Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Псалъэжьхэр
КIуэм и гъуэгу хощI
ЖармыкIэм къыщыхъуар жармыкIэм щызэхэкIыжынщ.
Мысэр малъэри хейм и лъакъуэр щIеуд.
Мыублэ мыхъумэ, мыух щыIэкъым.
Псалъэ лейм баш лей даIэтыркъым.
Уи гуащIэ еплъи уи лъэ гъэбакъуэ.
Хэплъыхь Iыхьэншэщ.
ГъунэгъуфI — къуэшыфI пэлъытэщ.
КIуэм и гъуэгу хощI.
Дадэм щIыгъур нанэщи, нанэм щIыгъур дадэщ.
ЗэхэкIыр губжьым къыхокI.
Хъыбар
Къуэдзокъуэр мазэм зэрыкIуар
— Уэлэхьэ, тIасэ, ар уэ уи фIэщ мыхъункIи хъунщ, ауэ мы дуней псор къэзыгъэнэху мо мазэм къэскIухьу сытетамэ сэ къэплъагъур!
— Агъ! Ар дауэ, абы нэс сыткIэ удэкIуеят, ТIалиб?
— Уэлэхьэ, МылитIэ, уи гъащIэкIэ угупсысами къыпхуэмыщIэн сэ абы сызэрыдэкIуея щIыкIэр! Схуэхъуу сыдэкIуея уфIэщIрэ? Уэлэхьэ, лъэщыгъэкIэ сыдрахуеямэ! Зыми жумыIэж, ауэ зэрыхъуар мыращ.
Ервэлуцэм и зэману Беслъэней Хьэбалэ дэрэ шу щэ ныкъуэ ди гъусэу къуршым дыкъикIыжауэ дыкъыздэкIуэжым, Гундэлэн жыхуаIэ псыр Бахъсэн къыщыхэхуэжым деж, шокъу жиIэу белэм дащыIущIащ, шу мин хъууэ, Инэрокъуэ инэралыжьыр я пашэу. Сыт тщIэнт? Зэзауэр едгъэжьащ. Къулъшыкъушхуэм щIэддзар шэджагъуэнэужь хъуху дызэзэуауэ, си щхьэр къэсIэт-рэ сакъыхэплъэмэ — белэр иджыри шу щитхум зэрынэхьэсу, дэ зы шу пщыкIутху нэхъыбэ дымыхъужу! «Дашхыпэ иджы мыбыхэм!» — жысIэри Беслъэнейм седжащ:
— Хьэбалэ, шу пашэу япэ ниуви, къуршымкIэ нешажьэ ди дзэр, хьэлэч дыдэ дохъу, сэ шуукIэ къалэу фяужь ситынщ,- жысIэри.
— Ерэхъу! — жиIэри Хьэбалэм ди шу пщыкIутху къэнэжар иришэжьауэ Бахъсэн аузым ныдешэ, сэри шуукIэ къалэу сыщытщи, зызгъазэм сахэуэурэ, сахэуэхуи шууитI-шууищ яхэзудурэ дыкъокIуэ. Апхуэдэххэурэ, Iуащхьэмахуэ лъапэ дыкъыщыщIахуэм, шууитху фIэкIа дыкъэнэжатэкъым, белэри шу щищ иримыкъужу апхуэдэт.
— Мы хьэ бзаджэхэр дяужь икIынукъым, Хьэбалэ, сыт ди Iэмал? — щыжысIэм:
— Сыт тщIэн, Къуэдзокъуэ, — жиIащ.- Уэлэхьи, сымыщIэ, Iуащхьэмахуэ дыдэгъэкIуей. Дишхэр щолъэхъущ, ешами дыдахынщ. Щыгур зэ дгъуэтмэ, шыплIэпылимоткIэ дакъыхэуэурэ ныдэдгъэкIуеинкъым.
