Аруан щIыналъэм и гуащэ
А цIыхубз жьыщхьэ махуэ угъурлым къыдекIуэкI хьэл-щэн дахэм, хабзэ хьэлэмэтым пщIэ лей хуумыщIынкIэ Iэмал иIэкъым. ЗэрызэщIэкъуам, зэрызэпIэзэрытым зымащIэкIэ фIэкIа зымыцIыхухэми гу лъатэ. Абы и мурадхэр къыщIехъулIэр, и жыIэр щIафIэлъапIэр и псэ къабзагъэрщ, зэрыгущIэгъулырщ.
ГъащIэм и уэрыпIэм зэрыхыхьэрэ и щIэныгъэри, и Iущагъри зыхуэгъэзар фIы щIэнырщ. Пэжагъыр япэ изыгъэщ цIыху бзэ IэфIщ, къызэгъэпэщакIуэ Iэзэщ, псэкIи ныбжьэгъукIи къулейщ. Ар ящыщщ зи IуэхущIафэкIэ, зи зэфIэкIкIэ къыщалъхуа, къыщыхъуа, щылэжьа къуажэм и цIэфI жезыгъэIахэм, унафэщI къалэнхэмрэ жылагъуэ лэжьыгъэмрэ илъэс куэдкIэ зэпэщу езыхьэкIахэм. А псор и гъащIэм, къызэринэкIа гъэхэм IупщIу хыболъагъуэ.
ЦIыхум и шыфэлIыфэр япэу зрахьэлIэр къикIуа гъуэгуанэмрэ абы щыхузэфIэкIамрэщ. А пщалъэмкIэ убгъэдыхьэмэ, Мысостей къуажэм щыщ бзылъхугъэ жьыщхьэ махуэ Даур Нусэ Хьэзешэ и пхъум и щIыхуэ мы гъащIэм къытенакъым. НэгъуэщI куэдми хуэдэу, Нусэ и сабиигъуэр Хэку зауэшхуэмрэ абы и ужь лъэхъэнэ хьэлъэмрэ хиубыдащ. Зэманым пасэу псэкIэ балигъ дэхъуати, мо зи къэжэпхъыгъуэ хъыджэбз цIыкIур унагъуэ лэжьыгъэми, еджэнми хунэсырт, и адэ-анэм, нэхъыжьхэм я гум зэрыдыхьэным, ахэр арэзы зэрищIыным хущIэкъурт. «Лъагъуэ урикIуэмэ, гъуэгу утохьэ», — жаIэ. Къуажэ школым щыщIэсым хуэм-хуэмурэ наIуэ къэхъурт егъэджакIуэ IэщIагъэм зэрыдихьэхыр. Классибл нэужьым зыщIэхъуэпсыр зрегъэхъулIэ — педучилищэм щIотIысхьэри, фIы дыдэу къеух. Абдежым щригъажьэри, и акъыл жаныр, и гупсысэ щIэщыгъуэхэр, и щIэныгъэ куур щIэблэр гъэсэнымрэ егъэджэнымрэ триухуат, «сабиипсэм и хъумакIуэщ» зыхужригъэIэнуи хунэсат. Абы и щыхьэтщ илъэсищ фIэкIа мылэжьауэ РСФСР-м щIэныгъэ IуэхухэкIэ и министерствэм и ЩIыхь тхылъ къызэрыхуагъэфэщар. ЕгъэджакIуэ ныбжьыщIэм дежкIэ ар пщIэшхуэт икIи ехъулIэныгъэ нэрылъагъут. ЦIыкIухэм гъуазэ нэху, гъуэгугъэлъагъуэ зэрахуэхъур къалъытэри, къуажэм и сабий гъэсапIэм унафэщIу ягъакIуэ. Ауэ абыи куэдрэ зыщрагъэIэжьакъым. И ныбжькIэ щIалэми, нэхъыжьхэмрэ нэхъыщIэхэмрэ я деж пщIэшхуэ зэрыщиIэр, фэрыщIагъымрэ егъэлеиныгъэмрэ зэрыхуэхейр, нэ жанкIэ гъащIэм зэреплъыфыр къалъытэри, къэрал унафэкIэ Аруан къуажэ советым и Iэтащхьэу ягъэуващ. А къалэн мытыншыр щрихьэкIа илъэсхэм жылэм хъарзынэу зиужьащ: токыр, газыр, псыр унагъуэхэм хуашащ, ЩэнхабзэмкIэ унэ екIу, амбулаторэ, тыкуэн яухуащ, курыт еджапIэм псэуалъэщIэ гуащIыхьащ. Абыхэм къарурэ зэману Даурым тригъэкIуэдар къыпхуэмыIуэтэным хуэдизщ. Лэжьыгъэр зэрыдигъэкIыну транспорт къудеи имыIэу, машинэ- тедзэкIэ дэни нэсырт, япэ игъэщыпхъэхэр егупсысауэ зэпилъытырт, къызэгъэпэщыныгъэ Iуэхухэр зэпэщу зэфIихырт. Къуажэ советым и унафэщIу зэрыщыта илъэс щэщIым нэблагъэм, и къалэн нэхъыщхьэм къыдэкIуэу, абы хузэфIэкIам уримыгушхуэнкIэ Iэмал иIэкъым. ГущIэгъушхуэ хэлът, цIыху пэжт. АпхуэдизкIэ гу къабзэти, зиужь ихьа Iуэхур зэфIимыгъэкIауэ етIысэхынутэкъым. Къалэн куэдыIуэ пщэрылъ къысщащI жиIэу зымащIэкIи тхьэусыхэнутэкъым, уеблэмэ цIыхухэмрэ къуажэмрэ яхуищIэр фIэмащIэт. Iэджэм гу лъитэрт, ехьэкI хэмылъу ахэр утыку кърихьэрт, зэхигъэкIырт.
