
Къуэшыркъуей
Сыкъызэрыжэпхърэ, си хэкужьыр си хъуэпсапIэт
Иджыблагъэ «Адыгэ псалъэ» газетым и хьэщIэщым къригъэблэгъат Сирие Хьэрып Республикэм илъэс и пэкIэ къиIэпхъукIыжа ди лъэпкъэгъу Пэунэж Яшар.
Пэунэж Яшар Урыс-Кавказ зауэм щыгъуэ хэкур зрагъэбгынахэм ящыщщ Яшар и адэжьхэр. Пэунэж Щэмел — арат зэреджэр Яшар и адэшхуэм, Кавказым икIам. Яшар юрист IэщIагъэм хуеджащ. ИужькIэ Полицэ академиер къиухри, хабзэхъумэхэм илъэс 20-кIэ яхэтащ, полковник хъуауэ къулыкъум къыхэкIыжащ. Хэкум къэкIуэжын и пэ уэчылу лэжьащ.
— Хэкум къэвгъэзэжын мурад фиIэт, Iэмалыншагъэ мыхъуамэ?
— Зауэр къэмыхъей щIыкIэ дигу къэкIащ къэдгъэзэжыну. 2002 гъэм полицэм сыкъыщIыхэкIыжар адэжь щIыналъэм сыкъэкIуэжыну арат. А илъэс дыдэм и мэкъуауэгъуэм Налшык сыкъэкIуащ. МазитI сыщыIэри, Щам згъэзэжащ нэхъыфIу зыхуэзгъэхьэзыру Къэбэрдейм сыкъэIэпхъуэжын папщIэ…
— Къэбэрдейр фи нэгу къызэрыщIыхьэу щытамрэ къызэрыфлъэгъуамрэ зэщхьэщыкIыныгъэшхуэ яIэ?
— Дэ зэхэтхырт хэкур зэрыдахэр. Ауэ ар жаIэ къудейкIэ, зыхуэдэр пщIэнутэкъым. Кавказым и мэзхэм, псыежэххэм, жьыбгъэ къабзэм, — псори жэнэтым хуэдэщ, цIыхуу исми уи псэр дахьэх. Къыхэзгъэщыну сыхуейщ: ди хэкур мывалъэу щытами, дэ тфIэдэхэнут. Сыту жыпIэмэ, ар ди адэжь щIыналъэщи. «Жэнэтым цIыху имысмэ, уисыфынукъым», — жаIэ. Ди щIыпIэм щыпсэу цIыхухэращ хэкур нэхъри зыгъэдахэр. Ди бынхэри апхуэдэ гупсысэщ зэдгъэдэIуар. Сэ хэкум хузиIэ щытыкIэм хуэдэ дыдэу схужыIэнукъым, ауэ си щIалэхэми, къуэрылъхухэми зыпащIын щымыIэу адыгэ фащэр, адыгэшыр, джэгур, макъамэхэр ягу зэрырихьым сыщыгъуазэщ. Ар ди лъым хэтщ.
Iуэху и лъэныкъуэкIэ жыпIэмэ, ди тхылъхэм я зегъэкIуэныр гугъу демыхьу зэфIэха хъуащ. Нэхъ къииныр къэрал IуэхущIапIэ куэдым дызэрекIуалIэрт.
— ПсэукIэр дауэрэ зэтевублэрэ? Дауи, абы гугъуехь куэд пыщIащ. Ахэр зэфIэха зэрыхъуным теухуауэ уи гупсысэр къэсщIэну сыхуейт.
