Сталинград хуит къохъуж
Сталинград хъумэным хэтащ СССР-м и лъэпкъ псори. «Дэ, — ятхырт къалэм и хъумакIуэхэм 1942 гъэм и щэкIуэгъуэ ма- зэм, — Индыл и Iуфэм дыкъэкIуащ Хэкум и щIыпIэ зэмылIэужьыгъуэхэм — Урысейм и тафэхэм, Украинэм и губгъуэхэм, Белоруссием и мэзхэм, Кавказым и къуршхэм, Сыбыр жыжьэм дыкъикIри. Лъэпкъ куэд щыпсэу ди къэралым и цIыхубэ псоми я къуэхэр зы унагъуэу зэкъуэту, зэхуэдэхэу Сталинград яхъумэ».
Индыл и Iуфэм деж фашист зэрыпхъуакIуэхэр къыщагъэувыIэу зэтезыкъутахэм яхэтащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и бынхэр. Къэгъэлъэгъуапхъэщ 115-нэ шу дивизэм зэрихьа лIыгъэр. Ар псэемыблэжу щIэзэуащ Индыл Iуфэ Iут быдапIэр хъумэным. Дивизэм и шууейхэм я гурыщIэхэр и дэфтэрым фIыуэ къыщигъэлъэгъуащ майор Наурыз Мамышэ: «Си щхьэкIэ сэ сынасыпыфIэу зыкъызолъытэж апхуэдэ дзыхь зыхуащIахэм сазэрыхэтымкIэ. Дэ тхъумэр Сталинград и закъуэкъым, атIэ дыщалъхуа Кавказри, Къэбэрдейри, ди къэрал псори».
115-нэ шу дивизэм хэтахэм ящыщ куэдым лIыхъужьыгъэ Сталинград деж щагъэлъэгъуащ. Щхьэмыгъазэт Курп Ипщэ щалъхуа Щоджэн Мухьэмэд. 1942 гъэм шыщхьэуIум и 21-м ебгъэрыкIуэ ди эскадронхэм япэ иту пулемёткIэ абы бий 20 иукIащ, ауэ езыри хэкIуэдащ.
Уэрэдхэм къыхощыж Тэмазэ Тэркъан хэлъа лIыгъэр. Абы бий куэд зэтриукIащ, итIанэ нэмыцэ сэлэтхэм я автоматхэр къищтэри, ди дзэр а щIыпIэм къэсыху фашистхэр зэтриIыгъащ.
Къер Мухьэрбэч зыхэта дивизионым махуэ къэс танкитху- хы икъутэу щытащ. Сталинград фронтым и унафэщIхэм ящыщ зым итхырт: «Куэшокъуэ Къаншумэс лIыгъэшхуэ хэлъщ. Ар зи пашэ гупыр бийм и танк 12-м пэуври, зы топышэ къыхуэмынэжыху зэуащ. Топгъауэхэм ящыщу зыри псэууэ къэнэжатэкъым. Куэшокъуэм гранатэ зыбжанэ къищтэри, мыкъутауэ къэна танк закъуэм зыщIидзэжащ. Апхуэдэу и гъащIэр итащ адыгэлI нэс Къаншумэс».
Щхьэмыгъазэу бийм езэуа зауэлIу, дзэзешэу 115-нэ шу дивизэм хэтар мащIэкъым. Абыхэм ящыщщ КIэрэф Къамболэт, Хьэтыкъуей Iэбубэчыр, Наурзокъуэ Хьэмзэт, Черкесов Сэрбий, Шортэн Аскэрбий, Кулиев Къайсын, Мысыр Хьэжбий, Хьэгъэжей ТIалэ, Къэзанш МатI, Бозий Мухьэб, Къумахуэ Тимур, Бабаев Мухьэжыр, Зэхъуэхъу Хьид, Гъудэ Шумасэ, Бозий Кушбий, Шыбзыхъуэ Къэралбий, Битокъу Музэчыр, Щомахуэ Лъостэн, Соттаев Адэлджэрий, нэгъуэщIхэри.
А зэман хьэлъэм Дзэ Плъыжьым хыхьащ Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщ хъыджэбз куэд. ЦIыхухъухэм зыкъыкIэрамыгъэхуу абыхэм зауэм и IэнатIэ нэхъ гугъу дыдэхэр ирахьэкIырт. Ди пщащэхэм пулемётхэр ягъабзэрт, топхэм иризауэрт, фочауэ Iэзэу загъасэрт, уIэгъэщхэм сэбэп щыхъурт.
Граждан зауэм щхьэмыгъазэу хэта партизан Къуэкъуэжь Ахьмэд ипхъу ФатIимэ хахуэу щызэуащ «Октябрь Плъыжь» заводым и Iэшэлъашэхэм. Топышэ къэуэжхэми бомбэхэми ящымышынэу, адыгэ хъыджэбзыр уIэгъэ хъуа зауэлIхэм ядэIэпыкъурт. Сталинград деж щигъэлъэгъуа лIыгъэм папщIэ ФатIимэ къратауэ щытащ Вагъуэ Плъыжь орденыр.
