А гуфIэгъуэшхуэр дигухэм щыпсэунщ, ХъыбарыфI псоми ящхьэу ар щытынщ
Лъэпкъыр къэщIэрэщIэжыным гулъытэшхуэ егъуэт
Илъэс 60 и пэкIэ балъкъэр лъэпкъыр хуит хъужащ ирагъэбгына адэжь хэкум къигъэзэжыну. Зыуэ щыт Къэбэрдей-Балъкъэрым гуачу лажьэншэу зэхэзехуэн ящIауэ щыта лъэпкъым и тхыдэр гуауэщ, хьэзабкIэ гъэнщIащ.
ИкъукIэ залымыгъэшхуэт абыхэм кIэлъызэрахьар. Хэку зауэшхуэм и лъэхъэнэм, бийр хагъащIэу хуежьа къудейуэ, Совет Союзым щыпсэу лъэпкъхэм ящыщ зыбжанэ хамэ щIыпIэхэм ягъэIэпхъуащ. Абыхэм яхэхуат балъкъэрхэри — 1944 гъэм гъатхэпэм и 8-м дашри, Азие Курытымрэ Къэзахъстанымрэ ирагъэтIысхьащ. Нэхъыбэу хамэ щIыналъэм къыщыхутар зи ныбжь хэкIуэтахэрщ, цIыхубзхэрщ, сабийхэрщ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, а зэманым балъкъэр щIалэхэр зэуапIэм щыIэт щхьэмыгъазэу фашист зэрыпхъуакIуэхэм япэщIэту.
Сталиныр дунейм ехыжа нэужь, къэралым и политикэм зихъуэжащ. КПСС-м и XX съездым абы и тетыгъуэм ялэжьа щIэпхъаджагъэхэр щызэпкърахащ икIи я щIыналъэхэм ирагъэкIа лъэпкъхэм я Iуэхур къыщаIэтащ. Хамэ щIыпIэхэм ягъэIэпхъуауэ щыта лъэпкъхэм ящыщ унагъуэ щхьэхуэхэм щалъхуа щIыпIэхэм ягъэзэжыну хуит ящIащ Совет Правительствэм 1956 гъэм гъатхэпэм и 13-м къыдигъэкIа унафэмкIэ.
А гъэ дыдэм щэкIуэгъуэм и 24-м КПСС-м и ЦК-м къищтащ «Къалмыкъ, къэрэшей, балъкъэр, шэшэн, ингуш лъэпкъхэм я лъэпкъ автономиехэр къызэгъэпэщыжыным и IуэхукIэ» унафэр. 1957 гъэм щIышылэм и 9-м СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым къыдигъэкIащ «Къэбэрдей АССР-р Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-у зэхъуэкIыжыным и IуэхукIэ» указыр. А гъэм мазаем и 11-м указым къару игъуэтащ икIи, зэраубзыхуам тету, балъкъэрхэм я хэкум къагъэзэжу щIадзащ.
1957 гъэм гъатхэпэм и 28-м Налшык къыщызэIуахащ Къэбэрдей АССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и сессие. Псом япэу ар зытеухуар балъкъэр лъэпкъым и автономиемрэ и къэралыгъуэмрэ зэфIэгъэувэжынырт. Сессием къыщыпсэлъа псоми къыхагъэщащ балъкъэрхэм къызэрагъэзэжым республикэм ис лъэпкъ псори зэрыщыгуфIыкIыр, ахэр я пIэ изэгъэжынымкIэ, лэжьапIэ ягъуэтынымкIэ ядэIэпыкъун зэрыхуейр. Сессием къыщащтащ «Къэбэрдей АССР-р Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-у зэхъуэкIыжыным и IуэхукIэ» законыр.
А щIыкIэм тету, балъкъэрхэм я къэралыгъуэ ягъуэтыжащ, парт, совет органхэм балъкъэрхэр щылэжьэну хуитыны-гъэ яIэ хъужащ. Бэлыхь зытелъа лъэпкъым зыщIэгъэкъуэн, щIалэгъуалэр егъэджэн хуейт, блэкIа илъэс 13-м къриубыдэу абыхэм я щIэныгъэм, гъуазджэм, щэнхабзэм хэщIыныгъэшхуэ ягъуэтати.
Къызэрагъэзэжу ди къуэшхэр жыджэ-ру хыхьэжащ республикэм щекIуэкI политикэ, жылагъуэ, щэнхабзэ гъащIэм. 1959 гъэм и гъатхэпэм КъБАССР-м и щIыпIэ советхэм балъкъэр 513-рэ, Совет Нэхъыщхьэм и депутату а лъэпкъым и лIыкIуэ 15 хахауэ щытащ.
1957 гъэм и щIышылэм къыщыщIэдза-уэ балъкъэрыбзэкIэ «Коммунизмге жол» газетыр къыдагъэкIыу щIадзэжащ. Республикэ газетхэм, журналхэм къытрадзэрт балъкъэр тхакIуэ пажэхэм я IэдакъэщIэкIхэр…
80 гъэхэм я етIуанэ Iыхьэм къэралым къыщащтэу щIадзащ зи хэку ирашауэ щыта лъэпкъхэм я хуитыныгъэхэр нэсу къызэгъэпэщыным теухуа унафэхэр. Урысей Федерацэм и Совет Нэхъыщхьэм 1991 гъэм мэлыжьыхьым и 26-м къыдигъэкIащ «Лей зыкIэлъызэрахьа лъэпкъ-хэр зыкIи зэрымыкъуэншам щыхьэт техъуэным и IуэхукIэ» законыр.
Иджы гъатхэпэм и 28-м республикэм и жылагъуэ псоми цIыхухэр щызэхохьэ, гуфIэгъуэр зэдагъэлъапIэу. Нобэ балъкъэрхэм зыхуей псори ягъуэт, я цIэр къэралыгъуэм къыхощ, я щэнхабзэм зеужь. Мы зэманым ди республикэм, нэгъуэщI щIыпIэхэм щолажьэ балъкъэрхэм къахэкIа академикхэу, щIэныгъэ зэмылIэу-жьыгъуэхэм я доктору, кандидату 200-м щIигъу. А зы щапхъэр щыхьэт тохъуэ лъэпкъыр къэщIэрэщIэжыным гулъытэшхуэ зэригъуэтым.
Къэбарт Мирэ.
Кулиев Къайсын
Отаров Омар
Зумакуловэ Танзиля
УсакIуэ, гупсысакIуэ
ЦIыхугъэ, дуней тетыкIэ, гупсысэ къыхахыу балъкъэр усакIуэхэм яIащ лъэпкъ IуэрыIуатэр. Зумакуловэ Танзиля и усыгъэми аращ и къигъэхъуапIэр. Зи IэдакъэщIэкIхэр бзэ куэдкIэ зэрадзэкIа цIыхубзыр иджы ябгъурытщ совет усыгъэм и цIыху нэхъ цIэрыIуэхэм.
Зумакуловэ Танзиля усакIуэ нэсщ, гупсысакIуэщ. ГурыIуэгъуэу къыщIэкIынщ усакIуэр, псом япэу, напэ хужьу, псэ къабзэу щытын зэрыхуейр. А хьэлхэр зэчийм гуэхыпIэ ямыIэу епхащ. А псом тетщIыхьрэ, Танзиля тхэну хуитыныгъэ зыбгъэдэлъ бзылъхугъэ насыпы-фIэу жытIэмэ дыщыуэну къыщIэкIынкъым.
Абы и усэхэр купщIэ ящIэлъымкIэ, цIыхум деж щихь жэуапым зэремыпцIыжымкIэ щIэщыгъуэщ. Арагъэнщ къэралым и усакIуэ нэхъыфI дыдэхэм я цIэр къыщраIуэкIэ Танзи-ля ейри щIызэхэтхыр.
