КIэрашэ Зейнэб илъэс 90 ирокъу
Адыгэ бзэщIэныгъэм теухуа дунейпсо зэIущIэ иджыблагъэ Мейкъуапэ щекIуэкIащ. Ар ирагъэхьэлIат филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор, ЩIДАА-м и академик КIэрашэ Зейнаб къызэралъхурэ илъэс 90-м щрикъум. Конференцым хэтащ Кавказ Ищхъэрэм, хамэ къэрал зыбжанэм къикIа еджагъэшхуэхэр, щIэныгъэрылажьэ ныбжьыщIэхэр. Зэхыхьэм хуагъэхьэзыра докладхэм я бжыгъэр 200-м ноблагъэ. Ахэр урысыбзэкIи, адыгэбзэкIи, инджылызыбзэкIи Iуащ.
Нобэ ди газетым тыдодзэ дунейпсо щIэныгъэ зэхуэсым утыку къыщрахьа лэжьыгъэхэм ящыщ зыбжанэ.
Бзэр псалъэ зырызурэ зэхэтщ
УнэлIокъуэ Вячеслав Иужьрей лIэщIыгъуэрэ ныкъуэм къриубыдэу хамэбзэхэм къыхэкIа псалъэу адыгэбзэм къыхыхьам хуэдиз ар мы дунейм зэрытетрэ къыхэхъуагъэнкъым. Дауи, абы езым и щхьэусыгъуэхэр иIэжщ: дунейм технологие и лъэныкъуэкIэ хуабжьу зеужьри, бзэр абы лъэщIыхьэркъым икIи хамэбзэхэм гъащIэм щаIэ тепщэныгъэр нэхъ лъэрызехьэщ адыгэбзэм иIыгъ увыпIэм нэхъри, абыхэм я лэжьыгъэм къыхалъхьэ зэхъуэкIыныгъэхэм пэмылъэщу, ахэр зэрыщыту къищтэн хуей мэхъу. А щхьэусыгъуэ дыдэхэм къыхэкIыу зи гугъу тщIы пIалъэм къриубыдэу псалъэ куэд жьы хъуащ, хамэбзэм къыхэкIа псалъэхэм я зэранкIэ къимыгъэсэбэпыжу хэкIуэдэжахэри мащIэкъым. Зы псалъалъэми имыхуа хъур, хьэтIулэ, гуажьэ адыгэ псалъэхэм я мыхьэнэр хэт нобэ зыщIэжыр? «Хамэхьэр къохьэри, унэхьэр иреху» жыхуаIэ дыдэр абыхэм къащыщIащ.
А Iуэхугъуэм ди бзэм дежкIэ фIы лъэпкъ хэлъкъым, сыту жыпIэмэ, езым къигъэщIыжахэр иIэу, хамэ псалъэхэр къыщищтэкIэ, ар мылэжьэжу, нэгъуэщIу жыпIэмэ, псалъэщIэхэр езым и къарукIэ къыхуэмыгъэхъужу лъэрымыхь хъуауэ аращ. Езым къигъэщIыжа псалъэхэр щIыфIэкIуэдыжми ардыдэр и щхьэусыгъуэщ — а псалъэхэр зызыхъуэж дунейм къытехьэ хьэпшыпыщIэхэм, IуэхугъуэщIэхэм къемызэгъыжу хыфIедзэри, хамэбзэхэм къагъуэта псалъэщIэхэр къещтэ, езым ей къимылъыхъуэу. Тыншщ, ауэ шынагъуэщ…
А щытыкIэр зэрыпэжым и щыхьэту къэтхьынщ «автомашинэ» псалъэр. А хьэпшыпыр къызэрыунэхурэ, а псалъэр бзэ куэдым къащтащ. «МафIэгу» псалъэр къэзыгъэщIыфа адыгэбзэми абы зыщидзеякъым, литературэбзэм хыхьащ зимыхъуэжу, художественнэ бзэмрэ жьэрыIуатэбзэмрэ тIэкIу абы къыщыщхьэщыкI щыIэми: «маршинэ», «мэршынэ». АрщхьэкIэ Тыркум щыпсэу адыгэхэм зэи жаIэнукъым «машинэ диIэщ» жаIэу, «гу диIэщ…» — аращ къапсэлъынур. А къэралым щыпсэу адыгэхэм я дежкIэ бзэр хъумэныр нэхъ гугъущи, япэм зэрызекIуэу щыта шыгум тращIыкIыжа мыхьэнэмкIэ автомашинэм и цIэр зэрахъуэкIащ. Нэхъ тэмэму жыпIэмэ, шыгум игъэзащIэу щыта къалэнхэр автомашинэм къыщищтэм, пасэрей хьэпшыпым и фIэщыгъэцIэр — гур — абы иритыжри, бзэм и лэжьыгъэр (хамэбзэм зыщыхъумэныр) зэфIигъэкIащ. Ауэ апхуэдэ хабзэ къызэрыгуэкIкIэ бзэр бгъэлэжьэныр литературэбзэм къыщемызэгъыр нэхъыбэщ. Аращ бзэр зыгъэлажьэ Iэмэпсымэхэр дэтхэнэ лъэпкъми куэду иIэн щIыхуейр. Абы нобэ дытемылажьэмэ, пщэдей кIасэ хъунущ, адыгэбзэм къыхыхьэ свежабзэ, мащIэватэ, спасибэшхуэ, фошкэ, разницэкъым // разницэшхуэкъым псалъэ «мылъхуэсхэм» ди бзэр зэщIедгъащтэмэ, «уэшх блэкIам щIакIуэ кIэлъызыщтэжа» щIалэжьым дыкъыкIэрыхунукъым.
