Егъэджэныгъэ — гъэсэныгъэм зи гур хуэкъабзэ
КъБР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм и унафэкIэ республикэм щокIуэкI анэдэлъхубзэхэм хухаха мазэр. А унафэм ипкъ иткIэ, республикэм ит школхэм къэбэрдей-шэрджэсыбзэмрэ литературэмрэ щегъэджыным и Iуэху зытетыр къахутэн мурадкIэ, къэпщытэныгъэхэр ирагъэкIуэкI министерствэм лъэпкъыбзэхэмкIэ и къудамэм и унафэщI Табыщ Муратрэ ар зи пашэ къэпщытакIуэ гупымрэ. Апхуэдэ къалэн я пщэ дэлъу къэпщытакIуэхэр еблэгъат Бахъсэн районым щыIэ Дыгулыбгъуей къуажэм дэт курыт еджапIэ №9-м.
Анэдэлъхубзэм и махуэшхуэу екIуэкIащ еджапIэм и лэжьакIуэ нэхъыфI дыдэхэм я зэфIэкIыр ди пащхьэ къыщралъхьа махуэр. Ди нэгу щIэкIащ адыгэбзэмрэ литературэмрэ еджапIэм гулъытэшхуэ зэрыщыхуащIыр, егъэджакIуэхэм я гъэсэн цIыкIухэм бгъэдалъхьэ щIэныгъэр нэрылъагъу щыхъу лэжьыгъэхэр.
Апхуэдэу, «Сосрыкъуэ нартхэм гъавэ къазэрыхуихьыжар» хъыбарым къытращIыкIа классщIыб лэжьыгъэр школым къепхауэ лажьэ сабий садым щагъэхьэзыращ гъэсакIуэхэу Шорэ Марьянэ, Къуэдзокъуэ Эммэ, ПащIэ Марьянэ сымэ. ГъэщIэгъуэну, удихьэхыу екIуэкIащ Тхьэгъэзит Зубер и «Гъэрэ щIырэ» усэм теухуауэ Бэрбэч Жан-нэ 4-нэ классым анэдэлъхубзэмкIэ щита дерсыр, адыгэбзэмкIэ «Пэжырытхэм и хабзэхэр» къызэщIэзыкъуэж дерсыр 5-нэ классым щигъэлъэгъуащ Хэжь Светланэ, Нэзэр Марьянэрэ Хэжь Светланэрэ ягъэхьэзыра «Ди хабзэмрэ ди бзэмрэ — дэращ, ди блэкIарщ, ди нобэрщ, ди къэкIуэнурщ» зыфIаща классщIыб гъэлъэгъуэныгъэр.
Псом хуэмыдэу дигу ирихьащ Нэзэр Марьянэ адыгэ литературэмкIэ 10-нэ классым ядригъэкIуэкIа дерсыр. ЕджакIуэ цIыкIухэм предметыр фIыуэ ялъагъунуми ар гущыкI ящыхъунуми нэхъыбэу зэлъытар егъэджакIуэращ. Марьянэ и урок егъэкIуэкIыкIэм удехьэх, еджакIуэхэмрэ абырэ яку дэлъ зэпыщIэныгъэм гу лъыботэ. КIэрэф Мухьэмэд и «Адэ щIэин мылъку хъурэ?» повестымрэ Нало Ахьмэдхъан и «Псыхьэ нанэ» рассказымрэ адэ-анэмрэ бынымрэ я зэхущытыкIэхэр къызэрыщыгъэлъэгъуарат дерсыр зытеухуар.
ЕджакIуэ цIыкIухэр зыщыгъуазэ тхыгъэхэм хэт лIыхъужь нэхъыщхьэхэм я хьэл-щэнхэм, абыхэм я зэхущытыкIэхэм тепсэлъыхьащ, адэ-анэмрэ бынымрэ я зэхущытыкIэр тхыгъэхэм къызэрыщыгъэлъэгъуар, ар еджакIуэхэм къазэрыгурыIуар, повестымрэ рассказымрэ узыхуигъасэр, узригъэгупсысыр наIуэ къащIащ, абыхэм къыщыIэта гупсысэм гъащIэм мыхьэнэуэ щиIэр еджакIуэм зэ-рызыхащIэр къаIуэтащ.
Дерсым къыщаIэта Iуэхугъуэхэр игъащIэ лъандэрэ цIыхур зыгъэгумэщIщ. «Адэ-анэм я щхьэр лъагэу езыгъэIэтри абыхэм я щхьэр къыфIэзыхри бынырщ» — жаIэ. 10-нэ клас-сым щIэс ныбжьыщIэхэм мы псалъэжьым къикIыр IупщIу къагурыIуауэ зэпкърахырт, щапхъэхэр къахьурэ. Абыхэм я акъылыр зыгъэлэжьэн, я Iуэху еп-лъыкIэхэр IупщI къэзыщIыфын упщIэхэр егъэджакIуэм IэкIуэлъакIуэу яхуигъэувырт. Абыхэм ящыщт: «Сыт унагъуэр зищIысыр? Сытым деж цIыхур жьыщхьэ махуэ хъуауэ щыжаIэр? Адэ щIэин мылъку хъурэ?». КIэрэф Мухьэмэд и повестым хэт анэм ехьэлIа псалъэжьхэр къыщагубзыгъыжым еджакIуэхэм яку зэдауэ къыдэхъуат. «Анэр бынгъэкIуэдщ», — жызыIа пщащэ цIыкIум адрейм пэщIигъэуващ езым и Iуэху еплъыкIэр къэзыгъэлъэгъуа нэгъуэщI псалъэжь: «Анэм и быным хуищIэр фIэмащIэщ». Апхуэдэу, псалъэмакъым жыджэру хэ-тащ классым щIэс псори, дэтхэнэми и гупсысэкIэр къиIуатэу. ЕгъэджакIуэм и псалъэкIэ щIигъэбыдэж мыхъумэ, «жэуап тэмэмыр мыращ» жиIэу япиубыдыртэкъым. Абы и гъэсэнхэр хуишащ гупсысэ нэхъыщхьэу я дерсым къыхахыпхъэхэм: «Адэ щIэину сыт цIыхум IэщIэкIыр? Адэ щIэин мыкIуэду цIыхум къыхуэнэр сыт?» Абыхэм я жэуапхэм арэзы утемыхъуэу къанэркъым: щIэин нэпцIщ мылъкур, ныбжьэгъупцIхэр, зыщыгугъа къулыкъур, насып Iэрымылъхьэр; адыгагъэр, цIыхугъэр, напэр, хабзэр, нэмысыр — ахэращ цIыхум къыдэгъуэгурыкIуэну зыхущIэкъупхъэр.
