Макъамэ Iэмэпсымэхэр къэзыгъэщIэрэщIэж Еуаз Зубер
ШыкIэпшынауэ цIэрыIуэ Еуаз Зубер ди хьэщIэщым къедгъэблагъэри, упщIэ зыбжанэкIэ зыхуэдгъэзащ. Абы къыджиIахэм фыщыдогъэгъуазэ.
ИжьрабгъумкIэ щытыр Еуаз Зуберщ.
— Зубер, адыгэм и макъамэ Iэмэпсымэхэм узэрыдахьэхамрэ ахэр IэщIагъэ зэрыпхуэхъуамрэ къыджепIамэ, ди гуапэт.
— Макъамэм пасэу сыдихьэхащ. СыцIыкIуу, иджыри тэмэму сымыпсэлъэфу, «сэ мыпхуэдэу сеуэну сыхуейщ» жысIэурэ IэпэкIэ згъэлъагъуэрти, гитарэ я гугъэри къысхуащэхуауэ щытащ. Сэ нэгъуэщIт сызыхуейр, зэреджэр сщIэртэкъым армыхъуам. Си адэ-анэм дохутыр къысхэкIмэ нэхъ къащтэрт, ауэ сыукъуэдийри, Музыкэ школым зезгъэшащ. Ауэрэ скрипкэм сыздыхуеджэм шыкIэпшынэри зэхэсха хъуащ. Сызигъэсэн Бетрожь Аслъэн зэуэ макъамэ Iэмэпсымэхэр сэри сфIэгъэщIэгъуэнт. Псом хуэмыдэу шыкIэпшынэм нэхъ сыдихьэхати, ар зэзгъэпэщыну си хъуэпсапIэт. Хъурей Феликс 1982 гъэм Ойберман Владимир Одессэ къришауэ щытащ «Бжьамий» ансамблыр зыхуеину макъамэ Iэмэпсымэхэр иригъэщIыну. Абы 90 гъэхэм сыхуэзэри, шыкIэ- пшынэ схуищIыну селъэIуащ. Ойберманым сыкIэлъыплъурэ, сэри а Iуэхум сызэрыдихьэхам гу щылъитэм, сигъэсэну жиIащ. Хуэмурэ сыдихьэхыпэри, шыкIэпшынэр, Iэпэпшынэр, пшынэ дыкъуакъуэр, пхъэцIычыр, нэгъуэщI адыгэ макъамэ Iэмэпсымэхэр тщIын езгъэжьащ.
Абхъазми ди шыкIэпшынэм хуэдэ яIэщ, зы лъэпкъыу дызэрыщытым и нэщэнэу. Адыгейм и музейм щIэлъ Iэмэпсымэхэми сеплъащ. ХьэхъупащIэ Хьэсэнрэ Щауэжь Елмырзэрэ ящIа шыкIэпшынэхэр, Серебряков (Даутокъуэ) Заурбэч и Iэпэпшынэр, нэгъуэщIхэри ди Лъахэхутэ музейм щахъумэ. Пасэрей адыгэ шыкIэпшынэм и сурэт къысIэрыхьэри, абыи иджыблагъэ къытесщIыкIыжащ. КIуэ аракъэ, зы илъэси 100-м щIигъуа хъунщ апхуэдэ шыкIэпшынэ иужь дыдэу зэращIрэ. Пасэрей шыкIэпшынэм уи закъуэу уеуэн хуейуэ аращ. XX лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэхэм Щауэжь Елмырзэ шыкIэпшынэм цIыхуитI-щы уздеуэфын хуэдэу зы жыпхъэ гуэрым иригъэувэри, а Iэмэпсымэм и къэухьым зригъэубгъуат. Иджыпсту сызэлэжьыр апхуэдэ шыкIэпшынэщ, ансамбль къызэбгъэпэщынумэ е гупу утыку уихьэнумэ къэбгъэсэбэп хъуну.
— Адыгэм и гъащIэм шыкIэпшынауэм щиубыду щыта увыпIэмрэ нобэ иIэ хъуа мыхьэнэмрэ къытхутепсэлъыхьыт.
