Ислъамым и нур
Мазэ лъапIэ
Рэмэданыр къихьэмэ, жэнэтыбжэхэр къызэIуах
ЗэрыхуагъэфащэмкIэ, бадзэуэгъуэм (июлым) и 9-м мыгъэрей нэщIым щIедзэ. Ауэ ар ипэжыпIэкIэ къыщытщIэнур мазэщIэр къэунэхуа иужькIэщ икIи, абы къыхэкIыу, а пIалъэм зы махуэкIэ зэхъуэкIыныгъэ игъуэтынкIэ хъунущ. Шэч хэмылъу, Рэмэдан мазэ лъапIэм зэрыщIидзэм теухуа хъыбар нэхъ пасэу фэдгъэщIэнущ икIи нэщIым и пэщIэдзэмрэ кIэухымрэ зэрыт нэмэз щIыгъуэхэр фи пащхьэ итлъхьэнущ.
Дэтхэнэ зы муслъымэнми и къалэнщ мурад ищIу, пщэдджыжьым и нэхущ пэжым щегъэжьауэ дыгъэр къухьэхукIэ, нэщIыр зыкъутэн имылэжьыну, псэхьэлэлкIэ а Iуэхугъуэ щхьэпэр ирихьэкIыну. «Ислъамым и нурым» нобэ теддзэ чэнджэщ щхьэпэхэм ар тынш къыфщащIыну ды- щогугъ.
ТхузэфIэмыкIын къалэн къытщищIыркъым
Нэгъабэ ещхьу, мыгъэрей нэщIри хуабэм ирихьэлIащ, махуэхэри кIыхьщ. Абы щыгъуэми гугъу нэхъ ехьыхукIэ и псапэри нэхъыбэ зэрыхъунур зыщIэ муслъымэным ар къытехьэлъэнукъым. Къытехьэлъэнукъым, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, ещIэ сыт хуэдизкIэ дыгъэр гуэщIами, жыхьэнмэ мафIэр зэрынэхъ гуащIэжыр. Махуэм и кIыхьагъри муслъымэн пэжым къытехьэлъэнукъым — абы зыхуегъэхьэзыр Къемэт махуэу, махуэ гугъум икIи махуэ кIыхьым.
НэщI щиIыгъкIэ гугъуехь гуэр зэрызыхищIэу цIыхум и нэгум занщIэу къыщIоувэ абы псапэ къызэрыдэкIуэнур, и гуэныхьхэри абы зэрыдэкIуэдынур. Аращ бэшэчагъ къыхэзылъхьэр.
Алыхьталэм тхузэфIэмыкIын къалэн къытщищIыркъым. НэщIыр хьэлъэми пхуэмышэчыну, пхудэмыхыну щыткъым. Къызытехьэлъапэм Алыхьым ар и пщэ къыдилъхьэххэркъым.
КъищынэмыщIауэ, гу зылъытапхъэращи, нэщIыр тыншу пхудэхын пэтрэ фэрыщIагъ зепхьэу лейуэ гугъу зыщIебгъэхьын щыIэкъым. АбыкIэ уи псапэри нэхъыбэ хъунукъым. Нэхъ тыншу нэщIыр къызэрохъулIэн Iэмалхэр зепхуэн хуейщ. Уеблэмэ, Рэмэдан мазэм лэжьыгъэхэм нэхъ закъыдэбгъахуэу, псапэ Iуэхум зептыфынумэ, ар нэхъыфIыжщ.
УнэщIыныр зэрыфарзымкIэ муслъымэн Iуммэт псор зэакъылэгъущ. Абы и тегъэщIапIэр Алыхьым къригъэха КъурIэнымрэ бегъымбар лъапIэм, Алыхьым и нэфIыр зыщыхуэу, хъуэхъум я нэхъыфIыр зылъысыным, и суннэмрэщ.
КъурIэным итщ: «Уа, Iиман зиIэхэ! ФэркIэ къалэнщ нэщIыныр, фи япэкIэ щыIахэм ар я къалэну зэрыщытам хуэдэу, шынагъэ фхэлъын папщIэ» (Сурэ Бэкъэрэ: 183).
