Тобэ къызохьыж
Бетыгъуэн ХьэIишэт
ГъащIэ теплъэгъуэхэр
Джэгур щекIуэкI пщIантIэм къыдэIукI макъыр Iуащхьэмахуэ нэсу къыпщыхъурт. «Хэт ищIэнт мы махуэр слъагъужыну, сыту куэдрэ сыщIэхъуэпса си къуэ закъуэм щхьэгъусэ си пщIантIэ къыдишэным! О, ди Тхьэшхуэ, сыпхуэарэзыщ къызбгъэдэплъхьа фIыгъуэм щхьэкIэ!» — жиIэрт пщIантIэшхуэр зыхуримыкъуу дэт Хужьпагуэ.
Нысашэ къикIыжа щIалэгъуалэр пщIантIэм дэмыхуэу зэуэ къыдэзэрыгуэжащ. Адыгэ хабзэм тету, нысащIэр унагъуэм къыдашэжащ. Дунейр зыхуримыкъу, гуфIэгъуэм зи гур зэщIиубыда Хужьпагуэ фIэмащIэт «куэбжэдэнэ», «нысэкъэщэхуж» Iуэхухэм хуигъэфащэ фIыгъуэмрэ ахъшэмрэ. Къыхуэмыгъэсыр зыт: гуащэтешэр къэсу, и нысэ цIыкIум и нэгу щыщIэплъэнырт. Ар апхуэдизкIэ нэхъуеиншэ хъуауэ псори игъэпIащIэрти, зыхэнынкIэ хъуну фIыгъуэшхуэ гуэрым ежьэу къыпфIэщIырт.
Пэш щхьэхуэм щIэс нэхъыжьхэм ящыщ зы цIыхубз къеджащ Хужьпагуэ:
— А, Хужьпагуэ, зи унэишэр уэрмырамэ, абыхэм къахэкIи, мыдэкIэ къакIуэ. Урикъужынщи къолыжынщ нысэм уеныкъуэкъуну иджыри!
Унэм щIэсхэр ину дыхьэшхащ, Хужьпагуэ щхьэжэ хуэхъуащ а зэхихар. Псалъэ дыджхэр къезыдзам жэуап иритыжакъым, ауэ и щхьэм хужиIэжащ: «Алыхьым жиIэмэ, си щхьэщыгум къакIуэрэ къытетIысхьами, зы цIыхум зыкъывэзгъэщIэнкъым. Сыхуейкъым ди лъэпкъым нысэмрэ гуащэмрэ я кум дэлъ зэхэмыщIыкIыныгъэр си жьэгу тепщэ щыхъуну. Сэ къэзгъэщIэнум и нэхъыбэр къэзгъэщIащ. Си щIалэ закъуэр зыми хуэмыдэу жыIэдаIуэу нобэр къыздэсым къыздэгъуэгурыкIуащ. Мы пщащэр щхьэгъусэ, псэгъусэ ищIыну мурад щищIакIэ, абы, шэч хэмылъу, лъагъуныгъэ къабзэ хуиIэщи, азэлыхь, сылIэми зызгъэлIэнмэ, а тIум яку сыдэмыхьэу. Бын цIыкIухэр игъуэтмэ, щIэгъэкъуэн сыхуэхъун фIэкIа, зы псалъэкIэ семыгуэуэн».
Хужьпагуэ фIы дыдэу ищIэжырт и щхьэгъусэ тхьэмыщкIэ дунейм ехыжамрэ абы щIэх дыдэу кIэлъыкIуэжа и гуащэмрэ и псэм гугъуехьу къытралъхьэу щытар. И къуэ закъуэр зыкIи и адэм ещхь хъуатэкъыми, ар и фIыгъуэ нэхъыщхьэу къилъытэрт, и лъэр щIигъэкIырт. ЩIэныгъэ нэхъыщхьэ зыгъуэта и быныр зыхыхьэм фIыкIэ къахэщу, пщIэшхуэ иIэу лажьэрт. Мы фIыгъуэшхуэ и жьэгум къыдыхьар и хъуэпсапIэу псэурт цIыхубз бэшэчыр. ЩIыбагъ зэримыIэм къыхэкIкIэ, сыт хуэдэ гугъуехьри игъэвурэ щхьэ уз къеуэлIари мащIэ-мащIэурэ щхьэщыкIыжат и къуэм мы фIыгъуэшхуэр къыщыжриIа махуэм щыщIэдзауэ. Лъапсэр зыхуей хуэзэу зэраухуэнми илъэс зыбжанэ хъуауэ елIалIэрт.
