Хэхэс адыгэхэм я джакIуэ
ХьэфIыцIэ Мухьэмэд и пшыхь Къэрэшей-Шэрджэсым щекIуэкIащ
Ди газетымкIэ хъыбар зэрывэдгъэщIащи, дыгъэгъазэм и 15-м Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм Iуэху дахэ щекIуэкIащ. Байрамуковэ Хьэлимэт и цIэр зэрихьэу Черкесск къалэм дэт Къэрал лъэпкъ библиотекэм щагъэлъэпIащ УФ-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, КъБР-м, АР-м, КъШР-м щIыхь зиIэ я журналист, «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ, ЩIДАА-м и вице-президент ХьэфIыцIэ Мухьэмэд и ныбжьыр илъэс 70 зэрырикъуамрэ жылагъуэ лэжьакIуэ цIэры-Iуэм теухуа «Мухамед Хафицэ: первооткрыватель черкесского зарубежья» тхылъыр дунейм къызэрытехьамрэ. Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм ис лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм я интеллигенцэр, КъШР-м и Iэтащхьэм и Администрацэм, Правительствэм, районхэм я лIыкIуэхэр, щIэныгъэлIхэр, тхакIуэхэр, журналистхэр, егъэджакIуэхэр, жылагъуэ лэжьакIуэхэр, ХьэфIыцIэм куэд щIауэ и ныбжьэгъуу, лэжьэгъуу а щIыналъэм исхэр щызэхуэса пшыхьыр гуапэу, дахэу екIуэкIащ.
КъШР-м щэнхабзэмкIэ и министр Бэрокъуэ Рэмэзан и псалъэ.
Уэхъутэ Александр и хъуэхъу.
Пшыхь нэужьым траха фэеплъ сурэт.
КъБР-м щыщу зэIущIэм ирагъэблэгъат «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм и унафэщI, усакIуэ цIэрыIуэ Ацкъан Руслан, филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор БакIуу Хъанджэрий, Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и щIэныгъэ институтым и лэжьакIуэ, «Адыгэ псалъэ» газетым и обозреватель Хъуажь Фахъри, техникэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор ЗекIуэрей Аслъэн, Голландием къикIауэ Налшык щыхьэщIэ ди лъэпкъэгъу нэхъыжьыфI, профессор, ДАХ-р къызэгъэпэщыныр япэ дыдэу зигу къэкIа Хьэткъуэ Фатхьи сымэ.
Лъэпкъ библиотекэм щагъэува дапхъэхэм щызэхуэхьэса сурэтхэм, газетхэм, тхылъхэм, тхыгъэхэм псалъэншэу наIуэ пщащIырт ХьэфIыцIэм и гъащIэмрэ и творчествэмрэ купщIафIэу зэрыщытыр, лъэпкъ Iуэхумрэ хэ-хэс гъащIэмрэ егъэфIэкIуэныр, адыгэр зэригъэуIужыныр и гуращэу зэрыпсэур.
ЩакIуэ Мусэлий
Хьэткъуэ Фатхьи
Хъуажь Фахъри
Ацкъан Руслан
Шэрджэс Iэсият
ЗэIущIэр къызэIуихри, къызэхуэсахэм фIэхъус псалъэкIэ захуигъэзащ Лъэпкъ библиотекэм и унафэщIым и къуэдзэ Мамтэ Майе. Абы къыхигъэщащ дуней псом щыцIэрыIуэ жылагъуэ лэжьакIуэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд къыхудагъэкIа тхылъым КъБР-мрэ КъШР-мрэ нэхъри зэрызэришалIэр, республикитIым я зэпыщIэныгъэхэр гъэбыдэным Мухьэмэд и гуащIэ куэд щIауэ зэрыхилъхьэр.
