И IэдакъэщIэкIхэр цIыхухэм нобэми къахуощхьэпэ
Мы тхыгъэр зытеухуа Уэрыш Нурхьэлий Хъызыр и къуэм адыгэ лъэпкъым хуищIам уасэ хуэгъэувыгъуейщ. Апхуэдэу щIыжытIэм щхьэусыгъуэ хуэхъур «Адыгэ псалъэм» зэрыщылэжьа илъэс тIощIым къриубыдэу зэфIигъэкIа лэжьыгъэшхуэм и закъуэкъым. Журналистикэм щыхыхьам къыщегъэжьауэ псэухукIэ ар адыгэхэм хьэлэлу зэрахуэлэжьар зи нэгу щIэкIахэм я гукъэкIыжхэми, дэ тлъэгъуахэми хуитыныгъэ къыдат апхуэдэу жытIэну. Нурхьэлий и гъащIэр триухуащ лъэпкъым и блэкIар къэтIэщIыжыным, абы и щIэблэм къахуэщхьэпэн Iуэхухэр къызэринэкIыным. Псэужамэ, илъэс 85-рэ ирикъунут ар мы махуэхэм.
Уэрыш Нурхьэлий Прохладнэ щIыналъэм хыхьэ Къэрэгъэш (Иналхьэблэ) къуажэм къыщалъхуащ 1935 гъэм накъыгъэм и 12-м. МэкъумэшыщIэ унагъуэм къыщыхъуа ныбжьыщIэр и адэм и гъуэгум ирикIуэну мурад ищIащ икIи курыт школыр хъарзынэу къиуха нэужь, ар Тэрч мэкъумэш техникумым щIэтIысхьащ. Еджэн щIадзэри, Къэрэгъэш икIа щIалэр и ныбжьэгъухэм фIы и лъэныкъуэкIэ къахэщу хуежьащ. Балигъ гъащIэм хыхьа Уэрышым и хьэл-щэнхэр, и зэфIэкIыр нэхъ сэтей къэхъурт. Техникумым щаджхэмкIэ экзаменхэр фIы дыдэу итырт, лэжьыгъэм зэрыхуагъасэмкIи дагъуэ зыхуащIын далъагъуртэкъым. И хьэлыр еджапIэм псыхьа щыхъуауэ, ар щIыхь пылъу къиухауэ 1954 гъэм Нурхьэлий я къуажэм егъэзэж.
Колхозым и правленэм и секретару лэжьэн щIидзауэ щытащ абы. А лъэхъэнэм къуажэхэм еджа, щIэныгъэ зыбгъэдэлъ куэду дэстэкъым, уеблэмэ егъэджакIуэхэр, дохутырхэр щахурикъуртэкъыми, Нурхьэлий къелъэIури, школым яшащ. ИлъэситIкIэ сабийхэм ядэлэжьауэ, Уэрышым мурад ищIащ и щIэныгъэм адэкIи хигъэхъуэну икIи 1958 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и тхыдэ-филологие факультетым щIэтIысхьащ, журналистикэмкIэ и къудамэм щеджащ. Журналист IэщIагъэр абы щызэзыгъэгъуэтахэм ящыщу абыкIэ дипломыр япэу зратыжар Нурхьэлийщ.
ФIыуэ еджэ къудей мыхъуу, зэIущIэхэм, семинархэм жыджэру хэт щIалэр япэщIыкIэ факультет, итIанэ университет комсомол комитетхэм хахащ.
Нурхьэлий гуащIафIэт, жант, сыт хуэдэ лэжьыгъэ, сыт хуэдэ къалэн и пщэ къыдамылъхьами, игури и псэри абы етауэ, жэуаплыныгъэр куууэ зыхищIэу бгъэдэтт. Апхуэдэ лэжьакIуэ ВЛКСМ-м и обкомыр хуейти, еджэныр къимыух щIыкIэ, Нурхьэлий абы инструктору щылэжьэну яшауэ щытащ.
