Ислъамым и нур
IэшрыIым и псапэр
Мухьэрэм мазэм и епщIанэ махуэр нэхъ лъапIэ дыдэхэм ящыщщ. Ар IэшрыIщ. Мы гъэм ар фокIадэм (сентябрым) и 30-м тохуэ. Абы и пэ ит махуэмрэ къыкIэлъыкIуэмрэ нэщI пIыгъыныр суннэтщ (псапэ лей пылъщ). Хьэдисым къызэрыщыкIуамкIэ, IэшрыIым и пэ къихуэ махуэм нэщI исхэм а илъэсым къахьа гуэныхьыр къахуогъу, хугу хьэдзэ хуэдиз фIэ-кIа мыхъуми, сэдэкъэ а махуэм зытхэм я псапэр Хьудуд джабэшхуэм хуэдизу ебж Алыхьым. А махуэм сэдэкъэ тыныр, сабийхэр гъэгуфIэныр, Iыхьлыхэм, гъунэгъу-хэм гулъытэ яхуэщIыныр, КъурIэн нэхъыбэрэ еджэныр суннэтщ.
IЭШРЫI махуэ лъапIэм Алыхьым къигъэщIащ махуэри, щIылъэри, япэ цIыхури (Iэдэм), абы и щхьэгъусэ Хьэуаи, мелыIычхэри, жынхэри, бгыхэри, вагъуэхэри. Дунейр щыкъутэжынури IэшрыI махуэрщ.
Ислъам диным ехьэлIа Iуэхугъуэ телъыджэ куэд къэхъуащ а махуэм. Япэ дыдэу Алыхьым къигъэщIа цIыхуми (Iэдэм) и лъэIур къабыл Тхьэм ищIу, и гуэныхьыр къыщыхуэгъуарщ ар. КъищынэмыщIауэ, псыдзэкIэ дунейр щыкъутэжа махуэм Нухь бегъымбарымрэ абы и гъусэу кхъухьым исахэмрэ Тхьэм къихъумащ. Илъэс 950-м и кIуэцIкIэ Нухь цIыхубэр ислъам диным къыхуриджами, ар къабыл зыщIар цIыху 80 къудейт. Абы щыгъуэм Тхьэр губжьу псыдзэкIэ дунейр щикъутэжам, Нухьрэ и гъусэхэмрэ кхъухьым къикIыу щIылъэм къыщытехьэжар IэшрыI махуэращ. Тхьэм и ЛIыкIуэ Мусэрэ абы и жыIэр зыгъэзэщIахэмрэ Алыхьым къызэрихъума щIыкIэри телъыджэщ: Мусэрэ и къуэш Хьэрунрэ ДыкъэзыгъэщIам Iэмыр ящищIат фирхьэуным и деж кIуэуэ ислъам диным къыхураджэну, Алыхьым фIэкIа нэгъуэщI Тхьэ зэрыщымыIэм щыгъуазэ ящIыну. Тхьэуэ зызыбж фирхьэуным зэхихар игу щримыхьым, Мусэрэ и Iумэтхэмрэ иукIын мурадкIэ и дзэр зэщIиузадэри, ЛIыкIуэм кIэлъыщIэпхъуат. Фирхьэуным и дзэр цIыху мелуанрэ 700 хъурт. Мусэ и Iумэтыр цIыху мин 600 къудейт зэрыхъур. БзаджащIэхэр Мусэ и дзэм къыщыкIэлъыщIэпхъуэм, Тхьэм Iэмыр ищIат Мусэ и башымкIэ хым хэуэну. А Iэмырыр ЛIыкIуэм щигъэзащIэм, хыр тIууэ зэгуэкIри, къэунэхуа лъагъуэм Мусэ и дзэр тришащ. Тхьэуэ зызыбжыж фирхьэуным и гугъэт хыр езым папщIэ зэгуэкIауэ, арщхьэкIэ, Алыхь IэмыркIэ абы зызэхуищIыжри, фирхьэунри и дзэри псым иригъэтхьэлащ.
Мухьэммэд бегъымбарым и Iумэтри Тхьэм къыщихъума махуэщ IэшрыIыр. А махуэм ЛIыкIуэ лъапIэм зауэшхуэ къращIылIэну щытати, ар яублэфакъым, джаурхэм я гум шынагъэ къызэрихьам къыхэкIыу. Хьисэ бегъымбарыр Тхьэм и деж щыдрихьеижари IэшрыI махуэущ. Къемэт махуэм жэуап ттыну Алыхьым и пащхьэ дыщиувэжынури аращ. Зи гугъу тщIы Iуэхугъуэхэр зэпкърыхауэ итщ дин щIэныгъэлI Iимам ас-Суюти и тхылъым.
