
ГукъэкIыжхэр
«Фагъэжакъуэ фIэкIа, къыфхуащIэн щыIэкъым»
Лондон къыщыдэкI «Таймс» газетым и корреспондент Лонгворт Джон 1837 гъэм Шэрджэсым къакIуэри адыгэхэм зы илъэсым щIигъукIэ яхэсащ, зауэ гуащIэм хэт бгырысхэм я хъыбар дуней псом щигъэIуащ — абы и гукъэкIыжхэр тхылъ щхьэхуэм щызэхуэхьэсауэ инджылызыбзэкIи урысыбзэкIи зыбжанэрэ къыдэкIащ. Щыгъуазэ фыдощI Лонгворт и гукъэкIыжхэм щыщ пычыгъуэхэм.
Хасэр зыублар Мансур бейщ. Дакъызэрыхыхьам щхьэкIэ фIыщIэ къытхуищIа нэужь, ар Даут-бей (мистер Уркхарт) и узыншагъэмрэ и Iуэху зытетымрэ щIэупщIащ, итIанэ ди дежкIэ зыкъригъэзэкIащ: Шэрджэсыр урысхэм зыхадза зауэм къыхыхьэнкIэ, шэрджэсхэм къащхьэщыжынкIэ хъуну Инджылызыр? Сэ жысIащ дэ Инджылыз къэралым дызэримылIыкIуэр, ауэ, дэ къызэрытфIэщIымкIэ, Инджылызыр Шэрджэсым къыдэщIынущ, уеблэмэ ар зыми IэщIэмылъ, зи щхьэ хуит къэралу къилъытэнкIи мэхъу.
Си жэуапыр тхьэмадэхэм ягу ирихьауэ къысщыхъуащ. Шынагъуэр къащхьэщыхьакIэт шэрджэсхэм — ар езыхэми зыхащIэрт, щIэгузавэр къадэIэпыкъун зэрамыIэрт. Абы къыхэкIкIэ, си псалъэр дыкъуакъуэ сщIакъым — къазэрыгурыIуэнкIэ жысIащ. Абыхэм зэралъытэмкIэ, дэ гузэвэгъуэр ящхьэщытхыфынут. «Даут-бей къызэрыкIуэ лъандэрэ Инджылызым дыщогугъ, — пищащ Мансур и псалъэр. — Илъэсищ дэкIащ абы лъандэрэ, зауэмрэ лъымрэ дыхэкIыркъым. Даут-бей дыщыгугъат, аращ илъэсищ хъуауэ дыщIыпэплъэр. Шэрджэс тхьэмадэхэм ди Iэр щIэддзауэ тхылъ здихьащ Даут-бей, ар инджылыз пащтыхьым и IэмыщIэ ирилъхьамэ, абы щхьэ зиIэжьэрэ иджыри къэс? Инджылыз пащтыхьым щымыгугъ зы цIыхуи искъым Шэрджэсым — жьыи щIэи. Даут-бей и нэгу щIэкIащ ар. Ди щхьэр идолъхьэ инджылыз пащтыхьым и IэмыщIэ — къыддэIэпыкъу закъуэмэ. Пэжыр къыджеIэ иджы: сытым дыщыгугъ хъуну? Нобэ жытIэркъым дэ — нобэ къытлъэмыIэскIэ гузэрыдзэ тщIынукъым. Ди жагъуэ хъунур дыкъэвгъэгугъэрэ утыкум дыкъинэжмэщ».
НэхъыфIым щызгъэгугъын фIэкI, сыт хуэдэ жэуап схуетынут сэ шэрджэсхэм? Сэ къыслъысрати, яжесIар мыращ: псори зэлъытар езы шэрджэсхэращ, нэгъуэщIым щыгугъын щхьэкIэ, езыхэр зэкъуэувэн хуейщ япэ щIыкIэ. Узэкъуэмыувэмэ, нэгъуэщIым и фIэщ ухъунукъым. Сэ сыкъыщIэкIуар аращи, сывдэзэуэнщ, схузэфIэкIыр фхуэсщIэнщ. Зи хуитыныгъэм щIэзэухэм я пщIэр ялъытэ инджылызхэм, хуей щыхъум деж ахэри къывдэзэуэнущ, я псэм еблэнукъым. Iэщэр вгъэтIылъ хъунукъым иджыпсту, зэрыпхъуакIуэхэм фазэремыкIужынур ялъагъумэ, инджылызхэри къыфкъуэувэнущ — заIэжьэнукъым…
Шэрджэсхэр зыпэплъэр арат — дэIэпыкъуэгъу хъунумэ, зремыгъэгувэ.
