Лъэпкъ бзэ щIэныгъэр ипэкIэ зыгъэкIуэта Хъуран Батий
И хэкум, адыгэм папщIэ псэуа
Адыгэм къызэринэкIа тхыдэ гъуэгуанэм ущриплъэжкIэ, гу лъумытэу къанэркъым щIэныгъэ и лъэныкъуэкIэ а зэманым къриубыдэу жылагъуэр здынэса лъагапIэхэр къызэрымыкIуэу зэрыщытым. Псом хуэдэжкъым бзэ щIэныгъэм игъуэта зыужьыныгъэ иныр. Ди щIыналъэми нэгъуэщI щIыпIэхэми щыщ еджагъэшхуэ, къэхутакIуэ куэд елэжьащ а унэтIыныгъэм. Къэбэрдей жылагъуэм егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмрэ зыщаужьыным гулъытэшхуэ хуэзыщIахэм ящыщщ хэкупсэ нэсу дунейм тета, къызыхэкIа адыгэ лъэпкъым папщIэ псэуа Хъуран Батий Лэкъумэн и къуэр. Аращ «Адыгэ псалъэ» (абы щыгъуэ «Къэрэхьэлъкъ») газетым и япэ редактору щытари зэрырагъаджэ «Адыгэбзэ» тхылъыр, «Урыс-адыгэ псалъалъэр» зи къалэмыпэм къыпыкIари.
Бахъсэн щIыналъэм хыхьэ Къулъкъужын Ищхъэрэ (Къуэнхьэблэ) адыгэ жылэшхуэм 1890 гъэм и мазаем къыщалъхуащ Хъуран Батий. ЗыхузэфIэкI унагъуэм къыщыхъуа щIалэщIэм пэщIэдзэ щIэныгъэ ирагъэгъуэтри, Мэздэгу дэт педучилищэм егъэджакIуэхэр щагъэхьэзыр и курсхэр къыщрагъэухыжащ. ЕгъэджакIуэ ныбжьыщIэм лэжьэн щыщIидзащ Анзор Къайсын и къуажэм (иджы Анзорей), иужькIэ щригъэджащ Налшык дэта реальнэ училищэм. Лъэпкъым и къэкIуэнум папщIэ гууз-лыуз зиIэ щIалэм IуэхугъуэфI куэд щызэфIихащ жыджэру зыхэта «Къэбэрдейхэмрэ Налшык округым щыпсэу нэгъуэщI бгырыс лъэпкъхэмрэ щIэныгъэ ягъэгъуэтыным хуэлажьэ зэгухьэныгъэм».
Хэкум, зыщыщ къэралым и къуэ пэжыр лIыгъэ зэрихьэу хэтащ Япэ дунейпсо зауэм, прапорщикыу дзэм къыхэкIыжащ. 1917 гъэм екIуэкIа Жэпуэгъуэ революцэ иныр къэхъуу абы кърикIуа зэхъуэкIыныгъэхэр ди щIыналъэм къэса нэужь, щIэныгъэм и нэхур бэм яхэзыхьэну щIэхъуэпс Хъуран Батий и жэрдэмкIэ Налшык къыщызэIуахауэ щытащ ЕгъэджакIуэхэр щагъэхьэзыр курсхэр. Абыхэм щеджа IэщIагъэлIищэхэр иужькIэ цIыхухэм яхыхьащ, щIэныгъэншагъэр жылагъуэм щыгъэкIуэдыныр я къалэн нэхъыщхьэу.
