Си еджапIэ — си къежьапIэ
Ди нэхъыжьыфIхэр
Гъуэгугъэлъагъуэ
ЛэжьапIэ Iутхэм ящыщ куэдым, сызэригугъэмкIэ, фIыуэ ящIэж IэнатIэм щыпэрыхьагъащIэ япэ махуэр, япэ мазэр, япэ илъэсыр. Сэри сщыгъупщэркъым егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэм сыщыхыхьа зэманыр. Япэ дерс. Япэ унэтIакIуэ. Япэ чэнджэщ. Сэ си лэжьыгъэм гъуэгугъэлъагъуэ, щапхъэ нэс щысхуэхъуащ Шэджэм къалэм дэт курыт школ №1-м и унафэщI Щад Азджэрий Адэлджэрий и къуэр.
УмыгъэщIэгъуэн плъэкIынутэкъым ди унафэщIым бгъэдэлъ набдзэгубдзаплъагъэр, и гупсысэмрэ къэухьымрэ къызэщIиубыдэ унэтIыныгъэхэр. Ар езыр и IэщIагъэкIэ физикт, арщхьэкIэ дихьэхырт тхыдэми, гъуазджэми, литературэми. СощIэж: школым урысыбзэмрэ литературэмкIэ егъэджакIуэу сыувагъащIэу абы езым и деж сриджат. Сэ сыгузавэу, сыпIащIэу сыкIуэрт къызэджам и деж, унафэщIыр къыщIысхуейм срипIейтейуэ. СыщIыхьэу сэламыр зэфIэкIа нэужь, ар къызэIупщIащ: «Нобэ сыт хуэдэ махуэ?» — «ЩIышылэм и 25-рэ. Махуэку. Сыт-тIэ? Сыт?» — щызэблэжырт си щхьэм гупсысэхэр, сыгузэвэщарэ жэуап схуэмыту. «Куэдым фIыуэ тлъагъу усакIуэ, уэрэдус икIи уэрэджыIакIуэ Высоцкий Владимир къыщалъхуа махуэщ», — жиIащ абы, и стIолыщхьэм телъу зыхэплъэ газетхэм, журналхэм и нэр къытрихри. Ар сэ сщIэрт, абы теухуа классщIыб лэжьыгъи ныбжьыщIэхэм ядезгъэкIуэкIыну си мурадт, арщхьэкIэ си гугъакъым апхуэдиз Iуэху зиIэ школ унафэщIыр, физикыр усыгъэм къысхутепсэлъыхьыну, махуэрыбжэм къыщыгъэлъэгъуа куэдым гулъытэ яхуищIу.
Щадым хэлъ хьэл-щэнхэм ящыщу ар занщIэу зыхэслъхьауэ щытащ. Къэунэхуа махуэм нэхъыщхьэу къытхуихьа хъыбархэм, къэхъукъащIэхэм щыгъуазэу ущытыныр ар Iэмалыншэ Iуэхущ. Абы хузоущий си гъэсэн цIыкIухэри.
Хамэ къэрал зыбжанэм лэжьыгъэ IуэхукIэ щыIащ Азджэрий. Дэнэ щIыпIэ кIуэми, абы къыздихьырт зи пашэ IуэхущIапIэм щекIуэкI егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэр езыгъэфIэкIуэн, адэкIэ зыгъэкIуэтэн Iуэху еплъыкIэщIэхэр, мардэщIэхэр. Апхуэдэхэм деж Щадым гупыр дызэхуишэсырти, Iуэху зехьэкIэщIэхэм щыгъуазэ дыхуищIырт, абыхэм ящыщ куэд ди лэжьыгъэм хэдгъэхьэну чэнджэщ къыдитырт. Армырами, лэжьыгъэ пэрыт щызэфIах еджапIэм и IэщIагъэлIхэр унафэщIым дыкъыхуриджэрт лъагапIэщIэхэм дынэсыну. Апхуэдэхэм деж ар езгъэщхьырт урыс усакIуэшхуэ Лермонтов Михаил и «Парус» усэм хэт лирическэ лIыхъужьым — щхъуантIэпсу псыр зыщIэжрэ дыгъэпсыр къызыщхьэщыт кхъухь цIыкIуу борэн къэзылъыхъуэм. (Под ним струя светлей лазури, Над ним луч солнца золотой… А он, мятежный, просит бури…)
Абы щыгъуэм къызгурымыIуами, иджы хьэкъыу сощIэ: Щад Азджэрий егъэджакIуэ къызэрымыкIуэт, унафэщI щыпкъэт, лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ нэст.
