IЭКУАНДЭ ДАХЭ
Мис, тыкуэным кIуэуэ зричауэ уэрамым ирожэ. И теплъэр жыпIэмэ — игъэзэщIэну зыхуэпIащIэ къалэным зэригъэзэхуэжыну и пщэ дилъхьа нэхъей, «хэт сэ сыкъэзымылъагъужар» жыхуиIэ псэлъафэм и сурэтщ къалэкур зи куэбжэпэ унэгуащэр. Щхьэцыр IэгукIэ ирилъэщIэкIа къудейщ, ижьаи-имыжьаи. ПщIантIэм зэрыдэт хъэлатымкIэ къыдэжащ, зэплъыжаи-зэмыплъыжаи. Маникюркъым, макияжкъым. Хиджабкъым, джилбабкъым. Ауэ умылъагъу нэпцIу зыблебгъэхыну плъэкIыныр къызогъанэри, дыгъэ гуащIэм жьауэм укъызэрыхэнэм хуэдэу, щхьэхуимыту укъыбгъэдонэ. Зыуи зищIыркъым. ЖаIэ хабзэ фIэкIаи жиIэркъым. Абы уегъэбэлэрыгъри, и гупсысэ къызэрымыкIуэхэм уапхъуэтэху, къыпфIэмыIуэхуу зыIэщIэбгъэкIа и псалъэ къызэрыкIуэхэм уакIэлъыIэбэжын хуей мэхъу.
— ПцIы фымыупс, — яжызоIэ. — ПцIыр афияным хуэдэ къабзэщ, къэбгъэщхьэпэн щIэбдзакъэ — узыIэпишэнурэ укъэувыIэжыфынукъым. Абы и ужькIэ дыгъуэныр. Ефэныр нэхъеижитIщ, адрейр жызумыгъэIэххэ…
Зи щытхъу зэхих и сабийхэм зэреущием тепсэлъыхьыныгут Iэкуандэ, ауэ укIытэхыным къыIэщIэкIуэсыкIыну зэрыхуежьэу, зэрыкI мыхъуну хъийр и нэгум къыщIоувэри игъэбакъуэркъым. Аращ къыщIидзэжурэ и жэм лъакъуэм имыукI шкIэхэм щIытепсэлъыхьыр:
— ПцIыр Iей дыдэщ. Псори къыщежьэр пцIым дежщ. «Унагъуэ фихьэми, «Мобыхэ я нысэ пцIыупсыжьыр» къыфхужаIэу», — яжызоIэ.
Еущиеу жиIэу зи гугъу ищIыр иджыри еджапIэр къэзымыуха и хъыджэбзищращ. И щIалэ цIыкIур зекIуа къудейщ.
Я нэхъыжь Iэдииху ебгъуанэм щIэсщ. «Тху» защIэкъым, ауэ зэхихыр къыфIэIуэхуу зэрыхузэфIэкIкIэ фIыуэ йоджэ.
— ЦIыхур номиным къытехъукIауэ жызыIэ дерсым дынэсащ тхыдэмкIэ, — жеIэж хъыджэбз цIыкIум, махуэ гуэрым унэм къэкIуэжауэ. — Адэ къуэшым, «ТIу» къэвмыхьын щхьэ-кIэ тхылъым итыр ауэ сытми фигу ивубыди, къывэупщIмэ жыфIэж»жиIати,апхуэдэу сщIащ. «Зыри пхуэзгъэувкъым, тегъэщIапIэ сщIын зыри зэхэзбгъэхакъым», — къызжиIащ егъэджакIуэм. НтIэ, цIыхухэр Iэдэм-рэ Хьэуарэ къатехъукIауэ аракъэ?
— Аращ. «Си фIэщ хъуркъым тхылъым итыр» жыIэ, — кърет чэнджэщ Адэ шыпхъум. Сэ школым сыщыщIэсым «Хэт Алыхьыр зи фIэщ хъур?» жаIэурэ къытхэупщIыхьти, си Iэр зэрысIэтам щхьэкIэ «тIу» схуагъэувауэ щытащ. Сыкъелащ, уэри укъелынщ.
— Ди егъэджакIуэм апхуэдэу жеIи, тхьэ, къоуэнщи укъриудынмэ, — погуфIыкI Iэдииху.
