Апхуэдэ гузэвэгъуэ зэи къремыхъуж
Дэнэ и псэр щитар?
«Хъыбарыншэу кIуэдащ…», — унагъуэ дапщэ а псалъэ жагъуэхэм игъэгуIар? Дапщэм я дунейр къатеункIыфIа? Зауэм къимыкIыжахэм я Iыхьлыхэм, благъэхэм, я щIэблэм нобэр къыздэсым яхуегъэхыркъым 40 гъэхэм къаIэрыхьа тхылъымпIэ кIапэм ита а псалъэ гущIыхьэхэр.
Яхэгуауэ Жылэбий Апхуэдэ хъыбар къызыхуэкIуа унагъуэхэм ящыщ зыт Зэрэгъыж дэса Яхэгуауэ Тешар и унагъуэри. Абы и щIалэ Жылэбий, и тхылъымпIэхэр зэхагъэзэрыхьри, къуажэ школыр къиуха къудейуэ, и ныбжь иримыкъуауэ дзэ къулыкъум ираджащ. ЯпэщIыкIэ Къэзан яшэри связь Iуэхум щыхурагъэджащ, итIанэ и къулыкъум пищэну Львов ягъэкIуащ. Ар зыхуэзэр 1941 гъэм и пэщIэдзэхэрт. Абы щыгъуэ и анэдэлъхум къитха письмоитIыр ноби ехъумэ Сокъурхэ я нысэ, Бэджий Лиуэза ипхъу Лолэ. Зыр Жылэбий зыхуитхар и шыпхъурт, Лиуэзат. Адрейр и къуэшым, Барэсбий. Зыр тетрадь напэм, адрейр тетрадь жинтым тритхэри къахуигъэхьат къыдалъхуахэм. Письмохэм ятелъщ зэманым и нэпкъыжьэ — ныкъуэтекIыж хъуахэщ, ауэ абыхэм укъеджа нэужь, Жылэбий умыцIыхуами, уи фIэщ мэхъу ар щIалэ гумащIэу, псэ къабзэу зэрыщытар, и гур и Iыхьлыхэм, и жылэжьымкIэ зэрыщыIар, къахуэзэшу къызэрекIуэкIар.
«ШыпхъуфI письмо, — дыкъыщоджэ Жылэбий и япэ тхыгъэм.- Япэращи, сэлам гуапэ узох. Сэлам нэужьым уи узынша-гъэм быдэу сыныщIоупщIэ. Сэ укъысщIэупщIэмэ, фэ фызэрызмылъагъум нэхъ лажьэ сиIэкъым, Лиуэза дуней нэху цIыкIу. Сыузыншэщ, соджэ, радиомеханикыу къэзухынущ. ФIы защIэу изогъэкIуэкI, сэ сызыхэт ротэм къытекIуэ мы щIыпIэм щыIэкъым. Лиуэза, дуней нэху, зикI, сэ щхьэкIэ фымыгузавэ, сыщеджэр фIыуэ къэзухынщ. АдэкIэ, Лиуэза, фи жыгхэр дауэ щыт, мы гъэм къыпыкIэн хуэдэ? Ар зыщумыгъэгъупщэу къэтх. Ди анэри дауэ щыт, узыншэ? Лиуэза, пщIыхьэпIэ гуэр слъэгъуащи, дэ тщыщу хэт сымаджэр? Къэтх умыбзыщIу. Къуажэм вэныр яуха? Жылэ халъхьэрэ?»
1941 гъэм Жылэбий и къуэшым къыхуитха письмом итщ мыпхуэдэу: «Барэсбий, си къуэшыжь, сигу ирихьыркъым мыбы жаIэр. Майм деж щIадзэу Германыжьым езэуэну зэхызох, ихъуреягъыр зэщIещтэ, дэращ зэщэр жаIэ …»
Зауэр иуха нэужь, Жылэбий къэкIуэжыным, дауи, я гугъэр хахыжакъым и анэ Нащхъуи къыдалъхуахэми. Мыпхуэдэ щIыпIэм щыхэкIуэдащ жаIэу тхылъымпIэ къащыIэрымыхьакIэ, псэууэ къыкъуэкIыжыну пэплъэхэрт:
— Дыдейхэм ягъэхъыбарыжу зэрызэхэсхамкIэ, зауэ нэужьым щIалитI къэкIуащ си анэдэлъхум и анэ — си анэшхуэ Нащхъуэ деж. Абыхэм зэрыжаIамкIэ, а тIур нэмыцэ лъэхъуэщым исащ Жылэбий я гъусэу. Гъэрхэр зыхъумэм яхэтт зы урыс, Ставрополь щыщуи, «мыпхуэдэ махуэм сыплъырщи, фыщIэзгъэпхъуэжынщ» къажреIэ. Жылэбий идакъым «нэмыцэм саубыдауэ, си напэр текIауэ дауэ абы иужькIэ сызэрыпсэужынур? Мыбы ис тхьэмыщкIэ къомри дауэ къэзгъэнэн? Сэ къысхуэныкъуэ яхэтщ абыхэм. СаукIмэ саукIащ, фэ фикIыж». Урысыбзэр зымыщIэхэм ядэIэпыкъурт ар. Апхуэдэ щIыкIэкIэ си анэдэлъхур къинауэ жаIэ лъэхъуэщым…
Куэдрэ дылъыхъуащ абы, и Iуэхур зэрыхъуар къэтщIэн ди гугъэу. Иджыщ, мазэ зыбжанэ ипэкIэщ и лъэужь дыщытехьар. «Мемориал» жыхуаIэм и сайтым ихьэри си щIалэм къилъыхъуащ. И унэцIэри и цIэри тэмэму ямытхауэ къигъуэтащ. Ауэ нэмыцэхэм япэщIэхуауи, гъэрэщым исауи дгъуэтакъым, — жеIэ Сокъур Лолэ.
