Сыкъеплъыхмэ Iуащхьэм, слъагъужынщ си гъащIэр
Хъуэхъухэр
Куэдрэ тхуэлажьэ, тхуэпсэу!
Адыгейм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм къыбгъэдэкIыу, шынэхъыщIэ, дынохъуэхъу уи илъэс 70 дахэмкIэ.
Ацкъан Руслан. 1971 гъэ Уэ ущIалэ дыдэу адыгэ литературэм укъыхыхьащ, икIи тхылъ 20-м щIигъу къыдэбгъэкIащ. Уи IэдакъэщIэкIхэм Адыгейм щыпсэу тхылъеджэхэри фIыуэ щыгъуазэщ, уи лэжьыгъэр къалъытэ, уи цIэм ирогушхуэ. Уэ пхуэфащэ дыдэу къэблэжьащ КъБР-м, КъШР-м я цIыхубэ усакIуэ цIэ лъапIэхэр, Къэбэрдей-Балъкъэрым и Къэрал саугъэтыр.
Псом хуэмыдэу си гуапэщ усыгъэм и жанр нэхъ гугъухэм ящыщу къалъытэ сонетым узэрыхуэIэзэр.Уэ философие куу зыщIэлъ сонету 300-м нэблагъэ птхащ. Адрей уи тхыгъэ гъуэзэджэхэм къадэкIуэу, уи сонетхэр адыгэ литературэм зыужьыныгъэ езыгъэгъуэтахэм ящыщщ.
Ди гуапэщ, дяпэкIи уи къалэм мыубзэщхъуу, гъащIэм хуиIэ гукъыдэжым хэхъуэу тхылъеджэхэр, уи творчествэр фIыуэ зылъагъу ди лъэпкъэгъухэр бгъэгуфIэу, уи тхыгъэ купщIафIэхэм яхуэфащэ пщIэ ягъуэту иджыри куэдрэ упсэуну!
МэшбащIэ Исхьэкъ,
СССР-м, УФ-м я Къэрал саугъэтхэм я лауреат,
АР-м, КъБР-м, КъШР-м я цIыхубэ тхакIуэ,
Адыгейм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэ.
Мейкъуапэ.
Ныбжьэгъу пэж
КъБР-м, КъШР-м я цIыхубэ усакIуэ, КъБР-м и Къэрал саугъэтым и лауреат Ацкъан Руслан и ныбжьыр илъэс 70 зэрыхъумкIэ си гуапэу сохъуэхъу. Ар Къэбэрдей-Балъкъэрым и мызакъуэу, нэгъуэщI щIыпIэхэми фIыуэ къыщацIыху, и IэдакъэщIэкIхэр щызэIэпах. Абыхэм ящыщщ ди республикэри. Руслан и усэ сатырхэр гъащIэм куууэ ухэзыгъаплъэ, дерс къызыхэпх, дунейм и зэхэлъыкIэр гъэщIэгъуэну щызэпкърыха защIэщ.
Ди ныбжьэгъум адыгэ литературэм хуищIа хэлъхьэныгъэр хъугъуэфIыгъуэшхуэу къызолъытэ, къищынэмыщIауэ, езыр цIыху гуапэу, ныбжьэгъу пэжу къытхэтщи, фIыщIэрэ щытхъуу хуэфащэр куэдщ. Сыхуейт и щхьэкIи, и лэжьыгъэкIи, и унагъуэкIи хъер куэд къехъулIэу, и къалэмыр мыубзэщхъуу, и гукъыдэжыр хэмыщIу иджыри бэрэ адыгэ лъэпкъым хуэпсэуну.
Уэхъутэ Александр,
Урысейм ис адыгэхэм я лъэпкъ-щэнхабзэ
автономием и тхьэмадэ.
Черкесск къалэ
ДифI догъэлъапIэ
Ацкъан Руслан: Си къежьапIэмкIэ згъэзэжынт
КъБР-м, КъШР-м я цIыхубэ усакIуэ, КъБР-м и Къэрал саугъэтым и лауреат, «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм и унафэщI Ацкъан Руслан дэ зэрытцIыхур и творческэ дунейрщ, и IэдакъэщIэкIхэм щIилъхьэ гупсысэхэрщ, ар къызэриIуатэ и бзэрщ.
Адыгэ литературэм и классикхэм дащыхэплъэкIэ, Ацкъаныр иджырей тхакIуэу зэрыщытым, гъащIэм и купщIэмрэ псэукIэм и зэхэлъыкIэмрэ философие куу щIэлъу къызэригъэлъагъуэм, лъэпкъ IуэрыIуатэр зи тегъэщIапIэ тхыгъэхэр зэриIэм адрейхэм къахегъэщ. Адыгэ литературэм и хэлъхьэныгъэ къызэрымыкIуэщ абы адыгэбзэм къригъэзэгъа Лермонтов Ми-хаил и кавказ поэмэхэри — «Шэрджэсхэр», «Кавказ гъэр», «Къанлы», «Исмэхьил-Бей», «Бэстунджы жылэ», «Абрэдж Хьэжы», «КIуэрыкIуэсэж», «Демон», «Мцыри». Мы поэмибгъур урысыбзэкIэ ятхауэ зэрыпщIэн щымыIэу, адыгэбзэ бейкIэ, къабзэкIэ, куукIэ ди пащхьэ кърилъхьащ усакIуэм.
Дунейпсо усыгъэм и дахапIэхэр пшыналъэ гуакIуэу зи псалъэхэмкIэ къэзыгъэлъэгъуэф, адыгэ лъэпкъым и щхьэхуэныгъэхэмрэ цIыху гъащIэм и купщIэмрэ псалъэ зэгъэкIуахэмкIэ ди пащхьэ къизылъхьэ усакIуэм и юбилейр ди тегъэщIапIэу упщIэ зыбжанэкIэ зыхуэдгъэзащ.
Ацкъан Руслан Хьэсбий и къуэр Лэскэн районым хыхьэ Ерокъуэ къуажэм 1949 гъэм мэлыжьыхьым и 20-м къыщалъхуащ. Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и адыгэ-урыс къудамэр 1972 гъэм къиухащ. Анзорей къуажэ курыт еджапIэм урысыбзэмрэ литературэмкIэ и егъэджакIуэу, иужькIэ КъБР-м ЩэнхабзэмкIэ и министерствэм и лэжьакIуэу щытащ, абы зы зэманкIэ игъэунэхуащ журналист лэжьыгъэри. 1980 гъэ лъандэрэ «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм щолажьэ, иджыпсту абы и унафэщIщ.
Ацкъаныр СССР-м (Урысей Федерацэм) и ТхакIуэхэм я союзым 1986 гъэ лъандэрэ хэтщ, Къэбэрдей-Балъкъэрым литературэмрэ гъуазджэмкIэ и Къэрал саугъэтыр 1994 гъэм къыхуагъэфэщащ. Усэхэр, сонетхэр, новеллэхэр, рассказхэр, поэмэхэр щызэхуэхьэса тхылъ куэд и Iэдакъэ къыщIэкIащ. Абы и тхылъхэр «Эльбрус» (Налшык), «Современник» (Москва) тхылъ тедзапIэхэм къыдагъэкIащ. Руслан и тхыгъэхэм ящыщхэр Польшэм, Болгарием, Венгрием, Чехословакием, Сирием къыщыдэкIа тхылъхэми ихуащ.
— Руслан, ди псалъэмакъыр есшэжьа зэрыхъунум согупсыс. Нэхъ жыжьэмкIэ къыщедгъэжьэн, хьэмэрэ, нобэм къыщыщIэддзэу, блэкIамкIэ дыIэбэжын?
— Псом нэхърэ нэхъыщхьэр щIэдзапIэрщ, къежьапIэрщ. Сэ сыщалъхуащ Лэскэн аузым, псэр зыгъэпсэху икIи зыгъэпIейтей щIыпIэ дахэм. Си къуажэ цIыкIур, Ерокъуэ, зы унагъуэшхуэ хуэдэт, зыр зым дэIэпыкъуу псэурт. Нобэм къэсыхукIэ си нэгу къыщIохьэж щIыхьэхукIэ зэджэу щыта ди зэхуэсхэр. Зыгуэрым унэ ищIын хуей хъуамэ, абы чырбыш ящIыну ятIэр псоми зэгъусэу лъакъуэкIэ дутэрт, ар ди ныбафэм телъу тхьырти, къизыгъэжыкIхэм еттырт. Махуэ псом апхуэдэу дылажьэрт икIи дештэкъым. Чырбышыр зыгъэж «IэщIагъэлIхэр» къытщытхъуамэ, дамэ къыттекIауэ къэтлъытэрт. Зыгуэрым сэбэп дызэрыхуэхъум къару къыдитырт. Абы щыгъуэм зыхэсщIэу щытар ноби си лъым хэтщ. ТIэкIу зыдагъэгъэпсэхуну дагъэтIыса нэужь, къыдату щыта шхын къызэрыгуэкIыр-щэ! Абы и IэфIыр нобэми си Iум итщ. Дызэрызэдэшхэра хъунт къызыхэкIыр. Фыгъуэ е нэгъуэщIым еиж слъэгъуауэ къысхуэщIэжыркъым абы щыгъуэм. Аращ сэ сыкъызыхэтэджыкIар, си псэукIэ хъунум лъабжьэ хуэхъуар.
