КъБР
Щапхъэ
«Мастэнэр цIыкIуми, Iуданэм кIыхьу иродэ!»
МахуэлI Беслъэн ди щIалэгъуалэм къахэжаныкIа, зи гъащIэ гъуэгур адыгэбзэм зыхухишахэм ящыщщ. Ар IэнатIэ зэхуэмыдэхэм пэрытащ, ауэ сытым дежи адыгэбзэм хуэпэжу, сыт имыщIами, абы епхауэ нобэм къэсащ.
МахуэлI Беслъэн Беслъэн Къамылыкъуэ къуажэм 1983 гъэм къыщалъхуащ, курыт еджапIэр абы къыщиухащ. Япэ дыдэу Дзэлыкъуэ щIыналъэм щекIуэкIа «Гъэм и еджакIуэ нэхъыфI» зэпеуэм япэ увыпIэр къызэрыщихьам папщIэ, КъБКъУ-р къыщIэупщIэри, адыгэбзэмрэ литературэмрэ щадж къудамэм щIэтIысхьащ. ЗэрыхузэфIэкIкIэ университет гъащIэми хэту, и щIэныгъэми хигъахъуэу апхуэдэт. Абы и щыхьэту МахуэлIым къыхуагъэфэщащ щытхъу тхылъ куэд. ЕджапIэ нэхъыщхьэр къызэриухыу, Беслъэн къуажэм игъэзэжащ икIи Мэшыкъуэ Хьэмид и цIэр зезыхьэ курыт еджапIэм адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и егъэджакIуэу илъэсиплIкIэ щылэжьащ. А зэманым щIалэщIэм IуэхуитI зэдихьащ: школми радиоми щылэжьащ. Беслъэн радиом нэтынитI къыщызэригъэпэщат — зыр зэчий дахэ зыбгъэдэлъ щIалэгъуалэм яхуэгъэпсат, адрейр адыгэ гъащIэм, щэнхабзэм, бзэм, дыкъэзыухъуреихь дунейм теухуат.
ЖыпIэнуракъэ, и гуащIэр адыгэбзэм хуиунэтIыну зэрыцIыкIурэ и гуращэти, лъэкI къигъанэртэкъым. Тхылъхэр, журналхэр, газетхэр и Iэпэгъут. И гурыгъузхэр, и Iуэху еплъыкIэр къыщигъэлъагъуэ тхыгъэхэр щIэх-щIэхыурэ къытрыригъадзэрт Дзэлыкъуэ щIыналъэм къыщыдэкI «Зольские вести» газетым, Къэбэрдей-Балъкъэрым, Адыгэ Республикэм я журналхэм.
МахуэлIым курыт еджапIэм «НыбжьыщIэ хасэ» къыщызэригъэпэщати, абы хэт еджакIуэхэм районми республикэми увыпIэ куэд къыщахьырт. А ехъулIэныгъэхэм нэхъри къару къыхалъхьэрт щIалэм. Ауэ кърихьэжьа лэжьыгъэр IэщIыб имыщIу хъуакъым и узыншагъэ IуэхукIэ. Абы кIэлъигъэплъу Москва илъэс зыбжанэкIэ щыIащ. Беслъэн а зэманри Iуэхуншэу щигъэкIуакъым къалащхьэм, атIэ, Москва дэт МГЛУ-м щIэтIысхьэжри, къиухащ. Адыгэ щIалэм и еджэкIэр зигу ирихьа деканым лэжьыгъэ къыхуигъэлъагъуэри, абы къыщынащ. А зэманым Беслъэн къицIыхуащ «Адыгэхэр» жыхуиIэ фондыр. Къыхэгъэщыпхъэщ абыхэм нобэр къыздэсым зэрадэлажьэр.
И Iуэхухэр хъарзынэу зэтеувами, и зэманыр сыткIэ гъэнщIауэ щымытами, и псэр абыкIэ мызагъэу адэжь щIыналъэм къэкIуэжащ, занщIэуи пищэжащ къызэринэкIа лэжьыгъэм. ЕджапIэ нэхъыщхьэми, газетми, журналхэми, радиоми, телевиденэми ирагъэблэгъа щхьэкIэ, МахуэлIым къыгурыIуат егъэджакIуэу щытыну зэрыхуейр. Абы сабийхэм ядэлажьэмэ нэхъ къищтэрт, сыту жыпIэмэ, лъэпкъыр зыгъэлъэпкъыр бзэращ, ар щIэблэм яIэщIэхумэ, зы лIакъуэ псо зэрытIэщIэкIынур къыгурыIуэрти, анэдэлъхубзэр цIыкIухэм къегъэщтэным егугъуну хуейт.
