Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэ
Тхыгъэмрэ ар зеймрэ ятеухуауэ
Плъыфэ зэмыфэгъухэм ирогъуазэ
Иджырей тырку тхакIуэхэм я нэхъ цIэрыIуэ Памук Орхьэн и Iэдакъэ къыщIэкIауэ иджыблагъэ (2016 гъэм и кIэм) дунейм къытехьащ «Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэ» романыщIэр.
Истамбыл щыпсэу адыгэ унагъуэ хуэщIам къыщалъхуа Памук Орхьэн Тыр-кум цIэрыIуэ щыхъуащ, 1982 гъэм «Джэудэт-бейрэ и къуэхэмрэ» зыфIища и тхыгъэшхуэр къытрадза нэужь. ИлъэсипщI нэхъ дэмыкIыу Памук и цIэр Европэми США-ми къыщащIащ. 2006 гъэм тхакIуэ щIалэм Нобель и саугъэтыр къыхуагъэфэщащ. А зэманым ирихьэлIэу Орхьэн утыкуакIуэ хъуат, дэнэкIэ къыщыпсалъэми щыжиIэрт ермэлыхэм я щхьэ кърикIуа лъэпкъ гъэкIуэдыр Тыркум къилъытэн зэрыхуейр. Абы къыхэкIыуи, къэрал влас-тыр тхакIуэм къызэрыхущытыр хэпщIыкIыу екIэкIуащ.
Памук и романхэр я нэхъыбапIэкIэ зытеухуар къухьэпIэ къэралхэм къыщыунэху цIыху зэхэтыкIэхэр Тыркур игъащIэ лъандэрэ зрикIуэ пасэрей хабзэхэм зэрыхэпщIэмрэ хэмыза-гъэу IэщIыб ищIхэмрэщ. Ар къыщыхъукIэ тхакIуэм гу зылъитэ зэхъуэкIыныгъэхэм щыщIэнакIэ и тхыгъэ-хэм къыхигъахуэми, абы и романхэр хэкупсэ нэскIэ гъэнщIащ. Егугъупэу икIи набдзэгубдзаплъэу тырку лъэпкъми, щыпсэу къэралми я тхыдэр иджурэ, Памук «урбанист роман» жанрыр нишэсыфащ къызэрымыкIуэ лирикэ хьэлэмэтым. Абы и тхыгъэхэр зэрытха бзэм и дахагъым Тырку къэралыр дыгъэ зегъэупIэрэ бэзэр кIуапIэу фIэкIа зымыщIа цIыху куэд иришэжьащ Истамбыл зэ нэхъ мыхъуми зрагъэлъагъуну хуейуэ.
Памук Орхьэн и гуащIэм щыгъуазэ тхылъеджэхэм фIыуэ ящIэ ар плъыфэ зэмыфэгъухэм иригъуазэ тхакIуэ-сурэтыщIу зэрыщытыр, плъыфэбэ псалъэхэмкIэ теплъэгъуэ хьэлэмэтхэр къызэригъэщIыр, а Iэмалыр къигъэсэбэпурэ езым фIэкIа нэгъуэщIым имылъэгъуа дуней телъыджэм узэрытришэр. ТхакIуэр журналистхэм псэлъэгъу щахуэхъукIэ, нэхъыбэу кърат упщIэри аращ зытеухуар: «КъыкIэлъыкIуэ уи романым сыт и плъыфэу щытынур?»
Пэж дыдэу, абы и тхыгъэшхуэу цIэрыIуэ хъуахэм къыщыхъу теплъэгъуэхэм я щIыбагъ къыдэтыр (театрым деж декорацэ жыхуэтIэм хуэдэр) плъыфэ щхьэхуэкIэ къыхэгъэбелджылыкIащ. Апхуэдэ щIыкIэкIэ абы дрешалIэ зи гугъу ищI Iуэхугъуэ нэхъыщ- хьэм щIилъхьа гупсысэм. Уеблэмэ, Орхьэн языны- къуэ и романхэм я фIэщыгъэцIэ къудеймкIи ар къыбгуроIуэ. Псалъэм папщIэ, «Тхылъ фIыцIэ», «Си цIэр — Плъыжьщ», «Хуэмым и унэ», «Уэс», «БыдапIэ хужь».
