Ирикъунщ дызэрезэуар тхыдэм, цIыху цэрыIуэхэм я фэеплъхэм
Къалмыкъ БетIал хэкулI щэджащэ хьэмэрэ бзаджащIэ?
Ди хэкум, абы хыхьэ щIыналъэхэм я тхыдэр куэдым щафIэхьэлэмэт лъэхъэнэщ нобэ. Абыхэм ехьэлIа псалъэмакъхэр щаублэкIэ, къып- щохъу зауэ губгъуэшхуэм уихьауэ. ХъыбарегъащIэ IэнатIэхэм я IэмалхэмкIэ махуэ къэс жыхуаIэм хуэдэу цIыхубэм къащIэ хъыбар куэд, ипэкIэ уеблэмэ щэхуу утепсэлъыхьыну шынагъуэу щытауэ.
Къалмыкъ БетIал и ныбжьэгъу революционерхэм яхэсщ. 1925 гъэ
Къэралым къикIуа тхыдэ гъуэгуанэм щыщу совет лъэхъэнэращ зэдауэ гуащIэхэр къызэрыкIыр. Псалъэм папщIэ, языныкъуэхэм я дежкIэ лIэщIыгъуэ блэкIам и 20 — 30 гъэхэр социализмэм текIуэныгъэ инхэр, ехъулIэныгъэфIхэр щызыIэригъэхьа лъэхъэнэщ. Адрейхэм къалъытэ а зэманым цIыхубэр репрессиехэм, террорымрэ залымыгъэмрэ я бжьым ткIийуэ щIэтауэ. Хэ- ку зауэшхуэм (1941 — 1945 гъ.гъ.) и тхыдэм и напэкIуэцIхэр языныкъуэхэм къалъытэ фашизмэм дунейр щытекIуа илъэсхэу, етIуанэхэм ахэр ябж хамэщIхэр щызэрапхъуа зэману, ещанэхэм я дежкIэ а гъэхэр цIыхубэм ятелъа гуIэгъуэмрэ гузэвэгъуэмрэ, нэпсымрэ гуауэмрэ зи дамыгъэ лъэхъэнэ хьэлъэт. ЛIэщIыгъуэ блэ-кIам и 30 — 50 гъэхэм я нэщэнэ нэхъыщхьэу къалъытэ политикэ залымыгъэмрэ лъэпкъхэр, псом хуэмыдэу Кавказ Ищхъэрэм исхэр, зэхэзехуэн щIынымрэ хуабжьу зыщаубгъуа зэману.
Дэтщ Налшык Къалмыкъ БетIал и фэеплъ. Апхуэдэ дыдэу жыпIэ хъунущ 50 — 60, 70 — 80, 90 — 2000 гъэхэм ятеухуауи. А лъэхъэнэхэм ящыщ дэтхэнэми езы-хэм я фIэщыгъэ щхьэхуэ яIэжщ: «сталинизмэм и тепщэгъуэ», Хрущёв и «IувыкIыжыгъуэ» илъэсипщI, Брежневым и «и пIэм иуджыхьын лъэхъэнэ», Горбачёв и «зэхъуэкIыныгъэхэм» я зэман, Ельциным и «зэрыхьзэрий» илъэсхэр, Путиным и реформэхэм я лъэхъэнэ, н. къ.
Ди зэманым и куэдщ тхыдэдж «Iэ- зэхэр», а щIэныгъэм хуемыджарэ хамыщIыкIыу, арщхьэкIэ тхыдэм хэт къэхъукъащIэхэр иратхъыкIыжу е лъэныкъуэкIэ къыщеплърэ абыхэм я мыхьэнэм шэч къытрахьэу. Апхуэдэхэщ, къапщтэмэ, Лениныр мавзолейм къыщIэхыжыным, Жэпуэгъуэ революцэ иныр илъэси 100 зэрырикъур гъэлъэпIэным е ар махуэшхуэ-хэм яхэхыпэным, Космодемьянская Зое, панфиловец 28-м зэрахьа лIыгъэхэм шэч къатехьэным ятеухуа-уэ телевиденэмкIэ щIэх-щIэхыурэ къызэрагъэпэщ нэтынхэр.
Щыуагъэу къыдолъытэ ди къэралым и тхыдэр зэрадж зы программэ хэха, тхылъ убзыхуауэ зэрыщымыIэр. Урысейм и тхыдэр ирагъэдж хъуну къалъытэу иужьрейуэ зэхалъхьа программэм ди щIэныгъэлIхэр илъэс зыбжанэ хъуауэ хоплъэ. Ди тхыдэр «къитхыкIыжыным» иужь дитыху, къэралым иIэнукъым тхыдэ пэж. Ар ехьэлIащ ди щIыналъэм и тхыдэми.
