Хэхэсхэмрэ хэкурысхэмрэ я зэпыщIэныгъэр ирагъэфIакIуэ
Ди газетым зэрытетащи, Налшык къалэ щекIуэкIащ Дунейпсо Адыгэ Хасэм и ГъэзэщIакIуэ гупым и зи чэзу зэIущIэ. Абы хэтащ Тыркум, Иорданием, Сирием, Адыгей, Къэрэшей-Шэрджэс, Къэбэрдей-Балъкъэр республикэхэм, Ставрополь, Краснодар крайхэм щыIэ Хасэ къудамэхэм я лIыкIуэхэр.
ЗэIущIэм кърихьэлIащ КъБР-м и Парламентым и УнафэщIым и къуэдзэ Бозий Натбий, КъБР-м и Iэтащхьэм и Администрацэм ЩIыналъэ политикэмкIэ и управленэм и унафэщI Къуэжей Артём, КъБР-м Граждан жылагъуэ IуэхущIапIэхэм ядэлэжьэнымрэ лъэпкъ IуэхухэмкIэ и управленэм и унафэщI КIурашын Анзор, ДАХ-м дэлажьэ Нэхъыжьхэм я советым и тхьэмадэ МэшбащIэ Исхьэкъ, УФ-м и Жылагъуэ палатэм хэт Нэхущ Заурбий, ДАХ-м и Советым хэт, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, ДАХ-м и КъэпщытакIуэ гупым и унафэщI ГубэщIыкI Владимир, Адыгэ жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм я лэжьыгъэр зэзыгъэуIу советым и тхьэмадэ Къалмыкъ Жылэбий сымэ, нэгъуэщIхэри.
ЗэIущIэр къызэIуихри, хамэ къэралхэм, гъунэгъу хэгъуэгухэм къикIа лIыкIуэхэм фIэхъус псалъэкIэ захуигъэзащ Сэхъурокъуэ Хьэутий икIи зэрызэдэлэжьэну жыпхъэр яубзыхури, Iуэхум пэрыхьащ. Мы зэIущIэм нэхъыщхьэу зи гугъу щащIар СХьР-м къикIыжа ди къуэшхэмрэ абы къинауэ щыпсэухэмрэ я Iуэху зыIутырщ. Абы теухуауэ япэу псалъэ иратащ ДАХ-м и тхьэмадэм и къуэдзэ Бырсекъуэ Орфан.
— ИлъэсиплIрэ ныкъуэрэ хъуауэ екIуэкI зауэр увыIа хуэдэщи, нэхъыфIым дыщыгугъынщ. Сирием зауэр щагъэувыIэу, цIыхухэр хуэм-хуэмурэ я пIэ итIысхьэжыным щIэхъуэпсхэм ящыщщ адыгэхэри, — жиIащ Орфан. — Дамаск адыгэ миних хуэдиз Iэпхъуауэ дэсщ, къуажэ 22-м къыдэкIауэ. Ахэри псэупIэ гуэр зрагъэгъуэтыным иужь ихьащ.