Абы и щапхъэт къэралыр лъэхъэнэ гугъу щита 90 гъэхэм ар зи пашэ школыр гъэунэхупIэ зэращIауэ щытари. Азджэрий хузэфIэкIащ школыр къэзыух щIалэгъуалэм курыт щIэныгъэм щIыгъуу IэщIагъэ гуэр (езыхэм къызэрыхахыу) зэраIэмкIэ щыхьэт тхылъри яритыжын. ЕджапIэ нэхъыщхьэ щIэмытIысхьэфу къанэ ныбжьыщIэхэр иджы хуитт школым щызрагъэгъуэта IэщIагъэмкIэ лэжьапIэ IэнатIэ Iуувэну. Лъэпощхьэпощхьэпо куэд гъащIэм щыхэлъа (дапщэщ ахэр щымэщIар?) а илъэсхэм апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэр цIыху щхьэхуэхэм, унагъуэхэм сэбэпышхуэ яхуэхъуауэ щытащ.
ГъэщIэгъуэнт икIи купщIафIэт Щадым и физикэ урокхэри. Нобель и саугъэтым и лауреат хъуауэ щыта физик цIэрыIуэ Ландау Лев и лекцэхэм щIэдэIуа Азджэрий езыми иригъэкIуэкIырт къэхутэныгъэ хьэлэмэтхэр. Ахэр и лъабжьэу абы игъэхьэзыращ икIи ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкIауэ щытащ и кандидат лэжьыгъэри. ИригъэкIуэкI щIэныгъэ-къэхутэныгъэхэм ящыщ куэдым ар хьэлэмэту, узыIэпишэу яхутепсэлъыхьыжырт и еджакIуэхэм. СызиунафэщIу щыта 10-нэ классым щIэс щIалэ цIыкIухэр хуабжьу дихьэхауэ щытащ физикэм. Абыхэм къахэкIащ ар иужькIэ IэщIагъэ зыхуэхъуахэри. Дауи, ар и фIыгъэт ди школ унафэщIым.
Зи теплъэри зи хьэлри зэтехуэ цIыхущ Азджэрий. Школым ар дапщэщи щыплъагъунут екIуу, къызыхуэтыншэу, зэщIэкъуауэ хуэпауэ. И нэгур зэрызэIухам хуэдэщ игу зэIухари. Школым къыщIыхьакъэ е кIэлындорым къытехьакъэ — ихъуреягъкIэ зэуэ мамыр хъурт, пщIэ, фIэлIыкI зиIэ цIыху зэралъагъум и щыхьэту.
УнафэщI щыпкъэ, лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ ахъырзэман, егъэджакIуэ Iэзэ Щад Азджэрий и лэжьыгъэ хьэлэлыр къэралым гулъытэншэ ищIакъым. Абы мызэ-мытIэу къыхуагъэфэщащ дамыгъэ лъапIэхэр, щытхъу, фIыщIэ тхылъхэр. Ар физико-математикэ щIэныгъэхэм я кандидатщ, Творческэ педагогикэмкIэ академием и академикщ. Бгъэдэлъ апхуэдэ зэфIэкI лъагэхэм къыхэкIыу Щадым къыфIащащ УФ-м, КъБР-м щIыхь зиIэ я егъэджакIуэ, КъБР-м егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ цIэ лъагэхэри.
Зи гугъу сщIа къалэнхэр IэщIыб ищIами, Щад Азджэрий ноби япыщIащ школ лэжьакIуэхэм. Ар егъэджакIуэхэм я профсоюз зэгухьэныгъэм и щIыналъэ къудамэм и пашэщ.