Суннэр къэтщтэнщи, бегъымбар лъапIэм, Алыхьым и нэфIыр зыщыхуэу, хъуэхъум я нэхъыфIыр зылъысыным, жиIащ: «Ислъамыр лъабжьитхум тещIыхьащ…», икIи абыхэм ящыщ зыуэ къигъэлъэгъуащ «Рэмэдан мазэм унэщIыныр…» (Бухъарий).
НэщI зытехуэр
НэщIыну къытохуэ муслъымэн балигъым, зи акъыл зэтетым, зи унэ исыжым (мыгъуэгурыкIуэм), нэщIыфыну къару зыбгъэдэлъым. ЦIыхубзым — мазащхьэ е нифас (сабий зыгъуэта цIыхубзым зыщигъэкъэбзэж зэманращ) мыкъабзэныгъэхэр имыIэу щытмэ.
Илъэсибл ирикъуа сабийм, хузэфIэкIыну щытмэ, нэщI ебгъэIыгъ хъунущ. ИлъэсипщI ирикъуам нэхъ ткIийуэ текъузапхъэщ.
Дауи, балигъ мыхъуам и къалэнкъым нэщI иIыгъыну, ауэ, зэрыжаIэу, «чы щIыкIэ къыумыгъэшар, бжэгъу хъуа нэужь къыпхуэгъэшыжыркъым». Сабийр мащIэ-мащIэурэ, хуэм-хуэмурэ хуегъэсэн хуейщ дин къалэнхэм.
НэщI зыIыгъа сабийм къихьа псапэр езым еижщ, и адэ-анэм псапэ къызэрахьыр ар нэщIыну къызэрыхураджэрщ, фIым зэрыхуагъасэрщ.
Алыхьыр арэзы зыхуэхъун Мухьэууиз ипхъу Iэр-Рубэйихь езыхэр зэрынэщIу щытам теухуауэ жиIэжащ: «Ди сабийхэм нэщI едгъэIыгъырт. Цым къыхэщIыкIауэ зэрыджэгун хьэпшып гуэрхэр яхуэтщIырти, къэмэжалIэрэ къыхэгъыкI къахэкIмэ, ар яхуэтшийурэ, хэщхьэжыгъуэм нэс тедгъэухэрт» (Бухъарий).
Языныкъуэхэр Iэпэдэгъэлэлу бгъэдохьэ я бынхэм нэщI егъэIыгъыным. Уеблэмэ езы сабийм и жэрдэмкIэ, къызэрытехьэлъи щымыIэу, фIэфI дыдэу нэщI щиIыгъым деж, и адэ-анэр жьэхэлъэу щыхагъашхэ щыIэщ. АбыкIэ гущIэгъу я быным хуащIу къащохъуж, ауэ пэжым ухуеймэ, гущIэгъу я быным хуащIа щыхъур нэщI IыгъыкIэм хурагъасэмэщ, балигъ ныбжьым хуагъэхьэзырмэщ.
Щэращ умышхыу къыумыгъанэ
Щэращ умышхыу къыумыгъанэ, зэрыхъукIи ар гъэгувэ, ауэ хыумыгъэкIасэ, нэгъуэщIу жыпIэмэ, нэхущ пэжыр къэунэхуным щэращыр нэхъ пэгъунэгъухукIэ, нэхъыфIщ. Бегъымбар лъапIэм, Алыхьым и нэфIыр зыщыхуэу, хъуэхъум я нэхъыфIыр зылъысыным, жиIащ: «Щэращ фшхы, щэращым берычэт хэлъщ» (Бухъарий). Абы къикIращи, щэращ шхыным берычэт къыдокIуэ. КъимыдэкIэ, щэращ пшхымэ, «Iэхьлул-китаб» зыхужаIэхэм — журтхэмрэ чристэнхэмрэ — я нэщI IыгъыкIэу езыхэр зытеIэзэщIыхьыжам емыщхь мэхъу. Абыи диным ухуре-джэ. Мыри жиIащ лIыкIуэ лъапIэм щэращым ехьэлIауэ: «Хъурмэр щэращ дэгъуэщ муслъымэным дежкIэ» (Iэбу Дауд).
