
КъулыкъущIэхэр
Къэралым и хьэкъкIэ мэтхъэж
ЩIышылэм и 1-м къару ягъуэтын хуеящ къэралым къищэхухэр зыхуэдэхэр зыубзыху хабзэщIэхэм. Ахэр хуэгъэзащ къулыкъущIэхэм щхьэусыгъуэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ ягъэкIуэщI бюджет ахъшэр гъэмэщIэным.
ЖыIэн хуейщ, нэхъапэм хуэдэу, цIуугъэнэ мыхьэнэншэхэм мылъку трагъэкIуэдэным къулыкъущIэхэр иджы зэрытемыгушхуэжыр. Ауэ я щхьэхъумэхэмрэ транспортымрэ папщIэ ахъшэ щысхьыркъым. 2013 гъэм и кIэм белджылы хъуащ Челябинскэ областым и губернатор Юревич Михаил псоми зэратекIуар. Иджы дыдэ и къулыкъум текIами, куэдрэ ящыгъупщэжынукъым ар къэрал мылъкум хуэнэхъуеиншэу зэрыщытар. Псалъэм и хьэтыркIэ, IэщэкIэ зэщIэузэда и щхьэхъумэхэр 2014 гъэм иIыгъыным сом мелуан 55-рэ къыхуаутIыпщын хуейуэ игъэлъэгъуащ. Урысейпсо цIыхубэ фронтыр къытехъущIыхьа иужь, абы а бжыгъэр сом мелуан 30-м нэс иригъэхат (губернаторыщIэм иджы ар нэхъри игъэмэщIэну къыщIэкIынущ). Зэвгъэпщэн папщIэ: Бурятием и Iэтащхьэ Наговицын Виталий хьэзырщ езым и щхьэхъумэхэм сом мелуани 7,5-рэ «фIэкIа» тримыгъэкIуэдэну.
Сыту фIы лъагэу
утету укъеплъыхыну!
Зиусхьэн Юревич апхуэдэу цIэрыIуэ хъуащ 2011 гъэм сом мелуан 289-рэ и уасэ ВеII-429 вертолёт лъапIэ дыдэр къызэрихуащэхуамкIэ. Иджы а машинэр зэрахьэным, страховкэ сом мелуани 4-р хэмыту, зы илъэсым сом мелуан 55-рэ токIуадэ. Уэгум щыхуарзэ Iэмэпсымэхэм дахьэх нэгъуэщI щIыналъэ унафэщIхэри. ВеII-407 вертолётым ехъуэпсащ Приморьем и губернаторыр. Ар санитар авиацэм къыхуащэхуу жаIэ, ауэ абы и кIуэцIыр апхуэдизкIэ гъэщIэрэщIащи, IэщIагъэлIхэм ар нэхъ зрагъэщхьыр хьэщIэщым и пэш зыкъизыхырщ.
Зи гугъу тщIы зэпеуэм къыщыхэжаныкIащ Вологдэ областым и губернатор Кувшинников Олег. ПщIэкIэ кхъухьлъатэхэр къищтэурэ, абы иужь илъэситIым хузэфIэкIащ километр мин 500 нэхърэ мынэхъ мащIэ — нэгъуэщIу къыубжмэ, щIы хъурейр 12-рэ къилъэтыхьын (сом мелуан 86-рэ текIуадэу). ГурыIуэгъуэщ рейсхэм тет кхъухьлъатэхэм ятекIуэдэнур куэд дыдэкIэ зэрынэхъ мащIэр. Ауэ абыхэм апхуэдэу ущытыншынукъым. Къэрал ахъшэм ущымысхьми хъунущ. ПщIэкIэ къащтэ кхъухьлъатэхэр зэпымыууэ къагъэсэбэп щIыналъэ 83-м ящыщу 4-м я губернаторхэм. «Дэ къэтхутащ мы Iуэхум егъэщIылIауэ лъабжьэншэу заказ лъапIэ дыдэхэр зэратыр, — къыджиIащ Урысейпсо цIыхубэ фронтым (ОНФ) и Штаб нэхъыщхьэм и унафэщIхэм ящыщ Бречалов Александр. — ИкIи языныкъуэ щIыналъэхэм апхуэдэ транспортыр къагъэсэбэпыну хуит зыщI пщалъэхэр щагъэува пэтми, къэрал мылъкум и хьэкъкIэ ирагъэлеин хуейкъым. Псалъэм и хьэтыркIэ, сэ соцIыху авиарейсхэм тет кхъухьлъатэхэмкIэ зекIуэ цIыху къулейхэр».