— Си анэшхуэм гъащIэфI къигъэщIащ, илъэс 90-м щхьэдэхыхукIэ псэуащ, — пещэ Лолэ.- И псэр хэкIын гъунэгъу хъуауэ пIэм здыхэлъым, Iэуэлъауэ макъ зэхихамэ, и щхьэр къиIэтырти, бжэмкIэ плъэрт, и щIалэр къэкIуэж фIэщIу… Шэч лъэпкъ къытесхьэркъым си анэдэлъхур хэкупсэу зэрыщытам. Тхьэм ещIэ абы и псэр щитар. Си гугъэмкIэ, а зэрысам псэууэ къикIагъэнукъым.
Мыз Ахьмэд.
Хьэпэ Пщыбий и гъащIэр
Илъэс пщыкIублкIэ узэIэбэкIыжмэ, 2000 гъэм мэкъуауэгъуэм и 1-м «Кабардино-Балкарская правда» газетым къытредгъэдзауэ щытащ «Рукопись памяти» тхыгъэр. Абы къыщытхьащ КъБР-м и Къэрал Архив Нэхъыщхьэм и фондым щIэлъ ХьэкIуащэ Евгений и «Быль и новь селения Болатово (Болэтей)» Iэрытхым щыщхэр. Ар теухуауэ щытащ Терекскэ къуажэм щыщ, Хэку зауэшхуэм и зэманым нэмыцэ дохутырхэм медицинэ опытхэр зращIылIа Хьэпэ Пщыбий (Павел) Езид и къуэм. Тхыгъэм щыщ пычыгъуэхэр къэтхьынщ:
«…Илъэс пщыкIух фIэкIа мыхъу Хьэпэ Пщыбий (Павел) нэмыцэхэм ирагъэшэча бэлыхьхэр къэIуэтэжыгъуейщ. Ар Германием яхури, гъэрхэм я гъусэу Шеицин станцым и казармэхэм щIаубыдащ. ПIалъэ дэкIа нэужь, «медицинэ» къэпщытэныгъэм ираджэри, Пщыбий нэгъуэщI щIыпIэ ягъэIэпхъуащ. Ар сымаджэщым щIагъэгъуэлъхьащ. Абы щыIэт операцэ зэмылIэужьыгъуэу 35-рэ зращIылIа ермэлы Оники.
Адыгэ щIалэ узыншэм медицинэ опытхэр иращIылIащ. ЯпэщIыкIэ Пщыбий и Iэпхъуамбэхэр паупщIащ… КIэщIу жыпIэмэ, нэмыцэ дохутыр «къэхутакIуэхэм» апхуэдэ операцэ 25-рэ адыгэ щIалэ лажьэншэм иращIылIащ. ЦIыхугъэншагъэ опытхэр нэгъуэщI совет цIыхухэми драгъэкIуэкIащ.
Совет зауэлIхэм Хьэпэ Пщыбий Варшавэ деж щхьэхуит къыщащIыжащ, къыкIэлъыкIуэ операцэм хуагъэхьэзырауэ. Хэку зауэшхуэр иуха нэужь унэм къигъэзэжащ. Пщыхьэщхьэ школыр, иужькIэ техникумыр къиухыну лIыгъэ къыкъуэкIащ. 1964 гъэ пщIондэ агроном нэхъыщхьэу колхозым щылэжьащ, иужькIэ колхоз хадэм щыIащ. Абы къуищрэ пхъуитIрэ къыщIэхъуащ».
