Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Мэлэчыпхъурэ гъунэгъу гуащэ нысэмрэ
(Нарт эпос)
Мэлэчыпхъу цIыкIурэ зы гуащэ нысэ гуэррэ зэгъунэгъуу, зэбгъэдэсу зэдэпсэурт. Зэгуэрым гуащэ нысэм илI Шужьейрэ Мэлэчыпхъу и адэ Жагъыщэрэ зекIуэ зэдежьащ.
Мэлэчыпхъу и адэр зекIуэм къэту и анэр шыгъу тIэкIу хуей щыхъум: «Гуащэм деж кIуэи, шыгъу тIэкIу къеIых», — жиIэри, и анэм Мэлэчыпхъу игъэкIуащ гуащэ нысэм и деж.
Мэлэчыпхъу здэкIуа гуащэ нысэм деж нарт щауэщIэ зыбжанэ щIэст. Мо щIэсхэм щхьэкIэ укIытэжри, гуащэм «шыгъу» жримыIэу куэдрэ щытащ Мэлэчыпхъу. ИкIэм гуащэр къеупщIащ:
— Щхьэ укъэкIуа, узыхуейр сыт? — жиIэри.
— Нанэ IэфIыр зыгъэдыджу, дыджыр зыгъэIэфI — жиIэри сыкъигъэкIуащ, — жиIащ Мэлэчыпхъу.
— Тхьэм удих уэ Iейр. Сыт мыбы «IэфIыр зыгъэдыджу, дыджыр зыгъэIэфI» жыхуиIэр? Уэ, тхьэ, лIыншэу улъхуэнмэ, — жиIэри, гуащэр Мэлэчыпхъу къешхыдащ, жыхуиIар къыгурымыIуэу, Мэлэчыпхъуи къыщIэкIыжри къэкIуэжащ.
— СиIэкъым жиIэри къызитакъым, — жриIащ и анэм.
Мэлэчыпхъу цIыкIуми и гум ирилъхьащ «лIыншэу сылъхуэну жызыIа гуащэм зыгуэр жесIэжынщ», — жиIэри. Нэху игъэщри, Мэлэчыпхъу гуащэм деж кIуащ.
— Си адэр сымаджэу къигъэзэжри, ныжэбэ къэкIуэжащ. Езыр зэрысымаджэ дыдэм щхьэкIэ къэмыкIуэфу сэ сыкъигъэкIуащ мыр бжесIэжыну:
«Нартым мафIохъу къуихыжащ, мафIохъум иужькIэ, щIэлъи хыумылъхьэу, кIыти хыумылъхьэу, хэудэни хыумыудэу, и щхьэри тумыпIэу, сэ сынэкIуэжыхукIэ, фадэ пIащIэ схуэщI», — къыбжиIэжащ.
Гуащэм ар жриIэри, кIуэжри тIысыжащ.
Гуащэр гузэващ, гупсысащ, апхуэдэу зыри химылъхьэу фадэ зэрищIынур имыщIэу.
Абы иужькIэ махуэ заули дэкIауэ нарт Шужьейр къэсыжащ Жагъыщэр и гъусэу. Мэлэчыпхъу и адэр и унэм кIуэжащ, нарт Шужьей и унэм кIуэжащ.
Шужьей къепсыхыжу и унэм зэрыщIыхьэжу гуащэр къегиящ:
— А сымыгъуэ, сыт телъыджэ а къызэпщIар?
— Сыт уэсщIар, зиунагъуэрэ? — жиIащ нарт Шужьей.
— Е хэудэн хэмылъу, е кIытэ хэмылъу, е щIэлъ хэмылъу, е и щхьэ темыпIауэ апхуэдэ фадэ пIащIэ ящIрэт! Ар щхьэ къэпIуэхуат?
— Уэ гуащэм жыпIэхэр сщIэркъым, делэ ухъуа си гугъэщ, — жиIащ нарт Шужьей.
— Тхьэ сымыщIэ, Жагъыщэ ипхъу цIыкIур къакIуэри «си адэр сымаджэу къэкIуэжати, мыращ уи нартым къыпхуиIуэхуар: щIэлъи хыумылъхьэу, кIыти хыумылъхьэу, хэудэни хыумыудэу, и щхьэри тумыпIэу сэ сынэкIуэжыхукIэ, фадэ пIащIэ схуэщI къыбжиIэжащ», — Мэлэчыпхъу жиIахэр гуащэм и лIым хуиIуэтэжащ.
Абдежым Шужьейм игъакIуэри, Мэлэчыпхъуи и адэри зэгъусэу къригъэшащ.
