ТхакIуэ, журналист Къамбий Джэфар къызэралъхурэ илъэс 75-рэ ирокъу
«Дыщэ уэшх», «Дохутыр», «Уэсят», «Нащхъуэ», нэгъуэщI и тхыгъэ купщIафIэхэмкIи адыгэ литературэм хэлъхьэныгъэ хуэзыщIа, цIыхухэм ягу къинэжа Къамбий Джэфар 1942 гъэм жэпуэгъуэм и 27-м Къармэхьэблэ адыгэ къуажэжьым къыщалъхуащ. Курыт школыр къиухри, ар Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и тхыдэ-филологие факультетым урысыбзэмрэ литературэмкIэ и къудамэм щIэтIысхьащ. Дзэм ираджэу къигъэзэжа иужь еджэным пищащ.
Къамбий Джэфар Ахьмэд и къуэр. 1974 гъэ Къамбийм пасэу тхэн щIидзащ. Абы фIыуэ къехъулIэрт литературэм и жанр зэмылIэужьыгъуэхэр. «ЛIэужьыр бжьиблкIэ мауэ» повестым щыщ Iыхьэ «Ленин гъуэгу» («Адыгэ псалъэ») газетым къытехуа иужь, Къамбий Джэ-фар зэуэ цIэрыIуэ хъуащ. Газетеджэхэм я лъэIукIэ а тхыгъэр иужькIэ зэрыщыту къытрадзауэ щытащ. Абы къыдэкIуэу Джэфар и зэфIэкIыр журналистикэми къыщигъэлъэгъуащ. Къамбийр IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм щылэжьащ. Псом хуэмыдэу ар хэзагъэрт очерк тхыным. Джэфар хуабжьу и гуапэу икIи шэры- уэу цIыху гуащIафIэхэм ятетхыхьырт. Мис апхуэдэ гуапагъэрэ хьэлэлыгъэкIэ гъэнщIа и тхэкIэр абы къыщигъэсэбэпащ повестхэм, новеллэхэм, Iуэтэжхэм (рассказхэм), пьесэхэм, усэхэм.
Къамбий Джэфар и Iуэтэжхэр щызэхуэхьэса «ГъащIэм и плъыфэхэр» тхылъым, 1971 гъэм къыдэкIам, гулъытэшхуэ хуащIауэ щытащ. Абы белджылы къыщыхъуащ куэдым хэзыщIыкI, зэгъэпщэныгъэ хьэлэмэтхэм хуэIэзэ тхакIуэ ди литературэм къызэрыхыхьар. Апхуэдэу удехьэх 2001 гъэм дунейм къытехьа хъыбар гъэщIэгъуэнхэр щызэхуэхьэса «Дыщэ уэшх» тхылъым. Джэфар хуабжьу къехъулIэрт усэхэри. Ахэр ди газетым щIэх-щIэхыурэ къытехуэу щытащ. А псоми къадэкIуэу, Къамбийм пьесэхэри итхырт икIи нэгъуэщI лъэпкъхэм я классикэм увыпIэшхуэ щызыубыда драматургхэм я IэдакъэщIэкIхэри зэридзэкIырт. Абыхэм къытращIыкIа спектаклхэр ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым щагъэувауэ щытащ.
Куэд мэхъу Къамбийм зызэрипщытахэр икIи къехъулIахэр. И гъащIэм щыщу иужь илъэс 20-м хуэдизыр абы нэхъыбэу зытриухуар адыгэ тхакIуэхэм, журналистхэм я тхылъхэр къыдигъэкIынырт. Абы и фIыгъэкIэгъуэгуягъуэтащтворчествэмзезытаныбжьыщIэкуэдым.
«Дыщэ уэшх» тхылъыр къыщыдэкIам «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм хуитхауэ щыта псалъэпэр
«Дыщэ уэшхым» хыхьа тхыгъэхэр Къамбий Джэфар итхащ и щIалэгъуэу — илъэс тIощI, щэщI ипэкIэ. «Мусэ и Iу бахъэ» хъыбарыр абы и къалэмыпэм къыщыщIэкIам, и ныбжьыр илъэс 11-м иту арат.
