
ЛъагапIэмрэ дэкIуеипIэмрэ
Нало Заур сэрэ дызэлэжьэгъущ. Хьэуэ, лэжьыгъэкIэ дызэбгъэдыхьэ-дызэбгъэдэкIыж къудейуэ аракъым. Зы Iэнэгу дыщыпэрыси къохъу, и унагъуэ сохьэ, си унагъуи къохьэ.
ЦIыпIынэ Аслъэн
Дуней еплъыкIэ, гупсысэкIэ, Iуэху зехьэкIэ, хьэл-щэн, щIэныгъэ, къэухь… Куэд мэхъу цIыхуитI зэзышэлIэнкIэ хъунур. Ныбжьэгъугъэм и лъабжьэу къысщохъу мыбыхэм ящыщкIэ узыхуэдэныр, узэтехуэныр. Дэ куэдкIэ дызэтохуэ, ауэ дызыпэрыт лэжьыгъэм Iэмэпсымэ нэхъыщхьэу убгъэдэлъын хуейуэ къигъэув щIэныгъэмкIэ дызэхуэдэкъым. Мыбы сэ зэи шэч къытесхьэу щытакъым, ауэ Заур и пащхьэм Iэнкун сыщIэхъум ар зэрищхьэусыгъуэм иджыщ си акъыл щытехуар. Си щIэныгъэм хьэрычэт хэслъхьэрэ Алыхьым берычэт къыхилъхьэу а Iэнкуныгъэр къызэзмынэкIауэ слъэкIынукъым си нэр къызыхуикIыр зэзгъэхъулIэну: Заур ныбжьэгъу нэс зыхуэсщIыну. Сызэрипэсмэ.
Университетыр «диплом плъыжь» жыхуаIэмкIэ къэзухарэ урыс частушкэмрэ адыгэ къебжэкIымрэ зэзгъапщэу дипломнэ лэжьыгъэ стхар щытхъушхуэ иIэу пхыкIати, «сэ схуэдэ щIалэ щыIэ» жысIэу щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым сыкъэкIуат. Заурт абы щыгъуэ адыгэ IуэрыIуатэм елэжь къудамэм и унафэщIри, сыкъызыхэкIамрэ къэзухамрэкIэ къыспкърыупщIыхьа нэужь, къызыкъуипхъуэтри къызэупщIащ: «Аслъэн, IуэрыIуатэм елэжьа щIэныгъэлIхэу хэт и цIэ пщIэрэ?» — жери. Зызумысыжынщи, университет курсымкIэ зи лэжьыгъэ сызыщыгъуазэ унэцIэ зытхух нэхъыбэ къисIуэфакъым. Асыхьэтым щIым сыщIэпщхьэну сукIытат. Ауэ Заур «сыщиукIыпар»: «АтIэ, си къуэшыжь, IуэрыIуатэм уэ зыри хэпщIыкIыркъым», — къыщызжиIарт, «зырикIым» хикъузэу. «Укъэтщтэнщи, щIэныгъэлIхэм я лэжьыгъэхэм ущIэджыкIынщ, лаборанту улажьэурэ адыгэ IуэрыIуатэм куууэ щыгъуазэ зыпщIынщи, «мис иджы хьэзыр хъуащ» щыжытIэм, Москва аспирантурэм удгъэкIуэнщ», — жиIэри лэжьапIэ сыкъищтауэ щытащ. Апхуэдэ дыдэуи си Iуэхур къекIуэкIащ. Нобэми ныжэбэми Заур фIыщIэ хузощI абы щыгъуэ зызэрызигъэщIэжамкIэ. А дерсыр сэ сыпсэуху сщыгъупщэнукъым.
Хьэзыр хъуа лэжьыгъэхэр Заур щызэпкъриххэм сыщедаIуэкIэ, хьэкъыу спхыкIырт щIэныгъэ зэбгъэгъуэтыным гъунапкъэ зэримыIэр, лъэпкъыр зэрызэфIэувэрэ къигъэщIауэ къыдэгъуэгурыкIуэ гупсысэмрэ дахагъэмрэ зы цIыху акъылкIэ къэбубыдыну зэрыпхузэфIэмыкIынур. Ауэ абы псэемыблэжу игъащIэкIэ утелажьэ хъунущ. Абы и щапхъэу сиIэщ Заур. ЩысцIыхуа дакъикъэхэм щегъэжьауэ ар сэ лъагапIэ тезгъэуващ, сыхудэплъейуэ. Хэслъхьэрт а лъагапIэм и лъабжьэм Заур зыщыгъуазэу, къыгурыIуэу сэ сымыщIэ псори.
Илъэс 25-рэ блэкIащ Налор къызэрысцIыхурэ. Кууми чэнжми сэри щIэныгъэ зэзгъэгъуэтауэ ди лъэпкъ IуэрыIуатэм солэжь. Сыдоплъей нобэ си ЕгъэджакIуэр зытезгъэува лъагапIэм. Хьэуэ, си дежкIэ ар зыкIи лъэхъ лъахъши, нэхъ тIасхъи хъуакъым. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, иджы сэ къызгурыIуэу си щхьэ тызолъхьэ Заур бгъэдэлъ щIэныгъэм и гъунапкъэр здынэсыр, зыхызощIэ абы и псалъэм и IэфIыр, сыкъеуIэ и гупсысэ жаным. СегъэIэнкун ноби абы бгъэдэлъ хьилмым. ЛъагапIэм ЕгъэджакIуэр къесшэхыжыну дауэ сигу къэкIын? Сэ сыдэкIуейуэ сыбгъэдэувэным дауэ сытегушхуэн?
Заур сэрэ дызэдэлэжьащ. Дызэныбжьэгъущ жысIэну зэкIэ сытегушхуэркъым.
ЦIЫПIЫНЭ Аслъэн,
филологие щIэныгъэхэм я доктор.
2008 гъэ
«Жьыщхьэ махуэ ухъу!» — къызжеIэ
Дакъикъэхэр щыгъэу зэкIэлъызыгъажэ зэманыр Тхьэшхуэ пэлъытэ къызэрытхуэхъум и щыхьэтщ абы къыщыдэхъулIэхэм дыщыщIэгупсысыжкIэ. Хэт ищIэнт Нало Заур сытетхыхьыну апхуэдэ лIыгъэ къыщыслъыкъуэкIын зэман сихуэху, согупсыс сэ нобэ.
Лыкъуэжь Нелли
Нало Заур… Дауэ ар си дунейм къызэрыхыхьар? Зэрыхэтар? Хэт ар си дежкIэ?