Хьэпэ Алик Пщыбий и къуэм и унагъуэ архивым щыхъума хъуащ и адэм теухуауэ ХьэкIуащэ Евгений газетым къытрыригъэдза щитха тхыгъэхэм ящыщ. Къыхэгъэщыпхъэщ ар мащIэу гъэкIэщIауэ «Каждому — своё Бородино» фIэщыгъэм щIэту «Молот» газетым (Дон Iус Ростов къалэ) къызэрыщахьыжар. А тхыгъэмкIэ зэхэдгъэкIащ Ростов областым къыщыдэкI «Правда» газетым и корреспондент Крюков Марлен Хьэпэ Пщыбий и гъусэу Налшык зауэ нэужь зэманым зэрыщеджар.
Пщыбий зызыгъэпIий цIыхухэм ящыщтэкъым. Уеблэмэ, и къуажэгъу балигъхэм яхэтт и Iэхэр зэрыфIэкIуэда щIыкIэр, нэмыцэ дохутырхэм къраха лейр зыхуэдэр зымыщIэхэр. И узыншагъэм теухуауэ и Iуэху зэIумыбзхэр зэи утыку кърихьэртэкъым, дэIэпыкъуэгъуи къилъыхъуэртэкъым, Хэку зауэшхуэм и ветеранхэр ягъэлъапIэу иращIэкI зэхыхьэхэми хэтыну фIэфIтэкъым. Ауэ, къыдеджэ щIалэм «Правда» газетым къытрыригъэдза и тхыгъэм и фIыгъэ-кIэ абы и гъащIэм гулъытэ къыхуащIу щIадзащ. Телевиденэм и лэжьакIуэхэр къуажэм къакIуэри абы теухуа нэтын трахащ. Лэжьыгъэр зыгъэхьэзырахэм ар къыщатыжы- нур Пщыбий къыжраIэну къащыгъупщащ. Унагъуэм иджыри къыздэсым ящIэркъым: абы щыгъуэ траха нэтыныр къагъэлъэгъуэжауэ пIэрэ?
Апхуэдэу Пщыбий и гъащIэм и къекIуэкIыкIар гъэщIэгъуэн щыхъуащ тхакIуэ икIи журналист Елгъэр Кашиф. Абы Хьэпэр къигъуэтщ, «Ем и нэхейкIэ» очеркыр итхри, «Адыгэ псалъэ» газетым къытрыригъэдзащ (Адыгэ псалъэ. 2007 гъ., мэкъуауэгъуэм и 21, №120, н3). Ардыдэр зэрадзэкIыжри, «Кабардино-Балкарская правда» газетым иратащ. Елгъэрым и тхыгъэм щыщ пычыгъуэ фи пащхьэ идолъхьэ.
МАМХЭГЪ Астемыр.
Ем и нэхейкIэ
Хьэпэхэ Езидрэ Джызэрэ жылэр зэхъуапсэм хуэдэ адыгэ унагъуэт. Я щIалищыр — Мухьэрбий, Пщыбий, Сэфарбий — зэдэууэ къэхъурт. Хъыджэбзищри хъарзынэт. Властыр ува нэужь, япэ дыдэ щIэныгъэ зыгъуэта адыгэлIхэм ящыщти, Езид егъэджакIуэу лажьэрт. Джызэ сабийхэмрэ и щхьэгъусэм-рэ ядилъагъу насыпым зыкIи блэхъуэпсыкIыртэкъым. Абы ищIэнрэ ишхынрэ унэм иригъуатэрт. ЩIэкIар къыщIэмыхьэжын фIэщIу, тегужьеикIауэ бынхэм яхэст.
— Сэри 1934 гъэм япэ классым сыкIуащ. Абы щыгъуэ ди адэр Терекскэм ирашри, Белоглинкэ школым и директору ягъэкIуат. «ДяпэкIэ гъащIэр зыухуэнур, ар зыгъэIурыщIэнур цIыху еджахэращ. Ауэ щыхъукIэ, си бынхэри яхэтын хуейщ абыхэм. Хэт емыджэми, и тхьэкIумэр тесчынщ», — жиIэрт си адэм. Псори дэгъуэу екIуэкIырт. Ди псэукIэр дахэт. Ди адэр зыхуэмыарэзы и бынхэм къытхэттэкъым. Дызэпеуэу деджэрт, ди гуращэхэр инт, ауэ узыщIэхъуэпс псор къохъулIэмэ, нэгъуэщI щыIэт. Инми цIыкIуми ди мурадыр къыттекъутэжащ…
Советскэ властым хьэлэлу хуэлажьэ Хьэпэ Езид нэмыцэхэмрэ полицайхэмрэ нэрыгъ къащIащ. Унагъуэр гузэвэгъуэхэмыкIыжт: Езид махуэ къэс ялъэфырт, къалъэфыжырт. Ажалыр бжэщхьэIум нэхърэ нэхъ благъэщ, жи. Гузэвэгъуэри апхуэдэщ. Армыхъу жэщым я пIэ изэгъэжа бынунэм я адэр щхьэщачауэ нэху къекIыну хэт и гугъэнт? Пэжщ, псори пэплъэрт а гузэвэгъуэм. Ауэ а жэщ дыдэм къалъэIэсыну ягугъакъым. Арати, Езидыр дашри бзэхащ. ЩIалэ нэхъыжьыр — Мухьэрбий — зауэм щыIэщ. Джызэ сабиитхум къахэнащ. Мэл гуартэм хэлъэда дыгъужьым зы псэ хиудкIэ зигъэнщIрэ? Езид даша щхьэкIэ, бийр пыIэркъым. Хьэпэхэ я унэм гущыхуэкIэ къытратхащ: «№20».