Куэд зи нэгу щIэкIа, ауэ зы щхьэкIи мыдзыхэу уэрэдхэр къэзыгъэщIу къекIуэкIа балъкъэр лъэпкъыр ирипагэ хъунущ апхуэдэпхъу къызэрыщIэхъуам.
Хэт ищIэнт, Гирхожан жылэм хуэкIуэ мывэкIэщхъ лъагъуэм къыщызыжыхьу щыта балъкъэр хъыджэбз цIыкIум усыгъэм гъуэгушхуэ щыпхишыну?! Сыт жыпIэн, ар насыпщ! Апхуэдэ къыщыхъуфыну щытар совет зэманырт.
Ди лъэпкъ IуэрыIуатэр зэхэзыгъэува балъкъэр бзылъхугъэхэм я цIэхэр дэ зэи къытхуэщIэнукъым, ахэращ зи фIыщIэр усэбзэм и фIыпIэр къызэрытхуэнар икIи абы папщIэ фIыщIэ яхудощI. Ди зэманымкIэ дыкъэIэбэжмэ, япэ балъкъэр бзылъхугъэ-усакIуэу дуней псом цIэрыIуэ щыхъуар Зумакуловэ Танзилящ. Аращ лъэпкъ литературэхэр зыгъэлъагъуэ цIыхубзхэм ящыщу РСФСР-м Горь-кэм и цIэр зезыхьэ и Къэрал саугъэтыр япэу зыхуагъэфэщари.
Сэ схужыIэнущ Танзиля ди къуршхэм я «псэр», ди лъагъуэхэм, жыгхэм, мывэхэм, вагъуэхэм, псыхэм я бзэр фIыуэ зэхищIыкIыу. Ар пэжщ. Ар усакIуэщ. Абы и щыхьэтщ Зумакуловэм и усэхэр.
Iуащхьэмахуэ лъапэ! Кавказ къурш тхыцIэр зыщхьэщыцIуукI, уардэу Iуащхьэмахуэ, Ушбэ, Шхельдэ зыщхьэщыт щIыпIэ! Абы нэхърэ нэхъ да- хэ къигъэщIакъым! Мы щIыналъэр япэу зылъагъухэм жаIэ хабзэщ — Iуащхьэмахуэ лъапэ укъыщалъхуауэ, ущыпсэууэ, усакIуэ умыхъуну ухуиткъым. СызэригугъэмкIэ, ар абы епхакъым. ЩIыуэпс нэхъ къызэрыгуэкI дыдэм ухалъхуауи усакIуэшхуэ ухъуфынри хэлъщ. Сэ жысIэну сызыхуейращи, хуэдэм и уэрэдусу ущытыныр къызэхъулIэр мащIэщ.
Танзиля етх: «Сыт хуэдэ уасэ щIэстынуми, сэ пэжырщ сызителъхьэр».
ИщхьэкIэ къызэрыхэдгъэщащи, Зумакуловэм и IэдакъэщIэкIхэм куэду щегъафIэ и хэкумрэ и лъэпкъымрэ. Абы мызэ-мытIэу къыхегъэщ а тIур и псэм зэрыхэлъыр, псэухукIэ фIыщIэ зэрахуищIынур. Си гуапэщ а къалэн мытыншым хуэпэжу Танзиля дунейм зэрытетыр…
КУЛИЕВ Къайсын,
КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ,
Лениным и цIэр зезыхьэ
саугъэтым и лауреат.
1979 гъэ
Адыгэхэм я къуэшхэм хуэдэу кърагъэблэгъэжащ
1944 гъэм гъатхэпэм и 8-м Сталиным и унафэкIэ балъкъэрхэр КъБАССР-м ирашауэ щытащ. Сэ абы щыгъуэ сыкъалъхуатэкъым, ауэ, ди адэм жиIэжу зэрызэхэсхамкIэ, зэкIэлъхьэужьу къех машинэшхуэхэмкIэ Зеикъуэ сыхьэт бжыгъэм къриубыдэу блашащ Бахъсэн аузым щыпсэу ди гъунэгъухэм я ини я цIы-кIуи. Махуэр щIыIэт, цIыхухэр дахэ-дахэу хуэпатэкъым, я хьэпшыпхэм, унэлъащIэхэм ящыщуи IэкIэ къахуэщтэр здрашэжьауэ арат.
— Абы щыгъуэм, — игу къигъэкIыжырт си адэм, — машинэхэр ХьэтIохъущыкъуей Ипщэм и къуажэкум къэсауэ, япэ ит «Студебеккер»-м зыгуэр къыщыщIри, псори зэкIэлъхьэужьу къэувыIащ. Зы балъкъэр лIыжь къэгуоуащ: «Уа, жэмыхьэт, уа, ди псэр зышхын адыгэхэ, дыздашэри дыщIашэри тщIэркъым. Мы зымкIэ сыныволъэIу: фи колхоз тхьэмадэм мэл зыбгъупщI щIыхуэу сIихауэ щытащ, бжьыхьэм къызитыжыну. КхъыIэ, ар игу иригъэлъыну, дыкъэкIуэж хъумэ, къызитыжыну фысхуелъэIуж».
Зеикъуэ колхозым и унафэщIу а лъэхъэнэм лажьэр УФ-м и Къэзыбж палатэр илъэсихкIэ зезыхьа Къэрмэкъуэ Хьэчим и адэ Мухьэмэдти, щIэх дыдэу нагъэсащ абы и деж хъыбарыр. Мухьэмэд занщIэу унафэ ищIащ колхозым и хъумапIэм хьэзыру щIэлъ лы гъур, кхъуей, щIакхъуэ, хугу сыт хуэдэхэр гъуэмылапхъэу ягъэхьэзырыну. Ерыскъыр я хэкум ирагъэкI тхьэмыщкIэхэм кIэлъашэри, зэрыс машинэхэм трагуэшауэ щытащ.
Илъэс пщыкIущ дэкIыу балъкъэрхэм я адэжь щIыналъэм къагъэзэжа нэужь, си адэ Мусэбий къигъуэтыжауэ щытащ а лIыжьыр икIи я щхьэ кърикIуари, я фэм икIари, хамэ щIыпIэм зэрыщыпсэуари жригъэIэжащ. Гундэлэн щыщт ар, Махиевхэ ейт, и цIэр, сыщымыуэмэ, Зейтунт.
Ди адэшхуэр, къапщтэмэ, хуэкъулейуэ псэуащ. Бэлыхьлажьэ бгъэдэлъу аратэкъым, ауэ Iэщ куэд, выгухэр, шыгухэр, шхын щихъумэ щIыунэ зыбгъупщI иIэт. Абы и гъэтIылъыпIэхэм щыбгъуэтынут лы гъэгъуа, махъсымэ, джэдыкIэ, шху, кхъуей — щIыIалъэм далъхьэ хабзэ ерыскъыхэр. Бахъсэн аузыщхьэмкIэ щыпсэу балъкъэрхэр къыщехым деж ХьэфIыцIэ Дэвей деж къыщымыувыIэу зэи къанэртэкъым. ИкIи и благъэт ахэр абы, щхьэгъуситI иIати, зыр къэзылъхуар балъкъэрт.
