Уафэбгыкъу и нэлат
МэшбащIэ Исхьэкъ
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №№37 — 39, 41 — 48-хэм итщ).
ЗызэтриуIэфIэжат жьапщэм. Iуащхьэ лъахъшэхэр зыхэдиихьа жаней губгъуэшхуэхэр иджы щымт. Мэз бгъуфIэшхуэхэр я шыкIэ лъэужьрэ Iузэв хым и толъкъун щIыху купраузхэр я шыщхьэ гъуазэу лъэхъулъэущт къэбэрдей шухэр. Накъыгъэ уафэр бзыгъэу лIы гъуэгурыкIуитIым къащхьэщытт. ТIуми зы псэкIэ зыхащIэрт КъэзыгъэщIам и Iэужьу нэм къиплъыхьыр а ягъэIу уэрэдыжьым зэрыдэбжьыфIэр.
Жанэ Къырымызэ и юбилейм хэтщ. 1979 гъэ
Мэз лъапэ гъунэгъумкIэ асыхьэту къыщыIуа зэрызехьэ, зэрыгъэкIий макъым уэрэдыр зэуэ къыдэскIэри, къэбэрдейхэм яшхэм я шхуэIур сакъыу къыжьэдакъуащ. Абрэмывэ къуагъым пIащIэу зыкъуадзауэ Миншакърэ Мэремрэ иджы гъуэгум ироплъэ. Шыхэр ягъэхьэмкIэу щIахуэурэ, абрэмывэр здэщылъымкIэ шууищ къызэрыхьырт. Абыхэм зэрызехьэу къакIэлъеуэрт шу зыбжанэ. Япэ итищым языхэзым и шыплIэм пщащэ цIыкIу зэпрыдзауэ къыдэщырт. Шыр хьэмкIэурэ, пщащэм и щхьэц Iув зэкIэщIэпхъар ар зи куэщI илъ шум и куэпкъыщхьэм къещэтэхыжырти, шым и блатхьэ лъынтхуэхэм бапхъэу зриупцIэхырт. МыдреитIыр щIамыгъачэу зэуэкIыурэ я фокIэщIхэр къакIэлъеIэ пхъэр гупым щысхьыншэу траунащIэрт. Миншакъ и сэшхуэ къипхъуэти, и илъыгъуи зыуэ, шым кIэбдзытхъуу зригъэгъасэри, пщащэр зыхьхэм запэщIидзащ. НапIэзыпIэм абы къыбгъурыхутащ Мэрем. Шу зэщIэузэдахэр къызэрыкъуэхуа щIыкIэм дыгъухэр зэуэ къигъэуIэбжьри, шхуэIухэр кIэщIу къыжьэдакъуэжауэ, я пIэм илъэдэкъэщыкIырт.
— Япэ итым еутIыпщ щыдзыр, Мэрем, мыдреитIыр сысейщ! — жиIэурэ Ашабэр жьы щIэту йолъ.
Дыгъухэм къапэува шу хъыжьитIым мо я гъусэхэр пхыр зэращIар щалъагъум, езыхэри къэувыIапэри епсыхащ.
— ЛъэгуажьэкIэ, хьэщылъхухэ, армырмэ, фи щхьэхэр фIызох! — Миншакъ сэшхуэр Iэтауэ здиIыгъым, Мэрем дежкIэ йопсэлъэкI: — КъайIых фокIэщIхэр!
Пщащэ зэфIэмэха цIыкIур Миншакъ и IэплIэм илът, жаней пхъэрхэр къыщысам. Дыгъухэр зэшэзэпIэ ящIын хьэзыру къыIухьахэр мо япхахэм щажьэхэлъадэм, Миншакъ:
— ЦIыхухэ, фысабыр, маржэ! Фи щэн акъылым фимыкI! — губжь егъэлеяр къызыщыкъуэлъыкI жанейхэм еущиену хэтт къэбэрдеилIыр.
— Мыхэр цIыху сытми?! ХьэIуцыдзщ мыхэр!
