Къэралыр зытелажьэр абы исхэм я сэбэп зыхэлъхэрщ
2017 гъэм зэфIагъэкIахэм я IуэхукIэ
ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу Къэбэрдей-Балъкъэр республикэм щыIэм ищIа доклад
«Граждан жылагъуэ лъэщыр, жэуаплыныгъэ зыхэлъыр, щхьэхуитыр зэхъуэкIыныгъэхэр дяпэкIэ къызэрызэтемыувыIэжынумкIэ шэсыпIэу къызолъытэ. Абы и IэнатIэхэр зытелажьэр зыужьыныгъэрщ, къэралым ис цIыхухэм я сэбэп зыхэлъхэрщ, социальнэ къалэн мытыншхэр дэгъэкIынырщ».
Путин Владимир
Зумакулов Борис ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыIэм гъэ къэс игъэхьэзыр докладыр итхащ «ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыIэм и IуэхукIэ» 2006 гъэм щэкIуэгъуэм и 3-м къащта Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Закон №82-РЗ-м и 25-нэ статьям ипкъ иткIэ икIи мы къэкIуэнухэр и лъабжьэу:
цIыхухэм щаIущIам, абыхэм республикэм и муниципальнэ щIыналъэхэм щекIуэкIа зэIущIэхэри яхэту, къыIэрыхьа хъыбархэр;
республикэм и цIыхухэм, Урысей Федерацэм и адрей субъектхэм щыпсэухэм, гражданствэ зимыIэ цIыхухэм, нэгъуэщI къэрал цIыхухэм зэрызыкъыхуагъэза-хэр;
Уполномоченнэр зэрыщIэупщIам тету гъэзэщIакIуэ властым и федеральнэ органхэм я щIыналъэ органхэм, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и къэрал влас-тым и органхэм, щIыпIэ унафэр зезыгъакIуэ органхэм къабгъэдэкIа хъыбархэр;
Уполномоченнэр къэрал, къинэмыщI IуэхущIапIэхэм, абыхэм ягъэтIысахэр щаIыгъ IуэхущIапIэхэри яхэту, щыщыIам къулыкъущIэхэмрэ къинэмыщI цIыхухэмрэ къыжраIахэр;
цIыхухэм я хуитыныгъэхэр хъумэным теухуа конференцхэм, зэхыхьэхэм, лъэныкъуэ куэд къызэщIэзыубыдэ зэIущIэ- хэм къыщаIэта Iуэхухэмрэ абыхэм къыщащта документхэмрэ;
цIыхубэ хъыбарегъащIэ IуэхущIапIэхэм, абыхэм Интернетри яхэту, къытрадзахэр.
«ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполно-моченнэу Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыIэм и IуэхукIэ» Къэбэр- дей-Балъкъэр Республикэм и Законым и 25-нэ статьям и Iыхьэ 1-м къызэригъэувым тету, мы докладыр хуагъэхь Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Iэтащхьэм, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентым, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Конституцэ Судым, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и прокурорым.
Докладым къыщыгъэлъэгъуащ цIыхухэм Уполномоченнэм зэрызыкъыхуагъэза тхыгъэхэр нэхъыбэу зытеухуахэр, тхьэусыхафэхэм я бжыгъэмрэ ахэр къыщIаIэт щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэхэмрэ, цIыхум и хуитыныгъэхэр къыщIызэпаудым и щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэхэмрэ цIыхум и хуитыныгъэхэр къызэпаудынымкIэ Iэмалхэр щIыщыIэмрэ, апхуэдэу къызэпауда хуитыныгъэхэр зэтегъэувэжынымкIэ уполномоченнэм, къэрал, муниципальнэ органхэм зэфIагъэкIахэр.
Хэзыгъэгъуазэ
2017 гъэр Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щекIуэкIащ Къэбэрдей-Балъкъэрым ис лъэпкъхэр Урысейм зэрыхыхьэрэ илъэс 460-рэ зэрырикъум зыхуэгъэхьэзырыным икIи ар гъэлъэпIэным и дамыгъэм щIэту. Абы теухуа дауэдапщэхэм жыджэру хэтащ Уполномоченнэмрэ абы и аппаратым и лэжьакIуэхэм-рэ. Уполномоченнэр республикэм и делегацэм хэту 2017 гъэм фокIадэм и 5-м щыIащ Къэбэрдей-Балъкъэрыр Урысейм зэрыхыхьэрэ илъэс 460-рэ зэрырикъум и щIыхькIэ Москва щIыналъэм, Урысей псом я Патриарх Кирилл Новоспасскэ члисэм фэеплъ пхъэбгъу къыщызэIуихым.
Къэгъэлъэгъуапхъэщ юбилейр гъэлъэпIэныр республикэм и жылагъуэ-политикэ, социально-экономикэ гъащIэм и Iуэхугъуэ нэхъыщхьэхэм ящыщу зэрыувар икIи лъэпкъ, дин зэкъуэтыныгъэр гъэбыдэнымкIэ, жылагъуэ шынагъуэншагъэр къызэгъэпэщынымкIэ сэбэп зэрыхъуар.
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Ю. А. зэрыжиIамкIэ, «2017 гъэм кърикIуахэм къагъэлъэгъуащ республикэм зыщыгугъа мурадхэр зэрызригъэхъулIэфар, макроэкономикэ бжыгъэ нэхъыщхьэхэр зэрефIэкIуар».
Властым и гъэзэщIакIуэ органхэм, граждан жылагъуэ IуэхущIапIэхэм, дин зэгухьэныгъэхэм зэгъэуIуауэ ирагъэкIуэкIа лэжьыгъэм и фIыщIэкIэ нэрылъагъуу ефIэкIуащ экстремизмэмрэ терроризмэмрэ зэребэныр. Мыбдеж къыхэгъэщыпхъэщ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Iэтащхьэм и деж Терроризмэмрэ экстремизмэмрэ япыщIа Iуэхухэм къыхэкIыну мурад зыщIахэр гъащIэм хэгъэзэгъэжынымкIэ щыIэ комиссэм (ар къызэрызэрагъэпэщрэ Комиссэм и лэжьыгъэм Уполномоченнэр жыджэру хэтщ) фIыщIэ ин зэрыбгъэдэлъыр, мамыр гъащIэм хэувэжыну мурад зыщIахэм законодательствэм къарит Iэмалхэр къагъэсэбэпын папщIэ къагъэхьа лъэIухэм и зэманым зэрыхэплъар. Къэбгъэлъэгъуэну ирикъунщ 2017 гъэм къриубыдэу республикэм терроризмэм пыщIа зы щIэпхъаджагъи къызэрыщымыхъуар.
А Iуэхур докладми къыхощ, сыту жыпIэмэ цIыхухэм къащхьэщыжынымкIэ къэрал IуэхущIапIэр езы субъектым и щIыналъэм щолажьэ икIи абы къы- щыхъу IуэхуфIхэри узыгъэгузавэхэри цIыхум и хуитыныгъэхэм къащхьэщыжыным елэжьхэм къемыуалIэу къанэркъым. Апхуэдэу 2017 гъэм илъэси 10 ирикъуащ ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэм и IуэхущIапIэр Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм къызэрыщызэIуахрэ.
2017 гъэм къагъэхьа
тхьэусыхафэхэр зытеухуамрэ
абыхэм я бжыгъэмрэ
ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыIэмрэ абы и аппаратымрэ цIыхухэм я тхьэусыхафэу блэкIа илъэсым 986-рэ къаIэрыхьащ, абыхэм ящыщу 336-р гу зылъытапхъэу къалъытэри хэплъащ. А псоми ящыщу 190-р тхыгъэщ (2016 гъэм ахэр 339-рэ хъууэ щытащ), тхыгъэхэм ящыщу 9-м (15-м) цIыху гупхэм Iэ щIадзащ, 5-р (4-р) электрон пощткIэ къагъэхьащ, 146-р (202-р) ди лэжьакIуэхэм къащыхуэзам къаIэтащ.
Къалэ округхэм, муниципальнэ район куэдым къикI тхьэусыхафэхэр проценти 10-м щегъэжьауэ процент 20-м нэсыху нэхъ мащIэ хъуащ. Псом хуэмыдэу гу лъытапхъэщ тутнакъэщхэм щыIэ щытыкIэм теухуа тхьэусыхафэхэм проценти 130-кIэ, хабзэншагъэхэр зэхэгъэкIынымкIэ органхэмрэ следствиемрэ ятеухуа тхьэусыхафэхэм я бжыгъэр процент 80-кIэ, лэжьапIэ IэнатIэхэм хабзэр къызэрыщызэпаудым, мылъкум пыщIа зэныкъуэкъухэм ятеухуа тхьэусыхафэхэм процент 50-кIэ, псэупIэ Iуэхухэм ятеухуа тхьэусыхафэхэм процент 33-кIэ кIэрыхуащ.
Апхуэдэу щыт пэтми, узыншагъэр хъумэным хуэгъэза тхьэусыхафэхэр процент 50-кIэ, суд унафэхэр зэрамыгъэзащIэм теухуа тхьэусыхафэхэр процент 20-кIэ, социальнэ Iуэхухэм япыщIа тхьэусыхафэхэр процент 12-кIэ нэхъыбэ хъуащ. Гу лъытапхъэщ, зэрыщыту тхьэусыхафэхэр нэхъ мащIэ зэрыхъум къыдэкIуэу, муниципальнэ щIыналъэ щхьэхуэхэм, къапщтэмэ, Тэрч, Шэрэдж, Дзэлыкъуэ районхэм къикI тхьэусыхафэхэм я бжыгъэр нэхъыбэ зэрыхъуар.
Тхьэусыхафэхэм ящыщ куэд (602-рэ) телефонкIэ къатащ, Уполномоченнэм дзыхь зригъэза и лIыкIуэу муниципальнэ районхэмрэ къалэ округхэмрэ щыIэхэм къыхуагъэхьащ, зэхуэс зэмылIэужьыгъуэхэм къыщаIэтащ икIи апхуэдэ тхьэусыхафэхэр хэхауэ ямытхыу хэплъащ. А тхьэусыхафэхэм япкъ иткIэ сэтей къащIа Iуэхухэр къекIуэкI мыдрей лэжьыгъэхэм ящIыгъуу ягъэзэкIуэжащ. Тхьэусыхафэхэм ящыщу щыр цIыху пыухыкIахэм ятемыухуауэ, гуп куэдым я Iуэхухэр къызэщIаубыдэу щытащ. Абыхэм мыхьэнэшхуэ зэраIэм икIи жылагъуэм я утыку Iуэхуу зэрыщытым къыхэкIыу, щыхэплъащ гъэзэщIакIуэ властым и федеральнэ органхэм я щIыналъэ органхэм, республикэм и къэрал властым и органхэм, щIыпIэ унафэр зезыгъакIуэ органхэм я лIыкIуэхэр, IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм я IэщIагъэлIхэр, жылагъуэ лIыкIуэхэр хэту Уполномоченнэм къызэригъэпэща комиссэхэм я зэIущIэхэм.
БлэкIа илъэсым аппаратым письмо 416-рэ (2016 гъэм 466-рэ) къаIэрыхьащ, езым игъэхьэзырурэ корреспонденцэ 458-рэ (433-рэ) иутIыпщащ.
Ди IуэхущIапIэм зэрызыкъыхуазэ тхыгъэхэмрэ къагъэхь тхьэусыхафэхэмрэ я бжыгъэр нэхъ мащIэ зэрыхъур пыщIауэ къыщIэкIынущ Урысей Федерацэм и Президентым, Урысей Федерацэм и Правительствэм и УнафэщIым я жылагъуэ IуэхущIапIэхэр, «Урысей зэкъуэт» партым и жылагъуэ IуэхущIапIэр жыджэру лажьэу зэрыхуежьам. ЦIыхухэм хуабжьу гунэс ящыхъуащ зи щхьэ IуэхукIэ къекIуалIэхэр Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Iэтащхьэм IущIэныр тэмэму къызэрызэрагъэпэщар. Апхуэдэу мазэ къэс жыхуаIэм хуэдэу цIыхухэм яIуощIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым къыбгъэдэкIыу Урысей Федерацэм и Федеральнэ Зэхуэсым и Къэрал Думэм и депутату хахахэу Марьяш Иринэ, Щхьэгуэш Адэлбий, Геккиев Заур, Быф Анатолий сымэ. Апхуэдэу къэгъэлъэгъуапхъэщ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентым и депутатхэр, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Жылагъуэ палатэм хэтхэр, республикэм и министерствэхэмрэ ведомствэхэмрэ я унафэщIхэр цIыхухэм жыджэру зэрадэлажьэр. Тхьэусыхафэхэм ящыщу куэдым хоплъэ Сабийм и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Iэтащхьэм и деж щыIэр, ХьэрычэтыщIэхэм я хуитыныгъэхэр хъумэнымкIэ уполномоченнэу Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыIэр.
Уполномоченнэм муниципальнэ районхэмрэ къалэ округхэмрэ зэIущIэхэр къызэрыщызэригъэпэщынум теухуа хъыбарыр пасэу хэIущIыIу ящI икIи апхуэдэ зэIущIэхэм ар цIыху куэдым щаIуощIэ. Апхуэдэу видеоконференцым и Iэмалхэр къагъэсэбэпри, 2017 гъэм республикэм и цIыхухэр епсэлъащ ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу Урысей Федерацэм щыIэ Москальковэ Т. Н.
Езыхэм я хуитыныгъэхэм, ахэр зэрахъумэ щIыкIэм теухуа правовой информацэу ди цIыхухэм къаIэрыхьэр нэрылъагъуу нэхъыбэ хъуащ. Апхуэдэу щыт пэтми, цIыху куэдым езыхэм я хуитыныгъэхэр къызэпаудауэ къызэралъытэм теухуа тхьэусыхафэхэмрэ тхыгъэхэмрэ Уполномоченнэм къыхуагъэхь. Ахэр щIолъэIу зекIуэ хабзэхэм, иджыпсту къагъэсэбэп законодательствэм и Iуэхугъуэ щхьэхуэхэм щыгъуазэ ящIыну.
Ди цIыхухэм я хуитыныгъэхэр Къэбэрдей-Балъкъэр
Республикэм и щIыбкIэ къызэрыщызэпаудам, нэгъуэщI къэралхэм щыщ цIыхухэм,
гражданствэ зимыIэ цIыхухэм я хуитыныгъэхэр
къызэрызэпаудам теухуа
тхьэусыхафэхэм зэрыхэплъар
Апхуэдэ гупхэм хиубыдэ цIыхухэм къабгъэдэкIыу Iуэху зэмылIэужьыгъуэхэм ятеухуа тхьэусыхафэу 15 Уполномоченнэм къыIэрыхьащ, абыхэм псоми хэплъэри, зэрахуэфащэкIэ ядэIэпыкъуащ, зыхуэныкъуэ чэнджэщхэр иратащ. Къапщтэмэ, тхьэусыхафэхэм ящыщ зыр, къызыбгъэдэкI цIыхухъум и цIэр къитIуэнкъым, теухуат абы и шыпхъур, хабзэм зыкIи къемызэгъыу, зыбгъэдэс цIыхухъум Ростов дэт психиатрие сымаджэщхэм ящыщ зым зэрыритар. Тхыгъэм щыщIэлъэIурт ар республикэм къэшэжынымкIэ Уполномоченнэр дэIэпыкъуну. Абы къыхэкIыу дэ зыхуэдгъэзащ ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу Ростов областым щыIэ Харьковский А. И. икIи абы мы Iуэхур дэгъэкIынымкIэ хузэфIэкI къигъэнакъым. Уполномоченнэм цIыхубзыр республикэм къэшэжынымкIэ зыхуэфащэ зэгъэпэщыныгъэ Iуэхухэр зэфIигъэкIащ икIи мылъкукIэ закъыщIигъэкъуащ. Абы къыхэкIыу тхьэусыхафэр къызыбгъэдэкIа цIыхухъур ди деж къакIуэри зыкъытхуигъэзащ икIи дэхуэха и шыпхъум зэрызыщIагъэкъуам папщIэ ди лэжьакIуэхэм фIыщIэ ин къахуищIащ.
НэгъуэщI зы цIыхухъуи къытхуэтхьэусыхащ Москва областым хиубыдэ Балашихэ къалэм щыIэ хабзэхъумэ органхэм абы и къуэшыр зэраукIар зэрыщIауфам теухуауэ. КъБР-м щыIэ Уполномоченнэм тхыгъэкIэ зыхуигъэзащ ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу Москва областым щыIэ Семеновэ Е. Абы и жэрдэмкIэ Балашихэ къалэм и прокурорым Iуэху къиIэтащ. Иджы ар зэхагъэкI УФ-м и Уголовно-процессуальнэ кодексым и 144, 145-нэ статьяхэм япкъ иткIэ. КъэхъукъащIэр щIэзыуфахэр зыхуэфащэ жэуапым ирашэлIащ.
Сочэ къалэм щыщ цIыхубзым и тхьэусыхафэр теухуат абы и къуэм и Iуэхум хэплъа район судым и унафэм теухуауэ зэрытхьэусыхэжам зыхуэфащэ IэнатIэр зэман кIыхь лъандэрэ зэрыхэмыплъэм. Дэ судым иIыгъым дыдэIэпыкъуащ ар зыхуей документхэм траха копиехэр къратынымкIэ. Иджы судыр ягъэува хабзэхэм тету мы Iуэхум хэплъэжынущ.
Сирие Хьэрып республикэм къыщыхъуа гузэвэгъуэм кърихужьэу ди деж къэкIуа цIыхубзыр къэлъэIуащ абы и пхъур зыщIэс школым къыщIэкIыу нэгъуэщI школым щеджэну кIуэнымкIэ Уполномоченнэр дэIэпыкъуну. Дэ ди лъэIукIэ мы Iуэхур дигъэкIащ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Правительствэм и УнафэщIым и къуэдзэ — Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм егъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министр Емуз Н. Гъу. Сабийр езыхэм щыпсэу щIыпIэм пэмыжыжьэу щыIэ школым щIагъэтIысхьащ.
