Псыбей-Псебай-Кхъужьыб
Мы цIэр зезыхьэ жылэшхуэм, Краснодар крайм и Мостовской районым къалэ теплъэ зиIэу итым, хуиту зригъэзэгъащ Лабэ ЦIыкIу щежэх тIуащIэм Къырылъэ шытхыр щызэпиупщIым ипщэ лъэныкъуэмкIэ къедза щIыпIэ зэлъыIухам деж.
Къалэ теплъэ зиIэ къуажэшхуэм зэреджэр, зэрынэрылъагъущи, къызытехъукIар адыгэбзэм хэт «псы», «бэ» псалъэхэрщ, къызэрыбгурыIуэ хъунури «псы куэду здэщыIэ лъахэ» жиIэущ.
Лабэ ЦIыкIу абдежым къыщыхэлъэдэж псы къуэпсу мы зэманым урысхэм «Псебайкэ» зыхужаIэри зи гугъу тщIы фIэщыгъэм и «благъэщ». Хъыбархэм къызэрыхэщыжымкIэ, а щIыпIэм щыпсэуа адыгэхэм иужьрейм ехьэлIауэ нэхъ къагъэсэбэпу щытар «Кхъужьыб» фIэщыгъэрщ, «кхъужькIэ бей къуакIэ» кърагъэкIыу.
Тхыдэм щыщ
Урыс-Кавказ зауэр здекIуэкIым, 1856 гъэм пащтыхьыдзэхэм Кхъужъы́б (Псыбей) къуажэм дэсахэр зэхэзехуэн ящIу, зэтрагъэсхьа иужь, зэрыпхъуакIуэхэм а щIыпIэм быдапIэ къыщагъэунэхуащ.
Тхыдэтх Щербинэ Фёдор «История Кубанского казачьего войска» и тхылъым зэрыщитхымкIэ, «1856 гъэм Лабэ и кIыхьагъкIэ зыщызыгъэбыда урысхэм ипщэ лъэныкъуэмкIэ зыхуей гъуэгухэр щыпхашырт, Шэдыкъуэ (Шедок), Псыбей быдапIэхэр щаухуэрт».
Ауэрэ здекIуэкIым, зауэр иджыри имыухыпауэ, хэкурысхэм я пIэ зизыгъэувахэм 1862 гъэм Псыбей быдапIэм «ирагъэблэгъащ» а щIыпIэр къэзызэуа сэлэтхэм Урысей пхащIэм къыщагъэна я унагъуэхэмрэ Новопокровскэ станицэм щыщ къэзакъхэм я Iыхьлыхэмрэ.
Къыхэгъэщыпхъэщ, урысхэм зи гугъу тщIы Псыбей къуажэщIэр а цIэ дыдэр зезыхьэу Лабэ ЦIыкIу къухьэпIэмкIэ къыщыхэлъадэ псы къуэпсым деж зэрыщаухуауэ щытари.
ИкIи, дгъэщIагъуэр аращи, дэс щIагъуи щымыIэу, мащIэ-мащIэурэ зыкъэзыужьа жылэшхуэм мы зэманым, Лабэ ЦIыкIу и Iуфэу сэмэгу лъэныкъуэмкIэ щыIэм километр 12-кIэ дехыу, тIуащIэ дахэшхуэм зыщиукъуэдиящ. Зыхиубыдэ районым и къуажащхьэ Мостовской ар зэрыпэжыжьэр километр 27-кIэщ.
ИщхъэрэкIэ Лабэ и ижьрабгъу лъэныкъуэмкIэ Iус Курганинск къалэм къикIыу Псыбей нэс кърашэлIауэ щыта гъущI гъуэгур (километр 95-рэ и кIыхьагъщ) нобэр къыздэсми мэлажьэ.
Псыбей и лъабжьэкIэ нэхъ къыщыпэгъунэгъуу къалъытэ Шэдыкъуэ (Шедок) километр 27-кIэ пыIудзащ, къуэкIыпIэмкIэ (Лабэ цIыкIу узэпрыкIмэ) къыпэщысыр Андрюки (Мерэтыкъуэ Къасым зэритхымкIэ, Андрыгу) зыхужаIэ станицэрщ.
ЩIыуэпс
Къалэ теплъэ зиIэ къуажэшхуэр здэщыс щIыпIэм къыщыщIедзэ Iэшэлъашэм и нэхъ дахапIэхэм. Къыпэгъунэгъу Къырылъэ шытхым ипщэ лъэныкъуэмкIэ гъэза и джабэ нэкIухэр задэщ, языныкъуэхэм дежи метрищэ зыбжанэ зи лъагагъ щыхупIэ теплъэ яIэу. Абыхэм цIэуэ зэрахьэхэри гъэщIэгъуэнщ: «Амэт и щыхупIэ», «Щыхьым и епкIапIэ», «Джэрпэджэж шытх», нэгъуэщIхэри. Мыбдежым гъуэдыдж-гъуэжлаухэми, бгъуэнщIагъхэми куэдыжьу уащрохьэлIэ. ЗэрыжаIэмкIэ, абыхэм яхэтщ, зэрызэпыщIа и лъэныкъуэкIэ, километр зыбжанэ зи кIыхьагъхэри.
ЩIыпIаплъэхэр Псыбей ипщэкIэ щыс Никитинэ къуажэ цIыкIум икIыурэ, Лабэ ЦыкIу и псыхъуащхьэхэмкIэ щыIэ псыкъелъэхэм макIуэ, бгыщхьэ тафэхэм йохьэ, Хуэдз зи къежьапIэ ТхьэщIы IуащхьэмкIэ екIуэкIыжхэри яхэтщ.
БЭРАУ Бышэ.