— НобэкIэ къэзыгъэзэжыну зи мурадыр куэд мэхъу. Абыхэм я Iуэху зэфIэкIынукъым фIы, псапэ зыщIэ цIыхухэм я закъуэкIэ. Ар къэрал Iуэху хъун хуейщ. Адыгэхэр Урысей къэралыгъуэм дызэрыщыщым дэ шэч къытетхьэркъым. Апхуэдэу егупсысын хуейщ ди къэралри. 2010 гъэм къыдэкIыжащ Федеральнэ закон №99-р. Абы и япэрей статьям и 3-нэ пычыгъуэм, ещанэрей статьям и 2-нэ пычыгъуэм щыгъэнэIуащ урысей лъэпкъхэм ящыщу хэхэсу псэухэм зэрадэIэпыкъуну щIыкIэр. Апхуэдэ закон щыщыIэкIэ, дэ дызэгупсысыр мыращ: Урысейм хыхьэ Кавказым и лъэпкъыу адыгэхэр щалъытэкIэ, хэхэс адыгэхэри абы къыгуэхыпIэ имыIэу хеубыдэ. Сыту жыпIэмэ, хэхэс адыгэхэм лъэпкъым и тхыдэр, и бзэр яхъумэжащ. А псом ялейуэ, гурэ псэкIэ Кавказым пыщIахэщ. Дэ дэнэ дыщыIэми, мы Кавказым, Урысейм дыщыщщ. ДызыщыщIэр паспорт закъуэращ. Ар димыIэми, мыбы исхэм нэхърэ нэхъыфIу хэкур дымылъагъумэ, нэхъыкIэу тлъагъуркъым. Хэкум фIы къехъулIэмэ дызэригуапэри, Iей къыщыщIмэ дызэрижагъуэри, абы лей къытехьэмэ, тхъумэн папщIэ ди псэр ттыну дызэрыхьэзырри жытIэфынущ. Дэ тщыщ дэтхэнэми апхуэдэущ Хэкур зэрызыхищIэр. 2011 гъэм накъыгъэм и 25-м къыдэкIащ №678 Указыр. Абы ипкъ иткIэ, фонд къызэрагъэпэщащ мы къэралым и цIыху хэхэсу дэнэкIи щыIэр яхъумэну я къалэну. А фондым зэфIэкIышхуэрэ мылъкурэ иIэщ. Апхуэдэу щыщыткIэ, Сирием щекIуэкI зауэм щыкIуэд ди лъэпкъэгъу тхьэмыщкIэхэм МЧС-р ядэIэпыкъупхъэт. Пэжщ, мы Iуэхум УФ-м и къэрал щIыб политикэри хэлъщ. А политикэмрэ дэ жытIэхэмрэ зэмызэгъынкIи мэхъу. Ари дэ къыдгуроIуэ. АбхъазымкIэ уплъэмэ, абыхэм Сирием кхъухьлъатэ ягъакIуэри я лъэпкъэгъухэр къашэж, псэупIэ ират, лэжьыгъэ IэнатIэкIэ ядоIэпыкъу. Урысейм и дамэ кIапэм щIэт а къэрал цIыкIунитIэм ар хузэфIокI. Ди нэхъыжьхэм куэдрэ жаIэу зэхэтхырт: «Урысей пащтыхьым и зэран зы щхьэц налъэкIэ къыдэкIамэ, ар пщIыкIэ гъэбэгъуауэщ Тыркум и зэрану къыдэкIар». Апхуэдэу щыт пэтми, нобэ Тыркум дэтлъагъур сыт? Хасэхэр и жьауэм щIэт хуэдэурэ, Тырку къэралыгъуэр ядоIэпыкъу къулейсызыгъэм хэхуахэм. Езы къэралым зыкъыхимыгъэщу ядрегъэIэпыкъу нобэ гузэвэгъуэм хэт ди лъэпкъэгъухэм.
Ди гуныкъуэгъуэ нэхъыщхьэхэм ящыщщ псэупIэ тхуэхъунур. Унагъуэ зыбжанэ республикэм и куей зэмылIэужьыгъуэхэм ягъэIэпхъуащ, унэ иратащ, зэман гуэркIэ и уасэр япшыныжыну. А Iуэхум сызэрегупсысыр мыпхуэдэущ: зи уасэр спшыныжыну унэр, сэ сымылъагъуу, си унафи си гупсыси хэмылъу къызатын хуей? ДАХ-м и тхьэмадэ Сэхъурокъуэ Хьэутий мызэ-мытIэу къэпсалъэу зэхэтхащ а Iуэхум теухуауэ, абы жиIахэр нахуапIэ хъуатэмэ, ди гуапэ хъунут. Ар зытеухуаращ: псэупIэхэр щIыналъэ зэмылIэужьыгъуэхэм къыщащэхуу щхьэж и благъэ зыдэс е лэжьапIэ IэнатIэкIэ и Iуэху нэхъ щыдэкIынур хуагъэлъэгъуэну, унагъуэ къэс нэхъ къищтэ щIыпIэр къыхрагъэхыну.
