Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
ЖыIэгъуэхэр
ЗэрымыIыгъзэшхэмуащымышынэ
Акъыл кIэщIыр кIыхьу мэпсалъэ.
БжэгъукIэ къозауэм IэштIымкIэ упэмыув.
Бии наIуэм пэуви, бии щэхуми зыщыхъумэ.
Гуауэ зыхэлъ псалъэм гушыIэ фIэпщ хъунукъым.
Губжьыр гъэтIыси, унафэ щIы.
Губзыгъагъэм къыхуезыджэр куэдми, губзыгъэр мащIэщ.
Гузэвэгъуэм зыдэбгъэшыху, нэхъри уегъэш.
Делэм уемыныкъуэкъу — губзыгъагъэ къыпыпхынукъым.
Дунеир къызэригъэщIрэ цIыхур дунеим тетми, дунеягъэм хищIыкIыр мащIэщ.
Езым жиIэр зыфIэмызахуэ псори мызахуэм хэзыбжэр куэдрэ щоуэ.
Ерыскъым я нэхъыфIми, ебгъэлеимэ, леи къуех.
Зэбгъэзэуэным акъылышхуэ хуеикъым, акъыл зыхуеир зэгурыбгъэIуэнырщ.
ЗэрымыIыгъ зэшхэм уащымышынэ.
Зи акъыл ныкъуэмрэ зи ныбэ нэщIымрэ защыхъумэ.
Зи щхьэ зыфIэмыдахэрэ зи акъыл зыфIэмащIэрэ гъуэтыгъуеищ.
Зы кIуапIэ фIэкIа зымыщIэм нэгъуэщI гъуэгу езыгъэлъагъур щIэныгъэншэу къыщохъу.
Зыхуэмыфащэм пщIэ хуэпщIмэ, уи пщIэм хощI.
Куэдрэ упсэуну ухуеимэ, уи псэр гугъу иумыгъэхь.
ГубэщIыкI Владимир.
Псэущхьэхэм я дуней
Бажэмрэ щыхьымрэ
Бажэр псы Iуфэм Iутщ, зыIуробзаери. Щыхьыр блэкIрэ пэт кърихьэлIащ.
— Щхьэ узыIурыбзаерэ, сыт мыбдеж щыпщIэр? — къеупщIащ щыхьыр.
— АдрыщIым щыхъуакIуэ къаз хъушэр плъагъурэ?
— Солъагъу.
— Аращ си гурыIупс къыщIэжэр. ИгъащIэкIэ зыгуэр къысхуэпщIэжыххэнумэ, псым сызэпрых — уи лъэгуажьэм къэсын къудейщ.
Бажэр щыхьым шэсри, псым зэпрыкIащ, къаз хъушэм хэлъадэри, зы къаз къипхъуэтащ. Къазыр ифыщI пэт, фыз гуп псыхьэ къэкIуауэ кърихьэлIэри, бажэр къыщIагъэIащ. Бажэм пабжьэм зыхидзащ, щыхьыр фызхэм яIэрыхьэри, пхъэхькIэ кIуэцIакъухьащ. Яубэрэжьауэ къаIэщIэкIыжри, щыхьыр псы Iуфэм къыIухьэжащ, и джабэр иуауэ. Бажэр къазыц Iупэ хъужауэ, пабжьэм къыхэжыжащ.
— Дэнэ зыщыбгъэкIуэдар? — жиIащ щыхьым. — Си закъуэ саIэрыхьэри саубэрэжьащ.
— Пабжьэм сыхэсащ, — жиIащ бажэм. — Сышха нэужь лъэныкъуэ зезгъэз си хабзэщ.
— Армэ, хъунщ. Къэшэс, псым узэпрысхыжынщ.
Бажэр игъэшэсри, щыхьыр псым хыхьащ.
Щыхьыр, псыкум нэсри, етIысэхащ.
— Сыт пщIэр, сыбогъэтхьэлэ! — кIиящ бажэр.
— СыкIуэцIакъухьа нэужь, псым зыщIэзгъэмбрыуэ си хабзэщ, — жиIащ щыхьым.
— Ар хабзэ хъурэ! Сыбогъэтхьэлэ, емынэунэ хъун! — Бажэр кIийуэ псым щIилъэфащ.
МывэупцIэр зыхуэфащэр
Лъэпщ мывэупцIищ Хасэм ихьащ: «Зыхуэфащэм естынщ», — жери.
«Сэ сылIщ» жызыIэ къэнакъым, Хасэм къемыкIуалIэ: Сосрыкъуи, Бэдынокъуи, Ашэ и къуэ Ашэмэзи.