СыцIыкIуу, илъэсих хуэдиз си ныбжьу, гуащэ хьэпшып джэгунрэ Iэпыдзлъэпыдзынрэ нэмыщI симыкъалэну, сабэ пщтырым лъэхъуамбэкIэ сыхэджэгухьу сыздэщысым, си анэр къызбгъэдыхьэри, къызэупщIащ: «Си дэз (хъыджэбз жыхуиIэу) цIыкIум сыту пIэрэ нобэ уи къулыкъур?» — жиIэри. ЩIым зезмыгъэгъэгусэн папщIэ псы пщтырыр мыупщIыIуауэ зэризмыкIутар, нэгъуэщI гуэрхэри хуэсIуэтащ. Си анэр тIэкIуи иригъэлейрэ жыпIэу къысщытхъури, и щIыбагъымкIэ ирихьэкIауэ щиIыгъа тхылъыр къысIэщIилъхьащ. Сэ еджэкIи тхэкIи сщIэртэкъыми, си дэлъхуиплIыр абы чэзууэ къысхуеджэн хуей хъуащ. Тхылъым Нало Заур итха, зэхуихьэсыжа сабий усэ цIыкIу зыбжанэ итт. Ахэр теухуат ди кIущэ, ди бжэIупэм деж щыт мыIэрысей жыгым, ди пщIантIэм къыщызылъэтыхь хьэндырабгъуэм, ди хьэмаскIэм, ди тхьэкIумэкIыхьым. ЗгъэщIэгъуами, си гуапэ хъуакъым апхуэдизу псори къыздэзыщIэ Нало Заур сэ стеухуауэ зы псалъи зэримытхар. Ауэ шэч къызытезмыхьэр зыт: минрэ тхэкIэрэ еджэкIэрэ зригъэщIауэ щытми, ар сэ нэхърэ зы махуэкIи нэхъыжьтэкъым. Арати… Нало ЗауркIэ еджэу щIалэ цIыкIу гуэр дунейм тету си фIэщ хъууэ щIызодзэ… И тхылъ хьэдыгъуэдахэу тезукъуеикIар сутIыпщыркъым, абы сыдоуэршэр, сыдоджэгу, ди псэхэр зы чысэм ихуауэ къысщыхъуу сопсэу. Сурэт имыт щхьэкIэ, тхылъым и зы напэм хьэндырабгъуэ цIыкIухэр къыдолъэт, долъэтэж, адрейм мэшбэвым и дамэ цIыкIухэр къыщызэгуех, адреижым ди джэду нагъуэр дэсщ, дзыгъуэ йощэри.
Нало Заур си япэ устазу щытащ, нобэми щытщ. Сыщысабийм къызгурымыIуами, сэ иджы фIы дыдэу къызгуроIуэ усакIуэ, тхакIуэ бэлыхь Iэджэ зэрыщыIэри, цIыхуи, псэущхьи дунейм тету хъуар зэрымынэпцIри. Ауэ Налор си дежкIэ псом нэхърэ нэхъ лъэпкъылIщ, нэхъ сабиибзэщ, нэхъ гупсысакIуэшхуэщ, псомкIи, тIэкIу-тIэкIу нэхъ мыхъуми, нэхъ зыгуэрщ…
Зэгуэрым Пушкиным и цIэр зезыхьэ уэрамым хъыджэбзитI-щы дрикIуэу, мес Нало Заур, жаIэри сагъэлъэгъуащ. 1985 гъэр екIуэкIырт. СыкъэуIэбжьащ: Налор сэ си ныбжьэгъукъым. Си гъусэхэм къысщыщIар къагурымыIуэу зисчри, Налор щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым щыщIыхьэжым, сыпэуващ: «Къысхуэгъэгъу, ди адэ, сыхьэт дапщэ хъуами къызжумыIэфыну пIэрэ?» Си упщIэри сыкъызэрыпэувари зигу иримыхьа лIым сыхьэт бжыгъэр къызжиIащ, си Iэпщэм илъ сыхьэтымкIэ ней-нейуэ къыхуеплъыхри.
Налор сIэщIэкIырт, афIэкIа къызэмыпсэлъэжынкIэ хъуну. Сэ ар си жагъуэ зэрыхъуар IупщIу, «Упсэу!» хуэм дыдэу щыжысIэм, Заур и лъакъуэ институтым щIишияр къыщIихыжри, «Сэ упсэу къызжепIэну уэ къыплъысыркъым, сэ сылIыжьщи», «Жьыщхьэ махуэ ухъу!» къызжеIэ», жиIащ, ткIийуэ къызэплъри. Сыт сщIэнт, «къысхуэгъэгъу» жысIэри, сыкъыIукIыжащ, и пхъашагъэм сыкъигъэуIэбжьауэ. Ар ещхьтэкъым си сабиигъуэм хэта си ныбжьэгъу Нало Заур. Ауэ сэ абы лъэпкъ напэм и сурэтым хуэдэу сыIуплъат. «Жьыщхьэ махуэ ухъу, тхьэмадэ!»
«Шекспир и художественнэ лэжьыгъэхэр бджымэ нэхъыбэ къыуат, университет къэбух нэхърэ», — къыджиIауэ щытащ студентхэм критик цIэрыIуэ Сокъур Мусэрбий.
Нало Заур лъэпкъым, бзэм, хабзэм, IуэрыIуатэм, литературэм теухуауэ и Iэдакъэ къыщIэкIа лэжьыгъэхэр къанэ щIагъуэ щымыIэу си унэ щIэлъщи, ахэм сакъыщеджэкIэ, зэуэ сигу къокIыж ди критик цIэрыIуэм жиIауэ щытар.
ЛЫКЪУЭЖЬ Нелли,
тхакIуэ.
УзэщIакIуэ
Ехъутэныдж Хьэсэн Америкэм и тхакIуэ цIэрыIуэ Драйзер Теодор жиIэгъащ: «Пщащэ щыпкъэхэр илъэсищэрэ щэ ныкъуэм къриубыдэу зэщ къызэрыунэхур». Абы дыщIыбгъуж хъунущ: «ЛIы щыпкъэхэри пщащэ щыпкъэхэри хьэзаб ятемылъу я гъащIэр ирахьэкIыу хэт и гугъэми, икъукIэ щоуэ». Сыт щхьэкIэ? ЦIыхум я нэхъыбэм яфIэфIкъым акъылкIэ, пщIэкIэ, щIэныгъэкIэ япэ ищхэр. Нэхъ бэяну жыпIэмэ, апхуэдэхэм зи псэукIэ тыншыр зыхъуэжыну хуэмей зиусхьэнышхуэхэри щошынэ.
Си гугъэмкIэ, Заур нобэ икъукIэ къытохьэлъэ и лъэхъэнэгъухэми и лэжьэгъухэми я гупсысэкIэр. Мыр нобэ гъуазэщ — адыгэ щIэблэу дунейм тет псом дежкIэ, сыту жыпIэмэ адыгэ жылагъуэм деж абы мыхьэнэшхуэ щыщиIэщи.
УзэщIакIуэщ Заур. Сабийхэм я гъэсэным щыщIэдзауэ нобэрей адыгэр зрикIуэн хуей гъуэгум, иIэн хуей щIэныгъэмрэ акъылымрэ щхьэкIэ ар утыкуми къыщопсалъэ, къэрал парламентми щотхьэкъуэр, и программэм цIыхубэр щыгъуазэ ещI.
Абы адыгэлI пашэ, узэщIакIуэ, зи цIэр ди тхыдэмрэ щэнхабзэмрэ хэкIуэдыкI пэтахэм я щIэныгъэр ди пащхьэм кърелъхьэж.
Заур щIэныгъэлIщ. И къэхутэныгъэхэу иужьрей илъэсхэм къыдигъэкIа, къытридза тхылъхэм, тхыгъэхэм я мыхьэнэр къызэрамылъытэфам и щыхьэтщ абыхэм ящыщ ди нобэрей зэрырагъаджэ программэм зэрыхэмытыр. Абы и къэхутэныгъэхэр, дауи, иухакъым, ауэ ахэр тхылъу къыдэбгъэкIын папщIэ ахъшэ ухуейщ. Ди жагъуэ зэрыхъущи, ахъшэ зиIэхэр тхылъ хуейкъым.