Аращи, Налшык къалэ дэт 1-нэ гимназием щолажьэ Беслъэн. ЕгъэджакIуэм зэрыжиIэмкIэ, икъукIэ игу ирохь и IэщIагъэр. МахуэлIым и лэжьэкIэм гу къылъатэри, еджапIэм унафэ щащIащ «Гъэм и егъэджакIуэ нэхъыфI» зэпеуэм Беслъэн ягъэкIуэну. ЩIалэм абы етIуанэ увыпIэр къыщихьащ. Адыгэбзэм и дахагъэр, къулеигъэр зэпеуэм къыщигъэлъэгъуэфащ абы, дерс иригъэкIуэкIами «Урок нэхъыфI дыдэ» къыфIащащ. КIэщIу жыпIэмэ, а зэпеуэм Беслъэн дипломитху къыщыхуагъэфэщащ.
«Мастэнэр цIыкIуми, Iуданэм кIыхьу иродэ!» — жеIэ Беслъэн, адыгэбзэм щытепсэлъыхькIэ. Абы къегъэлъагъуэ, ди лъэпкъыр цIыкIуми, адыгэбзэ зыIурылъым я бжыгъэр дызэрыхуейм хуэдэу куэд мыхъуми, МахуэлIым гугъэшхуэхэр зэриIэр. ИлъэситIкIэ «Си бзэ — си псэ, си дуней» зэпеуэми хэтащ ар. ТIэуми япэ увыпIэр къыщихьащ. Абы и закъуэкъым — Беслъэн и гъэсэн цIыкIухэр зыхэт сыт хуэдэ зэпеуэми увыпIэ нэхъыщхьэхэр къыщахь. Адыгэбзэр бзэ дахэщ, къулейщ, куэдым ар яфIэгугъуми, Беслъэн дежкIэ макъыбэу зэролъэлъ.
НобэкIэ адыгэбзэр зыджыну хуэмейхэм, е ар къызэгугъуэкIхэм еджакIуэхэм ар тыншу зэрызрагъэщIэн Iэмалхэм, абыкIэ дэIэпыкъуэгъу яхуэхъуну тхыгъэхэм йолэжь МахуэлIыр. Дерсхэр зэрырагъэкIуэкI план, япэ классым къыщыщIэдзауэ ебгъуанэ класс хъуху, яхуигъэхьэзыращ егъэджакIуэхэм. НэгъуэщI лъэпкъ щыщу адыгэбзэр зыджхэм сэбэп ин яхуэхъуну къалъытэ Беслъэн и лэжьыгъэхэр.
Беслъэн ирагъэблэгъат хамэ щIыналъэ щыпсэу адыгэхэми ядэлэжьэну, ауэ и щIыналъэмкIэ и гур щыIэщ сытым дежи, абы зэкIэ тегушхуакъым.
МахуэлIым къызэрилъытэмкIэ, дахагъэр къыщежьэр, сабийм и бзэр щызригъащIэр унагъуэращ. Езым бзэр фIыуэ зэрищIэр зи фIыгъэр и адэ-анэрщ, и егъэджакIуэу щыта Къущхьэ СулътIанрэ КIэмпIу Iэсиятрэщ.
Иреблэ нуру фи вагъуэр, егъэджакIуэ цIэ лъапIэр зыхуэфащэхэ!
Фырэ Анфисэ.
Сурэтыр Къарей Элинэ трихащ.
Узэрыщыгугъ хъунур кърипщIэфынущ
«ЦIыхум узэрыщыгугъ хъунур кърипщIэфынущ ар и анэдэлъхубзэм зэрыхущытымкIэ», — итхауэ щытащ Паустовский Константин. Лъэпкъыр лъэпкъ зыщIыжыр и анэдэлъхубзэрамэ, цIыхури цIыху зыщIыжыр и бзэм хуиIэ щытыкIэрщ. Зым и дежкIи щэхукъым, курыт еджапIэр анэдэлъхубзэм и къигъэхъуапIэ нэхъыщхьэхэм зэращыщыр. Абы узыщрихьэлIэ егъэджакIуэращ уи бзэм хуэпщIыну пщIэр, лъытэныгъэр, уи лъэпкъ гупсысэр зэрызэфIэувэнур зэлъытар. Апхуэдэ егъэджакIуэ гумызагъэхэм, анэдэлъхубзэм хуэлэжьэным зи гъащIэр тезыухуахэм ящыщщ Тэрч щIыналъэм хыхьэ Курп Ипщэ къуажэм къыщалъхуа, Инарыкъуей курыт школым адыгэбзэмрэ литературэмкIэ щезыгъаджэ Хьэрэдурэ Эммэ.
