КъардэнгъущI Зырамыку: Си зауэ гъуэгуанэхэм я зы Iыхьэ
…Зэхэуэм нэхъ гъунэгъу дыкъыхуэхъуу дыкъакIуэурэ, зауитIым я кум дыкъыдэкIри, зэрыхъуари зэрыщIари дымыщIэу, мэзым дыкъыхэкIащ. Граждан гуэрхэм псынщIэ дыдэу къажыхьу, красноармейцхэр изу ису маршынэхэр зожэ. Дыплъэмэ, къалэ гуэри долъагъу.
ГъукIэмыхъу Iэбубэчыррэ Зырамыкурэ. 1970 гъэ — Мор сыт къалэ? — жери, зы цIыхубз гуэрым еупщIащ командирыр.
— Овруч къалэрщ, — къыжриIащ.
— Товарищи, дыкъикIащ, окруженэм! — жиIащ Козел.
Къалэм дыдыхьэри, комендатурэм декIуэлIащ. Абы щIэсхэр хуабжьу къытщыгуфIыкIащ. Арати, зы казармэ гуэрым дагъэкIуащ зыдгъэпсэхуну. Валериановыр щыIукIыжым, IэплIэ къысхуищIащ. Ар гу къабзэ зыкIуэцIылъ, цIыху хьэлэлу, ныбжьэгъу пэжу а зэман кIэщIым си гъусащ. УнащIэр зэхуэсыпIэ пунктым ягъакIуэрти, си Iэр къиубыдыжащ. «Алыхьым гущIэгъу къыпхуищI!» — жесIэри, дызэбгъэдэкIыжащ.
ЗыгъэпсэхуакIуэ дыздагъэкIуа казармэм махуибл фIэкIа дыщымыIауэ, «Фронтым дыкIуэн хуейщ», — жаIэри, полуторкэкIэ сыхьэт зытIущкIэ дашащ инэрал лIыжь гуэрым деж. Инэралыжьыр куэду къытщыгуфIыкIыу къытIущIащ. Окруженэм дыкъызэрикIам щхьэкIэ фIыщIэ къытхуищIащ, дыкъызэрыришам щхьэкIэ ди командир Козел фIыщIэшхуэ къыхуищIри, пхъэ кIабурым илъу кIэрыщIа маузерыр иритын хуейуэ къыжриIащ.
— Мыр генералырщ зезыхьэн хуейр. Мыр сэ къызэт, уэ си кIэрахъуэр зехьэ. Абы нэмыщI, автомати узот, — къыжриIащ.
— Приказыр приказщ, ныбжьэгъу генерал! — жиIэри, и жагъуэ зэрыхъуар хэпщIыкIыу, маузерыр зыпщIэхихри иритащ.
— Иджыпсту щыщIэдзауэ уи щIалэхэр си хъумакIуэу согъэув, уэ уначальник охранэщ! — жиIэри, лейтенант Козел и маузерым и хьэтыркIэ генералым и хъумакIуэ дыхъуащ. Фронтым дригъунэгъу пэтми, езы зэуапIэ дыдэм дыIуттэкъым. ДыздэщыIэ щIыпIэр Белорусым щыщ Буденновск къалэм пэгъунэгъут.
Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ Дзэмыхь Къасболэт ДАХ-м и щIыхь дамыгъэр кърет. 2008 гъэ Парашютист 12-м цIыху плIырыплIу, сыхьэти 8 къэсыху зытхъуэжу, жэщми махуэми генералыжьыр дохъумэ. Щхьэ темылъу американскэ машинэ «Виллис» иIэщ, штабым ирикIуэу. Чехословакым я хьэлъэзешэ шы зытIущ нэмыцэм къытрахауэ иIэщи, гъуэрыгъуэу уанэ трыдигъалъхьэурэ, мэшэсри къеущыхь.
— ПщIэгъуалэм уанэ схутелъхьэ! — къызжиIэри, уанэ хутеслъхьэри къыбгъэдэсшащ, згъэшэсыну. «Усыт лъэпкъ?» — жери къызэупщIащ.
— Сыкъэбэрдейщ, — жесIащ.
— «Калмыковщина?» Интересно! Сэ революцэм щыгъуэ Къалмыкъым сригъусащ, — жиIэри шым шэсащ.
