Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
ГушыIэхэр
Умыгузавэ, нанэ
Даринэ цIыкIу пщэдджыжьышхэ ищIыну Iэнэм пэрытIысхьащ.
Анэшхуэр сабийм йоупщI:
— ЗыптхьэщIа, си хъыджэбз цIыкIу?
— Хьэуэ, нанэ.
— Апхуэдэу хъурэ-тIэ?! ЗумытхьэщIмэ, шейтIанхэр къыбдэшхэнущ, — жеIэ анэшхуэм.
— Умыгузавэ, нанэ, ахэр къэсыхукIэ сэ шхэн сухынущ.
ТхьэкIумэр Iуэхукъым
Даринэ цIыкIу и адэ къуэшым я деж хьэщIапIэ кIуауэ щыIэт. Унагъуэм я хъыджэбзым и щхьэцхэлъхьэр Даринэ езым и щхьэ хъурыфэм хигъэзагъэри, зигъэкIэрахъуэу тэлайкIэ гъуджэм иплъащ. И теплъэмкIэ зыхуэарэзыжу, унэм къыщIэкIащ, и адэ къуэшым зыхуигъэщIэгъуэну.
— Идар, къаплъэт, сыдахэкъэ? — зыхуигъэзащ абы адэ къуэшым.
— Удахэкъым-тIэ, уи тхьэкIумитIыр мэпIий, — дэгушыIэжащ мыдрейр хъыджэбз цIыкIум.
— Сыдахэщ-тIэ, сыдахэщ, тхьэкIумэр Iуэхукъым, — пидзыжащ абы Даринэ цIыкIу.
Тхьэхущынэ Ланэ.
ХьэщIэ бзаджэ
Хъыбар
ГъуэгурыкIуэ гуэр, пшапэр зэхэуати, зы пщIантIэ гуэрым дыхьащ:
— Мы унэм нэху сыкъыщекIынщ, — же-ри.
ПщэфIапIэм фыз къыщIэкIри, къыIущIащ.
— Фи унэ ныжэбэ сивгъэлъын? — жиIащ гъуэгурыкIуэм.
— Езыр дэскъым, мэз кIуащи, и къэсыжыгъуэ хъуащ, унэм ихьи, пэплъэ, — къыжриIащ фызым. — АпщIондэху сэ сыфхуэпщэфIэнщ.
ЛIыр унэм ихьэри, тIысащ. Бысымыр къэсыжащ.
— ХьэщIэ диIи! — жиIащ бысымым. — Ауэ тIум я зыращ унэм дилъ хъунур.
— АтIэ сэ силъынщ, — жиIащ хьэщIэм.
ХьэщIэм зэрыфIэмыкIынур къыгурыIуащ бысымым. КъыгурыIуэри, ебзэджэкIын мурад ищIащ.
— Абы щыгъуэ, — жиIащ бысымым, — дыкъызэдэпкIэнщи, нэхъ жыжьэ пкIэр унэм къинэнщ.
— Хъунщ, — жиIащ хьэщIэм. — Уэ убысымщи, япэ пкIэ.
ЖьантIэм дэувэри, бысымыр пкIащ — бжэщхьэIум нэсакъым. ХьэщIэр пкIэри, бжэщхьэIум фIэкIащ.
— Унэр уэ къыплъысащ, — жиIащ бысымым. — Дышхэнщи, угъуэлъыжынщ.
ХьэщIэмрэ бысымымрэ пщэфIапIэм кIуащ. Фызым Iэнэ къахуигъэуващ.
Iэнэм бгъэдэтIысхьа щхьэкIэ, бысымыр шхакъым: зэ-тIэу едзакъэри, тIысыжащ:
— Мыхъумышхэ сыхъуащи, шхын сщыкIуэркъым нобэ, — жери.
— Сэ сыгъуэгурыкIуэщ, сымэжэлIащ, — жиIащ хьэщIэм, икIи фызым къахуигъэува Iэнэр иухъуэнщIащ, бысымым и гурыIупсыр къажэурэ.
ХьэщIэр шхэри, унэмкIэ игъэзэжащ.
