ГъащIэм и джэрпэджэж
«Зи лэжьыгъэр фIыуэ зылъагъу егъэджакIуэр IэщIагъэлIыфIщ. Зи гъэсэнхэм хуэгумащIэр, абы адэ-анэ пэлъытэ яхуэхъур куэдкIэ нэхъыфIщ, тхылъ куэд еджарэ щIэныгъэ куу бгъэдэлъу, арщхьэкIэ зи IэнатIэми егъэджакIуэхэми зи гур хузэIумыхам нэхърэ. Зи IэщIагъэ-ри и нэIэм щIэт ныбжьыщIэхэри фIыуэ зылъагъуращ егъэджакIуэ нэскIэ узэджэ хъунур», — жиIэгъащ урыс тхакIуэ цIэрыIуэ Толстой Лев. Ди тхыгъэр зытеухуа Къумахуэ (Щоджэн) Галинэ Андемыркъан и пхъум хужаIами ярейщ а псалъэ Iущхэр. А егъэджакIуэ щыпкъэм и гъащIэ псор тыхь хуищIащ щIэб-лэм щIэныгъэ куу етынымрэ гъэсэныгъэ екIу ябгъэдэлъхьэнымрэ.
Галинэ Шэджэм районым хыхьэ Шэджэм Езанэ къуажэм (иджы Шэджэм къалэ) къыщалъхуащ. МэкъумэшыщIэ унагъуэм къыщыхъу хъыджэбз цIыкIум пасэу мурад ищIат егъэджакIуэ хъуну. АбыкIэ щапхъэ хуэхъуауэ къелъытэ ноби фIыкIэ игу къигъэкIыж и егъэджакIуэхэр. Апхуэдэхэт Дэбагъуэ Барэсбий, Мацевич Еленэ, КIасэ Лилэ, Пщынокъуэ ТIутIэ, Мыхъур Александрэ сымэ. Ахэращ ныбжьыщIэм щIэныгъэ куу къыбгъэдэзылъхьар, унэтIакIуэ хуэхъуар.
Курыт школыр ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, Галинэ адэ-анэм яжриIащ егъэджакIуэ IэщIагъэм хуеджэну зэримурадыр. Нэхъыжьхэм даIыгъащ быным и хъуэпсапIэр икIи ар КъБКъУ-м урысыбзэмрэ литературэмкIэ и къудамэм лъэпощхьэпоуншэу щыщIэтIысхьэм, гушхуэныгъэ ират зэпыту ирагъэджащ.
Студент гъащIэр щызу ирихьэкIащ Къумахуэм. ФIыуэ зэреджэм къыдэкIуэу, ар жыджэру хэтащ универ-ситетым щекIуэкI жылагъуэ гъащIэм. Галинэ щытащ я курсым щызэхэт комсомол зэгухьэныгъэм и секретару, факультетым къыщызэрагъэпэщ Iуэхугъуэ купщIафIэ куэдым я зэхэублакIуэу, жэрдэмщIакIуэу.
