Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Прунж кхъуейжьапхъэ
Прунжыр зэхащыпыкI, фIыуэ ялъэсри, гъур хъуху ягъэгъущ. Прунж къабзэр яхьэжри, кхъузанэкIэ яухуэнщIыж.
Шыуаным псы щIыIэ тIэкIу иракIэ, абы джэдыкIэ кугъуэ уда зыхэлъ шатэ хакIэри, дакъикъи 5-6-кIэ къагъэкъуалъэ. ИтIанэ а шатэ къэкъуалъэм, къыркуэ мыхъун щхьэкIэ зэIащIэурэ, прунж хьэжыгъэр хакIутэ. Шыуаныщхьэр ныкъуэтепIэу, зэзэмызи зэIащIэурэ, дакъикъэ 15 хуэдизкIэ къагъавэ, тхъу къыщIидзыху. Абы кхъуей цIынэ хагъэщащэ, зэIащIэурэ шыгъушыпс хакIэри, щыуаныщхьэр техауэ дакъикъи 4-5 хуэдизкIэ, хьэзыр хъуху, ягъажьэ.
Кхъуейжьапхъэ жьар пщтыру тепщэчкIэ Iэнэм трагъэувэ. ПIастэ щIыIэ, чыржын, хьэлIамэ, щIакхъуэ дашх. Шэ хуабэ трафыхьыж.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ): псы щIыIэу — г 50, шатэу — г 260-рэ, джэдыкIэ кугъуэу — зы ныкъуэ, прунж хьэжыгъэу — г 15, кхъуей цIынэу — г 15, шыгъуу — узыхуейм хуэдиз.
Бжэнышэ хуабэрэ къамыл форэ
Мы шхыныгъуэр хуабжьу сэбэп яхуохъу зи тэмакъ узхэм, щIыIэ зыхыхьахэм, псчэрейхэм, зи тхьэмщIыгъу узхэм. Щрафыр шха иужь-кIэщ.
Пщыхьэщхьэм къаша бжэнышэ хуабэм къамыл фор традзэри, щIыIэ зэуэкIахэр ирагъафэ, ягъэгъуэлъыжри хуабэу щIауфэ, щIыIэу хыхьари нэху щыху пщIэнтIэпсу къыпхокI. Апхуэдэу жэщ зыщыплIкIэ ящIа нэужь сымаджэр мэхъуж.
Зи тхьэмщIыгъу узхэм, псчэрейхэм фо зытедза шэ хуабэр шха нэужь махуэм щэ ираф грамм щитI-щитIурэ.
Халъхьэхэр: бжэнышэу — г 200, къамыл фоуэ — г 40.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
Псалъэжьхэр
Хьэрэпэт и къуажэр ибгынэркъым
Дыщэ унэ нэхърэ — уи унэжь.
Дзыгъуэ пэтрэ и гъуэ щылIыхъужьщ.
Зауэм хэту джатэ хьэхуу яткъым.
Хьэрэ пэт и къуажэр ибгынэркъым.
Япэ умыуэ, къауэм ущымысхь.
«Акъыл уэстын хьэмэрэ былым уэстын?» — щыжаIэм, «Акъыл къызэти, былым сэ къэзгъуэтыжынщ», — жи- Iащ.
Акъылыр жыжьэу маплъэ, нэр абы и лъагъуэм ирокIуэ.
Вы хъунур шкIэ щIыкIэ уощIэ.
ХамэщIым насып щыIэкъым.
ЦIыхубэм и жьэр зыми хуэубыдынукъым.
Гур зыхуеIэм Iэр лъоIэс.
ГуфIэгъуэри гуIэгъуэри къызэдокIуэ.
Делагъэм уритепщэ нэхърэ, акъылым урипщылIмэ нэхъыфIщ.
ДунеймкIэ зызыгъэнщIа хьэдрыхэ кIуакъым.
Къуажэхьхэр
Махуэр щIылъэм къэзыхьыж
ТкIуаткIуэ псынщIэ,
ПсынщIэу лъатэ.
Мазэм и щыгъэ,
Дыгъэм дэбзэх.
Iэщхэр щыхъуакIуэ,
Щхъуэжьхэр
щыщакIуэ.
