«Пшэплъхэр мыбдеж щыдаущыншэщ…»
/ «Пшэплъ даущыншэхэр» /
Васильев Борис и повестымрэ зауэ илъэсхэм теухуа прозэмрэ къытращIыкIа инсценировкэ
ХЭТХЭР:
Васков Федот Евграфыч – илъэс 32-рэ, старшина, гъущI гъуэгу разъездым и комендант
Осянинэ Ритэ – сержант нэхъыщIэ
Комельковэ Женя
Четвертак Галя
Гурвич Соня
Бричкинэ Лизэ
ЛIыжь – Васков жьы хъуауэ
Капитан – Альберт Федотыч (курыт ныбжьым итщ)
Кирьяновэ – сержант, взводым и командирым и дэIэпыкъуэгъу
Альберт (Алик) – Осянинэ Ритэ и къуэ
Лейтенант Осянин
Полковник Лужин
Гурвич Соломон Аронович – Гурвич Соня и адэ
Гурвич Соня и анэ
Бричкин Иван Петрович - Бричкинэ Лизэ и адэ
ЩакIуэ
Унэгуащэ
Зенитно-пулеметнэ батальон щхьэхуэм и сэлэтхэр – пщащэхэр
ЩIалэгъуалэ гуп
Нэмыцэ сэлэтхэр
ЩIалэгъуалэ гуп къэжэнауэ мэзым щызэхэсщ, зи хъуреягъыр шэд гуэлым пэмыжыжьэу.
- ... Сэлам алейкум, дадэ!
- Уэ мыгъуэ лэжьыгъэм зыкъомыгъэлыжу упэрытщ, дэ щIыпIэ дахэм бдзэжьей дыщощэ.
- Пэжщ, аргъуейхэм ди фэр ирах, ауэ гъащIэр жэнэт зэфэзэщщ!
- Еуэ, дадэ, зыгъэпсэхугъуэ тIэкIу къэлъэIухуи, къытхыхьэ!
- Мыбы зы машини зы цIыхуи щызекIуэркъым. Тхьэмахуэм зэ щIакхъуэ тIэкIу къытхуашэу къытхэлъадэ мыхъумэ,
- махуэ псом пцIанабзэу къыщыкIухь ухуеймэ!
- Алабгъуэ хэсу гуэл бэлыхьитI диIэщ, хариусыр хэзу псы йожэх.
- Iэгъэбэгум и гугъу умыщIыххэ!
- Неуэ, нытхыхьэ!!!
- Зыхэпхрэ, нобэ зы лIыжь цIыкIу къыхэлъэдат мыбы:
- и щхьэцыр тхъуауэ,
- езыр пкъыфIэу,
- ...Iэ пымытыжу...
- зы зауэлIи и гъусэт...
Капитаныр (къыIулъадэурэ). ИIэт, щIалэхэр фыкъыздэIэпыкъут!
(Мывэ упса хьэлъэхэр кърахьэ. Псори зэрыхьзэрийуэ Iуэхум иужь йохьэ. Къихьэн яуха нэужь) Зывгъэпсэхуура, щIалэхэм?
- Зыдогъэщхь, бдзэжьей дощэ.
КАПИТАНЫМ. ГурыIуэгъуэщ. Куэд щIауэ фыхэс мыбы?
- куэд щIакъым. Ихъуреягъым зы даущ щыIэкъым.
- Зы машини къакIуэкъым
- зы цIыхуи щыбауэкъым.
- Жэнэт гъащIэщ мыбы къыщыбгъащIэр!
- Ухуеймэ, уи анэ укъызэрилъхуауэ махуэ псом къыщыкIухь!
Дыхьэшх макъ къоIу.
КАПИТАНЫМ. ГурыIуэгъуэщ. Сэ Альберт Федотовичщ къызэрызэджэр, мыр - Тятэщ.
- Тятэ (Мэдыхьэшх)
КАПИТАНЫМ. Си адэщ, жысIэу аращ.
- Батяня-комбат.
КАПИТАНЫМ. Мыр старшинащ. Взводым и унафэщIу щытащ.
- Ух, сыту сыкъэбгъэжэна нобэ…
КАПИТАНЫМ. Мыр ветеранщ, зауэм хэтащ, ныбжьэгъухэ!
- Ууу
КАПИТАНЫМ. Уей арамэ. НтIэ дауэ фыхъурэ, щIалэхэр? ФыкъэмэжэлIакъэ? Ди гъусэу федзакъэ тIэкIу?
- Ерыскъы...
- Хьэуэ, ягъэ кIынкъым. Тхьэмахуэм зэ машинэ къокIуэ, щIакхъуэ къытхуешэри.
- Абы нэмыщI гуэл бэлыхьитI ди гъунэгъущ, псы йожэх, мыст...
- Хъаря…
- Хъарю
- Хърю-хърю (Мэдыхьэшххэ)
КАПИТАНЫМ. Хариусщ жыхуэпIэр.
Мэдыхьэшххэ.
- Сыт мо мывэ упсахэр зищIысыр?
- Ар уи кхъащхьэ сынращ!
- ИIэ, шашлык щыдывгъэгъажьэ абы?
- Ооо, сыту дыхьэшхэн!
- Нежьэ!
- Фынеуэ, мафIэгукIэ гуэлым дыкIуэ хуэдэт жи! Чыху-чыху!
- Арат иджы къытхуэтыр!
- Фыкъэлъэбакъуэ!
КАПИТАНЫМ. Гъуэгу махуэ, ныбжьэгъухэ!
ЩIалэгъуалэ гупыр макъамэм щIэту IуокIыж.
КАПИТАНЫМ. Уезэша, ди адэ?
ЛIЫЖЬЫМ. Мыр сыту пшэплъ дахэ! А?
КАПИТАНЫМ. Сыт жыпIар?
ЛIЫЖЬЫМ. Даущыншэрэ щымыбзэу. А зауэм лъандэрэ сыщыIатэкъым мы щIыпIэхэм. Мобдежрат ди гупыр щетIысэхар.
КАПИТАНЫМ. Дэнэ деж?
ЛIЫЖЬЫМ. Мес модрей лъэныкъуэмкIэ!
КАПИТАНЫМ. Узэплъыни щымыIэж.
ЛIЫЖЬЫМ. Аращ, зэхэуэм иужь унэ лъапсэ I2 хуэдиз къэнауэ арат зы гуэныжь и гъусэу. МафIэгухэри къыщыувыIэжкъым.
КАПИТАНЫМ. Ар дапщэщт, тятэ?
ЛIЫЖЬЫМ. 42 гъэм.... майм…
(Хъуржыным гъуэмылэ, термос, шыуан цIыкIу кърех)
КАПИТАНЫМ (хъуржыным щхьэкIэ). Къуентхъ къэпщIа?
ЛIЫЖЬЫМ. Хьэуэ. Сысейщ…
КАПИТАНЫМ. Мыдэ-мыдэ, (къоджэ) «ПЩIЭ ЗЫХУЭСЩI ХЭКУМ И ХЪУМАКIУЭМ». ПщIэ зыхуэсщI жи?
ЛIЫЖЬЫМ. НтIэ...
КАПИТАНЫМ. КъызжепIэжакъыми ар…
ЛIЫЖЬЫМ. Пэжуи? Хьым… Саугъэту къызатат… Пэжщ, сэркIэ лъапIэщ… (Дыхьэшхын щIидзащ). ПщIэрэт? БжесIэжатэкъэ ари? Абы щыгъуэм ди гупыр щетIысэха щIыпIэр зыгъэпсэхупIэ хуэдэт. Нэмыцэхэм къыдэбгъэрыкIуэныр зэпагъэуат, ауэ махуэ къэс ди щхьэщыгу щыуфэразэт. Абы къыхэкIыу, унафэщIхэм, зыгуэр къэхъу хъужыкъуэмэ жаIэри, Iуагъэхьэну зенитнэ гупитI яIыгът. Беломор кIэнауэр тпэжыжьэтэкъым абыдеж.
КАПИТАНЫМ. Сытыт-тIэ ар щIэзыгъэпсэхупIэр?
ЛIЫЖЬЫМ. ЗыгъэпсэхупIэм щIещхьри? Сэлэтхэм ящIэн ямыгъуэту умэзэхауэ дэст, гъунэгъу жылэм къыдэна цIыхубзхэм, фызабэхэм самогон щIаху зэпытт.
КАПИТАНЫМ. Уезэшакъэ? ТIэкIу ущхьэукъуэн?
ЛIЫЖЬЫМ. Хьэуэ, хьэуэ.
КАПИТАНЫМ. Нышэдибэ нэхулъэр къызэкIэщIимытхъ щIыкIэ дыкъэтэджащ…
ЛIЫЖЬЫМ. (Хъуржыным сурэтхэр кърехри) Мис, еплъыт, мыр сэращ… (Сурэтыр экраным къредзэ)
КАПИТАНЫМ. Сыт жыпIэр! Еплъыт мыбы, сэ мы сурэтхэр слъагъуххакъым… Мыр хэт? Мыр-щэ? Мыр а уэ пщIэра: «ПЩIЭ ЗЫХУЭСЩI ХЭКУМ И ХЪУМАКIУЭМ»?
ЛIЫЖЬЫМ. Хьэуэ, мыр уи анэращ, Алик…
КАПИТАНЫМ. Дауэ хъунт?.. АтIэ иджыри къэс щхьэ сымылъэгъуарэ мы сурэтыр? Нанэ и сурэтхэм къыщысцIыхужт мамэ, и щIалэгъуэу, и дахэгъуэу. Ауэ... Мыбдежым дапщэт зэрыхъур?
ЛIЫЖЬЫМ. Илъэс I9-м ебэкъуагъэнт...
КАПИТАНЫМ. Пэжуи? Мммм. Уей хъуам ар!
ЛIЫЖЬЫМ. Сэ нэгъуэщI зыри къысхуэнэжыртэкъыми, рапортхэр стхырт.
КАПИТАНЫМ. Ди майорыр тхакIуэкIэ йоджэ апхуэдэхэм…
ЛIЫЖЬЫМ. Пэж дыдэщ! Сэри арат къызэрызэджэр! Ауэ сыт сщIэнт? Унафэр згъэзащIэу арат сэ.
КАПИТАНЫМ. Сыт щхьэкIэ?
ЛIЫЖЬЫМ. ЖысIэр зэхэпхкъэ? Сэлэтхэр зэи увыIэртэкъым, пщащэ цIыкIухэм я гъусэу къыщалъхуа махуэхэр ягъэлъапIэрт...
КАПИТАНЫМ. А…
ЛIЫЖЬЫМ. РапортипщI зэрыстхыу - сэ выговор къызатырт, взводыр зэбграхужырти, аргуэрыжьу щIэуэ зэхашэрт.
КАПИТАНЫМ. Уэ сытыт выговор къущIатыр?
ЛIЫЖЬЫМ. Зауэр екIуэкIырт!
КАПИТАНЫМ. А, пэжщ ари...
ЛIЫЖЬЫМ. Мыбдеж щегъэжьауэ лъэбакъуитI дэлъуращ Беломор кIэнауэм нэс.
Майор. Зыри къикIкъым а зи Iуэху зефхуэм!
ЛIЫЖЬЫМ. Еплъыт! Арат ди майорми жиIэр!
Майор. КъретхэкI иджы! ТхакIуэу фIэкIа зэрыпщIэн щыIэкъым! Комендант хуэдэкъым мыр!..
СТАРИК. (Сурэтым еплъурэ... ) Мыр сэращ, сэращ...
Васков. Фадэ емыфэщ къэвгъэкIуэнур! Аркъэ зыIузымылъхьэ!!! ИкIи... ммм... бзылъхугъэ и лъэныкъуэкIэ...
Майор. Мыхъумыбз узыхуейр?
Васков. Уэ нэхъ пщIэнщ.
Майор. ДызэгурыIуащ, Васков!... Емыфэу, цIыхубзкIэ мынэхъуеиншэу. Ауэ... Старшина, абыхэми уахэмызагъэмэ...
Васков. Псори тэмэм хъунущ.
Мария Никифоровна. Уи зенитчикхэр къэсащ…
КАПИТАНЫМ. А, мора ар, «ПЩIЭ ЗЫХУЭСЩI ХЭКУМ И ХЪУМАКIУЭМ»?
Васков. Командирыр я гъусэ?
Мария Никифоровна. Ягъусэ хуэдэкъым, Федот Евграфыч.
Васков. Тхьэм и шыкурщ! Нэхъ Iей сыт щыIэ уи къулыкъур зыгуэрым дэбгуэшын нэхърэ?!
Мария Никифоровна. ГурыфIыгъуэм зэ ухуэмыпIащIэ.
Васков. Зауэр иухмэ, дыгуфIэнщ.
ЛIЫЖЬЫМ. Зэ умыпIащIэт. Еплъыт мыбы. (Декорацэр IуегъэкIуэт)
ЛъэныкъуитIу иувыкIауэ пщащэ жейбащхъуэ гуп щытщ.
Кирьяновэ. Ныбжьэгъу старшина, зенитно-пулеметнэ батальоным и етхуанэ ротэм хыхьэ ещанэ взводым и езанэ, етIуанэ отделенэхэр къэсащ, уи унафэм щIэту мы щIыпIэр яхъумэну. Хъыбарыр къэзыIуатэр взводым и командирым и дэIэпыкъуэгъу сержант Кирьяновэщ.
Васков. Ыхьы… Къэвгъуэтащ-тIэ фадэ емыфэ... Си унафэ хэмыту мы щIыпIэм зы лъэбакъуэкIэ фикIынукъым!
ЧЕТВЕРТАК. МэракIуэхьи дыкIуэ хъунукъэ?
ВАСКОВ. МэракIуэр хъуакъым иджыри.
КИРЬЯНОВЭ. Къурэшей къитч хъуну-тIэ? Ар хэмыту хъунукъым ди Iуэхум, ныбжьэгъу старшина, уэд дыхъунущ.
ВАСКОВ. Псым фыфIэмыкI. Аузым адэкIэ щыхупIэщ. ЗэкIэ къуажэдэсхэм я деж фыщIагъэтIысхьэнущ.
КИРЬЯНОВЭ. Фэтэр зырыз къыдатынукъэ?
ВАСКОВ. Ар сытым къыхэкIыу?
КИРЬЯНОВЭ. Ди зэхуаку зэгурымыIуэныгъэ къыдэмыхъуэн папщIэ, къуажэдэсхэм дэрэ.
ВАСКОВ Ара?.. Абы щыгъуэм мо гуэным фыщIэлъын хуейуэ аращ, пхъэбгъум фытелъу.
ОСЯНИНЭ. Дэ абы щхьэкIэ дыкъикIуэтыркъым, ныбжьэгъу старшина.
ВАСКОВ. Псалъэмакъыр!.. Уставым къызэригъэувыр дауэ?
ОСЯНИНЭ. ЗыкъозгъэцIыхуну си къалэнщ: сержант нэхъыщIэ Осянинэ.
ВАСКОВ. УпщIэ уиIэ?
ГУРВИЧ. Уэздыгъэ щIэту пIэрэ, зэзэмызэ тхылъ деджэн хуэдэу?
ВАСКОВ. Клубкъым фыздэзгъакIуэр, гуэнщ.
ЧЕТВЕРТАК. Дзыгъуэ щIэскъэ?
ВАСКОВ. Дзыгъуи?.. СщIэкъым, слъэгъуакъым.
БРИЧКИНЭ. Красноармеец Бричкинэ Лизаветэ. Дызытелъыну пхъэбгъухэр дэ езым дгъэтIылъынура?
ВАСКОВ. Сэ зэрывжесIэм хуэдэу фщIынущ. Иджыри упщIэ щыIэ?
ПЩАЩЭХЭМ. Пощт щыIэу пIэрэ мыбы?.. Кино къашэрэ зэзэмызэ?.. Дэ езыр дыпщэфIэжыну ара?.. Дапщэщ хьэмэмым дыщыкIуэну махуэр?.. Мы щIыпIэм и гъунэгъуу зыгуэр щыс?..
ВАСКОВ. Иджыри зэ къытызогъэзэж: мы щIыпIэм сэ къызжевмыIауэ зы лъэбакъуэ ифчыкIынукъым. Фежьэ! ФеужьэрэкI!
КИРЬЯНОВЭ. ДынодаIуэ, ныбжьэгъу старшина! СыкIуэ хъуну?
ВАСКОВ. Ухуитщ.
ЛIЫЖЬЫМ. Апхуэдэ щIыкIэкIэ ди разъездыр гугъэпсэху хъуат, зауэлIхэр ефэртэкъым, гъунэгъу жылэхэм дэсхэр нэIуасэ къащIыртэкъым, ауэ абы щхьэкIэ Iуэхур нэхъ тынш хъуакъым... Пщащэхэр Iэдэбу пхужыIэнутэкъым, къаугъэшыт, хьэщIэу сахуэкIуауэ фIэкIа пщIэнтэкъым... СощIэж, кIэух имыIэу жьыщIыгъэр кърадзыу зэрыщытар.
ВАСКОВ. ЩытыкIэм къемызэгъщ!
КИРЬЯНОВЭ. Унафэ щыIэщ!
ВАСКОВ. Сыт хуэдэ унафэ?
КИРЬЯНОВЭ. Iуэхум ехьэлIа унафэ. Абы къыщыхьащ, дзэм хэт бзылъхугъэм и щыгъынхэр сыт хуэдэ фронтми щигъэгъущыну хуиту.
ВАСКОВ. Мы хъыджэбзыжь цIыкIухэри! Уи Iэпэ яхуэгъэлъагъуи: бжьыхьэ хъуху дыхьэшхыфынущ.
КАПИТАНЫМ. Ди анэри апхуэдэт?
ЛIЫЖЬЫМ. Хьэуэ, ар зэпIэзэрытт. Зэи къыпыдыхьэшхыкIынутэкъым, мащIэу пыгуфIыкIыну фIэкIа, ауэ щыхъукIи и плъэкIэм зихъуэжыртэкъым. Абы щыгъуэм фызабэ хъуакIэт уи анэр.
КАПИТАНЫМ. Ди адэр зауэм и етIуанэ махуэм хэкIуэдащ.
ЛЕЙТЕНАНТ ОСЯНИН. Псом нэхърэ нэхъыфIу абы ищIэжыр школым щекIуэкIа пшыхьрат - гъунапкъэхъумэ лIыхъужьхэм щахуэза пщыхьэщхьэрат.
ОСЯНИНЭ. Дыгъуасэ хуэдэу сощIэж а пщыхьэщхьэр. Лейтенант Осянин щIалэ укIытэхт, гъунапкъэм и гъунэгъу жылэ цIыкIум и лъэс лъагъуэхэм зэгъусэу къыщыткIухьырт.
ЛЕЙТЕНАНТ ОСЯНИН. Сэ иджыри балигъыпIэ сиуватэкъым, хуабжьу сыIэсэт. Уэри ужыджэр дыдэтэкъым.
ОСЯНИНЭ. Пэжщ, илъэс щэщI иримыкъуа щIалэщIэхэм языхэзым сепсалъэ нэхърэ къат лъагэ гуэрым сыкъехуэхыу, дзыгъуэ зыщIэз щIыунэм сыкIуэцIрыхуамэ нэхъ къэсщтэнут. Ауэ апхуэдэу къытхуиухати... сэ...
ЛЕЙТЕНАНТ ОСЯНИН. Дэ...
ОСЯНИНЭ. Лейтенант Осянин зэрымыщIэкIэ сыкъыбгъурыхутэри, дызэбгъэдэсащ,
ЛЕЙТЕНАНТ ОСЯНИН. Зыдгъэхъеин дышынэу...
ОСЯНИНЭ. Ди нэр дымыгъэупIэрапIэу. ИтIанэ вальс трагъэуващ -
ЛЕЙТЕНАНТ ОСЯНИН. Дахэу дыкъызэдэфат. ИужькIэ щхьэгъубжэм деж дызэрыщытар-щэ?! ИтIанэ...
ОСЯНИНЭ. ИтIанэ унэм нэс сигъэкIуэтэжат...
ЛЕЙТЕНАНТ ОСЯНИН. Сыту убзаджэт, Ритэ Муштаковэ: гъуэгу нэхъ кIыхьымкIэ сепшэжьат.
ОСЯНИНЭ. НтIэ. Уэ ущымт, тутын уефэт, уефэт, уефэт. ЩыщIэбгъанэкIэ, щтэIэщтаблэу укъызэупщIу.
ЛЕЙТЕНАНТ ОСЯНИН. А си Iэдэбагъым си псэр зэзгъэшхыным и гур пигъэхурт.
ОСЯНИНЭ. Уеблэмэ, дыщызэбгъэдэкIыжкIэ, сэлам зэтхыжыртэкъым, ди щхьэр зэхуэтщI къудейт. Апхуэдэу си лейтенантыр гъэмахуэ хъуху кIуэжащ. АрщхьэкIэ, махуищ къудейкIэ щыIэну июным къигъэзэжри... КъызжиIат...
ЛЕЙТЕНАНТ ОСЯНИН. Гъунапкъэм Iуэхур щыщIагъуэкъым, афIэкIа зыгъэпсэхугъуэ сиIэнукъым, абы къыхэкIыу, икIэщIыпIэкIэ ЗАГС-м докIуэ.
ОСЯНИНЭ. Си классэгъухэм ящыщу сэращ япэу дэкIуар.
ЛЕЙТЕНАНТ ОСЯНИН. Уэ нэхърэ нэхъ насыпыфIи яхэтакъым, жыIэт. Зы илъэс дэкIри, щIали дгъуэтат.
ОСЯНИНЭ. Алик фIэтщат абы.
ЛЕЙТЕНАНТ ОСЯНИН. Альбертт фIэтщар. Илъэс дэкIри, зауэр къэхъеящ... Ди заставэм махуэ пщыкIублкIэ зихъумэжыфащ.
ОСЯНИНЭ. Жэщи-махуи фоч уэ макъыр зэхэсхырт. Заставэр бийм зэрыпэщIэтым гугъэ сигъэщIырт си щхьэгъусэр псэууэ. ЗауэлIхэр къэсыху гъунапкъэхъумэхэм заIыгъыфмэ, къару зэхуэдэкIэ бийм пэщIэувэну сыгугъэрт. Ауэ махуэхэр блэкIырт, къакъуэувэн хуей зауэлIхэр къэсыртэкъым. Апхуэдэурэ махуэ епщыкIубланэм заставэм зы фоч уэ макъи къимыгъэIуж хъуащ.
ЛЕЙТЕНАНТ ОСЯНИН. Лейтенант нэхъыжь Осянин зауэм и етIуанэ махуэм хэкIуэдат, пщэдджыжьым бийр къащебгъэрыкIуэм яукIащ ар.
ОСЯНИНЭ. Арати, уэ, Алик, уи анэшхуэм деж уезгъашэри, сэ штабым сыкIуащ зауэм сыдашыну селъэIуну.
КАПИТАНЫМ. А си адэр…
ОСЯНИНЭ. Уи адэр щыхэкIуэда, зэхэуэ гуащIэр щекIуэкI щIыпIэ дыдэрат сызыхуейр. (КАПИТАНЫР и адэм и гъусэу къотэджри, зэгъусэу йокIыж).
МАЙОРЫМ. Осянинэ, отделениер нэхъ ин щIын хуейщ.
ОСЯНИНЭ. Хъунщ.
МАЙОР. Маргаритэ Степановнэ, уэ уи гупыр гуп гъуэзэджэщ. Фронтым Iут бзылъхугъэхэр, уэ зэрыпщIэщи, зэи гулъытэншэ хъуркъым. Абы къыхэкIыу… зыгуэрхэм щахуэмышэч къохъу.
ОСЯНИНЭ. Пэжщ.
МАЙОРЫМ. Штабым и командирхэм ящыщ зым, унагъуэ зэриIэм хуэдэу, щIасэ зригъэпэщащ. Дзэ советым хэт гуэрым ар къищIэри, полковникыр лъэныкъуэ иригъэзащ, сэ унафэ къысхуищIащ щIасэ бзылъхугъэм унафэ хуэсщIын хуейуэ. ЛIыжь нэхъыбэ здэщыIэ гупым згъэкIуэну.
ОСЯНИНЭ. Къыбдызощтэ.
МАЙОРЫМ. Комельковэ!
КОМЕЛЬКОВЭ (къыIухьэри, къыпыгуфIыкIащ). Комельковэ Евгение уи унафэм поплъэ.
МАЙОРЫМ (щтэIэщтаблэ къэхъуащ). Комендант! Старшина Васков! Мыр уи унафэ щIэгъэувэ! Аращ, Маргаритэ Степановнэ, Тхьэм уигъэпсэу!
ЛIЫЖЬЫМ. Комельковэр хъыджэбз лъагэт, и щхьэцыр дыщафэрэ щIыфэхуу, и нэхэр щхъуантIэрэ хъуреябзэу.
(ЩэкI хужьхэр къызэкъуах, хьэмэмым зыхуагъэхьэзыр)
Пщащэхэр хьэмэмым къыщIэжауэ Комельковэр къауфэрэзыхь.