— Иджыри сытым фигъэпIейтейрэ?
— Сыт хуэдизу цIыхухэр гуапэу къытхущымытми, адэкIэ дыпсэун щхьэкIэ, дылэжьэн хуейщ. Уэри зэрыпщIэщи, унагъуэм зы цIыху лажьэкIэ хуэгъэпсэунукъым абы цIыхуу щIэсыр. Аращи, псори лэжьыгъэ хуейщ адрейхэм ират улахуэм хуэдэ къыпэкIуэу. Адыгэм жеIэ: «ЛIэнум зыгъэлIэн ешх». ЦIыхум унэ кърата щхьэкIэ зыхуей игъуэтынукъым, зауэр щекIуэкIым игъэзэжын хуей хъунущ.
— КъимыкIыфу Сирием къина адыгэхэм нобэкIэ я псэукIэм фыщыгъуазэ?
— Дэ бэлыхь мыухыж дыхэтщ дунейм дыкъызэрытехъуэрэ, сэ зэрысщIэжрэ апхуэдэщ. Ди адэшхуэхэр хэкум зэрикIрэ гугъэн-дыгъэным щыщIакъым. Тхыдэм уриплъэжмэ, зауэм хэхэс гъащIэр дыдж ящищIу къекIуэкIащ. Лъэпкъ кIуэд, унагъуэ кIуэдыр къахуэкIуэм зызытрагъэпсыхьыжурэ, иджы къэсащ. «Щхьэр псэумэ, пыIэ щыщIэркъым», — жаIэ. къызэфIэувэжащ хуэм-хуэмурэ. Адыгэр псэемыблэжщ, лIыгъэ хэлъщ. Аращ мо хьэрыпу дызыхэсми фIыуэ дыкъыщIалъагъур. Иджы сыт я Iуэху зытетыр абы къинахэм? Япэрауэ, зыгуэр уIэгъэ е сымыджэ хъуакIэ, хущхъуэрэ дохутыррэ ягъуэтыркъым. Нэху ягъэблэну уэздыгъэ яIэкъым, газ, псы щыIэкъым. Ахэр псори зы жэщ-махуэм сыхьэткIэ, сыхьэтитIкIэ кърату аращ. Шхыным и уасэм пщIыкIэ хэхъуащ. Ущылэжьэн щыIэжкъым. ЩIакхъуэхьэ дэкIам, къимыгъэзэжынкIэ мэхъу: е шэм пэщIэхуэнущ, е Iэщэ IэщIалъхьэнурэ зауэм Iуагъэхьэнущ. Мис апхуэдэ гузэвэгъуэм хэт ди лъэпкъэгъухэри мыдэкIэ щыIэхэри догугъэ Урысейм лъэбакъуэ ичу и цIыхухэр ихъумэжыну.
Епсэлъар ЩОДЖЭН Iэминатщ.
Благовещенкэ
ДызэрыцIыхужу аращ
Дызэрыщыгъуазэщи, иужьрей илъэс-илъэситIым къриубыдэу Сирие къэралыгъуэм адыгэ куэд къиIэпхъукIыжащ. Абыхэм ящыщу цIыху мин ныкъуэм нэблагъэм Къэбэрдей-Балъкъэрым къагъэзэжащ. А Iуэхум дяпэкIэ кIуэ пэтми нэхъ зиубгъуну хуагъэфащэ.
Къумахуэ Аслъэн, СтIащ Исам, Аулъэ Линэ сымэ. КъыфхузоIуэтэж Благовещенкэ щызэхэтхамрэ щытлъэгъуамрэ.
СтIащ Исам ди хьэтыр къилъагъури, езым я гъунэгъуу щыс Гъыш Ануархэ я деж дишащ. Илъэс 69-рэ зи ныбжь лIым бжьыфIагъэу къыбгъэдэкIыр зыхуэдизыр дымыгъэщIэгъуэн тхузэфIэкIакъым. Ар къызэрыддекIуэкI щэным лъабжьэу хуэхъужри адыгагъэрат, абы къызэщIиубыдэу цIыхум хэлъын хуей хьэлхэм ящыщу зэпIэзэрытыгъэ, нэшхуэгушхуагъэ, нэщхъыфIагъэ хуэдэхэрат.