— Иджы фыкъыщIезгъэшар мыращ. ПцIы бупсу гуащэм деж щхьэ укъэкIуат? — жиIэри Шужьей Мэлэчыпхъу еупщIащ.
— Гуащэм лIы симыIэу сылъхуэну жиIэри къызэщати, хэмылъIауэ фадэ пIащIэ ищIмэ, сеплъынути аращ, — жиIащ Мэлэчыпхъу.
— Ар сыт щхьэкIэ къыбжиIа гуащэм? — жиIэри нарт Шужьей къеупщIащ аргуэру.
— Нанэ шыгъу тIэкIу щхьэкIэ сыкъигъэкIуати, нарт щауэхэр щIэсу сыкъыщрихьэлIэм сыукIытэри, шыгъу жызмыIэу «IэфIыр зыгъэдыджу, дыджыр зыгъэIэфI» жысIати, «тхьэм удих уэ Iейр, тхьэ уэ лIы уимыIэу улъхуэнмэ» къызжиIащ. Гуащэм жиIэр пэжщ, абы езым зыри хэмылъу фадэ ищIыфмэ, — жиIащ Мэлэчыпхъу.
Апхуэдэу Мэлэчыпхъу щыжиIэм, Шужьей абы егупсысащ. Мэлэчыпхъу и Iущагъым нарт Шужьей дихьэхащ. ИгукIи и псэкIи Мэлэчыпхъу щхьэгъусэу къехъуэпсащ.
— Уэ укъуаншэкъым, къуаншэр гуащэрщ, — жиIэри, нарт Шужьей Мэлэчыпхъу и Iэпщэм данэ кърищIэри, и адэр и гъусэу иутIыпщыжащ, иужькIэ щIэупщIэну игу хэлъу.
«IэфIыр зыгъэдыджу, дыджыр зыгъэIэфIыр къэзымыщIар сэ щхьэгъусэ схуэхъункъым», — жиIэри, нарт Шужьей ар и щхьэусыгъуэу и гуащэр иригъэкIыжащ, Мэлэчыпхъу цIыкIур къишэн и мураду.
Прозэу тха усэхэр
Сурэт дахащэ
Жэщщ. Щымщ. Мамырщ. Дахэщ…
Псэр зыхьэху а щытыкIэм и уэгу хъумакIуэ хуэдэ, Мазэ нэкIухур пэзазэу унэ цIыкIу гуэрым и щхьэгъубжэм къыIутщ. Зы плIанэпэ закъуэ фIэкIа къэмынэу, пэшыр кIыфIыгъэм зэщIищтащ. Илъагъум дихьэхыпауэ, Мазэр гупсысэ нурхэмкIэ доплъызэ а плIанэпэм. Данэпс пIащIэ дыдэм ещхь и нур къудамэхэмкIэ абы пэшыр зэщIэзыщта кIыфIым къыхехутыкI дунейпсо гъащIэм и зы налъэу псэ зыIут сурэт дахащэ: жей IэфIым хэт анэмрэ абы и бгъафэм щIэжеихьа сабиймрэ. Анэм и щхьэц фIыцIэ зэбгрыдзам къыхопс сабийм и Iэ щабэ цIыкIур. Ар ешэкIащ нэхъыфI дыдэу илъагъу цIыхум и пщэм. ПIалъэ-пIалъэкIэрэ зыщихъуэу, абы и нэкIур кIэрылъщ къэуатрэ берычэткIэ гъэнщIа анэ бгъафэм…
Сыт иджыпсту а сабийр зэпщIыхьыр? Сыт хуэдэ пщэдджыжь ар къызыщIэушэнур? Дапхуэдэ гъащIэ абы къыпэплъэр? Сыт хуэдэ цIыху абы къищIыкIынур? Насыпым я нэхъ иныр къеуэлIэну? ГъащIэм я нэхъ кIыхьыр къигъэщIэну? Лъагъуныгъэм я нэхъ гуащIэр игъуэтыну. Псэгъум я нэхъ гуапэр къылъысыну?..
Хьэмэ???
Мы дунеижьым къыщикъуэлъыкI гъащIэм ухэплъэурэ жыпIэмэ, къыпхуэмыбжыным хуэдизщ а «хьэмэм» къыпыувэн хьэзыру гъащIэм и къуэгъэнапIэхэм къуэс мыщхьэпэхэр.
