
Адыгэ тхыдэ щIэныгъэмрэ Урыс-Кавказ зауэр джын Iуэхумрэ
Хамэ къэралхэм щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм «адыгэ Iуэхур» къэралыгъуэ утыку ихьауэ, Урыс-Кавказ зауэм политикэ, тхыдэ, хабзэ, цIыхугъэ я лъэныкъуэкIэ хуэфащэ цIэр игъуэтыжын хуейуэ къагъэув куэд щIауэ.
Апхуэдэ бгъэдыхьэкIэм и щапхъэ IупщIщ «Урысейм и мыурыс лъэпкъхэм я лигэм» и унафэщIым и къуэдзэ Бидэнокъуэ Исмэхьил «Лъэпкъхэм я союзым» и зэхуэсу 1916 гъэм мэкъуауэгъуэм и 27 — 29-хэм Лозаннэ щекIуэкIам щыжиIахэр: «Кавказыр Урысейм гуагъэхьа зэрыхъуа щIыкIэр акъылкIи хабзэкIи захуагъэу къыпхуэмылъытэн Iуэхущ. Урысейм и IэмыщIэ ихуэн ипэкIэ зы хэгъэгуу щыта Шэрджэсейр абы зэ IэбэгъуэкIэ тIу ирищIыкIри, КъуэкIыпIэрэ КъухьэпIэу гуэша хъуащ. Зауэр зэрекIуэкIа Iэмалхэри гущIэгъуншэ защIэт — къуажэхэр ягъэсу, мылъкур зэхадыгъуэу, бзылъхугъэхэмрэ сабийхэмрэ яукIыу, цIыхухэр щIыIэмрэ мэжэщIалIагъэмрэ бжыгъэншэу икIуэдыкIыу. КъухьэпIэ Шэрджэсейм щыщ цIыху 750000-рэ я хэкум щрахуа 1858 — 1864 гъэхэр урысхэм зэрахьа лейм и леиж хъуащ».
Бидэнокъуэм, дауи, «лъэпкъгъэкIуэд» псалъэр къигъэщхьэпатэ-къым, ауэ жиIат: «Иджырей тхыдэм и бзэр зэрыщабэм къыхэкIыу, а бэIутIэIум теухуауэ къагъэсэбэпыр «империализм» псалъэрщ. ИтIани, лъэпкъ мамырыр зыхадза гузэвэгъуэр дунейпсо цIыхубэм яхуэгъэза щIэпхъаджагъэщ, щIэныгъэрэ гъэсэныгъэрэ зыбгъэдэлъ дэтхэнэ цIыхури пэщIэувапхъэрэ идэн хуэмейуэ. Нобэрей дунейм сыт щыгъуи нэлат ирех Израиль цIыхубэр и хэкум изыхуа, урым къэралыгъуэм и IыхьиплIым изыгуэша урым императорхэу Титрэ Веспасианрэ. И хуитыныгъэр ихъумэжын, лъэпкъ щхьэхуэу къэнэжын гукъы-дэж зэриIэ къудейм къищынэмыщIа, къуаншагъэ зыбгъэдэмылъ лъэпкъым Урыс зэрыпхъуакIуэхэм XIX лIэщIыгъуэм иращIар куэдкIэ нэхъ гуемыIу щIэпхъаджагъэщ».
ИужькIэ хамэ къэралхэм щыщу утыку къихьа щIэныгъэлIхэм (Куэцэ Пщымахуэ, ТIрахъуэ Рэмэзан, Бэркъукъу Исмэхьил, Натхъуэ Къадыр, Айдэмыр Иззэт, Бэрзэдж Нихьэт, Къандур Мухьэдин сымэ) Урыс-Кавказ зауэр къызэрагъэлъагъуэр адыгэ цIыхубэр я хэкум щрахуа, щызэтраукIа зэрыпхъуакIуэ зауэущ.
1980 гъэхэм адыгэ щIэныгъэлIхэм тхыдэ дэфтэр куэд утыку кърахьащ. Абыхэм пэж дыдэу щымыгъуазэу арами, ямыщIафэ зытрагъауэми, Урыс-Кавказ зауэм хащIыкIыу зызылъытэжхэм а дэфтэрхэм я гугъу ящIыркъым.
Совет зэманым щегъэжьауэ, Урысей тхыдэ щIэныгъэлIхэм я лэжьыгъэхэм Кавказ Ищхъэрэм щызэуа лъэпкъхэм Щамил фIэкIа пашэ ямыIа хуэдэу, Урыс-Кавказ зауэм и гуащIапIэу щытари КъуэкIыпIэ Кавказыр арауэ къыщагъэлъагъуэ. Къэралым щылажьэ тхыдэджхэм КъухьэпIэ-Ищхъэрэ Кавказми Кавказ Курытми къыщыхъуахэм темыпсэлъыхьыххэмэ нэхъ къащтэ.
Зи гугъу тщIы дэфтэрхэр къэзыгъэщхьэпэ адыгэ тхыдэ лэжьыгъэхэми, мыхьэнэшхуэ зиIэ Адыгэ (шэрджэс) щIэнгъуазэми къазэрыхэщымкIэ, XVIII лIэщIыгъуэм и ещанэ Iыхьэм щегъэжьауэ Урысейм Кавказыр къарукIэ зыIэщIилъхьэным яужь ихьащ икIи япэу а мурад бзаджэм текIуэдар XIII лIэщIыгъуэ лъандэрэ дуней псом «шэрджэс» цIэмкIэ къыщацIыху адыгэхэращ. Адыгэ лъэпкъыр хэкIыпIэ къэгъуэтыным ирахулIати, абы зэрыпхъуакIуэм пэщIэтын, и хуитыныгъэр ихъумэжын IэнатIэр къыхихащ.
