ФIыщIэ пхузощI, си адэ!
Урысей Федерацэм и цIыхубэ сурэтыщI, ХудожествэхэмкIэ Урысей академием и академик, а IуэхущIапIэм графикэмкIэ и творческэ мастерскойм и унафэщI, профессор, ди къэралым щыяпэу ксилографиемкIэ студие Красноярск къыщызэIузыха Пащты Герман и тхылъыщIэ, «Спасибо тебе, отец!» фIищауэ дунейм къытехьащ.
СУРЭТЫЩIЫМ и IэдакъэщIэкI лэжьыгъэхэм я закъуэкъым тхылъыр зыгъэщIэращIэр, абы итщ Герман и адэ-анэхэу Пащты Суфэдинрэ ФатIимэтрэ, и къуэшищымрэ и шыпхъумрэ, и къуэ Алимрэ ипхъу Лелэрэ, и къуэрылъху Артуррэ пхъурылъху Жан-Булэтрэ, и Iыхьлыхэм я сурэтхэр. НапэкIуэцI 13 фIэкIа мыхъу лэжьыгъэ пIащIэ цIыкIум уегъэцIыху сурэтыщIым и унагъуэр, наIуэу уи нэгу къыщIегъэувэ и гупсысэхэр. ЩIэщыгъуэщ художникым илъэс бжыгъэкIэ гум щигъэфIа, и адэмрэ адэжь лъахэмрэ ятеухуа гукъэкIыжхэр…
«ХудожествэхэмкIэ Урысей академием и къудамэу Красноярск дэтым Матросовым и уэрамым сытету сыщыкIуэкIэ, си адэм и IэкIэ ищIауэ Налшык дэта унэр, Матросовым и уэрамым тету, си гум къредзэ, — щетх тхылъ цIыкIум Герман. — Совет Союзым и ЛIыхъужьым и цIэр зезыхьэ уэрамыр Хэку зауэшхуэм хэта Пащты Суфэдин и унагъуэшхуэм и хэщIапIэт. Абы дыхьэ дэтхэнэри яфIэIэфIу нобэр къыздэсым йофэ си адэм пщIантIэм дищIыхьауэ щыта псыкъуийм къраш псым. «Изобеллэ» жызум лIэужьыгъуэ мэ гуакIуэ къызыпихыр иджыри дэтщ. СощIэж, си адэ, ар зы къудамэ цIыкIуу хэтсауэ зэрыщытар. Уэ къэбгъэнащ хадэ дахэ, пхъэщхьэмыщхьэхэм нэмыщI, удз гъэгъахэмкIи къулейуэ. ИкъукIэ гугъу уехьу зэрыбынитхур дыкъэпIэтащ. Быным я нэхъыжь сэ махуибгъу сыхъуу арат 1941 гъэм Хэку зауэшхуэм ущраджам. УIэгъэ ухъуауэ абы укъикIыжри, игъащIэ псокIэ пхэлъащ шэ къутахуэхэр. Уэращ дызыгъэсар ди щIыналъэр фIыуэ тлъагъуу, уэращ дыкъэзыгъэтэджар лIыгъэ тхэлъу, зэпIэзэрыту.
СощIэж мэжэщIалIагъэм дыкъебгъэлу жмых кIанэ къытхуэпхьу зэрыщытар, ар сыту гуфIэгъуэшхуэт ди дежкIэ! Апхуэдэу дыбгъасэрт зыр зым дыкъыщхьэщыжу, дызэкъуэту. Лэжьыгъэм и япэ дерсхэр етхуанэ классым сыщIэсу къызэптауэ щытащ, мафIэгу вагонхэр щыдунэщIым щыгъуэ. Сыщыстудентам сыту хуабжьу сэбэп къысхуэхъуа сэ ар!
Пащты зэщхьэгъусэхэу Суфэдинрэ ФатIимэтрэ. Заводым и щIыхь пхъэбгъум илъауэ щыта уи сурэтыр нобэми сощIэж. ТкIийуэ, захуагъэм урителъхьэу, дэIэпыкъуэгъу нэсу уахущытащ уи бригадэм хэта лэжьакIуэхэми, уеблэмэ унафэщIхэми. Арматурщик IэщIагъэм хуэIэзэ ухъуати, республикэм щынэхъыфIхэм ухабжэрт. Дызыщымысхьыжу дылажьэу дебгъэсат, Iуэхур нэгъэсауэ зэфIэдмыхыуи къытхуэбдэртэкъым.
Уи деж псэ хьэлэлыгъэмрэ цIыхуфIагъымрэ зыщыхуэдгъасэрт. Ди унэ къихьэхэр уэ езым «Изобеллэ» жызумым къыхэпщIыкIауэ илъэс IэджэкIэ щыта шагъырым ебгъафэрт, мамэ псынщIэу шхын къытригъэувэрт. Абы нэхърэ нэхъ IэфIу пщафIэрэ нэхъ пщэфIэн зыфIэфIрэ а Iэгъуэблагъэм къибгъуэтэнтэкъым.