— Ерэхъу! — жысIэри Iуащхьэмахуэ дыкIэрыхьауэ дыдокI; дишхэм я пэщхъыным кърих мафIэ бзийм уэсыр егъэткIу, игъэткIуар псыхьэлыгъуэу къежьэмэ, зэхэлъэдэжурэ, псышхуэ мэхъури, пхъэр нытлъеIэм зы шууитI хичурэ ирехьэх. Псыдзэр Бахъсэн хохуэжри, нэпкъитIым хуэфIу йох, къущхьэ жылэхэр къурш сыджхэм зэрыдэхауэ тетщ, къэхъуари-къэщIари къахуэмыщIэу.
Апхуэдэу дэри дыдэкIым, мохэри нытлъеIэурэ, Iуащхьэмахуэ уанэ зыщищI увыпIэм дыщынэсам, ди шу щэ ныкъуэм щыщу къэнэжар Беслъэней и къуэжьымрэ сэрэт. Дишхэм зедгъэлъэтэхщ аби, шыплIэпылимотхэр къызэIуддзри, нартыху пIэнкIым хуэдэу, шэр ятедгъэлъалъэу щIэддзащ, арщхьэкIэ дыгъэр щыкъухьэ дакъикъэм ирихьэлIэу шэуэ диIар дыухащ. Ар щалъагъум белэр зэрыгъэкIиящ, Инэрокъуэ инэралыжьыр нэджащ:
— УкъыспэщIэхуакъэ иджы, Къуэдзокъуэ и къуэжь! — жиIэри.
Инэрокъуэм дэрэ куэд щIауэ дызэбийт, зыпылъ хъыджэбзыр къэзгъэкIуэсауэ щытати.
— Умыгугъэ, инэралыжь! — жысIэри сыджэжащ сэри. — Уэлэхьэ, къамэ щыIэм иджыри.
АрщхьэкIэ къамэкIэ шуудзэ псом уапэлъэщынт! Iуащхьэмахуэ джабэм кIэрылъ уэсыр уамыгъэлъагъужу къыдэкIуейрт Инэрокъуэм и дзэр. Шу пашэхэр къэсыным саржын тIощIырыпщI нэхъыбэ иIэжтэкъым. Абдежым, уэздыгъэр щIагъэнам хуэдэу, Iуащхьэмахуэ щыгур нэху къэхъуащ. Мыр сыту пIэрэ жысIэри сыкъыдэплъеймэ — мазэр пшэ гуэрэным къыщIэмбырыуауэ къокIуэ, Iуащхьэмахуэ и дыкъуакъуапIэм къытригъэпсауэ.
— Хьэбалэ, умыбэлэрыгъ иджы! — жысIэри, мазэр къыщысым сылъэри, зы жыг щхьэкIэ къэзубыдащ, Беслъэней и къуэжьри налъэри, нэгъуэщI зы жыг щхьэкIэ иубыдащ.
Инэрокъуэ инэралыжьым и жьэр Iурыхуауэ наплъэу, мазэм дытесу Iуащхьэмахуэ дыщхьэщыкIри, дежьэжащ. Жыгхэм дыкъепщыхыжри щIыгум дыкъытеува нэужь, фIыуэ зытплъыхьащ. Иджы ар мы ди щIым утету ущыплъэкIэ, мазэр жыжьэщи цIыкIуу къыпфIощI, арщхьэкIэ гъунэгъуу убгъэдыхьэмэ инщ, мо Ерысто Iуащхьэ хуэдэу тIу-щы хъунщ, езыр зэфэзэщу плъыжьщ, хъарбыз зэгуэгъэхуам ещхьу.
— Уэлэхьэ, псы сыхуолIэм, Къуэдзокъуэ, — жиIащ Хьэбалэ, фIыуэ зытплъыхьа иужь, — ауэ псы щызмылъагъу мы сыкъыздэпшам.