Мансур тхьэмадэхэм яхэпсэлъыхьащ; ахэр нэхъ нэщхъыфIэ къызэрыхъуамкIэ къэтщIащ ди жэуапхэр ягу зэрырихьар. Мансур и пIэр иубыдыжри, жиIащ: «Ди хьэщIэхэр дгъэзауэ ди хабзэкъым дэ, ди хабзэр ахэр тхъумэн хуейуэ аращ. ИлъэсипщIым щIигъуащ урысхэм зауэм дызэрыхадзэрэ, хуей хъумэ, иджыри илъэсипщIкIэ дызэуэнущ, Инджылызыр гъусэ къытхурехъу закъуэ. Зауэм ди лIыфI куэд хэкIуэдащ, абыхэм я пIэ иувэн ди мащIэкъым дэ. Ди мащIэр гынрэ бдзапцIэрэщ — ахэр къытIэщIэухащи, ди фочхэр зыми и пэрмэныжкъым. Сэшхуэрэ къамэрэ диIэщ. Сэшхуэрэ къамэрэ диIэху, урысхэм я IэмыщIэ зитлъхьэнукъым».
БдзапцIэ тоннитI-щы зэрестыр яжесIащ шэрджэсхэм — ахэр абы зэрыщыгуфIыкIам щIэ щIэткъым…
Ди хьэщIэщым декIуэлIэжауэ, пщыхьэщхьэм хеящIэр, Хьэжы-Уэлий, къыткIэлъыкIуащ. Сэфар-бей къахуитхам щыгъуазэ хъуати, нэжэгужэт ар, къыщIыткIэлъыкIуар дэри дигъэгуфIэн щхьэкIэт. «Нобэ щыщIэдзауэ, — къыджиIащ хеящIэм, — фэ дыфхуэдэщ дэри: инджылыз пащтыхьым дрицIыхущ, абы и IэмыщIэ дилъщ, унафэ къытхурещI закъуэ — псалъэ къыхэдгъэкIынукъым, и унафэр дгъэзэщIэнущ». ХеящIэм дыщигъэгъуэзащ Занокъуэ Сэфар-бей шэрджэс тхьэмадэхэм къахуитхам. Адрианополь дэс инджылыз консулым и пщэ дилъхьэри, Британием и лIыкIуэм шэрджэс тхьэмадэхэм къахуригъэтхащ: урыс дзэпщым деж цIыху ягъэкIуэн хуейщ, абы епсэлъэн щхьэкIэ; дзэпщым жэуап къыпахыху, Псыжь адрыщI зэуакIуэ кIуэ хъунукъым; урысыдзэр Шэрджэсым иришыжын, Шэрджэсым къращIыхьа быдапIэхэри якъутэжын хуейуэ дзэпщым преубыд. ЛIыкIуэхэр дзэпщым деж щэнейрэ ягъэкIуэн хуейщ, паубыдыр къахуимыщIэмэ, абыкIэ хъыбар ирагъэщIэн хуейщ Истамбыл дэс инджылыз лIыкIуэм.
Арат Сэфар-бей шэрджэс тхьэмадэхэм къахуитхар. Абы дыщыгуфIыкIащ дэ. Ар къадэхъуатэмэ, Инджылызымрэ Шэрджэсымрэ зэувэлIауэ жыпIэ хъунут. Инджылызым, икIэм-икIэжым, яхуэфащэ гулъытэ къахуищIащ шэрджэсхэм, и щхьэм ирилъытащ, я Iуэхум къыхэIэбащ — арат дэ дыщIэгуфIар. ДымыщIэр абы кърикIуэнкIэ хъунурат.
Шэрджэс лIыкIуэхэр, урыс генералым деж кIуэн и пэ, ди хьэщIэщым къихьащ, тхылъым щIывгъунуIа, жари. Тхьэмадэхэм ятхам щIыдгъужынIауэ къыттехуэртэкъым дэ.
ЛIыкIуэхэр ХьэфIыцIей (Геленджик) кIуащ — арат генерал плъыжьыр зыдэсыр (зэрыщхьэцыгъуэм щхьэкIэ Вельяминовым арат шэрджэсхэр зэреджэр). Генералыр къащыгуфIыкIауэ жаIащ абыхэм, зытекIухьам щыгъуазэ ящIа нэужь, ауан къищIащ армыхъу, уеблэмэ къащыдыхьэшхащ. «Фи инджылыз хьэщIэхэр, — къажриIащ Вельяминовым, — хьэгъапхъэщ, фагъэжакъуэ фIэкI, къыфхуащIэфын щыIэкъым, яхуэфащэри зыщ: е фукIын е фи хэкум ифхужын. Шэрджэсхэм я гугъу пщIымэ, зы хэкIыпIэщ абыхэм яIэр — императорым и IэмыщIэ зралъхьэн». «Абы демыувалIэмэ, сыт къыдэфщIэнур?» — щIэупщIащ лIыкIуэхэр. «Узижагъуэнщ! — къажриIащ. — ФэтщIэнум фыщIэупщIэмэ, си тырку тэрмэшым и пщэ дэслъхьэнщи, езгъэтхынщ. Ар ныфIэрыхьэмэ, щыгъуазэ зыфщI. Тхылъым феджи, жэуап къысIэрывгъэхьэж — махуитI пIалъэщ фэстынур».
