IуэрыIуатэ – дыщэ пхъуантэ
Лъэпкъымипсэркъызытещ «Нарт» эпосыркъалэмкъым, атIэджатэщзэрытхар, лIыхъужьлъыпсщ, шууейбэлыхьхэмпхашалъагъуэщ, бзылъхугъэнэпсщ, гъыбзэщ, напэмипэятапсэхейщабыкъыхэщыр.
Беижь Iэджэм я мылъкур къызыхэкIам хэкIуэдэжащ, псы куэд зэщIэжэбзыкIыжащ абы лъандэрэ, къэнар лъэпкъым и эпосырщ. Тхыдэр къызыхэщыж нарт хъыбархэм дыщеджэкIэ адэжьхэм я гукъеуэ макъ зэхыдох, абыхэм я уазыр тхьэкIумэм щоджэрпэджэж, я узыр нобэми лъэпкъым йофыкI. Тхыгъэ къэс лъэпкъ гупсысэм и цыкIуэкIым къытоджэрэзыкI. Хэт а лIыхъужьхэр, дэнэ абыхэм я кхъащхьэр здэщыIэр? Ар зыми ищIэркъым. Ауэ цIыхухэм зэи ящыгъупщэнукъым абыхэм къащIэна хъыбархэмрэ я цIэхэмрэ.
Кавказ Ищхъэрэм ис лъэпкъхэм я IуэрыIуатэм зэпэджэж, зэщIэжьууэ сюжетхэм уащрохьэлIэ, ауэ дэтхэнэми абыхэм езым и щхьэхуэныгъэ, и дуней лъагъукIэ гуэр хилъхьащ. МазитIым зэ къыдэкI «IуэрыIуатэ — дыщэ пхъуантэ» напэкIуэцIым и къалэныр ди гъунэгъухэм я IуэрыIуатэм и фIыпIэм нэIуасэ фыхуищIынырщ. Дыщогугъ ар ффIэгъэщIэгъуэныну.
Борэным и къуиблыр
Ингуш IуэрыIуатэ
ЛIыжьхэм зэрыжаIэжымкIэ, Тхьэшхуэм къигъэщIа нартхэр щыпсэуа зэман пасэрщ мы хъыбарыр къыщыхъуар. Нартхэр лIыгъэ зыхэлъ цIыху къарууфIэт, бгы лъапэм деж иIэ аузым щежэх псы уэр къабзэм и Iуфэм Iуст. ЯпэщIыкIэ ахэр мащIэ дыдэт зэрыхъуу щытар, хуэмурэ щIэблэ къащIэхъуэурэ заужьри, псыхъуэм и кIыхьагъкIэ къуажэм зыдиубгъуат.
Нарт-пелуанхэм ящыщу лъыкIэ нэхъ къабзэу къызэтенауэ къалъытэу Бешлом-Корта бгы лъапэм щысхэр я лIыгъэкIэ щыцIэрыIуэт щIыпIэм. Абыхэм нэгъуэщI зэхагъэхьэртэкъым икIи зэрапэсыртэкъым, я гъащIэр зауэу, хъунщIэу ирахьэкIырт. Псом хуэмыдэу ахэр нарт-цIыхушххэм яхуэгущIэгъуншэти, абыхэм зэпымыууэ езауэрт, зэрыхьилэшым, куэдкIэ зэрынэхъ губзыгъэм и фIыгъэкIи текIуэрт.
Зы закъуэт ахэр зыфIэлIыкIыр — къэзыгъэщIа Тхьэрт. Махуэ къэс бгы лъапэм нарт-цIыхушх щыхуаукIыурэ Тхьэм и нэфI къалэжьырт. ЗыгуэркIэ нарт-пелуанхэм нарт-цIыхушххэм ящыщ къахуэмыубыдамэ, пхъэидзэ ящIырти, «зи кIэн къикIыр» яукIыжырт.
Сыти жыIи гугъу ехьу псэурт нартхэр.