Уэзы ФатIимэ и иужьрей лэжьыгъэхэм щыжеIэ Кавказым щызэуа урыс дзэ къулыкъущIэхэм къагъэсэбэпа Iэмалхэр — КъухьэпIэ Кавказым щыщ лъэпкъхэм зыхэпсэукI хуэIухуэщIэхэр япэубыдыныр, IэщэкIэ къапэщIэмыт цIыхубэ мамырым езэуэныр — дуней псом щызекIуэ хабзэхэми а зэманым щыIа урыс зауэлI хабзэхэми емызэгъ бгъэдыхьэкIэу зэрыщытар. ЗыфIэлIыкIыпхъэ хабзэхэм ящыщт, псалъэм папщIэ, цIыху щхьэхуэхэм зэхащIыхьа щIэпхъаджагъэхэм папщIэ ахэр зи лIыкIуэхэм псоми жэуап яхьыныр; диным, лъэпкъ хабзэхэм, псэукIэм, лъэпкъ къазэуахэм я щIым зэран яхуэмыхъуныр; хэкурысхэр щыпсэу щIыналъэм игъэкIыныр къемызэгъыу къэлъытэныр, къинэмыщIхэр. ЩIэныгъэлIхэм фIыуэ яцIыху генералхэу Милютин Дмитрийрэ Евдокимов Николайрэ Кавказ корпус щхьэхуэм и унафэщI Барятинский Александр и унафэм щIэту зэхагъэува унафэхэм уащыхэплъэкIэ, гу лъыботэ абыхэм къэзакъ жылагъуэщIэхэр щаухуэкIэ «бгырыс лъэпкъхэр зэщыгуэн, бгыхэм щыпсэуну абыхэм Iэмал къахуэмынэжын хуэдизкIэ», «я щхьэр хэкум ирегъэхыпэн» псалъэхэр къызэрыхэхуэм. Барятинскэм къилъытэрт щIы бэвылъэхэм щыпсэу, хы ФIыцIэ Iуфэм Iус, Кавказ армэм гуащIэу къапэщIэт адыгэхэр псом япэ хэкум игъэкIын хуейуэ. Абы итхырт: «ПсыжьадрыщI щIыналъэм ди тепщэныгъэр нэхъри щыдгъэбыдэн папщIэ Iэмал щхьэпэ закъуэу къэтлъытар, бгырысхэр кIуэ пэтми зэщыдгуэурэ, зэрыпсэун Iэмал едмытурэ, къэзакъхэр щIыпIэ пэрытхэм идгъэтIысхьэнырщ. ИкIуэт зымыщIэ, къыдэбиин щызымыгъэт лъэпкъхэм уащIыщысхьын щхьэусыгъуэ щыIэкъым. Къэралыр зыхуей хуэзэн папщIэ, абыхэм я щIыр къатетхыну ди къалэнщ».
Урысыдзэ унафэщIхэм я мурадхэм я гугъу щищIкIэ, Барятинскэм жиIэрт: «Имычэзууэ ди плъапIэхэр къэдгъэнаIуэмэ зэраныгъэ къызэришэнум къыхэкIыу, тепщэгъуэм и мурадхэм бгырысхэр щыгъуазэ хъункIэ Iэмал иIэкъым, и гъэзэщIэгъуэр къэсын и пэ къихуэу».
1857 гъэм и гъатхэпэм Ищхъэрэ-КъухьэпIэ Кавказым зауэр адэкIэ зэрыщрагъэкIуэкIын хуей щIыкIэр иубзыхуну Комитет Щхьэхуэм и пщэ далъхьат. 1858 гъэм Кавказ армэм и унафэщIым адыгэхэр хэкум ирагъэIэпхъукIыну жэрдэм къыщыхилъхьэм, ар къемызэгъыу къэзылъыта Комитетым къищта унафэм щыжиIэрт: «Барятинскэмрэ Милютинымрэ къыхалъхьэхэм ятепщIыхьмэ, абы къикIыр «кавказырысхэр жыIэщIэ щIын Iуэхукъым, атIэ ахэр зэтеукIа зэрыхъун щIыкIэщ. Абы Кавказым щедгъэкIуэкI зауэм фэ къыттригъауэр зэрыщыту ихъуэжынущ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, лIэщIыгъуэ бжыгъэкIэ зэтеува я хабзэхэм демыгуэуащэурэ, бгырысхэр хуэм-хуэмурэ жыIэщIэ зыхуэтщIыным, Iэщэ къудейкIэ мыхъуу, дгъуэт Iэмал псомкIи ахэр ди тепщэгъуэр зыхуейхэм къытедгъэхуэным и пIэкIэ, дызыхуэкIуэнур ахэр псори зэкъуэдгъэувэу гуащIэу къытпэщIэувэным етхулIэнырщ, Iуэхур зэриухынури гурыIуэгъуэкъым».
Кавказ Корпус щхьэхуэм и Штабым и унафэщIу щыта генерал-лейтенант Коцебу Павел Кавказым урыс къэзакъ жылагъуэхэм зыщегъэубгъун зэрыхуейм и гугъу щищIым жиIат: «МылъкукIэ, псэукIэ тхъэгъуэкIэ, гъащIэ тыншкIэ къэбгъэгугъэкIэ, адыгэхэр хэкум икIыным пхуеувэлIэнукъым. Милютиным къыхилъхьэ жэрдэмым гущIэгъуншэу дызэпэщIигъэувэну аркъудейщ, Кавказыр къум мыхъуауи зауэр тхуэгъэувыIэжынукъым».
ИкIэм-икIэжым, а IуэхумкIэ мыарэзыуэ апхуэдиз цIыху къызэрыпэщIэувам щхьэкIи къэмынэу, Урыс империем и тепщэгъуэм адыгэ-шэрджэсхэр щалъхуа щIыналъэм егъэзыгъэкIэ ирахуу нэгъуэщI къэралым ягъэIэпхъуэныр къыхахащ. А унафэращ 1858 — 1864 гъэхэм адыгэхэм хэкIыпIэ псори япэзыубыдар. Аращ икIи щхьэусыгъуэ хуэхъуар цIыхухэр мин бжыгъэкIэ хэкIуадэу, лъэпкъыр Iэпхъуэным езыхулIа гузэвэгъуэм. Адыгэ тхыдэ щIэныгъэлIхэм я лэжьыгъэхэми, адыгэ (шэрджэс) зэгухьэныгъэхэу дуней псом щылажьэхэми а Iуэхугъуэр къызэралъытэр дунейпсо цIыхубэм иращIылIа щIэпхъаджагъэущ.
