Гъуэгуанэ купщIафIэ
Аруан щIыналъэм хыхьэ Къэхъун къуажэм дэт ку рыт школ №1-р къы зэ ры зэIуахрэ илъэс 90 зэрырикъур иджыблагъэ Iэтауэ ягъэлъэпIащ. ГуфIэгъуэ Iуэ хум хуэгъэщIэрэщIа школ пщIантIэм щы зэ хуэ сырт хьэщIэ лъапIэхэр. Абыхэм яхэтт Аруан рай оным и администрацэм и Iэтащхьэм и къуэдзэ Що джэн Риммэ, егъэджэныгъэмкIэ район IэнатIэм и унафэщI Жэрыщты Олег, Къэхъун къуажэ администрацэм и Iэтащхьэ Къандэхъу Леонид, егъэджэныгъэм и ветеранхэр, жылэм и нэхъыжьыфIхэр, а курыт школыр зэман зэхуэ мы дэ хэм къэзыухахэр, нэгъуэщI хэри. Абыхэм фIэхъус сэ лам гуапэкIэ школакIуэхэр къапежьэурэ гуфIэ гъуэр щекIуэкIыну пэ шыш хуэм кIэ ирагъэблагъэрт.
Жэрыщты Олег щIыхь тхылъ ирет егъэджакIуэ пажэ Хъуэст Албэч. Зэхуэсыр къызэIуахащ икIи ирагъэкIуэкIащ школым и унафэщIым гъэсэ ныгъэ лэжьыгъэмкIэ и къуэ дзэ Езий Оксанэрэ инджылызыбзэр школым ще зыгъэдж Къул Iэсиятрэ. Къазэрыхуеблэгъам папщIэ хьэщIэ лъапIэхэм фIыщIэ хуащIа нэужь, ахэр теп сэлъыхьащ еджапIэм къикIуа гъуэгуанэ купщIафIэм.
— Ди школыр щIыналъэм япэу щаухуахэм ящыщщ. ИлъэсиплI пэщIэдзэ еджапIэу ар 1927 гъэм Къэхъун жылэм япэу къыщызэIуахащ. ЕгъэджакIуэхэр щагъэхьэзыр курсхэмрэ инс ти тутымрэ къаухауэ а лъэхъэнэм абы щылэжьахэм ящыщщ къэхъундэсхэу Бе рычэт Зырамыку, Такъ Джэ рий, Къул МэчрэIил, Такъ Гуагуэ, Лъэпщокъуэ Сулъ тIан, Гулэжын Хьэжкъасым сымэ, нэгъуэщIхэри. Ди щIыналъэм и нэгъуэщI щIы пIэхэм къикIыурэ Къэхъу ным и щIэблэм щIэныгъэ иратырт Хъуран Хьэжмурид, Хьэмырзэ Мысост, Тхьэ зэплъ Темболэт, АфIэунэ СэрэIэл, МаскIэ МутIалиб, Адаев Урысбий, ЛIуп Данил, Къэжэр Хьэбцинэ сымэ. Апхуэдэу лажьэурэ, ар хуэмурэ хуэкIуащ илъэсибл еджапIэм, иужькIэ, 1937 гъэм, къуажэм щаухуащ япэ курыт школыр. Абы щеджэр къэхъундэсхэм я бынхэм я закъуэтэкъым, атIэ Псынабэ, Дохъушыкъуей (иджы Нарткъалэ) щыщ сабийхэ-ми курыт щIэныгъэ щызрагъэгъуэтырт, — жаIащ гуфIэгъуэр езыгъэкIуэкIхэм.
Школым тыгъэ гуапэ хуещI «Лэгъупыкъу» центрым и унафэщI Къардэн Равидэ. Абыхэм къызэрыхагъэщамкIэ, Хэку зауэшхуэм и илъэсхэм егъэджакIуэхэм ящыщ куэд фронтым Iу хьати, абыхэм я пIэкIэ а Iэ натIэм пэрагъэувауэ щытащ еджэнкIи гъэсэныгъэкIи шко лым щыпашэ ныбжьы щIэ зыбжанэ. Абыхэм ящыщщ Нэзэрхэ Лидэ, Хъам синэ, Жэлдузхъан сымэ, Бэрэздж Таужан, Жам борэхэ Абужанрэ Нэхь мэтрэ. Зауэр ди щIыпIэм къэса нэужь, школым япэ щIыкIэ уIэгъэщ къыщы зэрагъэпэщащ, иужькIэ, 1942 гъэм и жэпуэгъуэм къыщыщIэдзауэ 1943 гъэм и щIышылэ пщIондэ, лэжьэххакъым, бийр къуажэм къыдыхьати. А илъэс дыдэм и мазаем школым лэжьэн щIидзэжащ, ауэ ар и къалэнхэм нэсу щыпэрыхьэжар 1946 гъэм и фокIадэ ма зэрщ. Абы щыгъуэ школым и езанэ классхэм къащтащ сабии 105-рэ. Класс нэ хъыжь хэми еджэныр къы зыхуэтыншэу щызэтраублэ жыпащ. Классибл еджа пIэ фIэкIа а зэманым зыдэмы-та Псыкуэд, Шэрэдж Ищхъэрэ, Чёрнэ Речкэ, Мэр зэхъу жылэхэм къикIыурэ Къэхъун школым курыт щIэныгъэ щызрагъэгъуэ тырт абы хэм къикI ныбжьыщIэхэми.
