Президентым и жыIэмрэ и унафэмрэ
Ди газетым и электрон къыдэкIыгъуэм зэрытетащи, Урысей Федерацэм и Президент Путин Владимир мэкъуауэгъуэм и 20-м 17-нэ теленэтын занщIэр иригъэкIуэкIащ. Къэралым и цIыхухэм Президентыр «епсэлъащ» сыхьэти 4-рэ дакъикъи 8-кIэ. А зэманым къриубы-дэу къэралым и Iэтащхьэм упщIэ 81-м жэуап яритащ, ахэр къикIащ хэгъэгу 23-м, нэтыныр иухыху студием къагъэхьа упщIэхэм я бжыгъэр мелуани 2-м щIигъуащ. БлэкIа теленэтынхэми хуэдэу, мыбыи хэтащ федеральнэ министрхэмрэ хэгъэгу Iэтащхьэхэмрэ. Ди газетым тыдодзэ Путин Владимир ита жэуапхэм щыщу нэхъыщхьэу къэтлъытахэр.
Къалэнхэмрэ лъэпкъ проектхэмрэ
Путин Владимир къыхигъэщащ къэралым цIыхухэм я псэукIэр щегъэфIэкIуэныр унафэщIхэм я къалэн нэхъыщхьэу, абы папщIэ экономикэм зегъэужьыныр хэкIыпIэфIу зэрыщытыр. Зыужьыныгъэм хуэкIуэн, ар цIыхухэм зыхащIэн папщIэ лэжьыгъэр лъэпкъ проектхэмкIэ къызэрагъэпэщыныр IэмалыфIу къалъытащ. «Лъэпкъ проектхэм къапэкIуэну дызыщыгугъыр экономикэ зыужьыныгъэр щIэгъэхуэбжьэнырщ, технологиер къэIэтынырщ, лэжьапIэ IэнатIэхэр хагъахъуэу абы и фIыгъэкIэ цIыхухэм я псэукIэр едгъэфIэкIуэнырщ, ди къэралым и шынагъуэншагъэр зыхуей хуэзэу къызэдгъэпэщу, мамыру дыпсэуныр зытедухуэнырщ», — жиIащ Путиным.
Абы папщIэ дэтхэнэ зы унэтIыныгъэми и мыхьэнэ елъытауэ зэщхьэщахащ икIи лэжьыгъэшхуэ ирахьэлIащ.
— Псом япэрауэ, дубзыхуащ зыхуэдгъэувыжа къалэнхэм дызэрыхуэкIуэну лъагъуэхэр, абы текIуэдэну мылъкур къызыхэтхынур зэхэдгъэкIащ. Ди жагъуэ зэрыхъущи, мис ахэр зэфIэдгъэкIын папщIэ Правительствэм унафэ ищIащ НДС-р 18-м икIыу 20-м нэс дригъэкIуеину. Абы дыщIыхуэкIуар къэрал бюджетыр иридгъэкъун, инфраструктурэр зыхуей хуэзэу зэтедухуэн папщIэщ. Лэжьыгъэшхуэ етхьэлIащ мы Iуэхум, псалъэм къыдэкIуэу жыпIэмэ, дгъэбелджылащ гъуэгу тетлъхьэн щхьэкIэ ахъшэ дапщэ дыхуеинуми (2024 гъэ пщIондэ абы текIуэдэнущ сом триллиони 6,5-рэ), узыншагъэр хъумэныр къызэгъэпэщыным мылъку дапщэ ихьынуми, егъэджэныгъэр, щIэныгъэр, нэгъуэщI унэтIыныгъэхэри цIыхухэм нэхъ тыншу къагъэсэбэпын хуэдэу зэтеублэным текIуэдэнухэри.
ЦIыхухэм я хэхъуэр
Къэрал унафэщIым къыхигъэщащ блэкIа илъэсхэм къэралыр гугъуехь куэд зэрыхэтар, псом хуэмыдэу ар ехьэлIат ди хъугъуэфIыгъуэхэм — щIыдагъэм, газым, углеводородым, гъущIхэкIхэм — я уасэр дуней псом зэрыщехуэхам. Абы и ныбжь тридзащ Урысейм и экономикэми псэукIэми, апхуэдэ дыдэуи цIыхухэм я хэхъуэр ехуэхыу хуежьащ, псом хуэмыдэу 2016 гъэр гугъуу щытащ.