НэщIым къыпэкIуэ фIыгъуэхэр
НэщIым фIыгъуэ куэд пылъщ, абы ехьэлIауэ хьэдис пэжхэр мымащIэу щыIэщ. Ахэр гупитI ипщIыкI хъунущ. Зым сыт хуэдэ нэщIми и фIыгъуэр къагъэлъагъуэ — ар ирефарз е иренафилэ (псапэ). Адрейр зыхуэгъэзар езы Рэмэдан мазэ дыдэрщ.
Псалъэм папщIэ, хьэдис щыIэщ, нэщIым къыпэкIуэну фIыгъуэу Алыхьым игъэхьэзырар зыхуэдэр и щхьэ течауэ къимыгъэлъэгъуауэ, нэщI зыIыгъым и псапэр апхуэдизкIэ иIэтащи. (Уеплъ хъунущ «Щэхьихь аль-Бухъарий»). Апхуэдэуи урохьэлIэ хьэдис, нэщIым хуэбгъэдэн щымыIэххэу (Iэн-НэсаIий); нэщI исым и духьэр жэуапыншэ мыхъуу (аль-Бэйхэкъий); нэщI исым гуфIэгъуитI иIэу: зыр — щыхэщхьэжым деж, етIуанэр — и Тхьэм IущIэжа нэужь (Муслим); нэщIыр цIыхум шэфэхьэт къыхуэхъужыну, Къемэт махуэм дежи мыпхуэдэу жиIэну: «Уа, си Тхьэ! Махуэм къриубыдэу шхынымрэ зэхъуапсэхэмрэ мыбы пэзубыдащи, шэфэхьэт сыхуэгъэхъу» (Iэхьмэд); «нэщI исым и Iум кърих мэр Алыхьым и дежкIэ мискым (дыхум я нэхъыфI дыдэм) и мэм нэхърэ нэхъ гурыхьу» (Муслим); нэщIыр цIыхум хъумакIуэ къыхуэхъуу, жыхьэнмэ мафIэм химыгъэхьэну быдапIэ быдэу къихухьу (Iэхьмэд); Алыхьым и гъуэгукIэ зы махуэ нэщIар, а махуэм и хьэтыркIэ, жыхьэнмэ мафIэм илъэс блыщIкIэ пэщIигъэкIуэтыну (Муслим).
Жэнэтым хэлъ бжэхэм ящыщ зым «Рэйян»-кIэ йоджэ. НэщI зыIыгъахэр абыкIэ щIыхьэнущ, абыхэм нэмыщI нэгъуэщI зыгуэри абы пхыкIыфынукъым. Яужь дыдэ итыр щIыхьа нэужь, ягъэбыдэжынурэ, а бжэмкIэ нэгъуэщI зыри щIыхьэжыфынукъым» (Бухъарий).
Рэмэдан мазэм унэщIыныр, япэрауэ, ислъам диным и зы пкъощ, и зы лъабжьэщ. ЕтIуанэрауэ, абы ирихьэлIэу КъурIэн лъапIэр къехащ. Ещанэрауэ, а мазэм зы жэщ хэтщ (Къэдэр жэщыр), мазэ мин нэхърэ нэхъыфIу. «Рэмэданыр къихьэмэ, жэнэтыбжэхэр къызэIуах, жыхьэнмэбжэхэр зэхуащI, шейтIанхэр Iэпхлъэпх ящI», — къыщокIуэ хьэдис пэжым (Бухъарий). «НэщI мазэм унэщIыныр мазипщI унэщIыным поув, абы хуэдэ мэхъу», жеIэ нэгъуэщI хьэдисми. (Муснэд Iэхьмэд). «Iиман бгъэдэлъу, Алыхьым и псапэми щыгугъыу, Рэмэданым нэщIам, и гуэныхь блэкIахэр къыхуагъэгъунущ», — къыдегъащIэ хъыбар лIыкIуэ лъапIэм, Алыхьым и нэфIыр зыщыхуэу, хъуэхъум я нэхъыфIыр зылъысыным (Бухъарий). «Хэщхьэжыгъуэ къэскIэ, Алыхь Иным (жыхьэнмэм) зы гуп къыхегъэкI» (Муснэд Iэхьмэд). Ари хьэдис лъапIэщ, Рэмэданым епхауэ.
