Iуащхьэмахуэ ахъшэ хуэщщ
КъБР-м щыIэ инвестицэ щытыкIэр ефIакIуэ зэпытщ.
2012 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэрым щIэуэ куэд къыщыхъуащ. Ауэ зызымыхъуэжыр зыщ — республикэм IэнатIэ нэхъыщхьэ псори япэкIэ игъэкIуатэу зеужь.
Зыужьыныгъэр зэлъытауэ щытыну цIыхухэр
Иужьрей зэманым щIыналъэм къыщыхъуа политикэ Iуэху нэхъыщхьэр КъБР-м и Правительствэр зэрыIуагъэкIарщ. Республикэм и Iэтащхьэ Къанокъуэ Арсен апхуэдэ унафэ къыщIищтам и щхьэусыгъуэу къигъэлъэгъуащ зэхъуэкIыныгъэхэр ирагъэкIуэкIын, хэхауэ къапщтэмэ, республикэм и Правительствэм и къызэгъэпэщыкIэр федеральнэ IэнатIэхэм я зэхэтыкIэм ирагъэзэгъыжын икIи лъэныкъуитIыр нэхъ тэмэму, сэбэпынагъи къыпэкIуэу зэдэлэжьэныр зэтрагъэувэн зэрыхуейр.
— Правительствэм хэтхэр тхъуэжын хуей щIэхъур зи тхыдэм и напэкIуэцI къыкIэлъыкIуэр къызэIузых Къэбэрдей-Балъкъэрым къалэныщIэхэр и пащхьэ къызэриувэр аращ, — жиIащ Къанокъуэ Арсен. — Дэ ди социально-экономикэ зыужьыныгъэр икIэщIыпIэкIэ щIэдгъэхуэбжьэну къытпэщытщ. Абы къыхэкIыу экономикэр япэкIэ зыгъэкIуэтэфын инвесторхэр ди щIыналъэмкIэ нэхъ къаплъэ зэрыхъуам къыхэкIыу республикэм къыбгъэдэхуэ Iуэху инхэр тэмэму зэблэзыгъэкIыфын, апхуэдэу дунейпсо экономикэр зыхэхуа кризисым къыдэкIуэхэм зэрахуэфащэкIэ япэщIэтыфын IэщIагъэлIхэр димыIэу хъунукъым. Дэ гъуэгу тэмэмым дызэрытетым и щыхьэтщ Къэбэрдей-Балъкъэрым щылэжьэну хущIэкъу инвесторхэм я бжыгъэм зэрыхэхъуэр. Абыхэм Iуэху пыухыкIахэр къыхалъхьэ, республикэм и щIыналъэм проект щхьэхуэхэр щызэтрагъэувэну зэрыхущIэкъур жаIэ. Ар ди дежкIэ гурыфIыгъуэщ. ИкIи мис апхуэдэ Iуэхухэр кIыхьлIыхь мыхъуу зэблагъэкIыфын хуейщ гъэзэщIакIуэ властым и органхэм. Правительствэр нэхъ зэфIэкIышхуэ зыбгъэдэлъ IэщIагъэлIхэмкIэ къызэдгъэпэщын хуей хъуащ. Министрхэм я кабинетыщIэм хэтхэр нэхъ жыджэру Iуэхум бгъэдыхьэн, щыIэ гугъуехьхэр нэхъ тегушхуауэ къаIэтын икIи езыхэм я унафэщIхэм я деж щыпхагъэкIын хуейщ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым зегъэужьынымкIэ япэ игъэщыпхъэ Iуэхухэр къыщыгъэлъэгъуащ «Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым и социально-экономикэ зыужьыныгъэм и стратегиеу» 2025 гъэм нэсыху, «КъБР-м зэрызиужьыну стратегиеу» 2030 гъэм нэсыху ятещIыхьахэм. Иджыпсту республикэм программэ хэха зэмылIэужьыгъуэу 48-рэ щагъэзащIэ. IэнатIэ нэхъыщхьэхэм, япэ ирагъэщхэм ящыщщ турист кластерым, мэкъумэш продукцэм ерыскъыпхъэ къыхэщIыкIыныр зи лъабжьэ агропромышленнэ комплексым зегъэужьыныр, псэупIэ унэхэр щIэгъэхуэбжьауэ ухуэныр.
