ГъащIэм и унэтIыныгъэ нэхъыщхьэ
ЦIыхубэм щIэныгъэ зрагъэгъуэтыну Iэмал гуэри щыIакъым лIэщIыгъуэ блэкIам и пэщIэдзэхэм ди къэралым щекIуэкIа Жэпуэгъуэ Революцэ Иным и пэкIэ. Апхуэдэ зыужьыныгъэ зи быным езытыфхэр жылагъуэм я нэхъ къулейхэрт, зыхузэфIэкIхэрт. Къапщтэмэ, школакIуэ ныбжьым ит адыгэ сабийхэм я процент 1,6-рат щIэныгъэ зэзыгъэгъуэтыфыр. Балъкъэрхэм ящыщу апхуэдэхэм я бжыгъэр зэрыхъур процент 0,47-рэт.
Революцэм цIыхубэм къари-та Iэмал гъуэзэджэхэм ящыщт щIэныгъэ зэгъэгъуэтыныр. Налшык и окружной советым 1918 гъэм къыщызэрагъэпэщауэ щытащ цIыхубэ егъэджэныгъэмкIэ къудамэ щхьэхуэ. Абы и къалэн нэхъыщхьэхэм хыхьэрт школхэр къызэIухыныр, зэреджэ программэхэр зэхэлъхьэныр, егъэджакIуэхэр гъэхьэзырыныр, еджапIэхэр тхылъкIэ къызэгъэпэщыныр. ЦIыхубэм щIэныгъэ етыным илъабжьэ хъуат РСФСР-м Егъэджэныгъэм теухуауэ къыдигъэкIа декретыр. Налшык ревкомым 1920 гъэм ищIа унафэм, школ ухуэныгъэм теухуам, ипкъ иткIэ Къэбэрдейм къызэIуахауэ щытащ школ 23-рэ. КъыкIэлъыкIуэ илъэсым абыхэм я бжыгъэр 57-рэ хъурт. Балъкъэрым и япэ школхэм лэжьэн щыщIадзари а илъэсырщ.
Ди щIыналъэм къэралыгъуэ игъуэта нэужь, цIыхубэ егъэджэныгъэм и Iуэхур нэхъ псынщIэу кIуатэу хуежьащ. 1923 — 1924 гъэ еджэгъуэм и кIэухым Къэбэрдей-Балъкъэрым щылажьэрт школ 94-рэ. Школ ухуэныгъэм зиужьыху, нэрылъагъу хъурт абы щезыгъэджэну IэщIагъэлIхэр зэрымащIэр, апхуэдэу школакIуэхэм къагъэсэбэпыпхъэ хьэпшыпхэр, зэреджэ тхылъхэмрэ пособиехэмри сабийхэм зэрахуримыкъур. Iуэхур нэхъ гугъуж ищIырт лъэпкъхэм я хьэрфылъэхэр тэмэму зэхэгъэувауэ, зы жыпхъэ гуэрым иту зэрыщымытми. Къапщтэмэ, Жэпуэгъуэ революцэшхуэм иужькIэ адыгэбзэр урыс грамматикэм и хьэрфхэм хуагъэкIуауэ щытащ. ИлъэситI-щы нэхъ дэмыкIыу, бзэм и макъхэр къэгъэлъэгъуэныр хьэрып хьэрфылъэм хуагъэкIуэжащ. АбыкIэ къэбэрдей школхэм щрагъэджащ илъэс зыбжанэкIэ. ИужькIэ, 1923 гъэм и пэщIэдзэм, адыгэбзэм и зыужьыныгъэм хуэунэтIа зэIущIэ ин Псыхуабэ щрагъэкIуэкIащ. Абы унафэ къыщащтащ адыгэбзэр дяпэкIэ латин графикэм тегъэувэн хуейуэ. Лъэпкъыбзэу дунейм тетхэм я нэхъыжьхэм хабжэ ди адыгэбзэр иджы латин хьэрфхэмкIэ къэгъэлъэгъуэным яужь ихьауэ щытащ адыгэ щIэныгъэлI, еджагъэшхуэ, хэкупсэ нэс Хъуран Батий. А зэманым ар Налшык округым щIэныгъэмкIэ и къудамэм и унафэщIу лажьэрт.