Урысей пащтыхьыгъуэм къэралыгъуэ утыкум ирахьа дэфтэрхэм япкъ иткIэ, хэкум ирахуа адыгэхэм я бжыгъэр зэрыхъур 493000-рэщ. Хамэ къэрал тхыдэджхэм зэрыжаIэмкIэ, а бжыгъэр 1000000-м щIегъу. Куэд дыдэ уз зэрыцIалIэхэм, щIыIэм, мэжэщIалIагъэм илIыкIащ, цIыхухэр щызэтрихьа Урысей хы ФIыцIэ Iуфэми, Тырку лъэныкъуэм кхъухьхэр щиунэщI адрыщI хы Iуфэми IукIуэдащ.
Аращи, XIX лIэщIыгъуэм Урысей къэралыгъуэм лъэпкъхэр я щIыпIэм игъэкъэбзыкIын IуэхукIэ лэжьыгъэ абрагъуэ иригъэкIуэкIауэ жыпIэ хъунущ. Абы адыгэ лъэпкъым и лъэр щIэзыуда удынышхуэхэр иридзащ — лъэпкъ кIуэцI зэпыщIэныгъэхэри, гъащIэ хуэIухуэщIэхэу цIыхубэм зэрызихъумэж псэукIэ Iэмэпсымэхэ- ри, зы щIыпIэм щыпсэун Iэмалри къытрихри, лъэпкъыу зибжыжын гурыщIэр Iэпиудащ. Зи гугъу тщIа Iуэхугъуэхэм адыгэ лъэпкъыр зыужьыныгъэм и гъуэгу зытеувам къытрихуащ, щытыкIэ пыухыкIам ит лъэпкъым и бжыгъэр зэтрихуащ, щIыналъэм и Iыхьэ нэхъыщхьэхэр IэщIигъэкIащ. Нобэ лъэпкъыр зыхэт бэIутIэIухэми ахэр я щхьэусыгъуэу жыпIэ хъунущ.
Урыс-Кавказ зауэм ехьэлIа Iуэхугъуэхэм ятеухуа щIэныгъэ лэжьыгъэхэр, ар щаджкIэ къыхах бгъэдыхьэкIэхэр зэпэплъытурэ уахэплъэмэ, гурыIуэгъуэ мэхъу а зауэр нэгъэсауэ къызэщIэубыдэныр, тхыдэм абы щиубыд увыпIэр убзыхуныр, хуэфащэ цIэр фIэщыжыныр Iуэху гугъу дыдэу зэрыщытыр. Ар къызыхэкIыр бгъэдыхьэкIэхэр зэрыкуэд, абыхэм уеблэмэ еплъыкIэ зэпэщIэуэ дыдэхэр къызэрыдекIуэкI къудейракъым. ПщIэ зыхуэфащэ а тхыдэ къудамэм пыщIа щIэныгъэлI зыбжанэм я лэжьыгъэхэм япкъ иткIэ къыпхузэщIэубыдэнущ а мурадым лъэIэса узэрыхъуну щIыкIэр. Апхуэдэу щыхъукIэ, «еплъыкIэщIэ», «иджырей» бгъэдыхьэкIэ, «къызэщIэубыда гупсысэ» фIэпщу IэмалыщIэ къыхэпхьэну ухуежьэрэ ар тхыдэ лэжьыгъэхэм щызэтрагъэува хабзэхэм темыхуэмэ, а лэжьыгъэм купщIэ иIэнукъым.
Iуэхур зылъахъэр а хабзэхэр езы лэжьыгъэхэм щIэныгъэ и лъэныкъуэкIэ яIэ мыхьэнэм елъытауэ зэрыщымытырщ. ЩIэныгъэлIхэм зэрыжаIэмкIэ, Урыс-Кавказ зауэм ехьэлIа тхыдэ щIэныгъэм и зыужьыкIэр нобэр къыздэсым хэгъэзыхьыгъэ гуащIэ дыдэм и лъабжьэм щIэту екIуэкIащ, а гъуэгум ар иджыри къытекIауэ пхужыIэнукъым. Аращ къыхах бгъэдыхьэкIэри, зытепсэлъыхьыну нэхъ къащтэхэри, дэфтэрхэм кърах мыхьэнэхэри, къэхъуам фIащыжри зэлъытар.
ДЗЭМЫХЬ Къасболэт,
тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор,
профессор.
Къэзакъхэмрэ адыгэхэмрэ гуащIэу зэпэщIэтщ. Сурэтыр зыщIар тщIэркъым. 1859 гъэ
Лъэпкъ Iуэху
Европэ шэрджэсхэм я гурылъхэр
Щикъухьащ дунеижьым ди адыгэр! Мы псалъэхэращ япэу си гум къэкIыр хамэ къэрал щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм сарихьэлIа иужь. Ди лъэпкъыр дунеижьым и дурэшхэм дикъухьащ Урыс-Кавказ зауэм, хамэ къэралхэм игуэша хъуащ. Зи хэку зрагъэбгынахэм къатехъукIыжа адыгэхэм щыпсэу къэралхэм пщIэ, ахэр зыпэрыт Iуэхухэм ехъулIэныгъэ щаIэщ, я IэнатIэр жэуаплыныгъэ пылъу зэрырахьэкIым къыхэкIыу къулыкъушхуэхэр дзыхь къыхуащI. Апхуэдэщ Европэм щыпсэу ди лъэпкъэгъухэри.
