Мелуанхэм я гъащIэр зыхъуэжа къэхъукъащIэ
Илъэси 100 и пэкIэ большевикхэм яухуауэ щыта къэралыгъуэм зыхущыщIэрэ зы-хунэмысу куэд хэлъами, абы щекIуэкIа лъэпкъ-къэрал ухуэныгъэм къыдэкIуэу гулъытэшхуэ щигъуэтащ социально-экономикэ, щэнхабзэ зыужьыныгъэ цIыхубэм етыным. Граждан зауэмрэ Езанэ дунейпсо зауэмрэ къыхэкIыу псэун щIэзыдза къэралым и экономикэр къанэ щIагъуэ щымыIэу зэтекъутат. Хэкум и промышлен-нэ IэнатIэм лэжьыгъэ гуэри къыщрахьэлIэртэкъым, мэкъумэш хозяйствэрати, зэтещэхат, цIыхубэр мэжэщIалIагъэм иубыдат. А псори я лъабжьэу щIыпIэ-щIыпIэхэм щекIуэкIырт цIыхубэ зэщIэхъееныгъэхэр, совет къэралыгъуэм иригъэкIуэкI политикэмкIэ мыарэзыхэм я бжыгъэм хэхъуэ зэпытт. Апхуэдэ щытыкIэм къишэнкIэ хъунут езы къэрал дыдэр зэтещэхэныр. 1917 гъэм екIуэкIа къэхъукъащIэхэмрэ Граждан зауэмрэ мылъкукIэ хэщIыныгъэу къахьар мелуан бжыгъэ куэд хъурт. Къэрал гъунапкъэхэм Iуэхур куэдкIэ щынэхъ хьэлъэт, центрым нэхърэ.
Жылагъуэр зэщIэзыубыда а зэхъуэкIыныгъэхэр, дауи, къэсащ Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ. Мы щIыналъэхэм промышленностым зыщиужьагъэххэтэкъым. Экономикэм и лъабжьэр мэкъумэш IэнатIэрат. ЩIыпIэм щыпсэухэм я процент 96-р мэкъумэшыщIэт. А илъэсхэм екIуэкIа зэрыхьзэрийхэм я зэранкIэ зэхэкъута хъуат мэкъумэш IэнатIэри. Къапщтэмэ, щIыналъэм гъавэ щIапIэу 1920 гъэм иIар процент 52-кIэ нэхъ мащIэ хъуат, 1913 гъэм еплъытмэ. Iэщ бжыгъэми хуэдищым щIигъукIэ хэщIат. ЦIыхухэм я нэхъыбапIэр мэжалIэрт.
«Продразвёрсткэ»-кIэ зэджэу къыхалъхьа Iэмалыр, ипэжыпIэкIэ жыпIэнурамэ, къэралым иригъэкIуэкI хъунщIэныгъэт. Абы нэхъри нэхъ хьэлъэж ищIырт цIыхубэм я псэукIэр. А къуэдыр зытралъхьа мэкъумэшыщIэм гукъы-дэж лъэпкъ иIэтэкъым нэхъы-бэ къилэжьыну, сыту жыпIэмэ куэд къилэжьми, мащIэ зыIэригъэхьэми — тIум щыгъуэми къэралым къанэ щымыIэу трихынут. Куэдрэ къэхъурт мэкъумэшыщIэм жылапхъэ къудей къыхуамыгъанэу гуэн нэщIкIэ гъатхэм щытехьэ. Псалъэм папщIэ, 1921 гъэм къриубыдэ мазэ зыбжанэм и кIуэцIкIэ Къэбэрдейм къалэн къыщащIат къэралым щIакхъуапхъэу пут мин 700 иритын хуейуэ. Абы хэтт гуэдзу пут мин 500. КъищынэмыщIауэ, къалэн къыщащIахэм къыхэгъэщат лыуэ пут мин 80, фоуэ пут 22-рэ, нэгъуэщI ерыскъыпхъэхэри. Апхуэдиз къуэды зы-телъ щIыналъэм и экономи-кэм лъабжьэ хуэхъур ерыскъыпхъэ мащIэ къыщалэжь IэнатIэхэрат. Абыхэм я процент 50-м нэсыр мэкъумэшыщIэхэм зэрахьэ губгъуэ-хадэхэрат. Нэхъ къулейхэу «кулак»-кIэ зэджэхэм я хозяйствэхэм проценти 6,8-рэт яубыдыр. Апхуэдэ щытыкIэ гугъум, къэралым и лъабжьэр щIэзыудым, хэкIыпIэ гуэр къыхуэгъуэтын хуейт Iэмал имыIэу.
