
Жыжьэ-гъунэгъу
Зэрэгъыж къуажэм и дыгъуасэмрэ и нобэмрэ
Мы гъэм фокIадэм и 16-м Зэрэгъыж къуажэр илъэс 90 ирикъуащ. Абы и тхыдэр къыщежьэр дэнэ, сыт хуэдэ гъуэгуанэ къикIуа?
Темыркъан Юрэ Зэрэгъыж къуажэр нобэ здэщыс щIыпIэм Iэпхъуэным щIэдзапIэ хуэхъуар лIэщIыгъуэ кIуам и 20 гъэхэм къэралым и унафэщIхэм къыхалъхьауэ щыта «ЩIым и IуэхукIэ декрет» мэкъумэш программэрщ. 1922 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэр автоном областым и лъэпкъхэм я япэ зэгухьэныгъэ съездым ар пыухыкIауэ зэрагъэзэщIэнум и унафэр къыщащтащ. Абы ипкъ иткIэ, къулейхэм яIыгъа щIыхэри хэту, илъэситху пIалъэм къриубыдэу жылагъуэхэм я гъунапкъэхэр ягъэбелджылыуэ, Iуву зэхэс унагъуэхэр зэщхьэщахын, ардыдэмкIи социально-экономикэ щытыкIэр ирагъэфIэкIуэн хуейт. Тхылъхэм къызэрагъэлъэгъуэжымкIэ, 1925 гъэм гъатхэпэм и 8-м ирихьэлIэу унагъуэ 230-м, цIыхуу 1248-м Псыгуэнсу хэIэпхъукIыну зрагъэтхат. Зэрэгъыж къуажэр здэтIысыну щIыпIэр къыщыхахкIэ, щаубзыхукIэ, щIапIэхэр щагуэшкIэ а бжыгъэхэм тращIыхьыну зэгурыIуэри, Аруан округым щIы IуэхумкIэ и управленэм и инженер Иванов И. жылэщIэм и хэщIапIэр игъэбелджылыну пщэрылъ щащIат. Махуэ тIощI нэхъ дэмыкIыу Iэпхъуэну хуейхэм я зэIущIэ Псыгуэнсу щекIуэкIащ. Абы хэтащ ятха унагъуэ 230-м щыщу 160-м я нэхъыжьхэр. Зэхуэсахэм унафэ къащтащ щытIысыну щIыпIэм щыIэ псы ефапIэм зэреджэ Зэрэгъыж цIэр (зэIущIэм и протоколым къызэрыхэщыр апхуэдэущ) жылэщIэм фIащыну. ЩIы Iуэхур гъэтэмэмынымкIэ дэIэпыкъуну инженер Ивановым гъусэ хуащIат Къущхьэ Кушыкурэ Къардэн Сэхьидрэ.
Сонэ Мухьэрбий 1925 гъэм гъатхэпэм и 31-м Аруан ОКРЗУ-м и зэIущIэм щытепсэлъыхьри, жылэщIэхэр гъэтIысыным теухуауэ Къэбэрдей-Балъкъэр автоном областым и ЦИК-м и унафэм тету, Зэрэгъыж къуажэр зэраубзыхуну планыр къащтащ. Вэн-сэнымрэ ухуэныгъэхэмрэ а щIыпIэм нэхъ псынщIэу щыщIадзэфын щхьэкIэ, къыкIэлъыкIуэ мэлыжьыхь мазэм и 8-м ирихьэлIэу щIапIэхэр ягуэшат. Ауэ, Iэпхъуэну зезыгъэтхахэм къахэкIыу хуожьэ шэч къытезыхьэхэр, уеблэмэ, хущIегъуэжхэр. ЩIыпIэщIэм щыунэхъуну, зыщамыузэщIыну жаIэу ягъэIу хъыбархэм ахэр гуитIщхьитI ищIырт. КъБР-м и къэрал архив хъумапIэм щIэлъ тхылъхэм къазэрыхэщыжымкIэ, Псыгуэнсу къуажэм и молэм КъурIэныр IэщIэлъу жылэр къызэхикIухьурэ, зэрыщIегъуэжамкIэ абыхэм тхьэ яригъэIуат.