Дэфтэрхэм къызэраIуэтэжымкIэ, Хъураныр хуабжьу щыгуфIыкIат апхуэдэ унафэ бзэм зэрытращIыхьам, сыту жыпIэмэ, псом япэрауэ, ар зэгъэщIэгъуафIэт. КъинэмыщIауэ, дунейм тхыбзэу тетым я нэхъыбапIэр зытетыр а латин тхыкIэрат. Апхуэдэуи (ар Хъураным и дежкIэ нэхъыщхьэ дыдэт) адыгэхэм я нэхъыбапIэр зыщыпсэу хамэ щIыпIэхэм щызекIуэ бзэхэм я макъхэри къызэрыгъэлъэгъуар латин хьэрф тхыкIэмкIэт. Хэкупсэ нэсыр щIэхъуэпсырт дэнэкIэ щыIэ ди лъэпкъэгъухэри зэпыщIэжа хъуным, абы сэбэп хуэхъуну къилъытэрт тхыкIэ зэщхь зиIэ бзэхэр.
Дзыхь къыхуащIа къалэныр зэман кIэщIым къриубыдэу икIи щытхъу пылъу зэфIигъэкIащ Хъураным. Иджырей тхыдэмкIэ дэфтэр хъумапIэм щIэлъ тхылъхэм къызэрагъэлъагъуэмкIэ, 1923 гъэм накъыгъэм и 22-м Къэбэрдей-Балъкъэр областной гъэзэщIакIуэ комитетым унафэ щхьэхуэ къыдигъэкIащ латин графикэм тет адыгэбзэр ди щIыналъэм къыщащтэным теухуауэ.
Абы и пэкIэ, накъыгъэм и 3-м, партым и обкомым и бюром и зэIущIэ екIуэкIам мыпхуэдэ унафэ щащIат:
«…а) «Красная Кабарда» газетым къытехуэ тхыгъэхэм ящыщ Iэмал имыIэу адыгэбзэкIэ тедзэн. Абы папщIэ:
1. Къэбэрдейм и щIэныгъэ, щэнхабзэ лэжьакIуэхэм я къару псори къэбэрдей шрифтыр къызэгъэпэщыным ехьэлIэн.
2. ЦИК-м, нэгъуэщI зэгухьэныгъэхэм я зэфIэкIхэр къэгъэсэбэпауэ къэбэрдей шрифтыр гъэхьэзырыным ихьыну мылъкур къэгъуэтын. А Iуэхур мы илъэсым и шыщхьэуIу пщIондэ зэфIэгъэкIын».
Латин хьэрф тхыкIэм Хъураным иригъэзэгъа адыгэбзэм и алфавитым щыгъэгъуэзэн хуейт цIыхубэр. Абы щхьэкIэ ар къытрадзащ а зэманым ди щIыпIэм урысыбзэ-кIэ къыщыдэкIыу щыта «Красная Кабарда» газетым, апхуэдэу ар напэкIуэцI щхьэхуэуи къыдагъэкIырт. А мурадыр яIэу Елбэд Хьэсэнрэ Къэшэж ТIалибрэ 1923 гъэм къыдагъэкIауэ щытащ «Адыгэбзэм и азбукэ» тхылъыр. Зи бжыгъэкIэ куэд хъу а къыдэкIыгъуэр занщIэу зэбгрыкIащ. Ар зрагъэщIэну я нэ къикIырт щIэныгъэм щIэхъуэпс, гъащIэщIэр зи плъапIэ цIыхубэм. ЩIэблэм щIэныгъэр а хьэрфылъэмкIэ къащтэным сэбэп хуэхъуащ а лъэхъэнэм ди щIыпIэм школхэр къызэрыщызэIуахари. Абыхэм адыгэбзэр щезыгъэджыну IэщIагъэлIхэр япэщIыкIэ зэхуашэсурэ, алыфбейм и тхыкIэмрэ къеджэкIэмрэ щыгъуазэ хуащIырт.