Вельяминовым шэрджэсхэм къахуитха тхылъыр мистер Беллрэ сэрэ тлъэгъуащ. Абы Европэр щыгъуазэ хъун и гугъагъэнкъым Вельяминовым — генералыр зэрыахьмакъри зэрыбзаджэнаджэри кърипщIэнущ абы шэрджэсхэм къахуитха тхы-лъым. Сэ згъэщIэгъуар аращ — апхуэдэ генералт бгырысхэр Урысейм и IэмыщIэ изылъхьэнур: нэхъ губзыгъэIуэ игъуэтагъэнкъым императорым.
Генерал Вельяминовым шэрджэсхэм 1837 гъэм накъыгъэ мазэм и 28-м къахуитхам щыгъуазэ фыдощI: «ТенджызитIым я тIуащIэм щытепщэр фэракъым. Тырку пащтыхьым и унафэм фобакъуэри, урысхэм я щIыналъэр фохъунщIэ. Мамырыгъэ фыхуеймэ, фхъунщIауэ хъуар къыдэфтыжынщ, фи деж нэкIуэсахэмрэ гъэр фщIахэмрэ ди IэмыщIэ къифлъхьэжынщи, Урысейм тхьэмадэ къыфхуищI фипщхэм ящыщ зым и унафэм фыщIэувэнщ. Фи деж къакIуэ инджылызхэр къанэ щымыIэу щхьэхуещэщ, фыкъагъапцIэ, фагъэщхьэрыуэ; ахэр зэщэр фи хэ- кур зэрызыIэщIалъхьэнщ. Инджылызым и унафэм фыщIэувэ нэхърэ Урысейм и IэмыщIэ зифлъхьэмэ, фэркIэ нэхъыфIщ. Инджылызым, Франджым, нэгъуэщI европей къэралхэм запыфщIауэ фахуотхэ, ар щывгъэтрэ ди императорым и IэмыщIэ зифлъхьэмэ, итIанэщ зауэм кIэ щигъуэтынур. Сыт фызыщыгугъыр? Уафэр къеухмэ, ар мыжурэкIэ зэтриIыгъэфынущ Урысейм — ар фщIэркъэ фэ? Инджылызхэр IэпщIэлъапщIэ хъунщ, ауэ къару зыбгъэдэлъыр Урысейращ. Зауэ къращIылIэ щхьэкIэ, абы зыри къыпэлъэщакъым игъащIэм. Фи лIыкIуэр Истамбыл дихун хузэфIэкIащ Урысейм, а зым къыщхьэщыжыфакъым Инджылызыр, атIэ дауэ абы фи лъэпкъыр къызэрихъумэфынур? Инджылызым Iуэхум хэлIыфIыхьын мурад иIэмэ, абы къыщыщIидзэн хуейр Лондон дэс ди лIыкIуэм дежщ. Фи инджылызхэм я щхьэ Iуэхущ зэрахуэр. Урысейм нэхъ лъэщ дунейм къэрал теткъым. Мамыру фыпсэуну фыхуеймэ, зыгурывгъаIуэ: дунейм щытепщэр Тхьэмрэ ди императорымрэщ: — Тхьэр — уафэм, ди императорыр — щIылъэм! Зауэ фыхуэмеймэ, тфIэвдыгъуауэ хъуар къыдэфтыжынщи, ди императорым и унафэм фыфIэкIынкъым. Гъэр фщIахэмрэ фи деж нэкIуэсахэмрэ къыдэфтыжа нэужь, тет ныфхуэдгъэкIуэнущи, абы къыфхуищI фи унафэщ. ДяпэкIэ, урысхэр фи деж ныщыкIуэкIэ, ахэр евгъэблэгъэн хуейщ, ерыскъыи нэгъуэщIи щывгъэщIэнкъым. Урыс хьэщIэхэм фи тхьэмадэхэм яхуэфщI пщIэм хуэдэ къахуэфщIынщ… Дызыхуейм дыкIуэкIэ фыкъытпэрыуэ хъунукъым, дызыхуей щIыпIэм быдапIэ щыдухуэнуи хуит дыфщIынщ, абы щхьэкIэ дызыхуейм хуэдиз цIыхуи пхъэкIэбжьэкIи къыдэфтынщ.
ФыкъыдэмыдаIуэмэ, фи хэкур къыфтетхынурэ фи унафэри тщIынущ. Абы къыхэкIкIэ, си псалъэм фыкъеувалIэ. Дэ вжетIэр фи фIэщ фщIын хуейщ фэ, итIанэщ гущIэгъу щыфхуэтщIынур, арыншамэ, фи псыхъуэхэм мафIэ лыгъэр къыщылыдынущ, фи къуршхэр зэтедгъэщэхэнущ! Ди IэмыщIэ зыкъифлъхьэмэщ фи щхьэр хъума щыхъунур. Армыракъэ — фи мылъкур псори, уеблэмэ фи Iэщэ-фащэри дэкIуэу, къыфтетхынурэ, гъэр фытщIынущ. Вельяминов».