Иджы абы я сатырхэм къахэуващ нобэ япэу «Адыгэ псалъэм» и щIэджыкIакIуэхэм я пащхьэ къитлъхьэ «Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэ» романри. Ар и гъэпсыкIэкIи, и купщIэкIи Орхьэн и япэрей IэдакъэщIэкIхэм щыщу нэхъ зыпэгъунэгъур «Си цIэр — Плъыжьщ» романращ. ТIуми щэху гуэр лъабжьэ яхуохъу, хъыбарыр лIыхъужь зыбжанэм я «жьэкIэ» къеIуатэ, фIэщыгъэцIэ хуищIамкIэ тхакIуэм къыджеIэ тхылъым и напэкIуэцIхэм Iэмал имыIэу лъы зэрыщыжэнур. Ауэ хэт илъ, сыт и щхьэусыгъуэ, хэт и ягъэ? — ахэр псори къыщыбгурыIуэнур, зэрыхабзэщи, романым и кIэм унэса нэужьщ.
Памук Орхьэн и IэдакъэщIэкIхэм щыщу «Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэ» романым фIэкIа умыцIыхуми, гурыIуэгъуэ пщохъу къызэрымыкIуэу купщIэ куу абы зэриIэр, къуэкIыпIэмрэ къухьэпIэмрэ я литературэ хабзэхэр хьэлэмэту зэрыщызэхэухуэнар. Къэжэр (перс) эпосым и лIыхъужьхэр Шекспир и пьесэхэм къыхохутэ, Библие хъыбаркIэ тцIыху персонажхэр пасэрей алыдж трагедиехэм щыдолъагъу. Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэр, лъэрызекIуэ Моби Дик нэхъей, фIэкIыпIэ зимыIэ тезыру романым и лIыхъужь нэхъыщхьэм къыкIэлъекIухь. Софокл («Эдип»), Фирдоуси («Шахнаме») сымэ ятхыжа пасэрей хъыбарыжьхэр дигу къигъэкIыжурэ, тхакIуэм дрегъэгупсыс зэадэзэкъуэм я зэхущытыкIэхэмрэ а къуэпсхэр хьэлэмэту зэрызэбгрыкIымрэ, натIэм къритхар зэрыфIэкIыпIэншэмрэ абы тезырым узэрыщимыхъумэмрэ.
Къып (Ныбэжь) Таисэ.
1.
Пэжыр жысIэмэ, сэ тхакIуэ сыхъуну сыхуеят. Ауэ си нэгу щIэкIа Iуэхугъуэу зи гугъу фхуэсщIыжынум иужькIэ инженер-геологрэ ухуакIуэрэ сыхъуащ. Си тхылъаджэхэм фи- мыгугъэ: си щхьэ кърикIуахэр къызэрысIуэтэжым щхьэкIэ а Iуэхугъуэ-хэр сэркIэ блэкIа жыжьэм къыхэнауэ. Уеблэмэ нэхъыбэ сигу къэзгъэкIыжыху, абы щыгъуэ къэхъуауэ щытахэм нэхъ куууэ сыхохьэж. Сыщогугъ зэадэзэкъуэ зэхущытыкIэхэм къагъэщIа щIыхьэпIэ-щIэкIыпIэхэм я щэхухэм фэри си гъусэу фыныздыхыхьэну.
1985 гъэм дэ Бешикташ и Iэгъуэблагъэхэм дыщыпсэурт, Бзииху ха-дэм пэмыжыжьэ унэ зэтетхэм ящыщ зым. Си адэм «Хьэйят» зыфIища уней хущхъуэ щапIэ цIыкIу игъэлажьэрт. Тхьэмахуэм зэ хущхъуэ щапIэр нэху щыху ди адэм игъэбыдэжыртэкъым, езыри къыщIэнэрти щIэст. Апхуэдэ пщыхьэщхьэхэм сэ абы гъуэмылэ хуэсхьырт. Сэ сфIэфIт хущхъуэмэ зэмылIэужьыгъуэхэр зыщIэсшэу а тыкуэн цIыкIум зэманыр щызгъэкIуэну, дапхъэ къуагъым деж щыс си адэм — цIыхухъу зэкIуж щхьэпэлъагэм — и пщыхьэщхьэшхэр мыпIащIэу ишхыху. Ноби, илъэс щэщIым щIигъу дэкIами, си ныбжьыр илъэс 45-рэ хъуами, сэ япэми хуэдэу сфIэфIщ хущхъуэмэ къызыкIэрих пасэрей тыкуэн дапхъэхэр.
«Хьэйят» хущхъуэ щапIэм щэхуакIуэхэр и куэдтэкъым. Си адэр хэсу къыщынэ жэщхэм абы зэманыр игъакIуэрт къыздепхьэкI хъууэ а лъэхъэнэм къежьагъащIэ телевизор цIыкIум еплъу. Зэзэмызэ сэ зэхэсхырт си адэр лъагъунлъагъу къыщIыхьа и ныбжьэгъу гуэрхэм макъ хуэмкIэ зэрепсалъэр. Сэ сыкъыщалъагъукIэ, абыхэм я псалъэмакъыр зэпагъэурти, сэ стеухуауэ зыгуэрхэр жаIэрт, къысщытхъурт, адэм хуэфащэ къуэ къызэрыщIэтаджэр къыхагъэщырт, си еджэным къыщIэупщIэрт: сыт хуэдэ классым сыкIуэми, еджапIэр фIыуэ слъагъуми, ар къэзухым сызыхуеджэну IэщIагъэри — псори ящIэну хуейт.
