ЩыхупIэм щхьэщаIыгъэм ещхьщ си гъащIэр (Ацкъан Руслан и сонетхэр)
136
ЗимыIэм унэ иIэкъым дуней,
щхьэегъэзыпIэ жьыбгъэри хуэныкъуэщ.
Зэшыгъуэм щихьым дежщ жьыр щыдэуейр,
аракъэ жьапщэм си гур щIыхуэмыгъуэр.
А жьыр езыр къуэладжэхэм я бынщ,
нэхъыбэщ зыщигъэпщкIур, зыщиудыгъур.
Дуней тетыкIэ ищIэркъым жыпIэнщ,
Iэ зыдилъэнум еIунщIынкIи мэхъур.
ИтIани псэкIэ жьым сыпэгъунэгъущ.
Абы къызищIэ псор си жагъуэ мыхъу,
симыудыныщIэм, сызэшын къысщохъур.
АрщхьэкIэ и нэм щIэслъэгъуа къудейщ:
зимыIэм унэ иIэкъым дуней,
и унэу дуней псор зи гугъэр щоуэр.
137
Уи пащхьэ сыщыкъуаншэу щытыгъарэт,
си гъащIэр схьынут ар зэзгъэзэхуэжу,
ар си щхьэусыгъуэу уи деж нэзгъэзэжу.
Дунейм темытт зэрысхуэщIын уи жагъуэ.
Си пащхьэ ущыкъуаншэу щытыгъарэт.
Ар зэбгъэзэхуэжу ухэтынкIэ
сыгугъэу махуэ къэскIэ сыножьэнти.
АрщхьэкIэ хъун си жагъуэ бдэслъэгъуакъым.
Дэ зэпэIэщIэ дызыщIар сымыщIэ.
Дяку дэлъу хъуар жэуап зимыIэ упщIэщ.
И пащхьэ лъагъуныгъэм дыщыхейщ.
ГурыщIэм дежкIэ мащIэу ар къыщIокIыр.
КъызгурыIуащ: гухэлъыр псэун щхьэкIэ,
ар хэту щытми, къуаншэ иIэн хуейщ.
138
СIэщIокIыр гъащIэр. КъоплъэкIыж нэбгъузкIэ,
гу зылъыстам си щIыфэр егъэтхытх.
Абдеж си гъащIэр хамэу къысщохъуж сэ,
арщхьэкIэ ар абы и ужь ситыхущ.
Пщэдей сыщIэпхъуэжынущ, япэ сищу,
си гъащIэр зэрызахуэри слъагъунщ.
Сигъэпсэуащ сэ адрей псоми ещхьу,
иджыри тIэкIу къысхущIигъункIи хъунщ.
Зэрыхъуу кIуащ, сыхигъэнакъым сытми,
абы и махуэ къэскIэ фIыщIэ сощI.
СIихамрэ къызитамрэ зэпэслъытмэ,
и тыгъэр гъэбэгъуауэ къыслъысащ.
АрщхьэкIэ сфIэкIуэдам нэхъ куэд къешэч.
Абы щIым нэскIэ си гур ирешэх.
139
Сэ куэдрэ мы дунейм сегупсысынщ,
и хабзэ гуэрхэм си гур ягъэныкъуэу.
Гухэлъ къыслъысу щытмэ, си насыпщ,
гужьгъэжь къысхуэкIуэм,
схьынщ си гъащIэр мыгъуэу.
ИгъащIэми а тIур къызэдокIуэкI,
нэхъыбэм къафIэщI пэтми зэпэжыжьэу.
Упсэуи хъурэ уигу къилъэту фIэкI,
тIум яз къыщыхуэкIуэнур зым имыщIэ.
Гужьгъэжьым хуэкIуэжыныр зым щымыщ —
жиIащ зыгуэрым — псом нэхъ IэфI гухэлъыр.
Ар мы дунейр зэшыгъуэ къысщызыщIщ,
арауэ си ажалыр сфIощI зыхэлъыр.
