Бзылъхугъэ гъащIэ мащIэхэр
ЦIыхур щылэжьэф ныбжьым ит бзылъхугъэхэм щыщу дэтхэнэ еплIанэри зэрылIыкIыр лышх узыфэхэрщ (процент 23,8-рэ), апхуэдизым нэс (процент 22,9-рэ) лъынтхуэ узыфэхэм яукI, процент 19,2-р — машинэ зэжьэхэуэм хэкIуадэхэмрэ, зызыукIыжхэмрэщ.
Зэрыщыту къапщтэмэ, цIыхубз минищэ къэс 209-рэ малIэ, «и псэугъуэт» жыхуаIэ ныбжьым иту.
Минищэм тещIыхьауэ нэхъ мащIэ дыдэу щылIэр Ингуш Республикэращ (мини 100-м хуозэ 54-рэ), Дагъыстэным (75-рэ), Шэшэным (93-рэ), Къэрэшей-Шэрджэсым (93-рэ), Къэбэрдей-Балъкъэрым (116-рэ), Осетие Ищхъэрэ — Аланием (126-рэ), Къалмыкъым (137-рэ), Москва (142-рэ), Ставрополь крайм (146-рэ), Ямало-Ненецкэ автоном округым (146-рэ).
Ауэ Урысей Федерацэм иIэщ мы Iуэхур щыхьэлъэ. Къапщтэмэ, Тыва бзылъхугъэ щIалэу щылIэм я бжыгъэр хуэдитIкIэ нэхъыбэщ адрей хэгъэгухэм елъытамэ — минищэм 440-рэ хуозэ. Чукоткэм, Кемеровэ, Новгород, Иркутск, Амур, Тверь, Псков областхэмрэ Хабаровск, Приморск крайхэмрэ Iуэхур мащIэу щынэхъыфIщ Тыва елъытауэ.
ЗэрыжытIащи, цIыхубзхэр нэхъыбэу зэрылIыкIыр лышх узыфэхэрщ. ОнкологиемкIэ Евразие федерацэм и IэщIагъэлIым къегъэлъагъуэ абы и щхьэусыгъуэр. Япэрауэ, а узыфэхэм зэрыпэщIэт щIыкIэмкIэ Европэми США-ми дакIэщIыхьэркъым. Абыхэм зытращIыхьыр, я Iуэхур нэхъыфI зыщIри цIыхухэм я узыншагъэр пIалъэ пыухыкIам тету къызэрапщытэрщ, уз гъэтIылъа ямыIэн папщIэ. Абы и фIыщIэщ Европэмрэ США-мрэ ягъэхъужыф зэрыхъуар бгъэм хищIэ лышхыр. Урысейм нэгъуэщIщ щытлъагъур. ЦIыхубзым и узыфэр къыщахутэр лышхыр етIуанэ, ещанэ лIэужьыгъуэм хыхьа нэужькIэщи, къахуегъэлри нэхъ мащIэщ.
ЕтIуанэрауэ, ди къэралым къомэщIэкI дохутыр IэщIагъэ зиIэхэр. Псом хуэмыдэу яхуримыкъур гистологхэмрэ цитологхэмрэщ. Мединститутхэр куэдщ, ауэ хэхауэ апхуэдэ дохутырхэр ягъэхьэзыркъыми, икIэщIыпIэкIэ а Iуэхур ямыгъэзэкIуэжмэ, нэгъуэщI къэралхэм кърашын хуей хъунущ ягъэлэжьэн.
Ещанэрауэ, дохутыр псори щыгъуэзэн хуейщ лышх узыфэхэр зыхуэдэмрэ абы зэрызыкъуигъащIэ щIыкIэмрэ. Псалъэм папщIэ, терапевтым и чэзум гурыщхъуэ ищIу сымаджэр онкологым деж имыгъакIуэмэ, узыр хотIасэ.