Журналист Iэзэ Къамбийр илъэс куэдкIэ щылэжьащ «Ленин гъуэгу» газетым, ди гъащIэр и нэгу щIэкIа къудей мыхъуу, ар куууэ щIипщытыкIын, щIиджыкIын хуейт и лэжьыгъэм ехьэлIауэ. А псори и творчествэм къыщыхуэщхьэпэжащ: абы и рассказ, повесть купщIафIэхэр зыщылажьэ газетым щIэх-щэхыурэ къытрадзэу щытащ. Ауэ ахэр иджыри къэс тхылъ щхьэхуэу къыщIыдэмыкIам щхьэусыгъуэ зыбжанэ иIэщ, абыхэм ящыщу нэхъыщхьэр — ахэр щитха лъэхъэнэм ди псэукIэм хэлъ ныкъусаныгъэхэр къэбгъэнаIуащэу ядэу зэрыщымытарщ.
Рассказхэр зэщхькъым я зэхэлъыкIэкIи зытеухуакIи, ауэ дэтхэнэми удихьэхыу, уигъэпIейтейуэ укъоджэ, хэт персонажхэр гукъинэж мэхъу. Джэфар и лIыхъужьхэр куэду нэжэгужэщ, щIэнэжэгужэри гъащIэм и гущэхъыринэм исхэу аракъым, уеблэмэ ахэр псэзэпылъхьэпIэ щихуэ куэдрэ къохъу, ажалыр къадэджэгууи ди нэгу щIегъэкI. АрщхьэкIэ, я щхьэр ирахьэхыркъым, я гур яфIэкIуэдыркъым. ФIым къимышэмэ,Iейм ущыгугъ зэрымыхъунур нэсу зыхащIэ, гушыIэрэ IэфIагъ-дахагъкIэ псэр япсыхьри ажалми хэутэн ирагъэщIыркъым. Къамбийм къигъэщI образхэм гур кIэрызыгъапщIэ пкъыгъуэ хьэлэмэтхэр ядыдолъагъу, ахэр зэуIуу «гъащIэ», «дуней» жыхуэтIэжхэм я бзыпхъэу къыщIидзыжу.
Мы тхылъым и псалъащхьэр къызытекIар тхакIуэм и повесту а фIэщыгъэцIэр зритарат, ауэ тхыгъэр инти, мыбы хухаха щапхъэм изэгъэнкIэ Iэмал дгъуэтакъым. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, а тхыгъэ хьэлэмэтыр зэкIэ къызэтеувыIащ, авторым зэрыфIэкъабылым тещIыхьауэ, и псалъащхьэр къанэри.
«Дунейр пыIэ зэфIэхьщ», «ДжэгуакIуэ» тхыгъэхэр повестхэм щыщ Iыхьэщ, ауэ я гъэпсыкIэкIэ кIэрэ пэрэ зиIэу, зи щхьэ хущытыжу къыхэхащ.
Налшык, 2001 гъэ.
Къамбий Джэфар
Дохутыр
Iуэтэж
Жэщыбгым дохутырыр къагъэушыжащ. Сымаджэщым къипсэлъыкIат сымаджэ хьэлъэ къашауэ. ЩIыбым къызэрыдыхьэу абы и Iэпкълъэпкъым щIыIэ худихуу къыщыхъуащ. ЖэщитI хъуауэ ныжэбэт пIэ щигъуэлъхьари, зэрезэшари и жеин къызэрыкIуэри хьэлъэу зыхищIэрт. И бэлъто пщампIэр къыдригъэублэрэкIейри, ар пщIантIэм дэкIащ.
Дунейр уфат, къегъуэлъхьэха уафэр бжьэхуцу ипщIыурэ кърипхъых хуэдэ, жьым уэс хужьыбэр хьэуам щызэрихьэрт. «Нобэти гъэрэ щIырэ щызэхэкIыр, аргъэнщ дунейр щIызэрызехьэр, — игу къэкIащ Назир, — щIым къытенэну, щIымахуэр мэлъэпIастхъэ. Сыт щыгъуэ зэманми аращ, зи кIуэдыжыгъуэр щIэм йоныкъуэкъу…»
Сымаджэщым гъунэгъу хуэхъуауэ, ар хуэзащ къыпежьауэ къыпэплъэ цIыхухъум. КIуэрыкIуэм тету Назир абы пкърыупщIыхьырт. ЛIыми и макъыр къызэфIэзэрыхьауэ, гузавэу къриIуэтылIащ и адэ къуэшыр къелыну зэрымыгугъэжыр.
