Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэ
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №№23-25, 27-хэм итщ).
Си адэм сэ зыри къысхуиIуэтэжыр-тэкъым, ауэ Мыхьмуд-Iэзэ и гуапэ дыдэу пщыхьэщхьэ къэс хъыбар хьэлэмэтхэр къызжиIэжырт. Абыхэм ящыщу дэтхэнэр пэжу къэхъуами, дэтхэнэр къагупсысами сэркIэ къэ-щIэгъуейт, уеблэмэ гурыIуэгъуэтэкъым ахэр къыщыщIидзэри щиухри. Ауэ сэ сыт щыгъуи сыдихьэхыу абыхэм седаIуэрт, псом хуэмыдэу сфIэфIт а хъыбархэм ящIэлъ гупсысэ нэхъыщхьэм, къыхэубыдыкIын хуей Iущагъым Мыхьмуд-Iэзэ гу щылъызигъатэкIэ. Зыкъэзумысыжынщи, абы щыгъуэ сэ къызгурыIуар мащIэт а хъыбархэм щыщу. Псалъэм папщIэ, зэгуэрым Мыхьмуд-Iэзэ къысхуиIуэтэжащ щысабийм щыгъуэ зыщыщыр мыгурыIуэгъуэ нэджэIуджэ гуэрхэм ар щIыщIагъым щIалъэфауэ зэрыщытар, а щIыпIэр цIыхухэм зэрагугъэм хуэдэу кIыфIу зэрыщымытыр, атIэ зэрынэхушхуэр. НэджэIуджэм ар ихьащ нурыр къызыпих уардэунэ лъагэ гуэрым икIи Iэнэ узэдам пэригъэтIысхьащ. Ауэ Iэнэм телъыр ерыскъыкъым, атIэ дафэрэ цIыв дамэ къурэ зэмыфэгъухэмрэщ, бдзэжьеищхьэ гъэгъуахэри яхэплъагъуэу. ИтIанэ абы и нэгу щIагъэкIащ дунейм щынэхъыфI шхыныгъуэхэр, ауэ Мыхьмуд-Iэзэ и щIыбагъымкIэ къиIукIыу сабийхэмрэ цIыхубзхэмрэ я гъы макъхэр къызэхихри, къыхуагъэлъэгъуа ерыскъым еIусэфакъым… А псом абы къыщIигъужырт щIыщIагъ пащтыхьым и уардэунэм щызэхиха цIыхубз макъхэр телевизорым къитIысхьэ бзылъхугъэм и макъым зэрещхьыр.
НэгъуэщI пщыхьэщхьэ гуэрым Мыхьмуд-Iэзэ къысхуиIуэтэжащ илъэс минкIэ зэмыпсалъэу зэбгъэдэта бгитIым я хъыбарыр. А тIум языр пхъэмыфым, адрейр скъарым* къыхэщIыкIат. ЛIэщIыгъуипщIкIэ зыр зым и пащхьэ итащ, ауэ зэпсэлъакъым… Мыхьмуд-Iэзэ и хъыбарыр щиухым, къыщIигъужащ: «Фи унэхэр лъагапIэхэм тефщIыхь», — жиIэу КъурIэным Iэят зэритыр. Ар къызэрыбгурыIуэнур щIыр щыхъейкIэ лъагапIэхэм тет псэуалъэ-хэм зыри къащымыщIу нэхъ къызэрызэтенэрщ. Дэ ди насыпти псыкъуийр Iуащхьэ щыгум къыщыттIырт — лъагапIэхэм псыр нэхъ тыншу докI.
Телевизорыжь цIыкIум къигъэлъагъуэ щымыIэми, Мыхьмуд-Iэзэ и нэр къытримыгъэкIыу еплъырт икIи абы ирилъагъуэ IэпапIэ хъарпщIэрымкIэ и Iэпэр ищIурэ къызэупщIырт:
— Еплъыт, плъагъурэ, абыкIэ бгыхэр щыIэщ. Ар ауэ сытми къэхъуакъым…
Сеплъыпэрти, нащхьэIущхьэкIэ зэпсалъэ бгитIым я щхьэщыгухэр нэкъыфIэщIхэмкIэ зэхэлъ экраным адэкIэ щыслъагъурт. Ауэ ар къысфIэщIу зэрыаркъудеймкIэ си щхьэ зыхуэзумысыжыну сыхунэмысурэ, Мыхьмуд-Iэзэ зытепсэлъыхьыр ихъуэжырти сиущийуэ щIидзэжырт: «Пщэдей, къызжиIакъым жумыIэж, гу цIыкIум и нэм къепкIэу из фымыщI!»