Сэбэпынагъыу къишэр
НэщIыр Алыхьым ди пщэм къыщIыдилъхьам Iущыгъэ куэд хэлъщ, сэбэпынагъышхуэхэри иIэщ абы. КIэщIу, псори къызэщIиубыдэу, къапщтэмэ, цIыхум тхьэшынагъэ хэлъыр здынэсыр нэщIым наIуэ къещI. Абыи къыщынэркъым, тхьэшынагъэм хущIэкъуным хуегъасэ. Нэхъ гурыIуэгъуэ къэтщIынщ мы зи гугъу тщIыр:
1. «Алыхьыр згъэарэзынщ, и хьэзабми сыкъелынщ»,- жызыIэу, махуэ псом зи Iум шхын хьэлэл езымыгъэхыу нэщIым, хьэрэм зыхэлъ Iуэху илэжьыххэнукъым. Хьэлэлым зыщызыхъумэфым, хьэрэмыр дауэ зригъэкIуэлIэн?!
2. ЦIыхум и ныбэр нэщIмэ, и Iэпкълъэпкъ псори нэщIа мэхъу, хъуэпсэныгъэхэм я нэ къыхуимыкIыу. Ауэ и ныбэм щизым деж, и бзэгури, и нэри, и Iэри, и лъэри хьэрэмым хуолIэ, хуопабгъэ. Аращи, нэщIым шейтIан къарур иреудых, шэхьуэтыр (хьэрэмым гурыIупс къыхуеблыныр) егъэужьых, Iэпкълъэпкъри къабзэу зэтреIыгъэ.
3. НэщI исым мэжэлIэныгъэм и гугъуехьыр зыхищIэмэ, тхьэмыщкIэхэм я псэукIэ хьэлъэр и нэгум къыщIоувэ, ар гурэ псэкIэ зыхищIэ мэхъури, гущIэгъу яхуещI, абы ипкъ иткIи, зыгуэркIэ якIэлъыIэбэну, яхуэупсэну яужь йохьэ.
4. И мурадыр зэтриухуэфу, зэхъуапсэхэм япэщIэтыфу, гуэныхьхэм запыIуидзыфу нэщIым цIыхур ирегъасэ. Дауи, нэщI зыIыгъыр езыр зоныкъуэкъуж, зэсауэ фIэфIхэр зрихьэлIэну хуимыдэу, и псэм йобэн.
5. НэщIым цIыхур хуегъэпсыхь хабзэ гуэрым теубыдауэ псэуфу, зэман пыухыкIам теплъэкъукI имыIэу тетыфу. Хабзэншэу, зэгъэзахуэ лъэпкъ ямыIэу теутIыпщхьауэ псэу куэдым хущхъуэгъуэ яхуэхъунут нэщIыр, къагурыIуэу щытамэ.
6. Муслъымэн псори зэрызэгъусэр, зэкъуэтыни зэрыхуейр нэщIым нэрылъагъуу къыхощ. Псалъэм и хьэтыркIэ, муслъымэн Iуммэт псор зы мазэм техуэу, зэуэ зэдонэщI, зэуэ нэщI зэдокIыж.
7. ЩIэныгъэ зыбгъэдэлъхэмрэ ислъамым и къэкIуэнум гудзакъэ хузиIэхэмрэ зэман дэгъуэ ягъуэт Рэмэдан мазэм цIыхухэр диным къыхуагъэушыжыну. Зэрыбелджылыщи, мы мазэм цIыхухэм я гур мэжджытхэмкIэ нэхъ гъэза мэхъу. КъахокI абыхэм Тхьэм и унэм япэ дыдэ щIыхьи, куэд щIауэ мыкIуауэ, къэзыублэжи. ИкIи ахэр Рэмэданым деж мэжджытым зэрыщIыхьэхэр къызэрыгуэкI щIыхьэкIэкIэкъым, атIэ ягухэр нэхъ пцIанэ хъуауэ, я псэхэр нэхъ хьэлэлущ. Аращи, а зэманыр нэгъэсауэ къэгъэсэбэпыпхъэщ гумащIэ нэхъри узыщI уазхэмрэ гупсысэшхуэ зыхэлъ дерсхэмрэ захебгъэхыурэ… Мы IуэхумкIэ муслъымэн псори зэкъуэувэн хуейщ. ИтIанэщ абы кърикIуа IэужьыфIхэр наIуэ щыхъунур.
