Зи усэхэмкIэ сабийхэр ягъасэ, ягъэIущ
ТхакIуэ цIэрыIуэ АфIэунэ Лиуан къызэралъхурэ илъэс 75-рэ ирокъу
АфIэунэ Лиуан Алий и къуэр Бахъсэн районым хыхьэ Къулъкъужын Ипщэ къуажэм 1938 гъэм бадзэуэгъуэм и 20-м къыщалъхуащ. 1946 гъэм курыт школым щIэтIысхьэри илъэсибл классыр къиухащ. 1957 — 1960 гъэхэм дзэм къулыкъу щищIащ. 1960 гъэм «Къэббалъкъпромстрой» трестым зэрыщылажьэм хуэдэурэ 10-нэ классри къиухыжащ. ИужькIэ Тырныауз дэт вольфрам-молибден комбинатым Налшык щиIэ базэм щылэжьащ.
И лэжьыгъэкIэ литературэм пэжыжьэу щытами, Лиуан итха сабий усэхэр усакIуэ нэсым и IэдакъэщIэкIщ.
ЦIыкIухэм усэбзэкIэ зэрепсэлъэфым къыдэкIуэу, Лиуан сабийхэм я зэхэщIыкIым хегъахъуэ, дунейм и плъыфэ зэхэухуэнахэм хегъаплъэ. Аращ абы и усэ цIыкIухэр сабийхэм щIапхъуэтар, я псэми я бзэми щIыпэгъунэгъур. Лиуан и усэхэр гуапагъэкIэ гъэнщIащ, псэгъэгуфIэ дахагъи яхэлъщ.
АфIэунэ Лиуан Тхылъ зыбжанэ къыдигъэкIащ АфIэунэ Лиуан, сурэтыщIхэм щхъуэкIэплъыкIэу ягъэщIэрэщIауэ. Апхуэдэ-хэщ «Къэрабэ» (1976), «Дадэ и сурэт» (1983), «НэщIэпкIэ» (1990), «Псынэ цIыкIу» (1993), «Усыгъэхэр» (1998) усэ тхылъхэр. КъищынэмыщIауэ, и усэ нэхъыфIхэм уащыхуозэ «Азбукэм», курыт школым и класс нэхъыщIэхэм анэдэлъхубзэр зэрыщрагъэдж, «Адыгэ сабий литературэ» тхылъхэм, «Ва- гъуэбж» сборникым, сабий садхэм папщIэ зэхалъхьа программэхэм.
Тыгъэ хьэлэмэтхэр цIыкIухэм къахуэзыгъэна
Къыргъыз тхакIуэшхуэ Айтматов Чингиз и роман «Буранный полустанок» зыфIищам мыпхуэдэ миф итщ. Жуанжуанхэр Азие Курытым щыпсэу лъэпкъ цIыкIу гуэрым къытоуэри хэкур яхъунщIэ. ЗауэфI щыIэкъым: жуанжуанхэм лейуэ зэрахьам я нэхъ Iей дыдэу цIыхум я гум мыпхуэдэ хьэкIэкхъуэкIагъэр къонэ. ЗэрыпхъуакIуэхэм зытекIуа лъэпкъым нэхъ щIалэ Iэчлъэчхэр къыхачырт, ахэр Iэпхлъэпх ящIырти къумым къранэрт. Абыхэм я щхьэм фIэкъуа шхуэл цIынэр къурэу зэпрыгъукIырт. Махуэ зытхух дэкIа нэужь жуанжуанхэм къагъэзэжырти, лIар-лIащ псэууэ къэнам я щхьэр ятIэтэжырт. Псэ яIуту къызэтена щхьэкIэ, абыхэм езыхэр зыщыщи, къызыхэкIаи, я ади, я ани къахуэцIыхужынутэкъым. Апхуэдэ лей зылъыса, къэзылъхуаи къыдалъхуаи зымыцIыхуж щIалэхэм зэреджэу щытар манкуртт.