Илъэс зыбжанэкIэ абы щылэжьа иужь, 1963 гъэм Бахъсэн ягъакIуэ. Абы районым и радио къыщызэгъэпэщын хуейт. Гудзакъэ зиIэ щIалэм а къалэнри гъуэзэджэу егъэзащIэ икIи абы и япэ редактору лэжьэн щIедзэ. И бзэр, къызэригъэпэщ нэтынхэр, псом хуэмыдэу цIыхухэм, IуэхущIапIэ зэмылIэужьыгъуэхэм пыщIэныгъэфI зэрахуиIэр партым и Бахъсэн райкомым и лэжьакIуэхэм ягу ирохьри, районым къыщыдэкI «Коммунист» газетым ягъакIуэ. Нурхьэлий тхьэмадэ зыхуащIа къудамэм мащIэ-мащIэурэ зыкъиIэту хуожьэ. Куэд дэмыкIыу Уэрышыр редактор нэхъыщхьэм и къуэдзэ ящI.
Нурхьэлий район газетым хилъхьа зэхъуэкIыныгъэхэм ящыщт еджакIуэхэр тхэным зэрыдригъэхьэхыр, IэщIагъэлIхэм я IэнатIэхэм лэжьыгъэр зэрыщекIуэкIым газетеджэхэр щыгъуазэ хуащIын хуейуэ къалэну яхуигъэуват. Куэд мэхъу Уэрышыр зыдэлэжьахэр, журналист IэщIагъэм иригъэхъуэпсахэр.
Район газетым ирашри, илъэсиплIкIэ райкомым и къудамэм и унафэщIу щылэжьауэ, Нурхьэлий профсоюзым щыхузэфIэкIынум еплъыну мурад ящI. Ар къыкIэрыху IэнатIэхэм ящыщт — профсоюзхэм я Бахъсэн райкомым и советым и унафэщIу хах. 1979 гъэ пщIондэ абы хьэлэлу щылэжьауэ, ехъулIэныгъэ мымащIи къыщихьауэ, абы Iэмал къыхукъуокI фIыуэ илъэгъуа журналист лэжьыгъэм пэрыхьэжыну — «Ленин гъуэгу» (иджы «Адыгэ псалъэ») газетым и корреспонденту мэув. ЯпэщIыкIэ пропагандэмкIэ къудамэм и корреспонденту, иужькIэ письмохэмкIэ, политикэмкIэ, жылагъуэмрэ лъэпкъ IуэхухэмкIэ и къудамэхэм я тхьэмадэу лэжьащ.
Уэрышым и щIэныгъэм хигъахъуэ зэпытт: Мэзкуу, Дон Iус Ростов, Краснодар, Ульяновск, Владикавказ къалэхэм парт курс щхьэхуэхэр къыщиухащ. Ар филологт, дунейм щекIуэкI IуэхухэмкIэ лекторт, идеологие лэжьакIуэт, публицистт.
Политикэр, цIыхухэм я зэхущытыкIэр зыхуэдэнур журналистым куэдкIэ елъытащ. Абы и лъэныкъуэкIэ Нурхьэлий зэхэщIыкI лъагэ зыбгъэдэлъ, жэуаплыныгъэр зыфIэлъапIэ, псалъэм хуэсакъ цIыху набдзэгубдзаплъэт. ЩытыкIэр пэжу къызэригъэлъэгъуэным, ар бэм я деж зэрынихьэсыным хущIэкъурт. А псор гулъытэншэ хъуакъым — «Мамырыгъэрэ зэкъуэтыныгъэрэ щыIэн папщIэ» республикэ саугъэтыр 1993 гъэм къыхуагъэфэщащ Уэрышым. КъыкIэлъыкIуэ илъэсым «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щIыхь зиIэ и журналист» цIэ лъапIэр къыфIащащ.
Зыхуэзэша, и псэм нэхъ пэгъунэгъу журналист лэжьыгъэм здыпэрытым, Нурхьэлий темэ щIэщыгъуэхэр къилъыхъуэрт, рубрикэщIэхэр къигупсысырт, псалъащхьэхэр игъэдахэрт. Куэдым ягу ирихьат «Адыгэ псалъэм» и пощт», «МафIэ мыужьых» напэкIуэцIхэр. Нурхьэлий журналист Iэзэм и закъуэтэкъым, атIэ икIи драматургие жанрми хуэлэжьащ — абы пьесэ зыбжанэ итхащ.
