Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
ЦIыкIухэм факъыхуеджэ
Мыщэ – бжьахъуэ
Зи щхьэр къызыхуэмыIэту къыдыхьэж къуэр зылъэгъуа анэр жыг лъэдакъэжьым хуэмурэ тетIысхьащ. «Аргуэру…», — къиIущэщащ абы. И къуэри къыщIыхьэжри, зэрыкъуаншэр ищIэжырти, къызэбэкъуа бжэщхьэIум къыфIэкIакъым.
Анэр, ауи зыкъримыгъащIэу, жьы щIэту, къыщылъэтри:
— Шэджагъуашхэр хьэзырщ, тIэкIу уедзэкъэну, Лъэбыцэжьей? — щIэупщIащ.
— Хьэуэ, ма, иужькIэ, — жиIэри и пэшымкIэ щIыхьэжащ.
— Хъунщ, нэху, — кIэлъыпсэлъащ анэр къуэм.
ЩIалэр блыным щIыбкIэ кIэрыгъэщIауэ щетIысэхащ къудамэ цIынэр зэрылъ унэ лъэгум. И фIалъэ лъакъуитIымкIэ и щхьэр фIиубыдыкIыжри иутхыпщIащ:
— Аргуэру лэжьапIэм сыкъыIукIыжащ. Щхьэ мыргуэрым сыщымызэгъарэ? ЛэжьапIэ дапщэ схъуэжар икIи схъуэжынур? Дотэ сыт жысIэу сыIуплъэну? Ди анэми сыкъыгурыIуакIэщ. Ари сфIэгуэныхьщ. Ауэ сэри сакъыгурыIуэн хуейщ. ЛэжьапIэхэм сыкъыщIыIукIыжыр сыщхьэхынэу, сымылэжьэфу аракъым. АтIэ, си псэм къищтэркъыми аращ. Сэ сыхуейщ лэжьыгъэм дэрэжэгъуэ къызитыну. СыздыIутахэм зыри апхуэдэ яхэтакъым. Дотэ дауэ ар къызэрыгурызгъэIуэнур? Узыхуейр сыт хуэдэ лэжьапIэ жиIэмэ, сэр дыдэми сщIэжкъым. Ауэ къызгурыIуар зыщ: мэз дохутыри, жыггъэкIи, мэзхъуми сыхъунукъым…
— Уи адэр къоджэ, — къыщIэплъащ пэшым анэр.
Лъэбыцэжьей къыщIэкIри, адэм и пащхьэм щыму иуващ. Адэри хоплъэ, абы къызэрыщIидзэн псалъэ игъуэтыркъым.
— Узыхуейри къыбгурыIуэж си гугъуэкъым, щIалэ… — жиIащ абы, тэлайкIэ хэплъэу щыса иужькIэ. — Сылэжьарэт, жыпIэрэ, пIалъэкIэ нэхъ мыхъуми бжьахъуэу яхуэлажьэ. Бжьэпщым сыхуэзати…
— Мыщэр бжьахъуэуи? — къыжьэдэхури щIалэр щIегъуэжащ.
— Бжьахъуэу, уэлэхьи, бжьахъуэу. Лъапэ-лъэдакъэ пщIыуэ укIуэнщ ари… Уи гугъи уэ! — губжьат мыщэжьыр. — Сэ сымэз пащтыхь къуэдзэ щхьэкIэ, уэ умылажьэу пщыIэм ущIэсыну ара? Нэху здэщым бжьэхэм ялъэIэс.
ЕтIуанэ махуэм щIалэр дзыхьмыщIурэ бжьэхэм яхыхьащ. Езы бжьэхэри зэщIэвэри, абы и хъуреягъыр мыарэзыуэ къалъэтыхьу хуежьащ. АрщхьэкIэ бжьэпщыр къащыхэлъэтыкIым, псори зэщIэсабырэжащ.
— Уэра пащтыхь къуэдзэм къытхуигъэкIуар? — щIэупщIащ ар.
