Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Псалъэжьхэр
Пхъурылъхурэ къанрэ зэхуэдэщ
ЗэгурыIуэр щынафэм щIегъанэри, зэгурымыIуэр выфэми щIигъанэркъым.
Зэдэшхэ IэфIщи, зэдэфI унэщ.
3экъуэш псори зы анэм къилъхуркъым.
Къуэш зимыIэм башым IэплIэ ирешэкI.
ЛIакъуэр зыщыбэм быныр щыхейщ.
ЛIы гурымыкъыр фыз гъагъщи, лIым и гъыринэр гуемыIущ.
Махуаем бгъуэтыжыр ныбжьэгъущи, уи хьэмтетыгъуэм бгъуэтыр уи шхэгъущ.
Ныбжьэгъужьрэ дыжьыныжь пщэжарэ.
Ныбжьэгъуншэр зеиншэ пэлъытэщ.
Пхъурылъхурэ къанрэ зэхуэдэщ.
ПцIырыпыхьэ щIэинхьыжщ.
Пщащэ дахэ лIыгъапцIэщ.
УзэлъэIу къэгъани, къолъэIу къашэ.
ФIыуэ слъагъум хуэзмыщIэнур сремыIэ.
Узэрымылъагъуу IэфI щыIэкъым.
Уи анэрэ уи нитIрэ.
Уи благъэ и унащхьэ плъагъуу ублэмыкI.
ФIыуэ плъагъум зыкъебгъэщIэнумэ, и цIэр куэдрэ жыIэ.
Шхыныгъуэхэр
ТебэкIэ гъэжьа бжэныл гъэгъупцIа
Бжэныл гъэгъупцIар яупщIатэ е джыдэкIэ зэпауд, Iыхьэм и хьэлъагъыр г 80 — 100 хъууэ, псы хуабэкIэ ятхьэщIри, тебэм иралъхьэ, псы щIыIэ щIакIэри тебащхьэр тепIауэ пэшхьэкум трагъэувэ. МафIэ щабэм тету, тхъурымбэр къытрахыурэ ягъавэ, псыр щIэвэщIэху икIи дагъэр къыщIидзыху. ИтIанэ зэIащIэурэ тхъуэплъ дахэ хъухукIэ ягъажьэ а дагъэ къыщIидзамкIэ, мафIэр ирашэхри бжьыныщхьэ укъэбза упщIэтар халъхьэ. Псори зэIащIэурэ дакъикъи 3 — 4 хуэдизкIэ ягъажьэ, шыбжий сыр хьэжа траудэри зэIащIэурэ зы дакъикъэ-дакъикъитIкIэ ягъажьэ. Iэнэм тепщэчкIэ трагъэувэ, щыжьэм къыщIэжа дагъэри тракIэж. Пщтыру, пIастэ хуабэ и гъусэу яшх, шэ хуабэ трафыхьыж.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ):
бжэныл гъэгъупцIауэ — г 300;
псы щIыIэу — г 100;
бжьыныщхьэ укъэбзауэ — г 50;
шыбжийуэ — узыхуейм хуэдиз.
Къэб гъэва зыхэлъ тхъурыжь
Ар дахэ, IэфI мэхъу, витамин А-кIэ къулейщ, шхыгъуафIэщ. ДжэдыкIэ цIынэм фошыгъу щабэ, содэ халъхьэ, фIыуэ яудэри абы къэб пIастэ, тхъуцIынэ гъэткIуа халъхьэ, зэIащIэ, гуэдз хьэжыгъэм и кум иракIэри быдэ хъуху япщ. Содэ куэдыIуэ халъхьэмэ, тхъурыжьыр къочэри абы хуэсакъыпхъэщ. Iэнэм хьэжыгъэ трагъэщащэри, тхьэвыр щамыгъэлъу хупхъэкIэ яху мм 1 — 1,5-рэ и Iувагъыу, хуэплIимэ щIыкIэу. И бгъуагъыр см 3 — 4, и кIыхьагъыр см 120-рэ хъууэ зэпаупщI, бэлагъым кърашэкIри и кIапитIыр зэтрагъапщIэ, градуси 160 — 180-рэ хъууэ къэплъа тхъум е дагъэм халъхьэри, бэлагъыр ягъазэурэ тхъуэплъ, гъуэжьыфэ хъуху ягъажьэ. Вазэм иралъхьэри Iэнэм трагъэувэ. ЩIыIэуи хуабэуи яшх.
