Къэбэрдей адыгэхэр: зыми емыщхь лъэпкъ махуэ
Кавказ Ищхъэрэм «Тэрч область» цIэр зэрихьэу щыщыта зэманым ди хэку цIыкIум Къэбэрдей округкIэ еджэу щытащ. Абы теухуа дэфтэрыжьхэрщ къызыхэтхар адыгэбзэм къидгъэзэгъауэ нобэ фи пащхьэ къитлъхьэ пычыгъуэхэр. 2013 гъэм Налшык къыщыдэкIа «Кабардинцы — самобытный и благород-ный народ» тхылъым ахэр къыщывгъуэтынущ.
Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъхэм ятеухуауэ
Утыку ита щIалэр (зи гугъу ищIыр езым ипэ къихуэу конференцым къыщыпсэлъаращ, и цIэр къихьыркъым — Ч. М.) Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъхэм щатепсэлъыхьым, дэ дызэреплъымкIэ, къэбэрдей адыгэхэм гулъытэ мащIэIуэщ яхуищIар. Абы зэрыжиIэмкIэ, къэбэрдейхэм, адрейхэм елъытауэ, щIэныгъэр нэхъ хуэмурэ къащтэ, цивилизацэм ифI зэрызрамыгъэкIым къыхэкIыу, лъэпкъ къыкIэрыхуауэ къонэ. Иужьрейр пэж дыдэу жиIащ. Къэбэрдейхэм нэгъуэщIым дэплъейуэ, щIэ къежьэр къапхъуатэу куэдрэ урихьэлIэнукъым. Абыхэм мывэ унэхэр яухуэркъым, еджапIэхэр къызэIуахыркъым, зэресауэ мэпсэу. Ауэ абы щхьэусыгъуэ хуэхъур къагурыIуэр зэрымащIэр, зыужьыныгъэм, ефIэкIуэныгъэм зэрыхуэхейр аракъым.
Хэти щыгъуазэщ, урысхэр къэкIуэн ипэ, цIыху хэтыкIэкIи, къэрал Iуэху зехьэкIэкIи къэбэрдейхэр адрей лъэпкъхэм япэ зэритар, абыхэм, уеблэмэ, мылъку къуэды къезытхэри яхэту. Апхуэдэ дыдэу фIыуэ псоми ящIэ абыхэм я цIыхубэ зэхэтыкIэм дэтхэнэ къэбэрдей адыгэри зытет теплъэ пыухыкIа зэригъуэтар, ар лъэ быдэкIэ щыт хабзэм зэригъакIуэу зэрыщытыр. Адыгэбзэмрэ адыгэ хабзэмрэ, франджыбзэмрэ абыкIэ зекIуэ хабзэхэмрэ ещхьу, адрей лъэпкъхэм яджу щытащ.
ГурыIуэгъуэщ осетинхэми, шэшэнхэми, нэгъуэщI лъэпкъхэми псэукIэ хабзэ гуэрхэр зэраIэр, ауэ абыхэм, Къэбэрдейм щызекIуэм ещхьу, цIыху щхьэхуэр лъэпкъым и унафэм щIэзыгъэувэфын къару ягъуэтакъым. А щхьэусыгъуэм къыхэкIыу, къэбэрдейхэм я зэхуаку зэгурыIуэр, зэкъуэтыныгъэр, Iуэху зэдэщIэныр нэхъ щызокIуэ… Къэбэрдейхэр — зыхуэбгъадэхэм нэхъ къахэщхьэхукI, зи щхьэ и унафэ зыщIыжыф, зыми емыщхь лъэпкъ зэтеуващ. Къэпсэлъа щIалэми адрей щIэныгъэлIхэми зэрыжаIащи, сыт и лъэныкъуэкIи гуакIуэу икIи махуэу щыт а лъэпкъыр щIыпIэ жыжьэ къраха къэкIыгъэ хэсагъащIэкъым, зыхуей хуэмызэмэ, и тхьэмпэ цIыкIухэр щIигъашэрэ и фэр пыкIыу зыхигъэкIуэдэжын хуэдэу. Я цIыху хэтыкIэм, я хабзэхэм, мыхьэнэ куу нэхъ зиIэ я дуней тетыкIэм и уасэр фIыуэ зэращIэжым къыхэкIыу, къэбэрдейхэр пIащIэркъым нэгъуэщIхэм зыпащIыжыну, цивилизацэм и цIуугъэнэхэр зыкIэраблэну, зэрыжаIэу, фомрэ тхъумрэ шыгъурэ пIастэкIэ яхъуэжыну. Езыхэм еиж гуэр ябгъэдэлъщ абыхэм, зэкIэ и мыхьэнэри и IэфIри щIэмыкIауэ, нэгъуэщIхэм ядэплъеин, зыпащIыжын гукъыдэжым щихъумэу.