Бзаджагъэр, цIыхугъэншагъэр, тхьэмыщкIагъэр зыр зым къилъхуж щхьэусыгъуэу щызэпхащ Айтматовым и романым хэт миф гъэщIэгъуэным. Мифыр таурыхъщ. Ауэ мы мифым зи гугъу ищI манкуртым и «Iыхьлы» гъащIэм дыщримыхьэлIэу щытамэ, езы мифри апхуэдэу щIэщыгъуэ, гъэщIэгъуэн къытщымыхъункIи хъунт.
Манкурт щэнщ укъыщалъхуа хэкум, укъызыхэкIа лъэпкъым и тхыдэм, и щэнхабзэм, и бзэм псэкIэ ухуэхамэу дунейм утетыныр. КъытщIэхъуэ щIэблэр мис абыхэм хуэхамэ мыхъуныр, дауи, ди сабий литературэм и къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщ зыщ.
Дэ сабий IуэрыIуатэ къулей диIэщ: уэрэдхэр, усэхэр, таурыхъхэр, къебжэкIхэр, къуажэхьхэр, псынщIэрыпсалъэхэр. Ауэ ди нобэрей сабий литературэр къулейуэ жыпIэныр пасэщ, тхылъеджэ цIыкIухэмрэ цIыкIунитIэхэмрэ нэхъ зыхуеину тхылъу дунейм къытехьэм гулъытэ нэхъыбэ хуэщIын щIыхуейри гурыIуэгъуэщ.
АфIэунэ Лиуан и сабий тхылъхэм уащытхъукIэ емыкIу къэпхьынукъым. Лиуан цIыкIу-хэм усэбзэкIэ зэрепсэлъэн зэчиишхуэ бгъэдэлъащ. И усэ нэхъыфIхэр уащIытеукIытыхьын ябгъэдэмылъу хуэхьэзырщ зи школ щIэтIысхьэгъуэ нэмыса цIыкIухэми пэщIэдзэ классхэм щеджэхэми гукIэ зребгъэгъэщIэну.
Адыгэ тхакIуэхэм цIыкIухэм папщIэ зыгуэр зымытха е итхыну зи мымурад къытхэткъым, ауэ АфIэунэм хуэдэу сабийхэм епсэлъэфа, мы дунейр зэрытелъыджэр, сабиигъуэр таурыхъым и хьэуакIэ зэрыбауэр, псэущхьэхэми псэ зэраIутыр, абы я псэми хуэсакъын зэрыхуейр цIыкIухэм яжезыIэфа усакIуэ дэ диIэу сыщыгъуазэкъым.
Псом япэу гу зылъыптэр мыращ: Лиуан и усэхэм я нэхъыбэр сабийм зыкъыпхуигъэзауэ усэкIэ къопсалъэ хуэдэу тхащ. АпхуэдизкIэ «тыншу» тхащи, хэлъышхуэ щымыIэ хуэдэуи къыпщыхъунущ зэ еджэгъуэкIэ. АрщхьэкIэ сабий ухъужынуи тынш? Гугъущ, дауи, апхуэдэ усэ птхынри. Сабийм и гум и хуабэр, и дуней еплъыкIэр, и псэлъэкIэр хуэхъумэу цIыху балигъхэм къахэнар дапщэ? Сабийм я Iуэху еплъыкIэр, дунейр зэрызыхащIэ щIыкIэр гукъинэжу, гъэхуауэ къызэриIуэтэн анэдэлъхубзэ зыIурылъри куэд хъурэ?
Лиуан и усэхэм хэт сабийм мыпхуэдэу захуегъазэ псэущхьэхэм.
Бзум:
Току зэрыкIуэ кIапсэм,
КхъыIэ, фытемыс.
Си шэнт лъахъшэ цIыкIум,
ИIэт, фыкъэтIыс.
ТхьэкIумэкIыхьым:
Зэ къэувыIэ,
Нэхъ хуэм зыщI,
УмэжалIэм, умыбзыщI.
Умышынэ, умыукIытэ,
Ди хьэмыщи ублэсшынщ.
ЗыбгъэнщIыхукIэ
Пхъы, къэбыстэ
Ди деж къакIуи
Уэзгъэшхынщ.
