Хьэжы-Мурат
Толстой Лев
Повесть
Губгъуэ зэпыупщIурэ унэм сыкъэкIуэжырт. Гъэмахуэ курыкупсэт, мэкъу еуэн яухарэ хьэпцIийр Iухыжыным нобэ-пщэдей щIадзэн хуейуэ.
Зэрыт и лъэхъэнэм зэрыхуэфэщэнкIэ гъэгъа удз телъыджэхэр гъэм плъыфабэу зэхуихьэсат: плъыжьу, хужьу, гъуатIэу зэхэлъ Iэпищ щабэхэр, шэм хуэдэу хужьрэ зи курыкупсэр гъуэжьыч, гур къезыгъакIуэ мэ гурымыхькIэ бауэ дадийщэхухэр, хужьрэ гъуатIэу зи лъэдий псыгъуэхэмкIэ адрейхэм закъыхэзышиикI шэщIыдэхэр, шэмэджырыпхъуэ лъэхъийхэр, гъуатIэрэ плъыжьыфэ зыщIэлъадэ бжэнлъэгуажьэ зэщIэкъуахэр, цы тхьэмбылыфэ щабэм щIигъэна, мэ IэфI къызыпих фIарийр, щхъуантIэпсу дыгъэм пэлыд, зи гъэгъа гъащIэр пщэдджыжьым къащхъуэ, пшапэм плъыжь хъу, пщыхьэщхьэм вынду уфIыцIу пылъэлъыж бжэнтхьэмпэр.
Удз дахэ IэплIакIуэшхуэ къэсщыпауэ унэм сыкIуэжырт, къуэбэкъум дэту плъыжь-фIыцIафэ телъыджэу гъагъэ удзыжь, мэкъу щеуэкIэ зи хъуреягъыр сакъыу къаупщIыхь, ауэ, зыгуэркIэ яIэщIэкIамэ, къахэмыуэн щхьэкIэ мэкъуауэхэм аргъынэм къыхадз, дэ хывбанэкIэ дызэджэ ежьужьыр къыщыслъэгъуам. Си щхьэ къихьащ банэм и гъэгъар къыпысчу къэсщыпа IэплIакIуэм и кум хэзгъэувэну. Къуэм зыдэзгъэщатэщ икIи гъэгъам и фор изыфыну тетIысхьэу IэфIу тежея щIыбжьэр тесхури, гъэгъахэр къыпысчыным иужь сихьащ. Ауэ ар икъусыкъужкIэ Iуэху гугъуу къыщIэкIащ: жэпкъыр, дэнэкIэ сыкъыщемыIусами, си Iэм къесшэкIа пэлъэщIым къыпхыкIыу къысхэуэм и закъуэтэкъым, атIэ пхужымыIэным хуэдизу егъэлеяуэ быдэт, абы къыхэкIыуи лъэдий джанэхэр зырызыххэу зэпысфыщIыкIын хуей хъурт. ИкIэм гъэгъар си IэмыщIэ щыхъуам жэпкъыр бацэу зэхэсчэтхъакIэт, сызэригугъам хуэдэуи дахэтэкъым. А псом нэмыщIыжу си удз гъэгъа IэплIакIуэр абы фаджэ дэхъун къысфIэщIащ. Сэ сыхущIегъуэжащ къыщыкIа щIыпIэм къекIуу, дахэу итар къэсфыщIу Iисраф зэрысщIам икIи гъэгъар хыфIэзутIыпщхьэжащ. «Сыт хуэдизерыщагъ, къару къыкъуэкIасигу къэкIащ сэ удзыжьыр чэтхъэным гугъу сызэрыдехьам сегупсысурэ. — Сытым хуэдизу ерыщу и гъащIэр ихъумэжа, сытуи лъапIэу и псэр ита».
Си гъуэгур дыгъэрысу къызэрагъэдзэкIа губгъуэм пхырыкIырт. Сэри вагъэм къыпэскIухьурэ си гъуэгу хэзгъэщIырт. Хьэсэр лIакъуэлIэшым яйт, ин дыдэт, гъуэгубгъуитIым, дэнэкIэ зумыгъэзами, вагъэбдзумэ дахэу къызэрагъэдзэкIа, жылэ зыхамылъхьами вагъэдэнэ зимыIэ губгъуэм, нэр игъэгуфIэрт. Вагъэ телъыджэт, зы щIыпIэ деж къэкIыгъэ гуэр е удз тхьэмпэ щумылъагъуу. Ихъуреягъыр фIыцIагъэ зэфэзэщт. «Ей, сыту гущIэгъуншэ, сыту инат мы цIыхур, сыт хуэдиз псэ игъэна, сытым хуэдиз къэкIыгъэм Iисрафыр къыхуигъэкIуа, зыхуей игъуэту езыр псэун щхьэкIэ», — слъэмыкIыу сегупсысащ сэ, гъащIэ зимыIэж губгъуэм псэ зыIут гуэр къыщыслъыхъуэурэ. Си япэкIэ, гъуэгум и ижьырабгъу лъэныкъуэмкIэ, гъурц цIыкIу ит хуэдэу къыщыслъагъум, абыкIэ сунэтIащ. Гъунэгъуу сыбгъэдохьэри — зи гъэгъар къэсфыщIу хыфIэздзэжа хывбанэр къызоцIыхуж.
Хывбанэм и лъэдийм къыдэжищ иIэт. Зыр пыщIыкIати, Iэблэ пыупщIам ещхьу, къудамэ къыпынар къелэлэхырт. Адрей жэпкъитIым гъэгъа зырыз япытт. Ахэр зэгуэрым плъыжьу щытами, иджы фIыцIабзэт. Зым и къыдэж щхьэкIэр пыщIыкIати, гъэгъар къелэлэхырт; ещанэр щIыгулъ фIыцIэм хэкухьа пэтми, гъурцым шэрхъ ирикIуэу ирищIыкIагъэнти, бгъукIэ ещIат.
Ауэ ар зэфIэтт. И щIыфэм щыщ Iыхьэ кърачу и кIуэцIыр кърадзам, и Iэхэр къыпащIыкIыу, и нэхэр иращIам ещхьу. Ауэ, дауэ мыхъуами, ар щытт и хъуреягъым щиIа къуэшхэр зэтезыукIа цIыхум ерыщу пэщIэту.
«Мис аращ ерыщагъ, мис аращ къару жыхуаIэр! — сегупсысащ сэ. — Псоми ятекIуащ, удз мелуанхэр игъэкIуэдащ цIыхум, ауэ мыбы зигъэшакъым, зитакъым, сыт кърамыщIами».
Абдежым сигу къэкIыжащ си щхьэм къина кавказ хъыбар гуэр — языныкъуэхэр сэ слъэгъуауэ, зыгуэрхэр зылъэгъуахэм къысхуаIуэтэжауэ, зыкъоми сэ си нэгу къыщIэзгъэхьауэ. Мис а хъыбарыр.
I
МЫР къыщыхъуар 1851гъэм и кIэхэрщ.
Бжьыхьэ пщыхьэщхьэ щIыIэу Хьэжы-Мурат дыхьат зауэ-банэм къыхэмыкIа Махкет шэшэн къуажэ гуарцэ Iугъуэ Iувыр зэзышэкIам.
МуIэзиным и азэн шэщIар иухати, гуарцэ Iугъуэ гуащIэр Iуву зыхэпща хьэуам IупщIу къыхэIукIырт жэмхэм я бу, мэлхэм я Iуей макъыр, безынэм хуэдэу зэкIэщIэс унэхэмкIэ, псыкъелъэм и лъабжьэмкIэ щыIэхэмкIэ, удаIуэмэ зэхэпхырт цIыхухъухэр зэрызэныкъуэкъури, бзылъхугъэхэм я псалъи.
Щамил и нэIиб цIэрыIуэ, батэ гъэшынкIэ дэнэ псыхъуи къыщацIыху Хьэжы-Мурат зишхэр и хъуреягъым къыщызыгъэджэгу мурид зыбгъупщI имыгъусэу зэи гъуэгу техьэ и хабзэтэкъым. Ауэ иджы и фочым фIэкIа къыщIэмыщу щIакIуэмрэ бащлъыкъымкIэ зэщIэкудауэ ар къежьат Iэмал зэриIэкIэ куэдым гу къызэрылъамытэным ирисакъыу, гъуэгум къыщыхуэзэ бгырысхэм я нэгу и нэ фIыцIэ жанхэмкIэ сакъыу иплъэу.
Къуажэкум щынэсым, Хьэжы-Мурат жылэм я зэхуэсыпIэ утыкумкIэ игъэзакъым, атIэ сэмэгурабгъумкIэ игъэшри, уэрамдэкI зэвым дыхьащ. ЕтIуанэ уэрамдэкIыр зэпиупщIри, и хъуреягъыр дзыхьмыщIу щIипщытыкIыурэ, джабэм хэщIыхьа унэм деж къыщыувыIащ. БжэIупэм къыпэщыт щIэщIым щIэсIатэкъым, унащхьэм къытепIиикI уэнжакъ яягъащIэм ибгъукIэ джэдыгу тепхъуауэ зыгуэр телът. Унащхьэм телъым щIопщыкъумкIэ щабэу теIэбэри, Хьэжы-Мурат и Iур игъэджащ. Джэдыгу щIагъым къыщIэпщащ жэщ пыIэ шопс зыщхьэрыIуба, зи къэпталыр чэтхъа лIыжь. Нэбжьыц укъуеям къыщIэплъ лIыжьынэхэр плъыжьт, псыIэт. Хьэжы-Мурат хабзэм тету: «Сэлам алейкум», — жиIэу фIэхъус итащ икIи бащлъыкъ кIапэр Iуихри, и нэкIур къыщIигъэщащ.
— Уалейкум сэлам! — дзэ къызыIумыщыж Iупэ пхъашэхэмкIэ пыгуфIыкIащ лIыжьыр, Хьэжы-Мурат къицIыхуауэ. КъызэфIэувэри, и лъакъуэ гъурхэмкIэ уэнжакъым къуэт пхъэ вакъэм иуващ, мыпIащIэурэ и Iэр дыжь джэдыгу зэлымпIам и Iэщхьэм ириуащ, итIанэ щIыбкIэрэ пкIэлъейм къехащ. Зыщихуапэми пкIэлъейм къыщепщыхми и пщэ гъур кIыхь дыгъэм ижьар увыIэгъуэ имыIэу адэ-мыдэкIэ игъэкIэрэхъуэни, дзэ зыIумытыж IупэхэмкIэ пыгуфIыкIыни имыгъэувыIэу. ЩIым къытеувэри, хьэщIагъэ кърихыу шым и IумпIэмрэ лъэрыгъыпс ижьымрэ иубыдащ къригъэпсыхыну. АрщхьэкIэ Хьэжы-Мурат и мурид нэхъ щIалэ икIи нэхъ IэкIуэлъакIуэм шым зыкъригъэлъэтэхри лIыжьыр иригъэкIуэтэкIащ
Хьэжы-Мурат епсыхри ещIэкъуауэурэ щIэщI лъабжьэм щIыхьащ. Асыхьэтым бжэр Iужри, бжэщхьэIум къебэкъуащ илъэс пщыкIутхум итын щIалэ цIыкIу икIи санэ хъуам ещхьу лыд и нэ фIыцIэхэмкIэ игъэщIагъуэу хьэщIэм къеплъу къэуващ.
— Жэ мэжджытми, уи адэм къеджэж, — унафэ хуищIащ абы лIыжьым, езыр япэ ищри мыпIащIэурэ унэбжэр Iуихащ. Хьэжы-Мурат пэшым щыщIэбакъуэ дыдэм кIуэцIыбжэмкIэ щхьэнтэхэр иIыгъыу къыщIыхьащ плIэ плъыжь зытелъ бостей гъуэжьрэ гъуэншэдж лъапэ кIыхь щIыхурэ зыщыгъ цIыхубз тIорысэ къуэгъу щхьэпэлъагэ.
— Уи къакIуэм насып къытхузэдиухь, — жиIащ абы икIи тIууэ зиуплIэнщIауэ зыкъигъэщхъри щхьэнтэхэр блыным екIуэкIыу иригъэтIылъэкIащ, хьэщIэхэм тIысыпIэ яхуищIу.
— Уи щIалэхэм Тхьэм гъащIэ къарит, — абы жэуап иритыжурэ Хьэжы-Мурат щIакIуэр зыщихщ, фочымрэ сэшхуэмрэ зыпщIэхихри, лIыжьым иритащ.
Сэху зэта блын къабзабзэм, гъуаплъэ таситI зэхуакум хуэзэу хэукIа гъущI Iунэм, бысымым и Iэщэхэм ябгъукIэ, фочымрэ сэшхуэмрэ фIидзащ.
КIэрахъуэр и щIыбагъкIэ щызэригъэзахуэщ, адыгэ цейр зыкIэщIиупщIэри, ар цIыхубзым къыщIихьэу къригъэтIылъэкIа щхьэнтэхэм ящыщ зым тетIысхьащ. ЛIыжьыр и лъэдакъэ пцIанэхэм фIэсу абы и пащхьэм хьэмбыIуу къитIысхьащ, и нэхэр зэтрипIэри и Iэгур ущIауэ къиIэтащ. Хьэжы-Мурати апхуэдэу ищIри тIури тхьэ елъэIуащ, я напэ Iэ далъэжри жьакIэпэр иралъэщIэхыжащ.