— Мэз нэщI щIэта жыхуаIэращ, шхын щхьэкIэ солIэ, зыгуэр тхуэпщэфI, — жриIащ бысымым унэгуащэм.
— Си хьэзырыр Iэнэм нытеслъхьэри нэзгъэуват, хьэщIэм щхьэ удэмышхарэ? — игъэщIэгъуащ фызым. — Зэ-тIэу ухэIэбэри, щыбгъэтыжащ.
— Теурэзыр къыхукIуэ абы: сэ щызгъэтыжмэ, тэджыжын си гугъащ.
— Мэжаджэ пхуэзгъэжьэнщ, — жиIащ фызым.
— Гъажьэ.
Фызым мэжаджэр игъэжьэну тригъэуващ.
Мэжаджэр мыжьэ щIыкIэ, хьэщIэр пщэфIапIэм къыщIыхьащ.
— Жейм уезэгъыркъэ, ди хьэщIэ? — жиIащ бысымым.
— Зыгуэр сигу къэкIыжащи, сигъэжейркъым, — жиIащ хьэщIэм.
— ЩIалэ зеиншищ си гъунэгъущ сэ. ЗэхэкIын хъури, зэшищым сраджащ: «Ди мылъкур тхуэгуэш», — жари. Зы танэ, зы мэл, зы бжэн яIэти, яхуэзгуэшащ. Зэрызгуэшам арэзы техъуакъым зэш- хэр, зыр зым ефыгъуэжри, зэщыхьэжащ. Щызэщыхьэжым: «ФызэрегуакIуэщ, сыкъевджэн хуеякъым, си унафэм фыкъыщемыувэлIэнукIэ», — жысIэщ, яхуэзгуэшар зэхэстхъуэжри сакъыхэкIыжащ. Мис мыпхуэдэущ зэрызэхэстхъуэжар, — жери хьэщIэм пэрыIэбэр къищтащ, жьэгум дэтIысхьэри, мэжаджэмрэ яжьэ пщтырымрэ зэхитхъуащ. — Хуэфащэр есщIакъэ зэшищым?
Ар жери, хьэщIэр унэм ихьэжащ.
— Хуэфащэр зращIа щыIэмэ, сэращ зращIар, — жиIащ бысымым, хьэщIэр пщэфIапIэм щIэкIыжа нэужь.
Къэрмокъуэ Хьэмид.
Юбилей
Шемякин (Къардэн) Михаил и
ныбжьыр илъэс 75-рэ ирокъу
Дуней псом щыцIэрыIуэ ди лъэпкъэгъу, КъБР-мрэ Адыгеймрэ я цIыхубэ сурэтыщI, УФ-м и Къэрал саугъэтым и лауреат, скульптор Шемякин (Къардэн) Михаил и ныбжьыр накъыгъэ мазэм и 4-м илъэс 75-рэ ирикъуащ.
ИгъащIэкIи уи нэгу къыпхущIэмыгъэхьэну щIыпIэхэм адыгэ зэрыщыIэм хуэдэ дыдэу, умыгъэщIэгъуэнкIэ Iэмал иIэкъым дуней псом къыщацIыху цIыху зэчиифIэхэм адыгэлъ ящIэту къызэрыщIэкIыр, хамэ щэнхабзэм хэшыпсыхьу и лъэпкъыжь теплъэр фIэкIуэда нэужьи, «бжьиблкIэ уэ лIэу-жьым» гува-щIэхами зыкъызэрыригъэщIэжыр. Апхуэдэ щапхъэхэм язщ зи хъыбар мызэ-мытIэу утыку къитхьа Шемякин (Къардэн) Михаил.
«ЦIыху къызэрыкIуэу пхужыIэнукъым Шемякиныр, ауэ удэлэжьэну щIэщыгъуэщ, къыбгъэдэпхри куэдщ», — къыддэгуэшат илъэс блэкIам Михаил и унэм иригъэблагъэу зэман кIэщIкIэ зыдэлэжьа, КъБР-м щыщ сурэтыщI ныбжьыщIэхэм я зыр.