— Ар гурыIуэгъуэщ, ауэ дэтхэнэ зы сабийри дэзыхьэх куэд щыIэщ. Е и ныбжьэгъухэм я гъусэу мэджэгу, е езым нэхъ фIэфI Iуэху гуэрхэм иужь итщ. КIэщIу жыпIэмэ, сабиигъуэ иIэщ, уэ апхуэдэ пIалъэ уимыIауэ ара?
— Дэ хабзэ ткIийм дыщIапIыкIащ. Илъэситху- хы сыщыхъум къыщыщIэдзауэ сэ къалэн гуэр-хэр си пщэм дэлъу щымытауэ сщIэжыркъым. ИужькIэ, япэу стха усэхэм ящыщ зым хыхьащ абы щыгъуэм сиIа щытыкIэр.
Бжыхь схурт, си адэм щIыгъуу. Сабиигъуэр
сэ страхауэ къэслъытэжт имыгъуэу.
Мы Iуэхум зыкIи си гур химыгъахъуэт,
ауэ, чы лантIэу, къагъэшт си пагагъэр.
Щызухуэрти си пщIыхьхэм сэ чэщанэ,
бжыхь хунырт къысхуэнэжыр, нэхур щамэ.
Си адэм ибжт захуагъэм я нэхъыщхьэу
балигъ сыхъухукIэ си пщIантIэпс
мыгъущым.
Бжыхь тхурт, си сабиигъуэр хэдухуанэу,
Iэнэ лъакъуищыр къигъэувыхукIэ нанэ.
Чыхэр хуэсшийт си адэм, сигу пымыкIыу,
абыхэм сышэсыну си нэ къикIыу…
Мис аращ зэрыщытар, ауэ абы зыкIи сыхущIегъуэжыркъым, зыгъэгусэныгъэ гуэри си гум къинакъым. Си сабиигъуэр апхуэдэу мыкIуамэ, гъащIэр иджы хуэдэу IэфIу зыхэзмыщIэнкIэ хъунт.
— Иджы уи гъащIэр зытеухуа хъуам нэхъ гъунэгъуу декIуэлIэнщ. Тхэным гу хуэпщIын хуей щIэхъуаращ жыхуэсIэр.
— А Iуэхуми щIэщыгъуэу зыри хэлъкъым. IуэрыIуатэм сыдихьэхат, нэхъыжьыфIхэм яIуэтэж хъыбархэм седэIуэну сфIэфIт. ЛIыжьхэр дэнэ деж щетIысэхми, абыхэм гъунэгъу зэрызахуэсщIын Iэмал къэзгъуэтырт, я псалъэмакъыр хъыбархэм зэрыхуэкIуэжынур сщIэрти. Пасэ дыдэу стха усэхэм ящыщ зым щыщщ мы сатырхэр:
БжэIупэм лIыжьхэр щоуэршэр,
хъыбархэр зэпадзыжу.
Дзэ узыр зэуэ сщогъупщэж,
лIыгъэнши зэспэсыжкъым.
Нарт хъыбархэр щызэхуэхьэса тхылъышхуэр си блэгущIэм щIэлъу къесхьэкIыу щытащ. ЖэщкIэ ар си пIэщхьагъым щIэлът, ара хъунт нарт лIыхъужьхэм сахэту куэдрэ пщIыхьэпIэ щIэслъагъур. IуэрыIуатэм ижь зыщIимыхуар усакIуэ хъуну си фIэщ хъуркъым.
— Уи усэхэр хэт япэ дыдэу зэбгъэлъэгъуар?
— Сэ адэ къуэш гъуэзэджэ сиIащ. Ар къалэм дэст, инженер Iэзэт, имыщIыф дунейм теттэкъым. Къуажэм нэкIуэжыху, ди деж ныдыхьэрт. Езым фIыуэ илъагъу и IэщIагъэм сыхуригъэджэну хуейти, сыкъигъэдэIуэну хэтт, ауэ зыри спихыртэкъым, си гур нэгъуэщIым зэрыхуэзгъэпсри схужеIэртэкъым. Сытми, зы махуэ гуэрым къызжьэдишащ си мурадыр. «НтIэ, птха гуэр къысхуеджэт», — къыспиубыдащ абы. СикIуэтыжыну Iэмал сиIэтэкъыми, си уэншэкум щIэзгъэпщкIуа тхылъымпIэ кIапэхэр къэсхьащ. СыукIытапэурэ щIэздза щхьэкIэ, сыкъызэрыкIри, стха усэ зытIущым абы сыкъыхуеджащ. «Уи гъуэгур езым къыхэпхыжа хуэдэщ, афIэкIа хэгъэзыхь щыIэкъым, — жиIащ абы, хэплъэу тIэкIурэ щыса нэужь. — СыбгъэгуфIащи, сэри узгъэгуфIэжынщ куэд мыщIэу».
Си адэ къуэшым сыщигъэгуфIэнум тепыIэншэу сыпэплъэу щIэздзащ. Ар къуажэм къызэрымыкIуэжа махуэ зытIур мазэ бжыгъэу къысщыхъуат. Си щхьэм Iэджи щызэблэзгъэкIырт, ауэ лъакъуэрыгъажэ къызэрысхуащэхунур нэхъ тезгъакIуэрт. Iуэхум сызэрыпэмыплъауэ къызэридзэкIащ. «НакIуэ си гъусэу, — жиIащ абы зы махуэ гуэрым, ди пщIантIэм къыдыхьэурэ, — си гуфIапщIэр уэзгъэлъагъунущ». Къуажэбгъум дызэрынэсу, джабащхьэ лъагэм тет жьыху иныщэр къэслъэгъуащ. Ар зыкIэ дахэу джэрэзти, зигъафIэ щIыкIэу зигъазэу! Си нэр къысхутехыртэкъым. «Мор уэ пхуэсщIащ, — жиIащ си адэ къуэшым. — УсакIуэм жьыр къыщепщэ лъэныкъуэр ищIэу щытын хуейщ»… Илъэс куэд дэкIа нэужь, «Пшэм хэт унэ» поэмэм къыщызгъэсэбэпащ мы жьыхум и хъыбарыр.
— ГукъэкI гъэщIэгъуэнщ. Усэм нэхъ хэзыщIыкI гуэрхэми иужькIэ ебгъэлъэгъуа хъунщ птхахэр.
— Дауи. НэхъыбэIуэ стха нэужь, къалэм сыкIуэну мурад сщIащ. Си адэ-анэри къэзгъэдэIуат саутIыпщыну. Къэнэжыр хэт и деж сыкIуэнуми зэхэзгъэкIынырт. Дызэреджэ тхылъхэм ит усакIуэхэм я сурэтхэм сеплъурэ, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм сыкъытеувыIащ — и нэгур нэхъ зэIухауэ, нэхъ цIыху гуапэу къысщыхъуат. Зы пщэдджыжь гуэрым, тездзэри, сыкIуащ къалэм, гъуэгупщIэ тIэкIурэ зы морожнэ уасэрэ бжауэ сIыгъыу. ЗэрысщIэжымкIэ, Iэдэм «Iуащхьэмахуэ» журналым и редактор нэхъыщхьэт а зэманым. Iэдэм лэжьапIэм щымыIэу къыщIэкIащ. Апхуэдэу щыхъум, щыпсэур зэхэзгъэкIри, и унэ сыкIуащ. Згъэзэж хъунутэкъым, иужькIэ щIэх дыдэ сытемыгушхуэжынри хэлът. Iэдэм егъэлеяуэ гуапэу къысIущIащ, си усэхэри сIихри, абы щыщу тIу и журналым къытридзат. Абы сызэригъэгушхуам ущIэмыупщIэми хъунущ.
— ИтIанэ-щэ?
— ИтIанэ Тхьэгъэзит Зубер и деж сыкIуащ, Нало Заур и деж сыкъыщыщIидзащ…
— Абыхэми къыбдаIыгъа усакIуэ ухъуну узэрыхуей гукъыдэжыр?
