Республикэм и япэ сабий хирургхэм ящыщт
Илъэс 64-рэ ныбжьым иту мы гъэм мазаем и 20-м дунейм ехыжащ медицинэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор, РАЕН-м хэта Мэремкъул Валерэ Хьэсэн и къуэр.
Профессор Мэремкъул Валерэ Мурадхэр зи куэда, къыхиха дохутыр IэщIагъэм псэ хьэлэлу пэрыта, лъагъуныгъэшхуэ зыхуиIа хирург гъуэзэджэ Мэремкъул Валерэ къызэрытхэмытыжрэ илъэс ныкъуэ ирокъу. Абы и фэеплъыр мыкIуэдыжынщ жыпIэкIэ ущыуэнукъым, къыдалъхуахэм я мызакъуэу, ар я гум илъынущ иригъэджахэми, къыдэлэжьахэми, зи узыншагъэр зэфIигъэувэжахэми.
Мэремкъул Валерэ 1949 гъэм дыгъэгъазэм и 16-м Арщыдан къуажэм къыщалъхуащ. Курыт еджапIэ нэужьым Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и медицинэ факультетым дохутыр IэщIагъэм щыхуеджащ. Дзэм къулыкъу щищIащ. 1976 — 1980 гъэхэм ар дохутыр хирургыу, Налшык къалэ дэт медицинэ училищэм, КъБКъУ-м и медицинэ факультетым и егъэджакIуэу щытащ. Зи щIэныгъэм зезыгъэужьыну хъущIэкъу, лъагапIэщIэхэм хуэпабгъэ IэщIагъэлIым 1983 гъэм аспирантурэр къиухри, сабий хирургием ехьэлIа и диссертацэр пхигъэкIащ. Медицинэ щIэныгъэхэм я кандидат, КъБКъУ-м госпиталь хирургиемкIэ и кафедрэм и ассистент, сабий хирургиемкIэ курсым и унафэщI Мэремкъул Валерэ 1993 гъэм а кафедрэм и доценту хахащ.
Узыншагъэм и плъыр, еш зымыщIэ дохутыр Мэремкъулыр абдежми къыщыувыIакъым — медицинэм щIэуэ къыхыхьэм зэрыхэгъуэзэным, абы зегъэужьыным и гуащIэ зэрыхилъхьэным яужь итащ. ЦIыхухэм я узыншагъэм и плъыр дохутыр IэщIагъэр къыхэзыха щIалэр илъэс бжыгъэкIэ Москва щылэжьащ икIи 2005 гъэм абы и доктор диссертацэр Къэрал медико-стоматологие университетым щыпхигъэкIащ. Зыужьыныгъэм хуэпабгъэ, мурадхэр зи куэд дохутыр гуащIафIэм педагогикэ, щIэныгъэ, егъэджэныгъэ-методикэ, узыншагъэр егъэфIэкIуэн я лъэныкъуэкIэ лэжьыгъэшхуэ зэфIихащ, къэралым и медицинэ IуэхущIапIэ нэхъыщхьэхэм и щIэныгъэм щыхигъэхъуащ. Абы и щIэныгъэ-практикэ лэжьыгъэхэм, дохутырхэми, студентхэми ядригъэкIуэкIа, узыншагъэр хъумэнымкIэ практикэ Iуэхугъуэхэм ятеухуауэ къэралми дуней псоми тхыгъэ 80 къыщытехуащ. Иужь зэманым ар жыджэру хэтащ узыншагъэр зэфIэгъэувэжынымкIэ, сымаджэм еIэзэнымкIэ медицинэм и технологиещIэ Iэмэпсымэхэр зэхэгъэувэным, абы онкологие узыфэхэри хыхьэу. Хирургием и гугъуехьхэр зэфIэхынымкIэ сыт щыгъуи езым и Iуэху еплъыкIэ иIэжт, нэхъыбэми ар къыдаIыгъащ.
Мэремкъул Валерэ IэщIагъэрэ щIэныгъэкIэ пыщIэныгъэ зыхуиIа, и егъэджакIуэу, чэнджэщэгъуу щыта цIыхушхуэхэу медицинэ щIэныгъэхэм я докторхэу, профессорхэу Степанов Эдуард, Абыдэ Муса, Винницкий Леонид, Бурков Игорь, Шевченкэ Вадим сымэ, нэгъуэщIхэми гуапэу ягу къагъэкIыж Мэремкъул Валерэ. Къыхэдгъэщынщи, абы и доктор диссертацэм и унафэщIу щытар дызэрыгушхуэ ди лъахэгъу, РАЕН-м иммунопатологиемкIэ и щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и унафэщI, академик, АМАН-м хэт Абыдэ Мусащ. «Гурэ псэкIэ зи IэщIагъэм етауэ щыта Мэремкъул Валерэ хуэдэ дохутыр нэс иджыри къытхыхьэным куэдрэ дыпэплъэнкIи хъунущ. Ар еш зымыщIэ, къэхутэныгъэщIэхэм хуэпабгъэ цIыху телъыджэт», — жеIэ естественнэ щIэныгъэхэмкIэ урысей академием и президент Кузнецов Олег.