СтIащ Орфан Европэм щыпсэу адыгэхэм я Федерацэм къызэригъэпэщауэ мы гъэм Германием щекIуэкIа зэхыхьэм хэкурысхэри драгъэблэгъат. ИпэIуэкIэ ди газетым тетащ абы щекIуэкIа Iуэхугъуэхэм ятеухуа тхыгъэхэр. Сэри сахэтат Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщу фестивалым ирагъэблэгъа гупым. Хамэ къэрал куэдым къикIыу мы зэхуэсым кърихьэлIа ди лъэпкъэгъухэм ящыщ зыбжанэ нэIуасэ схуэхъуащ. Хэкум укъызэрикIар къыщащIэкIэ, гуапэу къыпщIэупщIэрт, узрагъэцIыхурт. Сэри си гуапэу сывдэгуэшэнщ цIыхугъэ схуэхъуахэм ятеухуа хъыбаркIэ.
Апхуэдэу гукъинэ сщыхъуащ Америкэм щызэхэт Адыгэ Хасэм и лIыкIуэ Iэпыщ Нэсухь сызригъэдэIуа хъыбархэр.
Сихъу Тэлатрэ Къарей Элинэрэ. Iэпыщ Нэсухь Сирием щыIэ Къунейтрэ къыщыхъуащ. Джолан лъагапIэхэр 1967 — 1972 гъэхэм Израилым къыщызэтрикъутэм, адыгэхэр къикIащ, я къуажэхэм щыщу къэнэжари мащIэщ. ЦIыхур и щIыналъэ къыщикIкIэ, абы и жьэгу залымыгъэкIэ къыщигъанэ- кIэ, ар тхьэмыщкIагъэщ. Апхуэдэу, я щхьэр здахьын къалъыхъуэурэ зырыз-тIурытIурэ Америкэм кIуэрт ди лъэпкъэгъухэр. Iэпыщ Нэсухь Нью-Джерси хиубыдэ Шелдон къалэм Iэпхъуащ. НэхъапэкIэ а щIыпIэхэм кIуа адыгэхэм ятIысылIащ, икIи Сирием икIыу адыгэу абы Iэпхъуахэм я бжыгъэм зэман кIэщIкIэ хэхъуащ.
Нэсухь къэбэрдеибзэри кIэмыргуеибзэри фIы дыдэу егъэшэрыуэ.
— А зэманым, зы Iэмал диIатэмэ, псоми здэдгъэзэнур ди ХэкумкIэт, ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, ар къыдэхъулIакъым. Ди адэжьхэм я хэкур зэ ялъагъужыну хъуапсэурэ дунейм ехыжащ. Насыпышхуэ сэ къызэуэлIауэ собж, хэкужьым плIэнейрэ сыкIуэжыфащи, — жеIэ Нэсухь.
ИлъэситI хуэдизкIэ америкэм щыIауэ, и къэшэныр Иорданием щыпсэурти, абы кIуэри лъыхъуащ икIи куэд мыщIэу я нэчыхь ятхащ. БыниплI зэдагъуэтащ, пхъурылъху цIыкIуитху яIэщ. И малъхъэхэри адыгэщ.
Нью-Джерси штатым хиубыдэ Уэйн къалэм Адыгэ Хасэ къызэрыщызэрагъэпэщам теухуа хъыбар гъэщIэгъуэн игу къигъэкIыжащ Нэсухь. Куэдрэ ямыIауэ, иджы Хасэм и унэ зэрагъэпэщащ, хьэгъуэлIыгъуэ щащI пэшхэри, мэжджытри, тхьэмахуэ махуэхэм щрагъаджэ школри хэтщ абы. Езы Нэсухь адыгэбзэмкIэ егъэджакIуэу илъэсихкIэ щылэжьащ абы. Хасащхьэм илъэс 14-кIэ хэтащ. Хасищу гуэшауэ къежьат ипэхэм: къэбэрдей, бжьэдыгъу, абазэ. ИтIанэ хасищри зэхагъэхьэжауэ зэлъэпкъэгъухэр псори зы щIыпIэм щызэуос. ЦIыху мини 5 хъууэ хуегъэфащэ иджыпсту Америкэм адыгэу щыпсэухэр. Хасэм и тхьэмадэр Югъар Русланщ. Ар нэхъыбэу зытелажьэр адыгэбзэр егъэджынырщ. Адыгэ къафэми зэман щхьэхуэ хухах, ныбжьыщIэ куэд йокIуалIэ.
Iэпыщ Нэсухь и адэ-анэри, и къуэшищымрэ шыпхъуихымри къинат Сирием. Абыхэм я Iуэхур нэхъ мыхьэнэншэти, щIалэм и пщэ дэлът абыхэм ядэIэпыкъуныр. Гугъуехь мымащIэ пыщIами, «Си Iэ якIэрызгъэкIакъым, слъэкI къэзмыгъанэу садэIэпыкъуащ», — жеIэ Нэсухь.
Хэхэс гъащIэм лъэпкъ нэщэнэхэр хъума зэрыщыхъуам теухуа гупсысэм щыхуэкIуэм, и нэпс къекIуащ Нэсухь. Плъагъурт абы и гум куэд зэрыщыщIэр:
Мыщэжь Сэлам и унагъуэр. — Иджырей щIалэгъуалэм къагурыIуэркъым къэшэн-нэшэн хъуамэ, абыхэм хамэ лъэпкъ щыщ щхьэгъусэ ягъуэта нэужькIэ, лъэпкъым щымыщыжу къэплъытэ зэрыхъунур. Си Iэпэм сэкъат щигъуэтат лэжьапIэм, Iей пыхъукIыу щыхуежьэм, пезгъэхащ. Зэман дэкIащ, си быныр балигъ щыхъум, яжесIащ: мыадыгэ малъхъэ къысхуэфщIмэ, си Iэпэм хуэдэу фыпызупщIынущ, — жысIэри.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, псоми апхуэдэу захъумэжыфыркъым.
Нэсухь нэхъыбэу зэрыгушхуэхэм ящыщщ Хэкум плIэнейрэ къэкIуэну Iэмал зэригъуэтар. Краснодар крайм Адыгэ Хасэ щыщызэхашэм щыгъуэ лIыкIуэхэм яхэту щыIат. Адыгэ щыпсэу къэрал щIагъуэ къэнакъым абы и лъакъуэр здынэмыса.
