Къанщауэ Гъур и хьэрыпыбзэ диуан
Тыркум щыIэ Сельджук университетым и Iэдэб (литературэ) факультетым щалэжьа тхыгъэ къытIэрыхьащ. Ар ягъэхьэзыращ доцент, доктор Явуз Орханрэ доцент, доктор Кафэс Мэхьмудрэщ. Лэжьыгъэр икъукIэ гъэщIэгъуэнщ.
Ар зытеухуар Египет (Мысыр) адыгэ мамлюк пащтыхь Къанщауэ Гъур (хьэрыпхэмрэ тыркухэмрэ зэратхымкIэ — Къансух Гъуури) и усыгъэхэращ. Усыгъэ, жыIэгъуэхэр нэхъыбэу хьэрыпыбзэщ, тыркубзэ къыщыхэхуи щыIэщ. КъызэрыщIэкIщи, езым бзитIри ищIэу арат, усэ ирыжиIэфын хуэдэу. Езым имыанэдэлъхубзэкIэ апхуэдизыр зытхам адыгэбзэкIэ зыри имытхауэ фIэщщIыгъуейщ, ауэ дэнэ щыIэ? Къэлъыхъуэн хуейщ.
Усыгъэхэр зэрыта япэ тхылъыр (оригиналыр) — езы пащтыхьым и Iэрытхми имыIэрытхми — ар щыIэжыххэкъым. ЩыIэжыр абы тратхыкIыжахэращ. Псалъэм папщIэ, флъагъу мис мы сурэтыр. ИкъукIэ лэжьауэ, жьы хъуауэ, мы лэжьыгъэр зыщIахэм а оригиналхэм тратхыкIыжам тратхыкIыжауэ къагъуэтыжауэ аращ. Ахэр иджырей зэманым къэса-къэмысари наIуэкъым. Зи сурэт флъагъу тетхыкIыгъэр «Истанбул Миллет Кутубханэси» тхылъ хъумапIэм «Али Iэмири Эфенди Болуму» жыхуиIэ плIанэпэм щIэлъщ. ТетхыкIыгъэ гуэрым къыщытратхыкIыжа илъэсу мыбы тетыр 1325 гъэщ, 10 рэбиул Iэууэлщи, ар 1907 илъэсым хуозэ. ТетхыкIыгъэм и иужьрей тхьэмпэм зэрытетымкIэ, къытезытхыкIар Хашимул Мэккищ. ТетхыкIыгъэр «тагьликъ» жыхуаIэ тхыкIэмкIэ, дахэу, Iэзэу тхауэ; япэ напэр гъэщIэрэщIауэ, напэ къэсыху сатыр 11 иту щытщ.
Мы тетхыкIыгъэр зеяуэ, зи цIэкIэ плIанэпэ къызэIуахауэ, Истамбыл тхылъ хъумапIэм зи щIэиныр щахъумэж Али Iэмири, тетхыкIыгъэм и япэ напэхэм и деж мис мыхэр тритхауэ тетщ: «Хьэлэб (Алеппэ) къалэм зи цIэ япэу къыщраIуэхэм щыщу Iэмири Задэ БахаIэддин Ефэнды и деж фIэкIа зыщIыпIэ щызмыгъуэту, абыхэм къытестхыкIащ». БахаIэддин Ефэнды зэрыжиIэмкIэ, езыр, и анэ и лъэныкъуэкIэ пащтыхь Къанщауэ Гъур и благъэу, и анэр абыхэм япхъуу аращ. А езым къылъэIэса тхылъри, унагъуэм къадэгъуэгурыкIуауэ аращ. «Ауэ, зэрыжагъуэщи, тхылъыр жьы дыдэт, тхыгъэ екIу, дахэкIэ тхами, ипэми, икуми, иужьми тхьэмпэ щыщIэхэт. Къэна тIэкIур зэрыщыту теттхыкIыжауэ аращ», — жеIэри щIегъуж Али Iэмири.