— Сыт хъыбар? — щIоупщIэ тэтэрыбзэкIэ Хьэжы-Мурат.
— Хъыбар щIагъуэ щыIэкъым, — къет лIыжьым жэуап, хьэщIэм и нэгу имыплъэу, гъащIэ къызыщIэмыщыж нэ плъыжьитIыр абы и бгъэм триубыдауэ. — Сэ бжьаIуэм сыщыIэщ, си къуэм деж лъагъунлъагъу сыкъэкIуэжауэ аращ. Аращ псоми щыгъуазэр.
Хьэжы-Мурат зыщIэупщIэм лIыжьыр зэрыщыгъуазэр, ауэ ар къыжриIэну зэрыхуэмейр къыгурыIуэри, и щхьэр хуищIа мыхъумэ, нэгъуэщIкIэ еупщIыжакъым.
— Хъер зыпылъ хъыбарыфI диIэкъым, — къыпищащ лIыжьым. — ЩIэуэ щыIэр къуршыбгъэхэр зэтраукIэну тхьэкIумэкIыхьхэр зэрыхасэрщ. Ауэ бгъэхэм зэм зыр зэм адрейр яфыщI. Тхьэмахуэ кIуам урысыхьэхэм мычыцэдэсхэм я мэкъур ягъэсащ, — губжь щIэлъу гъумэтIымащ лIыжьыр.
Хьэжы-Мурат и муридыр и лъакъуэ лъэщхэмкIэ ятIэ лъэгур къипщу къыщIыхьэри, Хьэжы-Мурат ещхьу и щIакIуэр зыщихащ, къамэмрэ кIэрахъуэмрэ и бгым къринэри, фочымрэ сэшхуэмрэ Хьэжы-Мурат и Iэщэр зыфIэлъ гъущI Iунэм деж щыфIидзащ.
— Мор хэт? — щIоупщIэ лIыжьыр, къыщIыхьам дежкIэ и щхьэр ещIри.
— Си муридщ. И цIэр Елдарщ.
— Хъарзынэщ, — жеIэ лIыжьым, Хьэжы-Мурат ибгъукIэ упщIэ кIапэм къытетIысхьэну IэкIэ абы иригъэлъагъуурэ.
Елдари и лъакъуэхэр щIэупщIауэ тIысри, и мэлынэ дахэхэр лIыжьым триубыдащ. Бысымыр тепсэлъыхьырт тхьэмахуэ кIуам я щIалэ ахъырзэманхэм урыс сэлэтитI къызэраубыдам, зыр яукIыу адрейр Щамил деж Ведено зэрырагъэшам. Хьэжы-Мурат абы жиIэхэм зэредаIуэ щымыIэу, бжэмкIэ плъэрт, пщIантIэм щыIэ Iэуэлъауэм едаIуэу. БжэIупэмкIэ лъэмакъ къиIукIащ, асыхьэтуи бжэр кIыргъри, бысымыр къыхьэжащ.
Унагъуэр зейр, СадокIэ зэджэр, илъэс плIыщIым итынт. Ар жэуэ къэзышэжа, щIыгъуу къыщIыхьэжу жыхэфэгум деж щетIысэха и щIалэ цIыкIум ещхьу нэ фIыцIэт, и къуэм ейм хуэдэу мыцIуми. ЖьакIэ кIагуэ тетт, пэшхуэт. КъыщIыхьэпIэм деж и пхъэ вакъэхэр щызылъигъэпкIщ, имыупсурэ зэщIэкIэжа и щхьэц фIыцIэхэр къыщIэпIиикIыу щхьэрыгъ хъурыфэ пыIэ укъуеяижьыр дригъэкIуэтейри, бысымыр хьэмбыIуу Хьэжы-Мурат и пащхьэм къитIысхьащ. ЛIыжьым ещхьуи и IэгуитIыр дэгъэзеяуэ тхьэ елъэIуа нэужьщ псэлъэн щыщIидзар. ЖиIащ псэуми лIами Хьэжы-Мурат яубыдын хуейуэ Щамил и унафэ зэрыщыIэр, Щамил и лIыкIуэхэр дыгъуасэ зэрыдэкIыжа къудейр, цIыхухэр Щамил и жыIэ ямыгъэзэщIэным зэрыщышынэр, абы къыхэкIыуи сакъын зэрыхуейр.
— Си деж щыIэу, си псэр пыту си хьэщIэм и цы налъэ хэхункъым. Гъуэгу утехьэжа нэужьщэ! Мис абы егупсысын хуейщ.
Хьэжы-Мурат гупсэхуу едаIуэрт, абы жиIэр къищтэу и щхьэр ищIу. Садо и псалъэр нигъэса нэужь, абы жриIащ:
— Дэгъуэщ. Урысхэм я деж си дэфтэр иIыгъыу цIыху гъэкIуэн хуейщ. Си муридыр гъусэ хуэсщIынущ, ауэ гъуэгугъэлъагъуэ дыхуейщ.
— Си къуэш Батэ гъусэ хуэсщIынщ, — жиIащ Садо. — Батэ къеджэ, — зыхуигъэзащ абы и къуэм. ЩIалэ цIыкIур и лъэ псынщIэ цIыкIухэмкIэ къыщылъэтри, и Iэхэр ину щIидзу щIэкIащ. ДакъикъипщI хуэдиз нэхъ къэмытауи къэкIуэжащ, зыIэщIэлърэ лъакъуэ кIэщI, фIыцIэрэ-фIыцIэу зи нэгур дыгъэм ижьа, зи адыгэ цейр зэтемыхьэ шэшэнылI зи лъей лъагуэхэр къещэтэхар къишэри. Сэлам ирихри, Хьэжы-Мурат къыщIыхьам занщIэу еупщIащ:
— Си муридыр урысхэм я деж пхуэшэн?
— Схуэшэнщ, — псынщIэу, жэуап къитащ Батэ. — Хэти сшэнщ, ауэ сэ схуэдэу ар тэмэму зэфIэзыгъэкIын шэшэнылI къэбгъуэтынкъым. НэгъуэщIхэм IэджэкIэ укъагъэгугъэнкIи хъунщ, ауэ мащIэщ яхузэфIэкIынур.
— Хъунщ, — жиIащ Хьэжы-Мурат. — ГугъуехьыпщIэу щы уэстынщ, — икIи и Iэпхъуамбищыр хуигъэлъэгъуащ.
Батэ арэзыуэ и щхьэр ищIащ, ауэ щIигъужащ Iуэхур ахъшэм зэрытримыщIыхьыр, атIэ Хьэжы-Мурат Iуэхутхьэбзэ хуищIэну Iэмал зэригъуэтар абы дежкIэ пщIэшхуэу зэрилъытэр. Бгырысхэм ящIэ Хьэжы-Мурат урысыкхъуэхэр зэрызэтриукIэр.
— Дэгъуэщ, — пигъэщхъащ Хьэжы-Мурат. — КIапсэр кIыхьрэ псалъэр кIэщIмэ нэхъыфIщ.
— Абы щыгъуэм щыму сынодаIуэ.
— Аргун кIэщIу зыщигъэш щыхупIэ задэм и щыгу мэзым фэху иIэщ, мэкъу IэтитI иту.
— СощIэ.
— Абдежым си шууеищ къыщызожьэ.
— КъызгурыIуащ.
— Хъан-Магомэ щIэупщIэ. ХъанМагомэ ещIэ жиIэнури ищIэнури. Мис ар урыс тетым, Воронцов джыназым, хуэгъэзэн хуейщ. ПхузэфIэкIын?
— Хуэзгъэзэнщ.
— Хуэгъэзауэ къэшэжыни хуейщ. Ари пхузэфIэкIын?
— Сшэнщи къэсшэжынщ.
— Хуэбгъэза нэужь мэзым нэкIуэжи абы сыкъыщыбгъуэтынщ.
— ЗэрыжыпIа дыдэм хуэдэу псори зэфIэсхынщ, — жиIэщ Бати къэтэджыжащ, и Iэр и бгъэм телъу курбыш ищIри щIэкIыжащ.
— Иджыри зы цIыху Гехэ дгъэкIуэн хуейщ, — жриIащ Хьэжы-Мурат бысымым, Батэ бжэр здыхуищIыжа нэужь. — Гехэ щищIэнур мыращ… — ар и хьэзырым дэIэбеят, арщхьэкIэ, пэшым цIыхубзитI къыщыщIыхьэм, и псалъэр кIэщIу пичащ.
ТIум я зыр щхьэнтэхэр къыщIэзыхьэу къахуэзыгъэтIылъа цIыхубз хэкIуэта къуэгъур арат. ЕтIуанэр лъапщэм теуэ гъуэншэдж плъыжь лъапэ кIыхь зыщыгъ, дыжьын ахъшэ жьгъей защIэу зэщIэбла бгъэрыщIэ зыIулъ хъыджэбз щIалэ дыдэт, сабийщ хужыпIи хъуну. Абы и щIыбыку гъур цIыкIум щедзыха щхьэц ухуэнам дыжьын сом пыщIат. Пщащэм и нитIри, и адэмрэ и дэлъхумрэ ящхьу, фIыцIабзэт, балигъыфэ зытезыгъэуну хэт сабий нэгум ахэр нэщхъыфIэу къытелыдыкIырт. Ар хьэщIэхэм еплъыртэкъым, ауэ ахэр пэшым зэрыщIэсыр зэрищIэри нэрылъагъут.
Садо и щхьэгъусэм Iэнэ лъакъуищ къыщIихьащ, шейм чыржын, кхъуей, дэлэн, тхъуцIынэ, фо щIыгъуу телъу. Хъыджэбз цIыкIум тас, къубгъан иIыгът, и Iэблэм напэIэлъэщI еупцIэкIат.
Лъэхъстэн плъыжь вакъэ щабэхэмкIэ щабэу бакъуэурэ цIыхубзхэм къыщIахьахэр хьэщIэхэм я пащхьэ кърагъэувэху Садорэ Хьэжы-Муратрэ щыму щысащ. Елдар и нитIыр и лъэгуажьэм къытримыхыу, и пкъыр жам ещхьу мыхъейуэ, щысащ цIыхубзхэр щIэкIыжыху. ЦIыхубзхэм бжэр къыхуащIыжу я Iэуэлъауэ къэмыIуж щыхъум, Елдар хуиту бэуэжащ, Хьэжы-Мурат адыгэ цейм и хьэзырым щыщ зы кърихщ, хьэзырым IуукIа фочышэр къыIуичри хъурейуэ шыхьа тхылъымпIэ кърихащ.
— Си къуэм иратын хуейщ, — жиIащ тхылъымпэр хуишийурэ.
— Жэуапыр дэнэ?
— Уэ къурет, къысIэрыбгъэхьэ жынщ.
— ЗэфIэзгъэкIынщ, — жиIащ Садо, тхыгъэр езым и хьэзырым ирилъхьэурэ. ИтIанэ къубгъаныр къищтэри, тасыр Хьэжы-Мурат хуигъэкIуэтащ. Лыджанэ лъэщхэр зэхэIуэнтIауэ къызытещ Iэблэ хужьхэр къаплъэу къэптал Iэщхьэр дригъэджэрэзейри Садо къубгъанкIэ къытрикIэ псы щIыIэмылым щIиубыдащ. Елдари апхуэдэ дыдэу ищIащ. НапэIэлъэщI къабзэкIэ зилъэщIыжри, Хьэжы-Мурат Iэнэм пэрыкIуэтащ. Елдари ерыскъым хэIэбащ. ХьэщIэхэр шхэху Садо мыхъейуэ абыхэм я пащхьэ исащ икIи тIэурэщэрэ фIыщIэ яхуищIащ къызэрыхуеблэгъам папщIэ. Жыхэфэгум тес щIалэ цIыкIум и нэ фIыцIитIыр къилыдыкIыу Хьэжы-Мурат пыгуфIыкIыу еплъ зэпытт, и адэм и псалъэм щыхьэт техъуэм хуэдэу.
Жэщ-махуэ псокIэ ерыскъы Iумыхуа пэтми, щIакхъуэ тIэкIурэ кхъуей бзыгъэрэ фIэкIа Хьэжы-Мурат ишхакъым. КъамэщIэлъысэр кърихыу фор щIакхъуэм зэрытрицIэлъар щилъагъум, лIыжьым:
— Ди фор къабзэщ, — жиIащ. — Мы гъэр фом и гъэщ — икIи ди куэдщ икIи фIыщ, — лIыжьым и гуапэ хъуагъэнт и фор Хьэжы-Мурат зэрызыIуигъэхуар.
— Фи ерыскъыр убагъуэ, Хьэжы- Мурат Iэнэм къыпэрыкIуэтыжащ.
Елдар и ныбэ из мыхъуагъэнкIи хъунт, ауэ ари муршидым ещхьу Iэнэм къыпэрыкIуэтыжащ икIи тасыр хуигъэкIуатэри къубгъаныр къищтащ.