— КъыздаIыгъа къудейкъым, хуабжьу щIэгъэкъуэн къысхуэхъуахэщ. ИужькIэ Зубер шынэхъыжьыфIым хуэдэ схуэхъуащ, Заури псэухукIэ и нэIэ стригъэкIакъым.
— Курыт еджапIэр къыщыбухым узыхуеджэнум тебухуакIэу зэрыщытар гурыIуэгъуэщ. Ущеджэну щIыпIэр дауэ къыхэпха хъуа?
— Мэзкуу сыкIуэу Литинститутым сыщеджэну Iэмал сиIащ, зэи сежьат, ауэ къэзгъэзэжащ. КъызгурыIуащ адыгэбзэр куууэ зджымэ зэрынэхъыфIыр. Апхуэдэу ди университетым сыкъыщыщIидзащ. Абы зыкIи сыхущIегъуэжыркъым. ЕгъэджакIуэ гъуэзэджэхэр сызэриIам нэмыщI, университетым сащыхуэзащ иужькIэ ныбжьэгъу пэж схуэхъуахэу IутIыж Борис, ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, Абдокъуэ Iэуес, Хьэх Заурбий, нэгъуэщIхэми. Абыхэм куэд къапысхащ щIэныгъэ, адыгагъэ я лъэныкъуэкIэ, утыку сихьэуи срагъэсащ. Ахэр зыкъомкIэ нэхъыжьт, гъащIэм фIыуэ хащIыкIырт. Ар нэгъуэщI лъэхъэнэт. Дэ, зэрыжаIэу, Iэжьэкъур итчырт. Езым ди блын газет къызэрыдэдгъэкIым нэмыщI, республикэм къыщы-дэкI газетхэм щхьэкIэ литературэм и напэкIуэцIхэр дгъэхьэзырырт, радиомкIэ дыкъэпсалъэрт, телевиденэм дынэст. ИужькIэ, ХьэфIыцIэ Мухьэмэд университетым къыщыдэкI газетым и редактор хъуа нэужь, абыи щIэх-щIэхыурэ къытехуэ хъуащ ди тхыгъэхэр. А псори дызыхэтыну гъащIэм дыхуэзыгъэхьэзырт.
— ИужькIи ныбжьэгъу пэж зыбжанэ зэрыбгъуэтам дэ фIыуэ дыщыгъуазэщ, ныбжьэгъугъэр уэ зыхуэбгъадэ зэрыщымыIэри дощIэ.
— СиIэщ ныбжьэгъуфIхэр. Ахэр куэд хъункIэ хъунукъым. Зыгуэр бгъэныбжьэгъуныр псэм и дежкIэ лэжьыгъэшхуэщ, абы зыри лейуэ къыкIэрыпщIэ хъунукъым, ущызэпхыплъу щытын хуейщ. «Ныбжьэгъур уи гъусэу ныбжь зыдзырщ», — щыжысIауэ щытащ си усэхэм ящыщ зым. Си ныбжьэгъуфIхэщ ХьэIупэ ДжэбрэIил, Тут Заур, къуэшми йофIэкI жыхуаIэм хуэдэу. Мыбыхэм япэу сащыхуэзам иджыри курыт еджапIэм сыщIэст. ИужькIэ згъуэта ныбжьэгъухэм ахэр зэрахэзбжэнур дауэ? Нэхъ иужькIэ къэсцIыхуахэщ, ныбжьэгъу пэж схуэхъуахэщ сурэтыщI Iэзэхэу Бгъэжьнокъуэ Заурбэч, Црым Руслан. Абыхэм сыт щыгъуи си щхьэр еслъхьэлIэфынущ. Дэ ди гупсысэкIэ зэтохуэ, абы мыхьэнэшхуэ иIэщ.
Уэ блэкIа лIэщIыгъуэм и блыщI гъэхэм ди литературэм къыхыхьахэм уащыщщ. А лъэхъэнэр сыткIэ къыщхьэщыкIрэт нобэ къекIуэкIым, литературэм егъэщIылIауэ жыпIэмэ?
— Къэралри, цIыхухэри литературэм зэрыхущытыр нэгъуэщIт. Талант гуэр уиIэу къалъытамэ, уагъэгушхуэнут. Еджэр куэдт. Уи лэжьыгъэм къыпэкIуэри мащIэтэкъым. ТхакIуэхэм я союзым а зэманым лэжьыгъэшхуэ иригъэкIуэкIырт, литературэм къыхыхьэ щIалэгъуалэм защIигъэкъуэнымкIи хузэфIэкI къигъанэртэкъым. Псори зэлъытар къэралыр Iуэхум зэрыбгъэдыхьэрщ. Абы щыгъуэм лъэпкъ цIыкIухэм я литературэ-хэр, урыс литературэм ещхьыркъабзэу, яIэту щытащ. Къэралым мылъкушхуэ тригъэкIуадэрт ахэр урысыбзэкIэ зэдзэкIыным, утыкушхуэ ишэным. УрысыбзэкIэ зэрадзэкIа тхыгъэхэм адрей лъэпкъ псори щыгъуазэ хъурт. Нобэ езым мылъкушхуэ хэплъхьэн хуейщ, апхуэдэ утыку уихьэн щхьэкIэ. Ар усакIуэм, тхакIуэм хузэфIэмыкIын Iуэхущ.
— Уэ дауэ къэплъытэрэ ди лъэпкъ литературэм нобэ и зэфIэкIыр? Ди литературэр и пIэм иуджыхьу къэзылъытэхэр щыIэщ…
— Япэрауэ, убэн зи мыжагъуэ сыт щыгъуи щыIащ. Апхуэдэхэм я нэхъыбэр зэмыджам, зыщымыгъуазэм топсэлъыхь, блэкI пэтрэ зыгуэрым жиIар ягъэныщкIун яфIэфIщ. Махуэ къэс зыгуэр имытхмэ, усакIуэр е тхакIуэр литературэм къыхэхуауэ къэзылъыти щыIэщ. АтIэми, дэ дыщыгъуазэщ мащIэ дыдэ фIэкIа зымытхауэ классикхэм хабжа усакIуэхэр зэрыщыIэм. Нэхъыщхьэр бжыгъэркъым, купщIэр зыхуэдэрщ. Нобэ ди литературэм къыщIэхъуэ щIэблэм мыпIащIэу, уигу ягъэзагъэу тхэ яхэтхэщ. Сэ абы егъэлеяуэ сыщогуфIыкI.
— Иджы а литературэр къызыхэкIыж гъа-щIэм тIэкIу дытепсэлъыхьамэ арат. Профессор ЩоджэнцIыкIу Нинэ уи IэдакъэщIэкIхэм ятеухуауэ итха лэжьыгъэм сфIэфIу седжауэ щытащ. ЛIэныгъэм теухуа уи усэхэр зэпкърихыурэ, ар гъащIэм и IэфIагъым топсэлъыхь. ГъащIэр фIыуэ плъагъун щхьэкIэ, лIэныгъэр зищIысыр пщIэн хуейщ — аращ уи усэхэм хэлъ гупсысэ нэхъыщхьэр.
— Нинэ гупсысэ куу, гулъытэ нэс зиIэ къэхутакIуэщ. Сатыр зэхуакухэм щызгъэпщкIуу си гугъэж гупсысэхэр тыншу къегъуэт абы. Сыт гъащIэр зищIысыр? А упщIэм нэсу жэуап езыта щыIэу си фIэщ хъуркъым. Зы цIыху цIыкIум и гъащIэр дуней псом пыщIащ, дунейм кIэ иIэкъым. ЗищIысыр зэрумыщIэращ гъэщIэгъуэну гъащIэм хэлъыр. Ар къэхутэным и ужь уитыху — уопсэу.
— Уэ дауэ упсэурэ нобэ?
— Адрей псоми хуэдэу. ФIыуэ слъагъу си лэжьыгъэм зэман куэд тызогъэкIуадэ, къысщIэхъуэ щIэблэм гулъытэ нэхъыбэ зэрахуэсщIы-ным и ужь ситщ. Псэгъэтыншу сиIэщ си Iыхьлыхэр, си ныбжьэгъуфIхэр.
— А псоми закъыдэбгъахуэу ущытхэр сытым деж, Руслан?
— Сэ сытIысу зэи сытхэркъым. Стхам и нэхъыбэр уэрамым сыдэту, къыздэскIухьым, къэ-кIуащ. Усэр си гум щызэпкърыува нэужь, тхылъымпIэм дзыхь хузощI.
— ГъащIэм щекIуэкIыу хъуар псом япэ усакIуэм и гум зэрыпхыкIым шэч хэлъкъым. А псор дауэ абы зэрыхуэхьыр?
