Насыпыр Iыхьэ мыгуэшщ
Къылышбий жылэм дэт курыт школыр къэзухри, гупсысэгъуэ сыхэхуат адэкIэ сызыщIэтIысхьэну еджапIэр зыхуэдэр къысхухэмыхыу. Сэ си гупсысэхэр здэщыIэр къалэшхуэхэмкIэт, ауэ си адэ-анэм яфIэфIтэкъым Налшык нэхъ жыжьэ сыкIуэну. Ауэ щыхъукIи а зэманым Налшык еджапIэ нэхъыщхьэу дэтыр пединститутырт, курыт IэщIагъэ къозыт щIэныгъэ щызэбгъэгъуэтыфыну щыIэри тIу къудейт — педучилищэмрэ мэкъумэш техникумымрэ.
Адэ-анэм нэхъ затрагъэчыныхьыр пединститутым и тхыдэ факультетырт. «Сыт илажьэр тхыдэмкIэ егъэджакIуэу ди къуажэм и курыт школым ущылэжьэну? Уи унэми уисыжу, дэри укъыдбгъэдэсыжу», — жаIэрт абыхэм. Ари си жагъуэтэкъым, ауэ сехъуапсэрт нэгъуэщI къалэшхуэхэм щеджэу зыгъэпсэхугъуэ зэманым къуажэм къэзыгъэзэж студентхэм. Абыхэм зыкIэ защIырти!.. Зыри зэрапэсыжыртэкъым, езыхэм хуэдэ щымыIэ ягугъэжт. Сэ згъэщIагъуэу сегупсысырт: «Иджыпсту апхуэдэу щытхэр, еджапIэр къаухмэ, дауэ къызэтенэжыну. Сэри къалэшхуэхэм щыIэ университетхэм языхэзым сыщIэхуэмэ, апхуэдэу сыхъуну пIэрэ?».
«Адэ-анэм жаIэм семыдаIуэу сежьэрэ зыгуэркIэ си мурадыр къызэмыхъулIэу къэзгъэзэжын хъумэ, сыт напэр сиIэу абыхэм я пащхьэ сыкъихьэжыну? Хьэблэм сыт къысхужаIэн, хуэмыхуфэ кьызаплъынкъэ?» — а упщIэхэр си щхьэм щызеуэрт псэхугъуэ къызамыту. Жэщи махуи сызэгупсысыр къыхэсхыну еджапIэмрэ зэзгъэгъуэтыну IэщIагъэмрэт. Зэманышхуи сиIэтэкъым, икIэщIыпIэкIэ зыгуэрым тезубыдэу си тхылъхэр згъэхьэзыру къыхэсха еджапIэм яIэрызгъэхьэн хуейт. Си хъуэпсапIэт Москва е Ленинград дэт еджапIэ нэхъыщхьэхэм ящыщ зым сыщIэхуэну. Мис итIанэ, сэ нэхъ насыпыфIэ щымыIэу къысщыхъужынут. Жагъуэгъу зимыIэ щыIэ! Си гурылъхэр къызэхъулIэмэ, абыхэм я ней къысщыхуэ. АрщхьэкIэ, жагъуэгъухэм я нэр иребгъэщIыжын щхьэкIэ уи гугъапIэр нахуапIэ хъун хуейкъэ?! «ШыщIэ къамылъхуам уанэ тумыльхьэ» — жи пасэрейм. Си щхьэр лъагэу щIэсIэтын гуэр сэ иджыри къызэхъулIатэкъым. А псори сэ фIыуэ къызгурыIуэрт, арат гупсысэным сыхэмыкIыу гугъу сезыгъэхьри.
