Балъкъэр лъэпкъым и вагъуэ Къуршыбгъэ Iуэщхъум и щIэжьыуэ
ПсэгъэнщI
Къайсын усэкIэ зигъэнщIыртэкъыми, сэри усэм сызыIэпригъашэрт. ГукIэ куэд иIыгът абы. ГукIэ ищIэрт Пушкин, Лермонтов, Тютчев, Блок, Есенин, Низами, Фазули, Пастернак, Верхарн… И къуэшхэр зэрицIыхум хуэдэу ицIыхут усакIуэхэр. Ахэр фIыуэ илъагъурт, ирипагэрт. Макъамэтххэу, сурэтыщIхэу, философ Iущхэу дапхуэдиз гурыфIыгъуэу абы иIар! Зэи имылъэгъуахэм, зыдэмыуэршэрахэм щаIуплъэнур къыхуэмыгъэсу захуигъэхьэзырт Къайсын. Зэгуэр а пIалъэри къэсырти, усакIуэм и псэм зигъэнщIыжырт.
Айтматов Чингиз,
Къыргъызым и цIыхубэ усакIуэ.
Дуней гуфIэгъуэ
Уэ езыр угуфIэгъуэт, Къайсын! Дуней гуфIэгъуэ. Сэ си щхьэкIэ си гурыфIыгъуэ… Уи щыIэныгъэ къудейр гухэхъуэт. Уи псалъэр щIым ирокIуэ, цIыхур нэхъыфIым хуигъэIущу. А псалъэр къуалэбзухэм гъэмахуэ уафэм ирахьэ. Къабзэу, хуиту зэIэпах. Къайсын, фIыуэ узолъагъу. А уздэщыIэ гъунапкъэншагъэм нэзгъэсыфыну пхузиIэр си лъагъуныгъэм и закъуэщ.
Шэджэм сынэкIуэну
сыхуейщ.
Унэжьым
сыныщIыхьэнут,
Жьэгу лъахъшэр
иджыри дэп пщтырщ —
Пхъэ мафIэр
мыужьыхыжынут…
Дудин Михаил,
СССР-м и Къэрал
саугъэтым и лауреат.
Лъабэдий уэрэдымрэ дамэмрэ
УсакIуэ пщащэ ныбжьыщIэм темыгушхуапэу и япэ лъэбакъуэхэр щищIым, Къайсын къицIыхуат. Иннэ и япэ усэ тхылъыр, «Вольный аул» зи фIэщыгъэр, пэублэ псалъэкIэ къызэIузыхари Кулиев Къайсынщ. Абы щыгъуэ Иннэ и ныбжьыр ирикъуат илъэс 16. Пщащэм и макъамэ тыгъэм нэхъри лъагэу зиIэтын папщIэ, Къайсын хузэфIэкI къигъэнатэкъым — игъэгушхуэу, дэIэпыкъуу, чэнджэщкIэ хуэмыбэлэрыгъыу…
«Сытемыгушхуэт дамэхэр сIэтын
Сигъасэрт сылъэтэфу ди Къайсын!» —
етх Къэшэжым.
1973 гъэм, КъБКъУ-м и студентхэм яIущIауэ, Иннэ жиIащ: «Си япэ лъэбакъуэхэр щысчым сакъыхуеплъэкIырт ди лъахэм, ди хабзэхэм. А гъуазэр нэхъри схуаузэщIу къысщхьэщытащ КIыщокъуэ Алимрэ Кулиев Къайсынрэ. Зым хуэмыдэжу фIыщIэ лей сыпсэуху хузиIэнущ Къайсын. Аращ япэ дыдэ зи фIэщ сыхъуар, зи дамэ зызытезгъэщIар. Егъэлеиныгъэ хэмылъу жыпIэмэ: си Iэпэр иIыгъыурэ поэзием лъабэдийкIэ сыхишащ. Апхуэдэ лъабжьэ Къайсын схуимыгъэтIылъауэ щытамэ, сызэрыщыIэнури нэгъуэщI гуэру къыщIэкIынт.
Сщымыгъупщэу сигу илъщ Къайсынрэ сэрэ дапщэрэ дызэхуэзами; сыт зэжетIами сщымыгъупщэу сщIыгъущ. Аддэ зы зэман сигъэгушхуэн хьисэпкIэ егъэлеяуэ жьакIуэу си япэ тхылъым хуищIа пэублэ псалъэм щегъэжьауэ, си зы тхылъи дунейм къытехьакъым Къайсын и цIэкIэ — а си щапхъэм, си гъуазэм и щIыхькIэ — усэ хэзмытхэу. Апхуэдэуи щытынущ сыпсэуху. Сигу илъыху.
Налшык пэмыжыжьэу щIыпIэ дахэ гуэрым деж Къайсын балъкъэрыбзэкIэ усэ къыщытхуеджэрт. СынасыпыфIэт сэ! Илъэс 17 сыхъуу, зы псалъэ сымыщIэ балъкъэрыбзэм къиIуатэ гупсысэ-макъамэр фIы дыдэу зэхэсщIыкIыу (иджыри сщIэртэкъым а «зэхэщIыкIым» сызэриубыдыпэнур), апхуэдиз фIыр зыбгъэдэлъ цIыху пэжым сыпэгъунэгъуу. СынасыпыфIэт…»
Алим и псалъэ
КIыщокъуэ Алим «Земля добра и винограда» жиIэу 1973 гъэм къыдигъэкIа и тхылъым мыпхуэдэ сатырхэр итщ:
«Уэрэ сэрэ Шэджэмыпс дефат,
Уэ — ищхьэмкIэ, сэрати — нэхъ
и лъабжьэу».