ШкIащIэм:
КIышэ, кIышэ,
Си кIэбышэ,
Си лъэбыцэ
Быцэ цIыкIу,
УщIэбур сыт апхуэдизрэ,
Си нэIуцэ,
Iуцэ цIыкIу…
Усэм хэт сабийр шкIэм зэрепсалъэ щIыкIэм ущыщIэ- дэIукIэ, сабийр къыдалъхуа гуэр дэуэршэру, абы и гур фIы хуищIыныр езым дежкIэ насыпу къилъытэжу зыхыбощIэ.
Мы усэхэми нэгъуэщI щапхъэ куэдми гу щылъыботэ: IуэрыIуатэм и акъужь къабзэм иробауэ Гъубжокъуэм и поэзиер. Лиуан ижьымкIэ мэIэбэри Iэмал къегъуэт, сэмэгумкIэ мэIэбэри а Iэмалыр ирегъэфIакIуэ, усэр сабийм и псэм дыхьэн хуэдэу ипсыхьын папщIэ. ИкIи ар гъуэзэджэу хузэфIокI.
МыкIуэщIыж гуапагъэкIэ, хуабагъэкIэ, гущIэгъукIэ гъэнщIащ АфIэунэм и усэхэр. Санэмрэ жызумымрэ зопсалъэри, жызумей пагэм санэр еущий нэхъ лъагэу дэкIеину. Санэм и жэуапыр мыращ:
«Хьэуэ, хьэуэ, жызумей,
Сабий цIыкIухэр
зэзгъэхъуапсэу
Ин сыхъуну сыхуэмей».
Сабийм бгъэдэзмылъхьэн инагъ, беягъ сыту сщIын сэ жыхуиIэщ санэм. Уегупсысыпэмэ, хэт апхуэдэу жызыIэфынур? Санэра? Анэра? Адэра? Щхьэхуещагъэр зэрымыфIым теухуауэ усэуи, рассказуи, статьяуи сыт хуэдиз ухуейми бгъуэтынущ. АрщхьэкIэ АфIэунэм хуэдэу кIэщIу икIи дахэу цIыкIухэм ар яжезыIэфыр зырызыххэщ. Мис «Шылъэгу» зыфIища усэ цIыкIур.
Зым и уни ар щIэмыхьэ,
КъэкIухьынкIи
лъэрымыхьщ.
Зы псэущхьи ящIэмыхьэ,
Зыми хъуркъым
фIэгуэныхь.
Жыжьэ дыдэ умыIэбэжуи ди литературэм усэ куэд къыхэбгъуэтэфынущ я сатырхэр плакатым къытратхыкIам хуэдэу «занщIабзэу», итIани гум емыхуэбылIэу, «Умыщхьэх, уемышу лажьэ, япэкIэ бакъуэ, щIалэфIу дунейм тет» жыхуиIэ ущие гъущэхэмкIэ зэщIэузэдауэ. Ущие гъущэр къызытекIуа сабий усэм поэзие, дахагъэ ущIыщылъыхъуэжын щыIэкъым. АрщхьэкIэ поэзием и къэуат зылъэIэса ущиери псэм щIэщыгъуэу пIэпихыу къыщIокI мис мы «Бабыщ шыр» усэм хуэдэу:
Щимэ, щимэ,
Лъабэ щимэ —
Лъэпхъуамбищ.
ЗыгъэпскIакIуэ докIуэ
Псыхъуэм,
Уэри накIуэ,
Дяпэ нищ.
— Хьэуэ, хьэуэ,
Сыт а жыфIэр?
Сыздэфшэну фыхэмыт.
Бабыщ «мамэ» си мыгъусэу
СынэкIуэну сыхуимыт.
Лиуан и усэхэм хэлъ ущиер Iэдэб, сакъ, Iэ щабэ-Iущабэ зыщIыр а ущием и щIыбагъ къыдэт гущIэгъур, поэзиер къэзыгъэщI цIыхугъэ дахэр аращ. Мис абы и щапхъэ гъуэзэджэщ «Аргъуей» усэр:
Лъабэ псыгъуэщ.
Ар пэ кIыхьщ.
Жэщ зэрыхъуу
Къелъэтыхь.