— Мы Iуэхугъуэхэр къыщежьэр унагъуэращ. Унагъуэр лъэпкъым, хэкум и пкъыгъуэщ. Адэ-анэр зымыгъэпэжым лъэпкъри хэкури хуэгъэпэжынукъым, — жеIэ егъэджакIуэм.
Дерсым къыщаIэта гупсысэр къызыхэщ теплъэ-гъуэ къагъэлъэгъуащ ныбжьыщIэхэм. Апхуэдэу абыхэм ягу къагъэкIыжащ ди тхакIуэхэм я усэхэр, адыгэ псалъэжьхэр, «Жьым фымыщI и жагъуэ» уэрэдыр.
Дерс нэужьым Марьянэ псэлъэгъу зыхуэсщIри сыдэуэршэращ я лэжьыгъэр зэрызэтраублэм, адыгэбзэмкIэ езыгъаджэхэр нэхъ зыгъэпIейтейуэ, е я гур хэзыгъахъуэу, зыгъэгушхуэу я лэжьыгъэм хэлъ Iуэху- гъуэхэм ятеухуа гупсысэхэмкIэ.
Илъэс 20 хъуащ Нэзэр Марьянэ Дыгулыбгъуей дэт 1-нэ школым егъэджакIуэу зэрыщыIэрэ. И лэжьыгъэм и гугъу щищIкIэ, гу лъыбо- тэ Марьянэ абы зэрытемызашэр, гукъыдэж иIэу зэрыбгъэдэтыр.
— Махуэ къэс ди лэжьыгъэм зыгуэрхэр щIэуэ къыхохьэ, зэрытхузэфIэкIкIэ яужь дитщ егъэджэныгъэ стандартыщIэхэм къытхуагъэув къалэнхэр дгъэзэщIэну. Апхуэдэу щытми, дэ зыщыдгъэгъупщэркъым блэкIа илъэсхэм егъэджэныгъэм нэхъыфIу хэлъахэри. Компьютерри хъарзынэщ, ауэ ар нэхъыбэу къыщагъэсэбэп дерсыр нэхъыфI хъууэ къэслъытэркъым. Ар щIэх-щIэхыурэ дерсым къыхыхьэ хъуа нэужь, сабийм я акъылри абы теухуа, абы щыгугъ мэхъу. Абы нэхърэ тхылъыр, псалъалъэр я пащхьэ илъ зэпытмэ — ар я гупсысэкIэм зезыгъэужьын Iэмал нэхъыфIхэм ящыщщ. Иужь-рей зэманым хэлэжьыхьыжу бзэмкIи литературэмкIи къыдагъэкIа тхылъхэм арэзы дытохъуэ. Методикэ пособие къыдэкIахэр зыIэрыдгъэхьауэ къыдогъэсэбэп, фIыщIэ яхудощI абыхэм елэжьахэм. 5, 6, 7-нэ классхэм сыхьэт плIырыплI, адрейхэм щырыщ диIэу идогъаджэ. Ди школ унафэщI ГъукIэлI Майе икъукIэ гулъытэшхуэ къытхуещI, гъэлъэгъуэныгъэхэм, зэпеуэхэм дыхэтыну гукъыдэж тщIамэ, къыддеIыгъ, дытрегъэгушхуэ, — жеIэ Марьянэ.
ПцIы хэмылъу, сигу ирихьащ егъэджакIуэм тхы-лъыр япэ зэрыригъэщыр. Апхуэдэми, иджырей технологиещIэхэр IэкIуэлъакIуэу къигъэсэбэпу и дерсхэр еухуэ Марьянэ. И лэжьэкIэфIым къыпэкIуэу 2016 гъэм абы къыхуагъэ-фэщащ КъБР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм и ЩIыхь тхылъыр, ХьэтIохъущокъуэ Къазий и цIэр зезыхьэ «Адыгэбзэ Хасэм» къыбгъэдэкI ФIыщIэ тхылъыр, Бахъсэн къалэ ЕгъэджэныгъэмкIэ и департаментым и ЩIыхь тхылъыр, нэгъуэщIхэри.
Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэм зи гумрэ зи псэмрэ хузэIуха Нэзэр Марьянэ хуэдэхэмкIэ Тхьэм къулей дищI! Ди гуапэщ Марьянэ и мурадыфIхэр къехъулIэну.
ЩОДЖЭН Iэминат.