А зэманым хьэкIэкхъуэкIэхэр иджыри щIым щыпсэуртэкъым. Тхьэм мэл гуартэ къызыхуигъэнэжати, цIыхухэм къапэщIэхуэр яшхын хуей хъурт. Аузым къыщагъуэт удз, лъабжьэ зэмылIэужьыгъуэхэрт я ерыскъыгъуэр. Абыхэм я ныкъуэкъуэгъу нарт-цIыхушххэр езыр-езыру зэрышхыжырти, ерыскъы къэугъуеиным гугъу зыдрагъэхьыртэкъым. Мыдрей нартхэм апхуэдэ щIыкIэкIэ я лъэпкъыр кIуэдыжын шынагъуэ зэрыщыIэр къагурыIуэрти, а Iуэхур къабыл ящIакъым.
АрщхьэкIэ удзхэмрэ лъабжьэхэмрэ я мэжалIэ иригъэкIыртэкъыми, Тхьэм зыхуагъэгусэрей хъуащ. Псом хуэмыдэу щIымахуэрат ахэр гугъу щехьыр, дунейр зэщIэдиерти, я шхыныр тэмэму къахуэугъуейртэкъым. Тхьэм щIымахуэм дыгъэр и гъунэгъуу иIыгът, абы и хуабагъэр цIыхухэм ялъэмыIэсу пшэ IувхэмкIэ уафэр игъэбыдэрт. ЖыпIэнуракъэ, цIыхухэр къигъэщIу щIым къригъэхами, абыхэм я Iуэху лъэпкъ зэрихуэжыртэкъым, зэрыхуагъэфащэмкIэ, ар нэхъ гъэщIэгъуэн «гуэр» къэгъэщIыным яужь ихьат.
Нартхэр бгъуэнщIагъ Iэзэвлъэзэвхэм щIэсын хуей зэрыхъум, мывэ пцIанэм зэрыщыжейм, дунейм и къэхъукъащIэхэм я псэупIэм зэрыщимыхъумэфым гугъу иригъэхьырт. Тхьэшхуэм гукъыдэж иIэу щыдыхьэшхкIэ абы къигъачэ бгыхэм мывэ дзакIэхэр къыгуиудурэ цIыхухэр иукIырт. Губжьамэ, абы къыIурих гъуэз щIыIэм нартхэм я щхьэр щIригъэхьэрт. Абыхэм къатехьэлъапэр Тхьэм и нэпс ткIуэпсышхуэхэр щыIэпыхурт. Ауэ псом нэхърэ нэхъ шынагъуэр ар и щхьэгъусэм щезауэкIэт. Абдеж жьымрэ псымрэ зэщIэту дунейкъутэжышхуэ къэхъурт: псыр къиурт, уэсыр цы Iэрылъхьэу къехырт, мывэшхуэхэр къехуэхыурэ нарт тхьэмыщкIэхэм къатехуэрт.
Тхьэр къамылым къыхэщIыкIа пщыIэ Iэхуитлъэхуитым зэрыщыпсэур, пшэ Iув щабэхэм зэрыщыжейр, ирикъуху мэлылкIэ зэрышхэр, фIэфIыху дыгъэм зэрызригъэур цIыхухэм ящIэрт. Арати, нартхэм тхьэусыхафэ ягъэш щыхъум, Тхьэмрэ цIыхухэмрэ зэхуэмыарэзы хъуащ.
Тхьэусыхэ щхьэкIэ зыри къикIыртэкъым, нартхэр а зэрымэжалIэт, гугъу зэрехьт, зыгуэркIэ хуэгубжьауэ Тхьэм тыхь хуамыщIамэ — къахуигъэгъуртэкъым, тхьэмыщкIагъэшхуэ къахуигъакIуэрти, хущIригъэгъуэжырт.
Бешлом-Корта и лъапэм деж бгъуэнщIагъ нэхъ куу дыдэм и жьакIэ кIыхьри и щхьэцри зэхуэдэу тхъуауэ нарт Сосрыкъуэрэ абы и къуэ закъуэ Куркъуэрэ щыпсэурт. ЛIыжьым и ныбжьыр езыми ищIэжыртэкъым, и щIалэгъуэу зэгуэр щытауи къыхуэгубзыгъыжыртэкъым. Ар къэзыцIыху псоми лIыжьу фIэкIа нэгъуэщIу ялъэгъуауэ къахуэщIэжыртэкъым.
