Лэжьыгъэращ цIыхур зыгъэдахэр
Критик, литературэдж, щIэныгъэлI цIэрыIуэ ХьэкIуащэ Андрей Хьэнащ­хъуэ и къуэр Тэрч районым хыхьэ Арыкъ (Борыкъуей) къуа­жэм 1929 гъэм дыгъэгъазэм и 27-м къыщалъхуащ. 1948 - 1952 гъэхэм ар ­щеджащ Ленинград дэт къэрал университетым и филологие ­факультетым. Налшык къигъэзэжа нэужь, Къэбэрдей радиовещанэм мазэ зытIущкIэ щыIащ. АдэкIэ, Къэбэрдей къэрал пединс­титутым и аспирантурэм щIэтIысхьэри, 1955 гъэм ар къиухащ.
1954 гъэм къыщыщIэдзауэ 1961 гъэм нэсыху Къэбэрдей-Балъкъэр пединститутымрэ университетымрэ я егъэджакIуэ нэхъыжьщ. 1961 - 1968 гъэхэм ХьэкIуащэ Андрей КъБКъУ-м и филологие фа­культетым и деканым и къуэдзэщ, 1968 - 1973 гъгъ. КъБКъУ-м адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и кафедрэм и доцентщ. 1974 - 1976 гъгъ. ­КъБКъУ-м филологиемкIэ и факультетым и деканым и къуэдзэщ.
ХьэкIуащэ Андрей филологие щIэныгъэхэм я докторщ, профессорщ, ЩIДАА-м и академикщ, КъБР-м щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэщ.
Иджыблагъэ щIэныгъэлI щэджащэр, нэхъыжьыфIыр и гъащIэ­ ­гъуэгуанэм теухуа и гукъэкIыжхэмкIэ къыддэгуэшащ.
- Андрей, уи сабиигъуэм и ­гугъу къытхуэпщIыжамэ ди гуа­пэ хъунт.
- Си сабиигъуэр тыншу щытауэ пхужыIэнукъым. Апхуэдэр си закъуэкъым, ди къэралышхуэм си ныбжь иту щыпсэуахэми ягъэу­нэ­хуащ гугъуехь мымащIэ. А зэма­ным апхуэдизкIэ къулейсызыгъэшхуэ щыIащи, ар къэпIуэтэжкIэ иджы­рей щIалэгъуалэм я фIэщ пхуэ­мыщIынри хэлъщ. Дэ къызэднэкIа лъэпощхьэпохэм хуэдэ нобэрей ди щIэблэм тхьэм яримыгъэлъагъукIэ. Ди блэкIам дриплъэжмэ, дауэ дыпэлъэща апхуэдиз гугъуехьым, жытIэу дыщегупсысыж къыт­хуохуэ. Ди щIалэгъуэм утеп­сэлъыхьу щытмэ, ­гуащIэдэкIым дыхуагъасэу щытащ. Ерыскъы, щы­гъын дрикъуу дызэримыIам я мызакъуэу, еджэ­нымкIи бэлыхь куэд ттелъащ. Дэ дыщеджар нэ­хъапэм мэжджыту щыта унэрщ. Ар пэш цIыкIуурэ зэпрахулыкIри, абы дыщIагъэ­тIыс­хьат. Ар щIымахуэм егъэлеяуэ щIыIэт. ЩIы­хьэ­пIэм деж зы пэшхьэку закъуэ иIэ­ти, ар сабийхэм хьэуазэ тIэкIу здэтхьмэ, абыкIэ къызэщIэдгъаплъэу апхуэдэт. А хьэуазэм хуабагъыу щIэлъым нэхърэ Iугъуэм узэриукIыр нэхъыбэт. Классхэр апхуэдизкIэ щIыIэти, дритхэну здэтхьа шакъэр щтырт. Дызэрытхэн тхы­лъымпIэ зэрыдмыгъуэтым и гугъу тщIыххэртэкъым, газет кIапэлъапэхэр къэдгъуэтмэ, абы и нэзхэм зыгуэрхэр теттхэрт. Апхуэдэ щы­тыкIэм уиту, щIэныгъэ нэс пхузэгъэгъуэтынутэкъым.