Махуэ хуабэ «цIывыгъуэм» жьы нэхъ къыщытщIихункъэ жытIэри, жыгышхуэ щIагъым псори дыщIэтIысхьащ. ЛIиплIыр, зэми тIурытI зитщIыкIыурэ зэми дызэхыхьэжурэ, дызэпсалъэрт. Гъыш Ануар гугъэзэгъэгъуэ гуэр аддэ куууэ къызэрыпкърыкIым гу лъумытэнкIэ Iэмал иIэтэкъым. А щэным дитхьэкъуарэ уэршэрыным дыдихьэхауэ дыздэщысым, Ануар къедгъэIуэтэжащ щалъхуа къуажэр Джолан лъагапIэхэм щыщыпсэуам адыгэхэм яIа псэукIэр зыхуэдар, иужькIэ Дамаск пэгъунэгъуу щетIысэхам я щхьэ кърикIуам теухуа хъыбархэр. Ауэ а псом я нэхъыщхьэжу, Ануар и гукъэкIыжхэм дэ нэхъыщхьэу зы хэтлъэгъуащ. Ар лъэпкъым, дэнэ къыщыщIимыдзами, хэлъ адыгагъэр зэрызыфIимыгъэкIуэдыным яужь зэритарщ, абы къызэщIиубыдэ хьэл-щэн нэхъыщхьэхэм сытым дежи пщIэ хуащIу цIыхухэр къызэрыгъуэгурыкIуарщ.
— Ануар, уэра иджыпсту Благовещенкэ нэхъыжь дыдэу дэсыр? — жытIэу дыщеупщIым, Гъышым къыджиIащ:
— Уэтей ФуIэд и ныбжьыр илъэс 85-рэ ирокъу. Ар иджыпсту Налшык щыIэми, куэд дэмыкIыу мы къуажэм къыдэтIысхьэжынущ. Тхьэм жиIэмэ, ар ди нэхъыжьынущ.
Гъыш Ануар и пхъурылъхухэм ябгъэдэсщ. СтIащ Исам и щхьэгъусэ Аулъэ Линэ журналистхэм къыдэчэнджэщащ Благовещенкэм дэс адыгэхэр а къуажэм дяпэкIэ «Дыщэ хьэблэкIэ» еджэ хъуну пIэрэ жиIэри. ЗэкIэ жетIэфынур арати, ар къэрал унафэу щытын зэрыхуейр къыгурыдгъэIуащ.
ДызэрегупсысымкIэ, урыс къуажэм дагъэтIысхьэжа адыгэхэм я гур мыкIуэдын папщIэ абыхэм щIэх-щIэхыурэ яхуэзапхъэщ. АбыкIэ сэбэп хъуфынут а къуажэм дэт ЩэнхабзэмкIэ унэм хэт тхылъ хъумапIэм (библиотекэм) щылажьэ Джэш ФатIимэ.
КъищынэмыщIауэ, Хэкури лъэпкъри къазэрыхуэныкъуэр Сирием къикIыжахэм зыхащIэн папщIэ, Алътуд, Къэрэгъэш адыгэ къуажэхэм щыпсэухэм ахэр Iуэхугъуэ гуэрхэм ирагъэблагъэмэ тэмэмт. Апхуэдэуи республикэм щрагъэкIуэкI щIалэгъуалэ, псапащIэ Iуэхугъуэхэм Сирием къикIыжа адыгэхэри хэшэн хуейщ. АбыкIэ сэбэп хъуфыну IуэхущIапIэхэм я унафэщIхэм ар ягу къэкIамэ арат.
Гъыш Ануар Хэкужьым къызэритIысхьэжрэ илъэс ирикъуми аращ. А лIы бжьыфIэм абазэхэ, къэбэрдей псэлъэкIэхэр тыншу зэрыздригъэкIур згъэщIэгъуати:
— Сэ си дежкIэ зэхэдз щыIэкъым: шапсыгъри, бжьэдыгъури, къэбэрдейри, дэнэкIэ щыIэ адыгэри сэркIэ зыщ — адыгэщ, — жиIащ абы.
