Си еджапIэ — си къежьапIэ
Дерс зэIуха
Анэпсэу псынэпс къабзэ
Анэ. А псалъэм щIэлъ къарури пкърылъ мыхьэнэри къыпхуэмылъытэным хуэдизу инщ. Ар ирапх Хэкум и дахагъым, анэдэлъхубзэм и IэфIагъым. Анэм и образыр шэщIауэ къыщыгъэлъэгъуащ ди лъэпкъ гъуазджэми литературэми. Адыгэ усакIуэ цIэрыIуэ Мыкъуэжь Анатолэ и творчествэм увыпIэшхуэ щеубыд анэм и образым, хуэфащэ дыдэу ар игъэлъапIэу, иIэту, дахагъэу щыIэм я нэхъыфIыр хуигъэпсу. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, Анатолэ и усэхэу «Псалъэ жагъуэ», «Егъэлеяуэ мы щIылъэм…», «Си анэм деж», нэгъуэщIхэри. Мыкъуэжьым и творчествэм, нэхъ тэмэму жыпIэмэ, абы и «Псалъэ жагъуэ» усэм теухуат Шэджэм куейм хыхьэ Лашынкъей къуажэм дэт курыт школ №2-м адыгэбзэмрэ литературэмрэ щезыгъэдж Тхьэзэплъыж Марьят 7-нэ классым щита дерс зэIухар. Ар и зы Iыхьэт школым щекIуэкIа район семинару цIыху ку эд къызэкIуэлIам. Абы хэтащ КъБР-м и цIыхубэ егъэджакIуэ ДыщэкI Марие, еджапIэм и унафэщI КIэбышэ Заремэ, Шэджэм куейм адыгэбзэр щезыгъэдж егъэджакIуэ пашэхэр.
Тхьэзэплъыж Марьят Дерсыр щиухуэм, Тхьэзэплъыжым къалэн зыбжанэ зыхуигъэувыжат, мурад щхьэпэхэри иубзыхуат. Абыхэм ящыщт адэ-анэмрэ бынымрэ яку дэлъ лъагъуныгъэр нэхъри егъэфIэкIуэныр; анэм и пащхьэм быным щиIэ къалэнхэм ныбжьыщIэхэр набдзэгубдзаплъэу кIэлъыгъэплъыныр; усэ къеджэным, зэпкърыхыным ехьэлIауэ еджакIуэхэм яIэ зэфIэкIым хэгъэхъуэныр, нэгъуэщIхэри. А мурадхэм хуэлажьэрт Тхьэзэплъыжым урокым къыщигъэсэбэпахэу усакIуэ Мыкъуэжь Анатолэ и сурэтхэр, и тхылъхэр, анэм теухуа уэрэдхэр, къызэригъэпэща выставкэ гъэщIэгъуэныр.
Дерсым щыщIидзэм егъэджакIуэр тепсэлъыхьащ бзылъхугъэм, псом хуэмыдэу анэм, дэтхэнэ цIыхум и гъащIэми щиубыд увыпIэм. Абы еджакIуэхэм щапхъэу къахуихьащ адыгэ IуэрыIуатэм хэт бзылъхугъэ цIэрыIуэхэм я образхэр, ягу къигъэкIыжащ Сэтэней и Iущагъыр, Дахэнагъуэ и зэфIэкIыр, Лашын и къарур, Iэдииху и лъагъуныгъэр. ЕгъэджакIуэм ныбжьыщIэхэм яжриIэжащ анэм и жумартагъым, быным хуиIэ лъагъуныгъэм и къарум теухуа хъыбар кIэщI. ЕджакIуэхэр абы къыпэджэжащ анэм теухуа адыгэ пса- лъэжьхэмкIэ, жыIэгъуэхэмкIэ. Апхуэдэурэ егъэджакIуэм и гъэсэнхэр хишащ и дерсыр зытеухуам: анэм и образым.
Дэрс зэIухар йокIуэкI. — Нобэ дызэджэну, зэпкърытхыну усэр зытеухуар анэщ. Ар Мыкъуэжь Анатолэ и къалэмыпэм къыпыкIа «Псалъэ жагъуэ» усэрщ, — жиIащ егъэджакIуэм. — УсакIуэм дыщыхуэзам зэрыжиIэжамкIэ, ар итхыным щхьэусыгъуэ хуэхъуар щыстудентам и анэм и жагъуэ хъун псалъэ емыгупсысу къызэрыжьэдэкIауэ зэрыщытарт. ИужькIэ Анатолэ абы куэдрэ егупсысыжащ икIи къуаншагъэ зэрилэжьар къыгурыIуэжащ, и анэми елъэIуащ къыхуигъэгъуну. Зи гугъу тщIы усэри абы и псэм къыщыушри, анэм тыгъэ хуищIащ.