Дежьэри псы къэтлъыхъуащ. Шыгуэбыкъуэ хуэдиз хъун жыпIэну зы псы цIыкIу къежэхырти, дыIугъуалъхьэри, дефащ. Псыр дзэм дыхьэу щIыIэт, фом хуэдэу IэфIт. Ди псыхуэлIэ икIри, псы цIыкIум и Iуфэ дыIутурэ, ипщэкIэ докIуэ. Доплъэри, мазэм и курыкупсэм къыщыщIэжу арат а псы IэфI цIыкIури, мэлыхъуэжь цIыкIум и хъушэр къихуауэ псы иригъафэу долъагъу.
— Бохъу апщий!
— Уэ упсэу апщий! Фыкъеблагъэ!
— Уэлэхьэ дыкъеблэгъамэ, дэнэ дыкIуэжын!
Мэлыхъуэжь цIыкIум и пщыIэмкIэ дытришэри, ди Iуэху зыIутыр къыщищIэм, гъэлъэхъу тIущIэ къытридзэри тхуиукIащ.
Илъэс псокIэ дигъатхъэ-дигъашхэу дигъэхьэщIащ мэлыхъуэжь цIыкIум. Илъэсыр дэкIри, мазэм Iуащхьэмахуэ дыкъуакъуэм къытригъэпсауэ къыщыхуэкIуэм зредгъэхьэлIэри, дыкъепкIэжащ. Мэлыхъуэжь цIыкIур, сыт жедмыIами, къытхуехыжын идакъым, сэ Амыщ сримэлыхъуэщ, мэлыр дауэ губгъуэм къизнэн, — жиIэри.
Iуащхьэмахуэ дыкъехыжри, Бахъсэн Iуфэ дыкъыщыIухьэжым, дишхэр щыщу мэзым къыхэкIыжащ. Дишхэм фIыуэ загъэпсэ-хуат, дэри ди къару къызэрыгъуэтыжати, дышэсыжри ервэлуцэм дгъэзэжащ. Белэр къетхужьэщ аби, къэтхум-къэтхуурэ, Тэрч IуфIэ къэтхусауэ, Инэрокъуэ инэралыжьыр псым щыхэпкIэм хуэзэу, си аркъэныр здзыри, уанэгум къисчщ аби, псым къыхэслъэфыжащ.
— Мис апхуэдэущ кIэс къызэраубыдыр Инэрокъуэ и къуэжь! — щыжесIэм:
— Уи насып къыстекIуащ,- жиIати, хуэздакъым:
— Уэ къыптекIуар зищIысыр уэ уощIэж! — жысIэри.
Беслъэней Хьэбалэ дунейм ехыжащи, и хьэдрыхэ фIы Тхьэм хуищI! Абы къимыдэ-кIэ, уэр фIэкIа, ди Iуэху зэрыхъуам щыгъуазэ дунейм зы цIыхуи теткъым. КъызжиIакъым жумыIэж: думыIуэтэж!
Нало Заур.
Чэнджэщхэр
Бжьыныхур сэбэпщ
Дзэр быдэ хъун щхьэкIэ гуэдзым къыхэщIыкIа кIытэ я жьэм жьэдалъхьэри ягъэныщкIуурэ жьэдагъэлъ, яхуэшэчыху, итIанэ къыжьэдадзыж. Апхуэдэурэ илъэсым къриубыдэу тхуэ-хэ ящI.
* * *
Тэрчдэсхэм тэмакъ узыр, бгъэч узыр зэрагъэхъужу щытар: абы щхьэкIэ гуэдз хуэнщIейр псы хуабэкIэ зэхащIэрт, цIыху сымаджэм и пщэм тралъхьэрт, япхэжырти нэху кърагъэкIырт. Апхуэдэурэ тIэу-щэ ящIмэ, узыр хъужырт.
* * *
Лъы зи мащIэ цIыхум нэхъ ишхырейуэ щытын хуейщ бжьыныху шыпсыр. Абы лъыр егъэкъабзэ, фIыуэ зэрегъакIуэ.
