Тохъутэмыщ унэцIэм теухуауэ
ПщылIыгъэр IукIын и пэкIэ, нэгъуэщIу жыпIэмэ, 1866 гъэр къэсыхукIэ, Къэбэрдейм пщыр зыдэс къуажэхэу щыIащ: пщы ХьэтIохъущокъуэ Хьэсэнбий и къуажэ (Куба), полковник ХьэтIохъущокъуэ ХьэтIэхъущыкъуэ и къуажэ (Зеикъуэ) ХьэтIохъущокъуэ Бэчмырзэ и къуажэ (ХьэтIохъущыкъуей), Наурыз Бэчмырзэ и къуажэ (Ислъэмей), Наурыз Хьэмырзэ и къуажэ (Наурыз Бэчмыр- зэ и къуажэм хыхьащ), Инал хьэблэ (Къэрэгъэш), Мысостей (Аруан), подполковник Къэсей и хьэблэ (Бахъсэнёнкэ), Дэхъушокъуэ Бэчмырзэ и къуажэ (Къуэжокъуэ Мусэ и къуажэм хыхьащ), Жанхъуэт и къуажэ (Псыгуэнсу), Дэхъушокъуэ Жамбот и къуажэ (Къэхъун), Лъостэн-Алий Хьэмырзэ и къуажэ (Лъостэналий хьэблэм хыхьащ), Къылъшыкъуэ и къуажэ (Къылышбий хьэблэм хы-хьащ).
Джылахъстэнейм пщы щыпсэуауэ иIар зы къуажэщ — Ахъло еярщ (Курп Ипщэ). Къыхэдгъэщынщ къуажищи: пщы Къазийм и къуажэмрэ прапорщикхэу Жамботхэ я къуажитIымрэ. Къэбэрдейхэр куэду Тыркум щыIэпхъуа зэманым (1860-1861 гъэхэм) а къуажэхэр хэкIуэдэжащ.
А псори дигу къэдгъэкIыжын хуей мэхъу мы щхьэусыгъуэм къыхэкIыу: тхыдэм къызэрыхэщымкIэ, курыт лIэщIыгъуэхэм Къэбэрдейм щыIащ пщы зыдэса Тохъутэмыщей къуажэ. Абы и къекIуэкIыкIар гъэщIэгъуэнщ. 1858 гъэм Тохъутэмыщей щыщ уэркъ данэгъуэ Тохъутэмыщ Жамбот Къэбэрдей округым и унафэщI пщы Орбелиани В.В. хуитхащ: «Ди лъэпкъыр къытехъукIащ къэбэрдеипщхэм я лъабжьэр зыгъэтIылъа пщы Инал. Тохъутэмыщ и щIэблэхэр гущIэгъуншэ, уеблэмэ, пщыхэу ХьэтIохъущокъуэхэ, Мысостхэ, Бэчмырзэхэ, Къетыкъуэхэ яхуэмышэ-чыж хъуащ: цIыхухэр зэтраукIэрт. Ахэр къызэтрагъэувыIащ IэщэкIэ. Псэууэ къэнахэр арэзы хъуащ пщыгъэр зыщхьэщахыу уэркъ данагъуэу зыкъалъытэну икIи къатекIуа пщыхэм я жыIэм щIэувэну. Я адэ щIэинхэр къахуэнащ (ахэр зэIэпахырти). АрщхьэкIэ пщы ХьэтIохъущокъуэхэ я унафэм къыщIэхутащ») (Бейтыгъуэн Сэфарбий, Къэбэрдей: тхыдэмрэ унэцIэхэмрэ. Налшык, 2007 гъэ, 270-271 напэхэр).