Анэр анэщ: а цIыху гу щабэм, псэ къабзэм быным хуимыгъэгъуфын щыIэкъым. Анэм тегужьеикIауэ, сакъыу ехъумэ быныпсэр, ар зэрыхъу ныбжьми бгъэдэлъ зэфIэкIми темыщIыхьауэ. Ауэ апхуэдэу пIэрэ бынхэр анэм зэрыхущытыр? Мыкъуэжьым и усэм тепщIыхьмэ, бынри хуэгумащIэщ анэм, ари хуосакъ гъащIэ къезыта а цIыху телъыджэм.
Семинарым и къэпщытакIуэ гупыр. ЕгъэджакIуэр ныбжьыщIэхэм къахуеджащ «Псалъэ жагъуэ» усэм, зэхэщIыкIыгъуэу, гупсэхуу. Ар еджакIуэхэми зэ-тIэу екIуу ягъэIуа нэужь, псори зэгъусэу абы елэжьыным яужь ихьащ. Усэ сатырхэм къе-джэурэ, тхыгъэр къанэ щымыIэу зэпкърахащ, Мыкъуэжьым и усэм хэт лирикэ лIыхъужьым и хьэл-щэнри, усакIуэм анэм хуищI пщIэри, хуиIэ лъагъуныгъэри наIуэ къащIу:
А напIэзыпIэм си псалъэм
СыкIэлъыпхъуэнут,
слъэкIам,
Ауэ шэм хуэдэкъэ псалъэр —
Къимыгъэзэж пIэщIэкIам.
КIиякъым мамэ. Схуэшхыдэу,
Зы псалъи къызжимыIат.
И IэлъэщI кIапэм щэху дыдэу
И нэпсхэр
кIуэцIигъэпщкIуат.
«ШыгъушыпсыпIэм сыхэлъу», «Сыгузавэу, жей си нэм къемыкIуэу», «Си щыуагъэр къызгурыIуэжауэ», «Зи псэм щыщ хъуахуэ къысхэлъым» — апхуэдэ, нэгъуэщI псалъэ зэпхахэр усэм къыхагъэбелджылыкIащ еджакIуэхэм, анэмрэ бынымрэ яку дэлъ зэпыщIэныгъэм тепсэлъыхьурэ. Усэм хэлъ гупсысэ нэхъыщхьэ дыдэри гугъу демыхьу къагъуэтащ еджакIуэхэм:
Анэгухэм нэхърэ
нэхъ пIащIэ,
Нэхъ махэ умыгъуэтын,
Зы мыхьэнэншэу
къыпфIэщIри,
Яхуохъур ахэм удын.
Апхуэдэ унэтIыныгъэ зыгъуэта дерсым еджакIуэ псори жыджэру хэтащ. Дерсым и пэ къихуэу Мыкъуэжь Анатолэ зыхуэзыгъэза, абы епсэлъылIа яхэтт ныбжьыщIэхэми, ахэр я ныбжьэгъухэм ядэгуэшащ абыкIэ. Апхуэдэу еджакIуэхэр тепсэ-лъыхьащ я анэхэм, абыхэм я сурэтхэр ягъэлъагъуэу, ахэр гурэ псэкIэ фIыуэ зэралъагъур икIи я жагъуэ зэи ямыщIыну жаIэу. Анэхэм ятеухуа псалъэжьхэр я тетрадхэм иратхащ икIи абыхэм къеджэжащ. ЦIыкIухэм я нэгум уиплъэмэ, уи фIэщ хъурт абыхэм къажьэдэкI псалъэ гуапэхэр я гум къызэрыбгъэдэкIыр. Шэч хэлъкъым: ахэр анэпсэрэ адэпсэу дунейм тетынущ, я адэ-анэхэм ягу зэрымыщIэкIэ зэгуэр еуэми, я псэхэм гузэвэгъуэ далъхьэми, абы ахэр щIэх дыдэу хущIегъуэжынурэ я щхьэр абыхэм хуагъэтIылъынущ. Апхуэдэу къэмыхъуным къыхуриджэрт егъэджакIуэм ныбжьыщIэхэм ягу къигъэкIыжа «Зыубыд, си жьэ, зыIэжьэ, сигу» адыгэ псалъэжьми.