Зи гъащIэри зи гуащIэри щIэблэм щIэныгъэ егъэгъуэтыным, егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэм тыхь хуэзыщI Щад Азджэрий Адэлджэрий и къуэм дохъуэхъу иджыри куэдрэ узыншэу, цIыхум къыхуаIэ арэзыныгъэм ифI къекIыу псэуну.
БОРСЭ Алёнэ,
егъэджакIуэ, ИМЦ-м и методист.
Шэджэм къалэ.
Адыгэ гъащIэм дихьэха урыс бзылъхугъэ
ЩхъуэкIэплъыкIэу зэщIэгъэгъа розэхэм я мэ гуакIуэр къалэм къыщхьэщытт. Нэхъыжьхэм ящIэж: япэм ахэр Налшык и щIыпIэ куэдым щыхасэрт, я теплъэм нэр игъэгуфIэу, къапих мэ IэфIым псэр дэушэу. МафIэгу къэувыIэпIэм деж тет бзылъхугъэ щхьэц сырыху лъагъугъуафIэм иIыгъ хьэлъэхэр игъэувауэ ихъуреягъыр зэпиплъыхьырт, илъагъу псори зэрыфIэгъэщIэгъуэныр и нэгум къищу. КъыздикIа Владимир областым щилъэгъуахэм елъытауэ ар къыздагъэкIуа Къэбэрдей-Балъкъэрыр телъыджэхэр щыкуэд таурыхъ щIыналъэу къыщыхъурт. Иджы абы къыгурыIуат фIыуэ илъагъу усакIуэ щэджащэхэу Пушкинымрэ Лермонтовымрэ Кавказыр я лирикэм апхуэдизу щагъафIэу щIыщытар.
Апхуэдэ гупсысэхэм защIаIыгъэ егъэджакIуэ ныбжьыщIэ Денисовэ Людмилэ къалэм и уэрам нэхъыщхьэмкIэ дэкIуейрт, бгырыс щIыналъэм теухуа усэхэр щэху цIыкIуу жиIэу, илъагъу, зыхуэзэ псори и гумрэ и псэмрэ къащтэу.
ЛIэщIыгъуэ блэкIам и блыщI гъэхэм я пэщIэдзэт абы щыгъуэ. Владимир къалэм дэт къэрал университетыр къэзыуха Людмилэ ди республикэм и щыпэ къакIуэт. Урысыбзэмрэ литературэмкIэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ зэзыгъэгъуэта бзылъхугъэ цIыкIум Къэбэрдей-Балъкъэрым и Дзэлыкъуэ районым хыхьэ Сэрмакъ къуажэм а предметымкIэ щригъэджэн хуейуэ къагъэкIуат. Апхуэдэу хабзэу щытащ: еджапIэ нэхъыщхьэ къэзыухахэр илъэситI-щыкIэ щылэжьэн хуейт езым хуэдэ IэщIагъэлI щахуримыкъу щIыпIэм. Людмилэ и гъусэу а гъэм университетыр къэзыухахэм яхэтт Таджикистаным, Якутием ягъэкIуахэри. Денисовэм, и насып къикIри, ди республикэр къылъысат. Хъыджэбзым и адэ-анэм лэжьапIэ IэнатIэ къыщыхуагъуэтакIэт Владимир, арщхьэкIэ щIалэгъуэм и къару лъэщым зэщIиIыгъэ зэныбжьэгъухэр щхьэж къыхуагъэфэщакIэ зэбгрыкIат, адэ-анэм я жьауэм къыщIэкIри. Людмилэ щIыгъуу ди щIыналъэм къэкIуат иджыри IэщIагъэлI ныбжьыщIэу 10. Абыхэм илъэсищыр къалэжьыжри, щхьэж и щIыпIэ ягъэзэжауэ щытащ, Людмилэрэ нэгъуэщI зырэ фIэкIа къэмынэу.