Зымахуэ гуэрым, си зыгъэпсэхугъуэти, унэм письмо къызотх: «Лажьэ сиIэкъым. Белорусым, Буденновск къалэм пэгъунэгъуу сыщыIэщ. Генералым и хъумакIуэхэм сахэтщ. Письмо къэфтхыну адрес убзыхуа сиIэкъым. Сэр щхьэкIэ фымыгузавэ». Письмор щимэ сщIыри, зэзгъэтIылъэкIащ. Унэм библиотекэ цIыкIу щIэтти, зы тхылъ къыхэсхауэ сеплъырт. Ди гъунэгъубзэу зауэшхуэ щIидзауэ екIуэкIырт. ХъумакIуэхэм щыщ зы щIалэ щхьэгъубжэм ныIулъадэри:
— Генерал зовет! — жиIащ. Автоматыр къасщтэщ, щхьэгъубжэмкIэ сыкъыдэлъри, генералыр «Маузерыр» къихауэ иIыгъыу «Виллисым» ису, и хъумакIуэхэм щыщу машинапхэм красноармейцищ тетти, сыдэлъейри сахэуващ. Машинэр илъри дыжэурэ, къикIуэт ди дзэм яхэлъадэри къэувыIащ.
«Къеблагъэ, тхьэмадэ Iумахуэ!» - жраIэ Зырамыку. 2003 гъэ — Сэ сокIуэ фяпэ ситу! Сэ сыкъаукIмэ, фэри фыкъаукIынщ, къикIуэт щыIэкъым! — жери кIиящ. — Сэ фыкъызэмыуэу, фяпэкIэ фыуэ! — къыджиIащ. Генералым щхьэпрыдгъэукIыу автоматхэр дгъэлъалъэу дежьащ. Дзэм заублэрэкIыжри, нэмыцэхэр ирахужьэжащ. А махуэм километр 12-кIэ бийр тхужри, зы къуажэ гуэрым дыкъыщыувыIащ.
Зы жэщ-зы махуэкIэ абы дыдэсауэ, нэмыцэхэм зыкъызэрагъэпэщри, километр 15-кIэ дыкърагъэкIуэтащ.
Иджы унэм къыщIэзна си письмом и хъыбарыр къэсIуэтэнщ. Мы хъыбарыр зауэм сыкъикIыжа нэужь, къызжаIэжауэ аращ. Си письмор иIыгъыу зы щIалэ сырыху къэкIуащ театрым, абы актрисэу щылажьэ си щхьэгъусэ Зулихъан деж.
— Сэ уи лIым сригъусэу созауэ. Си хэкур Латвиерщ, ар нэмыцэхэм яубыдащ. Отпуск къызатар щызгъэкIуэн сиIэтэкъыми, уи лIым сыкъигъэкIуащ, «ди деж ущыIэнщ, абы зыщыбгъэпсэхунщ», жиIэри.
Си щхьэгъусэ Зулихъан цIыху губзыгъэти, занщIэу егупсысащ: «Отпуск мобы къыщратакIэ, си лIым сыт щхьэкIэ кърамытарэ? Е езым сыт пощткIэ къыщIримыгъэхьар? Мыбы зыгуэр щыщыIэщ, мылицэм яжеIэн хуейщ», жиIэри. «Хъунщ, иджыпсту щIакхъуэ къэсхьынщи, узгъэшхэнщ», жиIэри, сабийм и Iэпэр иубыдри, карточкэкIэ щIакхъуэ къыщратымрэ мылицэмрэ зэбгъэдэтыпэти, жащ. «Си лIым и письмо иIыгъыу мыбы зыгуэр къэкIуащи, сигу ирихьыркъым», — щыжысIэм, начальникым мылицитI зыщIигъури жэкIэ, сэри я ужьым ситу, дыкъэжащ. АрщхьэкIэ щIалэр щIэсыжтэкъым. ПщIантIэри псыхъуэри къажыхьри щIалэр ягъуэтыжакъым», — жиIэжырт си щхьэгъусэ Зулихъан.
…Генералым дызэхуишэсри: «Парашютистхэр фронтым фызогъакIуэ, сыфщогугъ къикIуэт фимыIэу фызэуэну!» — жиIащ. Ди командирым къыжриIащ:
— Подполковник Цыганко и унафэм фыщIэтыну фызогъакIуэ. Гъуэгум нэгъуэщI зы взводи къыщыфхыхьэнущ. Фежьэ!
Лейтенант Козел дришажьэри дежьащ. Куэдрэ дымыкIуэу лъэсыдзэу зы взвод къытхыхьащ. Зы сыхьэтрэ ныкъуэрэ гъуэгу зытетауэ, дыздэкIуэм дынэсащ, пщыхьэщхьэ хъуным куэд имыIэжу.
