Хъыбарыншэу кIуэда Бэрокъуэ Лымэ и кхъащхьэр илъэс 70 дэкIауэ Волгорад щIыналъэм къыщагъуэтыжащ
Бахъсэненкэ къуажэм дэс, илъэс 77-рэ зи ныбжь Бэрокъуэ БетIал хъыбар къыIэрыхьащ и адэ къуэшым и къуэ Лымэ, Хэку зауэшхуэм хъыбарыншэу хэкIуэдам, и кхъащхьэр Волгоград областым къызэрыщагъуэтыжам теухуауэ.
Бэрокъуэ Лымэ Лымэ хъыбарыншэу зэрыкIуэдам теухуа тхыгъэ и унагъуэм къазэрыIэрыхьэрэ псы мащIи ежэхакъым. Нэхъыжьхэм жаIэжа хъыбархэмкIэщ БетIал Лымэ зэрицIыхур. И теплъэкIэ ар щIалэ псыгъуэ кIыхьт, Iэдэбт, губзыгъэт. ЖыпIэнуракъэ, Бэрокъуэхэ я лъэпкъыр куэдкIэ щыгугъыу апхуэдэт. 1939 гъэм Лымэ ЛУГ-р къиухри Ислъэмей къуажэ школым и унафэщIу лэжьэн щIидзауэ топгъауэ-лъэсыдзэ училищэм еджакIуэ ягъэкIуащ. Мыгувэу Хэку зауэшхуэр къэхъеящ. Лымэ и анэ Шарифэ зэрыжиIэжымкIэ, и щIалэр уIэгъэу сымаджэщым яшащ. ИужькIэ зыкъомрэ и хъыбар къалъэIэсакъым. Адэ-анэр псэуху я къуэм къигъэзэжыным пэплъащ. Абы къишэну хунэмысауэ зауэм хэкIуэдащ, быни къыщIэнакъым. Лымэ къуэшитIрэ зы шыпхъурэ иIати, дунейм ехыжахэщ. И къуэш нэхъыжь Хьэсэни хъыбарыншэу зауэм щыкIуэдащ. Зы къуэ закъуэ къыщIэнати, Астрахань областым дзэм къулыкъу здыщищIэм, зыхэхуа насыпыншагъэм хэкIуэдащ. Къуэш нэхъыщIэ Мухьэд и къуитIыр Бахъсэненкэ щопсэу.
Илъэс 70 дэкIыжауэщ лIыхъужьым и кхъащхьэр зыхуэзэ щIыпIэр къыщащIар. Волгоград областым и къэхутакIуэ гупым къабгъэдэкIыу БетIал Лымэ теухуа хъыбар къыIэрыхьат икIи ирагъэблэгъат. Абы щыгъуэм Волгоград кIуэфакъым. ИужькIэ, Бэрокъуэ Лымэ и Iыхьлыхэр къызэралъыхъуэм теухуауэ «Газета Юга»-м къытрадза тхыгъэм БетIал щрихьэлIэм, и къуэрылъхум и гъусэу япэ щIыкIэ Ставрополь крайм хыхьэ Изобильнэ къалэм кIуащ, подполковник Паненкэ Александр зыхуигъэзэну. КъызэрыщIэкIымкIэ, езы Паненкэ и адэшхуэр къыщилъыхъуэм, Волгоград областым щыIэ «Стальное пламя» къэхутакIуэ гупым хэтхэм Лымэ и кIуэдыкIар зэрымыщIэкIэ къыжраIащ. Абыхэм къыхагъэщащ хэкIуэдам и благъэхэмрэ Iыхьлыхэмрэ нобэр къыздэсым кхъащхьэм зэрыщымыIар. Подполковникым мыгувэу БетIал лъигъэIэсащ ар Привольнэ къутырым хыхьэ Октябрьскэ районым зэрыщыIэр.
