Къэбэрдей-Балъкъэр. Зыужьыныгъэм и лъэхъэнэхэр
Къэралыр зыхэт экономикэ гугъуехьхэри зэран хуэхъуакъым республикэм и пащхьэ къит къалэнхэр гъэзэщIэным хуэунэтIауэ ипэкIэ кIуэтэным. Экономикэр зэрекIакIуэр къызэнэкIа хъуащ, макроэкономикэ щытыкIэ нэхъыщхьэхэм заужьыныр къызэрагъэпэщащ, социальнэ IэнатIэм щаIэ къалэн псори нэсу гъэзэщIа мэхъу.
ЩIыналъэ валовэ продуктым 2013 гъэм къыщыщIэдзауэ 2017 гъэм къриубыдэу проценти 136-рэ хъуащ. Ар кърикIуащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэр егугъуу зэрылэжьам.
ПсэупIэу метр зэбгъузэнатIэ 1 мелуанрэ мин 300-рэ ятащ. Зи школ кIуэгъуэ мыхъуа сабийхэр, зи ныбжьыр илъэсищым къыщыщIэдзауэ илъэсибл хъухэр, зэкIуэлIэн IуэхущIапIэхэмкIэ проценти 100-кIэ къызэрагъэпэщащ, яухуащ икIи зэрагъэпэщыжащ фельдшер-акушер пункту 54-рэ, амбулаторэ 12, Анзорей къуажэм дэт сымаджэщыр, школрэ сабий саду 14, Зэрэгъыж ГЭС-р, спортымрэ щэнхабзэмрэ я IуэхущIапIэу 213-рэ, лъынтхуэхэм щеIэзэ щIыналъэ центрыр, республикэ щеIэзэ-физкультурэ диспансерыр.
Гъуэгуу километр 400 зэрагъэпэщыжащ. Лажьэу яутIыпщащ ди щIыналъэм щынэхъ ин дыдэ, ныбжьыщIэ мини 5 зыщIэхуэну, «ТворчествэмкIэ сабий академие «ДыгъафIэ къалэ» курыт щIэныгъэ щрагъэгъуэт центрыр. Академием и къудамэхэр иджы республикэм и щIыналъэхэм къыщызэIуах.
СыткIи зыхуей хуагъазэу зэрагъэпэщыжащ щэнхабзэм и IуэхущIапIэ нэхъыщхьэхэр: Макъамэ, Урыс, Къэбэрдей, Балъкъэр къэрал драмэ театрхэр, Налшык дэт ЗыгъэпсэхупIэ пэшышхуэр.
«Урысей зэкъуэт» Урысейпсо политикэ партым къыхилъхьа проектым хыхьэу 2017 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIыналъипщIым ЩэнхабзэмкIэ унэщIэхэр щаухуащ икIи зыхуеинухэмкIэ къызэрагъэпэщащ. Бюджет ахъшэу абыхэм хухахар сом мелуани 180-рэ хуэдиз мэхъу.
Налшык къалэм тхыдэ мыхьэнэ зиIэ и щIыпIэхэр зэгъэпэщыжыным хуэунэтIа лэжьыгъэм и япэ Iыхьэри зэфIэкIащ. Олимп щIыхьым и аллее къызэIуахащ. Зыхуей хуагъэзащ Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ Урысеймрэ я лъэпкъхэр зэрызэкъуэувэрэ илъэс 460-рэ зэрырикъум и цIэ-кIэ щыIэ утыкумрэ Кулиевым и цIэр зезы-хьэ проспектым иIэ утыкумрэ.
КъБР-м и транспорт зэблэкIыпIэ нэхъыщхьэу щытхэр — Калюжнэм, Комаровым я цIэхэр зезыхьэ, Эльбрусскэ уэрамхэр — зэрагъэпэщыж. 20-нэ гъущI гъуэгу зэпрыкIыпIэр Iуахащ, Мэлбахъуэм и цIэр зезы- хьэ уэрамым иIа лъэмыжыр трахри, абдежым транспортым папщIэ гъуэгу зэхэкIыпIэщIэ щащIащ.
Узыншагъэр хъумэным пыщIа IуэхущIапIэхэм я паркыр процент 70-м щIигъукIэ, цIыхухэр къызэрырашэкI автотранспортыр процент 60-кIэ къагъэщIэрэщIэжащ. Къащэхуащ иджырей трол- лейбусу, автобусу 150-м щIигъу, абыхэм ящыщу 48-р школакIуэхэр къызэрырашэкIым хуэдэщ.
Республикэр хагъэхьащ щIыналъэ мылъкур къэгъэсэбэпынымкIэ бжьыпэр зыIыгъ субъектхэм икIи иужьрей илъэситIым кърикIуахэм япкъ иткIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым саугъэт папщIэу федеральнэ бюджетым щыщу сом мелуан 850-м щIигъу къыхуагъэфэщащ.
