Бзэр тIэщIэкIмэ, докIуэдыр. Лъы зыщIэтыр фысакъ!
Илъэс 85 ипэкIэ къызэIуахащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым адыгэбзэм щыхурагъаджэ и къудамэр
БзэмкIэ, литературэмкIэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ адыгэбзэ къудамэм щызэзыгъэгъуэта IэщIагъэлIхэр республикэм и IэнатIэ куэдым щолажьэ. Ахэр жыджэру хэтщ экономикэми, политикэми, щэнхабзэми. Псом хуэмыдэу абыхэм я гуащIэ халъхьэ щIэныгъэ-къэхутэныгъэ, егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэм. Адыгэбзэ къудамэр къэзыуха егъэджакIуэхэм ящыщ куэд мызэ-мытIэу къыщыхэжаныкIащ республикэпсо, къэралпсо зэпеуэхэм. «Егъэджэныгъэ» лъэпкъ проектым пашэ щыхъуахэри мащIэкъым.
Адыгэбзэ къудамэр къэзыуха IэщIагъэлI псоми дохъуэхъу я Iуэху дэкIыу, я мурад дахэхэр къайхъулIэу гъащIэ гъуэгуанэм ирикIуэну. Дэ шэч къытетхьэркъым я дуней тетыкIэкIэ, я IэщIагъэм зэрыхущытымкIэ абыхэм ящыщ дэтхэнэми тхыгъэ хэха зэрыхуэфащэм, ауэ газетым апхуэдэ Iэмал иIэкъым. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, юбилейм ирихьэлIэу дгъэхьэзыра тхыгъэхэр зытеухуар анэдэлъхубзэр зи гущIагъщIэлъ, абы хуэлэжьа е хуэлажьэ щIэныгъэлIхэрщ, егъэджакIуэхэрщ.
ФIыщIэ ин зыхуэфащэхэр
Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым филологиемкIэ и институтыр ди анэдэлъхубзэмрэ литературэмрэ щадж IуэхущIапIэ нэхъыщхьэщ. Университетым и филологие факультетым и зы къудамэрат адыгэбзэр щаджу щытари, иджы абы зиужьащ, институтым и факультет щхьэхуэ хъуащ. ФIыщIэшхуэ яхуэфащэщ анэдэлъхубзэмрэ лъэпкъ тхыдэмрэ джыным зи гъащIэр тезыухуауэ нобэ а IэнатIэ мытыншым пэрыт лъэпкъ щIэныгъэлIхэм.
КъБКъУ-м и адыгэ кафедрэм псом хуэмыдэу нобэ къалэнышхуэ къыпэщытщ. КIуэдыжынкIэ шынагъуэ къызытехьэ анэдэлъхубзэр къэкIуэну щIэблэм яхуэхъумэныр, абы адэкIи зегъэужьыныр икIи нэхъ куууэ джыныр — ар лъэпкъым и дежкIэ къызэрымыкIуэу мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхугъуэщ. Абы хуэунэтIа лэжьыгъэ купщIафIэ куэд зэфIах къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэ, филологие щIэныгъэхэм я кандидат Къардэн Мусадин зи унафэщI гупым.
Нобэ, КъБКъУ-м адыгэбзэмрэ литературэмрэ щадж и къудамэр къызэрызэрагъэпэщрэ илъэс 70 щрикъум, гуапэу дохъуэхъу зи къару емыблэжу лъэпкъ Iуэхум хуэлажьэ адыгэ кафедрэм и IэщIагъэлI псоми. Фи пщэрылъ къалэн мытыншым фехъулIэну, узыншагъэрэ дэрэжэгъуэрэ лэжьыгъэм къывиту, ди къэкIуэнум фIыкIэ фыхуэлажьэу, адыгэбзэмрэ литературэмрэ адэкIи зевгъэужьу фыпсэуну ди гуапэщ.
Нало Ахьмэдхъан
Къардэн Бубэ
Анэдэлъхубзэмрэ литературэмрэ я кIыщ
Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым адыгэбзэмрэ литерату-рэмкIэ и къудамэр къызэрызэIуахрэ илъэс 70 щрикъур дэ тщыщ дэтхэнэми дежкIэ махуэ лъапIэщ. Псом япэрауэ, ар дэркIэ щIэлъапIэр абы ди лъэпкъым и бзэм, и литературэм, и щэнхабзэм зэрызыдиузэщIарщ — ар хэт дежкIи нэрылъагъущ икIи гурыIуэгъуэщ. ГурыIуэгъуэщ а къудамэм и фIыгъэкIэ ди бзэмрэ ди литературэмрэ я пщIэр нэхъ лъагэ зэрыхъуар.
Иужьрей лъэхъэнэм ди лъэпкъым къыщIэтэджащ бзэм, литературэм, гъуазджэмрэ щэнхабзэмрэ лъагапIэщIэхэм ебгъэрыкIуэным зи къару псори езыхьэлIа, ноби абы хуэлажьэ щIэблэ зыбжанэ. Ар, псом япэрауэ, зи фIыщIэр илъэс 70 ипэкIэ Къэбэрдей къэрал пединститутым 1947 гъэм къыщыщызэIуахауэ щыта къудамэрщ — адыгэбзэмрэ литературэмрэ щрагъэджырщ. Илъэс блыщIым и кIуэцIкIэ абы щеджащ, щIэныгъэ щагъуэтащ цIыху минитIрэ щитхум щIигъум — ар мащIэкъым, мащIэ дэнэ къэна, щIэныгъэ нэхъыщхьэ зиIэ апхуэдиз цIыху лъэпкъ щэнхабзэм къызэрыщIэтэджам дригушхуэ хъунущ псори.
Нэхъыщхьэр бжыгъэракъым — бжыгъэм нэхърэ нэхъ узыщыгуфIыкIын щыIэщ: шэч хэлъкъым абыхэм я нэхъыбапIэр ди лъэпкъым зиузэщIын папщIэ я гуащIи я щIэныгъи зэремыблам. Аращ а къудамэм щеджахэм, абы щIэныгъэ щызыгъуэтахэм ди лъэпкъыр зэрыщыгугъар. Абыхэм зыщагъэгъупщакъым апхуэдэ къалэн я пщэ зэрыдэлъар, ноби зэрыдэлъыр. Ар нэрылъагъу къыщыхъуащ адыгэбзэмрэ литературэмрэ я къудамэм щеджахэм зэрахьэ дэтхэнэ IэнатIэми. Ахэр я щIэныгъэрэ я IэщIагъэкIэ щымыпашэ, щымыжэрдэмщIакIуэ гъуэтыгъуейщ — еджапIэхэми, къулыкъущIапIэхэми, газетхэми, журналхэми, радиоми, телевиденэми, щIэныгъэ-къэхутакIуэ IуэхущIапIэхэми…
ЗэрыгурыIуэгъуэщи, еджапIэхэрщ адыгэбзэмрэ литературэмкIэ къудамэр къэзыухахэр нэхъыбэу щылажьэр. Ди школхэм, педколледжым, университетым, нэгъуэщIхэми щолажьэ зи IэщIагъэр фIыуэ зылъагъу, анэдэлъхубзэм и IэфIым щIэблэр къыщIэгъэтэджэным хьэлэлу бгъэдэт егъэджакIуэ лъэрызехьэ куэд. Абы щыхьэт тохъуэ, псалъэм папщIэ, «Си бзэ — си псэ, си дуней» зэпеуэ гъэщIэгъуэным иужьрей илъэсхэм ди деж зэрызыщиубгъуар. Анэдэлъхубзэм и мыхьэнэр зэрыиныр, абы пэпщI хъун хъугъуэфIыгъуэ лъэпкъым иIэнкIэ зэрымыхъунур а зэпеуэм куууэ щызыхащIэ ди щIэблэм — аращ нобэ къытщIэтаджэ пщащэхэмрэ щIалэхэмрэ КъБКъУ-м адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и къудамэм щеджахэм зыхуаущийр.