Гъышхэ я деж щызэхуэса гупым Сирием щIэх-щIэхыурэ узыщрихьэлIэу щыта нэгъуэщI зы телъыджагъэ гуэри ягу къагъэкIыжащ: ар хьэрыпхэми адыгэбзэр фIыуэ зыгъэшэрыуэ къахэкIыу зэрыщытарщ.
СтIащ Исам икъукIэ сэбэп къытхуэхъуащ Гъыш Ануар дыщепсалъэми, къуажэкIэм щитIысыкIа ЛIымахуэ-Сыжажэ зэщхьэгъусэхэм дащригъэцIыхуми. «Япэ дыдэрауэ сыт нэхъ фызыхуэныкъуэр?», — жытIэу унагъуитIми дащеупщIым, Исамщ абыхэм я цIэкIэ жэуап къыдэзытыжар. Ар зыщIэлъэIуар къызыхыхьэжахэм къатемыхьэлъэну къилъытэхэращ: языныкъуэ унагъуэхэм тIуащIэ-щащIэу яIэ хъуа икIи зэрамыпэсыж е зэрамыхьэж хьэпшыпхэрщ. Дэ гу зэрылъыттамкIэ, дызихьэщIахэр хуэныкъуэщ шэнтым деж щыщIэдзауэ ерыскъыр щахъумэ щIыIалъэ, хьэкъущыкъу хуэдэхэм, хадэм зэрелэжь Iэмэпсымэ, нэгъуэщI-къинэмыщI Iэджэми.
Ауэ Гъышыр къызэщIэнащ:
— Дауэ дызэрылъэIуэнур? жиIащ. ДоукIытэ. Адыгэм игъащIэми апхуэдэ щэн тхэлъакъым. Сэ куэдрэ си нэгу къыщIоувэж Джолан дыщисым лъэпкъым тщыщ тхьэмыщкIэ гуэр адыгэхэм зэрахьэу щыта шхапIэ-зэхуэсыпIэхэм я деж къыIуувэу зэрыщытар. Здэщытым къратIамэ, и Iыхьэт, армыхъуамэ, абы и Iэгу ущIауэ дэ зэи тлъэгъуакъым. Адыгэм хуашийр къаIихырт, хьэрыпхэм кърат къищтэнутэкъым.
Мис апхуэдэ хъыбархэр къыдэтхащ дыздэщыIа жылэм.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
Анзорей
Гугъэм гъащIэр дощIэращIэ
Сирием къиIэпхъукIыжа унагъуэ зыбжанэ Лэскэн куейм хыхьэ Анзорей, Ерокъуэ къуажэхэм дэсщ. Абыхэм я Iуэху зыIутыр зэдгъэщIэн мурадкIэ ди лъэпкъэгъухэм далъыгъуэзащ.
СтIащ Мариам ипхъу цIыкIур и гъусэу. Япэу дызэкIуэлIар ХьэпащIэ Тамбийрэ СтIащ Мариамрэ я унагъуэрщ. Псэуалъэр яхэтщ Анзорей къуажэм мэз-губгъуэ лъэныкъуэмкIэ гъэза и уэрамыбгъум щаухуа унэщIэхэм.
Унэм щIэсу дызрихьэлIар нысащIэмрэ зэлIзэфызым япхъу цIыкIумрэт. ГуфIэжу къытпежьа зэанэзэпхъум ди лэжьэгъу Къалмыкъ Аднан дыкъыщIежьа Iуэхур адыгэбзэкIэ гуригъаIуэу щыхуежьэм, бысымхэм анэдэлъхубзэр къагурымыIуэу къыщIэкIащ.
ХэкIыпIэу щыIэр арати, Аднан хьэрыпыбзэкIэ епсалъэурэ жаIэр схузэридзэкIыжащ. Мариам щыгъуазэ дызэрищIамкIэ, и щхьэгъусэр Налшык махуэ къэс кIуэ-къэкIуэжу щолажьэ. Езыр иджыпсту унэм дэсщ, Дамаск дэт къэрал университетым инджылызыбзэм зэрыщыхуеджар, абы иужькIэ зэдзэкIакIуэу зэрылэжьар къыджиIащ.