ЭкономикэмкIэ еджапIэ нэхъыщхьэм ДемографиемкIэ и институтым и унафэщI Вишневский Анатолий зэрыжиIэмкIэ, цIыхухэм я узыншагъэр хъумэным теухуа Iуэхухэр тэмэму зэтеубла зэрымыхъуар, цIыхубзхэм тутынрэ аркъэрэ ефэ куэду зэрахэтыр щхьэусыгъуэ хуохъу лышхым бзылъхугъэ щIалэхэр зэрихьым. «Иджы щыщIэдзауэ а щыщIэныгъэхэр дгъэзэкIуэжыным яужь дихьэмэ, илъэсипщI нэужь тлъагъуну аращ абы къыпэкIуэнур», — жеIэ Вишневскэм.
Iуэхур иригъэфIэкIуэну дыщыгугъ хъуну къыщIэкIынущ 2019, 2020 гъэхэм Урысейм и цIыху балигъхэм я узыншагъэр щIэкIыу къызэрапщытэнум.
Ар зэрекIуэкIым кIэлъыплъыну я къалэнщ ОМС-мкIэ фондым и щIыналъэ къудамэхэм.
ЦIыхухэм хъыбар егъэщIэным, мы Iуэхум и мыхьэнэр къагурыгъэIуэным министерствэу 7 елэжьынущ: Узыншагъэр хъумэнымкIэ, ЕгъэджэныгъэмкIэ, ЩIэныгъэмкIэ, СвязымкIэ, СпортымкIэ, ТранспортымкIэ, ЛэжьыгъэмкIэ министерствэхэр. Абыхэм телевиденэ, радио, интернет IэмалхэмкIэ социальнэ рекламэр цIыхухэм я деж нагъэсынущ.
ЗэрытщIэщи, ди къэралым мы гъэм щIэрыщIэу щагъэбелджылащ диспансеризацэр зэрекIуэкIыну щIыкIэр. Иджы зэрыщытращи, илъэс 40 ныбжьым щыщIэдзауэ илъэсым нэхъыжьхэм зэ я узыншагъэр кърагъэпщытэну хуитщ. Илъэс 18 — 39-м итхэм — илъэсищым зэ.
Пенсэм щыкIуэну ныбжьым нэсахэм диспансеризацэм щхьэкIэ лэжьэгъуэ махуитI зы илъэсым къагъэсэбэпыну хуитщ. Адрейхэм — зы махуэ. А махуэхэм техуэ улахуэри лэжьапIэм щыIам хуэдабзэу ират. Ауэ поликлиникэм кIуэну зэримурадыр тхауэ унафэщIым хущIахьэу Iэ къытрагъэдзапхъэщ.
ГурыIуэгъуэщ, узыр къахутэ къудейкIэ зэрызэфIэмыкIынур, цIыхухэр ягъэхъужын зэрыхуейр.
Диспансеризацэм къызэщIиубыдэу сыт хуэдэ анализ етын, сыт хуэдэ дохутырхэр къеплъын хуейми теухуа хъыбар поликлиникэхэм яIэщ. Дохутырхэр зэплъа цIыхухэм узыншагъэкIэ зыхэхуэ гупыр ягъэбелджылынущ, уз гъэтIылъа зиIэхэм я узыншагъэр илъэсым тIэу къапщытэнущ. ФымыгъэщIагъуэ, фыкIуэну къыфщыгъупщэмэ, дохутырхэр къэпсалъэу фигу къагъэкIыжын хуейуэ къалэн зэрыщащIари.
Къэрал куэдым щыхабзэщ диспансеризацэм пхымыкIа цIыхур зыгуэркIэ сымаджэ къэхъумэ, езым и ахъшэкIэ зигъэхъужын хуейуэ. ПхыкIа- мэ — медицинэ страхованэмкIэ зэфIокI. Диспансеризацэм къыпамыкIухьынымкIэ IэмалыфIщ ар. Дэри абы дыхуэкIуэфамэ, езы цIыхухэм хэгъэзыхь щымыIэу я узыншагъэр кърагъэпщытэну къыщIэкIынт.