— Дауи, пасэ зэманым джэгуакIуэм, шыкIэпшынауэм адыгэм и гъащIэм мыхьэнэшхуэ щиIащ. ХьэгъуэлIыгъуэм, хьэщIэщым щащI джэгум, зекIуэм, тхьэлъэIум, лъэтеувэм, дунейм ехыжа цIыхум и дауэдапщэм ирагъэблагъэ джэгуакIуэм, шыкIэпшынауэм и пщэм къалэнышхуэ къыдэхуэрт. ЦIыхур дунейм къытехьа нэужь, нэжджан (языныкъуэ щIыпIэхэм уэжджан щыжаIэрт) жыхуаIэ тхьэлъэIур ящIырт, уэрэд жаIэу, шыкIэпшынэ еуэу.
Сабийхэр уэрэдкIэ, макъамэкIэ къагъафэу, ягъэджэгуу щытащ. Нану цIыкIухэр щагъэжейкIэ гущэкъу уэрэдхэр шыкIэпшынэм кърагъэкIырт. КъищынэмыщIауэ, зекIуагъащIэхэр техьэулеикIыу зы щIыпIэкIэ кIуэуэ щалъагъукIэ, уэрэд жраIэурэ кърагъэгъэзэжырт. Уэрэдымрэ макъамэмрэ щIэблэр нэхъыбэу щIэзыпIыкIыр анэшхуэ-адэшхуэхэрат. Псалъэм папщIэ, «Уэ Iэпхъуамбэ пIащэ, Уэ шэпIащэрыуэ», — жаIэурэ къагъэтэджырт. Сабийр къыдэкIуэтея нэужь лъэтеувэ хуащIырт. И ныбжьэгъу цIыкIухэр зэхуашэсырти, Iэнэ хуагъэувырт, джэгу ящIырт, къагъафэрт.
ШыкIэпшынауэм иджы игъуэта мыхьэнэм и гугъу щыпщIкIэ, къыхэгъэщын хуейщ ансамблхэр, гуп щхьэхуэхэр, уэрэджыIакIуэхэмрэ къэфакIуэхэмрэ куэду къызэрыунэхурэ шыкIэпшынауэм и ипэрей къалэныр зэрыфIэкIуэдар. Апхуэдэу хъуами, къыхэгъэщыпхъэщ, илъэс зыбжанэ и пэкIэ шыкIэпшынэр зищIысыр зыщIэу, абы еуэфу республикэм исар IэпхъуамбипщIкIэ къыпхуэбжыфыну зэрыщытар. Иджы а Iэмэпсымэр куэдым къащтэж. ПIалъэ-пIалъэкIэ зыгуэрым дихьэхми, цIыхухэр щIэщыгъуэщIщ. Япэ щIыкIэ цIыхухэр шхапIэхэм шыкIэпшынэ щедаIуэу ирагъа- жьэрэ , ари яIэщIэужэгъуащ. Иджы пщыхьэщхьэм шей, гъэшхэкI хуэдэхэр Iэнэм трагъэувэрэ щIалэгъуалэм хъыбарыжь едаIуэу, адыгэ уэрэдыжь жаIэу зэхэсу куэдрэ Абхъазми, Адыгейми, Къэбэрдейми, нэгъуэщI щIыпIэхэми ущрохьэлIэ. Ар Iуэху дахэщ.
— Дэнэ щIыпIи шыкIэпшынэ ущеуэныр къемызэгъыу, ар къыщыпщтэ хъун хабзэ пыухыкIа щыIэу щытащ. Абы и гугъу къытхуэщIыт.
— Иджыпсту ресторанхэм, шхапIэхэм шыкIэпшынэ зэрыщеуэм хуэмыдэу, пасэм а Iэмэпсымэм щIыпIэ хэха иIэт. Ар щIыбым, уэрамым щызэкIуэцIахыныр емыкIуу къалъытэрт. Нэхъыбэу шыкIэпшынэр къыщащтэу щытар хьэщIэщращ. Ауэ япэрей, иджырей хьэщIэщхэр яIа мыхьэнэмкIэ зэщхьыжкъым. Пасэрей уэрэдыжьхэми къыхощыж ар.