Диным къыхуезыджэу утыкум ит цIыху Iумахуэхэр псом хуэмыдэу мы зы Iуэхугъуэм — езыхэм я щхьэр зыщагъэгъупщэж зэрымыхъунум — теплъэкъукIынкIэ Iэмал иIэкъым. Къызыхураджэ IуэхугъуэмкIэ езыхэр псом япэ иту егъэлеяуэ зыхуэсакъыжын хуейщ. Армырамэ, кIэртIоф уэздыгъэм хуэдэу, нэгъуэщIхэм яхуэблэурэ, езыхэр щIэткIукIыныр бетэмалщ.
НэщIыр мэкъутэ, мыбыхэм уахуэмысакъмэ
ЛIыкIуэ лъапIэм, Алыхьым и нэфIыр зыщыхуэу, хъуэхъум я нэхъыфIыр зылъысыным, жиIащ: «Гуэныхь зыпылъ къипсэлъынымрэ гуэныхь зыпылъ ищIэнымрэ цIыхум зэхимынэмэ — Алыхьыр хуэныкъуэкъым абы и шхэни, и (псы) ефэни къызэригъанэм» (Бухъарий).
ПцIы упсынми, цIыхум хуэпсэлъэнми, бзэгу зехьэнми, псалъэ фIей жыIэнми, нэгъуэщI мыхъумыщIэ псоми защидзеин хуейщ нэщI исым. Армырамэ, къинэщIар псори абы дэкIуэдыжынкIэ шынагъуэщ. «НэщI ис щыIэщ, зэрымэжалIэм фIэкIа нэгъуэщI абы къыхимыхауэ», — жиIащ Мухьэмэд бегъымбарым (ибн Маждэ).
Псапэхэр зыгъэкIуэдыжу, гуэныхькIэ цIыхур щIэзыгъанэхэм ящыщщ, «нэщIгъакIуэ» фIащауэ, телевизорым зэрыбгъэдэсыр, абы къит мыхъумыщIэхэм зэреплъыр, сериал фIейхэм, зэпеуэ купщIэншэхэм кIэлъыплъурэ зэманыр зэрагъэкIуэдыр, гъуэгущхьэм уэршэру зэрытесыр…
Умыгубжь, хьэлыншэу ущымыт
Угубжьын, укIиин дэнэ къэна, апхуэдэу щыт гуэрым уIууамэ, нэщI узэрисыр хэIущIыIу къэпщIын хуейщ. «НэщI исым зыгуэр къезэуэну къыпэщIэувамэ е хъуэн зыхэлъ псалъэкIэ зыкъыпэщIисамэ, «Сэ нэщI сисщ, сэ нэщI сисщ», — жрыреIэ абы», — дегъэIущ Алыхьым и нэфIыр зыщыхуэу, хъуэхъум я нэхъыфIыр зылъысын бегъымбарым (Бухъарий). Къытригъэзэжурэ а псалъэхэр тIэу жиIэн щIыхуейр щIэныгъэлIхэм къалъытащ мыпхуэдэу: зымкIэ езым игу къегъэкIыж зыхэт Iуэхугъуэ лъапIэр, адреймкIэ зыкъыпэщIэзысам кърегъащIэ нэщIыр зищIысыр.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, нобэ нэщI зыIыгъхэм къахокI нэщIыр зищIысымрэ, абыкIэ Алыхь Иным къыдгуригъэIуэну зыхуеймрэ емыгупсыс. ЦIыхур нэщI щисым и деж, зэи хуэмыдэжу, зиIыгъыжыпхъэщ. ТэмакъкIыхьу, дэчых жыхуаIэр ищIэу, зэпIэзэрыту ирихьэкIын хуейщ абы и махуэр, зэрыщыту нэщI мазэ псор.
