
Хуитыныгъэхэр фхъумэ
Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ Сэхъурокъуэ Хь. Хь. деж
ПщIэ зыхуэсщI Сэхъурокъуэ Хьэутий Хьэзрит и къуэ!
Урысей Федерацэм и Правительствэм и Аппаратым къигъэхьа тхыгъэм (2013 гъэм шыщхьэуIум и 9-м, №П16-37587) Дунейпсо Адыгэ Хасэм 2013 гъэм мэкъуауэгъуэм и 29-м иригъэкIуэкIа зэIущIэм къыщащта унафэм ехьэлIа и Iыхьэм хэплъауэ Iэпхъуэшапхъуэхэм я IуэхукIэ федеральнэ къулыкъущIапIэм мы къыкIэлъыкIуэмкIэ хъыбар уегъащIэ.
Езым дунейпсо утыкум къыщищта къалэнхэмрэ урысей законодательствэмрэ япкъ иткIэ Урысей Федерацэм Сирием и цIыхухэм, ахэр лъэпкъкIэ зыщыщым, зэрыт диным, нэгъуэщI къыхэщхьэхукIыныгъэхэм емылъытауэ, езым и щIыналъэм хэщIапIэ щарет.
«ЩтапIэ ихьэжахэм я IуэхукIэ» 1993 гъэм мазаем и 19-м къащта Федеральнэ закон № 4528-1-м и статья 1-м и пункт 1-м и япэ пункт къуэдзэм ипкъ иткIэ щтапIэ ихьэжар — ар Урысей Федерацэм и гражданствэ зимыIэ икIи къызыхэкIа расэм, зэрихьэ диным, гражданствэм, зыщыщ лъэпкъым, зыхиубыдэ социальнэ гупым е и политикэ Iуэху еплъыкIэхэм япкъ иткIэ, зэхэзехуэн ящIыну щхьэусыгъуэ пыухыкIахэр зэрыщыIэм къыхэкIыу езым и къэралым къикIа, а къэралыр къызыщхьэщымыж е шынагъуэ гуэрхэр зэрыпылъым къыхэкIыу а къэралым и къыщхьэщыжыныгъэр къэзымыгъэсэбэпыф цIыхущ; е гражданствэ пыухыкIа зимыIэ, ищхьэкIэ къыщыгъэлъэгъуа Iуэхухэм къыхэкIыу япэм щыпсэуа щIыпIэр зыбгына, а щIыпIэм игъэзэжыну Iэмал зымыгъуэт е шынагъуэ зэрыпылъым къыхэкIыу зыгъэзэжыну хуэмей цIыхущ.
Абы ипкъ иткIэ Сирие Хьэрып Республикэм щыщхэр я нэхъыбапIэкIэ Урысей Федерацэм щтапIэ ихьэжахэм ящыщу къыщалъытэркъым, сыту жыпIэмэ, абыхэм я хэкум ягъэзэжыну щIыхуэмейр абы IэщэкIэ зэщIэузэдауэ зэрыщызэныкъуэкъурщ, ауэ ар, зэрыхабзэщи, апхуэдэ цIыхухэм щтапIэ ихьэжам и статус етынымкIэ тегъэщIапIэкъым.
Сирие Хьэрып Республикэм щыIэ щытыкIэмрэ абы шынагъуэншэу ягъэзэжыну Iэмал зэрамыIэмрэ къалъытауэ, Сирием и цIыхухэм ди деж зы илъэс пIалъэкIэ хэщIапIэ щрат, а пIалъэм аргуэру щIагъу хъунущ а къэралым щыIэ щытыкIэр зэтемыувэжамэ.
2013 гъэм шыщхьэуIум и 16-м ирихьэлIэу щтапIэ ихьэжауэ къалъытэну икIи Урысей Федерацэм и щIыналъэм хэщIапIэ къыщратыну къэлъаIуэу мы илъэсым къриубыдэу Сирием и цIыхуу 1179-м, абыхэм сабийуэ 143-рэ яхэту, зыкъытхуагъэзащ. А лъэхъэнэм къриубыдэу лъэIу тхылъхэм зэрыхэплъам ипкъ иткIэ Сирием и цIыхуу 465-м (абыхэм сабийуэ 81-рэ яхэту) пIалъэкIэ хэщIапIэ иратащ.