Зэ мыхъуми, ирехъу ар сыт хуэдэ лъэныкъуэкIи, Мэремкъулым хуэзам, ар гуапэу игу къимынэнкIэ Iэмал иIэтэкъым. Ар кърикIуэрт абы и IэщIагъэм, щIэныгъэм, и Iуэху бгъэдыхьэкIэм, дэплъагъу гумызагъагъэмрэ цIыхугъэ лъагэмрэ. Валерэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и япэ сабий хирургхэм ящыщ зыщ, Республикэ сабий клиникэ сымаджэщым и хирургыу щытащ (2005 гъэ пщIондэ). А къэрал кIэзонэ IуэхущIапIэм и гупми ящыгъупщэркъым Мэремкъулыр. «Валерэ зи IэщIагъэм хуэIэижь, чэнджэщэгъуфI дохутыр телъыджэт. Ар унэтIакIуэ гъуэзэджэт, абы и ущие куэд гъащIэм, лэжьыгъэм сэбэп къыщысхуэхъуащ», — игу къегъэкIыж сымаджэщым и сабий эндоскопие къудамэм и унафэщI, сабий хирург Елчэпар Хьэсэн.
ТхакIуэ Сухомлинский В. А. и «Сердце, отданное детям» IэдакъэщIэкIыр зытеухуар Мэремкъулым хуэдэ дохутыр Iэзэхэрауэ къыщIэкIынщ. Зэгуэрым къеупщIат Валерэ «ГъащIэм сыт уи дежкIэ щынэхъыщхьэр», жаIэри. Абы жэуап кIэщIу иритащ: «Лъагъуныгъэшхуэ зыхузиIэ сабийхэрщ».
БлэкIа зэманым иту Валерэ и цIэр къызэрытхьым гур хегъэщI. ГъащIэ кIыхь къыхуимыухами, Тхьэшхуэр унагъуэ насыпкIэ зыхуэупса, лэжьыгъэрэ IэщIагъэкIэ лъэужьыфIэу къэгъуэгурыкIуа адыгэлI нэсщ си къуэшыр (дэ зэкъуэшитIым драбынщ). Ар зи нэгум щIэтынухэм, абы и фэеплъыр зи гум щыпсэунухэм сэри сащыщщ. ЛIэщIыгъуэ ныкъуэм нэблагъэкIэ си лъахэм сыпэIэщIэу дзэ къулыкъу IэнатIэм пыщIауэ къекIуэкIа сэ республикэм къэзгъэзэжа нэужь ди адыгэбзэми, хабзэми сыхэзыгъэзэгъэжар Валерэщ. Абы ди анэдэлъхубзэкIэ къыдэкIа тхылъхэр нысIэригъэхьэрт, бзэр сIэщIэмыхун папщIэ.
Псэуащ, щыIащ, лэжьащ… Зи цIэр блэкIа зэманым иту къэтхь си къуэшыр, мызэ-мытIэу къызэрыхэдгъэщащи, лъэужьыфIэу дунейм тета цIыхущ. И унагъуэкIэ зэкIужщ, бынитI иIэщ. И щIалэ Андемыркъан банкирщ. Ипхъу Марьянэ адэм и лъэужьым ирикIуащ, дохутыр IэщIагъэр къыхихащ, невропотологщ. Зэдэлъхузэшыпхъур унагъуэ дахэу мэпсэу. Абыхэм щапхъэ яхуэхъуащ я адэшхуэ Мэремкъул Хьэсэн. Ар Тэрчокъуэ Къамболэт зи унафэщI, Арщыдан къуажэм Лениным и цIэкIэ щыIа колхозым илъэс 40-кIэ бухгалтер нэхъыщхьэу щылэжьащ. Езы Валери, и бынхэми гъащIэм щызыIэрагъэхьа ехъулIэныгъэхэр псом япэ зи фIыщIэ, сыт щыгъуи ахэр ядэзыIыгъа щхьэгъусэ пэж, анэ гумащIэ, унагъуэм и гуащэ Лидэ дежкIэ хьэлъэщ и гъащIэ гъусэр къызэрыкъуэмытыжыр. Ауэ иIэщ и лъэужьым пызыщэн щIэбли — ар насыпщ. Мэремкъул лъэпкъыр дызэрыгушхуэ Валерэ мазаем и 20-21-рэ жэщым дунейм ехыжри, мазаем и 22-м и къуэрылъху хъыджэбз цIыкIур дунейм къытехьащ. Адэшхуэм и фэеплъу и къуэмрэ и нысэмрэ абы «Валерэм» и япэ хьэрфитIыр пагъэхури, Лерэ фIащащ.
ЗэрыжытIащи, мы махуэхэм мазих хъунущ пщIэ зыхуэтщI, зыпэтщI щымыIэу фIыуэ тлъагъу ди къуэшыр къызэрытхэмытыжрэ. Псэ зыIут дэтхэнэми къыпэплъэ адрей дунейм къыщыхута Валерэ и ахърэтыр нэхурэ дунеягъэкIэ къэмыхъуапсэу и гур щигъэтIылъыну, жэнэт унапIэ хуэхъуну Тхьэм жиIэ! Ар тщыгъупщэркъым икIи сыт щыгъуи тщIыгъущ.
Мэремкъул Лиуан.