— А хьэIуцыдзыр напэншэу къыдэзыутIыпща ди лъэпкъэгъур куэдкIэ нэхъеижщ!
— ФызэтеувыIэт! — макъыхъу лъагэ зэуэ къоIури, зэрызехьэу зэдэуэж жанейхэм къарехулIэ ЩэрэлIыкъуэ Елмыщыкъу. ЛIыр жьыхуу шым йопсых, шхуэмылакIэр IэкIуэлъакIуэу бейгуэлхэм яхуедзри, зызыущэхужу зэлъыIукIуэта жанейхэм яблокI, къэбэрдей шухэм ябгъэдыхьэну.
— ДызэтеувыIащ. Мыбыхэм етщIэнур сыт?.. — дыгъуэлIхэм дежкIэ къамышы дакъэр ишийуэрэ, Iуву зэщIэкIа жьэгъужьакIэм дэгу бампIэу къыхопсэлъыкI Чыдэш ХьэтIатI. Ар жанейхэм йоплъ, ЩэрэлIыкъуэм хуоплъэкIыжри: — Тхьэмадэ Iумахуэ, мы лIитIыр Къэбэрдейм къикIа хьэщIэхэщ. Мыхэращ хьэжьвакъэжьышххэр зыубыдари… Едгъэблэгъэнщ!
ЩэрэлIыкъуэ арэзыуэ и щхьэр ещI, Миншакъ бгъэдохьэ, пщащэ цIыкIур къыIехыжри, бейгуэлхэм сабийр яхуишийуэрэ:
— Ди къуэшхэ, фынеблагъэ! ДыфщыгуфIыкIыу фыкъыщыдгъэхьэщIэнщ Жанэ жылэм. — ДыгъуэлIхэм дежкIэ зегъэзэжри, къамышыр игъэдалъэурэ: — Iуфхыт! Си нэгум къыщIэвмыгъахуэ!
— Алыхьым и нэфIыр къыпщыхуэ, Елмыщыкъу! ФIым я нэхъыфIым дыхуиблагъэ, — Iэдэбу фIыщIэ ещI Ашабэм, игъащIэ лъандэрэ ЩэрэлIыкъуэр къыдэгъуэгурыкIуам ещхьу. — Зыдгъэпсэхунщи, ди Кърым гъуэгуанэ дытехьэжынщ.
— Ди хьэщIэхэ, Алыхьым и хьэтыркIэ, фи цIэхэр къыджефIэт! — Елмыщыкъу щыжиIэм, къэбэрдейхэм, хабзэм тету, зыкърагъэцIыху.
ЩэрэлIыкъуэм къэуIэбжьауэ:
— Си къуэш Миншакъ, си шынэхъыщIэ Мэрем, апхуэдиз гъуэгуанэ къызэпыфчри Жаней лъахэ фыкъихьауэ, хьэщIэгъуэ екIум и хьэкъыр дахэу фэдмыщIэкIмэ, жьыми щIэми я емыкIу зытетлъхьэжынущ. ДакъыгурыIуэнкъым жылэм.
— Апхуэдэу щыщыткIэ, емыкIу къыфтедгъэхуэнкъым. Зы жэщ щитхынщ фи унэ. Уарэзыкъэ, Мэрем?
— ИтIанэ, „хьэщIэм — къыщыкIуэнур и Iуэхущ, ежьэжыгъуэр зи Iуэхур бысымырщ», — жаIэурэ зыдагъэIэжьэжмэ, — тегушхуэркъым Джэрыджэр.
— Зы жэщ закъуэ, Мэрем! Жанейхэм я гуауэ дауэ тщIын?
