ЗэхуэIэфIу екIуэкIащ
Бахъсэн къалэ дэсхэм Адыгэхэм я махуэр мы гъэм аргуэру Iэтауэ ягъэлъэпIэну зэрамурадым и хъыбарыр нэхъ пасэу зэхэтхат.
«Къалэну зыхуэзгъэувыжар нэхъ псынщIэу зэфIэзгъэкIынкъэ» жысIэри, сыщежьэм гъусэ зыхуэсщIащ Къармэхьэблэ къыщыхъуа си ныбжьэгъу, налшыкдэс Бышэн Хьэбас.
«ГъущIышым» дису дыздэжэм, дэ гу лъыттащ адыгэ фащэ екIухэмкIэ зэщыхуэпыкIа шухэр гъуэгубгъумкIэ зэрырикIуэм.
КъызэрыдгурыIуамкIэ, ахэр Дыгулыбгъуей къуажэбгъум щызэхуэсу арат. Дынэсащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и япэ Президент КIуэкIуэ Валерий и цIэр зезыхьэ уэрамым. Абдежым дэ къэтлъэгъуащ Бахъсэн лъэныкъуэмкIэ къикIыу лъэсу къыкIуэцIрыкI цIыху гупышхуэхэр.
Махуэр, узэрыщыгуфIыкIыну, уэфIт. Уэрам бгъуфIэшхуэм и кIыхьагъкIэ къыщыунэхуащ цIыкIуи ини, хъулъхугъи бзылъхугъи щхьэхуэ-щхьэхуэурэ щызэгъэуIуа, зи щыгъын щхъуэкIэплъыкIэхэр дыгъэпсым нурыбэу пэлыд къалэдэсхэр. Абыхэм яхэтт, я ныбжьыр нэхъ хэкIуэтами, бжьыфIагъэ нэсрэ зэпIэзэрытагъэрэ къэзыгъэлъагъуэ нэхъыжьыфIхэр. Сабий дыгъэ цIыкIухэр, зыкъызэщIакъуарэ егугъупэу, гъуэгукум ирикIуэхэрт, я гъэсакIуэ пажэхэр ядэщIыгъурэ псори зэхуэгумащIэрэ зэщыгуфIыкIыжхэу.
ЗекIуэм хэтхэм я нэхъыбапIэм лъэпкъ фащэхэр къазэрыщылыдыкIыр телъыджэ тщыхъуами, нэхъ гъэщIэгъуэныжыр уэрамым и бгъуитIымкIэ щиувыкIахэми апхуэдэу зэрызыкърахырт, нэгъуэщI ялъэмыкIами, я щыгъынхэр лъэпкъ уагъэхэмкIэ екIуу гъэщIэрэщIат. ИщхьэкIэ къызэрыхэдгъэщащи, Дыгулыбгъуей къуажэм и кум щызэрихьэлIахэм ныбжьыщIэхэри сабийхэри куэдыкIейуэ яхэтт. Ахэри зэрыхуэпар, и нэхъыбапIэр, мыдрейхэм ещхьти, дгъэщIагъуэрт: «Апхуэдиз фащэ екIу икIи дахэ дэни къраха, дауи яхузэгъэпэща?!» — жытIэурэ.
Иужьым къызэрыдгурагъэIуамкIэ, Бахъсэн къалэ округым хыхьэ жылагъуэхэм я лIыкIуэхэр зыхэта цIыхубэ парадыр Лениным и цIэр зезыхьэ уэрам нэхъыщхьэм кърикIуэри, Дыгулыбгъуей къуажэм къыдыхьащ, КIуэкIуэ Валерий и цIэр зезыхьэ уэрамым къыщысым, псори къэувыIащ, гуфIэгъуэм къыхыхьэну шухэм япэплъэн хьисэпкIэ.
«Махуэгъэпс» фIэщыгъэр
игъэщыпкъэу
А махуэм иращIэкIа гуфIэгъуэ дауэдапщэхэм я етIуанэ Iыхьэу щытащ Дыгулыбгъуей къуажэм ипщэкIэ къэлъагъуэ Махуэгъэпс Iуащхьэ тхыцIэ кIыхьышхуэм и лъабжьэм хуей зэхуэщимэшхуэу зыщызыукъуэдия губгъуэ бгъуфIэм щекIуэкIа Iуэхугъуэхэр.