ОСЯНИНЭ. КIуэ, яхыхьэ уэри… Нобэ фи зыгъэкъэбзэгъуэ махуэщ, зыгъэпскI уэри.
КОМЕЛЬКОВЭ. Арат сызыщIэхъуэпсыр, сабейр къытщIихуу дыкъашащ... (зетIэщI)
— Женькэ, псыхъуэгуащэм урещхьщ!
— Женькэ, уи щIыфэм ущызэкIэщIоплъри!
—Женькэ, скульптурэ тращIыкIыну уасэ иIэкъым мы уи Iэпкълъэпкъым!
— Женькэ, щIагъщIэлъыншэу удэтми хъунущ уэ!
— Ихье, Женькэ, музейм уезгъэшэнт! Моуэ-щэ къэдабэ фIыцIэм укIэрытрэ абджкIэ укъэщIыхьыжауэ...
ОСЯНИНЭ. ТхьэIухудщ. Апхуэдизу дахэхэр насыпыфIэ мыхъуу жаIэ.
КИРЬЯНОВЭ. Уи щхьэ узытепсэлъыхьыр?
КОМЕЛЬКОВЭ и къэлътмакъым данэм къыхэщIыкIа щIагъщIэлъ дахэ кърех.
ОСЯНИНЭ. Зэт! Сыт уи щIагъщIэлъыр формэм щIыщымыщыр?
КОМЕЛЬКОВЭ. Гу зэрылъыптащи, сэ сыбзылъхугъэщ...
ОСЯНИНЭ. Хъуэж уи щIагъщIэлъыр! Армэщ уздэщыIэр! КъызэрыгуэкI майкэ щыптIэгъэнущ, хабзэр аращи!
КИРЬЯНОВЭ. Къэгъанэ, Осянинэ! (Комельковэм зыхуегъазэ) УцIыхубз насыпыншэщ уэ! Мыпхуэдэ Iэпкълъэпкъыр дауэ формэжьымкIэ зэрыщIэпхъумэнур, улIэмэ нэхъыфIщ абы нэхърэ! Утыкур бгъэдахэу уитын хуейуэ арат уэ, Женькэ! УокIуэд! УокIуэд!
ЛIЫЖЬЫМ. Уи анэр цIыху пхъашэт. АпхуэдизкIэ ткIийти, ныбжьэгъуи иIэтэкъым.
ОСЯНИНЭ. (Комельковэм бгъэдохьэри) Ауэ Женькэ ныбжьэгъу хуэхъуат. Гугъуи демыхьрэ зэгурымыIуэныгъи я зэхуаку къыдэмыхъуэу. Спхуейт...
КОМЕЛЬКОВЭ. НакIуэ.
ОСЯНИНЭ. Дауэ ухъурэ?
КОМЕЛЬКОВЭ. Си закъуэщ иджы. Си анэри, си шыпхъури, си дэлъху цIыкIури пулеметкIэ яукIащ.
ОСЯНИНЭ. Зэхэуэм хэкIуэдауэ ара?
КОМЕЛЬКОВЭ. Хьэуэ. ЯукIауэ аращ. Комсоставым щыщ унагъуэхэм къатеуэри, зэрызыххэу яукIащ. Сэ эстонкэ гуэрым ди унэм пэмыжыжьэу сыщигъэпщкIури, сыкъелащ, ауэ псори слъэгъуащ. Псори! Иужьрейуэ яIэщIэкIуэдар си шыпхъу цIыкIурат.
ОСЯНИНЭ. Женькэ, къызэдаIуэт зэ, а полковникыр-щэ? Дауэ пхуэщIа апхуэдэу, Женькэ...
КОМЕЛЬКОВЭ. Сыхуейт апхуэдэу! Уи гъэсэныгъэ дерсхэм иджыпсту щIэбдзэну, хьэмэрэ дыгъуэлъыжмэ?
ОСЯНИНЭ. Арамэ, щхьэусыгъуэ гуэр иIэщ абы!
КОМЕЛЬКОВЭ. Дауи! Уэри аракъэ?
ОСЯНИНЭ. Си щхьэгъусэр лIа нэужь, IэнатIэ, лэжьыгъэ сиIащ, абы къыдэкIуэуи, сигу къыщыуша лъагъумыхъуныгъэм щхьэусыгъуэ иIащ, дауи. ЦIыхур щэхуу, гущIэгъуншэу слъагъу мыхъуу зезгъэсащ.
КОМЕЛЬКОВЭ. Си анэм къызжиIэрт: «Женечкэ, полковник Лужиным и гъусэу уалъэгъуащ. Абы мыгъуэ щхьэгъусэ, унагъуэ иIэщ, Женечкэ. ЕмыкIукъэ ар?» Лужин сыхуей хуэдэ!..
ЛУЖИН къохьэ. КОМЕЛЬКОВЭ ЖЕНЯ мажэри IэплIэ хуещI. (ОСЯНИНЭ IуобзэхыкIыж).
ЛIЫЖЬЫМ. И унагъуэр фIэкIуэда нэужь, Женькэ зытехьа лъагъуэр щIагъуэтэкъым, ауэ и насыпти
ЛУЖИН. Е и насыпыншагъэти…
ЛIЫЖЬЫМ. полковник Лужиным ирихьэлIат… Гъусэ ищIри, тригъэуащ, игъэфIащ… Абы щыгъуэм апхуэдэ зыгуэр хуэныкъуэт ар, и щхьэр иригъэщIыну, хуэгъыну, зыхуигъэфIэну...
КОМЕЛЬКОВЭ. Iейуэ сыхуейщ сэ Лужин…
ЛУЖИН. Ухуейщ, ухуейщ, сэлэт Комельковэ…
КОМЕЛЬКОВЭ. Си анэм къызжиIэрт: «Женечкэ, полковник Лужиным и гъусэу уалъэгъуащ…
ЛУЖИН. Ай-ай …
КОМЕЛЬКОВЭ. «Абы унагъуэ иIэщ»…
ЛУЖИН. Ар сыт емыкIу, хъыджэбз цIыкIу?…
КОМЕЛЬКОВЭ. «Апхуэдэу хъурэ, Женечкэ?»
ЛУЖИН. Дауэ хъун апхуэдэу, Женечкэ? Сытуи пщIыну уэ ар?..
КОМЕЛЬКОВЭ. Сыхуейщ…
ЛIЫЖЬЫМ. Зэрыхъун хуейм хуэдэу хъуащ ар... сыту жыпIэмэ, абы и гур къызэрыгъуэтыжын хуейт, зауэр щыета дунейм…
ОСЯНИНЭ. (Бауэбапщэу утыкум къолъадэри, КОМЕЛЬКОВЭМРЭ ЛУЖИНЫМРЭ зыкIэщIегъэкIуэтри, бжэм ину тоуIуэ) Ныбжьэгъу комендант!.. Ныбжьэгъу старшина!..
Бжэр Iуах. Васков бжэщхьэIум тетщ — джэлэфейрэ вакъэ хьэмбыIурэ щыгъщ, бозым къыхэщIыкIа джанэри щитIэгъащ. И нэ жейбащхъуэхэр зэтрегъауэ:
ВАСКОВ. (жейбащхъуэщ) Къэхъуар сыт?
ОСЯНИНЭ. Нэмыцэхэр мэзым къыщIыхьащ!
ВАСКОВ. Зэт... (дзыхьмыщI-дзыхьмыщIу къеплъащ: къыдэгушыIэрэ-къыдэмыгушыIэрэ зригъащIэу) Дэнэ щыфщIэр?
ОСЯНИНЭ. Сэ слъэгъуащ, тIу мэхъу. Iэщэ яIыгъщ, гу къызэрылъамытэн щыгъынкIэ хуэпащ...
ВАСКОВ. Зэ, мыдеж къыщызэжьэ. (Старшинар унэм щIыхьэжри, шырыкъур щитIэгъащ, гимнастеркэр епIэщIэкIыу зытридзэри, къыщIэжащ и бгырыпхыр ипхэурэ. Осянинэр здэщыта дыдэм деж щытщ, и шырыкъуитIыр и дамащхьэм едзэкIауэ. Старшинар абы и лъакъуэм йоплъ: ахэр псыфщ, плъыжьщ, нэгъабэрей зы тхьэмпи и лъэхъуамбэшхуэм кIэрыпщIащ). КъызэрыщIэкIымкIэ, мэзым лъапцIэу ущIэтщ, уи вакъэр IэкIэ къыбохьэкI, апхуэдэу иджы зауэм зэрыIутыр). Iэщэр фыузэд, тревогэ щыIэщ! Кирьяновэр си деж къэгъакIуэ. ПсынщIэу!
(ОСЯНИНЭР гуэным мажэ, езым телефон зыщIэт гъущI гъуэгу будкэм еунэтI). ЗапытщIэфамэ арат, иджы!.. «Сосна!» «Сосна!»... Е, гъуэгу махуэрэ!.. Мыхэр е мэжей, е къутащ мыр... «Сосна!»!.. «Сосна»!..
— «Соснар» нодаIуэ.
ВАСКОВ. ЕпщыкIубланэращ нэпсалъэр. Ещанэм сыпыщIэ. ПсынщIэу, псынщIэу!..
— Изот, умыкIий...
— Васков, уэра? Сыт фи хъыбарыр?
ВАСКОВ. Сэращ, ныбжьэгъу Ещанэ. ДыщетIысэха мэзым и Iэгъуэблагъэм нэмыцэхэр къыщыунэхуащ. Нобэщ щытлъэгъуар, тIу мэхъу...
— Хэт къэзылъэгъуар?
ВАСКОВ. Сержант нэхъыщIэ Осянинэм... (КИРЬЯНОВЭР пилоткэ щхьэрымыгъыу къыщIыхьащ)
ВАСКОВ. КъызэщIэсIэтащ псори, ныбжьэгъу Ещанэ. Мэзыр щIэтщыкIынщ жызоIэ...
— Васков, уемыпIэщIэкI мэзым ущIыхьэну. Егупсысын хуейщ: а уздэщыIэ щIыпIэр зыхъумэн къыумыгъанэми, уи щхьэм Iэ къыдалъэнукъым. Сыт я шыфэлIыфэ уи нэмыцэхэм?
ВАСКОВ. ЩIэзыуфэ щыгъынхэр ящыгъщ, автомат яIыгъщ. ТIасхъэщIэхыу къыщIэкIынущ...
— ТIасхъэщIэх жыпIа? Сыт хуэдэ тIасхъэу пIэрэ уи деж къыщалъыхъуэр? Уи фызым и гупэ узэрыхэлъра зрагъэщIэну зыхуейр? Щхьэ зыри жумыIэрэ, Васков? Сыт ухэзыгъэгупсысыхьар?
ВАСКОВ. Къэубыдын хуейуэ къызолъытэ, ныбжьэгъу Ещанэ, жыжьэ нэмыс щIыкIэ.
— Узахуэщ. ЦIыхуитху гъусэ щIыи, ежьэ! Я лъэужьыр ффIэмыкIуэд щIыкIэ. Кирьяновэр щыт абдеж?
ВАСКОВ. Щытщ, ныбжьэгъу...
— Етыт трубкэр.
КИРЬЯНОВЭ. СынодаIуэ. СынодаIуэ! ГурыIуэгъуэщ! Хъунщ! Хъунщ! Хъунщ! ЦIыхуитху гъусэ пхуэсщIын хуейуэ унафэ щыIэщ!
ВАСКОВ. …Ари нэгъакIуэ - нэмыцэхэр зылъэгъуар.
КИРЬЯНОВЭ. Осянинэр я нэхъыжьу нежьэнхэщ.
ВАСКОВ. Арамэ, къегъэувэкIыт.
ОСЯНИНЭ. КъеувэкIахэщ, ныбжьэгъу старшина.
ВАСКОВ. Сыт жысIэн? Зым и щхьэцыр шы сокум хуэдэщ, и бгым къэсрэ къелэлэхыу, адрейм зи Iуэху зэрихуэр гурыIуэгъуэкъым. «Щхьэмыгъазэ» гуп! ЩIэщыкI уэ мэзыр абыхэм я гъусэу! Нэмыцэ къэубыд! Фыхуитщ!
ОСЯНИНЭ. Женя, Галя, Лизэ... Старшинар къызэхэуауэ:
ВАСКОВ. Зэ умыпIащIэт, Осянинэ! Нэмыцэщ къэдубыдыну дыкIуэр — бдзэжьейкъым. НэгъуэщI мыхъуми, Iэщэ ягъэуэфу пIэрэ мыбыхэм...
ОСЯНИНЭ. Ягъэуэф.
ВАСКОВ. (И Iэр ещIри) Иджыри зы Iуэхугъуэ щыIэт. Нэмыцэбзэ зыщIэ къыфхэт?
ГУРВИЧ. (Макъ цIурэкIэ зыр къыхокIиикI) Сэ сощIэ.
ВАСКОВ. Сыт сэ жыхуэпIэр? Сыт сэр? Жэуап пыухыкIа къызэт!
ГУРВИЧ. Сэлэт Гурвич.
ВАСКОВ. Охьо-хьо! «Уи Iэр Iэт», - дауэ нэмыцэбзэкIэ?
ГУРВИЧ. Хенде хох.
ВАСКОВ. Пэжщ. НакIуэ уэри, Гурвич...
(Тхури къеувэкIащ).
ВАСКОВ. ЖэщитI-махуитIкIэ дожьэ. Гъуэмылэрэ фочышэхэмрэ къыздэфщтэ. ФыкIуи фигу къыщIевгъэубыдэ... фIыуэ фышхэ жысIэу аращ. Тэмэму зыфхуапэ, зыхуей хуэзэу зывгъэхьэзыр. Дакъикъэ 40 фиIэщ. Фыщхьэхуитщ! Кирьяновэмрэ Осянинэмрэ си гъусэу фынакIуэт!
ВАСКОВ. (Картэр кърехри, зэкIуэцIех) Мы гъуэгуращ жывоIэ щыфлъэгъуар?
ОСЯНИНЭ (IэпэкIэ тоIэбэ). Мис мыбдеж. Сэ къызблэкIри, гъуэгушхуэмкIэ яунэтIащ.
ВАСКОВ. ГъуэгушхуэмкIэ жыпIа? Уэ сыт пщэдджыжьыпэм сыхьэтиплIым мэзым щыпщIар?
УпщIэр жэуапыншэу къигъэнащ ОСЯНИНЭМ.
КИРЬЯНОВЭ (къепсалъэм емыплъу). ХэкIуэтауэ Iуэху гуэрхэр сиIэт…
ВАСКОВ. Жэщыбгми?.. (Губжьащ.) Жэщым Iуэху фиIэ хъумэ, фыздэкIуэн фхуэсщIащ сэ! Хьэмэрэ фыщIэмыхуэу ара?
Я напщIэр зэхауфащ тIуми.
КИРЬЯНОВЭ. ПщIэрэ, ныбжьэгъу старшина, цIыхубзым жэуапыншэу къигъанэ хъун упщIэхэр щыIэщ.
ВАСКОВ (кIийри IэгукIэ стIолым теуащ). ЦIыхубз щыIэкъым мыбы! ЩыIэкъым! ЩыIэр зауэлIхэмрэ командиррэщ? Зауэ йокIуэкI, ар иухыхуи цIыхубзрэ цIыхухъурэ зэхэдгъэкIынукъым, псори дызэхуэдэщ...
КИРЬЯНОВЭ. Уи джанэ пщампIэр иджыри къыздэсым упхакъым, ныбжьэгъу старшина... мыцIыхухъу-мыцIыхубз...
ВАСКОВ. (Жэуапыншэу) … ГъуэгушхуэмкIэ яунэтIащ жыбоIэ-тIэ?
ОСЯНИНЭ. Ардыдэщ…
ВАСКОВ. Емынэм ихурэт абыкIэ: абыкIэ ягъазэмэ, псынщIэ дыдэу яубыдынущ ахэр. Хьэуэ, командир нэхъыщIэхэ, гъуэгумкIэ кIуэн Iуэху зэрахуэкъым абыхэм…
ОСЯНИНЭ. Дунейр пшагъуэт, щIыпIэр къуацэчыцэт… АбыкIэ кIуэуэ къысщыхъуащ…
ВАСКОВ (гъумэтIымэу). Къыпщыхъуамэ, дыуэ щIы… ЗэкIуэцIыпха гуэр яIыгът, жыпIа?
ОСЯНИНЭ. НтIэ. ЗэрыхуэзгъэфащэмкIи, хьэлъэ дыдэт: Iэ ижьымкIэ яIыгът. Дахэу зэкIуэцIыпхат.
ВАСКОВ (зыкъомрэ щыта нэужь, тутын къызэкъуихри, икIукI-къикIукIыу ефэн щIидзащ). Си гугъэмкIэ, тротилт абы яIыгъыр. Арамэ, гъуэгушхуэмкIэкъым абыхэм здаунэтIар, Кировскэ гъущI гъуэгумкIэщ.
КИРЬЯНОВЭ (дзыхь имыщIыщэурэ). Сэ мы щIыпIэхэр фIыуэ соцIыху, бгъэгукIэ къыщызмыпщыхьа иIэж хъункъым. А жыхуэпIэ Кировскэ гъуэгур апхуэдэуи гъунэгъукъым.
ВАСКОВ. ИтIани мэзщ мыр. Мэз Iув дыдэ: цIыхуитI сщIэркъыми, зы армэ псо зыщигъэпщкIуфынущ.
ОСЯНИНЭ (къэгузэвауэ). Апхуэдэу щыщыткIэ... апхуэдэу щыщыткIэ, гъущI гъуэгу хъумакIуэхэм хъыбар егъэщIэн хуейщ.
ВАСКОВ. Кирьяновэм иригъэщIэнщ. Сэ махуэ къэс сыхьэтыр тIощIрэ дакъикъэ 30-м ди Iуэху зытетымкIэ доклад сщIынущ, къызэрызэджэр «ЕпщыкIубланэщ». ПщэдеймыщкIэ къэдгъэзэжынущ. ЗыгуэркIэ дыгувэ хъуми, бэрэжьейм нэхъ фIэмыкIыу мыбдеж дыщыIэнущ. Уэри кIуэ, Осянинэ, зыгъэхьэзыр. Махуэ псом гъуэгу дытетынущ.
ЛIЫЖЬЫМ. КъыщIэкIахэщ. КъыщIэкIа щхьэкIэ... е гъуэгу махуэрэ, и ныкъуэм лъэпэд пIащIабзэхэр ящыгъщ, иныкъуэхэм я лъакъуэешэкIыр пщэдэлъ цIыкIу хуэдэ къешэкIауэ аращ.
ВАСКОВ. Щыфхыт фи шырыкъухэр!..
(Зыщахри, лъакъуэешэкIхэр я лъакъуэм кърашэкIыу щIадзэ. Васков мыарэзыуэ зэпеплъыхь).
ВАСКОВ (я пащхьэм къыщикIухьурэ). ЗекIуэм щынэхъыщхьэр сыт? ЗекIуэм щынэхъыщхьэр - лъакъуэрщ. Абы вакъэр зэрылъыгъырщ зэлъытар и зекIуэкIэ хъунур! КъывгурыIуа?
ТХУМИ. ГурыIуэгъуэщ, ныбжьэгъу старшина.
ВАСКОВ. ГурыIуэгъуэмэ, IэбэгъуищкIэ шырыкъур лъыфтIэгъауэ щытын хуейщ. Зэ! ТIэу! Сэлэт Четвертак, умыпIащIэ! Щэ!.. Зевгъэсащ, зылъыфтIагъэ!
ОСЯНИНЭ. (Псом япэ) Сыхьэзырщ, ныбжьэгъу старшина!
ВАСКОВ. АдэкIэ фыкъэдаIуэ. Бийм фыщымышынэ. Езыхэр къытщошынэ ахэр, аращ ди щIыбагъ къыдэтурэ къыщIэкIуэр. Ауэ гъунэгъуу зыбгъэдэвмыгъэхьэ, бийхэр цIыхухъу Iэчлъэчхэщ, IэщэкIэ фIыуэ зэщIэузэдахэщ. ЗыгуэркIэ гъунэгъу фхуэхъумэ, зывущэхуи нэхъыфIщ. ФыкъыщIэпхъуэ хъунукъым: щIэпхъуэжа сэлэтым тебгъапсэу уеуэн нэхъ гухэхъуэ сыт щыIэ! ТIурытIу фIэкIа фызэгъусэнукъым. Зыр зым иужьу докIуэ, зыкъыкIэрывмыгъэху, фымыуэршэр. Гъуэгу дрихьэлIэмэ, сыт фщIэн хуейр?
КОМЕЛЬКОВЭ. ДощIэ ари. Зыр - ижьырабгъумкIэ, адрейр сэмэгурабгъумкIэ увын хуейщ.
ВАСКОВ. ГъэпщкIуауэ. ФызэрызэкIэлъыкIуэнур мыпхуэдэущ: щIыпIэр къаплъыхьу япэ итынущ сержант нэхъыщIэ Осянинэмрэ иджыри зы сэлэтрэ. Метри I00 хуэдизкIэ абыхэм яужь итынур гупым и нэхъыщхьэращ - сэрэ зэдзэкIакIуэмрэ. МетрищэкIэ тпэIэщIэу иужьрей сэлэтитIыр нэкIуэнущ. Фызэбгъурыту фрикIуэнукъым, фызэрылъагъумэ, аркъудейщ. Ди бийхэм щыщ къэфлъагъумэ е фызыщIэупщIэн щыIэмэ... ХьэкIэкхъуэкIэм е къуалэбзухэм хуэдэу хэт кIиифрэ?
(Пщащэхэр мэдыхьэшх).
Сэ си фIэщу сыщIоупщIэ! Мэзым ущIэту уи макъкIэ укIий хъунукъым: нэмыцэхэми тхьэкIумэ ятетщ.
ГУРВИЧ (темыгушхуэу). Сэ шыдым хуэдэу сокIииф: и-а! и-а!
ВАСКОВ (губжьауэ). Шыд щызекIуэкъым мыбы. ФыкъэдаIуэ, бабыщым и макъ вгъэIуу зевгъасэт. (Ярегъэлъагъу)
(Хъыджэбзхэр дыхьэшхащ, езы ВАСКОВРИ къыпогуфIыкI).
Апхуэдэущ бабыщыхъум бабыщ анэр къызэрыриджэжыр. Феплъыт, фхуэщIыну пIэрэ?
(Хъыджэбзхэм макъ къагъэIу).
ЛIЫЖЬЫМ. Бабыщыхъум хуэдэу кIийт пщащэхэр. Псом хуэдэу Комельковэ Женя егугъупэрт...
ВАСКОВ. Эээх, дахащэщ хъыджэбзыр, дахащэ, си щхьэр игъэунэзэнкIэ зыхуэIуа щыIэкъым.
ЛIЫЖЬЫМ. Пэжщ, псом нэхъыфIу бабыщым хуэдэу джэр Осянинэрат.
ВАСКОВ. Иджыри зы яхэтт нэхъыфIу къехъулIэу, Лизэу пIэрэт.
ЛIЫЖЬЫМ. Iэпкълъэпкъ зэкIужу, зыIэщIэлъу, нэхъ иныр и плIэрами и шхужьрами къыпхуэмыщIэу... Iэзэу зыпищIыжыфт бабыщыхъум и макъым. КIэщIу жыпIэмэ, апхуэдэхэр сытым дежи къыпхуэсэбэпынущ, ухуеймэ, щIэщIи гъавэ.
ВАСКОВ. (Хъыджэбзхэм захуегъазэ) Къэвгъанэт. Мыдэ фыкъаплъэ. Иджы дэ Вопь гуэлыр здэщыIэмкIэ дыкIуэнущ. Нэмыцэхэр гъущI гъуэгумкIэ кIуэмэ, гуэлым блэмыкIынкIэ Iэмал иIэкъым. Абыхэм гъуэгу нэхъ кIэщIыр яцIыхукъыми, дэ япэ дынэсынущ а щIыпIэм. Верст тIощI хуэдиз зэпытчын хуейщ, шэджагъуэхэм дынэсыну хузогъэфащэ. Уеблэмэ зыдгъэхьэзырынуи зэман диIэнущ. Абыхэм и хъуреягъыр къакIухьыху верст щэныкъуэкIэ къекIуэкIынущ. Псори гурыIуэгъуэ, сэлэтхэ?
ЧЕТВЕРТАК (мэщатэ). ГурыIуэгъуэщ…
ВАСКОВ. Iуэхур зэфIэкIыху си къуэдзэу щытынур сержант нэхъыщIэ Осянинэрщ. Иджыри зэ фигу къызогъэкIыж дгъэIуну макъым къикIыр: тIэу къэкIиймэ - бийр къэслъэгъуащ; щэ къэкIиймэ - псори си деж фыкъакIуэ!
Хъыджэбзхэр зэщIэдыхьэшхащ.