ИкIэм-икIэжым мурад сщIащ Жданов А. А. и цIэр зэрихьэу Ленинград дэт университетым и журналист факультетым сыщIэтIысхьэну. Си адэ-анэми ар я гуапэ дыдэ мыхъуами, къыспаубыдакъым. Си тхылъхэр езгъэхьри, куэд дэмыкIыуи экзамен тыгъуэхэм сыкъыкIэрымыхуу Ленинград сыкIуэн зэрыхуеймкIэ хъыбар къысIэрыхьащ. Сэ абы сызэрыщыгуфIыкIар къэIуэтэгъуейщ, уеблэмэ еджапIэм сыщIэхуауэ къысщыхъужырт. Иджы сыщежьэну махуэр къысхуэгъэсыртэкъым, сыхьэтхэр къэгъэнауэ, дакъикъэхэр пызбжыкIырт. Пэжщ, апхуэдизу сэ сызыщыгуфIыкIа хъыбарым си адэ-анэр игъэнэщхъеят. Езыхэм зыкъызамыгъэщIэну хэтми, абы сэ гу лъызмытэу къэнакъым. Хуейтэкъым абыхэм я къуэр жыжьэ яутIыпщыну. Абы и лъэныкъуэкIэ си гур фIы схуэзыщIыр си шыпхъу нэхъыжь Раерэ си къуэш нэхъыщIэ Муратрэ абыхэм ябгъэдэсу къызэрынэрт.
Арати, къэсащ си нэр къызыхуикIа махуэр. Пщэдджыжьым жьыуэ сыкъэтэджри, Налшык автостанцым сыкIуащ. Налшык икIыу Ленинград кIуэ мафIэгу щыIэтэкъыми, Псыхуабэ сызышэну автобусым ситIысхьащ. Вокзалым сызэрынэсу билет щапIэм сыкIуащ.
— Нобэ укъыкIэрыхуащ, ухуеймэ, пщэдей текIыну мафIэгум и билет уэсщэнщ, — жиIащ кассир хъыджэбзым.
— Пщэдей сыхьэт дапщэра мафIэгур щежьэнур? — сыщIэупщIэжащ сэ.
— Сыхьэтихым.
— Сэ Налшык сыкъикIащ, пщэдджыжь сыхьэти 6-м мафIэгум сыкърихьэлIэфынукъым. Мыбдеж пэмыжыжьэу хьэщIэщ згъуэтыну пIэрэ?
— Гъунэгъуу зыри щыIэкъым, — жэуап къызитыжащ кассирым.
— Сэ пщэдей семыжьэнкIэ Iэмал иIэкъым, Ленинград дэт университетым сыщIэтIысхьэну экзамен стыну сыкIуэу аращ. ЗыгуэркIэ укъыздэIэпыкъуфыну пIэрэ?
— Ныжэбэ ди деж ущыIэнщи, пщэдджыжь сэ мафIэгум уизгъэ-тIысхьэнщ, — жиIащ хъыджэбзым къыпыгуфIыкIыурэ.
— Ар дауэ хъун?! Уи адэ-анэм сыт жаIэн? — Iэнкун сыхъуащ сэ.
— Абы щхьэкIэ зыкIи уи гур умыгъэныкъуэ, абыхэм жаIэнур сэ си Iуэхущ.
ТIэкIурэ сыхэгупсысыхьауэ сыщытри, хъыджэбзым жиIамкIэ арэзы сыхъуащ. Къалэ мыцIыхум сы-здэкIуэн къэслъыхъуэу сыдэувэжынт?!
— Апхуэдэу щыхъуакIэ — дызэрыцIыхунщ. Сэ Анзорщ си цIэр, — жысIащ сэ.
— Сэ Наташэщ къызэрызэджэр.
Хъыджэбзым я унэм дынэсу и адэ-анэр къыщысIуплъам, зэуэ Iэнкун хъуахэщ, ауэ я пхъум си Iухур зытетыр ягуригъэIуа иужь, гуапэу срагъэблэгъащ. Iэнэр къызэтрагъэувэри, хъарзынэу дызэбгъэдэсащ, нэхъ гъунэгъууи дызэрыцIыхуащ. Иужьым пэш щхьэхуэм пIэ щысхуащIри, сыгъуэлъыжащ. Нэху щыри си пщэдджыжьышхэр хьэзырыххэт, ар зэфIэкIри си Iуэхур къызэхъулIэну къызэхъуэхъуурэ Наташэ и адэ-анэм сыкърагъэжьэжащ. Езы хъыджэбзым станцым сыкъишэжри, мафIэгум сригъэтIысхьащ.
— КъыщыбгъэзэжкIэ кассэм къыIухьэ, зыгуэркIэ сымылажьэмэ, ди унэр боцIыху. Иджыри дызэрылъагъумэ, си гуапэщ, — IэплIэ къысхуищIри, IуигъэзыкIыжащ Наташэ.