Абы и жэуапыр дэ дагъэтхын я гугъащ шэрджэсхэм, ди псалъэр нэхъ ткIыбжь хъун къафIэщIырти. Сытми, зэчэнджэщыжа нэужь, жэуапыр хеящIэм ирагъэтхащ:
«Къытхуэптхар къыдгурыIуащ. Уэ уурыс генералщ, дэ Тхьэм и шыкуркIэ, дымуслъымэн къабзэщ. ПцIымрэ щхьэхуещагъэмрэ дыпэIэщIэщ — аращ ди бегъымбарым дызыхуриджэр. ИлъэсипщI хъуауэ дызозауэ икIи дуней псор щыгъуазэщ дяку ныбжьэгъугъэ зэримылъым. Мыр нэттхын хуейуэ ди пщэм къыдилъхьащ инджылыз пащтыхьым. Уафэм и щIагъ щIэткъым Инджылызым нэхърэ нэхъ къэрал инрэ нэхъ лъэщрэ. СыткIи япэ итщ ар, пцIыи хэзагъэркъым. Уи жьэм дауэ къекIуа ар — Инджылызыр пцIыIуэпцIышэщ жыпIэныр? Дэ дощIэ Франджыр Мысырым щытеуам щыгъуэ Инджылызыр ди къуэш мамлюкхэм къазэрыдэщIар. Абы лъандэрэ ныбжьэгъу зэхуэхъуащ Инджылызымрэ Шэрджэсымрэ. Инджылызыр зэи къыдэпцIыжакъым дэ, ар игъащIэми къадощI муслъымэнхэм.
Иджыпсту ди Iуэху зытетым щыгъуазэщ ар, къыддэIэпыкъунуи хьэзырщ. ТенджызитIым яку дэс лъэпкъхэр псори дызэшщ, зауэ фэтщIылIэн муради диIэкъым. Фэри дызэрыфщыгугъыр аращ: ди щIым къифщIыхьа быдапIэхэр фкъутэжи, Псыжь фызэпрыкIыж. Абы и ужькIэ дызэгурыIуэнщи, ди жагъуэ зэрыщIыжынкъым. Ар щIывжетIэр дыфщышынэу аракъым, зи жьауэ дыщIэува Инджылызым апхуэдэ чэнджэщ къыдехьэлIэри аращ. Дэ вжетIэм федэIуэн фи щхьэ тевмылъхьэмэ, фызэрегуакIуэщ, нэхъ ффIэзахуэр влэжь, ауэ афIэкIа зыри къытхуэвмытх, къытхуэфтхми, деджэнукъым. Инджылыз пащтыхьым и унафэм ипкъ иткIэ, ди тенджыз Iуфэр хуит яхуэтщIынущ сатуущIэхэм, аращ фи быдапIэхэр икIэщIыпIэкIэ фкъутэжын хуейуэ щIыфпэдубыдыр. Уи щхьэм куэд тыболъхьэж уэ, ди хэкур зэтепкъутэну щыжыпIэкIэ. Ар зыхузэфIэкIынур Тхьэ закъуэрщ. Узыхуейуэ хъуар къыдэпщIэфыну жыбоIэ уэ, дэ дылъэпкъ цIыкIуми, Тхьэмрэ Инджылызымрэ къыддоIэпыкъури, иджыри къэс къыдэфщIэфаIакъым. Мыбы жэуап къептыжын мурад пщIымэ, жэуапыр зыхуэптхынур инджылыз пащтыхьырщ — абы и унафэм дызэрыщIэувар бжетIащ; жэуап къыдумытыжынумэ, афIэкIа къытхуумытхIа, зауэри зэпывмыгъэу. Мыр ныщIэттхыр фи топхэмрэ фи гынымрэ дагъэщтауэ аракъым — ар уигу къыумыгъэкIыххэ…»
Урысхэм я деж лIыкIуэ щэнейрэ ягъэкIуащ шэрджэс тхьэмадэхэм — лорд Понсонби къарихьэлIа чэнджэщым ипкъ иткIэ. ЛIыкIуэр щэнейрэ ягъэкIуа нэужь, тхьэмадэхэм къагурыIуащ генералым къепсэлъэн мурад зэримыIэр; итIанэ зауэм зыхуагъэхьэзыращ.
ЗэзыдзэкIар КЪЭРМОКЪУЭ Хьэмидщ.
Убыххэм я лъэIу
Кавказ зауэр и кIэм нэблэгъауэ, 1864 гъэм и гъатхэм, убыххэр къиувыхьауэ щытащ генерал Гейман Василий зи пашэ дзэм. Абы и хъыбар итхыжащ полковник Эсадзе Семен («Покорение Западного Кавказа и окончание Кавказской войны». Тифлис. 1914):
Убых зауэлI. Сурэтыр Гагарин Григорий ищIащ. 1840 гъэ
Гупищ зращIыкIри, хы Iуфэм Iутурэ, дзэр гъатхэпэм и 5-м (1864 гъэм) Лазарев фортым нэсащ. Абдеж щыщIадзэн хуейт убыххэм ебгъэрыкIуэн.