Сирием щыпсэуа ди лъэпкъэгъур къэлъэIуащ ди къэралым и гражданствэ къыIихын икIи абы папщIэ зыхуей документхэр гъэхьэзыра хъун и лъэныкъуэкIэ зыщIэдгъэкъуэну. Зыкъытхуэзыгъэзам и ныбжьыр зэрыхэкIуэтар къалъытэри, Уполномоченнэм и аппаратым и лэжьакIуэхэм зыхуеину документ псори ягъэхьэзыращ икIи КъБР-м щыIэ МВД-м Iэпхъуэшапхъуэхэм я IуэхухэмкIэ и IэнатIэм иратащ.
Къызэгъэпэщыныгъэ,
щIэныгъэ-методикэ лэжьыгъэр
Ди деж къыщащта Положенэм тету Уполномоченнэм къызэрегъэпэщ ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыIэм егъэщIылIа Эксперт советым и лэжьыгъэр. Абы и зэIущIэхэм ящыщ зым «ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу Урысей Федерацэм и субъектхэм щыIэхэм я лэжьыгъэр къызэгъэпэщынымрэ егъэкIуэкIынымкIэ псоми я зэхуэдэ хабзэхэм я IуэхукIэ» федеральнэ законым и проектым щытепсэлъыхьащ, «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм граждан жылагъуэ зэрыщызэтеувэмрэ цIыхум и хуитыныгъэхэр зэрыщахъумэмрэ» епщIанэ тхылъыр утыку къыщрахьащ.
Уполномоченнэр сыт щыгъуи хэтщ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентым и пленар зэIущIэхэм, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм хабзэр къыщызэгъэпэщынымкIэ зэзыгъэуIу зэхуэсым, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм Экономикэ, жылагъуэ шынагъуэншагъэмкIэ и советым, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Iэтащхьэм и деж Терроризмэмрэ экстремизмэмрэ къапыкIыну тезыухуахэр мамыр гъащIэм хэгъэзэгъэжынымкIэ щыIэ комиссэм я зэIущIэхэм.
Уполномоченнэмрэ абы и аппаратым и лэжьакIуэхэмрэ организацэхэм, предприятэхэм, еджапIэхэм, Урысейм Тезырхэр гъэзэщIэнымкIэ и федеральнэ къулыкъущIапIэу КъБР-м щыIэм и IуэхущIапIэхэм куэдрэ щыIащ, ахэр лъэныкъуэ куэд зыхэт зэIущIэу плIым хэтащ. Тхыгъэ зэмылIэужьыгъуэхэм, тхьэусыхафэхэм ятеухуа къэпщытэныгъэу 250-рэ ирагъэкIуэкIащ, зыкъыхуэзыгъэзахэм законодательствэм и Iуэхугъуэ щхьэхуэхэр гурагъэIуащ, чэнджэщхэр иратащ. Апхуэдэу закон актхэм я проектхэм, къэрал, муниципальнэ органхэм, хабзэхъумэ IэнатIэхэм я къулыкъущIэхэм къащта унафэхэм ятеухуа заключенэу 75-рэ ятхащ. ЦIыхухэм зэрызыкъыхуа-
гъэзахэм зэрыхэплъам кърикIуахэм япкъ иткIэ хабзэхъумэ органхэм, адрей къэрал органхэм тхыгъэ зэмылIэужьыгъуэу 200-м нэблагъэ хуагъэхьащ. Республикэм и муниципальнэ районхэмрэ къалэ округхэмрэ цIыхухэм щахуэза зэIущIэу 8 къыщызэрагъэпэщащ.
Уполномоченнэмрэ абы и аппаратым и лэжьакIуэхэмрэ хэтащ, докладхэр щащIащ цIыхухэм я хуитыныгъэхэмрэ щхьэхуитыныгъэхэмрэ къащхьэщыжыным ехьэлIауэ екIуэкIа дунейпсо, урысейпсо, щIыналъэ зэхуаку, щIыналъэ конференц, зэхыхьэ зэмылIэужьыгъуэхэм. Апхуэдэхэм ящыщщ, къапщтэмэ, Урысей Федерацэм и Президентым и полномочнэ лIыкIуэу Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым щыIэ Белавенцев О. Е. округым и субъектхэм цIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ щыIэ уполномоченнэхэм я зэзыгъэуIу советым хэтхэр кърихьэлIэу Пятигорск къалэм щригъэкIуэкIа зэIущIэр, Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым и субъектхэм цIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу щыIэхэм я зэзыгъэуIу советым къэралым и тариф политикэм теухуауэ Мэхъэчкъалэ къыщызэригъэпэща зэIущIэр, къэралым и щIыналъэхэм цIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ щыIэ уполномоченнэхэм я зэзыгъэуIу советым «Дыкъэзыухъуреихь дунейр тэмэму щытынымкIэ цIыхум иIэ хуитыныгъэхэр хъумэныр», «ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу Урысей Федерацэм и субъектхэм щыIэхэм я лэжьыгъэм и закон лъабжьэ къызэгъэпэщыныр» Iуэхухэм ятеухуауэ Владимир къалэм щекIуэкIа зэIущIэр, Клязьмэ щекIуэкIа урысейпсо щIэныгъэ зэхыхьэшхуэр, «ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэхэм я IуэхущIапIэхэр Урысей Ипщэм зэрыщылажьэр» Iуэхум теухуауэ Пятигорск къалэм щекIуэкIа зэIущIэр, апхуэдэу цIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу Европэм щыIэхэм Бухарест къалэм (Румыние) щрагъэкIуэкIа конгрессыр.
Федеральнэ IэнатIэу,
жылагъуэ зэгухьэныгъэу
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыIэхэм зэрадэлажьэр
Урысей Федерацэм и субъектхэм щыIэ уполномоченнэхэм зэфIэкI нэс ягъуэтащ гъэзэщIакIуэ властым и федеральнэ органхэм я щIыналъэ IэнатIэхэм хуаIэ пыщIэныгъэхэр тэмэму зэблэгъэкIынымкIэ. ЦIыхум и хуитыныгъэхэмрэ щхьэхуитыныгъэхэмрэ хъумэным и лъэныкъуэкIэ дызэрызэдэлэжьэну зэгурыIуэныгъэхэр дэ етщIылIащ Къэрал кIуэцI IуэхухэмкIэ министерствэу Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыIэм, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и прокурорым, Урысей Федерацэм СледствиемкIэ и комитетым СледствиемкIэ и управленэу Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыIэм, Тезырхэр гъэзэщIэнымкIэ федеральнэ къулыкъущIапIэм и управленэу Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыIэм, Суд приставхэм я федеральнэ къулыкъущIапIэм и Управленэу Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыIэм, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Уэчылхэм я палатэм, Урысей Федерацэм ЮстицэмкIэ и министерствэм и Управленэу Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыIэм, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Жылагъуэ палатэм. Дин зыIыгъхэм къащхьэщыжыным хуэгъэзауэ зэдэлэжьэнымкIэ Уполномоченнэм зэгурыIуэныгъэхэр ярищIылIащ Урыс православнэ члисэм и Москва щIыналъэм и Патриархатым и Пятигорск, Черкесск щIыналъэхэм я архиепископ Феофилакт, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Муслъымэнхэм я дин IуэхущIапIэм и тхьэмадэ Дзасэжь Хь. У., «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и муниципальнэ щIыналъэхэм я совет» ассоциацэм, къэрал IуэхущIапIэхэмрэ жылагъуэ Iуэхутхьэбзэхэр зэфIэзыгъэкI IэнатIэхэмрэ я лэжьакIуэхэм я профсоюзхэм я республикэ комитетым, нэгъуэщIхэми. Абыхэм я лIыкIуэхэр кърихьэлIэу дэ районхэмрэ къалэхэмрэ цIыхухэм дащыхуозэ, информацэкIэ дызохъуажэ, ягъэтIысахэр щаIыгъ щIыпIэхэм зэщIыгъуу докIуэ, федеральнэ ведомствэхэм къызэрагъэпэщ видеоконференцхэм дыхэтщ, зэщIыгъуу щIэныгъэ конференц зэмылIэужьыгъуэхэр къызыдогъэпэщ. А IэнатIэхэм я унафэщIхэм фIыщIэ яхуэсщIыну сыхуейщ, сыту жыпIэмэ, абыхэм нэгъэсауэ дызэхащIыкI икIи цIыхухэм я хуитыныгъэхэр хъумэнымкIэ зыкъытщIагъакъуэ. А псори дэ къытедгъэзэжурэ щIыжытIэр уполномоченнэхэмрэ къэралым и субъектхэм щыIэ федеральнэ IэнатIэхэмрэ я зэхущытыкIэхэр нэгъэсауэ убзыхуа зэрымыхъуарщ. Пэжщ, апхуэдэ ныкъусаныгъэр ягъэзэкIуэжыну зэрамурадыр къыщыгъэлъэгъуащ «ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу Урысей Федерацэм и субъектхэм щыIэхэм я лэжьыгъэр къызэгъэпэщынымкIэ псоми я зэхуэдэ хабзэхэм я IуэхукIэ» федеральнэ законым и проектым.
ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу Урысей Федерацэм щыIэмрэ абы и аппаратымрэ дазэрыдэлажьэр
Къэгъэлъэгъуапхъэщ ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу Урысей Федерацэм щыIэр къэралым и субъектхэм я уполномоченнэхэм зэрадэлажьэ щIыкIэр зэпымыууэ зэрефIакIуэр. Уполномоченнэхэм я деж щыIэ зэзыгъэуIу советхэм цIыхум и хуитыныгъэхэмрэ щхьэхуитыныгъэхэмрэ хъумэным пыщIа Iуэху нэхъыщхьэхэм ятеухуа зэIущIэхэр нэхъ зэкIэлъыкIуэу ирагъэкIуэкI хъуащ, федеральнэ уполномоченнэм и бюллетень къыдагъэкI. ЩIыналъэхэм щыIэ уполномоченнэхэм я лэжьэкIэр абы къыщагъэлъэгъуэну, гугъуехь нэхъыщхьэхэмрэ лэжьэкIэ нэхъыфIымкIэ щызэхъуэжэну Iэмал псори яIэщ. Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым и субъектхэм я уполномоченнэхэм я деж щыIэ зэзыгъэуIу советхэм я зэIущIэ куэд блэкIыркъым федеральнэ уполномоченнэ Москальковэ Т. Н. гу лъимытэу, абы къыхэкIыу ди лэжьыгъэм нэхъ нэ лейкIэ къеплъу хуежьащ федеральнэ органхэм я IуэхущIапIэу субъектхэм щыIэхэм, властым и щIыналъэ органхэм я унафэщIхэр. Апхуэдэу сэбэпынагъышхуэ хэлъщ федеральнэ уполномоченнэр цIыхухэм яхуэзэнымкIэ видеоконференцым и Iэмалхэр къызэрагъэсэбэпым.
Апхуэдэу Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхухэм яIущIауэ щытащ 2017 гъэм шыщхьэуIум и 17-м икIи абы хуабжьу яфIэгъэщIэгъуэну кIэлъыплъащ. Абы щыгъуэ федеральнэ уполномоченнэм я Iуэхухэр ирахьэлIащ ди республикэм щыщу цIыхуибгъум: Хьэсэней къуажэм щыщ цIыхубзиплIым я тхьэусыхафэхэр теухуауэ щытащ 2016 гъэм псыдзэм и зэранкIэ хэщIыныгъэшхуэ зыгъуэта унагъуэ 50-м щIигъум я псэуалъэхэр, унэхэр зэрагъэпэщыжын папщIэ дэIэпыкъуныгъэ зэрырамытам, нэгъуэщI цIыхуитхум жаIащ цIыхум куэдрэ къемыуалIэ узыфэ хьэлъэхэр зыпкърытхэм зэреIэзэн хущхъуэ лъапIэхэр къазэрыхуэмыщэхур, сабий зеиншэхэр псэупIэкIэ къызэгъэпэщыным гугъуехьышхуэхэр зэрыхэлъыр. Апхуэдэу ахэр щIэлъэIуащ нэгъуэщI щIыналъэм суд унафэкIэ щагъэтIысар республикэм къэшэжынымкIэ къадэIэпыкъуну. Москальковэ Т. Н. а Iуэху псоми унафэ пыухыкIахэр икIэщIыпIэкIэ ятрищIыхьащ, нэхъ куууэ зэлэжьын хуейхэр зэрыдагъэкIым езыр и щхьэкIэ кIэлъыплъыну къищтащ.
ХэщIыныгъэ зыгъуэта унагъуэ 50-м щIигъум нобэм ирихьэлIэу я унэхэр зэрызэрагъэпэщыжын ахъшэ хухахащ, хущхъуэ лъапIэхэм хуэныкъуэхэр зыхуэфащэ спискэхэм хагъэхьауэ а хущхъуэгъуэхэр 2018 гъэм и япэ кварталым щегъэжьауэ ират Федеральнэ уполномоченнэм иригъэкIуэкIа лэжьыгъэшхуэм и фIыщIэкIэ.
Федеральнэ омбудсменым дыкъигъэгугъащ апхуэдэ лэжьыгъэм адэкIи пищэну икIи видеоконференцым и Iэмалхэр къигъэсэбэпурэ цIыхухэм нэхъыбэрэ яIущIэну.
Федеральнэ уполномоченнэм и аппаратыр зыдэдгъэIэпыкъури, дэ «ЦIыхухэм я хуитыныгъэхэр хъумэнымкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и картэ» дгъэхьэзыращ икIи ар ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу Урысей Федерацэм щыIэм и сайтым иралъхьащ.
Уполномоченнэр «ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу Урысей Федерацэм и субъектхэм щыIэхэм я лэжьыгъэр къызэгъэпэщынымкIэ псоми яхуэгъэза хабзэхэм я IуэхукIэ» федеральнэ законым и проектым тепсэлъыхьыным хэтащ, а законопроектым хэплъэным теухуауэ ФедерацэмкIэ Советым къызэригъэпэща парламент едэIуэныгъэм ирихьэлIащ.
Мы законопроектым еубзыху уполномоченнэм и статусыр, къэрал властым и органхэм, граждан жылагъуэ IуэхущIапIэхэм я системэм хиубыдэу иIыгъ увыпIэмрэ абы иIэ мыхьэнэмрэ.
ЦIыхум и социально-экономикэ хуитыныгъэхэр, псэупIэмкIэ хуитыныгъэхэр, коммунальнэ Iуэхутхьэбзэхэр къратынымкIэ иIэ хуитыныгъэхэр хъумэныр
1. Дэтхэнэми псэупIэмкIэ хуитыныгъэ иIэщ, зыми щхьэзыфIэфIу псэупIэмкIэ и хуитыныгъэхэр IэщIах хъунукъым.
2. Къэрал властым и органхэмрэ щIыпIэ унафэр зезыгъакIуэ органхэмрэ псэупIэхэр зыухуэхэр трагъэгушхуэ икIи абыхэм псэупIэмкIэ яIэ хуитыныгъэхэр къызэрагъэпэщынымкIэ ядоIэпыкъу.
3. ПсэупIэ хуэныкъуэхэм ящыщу нэхъ хуэмыщIахэм, законым къыщыгъэлъэгъуа адрей цIыхухэм къэрал, муниципальнэ, адрей псэупIэ фондхэм я хьэкъкIэ унэхэр пщIэншэу е уасэ езэгъырабгъукIэ ират законым щыубзыхуа мардэхэм тету.
(Урысей Федерацэм и Конституцэм и 40-нэ статья).
Урысей Федерацэм и цIыхум и хуитыныгъэ, щхьэхуитыныгъэ нэхъыщхьэхэм щыхабжэ псэупIэмкIэ хуитыныгъэр, сыту жыпIэмэ унэр цIыхум и гъащIэм дежкIэ Iуэху нэхъыщхьэ дыдэхэм ящыщщ.
ЦIыхухэм псэупIэм и лъэныкъуэкIэ яIэ хуитыныгъэхэр къызэрызэпаудым теухуа тхьэусыхафэу 2017 гъэм Уполномоченнэм 34-рэ къыIэрыхьащ. Къэна щIагъуэ щымыIэу ахэр зытеухуар социальнэ псэупIэр, унэ кхъахэхэмрэ къэуэнкIэ шынагъуэу щыт унэхэм щыпсэухэр къыщIэгъэкIынырт, къуажэхэм дэс унэгъащIэхэм я псэупIэр ирагъэфIэкIуэн папщIэ субсидиехэр яхухэхынырт, сабий зеиншэхэмрэ адэ-анэм я жьауэм щIэмытыжу къэна сабийхэмрэ, льготэ зиIэ адрей цIыху гупхэр и зэманым псэупIэкIэ къызэрызэрамыгъэпэщырт, къэралымрэ муниципалитетхэмрэ яIэщIэлъ псэупIэхэр и зэманым зэрызэрамыгъэпэщыжырт, цIыхухэм коммунальнэ Iуэхутхьэбзэ тэмэмхэр зэрамыгъуэтырт. Псом нэхърэ нэхъыбэ хъур унэ кхъахэхэмрэ къэуэнкIэ шынагъуэу щыт унэхэмрэ щIэсхэр къыщIэгъэIэпхъукIыным пыщIа Iуэхухэр къыщаIэт тхыгъэхэрт.