— Мыпхуэдэ фестиваль къызэдгъэпэщынущ жытIэмэ, зыри къытпэрыуэнукъым. Къэралым хабзэу щызекIуэр зыдохьэ. Абы къыдэкIуэу и махуэшхуэхэри догъэлъапIэ, — жеIэ Нэсухь.
Мы иужьрейуэ къыздекIуэлIа зэхуэсым и мыхьэнэ нэхъыщхьэу хилъагъуэр адрейхэм я гупсысэхэм поджэж: IитIыр зэрымыубыдмэ, зэрыщIэркъым жыхуаIэращи, дызэбгрыдзами, дызэрылъагъун хуейщ. Ди гукъеуи зэхуэтIуэтэфу, ди гуфIэгъуи зэдэдгуэшу дызэрылъагъумэ, дызэрыцIыхумэ, абы мыхьэнэшхуэ иIэщ.
Мыщэжь Сэлам Щам къыщыхъуащ, 1975 гъэм илъэс 18 хъуауэ Абхъазым кIуащ. Абы икIри, Черкесск къалэм дэтIысхьащ, адыгэбзэри абы щызригъэщIащ. Илъэс 15-м нэблагъэкIэ хэкум исащ, ухуакIуэу лэжьащ. Сымаджэ къэхъури, Сирием, и адэ-анэм я деж, игъэзэжри занщIэу сымаджэщым щIагъэгъуэлъхьащ, мазитIкIи укъимыщIэу щылъащ. Дохутырхэр фIыуэ еIэзащ икIи зыкъищIэжа нэужь, Кавказым зэрыщыIар щыгъупщэжат — и илъэс 18-м иужькIэ къигъэщIам щыщу ищIэжыр мащIэт, адыгэбзэри абы хэтыжу. Сэлам и къекIуэкIыкIам теухуа хъыбарым щыщу псом хуэмыдэу гъэщIэгъуэн сщыхъуар мыращ: Черкесск ирищIыкIыу и ныбжьэгъур щыпсэлъам, адыгэбзэр къищIэжат. Бзэм хьэлэмэтагъыу хэлъыр мыбдежым наIуэ щыхъуащ.
Унагъуэм я нэхъыщIэ дыдэщ Сэлам. Зауэм зэрыщIидзэу, Сирием къыдэкIри Финляндием и къалащхьэ Хельсинки кIуащ, абы и нэIуасэ гуэрхэр щыпсэурти.
— Сирием хыхьэ адыгэ къуажэхэу МарджсультIанрэ Барейкъэрэ икIауэ адыгэ унагъуэ зыбжанэ щыпсэурт Хельсинки, дэ абы дыщыкIуам. Абыхэм жаIэу зэхэсхырт сабийхэм щIэныгъэ егъэгъуэтын и лъэныкъуэкIэ къэралу щыIэм ар къахэпэжыкIыу. Апхуэдэу, социальнэ Iуэхухэм теухуауэ, зи хэку зыбгынэу зи щхьэ мы къэралым езыхьэлIахэм папщIэ мыбы щыIэ хабзэхэр куэдым йофIэкI, «Iэпхъуэшапхъуэ» жыхуаIэхэм хухэха программэ щхьэхуэ яIэщ финнхэм, — жеIэ Сэлам.
УхуакIуэ Iэзэу Сирием зэрыщыщытар къыщхьэпэжащ адыгэ щIалэм, здэIэпхъуа хамэщIми и унагъуэшхуэр зэрипIын къызэрилэжьыр а IэщIагъэращ. Сэлам хъыджэбзищрэ щIалищрэ иIэщ: Нэхунэ, Нэрып, Налмэс, Аслъэн, Алан, Эльбрус сымэ.
— Ди лъэпкъэгъухэр зауэм ирихужьауэ Урысейм къэкIуэжыну щыхуежьэм, сэ мы Iуэхум нэгъуэщIущ сызэрегупсысар: а къэралыр экономикэ и лъэныкъуэкIэ хуэхьэзыркъым и хэкуэгъухэр иригъэблэгъэжыну. Пэжщ, къэкIуэжа щэ бжыгъэхэм дэIэпыкъуэгъу ягъуэтауэ зэхыдох, къэралми Хасэхэми къабгъэдэкIыу. Ауэ мин бжыгъэкIэ къагъэзэжатэмэ, абы пэмылъэщыныр пэжт. КъызэрыслъытэмкIэ, цIыхухэм пэжыр ящIэн хуейщ, ахэр зыпэрыувэну гугъуехьхэми щыгъуазэмэ нэхъыфIщ, — къыхигъэщащ Сэлам.
Апхуэдэу абы и гугъу къытхуищIащ Хельсинки щыпсэу адыгэхэм къызэрагъэпэща Хасэм и IуэхущIафэхэм, хэкурысхэм пыщIэныгъэу хуаIэхэм, нэгъуэщIхэми. Германием щекIуэкIа зэхуэсым и мыхьэнэ нэхъыщхьэу къилъытэр и лъэпкъэгъу куэд зэрилъэгъуарщ, дяпэкIэ къапэщылъ къалэнхэм ехьэлIа упщIэхэм я жэуап нэсхэр зэрызэхихарщ.
СтIащ Орфан и къуэш Ахьмэд зымыцIыху адыгэ щIагъуэ хэкум ису къыщIэкIынкъым. «Пэрыт» жылагъуэ зэгухьэныгъэр къызэIузыхахэм ящыщщ, Сирием къиIэпхъукIыжхэм жыджэру зэрадэIэпыкъуам куэд щыгъуазэщ. Мы зи гугъу сщIы зэхыхьэм Канадэм къикIыу къеблэгъащ Орфан. Ар Сирием къыщалъхуащ, илъэс 20-м нэсауэ Торонтэ километри 100 хуэдизкIэ пэжыжьэ Уотерлу къалэм щопсэу. Орфан университетым химиер щрегъэдж. Химие лабораторие илъэситI и пэкIэ къыщызэIуихащ Канадэм, Италием щыIэ Милан къалэми мыгувэу къыщызэIуихыну и мурадщ. Унагъуэ дахэ иIэщ: и щIалэхэу Иналрэ Анзоррэ иджыри школакIуэхэщ.