Хэкум къэкIуэжахэм я гугъу пщIымэ, цIыху 720-рэ Къэбэрдей-Балъкъэрым къихьэжати, къуажэхэм унэ къыщыхуащэхури, щагъэтIысыжащ, Налшык унагъуэ 91-рэ, фэтэр къащэхуами бэджэнду къащтами дэсщи, я щхьэ Iуэху зэрахуэ. Ди къуэшхэм я лIыкIуэхэр хэту ДАХ-м и деж комиссэ къыщызэдгъэпэщауэ, тыншу дызэлъэIэсу, дэтхэнэми и гуныкъуэгъуэр тщIэуэ, дызэдэIэпыкъуфу дызэдолажьэ. ФIыщIэ яхуэщIыпхъэщ абыхэм ядэIэпыкъу цIыху щхьэхуэхэмрэ къэрал къулыкъущIэхэмрэ, ДАХ-м и тхьэмадэм. КъэкIуэжахэм медицинэ Iуэхутхьэбзэхэр пщIэншэу хуащIэ, «Жьэгу» зэгухьэныгъэ щыIэщи, абы хэтхэм ахъшэ зэхуахьэсурэ, сымаджэхэм хущхъуэхэр къыхуащэху. КъБР-м къэIэпхъуэжа сабий псори школхэмрэ гъэсапIэхэмрэ щIагъэтIысхьахэщ, бзэхэми хъарзынэу хэгъуэзащ. ДяпэкIэ ди мурадхэм ящыщщ къалэм дэс сабийхэм адыгэбзэр едгъэщIэнымкIэ дерсхэр Хасэм деж къыщызэдгъэпэщыну. КъэIэпхъуэжа балигъхэм ящыщу процент 80-р лэжьыгъэ IэнатIэ пэрытщ, къуажэхэм Iэпхъуахэми хадэ ящIэ. Иджыпсту зы бзылъхугъэ, Нарткъалэ дэсу, лэжьапIэ зэрыдгъэувын Iуэху зыдохуэ.
Тыркум къикIауэ КъБР-м щыпсэууэ зи тхылъхэр мытэмэму къыщIэкIа ди лъэпкъэгъухэм я Iуэхур ДАХ-м и тхьэмадэм и псалъэр хилъхьэу зэрызэфIахами тепсэлъыхьащ Орфан. Ахэр иджы зыми имыгъэпIейтейуэ дэтхэнэми и щхьэ Iуэху зэрихуэжу мэпсэу. Ауэ цIыхуитIым Тыркум ягъэзэжмэ нэхъ къащтэу, кIуэжащ.
Сирием къикIауэ Тыркум ис адыгэхэм я Iуэху зытетым къызэхуэсахэр кIэщIу щигъэгъуэзащ ДАХ-м и тхьэмадэм и япэ къуэдзэ Бырс Реджаи. Абы къыхигъэщащ Тыркум Iэпхъуэн хуей хъуа адыгэхэм иджыри къыздэсым КАФФЕД-м гулъытэ хэха хуищIу къызэрекIуэкIар, зы адыги уэрамым къызэрыдамынар. «Дэ дыщIэгузэвар зауэм зиукъуэдийрэ цIыхур уэру Тыркум къихьэ хъумэ, дызэрыпэмылъэщынкIэ хъунур арати, Тхьэм и шыкуркIэ, зауэри ужьыхыжащ. Ауэ ди жагъуэ хъууэ хэлъар, а ди деж накIуэхэм хэкумкIэ зыкъагъэзэну етIуэкI пэтми, Европэм лэжьакIуэ кIуэмэ нэхъ къащтэу, нэхъ псэуфыну къащыхъуу, къэрал зэмылIэужьыгъуэхэм зэраунэтIарщ», — жиIащ Бырсым. Апхуэдэуи, Сирием къыщыхъуам куэдым дригъэгупсысын зэрыхуейр, нэгъуэщI къэралхэри бэлыхь хэхуэ хъужыкъуэмэ, иджыри зэ а лъагъуэм дытехьэжынкIэ зэрыхъунур къыхигъэщащ Реджаи.
— Дэнэ щыпсэу адыгэми Урысейр зэрихэкужьыр къыгурыдгъэIуэфрэ ахэр тыншу УФ-м къихьэжыфу зэтедублэфатэмэ, Дунейпсо Адыгэ Хасэм къалэнышхуэ къехъулIауэ жыпIэ хъунут, — дыщIигъуащ къэпсалъэм.
Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм Сирием щыщу цIыху 37-рэ зэрисыр, ахэр Шэрджэс Адыгэ Хасэм и нэIэ зэрыщIэтыр, языныкъуэ унагъуэхэм шэрджэс щIалэхэм унэ къызэрыхуащэхуар, Хьэбэз район администрацэм и Iэтащхьэ Арэшыкъуэ Рауф фэтэр куэду зэхэт унэ зэрахуригъэщIыр, цIыкIухэр сабий садхэм, школхэм зэрыкIуэр жиIащ Аслъэн Алий.