СССР-р зэрылъэлъэжрэ, щIэблэ етIуанэ къохъуэ къэралым икIи абы-хэм ящыщу мащIэкъым ди тхыдэр зыфIэхьэлэмэтыр. Мыбдежым нэхъ шынагъуэу къэтлъытэр тхыдэм и пэжымрэ къэгупсыса пцIымрэ зэхэзэрыхьауэ абыхэм я пащхьэ зэритлъхьэрщ. Зи щIалэгъуэхэм я гупсысэм къэгъазэ имыIэу «зыщIифынущ» хуэдгъэкIуатэ еплъыкIэ зэIумыбзхэр. Апхуэдэхэр зи гъащIэ еплъыкIэу къэтэджыну щIэблэр адэкIэ дауэ зэрыпсэунур? Абы къыхэкIыу мыхьэнэ ин дыдэ иIэщ лъэпкъ тхыдэм къыхэна дэтхэнэ къэхъукъащIэми цIыху щхьэхуэми ятеухуахэр пэжу, къызыхуэтыншэу къэгъэнэIуэным.
«ЦIыхум и Iэужьырщ и пщIэр къызэралъытэр», — жиIащ лъэпкъ псалъэжьым. Къэрал, парт, хозяйствэ къулыкъущIэхэм, дзэпщ цIэрыIуэхэм, щэнхабзэ, щIэныгъэ, гъуазджэ, литературэ лэжьакIуэ пашэхэм дащытепсэлъыхькIэ, тегъэщIапIэ нэхъыщхьэу диIэн хуейр абыхэм тхыдэм щаубыда увыпIэрщ, зэфIаха Iуэхугъуэхэм лъэпкъ зыужьыныгъэм дежкIэ мыхьэнэуэ яIам я инагъырщ. Абы и лъэныкъуэкIэ шэч къытумыхьэу жыпIэ хъунущ ди щIыналъэм и унафэщIу щытахэм ящыщу Къалмыкъ БетIал Едыдж и къуэм нэхърэ нэхъыбэрэ зытепсэлъыхь зэрахэмытыр.
Къалмыкъ БетIал и гугъу щытщIкIэ, жыпIэ хъунущ абы и гъащIэм и къекIуэкIыкIар тIуащIэу щытауэ. Зы лъэныкъуэкIэ уеплъмэ, Къалмыкъ БетIал къэрал, парт лэжьакIуэ цIэрыIуэщ, Тэрч щIыналъэмрэ Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ совет властыр щыгъэувыным хуэгъэпса революцэ бэнэныгъэм жыджэру хэта икIи абы и къызэгъэпэщакIуэу щыта хэкулI щхьэмыгъазэщ. Граждан зауэм и илъэсхэм абы и унафэм щIэтащ партизан гуп-хэр, иужькIэ полкым, дивизием я пашэу щытащ. 1921 — 1929 гъэхэм Къалмыкъ БетIал щытащ Къэбэрдей-Балъкъэр облисполкомым и унафэ-щIу 1930 — 1938 гъэхэм ар ВКП(б)-м и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым и япэ секретарщ, СССР-м и ЦИК-м и япэ зэхуэсым хэтщ, партым и Х — ХIV съездхэм я делегатщ. БетIал къыхуагъэфэщауэ щытащ Лениным, Зауэм и Бэракъ Плъыжь орденхэр. 1937 гъэм ар хахащ СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату. 1938 гъэм щэкIуэгъуэм и 12-м Къалмыкъыр ягъэтIысащ, 1940 гъэм мазаем и 26-м и судыр укIкIэ ящIащ, къыкIэлъыкIуэ махуэм суд унафэр ягъэзэщIащ. 1954 гъэм дыгъэгъазэм и 18-м хей ящIыжащ.
1957 гъэм бадзэуэгъуэм и 7-м Къалмыкъ БетIал Налшык фэеплъ щыхуагъэувыну щIыпIэр яубзыхуащ. Абы теухуа зэхуэсым мыпхуэдэ псалъэхэр щыIуауэ щытащ: «Адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ я мызакъуэу, ди къэралым щыпсэу нэгъуэщI лъэпкъхэми Къалмыкъ БетIал и цIэр къраIуэ, пщIэшхуэ хуащIу. Ар щытащ ленинец пэжу, Къэбэрдей-Балъкъэрым и большевикхэм я унафэщI нэ-су». 1960 гъэм и дыгъэгъазэм Къалмыкъ БетIал и фэеплъыр (скульпторыр ТхьэкIумашэ Михаилт) Налшык къыщызэIуахауэ щытащ.
ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 20 — 30 гъэхэм, Къалмыкъ БетIал Едыдж и къуэр Къэбэрдей-Балъкъэр облисполко-мым и унафэщIу, иужькIэ ВКП(б)-м и обкомым и япэ секретару щыщы- та илъэсхэм, ди республикэм зэхъуэкIыныгъэ инхэр къыщыхъуащ. КъыщIадзащ икIи яухащ лъэпкъ-къэрал зэхэтыкIэр убзыхуныр (КъБАО, КъБАССР). Абы ипкъ иткIэ 1937 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэрыр республикэ хъуащ, къэралыгъуэ игъуэтащ, езым и Конституцэ, хабзэ-убзыху орган — Совет Нэхъыщхьэ, Суд нэхъыщхьэ, Нып, Герб, езым и бюджет, н. къ. иIэжу. Къалмыкъымрэ абы и гупсысэр къыдэзыIыгъыу щы- та и ныбжьэгъухэмрэ я фIыгъэкIэ хъума хъуащ нобэ республикэм иIэ щIыналъэр. Къэбэрдей-Балъкъэрыр Горскэ АССР-м щыхэтам щыгъуэ, шынагъуэ щыIэ хъуат къухьэпIэмкIэ Балъкъыпсым, къуэкIыпIэмкIэ Тэрчыпсым адэкIэ щыIэ щIыналъэхэр фIэкIуэдынымкIэ. Тэрч щIыналъэр нобэ щымыIэххэнкIэ хъунут! Республикэм и гъунапкъэхэм ятеухуауэ екIуэкI псалъэмакъхэр апхуэдизу ткIийти, ахэр шуудзэкIэ яхъумэным Iуэхур нэсат. Тхыдэджхэм нэмыщI, абы куэд щыгъуазэкъым.
ЗэрытщIэщи, Къэбэрдей-Балъкъэрым промышленностым и лъабжьэр щыщагъэтIылъым, тегъэщIапIэ гуэри щыIакъым. Къалмыкъыр зи пашэ республикэ унафэщIхэм яхузэфIэ-кIащ япэ илъэситхуитIым къриубыдэу щIыналъэм промышленнэ IуэхущIапIэу 57-рэ щаухуэн. IуэхущIапIэ псори 778-рэ хъурт. Абыхэм яхэтт Налшык дэтхэу шыгун щагъэж, механикэ заводхэр, IэфIыкIэ, вакъэ щащI, дэр-бзэр, трикотаж фабрикэхэр. Республикэм щылажьэрт Дохъушыкъуей спирт, Къэбэрдей крахмал заводхэр. Абыхэм къыщIагъэкI продукцэхэр Европэмрэ Азиемрэ я къэрал куэдым щащэхурт. Мыхьэнэшхуэ яIэт Бахъ-сэн, Акъбащ ГЭС-хэр, Тырныауз дэт вольфрам-молибден комбинатыр лажьэу зэраутIыпщами. ШэщIауэ екIуэкIырт гъуэгухэм, лъэмыжхэм я ухуэныгъэри. Республикэм и бгылъэ щIыпIэхэм, аузхэм кIуэ гъуэгуфIхэми псышхуэхэм тралъхьа лъэмыж лъэщхэми щыгуфIыкIырт щIыналъэм щыпсэу цIыхубэр. А псоми къадэкIуэу заужьырт курорт, турист унэтIыныгъэхэми. Иджыри къэс къалъытэ Хэку зауэшхуэм и пэкIэ ди республикэм промышленнэ политикэ Iущ щекIуэкIауэ. Абы къыщагъэсэбэп продукцэм и нэхъыбапIэр щIыпIэм къыщыщIахырт, щIыуэпсым и хъугъуэфIыгъуэхэр я лъабжьэу.
Дауи, апхуэдэ ехъулIэныгъэхэр щIыналъэм и мылъкурэ лъэпкъ IэщIагъэлIхэм я закъуэкIэ къэхьа хъуакъым — къэралым и щыхьэрым къикI дэIэпыкъуныгъэ щыIащ. ИтIани, 30 гъэхэм ди щIыналъэр зэрыта щыты-кIэр къэплъытэмэ, егъэлеяуэ гугъут цIыхубэр зы Iуэхушхуэ гуэрым къыхузэщIэбгъэуIуэну, IэнатIэщIэхэр бухуэну.
Зэман кIэщIым къриубыдэу (1928 — 1932 гъэхэм) зэхъуэкIыныгъэ инхэр щекIуэкIащ мэкъумэш хозяйствэми: щIыналъэм и щIыпIэ псоми къанэ щымыIэу зыщаужьат колхозхэмрэ совхозхэмрэ. ЦIыхубэ ухуэныгъэм и Iэмалхэр къагъэсэбэпурэ, екIуэкIырт щIыр гуэшынымрэ псыщIэгъэлъадэмрэ епха лэжьыгъэхэр. Къэбэрдей ЦIыкIу псыщIэгъэлъадэ IэнатIэр СССР-м и апхуэдэ ухуэныгъэ нэхъ инхэм ящыщт. Къэралым и щIыналъэхэм ящыщу Къэбэрдей-Балъкъэрыр яхэхуащ 1934 гъэм Лениным и орденыр япэу зыхуагъэфэщахэм. Апхуэдэ гулъытэ лъагэр республикэм къилэжьат мэкъумэш IэнатIэм щригъэкIуэкIа ухуэныгъэфIхэмкIэ, колхозхэмрэ совхозхэмрэ лъабжьэ быдэ зэрыщагъуэтамкIэ, къэралым къыхуигъэува къалэнхэр къызыхуэтыншэу зэригъэзэщIамкIэ. 1937 — 1938 гъэхэм къриубыдэу мэкъумэш IэнатIэм къыщыхэжаныкIа лэжьакIуэ 32-м я бгъэгум щылыдат ГуащIэдэкIым и Бэракъ Плъыжь орденыр. Хэку зауэшхуэм и пэ къихуэ илъэсхэр къапщтэмэ, мэкъумэш IэнатIэм зиужьынымкIэ, гъавэ бэв къехьэлIэнымкIэ Къэбэрдей-Балъкъэрыр ящыщащ Совет Союзым хы-хьэ щIыналъэхэм я нэхъыфIхэм. Ауэ щыхъукIи, къыхэгъэщыпхъэщ 1921 — 1922, 1932 — 1933 гъэхэр республикэм и дежкIэ уэгъум и лъэхъэнэ хьэлъэ- хэу зэрыщытари.
