ЕЗИЙ Оксанэ: Ди бзэр, лъэпкъ хабзэр япэ игъэщыпхъэщ
КъытщIэхъуэ щIэблэр тэмэму гъэсэнымрэ егъэджэнымрэ зи гуащIэ хьэлэл езыхьэлIэу, анэдэлъхубзэр езыгъэджхэм я пщэ къыдэхуэ жэуаплыныгъэр псэкIэ зыхищIэу зи IэнатIэм пэрыт хэкупсэхэм ящыщщ Аруан куейм хыхьэ Къэхъун къуажэм дэт курыт школ №1-м щылажьэ Езий (Бекъалды) Оксанэ. Мы гъэм илъэс 15 мэхъури, Оксанэ школым къекIуалIэ ныбжьыщIэхэм ярегъэдж адыгэбзэмрэ литературэмрэ, егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэр нэхъри егъэфIэкIуэным, ар иджырей мардэхэм изагъэу къызэгъэпэщыным йогугъу. Ар сыт щыгъуи хущIокъу и Iуэху зехьэкIэм щIэ гуэр зэрыхилъхьэным, и дерсхэр и гъэсэнхэм я дежкIэ щIэщыгъуэ зэрищIыным. ЕгъэджакIуэр жыджэру хэтщ зэпеуэ зэмылIэужьыгъуэхэм. «Си бзэ — си псэ, си дуней» щIыналъэпсо фестиваль-зэпеуэм абы хуигъэхьэзырауэ щыта дерсхэр нэхъыфIхэм халъытат, абы къыпэкIуэуи КъБР-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм, Дунейпсо Адыгэ Хасэм, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм къабгъэдэкI щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр, саугъэтхэр хуагъэфэщащ.
Езий Оксанэ Адыгэ тхыбзэм и махуэм и пэ къихуэу Езийм упщIэ зыбжанэкIэ зыхуэдгъэзащ.
— ЕгъэджакIуэу улэжьэфынукъым, сабийхэр, уи IэщIагъэр фIыуэ умылъагъуу. Уэ адыгэбзэм хууиIэ лъагъуныгъэм, анэдэлъхубзэмкIэ егъэджакIуэ ухъуным къежьапIэ яхуэхъуауэ къэплъытэр сыт, Оксанэ?
— Сабийм и сыт хуэдэ хьэлми, зэфIэкIми, дуней еплъыкIэми щIэдзапIэ яхуэхъур ар къызыхэкIа и унагъуэрщ. Сэ сыкъыщыхъуа унагъуэр хабзэрэ нэмысрэ, зэгурыIуэрэ зэдэIуэжрэ зэрылът. Ди адэ-анэм дыщIапIыкIащ езыхэм я нэхъыжьхэм къыхуагъэна лъэпкъ фIыгъуэхэм: адыгэ хабзэм, пщIэм, нэмысым. Къыддалъхуа бзэрщ ди унагъуэм дапщэщи илъар. АбыкIэ къыджаIэжырт таурыхъхэр, къытхуеджэрт нартхэм ятеухуа хъыбарыжьхэм. Адыгэбзэм и пIэр нэгъуэщIыбзэм иубыдыным, зэгуэр дрипсэлъэнуи ар зэдмыпэсыжыным дегупсысыххэу щытакъым, иджы нэрылъагъу зэрыхъум хуэдэу.
Апхуэдэу дыкъэхъуащ, анэдэлъхубзэр тIурылърэ тфIэIэфIу. А лъагъуныгъэм хэхъуащ курыт школым сыщыщIэса илъэсхэм. ЖыпIэнурамэ, куэд елъытащ егъэджакIуэм и щапхъэм. Сабиипсэм нэхърэ нэхъ къабзэрэ нэхъ зэIухарэ щыIэкъым икIи абы занщIэу зыхещIэ балигъыр и лэжьыгъэм зэрыхущытыр. Апхуэдэ щапхъэ дахэ зытетхт адыгэбзэмкIэ дезыгъэджа Жамборэ Iэуес. Къэхъун къуажэм дэт курыт школ №1-р 1993 гъэм къыщызухам, сэ сщIэрт сызыхуеджэну IэщIагъэр. Ар къыщыхэсхым, дауи, псом япэ итар къыздалъхуа бзэм хузиIэ лъагъуныгъэ мыухырщ, си егъэджакIуэм дэслъэгъуа Iуэху зехьэкIэ дахэрщ. КъБКъУ-м адыгэбзэмкIэ и къудамэм сыщIэтIысхьэри, 1998 гъэм къэзухащ икIи, сыщеджа школым къэзгъэзэжауэ, нобэ къыздэсым адыгэбзэмрэ литературэмрэ щызогъэдж.
— Оксанэ, уэ, дауи, ущыгъуазэщ ди лъэпкъым и цIыху пажэхэр, хэкупсэхэр адыгэбзэр хъумэным, абы зегъэужьыным зэригъэпIейтейм. А Iуэхум псом япэу тегузэвыхьхэм фащыщщ фэри, школхэм анэдэлъхубзэр щезыгъэджхэр.