IэшрыI махуэм щхьэкIэ муслъымэнхэм нэщI щIаIыгъым и щхьэусыгъуэр абы и лъапIагъырщ. Зи узыншагъэр абы пэмылъэщ цIыхур мынэщIыфми, а махуэм нэщIар хигъэщхьэжмэ, абы къыпэкIуэну псапэм гъунапкъэ иIэкъым. Абы и щыхьэтщ мы хъыбарыр: Мухьэммэд бегъымбарым и зэманым зы тхьэмыщкIэ гуэр IэшрыIым и пэ къихуэ махуэм нэщIат, ауэ, къулейсыз дыдэти, зэрыхэщхьэжын иIэтэкъым. Апхуэдэу щыхъум, бэзэрым сату зыщIэу тес муслъымэн цIыхухъум бгъэдыхьэри елъэIуащ щIыхуэу зы дыжьын динар къритыну. АрщхьэкIэ, къритакъым. Муслъымэным пэмыжыжьэу сату зыщIэу щыс журтым Iуэхур зэIутыр щызэхихым, тхьэмыщкIэр зэрынэщIам папщIэ дыщэ динарипщI иритащ. Жэщым муслъымэныр епщIыхьащ хъугъуэфIыгъуэр здэщыIэ жэнэтым дыхьэну щыхуежьэм, бжэр хуащIри къыжраIауэ: «Мы псэупIэр уэ къыппэплъэрт, ауэ нобэ щыщIэдзауэ мы-бы и бжэр уэркIэ зэхуэщIащ. Мы псэупIэр зыпэплъэр уи гъунэгъу журтыращ». ПщIыхьым щтэIэщтаблэ ищIауэ муслъымэныр журтым деж кIуэри елъэIуащ: «НэщI иса тхьэмыщкIэм епта сэдэкъэм къыпэкIуэ псапэр сэ къызэт, си гъащIэ псом мылъкуу зэхуэсхьэсар уэстынщ», — жиIэри. Журтым жэуап къритащ: «Алыхьым жимыIэкIэ сэ ныжэбэ си нэгу щIэкIа жэнэт унэр мылъкукIэ схъуэжыну, сэ муслъымэн диныр къэсщтащ ныжэбэ щыщIэдзауэ». ТIуми а зы пщIыхьыр я нэгу щIэкIауэ арат.
Аращи, умуслъымэн къудейкIэ жэнэтыр къыпхуэлэжьынукъым, жэнэтым узыхьынур уи Iиманыращ. Мис апхуэдиз псапэ къыпокIуэ IэшрыIым и пэ къихуэ махуэм нэщIIыгъынымрэ псапэ щIэнымрэ.
Унагъуэращ хьэл-щэным и къежьапIэр
Унагъуэм пэжыр къыщемыжьэмэ, а хьэлыр сабийхэм яхэлъу къэмытэджмэ, адэ-анэм абы и жэуап яхьынущ. Псом япэрауэ, быныр пэжым щIэпIыкIын хуейщ. Дэтхэнэ зы сабийри муслъымэну, Алыхьыр и гум илъу къегъэщI (къэзылъхуахэм зэрахьэ диным емылъытауэ), ауэ абы и къэкIуэнумрэ адэкIэ зэрихьэну динымрэ зэлъытар ар зыщIапIыкIырщ. Сабийр здэпшэмкIэ кIуэнущ, зэрыпщI хъунущ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, адэ-анэ куэд щыIэщ быныр къагъапцIэу, абы мыхьэнэ щIагъуэ ирамыту. Зи акъыл зэрымыубыда щIэблэр гъуэгу мыгъуэм тебгъэхьэнкIэ хъунущ зы мащIэ дыдэкIи. ЛIыкIуэ лъапIэм, Тхьэм и нэфIыр зыщыхуам жиIащ: «Быныр къэвмыгъэгугъэ, фепцIыжынумэ».
Дин щIэныгъэлI, дохутыр Алий къеIуэтэж: «Илъэс 16-м ит сабийр къысхуашат, сеущиен папщIэ. Махуэ щIагъуэ дэмыкIыу дыгъуэрт ар. ЩIалэмрэ сэрэ нэхъ нэIуасэ дызэхуэхъуа нэужь, къэсщIащ абы и хьэл мыгъуэр къыщежьар.
