Уафэбгыкъу и нэлэт
МэшбащIэ Исхьэкъ
Тхыдэ роман
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №37-м итщ).
ЛIэщIыгъуэ курытхэм я пэщIэдзэм Кърым хытIыгуныкъуэм итIысхьауэ щытащ тедзэщ-тедзэщу къэгъуэгурыкIуэ «кипчак-половцы» жыхуаIэу, тыркубзэ зыIурылъ лIакъуэр. ЕпщыкIущанэ лIэщIыгъуэм а хытIыгуныкъуэр монгол-тэтэрхэм яубыдри, щIыналъэм и зэхуэдитIыр Дыщэ Ордам зыкIэщIиупщIащ. Аргуэру зы лIэщIыгъуэ дэкIыжауэ, хытIыгуныкъуэм исхэм ислъам диныр къащтэщ, иджыри зы лIэщIыгъуэ кIэлъыкIуэтэжри, 1443 гъэм, Хьэжы-Джэрий кърым хъаным лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэу щIына-лъэм исыр зыкъуигъэуващ. НэгъуэщI тепщэгъуэхэм Iыхьэгъу яхуэмыхъун папщIэ, зи щхьэ хуэпсэуж Кърым хъаныгъуэ зэригъэпэщщ, Тыркур и щапхъэу, Бахъшысэрей къалащхьэр иухуэри дэтIысхьэжат. АрщхьэкIэ щIэх дыдэ Хьэжы-Джэрий щIэувэн хуей хъуащ Кърымым щыIэ генуэз къалэхэр зауэкIэ зыIэщIэзыубыда Уэсмэн Тыркум и тепщэгъуэм. Нэрылъагъущ хъан пажэу щыта а Хьэжы-Джэрий деж щегъэжьауэ Кърым хъаныгъуэр зы махуи мыхьэ1 гъуэтыгъуэ зэримыхуар. Абы къыхэкIыуи, «зи щхьэ хущыт къэралыгъуэм» и фIэщыгъэ нэпцIри къэнэжащ зэрынэпцIу.
СССР-м и Къэрал саугъэтым и лауреат КIэрашэ Темботрэ МэшбащIэ Исхьэкърэ. 1980 гъэ
Зи тетыгъуэр «Къэнжал» зауэм хиубыда Къаплъэн-Джэрий, нэхъапэкIэ щыIа хъанхэми хуэдэу, Уэсмэн Тыркум и хьэIухубжэхуэщIт. Кърымым ис мырзэ-дзэпщхэм (хъан хэхыгъуэм Iуэхур щызэрынэхьэсым) Къаплъэн-Джэрий и пхъэ къыщIрагъэкIари ар, езыхэр зэрыхуейм ещхьу, Тыркум и хухьэ-псыхьэу зэрыщытырт. Шэчыншэу, Кърым тхыдэм къыхэнащ Тырку жагъыным хуэмыуджа хъанхэр. Ауэ щыхъукIи, «цIэр бжьакъуэпэм фIэзэгъэгъуейти», апхуэдэхэм куэдрэ ирагъэIыгъакъым тетыгъуэр.
Лъэпкъ зэхуэмыдэхэр зыгъэгулэзу къекIуэкIа Кърым хъаныгъуэм ехьэлIауэ сыт хуэдэ хъыбархэр IуэрыIуа-тэм щызэтримыхьами, дунейпсо тхыдэм Кърымыр2 зэрыхыхьар и зауэлI залым гущIэгъуншэхэм я фIыщIэрщ.
1708 гъэм и щIышылэщ. Адрей гъэхэм елъытауэ мыгъэрей щIымахуэр щыткIийкъым Кърымым и къалащхьэ Бахъшысэрей. Бурунчак дэкIыпIэмкIэ тенджызым къыхиху уейпсейр къежьэпщауэурэ Кырк-Ор быдапIэм къыдопщэ. Къалэм и хэгъэрейщ апхуэдэ жьапщэр. Жэщ хэкIэсам и сабыр щхьэхынэр абы дэпIейтейркъым. Хьэуа умэзэхам йощхьэукъуауэ къалэ мамырыр. Жасы нэмэзым и уахътыр икIуэтри, азэн джэ макъыр жэщым хэдиихьыжащ. ПсыхъуэмкIэ къыщоIу Чурук-Су къуршыпсым и хъушашэ кIэухыншэр. Хьэзэрышх макъи, шыдхьэIуу ерыщхэм я Iуеи, адакъэIуэ зэпэджи имыщIэу щымщ къалащхьэр. ЩыхупIэ куу кIыфIым щхьэщыжыхьа къыр нэз зэрамыщIэжри жэщ къарэм щэхуу йопщыхьакIуэ. А къутахуэ абрагъуэхэм вындыч шылэхъару закъезыпхъух уафэ щIэншэм вагъуэджэм цIыщхъухэр лъагэу щопщIыпщI. Хьэщыкъ зэхуэхъуахэм къищынэмыщIа, зыми къыфIэмыIуэху а вагъуэ зеиншэхэм гу ялъимытэххэ хуэдэщ IитIэлъитIэу жэщ Iув жейIэплIэм ищэтэж Бахъшысэрей.