Бахъсэн къалэм хыхьэ жылагъуэхэм дэс лIакъуэхэм я унагъуэ пщIантIэхэр къызэрымыкIуэу дахэу, я зэхэухуэнэкIэкIи зэмылIэужьыгъуэбэу гъэщIэрэщIат. ЖыпIэнурамэ, абыхэм щызэхуэса зэунэцIэджэгъухэр, дэ гу зэралъыттауэ, я щхьэ закъуэ къудейуэ щызэхэмысыжхэу, зыр адрейм я деж хьэщIапIэ кIуэхэурэ япщэфIа шхыныгъуэхэмкIэ зэдэгуашэрт, зэхуэгуапэрт, щызэрихьэлIэхэр зэщыгуфIыкIыжхэрэ зэхуэжумартхэу. Къыхэдгъэщ зэрыхъунумкIи, а щIыпIэр зыгъэбжьыфIа «лэгъупэжь пщыIэхэр» къызэзыгъэпэщахэм дэри даIущIати, гу къызэрытлъатари зэрызыщыдагъэпсэхуари IэфIу дигу къинащ.
Дыгъэпсым щIигъэна мы фэхум ини цIыкIуи, хъулъхугъи бзылъхугъи, пIэщIэгъуэ яхэмылъу, зыгъэгузэвэни ядумылъагъуу, зэрыщызекIуэм ущымыгуфIыкIынкIэ Iэмал иIэтэкъым. Сабийхэр, яфIэгъэщIэгъуэну, къащхьэщыт бгым дэкIырти, и щыгур ягъэдахэу къыщхьэщыувэрт. Iэбгъэ-Iэбгъэу зэхэша хъуа «къалэ» цIыкIум и ипщэ лъэныкъуэмкIэ джэгуалъэшхуэхэр щагъэувати, ныбжьыщIэхэм абыхэм зыщатIыжырт.
Махуэр гугъэпсэхуу зэрекIуэкIым дыщыгуфIыкIрэ адыгэр зэрызэкъуэтым дригушхуэу, Iуащхьэм дыдэкIащ. Абы дыкъыздехыжым, дэ гу лъыттащ адэ жыжьэу къэлъагъуэ гъуэгу къэгъэшыпIэм шу гупышхуэ къызэрытехьам. Ахэр къыщысым, Iуащхьэ лъащIэ бгыщIэм дыщIэтт…
Ипэ ит шууитIыр, дазэрыIуплъэу, къэтцIыхужащ. Ахэр, ижьымкIэ къыщегъэжьауэ, Бахъсэн къалэ администрацэм и Iэтащхьэ Мамхэгъ Хьэчимрэ Къулъкъужын къуажэ щыщ нэхъыжьыфI, Къэнжал бгым дэкIахэм я шуупэ гъуазэ Бабыгуей Сосрыкъуэрэт. А тIум яужь итт, уэтIи-псытIи зэдыхэта, жьыуей Iэджи зыщIихуа, шууей хахуэхэу гъуэгуанэфI зэдызэпызычахэр.
Концерт
гъэлъэгъуапIэм
«Бахъсэн — си къалэу си лъахэ!» псалъэхэр зыхэгъэбыдыхьа эстрадэ гъэлъэгъуапIэм щыщIидзащ махуэшхуэм ехьэлIа гуфIэгъуэ зэхыхьэм. Утыкум хъуэхъу псалъэ щыжаIащ республикэм и Iэтащхьэм и Администрацэм и тхьэмадэ Къуэдзокъуэ Мухьэмэд, Къэбэрдей-Балъкъэрым и Хабзэгъэув IэнатIэм и Iэтащхьэм и къуэдзэ Жанатаев Сэлим, КъБР-м и вицепремьер, мэкъумэш хозяйствэмкIэ и министр Говоров Сергей, республикэм и Парламентым и УнафэщIым и къуэдзэ АфэщIагъуэ Михаил, Iуащхьэмахуэ щIыналъэм и администрацэм и тхьэмадэм и япэ къуэдзэ Улимбашев Арслан сымэ, нэгъуэщIхэри.
Зэхыхьэм къыщызэхуэсахэм пэублэ псалъэкIэ захуигъэзащ Бахъсэн къалэ округым и Iэтащхьэ Мамхэгъ Хьэчим.
