Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Адыгэ шхыныгъуэхэр
Щэ мэжаджэ
Нартыху хьэжыгъэ ухуэнщIар тепщэчым иракIутэ. шыгъу зыхэлъ псы къэкъуалъэр абы хакIэурэ хупцIынэр бэлагъкIэ япщ. И бахъэ пщтырыр ягъакIуэри, гуэдз хьэжыгъэр щIапщэ, и щхьэр трапIэри, IэфI къыщIыхьэн щхьэкIэ сыхьэти 9 — 10-кIэ щIыIапIэ ягъэув. ИтIанэ ар тхъу зыщыхуа тебэм см 4 — 5 и Iувагъыу иралъхьэ, абы мэл кIапэ гъэвэжа жьахуэ тракIутэ, хупцIынэм хагъэхьэурэ, и щхьэр джафэ ящI, шху щIыIэ щахуэ, мэжаджэр къэмычэн щхьэкIэ. Тебащхьэр трапIэри, мафIэр ешэхауэ сыхьэтитIым нэскIэ ягъажьэ. ЖьэгукIэ е хьэкулъэкIэ ягъэжьа мэжаджэм и щхьэфэр тхъуэплъ дахэщ, мэ гуакIуэ иIэщ. Мэжаджэр щабэ ящIын щхьэкIэ, тебэм зэрилъу и щхьэр тепIауэ дакъикъэ 15 — 20-кIэ щагъэтщ. Мэжаджэ бзыгъэхэр лантIэ-лантIэу, зэпымыщIыкIыу щытын хуейщ. Шэ хуабэм докIу, шху дашх, къалмыкъ шейм драф.
Халъхьэхэр (цIыхуитху Iыхьэ):
Нартыху хьэжыгъэу — г 800
Псывэу — г 2000
КIапэ жьахуэу — г 50
Тебэщыхуэ тхъууэ — г 5
Гуэдз хьэжыгъэу — г 100
Шхууэ — г 20
Шыгъуу — узыхуейм хуэдиз.
Матэ кхъуей гъэжьа
Матэ кхъуейр ягъэщащэ, шыуаным ит тхъу къэплъам хакIутэри, чымчыркIэ зэIащIэурэ плъыжьыфэ хъуху ягъажьэ. Абы шэ щIэмыху щIакIэ, кхъуейр щIигъанэ къудейуэ. Абы халъхьэ шыгъу, шыбжий сыр плъыжь хьэжа, фIыуэ зэIащIэурэ дакъикъи 2 — 3-кIэ къагъэкъуалъэ. Пщтыру яшх, чыржын, хьэлIамэ, щIакхъуэ и гъусэу. Шэ хуабэ е ерэн трафыхьыж.
Халъхьэхэр:
Матэ кхъуейуэ — г 200
Шэуэ — г 180-рэ
Тхъууэ — г 50
Шыгъуу, шыбжийуэ — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхынхэр» тхылъым къитхыжащ.
Псалъэпэжхэр
Дунейр къэкIухьи, уи унэ ихьэж
Блэжьын бгъуэтмэ, пшхыни бгъуэтынщ.
Дыщэр дыщэ зыщIыр пщIэнтIэпсщ.
Гугъу уехьу къэблэжьыр IэфIщ.
Зи жьэ куэд жиIэм и Iэ куэд ищIэркъым.
Къуажэ зиIэ нэхърэ — Iэ зыфIэт.
Мэлыхъуэр куэдмэ, мэлыр хьэрэм мэхъу.
Мыдэф и Iуданэ кIыхьщ.
Iуэхуншэ псэлъэрейщ.
Ахъшэ и куэдмэ, делэми, пщыщ.
Зи Iуэ былым из нэхърэ, зи щхьэ акъыл ит.
Ибэр бэшэчщ.
Дунейр къэкIухьи, уи унэ ихьэж.
Япэ умыуэ, къауэм ущымысхь.
Дыщэ унэ нэхърэ — уи унэжь.
ГъуэплъащIэ Мухьэмэд ТIэхьир и къуэм пасэу щIидзауэ алыдж-урым бэнэкIэм зыхуегъасэ. НыбжькIэ щIалэми, къалэ, республикэ зэхьэзэхуэхэм ехъулIэныгъэхэр щызыIэригъэхьэну хунэсащ.
ГушыIэхэр
Йокъури йожьэж
Фэтэрым хэлъ уэзджынэр къозу. Бжэр Iуахмэ, лIы мыцIыху щытщ.