— Абы къикIыр къыщызгурыIуар зыбжанэ дэкIа нэужьщ. Дызэрыкоммунист быныр къыхагъэбелджылыкIауэ арат. 1943 гъэм и щIышылэм, сыдахуным и пэкIэ, сэ къызатауэ щытащ «№20» жиIэу зэрыт тхылъ гуэр. Ар щысIахыжари Шеицин къалэм дынэса нэужькIэщ. Сызэрыкоммунистыкъуэм щхьэкIэ къызащIэнумкIэ зэрыхуитым и дамыгъэу къыстрадзауэ арат ар…
1943 гъэм и щIымахуэ жэщым Белоглинкэ дахуа щIалэ цIыкIум гъуэгуанэ хьэлъэ зэпичащ. Зи щхьэр зи лажьэу къэна нэмыцэхэм зауэм гъэру щаубыда сэлэтхэмрэ щIалэгъуалэмрэ зыкIи къафIэIуэхутэкъым.
— Гъуэгум ди фэм щыдэкIам ущIэмыупщIэ. КъыщыкIуэм щыгъуэ фашистхэм яуфэкъати, гъуэгубгъухэр иджыри зэрыджафэт. ЦIыхум ябгъэдэлъыжIатэкъым, нэмыцэхэм яшхын ягъуэтыжыртэкъым. Абы дэ дакъыфIэIуэхужынт? Хьэуи дыкърадзэжыртэкъым. ЩIакхъуэ фIыцIэ IэпэщIэзрэ псы щIыIэ крушкIэрэ фIэкIа шхыныгъуэ диIэтэкъым. Шхынри щхьэщIыбым дыдигъэдзэжауэ цIэм псэупIэ къыдитыжыххэртэкъым. Абы щыгъуэ тшэчамрэ ди нэгу щIэкIамрэ тщызыгъэгъупщэжын дыхуэзэну си гугъакъым. Ауэ ар хьэдрыхэ лъэмыжу къыщIэкIащ. АдэкIэт хьэдрыхэ дыдэр къыщытпэплъэр…
Гу щIагъым щIилъэфа жыгыщIэ цIыкIур къызэфIэбгъэувэжрэ зыхуей хуэбгъэзэжмэ, псынщIэ дыдэу зеукъуэдииж. АтIэми, гъатхэпэм деж. Зи ныбжьыр илъэс 16-м нэмыса Пщыбий гъуэгум щишэча хьэзаб псори тхьэмахуитIым къриубыдэу щыгъупщэжащ. Зыхуихьынумрэ зэригъэщIэгъуэнумрэ имыщIэу и Iуэхур фIы хъуащ. «Нэмыцэхэри апхуэдэу гущIэгъуншэу къыщIэкIынкъым. Гъуэгум дыщымэжэлIащ, гугъу дыщехьащи, иджы зыдагъэгъэпсэхуж. Мыпхуэдэу тIэкIу зыкъэзужьыжауэ ди дей сыкIуэжамэ сехъулIат. Армыхъу, «мыр слIо, Пщыбий, хьэпIацIэ иримыщIэну уагъэгъуаи», — къызжаIэурэ щIалэ цIыкIухэм сагъэпсэунукъым. Абы жаIэм щхьэкIэ Iейуэ сыгузэвэнтэкъым. Зэ сыкIуэжащэрэт. Ди Зид псэууэ пIэрэ? Дунейм дэнэу пIэрэ ар здахьар? Зид дашамэ, Мухьэрбий зауэм щыIэмэ, сэри мыбы сыкъашамэ, Джызэ и закъуэ адрейхэр дауэ зэрихьэну? А джыдэ мыгъуэ, сэ зэ згъэзэжащэрэт, си Iуэхут Джызэ дэIэпыкъуэгъу сыхуэмыхъутэми. Хадэ щIэгъуэщ. Сагъэхъужыну ягугъэу арамэ, уэлэхьи, сэ лажьэ симыIэт. Мы сымаджэщми сыщIагъэкIыж хъунутэм», — щIалэ цIыкIур Iэджэм йогупсыс, фIы фIэкIа Iей лъэпкъ игу къэмыкIыу.