Автомобиль лъапсейхэр-щэ? ВИП-лимузину къащэхур Къэрал Думэм и депутатхэр темыгушхуащэурэ, ягъэмэщIэну яужь итыхукIэ, къулыкъущIэ зэмылIэужьыгъуэхэм епIэщIэкIыу автомашинэхэмкIэ заузэд. АрщхьэкIэ абыхэм я уасэхэм щыгъуазэ защIа иужь, ОНФ-м игъэбелджылащ Прокуратурэ нэхъыщхьэм Audi 12-м лейуэ сом мелуан 21,6-рэ зэрыщIитар. Шэшэн Республикэм и зэзыгъэкIуж судыщIэхэм я лэжьыгъэр къызэзыгъэпэщ IэнатIэм и къулыкъущIэхэм сом мелуани 5 щIатри, «седан» Iэхуитлъэхуит къащэхуащ. Ауэ апхуэдэ автомобиль лIэужьыгъуэхэр сом мелуани 2,9 — 3,5-рэ нэхърэ нэхъ лъапIэкъым.
Пивэ уефэну — хьэмэмым
Ахъшэ изыкъухь къулыкъущIэхэр иужь зэманым гугъу йохь. Абыхэм «яжьэхэуэн» зыфIэфIхэр куэду къыкъуокI. Псалъэм и хьэтыркIэ, «Хэку шынагъуэншэ» жылагъуэ зэгухьэныгъэм и пIэ иригъэувэжащ Тэтэрым УхуэныгъэмкIэ, архитектурэмкIэ, ЖКХ-мкIэ и министерствэр. Абы зэпеуэ зэхиублащ сом мелуан 58-рэ и уасэ лэжьыгъэр зэфIэзыхынур къыхахыным теухуауэ. Ауэ а лэжьыгъэхэм къулыкъущIэхэм хагъэхьэну я мурадт хьэмэм зэIузэпэщ ирагъэухуэнур. Зэгухьэныгъэм хэтхэм абыхэм а мурадыр Iэпаудащ.
УФ-м и Президентым и Iуэхухэр зезыхьэ къулыкъущIапIэм Санкт-Петербург и гъунэгъу Стрельнэ щиIэ уардэунэм и унафэщIхэм къайхъулIакъым сом мелуан 43-рэ и уасэ тендерыр къахьыныр. НэгъуэщIу жыпIэмэ, ахэр хуейт сом мелуан 35-рэ и уасэ шхыныгъуэ, тутын лъапIэ дыдэхэр къащэхуну. Ягъэхьэзыра тхылъхэм ярытт акулэм и лыр, бдзэжьей хугу фIыцIэ, щыхьыл, фуа-гра, н. къ. ЖытIэнщи, зы фуа-гра килограммыр сом мини 4, акулэм и лыр — сом мин 52,5-рэ, белугэ хугур сом мин 99,5-рэ я уасэщ…
Абы щыгъуэми щIышылэм и 1-м лэжьэн щIидзэн хуеящ Федеральнэ контракт системэм (ФКС). Абы и къалэнхэм ящыщщ хьэпшып лъапIэу къащэхур игъэмэщIэныр. Хьэпшып дахэхэр къащэху, унэхэр, IуэхущIапIэхэр зыхуей хуагъазэ хъунущ, ауэ абыхэм я уасэр сом мелардым (федеральнэ заказчикхэм я деж), сом мелуанищэм (щIыналъэхэм) щыщхьэдэх хъунукъым. Пэжщ, правительствэр хунэсакъым зыхуеину унафэхэр игъэхьэзырын. Иджыри Iуэху куэд зэрагъэкIун хуейщ. Лъабжьэншэу ягъэкIуэщI ахъшэм ипэжыпIэкIэ мардэ щыхуагъэувыфынур… 2016 гъэрщ. Аращи, къулыкъущIэхэм иджыри илъэситI яIэщ жьыр къыщепщэр ямыщIэу псэуну.
