Нобэ илъэс 60 ирокъу КъБР-м и цIыхубэ артист, балетмейстр цIэрыIуэ Думэныщ Iэулэдин
Пшыналъэр игъэбгъунлъэркъым
Языныкъуэ лъэпкъхэр я макъамэкIэ лъэщщ, нэгъуэщIхэр — я къафэкIэ, адрейхэр — я уэрэдыжьхэмкIэ. КъБР-м и цIыхубэ артист, къэфакIуэ, гъэсакIуэ цIэрыIуэ Думэныщ Iэулэдин къызэрилъытэмкIэ, адыгэхэм я деж а щыри къызэрымыкIуэу щызэпхащ, щызэхэухуэнащ — макъамэри, къафэри, уэрэдри ди утыкум щызэподжэж.
Думэныщ Iэулэдин (сэмэгумкIэ ещанэщ) Мексикэм къыщофэ. 1978 гъэ
«Кабардинка» къэфакIуэ гупым и зэман нэхъ хьэлъэхэм ирихьэлIэу ар а ансамблым и художественнэ унафэщI хъуауэ щытащ. Думэныщым и гуащIэ хилъхьащ ди лъэпкъ къафэжьхэр зэфIэгъэувэжыным. Абы щхьэкIэ набдзэгубдзаплъэу IуэрыIуатэр щIиджыкIыжащ, чэнджэщэгъуу иIащ щIэныгъэлIхэу МафIэдз Сэрэбий, Нало Заур, Бгъэжьнокъуэ Барэсбий сымэ.
Думэныщым КъБКъУ-м филологиемкIэ и къудамэр къиухащ, Адыгэ Республикэм и «Налмэс» къэрал къэфакIуэ гупым зы зэманкIэ хэтащ, 1975 — 1999 гъэхэм «Кабардинка»-м щылэжьащ, 1991 гъэм къыщыщIэдзауэ ансамблым и художественнэ унафэщI IэнатIэм пэрытащ.
Нобэ илъэс 60 ирокъу Думэныщ Iэулэдин. Редакцэм щылажьэхэр дохъуэхъу лъэпкъыр зыгъэбжьыфIа, ди къафэхэм лъэпкъым и псэр, и гурыщIэр хэзылъхьэжа цIыхум. ЗыщIэхъуэпсыр нэрылъагъу хуэхъуну, узыншагъэ иIэну ди гуапэщ.
Хабзэр игущ, гъуазджэр и псэщ
Зи ныбжькIи зэфIэкIкIи пщIэшхуэ зыхуэпщI цIыхущ Думэныщ Iэулэдин. Сэ къызэрысщыхъумкIэ, абы иIэ щIэныгъэр лъэпкъым нэсу къыхуэгъэсэбэпыркъым. Абы и жьауэм щIэту гъуазджэм хэбэкъуа дэтхэнэри иджыри къыздэсым Iэулэдин деж, махуэ къэс жыхуаIэм хуэдэу, зыщыдогъасэ. Езыр цIыху къызэрымыкIуэщ, гъэсакIуэ бэлыхьщ. Макъамэмрэ пшыналъэмрэ я гугъу пщIымэ, абы хуэдэу ар нэсу псэкIэ зыхэзыщIэ, къэзыIуэтэф, утыкум къизыхьэф щыIэу си фIэщ хъуркъым.