Фашист хьэщхьэрыIуэхэр «Баррикадэхэр» заводым ебгъэрыкIуэрт. Ахэр хущIэкъурт кхъухь тедзапIэм нэсу ди зауэлI гупышхуэ къаухъу-реихьыну. Абдежым бомбэ куэд щехуэх пэтми, зыми лэжьэн зэпигъэуртэкъым. Завод пщIантIэм дэтт Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал пединститутым и етIуанэ курсым щIэкIыу зауэм кIуа КIэш Софият зи пашэ топгъауэхэр. Ахэр япэщIэтт щIылъэрыкIуэдзэхэми танкхэми.
1942 гъэм и накъыгъэм Бахъсэн щыIэ зэхуэсыпIэ пунктым дэкIри, зауэм кIуащ курыт еджапIэр къэзыуха хъыджэбз 200. Абыхэм я нэхъыбэр илъэс 17 — 18 хъуа къудейт. А гупым щыщу куэд 73-нэ зенит полкым хэхуащ икIи Сталинград деж нэмыцэхэм щезэуащ.
1942 гъэм и бжьыхьэпэм къалэм пэмыжыжьэу щекIуэкIа зауэ гуащIэхэм къыщыхэжаныкIащ лейтенант нэхъыжь Бозиев Ахъмэт и миномёт ротэр. Зэрихьа лIыхъужьыгъэм папщIэ абы Вагъуэ Плъыжь орден къратащ. Майор Власов Павел биишэм щихъумащ Бахъсэн районым щалъхуа адыгэ щIалэ, 103-нэ миномёт полкым и зауэлI Шауш ПIэтIунэ.
Мамай Iуащхьэм щыщ дэтхэнэ метр зэбгъузэнатIэми техуащ гъущI килограмми 6-рэ грамм 660-рэ. А щIыпIэм щыхэкIуэдащ совет зауэлI 7157-рэ. Абыхэм яхэтащ адыгэ щIалэ ТыIэщ Евгений.
Индыл Iуфэ щызэуащ Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщу нэгъуэщI куэди: Уэлджыр Хьэжпагуэ, Къамбий Алий, санитар Битокъу Мурид, фочауэ взводым и унафэщIу щыта, генерал-майор Нэхущ Мырзэбэч, тIасхъэщIэх ЗекIуэрей ФIыцIэ, топгъауэ Хьэгъэбанэ Аскэрхъан, Налшык «Псы, уэздыгъэ» трестым и лэжьакIуэу щыта, Совет Союзым и ЛIыхъужь Атаманчук Григорий. Сыбырым щыщ зауэлIхэр зыхэт дивизэм фIыуэ къыщалъагъурт Гъудэ Данил. ЗэфIэкI яIэу Индыл Iуфэ Iут быдапIэхэр хъумэным хэтащ Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщ Чым Тембот, Сэралъп Залымджэрий, Мэлбахъуэ Тимборэ, Хъуран Аслъэнбий, Гуэбэшы Iэбубэчыр, Къардэн Башир, Головко Георгий, Мисиров Шаухал, Iэпщэ Азрэт, Чеченов Шарахмат, Мэшыкъуэ Мусэ, Павленкэ Николай, Къудей Хьэрун, НэкIацэ Анатолэ сымэ.
Сталинград зыхъумахэм ящыщщ Майскэ къалэм щалъхуа Цыбулин Степан. Индыл деж ди зауэлIхэм щызэрахьа лIыгъэм щытепсэлъыхькIэ, абы и цIэр къыхагъэщырт СССР-м, Англием, Америкэм, нэгъуэщI къэралхэми къыщыдэкI газетхэм. Капитан Цыбулин Степанщ совет зауэлIхэм ящыщу япэ дыдэу Невскэ Александр и орденыр зратар.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и къуэ куэдым я псэр Сталинград щатащ. Абыхэм ящыщщ Къумахуэ Хьэбыж, ХьэпащIэ Сосрыкъуэ, Сэхъу Адэлбий, Ножкин Василий сымэ.
Дзэ Плъыжьым Сталинград деж къыщихьа текIуэныгъэрщ Хэку зауэшхуэм (уеблэмэ ЕтIуанэ дуней-псо зауэм) и екIуэкIыкIэм зэрызихъуэжар нэхъыбэу зи фIыгъэр. А зэхэуэ ин дыдэр жэщ-махуэ 200-кIэ екIуэкIащ. 1942 гъэм бадзэуэгъуэм и 17-м къыщыщIэдзауэ 1943 гъэм мазаем и 2-м нэсыху бийм укIыгъэу, уIэгъэу, гъэру фIэкIуэдар 1 мелуанрэ мин 500-рэ мэхъу.
ХЬЭФIЫЦIЭ Мухьэмэд,
УФ-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