— Си гуапэ хъуащ фи анэхэр апхуэдизу фIыуэ зэрыфлъагъур, абыхэм я гур фхъумэу фызэрыпсэур. Зыщывмыгъэгъупщэ: фи анэхэм фэ къыфхуаIэ лъагъуныгъэр куэдкIэ нэхъ лъэщщ, нэхъ гуащIэщ, — дерсым щекIуэкIа псалъэмакъыр къызэщIикъуэжу жиIащ егъэджакIуэм. — Гъунэрэ нэзрэ зимыIэ фIыгъуэщ анэм и псалъэ Iущхэр, кIэух зимыIэ насып лъагъуэщ абы тхухиш гъуэгур. Дэтхэнэ бынми и къалэнщ анэр фIыуэ илъагъуну. Мыхьэнэшхуэ зиIэ а къалэныр зэрымыщIэкIэ Iэпэдэгъэлэл зыщIа, ар зыIэщIэхуауэ анэхэр зыгъэгузавэ щыIэмэ, къыхузоджэ зэгупсысыжыну, къагъэзэжыну, анэгумрэ анэпсэмрэ яхъумэу псэуну. Аращ дыкъызыхуриджэр адыгэ усакIуэ цIэрыIуэ Мыкъуэжь Анатоли:
Дахущывгъэт
нэхъ гумащIэу,
Анэхэм дахуэвгъэсакъ..
Марьят и дерс зэIухар хуабжьу ягу ирихьащ абы зыкърезыхьэлIа псоми. Ахэр егъэджакIуэми абы и гъэсэнхэми ехъуэхъуащ ехъулIэныгъэ яIэну, я адэ-анэхэр куэдрэ яхуэпсэуну, насып мыкIуэщI яIэну.
Тхьэзэплъыжым ита дерс хьэлэмэтым и закъуэкъым а махуэм къэпщытакIуэ гупым я пащхьэ къралъхьар. Семинарым ипкъ иткIэ, дерс гъэщIэгъуэнхэр, классщIыб лэжьыгъэ купщIафIэхэр ягъэлъэгъуащ егъэджакIуэ IэкIуэлъакIуэхэу Къамгъуэт Иринэрэ Къуэныкъуей Мидэрэ. Ахэри зэпкърыхауэ тепсэлъыхьыжащ зэIущIэм кърихьэлIа IэщIагъэлIхэр, еджапIэм гъэсэныгъэ лэжьыгъэфI зэрыщекIуэкIыр къыхагъэщу. Школым и унафэщI КIэбышэ Заремэ семинарыр щызэхуищIыжым абы къекIуэлIа псоми фIыщIэ яхуищIащ, ехъулIэныгъэщIэхэр лэжьыгъэм щызыIэрыгъэхьэным адэкIи зэрелIэлIэнур жиIэу.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
ДифI догъэлъапIэ
ЕхъулIэныгъэм и щэху
Сабийм уахэтыну, абыхэм уадекIуэкIыну зэрыгугъур гурыIуэгъуэщ. Апхуэдэу щытми, ХьэтIохъущыкъуей къуажэм дэт езанэ школым и егъэджакIуэ пэрыт Жолдащ-ТхьэкIумащIэ Маритэ еджакIуэхэм яхэмытмэ, нэхъ гугъу ехьу, и гъащIэр купщIэншэу къелъытэ.
Жолдащ-ТхьэкIумащIэ Маритэ — Си бзэр си гум хэлъыщэщи, урысыбзэ къэзгъэсэбэпын хуей хъумэ, жысIэнухэм адыгэбзэкIэ согупсысри, итIанэ зэздзэкIыжу аращ. Сабийхэми сызэрепсалъэр си адыгэбзэ дахащэмкIэщ, — жеIэ Жолдащым.
Пэжу, Маритэ дыщепсалъэм и макъ гуакIуэмрэ и адыгэбзэ къабзэмрэ узыIэпашэрт. Абы мыхьэнэшхуэ иIэщ: сабийхэр къыдэпхьэхыфмэщ, урокыр къащыгурыбгъэIуэфынур.
Владикавказ дэт къэрал университетым и филологие къудамэр ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, Жолдащыр КъБКъУ-м адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и къудамэм щеджащ. ИужькIэ ар Куба дэт 2-нэ школым уващ адыгэбзэмрэ литературэмкIэ егъэджакIуэу. АдэкIэ и лэжьыгъэм щыпищащ ХьэтIохъущыкъуей школым. Илъэс зыбжанэкIэ Маритэ щытащ школ унафэщIым гъэсэныгъэ лэжьыгъэмкIэ и къуэдзэу. Адыгэбзэмрэ литературэмрэ школым щезыгъэджхэм я методикэ зэгухьэныгъэм и унафэщIу илъэсипщIым нэблагъэкIэ лэжьащ. Иджыпсту Жолдащыр Бахъсэн районым егъэджэныгъэмкIэ и IэнатIэм и методсоветым хэтщ. Зыуэ щыт къэрал экзаменыр къызэрежьэрэ, абы и къызэгъэпэщакIуэхэми хагъэхьащ.