Убых лъапэрыфэ, уэркъ къафэ, бжьэдыгъу ислъэмей, къафэ къуаншэ, адыгэм и нэгъуэщI лъэпкъ къафэхэри абыхэм я жыIэкIэхэри утыкум къизыхьэжар Думэныщырщ, «Кабардинка» къэфакIуэ гупым и унафэщIу щыщыта зэманым. Къежьэм щапхъэ зэрытрахым хуэдэу, адыгэ гъуазджэм и гущIыIу къэхъужа къэфэкIэхэр адрей ансамблхэми япхъуатэрт. ЖысIэркъым а къэфэкIэхэр нэхъ и пэкIэ зыми имыщIауэ — ахэр яIэщIэхуауэ арат. А зэманым Iэулэдин апхуэдиз къарурэ гукъыдэжрэ къыбгъэдэкIат. Думэныщыр утыкум икIыжри, диIа фIыгъуэ нэхъ лъапIэхэр дэхуэхыжащ: музыкант, къэфакIуэ нэхъ щIалэхэр емыгупсысыщэу иджырей зэманым нэхъ екIуну я гугъэ гъуазджэ дагъэлъагъу. КъызэрысщыхъумкIэ, лъэпкъ гъуазджэм уи лэжьыгъэкIэ зеппхын и пэкIэ, абы и лъабжьэм зыщыбгъэгъуэзэн хуейщ, итIанэщ абы зыгуэр къыщыхэпщIыкIынур.
Думэныщ Iэулэдин фIыщIэ щIыхуэсщIым щыщ зыщ Кавказым щыпсэу лъэпкъхэм я зэхуэдэ къэфэкIэхэм дыкъытришу а лъэхъэнэм гуп дахэм, лъэпкъым и къежьапIэр щызыхэтщIэу, дызэрыхэтам папщIэ. Абы лэжьыгъэшхуэ иригъэкIуэкIащ адыгэм и къэфэкIэр лъэпкъым иригъэщIэжыным хущIэкъуу. Iэулэдин игъэув къафэхэм я тхыпхъэ дэтхэнэми мыхьэнэ щIилъхьэну хузэфIэкIырт, ансамблыр театр жыпхъэм хуэгъэкIуэнри зригъэхъулIэрт.
Лъэпкъыу зыщыббжыжкIэ, уэ езым уи къафи, макъами, пшыналъи уиIэжын хуейщ. А гупсысэр Думэныщым и гъэсэнхэм къытхилъхьауэ къысщохъу, Iэджэм дыщIигъэдэIуащ, куэд къыдигъэщIащ. Мы зэманым «Хатти» ди ансамблыр зэрылажьэми а цIыхум и фIыгъэ хэлъу къызолъытэ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ — аращ лэжьыгъэм дытезыгъэгушхуар.
Адыгэм и тхыдэм, и гуащIэ дэкIам, ди хабзэм Iэулэдин къыщыпхутепсэлъыхькIэ, ар апхуэдизкIэ Iущщ, Iэзэщи, ди блэкIам ухишэпауэ зыщыуигъэплъыхь хуэдэщ. Думэныщым теухуауэ куэдрэ упсэлъэфынущ, ауэ ар зэ зэхэпхыныр псом нэхъри нэхъ лъапIэщ. Нэхъыжь Iумахуэщ, и къарурэ зэфIэкIрэ мыкIуэщIу Тхьэм игъэпсэу.
БАЛЪКЪЭР Къазбэч,
«ХАТТИ» гупым и унафэщI.
«Кабардинка»-р утыку итщ. Думэныщыр сэмэгумкIэ етIуанэщ. 1990 гъэ
ГъащIэ гъуэмылэ
Узун-Яйла (Тырку) щIыпIэм щыIэ адыгэ къуажэхэм щыпсэухэм Пащты Мадинэрэ (АР-м и щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и лэжьакIуэ) сэрэ дахыхьат-дахэкIати, Думэныщ Iэулэдин и цIэр абы зэрыщаIэтым, езыр и щхьэкIэ сымыцIыхуми, пагагъэ къысхилъхьат. Тыркум щыIэ а адыгэ къуажэхэм дэсхэм ял щIэуз е щIэгуфIэ Iуэхугъуэхэр сыт хуэдэ жыпIэу къебгъажьэмэ, си фIэщ хъуркъым Iэулэдин хуэдэу ар къызыгурыIуэнрэ зыхэзыщIыкIынрэ щыIэу. Ар илъэс бжыгъэкIэ а щIыпIэм щыпсэуати, IуэрыIуатэ, гъуазджэ, щэнхабзэ, бзэ я лъэныкъуэкIэ лIыжьрэ фызыжьу зэпсэлъам гъуни нэзи иIэкъым.