* * *
Джэджьей, гуэгуш шыр цIыкIухэм бжьыныху, бжьын цIынэхэм я тхьэмпэр цIыкIу-цIыкIуурэ зэпагъэлъэлъри хуэн-щIейм хэпщауэ гъатхэм ирагъэшх. Абы витамин куэд хэлъщи, а шыр цIыкIухэр мысымаджэу, нэхъ къару яIэу къохъу икIи шхэрей мэхъу.
* * *
Матэкхъуейр жэмыр лъхуэуэ махуищ дэкIа иужькIэ къаша шэращ къызыхащIыкIыу щытар.
Мыпхуэдэуи хахырт: лъатэпсыр шатэпскIэ зэIахырт, ар шэм хакIэжыр- ти, абыкIэ матэкхъуей хахырт.
ГушыIэхэр
Дохутыр дыхуей хъумэ…
ЛIым и щхьэгъусэр сымаджэ къэхъури сымаджэщым ишащ.
Бжэ щIыхьэпIэм деж щыт бзылъхугъэр къоупщI:
— Паспорт, тхылъымпIэ фызыхуеинухэр фIыгъ?
— НтIэ.
— ТепIэнщIэлъын къыздэфщта?
— НтIэ.
— Сымаджэр зытелъын щхьэнтэ къэфхьа?
— НтIэ.
— Хущхъуэр зэрыхагъэлъэдэн системэ къэфщэхуа?
— НтIэ.
— Хъэлат хужь щыгъыу мо фи гъусэр хэт?
— Дохутыр дыхуей хъумэ, жысIэри къыздэсшауэ аращ, — итащ жэуап лIым.
Дауэ уагъэлажьэрэ?
И ныбжьыр нэса щхьэкIэ, цIыкIуIуэти сабийр еджапIэм къащтэн ядэртэкъым. И анэм щытригъэчыныхьым, сабийр школ унафэщIым хущIашащ. УнафэщIым щIалэ цIыкIур игъэунэхун мурадкIэ къоупщI:
— Хьэм тхьэкIумэ дапщэ тет?
— ТIу.
— ТхьэкIумэкIыхьым лъакъуэ дапщэ иIэ?
— ПлIы.
— Бажэм и фэр сыт хуэдэ?
— Уа, афIэкIа умыщIэу мы школым дауэ ущагъэлажьэрэ? — жеIэ щIалэ цIыкIур губжьауэ.
Ди сурэт гъэтIылъыгъэхэр
Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 щрикъум Москва кIуа артистхэм ВДНХ-м зыщаплъыхь. Цей хужь зыщыгъыр къэфакIуэ цIэрыIуэ Дашу Хьэшырщ. 1957 гъэ
Апхуэди къохъу
УсакIуэм и хъыбарегъащIэ
УсакIуэ гуэрым хьэрычэтыщIэ ныбжьэгъу иIэт. ХьэрычэтыщIэм и Iуэхухэр хъарзынэу кIуатэрт. Нэхъри зригъэубгъун папщIэ, нэгъуэщI щIыпIэхэми Iуэху щищIэну мурад ищIащ. Абы папщIэ и унэ лъапсэр ищэу, Iэпхъуэну и гугъэт. Ар усакIуэм елъэIуащ и унэр зэрищэжым теухуауэ газетым къытригъэдзэну хъыбарегъащIэ тIэкIу хузэхилъхьэну.
УсакIуэм тхылъымпIэ кIапэрэ къэрэндащрэ къищтэри, хъыбарегъащIэр итхащ: «Къуажэ гуэрым щащэ гуфIэгъуэмрэ насыпымрэ я кIуапIэу зы унэ лъапсэ мыин дыдэ. ИгъунэмкIэ щежэх псы цIыкIур зэн-зэныпсым хуэдэу къабзэщ. ПщэдджыжькIэрэ жыг баринэхэм я къудамэхэм бзухэр щобзэрабзэри, гуапэу укъагъэуш. Дыгъэ къыщIэкIыгъуэм унэм нур тредзэ, дыгъэр щыкъухьэкIи, псэр зыгъэтынш жьауэ трещIэ. Жыг хадэ цIыкIум хьэуар щыкъабзэщ, пхъэщхьэмыщхьэмрэ удз гъэгъамрэ я мэр хэзщи».