— Иджыпсту цIыхухэм я хэхъуэр дэкIуеижу хуежьащ, ар цIыхум къигъэхьэрычэтми теухуащ, улахуэ къихьми тещIыхьащ, — жиIащ Путиным. — Улахуэм и гугъу пщIымэ, экономикэм ику иту къыщалэжьыр 2017 гъэм сом мин 33-м щIигъуу щытамэ, иджыпсту сом мин 44-м нэсащ. Мыр ику иту къэсщта бжыгъэщ. Ар дэнэ хэгъэгуи, сыт хуэдэ IэнатIи щызэщхьэщокI. 2018 гъэм улахуэр проценти 8,5-кIэ хэхъуащ, мы гъэми проценти 2,8-кIэ нэхъыбэ хъуащ. Ар 2012 гъэм къыдэкIа Унафэхэм теухуауэ хагъахъуэу аращ. Нэхъыщхьэр улахуэр цIыхур псэун щхьэкIэ нэхъ мащIэ дыдэу зыхуей ахъшэ бжыгъэм зэрынэдгъэсарщ, мащIэми куэдми, цIыху мелуан 44-м я улахуэр хэхъуащ блэкIа илъэсхэм. Пенсэу къахьыр къэралым гулъытэ нэхъыбэ зыхуищIхэм ящыщщ. Мы гъэм ар проценти 7,05-кIэ хэхъуащ. Псалъэм къыдэкIуэу жыпIэмэ, цIыхур псэун щхьэкIэ нэхъ мащIэ дыдэу зыхуейр зэрыхэхъуам къыхэкIыу, мэлыжьыхьым пенсэхэмрэ къэралыр цIыхухэм зэрадэIэпыкъумрэ проценти 2-кIэ нэхъыбэ хъуащ. Жэпуэгъуэм и 1-м дзэ къулыкъум пэрытахэм я пенсэр проценти 4,3-кIэ хэхъуэнущ. Гугъуехьыр долъагъу, дыкIэлъоплъ, зэрыхъукIи зэредгъэфIэкIуэнум иужь дитынущ.
Узыншагъэр хъумэным пыщIа гугъуехьхэр
Узыншагъэр хъумэн IэнатIэм и гугъу щищIым, УФ-м и Президентым жиIащ а унэтIыныгъэм сыт хуэдиз лъэпощхьэпо пымыщIами, зэрызиужьыр. Гулъытэ нэхъыщхьэ иджыпсту зыхуэщIыпхъэ гугъуехьхэм ящыщу нэхъыщхьэу щы къигъэлъэгъуащ Путиным. Ахэр: ФАП-хэм, дохутыр IэщIагъэлIхэм, хущхъуэхэм пыщIахэрщ. «Урысей Федерацэм и языныкъуэ хэгъэгухэм цIыхухэм нэхъ япэгъунэгъу дыдэу узыншагъэм щыкIэлъыплъ IуэхущIапIэхэр зэрыщызэхуащIыжым гу лъыдотэ, апхуэдэ амбулаторэхэр проценти 2-кIэ нэхъ мащIэ щыхъуащ къэралым, ауэ щыхъукIэ, ФАП-хэм я бжыгъэм процент 26-кIэ хэхъуащ. ДызыхуэкIуэ зэманым ФАП 390-рэ духуэну, 1200-рэ зэдгъэпэщыжыну ди мурадщ. Абыхэм я бжыгъэр щагъэмэщIа хэгъэгухэм я Iуэху зытетыр министерствэм зэхигъэкIыну пщэрылъ щызощI», — жиIащ Путиным.
Абы игъэбелджылащ къуажэ нэхъ пхыдзахэм мобильнэ медицинэ дэIэпыкъуныгъэкIэ зэджэ бригадэхэр зэрырапхыр. Абыхэм я бжыгъэр нобэкIэ 3800-рэ мэхъу, къэкIуэну илъэси 3-м иджыри 1200-рэ къызэрагъэпэщынущ. Жылэхэм дохутыр зэрахуримыкъум щытепсэлъыхьым къэрал унафэщIым жиIащ «Земский доктор» программэм ипкъ иткIэ, дохутырхэм мелуан зырыз, фельдшерхэм мелуан ныкъуэ зырыз зэрыратыр. Ауэ къэпсэлъахэм ящыщ зы дохутырым жиIащ абыкIэ зэрызэфIэмыкIыр, къуажэм лэжьэну кIуэ цIыхум щыпсэун зэримыIэр. Абы и жэуапу Путиным жиIащ дохутырхэм федеральнэ мылъкум щыщу апхуэдэ ахъшэхэр щраткIэ, щIыналъэ Iэтащхьэхэм ахэр псэупIэкIэ къызэрагъэпэщыныр я пщэ къызэрыдэхуэр, арыншамэ, къуажэхэм щылэжьэн зэрамыгъуэтынур.