20 гъэхэм я кIэухымрэ 30 гъэхэм я пэщIэдзэмрэ къриубыдэу зэхъуэкIыныгъэфIхэр ягъуэтащ щIыналъэм и къуажэхэм я теплъэхэми. Апхуэдэу жылэщIэ 20-м щIигъу ягъэтIысащ. Электричествэр, радиор, телефоныр адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ я гъа-щIэм къыхыхьэу хуежьащ. Апхуэдэ щIыкIэкIэ, республикэм щекIуэкIа промышленнэ, мэкъумэш политикэ Iущым и фIыгъэкIэ, нэхъапэм зызымыужьу, мэкъумэш щIыпIэу ялъы- тэу щыта республикэр хъуащ индустриальнэ-мэкъумэш щIыналъэ, езым и экономикэ иIэжу.
ЕхъулIэныгъэ лъагэхэр щекIуэкIащ щэнхабзэ, гъуазджэ, егъэджэныгъэ IэнатIэхэми. Адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ ягъуэтащ я анэдэлъхубзэхэр зи лъабжьэ тхыбзэхэр, зэман кIэщIым къриубыдэу цIыхубэм къызэринэкIащ щIэныгъэншагъэр, къэралым хыхьэ щIыналъэ куэдым абыкIэ япэ ищауэ. ЦIыхухэм яIа щIэныгъэм и лъабжьэр адэкIэ-мыдэкIэ щаIуатэхэр арауэ ипэкIэ щытамэ, иджы дэтхэнэми и щIэныгъэ «къигъэхъуапIэт» тхылъхэр, газетхэр, журналхэр, радиор. Ди щIыпIэм зыщиужьащ литературэм, театрым, гъуазджэм. Къихъуащ лъэпкъ интеллигенцэкIэ зэджэр.
Къэралым къыщызэрагъэпэща егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэр Хэку зауэшхуэм и пэкIэ ялъытэрт дуней псом щынэхъыфIу. Абы зыщиубгъуат Къэбэрдей-Балъкъэрми. Школым щIэныгъэ щызрагъэгъуэтырт Iыхьищу зэщхьэщыхауэ: пэщIэдзэ, илъэсибл, курыт егъэджэныгъэхэр. Курыт щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ къозытхэм, еджапIэ нэхъыщхьэхэм цIыхубэ хозяйствэр зыхуэныкъуэ IэщIагъэлIхэр щагъэхьэзырырт. Лъэпкъ IэщIагъэлIхэм я «кIыщ» ипэжыпIэкIэ хъуат ЛУГ-р, мэкъумэш, педагогикэ, медицинэ техникумхэр, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал пединститутыр, нэгъуэщIхэри. Республикэр зыхуеину лэжьакIуэхэр апхуэдэуи щагъэхьэзырырт къэралым и еджапIэ нэхъыфIхэу Москва, Ленинград, Харьков, Ростов, Орджоникидзе къалэ- хэм, нэгъуэщIхэми дэтхэм.
А Iуэхугъуэ псори и нэIэм щIэтт республикэм ипэжыпIэкIэ и пашэу щыта Къалмыкъ БетIал Едыдж и къуэм. Иджырей мардэхэм хуэкIуэ щIэныгъэ лъагэ имыIами, абы бгъэдэлът Тхьэр къызэрыхуэупса акъыл шэщIарэ гупсысэ куурэ. Абы-хэм я фIыгъэкIэ Къалмыкъыр жыжьаплъэу щытащ, унафэ тэрэзхэр Iуэхугъуэ куэдым трищIыхьын хузэфIэкIыу. Къэрал унафэщIхэм къыхуагъэув къалэнхэм япкъ иткIэ, Къалмыкъым щIыналъэм щиубзыхужырт Iэмал имыIэу зэфIэхын хуей Iуэхухэр зэрыт план хэха икIи ар зэрагъэзащIэм езыр ткIийуэ кIэлъыплъырт. Абы ицIыхур республи-кэм и IэнатIэ нэхъыщхьэхэм я унафэщIхэм я закъуэтэкъым, атIэ IэщIагъэлI пашэхэри къызэрыгуэкI лэжьакIуэжьхэри и нэIуасэт. Гулъытэ зыхуэщIыпхъэ дэтхэнэ зы Iуэхугъуэми и купщIэм езыр нэсрэ ар егъэфIэкIуэным епха хэкIыпIэхэр къигъуэту, унафэ тэмэми трищIыхьыжу апхуэдэт БетIал. Къалмыкъым хэлъа апхуэдэ гумызагъагъымрэ набдзэгубдзаплъагъэмрэ ятеухуа хъыбархэр иджыри жылагъуэм щызэIэпах. Абыхэм я щапхъэщ «Газета Юга», «Кабардино-Балкарская правда» газетхэм иджыблагъэ унафэщI щыпкъэм теухуауэ иужьрейуэ къытехуа тхыгъэхэр.