Бетоныр щигъэжкIэ, хьэлъэ зэраIэт Iэмэпсымэм и щIыкIэр тхылъымпIэм щритхъэкIэ е, икIэрауэ, телевизорыр щытриухуэкIэ, инженер нэсым хуэдэу гупсысэ икIи Iэбэ цIыхум апхуэдэ таурыхъхэмрэ хъыбархэмрэ езыр хэтам хуэдэу къызэриIуэтэжыр сэ зыхуэсхьынур сымыщIэу сфIэтелъыджэт.
Пщыхьэщхьэшхэ нэужьым, сэ хьэкъущыкъухэр зэщIэскъуэжырти зэхэстхьэщIэжырт, ауэ зэзэмызэм Мыхьмуд-Iэзэ къыхилъхьэрт: «Еуэ, ныщхьэбэ къалэм дехынщи, гъущI Iунэ тIэкIу къэтщэхунщ» е и тутыныр зэриухар зыIэзыбжьэу игу къэкIыжынти: «Тутын щэху сымыкIуэу хъунукъым», — жиIэнт.
Пшапэ зэхэуэгъуэм и щIыIэтыIэр Iэпкълъэпкъым едэхащIэу дэ Онгёрен дыкIуэрт, мазэ нэхум и фIыгъэкIэ ди гъуэгур къыхэтцIыхукIыурэ. Сэ егъэлеяуэ сфIэфIт цIырцIырхэм пщыхьэщхьэкIэрэ зэхаублэ «пшыналъэ зэпеуэхэм» седэIуэну, мэзэхэ жэщым зэщIэпщIыпщIэу уафэр зыуфэбгъу вагъуэхэм сеплъыну.
Къалэм дынэса иужь, хабзэ схуэхъуауэ си анэм деж телефонкIэ сепсалъэрт. Зэгуэрым сыпсэлъауэ, сэ щхьэкIэ мыгузэвэну, си Iуэхухэр хъарзынэу жесIэт, ауэ си макъыр къызэрызэхихыу езыр къэгъащ. Сэ абы жесIащ Мыхьмуд-Iэзэ ахъшэ къызэрызитари (ар пэжт), тхьэмахуитI нэхъ дызэрымыгувэнури (ар сэ езым си фIэщ хъущэртэкъым). IупщIу къызгурыIуэжу щымытми, сэ зыхэсщIэрт абы нэхъыбэрэ сыщыIэныр, Мыхьмуд-Iэзэ сригъусэныр сызэригуапэр. Тхьэм ещIэ абы и щхьэусыгъуэр: си адэм дыкъигъанэу ежьэжами, си щхьэм тезгъэкIуэдэну ахъшэр иджы къысхуэлэжьыж сызэрыхъуар арауэ къыщIэкIынт.
ПщыхьэщхьэкIэрэ Онгёрен дыкъыдыхьа нэужь, сэ къызгурыIуэжырт си гурыфIыгъуэм и щхьэусыгъуэ дыдэр — сэ сыхуейт иджыри зэ Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм сыIущIэну, абы и нэгум сиплъэну. Къалэ цIыкIум дыкъыщехкIэ, сэ сыхущIэкъурт Мыхь-муд-Iэзэрэ сэрэ ди зекIуапIэр абы и унэмкIэ блэкIыну. Ауэ зыгуэркIэ а лъэныкъуэмкIэ ди гъуэгур сунэтIыну къызэмыхъулIэмэ, сэ щхьэусыгъуэ гуэрхэр къэзгъуэтурэ зыIуезгъэхырт.
Унэр къатищу зэтетт, и блынхэр гъэжыпскIэ къегъэбыдэкIауэ, ауэ хуэщIаифэ теттэкъым. ХъыбарыщIэхэм я пщыхьэщхьэ нэтыныр зэфIэкIа нэужь, ищхьэ къатитIым и уэздыгъэ нэхухэр къыщIэнэрт, ауэ ику ит къатым и щхьэгъубжэ Iупхъуэхэр зэпымыууэ зэхуэщIат. Ещанэ къатым и Iупхъуэхэм дамэдазэ иIэт, щхьэгъубжэхэри Iухауэ щыщагъэтыр нэхъыбэт.