Ахэр къалъыхъуэркъым. Къагъуэтыркъым. Езыхэм укъалъыхъуэ. Езыхэм укъагъуэт. Езыхэр къыпхуокIуэ. Нэхъ ущыбэлэрыгъа дыдэм деж къохутылIэ. Нэхъ ущимыгугъа дыдэм деж къыптопсыхэ. Къыптепсыхагъэххэрэ къыбдэщIыгъуу къыщIокI…
Гурымыхьщ икIи шынагъуэщ я фIэщыгъэцIэхэри: гузэвэгъуэ, тхьэмыщкIагъэ, гуауэ, фэбжь, уз, гъэпцIагъэ, напэншагъэ… куэд, куэд дыдэ мэхъу апхуэдэ тыгъэ мыщхьэпэу гъащIэм цIыхум хуигъэтIыгъуэхэр. Ари езы цIыхур къытемыхьэ щIыкIэ…
ЦIыху цIыкIухэм ди дунейуэ къытхуигъэщI мы ЩIыгур къызэрыунэхуар зи нэгу щIэкIа, абы къытехъуауэ щекIуэкI гъащIэм къыхэплъэ зэпытурэ Зэманым дэгъуэгурыкIуэ Мазэм фIы дыдэу ещIэ а цIыху гъащIэм къыпхузэкъуихыфынкIэ хъуну Iеймрэ фIеймрэ зыхуэдизыр икIи къыпщохъу нэ зэхурищауэ зэплъ мо сабийм нэхъыфIрэ фIыуэ а гъащIэм хэлъымкIэ хуэхъуахъуэу.
Тхьэм къабыл ищI!
IутIыж Борис.
Налшык администрацэм и деж щыIэ, къалэм и зыужьыныгъэм телажьэ «Платформа» институтым Iуэху гъэщIэгъуэн куэд зэфIегъэкI. Ахэр псори хуэунэтIащ къалэм и теплъэр егъэфIэкIуэным, абы и цIыхухэм я тыншыпIэр къызэгъэпэщыным. Мы махуэхэм абы и жэрдэмкIэ Къэбэрдей уэрамым и лъэс зекIуапIэм иджыри зы щIэщыгъуэ халъхьащ. Ар ягъэдахэ уэгум щыхуарзэ жьауэ зэмыфэгъухэм. Шэч хэлъкъым ар къалэдэсхэми абы и хьэщIэхэми ягу зэрырихьынум, цIыху нэхъыби а уэрамым зэрыщызэхуишэсынум. Жьауэ щхъуэкIэплъыкIэхэр къыхэщIыкIащ дыгъэ гуащIэми, уэшхми, уэсми пэлъэщыным хуэщIа хьэпшыпхэм. Сурэтыр Къарей Элинэ трихащ.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Нартыху махъсымэ
Нартыху гъэлъэлъар псы хуабэкIэ ялъэс, псы хуабэм халъхьэ, хуабапIэм ягъэуври, жэщитI-махуитIкIэ щагъэт. Псым къыхахыжри, зэщIэуфауэ махуэ зытIущкIэ щагъэт, къикIыкIын щхьэкIэ. Нартыху къикIыкIар ягъэгъущри, мывэ щхьэлкIэ яхьэж. Аращ кIытэ хъужыр.
ИтIанэ нартыху хьэжыгъэр ямыухуэнщIу псывэкIэ япщ. ХупцIынэм и бахъэ пщтырыр зэрыкIуэу, кIытэм и ныкъуэр хакIутэ, зэIащIэурэ гуэдз хьэжыгъэ хаудэри, щIапщэ. ХупцIынэм и щхьэр трапIэри, IэфI къыщIыхьэн щхьэкIэ сыхьэтих-икIэ щагъэт. ИужькIэ абы чыржын къыхащIыкIри, ягъажьэ. Ар тIэкIу ягъэупщIыIу, зэхапIытIэ, кIэструлышхуэм иралъхьэ, псы гъэва щIыIэ щIакIэри, зэхапIытIэурэ хъудыр ящI. КIытэ къэнар абы хакIутэри, и щхьэр тепIауэ жэщитI-махуитIкIэ хуабапIэм щагъэт, къэвэн щхьэкIэ. КъыщывэкIэ, абы тхъурымбэр къытехын хуейщ.
Курыбэ (а псоми зэреджэр аращ) къэвар кхъузанэкIэ яз, псы гъэва гъэупщIыIужа тракIэм зэIахыурэ. Абы къыщIэкIар аргуэру бинт тIууащIэ-щащIэкIэ язри, зэIамыщIэу фошыгъу кIанэ халъхьэ. ИтIанэ и щхьэр тепIауэ хуабапIэм ягъэуври, жэщитI-махуитIкIэ щагъэт. Абы иужькIэ адыгэ дзасэр фIыуэ ягъэплъри зэIащIэ, тхъуэплъ, плъыжь дахэ ищIын щхьэкIэ. Зи къэвэн ирикъуа махъсымэр зэтежэбзыкIауэ щытщ.
