Зи макъамэр бзэрабзэ
Мазаем и 26-м Къэрал киноконцерт гъэлъэгъуапIэм щагъэлъэпIащ композитор гъуэзэджэ, РСФСР-м и цIыхубэ артист, КъБР-м и Къэрал саугъэтым и лауреат Къардэн Хьэсэн и ныбжьыр илъэс 90 зэрырикъуар.
Хьэсэн и Iэдакъэ къыщIэкIащ уэрэд, романс, симфоние макъамэ куэд, нобэ абыхэм ирогушхуэ лъэпкъри цIыхубэри. Хэку зауэшхуэм хэта ди нэхъыжьыфIым и махуэшхуэри тохуэ мазаем и 23-м, Хэкум и хъумакIуэм и махуэм. Хьэсэн ехъуэхъуну, и пщIэр яIэтыну и унэ хуеблэгъат Правительствэм и лIыкIуэхэр. Республикэм и Iэтащхьэм хуигъэхьа тхыгъэм итт: «ПщIэ зыхуэтщI Хьэсэн, макъамэм и фIыпIэм нэсыфа, щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ щыхэпша лъагъуэм ирикIуэфыну цIыхухэр зыгъэхьэзыра нэхъыжьыфIым фIыщIэ пхудощI. Уэ уи лэжьыгъэ купщIафIэхэм гупсысэшхуэ ящIэлъщ, гухэлъ, гуапагъэ, лъагъуныгъэ зыхыуагъащIэ… Дигуи ди пси къыбгъэдэкIыу дынохъуэхъу узыншагъэ быдэ, фIыгъуэ, ехъулIэныгъэ уиIэну». А псалъэхэм къеджащ Правительствэм и УнафэщIым и къуэдзэ Портэ Галинэ. Пшыхьым кърихьэлIахэр видеокIэ ирагъэплъащ Хьэсэн хьэщIэхэр зэрыхуеблэгъам.
Пщыхьэщхьэ дахэм, ди жагъуэ зэрыхъунщи, Къардэныр хэтакъым, и узыншагъэм къихьтэкъыми, ауэ ар ягъэлъапIэу пэшым щIэзу къекIуэлIат благъэ-Iыхьлыхэри, ныбжьэгъухэри, щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ я лэжьакIуэхэри.
Пшыхьыр езыгъэкIуэкIа ХьэIупэ ДжэбрэIил фIыщIэ псоми яхуищIащ, композитор пажэм и махуэр дагъэлъэпIэну къызэрыкIуам папщIэ.
— Сэ си ныбжьэгъу нэхъыжьщ Къардэн Хьэсэн, а цIыху Iущым и гуащIэм, зэрыжаIэу, нэху щыхуи сытепсэлъыхьыфынущ. КъинэмыщIауэ, сэ аращ сызыгъэсар. Зэгуэр абы сыIумыщIамэ, фи фIэщ фщIы, мыбдеж сыщытыну си насып къихьыну къыщIэкIынтэкъым, — жиIащ ДжэбрэIил. — Си япэ IэдакъэщIэкIхэм щыщ зы композитор гуэр щIэзгъэдэIуати, «мы Iуэхур къэгъани нэхъыфIщ, щIалэ», — къызжиIат. Псалъэ къудейми, сыкъиукIа пэлъытэт… Си гур къыщызэрыгъуэтыжар Къардэным сыхуэза и ужьщ. Абы быдэу жиIат, зэман дэкIмэ, а уэрэдыр нэхъ цIэрыIуэхэм ящыщ зы зэрыхъунур. Пэжт. Уэрэдыр — Тхьэгъэзит Зубер и псалъэхэр зыщIэлъ, Тут Заур игъэзащIэ «Си гъатхэращ». Абы лъандэрэ Хьэсэн фIыщIэ хуэсщIу сыкъогъуэгурыкIуэ, гъуэгу дахэ сызэрытригъэувам щхьэкIэ. Консерваторэм сыщыщIэсым стха си лэжьыгъэ зыбжанэ тезухуауэ щытащ си япэ егъэджакIуэм.
Абы игу зэIухам нэхугъэрэ гуапагъэрэ изщ, а фIыгъуэхэмкIи цIыхухэм ядогуашэ. А псом и щIыIужкIэ, Къардэныр Хэку зауэшхуэм и лIыхъужьщ. И къуэшитIым ящIыгъуу ар щIэзэуащ лъэпкъым и къэкIуэну дахэм. Анэ насыпыфIэт къэзылъхуари, лIыгъэ зыхэлъ и бынищми псэууэ Хэкум къагъэзэжат.
Къардэн Хьэсэнрэ Балэ Мухьэдинрэ щэнхабзэм и курыхыр «къатIэщIащ». Хьэсэн кIуэрт композицэхэмкIэ дерсхэр Iэзэу езыгъэкIуэкIыу щыта музыкант, композитор, щIэныгъэлI, цIыхушхуэ Кушнарев Христофор и лекцэхэм. УэрэдкIэ къыщIэзыдзэу щэнхабзэм куууэ хэбэкъуа ди нэхъыжьыфIым сохъуэхъу иджыри илъэс куэд къигъэщIэну.
ХьэIупэ ДжэбрэIил и гукъэкIыжхэм къызэхуэсахэр щIигъэдэIуа нэужь, УФ-м и цIыхубэ артист Темыркъан Борис зи пашэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал филармонием и симфоние оркестрым игъэзэщIащ Хьэсэн и «Праздничная увертюра» макъамэр. Абы къыкIэлъыкIуащ «Долина счастья» симфоние поэмэри.
