ФIыщIэ зи куэд Нэгъуей Беслъэн
«Къэбэрдей-Балъкъэрым щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ», «КъБР-м узыншагъэр хъумэнымкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэхэр, нэгъуэщI куэди зыфIаща, щIэныгъэлI цIэрыIуэ Нэгъуей Беслъэн медицинэм фIыуэ къыщацIыху. ЩIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэу 570-м щIигъу зи Iэдакъэ къыщIэкIа цIыху щэджащэм и ныбжьыр мы махуэхэм илъэс 80 ирикъуащ.
Абы и цIэр «Урысейм и щIэныгъэлIхэр», «Урысейм и цIыху щэджащэхэр», «Кавказым и цIыху цIэрыIуэхэр» тхылъхэм, езыр сэбэп зыхуэхъуа сымаджэхэмрэ и гъукIэгъэсэнхэмрэ я гум хьэрф дахэкIэ итхащ.
Республикэм, уеблэмэ, къэралым и медицинэр ар хэмытамэ, куэдкIэ хуэмыщIауэ щытыну къып- щыхъуми, абы дохутыр IэщIагъэр къызэрыхихар гъэщIэгъуэнщ.
— МГУ-м и юридическэ факультетым сыщIэтIысхьэну хуабжьу сыщIэхъуэпсырт, — щыжеIэ Беслъэн и интервьюхэм языхэзым. — 1953 гъэм курыт еджапIэр къэзыухахэм ящыщу нэхъыфIу еджэхэр Налшык дыщызэхуашэсауэ щытащ, къэралым и еджапIэ нэхъыщхьэ зэмылIэужьыгъуэхэм дытрагуэшэну. Чэзур къэсщ, сыщIыхьэри, си унэцIэр зэрызэхихыу, армэ щыгъынкIэ хуэпа щIалэр къысхущIэплъри: «Юрист IэщIагъэм ухуеджэ хъунукъым», — пиупщIащ. СыкъэуIэбжьауэ «Сыт щхьэкIэ?» — щыжысIэм. «Уи адэр гъэру щытащи», — къызитыжащ жэуап. А дакъикъэм Сталиным и псалъэхэр сигу къэкIыжри, «Адэм къуэмкIэ жэуап ихьыркъым» пэздзыжати, «Ар пэжщ, ауэ экономикэ, юрист IэщIагъэхэм ущIэтIысхьэ хъунукъым, властым и органхэр къызыхэтхыжыр ахэращи», — къызжиIауэ щытащ. Абы яужь си адэм дохутыру седжэну щIэхъуэпсу зэрыщытар сигу къэкIыжри, сыщIэтIысхьат.
1936 гъэм накъыгъэм и 8-м Арщыдан къуажэ къыщалъхуа Нэгъуей Беслъэн къызыхэкIар къызэрыгуэкI унагъуэми, езым къызэрыгуэмыкIыу щIэныгъэм гу хуищIат, абы хуэпабгъэ зэпытт. Курыт еджапIэ нэужьым 1953 гъэм Дагъыс-тэн медицинэ институтым щIэтIысхьащ. А лъэхъэнэм абы и гъусэу щIэныгъэ нэхъыщхьэ зэзыгъэгъуэтахэм ящыщщ иужькIэ республикэм и дохутыр цIэрыIуэ хъуахэу Гъащтэ Абдул, Мэржэхъу Лидэ, Ащнокъуэ Аслъэнбий, Арютюновэ Жаннэ, Мыкъуэжь Марие, Сомгъур ХьэзрэIил сымэ, нэгъуэщIхэри. Еджэным зэрыщыпэрытым и мызакъуэу, ди лъахэгъухэр институтым щекIуэкI щIэныгъэ-къэхутэныгъэ, жылагъуэ лэжьыгъэхэми жыджэру хэтт. Апхуэдэ зэпыщIэныгъэм щIалэгъуалэм яку дэлъ зэныбжьэгъугъэр игъэбыдэрт, зэхэщIыкIыр нэхъ куу ищIырт.
А илъэсхэм Нэгъуейр медицинэм епха къэхутэныгъэхэм дехьэхри, адэкIи и щIэныгъэм хигъэхъуэну мурад ещI. ЩIэныгъэ нэхъыщхьэ зэзыгъэгъуэта IэщIагъэлI ныбжьыщIэр Арщыдан къуажэ илъэсищкIэ дохутыру щылэжьащ. Беслъэн и къаруи зэмани емыблэжу, лъэкI псомкIи цIыхум защIигъакъуэрт. Лэжьыгъэм и щэху нэхъыбэ къищIэну хущIэкъу щIалэр 1962 гъэм Осетие Ищхъэрэ медицинэ институтым и клиникэ ординатурэм щIэтIысхьащ. Ар ехъулIэныгъэкIэ къиухри, Кубань медицинэ академием и аспирантурэм и щIэныгъэм адэ-кIэ щыхигъэхъуащ.