Къапщтэмэ, Налшык къалэ щыщ, и лъакъуэхэр къызэрыдэмыбзым къыхэкIыу гу цIыкIукIэ кърашэкI, зэман Iэджэ щIауэ и псэупIэр ирагъэфIэкIуэнымкIэ льготэ зиIэ, мы зэманым и пхъум бгъэдэс ныкъуэдыкъуэм къитхащ зыщIэс пэшитIыр зэрыIэзэвлъэзэвым къыхэкIыу абы зэрахузэфIэкIкIэ нэгъуэщI зы пэш къызэрыпагъэувар, езыр щIэубыдауэ щIэмысу къыщIашмэ, здэщытын иIэн папщIэ жьауапIэ гуэрхэри пщIантIэм къызэрыщызэрагъэпэщар. Иджы Налшык къалэм и щIыналъэ администрацэм а унагъуэм яхуегъэлъагъуэ нэхъ япэкIэ зыщIэса пэшитIым хуэдиз фIэкIа мыхъу нэгъуэщI пэшитI икIи зи псэупIэр егъэфIэкIуэн хуейуэ чэзум ягъэувахэм я спискэм къыхинэну къегъэгугъэ. АбыкIэ акъылэгъу мыхъурэ Iэпхъуэн ямыдэмэ, ахэр администрацэм судкIэ щIигъэкIыну яхуигъэуващ. Апхуэдэу ящIмэ, ныкъуэдыкъуагъэ хьэлъэ зиIэ мы цIыхухъум и Iуэхур йокIакIуэ, сыту жыпIэмэ, щIэуэ кърат унэр нэрылъагъуу нэхъ цIыкIущ алъандэрэ щыпсэуам елъытауэ. АтIэми фэтэрыщIэр зыхуей хуэгъэзапхъэщ, цIыхум и псэукIэр щагъэпсынщIэн папщIэ ар зыщIэсам къыщызэрагъэпэща Iэмалхэри иIэжынукъым.
ЯгъэIэпхъуэн хуейхэм ящыщ нэгъуэщI зыми къетх абы кърат псэупIэр зыщIэсым нэхърэ нэрылъагъуу нэхъ зэрызэкIэлъымыкIуэр, зэрынэхъ цIыкIур, къалэм и гъунэ дыдэм зэрыщыIэр, пэшыр зехьэн зэрыхуейр.
НэгъуэщI зы цIыхубзым къетх и унагъуэр цIыху 11 зэрыхъур, ахэр зыщIэс фэтэрым документкIэ метр зэбгъузэнатIэ 30 фIэкIа къызэримыкIыр. Дунейм ехыжа и щхьэгъусэмрэ езымрэ я псэупIэр ирагъэфIэкIуэн папщIэ, зрагъэтхауэ илъэс куэдкIэ я чэзум пэплъащ, ауэ фэтэрыщIэ къратакъым. Ауэрэ сабийхэр къыдэкIуэтеящ, унагъуэр нэхъ ин хъуащ икIи зэрыхъукIэ зыщIагъэхуэн папщIэ унэм къыпащIыхьащ. Иджы абыхэм къыхуагъэлъагъуэ зы пэш фIэкIа мыхъу, метр зэбгъузэнатIэ 31-рэ къызэрыкI фэтэрыр, ауэ абы унагъуэр щIэхуэнкIэ Iэмал иIэкъым.
ЕтIуанэ гупым хиубыдэ ныкъуэдыкъуагъэ зиIэ цIыхур суд унафэкIэ къалэм и кум ирагъэIэпхъукIри, къалэм и гъунэм ягъэIэпхъуэ икIи лифт зыщIэмыт унэм и еплIанэ къатым фэтэр щыхухах (хабзэм ипкъ иткIэ, къратын хуей япэ къатым и пIэкIэ). Апхуэдэ унафэ къыщащтэм къалэ администрацэмрэ судымрэ зытращIыхьар ар здагъэIэпхъуэ фэтэрыр зыщIагъэкIым нэхърэ зэрымынэхъ цIыкIурщ, ауэ цIыху ныкъуэдыкъуэр еплIанэ къатым зэрыщымыпсэуфынур, ар икъукIэ гугъуехь инхэм зэрыхэхуэнур къалъытакъым.
Апхуэдэу Налшык къалэм и Къэбэрдей уэрамым, Грибоедовым, Чеховым я уэрамхэм щыпсэу унагъуэхэм зэщIыгъуу къатхащ я унэхэр кхъахэу, къутэнкIэ шынагъуэу къызэралъытар икIи ягъэIэпхъуэну къазэреныкъуэкъур. Тхьэусыхафэм зэритымкIэ, иджыпсту абыхэм зыхуеину коммунальнэ, медицинэ, щэнхабзэ, сату IуэхущIапIэхэр япэгъунэгъу дыдэмэ, къалэ гъунэм Iэпхъуэмэ, а псори яфIокIуэд. Абы къыдэкIуэу, хуагъэлъагъуэ фэтэрхэри езыхэр иджыпсту зыщIэсхэм документкIэ къикIым хуэдиз хъууэ аращ. Администрацэм къилъытэркъым Iэмалыншагъэм къыхэкIыу абыхэм зыщIэс унэхэм къыпащIыхьын, иджырей тыншыпIэхэр къыщызэрагъэпэщын, щIыунэхэмрэ гаражхэмрэ яухуэн хуей зэрыхъуар. А псори унэщIэхэм щыIэнукъым. Тхьэусыхафэр къызыбгъэдэкIхэм зэрыжаIэмкIэ, а тыншыпIэ псоми я пIэкIэ абыхэм къыхуагъэлъэгъуащ унэщIэм и подвалым щыщ къащэхуну. Мы Iуэхум Уполномоченнэр нэхъ япэкIи ирихьэлIащ, «Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхухэр къэуэнкIэ шынагъуэ унэхэм къыщIэгъэIэпхъукIыныр» программэм тету 2015 — 2017 гъэхэм цIыхухэр щагъэIэпхъуэм щыгъуэ. А псори къэплъытэмэ къэгъэлъэгъуапхъэщ Урысей Федерацэм и Конститу-цэм и 40-нэ статьям, Урысей Федерацэм ПсэупIэмкIэ и кодексым и 89-нэ статьям къагъэувхэр ди республикэм зэрыщагъэзащIэм нэсу арэзы укъызэримыщIыр.
КъэуэнкIэ шынагъуэу щыт унэхэмрэ унэ кхъахэмрэ зыкъым. КъэуэнкIэ шынагъуэу щыт унэу законым къелъытэ зэкIэлъымыкIуэ зэрыхъуам къыхэкIыу ущыпсэуну шынагъуэу щыт унэр икIи абы щIэсхэр икIэщIыпIэкIэ ягъэIэпхъуэн, езы унэр якъутэн хуейщ. Унэ кхъахэр адэкIи ущыпсэу хъун, ауэ зэгъэпэщыжын, реконструкцэ щIын хуей унэрщ. Языныкъуэ тхьэусыхафэхэм къызэрыщыгъэлъэгъуамкIэ къэуэнкIэ шынагъуэу къалъыта языныкъуэ унэхэр апхуэдэхэм хиубыдэркъым, сыту жыпIэмэ, псэупIэхэр къащэхужа нэужь ахэр зэрагъэпэщыжащ, языныкъуэхэм якъутэри, ахэр здэщыта щIыпIэхэм унэщIэхэр иращIыхьащ. Апхуэдэу щыт пэтми, унафэ къыщащтэм къэуэнкIэ шынагъуэхэм хагъэхьащ адэкIи ущыпсэу хъуну унэхэр. Зи гугъу тщIы унэхэр зи мылъкуу щытхэм куэд яхэтщ апхуэдэ унафэмкIэ мыарэзыуэ икIи псэупIэ и лъэныкъуэкIэ езыхэм яIэ хуитыныгъэр хъумэнымкIэ дадэIэпыкъуну зыкъытхуагъазэ. Администрацэм цIыхухэр зыщIэс унэжьхэм я инагъыр къыщищтэкIэ сытым дежи зытрищIыхьыр ахэр документкIэ зыхуэдизырщ икIи ипэжыпIэкIэ абыхэм я инагъыр зэи къилъытэркъым. Апхуэдэу цIыхухэм унэщIэхэр щыхухахкIэ псэупIэм хагъэхьэ балконхэм, лоджэхэм къикI метр бжыгъэри. Мис апхуэдэ бжэкIэм къыхэкIыу цIыхухэр здагъэIэпхъуэ фэтэрхэр абыхэм я пэкIэ яIыгъахэм нэхърэ нэхъ цIыкIуу къыщIокI. Дауи щрети, цIыхухэм ират псэупIэмрэ абы и инагъымрэ щыIэ хабзэхэм, законодательствэм къагъэувхэм езэгъыу, цIыхур щыпсэуа щIыпIэмрэ районымрэ къриубыдэу, Программэм къызэригъэувым тету зыми и псэупIэр нэхъ Iей имыщIу къызэрагъэпэщын хуейщ. ДызэреплъымкIэ, нэхъ тэмэм хъунт, нэхъ фейдэуи щытынт къэуэнкIэ шынагъуэу щыт унэхэм цIыхухэр къыщыщIагъэIэпхъукIкIэ абыхэм псэупIэщIэхэр щIыналъэм щагъэува мардэхэм къриубыдэу иратамэ, сыту жыпIэмэ, зи псэупIэр егъэфIэкIуэн хуейхэм ящыщу ахэр адэкIи къанэмэ, зи чэзум пэплъэу щытхэм я бжыгъэр нэхъ мащIэ хъунукъым, а Iуэхум трагъэкIуэдэн хуей мылъкуми хэхъуэ зэпыту екIуэкIынущ.
Социальнэ псэупIэ къратын папщIэ зи чэзум пэплъэхэм я Iуэхур илъэс куэд лъандэрэ зэрымыкIуатэм къыдэкIуэу, район щхьэхуэхэм щыщ цIыхухэр мэтхьэусыхэ социальнэ псэупIэ фондымрэ уней ящIа псэупIэхэмрэ зыхуей хуагъэзэну Iэмал зэрамыгъуэтым къыхэкIыу. Шэрэдж, Шэджэм, Тэрч, Дзэлыкъуэ, Iуащхьэмахуэ районхэм щыIэ къуажэхэм дэсхэм къагъэхь тхыгъэхэм къыщагъэлъагъуэ я псэупIэхэр ирагъэфIэкIуэн папщIэ мылъку зэрабгъэдэмылъыр, ауэ муниципальнэ органхэр абыхэм зэрадэмыIэпыкъур. Къапщтэмэ, Аушыджэр къуажэм щыпсэу цIыхубзыр тыншыпIэ лъэпкъ зимыIэ, газ зыщIэмыт, пэшхьэкукIэ ягъэплъ ятIэ унэм щопсэу. Адрей цIыхубзым и фэтэрыр 2001 гъэм мафIэм исащи, абы лъандэрэ сабии 7 щIыгъуу унэ хьэхум щIэсщ. Налшык къалэ округым и щIыналъэ администрацэм абы хуигъэлъэгъуа унэр цIыкIу дыдэщи, унагъуэр щIэхуэнукъым. Апхуэдэ дыдэщ и псэупIэр ирагъэфIэкIуэн папщIэ 1984 гъэ лъандэрэ и чэзум пэплъэ адрей цIыхубзым и Iуэхури. АтIэми ар къызыщIагъэIэпхъукIын хуей унэр 2005 гъэм мафIэм исащ. МафIэсым и ужькIэ абы къыхуагъэлъэгъуащ а унэм щыщу езым и гъунэгъухэр зыщIэсар къищэхужыну. Апхуэдэу ищIмэ, мафIэм иса унэр зэригъэпэщыжын папщIэ ахъшэ къратынут. Ауэ щIитын зэримыIэм къыхэкIыу цIыхубзым къыхуагъэлъэгъуа Iыхьэр къыхуэщэхужа-къым, абы къыхэкIыу и Iуэхур нобэми зэрыщытым хуэдэу къонэ.
Уполномоченнэм хузэфIэкIыркъым республикэм и механизатор цIэрыIуэ, СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату щыта, орден лъапIэр зрата, пасэу дунейм ехыжа Гъут Хь. Хь. и унагъуэм дэIэпыкъун. А унагъуэр нобэми щопсэу тыншыпIэ лъэпкъ зимыIэ, пэшхьэкукIэ ягъэплъ ятIэ унэм. Гъут Хьэмидбий лIа нэужь унагъуэр къыхадзыжащ япэ дыдэу псэупIэ зратын хуейуэ щытхэм я бжыгъэм. Уполномоченнэм и текъузэныгъэкIэ иужькIэ ар унэ зратын хуейхэм хатхэжащ, ауэ нобэм къэс зы илъэсым адрей илъэсыр кIэлъагъакIуэ, унагъуэри а зэрекIуэкIым хуэдэщ. Дунейм ехыжа Гъут Хьэмидбий и щхьэгъусэм а Iуэхум теухуауэ IэнатIэ куэдым, абыхэм республикэм и унафэщIхэри яхэту, захуигъэзащ. 2017 гъэм мы унагъуэм къыбгъэдэкI тхьэусыхафэ аргуэру къаIэрыхьа нэужь Уполномоченнэм тхыгъэр яхуигъэхьащ Бахъсэн муниципальнэ районым щыщ Бахъсэненкэ къуажэм и щIыналъэ администрацэм и Iэтащхьэм, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Правительствэм и УнафэщIым и япэ къуэдзэм — Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм мэкъумэш хозяйствэмкIэ и министрым. Дэ адэкIи дыхущIэкъунущ мы Iуэхур зэрыдэдгъэкIыным: унагъуэм псэупIэ къызэрыратыным е дэIэпыкъуныгъэу ахъшэ зэрыхухахыным.
Дэ хуэмыщIауэ республикэм ис унагъуэхэм къабгъэдэкIыу зыпымыууэ къытIэрохьэ коммунальнэ Iуэхутхьэбзэхэм я уасэр тынымкIэ ядэIэпыкъуным, коммунальнэ Iуэхутхьэбзэхэм — газым, электрокъарум, псым я уасэхэмкIэ зэтрихьа щIыхуэхэр щапшыныжыну пIалъэхэр яхуэгъэкIуэтэным теухуа лъэIухэр. ЦIыхухэр егъэтхьэусыхэ пенсэхэр зэрымащIэ дыдэм икIи псэупIэ-коммунальнэ Iуэхутхьэбзэхэм я тарифхэр зэпымыууэ къызэраIэтым къыхэкIыу абыхэм сомитI и кIапэ зэрызэтрамыгъэхьэфым. Абы къыхэкIыу апхуэдэ тхыгъэхэр дэ яхуедгъэхьын хуей мэхъу муниципальнэ щIыналъэхэм я администрацэхэм я Iэтащхьэхэм, КъБР-м ЛэжьыгъэмкIэ, цIыхухэр IэнатIэкIэ къызэгъэпэщынымкIэ, социальнэ дэIэпыкъуныгъэмкIэ и министерствэм икIи абыхэм долъэIу Iэмал зэриIэкIэ нэхъ хуэмыщIахэм ахъшэкIэ зыщIагъэкъуэну. Апхуэдэ лъэIухэм япкъ иткIэ дэхуэхахэм дэIэпыкъуныгъэу сом мини 10,25-рэ щыхухах щыIэщ. Нэгъабэ и дыгъэгъазэ мазэм КъБР-м и Парламентым и лIыкIуэхэри, муниципальнэ районхэм я щIыналъэ администрацэхэм я Iэтащхьэхэри тщIыгъуу муниципальнэ район щхьэхуэхэр къызэхэткIухьурэ цIыхухэм дащыхуэзам дэ тхузэфIэкIащ къыдэлъэIуахэм ящыщу 15-м сом мини 100-м щIигъукIэ дадэIэпыкъуну. Апхуэдэу жылагъуэ зэгухьэныгъэхэмрэ коммерцэм и IэнатIэхэмрэ къызэрагъэпэщри, ухуэныгъэ езыгъэкIуэкIхэм ящыщу нэхъ хуэмыщIахэм къагъэсэбэпын материалхэр пщIэншэу иратащ.
Ди деж къатххэм ятепщIыхьмэ, псэупIэ-коммунальнэ Iуэхутхьэбзэхэр цIыхухэм яхуэщIэнымкIи ныкъусаныгъэ куэд щыIэщ. ПсэупIэ унэхэр зезыхьэ компаниехэм я лэжьэкIэм, апхуэдэу ахэр зэрымылажьэм, къызэрагъэпэщ Iуэхутхьэбзэхэм я фIагъым арэзы укъызэримыщIым, апхуэдэу псэупIэ унэхэм я правовой статусыр белджылыуэ зэрыщымытым икIи абыхэм щIэсхэм зэгурыIуэныгъэхэр зэрырамыщIылIам къыхэкIыу зыхуэфащэ Iуэхутхьэбзэхэр къызэрызэрамыгъэпэщым теухуа тхьэусыхафэхэр икъукIэ куэд мэхъу. 2017 гъэм фэтэр куэд хъу унэу республикэм и къалэхэмрэ къуажэхэмрэ дэт зыбжанэм щыпсэухэм ящыщу цIыхуищэм щIигъум Уполномоченнэм тхыгъэкIэ зыкъыхуагъэзащ ахэр зыщIэс унэхэр зэрахьэну зыми зэрырамыгъэбыдылIам теухуауэ. ПсэупIэхэр капитальнэу зэгъэпэщыжыным трагъэкIуэдэну ахъшэр къыхах пэтми, унэхэр зыми зэригъэпэщыжыркъым, унащхьэхэм псы къыпхокI, псы хуабэр куэдрэ зэблоу, унэхэр тэмэму ягъэплъыркъым, лифтхэр жьы дыдэ хъуащи, я нэхъыбапIэр лажьэркъым. Мис апхуэдэ Iуэху мыщхьэпэхэр илъэс бжыгъэкIэрэ йокIуэкI.