Апхуэдэ къалэн я пщэ дэлъщ а къудамэм щеджэ, ар къэзыух дэтхэнэми — анэдэлъхубзэр зыгъэшэрыуэф, лъэпкъ щэнхабзэмрэ литературэмрэ мыхьэнэшхуэ зэраIэр куууэ зэхэзыщIыкI щIэблэ къыпщIэтэджэныр гъуни нэзи зимыIэ гуфIэгъуэщ. Ар фIыуэ къагуроIуэ адыгэбзэмрэ литературэмрэ я къудамэм щеджахэми ахэр езыгъэджахэми. Апхуэдэ къалэным хуэунэтIауэ щытын хуейщ адыгэбзэмрэ литературэмрэ школым зэрыщадж тхылъхэри — ахэр зи Iэдакъэ къыщIэкIахэм я нэхъыбапIэм щIэныгъэ щагъуэтар ди университетырщ, адыгэбзэмрэ литературэмкIэ къудамэрщ: Урыс Хьэталий, Гугъуэт Лол, Ержыб Аслъэн, КъуэщIысокъуэ Нурхьэлий, Зэхъуэхъу Лиуан, Тау Жантий, Къэрмокъуэ Хьэмид, Сонэ Абдулчэрим сымэ, нэгъуэщIхэми.
Ди литературэр къапщтэмэ, абы иужьрей илъэс щэ ныкъуэм къыщIэтэджа тхакIуэхэм, усакIуэхэм я нэхъыбапIэр щеджащ адыгэбзэмрэ литературэмрэ я къудамэм: Нало Ахьмэдхъан, Къэрмокъуэ Мухьэмэд, КъардэнгъущI Зырамыку, Нало Заур, Тхьэгъэзит Зубер, Къэрмокъуэ Хьэмид, IутIыж Борис, Къагъырмэс Борис, Журт Биберд, Къэжэр Пётр, КхъуэIуфэ Хьэчим, ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, Мэзыхьэ Борис, Джэдгъэф Борис сымэ, нэгъуэщIхэри. Абыхэм ящыщ дэтхэнэми и къалэмыпэм къыщIэкIащ ди литературэм и пщIэр зыIэта тхыгъэ хьэлэмэт куэд.
Университетым адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и къудамэр къаухащ журналист лъэрызехьэ куэдым — Мырзэкъан Суфян, Бекъан Чыланий, Шырыт Хьэтызэ, Шыбзыхъуэ Мухьэдин, ТIыхъужь Зэмахъ, КIурашын БетIал сымэ, нэгъуэщIхэми. ЩIэныгъэлI цIэрыIуэ куэд къахэкIащ адыгэбзэмрэ литературэмрэ я къудамэм щеджахэм. Апхуэдэхэщ Урыс Хьэталий, МафIэдз Сэрэбий, БакIуу Хъанджэрий, Абдокъуэ Iэуес, Пщыбий Инал, Тамбий БетIал, Дзасэжь Хьэсанш, Мамхэгъ Раисэ, БищIо Борис, Къэмбэчокъуэ Iэдэм, ТIымыжь Хьэмыщэ сымэ, нэгъуэщIхэри — адыгэбзэм, тхыдэм, щэнхабзэм, литературэм я Iуэхугъуэ куэд къахутэн яхузэфIэкIащ абыхэм.
Творческэ, жылагъуэ организацэхэм я унафэщI IэнатIэхэми бгъэдэтащ адыгэбзэмрэ литературэмрэ я къудамэр къэзыухахэр. ТхакIуэхэм я союзым и тхьэмадэ къулыкъур зэрахьащ Тхьэгъэзит Зубер, КхъуэIуфэ Хьэчим сымэ; илъэс куэд щIауэ Журналистхэм я союзым и унафэщIщ Мэзыхьэ Борис; Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэщ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд (Мэзыхьэри ХьэфIыцIэри Къэбэрдей-Балъкъэрым и Совет Нэхъыщхьэм и депутату щытащ). «Iуащхьэмахуэ» журналым и редактор нэхъыщхьэу лэжьащ Тхьэгъэзит Зубер, Къэрмокъуэ Хьэмид, IутIыж Борис сымэ; а къулыкъур иджыпсту зэрехьэ Мыкъуэжь Анатолэ. Сабийхэм папщIэ къыдэкI «Нур» журналым и редактор нэхъыщхьэу щытащ Къэжэр Пётр; абы и ужькIэ а IэнатIэм пэрыуващ Джэдгъэф Борис. Къэрэшей-Шэрджэсым къыщыдэкI «Черкес хэку» газетым и редактор нэхъыщхьэ Тхьэгъэпсэу Увжыкъуи къиухар ди университетым адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и къудамэрщ. А къудамэм щеджащ Шэрджэсым, Адыгейм щыщ нэгъуэщI куэди.
«Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ» цIэ лъапIэр къыхуагъэфэщащ Нало Ахьмэдхъан, Къэрмокъуэ Мухьэмэд, IутIыж Борис сымэ, Тхьэгъэзит Зубер, Ацкъан Руслан сымэ КъБР-м я цIыхубэ усакIуэщ.
Адыгэбзэмрэ литературэмрэ я къудамэр къэзыухахэм зэи ящыгъупщакъым, дяпэкIи ящыгъупщэнукъым абыхэм щIэныгъэрэ гъэсэныгъэрэ ябгъэдэзылъхьа я егъэджакIуэхэу АбытIэ Мухьэб, Къардэн Бубэ, Нало Ахьмэдхъан, Урыс Хьэталий, ХьэкIуащэ Андрей, КIуэкIуэ Жэмалдин, Балъкъэр Борис, Апажэ Мухьэмэд, Щэрдан Iэбу, Тау Хьэзешэ сымэ. Абыхэм я гулъытэ зэи щыщIакъым адыгэ къудамэм щеджахэр, ахэр зи ужь итари я щIэныгъэмрэ я къарумрэ зыхуаунэтIари студентхэр гъуэгу захуэ зэрытрагъэувэнырщ, лъэпкъым гурэ псэкIэ хуэлэжьэн цIыху къызэрыхащIыкIынырщ.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
И гъащIэ псор тыхь хуищIат
Адыгэбзэм зегъэужьыным, абы фIыкIэ хуэлэжьэным зи гъащIэ псор тыхь хуэзыщIахэм ящыщщ КъБР-м и щIэныгъэ, жылагъуэ, щэнхабзэ лэжьакIуэ, КъБКъУ-м и профессор, УФ-м цIыхухэм щIэныгъэ нэхъыщхьэ егъэгъуэтынымкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Урыс Хьэталий. Ар егъэджакIуэ гъуэзэджэт, ущиякIуэ Iущт.
Урыс Хьэталий Хьэталий и лэжьыгъэ гъуэгуанэр къыщыщIидзар къыщалъхуа Нартан къуажэращ. Сыт хуэдэ IуэхуфIми и зэхэублакIуэу, пэрыту къэтэджа щIалэщIэр къуажэм щызэхэт комсомол организацэм и секретару щытащ зауэ илъэс гугъухэм, щIалэгъуалэм щапхъэ яхуэхъуу, лэжьыгъэм тригъэгушхуэу. Ди къэралым мамырыгъэр щытепщэ хъужа нэужь, щIэныгъэм зи нэ къыхуикI Урысыр 1946 гъэм Къэбэрдей къэрал пединститутым щIэтIысхьащ икIи абы и факультетитI диплом плъыжькIэ къиухащ. Урысыбзэми анэдэлъхубзэми зэхуэдэу хуэIэзэ хъуа IэщIагъэлI щIалэм мурад ищIащ зэфIэкIыу иIэ псори и лъэпкъыбзэм и зыужьыныгъэм ирихьэлIэну. Аращ ар адыгэбзэ кафедрэм и ассистент щIэхъуари.
ЩIэныгъэ куурэ IэкIуэлъакIуагъ екIурэ зыхэлъу гу зылъата Хьэталий мыгувэу а кафедрэм егъэджакIуэ нэхъыжьу ягъэуващ. 1956 гъэм абы ехъулIэныгъэ иIэу пхигъэкIащ и кандидат диссертацэр. Апхуэдэ дыдэу цIэрыIуэт абы и «Адыгэбзэ морфологие» доктор диссертацэри. Ар 1984 гъэм ЩIэныгъэхэмкIэ куржы акаде-мием бзэ щIэныгъэхэмкIэ и институтым щыпхигъэкIауэ щытащ.