Хьэрэдурэ Эммэ Илъэс тIощIрэ тхум нэблэгъауэ а IэнатIэ мытыншым пэрыт егъэджакIуэм и бзэм хуиIэ лъагъуныгъэм хэхъуэ зэпытщ. ЦIыхум и псэм фIэфI Iуэху ищIэмэ, къохъулIэ. Эммэ иригъэкIуэкI дерсхэр сыт щыгъуи щIэщыгъуэ зэрищIын, еджакIуэ цIыкIухэр бзэм зэрыдригъэхьэхын Iэмалхэр къелъыхъуэ икIи къегъуэт. Хьэрэдурэм иригъаджэ ныбжьыщIэхэр щIыналъэм, республикэм адыгэбзэмкIэ щрагъэкIуэкI зэпеуэхэм щIэх-щIэхыурэ къызэрыщыхэжаныкIым и мызакъуэу, езым и щапхъэм тету егъэджакIуэ IэщIагъэр къыхэзыхахэри мымащIэу къахэкIащ абыхэм.
Шэч хэмылъу, дэтхэнэ цIыхуми и гъащIэм хэтщ и дуней тетыкIэм пэгъунэгъу, зыдэплъей егъэджакIуэ. Апхуэдэу сэ сиIащ Хьэрэдурэ Эммэ.
ПэщIэдзэ классхэм адыгэбзэкIэ дерс псори щыдагъэджами, бзэм лъагъуныгъэ щыхуэсщIар ар нэгъэсауэ фIыуэ зылъагъу, абы пщIэ хуэзыщI егъэджакIуэм срихьэлIа иужьщ. Абы и бзэм, ар сабийхэм зэрахущытым, къахуигъуэт бгъэдыхьэкIэм куэд зэрелъытар сэ иужькIэщ къыщызгурыIуар. Эммэ егъэджэныгъэм къару къызэрыхилъхьэр нэрылъагъущ, ар абы ятрегуэшэж иригъаджэхэм. АпхуэдизкIэ ди бзэм пщIэ хуэтщIу дригъэсат Хьэрэдурэми, си насып кърихьэкIыу КъБКъУ-м и адыгэбзэ къудамэм сыщыщIэтIысхьам, лъэпкъ Iуэху си пщэ къыдалъхьауэ къысщыхъужырт.
Гъэ кIуам «Пробуем перо» республикэпсо зэпеуэм иригъэхьа эссемкIэ япэ увыпIэр къэзыхьа Iимам Заирэт (Инарыкъуей къуажэм дэт курыт школым и 10-нэ классым щоджэ) жеIэ и ехъулIэныгъэр зи фIыщIэр адыгэбзэмкIэ и егъэджакIуэ Хьэрэдурэ Эммэу. «Адыгэ тхакIуэхэмрэ усакIуэхэмрэ ятеухуауэ абы зыкIэ куэд ещIэри! АбыхэмкIэ къыддэгуашэурэ дерсыр щIэщыгъуэ ещI, дэри сыт щыгъуи щIэ гуэр зэхэтхыну дыхуэпIащIэу докIуэ Эммэ и деж. А щхьэусыгъуэрауэ къысщохъу ди школым щеджэхэм ящыщ куэд апхуэдэ зэпеуэхэм хэтыну щIафIэфIыр», — жеIэ Заирэт.