КIапсэ псыгъуэ
зэкIэщIэж,
Къуажи къали дэж.
Жэщыр щIылъэм
тезыхуж.
Махуэр щIылъэм
къэзыхьыж.
КъуакIэм къыщыджэ,
Уеджэмэ — къэджэж.
Жыг къудамэр
зыгъэхъей,
Сабэр уэгум
дэзыхьей.
Жэуапхэр
Бахъэ. Вагъуэ. Губгъуэ. Гъуэгу. Дыгъэ. Джэрпэджэж. Жьыбгъэ.
Зэхэзылъхьар Щоджэн Леонидщ.
Фэ фщIэрэ?
Псалъэхэм я мыхьэнэр
ЩIэшыжыпщIэ. ХьэгъуэлIыгъуэр дэкIыху щауэр здэщыIа унагъуэм къыщIашыжу и унэм къыщажэшым и деж «щIэшыжыпщIэ» яту щытащ, псалъэм папщIэ, зы мэл, шы, жэмыщIэ. Ар зытыр щхьэгъусэ къэзыша щIалэм и унагъуэрат. Зратыр щауэр здэщыIэрт.
Хабзэр ди зэманым щыIэжкъым.
ЩIыпIэхъуэж. Жылагъуэ зэхэтыкIэм, щхьэхуэу лъыщIэжым ехьэлIауэ адыгэхэм къадекIуэкIыу щыта хабзэщ. ЛъэпкъитIым яку цIыху укIыгъэ къыдэхъуамэ, ахэр зэрамыгъэукIын щхьэкIэ, къуаншагъэ зылэжьам лъы уасэ ирагъэтырти, къуажэм дагъэкIырт, къигъэзэжу щыпсэуну хуимыту. Апхуэдэ щIыкIэкIэ къуажэм дагъэкIам «щIыпIэхъуэж зыщIакIэ» еджэрт.
ЦIыху къызыIэщIэукIэ псоми щIыпIэхъуэж ирагъэщIыртэкъым, ар зэлъытар лей зытехьа лъэпкъым Iуэхур къызэригъэувым и ткIиягъырт. Нэхъыжьхэм я фIыгъэкIэ, зэрыукI къамыгъэхъуу, лъы уасэкIэ Iуэхур щызэфIагъэкIыр нэхъыбэт.
Жылэм яхэмызагъэ, ар бэлыхь хэзымыгъэкI, дыгъуакIуэ, епцIыжакIуэ хуэдэхэри зэхуэс ящIурэ, къуажэм дагъэкIыу щытащ. Апхуэдэхэми «щIыпIэхъуэж ирагъэщIащ» хужаIэрт.
Яущэджэр. Адыгэбзэм хэкIуэдыкIыжа псалъэщ. ЩэкI пхъашэ лIэужьыгъуэщ, цей Iэщхьэм, IэфракIэм деж хуэзэу, традэу щытауэ. А щэкI кIапэм сэр дадзэурэ ирагъэжанырт. ЩэкIри, абы и фIэщыгъэцIэри ди зэманым къэсакъым.
Iэгуиуэ. ДжэгукIэщ, щIалэгъуалэм къызэрагъэпэщ зэхэсхэм ущрихьэлIэу щытауэ. НыбжьыщIэхэм джэгукIэ гуэр щаIэтым и деж, «тезыр» къызытехуа хъыджэбзым и Iэгум бгырыпхкIэ иуэурэ гухэлъ зыхуищIа щIалэм и цIэр кърагъэIуатэрт.
ЩIалэгъуалэ зэхуэсхэр мащIэ щыхъум, джэгукIэри кIуэдыжащ.
Iэдэмыгу. Адыгэхэм я суд щIэкIэу щытам ехьэлIа псалъэщ. ЛъэныкъуитIыр судым щызэретам деж, ягъэмысэ цIыхум и къуаншагъэр зэхигъэкIыну ягъэлъэгъуа тхьэрыIуэ щыхьэтыр къыщыув щыIэт зыгъэкъуаншэм и Iуэхуми хэплъэн хуейуэ. А Iуэхури зэфIихыну къалэн зыщызыщIыж тхьэрыIуэ щыхьэтым «IэдэмыгукIэ» еджэу щытащ.
