Элиот Томас
ЦIыхубэ зэхэтыкIэм усэм щихь къалэныр
Усэр цIыхубэ зэхэтыкIэм зэрыхэIэбэ щIыкIэр къыдгурыIуэну дыхуеймэ, абы и зэфIэкIыр шэчыншэу дэзыгъэлъагъу гуэрхэм гу лъыттапхъэщ, ахэр къемыхъулIэмэ, езы усэри усэу убж мыхъуну. Абыхэм ящыщу укъимыкIуэту псом япэ пхуигъэувэнущ укъызэджэ усэм гурыфIыгъуэ къуитын зэрыхуейр. Сыт хуэдэ гурыфIыгъуэ ар жыфIэнкIи хъунщ. Жэуап фызот: усэм фIэкIа нэгъуэщIым зыми къуимытыфын гурыфIыгъуэ.
Пэжщ, дэтхэнэ усакIуэ нэсми, ар щэджащэ дыдэуи щремыт, и усэхэм я мыхьэнэр абыхэм дыкъеджэну зэрытфIэфI къудейм деж щиухкъым. Зыгуэр пфIэфIынымкIэ Iуэхур зэфIэкIыу щытамэ, апхуэдэ фIэфIыныгъэм къихь гурыфIыгъуэр хэIэтыкIахэм яхыубжэ хъунутэкъым. Езым зыхуигъэувыжынкIи хъуну къалэн щхьэхуэхэм уакъыфIэкIмэ, усэм сытым дежи щIэуэ зыхэпщIэ гуэрым щыгъуазэ уещI. Е гурыщIэ пцIыхум нэгъуэщIынэкIэ урегъэплъ. Е зэгуэр зыхэтщIа, ауэ псалъэ къызыхуэдмыгъуэтыфа гуэрым топсэлъыхь. Апхуэдэ щIыкIэу абы ди псэр нэхъ къулей ещIри мыхьэнэхэм я уафэм щекIуэкIыр нэхъ гурыIуэгъуэ тщещI. Ауэ дэ зи гугъу тщIыну дызыхуейр усэм нэрыбгэм зэрызригъэужьымрэ абы къеджэ цIыхум игъуэт гурыфIыгъуэ лIэужьыгъуэмрэкъым. Дэ фIы дыдэу къыдгуроIуэ усэм къыдит гурыфIыгъуэр зыхуэдэри ар ди гъащIэм къызэрыхэIэбэ щIыкIэри. ГурыфIыгъуэ къыдиту ди гъащIэм къыхэмыIэбэмэ, усэкIэ уеджэ хъуххэнукъым абы. Ауэ а къалэнитIыр зэриIэм арэзы утехъуа нэужь, гу лъытапхъэщ усэм абыхэм къафIэкIыу иджыри бэ зэхэтыкIэм лэжьыгъэ щхьэхуэ зэрыщигъэзащIэр. А лэжьыгъэр сэ зэрыхъукIэ абрагъуэу къэлъытэным срителъхьэщ. Сэ сызэрегупсысымкIэ, мыхьэнэшхуэ дыдэ иIэщ лъэпкъым езым и усэ пшыналъэ иIэжыным. Мыхьэнэ щIиIэр усэр къызыгурыIуэ цIыхухэм папщIэ къудейкъым, апхуэдэхэм хамэ лъэпкъыбзэ зрагъащIэу а бзэхэмкIэ езыр-езыру усэм гурыфIыгъуэ хахыныр къатехьэлъэнукъым. Зи гугъу сщIы Iуэхум бэм нэрыбгэу хабжэу хъуар къызэщIеубыдэ, абы усэр къызыгурымыIуэхэри, и лъэпкъым нэхъ усакIуэшхуэу иIэхэр зымыцIыхухэри яхэту. Дызытепсэлъыхьыну сызыхуейр усэм мис а иджыпсту зи гугъу сщIа и къалэнращ.