— Усэм хелъхьэ. Аращ къезыгъэлыр. УсакIуэм гуауэри гуфIэгъуэри егъэлеяуэ зыхещIэ, атIэми абы и Iуэху зытетыр къызыгурыIуэр мащIэщ, усэ къызыгурыIуэр зэрымащIэм ещхьу. А къызыгурыIуэ мащIэр щыIэху — усакIуэри щыIэнущ.
— Сэ зэрысщIэмкIэ, уэ птхащ усэу щэ бжыгъэ, поэмэ зыбжанэ, философие куу зыщIэлъ сонету щитIрэ хыщIрэ, рассказхэр, новеллэхэр. Лермонтовым и кавказ поэмэхэр, адыгэбзэкIэ ятхам хуэдэу, зэрызэбдзэкIар псоми ящIэ. ПщIэрэ щхьэрэ уиIэу илъэс бжыгъэ гуэри, жытIэнкъым ар куэд хъууэ, къэбгъэщIащ. Иджыпсту сыт хуэдэ гугъэ пщIыми къохъулIэнущ жаIамэ, дэтхэнэ уи гукъыдэжрауэ пIэрэт япэ къищынур?
— Си къежьапIэмкIэ згъэзэжынт…
Епсэлъар НЭЩIЭПЫДЖЭ Замирэщ.
Жыгей мэзыр, къунаныр, нэхущыр
И къангъэшхэгъуэт а шыщхьэуIу тафэм! Дыгъэ нэбжьыцыр и кхъуакIэт. Шылэджэд кIэтхыр и баринэт. Щхьэгъубжащхьэ удзхэр псы иригъафэурэ, ХьэтIохъущыкъуэ и хадэ хъарищэм зыгуэр зэпхыплът. Сыхьэтыр 8-м зэрынэблагъэм и уэчылу, лIы къуэгъу къамылыфэ, лъэс лъагъуэм дедзыхри, хадэмкIэ еунэтI. ПлъэIуакIуэри:
«Сыздишэр ищIэрт гъащIэм,
ещхьу гъэрым
сыблишу жыгым, сыкIэлъихуу пшэм…» (А. Р.) — къипэщэщыжурэ пщIа-щэ Iэгъуапэхэм изэрыхь щхьэ тхъуам хущIоплъ.
Пщэдджыжь къэс и нэгу щIэкI а сурэт едзыгъуэр зэлъыIукIуэтмэ, къыхудэкIынур зы усэ илъыгъуэти, ари, кIэлъыплъэурэ, дыгъэ нэбжьыцым хегъэущэ. Арыххэу (усэщэлъахъэм и аркъэн упцIыгъуэт) гъэрхэр зэхуэзыдзыс гуэрым, IуэнтIагъэ пхыру, плъэIуакIуэр зэщIепхъуатэ, лIы къуэгъумрэ жыг гъуапэмрэ я шыкIэ къурыкъум тэрмэшу хелъафэри, джэрпэджэж жейбащхъуэхэр къыдэщатэу, зыгуэрым еукъуэдий: «УсакIуэ!..»
Уи зы гупсыси си даущтэкъым, итIани, псэкIэ згъэудэIужу уи уэрэд сохь. Уи зы гъуэгунапщIи си фIарийтэкъым, итIани, укъэзыуфыхь жыг гуэрэнхэм жьыбгъэ бауэкIэщIу сыщопсчэуIу. Уи зы хъуэпсапIи си пщIэгъуалэтэкъым, итIани, Лэсчэн салъкъыну шэтIэгъуэбл яем къру щхьэрыуауэ зыщыпхузоIуантIэ.
УсакIуэ… Хэтыт мыджылу а уи лъэмыж техьэгъуэхэм къайщакIуэр? Къещэщэхыну хъуэпса уи бжьыхьэ гъуэплъым дэтхэнэ усэр, лъаIуэу, хэкIэзызэрэ? Зызыдэбгъэшыр дэтхэнэ уэшхуапIэм и псыдыуэ? Къэхъугъэр зыгъэуэндэгъу гъэзэжыгъуэхэр дэнэкIэрэ дунеижь шыбзэм щыщIэпхузыкI? Зыгуэрым, джэгуурэ, ирикIута пшапэхэм сытхэм щхьэкIэрэ, натIэрыхь набжьэу, укъаувыхь? Зэгуэр еплъэщIэхыжа нэхущхэр дауэрэ, кIэсыж гуитIщхьитIу, къэзэщIэшасэ?
ЗэтощIэ гущэрэ, а уэрэд щIыхуэхэм я толъкъун щатэхэр! Я зы дэтхэнэри — пщIыхь дамэу. Я нэхъ жьгъырури — зи пIалъэ имыкI щхъуэхущхъуэу…
Къримытхар уи натIэ умыуей,
Уи пщIантIэ щемыжьари уи мылъагъуэ…» (А. Р.) — абы зэ ириплъар, щхьэ иджыри учэруанакIуэ? ЗдэщыIэри дэтхэнэ дуней къат а уи жыгей мэз упсапсэхэр?
УщыIукIуэтмэ — укъамыщIэххэу узыIуплъэ уахъты. УкъэкIуэтэжмэ — лIэгъуэхэм къапэунэхуж псэ. ЗэIэпыкIыгъуэурэ — тезыр пIалъэншэ! Зыкъыщыбгъазэрщи, схуэмыгъэнщIу щIэзупскIэж уи жьапщэхэм я уэрэд хъыринэ. Жьыху щIэлъэтыгъуэурэ нэр зытемыпыIэ гъуэжькуийм ехь къыщIагъэлъэну зыхунэмыса псыкъуийхэр; адэжь бжыхь къуапэ пыдия вагъуэпсэхэр; Лэсчэн кIэкуакуэ зыщикъуэ мыл афэм и щIыIунэ дзэлытIхэр.
УсакIуэ… Тебгъазэурэ къыщыпщэкIу-жыр сыт а зэгуэр уи нэбзийхэр зыщIэтIысыкIа псынэ лъащIэхэм? БжэIупэм Iулъ хьэжьри, мыщхьэукъуэу, щыхэкъугъэр хэт а зэи здынэмыкъугъысыну уафэм? Гъуэмылалъэ плIэрыхьыр хьэпкIэурэ, узэрыхэбжьахъуэр дауэ а зэи къэмыкIэрэхъуэжыну жьыхухэм!
ЛыцIынэIэнэу зэпекъу бынжэ уз къуэпсыр, уафэ Iупхъуэу зэщIэплъэфыжурэ, щыблэ тхыцIэхэр уогъэIурыщIэ. БампIэ хьэчэм зэщиуд жьапщэхэм шурылъэс яхуэбгъэджэгуурэ, дыгъужь нэкугъуэхэм уапхырощэт. Гугъэ хьэнцэгуащэхэм укъауфэрэфыхьурэ гъатхэ уэшх сокум блэ шэрэзхэр щыбогъэхъуэпскI. Адакъэжьищэр заукIыжу здэщыIуэ щIалэгъуэ пшэплъ тхъурыжьэхэм мазэу узыIуралъафэмэ, уи хьэндырабгъуэхэр къопщIэпщIэкIыу, сабиигъуэ бэджыхъ дыкъуакъуэм дыгъэу укъызэпхопсыж…
— Узышэжри дэтхэнэ таурыхъ а бгынэжа жьэгухэм?
«Зэхоуэ пшапэр аргуэрыжьу,
Сыт щIауэ сэ мыбдеж сыщыт…» (А. Р.)
Укъизыхыжынури дэтхэнэ лIыжьыгъуэм и дзапэ уэрэд? УсакIуэ…
Апхуэдиз мыщащхьэр щыпхузэблэкI жыгей мэзхэм къащыплъыхъуэж мыщэ лъэужьым ирикIуэу, дуней хьэхум пхутетыр зы псэщ. ЗэплъэкIыт… Куэдым хэт и щхьэ тхъуар ехьэхауэ, ныпкIэлъыхъуапсэурэ ар йоIэзэ уи жэщтеуэхэм я щтэIэщтаблэм. Укъиусыхьурэ абы къыпхуехъуэпс хуарэ лъэрыгъхэм я гъуэгуанэ махуэ. А зырщ зымыбзыщIыр уи гум и гъэхэм дыгъужьыдзэ къащIеIэр. А зырщ зыбзыщIыжыр ныпкIэлъыпсысэ жыгхэм я хъуэр бзэмыIур. Ущыбыдзэфари ущылIыжьынури а зым и напщIэ хэлъэтыгъуэщ.
