Памук Орхьэн, Нобель саугъэтым и лауреат
Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэ
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №№23-25, 27, 29- 31-хэм итщ).
Зыр зым дыщыхуеплъэкIкIэ, ди плъэгъуэхэр зэзэмызэ зэтехуэрт. Сыту пIэрэ МыхьмудIэзэ сэр щхьэкIэ зэгупсысыр? Сэ сыхуейт абы фIыуэ сыкъилъагъуну икIи зэпымыууэ къысщхьэщыжыну. Ауэ сызэгупсысыр си нэм къыщIиджыкIын къысфIэщIырти, си нэплъэгъуэр есхьэкIырт.
Иныкъуэхэм деж МыхьмудIэзэ: «Еплъыт, кхъухьлъатэ!» — жиIэрти, уафэгум иту тщхьэпрылъэт кхъухьлъатэм гу лъызигъатэрт. Ешилькёй деж зыкъыщаIэтурэ абыхэм дакъикъэ зыбжанэм и кIуэцIкIэ лъагагъышхуэ къащтэрт, итIанэ зыкъагъазэрти, я уэгугъуэгум теувэрт. Зэзэмызэ Алий къаджэрт: «Iэт!» — жиIэурэ. Хьэлъэ зэраIэт Iэмэпсымэм и пхъэрыгъажэр кIыргъыурэ дэ щIыщIыIум къыдэтхьейрт зи чэзу къыр дзакIэ къутахуэхэр. Пэгуныр къэсауэ щилъагъукIэ, МыхьмудIэзэ пхъуэрти пэгуныкъур къиубыдырт, абы Iэмал имыIэу Алий жриIэнт къутахуэ инхэм емыIусэну, хьэлъэр къримылъхьэщIыкIэ пэгуныкъум и быдагъым еплъыну.
ЩIы Iыхьэр зейр иужьрейуэ къыщыкIуам, МыхьмудIэзэ абы жриIащ лэжьыгъэр щIигъэпсынщIэну Iэмал зэримыIэркъыр дзакIэм хуэмурэ фIэкIа зыкъитын «идэртэкъым», ауэ псыкъуиитIми къикIуэтыну и мурадтэкъым. ЗэрызэгурыIуам тету, МыхьмудIэзэ зы метр иритIыхыху, абы хуэзэ гугъуехьыпщIэр Хъайрибей къритырт. КъищынэмыщIауэ, дэ абы дыкъигъэгугъат гуфIапщIэшхуэкIэ, псыр къызэрыдгъуэтуи дигъэфIэжыну жиIэрт. Илъэс мин бжыгъэ хъуауэ псыкъуий къезыгъэтIхэмрэ къэзытIхэмрэ яку дэлъ хабзэр арат. ПсыкъуиитIыр набдзэгубдзаплъэу щытын хуейт, мащэр къыщитIыну щIыпIэр къыщыхихкIэ. Абы абдеж псы къыщимыгъуэтмэ, и гугъуехьыр пщIэншэ хъунут, зы къурыш* нэфи кърамыту. Ауэ щIы Iыхьэр зейм къыхиха щIыпIэм деж къыщитIарэ псыр къимыгъуэтыфамэ, псыкъуиитIым и лэжьапщIэр кърамытыжыныр Iэмалыншэт.
— Уэ ущыхуей щIыпIэм деж къыщытIтIмэ, метр къэс техуэ уасэр къыдэптынущ, — жаIэрт псыкъуиитI Iэзэхэм, щIы Iыхьэр зейм щагурыIуэкIэ, псы къамыгъуэт хъужыкъуэмэ, апхуэдэ щIыкIэ-кIэ я гугъуехьыр пщIэншэ зэрымыхъуным хуэсакъыу. Псы къамыгъуэтурэ мащэр куууIуэ щыхъукIэ, языныкъуэхэми метрым техуэ уасэр драгъэуейрт. Ауэ псыр къэгъуэтыным лъэныкъуитIми я фейдэ хэлъти, зэгурыIуауэ унафэр къащтэрт…
Пщыхьэщхьэм, щIы Iыхьэр зейр пщыIэм текIыжа нэужь, Мыхьмуд-Iэзэрэ сэрэ къалэм дехащ. Зыгуэрурэ сыIэщIэкIри, махуэ зыщыплI ипэкIэ Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм и дэлъхум сыщыхуэза щIыпIэмкIэ зрезгъэхьэкIащ. Ар къыздыщIэкIыжу слъэгъуа «Куртулуш» шхапIэм и щхьэгъубжэшхуэм сыдэплъыну сыхэтащ, арщхьэкIэ щхьэгъубжэIупхъуэ хъарым зыри хэслъагъукIыртэкъыми, сэ сытегушхуащ бжэр Iусхыу сыщIэплъэну — шхапIэ пэшышхуэм цIыхур щымащIэт, ауэ сэ сцIыхухэм ящыщу зыри яхэслъэгъуакъым…
КъыкIэлъыкIуэ махуэм къыдэтхьеяр щIы щабэт, ауэ абыи дыщыгуфIыкIыну, ди лэжьэкIэр щIэдгъэхуэбжьэну дыхунэсакъым — аргуэру мывэ къатым дыIууащ.
