Насып вагъуэ
Си къуэрылъхум ипхъу цIыкIу Амал дунейм къыщытехьам икъукIэ абы щыгуфIыкIа сабийхэм ятеухуа мы сатырхэр сыхуейт тыгъэ яхуэсщIыну ХьэтIохъущокъуэ Къазий и цIэр зезыхьэ, лъэпкъыр бэкIэ зыщыгугъ Адыгэбзэ Хасэм и къызэгъэпэщакIуэхэу, узэщIакIуэхэу Табыщ Мурат, ХьэцIыкIу Рае, Къып Гупсэ сымэ. Абыхэм я псэ къабзэм и къарури, я щIэныгъэ куури, я зэфIэкIхэри зыхуэгъэпсар ди лъэпкъым и быным зеиншафэ къытезыгъэуэнкIэ хъуну Iуэхугъуэ гуэри зэи къэмыгъэхъунырщ, ди щIэблэм и лъым, и пкъынэ-лъынэм хэту къыдалъхуа анэдэлъхубзэр Iурылъ къудей мыхъуу, абы бгъэдэлъ хъугъуэфIыгъуэхэр зыхищIэу, жьабзэми тхыбзэми къыщигъэсэбэпыфу Iэмал имыIэу зригъэхъулIэн зэрыхуейр и къалэн нэхъыщхьэу зэрыщытыр лъэпкъым и цIыхум къыгурагъэIуэнырщ.
КъехъулIам игъэгуфIэу, абы игъэгушхуэу, а зыгъэгушхуэм нэхъ гугъуу къыщыхъум тригъэгушхуэжурэ зе-ужь цIыхумрэ абы и анэдэлъхубзэмрэ яку дэлъ зэхущытыкIэм. Хамэбзэри нэхъ тынш мэхъу къэбгъэIурыщIэну, абы щыдихьэхри мащIэкъым. Ауэ анэм и Iэпэр иIыгъыу япэ дыдэу ду-нейм къытехьэ сабийм зыхихри, илъагъури, зыхищIэри и псэмрэ и зыхэщIыкIымрэ щынэсыр и анэбзэр Iурылъу, ар и гъуэгугъэлъагъуэу япэ лъэбакъуэхэр щичырщ.
Мыбдеж, гугъущ жыпIэу, сабийм и бзэр къыIурыпчрэ хамэбзэкIэ зэпхъуэкIмэ, ар къэзылъхуахэми, къыдалъхуахэми, и лъэпкъэгъухэми, адыгэбзэми зэрыхущытын хуейуэ къыщыхъунур сыт хуэдэ къупхъэм пхуигъэзэгъэну? Езыми сыт хуэдэфэ къы-
теуэну? Егупсысыпхъэщ. Сыту пIэрэт щIыжиIар ди лъэпкъ усакIуэшхуэм: «Адыгэбзэр сэ сымыщIэу урысыбзэр сщIэн слъэкIакъым»?
1
Щымщ дунейр. Махуэшхуэм и кIэщ.
Джэдкъаз, Iэщхэр зэгъэжащ.
Ди хьэ МотIи зигъэнщIыхукIэ
Джэгури и гъуэм ипщхьэжащ.
Мэпырхъыж. Зимыгъэхъей,
Езэшащи джэгурейр.
ЦIыхухэр, гъуэлъыжыгъуэ хъуами,
ПIэм екIуэну зи хуэмей:
ЯIэщ зымыгъэжеину
Щхьэусыгъуэ дахэкIей.
Дамир къекIуэкI псалъэмакъым
Щыщ зи кIапэ зэхихам
И жей IэфIыр дэнэ щыIэм
ИмыщIэжу щхьэщихащ.
ГуфIэщау долъей — допкIей,
ПкIэлъей задэмкIэ дожей,
Щхьэгъубжэшхуэр зэIуидзауэ
Вагъуэхэм яхудоплъей.
(И анэм ещхьщ: абыи фIэфIщ,
Вагъуэ бынхэм кIэлъыплъын,
Ахэм теуэршэрыхьын).
Жэщ дахащэщ. Гъатхэ мазэщ.
Уафэр къабзэщ, вагъуэр изщ.
Зи тетыгъуэу къэса мазэр
Зигъэзыжу тахътэм исщ.
Уарэ! Сыт Дамир илъагъур?
Е къыфIэщIрэ? Е ар пщIыхь?
Мазэм и пэгъунэгъу дыдэу,
Дыщэ кIанэу зэщIэлыдэу,
Вагъуэ шыр къыщыунэхуащ,
Пшэ гуэрэнри трихуащ.