Анэдэлъхубзэм и кIыщым щылъащэхэм ящыщщ егъэджакIуэр. Абы сабийм и гущIэм щыхисэ жылэм лъэпкъым и натIэ хъунур куэдкIэ елъытащ. «Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэ зэпеуэм гумызагъэу зыхуэзыгъэхьэзыру хэтахэм, пашэныгъэр щызыубыдахэм ящыщщ Хьэрэдурэ Эммэ. Адыгэ тхакIуэхэр къызэралъхурэ илъэс бжыгъэ дахэ щрикъукIэ, лъэпкъым и махуэ хэхахэм ирихьэлIэу абы игъэхьэзыр урок зэIухахэр сыт и уасэ?! А псом ефIэкIыжу, къуажэдэсхэри лъэпкъ Iуэхум къихишэн хузэфIокI. Абы къызэригъэпэщ пшыхь гъэщIэгъуэнхэм жылэдэсхэм яфIэфIу зыкърагъэхьэлIэ. Апхуэдэу щIыналъэм щыпсэухэм я пащхьэ гъэ кIуам Iуэху инкIэ ихьащ егъэджакIуэр. Адыгэ Республикэм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэ, АР-м, КъБР-м, КъШР-м я цIыхубэ тхакIуэ, СССР-мрэ УФ-мрэ я Къэрал саугъэтхэм я лауреат МэшбащIэ Исхьэкъ и ныбжьыр илъэс 85-рэ щрикъу 2016 гъэр тхакIуэм и илъэсу ДАХ-м игъэувати, абы хуэгъэпса пшыхь езы Исхьэкъи, нэгъуэщI республикэхэм, хамэ къэралхэм къикIа хьэщIэхэри хэту Тэрч къалэ щригъэкIуэкIащ.
Бзэр хъумэным, ар щIэблэм фIыуэ егъэлъагъунымкIэ зэфIигъэкI лэжьыгъэ иным папщIэ фIыщIэ, щIыхь тхылъ куэд къыхуагъэфэщащ Эммэ, ауэ езым и дежкIэ нэхъыщхьэр абы иригъаджэхэм я гум къыщигъэуш лъагъуныгъэрщ. АбыкIэ Iэзагъэ ин бгъэдэлъщ Хьэрэдурэм.
Дэтхэнэ сабийми бгъэдыхьэкIэ щхьэхуэ къыхуэзыгъуэт, бзэ зырызкIэ епсэлъэф егъэджакIуэ набдзэгубдзаплъэм иригъаджэхэм я деж пщIэ лей, фIэлIыкI щиIэщ. Дуней тетыкIэ екIу, хабзэ, акъыл жан, цIыхугъэ лъагэ зиIэ Эммэ цIыкIухэми фIыуэ къызэралъагъур шэч къызытумыхьэнщ. Сабийр къыпхуэгъэпцIэнукъым, дахэ защIэкIэ къыдумыхьэхмэ. УемыхъуэпсэнкIэ Iэмал иIэкъым махуэ лъапIэхэм деж Эммэ ныбжьыщIэхэм къыхуащI гулъытэм.
Хьэрэдурэ Эммэ иригъэджа псоми къабгъэдэкIыу, Адыгэ тхыбзэм и махуэм сыхуейщ абы фIыщIэ ин хуэсщIыну. Iэзагъэ лъагэ а IэнатIэм къыщызыгъэлъагъуэ егъэджакIуэм и гъэсэнхэм езым ефIэкIыжын, щIэгушхуэн куэд къахэкIыну си гуапэщ.
Щомахуэ Залинэ.
Алборэ Iэминат и дерс гъэщIэгъуэнхэр
Алборэ Iэминат Старэ Шэрэдж къуажэм дэт 1-нэ курыт еджапIэм адыгэбзэмрэ литературэмкIэ егъэджакIуэу 1982 гъэ лъандэрэ щолажьэ. НыбжьыщIэхэм адыгэбзэр шэрыуэу яIурылъыным, адыгэ хабзэм щIэпIыкIыным, лъэпкъым хуэфэщэн щIэблэ къэгъэтэджыным апхуэдиз илъэс хъуауэ елIалIэ егъэджакIуэ гумызагъэм зыхуигъэувыжа къалэнхэр къызэрехъулIэм и щыхьэтщ абы и еджакIуэхэм район, республикэ зэхьэзэхуэхэм япэ увыпIэхэр къызэрыщахьыр, школыр къауха нэужь балигъ гъащIэм цIыху нэсу зэрыхэувэр.