ЖьакIуэу зэрыщытым и фIыгъэкIэ Къалмыкъым хузэфIэкIырт цIыхубэр Iуэхугъуэшхуэхэм къахузэщIигъэу-Iуэн, быдагъэ яхилъхьэн. А зэманым лэжьа парт, совет лэжьакIуэхэм, журналистхэм, тхакIуэхэм, республикэм щыхьэщIа цIыху цIэрыIуэ куэдым я гукъэкIыжхэр щыхьэт то- хъуэ Къалмыкъ БетIал ди республикэми къэралым и унафэщIхэм я дежи пщIэрэ щIыхьрэ зэрыщиIам. ФIэлIыкI зиIэ унафэщIыр адрей щIыпIэхэм я пашэхэм щапхъэу хуагъэлъагъуэрт, социализмэр лъэпкъ щIыналъэхэм щыухуэнымкIэ мардэт абы и Iуэху зехьэкIэр. Къэбэрдей-Балъкъэрым, къэрал псоми хуэдэу, гъащIэщIэр зэрыщаухуэр бзыпхъэ хэха гуэрым тетутэкъым, атIэ щытыкIэ къэс унафэ тращIыхьрэ хэкIыпIэхэр къыхуагъуэту, щыуагъэхэр зэрагъэзэхуэжрэ и пIэ ирагъэувэжу апхуэдэут. ЖыпIэнурамэ, гъэунэхуныгъэ щекIуэкIауэ аращ абы щыгъуэ ди къэралым. Абы къыхэкIыу бгъэщIагъуэ хъунукъым а Iуэхум щыуагъэ гуэрхэр къызэрыхэкIари лъэпощхьэпо, егъэлеиныгъэ гуэрхэр зэрыхэлъари (а Iуэхугъуэхэр нобэ зэрыхуейуэ къэзыгъэсэбэпхэри щыIэщ). Дауэ хъуми, зыIэригъэхьа ехъулIэныгъэхэмрэ здынэса лъагапIэхэмрэ щыгъуазэ зыхуащIу, Iуэху зехьэкIэ мардэхэр къащтэн папщIэ, ди щIыналъэм щIэх-щIэхыурэ къакIуэрт нэгъуэщI республикэхэм, областхэм, уеблэмэ хамэ къэралхэм къикIыурэ.
А зэманым къыдэкIа газетхэм, журналхэм ящыщ куэд щIэх-щIэхыурэ тетхыхьырт ди республикэм, абы «щIыналъэ телъыджэ», «совет щIыналъэхэм къахэлыдыкI налкъут», «коммунизмэм япэу нэсыну щIыналъэ», «хэку зэщIэгъагъэ» — апхуэдэ псалъэ зэпха дахэхэр хужаIэу. ЩIыналъэм и пашэ Къалмыкъ БетIал и цIэм пагъэувэ хабзэт «адыгэлI акъылыфIэ», «цIыху къызэрымыкIуэ», «псэукIэщIэ щаухуэ къэрал лъэпкъыбэм и унафэщI Iэзэхэм ящыщ зы», «Къэбэрдей-Балъкъэрым и пашэ», «цIэрыIуагъ хэха зиIэ цIыху», «лIыгъэшхуэ зыхэлъ, къэрал унафэ щIынымкIэ Iэзагъышхуэ зыбгъэдэлъ» псалъэхэр. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, апхуэдэ псалъэ гуапэхэр Къалмыкъ БетIал хужызыIэфахэр абы и Iуэху еплъыкIэхэр, гупсысэхэр дэзыгуэ- шу, ар я пашэу псэукIэщIэр ухуэным хущIэкъуу щыта цIыхухэрщ.