Дэ дощIэ усэм усакIуэм и лъэпкъэгъухэми, абы и бзэкIэ псалъэ цIыхухэми уасэ щхьэхуэ, гъуазджэм и адрей къудамэ псоми ялейуэ, зэрыхуагъэувыр, нэгъуэщIыбзэкIэ тхэ усакIуэхэм хуагъэувынкIэ Iэмал имыIэу. Пэжщ, щIыпIэм и нэпкъыжьэ мэкъамэми сурэтыщI гъуазджэми телъщ. Ауэ хамэ лъэпкъым и мэкъамэмрэ и сурэт гъуазджэмрэ къыбгурыIуэну, шэч хэмылъу, куэдкIэ нэхъ тыншщ. Прозэр щызэбдзэкIкIэ абы и дахагъэм зыгуэр зэрыкIэрыхум хэти щыгъуазэщ. Усэр зэдзэкIын хуей хъумэ, абы романым нэхърэ нэхъыбэ фIэкIуэду къыдолъытэ. ЩIэныгъэлI лэжьыгъэ зэбдзэкIыу сощIри, абы кIэрыхушхуэ щыIэкъым. Усэр бзэм и щIыналъэм быдэу зэрепхар европеибзэхэм я тхыдэм къегъэлъагъуэ. Курыт лIэщIыгъуэхэм щегъэжьауэ латиныбзэр философием, диным, щIэныгъэм я бзэу екIуэкIащ лIэщIыгъуитI-щыкIэ узэIэбэкIыжыху. Ауэ лъэпкъыбзэхэр тхыбзэ пщIы зэрыхъунур ягу къэзыгъэкIар усэращ. Абы гъэщIэгъуэн зыри хэлъкъым, сыту жыпIэмэ, усэм цIыхум и гурыщIэхэмрэ гукъеуэхэмрэ къигъэлъэгъуэну и къалэнщ. ГурыщIэхэмрэ гукъеуэхэмрэ хэт и дежкIи щхьэхуэщ, гупсысэхэр псоми я зэхуэдэу щытми. Хамэ лъэпкъыбзэкIэ угупсысэну нэхъ тыншщ а бзэмкIэ зыгуэр зыхэпщIэн нэхърэ. Аращи, гъуазджэм и зы къудамэми зы лъэпкъыр адрейхэм къахигъэщхьэхукIкъым усэм хуэдэу. Лъэпкъым и бзэр къыпхутехынущ, къарукIэ абы и еджапIэхэр нэгъуэщIыбзэм пхутегъэувэнущ. Ауэ а лъэпкъым дунейр хамэбзэкIэ зыхищIэу ебгъэсэфыху бзэжьыр пхуэгъэкIуэдынукъым. Абы сытым дежи зэрыщыIэр зыкъуигъэщIэнущ гурыщIэхэм хэIэбэ усэбзэмкIэ. «ХамэбзэкIэ зыхищIэ» жызоIэ. Абы «хамэбзэкIэ уи гупсысэхэр къэIуэтэн» жыхуаIэм нэхърэ куэдкIэ нэхъыбэ къызэщIеубыдэ. ХамэбзэкIэ къэпIуэта гупсысэр а гупсысэ дыдэрауэ къонэж. Ауэ щыхъукIэ, хамэбзэкIэ зыхэпщIамрэ уигу къеуамрэ нэгъуэщI зыгуэр мэхъу. НэгъуэщIыбзэ зэзгъэщIарэт щIыжыпIэн щхьэусыгъуэхэм ящыщщ абы и фIыгъэкIэ иджыри зы цIыху къыпхэхъуа хуэдэу узэрыхъур. Ауэ хамэ лъэпкъыбзэ ар ууейм и пIэ ибгъэувэну зэбгъащIэ щIэмыхъун щхьэусыгъуэщ, дызищIысыр ди щхьэкIэ дгъэкIуэдэжыну дызэрыхуэмейр. Бзэ зызыужьар пхуэгъэкIуэдыжыну къыщIэкIынкъым абы ирипсалъэ лъэпкъыр умыгъэкIуэдыжауэ. Лъэпкъ гуэр нэгъуэщIыбзэкIэ псэлъэн щIыщIидзэ щхьэусыгъуэр бзэщIэр зыгуэркIэ мыдрейм къофIэкIри аращ. Абы бзэ нэхъ махэр ауэ сытми иригъэкIуэтэкI къудейкъым. Япэрей бзэм елъытауэ, и гурыщIэхэри и гупсысэхэри нэхъ нэгъэсауэ къиIуэтэну Iэмал кърет.
