«Фольксваген» нэмыцэ фондыр и щIэгъэкъуэну, «Къэбэрдеишым и лъым и зэхэлъыкIэр убзыхунымкIэ дунейпсо проект» 20I3 гъэм щегъэжьауэ йокIуэкI. Гумбольт и цIэр зэрихьэу Берлин дэт университетым, Шы гъэхъунымкIэ урысейпсо щIэныгъэрылажьэ институтым, КъБКъУ-м зэдаубла а лэжьыгъэшхуэм и япэ Iыхьэр илъэс блэкIам иухащ.
А гупыжым ипкъ иткIэ Дзэлыкъуэ щIыналъэ адыгэшым бгылъэ щIыпIэм гъуэгуанэр зэрыщызэпичыфымкIэ щызэпрагъэуат. Абы иужькIэ куэд дэмыкIыу, Франджым къыщызэрагъэпэщат адыгэш зекIуэ, а IуэхугъуитIыр зэпхауэ щымытми, нэхъ лъэрызехьэу къалъыта шищыр Франджым ирагъэблэгъауэ щытащ Каен къалэм къыщызэIуах Дунейпсо Шыгъэджэгу Зэпеуэм ирырагъэхьэлIа зекIуэм хагъэтыну. Франджымрэ Испаниемрэ я гъунапкъэм хуэзэ Баск щIыналъэм щежьэщ, Пиреней бгыхэм кIуэцIрыкIхэри, Нормандием ит Мон-Сен-Мишель бгы лъапэм деж щаухыжащ зекIуэлIхэм километр I270-рэ зи кIыхьагъ гъуэгуанэр. ХъыбарегъащIэ IэнатIэхэр а зекIуэм гунэсу тепсэлъыхьыжами, дигу къэдгъэкIыжынщ махуэ 22-кIэ якIун хуея гъуэгур ди зекIуэлIищымрэ ахэр езыгъэблэгъа Деберт Джулирэ махуэ I7-м зэракIуар, абы иужькIи зекIуэм хэта къэбэрдей щIалищыр - КIуащ Ахьмэд, Щоджэн Мурат, Батырдэгу Рустам сымэ Дунейпсо Шыгъэджэгу Зэпеуэм утыку кърашэу зэрыщагъэлъэпIар. Щоджэн Мурат зэрышууей лъэрызехьэм къыдэкIуэу зэрыжурналистым и фIыгъэкIэ, и гукъэкIыжхэм ящIыгъуу и хъуэпсапIэхэми нобэ дыхегъаплъэ.
ЗэрефIэкIуэнум шэч хэлъкъым
- Европэм адыгэш куэд итщ. Ахэр здэщыIэ къэралибгъум
ящыщу, сыщымыуэмэ, блым адыгэш (дунейпсо терминкIэ жыпIэмэ – «къэбэрдеиш») зезыхуэхэм я зэгухьэныгъэ щолажьэ.
Хэкур къапщтэмэ, дэ иджыпсту шы бжыгъэ гуэр диIэщ. Гугъущ, дауи, шы зепхуэну икIи лъапIэщ, ауэ диIэр дымыгъэкIуэду, и къабзагъэр тхузехьэмэ, зэрефIэкIуэнум шэч хэлъкъым. Шы заводхэм нэмыщI, ахэр хъарзынэу зезыхуэ унагъуэхэри щыIэщ, ауэ Iуэхур адэкIэ кIуэтэн хуейщ. Хамэ къэралми нэсын хуейщ ар. Псом хуэмыдэу рекламэ дыхуэныкъуэщ. ЗыцIыхум ецIыху адыгэшыр, зымыцIыхум къегъэцIыхун хуейщ. «Хобби» лIэужьыгъуэм хагъэхьэ ар дунейпсо зэхэдзыкIэкIи, а лъэныкъуэмкIэ къыпеуэфын зы шы лъэпкъ бгъуэтынукъым. ЖыIэдаIуэ мэхъу, тэмэму бгъасэмэ. Шы бэшэчщ. Ахэр псори ящIэ, ауэ спорт и лъэныкъуэкIэ лэжьыгъэр щIэгъэхуэбжьэн хуейщ.
ШыгъажапIэр щхьэпэу пIэрэ?
Ди шыгъэжапIэм адыгэшыр ибгъэхьэным фейдэ пылъу къэслъытэркъым. Япэрауэ, ар абы ибгъэхьэмэ, инджылызылъ хагъэхьэнкIи хъунущ, нэхъ жэр дощI жаIэу. Жэр хъуныр ди жагъуэкъым, ауэ ар ди плъапIэкъым дэ, и быдагъыр хъумэн хуейщ. Километри I20-I60-рэ зэпеуэхэм иджыпсту хьэрыпышращ бжьыпэр щызыIыгъыр: ахъшэшхуэ трагъэкIуадэ, рекламэфIи хуащI, ауэ адыгэшыр бгъэхьэзырмэ, абы хэтыфынущ икIи ехъулIэныгъэфIхэри къыхуэгъэлъэгъуэнущ. Дауи, шы къэс зэхуэдэкъым, къыхэхыпхъэщ, хэдапхъэщ. ЗауэлI хьэл хэлъу жыхуаIэм хуэдэу къыхэхауэ, елэжьын хуейщ.