1987 гъэм ар ягъэIэп -хъуащ къатитIу зэтет, еджакIуэ 784-м тещIыхьа унэщIэм. Актовэ, спорт пэ шышхуэхэр зыхэт, сабии 120-рэ зэуэ щыбгъэтIыс хъуну шхапIэш хуэ, библиотекэ, предмет зэмылIэужьы гъуэхэр нэхъ куууэ щаджын пэш хэха 11-рэ класс 19-рэ зиIэ еджапIэр зыхуей-зы хуэфI куэдкIэ къы зэ гъэ пэщат. Лъэхъэнэм ижь зыщIихуауэ демократиер щытепщэ хъу школыщIэм и унафэщIу егъэджакIуэхэм я зэхуэсым щыхахат мате матик щIалэ жыджэр Гу лэжын Хьэзрэт. Абы и нэIэм щIэту гупыр, сыт хуэдэ лъэхъэнэми хуэдэу, адэкIи хущIэкъуащ лъэпкъыр зэрыгушхуэн, абы хуэфащэ щIэб лэ зэригъэсэным, ныбжьы щIэхэм щIэныгъэфI зэра ритыным.
ГуфIэгъуэр щекIуэкIым. Школым щекIуэкI егъэ джэныгъэ-гъэсэныгъэ лэ жьы гъэр илъэс зэхуэ мы дэхэм яунэтIащ а IэнатIэм фIыщIэ куэд къыщызы лэ жьахэу Нэгъуд Хьэсэн, Пщыбыхь Хьэжумар, Хъуэст Хьэжчэл, Джатокъуэ Юрэ, Къуэкъуей Руслан, Гъащтэ Оксанэ, нэ гъуэщI хэми. Мы зэманым школым и унафэщIщ егъэджакIуэ IэкIуэлъакIуэ икIи лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ Iэзэ ХьэхъупащIэ Iэмин.
— КъытщIэхъуэ щIэблэм иIэ зэфIэкIым, бгъэдэлъ щIэ ныгъэм къэралым и къэкIуэнур щелъытакIэ, а Iуэхухэм нэхъыщхьэ дыдэу хэт егъэджакIуэм и пщэм къыдэхуэ къалэныр зэры иныр гурыIуэгъуэщ, — жеIэ ХьэхъупащIэм. — Сабийр екIуу бгъэсэныр, абы и псэр щIэныгъэм хуэбгъэушыныр, къыдэпхьэхыныр икIи ба лигъ гъащIэм хуэбгъэхьэ зырыныр жэуаплыныгъэ зыпылъ лэжьыгъэ гугъущ. Лъэпкъым, къэралым я деж кIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ а къалэнхэм дызэрехъулIэ ным яужь дитщ сызипашэ школым и лэжьакIуэ псори. Нобэ еджапIэм къыпэщылъ къалэнхэм зашэщIащ, заубгъуащ. Ахэр епхащ гъащIэм и зыужьыкIэмрэ бэкъуэ кIэмрэ. Хэхъуащ иджырей школым жылагъуэм щиIэ мыхьэнэми щигъэзащIэ къалэнхэми. ЕгъэджакIуэм сабийр щIэныгъэ гъуэгум тришэ къудейкъым, атIэ икIи егъасэ, гъащIэм хуеущий, абы и адэ-анэм хуэдэу. ФIыщIэ ин яхудощI ди школым зыIэригъэхьа ехъулIэныгъэхэм зи гуащIэ куэд езыхьэлIа егъэджэныгъэм и ветеранхэм. Абыхэм яхуэфащэ дыдэщ нобэ ди жьантIэм дэсыну.