Шэч хэмылъу, ди лъэпкъым и дежкIэ бзэр хъумэным и Iэмэпсымэ лъэщщ «Адыгэ псалъэ» газетыр. Иужьрей илъэс тIощIым къриубыдэу абы зы псалъэкъым къигъуэтыжу бзэм къыхигъэхьэжар. Апхуэдэхэщ «щэнхабзэ» (культурэ), «гъуаз-джэ» (искусство), «щIыуэпс» (природа) псалъэхэр. Газетым къигъэхъуащ псалъэщIэхэри. Абы и щапхъэу къэпхь хъунущ «псыгуэн» (бассейн), «щIыIалъэ» (холодильник) жыхуиIэхэр, нэгъуэщI куэди.
Псалъэхэр къызэригъэщIэрэщIэжыр, псалъэщIэхэр къызэригъэхъур газетым и дежкIэ Iуэху тыншу щыткъым, сыту жыпIэмэ, адыгэхэм унагъуэм хамэбзэр хуиту къыщагъэсэбэпу есащи, апхуэдэ псалъэхэр къагурымыIуэж мэхъу, гугъу зрагъэхьынуи хуейкъым. Ар тыншу хыболъагъуэ республикэм и телевиденэмрэ радиомрэ адыгэбзэкIэ зэрылажьэ щIыкIэм. Ахэр литературэбзэмрэ унагъуэбзэмрэ я зэхуаку дэтщи, я лэжьакIуэхэр егугъужыркъым я нэтынхэм къыщагъэпсалъэм хамэбзэкIэ куда и адыгэбзэр гъэкъэбзэным. Уеблэмэ, и нэхъыбэм а «лIыхъужьхэм» я бзэм хамэбзэр пхухэмыгъэкъэбзыкIыжын хуэдэу мэпсалъэри, аращ журналистхэр Iуэхум Iэпэдэгъэлэлу бгъэдыхьэу езыгъэсари. АтIэ, адыгэбзэм хамэбзэр хэтхъуауэ псалъэу еса лъэпкъым и дежкIэ хьэлъэт мазэцIэхэр адыгэ фIэщыгъэхэмкIэ хъуэжынри, итIани, мыарэзыуэ сыт хуэдиз цIыху щыIами, «Адыгэ псалъэ» газетым хузэфIэкIащ илъэсым и мазэ 12-м я адыгэцIэхэр лъэпкъым къригъэщтэжын. Нобэ абыкIэ мыарэзыуэ куэд урихьэлIэжыркъым, цIыхухэм я нэхъыбэр а фIэщыгъэхэм щыгъуазэ хъуащ.
Апхуэдэу псалъэхэр къигъэщIэрэщIэжурэ «Адыгэ псалъэ» газетым къызэригъэсэбэп щIыкIэр IупщIу къызыхэщ зы тхыгъэм щыщ пычыгъуэ щапхъэу къэтхьынщ. Ар 2012 гъэм мэкъуауэгъуэм и 28-м къыдэкIа газетым тет «НыбжьыщIэхэр ягъасэ» тхыгъэм щыщщ: «КъыдэкIуэтей щIэблэр хэкупсэу гъэсэнымкIэ мы зэманым къалэн нэхъыбэ зи пщэ къыдэхуэр ДОСААФ-м и лэжьакIуэхэрщ. Псом хуэмыдэу псэемыблэжу мы Iуэхум щыбгъэдэт щIыпIэхэм ящыщщ Iуащхьэмахуэ куейр.
ДОСААФ-м и район къудамэм и Iэтащхьэ Хаджиев Руслан къызэрыджиIамкIэ, къалэн нэхъыщхьэу къилъытэр къыдэкIуэтей щIэблэр дзэ къулыкъум жэуаплыныгъэ ябгъэдэлъу бгъэдэтынымрэ хэкупсэу ущытыным и мыхьэнэр зыхащIэу къэгъэтэджынымрэщ. Абы ехьэлIауэ куейм щызэхэт курыт школхэм щеджэхэм дерс щхьэпэ къызыхахын зэпсэлъэныгъэхэр, зэхьэзэхуэхэр, конференцхэр къыщызэрагъэпэщ… я узыншагъэр щрагъэфIакIуэ, спорт щэнхабзэмкIэ дерсхэр щат утыку иухуэнущ».