— Къэнэжа мащIэр, си анэ, си щхьэгъусэмрэ сэрэ дыухыжынщ. Абыи и къару тIэкIу хегъэлъхьэн хуейщ, хъунщ уэ ятIэрэ чырбышу къеплъэфэкIар, — къыжриIащ Алим къишэну мурад щищIам. Абы илъагъурт гугъуехь куэдым къела и анэр, жьы мыхъуами, и нурым зэримытыжыр. И къуэми зыри жимыIэ щхьэкIэ, егупсысырт псэуэгъу ищIыну пщащэр нысэ тэмэм и анэм хуэхъунрэ хуэмыхъунрэ. Шэч гуэрхэр и гум къизэрыхьми, псынщIэу зыщхьэщигъэурти: «Псори тэмэм хъунщ, Алыхьышхуэм жиIэмэ. Уэлэхьи, си анэм хуэдэхэм нысэ ягъэнысэфын хуеймэ, езым игъэва гугъуехьыр нэгъуэщIым иримыпэсын. Сими унагъуэ тэмэмым къыхэкIащ, адэ-анэ телъыджэ иIэщ. Дызэкъуа- жэгъущ, я Iей зэи къэIуакъым. Хъарзынэуи дызэхуэзащ, дызэрыцIыхуащ, си анэм хузиIэ пщIэмрэ лъагъуныгъэмрэ мызэ-мытIэу хуэсIуэтащ. Ауэ IейкIи фIыкIи зы псалъэ къыспидзакъым, сыту пIэрэ абы и гум щызэригъэзахуэр?» Алим куэдым егупсысырт, ауэ быдэу ищIэр зыт: сыт къэмыхъуми, мы дунеишхуэм теттэкъым абы и анэм зэран хуигъэхъуфын. Ар мызэ-мытIэу Симэ ириIуэкIат…
Алим кIэлъыплъырт и анэм и нэгум гуфIэгъуэшхуэ къызэрырихым, зэзэмызи хабзэр IэщIыб ищIурэ абы зыхуигъазэрт, IэплIэ гуапэ хуищIырт, и нэкIум щабэу Iэ дилъэрти, нэхъыжьхэм къамылъагъуу зигъэпщкIужырт. Фызышэр къыщыдыхьэжым, псори унэишэр щекIуэкIынумкIэ зэрыхьащ, къепхъыхымрэ мэлыфэмрэ зыIэрагъэхьэну. НысащIэр къытеувыкIыну хунэса къудейуэ фэр япхъуэтащ, къепхъых ахъшэмрэ IэфIыкIэмрэ зэрызехьэу къащыпащ, сабийхэм я мызакъуэу, балигъхэми. Иджы псори зэжьэр гуащэмрэ нысэмрэ щызэтехьэну дакъикъэрт. Псом нэхърэ абы нэхъ хуэпIащIэр Хужьпагуэт, мыдрейхэр нэхъыбэу зыпэплъэр гуащэм апхуэдизу зыхущIэхъуэпса нысэм тыгъэ хуищIынырт. Ар Алим дыдэ жриIатэкъым. ИгъащIэм зи къуэм щэху хузимыIа цIыхубз псэ къабзэм и быныр дунейм къыщытехьа мазэм щыщIэдзауэ сом зырызу зэхуихьэсат нысэм и техьэпщIэр къызэрищэхунур. МыщIэ лъапIэ зэрыс дыщэ тхьэгъумрэ Iэлъынымрэ фIэмащIэу, иджыблагъэ пщэхъу дэгъуэри гъусэ хуищIыжат тыгъэм. Ахэр быдэу икъузу, и лъакъуэхэр щIэкIэзызыхьу здэщытым, зи нэщхъыр зэхэлъ нысащIэр цIыхубз нэ-хъыжьхэм я пащхьэм къихутащ. Щхьэ тепхъуэр драгъэкIуэтейри, гуащэр къыбгъэдыхьащ. Абы и нэпсхэр нэкIущхьитIым къытелъэдат. Iэлъынымрэ тхьэгъумрэ ирилъхьащ, нысащIэм тIэкIу зыкъригъэзыхри, пщэхъури пщIэхилъхьащ. Щабэ дыдэу IэплIэ гуапэ и псэр зыщIэбэга и нысэ цIыкIум щыхуищIым, а тIум я гум къэкIар уафэмрэ щIылъэмрэ зэрызэмыщхьым хуэдэт. Гуащэм иджыри зэ и щхьэм хужиIэжащ: «Алыхьым жиIэмэ, уи анэ укъэзылъхуам хуэдэу фIыуэ услъагъунщ!» Зэхэпх къудейуэ къыжьэдэкIащ: «Къохъусыж, си хъыджэбз цIыкIу, сыту куэдрэ сызэбгъэжьа!» Симэ и пащхьэ къихутар и адэшхуэр зыукIар арауэ фIэкI къыпхуэмыщIэу нэщхъыджэт.
О, ди Тхьэ, щIалэм и щхьэ дауи кърилъхьат мыр къишэну, сыт хуэдэ шейтIан тепщэ щыхъуат мыбы и акъылым? Гузэвэгъуэр къэблэгъамэ, нэфи дэгуи уохъу. Дакъикъэ зыбжанэкIэ зэбгъэдэта цIыхубзитIым я кум къыдэхъуа дыджыгъэр гурыIуэгъуейт, бгъэвынуи тынштэкъым, ауэ плъэмыкIын къыптрилъхьэркъым. Хужьпагуэ къыхуиухагъэнт иджыри зы гугъуехь и нэгу щIэкIыну.