Къэбэрдей-Балъкъэрым туризмэмкIэ и IэнатIэр иджырей экономикэм и дэтхэнэ IэнатIэми хуэдэу, щIэгъэхуэбжьауэ япэкIэ мэкIуатэ. Абы игъэIуфынущ ди щIыналъэр цIыхухэм загъэпсэхуным, я узыншагъэр зэтрагъэувэжыным, ягъэбыдэным сыт и лъэныкъуэкIи къызэрезэгъыр. «Сочи-2012» ХI дунейпсо инвестицэ зэхыхьэшхуэм КъБР-мрэ «Кавказ Ищхъэрэм и курортхэр» акционер зэгухьэныгъэмрэ Iэ щыщIадзащ иджырей курорт мыгувэу къыщызэрагъэпэщыну турист-рекреацэ экономикэ щIыналъэ щхьэхуитым зегъэужьыным теухуа зэгурыIуэныгъэм. А щIыкIэм тету, дэ аргуэру мыхьэнэшхуэ зиIэ лъэбакъуэ тчащ Урысей Ипщэм рекреацэ кластер къыщызэгъэпэщынымкIэ федеральнэ программэр гъэзэщIэным хуэунэтIауэ.
Турист экономикэ щIыналъэ хэхар Iыхьищу гуэшащ. Абы хохьэ Шэрэдж, Шэджэм районхэм я щIыналъэхэм хиубыдэ «Безенги» комплексыр, Дзэлыкъуэ районым хиубыдэ «Джилы-Су» къурш-рекреацэ комплексыр, Iуащхьэмахуэ районым хиубыдэ «Iуащхьэмахуэ лъапэ» къурш-рекреацэ комплексыр. «Iуащхьэмахуэ лъапэ» къурш-рекреацэ комплексым зыщиужьыну щIыналъэхэри плIыуэ гуэшащ. Ахэр «Iуащхьэмахуэ», «Чиперазау», «Чегет», «Юсеньги» щIыналъэхэрщ.
— Зэман гъунэгъум къриубыдэу Къэбэрдей-Балъкъэрым зэрызиужьыну стратегием и унэтIыныгъэ нэхъыщхьэу, шэч хэмылъу, щытынущ турист IэнатIэр, — къыхигъэщхьэхукIащ Къанокъуэ Арсен. — Сэ шэч къытесхьэркъым «Кавказ Ищхъэрэм и курортхэр» къэрал корпорацэм дэщIыгъуу республикэм и бгылъэ щIыпIэхэм дунейпсо мардэхэм къезэгъ курорт зэрыщыдухуэфынум.
Мэкъумэш IэнатIэм и гугъу пщIымэ, къэгъэлъэгъуапхъэщ 2015 гъэм и кIэухым нэсыху Къэбэрдей-Балъкъэрым и хозяйствэ псоми мэкъумэшхэкIыу сом мелард 35,4-м нэблагъэ и уасэ къызэралэжьынур (зекIуэ уасэхэм ятещIыхьауэ къапщтэмэ, ар 2012 гъэм и кIэухым елъытауэ процент 12-кIэ нэхъыбэщ). ПсэупIэхэр щIыным утепсэлъыхьмэ, къэгъэлъэгъуапхъэщ 2015 гъэм и кIэухым ирихьэлIэу ухуэныгъэ лэжьыгъэу сом меларди 8-м щIигъу и уасэ зэфIагъэкIыну зэрамурадыр. Апхуэдэу щыщыткIэ, илъэсым къриубыдэу псэупIэу хьэзыр ящIыр метр зэбгъузэнатIэ мин 450-м нэблэгъэнущ. Республикэм исхэр ику иту псэупIэкIэ къызэрызэрагъэпэщар проценти 10-кIэ нэхъыбэ хъунущ.
Республикэм зегъэужьынымкIэ стратегие мыхьэнэ зиIэ IэнатIэ нэхъыщхьэхэм ящыщщ ухуэныгъэм ирахьэлIэ материалхэр иджырей технологиехэр къагъэсэбэпурэ гъэхьэзырыныр, электрокъару къэлэжьыныр. Республикэм и экономикэм зэрызиужьыр псом нэхърэ нэхъ наIуэу къэзыгъэлъагъуэ валовэ щIыналъэ продуктым 2011 гъэм елъытауэ 2015 гъэм и кIэухым ирихьэлIэу процент 18-м щIигъукIэ хэхъуэн икIи сом меларди 124-рэ и уасэм нэсын хуейщ. Капитал нэхъыщхьэм къыхалъхьэ инвестицэхэр сом мелард 22-м нэблэгъэнущ. Экономикэм и IэнатIэхэм щылажьэхэм я бжыгъэр цIыху мини 8-кIэ нэхъыбэ хъунущ, лэжьапIэншэхэм я бжыгъэр проценти 7,7-м нэсу ехынущ.