Псори зэхэту Урысей Федерацэм и щIыналъэм пIалъэкIэ хэщIапIэ щагъуэтащ Сирием и цIыхуу 498-м. Абыхэм ящыщу 39-р Ипщэ Федеральнэ округым, цIыху 40-р Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым щыIэщ.
«Урысей Федерацэм и гражданствэм и IуэхукIэ» 2002 гъэм накъыгъэм и 31-м къащта Федеральнэ Закон №62-ФЗ-м (адэкIэ — Федеральнэ законщ) щыубзыхуащ Урысей Федерацэм и гражданствэ тынымкIэ, ар къеIыхыжынымкIэ тегъэщIапIэхэр.
Федеральнэ законым и 4-нэ статьям и япэ Iыхьэм къыщыгъэлъэгъуащ Урысей Федерацэм и гражданствэмкIэ хабзэхэмрэ Урысей Федерацэм и гражданствэм ехьэлIа Iуэхухэр зэрызэблагъэкI щIыкIэмрэ зыщыщ социальнэ гупым, расэм, лъэпкъым, зэрыпсалъэ бзэм е зэрихьэ диным тещIыхьауэ цIыхум и хуитыныгъэхэр зыгъэмащIэ Iуэхугъуэхэр хэтынкIэ Iэмал зэримыIэр.
Федеральнэ законым и 11-нэ статьям къызэрыщыгъэлъэгъуамкIэ, Урысей Федерацэм и гражданствэ цIыхум егъуэт:
— къызэрыщалъхуам къыхэкIыу;
— псоми яхуэгъэза хабзэхэм тету Урысей Федерацэм и гражданствэ зэрыратам къыхэкIыу;
— нэхъ къызэрыгуэкI хабзэм тету Урысей Федерацэм и гражданствэ зэрыратам къыхэкIыу;
— зэгуэр Урысей Федерацэм и гражданствэ зэриIар зэрызэфIагъэувэжам къыхэкIыу;
— апхуэдэу а Федеральнэ законым, Урысей Федерацэм нэгъуэщI къэралхэм ярищIылIа зэгурыIуэныгъэхэм къыщыгъэлъэгъуа нэгъуэщI тегъэщIапIэхэм япкъ иткIэ.
Псоми яхуэгъэза хабзэхэмрэ нэхъ къызэрыгуэкI хабзэхэмрэ зэщхьэщокI тегъэщIапIэ ящIхэмкIэ, хэкIыпIэхэмкIэ, лъэIухэм зэрыхэплъэ пIалъэхэмкIэ (псоми яхуэгъэза хабзэхэм япкъ иткIэ — тэмэму зыхуей хуэзэу тхауэ зыхуеину документ псори къыщата махуэм щегъэжьауэ — 1 илъэсым, нэхъ къызэрыгуэкI хабзэм ипкъ иткIэ — мази 6-м щIимыгъум), унафэ къащтэну хуитыныгъэ зиIэхэмкIэ (псоми яхуэгъэза хабзэхэм тету унафэр Урысей Федерацэм и Президентым, нэхъ къызэрыгуэкI хабзэхэм тету — Урысейм Iэпхъуэшапхъуэхэм я IуэхухэмкIэ федеральнэ къулыкъущIапIэм и щIыналъэ органу Урысей Федерацэм и субъектхэм щыIэхэм я унафэщIхэм).
Нэхъ къызэрыгуэкI хабзэхэм тету Урысейм и гражданствэ ират Федеральнэ законым и 14-нэ статьям языныкъуэ цIыху гупхэм папщIэ къихь тегъэщIапIэхэр щыщыIэм деж (къапщтэмэ: цIыхум и адэ-анэм языхэзым урысей гражданствэ иIэмэ икIи Урысей Федерацэм и щIыналъэм щыпсэумэ; РСФСР-м и щIыналъэм къыщалъхуамэ икIи СССР-у щытам и гражданствэ иIамэ; Урысей Федерацэм и щIыналъэм щыпсэумэ икIи Урысей Федерацэм и цIыхум илъэсищ нэхърэ мынэхъ мащIэ лъандэрэ нэчыхь хуиIэмэ).