ЗгъэщIэгъуэжыр зыщ: зыгуэрхэр зэдгъэщIауэ абы дыкъызэ­ры­щIэкIарщ. Къыхэгъэщыпхъэщ, а лъэхъэнэр сыт хуэдэу гугъуу щы­мытами, нобэ хуэдэу сабийхэм щIэныгъэм зэпыIуадзу зэрыщы­мытар. Сэ сощIэж Гюго Виктор и «Отверженные» романым щыщ Iыхьэм, Тенардье Гаврош теухуа­ри, Гауф Вильгельм и «Мук цIыкIу и хъыбарыр» жыхуиIэми зэдзэкIауэ деджауэ зэрыщытар. Ахэр гъэ­щIэгъуэн къытщыхъуауэ, еджэнми нэхъри гу худагъэщIауэ щытащ. «Мук цIыкIу и хъыбар» тхы­лъыр къуажэшхэр псафэ сшауэ згъэкIуэдри, мазэ псокIэ библиотекэм сыщIэмыхьэфу зэрес­хьэ­кIар куэдрэ сигу къокIыж.
Зауэ нэужь илъэсхэр хьэлъэу зэрыщытам куэд тражыIыхьащ. Зауэм и бэлыхьыр зышэчыр абы Iуту шэр зытелъалъэм и закъуэкъым, мыдэкIэ къэнахэри гугъу­ехьым хэкIыркъым. Си адэр ще­жьэм, унагъуэм сранэхъыжьти, сы­лэжьэн хуей хъуащ. А зэманым сэ езмыхьэкIа IэнатIэ колхозым иIауэ къыщIэкIынукъым. ЦIыхухэр ерыскъыкIэ гугъу дыдэ ехьырт, хьэлIамэрэ хьэлIамэпсрэт абы щыгъуэм я шхыныгъуэр. Выгум сису, ЩIыщIэжь исшурэ Мэртэзей нартыху сшэрт. Ар щысшэкIэ кIэчанхэр гум и лъабжьэм ­ислъхьа мэкъум хэзгъэлъалъэрт. Жэщым сыкъэкIуэжа иужькIэ, сабийхэм ар къыхахыжырт. Апхуэдэ щIыкIэкIэ махуэ къэс зы пэгун из хъун хуэдиз нартыху гъэлъэлъа унэм къас­шэрт. Ар димыIамэ, шэч хэмылъу, ди унагъуэр гугъу Iей ехьынут. А зэманыр­ псэ­зэ­пылъ­хьэ­пIэт - колхозым и мылъкуу гуэдз, нартыху килограмм щхьэкIэ цIыхур ягъэ­тIысырт. Ауэ Iэма­лыншагъэкIэ ды­Iэбэн хуейуэ ­зэ­маным дрихулIауэ щытащ.
Нэмыцэхэр дэкIыжа иужь, цIыху­хэм ятелъ бэлыхьым иджыри зы къыхэхъуащ - куэдым хуа­бэузыр (тиф) къайуэлIащ. ЩIымахуэу узым сыкъыхигъэщIащ, зыкъыщысщIэжам щхьэгъубжэмкIэ сыкъыдэплъри, хуэрэджэр къэгъэгъат. Сэ си насып къихьри сыкъелащ, армыхъумэ а лъэхъэнэм ди къуажэми адрей жылэхэми щыщу а узыфэм куэд ихьащ.