Адыгэ Iуэху щызэрахьэ дауэдапщэ Налор щыхэн куэдрэ къэхъуакъым: ар щекIуэкIыр Кавказрами, Кавказ щIыби, хамэ къэрали ирехъуи. Заур абыхэм я джэлэсщ. «Адыговедение» жыхуаIэ щIэныгъэ къуэпсым абы хэлъхьэныгъэу хуищIам уехъуапсэ хъунущ.
Заур тхакIуэщ. ИIэщ абы усэ, хъыбар, новеллэ гъуэзэджэхэр. Мы лIым зэфIэкIыу къуэлъыр телъыджэщ: щIэныгъэ, литературэ, политикэ ирехъу, дэнэ дежи и гупсысэ нэхур щыпхешыф, хэкIыпIэ нэхъ тэрэзхэр къыщегъуэт.
Заур емызэшу и лъэпкъым и псэм хуолажьэ. Ар зыщIэхъуэпс адыгэ лIыхъужьхэри нобэ къалъху. «Зэманыр IуэхукIэ зыгъэнщIыфым, аращ езыр зэманыр зейр», — жиIащ КIуащ БетIал. Нало Заур зэманыр зыгъэнщIыф закъуэтIакъуэхэм ящыщт. Ар лъэпкъым и набдзэщ, лIыхъужь зыгъэпсщ, езыри лIыхъужьщ.
ЕХЪУТЭНЫДЖ Хьэсэн,
тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат.
ГъащIэ ныбзхэр
ГъащIэм узыпэмыплъа зэблэкIыпIэрэ гъэунэхупIэу куэд иIэщ, абыхэм ящыщу узыгъэгуфIэр нэхъ мащIэщи, узыгъэгумэщIыр нэхъыбэщ… Апхуэдэ зэблэкIыпIэхэр гъунэжу икIи зэмылIэужьыгъуэу зыгъэунэхуа, дапхуэдэурэ Iуэхухэр къемыкIуэкIами, и къалэмыр лъэныкъуэкIэ иримыгъэтIылъэкIыу е, нэхъыкIэжрати, хыфIимыдзэжыпэу нобэр къыздэсым ар (псалъэшхуэхужыIэ лъэпкъ хэмылъу) лъэпкъым хуэзыгъэлэжьа, ноби хуэзыгъэлажьэ тхакIуэшхуэщ икIи щIэныгъэлI гъуэзэджэщ Нало Заур.
Едгъэлейуэ зыми къыщыхъуну ди гугъэкъым, ди IуэрыIуатэр, ди литературэр джыным, къэхутэным ехьэлIауэ Заур лъэпкъым зэрыхуэупса IуэхущIафэ иным пэхъун дэнэ къэна, ибг нэсын псалъэ зэкIэ лъымысауэ къызэрытщыхъур жытIэмэ. (Сэ жыхуэсIэр мы пIэщIэрыщIэу ттха хъуэхъу-тхыгъэм хуэдэкъым — къэхутэныгъэщ. Литературэдж, IуэрыIуатэдж щIэныгъэхэм я Iэмал гъэунэхуахэмкIэ Нало Заур и гуащIэ къыдэкIа лэжьыгъэ нэхъыфIхэр, нэхъыщхьэхэр щызэпкърыха, къалэжь пщIэр щагъуэта, щыщIагъэхэри щамыбзыщIа къэхутэныгъэ нэгъэсащ).
Мыпхуэдэхэм деж, ди щхьэ иритедгъэуж е къридгъэпцIэж щIыкIэу, жытIэ хабзэщ: «Тхьэм жиIэмэ, къэхъунщ а псори щагъэзэкIуэжын зэмани зыгъэзэкIуэжын цIыхуи». Къэхъуну Тхьэм жиIэ, ауэ мы зэрекIуэкIым тепщIыхьмэ, абы ущызыгъэгугъ гукъыдэжыр лъэпкъым нэхъ и мащIэ хъууэрэ, апхуэдэ гупыж зыщIыфынухэр, тхэщI мыхъумэ, къытхэхъуэ щымыIэурэ зэманыр хуэкIуатэу ди гугъэщ анэдэлъхубзэм ехьэлIа IэщIагъэхэмрэ щIэныгъэхэмрэ ятеухуауэ дыщыщIегъуэжынкIэ, ди IэфракIэм дыщедзэкъэжынкIэ щыхъуну махуэм. (ТхакIуэхэр, усакIуэхэр игъащIэми нэхъ дыгужьеигъуафIэщ, абы къыхэкIыуи Iуэхугъуэшхуэхэр нэсу къыщыдгурымыIуэ, щыщIэдгъалъэ, дыщыщыуэ куэдрэ къохъу. Дэри мы жытIамкIэ дыщыуауэ къыщIидзыжыну сыту дыхуейт. Тхьэм апхуэдэу Iуэхур щыту къыщIигъэкI).
НэгъуэщI щхьэусыгъуи иIэу къыщIэкIынщ Заур и щIэныгъэ IуэхущIафэхэм япэхъун псалъэ нобэкIэ жыIа зэрымыхъуам. Ар, — япэрауэ, Налор зытелажьэ щIэныгъэ лIэужьыгъуэхэр къалэмрэ тхылъымпIэрэ зэхуэзыхь дэтхэнэми къигъэIурыщIэфынухэм зэращымыщырщ, а щIэныгъэхэм уазэрыщыгъуазэмкIэ уигурэ уи щхьэрэ зэтемылъу щытмэ, апхуэдэ къэхутэныгъэхэм уатепсэлъыхьын къудейм зеппщыт зэрымыхъунурщ. (Ди жагъуэ зэрыхъунщи, гупыж егъэлея нэхъыщхьэ къуэмылъу, апхуэдэ Iуэху инхэм тегушхуэ, я нэхъ еджагъэшхуэри хуэсакъыпэурэ зытепсэлъыхьхэр кIуэрыкIуэм тету «зэфIэзыуд» гуэрхэри щыIэщ. Апхуэдэхэр нэхъыбэ хъууэри кIуэну къыщIэкIынущ, Iуэхум куууэ хэзыщIыкIхэр нэхъ мащIэ хъуху. ЗэрыжаIэу, «природэм зыгуэр нэщIу къанэу игу техуэркъым»).
ЕтIуанэрауэ, Заур ящыщкъым зи къэхутэныгъэхэм «щхьэфэрыду ирикIуэу» апхуэдэуи къэзыгъэнэжхэм. ЩIэныгъэм и налкъутхэр щIы щхьэфэм зэрытемылъыр, абы нэгъэсауэ зыгуэр къыщыпхутэну ухэтмэ, къыщIэгъэлъэн зэрыхуейр, а щIыналъэ гъуркIым къыщыщIэбгъэлъэным, къамыхута щIэ гуэрхэр къыщыбгъуэтыным щхьэкIэ, абы ухуеджэ зэпыту гъащIэр епхьэкIыну узэрикъалэныр фIы дыдэу къызыгурыIуэ икIи абы ткIийуэ тет, зи званиемрэ зи степенымрэ зи щIэныгъэм темыукIытыхь еджагъэшхуэхэм (Тхьэм и шыкуркIэ, иджыри апхуэдэхэр щыIэщ) ящыщщ Налор.