Си насып кърихьэкIри, нэхъ иужьыIуэкIэ Iэулэдин нэIуасэ сыхуэхъуащ. Пэжращи, сыту фIыт, ярэби, мыпхуэдэ цIыху сызэрыхуэзар жысIэу ар чэнджэщэгъуфI къысхуэхъуащ. Абы и дунейм ухыхьэн щхьэкIэ, а дунейр къызэрыпхьэхун гъащIэ гъуэмылэкIэ, IэмэпсымэкIэ, Iэщэ-фащэкIэ узэщIэузэдауэ щытын хуейщ. ЩIэныгъэрщ зи гугъу сщIыр. Iуэхум зыгуэр тIэкIукIэ ущыгъуазэу абы ущыбгъэдыхьэкIэ, а мащIэр моуэ дуней и инагъыу пхузэщIигъэбэтауэ къыбжиIэфынущ а лIым.
ЗэрыжысIащи, Iэулэдин лIыжь-фызыжь куэдми IущIащ, епсэлъащ щIэныгъэм и цIыху цIэрыIуэу нобэ зи цIэ куэдрэ къитIуэ КъардэнгъущI Зырамыку, ГъукIэмыхъу Iэбубэчыр, Дыгъужь ФуIэд сымэ, хамэщI къикIыжахэм, нэгъуэщIхэми. Апхуэдэурэ лъэпкъыр зэрыпсэун, зэрыгъуэзэн хуей Iэмал Iэджэ Iэулэдин езым и щхьэм гъэщIэгъуэну щызэтриублащ.
Лъэпкъым къыдекIуэкIа хабзэхэм ущытепсэлъыхькIэ пIэщIэгъупщыкIаIа хъуамэ, ар сыту пIэрэ сэ щIызэхэзмыхар жыпIэу, зи гугъу пщIам хуэдэу тIу, щы къыпхущIигъужынущ. А цIыхур щIэзгъэлъапIэм ящыщ зыщ ари. Куэдым щыгъуазэщ: Iэнэ зехьэкIэ жыпIэми, цIыхухъу-цIыхубз зэхущытыкIэм ехьэлIами, сабийм и гъэсэныгъэми. ЖысIэращи, адыгэ гъащIэм хэлъахэр, ноби абы къыдэгъуэгурыкIуэхэр зытещыпыкIауэ Iэулэдин щIэныгъэ зэхуэмыдэкIэ къуегъэлъагъуф.
Iэулэдин и цIэр жыжьэ щIэIуар абы къафэ гъуазджэм зэхъуэкIыныгъэрэ зыужьыныгъэу иритаращ. ЦIыхум и щхъуэфэцыр игъэтэджу, и нэпсыр хуэмыубыду, и гур хуэмыгъэсабырыжу ищIу къафэм и теплъэмрэ абы и лъагъуэмрэ Iэулэдин хьэлэмэту хузэпыщIэжащ. Илъэс 60 и пэкIэ «Кабардинка» къэфакIуэ гупыр утыку итами, куэд хузэфIэкIами, зыгуэрым и гуащIэ згъэкIуэдынуи сыхуейкъым, ауэ «адыгэ къафэщ» хужыпIэн хуэдэу, а гъуазджэм псэ хэзылъхьэжар Iэулэдинщ. «Адыгэ» щыжытIэкIэ абы къызэщIеубыдэ, къэбэрдейхэм я мызакъуэу, бжьэдыгъури, шапсыгъри, абэзэхэри, убыхри, мэздэгу адыгэхэри. Абыхэм я къафэхэр къызэщIищыпэжри, Думэныщым къафэм и тхыпхъэри, къэуджыкIэри зы жыпхъэм, къупхъэм иригъэтIысхьэжащ. Ахэр абы «Кабардинка» ансамблымкIэ утыку кърихьащ.