ЛIЫЖЬЫМ. Ар сыхуейуэ жысIэу арат: тIэу къэкIиймэ, щэ къэкIиймэ... Хъыджэбзхэр згъэдыхьэшхын щхьэкIэт щIыжысIэри, згъэдыхьэшхыу къэзгъэжанын папщIэ...
ВАСКОВ. Япэ итынухэр фынежьэ! Гъуэгу дытохьэ.
(ВАСКОВРЭ ГУРВИЧРЭ къохьэ).
ВАСКОВ КъэувыIэт! (ГУРВИЧ къэхъуар къыгурымыIуэу къоувыIэ). (ЙотIысэх.) ЛъакъуапIэр плъагъурэ? Уей иныфI дыдэм: плIыщIрэ еплIанэ вакъэщ, нэхъ цIыкIукъым... Ар зи лъакъуапIэр метритI хъу хъунщ... Апхуэдэ иныжь фэ фыпэщIэхуэмэ... IэщэкIэ фызэщIэузэдами... хъунукъым ар... Мис иджыри зы! Аращ, мыбыхэм гуэлым къыпакIухьынущ... (Игу хэхъуэу). Къедгъэжыхьынкъэ а нэмыцэжьхэм! Ауэ сытми къедгъэжыхьын, верст 40 мыбдеж щылъ лейуэ пкIуну?
ЛIЫЖЬЫМ. Ееее, а Гурвичи! Шыбз ныкъуэлIэм хуэдэу ещIэкъуауэу кIуэрт, фоч лъэдакъэр илъэфу. Сеплъщ-сеплъри, сфIэгуэныхь хъуат. ЦIыхухъу щызэпэубыда мы зэманым унагъуэ ихьэнуи къыхуихуэнукъым жысIэри...
ВАСКОВ. Уи адэ-анэр псэу хьэмэрэ узеиншэ?
ГУРВИЧ. Сызеиншэ?.. Сызеиншэу къыщIэкIынущ. (ПогуфIыкI).
(Экраным къредзэ я унагъуэ видеохэм ящыщ: Гурвич Соня и сабиигъуэм и адэм и гъусэу пщIантIэм дэту).
ВАСКОВ. ПщIэ си гугъэкъым?
ГУРВИЧ. Мыпхуэдэ лъэхъэнэм абы шэч къытезымыхьэ щыIэ, ныбжьэгъу старшина?
ВАСКОВ. Захуагъэщ...
ГУРВИЧ (и плIэ гъурыр игъэсысри, пщIэхэлъ фочыр зригъэзэхуэжащ). Минск щопсэу си адэ-анэр. Абы Iуэхур щымыщIагъуэу зыхэсхащ...
ВАСКОВ. Адрейхэм нэхърэ щынэхъ Iей хъункъым…
ГУРВИЧ. Абы лагерь гуэрхэр щыIэу зыхэсхащ, цIыхухэр щагъэлажьэу…
ВАСКОВ. Я хъыбар пщIэуэ ара?
ГУРВИЧ. Хьэуэ, сыт жыпIэр?.. Сэ Москва сыщеджэрт, сессием зыхуэзгъэхьэзыру, мыр къэхъуащ…
ВАСКОВ. Ара?.. (ДзыхьмыщIу хуеплъэкIащ) Журт лъэпкъым къыхэкIа уи адэ-анэр?
ГУРВИЧ. Дауи, аращ.
ВАСКОВ. «Дауи аращ», - жыпIа… (Губжьауэ пэпщащ) Ар апхуэдэу къызэрыгуэкIыу щытамэ, сыноупщIрэт...
(Щымщ).
ГУРВИЧ (хощэтыкIри). ЩIэпхъуэжыну хунэсауэ пIэрэ…
Сценэм гъущI кIапсэ банэкIэ къэIулIыхьа зэпэплIимэ кърагъэувэ. Гъэру яубыдахэр здэщыIэ лагерь щыгъынкIэ хуэпауэ тIу итщ:
ГУРВИЧ СОНЯ и АДЭМРЭ И АНЭМРЭ, абыхэм мывэ къутахуэхэмкIэ блын дращIей.
ГУРВИЧ СОНЯ И АДЭМ. Дауэ ущыт, Сонечкэ, ди хъыджэбз дыщэ!
ГУРВИЧ СОНЯ И АНЭМ. Сонечкэ!
ГУРВИЧ СОНЯ И АДЭМ. Хуэму, зышыIэ!.. Сэ си фIэщ мэхъу фронтым дыпэIэщIэми, гъущI кIапсэкIэ дыкъаухъуреихьами, ди письмор уи деж зэрынэсынур.
ГУРВИЧ СОНЯ И АНЭМ. Ауэ уи жэуапыр дэ къытIэрыхьэжыну мыгъуэкъым…
ГУРВИЧ СОНЯ И АДЭМ. Дэ куэдрэ дагъэпсэунукъым. Ди иужьрей махуэхэр зэрыкIуар пщIэну дыхуейщ.
ГУРВИЧ СОНЯ И АНЭМ. А хъыбарыр пIэрыдгъэхьауэ тщIэмэ, ди гур псэхунут.
ГУРВИЧ СОНЯ И АДЭМ. I94I гъэм июным и 28-м, зауэм и ебланэ махуэм Гитлер и дзэр Минск къыдыхьащ.
ГУРВИЧ СОНЯ И АНЭМ. Шынагъуэ дыдэт а махуэр.
ГУРВИЧ СОНЯ И АДЭМ. Ауэ цIыхур зэхэзехуэн хъуауэ жысIэфынукъым.
ГУРВИЧ СОНЯ И АНЭМ. Пэжщ. Сэри жысIэркъым апхуэдэу!
ГУРВИЧ СОНЯ И АДЭМ. Ди къалэм къыщыхъур цIыхухэм занщIэу къагурыIуакъым. Дэнэ щащIэнт абы къэхъуну псор!
ГУРВИЧ СОНЯ И АНЭМ. Сэ занщIэу сыгужьеят. Япэу си гур здэжар уи дежщ. Зэ закъуэ услъагъужу, уи натIэм ба хуэсщIарэт, уи нэхэм сыщIэплъэжарэт.
ГУРВИЧ СОНЯ И АДЭМ. ИтIанэ дызэгупсысыжри, дыщыгуфIыкIащ уэ щIыпIэ шынагъуэншэ узэрыщыIэм.
ГУРВИЧ СОНЯ И АНЭМ. НтIэ-нтIэ! Пщэдджыжьыпэращ жейм сыщыхилъэфар. Сыкъыщыушам, си гур хьэлъэ гуэрым иIыгът. Сэ зыхэсщIащ хамэщI сызэрыщыIэр.
ГУРВИЧ СОНЯ И АДЭМ. А пщэдджыжьым, Совет властым и лъэхъэнэ лъандэрэ зэхэзмыхауэ, сызэрыжуртыр къызахъуэнащ. Нэмыцэхэр машинэшхуэм ису щыблэжым: «Juden kaputt!», - жаIэурэ кIийрт.
ГУРВИЧ СОНЯ И АНЭМ. Ди гъунэгъухэми къыдахъуэнащ ар. ПщIантIэр къэзыпхъэнкIым и фызыр ди щхьэгъубжэ лъабжьэм щIэту жиIэу зэхэсхащ: "Тхьэм и шыкуркIэ, журтхэм я кIэухыр къэсащ". Щхьэ апхуэдэу жиIэрэт абы, Соломон? И къуэм и щхьэгъусэр журтт абы, я деж кIуэрти и къуэрылъхухэр зригъэлъагъурт. Абы я гугъуи къысхуищIащ Iэджэрэ.
ГУРВИЧ СОНЯ И АДЭМ. Ди гъунэгъу Аленушкэ пцIыхужрэ? Илъэсих хъууэ хъыджэбз цIыкIуи иIэу. Ар тIэкIурэ къыткIэлъыплъащ.
ГУРВИЧ СОНЯ И АНЭМ. Пэжщ, итIанэ ди бжэм къытеуIуэри: "Пщыхьэщхьэ хъуху фи хьэпшыпхэр зэщIэфкъуэ, сэ мы фэтэрым сыкъоIэпхъуэ", къыджиIат.
ГУРВИЧ СОНЯ И АДЭМ. «Хъунщ, абы щыгъуэм дэ ууейм дыIэпхъуэнщ».
ГУРВИЧ СОНЯ И АНЭМ. "Хьэуэ, фэ пщэфIапIэм къыпыт къуэдзэщым фыщIэсынуращ!"- жиIащ.
ГУРВИЧ СОНЯ И АДЭМ. Дауэ мыхъуми, щхьэщIэIупIэ гуэр хуит къытхуищIат.
ГУРВИЧ СОНЯ И АНЭМ. Ауэ сэ здакъым, е щхьэгъубжэ хэлътэкъым, е хьэку щIэттэкъым. Ди псыр паупщIати, псыхьэ сыкIуауэ...
ГУРВИЧ СОНЯ И АДЭМ. Сэри лэжьапIэм сыщыIэт, сылажьэт а махуэм...
ГУРВИЧ СОНЯ И АНЭМ. Къыщызгъэзэжам ди бжэ IункIыбзэр хакъутыхьри...
ГУРВИЧ СОНЯ И АДЭМ. Ди щыгъынхэри ягъэIэпхъуат.
ГУРВИЧ СОНЯ И АНЭМ. ИтIанэ жеIэ: "Диваныр си деж къыщIэзнащ, фи пэшыжь цIыкIум щIэхуэнукъым".
ГУРВИЧ СОНЯ И АДЭМ. Дауэ мыхъуми псэупIэ гуэр къыдитакъэ?!
ГУРВИЧ СОНЯ И АНЭМ. Дауэ мыхъуми къыдитащ псэупIэ гуэр!
ГУРВИЧ СОНЯ И АДЭМ. ИтIанэ, Сонечкэ, сэрэ нэгъуэщI зы журт дохутыррэ дыкъыIуагъэкIащ лэжьапIэм. Иужьрейуэ къэзлэжьа мазэ хьэкъым сыщыщIэупщIэм отделенэм и унафэщIым къызжиIащ: "Сталин къыврет Совет властым къыщывлэжьар. Москва фытхэ".
ГУРВИЧ СОНЯ И АНЭМ. Сэ къызгурыIуар зыщ - журтхэр Урысейм ишын хуейуэ жызыIэхэм нэмыцэхэм я пащхьэ зыщагъэпудыж. Ахэр къызэрыгуэкI цIыхут, зэгъунэгъуу дыпсэуат, зэхущытыкIэфIхэр ди зэхуаку дэлъу...
ГУРВИЧ СОНЯ И АДЭМ. Зэныбжьэгъугъэ!
ГУРВИЧ СОНЯ И АНЭМ. Соломон, зыкъэщIэж, сыт хуэдэ ныбжьэгъугъэ!
ГУРВИЧ СОНЯ И АДЭМ. Абы иужь кIэщIу къэIуащ журтхэр зэрырашым и хъыбар.
ГУРВИЧ СОНЯ И АНЭМ. Дауэ къыпщыхъурэ?! ПсынщIэу ди гъунэгъухэм я деж сежэкIри, селъэIуащ зауэр иухрэ уэ укъекIуэлIэжмэ, ди хъыбар къыпхуаIуэтэну. Сыкъагъэгугъащ, Сонечкэ!
ГУРВИЧ СОНЯ И АДЭМ. Ди хьэ цIыкIум, Тобик, и гуапагъэр сигу къинащ, иужьрей пщыхьэщхьэм абы зыкIэ зыкъыскIэрикухьырти... кхъыIэ, укъэкIуэжмэ, IэфIу гъашхэ, журт лIыжьым и гуапэ зэрищIам щхьэкIэ.
ГУРВИЧ СОНЯ И АНЭМ. ПсынщIэ дыдэу нэмыцэ унафэ къыдэкIащ журтхэр гъуэгум щызекIуэну хуимыту.
ГУРВИЧ СОНЯ И АДЭМ. Ди бгъэгум дамыгъэ гъуэжь хэлъын хуейт, хьэмэмхэм, амбулаторэхэм дыкIуэну, транспорткIэ дызекIуэну, кино деплъыну дыхуиттэкъым...
ГУРВИЧ СОНЯ И АНЭМ. Апхуэдэуи тхъуцIынэ, джэдыкIэ, мамкъут, щIакхъуэ, лы, хадэхэкI, кIэртIофыр хэмыту, къэтщэхуну хуитыныгъэ диIэкъым.
ГУРВИЧ СОНЯ И АДЭМ. Иджыпсту дыздрагъэтIысхьа щIыпIэр къалэ бгынэжащ, дэ духуэжын хуейуэ аращ.
ГУРВИЧ СОНЯ И АНЭМ. Къалэр гъущI кIапсэкIэ къэухъуреихьауэ щытынущ, абы дэкIыр занщIэу яукIынущ.
ГУРВИЧ СОНЯ И АДЭМ. Сыту гъащIэ гугъу къэдгъащIэр, си хъыджэбз цIыкIу, пасэрей геттом дыдэсу. ДыкъыщыдэкIым илъэс 20-кIэ сыщылэжьа къалэм сыкърикIуэрт. СыкъимыцIыхуу зы унэгуащэ дэстэкъым абы...
ГУРВИЧ СОНЯ И АНЭМ. Зы хьэ дэттэкъым жыIэ…
ГУРВИЧ СОНЯ И АДЭМ. ГъущI кIапсэхэмкIэ къегъэбыдэкIа щIыпIэм сыкъыщихутам сызэгупсысар пщIэрэ, Сонечкэ?
ГУРВИЧ СОНЯ И АНЭМ. Сыгужьеин си гугъащ…
ГУРВИЧ СОНЯ И АДЭМ. АрщхьэкIэ, мы былымыIуэм сыкъэса нэужь...
ГУРВИЧ СОНЯ И АНЭМ. Ди псэр тыншыжащ…
ГУРВИЧ СОНЯ И АДЭМ. Уимыгугъэ унэIутыпсэ тIуту. Хьэуэ.
ГУРВИЧ СОНЯ И АНЭМ. Хьэуэ-хьэуэ.
ГУРВИЧ СОНЯ И АДЭМ. Дэ дыкъызыхэхуар дэ тхуэдэ цIыху гупщ, зыри нэбгъузкIэ къыдэплъкъым, ди нэм къыщIэплъэн шынэркъым. Псоми зыщ ди натIэ хъунур.
ГУРВИЧ СОНЯ И АНЭМ. Мы гъэрыпIэм ис псоми мыхъур ттетщ, фашистхэм къыттрагъэувауэ. Псоми зэратетра хъунщ апхуэдизу гум щIыхэмыхьэр! ИтIанэ хуитыныгъэ зимыIэ былым гуэру зыкъэзбжыжыркъым....
ГУРВИЧ СОНЯ И АДЭМ. Хьэуэ, ди Iуэхур нэхъыфIщ, псори дылIэжынущ...
ГУРВИЧ СОНЯ И АНЭМ. Аращ, си хъыджэбз цIыкIу!
ГУРВИЧ СОНЯ И АДЭМ. Сэ иужьрейуэ мыр бжесIэжыну сыхуейт. Сэ зэи журту зыкъэслъытэжакъым. СызэрыцIыкIурэ урысхэм я гъусэу сыкъэхъуащ…
ГУРВИЧ СОНЯ И АНЭМ. Сэри Пушкин, Некрасов сымэ фIыуэ слъагъурт.
ГУРВИЧ СОНЯ И АДЭМ. Сонечкэ, си ныбжьыр илъэс I2-м иту си адэм Америкэ Ипщэм дыIэпхъуэну щыжиIам, здатэкъым: "Урысейм сикIыу зыщIыпIи сыкIуэнукъым, зыстхьэлэжым нэхъыфIщ абы нэхърэ», - жысIэри.
ГУРВИЧ СОНЯ И АНЭМ. Мы махуэхэм хуабжьу си гур ящIоуз журт лъэпкъым. Анэ лъагъуныгъэщ абы хузиIэр. Япэм сыщытакъым апхуэдэу. Иджы зыхэсщIэ гурыщIэр уэ сызэрыпхущытым ещхьщ, си хъыджэбз.
ГУРВИЧ СОНЯ И АДЭМ. Пэш цIыкIухэм цIыху пщIырыпщI щопсэу: зи нэм имылъагъуж лIыжьи, быдзышэ ефэ сабии, цIыхубз уэндэгъуи. Сэ цIыхум и нэм сыщIэплъэурэ къасщIэу арат узыфэр - глаукомэ, катарактэ. Иджы апхуэдэу сыщIэплъэжыфкъым цIыхухэм я нэм, абы щIэслъагъуэр я псэм щыщIэрщ, я псэ къабзэрщ. Сонечкэ! Хьэзаб зытелъ псэ нэщхъейщ ахэр, залымыгъэр къызытегуплIа псэщ! ИтIани хахуэщ ахэр, Соня!
ГУРВИЧ СОНЯ И АНЭМ. Соломон, куэдщ ар...
ГУРВИЧ СОНЯ И АДЭМ. Сэ бжесIэну сызыхуейращ. Тыншкъым мы тхыгъэр бухыну, мыр ди иужьрей зэпсэлъэныгъэщ. Мыр недхьэхьа нэужь, дэ дыщыIэжынукъым, уэ къэпщIэнукъым ди кIуэдыкIэ хъуар. Иджы иужь дыдэу сэлам зэтхыжу аращ.
ГУРВИЧ СОНЯ И АНЭМ. Сыт бжесIэжын игъащIэ псокIэ дызэрызэхуэмызэжынур сщIэуэ сэлам щосхыжкIэ?! Мы махуэхэми си гъащIэ псоми гурыфIыгъуэу хэтар уэзыращ. Жэщ къэс си нэгу къыщIыхьэжырт уи сабий щыгъынхэр, япэ тхылъ цIыкIухэр, япэу школым узэрыкIуар. Псори, псори, дунейм укъыщытехьа япэ махуэм щегъэжьауэ, иужьрейуэ къытхуэбутIыпща тхыгъэм нэс гукIэ щIэспщытыкIыжащ.
ГУРВИЧ СОНЯ И АДЭМ. НасыпыфIэ дыдэ Тхьэм уищI фIыуэ плъагъухэмрэ укъэзыухъуреихьхэмрэ урагъусэу!
ГУРВИЧ СОНЯ И АНЭМ. Уи анэм нэхърэ иджыпсту нэхъ уи гъунэгъухэм урагъусэу. Сэ къысхуэгъэгъу.
ГУРВИЧ СОНЯ И АДЭМ. ЩIыбымкIэ цIыхубзхэм я гъы макърэ полицэм и кIий макърэ къыщоIу, сэ мы тхыгъэр зэрысIыгъым щхьэкIэ нэгъуэщI дунейм сыхэту къысщохъу, мо хьэзабкIэ гъэнщIар лъэныкъуэкIэ къэнауэ.
ГУРВИЧ СОНЯ И АНЭМ. СыткIэ сухыну мы тхыгъэр? Дэнэ къисхыну къару?
ГУРВИЧ СОНЯ И АДЭМ. Зы псалъэ щыIэкъым сэ уэ пхузиIэ лъагъуныгъэр къризгъэлъагъуэфыну.
ГУРВИЧ СОНЯ И АНЭМ. Ба хузощI уи нэхэм, уи натIэм, уи щхьэцым.
ГУРВИЧ СОНЯ И АДЭМ. Зэи зыщомыгъэгъупщэ, махуэфIи махуаи дэ ди лъагъуныгъэр пщIыгъунущ.
ГУРВИЧ СОНЯ И АНЭМ. Псэу, псэу, псэу…
ГУРВИЧ СОНЯ И АДЭМ. ИгъащIэкIэ псэу...
(Постаментыр йокIыж).
ЛIЫЖЬЫМ. Унагъуэшхуэт ахэр икIи зэрыIыгът: сабии, анэшхуи, благъи, Iыхьлыи щызэхэст, зы цIыху фIэкI щымыжей гъуэлъыпIэ яIэтэкъым, тIурытI-щырыщу илъхэт. Ауэ зыри къэнакъым. Зауэм псори хэкIуэдащ.
ГУРВИЧ. Къелаи яхэтагъэнщ…
ЛIЫЖЬЫМ. ( «Не одна во поле дороженька…» уэрэдыр къыхадзащ) Ееехь, мы зауэм и хьэлъэр зыхуэхьын щыIэу пIэрэ? ЩIапIэщIэкIуадэу щIэзгъэкIуэтэнт мы зауэр.
ВАСКОВ. А майорри и гъусэу!
ГУРВИЧ. Ыыы?
ВАСКОВ. Зыри…
ЛIЫЖЬЫМ. А пщащэхэр а щIыпIэм езыгъэша майорри гъусэ яхуэсщIынт а зауэм ихьахэм. IэджэкIэ нэхъ тыншыжыну хъунт си псэр, ауэ ди дзэлыфэр хуэттIын хуей мэхъу.
ВАСКОВ (къогуфIэри). ИIэт, сэлэт Гурвич, бабыщыхъум хуэдэу щэ къаджэт!
ГУРВИЧ. Сыт щхьэкIэ?
ВАСКОВ. Дзэ къулыкъум дызэрыхуэхьэзырыр дгъэунэхунщ. ИIэт! Пщыгъупщэжа зэрывэзгъэлъэгъуар?
ГУРВИЧ (къыпыгуфIыкIри). Хьэуэ сщыгъупщэжакъым!
(Маджэ).
ОСЯНИНЭ (гужьеяуэ къолъадэ). Сыт къэхъуар?
ВАСКОВ Зыгуэр къэхъуауэ щытамэ, мелыIычхэр къыщыфIущIэнт адрей дунейм. (ЖэмыщIэм хуэдэу къызэхуос хуэмурэ). Фезэша?
КОМЕЛЬКОВЭ (тегушхуауэ). Арат иджы къэмынэжар!
ВАСКОВ. Къэхъунущ апхуэди. Дакъикъэ пщыкIутху хуэдизкIэ зывгъэпсэху хъунущ.
Пщащэхэр къыхэдыхьэшхыкIащ.
ВАСКОВ (и нэщхъыр зэхэлъу). Фымытхъэ! Унафэщ ар, уставым итщ апхуэдэу. ИкIи фызэбгрымыж.. (джыдэ къыдихри IукIащ)
Джыдэ макъ къоIу.
КОМЕЛЬКОВЭ. Мис жыг лъэдакъэ щэщэжа! Пщащэхэ… Уэ сыт зыщIэбущэхуар?
ОСЯНИНЭ. Хъунщ, Женя, къэгъанэ… Армэщ мыр.
КОМЕЛЬКОВЭ. Васковра армэр?.. Завхозуращ ар, армэкъым! Псалъэ тIощI нэхъыбэ ищIэкъым, ари уставым щыщуращ!
БРИЧКИНЭ (епIэщIэкIыу). Набдзэгубдзаплъэ Iейщ ар!.. ИкIи гулъытэшхуэ хэлъщ!
ГУРВИЧ. Ар мыIуэхут тхьэ… Iуэхур шэдым дызэрынэсращ.
ЧЕТВЕРТАК. Дыхэмыхьэм дитхьэлэн. Сэ мамэ…
ОСЯНИНЭ. Къэгъанэ, Галкэ…
ЧЕТВЕРТАК (мэщатэри). Сыхыхьэнукъым дауэ мыхъуми!..
БРИЧКИНЭ. Ухыхьэн хуей хъумэ-щэ?
КОМЕЛЬКОВЭ. Къэбгъуэтаи щхьэусыгъуэ!.. Мор езыр хуейуэ хыхьэнурагъэнщ, нэмыцэхэр къылъэмыIэсын щхьэкIэ!..
БРИЧКИНЭ. Аракъым зэрыщы...
ВАСКОВ къигъэзэжащ къурагъих иIыгъыу.
ВАСКОВ. (Пэмыплъауэ къыIухьэжри, къигъэщтащ пщащэхэр) Иджы нэхъ набдзэгубдзаплъэу дыщытын хуейщ: шэдым дыхэкIынущ. Сэ япэ сищынущ, фэ гупу си ужь фыниувэ! Шэдым и хъуреягъыр псыпцIэ ущIэзылъафэщ - фи анэм и цIэ къудейр жыфIэну фыхунэсынукъым! Абы папщIэ, къурагъ зэрыз къывощтэри, фи лъакъуэр тевгъэувэн ипэ къурагъымкIэ фыхэуэурэ фыныкIуэцIрокI. УпщIэ фиIэ? ИIэт, хэт нэхъ къарууфIэр?
БРИЧКИНЭ (дзыхь имыщIыщэу). Сытым щхьэкIэ?
ВАСКОВ. Сэлэт Бричкинэм зэдзэкIакIуэм и къэлътмакъыр иIыгъынущ.
ГУРВИЧ. Сыт щхьэкIэ?..
ВАСКОВ (къэгубжьащ). Зи сытым щIэупщIэркъым!.. Комельковэ!
КОМЕЛЬКОВЭ. Сэращ.
ВАСКОВ. Красноармеец Четвертак и хъуржыныр къеIых.