Пщы, уэркъ щIагъуэ щыIэу щытакъым шыкIэпшынэ емыуэу. АтIэми, зекIуэ щыхъукIэ, джэгуакIуэ къыздащтэрт. IуэрыIуатэми тхыдэми къызэрыхэщыжымкIэ, адыгэм игъащIэм къыхуихуакъым джэгуакIуэ къыздимыщтэу зекIуэ ежьэну. Гъуэгу техьахэм хъунщIакIуэ е бий къахуэзэу зэтраукIэмэ, къелынур шыкIэпшынауэм и закъуэт. ДжэгуакIуэм зэуэну хуитыныгъэ иIакъым, уэрэд жиIэу къеIусэнIауэ хуиту щытакъым. Ауэ хамэ щIыпIэхэм къикIа зэуакIуэхэм япэу джэгуакIуэм щытрагъапсэ щыIэт. Урысхэр, тыркухэр, нэгъуэщI лъэпкъхэм щыщхэр ди хабзэм щыгъуазэтэкъым, яжепIэкIи къагурыбгъэIуэфынутэкъым. А хабзэм адыгэ джэгуакIуэр зыкъомкIи къихъумэу щытагъэнущ: ар шыкIэпшынэ еуэу, уэрэд жиIэу зы жыг лъабжьэ гуэрым щIэст, и хъуреягъым къыщекIуэкI Iуэхум хэмыIэбэу. Ауэ, псори зэтраукIа нэужь, джэгуакIуэм и къалэнт, зы цIыху нэхъ мыхъуми къеламэ, ар зыхуей хуигъэзэну. ИужькIэ къыпэщылът къызыдэкIа жылэм игъэзэжу Iуэхур къызэрекIуэкIар къыхэщыжу уэрэд иусыжыну.
ЛIыхъужьыгъэ зезыхьэу псэуа цIыху е пщышхуэ дунейм ехыжа нэужь, джэгуакIуэхэр зэхуэсурэ гъыбзэ хуаус хабзэт. Мазэ бжыгъэкIи щызэхэс щыIэт, уэрэдыр и кIэм нагъэсыху зэбгрымыкIыжу.
Сымаджэ хьэлъэм щIопщакIуэ хуащIу щытащ. ЦIыхухэр зэхуэсырти, сымаджэм епщэурэ (макъамэ щIэту) узыр щхьэщахырт. ШыкIэпшынауэр, джэгуакIуэр а Iуэхум и курыкупсэм хэтт. УIэгъэ хьэлъэм шэ къыхахыжыху шыкIэпшынауэр щхьэщыст. ЦIыхур псым итхьэ-ламэ, псыхэгъэ ящIырт. ДжэгуакIуэр псы Iуфэм Iуту ехырт шыкIэпшынэ еуэу, уэрэд жиIэу. Апхуэдэу хьэдэр къагъуэтыжырт.
Пщымрэ уэркъымрэ джэгу щащIыр хьэщIэщрат. Уэркъхэр мыхъумэ, пщыхэр къафэу щытакъым. «Пщы нэсыр къафэркъым, хьэфIыр банэркъым» уэрэдыжьми къыхощыж ар. Уэрамым джэгу щызыщIыр цIыху къызэрыгуэкIхэмрэ лъхукъуэлIхэмрэт. ХьэщIэщым къыщеуэу щыта макъамэмрэ щIыбым, уэрамым къыщыIумрэ фIыуэ зэщхьэщыкIырт. ХьэщIэщ уэрэдхэр гъыбзэу къафIэщIми, ахэр цIыхухэр зыщIэзыгъэгупсысыж, зыкъезыгъэщIэжт.
ЦIыхухэр нобэ есащ зэдаIуэ уэрэдыр щыхуейм деж ягъэувыIэну е къыщIрагъэдзэжыну. Сэ сышыкIэпшынауэщи, илъэс миным щIигъуа пшыналъэм сеуэу уэрэдыжьым и курыкупсэм сыздыхэтым, «Зэ гъэувыIэт», — жаIэу щIалэхэр къызэрыувыр емыкIуу къызолъытэ. Пасэм тезырышхуэ тралъхьэнкIэ хъунут пшыналъэр зэпызыудым. ШыкIэпшынауэм нэхъапэм пщIэшхуэ хуащIу щытащ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, а Iуэхум нобэ зихъуэжащ.
— Нэгъабэ япэу ди республикэм щагъэлъэпIащ Лъэпкъ фащэм и махуэр. ЩIалэгъуалэм адыгэ фащэр къызэращтэжыр, шыкIэпшынэм зыхуагъэсэну гукъыдэж зэраIэр узыгъэгуфIэ Iуэхущ. Мы Iэмэпсымэр адыгэм Iэпэгъу яхуэщIыжыным теухуа лэжьыгъэ зэребгъэкIуэкIым дыщыгъуазэщ…
— Зы илъэситхукIэ узэIэбэкIыжмэ, фащэр IэщIыб зэращIам и нэщэнэу, ар зезыхьэу плъагъур закъуэтIакъуэт. Дуней псом къащта ди лъэпкъ фащэр адыгэм зетхьэжыныр щIыхь зыпылъ Iуэхущ, щIалэгъуалэм ар зэрызыщатIэгъэжар гуапэщ. ХьэгъуэлIыгъуэ, лъэпкъ зэхуэс, адыгэбзэм и махуэ, лъэпкъ щIэж жыпIэми нэхъыжьхэми, щIалэгъуалэми, нэхъ цIыкIу дыдэхэми фащэр къащыпсу зэхыхьэхэм къызэрекIуалIэм уегъэгуфIэ.