ЗэрытщIэщи, унафэщIхэр зэхуэдэкъым. Даур Нусэ хэлъар унафэ щIыкIэм и нэщэнэ нэхъ лъапIэхэрщ, къыдекIуэкIахэр хьэл-щэн нэхъыфIхэрщ. Нэхэр гъащIэм и гъуджэу жаIэ. Нусэ ейхэр къабзэщ, нэхущ икIи щIэншэщ. И нэгу зэIухам, тхылъ зэгуэхам къищми ярейуэ, къикIуа гъащIэ гъуэгур тыншу къыбоджыкI. А гъуэгур икъукIэ бгъуфIэщ, цIыху губзыгъэм икIи гумызагъэм зэрыхишам и щыхьэту, хъуэпсапIэ къабзэхэр щызэхэухуэна и тхыдэ къулейм и лъапIэныгъэщ.
— Даур Нусэ ди япэ егъэджакIуэу щытащ. А илъэсхэр ноби тщыгъупщэркъым, ахэр псори IэфIу ди гум илъщ. И нэм, и псэм дыхуихьырт, дэтхэнэми гъэфIэныбзэкIэ къыдэпсалъэрт, цIэ лейхэр къытфIищауэ хэти «вагъуэ цIыкIукIэ», «дыгъэ шыркIэ» е «мазэ нуркIэ» къыдэджэрт. И псалъэ Iущхэр, и дерсгъуазэ псысэ телъыджэхэр таурыхъ дахэу ди пщIыхьым хэтщ, — жаIэ иригъэджахэм, я сабиигъуэр ягу къагъэкIыжу.
И пIалъэр къэсу пенсэм кIуа нэужьи, Нусэ тIысыжакъым: Аруан щIыналъэм цIыхухэм защIэгъэкъуэнымкIэ и IуэхущIапIэм илъэситIкIэ IэщIагъэлIу, илъэсибгъукIэ социальнэ лэжьакIуэу щыIащ, Мысостей къуажэм щыщу зи закъуэу къэна нэхъыжьыфIу 12 егугъуу зэрихьащ, и адэ-анэм хуэ- дэу яхущытащ, и къалэным хэмыхьэ Iуэхутхьэбзэ зэмылIэужьыгъуэ куэд яхузэфIигъэкIащ. Абы и щыхьэтщ «Аруан районым и социальнэ лэжьакIуэ нэхъыфI» цIэ лъапIэр мызэ-мытIэу къызэрыхуагъэфэщар.
Зэманым декIуу къэгъуэгурыкIуа, илъэс бжыгъэ дахэ къезыхьэлIа бзылъхугъэ щыпкъэр иджыри жыджэрщ, къуажэм и «Псы бжьамийхэр» IуэхущIапIэм и лъэIукIэ, унагъуэхэм ядолажьэ, псы уасэр къыхех.
ЩIышылэ кIуам и 22-м илъэс пщIей ирикъуа Даур Нусэ ди лъахэмрэ ди щIылъэмрэ фIылъагъуныгъэшхуэ яхузиIэ, абыхэм псэ къабзэкIэ яхуэушэ цIыху гумащIэщ. Аращ гупсысэ узыншэхэр щIиIэпэгъур, IэфIагъэмрэ дахагъэмрэ къыщIебэкIыр. Илъэс куэдкIэ хьэлэлу зэрылэжьам хуэфащэ пщIэ къыпэкIуащ, ауэ а псом я нэхъ лъапIэр и къуажэгъухэм хузэIэпах лъытэныгъэ кIэншэрщ.
ГъащIэр къуэпс куэду зэхэтщ. Ар нэхъ нэху, хуит зыщIыр цIыхугъэрщ, гущIэгъурщ, псэр зыхуэпабгъэ, зыгъэтынш псалъэ IэфIымрэ гулъытэ нэсымрэщ. Даур Нусэ и дыгъуасэмрэ и нобэмрэ а псори дахащэу щызэхэухуэнащи, и илъэс пщIейр щагъэлъэпIа пшыхьым щыхужаIа хъуэхъухэр Тхьэм къылъигъэс. И жьэгур уардэ унэрэ и хъуэпсапIэхэм ялъэIэсу дяпэкIи къыхузэпищэну ди гуапэщ.
ХЬЭЖЫКЪАРЭ Алик.
Сурэтым: Даур Нусэ (я кум дэтщ) щIыгъущ 1962 гъэм япэ классым щеджэну къищтауэ щыта сабийхэм ящыщу Шорэн СулътIан, Блэнауэ Хьэутий, КIэмыргуей Риммэ, Нэгъуей Верэ, Мэзыхьэ Iэуесбий, ПIаз Владимир сымэ.
