ЩытыкIэр гугъущ, ауэ шынагъуэкъым
Урысей Федерацэм и Президент Путин Владимир, хабзэ зэры-хъуам тету, УФ-м и Федеральнэ Зэхуэсым дыгъэгъазэм и 3-м зыхуигъэзащ. ЗэIущIэм кърихьэ-лIащ ФедерацэмкIэ Советым хэтхэр, Къэрал Думэм и депутатхэр, Правительствэм щыщхэр, Конституцэ судым, Суд Нэхъыщхьэм я унафэщIхэр, хэгъуэгу Iэтащхьэхэмрэ хабзэубзыху органхэм я унафэщIхэмрэ, политикэ, жылагъуэ, дин лэжьакIуэхэр, журналистхэр.
Путин Владимир къопсалъэ Политикхэри къызэрыгуэкI цIыхубэри зэрыщыгугъар арати, Президентым ди къэралми дунейми къыщыхъухэм зэреплъыр IупщIу жиIэри, УФ-м и зыужьыныгъэм къыхуэщхьэпэнухэр игъэбелджылащ.
Путин Владимир и псалъэмакъыр зэриублар дунейпсо терроризмэм ебэнын зэрыхуейрщ. Урысеидзэм щыщу абы хэтхэм фIыщIэ яхуищIри, щIэпхъаджащIэхэм яIэщIэкIуэдахэмрэ зи къулыкъу пэрыту зи гъащIэр зытахэмрэ дакъикъэкIэ яхуигъэщыгъуащ.
— Урысейр куэд щIауэ торрорым ерыщу пэщIэтщ. Ар хуитыныгъэм, захуагъэм, пэжыгъэм дызэрыщIэбэн Iэмалщ, цIыхухэм я гъащIэмрэ цивилизацэмрэ зэрытхъумэ хэкIыпIэщ, — жиIащ Путин Владимир. — Дэ фIы дыдэу къыдгуроIуэ дунейпсо терроризмэм и пхъашагъыр. Урысейр абы пэщIэхуащ 90 гъэхэм я кум, Будённовск, Беслъэн, Москва къыщыхъуа щIэпхъаджагъэ шынагъуэхэм цIыху гъащIэ куэдхэр яхьащ. Илъэс зыбжанэкIэ дапэщIэтащ а хьэщхьэрыIуэхэм икIи и нэхъыбэр Урысейм итхун тхузэфIэкIащ, пэжщ, иджыри къыздэсым абыхэм ящыщу къэнахэм дапэщIэтщ. Иджыри зыхыдощIэ щIэпхъаджащIэхэм я удынхэр — илъэситI и пэ Волгоград къыщыхъуа терактхэр, иджыблагъэ Синай и уэгум къыщагъэуа ди кхъухьлъатэр. Дунейпсо терроризмэм зы къэралым и къару закъуэкIэ упэлъэщынукъым, псом хуэмыдэу гъунапкъэхэр хуиту щызэIуха ди лъэхъэнэмрэ щIэпхъаджащIэхэм мылъку уэру къащыIэрыхьэ зэманымрэ. Абы къыхэкIыу терроризмэм пылъ шынагъуэм нэхъри зеубгъу. Афганистаныр зыхэт гугъуехьхэр ямыухыурэ, иджыри къэс мамыру псэуа Иракыр, Ливиер, Сириер зэхэзэрыхьащ, дунейм зэрыщыту я зэран екIыу. Дэ дощIэ а псоми я лъабжьэр, дощIэ ар зи IэрыкIри, ауэ сыт абы кърикIуар? Iуэхур зэIащIэщ, къэралыгъуэхэр якъутэщ, цIыхухэр зэрауштри, я Iэр хатхьэщIыкIыжащ, радикал- хэм, экстремистхэм, террористхэм гъуэгу къыхузэIуахри.
