Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
ГукъэкIыжхэр
Белэмыкъуэ
Ламырдон Владимир Хъызыр и къуэм и фэеплъу
Тэрч Iуащхьэхэм удэкIа нэужь, Къаншыуей жы-лэр къиухъуреихьу таурыхъ щIыпIэ щыIэ хуэдэу дыкърагъэдаIуэрт къуажэм дэс щIалэ нэхъ балигъхэм. КъапыкIэм я инагъкIи IэфIагъкIи къапэхъун нэгъуэщI зы щIыпIи ущримыхьэлIэну, щыкуэдт абы тутей хадэ хьэлэмэтхэр.
…ЩыIэт абы псы щIыIэмыл зэрыт псыкъуий нэхъ куу дыдэри, чыцIыр зи шхыныгъуэ бдзэжьей пIащэхэр зыхэс гуэли, нэгъуэщI куэди. Аузыр яуфэбгъурт хужь-фIыцIафэу зи джабэр екIуэкI хъарбызхэм, фом хуэдэу IэфIыпс хъэуан дыщафэхэм. Хьэхэм мэл гуартэхэр ягъэхъу, лъэныкъуэкIэ тхьэкIумэкIыхь хужьхэр, «лъахэм» щыпашэр зэхагъэкIми ярейуэ, къыщызэрохуэкI. МэракIуэ жыг абрагъуэхэм жьындур хэзщ, губгъуэ джэдхэр абыхэм я лъабжьэм щоулъэпхъащэ…
А щIыпIэ телъыджэр ди нэгу къыщIагъэувэми, ар зэдгъэлъагъун хуэдэу гъуэгу дытехьэн щхьэкIэ, нэхъ мащIэ дыдэу иджыри зы илъэситху ди ныбжьым къыхэхъуэн хуейуэ къыщIэкIынт. Ар къыджаIэрти, щIалэхэр къытщIэнакIэрт. Апхуэдэхэм деж дэ а Iуэхум нэхъ ерыщ дыхуэхъурт.
Куэдрэ дыгупсысакъым. Зы махуэ гуэрым щIалэ цIыкIуитху — илъэсищым къыщыщIэдзауэ илъэситху зи ныбжьынухэр — дытегушхуэри, «Белэмыкъуэ» щIыналъэ дахэр зэдгъэлъагъуну мурад тщIащ. Псы е гъуэмылэ тIыгъын хуейуэ дэнэ щытщIэнт сабийхэм, дыгъэ гуащIэм дыхэувауэ ди гъуэгум хыдогъэщI. Къуажэр къызэднэкIри, нэхъ лъагэ дыдэу тлъагъу Iуащхьэм дыдэкIуеящ. АдэкIэ здэдунэтIынум егупсысын хуейт.
А гъэмахуэр апхуэдизкIэ уэгъу хъуати, щIыр зэрыщыту зэгуэтхъат. Куэд дэмыкIыу ди Iур игъущIыкIащ, псы къэтлъыхъуэну дыхуежьа щхьэкIэ, бгъуэтмэ къащтэ, жыхуиIэращ. АдэкIэ нэкIуэн ямыдэу, гъын къыщIадзэри, илъэс щырыщ зи ныбжь ди гъунэгъу щIалэ цIыкIуитIым къуажэмкIэ ягъэзэжащ. Къэнар нэхъ ерыщхэрт — ар сэрэ си къуэш цIыкIу Вовэрэт, ди гъунэгъу ПIытIа-тIэ (Володя) ди гъусэжу. ЗыдмыIэжьэу ди гъуэгум хэдгъэщIмэ нэхъ тфIэкъабылу дежьащ.
Ди щIыбыр дыгъэм трисыкIарэ сабэр къытпылъэлъу сыхьэт зыбжанэ ткIуа нэужь, дынэсащ апхуэдизрэ «дызэпщIыхьа» лъахэм. Белэмыкъуэр, ди къуажэми хуэдэу, Iуащхьэ лъагэфIхэм я зэхуаку дэтт. Жыжьэу уплъэмэ, жыхуаIа жыг хадэ щхъуантIэм гъунэ иIэкъым. Абы и лъапэм деж унэ лъахъшэ цIыкIу щыту долъагъу, мывэкIэ къэгъэтIылъыхьа псыкъуийри гъунэгъущ.