Абы и лъэныкъуэкIэ мыхьэнэшхуэ иIащ 1921 гъэм и гъатхэпэ мазэм екIуэкIауэ щыта РКП(б)-м и Х съездым. Абы щаубзыхуа Iуэхугъэ нэхъыщхьэхэм ящыщт къэралыр военнэ коммунизмэм и поли-тикэм къытекIыу экономикэ политикэщIэм (НЭП) зэрытехьэр, продразвёрсткэр продналогым хуэзыгъакIуэр. А налогыр хуэдищкIэ нэхъ мащIэт, продразвёрсткэм еплъытмэ. МэкъумэшыщIэхэм я нэхъ тхьэмыщкIэхэм ар ятыххэнутэкъым, абыхэм къакIэлъыкIуэхэм къыIахынур нэхъ мащIэт, кулак хозяйствэхэм хуагъэува налогым еплъытмэ. Къэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэу мэкъумэшыщIэхэм ят налогхэм, къапщтэмэ, процент 30-кIэ хэщIат. КъищынэмыщIауэ, абыкIэ ипэкIэ ятелъа щIыхуэ-хэр псори хуагъэгъуат.
ЩIымахуэ уардэунэм революционерхэр йобгъэрыкIуэ.
Граждан зауэм и зы теплъэгъуэ.
НЭП-м къызэригъэувымкIэ, хьэрычэтыщIэ Iуэхухэми зебгъэужь хъунут. Апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэм мэкъумэшыщIэхэм лэжьыгъэм хуаIэ гукъидэжыр къиIэтыжырт, ар нэхъыбэж къилэжьыным хуэгъэпса жэрдэмыщIэхэми я джэлэс хъурт. А псоми къашэрт гъавэ щIапIэхэр нэхъыбэ щIыныр, Iэщ гъэхъун IэнатIэ-ми нэхъри зегъэужьыныр. НЭП-м и лIэхъэнэм къэунэхуа производствэ, сату IуэхущIапIэхэм ящыщщ Мэкъумэшы-щIэ зэгухьэныгъэхэм я зэдэIэпыкъуныгъэ комитетхэр (ККОВ), ЩIым елэжьынымкIэ зэгухьэныгъэхэр (ТОЗ), нэгъуэщIхэри. Апхуэдэу, НЭП-м къигъэщIащ экономикэм и лIэужьыгъуэ зэхуэмыдэхэр, уней сатуми зригъэужьащ.
ЖыпIэнурамэ, ХХ лIэщIыгъуэм и 20 гъэхэм я кIэухым къэралым IэщIыб щащIа апхуэдэ лэжьэкIэ мардэхэм дэ дыщыхуэкIуэжар зэхъуэкIыныгъэхэм я лъэхъэнэу ялъытэ 90 гъэхэращ. Апхуэдэу къэралым зыIэщIигъэкIащ рынок экономикэм и Iэмалхэр икIи илъэс 70-кIэ тетащ зы экономикэ Iуэху зехьэкIэм — социалистическэм. Ар япэщIэуэрт экономикэ политикэм и хабзэ псоми.
Апхуэдэ хабзэ ткIийхэм тет пэтми, къэралым улъэщIэмы-хьэу зиужьырт. Псом хуэмыдэу ар щынэрылъагъут щIыпIэ-хэм. ИтIани, къэралым иджы-ри иIэтэкъым езым и лъэпкъ промышленность IэнатIэ, абы къыхэкIыуи цIыхухэм яхурикъуртэкъым Iэмалыншэу зыхуей хьэпшыпхэр. Апхуэдэ щытыкIэм къалэныщIэхэр къыхуигъэуват властым: икIэщIыпIэкIэ къызэгъэпэщын хуейт лъэпкъ промышленностыр, псом хуэмыдэу гулъытэ хуэщIыпхъэт абы щIыналъэхэм зыщегъэужьыным.
Индустриализацэм хуэгъэпса зыужьыныгъэм и гъунэхэр щралъащ 1925 гъэм и дыгъэгъазэм екIуэкIа, партым и XIV съездым. Абы къыкIэлъыкIуа илъэсхэм къэралым ехъулIэ-ныгъэ лъагэхэр зыIэригъэ-хьащ промышленнэ IуэхущIапIэхэр щыухуэнымкIэ.