УсакIуэ, кхъыIэ, псынащхьэ абджхэм къарыщ сурэтым утеплъэщхъуу… умыпIащIэ! Дуней къутахуэхэм я пэщхъын егъумкIэ умыгъащтэ а ныбжь ДАХАЩЭР! Догуэ, уэрмырауэ пIэрэт абы и къунан щхьэхуитым, зэгуэр, шхуэIум и кIэщI тезыбжар?.. Уэрат ар! Жыгей мэз дэгухэм сакъыпхухэплъызэурэ, иджы, къызоцIыхуж уи хуарэм и шыдамыгъэ!
Усэщэлъахъэр зэзупцIэкIыу, сыгуащэурэ сыгуащэ гъэрыр, иджы, кхъузанэ псыхьэу сырашэж адрыщI нэхущхэм я лъапсэ. Дэгызэ нысхуэутIыпщ… Iэдакъэжьауэ хуэсщIурэ фIыншэгъущIэ зыщIэслъхьа а усэ Iубыгъуэр иджы сIугъахуэ уафэ уэсэпсу:
«Бзур къоуэ абджым, хихыу си псэр,
ищIащ аргуэрыр зэшэзэпIэ.
Абыи уафэм ещхь абджыпсыр
къыфIэщIагъэнущ щIэлъэтыпIэ.»
… И IутIыжщ мэлыжьыхь уафэм! Уэшх лъэужьым УсакIуэ къыхокI: уэрэд псыкъелъэр и бащлъыкъ данапцIэу, усэщэлъахъэр и аркъэн упцIыгъуэу.
НЭТЫХЪУЕЙ Гуащэ.
Руслан и анэшхуэ КIулэ (ижьымкIэ) и Iыхьлыхэр и гъусэу. Сурэтыр ХIХ лIэщIыгъуэм и кIэухым трахащ.
И къуэш цIыкIухэмрэ и шыпхъу цIыкIухэмрэ я гъусэщ. Руслан етIуанэ сатырым ижьымкIэ щытщ. 1959 гъэ
И анэ Раерэ и адэ Хьэсбийрэ я гъусэу.
И щхьэгъусэ Къунаш Мидэрэ и къуэ Ацкъан Ратмиррэ. 1978 гъэ
Зи псалъэр щIэщыгъуэ усакIуэ
Дуней дахэм ухуэфащэу, пщIэ къыпхуащIу цIыхум уахэтын папщIэ, псом япэ удэзыхьэх псэлъэкIэ уиIэн хуейщ. Тыншкъым жьэнахуэу ущытыныр, ауэ нэхъ гугъужщ уи гупсысэр тхыбзэ шэрыуэкIэ къэбгъэлъэгъуэныр, «усэбзэ емылыджым ушэсыныр».
Зи гугъу сщIыну Ацкъан Руслан нэхъыбэу зыхуэныкъуэр критикэрауэ къыщIэкIынкъым, атIэ литературэдж щIэныгъэлIхэм я гулъытэрщ, и творчествэр абыхэм зэпкърахынырщ.
Псом япэу къыхэзгъэщыну сыхуейщ усэм и жанр нэхъ гугъу дыдэу ябж сонетым Руслан къару куэд зэрытригъэкIуэдар. Адыгэ усакIуэхэм яхэткъым апхуэдиз сонет зытха. Сонетым халъхьэ гупсысэр и фащэм ибгъэувэну тыншкъым. Ацкъаным сонет лIэужьыгъуитIри (итальян сонетымрэ инджылыз сонетымрэ) хъарзынэу къегъэIурыщIэ.
Сонетым и фащэ гугъум зыкъомкIэ «Iэпхлъэпх» ищIми, Ацкъаным хузэфIокI образ хьэлэмэткIэ ухуа, гупсысэ куукIэ гъэнщIа усэ къигъэщIын. Езы гъащIэ дыдэм, дунейм и щытыкIэм философие къыхех усакIуэм: …ИщIэркъым дунейр зыкъутэ жьапщэм цIыхум игу илъ мафIэм зэрыщIэпщэр; насыпыфIэу ябжу — насыпыншэ; насыпыншэ фIащу — насыпзащIэ. Насыпым теухуауэ усэ цикл псо къыщыбгъуэтынущ и усэхэм. Ахэр гупсысэ хэхакIэ иух хабзэщ: Уэсэпс ткIуэпсу илъщ насыпыр гущIэм. Уигу пщтырыху — мэгъущ нэхъ псынщIэу; Насыпыншагъэм къыспигъаплъэр сщIэрт, насыпым къызищIэнур зыщIэр хэт?
Ацкъан Руслан и сонетхэми, и лирикэ псоми къыщегъэсэбэп парадокс Iэмалыр, ар, адыгэбзэкIэ жыпIэмэ, узэмыжьэ, цIыхур зэса гупсысэ щхьэхуэм пэщIэуэ, жыIэкIэ гъэщIэгъуэн къызэрагъэлъагъуэ Iэмалщ. Апхуэдэу, Ацкъан Руслан и сонетхэр зэриух зыбжанэ къэдгъэлъэгъуэнщ: ПсэухукIэ къыщагъэпщкIу и вагъуэр цIыхум. ЩыкIуэдыжынум дежщ щызэрыцIы- хур; ЩыжысIэм мис мыбы щIэстынт си гъащIэр, нэгъуэщI зыгуэр къыкъуокI, ар нэхъ хуэфащэу; Узэджэр къокIуэ жаIагъащ, арщхьэкIэ, узэмыджар къыщищыр япэ Iэджэщ; Гъуэщам къигъуэтыжынкIэ мэхъу и лъагъуэр. Нэхъ Iуэхур зытеувэр зымылъагъурщ; ГъащIэр йокIуэкI, къэнащ иджыри гугъэ. Тыншу улIэнри щыщщ ехъулIэныгъэм; Нэхъ мащIэ хъухукIэ цIыхум хузэфIэкIыр псэм и лэжьыгъэм хэхъуэурэ йокIуэкI; Мыбы нэс сыкъэкIуат сэ жьым сытесу. Къэнар скIун хуейуэ къыщIэкIынут лъэсу; Я нэгу ныбжьэгъухэм сэ сиплъэфкъым хуиту. Хуежьащ къыпхыпсу щхьэж и натIэм илъыр.
Усэм деж образ щIэщыгъуэ зэфIэбгъэувэн папщIэ мыхьэнэшхуэ яIэщ: зэгъэпщэныгъэм, эпитетым, къэгъэпсэуныгъэм. Мыхэр гъунэжу къыщагъэлъэгъуащ IуэрыIуатэм. Ауэ абы щымащIэкъым къытезыгъэзэжхэр, къытIэщIэужагъуэ хъуахэр. Псалъэм папщIэ, дыщэм егъэпщэныр апхуэдэщ: хэку дыщэ, анэ дыщэ, къуажэ дыщэ. Уи жагъуэ зэрыхъущи, апхуэдэ эпитет укъуеяхэм ущыхуозэ нобэрей усэхэми, «нэжэгужэ лъагъуныгъэ уэрэдхэми».
Ди усакIуэ пажэхэм а Iэмалхэр къагъэщI зыми емыщхьу, удихьэхыу, уигъэгупсысэу. Апхуэдэщ Ацкъан Руслани. Абы етх: Сэ мы псэукIэм зикI сыхэмызагъэ, ухэкIуэсыкIи хъурэ, ещхьщи зауэм… Щапхъэр куэдщ. Мы къыкIэлъыкIуэ жыIэгъуэм щызэхэпщащ эпитетри къэгъэпсэуныгъэри: «Бжьыхьэр щхьэцпэщтэщ… Жьыбгъэр бзэгузехьэ хъуа си гугъэщ».
Дунейм и щытыкIэмрэ усакIуэм къеIуатэ цIыхум и хьэлхэр — толъкъун къэс и щхьэ хуопсэлъэж;Акъужьым къызжиIэну зыхэтар, йожэкIри жыг зэшам иоIуэтылIэ; ЩыхупIэр ещхьщ лIыжь езэшам; Iэгуауэу мывэхэр зотIыркъ; игъущыкIащ, Iум ещхьу, псыхъуэр.
Мыпхуэдэ теплъэгъуэ уи нэгу къыщIэзыгъэувэфынур усакIуэ нэсырщ. Лирическэ лIыхъужьыр «щIымахуэм IущIэну» унэм къыщIокI, щIыгур уэсым исеящ, лъагъуэхэр щIихъумащ:
Уэсым ещхьу, хуит сыхъунщ,
сысей сщыхъунщ уэгу щIагъыр зэрыщыту.
Сызэрыхуейуэ гъуэгур къыхэсхынщ,
лъэкъуампIэ къэс гуфIэжу си ужь иту.