Саугъэт сурэт дахэ иIыгъыу утыкум къеблэгъащ КъБР-м и Жылагъуэ палатэм и унафэщI Тау Пщыкъан.
— Нобэ сэ къызгурыIуащ си гъащIэм щыуагъэ зыбжанэ зэрыщысIэщIэкIар. Махуэ щIагъуэ дэмыкIыу а цIыху хьэлэмэтым сыIущIэфакъым. Хьэсэни, Темыркъан зэкъуэшхэри, сурэтыщI куэди, нэгъуэщI композиторхэри сцIыхуащ, сахэтащ, арщхьэкIэ, Тхьэм зэчий къыббгъэдимылъхьамэ, сыт пщIэн?! Сигуи си пси къыбгъэдэкIыу сохъуэхъу си ныбжьэгъуфI Хьэсэн узыншагъэрэ дэрэжэгъуэрэ иIэну. Ар цIыху хьэлэмэтщ, композитор Iэзэщ, гъэсакIуэ емызэшыжщ, — жиIащ Таум.
Къардэн Хьэсэн и дэтхэнэ IэдакъэщIэкIри нэхущ, абыхэм композиторым и гушыIэ дахэхэри къыхощ. Апхуэдэщ пшыхьым щыIуа концерт лезгинкэр, КъБР-м щIыхь зиIэ и артист Темыркъан Петр и дирижеру симфоние оркестрым игъэзэщIар.
Фигу къэдгъэкIыжынщи, 1970 гъэм мэлыжьыхьым и 29-м япэ лъэпкъ оперэм, «Мадинэ»-м, и премьерэр щыIауэ щытащ. Ар зэдатхат Къардэн Хьэсэнрэ Балэ Мухьэдинрэ. Республикэм и пщIэр зыIэта а оперэм щыщ арие гум хыхьэу пшыхьым щигъэзэщIащ Музыкэ театрым щылажьэ Мамбэт Мадинэ. Анэм хуиIэн хуей гулъытэр, лъагъуныгъэр, гуапагъэр Къардэным зыхилъхьа «Руки матери» и уэрэдри бзылъхугъэм фIы дыдэу къехъулIащ.
Республикэм и профсоюзхэм я Федерацэм и унафэщI Амщыкъуэ ФатIимэт и IуэхущIапIэм къыбгъэдэкI хъуэхъум къеджащ: «ПщIэ зыхуэтщI Хьэсэн, уи IэдакъэщIэкIхэр республикэм и макъамэ гъуазджэм дежкIэ налкъутналмэсщ. Абыхэм яхыболъагъуэ зэфIэкI инрэ гу къабзагъэрэ. Дэ дропагэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и Гимныр уэ зэрыбусам. Узыншагъэ мыкIуэщI уиIэну, гухэхъуэгъуэрэ фIыгъуэу щыIэмрэ къыбдэгъуэгурыкIуэну дыпхуохъуахъуэ».
Композитор цIэрыIуэ Молэ Владимир и концерт лезгинкэр къыщыIуащ пшыхьым. УФ-м щIыхь зиIэ и артисткэ Дау Марианнэрэ КъБР-м и цIыхубэ артисткэ Бесчокъуэ Маерэ жаIащ Хьэсэн и «Кърухэр» уэрэдыр.
Шэджэм районым и лIыкIуэ Уэдыжь Хьэсанш къыхигъэщащ куейр я цIыху пажэм зэрыригушхуэр, зэрырипагэр.
— Ныбжьэгъу лъапIэхэ, хьэщIэхэ! Къардэнхэ лъэпкъ дахэщ, лъэрызехьэщ, инщ. Абы яIэщ лIыхъужьхэри, спортсмен цIэрыIуэхэри, сурэтыщIхэри, композитор Iэзэ Хьэсэни. Сохъуэхъу дяпэкIи ахэр ефIэкIуэну. Сыхуейт Хьэсэн иджыри илъэс IэджэкIэ и IэдакъэщIэкIкIэ дигъэгуфIэну, абы хуэдэхэр тхъумэн, дгъэгушхуэн хуейщ, — жиIащ Хьэсанш.
ЗэрытщIэщи, Къардэн Хьэсэн и гуащIэшхуэ ирихьэлIащ балъкъэр лъэпкъым я щэнхабзэр хъума хъуным. Балэ Мухьэдинрэ абырэ щIыпIэ куэд къызэхакIухьащ, балъкъэр лъэпкъ макъамэхэр зэхуахьэсыжу. Ахэр иужькIэ симфоние поэмэ, ислъэмей хъуащ. Апхуэдэу къыхэгъэщыпхъэщ Хьэсэн и «Балкарские напевы» лэжьыгъэр. Пшыхьым щIэсахэм ягу ирихьащ «Къызбрун» спектаклым Балэ Мухьэдин щIигъэува «Марш»-р. Оркестрым игъэзэщIахэм ящыщщ ХьэIупэ ДжэбрэIил и зы увертюри. ЦIыхухэр яфIэхьэлэмэту едэIуащ Къардэным 1952 гъэм зэхилъхьа «В родном краю» симфоние теплъэгъуэм.
Хьэсэн ипхъу Заремэ фIыщIэ яхуищIащ и адэр зыгъэлъапIа псоми, абы къыхигъэщащ и адэм ар гуапэ зэрыщыхъунур.
БАГЪЭТЫР Луизэ.
Сурэтхэр МАМИЙ Руслан трихащ.