— СцIыхурэ?
— Хьэдинщ…
— Хэт и Хьэдин зи гугъу пщIыр? — дохутырыр зэщIэувыIыкIащ.
— Си адэ къуэшыр — Блэнауэ Хьэдинщ…
Жэуапым ар къыдыхэщтащ. Щыблэм зэщIиIулIам хуэдэу, дохутырыр щытт къыбгъэдэтыр да-хэ-дахэу имылъагъужу. Асыхьэтым гъуэжькуийуэ, гупсысэ минхэр и акъыл къэпIейтеям щызэрызехьащ… ЗыкъищIэжри, хьэжэпхъажэ зэрыхъуар и гъусэм щигъэпщкIуу, еупщIащ: «Хьэлъэ?» АрщхьэкIэ адрейми дохутырыр пIей-тей къызэрыхъуам гу лъимытэу къэнакъым, зрилъэфыхьурэ, абы псалъэн щIидзащ:
— Псори къызгуроIуэ… Уэри зэрыпщIэщи, Хьэдин жьы хъуащ. Зэгуэрым IэщIэща щIэщхъум и хьэзабым ихьащ, цIыху сурэтым итыжкъым. ИтIанэ, апхуэдэу хьэлэч хъунтэкъым, уи деж алъандэ-рэ зыкъыдигъэшамэ…
ТIуми заущэхуауэ я гъуэгу хагъэщIырт. Уэс къес щхьэкIэ, уэрамхэр ятIэти, дэтхэнэри хущIэкъурт псы инам зэрыхэмыувэнум елIалIэу фэ зытригъэуэну, сыту жыпIэмэ, дэтхэнэм дежкIи хьэ-лъэт а псалъэмакъыр. Пхъэ за- къуэ лъэмыжым щызэпрыкIым, дохутырыр цIантхъуэри, мылыпсым хэхуэ пэтащ, ауэ иужьрей дакъикъэм ерагъкIэ зызэтриIыгъэжащ.
— Сакъ, гъуэгур цIэнтхъуэрыгъуэщ…
Назир фIыуэ къыгурыIуэрт а лIым къыжримыIэфыр, итIани сымаджэм и Iыхьлым зыгуэркIэ игу фIы хуищIын хузэфIэкIакъым.
Сымаджэщым щIыхьа нэужь, абы къыгурыIуащ кислородкIэ ягъэбауэ лIыжь нэкIу фагъуэм и Iуэхур зэрымыщIагъуэр. Ар къыхэскIыкIыу хэлъэу бауэрт, языныкъуэхэм деж хьэуа имыгъуэтыжу къанэрти, и Iэ-и лъэ щIишэу къызэфIэзэрыхьырт.
Къызэрашэ лъандэрэ и Iуэху щIагъуэкъым, — къеIущэщащ абы медсестрар.
И гум едаIуэу, и лъынтхуэм и къеуэкIэр къипщытэу здэщысым, дохутырыр зэхэуфат, гупсысэ Iейхэр къытезэрыгуэрт. Ар шынэрт сымаджэр операцэ щищIкIэ и Iэр къемыдэIуэж хъункIэ: псэр зыфIэмыIэфIым нэр еплъыркъым… Абы ищIыIужкIэ Хьэдин и узыр хэтIэсащ, къыхуемыгъэлмэ, узижагъуэнщ абы къыхужаIэнур. Абы щегупсыскIэ, дохутырым и щхьэфэцым зиIэтырт.
* * *
Операцэм псори хуэхьэзырщ. ЦIыху къарур зымыгъэкIуэщI хущхъуэ нэхъыфIхэр хакIащ сымаджэм. Ар зэрыбауэр, и лъыр зэрызекIуэр къэзыпщытэ аппаратыр и лъынтхуэхэм пыщIащ, итIани дзыхьщIыгъуэджэщ абы и Iуэхур, куэдрэ къызэфIозэрыхь. ИкIи мис, Назир зыхурегъэзых укъуэдияуэ и пащхьэм илъ Iэпкълъэпкъым.