— Апхуэдэурэ тхьэмахуитIыр дэкIащ. Хъунт иджы сызэраIыгъар, къысхуащIамкIи сыарэзыт, саутIыпщыжами сыкIуэжыфынт жысIэу екIуэкIыурэ… АрщхьэкIэ зэрашхыжынум хуагъашхэ гуэгушыхъум хуэдэу сыкъыщIэкIащ… Дохутырхэм сраджэщ, сызэпап-
лъыхьщ, сыкъапщщ, сашэчри сыкъыщIрагъэшыжащ. Абы жаIэмрэ я гугъэмрэ сэ сыткIэ сщIэнт? Къыщытхуэупсэм «ИванкIэ», къыщыгубжьым «партизанкIэ» дызэрашэу арати: «Карош, Иван», — жиIэри къыстеуIуащ дохутырыр. Ар илъэс плIыщIрэ зыщыплIым зи ныбжьыр нэс лIы гъур кIыхь гуэрт. Сырыхут, натIэшхуэт, фагъуэт. Зы Iуэху бэлыхь гуэрым иригузавэ хуэдэу, и нэщхъыр зэхэуфа зэпытт. А махуэм иужькIэ си нэ щызу сыIуплъэжыфакъым. Ажалым уIуплъэнт? Апхуэдэт. АтIэ, арати, сыкъыщIашыжащ. Ауэ иджыри къэс сызыщIэсам сыкъыщIашэжакъым. НэгъуэщI пэш сашащ. Сагъэгъуэлъри сестрахэр щIэкIыжащ. НэгъуэщI зы гъуэлъыпIи щIэтти, и щхьэр зэщIэпхауэ абы зылI илът. Дунейм мы сымаджэр щхьэ гъусэ къысхуащIа? Сэ зыри си лажьэкъым. Апхуэдизу гущIэгъулыуэ пIэрэ мы нэмыцэхэр? Согупсысэ, согузавэ…
— Угъэр уэри? — зи щхьэр фIэпхыкIар щIалэ цIыкIум къоупщI.
— Хьэуэ. Сэ Кавказым сыкърахуащ, — жеIэ Пщыбий.
— Кавказым жыпIа? — лIыр къызэфIотIысхьэ. — АтIэ, уэрэ сэрэ дызэхэкуэгъущ. Сэ Армением сыщыщщ, сыермэлыщ. Еу-уей, хъарып, мыбы дауэ укъыщIэухуэ?
— СщIэркъым. Дохутырым сыкъыщIигъэгъуэлъхьащ.
— «Дохутырым»… Дохутыр ар? ЛIыукIщ. Хэт жыпIа уи цIэр?
— Пщыбий…
— АтIэ, Шими, сэ Оникщ си цIэр, уэрэ сэрэ ди тхьэмыщкIагъэр зыщ. Ауэ къызжиIакъым жумыIэж, умыдзыхэ. Мыбы уэ Iэджэ уи нэгу щыщIагъэкIынщ. Ауэ псоми ятекIуэф. Дэ дысоветскэ цIыхущ. Бэшэчу, лIыгъэ тхэлъу закъедгъэлъагъун хуейщ. КъыбгурыIуа? Мы сэ къызащIар плъагъурэ? — жеIэри лIым и Iупэ щIыIу нэщIыр щIалэ цIыкIум кърегъэлъагъу. Пщыбий и щIыфэр мэтхытх, гузэвэгъуэм зэщIеубыдэ. Сымаджэщым зэрыщIэлъа тхьэмахуитIым къыкIэрыпщIа тIэкIур а зы жэщым мэткIуж. Нэху къокIри, щIалэр щIах, носилкэм телъу. Оник зыкъеIэтри:
— Шими, мыдэ сэлам зэдгъэхыж. Хэт ищIэрэ… — жеIэ.
Си IэпхъуамбэхэмкIэ быдэу скъузу иужь дыдэу сэлам зэсхыжар аращ…
Операцэ щащI пэшырщ. ЦIыхухэр зэблож. Дохутырхэр зэрызохьэ. АдэкIэ щыс цIыхубзитIми щIэчэ ямыIэу машинкэм тхылъымпIэр щIагъэлъэлъ. Къэхъуари къращIэнури зымыщIэ щIалэ цIыкIур мэкIэзызри стIолым телъщ. Зыгуэрым зигъэхъеиху къощтэ. И нэгум уэздыгъэ зэрамыщIэжыр къредзэ. Мастэ къыхаIу.
— Бжэт, — жеIэ тэрмэшым. ЩIалэ цIыкIур мастэм игъэудэрэщхъуащи, и нэхэр хуэдэжауэ щылъщ.
— Бжэт, бжесIакъэ?!