— НтIэ, сэращ, — щтэIэщтаблэщ щIалэр.
— Дызэдэлэжьэнщ-тIэ, — къыфIигъэкIакъым бжьэпщми.
Гъатхэ зэманти бжьэгъажэм и гуащIэгъуэт. Бжьэ къэпщIхэм матэщIэ яхуэщIын, жьы хъуахэр зэгъэпэщыжын хуейт. ПщIэнтIэпсыр ирикъуэкIыу мыщэ щIалэ бланэр махуэ псом лэжьащ. Бжьэ Iэщынхэми яхэплъэри, игу яхуэзэгъауэ къахэкIыжащ. Абыхэм бжьыхьэм бжьэтелъхьэкIэ яхуэсакъати, уащIыхуэгузэвэн щыIэтэкъым.
— Мыщэр бжьахъуэ ящIрэ-тIэ? — къыбгъэдэлъэтащ абы зы бжьэ цIыкIу.
— Зэрыплъагъущ, — къыпыгуфIыкIащ нэжэгужэу Лъэбыцэжьей. Абы къыгурыIуакIэт нэху здэщым гуфIэу, и лъэр щIым нэмысу лэжьакIуэ бжьэхэм къазэрыхыхьэнур.
Мэлей ФатIимэ.
ГъэщIэгъуэнщ
Щхьэ ущIэупщIэрэ?
Нэмыцэ еджагъэшхуэ Гумбольдт Александр Мексикэм зыплъыхьакIуэ щыIэти, илъагъу псом щхьэкIи и гъусэхэм еупщIырт, зищIысыр, зыщIар, щащIар, къыздикIар зригъэщIэну хуейуэ. Арати, зыплъыхьакIуэхэр къезышэкIхэм ящыщ зы мексиканецыр хуэмышэчыжу щIоупщIэ:
— Къысхуэгъэгъу, ауэ уэ дуней псом ущыцIэрыIуэ щIэныгъэлIщ, апхуэдизым щхьэ ущIэупщIэрэ?
— Апхуэдизым сызэрыщIэупщIэракъэ адрейхэм ямыщIэ щIэсщIэр, — жиIащ еджагъэшхуэм.
Драматургым и жэуап
Пасэрей алыдж драматург Софокл и ныбжьэгъухэм яжриIэрт и зы трагедием хэт сатырищ итхын щхьэкIэ махуищкIэ егугъун хуей зэрыхъуар.
— МахуищкIэ сатырищ птхауи? — егъэщIагъуэ зым. — МахуищкIэ сатырищэ зыбжанэ стхынут сэ!
— Птхыфынут, ауэ махуищ къудей псэуну арат! — итащ жэуап Софокл.
Уэ хэт зыхуэбгъэкъабзэр?
Америкэм и президенту щыта Линкольн Авраам деж хамэ къэрал къикIа зы дипломат къыщIыхьащ. Абы ирихьэлIэу Линкольн и вакъэр илъэщIырти, дипломатыр щIоупщIэ:
— Дауэ, уэ, Америкэм и президентым, уи вакъэр езым бгъэкъабзэуи? — егъэщIагъуэ щIалэм.
— Согъэкъабзэ, — итащ жэуап Линкольн, — уэ хэт зыхуэбгъэкъабзэр?
Акъылырщ тэмэму гуэша хъуар
Франджы философ Монтень зэгуэрым гу лъитащ:
— СызэреплъымкIэ, мы дуней псом тэмэму гуэша щыхъуар акъылырщ.
— Ар сытым къыхэпха? — жаIэу щыщIэупщIэм.
— Акъыл къызэремэщIэкIым щхьэкIэ зыгуэр тхьэусыхэу зэхэфха? — итащ жэуап Монтень.
ЦIыхушхуэхэм я гупсысэхэр
Щапхъэ умылъагъумэ, зыри пхузэгъэщIэнукъым
Сыт хуэдэ псысэми пэж гуэр хэлъщ.