Ацкъан Руслан лирикэм и фащэ псоми ит усэ куэд итхащ лъагъуныгъэм, пейзажым, жылагъуэм, гъащIэм и философием теухуауэ. Абыхэм ящыщ дэтхэнэми кIуэцIреш езым и гупсысэ, и дуней еплъыкIэ, и усэхэм къахуегъуэтыж сюжет щIэщыгъуэ.
УсакIуэ Iэзэу зэрыщытым къищынэмыщIауэ, Ацкъан Руслан икIи зэдзэкIакIуэ гъуэзэджэщ. Хэт зымыщIэр абы Лермонтовым и поэмэр адыгэбзэ нэскIэ къызэригъэпсэлъар! Усэхэр кIыхьу къызэпкърыпхыну, утепсэлъыхьыну тыншкъым. Псом нэхърэ нэхъыфIыр абыхэм укъеджэнырщ. Руслан и усэхэм къеджэм зэманыр пщIэншэу игъэкIуауэ хужыIэнукъым.
Маяковский Владимир и щхьэм щхьэкIэ жиIэгъащ: «сэ сыусакIуэщ. Аращ сызэрыгъэщIэгъуэныр». Ацкъан Руслан усакIуэ нэсщ, абыкIи гъэщIэгъуэнщ. Ауэ гъэщIэгъуэнщ и дуней тетыкIэкIи, и цIыхугъэкIи, и гушыIэхэмкIи. Си гум къыбгъэдэкIыу сохъуэхъу и гъуэгур кIыхь хъуну, узыншагъэрэ насыпрэ щымыщIэу гъащIэм гу щихуэну!
БАКIУУ Хъанджэрий,
филологиещIэныгъэхэм я доктор, профессор.
Уигъасэркъым,
уиущийркъым – уегъэгупсысэ
Пщэдджыжь къэс си нэр къызэтесхмэ, япэ дыдэу Тхьэшхуэм сохъуэхъу иджыри зы махуэ сызэрыхигъэплъамкIэ, къыкIэлъыкIуэу сахуохъуахъуэ си гъащIэм и шугъусэ пэж ныбжьэгъуфIхэм. Абыхэм языхэзри сэркIэ дуней Iыхьэщ, зэщхьуи тIу яхэткъым, ауэ псоми зыщ я фащэр — псэ!
Псэрылажьэ цIыхум и гъащIэм нэхъ тещIапIэ хъур, къызэрысфIэщIымкIэ, гугъуехьрэ зэшыгъуэрэщ. Зэш псори зэшкъым, гугъуехь псо-ри зэрымыгугъуехьым хуэдэу. Хэти зэшурэ уафэм доплъей — хэти зэшурэ «Выхожу один я на дорогу» жеIэ. Гугъуехьу къыщIэкIынукъым зэ птхар пщIэ пкъутэжу упсэуныр е гъуэгум телъ мывэр уеIэбыхрэ ибгъукIэ бгъэтIылъыныр… Зэшыгъуэмрэ гугъуехьымрэ я кум дэлындыкIыу псэу цIыхум и насыпу къыщIэкIынущ, дунейм гупсысэу тетами тетынуми езым и гупсысэ хидзэжыфу. ФыкъэзгъэпцIэнуи си фIэщ хъуркъым Ацкъан Руслан апхуэдэщ жысIэмэ.
«Япэрей» дунейм хэти Китайм къыщалъхуауэ, хэти Индием, хэти Альбионым и пшагъуэмкIэ япIауэ жаIэ. Ярэби, апхуэдэр пэжу щытмэ, Ацкъан Руслан «япэрей» дунейм дэнэу пIэрэт къыщалъхуар! Мис ар сэ тынш дыдэу вжесIэфынущ! Лэскэн псыхъуэщ! Дунейм зы дахагъэ телъыджэ щыIэмэ, абы ящыщщ а псыхъуэр! А псыхъуэм, «мывэ лъеяуэ», щыщIэлъэт пцIащхъуэри, бжыхь гъуанэм къиплъ щхьэкIэ бзури, Лэскэн аузым щыхъуакIуэ «боцэхэри» уи гъащIэм хэзыпщэф цIыхум и гур сыту тхьэмыщкIэ, сытуи иныщэ, хьэрш даущу. Ацкъан Руслан и «хьэкум» къридз мафIэбзий-бзэгур апхуэдизкIэ щабэщи, нанэ и кIэпхыным къыдэджэгу хуэдэщ. Блынджа-бэм фIэлъ сурэтыжьым ущеплъкIэ, Ацкъаныр уи гум къыдожей е унэ блынджабиплIым уи нэр хуэзэрэ ухэгупсысыхьамэ, зэщIэчэу уэзыгъэлъагъуф усакIуэ Ацкъан Руслан и дунеймрэ и гуащIэмрэ махуэ къэс щыплъагъум деж, псоми къамылъагъуф гуэрхэми гу лъумытэнкIэ Iэмал иIэкъым.
Адыгэ усыгъэр зэрыщыту къапщтэмэ, зы дертышхуэ хэлъщ: куэдыIуэрэ уагъасэ, уаущий! УрысыбзэкIэ жысIэнщи, сэ абы сызэреджэр мыращ: назидательная поэзия. Ауэ апхуэдэри зигу ирихьыр гъунэжу къыщIэкIынщ. Нобэ, Тхьэшхуэм и фIыщIэщи, лъэпкъ литературэм и насыпщ, сыту жыпIэмэ абы иIэщ Тхьэгъэзит Зубер, Бещтокъуэ Хьэбас, Ацкъан Руслан хуэдэхэр. Ацкъан Руслан псоми зэремыщхьыр япэ дыдэу — и нитIращ! ИтIанэщ усэхэр къыщыкIуэр, ауэ и ныбжьыр 70 хъууэ арами, Ацкъаным и псэр куэд щIащ жьы зэрыхъурэ! ЩIалэ дыдэу итха усэхэм ущеджэкIэ, япэу гу зылъыптэри аращ. КъинэмыщIауэ, Руслан и усэ псори къапщтэмэ, зы усэшхуэ хуэдэщ! ЕтIуанэу, икIи псом нэхърэ нэхъыфIу, Руслан и тхыгъэ псоми хэлъыр игъащIэкIэ гу зылъумытэнум гулъытэ хуэпщIу узэрищIырщ! Руслан уигъасэркъым, уиущийркъым, атIэ угупсысэу урегъасэ.
Сыт хуэдэ литературэ инри къащти — мифологизированнэщ. Апхуэдэщ Ацкъаным и усыгъэхэм ящыщ куэди! Феплъыт:
Дунеишхуэм пшэхэр
Тетщ хьэлэболэжьу,
ЩIыр ягъэнщIрэ уэшхкIэ —
Щытхъу щIэмыупщIэжу.
Дэ тщIэр «цIыху хьэлэболэжьщ», ауэ пшэхэри хьэлэболэжь щыхъум деж абыхэм псэ «къаIуигъакIэр» езыр-езыру дунейм тет мэхъури, уэри уи фIэщ ещI хьэлэболэжьым «угъурлыжь» къызэрикIыр.
Мы тхыгъэм еджэм мыпхуэдэу жиIэнкIи мэхъу: «Мы ХьэIупэм жиIэмрэ Ацкъан Руслан илъэс 70 зэрырикъумрэ сыткIэ зэпха?» Илъэсищэми минми зыри къикIыу къыщIэкIынукъым зы дакъикъэм къигъэщIыф зэшыгъуэм елъытауэ, ущыцIыхукIэ. Сэри, фэ фэщхьу, мы дунеижьым сыщыхэзашэм деж, Ацкъаным и усэхэм куэдрэ соджэ, соджэри, хьэкъыу си фIэщ мэхъу Руслан псэхупIэ къезымыт зэшыгъуэшхуэ зэрыбгъэдэлъри — сысейр изокъуэкIри сызыщIогупсысыж, итIанэ жызоIэ: «Сыту си насып мыпхуэдэ усакIуэ си бзэкIэ гупсысэу къызбгъурытщ!»
Руслан, хъуэхъу бжесIэнути, хъуапсэу збгъэдэлъыр тхылъымпIэм къытемыщынкIэ согузавэ, апхуэдэу щыхъукIэ къанэр зыщ — мы дунежьым зэшу щагъэшам къыдэкIуа усыгъэ нэсым уи псэр и кIуапIэщи, пкIэлъызодз си макъамэ-зэшыр, хэт ищIэн, ар зэштегъэу пхуэхъункIэ хъунщ. Гарсиа Лоркэ зэрыжиIащи, зэшым къыхэкIа усыгъэм нэхъ къабзэ щыIэкъым.