Хьэталий и гъащIэм щыщу илъэс 54-рэ университетым щрихьэкIащ. Абы щыщу 23-р кафедрэм и унафэщIу щытащ. Нобэ абы щылажьэхэм зэрыжаIэжымкIэ, Урысым и Iуэху зехьэкIэр кафедрэм и IэщIагъэлI дэтхэнэм дежкIи щапхъэт.
— Нобэ егъэджэныгъэм ехьэлIауэ бзэ щIэныгъэлIхэм къэдгъэсэбэп дэфтэрхэм я нэхъыбэр Хьэталийщ зэхэзылъхьар, аращ зыухуар е зыщIар, — жеIэ КъБКъУ-м и профессор Тау Хьэзешэ. — КъинэмыщIауэ, ар еш имыIэу хуэлэжьащ ди къэкIуэнум, нэхъ щIалэхэр игъасэу, ядэIэпыкъуу, щIэныгъэ-къэхутэныгъэ Iуэхушхуэхэр ядилэжьу. Ауэ, гъэщIэгъуэныракъэ, Хьэталий езым и щхьэ Iуэху зэрыдэкIыным зэи елIэлIакъым. Абы езым и цIэ жыжьэ игъэIуну зэи хущIэкъуакъым, утыкухэм ихьэрейуэ икIи и ехъулIэныгъэхэм тепсэлъыхьырейуэ щыттэкъым. Абы и дежкIэ нэхъыщхьэр лъэпкъ бзэ щIэныгъэм зегъэужьынрат, ар адэкIэ зыгъэкIуэтэфын щIэныгъэлI IэкIуэлъакIуэ яужь къихъуэнырт.
Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэр зи псэм хэлъ IэщIагъэлIхэм ящыщт Хьэталий. Абы студентхэр фIыуэ илъагъурт, еджэну хуейм сыт хуэдэ лъэныкъуэкIи дэIэпыкъунут, щIэгъэкъуэн, чэнджэщэгъу хуэхъунут. И IэщIагъэм хуэIэижь щIэныгъэлI Iэзэр сыт хуэдэ лэжьыгъэми жэуаплыныгъэ зыхищIэу пэрытт. ЩIэныгъэ лэжьыгъэу 80-м нэс, монографиеу 20-м щIигъу — апхуэдиз гуащIэ ирихьэлIащ абы бзэ щIэныгъэм зегъэужьыным.
Урыс Хьэталий хуэдэу ткIийуэ, гъэхуауэ зи IэнатIэм бгъэдэт цIыху гъуэтыгъуейт. Апхуэдэу псэ хьэлэлу зи лъэпкъым хуэлэжьа цIыхухэм я цIэр бэм зэи ящыгъупщэркъым.
КЪАРДЭН Маритэ.
ЩIэныгъэлI щыпкъэ
Филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор Тау Хьэзешэ Талий и къуэр жылагъуэм къыщацIыху щIэныгъэлI щыпкъэу, егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэу, щIалэгъуалэм я ущиякIуэ, унэтIакIуэ Iэзэу. Ар филологие щIэныгъэхэм я докторщ, КъБКъУ-м и профессорщ, КъБР-м егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэщ, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием и академикщ, КъБКъУ-м ФилологиемкIэ и институтым и адыгэбзэ кафедрэм и унафэщIу илъэс куэдкIэ лэжьащ.
Тау Хьэзешэ Курыт школыр ехъулIэныгъэкIэ 1954 гъэм къиуха нэужь, щIэныгъэм зи нэ къыхуикI щIалэщIэр тегушхуэри щIэтIысхьащ ди хэкум и еджапIэ нэхъ лъэрызехьэхэм а лъэхъэнэм хабжэу щыта Тбилиси къэрал университетым и филологие факультетым. Абы и насып къикIат дуней псом щыцIэрыIуэ щIэныгъэлIхэу, академикхэу Рогавэ Георгий, Чикобавэ Арнольд, Ломтатидзе Кетеван сымэ щрагъаджэ университетым и студентыну. 1958 гъэм Таум еджэныр зэфIигъэкIащ икIи диплом плъыжь къыхуагъэфэщащ. Абы и егъэджакIуэхэм гу лъамытэу къэнакъым адыгэ щIалэщIэм зэфIэкI ин зэрыбгъэдэлъым икIи чэнджэщ иратащ а университет дыдэм и аспирантурэм и щIэныгъэм щыхигъэхъуэну. Апхуэдэуи ищIащ Таум. Ар щIэтIысхьащ аспирантурэм икIи кавказыбзэхэр куууэ зыджа IэщIагъэлIым адыгэбзэм и зэхэлъыкIэм епха къэхутэныгъэ хьэлэмэт куэд зэфIихащ. Ахэр и лъабжьэт абы игъэхьэзыра и япэ щIэныгъэ лэжьыгъэшхуэм. Ар ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкIащ икIи филологие щIэныгъэхэм я кандидат хъуащ.
Щалъхуа щIыпIэм къигъэзэжа нэужь, Таур Шордакъ къуажэм дэт курыт школым и унафэщIу лэжьащ 1966 гъэ пщIондэ. ИужькIэ ар ирагъэблэгъауэ щытащ Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым икIи илъэс 11-кIэ абы щылэжьащ щIэныгъэлI нэхъыщхьэу. А лъэхъэнэм пыщIащ Хьэзешэ адыгэбзэ псалъалъэхэм ехьэлIауэ иригъэкIуэкIа и къэхутэныгъэщIэхэри.
Апхуэдэу Таур пэрыхьэжащ щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэм. Къыхэдгъэщынщи, а лъэпкъ щIэныгъэлI гупыр а лъэхъэнэм зэлэжьа псалъалъэр, псалъэ мин 31-м щIигъу зэрыхуар, иужькIэ Москва къыщыдэкIащ. Аращ адыгэбзэм и псалъэгъэнахуэ нэхъ ину ноби куэдым къэдгъэсэбэпыр.
1977 гъэм Таур университетым лэжьакIуэ ирагъэблэгъащ. Абы лъандэрэ Хьэзешэ и щIэныгъи, и зэфIэкIи, и къаруи ирехьэлIэ щIалэгъуалэм щIэныгъэ куу, гъэсэныгъэ нэс егъэгъуэтыным.
Университетым Таум къулыкъу зыбжанэ щрихьэкIащ. Ар щытащ тхыдэ-филологие факультетым и унафэщIым и къуэдзэу, абы и декану, КъБКъУ-м филологиемкIэ и институтым и директору, адыгэбзэмрэ литературэмкIэ кафедрэм и унафэщIу. Хьэзешэщ хамэ къэралхэм къикIа студентхэм куууэ ядэлэжьэныр зэтезыублауэ щытар. Лэжьыгъэм зэфIэкIышхуэ къызэрыщигъэлъагъуэр, жэуаплыныгъэр зыхищIэу и IэнатIэм зэрыпэрытыр къалъытэри, 1996 гъэм Таур ягъэуващ КъБКъУ-м хамэ къэрал зэпыщIэныгъэхэмкIэ и проректору.
Лэжьыгъэ купщIафIэхэм къадэкIуэу Таум игъэхьэзыращ и доктор диссертацэри. «Къэбэрдей-шэрджэсыбзэм и диалектологием хэлъ Iуэхугъуэ нэхъыщхьэхэр» лэжьыгъэр Хьэзешэ 1998 гъэм Москва ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием ехъулIэныгъэкIэ щыпхигъэкIащ.
Бзэр лъэпкъыр лъэпкъыу къозыгъэлъытэ Iэмэпсымэщ, хъугъуэфIыгъуэ инщ. Абы и къэкIуэнум дапщэщи елэжьын, а Iуэхум щIэныгъэлI щIалэхэр ешэлIэн хуейщ. А унэтIыныгъэмкIэ езы щIэныгъэлIми лъэкI къигъанэркъым. Абы и нэIэм щIэту кандидат, доктор лэжьыгъэхэр зыгъэзэщIахэр куэд мэхъу. Абыхэм ящыщщ УнэлIокъуэ Вячеслав, ХъутIэжь Заудин, Хьэщхъуэжь Заретэ сымэ, нэгъуэщIхэри.