1925 гъэм мэкъуауэгъуэм и 25-м Псыгуэнсу щызэхаша зэхуэсым Iэпхъуэну зезыгъэтхахэм я Iуэхум псалъэмакъышхуэ щращIэкIащ. КъызэрыщIэкIамкIэ, унагъуэ 90-р щIегъуэжыпат, гъатхэм Iэпхъуа унагъуэ 12-м къагъэзэжат. ЛъапсэщIэ зыухуахэр апхуэдэ зэIумыбзыныгъэм игъэгубжьырт. 1925 гъэм бадзэуэгъуэм и 19-м Къэбэрдей-Балъкъэрым и тет Къалмыкъ БетIал областым и гъэзэщIакIуэ комитетым и Президиумым и зэIущIэ иригъэкIуэкIащ. Абы къыщащта унафэм ипкъ иткIэ, жылэщIэу тIысыну зезыгъэтхауэ щытахэр тхьэмахуитI пIалъэм къриубыдэу Зэрэгъыж Iэпхъуэн хуейт. Дэфтэрхэм къызэрыхэщымкIэ, а Iуэхум хэгъэзыхь лъэпкъ хэлъакъым. Iэпхъуахэм я бжыгъэр щIэрыщIэу ягъэбелджылыжа нэужь, Псыгуэнсу къуажэм и щIыр жылагъуитIым трагуэшащ. Ар тращIыхьащ абыхэм щыпсэухэр зэрыхъум. 1925 гъэм и фокIадэм ирихьэлIэу Зэрэгъыжым цIыху 1248-рэ, Псыгуэнсум — 2704-рэ щыпсэурт. Абы тету жылэщIэм гъавэ щIапIэу дестынэ 2149,3-рэ, хъупIэрэ мэкъупIэу дестыни 170,01-рэ хухахащ. ЩIыр щагуэшым Зэрэгъыжым и лIыкIуэу Хъарзынэ Данил, Жэрыкъуэ Къасболэт, Псыгуэнсум къыбгъэдэкIыу Темыржан Мэтджэрий, ТIэрэш Шупагуэ сымэ а Iуэхум хэтащ. Дэфтэрхэм зэрыжаIэмкIэ, жыджэру Iэпхъуэн щыщIадзар 1926 гъэм и гъатхэрщ. КъуажэщIэм япэу дэтIысхьахэм ящыщщ Хъарзынэ Данил, Жэрыкъуэ Къасболэт, Темыркъан Мухьэмэд, Бозий ТIатIым, Пщыбий Суфэ, Црым Сэрэбий, нгъуэщIхэри. 1927 гъэм мэлыжьыхьым и 18-м ирихьэлIэу унагъуи 108-рэ Зэрэгъыж Iэпхъуащ. 1929 гъэм щIышылэм и 4-м зэратхамкIэ, цIыху 579-рэ жылэщIэм щыпсэурт. Iэпхъуэн щыщIадза илъэсым, 1926 гъэм фокIадэм и 16-м Къэбэрдей-Балъкъэр автоном областым и ЦИК-м и Президиумым и унафэкIэ, къуажэ совет къызэрагъэпэщащ. Абы къыщыщIэдзауэ, нэмыцэ-фашист зэрыпхъуакIуэхэм жылэр яубыдыхукIэ, Зэрэгъыж къуажэ советым и тхьэмадэу икIи ревкомым и унафэщIу Црым Сэрэбий Къарэмырзэ и къуэр лэжьащ.
Колхоз гъащIэм и щIэдзапIэр
IутIыж Борис Жылэм щекIуэкI лэжьыгъэм, жылагъуэ гъащIэм коммунистхэмрэ абыхэм я дарэгъухэмрэ щыпашэт. Жэрыкъуэ Къасболэт парт ячейкэм и секретару хахат. «Примерный» зыфIаща япэ коллектив хозяйствэр — жылагъуэ зэдэIэпыкъуныгъэ комитетыр (ККОВ) абыхэм я жэрдэмкIэ къызэрагъэпэщат. 1928 гъэм зы пхъэIэщэ, зы къитхъ, шиплI ККОВ-м иIэт. МэкъумэшыщIэ жылагъуэ зэдэIэпыкъуныгъэ комитетым япэу хыхьащ Бозийхэ Кушбий, ТIатIым, Чыщу Хьэпагуэ, Црым Сэрэбий, Кхъуэнэ Хьудэ, Темыркъан Мухьэмэд, Жэрыкъуэ Къасболэт сымэ.
1930 гъэм ККОВ-р мэкъумэш артелу (колхозу) зэрахъуэкIащ. Абы щыхуэкIуэм, адрей жылагъуэхэм къызэрыщыхъуам хуэдэу, Зэрэгъыжым зэныкъуэкъу лей щыIакъым. Нэхъыбэу а Iуэхум тегушхуар унагъащIэхэрщ. Ахэр тыншу зэгухьэри, пIалъэ кIэщIкIэ лэжьэкIэщIэм хуэкIуащ.
1930 гъэм и гъатхэм колхозым Сталиным и цIэр фIащащ. Абы унагъуэу 98-рэ, цIыхуу 490-рэ хэтт. Аргуданрэ Уэзрэджрэ къакIэлъыкIуэу, колхозым хыхьахэр зэрыхъу бжыгъэкIэ, Зэрэгъыжыр Аруан районым щыещанэт. Хэку зауэшхуэм и пэ къихуэ илъэсхэм колхозым и тхьэмадэу щытар Темыркъан Мухьэмэдщ. Къуажэм и парт организацэм и Iуэхур Хъарзынэ Мухьэмэд илъэс куэдкIэ иунэтIащ. ТIури колхоз лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэфIт.
Къардэн Мурат Зэрэгъыж Iэпхъуэн и пэ Iэщ гъэхъуныр ягъэнэхъапэу щытамэ, иджы гъавэ щIэнми жыджэру яужь ихьат. Лэжьыгъэр нэхъ зэпэщу дэкIын папщIэ, мэкъумэш бригадитI къызэрагъэпэщри, зэхьэзэхуэу хуожьэ. Къардэн Хьисэ зи нэхъыжь гупыр зэпеуэм щыпашэт. 1934 гъэм абы и бригадэм гектар къэс нартыхуу центнер 30, гуэдзу — 29-рэ, зэнтхъыу — 15 къытрехри, пашэныгъэр щIегъэбыдэ.