КIыщокъуэм, дауи, ищIэрт а сатырхэм ящIэлъ гупсысэм и пэжыр адрейхэм нэхърэ нэхъ куууэ Къайсын зэрызэхищIыкIынур. 1959 гъэм КIыщокъуэм итхыгъат:
«Кулиев Къайсын и зэфIэкIыр апхуэдизкIэ иджыпсту лъэщщи, нэрылъагъущ абы гъуэгуанэ дахэ къызэрыпэщылъыр. Къайсын и усыгъэр — балъкъэр лъэпкъыр, иплъэ пэтми, езым игъэщIэгъуэжу нэхъ ину, нэхъ лъагэу зызрилъагъуэ гъуджэ хьэлэмэтщ. Апхуэдэ зыхэщIэм лъэпкъыр нэхъри егъэгушхуэ. КъызыхэкIа лIакъуэм а жыхуэтIэм ещхь гурыфIыгъуэрэ гукъыдэжрэ езытыфа усакIуэр, шэч хэмылъу, лъэпкъылIщ, лъыкIи псэкIи пыщIащ и къежьапIэхэм, жыпIэнурамэ, и къуэ нэсщ».
Илъэсищ дэкIауэ ныбжьэгъум и ехъулIэныгъэшхуэхэм иригуфIа КIыщокъуэм етх: «Езыр мыинми, егъэлеяуэ щхъуэкIэплъыкIэ балъкъэр литературэм Къайсын и Iыхьэшхуэ хэлъщ, апхуэдэуи увыпIэ щхьэхуэ щиIыгъщ. Ар ещхьщ зи IуфитIым имыхуэжу из хъуауэ къакIуэ къуршыпсым. АпхуэдизкIэ къиуащ а псыри, нэри пэри ихьу ныджэм къыдохьэ. Нэрылъагъущ псым и жапIэри. Абы къыпэщылъщ совет поэзием и псышхуэм хэхуэжыну».
1984 гъэм КIыщокъуэр илъэс 70 зэрырикъум и щIыхькIэ Къайсын и тхыгъэшхуэ «Кабардино-Балкарская правда» газетым къытехуат. Езыр дунейм ехыжынут, илъэс дэкIмэ… Узыр къытегуплIэу Къайсын сымаджэщым щыщIэхуами, япэ зызыхуишияр КIыщокъуэрт… усэкIэ. Кулиев Къайсын и автобиографием Iэджэрэ дыщрихьэлIэнущ а лIитIыр ем зэкъуэувэу; зым и фIым адрейр ирипагэу къызэрызэдекIуэкIам. ЛIы нэсым и щэнщ ар.
БАЛЪКЪ Мэлычыпхъу.
Зыгуэр къызжеIэ
Лъэпкъ IуэрыIуатэр Къайсын хуэдэу лъагэу зылъыта нэхъапэм срихьэлIатэкъым. Пасэрей уэрэдыжьхэм ар къагъэгумащIэрт.
Кулиев Къайсын и усэхэм сароплъэри… 1946 — 1965 гъэхэм иусахэр ещхьщ бгым цIыху щыдэкIым. ДокIуей усэр. Хуэмурэ нэхъ куу мэхъу. Темыгушхуащэу йоувэ, ауэ, итIани, макIуэ. А жыхуэтIэ щытыкIэхэр пасэрей хабзэхэр зи лъабжьэ бгырыс усэм и шыфэлIыфэщ. 1966 — 1973 гъэхэм я усэхэмкIэ долъагъу: нэсащ Iуащхьэ щыгум, итщ къызэринэкIари, адэкIэ къыпэщылъри IупщIу елъагъу. Макъыр хуитщ, шэщIащ. Сабиигъуэм щыщIэдзауэ и нэгу щIэкIар иджы хуиту зэрегъэзэхуэж. «ГукъэкIыжхэм яв мазэбжьэхэр», «Анэм и нур».
АдэкIэ къыпэщылъщ егъэзыхыгъуэри — 1974 — 1984 гъэхэм усакIуэм зыкъызэщIекъуэж, и IэдакъэщIэкIхэр къепщытэж. ИщIэ хуэдэщ къыпэплъэри, ар лIы и напэ зэрыхуэфащэу гъащIэр иухыным хущIокъу: дыгъэ къухьэжыгъуэм къыхуэунэхуа лъагъуныгъэр, дунейм и дахагъэр. Усэхэр ткIийуэ гъэпсащ, образхэр егъэлеиныгъэм хуэхейщ. «Ахъшэм вагъуэ». Къайсын къызолъэIу и усэхэр (нэхъапэхэм сыкъеджэрт, седаIуэрт) зэздзэкIыну… Гребнев Наум дунейм ехыжат, Коржавин Наум жыжьэ щыIэт. Къайсын сымаджэщым щIэлъу къысхуэтхауэ арти, сигуи хэщIырт, зэрыхуэфащэу сыпэмылъэщынкIи шынэ къэсхьырт. ИтIани, къысIэригъэхьа сатырщIагъ зэдзэкIахэм Iэмал зэриIэкIэ нэхъ япэгъунэгъуу сщIат Къайсын щIэгузэва и усэхэр.
Абыхэм IупщIу къахощ усакIуэр къыпэщылъ лIэныгъэм зэрыхущытри, и лIахэм я пащхьэ щихь къалэным зэригъэгупсысэри — «Зэгуэрым гъатхэ сыте-хьэнукъым». Къайсын къриIуэркъым а цIэр — лIэныгъэр. Псэуныгъэм имызагъэ гупсысэхэм Кулиевым яжриIэ хуэдэщ: «Хьэуэ!» ЖыIэгъуейщ ар. Дэтхэнэрауэ пIэрэ нэхъ гуащIэр? ЛIэныгъэм и хьэкъыр, хьэмэрэ гъащIэм зэрызыщимыгъэнщI нэхъуейр? Япэр нэхъ гъунэгъу къэхъуху, етIуанэр нэхъри IэфI мэхъу! «Жэп».