КОМЕЛЬКОВЭ. Къэхь мыдэ, Четвертачок, уи фочри къызэт…
ВАСКОВ. Псалъэмакъыр! ЖысIар вгъэзащIэ!.. Щхьэж и Iэщэр езым иIыгъыжщ... Иджыри зэ вжызоIэ, си ужь фит зэпытщ! ЛъакъуапIэм лъакъуапIэр иувэу жыхуиIэм хуэдэу фынрокIуэ, къурагъымкIэ фыхэуа нэужь, фытеувэу.
КОМЕЛЬКОВЭ. УпщIэ сиIэщ.
ВАСКОВ (мыарэзыуэ). Сыт узыхуейр, сэлэт Комельковэ?
КОМЕЛЬКОВЭ. Сыт къурагъыр зищIысыр? Къуаргъ нэхъей?
ВАСКОВ. Тхьэшхуэу ди щхьэщыгу ит! Мис а пIэщIэлъращ?
КОМЕЛЬКОВЭ. Мы бжэгъужьри…
ВАСКОВ. Мис аращ къурагъ хъужыр. ГурыIуэгъуэ?
КОМЕЛЬКОВЭ. Иджы къызгурыIуащ. Псалъэгъэнахуэ.
ВАСКОВ. Сыт псалъэгъэнахуэ зи Iуэху зепхуэр?
КОМЕЛЬКОВЭ. Псалъалъэщ зи гугъу сщIыр, ныбжьэгъу старшина.
ОСЯНИНЭ. Евгения, увыIэж!
ВАСКОВ. Иджы дызытехьэну гъуэгур щынагъуэщ, фи гушыIэхэр къэвгъанэ. Сэ псом япэ ситщ, адэкIэ – Гурвич, Бричкинэ, Комельковэ, Четвертак. Сержант нэхъыщIэ Осянинэр иужь дыдэ итщ. Аращ, фынежьэ, сэлэтхэ!
ЧЕТВЕРТАК. Куууэ пIэрэ мыбдеж?
ВАСКОВ. А уи инагъым тепщIыхьмэ, псы пэгунри куущ. Языныкъуэ щIыпIэхэм деж моуэ... мыбдежым... Фэ фибгым къэсынущ. Фочхэм фахуэсакъ.
(Васковым иужьым иту пщащэхэр къызэрырикIуэр болъагъу).
ЧЕТВЕРТАК (къокIий). Ныбжьэгъу старшина!
ВАСКОВ (къэувыIэри, зэплъэкIащ). ФыкъэмыувыIэ! Фыщымыт! ФыщIилъэфэнущ!
ЧЕТВЕРТАК. Ныбжьэгъу старшина, си шырыкъу лъэныкъуэр сщичащ!
ОСЯНИНЭ. Сэ усIыгъынщ, къэлъыхъуэ! (ИкIуэтыжыну иужь йохьэ.)
ВАСКОВ (ар елъагъури, мэкIий). Дэнэ? КъэувыIэ!..
КОМЕЛЬКОВЭ. СыдэIэпыкъунурат…
ВАСКОВ (мэкIий). Уи пIэ ит зо!.. Бгъэзэж хъунукъым!..
ЛIЫЖЬЫМ. Тобэ ярэби, шынэ ягу къихьэу мыгужьеямэ арат! Абдеж ущыгужьеймэ – зэфIэкIащ, ущIилъэфэнущ…
ВАСКОВ. Хуэму, хуэму! ЩIы гъущэр жыжьэжкъым. Абдеж зыщыдгъэпсэхунщ. Къэбгъуэтыжа уи вакъэ лъэныкъуэр?
ЧЕТВЕРТАК. Хьэуэ!.. Си лъакъуэхэр хелъафэ, ныбжьэгъу старшина!
ВАСКОВ. Укъэлъэбэкъуэн хуейуэ аращ! Мыбдежым псыпцIэщ куэдрэ дыщыт хъунукъым...
ЧЕТВЕРТАК. Си шырыкъу лъэныкъуэр-щэ?
ВАСКОВ. Уа, ар къыпхуэгъуэтыжыну иджы? Къежьэ!.. Си ужь къиувэ!.. ЗыкъыскIэромыгъэху, зыкъыскIэромыгъэху!..
КОМЕЛЬКОВЭ. Уа, Лизаветэ, кхъухьыжь хуэдэ укIуэцIрокIри…
БРИЧКИНЭ. Сэ сесэжащ.
ВАСКОВ. Иджыпсту нэхъ тынш хъунущ…
ГУРВИЧ (бауэбапщэу). Псыдыуэ хэс мыбы.
ВАСКОВ. Зыри хэскъым. Псэ зыпыт лъэпкъ ущрихьэлIэнукъым мыбдеж.
ГУРВИЧ. АтIэ шэдыр щхьэ бауэрэ?
ВАСКОВ. Газ къыхэкIыу аращ мыбы, фымышынэ! Зэхэзехуэн тщIащ. ЛIыжьхэм жаIэ, мыпхуэдэ щIыпIэхэм Iэмал имыIэу емынэ гуэр щыпсэууэ. Ауэ шыпсэ къудейщ ар... Мис гъущапIэми дыкъэсащ... Мыбдежым тIэкIу зыщыдгъэпсэхунщ. ЛIо, сэлэтхэ, фи псэр пыхуа?
БРИЧКИНЭ (и щхьэр ещIри). Тхьэ пыхуам.
ВАСКОВ. НтIэ, хуиту фыбауэ тIэкIу. АдэкIэ гъуэгур нэхъ тыншынущ: пхъэхуей гъуа дынэсамэ, зэфIэкIат.
ОСЯНИНЭ. ТIэкIу зыттхьэщIарэт.
ВАСКОВ. Модрей лъэныкъуэмкIэ псыр щыкъабзэщ, псы Iуфэр пшахъуэ зэфэзэщщ. Фыхуеймэ, зывгъэпскI. Ауэ занщIэу демыжьэжу хъунукъыми, гъуэгум зыщывгъэгъущыжыну аращ.
ЧЕТВЕРТАК (щэхуу хощэтыкI). Сэ шырыкъуншэу дауэ сыхъуну?
ВАСКОВ. Зыгуэр къыпхуэдгупсысынщ иужькIэ. ЗэкIэ зыхуэгъэшэч.
ЧЕТВЕРТАК. Зыхуэзгъэшэчынщ.
КОМЕЛЬКОВЭ (губжьауэ). Ущхьэемыгугъущ уэ, Галкэ! Уи лъакъуэр къыщыхэпчыжым лъэхъуамбэхэр щIэбгъэшамэ, пщичынутэкъым ар.
ЧЕТВЕРТАК. ЩIэзгъэшащ, сщичащ армыхъумэ.
ГУРВИЧ. ЩIыIэщ, пщащэхэ.
КОМЕЛЬКОВЭ. Сэ псыф сыхъуащ…
ОСЯНИНЭ. Сэ сыгъущэ уи гугъэрэ? Сылъэпэрапэри, сыхэтIысхьащ псыфым!..
Мэдыхьэшх.
ВАСКОВ. Ягъэ кIынукъым, гъущыжынущ ар... ЩIыIэ къыфхыхьэу сымаджэ фымыхъуамэ арат, псыр мылым хуэдэщ... ИIэт, къурагъхэр къэфщтэжыт, сэлэтхэ! Си ужь фыкъиувэ, нетIэ дызэрызэкIэлъыкIуэу щытам хуэдэу. ЗывгъэпскI-зывгъэгъущыжу фыIусынщ модрей псы Iуфэм. МащIэ дыдэщ къэнэжар, къару тIэкIу къызэкъуэфхыжи....
КОМЕЛЬКОВЭ. Ооо! ЗыгъэпскIыпIэ дэгъуэщ мыбдеж!
ВАСКОВ. Къэвгъанэт! ФеувэкI!.. Пшахъуэм дыкъэсащ! Дакъикъэ плIыщI фызот зыфтхьэщIу фи щхьэр зыхуей хуэвгъэзэну. Сэ фыкъаджэмэ, зэхэсхын хуэдэу мыбдежхэм сыщысынщ. Сержант нэхъыщIэ Осянинэ, уэращ псомкIи жэуап зыхьыр.
ВАСКОВ. (ЧЕТВЕРТАК чуни бгъэдехьэ) Хъунукъэ мыр?
ЧЕТВЕРТАК. ФIы дыдэщ. Упсэу, ныбжьэгъу старшина.
ВАСКОВ. ИIэт иджы сэлэтхэ, фынежьэт! Иджыри зы сыхьэтрэ ныкъуэрэ хуэдизкIэ дыкIуэнущ. ДыздэкIуэну щIыпIэри зыхуей хуэдгъэзэн хуейщ, «хьэщIэхэр» къызэредгъэблэгъэным хуэдэу. ИIэ, псынщIэу!
КОМЕЛЬКОВЭ. Сыту мамырыщэ! ПщIыхьэпIэ хуэдэщ!
ВАСКОВ. Синюхинэ и сэмэгурабгъумкIэ хьэсэм щыщIедзэри, модрей лъэныкъуэмкIэ гуэлым нос, Легонтовэщ зэреджэр мы щIыпIэм. Щихъ гуэр щыпсэуауэ жаIэж мыбдеж, Легонт цIэ лейуэ зэрихьэу. ЩIыпIэ Iэуэлъауэншэ къилъыхъуэт.
ГУРВИЧ. Iэуэлъауэ щыIэми си Iуэхущ Тхьэ мыбдеж…
ВАСКОВ. Нэмыцэхэм зы гъуэгущ яIэр: хьэсэм хэту гуэлитIым я зэхуаку дэкIынуращ... Дэ иджыпсту уставым зэритым хуэдэу хэкIыпIитI дубзыхунущ: дыкъыщыувыIэну щIыпIэмрэ иджыри нэгъуэщI зырэ. Нэмыцэхэм сыхьэтиплI хуэдэ дапэплъэну къыщIэкIынущ... Фэ фыкIуэу ерыскъы пщтыр тIэкIу вгъэхьэзыр хъунущ.
БРИЧКИНЭ. Сэ сыпщафIэ хъуну?
ВАСКОВ. Хъунущ. Гурвичрэ Четвертакрэ къыбдэIэпыкъунущ. КъызжиIакъым жывмыIэж Iугъуэ къызэрыслъагъуу, фыпщэфIар зэрыщыту мафIэм пэрыскIутэнущ. ГурыIуэгъуэ жысIар?
БРИЧКИНЭ (щэху дыдэу). ГурыIуэгъуэщ.
ВАСКОВ. Хьэуэ! ГурыIуэгъуэкъым, сэлэт! ГурыIуэгъуэ щыхъунур джыдэр сIыпхрэ, уи унафэм щIэтхэм щыщ пхъэ къутакIуэ бгъакIуэмэщ. Жыжьэ мыкIуэу итырыгъу къраудыну яжеIэ, ар нэхъыфIщ, Iугъуэ ищIыркъым, мафIэ фIэкIа.
ГУРВИЧ бжэмышхымкIэ макъ иригъэщIу щIедзэ къыщрилъхьэкIэ.
ВАСКОВ (мыарэзыуэ). Апхуэдизу макъ йомыгъэщI, ныбжьэгъу зэдзэкIакIуэ. Уи Iыхьэм щыщ къысхуомыгъэкIуатэу, зауэлI хуэдэу шхэ.
ГУРВИЧ (погуфIыкIри). Сошхэ-сошхэ.
ВАСКОВ. Солъагъу! Гъатхэ къуанщIэ хуэдэ угъуащ.
ГУРВИЧ. Сэ аращ си лы щIыкIэр.
ВАСКОВ. Мес, Бричкини, дэ дэщхьу, аращ и лы щIыкIэр, зыIэщIэлъщ. Узэплъын иIэщ. Упсэу, дыбгъэтхъэжащ. Фыкъэув! ФыкъедаIуэ унафэм! IэщэкIэ зэщIэузэда ди бийхэр Вопь гуэлым къыхуокIуэ, щэхуу Кировскэ гъущI гъуэгум нэсу Сталин и цIэр зезыхьэ Беломор-Балтикэ кIэнауэм я лъэр нахусыну. Сэлэтих хъу ди отрядым унафэу иIэщ Синюхинэ хьэсэр тхъумэн, бийхэр гъэр къэтщIын хуейуэ. Сэ зэрытесщIыхьымкIэ, нэмыцэхэм сыхьэтитху-хыкIэ япэ дыкъищащ. Сэ бийм позицэ нэхъыщхьэм сыщыпэплъэнущ, семыуэу зыкъезгъэтынущ. КъытпэщIэувэ хъужыкъуэмэ, зыр укIауэ адрейр псэууэ къэщтэн хуейуэ аращ. Адрей позицэм деж хьэпшыпхэр ихъумэну Четвертак къыдогъанэ. Сэ хуит фызмыщIауэ зэхэуэн щIэвдзэкъым. Си къуэдзэу щытынущ сержант нэхъыщIэ Осянинэщ, ар уIэгъэ хъумэ, Гурвич зрихъуэкIынущ. УпщIэ фиIэ?
ЧЕТВЕРТАК (и жагъуэ хъуауэ). Сэ хьэпшып хъумэу щхьэ сыкъэбгъэна?
ВАСКОВ. УпщIэ купщIэншэщ, ныбжьэгъу. Унафэ сщIащ, къэнэжар вгъэзэщIэн хуейуэ аращ.
ОСЯНИНЭ. Галкэ, уэ укъару лейщ.
КОМЕЛЬКОВЭ. УпщIэ диIэкъым, псори гурыIуэгъуэщ.
ВАСКОВ. ГурыIуэгъуэмэ, щхьэж и позицэр зэвгъэгъуэт. ЗывгъэпщкIуи, дзыгъуэм хуэдэу фыщыс. Зы цIыхум зигъэхъейркъым. Япэу нэмыцэхэм епсэлъэнур сэращ.
ГУРВИЧ (щIэнакIэу). НэмыцэбзэкIи?
ВАСКОВ (губжьауэ). УрысыбзэкIэ! КъагурымыIуэмэ уэ яхузэбдзэкIынущ. ГурыIуэгъуэ жысIар?.. Зауэми апхуэдэу укъыщыхэпIэнкIыкIыну пIэрэ уэ? Нэмыцэхэм жыжьэу уахэуэныр нэхъыфIщ. Армыхъумэ, кIакхъур щIэфчыну фыхунэс щIыкIэ, кхъузанэм хуэдэу фаугъуэнынущ. Абы къыхэкIкIэ, фыщылъынуращ сэ унафэ сщIыху. ФымыгъэзащIэрэ, цIыхубзщ жысIэу сынывэплъынкъым... (И Iэр ещIри). Аращ. Абдеж щыдухащ дерсыр.
КIыфI мэхъу.
ЛIЫЖЬЫМ. Уставым зэритым хуэдэу, дэтхэнэми и тIысыпIэр субзыхуат. Сэ нэрыплъэр къасщтэри, сыздынэплъысыр щIэсщыкIащ, си нэм нэпс къекIуэху. Нэрыплъэр згъэтIылъщ, си нэр зэтеспIэри, зы гупсэхугъуэ гуэрым сыхэхуащ, хьэкум сытелъ хуэдэт... Си анэр си нэгу къыщIыхьащ, цIыкIуу, жану. И Iэ псыгъуэхэр солъагъу, лэжьыгъэм пхъашэ ищIа и Iэпхъуамбэ кIыхьхэр и гъусэу. ИтIанэ и нэкIур си нэгу къыщIоувэ, лэдэхыр тезрэ и нэпсыр къежэхыу. Сэ къызгурыIуащ абы иджыри къыздэсым си къуэ Игорь зэригъеир, езыр къуаншэу зыкъыщыхъужу.
ОСЯНИНЭР ВАСКОВ бгъэдохьэ.
ОСЯНИНЭ (и лъакъуэм йоIусэри). Федот Евграфыч…
ВАСКОВ (и нэр къызэтрехри). Нэмыцэхэр?
ОСЯНИНЭ (щтауэ). ДаIэ?
ВАСКОВ. Зэ... Къысщыхъуауэ аращ.
ОСЯНИНЭ. ТIэкIу щхьэукъуэ, Федот Евграфыч. Шинелыр къыпхуэсхьынщ.
ВАСКОВ. Сыт а жыпIэр, Осянинэ? Жей къыстеуауэ арат. Тутын сефэн хуейщ. Уэ моуэ зэ зыплъыхь.
ВАСКОВ утыку кIэрахъуэм тоувэ. Комельковэм бгъэдохьэ.
Пщащэм и щхьэцыр ежь. КъиутIыпщащи, и щIыбыр щIегъанэ…
(Еплъщ, еплъри.) Бла хьэмэрэ?
КОМЕЛЬКОВЭ. Хьэуэ, сысейщ. Щхьэбацэ сыхъужауэ.
ВАСКОВ. Ягъэ кIакъым.
КОМЕЛЬКОВЭ. Уимыгугъэ, Бричкинэ Лизэ къыскIэлъоплъ, набдзэгубдзаплъэ дыдэщ.
ВАСКОВ. Хъунщ, хъунщ, зэгъэзэхуэж…
ПогуфIыкI
ВАСКОВ и нэщхъхэр къызэхеукIэри, тутын Iугъуэр дригъэхуейуэ йофэ.
КОМЕЛЬКОВЭ (зэкъуэхуауэ) Ныбжьэгъу старшина, уэ щхьэгъусэ уиIэ?
ВАСКОВ. СиIэщ, сэлэт Комельковэ.
КОМЕЛЬКОВЭ. Дэнэ здэщыIэр?
ВАСКОВ. ЗдэщыIэр гурыIуэгъуэкъэ - унэм щIэсщ.
КОМЕЛЬКОВЭ. Сабий фиIэ?
ВАСКОВ (ину мэбауэри). ДиIащ зы щIалэ цIыкIу. ЛIащ. Зауэм и пэкIэ.
КОМЕЛЬКОВЭ. ЛIауэ ара? (И щхьэцыр и щIыбагъымкIэ иридзэкIри, и нэхэм щIэплъащ. НэгъуэщI зыри жиIакъым.)
ВАСКОВ (хощэтыкI). Аращ, къыхуегъэлакъым и анэм… (ЖиIэри щIегъуэжащ. АпхуэдизкIэ щIегъуэжати, къыщылъэтри, и гимнастеркэр зригъэзэхуэжащ). Дауэ ухъурэ, Осянинэ?
ОСЯНИНЭ. Зыри сIэщIэлъэгъуакъым, ныбжьэгъу старшина.
ВАСКОВ. КIэлъыплъ иджыри. (IуокI.)
Утыкур мэкIэрахъуэ. Гурвич бгъэдохьэ. Ар мывэм къуэсу тхылъ еджэрт.
ГУРВИЧ. ЛIэщIыгъуэ дэгум дыхалъхуауэ,
Тхуэхъуар гъуэгуанэ дымыщIэж.
Урысей пхъашэм дипсыхьауэ,
Имыхуу дигу, тпщIэхэлъщ зы пэж.
Иджыри псэр зылыпщI илъэсхэ!
Е щхьэхь фыхъуат, е фIым фыпэплъэрт!
Зауае пщтырым пхыкI илъэсхэр
Лъы уэр лъэужькIэ гъащIэм хоплъэ.
ВАСКОВ (Iуохьэри). Хэт укъызыхуеджэр?
ГУРВИЧ укIытауэ и тхылъыр егъэпщкIу, къэтэджыну хуейщ.
(И Iэр ещIри) Щыс, щыс. Хэт жызоIэ укъызыхуеджэр?
ГУРВИЧ. Зыми. Си щхьэ сыкъыхуоджэж.
ВАСКОВ. АтIэ щхьэ макъкIэ укъеджэрэ?
ГУРВИЧ. Усэщи.
ВАСКОВ. А-а… (Тхылъыр къещтэри, напэкIуэцIхэр зрегъэдзэкI.) Уи нэр игъэузынущ мыбы.
ГУРВИЧ. Нэхущ, ныбжьэгъу старшина.
ВАСКОВ. Иджыпсту жысIэкъым, зэман дэкIмэ. ИтIани, мы мывэм утемыс, иджыпсту упщIыIужынурэ хуабэ къыпхишу щIидзэнущ, къомыщIэххэу. Шинелыр кIэщIэдз.
ГУРВИЧ. Хъунщ, ныбжьэгъу старшина.
ВАСКОВ. Ауэ макъкIэ укъемыджэ. ПщыхьэщхьэхуегъэзэкI хъуа нэужь, хьэуар хьэлъэщ, мыбы пшэплъхэр щыдаущыншэщи, верститхукIэ ппэжыжьэхэми, узэхахынущ. Зыпплъыхьыну зыщумыгъэгъупщэ, сэлэт Гурвич. (IуокIыж.)
Утыкур мэкIэрахъуэ. ВАСКОВ Бричкинэ Лизэ и щIыбагъым къыдоувэ.
Ар тыншу щысщ, шинелым тесу Iэгъуэблагъэр къызэхеплъыхь.
ЛIЫЖЬЫМ. Пщэдджыжь къэс Бричкинэ Лизэ мэлхэмрэ кхъуэ шырымрэ игъашхэрт. ПIэм хэлъ анэ сымаджэм зригъэтхьэщIырти, игъашхэрт, пщафIэрт, унэр зэщIикъуэрт, гъунэгъу тыкуэным жэрти, щIакхъуэ къихьырт. Апхуэдэурэ махуэхэр кIуэрт... Илъэс пщыкIуплI зэрыхъурэ зыхуигъэсат а бзылъхугъэ къалэн псоми.
ВАСКОВ. Бричкинэ, дэнэ узыщыщыр?
БРИЧКИНЭ. Брянщинэм, ныбжьэгъу старшина.
ВАСКОВ. Колхозым ущылэжьа?
БРИЧКИНЭ. Сыщылэжьащ. Ауэ нэхъыбэу си адэм сыдэIэпыкъуу арат. Ар мэзылIт, гъунапкъэм дыщыпсэурт.
ВАСКОВ. Арагъэнщ бабыщыхъум фIыуэ зыщIыпыпщIыжыр.
БРИЧКИНЭ дыхьэшхащ.
ВАСКОВ. Зыри къэплъэгъуакъэ?
БРИЧКИНЭ. Щэхущ зэкIэ.
ВАСКОВ. Псоми быдэу кIэлъыплъ, Бричкинэ. Къуацэчыцэр хъейми, бзухэр зэхэзехуэн хъуми, уэ мэзым ущапIащ, къыбгуроIуэ псори.
БРИЧКИНЭ. КъызгуроIуэ.
ВАСКОВ. Аращ сэри жысIэр…
ВАСКОВ (и макъыр ехъуэжри). «Лиза, Лиза, Лизавета, что ж не шлешь ты мне привета, что ж ты дроле не поешь, аль твой дроля не пригож?»... Ди щIыпIэхэм щыжаIэ уэрэд цIыкIут ар.
БРИЧКИНЭ. Ди деж мырат щыжаIэр (Щэхуу къыщIедзэ.) «А я иду, иду – трава колых-колых, ребята хитрые, а мы»…
ВАСКОВ. ИужькIэ жытIэнщ уэрэд, Лизаветэ, дызэгъусэу. Мы дзэм къалэн къытщищIар дгъэзащIэмэ, жытIэнщ уэрэд.
БРИЧКИНЭ (МэгуфIэ). Пэж дыдэуи.
ВАСКОВ. ЩыжысIакIэ пэжщ. (Нащхьэ хуищIщ, и пыIэр щхьэриудри, IукIыжащ)
БРИЧКИНЭ (КIэлъокIий). Зыщумыгъэгъупщэ, ныбжьэгъу старшина! Псалъэ къызэптащ!..
Бричкинэ Лизэ и адэмрэ ар зыщIэс пщыIэмрэ утыку къохутэ.
ЛIЫЖЬЫМ. Бричкинэ Лизэ къигъэщIа илъэс пщыкIубгъуми пщэдерей махуэм фIыкIэ щыгугъ зэпыту къэпсэуащ. Пщэдджыжь къэс насыпым и IэфIыр псэкIэ зыхищIэну хьэзыру къэушырти, и анэм и псчэ кIыхьыр зэрызэхихыу, нахуапIэм къыщыхутэжырт. Аргуэрыжьти, и хъуэпсапIэр зэрыщытауэ къэнэжырт. Хьэуэ, фIэкIуэдыртэкъым а хъуэпсапIэр икIи хыфIидзэжыртэкъым, атIэ пщэдерей махуэм игъэкIуатэу арат. Илъэситху енкIэ пщэдджыжь къэс и адэр къызэрыIущIэ псалъэхэр арат...
БРИЧКИНЭ ЛИЗЭ И АДЭ. ЛIэнущ уи анэр.