— Дэ, адыгэхэм, гулъытэ хэха зыхуэтщI махуэ нэхъыщхьэу иджыри къыздэсым диIар накъыгъэм и 21-рщ. Ди гуапэ зэрыхъунщи, илъэс зыбжанэ ипэкIэ ди республикэм щыхагъэунэхукIащ фокIадэм и 20-ри. Мыр, гупсысэу пкъралъхьамкIэ, мамырыгъэм, дахагъэм хуэщIащи, ди лъэпкъым ижькIэрэ зэрихьэ и хабзэ дахэхэу шыIэныгъэм, зэпIэзэрытыныгъэм, зым адрейм пщIэ хуэщIыным къыхуезыджэхэр, нэгъуэщIу жытIэмэ, адыгагъэм щыщхэр къыщыдгъэлъэгъуащ. Ди адэжьхэм къызэранэ-кIащ дызэрыгушхуэ хъун тхыди щэнхабзэ екIуи. Гундэлэн иджыблагъэ къыщыхъуа зэпэщIэувэныгъэхэу зи лъэужьыр гъэкIуэдыжын хуейуэ къытпэщылъхэм дамыгъэIуэщхъуу, нобэ мыбдежым дызэрызэхуэсар икъукIэ ехъулIэныгъэшхуэу къызолъытэ. Абы къыдегъащIэ лъэпкъыр дызэрызэкъуэтри, мамырыгъэм дыхущIэкъуу, зэдэIуэжу дызэ-дэпсэунымкIэ къаруушхуэ зэрыдбгъэдэлъри, — къыхигъэщащ Мамхэгъ Хьэчим.
КъБР-м и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Юрий бахъсэндэсхэм зэрызахуигъазэ и хъуэхъум къеджащ Къуэдзокъуэ Мухьэмэд. «Адыгэхэм (шэрджэсхэм) я махуэм ди нэгу къыщIегъэхьэж лъэпкъым лIэщыгъуэкIэрэ къызэринэкIа гъуэгуанэ кIыхьыр, ди фIэщ ещI абы дяпэкIи зэрызихъумэжыфынур, зэрызиужьыфынур, дызэрыс щIыналъэр зи хэкуу къэзылъытэ псоми зэрызадригъэкIуфынур».
Къалэдэсхэм я гукъыдэжым нэхъри хагъэхъуащ республикэм и уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэхэмрэ къэфакIуэ гупхэмрэ. Къызэхуэсахэр щыгуфIыкIащ Къудей Заретэ зи унафэщI «Дыгулыбгъуей» цIыхубэ ансамблым и зыкъэгъэлъэгъуэныгъэм, КъБР-м щIыхь зиIэ и артист, композитор, уэрэдус Iэзэ Лосэн Тимур зэхиша «Бзэрабзэ» гупым игъэзэщIа пшыналъэхэм, УФ-м, КъБР-м лъэпкъ къафэхэмкIэ щапхъэгъэлъагъэу къыщалъыта «Нал цIыкIу» ансамблым хэт ныбжьыщIэхэм я зыгъэзэкIэм, нэгъуэщIхэми.
Махуэгъэпс и лъэгум щекIуэкIа тхьэлъэIур и кIэм нэблэгъауэ дэ зыхуэдгъэзащ махуэ зыбжанэ ипэкIэ Къэнжал бгым дэкIахэм я гъуазэу ищхьэкIэ зи гугъу тщIа Бабыгуей Сосрыкъуэ.
— Сосрыкъуэ, Къэнжал и Iэшэлъашэр зэщIэгъэхьэным апхуэдиз махуэ щIевгъэхьар сыт?
— Гъуэгуанэр жыжьэщ икIи хьэлъэщ, дэгъэзеигъуэщ, задэщ, узытеувэр мывалъэщ, — къыдитыжащ жэ-уап дызэупщIам. — Куэдым яцIыху Мэзкуу щылажьэ тхыдэдж, тхакIуэ Сокъур Валерэ. Ар, а махуэхэм къытхыхьэжри, бгым ди гъусэу ныдэкIуеящ. Абы къыддилъагъу псори, зэригъэщIэгъуэнур имыщIэу, фIэтелъыджэт, дыздынэс щIыпIэхэм я цIэхэм ехьэлIа тхыдэ хъыбарыжьхэр къытхуиIуэтэжырт…
Тхыгъэри сурэтхэри
КЪУМАХУЭ Аслъэн ейщ.
