ЩIэныгъэ лэжьакIуэ щыпкъэ
Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым и щIэныгъэрылажьэ Тхьэмокъуэ (Брай) Женя Хьэлым и пхъур 1942 гъэм Шэджэм щIыналъэм хыхьэ Щхьэлыкъуэ къуажэм къыщалъхуащ. Курыт школыр къиуха нэужь ар щеджащ педагогикэ училищэм адыгэбзэмрэ литературэмкІэ иIа къудамэм. 1962 гъэм ехъулІэныгъэ иІэу ар къиухри 1963 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым щІэтІысхьащ икIи пэщIэдзэ классхэм я егъэджакIуэ IэщIагъэр зригъэгъуэтащ. ИужькІэ Шэджэм Езанэ къуажэм дэт курыт еджапІэм илъэс бжыгъэкIэ щылэжьащ, пэщIэдзэ классхэм щригъаджэу.
1967 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым лэжьэн щыщІидзащ Тхьэмокъуэм. Ар япэщIыкIэ ІуэрыІуатэмкIэ секторым и лаборанту, иужькІэ архивариусу лэжьащ. Нобэр къыздэсым Тхьэмокъуэр ІуэрыІуатэмкIэ секторым и къэхутакІуэм и къалэнхэр ехь.
1986 гъэм Дунейпсо ЛитературэмкІэ Институтым, Горький М. и цІэр зезыхьэм, Тхьэмокъуэм и кандидат диссертацэр щыпхигъэкІащ, икІи филологие щІэныгъэхэм я кандидат цІэр къыфІащащ. Диссертацэр теухуат адыгэ ІуэрыІуатэм, адыгэ таурыхъхэм я купщІэм, абыхэм я зэхэлъыкІэм. 1987 гъэм и щыщхьэуIу мазэм щыщІэдзауэ Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым адыгэ ІуэрыІуатэмкIэ и секторым и щІэныгъэ лэжьакІуэ нэхъыжь хъуащ. ХХ лІэщІыгъуэм и 90 гъэхэм абы къызэригъэпэщащ ІуэрыІуатээтнографие центр «Акъыл» жыхуиІэр. ІуэрыІуатэ зэхуихьэсыжу Женя экспедицэ кІуащ хэхэс адыгэхэр щыпсэу къэралхэм ящыщу Америкэм, Тыркум, Иорданием. А къэралхэм кърихащ хъыбархэр, таурыхъыжьхэр, уэрэдхэр, къебжэкІхэр, къуажэхьхэр, нэгъуэщІ Іэджи. Абыхэм елэжьыжри, Тхьэмокъуэм Тыркум, Анкара къыщыдэкІ «Cerkes Masallari» журналым къытрыригъэдзащ 1998 гъэм.
1992 гъэм къыщыщІэдзауэ 1994 гъэ пщІондэ Тхьэмокъуэ Женя Къэбэрдей цІыхубэ конгрессым и тхьэмадэм и къуэдзуэу лэжьащ. Абхъазым зауэ щыщекІуэкІам Тхьэмокъуэр яхэтащ а къэралыгъуэм гуманитар дэІэпыкъуныгъэ хузэщІэзыгъэуIуахэм. Абхазым и Президентым и унафэкІэ 2015 гъэм Тхьэмокъуэ Женя «Ахьдз-апша» («ПщIэрэ щIыхьрэ») орденым и 3-нэ нагъыщэр къыхуагъэфэщащ.
ЩIэныгъэ-къэхутакІуэ институтым зэрыув лъандэрэ Тхьэмокъуэ Женя зэхуехьэс икІи йолэжь адыгэ таурыхъхэм. Ахэр томитху хъууэ къыдигъэкІыну и мурадщ. 2005 гъэм къыдэкІащ япэ томыр. ЕтІуанэ, ещанэ томхэр 2017 гъэм къыдэкІащ.
Япэ томым ит таурыхъхэр гурыІуэгъуафІэ ищІащ щІэныгъэрылажьэ нэхъыжь, филологие щІэныгъэхэм я кандидат Тхьэмокъуэ (Брай) Женя. Адыгэ таурыхъхэр Іэджэрэ традзащ, тхылъ щхьэхуэуи къыдэкІащ, ауэ щІэныгъэм къызэригъэувым тету, адыгэбзэкІэ япэу зэхэлъхьа хъуар мы томырщ.