ЛIЫЖЬЫМ. Лизэ щIэкIырти, мэлхэм, алащэжьым, кхъуэ шырым я шхын яритт. И анэм зригъэтхьэщIырт, ихуапэрт, бжэмышхкIэ игъашхэрт. Шэджагъуашхэр ипщэфIырт, унэр зэлъыIуихырт, щIакхъуэхьэ кIуэрт. И ныбжьэгъу пщащэ цIыкIухэм школыр къызэраухрэ куэд щIат: иныкъуэхэр еджэну къалэшхуэхэм кIуат, хэти унагъуэ ихьат, Лизэ пщафIэрт, игъашхэрт, зэщIикъуэжырт. Аргуэрыжьти, къэкIуэну махуэм пэплъэрт. Ауэ абы и фIэщ хъурт гъащIэ дахэ зэрыщыIэр, езыми апхуэдэ зэгуэр къызэрыхуихуэнур, пщэдерей махуэр къызэрысым ещхьу, ари зэгуэр къызэрысынур. Лизэ пэплъэрт и насыпым, емызэшу пэплъэрт.
БРИЧКИНЭ ЛИЗЭ И АДЭ. Ди деж пIалъэкIэ щыпсэуну хуейщ мы щIалэр. ДиIэ дэ уэ ущыпсэун? Ди фызыжьыр малIэри телъщ.
ЩАКIУЭ. Мэкъуэщрами содэ сэ?
БРИЧКИНЭ. ЩIыIэщ иджыри…
ЩАКIУЭ. Зы джэдыгужь къызэти...
БРИЧКИНЭ ЛИЗЭ И АДЭ. Уей, уэттынмэ! ИIэт, Лизэ, жэи къыхущIэхыт, щIыIэм идыкъащ ди хьэщIэр, къэгъэхуэбэжын хуейщ.
ЛIЫЖЬЫМ. Адэмрэ хьэщIэмрэ куэдрэ щIэсащ пщэфIапIэм аркъэ ефэу. Лизэ гуэным жэрти, къэбыстэ къахуихьырт, джэдыкIэ яхуигъажьэрт. Нэхъыбэу псалъэр и адэрат. Кумбыгъэр игъэщIейуэрэ аркъэр ирикIыхырт, къэбыстэр IэпхъуамбэкIэ къищтэурэ жьэдилъхьэрт, итхьэлэным хуэдэу псалъэрт:
БРИЧКИНЭ ЛИЗЭ И АДЭ. Зэ умыпIащIэ, умыпIащIэ, щIалэфI. ГъащIэр езыр мэзым хуэдэщ, щыпыбупщIыни щыбгъэкъэбзэни къэхъунущ, пэжкъэ? Зэ умыпIащIэ! Абы щIэтщ итырыгъуи, жыг лъабжьэ сымаджи, фэнши. Пэжкъэ?
ЩАКIУЭ. Гъэкъэбзэн хуейуэ аращ, мыхъунур занщIэу къиудурэ.
БРИЧКИНЭ ЛИЗЭ И АДЭ. Зэ умыпIащIэ. Зи гугъу тщIыр мэзмэ, дэ дымэзылIщи, къыдгуроIуэ. Ар гъащIэрамэ-щэ? Псэ Iутмэ, къижыхьмэ, псалъэм папщIэ?
ЩАКIУЭ. Дыгъужьу къызыщыдгъэхъунщ.
БРИЧКИНЭ ЛИЗЭ И АДЭ. Сыт щIэдыгъужьыр? Дыгъужьыр зэран къыпхуэхъурэ уэ? СыткIэ къызэрыпхуэхъур?
ЩАКIУЭ. Дзэ Iутщи зэранщ...
БРИЧКИНЭ ЛИЗЭ И АДЭ. Ар къуаншэ дыгъужьу къызэралъхуам щхьэкIэ? Къуаншэ? Хьэуэ, щIалэфI, дэращ ар къуаншэ зыщIар. Дэращ, езым демыупщIыххэу! Уи напэм къезэгърэ ар?
ЩАКIУЭ. Петрович, пщIэрэ, дыгъужьымрэ напэмрэ зэхуумыгъадэ, кхъыIэ.
БРИЧКИНЭ ЛИЗЭ И АДЭ. Зэхуумыгъадэ жыпIа?.. АтIэ дыгъужьымрэ тхьэкIумэкIыхьымрэ зэхуэдэ? Умыдыхьэшх зэ, зэ увыIэ, щIалэфI! Хъунщ, дыгъужьыр цIыхум и бийуэ лъытэн хуейуэ унафэ щыIэщ. Хъунщ, а унафэм ипкъ иткIэ, Урысейм дыгъужьу итыр зэтедукIащ. Псори! Зы къэмынэу! Сыт къэхъунур?
ЩАКIУЭ. Сыт къэхъунур жыпIа? Мэзым щIэс джэдкъазхэмрэ псэущхьэхэмрэ нэхъыбэ хъунущ...
БРИЧКИНЭ ЛИЗЭ И АДЭ (IэштIымкIэ теуIуащ). МащIэщ!.. МащIэщ, къыбгурыIуэрэ? Къажыхьын хуейщ абыхэм. ХьэкIэкхъуэкIэр узыншэн щхьэкIэ къижыхьын хуейщ, щIалэфI. Къажыхьын щхьэкIэ зыгъэшынэн хуейщ, яшхынкIэ гузавэу! Мис аращ. Пэжщ, дауи, гъащIэр зы плъыфэ зэфэзэщу бухуэ хъунущ. Ауэ сыт щхьэкIэ? ИтIанэ гупсэхугъуэ уихуэну ущыхьэт? ИтIанэ тхьэкIумэкIыхьхэр щхьэхынэ, пIащэ хъунущ, дыгъужь ямылъагъужмэ, лэжьэн щагъэтынущ. ИтIанэ сыт тщIэнур, дыгъужь къредгъэшу щIэддзэнущ, е хамэ къэрал къыщытщэхунущ, мыдрей хьэкIэкхъуэкIэхэр иридгъэшынэн папщIэ!
ЩАКIУЭ. Иван Петрович? Уэ зи мылъку зытрахахэм уащымыщу пIэрэ?
БРИЧКИНЭ ЛИЗЭ И АДЭ. Сэ сыт къыстепхыну сиIар? Мы си IэштIымитIымрэ щхьэгъусэрэ пхъурэщ сэ сиIэр. Зыри къахэхъуэнукъым апхуэдэ IуэхукIэ си яужь къихьэхэм.
ЩАКIУЭ. Абыхэми?..
БРИЧКИНЭ ЛИЗЭ И АДЭ. Дэ!.. Сэ сыдыгъужькъым, щIалэфI, сытхьэкIумэкIыхьщ. СыкIуэнщи, сыгъуэлъыжынщ. Уэ хъыджэбзым уигъэлъагъунщ ущыжеинур.
Лизэ щэхуу къуэгъэнапIэм къуэст. ЩакIуэр къалэдэст, щIалэт, и дзэхэр хужьыбзэу къыIущырт. Пщащэр абы щыукIытапэрт. Лизэ и нэхэр тедияуэ щIалэр зэпиплъыхьырт, къыщыхуеплъэкIкIэ, езыр лъэныкъуэкIэ плъэрт, къепсэлъэн щIидзэрэ упщIэ къритмэ, мыщхьэпэ гуэр жэуапу иритыжынкIэ тегузэвыхьырт.
ЩАКIУЭ. Сакъкъым мы уи адэр.
БРИЧКИНЭ. Партизан плъыжьхэм ящыщщ ар.
ЩАКIУЭ. Уей, ар дощIэм. ИIэ-тIэ, Лизэ, сыгъэлъагъу си щхьэегъэзыпIэр.
Мэкъуэщым.
(ЩIыунэм хуэдэу кIыфIщ. Лизэ бжэ щIыхьэпIэм къыщыувыIащ, хьэщIэм иIыгъ джэдыгумрэ щхьэнтэмрэ къыIихащ).
БРИЧКИНЭ. Зэ мыбдеж щыт. (Мэкъур IэкIэ зригъэзахуэри, щхьэнтэр игъэтIылъащ) Мэкъуэщым тутын ущефэну ауи уи гум къыумыгъэкI.
ЩАКIУЭ. СощIэ. НэхулъэфI укъикI.
ЛIЫЖЬЫМ. ЩIыхьэри, гъуэлъыжащ. Лизэ унэм щIэлъэдэжащ хьэкъущыкъухэр итхьэщIыну. Ахэр итхьэщIыжыху, зэрищI хабзэм хуэмыдэу, хуэм дыдэу илъэщIыжурэ, пэплъэрт. Пэплъэрт щхьэгъубжэм зыгуэр къытеуIуэну. Ауэ аргуэру зыри къытеуIуакъым. Лизэ уэздыгъэр игъэункIыфIыжри, щIыхьэжащ, и анэм и псчэ макъымрэ адэ ефам и пырхъ макъымрэ щIэжеикIыну.
Пщэдджыжь къэс хьэщIэр дэкIырти, хэкIуэтауэт къызэригъэзэжыр, ешарэ къэмэжэлIауэ. Лизэ ар игъашхэрт, епIэщIэкIыу, ауэ мыныбаблэу зэрышхэм еплъырт икIи игу ирихьырт. Зэрышхэу щIалэр мэкъуэщым кIуэжырт, Лизэ кIэлъыплъу.
БРИЧКИНЭ. Сыт щакIуэм зыри къыщIыумыхыр?
ЩАКIУЭ. КъыспэщIэхуэркъым.
БРИЧКИНЭ. Нэхъ гъур ухъуащ, зызогъэпсэху жыпIэурэ. Зыгъэпсэхуа хъужрэ ар?
ЩАКIУЭ. ЗыгъэпсэхупIэфI дыдэщ, Лизэ! Си жагъуэ зэрыхъущи, иухащ си пIалъэр, пщэдей сожьэж.
БРИЧКИНЭ. Пщэдеи?..
ЩАКIУЭ. НтIэ, пщэдджыжьым. Ауэ щыхъукIи зы псэущхьэ къэзукIакъым. Дыхьэшхэнщ, пэжкъэ?
БРИЧКИНЭ. Дыхьэшхэнщ.
Лизэ бжэр Iуихри, щIемыгъуэж щIыкIэ, мэкъуэщым щIэпщхьащ.
ЩАКIУЭ. Хэт ар?..
БРИЧКИНЭ. Сэращ. ПIэр пхузэзгъэзэхуэнщ...
ЩАКIУЭ. Хьэуэ. КIуэи зыгъэпсэху.
Узэшрэ?
БРИЧКИНЭ. Созэш.
ЩАКIУЭ. Узэшми, мыпхуэдэ делагъэ умыщIэ. КIуэи гъуэлъыж. Сэ сешащ, пщэдджыжь жьыуэ сежьэжын хуейщ.
Лизэ къыщIэпщыжащ, и лъэгуажьэр игъэузыжауэ, бжэр зэрыхъукIэ, иридзылIэри къыIукIыжащ.
Пщэдджыжьым абы зыхихащ и адэм шыр зэрызэщIищIэр, хьэщIэм анэм сэлам зэрырихыжыр, куэбжэм ирагъэщI макъыр. Езым жей нэпцI зищIауэ хэлът, ауэ и нэ зэтепIахэм нэпсыр къыщIэжырт.
БРИЧКИНЭ ЛИЗЭ И АДЭ. Еплъыт, фошыгъу килограммищ къыпхузигъэхьащ ди хьэщIэм. Илъэс мэхъу фошыгъу зэрыдмылъагъурэ. "Уеджэн хуейщ, Лизэ, армыхъумэ, мэзым ущIэкIуэдэнущ. Августым накIуэ си деж: техникумым ущIэзгъэтIысхьэнщ, общежитием ущыпсэунщ". Аращ итыр, нэгъуэщI зы псалъэ гуапи иткъым. И адресыр тетщ.
БРИЧКИНЭ (ВАСКОВЫМ зыхуегъазэ) Еплъыт, ныбжьэгъу старшина! Псалъэ птащ!..
Утыкур мэкIэрахъуэ. ВАСКОВ къокIуэ. ЧЕТВЕРТАК и Iэр и жыпым илъу зиудыгъуауэ хьэпшыпхэм хэсщ. И шинель пщампIэр къыдэгъэублэрэкIеяуэ.
ВАСКОВ. Сыту Iейуэ зыбудыгъуа, сэлэт?
ЧЕТВЕРТАК. ЩIыIэщ…
ВАСКОВ и Iэр хуишияти, къиIуидзыжащ, делагъэкIэ къыхуейуэ къыщыхъури.
ВАСКОВ. Умыгужьей, зиунагъуэрэ! Уи натIэм сегъэIусэ!.. (И натIэм йоIусэ.) МафIэс хуэдэщ, упщтырщ! КъапщIэрэ? (Спирт къызэкъуихри, кумбыгъэм хурикIащ) Мыпхуэдэу уефэн хьэмэрэ псыкIэ пхузэхэсщIэн?
ЧЕТВЕРТАК. Сыт ар зищIысыр?
ВАСКОВ. Хущхъуэ. Спирт!
ЧЕТВЕРТАК (и Iэр ищIурэ IуокIуэт). Ооо, хьэуэ, хьэуэ!..
ВАСКОВ. Уефэну унафэ сощI!.. (Егупсысри, псыкIэ зэхищIащ.) Ефи, псы тефыхьыж.
ЧЕТВЕРТАК. Хьэуэ, сефэфынукъым!..
ВАСКОВ. Ефэ, псалъэмакъыр къэгъани!..
ЧЕТВЕРТАК. Щхьэ къыспэбубыда? Сэ си анэр медицинэм и лэжьакIуэщ...
ВАСКОВ. Мамэ щыIэкъым мыбдеж. Зауэщ щыIэр, нэмыцэщ щыIэр, сэращ щыIэр, старшина Васков. Анэ зиIэр зауэм къелахэращ. КъыбгурыIуэрэ жысIэр?
И нэпсыр къыщIэлъэлъу ефащ пщащэр. Псчэн щIидзати, Васков и щIыбым хутеуIуащ. IукIуэтщ, и нэпсхэр зэпилъэщIыхьри, къыпыгуфIыкIащ.
ЧЕТВЕРТАК. Си щхьэр ежьащ, мэуназэ...
ВАСКОВ. Ежьамэ, пщэдей улъэщIыхьэжынщ. (И шинелыр трепIэ.) Зыгъэпсэху, сэлэт.
ЧЕТВЕРТАК. Уэ дауэ ухъуну шинель пщымыгъыу?
ВАСКОВ. Сэ сыузыншэщ, умыгузавэ. Пщэдей хъуху зыгъэхъуж. СынолъэIу: зыгъэхъуж.
IуокIыж. Утыкур мэкIэрахъуэ. ОСЯНИНЭР къохьэ.
ОСЯНИНЭ. ТIэкIурэ ужеямэ арат, ныбжьэгъу старшина. Пщэдджыжьыпэм укъэзгъэушынт.
ВАСКОВ. Дэнэ къикIын жей! ИгъащIэ псокIэ сагъэжеину хъунщ нэмыцэхэр тIэщIэкIмэ. Ахэр нэгъуэщI гъуэгукIэ кIуами хэт зыщIэр? Пэжкъэ? Iэджэ зэхащIыхьыфынущ, дэ мыбдеж...
ОСЯНИНЭ. Иджыпсту жей хъунщ ахэр?
ВАСКОВ. Жейуи?
ОСЯНИНЭ. НтIэ. Ахэри цIыхукъэ? Уэ езым жыпIащ Синюхинэ хьэсэм фIэкIа гъущI гъуэгум ухуэзышэн мыбдеж щымыIэу.
ВАСКОВ. Зэ умыпIащIэ, Осянинэ, умыпIащIэ! Гъуэгу мащIэкъым ар щIыпIэр щымыцIыхум деж, япэ къэс чыцэм щыщтэу... Пэжкъэ жысIэр?
ОСЯНИНЭ. Пэжщ, ныбжьэгъу старшина.
ВАСКОВ. Къапщтэмэ, щхьэхуитщ ахэр, зыщIыпIэ деж щетIысэхауэ загъэпсэхуми тщIэркъым. Жьым ириуда жыг гуэрхэм къуэсу. Дыгъэр къыкъуэкIыху жеинщи. Дыгъэр къыкъуэкIмэ...
ОСЯНИНЭ (гуфIэри сабийм хуэдэу хуеплъэкIащ). Уэри дыгъэр къыкъуэкIыху зыбгъэпсэхунти. Сэ укъэзгъэушынт.
ВАСКОВ. ЖеипIэ сиIэкъым сэ, ныбжьэгъу Осянинэ… Маргаритэ, хэт уи адэцIэр?
ОСЯНИНЭ. РитэкIэ къызэджэ, Федот Евграфыч.
ВАСКОВ. Тутын пыдгъэнэн, ныбжьэгъу Ритэ?
ОСЯНИНЭ. Сэ сефэркъым.
ВАСКОВ. Пэжщ, ахэри цIыхущ. Сегупсысатэкъым апхуэдэу. ФIыуэ къызжепIащ: зыдгъэпсэхун хуейщ. Уэри кIуэ, Ритэ. КIуэ.
ОСЯНИНЭ. Сэ си жеин къакIуэркъым.
ВАСКОВ. Ухуэмейми гъуэлъ, уи лъакъуэм зегъэукъуэдий. Апхуэдиз гъуэгуанэм емысар узынщ.
ОСЯНИНЭ (пыгуфIыкIащ). Сэ къэкIухьыныр си жагъуэкъым, Федор Евграфыч.
КIыфI мэхъу.
ЛIЫЖЬЫМ. Ритэ уардэунэжь хуэдэу зиIыгът: и отделением хэтыр комсомол хъыджэбзхэрат. НыбжьыщIэ дыдэт. Лъагъуныгъи, гурыфIыгъуи, нэщхъеягъуи ящIэтэкъым, зыдэгушыIа лейтенантхэм тепсэлъыхь мыхъумэ.
ВАСКОВ къигъэушащ.
ОСЯНИНЭ. Сыт ар?
ВАСКОВ. Щэхуу! Зыхэпхрэ?
ОСЯНИНЭ (къыщылъэтащ). Къуалэбзухэр зэрызохьэ… (щэхуу мэдыхьэшх). Къанжэхэр зэрыхьзэрий хъуащ, Ритэ. Абы къикIыр зыгуэр къакIуэу аращ, зыгуэрым игъэпIейтеящ. Ди хьэщIэхэращ ар, нэгъуэщIкъым. ИIэт, Осянинэ, къызыщIэIэтэт сэлэтхэр. ПсынщIэу! Ауэ щэхуу, щэхуу!..
ОСЯНИНЭ щIопхъуэ. ВАСКОВ и кIэрахъуэр зэпеплъыхь, шэхэр къегъэIэгъуэ.
Къанжэхэр нэхъ Iеижу зэрызехьэ хъуащ. ГУРВИЧ къыIухьащ.
ГУРВИЧ. Сэлам узох, ныбжьэгъу старшина.
ВАСКОВ. Сэлам. Четвертак дауэ щыт?
ГУРВИЧ. Мэжей. Къэдгъэушыну дыхуеякъым.
ВАСКОВ. ФIыуэ фщIащ. Жыжьэ уIумыкI. ИкIи укъэмыпIэтIауэ.
ГУРВИЧ. СыкъэпIэтIэуэнкъым.
Къанжэхэм я зэрыхьзэрийм нэхъ гъунэгъуу зэхэпх хъуащ. ВАСКОВ нэрыплъэр игъэтIылъыркъым.
ЛIЫЖЬЫМ. Дуней псор щым хъуащ, зы Iуэхугъуэм адрейр къыкIэлъокIуэ, щхьэусыгъуэхэр нэрылъагъу мэхъу, аргуэру нэгъуэщI зыгуэрхэр къохъу. Мы зи гугъу сщIыхэр цIыху къызэрыгуэкIым мамыр гъащIэм щызэхищIэркъым, ауэ зауэм ущыIутым деж узрихьэлIэ сыт хуэдэ лъэпощхьэпоми уи гупсысэр зыхуишэр укъелын-укъемылынырщ, псэууэ укъэнэнырщ дуней псор зи кIыхьагъ дакъикъэм узэгупсысыр.
ВАСКОВ (нэрылъэм здиплъэм щэхубзэу къеIущэщ). ФыкъакIуэ фэ, фыкъакIуэ…
Паузэ. Нэмыцэхэр къолъагъуэ.
ГУРВИЧ (жыжьэ плъэурэ мабжэ). Щы… тху… й… пщыкIутI… пщыкIуплI, пщыкIутху, пщыкIух… ПщыкIух, ныбжьэгъу старшина…
ЛIЫЖЬЫМ. Федот Евграфыч и гъащIэ псор унафэ игъэзащIэу ихьауэ аращ. Ар псынщIэу, фIэмыкIыу, жану игъэзащIэрт абы. НэгъуэщIу жыпIэмэ, къысхуащI унафэр мис апхуэдэу жыджэру гъэзэщIэнращ си гъащIэм купщIэ хуэхъуар. Си пщэрылъыр къызыхуэт щымыIэу зэрызэфIэсхыфым щхьэкIэ унафэщIхэм пщIэ къысхуащIырт, нэгъуэщIкIэ сэ ахэр къысщыгугъыртэкъым...
ГУРВИЧ (щэху дыдэу къытригъэзэжащ). ПщыкIух, ныбжьэгъу старшина…
ВАСКОВ (зыкъримыгъэзэкIыу). Солъагъу. Ежьэ иджы уэ, Гурвич. Осянинэм жеIэ сэлэтхэр я позицэхэм игъэувыну. ЗывгъэпщкIуурэ!.. ЗывгъэпщкIуурэ!.. КъэувыIэ, дэнэ уздэкIуэр? Бричкинэр си деж къэгъакIуэ. Укъэмытэджу пщы, ныбжьэгъу зэдзэкIакIуэ. Иджы къэткIухьынукъым, къэтпщыхьыну аращ.
ГУРВИЧ Iупщащ.
БРИЧКИНЭ (къыIупщхьащ). Ныбжьэгъу старшина… ныбжьэгъу старшина…
ВАСКОВ (и пщIэнтIэпсыр илъэщIщ, зыкъригъэзэкIри, нащхьэ къыхуищIащ). Тэмэму бауэ, Бричкинэ. НэхъыфIыххэщ ахэр пщыкIух зэрыхъур. КъыбгурыIуа?
БРИЧКИНЭ арэзы дэхъуу и щхьэр ищIри, хуэмеищэу къыпыгуфIыкIащ.
ДыкъызрикIуа гъуэгур тэмэму пщIэжрэ?
БРИЧКИНЭ. Ыхьы, ныбжьэгъу старшина.
ВАСКОВ. Еплъыт зэ: нэмыцэхэм я сэмэгурабгъумкIэ уэздыгъейхэр йокIуэкI. Абы ублэкIрэ, мэзыбгъум унэсмэ, гуэлыбгъум уIутурэ кIуэ…
БРИЧКИНЭ. Чыхухэр къыщидудам деж?
ВАСКОВ. НтIэ, губзыгъэ. Захуэу укIуэмэ, гъуэгум утекIынукъым!
БРИЧКИНЭ. СощIэ ар сэ, ныбжьэгъу.
ВАСКОВ. Зэ умыпIащIэт… Лизаветэ, зумылъэфыхь. Псом нэхъыщхьэр шэдращ, къыбгурыIуа? А зэпрыкIыпIэр зэвщ, сэмэгурабгъумкIэ е ижьырабгъумкIэ утебэкъукIмэ, ущIилъэфэнущ. Гъуазэ пщIынур пхъэхуейращ. Пхъэхуейм уфIэкIрэ, уэздыгъеитI ублэкIыжмэ - гъущапIэщ.
БРИЧКИНЭ. Ыхьы.
ВАСКОВ. Абдеж мащIэу зыщыгъэпсэху, занщIэу уемыжьэж. А гъущапIэм итырыгъу пхъэдакъэм хуэкIуэ. ЗанщIэу, ар абдеж фIыуэ щыболъагъу.
БРИЧКИНЭ. Ыхьы.
ВАСКОВ. Кирьяновэм Iуэхур зыIутыр и пащхьэ илъхьэ. Дэ апщIондэху нэмыцэхэм дапэщIэтынщ, ауэ куэдрэ дазэремызэуэфынур къыбгуроIуэ.
БРИЧКИНЭ. Ыхьы.
ВАСКОВ. Уи хъуржыни, Iэщи, псори къэгъанэ, IэпсынщIэлъэпсынщIэу уежьэмэ, нэхъыфIщ. Шэдым узэрынэсу абдеж къыщыдна къурагъхэм щыщ къэпщтэну зыщумыгъэгъупщэ.
БРИЧКИНЭ. Ыхьы. СыщIопхъуэ сэ.
ВАСКОВ. ЩIэпхъуэ, Лизаветэ!
БРИЧКИНЭ и Iэщэр, къэлътмакъыр егъэтIылъ, Васковым щIэх-щIэхыурэ хуоплъэкI.
Ауэ модрейр къызэплъэкIыркъым, нэрыплъэр иIыгъыу нэмыцэхэм якIэлъоплъ.
БРИЧКИНЭ (щот-щотри). СыщIопхъуэ сэ... сыщIопхъуэ… (Щэху дыдэу.) СыкIуащ сэ… (IуокI.)
ВАСКОВ (нэрыплъэм здилъэм щэху дыдэу ). ПщыкIух…
Уэздыгъэр мэункIыфI. Утыкур щхъуафэу къызэщIоблэ.