БизнесымкIэ институтым и ректор Хъурей Феликс дыхуэарэзыщ мы Iуэхур гъэкIуэтэнымкIэ къызэрыддэIэпыкъуам, шыкIэпшынэм щыхуедгъэджэну пэш еджапIэм зэрыщытхухихам папщIэ. КъищынэмыщIауэ, макъамэ Iэмэпсымэхэм дыщелэжьыну лъэщапIэрэ пхъэкIэ дыкъызэригъэпэщащ. Сыт щыгъуи дызыхуей-дызыхуэфIхэмкIэ и нэIэ къыттетщ, Iуэхур зэредгъэфIэкIуэнум теухуа и чэнджэщхэр къыдехьэлIэри, Тхьэр арэзы къыхухъу. Абы зэрыжиIэмкIэ, лъэпкъыр щылъэпкъыр езым и макъамэ Iэмэпсымэ, и пшыналъэ щиIэжым и дежщ. Ар дэркIэ куэд и уасэщ.
ЩIалэгъуалэ куэдым я хъуэпсапIэщ адыгэ уэрэдыжьхэр жаIэну. Ар ди тегъэщIапIэу, пщыхьэщхьэ зэхуэсхэр щедгъэкIуэкIыну хьэщIэщ цIыкIуи къызэдгъэпэщыну ди мурадщ. Иджыпсту нэхъыжьхэми ныбжьыщIэхэми гукъыдэж яIэщ шыкIэпшынэм зыхуагъэсэну. Илъэсий, илъэс пщыкIутху хъухэм къадэкIуэу, илъэс плIыщIым нэблэгъахэри къокIуалIэ.
Си деж зы тхьэмадэ къэкIуащ илъэсиплI ныбжьым ит и къуэрылъху хъыджэбз цIыкIум шыкIэпшынэ хуищIыну къыпиубыдауэ жиIэри. ГъэщIэгъуэнракъэ, я унагъуэм илъкъым а Iэмэпсымэр, щызэхихари щилъэгъуари къахуэщIэркъым. «Зэ мыхъуми шыкIэпшынэр къыIэщIэлъхьи егъэплъ», — щыжиIэм, си деж къишэну дызэгурыIуащ.
Пэжыр жыпIэмэ, баш текъузэкIэ къахумрэ езыр-езыру къакIуэмрэ куэду зэщхьэщокI. Макъамэ Iэмэпсымэм зыхуэзыгъэсэну гукъыдэж зиIэхэм псынщIэу къащтэ, гукIи псэкIи хуейуэ. Япэу къыщыкIуэкIэ тIэкIу гузавэми, етIуанэ къэкIуэгъуэм и деж къафэм и ныкъуэр е къафэм и кIэм нэс зрагъэщIауэ мэкIуэж. Гупу мыхъуу, щхьэхуэу цIыху къэс сыщIыдэлажьэр нэхъ псынщIэу къищтэн папщIэщ. Зы мазэм къриубыдэу къафи 3-м щыщIэдзауэ 10-м нэс зэзыгъэщIахэр яхэтщ.
Иджыпсту цIыху тIощIым нэблагъэ си деж къокIуалIэ. ЗэкIэ Iэмэпсымэм хуеджэн зэпызыгъэуахэри яхэтщ, шыкIэпшынэ зрагъэпэщмэ, пащэжын я мураду. Гъэмахуэм зэрызагъэпсэхуну мазэр къагъэсэбэпу Iэмэпсымэм хуеджэнухэри куэду щыIэщ. Мейкъуапэ щыщ щIалэхэми я нэ къокI Налшык къакIуэу си деж зыщагъэсэну.