А псоми лъабжьэ яхуэхъур, дауи, Iэминат и Iуэху бгъэдыхьэкIэрщ. Абы школым щригъэкIуэкI лэжьыгъэр къапщтэмэ, ар егъэджакIуэ къудейкъым, атIэ сабийр цIыху зэпIэзэрыту, гъащIэм и нэр къыхуикIыу, ехъулIэныгъэхэм хуэпабгъэу зыгъасэ нэхъыжьыфIщ. Апхуэдэу Iэминат и дерсхэм щызэхэухуэнащ школакIуэм и зыужьыныгъэм сэбэп хуэхъу Iэмал гъуэзэджэхэри. Псалъэм къыдэкIуэу жыпIэмэ, Алборэм мыхьэнэшхуэ ирет классщIыб лэжьыгъэхэм. Апхуэдэ дерсхэм деж бзэмрэ литературэмрэ я мызакъуэу, адыгэм и тхыдэм, щэнхабзэм, къызэпича гъуэгуанэм, къызэринэкIа гугъуехьхэм, лъэпкъым и фIыпIэр здэщыIэмрэ лъэпкъылI нэсым и шыфэлIыфэмрэ ярегъащIэ. Абы къыдэкIуэу Iэминат къызэригъэпэщащ «Адыгэ хабзэ» гупжьейр. Абы ныбжьыщIэхэр яфIэфIу къокIуалIэ икIи гъэщIэгъуэн куэд къыщащIэ.
— Егъэджэныгъэ IэнатIэм жэуаплыныгъэ нэхъ ин зыпылъ и къудамэу къэплъытэ хъунущ курыт еджапIэхэр, — жеIэ Iэминат. — Абыхэм я пщэм къыдохуэ зи гупсысэкIэ, IуэхущIафэкIэ, дуней тетыкIэкIэ пэрыт цIыху лъэпкъым, къэралым яхуэгъэсэныр. Дэтхэнэ егъэджакIуэми къехъулIэнущ апхуэдэ щIэблэ къигъэтэджыну, и лэжьыгъэм и лъабжьэу гъэсэныгъэр игъэувмэ. ЩIэныгъэм гъэсэныгъэр щIыгъумэщ, хъер къыщыпэкIуэр. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, хьэл-щэн екIу зыхэлъ еджакIуэрщ егъэджакIуэм и псалъэр псэкIэ зыхэзыщIэфынур, абы и мыхьэнэр къызыгурыIуэнур.
Сэ сыщылажьэ Дохъушыкъуей (Старэ Шэрэдж) дэт езанэ курыт еджапIэм щIэсхэр псори адыгэщ, зэрыгупсысэри, я щхьэм илъыр къызэраIуатэри я анэм къадилъхуа бзэрщ. Адыгэбзэр нэхъ гугъухэм хабжэми, абы пкърылъ къулеягъымрэ и зэфIэкI инымрэ гу лъедгъэтэфын хуейщ сабийм. НыбжьыщIэхэм куэдрэ яжызоIэ ди бзэм и дахагъым дуней псом щыцIэрыIуэ щIэныгъэлIхэм мызэ-мытIэу гу зэрылъатар, ноби абы куэд зэрыдихьэхыр.
Ди республикэм анэдэлъхубзэр хъумэным, абы зегъэужьыным ехьэлIауэ щекIуэкI «Си бзэ – си псэ, си дуней» республикэ фестиваль-зэпеуэм хэтащ Алборэ Iэминат икIи абы и унэтIыныгъэхэм ящыщ зым япэ увыпIэр къыщихьауэ щытащ, апхуэдэуи «Илъэсым и егъэджакIуэ нэхъыфI» район зэпеуэм 2007 гъэм класс унафэщI нэхъыфI щыхъуащ.
Iэминат и дерсхэр зэи зэщхьу екIуэкIыркъым, сыт щыгъуи щIэщыгъуэ, тхылъым имыт, еджакIуэхэм я гум къинэжын гуэрхэр ярет, жыIэгъуэхэр, псалъэ шэрыуэхэр, усэ едзыгъуэхэр яфIэфIу зрагъащIэ.
«Программэм хэмыту сабийхэм дазэрыдэлэжьэн IэмалыфIщ «Адыгэ псалъэ» газетым, «Iуащхьэмахуэ», «Нур» журналхэм къытехуэ, егъэджэныгъэм, гъэсэныгъэм ехьэлIа тхыгъэхэр. Дерсым щезгъэщIар езгъэбыдылIэжын папщIэ классщIыб лэжьыгъэхэр изогъэкIуэкI, зи гугъу сщIы къыдэкIыгъуэхэр къэзгъэсэбэпурэ. Абы щыгъуэм зэман уиIэщ щIэныгъэм и щэху куэдым ныбжьыщIэхэр щыгъуазэ пщIыну, ебгъэдж предметым нэхъ куууэ хэпшэну. Апхуэдэ лэжьыгъэхэм еджакIуэ цIыкIухэм я зэхэщIыкIым зрагъэубгъу, гъащIэм хуагъасэ. Дэращ, адыгэбзэмрэ литературэмкIэ егъэджакIуэхэрщ, ныбжьыщIэхэр лъэпкъ хабзэм, нэмысым и пщалъэхэм изагъэу зыгъэсапхъэр.