ГурыщIэхэмрэ гукъеуэхэмрэ псом нэхърэ нэхъыфIу лъэпкъыр зэрыпсалъэ бзэ къызэрыгуэкIымкIэ, бэм щызэхэт гуп лIэужьыгъуэ псоми къыщысэбэпымкIэ, къэIуэта мэхъу. Бзэм и IукIэм, и мэкъамэм, и макъхэм, псалъафэхэр зэрызэхэувэ щIыкIэм абы ирипсалъэ лъэпкъыр адрейхэм къазэрыщхьэщыкIыр къагъэлъагъуэ. Прозэм нэхърэ усэм гурыщIэмрэ гукъеуэмрэ нэхъ къеIуэтэф жысIэм къизгъэкIкъым усэм гупсысэ куу щIэлъын хуэмейуэ хьэмэрэ усэ щэджащэхэр а лъэныкъуэмкIэ къызэрыгуэкIым къащхьэщымыкIыу. Си гупсысэм адэкIэ зезгъэубгъункъым нэгъуэщIыпIэ дыхимыхьэн щхьэкIэ. Ауэ дызэгурыIуауэ дыбжынщ гурыщIэхэм я нэхъ куухэр цIыхухэм езыхэм я бзэмкIэ дунейм къытехьа усэхэм къызэрыщагъуэтыр, гъуазджэм и адрей къудамэхэри нэгъуэщIыбзэкIэ ядж усэхэри къэгъэнауэ. ЖытIам, дауи, къикIкъым усыгъэ лъагэр дэтхэнэ зыми ицIыху гурыщIэхэмрэ гукъеуэхэмрэ я деж щиухыу. Усэр псоми къагурыIуэ къудейм хуэбгъакIуэ хъунукъым. Лъэпкъ зэрубыдам щIэныгъэ нэхъ зыбгъэдэлъу, псэм и курыкупсэр нэхъ кууэ къэзыхутэфу хэт цIыхухэм зыхащIэр а бзэм ирипсалъэ я лъэпкъэгъу къызэрыгуэкIхэм зыхащIэм нэхъ тохуэ нэгъуэщIыбзэ зыIурылъ, ауэ апхуэдэ дыдэу гъащIэ куу езыхьэкIхэр зырытехуэм нэхърэ. ЗэхэтыкIэр узыншэмэ, лъэпкъым и усакIуэшхуэр дэтхэнэ и зы лъэпкъэгъуми пэгъунэгъущ сыт хуэдизкIэ ахэр щIэныгъэкIэ зэщхьэщыкIми.
«УсакIуэм и лъэпкъым деж къалэн щехь» щыжыпIэкIэ мыхьэнэ нэхъ зиIэр къэIуэта хъуркъым: абы къалэн щихьыр псом япэрауэ и бзэм дежщ. Абы и къалэнщ а бзэр ихъумэну, нэхъ къулей ищIыну, зригъэузэщIыну. Адрей цIыхухэм зыхащIэр къиIуатэурэ усакIуэм а гурыщIэр зэрегъэзахуэ, нэхъ къагурыIуэ ещI. Абы цIыхухэм асыхьэтым зыхащIэр ярегъэлъагъужри езыхэм нэхъ зацIыхужыну Iэмал ярет.
УсакIуэ щIалэм деж
Париж, щIышылэм и 17, 1903 гъэ
Зиусхьэн лъапIэ!
Уи тхыгъэр къысIэрыхьа къудейщ. ФIыщIэ пхузощI псэм ехуэбылIэу апхуэдэ дзыхьышхуэ къызэрызэбгъэзам папщIэ. Абы нэхъыбэ схуэщIэну пIэрэ: сэ схужыIэнукъым уи усэхэр зыхуэдэр, критикэ мурад лъэпкъи сиIэкъым. Критикэм и псалъэр зэзэмызэххэщ IэдакъэщIэкIым щылъэIэсыр, критикэм жиIэхэри нэхъыбэм зыр адрейм къызэрыгурымыIуам къыхэкIа фIыуэ е къызэрыгуэкI гуэру къыщIокI. КъызэрытфIагъэщIым хуэдэу сыт ищIысри псалъэкIэ къыпхуэIуэтэну щыткъым. КъэхъукъащIэ куэд къыпхуэгъэлъагъуэркъым, ахэр псалъэр иджыри здынэмыса щIыпIэм щыIэщи. Псом нэхъ зытепсэлъыхьыгъуейр гъуазджэ IэдакъэщIэкIхэращ - дэ ди гъащIэ кIэщIым зэи мыкIуэдыжыну къабгъурытхэм.