- Уи нэгу щIэкIа, уи фэм дэкIа апхуэдиз гугъуехьым укъимыгъэдзыхэу щIэныгъэм и гъуэгум уте­хьащ, Андрей…
- Республикэпсо школ-интернаткIэ еджэу зауэ нэужь илъэсхэм еджапIэ къызэрагъэпэщауэ щытащ. Борыкъуей еджапIэм клас­сибгъур къыщыдуха нэужь, ди ­къуажэм щыщу цIыхуищ - Мэкъул-хэ я щIалэ, Сокъур Мусэрбий, сэ, ды­щIэтIысхьауэ щытащ абы. ЩIэ­ныгъэ куу къыщIэтхащ абы, егъэджакIуэ гъуэзэджэхэр диIащ. Ар къэзыухахэм ящыщ цIыху зыбжанэ къалэшхуэхэм щыIэ еджапIэ нэхъыщхьэхэм бронкIэ ягъа­кIуэрт. Мис абыхэм дахэхуэри, Мусэрбий сэрэ Ленинград дэт къэрал университетым дыкIуащ. Абыи гугъу дызэрыщехьам кIыхьу утепсэлъыхьыфынущ. Тшхынри дрикъуртэкъым, щыттIэгъэни ди­Iэтэкъым. 1947 гъэрат ар. Зауэр ­иухами, блокадэм къикIа къалэм нэсу зыкъиужьыжатэкъым. Ди за­къуэтэкъым бэлыхь хэтыр, зауэм къела къэралыр зэрыщыту ап­хуэдэт. ИтIанэ, а зэманым ди ­гъусэу Ленинград щыIащ консерваторием и Къэбэрдей студиер. Абы щеджащ Балэ Мухьэдин, ХьэхъупащIэ Хьэжбэчыр сымэ. Ахэри гугъу ехьырт дэ тхуэдэу.
Гухэхъуэ къыдэзытыр зыт - еджэ­нырт. Егъэджа­кIуэ телъыджэхэр диIащ. ЩIэныгъэм дыдрагъэхьэхащ, гъэщIэгъуэн куэд абыхэм я деж къыщытщIащ. Къапщтэмэ, къалэм и музейхэм, библиоте­кэхэм, архивхэм ущIыхьэн къудейр куэд и уасэт, абыхэми щIэныгъэ къыщIэпхыфынут. Дэ еджэ­нымкIэ зыщIедгъэхакъым, щIэ­ныгъэ зэдмыгъэгъуэтмэ, зыри ды­зэримыIэнур къыдгурыIуэрт.
Нэхъ иужьыIуэкIэ Мусэрбийрэ сэрэ ди Iуэхур къикIащ, - Ленинград дэт консерваторием и адыгэ студием дэ тIур дагъэкIуащ. Со­къурым адыгэбзэмкIэ, сэ литературэмкIэ илъэситIкIэ щедгъэджащ абы. Мис абы щыгъуэм зыкъэдужьыжат. ФIытэкъэ стипендиери къэпхьу, улахуэ тIэкIуи къуатыну!
Налшык къэдгъэзэжа иужь, лэжьапIэ зыми къытхуигъэлъэ­гъуакъым, дэ езым ди щхьэ Iуэху дэдгъэкIыжауэ аращ. Сокъур ­Му­сэрбий къуажэм кIуэжри, уры­сыбзэмрэ литературэмкIэ егъэ­джа­кIуэу зэман гуэркIэ щы­лэ­жьащ. Сэ Къэбэрдей радиокомитетым сы­щылажьэу щIэздзащ. ИужькIэ ­пединститутым аспирантурэ ­къы­щызэIуахати, Теунэ Хьэчим и фIыгъэкIэ абы сы­щIэ­тIысхьащ. ЦIы­хуитI къащтэну ­арати, Нало Ахь­мэдхъанрэ сэрэ абдеж ди Iуэху къыщикIащ. ­Аспирантурэр къэзмыух щIыкIэ, 1954 гъэм пед­инс­титутым и кафед­рэм ассис­тенту сыкъащтащ.
- Ленинград ущыщыIа гъэхэм сытхэм нэхъ уелэжьа?
- Турчаниновым къыдигъэкIыжа, Нэгумэ Шорэ теухуа и лэжьыгъэхэр щигъэхьэзырым, дыдэIэ­пыкъуащ. Ар институтым щыIэти, абы дриджэрт, ахъшэ тIэкIу къыдатырти, кабинет щхьэхуэ дыщIэсу дигъэлажьэрт. АдыгэбзэкIэ тхауэ хъуар дэращ зыгъэхьэзырар.