ЩIыщIэхэр Къэзахъстаным къыщыIэтыным ехьэлIа лэжьыгъэхэр я гуащIэгъуэу екIуэкIырт 1957-1958 гъэхэм. Я адэ-анэхэм я арэзыныгъэкIэ ди щIалэгъуалэм ящыщ куэд хэ- тауэ щытащ къэралпсо мыхьэнэзиIа а Iуэхугъуэшхуэм. Гукъыдэж зиIэхэр куэд хъурт, арщхьэкIэ комсомол путёвкэ зратыр нэхъыфI дыдэхэрати, абыхэм яхэхуа Галинэ дуней гуфIэгъуэр иIэт. Хуабэмрэ жьыбгъэмрэ, сабэмрэ пшахъуэмрэ я щIыналъэм гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуэ мазэхэр щагъэкIуащ студентхэм, жэщ-махуэ ямыщIэу лэжьыгъэм пэрыту, гуэдз бэгъуар хэкIуэдыкIыншэу къэралым и гуэным икIутэным хущIэкъуу. ЩIалэгъуалэм я гуащIэдэкI хьэлэлым къыпэкIуауэ щытащ япэ къэрал дамыгъэхэри. 1957, 1958 гъэхэм щIыщIэхэм щылэжьа студент гупым я бгъэгухэм щылыдат «ЩIыщIэр къызэраIэтам папщIэ» медалхэр, ВЛКСМ-м къыбгъэдэкI щытхъу, фIыщIэ тхылъхэри хуагъэфэщат. Апхуэдэ гулъытэ лъагэ зыхуащIахэм яхэтащ адыгэ пщащэри. Зи къэралым и зыужьыныгъэм папщIэ гушхуэныгъэ ин зыгъуэта комсомолкэ жыджэрыр хьэзырт Хэкум, лъэпкъым я къэкIуэну дахэм адэкIи хуэлэжьэну, къарурэ зэфIэкIыу иIэр ирихьэлIэну. Республикэм и цIыху, гуп нэхъыфI-хэр 1957 гъэм хэтауэ щытащ Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 зэрырикъум и щIыхькIэ Москва щекIуэкIа гуфIэгъуэ дауэдапщэхэм. ПщIэрэ дзыхьрэ къыхуащIу, зи на-сып къикIыу ди щIыналъэм икIа лIыкIуэ гупым абы щыгъуи яхэтащ Галинэ.
Студент илъэсхэр блэлъэту, зыщIэхъуэпса IэщIагъэр зригъэгъуэта нэужь, апхуэдабзэу жыджэру, лэжьыгъэм и гур хузэIухауэ егъэджакIуэ IэнатIэм пэрыхьащ Къумахуэр. Урысыбзэмрэ литературэмрэ я егъэджакIуэу лэжьэн щыщIидзащ Аруан къуажэм дэт курыт школым. ЕгъэджакIуэ ныбжьыщIэм гъуэгугъэлъагъуэ, чэнджэщэгъуфI а лъэхъэнэм къыхуэхъуащ зи лэжьыгъэм хуэIэижь, жылэм пщIэрэ щIыхьрэ щызиIэ IэщIагъэлI Iэзэ Тхьэкъуахъуэ Башир. ЕгъэджакIуэ IэнатIэм и щэху псоми фIыуэ щыгъуазэ, щIэныгъэ куу, цIыхугъэ лъагэ зыхэлъ адыгэлI щыпкъэм Къумахуэр тришащ иужькIэ гъуэгу бгъуфIэу, IуэхугъуэфI куэдкIэ гъэнщIауэ къыхущIэкIа лъагъуэ дахэм.
Зи IэщIагъэр фIыуэ зылъагъу бзылъхугъэ цIыкIур егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэм щIэх дыдэу хэгъуэзащ. ЩIэныгъэ куу зэрыбгъэдэлъымрэ гупсысэ шэщIа зэриIэмрэ я фIыгъэкIэ, Галинэ зэман кIэщIым къриубыдэу къыдихьэхащ иригъаджэ цIыкIухэри, абыхэм я адэ-анэхэри, къыдэлажьэхэри. Абы и дэтхэнэ дерсри щIэныгъэ нэсымрэ гъэсэныгъэ дахэмрэ я къигъэхъуапIэт ныбжьыщIэхэм я дежкIэ. И дерсхэр Галинэ къэхутэныгъэ хьэлэмэтым ещхьу иухуэрт, урысыбзэмрэ литературэмрэ я купщIэр, къулеигъэр, дахагъэр сабийхэм къахузэIуихыу, щIэблэр абы дригъэхьэхыныр и мурад нэхъыщхьэу. ЕгъэджакIуэ Iэзэри и гъэсэнхэри дапщэщи щыпэрытт школпсо, районпсо, республикэпсо мыхьэнэ зиIэ олимпиадэхэм, нэгъуэщI зэпеуэхэм.