— Канадэм адыгэу щопсэу 200-м нэс, — жеIэ Орфан. — Ахэр нэхъыбэу Сирием къикIащ. Псори щIэх-щIэхыурэ дызэрощIэ, адыгэхэм я махуэщIхэр зэгъусэу догъэлъапIэ. Жылагъуэ зэгухьэныгъэу дыщымыт пэтми, зэзыгъэуIу организацэу дыщытщ, сыт хуэдэ IуэхукIи дызэрыщIэу. Дэ ди фонд диIэжщ, мылъкушхуэкIэ защIэдмыгъэкъуэфми, хуэныкъуэхэм сэбэп дахуохъуф.
Орфан зэрыжиIэмкIэ, хамэ щIыпIэхэм икIыжу хэкум кIуэжыну зи мурад ди лъэпкъэгъухэм къагъэсэбэпыфыну экономикэ, бизнес Iуэху зыбжанэм я проект 16-м нэс мы гупым ягъэхьэзыращ. Ахэр нэхъыбэу зыхуэгъэзар щIым елэжьын е цIыхум нэхъыбэрэ къигъэсэбэп хьэпшып къыщIэгъэкIын хуэдэхэращ. Абы мылъку гуэри дэщIыгъущ. ЩIыхуэу ирату, я Iуэху зэтеувэу щIидза нэужь, къатемыхьэлъэу тIэкIу-тIэкIуурэ япшыныжыну — апхуэдэ Iэмал ират а проектхэр къэзыгъэсэбэпыну жэрдэм зыщIам. Дунейпсо адыгэ щIэныгъэ конференцышхуэ илъэс къэскIэ зэ зэхуашэсыну я мурадщ Орфан и гупым. Мы гъэм ар щрагъэкIуэкIыну я гугъэщ Германием. Абы хэтынущ щIэныгъэлI-еджагъэшхуэхэр, къызэрыгуэкI ди лъэпкъэгъухэр. Лъэпкъым ифI къикIыным хуэгъэпса сыт хуэдэ проектри къайхъулIэну ди гуапэщ адыгэ щIалэхэм.
Псом хуэмыдэу гуапэ сщыхъуа зэIущIэхэм ящыщщ Сирием къыщыхъуа ди лъэпкъэгъу щIалэ Сихъу Тэлат сызэрыхуэзар. Тэлат Налшык къыщысцIыхуат, адыгэпсэ, нэмыс, гъэсэныгъэ дахэ зыхэлъ щIалэщ. Адыгэбзэри урысыбзэри фIыуэ зыгъэшэрыуэ щIалэр зыхэт гупми яхэзагъэу апхуэдэт. КъБКъУ-м и къудамэхэм ящыщ зым и магистратурэм щIэтIысхьэри, ехъулIэныгъэкIэ къиухат. Еджэнри лэжьэнри зэдихьырт, ауэ и IэщIагъэм, экономикэмрэ менеджментымрэ, хуэкIуэ IэнатIэхэм ящтэртэкъым. Университетыр къиуха нэужь УФ-м щыпсэуну хуит зыщI тхылъхэр зэмыпэщу, и лэжьыгъэкIи зэфIэмыхьэ щыхъум, Тэлат аргуэру хэкур ибгынэн хуей хъури, Германием Iэпхъуащ, абы щыпсэу и ныбжьэгъухэм трагъэгушхуэри. Иджы щIалэм нэмыцэбзэр зрегъащIэ, бзэ курсхэр къиухмэ, лэжьыгъи нэхъ игъуэтынущ.
— Сигу къоуэ аргуэру Хэкум пэIэщIэ сызэрыхъуар. АдыгеймкIи КъБР- мкIи яужь сыщитащ си лъэр щызгъэувыну, ауэ зэкIэ къызэхъулIакъым, — жеIэ Тэлат.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, Сихъу Тэлат и закъуэкъым зи хэку къэзыгъэзэжу, ар аргуэру зыбгынэн хуей хъуахэр. Ди хэкуэгъуу хамэ къэрал къиIэпхъукIыжхэм ядэIэпыкъуным теухуа къэрал программэ щхьэхуэ УФ-м щыIэщ. Абы ипкъ иткIэ къэралым и щIыпIэ щхьэхуэхэм щыпсэуным, къинэмыщIауэ, медицинэ дэIэпыкъуныгъэ, щIэныгъэ зэгъэгъуэтыным, лэжьапIэ увыным я лъэныкъуэкIэ льготэ куэд къызэщIеубыдэ а программэм. Абы фIыуэ зыщагъэгъуазэу, а программэм и фIагъ псори ди лъэпкъэгъухэм я щхьэкIэ къагъэсэбэпыну дыхуейт. Ауэ щхьэусыгъуэ куэдым къыхэкIкIэ, апхуэдэ зэзыгъэхъулIауэ мащIэщ узрихьэлIэр.
Германием щекIуэкIа зэхуэсым, дэтхэнэ зыми хуэдэу, си щхьэкIэ гупсысэ зэхуэмыдэхэр къыхэсхащ. Зэманым зехъуэж — нэхъыфI е нэхъ Iей мэхъу схужыIэнукъым. Адыгэу дэнэкIэ щикъухьари а зэманым къыкIэрымыхуу мэпсэу, заужь. «Зи гупкIэм уисым и уэрэдым дежьу» псалъэжьым и мыхьэнэм зыдрамыгъэхьэхыу, нэгъуэщI Iуэху еплъыкIэ яIэщ: «ди хэку дисыжкъым, ди бзэри ди хабзэри зэрытхъумэжыным ерыщу яужь дитын хуейщ» жаIэу яукъуэдий. Адыгэу а зэхуэсым кърихьэлIам я гум гужьгъэжь имылъу я пщэдейм теухуа мурадхэр ящI, я псэм щагъафIэ Хэкум и «сурэтыр» псом хуэмыдэу дахэу я нэгу къыщIагъэхьэ, я щIэблэм адыгэгу яIэу къагъэхъу. Лъэпкъым и гъащIэм зэрыпищэм и нэщэнэщ мыхэр.