Тау Хьэзешэ дэтлъагъу ехъулIэныгъэ инхэр, и щIэныгъэкIэ, зэфIэкIкIэ здынэса лъагапIэхэр езым и къарукIэ къилэжьыжащ. Аращ абы пщIэшхуэ щIыхуащIри.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
ЩIэблэр егъэджэным зи гуащIэ куэд езыхьэлIа ХьэкIуащэ Андрей
Критик, литературэдж IэкIуэлъакIуэ, щIэныгъэлI щыпкъэ ХьэкIуащэ Андрей Хьэнащхъуэ и къуэр ящыщщ лъэпкъ щIэныгъэм, адыгэбзэм- рэ литературэмрэ я зыужьыныгъэм зи гуащIэ куэд езыхьэлIэ еджагъэшхуэхэм. ХьэкIуащэр КъБКъУ-м филологиемкIэ и институтым адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и кафедрэм и профессору лэжьащ илъэс куэдкIэ, филологие щIэныгъэхэм я докторщ.
ХьэкIуащэ Андрей Гурэ псэкIэ адыгэ лъэпкъым хуэлэжьа IэщIагъэлIыр, жылагъуэм пщIэшхуэ щызиIэ цIыху щыпкъэр апхуэдэуи ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием и академикщ. И лэжьыгъэфIым папщIэ ХьэкIуащэм мызэ-мытIэу къыхуагъэфэщащ дамыгъэ лъапIэхэр, щIыхь тхылъхэр. ИужькIэ абыхэм къахэхъуащ иджыри зы. ЩIэныгъэ IэнатIэм щиIэ зэфIэкIхэм, хэкур зыхуэныкъуэ IэщIагъэлI акъылыфIэхэр гъэхьэзырыным псэемыблэжу зэрыхуэлажьэм папщIэ, ХьэкIуащэ Андрей къыфIащащ «Адыгэ Республикэм щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр.
Дрогушхуэ икIи дропагэ ХьэкIуащэм и ехъулIэныгъэшхуэхэм икIи нобэрей махуэшхуэмкIэ дохъуэхъу. Адыгэбзэр ипэкIэ зыгъэкIуатэ тхыгъэфI куэд и къалэмыпэм иджыри къыпыкIыну ди гуапэщ.
ТАМБИЙ Линэ.
Апхуэдэхэр илъэсищэм зэ къалъху
ТхакIуэ, усакIуэ, драматург IутIыж Борис Къуней и къуэр 1940 гъэм Шэрэдж районым хыхьэ Зэрэгъыж къуажэм щыщ мэкъумэшыщIэ унагъуэм къыщалъхуащ. БалигъыпIэм иувэху и гъащIэр къуажэм щигъэкIуащ, абы курыт еджапIэр ехъулIэныгъэкIэ къыщиухащ.
IутIыж Борис Къуажэ еджапIэр къиуха нэужь, IутIыжым илъэсищкIэ дзэм къулыкъу щищIащ. 1963 гъэм къыщыщIэдзауэ 1968 гъэ пщIондэ Къэбэрдей-Балъкъэр университетым адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и къудамэм щеджащ. Университетыр къызэриухыу, Борис Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ къэхута-кIуэ институтым адыгэбзэмкIэ щыIэ къудамэм лэжьэн щыщIидзащ, икIи илъэс 22-кIэ пщIэ зыхуащI щIэныгъэлIу абы щыIащ. А зэманым къриубыдэу IутIыжым къиухащ Куржы лъахэм ЩIэныгъэхэмкIэ и Академием Бзэ щIэныгъэхэмкIэ и институту Тбили- си дэтым и аспирантурэр. А институт дыдэм абы утыку къыщрихьащ адыгэбзэм и Iыхьэ нэхъ гугъухэм ящыщ зым теухуа диссертацэр икIи къыфIащащ бзэ щIэныгъэхэм я кандидат цIэр. Адыгэбзэм ехьэлIауэ абы къыдигъэкIащ монографие, сборник щхьэхуэхэмрэ журналхэмрэ, тхыгъэ куэд къытрыригъэдзащ, псалъалъэ зэмылIэужьыгъуэхэр зэхэлъхьэным и гуащIи и щIэныгъи ирихьэлIащ.
КъыкIэлъыкIуэ илъэсхэм Борис егъэджакIуэхэм я щIэныгъэм щыхагъахъуэу Налшык дэт институтым лъэпкъыбзэхэмрэ лъэпкъ литературэхэмкIэ и кафедрэм и унафэщIу лэжьащ.
Зыпэрыува лэжьыгъэщIэм хъарзынэу хэзэгъа къудейуэ, абы а IэнатIэр имыхъуэжу хъуакъым: IутIыжыр 1991 гъэм зэдэарэзыуэ хахащ «Iуащхьэмахуэ» журналым и редактор нэхъыщхьэу икIи псэухукIэ а къалэн мытыншыр игъэзэщIащ.
1982 гъэм щыщIэдзауэ IутIыжыр хэтащ ТхакIуэхэм я союзым, абы тхылъ зыбжани къыдигъэкIащ. Ар нэхъ дэзыхьэхыр, нэхъыбэу зыхэлэжьыхьыр лъэпкъ драматургиерт — абы и къалэмым къыщIэкIащ пьесэ куэд. Драматургым и пьесэхэр щагъэуващ Адыгейми, Къэрэшей-Шэрджэсми, Дагъыстэнми. «Тыргъэтауэ» драмэр Москва щагъэлъэгъуащ, хьэрыпыбзэкIэ зэрадзэкIри Щам тхылъу къыщыдагъэкIащ икIи щагъэлъэгъуащ, «Дамэлей» пьесэр Истамбыл (Тырку Республикэ) щагъэуващ.
Драматургием нэхъ дихьэх икIи хэлэжьыхь пэтми, IутIыжыр хъарзынэу хэзагъэу щытащ литературэм и адрей жанр лIэужьыгъуэхэми. Абы итхащ усэхэмрэ рассказхэмрэ, литературэм, гъащIэм и Iуэхугъуэ зэмылIэужьыгъуэхэм ятеухуа тхыгъэ щхьэхуэхэр. IутIыжым сабийхэми балигъхэми яхуитхащ усэхэмрэ рассказхэмрэ. Ар ящыщщ прозэу усэ тхыным, нэгъуэщI жанрхэми я зэхэублакIуэ адыгэ тхакIуэхэм.
Борис и къалэмыпэ къыщIэкIащ радиомрэ телевиденэмрэ папщIэ итха сценарийхэри. Жанр зэхуэмыдэхэм хуэIэзэуи зэрыщытам и щапхъэщ абы и поэмэхэр, сатирэ, гушыIэ рассказхэр, нэгъуэщIхэри.
Лъэпкъ щэнхабзэм, литературэм, бзэм ятеухуауэ зэфIигъэкIа IуэхуфIхэм къадэкIуэу, Борис зыкъигъэлъэгъуащ зэдзэкIакIуэ Iэзэу. Абы зэридзэкIащ пьесэ зыбжанэ.
IутIыж Борис усакIуэт, тхакIуэт, драматургт. КъищынэмыщIауэ, ар сурэтыщI Iэзэт, скульптор IэкIуэлъакIуэт. Абы къыфIащат «КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ», «Урысей Федерацэм щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэхэр.
Щхьэлыкъуэ Марэ.
КIуащ Тамарэ
Щэрдэн Iэбу
Апажэ Мухьэмэд
IуэрыIуатэр тхуэзыхъумахэм ящыщ зы
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и мызакъуэу, Кавказ Ищхъэрэ псом щыцIэрыIуэ цIыху телъыджэт адыгэ лъэпкъ IуэрыIуатэм и хъумакIуэ, а «дыщэ пхъуантэм» и IункIыбзэр зыIэщIэлъа КъардэнгъущI Зырамыку. Зэчиишхуэ зыбгъэдэлъ, зи адыгэбзэр шэрыуэ, ар цIыхухэм я гум нэзыхьэс, я псэм зыхезыгъащIэ щIэныгъэлI щэджащэр ноби бэм ящыгъупщэркъым.
КъардэнгъущIыр Псыгуэнсу адыгэ къуажэм къыщалъхуащ. Школым щыщIэса илъэсхэм къыщыщIэдзауэ ар хуабжьу дихьэхыу хуежьащ адыгэ IуэрыIуатэм, нэхъыжьхэм жаIэу зэхих лъэпкъ хъыбарыжьхэмрэ уэрэдыжь-хэмрэ. ЩIалэ жыджэрыр и ныбжьэгъухэм къахэщырт IуэрыIуэдзагъкIэ, акъыл жанагъкIэ, псалъэ шэрыуэкIэ. Зырамыку щIэхъуэпсырт артист IэщIагъэ зригъэгъуэтынуи.