1924 гъэм дэнэкIи къыщагъэсэбэп хъуащ латин графикэм тет адыгэ алыфбейр. Абы арэзы техъуат къэралым и Правительствэр икIи адыгэ лъэпкъ тхыбзэм и лъабжьэу ар къэщтэнымкIэ унафэ щхьэхуи ищIат. АлыфбеищIэм зэман пыухыкIакIэ хэплъэжа нэужь, абы хэлъ ныкъусаныгъэхэр игъэзэкIуэжщ, зыхущыщIэхэр хилъхьэжри, Хъураным ар 1924 гъэм буквару къыдигъэкIауэ щытащ. Иджырей «Букварыр» уи нэгу къыщIегъэхьэж илъэс 92-рэ и пэкIэ дунейм къытехьа тхылъ цIыкIум. Зи бжыгъэкIэ мини 5 хъу тхылъыр «Къэрэхьэлъкъ» тхылъ тедзапIэм къыщыдэкIат. Абы итщ сурэтхэр, я лъабжьэм абы зэреджэмрэ а псалъэм и тхыкIэмрэ кIэщIэтыжу. Апхуэдэ щIыкIэм тету Алыфбейм («Къэбэрдей тхылъ.Алыфбей» — аращ абы зэреджэу и япэ напэкIуэцIым итыр) къыщыхьащ адыгэ хьэрфылъэр. Ар зэхэтщ зи закъуэ дамыгъэ 22-рэ абыхэм къатекIыжа хьэрф зэгуэтхэу. Букварым итщ бжыгъэхэри, 1-м къыщыщIэдзауэ 100-м нэс. Абы къыщыбгъуэтынущ еджэкIэм ухуезыгъасэ тхыгъэ кIэщIхэр, хъыбархэр, таурыхъхэр. Ахэр теухуащ адыгэхэм я псэукIэм, гъащIэщIэм и дамыгъэхэм, унэ, мэз псэущхьэхэм.
Хъураным зэхигъэува алыфбейр адыгэхэм илъэс зыбжанэкIэ яхуэлэжьащ. Урыс графикэр и лъабжьэ ящIу, ар щахъуэжар 1936 гъэращ.
Ди лъэпкъыр къыфIыгъэм къыхэшынымкIэ мыхьэнэшхуэ яIащ щIыналъэм къыщыдэкIыу щыта газетхэм. 1924 гъэм мэкъуауэгъуэм и 1-м дунейм къытехьащ «Къэрэхьэлъкъ» газетым и япэ номерыр. Жылагъуэм щIэупщIэшхуэ щызиIэ а газетым къытехуэ тхыгъэхэм ящыщ куэд хуэунэтIат алыфбеищIэр, тхыбзэр школа-кIуэ ныбжьыщIэхэми балигъхэми егъэщIэным. А Iуэхум хуэунэтIа тхыгъэхэр нэхъ хьэрфышхуэкIэ къэщыпат икIи газетеджэм гу нэхъ зылъитэ хабзэ напэ Iыхьэм ирагъэувэрт. АнэдэлъхубзэкIэ къыдэкI газет закъуэр, «Къэрэхьэлъкъыр», цIыху минхэм я дежкIэ зэреджэ, гъащIэщIэм ухуэзышэ, абы и хабзэхэмрэ гупсысэхэмрэ уахуэзыгъасэ икIи гъуэгу захуэ утезыгъэувэ гъащIэ тхылът.