Ленин (Ульянов) Владимир,
революционер.
ЩIэныгъэм нэхъ къару лъэщрэ текIуэныгъэ къахуэзыхьрэ цIыхухэм якъуэлъкъым.
Горький Максим,
урыс тхакIуэ.
Щапхъэ умылъагъумэ, зыри пхузэгъэщIэнукъым.
Коменский Ян,
чех щIэныгъэлI.
ЩIэныгъэрщ цIыхур зыгъэлъагэри, хуитыныгъэ къезытри.
Писарев Дмитрий,
урыс критик.
ГъащIэр фIыуэ плъагъурэ? Апхуэдэу щытмэ, зэман умыгъэкIуэд: зэманыр гъащIэр къызыхэщIыкIа налъэщ.
Франклин Бенджамин,
америкэ щIэныгъэлI.
Лэжьыгъэр узыфэ псоми уащызыхъумэ къарущ.
Островский Николай,
урыс тхакIуэ.
Нэхъыбэ дыдэу цIыхум фIэкIуэдыфынур пщIэншэу игъакIуэ зэманырщ.
Теофраст,
алыдж философ.
Куэдрэ гупсысэм хэкIыпIэфI къыщигъуэтыр мащIэщ.
Гёте Иоганн,
нэмыцэ усакIуэ.
Налшык къалэм и щIыпIэ нэхъ дахэхэм ящыщщ Театр ЩхъуантIэм и Iэгъуэблагъэр.
Фэ фщIэрэ?
Челеби Эвлиярэ адыгэхэмрэ
Тхыдэ гъуэгуанэхэм илъэс куэдкIэ ирикIуэу, Кавказымрэ абы щыпсэу лъэпкъхэмрэ я къекIуэкIыкIам икъукIэ убгъуауэ тепсэлъыхьахэм ящыщщ зекIуэлI Челеби Эвлия. Абы илъэс 40-кIэ къызэхикIухьащ Уэсмэн къэралыгъуэмрэ абы къыпэщылъ щIыналъэхэмрэ. Куэдрэ здэщыIа щIыналъэхэм ящыщщ Адыгэ Хэкур.
Псалъэм папщIэ, япэ дыдэу адыгэ псалъэхэр тхын, зэхуэхьэсын щIэзыдзауэ зи цIэр къраIуэри зыхуагъэфащэри аращ. ЗэманкIэ ар зыхуэзэр 1662 — 1664 гъэхэращ. ЗекIуэлIым, тхыдэтхым хьэрып хьэрфхэр къигъэсэбэпурэ итхыгъащ адыгэ псалъэ 24-рэ, псалъэ зэпхахэу 19. Челеби зэхуихьэса псалъэхэр, Блейштайнер япэу гу зэрылъитащи, адыгеибзэм нэхъ и гъунэгъущ.
ЩIэныгъэрылажьэ Темыр Рае и тхыгъэм мыпхуэдэу дыщрохьэлIэ: «Адыгэхэмрэ нэгъуейхэмрэ яку дэлъа зэхущытыкIэр фIы дыдэу итхыжащ Тыркум и къэхутакIуэ-зыплъыхьакIуэ, ефэнды Челеби Эвлия. Ефэндым щIыгъуа и гупым адыгэ щIыналъэр хы ФIыцIэ Iуфэм къыщыщIэдзауэ Псыжь и къежьапIэмкIэ къыдэкIуейуэрэ Кавказым щыпсэу лъэпкъхэм (адыгэ лIакъуэхэм) я псэукIэм, цIыхухэм я зэхущытыкIэм, хабзэу зэрахьэм зыщагъэгъуазэурэ, я гъунэгъу лъэпкъхэр зыхуэдэхэр, а лъэпкъхэр зэзышалIэ Iуэхугъуэхэр, зэпэIэщIэ зыщIхэр ятхыжу 1666 гъэм щыхьэщIащ.