Сщыгъупщэркъым Къайсынрэ сэрэ Арарат аузым дыщыкIуар. И IитIыр IэплIэу иущIауэ, и дзэ хужьыпсхэр здэгуфIэм къыIупсу, и напIэхэр кърихьэхауэ Кулиевыр къеджэрт Сарьян теухуа усэм. Дуней сыт тетами, а дакъикъэхэм щыгъупщэжат усакIуэм. Абы и пэ къихуэу плъыфэхэм, Антониони и фильмхэм — Струмицэ (Югославием щыщ щIыпIэ) и уафэ плъыфэм я гугъу тщIа къудейт… Блок Александр и «Сольвейг» усэр фIыуэ зылъэгъуар, дауи, «фэзэхъуэкIыу» щытыфынтэкъым…
Сигу къокIыж мыпхуэдэ теплъэгъуи…
Твардовскэр щыщIалъхьа махуэрт ар. Бэным и щхьэр щытраIулIэжым нэсащи, щхьэтепIэр трагъэзагъэ. Кулиевыр, гъуэгыурэ бэн дзакIэр иубыдауэ, къахуIукIыркъым. Бэныщхьэр хьэлъэщи, Къайсын и Iэр хуищIэу депIытIэ, егъэуз, итIани иIыгъщ. Iэджэрэ телъат а дыркъуэр Къайсын и Iэ щIыбым. «Аузым щыIу макъ закъуэ» усэр щызэздзэкIым зэуэ си нэгу къыщIэувэжат «Новодевичье» кхъэм а щыслъэгъуауэ щытар.
«Зыгуэр къызжеIэ, къуэш!
Ей! Узэхэсхкъым…»
Огнев Владимир,
критик.
Щымт аузыр
Сэ сыщыIащ Шэджэм аузым. Япэу ар щыслъэгъуар 1952 гъэрт. Дахэт ар. Кавказым и адрей къуршхэм я жагъуэ сщIыну сыхуейкъым — ахэри дахэщ, ауэ Шэджэмым хуэдэ щыIэкъым.
Гъуэжьыбзэт тхушэхэр, дейхэр. Гъуагъуэрт къуршыпсхэр. Уи щхьэр дэуназэурэ гъуэгур лъагапIэм дэпщейрти, къырхэм я дурэшым дэкIырт. Къелъэрт шэджэмыпсыр. Ди машинэм къыхуэкIуэу гу къыкъуэкIами, дызэблэкIыфынутэкъым. Ауэ зыми дыIущIэртэкъым. ДыкIуэрт. Щымт аузыр.
1957 гъэм, Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 зэрыхъуар щагъэлъапIэм, си ныбжьэгъу Кулиев Къайсынрэ сэрэ Налшык дыщызэхуэзат. ЗэIущIэ дауэдапщэхэр яуха нэужь, Къайсын сригъэблэгъат Шэджэм. Абы щыгъуэ сыкIэлъыплъащ Къайсын и цIыху хэтыкIэми, ар и лъэпкъэгъухэм зэрепсалъэми. Къайсын сэ сцIыхуртэкъэ?! ИтIани, езыр а зыхыхьэжа гупым елъытауэ нэхъыщIэ пэт, псори абы къечэнджэщырт. Зэуэ гурыIуэгъуэ хъурт абыхэм си ныбжьэгъум къыхуащI пщIэ-нэмысыр зыхуэдизыр. Нэхъыжьым хуэдэу, езыми и зыIыгъыкIэр екIут, и жэуапхэр купщIафIэт. Сегупсысащ абдеж а лIым и Iущагъыр здынэсым. Къайсын и унэ сришэри сигъэцIыхуат и анэ хьэлэмэтыр. ШхуфIыщэ дригъэфат абы а махуэм! ИтIанэ дэ Шэджэмыщхьэ дыдэкIат. Япэм нэхърэ нэхъ дахэжу сыIуплъэрт аузым. ЩIалэгъуалэм я макърат, е зызыужь гъащIэм и теплъэрат — сытми сщIэркъым апхуэдэу къыщIысщыхъуар. Шэджэм аузыр дунейпсо поэзием хэзышар Къайсынщ. ЦIыхуу щыIэр усыгъэкIэ и лъахэм иригъэблагъэрт абы. Апхуэдэ куэдрэ къэхъуркъым — усакIуэмрэ ар къэзыухъуреихь дунеймрэ щызэхэзэрыхь. Мыбдежым къэхъуат-тIэ! Кулиевыр — Шэджэмт; Шэджэмыр — Къайсынт… УсакIуэм и тхылъхэм я дэтхэнэми фыкъеджэт! Абы Шэджэмыр и кIуэцIщ, и жылэщ, и къэхъугъэщ.
Андроников Ираклий.
Котляров Виктор и архивым щыщщ.
Дамыгъэхэм щIызгъужынт
ГъащIэ хьэлъэ къигъэщIащ си ныбжьэгъу Къайсын. Сыт хуэдэ гугъуехь ар хэмыплъами, и напэ Iыхьэ зэи Iэпыхуакъым. Си щхьэкIэ къысхуэщIэжыркъым Къайсын нэгъуэщI усакIуэфIым зэ хуэшхыдауэ е хущIэфыхъуэжауэ.
Пастернак Борис псоми «щауIум» щыгъуэ, Къайсын абы и ныбжьэгъуу къэнэжащ. КъыжыIапхъэщ куэдым а зэманым Пастернак Iумпэм зэращIауэ щытар. НтIэ, сыт хуэдэ цIыхуу ущытын хуей напэ хужькIэ ныбжьэгъур пIыгъын папщIэ?! АркъудеймкIэ нэрылъагъут Къайсын хэлъ цIыхугъэр. ФIыуэ слъэгъуащ сэ Кулиев Къайсын. Ар усакIуэ хьэлэмэту къанэртэкъым, атIэ фIыр батэу зезыхьэ ныбжьэгъу пэжт. Зи Iуэху мыщIагъуэ усакIуэхэм зыщымысхьыжу ядэIэпыкъурт, зэрыхузэфIэкIкIэ сом гуэри яIэщIилъхьэрт.