— Библиотекэм и хъугъуэфIыгъуэ нэхъыщхьэ дыдэр тхылъщ. Нобэ иджыри зы тхылъкIэ бей хъуащ ди IуэхущIапIэр, — жиIащ Мамтэ Майе. — Хэкупсэ, лъэпкъылI нэсым и щапхъэу адыгэм иIэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд къыхудагъэкIа тхылъым итщ и гъащIэм теухуа тхыгъэхэр, дащIа интервьюхэр, абы и IэдакъэщIэкIхэм ящыщу доктор диссер-тацэхэм къыщагъэсэбэпахэр, тыгъэ къыхуащIа тхылъхэм къыхутратхахэр. А псоми нэсу къагъэлъагъуэ лъэпкъылI щэджащэм и лэжьыгъэм и купщIэмрэ и гъащIэр зэрыщыту зыхуигъэпса Iуэхум къыпэкIуа фIыщIэмрэ. Тхылъым и ныкъуэр адыгэбзэкIэ, и ныкъуэр урысыбзэкIэ зэрытхам абы еджэнухэм я бжыгъэр, шэч хэмылъу, нэхъыбэ ищIынущ. Журналистхэм, жылагъуэ-политикэ лэжьакIуэхэм, Мухьэмэд и ныбжьэгъухэм я IэдакъэщIэкIыу тхылъым щызэхуэхьэсам лъэпкъым и къуэ пэжу къытхэт ХьэфIыцIэм и дуней тетыкIэр, и цIыхугъэр, и Iуэху бгъэдыхьэкIэр, и гуащIэр зэрыиныр наIуэу къагъэлъагъуэ. А псоми езыхэм я еплъыкIэ зэраIэжым гъэщIэгъуэн ещI мы тхылъыр.
АдэкIэ псалъэ иратащ зэIущIэм жэрдэмщIакIуэ хуэхъуа, Урысейм ис Адыгэхэм я лъэпкъ-щэнхабзэ федеральнэ автономием и унафэщI, КъШР-м и Жылагъуэ палатэм хэт Уэхъутэ Александр. Абы къыхигъэщащ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд и Iэдакъэ къыщIэкIа лэжьыгъэ куэдым я нэхъыбэр хэхэсхэмрэ хэкурысхэмрэ зэпыщIэжыным зэрытриухуар, ди къэралым и хэгъуэгу зэмылIэужьыгъуэхэм щыпсэу ди лъэпкъэгъухэри нэхъ гъунэгъу зэхуэхъуным Мухьэмэд нобэр къыздэсым зэрытелажьэр.
— Къалэн пыухыкIа мы дунейм щызыгъэзэщIа цIыхушхуэщ Мухьэмэд, — къыпищащ адэкIэ ЩIДАА-м и вице-президент, филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор Бэчыжь Лейла. — Мы дуней псор зэпызыщIэжыфа цIыхум гушхуэ кIуэцIылъщ. И IэщIагъэм хуэпэжу къыщIэкIа цIыху Iущщ нобэ дгъэлъапIэр. А и Iущагъыр къигъэсэбэпри, лей зытехьа, къэрал зэмылIэужьыгъуэхэм мащIэ-мащIэурэ ипхъа адыгэр зригъэуIужыну иужь ихьащ и щIалэгъуэм. ИкIи къе-хъулIащ. Къэрал куэдым щыцIэрыIуэ тхакIуэ, сурэтыщI, композитор, спортсмен, уэрэджыIакIуэ дапщэ дигъэцIыхужа, хэхэс гъащIэр зи натIэ хъуа адыгэ дап-щэм я гур хэкум къыхуигъэушыжа?! Ахэр псалъэ къудейкъым, атIэ дэфтэркIэ щIэгъэбыда пэжщ. Мухьэмэд журналист IэщIагъэм пэрыту къитIэщIа пэжым диссертацэхэр тратхыхь хъунущ. Абы къытхузэIуихам и уасэмрэ и мыхьэнэмрэ иджыри нэсу зыхэтщIакъым дэ. А зы цIыхум и зэчийм адыгэ дапщэ гъунэгъу зэхуищIыжа, дапщэ зэригъэцIыхужа, дапщэ къигъэушыжа? Абы и закъуэкъым — ар хэкуми щолажьэ бзэр иригъэфIакIуэу, щэнхабзэр ихъумэу. Абы и лэжьыгъэхэм кIэлъыплъхэм адэжь жьэгум и IэфIыр зыхамыщIэнкIэ, зэкъуэшхэм яку дэлъ хуабагъэр къагурымыIуэнкIэ Iэмал иIэкъым. Апхуэдэ щIыкIэкIэ абы зэпещIэ зэкъуэш хэгъуэгухэр, ныбжьэгъу яхуохъуф нэгъуэщI лъэпкъхэми.
Мыпхуэдэ сурэт 30 зыдэлъ альбом Мухьэмэд 2007 гъэм къыдигъэкIащ.