Лъэ быдэкIэ ув хозяйствэм цIыхубзхэм щапхъэ къыщагъэлъагъуэрт. Къуажэм и япэ цIыхубз коммунист Вэрокъуэ Бабцинэ, IутIыжхэ КIэнтIэтI, Зрум, Хьэкъ, Мысостышхуэ Хьэцацэ, Щхьэгъэпсо Куэщхъан, Мэкъуауэ Къалэ, Къардэн Нэмней, нэгъуэщIхэми я цIэр фIыкIэ къраIуэрт. Бозий Хьэжмэт, Бадзэ Абдул, Хьэмгъуокъу Хьэжбий, ТекIуий Абдулсэлам, Мэкъуауэ ТIымлъостэн сымэ губгъуэ лэжьыгъэм къыхэжаныкIхэрт. Чыщу Хьэпагуэ зи унафэщI комсомол бригадэм хэтхэри нэхъыжьхэм ехьэехуэрт.
Япэ илъэситхум кърикIуамкIэ, Сталиным и цIэр зезыхьэ колхозыр республикэм и хозяйствэ нэхъыфIхэм ящыщу къалъытат. Экономикэ Iуэхухэм къадэкIуэу, зэрэгъыждэсхэм я псэукIэр егъэфIэкIуэнми гулъытэ хэха хуащIырт. «Къэрэхьэлъкъым и уэрэд. Ордензехьэ Къэбэрдей-Балъкъэрым теухуа очеркхэр» тхылъыр абы IупщIу топсэлъыхь.
КъыкIэлъыкIуэ илъэситхухэми колхозым зэфIэкI хъарзынэ къигъэлъэгъуащ. 1939 гъэм Къардэн Хьисэ и бригадэм гектарым хуэзэу ику иту нартыхуу центнер 72-рэ къыдичыжащ. Абы щыгъуэ республикэм а бжыгъэр зэрыщыхъур центнер 21-рэт. Псом хуэмыдэу, лэжьыгъэм къыхэжаныкIащ Къардэн Нэмнейрэ Темыркъан ЦIыкIуэрэ зи унафэщI звенохэр. Абыхэм гектар къэс ику иту центнер 80 кърахьэлIэжат. Я IэщIагъэм Iэзэ хуэхъуат Созей Гуащэхэдэрэ Бозий Марзиданрэ. Ахэр ехьэехуэрт Псыгуэнсу щыщ гъавэгъэкI цIэрыIуэхэу Пщыгъусэ Хъанийрэ Мысостышхуэ Былэрэ. ЗэрылэжьакIуэшхуэм папщIэ 1939 гъэм плIыри Союзпсо мэкъумэш выставкэм ягъэкIуауэ щытащ. КъыкIэлъыкIуэ илъэсым Сталиным и цIэр зезыхьэ колхозым и звеньевой Бозий Гуащэ а гъэлъэгъуэныгъэм щыIащ икIи щагъэпэжащ.
Темыркъан Хьэту ХадэхэкIхэр щIэным, жыг хадэхэр зехьэным къуажэм хъарзынэу зыщиужьырт. Адыгэхэм къадекIуэкI къэкIыгъэхэр — къэбыр, бжьыныр, бжьыныхур, шыбжийр — куэду ягъэкIырт. Нэхъ иужьыIуэкIэ нащэм, помидорым, пхъым, нэгъуэщIхэми елэжьу щIадзащ. Шылэ хьэпIацIэ ягъашхэрт.
Зауэм ипэкIэ Iэщ гъэхъуным нэрылъагъуу зиужьырт. Япэ илъэситхум и кIэм зы гъэш фермэ, мэл пщыIищ, шы табын колхозым иIэт. 30 гъэхэм Iэщ гъэхъуным, псом хуэмыдэу, шы гъэхъуным лъэщу зратат. Танэхэ КIэш, Кушыку, Кхъуэнэ Хьудэ, Созей Мэзан, Бозийхэ ФIыцIэ, Хьэпагуэ, Джэду Бэчмырзэ, ШэрыIужь Мэхьил, Жэрыкъуэхэ Мухьэмэд, Мэжид, Мысост Къазий, Къалмыкъ Хьэмырзэ, Къул Мухьэмэд, Къардэнхэ Хьэту, Мудар, нэгъуэщIхэми а Iуэхум къаруушхуэ ирахьэлIэрт. Зэрэгъыжым и Iэщыхъуэхэмрэ и шыхъуэхэмрэ я зэфIэкIыр республикэм хэIущIыIу щыхъуат. Абы и щыхьэтщ шы фермэм и унафэщI Джэду Бэчмырзэ Ленин орден къызэрыхуагъэфэщар. 1936 гъэм Мэзкуу щекIуэкIа, Iэщыхъуэхэм я Союзпсо зэIущIэм а дамыгъэ лъапIэр Бэчмырзэ къыщратыжауэ щытащ.
Хэку зауэшхуэм ипэкIэ Сталиным и цIэр зезыхьэ колхозым Iэщышхуэу 359-рэ, мэлрэ бжэну 3042-рэ, шыуэ 359-рэ иIэт. ЩIыр зи мащIэ хозяйствэм дежкIэ ахэр бжыгъэфIт.
Темыркъан Борис IэнатIэщIэхэр къызэIухыным, щэнхабзэм и унэ, IуэхутхьэбзэщIапIэ, нэгъуэщI псэуалъэхэр щIыным къуажэм гулъытэ хэха щыхуащIырт. Сонэ Къурмэн зи нэхъыжь ухуакIуэ гупыр абыхэм жыджэру елэжьырт. ИужькIэ пхъэзэгуэх заводым и унафэщI хъуа IутIыж Данил Сонэм и дэIэпыкъуэгъу нэст. Колхоз гъащIэм щыщIидза япэ илъэсхэм чырбыш завод мыину тIурэ зы кхъуэщын заводрэ яухуат, ятIагъуэри, мывэ-пшахъуэри я щIыпIэм къыщыщIахырт. КъыкIэлъыкIуэу колхозым и гидроэлектростанцымрэ сымаджэщымрэ ухуэн щIадзэ.