— Фи кIрантIым псы къыдэжрэ?
— Хьэуэ…
— Щхьэщытхъухэ я унагъуэракъэ мыбы щыпсэур?
— Хьэуэ, ахэр зэрыIэпхъуэрэ илъэс мэхъу…
— ГъэщIэгъуэнщ мы цIыхухэр! Сантехникыр къраджэри, езыхэр йокъури йожьэж!
Псэущхьэ тхьэмыщкIэ
— Уа си гъунэгъужь, уи фызыр зэпымычу зытекIиер хэт?
— Ди хьэрщ.
— Сыту псэущхьэ тхьэмыщкIэ ар. Унэм щIидзу IункIыбзэIухри къытрихыжыну дыгъуасэ жриIэрт абы.
Билетыр хьэм ейщ
МафIэгум и вагон зэпыхьэпIэм зылI итщ, хьэ абрагъуэ щIыгъуу.
ГъуэгупщIэр зыта-зымытахэр къэзыпщытэр лIым щыбгъэдыхьэм, абы билетыр къригъэлъэгъуащ.
— Хьэми къыхуэпщэхун хуеящ билет, — жиIащ кондукторым, зэрымыарэзыр и фэм къиIуатэу.
— Ар хьэм ейуэ аращ.
— Ууейр-щэ?
— Сэ сиIэкъым. Ухуеймэ сикIынщ, мыр къыпхуизнэнщи.
Бзэ IэфIу ущытын хуейщ
— Си гъащIэм слъэгъуакъым жэмым жэщ-махуэм шэ литрищэ къыщIэкIыу. Ар дауэ къохъулIэрэ?
— Бзэ IэфIагъырщ псори зэлъытар. Пщэдджыжьым Iуэм сыщIохьэри: «Сыт, си мамыжь, нобэ тщIэнур? Шэкъызэптынухьэмэ- рэлысщэну?» — жызоIэрисоупщI.
Чэнджэщхэр
Бэлагъыр ятхьэщIыркъым
Хывышэм нэхъ дагъэ куэд щIэтщ, жэмышэм нэхърэ.
ДжэдыщIэм япэу къикIэцI джэдыкIэр цIыкIунитIэщ, ныбгъуэ джэдыкIэм хуэдизу, ар яшх хабзэкъым.
ГъэтIылъыгъэ ящIыну кхъуейр щыхэхын хуейр мэкъуауэгъуэ, бадзэуэгъуэ, шыщхьэуIу мазэхэрщ. Мис абы щыгъуэ хаха кхъуейр IэфIщ, витамин куэду хэлъщ.
Тхъур нэхъыбэрэ бгъэвэжыхукIэ, нэхъ къабзэ икIи нэхъ IэфI мэхъу, куэдри зэIыхьэркъым.
ПIастэр зэрапща бэлагъыр ятхьэщIыркъым, кIэрыжьа пIастэр сэкIэ кIэратхъунщIыкI.
Жэмыкуэ е кхъуейжьапхъэ щащIкIэ джэдыкIэ куэд халъхьэмэ, тхъу къыщыщIимыдз щыIэщ. ДжэдыкIэм шатэм къыщIидз тхъур зыщIеф.
Нэхъыжьхэм джэд гъэва е гъэжьа щашхкIэ джэдыфэр къытрахырти, цIыкIухэм иратырт яшхыну, нэхъ щIалэ фищIынущ, бланэ фыхъунущ икIи нэхъыбэрэ фыпсэунущ жаIэрти.
Къубатий Борис.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:7. Iэщэ. 8. Дзэлыкъуэ районым хиубыдэ къуажэ. 10. ПлIанэпэ. 12. Псэущхьэ, тонни 100 хуэдэ къэзышэч куэд яхэту. 13. Жьым щытхъуи, … къащтэ. 15. ХьэщIэ лъапIэм хуаукI Iэщ. 17. Зи щхьэм имыт, мыгупсысэу Iуэху гуэрхэр зэрызыхъэ. 18. Адэшхуэм чэнджэщ ирет дзэ къулыкъум дэкI и къуэрылъхум: «ЛIы хуэдэлIу щыт, … жегъэIэ!» 21. Зил къыпщIэмыузынум уи … хуумыIуатэ. 22. УщIэгузэвэни ущIэдыхьэшхыни зыхэлъ Iуэху къэхъугъэ. 23. Шатэ е тхъуцIынэ гъэвэжам я щхьэм къытрищIэ дагъэ. 26. Зеиншэ. 27. Зауэ зэманым цIыхубэм … куэд ягъэващ. 29. Ахъшэ жьгъей. 30. … -ней. 32. «Уи … фIэсщынщ» — ЩоджэнцIыкIу Iэдэм и повесть цIэрыIуэ. 33. Къулыкъушхуэ зыIыгъхэм, къулейхэм я пхъэнкIакIуэ-лъэсакIуэ. 36. Сыбыр лъэныкъуэмкIэ щыIэ псыежэх абрагъуэ. 38. Шыгухум ар IэщIэлъщ.