Халъхьэхэр:
гуэдз хьэжыгъэу — г 400;
джэдыкIэу — 3;
фошыгъуу — г 50;
содэу — 1 грамм;
къэб пIастэу — г 100;
тхъуцIынэу — г 30;
шыгъуу, зэрагъэжьэн тхъууэ — узыхуейм хуэдиз.
Къубатий Борис.
ГъэщIэнгъуэнщ
Мыр гъащIэщ
ЛIы гуэрым шы закъуэ иIэти, дэкIри кIуэдащ.
— Дауэ ухъуну иджы уи шыр уимыIэжу? — къыхуэгузэващ гъунэгъухэр.
— Алыхьращ зыщIэр а къэхъуар Iейми фIыми,- жиIэщ, и Iэр иридзыхри, ежьэжащ лIыр.
МахуитI докIри, шым къегъэзэж зы гуартэ и гъусэу.
— Сыту уехъулIа, мылъкушхуэ уиIэщ иджы! — жаIащ гъунэгъухэм.
— Абы фIы кърикIуэнрэ къримыкIуэнрэ Алыхьырщ зыщIэр, — абы къыфIигъэкIакъым аргуэру лIым.
ЛIым и къуэр шыхэм я зым тетIысхьэну иужь ихьэри, мо шы мыгъасэм къриутIыпщхьэхри, щIакъуэ ищIащ.
— Аууей, уи щIалэ закъуэр щIакъуэ хъуащ, — жаIащ гъунэгъухэм.
— Абы кърикIуэнур Алыхьырщ зыщIэр. Аращ гъащIэр, — жиIащ лIым.
Зэман кIэщI дэкIри, зауэ къэхъеящ, щIалэщIэу къуажэ цIыкIум дэсыр дашащ, лIым и щIалэ щIакъуэр къагъанэри.
— Дэ ди къуэхэр тлъагъужыни дымылъагъужыни, уэ уи къуэр зыщIыпIи яшакъым — сыту уехъулIа!- жаIащ аргуэру гъунэгъухэм.
— Абы кърикIуэнури Алыхьым ещIэ! Мыр гъащIэщ! — жиIэрт лIым.
ЦIыкIухэр факъыхуеджэ
ГугъапIэ
Дерсыр сщIыжу сыздэщысым, Iэуэлъауэ гуэр зэхызох. Сысакъыпэурэ сызэплъэкIмэ, и нэ хъурей цIыкIуитIыр къицIыщхъукIыу, дурэшым дэсщ зы дзыгъуэ цIыкIу, сэхуран еIункIри.
Ар зэрыслъагъуу, си гум, къилъэтыным хуэдэу, къеуэу щIедзэ. Хуэм дыдэурэ зыкъэсIэтщ, бжэр ездзылIэри, блыным сыкIэрыувэжащ.
Дзыгъуэми зищтэри бжэмкIэ къыщIэпхъуащ, ауэ сэ сыкъилъагъури гъуэлъыпIэ щIагъым щIэлъэдащ. ТIэкIу зиIэжьэри, абыи къыщIэжыжащ, арщхьэкIэ сызэрыщытт — игъазэри аргуэру щIэлъэдэжащ. Абы зыщигъэпщкIу хъуну зы гъуанэ цIыкIу ди пэшым иIэтэкъым. Сэ ар сщIэрти, мамыру сыщытт, адэкIэ сщIэнум сегупсысу…
Сегупсысым-сегупсысурэ, сигу къэкIар апхуэдизкIэ сигу ирихьыжати, сэ сыарэзыуэ сыкъыпыгуфIыкIащ икIи, си щэхур къэзыщIэн гуэр гъунэгъуу щымыту пIэрэ жыхуэсIэу, зысплъыхьащ, ауэ пэшым сэ нэмыщIа зыри щIэстэкъым.