Мазэ бжыгъэ докIри, усакIуэр щIоупщIэ ныбжьэгъум и унэм и хъыбарым.
— Уэ птха хъыбарегъащIэм сыкъеджа нэужь, си унэр сщэну си пщIыхьэпIи къыхэхуэжакъым. ЗыкIи схуэхъуэжынутэкъым си лъапсэ телъыджэр, — жиIащ абы.
ДохъушокъуэСинэ.
Шхыныгъуэхэр
ТебэкIэ гъэжьа лы Iыхьэхэр, джэдыкIэ вынш телъу
Былымыл лыпцIэр грамми 100 хъу Iыхьэурэ, и Iувагъыр см 2-м нэблагъэу яупщIатэ. Шыгъу, шыбжий траудэ, тхъу къэплъа зэрыт тебэм иралъхьэри лъэныкъуитI- ри тхъуэплъ дахэ, хьэзыр хъуху ягъажьэ. Iэнэм щытрагъэувэнум и деж лы жьар тепщэчым иралъхьэри, абы и щIыIум джэдыкIэ вынш тралъхьэ, бжьыныху шыпс тракIэж. Яшх пщтыру, пIастэ, мырамысэ, щIакхъуэ и гъусэу.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ): былымылу — г 200, джэдыкIэу — 1, тхъууэ — г 30, шатэу — г 30, бжьыныху укъэбзауэ — г 15, шыгъуу, шыбжийуэ узыхуейм хуэдиз.
Къэб зыдэлъ хьэлывэ
ПщагъэкIэ япща тхьэвыр гуэдз хьэжыгъэ зытегъэщэща Iэнэм тралъхьэри, я хьэлъагъыр г 60-70 хъу Iыхьэурэ зэпаупщI, я Iувагъыр мм 2-3 хъууэ яху, къэб хьэжар тралъхьэри тхьэв кIапэхэр зэрагъэубыд. Хьэлывэр тхъу зыщыхуа тебэм иралъхьэ, хьэкулъэм ирагъэувэри, хьэзыр хъуху, дакъикъэ 20-25-кIэ, ягъажьэ.
Хьэлывэм дэлъынур: зи фэр нэхъ Iув къэб къащтэ, ятхьэщIри ялъэщIыж, IупщIэурэ зэгуауд, и кум жылэри лъэхъцхэри кърах, и фэр трагъэж, къэнар лыхьэжым щIагъэкI. Абы фошыгъу халъхьэ, зэIащIэри, и щхьэр тепIауэ дакъикъи 10-12-кIэ щIыIапIэм щагъэт. Псы лей къыщIэжамэ, щIакIэж.
Тхьэвым халъхьэхэр: гуэдз хьэжыгъэу — г 500, шэуэ — г 250-рэ, пщагъэу — г 40, шыгъуу — г 5, фошыгъуу — г 30, хьэлывэм дэлъынур: къэбу — г 700.