Апхуэдиз акъылрэ губзыгъагъэрэ зыхэлъ къафэ гъуазджэр зэгъэуIужауэ утыкум щытлъэгъуами, щIэблэм бгъэдэтлъхьэжын хуэдэу а дахагъэр Iэулэдин и бзэкIэ къэIуэтэжауэ диIащэрэт, жызоIэ.
ЦIыху пэжщ, захуэщ, ауэ икIи пхъашэщ. IуэрыIуатэрщ сэ сызэлэжьри, Iуэхум сызэрыбгъэдыхьэным ехьэлIауэ набдзэгубдзаплъагъ зыхызигъэлъхьащ Iэулэдин. «Феджэ закъуэкIэ зыгуэр къывгурыIуэным фыпэмыплъэу, лэжьыгъэм фыхэджэгухь, фыхэуджыхь, ар фи пкъым ивмыгъэкIмэ, Iуэхур адэкIэ вгъэкIуэтэфыну фыщымыгугъ», — жеIэ Думэныщым.
КIыщрэ хьэщIэщрэ. А тIум лъэпкъ гупсысэмрэ псалъэмрэ щызэрагъакIуэу, зэхуэсыпIэ бэлыхьу адыгэм иIащ. Дауэ ди жагъуэ мыхъуми, дызэрыт лъэхъэнэм ахэр хэгъуэщэжащ. ДиIэжамэ, кIыщри хьэщIэщри гъэщIэгъуэн дыдэу зезыгъэкIуэфынт Iэулэдин. Ущымытхъущэ, пхуэубыжынкъым, жаIэ. Апхуэдэу щытми, Думэныщ Iэулэдин нэхъыфIу щыIэр хуэфащэщи, сохъуэхъу иджыпсту зэрыщытым мынэхъыкIэу, узыншэу, зэIузэпэщу, зыгъэгуфIэн нэхъыбэ гъащIэм хилъагъуэу иджыри илъэс куэдкIэ ди япэ итыну.
ТАБЫЩ Мурат,
щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и лэжьакIуэ.
ЦIыхум и уасэр и лэжьыгъэрщ
Думэныщ Iэулэдин теухуауэ жамыIа къэсIуэтэну къыщIэкIынкъым, ауэ «Кабардинка»-м и оркестрым зы зэманкIэ сыхэтащи, абы и лъэныкъуэкIэ гу зылъыстахэм сытепсэлъыхьыну сфIэфIт. Думэныщыр «Кабардинка» къэфакIуэ гупым и художественнэ унафэщIу щыщытам зэкъуигъэува профессиональнэ оркестрым хуэдэ, Кавказ Ищхъэрэр зэрыщыту къапщтэми, зыми иIакъым. ХьэпащIэ Заудин ди макъамэ унафэщIу, Iэулэдини жэщ-махуэ имыIэу къыддэлажьэу зэманыфI щыIащ. Ансамблым сыщыхыхьар 1991 гъэрт.