Псапэ къэлэжь
ЩIэныгъэкIэ, мылъкукIэ, къулыкъукIэ, къарукIэ, хьэл-щэн дахэкIэ, е нэгъуэщI гуэркIэ Алыхьыр къызыхуэупсам, ар къигъэсэбэпу псапэ къихьмэ, и насыпщ. Езы бегъымбар лъапIэр, Алыхьым и нэфIыр зыщыхуэу, хъуэхъум я нэхъыфIыр зылъысыныр, IуэхуфI лэжьынкIэ цIыхуу щыIэм я нэхъ жыджэру щытащ. Нэхъыбэ дыдэу абы гугъу зыщригъэхьыр Рэмэданырт, ДжэбрэIил мелыIычым щыхуэзэрт. Рэмэдан мазэм ирихьэлIэу, жэщ къэс лIыкIуэ лъапIэмрэ абырэ зэIущIэрти, КъурIэныр зэгъусэу щIаджыкIырт. «Жьы сэбэпым къызэдихь къулеигъэхэм ефIэкIыжу игъэбагъуэрт абы илэжь фIыгъуэшхуэхэр», — жаIэж ар зылъэгъуа цIыху щхьэ махуэхэм (Бухъарий).
Абы иужькIэ хьэдэгъуэдахэкъэ языныкъуэхэр, хьэлэлыным и пIэкIэ, нэщI мазэм нэпсеягъэм нэхъ зэрилъахъэр, Тхьэм нэхъ жыджэру хуэжыIэщIэным и пIэкIэ, щхьэхынагъэр къазэрытекIуэр? НэщIыр щхьэусыгъуэ зыщIу, лэжьапIэм е унагъуэм зи къалэн щызымыгъэзащIэхэр, зыщыщIезыгъэххэр щышынэн хуейщ хьэрэмыгъэм и гъуэгу цIантхъуэрыгъуэм зэрытехьэм.
Щхьэусыгъуэншэу нэщI мазэм хэшхам гуэныхь ин дыдэ къехь
Бегъымбар лъапIэм, Алыхьым и нэфIыр зыщыхуэу, хъуэхъум я нэхъыфIыр зылъысыным, пщIыхьэпIэ илъэгъуам (бегъымбархэм я пщIыхьэпIэр нахуапIэм иту Алыхьым къажриIам хуэдэщ) мыпхуэдэу къыхощ:
… Бгыкум сыщынэсым, макъышхуэ гуэрхэр зэхэсхащ.
— Сыт мы макъхэр? — сыщIэупщIащ.
— Ар жыхьэнмэ Iыхьлыхэм я къугъ макъщ, — къызжаIащ.
АдэкIэ срашэжьэжри, зы гуп саIууащ я лъэдиймкIэ фIэщIахэу, я жьафэхэр хэтхъарэ лъыпсыр къажьэдэжу.
— Хэт мыхэр? — аргуэру сыщIэупщIащ.
— Хэщхьэжыгъуэр къэмысу хэщхьэжахэрщ, — къызатащ жэуап.
(Мы хьэдисыр итщ аль-Мунзирий и «Щэхьихь Iэт-Тэргъиб» тхылъым).
Iэз-Зэхьэбий щIэныгъэлIышхуэм, Алыхьыр гущIэгъукIэ зыхуэупсэным, жиIащ: «Муслъымэнхэм я деж гурыIуэгъуэу икIи зэхэгъэкIауэ щыщытщ, Рэмэдан мазэм нэщIыныр щхьэусыгъуэншэу IэщIыб зыщIыр зинэ зыщIэми, фадэм дишэхам нэхъри зэрынэхъ Iейр. Уеблэмэ апхуэдэм и муслъымэныгъэм шэч къытрахьэ, диныншэ, Iиманыншэ фэ ираплъ».
Псапэшхуэщ нэщI исар хэбгъэщхьэжыну
Абы ехьэлIауэ жиIащ лIыкIуэ лъапIэм, Алыхьым и нэфIыр зыщыхуэу, хъуэхъум я нэхъыфIыр зылъысыным: «НэщIар хэзыгъэщхьэжым, абы и псапэм хуэдэ дыдэ къехь, ауэ щыхъукIи, нэщI зыIыгъам и псапэм зыри хэщIыркъым» (Iэт-Тирмизий). Ди япэ псэуа цIыхушхуэхэм, щIэныгъэлIхэм куэд къахэкIащ, езыхэм я щхьэр къагъанэрэ, тхьэмыщкIэхэр хагъэщхьэжу.