1957 гъэм, балъкъэрхэр хуит ящIауэ къыщыкIуэжым, сэ илъэс 11 сыхъурти, сощIэж я хьэпшыпхэр лъагэу зэтелъхьауэ машинэшхуэхэм къищу блашыжу зэрыслъэгъуар. Машинэм къикIыжа нэужь, щIым зыхадзэрэ гъыуэ, илъэс 13-кIэ ямылъэгъуа я лъахэм къызэрихьэжам къарит гурыщIэр я нэгум иплъагъуэу апхуэдэт. Балъкъэр къуажэхэр — Гундэлэн, ЛашкIутIэ, Бейдыдж, Былым — Зеикъуэ пэгъунэгъути, абыхэм дыкIуэрейуэ щытащ а лъэхъэнэм. Уеблэмэ балъкъэрхэр щыдашам лей зрахахэм я унэхэр хуахъумэу ди благъи дэсауэ щытащ Гундэлэн. Лей зытехьахэм я лъапсэхэр хэкIуэдэжынущ жаIэри, ди къуажэм щыщу унагъуэ 500 хуэдиз дагъэтIысхьауэ щытащ абы. Къуэшым хуэдэу кърагъэблэгъэжащ адыгэхэм балъкъэрхэр. ИкIи а илъэсхэм къриубыдэу яIыгъа унэхэм нэгъуэщI пэшхэр гуащIыхьауэ, лъэгухэр иралъхьауэ, тэмэму зехьауэ иратыжащ.
Зеикъуэр а зэманым Iуащхьэмахуэ щIыналъэм и центрти, балъкъэр куэд щылажьэрт ди къуажэм. Яшхын, зыхэпсэукIын ямыIэу, щIэрыщIэу псэун щIэзыдзэжахэм ди колхозым адыгэш 250-рэ, Iэщышхуэу 500, мэлу мин бжыгъэ Гундэлэным иритауэ щытащ. КъищынэмыщIауэ, зи унэр чыжьпхъэжь хъуахэм ди къуажэ ухуакIуэхэр хуелэжьащ, Гундэлэн дэт школри зэрагъэпэщыжащ.
Балъкъэрхэм я щхьэ кърикIуа мыгъуагъэр зэманым блихри, лъэпкъ дахэу къэщIэрэщIэжащ, илъэс куэд щIауи зэхущытыкIэфIхэр ди зэхуаку дэлъу дыкъызэдокIуэкI.
ХьэфIыцIэ Мухьэмэд,
«Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ,
Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ.
Зэи сщыгъупщэнукъым
Адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ яку дэлъар, иджыри дэлъ зэхущытыкIэм, а лъэпкъым къыщыщIа мыгъуагъэм адыгэхэри игъэпIейтеяуэ зэрыщытар, нэгъуэщI хъыбар куэди къеIуэтэж УФ-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, ди нэхъыжьыфI Ефэнды Джылахъстэн. Аушыджэр (Дыгъужьыкъуей) къыщалъхуа щIалэр школым кIуэн зэрыщIидзэу, еджэным нэхъуеиншэу дихьэхащ икIи къиуха нэужь, щIэныгъэ нэхъыщхьэ зригъэгъуэтри, лэжьэн иригъэжьащ. Зи адыгэбзэри урысыбзэри шэрыуэ, Iуэхум хуэмыщхьэх, зэфIэкI хъарзынэхэр къэзыгъэлъагъуэ щIалэщIэр 1950 гъэм ВЛКСМ-м и комитет нэхъыщхьэм ираджэри, инструктору ягъэувауэ щытащ. Куэдрэ мылэжьауэ, ар и къулыкъукIэ драгъэкIуэтеящ. Иджы ар Къэзахъстанымрэ Азие Курытым и щIыналъэхэмрэ я комсомол организацэхэмкIэ секторым и Iэтащхьэт. Мис абы щыгъуэм Джылахъстэн яхуэзауэ щытащ Къыргъызым яшауэ щыпсэу ди лъахэгъухэм. Абдеж абы щызыхищIащ хэкум пэIэщIэу псэу лъэпкъым и фэм дэкIымрэ и псэм телъ хьэзабымрэ. Адэжь лъахэм къикIа адыгэ щIалэм балъкъэрхэр гуапэу къыIущIат. Абы теухуауэ мыращ езы Ефэнды Джылахъстэн жиIэр:
«Москва сраджэу ВЛКСМ-м и комитет нэхъыщхьэм лэжьэн зэры-щыщIэздзэрэ куэд мыщIауэ, Къэзахъстанымрэ Азие Курытым и щIыналъэхэмрэ я комсомол организацэхэмкIэ секторым и Iэтащхьэу сагъэуват. ЩIыналъэ ин дыдэ къыслъысат, абы щыпсэу лъэпкъхэм я тхыдэм, экономикэм, щэнхабзэм щыгъуазэ зысщIын хуейт. ЩIалэгъуалэ Iуэхухэр щызесхуэн хуейт километр зэбгъузэнатIэ мелуани 4-м нэс лъахэм. Комсомол лэжьыгъэм сыхагъэгъуэзащ ВЛКСМ-м и ЦК-м и лэжьакIуэхэу ипэIуэкIэ а щIыналъэхэм япыщIауэ щытахэм.
Хабзэ зэрытхуэхъуам дытету, дэ дежьэрт цIыхуи 4 — 5 дыхъуу. Iуэху зэмылIэужьыгъуэхэр зэфIэдгъэкIырт икIи махуэ 40 — 45-рэ хуэдизкIэ дыкъэтырт. Щыгъуазэ зыхуэтщIын хуейт щIыпIэ комсомол зэгухьэныгъэхэм я лэжьыгъэм, абыхэм зэрытхузэфIэкIкIэ дадэIэпыкъурт. Тлъэгъуахэр къызэрытщыхъуар яхуэсIуатэрт республикэхэм я компартхэм я ЦК-хэм я япэ секретархэм.
Апхуэдэ зэIущIэхэм ящыщ зым Къыргъызым и парт унафэщI Раззаков Исхьэкъ щыжесIащ Чуй аузым и жэгундэ хьэсэхэмрэ республикэм и къалащхьэмрэ си лъахэгъу балъкъэрхэм сазэрыщыIущIам хуабжьу сызэригъэпIейтеяр. КъызэрызгурыIуамкIэ, къыргъыз лъэпкъыр къыхуэгуапэт ди лъахэм ирашахэм.
— Арыншауэ хъункIэ зы Iэмали иIакъым. ЯпэщIыкIэ балъкъэрхэм хьэзаб куэд ягъэващ. Иджы ахэр зыхуей хуозэ. Езы балъкъэрхэр хуабжьу гуащIафIэ цIыхухэщ. Дэ дяпэкIи гулъытэ яхуэтщIынущ абыхэм я псэукIэр ефIэкIуэным, — жэуап къызитыжащ Раззаковым.
Сигу къокIыж Фрунзе къалэм пщыхьэщхьэхуэкIуэу сынэсауэ зэрыщытар. ХьэщIэщым сыщIэтIысхьэри, аэропортым къыщысIущIа си ныбжьэгъухэм селъэIуащ балъкъэрхэр нэхъ Iуву щызэхэс куейм сашэну. Абыхэм «хьэуэ» къыхагъэкIакъым. Пщэдджыжьым дызэхуэзэри, фошыгъу жэгундэ нэхъ бэв дыдэ къыщагъэкI Чуй аузым дыкIуащ. Кант куейм и колхоз нэхъ инхэм ящыщым дынэ-сащ. Шэджагъуашхэм дрихьэлIати, дакъикъи 2 — 3-кIэ дыпэплъэри, Къыргъызым и комсомолым и ЦК-м и япэ секретарь Борбиевымрэ сэрэ «Победа»-м дыкъикIри, жэгундэгъэкIхэм дахыхьащ. Борбиевым и макъ шэщIамкIэ абыхэм яжриIащ: «Ныбжьэгъу лъапIэхэ! Москва къикIри фэ къыфхуэкIуащ фи лъахэгъу, адыгэ щIалэ Ефэнды Константин, ар мэлажьэ ВЛКСМ-м и ЦК-м и секторым и унафэщIу».