- Андрей, ди лъэпкъ узэщIа­кIуэхэм я гъащIэр, я къе­кIуэ­кIыкIар къэтIэщIыжыным уэ лэжьыгъэш­хуэ епхьэлIащ. Сыт абыхэм я къежьапIэ хъуар?
- Си къэхутэныгъэ лэжьыгъэу япэу сызэлэжьар ЩоджэнцIыкIу Алий и творчествэрщ, - и IэдакъэщIэкIхэр джыным, усакIуэм и къекIуэкIыкIар зэхэгъэкIыным. Абы и усэхэм сыкъызэреджэу си гум дыхьащ. Мыхьэнэ ин, купщIэ зэраIэм, гъэпсыкIэ хьэлэ­мэтхэр зэрагъуэтам сэ абы щы­гъуэм сегупсысауэ къыщIэкIынкъым, ауэ езы усэхэм си псэр зэ­ратхьэкъуар пэжщ. ИужькIи, Ленинград дыщыщеджа зэманми, IэщIыб схуэщIакъым абы и IэдакъэщIэкIхэр, уеблэмэ нэхъри сыдахьэхырт. 1950 гъэм, ЩоджэнцIыкIур къызэралъхурэ илъэс 50 щрикъум, Налшык сыкъэкIуэжауэ абы и гъащIэмрэ и тхыгъэхэмрэ ятеухуа лекцэхэм къуажэ куэдым сыкъыщеджэу къэскIухьауэ щытащ.
А лъэхъэнэм нэхъ куууэ абы и творчествэм щыгъуазэ зыхуэс­щIри, Алий и поэмэхэм си диплом лэжьыгъэр, иужькIэ кандидат диссертацэри тезухуауэ щытащ. Абы и тхылъхэр мызэ-мытIэу адыгэбзэкIи урысыбзэкIи къыдэдгъэ­кIащ. Си ехъулIэныгъэ нэхъ ин дыдэу къызолъытэ Алий и тхыгъэхэр псори зэхуэхьэсауэ адыгэбзэкIэ дунейм къытехьа тхылъыш­хуэр. А тхакIуэ щэджащэм и творчествэм теухуауэ сэ сщIар мащIэкъым, ауэ нэхъыбэ схузэфIэкIын хуейуэ щытауэ къысщохъуж. Сэ ЩоджэнцIыкIу Алий срималъхъэти, ар сщIэну си къалэнт.
Мыри гъэщIэгъуэнщ. ЩоджэнцIыкIу Алий и гъащIэм теухуауэ нобэр къыздэсым зыри зыщымыгъуазэ зы Iуэхугъуэ архивым къыщигъуэтащ Абазэ Албэч. Къызэ­рыщIэкIымкIэ, Алий и адэшхуэ Пщыкъан уэркъыу щытащ. Дэ иджыри къыздэсым ар мэкъу­мэшыщIэ унагъуэм къыхэкIауэт зэрыттхыр.
АдэкIэ сэ нэхъ лэжьыгъэшхуэу сщIахэм ящыщу къэслъытэр адыгэ узэщIакIуэхэм ятеухуарщ, си доктор диссертацэми аращ ­лъабжьэ хуэхъуар. НэгъуэщIхэри елэжьащ абы, ар зы цIыху къарукIэ зэфIэбгъэкIынкIэ Iэмал иIэкъым, ауэ сэ схузэфIэкIари мащIэкъым. Адыгэ узэщIакIуэхэм я художественнэ произведенэхэр нэсу зэхэгъэкIауэ щытакъым, ахэр псори къэсхутэри, тхылъеджэм я пащхьэ ислъхьащ.