Асыхьэту дызэрешари тIэщIэгъупщыкIыжатэкъэ! ДыгуфIэу лъагъуэ цIыкIум дытету дожэх. Дынэсмэ, дызыIуплъэр «къызыфIэдгъэщIахэм» зэрещхь щыIэтэкъым: псы ткIуэпс ярымыту пхъэ хьэкхъуафитI щыт мыхъумэ, унэм и Iэгъуэблагъэм цIыхуи, Iэщи, мэл гуарти, бдзэжьей абрагъуи, тхьэкIумэкIыхь хужьи, зыри щыдгъуэтыркъым. (Мыбдеж щагъэхъу хабзэ бжэнхэр гъатхэм Дзэлыкъуэ хъупIэхэм яхурт, ар дэ иужькIэщ къыщытщIар). Ябгынэжауэ зы псыкъуий, псыр къызэрыдэпхьеин кIапси пэгуни гъунэгъуу къыпIэщIэмылъагъуэу щытщ.
Псыкъуийм и лъащIэр плъагъуркъым. Куу къыщIэкIынт, мывэ еддзыха щхьэкIэ, зы макъи къэIужакъым. Къэдгъуэтакъым «ягъэхъыбара» гуэлри, уеблэмэ зы псы кIэнтхъи. Ди Iуэхур абдеж къызэрыщимыкIынур къыдгурыIуэри, тутей хадэм дыхыхьащ, нэхъ мыхъуми абы зы фIыгъуэ гуэр къыщыдгъуэтыну дыгугъэу. АрщхьэкIэ хадэри зэрыщыту къуацэ-чыцэрэ шыпсыранэу къыщIэкIащ. Лъэбакъуэ пчыху, уи щIыфэр зэхафыщIэ. А псом и щIыIужкIэ, бжьэмрэ хьэдзыгъуанэмрэ ди щхьэщыгум щызолъатэри, ди псэр ягъэпIейтей.
ЕкIуэлIапIэ яхуэдгъуэ-тыркъым мэракIуэ хъуахэми. Ахэр жыг щхьэкIэ дыдэхэрщ зыпытыр. Ауэрэ ди пIэм диуфэрэзыхьурэ, къуаргъ гуп къызыкъуэлъэтащ, къыздикIари къыдгурымыIуэу. Зыпэмыплъа хьэщIэхэм гу къытлъата нэужь, я дамэхэр яутхыпщIу къыщытщхьэщылъатэм, мурадыфI зэрамыIэр къыдгурыIуащ. Сабиищым ди къарур зыхуэдэри гурыIуэгъуэт, ауэ зэрытлъэкIкIэ къудамэкIэ абыхэм дахэуащ, дакъыIэщIэкIри, жыг щIагъ жьауэм зыщыщIэдудыгъуащ.
Ауэрэ зэманыр кIуэрт. Дыкъызэрежьэрэ псы дефатэкъым. Псы ина фIейм фIэкIа щыдмыгъуэтым, ди плIэ кIапэхэр хэтщIэурэ абы къыщIэткъузыкIыжым дефащ. Ди псыхуэлIэр апхуэдэу идгъэкIщ, уэшх нэужьым иджыри гъущыжыну хунэмыса щIы псыIэм дыщетIысэхри, дыIурихащ.
Дыкъызэщыужа нэужь, ди щхьэм нэсащ «таурыхъ щIыпIэкIэ» зэджэр зэрышыпсэр, нэхъыжь щIалэжь цIыкIухэр апхуэдэу къытщIэнэкIа къудейуэ зэрыарар. ЩыIэтэкъым мыбы къуалэбзу хьэлэмэтхэри, тхьэкIумэкIыхьхэри, хъарбыз абрагъуэхэмрэ хъэуан фоупсхэмри, уеблэмэ зы къэкIыгъэ дахи. ЗэрыжытIауэ, дэнэкIи къуацэ-чыцэт. Жыг хадэм хьэ, джэду хьэулейхэр хэсу, къуршыбгъэхэм я пIэкIэ уафэм ад-дэ лъагэу къанжэхэр щызелъатэу арат… Иджы унэм дыкIуэжын хуейт.
ДызэрыкIуэсар къамыщIэн ди гугъат. АрщхьэкIэ псом япэу ПIытIатIэ и анэ Хьэужан уэрамым дэлъэдащ и къуэ цIыкIур къилъыхъуэжу. Абы занщIэу къыжраIащ зэкъуэшитIым ди гъусэу, «Белэмыкъуэ» жэнэт щIыпIэр къилъыхъуэну ар зэрыкIуар. Къуажэкум щызэхэлъэдащ цIыхур, ящIэнумкIэ зэгурыIуэн папщIэ. ЦIыхухъуитI къыхашри, гъуэгум блэкIыу къаIэрыхьа шыдитIымкIэ а тIур ди лъыхъуакIуэ кърагъэжьащ (а зэманым шыдыр куэду зэрахуэрт).