Нартхэр абы и бгъуэнщIагъым щызэхуэсым деж Тхьэм теухуа хъыбархэр яхуиIуатэрт, абы и къарум и инагъымрэ и зэфIэкIымрэ тепсэлъыхьырти, псоми я щхьэ ехьэхауэ абы едаIуэрт. Къэхъурт Сосрыкъуэ щыхэзэрыхьыж, апхуэдэхэм деж абы жиIэхэр Тхьэм къыжьэдилъхьэу къащыхъурт нартхэм.
— Тхьэм и къэгъэщIыгъэ псори дахэщ, инщ, абы нэхъыфI зыри щыIэкъым. Куэд, куэд дыдэ щIащ ар къызэрыхъурэ… Яхэтащ нартхэм Тхьэм и тIысыпIэр къахутэн мурадкIэ бгым дэкIыну ежьахэр. Нартхэм я лIыхъусэжь нэхъыфIхэрт а гъуэгум ирагъэжьар, ауэ ахэр псори хэкIуэдащ. Тхьэр къомыгъэгубжьмэ нэхъыфIщ! — жиIэрт Сосрыкъуэ.
— Тхьэр къэдмыгъэгубжьым нэхъыфIщ, — къытрагъэзэжыурэ зыжьэу жаIэрт нартхэм.
Сосрыкъуэ и щIалэ Куркъуэ а псалъэхэр и фIэщ мыхъуу и пащIэкIэ щIэгуфIыкI зэпытт.
Куэд щIат абы къигъэщIахэр къызэрыфIэмыIуэхум щхьэкIэ Тхьэм игу зэребгъэрэ. Адрей нартхэми хуэдэу, абыи гъаблэр, щIыIэр, дунейм и къэхъукъащIэхэр мызэ-мытIэу игъэват. Ауэ адрейхэм къащхьэщыкIыу Куркъуэ къыхуиухамкIэ мыарэзыуэ КъэзыгъэщIам зыхуигъэгусэ зэпытт. Гу къабзэ зиIэ щIалэм апхуэдиз лIыгъэрэ къарурэ зыхэлъ цIыхухэм игу щIэгъурт. Абы къыгурыIуэрт Тхьэм нартхэр къыщигъэщIым мэл гуартэрэ къамылрэ къаритыжамэ, ахэр зыхуей хуэзэу зэрыпсэунур. Нарт-цIыхушххэми зэрышхыжын щагъэтмэ, щIым щекIуэкI зэзауэ, зэрыфыщI къомым хэмыту псэунут.
Арати, Куркъуэ Тхьэм ебзэджэкIыу, цIыхухэр насыпыфIэ ищIыну мурад ищIащ. Абы куэдрэ а мурадыр зригъэтIылъэкIащ, Тхьэм и гущIэгъум щыгугъыу.
Зэгуэрым абы нарт-цIыхушх къиубыдри, тхьэлъэIу ищIащ. Абдежым Куркъуэ и гум хыхьэу Тхьэ щелъэIури, ешаелIауэ Iурихащ. Пщэдджыжьым и нэр къыщызэтрихам, бгъуэнщIагъ щIыхьэпIэм деж мэл гуартэ щыхъуакIуэу къигъуэтыну щыгугъыу пIащIэу къыщIэкIами, къэпцIат. Псы Iуфэм жащ, абдеж щыту къыщыхъуу, аргуэру щыуат…
Куркъуэ губжьащ. Абы ищIэрт Тхьэм тыхь хуищIа нарт-цIыхушхыр яужьрейуэ зэрыщытыр, абы къыхэкIыуи езыхэм ящыщ гуэр яукIын хуей зэрыхъунур.
Пщыхьэщхьэм нартхэр Сосрыкъуэ и бгъуэнщIагъым щызэхуэсащ пхъэидзэ ящIу яукIынур зэхагъэкIыну.
Арати, Куркъуэ нартхэм захуегъазэ:
— Нартхэ, си адэр щIэмычэу зытепсэлъыхь Тхьэм дыщыгъупщэжащ. Дэ Тхьэм и арэзыныгъэ къэдлэжьыну зыдогъэмэжалIэ, тщыщ доукIыж езым мэл гуартэрэ къамылым къыхэщIыкIа унэрэ иIэщ. АбыхэмкIэ къыддэгуашэ мыхъуну пIэрэт? Ди гугъуехьхэр щимылъагъукIэ, ди лъэIухэр щызэхимыхкIэ дыкъыфIэмыIуэхуу аракъэ?..
А напIэзыпIэм уафэгъуагъуэшхуэ къэхъущ, мывэ абрагъуэ къехуэхри Куркъуэ иукI пэтащ.
Гыбзэ минхэр иутIыпщурэ Куркъуэ лъэныкъуэкIэ Iужащ.
Сосрыкъуэ бгъуэнщIагъым мыпIащIэурэ къыщIэкIри:
— Фыкъеблагъэ, нартхэ! Нобэ Тхьэшхуэм тыхь зэрыхуэдмыщIам щхьэкIэ и губгъэн къыдохь. Къагъэзэжауэ пIэрэ зауэлIхэм? — захуигъэзащ абы къызэхуэсахэм.
— Къагъэзэжащ, ауэ нарт-цIыхушх къахуэгъуэтакъым.
— Апхуэдэу щыхъукIэ, пхъэидзэ тщIынщ. Тхьэр зэрытщыгъупщам ирогубжь.
— Езыракъэ дызыщыгъупщар? — къыхокIиикI Куркъуэ.
ЛIыжьыр нэбгъузкIэ щIалэм хуоплъэкIри:
— Уи жьэр гъэувыIэ, — жеIэ.
— Сэ абы сыщышынэркъым, — жэуап етыж Куркъуэ.
— Хъийм уимыкI, фIы щIэпхынкъым, щIалэ, — зыхуегъазэ адэм къуэм.
Куркъуэ гупым къахыхьэжри, пхъэидзэм щIадзащ.
Хъурейуэ къетIысэкIа нартхэм ящыщ зы лъагапIэм дэпщейуэ Iэ щIыбкIэ къридзыха мывэр Куркъуэ и пащхьэ дыдэм щехуэхащ.
— Си щIалэращ, — жиIащ Сосрыкъуэ нэщхъейуэ. — БжесIати Тхьэм и губгъэн къыумыхьыну. Сэ афIэкIа зэи уи макъ зэхэсхыжынукъым, услъагъужынукъым… ФыкIуи мафIэ фщIы, — захуигъэзащ абы нартхэм.
— СыкIуэнщи си бгъуэнщIагъым щызгъэтIылъа гъурцхэр къэсхьынщ, — жиIэри Куркъуэ лъэныкъуэ зригъэзащ.
Ар псыхъуэм дыхьэри, езым фIэкI зыми имыцIыху бгъуэнщIагъым зыщигъэпщкIуащ.
— Сэ зырат къыпщымышынэу къахэкIари сэри сыкъэзылъхуам себгъэукIыжыну ара уи мурадыр? Абы къикIыр сыт? Абы къикIращи, уэ сэ укъысщошынэ. Аращ саукIыну ущIыхуейри. Ауэ сэ сыпщышынэркъыми, сынозэуэну сыхьэзырщ, — къиIущэщырт щIалэм.
ЗыщIэдэIукIмэ, макъ гуэрхэр зэхех, ар нартхэм къалъыхъуэу арат. Иджыри къыздэсым апхуэдэу зыщIа къэхъуатэкъыми, абыхэм щIалэм зэрызигъэпщкIуар ягъэщIагъуэрт.