Эдирнэ къалэм щыщ тхыдэтх, тхакIуэ Шейхъ Мухьий и тхылъу «Мэнакъиби Гулшэний» зыфIищауэ, хьиджрэмкIэ 1012 (мыдреймкIэ 1603 — 1604) гъэм нигъэса и тхылъым щетх мыпхуэдэу: «Диуану СулътIан Гъуури» тхылъыр зи бзэгу къыпыкIа СулътIан Гъуури и цIэ дыдэр «Къанщаущ» (хьэрыпхэм, тыркухэм апхуэдэу ятхри апхуэдэу жаIэж); цIэ лейуэ зэрихьэр «Гъуурийщ». И усэ тхылъыр Истамбыл щыслъэгъуащ. БзищкIэ тхауэ, хъарзынэу зэгъэпэщауэ апхуэдэт». Шейхъ Мухьиддин и нэкIэ илъэгъуауэ зи гугъу ищI тхылъыр, зэрыжагъуэщи, зэи зыщIыпIэ къыщыкъуэщакъым; е тхылъ хъумапIэ нэрыбгейуэ е тхылъ хъумапIэ дыдэу. Зи гугъу ищI «бзищым» тIур хьэрыпыбзэрэ тыркубзэу зэрыщытыр нэрылъагъущ. Ещанэри персыбзэу щытыну хуэбгъэфащэ хъунущ. Ещанэ бзэр адыгэбзэнкIэ хъуну жызыIэфыни зэрыжиIэфыни щыIэкъым, ауэ, мыхъуххэми, зигу къэзыгъэкIыфын зэрыщыIэм дыщыгуфIыкIынщ, щIэхъуэпсу зигу къэзыгъэкI зэрыщыIэ къудейм.
Пащтыхь Къанщауэ Гъур и усыгъэ-жыIэгъуэхэр зытепсэлъыхьхэм я лъэныкъуэкIэ бугуэшмэ: Алыхь закъуэм, абы и лIыкIуэ лъапIэм я фIылъагъу, я щытхъу, абыхэм яхуэпабгъэн, ахэр гъэарэзын, япэгъунэгъун хуэдэ купщIэхэр нэхъ ебэкIыу; абы къинэмыщIауи, Алыхь Iущыгъэ, Тхьэ лIыкIуэ Iущыгъэ, а Iущыгъэхэм хэлъ дахагъэр, кууагъыр зыхэщIэн, абы уитхьэкъун, абыкIэ ирикъун… А фIылъагъур, а гуапагъыр гъащIэми лъэгъэIэсын, гъащIэми хэпщэн; а фIылъагъум къэгъэлъэгъуапIэ хуэпщI гуэрхэмкIэ — фIыуэ плъагъу цIыху, е псэущхьэ, е ерыскъы хуэдэхэмкIэ — а гуапагъыр нэхъ лъагэм нэс дэшеяуэ къыпIурыблэн, пIурылъын… Мис ахэрауэ жыпIэ хъунущ Пщы я пщыжым и усэ дунейм и теплъэр.
Мис мыхэри а жытIахэм и щапхъэу.
Гуэщокъуэ Абдул-Бакъи.
Сельджук университет,
Литературэ факультетым и журнал.
2012 гъэ, 28-нэ къыдэкIыгъуэ,
63-158-нэ напэкIуэцIхэр.
Къанщауэ Гъур и хьэрыпыбзэ диуан (усэ тхылъ)
Доцент, доктор Явуз Орхан
Доцент, доктор Кафэс Мэхьмуд
ГъэкIэщIауэ: Мы лэжьыгъэм ипкъ иту Iуэху зэщытщIащ мамлюк пащтыхь Къанщауэ Гъур и хьэрыпыбзэ диуану «Истанбыл Миллет Кутубханэси» (тхылъ хъумапIэм) щIэлъу «Араби ном. 4639» бжыгъэмкIэ гъэтIылъа тхылъым.
Псалъэ гъуазэ папщIэхэр: Къанщауэ Гъур, хьэрыпыбзэ диуан, литературэ IэщIагъэхэр, мулэммэгь (зэхэлыдэуэ зэхэлъ), мууэшшэхь.
Тырку пащтыхь Iэджэм хуэдабзэу (тырку тхыдэтххэм ар тыркуу жызыIэ яхэтхэщ: ар зэрымытыркур ящIэу, ауэ тыркуу ябжу) мамлюк пащтыхь Къанщауэ Гъури (1440 — 1516) усыгъэ зиIа пащтыхьхэм ящыщщ. КъызэринэкIа тхылъхэм уеплъмэ гурыIуэгъуэ зэрыхъущи, абы тыркубзэри, хьэрыпыбзэри, персыбзэри ищIэу щытащ; а бзищымкIи усыгъэ жиIэу щытащ.