Зыхуэфащэ ведомствэхэм къыдатыж жэуапхэм щхьэусыгъуэу къыщагъэлъагъуэ социальнэ псэупIэ ящIын, псэупIэ фондыр ирагъэфIэкIуэн, зэрагъэпэщыжын папщIэ ахъшэ зэрамыIэр, фэтэр куэд хъу унэхэр зэрызэра- хьэ щIыкIэр убзыхуауэ зэрыщымытыр, псэупIэхэр зезыхьэ компаниехэм я лэжьакIуэхэм хьэрэмыгъэ зэрашхыр. Гъэ къэс игъэхьэзыр докладхэм Уполномоченнэм куэдрэ къыщыхигъэщащ цIыхухэр псэупIэкIэ гугъу зэрехьыр, апхуэдэу псэупIэ-коммунальнэ хозяйствэм щыIэ мыхъумыщIагъэхэр зэрамыгъэзэкIуэжыр. ДызэреплъымкIэ, къэрал, муниципальнэ органхэм мы Iуэхум хуэфэщэн гулъытэ хуащIыну и чэзу хъуащ. Уеблэмэ, адрей программэхэр тIэкIу дэдзыха хъуми, социальнэ псэупIэхэр щIыным ахъшэ нэхъыбэ трагъэкIуэдэн папщIэ, сабий зеиншэхэр псэупIэкIэ къызэгъэпэщыным хуэгъэзауэ зэращIам хуэдэу, федеральнэ ахъшэри къыдэхыным лейуэ зрагъэлIэлIэн хуейщ. ПсэупIэ унэхэр зезыхьэхэм я гугъу пщIымэ, ахэр щатхкIэ, зыхуэфащэ полномочиехэр щраткIэ, нэхъ егугъуу зэхэгъэкIын хуейщ езыхэм я къалэнхэм ехъулIэн папщIэ а зэгухьэныгъэхэм ябгъэдэлъ зэфIэкIыр здынэсыр. Апхуэдэу зи гугъу тщIы компаниехэр зэрылажьэм нэхъри нэхъ ткIийуэ кIэлъыплъыпхъэщ икIи ныкъусаныгъэ инхэр къэзыгъэхъухэр законым къыщыгъэлъэгъуа жэуапым ешэлIэн, апхуэдэ ныкъусаныгъэхэр хабзэхъумэ органхэм я деж нэгъэсын хуейщ. Муниципальнэ щIыналъэхэм я администрацэхэм зыхуэфащэ полномочиехэр зиIэ я IэнатIэхэм я къалэнщ псэупIэр зи мылъкуу щыт цIыхухэр зыщIэс унэхэр зэрызэрахьэ щIыкIэр убзыхуным хуэгъэзауэ цIыхухэм нэхъыфIу ядэлэжьэну, апхуэдэу фэтэр куэд хъу унэхэм щIэсхэм ящыщ Iыхьэр фэтэрхэр зи мылъкухэм ящыщу, адрей Iыхьэр пщIэкIэ фэтэрхэр къэзыщтэхэм ящыщу зэрыщытым кърикIуэ гугъуехьхэр яубзыхуну.
Сабий зеиншэхэм я Iуэхум
иджыри зэ къытыдогъэзэж
ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыIэм 2008 гъэм щегъэжьауэ къыIэрыхьэу хуежьащ илъэс зэмылIэужьыгъуэхэм интернат еджапIэхэр къэзыуха сабий зеиншэхэм, апхуэдэу сабий зеиншэхэм ящыщу иджыпсту балигъ хъуахэм, ауэ щахуэфащэ зэманым псэупIэ зрамытахэм къабгъэдэкI тхыгъэхэр. Ахэр иритхьэусыхэрт псэупIэ зэрамыIэм, щыпсэу щIыпIэм зыщрагъэтхыну Iэмал зэрамыгъуэтым, езыхэр зищIысыр къэзыгъэлъагъуэ документхэр къызэрырамытым, абы къыхэкIыу лэжьапIэ зэрымыувыфым.
Къапщтэмэ, илъэс 18 зи ныбжь щIалэм къитхащ интернатыр къиуха нэужь псэупIэ имыIэу къызэрынар, абы къыхэкIыу паспорт къызэрырамытыр, лэжьапIэ зэрымыувыфыр. НэгъуэщI зы щIалэм и тхыгъэм къыщигъэлъэгъуащ псэупIи, зыхэпсэукIын мылъкуи имыIэу къызэрынам къыхэкIыу зэрыдыгъуар. Тутнакъэщым къызэрикIыжрэ ар лэжьапIэ увыфыркъым, пыухыкIауэ псэупIэ зэримыIэм къыхэкIыу. Языныкъуэхэм къатхащ хэкIыпIэ ямыгъуэту къызэрынам къыхэкIыу интернатхэм ягъэзэжыну зэрыщIэлъэIур.
Зи гугъу тщIы тхьэусыхафэхэр кIуэтэху нэхъыбэ зэрыхъум къыхэкIыу Уполномоченнэм щIипщытыкIащ ищхьэкIэ къыщыгъэлъэгъуа гупым хиубыдэ цIыхухэр псэупIэкIэ къызэгъэпэщынымкIэ федеральнэ законодательствэмрэ республикэм и законодательствэмрэ гъэзэщIа зэрыхъур. Псоми зэрытщIэщи, 1990 гъэм фокIадэм и 15-м Урысей Федерацэм и щIыналъэм законкIэ къару щигъуэтащ Сабийм и хуитыныгъэхэмкIэ конвенцэу Лъэпкъ Зэкъуэтхэм я Организацэм и Ассамблее Нэхъыщхьэм диIыгъам. Урысей Федерацэм 1996 гъэм дыгъэгъазэм и 10-м «Сабий зеиншэхэмрэ адэ-анэм я жьауэм щIэмытыжу къэна сабийхэмрэ социальнэ дэIэпыкъуныгъэ етынымкIэ аргуэру къызэрагъэпэщ шэсыпIэ нэхъыщхьэхэм я IуэхукIэ Федеральнэ закон №17-ФЗ-р, 2000 гъэм бадзэуэгъуэм и 9-м «Урысей Федерацэм сабийм и хуитыныгъэхэр къыщызэгъэпэщынымкIэ шэсыпIэ нэхъыщхьэхэм я IуэхукIэ» Федеральнэ закон №103-ФЗ-р къыщащтащ. 2002 гъэм мэлыжьыхьым и 13-м Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Правительствэм къищтащ «Сабий зеиншэхэм ящыщу балигъ хъуахэм, адэ-анэм я жьауэм щIэмытыжу къэна сабийхэм Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм псэупIэ зэрыщрат щIыкIэм и IуэхукIэ» унафэ №156-р. Абы ипкъ иткIэ сабий зеиншэхэмрэ адэ-анэм я жьауэм щIэмытыжу къэна сабийхэмрэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм псэупIэ зэрыщрат щIыкIэм теухуа Типовой хабзэхэр зэхалъхьащ икIи сабий зеиншэхэмрэ адэ-анэм я жьауэм щIэмытыжу къэна сабийхэмрэ псэупIэ и лъэныкъуэкIэ яIэ хуитыныгъэхэр къызэгъэпэщынымкIэ республикэ комиссэм хэтхэр къащтащ. Мы Iуэхум егъэлеяуэ гугъуехь куэд зэрыхэлъым къыхэкIыу, Уполномоченнэм аргуэру 2008 гъэм къипщытауэ щытащ законодательствэр гъэзэщIа зэрыхъур. КъызэрыщIэкIамкIэ, къэпщытэныгъэ лъэхъэнэм къриубыдэу интернат школыр къэзыухахэм ящыщу тIум псэупIэ иратауэ аращ. Къэпщытэныгъэм кърикIуахэм япкъ иткIэ Уполномоченнэм доклад щхьэхуэ игъэхьэзырри, республикэм и Президентым, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентым, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Правительствэм, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и прокурорым яхуигъэхьащ.
Уполномоченнэм а докладым хиубыдэу къыхилъхьащ:
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентым — адэ-анэхэм я жьауэм щIэмытыжу къэна сабийхэм къэралым и дэIэпыкъуныгъэ етынымкIэ программэр пэрытхэм яхэгъэхьэным теухуауэ Урысей Федерацэм и Президентым зыхуигъэзэну, апхуэдэу 2008 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и республикэ бюджетым щыхэплъэжкIэ, къыкIэлъыкIуэ илъэсхэм ятещIыхьауэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и бюджетыр къыщащтэкIэ ищхьэкIэ къыщыгъэлъэгъуа Iуэхухэр дэгъэкIыным текIуэдэну ахъшэр къилъытэну.
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Правительствэм — 2002 гъэм мэлыжьыхьым и 3-м къыдигъэкIа унафэ №156-р гъэзэщIа зэрыхъур щIипщытыкIыну, а унафэр гъэзэщIэнымкIэ зыхуей Iуэхухэр илэжьыну. «ПсэупIэ-2010» республикэ программэ хэхам «Сабий зеиншэхэмрэ адэ-анэхэм я жьауэм щIэмытыжу къэна сабийхэмрэ псэупIэкIэ къызэгъэпэщыныр» программэ къуэдзэ дыщIигъужыну. Урысей Федерацэм и Правительствэм 2007 гъэм гъатхэпэм и 21-м къищта унафэ №167-м къигъэувхэр къэлъытауэ, къыкIэлъыкIуэ илъэсхэм ятещIыхьа бюджетхэр щызэхалъхьэкIэ къагъэсэбэпыну зыхуэфащэ материалхэр гъэ къэс Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентым иритыну. Сабий зеиншэхэм щхьэкIэ псэупIэ зэраухуэн ахъшэ къыхуиутIыпщын щхьэкIэ Урысей Федерацэм и Правительствэм лъэIукIэ зыхуигъэзэну.
Абы щыгъуэ Уполномоченнэм лъэIукIэ республикэм и Президентым зыхуигъэзащ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и хабзэ мардэхэм зыхуэфащэ зэхъуэкIыныгъэхэр хэлъхьэным елэжьыну Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Правительствэм и пщэ ирилъхьэну.
Къэгъэлъэгъуапхъэщ Уполномоченнэм и жэрдэмыр икъукIэ яфIэтэмэму Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и прокуратурэмрэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Суд нэхъыщхьэмрэ къызэрыдаIыгъар, сабий зеиншэхэм я сэбэп зыхэлъ Iуэхухэм хэплъэну зэман кIэщIым къриубыдэу лъэIухэр зэрыратар икIи абыхэм сабий зеиншэхэм я Iуэхур зэрыдагъэкIар. Судхэм Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм къалэн щащIащ зыми памыгъаплъэу сабий зеиншэхэм псэупIэ иратыну. КъыкIэлъыкIуэ зэманым мы Iуэхур Уполномоченнэм цIыхубэ хъыбарегъащIэ IэнатIэхэм къыщиIэтащ икIи абы цIыхубэм я гулъытэр хуиунэтIащ. Дэ Урысей Федерацэм щIыналъэ зыужьыныгъэмкIэ и министрым и къуэдзэм зыхуэдгъазэри делъэIуащ сабий зеиншэхэмрэ адэ-анэхэм я жьауэм щIэмытыжу къэна сабийхэмрэ псэупIэхэмкIэ къыщызэрагъэпэщын папщIэ Урысей Федерацэм и субъектхэм я бюджетхэм къыхагъэкI ахъшэм щIагъужыну Iыхьэр федеральнэ бюджетым къызэриутIыпщ щIыкIэм теухуа хабзэм зэхъуэкIыныгъэхэр халъхьэну.
2010 гъэм къащтауэ щытащ 2008 — 2012 гъэхэм ятещIыхьа «ПсэупIэ» республикэ программэ хэхам и IуэхукIэ» Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Законым зэхъуэкIыныгъэхэр хэлъхьэным теухуауэ» Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Законыр. Абы ипкъ иткIэ республикэ программэм щIагъужащ «Сабий зеиншэхэмрэ адэ-анэхэм я жьауэм щIэмыту къэна сабийхэмрэ, абыхэм япэлъыта адрей цIыхухэр псэупIэкIэ къызэгъэпэщыныр» программэ къуэдзэр. А зэман лъандэрэ сабий зеиншэхэр псэупIэкIэ къызэгъэпэщыным гъэ къэс хухах Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и бюджетым и ахъшэ. Дэ тхузэфIэкIащ властым и IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм я лIыкIуэхэмрэ жылагъуэ зэгухьэныгъэхэмрэ я гулъытэр мы Iуэхум хуэдунэтIын.
Программэ къуэдзэр гъэзэщIэным и лъэныкъуэкIэ гугъуехь пыухыкIахэр къыкъуэкIащ. Абы и щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэр мы лэжьыгъэр егъэкIуэкIынымкIэ хэхауэ жэуап зыхьыр зэрымынаIуэрт, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэри, муниципальнэ органхэри, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм Ухуэныгъэмрэ псэупIэ-коммунальнэ хозяйствэмкIэ и министерствэри — щхьэхуэу абы зэрелэжьырт. Хэт унэ зратын хуейхэр къыхибжыкIырт, адрейм псэуалъэхэр игуэшырт, сабий зеиншэхэм папщIэ унэ щхьэхуэ ящIыну унафэхэр къащтэрт, сату зэпеуэхэр ирагъэкIуэкIырт. Ущыпсэуну къемызэгъ фэтэрхэр сабий зеиншэхэм ящыщу зи чэзу къэсахэм папщIэ къыщащэху къэхъурт, апхуэдэу а фэтэрхэр къэщэхунымрэ гуэшынымрэ ехьэлIа документхэр тхыныр кIыхьлIыхь ящIырт. Унэхэр ящIын папщIэ хухаха ахъшэр къыщамыгъэсэбэпыфи щыIащ. Уполномоченнэм апхуэдэ мыхъумыщIагъэхэр зэрыщыIэм къэрал, муниципальнэ органхэр, прокуратурэр щыгъуазэ ищIырт. Иджы сабий зеиншэхэр псэупIэкIэ къызэгъэпэщынымкIэ къэрал властым и гъэзэщIакIуэ органхэм ящыщу жэуап зыхьыр Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэрщ икIи Iуэхур нэхъ тэмэму дагъэкIыу щIадзащ.
2016 гъэм мы Iуэхум трагъэкIуэдэн папщIэ республикэ бюджетым сом мелуан 72,4-рэ щыхухахащ, федеральнэ бюджетым сом мелуан 43,2-рэ къиутIыпщащ. А ахъшэм и хьэкъ-кIэ фэтэр 90 ягуэшащ. 2017 гъэм унафэ ящIауэ щытащ псори зэхэту сом мелуан 52,9-рэ къагъэсэбэпыну, абы щыщу сом мелуан 48,6-р федеральнэ бюджетым, сом мелуани 4,2-р республикэ бюджетым я ахъшэу. Абыхэм ящIыIужкIэ аргуэру сом мелуани 119,7-рэ республикэ бюджетым щыхухахащ. А ахъшэмкIэ фэтэри 180-рэ къащэхуащ икIи абыхэм ящыщу 2017 гъэм фэтэр 56-рэ ягуэшащ, адрейхэр иджыпсту зыхуей хуагъазэ икIи зи чэзум пэплъэ сабий зеиншэхэм 2018 гъэм и япэ Iыхьэм къриубыдэу яугуэшынущ.
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Правительствэм 2018 гъэм тещIыхьауэ Урысей Федерацэм Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм ирищIылIэ зэгурыIуэныгъэм и проектыр хьэзыр хъуащ икIи абы ипкъ иткIэ федеральнэ бюджетым сом мелуан 43,1-рэ къиутIыпщын, республикэ бюджетым абы сом мелуани 3,2-рэ хилъхьэжын хуейщ. А ахъшэмкIэ псэупIэщIэу 56-рэ къащэхуну я мурадщ.
Зэрынэрылъагъущи, лэжьыгъэшхуэ йокIуэкI икIи мы Iуэхум ехьэлIа тхьэусыхафэхэр нэхъ мащIэ хъуащ. Ауэ псэупIэ зэрамыIэм теухуауэ Уполномоченнэм къыхуэтхьэусыхэхэр иджыри щыIэщ. Апхуэдэ тхьэусыхафэхэр 2016 гъэм 8, 2017 гъэм 6 хъууэ щытащ. Нэхъыбэу зыкъытхуэзыгъазэхэр чэзум памыгъаплъэу икIэщIыпIэкIэ псэупIэ иратын хуейуэ судым къилъытахэрщ. Къапщтэмэ, Май районым щыпсэу хъыджэбзым къетх 2001 гъэм интернат еджапIэр къиуха нэужь абы псэупIэ къратын папщIэ зригъэтхауэ зэрыщытар икIи абы теухуауэ къэрал органхэм куэдрэ зэрызахуигъэзар, ауэ жэуап пыухыкIа къызэрырамытыжыр. ИлъэсипщIкIэ пэплъа нэужь 2010 гъэм ар судым щытхьэусыхащ. Судым Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Правительствэм къалэн щищIащ псом япэу абы икIэщIыпIэкIэ псэупIэ иритыну икIи апхуэдэ унафэр къэрал органхэмрэ суд приставхэмрэ яхуигъэхьащ. АрщхьэкIэ судым и унафэр илъэсибл лъандэрэ ягъэзащIэркъым. А зэманым къриубыдэу цIыхубзыр унагъуэ хъуащ, бынищ игъуэтащ икIи иджыпсту пщIэкIэ къищтэ фэтэрым щопсэу.
Апхуэдэ тхьэусыхафэхэр район псоми къокI. Абыхэм зэрытхузэфIэкIкIэ ягурыдгъэIуэну дыхущIокъу суд унафэкIэ псэупIэ зратын хуейуэ щыIэхэм яхурикъун мылъку республикэм зэрыбгъэдэмылъыр, псэупIэ зратыпхъэу щыIэхэм я бжыгъэм зэрыкIэрымыхур, чэзум хамыгъэту социальнэ псэупIэ зратын хуейхэм интернат еджапIэхэр къэзыуххэм ящыщу щэ бжыгъэхэр къазэрыхэхъуэр.
2018 гъэм щIышылэм и 20-м ирихьэлIэу фэтэр иратын папщIэ ятхауэ цIыху 1354-рэ щыIащ, абыхэм ящыщу 969-м я ныбжьыр илъэс 18 ирикъуауэ. Зи чэзум пэплъэхэм ящыщу 371-м яIыгъщ икIэщIыпIэкIэ псэупIэ иратыпхъэу зэрыщытым теухуауэ къащта суд унафэхэр.