А псалъэхэр зэрызэхахыу, бригадэ псом сыкъаухъуреихьащ. Абыхэм я нэхъыбэр цIыхубзт, сыту жыпIэмэ, цIыхухъухэр зэуапIэм щыIут лъэхъэнэм ирихьэлIат ахэр щыдашар. Къызбгъэдыхьэурэ цIыхубзхэм IэплIэ къысхуащIырт, цIыхухъухэм си Iэхэр къакъузырт. Псори гъырти, сэри си нэпс къысфIыщIэкIауэ щытащ. Сыкъэпсэлъэн хуей щыхъум, жысIащ: «Си лъахэгъу лъапIэхэ, си къуэшхэ, си шыпхъухэ! Фэ фхуэдэу сэри фи лъахэ гъуэзэджэм фыщашэжыну махуэм сыпоплъэ. Си фIэщ мэхъу ар зэрымыжыжьэжыр!».
СиIэ Iэмалхэр къэзгъэсэбэпри, си Iыхьлы балъкъэрхэр къэслъыхъуэу щIэздзащ. Псом япэу къэзгъуэтыну сызыхуеяр си ныбжьэгъухэу Ксанаев Ибрэхьимрэ Киштыков Исмэхьилрэщ, си къуэш нэхъыжь Жыраслъэн и ныбжьэгъухэу Бадиев Ахъмэтрэ Черкесов Сарбийрэщ. КъызэрысщыхъумкIэ, ахэр егъэджэныгъэ IэнатIэм пэрытын хуейт. Арати, Къыргъызым и ВЛКСМ-м и ЦК-м хэт, егъэджэныгъэмкIэ министр Тактогоновым къыздэIэпыкъуну селъэIуащ. Апхуэдэ щIыкIэкIэ къэсщIащ Сарбий Джелалабад область библиотекэм и унафэщIым и къуэдзэу, Ахъмэт — Иссык-Куль областым и куей гуэрым и курыт школхэм ящыщ зым и унафэщIу зэрылажьэр.
Абыхэм сахуэзащ. Ди зэIущIэр, зэрыгурыIуэгъуэщи, хуабжьу гуапэу щытащ. Абы щыгъуэм си хэщIапIэмрэ зыкъызэрыспищIэну телефон номерымрэ къыхуэзгъэнат. Зэман зыбжанэ дэкIауэ Сарбий библиотекэ институтым экзамен щитыну къэкIуати, си деж нэпсэлъащ. Ар езгъэблагъэри, махуэ зыбжанэкIэ дызэгъусауэ, ди лъахэм сшэжу зыщезгъэплъыхьыну жызоIэ. Черкесовыр къэуIэбжьащ: сыкъащIэмэ дауэ хъуну? И гур фIы хузощI: си тхылъыр езгъэлъагъумэ, уи Iуэху къызэрахуэнукъым. Арати, ди лъахэм дыкъэкIуэжащ. Абы щыгъуэ слъэгъуар зэи сигу ихужынукъым. МафIэгум къикIа Сарбий щIым зридзыхауэ ба хуищIырт, пыхьэу. Япэ дыдэу Лъостэн Чэлимэт и деж дыкIуащ, ар сэ си Iыхь-лыт, Сарбий и адэм и ныбжьэгъут. ИужькIэ къытпэплъэрт сэ си унагъуэр, Сарбий щалъхуа къуажэр, зыдаша лъапсэр…
Зэманыр хэпщIыкIыу нэхъыфI хъурт. Псалъэмакъ ежьат, залымыгъэкIэ зи лъахэ ирашахэр къагъэкIуэжыну. Захуагъэр зэрызэ-фIэувэжынум и нэщэнэхэр нэрылъагъут.
Апхуэдэуи хъуащ. 1957 гъэм Москва сыкърашыжри, партым и Налшык къалэ комитетым и етIуанэ секретару сыхахащ. Си къалэнхэм хыхьэрт хамэ щIыпIэхэм кърашыж балъкъэрхэр къезгъэблэгъэжыным и мызакъуэу, абыхэм сыт и лъэныкъуэкIи защIэзгъэкъуэныр. Мис апхуэдэу си къуэш лъэпкъым и гуауэм епха Iуэхухэм сыхэтауэ щытащ».
Зытхыжар
НэщIэпыджэ Замирэщ.
Апхуэдэт Шамкъыз
1963 гъэм и кIэухым республикэм щыяпэу «Налшык» совхозым щагъэу-ват «веер»-кIэ зэджэ, жэм къызэраш Iэмэпсымэхэр. Куэд а IуэхущIэм тегушхуэртэкъым: зегъэсэгъуейуэ, зехьэгъуейуэ, гъэшым кIэричыну къалъытэрти, Iэщыхъуэхэм зралъэфыхьырт. ИтIанэ фермэм ирагъэблэгъащ жэмыш пашэхэу Чигировхэ Шамкъызрэ Розэрэ, Конаковэ Зое, Гергоковэ Сурэт сы-мэ. А цIыхубз Iэрыхуэхэм IэмэпсымэщIэм псын- щIэу зрагъасэри, къыкIэлъыкIуэ илъэсым жэм къэс хуэзэу шэ килло-грамм 3278-рэ къыщIашащ. Адрейхэри хуэм-хуэмурэ лэжьэкIэщIэм щытегушхуэм, совхозым и гъэш фермэ псори абы хуагъэкIуащ.
Шамкъызт еш зымыщIэр: зэпымыууэ Iэщым яхэтт, зэрагъашхэм кIэ-лъыплъырт, и жэм гупыр къабзэу зэрихьэрт. И IэщIагъэм ар пасэу щыхэгъуэзат хамэщI жыжьэм. Хэку зауэшхуэм къыздриха уIэгъэм я адэр яIэщIихат, зэрыбыни 8-м я нэхъыжьти, еджэныр къигъанэри, хъыджэбз цIыкIуу фермэм кIуащ икIи нэхъыжьхэм ехьэехуэу жэм 13 IэкIэ къишу хуежьащ. Апхуэдэурэ гугъуехьхэр къызэринэкIщ, пашэхэм яхыхьэри, зыхэт гупым бжьыпэр щиубыдащ. И ехъулIэныгъэ- хэр къалъытэри, 1957 гъэм Москва щIалэгъуалэмрэ студентхэмрэ я еханэ Дунейпсо фестиваль щекIуэкIам ягъэкIуащ. Абы щыгъуэ зэрыхъур илъэс 15-т. Къыщигъэзэжам хъыбарыфI къыпэплъэрт — къэмылэнджэжу зэрылажьэм къыпэкIуэу «ЩIыхьым и дамыгъэ» орденыр къыхуагъэфэщат.
Къэбэрдей-Балъкъэрым къэкIуэжа нэужь, Белэ Речкэ жылагъуэм и «Акъ-Су» колхозым и пщIэр къиIэтащ, и зэфIэкIыр къалъытэри, къуажэ, иужькIэ Налшык къалэ Советхэм я депутату хахащ. 1976 гъэм Шамкъыз и жэрдэмкIэ фермищ зэхагъэхьэжри, пенсэм кIуэхукIэ абы и унафэщIу щы- тащ.
Чигировэ Шамкъыз Къэбэрдей-Балъкъэрым и Совет Нэхъыщхьэм и ебланэ хэхыгъуэм и депутату щытащ. 1965 гъэм Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь цIэ лъапIэр къыфIащащ.
Дохъушокъуэ Синэ.
Балъкъэрхэм я щIыналъэм къагъэзэж
Маштай и фIыщIэр
Черкесов Маштай адэфIу щытащ. И щхьэгъусэ Сурэти бзылъхугъэ гуапэт, гумащIагъэкIэ Тхьэр зыхуэупса анэт, унагъуэм ис сабийхэмрэ нэхъыжьхэмрэ я зэхуаку дэлъын хуей пщIэри, хабзэри, хуабагъри къызэригъэпэщыфырт. Абы я унагъуэм ис дэтхэнэми къыдалъхуар и щхьэм япэ иригъэщырт. Апхуэдэ хьэлыр сэбэп къахуэхъужащ лъэпкъым я лъахэр щрагъэбгынам щыгъуэ.