— Зы… тIу… щы… плIы… тху… х-х… — Iурехри мы дуней зэрызехьэм ходжэл. Сурэттехи дохутыри илъагъужыркъым. Пулемётым хуэдэу къызэрылъэлъ машинэхэри дэгу хъуащ. ЩIым зиIубыжащ…
Дуней псор Iугъуэмрэ гъуэзымрэ щIагъэнащ. Зауэм зэщIищтащ. Мис уафэр — унащхьэр — лъахъшэ къэхъуащ. Дыгъэм — уэздыгъэшхуэм — лъыпсыр къыпоткIу. Псэхэххэр зэхэзожэ. Псоми я Iэбжьанэр пылъыкIауэ зэхэтщ, блэ шэрэзым хуэдэу я Iэпхъуамбэхэр зэкIэщIопIие. ЦIыхур ажалым щызыхъумэну зи къалэн дохутырхэм щIалэ цIыкIур зэхафыщIэ. И лыр цIынэу къыпатхъ. И Iэпхъуамбэ цIынэхэр къыпагъэпкI. Лъынтхуэ кIапэр пIэжьажьэу фIатхьэлыкI: абы итIанэ хуеижынухэщ. АбыкIэ аргуэру щIалэ цIыкIум и гущIэ къуэпсыр къыщIатхъынущ.
Iуэхушхуэ илэжьащ «дохутырым»: фIыуэ илъагъу хъыджэбз цIыкIум и Iэпэ зымыубыда щIалэм и IэпхъуамбипщIыр пихащ. Абы дяпэкIэ игъащIэкIэ цIыхум сэлам ирихыжыфынукъым. ИгъащIэкIэ и бын и щхьэ Iэ дилъэжыфынукъым. ИгъащIэкIэ «си IэмыщIэ из» жиIэжынукъым. Ауэ зи напэри зи цIыхугъэри зыуцIэпIыжа фашизмэм зэрызигъэкъэбзэжынури а щIалэ цIыкIум къримытыну псырщ — абы и IэпхъуамбипщIым къыпыж лъырщ. Дохутырым кIэтIийнэфыр зэрыпиупщI, кIуэцI узыр къызэрырих сэ цIыкIур IэщIэлъу щытщ дохутыр фащэ зытезыгъэлъэда псэхэхыр. Абы мурад фIей иIэщ. ЦIыхугъэр игъэкIуэдыну, дунейм хьэщхьэрыIуэ фIэкIа къытримынэну аращ и мурадыр…
Елгъэр Кашиф.
Леишхуэ кърахами, гущIэгъуншэу яхущытакъым
1941 гъэм и мэкъуауэгъуэм и 22-р ди къэралым и тхыдэм напэкIуэцI фIыцIэу къыхэнащ. Хьэ щэхурыпхъуэм хуэдэу зыкъидзри, Гитлер ди къэралым пщэдджыжь нэмэзым къытеуат. Апхуэдэу щIидзащ махуэ 1418-кIэ екIуэкIа Хэку зауэшхуэм, ди цIыхуу мелуан 27-м нэс зыхэкIуэда а зауэ гущIэгъуншэм. «Военно-исторический журнал»-м 1991 гъэм къыдэкIа и 10-нэ номерым зэрыщытхамкIэ, фашистхэм зэхакъутащ къалэу, абыхэм инагъкIэ ехьэехуэ жылэу 1700-рэ, къуажэу мин 70, заводрэ фабрикэу мин 32-рэ, колхозу мин 98-рэ, совхозу 1876-рэ.
Зауэр зылъэмыIэса, абы бэлыхьрэ гузэвэгъуэрэ химыдза унагъуэ щымыIэми ярейщ. Абы зэкIэщIичащ зэщхьэгъусэхэр, зи насып къэкIуэгъуэ ныбжьыщIэхэр, быныншэ ищIащ адэ-анэ куэд, «зеиншэ», «фызабэ» цIэ дыджхэр яфIищащ цIыху мелуанхэм. Бий гущIэгъуншэм цIыху лажьэншэу дапщэ IэщIэкIуэда, псэ дапщэ игъэна, мащэ куухэм цIыху дапщэм я хьэдэ ирадзэжа? Абыхэм ящыщщ Налшык къалэкIэм щыщIатIэжауэ щыта цIыху 600-м нэсым я кхъащхьэр. Гъэру яубыду нэмыцэIуэхэм ирагъэлIыхьа къомыр-щэ? Къэбэрдей литературэм и лъабжьэр зыгъэтIылъа ЩоджэнцIыкIу Алий, уэрэдус Къэжэр Индрис, еджагъэшхуэ, генерал-лейтенант Карбышев Дмитрий, усакIуэ цIэрыIуэ Джалиль Муса, Сталиным и къуэ нэхъыжь Джугашвили Яков сымэ, нэгъуэщI куэдми а насыпыншагъэр къащыщIащ.
Уи гур ящIэмыузу къанэркъым фашистхэм укIыкIейуэ яукIа, Совет Союзым и ЛIыхъужьхэу Кошевой Олег, Громовэ Ульянэ, Земнухов Иван, Шевцовэ Любовь, Тюленин Сергей, Космодемьянская Зое сымэ. Абыхэм я ныбжьыр илъэс 17 — 20 ирикъуа къудейт, бийм щаIэщIэкIуэдам щыгъуэ.