Баровэ Екатеринэ.
«Аргументы и факты»
Улахуэхэр
ЛэжьапщIэхэм хохъуэ. ГуащIэрыпсэум и Iуэху къикIа?
КъулыкъущIэхэм къалъытащ ди къэралым улахуэм ахъшэшхуэIуэ щытрагъэкIуадэу. Экономикэм зиужьыркъым, арщхьэкIэ лэжьыгъэр зэфIэзыгъэкIхэм иратыр нэхъыбэ мэхъу.
КъызэрабжамкIэ, блэкIа илъэсым улахуэхэм проценти 5-м нэскIэ хэхъуащ (инфляцэр хэгъэкIауэ). Ауэ лэжьакIуэ псоми нэхъыбэ яIэрыхьа хъуа?
Хэт ехъулIар?
АтIэ хэт зи кIэн къикIар? Федеральнэ министрхэрщ, абыхэм хуагъэда депутатхэмрэ сенаторхэмрэщ: абыхэм я зы мазэ улахуэр сом мини 161-м ирагъэкIри, сом мин 254-м нагъэсащ — процент 57-кIэ яIэтащ. Яхуэбгуэш хъуну щытамэ, зы къулыкъущIэшхуэм и улахуэм зэрыхэхъуар яхурикъунут лэжьакIуэ 25-м. НэгъуэщIу жыпIэмэ, урысей 25-м я лэжьапщIэхэр къыумыIэтми хъунущ — статистикэм и къалэныр игъэзэщIэнущ: гуфIэу хэIущIыIу ищIынущ улахуэхэм зэрыхэхъуар. Iуэхур нэхъыфIыж хъунущ, зэрыжаIам тету, 2014 гъэм фокIадэм и 1-м депутатхэм я мазэ улахуэр сом мин 420-м нэса иужь.
УФ-м лэжьыгъэмрэ социальнэ зыужьыныгъэмкIэ и министрым жиIащ цIыхухэм ипэжыпIэкIэ нэхъыбэ ирату: IэнатIэ Iэджэм лэжьакIуэхэм улахуэр конвертхэм дэлъу щаIэрохьэ икIи ар апхуэдизкIэ инщи, утхъэжу упсэу хъунущ. Щапхъэ папщIэу абы къихьащ лэжьакIуэ къызэращтэм теухуауэ къытрадзэ хъыбархэр: улахуэу сом мини 5 къыщагъэлъагъуэ, ауэ ипэжыпIэкIэ ар сом мин 40 мэхъу. Пэжщ, апхуэдэ IэнатIэ къыщагъуэтынур жиIэну къыщыгъупщащ. Ауэ псори нэгъуэщIу къыщIокI: къызэрагъэгугъам нэхърэ нэхъ мащIэщ къратыр.
«Апхуэдэ улахуэхэр ину зэи щытынукъым. АрщхьэкIэ ди цIыхухэр а IэнатIэхэм щылэжьэн хуей мэхъу, нэгъуэщI зэрамыгъуэтым къыхэкIыу. Езы къулыкъущIэхэри апхуэдизу къабзэкъым. Абыхэм я льготэ мардэншэхэр (къулыкъукIэ къагъэсэбэп автомобилхэр, дохутыр IуэхущIапIэ хэхахэр, псэупIэ къызэращэхуну субсидиехэр, зэрызагъэпсэхуну тхылъхэр) езыхэм я улахуэхэм ящымыщ Iыхьэу яIэрыхьэу къэплъытэ хъунущ. АтIэ зи гуащIэкIэ щIакхъуэ уасэ «щIэуфауэ» къэзылэжь цIыхур абыхэм яхуэбгъадэ хъуну?»