ЩОДЖЭН Iэминат.
Дюссельдорф — Налшык.
Афыпсыпэ къыщызэIуахыгъ
ЛIэшIэгъухэр зэзыпхырэ лIыхъужъ
ЛIыхъужъ цIэрыIоу, Кавказ заом илъэхъан адыгэмэ яшъхьафитыныгъэ фэбэнэгъэ ШэрэлIыкъо Тыгъужъыкъо Къызбэч исаугъэт мэлылъфэгъум и 28-м Афыпсыпэ къыщызэIуахыгъ.
Зэхахьэм хэлэжьагъэхэм гукъэкIыжьэу яIэщтыр лъэпкъ шIэжьым, мамыр псэукIэр нахь дахэ шIыгъэным, лъэпкъхэм язэпхыныгъэхэр гъэпытэгъэнхэм афэгъэхьыгъэх. Афыпсыпэ щызэIукIагъэхэм тахаплъэшъ, тинэIуасэу ахэтыр бэ. Дахэу, зэкIужьэу фэпагъэх, ягухэлъ-гупшысэхэр къызэфаIуатэх. Анахьэу тынаIэ зытетыдзагъэр лъэпкъым илIыхъужъэу ШэрэлIыкъо Тыгъужъыкъо Къызбэч ищыIэныгъэ гъогу нахьышIоу ашIэ зэрашIоигъом изакъоп. Тарихъым икупкI гукIэ зыфагъазэ, ячIыгу фэбанэхэзэ лIыгъэшIапIэм итыгъэхэр анэгу къыкIагъэуцох.
Дыуахь къыфахьыгъ
Афыпсыпэ иIимамэу Зэрамыку Алджэрыерэ къуаджэм иефэндэу Бэджэшэ Барычрэ Тыгъужъыкъо Къызбэч лъытэныгъэ ин зэрэфашIырэр зэхахьэм ипэублэ къыщаIуагъ, лIыхъужъым дыуахь къыфахьыгъ.
1864-рэ илъэсым Кавказ заор аухыгъэми, тарихъым инэкIубгъохэр жъы хъухэрэп, тилъэпкъ игупшысэ непи тыкъыпкъырэкIы.
КIэщакIохэр, зэхэщакIохэр
Фондэу «КIэным» игъэцэкIэкIо куп ипащэу Чэмышъо Гъазый зэхахьэм къызыщэгущыIэм саугъэтым ишIын Iоф дэзышIэгъэ купым игугъу къышIыгъ. Ахэр Урысыем ыкIи Адыгэ Республикэм язаслуженнэ сурэтышIэу Владимир Ждановыр, ащ ыгъэсагъэхэу Мигран Арутюнянрэ Тимофей Смоляниновымрэ. Скульпторхэм гъусэ ашIыгъэх архитекторэу, упчIэжьэгъоу, зэлъашIэрэ сурэтышIэу Бырсыр Абдулахь, этнографэу Унэрэкъо Мирэ, тарихъ шIэныгъэхэмкIэ докторэу Хъоткъо Самир, Тэхъутэмыкъое шы спорт еджапIэу «Щагъдыим» ипащэу ХыдзэлI Ислъам. Владимир Ждановыр дунаим зехыжьым, купым хэтхэм рагъэжьэгъэ Iофыр лъыгъэкIотэгъэным яшъыпкъэу пылъыгъэх.
ЧIыпIэм икъыхэхын
Тыгъужъыкъо Къызбэч 1777-рэ илъэсым къэхъугъ, 1840-м дунаим ехыжьыгъ. Икъоджэ гупсэу Нашъхьэ псыхъоу АтIэкIум инэпкъ тесыгъ. Джырэ уахътэ чIыгур Кърым районым хэхьэ.
Афыпсыпэ ипчэгу къыгъэдахэу лъэпкъ культурэм и Унэшхо ит. Ащ ыпашъхьэ адыгэхэр къэралыгъо щыIакIэм тещэгъэнхэм зиIахьышIу хэзышIыхьагъэу Хьахъурэтэ Шыхьанчэрые исаугъэт щыт. Хэгъэгу зэошхом Афыпсыпэ щыщ нэбгыри 150-рэ лIыхъужъэу щыфэхыгъ. Зыпсэ зытыгъэхэм ацIэхэр зытетхэгъэ саугъэтыр культурэм и Унэ къыпэгъунэгъоу щагъэуцугъ.
— Зэмызэгъ-зэпео хэмылъэу мы саугъэтищмэ адыгэхэм ятарихъкIэ мэхьэнэ ин зиIэ лъэхъанхэр зэрапхых, тишIэжь зыкIыныгъэ къыхалъхьэ, агъэпытэ, — къыщиIуагъ зэхахьэм Чэмышъо Гъазый.
Тагъэгушхо
Лъэпкъым илIыхъужъхэм щыIэныгъэ гъогоу къакIугъэм тегъэгушхо. Адыгэ Республикэм, Къэбэртэе-Бэлъкъарым, Къэрэщэе-Щэрджэсым янароднэ тхакIоу, Урысые Федерацием и Президент дэжь щызэхащэгъэ Общественнэ палатэм хэтэу МэщбэшIэ Исхьакъ зэгъэпшэнхэр ышIыхэзэ, адыгэ лъэпкъым илIыхъужъхэм Тыгъужъыкъо Къызбэч чIыпIэу щыриIэр къыхигъэщыгъ.