Васильевскэ къуажэм и школым хэт музейм. БетIалрэ и къуэрылъхумрэ накъыгъэм и 9-м пщэдджыжьым жьыуэ Волгоград нэсащ. Къутырым пэкIу щекIуэкIыу ирихьэлIащ. Ахэр зэрыкIуар гуапэ ящыхъуащ щIыпIэ администрацэм и Iэтащхьэмрэ военкоматым и унафэщIымрэ. Лымэ къыщагъуэта щIытIыр ирагъэлъэгъуащ. Ахэр псори зэIухауэ къагъэнащ, фэеплъ папщIэу. А щIытIхэм цIыху зыбжанэм я къупщхьэ къыщагъуэтажащ. ЩIыпIэм цIыху щыпсэухэм къызэраIуэтэжамкIэ, Лымэ лIыгъэрэ хахуагъэрэ зэрихьэу хэкIуэдащ. Фочауэ дивизэ №126-р Сталинград километр 200-кIэ пэжыжьэу вермахтым и дзэм щыпэщIэтащ. Лымэ зыхэтар нэгъуэщI щIыпIэм ягъакIуэри, дивизэр абдеж къагъэнащ. Къуажэхэмрэ абы къыдэна цIыхухэмрэ нэмыцэхэм щызыхъумэ гупым Бэрокъуэр и унафэщIт. Нэмыцэхэм зыкъомрэ бгъэдыхьэпIэ ирамытауэ, иужьым, танкищым къаухъуреихьри, мэкъуауэгъуэм и 26-30-хэм ди зауэлIхэр япIытIащ. Лымэ игъусахэм ящыщу зы цIыхуи къэнакъым, иужь дыдэу езыр хэкIуэдащ.
— ДыщIэкIам и щхьэусыгъуэр къыщащIэм, цIыхухэм нэмысышхуэ къытхуащIащ. Лымэ зыцIыхуу щыта дызэрырихьэлIар сыту гуапэт ди дежкIэ! Си адэ къуэшым и лъэсыдзэр къэмыланджэжу танкым зэрыпэщIэтам теухуа тхыгъэхэр щахъумэ музейм, школхэм дашащ. Хэку зауэшхуэр зэриухрэ илъэс 65-рэ щрикъум ирихьэлIэу Бабичев А. П. «Ты наша боль, погибшая дивизия» тхылъыр къыдигъэкIащ. Ар теухуащ 126-нэ дивизэм и тхыдэм, абы хэта зауэлIхэм зэрахьа лIыгъэм. Тхылъым итщ хэкIуэдахэм я цIэ-унэцIэхэмрэ я сурэтхэмрэ.
«Стальное пламя» фэеплъым тетщ лIыхъужьхэм я цIэ-унэцIэхэр. Ныбжь зиIэ бзылъхугъэм Бэрокъуэ Лымэ и къуэшыр къызэрыкIуар щызэхихым, БетIал зригъэцIыхуну кIуат. Зауэ зэманым илъэси 10-12 хъууэ ирихьэлIа цIыхубзым и унагъуэм Лымэ фIыуэ яцIыхуу зэрыщытар, зауэлI хахуэм къыщIэна сурэтыр, фэеплъхэр а щIыпIэм и музейм зэрыщахъумэр къыжриIащ. Ар щIалэ губзыгъэу, лIыгъэ хэлъу игу къызэринэжар БетIал щыхуиIуэтэжым, цIыхубзым и нэпсхэр къыфIекIуащ. ЛIыхъужьыр щыщIалъхьэжащ Васильевкэ къуажэм дэт къуэшыкхъэм. Дивизэм и командирым, хэкIуэдахэмрэ хъыбарыншэу кIуэдахэмрэ я фэеплъхэр щхьэхуэщ. Абы щагъэува «Стальное пламя» фэеплъ иным тратхащ хэкIуэдахэм я цIэ-унэцIэр, Лымэ и цIэри абы тетщ. Ари зрагъэлъэгъуащ БетIалрэ и къуэ- рылъхумрэ.
ШколакIуэхэм, Привольнэ къуажэм щыпсэухэм БетIал фIэхъус кърахащ, гуапэу я унэ ирагъэблэгъащ, пщIэшхуэ къыхуащIащ. ЩIыналъэм и хъыбарегъащIэ IэнатIэхэми гулъытэ хуащIащ ар Къэбэрдей-Балъкъэрым икIыу и къуэшым и кхъащхьэм зэрыкIуам. ЩIыпIэм къыщыдэкI газетхэм абы теухуа тхыгъэхэмрэ сурэтхэмрэ къытрадзащ, телевиденэм нэтын игъэхьэзыращ.