Президентым къыхигъэщащ мы зэманым зи Iуэхур нэхъ шынагъуэр, дэ дызытеплъэкъукI мыхъунур Сирием щызэрыубыда щIэпхъаджащIэхэр зэрыарар. Абыхэм яхэтщ Урысейм, СНГ-м хыхьэ къэралхэм я цIыхухэри. Ахъшэрэ Iэщэрэ къаIэрыхьэу абы щызауэ гупым къару зрагъэгъуэтмэ, ди дежи къэсынущ цIыхухэм лей ирахыну, яукIыну, къагъэуэну. «Дэ ди къалэнщ ахэр жыжьэ щIыкIэ зэтедукIэну», — жиIащ къэралым и Президентым. Абы къыхигъэщащ зэныкъуэкъумрэ зэгурымыIуэныгъэмрэ IуагъэкIуэ-ту, ООН-м и нэIэ щIэт, дунейпсо хабзэм тет, террорым зэрыпэщIэтын зы фронт къызэрызэгъэпэщыпхъэр. «Цивилизацэ здэщыIэ дэтхэнэ къэралри щIэпхъаджащIэхэм япэщIэувэн хуейщ, дэфтэркIэ мыхъуу, Iуэху пыухыкIакIэ я зэкъуэтыныгъэр къагъэлъагъуэу, итIанэ террористхэм зыщагъэпщкIун яIэжынукъым. Зыри хуиткъым щIэпхъаджащIэхэм яхыхьэнуи, хьэрычэт Iуэху дащIэнуи. Псалъэм папщIэ, дэ дощIэ Сирием къыщадыгъуа щIыдагъэр щIэпхъаджащIэхэм ирагъащэурэ Тыркум зи жып щызыгъэхуабэхэр хэтми. Абы къищIах ахъшэрщ а бзаджэнаджэхэм Iэщэ къызэращэхур, щIэпхъаджагъэ Iуэхухэр къызэрызэрагъэпэщыр. «ДощIэж 1990 — 2000 гъэхэм Кавказ Ищхъэрэм щыетауэ щыта хьэщхьэрыIуэхэм Тыркум зыщагъэпщкIуу, къыдэIэпыкъуу зэ-рыщытар», — жиIащ Путиным. Ауэ дыщIигъуащ, зи гугъу ищIым емылъытауэ, тырку цIыхубэр зэ-рыгуапэр, зэрызэчиифIэр, зэрылэжьакIуэшхуэр. Абыхэм яхуэгъэзауэ игъэбелджылащ къызэрыгуэкI цIыхубэмрэ иджырей тырку унафэщIхэмрэ зэрызэхуимыгъадэр.
Террористхэм ядэщIхэр зэрытщымыгъупщэнур, епцIыжакIуэм нэхърэ нэхъ икIэ зэрыщымыIэр жиIащ Путин Владимир, абы къигъэгубжьу цIыхубэм, нэгъуэщI къэралхэм зи зэран екIын унафэ къызэрамыщтэнур, атIэ ди цIыхухэм я пащхьэ щахь жэуаплыныгъэр и лъабжьэу адэкIэ зэрыкIуэтэнур къыхигъэщащ.
— IэщэкIэ дыдалъэу дыдэтыну зыдгъэхьэзыркъым, ауэ дзэ щIэпхъаджагъэ зыщIахэм, ди цIыху къэзыукIахэм бэдрэжанкIэ е ухуэныгъэм пыщIа IуэхутхьэбзэхэмкIэ зыкъащэхужыну я гугъэмэ, къопцIэ. Дэ иджыри зэкъым абыхэм ягу къызэрыдгъэкIыжынур къыдащIар. Зэкъым ахэр зэрыщIегъуэжынур. Дэ фIы дыдэу дощIэ мыпхуэдэхэм деж зэрыщытыпхъэр», — ткIийуэ жиIащ Президентым.
Зэрызахуигъазэм къызэрыхэщамкIэ, Урысейм и къару нэхъыщхьэу Путин Владимир къилъытэр лъэпкъ куэд зэрыщыпсэурщ, абыхэм я бзэр, щэнхабзэр, хабзэр, пщIэр зэкIужу къызэрызэдэгъуэгурыкIуэрщ, дин зэмылIэужьыгъуэхэр зэрыщызэхэухуэнарщ. Ар урысей къэралыгъуэшхуэмрэ жылагъуэмрэ тхыдэ лъабжьэ зиIэ я беягъ нэхъыщхьэращи, псори хуэсакъыну къыхуриджащ.
Путиным къытеувыIащ 2016 гъэм Къэрал Думэм хэхыныгъэ зэрыщекIуэкIынуми. Партхэм я пашэхэмрэ хэхыныгъэр къызэзыгъэпэщынухэмрэ защыхуигъазэм урыс тхакIуэ Карамзин и псалъхэмкIэ жиIащ зи щхьэ пщIэ хуэзымыщIыжым нэгъуэщIым пщIэ къызэрыхуимыщIынур. Дэтхэнэ зыри и гупсысэр зэрыпхигъэкIынум, хэкIыпIэ къызэригъуэтынум иужь итын хуейщ, ауэ Урысейр ди зэхуэдэ плъапIэу зэрыщытыр тщIэжу дызэкъуэтыпхъэщ. Хэхыныгъэхэр хабзэм тету, хэхакIуэхэм я дзыхь ирагъэзу къызэгъэпэщын зэрыхуейм къыдэкIуэу, депутат хъуну зызыгъэхьэзырхэм Iулъхьэм ебэныным гулъытэ зэрыхуащIыпхъэр, къулыкъущIэхэм я хэхъуэм и декларацэр зэIухауэ щытын зэрыхуейр къыхигъэщащ.
