Я къалэнми, я зэфIэкIми хохъуэ
1980 гъэм Автомобилистым и махуэр СССР-м щагъэувауэ щытащ. Ар жэпуэгъуэм и иужьрей тхьэмахуэ махуэм хуэзэрт. ИужькIэ 1996 гъэм Автомобиль транспортымрэ гъуэгу хозяйствэмрэ я лэжьакIуэхэм я махуэу зэрахъуэкIащ. Автомобилистхэмрэ гъуэгуухуэхэмрэ я IуэхущIафэр зэрызэщхьэщыкIым къыхэкIыу, 2000 гъэм гъатхэпэм и 23-м УФ-м и Президентым къыдигъэкIа УказымкIэ, Гъуэгу хозяйствэм и лэжьакIуэхэм я махуэр жэпуэгъуэм и ещанэ, автомобилым дихьэххэм ейр — еплIанэ тхьэмахуэ махуэхэм яхьащ.КъыкIэлъыкIуэу 2012 гъэм мэкъуауэгъуэм и 26-м зэрагъэувам тету, Автомобиль, къалэ пассажир транспортым и лэжьакIуэм и махуэр жэпуэгъуэм и иужьрей тхьэмахуэ махуэм ягъэлъапIэ.
Ди IуэхущIапIэм и зэхэлъыкIэр иужьу щахъуэжар 2014 гъэрщ: КъБР-м Транспортымрэ гъуэгу хозяйствэмкIэ и министерствэр Транспортымрэ связымкIэ къэрал комитетрэ Гъуэгу хозяйствэмкIэ управленэу зэгуагъэкIащ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и транспорт комплексым пассажир автопредприятэу 19, автовокзалрэ автостанцу 7, гъущI гъуэгу станцрэ вокзалу 6, кхъухьлъэтапIэ, троллейбус управленэ хохьэ. Абыхэм цIыху мини 3-м щIигъу щолажьэ.
Мы гъэм и мазибгъум псоми къагъэсэбэп транспорткIэ цIыху мелуан 37,9-рэ кърашэкIащ. Коммерцэ IэнатIэхэри яхэту, предприятэ лIэужьыгъуэ псоми хьэлъэу тонн мин 855,9-рэ ягъэIэпхъуащ. Абы щыщу тонн мин 445,3-р автомобиль транспорт IуэхущIапIэхэм хуозэ. ТоккIэ лажьэ къалэ транспорткIэ цIыху мелуанрэ мин щищрэ кърашэкIащ. Псори зэхэту транспорт Iуэхутхьэбзэу сом меларди 3-рэ мелуан 389,4-рэ и уасэ зэфIагъэкIащ. Ар нэгъабэ и апхуэдэ лъэхъэнэм елъытауэ проценти 3,3-кIэ нэхъыбэщ.
Зи гугъу тщIы зэманым къриубыдэу гъущI гъуэгу транспорткIэ хьэлъэу тонн мин 535,6-рэ Iурагъэшащ, тонн мин 431,2-рэ къаIэрыхьащ. А бжыгъэхэр илъэс кIуам и мазибгъум зэрыхъуам процент 38-кIэ, процент 23,5-кIэ щIегъу.
КхъухьлъатэкIэ цIыху мин 68,9-рэ кърашэкIащ, хьэлъэу тонн 50,1-рэ ягъэIэпхъуащ. А бжыгъэхэри нэгъабэ и апхуэдэ лъэхъэнэм елъытауэ куэдкIэ нэхъыбэщ. Транспорт предприятэхэм къалэжьым къыхэкIыу сом мелуани 125-м щIигъу илъэс къэс КъБР-м и республикэ бюджетым халъхьэ.
2015 — 2020 гъэхэм ятещIыхьауэ Къэбэрдей-Балъкъэрым щагъэзащIэ «Доступная среда» къэрал программэм ди къэрал комитетыр хэтщ. Абы ипкъ иткIэ, «Къэббалъкъавтотранс-1438» ГУП-м ныкъуэдыкъуэхэм, нэхъ зылъэмыкIхэм транспорт Iуэхутхьэбзэхэр яхуещIэ. А Iуэхум мылъку хухэтхащ.