Лымэ и кхъащхьэм зэрыкIуэрэ БетIал и гур куэдкIэ нэхъ псэхужащ. Ар зэрыса щIытIым къыщагъуэтыжа Iэщэхэр, гъущI пыIэр, шэхэр, нэгъуэщI Iэмэпсымэхэр къратыжащ. БетIал а фэеплъхэр Налшык и Лъэпкъ музейм Iэригъэхьэнущ.
БетIал Лымэ и кхъащхьэр зэрызэригъэлъэгъуар, и къуэрылъхури абы зэрыздишар щапхъэщ щIэблэм мамыру дызэрыпсэур зи фIыщIэхэр ящымыгъупщэнымкIэ.
УсакIуэ Зэгъэщтокъуэ Людэ Бэрокъуэ Лымэ зэрихьа лIыгъэм теухуауэ итха усэщ адэкIэ фыкъызэджэнур.
Привольнэ къуажэм дэсхэм Бэрокъуэ Лимэ хуаухуа фэеплъым деж.
Иухащ Хэку зауэшхуэр, гуауэр тхыдэм хыхьащ.
Ди адэжь-ди лъэпкъыжьхэм я псэр хьэршым кIуэжащ.
Ауэ ноби къащыпыр хьэдэ къупщхьэу къэнар,
Ди Хэку ин и губгъуэщIым игъэпщкIуауэ щытар.
Къагъуэтыж гъущI пыIэжьу ди зауэлIхэм ящыгъар,
Шэм тетхауэ зыщыщхэр, лъэпкъ унэцIэу яIар.
Мис зы щIалэ аргуэру щIы фIыцIэжьым къыщIах,
Къэбэрдейм и къуэ пэжу хъыбарыншэу щытар.
Ар Бэрокъуэхэ Лымэщ, зы взвод псом и пашащ,
Япэувхэри танкхэм, псэр ятыху езэуащ.
Хьэдэ къупщхьэу къащыпхэр ныбжькIэ щIалэу щытащ,
Зи къэшэгъуэ къуданхэм я псэр танкхэм щIаващ.
Ноби щыIэщ лIыхъужьхэр, тхыдэ лъабжьэр къатIэщI,
Еш ямыщIэу Хэку папщIэ псэр зытахэр къащып.
ЛIыгъэм иIэкъым кIуэди, къохъу сэтей ар зэгуэр,
ЩIылъэ-анэр гуIэжу ихъумар къыдетыж.
Къэсейхьэблэ щыщ щIалэр щIэлъщ Васильевкэ щIым,
Къыхуэщыгъуэу щиху инхэр, мэхъу я гъыбзэри щым.
Лымэ щIалэурэ хахуэм уи хьэдащхьэм бгъэдэтщ,
Уи лъэпкъ къуэш и нэхъыжьу илъэс блыщIым щIигъуар.
Лъэпкъ и тхыдэр ищIэну и къуэрылъхур дыщIыгъущ,
Уэ уи гъащIэм къыпищэу бэм хихьэнущ уи гугъу.
Хэку къахьыж уи фэеплъхэр, напIэм нэпсыр тоткIухь:
«Хъыбарыншэу кIуэдахэм, уахэтыжкъым, си къуэш…»
МэIущащэ БетIали… жьыбгъэм псалъэр Iэпех.
Ирехьэжьэ уэрэду, уи нур кIапэр къыхех.
… Лымэ, Лымэ, ди щIалэ, илъэс блыщIым нэсау,
Ихъумащ щIым уи тхыдэр, игъэпщкIуауэ уи хьэдэр.
ЛIыгъэм кIуэдкъым уи щIыхьыр, лъэпкъ псэуху упсэунщ,
Жей, ди щIалэурэ хахуэ, дэ уи щIыхьыр тхъумэнщ.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