ХЬЭIУПЭ ДжэбрэIил
Кинорежиссер цIэрыIуэ Сокуров Александррэ Ацкъан Русланрэ. 2006 гъэ
ХьэIупэ ДжэбрэIилрэ Тут Зауррэ къыхуеблэгъащ
ТхыгъэщIэхэр
Ацкъан Руслан
Сонетхэр
257
Уи щэхухэр сщIэну сыхуэмей,
езым сысейхэр схурокъужыр.
Уи деж сикIыжурэ сокIуэжыр,
дыгъуакIуэ сыщыIа нэхъей.
СыкъыщIегъэщыр си щхьэц тхъуам,
зыщызгъэпщкIу жэщым къызэпхыпсу.
Уи дежкIэ неIэу къэна си псэр
гъэпцIакIуэ нэсым ещхь сфIэхъуащ.
СикIуэту унэм сыщIохьэж.
Сэ иджыпсту щIэзгъэпщкIур си нэр
хуэмыза гуэрым имыщIэну.
Гупсысэхэр къызэрохьэкI.
СымыщIэ сэ сыщIэмызагъэр,
си ныбжь дашыжыртэкъым зауэм.
258
КъызэщIэрыуэ удзым щIыр егъэпщкIу,
щхъуантIагъэм сщегъэгъупщэ сэ фIыцIагъэр,
Къэслъытэжащи сыхуэмейуэ лъагъуэ,
сыхэту удзым, гъуэгур согъэкIэщI.
Щэху дыдэу, зэхимыхыу зым, мэщэIу
хэспIытIэ уздыр, зыкъыщиIэтыжкIэ.
СыпIащIэу сокIуэ, сыкъызэплъэкIыжкъым,
лъэгущIыхь псэр къысхуэзыщIым сыхуэдэгущ.
Ешащ си лъакъуэр, бауэкIэщIи сохъу,
къыхоузыкI зэм зымкIэ, зэм адреймкIэ.
Гупсысэм си Iэзэгъуэр къысхуреджэ,
ауэ зылъыхъуэр куэдкIэ нэхъ гъунэгъущ.
Хэлъщ си хущхъуэгъуэр зэхэзутэ удзым.
Гур зэрымыплъэм къыхегъахъуэ узым.
259
ПсыежэхитI щызэхэлъадэм деж,
зы хъужу я зэфIэкIыр, я гупсысэр,
жыг закъуэ щытщ, абы бзу закъуэ тесщ,
зигъэхъеям, къудамэр игъэсысу.
Зеущэхур жыгым, мэхъу и тхьэмпэр нэху,
фIэфIыжьщ и щIыфэм бзур къызэреIусэр.
А гумызагъэр лъэтэжынущ щIэх,
къэнэнущ жыгыр мы дунейм и гъусэу.
Абы игу щыщIэр зым имылъагъун,
акъужь къудейм зыкъригъэщIэнкъым зыкIи,
тетынщ нэпкъ задэм, еплъых защIэу псымкIэ.
Ар псым щогугъыр зыкIэ: бжьыхьэ хъум,
пыщэщыжа и тхьэмпэхэр ихьынущ,
езым имылъэгъуахэр ялъагъунущ…
260
СIэщIокI гъэмахуэр, бжьыхьэм щыщ мэхъуж,
гъуэжьыгъэм хуокIуэ сеплъурэ щхъуантIагъэр.
ЗыхэсщIэу апхуэдизу мыр щытакъым,
иджы ар псэм щекIуэкIыу къысщохъуж.
Нэхъ щIэщыгъуэжу, сощIэ, екIуэкIынщ
дунейм и фIыгъуэр зезыгъакIуэ бжьыхьэр.
И пшагъуэм хигъэгъуащэу тхъуа мы си щхьэр,
гуапагъэ схуигъэтIыгъуэу къыщIэкIынщ.
Аращ мы махуэр, сыт ухуейми фIэщ.
Зы щIыпIэ жыжьэ гуэр сыIэпхъуэ хуэдэщ.
Хэхауэ схужыIэнукъым къысхуэтыр,
сигу зэрыныкъуэр зэми си псэм фIэфIщ.
Сигу пыкIкъым зыри, щызгъэIэнут псори.
Сэ схуэдэр гум къыщIитхъырщ зэрыпсэур.
* * *
Уи адэ-анэр пщхьэщымытыжым,
уохъур къэрабгъэ, сыт уэ уи ныбжьми.
Къыпщохъур хьэуэ хъуар къодзэкъэну,
зызыгъэпс щыблэр уэ къыптехуэну.
Пщхьэщымытыжмэ уи адэ-анэр,
гупсысэр уафэм щыIэу укъонэ.
Жьыр щызэпехур уэ уи щхьэщыгум,
дэнэ къикI зэшри щохьэщIэ уи гум.
Уи адэ-анэр пщхьэщымытыжым,
дуней гъэфIэнхэм уэ уахэтыжкъым.
«Зеиншэ къабзэщ», — жеIэ адыгэм.
КъысфIощI а псалъэм дэужьыхыу дыгъэр.
Жьынду
ЖэщкIэ фIэкI къытемыхьэ дунейм,
ирехьэкIыр и гъащIэр зигъэпщкIуу.
Согупсыс абы и псэр зыхуейм
щызбзыщIыжри си щхьэм къигъэпщIу.
Сыт жэщ кIыфIым хилъагъуэр абы
е, имыщIэу езэш, къыщилъыхъуэр?
Ар нэсауэ кIыфIыгъэм и бынщ,
сэ сопсэу и къарукIэ нэхугъэм.
Сыт хилъагъуэр, зыхищIэри сыт
а бзу щыпкъэм, къыщищIкIэ нэхулъэ?
А дакъикъэхэм сщIэжыркъэ сэ
къыщекIуэкIыр си лъынтхуэхэм, си лъым.
ЖэщкIэ фIэкI къытемыхьэ дунейм.
Зэгупсысыр ар сщIэну сыхуейщ.
Зэм къысфIощI езыр къиплъэу си гущIэм,
дэнэ щIыпIэкIэ къиплъми сымыщIэу.
Ар зыхэсщIэмэ — щIыфэр мэтхытх,
мэлыд и нэр зэм дэпу, зэм мылу.
Языныкъуэм си махуэр еух
къыхэсшэным ар нэхум сыпылъу.
Си фIэщ сщIыну Iэмал сымыгъуэт
ар хэмыту кIуэн хуейуэ зы махуэ.
КъэсцIыхунуи пщIэншэу сыхэтщ,
абы и псэр зыхэлъыр и щэхурщ.
ЩIалэгъуэ
Сыкъыщоуш зыщIыпIэ жэщу.
Щызгъэщыр нэху къысхуэмыщIэжу,
кIыфIыгъэм сэ сыпходэIукI,
арщхьэкIэ си гур къогуфIыкI —
хэт къызжиIэн ар къызыхэкIыр.
Нэр зэтеспIэжмэ, си нэгу щIокI
пщIыхьэпIэ нэхум и кIэухыр,
сфIэфIщ ар екIуэкIмэ тIэкIу нэхъ кIыхьу.
ИужькIэ къокIуэ дыгъэ бзийр,
къыпхокIыр абджым зы щымыхъуу.
Дыгъэр къысхуопс жыпIэнщ сэ зым,
сигъэпсэуну езым щIыгъуу.
Нэбэнэушэу согупсыс
зэрыхъум гугъэр си бгъэм щыз.
Зэхэсхрэ сэ и макъ мафIэгум,
е къеуэу ара дунейм и гур?..
Сэ сежьэжыну сыпIэщIэнкъым,
гъуэгур зыщIыпIи мыкIуэжыну.
Сыхуейщ, сымыщIэу сыздэщыIэр,
иджыри тIэкIурэ секIуэкIыну.
* * *
И гъащIэ закъуэм щысхьыжыфыр
щымащIэ сыту дунеижьым.
Ар зылъагъу щIым мэтхытх и щIыфэр,
хикъузэу и бгъэм ди лъэужьхэр.
Псэхугъуэ гуэр мы уафэ щIагъым
ар щытхуолъыхъуэ зэпымычу.
Дэ дыпожажьэ уафэгъуагъуэм,
дымыпсэуф Iэжьэкъу идмычу.
Борэнырщ ди гур зыгъэтIысыр,
арщ ди щIэщыгъуэ къызыхэкIыр,
зэшыгъуэм къыдэкIуа ди узыр
тщигъэгъупщэн зыхузэфIэкIыр.
Абы щыхупIэр хэплъагъукIкъым,
арщхьэкIэ ари тщогъупщэжыр.
Мы дунеижь къекIэрэхъуэкIым
дыздихьым докIуэ, зыдмыщIэжу.
Ар идохьэкI, зекIуэхукIэ ди лъыр,
аращ ди гъащIэ закъуэ хъужыр.