Мазае кIуам и 19-м КъБР-м и Iэтащхьэм республикэм и Парламентым зэрызыхуигъэзам щыубзыхуахэр гъэзэщIэным хэкъузауэ долэжь. Налшык автовокзалитI щыдоухуэ. Мы зэманым монтаж лэжьыгъэхэм йоужьэрэкI, етIуанэ къатхэм я щхьэр зэхуащI, Iэшэлъашэр зыхуэдэнур яубзыху. Автовокзалхэм я процент 50-60-р хьэзыр хъуащ. КъищынэмыщIауэ, Тырныауз къалэм мы гъэм къыщрагъэжьа автостанцыщIэм щIэгъэхуэбжьауэ йолэжь.
Урысей Федерацэм Промышленностымрэ сатумкIэ и министерствэмрэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и Правительствэмрэ зэращIылIа ЗэгурыIуэныгъэм тету, «Промышленностым зегъэужьыным, абы и хьэрхуэрагъым хэгъэхъуэным и IуэхукIэ» УФ-м и къэрал программэм «Автомобиль промышленность» жыхуиIэ и программэ гуэдзэмкIэ автобус 66-рэ республикэм къыхуэкIуащ. Ахэр псори газкIэ мэлажьэ. КъищынэмыщIауэ, 2015 гъэм дыгъэгъазэм и 23-м «Урысей автопром — Ростов» ТСЦ ЗАО-мрэ «Къэббалъкъавтотранс-1438» ГУП-рэ щхьэхуэу зэращIылIа зэгурыIуэныгъэ №108-м ипкъ иткIэ, дыгъэгъазэ дызыхуэкIуэм и 30 пщIондэ иджыри автобус 69-рэ къытIэрыхьэнущ.
«Къэббалъкъавтотранс-1438» къэрал предприятэ зэхэтым и Iуэхур зэтоувэж. Предприятэм къэрал зэхуаку, щIыналъэ зэхуаку, жылагъуэ зэхуаку гъуэгухэм, къалэ кIуэцIым цIыхухэр къыщрешэкI, автовокзалхэмрэ хьэщIэщхэмрэ Iуэхутхьэбзэхэр щызэфIегъэкI. Мы гъэм и япэ мазихым гъуэгупщIэу сом мелуан 57-рэ мин 638-рэ къыхэкIащ. А зэманым къриубыдэу бюджетым щымыщ фондхэм сом мелуани 5-рэ мин 934,99-рэ, бюджет лIэужьыгъуэ псоми мелуани 2-рэ мин 628,04-рэ хилъхьащ.
Къэрал комитетым и «Республикэ шынагъуэншэ» ГКУ-м хъарзынэу зеужь. Мы зэманым абы и аппарат-программэ комплексым хохьэ видеокамерэу 620-рэ, гъуэгухэм зэрыкIэлъыплъу 106-рэ, цIыхухэм псынщIэу зызыпащIэ пункту 18, муниципальнэ щIыналъэ, къалэ округ псоми щагъэува сервер центру 14. Комплексыр зэпIэзэрыту лэжьэн щхьэкIэ, связым и волокон-оптикэ линэу километр 80-м щIигъу дукъуэдиящ, «Урысей телеком» ПАО-м и апхуэдэ линэу километр 50 къыдогъэсэбэп.
Иджырей сервер лъэщхэр диIэщ. Абыхэмрэ адрей Iэмэпсымэхэмрэ зэхуахьэс хъыбархэр «Республикэ шынагъуэншэ» АПК-м и центр хэхам щызэпкърах, зыхуэдэ елъытауэ щызэкIэлъахь, щхьэхуэу щагъэтIылъ.
ЯIэрыхьэ, яхъумэ видео хъыбархэр щIэпхъаджагъэхэр къэхутэнымкIэ сэбэпышхуэ мэхъу. Къэрал кIуэцI IуэхухэмкIэ IэнатIэхэм зэрыщыжаIэмкIэ, зэрыкIэлъыплъ, сурэт зэрытрах Iэмэпсымэхэр щагъэува щIыпIэхэм щIэпхъаджагъэу, административнэ къуаншагъэу щалэжьым процент 60-м нэскIэ кIэрыхуащ. «Республикэ шынагъуэншэ» АПК-м и видеоматериалхэм я фIыгъэкIэ, мазибгъу кIуам Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIыналъэм щIэпхъаджагъэ 85-рэ къыщыщIагъэщащ. Гъуэгу хабзэхэм пыщIа къуаншагъэу мин 996-рэ 140-рэ сурэт-видеоIэмэпсымэхэмкIэ къахутащ, сом мелуан 398-рэ мин 278-м хуэзэ административнэ тхылъу 614-рэ 889-рэ къуаншэхэм хуатхащ, сом мелуан 241-рэ мини 162,8-кIэ етхьэкъуащ.