Республикэм ис ныбжьыщIэхэм я узыншагъэр щрагъэфIакIуэ «Нэмыс» центрым иджыблагъэ срагъэблэгъащ. Сабийхэр шыкIэпшынэм езгъэдэIуащ, Iэмэпсымэр яIэщIэслъхьэурэ зэреуэнур езгъэлъэгъуащ. КъищынэмыщIауэ, «Хьэтхэр» ансамблым и гъэсэнхэми шыкIэпшынэр едгъэцIыхуащ. НыбжьыщIэхэм шыкIэпшынэм и макъыр ягу зэрырихьам и мызакъуэу, макъамэм къыдэфэну хуейхэри куэд хъурт. ШыкIэпшынэм зезыгъэсэну, а Iэмэпсымэр зэзыгъэпэщыну зи хъуэпсапIэхэри къахэкIащ. Иджырей сабийхэм сохъуапсэ си щхьэкIэ: абыхэм я ныбжьым сыщитым сэ шыкIэпшы- нэр зэхэсхат, ауэ слъэгъуатэкъым.
— ШыкIэпшынэ зэращIым и щэхухэми щIалэхэр хэбгъэгъуазэрэ?
— Зы Iуэху гуэрым и ужь ущихьэкIэ гурэ псэкIэ абы ухуэхьэзыру щытын хуейщ, арыншамэ, къохъулIэнукъым. ШыкIэпшынэ пщIыну къызэрымыкIуэу гугъущ. Пэщэщэнейщи, зы шыкIэпшынэм зэману мазиблым нэблагъэ пфIехь. УпхъащIэ къудейкIи зэфIэкIынукъым. Макъамэр-щэ? Ар дауэ къызэрибгъэкIынур? Пхъэм тIэкIу тепха нэужь, утеуIуэурэ нэсарэ нэмысарэ зэхэбгъэкIын, макъым уедаIуэурэ зэтебухуэн хуейщ. Пхъэм езым къыбжеIэ ар. ИтIанэ, и щхьэри и лъабжьэри зэщхьэщумыгъэкIыу зэхуэбгъэдэн хуейщ. ТIэкIу зэтекIамэ, зы щыуагъэ тIэкIу пIэщIэкIрэ укъигъапцIэмэ, мазэ бжыгъэкIэ узэлэжьа Iэмэпсымэр зыри мыхъужу хыфIэбдзэжын хуей хъунущ. Апхуэди къыщысхуихуа къэхъуащ.
ШыкIэпшынэ ящIыну гукъыдэж яIэу къакIуэ щIалэхэм яжызоIэ пхъэм щыхащIыкIкIэ, абы щрилэжьэфкIэ, езгъэлъагъуурэ езым ящIыжмэ зэрынэхъыфIыр. Тызогъэгушхуэри, хъарзынэу ящI. ЦIыху къэс я Iэпхъуамбэхэр зэхуэдэкъым: хэт ейр нэхъ кIэщIщ, хэт ейр нэхъ кIыхьщ. Езым и Iэпэм хуэкIуэ шыкIэпшынэ ищIмэ, нэхъ тыншу еуэнущ. ИтIанэ, илъэс 15-кIэ гъуа пхъэ дакъэжь уи IэкIэ псэ зыхэплъхьэжар, дауи, къэбгъэсэбэпыну нэхъ гуапэщ. Ар и кIэм нэбгъэсауэ япэ макъыр къыщибгъэкIым и деж абы псэр зэригъэгуфIэмрэ гупсэхугъуэу къуитымрэ пэпщIын щыIэкъым. Сабий къалъхуагъащIэм хуэдэщ ар. Аращ «Къэпщэхумэ нэхъ къэпщтэну, хьэмэрэ уи гум, уи псэм щыщ Iыхьэ зыхэплъхьа шыкIэпшынэм уеуэжмэ нэхъыфI?», — жысIэу сащIеупщIыр.
Абы и мызакъуэу, Iэпэпшынэ, пшынэ дыкъуакъуэ, пхъэцIыч, нэгъуэщIхэри дощI. Фэнд пшынэри тщIыну ди гугъэщ. Ар зэращIым и кIапэлъапэхэр къэзгъуэтыжащ. Фэм елэжьу Жанхъуэтекъуэ щыщ си ныбжьэгъу Бадий Мухьэмэд и деж дыкIуэри депсэлъащ. Фэр бгъэхьэзырмэ адрейхэр гугъукъым. Лондон, Шотландием дыщыкIуами, фэнд пшынэм и щIыкIэм деплъащ.
— Упсэу, Зубер! Макъамэ Iэмэпсымэхэр къэгъэщIэрэщIэжыным, абы цIыхухэр хуегъэджэным теухуа фи лэжьыгъэм ехъулIэныгъэ къыпэкIуэну ди гуапэщ.
Епсэлъар ТЕКIУЖЬ Заретэщ.