— Къэбэрдей-Балъкъэрым сыщылэжьэн хуейуэ къыщызжаIам щыгъуэ, зэи сымылъэгъуа икIи зи цIэр зэхэзмыха Налшык къалэр картэкIэ къэзгъуэтауэ щытащ. Сэрмакъ къуажэр картэм итыххэтэкъым. ИужькIэ къэсщIащ ар Псыхуабэ и гъунэгъу жылэшхуэу зэрыщытыр. УщIалэмэ, аракъэ, сыгуфIат: «Псыхуабэ щыпсэуат фIыуэ слъагъу усакIуэ щэджащэ Лермонтовыр», — жысIэри, — игу къегъэкIыж Людмилэ. — ЕгъэджэныгъэмкIэ министерствэм си дэфтэрхэр щалъэгъуам щыгъуэ, къызжаIат сыхуеймэ, къалащхьэм нэхъ пэгъунэгъу школ гуэрым сагъэкIуэну. Сэ здауэ щытакъым: «Сэ сыздагъакIуэр Сэрмакъщ», жысIэри. Абы щыгъуэ хэт ищIэнт а щIыпIэр сэ етIуанэ Хэку схуэхъуну?
«Налшык — Сэрмакъ» автобусым ису къуажэм щыкIуэм, Денисовэр зэщIаIыгъэрт щIыпIэщIэм, IэнатIэщIэм къыхуихьыну зыщыгугъ псоми епха гупсысэхэм. Зэзэмызэ абы и нэр теплъызэрт Iэдийм хуэдэу зызыукъуэдия гъуэгу захуэм икIи игъэщIагъуэрт абыхэм я фагъыр, захуагъэр — апхуэдэтэкъым ар къыщалъхуа Владимир щIыналъэм и гъуэгухэр. Гулъытэншэ хъуртэкъым гъуэз щIыху пIащIэр зытегъуэлъхьа бгы лъагэхэри, нэхъ адэIуэкIэ уардэу дыгъэпсым къыхэплъ Iуащхьэмахуэ абрагъуэри… Япэу зыхищIа апхуэдэ гурыщIэхэм ноби ягъэпIейтей егъэджакIуэ нэсыр.
Людмилэ здагъэкIуа адыгэ къуажэр зыкIи ещхьтэкъым ар зэса урыс жылэхэм: ар инт, къулейт, къабзэт. Жылэм щыпсэу цIыху мини 10-м щIигъум урысу яхэтыр 8 къудейти, ихъуреягъкIэ щызэхихыр хамэбзэт. ЩIыналъэщIэм тIэкIу нэхъ есэн папщIэ, Денисовэр псом япэрауэ Псыхуабэ кIуащ, Лермонтовыр щыпсэуа щIыпIэ-хэм зыщиплъыхьащ. ФIыуэ илъагъу усакIуэ цIэрыIуэр гъунэгъуу зэрыщыIам и гур къызэригъэгъуэтыжа хуэдэ, фокIадэм и 1-м Людмилэ лъэ быдэкIэ школым щIыхьащ. ПщампIэ хужь цIыкIу зытелъ бостей фIыцIэр зыщыгъ егъэджакIуэ ныбжьыщIэр еджакIуэхэм къазэрыхэщ щыIэтэкъым. Класс нэхъыжьхэм щIэсхэм яхэтми ярейт хъыджэбз нащхъуэ хужьым ныбжькIэ ехьэехуэ гуэрхэри. Классым щIыхьэу дерсыр иубла нэужь, псори зэуэ къихьэхуащ Людмилэ. Кавказымрэ абы щыIа урыс усакIуэхэмрэ я гугъу ищIри ар сабийхэм зыхэщIэгъуэу къахуеджащ я щIыналъэм теухуа усэ зыбжанэ. ЕгъэджакIуэ ныбжьыщIэм и гъэсэнхэри и лэжьэгъухэри псынщIэу къыдихьэхащ урысыбзэр фIыуэ зэрищIэмкIэ, и макъ жьгъыру дахэмкIэ, и теплъэ гуакIуэмкIэ, хэлъ хьэл-щэн екIумкIэ.