Дауи, тхыгъэр дэ гъэкIэщIауэщ къызэрытхьар. А пычыгъуэм къызэщIедгъэубыдащ зи гугъу тщIы псалъэхэм хуэдэу тхыгъэм хэлъ псори. Япэу узрихьэлIэр «хэкупсэ» псалъэращ. ЛIэщIыгъуэ кIуам и 40-50 гъэхэм щыщIэдзауэ, адыгэбзэм абы и пIэкIэ зыубгъуауэ къигъэсэбэпу щытащ урысыбзэм къыхэкIа «патриот» псалъэр. Уеблэмэ, Апажэ Мухьэмэдрэ КIуэкIуэ Жэмалдинрэ иджы дыдэ къыдагъэкIа псалъалъэм къыщыгъэлъэгъуар «патриот», «патриотизм», «патриотыгъэ», «патриотын» псалъэхэрщ. АтIэ, дэнэ къикIа «хэкупсэр»? Ар адыгэ псалъитI зэхыхьэу («хэку» + «псэ») къызэрагъэхъуам шэч хэлъыжкъым, «хэкур зи псэ», «хэкум хуэлIыщIэу псэу» мыхьэнэр зэрихьэу. А хабзэ дыдэм тету «Адыгэ псалъэм» къищтауэ егъэлажьэ «хэкулI» псалъэри («хэку» + «лIы»). Ахэр езы газетым къигъэщIу бзэм къыхигъэхьа, хьэмэрэ хэкIуэдэжхэм ящыщу къигъэщIэрэщIэжауэ ара? А упщIэхэм я жэуапыр къэтлъыхъуэу нэхъ пасэуи, нэхъ иужьыIуэкIи къыдэкIауэ щыта адыгэ-урыс псалъалъэхэм деплъмэ, а псалъэхэр, идгъуэтэнукъым. Псалъэм папщIэ, «Урыс-къэбэрдей-шэрджэс псалъалъэм» (щапхъэу ищхьэкIэ къыщытхьа пычыгъуэм къыщыхэдгъэщхьэхукIа псалъэхэр урысыбзэм къыхэкIахэмкIэ къыщагъэлъагъуэ: хэкупсэ — патриот, патриотизм, патриотическэ, патриоткэ; дерс — урок; щэнхабзэ — культурэ. А псалъэхэр къагъэщIэрэщIэжами, щIэрыпсу къагъуэту, къагупсысу газетыбзэм къыхагъэхьами, ахэр лъэпкъым къищтащ, бзэм иджы зыубгъуауэ щолажьэ. Уеблэмэ, хамэбзэм къыхэкIа псалъэри хыфIидзэркъым — зэхуэдэу егъэлажьэ тIури. Абы и щапхъэщ ищхьэкIэ къыщытхьа пычыгъуэм «куей», «район» псалъэхэр зэрыхэтыр, тIуми зэрахьэ мыхьэнэкIэ зэхуэдэу. Тхыгъэр зейм а тIури къегъэсэбэп, «куей» псалъэм куэдыщэрэ къытригъэзэжын хуей зэрыхъум къыхэкIыу. Ар и лъабжьэу, къыдолъытэ я мыхьэнэкIэ зэхуэдэу, ауэ я макъ зэхэтыкIэкIэ зэмыщхьу бзэм псалъэ нэхъыбэ иIэху нэхъыфIу.
1955 гъэм къыдэкIауэ ищхьэкIэ зи гугъу щытщIа псалъалъэм къэтхьа тхыгъэ пычыгъуэм къыщыхэдгъэщхьэхукIа псалъэ псори урысыбзэм къызэрыхэкIауэ къищтат. Псалъалъэм къищтари, бзэм щыщ пкъыгъуэ хьэзыр хъуари зэхуэдэщ. А щытыкIэм къезыгъэгъэзэжар, а псалъэхэр адыгэбзэм и мардэм къизышэжар «Адыгэ псалъэ» газетращ. Ар гулъытэншэу, дэIэпыкъуэгъуншэу къэбгъэнэнкIэ Iэмал зимыIэ Iуэхугъуэщ.
2011 гъэм «Адыгэ псалъэм» мазэ зыбжанэкIэ къигъэсэбэпащ «гъэзалъэ» псалъэр, «руль» мыхьэнэр къикIыу. «Автомашинэм и рулыр зыIыгъар» жамыIэу, «автомашинэм и гъэзалъэм бгъэдэсар» ятхырт газетым и лэжьакIуэхэм. АрщхьэкIэ, а псалъэр къащтакъым, «руль» псалъэм и мыхьэнэр «гъэзалъэм» къимыкIыщэу къалъытэжри, ар «Адыгэ псалъэм» и бзэм хагъэкIыжащ, зэкIэ урысыбзэм къыхэкIа «рулыр» къащтэжащ. Ар и щыхьэтщ езы бзэм и мыхьэнэкIэ къемызэгъ псалъэщIэхэр къызэрыхуэмыщтэм. ИтIани, «гъазалъэ» псалъэр «руль» мыхьэнэ иIэу къэбгъэсэбэп хъунрэ мыхъунрэ щIэныгъэ и лъэныкъуэкIэ къыщыбгъэдыхьэу хэт еплъа? Журналистхэр щIэныгъэлIкъым, ахэр бзэм шэщIауэ махуэ къэс ирилажьэу аращи, щIэныгъэ и лъэныкъуэкIэ апхуэдэ щытыкIэ гугъухэм къыщеплъынуи яхущIыхьэнукъым. Апхуэдэу «Адыгэ псалъэ» газетым къыщагупсысауэ бзэм игъэлажьэр мымащIэми, ахэр щIэныгъэ и лъэныкъуэкIэ дэIэпыкъуэгъу зэрыхуэныкъуэм шэч хэлъкъым. Къагупсысу бзэм къыхагъэхьами е «къагъэпсэужами» щIэх-щIэхыурэ газетым къытохуэ мыпхуэдэ псалъэхэр: «щIэнгъуазэ» (энциклопедия), «псэкупсэ» (духовность), «хабзэубзыху» (законодательный орган), «узэщIакIуэ» (просветитель), «псантхуэ» (нерв), «къудамэ» (отделение, отдел, сектор), «хьэрш» («космос»), «псалъэзэблэдз» (кроссворд), н.