Къалмыкъ БетIал етIуанэ гъащIи иIауэ къалъытэ, совет зэманым абы куэдым хащIыкIакъым. А гъащIэр наIуэ къэхъуныр епхащ зэхъуэкIыныгъэхэм я лъэхъэнэу ди къэралым лIэщIыгъуэ блэкIам и 90 гъэхэм щекIуэкIам. Абы щыгъуэ къыдэкIа щIэныгъэ, публицистикэ тхыгъэхэм, Интернетым илъ хъыбархэм ящIэлът щхьэрыгъажэ пщыхъун Iуэху еплъы-кIэ «пщтырхэр», ипэкIэ пщIэрэ щхьэ-рэ зиIэу щытахэр «къегъэлъэхъшэхынымрэ», зыIэрыдгъэхьа ехъулIэныгъэхэм ящыщ куэд IэщIыб щIынымрэ хуэщIа гупсысэхэр. А зэманым къыщыщIэдзауэ Къалмыкъ БетIали нэгъуэщIынэкIэ еплъ хъуащ куэди. Абы хужаIэрт «лIыукI», «Сталин и сатрап», «цIыху еру, гущIэгъуншэ». Абы ипкъ иткIэ къэтхьынщ щапхъэ зыбжанэ, Къалмыкъым и етIуанэ гъа- щIэ къекIуэкIыкIэкIэ зэджэм теухуауэ.
ЩIэныгъэлIхэу Мамбэт Хьэлымрэ Мамбэт Заурбэчрэ я къалэмыпэм къыпыкIа «Къэбэрдей-Балъкъэрым и жылэхэм 20 — 30 гъэхэм щекIуэкIа социальнэ зэпэщIэтыныгъэхэр» (Налшык, 1999 гъ.) монографием щызэпкърыхащ 1928 — 1931 гъэхэм екIуэ-кIа мэкъумэшыщIэ зэпэщIэувэны- гъэу плIы: Бахъсэн къэхъукъащIэ- хэр (1928 гъэ), Курп Ипщэ къэхъукъащIэхэр (1929 гъэ), Шэджэм-Бахъсэн къэхъукъащIэхэр (1930 гъэ), Нартан Iуэхур (1931 гъэ). А зэпэщIэувэныгъэхэм ящыщ дэтхэнэри IэщэкIэ зэщIэузэда дзэхэм, ОГПУ-НКВД-м и отрядхэм, парт-совет лэжьакIуэхэм я къарукIэ зэхакъутауэ щытащ. ГурыIуэгъуэщ а къэхъукъащIэхэр Къалмыкъ БетIал къызэрыжьэхэуар. Ар абыхэм хэтащ «гъэсабыракIуэу», зыкъэIэтыныгъэр зыгъэувыIахэм ящыщу.
1937 гъэм ВКП(б)-м и ЦК-м и мазае — гъатхэпэ пленумыр зэфIэкIа нэужь, СССР-м щыщIидзащ репрессиехэм я лъэхъэнэм. Абы ихьыфынут къэра-лым и дэтхэнэ цIыхури, зыщыщ лъэпкъым, зэрихьэ диным, иIэ къулыкъум емылъытауэ. Москва 1937 гъэм мэкъуауэгъуэм и 30-м щаубзы-хуа планым ипкъ иткIэ, КъБАССР-м и закъуэ цIыху 1000 щагъэтIысын хуейт, абыхэм ящыщу 300-р япэ категориемкIэ (я судыр укIкIэ ящIэн хуейуэ), адрей 700-р тутнакъэщхэм илъэси 8 — 10 нэскIэ щаIыгъын хуейуэ.
Къалмыкъым и гъащIэм хэт Iыхьэхэм ящыщщ ар «тройка»-кIэ зэджэу щыта гуп щхьэхуэм зэрыхэтар. БетIал ягъэкъуаншэхэм щапкърыупщIыхькIэ (допросхэм) щIэст, зэрагъэкъуаншэ тхылъхэм Iэ тридзэрт. Сэрахъэ Александр и «Остров ГУЛАГ» тхылъым «30 гъэхэм екIуэкIа политикэ залымыгъэхэм яхьахэм я список» гуэдзэн щIыгъущ. Абы итщ цIыхуи 138-м я цIэ-унэцIэхэр. Хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкIэ, а спискэр иджыри ирикъуркъым. Апхуэдэ политикэ залымыгъэм ихьащ къэрал, парт, хозяйствэ лэжьакIуэ цIэрыIуэ куэд, апхуэдэу щэнхабзэм, гъуазджэм ящыщхэр, къызэрыгуэкI цIыхухэр.
Ди зэманым зыми шэч къытрихьэжыркъым а цIыху пэжхэм я гъащIэр апхуэдэу гуауэу зэраухам ВКП(б)-м и япэ секретару абы щыгъуэ щыта Къалмыкъ БетIал и Iуэху зэры-хэлъым. НКВД-м и органхэм Iуэху нэпцI гуэр къызэрагъэпэщыныр е ягъэтIысахэр фэбжь ягъуэту яубэрэжьыныр а зэманым Iуэху къызэрыгуэкIым хуэкIуат. Къэрал псом щытепщэт хабзэншагъэмрэ террорымрэ. Апхуэдэ щытыкIэм ита Къалмыкъри хъуащ а дэ зэрытцIы- хум хуэдэ. Ар хуиттэкъым къэрал унафэм емыдэIуэну, арщхьэкIэ политикэ залымыгъэр апхуэдизу ткIийуэ ди республикэм щримыгъэкIуэкIы- ну Iэмал гуэри иIа къыщIэкIынщ. Ди жагъуэ зэрыхъущи, апхуэдэу къэхъуакъым. Абы къыхэкIыу дэри дыхуитщ ди гупсысэхэм куууэ зедгъэшэщIыну.