IэщэкIэ зэщIэузэда нэмыцэхэм щIыIутелъыр ятеубгъуауэ зыр зым иужь иту блокI.
ГУРВИЧ. Ныбжьэгъу старшина…
ЧЕТВЕРТАК. ПщыкIух хъууэ ар? ПщыкIух?
ОСЯНИНЭ. Сыт тщIэнур, ныбжьэгъу старшина?
ВАСКОВ ЩIагъуэкъым ди Iуэхур, пщащэхэ.
Мывэм тетIысхьэну щетIысэхым, ГУРВИЧ къигъэувыIэри, шинелыр кIэщIидзащ.
ВАСКОВ и щхьэр къыхуищIри, чысэр кърихауэ, тутын зыкIуэцIешыхь.
(Четвертак хуоплъэкIри) Уэ дауэ ущыт?
ЧЕТВЕРТАК (гуфIэ зещIри). Тэмэмщ… Хъарзынэу сыжеящ.
ВАСКОВ. КъызэрыщIэкIымкIэ, пщыкIух мэхъу. Фоч пщыкIухыр къару лъэщ дыдэщ. КъыппэщIэувэкIэ, къыпхуэгъэувыIэнукъым ар. КъомыгъэувыIэщи, ажалщ. Сыхьэтищ хуэдэкIэ къэсынущ ахэр мыбдеж.
ОСЯНИНЭМРЭ КОМЕЛЬКОВЭМРЭ зэплъыжащ, ГУРВИЧ и лъэгуажьэм толъэщIыхьри щысщ, ЧЕТВЕРТАК и нэр имыгъэупIэрапIэу лIым йоплъ.
Бричкинэр дыкъыздикIа щIыпIэм згъэкIуащ. Ди дэIэпыкъуэгъухэр жэщ мыхъуауэ къэсынукъым. Абы ипэ къихуэу зэхэуэн щIэддзэмэ, зытхуэIыгъынукъым. Автомат I6 зыIыгъхэм уакъелынукъым.
ОСЯНИНЭ (щэхуу). АтIэ гъунэгъубзэу зэрыблэкIым деплъынура?
ВАСКОВ. БлэдгъэкI хъунукъым ахэр мыбдеж. Хэдгъэзэрыхьу Легонтовэ гуэлым и хъуреягъымкIэ едгъэкIуэкIын хуейщ. Ауэ дауэ? ДызэхэуэкIэ, зытхуэхъумэнукъым. Фи еплъыкIэхэр къыжыфIэт иджы.
ВАСКОВ. Дауи, нэмыцэхэр зэуакIуэ къэкIуауэ аракъым мыбдеж. Я плъакIуэхэмкIэ зыкъаухъуреихьауэ щIыпIэ нэхъ пхыдза, IэуэлъауэншэмкIэ тыншу пхыкIыу аращ… Зыгуэрым къилъагъуу къапэмыувын щхьэкIэ, щэхуу кIуэцIрокI, я мурад нэхъыщхьэр зрагъэхъулIэн папщIэ... Аращи, закъедгъэлъагъуу, дэ дымылъагъу нэпцI зытщIын хуейуэ ара?.. Апхуэдэу хъумэ, нэгъуэщI гъуэгу къыхахынущ... Ар а сэ жыхуэсIэ Легонтовэ гуэлым и бгъурщ: зы жэщ-махуэ гъуэгу мэхъу... Ауэ хэт дэ нэмыцэхэм едгъэлъагъунур? Фэ хъыджэбзиплIымрэ сэрэ?.. ИтIанэ я тIасхъэщIэхыр къагъэкIуэнщи... Тху фIэкI дызэрымыхъур зригъэщIэнщ. Аращи, дыкъаухъуреихьынщи, зы фочыши хэмыту, сэ защIэкIэ ягъэкIуэдынщ ди отрядыр... (Щым мэхъу). Зы сыхьэткIэ нэгъуэщI хэкIыпIэ къэдмыгупсысмэ, аращ къэхъунур. Зывгъэхьэзыр. (Езым и кIэрахъуэри и сэри кърихри зэпиплъыхьащ.)
ОСЯНИНЭ (и ныбжьэгъухэм епсэлъылIа нэужь). Ныбжьэгъу старшина, жыг къизыудхэм ирихьэлIэмэ-щэ?
ВАСКОВ. Сыт хуэдэ жыг къизыуд? Зауэ йокIуэкI, мэзхэр нэщIщ…
КОМЕЛЬКОВЭ. Нэмыцэхэм а псор ящIэрэ?
ОСЯНИНЭ. Абыхэм дыкъалъагъунукъым. Дызэхахынуращ. Дапщэ дыхъуми дыкъащIэххэнукъым...
ВАСКОВ. Пэжщ! Жыг къизыудхэр мэзыращ зыщIэсыр. Гуп-гупу загуэшу лэжьэфынущ. Нэмыцэхэм къалъыхъуэнукъым ахэр - шынагъуэщ. Абыхэм зыкърагъэлъагъумэ, бзэгу яхьынкIэ шынэнущ... Аращ мэз къизыудхэм я бжыгъэр зэи зыми щIимыщIэр... Еее, хъыджэбзхэ, къуршыбгъэм фыхуэди фэ! (Къыщолъэт.) Осянинэ, уэ сэмэгурабгъу лъэныкъуэм уритетщ: нэхъ ину теуIуэ, мафIэ зэщIэгъанэ... Гурвич, Четвертак – фэ и кум фитынущ: фи къалэныр ара дыдэщ. Жыг зэхуакухэм зыкъыщывгъэлъагъуэ, ауэ фыкъыкъуэмыкI, фысакъ. Комельковэ, уэрэ сэрэ нэхъыщхьэр ди пщэ дэтлъхьэнщ - ижьырабгъу лъэныкъуэмкIэ дыкIуэнщ, нэмыцэхэм абыкIэ нэхъ яфIэтыншу екIуэкIынущ. Иджыри зэ жызоIэ, хъыджэбзхэ, макъ нэхъыбэ, нэхъ ин едгъэщIыху нэхъыфIщ! Шырыкъухэр, пыIэхэр зыщыдох, бгырыпххэр зыщIыдох - формэ тщыгъаи-тщымыгъаи. Мэзыр къэвгъэпсалъэу фылажьэ, фыкIий!..
Пщащэхэр зэбгрыжащ.
ЛIЫЖЬЫМ. Бричкинэ Лизэ игу ирихьт псалъалэу, семыпIэщIэкIыу сызэрыщытыр, псом хуэмыдэу цIыхубз псоми унагъуэ быдэм и шэсыпIэу къалъытэ цIыхухъу хьэлыр къыздилъэгъуащ. Абы къыхэкIыу Лизэ лъэкIэ темыувэу къилъэтыхьырт...
БРИЧКИНЭ. «Псори зэфIэкIмэ, уэрэ сэрэ уэрэд жытIэнщ, Лизаветэ», - жиIащ старшинам.
ЛIЫЖЬЫМ. Абы и псалъэхэр игу къигъэкIыжу здэжэм, къурагъыр къыщыгъупщэри, ар здагъэтIылъа щIыпIэм блэжащ, игу къыщыкIыжам къигъэзэжыну хуеякъым. Шэдым щынэсым, япэ къыпэщIэхуа бжэгъур къищтащ..
БРИЧКИНЭ шэдым пхокI.
ЛIЫЖЬЫМ. Илъэс пщыкIубгъукIэ пщэдейм къыпигъэплъэ насыпым ежьэу псэуащ Бричкинэ Лизэ. Пщэдджыжь къэсыхукIэ и гур фIы ищIырт и щхьэр зыгъэунэзэну зыпэплъэ насыпым. Махуэхэр тхьэмахуэ хъурт, тхьэмахуэхэр - мазэ, мазэхэр - илъэс, ауэ насыпыр зиикI къыщIыхьэртэкъым фэтыджэн уэздыгъэр зи щхьэгъубжэхэм къыдидз унэ цIыкIум.
БРИЧКИНЭ. «Псори зэфIэкIмэ, уэрэ сэрэ уэрэд жытIэнщ, Лизаветэ», - жиIащ старшинам.
БРИЧКИНЭР макIуэ.
ЛIЫЖЬЫМ. Псом нэхъыбэу ар зыхуейр зигу къыщIэгъун, Iэ къыдэзылъэн, псалъэ гуапэ къыжезыIэн гуэрт, - езым зэи зыкъиумысыжакъым, ауэ баи къыхуащIагъэнт - а бам хуэныкъуэ хъунт ар иджыпстуи, иджыри къэс щIэпсэу пщэдерей насыпым и нэщэнэу игъэувауэ.
БРИЧКИНЭ. «Псори зэфIэкIмэ, уэрэ сэрэ уэрэд жытIэнщ, Лизаветэ», - жиIащ старшинам.
БРИЧКИНЭ нэхъ псынщIэ зищIащ.
ЛIЫЖЬЫМ. Лизэ Васковым, абы и псалъэхэм егупсысырт икIи ириукIытэжырт и нэкIущхьэхэр плъыжь къэзыщI гурыщIэ щэху гуэрхэр и псэм къызэрыщыушам. Зэгупсысыр зыт, здэкIуэм псынщIэу хъыбар ялъигъэIэсу... псори зэфIэкIмэ, старшинам и гъусэу уэрэд зэрыжиIэнурат, Iэмал имыIэу жиIэн хуейт.
БРИЧКИНЭР мэпIащIэ. Бжэгъу иIыгъыр зэфIощIыкIри,
ЛИЗЭ мэджалэ.
БРИЧКИНЭ (мэкIий). Сыкъевгъэл!.. ФыкъыздэIэпыкъу!.. Сыкъевгъэл!..
ЛIЫЖЬЫМ. Лизэ и макъ жьгъырур куэдрэ щыIуащ мэз даущыншэм...
БРИЧКИНЭ. ФыкъыздэIэпыкъу!..
ЛIЫЖЬЫМ. Лизэ куэдрэ дэплъеящ уафэ къащхъуэм, зи къару псомкIи зыщIэзышэ псыпцIэм къыхэкIыжыну гугъэрт, ауэ и жьэм жьэдэз хъуа псы фIейм итхьэлэу щIилъафэрт.
БРИЧКИНЭ. Сыкъевгъэл…
Абы тепсэ нэхур мэункIыфI.
ЛIЫЖЬЫМ. ИгъащIэм и иужьрей дакъикъэр иухыху гугъащ ар фIы гуэр къыпэплъэу...
Уэздыгъэ нэхур утыку нэщIым щоджэрэз.
Ар утыкум илъ пилоткэ закъуэм къытоувыIэ.
А псор пщащэ макъ жьгъыру дыхьэшхкIэ зэрехъуэкIри, нэху мэхъу.
ВАСКОВ (МэкIий) ИIэ, иIэ, пщащэхэ, феужьэрэкI!
ОСЯНИНЭ (жыжьэ къоIукI). Ехьэ-хьеееей! Иван Иваныч, къехулIэ мыбыкIэ!..
ГУРВИЧ. Дэ планыр дгъэзэщIащ!
КОМЕЛЬКОВЭ. Дэ щIедгъэгъуащ а жыхуэпIэм!
ЧЕТВЕРТАК. Бригадирым фыкъеджэт! МыбыкIэ, бригадир!
ОСЯНИНЭ. Дэнэ щыIэ шыгур, Иван Иваныч?
ГУРВИЧ. Ауу, пщафIэ! Пщэдджыжьышхэр гъэхьэзыр!
ЧЕТВЕРТАК. Мыдэ фыкъеджэ псоми! Ауу!
ЗэрогъэкIий, жыгхэр къагъауэ, мафIэхэр ящI.
ВАСКОВРИ кIийрт, ауэ набдзэгубдзаплъэу лъэныкъуэ псомкIи зыщиплъыхьырт.
КОМЕЛЬКОВЭ (къыIуохьэри, щэхуу). IукIахэу пIэрэ?
ВАСКОВ. МэзылIыращ я гъуазэр абы. IукIагъэнкIи хъунущ (Маплъэ.)
КОМЕЛЬКОВЭ. ТIу солъагъу.
ВАСКОВ. ТIасхъэщIэххэращ... Заплъыхьыну, цIыху дапщэ дыхъуми зрагъэщIэну къежьауэ аращ... Дабжынурэ... егупсысынурэ...
КОМЕЛЬКОВЭ губжьауэ гимнастеркэр зыщидзри, хыфIидзащ.
ЗимыIэжьэу къыщылъэтри, щIыпIэ зэIухам илъэдащ.
(Мыину жиIащ.) КъэувыIэ!
КОМЕЛЬКОВЭ (ину кIиящ). Рая, Верэ, фыкъакIуэ зыдгъэпскIынщ! (ЕмыпIэщIэкIыу, и лъэгуажьэхэр кIэзызу и кIэр, и джанэр зыщихащ, и щIагъщIэлъхэр зыпиплъыхьурэ макъ жьгъырукIэ жиIэу хуежьащ.)
Расцветали яблони и груши,
Поплыли туманы над рекой.
Выходила на берег Катюша,
На высокий берег на крутой!..
Пщащэхэ! ФыкъакIуэт дыгъэ зевгъэут! Ивани фыкъеджэ. Ауу, Ванюшэ, дэнэ ущыIэ?..
ВАСКОВ (тегушхуэри, и кIэрахъуэр и жыпым ирилъхьэщ, джыдэр къищтэри, уэздыгъей къигъэуащ). Ехье-хьееей! СынокIуэ!.. (Гимнастеркэр зыщехри, ину жеIэ.) Районым къращIыкIащ: иджыпсту машинэ къагъэкIуэнущ… Аращи, зыфхуапэ, куэдщ дыгъэ зэрызевгъэуар.
КОМЕЛЬКОВЭ Васковыр кърелъэфажьэри, загъэпскIыну гуэлымкIэ мажэ. (Дэджэгу хуэдэу зищIурэ зыкъыIэщIеудыжри, пщащэм и щыгъынхэр къещтэ. (Щэхуу) IукI мыбдеж, Комельковэ. (И макъым зрегъэIэт) ДахэкIэ ухуэмеймэ, псоми уакъезгъэлыжынщ! КъыслъэщIыхьэт!..
КОМЕЛЬКОВЭ. Къызэтыж!.. (КIий хуэдэу зищIурэ иужь иуващ.)
ВАСКОВ (хуемыплъэкIыу и кIэр хуешииж). Зыхуэпэж! Куэдщ мафIэм фызэрыдэджэгуар! Куэдщ!
КОМЕЛЬКОВЭ и щыгъыныр къимыщтэу и IэмкIэ и нэкIур иубыдщ, етIысэхри, къэгъащ.
ЧЕТВЕРТАК (мэгуфIэ). Дгъэшынащ нэмыцэхэр! Дгъэшынащ!..
КОМЕЛЬКОВЭ. Иджы гуэлым и хъуреягъым зы жэщ-махуэкIэ къекIуэкIын хуейщ!
ОСЯНИНЭ. Женькэ-щэ, Женькэ!.. И Iэпкълъэпкъ зэкIужымкIэ…
ГУРВИЧ. Нэмыцэхэм я нэр ирищIащ!..
ВАСКОВ (гуфIэурэ). ЗэфIэкIащ иджы!.. ЗэфIэкIащ. Иджы дэнэ кIуэн? Иджы Бричкинэр и чэзум къэсыжамэ.
ОСЯНИНЭ. Къэсыжынущ. ПсынщIэ цIыкIущ ар.
ВАСКОВ. ТIуэкIу-тIэкIу дызэдевгъафэ абы щхьэкIэ (фляжкэр къызэIуихащ) Девгъафэ, пщащэхэ, Бричкинэ и лъакъуэ псынщIэ цIыкIухэмрэ фи щхьэ жан цIыкIухэмрэ папщIэ...
Пщащэхэм къэлътмакъхэр къызэкъуахауэ шхын ягъэхьэзыр, щIакхъуэ яупщIатэ. Нэмыцэ зауэлI пщыкIухри щыму блокIри, кIыфIым зыхагъапщкIуэ.
ВАСКОВ. Си ужь ит, Маргаритэ. Сыкъэтэджрэ - къэтэдж, сыгъуэлърэ - гъуэлъ. Уи нэкIи уи тхьэкIумэкIи утемыплъэкъукI! (Памэри, пыгуфIыкIащ.) КъыпщIихьэрэ? Я хабзэм игъэунэхъуащ мы нэмыцэхэр: кофе ефэн Iуэху зэрахуэ.
ОСЯНИНЭ. Дэнэ щыпщIэр?
ВАСКОВ. Iугъуэ щыIэщ, абы къикIыр пщэдджыжьышхэ ящIыну тIысауэ аращ. Ауэ зэрыпщыкIухыу зэдэшхэну пIэрэ? (Гупсысэщ. И бгырыпхыр щIикъузэри, кIэрахъуэр иIыгъыу, жыгым зригъэщIащ.) Бжын хуейщ дапщэ хъуми, Маргаритэ, зыри къакIэрымыхуауэ пIэрэ. Мыдэ къэдаIуэ. Зэхэуэм щIэддзэ хъужыкъуэмэ, уэ занщIэу IукI. Хъыджэбзхэр гъусэ щIыи, къуэкIыпIэмкIэ фунэтI, каналым фынэсыху. Абдежым нэмыцэхэм я хъыбар щахуэпIуэтэнщ. Абы щыгъуэм деж яIэрыхьауэ щытыну хъунщ хъыбар, Бричкинэ Лизаветэ ди разъездым нэблагъауэ щытын хуейщ иджыпсту. Псори къыбгурыIуа?
ОСЯНИНЭ. Хьэуэ. Уэ-щэ?
ВАСКОВ. Сэ си Iуэху зумыхуэ уэ, Осянинэ, къэгъанэ. Мыбы мэракIуэрэ Iэгъэбэгурэ къэтщыпыну дыкъэкIуауэ аракъым. Сэ сыкъалъагъу хъумэ, псэууэ саIэщIэкIынукъым, абы зы шэчи къытумыхьэ. Аращи, занщIэу IукI. КъыбгурыIуа унафэр? Сыт хуэдэ жэуап къызэптыжын хуейр, Осянинэ?
ОСЯНИНЭ. ГурыIуэгъуэщ - аращ уэстыжын хуей жэуапыр.
ВАСКОВ къыпыгуфIыкIщ аби, зригъэзыхри, щIэпхъуэжащ. ОСЯНИНЭР етIысэхащ.
ВАСКОВ (губжьауэ). Усэлэт мыхьэнэншэщ уэ, ныбжьэгъу Осянинэ. Сэлэт мыфэмыц.
ОСЯНИНЭ (пыгуфIыкIащ). Сыт щхьэкIэ?
ВАСКОВ. Жыг лъэдакъэм утетIысхьауэ щхьэ утес? Ущылъын хуейуэ унафэ пхуэсщIащ.
ОСЯНИНЭ. ЩIыр псыфщ, Федот Евграфыч.
ВАСКОВ (мыарэзыуэ). Псыфщ… Уи насыпти, нэмыцэхэр кофе йофэ, армыхъумэ, уи ажалыр къагъэсат.
ОСЯНИНЭ. КъэпщIащ, сытми?..
ВАСКОВ. Сэ сыкуэзырыдзкъым, Осянинэ. ЦIыхуипщIыр машхэри щысщ - аращ слъэгъуар. Адрейхэр я къулыкъум пэрыту арагъэнущ. ЗыщIыпIи пIащIэ хуэдэкъым: я лъэпэдхэр мафIэм деж щагъэгъущ. Дэ дыздэщыс щIыпIэр тхъуэжыну и чэзу дыдэщ. Сэ мы мывэхэм къыщыспщыхьынщ, зысплъыхьынщ, уэ ди сэлэтхэм я деж зич. ЗывгъэпщкIуурэ, мыбдеж фыкъекIуэлIэж. Зы дыхьэшх макъ къэвмыгъэIу!
ОСЯНИНЭ. КъызгурыIуащ.
ВАСКОВ. Иджыри зы: мобдежым си махоркэр згъэгъущыну теслъхьащ, кхъыIэ, къысхуздэщтэж. Си хьэпшыпхэри.
ОСЯНИНЭ. Къэсщтэжынщ, Федот Евграфыч.
Хъыджэбзхэр я хьэпшыпхэмрэ Iэщэхэмрэ яIыгъыу къохьэ.
ФыIэуэлъэуакъым, фыхъыджэбзыфIщ!.. ФетIысэх, моуэ, ауэ иджыри фымыIэуэлъауэ. Си чысэр къэпщтэжат? Тутын семыфэмэ, сызэгуэудынущ.
ОСЯНИНЭ (и Iэр ищIри). Къысщыгъупщащ! Федот Евграфыч, си псэм хуэдэ, къысщыгъупщащ!..
ВАСКОВ (тоуIуэ). Мыдэ мыр, цIыхубз щхьэкуцIыншэ, фIыуэ угъэсысын хуейт уэ! УцIыхухъуу щытамэ, фIыуэ укIуэцIыскъухьынти, уэзгъэгъэзэжынт... (погуфIыкI). Хъунщ, зэфIэкIащ ар. Махоркэ сиIэщ иджыри. Си хьэпшыпхэр зэрылъ хъуржыныр къыфщыгъупща хъункъым?
ЛIЫЖЬЫМ. Ар къыздащтэжат, махоркэр къазэрыщыгъупщаратэкъым абы щыгъуэ си жагъуэ хъуар, атIэ си чысэ цIыкIурат, ар хэдыкIат: «ПщIэ зыхуэсщI Хэкум и хъумакIуэм»…
ГУРВИЧ. Къэсхьыжынщ иджыпсту! Сэ сощIэ ар здэщылъыр!.. (ЖэрыгъэкIэ щIэпхъуащ.)
ВАСКОВ. Дэнэ, сэлэт Гурвич?.. Ныбжьэгъу зэдзэкIакIуэ!
ГУРВИЧ щIэпхъуащ.
ВАСКОВ. ШырыкъужьымкIэ зэрытеуэ ар…
ЧЕТВЕРТАК. Ар, ныбжьэгъу старшина, Гурвич Соня мыбы ипэ зэи шырыкъу щыгъакъыми аращ, икIи тIукIэ хуэину къратащ. Вакъэр щыпхуэхъум деж апхуэдизу макъ ищIкъым, щыиным деж тоуэ: ар дэтхэнэ кадровикми ещIэ.
ВАСКОВ. Гурвич къэкIия си гугъэщ?
Псори мэдаIуэ.
ОСЯНИНЭ. Хьэуэ, къыпщыхъуауэ аращ.
ЛIЫЖЬЫМ. Жыжьэу къэIуа бауэкIэщI макъым афIэкIа къытригъэзэжакъым, ауэ Васков Iуэхур зытетыр къыгурыIуати, и фэр зэрыпыкIыр плъагъурт. Макъ къэIуар апхуэдизкIэ зыхищIати, старшинам и гур пыхуащ, абы ищIэрт къэхъуар, къыгурыIуащ а зыхиха макъым къикIыр...
ВАСКОВ. Комельковэ, сиужь къиувэ, адрейхэр псори мыбдеж фыкъыщыдэжьэ.
ВАСКОВРЭ КОМЕЛЬКОВЭРЭ пIащIэу бгъэдолъадэ хъыджэбз къаукIам.
КОМЕЛЬКОВЭ. Нэмыцэхэра?!
ВАСКОВ (ЕтIысэхауэ Соня и гимнастеркэр етIатэ, и гур къеуэрэ къемыуэрэ йодаIуэ). Хъуакъым ар. Хъуакъым. Арати уэ укъыщIыхэкIиикIар...
ЛIЫЖЬЫМ. КIиину Iэмал щIиIэжар и гум занщIэу зэрынэмысаращ. Бийм сэр зыхиIур цIыхухъу и гугъащ, япэ уэгъуэм нэсакъым ар пщащэм и гум, и бгъэр зэран хъуащ. (И щIыIухэр ипхэжри, и пщампIэхэр зэригъэзэхуэжащ, и Iэхэр и бгъэм щызэтрилъхьащ).
ВАСКОВ. Мыбдеж тIэкIурэ щылъ, Сонечка…
КОМЕЛЬКОВЭ гужьеящи, мэкIэзыз.
(Губжьауэ.) Комельковэ, уи гум хэбгъэхьэну зэман диIэкъым (Набдзэгубдзаплъэу зиплъыхьащ.) ЛъакъуапIэ... Мыбдежхэм щыIэщ ахэр…
ЛIЫЖЬЫМ. Гъунэгъу дыдэт …
ВАСКОВ. Апхуэмыдэу пIэрэ зэрыщытар?..
ЛIЫЖЬЫМ. Къежьэу пIэрэт ахэр хъыджэбзым?
ВАСКОВ. Заущэхуауэ мо зауэм и пIалъэ зымыщIэ хъыджэбзхэмрэ сэ…
ЛIЫЖЬЫМ. тIасхъэщIэх орден зиIэмрэ... Езыхэрауэ пIэрэт-тIэ къызэплъакIуэр, сэ сакIэлъыплъ си гугъэжу?..