Таурыхъыр къэзыІуэтэжам и псэлъэкІэм, и псалъэуха ухуэкІэм зыкІи хэмыІэбауэ зэрыщыт дыдэу итхыжащ Тхьэмокъуэм. «Зэхэзылъхьам къыбгъэдэкІыу» жыхуиІэ тхыгъэм авторым къыщызэщІекъуэ адыгэ ІуэрыІуатэм елэжьа щІэныгъэлІхэм я Іэужьу къэнар зыхуэдэр. Тхьэмокъуэм зэрыжиІэмкІэ, адыгэ таурыхъхэр тхыжыным, къыдэгъэкІыжыным, джыжыным и тхыдэм ХІХ лІэщІыгъуэм и япэ Іыхьэм къыщыщІедзэ. Япэ дыдэу адыгэ таурыхъипщІ урысыбзэкІэ къытехуащ 1972 гъэм Тифлис къалэм къыщыдэкІыу щыта «Сборник сведений о кавказских горцах» жыхуаІэм. Къытрезыгъэдзар адыгэ узэщІакІуэ ХьэтІохъущокъуэ Къазийщ. ЕтІуанэ адыгэ таурыхъ гуп дунейм къыщытехьар илъэс 20 дэкІа нэужьщ. Мыхэри зытетар Кавказым къыщыдэкІыу щыта нэгъуэщІ сборникщ, щІэныгъэлІ, егъэджакІуэ, узэщІакІуэ Къэшэж ТІалиб итхыжауэ.
КъыкІэлъыкІуэ таурыхъ гупыр плІыщІым нэс къытрезыгъэдзар щІэныгъэлІ Тамбий Пагуэщ, етх Тхьэмокъуэм. Абы зэрыжиІэмкІэ, революцэм и пэкІэ традза адыгэ таурыхъыу къахуэпщытар сюжет щхьэхуэ 68-рэт зэрыхъур. Тхьэмокъуэм шэч къытрихьэркъым къамыгъуэта зэрыщыІэм, ахэр Кавказым къыщыдэкІыу щыта сборникхэм, журналхэм, газетхэм трамыдзэу архивхэм къыхэнагъэнкІэ хъуну хуегъэфащэ.
«Зэрытлъагъущи, мы лъэхъэнэм таурыхъ щызэхуэхьэсауэ къыдэкІа тхылъ 15-м щыщу 14-р урысыбзэщ, зыр япэ дыдэ адыгэбзэкІэ къыдэкІаращ, КІэрашэ Тембот и ІэдакъэщІэкІыу, — жеІэ тхылъыр зейм. 1946 гъэм къыщыщІэдзауэ нобэр къыздэсым адыгэбзэми, урысыбзэкІэ зэдзэкІами таурыхъ тхылъ щхьэхуэу 30-м нэс къыщыдэкІащ Адыгей, Къэбэрдей-Балъкъэр, Къэрэшей-Шэрджэс республикэхэм».
Тхьэмокъуэ Женя 1978 гъэ лъандэрэ йолэжь ІуэрыІуатэ зэхуэхьэсыным. Ауэ «Адыгэ таурыхъхэр» тхылъым, езым зэхуихьэсахэм я мызакъуэу (ахэр куэдкІэ нэхъыбэми), Акъсырэ Залымхъан, КъардэнгъущІ Зырамыку, Нало Заур, Мыжей Михаил, АутлІэ Сариет, ЖьакІэмыхъу Хьэжысмел, ГъукІэмыхъу Іэбубэчыр, Гъут Іэдэм, Къудей Зинаидэ, Дадэ Адэлбий, Багъ Марьям, нэгъуэщІхэми ятхыжа итщ.
Тхьэмокъуэ Женя и «Адыгэ таурыхъхэр» зыфІища и тхылъищри я мыхьэнэкІэ купщІафэхэщ, «махуэ» зыхужаІэу уасэшхуэрэ лъытэныгъэкІэ пэрыт лэжьыгъэщ. ПщІэм и лъагэмрэ фІыщІэм и лъэщымрэ яхуэфащэщ адыгэ таурыхъыжьхэр зэхуэхьэсауэ зэрыт сборникхэм, и щхьэрэ и псэрэ щымысхьу зытелэжьа лэжьыгъэщ.
Гулъытэншэу къэнакъым Тхьэмокъуэ Женя и ІуэхущІафэ дахэхэр. 2006 гъэм щІэныгъэм щиІэ ехъулІэныгъэхэм папщІэ абы къыхуагъэфэщащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и Правительствэм и ЩІыхь тхылъыр, КъБР-м творчествэмкІэ и Академием и дыщэ медали къратащ. Дунейпсо Адыгэ Хасэм и щІыхь тхылъыр къыхуагъэфэщащ 2016 гъэм, Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтыр илъэс 90 щрикъум ирихьэлІэу Тхьэмокъуэм КъБР-м и Парламентым и ЩІыхь тхылъыр къратащ.
Мы махуэхэм щIэныгъэ лэжьакIуэ щыпкъэ Тхьэмокъуэ Женя и ныбжьыр илъэс бжыгъэ дахэ ирокъури узыншэу, лъэпкъым IуэхуфIхэр хуилэжьу ди япэ илъэс куэдкIэ итыну дохъуэхъу.
АЛЪХЪЭС Светланэ.