ЦIыхухэм къэрал Iуэхутхьэбзэ псори щыхуащIэ къалэн куэд щызэфIагъэкI центру 12-м.
Кавказ федеральнэ гъуэгум щыщу Тамбукъан гуэлым деж хуэзэр ущызекIуэну шынагъуэ хъуати, ар сыткIи зыхуей хуэзэу зэрагъэпэщыжащ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым нэхъыбэ щохъу диализ центрхэр. Иджыпсту абы хуэунэтIауэ ирагъэкIуэкI лэжьыгъэм Iэмал къитынущ а Iуэхутхьэбзэм хуэныкъуэхэм ар нэсу ягъуэтынымкIэ, апхуэдэуи къэкIуэну зэманми лъабжьэ хуагъэтIылъынымкIэ.
Мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхуу уващ иджы- рей IэмэпсымэхэмкIэ къызэгъэпэща Республикэ перинатальнэ центрыр къызэры-зэIуахар. Абы мы зэманым технологие лъагэр зи лъабжьэ медицинэ дэIэпыкъуныгъэ щагъуэт абы хуэныкъуэхэм. ЗыхуейхэмкIэ къызэрызэгъэпэща щIыкIэмкIи и тыншыпIэхэмкIи къэралым щынэхъыфI дыдэхэм хабжэ ар. IэщIагъэлIхэм къызэралъытэмкIэ, республикэм зы илъэсым ику иту сабий мин 12-м къыщыщIэдзауэ мин 13 къыщалъхуным тепщIыхьмэ, цIы-хубз мини 10-м медицинэ дэIэпыкъуныгъэфI мыбдеж щагъуэтынущ.
КъБР-м промышленнэ продукцэу къыщыщIагъэкIым и индексыр 2013 гъэм процент 93,9-рэ хъууэ щытамэ, 2017 гъэм ар проценти 102,2-м нэсащ.
Урысейм и Президент Путин Владимир къэралым и Правительствэм къалэн щищIащ вольфрамымрэ молибденымрэ щелэжьу Тырныауз дэта IуэхущIапIэм и лэжьыгъэр зэтеухуэжыным и проектым, абы и финанс-экономикэ щытыкIэри хыхьэу, хэплъэну. Абы и инвестор нэхъыщхьэ-ри яубзыхуащ. Ар «Ростех» къэрал корпорацэрщ.
Урысеймрэ Китаймрэ я къэрал унафэщIхэри кърихьэлIэу 2017 гъэм бадзэуэгъуэм и 4-м Iэ традзащ «Этана» промышленнэ комплексыр къызэгъэпэщынымрэ ар лажьэу утIыпщынымрэ теухуа зэгурыIуэныгъэм. Абы инвестицэу халъхьэнур доллар мелард 12-м щIегъу. А проектым къыщыгъэлъэгъуахэр гъэзэщIа хъумэ, абы цIыху мин 25-м щIигъу IэнатIэкIэ къызэригъэпэщынущ.
«Вольфрам» компаниер яужь ихьащ щIэныгъэр зи лъабжьэ, щIыуэпсымкIи шынагъуэншэ, вольфрам ангидридыр къыщIэгъэкIыным хуэгъэпса иджырей IуэхущIапIэр лажьэу утIыпщыным. Проектым сом меларди 2 хуозэ.
Мэкъумэш IэнатIэми инвестицэхэр къешэлIэным хуэунэтIа лэжьыгъи ирагъэкIуэкI. ПсынщIэу зызыужь пхъэщхьэмыщ-хьэ хадэхэм хухахащ гектар мини 4-рэ 400-рэ, ар ипэ илъэсхэм зэрыщытам нэхърэ хуэдэ зырэ ныкъуэкIэ нэхъыбэщ. Яухуащ иджырей пхъэщхьэмыщхьэ, хадэхэкI хъумапIэу 16, тонн мини 142-рэ щIэхуэу. Щрагъаджэ полигон зыхэт агротехнопарк-ри ухуэн яухащ. Консерв зыщI IэнатIэм и IуэхущIапIэхэм консерву 1 мелардым щIигъу къыщIагъэкIащ. Апхуэдэ ехъулIэныгъэхэм республикэр иджы япэу нэсауэ аращ. Лырэ гъэшу къалэжьми хэхъуэ зэпытщ. Гъавэу, гъавэхэкIыу тонн мелуанищ хуэдиз кърахьэлIэжащ. МэкъумэшхэкIхэр къыщIэзыгъэкIхэм къэралыр зэрадэIэпыкъу мылъкур япэ дыдэу сом мелардихым щIигъуащ.