— Анзорей фыкъызэрыдэтIысхьэжам сыт хуэдэ фIыгъуэ хэфлъагъуэрэ, — щыжытIэм, нысащIэм жэуап къыдитащ: «Налшык нэхъ пэгъунэгъущ (къэIэпхъуэжахэм ящыщу адрейхэр зыдагъэтIысхьэжа къуажэхэм нэхърэ), узэрызэхэзекIуэн транспорткIэ зэгъэпэщащ, сыхьэт ныкъуэм и кIуэцIкIэ къалащхьэм унос, езы жылэм дэсхэр адыгэщ, цIыху гуапэхэщ».
Мариам зэрыжиIэмкIэ, зыщIагъэтIысхьа унэмкIэ арэзыщ. Ар къаIэрыхьэнымкIэ «Пэрыт» хасэр дэIэпыкъуэгъу къазэрыхуэхъуар, адрейхэми хуэдэу, зы илъэс дэкIмэ, унэм и пщIэр иратыжу щIадзэну зэрыарар къыджиIащ унэгуащэм.
Тхыгъэри сурэтри КЪУМАХУЭ Аслъэн ейщ.
Адыгэхэм къытхужаIахэр
И щхьэм и хуитыныгъэм зыри пищIыркъым адыгэм, лей кIэлъызумыхьэмэ, сабийм хуэдэу жыIэдаIуэщ, ухуэткIийми, ухэзэгъэнущ, уемыкъуэншэкI закъуэ, — ар къыпхуидэнукъым. И лIыгъэ тепсэлъыхь хабзэкъым адыгэр, и щхьэ щытхъужынукъым, ауэ нэгъуэщIым лIыгъэ зэрихьамэ, абы щытхъункIэ зигъэнщIынукъым.
Лапинский Теофил.
Зауэм щыIухьэкIэ, адыгэм и Iэщэ-фащэ нэхъыфI дыдэмкIэ зызэщIеузадэ. И Iэщэрэ и фащэкIэ ар лъэпкъ куэдым къахощ, Азием дэнэ къэна, Европэми щыслъэгъуакъым шэрджэсым и Iэщэмрэ и фащэмрэ нэхъ дахэрэ нэхъ Iэрыхуэрэ.
Хъан-Джэрий СулътIан.
Иналрэ Симазэрэ я Дыщэ хьэблэр
Благовещенкэ урыс къуажэм (Сирием къикIыжа адыгэхэр зэреджэр «Дыщэ хьэблэщ») дэтIысхьэжа зэщхьэгъусэхэу ЛIымахуэ Иналрэ Сыжажэ Симазэрэ я деж дыщыкIуам, абы щыIэт Инал и къуэш нэхъыжь Нартрэ Симазэ и адэ шыпхъум и къуэ ЛъэнкIэпIашэ Джылъахъстэнрэ. УнагъуэщIэм нэхъыжьу яхэсыр Инал и анэращ, ауэ ар а пщыхьэщхьэм Налшык хьэщIапIэ кIуауэ къэтти, дрихьэлIакъым.
СэмэгумкIэ къыщыщIэдзауэ: ЛIымахуэхэ Нартрэ Иналрэ, Инал и щхьэгъусэ Симазэ, ЛъэнкIэпIашэ Джылъахъстэн, къащхьэщытыр Къалмыкъ Аднанщ.
Хэкужьым япэу къэзыгъэзэжар Иналщ. Абы лъандэрэ илъэсрэ ныкъуэрэ мэхъу. Симазэ къызэрыкIуэжрэ илъэс хъуами аращ. Унагъуэр Благовещенкэ къызэрыдэтIысхьэжрэ дэкIар мазэрэ ныкъуэрэщ. Абы къыхэкIкIэ я хадэр хасэну хунэсакъым. Ауэ зэщхьэгъусэхэр щIышхуэ зэраIэм щогуфIыкI. ЖыгкIэ мыкъулей дыдэми, хадэм итщ тут мэракIуей, мыIэрысей.