Псори щым хъужыхукIэ щIэсащ щIалэр и бгъуэнщIагъым. Уафэгъуагъуэшхуэ къызэрыхъунур къапщIэу уафэр пшэхэм къызэщIащIэрт, жьыр апхуэдизкIэ ин хъуати, бгым мывэхэр къыгуищIыкIыурэ нарт къуажэм къыдидзэрт. Куркъуэ езыри къэшынэжат, ауэ икIуэтыжыпIэ иIэтэкъым. Ар пIащIэу бгы лъапэм хуэкIуэри, банэ инхэр къыщыкI Iуащхьэм дэкIуеин щIидзащ. Банэр здимыт щIыпIэм нэса иужькIи и Iуэхур нэхъ тынш хъуакъым щIалэм. Уэс цIэнтхъуэрыгъуэм и лъабжьэм щIэлъ мывэ къырхэр лъэгум гуузу къыхыхьэрт. АрщхьэкIэ, нарт щIалэр ипэкIэ кIуэ фIэкIа къикIуэтыртэкъым. Абдежым и щхьэщыгу дыдэм къуршыбгъэ абрагъуэ щхьэщылъэтащ. Нарт щIалэм апхуэдиз зи инагъ бзу зэи илъэгъуатэкъыми Тхьэм и хэщIапIэм къэса фIэщIащ. Плъэмэ, апхуэдизрэ зыщIэхъуэпса мэл хъушэри илъагъуу къыфIощI. АрщхьэкIэ, къуршыбгъэр блэлъэтри, псори кIуэдыжащ. ИтIанэ абы игу къэкIыжащ щыцIыкIум нарт лIыжьхэм жаIэжу зэхихыжа хъыбарыр. Нартхэм япэкIэ Тхьэшхуэм иныжь нэ закъуэхэр къигъэщIри, езымрэ цIыхухэмрэ яку дигъэтIысхьауэ щытащ. Тхьэм ахэр къарууфIэ дыдэу къыIэщIэщIати, езы дыдэри ящышынэжырт. Абы къыхэкIыу езым и хъушэм щыщ псэущхьэ зыбжанэ абыхэм яритын хуей хъуат. И щыуагъэр зэригъэзэхуэ-жын папщIэ абы нартхэр къигъэщIри, зыри яритакъым, ауэ щыхъукIи, езыхэм тыхь къыхуащIын хуейуи игъэуват.
Бгы зэхуакухэм иныжь нэ закъуэхэм я къуажэ зыбжанэ дэст. Куркъуэ фIэгъэщIэгъуэну щIыпIэр зэпиплъыхьырт. Абы дэнэ щищIэнт Тхьэм нэхъ пэгъунэгъуу иныжьхэр зэрыщыIэр?!
ПсэупIэхэм языхэзым и бжэщхьэIум щыжей иныжьыр къилъэгъуащ щIалэм. ИпэкIэ кIуэн щхьэкIэ абы ебэкъуэн хуейти, лъэбакъуэ щичым, иныжьым и нэ закъуэр къызэтрихри:
— Ухэт уэ? — жиIэри щIэупщIащ.
— Сэ псыхъуэм дэс нартхэм сащыщщ, — ет жэуап щIалэм.
— Дэнэ уздэкIуэр?
— Тхьэшхуэм деж.
— Сыт щхьэкIэ?
— Абы уи Iуэху хэлъкъым.
— Си Iуэху хэмылъмэ, уи гъуэгу теувэж, сэ нобэрей махуэм щакIуэ сыщыIащ.
— Тхьэм и хэщIапIэр сыгъэлъагъу.
— Захуэу кIуэи Тхьэм и къуиблым я хэщIапIэ мылылъэ губгъуэ къэплъагъунущ. Абыхэм гъуэгур уагъэлъа-гъунщ. КIуэ, зегъэхь, армыхъумэ укъызэрыдэкIуея дыдэмкIэ уджэрэзу уездзыхыжынщ.
Куэд дэмыкIыу иныжьым жыхуиIам Куркъуэ нэсащ, кIыфIыгъэмрэ щIыIэ уаемрэ щытепщэ дунейт ар. ЩIалэм и лъакъуэхэр зэрыдияри, зэрешари, и жеин къызэрыкIуэри зыхищIэртэкъым — и хъуэпсапIэм псэемыблэжу хуэкIуэрт.
Уафэ ныкъуэр ягъэбыдэу щIалэм и пащхьэм иныжьибл къихутащ. Абыхэм я Iэр зэрыубыдауэ Куркъуэ и гъуэгум къытеувэри, ягъэгужьеящ.
— Фыхэт фэ? — щIэупщIащ щIалэр Iэнкуну.
Жьапщэшхуэ къэхъуам хьэжкурий ищIауэ уэсыр кърехьэкIри, щIалэм и нэр игъаплъэркъым. Ар иныжьхэр дыхьэшхыу арат.
— «Фыхэт фэ», жеIэри щIоупщIэ мо цIыкIужьейр. Езыр ухэтми къыджеIи нэхъыфIщ, — къэIуащ макъ.