Жасы нэмэзыр щIын иухри, Къаплъэн-Джэрий хъан нэмэзлыкъыр къиIэтащ блыным фIидзэжыну. Хъаныр илъэс щэщIым хэтщ. Езыр теплъафIэщ, ипкъ екIужу хуэфэщэн лы зытелъ лIы нэкIущхьэплъщ.
… Лъэмакъыншэу, Iэдэбу пэшым къыщIыхьащ хъангуащэ Алсу, мэ IэфI гуакIуэм и жьыхур данэпс лъэужьу къыздихьу. Макъ пIытIахуэр зэпишурэ хъаным зыхуигъазэри:
— Си нэхэм я нэху! Уэ къыптехуэрэт-тIэ нэмэзлыкъ фIэбдзэну? НэгъуэщI къалэн зимыIэ мо унэIут Iуэхуншэ гупым езгъэгъейр сыт?..
— Сэ ар щIызытезгъахуэр, си тхьэIухуд, Алыхьышхуэм и хьэтырырщ. Аращ закъуэр. Аращ дызыузэщIыр.
— Пэж дыдэу жыпIащ, си нитIым я нэху, — и щхьэ цIыкIур арэзыуэ егъэ- сыс Алсу (лIым сыт жимыIами арэзыфэ зытригъауэрт абы). — Уэ узилIыкIуэ Алыхьым и нэфIу, гъуазэ пэжыр тхуэзыгъэлъагъуэм и нэIэр дгъэфIэну ди къалэнщ.
— Си тхьэIухуд, Алыхьым сэ срилIыкIуэу жыпIэу, зэи уи пси си пси гуэныхь къыттумылъхьэ. Бегъымбар лъапIэу Мухьэмэдырщ Алыхьым и лIыкIуэр. А зырщ.
— Пэжу?.. — Алсу зигъэсабиифэу щIоупщIэри, зигъэзэхуэжу къыпещэ: — Ар щIыжыпIэр, Ахьмэд тырку сулътIаныр… а пщэдей зи деж уежьэнур, ар Алыхьым и лIыкIуэу жаIэрти…
— Сумыгъапщэт! — хъаным уэщу пеупщIри, банэу Iуреубэж, тIэкIу зэрыригъэлеяр нэгъуэщIкIэ щхьэдигъэIухын и хьисэпу, и бзэгупэ къытещхьэрыуар къепсэлъ: — Дэнэ щыIэ Налмэс пщащэр? Нобэ лъандэм си нэгу къыщIэхуакъыми?
Хъан гуащэм, мастэпэ къыхэуа нэхъей, и набдзэ псыгъуитIыр дэпкIейри, нэ фIыцIэ пIащэхэм блапцIэ хъуаскIэ къащIэлыдащ.
Хъаным, имыщIэххэу, лы цIынэм шыгъу IэмыщIэ трипхъауэ арт! ЗыхуэшыIэнт бзылъхугъэм?! ГушыIэпцI зэзым бзэ щхъухь псантхуэр щIилъэфри:
— Сымыгъуэт, хъан! Мо шэрджэс мыщхъуэмыфэ уэдыкъуаижь цIыкIум ухуэзэшу жумыIэ иджы… ЩызекIуэкIэ мэдзыргъ и къупщхьэ зэкIэрыблаблэхэр!
— Сыт мыгъуэ жыпIэр, си дыгъэщыгъэ?.. — фэрыщIу зыIурелъэфэж Къаплъэн-Джэрий, — уэ зыращ жэщ-махуэм нэгум щIэмыкIыу, сызыхуэлIэр!
ПцIы зэфэзэщт хъаным жиIэр… ЦIыхухъу лъапсэм зэрихабзэу, Къаплъэн-Джэрий и гум хэлъыр зыт, и Iупэм телъыр нэгъуэщIт. ТеплъэкIэ Налмэс иригъэщхь пщащэхэмрэ бзылъхугъэхэмрэ хъаным и хъуапсэефыкIт. БлэкIрэ пэт Налмэс Iуплъэмэ, лIым игу шыкъырыжьыр шэхувэ IэтIэлъатIэу щIытэрти, щыгъупщэжырт дуней иным нэгъуэщI бзылъхугъэхэри зэрыщызекIуэр…
— СымыщIэ… СымыщIэ, — аргуэру Алсу зэбгреху хъаныр езыхьэжьа нэкъыфIэщI хъуэпскIыр.
