжьыщIэхэм зэхебгъэщIыкIыну гугъущ, нобэ щыIэ Iэмалхэм хуэдэхэр ди япэ итахэм яIэщIэмылъами, абыхэм ягъэзащIэ пщэрылъыр зэрихьэу «телеграммэ» жыхуаIэр гъащIэм зэрыхэтар. ЕгъэджакIуэм хузэфIэкIащ зытепсэлъыхьыну Iуэхугъуэ нэхъыщхьэр кластер тIуащIэ жыпхъэм иригъэувэн, мыр, псалъэм къыдэкIуэу жытIэнщи, куэдым къаймыхъулIэ Iэмалщ, абы фIэкIыжри типологие и лъэныкъуэкIэ зэщхьымрэ зэ- щхьэщыкIымрэ зэхэзыгъэкI бгъэдыхьэкIэри хиухуэнащ. Зи ныбжьыр илъэс 14 — 15-м итхэм я дежкIэ «телеграммэ» жыхуаIэм игъэзащIэу щыта пщэрылъхэмрэ ар нобэ зытелъымрэ зэрагъэпщэныр тынш дыдэкъым. Аращ «телеграммэкIэ» зэджэм и лIэужьыгъуэхэми, зэрызэрагъакIуэу щытахэми я гугъу егъэджакIуэм щIищIри, а пщэрылъыр нобэкIэ цIыкIухэм яIэщIэлъ Iэмалхэм щIаригъэпщэж- ри. НапIэдэхьеигъуэкIэ екIуэкIа лэжьыгъэр гу зэрылъыптэ щымыIэу лирикэ макъамэхэр къызыщIэIукI, Бицу Анатолэ и «Телеграммэ» поэмэм хуишащ. Адэ-анэмрэ бы-нымрэ я зэхущытыкIэр къызыхэщ мы тхыгъэр гъащIэм и курыхым къыхэхъукIа Iуэхугъуэхэм хуэгъэпсауэ Iуэху дахэщ. Тхыгъэри дахэу игъэджэгуфащ егъэджакIуэм: ар и лъабжьэу псалъэжьхэм я доми-но цIыкIухэр иригъэщIащ, «Анэ» псалъэм и хъуреягъкIэ бзэ зэхуэмыдэхэмкIэ ар къызэрыIур нэрылъагъу зыщI коллажхэри хилъ-хьащ. Дерсым адыгэбзэ дахэ къыщIэIукIащ, утемызашэу, адэкIэ къэкIуэнум ухуэпабгъэу иригъэкIуэкIащ.
АдэкIэ къэпщытакIуэ гупыр еджапIэм и библиотекэм ирагъэблэгъащ. КъыжыIэн хуейщ мы пэшым щызыхэпщIэ нэхумрэ къабзагъэмрэ хуэдэ еджапIэ куэд узэрыщримыхьэлIэр. ДэнэкIэ умыплъэми псори и пIэм зэрилъым гу лъыптэрт. Псом хуэмыдэу узыгъэгушхуэр абы щызэхуэхьэсауэ щIэлъ адыгэбзэ тхылъхэрат. Библиотекэм и унафэщI Щхьэгъум Светланэ и псалъэм къызэрыхэщамкIэ, тхылъхэм къыщIэупщIэр зэпыуркъым.
КъыкIэлъыкIуэу къэпщытакIуэ-хэр ирагъэблэгъащ «Таурыхъыр ди хьэщIэщ» зыфIаща гъэлъэгъуэныгъэм. Ар зыгъэхьэзырар Къэнэмэт-Бэрбэч Юлэщ. «ТхьэкIумэкIыхь анэр, бажэр, дыгъужьыр» зи фIэщыгъэ таурыхъым тращIыкIри, щIэсыр зыIэпишэу, псэущхьэ гуащэхэр щагъэджэгу театр утыку кърахьащ 3 — 7-нэ классхэм щIэс цIыкIухэм. ГъэщIэгъуэнт псэущхьэ къагъэпсалъэхэм зэрызыпащIыжыр, къыщезэгъым деж я макъым зрагъэIэту, хуей щыхъум деж заущэхужу джэгуакIуэ псэлъэкIэ нэс ягъэлъэгъуащ цIыкIухэм.
Махуэм и кIэухым хьэщIэхэр иджыри зы джэгу ирагъэплъыжащ. Мы теплъэгъуэри зыгъэхьэзарар Шорэ Лизэт. ЩоджэнцIыкIу Алий и «Мадинэ» поэмэм къытращIыкIыу класс нэхъыжьхэм щIэс еджакIуэхэм къагъэлъэгъуа театр пычыгъуэм и зыхэщIэр цIыкIуу пхуэжыIэнтэкъым. Поэмэм и бзэр гугъущ иджырей щIалэгъуалэм-кIэ, сыту жыпIэмэ абы ущыхуозэ нобэ куэдым къагурымыIуэ псалъэхэм, фIэщыгъэхэм, Iуэхугъуэхэм. АтIэми, поэмэр гукIэ утыку кърахьащ еджакIуэхэм, абы и дэтхэнэ зы едзыгъуэри зытеухуари зыхуэгъэпсари зэрызэхащIыкIыр IупщIу.
Сыт хуэдэ лэжьыгъэри мэкIуатэ, ар къыбдэзыIыгъын унафэщI уиIэмэ… Адыгэ фащэ дахэр къызыщыпса Чылар ФатIимэ лэжьыгъэр и Iэгу зэрикIыр къапщIэу, Iуэхум екIуу зыкъыщигъэлъэгъуащ. Фащэм хуищI пщIэми, бзэм хуиIэ щытыкIэ дахэми къэпщытакIуэхэр дригъэхьэхат. Зы махуэ Iуэхукъым зэпеуэм къигъэлъэгъуар, атIэ махуэ къэс ирагъэкIуэкI лэжьыгъэм и кIапэщ. ЕджапIэм щалъэгъуа псомкIи къэпщытакIуэхэр арэзыуэ зэхэкIыжащ.
ХЬЭРЭДУРЭ Аллэ,
ТАБЫЩ Мурат.
