Дубровин Николай
Урысхэр Къэфкъазым зэрыщызэуамрэ тепщэ зэрыщыхъуамрэ
Санкт-Петербург, 1871 гъэ
1871 – 1888 гъэхэм Урысей тепщэгъуэм и тхыдэтх, генерал-майор Дубровин Николай и IэдакъэщIэкIыу тхылъ зыбжанэу дунейм къытехьат «Урысхэр Къэфкъазым зэрыщызэуамрэ тепщэ зэрыщыхъуамрэ» лэжьыгъэшхуэр. Пащтыхьыгъуэм и Iуэху еплъыкIэр пхигъэкIыну зи къалэн тхакIуэм и сатырхэм нэхъыбэу хэплъагъуэр, дауи, къызыхэкIа лъэпкъыр зытет Iуэху бгъэдэхьэкIэрщ. Ауэ генералым итх псори жыIэзыфIэщу къэдмыпхъуатэу, къэхъуар зи нэгу щIэкIам пщIэ зэрыхуэфащэ къудейр тщIэжу дыкъеджэмэ, ди зэманым къэмыса адыгэ гъащIэр зыхуэдар зэдгъэщIэнымкIэ Дубровиным и лэжьыгъэр гулъытэ зыхуэфащэ щыхьэт тхылъщ.
Къэфкъаз лъэпкъхэм ятеухуа Iэхьэр зэрыхуа япэ томыр Дубровиным шэрджэсхэм (адыгэхэм) ятеухуа хъэбархэмкIэ къыщIедзэ. Бийм и хьэтыр зылъагъуф цIыхум и нэкIэ ар топсэлъыхь абыхэм я зауэлI хъыжьагъми, я хьэщIэгъуакIуэ хабзэхэми, удэплъеину зыхуэфащэ лъэпкъ гупщысэкIэм и тегъэщIапIэ щхьэхуэхэми. Гу лъумытэнкIэ амал иIэкъым тепщэгъуэм и IуэхущIафэр ягъэзахуэн папщIэ къэфкъаз хэкурысхэм кIэрагъэпщIа «хъунщIакIуэхэр» терминыр тхакIуэм уи нэгум къыщIигъэхьэ лъэпкъ сурэтым фIыуэ зэрыпэIэщIэми. Щхьэж и еплъыкIэм хуитыжщ, ауэ «бий губзыгъэр ныбжьэгъу акъылыншэм нэхърэ нэхъыфIщ» Iущыгъэм тету зыбгъэдэхьэн хуей тхылъым къытхуеблагъэхэр щыгъуазэ тщIыныр ди гуапэу, «Шэрджэс (адыгэ) хьэлыр» зи фIэщыгъэ Iэхьэм щыщу напэкIуэцI нэхъ гукъинэжхэр фи пащхьэ идолъхьэ.
ЕплIанэ Iыхьэ
Шэрджэс (адыгэ) хьэлыр
Я фIэщхъуныгъэр зэрытIасхъэмрэ шынагъуэр къащхьэщыт зэпыту я гъащIэр зэрахьымрэ адыгэхэм я хьэлым зыр адрейм пэщIэувэу щэн гъэщIэгъуэнхэр къригъэщтащ. УнафэщI гуэри зимыIэ лъэпкъым щыщ дэтхэнэ нэрыбгэри и щхьэмрэ жылагъуэмрэ елIалIэу, пщIэ зиIэ цIыхухэм якIэлъыкIуэу, и Iуэху дигъэкIын папщIэ псалъэм и къарур къигъэщхьэпэу псэун хуей мэхъу. Апхуэдэ политикэ зэхэтыкIэм уи гур илъу, уи гупщысэр жану урегъасэ, зэпыу имыIэу Iэпкълъэпкъыр зэрызыгъэкI лэжьыгъэхэм пкъыр бжьыфIэ, лантIэ, къарууфIэ ящI. Адыгэхэм губзыгъагъэрэ дахагъкIэ Тхьэр къахуэупсащ, ауэ псэм и кууагъыр зэрыщыту бийм зэраныгъэ ещIылIэнымрэ зэуэнымрэ трагъэкIуадэу къокIуэкI. Хэкум къытеуа бийм пэщIэту яукIа е уIэгъэ хъуа зимыIэ унагъуэм шэрджэсхэм пщIэ хуащIкъым.