Куэд щыгъуазэщ Космодемьянская Зое и кIуэдыкIам. Нэмыцэ офицерхэр зыщIэс пэшым мафIэ щIидзэну зигъэхьэзыр пэтрэ, ар бийм яригъэубыдащ щIыпIэм щыщ полицайм. Зое удынышхуэ тралъхьащ, лъапцIэрэ пцIанэу жыхуиIэм хуэдэу уэсым къыщрахуэкIащ. ИужькIэ щхьэпылъапIэм ирашэлIащ, «Поджигатель» жиIэу зытет пхъэбгъу цIыкIур и пщэм пщIэхэлъу. И щхьэр щыпалъэми, къэдзыхакъым бзылъхугъэ цIыкIур. «Дэ псори дыпыфлъэфынукъым! Дэ мелуани 170-рэ дохъу! Сэ си лъыр абыхэм ящIэжынщ!..» — псалъэхэм фIэкIа жимыIэу, абы и лъакъуэм щIаудащ зытрагъэува ашычыр. И пщэм щадза кIапсэ къурэм зишэщIащ, абы и къурмэкъейр питхьэлыкIыу»… И тхылъым хъыджэбз хахуэм апхуэдэу щытопсэлъыхьыж профессор, тхыдэдж Мединский Владимир.
Дэфтэр хъумапIэхэм щIэлъ тхылъхэм къазэрыхэщыжымкIэ, Космодемьянскэм и хьэдэр мазэм нэблагъэкIэ кIапсэм фIэлъащ, и благъэ-Iыхьлыхэм къыфIрамыгъэхыжу.
Бий бзаджэм зэрихьа апхуэдэ хьэкIэкхъуэкIагъэхэр и гум темыхуэу, совет тхакIуэ икIи журналист Эренбург Илья 1942 гъэм итхыгъащ: «Дэ къыдгурыIуащ нэмыцэхэр цIыхуу зэрыщымытыр. Иджы щыщIэдзауэ абыхэм нэлат ехын хуейщ. Нэмыцэр укI!» Мы псалъэхэр цIыху губжьам и Iуэху еплъыкIэ щхьэхуэу арат, армыхъумэ къэралым и Iуэху бгъэдыхьэкIэтэкъым. Дунейпсо хабзэм ткIийуэ тет Совет Союзым и напэм къыхуигъэтIэсакъым нэмыцэ лъэпкъми, абы ящыщуи, нэгъуэщI лъэпкъхэми къахэкIауэ (румынхэм, мэжэрхэм, полякхэм, чеххэм, итальянецхэм) къезауэ бийхэми апхуэдэ залымыгъэ ярихыну, абыхэм хьэкIэкхъуэкIэм хуэдэу яхущытыну.
Шэч хэмылъу, гугъущ зауэ хьэлъэр екIуэкIыу гъэрхэр ерыскъыкIэ, дохутыр дэIэпыкъуныгъэкIэ къызэбгъэпэщыну, арщхьэкIэ ди къэралым ар хузэфIэкIащ. СССР-м и Совнаркомым, НКВД-м къыдагъэкIа унафэ щхьэхуэхэм къыщыгъэлъэгъуа мардэхэм япкъ иткIэ, гъэру яубыда цIыху 4126964-р ягъэшхащ. Дэфтэрхэм къызэрыщыгъэлъэгъуамкIэ, абыхэм ящыщ зы цIыхум хуэзэу махуэм иратырт щIакхъуэу грамм 600, кIэртIофу — 400, лыуэ — 30, бдзэжьейуэ — 50, курпIэуэ — 70, жэгундэу — 50, макарону — 10, къэбыстэфIэIуу — 100 хуэдиз. НэхъыжьыфIхэм ящIэж апхуэдиз ерыскъы зауэ зэманым ди совет цIыхухэм пщIыхьэпIэуи зэрамылъэгъуар.
Дауи, гъэрхэр шэщIауэ ягъэлажьэрт, зэхакъута унэхэр, гъуэгухэр, лъэмыжхэр ирагъэщIыжу. ЗэрыжаIэжымкIэ, Налшык къыдыхьэпIэм деж Щхьэлыкъуэпсым телъауэ щыта лъэмыжыр нэмыцэ, румын сэлэт гъэрхэм ирагъэщIыжырт, «Ткъутащи, дощIыж» псалъэхэр зытетха щэкI кIапэр я Iэблэм ищIауэ.
Къэралым зыщигъэгъупщакъым гъэрхэм медицинэ дэIэпыкъуныгъэ етынри, уеблэмэ дунейм Iуэхухэр зэрыщыщытым теухуа псалъэмакъхэр драгъэкIуэкIынри, совет кинофильмхэм щрагъэплъи къыхэхуэу.