Садо ищIэрт Хьэжы-Мурат бысым зэрызыхуищIам и гъащIэр псэзэпылъхьэпIэ зэрыригъэувар, Щамилрэ Хьэжы-Муратрэ зэщыхьэжа нэужь хэIущIыIу хъуат Хьэжы-Мурат езыгъэблагъэ дэтхэнэми и Iуэхур укIкIэ зэриухынур. ИщIэрт и унэм Хьэжы-Мурат зэрыщIэсыр къуажэдэсхэм псынщIэ дыдэу къызэращIэнури, «ар къыдэт» жаIэу къэувынкIэ зэрыхъунури. Садо абы ирипIейтейртэкъым, иригуфIэ мыхъумэ. Садо и лъым хэпщат, и гъащIэр текIуэдауэ щытми, и хьэщIэр лей къытемыхьэу ихъумэн зэрыхуейр, иригуфIэрт, и щхьэр лъагэу ирилъагъужырт а хабзэм текI имыIэу зэригъэзащIэм.
— Си унэм ущIэсу, си псэр пыту, уэ зыгуэрым зыри къуищIэнкъым, — къытригъэзэжурэ Хьэжы-Мурат жриIэрт абы.
Хьэжы-Мурат абы и нитI къилыдыкIым гупсэхуу щIэплъэри, а псалъэхэр зэрыпэжыр хьэкъыу и фIэщ хъуащ, икIи моуэ уардагъ хэлъу жриIащ:
— ГъащIэрэ гуфIэгъуэрэ улъагъу!
Садо псалъэ гуапэм папщIэ фIыщIэ ищIу и Iэр и бгъэгум ирикъузылIащ.
Унэ щхьэгъубжэ IупIэхэр хуищIщ, жьэгу мафIэм пхъэгъэсын трилъхьэщ, нэжэгужэу, гукъыдэж иIэу хьэщIэщым къыщIэкIыжри, абы и бынунэр зыщIэс лъэныкъуэмкIэ игъэзащ. ЦIыхубзхэр гъуэлъыжатэкъым, я хьэщIэщым щIэс хьэщIэ шынагъуэм и гугъу ящIу зэхэст.
II
Мы Хьэжы-Мурат щыхьэщIэ жылэм вёрст пщыкIутху хуэдизкIэ пэжыжьэ Воздвиженскэ быдапIэм а жэщ дыдэм сэлэтищрэ зы унтер-офицеррэ къыдэкIащ. Сэлэтхэм джэдыгу кIэщI ящыгът, я пыIэ къуацэхэр къегъэкIуэтэхат, я плIэм шынел шыхьа илът, а зэман жыжьэм щыIа сэлэтхэм зэрахьэу щыта, зи лъащхьэр лъэгуажьэм нэс шырыкъушхуэ ялъыгът. Я фочхэр я дамэм телъу сэлэтхэр япэщIыкIэ гъуэгум тетурэ кIуахэщ, лъэбакъуэ щэ ныкъуэ хуэдиз яча нэужь абы къытекIхэри я шырыкъу лъабжьэхэм тхьэмпэ гъуахэр зэхагъэщащэу аргуэру лъэбакъуэ тIощI хуэдиз хъун якIури, зи пкъыр кIыфIым къыхэщ бжей къещIыкIэхам деж къыщыувыIахэщ. Мыбдежыр сэлэтхэм я пшапэтIысыпIэ щэхут.
Сэлэтхэм я ужь итрэ жыгыщхьэхэм къыщажыхьым ещхьу къакIэлъыкIуэта вагъуэхэри къэувыIащ, пщIащэ зыпымытыж жыг пцIанэхэм я зэхуаку нуру къыдэлыдыкIыу.
— Гъущэщи, ари фIыщ, — жиIащ унтер-офицер Панов, мыжурэ зыпылъ фоч кIыхьыр зыпщIэхихауэ жыгым ириупсейурэ. Сэлэтищми ардыдэр ящIэ.
— Хъунти ар, згъэкIуэдащ, — мы- арэзыныгъэшхуэ хэлъу гъумэтIымащ Панов. — Е къысщыгъупщащ е гъуэгум щысIэщIэхуащ.
— Къэплъыхъуэр сыт? — жьы зыщIэт макъ нэжэгужэкIэ щIэупщIащ сэлэтхэм ящыщ зыр.
— Лулэр, тхьэм ещIэ ар щыскIэрыхуар.
— Чыбыкъыр псэу?
— Иджыпсту зыгуэр къэдгупсысынщ.
ПшапэтIыс ущыIэу тутын уефэу ядэртэкъым, ауэ мыр пшапэтIысыпIэ дыдэуи щыттэкъым, мыбдеж къэрэгъул къыщIагъакIуэр, япэм зэращIу щытам ещхьу, топ кърашалIэу бгырысхэр быдапIэм дэмыуэн щхьэкIэ сакъыпIэу яIэу арат, абы къыхэкIыу Пановми къилъытакъым тутын хуэлIэу мыбдежым щIыщысын щыIэу. Аращ сэлэт нэжэгужэм и жэрдэмыр тыншу щIыдиIыгъар. Арати, сэлэтым и жыпым сэ кърихри щIыр къитIу щIидзащ. Кумб цIыкIу къритхъущ, и блынхэм игъэджафэ чыбыкъур иригъапщэщ, тутын ирилъхьэщ, IэгукIэ трипIэжри, и лулэр хьэзырт. Сенычыр псынщIэу къызэщIэнащ, ныбэгукIэ щылъ сэлэтым и нэкIу тэбакъыр къигъэнэхуу. ЧыбыкъумкIэ Iугъуэ къакIуэу хуежьэри, Пановым джэрышкIийм и мэ гуакIуэр къыщIихьащ.
— Зэбгъэпэща? — щIэупщIащ ар къызэфIэувэжурэ.
— СлIот-тIэ уи гугъар!
— Афэрым, Авдеев! ЛIыгъэ уиIэщ. ТIэкIу екIуэтэкIыт.
Iугъуэ къызыжьэдригъэхужу Авдеевым бгъукIэ зигъэджэрэзри, Пановым щIыпIэр хуит хуищIащ.
Я тутын ефэн икIа нэужь, зэштегъэу псалъэмакъ зэхаублащ.
— ЗэрагъэхъыбарымкIэ, ротнэр аргуэру пхъуантэм дэIэбащ. Куэзырым фIы къихьын? — щхьэхынэ-щхьэхынэу жиIащ сэлэтхэм ящыщ зым.
— Къыхихам, хилъхьэжынщ, — жеIэ Пановми.
— ДощIэ, офицер хъарзынэщ, — щыхьэт тохъуэ Авдееври.
— ХъарзынэкIэ хъарзынэщ, — нэщхъыцэу и псалъэм пещэ псалъэмакъыр къезыгъэжьам. — Сэ сызэреплъращ — ротэр абы епсэлъэн хуейщ: ухэIэбакъэ — къыхэпхар зыхуэдизымрэ щыхэплъхьэжынумрэ жыIэ.
— Ротэм унафэ зэрищIу хъунщ, — жеIэ Пановым.
— Тэмэмщ, — деIыгъ Авдеевым.
— Плъагъурэ, зэнтхъ къэщэхун, гъатхэм дытехьэмэ шырыкъу диIэн хуейщ, ахъшэ дыхуейщ, дауэ ар къищтэнкIэ хъуа? — жиIам яхутекIыркъым ротнэр, ахъшэ гъэтIылъыгъэм зэрыхэIэбамкIэ мыарэзыр.
— Дапщэрэ жысIэну, ротэм унафэ зэрищIщ, — къытрегъэзэж жиIам Панов. — И щыпэхэIэбэкъым. Къыхихамэ, хилъхьэжынщ.
А зэманым Кавказым щыIэ дэтхэнэ ротэми мылъкуу иIэр сэлэтхэм хаха цIыху щхьэхуэ гуэрым зэригъакIуэрт. КIэзонэм цIыху къэс хуэзэу сомихрэ сом ныкъуэрэ къаритырти, езыхэм я шхынкIэ зыкъызэрагъэпэщыжырт, кIэртIоф хасэрт, мэкъу еуэрт, шыгу зэщIэщIахэр яIэт, яежу пшэр яш дэгъуэхэмкIэ зэпеуэхэрт. Ахъшэр пхъуантэм дэлъу яхъумэрт, IункIыбзэIухыр ротэхэм я командирхэм яIыгъти, абыхэм ахъшэ щIыхуэ къыщыхах къэхъурт.
Апхуэдэут Iуэхур зэрыщытыр. Арат сэлэтхэм зи гугъу ящIри. Никитин жыхуаIэ сэлэт нэщхъыцэм ротнэм епсэлъэн хуейуэ къигъэувырт. Пановымрэ Авдеевымрэ апхуэдэу щIын хуейуэ ябжыртэкъым.
Пановым иужькIэ Никитиныр тутын ефэу тIысащ шынелыр щIэдзарэ жыгым кIэрыгъэщIауэ. Сэлэтхэр щым хъуати, жыгыщхьэ пэнцIывхэр жьым зэрыщIигъэхъаем фIэкIа зэхэпхыртэкъым. Жыг щхьэкIэхэм я щхъыщхъ кIэ зимыIэр щIахъумэу языныкъуэкIэ хьэIуцыдзхэм я пщIэу макъыр къэIурт.
— Плъагъуркъэ, щIапIэкIуэдыр къызыхуэкIуэнхэм зэрызащI, — гъумэтIымащ Никитиныр.
— Ахэр мы нэкIуейм къыщыдыхьэшхыу аращ, — хохол макъ псыгъуэкIэ псалъэмакъым къыхыхьащ еплIанэр.
Аргуэрыжьуи зэщIэщымахэщ, зэ зы лъэныкъуэмкIэ, зэ адреймкIэ жыг щхьэкIэхэр иришэкIыу вагъуэхэр къызэIузых жьыбгъэм и закъуэт зи Iущащэ зыгъэIур.
— Уа, Антоныч, — нэжэгужагъэр сытым дежи зи Iэпэгъу зэпыт Авдеевыр йоупщI Пановым, — Ущызэш къэхъурэ?
— Сыт зэш?
— Сэ языныкъуэкIэ апхуэдизу зэшыр къыстоуэри, сщIэнур сымыщIэу сыкъонэ.
— Еплъыт абы жиIэм! — игъэщIэгъуащ Пановым.
— Си ахъшэр исфыжауэ щIыщытари аращ. АпхуэдизкIэ зэшыр къыстеуати, зызмыщIэжыху сефэмэ хъунукъэ жысIэу сегупсысат.
— Фадэм нэхъ Iеижу зэш къыщыптригъауэр мащIэрэкъым.
— Апхуэдэуи къохъу. Дэнэ-тIэ уи щхьэр здэпхьынур?
— Сыт узыхуэчэмыр апхуэдизу?
— Сэри? Унагъуэм сыхуозэш.
— СлIо, къулейуэ фыпсэуа?
— Егъэлеяуи дыкъулеякъым — тщIэн-тшхын дгъуэтырт. Хъарзынэу дыпсэурт.
Авдеевым къригъэжьащ Панов дыдэм Iэджэрэ жриIа и хъыбарыр.
— ПщIэрэ, сэ сфIэфIу си къуэшым и пIэкIэ дзэм сыкъэкIуащ, — жиIэрт Авдеевым. — Абы сабиитху иIэт. Сэ къызагъэша къудейт. Си анэр къызэлъэIуу хуежьащ. Сэ сыт?! ФIыкIэ ягу сыкъагъэкIыжынщ, жысIэри, ди пщы дотэм деж сыкIуащ. ЦIыху хъарзынэт ар. «Афэрым, кIуэ», — хуит сищIащ. Апхуэдэу си къуэшым и пIэкIэ дзэм сыкъыхыхьащ.
— Ар фIыкъэ-тIэ, — жеIэ Пановым.
— Иджы, плъагъурэ, Антоныч, сыщIегъуэжащ. СызыхущIегъуэжри си къуэшым и пIэкIэ сыкъызэрыкIуарщ. Абы иджы зегъэджыназ, сэ бэлыхьищэр согъэв. Нэхъыбэрэ сегупсысыху, нэхъ Iеижу сыхущIогъуэж. Гуэныхь къэсхь хъунщ.
Авдеевыр аргуэру тосабырэ.
— Дефэн тутын? — щIоупщIэ Авдеевыр.
— Къызэгъэпэщ мыдэ!
АрщхьэкIэ сэлэтхэр тутын ефапIэ ихуакъым. Авдеевым зыкъиIэта къудейуэ жьым и щхъыщхъым къыхэIукIыу гъуэгумкIэ лъэ макъ щызэхахащ. Пановым фочыр къищтэри, лъапэкIэ Никитиным теIэбащ. Никитинми зыкъиIэтри, и шынелыр къищтэжащ. Ещанэри — Бондаренкэ — къызэфIэуващ:
— Си къуэшхэ, сэ зы пщIыхьэпIэ слъэгъуащи… сэ зы пщIыхьэпIэ слъэгъуащи!
Авдеевым Бондаренкэ и псалъэр пригъэчри, сэлэтхэр зэпхыдэIукIыу я пIэм ижыхьащ. Шырыкъу хьэлъэ мыхъуу, лъытIэгъэн щабэ зылъыгъ гуэр хуэмурэ гъунэгъу къахуэхъурт. КIуэ пэтми нэхъ IупщIу зэхэпхырт тхьэмпэ гъуахэр зэхэзыгъэщащэ лъэ макъыр. ИтIанэ къэIуащ зыхэбгъэгъуэщэн щымыIэ шэшэн псэлъэкIэр — Iум къиIукI макъ щабэхэр. Сэлэтхэм иджы псалъэмакъыр зэхах къудейтэкъым, атIэ жыг зэхуакухэм яIэ нэхугъэм деж цIыхуитI я ныбжь къыдэщу къалъэгъуащ.