Сигу къэкIар мырат: «Сеуэнщи, дзыгъуэ цIыкIур сутIыпщыжынщ. Здэжэр зэзгъэлъагъунщи, дыдейхэр къэкIуэжмэ, яжесIэнщ. Дзыгъуэ щыдиIэкIэ, джэдуи диIэн хуейщ. армырамэ, хэт дзыгъуэр къэзыубыдынур? Джэдур Зули сэри ди хъуэпсапIэт. Ауэ дэ сыт хуэдизрэ демылъэIуами, ди анэм ауэ жыжьэу дызытригъэхьэртэкъым.
Арати, а къомым сегупсысри, дзыгъуэ цIыкIум зыгуэр къыщыщIынкIэ сышынэу, бжэр Iусхащ. Гъуэгур хуит хъуауэ зэрилъагъуу, ар щIэцIэфтри кладовкэм зыдидзэжащ.
Махуэ псом сэ сегупсысащ, ди анэр къэкIуэжа нэужь, дзыгъуэ зэрыдиIэр зэрыжесIэну щIыкIэм. Абы щхьэкIэ сызэрыгуфIэм гу къылъатэмэ, Iуэхур зэIыхьат.
Пщыхьэщхьэм ди адэр къызэрыщIыхьэжу, сыбгъэдэлъадэри, дзыгъуэ зэрыслъэгъуар жесIащ, ауэ джэду Iуэху зесхуакъым…
— Дэнэ дзыгъуэ къыздикIар? — щIэупщIа мыхъумэ, абы сэ жысIа къомыр къыфIэIуэхуакъым.
Сэри, си мурадым зыри къызэримыкIар щхьэжэ сщыхъуауэ, зызущэхужащ.
Ауэрэ заул дэкIащ. Махуэ гуэрым ди адэм, зыгуэр хуейуэ кладовкэбжэр Iуихри, хужьгъэр зэрылъ тепщэч куум ису дзыгъуэ цIыкIу къилъэгъуащ.
— Уэлэхьэ, щIалэ, пэж дыдэу, дзыгъуэ диIэмэ, — жиIащ абы. — КIуэи шэнт щхьэгуэр къысхуэхьыт. Деплъынти абы и хэщIапIэм…
Сэ сыжэри шэнтыр къэсхьащ. Дядэм кладовкэр къыдигъэкъэбзыкIри, дзыгъуэр къиубыдащ. Ар иукIауэ щыхыфIидзэм, сэ жысIащ:
— Си гугъапIэ закъуэр… Абы сыт хуэдэу сыщыгугъат.
— Ар сыт гугъапIэ? — къыгурыIуакъым дядэм сэ зи Iуэху зесхуэр.
Абдежым сэ зызумысыжащ.
Ди адэм зыри жиIакъым, къыпыгуфIыкIа мыхъумэ. Ауэ махуэ зытIущ дэкIри, езым джэду дахэ цIыкIу къытхуихьащ…
КIуантIэ Iэзид.
Дэ къытхуатх
Уафэм къехуэха щыгъэ закъуэ
Унагъуэм сабий къахэхъуат. Пщащэ цIыкIу. НэкIу хъурей хужь цIыкIут. Щхьэц фIыцIабзэт. Нэ хъурей пIащэт, удзыфафэ щIэлъадэу. УдимыхьэхынкIэ Iэмал иIэтэкъым. «Пу мэшалыхь» жумыIэу уеплъыфыртэкъым. Иджы ахэр зэкъуэшитIрэ зэшыпхъуиплIрэ хъухэрт.
А цIыкIур сабий кIасэт. Адэм адрей сабий нэхъыжьхэр и куэщI, и анэм илъагъуу, зэи иригъэтIысхьатэкъым. Ауэ псоми къалъагъуми къыфIэмыIуэхуу, мы цIыкIур абы игъэджэгурт, и куэщI иригъэтIысхьэрт, дридзейрт, къиубыдыжырт. АпщIондэхукIи зэрылъэлъу дыхьэшх сабийм адэр и нэ щхъуэпсхэмкIэ еубзэрабзэрт.