А пэублэ кIэщIыр сщIа иужькIэ бжесIэфынур зыщ: уи усэхэм ахэр адрейхэм къахэзгъэщхьэхукIын къару ябгъэдэлъкъым, ауэ щэхуу, куууэ езыхэм яиж гуэр щоулъэпхъащэ. Псом нэхъ IупщIыу ар зыхэслъагъуэр иужьрей «Си псэ» усэращ. «Леопарди» усэми а Псэшхуэ зи закъуэм епха гуэр къыхыхьэ хуэдэу щытщ. ИтIани мы усэхэм иджыри уасэшхуэ яIэкъым. Абыхэм иджыри Iэзагъ яхурикъуркъым - а иужьрейри, Леопарди теухуари яхэту. Усэхэм гур къитхьэщIыкIауэ къыдыщIыбгъуа тхыгъэм къызгуригъэIуащ сэ езым зыхэсщIэу, ауэ къысхуэмыIуатэу абыхэм ядэзгъуэр.
Си усэхэр хъуа жыбоIэри укъызоупщI. УпщIэр зыхуэгъэзар сэращ. Япэм нэгъуэщIхэм уеупщIырт. Уэ ахэр журналхэм ибогъэхь. Адрейхэм я усэхэм ибогъапщэри уи жагъуэ мэхъу языныкъуэ редакцэхэм уи IэдакъэщIэкIхэр къызэрырагъэхьыжыр. Аращи, чэнджэщ уэстыну хуит сыщыпщIакIэ, сынолъэIу мы Iуэхур къэбгъэнэну. Уэ къыбдалъагъун ехъулIэныгъэ къыболъыхъуэ, ар иджыпсту нэхъ узыхуэмей дыдэращ.
Зыри къыбдэIэпыкъуфынукъым, чэнджэщи къуитыфынукъым. Зыри. Зы Iэмал закъуэщ щыIэр: уи гум иплъэ. Тхэным уезыхулIэ щхьэусыгъуэр зэхэгъэкI. Уи гум и щэхупIэм къыщежьэрэ а къарур? Зызыхуэумысыж: утхэ мыхъуну къыщIэкIамэ, уилIыкIынут абы? Псом нэхъыщхьэращи, жэщ сыхьэтхэм я нэхъ щэхум зэупщIыж: сытхэн хуейуэ пIэрэ сэ? Жэуап пэж къыщыгъуэт уи гум. «НтIэ, сэ сытхэн хуейщ» жыпIэмэ, мыхьэнэшхуэ зиIэ а упщIэм апхуэдэ жэуап ептыну ухуитмэ, абы къуит Iэмалыншагъэм къыхэкIыу уи гъащIэр щIэрыщIэу къыщIэбдзэжын хуейщ. Уи гъащIэр, абы хэт дакъикъэ нэхъ къыпфIэмыIуэху дыдэхэри хэту, а тегушхуэныгъэм и дамыгъэ лъапIэ хъун хуейщ.
ИтIанэ дунейм бгъэдэкIуатэ. Япэу щIым къытехьа цIыхум ещхьу, плъагъумрэ зыхэпщIэмрэ, пфIэфIымрэ упсэуху зыбгъэдомыгъэхьэнумрэ пхужыIэмэ еплъ. Лъагъуныгъэм теухуа усэ умытх: ипэм деж куэд щIауэ къэгъуэгурыкIуэ, хэти ицIыху жыпхъэхэм защыдзей. Ар псом нэхърэ нэхъ гугъущ: гъэунэхугъуэ куу ухуейщ фIы, телъыджэ куэд здэщыIэ лъэныкъуэм зыгуэр щIэуэ хэплъхьэфын щхьэкIэ. Яужэгъужам укъригъэлыну уи махуэкъэс гъащIэр уиIэщ. Тетхыхь уигу хэзыгъэщIым, уи хъуэпсапIэхэм, блэкI пэтрэ узыубыда гупсысэм, дахагъэ гуэр уи фIэщ зэрыхъум. Щэхуу, Iэсэу, куууэ, уи фIэщу тхэ. Уи гум илъыр къэIуэта хъун папщIэ, укъэзыухъуреихьхэм, пщIыхьэпIэхэм, гукъэкIыжхэм яхэплъэ. Ауэ махуэ къэс уи нэгу щIэкIыр зэшыгъуэу къыпщыхъумэ, ар плъагъум и лажьэу умыбж. Уи щхьэ гъэкъуэншэж уи махуэхэр къулей пхуэщIын хуэдэу, усакIуэм щыщу пхэлъыр зэрыримыкъумкIэ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, дахагъэ къэгъэщIыным телажьэ цIыхум и дежкIэ гъащIэ зэшыгъуи щIыпIэ фаджи щыIэкъым. Хьэпсым уису сощIри, абы щыгъуэми уи сабиигъуэр, а гукъэкIыжхэм я мылъку гъэтIылъыпIэ щIэншэр къыпхуэнэнутэкъэ? Яхэплъэ абыхэм гупсысэр уи Iэпэгъуу. А зэман кIыхьым щыщу пщыгъупщэжахэм псэ къахэгъэхьэжи зыпцIыхужынущ, уи закъуэныгъэри цIыхухэм я Iэуэлъауэр бгъэдэмыхьэу зыблэкI пшапэм хэт унэ пхуэхъунщ. Апхуэдэ щIыкIэу зыкъэбгъуэтыжа нэужь, усэ стхарэт жыпIэмэ, уигу къэкIыххэнукъым а усэхэр хъуарэ мыхъуарэ зыгуэрым уеупщIыну. АфIэкIа ухуеижынукъым уи лэжьыгъэхэмкIэ журналхэр къыдэпхьэхыну: ахэр уи лъым хэпщIауэ, уи гъащIэ налъэу, уи макъыу къыпщыхъужынущ. IэдакъэщIэкIыр фIы щыхъур абы гукIэ ухуэныкъуэу щыптхым и дежщ. Апхуэдэ къэгъэщIыкIэ хьэлэмэтым езым къретыж тхыгъэм къылъыс увыпIэр, нэгъуэщI зэхэгъэкIыпIи щыIэкъым. Аращ, зиусхьэн лъапIэ Каппус, зы чэнджэщ закъуэ фIэкIа щIозмытыфынур: уи гум иплъэ, зэгъэцIыху уи гъащIэ псынэр къызыщIэж кууупIэр. А къыщIэжыпIэм жэуап къуитынущ: утхэн хуей? КъыщIэкIынкIи хъунщ дахагъэ зэхэлъхьэным укъыхуигъэщIауэ. Арамэ, къащтэ а хьэлъэри хьы, зыми абы къыпэкIуэну саугъэт нэрылъагъумкIэ уемыупщIу. Зыгуэр зэхэзылъхьэм и псэр мамыру щытын хуейщ: е езыр зыхурикъужу, е къэхъугъэм зэрекIум къыхэкIыу.
Ауэ, уи закъуэныгъэм зыхуэбгъазэу, апхуэдэу куууэ узыпхрыплъыжа нэужь, усакIуэ ухъун мурадым ухущIегъуэжынри хэлъщ: зэрыжысIащи, умытхэу упсэуфыну къыпфIэщI закъуэмэ, усакIуэ ухъуххэнукъым. ИтIани уи гум зызэрызыхуэбгъэзар лей хъунукъым. А зэманым щегъэжьауэ уи гъащIэм Iэмал имыIэу гъуэгу хэплъыхьахэмкIэ зиунэтIынущ икIи сэ сынохъуэхъу а гъуэгухэр дахэу, хьэлэлу, насыпыфIэу, жыжьэ нэсу къыщIэкIыну, жысIэфынум нэхърэ нэхъыбэкIэ сынохъуэхъу.
Сыт иджыри схужыIэнур? Си гугъэмкIэ, жыIапхъэ псори къэIуэта хъуакIэщ, чэнджэщу уэстыфынур щэхурэ уи фIэщу натIэм ит гъуэгум утетынырщ. Абы зэран ущыхуэхъуфынур нэрылъагъу ехъулIэныгъэ ухущIэкъумэщ, дакъикъэхэм я нэхъ щэхум уи гущIэм узэриплъэну упщIэхэм я жэуапыр уи щIыбкIэ щекIуэкI гъащIэм къыщыплъыхъуэн щIэбдзэмэщ. Уи тхыгъэм профессор Горачек и цIэм сыщрихьэлIати си гуапэ хъуащ. А щIэныгъэлI псэ къабзэм си гум фIыщIэрэ пщIэрэ къыхуинащ апхуэдиз илъэсым ирамыхыжауэ. КхъыIэ, си гурылъхэр схулъэгъэIэсыж абы, си дежкIэ лъапIэщ абы и гулъытэри иджыри къэс сызэрыщымыгъупщэжари.
Ныбжьэгъу хуэдэу сызыхэбгъэплъа усэхэр ныпхузогъэхьыж. Иджыри зэ фIыщIэ пхузощI уи гур къабзэу ахэр дзыхь къызэрысхуэпщIам папщIэ. Си фIэщу, зэрыслъэкIкIэ пэжу жэуап щIостыжар а дзыхьым хуэфащэ сыхъун щхьэкIэт, сыхуэмыфэщэнкIи хъунущ.
Гуми псэми къыбгъэдэкIыу,
Райнер Мария Рильке