Илъэс куэд хъуауэ къыдэкI Адыгэпсо (Шэрджэс) стIолыщхьэ махуэгъэпсыр лъэпкъ щIэнгъуазэ пэлъытэщ. Ди лъэпкъэгъухэм я къекIуэкIыкIам, ди зыужьыныгъэм зи гуащIэшхуэ хэзылъхьа цIыху щэджащэхэм, Iуэхугъуэ зэмылIэужьыгъуэ куэдым ятеухуа тхыгъэ кIэщIхэр абы щызэхуэхьэсащ. КъыдэкIыгъуэ къэс махуэгъэпсым йохуэ цIэщIэхэр, Къэбэрдей-Балъкъэрым, Адыгейм, Къэрэшей-Шэрджэсым, ди къэралым, дуней псом щагъэлъапIэ махуэшхуэхэр. Апхуэдэщ, псалъэм папщIэ, ди тхыдэми лъэужь дахэ къыщызыгъэна, лъэпкъым и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIа цIыхушхуэхэм я цIэхэр, я гъащIэм теухуа тхыгъэ кIэщIхэр, бжыгъэ, къэхъукъащIэ гъэщIэгъуэнхэр, адыгэ щэнхабзэм, лъэпкъ хабзэхэм ящыщ Iыхьэхэр, псалъэжьхэр, жыIэгъуэ купщIафIэхэр, цIыху цIэрыIуэхэм я гупсысэхэмрэ щIыпIэ телъыджэхэм хуэгъэпса хэзыгъэгъуазэхэмрэ. «Адыгэ махуэгъэпсыр» гъэхьэзырыным Уэрышым къаруушхуэ ирихьэлIащ, игури и псэри етауэ а Iуэху дахэм икIи щхьэпэм илъэс куэдкIэ телэжьащ лъэпкъым дежкIэ щхьэпэ тхыгъэхэр, дэфтэрхэр зэхуихьэсыжу.
КъищынэмыщIауэ, Хэку зауэшхуэм лIыгъэ щызезыхьахэр къэгъэлъэгъуэным, хъыбарыншэу кIуэдахэр къэлъыхъуэжыным, къэгъуэтыжыным хуэунэтIауэ куэд хузэфIэкIащ абы. Апхуэдэу республикэм щыщу зауэм хэкIуэдахэм я цIэ-унэцIэхэр щызэхуэхьэсыжа «Фэеплъ тхылъыр» къызэрыдэкIами абы и гуащIэ хьэлэл хэлъщ.
1999 гъэм Уэрышыр пенсэм кIуэри, «Адыгэ псалъэм» IукIыжауэ щытащ. Ауэ апхуэдизрэ журналист лэжьыгъэм и куупIэм хэта цIыхум и къалэмыр зэуэ игъэтIылъыжынт? Газетым тхыгъэ гъэщIэгъуэнхэр, псалъэзэблэдзхэр къытхуихьу, радиом папщIэ нэтынхэр игъэхьэзыру, ахэр цIыхухэм гунэс ящыхъуу адэкIи журналистикэм хэтащ Нурхьэлий.
Унагъуэ хъарзынри къыкъуэтащ Уэрышым. Зы къуэрэ зыпхъурэ иIэщи, тIуми щIэныгъэ нэхъыщхьэ ирагъэгъуэтащ, унагъуэ щхьэхуэхэщ.
Журналист IэщIагъэм илъэс куэдкIэ хуэпэжа, нэхъыжьыфIу, цIыху гуапэу дунейм тета Уэрыш Нурхьэлий Хъызыр и къуэр 2016 гъэм щIышылэм и 25-м дунейм ехыжащ, ауэ и IэдакъэщIэкIхэр цIыхухэм нобэми къахуощхьэпэ. ЦIыхум дежкIэ нэхъыщхьэр лъэужьыфIэ хъуныркъэ-атIэ? Апхуэдэ насып къехъулIауэ къыдолъытэ Уэрыш Нурхьэлий.
САНЭ Маринэ.
