МЫСЫР ЖЭЩХЭР
Япэ Iыхьэ
- Что это за человек?
- О, это большой талант;
из своего голоса он делает все, что захочет.
- Ему бы следовало, сударыня, сделать из него себе штаны[1].
Чарскэр къыщыхъуар Бытырбыхут. Ар иджыри илъэс щэщI ирикъуатэкъым, фызкъэмышэт, и къулыкъури къытемыхэлъэу ирихьэкIт. Къалэтет къуэдзэу щыта и адэ къуэшым абы лъапсэ хъарзынэ къыхуигъэнат. Тхъэгъуэм хэмыкIыу псэуфынут ар, ауэ и насыпыншагъэкIэ Чарскэм усэ итхт икIи къытрыригъадзэт. Журналхэм абы «усакIуэ» къыфIащат, сенэхэм «зэхэлъхьакIуэ» къыщыхужаIэт.
Усэрытххэм адрейхэм ефIэкIыу яхузэфIэкI къомым щхьэкIэ къэмынэу (пэжыр жыпIэмэ, родительнэ падежым и пIэкIэ винительнэ къыхахыну зэрыхуитымрэ «усакIуэ гукъыдэж» жыхуаIэ нэгъуэщI хуитыныгъэ зыбжанэмрэ нэмыщI, урыс усэрытххэм зэфIэкI лей ябгъэдъэлъу дыщыгъуазэкъым), ахэр куэдкIэ хелъафэ икIи ягу хэзыгъэщI Iэджэ яшэч.
Псом нэхъ гуащIэу икIи нэхъ гутехуэгъуейуэ усэрытхым ишэчыр абы и цIэмрэ зэи кIэрымыкIыжыну къыкIэрыпщIа и цIэ леймрэщ. ЦIыхубэм ар езым и хьэпшыпу елъытэж; абы къызэрыфIэщIымкIэ, усакIуэр дунейм щIытетыр ар тригъэун, абы хуэщхьэпэн папщIэщ.
Къуажэм къикIыжакъэ, япэу зыIууэр къоупщI: «ЩIэ гуэр къытхуумыхьауэ пIэрэ?» И Iуэху зэхэзэрыхьахэм, е игу зыхуэмыгъуэ цIыху зэрысымаджэм игъэщхьэжагъуэу къалъэгъуакъэ - мышууэ щIэгуфIыкIхэурэ упщIэ мышу кърат: «Уэ абы теухуауэ зыгуэр зыхэплъхьэ къыщIэкIынщ!»
Гу зыхуищIаIа? ТхьэIухудым инджылыз тыкуэным албом къыщещэхури усэ къыщыхуагъэфэщэнум поплъэ. ИцIыху къудейуэ зыгуэрым деж Iуэху щхьэпэ тепсэлъыхьыну еблэгъакъэ – модрейм занщIэу и бын пажэр къреджэри ди зы къуажэ и усэхэр къиIурыбжыну унафэ хуещI. Апхуэдэу щIалэжь цIыкIум зэхифыщIа и усэхэр хьэщIэ ныш къыхуащIыж.
Ахэр иджыри IэщIагъэм и удз гъэгъахэращ! НытIэ гухэщIхэр сыт хуэдэнкIэи хъуну жыIэт. Чарскэм зыкъиумысыжт фIэхъусхэр, лъэIухэр, албомхэр, щIалэжь цIыкIухэр зэриужэгъупам къыхэкIыу, шхыдэ мыхъумыщIэ гуэр къыжьэдэмыхун папщIэ дакъикъэ къэс зыкIэлъыплъыжын хуей зэрыхъумкIэ.
Абы илъэкI къигъанэтэкъым игу темыхуэ цIэ лейр зыкIэригъэкIын папщIэ. IэщIагъэкIэ и насыпэгъу къуэш тхакIуэхэм защидзейт, абыхэм нэхърэ бэм щыщ цIыху къызэрыкIуэхэр, уеблэмэ нэхъ еншэ дыдэхэр нэхъ къищтэт. Зытепсэлъыхь хабзэри зым щымыщ защIэт, литературэ гугъу зэи къыхимыгъахуэу.