1935 гъэм киловатт 350-рэ зи лъэщагъ электростанцымрэ пхъэзэгуэх заводымрэ ирагъэжьащ. Унагъуэ псоми токыр хущIашащ. Электростанцымрэ пхъэзэгуэх заводымрэ щаутIыпщым иращIэкIа гуфIэгъуэ зэIущIэм Аруан щIыналъэм и жылагъуэхэм я лIыкIуэхэр хэтащ. Абы къыщыпсэлъащ ВКП(б)-м и Къэбэрдей-
Балъкъэр обкомым и япэ секретарь Къалмыкъ БетIал икIи псэукIэщIэ зыухуэхэм ехъулIэныгъэщIэхэр яIэну ехъуэхъуащ.
Пхъэзэгуэх заводыр ирагъэжьа нэужь, ухуакIуэ бригадэм и зэфIэкIым куэдкIэ хэхъуащ. 1936 гъэм и мазаем гъуэлъыпIэ 16-м хуэщIа сымаджэщыр ятащ.
«Зэрэгъыж къуажэм иджыблагъэ къыщызэIуаха сымаджэщым хуэдэ Аруан районым иткъым. Ар колхозым и мылъкукIэ яухуащ — абы хозяйствэм сом мин 40 хилъхьащ», — итхыгъат «Социалистическая Кабардино-Балкария» область газетым.
КъыкIэлъыкIуэ илъэсым, 1937 гъэм, къуажэ универмагри къызэIуахащ. Зи гугъу тщIы сымаджэщымрэ универмагымрэ, 30 гъэхэм я архитектурэ фэеплъу, къуажэкум итщ.
40 гъэхэм я пэщIэдзэм тIысыпIэ 250-рэ зиIэ ЩэнхабзэмкIэ унэ, номер щхьэхуэхэр зыхэт хьэмэм, гъавэ, мэкъумэшхэкI хъумапIэхэр, чырбышым къыхэщIыкIауэ шищэрэ тIощIрэ щызэрахьэну шэщ екIухэр, Iэщышхуэу 280-рэ щаIыгъыну псэуалъэ, псы щхьэлиплI, нэгъуэщIхэри колхозым и мылъкукIэ яухуащ.
Къул Амир УхуакIуэ бригадэм колхозхэтхэм псэупIэхэр яхуищIырт, къуажэ унафэщIхэр зэIузэпэщ Iуэхухэм егугъурт, щIыпIэр ирагъэфIакIуэрт. 1934 гъэм къриубыдэу колхозхэтхэм я лъапсэхэр къахухьри, пхъэбгъу бжыхьхэр ялэжат. Уэрам нэхъыщхьэм и лъэныкъуитIми лъэс гъуэгухэр хуащIат. Жылэр нэрылъагъуу ефIакIуэрт, къуажэдэсхэм заузэщIырт, гушхуэныгъэ яхэлъу, зэгурыIуэрэ зэдэIуэжу я пщэдейм гугъэфIхэр хузэпащэрт.
Хэку зауэшхуэм
и лъэхъэнэм
ПсэукIэ дахэ зыухуэ зэрэгъыждэсхэм я мамыр гъащIэр Хэку зауэшхуэм къызэтрикъутащ, я зыужьыныгъэр къызэпиудащ. Къэралыр псэзэпылъхьэпIэ щихуэм, жылэм щыщу щIали 131-м Iэщэ къащтати, 113-р хэкIуэдащ. Фронтым кIуэхэр пэкIухэм щрагъажьэрт, бий бзаджэр псынщIэу зэхакъутэу узыншэу къагъэзэжыну елъэIухэрт. ЩIалитI-тху дэзыгъэкIа унагъуэхэр щыIэт. Абыхэм ящыщщ Къардэн Цу и къуитхур — Мыхьэмэтджэрий, Аслъэнджэрий, Хьэжджэрий, Мэтджэрий, Залымджэрий, Мыкъуэ Хьэжумар и къуиплIыр — Мухътар, Мэжид, ПIытIэ, Мадин, Къул Шэмсэдин и къуитIыр — Барэсбий, ТIушэ сымэ. Шэмсэдин къуажэм и парт организацэм и секретарти, партизанхэм яхыхьащ. Ахэри, адрей щIалэхэри фашист зэрыпхъуакIуэхэм щхьэмыгъазэу япэщIэтащ. Фронт зэмылIэужьыгъуэхэм лIыгъэм и щапхъэ къыщагъэлъэгъуащ Вэрокъуэхэ Назир, Мухътар, Леонид, Жыкъуэхэ Борис, Хъызыр, Къалмыкъ Барэсбий, Журт Хьэзешэ, Бозий Кушбий, Къардэнхэ Хьисэ, СулътIан, Хьэту, Мухьэмэд, Тембот, Къасым, Назир, Сэбан Залымбий, Темыркъан Леонид, ШэрыIужь Лъостэнбий, Къул Барэсбий, АфIэунэ Iэуес, Хьэмгъуокъу Жэбагъы, нэгъуэщI куэдми.