«Севкаврентген»-р къощIэрэщIэж
IэщIагъэлI куэдым зэакъылэгъуу жаIэ: Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым зэрызиужьыну стратегиер гъэзэщIэнымкIэ лъэхъэнэщIэм щIидзащ 2012 гъэм и гъэмахуэм. А пIалъэр къыщIащтар Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым и япэ предприятэм кредит къищтэнымкIэ къэралыр шэсыпIэу зэрыувам ехьэлIащ. Апхуэдэ зэфIэкI зыгъуэтар Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщ «Севкаврентген-Д» предприятэрщ, иджырей медицинэ техникэр къыщIэгъэкIыным елэжьырщ. Мы инвестицэ проектым и уасэр псори зэхэту сом мелуан 750-рэ хуэдиз, къэралыр шэсыпIэу зэрыува ахъшэр сом мелуан 367-рэ мэхъу. ЩIыхуэр зытрагъэкIуэдэнур бжыгъэхэр зи лъабжьэ медицинэ Iэмэпсымэу дунейпсо мардэхэм къитIасэхэр къыщIэзыгъэкIыну, иджырей технологие пэрытыр зыубгъуауэ къыщагъэсэбэп IэнатIэ къызэIухынырщ, апхуэдэу хьэзыр хъуа продукцэр щэныр зэтегъэувэнырщ. Предприятэр къагъэщIэрэщIэжа нэужь, абы и цеххэмрэ къегъэщIылIа адрей IэнатIэхэмрэ щылажьэхэм я бжыгъэр цIыху 400-кIэ нэхъыбэ хъунущ. 2011 гъэм и закъуэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и агрокомплексым щагъэзащIэу щытащ псори зэхэту сом меларди 4,5-рэ зи уасэ инвестицэ проекту 19.
Япэхэми хуэдэу, Къэбэрдей-Балъкъэрым щылэжьэну хущIокъу зэфIэкIышхуэ зыбгъэдэлъ инвесторхэр икIи ар наIуэу къигъэлъэгъуащ «Сочи-2012» зэхыхьэшхуэм. Республикэм абы проект нэхъыщхьэу тIу утыку къыщрихьащ. Зыр зытеухуар Тырныауз вольфрам-молибден комбинатыр зэтегъэувэжынырщ. 2013 — 2017 гъэхэм ягъэзэщIэну зыщыгугъ а проектым сом мелард 12 текIуэдэнущ. Комбинатыр зэтрагъэувэжмэ, абы лэжьапIэ IэнатIэу миным нэблагъэ иIэнущ. ЕтIуанэ проектыр нэхъ иныжщ. Ар зытеухуар «PLANA» агроиндустриальнэ парк» экономикэ щIыналъэ хэха къызэгъэпэщыныр. Абы фейдэшхуэ пылъу лажьэ IэнатIэ 18 щыIэнущ зы кластерым хиубыдэу. Абы щызэдэлэжьэнущ машинэ зыщIхэр, химием и продукцэ къыщIэзыгъэкIхэр, пхъэм елэжьхэр, ерыскъыпхъэхэр зыгъэхьэзырхэр. Псори зэхэту проектым сом мелард 60-м щIигъу и уасэ текIуэдэнущ. Ауэ абы и фIыщIэкIэ иджырей IэнатIэ лъэщ зэтеувэнущ, лэжьакIуэ мин 11-м нэблагъэ пэрыту, апхуэдэу бюджетми налог хэхъуэу гъэ къэс сом мелард 11,4-рэ къыIэрыхьэнущ.
ЩIыналъэм къыIэрыхьэ инвестицэхэм хэгъэхъуэнымкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ хэкIыпIэхэм ящыщу Къэбэрдей-Балъкъэрым и Правительствэм къелъытэ банк нэхъ инхэм зэпымыууэ ядэлэжьэныр. Зэрыщыту къапщтэмэ, банкхэм я ахъшэу щIыналъэм и экономикэм халъхьэр гъэ къэс нэхъыбэ мэхъу. Псалъэм папщIэ, 2011 гъэм щIыналъэм и мэкъумэшыщIэхэм банкхэм ирата щIыхуэр 2010 гъэм елъытауэ хуэди 2,3-кIэ нэхъыбэщ.
Хьэрычэт IэнатIэ мыиным и
гъуэгур зэIухащ
Республикэм гулъытэ хэха щыхуащI хьэрычэт лэжьыгъэ мыинымрэ курытымрэ зегъэужьыным.