ИтIани, хамэбзэхэм къыхих хъуну псалъэхэр зэхэгъэкIауэ убзыхуныр, бзэр апхуэдэу шэщIауэ гъэлэжьэныр зы газет къару закъуэкIэ зэфIэкIыну Iуэхукъым. Адыгэ лъэпкъым и мащIэкъым терминхэр къыхэзыхыфын бзэщIэныгъэлIхэр, арщхьэкIэ, гъэщIэгъуэнращи, ахэр зэхуэшэсыныр, утыку Iуэху куэдрэ ящIами, зэрыкIуатэ щыIэкъым. «Адыгэ псалъэм» и лэжьакIуэхэм а къалэнхэр ягъэзэщIэн хуей мэхъу — махуэ къэс зэрылажьэ бзэм и зэкIэлъымыкIуагъэ псоми Iууэ зэпытщи, зы хэкIыпIэ гуэр къэгъуэтыным езы гъащIэм ахэр ирехулIэ. А Iуэхур ипэкIэ хъарзынэу кIуэтэнут щIэныгъэлIхэри журналистхэри зыхыхьэ бзэщIэныгъэ-къэхутакIуэ гуп щхьэхуэ къызэгъэпэщарэ, пIалъэ пыухыкIам къриубыдэу зэ зэхуэсурэ бзэм щылажьэ терминхэмрэ абы къыхыхьэ псалъэщIэхэмрэ я Iуэху зыIутым хэплъэу щытамэ.
«Адыгэ псалъэ» газетым и лэжьакIуэхэм бзэм къыхагъэхьа, «къагъэпсэужа» псалъэу къэтхьахэм я бжыгъэм иджыри тынш дыдэу пхухэгъэхъуэнущ, ауэ нэхъыщхьэр аракъым. Дэ мы тхыгъэм зи гугъу щытщIар цIыхухэр нэхъыбэу зыщыгъуазэ хъуа псалъэхэрщ. Сыт хуэдэу къэкIуэну зэманым а псалъэхэр бзэм къыхуэгъэсэбэпыну? Газетыбзэм хэувэным нэхъ мыхьэнэшхуэ ямыIэжу ахэр къэнэну, купщIафIэу къалъытэу, нобэрей адыгэбзэм щылэжьэну? Дауи, ар зэлъытар журналистхэм я закъуэкъым — абыкIэ жэуап ехь дэтхэнэ адыгэми…
УНЭЛIОКЪУЭ Вячеслав,
филологие щIэныгъэхэм я кандидат, КъБКъУ-м и доцент.
Антонимхэмрэ псалъэжьхэмрэ
Зэгъэщтокъуэ Алёнэ Адыгэбзэм и лексикэм увыпIэ ин дыдэ щаубыд икIи мыхьэнэшхуэ щаIэщ лъэпкъ акъылым, гупсысэм, зэхэщIыкIым, набдзэгубдзаплъагъэм къапкърыкIа псалъэжьхэм, сыту жыпIэмэ псалъэжьыр дунейм къытехьащ цIыхум и бзэм щIыгъуу, ныбжькIэ зы IуэрыIуатэ лIэужьыгъуи пэхъунукъым абы. Адыгэбзэм и ныбжьыр здынэсыр нобэкIэ зыми тхуэгъэбелджылыжыркъым, апхуэдэ ныбжь иIэщ псалъэжьми — ар къыщыунэхуар зыми къыхуэлъытэнукъым. Аращ бзэм и тхыдэмрэ псалъэжьхэмрэ зэкIэщIэпч мыхъуу щIыщытри. Ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, къэзыгъэщIа, зыбгъэдэлъ лъэпкъым и нэпкъыжьэ зытелъ адыгэ псалъэжьхэм я лексикэм теухуа тхылъ дэнэ къэна, статья къудей ятхауэ щыIэкъым. Мы лэжьыгъэр адыгэ псалъэжьхэм я лексикэм, псом хуэмыдэу, абы къыщыгъэсэбэпа синонимхэмрэ антонимхэмрэ зэпкърызых икIи тепсэлъыхь япэ тхыгъэщ.