АдэкIэ, Дунейпсо Адыгэ Хасэр 2015 — 2018 гъэхэм зэлэжьыну Iуэхухэр гъэбелджылауэ къызэдащтащ. Iуэхугъуэ 40-м щIегъу ахэр. Урысей Федерацэмрэ хамэ къэралхэмрэ щылажьэ адыгэ жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм я лэжьыгъэр зэгъэуIуныр, нэгъуэщI лъэпкъ, дин зэгухьэныгъэхэм ядэлэжьэныр; хамэ къэралхэм щыIэ Адыгэ Хасэхэм, хэхэсхэм ящыщ жылагъуэ лэжьакIуэ, щIэныгъэлI, щэнхабзэм, гъуазджэм я лэжьакIуэ цIэрыIуэхэм я цIэхэр зэхуэхьэсыныр; хэхэсхэмрэ хэкурысхэмрэ я зэпыщIэныгъэр езыгъэфIэкIуэн лIыкIуэхэр зэкIэлъыкIуэныр, хамэ къэрал щыщ ди къуэшхэм я псэукIэр къэпщытэным-кIэ, ядэIэпыкъунымкIэ щIапхъэхэр убзыхуныр; тхыдэ мыхьэнэ зиIэхэмрэ адыгэ щэнхабзэм и хъугъуэфIыгъуэхэмрэ хэкум къихьэжыныр; адыгэм и тхыдэм, цIыху цIэрыIуэхэм ятеухуа дэфтэрхэр къэралхэм щыIэ архивхэм къыщалъыхъуэн папщIэ щIэныгъэ экспедицэхэр щIыпIэ зэмылIэужьыгъуэхэм гъэкIуэныр, нэгъуэщI куэди къызэщIаубыдэ абыхэм.
АдэкIэ комитетхэм зэфIагъэкIын хуей Iуэхугъуэхэр абыхэм я тхьэмадэхэм къыхалъхьэн хуейуэ арати, псори хьэзыр хъумэ зэпкърахыну зэгурыIуащ.
Кавказ зауэр зэриухрэ илъэси 152-рэ зэрырикъум зыхуэгъэхьэзырыным теухуауэ зэIущIэм къыщыпсэлъащ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд. Абы къыхигъэщащ илъэс зыбжанэ хъуауэ а махуэм епхауэ екIуэкI Iуэхухэр мы гъэми Налшык къызэрыщызэрагъэпэщынур, ди лъэпкъэгъухэр щыпсэу нэгъуэщI къэралхэми апхуэдэ махуэхэр зэрыщекIуэкIынур, адыгэу зызылъытэж дэтхэнэ зыри Щыгъуэ махуэм ехьэлIа дауэдапщэхэм зэрыхэтынур.
Тыркум щылажьэ Кавказ Хасэхэм я Федерацэм а махуэр зэрыригъэкIуэкI хабзэм кIэщIу къытеувыIащ Бырс Реджаи. «Накъыгъэм и 21-р къэблэгъа нэужь, хэкIуэдахэм мэрем махуэм мэжджытхэм къурIэн щахудогъаджэ, итIанэ тенджыз Iуфэм докIуэри, Щыгъуэ пэкIур идогъэкIуэкI цIыху мин бжыгъэхэр кърихьэлIэу. Мы гъэми апхуэдэу зэдгъэпэщыну ди мурадщ», — жиIащ Реджаи.