ЩIалэщIэм и гуращэр зригъэхъу-лIащ. Хэку зауэшхуэм ипэкIэ абы къиухащ Луначарскэм и цIэр зэрихьэу Москва дэт театр институтыр. Адыгэ гъуазджэр зэфIэгъэувэным зи гуащIэшхуэ езыхьэлIахэм ящыщщ Зырамыку. Литературэми гу хуэзыщIа щIалэщIэм абы щыгъуэ и къалэмыпэм къыщIэкIауэ щытащ «Къанщобийрэ Гуащэгъагърэ», «Хъуэжэ» драмэ тхыгъэхэр.
IуэрыIуатэр лъэпкъым и набдзэу, абы и налкъутналмэс хъугъуэфIыгъуэу зэрыщытыр псэкIэ куууэ зыхэзыщIэ Зырамыку абы и зэхуэхьэсыжынымрэ и джынымрэ яужь ихьащ икIи 1949 гъэм Къэбэрдей щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым щылэжьэн щIедзэ. А унэтIыныгъэмкIэ бгъэдэлъ щIэныгъэр къемэщIэкIыу къелъытэ КъардэнгъущIми и еджэным щыпещэ Къэбэрдей къэрал пединститутым икIи 1956 гъэм ехъулIэныгъэ иIэу ар къеух. Абы лъандэрэ блэкIа илъэсхэм Зырамыку къаруушхуэ ирихьэлIащ лъэпкъ гъуазджэм зегъэужьыным, адыгэ IуэрыIуатэр къызэщIэкъуэжыным. Абы зэхуихьэсыжа лъэпкъ хъыбарыжьхэмрэ уэрэдыжь-хэмрэ бжыгъэншэщ. Ахэр ярыту абы къыдигъэкIащ тхылъ 30-м щIигъу. Зэхуихьэсыжым къыщымынэу, Зырамыку уэрэдыжьхэр иджыжащ, игъэтэмэмыжащ икIи гум хыхьэрэ псэм зыхищIэу игъэзэщIау щытащ.
КъызэринэкIа илъэсхэм щриплъэжкIэ, абы жиIэрт ар езыр гъащIэр зэдэхащIэу, абы игъафIэу къэгъуэгурыкIуа цIыхухэм зэращымыщар. Ауэ, гуауэш-хуэ куэд и нэгу щIэкIами, адыгэлI нэс КъардэнгъущI Зырамыку Iэдэбу, зэпIэзэрыту, жану щытащ. Апхуэдэ лIыгъэ къыхэзылъхьэр и лъэпкъ уардэм гурэ псэкIэ зэрыхуэлажьэрт, абы езыми къару мыухыж къызэрыритыр арагъэнт.
КъардэнгъущIым зэфIиха лэжьыгъэшхуэхэр гулъытэншэ хъуакъым. Абы къыфIащащ «КъБР-м гъуазджэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ», «КъБР-м и цIыхубэ артист», «Адыгэ Республикэм щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэхэр, къэрал дамыгъэ, щIыхь, фIыщIэ тхылъ зыбжани къыхуагъэфэщащ.
НАУРЖАН Гуагуэ.
ЦIыхубэм я лIыкIуэ
КъБР-м и Парламентым ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмкIэ, узыншагъэр хъумэнымкIэ и комитетым и унафэщIым и къуэдзэу илъэс куэдкIэ лэжьа, иджы республикэм и Жылагъуэ палатэм и аппаратым щыIэ, педагогикэ щIэныгъэхэм я кандидат Дадэ Суфадин и дуней тетыкIэкIэ адрейхэм къахэзыгъэщхьэхукI хьэл иIэщ: ар есакъым къыкIэрыхухэм яхэту икIи сыт хуэдэ къалэн зэфIихын хуейуэ гъащIэм щрихьэ- лIами, зыми илъэгъуакъым ар утыку къихуауэ е зыгуэркIэ хутыкъуауэ.
Дадэ Суфадин Болэтей къуажэм къыщалъхуащ. Курыт еджапIэр ехъулIэныгъэкIэ къиухащ. ЩIэныгъэм хуэнэхъуеиншэ щIалэщIэм и еджэным щыпищащ КъБКъУ-м и тхыдэ-филологие факультетым и адыгэбзэ къудамэм. IэщIагъэ зригъэгъуэту дзэ къулыкъури щIыхь пылъу ирихьэкIа нэужь, Суфадин щалъхуа къуажэм игъэзэжащ егъэджакIуэу. IэщIагъэлI ныбжьыщIэр зэман кIэщIым къриубыдэу егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэм хуэIэижь хъуащ. Жыджэру зи къалэнхэр зэфIэзых, адэ-анэмрэ лэжьэгъухэмрэ пщIэ зыхуащI егъэджакIуэр школ унафэщIым егъэджэныгъэмкIэ и къуэдзэ, иужькIэ унафэщI мэхъу.
Абы зэфIэкIыу иIэр ирихьэлIащ зи пашэ IуэхущIапIэр Тэрч щIыналъэм щыпэрыт щIыным. Лэжьыгъэр ныкъусаныгъэншэу икIи фIагъ лъагэ иIэу зэфIэзых къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэр нэхъ дэхуэха IэнатIэхэм ягъакIуэрт икIи зэман кIэщIым къриубыдэу ахэр лэжьыгъэ купщIафIэ щекIуэкI еджапIэ пашэ ищIыфырт. Дауи, апхуэдэ ехъулIэныгъэхэр езыр-езыру къакIуэртэкъым. Дэтхэнэ текIуэныгъэри гъэнщIат Суфадинрэ ар зи унафэщI егъэджакIуэ гупымрэ я гуащIэдэкI къызэрымыкIуэкIэ. Дадэр зи унафэщIу щыта курыт еджапIэхэу Болэтей, ХьэпцIей, Новэ ХьэпцIей къуажэхэм дэтхэм ноби ягу илъщ зэфIэкIышхуэхэр ягъэлъагъуэу куей, республикэпсо утыкухэм зэритар. Апхуэдэ лэжьыгъэфIхэм папщIэ Дадэм къыхуагъэфэщащ «КъБР-м цIыхухэм щIэныгъэ егъэгъуэтыным и отличник», «СССР-м цIыхухэм щIэныгъэ егъэгъуэтыным и отличник» къэрал дамыгъэхэр, щIыхь, щытхъу тхылъ куэд. Суфадин къыфIа-щащ «КъБР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ» цIэ лъапIэри.
Лъэпкъым и къэкIуэнур зэрыхъунур нобэ партэм дэс еджакIуэ цIыкIухэм ягъуэт щIэныгъэмрэ гъэсэныгъэмрэ зэрелъытар фIы дыдэу къыгуроIуэ, псэкIэ зыхещIэ Дадэм.
— Къэхъугъэм и хъугъуэфIыгъуэ нэхъыщхьэщ бзэр. Дунейм лъэпкъыу тетым я тхыдэр, зэрахьэ хабзэхэр, яIэ нэщэнэхэр, нэгъуэщI-хэм къазэрыщхьэщыкI гупсысэкIэмрэ псэукIэмрэ къозыгъащIэу щыIэр абыхэм яIурылъ бзэрщ, — жеIэ абы. — Анэдэлъхубзэр бзэ къудейкъым — ар щІэныгъэщ, гъэсэныгъэщ, щэнхабзэщ, лъэпкъым и гущIэм узэрынэсыф IункIыбзэ телъыджэщ, дунейпсо утыку уизышэф Іэмэпсымэ гъуэзэджэщ.
БЖЭIУМЫХ Заремэ.
Адыгэбзэ кафедрэм и нобэр
ЦIыху щхьэхуэм ещхьу, сыт хуэдэ IуэхущIапIэми и блэкIар абы щылажьэхэм ящIэжын хуейщ. Ди япэ итахэу, дезыгъэджахэу Урыс Хьэталий, Тау Хьэзешэ, ХьэкIуащэ Андрей, Нало Ахьмэдхъан, КIуащ Тамарэ, Иуаныкъуэ Нурбий сымэ IуэхугъуэфI куэд зэфIахащ, щIэныгъэ, егъэджэныгъэ ехьэлIауэ лэжьыгъэ щхьэпэхэр ирагъэкIуэкIащ.