— Иджыпсту къэралыр хуэныкъуэщ дохутыр мин 25-рэ курыт медицинэ лэжьакIуэу мини 130-рэ. Ар дгъэзэкIуэн папщIэ, дауи, улахуэм хэдгъэхъуэн хуейуэ аращ. Ар зэрымащIэр псоми къыхагъэщ, ауэ къэралым улахуэр щыхохъуэ, дохутырхэм яйр мы гъэм проценти 5-кIэ хэхъуащ, сом мин 77-м нэсащ. Пэжщ, нэхъыбэ къыщахьыр Москарэ Санкт-Петербургрэщ, улахуэр щымащIэ дыдэ хэгъэгухэр щыIэщи, мис абы иужь дитын хуейщ.
Цiыхухэр хущхъуэкIэ къызэгъэпэщыныр
Путиным къызэрыхигъэщамкIэ, ар медицинэм щынэхъыщхьэ Iуэхугъуэшхуэщ, псом хуэмыдэу гъащIэр зэлъыта хущхъуэхэр щыIэщ. Ахэр къащэху къэрал бюджетымрэ щIыналъэ бюджетымрэ я мылъкукIэ. Федеральнэ ахъшэр, сом меларди 156-рэ, мазаем хэгъэгухэм хуаутIыпща пэтми, хущхъуэхэр щыгъуэтыгъуей щIыналъэхэр щыIэщ. Къэрал унафэщIым зэрыжиIамкIэ, цIыхухэм я гъащIэр зэлъыта хущхъуэ нэхъ лъапIэхэр псори зиIэ хэгъэгухэр блы фIэкIа хъуркъым, адрейхэм ахэр къэщэхуныр, аукционхэр егъэкIуэкIыныр и чэзум яхузэтеухуэркъым.
— Пэжщ, мыр тэмэму щIызэтрамыублэфым щхьэусыгъуэ хэхахэр иIэщ, ауэ щIыналъэхэм я Iэтащхьэхэм ягу къэзгъэкIыжыну сыхуейт хущхъуэкIэ цIыхухэр и чэзум къызэгъэпэщыным мыхьэнэшхуэ зэриIэр. Ухуэныгъэ ебгъэкIуэкIыныр, цIыхухэм лэжьыгъэ ептыныр зы Iуэхущ, ауэ цIыхубэм я узыншагъэр, уеблэмэ я гъащIэр хъумэныр — нэгъуэщIщ, нэхъапэщ, — жиIащ Путиным.
КIэрыхубжьэрыхухэм ехьэлIа зэхъуэкIыныгъэхэр
«Мы гугъуехьыр къыщежьар дыгъуасэкъым, атIэ илъэс зытIущ хъуауэ дытопсэлъыхь. Теленэтын занщIэмкIэ, Балашихэ къипсэлъыкIахэм гу лъыдагъэтащ ди къэралым а мыхъумыщIагъэм зэрызыщиубгъуам, — игъэбелджылащ Путин Владимир. — Правительствэм хэтхэм абы щегъэжьауэ унафэ яхуэсщIащ икIи щIыналъэ Iэтащхьэхэр хэту а Iуэхум иужь ихьащ. КъызэрыщIэкIамкIэ, илъэсипщI бжыгъэкIэ пхъэнкIий зэхуэтхьэсащ зыми абы и Iуэху зэримыхуэу. Иджы къэтщта программэм итщ кIэрыхубжьэрыхухэм щелэжьыну IуэхущIапIэ 200 къэралым зэрыщыдухуэнур, абы сом мелард 300 текIуэдэнум и Iыхьэ щанэр къэрал бюджетым къыхэкIынущ, адрейр къыхалъхьэнущ хьэрычэтыщIэхэм. ФщIэн папщIэ жызоIэ: илъэс къэс кIэрыхубжьэрыху тонн мелуан 70 щызэтрехьэ къэралым, абы иджыри къэс зыри елэжьакъым, уеблэмэ совет лъэхъэнэ лъандэрэ пхъэнкIий идзыпIэхэр къэнащ. Мыр Iуэху щIагъуэкъым икIи деужьэрэкIын хуейщ. ПхъэнкIийр зэрыдашым техуэ ахъшэм зэрыхэхъуам куэд егъэпIейтей. Ар къызыхэкIыр лэжьыгъэр зэфIэха хъуным ахъшэ зэрытекIуадэрщ. ЦIыхухэм ахъшэ зыщIатым къыпэкIуэр ялъагъумэ, Iуэхур нэхъ тынш хъунущ. Мыр илъэс 20-кIэ узыпэплъэн хуей Iуэхугъуэкъым, атIэ ди цIыхухэм псынщIэу зыхащIапхъэмэ абы фIы къызэрыпэкIуэр.