Мухьэмэд Сэтэней-Гуащэ БэчыжьЛейла удз гъэгъахэр ирет.
ГъукIакъуэ Иринэрэ Щохъужь Лусанэрэ.
Бэчыжь Лейларэ БакIуу Хъанджэрийрэутыкур ягъэбжьыфIэ.
Сирием къикIыжа Щауэжь Нарт ищIа пшынэр, шыкIэпшынэр, н.къ. Сурэтхэр ЩОТЫКЪ Адэлбий трихащ
КъШР-м щэнхабзэмкIэ и министр Бэрокъуэ Рэмэзан жиIам къыхигъэщащ адыгэ щэнхабзэр хъумэным, Кавказ Ищхъэрэм илъ лъэпкъ зэхущытыкIэр егъэфIэкIуэным, ди Хэкум зегъэужьыным теухуауэ Мухьэмэд куэд зэрызэфIигъэкIар, адыгэхэми, абыхэм я гъунэгъу лъэпкъхэми я дежкIэ мыхьэнэшхуэ яIэу.
Филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор БакIуу Хъанджэрий жиIащ Мухьэмэд 1965 гъэ лъандэрэ зэрицIыхур, куэдрэ гъуэгу зэрыдытетар, лэжьыгъэ IуэхукIи унагъуэкIи быдэу зэпыщIауэ къызэрызэдекIуэкIыр.
— Зым хуэIэзэр щэм хуэIэзэщ, жаIэ Мухьэмэд хуэдэхэм щхьэкIэ. Сыту жыпIэмэ, абы зыхимыщIыкI щыIэу къыщIэкIынкъым, и IэщIагъэкIи куэдым хунэсащ. ЛъагапIэшхуэ щиубыдащ абы адыгэ журналистикэм, Кавказ Ищхъэрэм, Урысейм, хамэ къэралхэм щыпсэухэм яфIэгъэщIэгъуэну щIаджыкI и IэдакъэщIэкIхэр. Апхуэдэу тхылъ гъэщIэгъуэнхэр игъэхьэзыращ, газет зэмылIэужьыгъуэхэр къыдегъэкI. Адыгэ Iуэхум зигу хуитхьэщIыкIахэм я нэхъ пажэщ Мухьэмэд, жыпIэмэ ущыуэнукъым. 60 гъэхэм икухэм хэхэсхэмрэ хэкурысхэмрэ я зэхуаку лъэ- мыж телъхьэным иужь ихьащ ар. ИкIи абы и лъэныкъуэкIэ куэд къехъулIащ. А гъэхэм щегъэжьауэ хъугъуэфIыгъуэ куэд зэхуихьэсащ абы икIи мызэ-мытIэу и выставкэхэм щыди- гъэлъэгъуащ. ХьэфIыцIэм и къарур Iуэху зыбжанэм тригъэкIуа-дэ щхьэкIэ, псоми я лъабжьэу къэплъытэ хъунущ щIыналъэ куэдым ипхъа хъуа, нобэ лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм яхэпсэукI адыгэ щэнхабзэр къызэщIэкъуэжыныр, зегъэужьыныр, адыгэбзэр хъумэныр.
Мухьэмэд дипломатышхуэщ. Апхуэдэ хьэл дахэри сэбэп хъуащ ди хэкумрэ КъуэкIыпIэ Гъунэгъум хиубыдэ къэралхэм-рэ ныбжьэгъу зэхуэхъунымкIэ, СССР-м, УФ-м я Iулыджыр къэIэтынымкIэ, хамэ къэралхэм щыпсэу ди къуэшхэм гулъытэ къыхуегъэщIынымкIэ, — къыхигъэщащ БакIуум.
«Абазашта» газетым и редактор нэхъыщхьэ Къул Фирдаус къыщыпсалъэм жиIащ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд дэлъху пэлъытэ хуэхъуауэ илъэс куэд лъандэрэ зэрызэдэлажьэр.
