ЛIыгъэрэ хахуагъэрэ
Нэмыцэ фашист зэрыпхъуакIуэхэр Сталинград и деж щыхагъэщIа иужь, ди дзэхэм IэмалыфIхэр къахукъуэкIащ Кавказ Ищхъэрэм щебгъэрыкIуэну.
Прохладнэ къалэр хуит къащIыж. 1943 гъэ Ипщэ фронтым и дзэхэм, ТэнкIэ къыщежьэу, Ростов деж зыщагъэбыдэн хуейт, бийр зэрикIуэтыжыну гъуэгур зэхуащIу. Адрей армитIым я къалэнт Сальск къыщежьэу Тихорецк ебгъэрыкIуэну. Абыхэм Краснодар лъэныкъуэмкIэ къащыдэIэпыкъун хуейт Кавказ щIыб фронтым и къару нэхъыщхьэхэр. Зэрытлъагъущи, псори зыхуэгъэзар Кавказ Ищхъэрэм изэрыгуа фашистыдзэр къанэ щымыIэу къэухъуреихьынырт. ЖыпIэну ирикъунщ щIыналъэм нэмыцэхэм я лъэсырыкIуэдзэхэм я проценти 9-р, танкхэм я процент 16-м щIигъур зэрыщыIар. Апхуэдэу щыщыткIэ, ахэр зэхэкъутэным и мыхьэнэр къыпхуэмылъытэным хуэдизу ин дыдэт.
Дыгъэгъазэм и 25-м Ставкэм щекIуэкIа зэIущIэм а псом и унафэ щащIат. АрщхьэкIэ дыгъэгъазэм и 29-м Жуков Георгий телеграммэкIэ къахуигъэуващ Мейкъуа-пэ лъэныкъуэмкIэ зэкIэ щемыбгъэры-кIуэу я къару псори КраснодаркIэ яунэтIыну. АрдыдэмкIэ румыныдзэхэр зэхакъутэн, абы къыдэкIуэуи, къайхъулIэмэ, Новороссийск хуит къащIыжын хуейт. ИтIанэ Тамань хытIыгуныкъуэр нэхъ убыдыгъуафIэ хъунут.
Апхуэдэ щIыкIэкIэ, ди деж бийм щыщебгъэрыкIуэну пIалъэр 1943 гъэм щIышылэм и 1-м ягъэIэпхъуэн хуей хъуащ.
ЩIышылэм и 2-м 9-нэ армэм и зауэлIхэм Осетием и Елъхъуэт яубыдыжащ. ЩIышылэм и 3-м полковник Шевченкэ Иван зи унафэщI 417-нэ фочауэ дивизэр Тэрч зэпрыкIри, Мэздэгу дыхьащ. Бийхэр икIуэту зэрехьэжьащ. ЩIышылэм и 5-м 276-нэ, 317-нэ фочауэ дивизэхэр Прохладнэ ебгъэрыкIуащ. Абыхэм ядэIэпыкъуащ псынщIэ дыдэу къэса 52-нэ танк бригадэр. Нэмыцэхэм къалэр къагъэнэн хуей хъуащ. Ди зауэлIхэм бийм и танк 18, топ 27-рэ, автомашинэ 63-рэ къаIэры-хьащ, сэлэту, офицеру 129-рэ гъэр къащIащ. А зэманым ирихьэлIэу хуит къэхъужакIэт Новэ Урыху, Старэ Урыху, Ерокъуэ, Лэскэн ЕтIуанэ, Зэрэгъыж, Джэрпэджэж, Вагъэдзыкъуэ къуажэхэр, нэгъуэщIхэри.
Фашистхэр икIуэтырт, лъэмыжхэр, псы зэпрыкIыпIэхэр, гъуэгухэр лагъымхэмкIэ къагъауэу. АрщхьэкIэ ебгъэрыкIуэхэр ефIэкIырт. ЩIышылэм и 3-м ди дзэхэм хуит къащIыжащ Аушыджэр, Хьэсэней, Долинск, Псыгуэнсу, Арщыдан къуажэхэр. Налшык къалэм дыхьэну хущIэкъурт 395-нэ фочауэ полкыр. 1943 гъэм щIышылэм и 3-м и пщыхьэщхьэм абы иубыдащ лы комбинатым егъэщIылIа щIыналъэр. Зэхэуэхэр къалэм и уэрамхэм щекIуэкIырт. Бийм хуэIыгъакъым ди республикэм и къалащхьэр икIи щIышылэм и 4-м ар хуит хъужащ. «Кавказ Ищхъэрэм, — къитащ Совет информбюром 1943 гъэм щIышылэм и 5-м, — и жылэ зыбжанэ ди дзэхэм хуит къащIыжащ. Зэхэуэ гуащIэхэр щекIуэкIащ Налшык и деж. Нэмыцэхэм зэрызагъэбыдам къимыгъэувыIэу, топхэмрэ танкхэмрэ я щIэгъэкъуэну ди зауэлIхэр жэщу къалэм ебгъэрыкIуащ икIи ар къащтащ. Ди дзэ-хэм яIэрыхьащ топ зэмылIэужьыгъуэу 27-рэ, лагъымыдзу 50, автомашинэу 56-рэ, пулемёту 41-рэ, танк зэракъутэ фочу 250-рэ, нэгъуэщI куэди».