Слъэгъуам гужьгъэжь хуэкIуауэ лъагъуныгъэм,
хъужынут дунеижьыр си щIэщыгъуэ.
140
МыупщIэу гъащIэм ихъуэжащ си теплъэр,
щытар къуршыбгъэу хъуащ тхьэрыкъуэ хужь.
Си хьэлыр-щэ? Псы уэрыр хъуащ псытепхъэ,
и толъкъун щIыкIэр къысхуэмыцIыхуж.
Къэгубжьу мывэ гуэр ирихьэжьэжкъым,
дэтхэнэ зыми фIэфIщ едэхэщIэн.
Жыг хэплъызам и щIагъым ныщыщIэжкIэ
къыпыхумэ тхьэмпэ, щэхуу къыздищтэнщ.
МыупщIэу гъащIэм ихъуэжащ си гъащIэр,
ар языныкъуэм сфIощI къысщыдыхьэшх:
Иджы абы зыхуейуэ хъуар сегъащIэ,
сыпэувыну къару симыIэж.
Зэрыщытауэ къэнэжащ си бгъуэгур.
Дунейм тез хъунщ абы ихъумэ тIэкIур.
141
Утыкум ситт, сымыщIэу сыздэкIуэнур,
нэщхъейуэ сеплът жьыр здепщэмкIэ зизычхэм.
Нэху дыкъекIауэ арт зы пщэдджыжь гуэрым
зызридзэкIауэ Хэкум и псэукIэм.
КъыщIэмыкIат абы сыхуэхьэзыру,
згъэпIащIэу зэблэзгъэкIт гупсысэ Iэджэ.
ГугъапIэу сиIэр къызэхуэсхьэсыжри,
къыхэсщIыкIащ ущызэпхыплъу Iэжьэ.
ЗгъэкIуат сэ Iэжьэм сису сабиигъуэр,
иджы ар къыщызгъатхъуэрт гукъэкIыжым.
СщIа Iэжьэм ислъхьэщ сигу пымыкIыу хъуари,
си гъащIэр тезухуащ гъуэгуанэ жыжьэм.
Исчащ Iэжьэкъур, Iэжьэр и пIэм итщ.
Псэун къыщIэздзэжыну къыспэщытщ.
142
КъыщIетхъыр махуэр сигу, зэрыхъуу жэщ.
Зэрыщу нэху, сыхуэзэшынущ жэщым.
И унагъуитIым я кум дэтым ещхьу
сопсэу сыкъызэралъхурэ. Сезэшащ.
Вагъуэбэм нэху щыхункIэ сахэтынщ
нахуапIэм тIэкIу ещхьыIуэу си пщIыхьэпIэр.
Абы нэс укъикIыжу напIэзыпIэм
утезэгъэжыну щIым мытынш.
ПщэдджыжькIэ зэрызехьэм сахохьэж.
Мыбдежым къыщылъос къыхуэщтэр щхьэж,
пIэпыхум хъунущ ущIэмыупщIэжми.
Абы къэбгъэщIа псор къуигъэщтэжынщ.
А къызэдэжэм укъыхэхужынщ,
пщIыхьэпIэ IэфIхэр нэгу къыщIэмыхьэжым.
143
Си адэм и Iэм си Iэр сыту ещхь,
сыкъигъэуIэбжьыжу зэзэмызэ.
Сыт сымыщIамэ сэ абы семысэ.
Си адэм и Iэ гъурхэм сеплъырейщ.
Iэр псэ къудамэщ, къыпхуеIуатэ куэд.
КъэгъуэгурыкIуащ си адэр лэжьакIуэжьу.
Псом япэ иту зауэми ар кIуат.
Сэ сощIэ: псэуфакъым ар нэгъуэщIу.
Си адэр пхъашэу сэ къысхущытащ,
и щытхъу къэсыху уаситI щIызигъэтащ.
СызригъэкIуащ абы и нэгу щIэслъагъуэм.