Зы сыхьэт е тIу хуэдэкIэ Белэмыкъуэ къэсащ ахэр. ЩIалэ цIыкIуищыр дызэхэуфIеяуэ дыркъуэ мащIэхэри ттелъу абыхэм дакъыIущIащ. Дагъэкъэбзэжщ, гъуэмылэ къыздащтахэр къытIэщIалъхьэри, ди гур къызэрыгъуэтыжауэ, шыдыгум дыкъитIысхьэжащ. ИлъэсиплI хъуа пэтми, иджыри къэс быдзышэ ефэ ПIытIатIэ а махуэм щигъэтат, икIи ди «зекIуэм» нэхъ балигъ щыри дищIами ярейуэ, афIэкIа зыми зыкъедгъэгъэпцIэжакъым.
КIэрашэ Михаил.
Псалъэ пэжхэр
Къуажэ зиIэ нэхърэ Iэ зыфIэт
Дыщэр дыщэ зыщIыр пщIэнтIэпсщ.
Гугъу уехьу къэблэжьыр IэфIщ.
Зи жьэ куэд жиIэм и Iэм куэд ищIэркъым.
Къуажэ зиIэ нэхърэ Iэ зыфIэт.
Мыдэф и Iуданэ кIыхьщ.
НэрыIэзэ Iэпэзадэ.
Iуэху мыублэ блэ хэсщ.
Iуэхуншэ псалъэрейщ.
Ахъшэ и куэдмэ, делэми — пщыщ.
Зи Iуэ былым из нэхърэ, зи щхьэ акъыл ит.
Изрэ ныкъуэрэ зэрыщIэркъым.
Дунейр къэкIухьи уи унэ ихьэж.
Зауэм хэту джатэ хьэху ятыркъым.
Уи адэ и щIыпIэ гъэдахэ, уи анэ дахэу епсалъэ.
Уи нэ къеIэм и псэм еIэж.
Хьэрэ пэт и къуажэр ибгынэркъым.
Япэ умыуэ, къауэм ущымысхь.
Акъылыр жыжьэу маплъэ, нэр абы и лъагъуэм ирокIуэ.
Вы хъунур шкIэ щIыкIэ ящIэ.
ЖаIэ псор къэхъуркъым, къэхъу псор яIуатэркъым.
Зым и хущхъуэ зым и щхъухьщ.
Адыгэм я нэхъ тхьэмыщкIэри бысымщ.
Быным къыщхьэщыж хабзэкъым.
Гугъэ нэпцIыр щхьэгъэпцIэжщ.
Дахэм блэр гъуэм къреш.
Жьым еубзи, щIэр гъэгушхуэ.
Унэгуащэхэм папщIэ
Шэ, шху дэпшхреймэ…
Холестерин зи куэдым нартыхум къыхэщIыкIа шхыныгъуэ ишхыреймэ, холестериныр мащIэ ещI, Iэпкълъэпкъым хэлъ лейри къыхеху.
Лы цIынэм мэ къимыщ-тэн щхьэкIэ шэрджэсхэм фо щахуэу щытащ.
Мыващхъуэр Къущхьэхъу кърахырт. Езы мывэр памцIэ цIыкIуу щытщ. Ар сапэкIэ ятхъунщIырт, сабэм хуэдэу къытекIар трагъэщащэрти, уIэгъэр хъужырт.
КIэртIофым къыхэщIыкIа шхыныгъуэ куэд зышхыр пшэр мэхъу.
Iэщышхуэ, Iэщ цIыкIухэм ял гъэвар щашхкIэ адыгэхэм бжьыныху шыпсым пIастэ ирагъэпщIыркъым, ирагъэпщIыр лыращ.
ЩIалэ къыхуалъхуамэ, фокIэ пщауэ хугу хьэжыгъэ яшхырт, щIалэр гъур мэхъу жаIэрти.
ХьэлIамэ кIупIинэм хуабэу шэ, шху дэщIыгъуу щIэх-щIэхыурэ пшхымэ, абы Iэпкълъэпкъыр егъэкъабзэ, напIэ зэлъахэри егъэхъуж.
Лъыр зи мащIэ цIыхум щынэ цIыкIу хуаукIыри и тхьэмщIыгъур хуабэу кърахт, тыкъыр цIыкIуу яупщIатэрти имыгъэныщкIуу ирагъэгъэлъэтэхырт. Хуэмышхыу Iумпэм ищIмэ, ягъэвэпхъырт.
Къубатий Борис.