Абы и лъэныкъуэкIэ къапщтэмэ, Сирием и цIыхуу а щIыналъэм щыпсэу адыгэхэми Урысей Федерацэм и гражданствэ иратын папщIэ лейуэ зыри паубыдыркъым.
Урысей Федерацэм хьэщIапIэ къэкIуэн папщIэ тхылъхэр Сирием и цIыхухэм ират ахэр къызыхэкIа лъэпкъым темыщIыхьауэ икIи «Урысей Федерацэм зэрырагъэкIыж, Урысей Федерацэм къызэрырагъэхьэ хабзэм и IуэхукIэ» 1996 гъэм шыщхьэуIум и 15-м къащта Федеральнэ законым, «НэгъуэщI къэралхэм я цIыхухэм Урысей Федерацэм щаIэ правовой щытыкIэм и IуэхукIэ» 2002 гъэм бадзэуэгъуэм и 25-м къащта Федеральнэ закон №115-ФЗ-м, нэгъуэщI къэралхэм я цIыхухэмрэ гражданствэ зимыIэ цIыхухэмрэ Урысей Федерацэм хьэщIапIэ къэкIуэну къызэрырагъэблагъэ тхылъхэр гъэхьэзырынымрэ тынымкIэ къэрал Iуэхутхьэбзэхэр Iэпхъуэшапхъуэхэм я IуэхукIэ федеральнэ IуэхущIапIэм зэригъэзащIэр зыубзыху Административнэ регламентым, Урысейм Iэпхъуэшапхъуэхэм я IуэхухэмкIэ и федеральнэ къулыкъущIапIэм 2012 гъэм щэкIуэгъуэм и 30-м къыдигъэкIа унафэ №390-м тету.
Урысей Федерацэм къэкIуэну къызэрырагъэблагъэ тхылъыр лэжьэгъуэ махуэу 20-м къриубыдэу хьэзыр ящI.
2013 гъэм и япэ мазихым къриубыдэу Урысей Федерацэм хьэщIапIэ къэкIуэн папщIэ къызэрырагъэблагъэ тхылъу 4562-рэ Сирием и цIыхухэм иратащ.
Урысей Федерацэм и субъекту ижь-ижьыжь лъандэрэ адыгэхэр щыпсэухэр мы зэманым хэлэжьыхьыркъым нэгъуэщI къэралхэм щыпсэу ди хэкуэгъуу езыхэм яфIэфIу къэзыгъэзэжыну хуейхэм Урысей Федерацэм къагъэIэпхъуэжынымкIэ къэрал программэр (адэкIи — Къэрал программэщ) гъэзэщIэным.
Адыгэ Республикэм, Дагъыстэн Республикэм, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм лэжьапIэ зэрыщызэпэубыдам икIи ахэр экономикэ гугъуехьхэм зэрыхэтыр къилъытэри, Урысейм а и щIыналъэхэм я унафэщIхэм къызэрыхалъхьам тету, Урысей Федерацэм и Правительствэм 2011 гъэм гъатхэпэм и 1-м унафэ къищтащ цIыхухэр къэгъэIэпхъуэжынымкIэ щIыналъэ программэхэр щызэхалъхьэну пIалъэр яхуэгъэIэпхъуэным теухуауэ.
Абы къыхэкIыу Къэрал программэр гъэзэщIэным ижь-ижьыж лъандэрэ адыгэхэр щыпсэу щIыналъэхэри къыхэшэнымкIэ щыIэ хэкIыпIэхэм ведомствэ зэмылIэужьыгъуэхэр егугъуу елэжьыпхъэщ.
