Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Зы уэрэдым и хъыбар
«ХЬЭСЭНБИЙ»
Лъэпкъ гъуазджэм и лъабжьэр зыгъэтIылъахэм ящыщ зыщ КъБАССР-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, композитор Балэ Мухьэдин. Макъамэ, уэрэд, оперэ, симфоние жыпIэми псори зэхэту 300-м щIигъу итхащ абы. Мухьэдин и япэ IэдакъэщIэкIхэм ящыщщ «Комбайнёрым и уэрэд», «Гущэкъу уэрэд» , «Уи деж сынокIуэ», «Хьэсэнбий» жыхуиIэхэр.
ЦIыху куэдым фIыуэ ялъэгъуащ мы тхыгъэм зи гугъу щытщIыр. Илъэс 60-м щIигъуа «Хьэсэнбий» уэрэдым и псалъэхэр зытхар Щоджэн ТIалэщ. Япэ дыдэу ар утыкум кърахьащ Мамыщ Маржэнэтрэ Къудей ФатIимэтрэ. Абдежым къыщежьэри уэрэдыр зыIэпахыурэ нобэм къэсащ. Апхуэдэу ар ягъэзэщIащ ШэджыхьэщIэ Лолэ, ПащIэ Ленэ, ЗэшэкIуу Розэ сымэ, нэгъуэщIхэми.
Зи макъамэри псалъэри зэкIужу тха уэрэдым иджыри и щIэщыгъуэ икIакъым, яфIэфIу цIыхухэр йодаIуэ.
КIУНТIЫЩ — ХЬЭПЦIЭ Аннэ,
КъБР-м щIыхь зиIэ и журналист.
* * *
Гъатхэ удз цIыкIухэр къызодэхащIэр,
Гухэлъу IэфIхэр уэркIэ гъэнщIащ.
Ауэ дауэ ар пхуэсIуэтэну,
Сэ фIыуэ слъагъуу си Хьэсэнбий.
Си гум щыхьэщIэр уэ зым уи закъуэщ,
ЩIалэ къуданхэм уакъыхэсхащ.
Ауэ дауэ ар пхуэсIуэтэну,
Сэ фIыуэ слъагъуу си Хьэсэнбий.
Гум укъихьамэ, фи деж сыноплъэр,
СыныпIуплъэну нэр къэсIэтам.
Ауэ дэнэ сыщыпIуплъэнур,
Сэ фIыуэ слъагъуу си Хьэсэнбий.
Тхыгъэ кIэщIхэр
Къыхэх узыхуейр
* * *
Уи усэхэм уэ езыр укъеджэжыным къикIыр — цIыхухэм я пащхьэ уиту, уи гурыщIэхэр, гупсысэхэр «къэбупцIэнынырщ», мис, мыращ сэ сызыхуэдэр, жыпIэу. АтIэ ар Iуэху тынш?! СыщыщIалэм абы нэхъ тыншу сытегушхуэрт, иджы нэхъ зыпыIуздз сыхъуащ…
* * *
Жыг лъабжьэм икIыу хъугъэпсыр къудамэ псоми зэрыкIуэм хуэдэ къабзэу, усакIуэми и гурыщIэхэмрэ и гупсысэхэмрэ ялъэIэсу щытын хуейщ усэм хэт дэтхэнэ псалъэри — абы щыгъуэщ усэр «къыщыгъэгъэнур».
* * *
Ипэм щыгъуэ щыIэу щытащ тхакIуэ-энциклопедистхэр, иджы щыIэжкъым. Абы и щхьэусыгъуэри зыщ — щIэныгъэ (наукэ) зэмылIэужьыгъуэхэм я бжыгъэм икъукIэ хэхъуащ, абы къыхэкIыу зы гъащIэ фIэкI зимыIэ цIыхум, сыт хуэдэ акъылышхуэ бгъэдэлъами, хузэфIэкIынукъым уеблэмэ а щIэныгъэхэм я зы процент нэхъ мыхъуми хищIыкIыу щытыныр. ДяпэкIи абы ущыгугъ хъужыххэнукъым — махуэ къэс жыхуаIэм хуэдэу, щIэныгъэщIэхэр къоунэху.
Ауэ Iуэхур апхуэдэу зэрыщытым зыкIи игъэнэщхъеин хуейкъым тхакIуэр. Абы и къалэныр нэгъуэщIщ — цIыхур, цIыхум и псэр, и гъащIэр художественнэу къигъэлъэгъуэнырщ. Абы пэлъэщын щIэныгъэрэ Iэзагъэрэ иIэмэ, тхакIуэм куэд хузэфIэкIынущ.