Къэзыухъуреихь псори зыфIэгъэщIэгъуэн бзылъхугъэ нэIурыт цIыкIур зэман кIэщIым къриубыдэу яхэзэгъащ сэрмакъдэсхэм. Ар щIэупщIэрт жы-лэм щекIуэкI гъащIэм, адыгэбзэмрэ лъэпкъ хабзэмрэ зэрызригъэщIэным хущIэкъурти, урыс-адыгэ псалъалъэ къызэрищэхуам нэмыщI, нэхъ Iэмалыншэу къыщыхъу адыгэ псалъэхэр тетрадь щхьэхуэм иритхэрт, урысыбзэкIэ къарыкIхэр щIигъужурэ. Людмилэ сабийхэм урысыбзэ яригъэджырт, сабийхэм я егъэджакIуэм адыгэбзэ ирагъащIэрт.
Денисовэр хуабжьу дихьэхат адыгэ хабзэм, щэнхабзэм, игъэщIагъуэрт жэгъущIэс лъэпкъ цIыкIум хэлъ нэмыс иныр, адыгэхэм хьэщIэм, нэхъыжьым, бзылъхугъэм, сабийм хуэтщI пщIэ лейр. ЛъэпкъкIэ урысми, ар щIэх дыдэу дихьэхащ икIи псэкIэ къищтащ адыгэ дунейр. Абы и деж зы щыхъуат урысыпсэ зэIухамрэ адыгэ зэпIэзэрытыныгъэмрэ, щэныфIагъымрэ пагагъымрэ.
Къуажэдэсхэм ягуми я псэми къищтат урыс пщащэ дахэ цIыкIур. МащIэт щIалэхэми яхэтыр абы нысащIэу емыхъуапсэу. Ахэр хуейтэкъым, къилэжьыжын хуей илъэси 3-р дэкIмэ, Людмилэ, къахуэкIуэ хабзэ адрей апхуэдэ егъэджакIуэхэм хуэдэу, жылэм дэкIыжыну. Апхуэдэуи къэхъуну къыщIэкIынт, хэт ищIэрэ? АрщхьэкIэ а пIалъэр къэмысу урыс пщащэр … яхьащ, адыгэхэм ди хабзэм тету. Людмилэ щхьэгъусэ хуэхъуар школым къыщыдэлажьэ щIалэ екIут. Ар, Дау Юрэ, макъамэмкIэ егъэджакIуэти, зэщхьэгъусэхэр гушыIэрт: «Макъамэ-литературэ композицэ дыхъуащ», — жаIэурэ.
ЗэгурыIуэрэ зэдэIуэжу зэдэпсэуащ Людмилэрэ Юрэрэ. Даухэ я унагъуэ дахэм къащIэхъуащ сабиищ. Хъыджэбзхэу Светланэрэ Тамарэрэ я адэ-анэм я IэщIагъэр къыхахыжащ. Светланэ химие щIэныгъэхэм я докторщ, КъБКъУ-м и профессорщ. Тамарэ филологщ. Зэщхьэгъусэхэм я къуэ Руслан щIэныгъэ нэхъыщхьэу тIу иIэщ: ар физикщ, юрист IэщIагъэми хуеджащ.
Адыгэ гъащIэр къэзыщта урыс бзылъхугъэ цIыкIур насыпыфIэ щыхъуащ Сэрмакъ къуажэм. И унагъуэ Iуэхухэр зэрытэмэмым къыдэкIуэу, абы ехъулIэныгъэхэр щызыIэригъэхьащ лэжьапIэ IэнатIэми. ЩIэныгъэ куу зэрыбгъэдэлъым къыхэкIыу адэ-анэхэм я нэхъыбэр хущIэкъурт Людмилэ деж я быныр щрагъэджэну. ЕгъэджакIуэри и гъэсэнхэри дапщэщи жыджэру хэтщ щIыпIэм, районым, республикэм щекIуэкI зэпеуэхэм, текIуэныгъэхэр къахьу. Категорие лъагэ зиIэ егъэджакIуэ гумызагъэр и Iуэху зехьэкIэ пэрытымкIэ ядогуашэ IэнатIэм пэрыувагъащIэхэм. Ар илъэс куэд лъандэрэ и унафэщIщ урысыбзэмрэ литературэмрэ езыгъэджхэм я школ методикэ зэгухьэныгъэм.