СщIэрт Къайсын зэи утыку укъызэрыримынэнур. Абы къыхуагъэфэща дамыгъэ лъапIэхэм сэ ящIызгъужынт ЛIыхъужьыгъэ Орден.
Евтушенкэ Евгений.
ЩыIэныгъэм и купсэ
Къайсын, уэ уи щхьэщыгум щызэIущIэри щызэрыгъуэтащ КъухьэпIэм и вагъуэри КъуэкIыпIэм ейри. Уэ дунейм къытехьэ цIыху закъуэтIакъуэххэу сыт щыгъуи насыпыфIэхэм уащыщщ — гуауэри зыпэмылъэщу насыпыфIэхэм… Уэ пхэлъщ пшыналъэм и къуэпс шэщIари шабзэшэм и гъуазэ укъуэдияри. Насыпщ ар. Анэ быдзышэу къыпIухуа а тыгъэр дунейм и сабий сурэтщ. Усабий дыдэу а сурэтым гу хуэпщIри нэхъ нэфIэуфIэу, нэхъ лъэщу иIэм я курыхыр зыщIэпшащ. Апхуэдэ тыгъэм сыт щыгъуи къыдокIуэ напэр, лIыгъэр. Апхуэдэ тыгъэрщ цIыхугъэ лъагэм и мыхьэнэр къызэкъуэзыхыр. ЩыIэныгъэм и купсэщ напэмрэ цIыхугъэмрэ. Тхьэр зыхуэупса закъуэтIакъуэхэм езыхэми фIыуэ къагуроIуэж а къалъысар егъэлеяуэ зэрыщэджащэр…
… Адэ зэгуэр бжесIауэ щытат егъэлеяуэ фIыуэ узэрыслъагъур, си фIэщ узэрыхъур. КIуэщIыркъым а си фIэщхъуныгъэр. Псоми уи гугъу яхузощI. Есениным и ужькIэ Васильев Павел и деж фIэкIа зэи сыщрихьэлIатэкъым а уи натIэм хэплъыхьыпауэ къритха нагъыщэм хуэзгъэдэн. Лъэпкъхэм я литературэхэм ехьэлIауэ си Iуэху еплъыкIэращи… ЩIэуэ абыхэм къахыхьэ гупсысэхэм зэдзэкIакIуэм е тхылъеджэхэм гу лъатэн папщIэ, Хайям О., Тагор Р. сымэ я усыгъэм дунейпсо поэзиер зэрыхуэныкъуам ещхьу, а гупсысэхэм яхэлъ щIэр лъэщу икIи цIыхур зыхуэныкъуэу щытыпхъэщ.
Пастернак Борис.
Дыгъэмрэ уафэхъуэпскIымрэ я усакIуэ
Куэд сцIыхуащ сэ, Iэджи слъэгъуащ, ауэ зэи срихьэлIакъым Къайсын хуэдэу зи хэку фIыуэ зылъэгъуа, Къайсын ещхьу зи лъэпкъ дахэу зыгъэфIа. И зэхэщIыкIым сыкъигъэуIэбжьырт. КъызгурыIуэртэкъым, пэжыр жысIэнщи, хамэ гуауэрэ хамэ узрэ апхуэдизу игу щIригъэжалIэр. Си фIэщуи сригузавэрт. ЖесIэрт и щхьэ течауэ: уисынущ мыбы, уихьынущ, тIэкIу зыщысхьыж! Сэ Къайсын фIыщэу слъагъурт. Апхуэдэ усакIуэхэр мащIэт. Си ныбжьэгъуфIт ар. Къайсын и усыгъэм нэхъ щысфIэлъапIэр — зэман псоми ар зэрекIурщ, блэкIари къэкIуэнури зэрызыхищIэрщ.
Коржавин Наум,
зэдзэкIакIуэ.
Ясная Полянэ е Тарханы яхуэдэ дыдэу Шэджэм аузым цIыхухэм лъагъуэ зэрыщыхашынум шэч къытесхьэркъым. Сыт щыгъуи щыIэнущ Къайсынрэ Шэджэмрэ я пщIэр. Кулиев Къайсын хузэфIэкIащ «Шэджэм» псалъэр тхыдэ лъапIагъэхэм яхитхэн. ЗэщIыгъунущ сыт щыгъуи ахэр: Къайсын — Шэджэм — Кавказ. Ахэр лъахэ лъагъуныгъэм и купсэщ.
Кугультинов Давид,
Къалмыкъым и цIыхубэ усакIуэ.
Къайсын дыгъэмрэ уафэхъуэпскIымрэ я усакIуэт. Ар нэхут, ткIийт; апхуэдэхэр зэи епцIыжынукъым ныбжьэгъум, лъахэм. ИтIанэ, Къайсын дэхуэхыпIэ ихуа цIыхум сыт щыгъуи зыщIигъэкъуэфырт.
Алиевэ Фазу,
Дагъыстэным и цIыхубэ усакIуэ.
ГъащIэм и хьэлъэр хуэмыгъэвыж щыхъум деж цIыхур малIэ. Абы лIыгъэ хэлъу аракъым. Нэхъ лIыгъэщ зыжепIэфмэ: «СхуэмыIэтын къыстрилъхьэмэ, абы къикIыр лIэныгъэщ. СIэтыфыху — гъащIэщ, арауэ щытмэ, си натIэ къритха уз Iыхьэр нэсхьэсыну си къалэнщ!». Ар зыжриIэжын хузэфIэкIащ Кулиевым. Арагъэнщ Тхьэми Къайсын щIигъэдэхар.
Искандер Фазиль,
Абхъазым и цIыхубэ тхакIуэ.
ЦIыху щэджащэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ Кулиев Къайсын Шууа и къуэр къызэралъхурэ нобэ илъэсищэ ирокъу.