Челеби зэрыжиIэмкIэ, Мухьэмэд-Джэрий адыгэ лIакъуэ «шегаке» фIэщыгъэр зезыхьэм малъхъэ яхуэхъуауэ, пэрыуэгъу имыIэжу щыхуей щIыпIэм и пщыIэр щигъэуву ягъэпсэурт. Абы нэмыщI Челеби дыщегъэгъуазэ Адэгум псыр хы ФIыцIэм щыхэхуэжым деж адыгэ лъэпкъыжьым и щIыналъэ «Черкесстан»-р къызэрыщыщIидзэр. Абы нэмыщI къэхутакIуэм IупщIу къретхэкI Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу адыгэ лIакъуэхэр, ахэр здэщыс щIыпIэхэр. Челеби къритхэкIа адыгэ лIакъуэхэм я нэхъыбэм я фIэщыгъэцIэхэр къэнауэ ноби щыIэщ: бжьэдыгъу, хьэтыкъуей, адамей, мэхъуэш, нэгъуэщIхэри.
ЛIакъуэцIэхэм нэмыщI, Челеби къретхэкI псыхэм я фIэщыгъэхэри, уеблэмэ къыхегъэщ «Псенэф» фIэщыгъэхэр зезыхьэм нэгъуейхэр «Карасу»-кIэ зэреджэр. АдэкIэ къребжэкI «Гиага», «Уль», «Лаба», «Сераль», «Уарп», «Кубань», «Тегень», «Энджик», «Биююк-Энджик», нэгъуэщI псыхэр.
1666 гъэм Челеби Адыгэ Хэкум щыщыхьэщIам илъэгъуахэр къанэ щымыIэу, нэхъ тэмэму жытIэнщи, адыгэщIым и гъунапкъэхэр, щыпсэу лIакъуэхэр, псыхэм яцIэхэр къритхэкIащ…»
АтIэ, хэт Челеби Эвлия хъужыр? 1611 гъэм ар къыщыхъуащ Истамбыл щыпсэу дыщэкI Дервиш Мехмед Зилли и унагъуэм. И анэ-адэм зэфIэкI яIэти, щIэныгъэфIи иратащ. Эвлия и анэр Мелик-Ахьмэд-пашэ визирым къыдалъхуауэ и шыпхъут, Абхъазым къыщыхъуат.
Эвлия япэу зэхэзекIуэ щежьауэ жыхуаIэр 1640 гъэращ. Илъэгъуауэ хъуам теухуа тхыгъэ зэхуэхьэсахэр томипщIу къыдэкIыжащ «Сейяхатнаме» («Книга путешествий») цIэр яIэу. Пэжщ, и тхыгъэхэм егъэлеиныгъэ куэди ущрихьэлIэ щыIэщ. Арами, щыпсэуа зэманымрэ, абы щыгъуэм щыIа къэралхэмрэ псэуа лъэпкъхэмрэ ятеухуауэ Эвлия къызэринэкIам уасэ хуэщIыгъуейщ.
Уэсмэн къэралыгъуэр къызэхикIухьа иужь, ар щыIащ Кавказым, Кърымым, Австрием, Мэжэрым (Венгрием), Фракием, Македонием, Крит хытIыгум, Мэчэм, Мысырым. Апхуэдэуи адыгэхэр Польшэм, Литвам, Кърымым зэрыщыIам, зэрыщызэуам теухуауэ хуабжьу тхыдэ теплъэгъуэ гъуэзэджэ куэд къеIуэтэж.
ЗекIуэлIыр, зэрыхуагъэфащэмкIэ, Каир щыщIалъхьэжащ 1682 гъэм.
Бемырзэ Зураб.
Чэнджэщхэр
Гъуаплъэ хьэкъущыкъукIэ тхъу зэрахьэркъым
ДжэдыкIэ ивыкIар псынщIэу псы щIыIэм хэплъхьэмэ, и фэр текIыгъуафIэ мэхъу.