Нэхъыбэм
фыщымыгугъ
«2013 гъэм бюджетырылажьэхэм я улахуэхэр къаIэтащ», — жеIэ Макроэкономикэ центрымрэ пIалъэ кIэщI прогнозымкIэ центрым и IэщIагъэлI Поляков Игорь. — Мыбы мылъкушхуэ хухахащ. АрщхьэкIэ къыщыщIагъэлъар ищIагъ дыдэрщ. Пэжщ, хагъэхъуащ. Ауэ ипэIуэкIэ гъэсакIуэхэми социальнэ лэжьакIуэхэми яIэрыхьэр мащIэ дыдэт. ИкIи, процентхэр инми, къахэхъуар кIэпIейкIэ бжыгъэщ. Къапщтэмэ, сабий садхэм я педагогхэм я курыт улахуэхэр сом мин 20-м икIри, сом мин 22,5-м, социальнэ лэжьакIуэхэм яIэрыхьэр сом мин 11-м икIри, сом мин 14-м нэсащ. Аращ зэрыхъури.
Экономикэ зыужьыныгъэмкIэ министерствэм 2014 гъэм улахуэхэм проценти 3,3-кIэ фIэкIа хамыгъэхъуэну жеIэ. Бюджетым «тес» языныкъуэхэр къагъэгугъащ улахуэхэм зымащIэ хущIагъуну. АрщхьэкIэ коммерцэ IуэхущIапIэхэм я унафэщIхэм нэгъаби мы гъэми чэнджэщ иратащ лэжьакIуэхэр улахуэхэмкIэ щамыгъэкIыну — «инфляцэр щIыдэфхуеин щыIэкъым».
«Жылагъуэм зэпымыууэ жраIэ улахуэхэм зэрыхэхъуэм инфляцэр щIигъэхуабжьэ хуэдэу. Ар делагъэщ, — къыхегъэщхьэхукI ПсэукIэр зыхуэдэмкIэ урысейпсо центрым и Iэтащхьэ Бобков Вячеслав. — Хэхъуэхэр, псом япэу улахуэхэр, зэтеIыгъэным хуэгъэзауэ ирагъэкIуэкI политикэр зытещIыхьар нэкъыфIэщIыгъэщ. Улахуэхэм нэхъ ину заIэтмэ, цIыхухэм къагъэсэбэпым хэхъуэнущ, экономикэм зиужьынущ. Абы щыгъуэми, урысейм и лэжьакIуэхэм ящыщу инфляцэр нэхъыбэу зыжьэхэуэр зи улахуэр нэхъ цIыкIухэрщ. Аращи, зэрыхэхъуа псори зызыIэта уасэхэм яхьыж».
Донских Екатеринэ.
«Аргументы и факты».
ФIыщIэ зыхуэфащэхэр
Абы и мафIэр ужьыхынукъым
Илъэс 90 и пэкIэ къыдэкIащ журнал Iув нэхъыжь дыдэм и япэ номерыр
«Звездам»-м егъэлъапIэ и махуэр. АрщхьэкIэ зэхыхьэшхуэхэр щыIэнукъым. «Знамя»-м и редактор нэхъыщхьэ Чупринин Сергей, Городницкий Александр, Кушнер Александр, «Звезда»-м и нэгъуэщI ныбжьэгъухэр Актёрхэм я унэу Петербург дэтым щызэхуэсыну къудейщ. «РГ»-м и лэжьакIуэр хуэзащ «Звезда» литературэ журналым и редактор нэхъыщхьэ, тхакIуэ, тхыдэдж Гордин Яков.