Къехыу:1. Ямыупсу щхьэкум къранэу щыта щхьэц Iэрамэ. 2. Лъыиф бадзапцIэ цIыкIу. 3. Бын. 4. ХакIуитI зы … щIэзагъэркъым. 5. Псыежэхым и адрей лъэныкъуэр. 6. Языныкъуэ пхъэщхьэмыщхьэхэм я кум илъщ. 9. Зи щIыхуэ птелъым … 10. Псыежэхым и … макъ. 11. ПIастэ зрагъэпщI шхыныгъуэ. Е бжьыныху … 12. Щыгъын. 14. Взвод, …, батальон, полк. 16. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и джэгуакIуэ, Урысей Федерацэм щIыхь зиIэ и артист. 18. Шхыныгъуэ: нартыху … 19. Iэщым, шым я фэр изых бадзэжь. 20. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, ар адэжь щIэинщ. 24. Сабийр … хъуащ, гъыринэщ. 25. УэрэджыIакIуэ, уэрэдус цIэрыIуэу щыта Тхьэбысым … 27. Чыржын, хьэтыкъ, мэжаджэ, … 28. УIэгъэр зэрапхэ щэкI кIапэ хужь. 31. ЦIыхум хущхъуэгъуэу къагъэсэбэп, Iэщым фIыуэ яшх удз. УрысыбзэкIэ — подорожник. 32. … уи пашэмэ, вэнвейм ухешэ. 34. Хадэм зэрилэжьыхь Iэмэпсымэ. 35. Хъуэжэ зи кIэр пиупщIа псэущхьэ. 37. Къуэш … нэхърэ — ныбжьэгъуфI. 39. Бдзэжьей лIэужьыгъуэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Жэпуэгъуэм и 29-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:7. ЖьантIэ. 8. Абазэ. 9. Щхьэл. 10. Дыхьэгъ. 12. Кърым. 13. Хуарэ. 15. Берд. 19. IупщIэ. 20. Мастэ. 21. Пхъэр. 24. ЩIакхъуэ. 25. Бжэгъу. 28. Жинт. 30. Дэбэч. 32. ЩIыхуэ. 33. Нащэ. 34. ПцIым. 36. Къунан. 38. Медан. 40. Болэ. 41. Индыл. 42. ПщыукI.
Къехыу:1. БжьыхьэкIапэ. 2. Анэл. 3. Нэгъуд. 4. Къуаргъ. 5. Балъкъ. 6. Дзэлыкъуэдэс. 11. Хьэ. 13. ХущIэ. 14. Рим. 16. Ефэ. 17. Дэп. 18. Псыхуабэ. 22. Хукхъуэ. 23. Ажэ. 26. Финляндие. 27. ШхуэмылакIэ. 29. Тэн. 30. Дыщ. 31. ЧыцI. 32. ЩIым. 35. Уд. 37. Надэ. 38. Молэ. 39. Напэ. 40. Бжьын.
Зы уэрэдым и хъыбар
ПыIэ гъуабжэ плъыфэ
ЩIалэм: — ПыIэ гъуабжэ плъыфэм уи фэр изоплъри,
лъахъшэу щхьэрызокъуэ, уей.
Шы къарэ лъэпсыгъуэм бгъукIэ зыдезгъэкIуурэ
унэм изохулIэ, уей.
Хъыджэбзым: — Си нэм и нэху, си псэм и хъуахуэ,
бжэр нызэIузодзри, уей.
Щэхуу зыкъедзыхи, унэм зыкъыщIэдзи,
гухэлъ жыдгъэIэ, уей.
ЩIалэм: — ЛIыгъэр зытезгъакIуэу унэм ныщесхулIэкIэ,
нэкIэ укъызоуэ, уей.