Абы и псалъэхэм къыпищэу къэпсэлъа Щоджэн Умит жиIащ нэгъабэ Щыгъуэ махуэр адэжь хэкум щрагъэкIуэкIыну хуейуэ къэкIуахэм хуэдэу, мы гъэми гъуэгу къытеувэну зи нэ къикIхэр зэрыщыIэр, абы къыхэкIкIэ, цIыху 50-м нэблагъэ ДАХ-м къригъэблэгъэфынрэ къримыгъэблэгъэфынрэ щIэупщIащ. А упщIэм къызэхуэсахэр ирипсэлъа нэужь, Сэхъурокъуэ Хьэутий жиIащ УФ-м и кхъухьлъатэр тыркухэм къызэрыраудыхрэ къэралитIым я зэхущытыкIэр зэрызэIыхьам къыхэкIыу, мы гъэм а Iуэхур нэхъ гугъу зэрыхъунур.
— Сэ къызгуроIуэ, хэхэсхэмрэ хэкурысхэмрэ я зэхуаку ерагъыу щытралъхьэжа лъэмыжыр а къэхъукъащIэхэм щхьэкIэ ткъутэж зэрымыхъунур, ауэ фэри дэри къэрал зырыз дыхэсщи, ди унафэщIхэм я жьауэ дыщIэкI зэрымыхъунур лъэныкъуитIми къыдгурыIуэн хуейщ. Абы ипкъ иткIэ, шыIэныгъэрэ акъылрэ хэлъу ди зэпыщIэныгъэр дывгъэхъумэ.
Иорданием Щыгъуэ махуэр зэрыщрагъэкIуэкI хабзэм тепсэлъыхьащ Нэгуэр Зиуар икIи иджы щыщIэдзауэ абы зэрызыхуагъэхьэзырыр жиIащ.
Адыгэхэм я дунейпсо махуэр фокIадэм и 20-м адыгэ щыпсэу къэралхэмрэ хэгъуэгухэмрэ зэрыщагъэлъэпIэнум теухуауэ къызэхуэсахэр щызэпсалъэм, Сэхъурокъуэ Хьэутий къыхигъэщащ нэгъабэ екIуэкIа Iуэхухэм нэхъри зрагъэубгъуу, дэнэ къэрали мы махуэр щаIэтыну зэригуапэр.
ДАХ-м и ГъэзэщIакIуэ гупым хэт Щоджэн Iэминат къыхилъхьащ Адыгэхэм я дунейпсо махуэм ирихьэлIэу «Адыгэхэр: тхыдэр, хабзэр, нобэрей гъащIэр» щIэныгъэ конференцыр, ДАХ-мрэ КъБКъУ-мрэ зэгъусэу къызэрагъэпэщмэ зэрыфIэигъуэр. Республикищым адыгэбзэр щезыгъэджхэм утыку иратыныр зэрыIуэху дахэр, видео-еджэныгъэ хуэдэу ар ящI зэрыхъунур жиIащ Табыщ Мурат. «Ар зэ екIуэкIыу блэкIыну гуэркъым, атIэ хамэ къэралхэми нэсынущ, ДАХ-м и сайтри игъэдэхэнущ, хуейм къызэIуихрэ еплъу сэбэпи хъунущ», — ды-щIигъуащ Табыщым. Къалмыкъ Жылэбий къыхилъхьащ адыгэхэм я махуэр зы махуэ закъуэкIэ зэфIэкIыу щымыту, Iуэху дахэ куэд ебгъэщIылIэ зэрыхъунур.
ФокIадэм и 20-м ДАХ-м и Хасащхьэм и зэхуэсышхуэр зэрырагъэхьэлIэнур, КъБР-м и Правительствэр, ЩэнхабзэмкIэ и министерствэр я щIэгъэкъуэну Iуэху дахэ куэд Налшык къыщызэрагъэпэщыну зэрамурадыр, апхуэдэ дыдэуи хамэ къэралхэмрэ гъунэгъу хэгъуэгухэмрэ щекIуэкIыну Iуэхухэр я нэIэ зэрыщIэтынур жиIащ Сэхъурокъуэм.