ФIыуэ сэбэп къытхуохъу мы гъэ еджэгъуэм къыдата «Адыгэ хабзэ» дерсыр. Ди тхакIуэхэм я IэдакъэщIэкI нэхъыфIхэр яджкIэрэ, сабийхэм наIуэ ящохъу ди лъэпкъым къыдекIуэкIа хьэлыр, Iуэху еплъыкIэхэр, цIыху хэтыкIэр, нэгъуэщIхэри. Ижь-ижьыж лъандэрэ адыгэм я цIэр жыжьэ зыгъэIуа хабзэхэр ядогъащIэ, ар яхэлъу зэрыпсэуным худоущий», — къыддогуашэ Iэминат.
Сыт хуэдэ IэнатIэ пэрыт цIыхуми и лэжьыгъэм къыпэкIуэ хъерым щымыгуфIыкIыу къанэркъым. Iэминат сабийхэм яхилъхьэ гъэсэныгъэмрэ ярит щIэныгъэмрэ щадилъагъужкIэ ирогушхуэ, апхуэдэуи и лэжьыгъэм къыхуащI пщIэр къагъэлъагъуэ Аруан районым ЕгъэджэныгъэмкIэ и IуэхущIапIэм, КъБР-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм къабгъэдэкIыу къыхуагъэфэща щIыхь тхылъхэм.
НэщIэпыджэ Замирэ.
Адыгэбзэм хужаIахэр
Адыгэхэм я бзэр дуней псом щынэхъ пасэрей дыдэхэм, гъэщIэгъуэныщэхэм, купщIафIэхэм ящыщ зыщ. Шэч хэмылъу, а зырауэ щытынкIэ мэхъу Азие Ипщэм щыIауэ кIуэдыжа бзэхэм я щэхухэр къэхутэнымкIэ «IункIыбзэIух» хъуфынури. Абхъаз-адыгэхэм я бзэм, зэгуэр лъэщ дыдэу щыта бзэ зэлъэпкъэгъухэм я зы пыудахуэм, къыпкърыкI къарум къыуегъащIэ ахэр зыхэпсэукI дунейр зэхэзыщIыкIыфынур акъылкIэ даIуэ цIыхурауэ зэрыщытыр.
Мессарош Лайош.
ЩIыуэпсым и макъхэм адыгэбзэм хуэдэу дахэу уридежьууфу нэ-гъуэщI зы лъэпкъыбзи щыIэкъым. Ар и щыхьэтщ а бзэр зыIурылъ лъэпкъым ныбжьышхуэ зэриIэм.
ДЮМЕЗИЛЬ Жорж.
Сабийм еджэн къызэрыщIидзэн хуейр и анэдэлъхубзэмкIэщ. Сэ куэдрэ зэхызох, ятхыуи срохьэлIэ адыгэ сабийм и анэдэлъхубзэкIэ щIэныгъэ пхуемыгъэгъуэтыну. Ар щыуагъэщ. Сэ шэч къытесхьэркъым, щIэблэм щIэныгъэ тэмэм ептын мурад уиIэмэ, абы япэ лъэбакъуэр зэричын хуейр езым къыдалъхуа бзэр ару зэрыщытым.
ХЬЭТIОХЪУЩОКЪУЭ Къазий.
Си къэухьымкIэ садогуашэ
ЕгъэджакIуэр сабийхэм щапхъэ, ущиякIуэ яхуохъу. А IэщIагъэр къыхэзыхым ар фIыуэ къыгурыIуэу лажьэмэ, щIэблэр щIэныгъэм дегъэхьэхыным, гъэсэным зэрыпэлъэщынум шэч хэлъкъым.
