Алыхьым и арэзыщIыныгъэм телажьэ Дзасэжь Хьэзрэталий
Дзасэжь Хьэзрэталий 1964 гъэм Дзэлыкъуэдэс къуажэм къыщалъхуащ. Зэрысабийрэ и гур диным пэгъунэгъуу къэтэджащ ар. И анэшхуэм и жэрдэмкIэ, Хьэзрэталий иджыри цIыкIуу, я гъунэгъу Хьэмызэ Iэбий ефэнды лIыжьым иригъэсат КъурIэн еджэкIэ.
Дзасэжьым 9-нэ классыр къиуха нэужь, 1979 гъэм медицинэ училищэм щIэтIысхьэри, фельдшеру еджащ. Ари ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, Германием кIуэри, дзэм къулыкъу хуищIащ илъэситIкIэ. И къалэныр ирихьэкIыу къигъэзэжа нэужь, зыхуеджа и IэщIагъэм ирилэжьэн щIидзащ. Дзэлыкъуэкъуажэ щIыналъэ сымаджэщым уври, илъэсищкIэ щыIащ. Япэ илъэсым фельдшеру, къыкIэлъыкIуэ илъэситIым наркологыу лэжьащ, и щIэныгъэм зэрыхигъэхъуам ипкъ иткIэ.
Ауэрэ, зэманыр кIуатэурэ, Хьэзрэталий и псэм пищI и анэшхуэр дунейм ехыжащ. Абы и къурIэнаджэр дигъэкIын мурадкIэ къуажэм хыхьауэ ефэндыхэр зэхуишэсырт. Иужьрей ефэндыр унэм ишэу гъуэгу здытетым, псалъэм къыдэкIуэу лIыжьым жиIащ, Бухъара ислъам диным зы щIалэ щыхурагъэджэну ягъэкIуэнути, абы и адэм зэримыдэр. Ар щызэхихым, «Сэ сыкIуэнт абы еджапIэ», — жиIащ Хьэзрэталий. Алыхьыр къыпхуэупсэну хуеймэ, аракъэ?! Абы фIэкIа хэмылъу, къуажэм дэс ефэндыхэр зэгурыIуэри, ПщыхьэщIэ Шафихь и деж кIуахэщ, Хьэзрэталий Бухъара еджапIэ ягъэкIуэну зэрыхуагъэфащэмкIэ епсэлъэну. Абы щыгъуэм Шафихь Бухъара еджапIэр къыщиухри, муфтийуэ Къэбэрдей-Балъкъэрым лэжьэн щыщIидзат. Шафихьи ефэндыхэри арэзы техъуэри, Дзасэжьыр зыхуеину тхылъхэмкIэ зэIузэпэщ ящIри, гъуэгуанэ трагъэхьащ. — ЕджакIуэ сыщыкIуам щыгъуэ Iейуэ сыкъэгузэвэжат. Кавказым щыщхэр куэд дыхъурт, адэкIэ-мыдэкIэ къикIахэр нэхъыбэжт, еджапIэм къащтэнур мащIэ дыдэт. КъищынэмыщIауэ, ислъамым теухуауэ сэ нэхърэ щIэныгъэ нэхъ мащIэ зыбгъэдэлъ яхэттэкъым. Сэ КъурIэным еджэкIэ къудей сщIэуэ арат, ари тэджуид щIэмыту. Адрейхэм щIэныгъэ гуэри ябгъэдэлът, тэджуид щIэту КъурIэнми фIы дыдэу еджэхэрт. А псори щыслъагъум, сигури тIэкIу зэбгъэжат. Сэ мыбы щысщIэн щыIэу къыщIэкIынукъым, жысIэрт, еджапIэм сыщIэхуэнуи си пщIыхьэпIэм къыхэхуэртэкъым, — игу къегъэкIыж Хьэзрэталий. Экзаменхэр ятыным тхьэмахуитI иIэу ахэр Бухъара щынэсым, Дзасэжьыр иригъэблэгъащ дзэм къулыкъу къыдищIауэ Ташкент дэс и ныбжьэгъу щIалэм. ТхьэмахуитIым къыдэIэпыкъун егъэджакIуи и ныбжьэгъум къыхуигъуэтат. «ЩIэныгъэу ббгъэдэлъыр мащIэ дыдэщ, щIалэ. Уеблэмэ, хьэрфхэр зэпыбгъэувэурэ КъурIэным уеджэф къудейщ. Си деж зы илъэскIэ щыпсэу, сэ фIы дыдэу ухуэзгъэхьэзырынщи, илъэс къакIуэ ущIэтIысхьэнщ еджапIэм», — жиIэу егъэджакIуэм къыщыжриIэм, Дзасэжьым куэдыIуэ зэпилъытэри, ар идакъым. Къуэш иIэу унагъуэм дэстэкъым. Адэ-анэр, и щхьэгъусэр, и сабий