Хэхэсхэмрэ хэкурысхэмрэ нэхъыфIу зэпыщIа хъунымкIэ щыIэ хэкIыпIэхэр нэхъ убгъуауэ къэгъэсэбэпын зэрыхуейм и щыхьэту ГъэзэщIакIуэ гупым хэтхэр тепсэлъыхьащ хамэ къэрал щыпсэухэм я щIалэгъуалэр ди еджапIэ нэхъыщхьэхэм щегъэджэным. Нэхъыбэу еджакIуэхэр къыздикIыр Тыркурати, япэу зэIущIэм къыщыпсэлъащ Бырс Реджаи. Абы къыхигъэщащ Налшык еджакIуэ къэкIуэну хуейхэр зэхуашэсурэ нэхъыфIхэр зэпеуэкIэ къызэрыхахыр, ауэ мыбдежми абыхэм щакIэлъыплъын зэрыхуейр. Бырсекъуэ Орфан Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым щIэх-щIэхыурэ зэрыкIуэр жиIащ икIи студентхэм еджапIэм емыкIуалIэ, щIэныгъэ зэгъэгъуэтыным емыгугъу зэрахэтым къыхэкIыу, адэ-анэхэр нэхъ набдзэгубдзаплъэу къахущытыну жраIэжыну лъэIуащ.
Адыгэ, Къэбэрдей-Балъкъэр, Къэрэшей-Шэрджэс республикэхэм я цIыхубэ тхакIуэ МэшбащIэ Исхьэкъ мы гъэм илъэс 85-рэ зэрырикъум ехьэлIауэ къызэрагъэпэщыну Iуэхугъуэхэм убгъуауэ тепсэлъыхьащ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд. ДАХ-м къищта унафэм тету МэшбащIэм и илъэс 85-р адыгэ зэрыс хэгъуэгухэми, Тыркуми, Иорданиеми щекIуэкIыну щаубзыхуахэр куэд мэхъу. А Iуэху дахэм и пэублэу Къэбэрдей Адыгэ Хасэм зэфIигъэкIахэмрэ иубзыхуахэмрэ тепсэлъыхьащ Мухьэ- мэд.
Адыгей Хасэм и лIыкIуэ ЦIыкIушэ Аслъэн жиIащ Адыгэ Республикэм и Правительствэм унафэ зэрищIам тету МэшбащIэм и махуэшхуэр Iэ- тауэ я хэгъуэгум зэрыщагъэлъэпIэ- нур.
Шапсыгъхэм я лIыкIуэу ГъэзэщIакIуэ гупым хэт Хьэхъу Игорь къыхигъэщащ лъэпкъым бгъэдэлъ хъугъуэфIыгъуэр пщалъэ гуэркIи къызэрыпхуэмылъытэнур, адыгэ литературэм и классик куэд псэууэ дызэримыIэжыр, МэшбащIэ Исхьэкъ къыдэкIуэтей щIэблэм едгъэцIыхун, яхуэдгъэзэн зэрыхуейр.
Хэхэс сабийхэр КъБР-м, АР-м, КъШР-м, Краснодар крайм я зыгъэпсэхупIэхэм къегъэблэгъэным теухуауэ зэIущIэм хэтхэр щызэпсалъэм, Бырс Реджаи жиIащ:
— Дэ, хэхэсхэм, ди щIэблэр хэкум къэдгъэкIуэным мыхьэнэшхуэ иIэу къызолъытэ. Ахэр хамэ къэралхэм щыIэ Хасэхэм бзэми, хабзэми, щэнхабзэми, къафэми зэрыщыхуедгъэджэным сыт щыгъуи дыпылъщ, ауэ щэ зэхэпх нэхърэ зэ плъагъумэ нэхъыфIщ жыхуаIэращи, хэкум къакIуэрэ тхьэмахуэкIэ щыIа сабийр игукIи и акъылкIи бей зэрыхъум зыри лъэщIыхьэнукъым. Абы ипкъ иткIэ, хабзэ дахэ тхуэхъуа мы Iуэхур зэпыдмыгъэууэ едгъэкIуэкIыныр ди хъуэпсапIэщ, Iэмал зэриIэкIэ, къэдгъакIуэ сабийхэм я бжыгъэм тхухэгъахъуэтэмэ, хъарзынэт. КъищынэмыщIауэ, егъэджакIуэхэр хэкум къэдгъакIуэурэ я щIэныгъэм щыхагъахъуэу зэтедубламэ, ди Iуэхур нэхъ къикIынут.