Галинэ иригъаджэхэм урысыбзэмкIэ щIэныгъэ куу зэрабгъэдэлъым и мызакъуэу, гъэсэныгъэ екIуи яхэлът. А псоми гу лъатауэ, аруандэсхэм абы хужаIэрт «сабиипсэр къызэIузых егъэджакIуэ нэс» псалъэ гуапэхэр. ЦIыхухэм я гум къыбгъэдэкI апхуэдэ псалъэхэр и псэ хьэлэл лэжьыгъэфIымкIэ, Iуэху зехьэкIэ пэрытымкIэ къихьат егъэджакIуэ гумызагъэм. И IэщIагъэм ар хуэфащэт сыткIи: цIыху хэтыкIэкIи, Iуэху зехьэкIэкIи, лэжьыгъэм хуиIэ жэуаплыныгъэкIи, хьэл-щэнкIи, теплъэкIи, унагъуэкIи. ЕгъэджакIуэ IэкIуэлъакIуэм хулъэкIырт езыр зыхуэшэрыуэмрэ зыхуэIэижьымрэ еджакIуэхэм я деж нихьэсын, ахэр дэIуэгъу-псэлъэгъу къищIурэ, иригъэдж предметым дригъэхьэхыурэ.
Зигури зи псэри зи IэщIагъэм хузэIуха, зи гупсысэмрэ хъуэпсапIэмрэ здынэсым зи зэфIэкIри нэзыгъэсыф егъэджакIуэ икIи гъэсакIуэ Iущым и зэманри, и къарури зыхуигъэпсар лъэпкъым цIыху нэс хуэгъэсэнырщ, и зэхэщIыкIкIи хьэл-щэнкIи гъащIэм декIурэ абы увыпIэ дахэ щызэзыгъэгъуэтыф щIэблэ ди лъэпкъым къыщIэувэнырщ. ЩIэм дапщэщи и лъыхъуакIуэ Къумахуэ Галинэщ педагогикэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор цIэрыIуэ ШэджыхьэщIэ Марие урысыбзэр лъэпкъ школым щегъэджынымкIэ иубзыхуауэ щыта структурнэ методикэр гъащIэм хэпщэным япэу иужь ихьар. Дауи, псори зэса мардэжьым укъытекIыу Iуэху зехьэкIэщIэр лэжьыгъэм и лъабжьэ пщIыныр гугъущ, лъэпощхьэпо куэди зыпылъщ. АрщхьэкIэ абыхэм къагъэувыIакъым методикэщIэм и купщIэр занщIэу къызыгурыIуа егъэджакIуэ IэкIуэлъакIуэр. Урысыбзэр нэхъ тыншу, гурыIуэгъуафIэу джыным еджакIуэм и дежкIэ иIэ мыхьэ-нэр псэкIэ зыхэзыщIэ Галинэ игъэхьэзырырт ШэджыхьэщIэм и еплъыкIэщIэр зи лъабжьэ дерс зэIухахэр. Абыхэм кърагъэблагъэрт бзэр зыдж щIэныгъэлIхэр, методист Iэзэхэр, егъэджакIуэ пашэхэр. Ди щIыналъэм и щIэныгъэлIхэм къадэкIуэу, Къумахуэм и дерсхэм зыкърагъэхьэлIэрт къэралпсо цIэрыIуагъ зиIэ IэщIагъэлIхэми. Ап- хуэдэхэт, псалъэм папщIэ, ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием (РАН) и член-корреспондент, профессор Амонашвили Шалвэ, РАН-м Уры-сыбзэмкIэ и институтым и щIэныгъэлIхэу, профессорхэу Лопатин Владимир, Тихонов Александр, Федоренкэ Лидие, Роговэ Кирэ, Экбэ Назир, Елисеевэ Татьянэ, Львовэ Светланэ, нэгъуэщIхэри. МетодикэщIэр егъэджэныгъэм зэрыхэлъхьэн хуейр къыхагъэщу, абыхэм жаIэрт Къумахуэ Галинэ урысыбзэр зэрыригъэдж щIыкIэр къэкIуэну зиIэ Iуэху зехьэкIэ пэрыту зэрыщытыр.