Маритэ унагъуэ дахэ иIэщ. И щхьэгъусэ Индрис зыщыщ лъэпкъми зыдэс къуажэми пщIэ щиIэщ. А тIум зэдагъуэтащ бынитI: я щIалэ Мухьэмэд Краснодар дэт университетым и юридическэ къудамэм и 6-нэ курсым щоджэ, я пщащэ цIыкIур 6-нэ классым щIэсщ.
ЕгъэджакIуэр сыт щыгъуи щапхъэу щытын хуейщ. Жолдащ Маритэ апхуэдэщ. Езым къызэрилъытэмкIэ, а IэнатIэм упэрытын папщIэ, тэмакъкIыхьу ущытынырщ нэхъыщхьэр, итIанэ сабийм и гупсысэри егъэджакIуэм тэмэму ишэщIыфынущ.
— Сэ илъэс тIощIрэ тхурэ хъуауэ мы IэнатIэм сыпэрытщ, сабийхэр изогъаджэ, согъасэ, ауэ апхуэдабзэу езы сабийхэми хьэл-щэн гуэрхэр къысхалъхьэ, щIэщыгъуэ куэди ядызолъагъу. Си унагъуэм щIэс сабийхэм хуэдабзэу сахуосакъ си нэIэ щIэт гупым, — и Iуэху зехьэкIэм топсэлъыхь егъэджакIуэр, — сабийхэм я гур схъумэу, дахэкIэ псоми сазэрыбгъэдэтыным сыхущIокъу. Дахэ зыхэмызагъэ куэд яхэткъым сабийхэм.
Маритэ и IэщIагъэр фIыуэ зэрилъагъум, абы ехъулIэныгъэхэр зэрыщызыIэригъэхьэм я щыхьэтщ КъБР-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм, Бахъсэн районым, къуажэ администрацэм къабгъэдэкIыу кърата щытхъу тхылъхэр. Илъэс зыбжанэ хъуауэ ехъулIэныгъэфIхэр иIэу «Си бзэ — си псэ, си дуней» зэпеуэм абы и еджакIуэхэр къыхожаныкI, «Хабзэм и лIыхъусэжьхэр» зэхьэзэхуэми мызэ-мытIэу япэ увыпIэр щаубыдащ. «АдыгэбзэмкIэ дерс нэхъыфI» зэпеуэми Маритэ щытекIуащ. ЕгъэджакIуэ гумызагъэм щIэх-щIэхыурэ ирегъэкIуэкI урок зэIухахэр. Нэхъ къехъулIахэм ящыщу къалъытащ «Си анэдэлъхубзэу бзэ псом ефIэкI», «Жэбагъы хьэщIэхэр къызэрыригъэблэгъар», ЩоджэнцIыкIу Алий и «Мадинэ» поэмэм, Шортэн Аскэрбий и «ЛIыгъэм и вагъуэ» тхыгъэхэм ятеухуахэр. Сабийхэм ягу къинэжа класс щIыб лэжьыгъэхэм ящыщщ «Фарзщи, адыгагъэм фемыIусэ, ар псэунщ бэуэхукIэ зы бгырыс», «Пасэ зэманым псэуа адыгэхэм я гъащIэ хьэлъэр Уэхъутэ Абдулыхь и тхыгъэхэм къызэрыщыгъэлъэгъуар» жыхуиIэхэр. Маритэ и лэжьэкIэфIыр щапхъэу ягъэлъагъуэу, абы мызэ-мытIэу тетхыхьащ район газетым и журналистхэр.
— АдыгэбзэмкIэ егъэджакIуэ сызэрыхъуар си егъэджакIуэу щыта Тхьэмэдокъуэ Люсэ и фIыщIэщ, — жеIэ Маритэ. — Абы хуэдэ егъэджакIуэ гъуэтыгъуейт, дерсхэр зэмылIэужьыгъуэ защIэу, дыдригъэхьэхыу иригъэкIуэкIырт, дыпсэлъэну е дытеплъэкъукIыну ди гущхьэ къэкIыртэкъым, фIыгъуэ гуэрым дыхэкIыжыну къытфIэщIырти. Ар егъэджакIуэ хьэлэмэтыщэт, и лэжьыгъэкIи, и цIыхугъэкIи хуэдэ гъуэтыгъуейуэ. Мы еджапIэми сэ сащыIущIащ цIыху хъарзынэхэм. Абыхэм ящыщщ школым и унафэщI Нэхущ Аллэ. ЕгъэджакIуэхэм сытым дежи щIэгъэкъуэнышхуэ яхуэхъу а цIыху гъуэзэджэм сэри лэжьыгъэм сытригъэгушхуащ, чэнджэщ щхьэпэ куэд къызитащ.