ВАСКОВ. Хьэуэ! .. ДалъэщIыхьэн!.. ДалъэщIыхьэн хуейщ!.. Дынэсмэ, зэхэдгъэкIынщ!
ЛIЫЖЬЫМ. АпхуэдизкIэ си кIуэцIым псори къыщыкъуалъэрти, узи зыхэсщIэжыртэкъым.
ВАСКОВ (къэувыIащ). Бауэ тIэкIу… Мес ахэр… Иджыпсту къыдблэкIынущ... ЗыгъэпщкIу… Бабыщыхъу хуэдэу сыкъызэрыкIийуэ, макъ гуэр егъэщI. Мывэм еуэ, Iэщэ дакъэмкIэ теуIэ, уи дежкIэ нэплъэн хуэдэу. ИтIанэ занщIэу зыущэхуж. КъыбгурыIуа псори?
КОМЕЛЬКОВЭ. КъызгурыIуащ.
ВАСКОВ. СыкъэкIия нэужь. АпщIондэху зумыгъэхъей.
КОМЕЛЬКОВЭ зегъэпщкIу.
Си Iуэхущ, сэ уэ укIиину Iэмал уэстмэ... Уей умыкIиину-тIэ!.. Тыншу узгъэлIэнкъым сэ. Уи нэм къеIэм и псэм еIэ - арыншауэ хъунукъым... (И кIэрахъуэр хъумпIырэм ирилъхьэжри, къуентхъ къищIа сэр къызэкъуихащ. Зиущэхуащ.)
Нэмыцэ сэлэтитIыр къохьэ. Бабыщыхъур тIэу мэкIий. Нэмыцэхэм заплъыхь. Я щIыбагъымкIэ зыгуэр тоуIэ. СэлэтитIыр зоплъэкI, абы хэту Васков зым и щIыбым къыдолъэри, сэр и пщэм хехуэ. Ар щыджалэкIэ, адрейм дежкIэ зедз, арщхьэкIэ, сэмкIэ лъэIэсыркъым, и фочыр къыIэщIеуд, езым и сэр Iэпоху. Зызэрадзри, мэджалэ, джэрэзу зобэн. Нэмыцэр и щIыIу къохъури, Васков и гущIыIу йотIысхьэ, сэкIэ фIигъэжыну зыщишийм... Комельковэр къыкъуокI, щхьэщохьэри, Iэщэ лъэдакъэмкIэ и щхьэм йоуэ.
Нэмыцэ сэлэтыр Васков тоукIурие. Васков ар къыIуедзыжри, и гущхьэм сэр хеIу. (БауэкIэщIу щысщ). ЛIы урокъу, Комельковэ… ФIыщIэ тхылъ … уэстынущ… (къэтэджыну къокъури, хузэфIэкIыркъым, жьы зыхуримыкъу бдзэжьейм хуэдэу жьэдешэ) Аращ, Женэ.. тIукIэ нэхъ мащIэ тщIащ ди бийхэр...
КОМЕЛЬКОВЭ и Iэщэр хыфIидзэри, зигъэшу, ебгъунлъэкIыу, къуацэм хэлъэдащ. Лъэгуажьэмыщхьэу увауэ къожь, мэубжьытхэ, и анэм еджэ щIыкIэу зыгуэрхэр жеIэ...
(Васков къэтэджри, ней-нейуэ зиплъыхьащ. Автоматхэмрэ шалъэ лейхэмрэ къищтащ. И чысэри къигъуэтыжри, и Iэгум ирикъузащ. Комельковэм бгъэдохьэ)
КОМЕЛЬКОВЭ (иджыри лъэгуажьэмыщхьэу зэрыщысщ, къожь) IукI...
ВАСКОВ (и чысэр ирегъэлъагъу). Къэтэдж, Женя… (ДоIэпыкъури къегъэтэдж.) Куэдщ. Мыбы зыщ къыбгурыIуэн хуейр - цIыхукъым ахэр. ЦIыхукъым, сэлэт, уеблэмэ псэущхьэкъым - фашистщ ахэр. Мис апхуэдэущ узэрегупсысынур. Дыдейхэр къыпхуэгъуэтыжыну уэ хьэмэрэ сынэкIуэн уи гъусэу?
КОМЕЛЬКОВЭ. Къэзгъуэтынщ.
ВАСКОВ. КIуэ-тIэ. Псори зэгъусэу Соня деж фынакIуэ. МобыкIэ. Ушынэрэ уи закъуэ?
КОМЕЛЬКОВЭ. Хьэуэ.
ВАСКОВ. Сакъ итIани. КъыбгурыIуэн хуейщ.
КОМЕЛЬКОВЭ. КъызгуроIуэ…
ВАСКОВ. Ежьэ-тIэ. Зыщивмылъэфыхь абдеж. ИужькIэ фегупсысынщ абы.
Лъэныкъуэ зырызкIэ зэбгрокI. Васков Соня и хьэдэм деж къыщызэтоувыIэ. ВАСКОВ йотIысэхри, Соня и гимнастеркэ жыпым комсомол билетыр, зэдзэкIакIуэ курсхэр къызэриухам щыхьэт техъуэ тхылъыр, письмоитI, зы сурэт кърехри, езым и жыпым ирелъхьэ. Езым и партбилетыр зэрылъ сэмэгурабгъу жыпым. КъыIукIуэтыжри, тутыныр пигъэнащ.
Птеухуауэ зыгуэр зытхыни димыгъусэ, си зэдзэкIакIуэ цIыкIу...
Хъыджэбзхэр къохьэ. ЧЕТВЕРТАК Соня къилъагъури, къыхэкIиикIащ.
ОСЯНИНЭ (щIэкIиящ). Умыхьэлыншэ!... ЗомыфыщIыж апхуэдэу!..
ЧЕТВЕРТАК зиущэхужащ, Соня и щхьэм лъэгуажьэмыщхьэу щхьэщытIысхьэри, щэхуу гъащ.
ВАСКОВ. ИIэ, зэвгъэзэхуэж… Сын хуэдэ тIэкIу… Iуащхьэщ ихъуреягъыр, уекIуэлIэфкъым.... (Мащэ къигъуэтри, жыг къудамэхэр лъэгум иридзащ.)
ОСЯНИНЭ. ФIыуэ еджэт. Тху защIэу щеджащ школми университетми.
ВАСКОВ. НтIэ. Усэ къеджэу зэхэсхырт.
ЛIЫЖЬЫМ. Ауэ ахэратэкъым нэхъыщхьэр. Соня унагъуэ ихьэу сабий къилъхун хуеят, и бынхэм къуэрылъху-пхъурылъхухэр къыхуалъхужын хуеят. Зэпычащ иджы а гъащIэ Iуданэр. СэкIэ зэпаупщIащ цIыху гъащIэр зэIузыщэ Iуданэр...
ВАСКОВ (щэхуу). Къафщтэ…
КОМЕЛЬКОВЭМРЭ ОСЯНИНЭМРЭ Соня и дамащхьэмкIэ къыщаIэт, ЧЕТВЕРТАК – и лъакъуэр.
Лъапэрапэурэ ирахьэжьащ, ЧЕТВЕРТАК джалэ пэтащ. И лъакъуэ лъэныкъуэм чуни зэрыфIэлъщ. ВАСКОВ Соня и шинелыр иIыгъыу ябгъурыту ирокIуэ.
ФыкъэувыIэт! ВгъэтIылъ. (Осянинэм хуемыплъэкIыу зыхуегъазэ.) И лъакъуэмкIэ Iыгъыт.
ОСЯНИНЭ. Сыт щхьэкIэ?
ВАСКОВ. Iыгъ къыщыбжаIакIэ, Iыгъ... мыбдежракъым… и лъэгуажьэр. (Соня и шырыкъум къоIэри, къылъех.)
ОСЯНИНЭ. Сыт ?.. Апхуэдэу щхьэ пщIа!..
ВАСКОВ. ЩIэсщIар ди гъусэ сэлэтыр лъапцIэщиращ!
ЧЕТВЕРТАК (мэкIэзыз). Хьэуэ, хьэуэ, хьэуэ!..
ВАСКОВ (мэщатэ). Сывдэджэгукъым сэ, хъыджэбзхэ, псэухэращ дызэгупсысын хуейр: зауапIэм апхуэдэ хабзэщ щыщыIэр. Iыгъыт, Осянинэ. Унафэщ мыр, Iыгъ. (ЕтIуанэ шырыкъури къылъечри, Четвертак Галя хуедз.) ЩытIагъэ. Умышынэ, иIэ-иIэ, нэмыцэхэр дэ къыдэжьэнукъым. (Осянинэм зыхуегъазэ.) Фоч бгъэуа зэгуэр?
ОСЯНИНЭ. Дыдейщ згъэуар.
ВАСКОВ. Мэ, убыд, нэмыцэхэм яйр. Къыпхуэгъэсэбэпыну къысщохъу. КIыхьу умыгъауэ... (Зиплъыхьащ.) Сэлэт Четвертак, сыт пщIэр? Сыт щIыщумытIэгъар?
ЧЕТВЕРТАК. Хьэуэ!.. Хьэуэ. Хьэуэ. Хьэуэ! Хъунукъым апхуэдэу! Сэзэгъынукъым ар ! Сэ си анэр – медицинэм и лэжьакIуэщ…
ОСЯНИНЭ (щIэкIиящ). ПцIы умыупс! Къэгъанэ! Анэ уиIэкъым уэ! ИкIи уиIакъым! УхыфIадзауэ аращ уэ, къомыгупсыс куэдрэ!
Игу хыхьауэ, гуузу гъыуэ, лъэныкъуэкIэ IукIащ ЧЕТВЕРТАК.
Сабий унэм и теплъэ къохутэ.
ЛIЫЖЬЫМ. Галя пэж дыдэу хыфIадзауэ арат, и унэцIэри Сабий унэм къыщратауэ аращ. Четвертак. Псом нэхърэ нэхъ цIыкIут, плIанэкIэ нэхъ лъахъшэт.
АдэкIэ Iуэхугъуэ щхьэхуэ (интермедия) къокIуэ:
Галя илъэсипщI щыхъум цIэрыIуэ ищIат Сабий унэм зэи щамылъэгъуауэ къиIэта къаугъэм. Жэщым и Iуэху зэфIигъэкIыну къэтэджауэ, гужьеигъуэу кIийуэ хуежьэри, гъэсакIуэхэр къигъэушащ. ПэIущIэ кIыфIым къыщаубыдыжа Галя, и нэр мыджылу, къызэхуэсахэм яжриIэт, лIыжь жьакIацэ гуэрым щIыунэм ихьыну ирихьэжьауэ.
"Сабийхэм къатеуаIауэ" хъыбару ирахьэжьащ, Iуэху къаIэтащ. Iуэхур къилъахъэрт Iэгъуэблагъэм зы лIыжь жьакIацэ зэримысым. Галя тэмакъкIыхьу пкъырыупщIыхьырт къакIуэ следователхэмрэ Шерлок Холмсу зыкъэзылъытэжхэмрэ. Хъыбарыр яIуатэм яIуатэурэ нэхъ гъэщIэгъуэныж хъурт. Галя и ныбжьэгъу, и унэцIэр хуэкIуэпсу къыхуэзыгупсыса завхоз лIыжьращ Галя жиIэхэр къызэригупсысар къыжьэдэзышыфар.
Галя куэдрэ ягъэбэмпIащ, нэмыплъи къратащ, ауэ зы псысэ цIыкIу къигупсысауэ арат абы. Пэжщ, псысэр IэпхъуамбэжьакIэ хуэдиз фIэкI мыхъу щIалэ цIыкIум теухуам ещхьщ, ауэ щIалэ цIыкIум и пIэкIэ хэтыр хъыджэбз цIыкIут, етIуанэрауэ, лIыжь жьакIацэрэ щIыунэрэ хэттэкъым.
Галя и цIэрыIуагъри ужьыхыжащ псысэр зэраужэгъуу. Абы апхуэдэ афIэкIа къигупсысакъым, ауэ сабий унэм псалъэмакъ къыщрахьэкI хъуащ щихъым щIитIа налкъутналмэсхэм теухуауэ. Сабий унэм щыIэу хъуар зэщIиубыдащ а хъугъуэфIыгъуэхэр къэгъуэтыным. Къулъшырыфым и пщIантIэр пIалъэ кIэщIым "яват". УнафэщIхэм къэхъур къагурымыIуэ щIыкIэ я щIыунэхэм чэсей хужь зытепхъуа хьэдэджадэхэр къыщIэхутэ хъуащ. Ахэр псоми ялъэгъуащ, сабийхэр жэщым къыщIэкIын шынэ хъуащ. Iуэхум нэхъ Iеижу зиубгъу щыхъум, гъэсакIуэхэхэр щэхуу ещакIуэу хуежьащ хьэдэджадэхэм. ИкIи япэ дыдэу къаубыда хьэдэджадэр Четвертак Галэу къыщIэкIащ, чэсей хужьыжьыр тепхъуауэ.
Абы иужь Галя нэхъ Iэсэ хъуащ. ФIыуэ еджэрт, октябрятэхэм ядэлажьэрт, уеблэмэ хорым хэтт. Ауэ езы цIыкIур щхьэ закъуэу уэрэд жиIэну, бостей кIыхь дахэ щыгъыу утыку къихьэну ехъуапсэрт. Ауэрэ и япэ лъагъуныгъэри къэунэхуащ. Сыт хуэдэ Iуэхугъуэми ямылей гуэр хилъхьэну фIэфIтэкъэ, мыбдежи арат - сабий унэм зэрыщыту тхыгъэ, нэпс, псалъэ щIэз ищIат. Аргуэрыжьти, псалъэмакъ хэхуащ, абы къыхэкIыу, хъыджэбзыр япэIэщIэмэ нэхъ къащтэу, библиотекэ техникумым ягъэкIуащ, стипендие нэхъ лъагэ къихьу.
Зауэр къыщыхъеям Галя ещанэ курсым щIэст. ИкIи япэ дыдэ блыщхьэ махуэм зыхэс гупыр военкоматым екIуэлIащ. Гупым хэту хъуар къащтащ, ауэ Галя и лъагагъкIи и ныбжькIи хуэкIуэтэкъыми къэнащ. АрщхьэкIэ, къикIуэт ищIэрэт абы, махуэ къэс военкомым деж кIуэурэ и щхьэр иригъэужэгъуащ. Подполвникым афIэкIа щыхуэмышэчыжым, хабзэм къемызэгъыу, Галя зенитчицэу игъэкIуащ.
Уи хъуэпсапIэр къызэрохъулIэу и IэфIагъыр псынщIэ дыдэу пщогъупщэж. Дуней ткIийт икIи гущIэгъуншэт ар къызыхэхуар, лIыхъужьыгъэ зэрихьэу щыIэн и гугъати, дзэ уставым къыхуигъэувхэр ищIэн хуейуэ къыщIидзащ. И щIэщыгъуэр псынщIэ дыдэу икIри, фронтым теухуауэ и нэгу къыщIигъэхьа гурыфIыгъуэхэм зыкIи емыщхь гъащIэм къыхэхутащ. Галя гуитIщхьитIу, нэщхъейуэ, жэщхэм къыпыгъыкIыу зэманыр игъакIуэрт. Ауэ Женя цIыхугъэ къыхуэхъури, и гъащIэм гурыфIыгъуэ защIэу зыкъызэридзэкIащ.
КОМЕЛЬКОВЭ. Щхьэ апхуэдэу жыпIэрэ, Ритэ, щхьэ апхуэдэу ущыт? (Четвертак IэплIэ хуещI.) Дэ апхуэдэу дызыхуэгущIыIэ хъунукъым, армыхъумэ хьэIуцыдзым ещхь дыхъунущ. Нэмыцэхэм ещхьу хьэIуцыдз.
ОСЯНИНЭ зиущэхужащ. ЧЕТВЕРТАК къыпыгъыкIыурэ, шырыкъур щитIэгъащ.
ВАСКОВ. ИIэ, къафщтэ… ( Соня шинелым кIуэцIашыхьри, къаIэтащ.) ЩыщIэтлъхьа щIыпIэр картэм къыщызгъэлъэгъуащ. Зауэр иухмэ, сын хуэдгъэувынщ.
Автоматхэр мауэ, зэхэуэм щIедзэ.
ВАСКОВ (кIыфIым къыхопсэлъыкI). Фыгъуэлъ!..
Къоуэ.
Нэху ятредзэ зи фочыр зыгъауэ ВАСКОВЫМРЭ ОСЯНИНЭМРЭ, итIанэ КОМЕЛЬКОВЭМ, зи Iэщэр хыфIэзыдзэу и тхьэкIумэр иIыгъыу щIым зезыдзыха ЧЕТВЕРТАК.
Зэхэуэ мэхъу.
ВАСКОВ. ЗэфIэкIащ. ЩIэпхъуэжащ.
ОСЯНИНЭ (щэхуу). Зыгуэр къыптехуа?
ВАСКОВ. Хьэуэ. Уэ мыбдежым зыщыплъыхь Осянинэ. Сэ псори IукIыжарэ IумыкIыжарэ сеплъынщ. (Автоматыр къещтэри, сакъыурэ гупэмкIэ макIуэ.)
ОСЯНИНЭ (Четвертак щхьэщыхьауэ. Ину ). Тэдж!
ЧЕТВЕРТАК гъырнэкIуу къызэфIотIысхьэ.
КОМЕЛЬКОВЭ. ИкIагъэщ ар – уи ныбжьэгъухэр зауэ губгъуэм къибнэну! ИкIагъэщ!.. Комсомолецхэм апхуэдэу ящIэркъым!
ЧЕТВЕРТАК и нэпсыкIэр щIиутхыкIыу щIедзэ.
ОСЯНИНЭ. Щыгъэт! ГущIэгъу лъэпкъ пхуэсщIынукъым! Женькэ пэжщ жиIэр. Комсомолым ухагъэт хъунукъым уэ!
ВАСКОВ зимыIэжьэу къохьэ.
ОСЯНИНЭ. Уэ укоммунист, ныбжьэгъу старшина?
ВАСКОВ (къэуIэбжьауэ). Большевик партым сыхэтщ сэ…
ОСЯНИНЭ. Комсомол собранэм и унафэщIу ущытыну дынолъэIу!
ВАСКОВ (къэхъур къыгурымыIуэу). Собранэми?
КОМЕЛЬКОВЭ (губжьащ). Шынэкъэрабгъэ къытхэщ!.. Мис аращ!..
ВАСКОВ (ябгэу). Собранэр – хъарзынэщ! ФIы дыдэщ собранэр! Зэхуэс едгъэкIуэкIынурэ ныбжьэгъу Четвертак жэуапым етшэлIэнущ, лIыгъэншагъэ зэригъэлъэгъуам папщIэ, протокол ттхынущ. Ара?..
Пщащэхэм заущэхуащ. Уеблэмэ езы ЧЕТВЕРТАКИ гъын щигъэтауэ, и пэр дрилъэфейуэ, даIуэрт.
ИтIанэ а ди протоколым нэмыцэхэм резолюцэ къытхутрадзэнщ. Хъуну... Хъунукъым. Абы къыхэкIыу, старшина хуэдэуи, коммунист хуэдэуи, зэхуэс лъэпкъ щымыIэну унафэ сощI. ЩытыкIэри фхузоIуатэ: нэмыцэхэр мэзым щIыхьэжащ. Лагъымыр къыщыуа щIыпIэм лъы куэд щыжащ: абы къокIыр зыгуэрым дыхурикъуауэ. Иджы пщыкIущ хъунщ зэрыхъужыр. Ар япэ упщIэращ. ЕтIуанэу, сэ си кIэрахъуэм нэмыщI, зы шалъэ сIыгъыжу аращ. Уэ-щэ, Осянинэ?
ОСЯНИНЭ. Зырэ ныкъуэрэ.
ВАСКОВ. Аращ сытми. Шынэкъэрабгъэм и Iуэху зыхэзывмыгъэх афIэкIа. Шынэкъэрабгъэр, хъыджэбзхэ, зауэм етIуанэу щыIэхэращ зыдэплъагъур. Фэ Iэнкун фыхъуу аращ, зауэм и пIалъэр зэрывмыщIэм къыхэкIыу. Пэжкъэ, сэлэт Четвертак?
ЧЕТВЕРТАК (и пэр дрелъэфей). Пэжщ…
ВАСКОВ. АтIэ уи нэпс-пэпсхэр плъэщIыну унафэ пхузощI. Осянинэ ди япэ йощри, мэзыр къызэхеплъыхь. Адрей сэлэтхэр федзакъэ, Iэмал зэриIэкIэ, зывгъэпсэху. УпщIэ щыIэкъэ? АтIэ жысIар вгъэзащIэ!
Зыми зы псалъэ жимыIэу зэдэшхащ.
ЛIЫЖЬЫМ. Дызыщыгугъ дэIэпыкъуэгъухэм хуабжьу загъэгувэрт, нэмыцэхэр пшапэр зэхэуэмэ, къыкъуэхункIэ хъунут е мэзым зыщIагуэшэнут, итIанэ къэлъыхъуэ уэ ахэр. Аргуэрыжьу лъыхъуэн, я кIэр къэубыдын хуейт, здэщыIэр тщIэн папщIэ. Хуейт, ауэ, къару диIэжтэкъым...
ВАСКОВ (къэтэджщ, и бгырыпхыр щIикъузэри, и нэщхъыр зэхэлъу). Бийм и лъыхъуакIуэ си гъусэу нежьэр сэлэт Четвертакщ. Мыбдеж нэхъыжьу къанэр – Осянинэщ. Ди къалэныр дызэпэжыжьэу, ауэ зыр зым иужь диту дыкIуэнырщ. Фоч уэ макъ зэрызэхэфхыу зывущэхуну унафэ сощI. Зывущэхуи, дэ дыкъыIухьэжыху фыкъыдэжьэ. ДыкъыIумыхьэжрэ – закъевмыгъэлъагъуу, къухьэпIэмкIэ фыунэтI. Япэу фызыхуэзэ дыдейхэм хъыбар яжефIэнщ.
ЛIЫЖЬЫМ. Сигуи къэкIат Четвертак апхуэдэ IуэхукIэ къыздумыщтэмэ зэрынэхъыфIыр. Комельковэт дзыхь нэхъ зыхуэщIыпхъэр: тIэу згъэунэхуат, зы махуэм къриубыдэу тIэу - япэ къэс цIыхухъум зигъэщIэгъуэфынутэкъым апхуэдэ хахуагъэкIэ. Ауэ командирыр дзэм и унафэщI къудейкъым, атIэ и унафэ щIэтхэми гъэсакIуэ яхуэхъун хуейуэ и къалэнщ.
ВАСКОВ (Четвертак зыхуегъазэ). Уи къэлътмакъымрэ шинелымрэ мыбдеж къыщынэ. Си ужьым уимыкIыу къакIуэ, зуплъыхьурэ.
Уэздыгъэр къыщIонэ. ВАСКОВРЭ ЧЕТВЕРТАКРЭ ирокIуэ.
ВАСКОВ. Мыбдеж къыщызэжьэ. (ИкIащ.)
ЛIЫЖЬЫМ. Галя мы дунейм ищIэж щыIэтэкъым: Соня и нэкIу диижар, и нэ зэтепIахэр, лъыр зыкIэрыгъуа и гимнастеркэр, и бгъэгум телъа уIэгъитIыр ягъусэжу и нэгу щIэт зэпытт.. Ауэ ажалым фIэкIыжауэ, и щхьэм хуимыгъэкIыр сэр цIыху Iэпкълъэпкъым зэрыкIуэцIыхьэрт, макъ ищIу фэми, лыми зэрыкIуэцIырыкIырт, уеблэмэ лъым и мэр къыщIихьэрт. А псом егупсысурэ и щхьэр зэIыхьэным нэсауэ ирикIуэрт, здэщыIэри ищIэри къыфIэмыIуэхужу. Сэ, дауи, а псор сщIэртэкъым. Си гъусэ зауэлIыр укIа хьэзыру си гугъакъым. Нэмыцэхэм я деж нэмысуи, зы биипсэ имыгъэнуи лIат ар, яукIат.
ВАСКОВ къихьащ.
ВАСКОВ ( Четвертак и нэ плъэгъуэр къиубыдри). ЛIо, Галкэ?
ЛIЫЖЬЫМ. Мэшынэ… ГукIи псэкIи мэшынэ…
ВАСКОВ. (Гукъыдэжу иIэр къызэщIикъуэри, хуэгуфIащ, нащхьи хуищIащ.) ТIу щыхэдгъэщIащ, Галя, мобдеж! Иджы пщыкIутI хъужу аращ. Ар дэркIэ шынагъуэжкъым, ныбжьэгъу зауэлI! ЗырикIщ ахэр дэркIэ!
Зыри пидзыжакъым жэуапу, хуэгуфIакъым икIи.
Павел Корчагин теухуауэ уеджа зэгуэр?
ЧЕТВЕРТАК ней-нейуэ хуеплъэкIри, и щхьэр ищIащ.