Сэ къызэрысфIэщIымкIэ, Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэр и анэмрэ и дэлъхумрэ я гъусэу ещанэ къатым щыпсэурт. Абы къикIыр а унагъуэм мылъкукIэ и Iуэху зэрымыIейрат. ГъэщIэгъуэнщ, Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм и адэм сыту пIэрэ ищIэр? Абыи, си адэм ещхьу, зигъэпщкIуу и унагъуэр къигъэнауэ пIэрэ?
Сыщылажьэм дежи си нэгум щIэмыкIыж хъуат Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэр. Сэ къызыфIэзгъэщIырт ар щхьэгъусэ схуэхъуауэ, унагъуэ дахэу дыздэпсэууэ, дыздэнасыпыфIэу. Абы и IэбэкIэ псынщIэр, и Iэ псыгъуэ кIыхьхэр, и пщэ лантIэр, и Iупэ пIащэ гуакIуэхэр, и плъэкIэ нэщхъеифэр си щхьэм схуигъэкIыртэкъым. А гупсысэ IэфIхэр гъатхэ епэрым хуэдэу си гум къыщытIэпIырт.
8.
Мыхьмуд-Iэзэрэ сэрэ Онгёрен дыкъикIыжу ди пщыIэм къыщыдгъэзэжкIэ, сэ къысфIэщIырт уафэм дыдэкIуейуэ — къалэ цIыкIумрэ Iуащхьэ щыгумрэ яку дэлъ джабэ нэкIум зы уни кIэрыттэкъым, нэм къыщIэIэбэр умылъагъуу кIыфIти, дыбакъуэху вагъуэхэм нэхъ пэгъунэгъу дыхъуу къысщыхъурт. ДэкIыпIэр щиухым деж къыщылъ кхъэм къегъэкIэкIа шыкIуртIым дэгухэм я закъуэ хуэдэт уафэм дылъэIэсынымкIэ пэрыуэгъу къытхуэхъур. Дэ щIэх-щIэхыурэ тлъагъурт вагъуэижхэр. Мыхьмуд-Iэзэ зэрыжиIэмкIэ, дэтхэнэ вагъуэри — зыгуэрым и гъащIэщ. Тхьэшхуэм гъэмахуэ жэщхэр вагъуэбэу къыщIигъэщIар, дунейм цIыхуу тетым я бжыгъэр, я гъащIэр къытхуэщIэн щхьэкIэщ. Абы къыхэ-кIыу вагъуэиж щилъагъукIэ Мыхьмуд-Iэзэ нэщхъей къэхъурт зыгуэрым и лIэныгъэ и нэгу щIэкIа нэхъей, икIи Тхьэ хуелъэIурт дунейм ехыжа мыцIыхум и хьэдрыхэ фIы хъуну. СытеплъэкъукIауэ е къысфIэмыIуэхуауэ гу щылъитэкIэ, губжьырти и хъыбархэм ящыщ гуэр жиIэжыну къригъажьэрт. Си фIэщ сщIын хуейуэ пIэрэт абы къысхуиIуэтэж псори, ар къысхуэмыгубжьын щхьэкIэ? Абы иужькIэ илъэс Iэджэ дэкIыжауэ сэ, икIэм икIэжым, къызгурыIуащ Мыхьмуд-Iэзэ зэхызигъэха хъыбархэм си гъащIэ гъуэгур зэраубзыхуар. Абыхэм я къежьапIэр къэстIэщIыну сигу илъурэ, сэ тхылъ куэд щIэзджыкIащ.
Хъыбархэм я нэхъыбэр Мыхьмуд-Iэзэ КъурIэнырат къызыхихар. Псалъэм папщIэ, мыр: шейтIаным цIыхухэр къегъапцIэри дунейм ехыжа я Iыхьлыхэм я сурэт ирегъэщI икIи абыхэм еплъу щегъэс, апхуэдэ щIыкIэкIэ ахэр тхьэгъэпцI ищIу гъуэгу пэжым тришын мурадкIэ. Мыхьмуд-Iэзэ зыкъиумысыжырт апхуэдэ хъыбархэр дэруишхэм* къаIуэтэжу е къэхьэуэефапIэхэм щызэхихауэ, ауэ щыжиIэжкIэ зэрыжиIэр езым и нэгу щIэкIа хуэдэут.