И лэжьыгъэфIым папщIэ Людмилэ къы-хуагъэфэщащ щIыхь, фIыщIэ тхылъ куэд. Абыхэм яхэлъщ КъБАССР-м, РСФСР-м, КъБР-м, УФ-м егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ, щэнхабзэмкIэ я министерствэхэм къабгъэдэкIахэр. Ар УФ-м егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэщ, КъБР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм къепхауэ лажьэ жылагъуэ советым хэтщ. Людмилэ ящыщащ УФ-м и Президентым къыхилъхьауэ щыта «Егъэджэныгъэ» лъэпкъ проектым ипкъ иткIэ екIуэкIа къэралпсо зэпеуэм япэу хыхьахэм. Абы щытекIуэри къыфIащащ «УФ-м и егъэджакIуэ нэхъыфI» цIэ лъапIэр, ахъшэ саугъэтри къыхуагъэфэщащ. 2013 гъэм Дау Людмилэ къыхуагъэфэщащ КъБР-м и ЩIыхь тхылъыр.
— Дэтхэнэ егъэджакIуэми и ехъулIэныгъэ нэхъ лъагэ дыдэхэм ящыщщ и гъэсэнхэр, — жеIэ Людмилэ. — Сэ абыхэмкIи Тхьэр къысхуэупсащ. Срогушхуэ икIи сропагэ си еджакIуэхэм ящыщ куэдым си IэщIагъэр къызэрыхажам. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, Лыджыдэ Iэсият, Тэхъу Маринэ, Хъалил Заретэ, Къалэ Светланэ сымэ, нэгъуэщIхэри. Филологие щIэныгъэхэм я кандидат хъуащ си гъэсэну щыта Къардэн (Къущхьэ) Iэсият. Си бынхэм, бын пэлъытэу сиIэ си еджакIуэхэм я ехъулIэныгъэхэм къаруущIэ къысхалъхьэ.
ЦIыхур, гъащIэр фIыуэ зылъагъу бзылъхугъэ щыпкъэщ егъэджакIуэ IэщIагъэм илъэс 45-рэ хъуауэ хьэлэлу ирилажьэ Людмилэ. Гукъыдэжрэ дэрэжэгъуэрэ щымыщIэу, щIэблэм я гуфIэгъуэ илъагъуу иджыри куэдрэ узыншэу псэуну, лэжьэну ди гуапэщ.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
ЕгъэджакIуэ унагъуэм я гуащэ
Апхуэдэу куэдрэ йоджэ Бахъсэнёнок (Къэсейхьэблэ) жылэм щыпсэу Ахъмэтхэ я унагъуэм. Мы махуэхэм зи ныбжьыр илъэс 90 ирикъуа Аслъижан Къубатий и пхъумрэ абы и щхьэгъусэ Исмэхьил Хьэбалэ и къуэмрэ (и ахърэтыр нэху ухъу) илъэс куэдкIэ егъэджакIуэу щылэжьащ жылэм дэт курыт школым. Нобэ унагъуэм я нэхъыжь Аслъижан жьыщхьэ махуэщ, пщIэрэ нэмысрэ иIэу дунейм тетщ.
Аслъижанрэ Исмэхьилрэ илъэс 60-кIэ зэдэпсэуащ, зэгурыIуэрэ зэдэIуэжу, пщIэрэ нэмысрэ я зэхуаку дэлъу. Зэщхьэгъусэхэм къащIэхъуа бынитхуми я къуэрылъху-пхъурылъхухэми къахэкIащ нэхъыжьхэм я щапхъэм ирикIуэу егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм пэрыувахэр.
Анэ, анэшхуэ, нанэшхуэ IэфIым и махуэшхуэр хуаIэтащ и къуэхэм, ипхъухэм, и нысэхэм, и малъхъэхэм, и къуэрылъуху-пхъурылъху 16-м, абыхэм я быныжу 37-м.