И ныбжьэгъухэр къыщыщIыхьэкIэ, си адэр пIейтей зэрыхъум гу лъыстэрти, зызмыгъэгувэу сыкъызэрыщIэ-кIыжыным сыхуэпIащIэрт, ар зэрышха фалъэхэр зэщIэскъуэжырти, унэм сыкIуэжырт, щIыб уэздыгъэхэм я лъапэ нэхум сыхэту къэрэгъэш жыгышхуэхэр зэгъэкIэкIа уэрамхэмкIэ. Сынэсыжа нэужь си анэм жесIэртэкъым адэм и тыкуэн цIыкIум и ныбжьэгъухэм ящыщ гуэр къызэрыщIыхьар. СщIэрт ар абы и гуапэ зэрымыхъунур, сыту жыпIэмэ, си анэр шынэрт абыхэм я зэранкIэ и щхьэгъусэр аргуэру Iуэху зэIумыбз гуэрхэм хэхуэнкIэ е зы щхьэусыгъуэ имыIэу аргуэру дыкъигъанэу ар ежьэжынкIэ.
А псом къыдэкIуэуи сэ къызгурыIуат си адэ-анэр псалъэмакъыншэу зэ-щызыгъэхьэр политикэ Iуэхухэм зэрамызакъуэр. А тIур зэман кIыхькIэ щызэмыпсалъэ къэхъурт, щIызэщыхьам и щхьэусыгъуэри мынэрылъагъуу. ФIыуэ зэрымылъагъужу арагъэнт. Сэ зыхэсщIэрт си адэр нэгъуэщI цIыхубзхэм зэрыдахьэхыр, цIыхубзхэри абы къызэрыхуэмыхейр. Хамэ бзылъхугъэ ар зэрыкIэлъыкIуэр къызгурыIуэну хуейти, си анэм зэхызигъэхым фIэфIт зэзэмызэ и макъым зригъэIэтурэ си адэм щепсалъэкIэ. Сэ хуабжьу къыстехьэлъэрт си адэ-анэм яку къыдэхъуэ псалъэмакъхэр, икIи, абы къыхэкIыу, сэ зыпэзубыдыжащ абыхэм сегупсысыныр.
Иужь дыдэу си адэр хущхъуэ щапIэм щIэту щыслъэгъуар бжьыхьэ пшыхьу абы гъуэмылэ щыхуэсхьарт. Сэ абы щыгъуэ лицейм и япэ классым сыщеджэрт. Зэрихабзэу, си адэр телевизор цIыкIум еплъу щыст. Тыкуэн дапхъэм и кIыхьагъкIэ щызэбгрыгъэувыкIа фалъэхэм зыхуейр кърихыу ар шхэуэ щысыху, сэ щэхуакIуэ зы-тIум Iуэхутхьэбзэ яхуэсщIащ, зылъыхъуэ хущхъуэхэр естри, и уасэу къызата ахъшэр кассэм илъхьащ. Унэм сыщыкIуэжым, сыкъызэплъэкIыжри си адэм сыIуплъащ — ар бжэщхьэIум тету къысхуэгуфIэрт сэлам къызихыжу и Iэр къысхуищIырт.
Пщэдджыжьым си адэр унэм къэкIуэжакъым. Ар къызжезыIар си анэращ, шэджагъуэ нэужьым еджапIэм сыкъикIыжауэ. Абы и напIэхэр къэпщат, куэдрэ зэрыгъар къапщIэу. Сэ къысщыхъуащ си адэр тыкуэн цIыкIум щIашу полицэ IуэхущIапIэм яшауэ, апхуэдэ япэм зэ къэхъуауэ щытати. Абы щыгъуэ си адэм хьэзабыр ирагъэшэчат ток зрикIуэ кIапсэхэмкIэ къеуэурэ, къищынэмыщIауэ фэлэкъэми1 дагъэкIат…
Илъэсибл хуэдиз ипэкIэ си адэр зэ апхуэдэу кIуэдат, унэм къыщигъэзэжари илъэситI дэкIа нэужьщ. Ауэ мы зэм си анэм и зыщIыкIэр нэгъуэщIт: ар иджы си адэм хуэгузавэртэкъым, атIэ хузэгуэпырт. Абы и гугъу щищIкIэ, зэрыбампIэр нэрылъагъуу жиIэрт: «Езым ещIэж зэхищIыхьхэр!»