Зыр нэхъ лъагэт, адрейр нэхъ лъахъшэт. Ныбжьхэр благъэ къыщыхъум, сэлэтитIыр гъуэгум къытехьащ, фочхэр шияуэ яIыгъыу.
— Хэт къакIуэр? — джащ Пановыр.
— Дышэшэн мамырщ, — къэпсэлъащ нэхъ лъахъшэр. Ар Батэт. — Фоч сIыгъкъым, сэшхуэ сIыгъкъым, — и фащэр къарегъэлъагъу. — Джыназым икъукIэ дыхуейщ.
ЕтIуанэр, нэхъ щхьэпэлъагэр, и ныбжьэгъум щыму къыбгъурытт. Ари Iэщэншэт.
— Жасусхэщ. Полковникым хуейуэ аращ, — ягуригъэIуащ Пановым и гъусэхэм.
— Джыназ Воронцов хуабжьу дыхуейщ, Iуэхушхуэ худиIэщ, — жиIэрт Батэ.
— Хъунщ, хъунщ, ухуэдгъэзэнщ, — жиIащ Пановым. — Еуэ, Бондаренкэ и гъусэу фшэ, — зыхуигъэзащ абы Авдеевым, — къэрэгъулым ети, къэвгъэзэж. Сакъ, фи япэ ивгъэувэхэ, мы щхьэфэкъухэм Iэщэншэми сытри ялъокI.
— Мыр зэрызбгъэщIынур сыт? — пыджэм ещхьу мыжурэ зыфIэлъ фочыр игъэбзащ. — Зэ сепыджмэ аращ зэрыхъунур.
— Мыжурэ хэпIуа нэужь ар зэрыпщIыжынур сыт? ФынакIуэ! — иришэжьащ тIасхъэщIэххэр Бондаренкэ.
Сэлэтхэмрэ тIасхъэщIэххэмрэ я лъэ макъ зэхамыхыж щыхъум, Пановымрэ Никитинымрэ здэщыса щIыпIэм ягъэзэжащ.
— Емынэм кърехуэкIхэр жэщкIэрэ, — гъумэтIымащ Никитиныр.
— Iуэху яIэщи, кърехуэкI. — ЩIыIэбжь къэхъуати, Пановым шынелыр зэкIуэцIихщ, щитIагъэри, щIыбкIэ жыгым егъэщIауэ етIысэхащ.
СыхьэтитI хуэдиз дэкIауэ Авдеевымрэ Бондаренкэрэ къагъэзэжащ.
— Нэбгъэса?
— Нэзгъэсащ. Полковойр гъуэлъыжатэкъым. Я унэ сшащ. Щхьэфэкъухэр щIалэ телъыджэхэщ, — пищэрт Авдеевым и псалъэм. — Тхьэ соIуэ пэжу жызоIэкIэ. Псэлъэгъу сщIахэти…
— ПсэлъэнкIэ уэ уахъырзэманщ, — гъумэтIымащ Никитиныр.
— Пэжу жызоIэ. Ди урыс щIалэжьхэм ещхьыркъэпсщ. Зыр унагъуэщ. Марушкэ, жызоIэ, бар? Бар, жеIэ. Мэл уиIэ? СоупщI. Куэд уиIэ? ТIу къудей, жи. Апхуэдэурэ дыуэршэращ. ЩIалэ хъарзынэхэщ.
— Хъарзынэ уагъэлъагъунщ уи закъуэу яхуэзи, уи кIуэцIыр кърагъэунщ.
— Нэху щы хуэдэщ, — хущхьащ Пановыр.
— Мес, вагъуэ цIыкIухэм ункIыфIын щIадзакIэщ, — жеIэ Авдеевым етIысэхыурэ.
Сэлэтхэр аргуэру тосабырэ.
III
Казармэхэми сэлэт унэ цIыкIухэми уэздыгъэхэр зэрыщагъэункIыфIрэ Iэджэ щIат, ауэ быдапIэм дэт унэ нэхъ зэпэщ дыдэм и щхьэгъубжэхэм иджыри нурыр берычэту къыдихырт. А унэр ейт Куринскэ полкым и полковой командир, командующэ нэхъыщхьэм и къуэ флигель-адъютант джыназ Воронцов Семён Михайлович. Воронцовымрэ абы и щхьэгъусэ, Бытырбыху дэс цIыхубз зыкъизыххэм я нэхъ дахэ дыдэхэм хабжэ Марье Васильевнэрэ Кавказ быдапIэ цIыкIум игъащIэм зыри зэрыщымыпсэуауэ ехьэжьауэ я Iуэху зэтету щыпсэурт. Воронцов, псом хуэмыдэжу абы и фызым, къащыхъурт икъукIэ дэкъузауэ, куэдым хуэныкъуэу, ауэ быдапIэм дэсхэм ягъэщIагъуэрт абыхэм дуней фIыгъуэр къазэрелъэлъэхыр.
Иджы, мис, жэщыр сыхьэт пщыкIутI хъуа пэтми, зи лъэгур алэрыбгъукIэ къигъэтIылъыкIа, щхьэгъубжэIупхъуэ хьэлъэхэр къызэдзыха хьэщIэщ абрагъуэр шэху уэздыгъиплIым ягъэнэху. Ломбер стIолым бгъэдэсу унагъуэм и бысымхэмрэ хьэщIэхэмрэ куэзыр мэджэгу. Джэгухэм яхэсщ езы бысым дыдэр, флигель-адъютант фащэр зыщыгъ лIы нэкIу кIыхь сырыху полковник Воронцов хъужыр, абы и джэгуэгъу-дарэгъущ джыназ гуащэ Воронцовэ и япэ лIым хуилъхуа щIалэ цIыкIур иригъэджэн щхьэкIэ Бытырбыху къраша, Бытырбыху университетым щеджэну къыхахахэм ящыщ щIалэ щхьэкъуацэ нэщхъыцэр. Абыхэм я ныкъуэ- къуэгъущ офицеритI: я зыр — гвардием къыхэкIыжа Полторацкэрщ, лIы нэкIубгъуэ нэкIущхьэплъырщ, адрейр — зи нэгу дахэм хуабагъэ лъэпкъ къимыщ, шэжыпкъым хуэдэу шэщIауэ щыс полк адъютантырщ. Езы джыназ гуащэ Марье Васильевнэр, цIыхубз Iэпкълъэпкъ пIащэрэ набдзэ фIыцIэ къурашэр, нэшхуэр Полторацкэм пэгъунэгъупсу щысщ, абы и лъакъуэхэм и кIэмкIэ жьэхэуэу, щIэчэ имыIэу и куэзырхэм еплъу. Абы и псалъэхэм, плъэкIэм, пыгуфIыкIыкIэм, и Iэпкълъэпкъым и зыгъэзэкIэ псом, къыкIэрих дыхумэм, а псом нэмыщIыжу я щIы фэ зэIусэу зэрызэбгъэдэсым цIыхухъум игури и псэри ягъэшкIуэрэшкIуащи, щIэчэ имыIэу щыуауэ макIуэ, дарэгъур къигъэгубжьу.
— Хьэуэ, мыр джэгукIэ хъунукъым! Аргуэру туз гуэрыр хэпкъуащ, — плъыжьу къызэщIэнауэ къыхокIиикI адъютант Полторацкэм тузыр къыщытридзэм.
Жеярэ къэушыжам ещхьу и нэ фIыцIэ гуапагъэ къызыщIихымкIэ Полторацкэр адъютантым йоплъ.
— Къыхуэгъэгъу, — ину пыгуфIыкIыу жеIэ Марье Васильевнэ. — БжесIатэкъэ абыкIэ удэмыкI жысIэри, — зыхуегъазэ Полторацкэм.
— Уэ къызжепIар нэгъуэщIт, — погуфIыкI Полторацкэри.
— Дауэ хъун? — аргуэру погуфIыкI Марье Васильевнэ. КъызэрыщыгуфIыкIыжам хуабжьу егъэпIейтей икIи егъэгуфIэ Полторацкэр, дыхьэрэну къызэщIэнауэ мапхъуэри, куэзырхэр къещтэ, игуэшыну зэхигъэзэрыхьу щIедзэ.
— Уэракъым зи гуэшыгъуэр, — ткIийуэ жиIэщ адъютантми, Iэлъыныр лыду къызытещ и Iэ хужьыпсхэмкIэ куэзыр гуэшын щIидзащ, сыт хуэдизкIи нэхъ псынщIэу ахэр зэбгридзыну мурад ищIам ещхьу.
ХьэщIэщым къыщIыхьащ джыназым и IуэхутхьэбзащIэр икIи къэрэгъулыр къызэрилъыхъуэр къыжриIащ.
— Къысхуэвгъэгъу, зиусхьэнхэ, — захуигъэзащ Воронцовым и хьэщIэхэм, урысыбзэ псэлъэкIэм инджылызыбзэм ижь къызэрыщIихуар бэяну. — Уэ, Марье, тIыси си пIэкIэ джэгу.
— Фыарэзы абыкIэ? — щIоупщIэ джыназ гуащэри, и лъагагъым хуумыгъэфэщэну, псынщIэу къызэфIоувэ, зэрызэщыхуэпыкIа шылэ фащэр щхъыщхъ- рэ дэтхэнэ цIыхубз насыпыфIэми и пыгуфIыкIыкIэкIэ пыгуфIыкIыу.
— Сэ сытым дежи псомкIи сыарэзыщ, — къет жэуап адъютантым, джэгукIэ лъэпкъ зымыщIэ джыназ гуащэр джэгуэгъу зэрыхуэхъуам щыгуфIыкIыу.
Джэгугъуэр и кIэм нэблэгъат джыназыр хьэщIэщым къыщыщIыхьэжам. Ар икъукIэ нэщхъыфIэт икIи къызэщIэнат.
— ФщIэрэ сэ нывжесIэнур?
— ЖыIэт!
— Шампанскэ дефэнущ!
— Сэ абы сытым дежи сыхуэхьэзырыпсщ! — жиIащ Полторацкэм.
— Ар дэгъуэкъэ-тIэ, — жиIащ адъютантым.
— Василий! Къэхь! — жиIащ джыназым.
— Сыт къыщIоджар? — щIоупщIэ Марье Васильевнэ.
— Къэрэгъулымрэ нэгъуэщI зырэ къэкIуат.
— Хэт? Сыт? — зэкIэлъигъэпIащIэу щIоупщIэ Марье Васильевнэ.
— НыбжесIэфынукъым, — и дамэхэр дрегъэуей Воронцовым.
Шампанскэ къахьащ. Бжьэ зырыз ирафщ, джэгун яухати щхьэж къихьэхуар зэIэпахри, фIэхъус зэрахыжын щIадзащ.
— Уи ротэра пщэдей мэзауэ кIуэр? — йоупщI джыназыр Полторацкэм.
— Аращ. Сыт?
— Абы щыгъуэм пщэдджыжь дызэрылъагъунщ, — мащIэу погуфIыкI джыназыр.
— ИкъукIэ си гуапэщ, — ет жэуап Полторацкэм, джыназым жиIар къыгурымыIуэу, ауэ Марье Васильевнэ и Iэ хужьышхуэр зэриубыдыжынум игъэпIейтейуэ.
Марье Васильевнэ Полторацкэм и Iэр икъузыжа къудейкъым, атIэ инуи иутхыпщIащ. ЛэкъумымкIэ дэкIын зэрыхуэмеяр аргуэру зэ игу къигъэкIыжри, аргуэру зэ ину хуэгуфIащ. Полторацкэм а гуфIэкIэр телъыджэ, гуапэ, куэдым ущызыгъэгугъыу къыфIэщIащ.
Полторацкэр и унэ кIуэжырт, гукъыдэж дахэ иIэу, апхуэдэ гукъыдэж зиIэнкIэ хъунур цIыху гъэсахэм яхэту къэхъуа, ауэ зауэ хуэIухуэщIэхэм хэту мазэкIэрэ пхыдзауэ псэуар зэса гупым ящыщ цIыхубз IущIа нэужь къыпкърыхьэ гурыщIэм хуэдэ къызэуэлIа цIыхурт. Апхуэдэ цIыхубзт езы Воронцовэ джыназ гуащэр.
И ныбжьэгъур щыпсэу унэ цIыкIум нэсыжу бжэм еIа щхьэкIэ хуIухакъым — къэгъэбыдат. ТеуIуащ. Бжэр IукIыртэкъым. Къэгубжьауэ бжэм лъакъуэкIэ кIуэцIопкIэ. Бжэм адрыщIкIэ Iэуэлъауэр къиIукIри, Вавилэ, Полторацкэм и пщылIым, хьэлъкъыр IуигъэпкIащ.
— Сыт бжэр щIэбгъэбыдэр, ахьмакъ?
— Арыншэу дауэ хъун, Алексей Владимир…
— Аргуэру учэфщ. Сэ уэзгъэлъагъунщ хъунымрэ мыхъунымрэ…
Полторацкэм и гугъат Вавилэ хэуэну, арщхьэкIэ щIегъуэжащ.
— Зэпытыр къыпхукIуэ. Шэху уэздыгъэ пыгъанэ.
— ИджыпступцIэ.
