Адэжь Хэкум и сэбэпыр япэ изыгъэщахэр
Къэбэрдей-Балъкъэрым и Муслъымэнхэм я дин IуэхущIапIэм иджыблагъэ игъэлъэпIащ
Бэлагъы Щэукъирэ Гуэщокъуэ Абдул-Бакъирэ
XX лIэщIыгъуэм и 80 — 90 гъэхэм я зэблэкIыгъуэм ди къэралым зэрыщыту щекIуэкIа зэхъуэкIыныгъэфIхэм ящыщ зыщ цIыхухэм хуиту я диныр зэрахьэжыну Iэмал зэрагъуэтар. АрщхьэкIэ я гур хуеIэми, абы хащIыкIыр мащIэт. ЦIыхубэр хуэныкъуэт дин щIэныгъэ пэж езыгъэгъуэтын. Совет Союзыр къызэрыунэхурэ ар ди щIыпIэм зэхэзехуэн щащIати, абы хуеджахэр зырызыххэт. Мыбдежым щIэгъэкъуэн нэс къытхуэхъуащ муслъымэныгъэр игъащIэ лъандэрэ пщIэрэ щIыхьрэ яIэу щызэрахьэ къэралхэм щыпсэу ди къуэшхэр, Урыс-Кавказ зауэм и лъэхъэнэм зи адэжь Хэкур залымыгъэкIэ зрагъэбгынахэм я щIэблэр. Япэ дыдэу къэзыгъэзэжу ислъам диным и гъуэгу пэжым дыхуэзыунэтIыжахэм ящыщщ Бэлагъы Щэукъирэ Гуэщокъуэ Абдул-Бакъирэ.
1990 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэрым ирагъэкIри, Сирием щыIэ «Абу-нур» еджапIэ центрым зы гуп ягъэкIуат. АрщхьэкIэ еджэныр намыгъэсыфу нэхъыбэм къагъэзэжащ. Абы къыхэкIыу жэрдэм къыхалъхьащ: щалъхуа, щапIа икIи щыпсэу щIыпIэм кIуэуэ ислъам диным щыхурагъаджэ щхьэ мыхъурэ?
Арати, Iуэхум иужь ихьащ. Мыгувэу Къэбэрдей-Балъкъэрым и Муслъымэнхэм я дин IуэхущIапIэм къыбгъэдэкIыу езыгъэблагъэ тхыгъэ Бэлагъы Щэукъи Iэрыхьащ, Хэкум къигъэзэжу, дин IуэхущIапIэм иригъэкIуэкI лэжьыгъэхэмкIэ чэнджэщэгъурэ лэжьэгъурэ хъуну щIэлъэIуу. Абы ипкъ иткIэ, 1991 гъэм ар Налшык къэкIуащ, и щхьэгъусэри и бынхэри Сирием къигъанэри. И унагъуэр гъусэ ищIакъым, зэрыекIуэлIапIэншэм къыхэкIыу.
Къэбэрдейм къыщигъэзэжам Щэукъи гугъуехь куэдым IущIащ. Псом япэрауэ, хьэрыпыбзэмрэ ислъам динымрэ щрагъэджын хэщIапIэ къэгъуэтын хуейт. Ар хуабжьу гугъуу къыщIэкIащ. Сытми, Налшык и Совет уэрамым къыщигъуэтащ къамыгъэсэбэпыж пэш нэщI. Бэлагъы Щэукъи я пашэу ар еджакIуэ цIыкIухэм зыхуей хуагъазэри, еджэныр ирагъэжьащ. АрщхьэкIэ, къызэрымыплъым къыхэкIыу, дунейр щIыIэ щыхъум Iэпхъуэн хуей хъуащ. Гагариным и цIэр зезыхьэ уэрамым тет училищэм и зы къат къратыну щIэлъэIури, абы еджапIэщIэр къыщызэIуахащ, Iустазхэри сохъустэхэри щыпсэуну Iэмал яIэу.
Абдежым щыпащащ ислъам диным цIыхухэр хуегъэджэным. А къалэн мытыншымкIэ Щэукъи япэ дыдэу гъусэ къыхуэхъуауэ щытар Хъуажь Мухьэмэд-хъерщ, Алыхьым и ахърэтыр нэху ищI! АдэкIэ Iуэхур ефIакIуэурэ, егъэджакIуэхэм къахыхьащ Къанкъуэщ Абдул-Уэхьэб (Алыхьым и ахърэтыр дахэ ищI!), Хэкужь Гьумар, Кэтау Мухьэмэд. Бзылъхугъэхэр иригъэджэну Щэукъи и щхьэгъусэ Инхьам иужьыIуэкIэ и пщэ иралъхьащ. Алыхьым псоми фIыгъуэр къахуи-щIэ!