Хасэм яхыхьэри, Лъэпщ жиIащ:
— Хэт хуэвгъэфащэрэ мывэупцIэр? Зи цIэ къифIуэращ зэстынур. Зы мывэупцIэр изот шууищэ езыгъэпсыхыфам. Хэт зэрихьа апхуэдэ лIыгъэ?
Сосрыкъуэ и цIэ ираIуащ, Бэдынокъуэ и цIи жаIащ, Ашэ и къуэ Ашэмэзи, Албэч и къуэ Тотрэши, Къанж и къуэ Щэуеи — зи цIэ кърамыIуа къэнакъым.
— Иныжьыр хигъащIэри, Сосрыкъуэ мафIэ къихьащ, — жаIащ. — МывэупцIэр Сосрыкъуэ хуэфащэщ.
— Бэдынокъуэ чынтыр хигъэщIащ: Бэдынокъуэщ мывопцIэр зыхуэфащэр.
— Ашэ и къуэ Ашэмэз Лъэбыцэжьеи и шыбз гуартэр къихуащ: мывэупцIэр зыхуэфащэр Ашэ и къуэ Ашэмэзщ.
Хасэр зэгурымыIуэ щыхъум, Насрэн ЖьакIэ и псалъэ къыхилъхьащ:
— МывэупцIэр зыхуэфащэр Хъымыщ и къуэ Батрэзщ: лIыгъэ дэслъэгъуащ — и закъуэ япэуври, шууищэ иригъэпсыхащ.
— Дауэ зэрыхъуар? — еупщIащ нартхэр Батрэз.
— Си щакIуэхьэращ зи фIыщIэр, — къажриIащ Батрэз. — ЗекIуэ сежьауэ, хьищэ си ужь къихьащ. Хьищэр къыщежэм, си щакIуэхьэм щIитхъуащ, хьищэр иришажьэри губгъуэм ихьащ. «Къелынукъым, си хьэм сыхэкIыжащ», — жысIэри сыгузэващ, сакIэлъежьэрэ сыплъэмэ — си хьэр къапэтIысауэ солъагъу. Хьищэр зыр зым и ужь иувауэ зэрохь, зэкIэлъхьэужь щыхъум, си хьэм къигъазэри, хьищэр зырызурэ илIащ. Абдеж къыщызгурыIуащ: шууищэ уи ужь къихьэмэ, зэкIэщIэчи, уапэлъэщынущ. Шууищэ си ужь къихьэгъати, аращ есщIар.
— ЛIыгъэ уиIэщ, мывэупцIэр уэращ зыхуэфащэр, — жери Лъэпщ мывэупцIэр Батрэз къритащ. — ЕтIуанэр зэстынур нэхъ бэшэчращ. Хэт хуэвгъэфащэрэ? — къеупщIащ нартхэм.
Сосрыкъуи, Бэдынокъуи, Ашэмэзи, Тотрэши, Щэуеи я цIэ къраIуэурэ Хасэр зэгурымыIуэ щыхъум, Тхьэгъэлэдж псалъэ къахилъхьащ:
— Хъымыщ и къуэ Батрэз нэхъ бэшэч срихьэлIакъым. ЛIы гуп жэщибл-махуиблкIэ хъуэхъу Iэнэ дыпэрысати, къытщхьэщыта фIэкIа Iэрэ жьэрэ зэхуихьакъым. ЛIы гупыр хъуэхъу Iэнэм жэщибл-махуиблкIэ дыпэрысауэ дыщытэджыжым, Хъымыщ и къуэ Батрэз мэрэмэжьей Iэгубжьэ ирифри къыддэшэсыжащ.
— Дауэ зэрыхъуар — къыджепIэркъэ! — ягъэщIэгъуащ Хасэм.
— ЗекIуэ дежьауэ гъуэгум дыщепсыхати, ди тхьэмадэм псыхьэ сигъэкIуэгъащ, — жиIащ Батрэз. — Псы къызэрысхьын сиIэтэкъыми, сыгузавэурэ зы фэ нэдыжь къыспэщIэхуащ. Фэ нэдыжьыр къасщтэри, псыхъуэм сыдыхьащ. Псы къызогъахъуэри йожыж, къызогъахъуэри — йожыж, из схуэщIыркъым. СелIэлIапэурэ зымащIэ къыщIэзгъэлъащ, ар къахуэсхьри, нартхэ сакъыхыхьэжащ. Фэ нэдыжьым и гугъу щыхуэсщIым, ди шу пашэм жиIащ:
— Мыр цIыху нэгъущ, цIыхум и ныбэм изми, и гум зигъэнщIыркъым — аращ емыкIу къезыгъэхьыр.