Думэн Хьэсэн.
Ди сурэт гъэтIылъыгъэхэр
IутIыж Борис траха фэеплъ сурэт. 2006 гъэ
Блэ фIыцIэжьым и кIуэдыжыкIар
(Дадэ и хъыбархэм щыщщ)
Гъатхэт. Сэ мэзхъумэу сымыкIуа щIыкIэу бригадэ пщыIэм плъыру сытест. Ди пщыIэм пэмыжыжьащэу псынэ хьэлэмэт къыщIэжырт, «Псынэ гъуагъуэкIэ» деджэу. Абы зы кхъужьей баринэ ин къыщхьэщытт. А кхъужьейр жылэ псом щыцIэрыIуэт: къыпыкIэр икъукIэ IэфIт, адрей мэз кхъужь цIыкIухэм нэхърэ зыкъомкIэ нэхъ пасэуи хъурт. Ауэ абы и закъуэтэкъым дэ жыгыжьыр фIыуэ щIэтлъагъур. Абы и лъабжьэм хуэдэу зыгъэпсэхупIэфI а хуейм щыбгъуэтынутэкъым. Сэ зэзэмызэ шэджагъуэ нэмэзыр абдежым щысщIырт.
Зыр адрейм зыкIи зэран хуэмыхъуу жыгыщхьэм бзу унагъуэ зыкъом щыпсэурт, абгъуэ екIухэр тращIыхьауэ. ЖыпIэнуракъэ, псэ зыпыт псоми псэхупIэ щагъуэтырт кхъужьеижьым деж. Сэ хуабжьу сфIэфIт бзу анэжьхэм я шыр цIыкIухэр щагъашхэкIэ сеплъыну. Ар зыхуэдэ щымыIэж гухэхъуэщ. Нэсу къэсыжыху нэхъ пIалъэ имыIэу мамэхэм я бынхэм я шхын къахьри Iутщ. Абыхэм пэплъэу, я Iупэ гъуэжь цIыкIухэр гъуэм кърашиикIауэ я къару къызэрихь-кIэ маджэ зи нэ къэмыпщIа бзу шырхэри: «Си чэзущ, си чэзущ» жи дэтхэнэми. Ауэ анэхэм зэхагъэгъуащэркъым зи шхэгъуэр дэтхэнэрами. Дауи зэхацIыхукIрэ? Псори зэщхьыркъабзэщ!
А зэманым деж лъагъугъуафIэ дыдэкъым бзу шырхэр, ауэ зы тхьэмахуэ, тхьэмахуитI нэхъ дэмыкIыу ахэр дахэ дыдэ мэхъу, уеплъ пэтми защумыгъэнщIу. Абыхэм апхуэдизкIэ дунейр ящIэщыгъуэщ, яфIэIэфIщи, ялъагъу псори яфIэтелъыджэщ!
АрщхьэкIэ абыхэм яхэтщ гъащIэшхуэ зимыIэхэри. Я нэхэр къэпщIыну хунэмысу я гъащIэр яух. Яух, бий я куэдщи. Зэм бгъэжьхэр къатоуэри, ехь, зэми жыгыр кIуапIэ ищIауэ зы блэ фIыцIэжь допщейри, шыр цIыкIухэр зэтрешхыхь.
Сэри зэрыслъэкIкIэ схъумэрт бзу шырхэр. Ауэ, тIэкIунитIэ нэхъ мыхъуми, сазэрытеплъэкъукIыу зэпымычу зыгуэр къэхъурт.
Махуэ гуэрым андез сщтэуэ жыг лъабжьэм сыздыщIэсым, хъийм икIауэ бзу анэжьхэр зэрызехьэу къэслъэгъуащ. Сыдэплъеящ, сыкъеплъыхащ, ауэ аддэ лъагэу уэгум ит бгъэжьыр мыхъумэ, нэгъуэщI къысIэщIэлъэгъуакъым. А бгъэжьыр сэ зыкъом щIауэ сцIыхурт, абы бзу шыр IуплъэгъуейхэмкIэ зыпхуиуцIэпIыжынутэкъым, ар нэхъ зыхуэлъэр тхьэкIумэкIыхьхэмрэ мэз джэдхэмрэт.