Мэзкуу къикIыу Бытырбыху къыдэхьагъащIэ щIалэщIэм хуэдэу Iэнкунрэ гурыщхъуэщIу абы япэу къежьэ щыгъыныр щитIагъэт. Бзылъхугъэ лэгъунэм ещхьу зэлъыIуха и пэшым тхакIуэ зэрыщыпсэур уигу къэзыгъэкIын зы хьэпшыпи щыплъагъутэкъым; Iэнэ щIыIуи Iэнэ лъабжьэи тхылъхэр щызэбгрыдзатэкъым, шэнтыр шэкъэ защIэтэкъым, тхэныгур зэрыщыхэгъэрейр, жыхапхъэмрэ хъыданымрэ зэрыщыхамэр уи нэм къыщIэуэн хуэдэуи зэлъыIутхъуатэкъым.
Чарскэм гузэвэгъуэ къылыст цIыхубэм щыщ и ныбжьэгъухэм яз къыщIэхьэрэ къэлэм IэщIэлъу кърихьэлIэмэ. Уи нэгу къыпхущIэгъэхьэнукъым хэлъэтрэ гулъытэрэ, шэч хэмылъу, зыбгъэдэлъ усакIуэм къыфIэIуэхункIи хъуну къомыр.
Абы зэ шы гъэбжьыфIахэм ятхьэкъуауэ фэ зытригъауэт, зэм куэзыр джэгуным зритынт, зэм шхыныгъуэхэм дихьэх зищIынт, ауэ щыхъукIэ бгырыс шы лъэпкъыр хьэрыпышым къыхухэцIыхукIтэкъым, куэзыр щIэхуахэр зэи игу хуиубыдэтэкъым, зиумысмэ, франджы пщафIэхэм къагупщыса шхыныгъуэ гъэщIэгъуэн къомым нэхърэ дэпкIэ гъэжьа кIэртIофыр куэдкIэ нэхъ фIэIэфIт.
Ар зэгъэзахуэшхуэ хэмылъу псэут, джэгу псоми зыщигъэпIийт, къэрал лIыкIуэхэм хуагъэув Iэнэу хъуам щыхэпщт, Резэнов и шэIумылу[2], дэнэ пшыхьи уи пащхьэ къыщихутэт.
ИтIани ар усакIуэт, зытхьэкъуа IэщIагъэр IэпыщIэзудыфын къаруи дунейм теттэкъым. А бэлыхьым (арат ар тхэныгум зэреджэр) иубыда нэужь, Чарскэм и пэшым зыщIиубыдэжти пщэдджыжьым щыщIэдзауэ жэщыку хъуху тхэт.
И ныбжьэгъу пэжхэм абы захуиумыст апхуэдэхэм деж фIэкIа насып жыхуаIэр зэхимыщIэуэ. Адрей зэман псоми абы зигъэкъулыкъущIэу къиджэдыхьт, дакъикъэ къэс «ЩIэуэ зыри птхакъэ?» жыхуиIэ упщIэ зэрыцIалэр зыщхьэдигъэIухыу.
УзыщIэхъуэпсыр IупщIыбзэу щыплъагъуфрэ, нэгум къыщIэувэ теплъэгъуэхэм хуумыгъэфэщэххэу псэ зыIут псалъэхэр занщIэу щыжебгъэIэф, усэхэр тыншу уи къэлэмыпэм къыщыпыкI зэщIэжьыуэхэр гупщысэ захуэхэм къапежьауэ къыщыжэ а гурыфI нэIуасэм зэщIищтат пщэдджыжь гуэрым Чарскэр. А зымыщIэжыныгъэ IэфIым хэткIухьт… цIыхубэми, абы и Iуэху еплъыкIэми, езым и гурей-гурыфIхэми мыхьэнэ ямыIэжу. АтIэ, абы усэ зэхилъхьэт…
Асыхьэтым и пэшыбжэм и кIыгъ макъ къэIури цIыхущхьэ хамэ гуэр къыкъуэщащ. Чарскэр къащтэрщ, и нэщхъыр зэхиуфэри:
- Хэт ар? – жиIэри щIэупщIащ, зэгуэпарэ, здэщысыпхъэ щIэхьэпIэм деж зэи щымыс и унэIутхэм игукIэ яхуэшхыдэу.