Псэ тхэмытыжу дыщытелъми
дыдаIуэу жыжьэ къыпщыхъунущ…
* * *
Щыблэр мыуэу щхьэщыкIащ си унэм,
сыкIэлъоплъ пшэ фIыцIэм, фIыщIэ хуэсщIу.
Къуэрылъху цIыкIур джэгуу исщ си куэщIым,
щыблэр уам — къищтэнкIэ хъунут шынэ.
Къожеихь сабийр си IэплIэм щэхуу,
и бауэкIэм ещхьу си лъыр зокIуэ.
Сыхолъэт, зэхэсхмэ зы цырхъ закъуэ,
уафэмкIэ содаIуэ сэ щIэх-щIэхыу.
Нобэ мы дунейр зэрыпIейтейми,
щхьэусыгъуэншэу цIыхур зэрыщыкIми
зыри IэфIу жей сабийм хищIыкIкъым.
ФIощI абы щымыIэу сэ къыстекIуэ.
Ар иджыкIэщ. Зэгуэр илъагъунущ
сэ сызэрыцIыкIур, псоми хуэдэу,
сэри си лъым шынэр зэрыхэтыр.
СщIэркъым ахэр къызэрыщыхъунур.
Щыблэр мыуэу щхьэщыкIащ си унэм,
жыжьэ дыдэу уэшх щрекъутыхьыр.
Къуэрылъху цIыкIум щIокI и нэгу пщIыхь
дахэ,
сэ согупсысыр ар зэрыпсэунум…
* * *
Еухыр махуэр, дыгъэр, къухьэжащ,
сурэт хищIыхьри пшэхэм плъыжьрэ
плъыжьу.
СыдэIэбейуэ ар къэсщтэн къысфIощI,
иужькIэ хуэсщIыжыну дыгъэм фIыщIэ.
И тыгъэр дыгъэм бгъэм ескъузылIэнт,
есшэхыу уафэм и мэ абы щыур.
Гупсысэ кIыхь жэщ ныкъуэм
къысхуэкIуэнт,
ар пщIыхьым хуэкIуэжынт пщэдджыжьым
жьыуэ.
ИтIанэ дыгъэр сэ къысщхьэщыхьэнт
гуфIэжу, хуэдэ мыкIуэхха зыщIыпIэ,
и бзийр лъым зэрыхыхьэр зыхэсщIэнт.
Аракъэ хъужыр гъащIэм и IэфIыпIэ.
КъызыфIэбгъэщIыр уи фIэщ щыхъуж
ныбжьщ
сэ нобэ сызэрытыр, ауэ дыгъэм
сурэтыр зыхуищIахэми сащыщщ.
А зыри гурыфIыгъуэу пхурикъункъэ…
* * *
Сыарэзыкъым сэ зэманым ищIэмкIэ!
сызэплъэкIыху си гъащIэр игъэсащ.
Хуэзгъэгъут сызэрипIари гугъэ гъущэкIэ,
ауэ пасэIуэу жьыгъэр гъусэ схуещI.
КъызгурыIуащ гъэзэж зэрыщымыIэри,
къэкIуэнури зы хамэ гуэрым ещхьщ.
ИтIани зы симыIэм нобэр сиIэкъэ,
къихьакIэщ ар, дэплъейт, нэхулъэ къещI.
Куэд мыщIэу уэгум къиувэнущ дыгъэри,
емыщхьу япэм ар сэ къысщыхъунщ.
Сщигъэгъупщэжу си гум телъ уIэгъэхэр
си анэм и гуапагъэр дэслъэгъунщ.
КъызэщIикъуэжу бзийхэр ар щыкъухьэкIэ,
зэшыгъуэ щэхум гур пикъузыкIынщ.
Емыплъу жэщ зэрыхъум, Iуэху
пIащIэгъуэкIэ
ежьа си адэр си нэгу щIэкIыжынщ.
А псор къинэнущ си нэджыджым, сощIэ сэ,
сыпсэуми, сымыпсэуми — къинэнщ.
Сыарэзыкъым сэ зэманым ищIэмкIэ!
Ар фIыуэ щIэслъагъунури гъунэжщ…
* * *
Нобэм къэсыхукIэ гу лъызмытами,
къысхуатхъыхьакIэт сыздэкIуэ хъунур.
Нысщхьэщолъэтыр зытетыр дамэ,
щыIэ и гугъэщи уафэ гъунэ.
БлокI пшэ гуэрэнхэр, ешмэ къэувыIэу,
ахэм щIым и мэ ящыу къысфIощIыр.
Вагъуэм и щIыбым къыдоплъыр вагъуэ,
адэкIэ щыIэм ущIэмыупщIэ.
ЩIыр гъунэгъуIуэщ, уафэр жыжьэIуэщ,
си псэр ящыщщ а тIур зэпызыщIэм.
СыздэпIэщIэнур дэнэ, жызоIэ,
гъунэ щимыIэкIэ дунеижьым.
Сыт гъуэгурыкIуэу дэбгъуэнт си гъащIэм,
къылъымысатэм зэпекъуу си гур.
Сэ зэрысщIэжрэ сопсэу, къысфIэщIу
сыкъыщынэну, жыжьэIуэ сыкIуэм.
Сыпожьэ къакIуэм, сохъуапсэ блэкIым,
сыкъыщамыщIи къыхэкIыу куэдрэ.
Жэщымрэ махуэмрэ я кум дэкIыу
скIэщIаш псэхугъуэр зы гугъэ гуэрхэм…
КъыскIэлъысыжа усэ
Куэбжэм нэскIэ дэлъыр
зы лъэбакъуэ закъуэщ.
СыдэкIынщи пщIантIэм
сытехьэнщ лъэс лъагъуэм.
Махуэ псом сыкIуауэ
жэщри къыдэзгъакIуэм,
къэслъагъунщ нэху жыжьэ
къакIуэу нэкIуэпакIуэу.
Нэху сэ къыстещхьэнущ
Iуащхьэ гуэр сыдэкIыу,
къэзгъанэ лъэужьым
уэсэпсыр епщIэкIыу.
Сыкъеплъыхмэ Iуащхьэм,
слъагъужынщ си гъащIэр,
симыкIыу си лъахэм
къэзгъэщIа зымащIэр.
Иджы зэхызохыр
жыжьэ къикI макъ Iэджэ,
ящIу зэхэзехуэ
си лъыр, си гукъэкIхэр.
ГъащIэр здэкIуэм кIуэнущ,
сэри сигъэущу.
СфIэкIуэдынщ зыгуэрхэр,
къэзгъуэтынщ нэгъуэщIхэр.
Куэдрэ сыпсэуну?
МащIэ къэзгъэщIэнур?
Къыспэщылъыр сщIамэ,
Iуэху ин къесхьэжьэнут.
Гъуэгу кIыхь къызэзнэкIрэ
къабзэу схъумэм си псэр,
унэм сыкъэкIуэжу
зыхэсщIэнщ насыпыр…
* * *
Сэ гуапагъэрщ нэхъыбэу сщIэжыр,
жьы дэхупIэу сиIэр аращ.
Ауэ мыри куэдрэ къокIуэжри,
щысхь имыщIэу, си гур хегъэщI.
ЗэрымыщIэкIэ сщIат уи жагъуэ.
Абы лъандэрэ Iэджи щIащ.
Илъэс Iэджэм пхысха къуаншагъэр
мы си жьыгъэм бжьыгъэу къыхощ.
Хэмыгъуащэу, пхуэмыгъэпщкIуну
сыпсэуху ар гъащIэм хэтынщ.
Узу дяпэкIэ къысхуэкIуэнум
мис абыкIэ сыкъагъуэтынщ…
* * *
СиIащ сэ зы цIыхугъэ
цIыхуфIрэ цIыхуфIу.
Къалъхуат гушыIэр щIыгъуу,
и Iупэм тесу гуфIэр.
Псэуащ, дигъэдыхьэшхрэ
езыр мыдыхьэшхыжу,
къыттегуплIамэ зэшыр,
ар занщIэу дигу къэкIыжу.
Ар лIащ гушыIэ махуэм,
къыддэгушыIэ хуэдэ.
Къешхащ жэщ хъуху уэшхышхуэ
дыхьэшх макъ щабэ щIэту.
ДокIуэкI абы дылъыхъуэу,
ар зэми псэу къытщыхъуу.
Щытащ ар си цIыхугъэу,
ауэ ефIэкIт ныбжьэгъум.
Иджы нэщхъей сохъу куэдрэ,
къысщохъу сихьыну зэшым,
дыхьэшх макъ щабэ щIэту
къемышхыущытмэуэшхыр…