ЕгъэджакIуэ щыпкъэм и лэжьэкIэ мардэм теухуа хъыбарыр щIэх ды-дэу дэнэкIи щызэлъэщIэсащ. Абы техьащ япэщIыкIэ езыр щылажьэ курыт школым и егъэджакIуэхэр, иужькIэ республикэм и нэгъуэщI щIыпIэхэми къыщагъэсэбэпащ. Нэрылъагъут апхуэдэ лэжьэкIэм къихь хъерыр: еджакIуэхэм бзэр нэхъ тыншу къащтэрт, абы и псалъэ къэхъукIэ Iэмалхэм щIэхыу щыгъуазэ зыхуащIыфу. Езы егъэджакIуэ пэрытри и лэжьэгъухэм фIэфIу ядэгуашэрт и Iуэху зехьэкIэмкIэ.Къумахуэм и къалэмыпэм къыпы- кIа методикэ чэнджэщхэр щIэх-щIэхыурэ къытехуэрт ди республикэм, къэрал псом щызэбгрыкI журналхэу «Урысыбзэр курыт школым», «Урысыбзэр лъэпкъ школхэм», «Бзэхэр зэрегъэджыпхъэм я структурнэ методикэр», «ЕгъэджакIуэм и дэIэпыкъуэгъуу». ШэджыхьэщIэ Марие и методикэр къэщтэн зэрыхуейм теухуауэ ар къыщыпсалъэрт республикэ радиом, нэтын щхьэхуэхэр щигъэхьэзырырт телевиденэми. Къумахуэр ипэжыпIэкIэ хъуат егъэджакIуэ-къэхутакIуэ, егъэджакIуэ-щIэныгъэ лэжьакIуэ.
Апхуэдэ лэжьыгъэ купщIафIэхэр зэфIэзых егъэджакIуэм зэи щыгъупщакъым а псори зыхуэунэтIар щIэблэр зэрыарар. Абы къызэрилъытэмкIэ, дэтхэнэ егъэджакIуэми и къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщщ са-биипсэм и лъэныкъуэ псори къы- зэIухыным хущIэкъуныр, фIымрэ Iеймрэ зэхищIыкIыу, дахагъэмрэ гуапагъэмрэ, пэжыгъэмрэ нэху-гъэмрэ и гупсысэхэр хуэунэтIауэ ар къэгъэтэджыныр. Галинэ и къалэмыпэм къыпыкIа тхыгъэхэм уащрохьэлIэ а гупсысэхэр зи лъабжьэ сатырхэм:
«ЕгъэджакIуэм и гур джэрпэджэжым ещхьщ. Абы гулъытэншэу къигъанэркъым гъащIэм щIэуэ къыхыхьэ Iуэхугъуэхэр. А псори псэкIэ зыхищIэу и гъэсэнхэм я гущIэми ирилъхьэн хуейщ, абыхэм я гупсысэм, къэухьым заужьын, зашэщIын папщIэ. А IэщIагъэм ирилажьэхэм дапщэщи хагъэхъуэн хуейщ я щIэныгъэм, зэфIэкIым, абыкIи къэпщытэныгъэхэм кIуэцIрыкIыжын хуейщ. Ди лэжьыгъэм и къэпщытакIуэ нэхъыщхьэр зэманырщ — аращ наIуэ къэзыщIыр хэт сыт лъэкIами».