И илъэс 90 юбилейм ирихьэлIэу нанэ Iумахуэм къехъуэхъуар и Iыхьлыхэмрэ благъэхэмрэ я закъуэкъым. Абы хъуэхъу тхылъ къыхуигъэхьащ УФ-м и Президент Путин Владимир. «ПщIэ зыхуэтщI Аслъижан Къубатий ипхъу! Уи махуэшхуэмкIэ дынохъуэхъу дигуми ди псэми къабгъэдэкIыу. Уэ уащыщщ къэралым и зэфIэувэныгъэм, зэпэщыныгъэм зи гуащIэшхуэ хэзылъхьа щIэблэм. Уэ уахэтащ Хэку зауэшхуэм и мафIае илъэсхэм я бэлыхьхэр зыгъэвахэм, ТекIуэныгъэ Иныр ди къэралым къихьыным зэфIэкIыу яIэр езыхьэлIахэм. ФIыщIэ ин фхудощI фи къарумрэ акъылымрэ къихьа псоми папщIэ», — итщ Путиным къыбгъэдэкIа письмом.
Къэрал унафэщIым и хъуэхъум дэщIыгъуу Аслъижан къыIэрыхьащ КъБР-м и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Юрий къыбгъэдэкI тхыгъэ гуапэри. Апхуэдэу нэхъыжьыфIым псалъэ гуапэ куэд къыжраIащ Бахъсэн район администрацэм и Iэтащхьэм социальнэ IуэхухэмкIэ и къуэдзэ Къэнэмэт Рустамрэ Бахъсэнёнок къуажэ администрацэм и пашэ Абрэдж Хьэутийрэ.
Зи акъылыр жан, зи гупсысэр нэху нэхъыжьыфIым дохъуэхъу иджыри куэдрэ узыншэу и быным ящхьэщытыну, абыхэм я гузэвэгъуэ имылъагъуу, гукъыдэжрэ дэрэжэгъуэрэ иIэу псэуну.
ТАМБИЙ Линэ.
Iуэху зехьэкIэ пэрыт
Лэжьыгъэр ефIэкIуэным йолIалIэ
Къуажэдэс щIэблэр гъэсэным, щIэныгъэ егъэгъуэтыным теухуауэ Iуэхушхуэ щызэфIагъэкI Къубэ-Тэбэ къуажэм дэт пэщIэдзэ школ — сабий садым. НобэкIэ абы щIэсщ сабий щитIрэ блыщIрэ. ГъэсакIуэхэм я бжыгъэр плIыщIым щIегъу. Садыр инщ, дахэщ. Гъэ еджэгъуэщIэм ипэ къихуэу ремонт екIу ящIащ. IуэхущIапIэм щекIуэкI лэжьыгъэ псори къызэрегъэпэщ абы и унафэщI Ныбэжь Эммэ.
Къуажэдэсхэм зэрацIыхумкIэ, ар щIэныгъэшхуэ зыбгъэдэлъ, зи пщэрылъ къалэнхэм хуэIэижь къызэгъэпэщакIуэфIщ. Хэт сыт хуэдэ IуэхукIэ бгъэдыхьэми, чэнджэщэгъу хуохъу, зэримыгъэщIэхъуным хэтщ. «Ар и IэщIагъэм къыхуалъхуа бзылъхугъэщ», — жаIэу зэхыбох а пэщIэдзэ школ — сабий садым зи бын екIуалIэ адэ-анэхэм.