* * *
Къуршхэм щыIэ гъуэгухэм уздашэр лъэныкъуитIкIэщ: е ищхьэмкIэ, е и щIагъымкIэ. УсакIуэми иIэр гъуэгуитIщ: щыгум зэрыдэкIрэ къуакIэм зэрыдыхьэ-рэ. Япэр гугъущ, шынагъуэщ, лъэпощхьэпохэр щыкуэдщ. ЕтIуанэр егъэзыхыгъуэщ, тыншщ. Къыхэх узыхуейр…
* * *
Си ныбжьэгъур къызоупщI: «Сыт щIэптхыр рассказ кIэщI?». Абы и жэуапыр моуэ изотыж: «Сыт цIыхум гъуэгу кIэщI къыщIыхихыр?» Къызоплъ нэщхъыфIэу: узахуэщ, жи.
Къагъырмэс Борис.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Шыпс зыщIэмыт лыцIыкIулыбжьэ
Былымыл е танэл лыпцIэр ятхьэщIри ягъэгъущыж. Грамми 8-10 хъууэ зэпаупщI, шыуаным иралъхьэ, шыгъу хадзэ, псы щIыIэ щIакIэ, и щхьэр тепIауэ, мафIэ мыиным тету псыр щIэвэщIэху ягъавэ. Лыр щабэ мыхъуауэ псыр щIэващIэмэ, псывэ тIэкIу щIакIэри хьэзыр хъуху мафIэм трагъэт.
Псыр щIэвэщIа нэужь лым тхъу халъхьэри зэIащIэурэ дакъикъи 10-12-кIэ ягъажьэ. ИужькIэ бжьыныщхьэ упщIэта, шыбжий сыр хьэжа халъхьэ. А псори зэIащIэурэ дакъикъи 8-10-кIэ мафIэ цIыкIукIэ ягъажьэ, итIанэ псывэ тIэкIу щIакIэ, шыуаныщхьэр трапIэжри, дакъикъэ 1-2-кIэ ягъэбэкхъ. Хьэзыр хъуа лыр пщтыру Iэнэм трагъэувэ. ПIастэ и гъусэу яшх. ЩIакхъуи, мырамыси, чыржыни докIу.
Халъхьэхэр(зы цIыху Iыхьэ):
лыпцIэу — г 200,
псыуэ — г 30,
тхъууэ — г 30,
бжьыныщхьэ укъэбзауэ — г 30,
жьа нэужь щIакIэ псывэу — г 20,
шыгъуу, шыбжийуэ — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
Iуэхущхьэпэ
Iэщнокъуэхэ я махъсымэ гуакIуэ
Илъэсхэр макIуэ, зэманым зехъуэж, арщхьэкIэ адыгэхэм ижь-ижьыж лъандэрэ къыддэгъуэгурыкIуэ лъэпкъ хъугъуэфIыгъуэхэм я мыхьэнэм хэхъуэ фIэкIа хэщIыркъым. Апхуэдэхэм хохьэ махъсымэри.
Адыгэхэр зэи ерыщу щытакъым фадэкIэ. ЯфIэемыкIут жиIэмрэ ищIэмрэ къыгурымыIуэжу цIыхур щытыкIэ иувэныр. Аращ махъсымэ нэхърэ нэхъ гуащIэ кърахьэжьэу щIыщымытар хьэщIэ лъапIэ къахуэкIуами, гуфIэгъуэшхуэ къахукъуэкIами. Гуапэщ а шхыныгъуэ берычэтыр гъэхьэзырыным зи ныбжь хэкIуэтахэм къищынэмыщIауэ, нэхъ щIалэIуэхэри иджы зэрыдихьэхыр.