«Румелия» шхапIэм дыщIэст, тIури дынэщхъейуэ, зэжетIэ щIагъуэ щымыIэу. ЗыIэзыбжьэу сэ зыкъэсIэтри сыздэкIуэр жызмыIэу сыкъыщIэкIащ, утым сыкъакIуэри унэ щхьэгъубжэхэм сеплъащ. ИтIанэ сэ мурад сщIащ «ШхапIэхэм я уэрамым» сыплъэну. «Куртулуш» кафем и бжэIупхъуэхэр зэIусхыу шхапIэ пэшым сыщыщIэплъам, сэ къэслъэгъуащ Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэри, и дэлъхури, и анэри, иджыри цIыху зытхухи Iэнэшхуэм зэрыбгъэдэсыр. Сэ сыпIейтеящ, сщIэри къызгурымыIуэжу шхапIэм сыщIыхьащ. Фадэр куэду зытет Iэнэм бгъэдэсхэр нэщхъыфIэу мэуэршэр, сэ гу къыслъамытэххэу. Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэр тутын йофэ.
Iэнэзехьэхэм ящыщ зым сыкъилъагъури къызэупщIащ:
— Зыгуэрым улъыхъуэу ара?
Iэнэм бгъэдэсхэм зыкъагъэзауэ иджы сыкъызэпаплъыхь. Ар сэ солъагъу си бгъумкIэ блыным къыфIэлъ гъуджэшхуэм и фIыгъэкIэ. Зы напIэзыпIэкIэ Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэмрэ сэрэ ди нэплъэгъуэхэр зэтехуащ. Абы и нэгум зихъуэжащ, япэу щыслъэгъуам иIа плъэкIэм хуэдэу гумащIэу икIи щабэу къысIуплъащ.
— Пщыхьэщхьэм сыхьэтих нэужьым ди шхапIэр сэлэтхэм папщIэ зэхуэщIащ, — жиIащ Iэнэзехьэм.
— Сэ сысэлэткъым.
— Зи ныбжьыр илъэс пщыкIуий иримыкъуахэри къыщIэдгъэхьэркъым. Мыбдеж уи нэIуасэ щIэсмэ, хъарзынэщ, щIэмысмэ, уи жагъуэ умыщI…
— И гугъу умыщI абы, — жиIащ Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм.
Зы тэлайкIэ псори щым хъуащ. Ар сэ къызэплъырт фIыуэ яцIыху гуэрым зэреплъым хуэдэу. Сэри абы фIылъагъунэкIэ сеплъат, ауэ абы и на- пIэр иридзыхащ…
Iэнэзехьэм жэуап езмыту сыкъыщIэкIыжри, «Румелия» къэхьэуэ ефапIэм къыщызгъэна Мыхьмуд-Iэзэ деж къэзгъэзэжащ.
— Дэнэ уздэщыIар? — къызэупщIащ Мыхьмуд-Iэзэ. — Сыт уэ пщыхьэщхьэ къэс сыкъэбгъанэурэ зыщIэбгъэкIуэдыр?
— Си гъэсакIуэ, нобэ дызыIууа къыр дзакIэм хуабжьу сыкъигъэдзыхащ, — жысIащ сэ. — Ар кIэ зимыIэ гуэрмэ, сыт тщIэжынур?