Мысыр пащтыхьыпхъу Шахъ Хъусни адыгэ бзылъхугъэщ. Сурэтыр Леомениль Лаурэ ищIащ. 1856 гъэ
Фэ фщIэрэ?
Мелардырыбжэхэр
Доллар мелардырыбжэу Урысейм исым я бжыгъэм хэхъуащ. Иджы ахэр цIыхуи 131-рэ мэхъу. «CEO» журналым къызэрытрадзамкIэ, зы илъэсым къриубыдэу нэхъ къулей дыдэхэм цIыху 11 къахэхъуащ.
2012 гъэм доллар мелардым щIигъу зиIэ хьэрычэтыщIэу ди къэралым 120-рэ исауэ аращ, 2011 гъэм ахэр зэрыхъур 114-рэт. Къэралыр кризис лъэхъэнэм къыщихутам мащIэу щытащ мелардырыбжэхэр, 49-рэ хъууэ арат. 2008 гъэм Урысейм доллар мелардырыбжэу 101-рэ ист, 2010 гъэм — 77-рэ хъурт.
Зи гугъу тщIы цIыху къулейхэм я мылъкуми куэдкIэ хэхъуащ. 2013 гъэм нэхъ бей дыдэу къалъыта хьэрычэтыщIэм и мылъкур доллар меларди 147-рэ мэхъу. Ар нэхъыбэщ 2012 гъэм (доллар меларди 131-рэ), 2010 гъэм (меларди 139-рэ), 2009 гъэм (мелард 76-рэ) нэхъ къулейуэ къалъытам ейм нэхърэ. Ауэ 2011 гъэм Урысейм и нэхъ къулей дыдэ цIыхум и мылъкур доллар меларди 182-рэ хъурт, 2008 гъэм мелард 221-рэ зиIаи щыIащ.
«CEO» жураналым къызэрытрадзамкIэ, мы гъэм Урысейм и нэхъ къулей дыдэ цIыхуу къалъытэр «Металлоинвест»-м и тхьэмадэ Усманов Алишерщ, абы доллар мелард 18,72-рэ иIэщ, ари блэкIа илъэсым еплъытауэ проценти 8-кIэ нэхъ мащIэ хъуащ. Хэхъуэ куэд зиIэ цIыхухэм я рейтингыр къэзыпщытэ «Bloomberg», «Forbes» журналхэм къагъэлъагъуэхэми япэ увыпIэр щеубыд Усмано-вым. ЕтIуанэ увыпIэр зейр Новолипецк металлург комбинатым и унафэщIхэм я советым и Iэтащхьэ Лисин Владимирщ, абы и мылъкур доллар мелард 17,2-рэ мэхъу. Ещанэ увыпIэм щыIэр «Реновы» фирмэр зей Вексельберг Викторщ (мелард 15,94-рэ). Абы къыкIэлъокIуэ «Альфа-групп»-м и Iэтащхьэ Фридман Михаил (мелард 15,32-рэ).
Зи гугъу тщIы рейтингым етхуанэ увыпIэр щызубыдыр Прохоров Михаилщ. Абы и мылъкур доллар мелард 15,25-рэ мэхъу.
Нэхъ къулейуэ пщIым яхэтщ «Северсталь»-р зи IэмыщIэ илъ Мордашов Алексей, «Новатэк»-р зейхэм ящыщ Михельсон Леонид, «Ба-зел»-м и тхьэмадэ Дерипаскэ Олег, «Интеррос»-м и президент Потанин Владимир, «Лукойл»-м и Iэтащхьэ Алекперов Вагит сымэ.
Шыпш Даянэ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:5. Адыгэ Республикэм щыщ тхакIуэ цIэрыIуэ, СССР-м и Къэрал саугъэтыр зрата. 6. Зымышхыжынум и … щIэкIэ. 8. Дагъыстэн лъэпкъ. Абы ящыщ Iэджэ ди республикэми щопсэу. 9. НапIэзыпIэ. 11. Ди къэралым щыIэ псыежэх нэхъ кIыхь дыдэр. 12. Къанжэм е пцIащхъуэм я джэ макъ. 14. Нарт хъыбархэм къызэрыхэщымкIэ, Iэщхэм я Тхьэ. 18. Унэм щигъэзэщIэн хуейуэ еджакIуэм кърата лэжьыгъэ. 19. Фызыжьым … щыгъэр егъажэ. 20. Жыгыку гъуанэр зи псэупIэ псэущхьэ кIэ баринэ. 23. ДжэдыкIэм къыхащIыкI шхыныгъуэ. 26. Мэжаджэ, хьэтыкъ, чыржын, … 28. Курыт Азием къыщагъэкI. Е … шхыIэн. 30. IэщIэвыщIэ. 31. Пашэ, цIыхур зыдэплъей, щапхъэ хуэхъу. 32. Къум щIыIэжьым къина нартхэм ящыщ зы, «мафIэ уиIэ?» жиIэу Сосрыкъуэ япэу зэупщIа. 34. КъуэкIыпIэ ГъунэгъумкIэ щыIэ муслъымэн къэрал къулей. 36. Вакъэ лъапщэ кIыхь. 38. Ди жэмыр кIуэдам — и … и шхыпIи дгъуэтыжакъым. 39. ТхьэмыщкIэхэм ират Iыхьэ. 40. … къесу узэрысым уимыкI.