— Илъэс зыбжанэ ипэкIэ Хьэтуей (нэхъапэм Старэ Урыху) къуажэм дэт унэжьыр щыткъутэжым тIорысэ дыдэ хъуауэ зы кхъуэщын къытIэрыхьащ. Абы и кIуэцIым диплъэри, тхылъымпIэ зэкIуэцIышыхьа илът. Дыкъеджэмэ, си адэм и анэм и анэ Истэпан Суриан и махъсымэ щIыкIэр иту арат, — къыджеIэ Iэщнокъуэ Ислъам. — Адыгэ Iуэхум зыкъом щIауэ сызэрыдихьэхым, ди шхыныгъуэхэр зэрысфIэфIым къыхэкIыу, сэ хуабжьу сфIэхьэлэмэт хъуащ ар. Си анэ Раисэ зыдэзгъэIэпыкъуурэ тщIащ. Зэи, тIэуи, щэи дызэрыхуейм хуэдэу къыдэхъулIакъым. Сытми, зыкъомрэ делIэлIа иужькIэ, нанэшхуэм и махъсымэр зэфIэдгъэувэжащ, си анэм абы и IэфIагъыр зэрищIэжым къыхэкIыу.
ФIэхьэлэмэту Ислъам кърихьэжьэжа Iуэхум мыгувэу куэд щыгъуазэ хъуащ. Абы и махъсымэм ефэну благъэри, гъунэгъури, ныбжьэгъури щIэх-щIэхыурэ къахуэкIуэрт. Нарткъалэ Къандэхъум и цIэр зезыхьэ и уэрамым тет унэ №97-м къэIэпхъуа иужькIэ абыхэм я бжыгъэм хэпщIыкIыу хэхъуащ. КъищынэмыщIауэ, куэд къыхуотхэ Интернетым щиIэ islam_oshnokov напэкIуэцIым.
Iуэхум зыщиубгъум Iэщнокъуэм кумбыгъэ щхьэхуэ-хэр Налшык щригъэщIащ икIи абы ину тритхащ адыгэ- хэм ижь-ижьыж лъандэрэ къыддэгъуэгурыкIуэ шхыныгъуэм и цIэр, зыгъэхьэзырар, къызэрыбгъуэтыну щIыкIэр. Ар нэхъыбэм яIухуэмэ, нэхъ къещтэ икIи и анэшхуэм и анэм и фэеплъу Iуэхум зрегъэубгъу. Уефэ пэтми чэф узымыгъэхъу адыгэ махъсымэжьыр Iэщнокъуэ Ислъам хуэдэхэм къызэрагъэщIэрэщIэжыр гуапэщ.
Хьэтау Ислъам.
Ди сурэт гъэтIылъыгъэхэр
КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ IутIыж Борис (1940 — 2008 гъгъ.) сурэт щIыным хуэIэзэт. 1975 гъэ
Гупсысэр – псалъэкIэ
ГъащIэм и дерсхэр
Алыхьым ищIэр ищIэу ещIэ щIыжысIэн щытыкIэ куэд сохуэ.
ЦIыху Iущ гуэрым зэрыжиIащи, зыри зэрыжумы-Iэр зэхэзымыщIыкIам уи псалъэхэр къыгурыIуэнри фIэщ щIыгъуейщ.
Къелъэлъэхыжу зиIэм къыпхуищIар ущимыIэми щIы фIыцIэм къыщIэпхыу хуэпщIэжын хуей мэхъу.
Алыхьталэр къеплъри и мыкъалэн зыщIэм ахэр къалэн щищIащ.
КъыпхуащIэм уи щхьэр егъэлъахъшэ, ар егъэлеямэ. Уэ пщIэныр куэдкIэ нэхъ гуапэщ къыпхуащIэным нэхърэ.
Iэпкълъэпкъым гугъуехьыр хуэшэчынущ, укъызэмылыр псэ гугъуехьращ.
ДжэдыкIипщIым щыгуфIыкIыну цIыхум бдзэжьей хугу (икра) килограмм хуихьат жи зыгуэрым (щегъэлеям деж ущыдыхьэшх щIыкIэщ).
ЦIыхум хуэпщIар щепхъуэныжа дакъикъэм псори кIуэдыжащ. Аращи, уи щIыхуэ телъыжкъым.
Зи гъащIэ гугъуехьыр зыбзыщIыр апхуэдэ нэгъуэщIым къылъыкъуэкIмэ гуфIэну цIыхурщ. Адрейхэр и щхьэм ирилъыту аращ.
ИСТЭПАН Залинэ.
Псалъэжьхэр
Жьымеубзи, щIэргъэгушхуэ
Гъатхэм жеяр бжьыхьэм магъыж.
Гъэм и зы махуэм щIымахуэм уегъашхэ.
Дахэ и щIагъ фо щIэлъщ.
Жьым еубзи, щIэр гъэгушхуэ.
Хабзэм къемызэгъыр и бийщ.