Жэуаплыныгъэ ин зыпылъ а къалэным Эммэ зэрыпэрыувэрэ илъэси 10-м нэсауэ аращ. А зэманым къриубыдэу школ — садым сыт и лъэныкъуэкIи зиужьащ, и Iуэхухэр ноби ефIакIуэу къэплъытэ хъунущ. УнафэщI щыпкъэр и лэжьыгъэм бгъэдэтщ, и унагъуэ, и щхьэ Iуэхухэм япэ иригъэщу. IуэхущIапIэм и Iуэхухэр дэкIынымкIэ Ныбэжьым сэбэп къыхуохъу и лэ-жьэгъухэу, дэIэпыкъуэгъу нэсхэу Къардэн Мадинэ, Тхьэгъэпсэу Хьэлимэт, Батыр Нэфисэт, Щхьэныкъуэ Самерэ, Евсей Анжелэ, Урчыкъуэ Майе, Джэдмышх Оксанэ, Бырхьэм Рометэ, ХьэщIэмыз Альбинэ, Кугъуэт Лянэ, Батыр Заремэ, Мамий Джульеттэ, ГъукIэ Томэ, Нартокъуэ ФатIимэ, ДыщэкI Iэдииху, Мамбэт Iэсият, Бэлагъы Алёнэ сымэ. Гулъытэ яхуэфащэщ егъэджакIуэ IэкIуэлъакIуэхэу Мамбэт Марьянэ, Лыджыдэ Альбинэ, Шорэ Ирэ, Тохъутэмыщ Анетэ сымэ. ЕджакIуэ цIыкIухэм щIэныгъэм и дунейр къызэрыхузэIуахым къыдэкIуэу, ахэр йогугъу щIэблэр адыгэ хабзэм, нэмысым зэрыхуаущииным, лъэпкъ тхыдэмрэ щэнхабзэмрэ сабийхэр куууэ щыгъуазэ зэращIыным.
ПэщIэдзэ школ — сабий садым и IэщIагъэлIхэри гъэсэн цIыкIухэри жыджэру хэтщ щIыпIэм, районым, республикэм щекIуэкI зэпеуэ зэмылIэужьыгъуэ куэдым. ЗэфIэкI лъагэ зэрабгъэдэлъым и щыхьэту абыхэм къыхуагъэфащэ апхуэдэ зэхьэзэхуэхэм я щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр, саугъэт лъапIэхэр. Гъэ еджэгъуэщIэм ирихьэлIэу районым щекIуэкIа «Школ пщIантIэ нэхъ дахэ» зэхьэзэхуэм хэтащ пэщIэдзэ школ — сабий садыр. Абы ипкъ иткIэ ирагъэкIуэкIа лэжьыгъэшхуэр гулъытэншэ хъуакъым. Апхуэдэу IуэхущIапIэм и гъэсакIуэ Щхьэныкъуэ Самерэ иджыблагъэ хэтащ «ГъэсакIуэ нэхъыфI» зэпеуэм икIи етIуанэ увыпIэр къыщихьащ. ГъэсакIуэхэм я махуэшхуэм ирихьэлIэу Самерэ къратащ егъэджэныгъэмкIэ щIыпIэ IэнатIэм къыбгъэдэкI щIыхь тхылъыр.
Школ — садым сыт хуэдэ зэхьэзэхуэ щекIуэкIми, абы кърагъэблагъэ я гъэсэнхэм я адэ-анэхэр, лэжьыгъэм и ветеранхэр, жылэм и нэхъыжьыфIхэр.
Дауи, сабийр бгъэсэныр, абы и псэр щIэныгъэм хуэбгъэушыныр, къыдэпхьэхыныр икIи балигъ гъащIэм хуэбгъэхьэзырыныр икъукIэ лэжьыгъэ гъэщIэгъуэнщ, абы къищынэмыщIауи, гугъущ. А лэжьыгъэр къызыхуэтыншэу зэрызэфIахыным хущIокъу икIи зы унагъуэшхуэм хуэдэу, зэгурыIуэрэ зэдэIуэжу я IэнатIэм пэрытщ IуэхущIапIэм и лэжьакIуэ псори. ДэнэкIи къабзэщ, хуабэщ, нэхущ. А псори, дауи, псом япэу зи фIыгъэр ныкъусаныгъэншэу лэжьыгъэр къызэзыгъэпэщ Ныбэжь Эммэщ.
Сабийхэр егъэджэным, гъэсэным зи гумрэ зи псэмрэ етауэ, зэфIэкIрэ къарууэ иIэхэр лэжьыгъэм езыхьэлIэ унафэщIми абы и нэIэм щIэт гуп узыншэми дохъуэхъу я хъуэпсапIэхэм я Iэр техуэу, ехъулIэныгъэщIэхэр яIэу, щIэблэ узыншэ лъэпкъым хуагъасэу куэдрэ лэжьэну.
БЫРХЬЭМ Раметэ,
КъБКъУ-м и студенткэ.