Вавилэ пэж дыдэу ефат, щIефари каптернармусыр къыщалъхуа махуэти аращ. КъэкIуэжа нэужь ар и щхьэм къихьэри Iэджэ зэригъапщэу щIидзащ: каптернармус Иван Макеевич хэхъуэ иIэщ, фыз къишауэ щытащ, иджы зы илъэс хуэдэкIэ дзэм хагъэкIыжыну мэгугъэ. Вавилэ щIалэ цIыкIуу пщым и унэм яшащ IуэхутхьэбзащIэу. Иджы и ныбжьыр илъэс плIыщIым щхьэдэхащ, фызи къишакъым, и зиусхьэн щхьэемыгугъум щIыгъуу Iэпхъуэшапхъуэу мэпсэу. Зиусхьэныр цIыхуфIщ, куэдрэ къиубэрэжькъым, ауэ ар гъащIэ сытми! «Кавказым дикIыжмэ, пщылIыгъэр сщхьэщихыу щхьэхуит сищIыну сыкъигъэгугъащ. А щхьэхуитыныгъэр сиIапэу сощIри, дэнэ си щхьэр зэсхьэлIэнур? Хьэ псэукIэщ», — егупсысащ Вавилэ. И жеин къэкIуати, къыщIыхьэIарэ зыгуэр щIихмэ жиIэу шынэри бжэ хьэлъкъыр иритащ, езыри Iурихащ.
Полторацкэр и ныбжьэгъу Тихоновыр щIыгъуу щыжей пэшым щIыхьэжащ.
— СлIо, ебгъэхьэхуа? — къоупщI Тихоновыр къэушауэ.
— Хьэуэ, сом пщыкIубл къэсхьэхуащ, клико бащырыби дефащ.
— Марье Васильевнэ нэкIэ пшхащ.
— Марье Васильевни нэкIэ сшхащ, — жиIащ Полторацкэм. — Сыхьэтихым гъуэгу дытохьэ.
— Куэд мыщIэу зыдужьын хуейщ.
— Вавилэ, — джащ Полторацкэр. — Пщэдджыжь сыхьэтихум сыкъэгъэуш.
— Дауэ укъызэрызгъэушынур — сыноджэмэ укъызозауэ.
— Сыкъэгъэуш бжесIакъэ? Зэхэпха?
— СынодаIуэ.
Вавилэ шырыкъухэмрэ щыгъынхэмрэ къищтэри щIэкIыжащ.
Полторацкэр пыгуфIыкIыурэ гъуэлъыжащ, тутын пигъанэри, шэху уэздыгъэр игъэункIыфIащ. КIыфIыгъэм пхыплъмэ, Марье Васильевнэ и нэгу нэщхъыфIагъэ къызэрыщыр елъагъу.
Воронцовхэ занщIэу гъуэлъыжакъым. ХьэщIэхэр зэрызэбгрыкIыжу, Марье Васильевнэ и лIым и пащхьэ иувэри ткIийуэ еупщIащ:
— КъызжепIэн иджы къэхъуар?
— Хьэуэ, си псэм хуэдэ…
— Сыт, си псэм хуэдэ, жыхуэпIэр? Дауи, тIасхъэщIэхщ а къэкIуар?
— Дауэ мыхъуами бжесIэну сыхуиткъым.
— Ухуейкъым къызжепIэну, ара? НтIэ сэ ныбжесIэнщ.
— Уэри?
— Хьэжы-Мураткъэ узыхуэзар? — жиIащ джыназ гуащэм. Махуэ зыбжанэ хъуауэ Хьэжы-Мурат зэпсэлъэныгъэхэр зэрыдрагъэкIуэкIым щыгъуазэти, и гугъэт и лIым къыхуепсыхар езы Хьэжы-Мурат дыдэу.
Воронцовым пцIы хуиупсыфынутэкъым фызми, абы и гугъэхэр зэрымытэмэмыр жримыIэн лъэкIакъым: къэкIуар Хьэжы-Мураткъым, атIэ пщэдей сэлэтхэр мэзауэ здэкIуэну щIыпIэм деж Хьэжы-Мурат абы къызэрыщыхуэзэнумкIэ хъыбар къэзыхьа жасусхэрщ.
БыдапIэм ущыпсэуныр зэшыгъуэт, абы къыхэкIыу Воронцовхэ — лIыри фызри — щыгуфIыкIащ тезыгъэун гуэр къызэрыкъуэкIам. Хъыбарым джыназым и адэр икъукIэ зэрыщыгуфIыкIынум и гугъу ящIри, сыхьэтищыр екIуэкIыу зэлIзэфызыр гъуэлъыжащ.
IV
Щамил пхъэр къыхуищIа муридхэм яIэщIэкIыу щтапIэ ихьэжа Хьэжы-Мурат и щхьэр пIэщхьагъ тримылъхьэу жеиншэу игъэкIуа жэщищым иужькIэ, нэхулъэфI къекIыну къехъуэхъуу Садо зэрыщIэкIыжыххарауэ Iурихащ. Ар жейт зэрыхуэпауэ, бысымым къыхуигъэтIылъа къауц щхьэнтэ плъыжьым IэфракIэкIэ тегъэщIауэ. Абы пэмыIэщIэу, блыным деж щыжейрт Елдари. Ар гууэщIу щылът и Iэ-и лъэ зэбгрыдзауэ, и щхьэ упсагъащIэр щхьэнтэм къещэтэхати, хьэзыр фIыцIэхэр зытеда адыгэ цейр къызэшэкIа и бгъэр Iэпкълъэпкъ псоми елъэгэкIырт. Сабийм ейм ещхь Iупэхэр псы еIуб фIэкIа умыщIэну пIэжьажьэрт. Хьэжы-Мурат ещхьу ари зэрыхуэпауэ жейрт, и бгым къамэмрэ кIэрахъуэмрэ иримыхауэ. Пхъэгъэсыныр иухати, жьэгу мафIэр ужьыхыжырт, хьэрэфинэми пэш кIыфIыр къызэригъэнэху щыIэтэкъым.
Жэщыбгым хьэщIэщыбжэр кIыргъащ. Хьэжы-Мурат кIэрахъуэм епхъуэри къызэфIэуващ. ЯтIэ лъэгум щабэу кърикIуэу Садо абы къыбгъэдыхьащ.
— Сыт къэхъуар? — Хьэжы-Мурат жеяуэ умыщIэну апхуэдэт.
— Унащхьэм тета фыз гуэрым уэ укъызэрыкIуар къилъагъури и лIым жриIащ, иджы зэрыкъуажэу ящIэ уи егъэзыпIэр. Гъунэгъу фызыр къежэкIри, унэм щIэсым къыжриIащ лIыжьхэр мэжджытым щызэхуэсауэ. Уаубыдыну я мурадщ.
— Зитчыжын хуейщ, — жиIащ Хьэжы-Мурат.
— Шыхэм уанэ ятеслъхьащ, — жиIэри, Садо унэм щIэкIыжащ.
— Елдар, — Iущэщащ Хьэжы-Мурат. Елдар муршидым и макъ зэрызэхихыу и лъакъуэ лъэщхэмкIэ псынщIэу къызэфIэуващ. Хьэжы-Мурат Iэщэр зыпщIэхилъхьэри щIакIуэр зытриубгъуэжат. Ардыдэр ищIащ Елдари. ТIури щыму къыщIэкIри, щIэщI лъабжьэм щIэуващ. ЩIалэ нэ фIыцIэм шыхэр къабгъэдишащ. Мывэ гъуэгум къытехьа шыхэм я лъэ макъ зэрыIуу, гъунэгъу унэм зыгуэр къыщIэплъащ, асыхьэтуи, пхъэ вакъэхэмкIэ теуэу, джабэм кIэрыт мэжджытымкIэ щIэпхъуащ.
Мазэр еIэжами, уэгу фIыцIэм изу вагъуэр щипхъат, кIыфIым упхыплъмэ, уэгу нэхум къыхэщу унащхьэхэр уолъагъу, псом хуэмыдэу нэхъ IупщIщ мэжджытым и азэн джапIэ папцIэр. Мэжджыт лъэныкъуэмкIэ псалъэмакъ дэгу къоIукI.
Хьэжы-Мурат фочыр зыIэщIиубыдэщ, лъэрыгъ Iузэм и лъапэр ириури, Iэуэлъауэншэу уанэгум зридзащ, апхуэдэу Iэуэлъауэншэуи уанэ щхьэнтэ лъагэм итIысхьащ.
— КъысхуэпщIар тхьэм фIыкIэ къыпхуищIэж, — зыхуигъэзащ абы бысымым, зэресауэ, лъакъуэ ижьымкIэ етIуанэ лъэрыгъыр къилъыхъуэурэ, итIанэ щIопщымкIэ щабэу щIалэ цIыкIум и дамэм теIэбащ, гъуэгум тригъэкIуэту. ЩIалэ цIыкIур лъэныкъуэкIэ щеувэкIым, ищIэнур зыщIэ шыр, лъэбакъуэ шэщIакIэ еуэкIыпIэм къыдэкIри, гъуэгу нэхъыщхьэм техьащ. Елдари иужь итт. Садо и Iэхэр ину щIидзу абыхэм якIэлъыжэрт, уэрам зэвым зэпрыж-къызэпрыжыжу. Гъуэгу зэпрыкIыпIэм нэсауэ зэ зы ныбжь, итIанэ етIуанэр къалъэгъуащ.
— ЗэтеувыIэт! Ухэт уэ? — къэIуащ макъ икIи цIыхуитI-щыи гъуэгум къытеуващ.
КъэувыIэным и пIэкIэ Хьэжы-Мурат кIэрахъуэр кърипхъуэтщ, елъэдэкъауэри, шыр гъуэгум къытеувахэм я дежкIэ иунэтIащ. Гъуэгум тетхэр щызэкIэщIэкIым, Хьэжы-Мурат ущ псынщIэкIэ япхрыкIащ. Елдари абы зыкъыкIэригъэхуакъым. Я щIы-багъкIэ фоч уэ макъ къиIукIри, шитI ящхьэпрылъащ Хьэжы-Мурати Елдари къалъэмыIэсу. Хьэжы-Мурат нэхъ хуэм зищIыртэкъым. Апхуэдэу лъэбакъуэ щищ хуэдиз хъун якIуауэ, бауэ кIэщI мащIэ къэхъуа шыр къигъэувыIэри дэIуащ. И гупэмкIэ къуршыпс уэрыр щыIэуэлъауэрт. И щIыбагъкIэ къуажэм адакъэхэр щыIуэрт. А Iэуэлъауэхэм къахэIукIырт гъунэгъу къыхуэхъу шы лъэ макъыр, и щIыбагъкIи псалъэмакъ щыIэт. Хьэжы-Мурат и шыр хуэму иригъэжьащ.
Иужь итхэр куэд мыщIэу Хьэжы-Мурат къылъэщIыхьахэщ. Ахэр шууей тIощI хуэдиз хъунт. Ахэр Хьэжы-Мурат яубыдыну, нэгъуэщI мыхъуми яубыдын хуэдэу защIу Щамил и пащхьэ зыщагъэзэхуэн папщIэ къежьахэт. Плъэмэ, зыгуэр кIыфIым пхилъагъукIыу щыхъум Хьэжы-Мурат и шыр къыжьэдикъуащ, Iэрыхуэ зэрыхуэхъуауэ, фочым дохъутэр трипхъуэтри, Iэ ижьымкIэ иубыдащ. Елдари ардыдэр ищIэжащ.
— Узыхуейр сыт? — гуоуащ Хьэжы-Мурат. — Сывубыдыну ара? Мэ-тIэ сывубыд! — ИкIи фочыр къиIэтащ. Къуажэдэсхэр зэтеувыIащ.
Хьэжы-Мурат фочыр зэриIыгъыу къуэм дыхьэну ежьащ, шууейхэри кIэлъыкIуэрт гъунэгъу зыхуамыщIу. Хьэжы-Мурат къуэр зэпиупщIу адрей джабэ нэкIум кIэрыхьа нэужь, кIэлъыкIуэхэр кIэлъыджащ къэувыIэу жраIэну зыхуейм едэIуэну. Абы и жэуапу Хьэжы-Мурат фочыр дригъэуейри и шым елъэдэкъэуащ. Зыкъомрэ жауэ къыщыувыIам пхъэрым и Iэуэлъауэ щыIэжтэкъым, адакъэ Iуэ макъи зэхэпхыжыртэкъым, къэIур псы ежэхым и ушэмрэ кIуркIунаум и гъымрэт. Блын фIыцIэу къэува мэзыр гъунэгъупст. И муридхэр абы къыпэплъэурэ щезэша щIыпIэр жыжьэжтэкъым. Мэзым нэсри, Хьэжы-Мурат къэувыIащ, жьы фIыуэ зыжьэдишэри фиящ, зэпхыдэIукIащ. Дакъикъэ дэкIри, ещхьыркъабзэу зыгуэр къыпэфиижащ. Гъуэгум дидзыхри, ар мэзым хыхьащ. Лъэбакъуищэ хуэдиз икIуауэ, Хьэжы-Мурат жыг зэхуакухэм дэплъри, мафIэшхуэ нуру блэри, абы бгъэдэсхэм я ныбжьри, уанэкъуапэ къуаншэ щIа шыхэри къилъэгъуащ.