— Адыгэм къытщIэхъуэ щIэблэм анэдэлъхубзэр ящIэу, абы и IэфIагъыр, дахагъыр зыхащIэу къэдгъэхъуным мыхьэнэшхуэ иIэщ. Ди школым щылажьэ егъэджакIуэхэр, ирагъэдж предметым емылъытауэ, хущIокъу щIэблэ узыншэ, зи гупсысэкIи IуэхущIафэкIи нэхъыжьхэм яхуэфэщэн щIалэгъуалэ жылэм къыдэхъуэным. СызэригугъэмкIэ, дэтхэнэ адэ-анэми и къалэнщ сабийм и анэдэлъхубзэр иригъэщIэну, абы пщIэ хуищIу, хэутэн имыщIу къигъэтэджыну, иритхэфу, ирипсэлъэфу балигъ гъащIэм хигъэхьэну. Абы нэхъ къалэнышхуэрэ пщIэшхуэ зиIэрэ адэ-анэм ямыIэми ярейуэ къысщохъу. ЦIыкIу щIыкIэ бзэр къэзыщтам ар иужькIэ IэщIыб ищIынукъым.
Адыгэбзэм ирилажьэхэр дегъэгузавэ къыдалъхуа бзэр я быным ямыджмэ нэхъ къэзыщтэхэр адэ-анэхэм къазэрыхэкIым. Куэдрэ долъагъу адыгэ унагъуэм къыхэкIа сабийхэм адыгэбзэр мыадыгэ гупхэм яхэсу яджу. УрысыбзэкIэ фIэкIа щызэмыпсалъэ унагъуэ куэди урохьэлIэ. Апхуэдэ Iуэхугъуэ мыщхьэпэхэр адыгэ къуажэхэм иджыри къэсакъым, ауэ къалэхэм къыщыхъу адыгэ щIэблэри ди лъэпкъым щыщщ. Пэжщ, зи жьауэм ущIэт, узыхэт къэралыгъуэм, лъэпкъышхуэм и хьэлым, и псэукIэм щыщ гуэр зыхыумылъхьэнкIэ Iэмал иIэкъым, ауэ уэ къыбдалъхуа бзэр, лъэпкъ хабзэр псоми япэ игъэщыпхъэщ.
Бзэр хъумэныр, псом хуэмыдэу лъэпкъ цIыкIухэм я бзэхэм зегъэужьыныр, ар къэралпсо Iуэхуу щытын хуейщ.
— Школым узэрыщылажьэ зэманым къриубыдэу, дауэ уеплърэ, анэдэлъхубзэм къэралым хуищI гулъытэм хэхъуа?
— Узыгъэгушхуэнрэ уи лъэр жан зыщIынрэ абы хэлъу къысщыхъуркъым. Псом япэрауэ, адыгэбзэр джыным хухах сыхьэт бжыгъэм кIэрыхуащ. Етхуанэ классым къыщыщIэддзэнщи, адыгэбзэм нэхъапэм хухахыу щыта сыхьэти 6-м и пIэкIэ иджы зэреджэ планым къыщыгъэлъэгъуар сыхьэти 4-щ. Ебланэ, еянэ, ебгъуанэ классхэми сыхьэт зырыз кIэраудри, щырыщ къагъэнауэ аращ. ЕпщIанэ классми зэхъуэкIыныгъэ игъуэтри, сыхьэти 3-м и пIэкIэ 2 къытхуагъэнауэ аращ.
Апхуэдэу, анэдэлъхубзэм курыт школым щиIэ пщIэр мащIэ зэрыхъуар къегъэлъагъуэ епщыкIузанэ классыр къэзыух еджакIуэхэм адыгэбзэмкIэ яту щыта экзаменыр къызэрапщытэ лэжьыгъэкIэ зэрызэрахъуэкIами. Уеблэмэ адыгэбзэмкIэ къахь оценкэр аттестатым иратхэркъым, абы хухах сыхьэт бжыгъэр зэрымащIэм къыхэкIыу. Ар зылъагъу ныбжьыщIэми абы и адэ-анэми анэдэлъхубзэм хуаIэ щытыкIэм зимыхъуэжынкIэ Iэмал иIэкъым.
А псоми хуабжьу дагъэгузавэ, лъэпкъым и къэкIуэнур адэкIэ зэрыхъунум драгъэгупсыс.
— Апхуэдэ лъэпощхьэпохэр зэран хуэмыхъуу пIэрэ сабийхэм я анэдэлъхубзэм хуэфащэ пщIэ хуащIыным?