Убых тхьэмадэхэм ящыщу абы щыгъуэ нэхъ пщIэ зиIар Бэрзэджхэ Дэгумыкъуэ, Джырандыкъуэ, Бабыкъу Алим-Джэрий, Хьэпакъ Елбэз, Бэрэкъей Дзэпщ сымэт. ЦIыху къулейт ахэр, Бэрэкъейм Тыркум благъэ щикуэдт, убыххэр европей къэралхэм щигъэгугъ зэпытт; аращ европей хьэгъапхъэхэр убыхыщIым къизышар. Джырандыкъуэ хьэжыр дзэпщ цIэрыIуэт, абазэхэхэм, убыххэм, шапсыгъхэм пашэ яхуэхъурейуэ щытат.
А махуэ дыдэм генерал Гейман убыххэм яхуитхащ: «Фэ фIыуэ фощIэ абазэхэхэмрэ шапсыгъхэмрэ Iэщэр ягъэтIылъауэ Тыркум зэрыIэпхъуэр; ди IэмыщIэ зыкъизылъхьахэм Лабэрэ Псыжь Iуфэрэ щIы щадот. Фи закъуэщ къэнар, убыххэ. Фхудимурадым фыхуеймэ, мыращ фпэдубыдыр: гъэр фщIа урысхэр икIэщIыпIэкIэ къыдэфтыжынщ; Тыркум Iэпхъуэн зи щIасэхэр, пIалъэ къыхэвмыгъэкIыу, бгым фыкъикIынщи, Шахэ, Уэрданэ, Сочэ псыхэр тен-джызым щыхэхуэм деж фыщызэхуэсынщ, абдежым тырку кхъухьхэр къекIуэлIэнущи, фи гъуэгур занщIэщ. Ди IэмыщIэ зыкъизылъхьэхэр Псыжь дгъэIэпхъуэнущ. ЦIыху губзыгъэ къызэрыфхэтыр сощIэ, зывмыгъэунэхъуж, абазэхэхэм къащыщIарщ фэри къыфпэплъэр. Фэращ абазэхэхэр къызэщIэзыгъаплъэурэ зыгъэунэхъуар. ФыкъыдэмыдаIуэмэ, фыкъэдувыхьынурэ, бгым фыкъитхунущ, фи пщылIхэр къыфтетхынурэ, Iузэв тенджызым и Iуфэм фыIудгуэнущ».
Абы убыххэр игъэшынагъэнущ. ЕтIуанэ махуэм убых тхьэмадэхэр къэкIуащ генералым деж, ахэр цIыху пщыкIутI хъурт, Бэрзэдж Елбэз я пашэу, Бабыкъу хьэжыри ящIыгъут. Гейман хъыбар къызэрырагъэщIамкIэ, затын щхьэкIэтэкъым ахэр къыщIежьар, урыс дзэпщым епсэлъэн папщIэт.
— СлIо, убыххэ, — япежьащ Гейман абыхэм, — щхьэ фыкъэкIуа? Дэнэ щыIэ Iэджэ щIауэ фызыпэплъэ европейхэр? Къыфхуашакъэ топрэ топышэрэ? Фи дзейхэм утыкум фыкърана?
— Ди щхьэм фIэкI, нэгъуэщIым дыщыгугъ зэрымыхъунур ди фIэщ хъуащ, — жаIащ убых тхьэмадэхэм. — Утыкум дыкъранар пэжщ, я щIыб къытхуагъэзэжащ псоми. Ауэ дэ дылъэпкъщ иджыри, ди щхьэ дыхуитщ, дывэпсэлъэн щхьэкIэщ дыкъыщIэкIуар, дызыщIэлъэIур вжетIэнщ.
— Фэра къыдэпсэлъэнур? Убыххэра? Фыкъыдэзауи, дефхужьэж. Фэ фылъэщщ, ар фхузэфIэкIынущ.
— ТхузэфIэкIыжынукъым. Ди щхьэр хэтлъхьэху дывэзэуэфынущ — абы щхьэкIэ дыкъикIуэтынукъым. Удын фэддзынущ, ауэ дэри дыхэкIуэдэнущ. А псом дыхэмытын щхьэкIэ, дызэвгъэпсалъи, дызэгурывгъаIуэ. Мазищ пIалъэщ дызыщIэлъэIур: Тыркум дыIэпхъуэнущ псори. Сымаджэ, уIэгъэ диIэщ, нэхъыбэр бгым исщ, тенджызым пэжыжьэщ. Ди мылъкури икъухьащ. ПIалъэ къыдэфти, апщIондэху ди хэкум фынимыхьэ.