Махъсымэ къабзэр кхъуэщыным иракIэри, и щхьэр фIыуэ гъэбыдауэ щIыIапIэм ягъэув. Ар нэхъыбэрэ щытыху нэхъ гуащIэ мэхъу. Махъсымэр яза нэужь кхъузанэм къина щIакIэри сэбэпышхуэщ. Ар кIуэцIылъу щагъэлъа мэлыфэр псынщIэу мэтэдж, цыри нэхъ тыншу, къабзэу токI.
Халъхьэхэр: нартыху хьэжыгъэу — г 1830-рэ, гуэдз хьэжыгъэу — г 200, кIытэу — г 50, шыгъуу — г 24-рэ, тебэщыхуэу — г 10, хупцIынэ зэрапщ псывэу — г 2820-рэ, чыржыныр щызэхапIытIэкIэ щIакIэ псывэ гъэва гъэупщIыIужауэ — г 6580-рэ, щазкIэ щIакIэ псы гъэва гъэупщIыIужауэ — г 8400-рэ, фошыгъу кIанэу — г 5000.
А псоми махъсымэ хьэзыру къыхокI литр 20.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
ЖыIэгъуэхэр
Щхьэщытхъум и щхьэ къегъэпцIэж
Уи гум къишхыдыкIам и гупсысэр ууей хуэдэщ, ар жыпIэну ухунэмысауэ аркъудейщ.
Уи хъуэпсапIэр зыхуэдэр утемыIэбауэ пщIэнукъым: удрихьеинри, уи напэр трихынри, уихьыжыпэнри хэлъщ.
Уи делагъэр къыбгурыIуэжын щхьэкIэ сыту щхьэшхуэIуэ уиIэн хуей!
ФIыуэ, дахэу, къабзэу, нэхуу пхэлъым зытеухуэ, ахэр уи гъуазэу зы тхьэмахуэ нэхъ мыхъуми псэуфи — цIыху къыпхэкIынри хэлъщ.
ЦIыхум и гум ету тебдзэну ухуеймэ, езым къилэжьу и гугъэж щытхъум ущымысхь.
ЦIыхум я жьэр пхуэубыдынукъым, ауэ ууейр убыди, нэгъуэщI мыхъуми, зыхуэмыубыдыжхэм зы хэщIынщ.
ЦIыхур къыптегушхуэмэ — нэгъуэщI зы лъэщ гуэрым къыкъогушхукI е тегушхуэгъуафIэ узыщI гуэр къыбделъагъу.
Щихъыр цIыхум яхэту псэу хабзэкъым, ауэ сыту куэдым апхуэдэу зыкъыпщагъэхъуну хэт!
Щхьэщытхъум и щхьэ къегъэпцIэжри, зызыубыжым нэгъуэщIхэр къигъэпцIэну хэтщ.
Ахьмакъым и зы пщалъэ: куэдыIуэрэ мэпсалъэ.
КъыдэтIысхьэмэ цIыхур уи пщэ — хьэкIэкхъуэкIэр пщегъэгъупщэ.
Хьэту Пётр.
ГушыIэхэр
Уэ дапщэ къыпхуэнар?
— Сыт мор зищIысыр? — ЛэжьапIэм къикIыжу къыщIыхьэжа Басир и Iэпэр ишиящ и щхьэр хъыдан гуэркIэ фIэпхыкIауэ Iэнэм тет банкIышхуэмкIэ.
— Уи малъхъэгъур къэкIуати, къыпхуихьащ. Спирт! — жиIащ щхьэгъусэм.
Басир занщIэу игу къэкIыжащ и гъунэгъу Борис нобэ зы бжьэ ефэну гукъыдэжышхуэ зэриIар. Асыхьэтуи спиртым зы стэканышхуэ къыхигъэжри, и гъунэгъум хурихьэкIащ.
ЕтIуанэ махуэм, Борис и нэкIу зэхэуфар щилъагъум, Басир ар игъэщIагъуэу, щIэупщIащ:
— Сыт къыпщыщIар? Уи дэрэжэгъуэр къэсIэтыжын си гугъэу спирт стэканышхуэ ныпхуэсхьати!
— ЩIэпIэщIэлъадэр къыпхуэмыкIуэкIэ уэ! Нэху щыху сыжеифакъым!
— Сыт къэхъуар, зиунагъуэрэ?