Зэгуэрым Мыхьмуд-Iэзэ къысхуиIуэтэжащ илъэс щитху зи ныбжь, Византием и зэманыгъуэм къатIа псыкъуийм ехауэ зэрыщытам и хъыбарыр. Абы и лъащIэм, цIыхухэм жин зэхуэсыпIэу къалъытэм, щIыщIагъым къыщIэкI газхэр щызэтрихьат. Мыхьмуд-Iэзэ абы ехын ипэ, тхылъымпIэ напэр тхьэрыкъуэ дамэ хуэдэу зэкIуэцIилъхьэщ, мафIэ щIидзри псыкъуийм иридзащ. Хуэмурэ етIысэх тхылъымпIэр псыкъуий лъащIэм щынэсым ункIыфIащ, мафIэр зыIыгъын хьэуа къабзэ абдеж зэрыщымыIэм щыхьэт техъуэу. Сэ Мыхьмуд-Iэзэ и псалъэр зэзгъэзэхуэжу къыхэслъхьащ мафIэм хуримыкъуар зэрыкислородыр. Абы, сызэрыпэпсэлъэжар зыуи къримыдзэу, и хъыбарым къыпищащ: византийхэм, Уэсмэн лъэхъэнэхэм хуэдэу, псыкъуий блынхэр чырбышрэ мывэкIэ къращIыкIыу зэрыщытар, ар къызэрырагъэжыкIыж гъэжыпсыр Хорасан щIыналъэм зэрыщызэхалъхьэм зэрещхьыр, къэралыгъуэр Тырку Республикэ хъун, Ататюрк къытехьэн ипэ зэманым, Истамбыл псыкъуий къэтIынымкIэ нэхъ Iэзэу щыIар ермэлыхэр зэрыарар.
Зэзэмызэми абы нэщхъейуэ игу къигъэкIыжырт и Iуэхухэр хъарзынэу дэкIыу, дэIэпыкъуэгъу щIалэхэр и куэду, зэуэ псыкъуий зыбжанэ къатIыфу щыщыта 70 гъэхэр. Мыхьмуд-Iэзэ абы щыгъуэ псыкъуий Iэджэ къыщитIащ Истамбыл и Iэгъуэблагъэхэм хыхьэ Сарыйер, Бююк-дере, Тарабья хьэблэхэм. А щIыпIэхэм нэхъыбэу щыIэр «геджеконду»-кIэ зэджэ (зы жэщ-махуэм ящIа унэ жиIэу аращ) псэуалъэ цIыкIухэрат. Анадолэм къикIыу Истамбыл къэIэпхъуэхэм хъунщIэпсынщIэету къагъэув унэхэр Босфор псыдэжыпIэм къыщхьэщыт, псыи электрокъаруи здынамышэса Iуащхьэхэм къыщытращIэрт. ЗэгъунэгъуитI-щы дзейуэ зэгухьэрти, псыкъуий кърагъэтIыну Мыхьмуд-Iэзэ ираджэрт. Абы щыгъуэ псыкъуиитIым езым ейуэ шыгу зэщIэщIа зыкъизых иIэт, гущхьэр тхыпхъэщIыпхъэ хьэлэмэтхэмкIэ гъэщIэрэщIауэ. Беишхуэм мылъку зыхилъхьа и Iуэхур дэкIыным зэрыкIэлъыплъым хуэдэу, гум ису абы къызэхикIухьырт и нэIэм щIэт псыкъуиитIхэр щылажьэ щIыпIэхэр. Зы махуэм хуэзэу ар лъэныкъуэ зэпэжыжьэхэм щыIэ щIыпIищым къыщыщIидзырт, абыхэм къыщатI псыкъуий дэтхэнэми езыр ехырт, игъэлажьэхэм ящIар къипщытэрт, блынхэр зэрагъэбыдэм еплъырт, дзыхь яхуищI зэрыхъунум щыхьэт техъуэрти, нэгъуэщI хьэблэм къыщригъэтI псыкъуийр зригъэлъагъуну адэкIэ кIуэрт.
— Уи гъэсэным дзыхь хуумыщIмэ, уэ езыри узэрыхъун щIагъуэ щыIэкъым, — жиIэрт Мыхьмуд-Iэзэ. — ИщхьэмкIэ къигъэна дэIэпыкъуэгъум и IэбэкIэр къызыхуэтыншэу щытынымрэ абыкIэ псыкъуиитIым шэч имыщIынымрэ мыхьэнэшхуэ яIэщ. И гъэсэныр и къуэ хуэдэу зылъагъу, абы дзыхь хуэзыщI псыкъуиитIращ зи Iуэху нэхъыфIу дэкIыр. Уэ пщIэрэ сэ сызыгъэсар хэтми?
— Хэт? — жысIэрт сэ, жэуапыр фIы дыдэу сщIэ пэтми.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
Сурэтыр СэвкIуий Хьэмид ищIащ