Революцэшхуэм и ужькIэ адыгэбзэр урыс грамматикэм и хьэрфхэм хуагъэкIуауэ щытащ. ИлъэситI-щы нэхъ дэмыкIыу бзэм и макъхэр къэгъэлъэгъуэныр хьэрып хьэрфылъэм хуагъэкIуэжащ. АбыкIэ къэбэрдей школхэм щрагъэджащ илъэс зыбжанэкIэ. ИужькIэ, 1923 гъэм и пэщIэдзэм, адыгэбзэм и зыужьыныгъэм хуэунэтIа зэIущIэ ин Псыхуабэ щрагъэкIуэкIащ. Абы унафэ къыщащтащ адыгэбзэр дяпэкIэ латин графикэм тегъэувэн хуейуэ. Лъэпкъыбзэу дунейм тетхэм я нэхъыжьхэм хабжэ ди адыгэбзэр иджы латин хьэрфхэмкIэ къэгъэлъэгъуэным яужь ихьауэ щытащ адыгэ щIэныгъэлI, еджагъэшхуэ, хэкупсэ нэс Хъуран Батий. А зэманым ар Налшык округым щIэныгъэмкIэ и къудамэм и унафэщIу лажьэрт.
Дэфтэрхэм къызэраIуэтэжымкIэ, Хъураныр хуабжьу щыгуфIыкIат апхуэдэ унафэ бзэм зэрытращIыхьам, сыту жыпIэмэ, псом япэрауэ, ар зэгъэщIэгъуафIэт. КъинэмыщIауэ, дунейм тхыбзэу тетым я нэхъыбапIэр зытетыр а латин тхыкIэрат. Апхуэдэуи (ар Хъураным и дежкIэ нэхъыщхьэ дыдэт) адыгэхэм я нэхъыбапIэр зыщыпсэу хамэ щIыпIэхэм щызекIуэ бзэхэм я макъхэри къызэрыгъэлъэгъуар латин хьэрф тхыкIэмкIэт. Батий щIэхъуэпсырт дэнэкIэ щыIэ ди лъэпкъэгъури зэпыщIэжыным, абы сэбэп хуэхъуну къилъытэрт тхыкIэ зэщхь зиIэ бзэхэр.
Дзыхь къыхуащIа къалэныр зэман кIэщIым къриубыдэу икIи щытхъу пылъу зэфIигъэкIащ Хъураным. Иджырей тхыдэмкIэ дэфтэр хъумапIэм щIэлъ тхылъхэм къызэрагъэлъагъуэмкIэ, 1923 гъэм накъыгъэм и 22-м Къэбэрдей-Балъкъэр областной гъэзэщIакIуэ комитетым унафэ щхьэхуэ къыдигъэкIащ латин графикэм тет адыгэбзэр ди щIыналъэм къыщащтэным теухуауэ.
Абы и пэкIэ, накъыгъэм и 3-м, партым (РКП(б)-м) и обкомым и бюром и зэIущIэ екIуэкIам мыпхуэдэ унафэ къыщащтат:
«…а) «Красная Кабарда» газетым къытехуэ тхыгъэхэм ящыщ Iэмал имыIэу адыгэбзэкIэ тедзэн. Абы папщIэ:
Къэбэрдейм и щIэныгъэ, щэнхабзэ лэжьакIуэхэм я къару псори къэбэрдей шрифтыр къызэгъэпэщыным ехьэлIэн.
ЦИК-м, нэгъуэщI зэгухьэныгъэхэм я зэфIэкIхэр къэгъэсэбэпауэ къэбэрдей шрифтыр гъэхьэзырыным ихьыну мылъкур къэгъуэтын. А Iуэхур мы илъэсым и шыщхьэуIу пщIондэ зэфIэгъэкIын».