Iуэхум и екIуэкIыкIэм теухуа информацэр Уполномоченнэм езым и докладым гъэ къэс къыщегъэлъагъуэ икIи ар Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Iэтащхьэм, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Правительствэм, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Конституцэ Судым, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и прокурорым яхуегъэхь. Сабий зеиншэхэр псэупIэкIэ къызэгъэпэщыным гугъуехь инхэр зэрыхэлъым теухуауэ Уполномоченнэм мызэ-мытIэу ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу Урысей федерацэм щыIэм хъыбар иригъэщIащ икIи ар къыхощ Федеральнэ уполномоченнэм 2016 гъэм игъэхьэзыра докладым.
Мы гугъуехьыр къызэрызэранэкIым дэ мы гъэми зэпымыууэ дыкIэлъоплъ. Уполномоченнэм и мурадщ нэхъ дэхуэхауэ къэплъытэ хъуну цIыхухэм — сабий зеиншэхэмрэ абыхэм ящыщу ябжхэмрэ псэупIэ и лъэныкъуэкIэ яIэ хуитыныгъэхэр къызэгъэпэща хъун папщIэ федеральнэ программэ щхьэхуэ е фонд хэха къызэгъэпэщыным теухуауэ аргуэру зэ Федеральнэ Уполномоченнэмрэ къэрал органхэмрэ захуигъэзэну.
Зи узыншагъэр зэкIэлъымыкIуэхэм я
хуитыныгъэхэр Къэбэрдей-Балъкъэр
Республикэм зэрыщахъумэр
Урысей Федерацэмрэ абы и субъектхэмрэ нэхъ тэмэму къащыгурыIуэу хуежьащ зи узыншагъэр зэкIэлъымыкIуэ цIыхухэм я гугъуехьхэр дэгъэкIыным нэхъ егугъуу бгъэдыхьэн зэрыхуейр. Иужьрей илъэсхэм ныкъуэдыкъуэхэмрэ зи ныбжьыр хэкIуэтахэмрэ я хуитыныгъэхэр къызэгъэпэщыным хуэгъэза закон лъабжьэ тэмэм къэралым щызэтеуващ, абыхэм сыт и лъэныкъуэкIи защIэгъэкъуэныр фIэкIыпIэ зимыIэ къэрал Iуэхуу къалъытэу хуежьащ. Къэгъэлъэгъуапхъэщ ныкъуэдыкъуэхэр тэмэму псэун, жылагъуэ Iуэхухэм хэтын, ахэр зыхуэфащэ предприятэхэм, организацэхэм, медицинэ, социальнэ IуэхущIапIэхэм кIуэнымкIэ лъэпощхьэпохэр гъэкIуэдын я лъэныкъуэкIэ ди республикэм куэд зэрыщалэжьар.
Ныкъуэдыкъуэхэм папщIэ къэралым игъэува социальнэ шэсыпIэхэр пхыгъэкIыным хуэунэтIа хабзэ мардэхэр къащтащ. Къэбгъэлъагъуэмэ, зи лъэр тэмэму къызыдэмыбз ныкъуэдыкъуэхэр гугъу емыхьу псэуныгъэм пыщIа IуэхущIапIэхэм щIыхьэфын папщIэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Правительствэм 2016 гъэм накъыгъэм и 23-м къыдигъэкIа унафэ №90-пп-мкIэ къищта къэрал программэм тету апхуэдэ IуэхущIапIэхэм я щIыхьэпIэхэр гу цIыкIухэм ису дэкIуеифыну къызэрагъэпэщ, бжэхэр ягъэтэмэм. Апхуэдэу иужь зэманым къызэрагъэпэщащ социальнэ инфраструктурэм хиубыдэ IуэхущIапIэу 34-рэ, абыхэм узыншагъэр хъумэнымкIэ IуэхущIапIэу 11, спорт IуэхущIапIэу 3, социальнэ дэIэпыкъуныгъэ къызэзыгъэпэщ IуэхущIапIэу 13, егъэджэныгъэм и IуэхущIапIэу 2, щэнхабзэ IуэхущIапIэу 5 яхэту. «Лэгъупыкъу» республикэ сабий социально-реабилитацэ центрым и лифтыр ныкъуэдыкъуэхэм нэхъ тыншу къызэрагъэсэбэпыфынум тещIыхьауэ зэрагъэпэщыжащ. Апхуэдэ IуэхущIапIэу 9-м къыщызэрагъэпэщащ зи лъэр къызыдэмыбз, зи нэм щIагъуэу имылъагъу ныкъуэдыкъуэхэм я дежкIэ сэбэп хъун Iэмал пыухыкIахэр. А щIыкIэм тету социальнэ, транспорт, инженер инфраструктурэм и IуэхущIапIэу ныкъуэдыкъуэхэр тэмэму зэкIуэлIэфхэм я бжыгъэр процент 27-м щегъэжьауэ процент 21-м нагъэсащ.
Сабий ныкъуэдыкъуэхэм щIэныгъэ егъэгъуэтынымкIэ зыхуэфащэ лэжьыгъэхэр ирагъэкIуэкI. Республикэм и курыт еджапIэ 18-м къыщызэрагъэпэщащ сабий ныкъуэдыкъуэхэр абыхэм тэмэму щеджэн папщIэ зыхуеину Iэмал псори. 2017 гъэ лъандэрэ зэтрагъэувауэ мэлажьэ зи тхьэкIумэм дагъуэ иIэ сабийхэм папщIэ видеотелефон связым и диспетчер центр.
Урысыбзэм IэпэтэрмэшкIэ ирилэжьэн папщIэ щIыналъэ администрацэхэм, къэрал программэр гъэзэщIэным хэт министерствэхэмрэ ведомствэхэмрэ, курыт еджапIэхэм, «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм медико-социальнэ экспертизэмкIэ и бюро нэхъыщхьэ» федеральнэ къэрал бюджет IуэхущIапIэм я IэщIагъэлIу 33-рэ ягъэхьэзыращ.
Апхуэдэу зэфIагъэкIащ:
социальнэ, транспорт инфраструктурэм хиубыдэ IуэхущIапIэхэр къэгъэсэбэпынымкIэ щыIэ Iэмалхэр щызэхуэхьэса хъыбарегъащIэ банк зэтегъэувэныр;
ныкъуэдыкъуэхэр гъащIэм хэгъэзэгъэжынымкIэ ялэжь Iуэхутхьэбзэхэм я фIагъыр къэIэтыныр;
федеральнэ спискэм химыубыдэ техникэ Iэмэпсымэу ныкъуэдыкъуэхэр нэхъ зыхуейуэ къалъытэхэмкIэ къызэгъэпэщыныр;
ныкъуэдыкъуэхэм папщIэ спорт зэхьэзэхуэхэр, узыншагъэр щрагъэфIакIуэ адрей физкультурэ Iуэхухэр егъэкIуэкIынымкIэ, сабий ныкъуэдыкъуэхэм папщIэ спорт школхэр, апхуэдэу спорт IуэхущIапIэхэм ныкъуэдыкъуэхэр гъащIэм щыхагъэзэгъэж гупхэр къыщызэгъэпэщыным я лъэныкъуэкIэ яубзыхуа-уэ щыта къалэнхэр;
ныкъуэдыкъуэхэр, сабий ныкъуэдыкъуэхэр хэту художественнэ творчествэмкIэ республикэ фестивалхэр, творческэ конкурсхэр, щэнхабзэм, физкультурэм, спортым япыщIа адрей Iуэхухэр къызэгъэпэщынымкIэ яубзыхуауэ щытахэр;
Налшык къалэм Социальнэ дэIэпыкъуныгъэмкIэ и центрым къыщызэIуахауэ мэлажьэ «Социальнэ такси» IэнатIэр, абы хиубыдэу автомобиль щхьэхуэ къащэхуащ ныкъуэдыкъуэхэр, зи лъэр къызыдэмыбз цIыхухэр къызэрырашэкI автомобиль хэха.
Ныкъуэдыкъуэхэм, зи лъэм зэримыхьэ адрей цIыхухэм псэуныгъэм пыщIа IуэхущIапIэ нэхъыщхьэхэм я Iуэхутхьэбзэхэр нэгъэсауэ къагъэсэбэпынымкIэ Iэмалхэр къахузэгъэпэщыным теухуа программэр гъэзэщIэным 2017 гъэм трагъэкIуэда ахъшэр сом мин 39753,93-рэ мэхъу.
Апхуэдэу щыт пэтми, зыхуэфащэ IэнатIэу, IуэхущIапIэу инфраструктурэ тэмэмкIэ къызэгъэпэщахэр нобэм ирихьэлIэу куэд хъуркъым икIи абы къыхэкIыу ныкъуэдыкъуэхэр IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм щытхьэусыхэн, дэIэпыкъуну къелъэIуу Уполномоченнэм зыкъыхуагъэзэн хуей мэхъу. Ар икъукIэ IупщIу къыбгурызыгъаIуэ мыпхуэдэ зы щапхъэ къэсхьынщ. Республикэм пщIэшхуэ щызиIэ икIи щыцIэрыIуэ Клевцовхэ я унагъуэр ягъэлъапIэрт. Клевцовэ Лилие Къасым и пхъур къыщыпсалъэм къыхигъэщащ республикэм и концерт гъэлъэгъуапIэм пандус зэримыIэм къыхэкIыу мы Iуэхум Клевцов Михаил Михаил и къуэр хэтыну зэрыхузэфIэмыкIар. Абы псори къигъэуIэбжьауэ щытащ. Ныкъуэдыкъуэр республикэм и къалащхьэм и IуэхущIапIэ нэхъыщхьэ дыдэхэм ящыщ зым щIыхьэн хузэфIэмыкIмэ, адрей IуэхущIапIэхэм я щытыкIэр сыт хуэдэ.
Хуабжьу гугъу йохь гу цIыкIукIэ къэзыкIухь ныкъуэдыкъуэхэм ящыщу фэтэр куэд хъу унэхэм щыпсэухэр. Абыхэм гу цIыкIухэр къыщагъэсэбэпыфыр езыхэр зыщIэс пэшхэм я закъуэщ, сыту жыпIэмэ, унэхэм я нэхъыбэм, псом япэу нэхъ пасэу ящIауэ щытахэм, зыхуеину Iэмалхэр, лифтхэр хэткъым. Тротуархэр, лъэс зекIуапIэхэр, зэпрыкIыпIэхэр хуэщIакъым гу цIыкIум ис ныкъуэдыкъуэр абыхэм зэрыщызекIуэнум.
Гугъуехь куэд къажьэхоуэ зи нэм тэмэму имылъагъу ныкъуэдыкъуэхэм. Абыхэм я псэукIэр ящыгъэпсынщIэным хуэунэтIа программэ щхьэхуэ зэхалъхьамэ нэхъыфIт. Нэфхэмрэ набгъэхэмрэ хуэныкъуэщ псэлъэным тещIыхьа программэхэр зыхэт ноутбукхэм, лъым хэт фошыгъур зыхуэдизыр къызэрапщ Iэмэпсымэхэм (глюкометрхэм). Абыхэм папщIэ вокзалхэм я перронхэмрэ станцхэм я платформэхэмрэ, жылагъуэ транспортым и къэувыIэпIэхэм къыщызэгъэпщыпхъэщ ныкъуэдыкъуэхэр щымыуэу зекIуэнымкIэ зыхуей Iэмэпсымэхэр, транспорт зекIуапIэм езышалIэ убыдыпIэхэр, нэгъуэщIхэри.
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм ЛэжьыгъэмкIэ, цIыхухэр IэнатIэкIэ къызэгъэпэщынымрэ социальнэ дэIэпыкъуныгъэмкIэ и министерствэм, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм, къэрал властым и адрей органхэм ящIыгъуу Уполномоченнэр зэпымыууэ кIэлъоплъ зи ныбжьыр хэкIуэтахэмрэ ныкъуэдыкъуэхэмрэ я хуитыныгъэхэр фIэкIыпIэ имыIэу къызэгъэпэщыным пыщIа Iуэхухэр зэрагъэзащIэм.
Абы папщIэ Iуэху нэхъыщхьэхэм ящыщщ:
зи ныбжьыр хэкIуэтахэмрэ зи Iэпкълъэпкъыр тэмэму къызыдэмыбз ныкъуэдыкъуэхэмрэ ират социальнэ дэIэпыкъуныгъэм и фIагъым зэрыкIэлъыплъыр гъэткIииныр;
ныкъуэдыкъуэхэм лэжьэн и лъэныкъуэкIэ яIэ хуитыныгъэхэр дэгъэкIыным хущIэкъуныр;
ныкъуэдыкъуэхэм я Iуэхур дэгъэкIыным хуэгъэзауэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм къыщащта къэрал программэр нэгъэсауэ гъэзэщIэным хуэунэтIа лэжьыгъэм зегъэубгъуныр;
дэтхэнэ зы ныкъуэдыкъуэри гъащIэм хэгъэзэгъэжынымкIэ программэ щхьэхуэ зэтегъэувэным гулъытэ хэха хуэщIыныр.
Урысей Федерацэм и Президентым захуагъэ хэлъу къигъэлъэгъуащ: «Ныкъуэдыкъуэхэм я Iуэхур дэгъэкIыныр пандусхэр, лифт щхьэхуэхэр щIыным, гъуэгухэмрэ жылагъуэ транспортымрэ мы Iуэхум егъэзэгъыным я закъуэкъым, атIэ абы хеубыдэ IуэхущIапIэ хэхахэм, хъыбарегъащIэ IуэхущIапIэхэм, адрей IуэхущIапIэхэм я лэжьэкIэмкIэ хабзэхэр ныкъуэдыкъуэхэм я дежкIи къезэгъыу зэтегъэувэныр, ныкъуэдыкъуэхэм ящыщу лэжьэну хуейхэр зыпэлъэщын IэнатIэ къалъыхъуэнымкIэ зыхуэфащэ Iэмалхэр къызэгъэпэщыныр». ЦIыху гуп щхьэхуэхэм, абыхэм ныкъуэдыкъуэхэр, сабий ныкъуэдыкъуэхэр зиIэ унагъуэхэр яхэту, социальнэ дэIэпыкъуныгъэ етынымкIэ полномочиехэр Урысей Федерацэм щыбгъэдалъхьэжащ абы и субъектхэм. Зи хэхъуэхэр дотацэхэм куэдкIэ елъыта субъектхэм я дежкIэ, псом хуэмыдэу политикэ щхьэусыгъуэкIэ лей къызытехьауэ щытахэм ядэIэпыкъунымкIэ зи бюджетым ахъшэшхуэ къыхэкI Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и дежкIэ ар Iуэху мытыншщ. Политикэ щхьэусыгъуэкIэ лей зыкIэлъызэрахьауэ щыта икIи льготэ зиIэ цIыхухэр 2017 гъэм щIышылэм и 1-м ирихьэлIэу ди деж цIыху мин 50-м щыщIигъуу щытащ. Законым щытепсэлъыхьа зэманым дэ къыхэтлъхьауэ щытащ политикэ щхьэусыгъуэкIэ лей зыкIэлъызэрахьа цIыхухэм ират социальнэ дэIэпыкъуныгъэр федеральнэ бюджетым и къалэну къагъэнэжыну, ауэ а Iуэхур законыр кIэухыу къыщащтэм къалъытакъым. Иджы законым къару игъуэтащи, ар субъектхэм ягъэзэщIэну я къалэнщ.
Иджыпсту цIыхубэ хъыбарегъащIэ IуэхущIапIэхэм зэпадзыжу ягъэву Москва, Тэтэрстаным щыпсэухэм щрат социальнэ льготэхэм, пенсэхэм ныкъуэдыкъуэхэм зэрадэIэпыкъу ахъшэм зэпымыууэ зэрыхухагъахъуэр икIи зи бюджетыр дотацэхэм елъыта субъектхэм щыщ ныкъуэдыкъуэхэмрэ зи ныбжьыр хэкIуэтахэмрэ захуагъэ хэлъу щIоупщIэ: «Дэ ди деж апхуэдэу щIыщыщымытыр сыт?» Абы жэуап ептыну икъукIэ гугъущ.
Уполномоченнэм къыгуроIуэ къэрал органхэм, щIыпIэ унафэр зезыгъакIуэ органхэм, граждан жылагъуэ IуэхущIапIэхэм я лэжьыгъэр зи узыншагъэр зэкIэлъымыкIуэ цIыхухэм ират социальнэ дэIэпыкъуныгъэр егъэфIэкIуэным хуэунэтIа къалэн нэхъыщхьэр дэгъэкIыным теухуауэ зэрыщытыпхъэр. Абы и лъэныкъуэкIэ ди деж щызэфIэгъэкIын хуейхэм гъуни нэзи яIэкъым.
Къэбэрдей-Балъкъэр
Республикэм граждан
егъэджэныгъэмрэ правовой гъэсэныгъэмрэ зэрыщызэтегъэувар
Дызэрыщыгъуазэщи, Урысей Федерацэм демократие зэхъуэкIыныгъэхэр щрагъэкIуэкIыу щыхуежьэм къэралымрэ жылагъуэмрэ я гулъытэр хэхауэ хуаунэтIащ правовой щIэныгъэншагъэмрэ хабзэхэр къызэрырамыдзэмрэ къызэнэкIыным япыщIа Iуэхухэм. Хабзэр гъэзэщIэнымкIэ зэхэщIыкIыр зэтегъэувэныр къэрал Iуэху мэхъу икIи абыкIэ щыхьэт наIуэщ правовой щIэныгъэмрэ цIыхухэм я правовой зэхэщIыкIымрэ зегъэужьыным хуэгъэзауэ Урысей Федерацэм щрагъэкIуэкI къэрал политикэм и Лъабжьэхэр Урысей Федерацэм и Президентым къызэрищтар.