Махуэр зэрыблэкIым хуэдэу, гъэхэри блэжащ. Алимрэ Симэрэ щIалищ зэдагъуэтащ. И закъуэу къэхъуа щIалэм и гуфIэгъуэм щIэ иIэтэкъым. ЛэжьакIуэ кIуэуэ къэкIуэжыху и бынхэр зэримылъагъур фIэкуэдт. Хужьпагуи жэщ-махуэ имыIэу къуэрылъхухэм ящхьэщытт. ЕтIуанэр къыщалъхум, нэхъыжь цIыкIур гуфIэжу езым и пэшымкIэ ишащ. Астемыр цIыкIу нанэ и таурыхъ куэдым щIэмыдэIукIауэ зы пщыхьэщхьи пхуэжеинутэкъым. Щыхилъафэм деж анэшхуэм и пщэр быдэу иубыдырт. Хужьпагуэ ар игу пымыкIыурэ нэху мащIи къытещхьатэкъым, зэрыхуэпам хуэдэу. Ар и фIыгъуэшхуэти, нысэмрэ къуэмрэ жриIэнIауэ зэи игу къэкIакъым. ЩIэх дыдэу ещанэ щIалэри яIэ хъури, Аслъэн цIыкIури и дежкIэ къришэкIащ. Иджы а тIум я кум дэтурэ, жэщри махуэри зэхэпшахъуэжауэ, гъащIэр екIуэкIырт. Ауэрэ хэти Тхьэм щихъумэ жыхуиIэ зэгурымыIуэныгъэр я жьэгум къизэрыхьащ.
Симэ лэжьэн щIидзэжыну мурад зэрищIам Алим арэзы щытемыхъуэм, псалъэмакъ къэхъеящ, нысэм и жьэ бзаджэр зэщIихащ. «Уи напIэр гъалIи, лIы зэгъэгъуэт, утыкур бгъуэтмэ, уи джатэр къих» Iэмалыр къэзыгъэсэбэпыну мурад зыщIа нысащIэм зыри зэхихыжыртэкъым. Щхьэгъусэм жиIамкIэ щIригъэгъуэжырт, и гуащэр IейкIи фIыкIи а тIум я кум дыхьэртэкъым.
— Си щIалэ цIыкIу, зыхуей дыдэр егъащIэ. Сэ унэ Iуэхум сыпэлъэщынщ, сабийхэри зыхуей хуэзгъэзэнщ, — жриIэрт и къуэм. — Згъэшхэн, згъэжеин нэхъыбэ къалъыхъуэнкъым. КхъыIэ, и гугъу умыщI. Еплъыт абы щIалэ дыгъищ къыдитам. Сыт щыIэ абыхэм нэхъ лъапIэ! Ахэр мы пщIантIэм дишмэ, сыкъелынукъым, уэри ар пхуэшэчынкъым. ТIэкIу-тIэкIуурэ езыр упщIыIужынщ, щIалэщ иджыри.
— Уэлэхьи, ди анэ, уэ нэхъыбэ яхубощIэмэ а сабиищым. Сэ псори солъагъу, ауэ и жьэ мыгъуэм сыфIэлIыкIыурэ, тепщэIуэ щыхъуащ ар мы унагъуэм, — жэуап иритырт Алим анэм. — Сабийхэр фIыщэу зэрытлъагъури къегъэсэбэп абы. Зэкъым, тIэукъым къызэрызиIуэкIар щIалэхэр къищтэу зэригъэзэжыфынур. Абы и дэлъху закъуэр щхьэхуэу мэпсэури здэкIуэжыни иIэщ. Сэ апхуэдизкIэ си щхьэр абы и жьэм зэтрихуащи, нэхъапэм сиIа гукъыдэжыр дэнэ щыIэми сщIэжыркъым, си бынхэми апхуэдэу нэхъуеиншэу сахущытыжыфыркъым. Анэ псоми уралейщ, си мамэ дыщэ! Дауэ мы IэнатIэ гугъури епхьэкIыну? — и щхьэр зэрихьэрт Алим. ГуIэгъуэм зи гур иубыда Хужьпагуэ къарууэ хэлъыр зэхуихьэсри къипсэлъащ:
— Хъунщ, си щIалэ, уэшх блэкIам щIакIуэ кIэлъыпщтэкIэ къикIIакъым. Ар уи натIэ къритха насыпщи, абы зэрызебгъэкIун Iэмалрэ узэрыпэлъэщын акъылрэ къэбгъуэтын хуейщ. Си фIэщ быдэу мэхъу уэ апхуэдэ лIыгъэ узэриIэр, Iей псори IэщIыб хъууэ жылэр зэхъуапсэ унагъуэ дызэрыхъужынур. Сэ куэд си нэгу щIэкIащ, абыхэм сакъыщелакIэ, уэ птеухуа гугъуехьми сыпэлъэщынщ. ТIэкIунитIэ бэшэчу дыщыгъэт. Сими адэ-анэ Iейм къалъхуакъым, Iэмал имыIэу а тIум я хьэл гуэр къищтэжынщ.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
