Дунейр тIу изыщIыкIа Октябрь революцэр
Илъэсищэ ирикъуащ дуней псор зыгъэзджызджа Октябрь Революцэ Иныр къызэрыхъурэ. КъухьэпIэ щIэныгъэлIхэм абы фIащар «жэпуэгъуэ переворот»-щ. Ар щыщыIа 1917 гъэ лъандэрэ зэманыфI дэкIащ икIи куэд къэхъуащ. Абы къыхэкIыу Iэмал хъарзынэ диIэщ нобэрей IуплъэгъуэкIэ Октябрь революцэм кърикIуахэм дегупсысыну.
«ЩIы хъуреишхуэм
и Iыхьэ ханэм,
Пшагъуэ куэншыбэр
къафIыщыптхъащ»
1917 гъэм и мазаем щыIа буржуазнэ революцэм пащтыхьыр тридза щхьэкIэ цIыхубэр арэзы зытехъуэн Iуэхугъуэхэр зэфIигъэкIатэкъым, тепщэныгъэр зыубыдахэм апхуэдэ муради яIэтэкъым. Лъыгъажэшхуэ къызэрыкIа Япэ дунейпсо зауэр увыIатэкъым, щIыр, заводхэр, фабрикэхэр къулеижьхэм къахуэнат, Урысей пащтыхьыгъуэм къизэуа лъэпкъ мащIэхэр зэрыдэкъузат…
ГурыIуэгъуэт къэралым иджыри зы зэщIэхъееныгъэшхуэ къызэрыпэщылъыр. Гъэмахуэ уэлбанэ хуабэм иужькIэ Iэгъэбэгур куэду къызэрыхэжым хуэдэу, бэгъуа партхэм загъэхьэзырырт тепщэныгъэр яубыдыну. АрщхьэкIэ псоми япэ ищащ, бжыгъэкIэ мыкуэдми, фIыуэ зэщIэгъэуIуа, зэфIэкIышхуэ зыбгъэдэлъ пашэ зиIэ, цIыхубэр зыхуейр псынщIэу къызыгурыIуа большевикхэр. Абыхэм я къару псори зыщIагъэуIуэри, Керенскэр зи пашэ правительствэр зыщIэс Бытырбыху и ЩIымахуэ уардэунэр яубыдащ. Абы икIэщIыпIэкIэ къыкIэлъыкIуащ дэтхэнэ къэралми и «лъынтхуэу» къалъытэ пощтыр, телеграфыр, банкхэр, лъэмыжхэр… Большевикхэм фIы дыдэу къагурыIуэрт властыр бубыдыну зэрынэхътыншыр, ар зыIэщIумыгъэкIыжын нэхърэ. Арати, цIыхубэр и телъхьэ къэзыщIын декрет (унафэ) зыбжанэ икIэщIыпIэкIэ къыдагъэкIащ. ЯгъэIуащ игъащIэ лъандэрэ цIыхур зыщIэхъуэпс псори щызэхуэдэ, зыхуейр къанэ щымыIэу щагъуэт къэралыгъуэ бейрэ лъэщрэ яухуэну зэрамурадыр. Абы щыгъуэм большевикхэм сытри ящIэнут, яубыда тепщэныгъэр зыIэщIамыгъэкIын, ар ягъэбыдэн папщIэ.
Мамырыгъэм и декрет
Псом япэрауэ, телъхьэ къэщIын хуейт IэщэкIэ зэщIэузэда къарухэр. Ар гугъутэкъым: илъэсищым щIигъуауэ екIуэкI япэ дунейпсо зауэм хуабжьу иригъэзэша сэлэтхэмрэ хыдзэлIхэмрэ пасэу хьэкъ щащIат ар империалист зауэу, къулейхэм я фейдэшхуэ зыхэлъу. Большевикхэм я япэ декретымкIэ зауэм къызэрыхэкIыжыр ягъэIуащ икIи зауэлIхэр я унэ кIуэжыну хуит ящIащ.