Куэдрэ зимыIэжьэу мафIэгур Псыхуабэ станцым къытекIащ.
Сэ къыслъыса купем фызыжьитIрэ зы щIалэ цIыкIурэ щIэст. Си пIэ сизэгъа иужь, дызэрыцIыхуащ. АрщхьэкIэ сэ ахэр уэршэрэгъу схуэхъунутэкъым — дыкъызэрежьэрэ я псэлъэныр зыпагъэуатэкъым, зи Iуэху зэрамыхуэрэ зытемыпсэлъыхьрэ зыри къагъанэртэкъым.
Сытми, щхьэгъубжэм пэгъунэгъу тIысыпIэр зэзгъэгъуэтауэ, дызыблэкI псышхуэхэм, мэзхэм, губгъуэ щхъуантIэхэм, къызэднэкI къуажэхэм, къалэхэм сеплъурэ зэманыр згъакIуэрт, зэзэмызи си гупсысэхэм Ленинград сынахьэсырти, экзаменхэр зэрыстынур си щхьэм щызэзгъэзахуэрт. Апхуэдэурэ Украинэм и къалэ нэхъ ин дыдэхэм ящыщ Харьков дынэсащ. Абдеж зы фызыжьымрэ щIалэ цIыкIумрэ щикIыжащ. АрщхьэкIэ гъэщIэгъуэныракъэ, аргуэру гъусэ тхуэхъуар илъэсих зи ныбжьын щIалэ цIыкIу зи гъусэ нанэщ.
МызыгъуэгукIэ уэршэрэгъукIэ си Iуэху къикIауэ къыщIэкIынкъым жысIэри, щхьэгъубжэмкIэ сыдэплъу сытIысыжащ. Апхуэдэуи куэдрэ ущысыфынт, хуэм-хуэмурэ щIалэ цIыкIур псэлъэгъу къэсщIащ. ФызыжьитIми зэуэршэрылIэу щIадзащ. ПцIы хэмылъу зэманыр иджы нэхъ псынщIэу кIуауэ къысщыхъуащ. Япэу къитIысхьа фызыжьыр Мэзкуу деж щикIри, дэ щым ди закъуэ дыкъэнащ. Абдежым нанэр къыспкърыупщIыхьурэ си Iуэху зыIутыр зригъэщIащ, езыми нэхъ гъунэгъуу зыкъызигъэцIыхуащ. Варварэ Федоровнэ (арат нанэм зэреджэр) и пхъурылъху Виктор и гъусэу Харьков щыпсэу и къуэм и деж щыIауэ кIуэжу арат. МыдэкIэ абы къыщыпэплъэрт ипхъу Мариерэ епщIанэ классым щеджэ и пхъурылъху Ларисэрэ.
Варварэ Федоровнэ тэлайкIэ щыму щыса иужь, ткIийуэ къызжиIащ къалэшхуэм си закъуэу сызэрыдимыутIыпщхьэнур, абы къыхэкIыуи я деж сызэрыригъэблагъэр. Зыгуэр пэздзыжыну си жьэр зэтесха щхьэкIэ, къысхуидакъым, сэ уэ лей къыптезгъэхьэнкъым жиIэри.
Ленинград станцым нанэм къыщыпэплъэрт ипхъу Марие, удз гъэгъа Iэрамэ иIыгъыу. Варварэ Федоровнэ япэ иту, сэ Виктор и Iэпэр сIыгъу абы иужь диту мафIэгум дыкъикIыжащ. Абдеж нанэм и пхъум сыкъригъэцIыхуащ, итIанэ такси къащтэри, Ждановскэ проспектым тет я унэм дыкIуащ. ДыздыщIыхьа унэм Iэнэр узэдат, темылъ ерыскъы щымыIэ жыхуаIэм хуэдэу: нэкулъ, Iэгъэбэгу, кхъуей, балий варенэ, фо.