Шэч хэлъкъым, зэман дэкIрэ нэхъ купщIэ куу кърагъэлъагъуфмэ, езыхэм я гъащIэм арэзы къимыщIыжу, къэбэрдейхэми къежьэм зэрыдекIун Iэзагъи къызэрызыкъуахынум. Апхуэдэ зэкIэ нэрылъагъукъым. Ауэ а лъэхъэнэр къэсмэ, щIэныгъэри зыужьыныгъэри шэчыншэу къэбэрдейхэм Кавказ Ищхъэрэм щыщ адрей лъэпкъхэм нэхърэ нэхъ ирагъэфIэкIуэнущ.
ХЕТАГУРОВ Коста,
осетин усакIуэ.
1887 гъэ, дыгъэгъазэм и 19
Къэбэрдеипщхэм я пщIэмрэ унафэ ткIиймрэ езыхэм я хэкум и гъунапкъэм деж щиухыртэкъым. Абыхэм я унафэр Къэбэрдейр къэзыухъуреихь псоми ялъэIэсырт. Апхуэдэ щIыкIэу, нэхъ лъэпкъ жыжьэхэм — ингушхэм, карабулакхэм, кистинхэм, тагаурхэм, дигорхэм — къэбэрдеипщхэм мылъкъу хухагъэкIмэ, щIыналъэкIэ нэхъ къапэгъунэгъу къэрэшейхэр, шэджэмдэсхэр, хуламдэсхэр, безенгидэсхэр я пщылI пэлъытэт. Иужьрей лъэпкъиплIыр къэбэрдеипщхэм зэрабгъэдэта щIыкIэр мы щапхъэм IупщIу къыхощ: пщым къигъэкIуа и унэIутым бгырысым и бжэIупэм, и хъупIэм е и мэкъупIэм мывэ хъурей щигъэтIылъамэ, ар щыхьэту хурикъурт а унэм езыр щIыхьэн-щIэкIын щхьэкIэ упщIэжын зэрыхуейм, хъупIэмрэ мэкъупIэмрэ къигъэщхьэпэ хъун-мыхъуным теухуауи щIэупщIэну къызэрытехуэм. Къэрэшейхэм, шэджэмдэсхэм, хуламдэсхэм, безенгидэсхэм я мылъкум и гугъу пщIымэ, къэбэрдеипщхэр абы зэрыхуейуэ хэIэбэрт, абы къикIыр – зейм емыупщIыжыххэу нэхъыфIыр зрахьэлIэу арат.
* * *
Къэбэрдей округым и унафэ я щIэт бгырыс жылагъуэхэм нэхъ хэIэтыкIауэ яхэт лIакъуэр таубийхэрщ. А фIэщыгъэр тепщэгъуэм 1852 гъэм (император Николай ЕтIуанэм абыхэм къабгъэдэкIа лIыкIуэхэр щригъэблэгъам щыгъуэ) къыдигъэкIа унафэм ипкъ иткIэ къащтауэ щытащ. АпщIондэху таубий лIакъуэм щыщхэм тепщэгъуэм Iуэху даIэн хуей хъуху къызэреджэу щытар «бгырыс старшынэкIэт». А цIэр дызэрыт зэманым къэрэшей жылагъуэм щыщу пщIэ нэхъ зыбгъэдэлъ унэцIэхэм къыхуагъэнащ: Кърымшамхалхэ, Будовхэ, къинэмыщIхэм. Имеретинхэр, мингрелхэр, сванетхэр, Кутаис губернием щыщ таубийхэр зэрацIыхур «бассият» цIэмкIэщ.