Инали Симази Сирием хиубыдэ Хъэнэсир къуажэм къыщалъхуащ. ЩIалэмрэ пщащэмрэ аращ зэщхьэгъусэ щызэхуэхъуари. ЗэкъуэшитIыр — Иналрэ Нартрэ унэ кIуэцIыр къищIыкIыным пыщIа лэжьыгъэхэм фIыуэ хозагъэ.
«Хъэнэсир дэса псоми апхуэдэу фIыуэ анэдэлъхубзэр вгъэбзэрабзэрэ?», — жытIэу дыщыщIэупщIэм, Инал и къуэш Нарт жиIащ:
— МыбыкIэ щекIуэкIыр сыт? Адыгэ псоми зэхуэдэу я бзэр яхуэгъэшэрыуэркъым, пэжкъэ? АбыкIи апхуэдэщ. ДыщыцIыкIум ди адэ-анэр адыгэбзэкIэ къыдэпсалъэу щытащ. Бзэуэ тIурылъым и дахагъэри, и беягъэри абдежым къыщежьэу къыщIэкIынщ.
Тхыгъэри сурэтри Аруан Идар ейщ.
Тхьэзэплъ Хьэсэн
Сирие, Джолан, Мумсие
Уэрэд
Сирием и ЛIыхъужь,
кхъухьлъатэзехуэ, генерал-лейтенант
Абазэ Мамдухь и фэеплъу
Си псэм и фIыгъуэ,
Си псэм и дахэ,
Си Сирие дыщэ,
Си лъагъуныгъэ,
Си гум и гъагъэр
Ноби пхуогъагъэ,
Си псэм и IэфIыр
Ноби пхуогуашэ.
Си сабийгъуэр уи гущэрылъу,
Сэ си щIалэгъуэр уи щIыгурысу,
Уи жумартыгъэр къыздэбгуэшащ,
Сэри си гъуэгур дахэу хэпшащ,
Си Сирие дыщэу си щIылъэ лъапIэ,
Си гъащIэ гъуэгум и нур къежьапIэ.
Сэ си дахагъыр уэ пхуэзгъэпсати,
Си къэгъэгъэгъуэр уэ уэсхьэлIати,
Зы вагъуэижу сыпхэкIыжащ,
Уи щIыгум си псэри къиувэжащ.
Си щIыпIэ дыщэу псэм и гущапIэ,
Си щIыпIэ дахэу, си псэм и лъапIэ.
Уэ узиадэу сэ укъызоплъыр,
Уэ узианэу сэ сыкъолъыхъуэр,
Ауэ зыщIыпIи сыщумыгъуэт,
Уи гур мэхыщIэ — уи бын къыпхуэтщ,
Си щIыгу дахащэу Мумсие лъапIэ,
Си Джолан бгыхэу си псэм и жапIэ.
Си псэм и фIыгъуэ,
Си псэм и дахэ,
Си Сирие дыщэ,
Си лъагъуныгъэ,
Си гум и гъагъэр
Уэ къыпхуогъагъэр,
Си псэм и IэфIыр
Уэ къыбдогуашэ.
Налшык — Щам — Джолан
Анэдэлъхубзэм папщIэ
Анзорей къуажэм дэтIысхьэжащ Къатхэ Мухьэмэд-Дибрэ Уджыхъухэ Нэзхьэрэ я унагъуэри. Ахэр уэрам щэху тесщ. Куэбжэм дыIухьауэ дыщыджэм, Мухьэмэд-Диб гуфIэжу къыдэкIащ. ФIэхъус гуапэ къыдиха иужь, и «къеблагъэр» япэ иту, жытIэну псоми дыхунимыгъэсу, я пщIантIэм дыдишащ.
Унэ кIуэцIым дыщIишэну хэта щхьэкIэ, пырхъуэр нэхъ щIыIэтыIэу къэтлъытэри, абдеж дыщетIысэхащ. Мухьэмэд-Дибрэ Нэзхьэрэ я гъусэу мэпсэу Нэзхьэ и шыпхъу Фадуэ.