Латин хьэрф тхыкIэм Хъураным иригъэзэгъа адыгэбзэм и алфавитым щыгъэгъуэзэн хуейт цIыхубэр. Абы щхьэкIэ ар къытрадзащ а зэманым ди щIыпIэм урысыбзэкIэ къыщыдэкIыу щыта «Красная Кабарда» газетым, апхуэдэу ар напэкIуэцI щхьэхуэуи къыдагъэкIырт. А мурадыр яIэу Елбэд Хьэсэнрэ Къэшэж ТIалибрэ 1923 гъэм къыдагъэкIауэ щытащ «Адыгэбзэм и азбукэ» тхылъыр. Зи бжыгъэкIэ куэд хъу а къыдэкIыгъуэр занщIэу зэбгрыкIауэ щытащ. Ар зрагъэщIэну я нэ къикIырт щIэныгъэм щIэхъуэпс, гъащIэщIэр зи плъапIэ цIыхубэм. ЩIэблэм щIэныгъэр а хьэрфылъэмкIэ къащтэным сэбэп хуэхъуащ а лъэхъэнэм ди щIыпIэм школхэр къызэрыщызэIуахари. Абыхэм адыгэбзэр щезыгъэджыну IэщIагъэлIхэр япэщIыкIэ зэхуашэсурэ алыфбейм и тхыкIэмрэ къеджэкIэмрэ щыгъуазэ хуащIырт. Егъэджэныгъэ лэжьыгъэм пэрытт Хъуран Батии. АлыфбеищIэмкIэ тхэуэ икIи еджэу абы иригъасэрт газет лэжьакIуэхэр, школ егъэджакIуэхэр. Апхуэдэу ар и редакторт адыгэбзэкIэ къыдэкI тхылъхэм, езыми апхуэдэ тхыгъэхэр игъэхьэзырурэ лъэпкъ газетым къытрыригъадзэрт.
АдыгэбзэкIэ газетыр къыдэгъэкIыныр нэсу зэтеублэжа щыхъуар 1924 гъэрщ. А илъэсым дэнэкIи къыщагъэсэбэп хъуащ латин графикэм тет адыгэ алыфбейр. Абы арэзы техъуат къэралым и Правительствэр икIи адыгэ лъэпкъ тхыбзэм и лъабжьэу ар къэщтэнымкIэ унафэ щхьэхуи ищIат. А гъэ дыдэм мэкъуауэгъуэм и 1-м дунейм къытехьащ «Къэрэхьэлъкъ» газетым и япэ номерыр. 1924 гъэм щэкIуэгъуэм и 10-м зэхэта VI областной парт конференцым щищIа докладым РКП(б)-м и секретарым мыпхуэдэу щыжиIауэ щытащ: «Газетхэм уатепсэлъыхьмэ, «Къэрэхьэлъкъ» газетыр бзищымкIэ къыдокI. Ар ехъулIэныгъэшхуэу къыдолъытэ. Газетыр къызэрыдэкI бжыгъэр иджыри мащIэщ: ар 800-1000 хъуми аращ, ауэ абы хэхъуэурэ макIуэ. Фызэрыщыгъуазэщи, адыгэбзэм и алыфбеищIэр дубзыхуагъащIэщ. Абы и «Букварри» иджы дыдэщ дунейм къыщытехьар… АдыгэбзэкIэ газетыр къыдэгъэкIыным кIэлъыплъыну гуп къызэдгъэпэщащ. Абы хэтщ ныбжьэгъухэу Махъсидэр, Къуэкъуэжьыр, Къамбийр».
«Къэрэхьэлъкъыр» адыгэбзэкIэ къызэрыдэкIыр куэдкIэ и фIыгъэт Хъураным. ИпэкIэ къэтхьа дэфтэрым зи гугъу щащI «Букварри» Хъуран Батийт зи къалэмыпэ къыщIэкIари. АлыфбеищIэм зэман пыухыкIакIэ хэплъэжа нэужь, абы хэлъ ныкъусаныгъэхэр игъэзэкIуэжщ, зыхущыщIэхэр хилъхьэжри, Хъураным ар 1924 гъэм буквару къыдигъэкIауэ щытащ.
Иджырей «Букварыр» уи нэгу къыщIегъэхьэж илъэс 95-рэ ипэкIэ дунейм къытехьа тхылъ цIыкIум. Зи бжыгъэкIэ мини 5 хъу тхылъыр «Къэрэхьэлъкъ» тхылъ тедзапIэм къыщыдэкIауэ щытащ. Абы итщ сурэтхэр, я лъабжьэм абы зэреджэмрэ а псалъэм и тхыкIэмрэ кIэщIэтыжу. Апхуэдэ щIыкIэм тету Алыфбейм («Къэбэрдей тхылъ. Алыфбей» — аращ абы зэреджэу и япэ напэкIуэцIым итыр) къыщыхьащ адыгэ хьэрфылъэр. Ар зэхэтщ зи закъуэ дамыгъэ 22-рэ абыхэм къатекIыжа хьэрф зэгуэтхэу. Зэ IуплъэгъуэкIэ хьэрфылъэм уи нэгу къыщIегъэувэ инджылызыбзэр. Абы емыщхьу хэт хьэрфхэр куэд хъуркъым. Букварым итщ бжыгъэхэри, 1-м къыщыщIэдзауэ 100-м нэс. Абы къыщыбгъуэтынущ еджэкIэм ухуезыгъасэ тхыгъэ кIэщIхэр, хъыбархэр, таурыхъхэр. Ахэр ятеухуащ адыгэхэм я псэукIэм, гъащIэщIэм и дамыгъэхэм, унэ, мэз псэущхьэхэм.