Псалъэжьхэмрэ псалъэ шэрыуэхэмрэ антоним щызэхуэхъу псалъэу хэтхэр, дауи, нэхъыбэщ синонимхэмрэ омонимхэмрэ нэхърэ. Къэбэрдей — шэрджэсыбзэм и антонимхэм я щыIэкIэ — зэпыщIэкIэр, ахэр зэрызэхэтыр, зэрызэщхьэщидзыр, хэлъ къыщхьэщыкIыныгъэхэр зыкъомкIэ убзыхуа, зэхэгъэкIа хъуа Iуэхущ. Антонимхэр джынымкIэ япэ гъунэ изылъар, ар куууэ зэпкърызыхар Пщыбий Иналщ (Пщыбий И. Адыгэбзэм и антонимхэм я псалъалъэ кIэщI. Налшык, 1989).
Антонимхэр зи мыхьэнэкIэ зэпэщIэуэ псалъэхэщ. Ахэр гупышхуитIу бгуэш мэхъу. Япэ гупым хеубыдэ я псалъэ лъабжьэкIэ зэщхьу зыри зыхэмытхэр, я структурэкIи зэмыкIуалIэхэр: щысын — тэджын, гъын — дыхьэшхын, дын — тIэпIын. ЕтIуанэ гупым хохьэ зи структурэр зы псалъэ къэхъукIэ зэщхьым тету гъэпсар, зы псалъэ лъабжьэ зэщхь зыхэтхэр: бгъурышэн — бгъурышын, бгъурыжэн — бгъурыжын, бгъэдэхуэн — бгъэдэхун, бгъэдэ-дзэн — бгъэдэдзын.
Псалъэжьхэмрэ псалъэ шэрыуэхэмрэ къыщыгъэсэбэпа антонимхэр дамыгъэ наIуэ зиIэ, щытыкIэ белджылы зыбгъэдэлъ, бзэм и къулеягъэр къэзыгъэлъагъуэ, абы и зы Iэмалу, хэкIыпIэу щытщ. ИкIи, хабзэ зэрыхъуауэ, ахэр къызэрыгъэлъэгъуар зэмыфэгъу, зэхуэмыдэ методщ, щIыкIэщ.
АдрыщI — мыдрыщI
АдрыщIым ущIэдэумэ, мыдрыщIыр къыплъысынщ.
АдрыщIым щIэнэцIурэ мыдрыщIым хэнащ.
АкъылыфIэ — акъылыншэ
АкъылыфIэм и Iуэхур махуэщи, акъылыншэм и махуэр мазэщ.
АкъылыфIэр акъылыншэми йочэнджэщ.
Бэ — мащIэ
Мэкъу мащIи къыумыхь, мэкъу бэхьи умыхъу.
Бей — тхьэмыщкIэ
Бей зыщыкуэдым тхьэмыщкIи щыкуэдщ.
Бейм тхъэурэ ехь, тхьэмыщкIэр гъыурэ макIуэ.
Бейм я гугъу ящIурэ, тхьэмыщкIэм я уэздыгъэр мэс.
Благъэ — жыжьэ
Благъэ жыжьэ нэхърэ — къуэш гъунэгъу.
Жыжьэ благъэ нэхърэ гъунэгъу бийр благъэ пщIыжмэ, нэхъыфIщ.
МафIэ нэхур благъэщ жыпIэу умыкIуэ, хьэ банэ макъыр жыжьэщ жыпIэу къыумы-гъанэ.
Гъуэгу благъэ нэхърэ гъуэгу жыжьэ.
Благъэжь — благъэщIэ
Уи благъэжь къыбдищIэ щэхукIэ уи благъэщIэ дзыхь хуумыщI.
БлэкIа — къэкIуэну.
БлэкIам кIэлъымыджэу, зэман къакIуэм екIурщ лIыр.
Вагъуэпэ — вагъуэкIэ
Вагъуэпэ уэгъурэ вагъуэкIэ уэлбанэрэ.
Гуапэ — гуауэ
Мастэр гуапэщи, мастэр гуауэщ.
Гуауэ зымылъэгъуам гуапэ зыхищIэркъым.
Губзыгъэ — делэ
Губзыгъэр делэми йочэнджэщ.
Губзыгъэм и гуIэгъуэр делэм и гуфIэгъуэщ.
Делэм уэ фIэкI, губзыгъэр езыр къыпфIэкIынщ.
ГупкIэ — гуплIэ
ТхьэкIумэкIыхьыфэм гур гуплIи ищIыр-къым, гупкIи ищIыркъым.
Кхъузанэм гупкIэ — гуплIэ ищIэрэ.
ГуфIэ — гуIэ
УзэрымыгуфIам щхьэкIи сыгуIащ, узэрымыгуIам папщIи сыгуфIащ.
ГуфIэгъуэ — гуIэгъуэ
ГуфIэгъуэри гуIэгъуэри зэпыщIащ.
Джэдум щигуфIэгъуэм дзыгъуэм и гуIэгъуэщ.
ГуфIэгъуэрэ гуIэгъуэрэ зимыIэ щыIэкъым.
ГъавэщIэ — гъавэжь
ГъавэщIэ къыпIэщIэмыхьэу гъавэжьым уемылъэстауэ.
Гъэмахуэ — щIымахуэ
Гъэмахуэм умыгъэтIылъар щIымахуэм къэпщтэжыркъым.