«УхокIыж, Дыщэнэ, ей!
Къажэ псынщIэу! Умыжей!»
НапIэзыпIэм къыщолъэтри,
Шыпхъур нос и дэлъхум дей.
Ар зыдэплъэмкIэ доплъей…
Тобэ! Сыту телъыджащэ
А цIыкIуитIым къалъэгъуар!
Мазэм игу къызэфIэнащи,
ГуфIэ нэпсхэр щIелъэщIыкI,
Вагъуэ шыр зришэлIащи,
IэплIэ гуапи кърешэкI.
Зигъэщхъауэ къоIущащэр —
Тхьэшхуэрщ зыщIэр къиIущэщыр.
2
А дакъикъэм ди пэш псоми
Телефонхэр щызууащ.
КъикI макъамэхэр зырызми,
Псоми жаIэр мы зыращ:
«Къытехьащ дунейм узыншэу
Пщащэ цIыкIу фызыпэплъар.
Дывохъуэхъу! Псэ быдэ фхухъу!
Лъэпкъым набдзэ ар хурехъу!»
ЩыIэу пIэрэ нэхъ гуфIэгъуэ
ЦIыху унагъуэм къыпхэхъуэн?!
ФщIэрэ щыIэу нэгъуэщI фIыгъуэ
Нэхъ насыпкIэ зэджэ хъун?!
ХъыбарыщIэр занщIэу йожьэ —
Жьыр щIэмыхьэу дэни нос.
Хъуэхъухэми зрамыгъажьэ —
Псом нэхъ лъапIэр япэу къос:
«КъиугъащIэ гъащIэ дахэ
Угъурлы хъун ди шыр цIыкIум!
Дуней дахэм дэщIэращIэу,
Куэдрэ тхурепсэу а цIыкIур!
КIыхь ирехъу ди гуфIэгъуэшхуэр,
ЦIыхуфI куэдхэр игъэгушхуэу!»
Хъуэхъуу хэти и гум илъыр
И бзэгупэм къыполъэлъыр.
ФымыпIащIэм, фыкъедаIуэ.
Фи зэфIэкIхэри къэвгъэнаIуэм,
Къытщыхъунущ икъукIэ гуапэ:
— «Кърехъу а ди пщащэ цIыкIур
Тхуэузыншэу, цIыхуфI цIыкIуу;
И псэр къабзэрэ, и бзэр дахэу;
И анэбзэри Iурылърэ,
Iэзэу псалъэу, тхэуэ, еджэу;
Зы тхылъыфIи блимыгъэкIыу;
Зэджэу хъуари къемэщIэкIыу;
Мыщхьэхынэу, мыжейнэду;
Бзэрэ дэуэ, ид мытIэпIу;
IэпэIэсэщ къыхужаIэу;
Iэр зэIусэм псэ къыпыкIэу;
И зэфIэкIхэри гурыхьу;
ЦIыхухэм я гум тыншу дыхьэу,
МыфэрыщIу, мыщIыкIэншэу
Ирепсэу дунейгъэдахэу,
СыткIи дахэщ, къыхужаIэу»…
Мы ткIуанищыр щхьэ дгъэува?
«Хъуэхъу куэд хъурэ?» — щхьэ жаIа?
Лъэпкъ гупсысэрщ ар жызыIэр:
Хъуэхъур зи бэрщ фIыгъуэр здэкIуэр.
3
Унэм щIэси, щIыбым дэти,
Жеижауэ пщIыхьым хэти —
Псори къызэщIэхъеящ,
Пэш утыкур къайзэвэкIти,
ПщIантIэ хуитым зэрыхьащ.
Нэхущи, зыкIи пщIэнкъым жэщу,
Епэр цIыкIухэми я дунейщ.
Гъатхэ мазэм уемызэшмэщ
Дахагъ псомкIи ущыбейр.
Хьэуа къабзэм жыг гъэгъахэр
Нэхъуеиншэу зэхежыхь.
И шкIур макъымкIэ дигъафIэу
ПсыIэрышэри йожэх.
КIущэ Нагъуи и шыритIыр
КъыщIишау удзыпцIэм хэсщ.
Къуэ къищIа и хьэпшыр ПIотIи
ТIэпIу игъэшхауэ щысщ…
ГъэщIэгъуэнкъэ, джэду шырхэр
Хьэпшыр хъыжьэм щымышынэ —
Ар ялъытэ къуэш ещанэу:
Зэдоджэгу, зобэн, зэдошхэ,
Зэрахабзэщи зэкъуэшхэм.