Мазибгъум къриубыдэу гъуэгу насыпыншагъэхэр проценти 2,6-кIэ, абыхэм хэкIуадэхэр процент 27,9-кIэ нэхъ мащIэ хъуащ.
Мурад куэдым хуэгъэпса «Кавказ-Автосити» спорт центрым и япэ Iыхьэр (къыщызэдэжэну гъуэгур) доухуэ. Проектыр зэрыдгъэзэщIэну гъуэгу картэм» ипкъ иткIэ, етIанэгъэ накъыгъэм и 1-м ирихьэлIэу а лэжьыгъэр духынущ. Центрым и зы объектыр – спорт сабий-ныбжьыщIэ еджапIэр — къызэIутхащ.
Уэгу транспорт къэтIысыпIэри хэту, Налшык аэропортыр зэдгъэпэщыжынущ, «Iуащхьэмахуэ» турист кластерым зэрызиужьым къыхэкIыу, цIыху куэд шынагъуэншэу щызэблэкIыфыну иджырей пассажир терминал духуэнущ. Проектым и тхылъхэр диIэщ. «2010 — 2020 гъэхэм Урысейм и транспорт системэм зэрызиужьынур» федеральнэ программэ хэхам хагъэхьэн папщIэ, Налшык аэропортым и кхъухьлъэтапIэр зэгъэпэщыжыным пыщIа Iуэхугъуэхэр, КъБР-м и Iэтащхьэм и жэрдэмкIэ, УФ-м ТранспортымкIэ и министерствэм щагъэхьэзыращ.
ЦIыхухэр къызэрырашэкI щIыкIэр егъэфIэкIуэным, транспорт шынагъуэншагъэр къызэгъэпэщыным ди комитетым зэпымыууэ гулъытэ хуещI. Абы папщIэ, муниципальнэ гъуэгухэм (маршрутхэм) зэблэмыууэ щылэжьэнухэр къыщыхахыну зэпеуэ зэIуха дызыхуэкIуэ щэкIуэгъуэ-дыгъэгъазэ мазэхэм едгъэкIуэкIыну ди мурадщ. Ар дгъэхьэзыращ «Пассажирхэмрэ абыхэм я хьэпшыпхэмрэ автомобиль, токкIэ лажьэ къалэ транспорткIэ Урысей Федерацэм зэпымыууэ къыщешэкIыныр къызэрызэрагъэпэщымрэ УФ-м и хабзэгъэув акт щхьэхуэхэм зэхъуэкIыныгъэхэр хэлъхьэнымрэ я IуэхукIэ» 2015 гъэм бадзэуэгъуэм и 13-м къыдэкIа Федеральнэ закон №220-ФЗ-м къызэригъэувым тету.
Транспорт IэнатIэм и унафэщIу щытахэм, республикэм и транспорт комплексым зегъэужьыным хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщIахэм фIыщIэ яхуэтщIу нобэ я цIэ къыдоIуэ. Апхуэдэщ Елбэд Хь., Чэрим В., Хъурей Ф., Сунш А., ДыщэкI А. сымэ. Абыхэм я Iуэхум ехъулIэныгъэкIэ пащэ транспорт предприятэхэм я унафэщIхэу Темукуев А.-Хь. («Эльбрустранс» ООО), Къул Т. («Такси» ООО), Кучмезов И. («Лакнея-Сервис» ООО), Къуэдзокъуэ Б. («Ралли-Спорт» ООО), Щомахуэ Б. («Тэрчавтотранс» МУП), Ащхъуэт И. («Троллейбус управленэ» МУП), Бетанов С. («Май АТП» МУП).
ЛэжьыгъэкIэ транспортым пыщIа дэтхэнэми ди махуэмкIэ сохъуэхъу. Узыншагъэ, зэIузэпэщыныгъэ яIэну, я IэнатIэ мытыншым ехъулIэныгъэ къыщахьыну си гуапэщ.
КЪУДЕЙ Арсен,
КъБР-м транспортымрэ связымкIэ и къэрал комитетым и унафэщI.