КIыфIыгъэм хэт лъэпкъхэм щхьэхуитыныгъэм хуэпэбгъэн щыщIадзар 1855 гъэм и кIэухращ. Апхуэдэ гукъыдэж зыщIари Шэджэм, Хулам жылагъуэхэрщ.
* * *
Къэбэрдейхэм пщыхэм хуагъэфащэу щыта щыпкъагъыр зи дуней тетыкIэкIэ къэзыгъэлъагъуэ гуэр Къетыкъуэхи, Бэчмырзэхи, Мысостхи яхэтыжкъым. ХьэтIохъущокъуэхэ зы цIыху закъуэ яIэжщ, пасэм пщыхэр зэрыщытар уи нэгу къыщIигъэхьэу, уеблэмэ, ари зэманым ихъуэжащ. Ар дунейм ехыжмэ, Къэбэрдейм купщIэ зимыIэж пщы лIакъуэр щызекIуэнущ, зэгуэрым хэIэтыкIауэ щыта къэбэрдеипщхэр IуэрыIуатэм къыхэна фIэкIа, зыми имылъагъужу.
* * *
Къэбэрдейхэр езыхэр «адыгэкIэ», тыркухэр, тэтэрхэр, урысхэр «шэрджэскIэ», куржыхэр «черкесианкIэ», осетинхэр «кашконкIэ» зэджэ, пщIэ зиIэ лъэпкъышхуэм хохьэ. ЛIэщIыгъуэ блэкIам и кIэухым абыхэм я псэупIэр Рогс-Роха къуршым (Владикавказ пэгъунэгъуу) щыщIидзэрти, Псыжь Iуфэм нэсырт, я зэхуакум абхъазхэмрэ тэтэрхэмрэ щызэбгры- дзауэ. Шэрджэсхэр, хьэмэрэ адыгэхэр, адрей кавказ лъэпкъхэм нэгъуэщI зыми ейм темыхуэ бзэмкIэ къащхьэщокI. ЩызэпэщIэуви къызыхуихуэ къудамэ куэду заугуэшми (къэбэрдейхэр, беслъэнейхэр, кIэмыргуейхэр, мэхъуэшхэр, бжьэдыгъухэр, н. къ.), зи бзи зи хабзи зэтехуэ адыгэхэр лъэпкъ лъэщ хъуащ. Кавказ Ищхъэрэм щыщ адрей лъэпкъхэм ахэр зэрефIэкIри, я къарур здынэсри къегъэлъагъуэ абыхэм, адыгэхэм, псом хуэмыдэу къэбэрдейхэм, щыгъынкIи, щэныфIагъкIи, хабзэкIи зрагъэщхьыну зэрыхэтым. ИпэжыпIэкIи, къэбэрдей цIыху щIыкIэ махуэм, абыхэм я IэбэкIэ нэгъэсам, зыхуэпэкIэ екIум, я цIыху хэтыкIэм апхуэдизкIэ уатхьэкъури, къыфIэмыIуэхуу лъэныкъуэкIэ къаплъэми занщIэу къэбэрдейр нэгъуэщI лъэпкъым щыщ бгырысхэм къахицIыхукIынущ. Апхуэдэ щытыкIэр, шэч хэмылъых-хэу, зыужьыныгъэкIэ зыхуэдэхэм ягу ирихь, къалъэщIэмыхьэхэр зыфIэзыгъэлIыкIыф цIыху расэ нэхъыфI дыдэрщ зыдэплъагъунур.
Кавказым ис бгырысхэм ятеухуа тхылъхэр. Тифлис,1870 гъэ, 3-нэ къыдэкIыгъуэ.
Зыгъэхьэзырар
Чэрим Марианнэщ.