Зэманым дэбэкъуэн зэрыхуейм зэпымыууэ Думэныщыр хущIэкъуащ. Абы и лэжьыгъэм, и IэщIагъэм сыт щыгъуи лъабжьэ хуищIу щытар пасэрей ди хабзэжьхэрт, щэнхабзэрт, гъуазджэрт. Апхуэдэу Iэулэдин ансамблым «академическэ» цIэ лъапIэр къригъэлэжьыфащ. Ар абы и фIыгъэщ, сыту жыпIэмэ, макъамэ, пшыналъэ я лъэныкъуэкIэ абы зыхуихьэсыжамрэ, къэфэкIэу ар зыщыгъуазэмрэ я мыхьэнэм уасэ иIэкъым. А и щIэныгъэри абы дэ къыдихьэлIэрт. Пщэдджыжьым сыхьэти 9-м оркестрым хэтхэр дызэхуэсырт. Зы сыхьэткIэ щхьэхуэу дылажьэрт, итIанэ къэфакIуэхэм дахыхьэрти, сыхьэт зытхухкIэ дадэлажьэрт. КъэфакIуэхэр зэбгрыкIыжа нэужьи, музыкантхэр дыкъанэрти, пщыхьэщхьэр хэкIуэтэху дылажьэрт. «ТкIийт, пхъашэт унафэщIыр?», — жыфIэмэ, дауи, апхуэдэ хьэл, зыIыгъыкIэ гуэрхэм утемыту хъуркъым ансамбль пIыгъыр ауэ цIру-шырууэ щыщымыткIэ. Макъамэр нэхъыфIу дгъэIун щхьэкIэ, Iэулэдин къафэжьхэмрэ пшыналъэхэмрэ я гъэпсыкIэр зэпкърыдигъэхырт. Пэжуи, итIанэ а къэдгъэIур нэхъ дахэ хъурт. Оркестрыр апхуэдэу лъэщу Думэныщым зэфIигъэуващ а лъэхъэнэм, сэри срогушхуэ си лэжьыгъэр абы къызэрыщыщIэздзам.
ШыкIэпшынэр япэу утыку къыщихьам и гугъу мащIэу тщIынщи, къыхэгъэщыпхъэщ Щауэжь Елмырзи а макъамэ Iэмэпсымэр игъэбзэрабзэу «Кабардинка»-м и къежьапIэхэм ирихьэлIэу зэрыхэтар. Абы и ужь, сэ зэрысщIэмкIэ, шыкIэпшынэр зы зэман гуэркIэ утыкум икIат. Думэныщ Iэулэдин шыкIэпшынэр, Iэпэпшынэр, пшынэр, накъырэр, кIэщIу жыпIэмэ лъэпкъ макъамэ Iэмэпсымэхэр зригъэуIужащ. Псоми дощIэ абы мэздэгу адыгэхэм, бжьэдыгъухэм, шапсыгъхэм, адрей адыгэ лIакъуэхэм я деж кIуэурэ макъамэ телъыджэхэр зэрызыхуихьэсыжар. А фIыщIэр бгъэкIуэд хъунукъым.
Iэулэдин «Кабардинка» нэужьым Тыркум илъэс куэдкIэ щыIащ, абыи ансамблышхуэ, цIыхуи 100-м щIигъу хэту, щызригъэпэщри, и гуащIэ еблэжакъым. Бзэ, хабзэ, къафэ, пшыналъэ — и гъащIэ псор зытеухуар аращ абы. ПащIэ Бэчмырзэ итхат: «Пшыналъэр бгъунлъэмэ, лъэпкъыр мэукIытэ», — жиIэри. Сэ си лэжьыгъэкIэ, IэщIагъэкIэ чэнджэщ сылъыхъуэу Думэныщым мызэ-мытIэу сыбгъэдыхьащ икIи сытым щыгъуи а цIыхум и псалъэм купщIэ къыхэсхащ. Думэныщым деж пшыналъэр зэи щыбгъунлъэнукъым.
ЕУАЗ Зубер,
шыкIэпшынауэ.
ХэкулI
А цIэм хэIэтыкIа нагъыщэ щIыгъущи, цIыху куэдым хуагъэфащэ, абыкIэ узэджэ хъуну лъэпкъым къыхэкIыр мащIэ дыдэми. Сэ Думэныщ Iэулэдин хэкулIу диIэм ящыщу фIэкIа зэи къэслъытакъым, абы и щхьэусыгъуэри «Кабардинка»-р зыри здынэмыса лъагапIэм зэрыдишам и закъуэкъым. 1993 гъэм абы и программэ цIэрыIуэр зэхигъэувэу утыку къыщищIам, Нало Заур къыжриIауэ щытаращ: «Лъэпкъ культурэм и бжьыпэр зыIыгъын хуей театрым и щхьэжкIэ укъэуващ, Думэныщ и къуэ, къыпхуадэну пIэрэ?»