Лениным и цIэр зезыхьэ саугъэтым, СССР-м, РСФСР-м я Къэрал саугъэтхэм я лауреат, жылагъуэ гуащIэлI пэрыт Кулиев Къайсын цIыхуу щыIэм зэдай щIэин къытринащ дунейм. Усэрщ ар…
Къайсын и усэхэм зэлъащIыс лIэщIыгъуэхэр, зэхуагъэдахэ лъэпкъхэр, зэрагъэлъытэ динхэр, зэхуагъэIэсэ гукъанэхэр. Абы дощIэращIэ дуней тафэр. Илъэсищэ и пэкIэ а псэ хьэлэмэтыр къызытепса тафэр, апхуэдэу дахэу зыIуплъа къуршхэр, апхуэдэу узу зыхуэуса лъахэр!
АдыгэбзэкIэ фи пащхьэ итлъхьэ усэхэр урысыбзэм къитхыжа зэдзэкIыгъэщ. «Щхьэж и къис и къисщ», — жи лъэпкъ Iущыгъэм. ИтIани шэсыпIэ доувэ: лъахэжь псынэ и Iубыгъуэ зыIухуам игъэбзэщхъуэнкъым къуршыбзэ Iуэщхъум и щIэжьыуэри.
ЦIыху лIэщIыгъуэ укъалъхури икIауэ,
Си лъэс лъагъуэ щэ ныкъуэм фIэкIауэ.
СыгъэIуатэ уи усэ, Къайсын!
Уи псэр си бзэ къысхуитIэсын?!
Шэджэмыщхьэ щхьэщыт уи усэпсэр
Лэгъупыкъуу хэзгъашэ Балъкъ псысэм,
Си техьэпщIэм къехъуапсэу Къайсын,
Уащхъуэ гуфIэу къыздебжыр ЯСИН.
КЪАРМЭ Iэсият.
Си сабиигъуэ лъахэ
Къурш къащхъуэхэр зи куэщI си сабиигъуэ,
Иджы симыIэж Iэджэ здэщыпсэу!
Уэс лъащхьэхэр щIэщэтрэ жьыр щIэгъуагъуэу
Псы уэрхэр щызэдэжэ дуней псо!
Къыр нэзхэр зи жьэгу жьантIэу а дунейм
Иджыри хэIэбатэкъым лъыпслъыкIыр.
Иджыри сщIатэкъым а псори щыфI сэтейм
БдзапцIэшэ гынкIэ цIыху зэрыщаукIыр.
КъеIакIэтэкъым жьыгъэ си ныбжьэгъухэм
Щыхуабэвэхи, щIыIи — зы гъэнщIыгъуэт…
ЩынасыпыфIэт псори а си лъахэм
Уэлбани уэгъуи зыфIэфI жыгыу, зэгъхэт.
Анэ
Мывалъэ лъагъуэу гъуэгу зэгъуэкIкIэ
И хьэблэ кIуэжу блокI бзылъхугъэ,
Сянэ и IэплIэр сигу къигъэкIыу,
Щожей и IэплIэ сабий дыгъэ.
Бзылъхугъэ блокIыр. Хамэ анэ.
Сыпхырехыжыр гъащIэ кIыхь,
Мэ гуакIуэ — ятIэу е хъэуану
СфIощI и щыгъынхэм къакIэрих.
Езырщи, гу къыслъимытэххэу,
Сабийр и бгъафэ щIекъузылIэ.
Къысщохъу дуней лъэпощхьэпохэм
Ящихъумэну ар елIалIэ.
Жыжьаплъэм анэр хокIуэтэжыр.
Дунейрщи, къокIэрахъуэ пхэнжу,
СфIощI щIым щылъапIэм я нэхъ пажэр
Абы и бгъафэ щыудэIужу.
Ар ес, елыпщIыр гузэвэгъуэм,
Къыпэплъэр сыт? Зыхуейр сыт Iыхьэ?
Жыжьащэ къокI абы и лъагъуэ,
ЛIэщIыгъуи вагъи лъэкIэ ихьу.
Ар блокI дунейр къызэригъэщIрэ,
И Iэблэ махэ — IэплIэ лъэщкIэ
А сэ зблиха сабийм ещхьыщэу
ИгъафIэу псэм и шэжыгъэкIэ.
Заудыгъу дунеи, саби, пшэи,
ИрокIуэ анэ! Сэ къысщохъу:
Лъэ макъыр кIащхъэурэ увыIэу,
Къурш тхъуахэм я щхьэ къыхуагъэщхъ.
Къурш щхьэл
Фэшхуи птемытрэ, узакъуащэу,
Къурш гъуатIэ-джэплъхэм уакъыкъуоплъ.
Куэдыщэ щIауэ мыбдеж уитщ уэ,
Псы тхъурымбэхум щыму уоплъ.
Зи макъ икIа уи ужьгъэ-джэгум
Илъэсхэр блэкIрэ пэт щIодэIу.
Умывэ купсэщ. Мывэщ уи гур,
Ар, дауи, ешу зэи мыщэIу.
Уи нэгу щIэкIахэри мэхъу Iэджэ,
Уэгъу пIалъи уаи къыпхуихуаи…
Гукъеуэ зэи уиIакъым псыкIэ,
АрщхьэкIэ гуэдз ухуэныкъуаи…
Къыр джэхухэм лъагэу ящхьэщыкIыу,
Пшэ гуартэр щатэу блокIуэсыкI.
Уи мывэр псыт-тIэ езыхуэкIыр?
ЛIэщIыгъуэу ари къыщIэмыкIт!
ЩIымахуи уиIэкъым, гъэмахуи…
УщIэшхыдыкIыу уоджэрэз.
Шэджагъуэ мэхъури — удыгъащхьэщ,
Къихьамэ жэщыр — мазэр изщ.
Уэрэду щыIэм я нэхъ дахэр
Уи мывэм дэгуу еукъуэдий:
«Си щIакхъуэ хъерыр ирехъу махъэ,
Зэи мымэжалIэу зы сабий».