КъыкIэлъыкIуэу жыпIэмэ, куэд щIауэ сыдихьэхырт адыгэ усыгъэ гъэпсыкIэм. Абы гъуэгуанэ гъэ­щIэ­гъуэн иIэщ, и япэ лъэбакъуэ­хэр IуэрыIуатэм щичащ икIи зиужьурэ къекIуэкIащ. Абы теухуауэ спецкурс сыкъеджэу щIэздзэри, а лэжьыгъэм и фIыгъэкIэ тхыгъэ куэд зэхуэсхьэсат. ИужькIэ ахэр «Адыгэ усыгъэ гъэпсыкIэ» фIэ­щыгъэр иIэу тхылъу къыдэкIащ. Ари си лэжьыгъэ нэхъыщхьэхэм ящыщ зыщ. А унэтIыныгъэм тегъэчыныхьауэ зыри емылэжьауэ иужь сихьащ. Ар щызгъэхьэ­зы­рым, европей, урыс усэ гъэп­сы­кIэхэм куууэ зыщызгъэгъуэзащ. ИужькIэщ адыгэм диIа гъэпсы-кIэм сыкъыщыхуэкIуэжар. Адыгэ усэ гъэпсыкIэр къызэрымыкIуэу гъэщIэгъуэныщэу къыщIэкIащ. Дэ япэщIыкIэ IуэрыIуатэм диIар тоническэ усэ гъэпсыкIэрщ, иужькIэ силлабо-тоникэм хуэкIуащ.
Мыбыхэм нэмыщIауи, тхылъ куэд къыдэзгъэкIащ. Студентхэм къахуэщхьэпэн статьяхэр зэрыт сборник, пособие, монографие жыпIэми, 45-м щIигъу. Школхэм папщIэ дгъэхьэзыра учебник, хрестоматиехэм я гугъу сщIыххэркъым.
Лъэпкъ узэщIакIуэхэм я дежкIэ къэдгъэзэжмэ, революцэм ипэкIэ щыIа адыгэхэм ящыщу зи IэдакъэщIэкIхэр яджу щытар ХьэтIо­хъущокъуэ Къазийрэ Нэгумэ Шо­рэрэщ. Абыхэм я гъащIэм, я къе­кIуэкIыкIам нэхъ щыгъуазэхэт. ­Хъан-Джэрий, КIашэ Адэлджэрий сымэ, адрейхэми ятетхыхьауэ, абыхэм я псэукIахэм теухуауэ къатIэщIыжауэ зыри щыIэтэкъым. Ауэ ди тхыдэджхэм, щIэныгъэлI­хэм абыхэм я гугъу ящIу щызэхэпх къэхъурт. ИужькIэ сэри къэсхутащ лъэпкъ щIэныгъэр ирагъэфIэ­кIуэну, цIыхухэр егъэджэныгъэ и лъэныкъуэкIэ зыхэт кIыфIыгъэм къыхашыну хущIэкъуа узэщIакIуэ нэсхэр дызэриIар. Хъан-Джэрий, Къаз-Джэрий, КIашэ Адэлджэ­рий, нэхъ иужькIи Бырсей Умар, Цагъуэ Нурий сымэ я художественнэ тхыгъэхэри зэпкърысхащ.
- Ди узэщIакIуэхэм ящыщ язы­ныкъуэхэр урысхэм яхуэлажьэу щытауэ, адыгэхэм ебэныным и лъэныкъуэкIэ ялъэкI къамыгъэнауэ жызыIэхэри щыIэщ. Ауэ апхуэдэу зыхужаIэхэм я тхыгъэ­хэм укъеджа нэужь, абыхэм лъэпкъым гууз-лыуз зэрыхуа­Iар наIуэ мэхъу. Уэ уи лэжьыгъэхэр и тегъэщIапIэу уегупсысу щытмэ, зыкIи бгъэкъуаншэ мыхъуну къыпфIощI. Уэ дауэ уеп­лърэ апхуэдэ Iуэхум?