КъыстотIысхьэ,
Къызодзакъэ,
Сигъэжейркъым,
Къысщымысхь,
Ауэ сщIэркъым,
Сэ итIани
Ар итIани
СфIэгуэныхьщ.
Аргъуей нэхърэ нэхъ угъурсызрэ нэхъ уфIэмыгуэныхьынрэ щыIэ? ИтIани аргъуейри фIэгуэныхьщ мы усэр къэзыIуатэ цIыкIум. «Аргъуейр бзаджэщ, и зы дзажэпкъ къыхэхын хуейщ», — жаIэ адыгэм ауаныщIу. Мы ауаным гущIэгъу тIэкIуи хэлъу къыщIэкIынущ. Лиуан и усэм а гущIэгъур сэтей къещIри къыбжеIэпэ: пэжщ, бзаджэщ аргъуейр, ауэ абыи псэ Iутщ, псэм гущIэгъу хуэфащэщ.
Сабийр нэхъ псэ щабэ, нэхъ гущIэгъулы хъунукъым «аргъуейр укI, хьэндырабгъуэу къыпIэрыхьэр фыщI», — жепIэкIэ. ЦIыкIур гущIэгъум, цIыхугъэм хуэущиинри, и анэдэлъхубзэр фIыуэ егъэщIэнри — а мурад дахэхэр зэщыщхъуу щызэхэтщ «Аргъуей» усэми нэгъуэщI усэфI куэдми. Сабийр зоопаркым кIуауэ къаплъэным бгъэдэтщи йоущие:
— Укъаплъэнкъэ уэ
инышхуэр,
Сытыт нетIэ ущIэгъар?
Дэ къыджеIэт мыдэ
псынщIэу,
Хэт уи жагъуэ къэзыщIар?
— Зыри, цIыкIухэ,
СлъэмыкIыжу
ГуащIэмащIэ —
Жьы сыхъуащ.
Сабиигъуэр сигу
къэкIыжри,
Фыщыслъагъум тIэкIу
сыгъащ.
Мыпхуэдэ усэхэм куэдрэ утепсэлъыхь нэхърэ куэдрэ уеджэну нэхъ гуапэщ. ФэрыщIыгъи, хьилагъи, бзэмыIугъи хэлъкъым мыбыхэм. ЦIыхур дэнэ къэна, псэ зыIут дэтхэнэ зыми дащысхьын хуейщ, ахэр дэ къэдгъэщIакъым — къыджаIэ хуэдэщ Лиуан и усэ куэдым.
ХьэкIэкхъуэкIэм, псэущхьэхэм ятеухуа усэхэм хэлъ хуабагъэм нэхърэ мынэхъ мащIэ щызыхыбощIэ гъэм и лъэхъэнэхэм ятеухуа — пейзажнэкIэ узэджэ хъуну усэхэми. Ахэри нэгъуэщI куэди ди сабий литературэм и тхыгъэ нэхъыфI дыдэхэм зэращыщым шэч хэлъкъым.
ЦIыкIухэр ди IуэрыIуатэм, литературэм, анэдэлъхубзэм я IэфIыр зыхащIэу къэтэджмэ, езыхэм я дежкIи къызыхэкIа лъэпкъым и дежкIи нэхъыфIщ. ЗэрынэхъыфIым утепсэлъыхьынуи емыкIу хуэдэу мэхъу: хэт ар зымыщIэр? — къыбжаIэфынущ. АрщхьэкIэ зымыщIэ дэнэ къэна, зыщIэну хуэмейхэми уарохьэлIэ.
Тыгъэ хьэлэмэтхэр лъэпкъ сабийхэм хуэзыщIар литературэм хуеджакъым. Ауэ щыхъукIи, Лиуан и усэхэр щапхъэщ литературэр зи IэщIагъэ куэдым я дежкIэ.
БЕЩТОКЪУЭ Хьэбас.