— Къэбэрдей-Балъкъэрым щызэтеуващ хьэрычэт IэнатIэ мыиным зыщIэгъэкъуэнымкIэ къэрал псом щынэхъыфI дыдэхэм ящыщ Iэмалхэр. Хьэрычэт IэнатIэ мыиным зегъэужьыныр шэсыпIэщ экономикэм и адрей IэнатIэ псори тэмэму лэжьэнымкIэ, — жеIэ Къанокъуэ Арсен.
КъБР-м предприятэ цIыкIуу (цIыкIу дыдэхэри яхэту), курыту (юридическэ IэнатIэу) 4280-рэ, щхьэзакъуэ хьэрычэтыщIэу мин 27,1-рэ щолажьэ. КъызэрабжамкIэ, а IэнатIэм цIыху мин 95-рэ хуэдиз епхащ. Хьэрычэт лэжьыгъэ мыиным зэрыдэIэпыкъу системэ зызыужьа зэтеуващ икIи республикэм дэIэпыкъуныгъэ щагъуэт бизнесым хыхьа къудейхэми, нэхъ япэкIэ щIадзауэ лажьэхэми. А системэм хеубыдэ финанс лъэныкъуэри, бизнесым мылъкукIэ зыщIэгъэкъуэнри, лэжьакIуэхэр егъэджэнри.
ХьэрычэтыщIэхэм хуапшыныж оборудованэ къэщэхуным трагъэкIуэдам, банкхэм къыIаха кредитхэмрэ лизингымкIэ зэгурыIуэныгъэхэмрэ проценткIэ щхьэщатыкIхэм ящыщ Iыхьэр, фIагъым и дунейпсо мардэхэм тету продукцэр сертификацэ щIыным, гъэлъэгъуэныгъэхэм хэтыным трагъэкIуадэхэр. Хьэрычэт IэнатIэхэм электросетхэм зэрыпадзэм щIат уасэр ягъэмэщIащ. Банкхэм кредитхэр къыIахын папщIэ яхурикъун сакъылэт зимыIэ бизнесменхэм я цIэкIэ КъБР-м и ШэсыпIэ фондыр къоув къащтэ щIыхуэр зэрапшыныжынумкIэ шэсыпIэу. Хьэрычэт IэнатIэм и лэжьакIуэ ныбжьыщIэхэм зыщIагъакъуэ. Зи ныбжьыр илъэс 30-м щIимыгъуахэм езыхэм зэхалъхьа бизнес-мурадхэр ягъэзэщIэн папщIэ грант къыIахыфынущ зыхуэфащэ конкурсым кърикIуэхэм япкъ иткIэ.
Хьэрычэт IэнатIэм ахъшэкIэ зыщIэгъэкъуэнымкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхуу уващ бизнес мыиным и субъектхэм куэд дыдэ мыхъу щIыхуэхэр зэрырат инфраструктурэр къызэрызэрагъэпэщар. Республикэм абы и лъэныкъуэкIэ зэщIыгъуу зыщаужь муниципальнэ фондхэмрэ кредит кооперативхэмрэ. Инновацэ унэтIыныгъэ зиIэ предприятэ мыинхэмрэ курытхэмрэ хьэрычэт лэжьыгъэр зэтрагъэувэн, къэхутэныгъэхэр ирагъэкIуэкIын, проектхэр зэхалъхьэн, иджырей технологиехэмрэ оборудованэмрэ къащэхун, зэрылэжьэну программэхэр зэтрагъэувэн папщIэ грантхэр хухах.
Конкурсхэм япкъ иткIэ, щIыналъэ бюджетхэм хухах хьэрычэт IэнатIэ мыинымрэ курытымрэ зегъэужьынымкIэ муниципальнэ программэхэр гъэзэщIэным трагъэкIуэдэну субсидиехэр. Хьэрычэт IэнатIэм пэрыувагъащIэхэм мылъкукIэ защIэгъэкъуэным хиубыдэу, республикэм зыщрагъэужь бизнес-инкубаторхэм, абыхэм муниципальнэ бизнес-инкубаторхэри яхэту.
Бжыгъэм къегъэлъагъуэ
2015 гъэм и кIэухым ирихьэлIэу КъБР-м и щIыналъэ валовэ продуктыр сом меларди 124-м нэсынущ. ИлъэсиплIым къриубыдэу ар процент 18-м щIигъукIэ нэхъыбэ хъунущ.
«Российская газета» («ЩIыналъэ. Кавказ Ищхъэрэ» къыдэкIыгъуэ хэха), №9, (5984) 2013 гъэм щIышылэм и 18-м.