цIыкIур мыдэкIэ къигъэнат. ПIалъэр къэсу, Хьэзрэталий экзамен итыну щыщIыхьам, лIыжьищ щIэсти, ящыщ зыр къеупщIащ: «Уи цIэр хэт, щIалэ?» — жиIэри. «Хьэзрэталий», — щыжиIэм, щыри зэплъыжащ, къыщиудри, дыхьэшхахэщ. «Уэлэхьи, уэ умытIасхъэ, укъэмыс щIыкIэ «Хьэзрэт» ущыхъуакIэ», — жаIэурэ дыхьэшххэрт, ауэ абы кърагъэкIыр къызгурыIуэртэкъым, — игу къегъэкIыж Дзасэжьым. — Ахэр щIэдыхьэшхам и щхьэусыгъуэр нэхъ иужьыIуэкIэ къэс- щIат: а лъэныкъуэмкIэ, пщIэ хэха зы- хуащI цIыхум и цIэм «хьэзрэт» псалъэр пагъэувэ. «Хьэзрэт» жиIэмэ, абыхэм я бзэмкIэ и мыхьэнэр «пщIэ зыхуэфащэ», «зи щIыхьыр ин», жиIэу арат». Дзасэжьым ищIэ мащIэ тIэкIур абдеж утыку къыщрилъхьащ. Алыхьым жагъуэу къилъагъуртэкъыми, иужьрей мазищым нэхъ шэщIауэ зэрызигъэхьэзырари сэбэп къыхуэхъури, Хьэзрэталий и насыпым кърихьэкIри, еджапIэм щIэхуащ. Дауи, Хьэзрэталий еджапIэм щикIуа гъуэгуанэр гугъуехь зэмылIэужьыгъуэ куэдкIи гъэнщIат, ауэ щыхъукIи, лъэпощхьэпо псори IэщIыб ищIурэ, ар ехъулIэныгъэкIэ къиухащ. Уеблэмэ, фIыуэ зэреджэм ипкъ иткIэ, илъэситху пIалъэкIэ къиджын хуеяр илъэсиплIым къриубыдэу къиухри, еджапIэ нэхъыщхьэм и диплом иIыгъыу республикэм къигъэзэжащ. Дзасэжьыр еджапIэм щыщIэтIысхьами, нэхъ ипэIуэкIи диным ирилэжьэну и мурадым хэтакъым. Ар зыхуейр зыт: КъурIэным фIыуэ еджэфу, зэджэм къикIыр къыгурыIуэу щытынырт. АрщхьэкIэ, къуажэдэсхэм къыхуаIэ мурадыр нэгъуэщIт: ахэр псори абы къыщыгугъырт дин щIэныгъэкIэ ядэгуэшэну. Къуажэдэс ефэнды гупыр зэхуэсри, къыжраIащ: «Седжэну сыхуейщ жыпIати, уедгъэджащ. Иджы дэри дыхуейщ уи щIэныгъэмкIэ адрейхэм уадэгуэшэну, къуажэ жэмыхьэ- тыр уи пщэ дэплъхьэну». ЯпэщIыкIэ Дзасэжьым апхуэдэ жэуаплыныгъэ ин зыпылъ къалэныр и пщэ дилъхьэн идакъым. АрщхьэкIэ, къуажэ ефэндыр я пашэу, щIалэр трагъэгушхуэри, къалэн мытыншым ирагъэувэлIащ. Жэмыхьэтри къуажэдэсхэри къыхуэарэзыурэ Iуэхур ипэкIэ кIуатэу, ефIакIуэу щIидзащ. ИужькIэ, 1994 гъэм, районым и Iимам нэхъыщхьэ ящIащ. ИлъэсипщIкIэ а къалэныр ирихьэкIащ. ИтIанэ 2002 гъэм, Шафихь Мэзкуу Iэпхъуа нэужь, абы и пIэм ирагъэуващ Тхьэм жэнэткIэ игъэгуфIэн Iэнас. Iэнас Дзасэжьым зыкъыхуигъазэ-ри, къыжриIауэ щытащ: «МыбыкIэ лэжьыгъэ куэд диIэщ, ди мурадхэр нэхъыбэжщ, Iуэхум нэхъ зегъэубгъун хуейщ, сэ къыскъуэуви, лэжьыгъэр нэхъ зэтедгъэгъэувэ». ИлъэсиикIэ Iэнас и къуэдзэу Дзасэжьыр лэжьащ. Iуэхум сыт и лъэныкъуэкIи зиубгъурт, ипэкIэ кIуатэрт. Ауэ 2010 гъэм республикэм гуауэшхуэ къыщыхъуащ — Iэнас щIэпхъаджащIэхэм яукIащ. 2011 гъэм раис-Iимам лэжьыгъэр Дзасэжьым и пщэ далъхьащ. Нобэр къыздэсым а къалэн мытыншыр абы хьэлэлу егъэзащIэ. ЦIыхур къыхуэарэзыуэ, Алыхьым и арэзыщIыныгъэм толажьэри, адэкIи и мурадхэр къехъулIэну ди гуапэщ.