Гъэмахуэм къыумылэжьа щIымахуэм бгъуэтыжыркъым.
Гъэмахуэ тхьэмахуэр щIымахуэ гъуэмылэщ.
Гъэмахуэм и зы махуэм щIымахуэм уегъашхэ.
Гъэмахуэм Iэжьэ щIы, щIымахуэм гу щIы.
Гъэмахуэм умыугъуей щIымахуэм бгъуэтыжыркъым.
ГъэтIылъын — къэщтэжын
ЗыщыбгъэтIылъ къыщыбощтэж.
Гъэмахуэм умыгъэтIылъар щIымахуэм къэпщтэжыркъым.
ГъэфI — гъей
ГъэфIым умыгъуэта гъейм бгъуэтыжыркъым.
Къэтхьа щапхъэхэм къызэрагъэлъагъуэщи, псалъэжьхэмрэ псалъэ шэрыуэхэмрэ антонимхэр мымащIэу хэтщ. Ахэр апхуэдизкIэ куэд мэхъури, магистр диссертацэ псо щхьэхуэу тептхыхь хъунущ. Пэжщ, антоним зэхуэхъу псалъэхэр псалъэжьхэмрэ псалъэ шэрыуэхэмрэ хэту къыщыкIуэхэм деж зыр адрейм ткIийуэ хухэхауэ щымытынкIи мэхъу, атIэ а зы лексикэ дыдэр нэгъуэщIым щыхуэкIуи щыIэщ. Къэбгъэлъагъуэмэ, псынщIэ — хьэлъэ, псынщIэ — гува, зэв — бгъуэ, зэв — быхъу, захуэ — къуаншэ, захуэ — нэшэкъашэ, захуэ — Iушэ.
Антонимхэр къэбэрдей-шэрджэсыбзэм бейуэ къызыщыкIуэр, нэхъ зыщыплъагъур IуэрыIуатэ жанрхэрщ. Абыхэми ящыщу, ахэр нэхъыбэу зыхэтыр псалъэжьхэрщ. Антоним зыхэт псалъэжьхэм къэкIуэкIэ щхьэхуэ яIэщ. Языныкъуэхэм антоним тIуащIэ уащыхуозэ: насып гъум — кIэщI нэхърэ насып псыгъуэ — кIыхь; ды-гъужьым ишхари имышхари тохуэ; зиIэм жылэр и хьэщIэщ, зимыIэм и анэр хуэгъэхьэщIэжыркъым. Зыкъомри псалъэухаитIу щытщ. Мыбы щыгъуэ япэ ит псалъэухам щхьэусыгъуэ къокI, къегъэлъагъуэ, етIуанэм абы кърикIуар: нэхъыжьыфI здэщымыIэм нэхъыщIэфIи щыIэкъым; Iей пщIауэ, фIы ущымыгугъ.
ЗЭГЪЭЩТОКЪУЭ Алёнэ,
КъБКъУ-м адыгэбзэмкIэ и кафедрэм и магистрант.
ЗэхъуэкIыныгъэхэм дыхуейуэ пIэрэ?
Мырзэкъан ФатIимэ Лъэпкъым и анэдэлъхубзэр дамыгъэ хэхахэмкIэ къэгъэлъэгъуауэ, ар къыдекIуэкIыу, зиужьу, къыщIэхъуэ щIэблэм Iурылъу къэтэджыныр — уасэ зимыIэ фIыгъуэшхуэщ. Адрей тхыбзэхэм еплъытмэ, адыгэ тхыбзэм къикIуа гъуэгуанэр кIыхькъым, арщхьэкIэ абы зыкIи игъэ-лъахъшэркъым абы и лъапIагъыр, игъэмащIэкъым и IэфIагъыр. Ди тхыбзэр зэрызэфIэувэрэ куэд мыщIами, адыгэхэр щIэныгъэм зэрыхыхьар, ди IуэрыIуатэм и тхыгъэ нэхъыфIхэр зэратхыжар, литературэр зэрыувар, ди лъэпкъ радиомрэ телевиденэмрэ зэрызэфIэувар Борыкъуей ТIутIэ урыс графикэм тету зэхигъэува алфавитымкIэщ.
Апхуэдэу щыт пэтми, егъэджакIуэ, тхакIуэ, усакIуэ, журналист зыкъомым, адыгэбзэм хуемыджа, иримылажьэ цIыху зыбжани яхэту, илъэс куэд щIауэ, урыс графикэм тет иджырей алфавитым и Iуэхур ягъэтIылъыркъым. Абы ехьэлIауэ псалъэмакъ щыIэхэр ди зэманми нэхъ мащIэ хъуакъым, бгъэдыхьэкIэу къагъэувхэми ещхьу: языныкъуэхэм алфавитыр зытет графикэр зэхъуэкIын хуейуэ къыхалъхьэмэ, нэгъуэщIхэм абы уеIусэнкIэ Iэмал имыIэу икIи нэхъыфI пхуэмыщIыну къалъытэ, куэдми я тэмакъым бдзэжьей къупщхьэу тена хьэрф зэгуэтхэр зэхъуэкIауэ адрей хьэрфхэр зэрыщыту къэгъэнэжын хуейуэ яукъуэдий, зыгуэрхэми адыгэ псоми я зэхуэдэ алыфбей щIыным нэхъ трагъэчыныхь.