Бысым схуэхъуахэр ди щIыналъэм теухуа хъыбар гъэщIэгъуэн куэдым пщыхьэщхьэкIэрэ щIэзгъэдэIуурэ нэхъ гъунэгъу дызэхуэхъуат. Я быным сыпащIу зыкIи гулъытэ сыщагъащIэртэкъым. Зэрыунагъуэу къыскIэрыщIауэ, си экзаменхэм сыхуагъэхьэзырырт. Сэ экзаменхэм сыпэмылъэщынкIэ, си Iуэхур къимыкIауэ згъэзэжмэ, си адэ-анэм, сыкъезыгъэжьахэм я нэгум сызэриплъэжыным сызэрыригузавэр абыхэми къагурыIуати, егъэлеяуэ къызэгугъухэрт. Марие езыр щIэныгъэшхуэ зыбгъэдэлът. Ар филологие щIэныгъэхэм я докторт, урысыбзэмрэ литературэмрэ университетым щригъэджырт.
Апхуэдэурэ экзамент тыгъуэр къэсащ. Япэ экзаменыр урысыбзэрат, сочиненэ тхын хуейт. МахуитIкIэ дыпэплъащ оценкэм. Ар къызэхъулIауэ къыщытщIам, сэри сызыхэс унагъуэри абы апхуэдизкIэ дыщыгуфIыкIати, еджапIэм сыщIэхуа фIэкI пщIэнтэкъым. Пэжщ, ар си закъуэ си фIыщIэтэкъым, сэ къызгурыIуэрт Варварэ Федоровнэ и унагъуэм и дэIэпыкъуныгъэр хэмытамэ, ар сэ къызэрызэмыхъулIэнур.
— Япэ лъэбакъуэр ехъулIэныгъэкIэ пчащ, Тхьэм жиIэмэ, къыкIэлъыкIуэри тэмэму зэфIэкIынщ, — си гур фIы къысхуищIурэ сытригъэгушхуэрт Варварэ Федоровнэ.
ЕтIуанэ махуэм, тIэкIуи зыбгъэпсэхунщ икIи утеунщ жиIэри, Марие Ленинград пэмыжыжьэу щыIэ мэзым Iэгъэбэгу къэтщыпыну дигъэкIуащ. Пэжыр жысIэнщи, сэ Iэгъэбэгум зыри хэсщIыкIыртэкъым, зэи сшхатэкъым, мэз сыкIуауэ срихьэлIамэ, себакъуэрти сежьэжырт. Iэгъэбэгу къищыпыр сэ сIыгъ чы матэ цIыкIум кърилъхьэурэ мэзым дыкIуэцIрыкIырт. Iэгъэбэгур чы матэм из хъуным къэнэжа щымыIэу зыдгъэпсэхуну удз щхъуантIэ дахэм дыхэтIысхьащ. Сэ зызгъэукIурийри, си нэр зэтепIауэ тIэкIурэ сыщылъащ. Сытми, адэкIэ ди гъуэгум пытщэну дыкъэтэджыжыну дыщыхуежьэм, сэ зыкъысхуэгъэхъеякъым. Сэ къысхаIуам хуэдэу узыр зыхэсщIащ, зэуэ си фэр шэхум хуэдэу пыкIащ. Къэхъуар къыгурымыIуэу Марие къыщызэплъым, абы гу лъитащ си бгъумкIэ скIэщIэпщыж блэшхуэм. Ар Iужри, машинэ гуэр къигъуэтри къигъэзэжащ икIи псынщIэу къалэ сымаджэщым сынагъэсащ.
ЗыкъыщысщIэжар етIуанэ махуэращ. Си нэр къыщызэтесхам Мариерэ Ларисэрэ къысщхьэщытт. Япэу жысIар «экзамен» псалъэращ.
— Экзаменри зыгуэр хъунщ, абы уемыгупсыс, уи насыпти щхъухьым укъелащ, иджы нэхъыщхьэр укъызэрызэфIэувэжынырщ, — жиIащ Марие Ивановнэ.
АрщхьэкIэ сэ экзаменым семыгупсысын схузэфIэкIынут?! «Си Iэгъэбэгу кIуэдат, экзамен къыспэщылъу? «Насыпыншэм махъшэм тесми, хьэ къодзакъэ» жыхуаIэракъэ сэ си Iуэхур? Сыт напэр сиIэу згъэзэжыну?» — сигукIэ сызыхуэшхыдэжу сыхэлът.
Зэанэзэпхъур кIуэжа иужь, зимыгъэгувэу Варварэ Федоровнэ къэсащ.