Аращи, дэ мы тхыгъэ кIэщIым щыдимурадкъым Нало Заур щхьэкIэ жамыIэфа псор къыщыжытIэну, къыщызэщIэткъуэну. ЩIэтхъумэнкъыми, ар нэгъэсауэ хулъэмыкIынкIэ шэч зыхуэзыщIыжхэм дэри дащыщщ. АтIэми, Iуэхум хэзымыщIыкIыщэхэм хьэм нэщI щхьэIуо дыщеуэу къащымыхъуным щхьэкIэ, дыхуейт Налом и щIэныгъэ IуэхущIафэ (бжыгъэкIэ 100-м фIыуэ щхьэпрокI) гуэрхэм я фIэщыгъэцIэхэр мыбдеж къыщитIуэну: «Послевоенная кабардинская поэзия», 1970 г.; «Из истории культуры адыгов», 1978 г.; «ДжэгуакIуэмрэ усакIуэмрэ», 1979 гъэ; «Этюды по истории культуры адыгов», 1985 г.; «Лъабжьэмрэ щхьэкIэмрэ», 1991 гъэ; «Адаб Баксанского культурного центра», 1991 г. «Елбэд Хьэсэн. Гукъинэжхэр», 1993 гъэ, нэгъуэщIхэри… Нало Заур и гуащIи и фIыщIэ ини хэлъщ «Къэбэрдей литературэм и тхыдэм теухуа очеркхэр» 1965 гъэм — адыгэбзэкIэ, 1968 гъэм — урысыбзэкIэ къызэрыдэкIам. Ди еджагъэшхуэ цIэрыIуэхэу адыгэ IуэрыIуатэр, лъэпкъ музыкэр зэхуэхьэсынымкIэ, джынымкIэ куэд зылъэкIа КъардэнгъущI Зырамыку, ГъукIэмыхъу Iэубэчыр, Иуаныкъуэ Нурбий, Бэрэгъун Владимир, Гъут Iэдэм сымэ я гъусэу Нало Заур елэжьащ «Народные песни и инструментальные наигрыши адыгов» фIэщыгъэцIэр зиIэ, тхылъ зыбжанэу зэхэт лэжьыгъэшхуэм. А лэжьыгъэшхуэм и мыхьэнэр дэркIэ къэпщытэгъуейщ икIи жыIэгъуейщ, ар — «..ди хэкупсо фольклористикэм и лъэхъэнэщIэщ»… Мыри щIыдгъужынщ: ди анэдэлъхубзэм, ди IуэрыIуатэм, ди литературэм ятеухуауэ щIэныгъэм хузэхашэу щыта зэхуэсхэм (щIэныгъэ конференцхэм, семинархэм) Налом щищIа докладхэм, радиокIэ, телевизоркIэ дызыщIигъэдэIуа псалъэ Iущхэм щIэи-гъуни яIэкъым жыхуаIэм хуэдизщ.
Иджы Нало Заур и прозэмрэ поэзиемрэ ятеухуауэ — кIэщI дыдэу… И къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэм дапхуэдизу уатемыпсэлъыхьами, шэч хэмылъу, Заур езым япэ иригъэщри, япэ игъэщыпхъэу къытщыхъури абы ди литературэм хэлъхьэныгъэ хуищIа тхыгъэ хъарзынэхэрщ: псом япэу, — и новеллэ гъэщIэгъуэныщэхэрщ; сабийхэм яхуитха усэ жьгъырухэрщ; жьыгъэм дэмыужьыхыу нэхъри къызэщIигъэстауэ, IущыгъэкIэ, философиекIэ нэхъри игъэнщIауэ къыпщыхъу и поэзиерщ.
Налом и новеллэхэм уакъыщеджэкIэ, япэ дыдэу зыхэпщIэр абыхэм яхэлъ лиризм гуакIуэрщ, гъащIэм нэгъуэщIынэкIэ уезыгъэплъ, абы и телъыджэхэм я тепхъуэ гъуабжэхэр тхутезыIэтыкI Iэмалхэу цIэ зыфIэщыгъуейхэрщ. Пэжу, ахэр поэзием нэхъ и нэщэнэхэщ, абы къыдекIуэкI дамыгъэхэм, нагъыщэхэм ящыщщ, ауэ прозэми хъарзынэ дыдэу йозэгъ, искусствэм и «мышыумрэ» и «шыугъэмрэ» я зэхуакум «зэщыщхъур» къызэрыдагъуатэ гукIэ Тхьэр къыпхуэупсамэ, а Iэмалым телъыджэ дыдэхэр кърибгъэщIыфынущ. Апхуэдэгу зиIэ, а тыгъэ лъапIэр хъарзынэу къэзыгъэсэбэпыф тхакIуэ закъуэтIакъуэхэм Заур зэращыщым шэч къытрахьэну си гугъэкъым абы и новеллэхэр щызэхуэхьэса «Къру закъуэ» тхылъым гупсэхуу къеджахэм.
Заур и прозэм нэщэнэ нэхъыщхьэу хэплъагъуэхэм ящыщщ гъащIэм куууэ укIуэцIрызыгъэплъ философие гупсысэхэмкIэ гъэнщIауэ зэрыщытри. Псалъэм къыдэкIуэу жытIэнщи, ди литературэр къызэрежьэрэ нэхъ и нэщэнэу щытри мыхьэнэ нэхъ зыщрату къытщыхъури сюжет къудейкIэ зэщIэIулIа тхыгъэхэрщ. Языныкъуэ тхакIуэхэр апхуэдизкIэ сюжетым быдэу кIэрыщIащи, абы зытIэкIукIэ къытебэкъукIмэ, тепсэлъыкIмэ, ныджэм къытридза бдзэжьейм хуэдэу къэнэнхэу къыпщохъу (къэнэнхэуи къыщIэкIынущ)… АтIэми сюжетракъым тхакIуэм и IэфIри и зэфIэкIыр здынэсри зыхэлъэгъуэн хуейр… Пэжщ, сюжетыфIри хъарзынэщ, узыхуейщ. Ауэ ахэр, ди фIыщIэ лъэпкъ хэмылъу, гъащIэм хьэзыру къыщыдит щыIэщ. Зы тхакIуэм адрейм тыгъэ щыхуищIи къохъу (Пушкин — Гоголь). Ар дэнэ къэна, Дюма-адэми абы и зэманым псэуа нэгъуэщI тхакIуэшхуэ гуэрхэми къащэхуу щытащ сюжет гъэщIэгъуэнхэр. БзыщIи щIэхъуми хэмылъу къащэхурэ дунейпсо литературэм хэлъхьэныгъэ хуэхъуну къызыпэщылъ шедеврхэр къыхащIыкIыу щытащ… А псом ищIыIужу жытIэнщи, иджырей литературэм гъунэжу хэтщ сюжетыншэ романхэр, новеллэхэр, поэмэхэр, къыфIэбгъэкIмэ — драмэхэр… Сюжетыр — ар къызыращIэкI гуэрщ, каркасщ, а каркасым и мыхьэнэм фIамышу зи тхыгъэ къэзыгъанэхэми апхуэдэ тхыгъэхэр эталону къащыхъуу ирагъэса тхылъаджэхэми зэзэмызэ ягу къэгъэкIыжыпхъэт ахэр, литературэм и пщалъэ нэхъ пажэу щыт эстетикэм тепщIыхьурэ жыпIэмэ, зызыгъэлитературэ Iэужь нэмыщIысахэу зэрыщытыр… Къытыдогъэзэжри, тхакIуэм и IэфIри и зэфIэкIри здэщыIэр «зращIэкIракъым», — «къращIэкIырщ», хьэзыру гъащIэм къуитам, къыпIэрыхьам уэ ууейуэ хэплъхьэжыфыр зыхуэдэрщ, зыхуэдизырщ. Арауэ къыщIэкIынущ тхакIуэфIым щхьэкIэ «абы езым и хъэтI иIэжщ» щIыжаIэри.