«ЕгъэджакIуэу улэжьэныр — ар акъылым пыщIа Iуэхугъуэ къудейкъым, атIэ гури псэри хьэлэлу зэтыпхъэ IэнатIэщ. БэкIэ къытщыгугъ сабийм дунейр къыхузэIухынымкIи, ар гъащIэм и гъуэгу пэжым тешэ-нымкIи мыхьэнэ ин иIэщ егъэджакIуэм. А IэщIагъэр гъащIэ гъусэ зыщIахэм ар хьэкъыу япхыкIауэ щытын хуейщ».
И гъащIэм щыщу илъэс 55-м щIигъу зыхухиха IэщIагъэм ноби хуэпэжщ Къумахуэ Галинэ. Курыт школым къыIукIыжу тIысыжа нэужьи абы IэщIыб ищIакъым сабий ныбжьым иту лъагъуныгъэ зыхуищIа IэщIагъэр. Ди республикэм щыцIэрыIуэ щIэныгъэлI, жылагъуэ лэжьакIуэ Хъурей Феликс къызэIуихауэ щыта БизнесымкIэ институтым епхауэ лажьэ Бзэхэр джынымкIэ щIапхъэхэр щаубзыху институтым (ИМПЯ) илъэс зыбжанэкIэ щыIащ ар. Институтым и методисту абы и къалэмыпэм къыпыкIащ тхылъ зыбжанэ. Апхуэдэхэщ «Живи, слово!» тхылъ купщIафIэр, ХьэцIыкIу Раисэ, Хьэкъун Жаннэ сымэ и гъусэу зэлэжьахэу «В мире живого слова», «Азбука говорящая» жыхуиIэхэр. Абыхэм щызэхуэхьэсащ бзэр джынымкIэ екIуэкIа гъэунэхуныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэр я тегъэщIапIэу еджапIэхэм щата дерс зэIухахэр. Теорие нэсри практикэри зэщIэлъу, бзэ щIэныгъэм зезыгъэужьа къэхутэныгъэхэр и лъабжьэу, бзэр егъэджыным кърикIуэ ехъулIэныгъэхэр нэрылъагъу къэзыщI, ар езыгъэдж псоми яхуэгъэпса лэжьыгъэ щхьэпэщ мы тхылъхэр. Зи лъэпкъыр, зи анэдэлъхубзэр фIыуэ зылъагъу хэкупсэм къелъытэ зэлэжьа методикэщIэр анэбзэм хэлъ дахагъымрэ удэзыхьэх гъэщIэгъуэнагъхэмрэ сабийм и гумрэ и псэмрэ нэзыхьэсыфын къару зыбгъэдэлъ Iэмалу. Къумахуэм зэрыжиIэмкIэ, абы гъэпщкIуар къыуегъэгъуэт, гугъур тынш къыпщещI, гу зылъумытэр къыуегъэлъагъу. КъинэмыщIауэ, цIыхум и гупсысэм зегъэужьынымкIэ бзэр мыпхуэдэ гъэпсыкIэм тету егъэджыным сэбэпынагъышхуэ къешэ, лъэпкъ фIыгъуэхэм я къигъэхъуапIэр нэхъ куу, къабзэ, лъэщ ищIу.
Лъэпкъым хуэфэщэн цIыху къэгъэхъуным хьэлэлу хуэлэжьа егъэджакIуэ Iэзэр лъэужьыфIэ хъуащ. ЩIэблэ зыбжанэ гъащIэм и гъуэгу захуэм тезыгъэува нэхъыжьыфIым и мащIэкъым зэрыгушхуэ и гъэсэнхэр. Галинэ иригъэджахэм къахэкIащ цIыху цIэрыIуэ куэд. Абыхэм яхэтщ егъэджакIуэхэри гъэсакIуэхэри, дохутырхэри экономистхэри, юристхэри, нэгъуэщI IэщIагъэхэм ирилажьэхэри. УнэтIакIуэ щыпкъэм и псэр ноби догуфIэ абыхэм я ехъулIэныгъэхэм, я цIэхэр фIыкIэ къраIуэмэ, и гур хохъуэ, насыпыфIэ ящI.