Мэрем адэкIэ Ашабэм пэрыуэжакъым. Шым шэсри, нэхъыщIэм зэрихабзэу, нэхъыжьым и сэмэгурабгъукIэ уващ. АпхуэдизкIэ щIалэр хуэпIащIэрт Кърымми… аргуэру заIэжьэн хуей мэхъу. Ауэ сыт пхуэщIэнур? Адыгэ дунейм лIэщIыгъуэкIэрэ игъэфIа хьэщIэихьэ хабзэр нэхъ лъапIэщ. ХьэщIэр адыгэ унагъуэм хуабжьу егъэпажэ. И мылъкурэ и пщыгъуэ лъхукъуэлIыгъэрэ емылъытауэ, адыгэм хьэщIэр и щIасэщ. Абы гурыфIыгъуи дагъэш, гуфIэгъуи иращIэкI.
Елмыщыкъу шухэм ябгъутыру здэкIуэм егупсысырт и малъхъэм, жанеипщ Къанщауэкъуэ Къалэубэт… Жанеипщым и пщIантIэ къэбэрдей шухэр блишу, езы ЩэрэлIыкъуэм и унагъуэ иригъэблагъэмэ, малъхъэм, дауи, ар игу ирихьынукъым. Къанщауэкъуэ и хьэл IуэнтIар фIыуэ зыщIэж Елмыщыкъу иджы гуитIщхьитIт: «ЩхьэзыфIэфIыгъэу къилъытэрэ, пщыр къэгубжьмэ?.. — арыххэуи лIыр гушхуэжри: — фIэфIу щытмэ, си деж щыхьэщIа нэужь, езыми иригъэблэгъэну хуитщ!»
Жанэ жылэм къыдэкIауэ шууиплI къахуэкIуэрт гупым. КъакIуэхэм я зыр — жанеипщ Къалэубэт — зипщхэм къацIыхуауэ къыщIэкIынти, ар къэблэгъэнум пэмыплъэу псори епсыхахэщ. Елмыщыкъу зыдащIри, епсыхащ хьэщIэ шухэри.
Пщыр къэсри:
— Тхьэм фиузэщI, жанейхэ! Пщащэр ем къыIэщIэфхащ. Фэри, хьэщIэ лъапIэхэ, дыгъуэлIыр щывубыдым лIыгъэ къызыкъуэфхащи, фIыщIэ хэха фхузощI. Фынеблагъэ жаней жылэм. Елмыщыкъу и хьэщIэгъуэм хьэщIэгъуэ есщIэкIыжу хабзэкъутэ сыхъуну къезэгъыркъым. Алыхьым жиIэмэ, ичынды нэужьым сэри фыслъагъуну сынекIуэкIынщ. ДызэрыцIыхунщ, дызэрыщIэнщ. ФIыкIэ!
ЩэрэлIыкъуэ Елмыщыкъу и адыгэ хьэщIэщыр жэщ-махуэ имыIэу зэIухащ. Къэбэрдейхэм ещхьу, мыбы щIэтщ гъуэгуанэ тетыр зыхуэныкъуэ псори. Къэбэрдей шууитIым, зы жэщ нэхъ мыхъуми, хуиту иджы заукъуэдиинщ, я унэжь екIуэлIэжам ещхьу. Гъуаплъэ къубгъаным псыр изт, зытхьэщIылъэ куу цIыкIури хьэзырыххэти, Мэрем нэхъыжьым дэIэпыкъуурэ зригъэтхьэщIырт. Ашабэми, мо псынэпс щIыIэ къабзащэм зыщимыгъэнщIу папщэурэ и пэщхъыныр игъаджэу иджы зитIыжт.
Пхъэ гъуэлъыпIэ бгъуфIэр здэщытым деж алэрыбгъушхуэ щыфIэдзат. Алэрыбгъу щIыIум, Iэщэм нэмыщI, шыкIэпшынэ зэмыщхьхэр дахэу фIэлът. Мэрем абыхэм я зыр къыфIихри, ткIийуэ шэщIа и шыкIэ налъэм бзэкъур сакъыурэ дилъэфэхащ. Макъ гущIэнэ зэпэзу къипсэлъыкIащ пшынэм. Миншакъ игу хэщIу Джэрыджэм хуеплъэкIырт. Ашабэм зыхищIэрт и шугъусэ щIалэм игу къигъыкI гуауэр. ДыгъуэлIхэм нетIэ къыIэщIахыжа пщащэм Мэрем Iуплъа нэужь, нэхъри сыру къызэщIэвэжат Кърымым щаIыгъ Налмэс и бампIэр. Арауэ щытми, зыми ищIэн хуейкъым мы лIитIыр къыщIежьам и пэжыпIэ дыдэр.
