Жэуаплыныгъэ лъагэ
Ди къэралым и блэкIам и пэжыпIэр наIуэ къэщIыжынымкIэ мыхьэнэшхуэ яIэщ абы щыпсэу лъэпкъхэм яку дэлъа зэпыщIэныгъэхэр къызыхуэтыншэу джыным. А унэтIыныгъэхэмкIэ къэхутэныгъэ къызэрымыкIуэщ икIи зи чэзущ тхыдэдж Iэзэ Дзэмыхь Къасболэт и къалэмыпэм къыпыкI щIэныгъэ лэжьыгъэхэр.
Дзэмыхьыр нэхъыбэу дэзыхьэх къэхутэныгъэхэм ящыщщ адыгэхэм я тхыдэр, Урысей къэралымрэ ди щIыналъэмрэ яку дэлъа зэпыщIэныгъэхэр гъэнэIуэным пыщIахэр. А унэтIыныгъэхэм епха лэжьыгъэшхуэхэу Къасболэт зэфIихахэм хьэлэмэтагъыу яхэлъщ абыхэм тхыдэмкIэ, этнографиемкIэ, IуэрыIуатэмкIэ, нэгъуэщIхэмкIи щыIэ щIэныгъэхэм ящыщ куэд къызэрыщыгъэсэбэпар. КъищынэмыщIауэ, ахэр гъэхьэзыращ щIэныгъэкъэхутэныгъэ лэжьыгъэхэм яхуэгъэпсауэ щыIэ дунейпсо мардэхэм изагъэу.
Апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэм къегъэлъагъуэ и къалэмыпэм къыпыкI тхыгъэхэм щIэныгъэлIым академическэ еплъыкIэ хуиIэу зэригъэхьэзырыр. Къыхэгъэщыпхъэщ, зи гугъу тщIы къэхутэныгъэхэм ящыщ дэтхэнэми жылагъуэм мыхьэнэшхуэ зэрыщагъуэтри.
Сыт хуэдэ Iуэхуми жэуаплыныгъэ хэлъу бгъэдохьэ Дзэмыхьыр. Апхуэдэущ абы зэригъэзэщIар и кандидат, доктор диссертацэхэри. 16-нэ лIэщIыгъуэм икухэм къыщыщIэдзауэ 18-нэ лIэщIыгъуэм и кIэуххэм нэсыху Урысей къэралым Кавказым щригъэкIуэкIа политикэм адыгэ лъэпкъхэм щаIыгъа увыпIэр зыхуэдар къэхутэным щелэжьым, Къасболэт Iуэхум къыхилъытащ а лъэхъэнэм ихъуреягъкIэ щекIуэкIа Iуэхугъуэхэри, къапщтэмэ, Кавказ Ищхъэрэм зэрыщыту, Куржы щIыналъэхэм щекIуэкIахэр. Зэрихабзэщи, щIэныгъэлIым иджащ, щIипщытыкIащ архив зэмылIэужьыгъуэхэм щахъумэ дэфтэр куэд. Абыхэм къэхутэныгъэхэр дапщэщи ирагъэфIакIуэ, абы и щIэныгъэ лъапIэныгъэр нэхъри нэхъ лъагэ ящI.
Зи щIыналъэр фIыуэ зылъагъу, абы и ехъулIэныгъэм папщIэ куэд зылэжь хэкупсэм и зэфIэкI псори хуегъэпс щалъхуа щIыналъэм и зыужьыныгъэм.
ДУМЭН Хьэсэн,
тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор.
2007 гъэ.