«Ныбэ щхьэкIэ емыкIу къэсхьынкъым, зыхуэзгъэшэчынщ», — жысIащ а махуэм.
— МывэупцIэр пхуэфащэщ, — жери Лъэпщ етIуанэ мывэупцIэри Батрэз иритащ.
— Ещанэр естынщ нартхэ Гъуд къалэ щыфкъутэм зи фIыгъэ нэхъ къывэкIам. Хэт и цIэ къифIуэн?
Нартхэ Гъуд къалэ къыщащтэм Бэдынокъуи, Ашэмэзи, Тотрэши, Щэуеи ящIыгъуатэкъыми, я цIэ къраIуакъым. Сосрыкъуи зиущэхуащ, Гъуд къалэ къыдаха фIыгъуэм я нэхъ щIагъуэр нартхэ зэрафIихьар ищIэжырти.
Тхьэгурымагъуэм и псалъэ къыхилъхьащ Хасэм:
— Гъуд къалэ къэфщтэн мурад щыфщIам си деж чэнджэщакIуэ фынэкIуа?
— ДынэкIуащ, — жаIащ нартхэм.
— ВжесIар фщIэжрэ?
— ДощIэж, дауэ дымыщIэжынрэ: Батрэз топым ивгъэтIысхьи, къалэм дэвдзэ къыджепIащ.
— Къалэм щыдэвдзэм, сыт Батрэз ищIар? — къеупщIащ тхьэгурымагъуэр нартхэм.
— Къалэ куэбжэр къафIыIуихащ.
— Батрэз къалэ куэбжэр къафIыIуимыхатэмэ, къалэм фыдыхьэфынут?
— Дыдыхьэфынутэкъым, — заумысыжащ нартхэм.
— Хэтщ жыфIа Гъуд къалэ къывэзыгъэщтар, хэт зи фIыщIэр?
— Хъымыщ и къуэ Батрэзщ! — жаIащ нартхэм.
— Абы щыгъуэм ещанэри Батрэзщ зыхуэфащэр, — жери Лъэпщ ещанэ мывэупцIэри Хъымыщ и къуэ Батрэз къритащ.
Тхыдэм щыщ
Чынтхэр
Чынтыр зи ныкъуэкъуэгъукIэ йоджэ нартхэр Бэдынокъуэ. Абы и закъуэкъым чынтыр зи ныкъуэкъуэгъур — нартхэм я бийщ, зэуакIуэ-бэнакIуэ къалъихьэ зэрыпхъуакIуэщ.
Нарт эпосыр къэзыгъэщIа пасэрей адыгэхэм я нэгу щIэкIащ зэрыпхъуакIуэ куэдым къращIылIа лъыгъажэ зауэхэр. Пасэрей адыгэ тхыдэм щыбелджылакъым «чынт» цIэр зытеIукIа лъэпкъыр — апхуэдэцIэ зезыхьа лъэпкъ ищIэркъым тхыдэм. Нартхэм я дежкIэ бий псори чынтщ, ар дэнэ лъэныкъуэкIэ къикIами.
Эпосым къызэрыхэщымкIэ, чынтыр зэм хым къызэпрокI («псы ежэхым, уей дуней, сызэпрыплъмэ, кхъухь фIыцIэжьхэр, уей дуней, къызэпраху, кхъухь фIыцIэжьурэ, уей дуней, къызэпрахум, дзэ фIыцIэжьыр, уей дуней, къызэпраш»), зэм ищхъэрэкIэ къыдокIуейри е къуэкIыпIэмкIэ къокIри, нарт лъахэм къоужьгъэ. Нарт лъахэм, нэгъуэщIу жыпIэмэ, пасэрей адыгэхэм — мэуэтхэм, синдхэм, керкетхэм, зиххэм я хэкум мащIэрэ къиужьгъакъым хым къызэпрыкIа зэуакIуэхэри ищхъэрэкIэ къыдэкIуея (къуэкIыпIэмкIэ къикIа) зэрыпхъуакIуэхэри. Абыхэм я лъэужь нарт эпосым къыщызэтемынэнкIэ Iэмал иIакъым. Тхыдэр щыхьэт тохъуэ, псалъэм папщIэ, пасэрей адыгэ лъэпкъхэмрэ хы адрыщIым иса Боспор къэралымрэ куэдрэ зэрызэныкъуэкъуам: куэдрэ къеныкъуэкъуа нэужь, Боспорым зыIэщIилъхьэжауэ щытащ илъэс минитIрэ щихрэ ипэкIэ зи лъэр увауэ щыта Синд къэралыгъуэр. КъуэкIыпIэмкIэ къикIа зэрыпхъуакIуэхэм ящыщщ скифхэр, сэрматхэр. Абыхэм я ужькIэ адыгэхэм ныкъуэкъуэгъу къахуэхъугъащ гунхэр, ауархэр, хъэзархэр…
Я лъапсэр гунхэм ираха нэужь, Нэгумэ Шорэ зэритхамкIэ, адыгэхэм щIэх зыкъаужьыжакъым. Гунхэм къакIэлъысащ нэгъуэщI хьэщхьэрыIуэдзэ Iэджи — абыхэм я цIэмрэ адыгэхэм лей къыкIэлъызэрахьам я хъыбарымрэ ихъумащ адыгэ тхыдэм. Тхыдэм зи цIэ дыдэр ихъума зэрыпхъуакIуэхэр нарт эпосым къызэрыхэщыр чынтущ, аращ нарт лIыхъужьхэм, псом япэрауэ Бэдынокъуэ, я ныкъуэкъуэгъумрэ я биймрэ.