АдыгэбзэмкIэ еш имыщIэу зэрытхэм, абы ехьэлIа къэхутэныгъэхэр зэрыригъэкIуэкIым нэмыщI, Батий хэплъэжырт а бзэмкIэ тхауэ «Къэрэхьэлъкъым» и редакцэм къахь корреспонденцэ псоми, тхыгъэхэр зэригъэзэхуэжырт, алыфбеищIэм иригъэзагъэу, жыпIэнурамэ, адыгэ газетым и редакторт.
Газетым жылагъуэм щIэупщIэшхуэ щиIэт. «Къэрэхьэлъкъым» къытехуэ тхыгъэхэм ящыщ куэд хуэунэтIат алыфбеищIэр, тхыбзэр школакIуэ ныбжьыщIэхэми балигъхэми егъэщIэным. А Iуэхум хуэунэтIа тхыгъэхэр нэхъ хьэрфышхуэкIэ къэщыпат икIи газетеджэм гу нэхъ зылъитэ хабзэ напэ Iыхьэм ирагъэувэрт. АнэдэлъхубзэкIэ къыдэкI газет закъуэр, «Къэрэхьэлъкъыр», цIыху минхэм я дежкIэ зэреджэ, гъащIэщIэм ухуэзышэ, абы и хабзэхэмрэ гупсысэхэмрэ ухуэзыгъасэ икIи гъуэгу захуэ утезыгъэувэ гъащIэ тхылът.
Адыгэ газетыр ди щIыналъэм ди бзэмкIэ къыщыдэгъэкIын мурадым и закъуэтэкъым Хъураным и гупсысэ куухэр здынэсу щытар. Абы и хъуэпсапIэт дунейм щикъухьа хъуа ди лъэпкъэгъу псори зы бзэкIэ, зы тхыкIэ зиIэ хьэрфылъэм къигъэщI бзэкIэ зэпсалъэу, я Iуэху зэрыщIэу псэуныр. ИкIэм-икIэжым апхуэдэ зэпыщIэныгъэм ахэр зы ищIыжыным хуэгъэпсат еджагъэшхуэм и IуэхущIафэхэр. Зы лъэпкъым щыщ цIыху псори, ахэр зыщыпсэу щIыпIэм емылъытауэ, зы бзэкIэ псэлъэныр, тхыгъэ зэхуэдэ яIэныр, я алыфбейхэр зэхуэдэу щытыныр апхуэдэ Iуэху еплъыкIэхэр я лъабжьэт Хъураным лъэпкъым хуиIэ лъагъуныгъэ иным. А Iуэхур зэлъэпкъэгъу бзэхэм я алыфбейр зэтегъэхуэныр зи къалэн нэхъыщхьэ щIэныгъэ конференц Тэн Iуфэ Iус Ростов къалэм Хъураным и жэрдэмкIэ щызэхашауэ щытащ 1925 гъэм. Абы къыщащта унафэм ипкъ иткIэ, зы алыфбейт яIэн хуейр, псалъэм папщIэ, абазэ-адыгэ бзэ гупым хыхьэ бзэхэм щыщ зыIурылъ лъэпкъ псоми: къэбэрдейхэми, шэрджэсхэми, адыгейхэми, абазэхэми, …
А Iуэхухэм я ужь итт, 1926 гъэм Хъураным къулыкъу лъагэ къыщыхуагъэфэщам. Ар ягъэувауэ щытащ Кавказ Ищхъэрэ щIыналъэ гъэзэщIакIуэ комитетым егъэджэныгъэмкIэ и къудамэм и пашэу. Тэн Iуфэ Iус Ростов къалэм щылажьэу, абы IэщIыб ищIакъым и мурадхэр. Илъэс нэхъ дэмыкIыу дунейм къытехьащ Батий зэхигъэува «Урыс-адыгэ псалъалъэр». Псалъэ мин бжыгъэ куэд зэрыхуа тхылъыр щIэныгъэлIым Москва къыщыдигъэкIауэ щытащ. А тхылъыр хуабжьу сэбэп хъуащ адыгэбзэр школхэм щегъэджынымкIэ: адыгэ тхыбзэм зыхуезыгъасэ, урысыбзэр зымыщIэххэ цIыхубэм я дежкIэ ар щIэныгъэм и нэхур къахузэIузых фIыгъуэт.