— Сэ сынартщ, Куркъуэщ къызэрызэджэр, — жьыбгъэм и макъыр пхигъэIукIыну зэрифIэщкIэ мэкIий ар. ИтIанэ къогубжьыжри: — Сэ сыхэтми къэфщIэну фыхуеймэ, жьыбгъэр вгъэбэяуи, зырызу фыкъызэпсалъэ.
Арати, иныжьхэр зэтесабырэжри, щIалэм къеупщIащ.
-Уэ псыхъуэм щыпсэу нартхэм уащыщ? Дауэ ди деж укъызэрысар? Мыбы иджыри зы нарт къэсакъым. УкъыщIытхуэкIуар къэIуатэт.
— Сэ фи дежкъым сыкъыздэкIуар, фэ фысцIыхуххэкъым сэ.
— Дэ Тхьэшхуэм дрикъуэщ.
— Абы и дежт сэ сыздэкIуэр, гъуэгур сывгъэлъагъун?
Аргуэру жьыбгъэ фийм уэсыр иIэтауэ блыри мэдыхьэшх.
— Мурад бзаджэ пщIащ нарт хьилэшы, сыт ар зэрыпщIынур? — щIоупщIэ ахэр.
— И хъушэм щыщ мэл зыбжанэрэ къамылрэ къыфIэздыгъуну сыхуейщ.
Тхьэм и къуиблыр аргуэру зэщIэдыхьэшхащ.
— Абы нарт тхьэмыщкIэхэр дыкъигъэщIри тепIэнрэ шхынрэ къыдитакъым. Иныкъуэм удз яшх, адрейхэм езыхэм хуэдэ яшхыжу мэпсэу. Сэ ди щIылъэм мамырыгъэ щытепщэу дыпсэуну сыхуейщ, — яхуеIуатэ щIалэм и Iуэху зытетыр зэшхэм.
— Ар иджыпсту мэжей, ауэ нобэ нартхэм игу зэребгъар жиIащ икIи пщэдей къызэрыушу фибл ятрихынуи зегъэхьэзыр.
— Ар сэращ къэзыгъэгубжьар, нобэ тыхь сыхуащIын хуеяти, зызгъэпщкIури, сагъуэтыжакъым. Ауэ… Фэ фи адэм и гъусэу фы- щIэмыпсэур сыт?
— Дэ къуршхэм макъышхуэ едгъэщIу къыщыджыхьырт, дыщыдыхьэшхкIэ жьапщае къэхъурти, ди адэм игу дытемыхуэу Борэным и Тхьэр — ди анэр — ди гъусэу мы щIыпIэхэм дыкъигъэIэпхъуащ. Дэри уэ пхуэдэу дыарэзыкъым куэдкIэ.
— АтIэ фыкъыздэIэпыкъун?
Зэшхэр тIэкIурэ зэчэнджэщри:
— Дыарэзыщ, ауэ сыт абы пэкIуэу къыдэптынур? — жаIэри щIэупщIащ.
— Ди щIылъэм удз, жыг къыщокI, мывэ ди куэдщ.
— Абыхэм ящыщу зыри дыхуейкъым.
— Псыежэх къабзи диIэщ.
— Дыхуейкъым.
— МафIэ диIэщ.
— Ар ди жагъуэгъушхуэщ, дэ абы дигъэткIунущ.
— Дэ узрэ лIэныгъэрэ диIэщ.
— Узрэ лIэныгъэрэ? Сыт ар зищIысыр?
Куркъуэ ар зищIысыр щажриIэм — ядакъым.
— НэгъуэщI зыри диIэкъым- тIэ.
— Абы щыгъуэм зыкIи дыбдэIэпыкъунукъым.
Куркъуэ зыкъомрэ нэщхъейуэ щысауэ зыкъищIэжри:
— Ей, ар сщыгъупщэжырти, фIыгъуэ псоми я щхьэу нарт хъыджэбзхэр диIэщ.
— Ааа, — жиIащ пыгуфIыкIыурэ зэшиблым языхэзым, — Ар пащIи жьакIи темыту зы дахэ гуэрщ. Сигу ирихьат ар. Ди хъыджэбз зырыз къыдэптынщ.