Егъэджэныгъэ IэнатIэр щIыналъэм щызэтеувэным шэсыпIэ хуэхъуащ 1926 гъэм и пэщIэдзэм Налшык къыщызэIуахауэ щыта Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтыр. Япэ щIэныгъэ IуэхущIапIэм и къалэнхэм ящыщт школхэм зэрыщегъэджапхъэ программэхэмрэ методикэхэмрэ убзыхуныр, зэреджэ тхылъхэр зэхэлъхьэныр, нэхъыфIхэм я Iуэху зехьэкIэхэр къэхутауэ ахэр бэм яхэхьэныр.
А псоми щагъэхуэбжьащ егъэджэныгъэм и зыужьыныгъэр. 1921 гъэм республикэм щылэжьа школ 66-м цIыху 4189-рэ екIуалIэу щытамэ, 1925 гъэм ирихьэлIэу школхэм я бжыгъэр 164-рэ хъурт, абыхэм щеджэрт ныбжьыщIэ 12024-рэ. 1930 — 1931 гъэ еджэгъуэщIэм и пэщIэдзэм пэщIэдзэ школхэм екIуалIэрт цIыху мин 27-м щIигъу. Абыхэм я зэхуэдитIым нэсыр бзылъхугъэт.
Школ IэнатIэр IэщIагъэлIхэм- кIэ зэрыримыкъум къыхэкIыу, КъБАО-м и Советхэм я III съездым унафэ къищтащ Налшык Лениным и цIэр зезыхьэ еджапIэ къалэ цIыкIу (ЛУГ) къыщызэIухын хуейуэ. Лъэпкъ IэщIагъэлIхэм я «кIыщу» щыта а еджапIэм мыхьэнэшхуэ иIэт цIыхубэм щIэныгъэ егъэгъуэтынымкIэ. ЛУГ-м хэту лэжьэн щIэзыдза Къэбэрдей-Балъкъэр педагогикэ техникумым (иужькIэ Налшык педучилищэ ящIыжам) игъэхьэзыращ егъэджакIуэ минхэр, пионервожатэ нэхъыжьхэр, гъэсакIуэхэр. Комунист партымрэ Совет Правительствэмрэ гулъытэшхуэ хуащIу щытащ къэралым къыщIэхъуэ щIэблэр егъэджэнымрэ хэкупсэ гъэсэныгъэ етынымрэ. Ди щIына-лъэм и къуажэхэм я нэхъыбапIэм 1930 — 1931 гъэ еджэгъуэм ирихьэлIэу школхэр къыщызэIуахат. А лъэхъэнэращ Арщыдан, Къэрэгъэш, Къэхъун, Нартан, ХьэпцIей, Шэджэм ЕтIуанэ жылэхэм я япэ школхэм я бжэр щIыпIэ сабийхэм къыщыхузэIуахар.
Сабийхэр зэрырагъаджэм къыдэкIуэу, лэжьыгъэшхуэ драгъэкIуэкIырт щIэныгъэ зыбгъэдэмылъ балигъхэми. ДэнэкIи щылажьэрт «ликбез»-кIэ зэджэ пунктхэр. Абыхэм пщыхьэщхьэхэм екIуалIэрт еджэкIэрэ тхэкIэрэ зэзыгъэщIэну хуей псори.
СССР-м щекIуэкIа щэнхабзэ революцэм къытхуихьа ехъулIэныгъэхэм ящыщт Псыхуабэ 1932 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэр пединститут къызэрыщызэIуахари. Абы къыщIигъэкI егъэджакIуэ ныбжьыщIэхэр гукъыдэжышхуэ яIэу кIуэрт школыщIэхэм, ябгъэдэлъ щIэныгъэри зэфIэкIри щIэблэр егъэджэнымрэ гъэсэнымрэ хуаунэтIыну.