— Мы гъэм дэ экономикэ гугъуехь куэдым дыIущIащ, — къыпищащ адэкIэ Президентым. — ЩIыдагъэм и уасэм кIэрыхуащ, ди IуэхущIапIэ куэд дунейпсо финанс рынокым хыхьэфакъым. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, экономикэм щыдиIэ щыщIэныгъэхэр къызэрыгуэкI цIыхум и псэукIэм зэран хуохъу. Гугъущ щытыкIэр, ауэ, зэ зэрыжысIащи, шынагъуэкъым. Иджыпсту щыщIэдзауэ гугъапIэщIэхэр диIэщ. Псалъэм къыдэкIуэу жыпIэмэ, промышленностымрэ лъэпкъ ахъшэмрэ зэпIэзэрытщ, инфляцэр йох. Ауэ абы къикIыркъым дытIысыжу щIыдагъэм и уасэр щыхэхъуэжыным дыпэплъэн хуейуэ. Дэ дыхуэхьэзыру дыщытыпхъэщ къыщIэдгъэкIхэм уасэшхуэ зэримыIэнум, хамэ къэрал рынок псоми дызэрыхэмыхьэфынум. Ауэ зэманым зэрызихъуэжым хуэдэ дыдэу, дунейпсо экономикэм и мардэхэми зызэрахъуэкI. ЭкономикэмкIэ, технологиемкIэ, IэщIагъэлIхэмкIэ нэхъ пашэ къэралхэм хедгъэбжэн хуейщ Урысейр. Сыт хуэдэ унэтIыныгъэхэра атIэ ди дежкIэ нэхъыщхьэр?
Япэр. Мыхьэнэшхуэ иIэщ промышленностым, мэкъумэш IэнатIэм, хьэрычэтыщIэ мащIэм, иным епха IуэхущIапIэ лъэщхэр дызэриIэм. Ди къалэныр апхуэдэ IуэхущIапIэхэм къахэдгъэхъуэнырщ. Абы папщIэ программэ щхьэхуэхэр гъэбелджылын, IэщIагъэлIхэр, технологие Iэмэпсымэхэр гъэхьэзырын хуейщ. ЕтIуанэрауэ, языныкъуэ IэнатIэхэр дэхуэхащ иджыпсту. Ар ухуэныгъэ, машинэ зэпкърылъхьэ, промышлен-
ность псынщIэ, гъущI гъуэгу IэнатIэхэрщ. Абыхэм зэрызедгъэужьыну Iэмалхэр УФ-м и Правительствэм игъэбелджылыуэ дыхигъэплъэн хуейщ. Ещанэр. Хэхъуэ мащIэ дыдэ фIэкIа зимыIэ цIыхухэм зыщIагъэкъуэнущ, зыдэIэпыкъупхъэр абы хуэныкъуэ цIыхурщ. Дэ куэд щытхузэфIэкIащ егъэджэныгъэм, узыншагъэр хъумэным, демографие щытыкIэр егъэфIэкIуэным. Абыхэм дызэрелэжьын хуей Iэмалхэр накъыгъэ унафэхэм хэтащ. Ауэ гъащIэм езым и хабзэ иIэжщи, махуэ къэс псэукIэми зехъуэж. Дызэрыт щытыкIэм щынэхъыщхьэн хуейр цIыхухэм я псэукIэр едгъэфIэкIуэнымкIэ тхьы жэуаплыныгъэрщи, а накъыгъэ унафэхэр вгъэзэщIэну иджыри зэ фыкъыхузоджэ. Еп-лIанэрауэ, бюджетыр зэдгъэзэхуэн хуейщ, ар къэралым и макроэкономикэ зэпIэзэрытыныгъэмрэ мылъкукIэ къызэгъэпэщауэ щытынымрэ я лъабжьэщи.