Мыгувэу сэлэт минищэхэм щытIхэр къагъэнащ икIи зыри къызыпэмыувыж нэмыцэхэм Урысейм и къухьэпIэ щIыналъэхэр псынщIэу зыIэщIалъхьэу хуежьащ. ЗэрыпхъуакIуэхэм пIащIэгъуэкIэ Брест-Литовск зэгурыIуэныгъэ иращIылIэн хуей хъуащ, Украинэмрэ Белоруссиемрэ я Iыхьэшхуэ Германием тыгъэ хуащIу.
ЩIым и декрет
Мамырыгъэм и декретым и гъусэу щIым теухуари къащтащ. Абы ипкъ иткIэ щIыр — мэкъумэшыщIэхэм, заводхэмрэ фабрикэхэмрэ — рабочэхэм игъащIэкIэ къытрамыхыжыну иратырт.
Апхуэдэ щIыкIэкIэ большевикхэм я лъэныкъуэ къащIащ рабочэхэмрэ мэкъумэшыщIэхэмрэ. Ахэр IэщэкIэ зэщIэузэда сэлэтхэмрэ хыдзэлIхэмрэ ядэщIыгъуу щIэгъэкъуэнышхуэт.
ИтIанэщ, я властыр ягъэбыда иужь-кIэщ, большевикхэр щIегъуэжу мэкъумэшыщIэхэм хуэм-хуэмурэ щIыр къыщыIэщIагъэкIыжар, мэкъумэш артелхэр, колхозхэр, совхозхэр къагупсысу. Иужь-кIэ ахэри лъэлъэжри, нобэрей помещикхэм абы и нэхъыфIымрэ нэхъыбэмрэ яубыдащ, мэкъумэшыщIэхэр лIыщIэ къудейуи къамыщтэжу.
Лъэпкъхэм езыхэм я унафэ ящIыжыну хуитыныгъэ
къезыт декрет
Урысейр «лъэпкъ куэдым я лъэхъуэщу» зэрыщытри большевикхэм къалъытащ. Я телъхьэ къащIын папщIэ пащтыхьыгъуэм зэи я гум къыщымыкIа хуитыны-гъэ зызыубгъуахэр мыурыс лъэпкъхэм иратащ. Уеблэмэ, Урысейм хэкIыжыпэну Iэмал ягъуэтат.
Ар икIэщIыпIэкIэ къагъэсэбэпащ зи щхьэхуитыныгъэр зэрафIэкIуэдрэ куэд мыщIа икIи абы къыхэкIыу нэхъ къызэхьэлъэкI Польшэм, Финляндием, Прибалтикэм и къэралыгъуэхэм. Ахэр Урысейм хэшыпсыхьыжыну хунэсатэкъым.
Къызэгъэпэща хъуащ Кавказ Ищхъэрэм и лъэпкъхэр зэкъуэзыгъэува Бгырыс Республикэ къэралыгъуэ. Абы и премьер-министру ягъэуващ адыгэлI гъуэзэджэ Куэцэ Пщымахуэ. Ауэ а къэралыгъуэщIэм гъащIэшхуэ иIакъым икIи Дзэ Плъыжьым зэхикъутэжащ.
1939 — 1940 гъэхэм Совет Союзым большевикхэм лъэпкъ IуэхумкIэ я «щыуа-гъэр» игъэзэкIуэжащ икIи Прибалтикэм и къэралыгъуэхэр, Украинэм- рэ Белоруссиемрэ я къухьэпIэ щIыналъэхэр, Бессарабием и къухьэпIэр (Молдавиер) зыIэщIилъхьэжащ.