— Уи гъэсакIуэм жиIэр уи фIэщ щIы, къызэдаIуэ, дзыхь къысхуэщI, уигури къабзэу щыгъэт. Сэ къыщызгъуэтынущ абдеж псы.
12.
КъыкIэлъыкIуэ махуищми дэ къыр дзакIэр и кIэм тхунэгъэсакъым, Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэми къалэм сыщыхуэзакъым. Сэ зэпымыууэ си нэгу щIэтт абы и Iупэ пIащэхэмрэ и плъэкIэ гуапэмрэ. Ар лъагэт, зэкIужт икIи гуакIуэт…
Махуэм и кIуэцIкIэ Мыхьмуд-Iэзэрэ Алийрэ тIэу-щэ зызэрахъуэжурэ мащэм ехащ, абы и фIыгъэкIэ Iуэхухэр нэхъ кIуэтащ, псыкъуий мащэм и лъащIэм илъ мывэхэм хэщIащ, къыр дзакIэри хуэм-хуэмурэ къэтIэсхъащ. Ауэ, итIани, лэжьыгъэр кIыхьлIыхьу фIэкIа кIуатэртэкъым, хуабэми ди къарур щIихырт.
Зы пщыхьэщхьэ гуэрым сэ театр шэтырым нэс сыкIуэри, билет къэзыщэхунухэм я чэзум сыхэуват. АрщхьэкIэ кассэ папщIэу щыт Iэнэм бгъэдэс лIым пхъашэу: «Мыбы уэр папщIэ зыри ягъэлъагъуэркъым!» — къызжиIэри билет къызищэн идакъым. ЯпэщIыкIэ сэ си гугъат абы телъхьэпIэ ищIыр си ныбжьрауэ, ауэ сэ сщIэрт апхуэдэ къалэ цIыкIухэм щыпсэу ныбжьыщIэхэм пэрыуэгъу лъэпкъ ямыIэу дэни зэрыщIыхьэфри, гуемыIу Iэджи зэрызрагъэлъагъури. КъищынэмыщIауэ, сэ илъэс 17 срикъуат, куэдым зэрыжаIэмкIи, нэхъыжьыфэ стетт. Хэт ищIэрэ, щIыхьэпIэм деж щыса лIым апхуэдэ театрхэм щагъэлъагъуэр фIэмыхьэнэншэ хъуагъэнщ къалэм къыщыхъуа, щIэныгъэ зиIэ бей цIыкIум папщIэ. Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэмрэ абы и дэлъхумрэ сыткIэ я Iуэху хэлъу пIэрэ мы театрым щагъэлъагъуэ гушыIэ фIейхэм?
Къалэм дыкъыщикIыжым, лъащIэншэ уафэм ис вагъуэхэм сеплъурэ, сэ сегупсысащ зэгуэр тхакIуэ сызэрыхъунум. Мыхьмуд-Iэзэ къыспэплъэу щыст, и телевизорыжь цIыкIум еплъ хуэдэу зищIми. А пщыхьэщхьэм ар нэмыщI-IэмыщIу къызэупщIащ шэтырым щIэт театрым сыщыIарэ сыщымыIарэ, сэ сымыкIуауэ жысIащ. Мыхьмуд-Iэзэ и плъэкIэмкIэ гурыIуэгъуэт и фIэщ сызэрымыхъуар. ПыгуфIыкI хуэдэу иришэкIа и Iупэхэми арат къагъэлъагъуэр…
Хьэлъэ къызэрытIэт пхъэрыгъажэр зэгъусэу щыдгъэкIэрахъуэкIи, абы и нэгум къытехьэрт апхуэдэ ауаныщI гуфIэкIэр икIи сэ сызэгупсысыжын щIэздзэрт сыщыкъуэншар дэнэ дежми къэзгубзыгъыжыну, псыкъуиитIым и губгъэн къыщызлэжьар сыт щыгъуэми къэсщIэжыну сыхэту. Сыт сэ мыхъуну сщIар? Пхъэрыгъажэм и къур щызгъэкIэрахъуэм зыщIезгъэхауэ ара? Е хьэлъэ зэрылъ пэгуным и чэзум сыхуэмысакъауэ пIэрэ?..