Къехыу:1. Бжэгъу кIыхьым, къурагъ гъумым нэгъуэщIу зэреджэ. 2. «Нобэ хуэдэу адыгэкъуэр … пхылъэту щытыгъакъым» — ЩоджэнцIыкIу Алий и «Къамботрэ Лацэрэ» романым и пэщIэдзэ. 3. Гъэш е псы зракIэ кумбыгъэ. 4. ЩIы щхьэфэ тещтыкIа. 5. Гъэмахуэпэ мазэм зи ныбжьыр илъэс 65-рэ ирикъуа, ЩоджэнцIыкIум и цIэр зезыхьэ театрым и джэгуакIуэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и артист. 7. Iэпслъэпс. 10. Нартыху хъумапIэ. 12. Адыгэ зауэлIым и бийхэм ящыщ зы … къищIри шыпхэм телъу гъэру къихьащ. 13. Си ныбжьэгъум и … къикIащ: лоторейкIэ машинэ къихьэхуащ. 15. Жыг закъуэ … хъуркъым. 16. КIэстумыпхъэ, бостеяпхъэ. 17. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, абы и кIуэдыжыгъуэм дамэ къытокIэ. 21. Гъэмахуэм Iэщым я фэр изых бадзэшхуэ. 22. … джэлам ущIэмынакIэ. 24. Испым я пщым Сэтэней къыIэщIэзыхыжа нарт лIыхъужь. 25. Щхьэгъусэ имыIэжым и пIэкIэ лIым и сабийхэм къахуишэжа цIыхубз. 27. Уэшх къемышхыу зэман кIыхь щыдих лъэхъэнэ. 28. Бжьэхэм я фо зэхуэхьэсыпIэ. 29. …, …, мыщэ лъэбыцэжь. 30. ХьэщIэщым къеблэгъа лIым … — къубгъан къыхуащтэри зрагъэтхьэщIащ. 33. Муслъымэн диным зэрыжиIэмкIэ, зи щIалэгъуэр зэи имыкIыу жэнэтым ис тхьэIухуд. 35. Зи кIуэцIыр нэщI, купщIэ зэрымылъ. 36. Нэхъапэм, 60 гъэхэм, абы перор хагъауэурэ иритхэрт еджакIуэхэр. 37. Адыгэм къыхэкIа уэрэджыIакIуэ нэхъ Iэзэ дыдэхэм ящыщ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ артист. 38. … пыIэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Мэкъуауэгъуэм ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:1. Болэ. 4. Дерс. 7. Уэрэд. 9. Къуажэ. 11. Уадэ. 13. Хьэм. 14. Баш. 15. Пшэ. 16. Мэздэгу. 17. Пхъуантэ.18. Хъущт. 20. ПцIащхъуэ. 23. Къубатий. 26. Шхуэ. 27. Ажэгъуэмэ. 28. Гъудэ. 29. Уэзрэдж. 30. Гъуэмылэ. 31. Джэд.32. Къабзий. 34. Щхьэмыж. 38. Нып. 40. Гъурц. 41. «Нур». 42. Сытхъу. 44. Шылэ. 45. Набжэ. 46. Самэ. 47. Iущхьэ.
Къехыу: 1. Бжыхьым. 2. Лэкъум. 3. Къургъакъ. 5. Есэп. 6. Сэдэкъэ. 7. Уэ. 8. Ду. 10. Жумэ. 12. Ахъуэхъу. 19. Щхьэгъубжэ. 21. ЦIыхугъэ. 22. ХъумакIуэ. 24. Бжьэпэ. 25. Индыл. 32. Къандес. 33. Инат. 35. Хьэжы. 36. Жэрыкъуэ. 37. Курыбэ. 39. Псым. 41. Нэхущ. 43. Хъун. 44. Шэ.