Акъыл зиIэм имыIэ щыIэкъым.
Уи щхьэм пщIэ хуумыщIмэ, зыми пщIэ къыпхуищIынкъым.
Напэм техуэр жьэм жеIэ.
Быныр нэм и хъуахуэщ.
Бзури и абгъуэ щытепщэщ.
Хэкум игъэгушхуэр лъэщ мэхъу.
Къарум къыхуэмыIэт куэд акъылым хузэфIокI.
ГушыIэ
Факъырэ гумащIэ
— Дадэ! Дадэ! Факъырэ гуэр къыIу- хьауэ къоджэ! — пщIантIэм дэт Малил къыбгъэдэлъэдащ и къуэрылъху цIыкIур. Абы мыпIащIащэу куэбжэмкIэ иунэтIащ.
— Еблагъэ! ХьэщIэ утщIынщ! — зыхуигъэзащ абы къэлътмакъ ин гуэр зи плIэм еупцIэкIа зи ныбжь хэкIуэта факъырэм.
— Уи еблагъэ куэд ухъу. Себлэгъэну игъуэкъым. ФакъыракIуэ къызокIухь, — и бзэ ныкъуагъым зэрымыадыгэр IупщIу къыбгуригъаIуэу жиIащ факъырэм.
— Сыт Iыпхрэ?
— Хьэжыгъэ…
— Уэлэхьэ, ар ди мащIэм.
— ДжэдыкIэ…
— Уэлэхьэ, ди джэдхэр мыкIэцIыж.
— Шэ, шху…
— Ди жэмыр гъужащ.
— Щыгъын фызыхуэмеиж…
— Уэлэхьэ, апхуэдэ димыIэ.
— Ахъшэ…
— Илъэс мэхъури улахуэ къыдамыта.
Факъырэр зы тэлайкIэ щыму щыта нэужь, и жыпым ахъшэ зэгуэт кърихри Мэлил къыхуишиящ:
— Мэ, мыр зыгуэр фхуэхъунщ. Зы къэп къащти си ужь ниувэ, Iуэхуншэу пщIантIэм удэмысу.
Думэн Мурадин.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:2. ЕуэкIыпIэ. 5. Щынафэм къыхэщIыкIа … пыIэ. 6. Гум щIэщIа шы яхуемыкъум щхьэкIэ жаIэ: « … къищтащ». 8. Хадэм ирагъэувэ бзугъащтэ. 10. Щхьэл мывэр зыфIэс гъущI яе. 12. ФIы-уэ зэрылъэгъуаитIыр зэпызыщIэ, зэхуэзыгъазэ цIыху. 14. ЩIакхъуащхьэ тежьыкIа.17. Пасэрей Iэщэ зэрыпыджэ. 18. Адыгэ уэрэджыIакIуэ Iэзэ, Урысей Федерацэм и цIыхубэ артист. 21. Пасэрей зауэлI джанэ, гъущI хъаркIэ щIауэ. 22. Чыцэм къыпыкIэ пхъэщхьэмыщхьэ ткIыбжь хъурей цIыкIу. 23. Къыдалъхуауэ цIыхум и щIыфэм хэс, хэт. 25. Нарт Щэуей и адэр. 28. Къуаншагъэ зылэжьауэ зи суд ящIэ, уэчылыр къызыщхьэщыж цIыху. 29. Къаугъэ иращIэкIын хьисэпкIэ нэгъуэщI унагъуэм зэрытелъадэм апхуэдэу йоджэ. 30. Нарт фызыжь Уэрсэрыжь и фIыгъэкIэ Лъэпщ къигупсыса Iэмэпсымэ. 33. Адыгэ театрым и джэгуаIуэ Iэзэу щыта, Лениным и ролыр зыгъэзэщIа, РСФСР-м щIыхь зиIэ и артист. 34. Ди къэрал парламентым и зы къудамэм зэреджэр Думэщ. Украинэм я парламентым сыт хуэдэцIэ зэрихьэр? 35. … къыпщIэмыузым уи уз хуумыIуатэ. 37. Чэтэным къыхэщIыкIауэ гъавэ, хьэжыгъэ хуэдэхэр унагъуэм зракIутэ. 38. Жыг лъагэшхуэ. 40. Ди гъунэгъум и … къикIащ: лоторейкIэ машинэ псынщIэ къихьэхуащ. 41. КIуэ пэтми бжьиз зымыкIу. 43. ЩэкI къызыхащIыкI къэкIыгъэ. 45. Члисэхэм фIэлъ уэзджынэшхуэ. 48. ЩIалэм игу ирихьа хъыджэбзым … хуищIащ. 51. «Щауэ …» — КъардэнгъущI Зрамыку, Къуныжь Хьэждал, ПащIэ Ленэ, нэгъуэщIхэми ягъэзащIэ уэрэдыжь цIэрыIуэ. 52. Бадзэ цIыкIу лъыиф. 53. «Хьэжыгъэ … закъуэ» — ЩоджэнцIыкIу Алий и рассказ.