Зэманыр кIуэрт, псыкъуий лъащIэм псыIагъэ щытлъагъуртэкъым. Мыхьмуд-Iэзэ и нэгум ауаныщI пыгуфIыкIыкIэр имыкIыжыххэ хъуащ. Сэ абы сризэгуэпырти, псыкъуиитIым сыхуэдзэлашхэрт. Мыхьмуд-Iэзэ къысхуищI гулъытэм хуэдиз си адэм игъащIэм къысхуимыщIами, сэ зыхэзмыщIам щыщт абы зэи сызэримыгъэикIар. АтIэ сытыт псыкъуиитIым апхуэдизу ищIэр, сэ абы и жыIэр тIу сымыщIын, егъэлеяуэ сыфIэлIыкIын щхьэкIэ?
Телевизорым зэреплъым хуэдэурэ Мыхьмуд-Iэзэ жиIэрт щIыр къат куэду зэрызэхэлъыр. Языныкъуэ къатхэр апхуэдизкIэ Iувщи, Iуэхум и пIалъэ зымыщIэ лэжьакIуэм къыфIощI ар зэи имыухыну. ЩIы къатхэр инагъкIи, IувагъкIи, бгъуагъ-кIыхьагъкIи зэхуэдэкъым: псыежэх цIыкIум ещхьу, псыгъуабзи щIыщIагъ гуэл хуэдизу бгъуфIи урохьэлIэ.
Псыр къыщыпхиудынкIэ хъунут ущимыгугъа щIыпIэм, ущыпэмыплъа дыдэм деж. Псыкъуий лъащIэм псыр къэкIуэн зэрыщIидзэ щIыкIэхэм ятеу-хуа хъыбар гъэщIэгъуэнхэр МыхьмудIэзэ жиIэжырт. Абы апхуэдэу фIэфIт къиIуэтэжыну Истамбыл дэт пасэрей мэжджытхэм хэт псыкъуийхэр щызэ-рагъэпэщыжкIэ ираджэу, ирагъэблагъэу зэрыщытар. Истамбыл зы пасэрей мэжджыт дэткъым псыкъуий хэмыту.
Ехья-ефэнды и мэжджытым хэт псыкъуийр куэбжэ дыхьэпIэм пэгъунэгъущ, Мыхьмуд-пэщэ и мэжджы-тым хэтыр пщIантIэкум итщ, метр 35-рэ и кууагъщ. Апхуэдэ пасэрей псыкъуийхэм ехын ипэ, МыхьмудIэзэ пэгун лъащIэм шэху уэздыгъэ щIэгъэнауэ иригъэувэрти, псыкъуийм иригъэжэхырт. Шэху уэздыгъэр лъащIэм нэса иужьи мыункIыфIмэ, абы щIыщIагъым къыщIэкI газхэм хуэдэ иткъыми, Тхьэ елъэIурти, мащэм ехырт.
Мыхьмуд-Iэзэ емызэшу кърибжэкIыфынут псыкъуийхэм къыщигъуэта хьэпшыпхэм я цIэхэр. Пасэрей истамбылдэсхэм зэгуэр зэрахьэу щытауэ псыкъуий лъащIэр «кIуэдыпIэ» яхуэхъуат къамэхэми, бжэмышххэми, уэздыгъащхьэхэми, фочхэми, псыIэфI зэрыта птулъкIэхэмрэ абыхэм я щхьэтепIэхэмри куэдыкIейуэ, сабий джэ-гуалъэхэми, мажьэхэми, налхэми, лагъым къутахуэхэмрэ кIэрахъуэхэмри, зыщыщыр къыпхуэмыщIэжыну хьэпшып хьэлэмэтыщэхэми. Уеблэмэ дыжьын ахъши зэгуэрым къигъуэтауэ щытат Мыхьмуд-Iэзэ. Шэч хэлъкъым а хьэпшыпхэм ящыщ куэдыр ягъэпщкIун щхьэкIэ псыкъуий мащэм къызэрыщыхутар, иужькIэ ар ящыгъупщами, зыгъэпщкIуар къыкIэлъыкIуэжыну хунэмысауэ арами, и щхьэусыгъуэр Тхьэм ищIэнщ…
ЗэзыдзэкIар
КъЫП (НЫБэЖЬ) Таисэщ.(КъыкIэлъыкIуэнущ).
*Къурыш — тырку ахъшэ жьгъей.