ЦIыхур лъагапIэ гуэр нэса нэужь, Iущыгъэ къыжьэдоIукI. Апхуэдэ уэршэр щхьэпэ хъуауэ щытащ 2016 гъэм Урысейм къэкIуэжа сурэтыщIым журналист цIэрыIуэ Познер Владимир дригъэкIуэкIауэ щыта псалъэмакъыр. Шемякин Михаил а зэхуэзэми къыщыхигъэщащ адыгэм къызэрыхэкIар: «Сэ хэкуитI сиIэщ — инрэ цIыкIурэ. Зы щIылъэныкъуэкIэ сэ Кавказым сыщыщщ, ар нобэ «моднэ» дыдэу щымытми. Ауэ сэ интервьюхэм сыт щыгъуи къыщыхызогъэщ «Кавказ лъэпкъым къыхэкIа цIыхуу» сызэрыщытыр. Си адэмкIэ си унэцIэ дыдэр Къардэнщ, сыкъэбэрдей адыгэщ. И Iыхьлыхэр революцэм хэкIуэда нэужь, си адэр Шемякин Пётр жыхуаIэ «офицер хужьым» къуэ ищIати, абы и унэцIэр къытхуэнащ».
«Сыт плъагъу мыхъур?» — жиIэри еупщIат журналистыр Шемякиным. «Хэлъэтыншагъымрэ икIагъэмрэ, — къритащ жэуап сурэтыщIым. — ИтIанэ зыгуэр къыщызэмыхъулIэм деж. А IуэхумкIэ сэ сымуслъымэну жыпIэ хъунущ, сыту жыпIэмэ, сыт щыгъуи КъурIэным щыщ жыIэгъэр сигу къокIыж: «ФIы псори Алыхьым къыбгъэдокI, Iейхэр уэ езым уи лажьэжщ». КъызэмыхъулIэ псори егъэлеяуэ къызохьэлъэкI, сэ фIэкIа зыри зэрымыкъуаншэр къызгуроIуэри».
ГъащIэм гуауэри гуапэри щызэпылъщ. Илъэс дызэрытым и пэм Шемякиным ипхъу закъуэ Доротея дунейм ехыжащ. И адэм и лъэужьым ирикIуа хъыджэбзри сурэтыщI къызэрымыкIуэу щытауэ къалъытэ.
Шемякин (Къардэн) Михаил и щхьэгъусэ Сарэ и гъусэу Франджы къэралым щопсэу.
ЧЭРИМ Марианнэ.
Тхыгъэ кIэщI
Зи чэзур
Гъэмахуэ мазищыр икIа пэтми, дунейр, япэхэми хуэдэу, уэфIт, махуэ къэс дыгъэ къепсырт, хуабэти, «Сэ си пIалъэр иджыри икIакъым, — жиIэрт гъэмахуэм. — Япэхэми хуэдэу, хуабэу иджыри зыкъомрэ сыщытыфынущ. Си гугъу къэвмыщI бжьыхьэ кIэмэлъамэхэм!»
Бжьыхьэм ар идэртэкъым. «Уэ уи пIалъэр зэрикIрэ куэд щIащ, иджы сэращ чэзур зейр, — жиIэрт абы. — Плъагъуркъэ, си нэщэнэу, мы жыг щIагъхэм щIэлъ пщIащэ гъуэжь-плъыжьыфэ къомыр?! Къуалэбзухэри хуабэ щIыпIэхэм лъэтэжащ. Аращи, лъэныкъуэ зегъэзи, хуит къысхуэщI дунейр. Сыт хуэдиз сиIэ сэ бжьыхьэ уэшхрэ пшагъуэ Iуву! Сэри згъэлъэгъуэну сыхуейщ слъэкIыр».