Iэгуауэшхуэм щIэту утыкум кърашащ жылэм и щIэблэм щIэныгъэ куурэ гъэсэныгъэ екIурэ бгъэдалъхьэу, зи зэфIэкIрэ къарурэ щымысхьу абы телэ -жьа егъэджакIуэ-ветеранхэр. Апхуэдэхэт школым и унафэщIу илъэс куэдкIэ лэжьа Джатокъуэ Юрэ, пэщIэдзэ классхэр езыгъэджа Тхьэзэплъ Луизэ, уры сыбзэмрэ литературэмрэ щезыгъэджа Беловаловэ Валентинэ, нэгъуэщIхэри.
МахуэшхуэмкIэ еджапIэм ехъуэхъуащ Щоджэн Риммэ, Жэрыщты Олег, Къандэхъу Леонид, а школыр къэзыуха, иджы хьэрычэтыщIэ Бланауэ СулътIан, «Лэгъупыкъу» сабий творчествэмкIэ центрым и унафэщI Къардэн Равидэ, школым и унафэщIу щытахэу Джатокъуэ Юрэрэ Къуэкъуей Русланрэ, жылэм дэт курыт еджапIэ №2-м и пашэ Джатокъуэ Хьэуелэ сымэ, нэгъуэщIхэри. Абыхэм къы хагъэщащ школым и егъэджакIуэхэри абыхэм я гъэсэн хэри районпсо, рес публикэпсо, къэралпсо зэ пе уэхэм жыджэру зэры хэтыр. Апхуэдэу УФ-м и Президентым къыхилъхьа «Егъэ джэныгъэ» проектым ипкъ иткIэ екIуэкIа къэралпсо зэпеуэм хэта, школым и лэжьакIуэхэу Сэншокъуэ СэIихьэт, Кыржын Мурзият сымэ абы щытекIуащ, «Илъэсым и егъэджакIуэ нэхъыфI» цIэ лъапIэмрэ ахъшэ саугъэтхэмрэ къы хуагъэфащэу. ЕджапIэм и куэдщ узэрыгушхуэ хъуну ныбжьыщIэхэри.
Еджэным пыщIа Iуэхухэм къадэкIуэу, къытщIэхъуэ щIэб лэр лIыгъэм, хахуа -гъэм я щапхъэхэм щIэ пIыкIы ным, лъэпкъым и цIыху пажэхэр я гъащIэ гъуа зэу, хэкупсэу къэгъэ тэджыным мыхьэнэшхуэ щрат Къэхъун жылэм дэт курыт школ №1-м. Гъэсэныгъэ лэжьыгъэм и Iэма лыфIхэм ящыщ а Iуэху бгъэ дыхьэкIэм щыхьэт техъуэ зэхыхьэ гуапэ куэд къы щызэрагъэпэщ еджапIэм. Апхуэдэщ, къапщтэмэ, 115-нэ шуудзэм хэта къэхъундэсхэм я щIыхькIэ абы къыщызэIуаха фэеплъыр, щыхаса жыг хадэр.
ГуфIэгъуэ зэхуэсыр я уэ рэдхэмрэ къафэхэмкIэ ягъэ дэхащ республикэм и уэ рэд жыIакIуэ цIэрыIуэ Къул ФатIимэ, къуажэм Щэн хаб зэм кIэ и унэм и уна фэщI Къан-
дэхъу Чэмал, школым и гъэ сэнхэу Хьэ хъу пащIэхэ Зауррэ Мила нэрэ, нэгъуэщIхэми.
— Къэралыр псэукIэщIэм щы хуэкIуэ, лъэпощхьэпохэр щыкуэд зэман гугъури, зауэ, зауэ нэужь лъэхъэнэ хьэ-лъэ хэри зылъэгъуа ди школым абы лъандэрэ егъэджакIуэ куэди унафэщI зыбжани зэрихъуэкIащ. Ауэ ар дапщэщи хущIокъу и къалэн нэхъыщхьэр — щIэблэм щIэ ныгъэ егъэгъуэтыныр — къы зыхуэтыншэу зэригъэ зэ щIэ ным, — къыщыхигъэщащ и кIэух псалъэм ХьэхъупащIэ Iэмин. — Школым и илъэси 100-м узыншэу, ехъулIэныгъэщIэхэр, текIуэныгъэщIэ хэр диIэу нэсын Тхьэм дищI.
Зи илъэс 90 юбилейр зыгъэлъапIэ курыт школым ехъулIэныгъэщIэхэр иджы ри зыIэригъэхьэну ди гуа пэщ. ЩIэблэм я гъуэгугъэ лъагъуэу, унэтIакIуэу щыт егъэджакIуэхэми абыхэм я унафэщIми я пщIэм хэхъуэ зэпыту щрырет.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