ТIэкIу гувауэ щытми, ди деж къащыгурыIуэу хуежьащ нобэрей Урысейр гугъу езыгъэхь Iуэхухэм я нэхъыбапIэр цIыхухэм езыхэм я хуитыныгъэхэр зэрамыщIэм къызэрыхэкIыр, зи чэзу экономикэ, социальнэ гугъуехьхэр тэмэму къызэнэкIынымкIэ фIэкIыпIэ зимыIэ Iэмалу нэгъуэщI лъэпкъхэм, расэхэм, дин зэмылIэужьыгъуэхэм ит адрей цIыхухэм я хуитыныгъэхэм пщIэ яхуэщIыныр зи лъабжьэ зэхэтыкIэу зэрыщытыр. Правовой къэралрэ граждан жылагъуэрэ зэтегъэувэнымкIэ къалэнхэр мы зэманым пхуэгъэзэщIэнукъым, зыхуеину юридическэ, экономическэ щIэныгъэхэр цIыхухэм ямыIэмэ, я хуитыныгъэхэмрэ щхьэхуитыныгъэхэмрэ езыхэм яхъумэжыным хуэмыгъэсамэ. ЦIыхухэм я хуитыныгъэхэм къащхьэщыжынымкIэ лэжьакIуэ цIэрыIуэ Лукин В. П. итхащ: «ЩIэныгъэр къазэремэщIэкIым, апхуэдэу юридическэ дэIэпыкъуныгъэ тэмэм зрагъэгъуэтыну, мылъкукIи зэрыхуэмыщIам къыхэкIыу цIыхухэм, япэхэми хуэдэу, тхьэусыхафэхэр хуагъэхь хуитыныгъэхэм къащхьэщыжынымкIэ IуэхущIапIэхэм…».
Абы ипкъ иткIэ Уполномоченнэм езым и къалэн пэрыту къелъытэ цIыхухэм правовой щIэныгъэ егъэгъуэтыныр къызэгъэпэщыным хэтыныр.
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентым дэ къыщыхэтлъхьащ Уполномоченнэм и аппаратым и бюджетыр сатыр щхьэхуэу къабжыну икIи цIыхухэм правовой щIэныгъэ егъэгъуэтынымкIэ зыхуэфащэ тхыгъэхэр къыдэгъэкIыным текIуэдэну ахъшэри абы къыщалъытэну. Абы и фIыщIэкIэ дэ къыдыдогъэкI цIыхум и хуитыныгъэхэм къащхьэщыжынымкIэ республикэм, Урысей Федерацэм и субъектхэм, дуней псом щыIэ лэжьэкIэ нэхъыфIыр къыщыгъэлъэгъуа «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм граждан жылагъуэ щызэтегъэувэнымрэ цIыхум и хуитыныгъэ- хэр щыхъумэнымрэ» тхылъыр (нобэм ирихьэлIэу псори печат напэкIуэцIи 150-рэ хъууэ тхылъипщI къыдэкIащ). Апхуэдэу дэ зэхэтлъхьэри тредгъэдзащ икIи хэдгуэшащ, ныкъуэдыкъуэхэм яIэ льготэхэмрэ ахэр къызэрагъэсэбэпыну щIыкIэмрэ къыщыгъэлъэгъуа брошюрэ, езыхэм я хуитыныгъэхэр къызэрагъэпэщын папщIэ здэпсалъэ хъуну организацэхэмрэ IуэхущIапIэхэмрэ я адресхэр, телефонхэр къыщыгъэлъэгъуауэ.
ЦIыхубэ хъыбарегъащIэ IуэхущIапIэхэм къытрадзащ «ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыIэм и IуэхукIэ» Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и законыр, Уполномоченнэм иригъэкIуэкIа лэжьыгъэм теухуауэ 2007 — 2016 гъэхэм игъэхьэзырахэр, апхуэдэу цIыхум и хуитыныгъэхэм къащхьэщыжхэмрэ правовой щIэныгъэхэр хэIущIыIу щIыныр къызэзыгъэпэщхэмрэ сэбэп яхуэхъун материалхэр къытредгъэдзащ. ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыIэм и IуэхущIапIэм и лэжьыгъэм пыщIауэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм къыщащта законхэмрэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Правительствэм и унафэхэм-рэ гурыIуэгъуэу иту. Дунейм къытехьащ адыгэхэм, балъкъэрхэм, къэрэшейхэм я хабзэхэр щызэпкърыха щIэныгъэ тхыгъэхэр, ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ псоми яхуэгъэза декларацэр, ЦIыхум и хуитыныгъэхэмрэ щхьэхуитыныгъэ нэхъыщхьэхэмрэ къащхьэщыжынымкIэ дунейпсо конвенцэр, Урысей Федерацэм и цIыхум, гражданиным и хуитыныгъэхэмрэ щхьэхуитыныгъэхэмкIэ декларацэр, нэгъуэщI хабзэ мардэхэр.
Уполномоченнэм и дэIэпыкъуныгъэкIэ Политикэ щхьэусыгъуэкIэ ягъэкIуэдахэм я фэеплъ тхылъ традзащ икIи цIыхум и хуитыныгъэхэм къащхьэщыжынымкIэ IэнатIэ псоми ар хуабжьу гунэс ящыхъуащ, тхылъыр зытхахэм ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу Урысей Федерацэм щыIэм и «ФIы зэрыфщIэным фепIэщIэкI» медалыр къратащ.
Илъэс щхьэхуэхэм Уполномоченнэм и нэIэ тету къызэрагъэпэщурэ ирагъэкIуэкIащ «Глобализацэм и лъэхъэнэм цIыхум и хуитыныгъэхэр» Iуэхум теухуауэ вузхэм я студентхэм я тхыгъэ (реферат) нэхъыфIхэр къыхэхыным теухуа конкурсхэр. Зэпеуэм и кIэух Iыхьэм хэтын папщIэ тхыгъэ нэхъыфIу къалъытахэр Москва къалэ ирагъэхьащ. Урысейм и вуз зэмылIэужьыгъуэхэм я студентхэм цIыхум и хуитыныгъэхэмрэ щхьэхуитыныгъэхэмрэ япыщIауэ ирагъэкIуэкIа апхуэдэ дыдэ конкурсым хэтащ Урысейм и МВД-м Краснодар дэт и академием и Налшык къудамэм щIэсхэр. Бэрбэч Хь. М. и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым къыщызэрагъэпэщащ «Глобализацэм хуэкIуэ дунейм хабзэмрэ къэралымрэ щагъуэт щытыкIэр» студентхэм я дунейпсо щIэныгъэ конференц. Уполномоченнэр, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэр хэту къызэрагъэпэщ «ЩIалэгъуалэмрэ законымрэ» республикэ зэпеуэр.
А псори гъэ къэс ирагъэкIуэкIыу хуежьащ, абыхэм къарикIуахэр пшыхь хэхахэм къыщапщытэж икIи цIыхубэ хъыбарегъащIэ IуэхущIапIэхэм къытрагъадзэ. Бэрбэч Хь. М. и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым лэжьакIуэхэм я IэщIагъэм хэгъэхъуэнымкIэ и институтым къыщоджэ цIыхум и хуитыныгъэхэр хъумэным пыухыкIауэ зэрелэжьым теухуа лекцэхэм.
Уполномоченнэм и аппаратым и лэжьакIуэхэр хэтащ «Сабийхэр щхьэрыутIыпщу щымытынымрэ ныбжьыщIэхэм, щIалэгъуалэм мыхъумыщIагъэ ямылэжьынымрэ я лъэныкъуэкIэ жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм яIэ увыпIэмрэ абыхэм я мыхьэнэмрэ» Iуэхум теухуа зэхыхьэшхуэм, цIыхум и хуитыныгъэхэм къащхьэщыж организацэу республикэм щыIэхэм къызэрагъэпэща нэгъуэщI зэIущIэхэм. 2017 гъэм Уполномоченнэм Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Правительствэм и УнафэщIым и къуэдзэ — Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм егъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министрымрэ зэщIыгъуу республикэм къыщыдэкI газетхэм къытрагъэдзащ ХабзэмкIэ дерс зэгуэтыр егъэкIуэкIыным елэжьхэм папщIэ тхыгъэ икIи сэбэп хъуащ зи гугъу тщIы дерсыр республикэм и еджапIэ псоми зэгъэуIуауэ къыщызэгъэпэщынымкIэ. ХабзэмкIэ дерс зэгуэтым хиубыдэу Уполномоченнэр школитIым къыщыпсэлъащ.
Урысей Федерацэм гъэсэныгъэм зыщегъэужьынымкIэ 2025 гъэм нэсыху тещIыхьауэ щызэхалъхьа Стратегием, Урысей Федерацэм и Правительствэм 2015 гъэм накъыгъэм и 29-м къыдигъэкIа унафэ №996-р-мкIэ къищтам, ипкъ иткIэ 2016 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щызэхалъхьащ «Хабзэр щытепщэ республикэ» проектыр. Ар ягъэзащIэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Iэтащхьэм и Администрацэм, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм, ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыIэм, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Iэтащхьэм деж Сабийм и хуитыныгъэхэмкIэ щыIэ уполномоченнэм, «Урысейм и уэчылхэм я ассоциацэм» урысейпсо жылагъуэ зэгухьэныгъэм и Къэбэрдей-Балъкъэр щIыналъэ къудамэм, «Консультант Плюс: КъБР» компание» жэуап зэхэгъэщхьэхукIа зыхь зэгухьэныгъэм, «СудыщIэхэм я Урысей зэгухьэныгъэ» Урысейпсо жылагъуэ зэгухьэныгъэм и Къэбэрдей-Балъкъэр щIыналъэ къудамэм, Бэрбэч Хь. М. и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым я дэIэпыкъуныгъэкIэ.
Мы проектыр зэхилъхьащ КъБР-м и Iэтащхьэм и Администрацэм къэрал кIуэцI политикэмкIэ и управленэм и чэнджэщэгъу, «Урысейм и уэчылхэм я ассоциацэ» жэуаплыныгъэ зэхэгъэщхьэхукIа зыхь зэгухьэныгъэм и Къэбэрдей-Балъкъэр щIыналъэ къудамэм хэт Шыпш А. М.
Мы проектым хиубыдэу хабзэмкIэ щIэныгъэлIхэр, цIыхухэм я щхьэхуитыныгъэхэм и къыщхьэщыжакIуэхэр, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и юрист пашэхэр Урысейм и законодательствэм и унэтIыныгъэ нэхъыщхьэхэм (конституцэ, граждан, унагъуэ, лэжьыгъэ, административнэ, адрей законодательствэхэм) ятеухуа лекцэхэм пщIэншэу къоджэ. Апхуэдэу проектым хиубыдэу цIыхухэм я пащхьэ къыщыпсэлъащ «Урысейм и уэчылхэм я ассоциацэ» Урысейпсо жылагъуэ зэгухьэныгъэм и Къэбэрдей-Балъкъэр щIыналъэ къудамэм и унафэщI Целоусовэ А.А. ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыIэр, республикэм и щIэныгъэлI, жылагъуэ лэжьакIуэ цIэрыIуэхэу Багъэтыр А. З., Iуэщхъун З. М., ГъукIэпщокъуэ М. Хь., ХьэщIэрылI М. Ж., Мысрокъуэ З. Хь., Пщыншэ Къ. Хь. сымэ.
2017 гъэм мазаем и 16-м «ЦIыхум и гъащIэм и купщIэр Iуэхурщ» лекцэм къеджащ «Консультант Плюс: КъБР» компанием и генеральнэ директор Нэгъуей М. С., 2017 гъэм гъатхэпэм и 16-м Кавказ Ищхъэрэм ГъуазджэхэмкIэ и къэрал институтым и студентхэм ящыщу «Хабзэр щытепщэ республикэ» проектым хэтхэм я пащхьэ «Хабзэр: абы къикIыр, и теплъэ нэхъыщхьэхэр, и хэкIыпIэхэр» Iуэхум теухуа лекцэм къыщеджащ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Iэтащхьэм и Администрацэм къэрал кIуэцI политикэмкIэ и управленэм и чэнджэщэгъу Шыпш А. М. Мы проектым хиубыдэу 2016 гъэм и дыгъэгъазэм щегъэжьауэ 2017 гъэм и дыгъэгъазэм нэсыху ирагъэкIуэкIа лекцэхэм кърихьэлIахэр цIыху 1500-м щIегъу. Апхуэдэу дэ ди мурадщ правовой Iуэхухэм ятеухуа лекцэхэр 2018 — 2019 гъэхэм къриубыдэу муниципальнэ щIыналъэ псоми щыIэ курыт еджапIэхэм щIэсхэм я пащхьэ къыщедгъэджэну.
Иджыпсту дэ ди къарур худоунэтI школакIуэхэм законым пщIэ хуащIу къэдгъэтэджыным, абыхэм я правовой зэхэщIыкIыр къэтIэтыным, балигъ мыхъуахэм хабзэр къыщызэпауд къэмыгъэхъуным, абыхэм я плъапIэр законхэр гъэзэщIэным хуэунэтIыным, хэхакIуэ ныбжьыщIэхэр хэхыныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэм нэхъ егупсысауэ зэрыхэтыным.
ЦIыхухэм я политикэ хуитыныгъэхэр, политикэ гъащIэм хэтынымкIэ, къэрал Iуэхухэр зехьэнымкIэ, Iэ яIэтынымкIэ икIи езыхэм зыхрагъэхынымкIэ цIыхухэм яIэ хуитыныгъэхэр къызэгъэпэщыныр Iуэху нэхъыщхьэ дыдэхэм зэращыщыр къалъытэри, Уполномоченнэмрэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и ХэхакIуэ комиссэмрэ Iэ щIадзащ Урысей Федерацэм и Президентыр, Урысей Федерацэм и Федеральнэ Зэхуэсым и Къэрал Думэм и депутатхэр, властым и лIыкIуэ IэнатIэхэм я щIыналъэ органхэм я депутатхэр хэхыным зыщыхуагъэхьэзыр икIи апхуэдэ хэхыныгъэхэр щрагъэкIуэкI зэманым зэрызэдэлэжьэну щIыкIэм теухуа зэгурыIуэныгъэм.
Дэ зэфIэкI пыухыкIа диIэщ хэхыныгъэмкIэ законодательствэр хэIущIыIу щIыным, хэхакIуэхэм я хуитыныгъэхэр къызэрызэрагъэпэщым кIэлъыплъыным хуэгъэзауэ. Апхуэдэ зэфIэкIыр дэ жыджэру къыдогъэсэбэп, псом хуэмыдэу хэхакIуэхэм Iэ щаIэт махуэ щхьэхуэ-хэм къриубыдэу.
Хэхыныгъэр къызэгъэпэщынымрэ егъэкIуэкIынымрэ хэт псоми я зэфIэкIыр хуэунэтIыпхъэщ «Дэ Iэ тIэтми дымыIэтми, абы зыри елъытакъым» жыхуаIэу цIыхухэр зэсэжам къызэрикIынум. ЩыщIалэ дыдэм щегъэжьауэ дэтхэнэ зыри хуэгъэсэн хуейщ абы езым и бгъэдыхьэкIэм къэрал унафэр зэрызекIуэнур, и унагъуэм, и лъэпкъым я къэкIуэнур зи IэмыщIэ ихуэнур езым зэрелъытам. Абы папщIэ къэралым щызэтегъэувэн хуейщ цIыхухэм правовой щIэныгъэ зэрырагъэгъуэт системэ.
Абы и лъэныкъуэкIэ лэжьэкIэ пыухыкIа Къэбэрдей-Балъкъэрми щызэтеуващ. ЩIыналъэ хэхакIуэ комиссэхэм, языныкъуэ курыт еджапIэхэм, еджапIэ нэхъыщхьэхэмрэ специальнэ курыт еджапIэхэмрэ правовой хъыбархэр къыщыгъэлъэгъуа стендхэр къыщызэрагъэпэщащ. Абыхэм щрагъэкIуэкIащ къэрал хабзэмкIэ IэщIагъэлIхэр, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и ХэхакIуэ комиссэм хэтхэмрэ абы и аппаратым и лэжьакIуэхэмрэ я лекцэхэр.
ЦIыхухэм правовой щIэныгъэ ирагъэгъуэтыным пыщIа Iуэхухэр дэгъэкIынымкIэ унэтIыныгъэ щхьэхуэхэм ящыщщ цIыхухэм къатххэр зэпкърыхыныр. Дэ зыкъытхуэзыгъазэхэм куэд яхэтщ езыхэм къаIэт Iуэхухэмрэ зыIууэ гугъуехьхэмрэ Уполномоченнэм и компетенцэм зэрыхэмыхьэр, ахэр Уполномоченнэм и деж нэмыс щIыкIэ властым и IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм, судым зэхагъэкIын зэрыхуейр къагурымыIуэу. Я нэхъыбэм деж дэ апхуэдэхэм ягурыдгъэIуэн хуей мэхъу къаIэта Iуэхум езыхэм я хуитыныгъэхэмрэ щхьэхуитыныгъэхэмрэ къызэпаудрэ къызэпамыудрэ, абы хэплъэну икIи унафэ трищIыхьыну зи къалэн органыр, организацэр, къулыкъущIэр хэтми.
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэр Урысейм щыщ Iыхьэщ икIи ди дежи щыIэщ цIыхум и хуитыныгъэхэмрэ щхьэхуитыныгъэхэмрэ къызэгъэпэщынымкIэ зэрыщыту къэралым узыщрихьэлIэ гугъуехьхэр. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, властым и къэрал органхэм, граждан IуэхущIапIэхэм, Уполномоченнэм и аппаратым я къалэнщ цIыхухэм хабзэр къагурыIуэу, законхэр ягъэзащIэу щытынымкIэ икIи ар езыхэм къулыкъукIэ къабгъэдэхуэу зэрыщытыр ящIэжу мы лэжьыгъэм бгъэдохьэ.
Езыхэм я анэдэлъхубзэхэр
яджынымкIэ цIыхухэм яIэ
хуитыныгъэр КъБР-м
къызэрыщызэрагъэпэщыр
Иужь зэманым республикэм и печатым, Интернетым къыщаIэту хуежьащ анэдэлъхубзэм хуаIэ бгъэдыхьэкIэм, ар яджынымкIэ, къагъэсэбэпынымкIэ зыхуеину Iэмалхэр зэтегъэувэным пыщIа Iуэхухэр.