Абы ипэкIэ къэрал ухуэкIэр зауэлIхэм залымыгъэкIэ зэрахъуэкIа къудейуэ, си адэр тыкуэным щIашу щагъэтIысам щыгъуэ, си анэр куэдрэ пыхьэу щысат икIи зэпымыууэ жиIэрт си адэр хахуэу, сэ абыкIэ сыгушхуэн хуейуэ, провизор Мэжид и гъусэу хущхъуэ щапIэр игъэлажьэрт, дызыкъуэпсэукIын ахъшэ къэзыт IуэхущIапIэ тIэкIур си адэр къэкIуэжыху къимыгъэувыIэну хущIэкъуу. Сэри зэзэмызэ Мэжид и кIэпхын хужьыр зыIуспхэрти, абыхэм садэIэпыкъурт, провизор сыхъуну къысхуамыгъэлъагъуэ пэтми. Си адэм и хъуэпсапIэр сэ щIэныгъэлI сыхъунырт.
Ауэ иужьу си адэр щыбзэхам щыгъуэ си анэм хущхъуэ щапIэр къыфIэIуэхужакъым. Мэжиди, тыкуэным щIэта адрей дэIэпыкъуэгъухэми я гугъу ищIакъым, IуэхущIапIэр зэтриIыгъэнуи хуеякъым. Абы къыхэкIыу сэ сегупсысын хуей хъурт си адэр мы зэм «зытекIуэдар» нэгъуэщI щхьэусыгъуэу. Ауэ сытыт я мыхьэнэр лъабжьэншэ гупсысэхэм?
Си адэр пIалъэ кIыхькIэ кIуэдауэ къыщIэкIащ. АпхуэдизкIэ куэд дэкIати, абы и нэкIур си нэгу къысхущIэ-гъэхьэжыртэкъым. Уэздыгъэр напIэзыпIэкIэ ягъэункIыфIу щIагъэнэжа нэужь, уи нэхэм зыри ямылъагъужу зэрыхъум ещхь сыхъуауэ къысфIэщIырт апхуэдэм деж.
Пщыхьэщхьэ гуэрым, си закъуэу Бзииху хадэм хуэкIуэ уэрамым Iуэхуншэу срикIуэу, къэслъэгъуащ «Хьэйят» хущхъуэ щапIэм и бжэхэм IункIыбзэ къэбышхуэ етауэ. Абы иужькIэ куэд дэмыкIыу си анэм жиIащ дызэрыпсэун ахъшэ къызэрытхуэмынар. Си щхьэ IуэхукIэ сэ абы щыгъуэ ахъшэу згъэкIуэд щыIэтэкъым, зэзэмызэ кином сызэрыкIуэмрэ щIакхъуэ пIащIэ шыхьам лы тIэкIу дэлъу къызэрысщэхумрэ хыумыбжэмэ. Си еджапIэр Кабаташ хьэблэм щыIэти, абы лъэсу сыкIуэрт, сыкъэкIуэжырт. Языныкъуэ си ныбжьэгъухэм комиксхэр зэрыт тхылъ цIыкIухэр къащэхурти, е ящэжырт, е пщIэ къыIахыурэ ирагъэплъырт. Ауэ сэ сыхуейтэкъым абыхэм хуэдэу зыгъэпсэхугъуэ махуэхэм кинотеатрым къыщIэкIыжхэр згъэхъуу сыдэтыну.
1985 гъэм и гъэмахуэр сэ щызгъэкIуащ Бешикташ щыIэ бэзэрым тет «Дениз» тхылъ тыкуэн цIыкIум сыщылажьэу. Си къалэнхэм хыхьэрт тхылъ зыдыгъу сабийхэмрэ нэгъуэщI еджакIуэхэмрэ си нэIэ ятегъэтыныр. Зэзэмызэ тыкуэныр зей Дениз и гъусэу абы и машинэмкIэ дэ Чагалоглу дыкIуэрт тхылъ къэтшэну. Дениз гу лъитат тхылъыр зытхам и цIэри ар къыщыдагъэкIа тхылъ тедзапIэм и цIэри фIыуэ сигу зэризубыдэм, абы къыхэкIыуи пщIэ къысхуищIырт, унэм сыщеджэну тхылъ гуэрхэр къэсщтэнуи хуит сищIырт. А гъэм и гъэмахуэм сэ тхылъ куэд щIэзджыкIат: щIыпIэ жыжьэхэм зекIуэ щыIахэм ятхыжахэр, Жюль Верн, По Эдгар Аллан сымэ я IэдакъэщIэкIхэр, усэ тхылъ-хэр, уэсмэн пащтыхьхэм я тхыдэм теухуахэр, уеблэмэ пщIыхьэпIэхэм къарыкIхэр щызэхуэхьэса зы тхылъ цIыкIуи къыхэхуат абы щыгъуэ сызэджахэм. Мис а тхылъым ита зы тхыгъэ кIэщIым къыпэщыту къыщIэкIащ къэкIуэну си гъащIэр зэрыщыту зэрихъуэкIыныр.