— Зэрыхъум еплъ. Ухигъэзыхьмэ, узэгупсысыр жыIэ, ауэ нэхъыжьщ, упэмыпсэлъэж, зэпумыуду езым жиIэр жегъэIэ. Уигу иримыхьмэ, уи тхьэкIумэм иумыгъэхьи зэфIэкIащ, — дыщIегъу, пщыпхъум и жагъуэ зэримыщIыным хуэсакъыурэ, и пхъур зыцIыхуж Iэкуандэ. — Мыбыхэм Мэлычыпхъу и жьэр къащIэкIэжащ, ящIэр жамыIэу хъунукъым.
Шхыдэ зищIми, Iэкуандэ къыгурымыIуэ Iуэхум хэлъкъым, «мэлычыпхъуищри» тхьэмахуэ махуэхэм гъунэгъу мэжджытым еджакIуэ егъакIуэ, езыми нэмэз ещI.
— Сэ Папэ «Амэнэ рэсулу» сигъэщIащ, — жеIэри, иджыри илъэсих иримыкъуа Нуржан къурIэн егъэджакIуэм и пащхьэ йоувэ махуэ гуэрым.
— Папэ нэмэз ищI хъунщ, дауи? — къохъуапсэ кърихьэлIахэм яз.
— Папэ ищIкъым, ауэ Мамэ «тIэкIу» ещI, — ет жэуап хъыджэбз цIыкIум.
— Азэныр къыщыджэкIэ, «Щхьэ нэмэз умыщIрэ?» — жеIэри къысщохьэ, — мэдыхьэшх Iэкуандэ хъыджэбз нэхъыщIэм здытепсэлъыхьым. — «СопщафIэ», — жызоIэ. «Абы щхьэкIэ къэбгъанэ зэрымыхъунур пщIэкъэ?» — жи езыми. Тхьэ зытрезгъэхьэурэ щыспшыныж къысхуохуэм…
«ЦIыхуфI» щIыжаIэ нэрыбгэ хьэрэмыгъэншэхэм я щапхъэщ Iэкуандэ. Уэ пхуэди, сэ схуэди щымыIэжкIэ ягъэ кIынукъым, дэ дэщхьхэр гъунэжщ, ауэ мы цIыху щIыкIэм уримыхьэлIэжын жыхуэпIэр псыри, хьэуари, уеблэмэ езы дунейри кIуэдыжыным ещхьщ. Сабийми, балигъми, нэхъыжьми, гъунэгъуми къалъысыр гъэзэщIэн зэрыхуейр Iэкуандэ фIыуэ къызэрыгурыIуэр и хущIэмыхьэкIэм къегъэлъагъуэ. Ауэ ар махуэ къэс узрихьэлIэ цIыхухэм къазэрыщхьэщыкIым щыхьэт наIуэ хуэхъуу дэплъагъур… зыри зэрыдумылъагъум и закъуэщ. «Сыт сщIэуэ (жысIэу, щыстIагъэу, сшхыуэ) зытезгъэпсэлъыхьын» псэукIэ «модэм» емыкIуу, тIэкIуи хуэпасэрейуэ, цIыхухэм захигъэгъуэщэн гукъыдэжым щхьэхуимыту къахегъэпIиикI жумыIэмэ.
Хьэл дахэ куэд къызыкъуихыфынущ цIыхум. Губзыгъэу, хабзэ хэлъу, зэкIэлъыкIуэу, хьэлэлу, IэбэкIэ дахэу, лъагъугъуафIэу, щIыкIафIэу, макъ жьгъырууэ, къинэмыщIу щытыфынущ. Ауэ а псори бгъэдэлъу щытми, апхуэдэ нэрыбгейм зы дакъикъэ тебгъэкIуадэ нэхърэ, зэ фIыуэ уаукIми нэхъыфIщ. IэпкълъэпкъкIэ узыщымэхъашэм и гуемыIукIэр зыми щыщкъым, зи хьэлэлагъыр уи нэм къыщIэзыIу хьэл декIуэкIыгъуей зиIэм елъытауэ. Ауэ жаIэкъым «цIыху гугъу» жаIэу.
Iэкуандэ цIыху тыншщ. ЦIыху тыншыр, езыр гугъу щехь къыхуихуэми, упэгъунэгъуныр гупсэхугъуэщ. Абы унагъуэ дахэ зримыщIэкIын-кIи Iэмал иIэкъым. Япэрауэ, зыхэпсэукI гъащIэм къыщилъыхъуэр езым хуэдэхэращ. ЕтIуанэрауэ, цIыху псэгъэтыншхэр уафэм хьэзыру къехуэхыркъым, хьэхууи къащтэркъым. Ахэр гущIэгъур пщалъэкIэ къыщамыпщ унагъуэхэм, фIыуэ зэрылъагъу зэIыхьлыхэм я жьауэм хуэм цIыкIуурэ къыщIохъукI. ИужькIэ дэнэ къыщыхутэми, я дуней тхылъ напэм къафIытенэр дзыхь хуащIын хуэдизкIэ ягъэунэхуа, зи IэфI зыхащIа псэ къабзагъэм и сурэт гум имыхуращ.