ПхъэнкIийр дэзышынур, зэзыгъэзэхуэнур дгъэбелджылащ, ар унэр, уэрамыр, къуажэр зи нэIэ щIэт управляющэ компаниерщ, е щIыналъэ операторхэрщ. А тIум я зыр къыхэхыныр езы щIыналъэ Iэтащхьэхэм пщэрылъ ящысщIащ. Нэхъыбэм къыхахыр щIыналъэ операторхэрщ (регоператоры). ДяпэкIэ ахэр я къалэным зэрыпэлъэщым си щхьэкIэ сыкIэлъыплъынущ».
КъулыкъущIэхэм я улахуэр
«Дапщэщ къулыкъущIэхэмрэ къызэрыгуэкI лэжьакIуэмрэ я улахуэхэр зэхуэдиз щыхъунур», — жаIэу Путиным щеупщIым и жэуапым къыхигъэщащ, ахэр зэхуэдамэ, езыри зэрыщыгуфIыкIынур. Ауэ зэуэ къащтэрэ министрхэм, къэрал компание инхэм я унафэщIхэм я улахуэр къызэрыгуэкI лэжьакIуэм ейм хуэдизкIэ кIэрагъэхумэ, зи IэщIагъэм фIыуэ хэзыщIыкI къулыкъущIэ ямыгъуэтынкIэ, ахэр уней IуэхущIапIэхэмрэ хамэ къэралхэмрэ лэжьакIуэ кIуэуэ, къэралыр утыку къинэнкIэ зэрыхъунур. «ЦIыхум и Iэзагъым, и щIэныгъэм, акъылым, и лэжьыгъэм къихь фIагъым хуэфэщэн улахуэ къихьу щытыпхъэщ. Ауэ, пэжщ, унафэщIымрэ лэжьакIуэхэмрэ я улахуэр куэд дыдэкIэ зэщхьэщыкIын хуейтэкъым. Сэри куэдрэ гу лъызотэ абы икIи жызоIэ. Ауэ къызгуроIуэ, къэрал компание иным игъэлажьэ IэщIагъэлI ахъырзэманым е хамэ къэрал къриша цIыху акъылыфIэм и улахуэр ебудыхкIэ, фIы къызэрыпэмыкIуэнур. НэгъуэщI лъэныкъуэкIэ укъыщеплъмэ, гу лъызотэ, узыншагъэр хъумэнымкIэ, егъэджэныгъэмкIэ IэнатIэхэм я унафэщIхэм я улахуэр лэжьакIуэм ейм нэхърэ пщIыкIэ нэхъыбэу зыхуэзыгъэувыж зэрыщыIэми. Ар къэхъункIэ Iэмал зимыIэщ икIи дяпэкIэ ди нэIэ нэхъ тедгъэтынущ.
Сабий зыпI унагъуэхэм ядэIэпыкъуныр
Сабий къызэрыхъуа унагъуэхэм къэралыр фIы дыдэу дэIэпыкъуу зэтриублащ. Япэ сабийм цIыхур псэун папщIэ нэхъ мащIэ дыдэу зыхуей ахъшэр ират (сом мини 10-м къыщыщIэдзауэ 11-м нэс, щIыналъэхэм щызэхуэдэкъым). Апхуэдэ ахъшэр зратыр унагъуэм щIэс цIыху балигъым и хэхъуэр цIыхур псэун папщIэ нэхъ мащIэ дыдэу зыхуей ахъшэм хуэдэу зырэ ныкъуэрэ мынэхъыбэмэщ. Псалъэм папщIэ, ику иту къапщтэмэ, ар сом мин 17 мэхъу, унагъуэм сом мин 34-рэ къихъуэу арамэ, къэрал дэIэпыкъуныгъэ егъуэт, япэ сабийм хухэхауэ (ику иту сом мини 10). етIуанэ сабий унагъуэм къихъуэмэ, Анэ капиталыр хухах.