МафIэм пэрысхэм ящыщ зы къэтэджри Хьэжы-Мурат къыбгъэдыхьащ икIи IумпIэмрэ лъэрыгъыпсымрэ иубыдащ. Ар Хьэжы-Мурат къуэш ищIа авар щIалэ Хьэнэфийт.
— МафIэр вгъэункIыфI, — жи- Iащ Хьэжы-Мурат епсыхыурэ. ЦIыхухэм дэпхэр зэбгратхъуурэ, пхъэ дзакIэхэм теувэурэ гъэункIыфIын щIадзащ.
— Батэ къэкIуа? — щIэупщIащ Хьэжы-Мурат, щIакIуэ убгъуамкIэ кIуэурэ.
— КъэкIуащ. Хъан-Магомэ и гъусэу зэрежьэжрэ куэд щIакъым.
— Дэтхэнэ гъуэгумкIэ?
— МобыкIэ, — и Iэр ищIащ Хьэнэфий, Хьэжы-Мурат къызэрыкIуа гъуэгур мыхъуу, адрей лъэныкъуэмкIэ.
— Хъунщ, — жиIащ Хьэжы-Мурат, зыпщIэхиха фочыр иузэдыжурэ. — Сакъын хуейщ. Дяужь пхъэр итащ, — жиIащ, мафIэр зыгъэункIыфI лIым зыхуигъазэурэ.
Ар зэпсалъэр Хьэмзалэт, шэшэн щIалэрт. Хьэмзалэ щIакIуэм къыбгъэдыхьэщ, и фочыр къищтэжри Хьэжы-Мурат къыздикIа мэз лъапэ лъэныкъуэмкIэ кIуащ, щыму. Елдар епсыхщ, Хьэжы-Мурат и шыр IумпIэкIэ Iуишри, шитIми я щхьэр зэгъэкъуауэ жыгым ирипхащ, итIанэ, Хьэмзалэ ещхьу, фочыр къищтэри фэхум и адрей лъэныкъуэм деж щиувыкIащ. МафIэр ягъэункIыфIати, япэм хуэдэу, дунейр апхуэдизу кIыфI къыпщыхъужыртэкъым, фагъуэ хъуами, уэгум вагъуэхэр щыблэрт.
Вагъуэхэм дэплъейщ, Стожархэр здэщыIэр зригъэлъагъури, Хьэжы-Мурат къищIащ жэщ ныкъуэфI зэрыхъуар, пщэдджыжь нэмэз щIыгъуэм зэрынэблэгъар. Хьэнэфий сыт щыгъуи къыздришэкI къубгъаныр къыIихщ, щIакIуэр зытриубгъуэри, ар псымкIэ ежьащ.
ЗиулъэпцIщ, андез ищтэри, ар лъапцIэу щIакIуэм теуващ, къэблэмкIэ зигъазэри, и напIэхэр зэтедзауэ, нэмэз щIын щIидзащ. Щиухым, хъуржын зэпедзэкIыр здэщылъым игъэзэжри, щIакIуэм тетIысхьэжащ, и IитIымкIэ лъэгуажьэм тегъэщIарэ и щхьэр лъахъшэу ехьэхауэ хэгупсысыхьауэ.
Хьэжы-Мурат сыт щыгъуи игурэ и щхьэрэ зэтелът. Зыгуэрхэр зэхигъэзэрыхьыну и ужь щихьэкIэ, хьэкъыу и фIэщ хъурт и насып зэрытекIуэнур, зи ужь ихьар къызэрехъулIэнур — икIи къехъулIэрт. Зауэ-банэкIэ гъэнщIа и гъащIэм и мурад щытемыIэбэр зэзэмызэххэт. Иджыпсту игу ирилъхьар къехъулIэным щыгугъырт. Абы и нэгу къыщIигъэхьэрт Воронцовым и IэмыщIэ кърилъхьэну дзэм и пашэу ар Щамил зэрытеуэнур, гъэр къищIу илъ зэрищIэжынур, абы папщIэ урыс пащтыхьым къызэригъэпэжэнур. ИтIанэ, Авариер и унафэ щIэтын дэнэ къэна, Шэшэныр зэрыщыту къызэригъэIурыщIэнур.
Абыхэм здегупсысым, езыми имыщIэххэу, жейм хилъэфащ.
Здэжейм, ар йопщIыхь и щауэгъухэр и гъусэу, уэрэдыжьыр кърашу, «Хьэжы-Мурат нокIуэ» жаIэу кIийхэу Щамил теуэхэу, абы и фызхэр зэщIэгъуагэу гъэр къащIу. Арыххэу къоуш. «ЛаIилахьэ Iилалахьу», «Хьэжы-Мурат нокIуэ» жаIэу, Щамил и фызхэм я гъы макъыу зэхихар хьэIуцыдзхэм я пщIэу, ягъ, я дыхьэш макъыу къыщIэкIащ. Хьэжы-Мурат и щхьэр къеIэтри, жыг щхьэкIэхэм ящхьэпроплъ, къуэкIыпIэ уэгумкIэ зегъазэ, итIа- нэ Хъан-Магомэ щIоупщIэ, ХъанМагомэ къызэрымыкIуэжаркъызэрищIэххэу, и щхьэрщIегуэжри аргуэру мэщхьэукъуэ.
Батэ щIыгъуу IуэхукIэ ежьа Хъан-Магомэ и макъ нэжэгужэм ар къигъэушащ. Хъан-Магомэ абы къыбгъэдэтIысхьащи къыжреIэж сэлэтхэр къазэрыIущIари, езы джыназ дыдэм деж зэрашари, ар джыназым зэрепсэлъа щIыкIэри, джыназыр зэрыгуфIари. Мичик адрыщIкIэ Шали фэхум, урысхэр мэзауэ здэкIуэнум, деж къазэрыщыIущIэнури. Батэ и ныбжьэгъум и псалъэр зэпиудурэ мобы щыгъупща гуэрхэр дыщIегъуж.
Хьэжы-Мурат урысхэм зэрызаритынур щыжраIэм, Воронцов жэуап къазэрыритыжа щIыкIэр, жиIа псалъэхэр зэхэхауэ къарегъэIуэтэж. Хъан-Магоми Бати зы жьэу жаIащ Хьэжы-Мурат хьэщIэм хуэдэу иригъэблэгъэну, игу къыщIыхэщтыкIын лъэпкъ щымыIэу Iуэхур зэригъэпэщыну Воронцовым псалъэ быдэ къазэрыритар. Хьэжы-Мурат зэрыкIуэну гъуэгум щыщIэупщIэм, ХъанМагомэ жиIащ здэкIуэнум езышэлIэну лъагъуэр абы фIы дыдэу зэрицIыхур. Хьэжы-Мурат и жыпым кърихри Батэ къызэригъэгугъа сомищыр иритащ, щIыгъухэм унафэ яхуищIащ хъуржын зэпедзэкIым дыщэ зытебза Iэщэмрэ сарыкъ къызэшэкIа пыIэ хъуреймрэ къыхурахыну, езы муридхэми загъэкъэбзэну, загъэщIэрэщIэну, урысхэм я пащхьэ фэ ятету ихьэн папщIэ. Я Iэщэр, уанэр, Iэпслъэпсхэр, яшхэр ягъэкъэбзэху, вагъуэхэр ужьыхыжри нэхутхьэху къэхъуащ, нэхущ жьыбгъэри къыкъуэуащ.
V
Пщэдджыжьым жьыуэ, нэху мыщыпауэ, Полторацкэм и унафэм щIэту ротитI, джыдэхэр я дамэм телъу, Чахгрин куэбжэмкIэ къыдэкIри, верстипщI хуэдизкIэ быдапIэм пэIэщIэу мэзауэн щIадзащ, фочауэ гупыр я хъуреягъкIэ хъумакIуэу къетIысэкIауэ. Сыхьэтийхэм деж пыф-сыфу щIисыкI пхъэ псыфхэм я Iугъуэм зыкъыхэзыпща пшагъуэм зиIэту щIидзащ, лъэбакъуитхукIи япэIэщIэр зымылъагъуу щыт а мэзауэхэм я нэгу къыщIэувэу хуежьащ адэкIэ-мыдэкIэрэ мафIэхэр щызэщIагъэна мэзым пхыкI гъуэгум трагъэукIурия жыгхэр. IэпапIэ нэхуу пшагъуэм зэм къыпхыщу, зэми кIуэдыжу щIедзэ дыгъэми. Фэхушхуэм, гъуэгум пэжыжьэу, бэрэбанэм тесу щысхэт и субалтерн-офицерыр щIыгъуу Полторацкэр, Пажскэ корпусым къыщыдеджа и ныбжьэгъу, щIакIуэ кIапэ зэрыщызэуам папщIэ зи званиер зыIаха барон Фрезе, 3-нэ ротэм щыщ нэгъуэщI офицеритI. Бэрэбанэхэм я хъуреягъкIэ щикъухьат шхыным къешэкIауэ щыта тхылъымпIэхэр, птулъкIэ нэщIхэр, кIэпафэхэр. Бэрэбэнауэм ещанэ птулъкIэр Iуихырт. ЖейкIэ иримыкъуа пэтми, и сэлэтхэм ящIыгъуу псэзэпылъхьэпIэ щихуэм деж, зэрихабзэу, Полторацкэр нэжэгужэт.
Офицерхэр зытепсэлъыхьыр иджыблагъэ къэхъуа Iуэхурт — генерал Слепцов и лIэкIэ хъуарт. ЛIэныгъэм гъащIэм мыхьэнэ нэхъ ин дыдэ щызиIэ Iуэхугъуэ абыхэм халъагъуэртэкъым — цIыхур къызэралъхум, апхуэдэу мыщхьэмыпэу зэрыкIуэдыжым — ар къызыхэкIамрэ зыхуэкIуамрэ — офицер щIалэм и лIыгъэ къигъэлъэгъуэн щхьэкIэ сэшхуэ пцIанэкIэ бгырысхэм яхэлъадэу ахэр къызэрыриупщIэхам фIэ- кIа нэгъуэщI кърахыртэкъым.
Псом япэуи зауэм Iутахэм, ахэр Кавказым е нэгъуэщI щIыпIэ щызэуауи щрети, ящIэн хуейт зэрыжаIэм, зэратхым хуэдэу сэшхуэкIэ къыщызэреупщIэтэх зэхэуэ зэрыщымыIэр, мыжурэкIэ, сэшхуэкIэ зэпыджыр и щIыб къигъазэу щIэпхъуэжаращ: абыкIэ гушыIэу, дыхьэшхыу, тутын, фадэ ефэу бэрэбанхэм тес мы офицерхэр зэдарэгъут, лIэныгъэм егупсысыххэртэкъым, Слепцовым ещхьу абыхэм ящыщ дэтхэнэми иджыпсту и ажалыр къэсынкIэ хъуну ящIэ пэтми.
Пэж дыдэуи, абы щыхьэт техъуэм хуэдэу, псалъэмакъыр щызэщIэплъэ дыдэм ирихьэлIэу, Iэпкълъэпкъыр щIэзыгъэкI фоч уэ макъ дахэ къэIури, вуууэ шэр ящхьэпрылъэтыкIащ икIи ауэ къыщыт жыгым зыкъыхиупцIащ. Бийм и къауэм сэлэт фочхэм макъ хьэлъэ инкIэрэ жэуап иратыжащ.
— Ей-ей! — жиIащ нэжэгужэу Полторацкэм. — Ар ди щIалэхэм я жэуапщ. Ы-хьы, къуэш Костя, — зыхуегъазэ абы Фрезе. — Уи насып къикIащ. КIуэ ротэм. Сыт хуэдэ зэхэуэ гъуэзэджэ зэхэдублэну иджыпсту!
Зи званиер зытраха баро- ныр къыщылъэтри, IугъуэмкIэ ежьащ и ротэм кIуэжу. Полторацкэм къыбгъэдашащ и адыгэш пцIэгъуэплъыр, шэсщ, и ротэр зэщIиугъуейри, фочауэ макъ къыздиIукIамкIэ иришэжьащ. Къэрэгъулу иувыкIа сэлэтхэр мэз лъапэм, къуэбэкъу пцIанэм деж щиувыкIат. Жьыр мэз лъэныкъуэмкIэ йопщэ, къуэбэкъури адрыщI щIыпIэри хуиту уолъагъу.
Полторацкэр сэлэт иувыкIахэм щабгъэдыхьэм ирихьэлIэу, дыгъэр пшагъуэм къыкъуэплъати, къуэм адэкIэ, гъуей мэзым щыщIидзэм сажнищэ хуэдизкIэ нэхъ пэмыIэщIэу, шууей зыбжанэ къэнэхуащ. Ахэр Хьэжы-Мурат къыкIэлъыпхъэра, абы урысхэм зэрызаритыр зэзыгъэлъагъуну къежьа шэшэнхэрат. Абыхэм ящыщ зы сэлэтхэм къеуати, тIум-щым жэуап иратыжащ. Шэшэнхэр икIуэтыжри, фочауэри щагъэтыжащ. Полторацкэр и ротэр щIыгъуу къэсри унафэ ищIащ еуэнхэу, асыхьэтуи кIапсэлъэрышэу укъуэдия сэлэт сатырхэм яутIыпщ шэ фий макъхэр нэжэгужэу, гугъэгуфIэу вуууэ щIадзащ, вагъуэ Iэмбатэ цIыкIухэм зэ зы щIыпIэм, зэм адрейхэм зыщаIэту. ЗэштегъэупIэ зэрихуам иригуфIэу сэлэтхэм ягъауэм яузэдыжу шэр шэшэнхэм трагъэлъалъэрт. Шэшэнхэми я гурыщIэ пщтырыр къэлыдагъэнти, къыщIэпхъуэхэрт, сэлэтхэм зэ-тIэу къахэуэрти Iужыжхэрт. Апхуэдэу зы сэлэт уIэгъэ къэхъуащ. Ар пшыхьпэтIыс къагъэкIуа Авдеевыр арат. Ныбжьэгъухэр къыщыбгъэдыхьам, ар гууэщIу щылът, шэр зытехуа и ныбэгур иIыгъыу, Iэпкълъэпкъ псомкIи щэнауэу.