* * *
Шэджэмыщхьэ къиува мазэшхуэр
Си хъуэпсапIэ пасэм хуэдэу щIалэт.
Iыхьэ гуэри схухихат а хъуапсэм,
Арщхьэ натIэм къритхар… пщIэгъуалэт.
Уоу, хъуапсэнэм езгъэщхьа мазэщIэ,
Уоу, щхьэщыту си Шэджэм, мазэшхуэ!
* * *
Аргуэру дыгъэр, уэздыгъейхэр, бзухэр,
Нэху щащ аргуэру, жэщым ар и фIыщIэщ —
Мыгъуагъэ гуэр къызэрыдэмыкIуар…
Сэ сщIэжкъэ жэщым къытлъихьэнкIэ хъуну
Хьэзабрэ гуауэу щыIэр щыетар!
Ныжэбэ кIуам мамыру дыжеящи,
Абы и щытхъур сэ хуэсхьынут гъащIэм:
Жэщ итхри, нэхулъэфIым дытехьащи,
Ди мамыр лъахэр зауэм щыхъумащи,
ВакIуэлIыр ешри жейм хилъэфэжащи,
Напэ текIыгъуэм си псэр щихъумащи…
Жэщ! Уэ IейкIэ укъытхуэдэлъэжу,
КъыдэпщIэкIтэкъым ныбэ гукъеуэ,
Нэхущ гъуэзым ущыхэгъуэщэжми,
Iуащхьэ щыгум тедие щыхьыщIэу
Иумэзэхэрт дыгъэщIэр уэгу жьауэм.
Жэщ! Тхьэ фIыщIэ. Трелъ ар уи напщIэ:
Къэбгъэхъуакъыми къэхъункIэ хъун фэбжьи,
Я щхъуантIагъэхэр дыгъэм пэпщIыпщIу
Тхушэ лъагэхэр щыму зэхэтщи.
ВагъэщIапIэхэм гуэдз къызэпхокIри,
Гузэвэгъуэхэм си щхьэ пыIуокIри.
* * *
Уэ хэпсауэ тхушэ деяфэм
Зиубгъуащ, зиужьащ Iэчлъэчу!
УаукIами, хуоплъыр уи фэеплъым
Мы дунейуэ жыхьэнэмэкIэр.
Щхьэпэлъагэу а тхушэр хокIыкIыр,
И къудамэхэм пызу тхьэмпэщIэ.
Абы хэплъэурэ и нэ къыпхуокIыр
Гъэр гъэм пищэу къыппэплъэ анэжьым.
Уафэр апхуэдизкIэ купраузщи
ЗыIэзыбжьэу гъащIэр зэрыкIэщIыр
Сыпсэуами, щIэх къызгурыIуакъым.
Сыщылъар дапщэщми къысхуэмыщIэу
Зы илъыгъуэ закъуэт бгитI зэхуакур.
Мис иджы уащогъупщэжыр тыншу,
Псым щIэхыщэу узэпырысыкIт.
Уафэр-щэ! Нэр къису купраузщи,
Зэ къудамэ маскIэр дэп Iупэплъщ.
Къэмыхъунщ ар зэи — псэ зыгъафIэм
И илъэсхэр щимыгъеижын —
ПIащIэурэ кIуэсэж а гъащIэ IэфIыр —
Хьэуэ. Ар зэгуэри къэмыхъун.
КIуащ БетIал и фэеплъ
Жыгым, гъэгъэну хъуэпсауэ,
Iэ щIыIэ гуэр еIэжт.
Гъатхэм жэщ вагъуэ хэпсауэ,
Псынащхьэ бынжэр гъужт.
Къуршым щытхъэж псыпыхум
Зы махуэ закъуэм щенэ.
ЩIылъэм щхьэмыж Iэпохури,
УэскIэ сэтейр щIегъанэ.
Абгъуэр ебгынэ бгъащхъуэм —
Къыщытлъыхъуэнур дэнэ?
Шылъэр къунаным щIощхъуэ —
Нимыхьэсат гъуэгуанэ!
Сыт щхьэкIэ? Сыт? КъызжыIэ…
Укъыспэмыплъэфа?
Сыт хуэдэ гуауэр къоIэу,
Дыгъэр ущIилъэфа?
Ибэщ, БетIал, уи усэ
ЗдэщымыIуж къурш джащIэр.
Зэ щIэдэIуар уи псысэ
Къыпхуэныкъуэнущ хыщIэу.
Пасэрей лъахэ
Тхыдэжь гуэрэфу фэрэкIыщхьэ лъахэр,
Къелащ. УащIэмыупщIэ къещхьэкIуахэм!
Къелащ къызыхуихуауэ зэман Iэлыр —
Шытх дзажэм дыжь бгырыпхыу щIэпха жылэр;
И мывэхэу Iугъуащхъуэм къиуфыхьхэр,
И Iугъуэхэу жьыуейм хэмызэрыхьхэр,
Нэхущ пшэкIэплъу ущызэкIэщIэплъхэр —
Я щыпэ хуэдэ, иджыпсту къыщIэплъхэр
Къелащ…
КIыфI гъуэзым хыхьэжахэр игъеижу —
ЖагъуэIэм IэщIэкIахэр игъэфIэжу —
Зэм гъыбзэм, зэм уэрэдым къызэгуихыу —
Мо зей къудамэм щетIысэх бзу дахэр
Къелащ…
Апхуэдэм деж щIым къызыпхедз удзыщIэ
ЩыпэкI.
УщIэмыупщIэ и щхъуантIагъым!
Мамырщи, къыпфIэщIынщ зы лIэщIыгъуипщIым
А лъахэм зауэ гуауэ темыгъуа —
Пащтыхьи хъани шылъэ щIамытхъуа —
И щIыгулъ щхьэфэ лъы зыщIимыфа —
И мэзхэр кIагъуэм зэщIимыуфа
КъыпфIощI…
Нэхутхьэхущ мазэгъуэ жэщым Безенги.