Къубатий Борис.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 5. Ди мэлыр… хъуауэ пщIантIэр къеуфэрэзыхь. 7. Япэ … ущIэмынакIэ. 8. Нэхъапэм нэхъ лъэкIыныгъэ зиIэ адыгэхэм нэгъуэщI унагъуэм ирагъэпIу щыта я щIалэ цIыкIу. 9. Адыгэм я унащхьэр абыкIэ ягъэбыдэу щытащ. 10. Зрагъэдэхэну цIыхубзхэм зыкIэралъхьэ хьэпшып цIыкIу. 11. Беларуссием хиубыдэ къалэ быдапIэ-лIыхъужь. 13. Зэпэхъурейуэ пшэр. 14. Шым и кIуэкIэ. 15. Тонн 60-80 хуэдэ ику иту къэзышэч «бдзэжьей».17. Гуэгушыхъум, къазыхъум я бгъэгум тет пшэрыпIэ. 18. Нэхъапэм ямыупсу щхьэкум къранэу щыта щхьэц Iэрамэ. 24. Хьэлу, хьэтыкъ, чыржын, … 25. Яхуэмылажьэ бжьэхъушхуэ. 27. МахуэцIэ. 28. … псы кIэрыпщIэрэ? 29. Жэмтхьэлэ къыщалъхуа адыгэ генерал. 33. Уафэм къех мыл тыкъыр цIыкIу. 34. … вы бжьакъуэм къокI. 35. Танкзехуэу щыта, Совет Союзым и ЛIыхъужь. 36. Шыуанышхуэ. 38. Хывым нэгъуэщIу зэреджэр. 39. Шы «вакъэ». 40. Шыр зэрагъэIэсэ кIапсэ. 41. Акъылыр щагуэшым а плIанэпэм дэсар Iэджэщ.
Къехыу: 1. ПкIауэ лъэпкъ, макъ пIэнкI псыгъуэкIэ джэуэ. 2. Мэжджытым хэтщ … джапIэ. 3. Адыгэ усакIуэ, «Iуащхьэмахуэ» журналым и лэжьакIуэу щыта. 4. Акъсырэ Залымхъан и пьесэ нэхъ цIэрыIуэ дыдэр. 6. Сталиным иужькIэ СССР- м и Министрхэм я Советым и УнафэщIу, партым и ЦК-м и секретару щыта. 11. Бжьэхэм я фо зэхуэхьэсыпIэ. 12. Адыгэ уэрэджыIакIуэ Iэзэ, Урысей Федерацэм и цIыхубэ артист.16. Пасэрей фоч. 19. ЩIэпым ар къыхащIыкI. 20. ЩIы къиуда. 21. Мылым теухуа къуажэхь: уеплъмэ, …, уеджэмэ, дэгу. 22. Дзыгъуэм и бий псэущхьэ дахэ цIыкIу. 23. Шы къэпщIэнтIам къыщхьэщех. 26. ЦIыху мелуан 200-м щIигъу щыпсэу муслъымэн къэрал. 27. Гъунэгъурэ … 30. Налшык дэт музтеатрым и уэрэджыIакIуэ, Урысей Федерацэм щIыхь зиIэ и артист. 31. … лъакъуэ шкIэ иукI-рэ? 32. ГъэшхэкI. 37. ПхъащIэ Iэмэпсымэ. 38. … пыIэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
ЩIышылэм и 26-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:5. Курыбэ. 6. Хьэсэн. 7. Былым. 8. Басир. 11. Ер. 12. Уд. 14. Без. 16. ЗыпI. 18. Дыщ. 19. Къесу. 22. Тебэ. 24. Псыхуабэ. 25. Журт. 27. Плъыр. 28. Афэ. 29. ЧыцI. 31. Кугъуэ. 34. Хъы. 37. Уз. 40. Хэхэс. 41. Дарий. 42. Фэдэн. 43. Бжьэхуц.
Къехыу:1. Щыблэ. 2. Хьэжмэт. 3. Тхьэбзэ. 4. Псысэ. 7. Бжей. 9. Радэ. 10. Уае.13. Бзу. 15. Хъущт. 17. ПIастэ. 18. Дэбэч. 20. Еру. 21. Шхуэ. 23. Бгы. 26. Таж. 27. ПцIы. 30. Пхъэх. 32. Гъунэ. 33. Бзий. 35. Хьэсанэ. 36. Къэдабэ. 38. Тхыдэ. 39. Арджэн.