- Адыгэ узэщIакIуэхэм ди унафэщIхэр зэреплъу щытар умыгъэщIэгъуэн плъэкIыркъым. Сэ мып­хуэдэ срихьэлIащ. «Адыгэ узэ­щIакIуэхэр» тхылъыр згъэхьэ­зыра нэужь, партым и обкомыр хэмыту мыр къыдэдгъэкI хъунукъым щыжаIэм, секретарым естащ. А лэ­жьыгъэр илъэскIэ иIыгъащ зы­хуэсхьам. Зэман дэкIауэ, Iуэхур зытетыр къэсщIэну аргуэру зы­щыхуэзгъазэм: «Уэрэ дэрэ ди Iуэху еплъыкIэр зэтехуэркъым, щIалэ», - къызжиIащ. «Фызэреплъыр дауэ?» - жысIэу сыщыщIэупщIэм, къызжиIащ тхылъым зи гугъу щысщIахэр къызыхэкIар пщыуэ, уэркъыу, адыгэ унагъуэ къызэрыгуэкIым къыщыхъуар абыхэм яхэмыту. «Уэ апхуэдэхэм я творчествэм утотхыхь, уогъэлъапIэ» - жиIэрт. Сэри абы къыгурызгъэ­Iуэну сыхэтащ Пушкиныр, Лер­монтовыр, Толстойр, Тургеневыр, ­мэкъумэшыщIэм къахэкIауэ зэры­щымытар. «Сэ сщIэркъым, ­Ломоносовым фIэкIа, хуэмыщIа унагъуэм къыхэкIа абыхэм яхэтауэ», - щыжесIэм, ари къысхуи­дакъым. «Дэ дызэреплъыр апх­уэ­дэущ» - жиIэри сыкъыщIигъэкIыжащ. Зэмани дэкIауэ, нэхъ иужькIэ а тхылъыр, Iэмал гуэрхэр къэзгъэсэбэпри, къыдэзгъэкIащ. ЩIэ­джыкIакIуэхэми я гум ири­хьауэ зэбграхауэ щытащ, уеблэмэ, зы тхылъ сэ езым къысхуэнакъым.
Хъан-Джэрий пащтыхь блыгущIэту, офицеру щытауэ, Къаз-Джэрий генерал-майору урысы­дзэм къулыкъу хуищIауэ жыпIэу ар щхьэусыгъуэ ящIу абыхэм яхуэпсэлъэну хущIэкъухэм урохьэ­лIэ. Къаз-Джэрий итха «ХьэжытIэ­гъуей аузым» хуэдэ тхыгъэ яIэ ахэр зыгъэкъуаншэхэм? Хъан-Джэ­рий и «Записки о Черкесии» жиIэу итхауэ щытащ. Апхуэдэ тхыгъэхэр къыпхуэгъэщIынутэкъым, адыгэ лъэпкъыр фIыуэ умылъа­гъуу. Апхуэдэ тхыгъэхэм урысхэр зыкIи хуейтэкъым. А лъэхъэнэхэм языныкъуэ урысхэм къытхужаIэу щытащ дэ тхуэдэ лъэпкъ цIыкIу­хэм къахэкIахэр я бзэкIэ щIебгъэджэн щымыIэу. Хъан-Джэрий зи гугъу тщIа и тхыгъэм щыжеIэ цIыхум и бзэр, и анэ­дэлъхубзэр къытепхыныр зэры­хьэ­дэ­гъуэ­да­хэр. Апхуэдэуи, абы адыгэбзэ алфавит зэхигъэувэжауэ щытащ. Апхуэдэ еплъыкIэ, гупсысэкIэ зи­Iахэр лъэпкъым хуэмылэжьауэ зэрыжыпIэфынур дауэ? КъызгурыIуэркъым.
- Адыгэ узэщIакIуэхэм ящыщу нэхъ тхакIуэ Iэзэу къэплъытэу хэт и гугъу къытхуэпщIынт?