ЖыIэгъуафIэ-зэгъэщIэгъуафIэ тхыгъэхэр
АфIэунэ Лиуан республикэм исхэм фIыуэ ялъэгъуа усакIуэщ. КъызэрацIыхуари, псом япэу, и сабий усэхэмкIэщ. Абы и япэ тхыгъэхэр тхылъеджэм яIэрыхьэ зэрыхъурэ зы тхылъкъым, тхылъитIкъым ныбжьыщIэ цIыкIухэр зэригъэгуфIар. «ЗэригъэгуфIар» щIыжысIэр абы и тхылъ дэтхэнэми сабийр зэрыщыгуфIыкIым фIыуэ сыщыгъуазэщи аращ.
Сабий усэ зытх усакIуэхэр диIэми, Лиуан хуэдэу а зыхуэтхэхэм фIыуэ ялъэгъуар зырызыххэщ. Сыт ар къызыхэкIар? Iэзэу тхэти аращ. Абы и усэхэр дахэщ, жыIэгъуафIэ-зэгъэщIэгъуафIэщ, сабиибзэ дыдэкIэ тхащ. Къэтхьынти а жытIам и щапхъэу зы усэ цIыкIу:
Ди адакъэ
Зызыгъэпщу
Ди адакъэ,
Хэт уи сыджыр
ДибзыкIа?
Ухъужауэ
Накъэпакъэ,
Сыту Iейуэ
УщыкIа!
Хьэблэ цIыкIухэр
Ибохужьэ,
Ужьэ цIыкIур
Уогъэлъей.
Апхуэдизу
Умыхъыжьэ,
Къыпхуадэнкъым,
ПIут дзэ лей!
УиIэщ уэ
Макъ дахэ дыдэ,
Уэрэд жыпIэми
Ярейщ.
Дзэи пIуткъым —
Зыгъэбыдэ.
Сыт уи дзакъэ
Дзэкъэрей!
Мыр къызэрытхыжар «Хэмыхъуэ-мыхъуратI» тхылъращ. Абы щызэхуэхьэсащ сабийхэм яхуитха усэ нэхъыфIхэр. Ахэр ятеухуащ гъэм и зэманхэм, къэкIыгъэхэм, псэущхьэхэм, къуалэбзухэм, ди щIыналъэ дахэм, нэгъуэщIхэми. Ахэр псори сабиибзэ дахэкIэ, къэсхьа щапхъэм ещхьу тхащ, жьгъыру цIыкIухэщ, сабийхэм я дежкIэ гурыIуэгъуафIэ защIэщ.
Усэхэм нэмыщIкIэ, мы тхылъым къуажэхьхэри итщ. «Къуажэхь Iэрамэ» — аращ а Iыхьэм фIащар. Ахэри усэбзэкIэ екIуу тхащ. Къэтхьынти зы щапхъэ:
Бзу абгъуитIым
Ис цIыкIуитIу,
Зэгъунэгъурэ
Зэныбжьэгъуу,
Зэтемыплъэ-
ЗэIумыплъэу,
Зэнэзэпсэу
Зэдопсэу.
Зэмыфыгъуэ-
Зэмыижу
Заплъыхь-
Къаплъыхь
Дуней псор.
Нэращ а къуажэхьым зи гугъу ищIыр.
Сабий тхылъым и фIагъ-Iеягъыр псом япэу зэлъытар сурэтхэрауэ жыпIэкIэ щыуагъэ хъуну къыщIэкIынкъым — абыхэм дахьэха, яфIэхьэлэмэту еплъыну къащта нэужьщ тхылъым итми сабийм гу щылъитэнур. Ар къагурыIуэу, ди тхылъ тедзапIэм къыщыдэкI тхылъхэр сыт щыгъуи ягъэщIэращIэ. Лиуан и тхылъхэри аращ — сабийри балигъри дехьэх абыхэм ит сурэтхэм.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, Лиуан нобэ къытхэтыжкъым. Ауэ, къыщIэна тхылъхэм сабийхэм зыхуагъэзэху, и цIэр ящыгъупщэнукъым.
ХЬЭХ Сэфарбий.
Ныбжьэгъум папщIэ псалъэ
АфIэунэ Лиуан и усэхэм хуабагъэ ящIэлъщ, псэ къабзагъэкIэ гъэнщIащи, ахэр хэмытмэ, ди нобэрей сабий литературэр ныкъуэ хъунущ, сэ къызэрыслъытэмкIэ.