БауэкIэщI сыкъохъури, фIэхъус схужымыIэурэ,
уи Iэр сокъузкъэ, уей.
Хъыджэбзым: — Си Iэр щыпкъузкIэ,
фIылъагъуныгъэщи, си гум ныхохьэ, уей.
Унэм дыщIохьэжри, Iэнэ ухуахэр пхузэIузохрэ, уей.
ЩIалэм: — Мазэр зи нэгуу, Iэ кIуэцIыр зибг жи,
си Iэр зибгырыдзэ, уей.
БдзапцIэу зыщIызодзри, пэшым зыщIодзэжри,
нэпсхэр щIогъэкIыр, уей.
Хъыджэбзым: — Уи щIыбагъ къэбгъазэу
ущыдэкIыжкIэ, нэпсхэр къысфIыщIожыр, уей.
Уэ зэ къэбгъэзэжтэм, жеипэ закъуэкIэ
нэхухэр дгъэщынт жи, уей.
* * *
Зы лъэпкъи дунейм теткъым уэрэдыр цIыхубэм я гум нэзыхьэсыфа уэрэджыIакIуэ имыIэу.
Ахэрщ уэрэдым пкъы щIэзылъхьэр, псэ хэзылъхьэр. Арауи къыщIэкIынщ уэрэджыIакIуэ нэсыр игъащIэ псокIэ цIыхум я гум къыщIинэр.
Уэрэдым мыхьэнэуэ иIэр цIыхубэм зыхезыгъэщIахэм ящыщщ Къэжэр Индрис. МащIэщ Индрис уэрэду къытхуигъэнар, ауэ ахэр къыддэгъуэгурыкIуэнущ. «ПыIэ гъуабжэ плъыфэ» уэрэдым и псалъэри макъамэри зытхар Къэжэр Индрисщ. Ар 1895 гъэм Алътуд къуажэм къыщалъхуащ.
Зэрысабийрэ Индрис дахьэхырт пшынэ еуэным, къэфэным, уэрэд жыIэным. А Iуэхугъуищым къыдэкIуэу, дэрбзэр IэщIагъэри зыпищIын щымыIэу фIыуэ илъагъурт. КъызэрыгуэкI мэкъумэшыщIэ унагъуэм къыхэкIа щIалэр сыт хуэдэ лэжьыгъэми хуэIэижьт. Зэманыр кIуэуэрэ, 1929 гъэм Индрис и хъуэпсапIэм хуэмурэ лъоIэс. Абы щалъхуа и къуажэм къыщызэрегъэпэщ уэрэдымрэ къафэмкIэ ансамбль. Ауэрэ Индрис цIэрыIуэ мэхъу. 1933 гъэм ар кърагъэблагъэ уэрэдымрэ къафэмкIэ къэрал ансамблым. А гъэ дыдэм Индрис езым игъэзащIэу уэрэдитI плёнкэм третхэри, радиом и фондым хелъхьэ — «Си Рэмэзанымрэ» «ПыIэ гъуабжэ плъыфэмрэ». А уэрэдитIращ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, езы Индрис игъэзащIэу къытхуэнари.
Хэку, дахагъэ, лъагъуныгъэ — арат зытетхыхьыр Индрис.
1941 гъэм Хэку зауэшхуэр къэхъейуэ гъэр хъууэ фашист концлагерым имыкIуэдамэ, хэт ищIэрэт Къэжэр Индрис и къалэмыпэм уэрэду къыщIэкIынум я бжыгъэр зыхуэдизыр?!
Илъэс 90-м нэблэгъа мы уэрэдыр нобэми щIэщыгъуэщ. Ди гуапэ зэрыхъущи, ар къагъэщIэрэщIэжурэ жаIэ уэрэджыIакIуэхэми.
КIунтIыщ — ХьэпцIэ Аннэ.
Интернетым дыкъыщоджэ
Насыплъыхъуэ
Адэр сымаджэ хьэлъэ щыхъум и къуэм жриIащ:
— Си щIалэ, сэ мы къызэуэлIа узым сыкъелынукъым. Ауэ уэ насыпыфIэу упсэуну сыхуейщ.
— Ди адэ, сыт насыпыфIэ сыхъун щхьэкIэ сщIэн хуейр?
— Ежьи, дунейр къызэхэкIухь, насыпыр зищIысымрэ ар къызэрыбгъуэтынумрэ къыбжаIэнщ.