Иджы си щхьэфэм си Iэр еIусэху,
сыбэлэрыгъауэ, зызоущэху.
КъысфIощI си адэм и Iэр къыздилъауэ.
144
Абы гухэлъ хуэсщIауэ сымыщIэж,
арщхьэкIэ сымылъагъумэ си гур ныкъуэт.
Зэшыгъуэр къыстеуам, абы сылъыхъуэрт.
Сытеужам, къэзгъанэрти сежьэжт.
ЕхъулIэныгъэу сиIэр сэ сысейт,
къызэмыхъулIэ псори ди зэхуэдэт.
Къыхихырти и гъащIэм сэ къысхуэтыр,
сымыщIэу къыздикIар, абы къызитт.
Ар къызбгъурыт зэпыту екIуэкIащ,
щытами янэхъыбэм гу лъызмытэу.
А псор си нэгу къыщIэзгъэхьэжу щытмэ,
гум къытегъуалъхьэм сещIыр бауэкIэщI.
Насып сиIауэ къыщысщIар иджыщ.
Насыпым лей хъужыхукIэ зейр ебзыщI.
145
ПшитI зэхуакум уафэ нэгу къыдэщт,
гъэгъа жыгыр бауэрт, ещхьу цIыхум.
Хьэндырабгъуэ къыхуэзубыдащ
губгъуэр зыхуримыкъу си къуэрылъху цIыкIум.
И лъэгу щабэм Iэзэу хущысхуащ,
жэр зэригъэхъунур и фIэщ сщIыуэ.
Сабийм и нэм нэпсыр къыщIэхуащ,
сыкъимылъагъужт абдежым фIыуэ.
Сэ къысIэщIэщIар къысщIыхьэжащ,
дэнэ кIуат си губгъуэм къызит лIыгъэр.
Сабиигъуэ жыжьэм нэскIэ жащ
си гупсысэр, къыздэщIын къилъыхъуэу.
Ар къиутIыпщыжащ си сабиигъуэм,
езым и къуаншагъи къысхущIигъури.
146
Жэщ си щыпэлъагъу фIэкI умыщIэнут,
псори си щIэщыгъуэу къыщIидзыжт.
Вагъуэхэри хэтт зыгуэр жаIэну,
ауэ я гум илъыр ябзыщIыжт.
СыIурихщ нэхущми сымыщIэххэу,
пщIыхь зэщымыщхъу гуэр си нэгу щIэкIащ.
Жэпу вагъуэ жыжьэхэм я щэхур
щIылъэм къытехауэ нэху къекIащ.
Дыгъэр къыкъуэкIащ а псор имыщIэу,
къэуIэбжьауэ жэпым къыхэпсащ.
Дыгъэм фIэфIкъым зыгуэр къыщабзыщIу,
псори къигъэнэхуу ар есащ.
Хэслъэгъуар сысейуэ ткIужащ жэпыр.
Ари сIихыжынщ, къэсынщи жэщыр.
147
Си гъащIэр сIуэтэжыну си гугъащ,
къызоIуэтэжыр къагъэщIар нэгъуэщIхэм.
ЦIыху Iэджэм ялъ зыщIэтым ещхь сыхъуащ,
аращ мы си щытыкIэр къэзыгъэщIыр.
Зэм гухэлъ IэфI си бгъэгум къыщоуш,
сысейуэ ар зи фIэщ зыщIын щымыIэу.
ИужькIэ ар си гъащIэм щыщ мэхъуж,
сфIэкIуэдыжынуи зым къызжремыIэ.
Си бгъэгум зэм гужьгъэжь къыщысфIотэдж,
хьэзыри си псэукIэр ихъуэжыну.
Ар къыздикIар сэ къысхуэмыгъуэтыж,
къэзыгъэкIуари дэнэ къисхыжыну.
ЦIыху гъащIэ куэд щызэхуэсащ си гъащIэм,
арщхьэкIэ зейхэм си фIэщ мыхъу сыкъащIэу.