МыцIыхур къэкIуатэри къыщIэхьащ. Ар лъагэтэкъым, къуэгъут, илъэс щэщI ирикъуами арат. И нэгу къамылыфэм и зэхэлъыкIэр IупщIт: щхьэц баринэ фIыцIэ къызытелъ натIэ фагъуэ лъагэм, нэ фIыцIэ лыдхэм, къуршыбгъэ пэбгым, жьакIэ Iувым, зи нэщIащэхэр иуа нэкIу фагъуэм зэрымыхэгъэрейр къуагъащIэт.
Абы зи дыпIэ текIыжахэр къызыхэщ цей фIыцIэ щыгът, бжьыхьэр къэса пэт и гъэмахуэ гъуэншэджыр пIащIэт. БгъэIулъ гъуэжьым къытелъ и пщэдэлъ укъуеям налмэс нэпцI хэIуат, и шляпэ къурэми гъэри щIыри зэрызэринэкIар нэрылъагъут.
Мэзым ущыхуэзамэ - хъунщIакIуэу, цIыхубэм яхэту уIущIамэ – тIасхъэщIэхыу, унэ щIэхьэпIэм – щхъухьрэ дзыгъуэгъалIэрэ зыщэ пцIыIуэпцIышэу къыщыпфIэщIынут ар.
- Сыт фыхуейт? – жиIэри еупщIащ абы Чарскэр франджыбзэкIэ.
- Зиусхьэн, - къритащ жэуап мыцIыхум, щхьэщэ лъахъшэ ищIурэ, - кхъыIэ къысхуэгъэгъу зыгуэркIэ …
Чарскэм абы шэнт хуимыгъэкIуатэу езыр тэджащ, адэкIэ зэрызэпсэлъар урымыбзэщ.
- Сэ сысурэтыщIщ Неапэл сыкъикIауэ, - жиIэт мыцIыхум, - си Iуэхухэр зэхэзэрыхьати хэкур сымыбгынэу хъуакъым, си талантым[3] сыщыгугъыу Урысейм сыкъэкIуауэ аращ.
Чарскэм щIалэ мыцIыхум шыкIэпшынэ дэуэудэпщэ иригъэкIуэкIын папщIэ унэ-унэкIэ къикIухьурэ билетхэр ищэу къыфIэщIащ. Къызэрыщыгугъ сом тIощIрэ тхур IэщIилъхьэу и натIэм иригъэкIыну зигъэхьэзыр пэт, модрейм къыпещэ:
- Зиусхьэн, IэщIагъэкIэ уи къуэшым зыщIэбгъакъуэу, уэ укъыщацIыху унэхэм сыщIомышэфыну пIэрэ?
Абы нэхърэ нэхъ удынышхуэ Чарскэм и щхьэ хуищIыж пщIэм ебдзыфынтэкъым.
ЗызэкIэщIишу къуэш зыкъыхуэзыщIам хуеплъэкIащ ар.
- Хэт фыхъунуми сытыфэ къэзэфплъми сыщIэупщIэну хуит сыкъэфщIыт? – унафэ щIэлъу зыхуигъэзащ абы къыщIэхьам, къарууэ иIэмкIэ и губжьыр зэтриIыгъэу.
Неапэл къикIам гу лъитащ ар зэрызэгуэпым.
- Зиусхьэн, - жиIэри къригъэжьащ абы зэIынэурэ, - сэ… си гугъащ… сэ къысфIэщIт… зи щIыхьыр ин, къысхуэгъэгъу…
- Сыт фызыхуейр? – аргуэру зэ щIэупщIащ Чарскэр пхъашэу.