А ехъулIэныгъэшхуэм и ужькIэ ди зауэлIхэр лъэщу щебгъэрыкIуащ Бахъсэн лъэныкъуэмкIэ. Псыежэххэр зэрыиныр къагъэсэбэпурэ, нэмыцэхэр хущIэкъуащ Шэджэм ЕтIуанэ, Къызбрун Ещанэ, Бахъсэн къуажэхэм я деж дыдейхэр къыщызэтрагъэувыIэну, арщхьэкIэ къайхъулIакъым — щIышылэм и 6-м ди дзэхэр Бахъсэн дыхьащ. Зэхэуэхэм фашисту 50 хэкIуэдащ, 7-р гъэр щащIащ. ЩIышылэм и 8-м и пщэдджыжьым майор Хоботкинымрэ подполковник Корчагинымрэ я полкхэм бийр Малкэ къуажэм дахужащ, къыкIэлъыкIуэ махуэм и жэщым Куба къуажэмрэ Марьинскэ станицэмрэ хуит къащIыжащ. 1943 гъэм щIышылэм и 11-м пщэдджыжьыр сыхьэти 4-м Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и щIыналъэм зэрыпхъуакIуэхэр итыжтэкъым. Кавказ щIыб фронтым и Iэтащхьэм и унафэр ягъэзащIэурэ, ди альпинист 20 Iуащхьэмахуэ дэкIуейри, абы кърадзыхыжащ 1942 гъэм и шыщхьэуIум бийм фIидзауэ щыта фашист бэракъхэр — Европэм и бгы нэхъ лъагэ дыдэм и щыгум щыхуарзэу хуежьащ совет ныпхэр.
Къэбэрдей-Балъкъэрыр хуит къыщащIыжым лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм ящыщ цIыхухэм лIыгъэшхуэ къагъэлъэгъуащ. Абыхэм я гъусащ ди лъахэм и бынхэри. Республикэм и щIыналъэм бийр изыхужахэм яхэтащ зэрахьа лIыгъэмкIэ цIэрыIуэ хъуахэу Къардэн Къубатий, Михайленкэ Василий, Шортэн Аскэрбий, Беслъэней Залымхъан, Щербак Иван, Полищук Иван, Зацепилин Георгий, Джэш Ми-шэ, Лесев Виталий, Настаев Хьэжбэчыр, Мамхэгъ Шу, ди цIыхубз хахуэхэу Хьэтыкъуей Розэ, Даниловэ Марие, Къумахуэ Хужь, Грищенкэ Полинэ сымэ, нэгъуэщI куэди. Ди дзэхэм жыджэру ядэIэпыкъуа партизанхэм къахэжаныкIащ Къудей Чэрим, Нэчо Бабий, Аттоев Магомед, ШкIахъуэ Хьэмид, Макитов Юсуф, бзылъхугъэ гъуэзэджэхэу Беслъэней Сурэт, Жанкъазий Софье, Архэгъ Мотя, Балъкъыз Лилэ, Радченкэ Нинэ сымэ.
Ди цIыхухэм Iэтауэ ягъэлъэпIащ Къэбэрдей-Балъкъэрыр нэмыцэ фашист зэрыпхъуакIуэхэм къызэрыIэщIагъэкIыжар. Къалэ, къуажэ псоми гуфIэгъуэ зэIущIэхэр, пэкIухэр щекIуэкIащ. Абыхэм цIыхухэм псалъэ быдэ щатащ къэрал псор хуит къащIыжу фашистыгъуэм псы ирагъэжыхьыжын папщIэ яхузэфIэкI къамыгъэнэну. ВКП(б)-м и обкомым и пленумым хэтхэм фIыщIэ ин хуащIащ ди лъахэм бийр щрахужым лIыгъэшхуэ къэзыгъэлъэгъуа ди зауэлIхэм.
Нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэр Налшык щыдэса зэман кIэщIым къриубыдэу хэщIыныгъэшхуэ игъуэтащ къалащхьэм и экономикэм. Налшыкдэс мини 9-м щIигъум я псэр ятащ ди къэралым и хуитыныгъэм папщIэ. Хэку зауэшхуэм щызэрахьа лIыгъэмрэ хахуагъэмрэ щхьэкIэ къалэм щыщ цIыхуи 8-м хуагъэфэщауэ щытащ «Совет Союзым и ЛIыхъужь» цIэ лъагэр, къалэдэс мини 10-м щIигъум иратащ нэгъуэщI къэрал дамыгъэ лъапIэхэр
Хэку зауэшхуэм и илъэсхэм къалэм и гуащIэрыпсэухэм лIыгъэрэ бэшэчыгъэрэ къызэрагъэлъэгъуам пэкIуэу, СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и УнафэкIэ 1985 гъэм накъыгъэм и 7-м Налшык къалэм Хэку зауэ орденым и япэ нагъыщэр къыхуагъэфэщащ.
УФ-м и Президентым и УнафэкIэ 2010 гъэм Налшык къыфIащащ «Зауэ щIыхьым и къалэ» цIэ лъапIэри.
ПЩЫБИЙ СулътIан,
Зауэм, лэжьыгъэм, IэщэкIэ ЗэщIэузэда Къарухэм, хабзэхъумэ IэнатIэхэм я ветеранхэм
(пенсионерхэм) я республикэ советым и президиумым,
УФ-м и Журналистхэм я союзым хэт.