— «Звезда»-м и япэ номерыр 1924 гъэм и щIышылэм къыдэкIащ. Революцэм и пэкIэ Урысейм къыщыдэкIыу щытащ унэтIыныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэр зиIэ журнал Iув куэд. «Звезда»-р СССР-м щыяпэ апхуэдэ журналт. Сыту пIэрэ властым апхуэдэ журнал Петроград къыщыдагъэкIыну хуит щIищIам и щхьэусыгъуэр?
— Уегупсыс зэрыхъунумкIэ, уней мылъкуу щыт прессэр, уи гупсысэр хуиту къэпIуэтэныр, птхыныр щымыIэж зыщIа властым къыгурыIуагъэнущ: сыт къэмыхъуами, литературэр къызэтенащ. Пролетар литературэм и закъуэкъым, адрейхэри утыкум ипху хъунукъым, уи нэIэм щIэкIынущи. Арати, унафэ къащтащ литературэ-жылагъуэ журналитI къыдагъэкIыну — «Звезда»-р — Петроград, «Октябрь»-р — Москва къыщыунэхуащ. Иужьрейм къыдэкIын щыщIидзар «Звезда»-р дунейм къытехьэу мазих дэкIа нэужьщ.
— «Звезда»-р абгъуэ ящIат «зэдэгъуэгурыкIуэхэм». Сытыт ар пщэрылъ щIыхуащIар Петроград къыщыдэкI журналым?
— Совет властым къызэрилъытэмкIэ, зи Iуэху еплъыкIэр езым и ухуэкIэм къезэгъ тхакIуэхэм я нэхъыбэр а зэманым щыпсэур Петроградт. 20 гъэхэм я зэхуэдитIым — 30 гъэхэм я пэщIэдзэм «Звезда»-рщ къызытехуар Горький Максим, Тынянов Юрий, Каверин Вениамин, Ахматовэ Аннэ, Мандельштам Осип, Пастернак Борис, Заболоцкий Николай сымэ я IэдакъэщIэкIхэр. Япэ илъэсипщIым Iуэхум зызэридзэкIащ. 30 гъэхэм я зэхуэдитIым щытыкIэр ткIий хъуащ: хунэсахэр нэгъуэщI къэралхэм Iэпхъуащ, зыгуэрхэри ягъэтIысащ, яукIащ. Ауэ, итIани, 1946 гъэр къэсыху журналым щIэупщIэшхуэ иIэу щытащ. Ар къыдэкIащ блокадэ зэманми.
— Партым и ЦК-м «Звезда», «Ленинград» журналхэм ятеухуауэ 1946 гъэм къыдигъэкIа унафэ ткIий дыдэм и ужькIэ щытыкIэм зэуэ зихъуэжащ…
— Зихъуэжащ, дауи. Властым зыхуеяр зригъэхъулIащ: журналыр теплъэнши купщIэнши хъуащ. Псоми щышынэрт. Абы къыдэкIуэу яIэжтэкъым 20 гъэхэм журналым и напэкIуэцIхэр зыгъэбжьыфIэу щыта тхакIуэхэр. АрщхьэкIэ 50 гъэхэм якум щIидзэри, журналым зыкъиужьыжащ. КIэщIу жыпIэмэ, къару игъуэтыжащ.
— Совет лъэхъэнэр къыщыунэхуми иужькIи властым тегъэщIапIэ ищIыр творческэ цIыхурт. Къыжьэдикъуащэртэкъым, ауэ икIи иутIыпщыртэкъым.