— А псалъэмакъыр къызумыщIэкIыну дапщэрэ бжесIат? Абы нэхърэ мы-дэ си щхьэр схуэупси нэхъыфIщ, жэщыр хэмыкIасэу. Уэ пхуэдэу зыми хуэщIыркъым ар. Мыдрейуэ: шэрджэс бзылъхугъэ си бгъафэ щызгъэфIэну зэи гупыж сиIакъым, сыщыхуэмеиххэр иджыпсту уэ ущызигъусэрщ.
— Ы-хьы-ы… Щхьэупсыгъуэм нэсмэщ уигу сыкъыщыкIыжыр, — зегъэгусапэри Iупэплъ цIыкIур, накъырэ IупщIакIэу, егъэутIэрэкъ Алсу.
— Апхуэдэу жумыIэ, си дахэ. Мыдэ, ныжэбэ…
НетIэ къамылыфэу щыта Алсу и нэкIущхьитIыр иджы шкIэплъ дыхьэрэну къэцIыплъат. Дыщэ уагъэр дахэу зэта пыIэ щхьэгуэ хъурейм щхьэц налъэ жэрхэр кIэщIигъэзагъэ зищIу пэщащэурэ «ныжэбэм…» къыкIэлъыкIуэу хъаным нимыжыIыса гурыфI щэхум кIэлъыщатэри щIыкIейуэ гуоуащ:
— Налмэс! ЗызыхуэпIэжьэжу сыт дыщIызыпэбгъаплъэр? Зэхэпхыркъэ?! КъакIуи хъаным и щхьэр хущI!
Щхьэгъусэм и кIий макъ щIыкIэншэм зэгуигъэпа Къаплъэн-Джэрий ехьэкI имыщIу:
— Апхуэдэурэ ухуимылъыт а пща-щэм!
Алсу зэгуэудыпэнут иджы. ИгукIэ: «зэхэпхрэ абы жиIэр… И къуэш Шэхьбэз-Джэрий Беслъэнейм къыщра-щIар щыгъупща нэхъей! Щыгъупщаи, щыгъупщаи ди мырзэхэр Къэбэрдейм къызэрыщаукIар… Еплъыт абы! Ирауд бэнэнкIэ зигъэнщIыркъым. Зэ догуэ мыдэ… Сэ нэхъ сщIэнщ апхуэдизу сакъыу зи цIэр бгъафIэ къэбэрдей пщащэм сытыр хуэфащэми! Зы ныкъуэдыкъуэ гуэрым фызу естынщ. Сэ сыхуиту щытатэми, аджыдэ! … Адыгэ тыхь пщащэу мы хэкум ис псори унэIут-унэщхьэрыкIыу ятезгуэшэнт зауэм къыщаупщIэтыхьа дилI Iэшэлъашэхэм; щIалэжь цIыкIухэрти — сызэрыхуейуэ, адыгэхэр дунейм тралъагъуэ мыхъуу згъэсэнти, езы адыгэ-шэрджэсхэм я ажал залыму згъэшэсыжынт! СыткIэ щIагъуэ, тырку сулътIаным и щхьэгъусэр адыгэмэ?… Хъанхэми, сулътIаным зрагъэщхьыну хэтщи, ди лъэпкъэгъу пщащэхэм блэплъыкIыурэ, шэрджэс бзылъхугъэхэр щхьэгъусэу къашэ. Апхуэдизу зэрызыIэпашэрщ къызгурымыIуэр? Мы ди IуэхутхьэбзащIэжь цIыкIум ещхьу, ерагъмыгъуейуэ ди бзэм ебыркъ-ешыркъ мыхъумэ, ирипсэлъэфи къахэкIыркъым! И къалащхьэ Москвар мафIэм хуиту едгъэууэ, езыри гъэрыпIэм итшэ пэта урыс пащтыхьым и щхьэгъусэри адыгэт-тIэ… А благъагъэр сыткIэ къахуэсэбэпа урыс пащтыхьыр зыгъэмалъхъэхэм?!»
Хъангуащэм мыхьэморэ ищIыну зэлIалIэ пщащэр, къубгъанрэ псырэ къихьри, щтэIэщтаблэу къыщIыхьащ зэщхьэгъусэхэм я пэшым. Илъэс пщыкIуийм хэт къыщIэкIынт ар: щиху цIынэ лIантIэу псыгъуэт, нэфIыцIэ нэкIухут, псы хуэм ес къыууэ щабэрыкIуэ Iэсэт. Хъангуащэр Налмэс щыIуплъэм, сыт щыгъуи хуэдэу, нэхъ щIалэ-нэхъ дахэм иращIэкI фыгъуэ зэзыр и кIапцIэ дакъэм къыщызэщIэутхъуэри, гужьгъэжь хэлъу:
— Дапщэрэ бжесIа мы бостей укъуеижар зыщумытIэгъэну!