«Ярэби, сыту пIэрэ-тIэ, мы бзуужьхэм зыщIаукIыжыр?» — сегупсысащ сэ, си нэр бгъэжьым къытезмыгъэкIыу. Абы хуэмурэ нэхъ лъахъшэ зыкъищIырт. Бзу анэжьхэри зыгуэрым йозауэ, я къару къызэрихькIэ зэрыгъэкIийуэ.
Абдежым бгъэжьым шэм хуэдэу зыкъридзыхри, напIэзыпIэм зиIэтыжащ. Сэ си нэхэм ялъагъур си фIэщ мыхъуу бгъэжь зызыIэтыжам соплъ. И лъэбжьанэхэр хиукIауэ абы блэжьыр иIыгът, мис а гъэ къэскIэ бзу шырхэр зэтезышхыхь блэ фIыцIэжьыр!
Бгъэжьыр спэмыжыжьащэу къэтIысри, блэм и щхьэр пишхыкIащ, иужькIэ хуэмурэ езы блэжьыр зэрыщыту иригъэхри лъэтэжащ. Тобэ, нобэми согъэщIагъуэ, дауэ а бгъэжьым и ныбэм зэрихуар ар зи блэшхуагъ! Ар си нэкIэ сымылъэгъуамэ, нэгъуэщIым жиIэжакIэ дунейм теттэкъым си фIэщ зэрыхъун!
Аращ, телъыджэ куэд къыщохъу мы дунеижьым…
Журт Биберд.
ЖыIэгъуэхэр
ФIы зыщIэнур чэнджэщ хуэныкъуэкъым
ЦIыхур зэрыдахэр и фэм и закъуэкъым.
Факъырэми насыпыфIэу зыкъелъытэж и къэлътмакъым из щыхъуам деж.
Iущыр нэрыплъэншэуи жыжьэ мэплъэф.
Къазшырыфэ бостей къилъыхъуэурэ къазым и фэм зихъуэжащ.
Зи гур къабзэм и бзэр IэфIщ.
ЦIыхум и гум удыхьэн папщIэ, абы и бгъэр зэгуэбгъэжын хуейкъым.
Шы къарэ дахэ мыжэ нэхърэ жагъыфI зиIэ алащэ къэбыфэжь.
Удэхэну фIыщ, угуэкIуэну нэхъыфIыжщ.
Къыпхуэмейм уемылъэIу — уи щхьэр пуд хъунщ.
Шы джалъэм гъуэгуанэшхуэ къызэпичауэ арщ, цIыху джалъэм и гъащIэ гъуэгуанэр иухащ.
ЕрыскъыкIэ къэпхь гуэныхьыр гуэныхь псом я лейщ: ар жыхьэнмэ дакъэжь мафIэщ, ар зэи пхуэпшыныжынукъым.
Гунэфым и нэр къаплъэми илъагъуркъым.
ФIы зыщIэнур чэнджэщ хуэныкъуэкъым.
Пхъу зиIэри мэгузавэ, къуэ зиIэри мэгузасэ: пхъур яшэри пыкIащ, къуэм къишэри хэкIащ.
Хывым и Iэщэр бжьакъуэщи, шым и Iэщэр фIалъэщ.
Жьым утесми, псым уемыпыдж.
ЛIыхъужьми щIакIуэ къыхуащтэ.
Куэд къэзыпсэлъми пэж щыжиIэ къохъу.
ЦIыху бзаджэм уебзэрабзэкIэ, и бзэр IэфI пхуэщIынукъым.
Напэ хужь — гу фIыцIэ.
Уи лIыгъэр къэбгъэлъэгъуэн папщIэ, зауэ IэнатIэ ухуей-тIэ?
Бжьыр тепхми, выр выуэ къонэ.
Ехъуапсэри, архъуанэм хэлъащ, жи.
ЛIэужьыр бжьиблкIэ мауэ, жаIэ, атIэ сыт лIыфI къуэфI щIыхуэмыщыр?