ЦIыхухэр къагъэIэпхъуэжынымкIэ щIыналъэ программэхэр зэхэлъхьэныр методикэ и лъэныкъуэкIэ Урысейм ЩIыналъэ зыужьыныгъэмкIэ и министерствэм къызэрызэригъэпэщар къэплъытэмэ, апхуэдэ лэжьыгъэр и министерствэ дыдэм и нэIэм щIэту ебгъэкIуэкI хъуну къыщIэкIынщ.
Фоменкэ А.А.,
Iэпхъуэшапхъуэхэм я IуэхухэмкIэ федеральнэ къулыкъущIапIэм и унафэщIым и къуэдзэ.
Iэпхъуэшапхъуэхэм я IуэхукIэ федеральнэ къулыкъущIапIэр
Дунейпсо Адыгэ Хасэм и унафэм хоплъэ
ПщIэ зыхуэсщI Хьэутий Хьэзрит и къуэ!
Урысей Федерацэм и Правительствэм и Аппаратым 2013 гъэм шыщхьэуIум и 9-м къигъэхьа тхыгъэ № Ш6-37587-м ипкъ иткIэ, Урысей Федерацэм ЩIыналъэ зыужьыныгъэмкIэ и министерствэр Дунейпсо Адыгэ Хасэм и Зэхуэсышхуэу (адэкIэ — Зэхуэсыш-хуэщ) 2013 гъэм мэкъуауэгъуэм и 29-м Налшык къалэм щекIуэкIам къищта унафэм хэплъащ икIи абы къиIэт Iуэхухэм ятеухуауэ мы къыкIэлъыкIуэмкIэ хъыбар удогъащIэ.
Псом япэу ди гуапэ хъуащ Сирием щыIэ щытыкIэр зэтес щIыжыным хуэгъэзауэ Урысей Федерацэм дунейпсо утыкум щызэфIигъэкIхэмрэ Сирие Хьэрып Республикэм и цIыхухэм, абыхэм ди хэкуэгъухэри яхэту, ядэIэпыкъунымкIэ илэжьхэмрэ ятеухуа фIыщIэ псалъэхэр Зэхуэсышхуэм и унафэм къызэрыхэщыр.
Сирие Хьэрып Республикэм щыIэ адыгэ диаспорэм и Iуэху зыIутым Урысейм НэгъуэщI къэрал IуэхухэмкIэ и министерствэм и нэIэ зэпымыууэ тригъэтщ. Урысей Федерацэм сыт хуэдэ зэпсэлъэныгъэхэми, сыт хуэдэ утыкуми а къэралым щыIэ зэгурымыIуэныгъэхэр нэгъуэщI къэралхэр хэмыIэбэу езы къэралым и цIыхухэм зэпсалъэурэ дагъэкIын зэрыхуейр зэкIэлъыкIуэу пхегъэкI. Урысей Федерацэр щIобэн сыт хуэдэ залымыгъэри икIэщIыпIэкIэ къызэтегъэувыIэным, IэщэкIэ зэпэщIэтыным къыпыкIыу политикэ зэдэлэжьэныгъэм хуэкIуэным икIи абы ипкъ иткIэ, Сирием щыпсэу дэтхэнэ зыри зыхущIэкъухэм къезэгъ зэхъуэкIыныгъэхэр егъэжьэным. Абы папщIэ Урысейм НэгъуэщI къэрал IуэхухэмкIэ и министерствэм Сирием щызэныкъуэкъу псоми, зэхэгъэж хэмыту зэпещIэ. Апхуэдэ зэIущIэхэм абы хэхауэ къыщыхегъэщ урысей цIыхухэм ящыщ сыт хуэдэ гупхэми, абыхэм адыгэ диаспорэри яхэту, Сирием и цIыху псоми шынагъуэншагъэ яIэн, къэралым и политикэ, социально-экономикэ гъащIэм хэтынымкIэ зэхуэдэ хуитыныгъэхэр къахузэгъэпэщын зэрыхуейр.