Совет властым и пащхьэ фIыщIэ куэд къыщихьащ Черкесов Маштай. Ар Къэщкъэтау и япэ комиссару лэжьащ, Шэрэдж районым и исполкомым и унафэщIу щытащ, абы щхьэкIэ къэмынэуи, Хэкум ирахуахэм ящыщ зы хъуащ. Маштай и щхьэгъусэ Сурэти пщIэ зыхуащIхэм ящыщт. СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым «Анэ хахуэ» цIэр къыхуигъэфэщауэ щытащ. А медалыр абы къритыжащ Совет Нэхъыщхьэм и лIыкIуэу Москва къикIа лIым, апхуэдэуи а зэманым тыгъэ лъапIэ дыдэу щыта бостеяпхъэ къыхуихьат.
КъащыщIа щIэщхъум сыт хуэдизу гугъу иримыгъэхьами, Маштайрэ Сурэтрэ псэху ямыIэу лэжьащ я бынхэр шхын щхьэкIэ ямыгъэлIэн папщIэ. Сурэт пщэдджыжь къэс и къуажэгъухэм къахь шэр яхущIихурт, абы гъэш тIэкIу къыпэкIуэрт. Ар зэфIэкIа нэужь, зэрыдэ машинэм бгъэдэтIысхьэрти дэрт. А IэщIагъэм зэрыхуэIэижьым сэбэпынагъ куэд къыпэкIуащ, и бынхэр ихуэпэжащ. Гугъуехь телъу зэрыпсэуар къыщIыхьэжащ бзылъхугъэ тхьэмыщкIэм — Хэкум къигъэзэжа нэужь илъэс зыбжанэщ зэрыпсэужар.
Черкесовхэ япхъу Елизаветэ игу къигъэкIыжырт я адэр ткIийуэ зэрыщы-тар. Абы и бынхэр жьыуэ къигъэтэджырти, прунж зыхэт губгъуэм лэжьакIуэ ишэрт. Псом япэ нэсыр ахэрат, шэджагъуэ хъуху лажьэрти, унэм кIуэжырт, тIэкIу загъэпсэхуа нэужь, километритIкIэ япэжыжьэ школым кIуэхэрт сабийхэр. Пщыхьэщхьэм адэм и бынхэр игъэтIысырти, кърата унэ лэжьыгъэхэр яригъэщIыжырт. Жэщыр хэкIуэтауэ гъуэлъыжми, етIуанэ пщэдджыжьым аргуэру жьыуэ къэтэджырт. Мис абы щыгъуэ Маштай хьэкъыу и фIэщ хъуащ балъкъэр лъэпкъыр къызэрыщIэрэщIэжынур.
Маштайрэ Сурэтрэ лIыгъэ яхэлъу ягъэващ хэхэс гъащIэм пыщIа гугъуехь псори. ЯхузэфIэкI къагъэнакъым я бынхэм щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ зрагъэгъуэтыным теухуауэ.
Я къуэ нэхъыжь Сарбий зауэм къикIыжащ зэрихьа лIыгъэмрэ хахуагъэмрэ папщIэ къыхуагъэфэща, Хэку зауэ орденым и етIуанэ нагъыщэр, Вагъуэ Плъыжь орденыр, медаль 13 иIыгъыу. И лъахэм къыщихьэжам къызрихьэлIэжар гузэвэгъуэшхуэт: и лъэпкъыр Хэкум ирахуати, и Iыхьлы-хэр къилъыхъуэжыну ежьащ. И унагъуэр къыргъыз къуажэ цIыкIу гуэрым хуэмыщIа дыдэу щыпсэууэ къигъуэтыжащ. Сарбий партым и Джелалабад обкомым лэжьыгъэ къилъыхъуэу щыкIуэм, абы КПСС-м и Сузак райкомым инструктору игъэкIуащ. И лэжьыгъэм пэрыува нэужь, и унагъуэри зришэлIэжащ. Зэман дэкIри, щIалэм и адэр райкомым ирагъэблэ- гъащ икIи промбыткомбинат къызэ-ригъэпэщыну и пщэ къралъхьащ. Къару куэд ехьэлIэн хуейт а Iуэхум, ауэ Маштай хузэфIэкIащ ар. А комбинатым балъкъэр куэдым щылэжьэн щIадзащ, икIи абы и фIыгъэкIэ ящIэнрэ яшхынрэ яIэу псэуащ. Абы и цехым и унафэщIу лажьэр Маштай и къуэ Аскэрбийт. Аскэрбий иужькIэ Джелалабад и пединститутым и физико-математикэ къудамэр къиухат.
Черкесовхэ я унагъуэр адэжь щIыналъэм къыщыкIуэжам Аскэрбий Балъкъэр Ипщэ къуажэм дэт курыт школым и унафэщIу ягъэувати, унэ- ри зэфIигъэувэжри, еджакIуэхэри къригъэблэгъэжащ. Куэдрэ пэрытащ Аскэрбий а къулыкъум, апхуэдэуи Бабугент дэт ПТУ-15-ми щылэжьащ.
Партым и Джелалабад обкомым и унафэщIхэм занщIэу къагурыIуащ райком инструктор Сарбий и лэжьыгъэм IэкIуэлъакIуэу зэрыпэрытыр икIи куэд дэмыкIыу КПСС-м и обкомым и орготделым и инструктору ягъакIуэ. Абы щыгъуэм унафэ къыдэкIауэ щытащ зи Хэку кърашахэр парт лэжьыгъэм пэрагъэувэну хуимыту, жэуаплыныгъэ зыпылъ IэнатIэ ират мыхъуну. Абы щыгъуи къахуикIуэтакъым Сарбий. Областым щыIэ библиотекэм и унафэщIу ягъэкIуащ, и щIэныгъэм хигъэхъуэну сыт щыгъуи зэрыщIэхъуэпсым ар хуишащ библиотекэ институтым.
Сарбий хэкум къигъэзэжа нэужь, къэрал къулыкъу лъагэхэр иIыгъащ — КъБАССР-м и Министрхэм я Советым и УнафэщIым и къуэдзэу щытащ, «Коммунизмге жол» газетым и редактор нэхъыщхьэу илъэс 13-кIэ лэжьащ.
— Дэлъху нэхъыжьым и щапхъэм нэхъыщIэхэр щIэныгъэм хуишауэ жыпIэ хъунущ, — игу къигъэкIыжырт Елизаветэ. — Сэ педучилищэр къэзуха нэ-ужь, сыщIэтIысхьащ Джелалабад пединститутым географиемкIэ и къудамэм. Къэзуха нэужь, Сузак дэт курыт школым щезгъэджащ. А институтым филологиемкIэ и факультетыр къиухащ си шыпхъу Марьями.
Елизаветэ къэкIуэжа нэужь, КъБКъУ-м и химико-биологие къудамэми щеджащ, Бабугент егъэджакIуэу щылэжьащ.
И IэщIагъэм ехъулIэныгъэфIхэр щызыIэригъэхьащ Марьями. Ар Джелалабад областым щыIэ интернатым и унафэщIу щытащ, итIанэ Къыргъыз ССР-м егъэджэныгъэмкIэ и министрым и къуэдзэу илъэс 13-кIэ лэжьащ. Абы къыхуагъэфэщащ «ЩIыхьым и дамыгъэ» орденыр, икIи Къыргъыз ССР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ хъуащ.
Мэкъумэш IэнатIэр къыхахащ Маштай и къуищым. Володя Iэщ дохутырт. Анатолэ агроному еджащ, аспирантурэми щIэтIысхьэжри, мэкъумэш щIэныгъэхэм я кандидат хъуащ, щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым щылэжьащ, КъБР-м и лIыкIуэу УФ-м и Президентым деж щыIэм и къулыкъущIапIэми щыIащ.