Тыкуэным зэзэмызэ къыщIыхьэ и ныбжьэгъу тхакIуэхэм сакъыщригъэцIыхукIэ, Дениз абыхэм тхакIуэ сыхъуну яжриIэрт. ЗэрымыщIэкIэ къызжьэдэхури, сэ езым жесIат апхуэдэ хъуэпсапIэ сызэриIэр икIи абы лъандэрэ Дениз сытригъэгушхуэрти, си фIэщ хъужу хуежьат тхакIуэ сызэрыхъунур.
2.
Тхылъ щапIэм къыщызлэжь ахъшэр, нэхъ мащIэ дыдэрамэ, университетым ухуэзыгъэхьэзыр курс-хэм срикIуэну срикъун хуейт. Си адэр къызэрытхэмысыжрэ анэмрэ сэрэ нэхъ зэпэгъунэгъу дыхъуат, ауэ тхакIуэ сыхъуну зэрытезухуар абы гушыIэ къудейуэ фIэкIа къыщыхъутэкъым, иридыхьэшхырти ежьэжырт.
Зэгуэрым, еджапIэм сыкъикIыжауэ, сэ гу лъыстащ адэ-анэм я пэшым щIэт сырэ къыдэгъэжхэмрэ пхъуантэхэмрэ си адэм и хьэпшып-хэр, джанэхэр зэрыдэмылъыжым. Ауэ и тутынымэмрэ дыхумэмрэ япэм хуэдэу пэшым щIэтт.
Лицейм и етIуанэ классыр къыщызуха гъэм и гъэмахуэм дэ Истамбыл дыдэкIри абы пэмыжыжьэ Гебзе къалэ цIыкIум дыIэпхъуащ. Дэ хуит дыкъащIат и уасэ щIэдмыту си анэ шыпхъум и щхьэгъусэм и унэм къыпащIыхьа пэш лейм дыщыпсэуну. Си анэ шыпхъум и лIым пщэрылъ къысщищIыну и гугъа лэжьыгъэм гъэмахуэм и пэщIэдзэхэм сыхуежьатэмэ, ахъшэ тIэкIу зэхуэсхьэсыну Iэмал згъуэтынут, итIанэ бадзэуэгъуэм и кIэхэм Бешикташ щыIэ «Дениз» тхылъ щапIэм си Iуэхур щыпысщэжыфы-нут, етIанэгъэ университетым сызэрыщIэтIысхьэнуми сыхуэзыгъэхьэзырыну курсхэми сыкIуэфынут. Тхылъ щапIэр зейми, Бешикташ дызэрыдэмысыжыр си жагъуэ зэрыхъур къыгурыIуати, къызжиIат сыхуейуэ щытмэ, гъэмахуэм тыкуэным жэщкIэ сыкъанэу сыщыIэну хуит сызэрищIыр.
Си анэ шыпхъум и щхьэгъусэм къысхуигъуэта лэжьыгъэр Гебзе и Iэгъуэблагъэм щыIэ балий, шэфтал жыг хадэмрэ губгъуэмрэ сигъэхъумэну арат. Хадэм ит пщыIэ ныкъуэмрэ абы щIэт Iэнэ цIыкIумрэ щыслъэгъуам, сэ си гугъат абдеж тхылъ сыщеджэу зэманыр згъэкIуэну Iэмал сиIэну, арщхьэкIэ сыщыуауэ къыщIэкIат. Балийр хъуати, къуаргъхэр жыг хадэм къеуэсат. КъищынэмыщIауэ, сабийхэмрэ хадэм пэмыжы-жьэу щылажьэ ухуакIуэхэмрэ щIэх-щIэхыурэ «къыттеуэрти», пхъэщхьэмыщхьэмрэ хадэхэкIхэмрэ ядыгъурт.