Урысей пащтыхьыгъуэм и гъунапкъэ щIыпIэхэу иджы Совет къэралым хыхьахэм а Iуэхум мыхьэнэ ин дыдэ щиIэт, сыту жыпIэмэ абыхэм промышленность IэнатIэм зыщиужьыххатэкъым, лэжьакIуэбэ класс, инженер-техникэ IэщIагъэлI жыхуаIэхэри щыIэтэкъым. Къэрал унафэщIхэм гулъытэшхуэ хуащIу хуежьащ СССР-м хыхьэ щIыналъэ псоми. Абыхэм ящыщт Кавказ Ищхъэрэри.
Къэбэрдей-Балъкъэрым индустриализацэр щыщекIуэкIым, гулъытэ нэхъыбэ хуащIащ промышленность псынщIэмрэ ерыскъыпхъэм елэжьымрэ зыщегъэужьыным. Къыхэгъэщыпхъэщ, промышленностым зегъэужьыным къыдэкIуэу щIыналъэм и щIыуэпс хъугъуэфIыгъуэхэри яджу, а унэтIыныгъэм епха къэхутэныгъэхэр ирагъэкIуэкIыу зэрыщытар. Абыи мыхьэнэшхуэ иIэт къэралпсо экономикэм нэхъри зегъэужьынымкIэ. Лъэпкъ экономикэр лъэ быдэкIэ увын папщIэ, IэнатIэр зэлэжьыпхъэ хьэпшып, гъавэхэкI, гъэшхэкI хуэдэхэр, нэгъуэщIхэри нэхъ гъунэгъуу щыIэмэ зэрынэхъыфIыр наIуэти, абыи мыхьэнэ иратырт. А псори къалъытэу-рэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым къэралым къыщызэригъэпэщащ промышленнэ IуэхущIапIэ куэд. Абы щыхьэт тохъуэ лIэщIыгъуэ блэкIам и 20-30 гъэхэм ди республикэм къыщызэIуаха IуэхущIапIэхэр. Къапщтэмэ, 1928-1930 гъэхэм къриубыдэу Налшык щаухуауэ щытащ гъавэ хъумапIэ, дагъэ щыщIаху завод, IэфIыкIэ щащI фабрикэ, щIакхъуэгъажьэ комбинат, вакъэ, щыгъын щад фабрикэхэр, нэгъуэщI промышленнэ IуэхущIапIэхэр. Мэкъумэш IэнатIэм и продукцэхэм щелэжь промышленнэ IуэхущIапIэхэр къыщызэIуа-хауэ щытащ Мэртэзей, Котляревскэ, Прохладнэ, Нарткъалэ жылэхэм. Апхуэдэу Щхьэлыкъуэ, Дыгулыбгъуей къуажэхэм лэжьэн щыщIадзат чырбыш-кхъуэщын заводхэм. Ахэр псори траухуат щIыпIэм щыIэ сырьём, къыщыщIах хъугъуэфIыгъуэхэм елэжьыным.
Апхуэдэ Iуэху зехьэкIэм траухуауэ щытами, зэманыр кIуэтэхукIэ нэрылъагъу хъуащ промышленнэ IэнатIэм хыхьэ завод, фабрикэ хуэдэхэм ящыщ куэд щIыпIэ продукцэкIэ зэрымылэжьэжыр, Гидрометзаводым къищынэмыщIа. Абыхэм къыщыщIагъэкI продукцэхэр зы хьэпшып гуэрым и Iыхьэу арати, лэжьакIуэхэр щыгъуа-зэтэкъым сытым елэжьми, заводым и дамыгъэр трагъэувэ мыхъумэ. ЦIыху мини 2-3 щылажьэ промышленнэ IуэхущIапIэхэр яухуами, лэжьакIуэбэм я Iуэху зэрыдэкIыным елIалIэ щыIэтэкъым. Иджы хуэдэу, заводхэм, фабрикэхэм я гъунэгъуу яухуэртэкъым школхэр, сабий садхэр, тыкуэнышхуэхэр, цIыхухэм я гъащIэр тынш ящIу.
КъищынэмыщIауэ, промышленнэ IэнатIэм кърагъэблагъэрт хамэ щIыпIэхэм щыщ IэщIагъэлIхэр, кърашалIэрт къуажэхэм щыпсэухэр. Абы-хэм ящыщ куэдым иужькIэ псэупIэ яхуэхъуащ ди республикэр, абы и къалащхьэр. Ельцин Борис зи пашэ «демок- рат-хэкупсэхэм» къэралыр зэтрагъэщэхэжу промышленнэ IуэхущIапIэ куэд зэхуащIыжа нэужь, апхуэдэ IэщIагъэлI цIыху минхэр (нэхъыбэр урыс лъэпкъым щыщу) щIыбым къыдэнащ, щIакхъуэ Iыхьэ къалэжьу я бын зэрагъэшхэн хэкIыпIэ ямыIэжу. Республикэм икIыжыну Iэмал зыгъуэтахэр зэман кIэщIым къриубыдэу абы иIэпхъукIыжащ, адрейхэм лэжьыгъэ IэнатIэ къалъыхъуэу гугъу ехьащ. Ди щIыналъэм ис лъэпкъхэм я нэхъыбапIэр къуажэдэсхэти, ахэр жылэхэм къыдэнэжащ, зэрыпсэун Iэмал ямыIэу.