Диб (аращ гъэкIэщIауэ езыр зэрызэджэжыр) Анзорей къызэрыдэтIысхьэжа щIыкIэм, и хъыбарым тедгъэпсэлъыхьащ:
— Хэкужьым дыкъихьэжауэ, «Дружба» зыгъэпсэхупIэм дыщыщIэсым, «Хэку» зэгухьэныгъэм и тхьэмадэ НэкIацэ Владимир къыдэупщIауэ щытащ: «къуажэ гуэрым унэ фызыщIэсын къыщыфхуэдгъуэтмэ, вдэну?», — жиIэри. «Сыт щIэдмыдэнур?», — еттыжащ дэри жэуап. Аращи, дыкъызэрыфлъагъущ. Мы дызэрысыр Гъубжокъуэхэ я лъапсэщ. Абыхэм пщIантIэм дэсын балигъ ямыIэжу дэ дыкърихьэлIащ. Унэр зейуэ щытахэр дунейм ехыжати, абыхэм я щIалэ цIыкIур лIыпIэ иувэху хуиту фыдэс къыджаIащ. «Фызыхуейр ефщIэ, фызэрыхуейуи зефхьэ, дауэгъуу зыри къэувынукъым, тевгъэкIуэдари псы хэкIуадэ хъунукъым. АдэкIэ щIалэ цIыкIур ин хъумэ, унэр хуейм къыфхуигъэнэнщ, хуеймэ къывищэжынщ», — апхуэдэ зэгурыIуэныгъэ диIэу дыкъыщIэтIысхьащ.
Дибрэ Нэзхьэрэ Анзорей зэрыдэтIысхьэжрэ мази 2,5-рэ хъууэ аращ. Фадуэ къахыхьэжа къудейщ.
— СамыгъэукIытэн щхьэкIэ къыдыхьэркъым унэр зейхэр, — жеIэ Диб. — Сэ къэкIуэну сыхуейт дунейм ехыжам я къуэшитIри — Тимуррэ Хьэжысмелрэ. Хьэжысмел Налшык дэсщ, Тимур мыбы щопсэу.
Диб бжьэдыгъу адыгэ лIакъуэм щыщщ. И щхьэгъусэмрэ абырэ Хэкужьым къыщихьэжам АдыгеймкIи кIуахэт.
— Сигу ирихьакъым, — жеIэжыр Къатым. — Мейкъуапэ нэхъыбэу щызэхэпхыр урысыбзэщ. Зэ сыдэкIуадэри, адыгэбзэкIэ сызэпсэлъэн ерагъыу дэзгъуэтауэ аращ. Налшык апхуэдэкъым. Мыбы анэдэлъхубзэр нэхъ щызэхыбох, абыкIэ узэпсэлъэни нэхъ щыбогъуэт.
Дибрэ Нэзхьэрэ бынищ яIэщ: пхъуитIрэ зы къуэрэ. Хъыджэбзхэм языхэзыр Тыркум щыщ адыгэ щIалэ дэкIуауэ абы щопсэу. Адрейр Голландием хиубыдэ Харлем къалэм дэсщ. ЩIалэр, Къэбэрдейм щыщ нысэ къишауэ, Катар къэралым щопсэу. Абы и щыкъур Нартан дэс ПащIэхэщ.
Къат Мухьэмэд-Диб дыздыбгъэдэсым, Ерокъуэ къуажэм дагъэтIысхьэжа унагъуэм я деж ди лъэIукIэ псэлъащ. Абы дэсыр Диб и анэ шыпхъум и къуэ Цей Мырхьищ. Мырхьи и щхьэгъусэри Уджыхъухэ я пхъущ, и цIэр Маядэщ. Диб зэрыжиIэмкIэ, абыхэм бынищ яIэщ.
Къатхэ зыхэтIысхьахэр, гъунэгъухэр къазэрыхущытым дыщыщIэупщIэм:
— Дэгъуэу къытхущытхэщ, щIэх-щIэхыурэ къытщIоупщIэ. Дэри докIуэ, езыхэри ди унагъуэ къохьэ. Псом хуэмыдэу Апэжыхьхэ къытхуэфI дыдэщ, — къыджиIащ Мухьэмэд-Диб.
Мысост ТIулэ.