Налшык къыщызэIуаха мыдрисэм и ехъулIэныгъэхэм гу къылъатащ хамэ къэрал щыIэ псапащIэ IуэхущIапIэхэм. Абыхэм я дэIэпыкъуныгъэкIэ, зыщIэмыхуэж общежитым иIэпхъукIри, «Комсомольский» санаторэм Iэпхъуащ, бэджэнду къащтэри. ИлъэсищкIэ абы щIэсауэ аргуэру лъэпощхьэпо Iууащ. АрщхьэкIэ Iустазхэм еджакIуэхэр уэрамым къыдамынэу, адэ-мыдэкIэ трагуашэри, дерсхэм пащащ.
Iуэхур зытетыр къыгурагъаIуэу Къэбэрдей-Балъкъэрым и унафэщIхэм щелъэIум, Къэбэрдей уэрамым тет сабий саду щыта унэр къратащ. Ар екIуу зэрахьащ, щIалэхэмрэ хъыджэбзхэмрэ щеджэну пэшхэр зэхэмыхьэу къызэрагъэпэщащ. Мис апхуэдэу Ислъам институтыр Налшык къыщызэIуахащ.
Бэлагъы Щэукъи зыкъомрэ лэжьащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и Муслъымэнхэм я дин IуэхущIапIэм и тхьэмадэ ПщыхьэщIэ Шафихь и къуэдзэу. Тхылъ щхьэпэ цIыкIу куэд зэгъусэу къыдагъэкIащ, нэмэзым, нэщIым, псэ къабзагъым, хьэрэмым, хьэлэлым, нэгъуэщI куэдми ятеухуауэ. Абыхэм ящыщу зыри ящакъым, атIэ Алыхьым папщIэ псапэу ягуэшащ.
Иджыпстуи Бэлагъы Щэукъи Iуэхуншэ хъуркъым. Муслъымэн диным теухуа тхыгъэхэр газетхэм къытрырегъадзэ, дин щIэныгъэ, пэжыгъэ къэзылъыхъуэу абырэ и щхьэгъусэ Инхьамрэ я деж екIуалIэ куэдым я къаруи зэмани емыблэжхэу зыщIагъакъуэ. Адыгэ, муслъымэн нэсым зэрихабзэщи, абыхэм я бжэр хэт и дежкIи зэIу-хащ икIи чэнджэщ, ущие щхьэпэхэр щыгъунэжщ.
И унагъуэри узэхъуэпсэну зэтеуващ. Щэукъи щхьэгъусэ хуэхъуащ Дыгъужьхэ япхъу, бзылъхугъэ Iэдэбыр икIи гу щабэр Инхьам. Абыхэм бынитху къалъхуащ икIи IэщIагъэ хъарзынэ ирагъэгъуэтащ. Я къуэ Икъбал КъБКъУ-р къиухауэ Мэзкуу и телевиденэм щолажьэ. Япхъу нэхъыжь Сумейе Дамаск дэт къэрал университетым есэпым куууэ щыхуеджащ, абы къэнэжауэ щолажьэ икIи щопсэу, адыгэ унагъуэ исщ. АсмаI инджылызыбзэм хуэIэзэщи, Хьэрып Эмират Зэгуэтхэм я къалащхьэ Дубай иджыпсту и хэщIапIэщ. Япхъу нэхъыщIэ Сарэ щеджар Налшыкщ. Ар дзэ дохутыр гъуэзэджэщ, унагъуэ хъуауэ мыбы щопсэу. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, щIалэ нэхъыщIэр пасэу дунейм ехыжащ — ахърэт нэхур Алыхьым кърит!
Налшык мыдрисэ къыщыщызэIуаха зэманым ирихьэлIэу Тыркум къикIри, адэжь Хэкум щыхьэщIэну зы гуп къэкIуат. Абыхэм яхэтт Гуэщокъуэ Абдул-Бакъи. Тыркум и Къайсэр къалэм пэгъунэгъу Сасыкъхьэблэм 1956 гъэм ар къыщалъхуат. Къуажэ школыр, Хьэззей мыдрисэр, Къайсэр и Iимам хъатIиб лицейр, Анкара дэт университетым и Iилахияат факультетыр къиухат, Эрзурум и Iимам хъэтIиб лицейм щригъаджэрт. Къэбэрдей-Балъкъэрым и къалащхьэм къыщызэIуаха еджапIэщIэр щилъагъум, Абдул-Бакъи Тыркум игъэзэжыну имыдэу, и гъусэхэр иутIыпщыжри, егъэджакIуэу къэнащ.