Ди гъунэгъу хадэм псыкъуий къыщатIырти, сэ абыкIэ зэзэмызэ сыкIуэрт белыр жыджэру зыгъэIэкIуэлъакIуэ псыкъуиитIымрэ абы и гъэсэнхэмрэ я лэжьыгъэр зэрекIуэкIыр зэзгъэлъагъумэ, сфIэфIу. Гъэсэнхэм ятIэр зэрылъ пэгуныр хьэлъэ къызэраIэт IэмэпсымэмкIэ къыдрахьейрти, Iэрышэ гу цIыкIум иракIутэрт, щIалитIым языр, ныбжькIэ сэ схуэдэм, а гу цIыкIур Iуишырти иунэ-щIырт. АпщIондэху мыдрейм, тIэкIу нэхъыжьым икIи нэхъ щхьэпэлъагэм, пэгун нэщIыр мащэм ит псыкъуиитIым хуридзыхыжырт, «Къэубыд!» жиIэрти.
ПсыкъуиитIыр и щхьэм куэдрэ къыдэкIуеижыртэкъым. Япэу сэ ар щыслъэгъуар шэджагъуашхэм дежщ. Ар си адэм хуэдабзэт — лъагэт, къуэгъут, къекIут. Ауэ абы къыпкърыкIыртэкъым си адэм хэлъа гупсэхугъуэ-мамырагъым хуэдэ, и нэгури уфа зэпытт. ЩIэх-щIэхыурэ къэгубжьырти, дунейм тет хъуанэр и гъэсэнитIым ятритхъуэрт. Ар сэ зэрызэхэсхыр адрей тIум яфIэфIтэкъыми, сэ псыкъуий мащэм гъунэгъу зыхуэсщIыртэкъым, псыкъуиитIыр и щхьэм къыдэкIуеижауэ щыслъагъукIэ.
Зэгуэрым, гъэмахуэпэм икухэм хуэзэу, псыкъуийр къыщатI лъэныкъуэмкIэ гуфIэгъуэ зэрыхьзэрийрэ фочауэ макърэ къиIукIыу щызэхэсхым, къэхъуар зэзгъэщIэну сыкIуэтащ. ПсыкъуиитIхэм псы къагъуэтауэ къызэрищIэу, а щIы Iыхьэр зейр (ар езыр Ризэ щыщт) жэрыжэкIэ къэсри, гуфIэщауэ фоч дригъэуейуэ арат. ПсыкъуиитIми абы и гъэсэнитIми я гугъуехьыпщIэм къищынэмыщIа, гуфIапщIи куэду яритащ абы. ЩIы Iыхьэр зейм и мурадт абдеж ухуэныгъэ гуэрхэр щригъэщIыну икIи псыкъуийр имыIэныр Iэмалыншэт, къалэм къикIыу псы зрикIуэ бжьамийхэр Гебзе и Iэгъуэблагъэм иджыри нэсатэкъыми.
КъэкIэлъыкIуэ махуэхэм сэ зэхэсхакъым псыкъуиитIыр и гъэсэнхэм ешхыдэу. Шыгу зэщIэщIакIэ абы цемент къэп зыбжанэрэ гъущIыкIэ зыкъомрэ къишащ, псыкъуий кIуэцIыр къригъэжыкIри гъущI щхьэтепIи хуищIыжащ. Псори нэхъ нэжэгужэ къызэрыхъуам сытригъэгушхуати, сэ абыхэм нэхъ гъунэгъуу сабгъэдыхьэну мурад сщIащ.
— Мы лэжьыгъэр уигу ирихьауэ къысфIощI, щIалэ, — жиIащ Мыхьмуд-IэзэкIэ зэджэ псыкъуиитIым. — Сэ мыгувэу сежьэнущ Кучукчекмедже и Iэгъуэблагъэхэм псыкъуий къыщыстIыну. Си гъэсэнхэр абы нэкIуэнукъым. Ухуеймэ, дыгъакIуэ зэгъусэу.
ЖесIэнур сымыщIэу щтэIэщтаблэ сызэрыхъуам гу щылъитэм, абы къыщIигъуащ псыкъуий къэзытIым и дэIэпыкъуэгъур лэжьакIуэфIмэ, жыг хадэ хъумэм къилэжьым хуэдиплI къызэрыхэхъуэр. Апхуэдэу абы жиIащ махуипщI нэхъыбэ зы псыкъуий къэтIыным зэрыпымылъыр икIи щIэх къызэрызгъэзэжыфынур.
Си анэм зыри зэхихыну хуэмейуэ, зыщIыпIи сигъэкIуэн имыдэу къэуващ.
— ИгъащIэкIи сэ уэ ар пхуэздэнукъым! — жиIэрт си анэм. — Уэ университетым ущIэтIысхьэнурэ уеджэнущ!