Совет властым «и IэкIэ игъэшха, ипIа» Къалмыкъ БетIал аращ зыукIыжари. 1939 гъэм и гъатхэпэм и 21-м ягъэтIыса нэужь, Къалмыкъ БетIал, Къэбэрдей-Балъкъэрым и унафэщI IэкIуэлъакIуэр, лIыгъэшхуэрэ хахуагъэрэ зыхэлъ, хьэл-щэн зэпIэзэ- рыт зиIэ, гупсысэ куу зыбгъэдэлъ адыгэлIыр, мазэ зыбжанэ дэкIри, Сталиным хуэтхащ, Iуэхум къикIынкIэ хъунур фIыуэ къыгурыIуэу. Письмом итт: «Сэ иджыпсту гуих-псэих хьэ-лъэм, гузэвэгъуэ иным сыхэтщи, ныбжьэгъу Сталин, сынолъэIу къыстралъхьэ пцIыр сщхьэщыпхыну, збгъэдэлъу жыхуаIэ къуаншагъэр збгъэдэпхыну». АрщхьэкIэ абы зыри къикIакъым икIи Къалмыкъым суд тращIыхьащ. Къэтхьынщ ар зэрагъэкъуэншахэр къыщыхьа тхылъым щыщ Iыхьэ: «…1927 гъэм къызэригъэпэщащ икIи и пашэу щытащ со- вет властым и бий лъэпкъ зэгухьэныгъэ, къыкIэлъыкIуэ илъэсхэм запищIащ правотроцкистскэ зэгухьэныгъэм и унафэщIхэу Бухариным, Енукидзе сымэ, нэгъуэщIхэми. А зэгухьэныгъэм КъБАССР-м щиIэ къудамэм и пашэу щыту, Къалмыкъым абы хигъэхьащ нэгъуэщI цIыхухэри. Ахэр къигъэсэбэпурэ езыр и щхьэкIэ зэран хуэхъуащ КъБАССР-м и цIыхубэ хозяйствэм».
ГущIыхьэт Къалмыкъ БетIал и благъэ-Iыхьлыхэм (и адэ Едыдж, и къуэшхэу Хьэбалэ, ТIалиб, Хьэссет, Назир, и малъхъэ Мэлбахъуэ Ахь- мэд, и шыпхъухэу Розэрэ Махэрэ, и нысэхэу ДахэцIыкIурэ Зоерэ, и къуэ Владимир, и щхьэгъусэ Антонинэ) я гъащIэр зэраухари. Хэти яукIащ, адрейхэри Граждан зауэмрэ Хэку зауэшхуэмрэ щыхэкIуэдащ е ягъэтIыс- ри лъахэм ирагъэкIащ я бынхэр я гъусэу.
Политикэ залымыгъэм ихьауэ щы- та Къатхъэн Назир и къуэхэу Чэрим- рэ Мухьэмэдрэ 1989 гъэм лъэIу тхылъкIэ зыхуагъэзащ СССР-м и Прокуратурэ Нэхъыщхьэм, Къалмыкъ БетIал хей зэращIыжар захуагъэу щытрэ щымытрэ хэплъэжыну. 1989 гъэм и жэпуэгъуэм и 27-м абыхэм къаIэрыхьащ жэуап №13/1575-89 (гъэкIэщIауэ къыдохь): «…1954 гъэм ирагъэкIуэкIа къэпщытэныгъэхэм къыщIагъэщащ Къалмыкъыр щIагъэтIысам лъабжьэ имыIэу, НКВД-м зэригъэпэща дэфтэр нэпцIхэр тегъэщIапIэ ящIауэ арауэ.
Абы къыдэкIуэу наIуэ къэхъуащ, КъБАССР-м и НКВД-м и «тройка»-м хэту Къалмыкъым цIыху 3000-м политикэ залымыгъэ зэрыкIэлъызэра-хьа протокол куэдым Iэ зэрыщIидзар. Абыхэм я нэхъыбапIэр мы зэманым хей ящIыжащ, 30 — 40 гъэхэм къаIэтауэ щыта апхуэдэ уголовнэ Iуэхухэм иджыри хоплъэ.
Къалмыкъым ехьэлIа уголовнэ Iуэхум дыщыхэплъэжым, белджылы хъуащ абы епхауэ 1940 гъэм екIуэкIа судым «тройка»-м зэрыхэтамкIэ БетIал зэримыгъэкъуэншар. А уголовнэ IуэхумкIэ Къалмыкъыр хей зэращIыжар захуагъэщ… Къалмыкъыр псэужкъым, а Iуэхугъуэхэр къызэ- рыхъури илъэс 50-м щIигъуащ. Абы къыхэкIыу Къалмыкъым ехьэлIа уголовнэ Iуэху иджыри зэ къепхьэжьэжыну тегъэщIапIэ щыIэкъым».
