ТхыдэщIэм къыхэлыдыкI лIыхъужьхэм ящыщ генерал Сосналы СулътIан
Сосналы СулътIан и цIэр дэтхэнэ адыгэм и дежкIи лъэпкъым и пщIэр зыIэт дамыгъэщ. ЛIыхъужьхэмрэ цIыху хахуэхэмрэ пасэрей хъыбархэм щыпсэууэ, нобэрей гъащIэм лIыгъэ зехьэпIэ къуимыт хуэдэу къыфIощI тхыдэр блэкIа закъуэм езыпх цIыхум. Ауэ зэманым езым и пэрытхэр къызэрыхихыжыр зэрыпэжыр IупщI мэхъу дызэсэжауэ къыддекIуэкI гъащIэм фIым и щапхъэу къэув зырызхэр къыщыпцIыхукIэ.
СССР-р зэхэкъутэжу абы хыхьэ лъэпкъхэр я щхьэхуитыныгъэм щIэхъуэпс щыхъум, мамырыгъэм и уасэм фIыуэ хэхъуащ. IуэхуфI къэс захуагъэм щIэбэн лIыхъужьхэм япэщIэту тепщэныгъэм хуэпабгъэ щхьэзыфIэфIхэри зэманым утыку кърихьащ. Абыхэм я зэхуаку къыщыхъей къаугъэхэращ лажьэурэ шхэж цIыхубэм я гупсэхугъуэр къэзыгъэтIасхъэр. Зи гугъу тщIы илъэсхэм Сосналы СулътIан Кавказым и бгырыс лъэпкъхэм я конфедерацэм мамырыгъэр хъумэнымкIэ и унафэщIт. Аращ щхьэусыгъуэ хуэхъуари абы АбхъазымкIэ кIуэ гъуэгур пасэу зэрыпхишам.
Куржы-абхъаз зэрыхьзэрийм и гуащIэгъуэр къыщыблэгъам Сосналым и ныбжьыр зэрыхъур илъэс 50-т. Ар подполковникт, АвиацэмкIэ еджапIэу Сызрань дэтымрэ маршал Жуковым и цIэр зезыхьэ академиемрэ къиухри илъэс зыбжанэкIэ СССР-м и уэгур зыхъумэ дзэхэм кхъухьлъатэзехуэу, иужькIэ авиацэмкIэ IуэхущIапIэм и унафэщIу лэжьат. Кавказым и мамырыгъэр хъумэныр къалэн щыхуэхъум, лъэпкъ зэхэгъэж жыхуаIэр имыщIэу ар осетинхэмрэ ингушхэмрэ, куржыхэмрэ абхъазхэмрэ я зэхуаку дэтащ, зым адрейм бгъэдыхьэпIэ къыхуригъэгъуэтыным елIалIэу. Зауэр къэхъея нэужьи, ар а Iуэхум нэхъри нэхъ жыджэру хэлэжьыхьа фIэкIа, нэгъуэщI къалэн и пщэм димылъхьэжауэ жыпIэ хъунущ. «Дэ дызэзауэр икIи куржыкъым, икIи сонэкъым, икIи мингрелкъым, — телевиденэмкIэ закъыхуигъэзащ Сосналым абхъаз цIыхубэм зауэм и япэ махуэхэм. — Дызэзауэр абхъазыщIым къэкIуауэ цIыхухэр зэтезыукIэ зэрыпхъуакIуэрщ. Абы пэщIэтыныр дэ тщыщ дэтхэнэ зыми и къалэн лъапIэщ. ТекIуэныгъэм фыпэплъэ!»
ТекIуэныгъэри жыжьэ щымыIэу къыщIэкIащ. Апсныр хуит щыхъужа махуэм Сосналым Ингури псыежэхым щыщ къригъахъуэри, Абхъазым и президент Ардзинбэ Владислав бийм хэкур зэрибгынам и щыхьэту, абы иригъэIубыну ежьащ, хъыбарыфIыр япэ езым лъигъэIэсмэ и гуапэу.
Илъэс зыбжанэ дэкIыу, илъэс 66-рэ ныбжьым ит генерал Сосналы СулътIан дунейм щехыжым, хъыбар гущIыхьэм абхъазыщIыр зэлъищIысащ. Ардзинбэ Владислав абы и унагъуэм къыхуэгузэвауэ щытащ: «Сосналы генералыр игъащIэкIи дигу илъынущ лIыгъэм, щыпкъагъэм, захуагъэм я дамыгъэу. Абы тхыдэм щымыкIуэдыжын Iуэхутхьэбзэ ди лъэпкъым къыхуищIащ. Дзэпщ, цIыхубэ унафэщI Сосналы СулътIан цIыху щэджащэт, совет лъэхъэнэ нэужьым къэунэхуа тхыдэм зэкъуэшыгъэм, илъэс куэдкIэ зэкъуэхуауэ щыта кавказ лъэпкъхэм я зэкъуэтыныгъэр зэфIэгъэувэжыным хэлъхьэныгъэшхуэ хуищIауэ».
