Къэрал, парт, жылагъуэ лэжьакIуэ цIэрыIуэ Къущхьэ КIыщыкъуэ
ЗэфIэкI лъагэ
ЩIалэр, Тхьэм узэрелъэIун жыхуаIэм хуэдэу, жану, нэжэгужэу, гурыхуэу, жыIэдаIуэу къэхъуащ. Ар дунейм къытехьат 1923 гъэм накъыгъэм и 1-м. Абы иужькIэ къалъхуащ Гъумар, Замилэ, нэхъыщIэ дыдэу Мухьэжид сымэ.КЪУЩХЬЭ Сэхьид щIэблэ игъуэтыным хуэпабгъэу илъэси 10-кIэ псэуат. Абы иужькIэ къалъхуа сабиитIри щIэх дыдэу лIэжат. Ещанэм щыпэплъэм, апхуэдэ гузэвэгъуэ иджыри къалъэмыIэсын папщIэ, адыгэхэм я фIэщ хъууэ, сэбэп къахуэхъуу щыIэ нэщэнэхэр зрагъэщIащ. Абыхэм языхэзым ипкъ иткIэ, сабий къалъхуагъащIэр занщIэу кIыщым яхьу, гъущI гъэплъар зэрагъэупщIыIу псымкIэ ягъэпскIыу, «кIыщ» хэту цIэ фIащын хуейт. Алыхьым къарита щIалэ цIыкIум апхуэдэ хабзэхэр кIэлъызэрахьэри, КIыщыкъуэ фIащащ.
Хуэкъулейтэкъым Сэхьид и бынунэр, ауэ унагъуэшхуэр зэгурыIуэрэ зэдэIуэжу, щхьэж хузэфIэкIыр ищIэу, яшхынрэ ящIэнрэ ягъуэту къэгъуэгурыкIуащ. Адэ-анэм бынхэм ткIийуэ хуагъэувырт адыгэ хабзэм тету: нэхъыжьхэм, цIыхубзхэм, сабийхэм гулъытэ, пщIэ хуащIу, езыхэр зэрыIыгъыу, нэмыс яхэлъу псэуну. Сэхьид лэжьыгъэр фIыуэ илъагъурт, бзэ IэфI Iурылът, псалъэрейтэкъым, жиIар сыт щыгъуи игъэзэщIэжырт. Абы фIыуэ илъагъурт икIи гукIэ ищIэрт цIыху губзыгъэхэм я псалъэ Iущхэр — псом хуэмыдэу Къэзанокъуэ Жэбагъы, Нэгумэ Шорэ сымэ къытхуагъэна псалъэжьхэр. ЛIэщIыгъуэ блэкIам, 20 — 30 гъэхэм псэуныгъэр нэхъ гугъуу щыщытам, Къущхьэхэ я гъунэгъухэм гу лъатэрт, адэм унагъуэ Iуэхухэр сабийхэм ящхьэщихыурэ, еджэным нэхъ егугъуным зэрыхуиущийм.
Абыхэм кIэщIу жэуап яритауэ щытащ Сэхьид: «Зэманым псори къигъэлъэгъуэнщ». ИкIи мыгувэу ар наIуэ къэхъуащ. КIыщыкъуэ еджапIэм щIэтIысхьа нэужь, еджэным и гур хуабжьу етат, егъэджакIуэм жиIэр псынщIэу къипхъуатэрт. Абы къыхэкIкIэ, егъэджакIуэхэм я советым и унафэкIэ, зы илъэсым 1-нэ, 2-нэ классхэр кърагъэухауэ щытащ.
Япэ дыдэу къуажэ школыр къэзыуха цIыху 11-м ящыщащ КIыщыкъуэ. Абы «5» защIэкIэ еджэныр къызэрырихьэлIам щыхьэт техъуэ дэфтэрым щытхъу тхылъ и гъусэу къратыжат. А зэманым дыщэ медаль яту щытакъым. Зеикъуэ школыр къэзыухахэм я аттестатхэр щыIэрагъэхьэж гуфIэгъуэ пщыхьэщхьэр — къуажэми, районми щагъэлъэпIэну траухуауэ щытащ 1941 гъэм мэкъуауэгъуэм и 21-м. Пшыхьыр дахэ дыдэу зэфIэкIат. Ауэ а жэщым и пщэдджыжьым гум имыхужын нэщхъеягъуэшхуэр къэхъуащ — нэмыцэхэр ди къэралым къытеуащ. Школыр къэзыухагъащIэ КIыщыкъуэ, тхьэмахуитI нэхъ дэмыкIыу, зауэм ираджащ. Краснодар дэт дзэ училищэм мазихкIэ щеджэри, зенитгъауэ взводым и батареем и командиру щытащ.