«Мэнакъиби Ибрахьим Гулшэний» тхылъыр зытха Мухьий зэрыжиIэмкIэ: «СулътIан Гъуури и цIэр Къансущ, и цIэ лейр «Гъуурийщ». БзищкIэ тха и «Диуаныр» Истамбыл щыслъэгъуащ. ИкъукIэ зэгъэпэщащ». Мыбы къыхощ абы бзищри зэрищIэр, абыхэмкIэ «Диуан» (усэ тхылъ) итхауэ зэрыщытыр. Зи усэхэр нэхъыбэу дин Iуэхугъуэхэм теухуауэрэ щыта Къанщауэм нэгъуэщI тхылъхэри иIэщ. Ахэри мис мыхэращ:
1. ХьэрыпыбзэкIэ диуан: «Диуаны Гъэури» жаIэуи зыфIащ мы тхылъыр Истамбыл дэт «Миллет Кутубханэси; Али Эмири Эфэнди Болуму Араби, ном. 4639-м» щIэлъщ.
2. Iэл-къэщаIидур-рэббаниййэх Уэл мууэшшэхьатус-сулътIанийетул Гъэурийех. Мы тхылъыр «Топкапы Сарайы Музэси Кутубханэси» тхылъ хъумапIэм «Багъдад Кошку Болуму, ном. 138-м» щIэлъщ.
3. ТыркубзэкIэ диуан: «Берлин Стаатс библиотек преуссисжер културбеситз Мс. Or. Ost., ном. 3744-м» щIэлъ усэ зэуIугъуэ гуэрым яхэтщи, абы Гъуури и гъусэу итщ. А тхыгъэхэм телэжьыхьащ Ялчын Мехьмэтрэ Явуз Орханрэ. СулътIаным къигъэщхьэпэ бзэр пасэрей «огъуз» псэлъэкIэращ.
4. Мунэкъкъэхьужь-жьэриф гьэла Мууэш-шэхьиш-Шэриф: Мы тхылъым хьэрыпыбзэкIэ усыгъэ кIыхьитI иту аращ. Тхылъым телэжьыхьащ Чифтчи Джэмил «Мактул Шаирлэр (Истамбыл, 1997)» тхылъымкIэ.
5. Iэл-кэукэбуд-Дуррий фи Iэджуибэтил Гъуури: Мы тхылъыр пащтыхьым КъурIэным и тэфсиру, зэщIэхыныгъэу итха тхылъщ. (Чифтчи Джэмил, а тхылъ дыдэм — 155).
6. ПерсыбзэкIэ диуан. ЗэрыщыIэм щыгъуазэу, ауэ зэкIэ ямыгъуэтауэ апхуэдэ тхылъщ.
Гъурий ныжеIэ —
зи текIуэ лъагэным
ГущIэгъу сымылъэгъуа зэи уэ
ббгъэдэкIыу, сын гуащэ,
Гур гугъу щехьым деж къыфIыжьэдокI
щIегъуэжыныгъэ гуэри.
ЗыкъысхуигъафIэу и плъэкIэм
зыкъызэрызигъащIэрэ,
«Тхьэм тынш сщищIыр» къызобж гущэ,
уа цIыху Iущхэ!
Си дежкIэ укъемыплъэкIмэ,
уэр си унафэр зиIэ илъ,
Гур зэвыным, мис ар къудейм сыщIохъукI
сэ кIуэдыпэн.
Нэджд ущыщу, ури-Лейлауэ щытмэ
хьэрыпу хъуам,
Уи фIылъагъум акъыл бгынэ сищIаи
сымыхьэрыпу.
УпэIэщIэныр апхуэдизкIэ къызоузри,
Сагъэхъужын ялъэмыкI сэ Iэзэхэм.
ИкIуэдыкIыжмэ Гъурий фIылъагъу
гуауэм,
И жэнэтым и фIыгъуэмкIэ тыригъэужкIэ
Алыхьым.