Къэралым къыщхьэщыхьа шынагъуэм зэкъуигъэувауэ, «Псори фронтым папщIэ, псори текIуэныгъэм папщIэ!» къыхуеджэныгъэм щIэту, жэщ-махуэ ямыIэу, зэрэгъыждэсхэр зыщымысхьыжу лажьэрт. ЛIыжь-фызыжьхэр, цIыхубзхэмрэ зи къэхъугъуэ-зыужьыгъуэ ныбжьыщIэхэмрэ зауэм Iутхэм я пIэм иуват. Ди щIалэхэм я тхыгъэ кIэщIхэм зэIущIэхэм къыщеджэрт. Я Iыхьлыхэмрэ я къуажэгъухэмрэ ахэр къелъэIурт советыдзэм сыткIи зыщIагъэкъуэну, фашистхэр я гъуэм ираукIыхьыжын щхьэкIэ, я IэнатIэхэм гуащIэдэкI лъагэ къыщагъэлъэгъуэну. ИкIи, ипэжыпIэкIэ, апхуэдэ тхыгъэхэм цIыхухэр нэхъри къызэщIаIэтэрт, зэщIагъэуIуэрт, инми цIыкIуми гушхуэныгъэрэ фIэщхъуныгъэрэ халъхьэрт.
1942 гъэм жэпуэгъуэм и 27-м зэрыпхъуакIуэхэм Зэрэгъыж яубыдауэ, хьэкIэкхъуэкIагъэ зэрахьэрт: жылагъуэ унэхэр, псэуалъэхэр зэтракъутэрт, цIыхухэм Iэщыр къытрахырт, я ней зыщыхуэхэр яукIырт. Апхуэдэ щIыкIэкIэ, Хъарзынэ Мухьэмэдрэ Щхьэгъэпсо Пакъуэрэ бийм яIэщIэкIуэдащ.
ЗэуапIэ губгъуэм къыщагъэлъэгъуа лIыгъэмрэ хахуагъэмрэ папщIэ, Темыркъан ТIушэ «ЩIыхь» орденым и ещанэ, етIуанэ нагъыщэхэр, Бозий Бэч «Вагъуэ Плъыжь» орденрэ «ЩIыхь» орденым и ещанэ нагъыщэмрэ, Бозий Шад «Вагъуэ Плъыжь» орденыр къратащ. 115-нэ шуудзэм и полкхэм ящыщ зым и комиссару щыта Бозий Кушбий орденрэ медалу куэд къыхуагъэфэщащ. ЗауэлI хъыжьэ, ордензехьэ Жыкъуэ Борис 1945 гъэм мазаем и 28-м КъухьэпIэ Пруссием и Мадлен къуажэм щыхэкIуэдащ.
Къул ТIушэ къылъыкъуэкIа лIыгъэр Къэбэрдей-Балъ- къэрым и цIыхубэ усакIуэ ЩоджэнцIыкIу Iэдэм мыпхуэдэу къиIуэтэжыгъащ:
— Донецк, Амвросиевкэ къалэхэм я зэхуакум деж ди щхьэр къыдимыгъэIэту биишэр къыщыттелъалъэу хуежьат. Асыхьэтым зы сэлэт щIалэщIэ къыщылъэтри, «Хуремахуэ нобэр ди адыгэщIым, яхуремыгъуэ ар фашистхэм», — жиIэурэ накIуэпакIуэу бийм хуиунэтIащ. Ди зауэлIхэр абы къызэщIиIэтэщ, ебгъэрыкIуэри, фашистхэм я быдапIэр къащтащ. Дыщыбгъэдыхьам тлъэгъуар гуимыхужт: илъэс 18 зи ныбжьын зауэлI ныбжьыщIэр и IитI зэгуэхамкIэ щIым зришэкI щIыкIэу, хэIубауэ щылът. Ар Къэбэрдейм щыщ Къул ТIушэт. ЛIыгъэшхуэ зезыхьа адыгэ щIалэр Санбан лъагапIэм и щыгу дыдэм щыщIалъхьащ. ЩоджэнцIыкIу Iэдэм зэритхыжамкIэ, Къул ТIушэ Совет Союзым и ЛIыхъужь цIэр къыфIащын хуеящ. АбыкIэ зыхуей тхылъ псори ягъэхьэзырами, пхагъэкIакъым. 1944 гъэм Кавказ Ищхъэрэм и лъэпкъ зыбжанэ хэкум ирагъэкIати, Берие Лаврентий и унафэкIэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым, Шэшэн-Ингушым, Къэрэшей-Шэрджэсым, Къалмыкъым щыщ зауэлIхэм офицер цIэи, нэгъуэщI дамыгъэ гуэри ирату ядэртэкъым.