1936 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэрым Iэмалыншэ щыхъуащ илъэсибл школыр псоми къаухыныр. А школхэм я пэщIэдзэ классхэм егъэджэныгъэр зэрыщекIуэкIыр анэдэлъхубзэт, урысыбзэр предмет щхьэхуэу программэм къыхыхьэрт 2-4-нэ классхэм. 5-нэ классым къыщыщIэдзауэ предмет псори урысыбзэкIэ яджырт, адыгэбзэр предмет щхьэхуэу хэту арат зэреджэ программэм.
1940 — 1941 гъэ еджэгъуэщIэм ирихьэлIэу ди республикэм щылажьэрт школ 233-рэ. Абыхэм щеджэрт ныбжьыщIэ 71736-рэ. ЩIыналъэм щыIэт курыт щIэныгъэрэ IэщIагъэ къозыт техникум зыбжанэрэ зы къэрал пединститутрэ. Апхуэдэу Къэбэрдей-Балъкъэрыр ирихьэлIащ Хэку зауэшхуэр къыщыхъея 1941 гъэм и гъэмахуэм.
Зауэ илъэсхэм школхэм я нэхъыбэр щытащ уIэгъэщу. Бийр ди щIыналъэм ирахужа нэужь, къэралым япэу мылъку зыхухиха IэнатIэхэм ящыщщ егъэджэныгъэр. Школхэр зэфIэгъэувэжыным, щIыналъэм егъэджэныгъэр щызэтеублэжыным 1943 — 1944 гъэхэм хуаутIыпщауэ щытащ сом мелуани 4,8-рэ.
Школхэр, курыт еджапIэхэр, институтыр къызэрызэIуахыжам къадэкIуэу, IэнатIэм нэхъри зрагъэужьырт. 1949 — 1950 гъэ еджэгъуэм ирихьэлIэу курыт школхэр щылажьэу хуежьащ ди щIыналъэм. 7-нэ классыр къэзыухахэр иджы Iэмал имыIэу щIэтIысхьэжын хуейт япэщIыкIэ илъэси 8, иужькIэ илъэси 10 школым. Школхэм щеджэ сабийхэм я бжыгъэм зэрыхэхъуэм хуэдэ дыдэу, заужьырт абыхэм я мылъку-техникэ лъабжьэми. Школхэм къыщызэ-Iуахырт мастерской зэмылIэужьыгъуэхэр. Абыхэм я лэжьэкIэр зи нэIэм щIэзыгъэувэ заводышхуэхэм школхэр къызэрагъэпэщырт зыхуей-зыхуэфI IэмэпсымэхэмкIэ. Школхэм иджы яIэт езыхэм я губгъуэ, тракторхэр, абыхэм я мастерскойхэр сыткIи зэпэщт.
Школхэм я гъусэу заужьырт сабий гъэсапIэхэми, интернатхэми, пщыхьэщхьэрыеджэ школхэми, ныбжьыщIэ зэчиифIэхэм я станц зэмылIэужьыгъуэхэм. ЕджапIэхэм зыщаужьырт пионер, комсомол зэгухьэныгъэхэм. Ахэр сэбэпышхуэ хъурт щIэблэм хэкупсэ гъэсэныгъэ егъэгъуэтынымкIэ.
ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 70 гъэхэм и пэщIэдзэм Къэбэрдей-Балъкъэрым ехъулIэныгъэшхуэ зыIэригъэхьат егъэджэныгъэ IэнатIэм зиужьынымкIэ. Республикэм щылажьэрт зы университет, институти 3, курыт щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ щрагъэгъуэт еджапIи 8, курыт школи 128-рэ, илъэси 8 школу 57-рэ, пэщIэдзэ школу 61-рэ, школ-интернату 17, лэжьапIэ IэнатIэ Iут щIалэгъуалэм я школу 65-рэ, санаторэ-школи 2, сабий уни 3, сабий гъэсапIи 158-рэ. Егъэджэныгъэм апхуэдэ зыужьыныгъэфI зэригъуэтар я фIыгъэт коммунист партымрэ совет правительствэмрэ.