— Си къуэ закъуэ, — жиIэри, къызэрыщIыхьэу IэплIэ къысхуищIащ. — Узэрыхъужу ди дэж утшэжынущ, уи еджэнымкIи уигу умыгъэныкъуэ, абыи хэкIыпIэ гуэр къыхуэдгъуэтынщ, — си гур фIы схуищIырт нанэм.
Сымаджэщым сыкъыщIэкIыжа иужь, Варварэ Федоровнэ я деж сикъишэжащ.
— Экзаменым укъыкIэрыхуащ, — жиIащ нанэм, — ауэ дэ дегупсысри, Iуэхум хэкIыпIэ къыхуэдгъуэтащ. Уи адэ-анэм письмо яхуэтх университетым ущIэхуауэ, еджапIэм и студентхэм я стройотрядым ухатхауэ адэкIэ улэжьэн зэрыхуейр иту. Дэ дыбдэIэпыкъуурэ университетым заочнэу ущIэтIысхьэнщ, иужькIэ махуэрыеджэ зебгъэщIыжынщ.
Ар си дежкIэ хэкIыпIэфI дыдэт. Апхуэдизу гугъу зыкъыздезыгъэхь унагъуэм сазэрыхуэарэзыри къэIуэтэгъуейт. Аракъэ насыпыр Iыхьэ мыгуэшщ щIыжаIэжар. Апхуэдэ щIыкIэкIэ Варварэхэ я деж сыкъэна хъуащ. Марие МашэкIэ седжэ хъуащ, псори зэнэзэпсэу дызэдэпсэурт. Хуэм-хуэмурэ наIуэ къэхъуащ Ларисэ дэрэ гухэлъ зэрызэхуэтщIар.
Япэ илъэсыр хъарзынэу зэфIэкIащ. Гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуэм си адэ-анэм я деж сыкъыщыкIуэжым, сыкъыщыхъуа щIыналъэр езгъэлъагъуну Ларисэ къыздэсшащ. Унагъуэри, хьэблэри, благъэхэри, ныбжьэгъухэри псори гуапэу къытIущIащ. Мо хъыджэбз мыцIыхур щалъагъум языныкъуэхэм ягугъащ ар щхьэгъусэу къыздэсшауэ. АрщхьэкIэ сэ абыхэм къагурызгъэIуащ си Iуэху къызэрекIуэкIар, абы я унагъуэр сэ икъукIэ сэбэпышхуэ къызэрысхуэхъуар.
Гъунэгъу щIалэхэм Ларисэ зыкъыпрагъэхырт, арщхьэкIэ хъыджэбзым апхуэдэ Iуэху зэрихуэртэкъым. Дэ тIум ди Iуэху зытетыр тщIэжырт, зыми зыкъедмыгъащIэ щхьэкIэ. Пщащэм ди республикэм и щIыпIэ дахэхэр езгъэлъэгъуащ, ди ныбжьэгъухэр ди гъусэу Шэджэм псыкъелъэхэм, Гуэл щхъуантIэхэм, Iуащхьэмахуэ лъапэ дыщыIащ, адыгэ шхыныгъуэхэри Iудгъэхуащ, сурэт куэд зытредгъэхащ.
Апхуэдэу нэгузыужьу мазэр псынщIэу нэсри, Ларисэ сэрэ Ленинград дгъэзэжащ. Сэ университетым и етIуанэ курсым махуэрыеджэу сыщIэтIысхьэжащ, Лариси а еджапIэм и студент хъуащ. Си адэ-анэм щIэх-щIэхыурэ письмо къахуэстхырт, зы гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуи блэзмыгъэкIыу сыкъэкIуэжырт.
Варварэ Федоровнэ сызэрыхуэзам си насыпым куэдкIэ зыкъыдигъэзащ. Абыхэм я унагъуэри схуэугъурлыуэ къыщIэкIащ. Университетыр ехъулIэныгъэкIэ къэзухри, абы и аспирантурэми сыщIэтIысхьэжащ. Ларисэ сэрэ унагъуэ дыхъуащ. Адыги урыс хьэгъуэлIыгъуи диIащ, лъэныкъуитIми ар дахэу, екIуу тхудахащ.
Пщыбий СулътIан.