И лъэпкъым хуищIэну и мурада псоми и гъунэ ирилъа къудейт адыгэлI щэджащэр дунейм щехыжам щыгъуэ. 1927 гъэм и бадзэуэгъуэм и 12-м Хъураныр ягъэтIысауэ щытащ. Ар ягъэкъуаншэрт контрреволюцэ гупым хэтауэ, Совет властым и лъабжьэр къэзыгъэтIасхъэ Iуэхугъуэхэр илэжьауэ. ИпэжыпIэкIэ жыпIэнумэ, Хъураным игукIи и псэкIи къищтат властыщIэр икIи и къару псори ирихьэлIэрт цIыхубэр щIэныгъэм хуэшэным, абы и гупсысэм, дуней еплъыкIэм, къэухьым зригъэужьыным. ЗэрыхеймкIэ тхыгъэ игъэхьэзыру езыр щаIыгъ гъэрэщым и унафэщIхэм яхуигъэхьами, еджагъэшхуэм къеплъа щыIэкъым. КъыкIэлъыкIуэ илъэсым, 1928 гъэм, шыщхьэуIум и 12-м Хъуран Батий тутнакъэщым ису яукIащ. Абы щыгъуэ ар илъэс 38-рэ хъуауэ арат. Батий ящыщщ къэрал властым лажьэншэу IэщIэкIуэда ди цIыху минхэм…
Апхуэдэ гъащIэ кIэщI, ауэ купщIафIэ иIащ ди лъэпкъэгъу щэджащэ, адыгэ узэщIакIуэ, еджагъэшхуэ, щIэныгъэлI икIи хэкупсэ нэс Хъуран Батий. Езыр щымыIэжми, абы зэхигъэува алыфбейр адыгэхэм иджыри илъэс бжыгъэкIэ яхуэлэжьащ. Ар щахъуэжар 1936 гъэращ.
1962 гъэм Хъураныр хей ящIыжащ. Нобэ абы и цIэр зэрехьэ щалъхуа Къулъкъужын Ипщэ къуажэм дэт курыт школым. Налшык къалэ администрацэм и унафэкIэ 1996 гъэм Хъуран Батий и цIэр фIащащ къалащхьэм и уэрамхэм ящыщ зым. ЩIэныгъэ куу зыбгъэдэлъа, акъыл жан зиIа, хэкум ифI къызэрыкIын мурад дахэр зи плъапIэу псэуа цIыху щыпкъэм и фэеплъыр зэман кIыхькIэ жылагъуэм щымыкIуэдыжынщ. Адыгэбзэм, адыгэ газетым теухуауэ щIэныгъэлI щэджащэм и псэм щигъэфIа и гурылъхэр нобэрей адыгэхэм тщыгъупщэ хъунукъым. Ахэр зэфIэха хъуным гурэ псэкIэ йолэжь ди лъэпкъым щыщ щIэныгъэлI, къэхутакIуэ куэд, Батий зытриша лъагъуэр хамыгъэгъуэщэжу, абы бгъэдэлъа зэфIэкI лъагэм пщIэ хуащIу.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