Ауэ ахъшэ псынщIэу къысхэхъуэнкIэ зэрыхъунум теухуа гупсысэм псэхупIэ къызитыртэкъым. Сэ тезгъэчыныхьурэ жысIэрт гъэмахуэ мазитIым жыг хадэ схъумэу къэзлэжьыфынум хуэдиз тхьэмахуитI зэхуакум къэсхьу сыкъызэрыкIуэжы-нур, апхуэдэ щIыкIэкIи университетым зыхуэзгъэхьэзырыну зэмани Iэмали нэхъыбэу зэрызгъуэтынур. Уеблэмэ, си анэр тIэкIуи згъэшынэну сыхэтт:
— Арэзыныгъэ къызэпту сумыгъажьэмэ, умыщIэу сыкIуэсэнущ! — жесIэрт.
Си анэ шыпхъум и лIым жиIащ: «ЩIалэр лэжьэну хуеймэ, упэрымыуэ. МыдэкIэ сэ пхузэзгъэщIэнщ ар зи гъусэу ежьэну псыкъуиитIыр зыхуэдэ цIыхур».
Си унэкъуэщым и псалъэр иIыгъыжащ — абы и лэжьапIэ пэшым (ар езыр уэчылу лажьэрт) Мыхьмуд-Iэзэ иригъэблагъэри, си анэр щысу епсэлъащ. Ахэр зэгурыIуащ, псыкъуийр къыщытIтIкIэ, мащэм сэ зэи сримыгъэхыну. Апхуэдэуи ахэр си улахуэмкIэ зэгурыIуащ. Си унафэр щащIым, сэри сызэрежьэнум зыхуэзгъэхьэзыращ, джанитI-щырэ вакъэ зэхъуэкIрэ си адэм ейуэ щыта пхъуантэ цIыкIум дэслъхьащ.
А махуэм уэшх къешхырт, дызэрежьэну шыгу зэщIэщIар куэдрэ къакIуэртэкъыми, си анэр щIегъуэжурэ тIэу-щэ къыхэпыхьыкIащ сригъэжьэну хуэмейуэ. ЗыщIыпIи сымы-кIуэну къызэлъэIурт, егъэлеяуэ къысхуэзэшыну, ахъшэншагъэм къыхэкIыу дымыщIапхъэ тщIэуэ жиIэрт.
— Мамэ, тхьэ пхузоIуэ псыкъуий мащэм семыхыну, — жысIащ сэ, пхъуантэ цIыкIум и къур IитIкIэ скъузурэ, икIи унэм сыкъыщIэкIащ ди адэр ягъэтIысыну щыщIашым щыгъуэ и щхьэр Iэтауэ зэрыщIэкIам ещхьу.
Гущхьэ зытелъ шыгур мэжджытым и щIыбагъым къыдэт утым деж къыщыдэжьэрт. Мыхьмуд-Iэзэ егъэджакIуэ гумызагъэм хуэдэу набдзэгубдзаплъэу сыкъызэпиплъы-хьащ, сызэрыхуэпами си пхъуантэ цIыкIуми къеплъащ.
— ИIэ, къитIысхьэ гум, дожьэ, — жиIащ абы.
Псыкъуийр къызыхуэтIтIыну Хъайри-бей и шыгухумрэ Мыхьмуд-Iэзэрэ я кум сыдэтIысхьащ. Япэ сыхьэтым зыми зыри жимыIэу, псори дыщыму дыкIуащ. Босфор псыдэжыпIэм телъ лъэмыжым дыщикIым, сэ тIэкIу зыкъытесIэтыкIат сэмэгурабгъумкIэ сеплъыхыу Кабаташ щыIэ си еджапIэмрэ Бешикташ дэт си нэIуасэ унэхэмрэ къахэслъагъукIыну сыхуейуэ.
— Умыгузавэ, а дыздэкIуэм дэ куэд-рэ дыщыгувэнукъым, — жиIащ Мыхь-муд-Iэзэ. — Ухунэсынущ уи курсхэм.
Сэ си гуапэ хъурт си анэмрэ ди унэкъуэщ лIымрэ си Iуэху зытетыр абы зэрыжраIар. Иджы сэри Мыхьмуд-Iэзэ дзыхь нэхъ хуэсщI сыхъуат.
Лъэмыжым дызэрикIыу дэ Истамбыл дэт машинэ зэрыхьзэрийм дыхэнэри щIыфэр къэзылыпщI дыгъэ гуащIэр хуегъэзэкI мыхъуауэ дыкъыхэкIыфакъым. Къалэбгъум дыщынэсым унэхэри машинэхэри нэхъ мащIэ хъуащ, уеблэмэ жыжьэу плъагъу ухуэныгъэхэр фейцейуэ икIи мыхьэнэншэ дыдэу къыпщыхъурт. Иджы псэупIэ унэхэм я пIэкIэ плъагъур фабрикэхэмрэ щIыдагъэ игъэхъуапIэхэмрэт, зэзэмызэ хьэщIэщ мыинхэри къахэхуэу.