НэгъуэщI къэралхэм щылажьэ урысей IуэхущIапIэхэм хуагъэуващ Урысей Федерацэм и субъекту Кавказ Ищхъэрэм щыIэхэм я администрацэхэм, щIыналъэ властхэм, Кавказ Ищхъэрэм щыщ диаспорэу Сирием щыпсэухэм ящIыгъуу Сирие Хьэрып Республикэм щыIэ щытыкIэм зэрызихъуэжым гулъытэ яхэлъу кIэлъыплъыну. Урысей Федерацэм и лIыкIуэ IуэхущIапIэу Дамаск къалэм щыIэм ягъэува хабзэхэм тету, зыхуэфащэ лъэIухэр къаIех, хуэныкъуэхэм консульскэ, къинэмыщI дэIэпыкъуныгъэхэр ярет. Визэ Iуэхухэр нэхъ къызэрыгуэкIыу зэфIэгъэкIыным теухуа зэгурыIуэныгъэ Урысей Федерацэмрэ Сирие Хьэрып Республикэмрэ яку зэрыдэмылъым къыхэкIыу, визэхэр Урысей Федерацэм и иджырей законодательствэм тету ят. Урысей Федерацэм апхуэдэу лэжьыгъэшхуэ зэфIегъэкI Сирием и цIыхухэм, абыхэм ящыщ Кавказ Ищхъэрэм щыщ лъэпкъхэм я лIыкIуэхэм, зыхуэфащэ дэIэпыкъуныгъэ пыухыкIахэр етыным и лъэныкъуэкIэ. ПIалъэ пыухыкIахэм тету Урысейм и МЧС-м и кхъухьлъатэхэм а къэралым хущхъуэхэр, ерыскъыпхъэхэр, медицинэ Iэмэпсымэхэр, сабий шхыныгъуэхэр, шэтырхэр, тепIэнщIэлъынхэр, къинэмыщIхэр яшэ.
Сирием и цIыхухэм, абыхэм Кавказ Ищхъэрэм щыщ лъэпкъхэм я лIыкIуэхэри хэту, гуманитар дэIэпыкъуныгъэ иратын папщIэ Урысей Федерацэм ахъшэшхуэ хуеутIыпщ дунейпсо зэгухьэныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэми. Мыгувэу гъэзэщIа хъунущ Сирием, Ливаным, Иорданием щыщ цIыхухэм ядэIэпыкъуным теухуауэ Iэпхъуэшапхъуэхэм я IуэхухэмкIэ ООН-м и Комиссар нэхъыщхьэм и управленэм и программэм донор ахъшэу доллар мелуани 10 хэлъхьэным теухуауэ Урысей Федерацэм и Правительствэм къищта унафэр. 2013 гъэм и пэщIэдзэм къащтауэ щытащ Урысей Федерацэм Iэпхъуэшапхъуэхэм я IуэхухэмкIэ ООН-м и Комиссар нэхъыщхьэм и управленэм гъэ къэс ират взносым щыщ Iыхьэр (доллар мин 300) къэралым зэхэзехуэн щащIа цIыхухэм ядэIэпыкъун папщIэ яхухэхыным теухуауэ. Гуманитар дэIэпыкъуныгъэм, абы Iэпхъуэшапхъуэхэм я IуэхукIэ дунейпсо зэгухьэныгъэм зэфIигъэкIхэри хэту, дяпэкIэ нэхъри хэхъуэну къыщIэкIынщ.
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм, Адыгэ Республикэм, Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм, Краснодар, Ставрополь крайхэм нэгъуэщI къэралхэм ис ди хэкуэгъуу къэIэпхъуэжыну хуейхэм защIэгъэкъуэнымкIэ Урысей Федерацэм и субъектхэм я щIыналъэ программэхэм я проектхэр (адэкIэ-цIыхухэр къэгъэIэпхъуэжынымкIэ щIыналъэ программэщ) зэрызэхалъхьэм и гугъу пщIымэ, мы къыкIэлъыкIуэмкIэ хъыбар фыдогъащIэ.