— Дэтхэнэ егъэджакIуэм и дежкIи мыхьэнэшхуэ яIэщ и гъэсэнхэм и предметым къыхуащI гулъытэмрэ пщIэмрэ — сэри аращ. Абыхэм я куэдагъыр е мащIагъыр щхьэусыгъуэ зыбжанэм елъытащ. Псалъэм папщIэ, еджапIэ нэхъыщхьэхэм щыщIэтIысхьэкIэ а предметымкIэ экзамен ятын-ямытын, абыкIэ яIэ щIэныгъэр къалъытэн-къамылъытэн, иужькIэ гъащIэм къыщагъэсэбэпын-къыщамыгъэсэбэпын, н.къ. Апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэхэр епхьэлIэ хъунущ нэгъуэщI дэтхэнэ предметми, къыбдалъхуа уи анэдэлъхубзэм нэмыщI, сыту жыпIэмэ а бзэрщ лъэпкъым узэрыщыщыр адрейхэм къызэращIэр, дуней псом уазэрыхэтыр, нэгъуэщIхэм уакъызэрыщхьэщыкIыр. Есэпым, физикэм, химием, нэгъуэщI предметхэми IэщIагъэ гуэр зэбгъэгъуэтын папщIэ ухуеймэ, уи анэдэлъхубзэм, адыгэбзэм упсэун, адыгэу зыкъэплъытэжын щхьэкIэ ухуейщ. Зи бзэр зымыщIэр лъэпкъым зэрыщыщыжыр и зэхуэдитIкIэщ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ анэдэлъхубзэрщ нэхъ гъунэгъуу, IупщIу къытхуэзыхьыр, къытхуэзыIуатэр, тхуэзыхъумэр ди тхыдэр, хабзэр, щэнхабзэр. Зи блэкIам пщIэ хуэзымыщI лъэпкъым къэкIуэну дахэ иIэнукъым.
Си Iуэху еплъыкIэхэр си еджакIуэхэм къазэрыгурызгъэIуэным сыт щыгъуи сыхущIэкъуу солажьэ. Си бзэм, си IэщIагъэм хузиIэ лъагъуныгъэ иныр щIэблэми зэрызыхезгъэщIэным, ахэри анэдэлъхубзэм, щалъхуа я щIыналъэм гурыщIэ къабзэ хуаIэу къэгъэтэджыным солIалIэ.
— СызэрыщыгъуазэмкIэ, уи псэ хьэлэл лэжьыгъэр псыхэкIуадэ хъуркъым. Уэ уиIэщ узыгъэгушхуэ гъэсэнхэр.
— Тхьэм и шыкуркIэ, апхуэдэ гурыфIыгъуэ сыщагъащIэркъым си гъэсэнхэм. Ахэр жыджэру хэтщ зэхьэзэхуэ зэмылIэужьыгъуэхэм, адыгэбзэм зэрыхуэшэрыуэр, абыкIэ яIэ щIэныгъэр къагъэлъагъуэу. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, «Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэпсо фестивалым къриубыдэу лъэпкъ усакIуэшхуэхэм я щIыхькIэ екIуэкIа еджэныгъэхэм япэ увыпIэр къыщызыхьа ЖьэкIэмыхъу Маринэ, адыгэбзэмкIэ, литературэмкIэ зэхыхьэ зэмылIэужьыгъуэхэр тхуэзыгъэдахэ уэрэджыIакIуэ ныбжьыщIэ Къарэ Залым, класс нэхъыжьхэм щеджэхэу Нартыжь Заремэ, Щхьэгъэпсо Иринэ, Сэншокъуэ Беслъэн сымэ, нэгъуэщIхэри. Мы гъэм къысIэрыхьа 5-нэ классми щIэсщ гугъэфIхэр уэзыгъэщI сабий зыбжанэ. Абыхэм я зэфIэкIхэм Iэтауэ уатепсэлъыхьыну пасэми, хэкупсэ гъэсэныгъэ дахэ зэрахэлъым, ди анэдэлъхубзэр фIыуэ ялъагъуу къызэрытэджым гу лъыботэ.
ЕгъэджакIуэхэм ди дежкIэ гуапэщ ди гъэсэнхэр ди лъэужьым щрикIуэжри. Апхуэдэуи мащIэкъым диIэр. Адыгэбзэм гу хуащIауэ КъБКъУ-м иджыпсту щоджэ ЕкIэщIауэ Заретэрэ УанащIэ Аринэрэ.
ЖыIэн хуейщ бзэмрэ хабзэмрэ джыныр зыфIэфI щIэблэ хьэлэмэти дызэриIэр. ЕгъэджакIуэхэм ди къалэнщ абыхэм я псэм къыщыуш апхуэдэ мурад дахэр ядэтIыгъыну, егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм щызекIуэ Iэмал зэмылIэужьыгъуэхэр къэдгъэсэбэпурэ. ЩIэблэм къагурыдгъэIуэн хуейщ ди анэдэлъхубзэр ди псэу, ди дунейуэ ипэжыпIэкIэ зэрыщытыр.
— Уи мурадхэр къохъулIэу, ехъулIэныгъэщIэхэр зыIэрыбгъэхьэу уи IэнатIэр епхьэкIыну ди гуапэщ, Оксанэ.
Епсэлъар
КЪАРДЭН Маритэщ.