Къэрмокъуэ Хьэмид.
«Батрэз и пшыналъэм» щыщ теплъэгъуэ.Сурэтыр зыщIар СэвкIуий Хьэмидщ.
Псалъэжьхэр
Къуэр напщIэщ, пхъур набдзэщ
Ныбжьэгъур бгъэунэхунумэ, хуитыныгъэ ет.
Сабий зэрымысым насып илъкъым.
Уи бынрэ уи благъэрэ умыбж.
Уи гъунэгъу и фэ къыптоуэ.
Унэр игущ, жьэгур и псэщ.
ФызыфI зиIэм хъуэхъу и унэ илъщ.
Хэгъэрей бзаджэ дэкIуатэ кIыхьщ.
Шыпхъум и гур дэлъхумкIэ гъэзащ.
Къуэр напщIэщ, пхъур набдзэщ.
Адыгэр вакъэ лъэныкъуэу шхэркъым, шхэурэ уэрэд жиIэркъым.
Аргъуей мыдзакъэ щыIэкъым.
Бжэмышх нэщI жьэм хуахьыркъым.
Бзэгур шэм нэхърэ нэхъ жэрщ.
Гугъуехь зымылъэгъуам гъуэгуанэ хуэшэчыркъым.
Шыпхъуншэ нэхърэ шыпхъу нэф.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Губгъуэджэш плъыжь зыхэлъ хьэлыуэ
ШыуанкIэ тхъу къагъэплъ, бэлагъкIэ зэIащIэурэ абы джэш хьэжыгъэ ухуэнщIар хакIутэ, мафIэ щабэм тету, зэпымыууэ зэIащIэурэ, хьэзыр хъуху, дакъикъэ 27-30 хуэдизкIэ, ягъажьэ. ИтIанэ мафIэр щабэ дыдэ ящIри, абы фо гъэткIуар хакIэ, псынщIэу бэлагъкIэ япщурэ, Iув хъуху ягъажьэ дакъикъи 2-3 хуэдизкIэ. Хьэзыр хъуа хьэлыуэр шыуаным кърагъэщэтри, тхъу зыщыхуа Iэнэм тралъхьэ. Я Iэр псы щIыIэм хащIэурэ псынщIэ дыдэу яубэ, зэпэплIимэу е хъурейуэ. Адрей хьэлыуэхэр зэрызэпаупщIым хуэдэу зэпаупщI икIи яшх.
Халъхьэхэр:
тхъууэ — г 200, губгъуэ джэш хьэжыгъэ ухуэнщIауэ — г 900, фоуэ — г 500.
ШэкIэ щIа мырамысэ
Шыуаным псы иракIэри къагъэкъуалъэ, бэлагъкIэ зэIащIэурэ абы шэ щIэмыху хакIэри, къагъавэ дакъикъи 2-3-кIэ. Шыгъу тIэкIуи хадзэ. Абы иужькIэ а шэ къэкъуалъэм нартыху хьэжыгъэ хакIутэри, мафIэшхуэм тету дакъикъэ 20 — 25-рэ хуэдизкIэ ягъавэ. ИтIанэ мафIэр ирашэх, шыуаныщхьэр трапIэри, зэзэмызэ бэлагъкIэ япщурэ хьэзыр хъуху, дакъикъи 8-9-кIэ ягъажьэ. Мырамысэр хуабэу тепщэчым иралъхьэ, щхьэхуэу шейщIэткIэ шатэ е шатэкIэ щIа бжьыныху шыпс дытрагъэувэ. Нэхъ щашх хабзэр пщэдджыжьырщ.