Апхуэдэу гъэмахуэмрэ бжьыхьэмрэ зэдауэурэ, щIымахуэр къэсри, тIури хьэрэкъуакIэ дихуэжащ. Уэсыр джэбын хужьу щIылъэм къытрилъхьэщ, уаер напэм епхъуэу къиутIыпщщ, псыежэххэм мыл афэхэр ящитIагъэри…, и бий псоми ятекIуа дзэпщу, лъэбакъуэхъуу къэуващ щIымахуэр: «Сэращ зи чэзур!» — жиIэри. ИкIи абы зыри пэпсэлъэжакъым, зыри пэрыуэфакъым, гъатхэр къэсыху. Гъатхэр абы текIуащ хуабагъэ, гуапагъэ защIэкIэрэ. Къузауэ, хузауэ щIымахуэм иIыгъа псори дыгъэ къарукIэ хуит къищIыжри, дунейр ящIэщыгъуэу игъэбэуэжащ. Арат, гъатхэм и чэзумэ!
Къагъырмэс Борис.
Псалъэжьхэр
ФIы зыщIэнур чэнджэщ хуэныкъуэкъым
ЦIыхур зэрыдахэр и фэм и закъуэкIэкъым.
Iущыр нэрыплъэншэуи жыжьэ мэплъэф.
Хьэрэ пэт фIымрэ Iеймрэ зэхегъэкIыф.
ФIы зыщIэнур чэнджэщ хуэныкъуэкъым.
Куэд къэзыпсэлъми пэж щыжиIэ къохъу.
Бжьыр тепхми, выр выуэ къонэ.
IурыцIэлъ зышх псори нысащIэкъым.
Батырыбжьэм уефэн ипэкIэ ар щIатыр зэгъащIэ.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Шхум хэгъэпцIыхьа хугу гъэлыгъуа
Хугу лъэсар Iэнэм тракIутэри ягъэжэпхъ, итIанэ мыIув дыдэу, зэхэлыгъукIын щхьэкIэ, шыуаным иракIутэри, пэшхьэкум трагъэувэ. МафIэр ешэхауэ, чымчыркIэ зэIащIэурэ тхъуэплъ дахэ хъуху ягъэлыгъуэ. ИтIанэ тIэу-щэ щIагъэпщ.
Хугу гъэлыгъуар шэ ягъэпщтым хакIутэри, чымчыркIэ зэIащIэурэ къагъавэ. Хугум шэр фIыуэ зыщIифауэ, къэпщауэ, ху бэлам ещхьу щытщ. Шэр хьэкум къытрахыж, ягъэупщIыIу, шхупцIатэ иратри, хуэсакъыурэ зэIащIэ, хьэдзэхэр ямыкъутэн, ямыпIытIын щхьэкIэ. ЗэщIауфэжри, пцIэн папщIэ, хуабапIэ ягъэув.
Шху пцIар хуэсакъыурэ зэщIах, щIыIапIэ ягъэуври ягъэдий. ЗэрызэщIэлъу фалъэ куум иракIэри, Iэнэм трагъэувэ. Нэхъ щашхыр гъэмахуэ шылэ, нэщI мазэхэрщ. Щхьэж зэрыхуейуэ фошыгъу е шыгъу халъхьэ.
Халъхьэхэр: шэ щIэмыхуу — г 3000, хугуу — г 1000, шхупцIатэу — г 150-рэ, шыгъуу, фошыгъуу — узыхуейм хуэ-диз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр»
тхылъым къитхыжащ.
Зы уэрэдым и хъыбар
«Си нэхум сыкъыдофэ»
РСФСР-м и цIыхубэ артист, композитор, зи макъ гуакIуэмкIэ куэдым фIыуэ ялъэгъуа, лъэпкъ гъуазджэр къэIэтыным зи къару, гуащIэ хэзылъхьа Тхьэбысым Умар и зы уэрэд дахэ дыкъытеувыIэнщ. Абы и уэрэдхэр щэ бжыгъэкIэ хэлъщ радиоми телевиденэми я гъэтIылъыгъэхэм икIи зыри яхэткъым дзапэ уэрэд мыхъуа. Зи гугъу тщIым и псалъэхэр Балъкъэр Фоусэтщ зейр.
ЗэрыжаIэжымкIэ, Умар зэи темыкIыу зы хьэл хэлъащ: сыт хуэдэ уэрэд имытхами, ар япэу езым имыгъэзэщIауэ зыми иритынутэкъым. Хэт ищIэрэ, арауи къыщIэкIынщ занщIэу цIыхубэм ягу щIыдыхьэу щытари.