Тегушхуэныгъэ къыпхилъхьэу Путин Владимир зи гугъу ищIахэм ящыщщ ди къарум дыкъигъэгугъэжу ипэкIэ дыкIуэтэн зэрыхуейр. Псалъэм къыдэкIуэу жыпIэмэ, мэкъумэш IэнатIэм ехъулIэныгъэшхуэхэр щызыIэрыдгъэхьащ. ИлъэсипщIкIэ узэIэбэкIыжмэ, ерыскъыхэкIхэм я ныкъуэр хамэ къэралхэм кърашырт. Иджы Урысейр экспортёр нэхъ лъэрыхьхэм ящыщщ. Къапщтэмэ, нэгъабэ доллар мелард 20 и уасэ мэкъумэшхэкI хамэ къэралхэм ирищащ ди лъахэм, ар газым къыщIэтхым и Iыхьэ щанэ мэхъу! Президентым къелъытэ 2020 гъэм ирихьэлIэу ди ерыскъыхэкIхэмкIэ къэралыр къанэ щымыIэу къызэдгъэпэщын хуейуэ. «Дэ ди закъуэкъым ерыскъыкIэ къызэдгъэпэщыфынур, атIэ экологие и лъэныкъуэкIэ къабзэ, сэбэп ерыскъыхэкIхэр нэгъуэщI щIыпIэхэм езыгъашэ къэрал нэхъ лъэщ дыхъуфынущ», — дыщIигъуащ абы. Уеблэмэ электрон сатум елэжь урысей компание инхэр къызэIухынымкIэ жэрдэм къыхилъхьащ къэрал унафэщIым, ди деж къыщыщIагъэкIхэр къэрал псоми ИнтернеткIэ иращэфу щытын папщIэ.
Ди къэралым и Президентыр щхьэхуэу къытеувыIащ хамэ къэрал хьэрычэтыщIэхэм ядэлэжьэныр сыт щыгъуи зэригуапэм, жэрдэм зиIэхэр къызэрыригъэблагъэм. Апхуэдэ зэпыщIэныгъэхэр нэхъыбэ ищIын папщIэ Урысей Федерацэр Iуэхугъуэ зэмылIэужьыгъуэхэм хэтщ. Уеблэмэ Евразие экономикэ союзым и лъабжьэхэр щигъэбыдащ икIи мылъку, хьэпшып, IэщIагъэлI хуэдэхэр къэралым къишэнымкIэ хэкIыпIэщIэхэр иубзыхуащ. Абыхэм ящыщщ Китайм дригъэкIуэкI лэжьыгъэр, Вьетнамым зэрызэпищIар. КъищынэмыщIауэ, етIанэгъэ Сочэ щекIуэкIыну Урысей-АСЕАН зэIущIэм кърикIуэну зыщыгугъ зэпыщIэныгъэхэр.
Лъэпкъыр хъумэныр, щIэблэр гъэсэныр, унагъуэм зыщIэгъэкъуэныр сыт хуэдэ къэралми япэ иригъэщ къалэну зэрыщытыр жиIэри, Путин Владимир къытеувыIащ демографие щытыкIэм зэрызихъуэжым. Иужьрей илъэсищым ди къэралым къыщалъхухэм я бжыгъэр хэхъуэ зэпытщ. УзыгъэгуфIэщ абы и лъэныкъуэкIэ къэралыр щытыкIэ хьэлъэм дыкъызэрикIар, иджыпсту дунейм къытехьэ цIыкIухэм я нэхъыбэр унагъуэм етIуанэу, ещанэу къихъуэ сабийщ. Адэ-анэхэр хуейщ сабий зрагъэгъуэтыну, абыхэм къэкIуэн зэраIэр я фIэщ мэхъу, къэралым дзыхь хуащI, къызэрыдэIэпыкъунум шэч къытрахьэркъым. Анэ капиталым и пIалъэр етIанэгъэ еух. А программэр зэрылэжьа пIалъэм къриубыдэу апхуэдэ мылъку унагъуэ мелуанихрэ ныкъуэм яIэрыхьащ, абы хохьэ Кърымрэ Севастополрэ щыпсэухэри. Урысейм и демографие щытыкIэр емыкIэкIуэжын папщIэ Путиным жиIащ, бюджетым дежкIэ сыт хуэдизу хьэлъэу щымытми, иджыри илъэситIкIэ анэ капиталым и пIалъэр гъэкIуэтэн зэрыхуейр.
Демографие политикэм и Iыхьэ нэхъыщхьэхэм ящыщщ зи школ кIуэгъуэ мыхъуа сабийхэр щагъасэ IуэхущIапIэхэм нэхъри зегъуэжьыныр. Иужьрей илъэсищым къриубыдэу сабий садхэм къащтэфхэм мин 800 къахэ-хъуащ. Урысейм и дэнэ хэгъуэгуи илъэси 3-7-м ит сабийхэр здашэн апхуэдэ IуэхущIапIэкIэ гугъуехь щыIэжкъым. Пэжщ, иджыри зэхыдох зи быныр гъэсапIэм езымытыф адэ-анэ зэрыщыIэри. Апхуэдэхэр щыIэху Iуэхур и кIэм нэсауэ къэплъытэ хъунукъым. Абы ипкъ иткIэ, Правительствэми хэгъуэгу Iэтащхьэхэми ар гулъытэншэ ямыщIыну къыхузоджэ.