— Моуэ фочыр сузэдыжын пэтрэ, къауэ макъ зэхызох, — жиIэрт абы къыбгъурылъа сэлэтым. — СыкъеплъэкIмэ, фочыр IэщIэхуакIэт.
Авдеевыр Полторацкэм и ротэм щыщщ. Сэлэтхэр гуп зэрызэрыгъэхъуар щилъагъум, Полторацкэр ябгъэдыхьащ.
— СлIо, къуэш, укъауIа? — еупщIащ ар. — Дэнэ деж?
Авдеевыр щымт.
— Моуэ фочыр сузэдыжын пэтрэ, къауэ макъ зэхызох, — къытрегъэзэж Авдеевым и гъуса сэлэтым. — СыкъеплъэкIмэ, фочыр IэщIэхуакIэт.
— Зэ увыIэ, — хуолъ абы Полторацкэр. — Къоузрэ, Авдеев?
— УзкIэ узыркъым, ауэ сигъэбауэркъым. Шагъыр тIэкIу сеIубынт.
Кавказым сэлэтхэм щраф аркъэр, нэгъуэщIу жыпIэмэ, спиртыр къызыкъуахащ, Пановым, и нэгур хуабжьу зэхэуауэ, спирт зэрыт кумбыгъэр Авдеевым и Iупэм хуихьащ. Авдеевыр ефэу хуежьащ, арщхьэкIэ асыхьэту IэкIэ къыIуигъэкIуэтыжащ.
— Си псэм сIихыркъым, — жиIащ абы. — Ефэ уэ.
Пановым спиртыр нифысащ. Авдеевыр аргуэру къызэфIэувэну къеIащ, къэтIысащ, шыне- лыр яубгъури, Авдеевыр трагъэгъуэлъхьащ.
— Зи щIыхьыр ин, полковникыр къокIуэ, — жреIэ фельдфебелым Полторацкэм.
— Хъунщ, уэ кIэлъыплъ, — жеIэри Полторацкэр ущ псынщIэкIэ Воронцовым пежэжьащ.
Воронцовыр инджылыз хакIуэм тесу къыIухьэрт, полкым и адъютантыр, къэзакъ, шэшэн тэрмэш щIыгъуу.
— Сыт къэхъуар? — йоупщI ар Полторацкэм.
— Зы гуп къыттеуащ, — ет Полторацкэм жэуап.
— Уэрагъэнщ зэхэзыублар.
— Хьэуэ, джыназ, — пыгуфIыкIыу жеIэ Полторацкэм, — езыхэращ къезыгъэжьар.
— Фи зы сэлэт яуIауэ зэхэсхаи.
— ИкъукIэ си гуауэ хъуащ. СэлэтыфIт.
— УIэгъэ хьэлъэ?
— Хьэлъэу си гугъэщ. И ныбэм шэр кIуащ.
— НтIэ, сэ сыздэкIуэр пщIэрэ уэ?
— Дэнэ щысщIэн.
— Шэчи уиIэкъэ?
— СиIэкъым.
— Хьэжы-Мурат зыкъет. Иджыпсту къытхуэзэн хуейщ.
— Си фIэщ хъункъым!
— Дыгъуэпшыхь абы и лIыкIуэ си деж къэкIуащ, — жеIэ Воронцовым, и гур къызэщIэзыIэтэ гурыфIыгъуэр ерагъыу фIэкIа и Iупэхэм яхуэмыгъэпщкIуу. — Иджыпсту Шали и Iэгъуэблагъэ фэхум деж къыщысIущIэн хуейщ. Уи сэлэтхэр фэхум къегъэувэкIи уэри си деж накIуэ.
— СынодаIуэ, — жиIэу и Iэр хъурыфэ пыIэм хуихьурэ и ротэмкIэ игъэзащ. Езым и ротэр фэхум и ижьырабгъумкIэ кIапсэлъэрышэу иригъэувыкIри, фельдфебелым унафэ хуищIащ сэмэгурабгъумкIи апхуэдэ дыдэу сэлэтхэр къыIуигъэувэну. СэлэтиплIым зэпаIыгъыу уIэгъэр быдапIэм яхьыжащ.
Полторацкэм Воронцовым деж щигъэзэжым, гу лъитащ шууей гуп къызэрылъеIэм. Полторацкэр къэувыIащ абыхэм япэплъэу.
Псом япэ иту къакIуэрт зи Iэщэр дыщэпс защIэу зэщIэлыдэ, адыгэ цей фIыцIэр зи фащэ, зи хъурыфэ пыIэм сарыкъ къешэкIа, зи сокур хужьыпс шы тес, зи теплъэр уардэ цIыхухъу. Ар Полторацкэм къыбгъэдыхьэри, тэтэрыбзэкIэ зыгуэрхэр къыжриIащ. Полторацкэм и напщIэхэр дригъэуейри, и IитIыр ищIащ, абы къыжриIар къызэрыгурымыIуам и щыхьэту, икIи пыгуфIыкIащ. Хьэжы-Мурати абы къыхупыгуфIыкIыжащ. Полторацкэм телъыджэлажьэ щыхъуащ Хьэжы-Мурат и пыгуфIыкIыкIэм сабий псэ хьэлэлагъыу хэлъыр. Полторацкэм ауэ жыжьэуи игу къэкIынтэкъым а бгырыс шынагъуэм апхуэдэ дилъагъуну. Абы и гугъащ ар цIыху нэщхъыцэ, псэгъущэу. Къыщыхъуат и пащхьэм къитыр цIыху къызэрыгуэкI дыдэу, гуапэу пыгуфIыкIыу, хамэу щымыту, и гъащIэ лъандэрэ и нэIуасэ цIыхуу. Ауэ абы и нэгум зыми хыумыгъэгъуэщэн гуэри илът: жыжьэу зэпэщIэха и нитIыр гупсэхуу, Iущу, абы щыгъуэми мамыру цIыхухэм я нэм щIэплъэрт.
Хьэжы-Мурат и шу гъусэхэр плIы хъурт. Абыхэм яхэтт жэщ кIуам Воронцовым деж щылIыкIуа Хъан-Магомэ. Ар нэкIущхьэплъ хъурейт, нэбжьыцыншэ нэ фIыцIэхэр гуфIэгъуэ, гукъыдэж къыщIихыу лыдхэрт. Зи набдзэхэр зэхэкIэжа лIы тыкъыр жьакIаци ящIыгъут. Ар Хьэнэфийт, Хьэжы-Мурат мылъкуу бгъэдэлъыр зэзыгъэзахуэрт. Абы шы Iэдэж къыздишэрт, хъуржын зэпедзэкI къуахэр тепхауэ. Гупым псом хуэмыдэжу къахэщырт цIыхубзым хуэдэу бгы псыгъуэрэ езыр плIабгъуэ, зи жьакIэ сырыхур къыхэпщ къудей, мэлынэ дахитIыр зыгъэджэгу щIалэщIэр. Ар Елдарт. Адрей лIы нэ закъуэ, набдзи нэбжьыци зимыIэр, пэри нэкIури зэдэзыгъакIуэ дыркъуэ зытелъыр шэшэн Хьэмзалэт.
Полторацкэм Хьэжы-Мурат иригъэлъэгъуащ гъуэгум къытехьа Воронцовыр. Хьэжы-Мурат и шыр абы и дежкIэ иунэтIащ, гъунэгъуу бгъэдыхьэщ, и Iэ ижьыр и бгъэм трилъхьэри, зыгуэрхэр тэтэрыбзэкIэ жиIащ икIи къэувыIащ. Шэшэн тэрмэшым абы и псалъэхэр зэридзэкIащ:
— Урыс пащтыхьым и IэмыщIэ зызолъхьэ, жи, сыхуейщ абы къулыкъу хуэсщIэну. Куэд щIауэ сигу илът, жеIэ, Щамил сыкъиутIыпщыртэкъым армыхъумэ.
Тэрмэшым жиIам едэIуа нэужь, фэ пIащIэ Iэлъэ зыIэрыгъ и Iэр Воронцовым Хьэжы-Мурат хуишиящ. Хьэжы-Мурат а Iэм еплъащ, меданкIэ зиIэжьащ, итIанэ быдэу къикъузащ, зэм Воронцовым, зэми тэрмэшым еплъурэ зыгуэрхэр жиIащ.
— Мыбы жеIэ уэр фIэкIа нэгъуэщI къыхуэзэну хуэмеяуэ. Сыту жыпIэмэ, уэ сардарым урикъуэщ. ИкъукIэ пщIэшхуэ къыпхуещI.
ФIыщIэ зэрыхуищIым и нэщэнэу, Воронцовым и щхьэр мащIэу егъэщхъ. Хьэжы-Мурат аргуэру зыгуэр жеIэ, и шу гъусэхэм я дежкIэ и Iэр ищIурэ.
— Мы цIыхухэр си муридщ, жеIэ, абыхэми сэ схуэдэу урысхэм къулыкъу хуащIэнущ.
Воронцовыр зэплъэкIри, абыхэм и щхьэр яхуищIащ.
Нэ фIыцIэ, нэбжьыцыншэ лIы нэжэгужэ Хъан-Магомэ и щхьэр ищIурэ Воронцовым зыгуэр къыжриIащ, сэмэркъау гуэр хъунщ, сыту жыпIэмэ, авар цыбэм лыдыжу хужь и дзэхэр къыIупсу и дзэлыфэ итIащ. Хьэмзалэ пащIэгъуэм и нэ плъыжь закъуэр зы уахътыкIэ мащIэу къилыдыкIри, и шы тхьэкIумэ зэхуакум дэплъу иридзыхыжащ.
Воронцовымрэ Хьэжы-Муратрэ я гъусэхэр ящIыгъуу быдапIэм кIуэну щагъазэм, хъумакIуэныр зыщхьэщаха сэлэтхэр гуп зэрыгъэхъужауэ я псалъэ зэпадзырт:
— Сыт хуэдизыпсэ игъэна, нэлат хъуным, иджы пщIэмрэ щIыхьымрэ лъагъэсынщ, — жиIащ зым.
— Сыт-тIэ уи гугъар — Щамил и Iэ ижьу щытащ. Иджы тхьэм ещIэ…
— Сыту мыхъуами, лIыгъэ иIэщ, хъыжьэщ.
— Цыхум, цыхум еплъыт — хьэ плъэкIэ ещI.
— Ари ар! Хьэуэ къыщIэкIынщ.
Мэз щеуэм деж, гъуэгум нэхъ пэгъунэгъу сэлэтхэр къыхэжат къеплъынуи, офицерыр абыхэм зэращIэкIиер щызэхихым, Воронцовым идакъым, икIи зэса инджылыз псэлъэкIэм къытемыкIыфу, сэлэтым зыхуигъэзащ:
— Ягъэ кIынкъым, я нэIуасэжьым иреплъхэ. ПщIэрэ уэ ар хэтми?
— СщIэркъым, зи щIыхьыр ин.
— Хьэжы-Мурат жаIэу зэхэпха?
— Дауэ зэхэзмыхынрэ, зи щIыхьыр ин, Iэджэрэ дубэрэжьыну къытхуихуащ.
— Фэри абы и удын мащIэ къыфлъэIэсакъым.
— Пэж дыдэщ, — жеIэ сэлэтым, лIыщхьэм епсэлъэну къызэрыхуихуам хуабжьу арэзы ищIауэ.
Хьэжы-Мурат къыгурыIуэрт езым къызэрытепсэлъыхьхэри, и нитIыр гуапэу пыгуфIыкIырт. Воронцовыр гукъыдэжышхуэм къызщIиIэтауэ быдапIэм къигъэзэжащ.
VI
Хьэжы-Мурат, Щамил иужь- кIэ, Урысейм и бий нэхъ шынагъуэ дыдэр къигъэдаIуэу зыкъызэригъэтам Воронцовым икъукIэ гузэгъэгъуэшхуэ къритат. Зы закъуэт а гукъыдэжыр къыIурызыгъэупщIыIуэр: Воздвиженскэм дэст Меллер-Закомельский генералыр. Пэжым ухуеймэ, абы и нэIэ тету мы Iуэхур зэфIахын хуеят. Воронцовым ар Iуэхум щимыгъэгъуазэу зэрилэжьам псалъэмакъ къикIынкIэ хъунут. Арат Воронцовым и гукъыдэжым ткIыбжьагъ къыхэзылъхьэр.
И унэм щынэсыжым, Воронцовым полк адъютантым и IэмыщIэ муридхэр ирилъхьэри, Хьэжы-Мурат езым и псэупIэм ишащ.