Операцэ гугъум щIедзэ… Зыр зым кIэлъыкIуэу абы IэщIалъхьэ зыхуей Iэмэпсымэхэр. Псалъэ къыжьэдэмыкIми, абы и дэIэпыкъуэгъухэм къагуроIуэ я лэжьэгъум и гум щыщIэр. АпхуэдизкIэ пэшыр даущыншэщи, сапэм лыр зэрырибзэр, сестрахэм зыщагъазэкIэ я халатыр зэрыщхъыщхъыр зэхох.
Назир и Iэпэхэр хуэIэзэу къагъэжыIэщIэ дэтхэнэ Iэмэпсымэри. Ауэ, гъэщIэгъуэнракъэ, иджыпсту ар цIыхуитI хъуа хуэдэщ. Зыр абы и цIыкIущхьэрауэ къыщIэкIынщи, мыдрейм — зи ныбжьыр илъэс 56-м ит цIыхухъум къыкIэрохъыжьэ, балигъ мыхъуа дэтхэнэми хуэдэу, абы и гум илъыр ибзыщIыркъым, къреудэкI: «ПщIэжрэ мы уи пащхьэм илъым къыдищIауэ щытар?» А псалъэхэм псэр зыгъэкIэзыз теплъэгъуэ шынагъуэр и нэгум къыщIагъэувэ.
…Жьапщэмрэ щыблауэ макъымрэ щызэIэпэгъущ губгъуэ нэщIым. Бгъэ абрагъуитIу абы щызэрызохьэ щIакIуэ кIапэ зэдытеува шууеитIыр. Я джатэхэр Iэ-тауэ ахэр зэхуожэ икIи мис, гъунэгъу зэхуохъури, джатэдзэхэр зодзакъэ, хъуаскIэхэр къадихыу, зэрыIуогуэ. Шыхэр мэщыщ, я кIэбдз лъакъуэхэмкIэ щыту абыхэм зызэраупсей…
Щымщ пэшыр… Медсестрахэм псынщIэу ягъэзащIэ операцэр езыгъэкIуэкIым и унафэхэр… Мамырщ дохутырым и нэкIур, и нэ-хэр, тэмэмщ абы и IэбэкIэр. АрщхьэкIэ абы къыщхьэщытщ Iэуэлъауэшхуэ — шэрхъ абрагъуэу гъуэжькуийр зытекIэрэхъухь губгъуэм лIэн-къэнэну щызэроупщIатэ шууеитIыр. Тэлай кIэщI дыдэкIэ уафэхъуэпскIым къегъэнэху щIакIуэ кIапэ зэдытехьахэм я нэкIу зэкIэщIэшахэр, гужьгъэжькIэ зэхуэIэл нэхэр… ГуащIэ мэхъу шыбгъэрызауэр. Мэятэ борэныр, щыблауэ макъым щIылъэр къыдоскIэ. ЗэпэщIэува шууеитIым я зыр джатэрызауэм нэхъ хуэщIауэ къыщIэкIащ, абы хегъащIэ и бийр, джатэр IэщIиудауэ уанэгум иредз.
Мэкъугъ, мэгъуахъуэ борэныр. Хьэуазэ Iэтэ мин уэгум щызэщIагъэнам хуэдэу, уафэхъуэпскIым пшэхэр дыхьэрэн мафIэу зэщIегъэлыдэ. Уанэгум къинам и джа-тэр и бийм трешащIэ, ауэ иукIыркъым, шы зэщIэплъар щIэджэгукIыу, щIогубжьэ:
— Тхьэ Iуэ, дяпэкIэ си ужь укъимыувэну. Псэууэ укъэзгъэнэнщ. Лъы щIэжыным куэдщ текIуэдар.
ЩIым щылъым и дзэр зэрегъэшх, ар мэгыз.
— Лъэпкъ фаджэм къыхэкIа, — жеIэ абы, уи насып къыщикIакIэ, пхузэфIэкI щIэ. Ауэ, сыпсэумэ, пщэдейщ зэхудипIалъэр…
— Сэ уэ пхуэдэм сыкъыхэкIамэ, сынопсэлъэнтэкъым. ТхьэрыIуэ щIы!