Зауэ нэужьым КIыщыкъуэ къыхуагъэфэщащ Дзэ академием щIагъэтIысхьэну, ауэ, адэ-анэм я лъэIукIэ, абы къигъэзэжащ щалъхуа щIыналъэм. Iуащхьэмахуэ райкомым и къудамэм и унафэщIу, секретару лэжьащ. Къэбэрдей къэрал педагогикэ институтыр, Бгырыс мэкъумэш институтыр къиухащ. 1950 гъэм и ныбжьыр илъэс 27-м иту КIыщыкъуэ Тэрч райкомым и япэ секретару хахащ. ЗэфIэкI хъарзынэ зэриIэм гу лъатэри, обкомым и мэкъумэш къудамэм и унафэщIу мыгувэу Налшык къашэжащ.
Зэман дэкIри, Къэбэрдей-Балъкъэрым и обкомым и секретару, Къэбэрдей-Балъкъэрым и Совет Нэхъыщхьэм и унафэщIу хахащ. КъБР-м и Правительствэм КIыщыкъуэ щылэжьащ илъэс 21-кIэ. Абы щыщу илъэс 15-кIэ Правительствэм и УнафэщIу (1969 — 1984 гъгъ.), щэнейрэ КПСС-м и съездхэм я делегату щытащ. КъБАССР-м, РСФСР-м, СССР-м я депутату илъэс 30-кIэ щытащ.
НыбжькIэ нэхъыжьхэм ящIэж а илъэсхэр республикэм и зыужьыныгъэшхуэ зэману зэрыщытар: экономикэм, щIэныгъэм, узыншагъэр хъумэным, щэнхабзэм, цIыхухэм я псэукIэр егъэфIэкIуэным я лъэныкъуэкIэ ипэкIэ кIуатэрт. А псоми илъэс 40-м щIигъукIэ псэемыблэжу хэлэжьыхьащ КIыщыкъуэ, IэнатIэ нэхъ гугъу дыдэхэм пэрыту. ИкIи цIыхубэм я псэукIэр ефIэкIуэн папщIэ Iуэхугъуэ куэд гъащIэм хипщащ.
Къущхьэ КIыщыкъуэ зыцIыхуу щыта куэдым я гум къинэжащ цIыху хьэлэлу, гуапэу, нэмысыфIэу, гущIэгъу хэлъу, фIы зэрилэжьыным хущIэкъуу зэрыщытар.
ХЕЙКУАРДЭ Мусэбий.
Зыми емыщхь
ХЭКУ зауэшхуэр иуха нэужь, къэзыгъэзэжа, абы къыщихьа дамыгъэ куэдым зи бгъэр ягъэдахэ офицер щIалэ екIу, 1950 гъэм коммунист партым и Тэрч райкомым и япэ секретару ягъэкIуа Къущхьэ КIыщыкъуэ районым и цIыху-хэр къыбгъэдэуващ, фIыкIэ къыщыгугъыу.
Сэ илъэс 14 сыхъуауэ арат, ди унэм и гъунэгъу фэтэрым КIыщыкъуэ и щхьэгъусэ Сэкинат, ипхъухэу Людэрэ Светэрэ, и анэшхуэ Къэрал сымэ и гъусэу къыщыIэпхъуам. Илъэс дэкIри Татьяни къахэхъуащ.
Абы щыгъуэ дэ КIыщыкъуэ щытлъагъур зэзэмызэт. Ар и «Виллис»-мкIэ пщэдджыжьым жьыуэ дэкIырт, пщыхьэщхьэм къыщыкIуэжыр хэкIуэтауэт. Ар икIи гурыIуэгъуэт. Зауэм зэхикъутахэр псынщIэу зэфIэгъэувэжын, республикэм дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ районым зегъэужьын хуейт.