Къехыу:1. ГъэшхэкI. 2. Зиусхьэн лъэпкъ. 3. ЩIыпIэ лъахъшапIэ. 4. НэгъуэщIым хуэптIмэ, уэ уихуэжынкIэ мэхъу. 5. Езыр мылъэтэфми, Iэзэу бадзэ къеубыд. 7. Шы «вакъэ». 9. ЩIалэм … гулъэ къишэри мэзым къикIыжащ. 11. «… дахэкIей» — Къардэн Хьэсэнрэ Бахъуэ БетIалрэ яуса уэрэд цIэрыIуэ. 13. Шыуанышхуэ. 14. ЛIы и къуэгъурэ … и гъуррэ. 15. Филологие щIэныгъэхэм я доктор, критик, гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ щыIэ институтым и лэжьакIуэ … Iэдэм. 16. Бэрбэч ХьэтIутIэ и цIэр зезыхьэ университетым и 4-нэ ректору щыта. 17. … и пIэ … къокIэж. 19. IэщIэвыщIэ. 20. Псэуалъащхьэм дэкIуэу къыпыт натIэ. 24. КъэгъэшыгъуафIэ. 25. А унэцIэр зэрахьэ: «Рэмэзан», «Шы къарэ лъэ псыгъуэ» икIи нэгъуэщI уэрэд цIэрыIуэхэри зыусам; адыгэ усакIуэ цIэрыIуэм; адыгэ театрым и джэгуакIуэ Iэзэу щыта, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ артистым. 26. Псэхэлъхьэж. 27. МахуэцIэ. 31. ЧнутIым апхуэдэуи йоджэ. 32. ЩIалэ уардэ, бжьыфIэ, Iэчлъэч. 36. МафIэс ин. 37. «ФIыцIэ» псалъэм и пIэкIэ ари къэбгъэсэбэп мэхъу. 39. ПIастапхъэ. 40. ЦIыхубз щыгъын. 42. Шым и … макъ бом къыщIэIукIащ. 43. Ди гъунэгъу лIыжьым … хъарзынэ къыщIэтэджащ. 44. Адыгэш къабзэ. 46. Хывым зэреджэ нэгъуэщIыцIэ. 47. Къалмыкъ … , шэ хэкIауэ. 49. Адыгэ таурыхъхэм узыщрихьэлIэ шы лъэрызехьэ: щыхуейм мэпсэлъэф икIи мэлъэтэф. 50. Адэшхуэм армэм кIуэ и къуэрылъхум жреIэ: «ЛIы хуэдэлIу щыт, … жегъэIэ!»
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Накъыгъэм и 12-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу: 1. ПцIащхъуэ. 4. ЛъэкIэпс. 10. Уардэ. 11. Гурыхуэ. 12. Мыдрисэ. 13. Арыкъ. 15. Деур. 18. Идар. 20. Аркъэн. 21. Пхъэх. 23. Хьэмыщэ. 24. Жэрумэ. 27. Алыдж. 29. Уэтэр. 31. Къущхьэ. 32. Сауд. 33. Шатэ. 34. Хьэлэмэт. 36. Махъшэ. 38. Абазэ. 40. Аргъынэ. 41. Щхьэгуэш.
Къехыу: 2. ЦIэр. 3. Щхьэм. 5. КIагуэ. 6. Пхъы. 7. Мурадин. 8. Шордакъ. 9. Хьэдрыхэ. 14. Къыр. 15. Дэп. 16. Къанщауэ. 17. Андэгурэ. 19. Апэсы. 22. Хъымыщ. 25. Махъсымэ. 26. Къэрэгъэш. 28. Джэд. 30. Тэрэзэ. 31. Къуэш. 34. Хьэсы. 35. Тафэ. 37. Хъер. 39. Ажэ.