148
Куэд дэмыкIыу сынэкIуэнщ уи деж,
сыкъыкIэрыхуауэ гъащIэ псокIэ.
СызэрынэкIуэнур сщIэ къудейщ,
сыныщIэкIуэр езым сщIэркъым зэкIэ.
Уэ ныпхуэсIуэтэну арагъэнщ
Iэджэ щIауэ щызбзыщIыжыр си щхьэм.
Уэ узимыгъусэу къэзгъэщIар,
къызгурыIуэжащ, си гъащIэм щыщкъым.
НэгъуэщI гуэрым и пIэкIэ сопсэу
нобэм къэскIэ. Ари гъащIэ дахэт.
Зыкъызолъыхъуэж итIани сэ,
си гур къуэгъэнапIэ къэскIэ дыхьэу.
СынэкIуэнщ пщыхьэщхьэу е нэхущу.
БжесIэжынщ си гъащIэр сыкъыумыщIэу.
149
СыкъигъэпцIащ сэ куэдрэ дунеижьым,
сищIыну лей гурыщхъуэ сигъэщIыжт.
Уэсэпсыр слъагъурт гугъэм и лъэужьу,
сыздишэм сыкIуэу сежьэрти — гъущыжт.
Сыкъинэрт жыг щхьэзакъуэу губгъуэ нэщIым,
япэ къэс щыблэр хъурт къыстегъэпса.
ИмыщIэу сипсыхьащ сэ дунеижьым,
сыкъыхэкIыфу сытми сигъэсащ.
Илъэсхэр зэрыкIуаращ къысхуэмыщIэр,
сатеплъэкъукIауэ къыщIэкIынщ.
СыкъэбгъэпцIэнум ноби хэлъыр мащIэщ,
си дежкIэ ар кIуэдыпIэми иджы.
ЩыхупIэм щхьэщаIыгъэм ещхьщ си гъащIэр.
ЗыIыгъым ар игу илъыр плъэкIмэ къащIэ.
150
УкъызэупщIу щытми иджыпсту
бжезмыIэфын си дежкIэ псом нэхъыщхьэр.
Си гъащIэр зым щымыщым щыщIэстын
къысхуохуэ — и фIэщ хъункъым ар нэгъуэщIкъым.
Схуэхъунур гъусэ щыIэщ щыблэзгъэкI,
къуэш щысщI къыхокIыр къысхуэзытIыр мащэ.
Сыхъуным Iущ есхьэлIэми схулъэкI,
щыуагъэр сяпэ итщ — мыр дауэ гъащIэ.
Апхуэдэ защIэу укъекIуэкI мыхъун,
хокIуадэ япэ къэсым хуэгъэщIэхъур.
Сыкъезыгъэлынур къыздихьынщ,
щекIэрэхъуэкIкIэ дунеижьыр шэрхъыу.
Сэ схуэдэ дыдэ сыхуэзэнщ зэгуэрми,
къызгуригъэIуэнщ езым къыгурымыIуэнур.
151
КIуэцIрыкIащ уафэгъуагъуэр мафIэгуу,
уафэ гъунэм щыхъужу нэхъ хуэм.
Ещхь сыхъуащ абы къыкIэрыхуам,
псом нэхъ жагъуэрщи, зымащIэ тIэкIукIэ.
ЗыкъищIэжурэ жыжьэ къыщоIу
куэдым пэджэ мафIэгум и макъыр.
Сэ мы махуэм хузиIэр зы лъэIут, —
ар абы зэхихынум хуэхуакъым.
СщибзыщIащ щыблэкIынур мафIэгур,
итIысхьэну езыр къыщIэкIащ…
Иджы слъагъуурэ мэхъури жэщ,
щысхь зымыщIэ зэшыгъуэр къыстокIуэ.
Догуэт зэ, къегъэзэжыр мафIэгум.
СитIысхьэнщ, ар сымыщIэми здэкIуэр.