— Хъангуащэ, нурыр зыщхьэщыт хъаным мы бостейр нэхъ игу ирихьу къысфIэщIри…
— Зэхэпхрэ, хъан, мы напэншэм къипсэлъыр?! Хьэуэ, зэхэпхыркъэ мыбы жиIэ хьэдэгъуэдахэр? ЩIэкI си нэгу, ди бзэр зэхыумыкъыстэу!… Алыхьыр къызэрытхуэупса бзэр!
— Хъунщ, хъунщ, сыщIокIыж, — щэхуу къыдрешей Налмэс, — ауэ хъаным и щхьэр уэ езым пхущIын хуей хъунущ, — ар зэрыжиIэфар игъэщIагъуэрэ, къызэрыхудэшеями иригуфIэу, Налмэс пIащIэу пэшым щIэбзэхыкIащ.
— Мес! Сэ зыкъыспишэжыну зыкъызепщыт мо адыгэм! ИтIани сыхуэткIийуэ жыпIэнщ, — Алсу и Iупэ баринэр зэхуилъэфэсри, гъанэ-пкIынэр фIыншэм щIикъузэж нэхъей, зыкъигъэцыджащ. — КъакIуэ, си нитIым я нэху, псыр мыупщIыIуж щIыкIэ уи щхьэ дахэр сыгъэупс.
Къубгъан быдзым шэрашэу пыху псы хуабэпцIыр и пщэгурыгъым здежэбзэхым, Къаплъэн-Джэрий къыщIопсэлъыкI:
— Щхьэрыгъажэ умыщI, Алсу. IуэхутхьэбзащIэм къилэжьыркъым апхуэ-диз уи гулъытэ. ЯфIэбэмащIэу ар зыщэхун Iэджэ исщ Тыркум…
— Сыт жыпIэр? Истамбыли здэпшэн уи гугъэ ар?
— Хьэуэ. Мыдэ… Къэбэрдейм сыкъикIыжмэ, — жери Къаплъэн-Джэрий и гупсысэр аргуэру мэбгъунлъэ: — «Къэбэрдей! Егъэлеяуэ цIэнтхъуэрыгъуэ кIуапIэщ — лъэр здытеувэм, псэ щыдгуэщэту. Дыгуэмыщэтарэт зы щыхупIэ егъу. Сакъыу… Сакъыу!»
Хъангуащэм къыфIэIуэхыххэтэкъым и щхьэгъусэр зэрыхэплъэ-плъызыр. Бзылъхугъэм гурыгъуазэкIэ иришырт а игъэтIуанэм хузэрихъэну хьэшым и Iуданэр. Хъаныр Къэбэрдейм зэрыкIуэнуми хуабжьу къигъэпсынщIэрт Алсу и гурылъхэр…
— Ара? — Iэлъын фIэупIэ зимыIэжу гъэщIэрэщIа и Iэпхъуамбэ псыгъуэхэмкIэ лIым и бгъэгуцэм хэпэщащэурэ, зегъафIэ бзылъхугъэм: — Апхуэдэу жыпIэртэкъэ-тIэ, си нэху…
III
Гъэмахуэ хуабэр напIэдэхьеигъуэу кIуасэри, бжьыхьэм и Iэнэ-Iэтэ зэщIилъхьэжащ. Жэщ Iумылхэр игъэдзыхэрэ жьапщэ гурым гъуагъуэхэр игъэIуэщхъуу къигъэзэжащ щIым и махуэм. Бахъсэн псыхъуэ ешыншэу къыдэукIуриикI жьыхъарзым бжьэпэ тафи пщIантIэ дурэши зэхимыдзу шыцуэс пхъашэкIэ есеиж. Тамбиикъуэ3 и джий зэвым щыбэмпIа жьыфийм, шы емылыджу, зыкъызэщIеудри, Уафэбгыкъу и бжьэпэ къэракъэм жьыкIэрахъуэу зыкъыщеуфыхь. Щтырыгъуджэ цIанлъэщ Уафэбгыкъу и натIэ джафэ укъахэр. ЩIымахуэ напIащхьэу зезыхьэхыж мамыр куэщIщ Уафэбгыкъу дзажэ щIэлъ IэхъупIэ хуитхэр.