Адыгэбзэмрэ литературэмрэ хухаха сыхьэт бжыгъэхэр фIэмащIэми, ахэр еджакIуэхэм щIэщыгъуэ, гъэщIэгъуэн ящещIыф Жолдащым. Абы къызэрилъытэмкIэ, сабийхэр нэхъ дехьэх адыгэ литературэм, апхуэдэу щIыщытри ар гъащIэм щыщ Iыхьэу, абы пэгъунэгъуу зэрыщытрауи ебж.
— Сэ къызэрыслъытэмкIэ, сабийм и бзэмкIэ уепсалъэмэ, абы ар зэи IэщIэхунукъым, — жеIэ Маритэ. — Унагъуэрщ псори къыщежьэр. Грубэ Владислав жери зы урыс щIалэ цIыкIу ди школым щоджэ и унагъуэр ди къуажэм къэIэпхъуэжауэ. Адыгэбзэр зи мыанэдэлъхубзэ сабийм зэман кIэщIым къриубыдэу ар зригъэщIащ, абы и мызакъуэу, ди хабзэхэри ещIэ, адыгэ къафэри екIуу егъэзащIэ. Гукъыдэж зиIэ сабийм сытри къипхъуэтэнущ, ауэ а гукъыдэжри ептыфын хуейщ.
Сабийхэм дерсхэр щIэщыгъуэ ящищIын мурадкIэ, Жолдащым къегъэсэбэп методикэщIэхэр, компьютерым къуит IэмалыфIхэр, урокым ехьэлIа теплъэгъуэ гъэщIэгъуэнхэр. Абы къокI егъэджакIуэри зэпымычу еджэн зэрыхуейр, а IэнатIэм епхауэ ди гъащIэм къыхыхьа IуэхугъуэщIэхэр и лэжьыгъэм хипщэн папщIэ. Маритэ сабийхэр фIырэ Iейуэ зэхи-дзыркъым, атIэ еджэныр нэхъ къызэгугъуэкI цIыкIухэм къалъыкъуокI нэгъуэщI хьэлэмэтагъи — щэнхабзэм е гъуазджэм зэфIэкI щаIэу, е IэщIагъэ гуэрым ехъулIэу. Аращи, егъэджакIуэ гумызагъэм сабийм хузэфIэкIынур зыхуэдизыр къехутэри, абы нэхъ тегъэщIауэ и лэжьыгъэр еухуэ.
ЕгъэджакIуэм и лэжьыгъэр ефIэкIуэныр куэдкIэ елъытащ езы еджапIэм къуит Iэмалхэми. Маритэ къелъытэ школым и унафэщIым иджырей компьютерхэмрэ нэгъуэщI зыхуеинухэмкIэ нэсу къызэрызэригъэпэщам и фIыщIэкIэ, егъэджакIуэхэм я Iуэхур ипэкIэ кIуатэу.
Жолдащыр иджыри илъэс куэдкIэ и IэщIагъэ дахэм ирилэжьэну, щIэблэ узыншэ тхуигъэсэну ди гуапэщ.
ТАБЫЩ Динарэ.
Щапхъэ
Япэ егъэджакIуэ
Сабийм и къэкIуэнур куэдкIэ зэлъытар и япэ егъэджакIуэрщ. Абы и хьэл-щэнхэм ящыщ гуэрхэр и гъэсэнми зыхелъхьэ. Абы и лъэныкъуэкIэ си насып къикIауэ къызолъытэ сэ. Си япэ егъэджакIуэу, ущиякIуэу сиIа ХъуэкIуэнхэ япхъу, Кумыщхэ я нысэ ФатIимэт хуэдэ цIыху гъуэтыгъуейщ, апхуэдизу ар псэ хьэлэлщ, и лэжьыгъэри гумызагъэу ирихьэкIащи.
ФатIимэт къэзымыцIыху Къулъкъужын Ищхъэрэми Ипщэми дэскъым, жыпIэмэ ущыуэнукъым. Абы иригъэджахэр хэт дохутыр Iэзэ, хэти инженер хъуащ. Зы цIыхуи къахэкIакъым IэнатIэншэ, щIэныгъэншэ хъуауэ. СССР-м егъэджэныгъэмкIэ и отличникщ ар. Ар лэжьэху, дэтхэнэ адэ-анэри хущIэкъуащ и сабийр а егъэджакIуэ щыпкъэм пэщIигъэхуэну. Куэдрэ къэхъуащ къищтэн хуей сабийхэм я бжыгъэм щыфIэкIаи.