НэгъуэщI къэралхэм щыпсэу ди хэкуэгъуу езыхэм яфIэфIу Урысей Федерацэм къэкIуэжыну хуейхэм защIэгъэкъуэнымкIэ къэрал программэм (адэкIэ — Къэрал программэщ), Урысей Федерацэм и Президентым 2006 гъэм мэкъуауэгъуэм и 22-м къыдигъэкIа Указ №637-мкIэ къищтам, и 55-нэ пунктым зэритымкIэ, Урысей Федерацэм и субъектым и экономикэр къагъэIэпхъуэжыну цIыхухэм щахуэмыныкъуэм, Урысей Федерацэм и субъектыр ахэр къегъэблэгъэжынымрэ я пIэ игъэзэгъэжынымрэ щыхуэмыхьэзырым, апхуэдэу цIыхухэр къэгъэIэпхъуэжынымкIэ щIыналъэ программэхэр гъэзэщIэным шынагъуэ пыухыкIахэр щыпылъым и деж Урысей Федерацэм и Правительствэм хуитыныгъэ иIэщ, Урысей Федерацэм и субъектым и къулыкъу нэхъыщхьэ дыдэр зыIыгъым (къэрал властым и гъэзэщIакIуэ орган нэхъыщхьэм и унафэщIым) лъабжьэ иIэу зэрызыкъыхуигъэзам ипкъ иткIэ, цIыхухэр къэгъэIэпхъуэжынымкIэ щIыналъэ программэм и проектыр Урысей Федерацэм а и субъектым щызэхилъхьэну пIалъэр игъэIэпхъуэну.
Адыгэ Республикэм, Дагъыстэн Республикэм, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм лэжьапIэхэр зэрыщызэпэубыдам икIи ахэр экономикэ щытыкIэ мытыншым зэритым къыхэкIыу, Урысей Федерацэм а и субъектхэм я унафэщIхэм къыхалъхьэри, Урысей Федерацэм и Правительствэм 2011 гъэм гъатхэпэм и 1-м къыдигъэкIа унафэ №329-р-мкIэ цIыхухэр къэгъэIэпхъуэжынымкIэ зыхуэфащэ щIыналъэ программэхэр Урысей Федерацэм а и субъектхэм щызэхалъхьэну пIалъэр ягъэIэпхъуащ. Краснодар, Ставрополь крайхэм я унафэщIхэми зэрызыкъыхуагъэзам ипкъ иткIэ, цIыхухэр къэгъэIэпхъуэжынымкIэ зыхуэфащэ программэхэр а щIыналъэхэм щызэхалъхьэну пIалъэхэр Урысей Федерацэм и Правительствэм 2012 гъэм щIышылэм и 27-м къыдигъэкIа унафэ №57-р-мкIэ ягъэIэпхъуащ. А программэхэр зэрагъэIэпхъуа пIалъэр мы зэманми икIакъым.
Къэрал программэм и пункт 49-м ипкъ иткIэ, цIыхухэр къэгъэIэпхъуэжынымкIэ щIыналъэ программэхэр Урысей Федерацэм и Правительствэр арэзы тохъуэ а программэр зэрагъэзэщIэнум Урысей Федерацэм зыхуэфащэ и субъектхэм щыпсэу цIыхухэм лэжьыгъэм, нэгъуэщI Iуэхухэм хуэгъэзауэ яIэ хуитыныгъэхэр къызэпимыудыну нэужьым.
А псоми къадэкIуэу хъыбар удогъащIэ, Урысей Федерацэм и Правительствэм 2006 гъэм дыгъэгъазэм и 7-м къыдигъэкIа унафэ №75-м къызэригъэувым хуэдэу, гъэзэщIакIуэ властым и федеральнэ органхэр акъылэгъу хъун папщIэ цIыхухэр къэгъэIэпхъуэжынымкIэ щIыналъэ программэм и проектыр Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм къыбгъэдэкIыу Урысейм ЩIыналъэ зыужьыныгъэмкIэ и министерствэм къызэрыIэрымыхьамкIэ.
Ивановэ С.В.,
УФ-м ЩIыналъэ зыужьыныгъэмкIэ и министерствэм и статс-секретарь, министрым и къуэдзэ.