Абыхэм яхузэфIэкIахэм дрипагэ къудейуэ дытIысыжмэ, ди пIэ дикъинэнущ. Аращи, ди лъэхъэнэм гъащIэм, техникэм, егъэджэныгъэм, щIэныгъэм щекIуэкI зэхъуэкIыныгъэхэр къигъэсэбэ-пу, еджапIэ нэхъыщхьэм и пкъыгъуэ жыджэру мэлъащэ иджыпстурей кафедрэр.
Университетым IэщIагъэ щхьэхуэхэм щыхуигъэхьэзыр унэтIыныгъэу хъуам япэ илъэсым щрагъаджэ адыгэбзэ кафедрэм щылажьэхэм. ЕджапIэ нэхъыщхьэм адыгэм, адыгэ хабзэм, адыгэбзэм ехьэ-лIауэ къыщекIуэкI Iуэхугъуэ псори кафедрэм и закъуэ хузэблэхынтэкъым Кавказ Ищхъэрэм ис лъэпкъхэм я IуэрыIуатэмрэ литературэмкIэ кафедрэр, ТIымыжь Хьэмыщэ зи унафэщIыр, хэмыту, ди кафедрэм и егъэджакIуэ нэхъыжь Езауэ Мадинэ зи унафэщI Адыгэ щэнхабзэ центрыр дэIэпыкъуэгъу къыхуэмыхъутэмэ. Университетым и ректор Алътуд Юрий, проректор Къумыкъу Iэуес, ТхыдэмкIэ, филологиемкIэ, СМИ-мкIэ институтым и унафэщI Тэмазэ Муслъим сымэ лъэпкъыбзэхэм гулъытэ ин къызэрыхуащIыр икIи сыт хуэдэ Iуэхугъуэ къедмыхьэжьэми, ди жыIэ тIэу дамыгъэщIу, дытрагъэгушхуэу щIэгъэкъуэн къызэрытхуэхъур къыхэгъэщыпхъэщ.
Иджыпсту адыгэбзэ кафедрэм щылажьэхэр, сэри сахэту, цIыхуибгъу дохъу: филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор Къэмбэчокъуэ Iэдэм; филологие щIэныгъэхэм я кандидат, доцент УнэлIокъуэ Вячеслав; филологие щIэныгъэхэм я кандидат, доцент ХъутIэжь Заудин; егъэджакIуэ нэхъыжь Езауэ Мадинэ; ассистентхэу Хьэщхъуэжь Заирэт, Шыгъушэ Джульеттэ, Пэрыт Линэ, УнэлIокъуэ Лянэ.
«Адыгэбзэмрэ литературэмрэ» IэщIагъэу къыхахауэ абы хуеджэ студенту бакалавриатым щIэсыр 96-рэ мэхъу, магистратурэм 29-рэ щоджэ.
Иужь илъэсиплIым кафедрэм щылажьэхэм щIэныгъэ лэжьыгъэу 102-рэ къытрырагъэдзащ, абы щыщу 25-р Ищхьэ аттестат комиссэм хиха журналхэм къытехуащ; конференц зэхуэмыдэхэу 41-м хэтащ; студентхэр, магистратурэ къудамэм щIэсхэр зэрегъэджапхъэу лэжьыгъэ 16 къыдагъэкIащ; тхылъ щхьэхуэу 6 трырагъэдзащ. А пIалъэм къриубыдэу студентхэмрэ магистрантхэмрэ конференц 38-м хэтащ, я щIэныгъэ лэжьы- гъэу 17 газетхэм къытехуащ.
Ди егъэджакIуэхэр Адыгэ Республикэм, Къэрэшей-Шэрджэсым, Абхъазым, нэгъуэщI щIыпIэхэм щрагъэкIуэкI зэIущIэ-хэм ирагъэблагъэ. Апхуэдэу бзэм теухуауэ Тыркум илъэситIкIэ зэкIэлъхьэужьу щрагъэкIуэкIа конференцхэм хэтащ ди егъэджакIуэхэр.
Адыгэбзэ къудамэм щеджэ студентхэм я мызакъуэу, нэгъуэщI IэщIагъэ хуеджэ ныбжьыщIэхэри, пшыхьхэр къызэдгъэпэщурэ, тхакIуэхэм, усакIуэхэм, сурэтыщIхэм, макъамэтххэм, артистхэм яIудогъащIэ.
Кавказ Ищхъэрэм ис лъэпкъхэм я IуэрыIуатэмрэ литературэмкIэ кафедрэмрэ Адыгэ щэнхабзэ центрымрэ ди гъусэу адыгэбзэ кафедрэм иужь илъэсхэм щIэныгъэ конференцу щы, егъэджакIуэхэм я практикэ семинару зы, щIэныгъэ-практикэ семинаруи зы къызэдгъэпэщащ икIи едгъэкIуэкIащ. Практикэ семинарым курыт еджапIэхэм щылажьэ егъэджакIуэхэм мастер-классхэр къыщагъэлъагъуэу зэпкърытхыжамэ, егъэджакIуэхэм нэмыщI, щIэныгъэ-практикэ семинарым къедгъэблэгъащ щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и лэжьакIуэхэр.
Илъэс къэсыху егъэджакIуэхэм щIэныгъэ лэжьыгъэм, радиом, телевиденэм епха IуэхущIафэхэм студентхэр нэхъыбэу къыхыдошэ. Мы гъэм ахэр ди дэIэпыкъуэгъуу «Адыгэ пэжырытхэ псалъалъэр» къыдэгъэкIыным хуэдгъэхьэзыращ. Жэпуэгъуэ мазэ лъандэрэ кафедрэм и жэрдэмкIэ университетымрэ «Къэбэрдей-Балъкъэр радио 99.5»-мрэ зэращIылIа зэгурыIуэм ипкъ иткIэ ди студентхэм нэтынхэр ягъэхьэзыр, нэтын зэпылъыпIэхэм дагъэувэну псалъэжьхэм, усэхэм къоджэ. ФIыщIэ яхуэсщIыну сыхуейт апхуэдэ Iуэхугъуэр гуапэу къыддэзыщта, дытезыгъэгушхуа Къардэн Аслъэнрэ Теувэжыкъуэ Марианнэрэ.
Дыгъэгъазэ лъандэрэ мазэм зэ догъэхьэзыр Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал телевиденэм и адыгэ редакцэр, адыгэбзэ кафедрэр, адыгэ центрыр зэгъусэу къызэдгъэпэща «Бзэрэ хабзэрэ» зыфIэтща нэтынхэр. Нэтын къэсыху и кIэм деж упщIэхэмкIэ джэгу-зэпеуэ хыдогъэу-вэ. Я цIэ къыхэзгъэщыну сыхуейт еджэнми хуэIэижьу, кафедрэм щедгъэкIуэкI лэжьыгъэхэми къыхэлажьэу Къармэ Миланэ, Мокъуэ Лаурэ, Дым Аслъэнджэрий, Бацэ Залинэ, Къамбот Марианнэ, Хъуран Миланэ, Тау Заремэ, Бажэ Залинэ, Щоджэн Аминэ, Хъупэ Марьянэ, Бакъ Мадинэ, Дзыгъуанэ Аннетэ сымэ.
ЕджапIэ зэмылIэужьыгъуэхэм, гъэсапIэхэм щылажьэ студент куэд диIэщ, апхуэдэхэм я IэнатIэмрэ еджапIэмрэ зэдахьыфын папщIэ, ректорым и унафэкIэ, я Iуэху нэхъ зэрыдэкIыным хуэдэу, щхьэхуэу университетым къыщекIуэлIапхъэр, еджэным ехьэлIауэ зэфIагъэкIыпхъэхэр яхудоубзыху.
Лажьэхэм щынэмыщIа, уэрэд жыIэным дихьэх, макъамэ Iэмэпсымэ зэмылIэужьыгъуэхэр зыгъэбзэрэбзэфхэр диIэщ: Дым Аслъэнджэрий, ВэрылI Каринэ, Хъаний Миланэ, Къанкъул Ислъам, Щыхъалы Зухра сымэ.