Халъхьэхэр (цIыхуитху Iыхьэ):
Нартыху хьэжыгъэ ухуэнщIауэ — г 480-рэ, псыуэ — г 420-рэ, шэуэ — г 1500-рэ, шыгъуу, шатэу е бжьыныху шыпсу — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:1. Адыгэу минипщI бжыгъэхэр щыпсэу къэралым и щыхьэр. 4. МышхумпIэ къызыпыкIэ жыг. 8. Илъэс 18 хъуа щIалэщIэм и … кIуэгъуэщ. 9. … хуэмыфI хьэдрыхэ кIуэркъым. 10. Дунейр щыуаем деж адэкIэ-мыдэкIэ трищIэ уэс пIащIэ. 11. Танкым ит Iэщэ. 12. Зи Iуэ ит нэхърэ — зи … ит. 13. КIыщокъуэ Алим и поэмэ. 15. Языныкъуэ Iэщхэм зэрызахъумэ Iэщэ. 17. Гум зыщигъэпсэху. 19. ЛIыгъэм ижь зыщIимыхуа цIыху. 22. АпхуэдэцIэ зэрихьэу къуажэ щыIэщ ди республикэми Къэрэшей-Шэрджэсми. 23. Муслъымэн диным къабыл имыщI шхыныгъуэхэм зэреджэ. 24. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, ар куэдрэ уэмэ, и дамэр мэкъутэ. 25. Псы итыпIэшхуэ: языныкъуэхэм бдзэжьей щагъэхъу, языныкъуэхэри зыгъэпскIыпIэщ. 26. Нартыху щхьэкIэ. 30. … зэхэдзэ нэхърэ — акъыл зэхэдзэ. 31. Адыгэ сабийхэм папщIэ къыдэкI журнал. 32. Зи акъылыр зэтекIа цIыху. 33. Зи суд ящIэм къыщхьэщыжыныр зи лэжьыгъэ цIыху. 34. « … щIалэхэмкIэ уемыплъэкI» — ДыщэкI Залымхъан иуса уэрэд цIэрыIуэ.
Къехыу:2. МэракIуэ лIэужьыгъуэ. 3. Зи нэхэр зэблэплъ. 4. Мэрем пщыхьэщхьэхэм мэжджытым щащI нэмэз. 5. Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь, Къэрэгъэш къуажэм щыпсэуа … Хьэлий. 6. Абхъаз республикэм и президент. 7. … къихьэмэ, псатхьэр магъ. 14. Жыг лъэкIыхь лъэпкъ, и пхъэм гулъэгу къыхахыу. 16. Къуаргъ лъэпкъ, щIымахуэм щIыпIэ хуабэхэм лъэтэжу. 18. къуауэ-чыуэ Iув. 20. НэуфIыцI … 21. Абы и кIуэдыжыгъуэм дамэ къытокIэ. 25. Адыгэ IуэрыIуатэм къызэрыхэщыжымкIэ, Андемыркъан пщышхуэм ещащ мыпхуэдэу: «Беслъэней пцIапцIэу …, си шэм и кIуэкIэр уигу ирихьа?» 27. Гуныкъуэгъуэ, нэщхъеягъуэ, цIыхур зыгъэпIейтей Iуэхугъуэ. 28. Къыдалъхуауэ, цIыхум и щIыфэм хэт. 29. ТхъуцIынэ щIахуа нэужь къанэ псыр.
Зэхэзылъхьар МызАхьмэдщ.
Жэпуэгъуэм и 19-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:3. Ермэлы. 5. БзэмыIу. 9. ЦIырхъ. 10. Бдзы. 11. Блэр. 14. Жэрумэ. 15. ТхьэлъэIу. 17. КIуащ. 19. Щыхьэр. 20. Хьет. 21. Шхуэ. 22. Къурш. 23. Усэ. 26. Ажэ. 27. Мыкъуэжь. 29. Гъуджэ. 30. Данагъуэ. 31. БжьапцIэ. 33. Нысэ. 35. ШкIэ. 36. Къады. 40. ЩIымахуэ. 41. Жэрыкъуэ.
Къехыу:1. Умар. 2. Iумыл. 3. ЕпцIыжакIуэ. 4. Лы. 6. Зэ. 7. IуэрыIуатэ. 8. Бдзы. 12. Амыщ. 13. Щхьэр. 16. Тхьэрыкъуэ. 18. ЩыхупIэ. 20. Хьэсэгъу. 24. КъардэнгъущI. 25. Iэрэмысэ. 27. Мыгъуэ. 28. Жьажьэ. 32. ГъукIэ. 34. Самэ. 37. Арыкъ. 38. Шху. 39. КIэ.