Хэхэс сабийхэм Къэбэрдей-Балъкъэрым зыщегъэгъэпсэхуныр зи пщэ дэлъ къулыкъущIапIэр КъБР-м Граждан жылагъуэ IуэхущIапIэхэм ядэлэжьэнымрэ лъэпкъ IуэхухэмкIэ и управленэр арати, абы и унафэщI КIурашын Анзор жиIащ, хабзэ зэрыхъуам тету, мы гъэми сабиищэм нэблагъэ Налшык кърагъэблэгъэну зэраубзыхуар.
— Тыркум, Иорданием, Сирием, Израилым, Мэздэгу къитшурэ зедгъэгъэпсэху хабзэщ цIыкIухэми, мы гъэми абы пытщэнущ. Дэ зэрыхуэдгъэфащэмкIэ, дэтхэнэ къэралми цIыху 20 къитшыфынущ, — жиIащ Анзор. — Ауэ Сирием мы зэманым сабийхэр къытхуишыну къыщIэкIынукъыми, абыхэм къалъыс бжыгъэр Тыркум къикIынухэм яхущIыдгъуну къыщIэкIынщ. Сирием къикIыжауэ мыбы щыпсэухэм я сабийхэр ди ныбжьыщIэхэр здэдгъакIуэ зыгъэпсэхупIэхэм щыдгъэIэнущи, абыхэм я Iуэхур щхьэхуэщ. Къыхэзгъэщыну сыхуейщ сабийхэм я ныбжьыр илъэс 12 — 15-м итын зэрыхуейр, къищынэмыщIауэ, тхьэма- хуитI нэхърэ нэхъыбэр лейуэ си гугъэщ, сабийхэм я адэ-анэхэр ягу къокIри. А къакIуэ цIыкIухэм, мащIэ дыдэми, адыгэбзэ тIэкIу ящIэмэ, езыхэр нэхъ мэтынш икIи нэхъ яфIэгъэщIэгъуэнщи, абы гулъытэ хуэфщIыну дыхуейт.
— Лъэпкъым и Iуэхур тэмэму кIуэтэным фыхуэпабгъэу фызэрылажьэр слъэгъуащи, Тхьэм фыхущIигъэхьэ. Фи гупсысэкIэр, зэхэтыкIэр щIалэгъуалэми ялъагъумэ, си фIэщ мэхъу шыIэныгъэ яхэлъу абыхэми я Iуэхур захуэу, дахэу зэраунэтIынур, — жиIащ Бозий Натбий.
Абы и псалъэхэм къыпищэу къэпсэлъащ Къуэжей Артем.
— Адыгэ Iуэхум теухуауэ зигу фIы илъыр зэгурыIуэну, Дунейпсо Адыгэ Хасэм къыпэрыуэну хуейхэм зэгъусэу фапэувыну, пэжымрэ захуагъэмрэ ягурывгъаIуэу телъхьэ къэфщIыну, фызэкъуэту фызэдэлэжьэну хуабжьу ди гуапэщ, дэри тхузэфIэкI фхэтлъхьэну, зыфщIэдгъэкъуэну сыт щыгъуи дыхьэзырщ, — жиIащ абы.
ЗэIущIэм щытепсэлъыхьащ лъэпкъыр зыгъэпIейтей нэгъуэщI Iуэхухэми. ГъэзэщIакIуэ гупым и къыкIэлъыкIуэ зэхуэзэр мэкъуауэгъуэм щыIэну зэгурыIуащ.
Къэбарт Мирэ.
Сурэтхэр Къарей Элинэ трихащ.