Гумызагъэщ икъукIэ Нагъуэ:
Къимылъыхъуэ зэи псэхугъуэ:
(Къуищ гъэсэныр тынш фи гугъэ?)
Жэщи-махуи мэпIейтей,
НитIри зэу здимыгъэжей,
Зыр щыжейм деж, плъырщ адрейр.
Ар къыщоплъкIэ, жиIэ хуэдэщ:
«Си шырищри хуейщ гулъытэ».
ЦIыкIухэм анэм игу хуагъэфI:
«Дуригъусэщ. ПIы быныфI».
Гуапэ щохъури ахэм жаIэр,
Игу зэгъауэ мэгъуэлъыж.
Лъабэ щабэмкIэ бынищыр
И бгъэ хуабэм щIекъузэж.
Гъатхэ жэщыр ибг иуащи,
Дади мащIэу мэпIейтей:
«Куэдщ ныщхьэбэкIэ вгъэхъахэр,
Нэхъыбэж фщIэн хуейщ пщэдей:
Мазэ Нагъуи Вагъуэ Шыри
Хъуэхъухэр яхуэвгъэшын хуейщ.
Фыгъуэлъыж. Фыжей. Къыфпоплъэ
Телъыджащэу пщIыхь дуней.
Дэри пщэдейжэщ дапоплъэ
ХьэщIэ лъапIэу куэдыкIей».
Дадэ и псалъэ тIэужыIэ
ИрагъэщIу фэ флъэгъуа?
Я къалэнхэр зэфIагъэкIри,
ЕпсынщIэкIхэу гъуэлъыжащ —
ПщIыхьхэр тIэкIу зрагъэжьами,
Псори арэзы хъужауэ
Щхьэж и Iуэхум пищэжащ.
4
Насыпышхуэр зи Iэпэгъухэм
Ди гуфIэгъуэр къыддаIэту
Къытхуоблагъэ куэдыкIей:
Iыхьлы, благъэхэр, ныбжьэгъухэр,
Ди лэжьэгъухэр, ди гъунэгъухэр.
Я сабийхэри я гъусэщ,
Нэмыс дахэри яхэлъщи,
Гуапэ тщохъур Iыхьэлейу.
Зыхуэбгъадэ хъун щымыIэ
Нэмыс-хабзэр здэщымыIэм
Насып нэси щымыIэнкIэ
Хъуну жеIэ лъэпкъ гупсысэм.
Абы шэч хэт трихьэн?
Фегупсысыт: нэгъуэщIу хъун?
Нэмыс Насыпым хуэпэжщ:
Цырхъ зэхихмэ — нос и деж.
Гуапэу, екIурэ-зэкIужу
Яхэтщ цIыхухэм нэжэгужэу.
Нэр пIэпехыр и дахагъым,
Псэр ехьэху и щэныфIагъым.
Сыт и уасэ и хъуэхъубзэу,
Щыбзэрабзэр и анэбзэр,
ФIыгъуэр зи бэу адыгэбзэр?
БзэрэбзэхукIэ, бзэм зеужьыр,
Щхьэхыр текIуэмэ, мэужьых.
Зызыужьырщ зиIэр гъащIэ —
Лъэпкъ Iущыгъэм шэч хуумыщI:
Умыщхьэхмэщ дахэ щыпщIэр,
ХъугъуэфIыгъуэри щымыкIуэщIыр.
Псори псэкIэ зыхэзыщIэ
Ди Iущ цIыкIухэр къицIыхуащи,
Нэмыс дахэ къохъу гумащIэ,
Ягу хигъахъуэу къодэхащIэ,
Къигъэгушхуэу, къегъэпIащIэ:
«Маржэ, ди угъурлы цIыкIухэ!
Фэркъэ псори дызыпэплъэр!
Телъыджалъэхэр къэфтIатэт,
Налкъут илъхэр къэфщIт сэтей,
Дыхэвгъаплъэт хъуэхъу дунейм!» —
ЖиIа закъуэ ар Нэмыс! —
ЦIыкIухэм Iэджи къагупсыс.
ГуфIэгъуэшхуэр здэзыгуэшхэм
Я зэфIэкIхэри мэхъу гунэс.
«Акъыл Жанхэр» къызэхуэсри,
Гуп дыгъэлу къэтIысащи
Я акъылхэр щIалъыкIыж —
Жан-ым къикIыр ягъэпэжри,
Ахэр мыбэлэрыгъыжщ.