Батырыбжьэм уефэн и пэкIэ ар щIатыр зэгъащIэ.
Бжьэ зи куэдым фор и хьэщIэ шхынщ.
ЛIыгъэр ящэркъым икIи къащэхуркъым.
Куэд зымыгъащIэу куэд зылъэгъуа.
КIуантIэ Iэзид.
ГъэщIэгъуэнщ
Адыгэхэмрэ вагъуэхэмрэ
Гъуэгу техьамэ, зекIуэлIым гъуазэ иIэн хуейщ, мыгъуэщэн щхьэкIэ.
Псыжьрэ Тэнрэ яку дэлъ губгъуэ нэщIым щихьэкIэ, адыгэ шум и гъуазэт уафэ бзыгъэм къитIысхьэ вагъуэхэр. Шыхулъагъуэм иригъуазэурэ, ар Тэн зэпрыкIырти, Индыл нэсырт, гъуни нэзи зимыIэ губгъуэ нэщIым щигъуэщыхьи къэхъуртэкъым. ЗекIуэлIым дежкIэ гъуазэ хъурт Вагъуэзакъуэр, Вагъуэбашыр, Вагъуэабрэджыр, Нэхущвагъуэр, Вагъуэзэшиблыр, Вагъуэбыныр. Вагъуэзэшиблым зигъазэмэ, нэху зэрыщыр ищIэрт зекIуэлIым, и пIэм зэи имыкI Вагъуэ- закъуэм иригъуазэурэ, ипщэри ищхъэрэри, къуэкIыпIэри къухьэпIэри игъэнахуэрт.
Вагъуэхэм иригъуазэурэ шу гупыр зекIуэ зышэф шу пашэм пащI щыIакъым, абы пщIэшхуэ иIэт. ЗекIуэ ежьэн хъумэ, дзыхь ирагъэзырт, ар я пашэмэ, зэрымыгъуэщэнур ящIэрти.
Гъэ зэблэкIыгъуэр къызэращIэ гъуазэхэм ящыщщ ВагъуэбэкIэ зэджэр. Пасэрейхэм гулъатащ Вагъуэбэр «щIым къыщыхэкIым», ар «гъавэм щыхэплъэм», «жыг щхьэкIэм щыхыхьэм», «щIым щыхыхьэжым». Гъэрэ щIырэ щызэхэкI махуэхэм (гъатхэпэм и 21-22-хэм) Вагъуэбэр «щIым къыхэплъауэ» къалъытэрт: махуэмрэ жэщымрэ я кIыхьагъкIэ зэхуэдиз хъурт абдежым.
Гъэрэ щIырэ щызэхэкI махуэм илъэсыщхьэкIэ еджэу щытащ, гъатхэр къихьауэ щабжыр а махуэрат. Вагъуэбэр «гъавэм къыхэплъамэ» (мэкъуауэгъуэм и 21-22-хэм), нэгъуэщIу жыпIэмэ, махуэм щикIыхьыгъуэм, жэщым щикIэщIыгъуэм, гъэмахуэр къихьауэ къалъытэрт. Вагъуэбэр «жыг щхьэкIэм хыхьамэ» (фокIадэм и 21-22-хэм), махуэмрэ жэщымрэ зэхуэдиз щыхъужым, бжьыхьэр къихьауэ къалъытэрт, ар «щIым хыхьэжамэ» (дыгъэгъазэм и 21-22-хэм), махуэм щикIэщIыгъуэмрэ жэщым щикIыхьыгъуэмрэ, щIымахуэр къихьауэ ябжырт.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 3. Ди гъунэгъу щIалэм и … къикIащ — къулыкъу хъарзынэ къратащ. 7. Щыгъын. 8. Адыгэ театрым и джэгуакIуэ Iэзэу щыта, РСФСР-м и цIыхубэ артист. 9. Махъсымэ къызыхащIыкI зэхэгъэва. 10. Адыгэ композитор Iэзэ. 12. Егъэлеяуэ нэпсей. 14. Iэпслъэпсым щыщ. 15. Гу кIуэм … къыкIэреуд. 16. Iэщэ лIэужьыгъуэ. 18. Джэду лъэпкъым щыщ хьэкIэкхъуэкIэ, къаплъэным нэхърэ нэхъ цIыкIуу. 20. Египетым адыгэхэр зэреджэу щытар. 