Хэщхьэжыр умыгъэгувэ
ЛIыкIуэ лъапIэм, Алыхьым и нэфIыр зыщыхуэу, хъуэхъум я нэхъыфIыр зылъысыным, жиIащ: «ЦIыхухэм я Iуэхур фIыгъуэншэ хъунукъым я хэщхьэжыр ямыгъэгувэу екIуэкIыху» (Бухъарий). Узэрыхэщхьэжыну нэхъыфIыр, лIыкIуэ лъапIэр зэрыхэщхьэжу щытахэрщ: «Бегъымбарыр, (ахъшэм) нэмэзыр имыщI и пэ, хъурмэщIэ зыбжанэкIэ хэщхьэжу щытащ. Апхуэдэ имыIэмэ, хъурмэ гъуакIэ. Ари имыIэмэ, псы Iубыгъуэ зыбжанэкIэ» (Iэт-Тирмизий).
Зэуэ куэд умышх
Губзыгъэр щIэшхэр псэун папщIэщ, ауэ языныкъуэхэр щIэпсэур шхэн щхьэкIэщ. «ФIыуэ машхэ, куэд ешх», жыпIэу узыщытхъун хуейр Iэщыращ, цIыхум и дежкIэ ар сэбэпкъым, атIэ щхъухьщ.
Зэи хуэмыдэжу, языныкъуэхэм нэщI мазэм я шхэбжэр ину зэIуахри, бэзэрым шхыныгъуэу телъыр къытращэхукI. Зэману абы ихьым ущIэмыупщIэххэ! Илъэс псом а зы мазэм фIэкIа нэщIыну цIыхум къыщыхуимыхуэкIэ, шхыным апхуэдиз зэман тримыгъэкIуадэу, нэщI мазэ лъапIэм псапэшхуэу къилэжьыфынухэм елIэлIамэ куэдкIэ нэхъыфIт.
Рэмэдан мазэм Iэпкълъэпкъыр тыншыным, къабзэ хъуным, узыншагъэри ефIэкIуэным и пIэкIэ, шхын куэдым и зэран къекIауэ, шхалъэ узрэ кIуэцI узрэ хахауэ и кIэм нагъэс языныкъуэхэм. Зи ныбэр шхынкIэ фIыуэ зыкъуам, турыхь нэмэзри хуэщIыжыркъым, ищIыпэми, къытохьэлъэ.
«Андез тхуэIыгъкъым, нэмэзыр нэхъ кIэщIу дыгъэщI», жызыIэ языныкъуэхэм гукъанэ зыхуащIын хуейр нэмэзыр езыгъэщI Iимамыракъым, атIэ езыхэм я щхьэрщ. Абы и щхьэусыгъуэри шхэкIэ тэмэм зэрамыщIэрщ.
Аращи, Рэмэдан мазэ лъапIэр зыхуэгъэкъаруун муслъымэн псори Тхьэм дищI. Ди нэщIри нэмэзри Алыхьым къабылу тIих!
Гъэсэныгъэ
Адэ-анэр зыщыгуфIыкIар
Унагъуэ гуэрым щIалэ жыIэщIэ цIыкIу къыщыхъурт, Ахьмэд и цIэу. Ар гъэсат, хьэл-щэныфI зыхэлът, фIыуэ еджэрти, псоми фIыуэ къалъагъурт.
Ахьмэдхэ я унэр къалэкIэм хуэзэрт. Ар щеджэ школыр здэщыIэр къалапщэрати, абы автобускIэ махуэ къэс кIуэн, икIи къэкIуэжын хуей хъурт.
Зэгуэрым, пщэдджыжьышхэ ищIри, зэрихабзэу, еджапIэм кIуащ. АрщхьэкIэ, унэм къыщысыж зэманыр фIэкIами, къэкIуэжыртэкъым. Адэ-анэр, шэч хэмылъу, къэгузэващ. Ахьмэд зыцIыхухэм, щIалэ цIыкIум и ныбжьэгъухэм я деж телефонкIэ псэлъащ. Ауэ ар къыщIэгувэм и щхьэусыгъуэм зыри щымыгъуазэу къыщIэкIащ…
ИкIэм-икIэжым бжэм хэлъ уэзджынэр къэзури, щIалэ цIыкIур къыщIыхьэжащ, укIытауэ, и щхьэр ехьэхауэ. Абы зыхищIэрт фIыуэ къэзылъагъу и Iыхьлыхэр зэригъэгузэвар, гугъу зэрыригъэхьар.
— Дэнэ апхуэдизрэ уздэщыIар? — ткIийуэ къеупщIащ и адэр.