Бэлагъы Щэукъи фIыкIэ игу къегъэкIыж а зэман дахэр икIи егъэджэныгъэ, ныбжьэгъугъэ и лъэныкъуэкIэ Гуэщокъуэ Абдул-Бакъи пэпщIын щымыIэу къызэрыбгъэдэтар къыхегъэщ. ЩыпсэункIи, улахуэкIи ахэр зыхуей зыкъомрэ хуэмызами, Алыхь ЛъапIэм зэрыхуэлэжьэныр, адэжь Хэкум я сэбэп зэрекIыныр япэ ирагъэщащ.
ЩIалэхэм я мызакъуэу, бзылъхугъэхэри еджэфын папщIэ, пщыхьэщхьэхэм абыхэм дерс щхьэхуэхэр яту къаублащ, псом хуэмыдэу КъурIэн ЛъапIэм теухуауэ. Ахэр Iэзэу иригъэкIуэкIащ Iустаз Абдул-Бакъи.
Мыгувэу еджакIуэхэм я бжыгъэм хэпщIыкIыу хэхъуащ. Къэбэрдей-Балъкъэрым и жылагъуэ псоми щыщхэр абы къыщIагъэтIысхьащ, иужькIэ ягъэзэжу я жылэхэм дин Iуэхухэр щызэрахьэн папщIэ.
ЕджапIэм и япэ илъэсхэм нэхъ къыхэгъэщыпхъэу екIуэкIа Iуэху щхьэпэхэм ящыщщ хамэ щIыпIэ къикIа муслъымэн дин щIэныгъэлI цIэрыIуэхэр хэту семинар щхьэпэ зыбжанэ къызэрызэрагъэпэщар.
Гуэщокъуэ Абдул-Бакъи егъэджэныгъэм къищынэмыщIауэ, Iиманым, ислъамым, нэщI зэрыпIыгъынум, нэмэз зэрыпщIынум ухэзыгъэгъуазэ тхылъ цIыкIухэр адыгэбзэкIэ къыдигъэкIащ. Школым щыщIэс лъандэрэ щIэхъуэп- су щытащ анэдэлъхубзэр игъэлэжьэну, абы и къарур наIуэ къищIыну. Аращ хьэрыпыбзэкIэ, тыркубзэкIэ тхауэ щыIэ дин лэжьыгъэхэр адыгэбзэм къыщIригъэзагъэр.
НобэкIэ Гуэщокъуэ Абдул-Бакъи Бахъсэн къалэм и мэжджыты- шхуэм и Iимамщ икIи ислъам дин щIэныгъэ зэзыгъэгъуэтыну хуейхэр ирегъаджэ.
И щхьэгъусэ Сэримэрэ абырэ хъыджэбзищ зэдапIащ. Нэхъыжьыр фармацевту йоджэ, курытыр медколледжым щIэсщ, нэхъыщIэр школакIуэщ. ГугъэфIхэр яIэщи, Тхьэм къаригъэхъулIэ!
Бэлагъы Щэукъирэ Гуэщокъуэ Абдул-Бакъирэ адэжь Хэкумрэ муслъымэн динымрэ хуащIар абыхэм ирагъэджахэм, къызыхуэщхьэпахэм гурэ псэкIэ зыхащIэ. А Iуэхугъуэм и щыхьэтщ «Лашын» рестораным иджыблагъэ щекIуэ-кIа пшыхьыр. Къэбэрдей-Балъкъэрым и Муслъымэн дин IуэхущIапIэм и жэрдэмкIэ ягъэлъэпIащ мы гъэм зи ныбжьыр илъэс 80 ирикъу Бэлагъы Щэукъирэ нэ- гъабэ илъэс 60-м щхьэдэха Гуэщокъуэ Абдул-Бакъирэ. Ар сыт и лъэныкъуэкIи егупсысауэ дагъуэншэу къызэригъэпэщащ а IуэхущIапIэм и тхьэмадэм и къуэдзэ Щхьэныкъуэ Анзор зи пашэ гу- пым.