МэщбэшIэ Исхьакъ къыIуагъ анахьыжъ лъэпкъхэу дунаим тетхэу 32-рэ хъухэрэм адыгэхэр зэращыщхэр. Тэр-тэрэу адыгэ шIэжь тимыIэу бэ къыддэмыхъущтэу тхэкIо цIэрыIом елъытэ. Къин зылъэгъугъэ лъэпкъхэм тэ, адыгэхэм, тащыщ. Тыгъужъыкъо Къызбэч фэдэхэр арых егъашIи щысэу тиIэщтхэр. Пшызэ къэзэкъыдзэхэм 1990 — 2008-рэ илъэсхэм япэщагъэу, къэзэкъ генералэу Владимир Громовым игупшысэхэри щыIэныгъэм къыпкъырэкIых. Адыгеир Краснодар краим къызэрэхэкIыжьыгъэм къыраIуалIэрэр макIэп. В. Громовыр зэгъунэгъу шъолъырхэр дэгъоу зэрэзэдэпсэухэрэм щыгъуаз.
— Уигъунэгъу нахьышIоу зэбгъашIэ пшIоигъомэ, икультурэ, шэнхабзэхэм акIэупчI, — еIо Владимир Громовым. — Лъэпкъым итарихъ IэкIэпхын уфитэп.
Упсэуным, щыIэныгъэр лъыбгъэкIотэным афэшI тарихъыр бгъэлъэпIэн зэрэфаем МэщбэшIэ Исхьакъ, Владимир Громовыр, шIэныгъэлэжьэу КIыргъ Асхьад, тхакIоу ГъукIэлI Нурбый, кIэлэегъэджэ IофшIэным иветеранэу ЛIыф Аскэр, республикэ общественнэ движениеу «Адыгэ Хасэм» итхьаматэу ЛIымыщэкъо Рэмэзан, нэмыкIхэри къытегущыIагъэх.
ТизэдэгущыIэгъухэр
Зэхахьэм хэлэжьагъэхэм алъэгъугъэр, зэхахыгъэр зэфахьысыжьынэу уахътэ къякIущт. Адыгэ шыухэу саугъэтым ыкIыб дэтхэу лъэпкъ быракъыр зыгъэбыбэтагъэхэр, адыгэ шъуашэкIэ фэпэгъэ кIэлэеджакIохэу саугъэтым хъураеу къеуцокIыгъэхэу нахьыжъхэм къаIуатэхэрэм ядэIущтыгъэхэр, Къоджэ Аслъан, Бырсыр Батырбый, Тыркоо Руслъан, Бырсыр Абдулахь, ГъукIэ Замудин, зэхахьэр зезыщэгъэ Нэгъой Заур, ижъырэ орэдхэр къэзыIогъэ купыр, гъэзетэу «Адыгэ макъэм» иредактор шъхьаIэу Дэрбэ Тимур, Адыгэ Хасэм хэтхэр, кIэлэегъаджэхэр, еджакIохэр, фэшъхьафхэри тщыгъупшагъэхэп. ЗэкIэми ацIэ къетIонэу пшъэрылъ зыфэтшIыжьырэп, ау тщымыгъупшэщтым гукIэ зыкъыфэдгъэзэжьы тшIоигъу.
Зэхахьэм бэмэ къызэрэщаIуагъэу, Тыгъужъыкъо Къызбэч сэмэркъэур икIэсагъ, нэщх-гущхэу, цIыфхэм шIу афишIэ шIоигъоу щытыгъ. Орэдэу фаусыгъэр тиансамблэ цIэрыIоу «Ислъамыем» къеIо, «Къызбэч удж» зыфиIорэ къашъом концерт анахь хэхыгъэхэр егъэдахэх. ЛIэшIэгъухэр зэзыпхырэ лIыхъужъым илъэпкъ ичIыгу къэзыухъумагъэхэм ащыщ.
Зэхахьэм хэлэжьагъэхэм ацIэкIэ саугъэтым игъэуцун кIэщакIо, зэхэщакIо фэхъугъэхэм «тхьашъуегъэпсэу» ятэIожьы. ШъуишIушIагъэ лIэшIэгъухэм ятарихъ зэрепхы, непэрэ щыIакIэм хэхъоныгъэ фешIы.
ЕМТIЫЛЪ Нурбый.
ДЫГЪУЖЬ ФуIэд
Уз
Уз Iеищэ къызоуз,
Къызоузри — сегъэгыз.
Пхъэхым хуэдэу сызэпех,
КъысхыхьэхукIэ сегъатхъэ.
Къызэузми, си гуапэщ,
СрищIыкIми, сфIэлъапIэщ.
Уэ си узу, бетэмал,
ХыумыгъэщIыт зы мэскъал.
Адыгэ псоми еуалIэ,
Псори зы щIыпIэ ешалIэ.
Уеуз хъумэ — заIэтынщ,
Уи хущхъуэгъуэр къагъуэтынщ.
Гъуэгу нэхъыфIым дытепшэнщ,
МыхъумыщIагъэм дыхэпшынщ.
Сэ си узыр хэт къищIэн?
Си щэхуфIыр къыздищIэн?
Адыгагъэрщ къызэузыр,
ЦIыху пэжагъырщ сэ сызысыр.
ЗэрыцIалэми си узыр,
Сыхъужынут зэуэзэпсэу:
Си лъэпкъ мащIэр зы хъужамэ,
Iуащхьэмахуэ тлъагъужамэ!
Сирие, Хъышние къуажэ
Лъэпкъ щхьэхуитым къыхэкIа адыгэм и дежкIэ адэжь щIыналъэр гъунапкъэншэщ. И Хэкур зыми и унафэ щIэмыту, езым хуэдэ гъунэгъу лъэпкъхэм езэуэфу-екIужыфу щилъагъукIэ, адыгэм и щхьэ пщIэ хуещIыж, абы иропагэ. Хамэ щIыпIэ къикI хабзэхэр зыхуигъэфащэркъым, езым и Хэкум ироуардэ, сэбэпынагъ къихьу дунейм тетуи зыкъелъытэж. Шапсыгъ е беслъэней ирехъу, «Дэнэ ущыщ?» жыIи адыгэм еупщIи, къэралыгъуэшхуэ гуэрым и пщым хуэдэу гушхуауэ, игу хэхъуэу къыщалъхуар къыбжиIэнущ абы.
Дубровин Николай,
урыс тхыдэтх, генерал-лейтенант. 1870 гъэ