— Шапсыгъхэм къывжаIауэ фощIэ фэ къыфпэплъэр, — жиIащ генералым. — Гъуэгу фытехьэнумэ, хущIыхьэгъуэ фиIащ. Фэр щхьэкIэ дышынэркъым дэ, къыдэфщIэфыни щыIэжкъым: абазэхэхэмрэ шапсыгъхэмрэ нэхърэ нэхъ гугъу дывдехьынукъым. ГущIэгъу фхуэтщIынкIэ, дыфщысхьынкIэ фыкъытщымыгугъ… АфIэкIа сывэпсэлъэн мурад сиIэкъым. Фпэзубыдыр ныфхуэстхакIэщ, си псалъэм фемыувалIэмэ, дзэр несшэжьэнурэ фи хэкум сынихьэнущ.
— Ар къыдгуроIуэ дэ. Абазэхэхэмрэ шапсыгъхэмрэ ятекIуам дызэрыпэмылъэщынур дощIэ, итIани гущIэгъу къытхуэфщIынкIэ дыфщогугъ, — жиIащ Елбэз.
— Фи щхьэр къэвмыгъэпцIэж абыкIэ, — яхуэгубжьащ генералыр убых тхьэмадэхэм. — Сэ фызоцIыху фэ, фызэщэри сощIэ. Тенджыз Iуфэм фыщызэхуэсынумэ, гъуэгур фоцIыху. ЗымыцIыху къыфхэтмэ, шапсыгъхэмрэ абазэхэхэмрэ иреупщI. АфIэкIа фхудэсчыхынукъым.
Ар жери, генералым лъэныкъуэ зригъэзыжащ. Убых тхьэмадэхэм къагурыIуащ я лъэпкъым и унафэм кIэ зэригъуэтар».
Сказано об адыгах
ГЕРОИЧЕСКОЕ ПОВЕСТВОВАНИЕ О СВОБОДЕ
Черкесы (адыги) — один из наиболее древних народов мира. Их история столь продолжительна, что, за исключением Китая, Египта и Персии, история любой другой страны не более чем рассказ о вчерашнем дне. У черкесов поразительная особенность: они никогда не жили в подчинении внешнему господству. Адыги терпели поражение, их вытесняли в горы, подавляли превосходящей силой. Но они никогда не подчинялись никому, кроме собственных законов. И сейчас черкесы живут под властью своих вождей, по собственным обычаям.
Черкесы интересны еще и тем, что представляют собой единственный народ на поверхности земного шара, который столь далеко в прошлое может проследить независимую национальную историю. Они немногочисленны, но их регион столь важен, а их характер столь поразителен, что черкесы хорошо известны древним цивилизациям. Упоминания о них встречаются у Геродота, Верия Флакка, Помпония Мелы, Страбона, Плутарха и других великих писателей. Их предания, легенды, эпос представляют собой героическое повествование о свободе, которую они сохраняют по меньшей мере в течение последних 2300 лет перед лицом самых могущественных в человеческой памяти правителей.
«Иллюстрированный журнал Глисона».
Лондон, 1854 г., январь, с.304.
ЛIыукIыр лIыхъужьу пIэрэ?
И къэралымрэ и адэжь Хэкумрэ и къаруми и гъащIэми емыблэжу зыхъумэж, лIыгъэрэ хахуагъэрэ зезыхьэ дэтхэнэ зауэлIми щытхъурэ щIыхьрэ хуэфащэщ. Ар гъэлъэпIэн, абы иригушхуэн хуейщ. ФIыщIэ къыпхуищIын фIэкIа, абы щхьэкIэ зыми и губгъэн къэпхьынукъым, нэмыплъи къуитынукъым.
БгъэлъапIэ хъунущ, къапщтэмэ, Донской Дмитрий, Пожарский Дмитрий, Кутузов Михаил, Жуков Георгий, Шапошников Борис, Василевский Александр, Малиновский Родион сымэ, нэгъуэщI дзэзешэ куэдри.
Абыхэм зыкIи ебгъэщхь хъунукъым икIи апхуэдэ пщIэ яхуэфащэкъым хамэщI зэрыпхъуэным жыджэру хэта «лIыхъужьхэр».
Апхуэдэхэм ящыщщ, къапщтэмэ, инфантерием (лъэсыдзэм) и генерал-лейтенант граф Евдокимов Н. И.
Хэт ар? Дэнэ щыщ?
Евдокимовым и цIэр къыгуэхыпIэ имыIэу пыщIащ Кавказ зауэм и тхыдэм. Кавказ щIыналъэр къэзэуным, абы щыпсэу лъэпкъхэр гущIэгъуншэу зэтеукIэным жыджэру хэта пащтыхь генералхэм я гупым ар хохьэ, бжьыпэр зыIыгъахэм ящыщу. Адыгэ лъэпкъыр зытеунэхъуа ИстамбылакIуэм и къызэгъэпэщакIуэ емышыжу щытащ ар.
Евдокимов Николай Шэшэн щIыналъэм щыщ Наурскэ станицэм 1804 гъэм къыщалъхуащ. Абы и адэ Иван илъэс 29-кIэ дзэм къулыкъу щызыщIа урыс сэлэтт. И анэ Савельевэ Дарье къэзакъ цIыхубз къызэрыгуэкIт.