«Иджыблагъэ, Правительствэм хэтхэм сепсэлъащ, 2020 гъэм щIышылэм и 1-м щыщIэдзауэ япэ сабийм папщIэ а ахъшэр зрат унагъуэхэм я бжыгъэр хэхъуэнущ. Дауэ? Унагъуэм щIэс цIыху балигъым и хэхъуэр цIыхур псэун папщIэ нэхъ мащIэ дыдэу зыхуей ахъшэм хуэдэу зырэ ныкъуэрэ мынэхъыбэ къызыIэрыхьэм ирату щытамэ, иджы цIыхур псэун папщIэ нэхъ мащIэ дыдэу зыхуей ахъшэм хуэдэу тIу нэхърэ мынэхъыбэ къызыхэхъуэ унагъуэхэри хагъэхьэнущ. Унагъуэм щIэс цIыху балигъитIым сом мин 23-24-рэ къахьу щытмэ, ар сом мин 45-рэ мэхъу, я сабийм сом мини 10 иратмэ, ар дэIэпыкъуныгъэ хъарзынэу къызолъытэ. Абы къэралым ис унагъуэхэм я процент 70-р хиубыдэнущ», — жиIащ Путиным.
Санкцэхэмрэ абы кърикIуахэмрэ
Къэралым щекIуэкIа къэпщытэныгъэхэм къызэрагъэлъэгъуамкIэ, 2014 гъэм щегъэжьауэ санкцэхэм я зэранкIэ, Урысейм — доллар мелард 50, Евросоюзым — доллар мелард 240-рэ, США-м — доллар мелард 17, Японием – доллар мелард 27-рэ фIэкIуэдащ. Путиным къызэрыхигъэщамкIэ, тфIэкIуэдаIами, ди фейдэ къыхэкIащ, экономикэм къыщагъэсэбэп технологие лъагэхэр ди акъылкIэ дгъэлэжьэжу десащ, хамэ щIыпIэ кърашхэр ди къэралым щащI, щагъэкIхэмкIэ зэтхъуэкIащ, ар сом мелард 667-рэ и уасэ мэхъу.
— Япэм ди нэгу къытхущIэмыгъэхьэу щыта унэтIыныгъэ куэдым нобэ дыполъэщ, — жиIащ къэрал унафэщIым. — Ар ехьэлIащ транспорт, машинэ, энергетикэ машинэ ухуэным, и гугъу тщIыххэркъым мэкъумэш IэнатIэм. Нэхъапэм доллар мелард 25,7-рэ и уасэ мэкъумэшхэкI хамэ къэралхэм етщэну ди нэгу къытхущIэгъэхьэнут? Нэгъабэ ар тхузэфIэкIащ, 2024 гъэм ирихьэлIэу мэкъумэшхэкIыу тщэр доллар мелард 45-м нэдгъэсынущ.
Путин Владимир и жэуапхэм къыхэщащ Урысеймрэ США-мрэ я зэхущытыкIэм, Урысеймрэ Белоруссиемрэ зэгухьэжыну зэрыжаIэм, мэкъумэш IэнатIэм зегъэужьыным, фермерхэм ядэIэпыкъуным, хьэрычэтыщIэхэм я хуитыныгъэхэр хъумэным, нэгъуэщIхэми ятеухуауэ иIэ еплъыкIэхэр.
Теленэтын занщIэм и кIэухыу, ар езыгъэкIуэкIа Ремезовэ Татьянэрэ Зарубин Павелрэ цIыхухэм къагъэхьа упщIэ кIэщIхэм щагъэгъуэзащ Путиныр. гушыIэуи, и фIэщуи жэуап пыухыкIахэр абыхэм ягъуэтащ. Теленэтын занщIэм кърикIуахэр къызэщIакъуэжу журналистхэр Путин Владимир хуэзэри, дакъикъи 10 хуэдизкIэ епсэлъащ.
НэщIэпыджэ Замирэ.