Налор, шэч хэмылъу, ящыщщ зи хъэтI зиIэж тхакIуэхэм. Абы сюжетми зыщидзейркъым, сюжетыр зэрызэIуща Iуданэхэри гупсысэрэ псэкIэ егъэнщIыф, а сюжетым къыхэмыхьэжыфынкIэ е, хэкIа нэужь, жиIэн имыгъуэтынкIэ мышынэу, гупсысэ къеблар жыIэгъуэ ирегъахуэри, адэкIэ сюжет гъуэгуанэм пещэж, а дызытезэшыхьынкIэ хъуну щытам, дыхуэзэшам ещхьу, дытрешэж.
ГъэщIэгъуэн дыдэщ икIи щIэщыгъуэщ Заур и образ къэгъэщIыкIэхэри, щIэх-щIэхыурэ уи нэгу къыщIэувэж (е пхущIэмыгъэкIыж) щытыкIэхэм иту и персонажхэр зэрыуигъэлъагъуфри. Псалъэм папщIэ, схущIэмыгъэкIыжу си нэгу къыщIэнащ «ТIытIу и дыгъэ шыщIэ» новеллэм хэт щIалэ цIыкIум и плъэкIэр. Зытхьэлэну псым ирихьэжьэн япэ, гущIэгъу лъыхъуэу адэм къыхуеплъэкIыжа сабийм и нэгур. Сыт ар апхуэдизу гукъинэж щIысщыхъуар? Абы нэхърэ куэдкIэ нэхъ гуузу сытым хуэдизым уащрихьэлIэрэ литературэми гъащIэми? ЖыIэгъуейщ ар къызыхэкIыр. Мис а «жыIэгъуейхэм» я дежу къыщIэкIынущ литературэм, нэхъ убгъуауэ жыпIэмэ, — искусствэм и нэхъ телъыджэ дыдэхэр къыщыщIидзэри къыщыунэхури.
Куэд дыдэ жыпIэфынущ Налом и бзэм теухуауи. Ар анэдэлъхубзэм зэрыхущытыр зыкъомкIэ ебгъапщэ хъунущ динщIэкъур КъурIэным зэрыхущытым: анэдэлъхубзэм и псэлъафэ къэгъэщIыкIэ, и псалъэ ухуэкIэ дэтхэнэри дыщэм хуэдэу къелъытэ, ахэр дэнэ къэна, псалъэм и пкъыгъуэ гуэрхэр нэсу «зэрыдмыгъэлажьэм», ар дыдэмкIи хуэм-хуэмурэ бзэм и къарур зэрыщIэдгъэкIым ирогузавэ, зыгуэрхэр хуей-хуэмейми, ди тхыбзэр и жыIэм зыкъомкIэ трегъахуэ… Къэтщтэнщ, псалъэм папщIэ, суффикс — «ей»-р. Мыр, япэрауэ, хуабжьу къару гъэпщкIуа зиIэ суффиксщ, етIуанэрауэ, ижь-ижьыж лъандэрэ ди бзэр зэсэжа суффикс «дахэщ», лъэкIыну псор къыпкърумыхыныр емыкIущ. Къытригъэзэжурэ ар куэдрэ къыджиIащ Заур, икIэм-икIэжым, хуэм-хуэмурэ дытехьэу щIэддзауи си гугъэщ а тхыкIэм… Пэжу, щыIэщ мыпхуэдэм иризэгуэп, ди тхыбзэр пIэщIэрыщIэу хуащIа «жыпхъэм» къибгъэплъ мыхъуну къэзылъытэ, ямыщIэ псалъэ псоми «архаизм» яфIэзыщ, апхуэдэхэр къэгъэсэбэпын хуэмейуэ къэзылъытэ куэд.
Ар — ди тхыбзэр зэфIэувэным ину зэран къыхуэхъу Iуэху еплъыкIэщ. Япэрауэ, ди тхыбзэр, ди жагъуэ зэрыхъущи, нэсакъым зи Iуэхур сыт и лъэныкъуэкIи бзэпс хъуауэ къалъытэ (псалъэм папщIэ, француз, инджылыз, урыс, н.) тхыбзэхэм я щытыкIэм. Дэ, а лъэныкъуэмкIэ Iэнэ-Iэтэ зэщIэтлъхьэжауэ ди гугъэми, ди тхыбзэр зэфIэувэ къудейуэ аращ, бзэм «хэщыпыхьыфынкIэ» зэфIэкI зиIэхэм, абы нэхъ хуэщIахэм ар япэбубыдыныр къуаншагъэщ, я жыIэм сэбэп гуэр къыхыумыхыныр делагъэщ. ЕтIуанэрауэ, адыгэ тхакIуэм и псалъэ фондыр языныкъуэ нобэрей адыгэхэм я псалъэ фондым щхьэпрыкIын хуэмейуэ къэплъытэныр — ари губзыгъагъэм яхэббжэ хъуну ди гугъэкъым. (ИтIанэ ар зэщхь хъунур Ильфрэ Петроврэ я персонаж Эллочкэ и псалъэ фондырат).
Дыщымыуэмэ, Нало Заур и поэзием нэщэнэ нэхъыщхьэу хэлъыр — ущиеу зэрыщытырщ. ПцIыр сыткIэ щхьэпэ, «ущиер» поэзием хэлъын хуей хуабагъэр къыщIэзымыгъэхьэ, ар дэнэ къэна, — тIэкIу щIыIэ-псыIэ зыщI нэщэнэщ. Ауэ а нэщэнэм иIэщ поэзием хъугъуэфIыгъуэ куэд къыщыхуилэжьыф егъэзыпIэ. Ар — гъащIэм и философиерщ, философынэкIэ гъащIэм ухэплъэнырщ, абы щекIуэкIхэр псэкIэ зэбгъэзахуэурэ ущием куэдкIэ ефIэкI, нэхъ къару зиIэ икIи цIыхум нэхъ япкърыхьэ гупсысэ куухэр, гъэщIэгъуэнхэр къэбгъэщIынырщ… Езы гъащIэм, философынэкIэ а гъащIэм ухэзыгъаплъэ жьыгъэм, хуэм-хуэмурэ ухуашэу къыщIэкIынущ апхуэдэм. Ди гугъэщ Налом и поэзиери а лъэныкъуэмкIэ жьыщхьэ махуэ хъуауэ. Абы щыхьэт техъуэфынущ иужьрей илъэсхэм Заур итха усэхэр. «Урыху Iубыгъуэ» зыфIища и яужьрей тхылъыр.
Нало Зауррэ IутIыж Борисрэ. 2001 гъэ
Тхьэм ирещIи, адыгэ тхакIуэхэм, усакIуэхэм, къытхэтми, закъуэтIакъуэу къыщIэкIынущ къытхэтыр мащIэ-куэдми сабийхэм яхуэмытхауэ. АтIэми, сабийм яхуэтхэ псор сабий тхакIуэу е сабий усакIуэу къэплъытэныр щыуагъэщ. Уазэрыхуэтхэр аракъым е яхуэптхар зыхуэдизыракъым сабий тхакIуэ е усакIуэ узыщIыр — узэраджыр зыхуэдэрщ, узыджхэр зыхуэдизырщ, укъэзылъыхъуэхэм я бжыгъэрщ. Заур абыкIи шэч къызытумыхьэфын насып щигъуэтауэ си гугъэщ ди литературэм. А насыпым хэкIыпIэ хуэхъуар лIэужьыгъуищу зэхэту худогъэфащэ. Япэр — мо ищхьэкIэ зи гугъу щытщIа «ущиер» (мыр сабий тхыгъэхэм дэгъуэ дыдэу езэгъ нэщэнэу къытщохъу). ЕтIуанэр — сабийм я псэм узэрыдыхьэфыну Iэмалхэр, я психологиер фIыуэ зэрищIэр. (Нэхъ пэжыжыр жыпIэнумэ, — ищIэ къудей мыхъуу, и лъым хэту зэрыщытыр). Ещанэу — ижь-ижьыж лъандэрэ лъэпкъым къыдекIуэкIыу сабийхэм ятегъэпсыхьа IуэрыIуатэм фIы дыдэу зэрыхищIыкIыр… ЖытIахэм щыхьэт хъарзынэ къытехъуэфыну си гугъэщ сабийхэм папщIэ Заур къыдигъэкIа мы тхылъхэр: «Хъуромэ», «Аслъэныкъуэ», «Инэмыкъуэ», «КIэфий», «Джэгузэхэшэ», «Дыгъэеджэ», «Нагъуэ щабэрыкIуэ», н.