Апхуэдэ лэжьыгъэфIхэр кърихьэлIэу, и къалэнхэр ныкъусаныгъэн-шэу игъэзащIэу IэнатIэм пэрыта Къумахуэм абы фIыщIэ куэд къыхудэкIуащ. ЕгъэджакIуэ IэкIуэлъакIуэм, щIэблэм я ущиякIуэ Iэзэм мызэ-мытIэу къыхуагъэфэщащ къэрал дамыгъэ лъапIэхэр, КъБР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и ми- нистерствэм, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм къабгъэдэкI фIыщIэ, щытхъу тхылъ куэд. Абы къыфIащащ «КъБР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ», «УФ-м цIыхубэ егъэджэныгъэмкIэ и отличник» цIэ лъапIэхэр, къыхуагъэфэщащ «ЩIыхьым и дамыгъэ» орденыр, «Лэжьыгъэм и ветеран» медалыр. Галинэ зыбжанэрэ хэтащ егъэджакIуэхэм я къэрал- псо, республикэпсо съездхэм. 2007 гъэм ар хэтащ «УФ-м и егъэджакIуэ нэхъыфI» къэралпсо зэпеуэм икIи щытекIуащ. Ахэр я щыхьэтщ егъэджакIуэ нэсыр и къалэнхэм и гуи и пси хилъхьэу, Iуэхур иригъэфIакIуэу дапщэщи зэрыпэрытам.
Галинэ ящыщщ унагъуэ насыпкIи Тхьэр зыхуэупса бзылъхугъэхэм. Абы и щхьэгъусэ Мухьэрбии УФ-м цIыхухэм щIэныгъэ егъэгъуэтынымкIэ и отличникщ, Аруан къуажэм дэт ку-рыт школым и унафэщIу илъэс куэдкIэ лэжьащ. Жылэм пщIэрэ щIыхьрэ щызиIэ егъэджакIуэ унагъуэм къащIэхъуащ бынищ: Алим, Динэ, Лянэ сымэ. Абыхэм ящыщ дэтхэнэми нэхъыжьыфIхэм щIэныгъэ нэхъыщхьэ, IэщIагъэ ирагъэгъуэтащ, унагъуэ щхьэхуэуи ягъэтIысыжащ, псом нэхърэ нэхъапэращи, лъэпкъ хабзэм тету ягъэсащ, гъащIэм лъэ быдэкIэ хагъэуващ. Галинэрэ Мухьэрбийрэ я нысэ закъуэ Марьянэ абыхэм я лъэужьым ирикIуауэ егъэджакIуэу школым щолажьэ. НэхъыжьыфIхэм я гъащIэр хуагъэдахэ я бынхэм, абыхэм къащIэхъуэхэм я ехъулIэныгъэхэм.
ЩIэблэр егъэджэнымрэ гъэсэнымрэ, ныбжьыщIэхэм я зэфIэкIым зегъэужьынымрэ ябгъэдэлъ зэчийхэр къэгъэнэхуэнымрэ илъэс 55-м щIигъукIэ хьэлэлу хуэлэжьа, цIэ лъапIэхэр зыхуагъэфэща Къумахуэ (Щоджэн) Галинэ нобэ хуагъэлъапIэ къыщалъхуар. Нэмысышхуэрэ хабзэрэ зыхэлъ адыгэ бзылъхугъэ щыпкъэм дохъуэхъу и махуэр угъурлы хуэхъуну. И пщIэр лъагэу, и дунейр дахэрэ узыншагъэ иIэу, унагъуэ насыпым щымыщIэу, и щхьэгъусэмрэ езымрэ зэкъуэту иджыри куэдрэ быным яхуэпсэуну, зыщIэхъуэпс, фIыгъуэу къалъытэ псомкIи Тхьэр къахуэупсэну ди гуапэщ.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