— Езыр Черкесск къыщыкIуэкIи, сэ Налшык сыщыкIуэкIи гуапэу къысхущытщ, лэжьыгъэкIэ дызэпыщIащи, тыншу Iуэху зэдыдощIэ, — жиIащ абы. — Зи унафэщI газетым махуэ къэси щIэщыгъуэ куэд хилъхьэфынущ, и зэчийр мыкIуэщIщи, игъэлажьэ гупыр узэхъуэпсэнщ, зэрызэгуригъэIуэн Iущагъ хэлъщи. Езым япэ итахэм кърахьэжьа Iуэху дахэхэр иджыри игъэкIуатэу, зэманым декIу IуэхугъуэщIэхэр хилъхьэу апхуэдэщ сыт щыгъуи. ДэркIэ щапхъэ зытехыпхъэ редакторщ, дызыгъэгушхуэ цIыху телъыджэщ, дызыунэтI тхьэмадэ Iумахуэщ. ЛъэужьыфIэ ухъуащ, Мухьэмэд, иджыри куэдрэ уи гъуэгур пкIуну сыпхуохъуахъуэ.
Фирдаус и псалъэхэм къыпищэу, Мухьэмэд къехъуэхъуащ «Ногай давысы» газетым и редактор нэхъыщхьэ Атуовэ Алтынай.
Адыгэ жылагъуэ лэжьакIуэ цIэрыIуэ, Дунейпсо Адыгэ Ха- сэр къызэгъэпэщыным жэрдэмщIакIуэ хуэхъуа Хьэткъуэ Фат-хьи къыхигъэщащ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд хэкур, Кавказыр, Урысейр зыгъэдахэ цIыху щыпкъэу, адыгэ лъэпкъым и щхьэр лъа-гэу езыгъэлъагъуж къуэ пэжу зэрыщытыр.
Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и щIэныгъэ институтым и лэжьакIуэ, «Адыгэ псалъэ» газетым и обозреватель Хъуажь Фахъри:
— 1971 гъэ лъандэрэ дызэныбжьэгъущ, Мухьэмэд сэрэ. Куэд зыщIэм куэд хужаIэ. Нэху щыху дыпсалъэми, Мухьэмэд хужытIэн дгъуэтынущ. Ар зэрыжурналист Iэзэр зымыщIэ мыбдеж щIэскъым. Ауэ нэхъыщхьэ дыдэу сэ дэслъагъур япэ лъагъуэхэшу хэхэс адыгэхэм зэрахыхьарщ. Абы къыщымынэу, диаспорэм зэман жыжьэм зэрызапищIар иригъэфIакIуэ зэпыту къогъуэгурыкIуэ иджыри къыздэсым. Ахэр зэригъэцIыхуу, зэпищIэу, хэкумкIэ къригъэблагъэрэ, къигъэхъуапсэу апхуэдэщ. Мухьэмэд хэкупсэщ, лъэпкъыпсэщ. Апхуэдизу лъэпкъыпсэщи, дунейм фIыгъуэу тетыр адыгэхэм яхуигъэщ-
хьэпэну хущIокъу. Иджыри и гъащIэм Тхьэм къыхупищэ.
Урысей Федерацэм щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, КъШР-м щIыхь зиIэ и журналист Даур Жэхьфар къыхигъэщащ Мухьэмэд хуэдэ къуэ зыбжанэ лъэпкъым иIэмэ, ар зэрыхэмыкIуэдэжынур, абы и зэфIэкIыр зэрыиныр, и къэухьыр зэрыкуур, а псори адыгэм Iэрыхуэу къыхуигъэсэбэпыфу дунейм зэрытетыр.
УсакIуэ, жылагъуэ лэжьакIуэ Псыхэмыхьэ Мусэ:
— ЩIалэ дыдэу щIидзауэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд и къалэмы- пэр жану егъэлажьэ, губзыгъагъэ хэлъу, фIэщхъуныгъэ иIэу лъэпкъ Iуэхум пылъщ. ХьэфIыцIэм, акъыл жанрэ щIэныгъэ куурэ зэриIэр наIуэ пщищIу апхуэдэщ и дэтхэнэ IэдакъэщIэкIми. Пэжыр жызыIэфыр лIыгъэ иIэрэ цIыху къабзэу дунейм тетращ. Мухьэмэд апхуэдэщ.
Ди лъэпкъ тхыдэ уардэр икIи гуауэр дунейпсо утыкум изыхьахэм ящыщщ ар. Дауэ апхуэдэ цIыхум фIыщIэ зэрыхуумыщIынур?! ЖэрдэмщIакIуэ лъэщу щыткIэрэ, абы гулъытэ хэха яхуещI Адыгей, Къэрэшей-Шэрджэс республикэхэм, нэгъуэщI лъахэхэм щыпсэу и лъэпкъэгъухэми. «Адыгэ псалъэ» газет купщIафIэм тригъэкIуадэ зэманымрэ къарумрэ-щэ?! Апхуэдэ дыдэу гуащIэшхуэ хелъ-хьэ «Черкесское зарубежье», «Нарт», «Хасэ» газетхэр къыдэгъэкIыным.
КъищынэмыщIауэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым, Адыгейм, Къэрэшей-Шэрджэсым я лъэпкъ газетхэм я номер зэгуэтхэр гъэхьэзырыныр зи жэрдэмхэм ящыщщ ХьэфIыцIэр. Мы Iуэхум адыгэхэм я дежкIэ мыхьэнэуэ иIэм уасэ хуэщIыгъуейщ. Адыгэ лъахэхэм щыпсэу зэлъэпкъэгъухэм я нобэрей гъащIэр, ахэр зыгъэпIейтей Iуэхугъуэхэр IупщIу къызэрагъэлъагъуэм къыщымынауэ, къыдэкIыгъуэ зэхэтхэр лъэпкъыр зы хъужыным хуолажьэ.
КъШР-м, АР-м щIыхь зиIэ я журналист, «Къэрэшей-Шэрджэс» КъТРК-м и адыгэ къудамэм и унафэщI ЩакIуэ Мусэлий:
— Адыгэм и хэхэс гъащIэр джыным япэу тегушхуахэм ящыщщ Мухьэмэд. Абы щIалэ дыдэу и гупсысэм и псы жапIэр наIуэ къищIыфащ. Хэхэс адыгэхэм ятеухуауэ Мухьэмэд къигъуэтыфамрэ къитIэщIыфамрэ хуэдиз зыхузэфIэкIа нобэкIэ диIэкъым. Хэкупсэ нэсу къэхъуа къэхутакIуэм и тхыгъэхэмкIэ дегъэцIыху Мысырыр, Тыркур, Щамыр, Иорданиер, Израилыр, Ливаныр, Франджыр, нэгъуэщI къэралхэри зэрыгушхуэу а щIыналъэхэм щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм я гъащIэр. Адыгэ ду- нейр зэгъэуIужыным хуэлажьэ цIыхущ Мухьэмэд. Ар ныбжьэгъугъэкIи хьэлэлагъкIи згъэунэхуащи, хуэдэ цIыху гъуэтыгъуейуэ жысIэфынущ.
Ацкъан Руслан жиIащ Хьэ-фIыцIэм и Iэдакъэ къыщIэкIа тхылъхэм нэмыщI, езым теухуахэри дунейм къызэрытехьар, ауэ «Ди цIыху цIэрыIуэхэр» серием хэту нобэ дызытепсэлъыхь тхылъыр къыдэгъэкIыныр и хъуэпсапIэу зэрыщытар. «Мухьэмэд пщIэшхуэ хуэфащэщ, къэлъытэгъуейщ абы и зэфIэкIым и инагъымрэ и лэжьыгъэр зэрыщхьэпэмрэ. Си дежкIэ насыпщ Мухьэмэд и щIыбагъ сыкъыдэту гъащIэ гъуэгуанэ къы-зэрыскIуар, ар иджыри си япэ зэритыр», — къыхигъэщащ Руслан.
ЗэIущIэм и кIэухым псалъэ зрата ХьэфIыцIэ Мухьэмэд къызэгъэпэщакIуэхэм фIыщIэ яхуищIащ икIи и мурадхэмкIэ ядэгуэшащ.
Пшыхьым кърихьэлIат Сирием къикIыжа щIалэщIэ, Черкесск дэт Щэнхабзэмрэ гъуазджэмкIэ колледжым щеджэ Щауэжь Нарт. Абы и IэдакъэщIэкIхэр — шыкIэпшынэ, пхъэ вакъэ, пхъэ тIаркъэ — тлъэгъуащ а пщыхьэщхьэм. Нарт и пшынэ еуэкIэм зэIущIэм хэта псори дихьэхащ.
Пшыхьыр ягъэдэхащ КъБР-м, КъШР-м щIыхь зиIэ я артисткэ Шэрджэс Iэсият, КъБР-м и Музыкэ театрым и солист, КъШР-м и цIыхубэ артист Шумахуэ ХьэзрэIил сымэ.
НэщIэпыджэ Замирэ.
Черкесск –Налшык