Зэрысабийрэ егъэджакIуэ IэщIагъэм гу хуищIат ФатIимэт. Сабийр зэрыIэсэмкIэ и адэ-анэм пасэу къащIат абы и къэкIуэнур зыхуэдэнур. Зи цIыкIугъуэр Хэку зауэшхуэм и илъэсхэм, абы и ужь ита зэман хьэлъэм хиубыда хъы-джэбз цIыкIум, дауи, сабиигъуэ тынш иIакъым.
— Дэ зэшыпхъуий дыхъурт: Тамарэ, Рахьинэт, Рукъинэт, Зухра, Арфена, Марьям, Жантинэ, сэ, — игу къегъэкIыж ФатIимэт. — Жантинэ пасэу дунейм ехыжащ. Мыдрейхэр, Тхьэм и шыкуркIэ, узыншэу дыкъэхъуащ. Къуажэм дэт курыт школ №4-р къиуха нэужь, 1961-1964 гъэхэм ФатIимэт щеджащ Налшык педучилищэм. Еджащ ар егугъуу, еш имыщIэу. Абы зэрыжиIэжымкIэ, зэреджэ тхылъхэр зэпэубыдати, хэкIыпIэу яIэр библиотекэрат.
ЕгъэджакIуэ IэщIагъэ мытыншым пэрыуващ 1964 гъэм. Абы лэжьэн щыщIидзащ езыр щеджа школ №4-м.
Лэжьыгъэм щIэхыу хэгъуэзащ егъэджакIуэ ныбжьыщIэр. Адрейхэм къакIэрымыхуу, уеблэмэ ефIэкIыу IэнатIэр игъэтэрэзырт, къыдэлажьэхэри и гъэсэн цIыкIухэм я адэ-анэхэри къыхуэарэзыуэ, пщIэ къыхуащIу. Илъэсхэр, зым яужь адрейр иту, ФатIимэти и зэфIэкIым хигъахъуэу, и Iуэху зехьэкIэр иригъэфIакIуэу гупым яхэтащ, жылагъуэ гулъытэу игъуэтым махуэ къэс хэхъуэу. хьэлэлу лэжьыгъэм зэрыпэрытым папщIэ абы къыфIащащ «СССР-м егъэджэныгъэмкIэ и отличник» цIэ лъапIэр, къыхуагъэфэщащ щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр. А псори абы къыхуэзыхьар егугъуу щIэныгъэ зэрызригъэгъуэтарщ, еш имыщIэу зэрылэ-жьарщ.
— Школым сыщыувам гъуэгугъэлъагъуэ схуэхъуащ егъэджакIуэ нэхъыжьхэр, абыхэм я Iуэху бгъэдыхьэкIэр, гупым и зэхэтыкIэр си дежкIэ щапхъэу, — илъэс 50-м нэскIэ егъэджэныгъэм хэта ФатIимэт жиIэн и мащIэкъым. — Зы цIыху гъащIэ хуэдиз мэхъу сэ школым сызэрыщылэжьа зэманыр. А илъэсхэм къриубыдэу сэ Iуэхугъуэ зэмылIэужьыгъуэ куэдми цIыху мымащIэми сарихьэлIащ. Сабийм щIэныгъэфI ептыну ухуейрэ ар уи мурад быдэмэ, абы и адэ-анэми уадэлэжьапхъэщ. Ахэр зыдэбгъэIэпыкъуурэ сабийм и зэфIэкIыр, хьэл-щэныр, дэзыхьэх Iуэхугъуэхэр зэбгъэщIапхъэщ. Сабийм и ныкъусаныгъэр, IэщIэкI щыуагъэхэр къэбулъэпхъэщыныр, абыхэм «джэдыкIэм цы къызэрыхахым» хуэдэу уепэщэщыныр, ауэ щыхъукIи и фIым гу лъумытэу ущытыныр къуаншагъэхэм я къуаншагъэжщ. Дэтхэнэ сабийми и зэфIэкIыр, бгъэдэлъ зэчийр наIуэ къэщIыпхъэщ, итIанэщ и ныкъусаныгъэхэм ущелэжьынур.
ФатIимэт зэрыжиIэмкIэ, сабиймрэ егъэджакIуэмрэ зэрымыцIыхумэ, зэмысэмэ, ахэр ныбжьэгъу зэхуэмыхъумэ, егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ Iуэхум къикIын щыIэкъым. ЕджакIуэр дэзымыхьэхыф егъэджакIуэм лъэкIынукъым абы щIэныгъэ нэс иритын, бгъэдэлъ зэфIэкIхэм адэкIи зригъэужьын.