Подполковник Цыганко и штабыр и гъусэу уэздыгъей жыгыщIэхэр щагъэкI мэз цIыкIум хэст. Ди командирым дызэрыхуагъэкIуар жриIащ.
— Хъарзынэщ, ауэ мащIэщ фыкъигъэкIуар, — жиIащ подполковникым. — ФытIыси, фыщыс зэкIэ.
Псори занщIэу дехуэхащ.
— Гъэтэдж, мэзым ныхэш уи цIыхухэри гъэув! — къыжриIащ ди командирым зыгуэрым, дакъикъэ тIощI нэхъыбэ зыдмыгъэпсэхуауэ.
Дыкъыхашри, мэзыбгъу дыдэм деж дагъэуващ. Подполковник Цыганко къыхэкIыу ди пащхьэм къыщиувэм:
— Смирно! Товарищ подполковник, взвод построен! — жриIащ.
— Вольно! — жиIащ подполковникым. Къытхэплъэри, дыщыкIуэм гъуэгум къыщытхыхьахэм ящыщ зы щIалэшхуэм бгъэдыхьэри и фоч СВТ -р къыIихри зэпиплъихьащ.
— ФIыуэ уэрэ уи фочыр?
— ФIы дыдэу, ныбжьэгъу подполковник! — жиIащ мыдрейм.
— Хэт уи унэцIэр? — еупщIащ.
— Дмитриев, ныбжьэгъу подполковник! — жиIащ.
Фочыр иритыжащ. Пшапэр и фIэщу зэхэуэ пэтми, псори плъагъурт. Си пащхьэ дыдэм деж мащэ къыщытIауэ иIэт. Ар окопэ си гугъащ. Зауэ щIыпIэм дэнэ дежи окопэу зэхатIыхьт.
— Къафшэ! — жиIащ подполковникым. Ди щIыбагъымкIэ, и блыпкъитIыр тIум яIыгъыу, и нэр щыпхыкIауэ уэздыгъей мэз гъэкIагъащIэм ди зы зауэлI къыхашри, мащэ тIам щхьэщагъэуващ.
— Ныбжьэгъу красноармейцхэ, фэ фигъэзэуэну, езыр папиросышхуэ ефэу мызауэу уIэгъэщым щIэлъыну, мыбы и лъакъуэр езым иуIэжащ. Ар захуэ?! Военнэ полевой судым боец Микалюк и судыр укIкIэ ищIащ. Боец Дмитриевым иукIыну приказ изот!.. — щыжиIэм, Дмитриевыр къыхэбэкъукIащ стройм. Микалюк зыIыгъ щIалитIым ирагухри лъэгуажьэкIэ мащэм щхьэщагъэтIысхьащ.
— Товарищи, не расстреливайте меня, я еще докажу… — жиIэ пэтми, Дмитриевыр абы и щхьэпхэтIыгум еуэри, Микалюк мащэм иукIуриящ.
— Взводыр мэзым хэшыж, нэху здэщым зауэм фыIухьэнущ! — жиIэри, подполковникыр IукIыжащ. Дэ мэзым дыкъыхашыжащ.
— Пщыхьэщхьэшхэр къеIыфх, фышхи, фыгъуэлъ, нэху здэщым зауэм дыIухьэнущ! — жиIащ лейтенант Козел.
Пщыхьэщхьэшхэр къеIысхри, ерагъкIэ сышхащ, ауэ нэху щыху сыжеякъым.
ЗэуапIэр зэрытпэжыжьэр лъэбакъуэ щэ ныкъуэт. ЛъэныкъуитIми я фоч гъэуэныр щагъэта щхьэкIэ, нэмыцэр зэпымыууэ минометкIэ къауэрт, фронтым Iулъхэм къахэуэу, зы дакъикъэ имыгъэзагъэу, имыгъэжейуэ.
Нэхущым дыкъыщагъэлъэтщ, епIэщIэкIыу дагъашхэри, фронтым дыIухьащ. Окопэ къэтIа хуэзар абы игъуэлъхьащ. Окопэ хуэмызам псынщIэу къатIащ. Сэ окопэ къэтIа хьэзыр сыхуэзэри сигъуэлъхьащ. ЩIэчэ имыIэу езыхэр къауэм, дэри дыуэжурэ, махуэр апхуэдэу кIуащ.