ЛIыхъужьым зэрихьа лIыгъэр цIыхухэм хъыбар кIэщIу къаIэрыхьэ щхьэкIэ, ар езым и гъэсэныгъэмрэ и зыужьыныгъэмрэ узыхуагъэхьэзыр, гъащIэм и кIуэцIкIэ зыхуэкIуэ лъагапIэщ. СулътIан и къуэш нэхъыщIэ Анатолэ игу къегъэкIыж зэрыцIыкIурэ и шынэхъыжьыр анэм хуэжыIэщIэу, еджэнкIи, лэжьэнкIи, цIыху хэтыкIэкIи япэ къищ щымыIэу зэрыщытар.
Генералыр Къэбэрдейм щызыцIыхуахэми зауэм къыдыхэтахэми ягу къагъэкIыж ар цIыху зэпIэзэрыту, щабэу, псалъэ лей жимыIэмэ нэхъ къищтэу зэрыщытар. Ара къыщIэкIынщ лIыгъэ нэсым и шыфэлIыфэри зыхуэдэр. ХэзымыщIыкIым къыфIощI иджырей тхыдэм и зауэ IэнатIэр нэхъ тIасхъэу, псэм къытехьэлъэ гугъуехьрэ хьэзабрэ абы цIыхум щишэчыну къыхуимыхуэу. «Си дежкIэ куэдкIэ нэхъ тынш, хъунут цIыхум хэкIыпIэ къезытын унафэ сщIы нэхърэ, сэ езым Iэщэ сIыгъыу зауэ IэнатIэм сыIутамэ»,- игу къигъэкIыжырт бийм псэууэ зыIэримыгъэхьэн щхьэкIэ сыт щыгъуи зы шэ и щхьэм хуэзыхъумэу щыта СулътIан.
Абхъаз дадэхэм ягу къинэжащ ахэр Сосналым деж лъэIуакIуэ кIуауэ зэрыщытар. Ди сэлэтхэм я гъуэгур зэпиупщIу губгъуэр лагъымкIэ бийм къыщригъэтIылъыкIым, нэхъыжь зыбжанэ штабым къекIуалIэри генералым къелъэIуащ: «Дэ фяпэ диту лагъымыр зыщIэлъ губгъуэм дрикIуэнщ». Сосналым абыхэм жэуапу яритар тхыдэм къыхэнащ: «Дэ тхузэфIэкIыхукIэ, ар фэдгъэщIэнкъым. Ауэ апхуэдэ гукъэкI зиIэ нэхъыжь зэрыс лъэпкъыр мы зауэм зэрыщытекIуэнур хьэкъщ».
Абхъазхэм Сосналым къыхуаIэ лъагъуныгъэр абы къыхуагъэфэща усэхэми, и цIэр уэрамхэм зэрыфIащами къагъэлъагъуэ. ЦIыхур фIыуэ щыплъагъум деж ар уэ уэщхьу къызыфIыбогъэщI. «Ар апхуэдизкIэ ди гъащIэм екIуу хэзэгъати, къыддалъхуауэ, мыбы къыщыхъуауэ фIэкIа пщIэнтэкъым, — игу къегъэкIыж Абхъазым зыхъумэжыныгъэмкIэ и министрым и къуэдзэу зауэ зэманым лэжьа Ардзинбэ Павел. — СулътIан сабийхэми, балигъхэми, ныбжь зиIэхэми я псэм щекIуэкIыр зыхищIэрт, псори игу тригъэхуэфырт. Дакъикъитху-хыкIэ къыбгъэдэта цIыхур абы бгъэдэкIыжыфыртэкъым, езым хэлъ нэмысымрэ хабзэмкIэ, зыIыгъыкIэмрэ зэпсалъэм хуищI пщIэмкIэ апхуэдизкIэ къыдихьэхырти».
Абхъазхэм я щхьэхуитыныгъэр къазэужа щхьэкIэ, ар политикэ и лъэныкъуэкIэ Iуэху тIасхъэу къызэрынэр щызыпхагъэIукIым, Сосналым и Iуэху еплъыкIэр утыку кърилъхьащ: «Псори зэлъытар Урысейращ. Ар Абхъазым и хуитыныгъэм щыхьэт техъуэмэ, зэфIэкIащ». Генералым зэрыжиIауи, нобэ Апсныр лъэпощхьэпо нэхъ гугъусыгъухэр къызэзынэкIа къэрал щхьэхуитщ. Апхуэдэ насып абхъаз лъэпкъым зэригъуэтам Сосналы СулътIан я пашэу мафIэм хыхьа ди щIалэхэм я псапэшхуэ хэлъщ.