— Къуажэ школхэм щIэныгъэ тэмэм щызумыгъэгъуэтыфыну жыхуаIэр пэжкъым, — и псалъэхэм пещэ нэхъыжьыфIым. — Псори зэлъытар сабийр зыпэщIэхуа егъэджакIуэм бгъэдэлъ щIэныгъэрщ, абы и IэщIагъэм хуиIэ лъагъуныгъэрщ, и псэ къабзагъэрщ. Апхуэдэ унэтIакIуэм сабийм еджэным хуиIэ гукъыдэжыр къиIэтыфынущ. АтIэми, ерыщу еджэм ехъулIэныгъи иIэнущ.
Бзылъхугъэр ящыщщ и къуажэгъухэр, щалъхуа и щIыпIэр фIыуэ зылъагъухэм. Ар дехьэх Къулъкъужын Ищхъэрэ (Къуэнхьэблэ) къуажэм и тхыдэм. ФатIимэт хьэлэмэт куэд ещIэ абы ехьэлIауэ. Абы къызэрилъытэмкIэ, къуажэпщу къэгъуэгурыкIуа Къуэнхэ ятеухуа хъыбархэр тхыжауэ щIэблэм къахуэгъэнэн, егъэджын хуейщ.
Унагъуэ дахи иIэщ ФатIимэт. Абырэ и щхьэгъусэ Хьэшимрэ быниплI зэдагъуэтащ: Мусэ, Хьисэ, Тае, Ларисэ. Ахэр гъащIэм гъуэгу пэж щытрагъэуващ, псори унагъуэщ. Я нысэ Емкъуж Iэсияти (и къуэ Хьисэ и щхьэгъусэщ) егъэджакIуэщ. Абы урысыбзэмрэ урыс литературэмрэ я къуажэ курыт школым щрегъэдж. Хьэшимрэ и къуэ нэхъыщIэ Хьисэрэ мэкъумэшыщIэхэщ. Ахэр я жумартагъымкIэ, псапащIэ IуэхухэмкIэ къуажэ псом щыцIэрыIуэщ.
Зи щIэныгъэри зи зэфIэкIри щIэблэм щIэныгъэрэ гъэсэныгъэрэ етыным тезыухуа ФатIимэт, зэгурыIуэрэзэдэIуэжу псэу унагъуэ дахэм адэкIи заузэщIыну ди гуапэщ.
ПЩЫХЬЭЩIЭ Хьэмзэт.
Псалъэжьхэр
Гупсысэм и кхъуафэжьейщ
Акъыл зиIэр еджэнкIэ ирикъуркъым.
Акъылым и анэр гупсысэщ.
Акъылым и лъапсэр чэнджэщщ.
Акъылыр ландыщэщ, гъэсэныгъэр дыщэ жыгщ.
Еджэным кIасэ иIэкъым.
Еджауэ щIегъуэжа щыIэкъым.
Зи нэхъыжь едаIуэ и Iуэху мэкIуатэ.
ЩIэныгъэ лей хъуркъым.
ЩIэныгъэншагъэр мыгъуагъэщ.
IэщIагъэ зиIэм Iэужь иIэщ.
Тхылъыр гупсысэм и кхъуафэжьейщ.
ТхылъыфIыр зи щIалэгъуэм и унэтIакIуэщ, зи жьы хъугъуэм и ныбжьэгъуфIщ.
Пэрытхэр
Зэманым декIу Гъубж ФатIимэ
Иджырей лъэхъэнэр цIыхуми абы и Iуэху зехьэкIэми псынщIэу зыщихъуэж зэманщ. Абы декIун щIэблэ бгъэсэн щхьэкIэ, IэмалыщIэхэр, бгъэдыхьэкIэщIэхэр шэщIауэ къыщыгъэсэбэпын хуейщ егъэ-джэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэхэм.
Зи лэжьыгъэм IэмалыщIэхэр хэзылъхьэу Iуэхур зэфIэзых егъэджакIуэ пэрытхэм ящыщщ Гъубж (Пщыгъуэтыж) ФатIимэ Хъусен и пхъур. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зэрихьэу Бахъсэн къалэм дэт курыт школ №2-м илъэс 30-м нэсауэ адыгэбзэмрэ литературэмрэ щрегъэдж абы.