… Жыжьэщ аддэ хьэуа уащхъуэмыщхъуэм къыхэдзэсыкI ХьэтIохъущыкъуей мэжджытыщIэм и азэн джапIэр. Мэжджыт утышхуэм гуп-гупурэ шухэр щопсых…
Нобэ Къэбэрдейр мэхасэ. Зэхуэсышхуэ щопэкIу ХьэтIохъущыкъуей жылэм. ПащIэ-жьакIэхэм Iумыл сытхъур тещIэу къэбэрдеипщ щэ ныкъуэм щIигъур щызэхэтщ мэжджытыщIэм пэмыжыжьэу. НэфIэгуфIэкъым пщыхэр: ирамыху и унэ щимыкI мыпхуэдэ уаем щIызэхуашэсар зыфIэкъабыл гуэри пщыхэм яхэткъым. «Зимычэзу хасэщ…» — уэршэр пытхъахуэу къоIу зыгуэрхэм я хъущIэр. Пкъынэ-лынэр зэпхызылыгъукI уейпсейм хэт дыгъужьыфэ кIагуэу, хэти мэлыфэ джэдыгуу зыщахъумэ. Зэмыщхьыххэр пщыхэм я пыIэхэрщ: зыр купсэ кIыхь папцIэщ, адрейр пыIэку щхьэгуэ хъурейщ. Дэтхэнэри бащлъыкъ жьэгъурыпхщи, зым и бащлъыкъыр хужьмэ, адрейм ейр фIыцIэу — напэпкъхэр щIыIэм хузэщIауфэ.
Пщы къэс и Iэщэ ибгщи: къамэр, фокIэщIыр, сэшхуэр и пкъырылъщ. А гупым и щIыбагъ къыдэтщ, етIуанэу, нэхъ гупышхуэж — уэркъ лIакъуэлIэшхэрщ ар. ГупышхуитIми фIыуэ япэIэщIэу зэхэтщ лъхукъуэлI мэкъумэшыщIэхэр. Мыбыхэм нэхъ щыкъуейуэ зракъухьащ.
Ищхъэрэжьым къехь пщафIэ лъэуджыджэхэм зэфIадза лэгъупхэм къащхьэщих къуэнымэ-бжьынымэр. Хасэм къекIуэлIахэр зыгъэхьэщIэну щIалэгъуалэ щхьэгъэрытхэр мэпщафIэ: бгъуэхэр зэIах, лыр ягъавэ, лыбжьэ ящI. ПщафIэхэр пыIэ зыщхьэрыгъщ псори, щIалэ цIыкIухэр Iэпыдзлъэпыдзу мэIуэхутхьэбзащIэ. Зы бзылъхугъэ щхьэлъащIи къыпIэщIэлъагъуэркъым: адыгэ хабзэкъым бзылъхугъэр хасэ ихьэну.
Хабзэжьым тету хасэр къызэIузыхыр тхьэмадэрщи, зэуэ уэршэр ужьгъэр щым мэхъу, хьэщIэхэр (пщыхэр, уэркъхэр, лъхукъуэлIхэр) зэлъыIуокIуэтри, хуит къэхъуа ут хъурейм къохьэ Къэбэрдейм и пщы уэлий ХьэтIохъущо-къуэ Кургъуокъуэ…
Зилыгъухьыжу уаер ткIыбжьми, пщы уэлийм и нэкIущхьэхэр маскIэплъ жьэражьэщ, и нэхэм бзий хъуаскIэ къащIех, хуиту зэIудза джэдыгущхъуэ къуащIэхэр лIы зэIэщIэлъым и бахъэрыс пщтырым егъэгурыгу.
Гурыщхъуэ пIейтейхэр шыIэныгъэ дакъэм щIикъузэу ХьэтIохъущокъуэпщым гупым захуегъазэ:
— ФIыр зи махуэ ирикIуэн къэбэрдейхэ! Хасэм къекIуэлIа жылэ махуэ! КъыздэфIыгъмэ, нэхъыжьхэм къабгъэдэкIыу къызэIусхынущ къэбэрдеипщхэм ди хасэр!
— Захуэщ, пщы уэлий, дызэдэарэзыщ! — псори зэлъэзыщIыс макъ лъагэкIэ жэуап къет Мударыпщым. Абы и нэкIуи, и пащIи-жьакIи, пкъым илъ дыгъужьыфэ джэдыгум ещхьыпсу, сытхъуфэ бэлацэщ, — Джылахъстэней къикIа пщыхэм я цIэкIэ удот апхуэдэ хуитыныгъэ! Шэчыншэу, адрейхэри арэзыщ. Уи жыIэ — ди жыIэщ. Уи унафэ — ди унафэщ. Ауэ, хъуну щытмэ, мо зытпэзыгъэIэщIэу зэхэт лъхукъуэлIхэм дакъевгъаджэ. Абыхэм ящIапхъэщ пщыхэр щIэхасэр. Дыхуэныкъуэщ лъхукъуэлIхэм я арэзыныгъэ. Дауэ феплърэ?…
— Пэжыр пэжщ, — къопсалъэ Джылахъстэней лIыкIуэхэм ящыщ Идарыпщыр, мылъкусын теплъэу кIыхьсолэ лIыр. — ДыщIызэхыхьар зытеухуар пщыхэм я закъуэкъым. Адыгэу щыIэм зэдайщ ар. ДощIэж дэ Мэшыкъуэ гъукIэмрэ абы и дарэгъухэмрэ зэра-хьа лIыгъэр.