1943 гъэм щIышылэм и 3-м советыдзэм Зэрэгъыж къуажэр хуит къищIыжащ. Зэрыдэса махуэ 66-м къриубыдэу сом мелуани 5-рэ мин 766-рэ и уасэ хэщIыныгъэ фашистхэм хозяйствэм къыхуахьат. ЩэнхабзэмкIэ унэр, еджапIэр, электростанцыр, чырбыш-кхъуэщын заводхэр, нэгъуэщI псэуалъэ куэди зэхакъутат. 1942 гъэм кърахьэлIа гъавэр зэбграхат, колхозым и Iэщыр зэрапхъуат. Бийр зэрыдахужу жылагъуэ хозяйствэр зэфIагъэувэжу хуежьащ. Жьыми щIэми а Iуэхум я гуащIэ халъхьэрт. Мэкъумэш техникэр, жылапхъэхэр, цIыхухэр яхурикъуртэкъым. Псори мэжэщIалIэт, щыгъыныджэт. Губгъуэ лэжьыгъэхэр Iэпщэ къарукIэ зэфIагъэкIырт. Гугъуехьхэм щхьэкIэ къэмынэу, вэн-сэныр и пIалъэм яухащ, былым бжыгъэр зэтрагъэувэжащ. Iэщ гъэхъуным къыщагъэлъэгъуа зэфIэкIым папщIэ, 1943 гъэм и бадзэуэгъуэм Аруан щIыналъэм и Бэракъ плъыжь зэIэпахыр колхозым хуагъэфэщащ. Республикэм и экономикэмрэ и щэнхабзэмрэ къэIэтыжыным хэлъхьэныгъэшхуэ зэрыхуащIар къалъытэри, СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и УказкIэ, 1946 гъэм Къардэн Хьэту, 1949 гъэм Жыкъуэ Хъызыр къэрал дамыгъэхэр къратащ. КъыкIэлъыкIуэ илъэсми зэрэгъыждэсхэм пщIэшхуэ къыхуащIащ — къуажэ советым и тхьэмадэ Вэрокъуэ Леонид СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и ещанэ зэхуэсыгъуэм и депутату хахащ.
Зауэ нэужь лъэхъэнэ хьэлъэм хозяйствэм и зыужьыныгъэм я гуащIэшхуэ халъхьащ колхозым и унафэщI Хьэсанэ Хьэжмурид, Къумыкъу Хьэту, ШэрыIужьхэ Мэхьил, Талъостэн, Къардэн Хьисэ, Жэрыкъуэ Мэжид, Къалмыкъ Адэлбий, ШащIэ Мухътар, Мэкъуауэ Къалэ, Щхьэгъэпсо ФатIимэт, Мысост Сэлисэт, нэгъуэщIхэми.
И къалэнхэм пэлъэщу, жылэми цIыхухэми зыдаузэщIу КПСС-м и етIощIанэ съездым и ужькIэ «Зэрэгъыж» цIэр зыгъуэта колхозыр 90 гъэхэм я пэщIэдзэм нэсыху зэпIэзэрыту лэжьащ.
Дапщэщи щапхъэхэр
Зэрэгъыж къуажэм цIыху цIэрыIуэ куэд къыдэкIащ. IуэхуфIкIэ илъэсхэр зэIэпахыу, нэхъыщIэхэм я щапхъэ нэсу ахэр къэгъуэгурыкIуащ. Абыхэм хаша гъуэгу бгъуфIэм хуэфащэу ирикIуэхэри мащIэкъым.
Къэбэрдей-Балъкъэрыр зэрыгушхуэхэм ящыщщ усакIуэ АфIэунэ Мухьэмэд, актёр икIи драматург Щхьэгъэпсо Мухьэмэд, щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ я лэжьакIуэ Темыркъан Хьэту, театрым и артистхэу Сонэ Мухьэрбий, Къардэнхэ Лъостэнбий, ХьэкIуцэ, щIэныгъэлI, тхакIуэ, драматург, «Iуащхьэмахуэ» журналым и редактор нэхъыщхьэу щыта IутIыж Борис, республикэм и симфоние оркестрым и дирижёр Темыркъан Борис, актёр щIалэ Мысост Вадим, уэрэдус-макъамэтх Къул Амир сымэ. Санкт-Петербург и Академическэ симфоние оркестрым и дирижёр цIэрыIуэ Темыркъан Юрэрэ бэнакIуэ лъэрызехьэ, Олимп чемпион, КъБР-м и Парламентым и депутат Къардэн Муратрэ я зэфIэкIыр дунейпсо утыкухэм къыщалъытэ.
ЕгъэджакIуэхэмкIэ, щIэныгъэлIхэмкIэ, гъэсакIуэ-узэщIакIуэхэмкIэ Зэрэгъыжыр къулейщ. Ахэр республикэм фIыуэ къыщацIыху. Апхуэдэщ, псалъэм папщIэ, Хъарзынэ Жанпагуэ, Монаковэ Клавдие, Къардэнхэ ХуаркIэ, Майе, Бозий Iэмин, Бэрбэч Папудин, Темыркъанхэ Мухьэрбий, Лидэ, Сэбанхэ Хьэсэн, Аслъэн, Чочаев Хъызыр, Биттировэ ФатIимэ, Журт Арчил, Къалмыкъхэ Жылэбий, Щыхьырбий, Кларэ, Хьэмгъуокъу Нинэ, ШэрыIужь Хъусен, ГъуэплъащIэ Замир, нэгъуэщIхэри.
ЗэгурыIуэрэ зэдаIуэрэ зыдэлъ жылэщ Зэрэгъыжыр. Илъэс 25-рэ хъуауэ нэгъуэщI псэукIэ-зэхэтыкIэм къэралыр хуэкIуами, ягурэ я щхьэрэ зэтелъу къуажэдэсхэр щIым толэжьыхь, я щIэблэр хэкупсэу ягъасэ, тегушхуауэ зэманым добакъуэ. Пщэдейм, къэкIуэнум гугъэфIхэр хузэпащэу я къуажэм и илъэс 90-м хъуэхъу кIыхьхэр нобэ хужаIэнущи, ахэр псори Тхьэм къалъигъэс.
АРУАН Алий.