— Совет властым литературэм егъэщIылIауэ иригъэкIуэкIа политикэр къызэрыгуэкIыу щытакъым. Зы лъэныкъуэкIэ ар цензурэ ткIийм щIэтт. Езы цензорхэр щIэныгъэншэхэт, шынэкъэрабгъэхэт. АрщхьэкIэ къухьэпIэ литературэр ди деж куэду щызэрадзэкIырт. Абы дыдейр зыхущыщIэр иригъэкъуж хуэдэт. Совет цIыхум и дежкIэ ар дунейр къызэIузых щхьэгъубжэт. Хемингуэй и романхэм къадэунэхуащ «американофил» ныбжьыщIэхэр. Ди цIыхухэр дунейм нэгъуэщIу еплъ хъуащ, КъухьэпIэм и узэщIакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэр ялъэгъуа иужь. Властым къилъытэрт абы ди къэралым дунейм щиIэ пщIэр къыщиIэту.
— Зэрытлъагъущи, властыр литературэми тхакIуэхэми ядэджэгуу сыт щыгъуи щытащ. «Конармия» роман ягъэвууар зи IэдакъэщIэкI Бабель яукIащ, Мандельштам сыбырым ягъакIуэри, абы щагъэлIащ. Апхуэдэ щапхъэхэр щэ бжыгъэкIэ къыпхуэхьынущ. АрщхьэкIэ нэгъуэщI щапхъэхэри щыIэщ — ягу зэбгъа Ахматовэрэ Зощенкэрэ, псалъэм и хьэтыркIэ, «Звезда», «Ленинград» журналхэм ятеухуауэ ЦК-м къищта унафэм и ужькIэ ягъэтIысакъым.
— Псори зэлъытар Сталиным и фIэфIыныгъэрт. Мандельштам игу ирихьыху, усакIуэр фIы дыдэу псэуащ, иужэгъуати, кIэ иритащ. Мис аращ псори зы цIыхум щелъытам и деж щIэшынагъуэр. Уеблэмэ литературэм дежкIи. ЖытIэнщи, Сталиныр тхакIуэхэм зыкъомкIэ фIыуэ яхущытт. Языныкъуэхэм яхуэзэрт, ядэIэпыкъурт. Ар езыр куэд еджэрт. Абы фIэфIт зэчий зыбгъэдэлъ цIыхухэм ябгъэдэсыну. Апхуэдэуи иригушхуэрт хэт иIэтынуми ириудыхынуми хуитыр езыр зэрыарам. Дэтхэнэми и гъащIэр зэлъытар Сталинырт!
— Совет Союзыр зэрылъэлъэжрэ «Звезда» журналыр къэралым еижкъым. Ауэ фэ къэралым иджыри ахъшэ къывит- рэ?
— Дэ зыми и унафэ дыщIэткъым, зыми и джакIуэу дыщыткъым. АрщхьэкIэ зы журнал Iуви пэлъэщыркъым хэхъуэ иIэу лэжьэным. Абы къыхэкIыу мыхьэнэшхуэ иIэщ къэралыр льготэхэмкIэ, субсидиехэмкIэ, н.къ. къызэрыддэIэпыкъум. Ауэ, ди хэхъуэм теухуауэ жыпIэмэ, абы и хэкIыпIэр ди журналыр цIыху нэхъыбэм къыщIатхыкIынырщ.
Каптор Юлие.
«Российская газета»
Ватикан
Папэ Франциск саугъэтыр ещэ Рим-католик диным и Iэтащхьэ Франциск ещэ «Харлей-Дэвидсон» мотоциклыр, ар къыщIэзыгъэкI американ фирмэм саугъэт къыхуищIауэ щытар.
Германие
АхъшэщIэ Европей банк нэхъыщхьэм Франкфурт щигъэлъэгъуащ еври 10-м и теплъэр зыхуэдэнур. Абы щIэрыщIэу елэжьауэ аращ, еври 5, 10 ахъшэ нэпцIхэр куэд зэрыхъуам къыхэкIыу. Банкирхэм зэрыжаIэмкIэ, пасэрей урым IуэрыIуатэм къыхэщ Европэ, Зевс Финикие къыщидыгъуауэ щыта пщащэм, и теплъэр зытращIыхьа еврэм ещхь яхуэмыщIыным егугъуащ IэщIагъэлIхэр.
