Къардэн Самир: «Хэкужьым исхэм фIыщIэ яхузощI…»
«Къэралхэм гъунапкъэ яIэми, зы лъэпкъ къыхэкIахэм я зэхуаку блын дэткъым», — жаIэ. Абы щыхьэт тохъуэ хамэ къэрал зэмылIэужьыгъуэхэм щыпсэу ди лъэпкъэгъухэмрэ зи Хэку исыж адыгэхэмрэ я зэпыщIэныгъэхэр иужьрей илъэсхэм нэхъри нэхъ быдэ зэрыхъур. Зэманым и архъуанэм псори ирелъафэ, ауэ зи Хэку зыфIэкIуэда лъэпкъым и хъуэпсапIэр ар зригъэгъуэтыжыным теухуауэ мэпсэу, икIи зыри пэлъэщыфыркъым а гупсысэр цIыхугум иригъэхуну. Апхуэдэ хэкупсэ зиIэхэм я щапхъэщ Иорданым щыIэ Адыгэ ФIыщIэ Хасэм и тхьэмадэ, Дунейпсо Адыгэ Хасэм и Советым хэт Къардэн Самир.
Абы и Iуэху зехьэкIэм, бгъэдэлъ щIэныгъэм, цIыху хэтыкIэм, нэгъуэщI лъэныкъуэ куэдым я фIыгъэкIэ зыщыпсэу къэралми хэкужьым исхэми я деж пщIэ щигъуэтащ. Мы махуэхэм Къардэным къыхуагъэфэщащ Иордан къэралыгъуэм и сенатор къулыкъур.
Иджыблагъэ Налшык щекIуэкIа ДАХ-м и Советым и зи чэзу зэхыхьэм хэтыну къэкIуащ Самир. А Iуэхугъуэм и пэ къихуэу «Хамэ къэрал щыпсэууэ Къэбэрдей-Балъкъэр университетыр къэзыухахэмрэ университетым и ныбжьэгъухэмрэ я ассоциацэ» КъБКъУ-м къыщызэрагъэпэщам теухуауэ екIуэкIа зэхуэсым ар ирагъэблэгъат. Иужьрей зэманым Къардэн Самир зыхэта Iуэхугъуэхэм ехьэлIа ди упщIэхэм гуапэу жэуап къритащ.
— Самир, КъБКъУ-м и лIыкIуэхэм уахэту Краснодар крайм ущыIащи, абы щыфлъэгъуахэр къызэрыпщыхъуам утезгъэпсэлъыхьынут.
— Псом япэрауэ, КъБКъУ-м хуэгъэзауэ фIыщIэ псалъэ жысIэну сыхуейщ, абы щэ бжыгъэкIэ ди щIалэгъуалэр щрагъэджащи. Абыхэм къахэкIащ инженер Iэзэхэр, дохутыр цIэрыIуэхэр, нэгъуэщI IэщIагъэхэм ирилажьэхэр. Иорданым ис псоми къабгъэдэкIыу университетым и лэжьакIуэхэм фIыщIэ яхузощI. Жэпуэгъуэм и 12-м университетым щIекIуэкIа Iуэхугъуэхэм сыкърагъэблагъэри си гуапэу сыкъэкIуащ. Абы ди гур нэхъри зэпэгъунэгъу ищIу къысщохъу. Дэнэ къэрал къикIыу абы къыхыхьа адыгэри ассоциацэ къызэрызэрагъэпэщам дигъэгушхуащ.
ЗыплъыхьакIуэ дыздэщыIа Краснодар хэгъуэгум и щIыналъэм щыслъэгъуахэр къызэрысщыхъуар жысIэмэ, си гугъатэкъым апхуэдэ гъуэгуанэ дахэ къытпэщылъу. Къуажэу дызыхуэкIуэм я цIыкIуи, я ини, я тхьэмади зэрыжаIэу, драгъэблагъэрт, пщащэхэр адыгэ фащэкIэ хуэпауэ, шхынхэр яIыгъыу къытпежьэрт.
— Нэхъыбэу гукъинэж пщыхъуа щыIэ?
— Ермэлыхэр нэхъыбэу зыщыпсэу жылэ гуэрым дыщыдыхьэм, абы щыслъэгъуар хьэлэмэт сщыхъуащ. Лъэпкъ куэду зэхэпхъауэ ягъэхьэзыра IуэрыIуатэ программэ дагъэлъэгъуащ. ДгъэщIэгъуащ лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэр гуапагъэкIэ зэрызэбгъэдэтыр, псори зэрызэдэIэпыкъур, зэрыс я хэгъуэгур къабзэлъабзэу зэрызэрахьэр.
— Фи нэгу зэрызрагъэужьам нэмыщI, зэIущIэ гуэрхэми фыхэтащ.
— Пэжщ, Сочэ дыщынэсам, къыджаIат Козак Дмитрий къытхуэзэну. А зэIущIэр зэрекIуэкIам и гугъу сщIыну сынэмыс щIыкIэ, сыхуейт жысIэну а къалэм къыпхуэмыцIыхужын хуэдизкIэ зэрызихъуэжар, ди нэкIэ дымылъэгъуамэ, ди фIэщ хъунтэкъым. Иорданым я профсоюзым саритхьэмадэу илъэс 30 и пэкIэ драгъэблагъэри дыщыхьэщIауэ щытат Сочэ къалэм. Абы щыгъуэ тлъэгъуамрэ иджы ар зэрыхъуамрэ икъукIэ зэпэжыжьэщ.