Пэунэж Залинэ Зи гугъу фхуэтщIыну Пэунэж Залинэ 2005 гъэм КъБКъУ-м адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и къудамэр къиухри, Къубэ-Тэбэ къуажэм дэт курыт школ №1-м лэжьэн щыщIидзащ. Мы зэманым ар зыхунэсари мащIэкъым. Бахъсэн районым адыгэбзэкIэ щезыгъаджэхэм я зэхьэзэхуэм 2015 гъэм япэ увыпIэр абы къыщыхуагъэфэщащ, а илъэс дыдэм «2015 гъэм и егъэджакIуэ нэхъыфI» цIэр къыфIащащ. Пэунэжыр «Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэ зэпеуэм жыджэру хэтщ. ЕгъэджакIуэм етIуанэ увыпIэ къыщихьащ Анэдэлъхубзэр курыт школхэм щезыгъэджхэм я щIыналъэ зэпеуэу Мэхъэчкъалэ щекIуэкIам, адыгэбзэр езыгъэджхэм я зэфIэкIыр щагъэлъагъуэ урысейпсо мастер-классым япэ увыпIэр къыщыхуагъэфэщащ.
— Сэ сыегъэджакIуэщ. Абы сропагэ, — жеIэ Залинэ. — Сытым дежи еджэным сыдихьэхыу, щIэ гуэрхэм сыхуэпабгъэу сыщытащ. Ауэ IэщIагъэр къыщIыхэсхам сыщегупсысыжкIэ, ар зи фIыщIэу къэслъытэр адыгэбзэмрэ литературэмкIэ сэ езым си егъэджакIуэу, си ущиякIуэу щыта Щыхъэлы Женящ. Ар пщIэшхуэ иIэу илъэс куэдкIэ и IэнатIэм пэрытащ, и ехъулIэныгъэхэмкIэ республикэ псом къыщацIыхуу. Абы дэтхэнэ сабийми бгъэдыхьэкIэ къыхуигъуэтырт икIи цIыху щыпкъэ куэд игъэсауэ жыпIэ хъунущ.
Сыт хуэдэу гугъуу щымытми, егъэджакIуэ IэщIагъэр си дежкIэ хьэлъэкъым. Сабийхэр фIыуэ зэрыслъагъум псори сщхьэщихыжу къыщIэкIынщ. Си гупсысэр зытеухуар зыщ: си къэухьымкIэ еджакIуэхэм садэгуэшэнырщ, фIым хуэпабгъэ щIэблэ къэзгъэтэджынырщ. Дэ сабий зэхэгъэж тщIы хъунукъым, нэхъыщхьэжращи, дэтхэнэ зыми и фIэщ тщIын хуейщ абы цIыху нэс къызэрыхэкIынур.
— Залинэ, ар дауэ зэрыпхузэфIэкIынур?
— Псом япэу, егъэджакIуэм дэтхэнэ зыми и зэфIэкIыр здынэсыр къихутэн икIи абы елъытауэ и лэжьыгъэр зэтриухуэн хуейщ. Адэ-анэм нэхъ лъапIэ дыдэу яIэр — я быныр — ди IэмыщIэ къралъхьэ. АтIэ ахэр дгъэщIэхъу хъуну? Хъунукъым.
Сэ сызэреплъымкIэ, егъэджакIуэм лэжьыгъэшхуэ иригъэкIуэкIын хуейщ классым щIыхьэу: «Фи пщэдджыжь фIыуэ!» жиIэн ипэкIэ. Дэ куэдрэ «анэ етIуанэкIэ» къыдоджэ. А цIэр дгъэпэжыпхъэщ. Зы щIыпIэ дежи ущыщыткIий къэхъунщ, щабэу сабийм уащыбгъэдэти щыIэнщ.
ЕгъэджакIуэм и лэжьыгъэр къызэрехъулIэм и зы нэщэнэу собж абы еджакIуэ цIыкIухэр къыпэплъэныр. Си дежкIэ насыпщ дерсым сыщыкIуэкIэ ахэр къызэрыспежьэр, махуэр зэрагъэкIуамрэ я щэху гуэрхэмрэ къызэрызжаIэр.
ЕгъэджакIуэр зы лэжьэкIэм къытенэ хъунукъым. Абы зэпымыууэ зиужьын, зэманым зыдригъэкIун хуейщ. АбыкIэ сэбэпщ зэIущIэ зэхуэмыдэхэм ухэтыныр, къэхутэныгъэщIэхэр ебгъэкIуэкIыныр, компьютерымрэ егъэджэныгъэ и лъэныкъуэкIэ абы иIэ Iэмалхэмрэ къэбгъэсэбэпыныр, нэгъуэщIхэри.