АфIэунэ Лиуан и тхыгъэхэм сыщеджэкIэ, абы рифмэ, ритм хуэдэхэр зэрызригъэхъулIар япэ изгъэщыркъым, ахэри Iуэхум къыхэлъытэн зэрыхуейр сщымыгъупщэ пэтми. СэркIэ нэхъ лъапIэр — лирическэ лIыхъужьым и гупсысэ узыншэрщ, къыбгъэдэкI хуабагъэрщ, а хуабагъэр зыхозыгъащIэ къэIуэтэкIэрщ, нэхъ кIэщIу жыпIэмэ — псэгъэгуфIэ-дахагъэу тхыгъэм хэлъырщ.
Хэт хъуну атIэ АфIэунэ Лиуан? Ари щIэблэм ящIэмэ, дерс къызыхах хъун хэлъу къызолъытэ. Ар къыщалъхуащ Къулъкъужын Ипщэм 1938 гъэм. Езыр илъэсий фIэкIа мыхъуауэ, и анэр дунейм ехыжри, анэншагъэм къишэ къулейсызыгъэр гукIи, псэкIи, фэкIи игъэващ. Школым хъарзынэу щеджэрт, хъэтI дахэ иIэт. ЕгъэджакIуэхэм ягъэщIагъуэу, каллиграф хъэтI жыхуаIэм хуэдэу. Дзэм къулыкъу щищIэну щраджами, ар сэбэп къыхуэхъужащ: штабым щагъэлэжьащ, дахэу тхэ дыхуейщ, жаIэри.
Лиуан хуэдэхэрт школхэм нэхъыбэу щыгъэлэжьэн хуейр, сабийхэм я бзэр, я псэр, я гурыгъу-гурыщIэр нэсу ищIэу, езыр Iэдэбу, зэрыжытIащи, хъэтI хьэлэмэтыщэ иIэу. АрщхьэкIэ гъащIэм «ауэ» куэд хэлъкъэ. Тыншу зи гъуэгуанэр шэщIа хъухэр нэхъ мащIэщ. Курыт еджапIэр къиухыным хунэмысауэ, ар лэжьыгъэм пэрымыхьэу хъуакъым. IэнатIэ зыбжанэ зэрихъуэкIащ: мыващIэу, ухуакIуэу, хьэлъэзехьэу… — къарукIэ дунейм зыгуэр щылэжьамэ, Лиуан апхуэдэщ.
Лиуан иIэт къыдалъхуауэ зэчий (талант). ИкIи и гумрэ и псэмрэ къыдиху псалъэхэр утыку кърилъхьащ, зэрыжытIащи, ахэр къабыл ящIащ щIэджыкIакIуэхэм.
Сабийхэм папщIэ Лиуан тхылъ зыбжанэ къыдигъэкIащ, екIурэ-ещхьу сурэтыщIхэм ягъэщIэрэщIауэ. Сэ сызэрыщыгъуазэмкIэ, Лиуан ирагъэблагъэурэ школ куэдым щыIащ, еджакIуэхэм IуагъэщIащ. Лиуан хуэдэ усакIуэщ цIыхур зэрыгушхуэр. Жылагъуэр, уеблэмэ зэрылъахэу ирипагэ хъунущ абы. Апхуэдэм хуэфащэ пщIэ игъуэтыжыпхъэщ.
СОНЭ Абдулчэрим,
усакIуэ.
Хуэфащэ гулъытэ игъуэтакъым
АфIэунэ Лиуанрэ сэрэ сабийхэм усэ цIыкIухэр зэрахуэттхым къищынэмыщIауэ шахтэми дыщызэдэлэжьащ.
Лиуан литературэм хуемыджами, IуэрыIуатэми литературэми гукIи псэкIи дихьэхырт. Абы хуэдэу сабийхэм я бзэр фIыуэ зыхэзыщIэу яхуэтха адыгэм зы усакIуи къытхэткъым. И усэхэр гъэщIэгъуэныщэщ, сабийхэр дамыхьэхынкIэ Iэмал имыIэу. И уэрэд цIыкIухэм композиторхэм гу къылъатэри макъамэ щIалъхьащ. Ди усакIуэхэм я нэхъыбэр Москва зэрыщеджам къыхэкIыу, классикэ усэ гъэпсыкIэм тетщ. Лиуан итхахэр IуэрыIуатэ гъэпсыкIэм нэхъ зэрыпэгъунэгъум гу лъыботэ.
