Анэдэлъхубзэхэм зрагъэужьын папщIэ
Урысей Федерацэм Фонд къыщызэрагъэпэщащ
Абы и къалэн нэхъыщхьэр ди къэралым щыпсэу лъэпкъхэм я бзэхэр зэраджын тхылъхэр къыдэгъэкIынырщ.
Лэжьыгъэшхуэ къыпэщылъщ Фондым. Курыт еджапIэхэр хуэныкъуэщ бзэ 96-рэ зэраджын тхылъхэм. Зэрырагъэджэн тхылъ бзиблымкIэ щыIэу аращ, абы хохьэ мы зэманым нэхъ зызыужьыжу къалъытэ тэтэр, хакас, чуваш, алтай, шэшэн бзэхэр.
ФщIэн папщIэ: Урысейм бзи 193-кIэ щопсалъэ, абыхэм ящыщу 18-р кIуэдыжыным нэсащ, 1990 гъэхэм къыщыщIэдзауэ бзэ 14 кIуэдыжащ, 10-м хуэдизыр ирипсэлъэну хуеижкъым я анэдэлъхубзэм. Лъэпкъхэм тхыбзэ зимыIэ яхэтщ. Псалъэм папщIэ, Дагъыстэным щыIэ бзэ 32-м ящыщу 14-рщ тхыбзэкIэ зи насып къикIар. Аварыбзэ закъуэр къапщтэмэ, диалекту 100-м нэс иIэщ. Ханты-Мансийск автоном щIыналъэми ищхъэрэкIэ щыпсэухэм ипщэкIэ щыIэхэм я бзэр къагурыIуэркъым. НэгъуэщI щапхъэхэри мащIэкъым, адыгэбзэри хэту. Ауэ диалект къэс зэрызыпхуемыгъэужьынур, дэтхэнэм щхьэкIи тхылъ къызэрыпхудэмыгъэкIынур гурыIуэгъуэщ. «Диалект, говор» жыхуаIэхэр 300 хуэдиз мэхъури, бзэхэм я къудамэхэр зы литературэбзэм зэрипхын хуейщ, псори зэхуэдэу къарууншэ мыхъун папщIэ.
Урысейм и беягъ нэхъыщхьэу къалъытэ лъэпкъхэм я бзэмрэ хабзэмрэ, щэнхабзэр хъумэныр. Абы епхауэ Iуэхушхуэ куэд зэрыщыIэр, щIыналъэхэр а псом зэрыпэмылъэщыр нэрылъагъути, анэдэлъхубзэхэр хъумэным и щхьэпэу Фондым хуэлэжьэну и къалэнщ.
А фондым хэтынущ анэдэлъхубзэхэр хъумэнымрэ зегъэужьы-нымкIэ Институт.
ЩIыналъэ псори зэхуэдэу хуэмыхукъым анэдэлъхубзэхэм теухуауэ. Псалъэм папщIэ, пэщIэ-дзэ классхэр я анэдэлъхубзэмкIэ щрагъаджэ Башкортостан, Марий Эл, Тэтэрстан, Хакасие щIыналъэхэм. Дагъыстэным щыIэщ аварыбзэкIэ щрагъаджэ пэщIэдзэ классхэр. Ауэ, къапщтэмэ, аварыбзэкIэ щыIэкъым математикэ, дунейм хэзыгъэгъуазэ, нэгъуэщI тхылъхэр. Дауэ хъурэ атIэ я Iуэхур? Мыращ абы и жэуапу жиIэр ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием ЩIэныгъэм зегъэужьынымкIэ и федеральнэ институтым лъэпкъ IуэхухэмкIэ и Центрым и унафэщI Артеменкэ Ольгэ: «ЗэрыхъукIэ хэкIыпIэ къагъуэт. Япэм урысыбзэкIэ тха тхылъыр анэдэлъхубзэкIэ зэзыдзэкIам и унэцIэр тету къыдагъэкIырт. 1990 гъэхэм ар ядэу щытащ. Иджы «авторское пра-во» жыхуаIэ хабзэм пэщIоувэри, зэбдзэкIкIэ хъужыркъым. Ар щхьэусыгъуэ хуэхъуащ, псалъэм папщIэ, абхъаз-адыгэ бзэ гупым щыщхэм урысыбзэ, анэдэлъхубзэ зэраджу яIа тхылъ хъарзынэхэр школхэм къыщамыгъэсэбэпыжыным. Профессор Экбэ Назир и тхылъ купщIафIэхэр кIуэдыжащ. ЕгъэджакIуэ куэдым къалъытэ абыхэм ефIэкIын иджы- ри къэс щымыIауэ. Фондым къыхуэгъуэтыну пIэрэ юридическэ лъэныкъуэкIэ мы Iуэхум и хэкIыпIэр?»
Артеменкэ Ольгэ зэрыжиIэмкIэ, Урысейм и лъэпкъыбзэхэм папщIэ япэм тхылъыфIхэр щы-Iащ математикэмкIэ, физикэмкIэ, химиемкIэ. Иджы абыхэми гъащIэ етыжын, анэдэлъхубзэмкIэ щрагъаджэ школхэм зыщIагъэкъуэн хуейщ. ИкIи пэщIэдзэ классхэм къинэмыщIауэ, курыт, нэхъыжьыIуэ классхэри абы хуэбгъакIуэ хъунущ. Ауэ урысыбзэкIэ псори щрагъэдж школхэми тхылъ яIэкъым. Псалъэм папщIэ, урысыб- зэр анэдэлъхубзэу къэзылъытахэм филологием къинэмыщIауэ, урыс лъэпкъым и щэнхабзэри ящIэн хуейщи, зэкIэ апхуэдэ тхылъхэр диIэкъым», — жеIэ Ольгэ.
2019 гъэм Фондым бзэ 24-м щхьэкIэ тхылъи 124-рэ къыдигъэкIынущ. Телевиденэ, Интернет Iэмалхэр къагъэсэбэпыным теухуа лэжьыгъэ, фестивалхэр, «воскресная школа» жыхуаIэм хуэдэхэр къызэрагъэпэщыным хуэщхьэпэнущ.
ЖаIэм хэбдзын хэлъкъым. Къапщтэмэ, иджырей технологиехэр уимыIэу тхылъым я нэхъыфIымкIи анэдэлъхубзэр щIэблэм зэрыпхуемыгъэщIэнур къыдгурыIуагъэххэщ. Ауэ анэдэлъхубзэу къэплъытэнумкIэ ухуиту, абы къыдэкIуэуи анэдэлъхубзэр Iэмал имыIэу яджын хуейуэ къыщыгъэлъэгъуа хабзэм юридическэ бгъэдыхьэкIэкIэ мыгурыIуэгъуэу хэлъым и жэуап къэгъуэтыгъуейщи, курыт еджапIэхэм я унафэщIхэмрэ адэ-анэхэмрэ анэдэлъхубзэм хуаIэ гулъытэмрэ гурыщIэмрэ дащыгугъынщ.