Террор хужьымрэ
пролетариатым и
диктатурэмрэ
ЗыIэрагъэхьа властыр ягъэбыдэн папщIэ большевикхэр зыкIи къикIуэтынутэкъым. Тепщэныгъэр яутIыпщыну хуейтэкъым иджыри къэс ар зыIэщIэлъахэми. Арати, къэралыр граждан зауэ гуащIэм хэхуащ. ЦIыхухэр гуэша хъуащ «лъы къабзэ зыщIэт» хужьхэурэ «зы лъы ткIуэпс къащIэмынэжыхукIэ» революцэм щIэбэныну плъыжьхэурэ. ЛъэныкъуитIыр псэемыблэжу зэпэщIэуващ, зым и гъащIэр адрейм щай фIыцIэжьуи къримыдзэу. Хужьхэм я террорым плъыжьхэм пролетариатым и диктатурэр пагъэуващ. ЦIыхухэр зэрызэпэщIэувар ябгъэдэлъ е ябгъэдэмылъ мылъкумрэ властымрэ зэрыщыту елъытатэкъым: лIэн-къэнэну щызызэрапщыт куэдрэ щыIэт къуэмрэ адэмрэ, зы анэм къилъхуахэр, зэ-Iыхьлыхэр, зэныбжьэгъухэр…
Илъэсищым нэблагъэкIэ екIуэкIа граждан зауэм цIыху мелуанхэр ихьащ. ХэкIуэдащ къэралым и лIы нэхъ хахуэхэр, щхьэмыгъазэхэр, пщIэрэ щхьэрэ зиIэхэр. Щымысхьу зэтраукIащ мылъку зыбгъэдэлъахэр, къулыкъу зезыхьахэр, дин лэжьакIуэхэр, пащтыхьым и дзэ пашэу щы-та къэзакъхэр… Псэууэ къэнахэм я нэхъыбэм къэралыр ябгынащ.
Хьэлэмэтращи, хужьхэм граждан зауэм къыщыхэжаныкIахэм дамы-гъи къулыкъуи хуагъэфащэртэкъым, я хэкуэгъухэр зэрызэтраукIэжыр къалъытэрти. Плъыжьхэм я дамыгъэ лъапIэ куэдыр къыщежьар абы щыгъуэщ.
ПщафIэми къэралыр хузехьэну?
ЦIыху мелуанхэр хэкIуэдауэ, къэралым и къулыкъущIэхэр зэтеукIауэ, заводхэмрэ фабрикэхэмрэ зэтекъутауэ, щIыр зэщIэкIэжарэ елэжьын ямыгъуэтыжу илъэсищ граждан лъыгъажэр иухащ. Абы ипэкIэ Япэ дунейпсо зауэм апхуэдиз дыдэкIэ зэрыхэтар къэплъытэжмэ, гурыIуэгъуэт цIыхухэр мамыр лэжьыгъэм хуабжьу зэрыхуэзэшар. Къэралыр икIэщIыпIэкIэ зэфIэгъэувэжын хуейт.
«Вы зимыIэм, шкIэ щIещIэ» — жыхуаIэрати, къулыкъухэр трагуашэу хуежьащ щIэныгъи IэщIагъи зыбгъэдэмылъ, ауэ властымрэ большевик партымрэ хуэпэж цIыхухэм. УнафэщIыным зыри хэмылъу абыхэм къалъытэрт, псом я щхьэр революцэм хуэпэжынырт. Абы щыгъуэращ «пщафIэми къэралыр хузехьэну» щыпхагъэкIар. Псалъафэ нэхъ Iущ дыдэу къалъытэрт, зыгуэр щызэхуэмыхъум и деж, «Дэ университетхэр къэдухакъым» къулыкъущIэм жиIэныр. АбыкIэ псори къахуэгъурт. Арати, нэхъапэм «зыми щымыщар иджы сыти хъуащ».