Иджырей алфавитыр зытет графикэр хъуэжын хуейуэ жызыIэхэм зыщагъэ-гъупщапхъэтэкъым ди тхыбзэр зэфIэувэным, ефIэкIуэным куэдым я гуащIэрэ щIэныгъэрэ зэрыхалъхьар. Урыс Хьэтэлий къызэригъэлъэгъуэжымкIэ, абы зи гуащIэ хэзылъхьахэм ящыщщ Нэгумэ Шорэ, Хъанджэрий СулътIан, Бырсей Умар, Услар Петр, ХьэтIохъущокъуэ Къазий, Фэнзий Мэжид, ЦIагъуэ Нурий, ЩэрэлIокъуэ Талъостэн, Хъуран Батий, нэгъуэщIхэри икIи, зэрыжаIэу, ар зытемыта графикэр укIуэдыж. Къэбгъэлъагъуэмэ, Нэгумэ Шорэ алфавит щызэхилъхьэм щыгъуэ, япэ щIыкIэ (1840 гъэм) къигъэсэбэпар урыс хьэрфхэрщ, ауэ муслъымэн диным и лэжьакIуэхэм я ныкъуэкъугъэкIэ адыгэ макъхэм хьэрып-перс хьэрфхэр 1843 гъэм яхуигъэувыжын хуей хъуащ. А щIыкIэм тету, абы азбукитI зэхилъхьа хъуащ: зыр урыс графикэм, адрейр хьэрып-перс графикэм тету. Бырсей Умари хьэрып хьэрфхэр къигъэсэбэпурэ алфавит зэхилъхьауэ щытащ. Хьэрф 46-рэ къыщыгъэлъэгъуауэ, абы зэхигъэува «Шэрджэс букварыр» 1855 гъэм гъатхэпэм и 14-м Тифлис щытрадзащ. Услар Петри 1862 гъэм зэхигъэувауэ щытащ адыгэбзэм и азбукэ, урыс графикэм тету. Урыс графикэращ Лопатинскэм и азбукэри зытетар. ДиIащ латин графикэм тета алфавити. Ар 1923 гъэм Хъуран Батий зэхилъхьауэ щытащ.
ЗэрыжаIэжымкIэ, латин графикэр и лъабжьэу, Хъураным зэхигъэува алфавитыр нэхъапэкIэ зэхалъхьахэм нэхърэ нэхъыфIт, цIыхухэри есауэ, Iэрыхуэ хуэхъуауи щытащ икIи абы хэт хьэрфхэм нэхъ щызу къагъэлъагъуэрт адыгэбзэм и макъхэр. Ауэ ари къезэгъыщэртэкъым адыгэбзэ макъхэм, хьэрфхэм тегъэтIысхьэ, щIэгъэтIысхьэ куэди зэриIэм гугъуехь мымащIэхэр къашэрт.
А ныкъусаныгъэхэм къыхэкIыу 1936 гъэм адыгэ алыфбейр (1937 гъэм — адыгейр), тхыгъэщIэ зыгъуэтагъащIэ нэгъуэщI лъэпкъ цIыкIу куэдми я хьэрфылъэм хуэдэу, урыс графикэм трагъэхьащ. Псори зыхуэжыIэщIу щыта партымрэ правительствэмрэ а зэманым ирагъэкIуэкIа политикэм зыдагъэшу, адыгэбзэмрэ адыгеибзэмрэ я алфавитыр нэхъ зэгъунэгъу зэрыхъуным пымылъыххэу, урыс графикэм тет хьэрфылъэр, хъунщIэпсынщIэету, залымыгъэ хэлъу, къащтауэ зэрыжаIэм пэжыгъэ гуэр хэмылъуи щыткъым. Ауэ урыс графикэм адыгэхэр залымыгъэкIэ трагъэхьауэ щытми, ар ди бзэм нэхъ къызэрезэгъыр щIэ-дбзыщIыни щыIэкъым. Къэбгъэлъагъуэмэ, ди алфавитым и лъабжьэу урыс графикэр зэрыувам тыншыгъуэ куэд къыдитащ, псалъэм папщIэ: 1) диакритическэ дамыгъэ гуэрхэр хьэрфым тегъэтIысхьауэ е кIэщIэгъэсауэ абы зэрыхэмытыр; 2) хьэрф псори (I-м нэмыщI а зы графикэм къызэрыхэхар); 3) адыгэ алфавитыр зыщIэр урысыбзэкIи къеджэфу зэрыщытыр.
