Гъуазджэм и адыгэ вагъуэ
СССР-м, РСФСР-м, КъБР-м я цIыхубэ артист, Совет Союзым, РСФСР-м, Урысей Федерацэм я къэрал саугъэтхэм я лауреат Темыркъан Юрэ адыгэ лъэпкъым и мызакъуэу, къэрал псор зэрыгушхуэ цIыхущ, зи зэфIэкIыр дунейм щызэлъащIыса дирижёр ахъырзэманщ.
«Ар зэуэ лъагапIэм и щыгум къыщыхута цIыхущ. Апхуэдэу къыщIэкIынщ зэфIэкIышхуэ зыбгъэдэлъ, балигъыпIэ имыувэ щIыкIэ и гъащIэр зытриухуэнур — макъамэм пэжкIэ зэрыхуэлэжьэнур — зыубзыхуам зэрызиIэтыпхъэр», — щитхауэ щытащ Хьэгуарэ Джамилэ илъэс зыбжанэ ипэкIэ къыдигъэкIа «Юрий Темирканов. Монолог» и тхылъым и пэублэ псалъэм.
Ленинград консерваторэр къызэриухыу, 1966 гъэм, Юрэ Джузеппе Верди и «Травиата»-мкIэ балетымрэ оперэмкIэ Театр цIыкIум и утыкум къихьащ. А илъэс дыдэм дирижёрхэм я етIуанэ Урысейпсо зэхьэзэхуэм щытекIуащ. И ныбжьыр илъэс 30 щыхъум, Ленинград филармонием и академическэ оркестрым и дирижёр нэхъыщхьэщ, илъэс 38-м — Оперэмрэ балетымкIэ театрым, Киров Сергей и цIэр зезыхьэм, (иджы Мариинскэ театрым), и художественнэ унафэщIщ, 42-м — «СССР-м и цIыхубэ артист» цIэ лъапIэр къыхуагъэфэщащ (а зэманым нэхъ щIалэ дыдэу цIыхубэ артист хъуар Юрэщ). 1988 гъэм, и ныбжьыр илъэс 50 щрикъунум ирихьэлIэу, ди къэралым и япэ филармоние оркестрым, дуней псом нэхъыфI дыдэу къыщалъытэхэм ящыщ зым, и пашэ хъуащ. ИужькIэ къыхуагъэфэщащ Санкт-Петербург дэт академическэ филармонием и художественнэ унафэщI IэнатIэр, нобэр къыздэсми абы щолажьэ.
Макъамэм теухуауэ дуней псом щекIуэкI Iуэхугъуэхэм и гуащIэу хилъхьэмкIэ цIыхубэм я лъагъуныгъэр къэзылэжьа, сыт хуэдэ плIанэпи хэIэтыкIауэ зи цIэр къыщраIуэ, дамыгъэ лъапIэхэмрэ щIыхьыцIэхэмрэ зыхуагъэфэща IэщIагъэлIщ Юрэ. Щапхъэу къэбгъэлъагъуэмэ, «Хэкум и пащхьэм щиIэ фIыщIэхэм папщIэ» орденым и дамыгъиплIри зыхуагъэфэща закъуэтIакъуэхэм ящыщщ Темыркъаныр.
Урогушхуэ Юрэ лъэкIам, и гъащIэ гъуэгум уриплъа иужькIэ, щIэныгъэрэ зэчийкIэ пхуэмыщIэн дунейм темытуи къыпщохъу.
Музыкэм щиIэ ехъулIэныгъэхэм къадэкIуэу, нэгъуэщI Iуэхугъуэ куэдымкIи Юрэ егъэлеяуэ цIыху Iущщ, удихьэхыу, зи гугъу ищIым фIы дыдэу зэрыхищIыкIыр къапщIэу Iэджэм тепсэлъыхьыфынущ, езыр гушыIэрейщ, и щхьэкIи ауан зыхуэщIыжу, зыщыдыхьэшхыжыфу апхуэдэщ. «Ауан зызымыщIыжыф цIыхур, егъэлеяуэ зыхуэткIиижыр сфIэтхьэмыщкIэщ. Ахэр икIи шынагъуэщ. Къэзыухъуреихь дунейми езыми ехьэлIауэ куууэ гупсысэфхэркъым. Зи ныкъусаныгъэхэм щымыдыхьэшхыжыф цIыхур ахьмакъщ», — жиIэгъащ абы зэгуэр.
ИСТЭПАН Залинэ.
Темыркъан Юрэ жэщ-махуэкIэ умыувыIэу утепсэлъыхьами, хужыпIэн бгъуэтынущ, и гъащIэр апхуэдизкIэ лэжьыгъэ купщIафIэ куэду зэхэлъщи, цIыху Iущщи, дуней псо утыкушхуэм лъэ быдэкIэ щыуващи. Апхуэдэу щыхъукIэ, абы и гуащIэр кIэщIу къыщыгъэлъэгъуа ди тхыгъэр ныкъуэ хъунущ, Юрэ хужаIа псалъэ гуапэхэм ящыщ зыбжанэ щIымыгъуамэ.
Куэд зыхуэфащэ,
куэд къэзылэжь
Абы ущригъусэм и деж узыхуэсакъыж зэпытщ — уощIэ ар зэрыцIыху къабзэр, зэрыгумащIэр, фэрыщIагъ лъэпкъ зэрыхэмылъыр. А фIагъхэр уэри къыбдилъагъун хуейщ — арыншамэ, пщIэ къыпхуищIынукъым, псэлъэгъуи къыбдэхъунукъым.
Сытым дежи согъэщIагъуэ абы хэлъ цIыхугъэмрэ бэшэчагъымрэ. Абы и гум темыхуэнур фэрыщIагъымрэ щхьэхуещагъэмрэщ, апхуэдэ гуэр къыбдилъэгъуакъэ — и щIыб къызэрыпхуигъэзэжынум шэч къытумыхьэ. Аращ абы и хьэлыр, къыдалъхуауэ, зэрысабий лъандэрэ зыхилъхьауэ. Ар хуейщ апхуэдэ хьэл, цIыхугъэ уэри пхэлъыну.
Зи гугъу сщIыр къэфцIыхуащ, дауи, ар Темыркъан Юрэщ.
СОКУРОВ Александр.
* * *
Темыркъан Юрэ деж сыщеджащ сэ. ИгъащIэкIэ сщыгъупщэнкъым ар къызэрысхуэупсар: «Зауэмрэ мамырыгъэмрэ» оперэр дзыхь къысхуищIащ. Абы и гулъытэ зэи сыщыщIакъым, аращ зи фIыщIэр дирижёр нэхъыщхьэ сызэрыхъуар — апхуэдэ Iэмал къызитащ.
ГЕРГИЕВ Валерий.
* * *
Америкэм сыкъызэрикIыжыххэу, пIалъэ къыхэзгъэкIакъым, Темыркъан Юрэ и репетицэм сыкIуащ, занщIэуи къызгурыIуащ сэ нэгъуэщI дунейм сыкъызэрыщыхутар. Си гум щызу сыбэуащ абдежым. Сэ сынасыпыфIэщ абы ныбжьэгъу сызэрыхуэхъуам щхьэкIэ.
МАЦУЕВ Денис.
* * *
СэркIэ хьэкъщ симфоническэ эстрадэри, оперэри, балетри къэзыгъэIурыщIэф, а псоми я купщIэр къэзытIэщIыф дирижёр Iэзэ ды-дэхэм Темыркъан Юрэ зэращыщыр.
ГРИКУРОВ Эмиль.