УсакIуэр и хьэл-щэнкIи щапхъэт. Ар цIыху сабырт, Iэдэбт, нэмысыфIэт. Къипсэлъыр мащIэми, купщIэшхуэ хэлът. Лиуан зыхыхьа гупым мы- хьэнэ зиIэ гуэр химылъ- хьэнумэ, утыку ихьэнутэкъым.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, АфIэунэ Лиуан и гуащIэм хуэфащэ гулъытэ псэуху къыхуащIакъым, зы дамыгъи къратакъым. И усэхэр зы тхылъ хъунуращи, зэхуэхьэсыжарэ къыдэгъэкIыжамэ фIыт. КъищынэмыщIауэ, ар къыщалъхуа Къулъкъужын Ищхъэрэ къуажэм и уэрамхэм языхэзым и цIэр фIащыну хуэфащэщ.
ЩОДЖЭН Леонид,
КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
Псэ хьэлэл
Iупэ къудейм къыщежьэ псалъэр и къэпсэлъыкIэкIэ Iейми фIыми гумрэ псэмрэ нэсыркъым. ЦIыху балигъми сабийми я псэм хыхьэр гущIэм къыщежьэ псалъэрщ. Сэ сыкъалъхуным куэдыкIей иIэу къаIуэтагъэнкIи мэхъу апхуэдэ гупсысэр. СщIэркъым. Сыщыгъуазэкъым. «Уэ узыщыгъуазэр сыт-тIэ?» — жыфIэрэ фыкъызэупщIмэ, си нэгур зэлъыIухауэ хэти сеплъурэ жысIэфынущ: «АфIэунэ Лиуан усакIуэ телъыджэт». ЩIэтелъыджэри? Сабийм дахэу, IэфIу епсэлъэфырт. И псалъэр къыщежьэр и гущIэ дыдэрт, зэчий иIэт, Алыхьыр къыхуэупсауэ. Лиуан и цIэр зэхэсхыху си нэгу къыщIохьэ гуфIэгъуэм зэщIиIэта цIыхухэр. Абыхэм хэт уэрэд жеIэ, хэти долъей-допкIей, хэти и анэм зришэкIауэ абы къриш уэрэд гуакIуэм IэфIу щIожеикI.
Пэж дыдэр жысIэнщи, а зи гугъу сщIа теплъэгъуэхэр сэ си нэгу щIэкIащ. Апхуэдэу щыщыткIэ, «си нэгу къыщIохьэ» жысIамэ, нэхъ тэмэмыр арат.
Сабий сад, яслъэ жыпIэми, ди къуажэхэм гуфIэгъуэ зэхуэсышхуэ щекIуэкIхэми сэ куэд дыдэрэ слъэгъуащ АфIэунэ Лиуан и усэхэм яфIэгъэщIэгъуэну сабийхэр къеджэу, абы къыдигъэкIа тхылъхэр зэIэпахыу щIаджыкIыу, абы и псалъэхэр зыщIэлъ уэрэдхэр цIыкIухэм щагъэзащIэкIэ Iэгуауэшхуэ хуаIэту. АбыкIэ сэ жысIэну сызыхуейр нэхъыщхьэу зыщ: сабийр апхуэдизу зыгъэгуфIэф, зыгъэгушхуэф АфIэунэ Лиуан и насыпщ. ЖысIам щыхьэт нэс техъуэу мыр сигу къокIыж. Ботэщей къуажэм (Плановскэ) ЩэнхабзэмкIэ и унэм и лэжьакIуэхэмрэ абы дэт сабий садышхуэм и гъэсакIуэхэмрэ драгъэблэгъат усакIуэ, тхакIуэ гупыфI. А махуэм ди гъусатэкъым АфIэунэ Лиуан, ауэ сабийхэм нэхъыбэу жаIэр абы и уэрэдхэмрэ и усэхэмрэт. Си щхьэкIэ сехъуэпсащ Лиуан, и ехъулIэныгъэхэм сыщыгуфIыкIащ, сригушхуащ, ин срихъуащ…
Сабийм и хьэл-щэныр, абы и дунейр, и психологиер, и гумрэ и псэмрэ щыщIэр АфIэунэ Лиуан хуэдэу куууэ, щызу къэзыгъэлъэгъуэф адыгэ усакIуэ сэ си щхьэкIэ срихьэлIакъым. Радиом сыщыщылэжьа зэманым Лиуан и усэхэр радиокIэ къэсту щIэздзэри… лъэIу письмохэр уэру къысIэрыхьэу хуежьам и мызакъуэу, балигъхэри къэпсалъэрт, яфIэгъэщIэгъуэнт, яфIэтелъыджэт Къулъкъужын Ипщэ (Абзуан адыгэ жылэжьым) щалъхуа, щапIа щIалэм и IэдакъэщIэкIхэр.