Нобэ Умар и уэрэдхэр зэIэпахыу уэрэджыIакIуэ куэдым жаIэми, езыр утыкум итыху мащIэщ ахэр зыгъэзэщIар. Щхьэусыгъуэу иIари гурыIуэгъуэщ: игури и псэри етауэ Тхьэбысымыр абыхэм зэрабгъэдыхьэрт.
Хэт ищIэн Балъкъэр Фоусэт мы псалъэхэр итхын хуей щIэхъуам и щхьэусыгъуэр, ауэ зэрыжаIэщи, «щIалэу щымыта жьы хъуркъым».
КIУНТIЫЩ — ХЬЭПЦIЭ Аннэ,
КъБР-м щIыхь зиIэ и журналист.
* * *
Си дахэу, пщащэ гуакIуэр,
Си нэхуу, си псэ закъуэр, —
Къэсшащи фIыуэ слъагъур,
ТхуаIэтыр хьэгъуэлIыгъуэр.
Уей, фыджэгу, уитI, жи, Iэгу!
Нэхъыжьхэр щефэкIэ,
НэхъыщIэхэр къофэхэр, уей.
Ныбжьэгъухэр Iэгум феуэт,
ДиIэжкъым дэ гукъеуэ.
Къыздэфэт уэ, си гуащэ, —
Иджыри уэ упщащэщ.
Уей, доджэгу, уитI, жи, Iэгу!
Гухэлъыр гуащIэмэ,
Утыкур мащIэкъэ, уей.
Си нэхум сыкъыдофэ,
НысащIэу къызогъафэ.
Ныжэбэ яужь дыдэу
Къэфэж, си дахэ, быдэу.
Уей, дуней, сэрщ узейр.
Уи нитI дахащэмкIэ
КъызэIущащэт, уей.
Гухэлъыр мафIэу маблэр,
Ныбжьэгъухэм фи нэр вгъаплъи,
ЗевгъэщIыт джэгум кIащхъэ, —
КъытхуещI лэгъунэм нащхьэ.
Уей, дуней, уей дуней,
Псэм хэлъыр гуащIэмэ,
Жэщ кIыхьри мащIэкъэ, уей.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:5. Жыг зытеуэри …, пщIащэ зытехуэри … 7. Адыгэ бэнакIуэ цIэрыIуэ Махуэ Билал, Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и журналистхэу Хьэмту Къадир, Тэтрокъуэ Астемыр, ди республикэм щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Вындыжь Марие сымэ я къуажэ. 9. Пхъэ уадэшхуэ. 10. Жэмтхьэлэ къыщыхъуа адыгэ генерал. 11. Уэлбанэ щымыIэу зэман кIыхь щыдих лъэхъэнэ. 13. ПамыупщIу гъэ техьа удз. 15. ЩIыпIэ хуабэхэм къраш пхъэщхьэмыщхьэ. 16. Мэжджытым хэтщ … джапIэ. 17. Псы зыщIэмытыж пхъэщхьэмыщхьэ е нэгъуэщI гуэр. 19. Пасэрей адыгэ хъыбарегъащIэ. 20. Арщыдан жылэм дэт колхозым гъэ къэсыху гъавэ … кърихьэлIэрт. 22. Без гъэвэжа е … уэздыгъэ. 24. Iуэху мыублэ … хэсщ. 25. Пхъэ кIапэ. 26. Зыми имылъэгъуами, апхуэдэ пэшэгъу зиIэ цIыхубз щыIэу яIуатэ. 27. Пасэрей зауэлI джанэ, гъущI хъарым къыхэщIыкIауэ. 28. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, ар куэдрэ уэмэ, и дамэр мэкъутэ. 31. Зи Iуэ ит нэхърэ зи … ит. 33. … щIыкIэ къыумыгъэшмэ, бжэгъу хъуа иужь упэлъэщыжыркъым. 34. ХакIуитI зы … щIэзагъэркъым. 36. Нартыху … е лъагэу зэтекIута гуэр. 38. Ди республикэм и щIыналъэм щыIэ псыежэх. 40. Нарт лIыхъужь. 42. «Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ артист» цIэ лъапIэр дызэрыт мазэм зыфIаща пшынауэ цIэрыIуэ, пшынауэ ныбжьыщIэхэм я гъэсакIуэ. 44. Жыг закъуэ … хъуркъым. 45. АдакъэщIэрэ … пIастэрэ. 46. ЩоджэнцIыкIу Алий и поэмэм хэт Мадинэ и анэр. 48. Шатэр тхъуцIынэрэ ерэну зэхэзыгъэкI Iэмэпсымэ.