Тхьэв япщам и щхьэм Iэмал имыIэу хьэжыгъэ траудэ е щэкI трапхъуэ. Апхуэдэу ямыщIмэ, тхьэвыр къэтэджыгъуей мэхъу, и щхьэри тогъукI.
Пщагъэр псы хуабэпцIкIэ зэIах, хуабагъыр градус 27-32-рэ хъууэ. Псы щIыIэкIэ пщагъэр ягъэткIумэ, тхьэвыр тэджыгъуей мэхъу, псывэIуэ ящIмэ — пщагъэр хэкIуэдэнущ.
Гъуаплъэ хьэкъущыкъукIэ тхъур зэрахьэркъым, абы щIэх щызэIохьэри.
Хьэжыгъэр (нартыху хьэжыгъэри, гуэдз хьэжыгъэри, нэгъуэщIри) шхыныгъуэ къыхащIыкIын и пэ къихуэу Iэмал имыIэу кхъузанэкIэ яухуэнщI, жьы щIихун щхьэкIэ.
ГъэшхэкIхэр нэхъ куэдрэ зэIымыхьэу щытщ, зэрыт хьэкъущыкъур бинткIэ щхьэщыпхыкIауэ щIыIэпIэ гъэувамэ.
Къэбыр щагъавэкIэ псы куэд щIакIэмэ цIынэ мэхъу, и IэфIри щIех.
КIэртIоф укъэбзар псы щIыIэм хэлъмэ фIыцIэ хъуркъым.
КIэртIоф пIастэ ящIынумэ, кIэртIоф гъэвар бэлагъкIэ яуб. Иджы нэхъыбэм кIэртIоф гъэвар лыхьэжым щIагъэкI хъуащ. Ар нэхъ псынщIэу зэфIэкI щхьэкIэ, абы кIэртIоф пIастэр фIыцIэ ещI икIи витамин С-р егъэкIуэд.
ДжэдыкIэр щаудэкIэ ар зракъутэр хьэкъущыкъу лащ.
Нартыху хьэжыгъэр куэдрэ щылъмэ дыдж къыщIохьэ икIи хьэпIацIэ хещIэ.
Къубатий Борис.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:5. Кхъухьлъатэзехуэу щыта, Совет Союзым и ЛIыхъужь. 7. Гъэмахуэ пщэдджыжьым … телъу нэху дыкъекIащ. 9. Дыгъэ къепсри, дунейр … хъужащ. 10. Лъэпщ ипэкIэ нартхэм яIа гъукIэ. 12. Зи суд ящIэм къыщхьэщыж цIыху. 14. Мылицэм и лэжьакIуэу щыта, «НэгъуэщI щIалэхэмкIэ уемыплъэкI», «Нусэ», «УзиплъапIэщ», «Стилягэ» уэрэд цIэрыIуэхэр зыуса. 16. Адыгэ композитор Iэзэу щыта. 17. Псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, … лъакъуэ щIэткъым. 18. Языныкъуэ уэрэдхэм куэдрэ зи цIэ щызэхэпх къуалэбзу лъакъуэ кIыхь, пщэ псыгъуэ кIыхь. 19. ЦIыху гущIэгъуншэ, ткIий. 20. Анэкъилъху. 23. Ахъшэ жьгъей. 25. ПхъащIэ Iэмэпсымэ. 26. Хьэ лъакъуэрэ … лъакъуэрэ пхуэубыдынукъым. 27. Зыщышынэн имылъагъумэ, … Iуащхьэм докI. 28. Зеиншэ. 29. Жьы къемыпщэу дунейм и хуабэгъуэ зэман. 32. Хамэ унагъуэм ирагъэпIу щыта щIалэ цIыкIу. 34. … псы кIэрыпщIэрэ? 35. Къалмыкъ … е фошыгъу … 37. Сэшхуэ …, джатэ, … 40. Адыгэ уэрэджыIакIуэ Iэзэу щыта, КъБР-м и цIыхубэ артист. 42. ЗылъэкI унагъуэм я Iуэху-тхьэбзащIэ. 43. ЛэжьакIуэжьым и Iэгум … трищIащ. 45. Муслъымэн лъэпкъышхуэ. 46. Ди республикэм щыщ, Къэрал Думэм и депутат. 47. ЩоджэнцIыкIу Алий и поэмэ нэхъ цIэрыIуэ дыдэр. 49. Псым и куупIэ.