Георгий КъБКъУ-р къиуха нэужь, «Кичмалкинский» племсовхозым зоотехник нэхъыщхьэу щылэжьащ. ИужькIэ «Эльбрусский» совхозым и унафэщI хъуащ. Георгий КъБР-м и Правительствэм и УнафэщIу щытащ.
Хьэсэнбий къыхихар IэщIагъэ дахэт. Абы Ригэ дэт художественнэ учили-щэр къиухри, унэлъащIэ щащI «Эльбрус» комбинатым щылэжьащ.
Хъыджэбз нэхъыщIэ Людмилэ КъБКъУ-м биологиемкIэ и къудамэр къиухри, Къэщкъэтау дэт консерв заводым микробиологыу щылэжьащ. Магомед Орджоникидзе дэт мэкъумэш институтым щеджащ, «Заготбаза»-м и унафэщIым и къуэдзэу щытащ.
Черкесовхэ Маштайрэ Сурэтрэ я унагъуэ дахэр щыхьэт тохъуэ балъкъэр лъэпкъыр къэщIэрэщIэжыным, щIэныгъэм, щэнхабзэм я лъагапIэхэр зыIэрыгъэхьэным зыри зыпэмылъэщын къару лъэщ яIэу зэрыхуэкIуам.
Къущхьэ Дотэ.
Мечиев Кязим
Уммаевэ Фазика
Си лъэпкъым и щхьэ кърикIуа
мыгъуагъэм сегупсыс зэпытщ
Балъкъэрхэм я къуэ нэхъ пажэхэм ящыщщ лъэхъэнэ гугъум зи лъэпкъым къыщхьэщыжу зи макъыр зыIэтыну мышына Соттаев Адылджэрий. Дамыгъэ лъапIэ куэд зыхуагъэфэща, зауэм хэта офицерым захуагъэу къилъытэртэкъым балъкъэрхэр я хэку ирахуну унафэ зэращIар. Щыуагъэ яIэщIэкIар ягъэзэкIуэжыну письмо итхат абы. Ауэ ар СССР-м и щыхьэрым — Москва къалэм — нэсакъым, езыри илъэс 25-рэ тралъхьэри, Магадан яшащ.
Соттаевыр хуит къащIыжащ КПСС-м и ХХ съездыр екIуэкIа нэужь, абы и ужькIэ Хэкум къигъэзэжри, щIэныгъэ лэжьыгъэм пэрыхьащ. Лъэхъуэщым иса лIым уз пкърытт, ар къызэрылъэщIыхьэнур ищIэрти, пIащIэу лэжьащ. Куэд хузэфIэкIащ абы — IуэрыIуатэм, литературэм ехьэлIа тхыгъэхэр и Iэдакъэ къыщIэкIащ. Къэрэшей-балъкъэрыбзэр зэребгъэджын методикэм хэлъ гугъуехьхэм ятеухуауэ кандидат лэжьыгъэ пхигъэкIащ, балъкъэр тхыбзэр къэгъэщIэрэщIэжыным и гуащIэ хилъхьащ.
Балъкъэрхэм пщIэшхуэ зыхуащI а лIы хахуэм хузэфIэкIащ и лъэпкъым къыщхьэщыжыну — аращ япэ дыдэу Сталиным письмо хуэзытхауэ щытар. Зэманыр апхуэдэти, Соттаевыр ягъэтIысащ, ищIар щIэпхъаджагъэу къалъытэри. Лъэхъуэщым ису итха етIуанэ письмор нобэ тыдодзэ.
«ГъащIэ архъуанэм жыжьэ Iуихащ си дунейр зыгъэдахэу щыта махуэ гуфIэгъуэхэр — ди Хэкум срицIыхуу зыкъэслъытэжу, къэралым и зыужьыныгъэм сыхуэлажьэу щыщыта зэманыр, лъэпкъ куэд зыщыпсэу лъахэм зыгуэркIэ сэбэп сыхуэхъуну иужь сыщита лъэхъэнэр. КПСС-м и ЦК-м и Президиумым хэтхэм сызэрымыкъуаншэр яубзыхуу лъэхъуэщым сыкърашыжыну захуэзгъэзэну сфIэигъуэщ.
1944 гъэм Чкалов къалэ сыщыIэу, Ипщэ-Урал дзэ округым сыхэту, Сталиным письмо хуезгъэхьауэ щытащ. Абы итт балъкъэр лъэпкъыр Кавказым кърашу Къыргъызымрэ Къэзахъстанымрэ зэрагъэIэпхъуам сызэреплъыр.
Илъэсибгъу дэкIащ абы лъандэрэ, ауэ фIы дыдэу сощIэж 1944 гъэм гъатхэпэм и 8-м и пщэдджыжьыр. Дыгъуасэ хуэдэщ хэку епцIыжакIуэхэм я Iэ фIейр сыкъызыхэкIа лъэпкъым къыщыхэIэбар — ди къэралым ис лъэпкъхэм я зэхуаку зэгурымы-Iуэныгъэ къыдилъхьэу, урысхэмрэ балъкъэрхэмрэ зэщигъэIейуэ.
Сталиным хуезгъэхьа письмом къыщысIуэта псори зытеухуар си Хэкумрэ лъэпкъымрэ яфI зыхэлъ Iуэхут. Си псэм сызэрихуэрт Хэкумрэ партымрэ я пащхьэ щысхь къалэныр згъэзэщIэн, насыпым, дахагъэм, пэжыгъэм, цIыхугъэм сытелэжьэн хуейуэ. Сэ сыщыгъуазэт Къыргъызымрэ Къэзахъстанымрэ си лъэпкъэгъу куэд мэжэщIалIагъэм зэрыщилIыкIым, куэд и щыхьэтт дэлъхум и шыпхъу щIилъхьэжыну къару зэримыIэжым, зи щхьэгъусэр лIа цIыхубзым хьэдэр зыхуей зэрыхуимыгъэзэфым. Си лъыр щIым хэткIуэу сегупсысырт си лъэпкъым и щхьэ кърикIуа мыгъуагъэм. Си нэгум щIэт зэпытт блэкIам и сурэт фIыцIэхэр.
Къыргъыз ССР-м и следственнэ IэнатIэхэм си письмор лъэпкъыр зыгуэрым къызэрыхуезджэ Iэмалу къалъытэри, «буржуазнэ националист» цIэр къысфIащат. Уеблэмэ си Iуэхур зыIыгъ следователь Рогоновым мыращ къызищIар:
Ар къызэупщIащ:
— Письмор зи лъэпкъыр адрейхэм ефIэкIыу зыгъэув цIыхум итхауэ аракъэ?
— Сэ апхуэдэ си гущхьэм къэкIакъым, — жэуап естащ абы.
206-нэ протоколым Iэ щыщIэздзам итыр нэгъуэщIт: щымыIэныгъэ къэзыгъэлъагъуэ суффиксыр («не») дэхуат. Сэ си мыарэзыныгъэр къыщызгъэлъагъуэм, сигъэпсэлъакъым: «Протоколым Iэ щIэзыдзар уэращ!».
Апхуэдэ дыдэуи пцIыщ а письмор курсантхэм яхуэзгуэшауэ зэрагъэIуар. Следователыр къызэрымы-кIуэу ебэкъуат совет законым.
Герасимовымрэ Поздняковымрэ щеупщIым жаIари, сэ симытелъхьэу зэрагъэзахуэри, дэфтэрхэм халъхьащ.
Мы Iуэхур зыхуей хуэзэу зэхэвгъэкIмэ, наIуэ къэхъунущ следствие IэнатIэхэм Коммунист партымрэ къэралымрэ бий «сызэрыхуащIар».