Къалмыкыр дэ дгъэзахуэркъым икIи дыкъыщхьэщыжыркъым, арщхьэкIэ къыдолъытэ ар гъэзэщIакIуэ къу-дейуэ, къэрал машинэ абрагъуэм и «винт» цIыкIуу зэрыщытам егупсы- сын хуейуэ. ЗэхъуэкIыныгъэхэм я лъэхъэнэм (къапщтэмэ, 20 — 30 гъэ-хэм) лэжьа дэтхэнэ политик цIэры-Iуэм, къэрал къулыкъущIэм папщIэ пхужыIэнукъым ар фIыуэ е Iейуэ щытауэ. Апхуэдэ лъэхъэнэм къэрал унафэщIу щытахэм ящыщу къуаншагъэ гуэр зыбгъэдэмылъ дуней псом щыбгъуэтынукъым. «Меморандум Парвуса» фильмыр тезых режис- сёр Хотиенкэ Владимир «Аргументы и факты» газетым иджыблагъэ ирита интервьюм къыщрата упщIэм: «Уи фильмым хэт Лениныр цIыху щэджащэ хьэмэрэ бзаджащIэ?» жыхуиIэм жэуапу иритар мыращ: «А упщIэм зыми жэуап иритыфынукъым, сыту жыпIэмэ абы хуэкIуэ, зы мыхьэнэ фIэкIа зимыIэ жэуап пхуетынукъым». ДызэригугъэмкIэ, апхуэ-дэ гупсысэхэр епхьэлIэ хъунущ Къалмыкъ БетIали.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и жылагъуэм Къалмыкъ БетIал хуиIэ щытыкIэр иджырей лъэхъэнэм зэпэщIэуэщ, зэхуэдэкъым. Ди цIыхухэм я нэхъыбапIэр, псом хуэмыдэу нэхъыжьыIуэхэр, Къалмыкъ БетIали абы хуагъэува фэеплъми я телъхьэщ, адрейхэр, зи благъэхэр, Iыхьлыхэр 30 гъэхэм екIуэкIа политикэ залымыгъэм ихьахэр, абыхэмкIэ арэзыкъым. Иужьрейхэр, жыпIэнурамэ, мыгъэгъуныгъэм, лъыщIэжыныгъэм зэщIиIыгъэщ. ЛъыщIэжыр, дызэрыщыгъуазэщи, захуагъэ наIуэ къэщIынымкIэ нэхъ IэмалыфIхэм ящыщкъым.
Къэралымрэ жылагъуэмрэ гуп щхьэхуэхэм я Iуэху еплъыкIэм зыдрагъэхьэх хъунукъым, апхуэдэхэр егъэлеяуэ жыджэрми, хъыбарегъа-щIэ IэнатIэхэр къагъэсэбэпурэ псалъэмакъышхуэхэр къаIэтрэ я бжы-гъэр куэд хъууэ къыпщагъэхъуми. Iуэхур зэрыщытыр нэгъуэщIущ. ИпэжыпIэкIэ жылагъуэм и нэхъыбапIэр и телъхьэщ Къалмыкъми абы и фэ- еплъми, сыту жыпIэмэ абыхэм я фIэщ мэхъу властым Iуэхум унафэ тэмэм трищIыхьу фэеплъыр и пIэм зэрырагъэувэжынур. Куэдщ дызэрезэуар ди тхыдэм, цIыху цIэрыIуэхэм я фэеплъхэр Iутхыу!
ДызэреплъымкIэ, политикэ залымыгъэхэм ихьахэм дигу ящIэгъуу, абыхэм я Iыхьлыхэм я гурыгъу-гурыщIэхэр зыхэтщIэу, захуагъэщ псори зэрыщытым хуэдэу къэдгъэнэжы- ныр, сыту жыпIэмэ нобэ дэ тлъэкIынукъым икIи хуитыныгъэ диIэкъым Къалмыкъ БетIалрэ ар щыпсэуа лъэхъэнэмрэ ятеухуа зы унафэ ткIий къэтщтэну. Езы БетIал Едыдж и къуэри абы и благъэ-Iыхьлыхэри Сталиным игъэува хабзэхэм яIэщIэкIуэдэжащ. ПщIэну хьэлэмэтщ, Урысей Федерацэм щыпсэухэм я про- цент 60-м щIигъур Сталиным и телъ-хьэу зэрыщытыр, лIэщIыгъуэ блэкIам и 20 — 30 гъэхэм екIуэкIа политикэ залымыгъэхэм я бийми.
ЩЭМЕЙ Аслъэн,
тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат, КъБКъУ-м и доцент,
КЪАЛМЫКЪ Жылэбий,
тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат, КъБР-м и Жылагъуэ палатэм,
Граждан жылагъуэм и институтхэм зегъэужьынымкIэ комиссэу
КъБР-м и Iэтащхьэм и деж щылажьэм хэт.