Илъэс 20-м нызэрихьэскIэ Заур сыщыдэлэжьащ сэ, япэм зэрыжаIэу щытам хуэдэу жытIэнщи, ЩIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым. Пэжу, Заур — IуэрыIуатэм телажьэ къудамэм, сэ — адыгэбзэмкIэ къудамэм… ЦIыхум тынш дыдэу епщIхэм сащыщкъым сэ, Заур а зэманым (70 — 80 гъэхэм) нэхъ къыпыщIауэ, и кабинетыр кIуапIэ, зэхуэсыпIэ зыхуэхъуауэ щытахэм сыразыхэзт жысIэу пцIы схуэупсынукъым. Заур и кIуэгъужэгъут, псалъэм папщIэ, лъэныкъуэ куэдкIэ цIыху телъыджэу дунейм тета Къып Мухьэмэд мыгъуэр, ХьэIупэ ДжэбрэIил, Бещтокъуэ Хьэбас, Бгъэжьнокъуэхэ Заурбэчрэ Барэсбийрэ, Црым Руслан сымэ, нэгъуэщIхэри. Музыкэ, литературэ, живопись — сытыт нэгъуэщI зытепсэлъыхьынур искусствэр зи псэм хэпщIа а цIыху гъэщIэгъуэнхэр! Заур езым фIы дыдэу хещIыкI а искусствэ лIэужьыгъуэхэм, сыт хуэдэ лъэныкъуэкIи псэлъэгъу, чэнджэщэгъу къыпхуэхъуфын хуэдизу интеллект лъагэ зиIэ адыгэлI нэсщ. Арат мопхуэдэу щIалэгъуэ жэрдэмри Iэзагъэри зи куэд цIыхухэм абы и кабинетыр кIуапIэ щIахуэхъур. Тхьэ ирисIуэфынущ: а ныбжьэгъу нэхъыщIэхэм яхуиIэ пэжыгъэм зэи епцIыжакъым Заур…
Дэтхэнэ цIыхуми гъащIэм щIыхуэарэзы гуэрхэр къыпхурибжэкIыфынущ. Си щхьэкIэ апхуэдэхэм ящыщу сэ къызолъытэ си гъащIэ гъуэгуанэм КъардэнгъущI Зырамыку, ГъукIэмыхъу Iэубэчыр сымэ хуэдэ цIыхушхуэхэм сазэрыщрихьэлIар. СащрихьэлIэ къудей мыхъуу, сазэрыдэлэжьар, IуэрыIуатэ зэхуэтхьэсын, анэдэлъхубзэм и диалектхэр къэхутэн мурадкIэ, адыгэ щIыналъэхэр къызэхэткIухьу зэрыщытар. Мис апхуэдэу си гъащIэм къыхыхьа икIи къыхэна цIыхушхуэхэм ящыщ зыщ Нало Заур.
Жьыгъэр фIыщ жызыIэм пцIышхуэ еупс, ар зэрыпцIыр къывжезыIэфынухэм ящыщ дыхъуакIэщ дэри. Абы къыхэкIыуи щIэх-щIэхыурэ гукIэ къыдобжэкI фIыуэ тлъагъу ди ныбжьэгъуфIхэр, пщIэ зыхуэтщI ди нэхъыжьыфIхэр, ахэм я бжыгъэр зэрыкIуэщIми дронэщхъей. Дронэщхъей икIи дрогужьей, фIыуэ тлъагъу ди цIыхушхуэхэр узым игъэхыщIэу щытлъагъукIэ, унэм къыщIэмыкIыжыфу къыщытщIэкIэ. Нэхъ зэхуэгуапэу дыщытын зэрыхуейм кIуэ пэтми псэкIэ доувалIэ. АтIэми дрогуфIэ абыхэм ящыщ зыкъом ноби зэрытхуэпсэум, тхыгъэ гъэщIэгъуэнхэмкIэ къытхуэупсэн гукъыдэж иджыри зэраIэм…
IУТIЫЖ Борис,
КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ. 2003 гъэ
КъурIэным и зэдзэкIакIуэ
Сэ сызэреплъымкIэ, Нало Заур цIыхухэм я гум щыпсэунущ «сыадыгэщ» жызыIэ дунейм тетыху. Алыхь ЛъапIэм тыгъэ куэд къыхуищIащ Заур. Псэ къабзэу, адыгэлI пэжу, цIыхугъэм и гъащIэр тыхь хуищIу псэуащ ар.
Болий Мустафаррэ Хъуажь Мухьэмэд-Хъеррэ и гъусэу.
Бзэм зегъэужьыным, щIэныгъэм, адыгагъэм теухуауэ абы илэжьам хэти щыгъуазэщ. Адыгэбзэр ищIэу, абы и тхыгъэхэм щIэмыджыкIа щыIэу къыщIэкIынкъым. Ауэ сэ зи гугъу сщIынур дин пэжыр адыгэхэм къагурыIуэным Налом хилъхьа лэжьыгъэрщ, КъурIэныр адыгэбзэкIэ зэдзэкIыным хилэжьыхьам теухуа тхыгъэ срихьэлIакъыми.
Хъуажь Мухьэмэд-Хъер и жэрдэмкIэ, дызэгъусэу илъэс зыбжанэкIэ КъурIэным и мыхьэнэр адыгэбзэм къидгъэзэгъэным дызэделэжьащ. Мухьэмэд-Хъер хуейт зэдзэкIам бзэм фIыуэ хэзыщIыкI, Нало Заур тхухэплъэну. Заури дигъэщIэхъуакъым.
Япэ щIыкIэ Налом и деж дыщызэхуэсурэ, «Яасин» сурэ лъапIэр зы тхылъ цIыкIу тщIыри къыдэдгъэкIащ. Еджахэм ягу ирихьауэ къыщытщIэм, ди лэжьыгъэм пытщэну дызэгурыIуащ. ЩIэддза къудейуэ, Заур си закъуэу зыкъысхуигъазэри къызэупщIащ: «Уа, щIалэ, ушынэркъэ мы дызыпэрыува лэжьыгъэр тхузэфIэмыкIыу гуэныхь къэтхьынкIэ? Уэ уегъэджакIуэщ, сэри диным хэсщIыкIышхуэ щыIэкъым, тIуми хьэрыпыбзэ тщIэркъым». А упщIэр Мухьэмэд-Хъер хуэзгъэкIуэтати жэуап къритащ: «А гупсысэр тщымыгъупщэу, КъурIэн лъапIэм и мыхьэнэр адыгэбзэм нэсу къидгъэхьащ зэи тхужыIэнукъым. КъурIэныр Алыхьым и псалъэу Мухьэмэд бегъымбарым хьэрыпыбзэкIэ къыхуехаращ, дэ дызыщIэкъунур абы и мыхьэнэм Алыхьым къытIурилъхьа ди бзэмкIэ цIыхухэр щыгъуазэ тщIынырщ. Си фIэщ мэхъу дэр нэмыщIкIи куэд а Iуэхум зэрелэжьынур, ди лэжьыгъэр зэрырагъэфIэкIунур. Сэ сыхуейщ Мустэфар дэрэ ди лэжьыгъэм щыри дызэгъусэу дыхэплъэжыну. Сэ хьэрыпыбзи сощIэ, динми сыхуеджащ».