ЦIыхум къехъулIа лэжьыгъэ гуэркIэ «хэкулI» псалъэр гъэнщIа хъуркъым. Хэку гупсысэкIэ иIэн хуейщ ар зыхужаIэм, гулэгущтагъэрэ гулынцIу и лъэпкъым хуиIэм псэхупIэ къримыту, щхьэхуимыту, зэпымыууэ узу кърихьэкI и гур зыхуэгъэза хэкур зыхуэныкъуэ-зыхуэхъуапсэм хуэпсэууэ — аращ абы и дунейр. КIыщокъуэ Алимрэ Къалмыкъ Юрэрэ нэхъ щапхъэфI ухуейкъым. Апхуэдэ цIыхум и гъащIэр, дауи, тыншкъым. ИмыщIэну хузэфIэмыкIым телажьэрэ, езыми гу лъимытэжурэ, абы лъэпкъым жылэ хьэлэл хухисэу къыщIокI. Жылэр занщIэу къыхэкIыкIыркъым, пIалъэр къэсу, къуэпс идзыжыхукIи зыми гу къылъатэркъым. Мы тхыгъэр зытедухуа гъэсакIуэм а и пIалъэр къэсащ.
Iэулэдин гущхьэгъасэ яхуэхъуу уэркъыгъэмрэ адыгэ хабзэмрэ щIи-гъэджыкIа щIалэгъуалэр иджыпсту ди щэнхабзэм и набдзэщ, и пщэдейщ. Сабий дапщэ ягъасэрэ нобэ Битокъу зэшищым, Балъкъэр Къазбэч, БжьыхьэлI Замир, Кузэмыщ Анзор, Шорэ Анзор, Щоджэн МэчрэIил, Мэзэшокъуэ Ислъам, Битокъухэ Оксанэрэ Заремэрэ, Еуаз Зубер сымэ?! «Къэфэн къудейр мыхъуу, адыгагъэм зэрыхурагъаджэр тфIэфIу ди сабийхэр яхудошэ а гъэсакIуэхэм», — жызыIэ адэ-анэ куэд дрохьэлIэ. Думэныщыр я чэнджэщэгъущ, и цIэ къыхэмыщми, нобэ щэнхабзэм щехъу- лIэ щIалэгъуалэм лъэпкъ проектхэр утыку къыщащIкIэ, ар я гъэгушхуакIуэщ щIэныгъэлI ныбжьыщIэхэм.
Думэныщ Iэулэдин дигъэлъэгъуа «Уэркъ къафэм» и гугъу куэдрэ ящI. Арыншэуи дауэ? Ар къэбэрдейм ди напщIэ телъ ди тхыдэрауэ къыщIэкIащ, гущIэм нэса дахагъэщ, ди плIэр иузэхужащ, зридгъэфIащ, лъэпкъыр дыхуэмыфащэуи дыкъыщIидзыжа нэхъейуэ, тIэщIэкIуэсэжащ…
«Думэныщыр хэкум йокIыж, Тыркум мэIэпхъуэ» жаIэу щызэхэсхым, си гум ешыкъылIауэ, зи гурыщхъуэм дытеIэба Нало Заур и деж сыкIуауэ щытащ, и гупсысэр зэхэсхыну. Дадэр и пащIэкIэ щIэгуфIыкIри, «Умыгузавэ, — жиIащ, — Думэныщыр Тыркум кIуэжащ, Црымыр Iэпхъуэжащ, Бештокъуэр хэкум исыжкъым жаIэу зэхэпхкIэ. Ахэр хэкум пэIэщIэу зэрыпсэуфын щыIэкъым, дэнэ кIуэми, къагъэзэжынущ». Абыи дытеIэбащ. Къыпысщэжращ: «ХэкулIхэщи аращ, Алыхьым куэдрэ тхуигъэпсэу гущхьэгъасэ тхуэхъуу».
АБРОКЪУЭ Бэллэ,
усакIуэ, журналист.