Зэман кIэщIым къриубыдэу КIыщыкъуэ а IэнатIэм зыкъыщигъэлъэгъуащ япэ игъэщын хуей къалэнхэр гъэзэщIэным цIыхухэр хузэщIигъэуIуэу, лэжьыгъэр фIыуэ илъагъуу, цIыхухэм я гум къишхыдыкIыу, и щхьэми и унафэм щIэтхэми яхуэткIийуэ. Апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэм щIыналъэм и социально-экономикэ гъащIэм фIы и лъэныкъуэкIэ зригъэхъуэжырт.
Тэрч районым зэрыщыIэрэ илъэситI хъуауэ, КIыщыкъуэ ираджэжри, партым и обкомым мэкъумэш хозяйствэмкIэ и къудамэм и унафэщIу ягъэуващ икIи партым и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым и бюром хагъэхьащ. Хэт игу къэкIынт а зэманым а цIыху хьэлэмэтым сэ гъунэгъу сыхуэхъуну?! КIыщыкъуэ лэжьыгъэкIэ япэу сыхуэзащ 1962 гъэм. Абы щыгъуэ сэ, IэщIагъэлI ныбжьыщIэм, згъэунэхурт комбайнхэр, США-м зэрыщащIым хуэдэу, хьэцэпэцэр, нартыхур Iухыжыным къыщыгъэсэбэпа зэрыхъунур. Абы щыгъуазэ зыхуащIыну Совет Армэм и цIэкIэ щыIэ колхозым къэкIуащ Правительствэм и унафэщI Ахъуэхъу Аслъэнбийрэ партым и обкомым мэкъумэш хозяйствэмкIэ и секретарь Къущхьэ КIыщыкъуэрэ. Абыхэм ящIыгъут «Мэкъумэштехникэ» зэгухьэныгъэм и унафэщI Левченкэ, нэгъуэщIхэри.
КIыщыкъуэ имыщIэ псоми щыгъуазэ зыхуищIу и хьэлти, езгъэкIуэкI гъэунэхуныгъэр зригъащIэри, комбайным и зэхэлъыкIэм зэхъуэкIыныгъэ гуэр хилъхьауэ щытащ.
ИужькIэ, си насып кърихьэкIри, абы сыдэлэжьащ, япэщIыкIэ «Мэкъумэштехникэ» зэгухьэныгъэм сриунафэщIу, итIанэ илъэси 8-кIэ езым, республикэм и Правительствэм и Iэтащхьэм, срикъуэдзэу.
КIыщыкъуэ куэдым къащхьэщыкIырт ищI мурадым и Iэр зэрытригъахуэмкIэ, Iуэхум фIыуэ зэрыхищIыкIымкIэ, лэжьыгъэм зэрытемызашэмкIэ, къызэрыгуэкIыу зэрыщытымкIэ, лъэпкъ зэхэгъэж зэримыщIымкIэ, ныбжьэгъугъэр зэригъэпэжымкIэ. А хьэлыфIхэр езыр къэзыухъуреихьхэм зэрызахригъэлъхьэным дапщэщи иужь итт. Ар цIыхубэм япыщIат, абыхэм къыхалъхьэ жэрдэмыфIхэр гуапэу ядиIыгъырт. Сэ КIыщыкъуэ зэман кIыхькIэ сызэрыдэлэжьам хуитыныгъэ къызет 1950 — 1980 гъэхэм Къэбэрдей-Балъкъэрым игъуэта зыужьыныгъэшхуэм куэд зэрыхищIыхьар жысIэну.
Абыхэм дыщIызгъуну сыхуейщ республикэм и тхыдэм лъэужьыфI къыхэзына КIыщыкъуэ и къуэшхэу Гъумар, республикэм и электроэнергетикэм хэлъхьэныгъэфI хуэзыщIа Мухьэжид, инми цIыкIуми яхуэгуапэ я шыпхъу Замилэ зэрысцIыхуар. Ахэр къыщыхъуа унагъуэм адыгэ хабзэр, нэмысыр дапщэщи щытепщэти, Сэхьид и бынхэр къэхъуащ хьэлэлу, гъэсауэ, республикэм, цIыхубэм щхьэкIэ ямыщIэн щымыIэу.
МАМХЭГЪ Михаил.