— КъащIэжаи иджы лъхукъуэлIхэри зэрыщыIэр… — мэгъумэтIымэ Джэрыджэ Мэрем.
— УвыIэт иджы, укъимытхъутхъукIыу, — Джэрыджэ Таукъан шынэхъыщIэм йоIэфрэкIауэ: — Зыщумыгъэгъупщэ дызэрыабазэр, дызэрыхэхэсыр. Ерагъмыгъуейуэ дазэрыхэзэ-гъар пщыгъупщаи…
— Ди адэри, дэри, уэ уи бынхэри мы-бы дыкъыщалъхуащ. Дэ тхуэдэ-тIэ хэхэскIэ зэщыр? — зыкъретIэ Мэрем.
— Ди къуэш абазэхэ! Къэвгъанэт псалъэмакъ лейр! — Къэбэрдей пщы уэлийм и бейгуэл Сэбанш зэшхэм ящIокIие, ахэр зэрыабазэр яриIуэкIын имыжагъуэу. — Фысабыри, девгъэдаIуэ пщы уэлийм и псалъэ!
— ЛIо, уи даIуалъэ бдзапцIэ гъэва IудгъаткIуэрэт? — пэпсэлъэн хьэзыру иришэжьат Мэрем, арщхьэкIэ ХьэтIохъущокъуэм и Iуплъэгъуэ хъуэпскIам дзасэпэу фIэуэщ, бзэгупэ пIэжьажьэм едзэкъэжри, жьэгъужьакIэ тегъэщхъар IэмыщIэкIэ пиIуэнтIыкIыурэ зиущэхужащ.
Пщы уэлийм адэкIэ пищэри:
— Псори щызэдэакъылэгъукIэ, фыкъэкIуатэ лъхукъуэлIхэр. Псори дихуэнущ мы жылэ утышхуэм. Нобэ зи гугъу сщIынур адыгэу щыIэм ди гукъеуэ узыжьщ. Ди зэхуэдэ мыгъуагъэщ Къэбэрдеймрэ Кърымымрэ я зэпэщIэтыныгъэр. ДрилъэгущIэтын къыфIэщIыжауэ, кърым хъаным и напщIэ трилъхьэ хьэдэгъуэдахэр яшэчхэм хуэдэкъым. Адыгэм и щхьэр егъэпуд, ягу къыпылъэдэху кърымхэр зауэкIэ къилъадэурэ, хэкур зэрызэхафы-щIэм. Iулъхьэтыхь хъаным щIеттын дагъуи щIыхуэу ттелъкъым дэ. ДыгъуэгъуакIуэр ди гущIыIу зэритыр жагъуэгъу хъуэну къытпокIуэкIыж. Ауану ар дэнэкIи къыдаIуэкI: «Къэбэрдейм пщы имысыжу ара, лъахэдзэ зэщIигъэшасэу кърым хъаныр ирагъэпсыхын хуэдэу?!» Нобэ хасэджакIуэ зыхуэтщIари а Iуэхурщ. «Удын зэхэдзэ нэхърэ — акъыл зэхэдзэ» — жи, дывгъэчэнджащи зы унафэ дывгъэщI… Хэкур зэхэзыдыгъуэу, ди унагъуэр зэтезыукIэм дызэрыпежьэнур дауэ? ЗэрыIудгъэщтынур сыт? Фыхасэ, адыгэ, фыпсалъэ! Акъыл жьыгъэ-щIагъэкъым.
НехьэкI-къехьэкI хэмылъу пщы уэлийм хасэ утыку къриублэрэкIам псо-ри зэхэзещхъуэн ищIат. Пщыи, уэркъи, лъхукъуэлIи щыму зэригъэплъыжат ХьэтIохъущокъуэм. Зыри пэплъатэкъым апхуэдэу жьакIуэу пщым выгъашхэр тхыцIэкIэ щхьэдидзыхыну. Жьапщэри зыхамыщIэж нэхъей, къэуIэбжьауэ зэхэтт къэбэрдейхэр. Щымт пщыхэр. Зэплъыжырт уэркъ-хэр. ЗэIуплъырт лъхукъуэлIхэр. «Iупэм напэр и хашэщ» зыхужаIэр щхьэж и щхьэкIэ зэпилъытти, псэлъэн къахэкIыртэкъым. ПщафIэхэр здэIэуэлъауэмкIэ арыххэу жьапщэм къриха IугъуэкIэм къитIэтэпащ зыгуэрхэм я бзэ. ТэмакъыщIэм щIэгъуэлъхьа Iугъуэм зэ зыр, зэ адрейр къыдыхэпсчыкIыурэ гупыр зэщIэужьгъащ.