Джыназ гуащэ Марье Васильевнэ, зыкърихыу хуэпар, гуфIэжу, и къуэ цIыкIур къыбгъурыту хьэщIэщ пэшым Хьэжы-Мурат къыщыIущIащ. Я гъусэу къыщIыхьа тэрмэшым зэридзэкIыурэ, Хьэжы-Мурат абы уардэ-уардэу жриIащ джыназым къыщригъэблэгъакIэ, абыи и хьэщIэу зэрызилъытэр, апхуэдэу щыхъукIэ, бысымым и унагъуэр абы благъэ хуэхъуауэ, унагъуэм ис псори и Iыхьлыуэ зэрибжыр. Хьэжы-Мурат и шыфэлIыфэмрэ хьэл-щэнымрэ Марье Васильевнэ гунэс щыхъуащ. ФIэхъус зэрахыу и Iэ хужьышхуэр щыхуишиям, Хьэжы-Мурат дэпым хуэдэу къызэщIэнэу плъыжь зэрыхъуам ар итхьэкъупащ. ЕтIысэхыну елъэIури, кофе уефэн, жиIэри еупщIащ. АрщхьэкIэ къыхуащта кофем Хьэжы-Мурат ефэн идакъым. Иримыпсэлъэф щхьэкIэ абы урысыбзэр мащIэу къыгурыIуэрт, къыжраIэр зэхимыщIыкI щыхъукIэ пыгуфIыкIырт. Полторацкэми хуэдэу, Марье Васильевнэ и пыгуфIыкIыкIэр абы и псэм дыхьат. И анэм къыбгъурыт щIалэ цIыкIу щхьэ бацэри, и нитIыр къытримыхыу теубыдауэ, зи лIыгъэм теухуа хъыбар Iэджэ зэхиха Хьэжы-Мурат еплъырт. Хьэжы-Мурат щхьэгъусэм къыбгъэдинэри, Воронцовыр и IуэхущIапIэм кIуащ, Хьэжы-Мурат мэзым къызэрыщIэкIамкIэ и унафэщIхэм хъыбар яригъэщIэну. Сэмэгурабгъу флангым и тету Грознэм дэс генерал Козловскэмрэ и адэмрэ письмо яхуитха нэужь, хамэ цIыху шынагъуэ, зи жагъуэ ищIыну хуэмей, ауэ зэдэхэщIэнуи зыхуимымурадыр къызыхуигъэна и фызым деж игъэзэжащ, гукъанэ къыхуищIынкIэ и дзэ шыуэ. Хьэжы-Мурат шэнтиуэм ист Воронцовым и мылъхукъуэ Булкэ и лъэгуажьэм тесрэ дыхьэшх зэпыту, Марье Васильевнэ къыжриIэу тэрмэшым къыхузэридзэкIым и фIэщу едаIуэу. Марье Васильевнэ жиIэрати, нэIуасэ къыхуэхъухэр зыщытхъу псори Хьэжы-Мурат игуэшмэ, ар Iэдэм хуэдэу пцIанэу къэнэнщ.
Джыназыр къыщыщIыхьэжым, Хьэжы-Мурат къэтэджри щIалэ цIыкIур и лъэгуажьэм иригъэпсыхыжащ. Ар Булкэ игу иримыхьу и нэщхъ цIыкIухэр зэхиукIащ, алъандэрэ гуфIэжу щысами. Воронцовыр мытIысауэ ар етIысэхыжакъым. Псалъэм пищэу жиIащ апхуэдэ хабзэ зэрызекIуэр — уи къунакъым игу ирихьар етын зэрыхуейр.
— Твоя сын — кунак, — жиIащ абы урысыбзэкIэ, Булкэ и щхьэц шэрэзахэм Iэ дилъэурэ.
— ЦIыху телъыджэщ мы хъунщIакIуэр, — франджыбзэкIэ и лIым жриIащ Марье Васильевнэ, — и къамэм ехъуэпсауэ еплъырти, къритащ.
Булкэ къамэр и мылъхуадэм ирегъэлъагъу.
— Хьэпшып лъапIэщ къритар, — а бзэ дыдэмкIи пещэ и анэм.
— Щхьэусыгъуэ гуэр къэгъуэтауэ дэри детэн хуейщ, — жеIэ Воронцовым.
Хьэжы-Мурат щыст и напIэр едзыхауэ, щIалэ цIыкIум и щхьэм Iэ дилъэу:
— Джигитщ, джигит, — жиIэу.
— Къамэ бэлыхьщ, егъэлеяуэ къамэфIщ, — урысыбзэм хуэкIуэжащ Воронцовыр къамэр и зэхуэдитIым нэс кърихыу еплъа нэужь. — ФIыщIэшхуэ хузощI.
— ЕупщI, сыткIэ сэбэп сыхуэхъуфыну пIэрэ? — зыхуегъазэ Воронцовым тэрмэшым.
Абы и псалъэхэр зэрызэридзэкIыжар арауэ жэуап къритащ: ар зыри хуейкъым, ауэ нэмэз щищIын щIыпIэ кърагъэлъагъуну мэлъаIуэ. Воронцовым камердинерыр къриджэри унафэ хуищIащ Хьэжы-Мурат и лъэIур хуищIэну.
Хухаха пэшым щIыхьэу и закъуэу къызэрынэххэу, Хьэжы-Мурат и нэгум гуапагъэри, уардагъэри, арэзыныгъэри икIри, занщIэу зэхэуфа хъуащ.
Воронцовыр ар зэрыгугъам нэхърэ куэдкIэ нэхъ гуапэу къыIущIащ. Ауэ нэхъыфIу къыхущытыху, Хьэжы-Мурат Воронцовымрэ абы и офицерхэмрэ яхуищI дзыхьым хощI. Ар Iэджэм щышынэрт: къежэу Iэпхлъэпх ящIынкIэ, лъэхъу къралъхьэу Сыбыр яхункIэ, уеблэмэ, къеуэу къаукIынкIэ, абы къыхэкIыуи сакъ зэпытт. Елдар къыщыщIыхьэм еупщIащ: муридхэм дэнэ деж егъэзыпIэ хуащIа, шыхэр дэнэ щыщIапха, Iэщэ-фащэр траха?
Елдар жэуап къритащ: шыхэр джыназым и бом щIэтщ, езыхэм гуэщыр я егъэзыпIэщ, Iэщэ-фащэр Iахакъым, тэрмэшым ерыскъыкIэ, шейкIэ къегъэхьэщIэ.
А псор игъэщIагъуэу и щхьэр ещIри, зеулъэпцI, андез ещтэри Хьэжы-Мурат нэмэзлыкъым тоувэ. Нэмэзыр зэфIэкIа нэужь зехуэпэж, дыжьын къамэр кърегъэхьри, зыщIепхэ, итIанэ и лъакъуэхэр щIэупщIауэ шэнтжьейм йотIысхьэ.
Сыхьэтитхухэм ар джыназым деж шэджагъуашхэм ираджэ.
Шэджагъуашхэ псом абы Марье Васильевнэ и Iыхьэр къыщищтам деж къыгуиха пловым щыщ тIэкIу фIэкIа ишхакъым.
— Щхъухь етхьынкIэ мэшынэ, — жриIащ Марье Васильевнэ и лIым. — Си Iыхьэр къыщысщта дыдэм дежщ зыхэIэбар. — Асыхьэту Хьэжы-Мурат еупщIащ и нэмэз щIыгъуэр зытехуэ зэманымкIэ. Хьэжы-Мурат и Iэпхъуамбитхур иIэтри дыгъэмкIэ ишиящ.
— Къэсащ абы щыгъуэм.
Воронцовым бегет сыхьэтыр кърихщ, трикъузэри, сыхьэтыр плIырэ Iыхьэ плIанэрэ къигъэлъагъуэу къеуащ. Ар гъэщIэгъуэн щыхъуауэ Хьэжы-Мурат елъэIуащ аргуэру зэ къригъауэу сыхьэтым иригъэплъыну.
— Щхьэусыгъуэ бгъуэтащ. Ет абы сыхьэтыр, — жриIащ Марье Васильевнэ и лIым.
Псалъэ къыхимыгъэкIыу Воронцовым сыхьэтыр Хьэжы-Мурат хуишиящ. Хьэжы-Мурат и Iэр и бгъэм трилъхьэри Iихащ. ТIэурэ щэрэ трикъузэурэ къригъэуащ, едаIуэмэ, фIэгъэщIэгъуэну и щхьэр ищIурэ. Шхэн щаухым джыназым къыжраIащ Меллер-Закомельскэм и адъютантыр къигъэкIуауэ.
Адъютантым джыназым къыжриIащ Хьэжы-Мурат зыкъызэритыр нэхъ пасэу зэрыжамыIам генералыр къызэригъэгубжьар икIи икIэщIыпIэкIэ абы и деж Хьэжы-Мурат ишэну зэриунафэр. Абы и жэуапу Воронцовым жиIащ генералым и унафэр игъэзэщIэну зэрыхьэзырыр, тэрмэшым зэридзэкIыурэ Хьэжы-Мурат жриIащ генералым и унафэр зыхуэдэр.
Генералым и адъютантыр къызытекIухьар къыщищIэм, Марье Васильевнэ къыгурыIуащ и лIымрэ генералымрэ яку хьэргъэшыргъэ къыдэхъуэнкIэ зэрыхъунур, абы къыхэкIыуи, и лIым имыдэ щхьэкIэ къимыгъанэу, и щхьэгъусэмрэ Хьэжы-Муратрэ я гъусэу генералым и деж кIуэну иукъуэдиящ.
— Псом нэхърэ нэхъыфIыр унэмыкIуамэ арат, — жреIэ Воронцовым абы франджыбзэкIэ, — ар сэращ зи Iуэхур, уи Iуэху хэлъкъым.
— Генерал гуащэм деж сыкIуэну уэ къыспэбудыфынкъым.
— Нэхъ иужьыIуэкIэ кIуэ.
— Иджыпсту сыкIуэнущ.
Сыт ищIэжынт — арэзы хъуащ. ИкIи щыри генералым деж кIуащ.
Унагъуэм ихьа нэужь, Меллер нэщхъыцэу, ауэ Iэдэбу, хабзэ хэлъу Марье Васильевнэ и щхьэгъусэм деж ишащ, адъютантым Хьэжы-Мурат пэIущIэ пэшымкIэ иришэкIыу и нэ тримыгъэкIыу кIэлъыплъыну, унэм щIимыгъэкIыну унафэ хуищIри:
— НакIуэ, — жиIэри бжэр Iуихащ, Воронцовыр япэ иригъэщри.
Кабинетым щIыхьа нэужь, ар джыназым и пащхьэ иуващ, имыгъэтIысу жриIащ:
— Мыбдежым зауэ хуэIухуэщIэхэмкIэ нэхъыщхьэр сэращ, абы къыхэкIыу бийм драгъэкIуэкI зэпсэлъэныгъэ псоми сэ сыхэтын хуейщ. Хьэжы-Мурат зыкъызэритым и хъыбар щIызумыгъэщIар сыт?
— ТIасхъэщIэх къакIуэри Хьэжы-Мурат сэ зыкъызитыну зэрыхуейр къызжиIати, — къыпкърыхьэ пIейтеигъэм фагъуэ дэхъуу жеIэ Воронцовым, къэгубжьа генералыр пхъашэу къепсэлъэну пэплъэрэ езыми губжь къыпкърыхьэу.
— Сэ уэращ сызэупщIыр: сыт хъыбар щIызумыгъэщIар?
— Ар сигу къэкIат, барон, ауэ…
— УэркIэ сэ сыбаронкъым, сызиусхьэнщ.
Абдежым бароным и губжь алъандэрэ иIыгъар къыщиудащ икIи Iэджэ лъандэрэ и гум щызэтрихьа псор кърикIутащ:
— Сэ илъэс тIощIрэ блырэ хъуауэ си пащтыхьым къулыкъу щIыхуэсщIар дыгъуасэ къулыкъум пэрыхьахэм, благъагъэу яIэхэр къагъэсэбэпурэ, я Iуэху зыхэмылъым и унафэ ящIыну аракъым.
— Зи щIыхьыр ин, захуагъэ зыхэмылъ къэвмыпсэлъ… — Iэпиудащ абы и псалъэр Воронцовым.
— Сэ жысIэр пэжщ, абы къыщымынэу, сэ зыми хуэздэнкъым… — нэхъ пхъашэжу и псалъэм пещэ генералым.
А дакъикъэм и фэилъхьэгъуэр щхъыщхъыу къыщIохьэ зи ужьым Меллер и щхьэгъусэ цIыхубз хэлъэтыншэр ит Марье Васильевнэ.
— Хъунщ, барон, Simon уи гуауэ хъун илэжьыну игу илъакъым, — жеIэ Марье Васильевнэ.
— Сэ аракъым зи гугъу сщIыр…
— КхъыIэ, къэдвгъэгъанэ а Iуэхур, губжьауэ узэныкъуэкъумэ нэхъыфIщ, гуапэу узэбий нэхърэ. Сыт мыгъуэ мы жысIэхэр, — ину дыхьэшхащ ар.
Генералым и губжьыр цIыхубз фIэрафIэм и гуапагъэм игъэткIуащ.
— Зызоумысыж, сэ сызахуэкъым, — жеIэ Воронцовым, — ауэ…
— Сэри сопхъэшэкIащ, — зеумысыж Меллер икIи джыназым и Iэр екъуз.
ЗэзыдзэкIар
Мэзыхьэ Борисщ.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