СыныволъэIу си дэфтэрхэм псоми фыхэплъэну. Абы щыгъуэ къыщIэщынущ:
япэрауэ, зэупщIа курсантхэм къыжраIа хуэдэу ятхар зы цIыхущ зи хъэтIыр, къаIуэта хуэдэри зэтохуэ, зэщхьэщыкIыныгъэу яIэр Сталиным хуэстха письмом къыщеджа щIыпIэхэрщ;
етIуанэрауэ, шэч къытехьапхъэщ а тхылъымпIэхэм Iэ щIэзыдзар курсантхэр зэрыарам;
ещанэрауэ, письмор зэрыщыIэр зыщIар Ипщэ-Урал ВО-м и политуправленэмрэ парт комиссэм хэтхэмрэщ. Абыхэм ягъэувам сэ сыкъеджауэ щытащ саубыда нэужькIэ, 1949 гъэм. Абы ипкъ иткIэ, Къыргъыз ССР-м и МГБ-м сигъэкъуэншэну къызэIуиха Iуэхум теухуа дэфтэрхэм щхьэусыгъуэ щхьэхуэ зэраIэр уолъагъу.
ИлъэсиплI я зэхуакущ письмор щыстхамрэ сыщагъэтIысамрэ. А зэманым къриубыдэуи следственнэ IэнатIэхэм пцIы куэд къыстралъхьащ, бэлыхь сыхагъэтащ. Къэзмылэжьауэ къыстралъхьащ си тезырыр — илъэс 25-кIэ сагъэтIысащ, партым сыкъыхахуащ.
Сэ зэи си гупсысэм къыхэхуэнутэкъым щIэныгъэ, цIыху насып къызэзыта, гъуэгу захуэм сытезыгъэува властым сыпэщIэувэну. Си гъащIэр щIэныгъэм тезухуащ, си еджакIуэ-хэм сщIэр зэрабгъэдэслъхьэнымрэ къызыхэкIар, Хэкур, партыр фIы- уэ зэрезгъэлъагъунымрэ сыхуэлэжьащ. Си гур сыт щыгъуи къабзэщ. ЦIыхухэм щIэныгъэ естащ, си зэфIэкIхэмкIэ щIэныгъэм зэрызезгъэужьыным сыхущIэкъуащ — ар псэ зыхэмытыж хъугъуэфIыгъуэтэкъым, атIэ жыг абрагъуэт, къэкIын, гъэгъэн хуейуэ…
Илъэс 20-м къриубыдэу щIэныгъэ-педагогикэ лэжьыгъэу 20 си Iэдакъэ къыщIэкIащ.
Аращ сэ сыщIэпсэуар, армыхъумэ, КПСС-мрэ Правительствэмрэ сапэщIэувэн щхьэкIэкъым. Дэ ди дежкIэ псом нэхърэ нэхъыщхьэр «цIыхубэ» псалъэращ. Абы папщIэщ дыщIэпсэур. Абы сыхуагъэIущащ цIыху цIэрыIуэхэм я гупсысэхэм.
1945 гъэм къыщыщIэдзауэ 1949 гъэ пщIондэ очерк, рассказ, усэ куэд стхащ. Абыхэм зыми къыхэщыркъым следствием къыстрилъхьа пцIыхэм хуэдэ. Си дэфтэрхэм, захуагъэм тету хэплъэжмэ, сэбэп къызэрысхуэхъунум шэч къытесхьэркъым. Гугъу сохь сэ къэралымрэ цIыхубэмрэ къахуэщхьэпэну щIэныгъэ тхылъхэр къыдэгъэкIыным пэ- IэщIэ сызэращIам щхьэкIэ. Лъэпкъхэм я зыужьыныгъэм, насыпым сытелэжьэныр си къалэнщ. Пэжыр къызэрыщIэщынур быдэу си фIэщ мэхъу, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, зи щIыхьымрэ Iущагъымрэ дуней псом щыцIэрыIуэ КПСС щэджащэм, нэхугъэмрэ къарумрэ щытепщэ дунейм фIэщхъуныгъэ къысхалъхьэ.
СигукIи си псэкIи сыкъызыхуигъэщIар социалист къэралымрэ абы и цIыхубэмрэщ, ахэращ сыщIэлэ-жьари. Балъкъэр лъэпкъым щIэныгъэ егъэгъуэтынымрэ насып иIэнымрэ сытелажьэми, сэ зэи си лъэпкъыр адрейхэм ефIэкIыу къэслъытакъым, нэгъуэщIхэри Iумпэм сщIакъым. Си дежкIэ зыщ сыкъызыхэкIа лъэпкъым срипагэнри, нэгъуэщI лъэпкъхэм я насыпым сытелэжьэнри. СылIэнри сыпсэунри си зэхуэдэщ жысIауэ щытамэ, пцIы супсыну къыщIэкIынт. Сэ, адрейхэми хуэдэу, сыпсэуну сыхуейщ. Сэ зыхэсщIащ творческэ лэжьыгъэм и кууагъри, гурыщIэм я нэхъ IэфIри — Хэку лъагъуныгъэри, зэпэщIэувэныгъэм и хьэлъэри, текIуэныгъэм къыпэкIуэ насыпри.
Сэ сропагэ урыс щэнхабзэр зыхэсщIэу абы нэгъуэщI куэд зэрыщIэспIыкIам. Си гъащIэ псом къыздекIуэкIыр зы хъуэпсапIэщ — хуитыныгъэм сызэрыхуэпабгъэрщ, дунейм лъэпкъыу тетыр насыпыфIэ хъунырщ.
И гъащIэм щыщу къэнэжар лъэхъуэщым щихьыну ягъэтIыса, лъэпкъымрэ партымрэ я бийуэ щыта Бериерэ абы и гупымрэ я лъэхъэ- нэм национализмэр мыхъуу, интернационализмэм щIэбэна сэ фигу сыкъэкIыжыну согугъэ. КъыжыIапхъэщ зи лъэпкъым и щхьэм фIы кърикIуэным щIэбэныр зэрымынационалистыр, атIэ революционнэ демократу зэрыщытыр.
Сэ зи яужь ситар СССР-м и унагъуэшхуэм хэсу балъкъэр лъэпкъыр щIэныгъэмрэ насыпымрэ зэрыхуэкIуэну лъагъуэр пхысшынырщ.
Соттаев Адылджэрий.
Якутие АССР, Верхоян район,
Батагай жылэ,1955 гъэ».
Я хэкум къэсыжащ
Энеевым и щIэныгъэ лъагъуэр
ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием и Президиумым хэт, хьэршым епха IэнатIэ-хэмкIэ абы и къудамэм и унафэщI, механикэмкIэ, хьэрш ракетэхэр зэпкърылъхьэнымкIэ IэщIагъэлI Iэзэ, академик ЭнеевТимур Магомед и къуэр балъкъэр лъэпкъым и бын пажэхэм ящыщщ.
Энеевыр Лениным и цIэкIэ щыIа Къэрал саугъэтым и лауреатщ. Хьэршыр джыным, ар къэгъэIурыщIэным теухуа и къэхутэныгъэхэм папщIэ щIэныгъэлI пажэм къыхуагъэфэщащ Ленин, Бэракъ Плъыжь орденхэр. Абы и IэдакъэщIэкIхэм я нэхъыбэр хуолажьэ хьэршым яутIыпщ Iэмэпсымэхэм я псынщIагъыр къэхутэнымрэ ахэр цIыхум и унафэм щIэгъэтынымрэ. Апхуэдэ и щIэныгъэ лэжьыгъэ купщIафIэхэм папщIэ абы къратащ Цандер Ф. А. и цIэкIэ щыIэ дыщэ медалыр.