Тохъутэмыщ Жамбот и псалъэхэм щыхьэт тохъуэ Нэгу- мэ Шорэ: «Инал къытехъукIа къэбэрдеипщхэр зэфIэнэжащ. Дэтхэнэри хуейт Къэбэрдейр езым и унафэм щIигъэувэну. ЗэпэщIэувахэм яку дэлъа зэжьэхэуэхэр яухащ, пщы Тохъутэмыщрэ абы и къуэ Безрыкъуэрэ щIына- лъэм ирахури. Ахэр Псыжь и гъунэгъу псыежэх цIыкIум, Тохъутэмыщ зыфIащам, и Iуфэм IутIысхьащ. Ирахужьа пщыхэр Инал и ещанэ щхьэгъусэм къилъхуат, ахэр езыхужьахэр Инал и япэ щхьэгъусэм къытехъукIат». Мыбдеж Нэгумэм дыщегъэгъуазэ нэгъуэщIми: я мурад бзаджэр къищIа иужь пщы Тохъутэмыщ Къетыкъуэ Балъкъ и Iуфэм Iут мэзым зыщигъэпщкIуащ. Абы щыщакIуэхэм я фIыгъэкIэ цIыхухэм къащIащ пщы Къетыкъуэ мыбы зэрыщыIэр, мэзым зыхигъэпщкIуауэ пщыIэм зэрыщып-сэур. Къэбэрдейхэм абы и деж цIыху 500 ягъэкIуащ икIи хуагъэлъэгъуащ къигъэзэжу пщыгъэр зыIэригъэхьэжы- ну, ауэ адрей пщыхэми цIыху къызэрыгуэкIхэми фIыуэ яхущытыну. Къетыкъуэ арэзы хъуащ икIи ар тхьэрыIуэкIэ щIигъэбыдащ. Абы зыщигъэпщкIуауэ щыта щIыпIэм иджыри къэс «КъетыкъуэкIэ» йоджэ. Илъэс зыбжанэ дэкI-ри, абы езым фIэфIу пщыгъэр зыщхьэщихащ, аращи, Къетыкъуэ къытехъукIхэр иджыри къэс уэркъ данагъуэу къалъытэ».
Мыбдеж гу щылъыттэн хуейщ пщы ХьэтIохъущокъуэ Исмел Псыгъуэ (Измаил-бей) и псалъэхэм. Инал и иужь- рей щхьэгъусэм теухуауэ абы итхащ: «Инал и фыз еща- нэм къилъхуа Унэрмэсрэ Къырлышрэ, япэу и фызам къилъхуа Айдар, Къырлыш и бын Тохъутэмыщ сымэ акъылыншэти, уэркъым нэс кърагъэлъэхъшэхащ».
Абы къыхэкIыу Тохъутэмыщхэ я лъэпкъыр иджыри къэс къокIуэкI зэфIэкIышхуэ зиIэ ХьотIохъущокъуэхэ я унафэм щIэт уэркъыу.
ВгурыдгъэIуэнщ: Айдарыр Идарщ, Иван Грознэм и щыкъу адэ Темрыкъуэ и адэщ. Апхуэдэу щыщыткIэ, Идаррэ Тохъутэмыщрэ зэкъуэшитIым я къуэщ икIи тIури зэуэ уэркъым нэс кърагъэлъэхъшэхауэ щытын хуейщ. Унэрмэс и къуэ Идар и къекIуэкIыкIар нэгъуэщIщ, Къырлыш и къуэ Тохъутэмыщ зыIууам нэхърэ. Идар и къуэрылъху Мамстрыкъуэ теухуауэ ятхащ: «Пщыщ, абы къэбэрдеипщ фIэзыщар пащтыхьырщ, арщхьэкIэ пщыгъэр Къэбэрдейм къыщалъытакъым».
Зэрытлъагъущи, зэкъуэшхэм пщыгъэр щхьэщахащ лъабжьитIкIэ: «зэрыакъылыншэхэм, нэгъуэщI щхьэусыгъуэхэм къыхэкIыу». АрщхьэкIэ акъылыншагъэр пщыгъуэр щхьэщахын папщIэ щхьэусыгъуэкъым. Мыбдеж нэгъуэщI гуэр щыщыIэщ. «НэгъуэщI щхьэусыгъуэхэм» я гугъу пщIымэ, ахэр дагъуэ хуащIагъэнущ Идари Тохъутэмыщи. Абыхэм къатегуплIэу къыщIэкIынут Инал и япэ фызым и бынхэр — арагъэнущ тIури уэркъ щIэхъуар. Апхуэдэ зэпэщIэтыныгъэ ХV лIэщIыгъуэм и кIэухым щыIауэ хуэбгъэфащэ хъунущ. Абы и щыхьэту мэув Инал ХV лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэм лIауэ тхыдэм къызэрыхэщри.
Бейтыгъуэн Сэфарбий,
тхыдэдж.