ФатIимэ категорие нэхъыщхьэ зиIэ егъэджакIуэщ. И IэщIагъэм зэрыпэрыувэрэ блэкIа илъэсхэм къриубыдэу и щIэныгъэм хигъахъуэ зэпыту, ехъулIэныгъэфIхэр зыIэригъэхьэу мэлажьэ ар. ЕгъэджакIуэ Iэзэм, гъэсакIуэ щыпкъэм и нэIэм щIэту щIэныгъэ зэзыгъэгъуэтахэм къахэкIащ школыр, къалэр зэрыгушхуэ цIыху куэд. ФатIимэ и гъэсэнхэр дапщэщи жыджэру хэтщ Бахъсэн къалэм, республикэм щекIуэкI зэхьэзэхуэхэм, олимпиадэхэм, икIи, ди гуапэ зэрыхъущи, абыхэм увыпIэфIхэр къыщахь, щIэныгъэфIхэр къагъэлъагъуэурэ. Апхуэдэщ усэ къеджэнымкIэ республикэпсо зэхьэзэхуэм япэ увыпIэхэр къыщызыхьахэу Нэ-гъуей Аминэ, Куржы Динарэ, Унэж ФатIимэ сымэ, нэгъуэщIхэри. Гъубжым игъэхьэзырурэ, школакIуэхэр щIэх-щIэхыурэ хэтщ ныбжьыщIэхэм я конференцхэм, абыхэм я зэфIэкIхэр щагъэлъагъуэ. Апхуэдэ текIуэныгъэхэм егъэджакIуэми еджакIуэ цIыкIухэми я лъэр щIагъэкI, Iуэху нэхъ иныжхэм трагъэгуш- хуэ.
Иригъаджэ сабийхэр и адыгэбзэмрэ лъэпкъ литературэмрэ дригъэхьэхын папщIэ, ФатIимэ и дерсхэр зэмылIэужьыгъуэу еухуэ, щIэщыгъуагъ, щIэ гуэрхэр хилъхьэурэ. Апхуэдэ щIыкIэкIэ егъэджакIуэ IэкIуэлъакIуэм и гъэсэнхэм я псэм къыщегъэуш анэдэлъхубзэм хуаIапхъэ лъагъуныгъэр, захрегъащIэ абы и IэфIыр.
— Анэдэлъхубзэр щIэблэм езыгъэджхэм ди къалэн нэхъыщхьэу сэ къэслъытэр ныбжьыщIэхэм адыгэбзэр яIурылъу, нэмыс яхэлъу, хабзэр ящIэу къэгъэхъунырщ. Къыхэгъэщыпхъэщ ар зи пщэ къыдэхуэр егъэджакIуэм зэримызакъуэр. Лъэпкъпсо мыхьэнэ зиIэ Iуэхум — бзэр хъумэным, зегъэужьыным — гулъытэшхуэ хуащIын хуейщ балигъ псоми, япэрауэ, адэ-анэхэм, къыкIэлъыкIуэу нэхъыжьыфIхэм, — жеIэ ФатIимэ. — А псом сабийр хуэбгъэсэн щхьэкIэ, анэдэлъхубзэм и IэфIагъыр сабийм и псэм нэсу зыхебгъэщIэн щхьэкIэ, Iэмал куэд къэгъэсэбэпыпхъэщ. Дэ, егъэджакIуэхэм, ди лэжьыгъэм нэхъыбэIуэрэ хэтлъхьэн хуейщ лъагапIэщIэхэм дыхуэзышэ Iэмал зэмылIэужьыгъуэхэр, технологие пэрытхэр. Адэ-анэхэм быныр ди лъэпкъ хабзэ дахэм щIапIыкIын, я унагъуэм анэдэлъхубзэр «щытепщэу» щытын хуейщ. Балигъхэр зэдэууэ делэжьыпхъэщ лъэпкъым хуэфащэ щIэблэ къыщIэгъэхъуэным.
УнэтIакIуэ гумызагъэр бгъэдэлъ IэзагъымкIэ ядогуашэ егъэджэныгъэ IэнатIэм пэрыхьагъащIэ лэжьакIуэхэм. Абы ет дерс зэIухахэр, и Iуэху зехьэкIэ пэрытыр наIуэ ищIу. Апхуэдэ дерс щхьэпэт ФатIимэ къалэпсо семинарым къриубыдэу иджыблагъэ игъэлъэгъуар. ДжэгукIэр зи лъабжьэ а дерс зэIухар зэIущIэм кърихьэлIа егъэджакIуэхэм хуабжьу ягу ирихьащ.
Апхуэдэу гурэ псэкIэ и IэнатIэм пэрытщ Гъубж ФатIимэ, и гъэсэнхэр фIым къыхуриджэу, адыгагъэ яхэлъу, анэдэлъхубзэр фIыуэ ялъагъуу ахэр къэгъэхъуным гулъытэ хэха хуищIу.
ЗэфIих лэжьыгъэфIым папщIэ ФатIимэ къыхуагъэфэщащ КъБР-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм, Бахъсэн къалэм егъэджэныгъэмкIэ и IэнатIэм къабгъэдэкI щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр.
КЪАРДЭН Маритэ.