Iустаз нэхъыжьыфIхэм хуэфэщэн пщIэ лъагэ хуащIу къызэхуэ-сат Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIыпIэ псоми, нэгъуэщI щIыналъэхэми къикIа цIыху 250-м щIигъу. Абыхэм къаIущIащ езы Бегъымбар ЛъапIэр зэрырагъэблэгъауэ щыта «ТIэлэгьэл-Бэдру гъэлейнэ» зэчырымыкIэ, Емкъуж Анзор, Сэбаншы Мухьэдин, Сибэч Мурат сымэ ягъэзащIэу. ХьэщIэхэм яхэтт Дзасэжь Хьэзрэталий зи пашэ КъБР-м и Муслъымэн дин IуэхущIапIэмрэ Чочаев Шарабуттин зи ректор Абу Хьэнифэ и цIэр зезыхьэ Кавказ Ищхъэрэ ислъам университетымрэ я лэжьакIуэхэр. ЛIыкIуэхэр къикIат Адыгэ Республикэмрэ Краснодар краймрэ я муслъымэн IуэхущIапIэхэм. Пшыхьыр екIуу иригъэкIуэкIащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и муфтийм и къуэдзэ Сыжажэ Алим.
Зэрыхабзэу, зэIущIэр къызэIуахащ КъурIэн ЛъапIэм и IэятхэмкIэ. Абыхэм макъ дахэкIэ Iэзэу къеджащ Налшык къалэм дэт Мэжджыт Нэхъыщхьэм и Iимам Сэбаншы Мухьэдин.
АдэкIэ псалъэ зрата КъБР-м и Муслъымэн дин IуэхущIапIэм и тхьэмадэ Дзасэжь Хьэзрэталий фIыщIэ ин яхуищIащ ислъамыр адэжь Хэкум тэмэму щызэфIэувэжын папщIэ зи къаруи, зэфIэ- кIи, зэмани емыблэжа Бэлагъы Щэукъирэ Гуэщокъуэ Абдул-Бакъирэ. Абыхэм фIыщIэ хуащIыну, ехъуэхъуну хуейр а пщыхьэщхьэм куэдыкIейт. Пшыхьым къримыхьэлIэфами, видео Iэмалыр къагъэсэбэпри ягъэлъапIэ Iустазхэм пса-лъэ гуапэ куэд хужаIащ Тыркум щыпсэу нэхъыжьыфIхэу Къущхьэ Эрдалрэ Нэгумэ Фатхьирэ.
Пэшым щыгъэува экранышхуэм къридзэрт Бэлагъы Щэукъирэ Гуэщокъуэ Абдул-Бакъирэ я гъащIэмрэ гуащIэмрэ ятеухуа теплъэгъуэхэр. Къызэхуэсахэм гукъинэж ящыхъуащ Iэдииху къуажэм и мэжджытым хэт мыдрисэм щIэс ныбжьыщIэхэм КъурIэныр, хьэдисхэр, нашидхэр (муслъымэн уэрэд жыIэкIэщ) фIы дыдэу зэращIэр къызэрагъэлъэгъуар. Пшыхьыр гъэнщIат зэчырхэмкIэ, адыгэ усэхэмкIэ, ди лъэпкъ уэрэдыжьхэмкIэ, дыуэхэмкIэ.
Апхуэдиз пщIэ лъагэ къызэрыхуащIам къигъэгумэщIа Бэлагъы Щэукъирэ Гуэщокъуэ Абдул-Бакъирэ мы Iуэхур зи жэрдэмхэмрэ абы кърихьэлIахэмрэ фIыщIэ ин хуащIащ. Дэтхэнэми къыхигъэ-щащ зэрысабийрэ я псэр къызыхуеIэ, зи хъыбар куэд нэхъыжьхэм яIуэтэжу зэхаха адэжь Хэкум я Iыхьлыхэр я гъусэу къагъэзэжыну Iэмал зэрагъуэтам, абы зы мащIэкIэ сэбэп зэрыхуэхъуам пап- щIэ Алыхь Иным шыкур зэрыхуащIыр. А Iуэхугъуэр къайхъулIэ-нымкIэ хуабжьу закъыщIэзыгъэкъуа, Къэбэрдей-Балъкъэрым и Муслъымэн дин IуэхущIапIэм и япэ тхьэмадэу щыта ПщыхьэщIэ Шафихьрэ адрей къадэлэжьахэмрэ ахэр фIыкIэ тепсэлъыхьащ.
Пшыхь дахэр, къызэрызэIуахами хуэдэу, зэчыркIэ зэхуащIыжащ. ИужькIэ псоми зэгъусэу сурэт зытрагъэхащ.
Жыласэ Заурбэч.
