ЗыгуэркIэ бэлэрыгъамэ…
СССР-мрэ Инджылызымрэ Гитлер иратакъым Ираныр
ЛIэщIыгъуэ куэдкIэ Персыр (1935 гъэм Иран хъуар) дунейм щынэхъ лъэщ дыдэхэм ящыщу къекIуэкIащ. АрщхьэкIэ ЕтIуанэ дунейпсо зауэм щIидзэн ипэкIэ абы къигъэпкIыж щыIэтэкъым. Зэрыгушхуэр и щIыналъэм щIэт щIыдагъэ куэдыкIейрт. Езыр зэжьэхэуэныгъэхэр щекIуэкI Европэмрэ хы Хуэмымрэ япэIэщIэти, зыми гуэмыт (нейтралитет иIыгъ) хуэдэт. Пэжщ, иригъэкIуэкI политикэмкIэ абы Германием и дежкIэ зэрызигъазэр кIуэ пэтми нэхъ нэрылъагъу хъурт.
Къэралыр яуфэбгъуат абверымрэ нэгъуэщI нацист щэхурылажьэ IуэхущIапIэхэмрэ я лIыкIуэхэм, мыбы куэду щыпэкIурт нэмыцэ хьэрычэтыщIэхэр. Уегупсыс хъунут мыгувэу фашистыдзэхэр къыщыхутэну. Ауэ, зэрыгурыIуэгъуэщи, ар ядэнкIэ Iэмал иIэтэкъым Гитлер и бий коалицэм зэдыхэт СССР-мрэ Инджылызымрэ.
ЛъэныкъуитIри хуейтэкъым езыхэм къезауэ нэмыцэ танкхэмрэ кхъухьлъатэхэмрэ иран бензин ирагъэхъуэну. ЕтIуанэрауэ, Ираным къызэрысу нэмыцэдзэр СССР-м и ипщэ, Инджылызым и колоние нэхъыщхьэ Индием и ищхъэрэ гъунапкъэхэм къыIухутэнут.
Ираным и шах Пехлеви Реза нацистхэм я дежкIэ зэрызригъабэр кIуэ пэтми нэхъ белджылы хъурт. Иджы абы и блыгущIэтхэм къахэхутат нэмыцэ чэнджэщэгъухэр.
Совет Союзымрэ Британиемрэ шахым хуагъэхьу щIадзащ нотэхэр (ипэжыпIэкIэ, ультиматумхэр) — абыхэм ткIийуэ щыхуагъэувырт нэмыцэхэр къэралым иригъэкIыну. Мыдрейм идакъым. Тегеран уэрамхэм къыщыдыхьащ Берлин и телъхьэ цIыхухэр. Москваи Лондони нэгъуэщIхэм пэплъакъым: зэуэ гурыIуэгъуэ хъуащ мамыр IэмалхэмкIэ Iуэхур зэрызэфIамыхыфынур. А зэманым Ираным и дзэр жьы хъуа танкхэмрэ кхъухьлъатэхэмкIэ зэщIэузэда дивизэу 9 хъурт. Абыхэм жандарм къалэнхэр ягъэзащIэрт — 6-р Инджылызым и колоние Иракым и гъунэгъут, 3-р совет гъунапкъэм къыIутт.
МахуиплI къудейкIэ
Инджылызымрэ СССР-мрэ я дзэхэр зэгъусэу Ираным и щIыналъэхэм ихьэным теухуауэ ягъэхьэзыра Iуэхум «Зэдэарэзыныгъэ» фIащащ. 1941 гъэм шыщхьэуIум и 25-м кхъухьлъатэхэр бомбэхэмкIэ еуащ а къэралым и ищхъэрэ, ипщэ лъэныкъуэхэм щыIэ быдапIэхэм. Пехлеви Реза совет, инджылыз лIыкIуэхэм къахуигъэуващ къэхъуар къызыхэкIар къыгурагъэIуэну. Мыдрейхэм тегъэщIапIэ ящIащ нацистхэр и чэзум къэралым ирагъэкIын зэрыхуеяр. Шахыр хущIэкъуащ зэкIэ зауэм хэмыхьа США-р и телъхьэ къищIыну. АрщхьэкIэ, «Къаугъэр мамыру зэфIахмэ зэрынэхъыфIыр» жиIэри, президент Рузвельт тхьэусыхафэр зыщхьэдигъэIухащ. Абы иужькIэ СССР-мрэ Инджылызымрэ я дзэхэр Ираным и щIыналъэм ихьащ.