ДызэгурыIуащ, щыри дыхуэмыарэзыуэ зы Iэят блэдмыгъэкIыну.
ИлъэситIкIэ дыздэлэжьащ Заур и унэм дыщызэхуэзэурэ. А зэманым Налом и Iущагъыр, и щIэныгъэр, и бэшэчагъыр наIуэ къысщыхъуащ. Гугъут абы удэлэжьэну: лъэныкъуэ псомкIи зэпимышэчауэ зы псалъэ закъуи блигъэкIынутэкъым, и фIэщ мыхъуауэ зыми арэзы техъуэнутэкъым. Тыншт Заур удэлэжьэну: апхуэдизкIэ дахэ хъурт ар зыхэлэжьыхьари, укъыщеджэкIэ псынэпс къабзэ уефэм хуэдэу къыпщыхъурт, псэр игъэгуфIэрт. Налом жиIэрт: «Мы ди лэжьыгъэр хэт дежкIи — профессорми, еджакIуэми, щIэныгъэншэми — гурыIуэгъуэу щытын хуейщ».
«Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд и фIыгъэкIэ, зэддзэкIыр абы къытехуэрт. ЩIэджыкIакIуэхэм къытхуатхым Заур мыхьэнэшхуэ иритырти ди лэжьыгъэм къытедгъэзэжурэ дыхэплъэжырт. ЗыгуэркIэ дызэрызэгурымыIуэхэм теухуауэ Мухьэмэд-Хъер дин лэжьакIуэхэм яхуэзэрти хигъаплъэрт. Арэзы зыхуэмыхъухэр апхуэдэу иригъэлъэгъуащ дуней псом щыцIэрыIуэ дин щIэныгъэлI Цей Джэудэт Сэхьид (Сирие Хьэрып Республикэ).
А илъэситIым къриубыдэу Заур и гуащIэри и зэманри мы лэжьыгъэм тригъэкIуэдащ. Iуэхум щыпэрыувэм, Налом ибзыщIыртэкъым муслъымэн диным зэрымыарэзы гуэрхэр зэрыхэтыр. КъурIэным и зэхуэдитIым дынэсауэ, абы къыджиIащ: «Сэ нэсауэ си фIэщ хъуащ мы ФIыцIагъэр дыкъэзыгъэщIа Тхьэшхуэм къызэрыбгъэдэкIар, Мухьэмэд бегъымбарри Абы зэрилIыкIуэр». Абдежым Заур къытхуеджащ Iэят «ал-Курси»-м, триухуа усэр.
Iэталкурси
Мы дунейр зытезыIыгъэ,
Мэхъу си фIэщ уи закъуэныгъэр.
Зэи къэмыкIуэ уи жеин,
КъыптемыкIуэ щхьэукъуэн.
Дунеишхуэр къэзыгъэщIыр
Уэрщи, ди Тхьэ, еш умыщIэ.
КъэбгъэщIам урихъумакIуэщ,
УощIэр уэ дунейр зыдэкIуэр.
Дунейр хуейкъым зым и нахъти —
Уэри щIыри уэ уи тахътэщ.
Уэ шейтIаныр уогъэшынэ,
Хьэрэм зышхыр уогъэпшынэ.
Мы зыр си щхьэм къимытIасэ —
Щхьэ лейзехьэм уахуэIэсэ?
Мы усэм хыболъагъуэ Налом сыт ищIысми куууэ егупсысу зэрыщытар. И акъылыр игъэлажьэу, нэсу арэзы зытемыхъуар къищтэфыртэкъым. Ислъамым нэсу ар пхызыгъэкIар КъурIэн лъапIэм и мыхьэнэм куууэ зэрыхэгупсысыхьарщ.
Диным цIыхур хуэунэтIыным и мызакъуэу дыадыгэщ жыдэзыгъэIэ ди бзэр хъумэнымкIэ фIыгъуэшхуэщ КъурIэн Iущым и мыхьэнэр адыгэбзэкIэ зэдзэкIа зэрыхъуар. А лэжьыгъэм и псэ емыблэжу хэлэжьыхьащ Нало Заур. А зэманым Налом и щхьэгъусэр иIэжтэкъым, итIани абырэ и шыпхъу Къарэрэ дэ пщIэуэ къытхуащIар пхужыIэнкъым. А зэман кIыхьым бысымыфIу диIащ ахэр.
Алыхьталэм и фIыщIэщ апхуэдэ псэ къабзэхэм садэлэжьэну Iэмал къызэрызитар. Тхьэм солъэIу Заур адыгэ лъэпкъым хуищIа лэжьыгъэм пэкIуэ псапэр бэгъуауэ къритыжыну, зыдэкIуэжа дуней пэжым жэнэтым и фIыпIэр къыщыхуигъэфэщэну.
БОЛИЙ Мустэфар,
егъэджакIуэ. Кэнжэ къуажэ
Псатхьэм къыщигъэзэжынур
ЦIыхур дунейм къытохьэри йохыж. Лъэужьыншэр нэхъыбэщ. Лъэужь дахэ къэзыгъэнам псэухэр йохъуапсэ. Нало Заур къигъэнар зы цIыху и лъэужь закъуэкъым, дунейпсо хуэдиз мэхъу. Къызэгуэдвгъэх и тхылъхэм ящыщ — щIэныгъэр зи лъабжьи, лъэпкъ литературэм и курыхыу зетхьэхэри — дэтхэнэри щыхьэтщ: Налом зы дунеишхуэ къытхуигъэнащ, гугъэкIэ зыщыдгъэнщIрэ гъащIэ къыщытхыхьэжу, дигу къигъэкIыжащ тIэщIэхуа хабзэр, къытIурилъхьэжащ ди бзэр…
Зауррэ Къаныкъуэ Заринэрэ. 1998 гъэ
НАЛО Заур и сабиигъуэр гугъут, и адэр къыщхьэщытыжакъым — зы лажьэ имыIэу дашащ, ягъэтIысри, ягъэкIуэдащ. БлутIэ (арат Заур зэреджэр) къуажэ кIыщым щылэжьэн хуейуэ къытрагъахуэри, еджапIэ кIуэну хуимыту къыщIрагъэдзыжат, ауэ, и насып кърихьэкIри, гъукIэ нэхъыжьу яхэт Къэжэр ХьэкIашэ щIэныгъи бгъэдэлъу, цIыхугъи хэлъу къыщIэкIащ. Налом и «Къру закъуэ» новеллэм и лъабжьэр аращ. ИужькIэ, тхакIуэ къыщищIыкIым, Налом тхылъ щэ ныкъуэм щIигъу къыдигъэкIыну хунэсащ. Пхъуантэ дэз дыщэ къуатами, епт хъункъым языхэзыр… Сыту гуащIафIэт, сытуи цIыху телъыджэт ди нэхъыжьыр! Абы и усэхэм, и псысэхэм деджэу дгъэкIуащ ди сабиигъуэр: «ЦIыху напэ», «Бзухэм я бзэ» поэмэхэр гукIэ тщIэрт, итхыжа хъыбархэр зэхуэтIуэтэжырт… Си пщIыхьэпIи къыхэхуэртэкъым ди псысэусым зэгуэр сыхуэзэну.