Нэхъыжьхэми нэхъыщIэхэми епсэлъэкIэ пщIэрт. Арат ди унэр щIэцIыху кIуапIэр, ди Iыхьлыхэми благъэхэми фIыуэ укъыщIалъагъур. Куба районым оперуполномоченнэу ущыщыIа зэманым къуажэхэр къызэхэпкIухьурэ фызабэхэм, зи бынхэр зыфIэкIуэда лIыжь-фызыжьхэм, сабий зеиншэхэм я мылъкум техуэу жыхуаIэ налогыр (уеблэмэ иджыри мыIэрысэ къызыпымыкIэ жыгыщIэ цIыкIум уасэ хуагъазэрт) къапхуеIыхыртэкъым. Арат къуажэр убгынэу Налшык укъэIэпхъуэн хуей щIэхъуар. Уи напэр къабзэти, Iуэху жагъуэ пхуэлэжьыртэкъым, дэри апхуэдэу дызэрыщытыным дыхуэбгъасэрт.
Пащты-Хъан Алим, Пащты Жаннэ, Пащты Герман, Пащты Лелэ. 2005 гъэ Зэи сщыгъупщэжынукъым Куба дыкъикIыу Налшык дэт Урыс драмэ театрым игъэува «Аленький цветочек» спектаклым дыкъэпшауэ зэрыщытар. Абы щыгъуэт япэу театр сыщыщIыхьар. Зы урысыбзэ псалъэ сщIэртэкъым, ауэ жыгхэр Iущащэрт, бзухэр бзэрабзэрт, лIыхъужьхэр зэми гуфIэрт зэми нэщхъейт, сэри псэкIэ псори зыхэсщIэрт. А махуэращ япэу нэгъуэщI дунейм сыщыхэплъар — гъуазджэм и лъахэм сыщихьар. Гъуазджэр зэрыспкърытыр къэпщIа иужь, си адэ, художественнэ училищэм сыщебгъэджэн щIэбдзат, сэ нэхърэ нэхъыщIэу бын цIыкIуиплI уиIэрэ пэт. ЕджапIэ нэужьым къысхукъуэкIа гугъуехьхэми зэрызыдэзмыгъэшыным упылъащ. Си IэщIагъэмкIэ лэжьыгъэ щызмыгъуэтым, уи бригадир улахуэм щыщ къызэптурэ сурэт зэращI Iэмэпсымэхэр къэзбгъэщэхурт, къыхэсха гъуэгум сытемыкIыу ипэкIэ сыкIуэтэн папщIэ. ПсэзэпылъхьэпIэкIэ уеджэми ущымыуэну а зэманым сыкъипшат, адэжь унэм сепшэлIэжри сылэжьэн щхьэкIэ сызыхуей псомкIи сыкъызэбгъэпэщат. Сытым хуэдэу ущыгуфIыкIат дунейм уехыжыным куэд къэмынауэ пIэщIэслъхьа тхылъым: ар Пушкин Александр и IэдакъэщIэкIхэр зэрыту си лэжьыгъэхэмкIэ гъэщIэрэщIарат. УщиякIуэ пэжуи, чэнджэщэгъу Iущуи, дэIэпыкъуэгъууи гъащIэ гъуэгу быркъуэшыркъуэм щызиIар уэращ, си адэ, сыпхуэарэзыщ.
Алим и къуэ Артур. 2012 гъэ. Лелэ и къуэ Жан-Болэт. 2012 гъэ. Зэгуэрым уи адэ Али-Мырзэ, Амаршан абхъаз пщыхэм я щIэблэм, иIат шищэ зыхэт табыни, ар зэрыщыту колхозым иритат… Ар щIыжысIэращи, уи сабиигъуэр пхьат шыхэм уахэтуи, ахэр зыхэплъхьэ щыIэтэкъым. Хэт и адыгэ а псэущхьэ гъэщIэгъуэныр фIыуэ зымылъагъур?! Уэ ушууей телъыджэт, уи зэфIэкIри 1935 гъэм Москва и Ут Плъыжьым къыщыбгъэлъэгъуат. Уэ зыбгъэщIагъуэу аратэкъым — уи лIыгъэр Хэку зауэшхуэм ипсыхьат.
Зауэм укъикIыжа иужь уи адэм и щIапIэжьу Куба дэтым щекIуэкI гуфIэгъуэ зэхыхьэхэм мамэ и гъусэу дахэу укъыщыфэрт. ПщIэнтэкъым уи лъакъуэми уи щхьэми шэ къутахуэхэр хэлъу.
Мамэрэ уэрэ фи гупсысэкIи, фи Iуэху бгъэдыхьэкIэкIи, дуней тетыкIэ хабзэкIи фызэрызэщхьар арагъэнщ, илъэсих зэхуаку иIэми, зы махуэм — мазаем и 5-м — тIури дунейм фыщIехыжар. 2001 гъэм и щIымахуэу Куба къуажэкхъэм ущытшэжым щыгъуэ сыкъызэплъэкIри, слъэгъуащ псышхуэм хуэдэу цIыхухэр къызэрыпкIэлъыкIуэр, шы гуартэм ещхь машинэ бжыгъэншэхэр. Ар цIыхухэм къыпхуаIэ лъагъуныгъэрт, ди адэ! А лъагъуныгъэр зэи кIуэдынукъым, нобэми ди гум илъщ. ИкIи щIым къытена уи бынхэмрэ Пащты лъэпкъымрэ къабгъэдэкIыу, укъызэралъхурэ илъэси 100 щрикъум ирихьэлIэу хьэршымкIэ дыплъэу бжыдоIэ: «ФIыщIэшхуэ пхудощI, ди адэ!»
ИСТЭПАН Залинэ.