— Сыгупсысэу сыхэлъащ: «Мы Iеижьым игу пыкIыу апхуэдиз спирт къыщысхуихьакIэ, дапщэу пIэрэ езым къыхуэнар?» жысIэу!
Думэн Мурадин.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:1. Сэхуран гъэлъыгъуар уэрамым щызыщэхэм яшыхь тхылъымпIэ. 3. Ямыупсу, щхьэкум къранэу щыта щхьэц Iэрамэ. 5. Зи нэхэр куууэ ис цIыху. 7. Нэпсей, мылъкукIэ зызымыгъэнщI цIыху. 8. … зимыIэм дзажэпкъ иIэщ. 9. Выр гум зэрыщIащIэ пхъэ. 10. Адыгэм а жыг лIэужьыгъуэм псэуалъэм ирахьэлIэ пхъэи къыхах, гъэсыныпхъэ хьэлэмэти мэхъу. 13. IэщIэвыщIэ. 14. ТхьэлъэIум кърихьэлIахэм папщIэ … из лы ягъэващ. 17. ДжэдыкIэрыпщ. 18. Пхъэщхьэмыщхьэ гуащIэ цIыкIу. 19. … мыплъэмэ, нэр плъэркъым. 20. Аушыджэр къыщыхъуа Къэбэрдей усакIуэ. 22. Псапэ зыпылъ Iуэху зылэжь а щIалэм … хуэфащэщ. 23. КъурIэным и зы пычыгъуэ. 25. 2016 гъэм Бразилием и къалащхьэ Рио-де-Жанейрэ щекIуэкIа дунейпсо олимп зэхьэзэхуэхэм дыжьын медаль къыщызыхьа адыгэ щIалэ. 27. Зи щхьэгъусэм къыбгъэдэкIыжа е кърагъэкIыжа цIыхубз. 28. Лъакъуэм къигъанэ лъэужь. 30. Языныкъуэхэм я щIыфэм е я нэкIум къытекIа лы лэрыгъу цIыкIу. 31. Къамэ Iэпщэр абыкIэ ягъэщIэращIэрт. 32. Iэпслъэпсым щыщ. 33. Псы Iуфэ лъагэ. Е бгы щыхупIэ.
Къехыу:1. ЗыщатхьэщIкIэ къагъэсэбэп, ирожьыщIэ. 2. Кхъуей … е хъарбыз … 4. Бдзэжьейр абыкIэ йос. 5. ГъущIхэкI, щыгъэ лъапIэ къызыхащIыкI. 6. Данэ щэкI лIэужьыгъуэ. 11. Егъэлеяуэ ерыщ. 12. Маршынэ зэжьэхэуэм ди гъунэгъум … хихащ. 13. Ди щIыпIэм куэду къыщыкI, Iэщым яшх, бжьэхэм фо къызыпах удз. 15. Вакъэнжей, щэкI къызыхах налъэхэр. 16. И унагъуэр къигъанэри, ди гъунэгъу лIыр ежьэжащ, и кIэр … 20. Чы цIыкIум къыхэщIыкIа кумбыгъэ — нартыху икIи нэгъуэщI ерыскъыпхъэхэр иризэрахьэу. 21. Уэшхми дыгъэ гуащIэми ущехъумэ а хьэпшыпым. 24. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, ар уи унэ къихьэмэ, псатхьэр магъ. 25. Щхьэл мывэр зэкIэрэхъуэкI гъущI яе. 26. Унагъуэ къулейм я IуэхутхьэбзащIэ. 28. ЦIыхум и лъащхьэ зэрытыпIэм къыхэпIиикI къупщхьэ цIыкIухэр. 29. Ныпышхуэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Гъатхэпэм и 21-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:3. Мэдыд. 5. Щыхьэр. 6. Къунан. 7. Лъэмб. 11. ЦIыв. 12. Жып. 13. Гъудэ. 14. Магас. 17. КIапсэ. 19. Ущ. 20. Къэжэр. 21. Еш. 22. УнэIут. 23. Фэдэн. 25. Туз. 26. Деж. 30. Алъп. 31. Умар. 32. Пэгун. 33. Шэрэдж. 35. Дыжьын.
Къехыу:1. Жданов. 2. Щхьэмыж. 4. Дунай. 5. Шылъэгу. 8. ПцIым. 9. Хъыданжэрумэ. 10. IупщIэ. 15. Аруан. 16. Сэкъат. 17. КIэрэф. 18. Сэшхуэ. 22. Уадэ. 24. Напэ. 27. Жумарт. 28. Лэрыдж. 29. Лъэпэд. 30. Аргуажьэ.