Къэрал унафэщIхэм ирагъэкIуэкIа апхуэдэ демографие, экономикэ мыжыжьаплъагъэм къишащ армырами цIыху Iув зыщыпсэу ди щIыналъэм хамэ щIыпIэхэм къиIэпхъукIахэри щетIысэхыныр. Абы и лъэныкъуэкIэ къыхэгъэщыпхъэщ ди жылэхэм ящыщ куэдым мы зэманым цIыху мини 10-м щIигъу зэрыдэсыр, къуажэхэм я гъунапкъэхэр зэ-хыхьэжыным нэсауэ. Дигу къэдгъэкIыжынщи, хэт мыщхьэхми нобэр къыздэсым ягъэулъий Къалмыкъ БетIал хузэфIэкIащ лIэщIыгъуэ блэкIам и 20 гъэхэм жылэщIэу 30-м нэс игъэтIысын, демографием пыщIа Iуэхухэр тэмэму зэфIихыу. Ар экономикэ, политикэ я лъэныкъуэкIэ лъэбакъуэ пэжт. Иджырей ди къуажэхэ-ми яхэтщ иныщэ хъуа, абы къыхэкIыу ди унафэщIхэм пхагъэкIын хуейщ жылэшхуэ-хэр зэхэгъэтIысыкIыным хуэщIа федеральнэ программэ ищхьэмкIэ къыщегъэщтэныр. Апхуэдэу мыхъумэ, КъБР-р социальнэ и лъэныкъуэкIэ къыщиудыныр зыхуэIуа щыIэкъым. НэгъуэщI щIыналъэхэм щымызэгъа цIыху куэдыщэ ди республикэм къызэрырагъэблэгъами къишащ а щытыкIэ хьэлъэр. Яхуэмыубыд, мардэ зимыIэ ди «хьэщIагъэм» къытхуишахэм ящыщщ игъащIэми адыгэ жылэу къэгъуэгурыкIуа куэдым ди лъэпкъэгъухэр нэхъ мащIэ дыдэу дэсхэм халъытэ зэрыхъуари.
К
ъэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэу лъэпкъхэм я дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIахэм ящыщщ 1940 гъэм и фокIадэ мазэм Тырныауз вольфрам-молибден комбинат зэрыщаухуар. Абы къыщIигъэкI продукцэм къэралпсо экономикэм зиужьыным увыпIэшхуэ щиубыдырт. Индустриализацэм и илъэсхэращ ди республикэр электроэнергиекIэ къызэгъэпэща щыхъуари. 1936 гъэм яутIыпщауэ щытащ киловатт 25000 зи лъэщагъ Бахъсэн ГЭС-р. Абы къилэжь электрокъарур зыхурикъур КъБАССР-м и закъуэтэкъым, атIэ Кавминводы щIыпIэхэри зэлъигъэIэсырт. Лэжьыгъэшхуэ щекIуэкIащ гъуэгу-лъэмыж ухуэныгъэми мэкъумэш IэнатIэхэр псыкIэ къызэгъэпэщынми. Ауэ щыхъукIэ, большевизмэм хэлъа ныкъусаныгъэхэм сыт хуэдизу дытемыпсэлъыхьми, индустриализацэм и илъэсхэм зэфIэха хъуа лэжьыгъэшхуэхэр зыщIыпIи пхуэхьынукъым, псори нэрылъагъущ.