Зы кафедрэм е зы еджапIэм я закъуэкIэ убгъуауэ Iуэхушхуэхэр зэрызэфIумыхыфынур гурыIуэгъуэщ, абы къыхэкIкIэ, Дунейпсо Адыгэ Хасэм, ХьэтIохъущокъуэ Къазий и цIэр зезыхьэ Адыгэбзэ Хасэм, «Нарт Хэку» щIалэгъуалэ Хасэм, «Си бзэ» сайтым, нэгъуэщIхэми пыщIэныгъэ яхудиIэщ, зэхыхьэ-зэхэшэхэр, зэпеуэхэр зэгъусэу идогъэкIуэкI. Бзэ и лъэныкъуэкIэ ди студентхэр дэIэпыкъуэгъу яхуэхъуу «Си бзэ» сайтым нэгъабэ адыгэбзэкIэ интернет-зэпеуэ иригъэкIуэкIащ.
Бэрбэч Хь. и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым мазаем и 8-м щекIуэкIа «Инновацэ проектхэм я гъэлъэгъуэныгъэм» адыгэбзэ кафедрэм- рэ «Си бзэ» сайтымрэ зэгъусэу ягъэхьэзыра, бзэр зэзыгъэщIэну хуейхэм папщIэ «НитIэ» мультфильмым «Проект гъэщIэгъуэн» диплом къыщыхуагъэфэщащ.
ЩIышылэм и 28-м адыгэбзэ кафедрэм-рэ адыгэ щэнхабзэ центрымрэ ди жэр- дэмкIэ университетым щызэхэтащ «Адыгэ тхыбзэ» зыфIэтща зэхьэзэхуэр. А Iуэхугъуэр гуапэу къыддаIыгъащ, къыддагъэп-сынщIащ, ар екIуэкIынымкIэ я зэфIэкI къагъэнакъым «Адыгэбзэ Хасэм», «Нарт Хэку» щIалэгъуалэ Хасэм, егъэджакIуэ-хэм я Iэзагъым щыхагъахъуэ институтым и лэжьакIуэ Инчы Иринэ сымэ. Зэхьэзэхуэм хэтыну еджапIэ нэхъыщхьэм къекIуэлIа цIыху 87-м нэмыщI, интернеткIэ абы иджыри къыхэшэпсащ 100-м щIигъу. Гуапэ тщыхъуащ а зэхьэзэхуэм хэтахэр ныбжь-кIи, IэщIагъэ-щIэныгъэкIи зэрызэхуэмыдэр, псалъэм папщIэ, нэхъыщIэ дыдэр илъэс 11-м иту арат, нэхъыжь хэтам илъэс 59-рэ и ныбжьт. ИкъукIэ дагъэгуфIащ Иорданиемрэ Тыркумрэ щыщ ди лъэпкъэгъухэри абы къыхыхьэри.
Кафедрэм и лэжьакIуэхэр МВД-м, суд IуэхущIапIэ зэхуэмыдэхэм зэдзэкIакIуэу куэдрэ ирагъэблагъэ.
ЩIэх-щIэхыурэ курыт еджапIэхэм дыкIуэурэ кафедрэм и лэжьакIуэхэм урок гъэщIэгъуэнхэр, уэршэр удэзыхьэххэр идогъэкIуэкI. Апхуэдэуи курыт школхэм ще- зыгъаджэхэри къедгъэблагъэурэ студентхэм ядолажьэ. Абы и лъэныкъуэкIэ фIыщIэ яхуэсщIыну сыхуейт Шэджэм къалэ и курыт школ №1-м, Налшык и 30-нэ, 7-нэ, 5-нэ, Шэрэдж дэт 1-нэ, Анзорей, Хьэтуей, Шэджэм ЕтIуанэ и 2-нэ курыт еджапIэхэм адыгэбзэр щезыгъэджхэм.
Адыгэбзэр куууэ яджын щыщIадзар дыгъуасэ хуэдэщ, абы къыхэкIкIэ щIап- хъэлэжьыпхъэу щыIэр куэдщ. Псом хуэмыдэу дыхуэныкъуэщ псалъалъэ, псалъэгъэнахуэ зэмылIэужьыгъуэхэм, курыт еджапIэмрэ университетымрэ зэрыщегъэджапхъэ тхылъхэм. «Уи тепIэн еплъи, уи лъэ укъуэдий» жыхуиIэращи, дызыхуэныкъуэ, дызэхуэчэм псори зыкI-зыщ- хьэу зэфIэтхыну жытIэми, дыпэлъэщынкъым. Псалъэм папщIэ, дызыхуэкIуэ илъэсищым адыгэ грамматикэм делэжьыну, абы хэт мыадыгэбзэ фIэщыгъэцIэ куэдыр зэтхъуэкIыну ди гухэлъщ. А лэжьы-гъэр дымыгъэкIащхъэу, студентхэмрэ магистрантхэмрэ ди дэIэпыкъуэгъуу псалъалъэ, псалъэгъэнахуэ зэхуэмыдэхэми дыпэлъэщыну дыкъегъэгугъэ.
Къардэн Мусэдин,
адыгэбзэмкIэ кафедрэм и унафэщI, филологие щIэныгъэхэм я кандидат,
Урысей Федерацэм егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и журналистхэм я пашэ
Мэзыхьэ Борис Беслъэн и къуэр 1940 гъэм Шэджэм районым хыхьэ Щхьэлыкъуэ къуажэм къыщалъхуащ. Курыт еджапIэ нэужьым къуажэм щызэхэт колхозым зы илъэскIэ учетчикыу щылэжьащ.
ИужькIэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и тхыдэ-филологие факультетым и адыгэ-урыс къудамэм щIэтIысхьащ, 1964 гъэм ар къиухри, Къэрал щэхухэр печатым мыгъэкIуэнымкIэ управленэм щылэжьащ. 1967 гъэм «Ленин гъуэгъу» газетым корреспонденту къэкIуащ, иужькIэ къудамэм и унафэщIу, жэуап зыхь секретару щытащ. 1979 гъэм партым и обкомым печатымкIэ, телевиденэмрэ радиомкIэ и къудамэм и унафэщIу яшащ. Илъэсищ хуэдэкIэ а къулыкъур ирихьэкIауэ, Мэзыхьэм редакцэм къигъэзэжащ газетым и редактор нэхъыщхьэу. Зэрылажьэм хуэдэурэ абы КПСС-м и ЦК-м деж щыIэ Академиер къиухащ.
Мызэманым Мэзыхьэр КъБР-м и Журналистхэм я союзым и тхьэмадэщ, Урысейм и Журналистхэм я союзым и Федерацэ Советым, ТхакIуэхэм я союзым хэтщ.
Борис и къалэмыпэм къыщIэкIа новеллэхэмрэ повестхэмрэ цIыхухэм я гумрэ я псэмрэ дохьэ, гъэпсыкIэ дахэ яIэщ. Абы и тхылъхэр къыщыдэ-кIащ Налшыки Москваи, нэгъуэщIыбзэхэмкIи зэ-радзэкIащ. «Вагъуэзэшибл», «Мазэхэ жэщ», «Бжьыхьэр пщIащэ пылъэлъыжыгъуэщ», «Къуажэ пшыхьхэр» — ахэри, тхакIуэм и Iэдакъэ къыщIэкIа нэгъуэщI тхылъхэри гъуэтыгъуей зэрыхъурэ куэд щIащ.
Дэтхэнэми епсэлъэкIэ, бгъэдыхьэкIэ щхьэхуэ къыхуигъуэтыфу и IэнатIэм зэрыпэрытарщ газетым и унафэщIу зэрыщыта илъэс пщыкIутхум абы куэд щIыхузэфIэкIар.
Мэзыхьэм адыгэ газетым IуэхугъуэфIхэр къыщиIэтащ. Адыгэхэр щыпсэу зэкъуэш республикищым — Адыгейм, Къэрэшей-Шэрджэсым, Къэбэрдей-Балъкъэрым къыщыдэкI «Адыгэ макъ», «Черкес хэку», «Адыгэ псалъэ» газетхэм нобэми ягъэхьэзыр номер зэгуэтхэм ятеухуа жэрдэмыр къыхэзылъхьар Борисщ. Ахэр республикищым щыпсэу адыгэхэр я псэукIэкIэ зэрыщIэнымкIэ, я гурыгъу-гурыщIэхэмкIэ зэдэгуэшэнымкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэху хъуащ.