УнафэщIым и псалъэ
ДызэрефIэкIуэным дыхущIокъу
Сэ Зэрэгъыж сыкъыщалъхуащ, сыщапIащ, IэщIагъэ зэрызгъуэт лъандэрэ сыщолажьэ икIи сыщопсэу. Къуажэм щекIуэкI Iуэхухэм, жылагъуэ гъащIэм куэд щIауэ сыхэтщи, жылэр зыхуей-зыхуэфIхэм фIыуэ сыщыгъуазэщ. Япэ идгъэщыр цIыхурщ, унагъуэхэм я зэIузэпэщыныгъэрщ. Нобэрей зэман мытыншым ар мыIейуэ къыдэхъулIэу къызолъытэ.
Ди жылэм унагъуэ 366-рэ дэсщ, цIыху 1800-м щIигъу щопсэу. Лъэпкъ зэхэгъэж жыхуаIэр тщIэркъым, пщIэ, нэмыс, зэгурыIуэ дяку дэлъу апхуэдэщ. НобэкIэ нэхъыщхьэр ди цIыхухэр лэжьыгъэкIэ къызэгъэпэщынращи, абы и лъэныкъуэкIэ щыIэ Iэмалхэр къыдогъэсэбэп. Къуажэм дэт IуэхущIапIэхэр цIыху 90-м нэблагъэм зэрахьэ, гъавэ щIэным, Iэщ гъэхъуным зезытахэр мащIэкъым. ХьэрычэтыщIэ АфIэунэ ЖэбрэIил къызэригъэпэща «Мастер класс-А» ООО-р IуэхущIапIэшхуэщ. Ар республикэм щыяпэ щэнхабзэ-этнографие центрщ. Абы хэтщ ресторан, хьэщIэщхэр, зыгъэпсэхупIэхэр, сабий джэгупIэ. Лъэпкъ шхыныгъуэхэм къадэкIуэу, Китайм, КъуэкIыпIэ Гъунэгъум я ерыскъыгъуэхэр щагъэхьэзыр. Ди цIыхухэми а IуэхущIапIэм IэнатIэ щаIэщ.
Районым цIыхухэр IэнатIэкIэ къызэгъэпэщынымкIэ и центрым жыджэру дыдолажьэ. ЛэжьапIэ лъыхъуэу зыкъытхуэзыгъазэхэм зэрыхъукIэ дадоIэпыкъу. Хьэрычэт Iуэхум хэсыхьа, IэнатIэ зиIэ къуажэдэс щIалэ жыджэрхэр щIэгъэкъуэн къытхуохъу. Программэ хэхахэр диIэу, унагъащIэхэм, IэщIагъэлI ныбжьыщIэхэм, фермер щIэзыдзагъащIэхэм, унагъуэ фермэ къызэзыгъэпэщыну хуейхэм защIыдогъакъуэ, я тхылъхэр догъэхьэзыр, зыхуэфащэ министерствэхэм идот. Къуажэ советым и депутатхэр мы Iуэхум жыджэру хэтщ. Гъавэ щIапIэу гектар 600, мэкъупIэу — 200, хъупIэу гектари 100 диIэщи, зы щIы кIапи дгъэхьэулейркъым, зэгурыIуэныгъэ къыдэзыщIылIа бэджэндырылажьэхэм егугъуу зэрахьэ, кIэртIоф лъэпкъыфI- хэр куэду щащIэ, нартыху жылапхъэ хэплъыхьахэр щыхасэ, жыг хадэхэр щызэрахьэ. ХьэрычэтыщIэ IэнатIэ цIыкIухэми заужь. Мы зэманым ди къуажэм тыкуэнитхурэ зы шхапIэрэ щолажьэ. КIэщIу жыпIэмэ, зи къаруилъыгъуэу сылэжьэнущ жызыIэхэм, мыщхьэхмэ, ящIэн ягъуэтынущ.
Псым и Iуэхум нэхъ дигъэпIейтейрти, абыи хэкIыпIэ къыхуэдгъуэтащ. Жэмтхьэлэ къуажэмкIэ къехыр къыдэмэщIэкI щыхъум, КхъужьеибэкIэ дызэджэ щIыпIэм деж къыщIэшыпIэщIэ щыдгъэуващ. Псыр къабзэщ, ауэ куууIуэу щIэтщи, и къыщIэшыным токышхуэ токIуадэ. Ди бюджетым и Iыхьэ щанэр абы щIыдот. Псы уасэм къыпэкIуэмкIэ бжьамийхэр тэмэму пхузехьэнукъым. Жьы хъуахэр, зи пIалъэ икIахэр мащIэкъым. Ахэр зэрытхъуэжыным и Iуэху зыдохуэ, зыхуей тхылъхэр дгъэхьэзыру программэ хэхам дыхыхьэну ди мурадщ. КъищынэмыщIауэ, электростанцхэр зыухуэ «РусГидро» ОАО-м ди щIым щыщу гектар 50-м щIигъу иIыгъщи, зыкъытщIигъэкъуэн хуейуэ къыдолъытэ. Псалъэм папщIэ, токыу къэдгъэсэбэпым хуэзэм и зэхуэдитIыр тщхьэщимэ, ар ди дежкIэ куэд и уасэщ.