Мэкъумэш IэнатIэм утепсэлъыхьмэ, абыи къэралым ехъулIэныгъэфIхэр щызыIэригъэхьауэ щытащ, ар залымыгъэкIэ коллективизацэм хуагъэкIуэн и пэкIэ. Къэбэрдей-Балъкъэрым и мэкъумэшыщIэхэм ехъулIэныгъэ хэхахэр яIащ, адрей илъэсипщIхэм еплъытмэ. Дауи, цIыхухэр хуэныкъуащ ерыскъыхэкIхэм, нэгъуэщI хьэпшыпхэм. Абы теухуат 1927 гъэм и дыгъэгъазэм зэхаша XV парт съездым и лэжьыгъэр. IэнатIэм щыщыIэ къыкIэрыхуныгъэхэм укъызэ-рикIыфыну щыIэр хэкIыпIитIт. Япэр: мэкъумэшыщIэм уней мылъкур зи лъабжьэ хозяйствэм зригъэужьурэ (абы хэтт щIыри, техникэри, Iэщри), продукцэ зэмылIэужьыгъуэхэр къилэжьынут, езым сатуи ищIыжынут, дуней псом щызекIуэ хабзэхэм я мардэхэм изагъэу. ЕтIуанэр: мэкъумэшыщIэм езым и Iыхьэ щIыми, техникэми, Iэщми хэмылъу, псоми я зэхуэдэ Iуэхум телэжьыхьынут, къилэжь продукцэм и унафэри ищIыжыну хуимыту.
Ди жагъуэ зэрыхъущи, Совет къэралым къыхихар етIуанэ гъуэгуращ. Пэжу, тхылъымпIэм ар къызэрыщыгъэлъэгъуар нэгъуэщIут, арщхьэкIэ колхозу зэгухьэныр — мэкъумэшыщIэхэр аргуэру гъэрыпIэм изыгъэувэж Iэмалт. Езыхэм я арэзыныгъэкIэ колхозым хыхьэхэр зыри зимыIэ мэкъумэшыщIэхэрат. Адрейхэр, середнякрэ кулаккIэ зэджэхэу продукцэ къэзылэжьыфхэр, а зэгухьэныгъэм залымыгъэкIэ хахуауэ аращ. Колхозым хыхьэн зымыдэххэхэр, «цIыхубэм я бийуэ» ягъэIурти, хуэфэщэн тезыри тралъхьэрт. Апхуэдэ щытыкIэ гугъум ирагъэува мэкъумэшыщIэхэм къахэкIырт къэралым иригъэкIуэкI поли-тикэмкIэ мыарэзыхэр. Абы и щапхъэщ 1928 гъэм Бахъсэн къыщыхъуауэ щыта мэкъумэш зэщIэхъееныгъэр. Щысхьы- рабгъу лъэпкъ имыIэу влас-тым зэхикъутащ а зэпэщIэувэныгъэр, цIыхуи 120-м щIигъур уголовнэ жэуапым ирашэлIащ, цIыху 20-м щIигъуи яукIащ.
Апхуэдэ Iуэхугъуэ гуемыIухэр, ткIийхэр хэлъами, къэралым ехъулIэныгъэфIхэр щызыIэ- ригъэхьащ колхоз ухуэны- гъэм. Абы ущыгуфIыкI хъунут, цIыху гъащIэу куэд зэрыщIатар Iуэхум къыхыумылъытэмэ. Мэкъумэш продукцэр къэзылэжьу щыта кулак классыр абдеж щагъэкIуэдащ. Колхоз-совхоз продукцэ къэлэжьыкIэм хуэкIуа мэкъумэшыщIэр ткIийуэ тетыпхъэт а унэтIыныгъэмкIэ къэралым щыубзыхуа хабзэхэм, ауэ щыхъукIи къилэжь мылъкур зэгъэзэхуэным и Iуэху хэлътэкъым. Къуажэдэс унагъуэхэм яIэну хуиттэкъым зы жэм зэщIэс, Iэщ цIыкIуу плIы нэхърэ нэхъыбэ. Шы, шыд жыхуэпIэхэр яIыгъыну хуитыныгъэ лъэпкъ яIэтэкъым, пхъэIэщэ, нэгъуэщI техникэ лIэу- жьыгъуэхэм я гугъу умыщIыххи. Зэгухьэныгъэхэм къалэжь, ябгъэдэлъ мылъку псоми унафэ тезыщIыхьыну хуитыр ар зи IэмыщIэ илъ колхоз е совхоз унафэщIхэрт.
ГъэщIэгъуэныракъэ, апхуэдэ щытыкIэ гугъум ит пэтрэ, мэкъумэшыщIэм зыIэригъэхьэфырт ехъулIэныгъэ лъагэхэр. ГуащIэрыпсэухэм къахэкIырт я лэжьыгъэ хьэлэлкIэ къэрал-псо цIэрыIуагъ зыгъуэтхэр, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь хъухэр, орденхэр, медалхэр зыхуагъэфащэхэр. Псалъэм папщIэ, Бахъсэн щIыналъэм хыхьэ Зеикъуэ къуажэм щызэхэта хозяйст-вэм зэман къыхуихуащ Iэщ цIыкIуу мин 30-м щIигъу, Iэщышхуэрэ адыгэ шы лъэпкъ лIэужьыгъуэу мини 10 бжыгъэхэр щиIа. Совет властым и лъэхъэнэм а жылэм щыщу цIыхуиплIым хуагъэфэщащ Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь цIэ лъапIэр. Апхуэдэхэт Бырс Анзор, Щоджэн ТIэлашэ, Къалмыкъ Хьэжмурат, Бгъэжьнокъуэ Хьэчим сымэ. Жэмыш пашэ Шурдым Лидэ иратауэ щытащ ГуащIэдэкI ЩIыхьым и орденым и нагъыщэ псори.