ИтIани унагъуэм фэ къытеуэр Адэм нэхъ елъытами, абы щыжьэдэпшэ хьэуам нэхъ хэтыр Анэращ. ЛIыфI къуэфI хуэмыщынкIи хъунщ, ауэ хэт шэч къытезыхьэр цIыхубзыфIым быныфI зэрыхуэщым? ЛIыфIым щIэблэфIкъым хуэмыщыр, зыгъэуна «фызыфIым» и щIыхуэр тхылъым хутезыгъэкIыжын мелыIычщ, бын тхьэкIумэм и тепщэ Анэм абы Адэм и Iей иримыгъэIуэн хуэдэу.
«Мы жылэр докIуэри унагъуэм бгъэдэлъ мылъкум хотIысхьэ, дэ унэ нэщI дыкъыщIэтIысхьащ, зыри щIэмыту», — Ксантиппэ гуэрым игу хэщIыж зищIурэ зигъэщIагъуэу зэхыбох. «Пэжу, СократI лъапцIэу бэзэрым къыщикIухьу слъэгъуат», — уогупсыс уэри, у-Платонмэ2. Iэкуандэ ещхьу, Сократи Сократ зыщIыжыр сократыфэ зэрытемытращ-тIэ. «ЗыгуэркIэ, афиндэсхэ, си къуэхэр ин хъурэ щэныфIагъым нэхърэ ахъшэм, е нэгъуэщI Iуэху мыщхьэпэ гуэрым дихьэхауэ флъагъумэ, сэ фызэрызмыгъэпсэуам ещхьу, фэри ахэр фымыгъэпсэууэ зэхэзехуэн фщIы; зыри ямыщIысхэу загъэпагэмэ, сэ фызэрызгъэкъуаншэу щытам ещхьу вгъэкъуаншэ, мыхьэнэ нэхъ зиIэр къазэрыфIэмыIуэхум, мыгъуапэ-мыпщампIэхэу зэрызэхаIэтыкIым папщIэ», — жиIэри, дунейм ехыжын и пэ цIыхухэм захуигъэзат жи а лIыфIым. Ауэ хэт зэхиха Сократ и къуэхэм я цIэ?!
ГушыIэр зы лъэныкъуэщи, тхьэмадэр цIыхуфIрэ гуащэр абы имыакъылэгъумэ, — унагъуэр мэтынш, езыр гугъу йохь. ХьэлкIэ нэхъ ехъулIар бзылъхугъэрамэ, — и унагъуэм зэрыкъуажэу дотынш, абы лIы нэхъ мыкIуэмытэри щихъуэжыр нэхъы-бэщ. Пэжщ, хъулъхугъэм и пщIэр нэхъ лъагэщ, унафэкIи нэхъ щхьэхуитщ, ауэ абыи бзылъхугъэм и уафэмимытвагъуэ хупыгъанэркъым. И хъыджэбзыфIагъыр къы-хуэгъэушын-къыхуэмыгъэушынщ. Къэуша ныкъуи, къэуша нэпцIи, къэушыпаи, къахуэмыгъэуши, къахуэмыгъэушыжи къытхэтщ. ХъыджэбзыфIагъым, хэти зэрищIэщи, IункIыбзищ къудейщ иIэр: шынэр, хъуапсэр, лъагъуныгъэр. Е псом щыщи тIэкIу-тIэкIу. ЩIалэфIагъым-щэ? АбыкIэ щIалэфI дыхуэзэмэ деупщIынщ, иджыпсту дызытепсэлъыхьыр ахэракъым.