- Сызэджахэм, сызытетхыхьахэм, нэхъыфI дыдэу слъагъухэм ящыщу Хъан-Джэрий къахэзгъэ­щынт. Ар тхакIуэ гъуэзэджэу щытащ. Пэжщ, абы и тхыгъэхэр реализмэм пэжыжьэу щытащ. Романтизм жыхуэтIэрщ мыбы нэхъ къигъэсэбэпар. Ар апхуэдэу пасэу дунейм ехыжауэ щымытамэ, европей романтик нэхъ лъэщхэм ­къакIэрымыхуу, уеблэмэ ефIэкIыу тхыгъэ хьэлэмэтхэр и Iэдакъэ къы­щIэкIыну зэрыщытам сэ шэч къытесхьэркъым. ЕтIуанэу, КIашэ Адэлджэрий зэфIэкIышхуэ иIащ. Ауэ абы тхэныр щIызэпигъэуар гурыIуэгъуащэкъым. Ахэр зэрытфIэкIуэдам, я зэфIэкIыр нэсу къы­зэрамыгъэлъэгъуэфам щхьэ­кIэ си гур ящIоуз.
- Узыдэлэжьахэм ящыщу уи гум фIыкIэ къинэжахэм я гугъу къытхуэпщIын?
- Сэ куэдым садэлэжьащ, ныбжьэгъушхуи сиIащ. Ауэ, Сокъур Мусэрбийрэ сэрэ куэд здэтлъэ­гъуащ. Дигу къинэжын куэди, ди щэхуи зэрыщIэу, унагъуэкIи ды­зэ­кIэлъыкIуэу дыкъызэдекIуэкIащ. Шэч хэмылъу, абы хуэдэу цIыху акъылыфIэ, гурыхуэ, зи IэщIагъэм хуэIэижь дэ къытхэтакъым. Ар лекцэ къеджэн хуей хъуамэ, и IитIыр и жыпым ирилъхьэрти, тхы­лъымпIи имыIыгъыу, къикIукI­никIукIыурэ темэр яхузэпкърихырти, студентхэми гунэс ящыхъуауэ аудиторием къыщIэкIыжырт. Ап­хуэдэхэр зырызт. Ди университетым а зэманым щылажьэрт урыс лектор Iэзэ, ауэ абырэ пэт лекцэр тхауэ иIыгъыу, абы еплъурэт ар къызэреджэр, студентхэм дик­тантым хуэдэу яригъэтхыу. Ап­хуэдэр лекцэ хъунт? Чым Юрэ, Щэрдан Iэбу, ЩоджэнцIыкIу Ни-нэ сымэ я лекцэхэр студентхэм я дежкIэ гъэщIэгъуэнт, абыхэми тхылъымпIэ гуэри яIыгъыу плъагъунутэкъым. Лэжьыгъэ и лъэныкъуэкIэ мис ахэр нэхъыфIхэм ящыщт.
- Сыт хуэдэ хъуэпсапIэхэр уиIэ?
- ЖысIэну сыхуейт цIыхур зыгъэдахэр лэжьыгъэр арауэ зэры­щы­тыр. Абы Iэужь имыIэмэ апхуэдэм мыхьэнэ лъэпкъ иIэкъым. И лэ­жьыгъэмрэ и гуащIэмрэщ цIыхум и пщIэр къызэралъытэр. Абы къыхэкIыу, дэ дунейм дехыжми, ди щIалэгъуалэм лэжьыгъэм и пщIэр, щIэныгъэм и мыхьэнэр ­къагурыIуэу псэуамэ си гуапэ хъунут. Мы гъащIэм мылъкуркъым нэхъыщхьэр, абы ухуэлIыщIэу уп­сэуныр тхьэмыщкIагъэщ. Дыкъы­зыхэкIа лъэпкъым хуэлэжьэн, анэдэлъхубзэр фIыуэ зылъагъуу ар езыгъэфIэкIуэфын щIалэгъуа­лэ узыншэ диIэныр си хъуэпсапIэ нэхъыщхьэхэм ящыщщ.
- ФIыщIэ пхудощI укъы­зэры­дэпсэлъылIам папщIэ, уузын­шэу, дэрэжэгъуэ ущымыщIэу куэд­рэ лъэпкъым Тхьэм укъытщхъэщигъэт.
Епсэлъар НафIэдз Мухьэмэдщ.