Колхоз псэукIэр зэгухьэныгъэу щыIэм я нэхъыфIу къыпщагъэхъун, ар цIыхубэм я гъащIэр езыгъэфIакIуэ Iэмал ехьэжьауэ ягъэIун папщIэ, хьилагъэм хуекIуи щыIэт. МэкъумэшыщIэхэр колхозхэм, совхозхэм залымыгъэкIэ зэрыхагъэхьам и гущIыIужкIэ, къызэрагъэпэщыну хуежьэрт хозяйствэ абрагъуэхэр. «Мэкъумэш-индустриальнэ гигант»-кIэ зэджэ апхуэдэ кол- хоз ин къызэрагъэпэщауэ щагъэIуат Джылахъстэней щIыналъэм. ЗэрыжаIэмкIэ, абы хэтт хозяйствэ мини 5 икIи яIэт щIыуэ гектар мини 114-рэ. Языныкъуэ унафэщIхэм къыхалъхьэ жэрдэмхэр епхат Къэбэрдей-Балъкъэрыр зэрыщыту зы колхоз абрагъуэу ухуэным.
Колхоз-совхоз ухуэныгъэм и тхыдэм къигъэлъэгъуащ апхуэдэ псэукIэр къэкIуэну зимыIэ зэгухьэныгъэу зэрыщытыр. Абыхэм къыщалэжь псо-ри «къэралым и гуэным» иракIутэрэ (абы щыгъуэми цIыхубэр куэдым хуэныкъуэу) ехъулIэныгъэ лъагэхэри щызыIэрагъэхьэми, щытыкIэ гугъум япэу щихуа зэманым, зэхъуэкIыныгъэхэм я лъэхъэнэм, ахэр зэтещэхэжащ. Ауэ щыхъукIи, ар ди тхыдэ блэкIащи, щIэблэр щыгъуазэ щIын хуейщ, апхуэдэ щыуагъэхэм иужькIэ къытрамыгъэзэжын щхьэкIэ.
Щ
энхабзэ и лъэныкъуэкIэ къэралым игъуэта зыужьыныгъэм и гугъу пщIымэ, хъунукъым, лIэщIыгъуэ блэкIам и 20 — 50 гъэхэм къриубы- дэу абыкIэ егъэлеяуэ зэхъуэкIыныгъэшхуэ цIыхубэм ягъуэтауэ бгъэIуми. ЖыпIэнурамэ, мис ар щэнхабзэ революцэ нэст.
1917 гъэм къэхъуа жылагъуэ-политикэ зэщIэхъееныгъэхэм ирихьэлIэу Урысейм и цIыхубэр нэхъ щIэныгъэншэу ялъытэ-хэм ящыщт, зызыужьа къэралхэм еплъытмэ, абы и гъунэхэм щыпсэу цIыхубэм я гугъу умыщIыххи. Къапщтэмэ, къэбэрдей, балъкъэр жылэхэми я цIыхубэм щIэныгъэ гуэри ябгъэдэлъакъым абы щыгъуэ. Мыбдеж къыхэщыпхъэщ мыпхуэдэ зы Iуэхугъуэ: щIэныгъэ ди лъэпкъхэм зэрабгъэдэмылъам теухуауэ а лъэхъэнэм большевикхэм къахьа бжыгъэхэри процентхэри пэжу къэплъытэ хъунукъым, сыту жыпIэмэ абыхэм емыджэфымрэ мытхэфымрэ я бжыгъэм хагъэхьащ хьэрыпыбзэм хуэшэрыуэ адыгэхэри балъкъэрхэри. Дызэрыщыгъуазэщи, абыхэм ящыщ куэдым фIы дыдэу хьэрыпыбзэр ящIэрт. Ауэ щыхъукIи, ди цIыхубэм я процент 95-р щIэныгъэншэт. Щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ, щIэныгъэм я IэнатIэхэр, курыт школхэмрэ еджапIэ нэхъыщхьэхэмрэ зэрыдимыIар шэч къызытумыхьэщ.