ИригъэкIуэкIа лэжьыгъэшхуэм папщIэ Мэзыхьэ Борис къыфIащащ Адыгэ, Къэрэшей-Шэрджэс Республикэхэм щIыхь зиIэ я журналист цIэхэр. Апхуэдэу абы зэрехьэ «Урысей ФедерацэмщэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэри.
Тамбий Линэ.
Жыжьэ дыдэ уишэфынущ
Захуэкъым «Адыгэбзэм къалэкIыхьым уфIишынукъым» жызыIар. Сэ адыгэбзэм и фIыщIэкIэ сыщыIащ Тыркум, Иорданием, Европэм и къэралиблым.
Синасып къихьащ адыгэбзэмрэ литературэмрэ щадж кафедрэм, нобэ зи юбилей ягъэлъапIэм, къыщIэсха егъэджакIуэ IэщIагъэр гъуэгугъэнахуэ схуэхъуну. 1961 гъэм Къэрэшей-Шэрджэсым дыкъикIри щIалищ дыкъэкIуат: Анзор Мухьэмэд (тхакIуэ Iэзэу щытащ), Туаршы Назир, сэ. Сэ МГУ-м и журналистикэ къудамэмкIэ си нэр щыIэт, ауэ а щIалитIым сыкъагъэдаIуэри, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым сыкъэкIуащ икIи зы махуи сыхущIегъуэжакъым.
Адыгэхэр дуней псом щикъухьащ, а зэманым зыщIыпIэ къикIа адыгэри ягъэщIагъуэрт. Лъэпкъыр зэрыгъуэтыжу щIидза къудейт. Дэ щIалищми «мазэм къикIам» хуэдэу къытщыгу-фIыкIащ, псом япэу ХьэкIуащэ Андрей, Нало Ахьмэдхъан, АбытIэ Мухьэб, Урыс Хьэталий. Уеблэмэ, я унэ дыщигъэхьэщIат Теунэ Хьэчим (и щхьэгъусэр Шэрджэсым щыщт). А егъэджакIуэ хъарзынэхэм адыгэбзэм, литературэм и мызакъуэу, дагъэщIащ ди лъэпкъэгъухэр щыпсэу щIыпIэхэр, ди IуэрыIуатэр, ди тхыдэ гущIэгъуншэу щы- тар. Къэдгъуэтащ ныбжьэгъухэр, благъэхэр. А зэманым къыддеджахэм къахэкIащ тхакIуэ, усакIуэ гъуэзэджэхэр, еджагъэшхуэхэр, егъэджакIуэ Iэзэхэр. А псори зи фIыщIэр гъуэгу дытезыгъэува кафедрэм щылэжьахэрщ, нобэ щылажьэхэрщ.
Сезыгъэджа дэтхэнэ зыми, абы япIэ къиувэхэми сохъуэхъу узыншагъэ быдэ яIэну, зэрыгушхуэн IэщIагъэлI куэд дяпэкIи къыщIагъэкIыну.
Фи фIыщIэ куэд зылъыса, ар зыщымыгъупщэ
Профессор БакIуу Хъанджэрий.
Я пщэрылъхэм зэрыпэлъэщым шэч хэлъкъым
Лъэпкъ мащIэхэм я бзэмрэ я щэнхабзэмрэ зэхэзыхьэжэу глобализацэкIэ зэджэу дызэрыт лъэхъэнэм, Кавказ Ищхъэрэм, абы хуэдэу Къэбэрдей-Балъкъэрым ис лъэпкъхэм я деж фIагъ зыпылъ Iуэхугъуэ къихьыркъым.
ГъащIэм дызрихулIа мыпхуэдэ Iуэху щытыкIэм лъэпкъыбзэхэр, щэнхабзэр, тхыдэр щрагъэдж еджапIэхэм къытхуегъэув абыхэм я Iуэху зезыхуэ, зезыгъакIуэ, зезыгъэужьу щыIэ къудамэхэм гулъытэ куу яхуэщIын хуейуэ. Зи гугъу тщIа пкъыгъуэхэр студентхэм яхэлъхьэнымкIэ, абыхэм щыгъуазэ щIынымкIэ яхузэфIэкI къигъанэркъым Бэрбэч Хь.М. и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым ТхыдэмкIэ, филологиемкIэ, СМИ-кIэ и институтым и къудамэу щыт адыгэбзэ кафедрэм.
Кафедрэм щылажьэхэм я IэзагъкIэ, я щIэныгъэкIэ, я къэухькIэ шэч къытедмыхьэу, бзэм зегъэужьынымкIэ лэжьыгъэшхуэ зэфIагъэкI. Курыт еджапIэхэм ядэлэжьэныр ипэ ирагъэщ Iуэхугъуэу щытщ: зэхьэзэхуэхэр къызэрагъэпэщ, пшыхь гъэщIэгъуэнхэр ирагъэкIуэкI.
Дауи, лъэпкъ кафед- рэм и пащхьэ къоувэ, и пщэ къыдохуэ гъэсэныгъэм, щIэныгъэм, бзэм, ущииныгъэм епхауэ зэфIэгъэкIын хуей Iуэхугъуэ куэд икIи абы щылажьэхэр а пщэрылъым зэрыпэлъэщынум шэч къытетхьэркъым.
Сохъуэхъу си лэжьэгъу-хэм Адыгэ тхыбзэм и махуэмкIэ, адыгэбзэ кафедрэр илъэс 85-рэ зэрырикъумкIэ.
Тэмазэ Муслъим,
ТхыдэмкIэ, филологиемкIэ, СМИ-мкIэ институтым и унафэщI, тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат.
ЗыщIебгъэхынкIэ Iэмал иIэтэкъым
Сэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и адыгэ-урыс къудамэ цIэр зезыхьэу щытам сыщыщIэса 1970 гъэ-хэм абы щIэхуэну хуейхэм зэпеуэшхуэ яIэт, къащтэну бжыгъэм хуэдих-хуэдибл хэту, абы ущытекIуэу ущIэтIысхьа нэужьи, ущеджэнри тынштэкъым — адрейхэм зы IэщIагъэ къыщIахмэ, мыбы зэуэ IэщIагъитI къуитырти, зыщIебгъэхынкIэ Iэмал иIэтэкъым.
Арати, нэхъ егугъухэм дыхабжэрт дапщэщи. Мы къудамэм щIэсхэр щыпэрытыр еджэныгъэм и закъуэтэкъым, жылагъуэ гъащIэми арат. Сигу къокIыж ди къудамэм щагъэхьэзыру щыта «Адыгэ Хасэ» блын газетыр — абы и номерыщIэ къыфIадзамэ, махуэ бжыгъэкIэ бгъэдыхьэпIэ умыгъуэту цIыхухэр епщIауэ кIэрыту щытащ, ар зыфIэгъэщIэгъуэнри филологхэм я закъуэтэкъым — университетым и факультет псоми къикIыурэ плъакIуэ къакIуэрт, абы ит усэхэм, гушыIэхэм, н.къ. дихьэххэр.
Дэ дригушхуэрт лъэпкъ Iуэху зехуэныр IэщIагъэу къызэрыхэтхам — тщIэрт лъэпкъ интеллигенцэм и нэхъыбэр мы къудамэм къызэрыщIигъэкIар.
Иджыпстуи аращ, зэманым дауэ зимыхъуэжами, ди лъэпкъым, ди бзэм и пщэдейм хэлэжьыхьыну дяпэкIи зи пщэ къыдэхуэнур нобэ мыбы хуеджэхэрщ. Шэч къытесхьэркъым ар ящымыгъупщэу иджырей студентхэми я гум зэрилъым. Адыгэбзэ кафедрэр адыгэхэр лъэпкъыу, я бзэрэ я щэнхабзэрэ яIэжу дунейм куэдрэ тетыныр япэу зэлъытахэм ящыщщ. Аращи, сэ щIэныгъэ гъуэгу сытезыгъэува, нэхъ иужькIи илъэс зыбжанэкIэ сыщылэжьа кафедрэм сохъуэхъу и гъащIэр кIыхь хъуну.
БищIо Борис,
филологие щIэныгъэхэмкIэ доктор,
Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ
и институтым и адыгэбзэ къудамэм и унафэщI.