Хахуагъыр зи лъым хэт, зэрысабийрэ шынагъуэм пэщIэту еса адыгэхэм егъэлеяуэ я щхьэ щытхъужыным зыщадзей. Зауэм хэту зэрихьа лIыгъэм шэрджэсыр зэи тепсэлъыхькъым; емыкIуу елъытэри, и ехъулIэныгъэхэр зэи иIэткъым. Нэхъ щауэ шыщхьэмыгъазэ дыдэхэр егъэлеяуэ нэмысыфIэщ: хуэму мэпсалъэ, я лIыгъэмкIэ загъэщIагъуэкъым, тэджу хэти ягъэтIысыну хьэзырхэщ, къедауэм пэпсэлъэжхэкъым. Ауэ нэрылъагъуу я пщIэр зыгъэпудым замыгъэкъыу, мышхыдэу, мыкIий-мыгуоуэ, напIэзыпIэм IэщэкIэ жэуап ират.
ЦIыхушхуэхэм я ехъулIэныгъэхэр адыгэхэм щагъэлъапIэ хабзэр ахэр дунейм ехыжа нэужькIэщ. Ауэ жаIэж пасэ зэманым псэуа лIыхъужь Бгъэжьнокъуэ Бэчыр (Дубровиным зэритхыр – Бхезиноко-Бексирзъ) апхуэдэпщIэ псэууэ лъысауэ. Абы и ныбжьыр фIыуэ хэкIуэтат и къуэхэм джэгуакIуэхэр къраджэу я адэм и гъащIэм теухуа уэрэд щрагъэусам. Дадэм ар къыщищIам уэрэдыр зэхалъхьакIэт. Арати, и къуэхэмрэ джэгуакIуэмрэ къриджэри ирагъэдэIуэну лъэIуащ. Езым лIыгъэкIэ къыпеуэу щыта нэрыбгэ гуэр зыгъэпуд псалъэ уэрэдым хэту щызэхихым, а псалъэхэр хригъэдзыжауэ щытащ. Нэмысрат пасэ зэманым адыгэхэм цIыхур псом нэхърэ нэхъ зыгъэлъапIэ щэну ялъытэр.
Сытри и гум хэхьэу зэрыщытым къыхэкIыу, адыгэр псынщIэу щIэм дехьэх, ауэ апхуэдэ дыдэу псынщIэуи зыкъещIэж. И лъэпкъэгъухэм гуапэу ядокIуэкI, нэхъыжьхэм пщIэ яхуещI, игу имылъ жиIэкъым, зэгупсысыр къехьэкI-нехьэкI хэмыту хуиту къепсэлъ. Урысхэм щабгъэдэткIэ ар сыт щыгъуи бзаджэщ, гущIыIэщ, къилъын хьэзырщ. Укъигъэгугъэу укъигъэпцIэжыныр зыуи къыщыхъукъым. Шынэр зэуэ и гум зэпхедз, ауэ псынщIэу игу къохьэжри, сыт хуэдизу и псэм темышыныхьми, а зытета дыдэм къызэрымыкIуэу ерыщу тоувэж. КъыфIэмыIуэхуххэу ар джэгум къыхокIри лъыгъажэм хохьэ, нэмэзым токIри хъунщIэтеуэ макIуэ, псапэ щIэныр зэраныгъэм хуегъэкIуэж. ФIэщхъуныгъэр абы и щIэгъэкъуэн закъуэщ, ауэ и хэкуэгъухэм къалъагъункIэ щымышынэм деж, диным къыхуигъэув къалэнхэми хабзэхэми тыншу йобакъуэ. А хьэлыр зауэм щыхэтым дежи дыболъагъу. И ныбжьэгъу гупым яхэту щызауэкIэ, адыгэр егъэлеяуэ хахуэщ икIи къызэрымыкIуэу псэемыблэжщ: абы фIыуэ ещIэ и лIыгъэр псоми зэралъагъури, и хахуагъым псори зэрытепсэлъыхьынури. Ауэ и закъуэу, зыми къимылъагъуу хъунщIэтеуэ ежьэмэ, ар лIыгъэ гъэщIэрэщIа зэрихьэн Iуэху хэмыту, иукIынуIамэ, зэрыхъукIэ нэхъ псынщIэу еукI, зыхуейр зыIэрегъэхьэри, кърамыхужьэ щIыкIэ зэрыщIэпхъуэжыным хуопIащIэ.
Шэрджэсыр сыт щыгъуи ахъшэм хуэнэпсейщ. Мылъкум папщIэ абы цIыху иукIыфынущ, къигъэгугъами епцIыжыфынущ, ауэ къыIэрыхьа ахъшэр зэримыгъэзэхуэххэу, асыхьэтым япэу къыхуэзэм иритыну хьэзырщ. Зэпымыууэ урысхэм зэрезауэм хуэдэу, быдапIэхэм дэс зауэлIхэм сыт щыгъуи Iэщ яхуэзышэ сондэджэрхэм шэрджэсхэр пщIэкIэ гъуэгугъэлъагъуэ яхуохъу.