«Iуащхьэмахуэ» журналым сыщылажьэу (илъэс пщыкIутху и пэ) дызэрыцIыхури, чэнджэщ къызитмэ сыгушхуэу, Iуэхутхьэбзэ гуэр сигъащIэмэ си щхьэр лъагэу слъагъужу дыкъызэдекIуэкIащ. Езы дыдэ Нало Заур и тхыгъэ дзыхь къыпхуищIу уригъэлэжьыну — ар пщIэшхуэт сэркIэ, сэ тхэн щIэздзагъащIэт. Хьэрф зырызу къыщыпщыпкIэ, ущеджэжкIэ я купщIэр уи гум нэсынтэкъэ?! Си гум хыхьэжырти, си псэр ягъэкъабзэрт Налом и тхыгъэхэм. Адыгэ джэгуакIуэжьхэм щатепсэлъыхькIэ ахэр уи нэгу къыщIигъэувэу, я бзэ телъыджэр уи тхьэкIумэм къригъаIуэу; езым и гъащIэм хэта цIыху къызэрыгуэкIхэм я гугъу щищIкIэ, апхуэдэхэр къуажэ уэрамхэм къыщыпхуэзэну угугъэу; и псысэхэм хэт лIы хахуэхэмрэ тхьэIухудхэмрэ щыIэу уи фIэщыпэ ищIу — апхуэдэут зэрытхэр Налор.
ЩIэныгъэшхуэ бгъэдэлът: бзэм, IуэрыIуатэм, тхыдэм зэреджам, куууэ зэрыхищIыкIым нэмыщI, дуней псом щызекIуэ сурэт щIыкIэхэм, макъамэхэм щыгъуазэт. И гъащIэм нэхъ гъэщIэгъуэн дыдэу илъэгъуахэм щытепсэлъыхькIэ, Заур зи гугъу ищIыр музейхэрат.
«УзыщIэхъуэпсыр сыт?» — жиIэри, илъэс блыщIым ит Налом адыгэ журналист Ширдий Маринэ еупщIат. «Урыхужь и Iуфэ унэ цIыкIу сыщIэсу сыпсэунт, фIыуэ слъагъу щхьэгъусэ сщIыгъуу», — жиIэри, жэуап итыжащ. Ар сигу къинарэ абыкIэ сыхуэхъуапсэу, махуэ гуэрым Заур редакцэм къыщIохьэри, и нэ нащхъуитIыр къигуфIыкIыу хъыбар жеIэ: «Щхьэгъусэ къэсшэжащ! (ТхакIуэр куэд щIауэ и закъуэу псэут, бынитI зыдигъуэта и щхьэгъусэр дунейм ехыжауэ). Къишэжар Жыгунхэ япхъу Нусэщ. Илъэс пщыкIутIкIэ зэдэпсэуащ Зауррэ Нусэрэ, Урыхужь и Iуфэ Iумысами, зэдэнасыпыфIахэщ. ИкIи Нало дадэм и усэныр къеблэжри, аргуэру усащ, тхылъипщI нэблагъи елэжьыжащ а зэманым. «Къру закъуэ» тхылъыр иужь дыдэу дунейм къытехьахэм ящыщщ. Мыр 1981 гъэм къызэрыдэкIыу зэбграхри, цIыхум яхузэрымыгъэгъуэту къэнати, етIуанэу къыдагъэкIыжу арат, ауэ иужьрей илъэсхэм итха новеллэхэри хэдгъэхьат, «Жыг хъурсанэ» жыхуиIэри хэту. А хъыбарыр зэриухыр мыращ (жыг телъыджэм жеIэ): «…Псатхьэм мы фи хэкур къыщIигъэщIар жэнэт ищIыну арат. Ауэ фи лъэпкъыр — адыгэкIэ зэджэр! — къигъэщIа нэужь, къыфхэплъэжри — дахагъэрэ узыншагъэрэ, лIыгъэрэ цIыхугъэрэ, лэжьыгъэрэ акъылкIэ къыфпэхъун щимылъагъум, жэнэтыр нэгъуэщI щIыпIэ ихьри, мы лъахэ телъыджэр фэ къывитащ. Аргуэру къыфкIэлъыплъри, итIани егупсысащ: хьэуа къабзагъэкIи, псы IэфIыгъэкIи, щIым и пшэрагъкIи зихуэдэ щымыIэ хэкум ис лъэпкъым хуэфэщэн бзэи иIэпхъэщ! — жиIэри, адыгэбзэр къыфIурилъхьащ, дунейм цIыхуу тетыр къывэхъуапсэу. Ауэ къыфкIэлъыплъыжщ, фигъэунэхущ аби, фи хьэуа къабзэри фымыгъэлъапIэу, фи псы IэфIри фымыхъумэу, фи щIыгулъ пшэрми фыщымысхьу, фи бзэ шэрыуэри зэвмыпэсыжу гу щылъитэм, зыкъыфхуигъэгусэри, Хьэршым кIуэжащ.
— Псатхьэ жыхуаIэр сыт езыр? — Кушбий доплъей, егъэджакIуэм еупщI хуэдэу.
— Ар вжесIаи иджыпсту: лъахэри, цIыхури, лъэпкъри къэзыгъэщIыр Псатхьэращ. Мы мэзыжьри, мэзыжьым щIэтри, щIэсри, щIэжри зи IэщIагъэр Псатхьэращ. Мо фэ вгъэщIагъуэу езгъэжьа гупыр зэрезгъэжьари абыхэм я унафэщ.
— ЫнтIэ, къашэжыфыну абыхэм ди Псатхьэр? КъахуэмыкIуэжмэ, дауэ хъуну? — си нэпс къызэпижыхьам гу лъызмытэу соупщI, жэуап дахэкIэ сыгугъэу.
— КъахуэмыкIуэжмэ, фэри фыунэхъуащ, дэри дыкъэсэхыжащ, — жи Хъурсанэ, и нэпсым уэсэпсу къызэпижыхьауэ. — Ауэ сэ си гугъапIэр фщIэрэ? Бынунэр адэм елъэIумэ хуэгъэщIэхъун и щIэблэр? Хъурсани поплъэ, дэри дыпоплъэ…».
Ярэби, Нало Заур къытхуигъэна дунейр псэкIэ тхузыхэщIэ дыхъуатэмэ, абы зи гугъу ищI цIыхугъэр тхэлъыжатэмэ, къимыгъэзэжыну пIэрэт ди Псатхьэм? Си щхьэ соупщIыж, жэуапри си гум къызжеIэ: къигъэзэжынут…
КЪАНЫКЪУЭ Заринэ,
«Горянка» газетым и редактор
нэхъыщхьэ, усакIуэ.
Нало Заур и «Урыху Iубыгъуэ» тхылъыр къызэрыдэкIар СурэтыщI гъуазджэмкIэ музейм щагъэлъапIэ. Сурэтым (сэмэгумкIэ къыщыщIэдзауэ): IутIыж Мэжид, Хьэщэ Къанщобий, Нало Заур, IутIыж Борис, Уэхъутэ Александр, ГъукIэ Замудин. 2001 гъэ