Щэнхабзэм, щIэныгъэм я лэжьакIуэ, филолог, республикэм и жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм я лIыкIуэ гупым Интернетым иралъхьащ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Iэтащхьэм Зэрызыхуагъазэ тхыгъэ зэIухар икIи абы къыщагъэлъэгъуащ адыгэбзэмрэ балъкъэрыбзэмрэ школхэм щегъэджыным и лъэныкъуэкIэ иужьрей зэманым зэтеува щытыкIэм зэрытегузэвыхьыр. Къапщтэмэ, а тхыгъэм зэритымкIэ, Налшык къалэм дэт «Гимназие №14» муниципальнэ кIэзонэ IуэхущIапIэм и администрацэм и текIузэныгъэкIэ 10 — 11-нэ классхэм щIэсхэм анэдэлъхубзэмрэ литературэмрэ яджыну зэрыхуэмеймкIэ тхылъхэм Iэ щIрагъэдзащ. Сабийхэм щIэныгъэ егъэгъуэтыным и лъэныкъуэкIэ анэдэлъхубзэм иIэ мыхьэнэм хуэгъэзауэ «Нюр» журналым щрагъэкIуэкIа псалъэмакъым къыщыхагъэщащ: «…Анэдэлъхубзэм уэрам-ми унагъуэми пщIэшхуэ щиIэкъым. Сабийхэр абы ирипсэлъэфыркъым» (Ольмезов Мурадин) «Бзэр ди дэIэпыкъуныгъэм хуэныкъуэщ… сабийхэр анэдэлъхубзэр зэрызрагъэщIэным хуэущиин, ар фIыуэ ялъагъуу къэгъэтэджын хуейщ» (Гуртуев Сэлихь). Бэрэжьей къэс дэ цIыхухэм даIуощIэри, гу лъыдмытэу къанэркъым адыгэ, балъкъэр щIалэхэр я анэдэлъхубзэмкIэ псэлъэн зэрыукIытэм.
«Бзэм и лъэныкъуэкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щызэтеува щытыкIэр» къэхутэныгъэр зыгъэхьэзыра щIэныгъэлIхэу Башиевэ С. К., Улаков М. З., Хьэмдэхъу Ж. М. сымэ къызэралъытэмкIэ, «щIэныгъэм и иджырей ехъулIэныгъэхэм зэрыхэхъуэм, дунейпсо зэхъуэкIыныгъэхэм зэрызаубгъум, цIыхухэр зэпызыщIэ техникэ IэмалыщIэхэр къызэрежьам къыхэкIыу анэдэлъхубзэхэм я мыхьэнэм кIэрагъэху».
Иужьрей зэманым ди нэгу щIокI цIыхубэ хъыбарегъащIэ IуэхущIапIэхэр дакъузэу зэрыхуежьар икIи абы иджыпсту къеIэт цIыхухэм я деж анэдэлъхубзэхэм щаIэ мыхьэнэр. Зыгуэрхэм я унафэм ипкъ иткIэ республикэ газетхэр тхьэмахуэм щэ фIэкIа къыдагъэкIыжыркъым, «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм и продукцэр езы тхылъ тедзапIэм и унафэщIым зэрыхуейуэ тригуашэу аращ, ауэ и пэжыпIэ дыдэр къэбгъэлъагъуэмэ, зэрыщыту тхылъым и тиражыр авторым къищэхужын хуей мэхъу. Печатымрэ газетхэмрэ я Iуэхур къэгъэщIэрэщIэжын, зэхъуэкIын хуейуэ кърагъэжьа псалъэмакъхэр фIэщщIыгъуейщ икIи ахэр къапщтэ мыхъунщ.
Абы ипкъ иткIэ къэгъэлъэгъуапхъэщ: Урысейм и къэралыгъуэмрэ федерацэм и субъектхэмрэ зегъэужьынымкIэ тхыдэм щIэныгъэм и Iуэхум мыхьэнэшхуэ щиIащ икIи ар властым и органхэмрэ къэралым и унафэщIхэмрэ ирагъэкIуэкI къэрал кIуэцI политикэ, социально-экономикэ лэжьыгъэм къыгуэхыпIэ зимыIэ и Iыхьэщ. Абы тещIыхьауэ къэгъэлъэгъуапхъэщ республикэм ис дэтхэнэ зы этносри хъумэным, абы и щэнхабзэр, хабзэмрэ бзэмрэ къызэтегъэнэным лъэпкъ куэд зэрыс Урысей Федерацэм мыхьэнэ хэха зэрыщиIэр.
Лъэпкъ республикэхэм анэдэлъхубзэхэм зэрыщелэжьымрэ ахэр къызэрыщагъэсэбэпымрэ щIэх-щIэхыурэ тепсэлъхьу, абы набдзэгубдзаплъэу кIэлъыплъу екIуэкIащ. Анэдэлъхубзэмрэ литературэмрэ республикэм и школхэм щегъэджыным хэлъ ныкъусаныгъэхэм я гугъу щищIым, 1968 гъэм КПСС-м и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым и япэ секретарь Мэлбахъуэ Т. Къу. тегузэвыхьу къыхигъэщауэ щытащ анэдэлъхубзэхэр школым щегъэджыным гулъытэшхуэ зэрыхуамыщIыр, ахэр къазэрыфIэмыIуэхур. Къапщтэмэ, абы къыхигъэщхьэхукIауэ щытащ: «Дэ езыхэм ди бзэм, ди лъэпкъым пщIэ хуэдмыщIмэ, а лъэпкъыр лъэпкъ зыщIыр и бзэрщ, и псалъэрщи, адэкIэ сыт лъэпкъ гъуазджэ, лъэпкъ щэнхабзэ жытIэу дызытепсэлъхьынур…» АдэкIэ абы ткIийуэ игъэкъуэншащ апхуэдэ емыгугъуныгъэм и щхьэусыгъуэу «адэ-анэхэр зэрыхуэмейр» къэзыхьхэр. Мыбдеж хуабжьу игъуэщ Урысей Федерацэм и Президентым мы и псалъэхэр: «Дэтхэнэ зы лъэпкъым и дежкIи анэдэлъхубзэр хъумэныр пыщIащ езым и къыхэщхьэхукIыныгъэхэр, и хабзэхэр хъумэным. Абы къыхэкIыу Урысейм ис лъэпкъхэм я бзэхэр джынымкIэ икIи ахэр хъумэнымкIэ лэжьыгъэхэм, шэч лъэпкъ хэмылъу, адэкIи пытщэн хуейщ. «Урысей Федерацэм зэрыщрагъаджэм и IуэхукIэ» 2012 гъэм дыгъэгъазэм и 29-м къащта Федеральнэ закон №273-ФЗ-м и 14-нэ статьям, «Егъэджэныгъэм и IуэхукIэ» 2014 гъэм мэлыжьыхьым и 24-м къащта Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и закон №23-РЗ-м и 4-нэ статьям къыщыгъэлъэгъуащ Урысей Федерацэм и къэралыбзэу щыт урысыбзэр егъэджыным зыкIи зэран хуэмы-хъуу Урысей Федерацэм и республикэхэм я къэралыбзэхэри егъэджыныр къызэрызэгъэпэщыпхъэр. Апхуэдэу законым щIегъэбыдэ пэщIэдзэ щIэныгъэмрэ курыт щIэныгъэм-рэ анэдэлъхубзэкIэ зрагъэгъуэтынымкIэ хуитыныгъэр.
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыIэ къэрал, муниципальнэ курыт еджапIэхэм я лэжьыгъэм и шэсыпIэщ адыгэбзэрэ балъкъэрыбзэрэ садхэм, пэщIэдзэ классхэм щегъэджыныр, анэдэлъхубзэмкIэ курыт еджапIэм къриубыдэу щIэныгъэ егъэгъуэтыныр. Апхуэдэ хуитыныгъэхэр къызэрагъэпэщ еджапIэу, классу, гупу зыхуеинум хуэдиз бжыгъэ, апхуэдэу ахэр лэжьэнымкIэ Iэмалхэр зэтрагъэувэурэ.
Зи гугъу тщIы Iуэхумрэ ар къызэрымыкIуэу зэрыщытымрэ къалъытэри, Уполномоченнэмрэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Iэтащхьэм и деж Сабийм и хуитыныгъэхэмкIэ щыIэ уполномоченнэмрэ зэщIыгъуу къызэрагъэпэщащ лъэпкъхэм я бзэхэр зэрырагъэджыр къэпщытэныр. Мы Iуэхур икъукIэ егупсысауэ зыбгъэдыхьэпхъэщ икIи абы и лъэныкъуэкIэ зэпэлъытын хуейщ цIыхубэмрэ къэралымрэ бзищым я лъэныкъуэкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Конституцэм щыгъэува мардэхэм зэрыхущытыр.
Дэ дыщыIащ Налшык къалэм дэт «Гимназие №14» муниципальнэ къэрал кIэзонэ IуэхущIапIэм икIи а школым и унафэщIхэмрэ къэралыбзэу щыт ди анэдэлъхубзэхэр езыгъэджхэмрэ даIущIащ. Нэрылъагъу къэхъуащ гимназием и 10-нэ, 11-нэ классхэм щIэсхэм езыхэм я фIэфIыныгъэкIэ анэдэлъхубзэр яджынымкIэ яIэ хуитыныгъэхэр къызэрызэпаудар, адыгэбзэмрэ адыгэ литературэмрэ, балъкъэрыбзэмрэ балъкъэр литературэмрэ яджыну зэрыхуэмейм теухуауэ администрацэм игъэхьэзыра тхылъхэм я адэ-анэхэр щымыгъуазэу еджакIуэхэм Iэ зэрыщIрагъэдзар. АнэдэлъхубзэмкIэ егъэджакIуэхэм я улахуэхэм кIэрымыхун папщIэ администрацэм абыхэм яхуигъэлъэгъуащ нэгъуэщI предметкIэ ирагъэджэну, ауэ анэдэлъхубзэм зегъэужьынымрэ ар щIэныгъэ щрагъэгъуэт IуэхущIапIэхэм щегъэджынымкIэ хабзэм къемызэгъыу къалъытэри, мыдрейхэм ар ядакъым.
Къэгъэлъэгъуапхъэщ анэдэлъхубзэхэр егъэджынымкIэ положенэр 2017 гъэм мы гимназием зэриIар. Абы къыщыгъэуват адыгэбзэмрэ балъкъэрыбзэмрэ сабий садми, пэщIэдзэ классхэми, класс нэхъыжьхэми, нэгъуэщIу жыпIэмэ, 10-нэ, 11-нэ классхэми Iэмал имыIэу щрагъэджын хуейуэ. Апхуэдэу тхьэмахуэ къэс анэдэлъхубзэм хухах урокитIыр зэгуагъэхьэжри, еханэ, ебланэ урокыу зы махуэм ирагъэувэжат. Ауэ апхуэдэ егъэджэкIэр къезэгъыртэкъым, сыту жыпIэмэ, шэджагъуакIуэм хиубыдэхэм нэхъ пасэу еджэн щIадзэрти, урокхэр яхунэгъэсыртэкъым. НэгъуэщIу жыпIэмэ, къэралыбзэу щыт анэдэлъхубзэхэмрэ литературэмрэ зэрырагъэдж зэманыр ягъэкIэщIат, абы папщIэ зыхуеину Iэмалхэри къызэрагъэпэщатэкъым. Мис апхуэдэ бгъэдыхьэкIэм сабийхэм я жэрдэмыр иреудых, абыхэм щIэныгъэ тэмэм ямыгъуэту къонэ. Апхуэдэ Iуэху къагъэхъуну хуиткъым, сыту жыпIэмэ сабийхэм я хуитыныгъэхэр къызэпауд икIи егъэджэныгъэм и лъэныкъуэкIэ къэралым иригъэкIуэкI политикэм и хабзэ нэхъыщхьэхэм езэгъыркъым.
АтIэми, прокурорым къыхилъхьащ лъэпкъхэм я бзэхэр Iэмал имыIэу курыт щIэныгъэм къриубыдэу (10-нэ, 11-нэ классхэм) ирагъэджыну къызэрагъэувыр законодательствэм щыубзыхуа Iуэхухэм къемызэгъыу къызэрилъытэр. Абы ипкъ иткIэ положенэм иратхэжащ класс нэхъыжьхэм щIэсхэм анэдэлъхубзэр езыхэм я фIэфIыныгъэкIэ зэрырагъэ-
джыр. Ауэ абы къикIыртэкъым лъэпкъхэм я бзэхэр зэрырагъэджыр илъэсым и кум яхъуэжын хуейуэ, 10 — 11-нэ классхэм щIэсхэм я щIэныгъэри тестхэм япкъ иткIэ икIэщIыпIэкIэ щIэпщытыкIыпхъэу. ЕджапIэм и администрацэм апхуэдэ зэхъуэкIыныгъэхэр иригъэкIуэкIащ адэ-анэхэм емычэнджэщу.
Федеральнэ, щIыналъэ законхэм къыщыгъэлъэгъуахэр зэпкърихщ, еджапIэм щызэтеува щытыкIэм хэплъэри, комиссэм къилъытащ бзэм и лъэныкъуэкIэ законодательствэр «Гимназие №14» муниципальнэ кIэзонэ IуэхущIапIэм имыгъэзащIэу. Абы Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэмрэ еджапIэм и администрацэмрэ я пащхьэ ирилъхьащ мы къыкIэлъыкIуэ Iуэхухэр:
«Гимназие №14» муниципальнэ кIэзонэ IуэхущIапIэм 10 — 11-нэ классхэм щIэсхэмрэ абыхэм я адэ-анэхэмрэ, лъэпкъыбзэхэмкIэ егъэджакIуэхэр хэту хэплъэу адыгэбзэмрэ балъкъэрыбзэмкIэ гупхэр иубзыхуну;
мы Iуэхум социальнэ мыхьэнэ хэха зэриIэр икIи ар республикэ псом зэрыщыIуар къилъытэу, дяпэкIэ апхуэдэ мыхъумыщIагъэхэр къэмыхъун папщIэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэр еджапIэхэм я унафэщIхэр хэту икIи щIэныгъэм, щэнхабзэм я лэжьакIуэхэр, филологхэр, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и ТхакIуэхэм я союзым, лъэпкъ жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм я лIыкIуэхэр къригъэблагъэу зэIущIэ щхьэхуэм зи гугъу тщIы Iуэхум щытепсэлъыхьыну.
ЩIэныгъэ щрагъэгъуэт IуэхущIапIэхэм я 10-нэ,11-нэ классхэм щIэсхэм я Iуэхур дэгъэкIынымкIэ нэхъ тэмэму къыщIэкIынщ федеральнэ, щIыналъэ законхэм къызэрагъэувым хуэдэу республикэм и къэралыбзэхэр дэтхэнэми и фIэфIыныгъэкIэ егъэджыныр, ауэ адэ-анэм, сабийхэр зыпIыжхэм, абыхэм я сэбэп зыхэлъхэм къыщхьэщыж адрей цIыхухэм я Iуэху еплъыкIэри къалъытэмэ.
Лингвист цIэрыIуэ Гак В. Г. итхауэ щытащ: «Бзэр мэкIуэдыж, абыкIэ унагъуэм щыщызэмыпсалъэмэ. Къарууншэ мэхъури, абы и зыужьыныгъэр къызэтоувыIэ, икIэм-икIэжым мэкIуэдыжыпэ школым щрагъэдж, цIыхухэр зэрызэпсалъэ бзэуэ щыщымытыжым деж».
Иджырей дунеймрэ лъэпкъхэм я псэукIэмрэ икъукIэ псынщIэу захъуэж, абы къыхэкIыу езым къыбгъэдэхуэ къалэнхэр нэгъэсауэ ирихьэкIын папщIэ бзэр дэIэпыкъуныгъэ хуэныкъуэщ.
ЯгъэтIысахэр щаIыгъ щIыпIэхэм цIыхухэм я хуитыныгъэхэм
къазэрыщыщхьэщыжыр
ЯгъэтIысахэр, хабзэншагъэ ялэжьауэ гурыщхъуэ зыхуащIхэр щаIыгъ щIыпIэхэм абыхэм я хуитыныгъэхэр фIэкIыпIэ имыIэу къыщызэгъэпэщыным и лъэныкъуэкIэ Уполномоченнэр илъэс куэд лъандэрэ тэмэму ядолажьэ Урысейм Тезырхэр егъэпшынынымкIэ федеральнэ къулыкъущIапIэм и Управленэу Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыIэм и унафэщIхэм. АбыкIэ сэбэп мэхъу зэдэлэжьэныгъэм теухуауэ лъэныкъуитIым зэращIылIэ зэгурыIуэныгъэр.
Къэгъэлъэгъуапхъэщ тезырхэр езыгъэпшын системэр егъэфIэкIуэным хуэгъэзауэ Урысейм Тезырхэр егъэпшынынымкIэ и федеральнэ къулыкъущIапIэм и Управленэу КъБР-м щыIэм и IэнатIэхэм лэжьыгъэ тэмэм нобэми зэрыщекIуэкIыр, ягъэтIысауэ щысхэм я псэукIэр егъэфIэкIуэным гулъытэ нэхъыбэ хуащIу зэрыхуежьар, суд унафэкIэ тезыр зытралъхьахэр зыхуеину псомкIи нэгъэсауэ къызэрызэрагъэпэщыр. Абы и щыхьэтщ зи гугъу тщIы цIыху гупхэм къабгъэдэкI тхьэусыхафэхэр нэрылъагъуу нэхъ мащIэ зэрыхъуар.