5
Джэгу-зэпеуэр зэхаублэ:
ПыIибл зэуэ драдзей.
Намыгъэсу щIым, хуэIэзэу
Къаубыдыжхэр ахэр зейм.
ГуфIэгъуэбзэр зэролъэлъ:
Хъуэхъухэр пыIэхэм къолъэлъ.
Къоджэр хэти хуейм хуэдиз.
Гухэхъуэгъуэщ: къахьыр фIыщIэ изщ.
Я анэбзэмкIэ бзэрабзэу
КъэзыгъэIухэм я хъуэхъубзэр
ФIыщIэгуапэхэр къылъагъэс.
Саният псори егъэгушхуэ,
И гупсысэр дэни нос.
КъызэIуах абдеж джэгушхуэ —
Зэпеуэнухэри къос.
ЯгъэбжьыфIэу утыкушхуэр
Япкъ мыхъейуэ зэблосыкI.
АпхуэдизкIэ удахьэхри,
Нэр тепхыну уигу пымыкI.
Хэтщ абыхэм Идар цIыкIуи,
И шыпхъуитIыр игъэгушхуэу.
Гъунэгъу щIалэхэу Айдари,
Айдамыри, Амырхъани…
НыбжькIэ жыжьэ нэмысами,
Ахэм куэд яхузэфIокI —
Уемыплъын пхузэфIэмыкI:
Хэти жьэкIэ пшынэ йоуэ,
Бэрэбанэр игъэпсалъэу,
Хэти псалъэ емылыджхэр
Гугъу демыхьу егъэсэф.
Iэсэ хъуахэр игъэгушхуэурэ
Псэр дихьэхыу къепсэлъыф.
Къантемыр дахащэу къофэ,
Къыдишау Аледэ шыр.
Къреш Iэзэу уэрэд цIыкIухэр
Къуэш нэхъыщIэ Жантемыр.
6
Дамир ешкъым — хетIэ-хесэ,
ЕщI Дыщэнэ ислъэмей,
Зэзэмызи зэпегъэури,
Вагъуэ Шырым худоплъей,
ЩогуфIыкIыр, нащхьэ хуещI.
Къэхъупауэ псэлъэрей,
Мэбзэрабзэ гуфIэрейр:
«Жэщ дахащэр зыгъэнэху,
Сыт ухуэдэ, ди Шыр Нэху?
ЩыщIэращIэм дунеишхуэр
ФыкъытхуигъэщIащ ди Тхьэшхуэм.
ФIыгъуэу щыIэм я дамыгъэщ
Къытхуалъхуа ди сабий дыгъэр.
Фэ цIыкIуитIыр тIури зэуэ
Фыкъыщытехьам дунейм,
Къэхъухэр къытхуэмыщIэт зыми:
Къытщыхъут къаблэу ЩIы Хъурейр.
ЗимыщIэжу жэщыбг уафэм
Лэгъупыкъухэри пигъэнат.
Телъыджащэтэкъэ ар!
Дызоплъыжыр, щым дыхъуау.
Медан докI — зыкъыдощIэжри,
Щхьэусыгъуэри къыдощIэж —
Ар дэ псоми ди зэхуэдэ
Насып кIуапIэ гукъыдэжщ.
ЦIыкIуи ини дыфхуохъуахъуэ
ГъащIэ дахэ къэвгъэщIэну!
Уафи щIылъи ФIым и Лъахэр
Фи нэхугъэм щымыщIэну!
НасыпыфIэу фыпсэуну!
Фыпсэуху фыузыншэну!
Демызэшу фхуэдгъэш хъуэхъухэр
Тхьэшхуэм жиIэ къабыл хъуну!»
7
Вагъуэхэри мабзэ, мадэ.
Дыщэ дамэхэр традэ:
Пщэдей ахэм я парадщ,
Дэри деплъын ди мурадщ.
Нурыр зи бэу бын дахащэм,
Вагъуэ Шыру къабзэкIейм,
Мазэ Нагъуэ цIэ хуэфащэ
Насып жери къыфIищащ,
И щхьэцыгъуэм щыщ налъищи
ЦIэфIэщ джанэу щитIэгъащ.
НэфIэгуфIэу нэкIуху фIыгъуэр
Нэхъ лъэщыжу лыд къыпфIощI.
Пщащэ цIыкIу ди гурыфIыгъуэм,
Ди Тхьэ, Насып Вагъуэ хуэщI!
КЪУМАХУЭ Хьэлимэт.
Аруан (Мысостей) къуажэ
Stardust flowing from an open hand. Digital illustration.