Энеевым и сабиигъуэр Москва щигъэкIуащ. Курыт еджапIэм щыщIэса илъэсхэм Тимур дихьэхыу хуежьащ хьэршым теухуауэ Циолковскэм иIа гупсысэхэм. ЩIалэ гурыхуэм есэпымкIэ, физикэмкIэ, астрономиемкIэ япэ къиувэ гупым яхэттэкъым. Тимур щIэхъуэпсырт а щIэныгъэ хьэлэмэтхэм нэхъ куужу щыгъуазэ зищIыну, абыхэм я лъагапIэхэм нэсыну.
Хэку зауэшхуэм щIалэщIэм и мурадхэр къызэпиудами, абы хузэфIэкIащ къэралым и еджапIэ нэхъыщхьэхэм ящыщу нэхъ цIэрыIуэ дыдэм — Москва дэт къэрал университетым — щIэныгъэ щызригъэгъуэтын. Ещанэ курсым щIэсу арат, Энеевым и курс лэжьыгъэм щIэныгъэлI цIэрыIуэхэу Келдыш Мстислав, Космодемьянский Аркадий сымэ гу щылъатам. Хьэршым лъатэ ракетэм и гъуэгур убзыхунымрэ ар цIыхум и унафэм щIэгъэтынымрэ теухуат студент Энеевым и япэ къэхутэныгъэ лэжьыгъэр. Куэд дэмыкIыу Тимур и Iэдакъэ-щIэкIыр щIэныгъэ журнал цIэрыIуэхэм къытрадзащ. Абы щыгъуазэ зызыщIа куэдым зыжьэу жаIащ щIалэщIэм и лэжьыгъэм къэрал щIэныгъэм зиужьынымкIэ мыхьэнэшхуэ зэриIэр.
1948 гъэм еджэныр къиуха нэужь, Энеевым и щIэныгъэм щыпищащ МКъУ-м и аспирантурэм. Иджы абы и къэхутэныгъэхэм нэхъри зригъэубгъуат: ахэр тещIыхьат щIыналъэ жыжьэхэр зэпызычыф баллистическэ ракетэхэм я псынщIагъыр убзыхунымрэ зэрылъатэ гъуэгур гъэнэIуэнымрэ. Энеевым и къэхутэныгъэщIэхэм япкъ иткIэ, апхуэдэ ракетэхэр нэхъ жыжьэ лъэтэф хъуауэ щытащ. Апхуэдэ лэ-жьыгъэ купщIафIэ зи къалэмыпэм къыщIэкIа Тимур и кандидат диссертацэр ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкIащ икIи есэп щIэныгъэхэм я кандидат цIэр къыфIащащ.
ЩIэныгъэхэм я доктор цIэр къыхуагъэфэщэн папщIэ Энеевым хэхауэ зы лэжьыгъэ гуэри ищIакъым. ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием и Президиумым хэтхэм зэдэарэзыуэ а цIэ лъапIэр ди лъахэгъум къыфIащащ, абы и IэдакъэщIэкIхэу япэ IэрыщI спутникыр хьэршым утIыпщыным теухуауэ щытахэм папщIэ.
ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 50 гъэхэм Энеевыр щылэжьащ РАН-м Стекловым и цIэр зезыхьэ и Математикэ институтым. Сыт хуэдэ унэтIыныгъэкIи ядэхъуу, пэрыту ар ядэлэжьащ дунейпсо цIэрыIуагъ зиIэ щIэныгъэлIхэу Келдыш, Годуновым, Тихоновым, Гельфанд, нэгъуэщIхэми. Езыри цIэрыIуэ щыхъуащ щIэныгъэм и дунейм.
Къэбарт Мирэ.
Усыгъэхэр
Кулиев Къайсын
Ди къуршхэм
ди бзэр щыIужащ
(«Хочуев Сэлихь и фэеплъу»
усэм щыщщ)
… Уэ пасэу, пасэу дэ утфIэкIуэдащ,
ИужькIи дэ уIэгъэ куэд дгъуэтащ.
Гузэвэгъуэшхуэ къыхыхьат ди гъащIэм,
Иухуэу ди плIэр, дыкъызэфIигъащIэу.
Ауэ ди лIакъуэр абыи къелащ,
Насыпыншагъэм дыхуэмыгъэлIа.
Аргуэру ди бзэр щыIужащ ди къуршхэм,
Ди лъэпкъри ядопсэу ди лъэпкъ
зэкъуэшхэм.
А гуфIэгъуэшхуэр дигухэм щыпсэунщ,
ХъыбарыфI псоми ящхьэу ар щытынщ.
Пэрыхьэжащ щIыр зывэр и лэжьыгъэм,
Пэрытхэм Iэщым къагъэлъагъуэ лIыгъэ.
Бахъсэн щыпсэухэм икIи шэрэдждэсхэм
Я бынхэр еджэу нобэ школхэм щIэсхэщ.
Зэгуэр дунейр дэ кIыфI къыщыттехъуам,
Апхуэдэ гъащIэт ди псэм къилъыхъуар!
Гуртуев Сэлихь
Зэманым и уасэр
Нэхъыжь къалэным и гугъуагъыр
Иджы къэтщIэну къытхуихуащ…
Ди щхьэцым феплъыт и хужьагъым, —
Куэд щIауэ щIалэгъуэр иухащ.
Къыр натIэм къехуэхын къудейуэ,
Телъ уэсым жьыгъэр изогъэщхь.
«ИтIани, телътэм арт мыхъейуэ», —
Сэ жысIэу си щхьэр хузогъэщхъ.
СызоупщIыж сэ куэдрэ моуэ:
«Сыт щыслъэкIар дунейм щысщIэн?»
СлъэкIар сфIэмащIэщи, сигу къоуэ,
Абы иджыри куэд пысщэнт…
ИтIани, си гур тIэкIу согъэфIыр:
IуэхуфI мымащIи сэ злэжьащ,
Си усэр лъэпкъым, хэкум IэфIу
Сигу яхуилъ псомкIи схуэгъэнщIащ.
Мокаев Магомед
Анэм деж
УгъащIэ мащIэу къыщIэкIат, си анэ…
Ажал толъкъуныр пасэу къыпщIэуат.
Си дыгъэр, си уэрэдыр сыт зэмани
Уэрати — тIури гуауэу сфIэкIуэдат.
Дунейр уэ къыщубгынэми, уи щIалэр
ИщIыну насыпыфIэ тхьэм уелъэIут.
IэфIыгъэу гъащIэм хэлъри,
и гуащIагъэри
Сэ зыхэсщIами, сигу уи макъыр щыIут:
«Зы гузэвэгъуэр пщещI нэхъ тынш
нэгъуэщIым».
Къысхуохъур сыткIи цIыхухэр
щIэгъэкъуэн,
ИтIани къысщымыхъу си гуауэм хэщIу, —
Уэ узиIэжкъым… СфIощI псэр
дэлъу бэн.
Дунейм уэ утетыжкъым. Ауэ гъатхэр
Аргуэру къытхуэкIуащи, мес, солъагъу:
Уэ балий жыг зэгуэрым хэпсэгъахэр
Гъэгъауэ, ди гуфIэгъуэм къытхущIагъу.
Умыпсэужми, сеплъым балий жыгым,
Уи нэгум сиплъэу фIэкI
сэ къысщымыхъу…
Си гукъэкIыжхэр зэи мыужьыхыу
Сэ къыздопсэури, сфIощIыр уэ
усщIыгъу.
Пэжыгъэ гъуэгур гугъуми,
хуокIуэ щыгум.
ГуфIэгъуи гуауи — мащIэ сэ слъэгъуар?!
Си гъащIэ псокIэ схуигъэхункъым
си гум
ХьэлукIэ уи IэлъэщI зэрыпхъуэжар…
Усэхэр зэзыдзэкIар
Къагъырмэс Борисщ.