Узыншагъэр хъумэным и гугъу пщIымэ, цIыхухэр зэрыпсэу илъэс бжыгъэм зэрыхэхъуам тхузэфIэкIар къигъэлъагъуэу къысщохъу. ИлъэсипщIым къриубыдэу цIыху гъащIэр илъэситхукIэ нэхъ кIыхь хъуауэ жыпIэ хъунущ, ауэ иджыри зи ужь дитын хуей Iуэху куэд щыIэщ. Илъэс къакIуэм щегъэжьауэ узыншагъэр хъумэнымкIэ IэнатIэр страховой Iуэху щIэкIэм хуокIуэ. ОМС-м хэт страховой IуэхущIапIэхэм я къалэн нэхъыщхьэу щытынур сымаджэхэм я хуитыныгъэхэр хъумэнырщ, псом нэхъыщхьэу кIэлъыплъыпхъэщ медицинэ Iуэхутхьэбзэ пщIэншэу зыхуамыщIэ цIыхухэм къащхьэщыжыным, я Iуэхур зэхэгъэкIыным. Ар зыхузэфIэмыкI страховой IуэхущIапIэр ОМС-м хэ- тыну хуитыныгъэ иIэн хуейкъым. Мис абы и нэIэ тригъэтыну сы-хуейт Правительствэм. Узыншагъэр хъумэнымкIэ IэнатIэм зэрызиужьар кърибгъэлъагъуэ хъунущ мы щапхъэм: 2005 гъэм Урысейм технологие лъэщхэр къыщагъэсэбэп операцэу щахуэщIыр мин 60 фIэкIа мыхъуу щытамэ, 2014 гъэм ар мин 715-м нэдгъэблэгъащ. Абы къыдэкIуэуи, апхуэдэ операцэхэм щхьэкIэ чэзум ущытын хуеижкъым. Ар, сэ сызэреплъымкIэ, ехъулIэныгъэшхуэщ. Пэжщ, мыбдежым къыдгурыIуапхъэщ языныкъуэ операцэхэр зэрылъапIэр, ахэр щащIыр федеральнэ медицинэ центр нэхъ лъэщхэрщ. А Iуэхум и хэкIыпIэм куэдрэ дегупсысащ, ауэ сызэригугъэмкIэ, ФIэкIыпIэ зимыIэ медицинэ страхованэмкIэ фондым федеральнэ Iыхьэ хэха къыщызэдгъэпэщыпхъэщ. Абы папщIэ гъатхэ сессием къриубыдэу хабзэм зэхъуэкIыныгъэхэмрэ дэ- щIыгъужыпхъэхэмрэ хэфлъхьэн хуейщ.
Путиным и псалъэм къыхигъэщащ ди къэралыр мызэ-мытIэу гъэунэхупIэ зэрихуар. Апхуэдэхэм ящыщт 2014 гъэм Кърымымрэ Севастополрэ Урысейм къыщыгуагъэхьэжар. Абы къигъэлъэгъуащ Урысейр зи щхьэ Iуэху дэзыгъэкIыжыф къэрал лъэщу зэрыщытыр, илъэс мин бжыгъэ къэзыубыд тхыдэ къулей зэриIэр, зы мурад зиIэ цIыхубэ къарууфIэу зэрызэкъуэтыр. Иджыпстуи дунейпсо терроризмэм пэщIэуващ апхуэдэу зэкъуэту, тегушхуауэ.
— Урысейр нобэ пIащIэу зызыхъуэж дунейм и Iыхьэщ. Дэ къыдгуоIуэ къытпэщылъ къиинхэм я инагъри гугъуагъри — къэрал кIуэцI ирехъу, къэрал щIыб ирехъу. Сыт хуэдэ зыужьыныгъэм и гъуэгуми гугъуехьи пыщIащ. Дэ жэуап еттыжынщ къытпэув дэтхэнэми, хъер къыпытхыу дыбгъэдыхьэнщ сыт хуэдэ Iуэхуми, дыхуэлэжьэнщ Урысеймрэ ди зэхуэдэ хъерымрэ. Дызэкъуэту ипэкIэ дыкIуэтэнщи, дызэгъусэу ехъулIэныгъэхэр зыIэрыдгъэхьэнщ, — иухащ и псалъэхэр УФ-м и Президент Путин Владимир.
НэщIэпыджэ Замирэ.