Сыт хуэдэу большевикхэм датемыхъущIыхьми, илъэсипщI бжыгъэхэм къриубыдэу абыхэм яхузэфIэкIащ лъэпкъ щIыналъэхэм щэнхабзэ, егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ, щIэныгъэ IуэхущIапIэхэр къыщызэ-рагъэпэщын. Адыгэхэм, балъкъэрхэм я литературэ,тхыбзэ яIэ хъуащ, лъэпкъ интеллигенцэкIэ дызэджэ IэщIагъэлIхэр хэкум къитэджащ. Абы къищынэмыщIауэ, ди лъэпкъ мащIэхэм ящыщ щIалэгъуалэр хэхауэ щрагъэджащ къэра-лым и еджапIэ нэхъыщхьэ нэхъыфIхэм, лъэпкъ IэщIагъэлIхэр щIыналъэхэм хуагъэхьэзыру. Щэнхабзэмрэ щIэныгъэмрэ щIыпIэхэм нэхъ щIэхыу зыщаужьынымкIэ дэIэпыкъуэгъу къытхуэхъурт лъэпкъышхуэхэм къахэкIа IэщIагъэлIхэр, псом япэу я цIэ къиIуапхъэщ урыс, украин, куржы лъэпкъхэм ящыщхэм.
Къыхэгъэщыпхъэщ, адрей унэтIыныгъэхэми хуэдэу, щэнхабзэ ухуэныгъэми егъэлеиныгъэ, щыуагъэ зэрыхэлъар. Абыхэм я нэхъыщхьэщ динымрэ къэралымрэ зэпэщхьэхуэ ящIауэ, уеблэмэ зэпэщIагъэувауэ зэрыщытар. «Диныр цIыхубэм я щхьэр зыгъэуназэ, я гупсысэр зэтезыху щхъухьщ» («Религия опиум для народа») къыхуеджэныгъэм щIэту сыт хуэдиз дин лэжьакIуэ, фIэщхъуныгъэ зыхэлъ къызэрыгуэкI цIыху IэщIэкIуэда абы щыгъуэ властым?! Архитектурэ, тхыдэ фэеплъу зэтракъутари мащIэкъым. Къулейхэм къахэкIахэр, абыхэм къащIэхъуэ щIэблэр гугъу ирагъэхьырт, щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ щызрагъэгъуэткIэ, лэжьыгъэ IэнатIэ щыувкIэ, къэрал, жылагъуэ къулыкъухэм щыпэрыувэкIэ.
Ауэ щыхъукIи, щэнхабзэ ухуэныгъэ и лъэныкъуэкIэ къэралым ича лъэбакъуэр къыпхуэмылъытэным хуэдизт. Ди лъэпкъхэм къахэкIа цIыху куэд цIэрыIуэ щыхъуащ щэнхабзэми, гъуазджэми, щIэныгъэми, литературэми. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, Темыркъан Юрэ, Къумахуэ зэшхэр, КIыщокъуэ Алим, Кулиев Къайсын, Энеев Тимур, Зумакуловэ Танзиля, Балъкъэр Фоусэт, нэгъуэщIхэри.