Мамыру щIощхьэукъуэ ар уэс щIакIуэм.
Дахащэу толыдыкI Хулам задейр —
Лэдэхыу иIэр IупщIу зэкIэлъокIуэ.
Нэхутхьэхущ…
Псыпсыжу зэщIопщIыпщIэ вагъуэ пэкIу,
ИмыщI а нурыр гъадэми нэхъ фагъуэ.
Къыхоплъ нурыбэм гухэлъ IэфI зыщIаи —
Хьэдагъэ ищI пэт уафэм елъэIуаи —
Кхъэлъахэ диижахэм тегуIаи
Къыхоплъ…
ЛIэщIыгъуэхэм лIэщIыгъуэ кIэлъопIащIэ,
ИтIани вагъуэ дэпхэр мэщIэращIэ.
Къыпщохъу бгым зэи фIыцIагъэ темыхьа —
Лъы бахъэр Iуву зэи щхьэщымыхьа —
ПцIы иупсыжу лIы къимыкIуэта —
Къыр блыныр гуэхуу цIыху щIимыIуба
Къыпщохъу…
УнкIыфIкъым. Маблэ, маблэ хьэрш уэздыгъэу
Безенгиищхьэ щхьэщымыкI нэхугъэр.
Мэгъагъэ щIы. ТогуфIыхьыжыр псэ.
ЕкIупсу си Шэджэм. И хьэщIэр — щIасэу.
ЗитIыжу сигу а лъахэ гъагъэм йоплъэ:
Сыпсэущ…
УзиIэщ Безенги!
СыпIуоплъэ…
* * *
СынолъэIу, Ухущымысхь гуапагъэ,
Худэчыхи, къет зы дуней фIыгъуэ.
Щысхуэхъумэ, щIэтурэ уи жьауэ.
Къет насып, къетыпэ ар мамыруэ,
Си псэм фIыуэ илъэгъуа бзылъхугъэм.
И ныбжьэгъу, жагъуэгъу зэхигъэкIыфу.
МыкIуэу и шэфэл, зэмылъэу и фэ.
Къыхиха IэщIагъэр и щIэщыгъуэу.
Псэми пкъыми хьэлъэ ен темыгъэу.
Си псэм фIыуэ илъэгъуа бзылъхугъэм.
Схущыхъумэ бзаджэм, хьэпэщыпхэм,
Бгым и лантIэр, Iэблэхэм я дахэр.
Схущыхъумэ щIым щызекIуэ узхэм —
Жьыгъэр пигъэкIуэт Iэмал щыIэххэм,
Си псэм фIыуэ илъэгъуа бзылъхугъэм.
Дуней къэгъэщIыгъэу фIыми еми
ФIыр хухэщыпыкIи пэIух гуауэр.
МыкIуэщIыжын гуащIэ къыщептами,
Нэхур хэлъхьи хузэщIэх ар дамэу,
Си псэм фIыуэ илъэгъуа бзылъхугъэм.
Лъэр нэтхусрэ пIалъэр къэIэсамэ,
А къэнэжа мащIэм щхьэщых гуауэр;
Лъапсэ-жьэгу и мафIэр хуэбгъэпсамэ —
Си гухэлъми хыумыгъэн сыбауэу,
Си псэм фIыуэ илъэгъуа бзылъхугъэр.
КхъыIэ, и жьыхъугъуэм къытумылъхьэ
Къилъхуа бын ирихьэхыну мащэ,
ФIэкIыпIэншэмэ… абы и хьэзаб Iыхьэ
КхъыIэ, сэ сыгъэхь езыр пэIэщIэу,
Си псэм фIыуэ илъэгъуа бзылъхугъэр.
* * *
Си дзыхь ятелъкъым зи нэджащIэ
Зэи къыщIэмыхьэхэм псыIагъэ.
Псы пэткIэ — ари мэгумэщIрэ
КъыщеIэм мыл — игу хэщIу магъыр.
Дэ тхуэдэ дыдэу псыр мэхыщIэ,
Игъэунэхуами а къэхъукъащIэр:
ТекIынщи мылыр, щхъуантIэу пщIащэ
ЕкIэпцIэм щитIэгъэнщ дахащэу.
МыгуIэу тхьэмпэ къыпымыху,
Мыузу гуэмыщIыкI къудамэ.
Мыл пэт, хьэзабыр телъу мэткIу.
Жэп пыхьэу тохэ удз Iэрамэм.
Си нэгу щIокI — пшапэ зэхэуам
ВакIуэш ешар щIатIыкIыжауэ
Нэпс пIащэ уэфу къыIэпыхури
ГъуэгунапщIэ сабэм хэщэтауэ.
МэкъупIэ пхафэм, фщIэрэ ар,
Удз имытыжыр игу къыщIеуэр?
Хуэлэжа пщIащэм сыт игъейр?
ХыфIадзэжа бзылъхугъэ жейрэ?
Псэ Iуту нэпс щIэзымыгъэкIар
ГущIэгъу-гушыкъу зымыгъэвахэрщ
И анэм ар хуэгумэщIауи,
И къуэш гуузу щIилъхьэжауи?
ЦIыху гудзакъэншэм и фэрыщIыр
НэхъыфI пхуэхъунум зыщытIагъэ.
Плъагъуну зырикIщ фIыуэ жылэр.
Лъагъуф, пэж жыпIэм, уи гъунэгъур.
КъэкIуэнум сыхуоусэ
Адрейхэм хуэдабзэу, сэ си нэ къыхуокIыр
зэманхэр зэблэкIмэ, псэукIэу фиIэнум.
Сыхуейт, сыпхылъэту илъэсхэм я кIуэкIэм,
СыфIуплъэу, фи дыгъи, ди гъави згъэфIэну.
СепщIыхьтэми хъунут си щIэблэ здэщыIэу
хамэщIхэм я тафэ. АрщхьэкIэ гукъинэу
спкъырытщ уIэгъэжьхэм я узыр. КъэсщэIуу
согъэв аргуэрыжьу блэкIам и кIэкъинэ.