Къиубыда гъэр псоми я гъащIэр ихъумэфакъым ди къэралым. Абыхэм ящыщу мин 580-м нэс лIащ, абыхэм я нэхъыбэр уIэгъэмрэ уз зэмылIэужьыгъуэхэмрэ яхьащ. КъинэмыщIауэ, Сталинград деж гъэр щыхъуа бий зауэлI куэд уаем исащ.
Ди къэралыр гущIэгъу хэлъу яхущытащ Германием щыпсэу цIыхухэми, ТекIуэныгъэр къахьу абы къыщызэтеувыIа нэужь. Геббельс деж къыщегъэжьауэ нобэр къыздэсым КъухьэпIэм щыщ языныкъуэ «щIэныгъэлIхэмрэ» журналистхэмрэ ягъэIу совет зауэлIхэм Германием щIэпхъаджагъэ куэд щызэрахьауэ, бзылъхугъэ куэдым лей ирахауэ. Апхуэдэ зыгуэри щыIагъэнщ, арщхьэкIэ ди зауэлIхэр фIыуэ щыгъуазэт Сталиным 1945 гъэм и щIышылэм къыдигъэкIауэ щыта унафэми, абы куэд ебэкъуакъым. Унафэм итт совет зауэлIхэм къаубыда щIыналъэхэм лей лъэпкъ щызэрамыхьэну, цIыхубэм залымыгъэ ирамыхыну. «Апхуэдэ къуаншагъэ зылэжьым, зауэ зэманым и хабзэм тету, тезыр ткIий тетлъхьэнущ. КъимыдэкIэ, къэдзэуа щIыналъэм щыпсэу бзылъхугъэхэм лей езыхыр укIын хуейщ», — къыхэгъэщат а дэфтэрым.
Апхуэдэ Iуэхугъуэхэм теухуат Ставкэм и Командованэ нэхъыщхьэм 1945 гъэм и мэлыжьыхьым къыдигъэкIа унафэри. «Гъэр хъуа нэмыцэхэми къызэрыгуэкI цIыхухэми мыхъумыщIэу фахущымыт. ГущIэгъуншэу уабгъэдыхьэмэ, нэмыцэхэр гужьеинущ икIи нэхъ ткIийуэ зыкъытпэщIасэнущ… Абы ди сэбэп хэлъкъым. ЦIыхугъэ тхэлъу нэмыцэхэм дахущытмэ, зауэр абыхэм я лъахэм нэхъ тыншу щедгъэкIуэкIыфынущ… А псоми къикIыркъым нэмыцэхэм IэплIэешэкIкIэ даIущIэну икIи ди сакъыныгъэр дгъэкIэщхъэн хуейуэ». А унафэм апхуэдэу къыщыгъэлъэгъуат Германием и щIыналъэ къаубыдахэм нэмыцэ администрацэхэр къыщызэгъэпэщын икIи абыхэм я Iэтащхьэу нэмыцэ лъэпкъым къыхэкIа цIыху гъэувын хуейуэ.
Аращ. Сыти жыIэ: зауэр гущIэгъуншэми, абыи щабагъэ гуэр хэлъын хуейщ. Дунейпсо хабзэм апхуэдэу къегъэув.
ЛIЫГЪУР Чэрим.
Иджыри сынхэр ягъэув
Къэралхэмрэ цIыхухэмрэ зыпхыкIа гугъуехьхэм я лъэужьыр иджыри къыздэсым кIуэдыжакъым. Кхъэхэм сыныщIэхэр щыхасэ, хьэдэншэми…
Дзэлыкъуэ щIыналъэм хыхьэ Къармэхьэблэ къуажэм иджыблагъэ щагъэуващ 1937 гъэм зи Хэкур зрагъэбгынауэ щытахэм хиубыда Бейтыгъуэн Хьисэрэ (1989 гъэм хей ящIыжри, къыщалъхуа щIыналъэм къигъэзэжат) Хэку зауэшхуэм лъэужьыншэу хэкIуэда абы и къуэ Билалрэ я фэеплъ.
Лажьэ имыIэу, я адэр пщIантIэм дашу къимыгъэзэжами, Хьисэ и къуищри Хэкум и щхьэхуитыныгъэм псэемыблэжу щIэбэнащ. Алийрэ Гъусмэнрэ лIыгъэ къагъэлъагъуэу зауэм и кIыхьагъкIэ хэтащ икIи къагъэзэжащ, я насып текIуэри. Ауэ зэкъуэшхэм я нэхъыщIэ Билал 1942 гъэм хъыбарыншэу кIуэдащ. Сержант дамэтелъыр зезыхьэ щIалэм илъэс 19 и ныбжьу арат. Зауэ гущIэгъуншэм ихьа Билал Бейтыгъуэнхэм ящыгъупщэркъым.
Бейтыгъуэн ХьэIишэт.