ЩIэныгъэншагъэр гъэкIуэдыныр
Большевикхэм я ехъулIэныгъэ нэхъ ин дыдэхэм ящыщ зыщ цIыхубэм щIэныгъэ егъэгъуэтыным ерыщу яужь зэрихьар. Зэман кIэщIым къриубыдэу къэралым и щIыпIэ псоми еджапIэхэр къыщызэIуахащ икIи сабии бэлигъи партэхэм дэтIысхьащ. КъагурыIуат щIэныгъэншагъэм кIыфIыгъэм укъызэрыхимыгъэкIынур. ВластыщIэм мылъкушхуэ тригъэкIуадэу щIидзащ цIыхухэм щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ егъэгъуэтыным. ИкIи зэман кIэщIым къриубыдэу къэралым щыпсэухэм и нэхъыбэм тхэкIэрэ еджэкIэрэ зрагъэщIащ.
Революцэм ипэкIэ адыгэхэм я процентитхумрэ балъкъэрхэм я процент ныкъуэмращ щIэныгъэ зыбгъэдэлъар. Нэхъыбэуи зыхуеджар динрат. Илъэс тIощI дэкIа иужькIэ емыджэфрэ мытхэфрэ ди деж къыщыгъуэтыгъуейт. ДиIэ хъуащ япэщIыкIэ хьэ-рып, къыкIэлъыкIэу латин, иужькIэ кириллицэ хьэрфхэр зи лъабжьэ тхыбзэ гъуэзэджэ. АбыкIэ традзэрт тхылъхэр, газетхэр, журналхэр. Дгъуэтащ къэрал псом щыцIэрыIуэ щIэныгъэлIхэр, тхакIуэхэр, къулыкъущIэхэр.
Революцэм фIыуэ къытхуихьахэр
ЛъыпскIэ дыщIигъэнами, дуней псор зэрыкIуэ гъуэгум дыкъытришами Октябрь Революцэ Иным фIы куэд цIыхубэм, псом хуэмыдэу лъэпкъ мащIэхэм къахуихьащ. ЦIыхубэм и фIэщ ящIат ахэр езыхэм я гъащIэм и унэтIакIуэу щытыжу, дунейм щынэхъ лъэщ, псори щызэхуэдэ къэрал насыпыфIэ дыдэм щыпсэууэ. Абы пэж куэди хэлът.
ИхъуреягъкIэ къыщамылъытэ икIи къыщалъагъу мыхъу Совет Союзым зэман кIэщIым хузэфIэкIащ и экономикэр лъагэу къиIэтыну, псоми щIэныгъэ яригъэгъуэтыну, дзэ лъэщ зэригъэпэщыну, фIэщхъуныгъэ ин и цIыхухэм яхилъхьэну. Дэращ фашист Германиер къызэтезыгъэувыIар, хьэршым япэу лъэтар, лъэпкъ куэд кIыфIыгъэм къыхэзышу хуежьар…
Совет Союзыр апхуэдизкIэ лъэщ хъуати, абы и Iизыншэу дунейм зы Iуэхугъуи щызэрахьэртэкъым. Къалъагъу мыхъуми, къыфIэлIыкIырт, къыщышынэрт. Экономикэми, зыхъумэжыныгъэми, щэнхабзэми, гъуазджэми, спортми лъагапIэ инхэр щызэдгъэгъуэтат.
Псори лэжьапIэ IэнатIэкIэ къызэгъэпэщати, я щхьэ, я унагъуэ зэрагъэпсэуным хущIэкъу зэпытт. «Зы лIыр джэдыгуибгъурэ, лIибгъур джэдыгуншэу» иджыпсту хуэдэу щыттэкъым. Газ, уэздыгъэ, псы, фэтэр уасэ ятын папщIэ дыкъэзылъхуахэр я щхьэм щIэтIахъуэртэкъым, егъэджэныгъэмрэ медицинэмрэ пщIэншэт. Хьэпшыпхэм, ерыскъыхэм, Iуэхутхьэбзэхэм щIэтт ахъшэм хэхъуэн дэнэ къэна, илъэс къэс кIэрагъэхурт. Абы щыгъуэми улахуэр дэкIуейрт.