Адэр лIа нэужь, къуэр ежьащ. Уэру ежэх псышхуэм нэсри, абы и Iуфэм къыщызыущыхь шы уэдыкъуам ирихьэлIащ.
— Дэнэ укIуэрэ щIалэщIэ, — щIэупщIащ шыр.
— Насыплъыхъуэ сыкъежьащ. Уэ пщIэуэ пIэрэ ар къыщызгъуэтынур?
— Мыдэ къызэдаIуэ, — къитащ жэуап шым. — Сэ си щIалэгъуэм псоми фIыуэ сыкъалъагъурт, сагъашхэрт, сагъафIэрт. Уеблэмэ шхалъэм си щхьэр хуэсшийртэкъым, си жьэм къыжьэдалъхьэрт. Сыт хуэдиз лэжьыгъэри си фэм дэхуэрти, нэгъуэщIхэм сегупсысыртэкъым. Абы щыгъуэм сэ нэхърэ нэхъ насыпыфIэ мы дунейм темыту къысщыхъурт. Иджы жьы сыхъуащи, зыри къысхуеижыркъым. Сэ бжызоIэ — уи щIалэгъуэр хъумэ. Сэ зэрысхъумам хуэдэукъым зэрыпхъумэнур. НэгъуэщIхэм къыпхузэрагъэпэщ тыншыпIэм ущымыгугъыу, уэ езым уи щхьэр зэрыбгъэпсэужыным иужь ит. НэгъуэщIхэм я гурыфIыгъуэм уэри щыгуфIыкI. Гугъуехьым ущымышынэ. Апхуэдэу ущытмэ, улIэжыху лъагъуныгъэмрэ ныбжьэгъугъэмрэ укъаухъуреихьынущ.
ЩIалэщIэр ежьэжри, зыкъомрэ кIуауэ гъуэгущхьэм телъ блэм ирихьэлIащ.
— Дэнэ уежьа, щIалэ? — щIэупщIащ блэр.
— Дунейр къызэхэсплъыхьыну сыкъежьащ, насыпыр здэщыIэр къэзгъуэтыну си мураду, — итащ щIалэм жэуап.
— АтIэ сэ жысIэм къедаIуэ, — къыщIедзэ блэм. — Си гъащIэ псом си шэрэзым пылъ щхъухьым сригушхуэу сыпсэуащ. Псори къысщышынэрти, сэ сынэхъ бланэу, сынэхъ къарууфIэу къысщыхъужырт. Ауэ хуабжьу сыщыуэрт. Мис иджы псоми зыкъысщадзей, саукIыну сыкърахуэкI. Псоми зафIызогъэпщкIу. Иджы сэращ абыхэм ящышынэр. Уэри уиIэщ бзэгу. Уи псалъэм ухуэсакъмэ, тыншу упсэунущ, жьы ухъуа нэужьи зыми зыфIэбгъэпщкIун хуей хъунукъым. Апхуэдэу ущытмэ, насыпи уиIэнущ.
Блэм къыжриIар зэригъэзахуэурэ щIалэм и гъуэгум пищащ. Губгъуэм ит жыгышхуэм зы бзу дахэ тест, ицхэр зэмыфIэгъуу цIурэ, езыми зыкърихыу.
— Дэнэ укIуэрэ, щIалэ? — щIоупщIэ бзур.
— Насып къызолъыхъуэ. Уэ сыт хэпщIыкIрэ абы и хэщIапIэм?
— ЗэрыслъагъумкIэ, куэд щIауэ гъуэгу утетщ. Уи нэгур зэхэуфащ, уи щыгъынхэр сабэм иуащ. Узэрыщытам урещхьыжкъым, блэкIхэми зыкъыпщадзей. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, насыпми гъунэгъу зыкъыпхуищIыну фIэщщIыгъуейщ. Сэ си чэнджэщыр мыращ: сытым дежи дахагъэм урителъхьэу, уэри теплъафIэу ущытыфу зегъасэ. Мис абы щыгъуэм уи хъуреягъыр фIы защIэу щытынущ. Ар зыхэплъхьэмэ, насыпри къэплъагъунущ.
ЩIалэр унэм кIуэжри, зигъэкъэбзащ, къыжраIа псоми егупсысащ. Абы иджы ищIэрт насып щхьэкIэ зыщIыпIи укIуэн зэрыхуэмейр.
ЗэзыдзэкIар Къэбарт Мирэщ.