— Хъунщ.
Зэшхэр аргуэру зэчэнджэщыжри, нарт щIалэр ирашэжьащ. Куэдрэ кIуа, мащIэрэ кIуа, сытми, Iуащхьэ гуэрым нэсри, Iугъуэ ялъэгъуащ, абыхэм зэуэ лым и жьэрымэ къаIурыуэри, я гурыIупсыр къэжащ.
— Плъагъурэ, — ищIащ зым и Iэр, — Тхьэр зы пщыIэм щожей, адрей пщыIэм и шхыныр хьэзыр щохъу. Уи хъуреягъым щытыр къамылщи, къэфыщI, дыгъэм димыгъэткIу щIыкIэ еужьэрэкI.
Куркъуэ къамылхэр къричыху мэлхэри къекIуэлIэжати, зэдэджэгуу къажэ мэл цIыкIуитIыр къиубыдри, я къуажэм хуэзанщIэу къридзыхащ.
АдэкIэ къэхъуар шынагъуэщ. Тхьэр къэушу нарт щIалэр щилъагъум, къызэкIуэкIащ.
Дунейр шынагъуэу къызэхитхъуауэ бгыр зэ зы лъэныкъуэмкIэ, зэм адреймкIэ небэ-къебэт. ЩIым къеплъыхыу щIылъэм щыхъуакIуэ мэл цIыкIухэр щилъагъум, Тхьэр хъийм икIыпат.
— Къуэ епцIыжакIуэхэр къысхуэзылъхуа, бзылъхугъэ, мыдэ къакIуи си унафэм едаIуэ. Мэлымрэ къамылымрэ сфIэзыдыгъуа нарт щIалэр иныжь нэ закъуэхэм я бгъуэнщIагъым и блыным кIэрыфIулIэ. ЦIыхухэм мэл зэрахуэу, къамыл къагъэкIыу екIуэкIыху а щIалэр блыным фIрелъ. Махуэ къэс къуршыбгъэр абы и деж кIуэурэ и пэ папцIэмкIэ и гур къриуIукIынущ. Уэ ар пхъумэу уIу-тынущ. Абы щхьэкIэ мафIэ мыужьых, щIакхъуэрэ мэл кIэбз гъэварэ махуэ къэс уиIэнущ. Ди къуршым къэкIуэну яужь ихьэ цIыхухэр щысхьыншэу едзыхыж. Аращ къуэ щхьэпсэншибл къысхуэзылъхуа бзылъхугъэм уи унафэр. Нарт щIалэм и лъэпкъэгъу-хэр насыпыфIэ ищIыну хэтащ. Ауэ абы зыдезыгъэхьэха си къуэхэм жэщ уэгур вгъэдахэрэ зэкъуэмыхуу си нэIэ фыщIэтын хуэдэу, уафэм фесIулIынущ. ЩIылъэм фыхэплъэрэ фылыду, цIыхухэр вагъуэзэшиблкIэ къывэджэу игъащIэкIи фызгъэпсэунщ.
Къызэрыкъуэуа жьыбгъэм Тхьэм и унафэр игъэзэщIащ.
Абы лъандэрэ зэман Iэджи дэкIыжащ, цIыхухэри я ныбэ изу шхэ, зыхуей ягъуэт хъуащ, ауэ а фIыгъуэр къахуэзыхьар ящыгъупщакъым.
Куркъуэ щIалэр бгъуэнщIагъым а зэрыкIэрыIулIащи, и гур къуршыбгъэм еуIу. Махуэ къэс абы и пащхьэм бзылъхугъэм мэлыл пшэрыр щешх, езым иджыри къыздэсым абы и IэфIыр зыхищIакъым.
Къыщыхъу щыIэщ, гугъуехьым игъэша щIалэм хуэмышэчыжу и нэпс щыIэпыху, а нэпс ткIуэпсхэр щIылъэм еткIухыурэ къагъэхъуа псы гуэлыр цIыхухэм хущхъуэу къагъэсэбэп.
ЩIалэм зэрихьа лIыгъэм щхьэкIэ игъащIэкIи и фэр икIыжынущ, апщIондэхукIи цIыхухэм абы фIыщIэ хуащIынущ.