Абы къыхэкIыу иджырей адыгэ алфавитым къеджэгъуейуэ, зэгъэщIэгъуейуэ, уритхэну мыхъумыщIэу жыпIэныр къедгъэкIуркъым. 30 гъэхэм ди алыфбейр урыс графикэм тезыгъэувахэми ар дунейм къытехьэну хуит зыщIахэми уахуэшхыдэн дэнэ къэна, фIыщIэ ин яхуэщIын хуейуэ къыдолъытэ. Пэжщ, хьэрф зэгуэтхэр куэд мэхъу, абы тхыгъэр нэхъ ин ещI, ауэ ахэр щыщIэныгъэшхуэу къэтлъытэркъым. Дэ къызэрытщыхъумкIэ, ди алфавитхэм ныкъусаныгъэ нэхъыщхьэу яIэр адыгэбзэмрэ адыгеибзэмрэ я хьэрфылъэхэм зэщхьэщыкIыныгъэ зыбжанэ зэраIэрщ. Абыхэм ящыщщ мыпхуэдэ дамыгъэхэр:
жь жъ
ж жь
ш щ
щ шъ
щI шI
ИщхьэкIэ къыщыдгъэлъэгъуа дамыгъэхэр (хьэрфхэр) адыгэбзэмрэ адыгеибзэмрэ я алфавитхэр щызэхагъэувэм, лъэпкъитIым я къэкIуэнум егупсысауэ щытамэ, зэщхь яхуэщIыну щытащ. Абы щыхьэт тохъуэ зи гугъу тщIы жь — жъ, ж — жь, ш — щ, щ — шъ, щI- шI дамыгъэхэр (хьэрфхэр) зэлъапсэгъуу щыт адыгэбзэмрэ адыгеибзэмрэ зэщхьу къызэрапсэлъыр, зэтемыхуэ здэщыIэр тхыкIэращ. Къэтхьынти зи гугъу тщIа хьэрфхэр зыхэт псалъэхэр адыгэбзэмрэ адыгеибзэмрэ къызэрыщагъэсэбэпым и щапхъэ зытIущ (япэ итыр адыгэбзэщ, етIуанэр — адыгеибзэщ): жьажьэ — жъажъ, жьыщхьэ — жъышъхьэ, жьэн — жъэн, тIысыжын — тIысыжьын, шабзэ — щабзэ, шатэ — щатэ, щабэ — шъабэ, щхьэ — шъхьэ, щIын — шIын, щIэныгъэ — шIэныгъ, нэгъуэщIхэри.
Зи гугъу тщIа дамыгъэхэр (хьэрфхэр) адыгэбзэмрэ адыгеибзэмрэ зэтемыхуэу зэратхыр къигъэлъэгъуа нэужь, адыгей бзэщIэныгъэлI цIэрыIуэ Гъыш Нухь мыпхуэдэу етх: «Зэтехуэу къэтхьа мы дамыгъэхэр (жъ — жь, шъ — щ, шI — щI, жь — ж, щ — ш) зым тебгъахуэ хъунут, н. ж. бзитIым я дежкIэ зы лIэужьыгъуэр къыхэпхыфынут. А бзэхэм я макъ зэщхьхэр къыщапсэлъкIэ абы щIэныгъэ зыбгъэдэлъ цIыхухэр (тхэхэмрэ еджэхэмрэ) имыгъэщхьэрыуэу къигъэнэнут».
Езы адыгейхэми апхуэдэу щатхкIэ, нобэ адыгэ бзэщIэныгъэм елэжьхэм ди къалэн нэхъыщхьэр зыхуэунэтIауэ щытын хуейр, дэ дызэреплъымкIэ, ди алфавитыр зэхъуэкIын Iуэхуракъым, атIэ адыгэбзэмрэ адыгеибзэмрэ я хьэрфылъэхэр нэхъ зэгъунэгъу зэрытщIынырщ. Къумахуэ Мухьэдин а Iуэхугъуэр нэхъ пасэу къыхилъхьауэ щытащ икIи абы и проект ягъэхьэзырауэ щыIэщ. Абы кърикIуащ 1999 гъэм и щэкIуэгъуэ мазэм, Адыгейм, Къэбэрдей-Балъкъэрым, Къэрэшей-Шэрджэсым щыщ бзэщIэныгъэлIхэр хэту, Налшык дэт щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым щекIуэкIауэ щыта зэIущIэр. Зи гугъу тщIа бзэщIэныгъэлIхэр ди алфавитхэр нэхъ зэ-гъунэгъу зэрытщIыну зыкъомымкIэ зэгурыIуауэ щытащ.
А зэIущIэм и ужькIэ, 2001 гъэм и дыгъэгъазэм, КъБР-м и Парламентым унафэ къищтащ адыгэ алфавитымрэ тхыбзэм я хабзэхэмрэ зэхъуэкIыныгъэ хэлъхьэным и IуэхукIэ. А Законым Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Президентым 2002 гъэм щIышылэм и 24-м Iэ щIидзащ. КъБР-м и Парламентым ди Правительствэм къалэн щищIауэ щытащ Законыр пIалъэ хэхам тету зэрагъэзэщIэнум и план зэхилъхьэну.
Апхуэдэу щытми, ар гъэзэщIэным зыри хуэпIащIэу щыткъым. Абы и щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэр, дэ дызэреплъымкIэ, адыгэбзэ алфавитым къыхагъэхьа «зэхъуэкIыныгъэхэмкIэ» мыарэзы куэд щыIэми, а проектыр Адыгейм къызэрыщамыщтарщ.
МЫРЗЭКЪАН ФатIимэ,
КъБКъУ-м адыгэбзэмкIэ и кафедрэм и магистрант.