(Игу къызэрыгъуэтыжащ.) Уеджащ. Сэ мис мы уэ узэрыслъагъум хуэдэу слъэгъуащ ар. НтIэ. ФIыуэ еджэхэр Москва дашат. Мавзолейм, уардэунэ гуэрхэм, музейхэм зыщыдагъэплъыхьащ, Корчагинми дыхуагъэзащ. Къулыкъушхуэ зэриIыгъым емылъытауэ, цIыху къызэрыгуэкIт. Гу къабзэ иIэт. Дригъэблагъэри, шеибжьи дригъэфат, къытщIэупщIат.
ЧЕТВЕРТАК (щэхуу). Сыт сыкъыщIэбгъапцIэр. Пкъыуэ хъуауэ хэлъщ Корчагиныр. ИкIи Корчагинтэкъым ар, Островский тхакIуэрат. Зыри илъагъукъым абы иджыпсту икIи зигъэхъеифыркъым, техникум псом письмохэр хуэттхыу щытащ абы.
ВАСКОВ. А, нэгъуэщI Корчагину къыщIэкIынщ… Сыщыуагъэнщ. СщIэркъым. Ауэ, зэрыжаIамкIэ... Зэ къэувыIэ. Къудамэ макъ зыхэсхащ. Гъуэлъ. Зыущэху....
ЛIЫЖЬЫМ. Галя пцIы имыупсу хузэфIэкIынутэкъым. Къапщтэмэ, пцIы зэхилъхьэу аратэкъым абы, атIэ и хъуэпсапIэхэр нахуапIэу къызыщигъэхъуу арат. Апхуэдэу къэунэхуащ медицинэм и лэжьакIуэ и анэр, езым и фIэщ хъужат анэ иIэу. Анэ! Хуэмышэчу нэмыцэхэм я пащхьэм кIийуэ зридзащ ЧЕТВЕРТАК.
ЧЕТВЕРТАК (гужьеяуэ мэкIий). Фыкъызэмыуэ! Фыкъызэмыуэ!
Фоч уэ макъ къоIу.
(Мэджалэ.) Мамэ! Мамочка-а!..
ВАСКОВ (нэхум хэлъадэурэ). ХьэIуцыдзхэ!.. (Автоматыр ятрегъэлъалъэ.)
Лъэныкъуэ псомкIи фоч уэ макъ къыщоIу.
Уэздыгъэ нэхухэр зэблокI, абыхэм къахощ-хокIуэдэж зэм ВАСКОВЫР, зэм нэмыцэхэр.
Зэхэуэр къоувыIэ.
ВАСКОВ (и Iэ сэмэгур еубыд). Iэблэ лыпцIэм къытехуащ… УIэгъэ зытелъ IэкIэ куэдрэ узэуэфын... Ари хъарзынэщ си Iэбэлагъым къызэрытемыхуар... (И Iэблэр епхэ, автоматыр, кIэрахъуэр, сэр иджыри зэ зэпеплъыхьыж. И жыпым лагъымыр кърехри, йоплъ). А сэ къысщыщIар – лагъым къызэрагъауэр згъэкIуэдащ. Хъуакъым ар, мэзылIым къищтамэ арат!..
ЛIЫЖЬЫМ. Арати, сэ, нэмыцэхэм щыIэуи ямыщIэ, шэдымкIэ сыжащ. Сыжэт сызыщымысхьыжу. Си гур къызжьэдэлъэтыным хуэдэт. Сытми псыпцIэ дызыблэкIам сынэсыжащ.
Уэздыгъэр пилоткэм топсэ.
ВАСКОВ. КъызэрыщIэкIымкIэ, нэсакъым Бричкинэр…
Щымщ. ВАСКОВ зыкъомрэ йоплъ пилоткэм. Бричкинэ Лизэ и уэрэд цIыкIур къоIу.
(Тутыныр пигъанэри, хэгупсысыхьащ.) КъызэрыщIэкIымкIэ, иджыри дыгъуасэ сыкъыщыхагъэщIат сэ мы зауэм,
ЛIЫЖЬЫМ. Бийм и процент плIанэр зэтезукIарэ пэт.
ВАСКОВ. СыхагъэщIащ нэмыцэхэр зэрызытезмыIыгъэфам щхьэкIэ.
ЛIЫЖЬЫМ. Си гупым и ныкъуэр зэрыхэкIуэдам папщIэ.
ВАСКОВ. Си Iэщэр зэрызузэдыну псори зэрысIэщIэухам, кIэрахъуэ фIэкIа сымыIыгъыу сыкъызэрынам папщIэ.
ЛIЫЖЬЫМ. Ауэ си гупым я деж згъэзэжын хуейт.
ВАСКОВ. Пщащэ нэхъ губзыгъитIыр къысхуэнат... (къотэдж, тутын ныкъуэфыр лъапэкIэ хеупIащIэри, автоматыр пщIыхэлъу кIыфIым хохьэ).
ВАСКОВ лъэгуажьэмыщхьэу тIысащ псы ефэну.
ОСЯНИНЭ (щэхуу). Федот Евграфыч…
КОМЕЛЬКОВЭ (мэкIий). Федот Евграфыч!.. Ныбжьэгъу старшина!
ВАСКОВ къэтэджыжащ. КОМЕЛЬКОВЭМРЭ ОСЯНИНЭМРЭ къыхуожэ.
Хъуржынхэр, Iэщэхэр яIыгъыу. Зрадзауэ ба хуащI.
ВАСКОВ. Хъунщ, хъунщ, пщащэхэ! (ТIури зыIэщIиубыдащ). Ех, си хъыджэбз цIыкIухэ! Зыгуэр тIэкIу федзэкъа, нэ лъэныкъуэкIэ нэхъ мыхъуми, фыжея?
ОСЯНИНЭ. Ди жеини къэмыкIуа, ныбжьэгъу старшина…
ВАСКОВ. Хэт и старшина, си шыпхъу цIыкIухэ? Иджы сывидэлъху хуэдэщ. ДяпэкIэ ФедоткIэ фыкъызэджэ е ФедякIэ, ди анэр къызэрызэджэу щытар апхуэдэущ… (И хъуржыныщхьэр етIатэри.) Хъуржыныр зэрывмыгъэкIуэдам папщIэ, фыхъыджэбзыфIщ! Си махоркэр илъщ мыбы…
КОМЕЛЬКОВЭ (щэхуу). Галкэ-щэ?
ВАСКОВ (щыму хъуржыным илъ щIакхъуэ фIыцIэ Iыхьэр, кхъуэлыр, фляжкэр кърихащ. Кумбыгъищым кърикIащ, щIакхъуэр зыпитхъри, кхъуэл тIэкIу къыпигъэжащ. Кумбыгъэхэр хъыджэбзхэм яIэщIигъэувэри). ЛIыхъужьу хэкIуэдащ ди ныбжьэгъухэр - Четвертак – зэхэуэм, Бричкинэ Лизэ шэд псыпцIэм щIилъэфащ. Соня абы хэтыжмэ, щыр тфIэкIуэдащ. Аращ. Ауэ, дауэ мыхъуми, гуэлитI зэхуакум ди бийр дыдоIыгъэ. Зы жэщ-махуэ хъуауэ. Иджыри зы жэщ-махуэ зытIыгъыжыну ди къалэнщ. ДэIэпыкъуэгъуи диIэнукъым, нэмыцэхэри гъунэгъу къохъу. Аращи, ди шыпхъу цIыкIухэм я фэеплъу... зэхэуэри къоблагъэ. Иужьрейуэ щытынкIэ зыхуэIуа щыIэкъым...
Псалъэмакъыншэу ефащ. Апхуэдэуи зы псалъэ хэмыту иужьрей зэхэуэм зыхуагъэхьэзыр: къахуэнэжа шэхэр зыхуагуэшыж, Iэщэхэр зэщIаузэд.
ВАСКОВ (къыпогуфIыкI). Лагъымыр къызэрагъауэр згъэкIуэдащ, мэзым къыщызжыхьурэ, абы къыхэкIыу, къаруушхуи диIэкъым, фыщымыгугъ!..
КОМЕЛЬКОВЭ (пыгуфIыкIыурэ). Ягъэ кIынкъым… Федот, дапэлъэщынщ.
ВАСКОВ. СыткIэ дазэрыпэлъэщынур автоматитIрэ зы кIэрахъуэкIэ? Жыжьэ дынихьэсынукъым. ПщIыкIэ къауэмэ, дыхаутэнущ. Ауэ ди мэзым дыкъызэрыригъэлынур ди фIэщ хъун хуейщ. Мэзымрэ псымрэ. Ритэ, уэ, жыжьаплъэу автоматкIэ умыуэ. Псым адэкIэ щытмэ, хъунущ уеуэ, ауэ къыдэбгъэрыкIуэу щIадзэмэ, къыпхуэсэбэпыжынущи хъумэ. КъыбгурыIуа?
ОСЯНИНЭ. КъызгурыIуащ, Федот…
ВАСКОВ (пыгуфIыкIащ). Федяр нэхъ тыншкъэ. ЦIэ бэлыхьу щымытми, цIэщ.
Нэмыцэхэм къэуэн щIадзащ.
Мыдрейхэми автоматыр трагъэлъалъэ.
ЛIЫЖЬЫМ. Зыт сэ сызыщыгъуазэр:
ВАСКОВ (мэкIий). ФыкъимыкIуэт!!!
ЛIЫЖЬЫМ. А гуэл Iуфэм щыщ зы Iыхьэ яIэрыдгъэхьэн хуейтэкъым нэмыцэхэм. Сыт хуэдэу мыхьэлъэми, сыт хуэдизу мыгугъуми - тхъумэнущ. ТIыгъын хуейт ар - армыхъуамэ, дызыIэщIалъхьэнут. А дакъикъэм Урысей псор си щIыбагъ къыдэту къысщыхъурт, сэ, Васков Федот Евграфыч, си закъуэ хуэдэт къэрал псом гугъапIэу иIэжыр. НэгъуэщI зыри тетыжтэкъым сэркIэ дунейм, сэ, ди бийр, Урысейр. Арат.
Ауэ тхьэкIумэ ещанэ гуэркIэ хъыджэбзхэм я псалъэмакъыр зыхэсхырт: къауэрэ иджыри? Къауэмэ, псэууэ аращ!
ВАСКОВ (мэкIий). Псэухэщ!
ЛIЫЖЬЫМ. Я фронтыр яIыгъыжщ, я Урысейр! ЯIыгъщ!
ВАСКОВ (мэкIий). ЯIыгъщ!.. Ди Хэкум папщIэ!!
Лагъымыр къоуэ.
Щым мэхъу.
Зэхэуэр къоувыIэ. ВАСКОВ автоматыр ирехьэхри, зыщIодэIукI.
КОМЕЛЬКОВЭР къолъадэ.
ВАСКОВ. Зегъэзых!
КОМЕЛЬКОВЭ. ПсынщIэу!.. Ритэ!..
ВАСКОВ щIопхъуэ, КОМЕЛЬКОВЭР абы иужьым итщ.
ОСЯНИНЭ щысщ, уэздыгъейм зыкIэригъэщIауэ, гуфIэну хэтщ.
ВАСКОВ. СыткIэ?
ОСЯНИНЭ (щэхуу). Лагъым…
ВАСКОВ. Хъыдан! Уи щIагъщIэлъым щыщ гуэр къызэт!
КОМЕЛЬКОВЭ пIащIэу хъуржыным йоIэбэри, зыгуэр кърех.
Данэ сыхуейкъым! Чэтэным къыхэщIыкIауэ!..
КОМЕЛЬКОВЭ. СиIэкъым…
ВАСКОВ. А, гъуэгу махуэрэ!.. (Езым и хъуржыныр кърелъэфажьэ, джанэрэ бинтрэ кърех)
ОСЯНИНЭ. Нэмыцэхэр… даIэ нэмыцэхэр?..
КОМЕЛЬКОВЭ зы меданкIэ Ритэ и нэхэм щIэплъэщ, автоматыр къищтэри, псы IуфэмкIэ щIэпхъуащ къызэмыплъэкIыу.
ВАСКОВ (бинткIэ епхэ). Iуэхукъым, Ритэ, Iуэхукъым… ЩхьэщыцIэфтащ... КIыжынущ…
ОСЯНИНЭ. КIуэ... модэ кIуэ… Женькэ жащ…
КОМЕЛЬКОВЭ зэхэуэм хэтщ.
ЛIЫЖЬЫМ. Женькэ зэи зыми щышынакъым. Шым шэсыфырт, тирым кIуэрт, и адэм и гъусэу кхъуэпIащэ мэзым къыщаукIырт, адэм и мотоциклым тесу дзэ къалэ цIыкIум къыщижыхьырт. Иджыри Осянинэ уIэгъэ хъуауэ здэщылъ щIыпIэм деж нэмыцэхэр Iуишыну иужь щихьам, зы дакъикъи шэч къытрихьакъым псори тэмэму зэрызэфIэкIынум. Уеблэмэ, япэ фочышэр и джабэм къыщытехуам игъэщIэгъуат. Ар сыту гущIэгъуншэт илъэс пщыкIубгъу фIэкIа умыпсэуауэ улIэну.
Полковник Лужин къохьэри, ар зауэ губгъуэм ирехыж.
ОСЯНИНЭ и закъуэщ.
ЛIЫЖЬЫМ. Ритэ ищIэрт и уIэгъэр зэрымыхъужынур, кIыхьу, гугъу иригъэхьу зэрилIыкIынур. Ар зэи зыщысхьыжакъым, и гъащIэми, и щIалэгъуэми щысхьакъым, а псом нэхърэ нэхъыщхьэт ар сытым дежи зэгупсысыр: и къуэр зеиншэу къэнэнут, и анэ сымаджэм и куэщIым илъу...
ВАСКОВ къохьэ, уIэгъэ зытелъ и Iэм телъэщIыхьурэ, Ритэ щэхуу бгъэдотIысхьэ.
ОСЯНИНЭ. Женя хэкIуэда?
ВАСКОВ (зыкъомрэ щыму щыса нэужь, и щхьэр ищIащ). Ди хъуржынхэр щылъыжкъым… Хъуржыни, Iэщи тIыгъыжкъым. Е езыхэм къыздащтащ, е зыщIыпIэ деж щагъэпщкIуащ.
ОСЯНИНЭ. Женя зынщIэу... и псэр хэкIа?
ВАСКОВ. ЗанщIэу… IукIыжахэщ. Дыкъызэрагъэуэн къахьынурагъэнщ… (Зэрынэщхъейр къиубыдащ. КъыхэкIиикIащ) КъыттекIуакъым дэ ахэр, къыбгурыIуа? Сэ иджыри сыпсэущ! Сэ саукIыфын хуейщ иджыри!.. (И дзэр зэтрикъузауэ уIэгъэ зытелъ и Iэм толъэщIыхь…)
ОСЯНИНЭ. Узрэ?
ВАСКОВ. Мыбдежщ узыр!.. (И бгъэм тоIэбэ.) КъресыкI мыбдеж, Ритэ. Ауэ кърисыкIрэ!.. Тхури фыкъысфIаукIащ, сытым щхьэкIэ? ФашистипщI щхьэкIи?
ОСЯНИНЭ. Аракъым ар зэрыщытыр… Зауэ йокIуэкI… Аращ псори къызыхэкIар.
ВАСКОВ. Иджыпсту зауэ йокIуэкI, ар гурыIуэгъуэщ. Ар иухмэ-щэ? ГурыIуэгъуэ хъуну пIэрэ фэ фыщIыхэкIуэдам и щхьэусыгъуэр? Сыт нэмыцэхэр къыщIэзмыгъэкIуэтар, сыт апхуэдэ унафэ щIэсщIар? Фэ, цIыхухъухэм, ди анэхэр щхьэ къевмыгъэларэ биишэм жаIэрэ къызэупщIмэ, сыт сэ яжесIэнур? Сыт ахэр щIыхэкIуэдар фэ фыщIэпсэур? Кировскэ гъуэгумрэ Беломор кIэнауэмрэ фхъумауэ ара? Ар зыхъумэн щыIэтэкъэ, хъыджэбз цIыкIуитхурэ зы кIэрахъуэжь зыIыгъ старшинарэ ямыгъэкIуамэ?
ОСЯНИНЭ. Къэгъанэ... А кIэнауэм дежкъым Хэкум щыщIидзэр. Жыжьэуи-гъунэгъуи абдежкъым. Дэ тхъумар Хэкуращ. ЯпэщIыкIэ Хэкур, итIанэ кIэнауэр.
ВАСКОВ. Пэжщ… (Ину бауэри, щым хъуащ.) Уэ тIэкIу щылъ, сэ Iэгъуэблагъэр къызыхэсплъыхьынщ. Армыхъумэ, къыттеуэнщи, ди ажалыр икIэщIыпIэкIэ къагъэсынщ. (И кIэрахъуэр кърихри, егугъупэу зэпилъэщIыхьащ) Къащтэ мыр. ШитI къудей илъыжуращ, ауэ итIани мыр пIыгъмэ, нэхъ шынагъуэншэщ.
ОСЯНИНЭ. Зэ умыпIащIэ!.. (ЛIым блэплъыкIыурэ, жыг къудамэхэм щIахъумэ уафэмкIэ доплъей). ПщIэжрэ, модэ дыщетIысэха щIыпIэм иджыри дыкъыдэмыкIауэ, нэмыцэхэр къыщыслъэгъуам? Абы щыгъуэм си анэм деж сыжэу арат. Илъэсищ хъу си къуэр щыIэщ абы деж. Аликщ и цIэр, Альберт. Си анэр сымаджэ хьэлъэщ, куэдрэ псэунукъым, си адэри хъыбарыншэу кIуэдащ.
ВАСКОВ. Умыгузавэ, Ритэ, псори къызгурыIуащ.
ОСЯНИНЭ. Тхьэм уигъэпсэу. (ГуфIащ.) Си иужьрей лъэIур схуэбгъэзэщIэн?
ВАСКОВ. Хьэуэ.
ОСЯНИНЭ. Мыхьэнэ иIэкъым, армырами сылIэнущ. Гугъу сехьынуращ нэхъ лейуэ.
ВАСКОВ. Сэ иджыпсту тIэкIу зысплъыхьынщи, къэзгъэзэжынщ. Ныжэбэ дыдейхэм я деж дынэсыжыфынущ.
ОСЯНИНЭ Зы ба къысхуэщI.
ВАСКОВ зригъэзыхри, и натIэм ба хуищIащ.
(Ерагъыу зэхэпх къудейуэ и нэр зэтепIауэ.) Банэм хуэди уи жьакIэр… КIуэ. Къудамэ тIэкIукIэ сыщIэхъуми, кIуэ.
ВАСКОВ IуокI. Жыжьэу зы фоч уэ макъ къоIу.
Егъэзэжри, щIопхъуэ. Осянинэм и щхьэщыгум деж зрегъэзых.
ВАСКОВ. И нэ зэрыхъэм зы уIэгъэ… (Зыкъомрэ щхьэщытащ.) И кIэрахъуэр къещтэж.
Лейтенант Осянинрэ Аликрэ къохьэри, Ритэ и хьэдэр къащтэж.
ЛIЫЖЬЫМ. Ритэ здэщылъам деж IузгъэкIуэтри, абдеж мащэ къыщыстIу сыхуежьащ. Мыбдежым щIыр щыщабэт. БжэгъукIэ згъэщабэрти, IэгукIэ къистхъурт, жыг лъахъыцхэр сэкIэ пызупщIурэ. ПсынщIэу къистхъури, нэхъ псынщIэжу тестхъуэжащ. Зызмыгъэпсэхуу адэкIэ Женя здэщылъым деж сыкIуащ, си Iэ уIэгъэр апхуэдизкIэ Iейуэ къызэузырти, Женя зыхуей хуэзэу щIэслъхьэжыфакъым. Ар си гум хьэлъэу къинат, сытым дежи сигу къеуэу, ауэ схузэфIэкIакъым...
ВАСКОВ. Къысхуэгъэгъу, Женечкэ, къысхуэгъэгъу…
Нэхум хэту ВАСКОВ хъурейуэ къекIухь, иужьрей дыдэ шэр зэрылъ кIэрахъуэр иIыгъыу. ИIэ, фыкъыкъуэкI, иджыри зым и псэр згъэныну сыхьэзырщ. Къару сиIэжкъым... Узщ зыхэсщIэр, си Iэпкълъэпкъ псом игуэша уз... (Щэхуу). Иджыпсту зауэщи, гурыIуэгъуэщ! Зауэр иухмэ-щэ? ГурыIуэгъуэ хъуну пIэрэ фыщIыхэкIуэдар?..
Ар йокIукI-къокIукI. И пащхьэм пщащитхури, зыр зым кIэлъыкIуэу, къохутэ.
БРИЧКИНЭ. Сэ зэи зыми ба хуэсщIатэкъым. Зэи зыми. Дыхьэшхэнщ, пэжкъэ?
ГУРВИЧ. Абы и нэр щIагъуэтэкъым, итIани езыр хуейуэ Iухьащ фронтым. ЕтIуанэ махуэм, дауэ къыфщыхъурэ? Иджы сытым дежи аращ сызэгупсысыр: къехьэлъэкI мыгъуэ хъунщ...
ЧЕТВЕРТАК. СиIакъэ сэ анэ, ей? СиIакъэ? Хъунщ, медицинэм и лэжьакIуэтэкъым, сывгъэдащ. Ауэ сиIакъэ анэ?
КОМЕЛЬКОВЭ. Хъуакъым си адэм сызэраукIыр зэримылъэгъуар! Умыгузавэ, папэ, сэ тыншу сылIащ! Генералым срипхъутэкъэ сэ!
ОСЯНИНЭ. Сыт хуэдэлI къыпхэкIынур, илъэс щэщI дэкIмэ, Алик? Уигу сыкъэкIыжыну пIэрэ?
Хъыджэбзхэр кIуэдыжащ. ВАСКОВ хъурейуэ къекIухь, зэкIэ Легонт и къулъшырыф цIыкIур къэлъагъуэкъым.
Къэрэгъулыр щытщ. Васков хуэм дыдэу абы и щIыбагъымкIэ къекIуэкIщ, сэр кърихри, и къару къызэрихькIэ, и щIыбым хихуащ. Нэмыцэ сэлэтыр, щэIуурэ мэджалэ.
ВАСКОВ и кIэрахъуэмрэ лагъымымрэ кърепхъуэтри, къулъшырыф цIыкIум и бжэр лъакъуэкIэ Iуеуд.
ВАСКОВ. Хенде хох!.. (И кIэрахъуэм къинэжа шэ закъуэр егъауэ, лагъымыр игъэдалъэурэ мэкIий) Фыгъуэлъ!.. Фыгъуэлъ!.. Фыгъуэлъ!..
ЛIЫЖЬЫМ. Хьэуэ, кIий макъыракъым икIи лагъымыракъым зыщышынар... Абыхэм ягугъакъым сэ си закъуэу, апхуэдиз гъуэгуанэр зэпичыу, зы зауэлI закъуэ яхэлъэдэну ауи ягу къэкIакъым абыхэм... Я фашист акъылым къиубыдыртэкъым абы апхуэдэ, арат къызэдаIуэу я нэкIур егъэзыхауэ щIым зыщIрадзыхар...
ВАСКОВ. ЛIо, фигу зэгъа?! Фигу зэгъа?.. Хъыджэбз цIыкIуитху хъууэ арат, хъыджэбзитху, тху къудей!.. ЗыщIыпIи фынэмысауэ мыбдеж фыщылIэжынущ фэ. Зырызыххэурэ сэ фызукIынущ, нэхъыщхьэхэм фаIэщIэмыкIуадэмэ! ИтIанэ хуейми си хьэкумыр иращIэ. ИращIэ! Сыту Iейуэ узрэ си Iэр!.. Сыкъэмымэхамэ арат... (ИукIа къэрэгъулым и автоматыр къещтэри) Фынежьэт! Фынежьэт… ИIэт!
Нэмыцэхэм зыкъаIэтыжри, ежьащ. ВАСКОВЫМ автоматыр иIыгъыу иужь итщ.
ЛIЫЖЬЫМ. А иужьрей гъуэгур къысхуэщIэжыркъым... Си пэ ит нэмыцэ сэлэтхэр зеукIуриет, псори сфIызэхэзэрыхьырт, къасщIэурэ си нэхэр щыункIыфIыкIырт... Аращ сщIэжыххэри, а сэлэтиплIым я щIыбращ, а дакъикъэм зыт сызэгупсысыр: сыкъэмымэх щIыкIэ фашистхэр зэтезукIэнырт, узыр къызэIэрт, си акъылыр утхъуэрт... ИтIани зысIыгъащ, дыдейхэр къэджэху, къэсат Урысхэр...
КIыфI мэхъу. Бзий нэхум хэту лIыхъужьихыр, зыр адрейм кIэлъыкIуэу, блокI.
Дигу къызэринэжам хуэдэу къохьэ ди пащхьэ: псэууэ, я щIалэгъуэу, гукъыдэж я куэду.
Iупхъуэ.
КIэух.