Ар илъэси 7 — 8-м щитым абы и адэр къулей гуэрым и деж щылажьэрт. Сабийм фIы дыдэу илъагъуу зэрыджэгу и хьэпшып цIыкIур и адэм къулейм и пхъум залымыгъэкIэ ирыригъэтат зэгуэрым, къыхуищэхужыну къигъэгугъэри. АрщхьэкIэ жызыIам абы мыхьэнэшхуэ иритакъым икIи щыгъупщэжащ. Ар зи гум щIыхьа сабийр и адэм хуэфI хъу игугъэу и жыпым щэхуу иIэбэри, IэфIыкIэ кърихащ. ЕтIуанэм гъунэгъум деж щыIэбащ. Мис апхуэдэурэ хьэл хуэхъуащ.
Сабий дыгъуакIуэм и узыфэр щхьэщысхыным гугъуехь пыухыкIахэр хэлъами, къызэхъулIауэ собж. Сыту жыпIэмэ, жыжьэ нэмысыпэу къысIэрыхьащ, хьэрэмри хьэлэлри зэхищIыкIащ. ФIы зыщIэм къыпэщылъми, Iей зыщIэм къыщыщIынуми щыгъуазэ хъуащ. Тхьэм жиIэмэ, цIыху «щыпкъэ» къыхэкIыну согугъэ».
Аращи, жьэм къыжьэдэкIым егупсысын, ар гъэзэщIэн хуейщ.
Алыхьым и псалъэу КъурIэным итщ: «Къыумыгъэгугъэныр нэхъыфIщ, къэбгъэгугъэрэ уепцIыж нэхърэ». А псалъэр Инджылми (Библием) Тэуратми (Евангелиеми) ярытщ. Ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, нэхъыбэм ар ящогъупщэ. Нэхъ гуауэжыращи, апхуэдэхэм муслъымэн куэди яхэтщ.
Диныншэщ зи псалъэ епцIыжхэр
КъурIэн лъапIэмрэ хьэдисхэмрэ щыгъуазэ дызэращIамкIэ, дунейм и къутэжыгъуэр къызэрысам и нэщэнэщ иджыпстурей ди щытыкIэр.
Зи псалъэ епцIыжхэр куэд зэрыхъунур Алыхьым и псалъэу КъурIэнми итщ, ЛIыкIуэ лъапIэми и хьэдисхэм къыщокIуэ. Ислъам диным къалэн тщищIащ а хьэл мыхъумыщIэм зыщыддзеину, сыту жыпIэмэ, зи гум илъымрэ зи жьэм жиIэмрэ зэтемыхуэр гуитIщхьитIым хабжэ, икIи ар хьэрэмышхуэхэм ящыщ зыщ. КъурIэным итщ: «Фи псалъэр вгъэпэж, шэч хэлъкъым абы и жэуап Къемэт махуэм зэрыфхьынум».
ЛIыкIуэм и псалъэу хьэдисым къыджеIэ: «ФIэкIыпIэ имыIэу гуитI- щхьитIщ мы IуэхугъуиплIыр зыхэлъыр: дзыхь ирагъэзар зымыхъумэфыр; зи псалъэ пцIы хэзылъхьэр; зэращIылIа зэгурыIуэныгъэм епцIыжыр; хабзэншагъэ (законыншагъэ) зезыхьэр». НэгъуэщI хьэдисым итщ: «Зи псалъэ епцIыж IуитIбзитIхэр псоми къызэрацIыхун дамыгъэ Къемэт махуэм ятелъынущ». Бегъымбарым (Тхьэм и нэфIыр зыщыхуам) жиIауэ Абу Бэкр Тхьэр арэзы зыхуэхъуным къиIуэтэжащ: «Пэжу фыщыт, пцIым зыщыфхъумэ, цIыхур зыгуэркIэ къэвгъэгугъамэ, фемыпцIыж, «схуэхъумэ» жаIэу къыватар фыхуэсакъыу фхъумэ — ахэр лIыкIуэхэм я уэсятщ».
Дауи, тыншкъым иджыпстурей щытыкIэ гугъум, цIыхум лей щызэрахьэ зэманым, пэжу, тэмакъкIыхьу дунейм утетыныр. Ауэ зыщыдгъэгъупщэ хъунукъым: сыт хуэдэ щытыкIэми емылъытауэ, пэжу щытыфырщ, Тхьэмрэ ЛIыкIуэмрэ я гъуэгум тетыфырщ жэнэтыр къызыхуигъэщIар. Бегъымбарым и псалъэу хьэдисым къыщокIуэ: Ахъер (иужьрей) зэманым си суннэтым утетыныр нэхъ гугъу хъунущ, мафIэ дэпыр IэгукIэ пIыгъыным нэхърэ».
Аращи, ищхьэкIэ зи гугъу щытщIа хьэл мыхъумыщIэхэм зыщытхъумэныр суннэтщ, суннэтыр — жэнэтыбжэр пхузэIузых Iуэхугъуэщ. Пэжыр хьэл-щэным сыт щыгъуи хэлъын хуейщ.