А пщащэм адэм и мызакъуэу, куэд щыгуфIыкIат. Хьэблэри, Iыхьлы-благъэри. Гъунэгъу фызым благъэми Iыхьлыми ялъимыгъэсу цIэ фIэзыщын хуейр езырауэ къилъытати, анэшхуэми адэ-анэми «хьэуэ» къыхагъэкIатэкъым. КъурIэныр зыIэщIэлъ фызым къриIуа цIэр унагъуэм исхэм къабыл ящIащ. ЦIэфIэщ джанэри зыщигъэгъупщакъым.
Адэми, анэшхуэми, и къуэш-и шыпхъухэми, хьэблэми пщащэ цIыкIур кърахьэкIырти, анэм къыщылъысыжыр быдз щригъэфэнум дежт. Абы щхьэкIэ анэм зыри жиIэртэкъым. ЖиIэнури сытыт?!
А пщащэ цIыкIум и дэлъхухэм е и шыпхъухэм ящыщу дыгъуасэ гущэм хэзыпхар, нобэ къыбгъэдагъэхьэжынутэкъым. Чэзур нэгъуэщIым лъысын хуейт. ЗэкъуэшитIым я нэхъыщIэм нэху зэрыщу: «Мы фейцейр сэ нобэ хэспхэ хъуну?» — жиIэу пщэдджыжь къэс щIэупщIэми, дзыхь къыхуащIыртэкъым.
Гъуэгур я зэхуакуу къапэщыс унагъуэм я лIыр лэжьакIуэ къыщикIыжкIэ, накIуэпакIуэу дыхьэрти, сабийр я деж къихьырт. «Хьэуэ, уэдгъэхьынукъым, — жаIэу унагъуэм исхэм я бзэгупэ игъащIэкIэ къыпыхунутэкъым. и Iэблэм тес сабийр къыщыгуфIыкIыу, абы щыгъуэми лIы накъэпакъэшхуэм и нэкIу Iув пхъашэм Iэпэ щабэ цIыкIухэмкIэ щепэщэщкIэ, лIыр гуфIэрт.
Ауэ анэшхуэр… Зыми и пщIыхьэпIэ къыхэхуатэкъым мамэ (арат анэшхуэм къуэрылъхухэр зэреджэр) а хъыджэбз цIыкIум апхуэдизу щыгуфIыкIыну. Зауэри гъаблэри зыгъэва, зи щхьэгъусэр хъыбарыншэу зауэм хэкIуэда фызыжьыр нысэм хуэтэмакъкIэщIт. «Сэ къуэщ, тIасэ, сызыхуейр», — жриIэххэурэ, и нысэр аргуэру зы пщащэ цIыкIукIэ къыхуэупсат.
Ауэ а кIэсыж цIыкIур Iыхьэлейм икIауэ абы фIыщэу зэрилъагъур зэрыжиIэн псалъэхэр хузэгъэпэщыртэкъым. Къыгуэудауи щытелъэщIаи щыIэу псалъэ анэшхуэм и къуэ закъуэ IупскIэ ипIам и кIэсыж пщащэ цIыкIум сыт щыгъуи жриIэр зыт: «Уафэм къехуэха щыгъэ закъуэ»…
Мэлей ФатIимэ.
Ди къуажэхэр
Дей (Мэртэзей) къуажэр илъэс 276-рэ ирокъу
Нобэ Дей къуажэр зэрыс щIыпIэм къэтIысын ипэкIэ лъэгу псор дей мэзу, пхъэщхьэмыщхьэ жыгхэри, псэуалъэ къызыхэпщIыкI хъунухэри иту, и лъэгур мывэкIэщхърэ псы къабзэ цIыкIу мэзым пхырыжу щытащ. Псы цIыкIур псынэпс къабзэу зэхэлъэдэжауэ арат.