Идарыпщыр нэхъ шыIэныгъэншэу къыщIэкIри:
— Уа мы Iугъуэм зыгуэр ефщIэркъэ, зиунагъуэрэ! Нобэ хуэдэ махуэт хасэ щызэхашэр? … Мыдэ, — къыпещэ абы, — тIэуней псалъэ къэсщтауэ къыздэвмыгъуэн папщIэ, си еплъыкIэр жысIэнщ. Адыгэу щыIэм пщIэ зыхуащI, зи IуэхущIафэхэр уахътыншэ ди Инал нэху и фэеплъу, абы и щIэблэу мыбдеж кърихьэлIам игу сыкъипсэлъыкIынщи: ди зэхуэдэ бийм дызэкъуэту дыпэувынщ. Ардыдэкъэ уэри уи гугъэр, Жэбагъы, Алыхьыр къызэрыпхуэупса Iущыгъэр уи гъуазэу? ДэркIэ гурыфIыгъуэшхуэщ уэрэ уи ныб-жьэгъу щIэблэмрэ, лъхукъуэлIхэри къыфкъуэтыжу, пщы уэлий ХьэтIохъущокъуэм пэжкIэ фызэрыбгъэдэтыр. Къэбэрдеишхуэм хуэнэхъIэгъуэщ Кърымым къикI гъуэгур. Абы къыхэкIыуи, дыфщогугъ бийр ныблэвмыгъэкIыну. Дыадыгэщ, дызыунэ-дызылIакъуэщ, фынаджэмэ, дыкъэкIуэнщи дызэдэзэуэнщ. Пщы Кургъуокъуэ зэрыжиIауэ, дамитIым яку псы дэмыткIуу дызэкъуэтынщ. СыщIэупщIэнут, Джылъахъстэнейм къикIа пщыр зэрыупщIэу: сытыр фи унафэ, къуэшхэ? — Идарыпщым къамэр кърипхъуэтри лъагэу иIэтащ, — Си псалъэм мыр и щыхьэтщ. Флъагъурэ?!
— НтIэ, нтIэ, — къыхэпсэлъыкIащ уэркъ, лъхукъуэлI зыбжанэ, Идарыпщ псэлъалэм и фэрыщI мышыур яхуэмышэчыжу.
— Абы щыгъуэ, — лъапэпцIий зищIурэ, зыкъызэрыщыхъужам и мыхьэнэм нэхъри иригушхуэпауэ, пещэ модрейми: — Бахъсэн псыхъуэм дэс жылэ, Къэбэрдеишхуэ, фигу къэзгъэкIыжынщ а мыгъуагъэм къыщыщIидзар! Кърымхэм я деж фынэс-фыкъэсурэ лъагъуэ хэфшри зэвгъэуэсащ, абдежщ дакъэжь мафIэр щыщIэнар!
— Фэр-щэ? Фэ… Фэри… — Ашабэ Миншакъ, Идарыпщым къигъэубэлэцыну зыхэт хъуэн хъуэрыбзэр игу темыхуэу къыщитхъри, уэркъ-лIакъуэлIэшхэм я гупым къыхэкIиикIащ: — Фэрати-тIэ Урысейм Iурымыплъыхьар?!
— Пэжщ жыпIэр. НтIэ… Апхуэдэ гуэрхэри щыIащ. Ауэ… блэкIам щыщщ ар. Къыдэдвыжынкъым иджы… Уэ бжесIэнуращи, си лъэпкъэгъу, пщы и псалъэ зэпаудыркъым. Пщы хабзэкъым ар. Нэхъыжь зэрымысым нэмыси илъкъым. ЖысIар пцIымэ, ди нэхъыщIэж Къэзанокъуэ сыкъреумыс!