Пщыхьэщхьэм дызэкIуэлIа зэIущIэм кърихьэлIат Сочэ къалэм и тхьэмадэр, апхуэдэу Козак Дмитрий. Абы къыджиIащ: «Фэ псори Урысейм фыдибынщ. Дэ дропагэ адыгэ лъэпкъым. Фызыщыпсэу къэралыгъуэхэм тетыгъуэрэ къалэныфIхэмрэ зэрыщывиIэм дрогуфIэ. ЩIэныгъэ вбгъэдэлъу, фи Iуэху вгъэкIуатэу, цIыхухэм фахэзагъэу фызэрыщытыр ди дежкIэ гуфIэгъуэщ». А къулыкъущIэм къипсэлъам щыщу нэхъыбэу си гуапэ хъуащ «Мыр фищIщ, фэ фыдицIыхущ», — зэрыжиIар. Иорданым щхьэкIэ къыхигъэщащ абы ис цIыхухэр визэншэу Урысейм къихьэфыну ящIыну яужь зэритыр. Абы нэмыщI, ди щIалэгъуалэу мыбы щеджэхэм я бжыгъэр нэхъыбэ ящIыну дыкъигъэгугъащ. Сэ псалъэ къыщызатам сызыщIэупщIэн щIагъуэ щыIэжтэкъым, апхуэдэу, ди гум илъыр ищIэм хуэдэу, зэхэтхыну дызыхуейхэр къипсэлъащ Козак Дмитрий.
— Адыгэ лъэпкъыр Сочэ щекIуэкIыну Олимпиадэм зэрыхущытым теухуа упщIэ къыщаIэта зэIущIэм?
— Пэжу жысIэнщи, а упщIэм си гур къызэфIигъэнат. «Мы Олимпиадэм дыхуейкъым, ди адэжьхэм я кхъащхьэм къыщыфэнущ», — жызыIэ адыгэхэм къазэрыхэкIар къытхуиIуэтэжащ Козак. «Абы дегупсысри, а жыхуаIа кхъэхэр къэтхухьащ, абы зыри зэран хуэмыхъуну», — къыщIигъужащ абы.
А щIыпIэхэм дашэри, ди нэкIэ дагъэлъэгъуащ. Псэуалъэу ящIар ауи кхъэхэм пэгъунэгъукъым. Мис абы щыгъуэ Хэкур зрагъэбгына ди адэжьхэр си нэгу къыщIэувэри си гур цIыкIу хъуащ.
Кхъухьлъатэм сыкъиувыкIыу адыгэ щIыналъэм сыкъытеувэхукIэ, сытым дежи сигу къокIыж ди адэшхуэ-анэшхуэхэр. Сэ си адэр Амман къыщалъхуащ. 1876 гъэм адыгэхэр а щIыпIэм къыщихьам, псышхуэм и Iуфэм щетIысэхахэщ. Амман къалэ щхьэ тэмэм телъу унэхэр япэу дэзыщIыхьар адыгэхэращ. Апхуэдэщ япэ мэжджытри. Къэралым и къалащхьэри абы къетIысэкIа къуажэ цIыкIухэри адыгэхэращ зыухуар. Псори ди лъэпкъым къаIэтащ. ЖыIапхъэщ: мы дунейм адыгэ зыдэщыIэм зы щIыпIэ щыбгъуэтынкъым Иорданым хуэдэу хуиту, тыншу ахэр щыпсэу. Ауэ сыт хуэдизкIэ дызыхуей дгъуэту щытми, итIани, Хэкужьым дыхуэныкъуэщ.
— Хэкум укъыщыкIуэжкIэ, уигу иримыхьу зыгуэр щыплъагъурэ уэ уздэщыхьэщIэ щIыпIэхэм?
— Япэ дыдэу 1981 гъэм профсоюзхэм я фIыгъэкIэ сыкъэкIуат. Абы лъндэрэ куэдрэ сыщыIащ Хэкуми, Тхьэ соIуэ сигу иримыхьын сымылъэгъуакIэ. Сэ IуэрыIуэтэжыр си фIэщ хъуркъым, си нэкIэ сымылъэгъуауэ. Сэ жысIэ псалъэр щыпкъэщ, абы зыгуэр тражыIыхьыжын хуэмейуэ. НэгъуэщIу жысIэнщи, узыхуэзэм хуэфэщэн псалъэщ зэхэпхынури.
— Узыпэрыувэну сенатор къулыкъум «адыгэ лъэпкъым и Iуэху нэхъыфIу щысхуэгъэкIуэтэнущ» жыпIэу уегупсысрэ?
— «Уи щхьэм хуэбгъэфащэр уи фащэщ», — жаIэ. ИлъэсипщIым щIигъуауэ Адыгэ Хасэр зызохьэ. Адыгэ Iуэху хъуамэ, пащтыхьым и дежи дыносыф, сытри къытхуещIэ. Абы и щыхьэтщ игъащIэм къэмыхъуауэ пащтыхьыр и унагъуэр и гъусэу ди Хасэм къытхуеблэгъауэ зэрыщытар. Адыгэ шхын хуэтпщэфIри, абы къекIуэлIа ди лъэпкъэгъу псоми ядэуэршэру сыхьэтитIрэ ныкъуэкIэ къытхэсащ. Абы къегъэлагъуэ а къэралыгъуэм адыгэхэм пщIэ зэрыщаIэр.
Щоджэн Iэминат.