А псори къалъытэри, жэмыхьэтхэр псы цIыкIум и Iуфэм IутIысхьат. Геодезист Чичагов Степан Къэбэрдей Инымрэ Къэбэрдей ЦIыкIумрэ ятеухуауэ зэхилъхьа географие картэм цIыху щыпсэу щIыпIэу къыщигъэлъагъуэм укъыщоджэ Мэртазэхэ я къуажэр жэмыхьэт зыбжанэу зэхэсу. А лэжьыгъэр Чичаговым щигъэзэщIар 1744 гъэрщ (Кабардино-русские отношения в XVI — XVIII веках, стр. 173 — 175, Т.2, г. Нальчик, «Эль-фа», 2007). А картэм къыщыгъэлъэгъуащ Мэртэзейр.
НэгъуэщI илъэсхэри щыIэщ, Мэртэзей къуажэм и къежьапIэу къагъэлъагъуэу. Интернетым итщ 1740 гъэр; Iэщыж Л.М. хъыбар IуэрыIуатэ къуажэм дэлъхэр и тегъэщIапIэу етх 1746 гъэр (Iэщыж Л. М. «Мэртэзей къуажэм и тхыдэм щыщхэр» зыфIища тхылъым; Налшык, «Эль-Фа», 2004, н.7).
А къэдгъэлъэгъуа илъэсхэм ящыщу архивыр лъабжьэ зыхуэхъур 1744 гъэращ. Ауэ къуажэр пасэу тIысауэ жыпIэ хъунущ, пэж дыдэр дымыщIэми.
Чичаговым зэритхымкIэ, Дей къуажэр жэмыхьэтиплIу зэхэту къогъуэгурыкIуэ, ауэ ахэр, зэрыгурыIуэгъуэщи, зы мазэм е зы илъэсым зэхэтIысхьакъым.
А зэманым лIакъуэлIэшхэм я псэупIэр щызэрахъуэкIым я акъылэгъу- IупэфIэгъу лъэпкъхэри я гъусэу Iэпхъуэу щытащ.
Дей къуажэр иджы зэрыс щIыпIэм япэ дыдэу къитIысхьауэ щытар Жагъыщэхэщ, лъэпкъитху я гъусэу. Жагъыщэхэ я ужькIэ Деипс Iуфэ къетIысылIащ Мэртазэхэ, лъэпкъиплI я гъусэу. Ещанэу, Къуныжьей жэмыхьэту, Деипс Iуфэм Мэртазэхэ япэмыжыжьэу къетIысылIауэ щытащ Къуныжьхэ, лъэпкъих я гъусэу.
Шыгуэней жэмыхьэтыр Деипс Iуфэм яужь дыдэу, еплIанэу къэтIысащ (Безрокъуэ, Шыгуанэ, псори зэхэту лъэпкъипщI зэгъусэу). Абы иужькIэ жэмыхьэтиплIыр зэхэтIысхьэжри, Мэртэзей къуажэ хъуащ.
1920 гъэм Къэбэрдейм Совет властыр щыува нэужь, Мэртэзей къуажэр ДейскэкIэ зэрахъуэкIащ, Дей псы цIыкIум, дей мэз итам тращIыхьри.