— Жьыщхьэ махуэ ухъу, зиусхьэн, — Идарыпщым жэуап иримытын хузэфIэкIакъым Жэбагъы, — ауэ къыщезэгъми къыщемызэгъми «пщы» адыгэ хабзэм, къыдэвгъэжейуэрэ, фытемыцIыбыхь. Адыгэм зэхигъэкIыу щытакъым «пщы хабзэти», «уэркъ хабзэти», «лъхукъуэлI хабзэти» жиIэу. ЩыIар — адыгэ хабзэщ. А зэи димыIа фащэхэри залымыгъэкIэ къытщыфтIэгъэну фыхэмыт. Мыдрейуэ… Иджыри зэ псалъэ къэзмыщтэн папщIэ, кIэщIу къэсIуэтэнщ нобэ дыщIэхасэм сызэрыхущытыр. Си япэ къихуэу псэлъам и хъуэрыбзэм жэуап есщIэкIын хуейуэ къэслъытэркъым: псори дыщызэхуэдэщ мыбдеж. Срителъхьэщ зэкъуэт-зэгурыIуэм. Пасэрейм и ущиекIэ жысIэнщи: «Е дылIынщ, е дылIэнщ». НэгъуэщI къытхуэнэркъым. Нобэрей хасэр адыгэ зэхэщIыкIым, зэгурыIуэм, зэкъуэувэныгъэм я кIуапIэ ухъу, — жиIэри Къэзанокъуэм хиIэтыкIыжащ: — Куэдщ тшэчар! Къигъэ нэхърэ — игъыкI… ЗыкъэдвгъэщIэж, къуэшхэ!
Ашабэ Миншакъ, Къэзанокъуэм щIэдэIуурэ, Налмэс и адэ-анэм я гукъеуэм хыхьэжырт. Дапхуэдиз нэпст ар! Сыт хуэдэ хьэзабт! Дэнэ иджы пщащэр здэщыIэр? Сыт хуэдэ лей кърапэса… Хъаным е сулътIаным я хьэрэм лэгъунэм щыжыIэдаIуэрэ? Иужьрейр игу къыщридзэкIэ Миншакъ, зимыщIэжу, къамэ Iэпщэр икъузырт…
Хасэм зэблэкIыу къыщыпсалъэрт пщыхэр, уэркъхэр, лъхукъуэлIхэр. Псоми я гугъэр зэдэарэзыуэ зэтехуэрт. ХасэкIэм щынэблагъэм ХьэтIохъущокъуэм гупым захуигъазэри:
— Адыгэ! СэркIэ гуапэщ щхьэж игу илъыр жьэнахуэу утыку кърилъхьэу, хьэкъувыкъурэ гукъанэрэ тхэмылъу, хасэм и кIэ дызэриплъар. Иджы, къыщIигъужынIауэ гупыж зиIэ къытхэмытмэ, унафэр къэтщтэнщ.
— Сэ сиIэщ псалъэ, Къэбэрдейр дызыщыгугъ пщы уэлий! — жиIэри щхьэхуэ зызыщIа уэркъ лъхукъуэщохэм къахэкIыурэ утыку къихьащ Шурдым Жанхъуэт. — Мыдэ, нысашэ джэгум ираджэу къамыгъэуджыжам и дзыр къыстемыхьэн папщIэ…
— Догуэт, догуэт! — дыжьын баш цIыкIур щIиупскIэурэ пIащIэу утыкум къокIуатэри, Къэсей хьэжыр Шурдымым пэроуэ: — Жанхъуэт, «НэхъыщIэм гъуэгу ети, нэхъыжьым жьэ ет» жаIэу зэхэпхакъэ? Дуней нэхури цIыху цIыкIури къэзыгъэщIа Алыхьым и лIыкIуэ лъапIэу Мухьэмэд бегъымбар нэхум и мыIумин къалэныр сэ сохь. Лъагэрэ лъэщу зи къарур къытщхьэщыт, цIыху егъуми, бзаджэнаджэ фыгъуэми, шейтIан IэрыкIыу гъуэгу пэжым дытезышхэми дащызыхъумэ Алыхь лъэщым и цIэкIэ дыуэ сщIынущи, фыкъызэхэкIуатэ!
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
Сурэтыр СэвкIуий Хьэмид ищIащ.
1Мыхьэ — суверенитет
2«Кърымыр — ЩIыналъэ гъунэгъухэм (урысым, адыгэм, украиным, литвам) зауэ-фыщIэу илъадэрэ абы кърахам хэпсэукIыу къэгъуэгурыкIуэрт Кърым хъаныгъуэр — щетх Дзэмыхь Къасболэт и «Адыги (черкесы) в истории России XVI — XVII вв.» тхылъым. — ПIалъэ-пIалъэкIэрэ трагъазэурэ мылъкур, Iэщыр, цIыхухэр (гъэру ящэн мурадкIэ) иратырт. Зи къихъуапIэр щIэншэ мылъкур батэурэ нэхъри хэхъуэрт. Абы хуабжьу лъэщу иузэщIырт хъаныгъуэм и зэфIэкIыр: тэтэр феодалхэр лъэ быдэкIэ игъэувырт».
3Тамбиикъуэ — Къэнжал зауэм и ужькIэ «Ашабэ и къуэ» зыфIаща, ди зэма- ным «Тызыл»-кIэ зэджэ хъуа къуэм и пасэрей фIэщыгъэщ.