АрщхьэкIэ, дуней псор къыппэщIэ-ту куэдрэ упсэуфынукъым. Социализмэр щытепща ди къэралым и гъащIэм и кIыхьагъыр илъэс 70-м зэрыщIигъуа щыIэкъым — ар зы цIыху гъащIэщ. Аргуэрыжьти, капитализмэм дытеувэжащ, социализмэм и Iеягъ псори къызэдэтщтэри. Абы зэреджэр «капитализм хьэщхьэрыIуэщ».
Щыуагъэ
нэхъыщхьэхэр
1917 гъэм и щэкIуэгъуэм щыIа революцэм властыр щызыубыда большевикхэм (иужькIэ коммунистхэм) щыуагъэ зыбжанэ яIэщIэкIащ. Зэман дэкIри абыхэм ар яIэщIэкIуэдэжащ.
Псом япэрауэ, мылъку зыIэщIэлъа, къулыкъу зезыхьа псори зыдрагъэхьащ, пащтыхьым хуэлэжьауэ къалъытэри. Арати, илъэсищэ бжыгъэкIэ зэфIэува гупсысэмрэ Iуэху зехьэкIэмрэ къанэ щымыIэу гъэкIуэда хъуащ. Пэжщ, зэман дэкIщ, властыр яхуземыхьэ хъури, абыхэм ящыщу ягъуэтыжахэр къэрал къулыкъум, дзэм, нэгъуэщI IэнатIэхэми ираджэжащ икIи хуабжьу сэбэп яхуэхъуащ. Ауэ абы ирихьэлIэу куэд дыдэ зэтеу-кIа хъуат, нэхъыбэжым къэралыр ябгынат.
ЕтIуанэрауэ, динымрэ абы и лэжьакIуэхэмрэ хэутэн ящIащ. Къалъытащ «диныр цIыхубэм и наркотикыу», абы и щхьэр игъэуназэрэ кIыфIы-гъэм къыхимыгъэкIыу. Абы и пIэкIэ тхьэпэлъытэу ягъэуващ Ленинымрэ коммунист идеологиемрэ. ЗэтраукIащ дин лэжьакIуэ минхэр, зэтракъутащ мэжджытхэмрэ члисэхэмрэ. Къэралымрэ динымрэ зэпэщхьэхуэ ящIащ. КърикIуари нэрылъагъущ: Алыхьри цIыхури зи фIэщ мыхъу щIэблэхэр къэунэхуащ, шыни укIыти ямыщIэу. Щымыхъужыххэм, илъэс блыщI дэкIри, къэралым диным зыхуигъэзэжащ, коммунист-атеистхэми тобэ къахьыжащ.
Ещанэрауэ, большевикхэм я япэ унафэхэмкIэ лъэпкъ псори хуит ящIыжами, хуэм-хуэмурэ ахэр зыIэщIалъхьэжащ икIи я куэдагъкIэ гуп-гупу зэщхьэщадзащ: щхьэхуитыныгъэр зи нэхъыбэ союз республикэ 15-у, абыхэм яхэт икIи къакIэлъыкIуэ автоном республикэ 20-у, хуитыныгъэ щIагъуэ зимыIэ автоном область зыбжанэу, зыми щымыщ адрейхэу. Совет Союзыр къызэрытIасхъэу, ахэр зэбгрыжыжащ. Союз республикэхэр къэрал щхьэхуит хъужащ. СССР-м и зэманым хаIэтыкIа лъэпкъхэм, автономие фIэкIа зимыIахэм, ар яхуэмыфащэу къалъытащ икIи щхьэхуэ зызыщIыну хущIэкъуахэр зауэ-банэкIэ къызэтрагъэувыIащ. Абы и щыхьэтщ куржы-абхъаз, шэшэн зауэхэр, Приднестровьер, нэгъуэщIхэри.