Ахьмэд къиIуэтэжащ еджапIэм игъуэу къызэрыщIэкIыжар. АрщхьэкIэ факъырэ фызыжь гуэр къыхуэзати, игу щIэгъури, и гъуэгупщIэ ахъшэ тIэкIур иритащ. Абы къыхэкIыу унэм лъэсу къэкIуэжын хуей хъуати, къэгуващ.
Адэ-анэм я гур псэхужащ. Ахэр зэхуэарэзыуэ зэплъыжри, я быным и хьэлэлагъым хуабжьу ирипэгащ.
«Алыхьым уигъэфIэжынщ — Ар фIы зыщIэхэм хьэлэлу яхуоупсэ. Сэри Iыхьэншэ усщIынкъым», — жиIащ щIалэ цIыкIум и адэм, и бохъшэр къызэтрихыурэ. Ауэ Ахьмэд идакъым абы ахъшэ къыIихын: «ФIыщIэ пхузощI, папэ. Псапэ къэзлэжьмэ нэхъыфIщ мы дунейм фIыгъуэу тетым нэхърэ», — жиIащ а цIыкIум, нэхъыбэжу и адэ-анэр арэзы къищIу.
Мэжджыт цIэрыIуэхэр
СулътIан щихъым и цIэкIэ
Азие Курытым и мэжджыт нэхъ ин дыдэщ Къэзахъстаным и къалащхьэ Астана дэт «СулътIан Хьэзрэт» и цIэкIэ щыIэр.
1997 гъэм дыгъэгъазэм и 10-м щыщIэдзауэ Къэзахъстаным и къалащхьэр Астана (къэзахъыбзэкIэ «къалащхьэ» къикIыу аращ) ягъэIэпхъуащ. Абы иджыпсту цIыху мин 800-м нэблагъэ щопсэу. Апхуэдиз муслъымэн здэщыIэ къалэм, дауи, хуэфэщэн мэжджыт хуэныкъуэт. Абы и ухуэныгъэм 2009 гъэм и мэкъуауэгъуэ мазэм щIадзащ. Къэзахъстаным и президент Назарбаев НурсулътIан и жэрдэмкIэ, мэжджытыщIэм фIащащ «СулътIан Хьэзрэт» цIэр. Ар 1105 — 1166 гъэхэм Азие Курытым щыпсэуа, ислъам диныр жыджэру пхызыгъэкIа философ, усакIуэ Ясави Хьэжы Ахьмэд щихъыр зэрызэджэжу щыта цIэхэм ящыщ зыщ, «СулътIан щихъ» къикIыу аращ. Абы и мавзолейр иджыпстуи Туркестаным щыIэщ.
«СулътIан Хьэзрэт» и цIэр зезыхьэ мэжджытыр илъэсищым щIигъукIэ цIыху минхэм яухуащ. ГуфIэгъуэ щытыкIэм иту, ар 2012 гъэм бадзэуэгъуэм и 6-м къызэIуахащ икIи Къэзахъстаным и къалащхьэм и мызакъуэу, Азие Курытыр зэрыщыту игъэдэхащ.
МэжджытыщIэм къэзахъ лъэпкъым игъащIэ лъандэрэ къыдэгъуэгурыкIуэ тхыпхъэщIыпхъэхэр къыщыгъэсэбэпащ. Ар здыIуащIыхьа Есиль псым къыщыбгъурытщ Мамырыгъэмрэ зэгурыIуэныгъэмрэ я уардэунэр.
«СулътIан Хьэзрэт» мэжджытым гектар 11 еубыд икIи цIыху минипщIым нэсым зэуэ нэмэз щащIыфынущ. Ар Къэзахъстаным щынэхъ уардэ дыдэщ (метр 51-рэ и лъагагъщ). Азэн джапIэм метр 77-кIэ зиIэтащ икIи МэккэкIэ гъэза мазэ ныкъуэ щыфIэдзащ.
Нэмэз щащIым къищынэмыщIауэ, мыбы нэчыхь щатх, щIэныгъэ-егъэджэныгъэ лэжьыгъэхэр, зэIущIэ зэмылIэужьыгъуэхэр щрагъэкIуэкI. Ар нобэрей гъащIэм сыткIи хуэщIа мэжджыт екIущ.