Ичындыр икIат. ХьэщIэщым хуэмурэ къыщызэхуэсырт цIыхухэр. ПсынщIэ хьэзыру къытрагъэува хьэлыуэ, мырамысэ, кхъуей, пхъэщхьэмыщхьэхэм иджы къыкIэлъахьырт лы гъэжьа, джэдлыбжьэ, бахъейр къыщхьэщихыу щынэл гъэва. Лэпсыр пхъэ фалъэ цIыкIухэм итт. Кхъуэщын Iузэвхэм мэрэмэжьейрэ фо махъсымэрэ ярызт. Мамыру, мыпIащIэу уэршэрт жаней хьэщIэщыр.
Къэбэрдейм къикIахэм я узыншагъэм щIэупщIа нэужь, жанейхэм зрагъэщIащ Къэбэрдейм щыхъыбархэр. Езыхэм я псэукIэми хьэщIэхэр щагъэгъуэзащ. Ауэрэ псалъэмакъыр адыгэ лIакъуэхэм я дуней тетыкIэм нэсри, Тыркумрэ Кърымымрэ а дунейм къызэрыхэIэбэмрэ Урысейр а псом зэрыхущытымрэ зэрагъэзэхуэжащ. ХьэщIэхэмрэ хэгъэрейхэмрэ тепсэлъыхьырт Урысейм и пащтыхь Петр Езанэмрэ Швецием и пащтыхь Карл XII зэращIылIа зауэм. Апхуэдэххэурэ екIуэкIыжырт ислъам диныр къыздикIа къэралхэм я жылагъуэ хабзэхэмкIэ. Ящыгъупщэртэкъым Мэчэри: гурэ псэкIэ абы щыIа нэхъей, дэтхэнэми къызыфIигъэщIыну хэтт. Жанейхэм я хьэжым и деж зэрынэсу, гупыр зэдауэ хъуащ:
— Сыт жыфIэр?! Кърым Бахъшысэрейм нэхърэ нэхъ жыжьэ зэи зымылъэгъуар иджы ефэнды Iэзэ хъуауэ си фIэщ фщIыну ара? — идэртэкъым зым.
— Сыт щIэмыхъунур? — къедауэрт адрейр. — Истамбыл щыIахэри, загъэхьэжыуэ, дэтхэщ ди зэманым?!
— Истамбыл — Мэчэкъым!
Зэдауэхэм яхэмыпсэлъыхьу щыс Чыдэш ХьэтIатI арэзыуэ игукIэ подыхьэшхыкI: «Нэр кърихуу жиIэфакъэ!»
Абы хэту Зырамыку молэр зэдауэм къыхохьэри:
— Къапсэлъыр псалъэу къонэж. Ялэжьыр Iуэху мэхъу, — езыр къызэрыгуэкI молэуэ зэрыщытыр, хьэж иджыри зэримыщIар къеукIытакIуэу, псалъэмакъыр иреIуэнтIэкI: — КъэбэрдеймкIэ, ди хьэщIэ лъапIэхэ, ислъам диныр дауэрэ щызекIуэрэ?
Миншакъ зэуэ игу къэкIыжат Къэсей хьэжыри, кIэмыргуеипщым деж къыщицIыхуа Батыр ефэндыри. Ашабэр ешауэ щатэри:
— Къэбэрдей адыгэхэми, фэ фхуэдэ дыдэу, ислъамыр хуэм-хуэмурэ къыдощтэ. Мэжджытхэр доухуэ. Мыдрысэхэр къызэIудох.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