Адыгэр быдэу жозыгъэIэн щапхъэхэр закъуэтIакъуэххэщ. Япэ къэсым зыхуейр и жьэ къызэрыжьэдэкIыу е щIагъыбзэкIэ къызэрыбгуригъаIуэу ептыныр хабзэ щыхъуа лъэпкъым быдэу ущыщыт хъунукъым. Абы и цейм, щIакIуэм, шым е нэгъуэщI и хьэпшып гуэрым узэрыщытхъуу къуитынущ. А хьэлэлагъым адыгэ гъащIэм мэхьэнэшхуэ щиIэщ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, зыри зыбгъэдэмылъ тхьэмыщкIэр, тыгъэ защIэу асыхьэтым шыи, Iэщи, щыгъыни зыIэригъэхьэу, зауэм е ерыскъы хэхыпIэ яхуэхъуа хъунщIэтеуэм хэхьэфынущ. ЗыщIэлъэIуар кърамытыпэми, абы зыхуейр илъэс-илъэситIкIэ хьэхуу къищтэфынущ, шыр зыщIыпIэ укIуэу укърикIуэжын папщIэ къеIыпхынумэ, зыми «хьэуэ» къыбжиIэнукъым, лъэIуакIуэм мылъку зэригъэпэщмэ, нэхъыбэж къызэрыритыжынум езытым шэч къытрихьэкъым. Зы лъэныкъуэкIэ уеплъмэ, адыгэм и мылъкур икъузкъым, ауэ зэдауэ хэхуэрэ и пщIэр ягъэпуду къыфIэщIмэ, абы зы шкIэ закъуэ фIэкIа фIамыдыгъуами, и жагъуэгъум текIуэн къудей щхьэкIэ, и ныкъуэкъуэгъум судкIэ илъэс тIощIкIэ едэуэфынущ. Зыгуэр къызэрыпIэщIигъэкIын нэпсеягъэрэ хьэпшыпыр езым зэрейр къыгурыIуэжу пIэрэ жозыгъэIэ хьэлэлагърэ зы нэрыбгэм и хьэлым гъэщIэгъуэну щызэхозагъэ. ЦIыху псынщIэу къыпфIэщI щхьэкIэ, адыгэм фIагъ куэду зэтепщIыкI хьэл жан дыболъагъу, къимыкIуэту зытетым тетщ, къызэрымыкIуэуи тэмакъкIыхьщ. Иужьрей хьэлыр щIалэр нэхъ зыгъэлъапIэ щэну ялъытэ. КъафIэмыIуэхуу узыр зэрашэчымкIэ ахэр тыншу европей щIалэхэм къахыбоцIыхукIыф. Европэм щыщыр адыгэм хуэдэ дыдэу хахуэнкIи мэхъу, ауэ бэшэчагъкIэ абы зэи лъэщIыхьэнукъым.
Хэкур псэемыблэжу фIыуэ зылъагъу адыгэм и лъэпкъым фIы къызэрыпэплъэм шэч закъуи къытрихьэкъым. Щэнхабзэ укъуэдиям щIамыпIыкIа цIыхур къыщалъхуа щIыпIэм псэкIэ епхауэ къонэ, дунейм щызекIуэ хабзэхэм я нэхъыфIыр езым и лъэпкъым къигъэщIахэрауэ къелъытэ, къыщыхъуа къуакIэ-бгыкIэм пэIэщIэ пщIымэ, игу хощI. Нэху зэрыщу ежьэжын хьэзыру, жылэм зыхахуа нэрыбгэр яукIын шынагъуэр къызэрыщхьэщытым хуэдэу, жэщ зыбжанэкIэ и къуажэм пэгъунэгъу, и щIалэгъуэр щигъэкIуа губгъуэжьым щэхуу игъэзэжу щис къохъу.
Жылагъуэ хуитым къыщыхъуа адыгэм и хэкур ину къыщохъу: абы елъагъу ар зэрыщхьэхуитыр, езым ейм ещхь адрей щIыналъэхэм фIыкIэ зэрадекIуэкIыр, абы игури хегъахъуэ, и щхьэри лъагэу ирегъэлъагъуж. Хамэ лъэныкъуэм къикIа псори адыгэм Iумпэм ещI, езым и пщIэр щылъагэ, и гъащIэм мыхьэнэ пыухыкIа къезыт и хэкур фIыуэ елъагъу.
«Дэнэ ущыщ?» жыIи шэрджэсым еупщIи, зы хэку абрагъуэ гуэрым щыщ пщы-уэркъ фIэкIа умыщIэну, «сышапсыгъщ», е «сыбеслъэнейщ» къыбжиIэнущ. И щхьэм хуищIыж пщIэм адыгэр къызыфIигъэщIыжащ, хъийм икIа хуитыныгъэми декIуэкIыгъуей, зызымыщIэж, егъэлеяуэ пагэ щIэхъукIащ.