Щэнхабзэм къыщыхъуа зэхъуэкIыныгъэшхуэхэм я щапхъэ наIуэщ, къапщтэмэ, Зеикъуэ жылэр. Абы къыдэкIащ республикэми къэралми цIэрыIуэ щыхъуа щIэныгъэлIхэр, егъэджакIуэхэр, щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ я лэжьакIуэхэр. ЩIэныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэм я докторрэ профессору жылэм къыдэкIащ цIыху 42-рэ. ЩIэныгъэхэм я кандидатхэм я бжыгъэр 300-м щIегъу. Абыхэм ящыщщ Нэхущхэ Iэдэмрэ Викториерэ, Шурдымхэ Гъэзалийрэ Барэсбийрэ, Щауэхэ Мухьэмэдрэ Абубэчыррэ, Сэбаншы Хъусен, Бгъэжьнокъуэ Барэсбий, Къэрмокъуэхэ Ахьмэдрэ Хьэчимрэ, Ашэбокъуэ Борис, Унэжхэ Хьэсэнрэ Кашифрэ, нэгъуэщIхэри. Къэрал псом щызэлъащIысащ спортсменхэу Щомахуэхэ Къэралбийрэ Борисрэ, Шурдым Хьэжмурат, Къуэдзокъуэ Лев, ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, Мэжджыхь Эдуард, Шыд Хъусен сымэ я цIэхэр. ЦIыхубэм фIыуэ ялъэгъуащ гъуазджэм и лэжьакIуэ цIэрыIуэхэу Нэхущ Чэрим, Щомахуэ Хьэсэнбий, Лосэн Тимур, Хьэмырзэ Ахьмэд, Согуэ Данил сымэ. Зеикъуэдэсхэр ирогушхуэ я жылэм къыдэкIа политикэ, жылагъуэ лэжьакIуэшхуэхэм, генералхэмрэ полковникхэмрэ. А къуажэращ зыщыщыр УФ-м и Къэзыбж палатэм и япэ тхьэмадэу, КъБР-м и Парламентым и УнафэщIу щыта, политик цIэ- рыIуэ Къэрмокъуэ Хьэчим, КъБАССР-м и Правительствэм и пашэу илъэс 15-кIэ лэжьа Къущхьэ КIыщыкъуэ…
А
ращи, илъэси 100 и пэкIэ екIуэкIауэ щыта социалист революцэм цIыху мелуанхэм я гъащIэр ихъуэжащ. Языныкъуэхэм я дежкIэ ар дунейкъутэжт, насыпыншагъэ инт, адрейхэм ар къахущIэкIащ гъащIэщIэм и щIэдзапIэ нэхуу. А къэхъукъащIэхэм цIыху куэдым я псэм къыщагъэушащ лъапIэныгъэщIэхэр, псэуныгъэм и гъуазэщIэхэр. Апхуэдэуи цIыху гъащIэ куэд зэтекъута хъуащ, лъэпкъ мымащIэми я хабзэхэр, щэнхабзэхэр IэщIагъэхуащ, ахэр гъащIэщIэм пэщIэуэу къалъытэри.
А псори щыIащ. Ар дэ ди тхыдэщ. Абы епхауэ кIэщIу сытепсэлъыхьынут цIыху щхьэхуэм тхыдэм щиубыд увыпIэм. Хрущёв Никитэ и зэман лъандэрэ къокIуэкI Сталин Иосиф гъэулъииныр. А жэрдэмыр къыщапхъуэтащ къэралым и щIыналъэхэм икIи зэрахузэфIэкIкIэ тохъущIыхь, ягъэулъий лъэхъэнэ зэхуэмыдэхэм ди къэралым и унафэщIу щытахэм я цIэхэр. Ди жагъуэ зэрыхъущи, къуэхъукъащIэ къызэрымыкIуэхэм хокIуадэ цIыхухэр, унафэщIхэми яIэщIокI щыуагъэхэр, мылъкукIи хэщIыныгъэхэр щыщыIэщ. НэгъуэщIу къэхъурэ? Большевизмэри апхуэдэ хабзэращ зытетар.
Сталиным и гугъу пщIымэ, ар политикышхуэу, цIыху акъылыфIэу щытащ. КъыдгуроIуэ икIи гурэ псэкIэ зэхыдощIыкI зи благъэ, Iыхьлы зыфIэкIуэдахэм я гурыщIэхэр. Лениным къуаншагъэу нэхъ мащIэ зэрихьа? СызэригугъэмкIэ — хьэуэ. Сталиным, большевизмэм и бий гуащIэхэм ящыщ Черчилль Уинстон зэрыжиIамкIэ, Урысейр пхъэIэщэм къыIэщIихри, ядернэ Iэщэ зиIэ къэралыгъуэ лъэщ ищIыфащ. Нэхъыжьхэм ящIэж абы и тетыгъуэм къэралым экономикэ, щэнхабзэ, щIэныгъэ, дзэрэ флотрэ я лъэныкъуэкIэ зыужьыныгъэу игъуэтар зыхуэдизыр.
Къалмыкъ БетIал теухуауэ жысIэнуращи, бгъэдэлъа щыщIэныгъэ псоми къадэкIуэу, ар и щIыналъэм, и цIыхубэм я къуэ пэжт, хэкупсэ нэст, хахуагъэрэ лIыгъэрэ бгъэдэлъу, бэм яфI къызэрыкI Iуэхугъуэхэр пхигъэкIыфу. Апхуэдизу гурэ псэкIэ зыхуэлэжьа, къулыкъу пэж зыхуищIа совет влас-тыращ Къалмыкъыр зыIэщIэкIуэдэжари. Езы Совет къэралыгъуэри зэуэзэпсэу лъэлъэжащ, абы епха гукъэкIыжхэр къанэри.
УНЭЖ Кашиф,
философие щIэныгъэхэм я доктор, КъБКъУ-м и профессор,
КъБР-м щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