Къехыу:1. ПIастапхъэ. 2. Анэкъилъху.3. «Псэгъэкъабзэ» усэ тхылъри нэгъуэщI тхылъ зыбжани зи IэдакъэщIэкI усакIуэ, «Нур» журналым и лэжьакIуэ. 4. ПшахъуэщI. 5. Шыхъуэ, бжэныхъуэ, … 6. ЩIы щхьэфэ тещтыкIа. 8. Вакъэм иIэ лъэпс иупIэ е джанэбгъэм хэт мет иупIэ. 10. Анэр — нэм, адэр … хуэдэщ. 12. Шы къэпщIэнтIам къыщхьэщих бахъэ. 13. Цым, цым, цым, … лъэбыцэжь. 14. ЦIыху куэдым хьэл Iейуэ яхэлъщ …-ижэр. 18. Ди зэманым щIагъуэу зэрамыхьэж, шырыкъу лъапщэм дыхьэ гъуэншэдж лIэужьыгъуэ. 20. Къэушырыба гуэр. 21. А лIым … зэрына хузэрыхыркъым, итIани къулыкъущIэу ягъэуващ. 22. Дунейр гъуэрыгъуэ … 23. ЦIыхубз пшэрыхь … 29. ШхэныIэ … 30. Ди республикэм узыншагъэр хъумэнымкIэ и министр. 32. Аруан районым хиубыдэ къуажэ. 35. «Дахэнагъуэ» пьесэр зи IэдакъэщIэкI драматург. 37. ЩIымахуэм Iэщым хуагъэтIылъ шхыныгъуэ. 39. БгитI зэхуаку. 41. … пыIэ. 43. Абы лы палъхьэурэ мафIащхьэм щагъажьэ. 44. ТхылъымпIэм итыр зэрыпэжым щыхьэт техъуэ дамыгъэ. 47. Нартыху хъумапIэ. 49. Къэбэрдей-Балъкъэр драмтеатрым илъэс зыбжанэкIэ щыджэгуа артист … Мухьэрбэч. Абы и цIэр зэрехьэ Черкесск къалэм дэт драмтеатрым.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Мэлыжьыхьым и 28-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:1. ХьэлIамэ. 4. Беслъэн. 7. Бру. 8. КIэн. 9. Къыр. 10. Тхъурымбэ. 13. Заул. 15. Балъкъ. 16. Егъу. 18. Бо. 19. Пхъу. 20. Шырыкъу. 22. Къул. 25. Елгъэр. 26. Налкъут. 30. Хьэ. 32. Зеущэ. 34. КIэ. 35. Акъ. 36. Вы. 37. Гъэхъуж. 40. Хьэсы. 41. ЕсэнтIыгу. 44. Лыжь. 45. Джэгу. 46. Гъудэ. 47. ДжэгуакIуэ. 48. ХуэнщIей.
Къехыу:1. ХьэкIэзэпх. 2. Мест. 3. Куржы. 5. Ешхэ. 6. Нарткъалэ. 11. Хъун. 12. Бу. 14. Лей. 15. Боз. 17. Гъурц. 20. Шэрэз. 21. КъуанщIэ. 23. Кхъулэ. 24. Акъужь. 27. Тхьэгъэлэдж. 28. Ауз. 29. КIэмыргуей. 31. Таж. 33. Щыхь. 38. Ес. 39. ЛIы. 41. ЕмыкIу. 42. Надэ. 43. ГупкIэ.