И ныбжьыр илъэс 16 фIэкIа мыхъуауэ Евдокимовыр Тенгинскэ лъэсыдзэ полкым юнкеру хыхьащ икIи илъэси 3-кIэ абы къулыкъу щищIащ.
Хэт и гугъэнт унагъуэ хуэмыщIам къыхэкIа щIалэжь цIыкIур император Александр ЕтIуанэм и гъэфIэн хъуну, инфантерием и генерал-лейтенантым нэсыну, «граф» цIэр къыфIащыну?
Абы и щхьэусыгъуэр урыс пащтыхьым Кавказым щригъэкIуэкI зэрыпхъуакIуэ политикэм и телъхьэу зэрыщытыр арат — псалъэкIэ мыхъуу — IуэхукIэ. Евдокимов Николай бгырысхэм езэуащ юнкеру щыщытам къыщыщIэдзауэ генерал-лейтенант хъуху. Езым ещхь генералхэу Ермоловым, Вельяминовым, Глазенап, Барятинскэм, Засс, нэгъуэщIхэми хуэдэу, бгырысхэм гущIэгъуншэу яхущытащ, куэд дыдэм я псэр игъэнащ, я щIыналъэхэр иубыдащ, ахэр зейхэр ирихури, къэзакъхэмрэ урысхэмрэ къригъэтIысхьащ.
А псом ящIыIужкIэ, ар щытащ адыгэ лъэпкъхэр Тыркум къэгъазэ имыIэу гъэIэпхъуэным и жэрдэмщIакIуэ жыджэру…
И ныбжьыр илъэс 19 ирикъуа къудейт, Евдокимовым лIыщхьэхэм гу къыщылъатам. Зэгуэр къызэрыщIэхуам папщIэ тезыр къызэрытралъхьэнур къыгурыIуэжри, абы мурад ищIащ лIыгъэкIэ «зыкъищэхужыну».
Iуэхур къыщыхъуар Минвод и Iэшэлъашэхэрщ. Абдеж щитIысыкIа дзэм хъыбар къыIэрыхьащ адыгэ гуп къатеуэнкIэ шынагъуэ зэрыщыIэмкIэ, ауэ ахэр щызэхуэса щIыпIэмрэ абыхэм я къарур зыхуэдизымрэ ящIэртэкъым. Зы цIыхум псалъэ жримыIэу, Евдокимовым факъырэ щыгъынкIэ зихуапэри, адыгэ шуудзэр щызэхуэсауэ хуагъэфащэ лъэныкъуэмкIэ иунэтIащ, тIасхъэщIэх кIуэуэ. Шынагъуэм и ныбжьым къыдикIухьу, махуитIкIэ къэта нэужь, къекIуэлIэжри, абы полкым и унафэщIым хуиIуэтащ бийр (адыгэхэр) щызэхуэса щIыпIэр зыхуэзэр икIи абыхэм я къарур зыхуэдизыр.
КъыкIэлъыкIуэ махуэм полкыр хуэщIауэ ежьэри, абыхэм къапэмыплъа адыгэ шухэм ебгъэрыкIуащ…
Зэрихьа «лIыгъэм» папщIэ Евдокимовыр прапорщик ящIащ. Куэд дэмыкIыуи Дербент щаIыгъ лъэсыдзэ полкым ягъэкIуащ, къулыкъум пищэну.
Дагъыстанми Шэшэнми я щIыналъэхэм «лIыгъэшхуэ» щызэрихьэу илъэс зыбжанэкIэ бгырысхэм езэуащ. Тарки деж щекIуэкIа зауэ гуащIэм ар уIэгъэ хьэлъэ щыхъуауэ щытащ, и щхьэм пхрыкIыу и нэ сэмэгум и лъабжьэкIэ шэ къыщытехуэри. «Нэ цIыкIуищ» цIэ лейр абы щигъуэтар а лъэхъэнэм щыгъуэщ.
ГъэщIэгъуэнракъэ, «мафIэм имыс, псым имытхьэлэ» Евдокимовыр нэгъуэщI псэзэпылъхьэпIэхэми къелащ: Гимри, Гоцатль жылагъуэхэм деж щызауэурэ, ар контузие хъуащ, 1842 гъэм Унцукуль къуажэм и тхьэмадэхэр къызэхуишэсауэ щепсалъэм, абыхэм ящыщ гуэр къыбгъэдыхьэри, къамэкIэ къепыджауэ щытащ.
Лъыр къызыщIэж Евдокимовыр бгырысхэм къащтэри, гъунэгъуу щыт унэм яхьащ. Ротэм я фельдшерым и Iэзэгъуэ зэрыхэмылъыр къагурыIуэри, абыхэм Iэзэ гуэр нэгъуэщI щIыпIэм кърашащ икIи ирагъэгъэхъужащ, ажалым кърагъэлащ.