Урыс тхакIуэшхуэ Толстой Лев жиIэгъащ: «ЕгъэджакIуэм и лэжьыгъэр фIыуэ илъагъумэ, ар егъэджакIуэфIщ. Ауэ егъэджакIуэм сабийр и быным хуэдэу фIыуэ илъагъумэ, тхылъ псори щIэзыджыкIам нэхърэ нэхъыфIыжщ. Сабийми лэжьыгъэми хуиIэ лъагъуныгъэр зы зыщIыфа егъэджакIуэм къытекIуэн щыIэкъым». Сэ сыхущIокъу апхуэдэ егъэджакIуэ сыхъуным.
— Анэдэлъхубзэм щIэблэр дегъэхьэхыным теухуауэ сыт хуэдэ Iуэхухэр щевгъэкIуэкIрэ фи школым?
— Бзэм теухуа лэжьыгъэ щхьэпэ куэд идогъэкIуэкI. Абыхэм ящыщщ сочиненэ тхынымкIэ, усэ къеджэнымкIэ, ди тхакIуэхэм я сурэт щIынымкIэ, тхыгъэ зэджар теплъэгъуэкIэ къегъэгъэлъэгъуэжынымкIэ, адыгэ уэрэдыжьхэр жаIэнымкIэ зэпеуэхэр къызэрызэдгъэпэщыр.
ЕгъэджакIуэхэм дерс зэIухахэр ят, лэжьыгъэм теухуауэ зочэнджэщ, зэдоIэпыкъу. Ди сабийхэр районми республикэми щекIуэкI конфе-ренцхэм, зэпеуэхэм жыджэру зэ-рыхэтыным худогъэхьэзыр. ЕгъэджакIуэхэр, шэч хэмылъу, дыщогуфIыкI ди еджакIуэ цIыкIухэм я ехъулIэныгъэхэм. Апхуэдэ дакъикъэхэм зыхыбощIэ уи IэщIагъэм и мыхьэнэр.
— Уи мурадхэр къохъулIэну ди гуапэщ, Залинэ.
Епсэлъар БАГЪЭТЫР Луизэщ.
КIыщокъуэ Алим
Гъуэгу къежьапIэ
«Адыгэбзэр сыт щIэдджынур,
Зыдынэсыр КъалэкIыхьырщ», —
Ар ауану Iэджэм жаIэр,
Мышыу псалъэм тIэкIу хэчыхьу.
ЩызэхэсхкIэ сэ а псалъэр,
А гушыIэр сигу темыхуэ.
Станцым нэскIэ унигъэсмэ,
Ар бзэм дежкIэ уфIэмащIэ?
Бзэр шу лъагъуэм хузогъадэ,
Бгъузэу щытми, станцым нос.
Унэсакъэ — гъущI гъуэгушхуэм
Къыщыппэплъэу тетыр поездщ.
Уи гъуэгуанэр жыжьэу щытрэ,
УкIуэфынум къыумыгъазэу —
Шым епсыхи кIуэ мафIэгукIэ,
Тетщ а гъуэгум вагъуи мази.
Сэ шу лъагъуэр зэпызмычу,
ГъущI гъуэгушхуэм сытехьакъым,
Адыгэбзэр зэзмыгъащIэу,
Урысыбзэр сщIэн слъэкIакъым.
Iуащхьэмахуэ телъ уэс къабзэу,
Сянэм и бзэр сэри сфIэфIт!
Си букварыр зэIусхауэ
Сыкъеджамэ, махуэр уэфIт.
Ноби школым кIуэм а тхылъыр
Я блэгущIэм цIыкIухэм щIэлъщ,
Урысыбзэм и гъуэгушхуэм
Нытехьэну я гум хэлъщ.
Адыгэбзэр, хэт фIэгугъуми,
Ещхьщ си дежкIэ псыIэрышэм.
Ар уэрэду зэхызохыр,
Къурши губгъуи къыдэушэу.
Хэт ухуейми сыкъыдожэ,
Iэджэм япэ сэ сищащ.
Адыгэбзэу си шы Iэсэм
Шы тесыкIэ сигъэщIащ.
Ар си гъуэгум и къежьапIэщ,
Ар си дамэщ, ар си напщIэщ,
Ар сымыщIэу щытыгъатэм,
КIэщI дыдэнут сэ си гъащIэр.
Сянэм и бзэу си нэм хуэсхь,
Уэ къыптехуэр схуохъу удын.
Гъуэгу тетыныр сэ щызухкIэ,
УиIэрсIыгъыусыухынщ.
ГъащIэм пещIэ. Сурэтыр ПэтIуащIэ Феликс ищIащ.