Зыкъомрэ дэ дыкIуащ гъущI гъуэгум дыбгъурыту, итIанэ, пшапэр зэхэуэпа нэужь, гъуэгушхуэм дытекIри нэхъ бгъузэмкIэ дэддзыхащ. ЗэпэIэщIэурэ дызрихьэлIэ уэздыгъэхэм я нэхум хэплъагъукIырт жыг лъагэхэм я щхьэкIэ папцIэхэр, кхъэхэм дэт сынхэр, сэрей блын гъэжахэр, ут Iэгу нэщIхэр. Зэзэмызэ абыхэм къахэзэрыхьырт щхьэгъубжэ закъуэтIакъуэхэм къыдидз нэхунэ гъуэжьыфэхэр е фабрикэ гуэрым и пэIущIэм кIэрылъ неон уэздыгъэхэр. ИтIанэ дэ Iуащхьэ гуэрым дыдэкIащ. Жыжьэу уафэр щыхъуэпскIри, дыздынэса щIыпIэр зы жыг цIыкIуи имыту зэрыIэнэщIыр дигъэлъагъуу, напIэзыпIэкIэ къигъэнэхуащ.
ИкIэм-икIэжым дыкъыщыувыIэм, ди хъуреягъым зы нэхуни щыплъагъуртэкъым, псэуалъэ гуэри хэплъагъукIыртэкъым, абы къыхэкIыу сэ къысфIэщIащ ди шыгум зыгуэр къыщыщIа щхьэкIэ дыкъэувыIауэ.
— КъыздэIэпыкъут, тIу, — жиIащ Мыхьмуд-Iэзэ.
Дэ дызэдэIэпыкъужурэ пхъэбгъухэр, хьэлъэ къызэраIэт Iэмэпсымэм и пкъыгъуэхэр, кIапсэшхуэкIэ зэкIэрыпха уэншэкуитI, бел зыбжанэ, къэп къурэхэм ярылъ нэгъуэщI хьэпшыпхэр гум къитхащ.
«Узыншэу фыщыт, фи Iуэхухэр Тхьэм къывигъэхъулIэ!» — къыджиIэри, шыгухур ежьэжащ.
Нэм къыщIэIэбэр умылъагъуу кIыфI зэфэзэщым дыкъызэрыхэнам щхьэкIэ сэ сыкъэгузэващ. Ауэ уафэ джабэр зэзэмызэ къэхъуэпскIырт, вагъуэхэри лыдыжу къытщхьэщытт. Жыжьэу уплъэмэ, Истамбыл телъ пшэхэр къалэм къыпкърыкI уэздыгъэхэм къагъэнэху къыпщыхъуу гъуэжьыфэт.
Уэшхым къигъэуцIынауэ щIыр щIыпIэ-щIыпIэкIэ псыфт. Ди пщыIэр дгъэувыну щIыIэнэщI гъущэ зыкъомрэ дылъыхъуа нэужь, къэдгъуэтри ди хьэпшыпхэр абы тхьащ. Къыздэтша бжэгъухэм щыщ хиукIэри, Мыхьмуд-Iэзэ пщыIэ гъэувыным хуежьащ. КIапсэхэр укъуэдиин, къэрэкъэшхэр егъэубыдын хуейт, ауэ сэ сигъэгужьейрт «Мыбдеж къэубыд, мобыкIэ къэшэщI!» — жиIэу Мыхьмуд-Iэзэ и макъыр зэхэсх фIэкIа жэщ кIыфIым зыри зэрыхэзмылъагъукIым.
Жьындум и джэ макъ къэIуащ. Сэ сегупсысащ; уэшхыр щытеужакIэ, пщыIэр ныжэбэ дымыгъэувми, мыIэмалыншэу, арщхьэкIэ псыкъуиитIым и IэбэкIэ жыджэрым тегушхуэныгъэ къысхилъхьэжри, Iуэхур и кIэм нэдгъэсащ — жэщыбгым ирихьэлIэу пщыIэр къэдгъэувщ, ди уэншэкухэр абы щIэдубгъуэри, дыжеину дыгъуэлъащ. Пшэхэр зэкIэщIихужри, гъэмахуэ жэщыр къабзэ икIи бзыгъэ къэхъужащ, вагъуэбэ уафэм дригъэхъуапсэу. ЦIырцIырхэм я уэрэд цIыкIур щрашэжьэм, абы си гур мамыр дэхъужри псынщIэ дыдэу жей IэфIым сыхилъэфащ.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
Псыкъуий. Литографиер ПэтIуащIэ Феликс ищIащ.1984 гъэ