Iуэхутхьэбзэтэкъэ ар? Ауэ Евдокимовым ар зэхищIыкIакъым. Псэууэ къызэрырагъэлами мыхьэнэшхуэ иритакъым. Абы щIидзэжащ (мазитI дэкIа нэужь) и гъащIэм къыхупызыща бгырысхэм езауэу.
1850 гъэм генерал-майор ящIа Евдокимовыр ягъэуващ Кавказ линием и ижьырабгъу флангым и унафэщIу. Генерал Ермоловым къигупсысауэ щыта хабзэ мыхъумыщIэм ткIийуэ тету, Евдокимовыр зи унафэщI дзэхэм къуажэхэр, гъавэхэр ягъэсырт, дзэр ирикIуэ хъун папщIэ, мэзхэр ираупщIыкIырт, быдапIэхэр ящIырт, къэзакъхэмрэ къэралым и адрей щIыпIэхэм къиIэпхъукIахэмрэ дагъэтIысхьэн папщIэ, станицэхэр яухуэрт, игъащIэ лъандэрэ щIыпIэм ис бгырысхэр ирахуурэ.
1854 гъэм Евдокимовым зэхилъхьауэ щытащ «Кавказ линием и ижьырабгъу флангым, сэбэпынагъ къишэн папщIэ, щыгъэзэщIэн хуей Iуэхугъуэхэр» планыр. Ар хъуащ Кавказым и КъухьэпIэ лъэны-къуэр зи лъахэ адыгэхэм лъапсэрыхыр къахуэзыгъэкIуа план. Император Александр ЕтIуанэм а планыр къабыл ищIауэ щытащ.
1855 гъэм дыгъэгъазэм и 28-м Евдокимовыр 20-нэ лъэсыдзэ дивизэм и унафэщIу икIи Кавказ линием и сэмэгурабгъу флангым и унафэщIу ягъэуври, КъуэкIыпIэ Кавказым щызэуащ. КъыкIэлъыкIуэ гъэм и пэщIэдзэхэм Шэшэным ихьэри, абы Iисрафыр хилъхьащ. Щамил и хэщIапIэ нэхъыщхьэр здэщыIэ Ведено жылагъуэр иубыдащ, Гуниб зэтрикъутащ…
НалкъуткIэ гъэщIэрэщIауэ Евдокимовым дыщэ къамэ къратауэ щытащ 1857-1858 гъэхэм Дагъыстанымрэ Шэшэнымрэ щызэрихьа «хахуагъэ иным» папщIэ. А лъэхъэнэращ граф цIэр къыщыфIащари.
Щамил зита нэужь, КъуэкIыпIэ КавказымкIэ зауэр щыувыIа щхьэкIэ, КъухьэпIэ Кавказым ар щыщиухынур гурыIуэгъуэтэкъым. Кавказым и тет фельдмаршал Барятинский А. И. къолъытащ а лъэныкъуэмкIэ ерыщагъ хэлъу зауэр щегъэкIуэкIын хуейуэ икIи 1860 гъэм Евдокимовыр игъэуващ абыкIэ щыIэ дзэ псоми я унафэщIу.
Абы щыгъуэт Евдокимовым адыгэхэм IисрафыпцIэр яхилъхьэу щыхуежьар. Абы и гум зигъэнщIыртэкъым адыгэхэр зэтриукIэу, зэтригъасхьэу, я щIыналъэм ирихуурэ бгы гъуанэхэм зэрырихуэж къудеймкIэ: ткIийуэ къигъэуват, щIыналъэм ирагъэкIыу, ахэр Тыркум ягъэIэпхъуэн хуейуэ, къэгъазэ ямыIэу.
1861 гъэм фокIадэ мазэм Псыжь къэкIуауэ щыта пащтыхь Александр ЕтIуанэр абы къигъэгугъауэ щытащ илъэси 5 пIалъэм къриубыдэу КъухьэпIэ Кавказым бгырысхэр иригъэкъэбзыкIыну икIи щIыналъэм къэзакъхэмрэ урысхэмрэ къригъэтIысхьэну.
Зыхуигъэувыжа къалэныр Евдокимовым нэхъ пасэжуи зэфIигъэкIащ, илъэс куэдкIэ екIуэкIа Кавказ зауэми кIэ иритащ. Ар къыщыхъуар 1864 гъэм накъыгъэм и 21-рщ…
Зи гугъу тщIы «лIыгъэм» папщIэ Евдокимовым къыхуагъэфэщащ Георгий орденым и етIуанэ нагъыщэр.
Абы нэмыщI, генералым къратауэ щытащ Урысей империем и орден нэхъ лъапIэхэм ящыщ зыбжанэ.
Евдокимов Николай 1873 гъэм накъыгъэм и 22-м дунейм ехыжащ. ПщIэшхуэ хуащIу, ар Псыхуабэ щыщIалъхьащ.
ЛIыгъур Чэрим.
Адыгэ зауэлIхэм я хэщIапIэ. 1840 гъэ. Сурэтыр Бёлл Джеймс и тхылъым къитхыжащ.