- Сэ уи зэфIэкI къызэрымыкIуэм теухуауэ куэд зэхэсхат; шэч къытесхьэтэкъым мы щIыналъэм щыщ зиусхьэнхэм уэ пхуэдэ усакIуэшхуэм зыщIагъэкъуэныр пщIэуэ къызэралъытэнум, - жиIащ урымым, - аращ уи деж сыкъэкIуэну сыщIытегушхуар.
- Ущоуэ, зиусхьэн, - жиIэри зэпиудащ ар Чарскэм. – Ди дежкIэ усакIуэ цIэ щызекIуэкъым. Дэ ди усакIуэхэр зиусхьэнхэм я жьауэ щIэткъым, дэ ди усакIуэхэр езыхэр зиусхьэнхэщ, ди псапащIэхэм (зэпытыр къызыхуэкIуэнхэм) ар ямыщIэу щытмэ, езыхэращ хилъафэр. Дэ духьэшы щыгъыныджэ диIэкъым макъамэтхым уэрамым къыщигъуэтурэ либреттэ зыхригъалъхьэу. Ди усакIуэхэри я Iэр шияуэ унэрыхьэ-унэрыкIыу дэткъым. ГушыIэм къыдэкIуэу сыусакIуэшхуэу къыбжаIэгъэнкIэи хъунущ. Пэжщ, зэгуэр хъуэр мыхьэнэншэ зыбжанэ стхауэ щытащ, ауэ, Тхьэм и шыкуркIэ, зиусхьэн усэрытххэм яхузиIуэхуIакъым апхуэдэ гукъыдэжи сиIэкъым.
Урым тхьэмыщкIэр Iэнкун хъуащ. Зиплъыхьащ. Ар къагъэуIэбжьащ дапхъэ ехьэжьахэм тегъэса сурэтхэми, мраморымрэ домбеякъымрэ къыхэщIыкIа фэеплъхэми, джэгуалъэ лъапIэхэми. Абы къыгурыIуащ къэдабэ пыIэ шопс щхьэрысрэ тырку шылэхъар зыщIэпха китай хъэлат дыщафэр зыщыгъ щIалэ ехьэжьамрэ пщэдэлъ укъуея зыдэлъ, цей текIыжа зыщыгъ абы и пащхьэм къит езы гъуэгурыкIуэ джэгуакIуэ тхьэмыщкIэмрэ зыри зэрызэхуамыIуэхур. ХьэщIэр къысхуэгъэгъу гуэрхэр къигъумэтIымщ, щхьэщэ ищIри щIэкIыжыну хуежьащ. Ауэ, тIэкIу хьэлыншэми, гу хьэлэлрэ псэ къабзэрэ зыбгъэдэлъ Чарскэр абы и тхьэмыщкIафэм игъэпIейтеящ.
- Дэнэ-тIэ уздэкIуэр? – жриIащ абы урымым. – КъэувыIэ… Сэ схуэмыфащэ фIэщыгъэр зыкIэрызгъэкIыу сызэрымыусакIуэр бжесIэну си къалэнт. Иджы уи Iуэхухэм дытепсэлъыхьынщ. СхузэфIэкI пхуэсщIэну сыхьэзырщ. УшыкIэпшынауэу ара?
- Хьэуэ, зи щIыхьыр ин, - жиIэри итащ жэуап италяным, - сэ сыусэрыпсалъэ тхьэмыщкIэщ.
- Усэрыпсалъэ! – къыхэкIиикIащ Чарскэр, мобы гущIэгъуншэу зэрыхущытар и гум ежэлIэжау. – ЗанщIэу щхьэ жумыIарэ-тIэ узэрыусэрыпсалъэр? – дыщIигъущ и фIэщу щIегъуэжа Чарскэми щIалэм и Iэр иубыдащ.
- О, ар цIыхушхуэщ, зыхуэмыIэзэ щымыIэу; и макъым сыт хуейми къыхещIыкI.
- Гъуэншэдж къыхищIыкIын хуеящ абы и макъым, гуащэ.
[2] ШэIумыл – мэрожнэ (урыс.), гъэдиигъэ.
[3] Талант – мыбдежым – зэхэлъхьэкIэ, гъэзэщIэкIэ Iэзагъ, зэфIэкI.