21. ЦIыхубзхэм зэрызагъэдахэ «лэч». 24. Набдзэ … 25. Хуабжьу фейцей, теплъаджэ. 27. ВатиканкIэ зэджэ католик къэрал жьгъейр а къалэм хеубыдэ. 29. Губгъуэм къыщрихьэлIа гъавэр колхозым япэ- щIыкIэ апхуэдэ щIыпIэм щызэтрикIутэрт. 30. Гуп дыгъэлыр Iэнэм тIысри …- ешхэр зэхаублащ. 31. Сэхуран гъэлыгъуа зыщэхэм яшыхь тхылъымпIэ. 33. Къэбэрдей-Балъкъэрым и Жылагъуэ палатэм и тхьэмадэ … Хьэзрэталий. 35. Ерыскъыр егъэлеяуэ щымащIэ лъэхъэнэ. 36. ЛъакъуэрыгъажэмкIэ дунейпсо Олимп зэхьэзэхуэхэм чемпион щыхъуа адыгэ щIалэ. 37. Жыгхэм, унащхьэхэм щIымахуэм трищIэ уэс пIащIэ. 39. Жыг лIэужьыгъуэ. Е Тэрч районым щыщ къуажэ.
Къехыу:1. КъэфэкIэ. 2. Языныкъуэ цIыхухэм я щIыфэм хэт, хэс. 3. Адыгэ республикэм щыщ тхакIуэ, СССР-м и Къэрал саугъэтыр зрата. 4. Илъэс зытIум ит шыщIэ. 5. Цым, цым, цым, … лъэбыцэжь. 6. Пхъэщхьэмыщхьэ. 11. Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэу щыта … Борис. 13. ЦIыху Iэдэб, мамыр, псалъэмакъыншэ. 15. Пасэм зэрызекIуэу щыта, щхьэ зытелъ шыгу. 17. Адыгэм нэхъапэм тутын зракIутэу щыта. 19. Заводым ди гъунэгъу щIалэр щолажьэ … игъэлъагъуэу, псоми ящхьэпрыкIыу. 20. ПамыупщIу гъэ техьа удз. 22. ЦIыху бзаджэ, мыхъумыщIэ. Е диным епцIыжа цIыху. 23. … и жапIэр езым къегъуэтыж. 24. ЩIымахуэм щIыпIэ хуабэхэм лъатэ къуаргъ лъэпкъ. 26. Мэз бжьыныху. 28. Мелуаныр минкIэ бгъэбагъуэмэ, дапщэ хъурэ? 29. ЦIыху Iуэхуншэ, сэбэпынагъ къэзымыхьу уэрамым дэтырей. 32. ТхылъымпIэм итыр зэрыпэжым щыхьэт техъуэ дамыгъэ. 34. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, апхуэдэ цIыхур щыту малIэ. 36. ГъэшхэкI. 38. ЩIымахуэм щыгъыным хищIэ хьэпIацIэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Мазаем и 2-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:5. Щхьэзэ. 7. Джэлам. 8. Къан. 9. Бгъэн. 10. Тхьэгъу. 11. Брест. 13. Яе. 14. Ущ. 15. Джей. 17. Тощ. 18. АкIэ. 24. Мэжаджэ. 25. БжьапцIэ. 27. Гъубж. 28. Къаз. 29. Дэхъу. 33. Уэ. 34. Ер. 35. Мэсей. 36. Лэгъуп. 38. Хьэрэ. 39. Нал. 40. Аркъэн. 41. Дурэш.
Къехыу:1. Тхьэгъэлэдж. 2. Азэн. 3. КIэщт. 4. «Дахэнагъуэ». 6. Маленков. 11. Без. 12. Тут. 16. Ержыб. 19.КIапсэ. 20.Кумб. 21. Гъуджэ. 22. Ужьэ. 23. Гъуэз. 26. Пакистан. 27. Гъуэншэджрэ. 30. Хъупсырджэн. 31. Жэм. 32. Кхъуей. 37. Пхъэх. 38. ХьэукI.