Гъуэгухэм я щытыкIэм зытедгъэгусэркъым. Уэрам нэхъыщхьэм асфальт телъщ, адрейхэр гъущэу, къабзэу зыдохьэ, газыр, псыр, уэздыгъэр зэблэмыууэ икIи пэрыуэншэу унагъуэ псоми яIэрохьэ. Гъэмахуэм къешха уэшхышхуэм и зэран зэкIахэм дадэIэпыкъуащ, я пщIантIэхэр, я щIыунэхэр яхуэдгъэкъэбзэжащ, уней ухуакIуэ фирмэр ди щIэгъэкъуэну, лъэмыжыр зэдгъэпэщыжащ, хъупIэхэм, мэкъупIэхэм екIуалIэ гъуэгухэр, Хэку зауэшхуэм хэкIуэдахэм я фэеплъыр зыхуей хуэдгъэзащ. ПхъэнкIий идзыпIэр зэхуэтщIри, дгъэсеижащ. Ар уэрамхэм щрадзуи, псыхъуэм дакIутэуи яхуэддэркъым. Абы ткIийуэ дыкIэлъоплъ. «Экоконцепт» ООО-м дыгурыIуауэ, унагъуэхэм щызэхуахьэс, къэпым илъу къыдагъэувыкI куэншыбыр щэбэт, тхьэмахуэ махуэ къэс деш, пкъыгъуэ быдэхэр щIыпIэ хэхам щхьэхуэу щагъэтIылъ.
Дэ диIэщ курыт еджапIэ, сабий гъэсапIэ, амбулаторэ, связым и пощт IуэхущIапIэ, ЩэнхабзэмкIэ унэ, библиотекэ, аптекэ. Парикмахерскэрэ Iуэхутхьэбзэхэр зэуIуу щызэфIагъэкIыну центррэ (МФЦ) къызэIутхынущ. МФЦ-м Интернетыр яшащ, унэлъащIэкIэ, зыхуей IэмэпсымэхэмкIэ къызыхуэтыншэу къызэгъэпэщауэ щытынущ.
ЩэнхабзэмкIэ унэр ди жылэм и ныбжьу жыпIэ хъунущ. ЗэрыхъукIэ дыкIэлъоплъ, ещIапхъэ къэдгъанэркъым, ауэ дяпэкIэ абыкIэ зэфIэкIынукъым. Къэралыр хэмыту ди къарукIэ унэщIэ тхуэщIынукъым. Проект-сметэ тхылъхэр дгъэхьэзырауэ къуажэхэм зегъэужьыным теухуа федеральнэ программэхэм ящыщ зым хэдгъэхьэну яужь дитщ. Ар къыдэхъулIэну дыщогугъ. Щэнхабзэм и унэр зэпымыууэ мэлажьэ. НыбжьыщIэхэр къэфэкIэ зэмылIэужьыгъуэхэм, пшынэ еуэкIэм щыхуагъасэ, зэпеуэ гъэщIэгъуэнхэр къыщызэрагъэпэщ. Махуэшхуэхэм деж цIыхухэм я кIуапIэ-зэхуэсыпIэщ. Къуажэм къыщыхэтлъхьэ Iуэхухэр абы щыдогъэкIуэкI, пщыхьэщхьэ зэмылIэужьыгъуэхэр щызэхыдошэ. ЩIыпIэ администрацэм и лэжьакIуэхэри, депутатхэри, егъэджакIуэхэри абыхэм жыджэру хэтщ.
Мис апхуэдэу дызэгурыIуэу, дызэрыщIэу, япэ ита нэхъыжьыфIхэм я щапхъэр тфIэлъапIэу ди илъэс 90-м дыпожьэри, тхуэфIын, тхуэугъурлын Тхьэм ищI.
КЪАЛМЫКЪ Владимир,
Зэрэгъыж къуажэм и щIыпIэ
администрацэм и Iэтащхьэ.
Зэрэгъыж къуажэ Советым и тхьэмадэу лэжьахэр:
Црым Сэрэбий
Теунэ Хьэсэн
ТIэрэш ЛутI
Вэрокъуэ Леонид
Бозий Хьэсэн
Къумыкъу Хьэту
Бозий Жыраслъэн
АфIэунэ Iэуес
Къул Женя
Кхъуэнэ Мухьэмэд
Къардэн Ритэ
Тулащ Валерэ (администрацэм и унафэщIу)
ШэрыIужь Хъусен (администрацэм и унафэщIу)
ГъукIэ Аслъэн (администрацэм и унафэщIу)
Мы зэманым щIыпIэ администрацэм и унафэщIыр Къалмыкъ Владимирщ.
Зэрэгъыж къуажэм щызэхэта колхозым и унафэщIу лэжьахэр:
Темыркъан Мухьэмэд
ТекIуий Абдусэлам
ФIыцIэ Мушэхьид
Хъарзынэ Мухьэмэд
ШащIэ Лэху
Чыщу Хьэпагуэ
Хьэсанэ Хьэжмурид
Сэбан Залымбий
Къардэн Хьэсэнбий
Бадзэ Хьэсэн
Хужьокъуэ Хьэсэнбий
Жэбалы Белъостэн
Жабо Мухьэмэд
Уэлджыр Толэ
Дэхъу Iэтэбий
Хъарзынэ Володя
Iэтэбий Мухьэмэд
Къалмыкъ Билал
Бозий Хьэзрэтин
Жылэ Жамболэт
ШэрыIужь Руслан
Тулащ Валерэ
Къалмыкъ Эдик
IутIыж Арсен
Темыркъан Алёшэ
ШащIэ Славик
ШащIэ Болэ
Къул Вячеслав