Совет Союзым Кавказымрэ Туркестанымрэ иришри Ираным танк минкIэ, бронемашинэ куэдкIэ зэщIэузэда дивизэ 16 игъэкIуащ. Ахэр бгылъэ щIыпIэм зэрыщызэуэнум хуэщIат — СССР-м ипэжыпIэкIэ Германием къуэту щыщыта 1940 гъэм дзэхэр къызэрагъэпэщат Баку и щIыдагъэ къыщIэшыпIэхэм къеуэнкIэ хъуну инджылызхэмрэ франджыхэмрэ япэщIэувэн мурадкIэ. Иджы мис псори нэгъуэщIу къыщIидзыжащ.
Иджы Британием Иракым щиIыгъ дивизиеу 2-мрэ бригади 2-мрэ я къарукIэ Ираным еуэну и мурадт. Абыхэм ящIыгъут Перс псы дэжыпIэм и Iуфэм щитIысыкIа тенджыз лъэсырыкIуэдзэмрэ парашютистхэмрэ. Абадан къалэр, Хузестаным и щIыдагъэ къыщIэшыпIэхэр псынщIэу яубыдащ. АрщхьэкIэ зыкъэзыIэта лъэпкъхэм ящыщхэр зыдигъэIэпыкъуурэ, Ираным къалэр хуит къищIыжыфащ икIи иукIащ щIыпIэм щылажьэ инджылызхэмрэ индусхэмрэ. Пэжу, мыгувэу икIуэтыжын хуей хъуащ. Зэрыщыту къапщтэмэ, Британием я Iуэхур нэхъ къыщикIар Курдистанырщ. абы и къарухэр километрищэкIэ щыкIуэтащ икIи Ираным и щIыдагъэ къыщIэшыпIэ псори щаубыдащ.
АпщIондэхукIэ советыдзэхэм, бгы къыгуэуауэ ебгъэрыкIуэри, Азербайджан Ипщэр яубыдащ.
Зэхэуэхэр зэрекIуэкIар махуиплI къудейщ. СССР-м и къарухэр Тегеран километри 125-кIэ пэгъунэгъу хъуауэ къэувыIащ. Иджы Москварэ Лондонрэ Тегеран хуагъэувар нацистхэр къэралым ирагъэкIыныркъым, атIэ къратынырщ. Шахым ар щимыдэм, советыдзэхэр Тегеран дыхьащ. Пехлеви Реза текIащ, пащтыхь тажыр и къуэ Мухьэмэд къыхуигъанэри. Инджылызхэм шахыр яубыдри, Америкэ Ипщэм яшащ. Къэралыр IыхьитIу ягуэшащ. Зэхэуэхэм хэкIуэдащ совет зауэлIу 40, инджылызу 22-рэ зы индусрэ, перс 1000-м щIигъу.
Тыншт икIи шынагъуэт
МахуиплI зауэм кърикIуахэм мыхьэнэшхуэ яIэт текIуахэм я дежкIэ. Псом япэрауэ, Гитлер иран щIыдагъэм зэи лъэIэсыфынутэкъым. Нэмыцэдзэр Индиемрэ Совет Союзым и ипщэ щIыналъэхэмрэ ятеуэнымкIэ шынагъуэр кIуэдат.
И мыхьэнэр нэхъ цIыкIутэкъым Ираным и щIыналъэр ленд-лизымкIэ СССР-м кърат дэIэпыкъуныгъэр ди къэралым къызэрагъэс нэхъ щIыпIэ шынагъуэншэ дыдэ зэрыхъуами. Абы и фIыгъэкIэ Совет Союзым кърагъашэхэм 1942 гъэм и жэпуэгъуэм хуэди 3-кIэ хэхъуащ, 1943 гъэм и накъыгъэм зы мазэм тонн 1000-м нэсащ. США-м пIалъэ кIэщIым Ираным щиухуа автомобиль заводхэм СССР-м кърагъэшащ псори зэхэту автомашинэ мини 184-рэ 112-рэ.
ЗэрыгурыIуэгъуэщи, нэмыцэхэр ерыщу хущIэкъуащ а псори къызэпаудыну, арщхьэкIэ къайхъулIакъым.
Псом нэхърэ нэхъыщхьэр а текIуэныгъэми яфIыгъэкIэ 1943 гъэм и щэкIуэгъуэ — дыгъэгъазэм зэкъуэт къэралышхуищым — СССР-м, США-м, Инджылызым — я Iэтащхьэхэм я зэIущIэ Тегеран щрагъэкIуэкIыну Iэмал зэрагъуэтарщ. Абы къыпхуэмылъытэным хуэдиз мыхьэнэ иIэт фашистхэм я бгыр зэращIыкIын папщIэ.