Гу зылъытапхъэ:
Урысейм тезырхэр егъэпшынынымкIэ и федеральнэ къулыкъущIапIэм и Управленэу КъБР-м щыIэм и зэфIэкIыр цIыху 2894-м ятещIыхьамэ, 2017 гъэм абыхэм ику иту цIыху 2097-рэ фIэкIа щаIыгъакъым икIи ар 2016 гъэм куэдкIэ къыщхьэщыкIыркъым. Суд унафэкIэ тезыр зытралъхьахэр гуп пыухыкIакIэрэ зэхэдзауэ яIыгъащ, Урысей Федерацэм и Уголовнэ-гъэзэщIакIуэ кодексым къызэригъэувым хуэдэу икIи Уполномоченнэм къызэрилъытэмкIэ, Управленэм къыпэщыт къалэнхэр хуэгъэзащIэу жыпIэ хъунущ. Иужьрей илъэсхэм нэхъ мащIэ хъуащ нэхъ япэкIи ягъэтIысу тезырыр зрагъэпшынауэ щыта цIыхубзхэр щаIыгъ колоние №4-м исхэр (процент 54,6-кIэ). Судхэм къащтэ унафэхэм япкъ иткIэ нэрылъагъуу хэхъуащ хабзэншагъэ ялэжьауэ шэч зыхуащIу, ягъэтIысауэ СИЗО-м щаIыгъхэм я бжыгъэм (проценти 10,74-кIэ). Апхуэдэу хабзэ нэхъ ткIий щызекIуэ колоние №3-м нэхъ япэкIи ягъэтIысауэ щытахэм ящыщу щыIэхэм я бжыгъэм проценти 9,7-кIэ, зэрымысакъам къыхэкIыу фэбжь къэзыгъэхъуахэр щагъэлажьэ икIи щыпсэу колоние №5-м щыIэхэм я бжыгъэм процент 13,42-кIэ хэхъуащ.
Уполномоченнэм иджыри къыIэрохьэ апхуэдэ цIыхухэм къабгъэдэкI тхыгъэхэр икIи абыхэм я нэхъыбапIэм дэ езы колониехэм дыщыхоплъэ, къэтхьэусыхахэр, Урысейм Тезырхэр егъэпшынынымкIэ и федеральнэ къулыкъущIапIэм и Управленэу КъБР-м щыIэм и лэжьакIуэхэр, КъБР-м и Жылагъуэ кIэлъыплъакIуэ комиссэм, КъБР-м и Жылагъуэ палатэм щыщхэр хэту.
Сэтей къэхъуа мыхъумыщIагъэхэм я нэхъыбапIэр пIалъэ къыхэмыкIыу догъэзэкIуэжыф, ауэ унафэ пыухыкIа зыхуэфащэ тхыгъэхэм япкъ иткIэ прокуратурэм, следствиемкIэ органхэм, адрей зыхуэфащэ IуэхущIапIэхэм захудогъазэ зыхуэфащэ лэжьыгъэ зэфIагъэкIыну делъэIуу.
Къэбгъэлъагъуэмэ, Урысейм Тезырхэр егъэпшынынымкIэ и федеральнэ къулыкъущIапIэм и Управленэу КъБР-м щыIэм и IуэхущIапIэхэм къикIыу дэ тхьэусыхафэ 96-рэ къытIэрыхьащ, ар 2016 гъэм елъытауэ хуэди 2,3-кIэ нэхъ мащIэщ. А псоми ящыщу 46-р следствиемкIэ органхэмрэ судхэмрэ я унафэхэмкIэ зэрымыарэзым, 50-р Урысейм Тезырхэр егъэпшынынымкIэ и федеральнэ къулыкъущIапIэм и Управленэу КъБР-м щыIэм и IэнатIэхэм яхуэгъэзати, абыхэм ящыщу цIыху 13-р а щIыпIэхэм цIыхур зыхуей Iэмалхэр зэрыщымыIэм, 17-р медицинэ дэIэпыкъуныгъэ зэрамыгъуэтым, 6-р тутнакъэщым и лэжьакIуэхэм зэрырагъэлейм, 4-р ныкъуэдыкъуагъэ зэраIэр къалъытэн зэрамыдэм, 10-р хабзэм къемызэгъыу езы IуэхущIапIэхэм тезыр къызэрыщытралъхьам иритхьэусыхэрт. А псори зэрахуэфащэкIэ къапщытащ, комиссэм къыбгъэдэкI тхылъхэр Управленэм, прокуратурэм, следствиемкIэ органхэм ягъэхьащ. Тхьэусыхафэхэр апхуэдэу нэрылъагъуу нэхъ мащIэ хъуныр къызыхэкIахэм ящыщщ ягъэтIысахэм зыкъыщIаIэтын щхьэусыгъуэхэр Урысейм Тезырхэр егъэпшынынымкIэ и федеральнэ къулыкъущIапIэм и Управленэу КъБР-м щыIэм и IуэхущIапIэ- хэм къызэрыщамыгъэхъуар. Тхьэусыхафэхэр зэпкърыхын и лъэныкъуэкIэ зыдагъэIэпыкъуащ граждан жылагъуэ IуэхущIапIэхэм, къэрал органхэм, прокуратурэм, цIыхубэ хъыбарегъащIэ IуэхущIапIэхэм я лIыкIуэхэр. Езым и лэжьыгъэм хиубыдэу комиссэм куэд зэфIигъэкIащ ягъэтIысауэ щысхэм зыхуэфащэ Iуэху пыухыкIахэр ягурыгъэIуэн и лъэныкъуэкIэ. ИщхьэкIэ къыщыгъэлъэгъуа тхьэусыхафэхэр зэхагъэкIын папщIэ Уполномоченнэмрэ абы и аппаратым и лэжьакIуэхэмрэ Урысейм Тезырхэр егъэпшынынымкIэ и федеральнэ къулыкъущIапIэм и Управленэу КъБР-м щыIэм и IуэхущIапIэхэм 27-рэ щыIащ. Зэрыхабзэу, къэпщытэныгъэхэр ирагъэкIуэкIащ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и КIэлъыплъакIуэ комиссэм, КъБР-м и Жылагъуэ палатэм, КъБР-м и Нотариальнэ палатэм щыщхэр, граждан жылагъуэ IуэхущIапIэхэм я лIыкIуэхэр зыдагъэIэпыкъуурэ.
Тхьэусыхафэхэу, тхыгъэхэу 33-м къыщыгъэлъэгъуа ныкъусаныгъэхэр хэплъэу ягъэзэкIуэжын папщIэ Уполномоченнэм КъБР-м щыIэ МВД-м, Урысейм ШынагъуэншагъэмкIэ и федеральнэ къулыкъущIапIэм и Управленэу КъБР-м щыIэм, Урысейм Тезырхэр егъэпшынынымкIэ и федеральнэ къулыкъущIапIэм и Управленэу КъБР-м щыIэм, нэхъ куууэ зэхэгъэкIыпхъэу къилъыта Iуэхуу 31-р прокуратурэм, 6-р следствиемкIэ органхэм яхуигъэхьащ. Уполномоченнэм зэрызыхуигъэзахэм, апхуэдэу Урысейм Тезырхэр егъэпшынынымкIэ и федеральнэ къулыкъущIапIэм и Управленэу КъБР-м щыIэм и IуэхущIапIэхэр планым тету щыщIапщытыкIам къыщIагъэща ныкъусаныгъэхэм япкъ иткIэ, цIыхум и хуитыныгъэхэр хъумэн, законыр нэсу гъэзэщIа хъун папщIэ, 2017 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и прокуратурэм игъэхьэзыра Iуэху 78-м япкъ иткIэ зыхуэфащэ IэнатIэхэмрэ цIыхухэмрэ къалэн ящищIащ мыхъумыщIагъэхэр ягъэзэкIуэжыну.
Къэгъэлъэгъуапхъэщ зи гугъу тщIа лэжьыгъэхэм хиубыдэу дэ хабзэншагъэхэр, абыхэм экстремизмэмрэ терроризмэмрэ япыщIа щIэпхъаджагъэхэри яхэту, къэмыгъэхъуным, щIалэгъуалэр дин экстремистхэм я сатырхэм щыхашэ къэмыгъэхъуным хуэгъэза Iуэхухэри зэрызэфIэдгъэкIыр. ЯгъэтIысахэм социальнэ мыхьэнэ тэмэм зиIэ зэпыщIэныгъэхэр зэтрагъэувэнымкIэ апхуэдэу сэбэп мэхъу ахэр здэщыIэ IуэхущIапIэхэм попечительскэ советхэр, адэ-анэхэм я советхэр къызэрыщызэрагъэпэщар. IэнатIэм куэд щызэфIэзыгъэкIхэм ящыщщ цIыхухэм я хуитыныгъэхэм къыщхьэщыжынымкIэ зэгухьэныгъэхэр, жылагъуэ кIэлъыплъакIуэ комиссэр, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Муслъымэнхэм я дин IуэхущIапIэм, Урыс Православнэ Члисэм я лIыкIуэхэр.
Уполномоченнэм мыпхуэдэ зы Iуэхуми гу лъимытэу къэнакъым: блэкIа илъэсхэми хуэдэу, псори зэхэту тутнакъэщхэм къикIыжхэм ящыщу зэрагъэтIыса зэман бжыгъэр нэмыс щIыкIэ суд органхэм хуит къащIыжхэр процент 18,1-рэ, зи тезырыр нэхъ щабэ ящIхэр процент 28,1-рэ мэхъу.
Уполномоченнэм иджыри къыIэрохьэ медицинэ Iуэхутхьэбзэхэм я фIагъым арэзы къызэрамыщIым, ахэр и зэманым зэрызэфIамыгъэкIым, медсанчасть №7-м и лэжьакIуэхэр я IэщIагъэм зэрыхуэмыIэзэм теухуа тхьэусыхафэхэр. ЯгъэтIысахэм ящыщ зым къитхащ медсанчастым къыщрахьэлIэ хущхъуэгъуэхэр сэбэп къызэрыхуэмыхъур, абы и узыфэр зэрыхэужьынэр. Колонием уролог имыIэу къыщIэкIащ, абы къыхэкIыу Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм Узыншагъэр хъумэнымкIэ и министерствэм и IэщIагъэлI абы ягъакIуэу сымаджэм еплъа нэужь ар ягъэхъужу щIадзащ. ЯгъэтIысахэм ящыщ нэгъуэщI зы эндокринологым и дэIэпыкъуныгъэ хуейти, ари къызэрагъэпэщащ.
ЯгъэтIысахэр щаIыгъ IуэхущIапIэхэм ВИЧ узыфэр зыпкърытхэм ирахьэлIэ хущхъуэхэр зэрамыIэм къыхэкIыу Уполномоченнэм зыхуэфащэ лъэIухэр Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм Узыншагъэр хъумэнымкIэ и министерствэм игъэхьа нэужь, мы Iуэхуми зыхуэфащэ унафэ тращIыхьащ. ЯгъэтIысахэр щаIыгъ IуэхущIапIэхэр и зэманым икIи ирикъуу зыхуеину хущхъуэхэмкIэ къызэрызэгъэпэщыпхъэм и IуэхукIэ Уполномоченнэм Урысейм Тезырхэр егъэпшынынымкIэ и федеральнэ къулыкъущIапIэм зыхуигъэзащ, апхуэдэу абы къыхилъхьащ ягъэтIысахэм ящыщу уз гъэтIылъахэр зиIэхэр зыхуэфащэ хущхъуэгъуэхэмкIэ къызэгъэпэщынымкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм Узыншагъэр хъумэнымкIэ и министерствэм и республикэ спискэм хэтхэнымкIэ щыIэ зэфIэкIхэм хэплъэну.
Гу зылъытапхъэ:
Урысейм Тезырхэр егъэпшынынымкIэ и федеральнэ къулыкъущIапIэм и медсанчасть №7 узыншагъэр хъумэнымкIэ федеральнэ кIэзонэ IуэхущIапIэм къызэрегъэпэщ тезырхэр щрагъэпшын IэнатIэу Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыIэм щаIыгъхэм медицинэ дэIэпыкъуныгъэ етыныр.
ЯгъэтIысахэм медицинэ дэIэпыкъуныгъэхэр ират апхуэдэ дэIэпыкъуныгъэу медицинэ лэжьыгъэ егъэкIуэкIынымкIэ лицензэм къыщыгъэлъэгъуахэм къриубыдэу икIи «ЯгъэтIысахэр щаIыгъ IуэхущIапIэхэм щыIэхэм медицинэ дэIэпыкъуныгъэ етыныр къызэрызэрагъэпэщ щIыкIэм и IуэхукIэ» Урысейм Узыншагъэр хъумэнымкIэ и министерствэмрэ Урысейм ЮстицэмкIэ и министерствэмрэ 2005 гъэм накъыгъэм и 17-м зэщIыгъуу къыдагъэкIа унафэ №640/190-м къызэрыщыгъэувам тету. МСЧ-7-м и IуэхущIапIэхэм медицинэ дэIэпыкъуныгъэр къызэрагъэпэщ Урысейм Узыншагъэр хъумэнымкIэ и министерствэм иубзыхуа мардэхэм тету. Колониехэм щызэтрагъэуващ зэрысымаджэм къыхэкIыу пIалъэ- кIэ мылэжьэфынухэм я экспертизэмрэ медицинэ дэIэпыкъуныгъэм и фIагъымкIэ экспертизэмрэ.
ЯгъэтIысахэм ящыщу сымаджэ хъуауэ 2017 гъэм цIыху 2884-рэ ятхащ, ар 2016 гъэм елъытауэ процент 0,5-кIэ нэхъ мащIэщ, апхуэдэу ягъэтIысахэм ящыщу жьэн уз зэфыкIхэм я бжыгъэми проценти 7,1-кIэ кIэрыхуащ, ВИЧ узыфэ зиIэу къахутахэри процент 46,2-кIэ нэхъ мащIэщ. Наркотикхэм ятхьэкъуахэр процент 52,6-кIэ нэхъыбэ зэры- хъуам къыхэкIыу апхуэдэ узыфэ зиIэхэр яубзыхун папщIэ ягъэтIысахэм, апхуэдэу мы IэнатIэм щылажьэхэм ящыщу 198-м а узыфэр япкърытрэ япкърымытрэ къапщытащ (ягъэтIысахэм ящыщу 67-м, лэжьакIуэхэм ящыщу 131-м).
2015 — 2016 гъэхэм Уполномоченнэм зыбжанэрэ къигъэлъэгъуащ «Зэрысымаджэм къыхэкIыу хуит къащIыжын папщIэ, ягъэтIысахэм я узыншагъэр къызэрапщытэ щIыкIэм и IуэхукIэ» Урысей Федерацэм и Правительствэм 2004 гъэм мазаем и 6-м къыдигъэкIа унафэ №54-ПП-р зэрагъэзащIэм ныкъусаныгъэ пыухыкIахэр зэрыхэлъыр. Абы ипкъ иткIэ 2017 гъэм цIыху 75-м (проценти 120,5-кIэ нэхъыбэм) я узыншагъэр къапщытащ, хьэлъэу зэрысымаджэм къыхэкIыу суд унафэкIэ цIыху 24-рэ (процент 41,2-кIэ нэхъыбэ) къаутIыпщыжащ. Iуэхум апхуэдэу зэрызихъуэжар зыкъомкIэ пыщIащ ягъэтIысахэм ящыщу зи тхьэусыхафэхэр судхэм зыгъэхьхэм я бжыгъэм зэрыхэхъуами.
Тезырхэр щрагъэпшын IуэхущIапIэхэм щылажьэхэм зэрахуэмыарэзым теухуауэ ягъэтIысахэм къагъэхь тхьэусыхафэхэр нэхъ мащIэ хъуами, мы IэнатIэм пэрытхэм я щIэныгъэм хэгъэхъуэнымкIэ, унафэщI къулыкъухэр зратхэр нэхъ егупсысауэ къыхэхынымкIэ къалэныр иджыри нэхъыщхьэхэм ящыщу къонэ. ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыIэр а Iуэхум иджыблагъэ щытепсэлъыхьащ Урысейм Тезырхэр егъэпшынынымкIэ и федеральнэ къулыкъущIапIэм и Управленэу Урысейм щыIэм и коллегием иригъэкIуэкIа зи чэзу зэIущIэм.
Дэ гулъытэ хэха хуэтщIу дяпэкIи дыкIэлъыплъынущ ягъэтIысахэр щаIыгъ щIыпIэхэм цIыхум и хуитыныгъэхэр къызэрыщызэрагъэпэщым. Мыбдеж нэхъыщхьэхэм ящыщу щытынущ хабзэншагъэ ялэжьауэ зыхуагъэфащэхэр, ягъэкъуаншэхэр, тезыр зытралъхьахэр зыхуей зэрыхуагъазэм, уголовнэ-гъэзэщIакIуэ законодательствэм къигъэувхэм зэрытетым.
Дэ ди къалэнщ «ЦIыхум и пщIэр къэралым ехъумэ. Ар щIагъэлъэхъшэн щхьэусыгъуэ щыIэкъым» жиIэу Урысей Федерацэм и Конституцэм къигъэувыр текI имыIэу ягъэгъэзэщIэныр къызэдгъэпэщыну.
КIэухыр
ЦIыхум и хуитыныгъэхэмрэ щхьэхуитыныгъэхэмрэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм зэрыщагъэзащIэр зэрызэпкърытхам, Уполномоченнэм къыхуагъэхь тхыгъэхэмрэ абыхэм къагъэувхэмрэ тегъэщIапIэу къэбгъэлъагъуэ хъунущ цIыхум и хуитыныгъэхэмрэ граждан щхьэхуитыныгъэ нэхъыщхьэхэмрэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм тэмэму къызэрыщызэгъэпэщар. Апхуэдэу щыт пэтми, уи Iэр зэтедзауэ утIысыж хъунукъым. Дыщогугъ властым и IэнатIэхэм я лIыкIуэхэм, адрей ведомствэхэм ящыщу Уполномоченнэм и чэнджэщхэр зыхуигъэхьахэм ахэр гъэзэщIэнымкIэ зыхуэфащэ Iуэхухэр зэфIагъэкIыну.
Уполномоченнэм фIыщIэ яхуещI цIыхум и хуитыныгъэхэмрэ граждан щхьэхуитыныгъэхэмрэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм къыщызэгъэпэщынымкIэ къыдэIэпыкъуа псоми икIи абыхэм адэкIи тэмэму ядэлэжьэну мэгугъэ.