Си жылэ и закъуэкъым яжьэр си Iупэу,
ЩIы фIыцIэр щисыжым губгъуэжь сыщIилъар.
Уэращ, си лIэужь, шэпэIудзу зэуапIэ
щIалэгъуэр исшэжу, щIым силъ щIыхэткIуар!
ХэсщIыкIыркъым батэ бгъэшынуми. СщIэркъым —
дэтхэнэ гъуэгуанэ хэпхыну щхьэ гъуазэу;
Зепхуэну машинэр си нэгу щIэтыххакъым,
Си пщIыхь къыхэхуакъым зыхуэдэр уи лъапсэ.
АрщхьэкIэ, уи хадэм и бзухэм, сэ сощIэ
уэрэдкIэ бзэрабзэу псэ уз яIуэтэнур.
Дэр щыгъуэ ещхь дыдэу щхьэмыжхэр Iущащэу,
Уи хьэку щIакхъуэ хуабэм и IэфI щхьэщытынур.
ХэсщIыкIкъым лъэхъэнэм и лъапIэу флъытэнум,
Дэтхэнэ щыгъынхэм гулъытэ хуэфщIынум.
ИтIани, солъагъур нысащIэм и нурыр —
ЩIалэщIэм и нитIыр — Iуплъэгъуэм и пщтырыр.
Зэгуэрым фылъатэмэ жыжьэм и вагъуэ,
Нэщхъейуэ нэплъэнущ нэхъыфIу фиIахэр.
КIэлъыплърэ мафIэгум, пыхьэжу гурыгъур —
ди дахэхэм ещхьу — зэгуэр дезыгъэжьахэм.
Зэгуэрым хэхэсым и Iыхьэ къыфлъихьэм,
Лъапсэжьым и жыг фепщIыхьынущ фыIуэщхъуу.
Сабий дыхьэшх макъ фи тхьэкIумэм къицырхъэм,
Ауз джэрпэджэж къэфлъыхъуэнущ, дэ дэщхьу.
СымыщIэ, сымыщIэ фи дежкIэ нэхъ IэфIыр:
Уэшх пIащэм и джэшыр щхьэгъубжэм щытечэ,
Хъарбызым и сыхъэр маисэм щыдэчэ,
Къудамэм и щхъуантIэм щхьэгъубжэр щиуфэ?
Сыт хуэдэ шабзэшэ уи бий пимылъами,
Щрырет, си лIэужь, уи насыпыр абрагъуэу,
Уи уафэр лъащIэхурэ гуэмыхуу уи дамэ —
Уз ткIыбжьым и зэзым уи нэгу къыщимыпхъуэу.
Иджы, зы шэч мащIи си гугъэм темыпсэу
СоIунщI, солъэпауэ, згъэщащэу, гурыщхъуэм.
Уи деж, си лIэужь: гъатхэ хьэсэм и къуэпсыр
ЛIэщIыгъуи къурш жьэгъуи напхущхьэщызохьэ!
* * *
Зэгуэрым сэри си уахътыр къэсынщи,
СылIэнщ. Ар фIэкIыпIэншэу ди псэ хьэкъщ.
ИтIани, тещхьэу нэху къеса уэсыщIэр
Сабийм сырещхьу схуохъур щIэщыгъуэщI.
Зричщ — щIэлъэтри бзэхыжащ щIалэгъуэр,
Къару илъыгъуэр кIуасэурэ мэкIуатэ.
ИтIани, зыщызгъэнщIкъым и дахагъэ
Мыщэхупщейм къищIа тхьэмпэ зэкъуэтым.
* * *
Дунейм нэ гуапэ дыдэкIэ фыIуплъэ,
Фи псалъэ гуапэу, фи пщIэнтIэпс хьэлэлу.
ФIыIущIэм делэ — къывиплъынщ делафэ,
ЦIыху егъум къыффIищынущ-тIэ «пэцихуэ».
Насыпыр зи Iэпэгъур цIыху гуапагъэрщ,
ИкIэм-икIэж Iейм нэхърэ фIыр нэхъ лъэщщ.
Дыгъужь лъыпс дзэпкъыр йолIыхьыж и мащэ.
МафIэсыр жьым е псым зэтрауIэфIэж.
Зыгуэрым, фIэфIмэ, иремыщI гудзакъэ,
Iейр зи Iэужь щихъумэ я нэхъ Iейм!
ЦIыхуцIэ зиIэр фIыгъэщ зыхущыIэр —
А зырщдызыщIэлъэIур мы дунейм.
ЗэдзэкIакIуэм теухуауэ
Къармэ Iэубэчыр ипхъу Iэсият КъБР-м и Дзэлыкъуэ щIыналъэм хыхьэ Къармэхьэблэ къуажэм къыщалъхуащ. Курыт еджапIэр абы къыщиуха нэужь, КъБКъУ-м тхыдэмрэ филологиемкIэ и факультетым щеджащ. Кафедрэм и аспирантурэм къыщиухащ «Кавказыбзэхэр» и къудамэр.
Iэсият щригъэджащ Къармэхьэблэ дэт езанэ курыт школым, КъБКъУ-м адыгэбзэмкIэ и кафедрэм. Ар щылэжьащ «Адыгэ псалъэ» газетым, «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм, иджыпсту «Нур» сабий журналым и лэжьакIуэщ.
Къармэ Iэсият усэр псэкIэ къэзыгъэщI бзылъхугъэ усакIуэщ. КIуэцIкIэ имыгъэвауэ, псэкIэ имыгъэщIэрэщIэжауэ абы зы усэ сатыри итхкъым. Iэсият и псалъэ-сатырхэр игъафIэурэ налъэ-налъэу зэхеухуанэ. И псэр зыхузыр — абы дзыхь зыхуищIыфынур тхылъымпIэрщ.