Налшык щохьэщIэ къыргъыз тхакIуэ цIэрыIуэ Айтматов Чингиз. 1977 гъэ
РСФСР-м и Совет Нэхъыщхьэм и сессием хэтщ. Москва, Кремль, 1980 гъэ
Зэчиишхуэ зыбгъэдэлъ къызэгъэпэщакIуэ
АБЫ ТЕУХУАУЭ тхылъ птхы хъунущ. Хэку зауэшхуэм и гъуэгухэм 1941 гъэм теувэри, ар иухыу ТекIуэныгъэр къызэрытхьамкIэ хьэрэкIытIэхэр щагъэуа 1945 гъэ пщIондэ, ирикIуащ лIыгъэ къигъэлъагъуэу, бийм хэщIыныгъэ ириту.
1952 гъэм щыщIэдзауэ дунейм ехыжыху, абырэ сэрэ зы мэкъумэшыщIэ гупым дыхэту декIуэкIащ. Ар адрейхэм къащхьэщыкIырт зэщIэкъуауэ зэрыщытымкIэ, зэрыцIыху пэжымкIэ, и щIэныгъэм хигъэхъуэным зэрыхущIэкъумкIэ, зэрыгуапэмкIэ, зэрыерыщымкIэ.
Зауэ нэужь илъэсхэм апхуэдэ лэжьакIуэхэм хуэныкъуэт республикэри, ар хуэфащэу и къулыкъукIэ драгъэкIуэтейуэрэ КПСС-м и обкомым и секретарым, КъБАССР-м и Министрхэм я Советым и УнафэщIым нэсащ. А къалэн мытыншхэр игъэзащIэу зэрылэжьа зэманым щыщу илъэсипщIым КIыщыкъуэ и япэ къуэдзэу сыщытащ. Зэчиишхуэ зыбгъэдэлъ къызэгъэпэщакIуэ Мэлбахъуэ Тимборэ и унафэм щIэту а илъэсхэм Къэбэрдей-Балъкъэрым хуабжьу зиIэтащ. Псом хуэмыдэу мэкъумэш хозяйствэм зыужьыныгъэшхуэ иIэт. Абы и щыхьэту къэбгъэлъэгъуэну ирикъунщ илъэс 22-м къриубыдэу Урысейм нартыху гъэкIынымкIэ щызэIэпах бэракъыр тIэу фIэкIа ди республикэм зэрыIэщIэмыкIар.
Ауэ КIыщыкъуэ дежкIэ дгъэзэжынщи, зэрыщытар къэдгъэлъэгъуэнщ. Ар захуэу, ерыщу дунейм зэрытетам и щапхъэ къэсхьыну сыхуейщ. Мэкъумэш хозяйствэмкIэ республикэм и актив екIуэкIырт. Президиумым КПСС-м и обкомым и бюром хэтхэр, Тэрчокъуэ Къамболэт, сэ дисщ. Доклад зыщI Къущхьэ КIыщыкъуэ республикэм и ехъулIэныгъэхэм топсэлъыхь, итIанэ ди дежкIэ и щхьэр къегъазэри жеIэ: «Республикэм лэжьапщIэу ахъшэ щытыным хуэкIуэнымкIэ щIэн хуейр и пIэм йоуджыхь, икIи абыкIэ къуаншэр ди генералхэу Тэрчокъуэ Къамболэт, Евтушенкэ Николай сымэщ (абы щыгъуэм республикэм и дэнэ щIыпIи щыфIэдзат «пелуани 3-р» Тэрчокъуэ Къамболэт, Бгъэжьнокъуэ Хьэчим, Евтушенкэ Николай сымэ зэрыт плакатхэр) икIи абыхэм я хозяйствэхэр ахъшэ тыным хуагъэкIуэху, а Iуэхур япэкIэ кIуэтэнукъым».
Ди дежкIэ ар зыкъыдэзыгъэщIэж псы щIыIэ фалъэт. Апхуэдэт КIыщыкъуэ. КъехьэкI-нехьэкI иIэтэкъым, ерыщт икIи гуапэт. ИкIи ар зыгъэпIейтея а Iуэхур ди хозяйствэхэм, зэрыщыту республикэм, псынщIэу щызэфIэкIащ.
ЦIыхухэм я фIэщ хъурт, фIыуэ ялъагъурт Къущхьэ КIыщыкъуэ. Абы зыкъыфIагъэщIыжакъым орден куэдым, лIыхъужьыгъэм, лэжьыгъэшхуэм къапэкIуа медалхэм. Къулыкъу лъагэхэмрэ цIэ лъапIэхэмрэ ятекIуэ зауэлIт ар.
ЕВТУШЕНКЭ Николай,
Хэку зауэшхуэм хэта, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь.