КъБКъУ-м и медицинэ факультетыр къызэрызэIуахрэ куэд мыщIэу Нэгъуейм республикэм къигъэзэжати, абы ирагъэблагъэри, илъэситхукIэ декану лэжьащ. Къыхэгъэщыпхъэщ абы и тетыгъуэ зэманым факультетыщIэм зыужьыныгъэфI зэригъуэтар: кафедрэщIэхэр къыщызэIуихащ, абы щезыгъэджапхъэу къилъытэхэр къришэлIащ. А зэманым абы и гъусэу лэжьащ IэщIагъэлI пашэхэу Балъкъэр Мухьэмэд, Къущхьэбий Виктор, Щомахуэ Алексей, Таукенов Мухьэмэд, УанащIэ Сафудин сымэ, нэгъуэщIхэри. Езы Нэгъуейр узыфэ зэрыцIа- лэхэмкIэ кафедрэщIэм и унафэщIт.
Лэжьыгъэм къыдэкIуэу, къэхутэныгъэхэри IэщIыб имыщIурэ, доктор диссертацэр игъэхьэзыращ. Академик Покровскэр и унафэщIу 1985 гъэм ар игъэхьэзырри, ехъулIэныгъэ- шхуэ иIэу пхигъэкIауэ щытащ.
Беслъэн ящыщщ медицинэм и клиникэ цитохимие щIэныгъэм и лъабжьэр УФ-м щызыгъэтIылъахэм. Абы и лэжьы-гъэхэр куэдым я тегъэщIапIэщ, ар щIыпIэ зэмылIэужьыгъуэхэм къыщацIыху дохутырщ. ТхьэмщIыгъур, щIыфэм епха уз зэрыцIалэхэр гъэхъужы-ным ехьэлIауэ УФ-м и фармакологие комитетымрэ Сечёновым и цIэр зэрихьэу Москва дэт медицинэ академиемрэ я гъусэу абы къэхутэныгъэ гъэщIэгъуэнхэр иригъэкIуэкIащ. Апхуэдэ къэхутэныгъэхэм къарикIуахэр щIэныгъэ лабораторэхэм, сымаджэщ зэмылIэужьыгъуэхэм шэщIауэ къыщагъэсэбэп.
Нэгъуейм щIэныгъэ лэжьыгъэу 800-м щIигъу и къалэмыпэм къыпыкIащ. Абыхэм яхэтщ тхылъ щхьэхуэхэри, статья хэхахэри, зэреджэ-методикэ пособиехэри. Хамэ къэралхэм къыщыдэкI щIэныгъэ журналхэм Нэгъуейм и лэжьыгъэ куэд къыщытрадзэ.
КъищынэмыщIауэ, Нэгъуейр жылагъуэ гъащIэ- ми щыжыджэрщ. Ар хэтщ Естественнэ щIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием, ЩIэныгъэхэмкIэ Евразие Академием, ЕстествознаниемкIэ Урысей Академием.
Зи зэфIэкIыр лъагэ дохутырышхуэр и Iэзагъымрэ щIэныгъэмрэ щымысхьу а IэнатIэм къыхыхьэ ныбжьыщIэхэм ядогуашэ. Абы и унафэ щIэту къэхутэныгъэхэм я дунейм щIэныгъэлI ныбжьыщIэхэр хишащ. Кандидат, доктор диссертацэу 60-м нэс пхагъэкIащ ар зи унэтIакIуэхэм.
— Сэ сызэреплъымкIэ, дэтхэнэ зыми и лъабжьэр здэщыIэр иригъэфIэкIуэнырщ и къалэн нэхъыщхьэр, — жеIэ абы. — «Уи Хэку гъэдахэ, уи адэжь лъапсэ IэщIыб умыщI», — жиIащ адыгэ псалъэжьым. Псори хэкупсэу щытмэ, къэралыр нэхъ бей хъуну аращ. Ди университетым медицинэ факультет къыщызэIуахауэ къыщысщIам сызэрыщыгуфIы- кIар къэIуэтэгъуейщ. Медицинэм хуеджэну хуей щIалэгъуалэр нэгъуэщI щIыпIэ мыкIуэу ди деж щеджэну Iэмал яIэ хъуат. Ахэр езыгъэджэн дызэримащIэр сщIэрти, зызмыIэжьэу сыкъэкIуэжауэ щытащ. Сэ зэи къулыкъущIэкъуу сыщытакъым, абы пэIэщIи зэи сыхъуакъым.1969 гъэм щегъэжьауэ илъэситхукIэ факультетым и декану сылэжьати, си япэ итахэм егъэджэныгъэр егъэфIэкIуэнымкIэ кърахьэжьа Iуэху дахэм зэрыпысщэным яужь ситт.
Дохутырым хэлъыпхъэу къилъытэ хьэл нэхъыщхьэхэр къыщрибжэкIкIэ абы жэуаплыныгъэр псом япэ ирегъэщ. «Ар гумызагъэу, и щIэныгъэм хигъахъуэ зэпыту, гущIэгъу хэлъу, и лэжьэгъухэм щапхъэ яхуэхъуу щытын хуейщ», — жеIэ абы. И псэукIэкIи и псалъэхэм щыхьэт техъуэж зэпытщ.
Зи ныбжьыр илъэс бжыгъэ дахэ ирикъу Нэгъуей Беслъэн республикэм и медицинэм и жьантIэм дэсу, нэхъыщIэм я щапхъэу иджыри илъэс куэд къигъэщIэну дыхуохъуахъуэ.
Щомахуэ Залинэ.