Фащэр, шыр, адыгэ шыфэлIыфэр
Гъатхэ кIуам, ТекIуэныгъэм и махуэм иредгъэхьэлIэри, шу I2-м къызэхэткIухьащ Дзэлыкъуэ районыр. Дэтхэнэ Iуэхуми къалэн гуэр хуэбгъэувын хуейщ. Ауэ ущхьэрыуэу къэпкIухькIэ мыхьэнэ иIэкъым. Фащэмрэ шымрэ зэрызэкIур цIыхум едгъэлъагъуныр, ди лъэпкъ сурэтымкIэ цIыхур къыдэтхьэжынырт ди мурадыр, сабийхэм деж щыщIэдзауэ нэхъыжьхэм я деж нэсыжу. Ар къыдэхъулIауэ къысщохъу.
Абы иужькIэ мис мы бжьыхьэ кIуами Бжьэдыгъукъалэ (Краснодар) и Iэгъуэблагъэм дыщызекIуащ. Шэрджэс шууищ, къэзакъ гуп, адыгей шууитI, Мэзкуу, Бытырбыху щыщ шууейхэри къытхэтащ. Аникеевым и цIэр зезыхьэ адыгэ шы заводым и деж дыщежьэри къызэхэткIухьащ Краснодар крайр - псоми адыгэ фащэ тщыгъыу, адыгэш дытесу, гупышхуэ дыхъуу дыхэтащ «Кавказым мамырыгъэ щыIэн папщIэ» зыфIаща проектым.
ХъуэпсапIэхэр, аргуэру хъуэпсапIэхэр…
Гупыжхэр ди куэдщ, мурадыр нэхъыбэжщ. Сэ езым, псалъэм папщIэ, ди къуажэм (Къармэхьэблэ) пэгъунэгъуу «Шы спортым щыхуагъасэ еджапIэ» къыщызэIусхыным сыщIохъуэпс. ИтIанэ - клубым хуэдэ гуэр, адыгэм къыдекIуэкIыу щыта хабзэхэр, шым пыщIа IэщIагъэхэр, шыгъэджэгухэр къэтщIэжын, сабийхэр дедгъэхьэхын папщIэ. Апхуэдэ IухущIапIэхэм щызэбгъэщIэфынухэм я щапхъэхэм ящыщу къэбгъэлъагъуэмэ, япэм шыр аркъэнкIэ къаубыду щытащ. Махуэ къэс къыумыубыдми, а IэщIагъэр бгъэкIуэд хъунукъым, яхуэдзу щытын хуейщ, нэхъ тэмэму жыпIэмэ, зыхуэдз щыIэн хуейщ. Шыр ягъэIэсэу, занщIэу уанэ тралъхьэрэ шэсу щытащ. Иджыпсту аркъэн зыхуэдзу цIыху куэд бгъуэтыжынукъым, ауэ щыIэщ, мащIэми. Абы щIалэ цIыкIухэр егъэхъуэпсэн хуейщ. КъинэмыщIауэ, фэм елэжьыным, уанэ щIыным пыщIа IэщIагъэхэр бгъэкIуэдыж хъунукъым. Адыгэ щIыкIэу ямыщIми, кIуэдыпэнукъым ар, ауэ адыгэр а фэм зэрелэжьу щытар ди тхыдэщи, ди нобэуи щытыпхъэщ.
И уасэр нэсу зыхэтщIэжыркъым
ХакIуэу диIэхэр гъатхэми бжьыхьэми ирехъу, дгъэлъэгъуэн хуейщ. Япэм зэфIэлъыкIэм, и хьэлым теухуауи къыхахыу щытащ шыр. Шы зезыхуэхэм къызэрагъэщхьэпэну лъэныкъуэр ящIэу, зыхуейм хуэдэ къыхахыфу щытын папщIэ, утыку ишапIи, ишэгъуи щыIапхъэщ. Е къищэхунщ, е пIалъэкIэ пщIэкIэ къыIихынщ, зэрахъуэжынщ.
Шы бэзэр, «аукцион» жыхуаIэм хуэдэ, зэхэдублэн хуейщ. Псалъэм папщIэ, мы гъэм къалъхуа шыщIэхэр пщэну, дуней псом хъыбар ебгъащIэ хъунущ. НэхъыфIыр уасэ тэмэмкIэ пщэнщ, къызэрагъэщхьэпэнум теухуауэ. Псом нэхърэ нэхъыщхьэращи, шыхэр щыдгъэунэхун щIыпIэ хэха дыхуейщ. Ди шыгъэжапIэр абы хуэщIакъым. Япэрауэ, абы шыр итшэмэ, жэрагъым дыкIэлыжэн щIэддзэнущ, абы ди шыр зэIигъэхьэнущ. Адыгэшыр зыхуэщIар шыгъажэ закъуэракъым. Ахэр нэрылъагъу зэрытщIын Iэмалхэр, шыхэр зэрытшэн, ахэр щызетхуэн, щыдгъэунэхун утыку - ахэр димыIэу хъунукъым. Шым и пщIэр нэхъри Iэтын хуейщ. НыбжьыщIэхэр дауэ зэребгъэсэнур лIыгъэ яхэлъу, лъэпкъыр фIыуэ ялъагъуу, атIэми адыгэм нэхъыфI дыдэу къыдекIуэкI адыгэшыр ямыцIыхуу?! Адыгэшыр зауэшу къекIуэкIащ, хэкур пхъумэжынымкIэ щIэгъэкъуэн пэж хъууэ. Пасэ зэманым емыкIуу ялъытэу щытащ адыгэш къэбгъанэу хамэш зепхуэну. Нобэ утыку ямыщIми, къэралым щызэрахуэ шы лъэпкъхэм ящыщ куэд адыгэшым къытращыкIащ. Дуней псом шы лъэпкъитI-щы тету аращ, лъэпкъыцIэ зэрихьэу, ар уиIэным и уасэр дэ нэсу зыхэтщIэжыркъым.