— Сыпсэумэ, пщэдейщ зэхудипIалъэр… Си къуэшыр фи лъэпкъым къыщаукIам сщIа мурадым сэ сытекIынкъым. Пщэдейщ зэхудипIалъэр!
— Пщэдеи плъэкIIамэ къыумыгъанэ, — мэгубжь шым тесыр.- Пщэдей зи пIалъэм уэ Iэщэ IыгъыкIэ пщIэрэ? Ауэ сэ фыз сыукIыркъым.
Абы и джатэр лъэныкъуэ ирегъэзыж, и шым йолъэдэкъауэ ежьэжыну.
ЩIым щылъым къыIэрохьэ и бгъуэщIым илъ кIэрахъуэр. «Фызым сыхуэбгъэдауэ аракъэ, — мэгыз ар… — Мэ щIыхуэр сIыхыж!» — уэгъуитIым иужькIэ уанэгум исыр зэфIэщIэу хуежьащ, ещанэу къыщытехуэм, зэпабзам хуэдэу, ар зэфIэщэхащ, ауэ къехуэхакъым. Зэпрыууэ уанэгум теупцIауэ ар и шым ихьыжащ къуажэм…
Назири ещIэж «Дадэ къэсыжащ» жиIэу шы щыщ макъым къызэрыдыщIэжар, и псэр здыхэкIым и адэр зэрыIущэщар: «Блэ-науэ Хьэдинщ…»
…Iэуэлъауэншэщ операцэр щекIуэкI пэшыр, ауэ асыхьэтым щыблэ къыщыуами ярейт абы. Скальпелыр быдэу икъузу дохутырыр и пIэм йодие. Абы и фэр шэхум хуэдэу пыкIащ, пщIэнтIэпс щIыIэр и натIэм къызыпхеху. Медсестрахэр зоплъыж, псоми къафIэщIащ сымаджэм кIэ игъуэтауэ, арщхьэкIэ ар псэут…
Апхуэдэу зэрыщытар тэлай кIэщI дыдэкIэщ… ЗыкъищIэжащ щIэ-хыу. НапэIэлъэщIкIэ пщIэнтIэпсыр ирегъэлъэщIри, зрегъэзых. Ар сакъыу мэIэбэ…
Дохутырыр гъунэгъу хуэхъуащ и мурадым. Мис сымаджэм и гур, зи дамэр зэпыуда бзууэ зоуалэ. Иджыт нэхъ гугъур. Лъыр щыIуиубыда гукъуэпсыр къэгъуэтауэ хуиту гъэлэжьэжын хуейт…
ГуащIэ мащIэщ лIыжьыр. Дыгъэ плъам игъэткIу мыл кIапэу, абы и гъащIэми хощI, мыбэуэжыфу жьы къыпеубыдри, къызэфIозэрыхьыпэ… Аргуэру медсестрахэр гужьеяуэ зоплъыж. АрщхьэкIэ дохутырым и щхьэр къиIэтыртэ-къым, абы къыIэрыхьащ дерт зиIэ гукъуэпсыр. Зы тэлай дэкIри лъыр абы къыщиутIыпщыжащ, гур къаскIэри, къэпIэтIэуэжащ… IузыщIэ мывэр зыIуача псынащхьэу, гур къэпсэужырт, Iэпкълъэпкъыр къарукIэ игъэнщIу…
— Сыту телъыджэ цIыхум и гур, сабий къалъхуагъащIэм хуэдэу пцIанэщ, къабзэщ, — къэIуащ зыгуэрым и Iущащэ макъ.
Ауэ Назир а псалъэхэр зэхихауэ фэ теттэкъым. Мэхъэшауэ ар еплъырт гум къыкIэрыкIауэ и Iэм кIэрылъ плъыжьыгъэм.
… Фагъуэу къэуша махуэр щтэIэщтаблэу щхьэгъубжэм къыIууват, абы операцэ щIыныр и кIэм ныщигъэблэгъам. Нэхущ дахэт дохутырыр зебыршэу сымаджэщым къыщыщIэкIам. Ныжэбэрей жьапщэр зэрытеужам къигъэлъагъуэрт гъэрэ щiырэ щызэхэкIым зэпэщIэува къарухэм гъатхэм ейр зэрытекIуар.