Яухуащ икIи лажьэу яутIыпщащ Евро- пэм щынэхъ лъагэ дыдэ кIапсэ гъуэгур, Мир станцым къыщыщIэдзауэ метр 3847-м щыIэ Гарабаши станцым нэсу. Туристу ди деж къакIуэхэм я бжыгъэр илъэс къэс ику иту процент 40-кIэ нэхъыбэ мэхъу икIи, IэщIагъэлIхэм къызэралъытэмкIэ, илъэсыр икIыхукIэ ар цIыху мин 450-м щIигъунущ.
Iуащхьэмахуэ, Бахъсэн щIыналъэхэм 2017 гъэм и шыщхьэуIу — фокIадэ мазэ- хэм къыщеха ятIэпсым зэтрикъутахэмрэ ирилъэсэха гъуэгухэмрэ махуиплIым къриубыдэу зэрагъэпэщыжащ. Ущыпсэуну шынагъуэ хъуа щIыпIэхэм жьыхулъатэхэмкIэ кърагъэIэпхъукIащ цIыху 1000-м щIигъу. КъБР-м и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Юрий Урысейм и Президент Путин Владимир 2017 гъэм жэпуэгъуэм и 20-м щыIущIам щыгъуэ абы зыхуигъэзауэ щытащ Къэ- бэрдей-Балъкъэрыр цIыхухэмрэ щIыналъэхэмрэ къызэрымыкIуэ щытыкIэхэм ящыхъумэным теухуа къэрал программэм хагъэхьэныр зэрыIэмалыншэм теухуауэ.
Жылагъуэ-политикэ къэхъукъащIэ нэхъыщхьэхэм ящыщащ КъБР-м и Къэралыгъуэр илъэс 95-рэ, Урысеймрэ Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ я цIыхубэр зэрызэкъуэувэрэ илъэс 460-рэ зэрырикъуахэр зэрагъэлъэпIар. Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщу цIыху мин 600-м щIигъу хэтщ илъэс къэс къызэрагъэпэщ «Полк уахътыншэ» урысейпсо акцэм.
Налшык щызэIэпахауэ щытащ 2014 гъэм Сочэ щекIуэкIа ХХII ЩIымахуэ Олимп джэгухэм я мафIэр. Республикэм щыщхэу Мудрэн Беслъэнрэ Джэду Iэниуаррэ ехъулIэныгъэкIэ хэтащ Рио-де-Жанейрэ щекIуэкIа Олимп джэгухэм, Урысейм и командэ къыхэхам абыхэм медаль нэхъ лъапIэхэр къыхуахьащ. Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщ спортсменкэ Ласицкене (Кучинэ) Марие Урысейм атлетикэ псынщIэмкIэ щынэхъ лъэщ дыдэу къалъытащ 2017 гъэм.
Республикэм мызэ-мытIэу щекIуэкIащ спорт зэхьэзэхуэшхуэхэр — Европэм тхэквондомкIэ и чемпионатыр, Кавказым бэнэкIэ зэхэтымкIэ и чемпионатыр, Урысейм дзюдомкIэ и чемпионатыр, Урысейм бгым лыжэкIэ къежэхынымкIэ и чемпионатыр.
Властым и органхэмрэ хабзэхъумэ IэнатIэхэмрэ я егугъуныгъэкIэ хэпщIыкIыу ипэкIэ кIуэтащ законым тетынымкIэ, жылагъуэ шынагъуэншагъэр къызэгъэпэщынымкIэ лэжьыгъэр. ЩIэпхъаджагъэу ялэжьым, абы хьэлъэрэ хьэлъэ дыдэхэм- рэ яхэту, я бжыгъэм хэщIащ, терроризмэмрэ экстремизмэмрэ ебэнынымкIи ехъулIэныгъэхэр щыIэщ. Террорым пэщIэтынымыкIэ лъэпкъ комитетым къызэритамкIэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым щыIа террорист щIэпхъаджащIэ гупхэм я Iэтащхьэ псори лъэныкъуэ ирагъэзащ. Щэхурылажьэ щIэпхъаджащIэхэр къызэзыгъэпэщу, абыхэм мылъку къахуэзыутIыпщу щытахэри зэтракъутащ.
Къытпэщыт лъэхъэнэм и къалэн нэхъыщхьэхэр — ар социально-экономикэ зыужьыныгъэм и гъуэгум адэкIи тетынырщ, цIыхухэм я псэукIэр егъэфIэкIуэнырщ, республикэми къэралми зэрыщыту илъэс пщIы бжыгъэхэм я къэкIуэнур зыхуэдэ- нур зэлъытауэ щытыну, УФ-м и Президентыр хэхыным пыщIа Iуэхухэр тэмэму къызэгъэпэщынырщ.
ЯРОСЛАВСКАЯ Маринэ.