Къехыу:1. Щыгъын ягъэтIылъыжам хищIэ хьэпIацIэ. 2. Къалэ, псыежэх, район. 3. Чыржын, мэжаджэ, хьэтыкъ, … 4. Уафэм къех мыл тыкъыр цIыкIу. 5. Гъатхэм пасэу къэгъагъэ удз гъуэжь. Е щэкI Iув, цы кIэщI щабэ тету. 6. Хъыджэбз ныбжьыщIэ. 8. Жэмыш, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь Пащты … 11. Хадэм зэрилэжьыхь. 13. Убэлэрыгъамэ, а псэущхьэм хадэм ит жыгыщIэ цIыкIухэр «иухъуэнщIынущ». 14. ШколакIуэм кърата унэ лэжьыгъэ. 15. Жыг лIэужьыгъуэ, и гъэгъахэр хужьрэ Iэрамэу пыту. 20. И шыкIэ … ежьэжащ. 21. Ди республикэм и къалэхэм я нэхъыщIэ дыдэр. 22. Махъсымэ къызыхащIыкI зэхэгъэва. 23. ПыIэ папщIэу хьэрып цIыхухъухэм я щхьэм кърашэкI щэкI. 24. НапIэзыпIэ. 30. Кавказым щыщ къалэ, цIыху мелуаным щIигъу щыпсэууэ. 31. Лъахъстэн вакъэ пIащIэ. 33. … уасэ иIэкъым, гъэсэныгъэм гъунэ иIэкъым. 36. Яхуэмылажьэ бжьэхъушхуэ. 38. Къэбэрдей-Балъкъэрым и Суд Нэхъыщхьэм илъэс куэд хъуауэ и унафэщI … Юрий. 39. Адыгэ цейр зыгъэдахэ, къупщхьэ цIыкIухэр зэрылъ. 41. Адыгэ сабийхэм папщIэ къыдэкI журнал. 44. ЩIалэ цIыкIу мызагъэм, къэзыжыхьрейм и вакъэр … хъуащ. 45. Хывым зэреджэ нэгъуэщIыцIэ. 48. Пхъэщхьэмыщхьэ. 50. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и джэгуакIуэу щыта, КъБР-м щIыхь зиIэ и артист. Абы и цIэр зэрехьэ Черкесск дэт Адыгэ театрым.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Мэкъуауэгъуэм и 7-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу: 5. Шэфтал. 7. Хьэщпакъ. 8. Ибэ. 9. ЦIэ. 10. Уэ. 11. Щхьэхынэ. 12. Ерыщ. 14. Хьэдзэ. 15. Хьэсэгъу. 18. КIапсэ. 19. Джарым. 22. Дыкъуэнагъ. 30. Уашхэ. 31. Менлы. 32. Бырыб. 33. Даур. 34. Тхьэв. 35. Назирэт. 38. Вы. 39. Мы. 40. Дыху. 41. Блыщхьэ. 42. ХьэфIыцIэ.
Къехыу:1. ХьэмцIыракIэ. 2. Бабыщ. 3. ХьэмкIэ. 4. Вагъэбдзумэ. 6. Убых. 13. Щапхъэ. 14. Хьэрэм. 15. Хьэм. 16. Сыдж. 17. Гъуджэ. 20. Акъужь. 21. Унэ. 23. Хьэшыр.24. Жэнэт. 25. Джугашвили. 26. Къэб. 27. Къыр. 28. Кумб. 29. МыджэмыпцIэ. 35. Нащхьэ. 36. Имыс. 37. Тумэн.