Бузд Къэралбий,
Токъу Сарэ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:7. Пшынауэ цIэрыIуэ, РСФСР-м щIыхь зиIэ и артист. 8. Налшык и уэрамхэм щыкуэд къуалэбзу. 10. ПIалъэкIэ нэгъуэщI къалэ, щIыналъэ кIуэ цIыхур къыщыувыIэ хабзэ унэ. 12. ЦIыху нэпсейм щхьэкIэ жаIэ хабзэщ: «ЩIымахуэм … IэмыщIэ къуитыфынукъым». 13. ХьэщIэ лъапIэм хуаукI Iэщ. 15. Ху къызыщIаIукI къэкIыгъэ. 17. Зэщхьэгъусэхэр, я бынхэр. 18. КIуэ пэтми бжьиз зымыкIу. 21. Бгы … 22. Нарт фызыжь Уэрсэрыжь и фIыгъэкIэ Лъэпщ ищIа мэкъумэш Iэмэпсымэ. 24. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, ар куэдрэ уэмэ, и дамэр мэкъутэ. 25. ТхылъымпIэ е гъущI зэрызэкIэрагъапщIэ. 27. Джэрэзыжу, мыл гущIыIум къыщагъафэ. 29. Къуажэдэс унагъуэм и гъавэ хъумапIэ. 31. Хадэм зэрилэжьыхь Iэмэпсымэ. 32. Къэрэгъул, плъыр, … 35. Ахърэтым зэреджэ нэгъуэщI псалъэ. 37. Адыгэм къахэкIа усакIуэ нэхъ Iэзэ дыдэхэм ящыщ, Къэрэшей-Шэрджэсым и цIыхубэ усакIуэ.
Къехыу:1. Зиусхьэн лъэпкъ. 2. Зи щхьэм имыт, емыгупсысу Iуэху гуэрхэр зэрызыхъэ. 3. … куэбжэ зиIэ … мастэ щощIэ. 4. Японием е Америкэм узэрыкIуэфынур кхъухьлъатэкIэщ е абыкIэщ. 5. Шыр IумпIафIэ къызэращI кIапсэшхуэ. 6. Къурш лъэныкъуэмкIэ къриху жьы щIыIэтыIэ. 9. Цы хужь зытет шы. 10. Чыржын, мэжаджэ, хьэтыкъ, … 11. ЩIэжьей. 12. Узэрыбэуэн хьэуар къомэщIэкIыу дунейр щыхуабэвэх зэман. 14. Iэпслъэпс. 16. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Адыгэ драмэ театрым и джэгуакIуэ, Урысей Федерацэм щIыхь зиIэ и артист. 18. Iэхъуэхэм зэрахьэу щыта щыгъын щIыIутелъ. 19. Iэщым, шым якIэрыхъыжьэ бадзэшхуэ. 20. МахуэцIэ. 23. Бгы щIэуда. 24. Гукъеуэ зиIэр псэлъалэщи, … зиIэр тIэхъуалэщ. 25. Анэкъилъху. 26. Нартхэм я фадэр къызыхащIыкIыу щыта пхъэщхьэмыщхьэ. 28. Шым и «вакъэ». 30. «Щауэ …» — КъардэнгъущI Зырамыку, ПащIэ Ленэ сымэ ягъэзащIэ уэрэдыжь. 31. Мыщэ и къуэ … 33. … зыхэвэ нэхърэ бжэн зыхэпкIэ. 34. Абы имыIэ дунейм теткъым, аргъуей зэзрэ … кхъуейрэ мыхъумэ. 36. Егъэлеяуэ псышхуэ, тенджызым нэхърэ нэхъ ин, джей абрагъуэхэр хэсу. 38. … вы бжьакъуэм къокI.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Мэкъуауэгъуэм и 18-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:1. Хьэждал. 4. Хьэжмэт. 7. Хамэ. 8. Iулъхьэ. 9. Пхъы. 10. Шыд. 12. Ефэ. 13. Елгъэр. 14. Сэрей. 16. Уашхэ. 19. Къута. 20. ГъукIэ. 21. Мыл. 24. Ахърэт. 26. Къумахуэ. 27. Уэтэр. 28. Хьет. 29. Шыгу. 31. Быж. 33. Дерт. 34. Мыщэ. 35. Къаплъэн. 36. Тэрэзэ.
Къехыу:1. Хьэхэбасэ. 2. Жэмыш. 3. Лэгъуп. 4. Хьэсы. 5. Малъхъэ. 6. Тхьэгъэлэдж. 11. Дей. 12. Еру. 15. Ещанэ. 17. Армум. 18. АкIэ. 22. Сагъындакъ. 23. ХэтIэхэсэ. 25. Тут. 26. Къурш. 28. Хьэрып. 30. Гурышэ. 31. Бжэн. 32. Журт.