Ауэ зэщхьитI щызэрихьэлIи къы-щохъу… иджыпсту зи гугъу тщIы Iэкуандэ Дахэ теухуа хъыбарым ещхь таурыхъхэм. Зэрызытепсэлъыхьыжыр къыхуэгъун папщIэ зыхуэпсэлъэж нэ-хъей, Iэкуандэ зыдигъуэжхэм холъадэ зы напIэ IэтыгъуэкIэ. АпщIондэху зытета щытыкIэм зэрымыщIэкIэ къызэрыщымыхутар уи фIэщ зыщI налкъутхэр къыжьэдощэщ:
— Сэ пцIы супсакъэ, сыкъыщIэмыщыжынкIэ мы дуней зы Iэмал иIэкъым, — къыпещэ абы фIызэтеж и Iупэхэр иубыдурэ. — Е сымыщIэххэу зызумысыжынущ, е нэгъуэщI зыгуэру си пцIыр утыкум къихутэнущ. Си щхьэгъусэм «пцIы фымыупс» жыхуэпIэм къибгъэкIыр сыт?» — жи. «Папэ жумыIэ» псалъэ закъуэм фIэкIа хэмыту сощIри, унэм щIэкIмэ къыщыщIыр адэ-анэм яжримыIэжу, и Iуэху зыIутыр унагъуэм ямыщIэ-ми хъууэ иригъэсэнукъэ абы сабийр?!
Хъыбар дахэ гуэр щыIэщ адыгэ зэчырхэм къыхэщ щихъышхуэ Абдул Къадир Чылани и сабиигъуэм теухуауэ. Ар Iэкуандэ жесIэжыну си бзэгур тепыIэжкъым, ауэ иджыпсту тIури допIащIэри, сэ фэ вжесIэжынщи фэри фыщыхущIыхьэ абы жефIэж.
Чылани и хъыбар
Ар иджыри сабийуэ еджакIуэ ежьауэ, гъусэ зыхуэхъуа сатуущIэ гупым я чырэр хъунщIакIуэхэм япэщIохуэ. Псори къыщахъунщIэм, щIалэ цIыкIури къащ, ауэ зыри щагъуэткъым. Арати, зэрысабийм папщIэ къемылIэлIащэу, «Уэ сытпIыгъ, щIалэ цIыкIу?» — жаIэри къоупщIхэ. «Дыщэ динар плIыщI сIыгъщ», — ярет жэуап ныбжьыщIэм. Япэрей хъунщIакIуэм зэхихыр и фIэщ мыхъуудыхьэшхащ.ЕтIуанэми ардыдэр щыжриIэм, Чилани нэхъыщхьэм деж яшэри и пащхьэ ирагъэувэ. «Дэнэ-тIэ здэщыIэр ахъшэр?» — къоупщI аргуэрыр дзыхьмыщIу. «Си джанэм кIуэцIыдащ», — жеIэ Чылани. Ахъшэр къагъуэта нэужь, нэхъыщхьэм Чылани хигъэзыхьащ: «Зэрыдмыгъуэтар плъэгъуат, щхьэ умыбзыщIарэ ахъшэ зэрыпIыгъыр?» «Си Анэр зэи пцIы сымыупсыну къэзгъэгугъащ», — итащ жэуап щIалэ цIыкIум.
АдэкIа Iуэхур зэрекIуэкIар зыIуэтэжхэм жаIэр зэщхьэщокI. Ауэ зэтехуэу зы жаIэ. «Уэ уи Анэр бгъэпэжати укъелащ, КъэзыгъэщIам епцIыжауэ зи гъащIэр зыхь сэ хэт сыкъезыгъэлынур?» — жиIэщ хъунщIакIуэ нэхъыщхьэми, чырэм хэтхэм къатрихар яритыжа нэужь, и закъуэу гъуэгу теувэжащ жи. Ауэ и гъусэхэм ар хуадакъым. «Иджыри къэс ди нэхъыщхьэу ущыщытакIэ, гъуэгу захуэми ущыдигъуазэу ущытыныр тфIэфIщ», — жаIэри, къыбгъэдэнахэщ.
Апхуэдэу, пэжыр зи нэрыгъ щIалэ цIыкIум и хьэтыркIэ апхуэдиз цIыхум фIыгъуэр къайхъулIащ.
Iэкуандэ и къуэ Мухьэмэди Чылани ижь къыщIихуагъэныр хэлъщ. Хэт и гугъэнт, узэрыдыхьэ гъуэгу задэм «ВыщхьэфIэч» фIэзыща къуажэ цIыкIум апхуэдэ бзылъхугъэ дэсыжыну? Алыхым удзыфэу къигъэщIа Кавказым «Кавказ плъыжь» фIэзыщыфахэм кърагъэпщауэ щыта жьыбгъэ бзаджэм димыхыфу къыдэнауэ.
ЧэримМарианнэ.
1 Сократ — алыдж ущиякIуэ цIэрыIуэ. Ксантиппэ — хьэлыншагъкIэ цIэрыIуэ хъуа абы и щхьэгъусэ.
2 Платон — Сократ и гъэсэн.