«Сосналы СулътIан Абхъазым и тхыдэщIэм къыхэлыдыкI лIыхъужьхэм ящыщщ, — итхыжащ Бэгъэпщ Сергей. — Ар гушхуэ зыкIуэцIылъ, удэлэжьэнуи удэуэршэрынуи гухэхъуэ цIыхут. Дэ, абхъазхэр, гугъуехь дыщыIущIэм, ди насып къикIащ апхуэдэлI дэIэпыкъуэгъуу дгъуэтыну».
Подполковникыу щIэзыдза Сосналыр зауэм и кIэм генерал-лейтенант хъуакIэт. Хъыбару кърахьэкI ар Абхъазым зыхъумэжыныгъэмкIэ и министру лэжьэху Куржым а IэнатIэ дыдэм генералиплI щызэрахъуэкIауэ.
Сосналы СулътIан и щхьэгъусэ Любэ ди редакцэм къыщIыхьат генералым теухуа гукъэкIыжхэр щызэхуэхьэса «Псэм и пэ — напэ» тхылъыр щигъэхьэзырым. Пасэу дунейм ехыжа я щIалэ закъуэри, зэшэзэпIэу узым иубыда щхьэгъусэри зэман кIэщIым къриубыдэу зыIэщIэкIа Любэ закъуэныгъэр къызэрытехьэлъэр ибзыщIыртэкъым. Хабзэшхуэ зэрылъ унагъуэ зэрисар щыжиIэм, и гуащэмрэ и щхьэгъусэмрэ фIыкIэ игу къыщигъэкIыжым, дытегушхуэри, СулътIан дилъэгъуахэм щыщ гуэрым и гугъу ищIыну делъэIуащ ди хьэщIэм. Люби ифIэфIу нобэр къыздэсым езым игъэщIагъуэу щыта гуэрхэм тхутепсэлъыхьащ. Апхуэдизу шыщхьэмыгъазэу щыт цIыхухъур къызэрыгуэкI псэукIэ Iуэху гуэр хъуамэ жыIэзыфIэщу, Iуэху блэкIкIэ хэплъыхьышхуэ ищIу зэрыщымытар жиIащ. «Бэзэрым дытехьэрэ джэд е нэгъуэщI ерыскъы гуэр къэтщэхумэ, сэ цIыхубз хьэлу набдзэгубдзаплъэу зэпысплъыхьырт, укъагъэпцIэнкIи мэхъу жысIэу. Езым «СыбогъэукIытэ, зиунагъуэрэ, адыгэм щищэкIэ кIэлъыплъыжын хуей абы?» жиIэ хабзэт. Дыщыпсэу лъэхъэнэмрэ пасэрей адыгэхэмрэ я зэхуаку зэман дэмыту къыфIэщIым хуэдэт».
Езы СулътIан щымыIэжу ябж адыгагъэм и щапхъэу зэрыщытар дыщIыбгъужмэ, Любэ къытхуиIуэтэжам гъэщIэгъуэн хэлъкъым. ИгъащIэ лъандэми жаIэ: «цIыхухэр уэ къызэрыпхущытыну ухуейм хуэдэ дыдэу уэри яхущыт». Ар адыгэ нэсу щытыну хуейти, дэтхэнэ зыми адыгэну Iэмал иритырт.
Саугъэтхэм цIыхум ищIар нэсу къагъэлъагъуэу пхужымыIэнуми, абыхэм лIыхъужьыр зрикIуа гъуэгум и лъэужь къытранэ. Сосналым — «Абхъазым и лIыхъужь», «СССР-м щIыхь зиIэ и кхъухьлъатэзехуэ» цIэ лъапIэхэр къыфIащащ. Бэракъ Плъыжь, Невский Александр, «Ахьдз-Апша» орденхэр къыхуагъэфэщащ. Ауэ дамыгъэхэм я нэхъ лъапIэу абы къыIэрыхьащ куэдым гъащIэм къаримыт Iэмал гъуэзэджэ — лей къызытехьа лъэпкъым и къыщхьэщыжакIуэ пэж хъунымрэ цIыхухэр къыхуэарэзыуэ дунейм ехыжынымрэ. Абхъаз лъэпкъыр лъэпкъ уардэ зыщIыжыфахэм яхэта Сосналы СулътIан и зэфIэкIыр нобэ егъэджэныгъэ Iуэхум пыщIахэм адыгэ сабийр зыщIапIыкIыну къалъыхъуэ щапхъэхэм хуэ-дэщ.
Чэрим Марьянэ.