Иужьрей лъэхъэнэм къэралым гулъытэшхуэ хуещI егъэджэныгъэм зегъэужьыным, абы и «пкъо» егъэджакIуэм и пщIэр жылагъуэм къыщыIэтыным. Абыхэм хуэгъэпса Iуэхугъуэхэм ящыщщ, къапщтэмэ, 2010 гъэр ЕгъэджакIуэм и илъэсу ягъэувауэ зэрыщытар, «Ди еджапIэщIэ» программэр зэраубзыхуар, «Егъэджэныгъэ» лъэпкъ проектыр илъэс бжыгъэ хъуауэ зэрылажьэр, нэгъуэщIхэри.
Гулъытэ хэха егъуэт лъэпкъыбзэхэр джыным, ахэр яIурылъу сабийхэр къэгъэтэджыным. «ЛъэпкъыбзэкIэ зэрырагъаджэ тхылъхэр щIэуэ зэхъуэкIын» республикэ программэм ипкъ иткIэ анэдэлъхубзэр зэрырагъэдж тхылъхэм зэхъуэкIыныгъэхэр игъуэтауэ къыдагъэкIыж, адыгэбзэмрэ балъкъэрыбзэмрэ школхэм зэрыщрагъэдж методикэхэм зрагъэужь. Анэдэлъхубзэмрэ лъэпкъ литературэмрэ, тхыдэмрэ щэнхабзэмрэ къэкIуэну щIэблэ-хэм яхуэхъумэныр, бзэр курыт школхэм зэрыщаджыр егъэфIэкIуэныр, апхуэдэуи а Iуэхухэм хуэлажьэ егъэджакIуэ нэхъыфIхэр наIуэ къэщIауэ гъэпэжэныр, еджакIуэ зэчиифIэхэр белджылы къэщIауэ гъэгушхуэныр и къалэн нэхъыщхьэщ илъэс 15-м щIигъуауэ ди щыналъэм щекIуэкI «Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэпсо фестиваль-зэпеуэм. «Адыгэ псалъэ» газетым 1999 гъэм къыхилъхьауэ щыта а лъэпкъ Іуэхур жыджэру къыдаІыгъащ КъБР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ, щІэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкІэ и минис-терствэм, Дунейпсо Адыгэ Хасэм, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм, нэгъуэщІ къэрал ІуэхущІапІэхэм, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм.
Зи къэралыгъуэм и 95-нэ илъэсыр зыгъэлъапIэ ди республикэм егъэджэныгъэ IэнатIэм адэкIи зегъэужьыным хуиIэ жэрдэмыфIхэм адэкIи зэрыпищэнур, абы хуэунэтIа IуэхуфIхэр иджыри зэрыщекIуэкIынур ди фIэщ мэхъу. УФ-м и Президентым депутатхэм Зэрызахуигъазэм къызэрыхигъэщащи, «къэрал властым лъэкI псори ищIэнущ егъэджакIуэм и пщIэр жылагъуэм нэхъри къыщыIэта хъун папщIэ», Хэкум и къэкIуэнур зэлъытар абыхэм щIэныгъэ зрагъэгъуэт, гъэсэныгъэ зыхалъхьэ щIэблэр аращи.
ЩIэныгъэншагъэр — ар кIыфIыгъэщ, насыпым и лъэныкъуэ куэдым пэIэщIэ узыщI Iуэхугъуэщ. Нэхугъэмрэ фIыгъуэмрэ дыхуэзышэ щIэныгъэ гъуэгур нэхъри бгъуфIэ, шэщIа ирехъу.
Къардэн Маритэ,
«Адыгэ псалъэ» газетым егъэджэныгъэмрэ
щIэныгъэмкIэ и къудамэм и унафэщI.