ЕплIанэрауэ, заводхэмрэ фабрикэхэмрэ — рабочэхэм, щIыр — мэкъумэшыщIэхэм яйуэ ягъэIуу, ахэр ягуэшыжами, ари къэралым зыIэщIилъхьэжащ. Арати, мылъкур псоми яй хуэдэу, арщхьэкIэ зыми и Iуэхуи и фейдэи хэмылъу къыщIидзыжащ. Совет Союзыр щылъэлъэжым, къулыкъу лъагэ зыIыгъахэмрэ мылъку зэзылъэфэлIэну зыхузэфIэкIахэмрэ псори зэрапхъуэжащ, щIым щIэлъ хъугъуэфIыгъуэхэри дэкIуэу.
Етхуанэрауэ, коммунистхэм адрей парт псори ягъэкIуэдащ, я щыуагъэхэр езыгъэлъагъужын къамыгъанэу. ДэнэкIи яунэтIми яфIэзахуэурэ СССР абрагъуэр, дунейм и Iыхьэ ханэр зыубыд къэралыгъуэр, къызэднэкIа лIэщIыгъуэм и 90 гъэхэм и пэщIэдзэхэм зэхагъэлъэлъэжащ.
ЗэгурыIуэжыныгъэмрэ зэкIужыныгъэмрэ я лъэхъэнэ
Зэманым нэхъ хущхъуэфI щыIэкъым. Ар сэбэп хуэхъуащ илъэсищэ ипэкIэ зэпэщIэувахэм я щIэблэм. Лей зезыхьахэм къащIэхъуахэм я адэжьхэр зэрымызахуар къащIащ, ар зыкIэлъызэрахьахэри хей ящIыжащ. Коммунистхэм Iэтауэ ягъэлъапIэу щыта Октябрь революцэр къыщыхъуа щэкIуэгъуэм и 7-р ЗэгурыIуэныгъэмрэ зэкIужыныгъэмрэ я махуэу ягъэуващ. Иджы куэдрэ укъыще- джэ, щызэхэпх щыIэщ хужьхэм я Iэтащхьэу щытахэу Врангель, Колчак, Юденич, Деникин сымэ хуэдэу лъэпкъыр, хэкур зыми фIыуэ ялъагъуу щымытауэ икIи ахэр цIыху те-лъыджэрэ зэчиишхуэ зыбгъэдэлъахэу. Абы щыгъуэми революционер цIэрыIуэхэу Ленин, Сталин, Дзержинский, Орджоникидзе сымэ, адрейхэми я фэеплъ сын куэдхэр ягъэпщкIужащ, абыхэм я цIэр зезыхьэу щыта къалэхэмрэ уэрамхэмрэ я фIэщыгъэцIэр нэгъуэщIкIэ яхъуэжащ е революцэм и пэкIэ зэрыщытам трагъэувэжащ.
Дунейр къутэжыхукIэ зэбий щыIэкъым. Ар фIыщ. Лейр гъэгъун хуейщ, ар зылэжьам и фIэщу тобэ къихьыжарэ абы къытримыгъэзэну уи фIэщ хъуамэ. Хужьуи, плъыжьуи, фIыцIэуи зыдгуэш хъунукъым — дэтхэнэми и гупсысэмрэ и дуней еплъыкIэмрэ дигу тедгъахуэу, абыхэм яхуэфэщэн пщIэ хуэтщIу дызыдэпсэун хуейщ. Армырамэ, революцэ лъыгъажэхэм зэи дыкъыхэкIынукъым. Апхуэдэхэм хеипсэу щагъэныр сыт щыгъуи бжыгъэншэщи, Тхьэм дэри къытщIэхъуэ щIэблэхэри дыщихъумэ!
Жыласэ Заурбэч,
Къэбэрдей-Балъкъэрым
щIыхь зиIэ и журналист.