Гуапэщ ди композиторхэми АфIэунэм и усэхэр гулъытэншэу къызэрамыгъэнар. Абы и псалъэхэр щIэлъу сабий уэрэд тIощIым щIигъу зыгъэпса композитор щыIэщ. А псор къедмыбжэкIми хъунущ, сыту жыпIэмэ ахэр щIэх-щIэхыурэ радиокIэ къат, сабий садхэм, школхэм щагъэзащIэ.
Сабийм илъагъумрэ абы псэкIэ зыхищIэмрэ гъуэзэджэу къеIуэтэф АфIэунэ Лиуан. Езым ещхьу и усэхэри гу къабзэ-псэ къабзэщ.
Сэ фIыуэ слъагъурт а усакIуэ телъыджэр. ЩIэслъагъури пщIэшхуэ щIыхуэсщIри и тхыгъэхэм я закъуэкъым. Езыр сыт щыгъуи сабырт, Iэсэт, зэпIэзэрытт, Iэдэбт, зэтеубыдауэ, дахэу цIыхухэм яхэтыфырти аращ. ЦIыхугъи лIыгъи хэлъащ. Си фIэщ хъуркъым абы хьэтыр гуэркIэ е IуэхутхьэбзэкIэ цIыху къекIуалIэкIэ «хьэуэ» къыхигъэкIауэ. Куэдрэ слъэгъуащ сэ АфIэунэ Лиуан езыр зыпэрыт, къыпэщылъ лэжьыгъэр зригъэтIылъэкIыурэ зыкъыхуэзыгъэза цIыхум ейр япэ иригъэщу. Апхуэдэхэракъэ-тIэ «цIыху къилъхуа, цIыху ипIа цIыхущ» жыхуаIэжыр?
Мы сатырхэр здэстхым си нэгу къыщIохьэж АфIэунэ Лиуан и нэгу угъурлыр: зэзэмызэххэ фIэкIа схуэмыгъэдыхьэшх а лIы хъарзынэр дауэрэ сщIыми зэгуэр къэзгъэгуфIати, сэри сыщыгуфIыкIырт, и тутыным кIэгъуасэ кIыхьышхуэ пищIами, абы екъуну хунэзгъэсыртэкъым, хъыбарыпцI дыхьэшхэн гуэр ди ныбжьэгъухэм къащыщIа хуэдэу зэхэслъхьати, модрейри и фIэщыпэу къызэдаIуэрт. А псори и фIэщыпэ зэрыхъуам щхьэкIэ сэри ныбафэуз сыхъуат.
Аращ. Псэ хьэлэлыр сыт щыгъуи жыIэзыфIэщщ…
ГЪЭУНЭ Борис,
тхакIуэ.
АфIэунэ Лиуан «Адыгэ псалъэ» газетым и хьэщIэщ. Абы къыбгъэдэсщ Тхьэмокъуэ Барэсбий, щытхэр (ижьымкIэ къыщыщIэдзауэ) Хьэжыкъарэ Алик, Шал Мухьэмэд, Уэрэзей Рашид сымэщ. 2006 гъэ
