Барэсбий къару къезытыр
Сыту IэфI мыбы и хьэуар. Сыту гупсэхугъуэ щыбгъуэтрэ мы щIыпIэм. Махуэл щIагъуэ димыхыу, пщэдджыжь къэс жыхуиIэм хуэдэу, ХьэтIохъущокъуэм и жыг хадэм къакIуэ пэтми, Барэсбий сыт щыгъуи щIэщыгъуэ къыщохъу нэм къиубыд псори: уардэу дэкIея жыг лъагэшхуэхэри, даущ мащIэ ищIу паркыбгъум щежэх налшыкыпсри, цIыху зекIуапIэхэм егъэкIэкIа жыгхэм дэжей-къежэхыу щыпкIэтэлъатэ кIэпхъ цIыкIухэри, махуэр щыуэфIым и деж зэ илъыгъуэкIэ уздынэсыну къыпщыхъу къуршыжь щхьэ тхъуахэри …
Хьэтуей жылэжьым зы унагъуэшхуэ дэсамэ, Бесчокъуэ Мусэрбий ейр етIуанэт — адэ-анэм зэдагъуэтат бынибгъу. ЩIалэхэм я нэхъыжьыр Барэсбийти, и къэжэпхъыгъуэ зэманыр матэщIэдзауэ къихьакъым: пхъэ къутэн хуейми, Iэщыр зыхуей хуэгъэзапхъэми, хадэ Iуэху жыпIэми арат нэхъыбэу зи пщэ къыдэхуэр. Унэм щыщIэсым дежи анэм дэIэпыкъурт — сабий нэхъ цIыкIухэм якIэлъыплъу, гущэ щIиупскIэу. Ауэ унагъуэ Iуэхур си пщэ къос жиIэу, еджэныр Iэпэдэгъэлэл ищIакъым щIалэ цIыкIум.
ХъуэпсапIэ гуэр зимыIэ щыIэ? Псом хуэмыдэу уи псы къэжэгъуэмэ, уи пщэдейм бащэкIэ ущыгугъмэ. Урыхупс ефа ныбжьыщIэми и гум щигъафIэрт Iэджэ. ЩIалэ цIыкIум и школ щIэтIысхьэгъуэр хуэзат Гагариныр хьэршым щылъэта зэманми, адрей и ныбжьэгъухэми ещхьу, ехъуапсэрт кхъухьлъатэзехуэ хъуну. Ауэ класс нэхъыжьхэм нэса нэужь къыгурыIуащ лэжьыгъэм нэхъ пэгъунэгъу IэщIагъэ гуэрым зритын зэрыхуейр. Школыр къыщызэринэкIым адэм къыжриIащ: «Иужь зэманым ди къуажэхэм пхъэщхьэмыщхьэ жыг куэду щыхасэ, мыIэрысэ щызэрагъэкIуэкIыну заводхэр ящIынущ. А Iуэхум ухуеджэмэ нэхъ сфIэкъабылт, абыкIэ лэжьыгъэ бгъуэтынущ».
Къэзылъхуахэм я жыIэм щIэту къэтэджа ныбжьыщIэм адэм и чэнджэщыр фIэигъуэ хъури, щIэтIысхьащ ерыскъыпхъэ промышленностым щылэжьэну IэщIагъэлIхэр щагъэхьэзыру Мэзкуу дэт къэрал университетым. Абы щIэкIри дзэм къулыкъу щищIащ илъэситIкIэ. Армэ нэужьым и еджэным пищэжри, инженер IэщIагъэр иIэу къиухащ, къигъэзэжри, щIакхъуэхэкIхэр щагъэхьэзыру Налшык дэт комбинатым мастеру ягъэуващ. Ауэрэ мастер нэхъыжь хъуащ. IэщIагъэлI щIалэм и Iуэху зехьэкIэр гунэс зэращыхъуам и щыхьэтщ предприятэм илъэсиплIкIэ щыIа нэужь къыхуагъэлъэгъуа IэнатIэр — щIакхъуэ щагъэжьэну Тырныауз щаухуэ заводыр иригъэжьэну, игъэтэрэзыну. А Iуэхур зэтес ищIын папщIэ и зэфIэкIи зэмани еблэжакъым IэщIагъэлIыр. Предприятэр и пIэм иувэным хэлIыфIыхьа щIалэр япэ лъэхъэнэм лэжьащ инженер нэхъыщхьэу, ауэ куэд дэмыкIыу директор ящIащ.
Тырныауз щIакхъуэ заводым илъэситхукIэ щыIащ Бесчокъуэр. А зэманым къриубыдэу абы пщIэ щигъуэтат здэкIуа щIыналъэм. Къалэм и парт комитетым и бюроми хагъэхьащ. Депутат хъуащ.
Налшык къигъэзэжу къыщащIэм, я жагъуэ мыхъуу къэнакъым къалэм и Iэтащхьэхэми, зыдэлажьэ гупми. Ахэр хуейтэкъым апхуэдэ цIыху, унафэщI къаутIыпщыну. Ауэ Налшык къалэм и парт орга- низацэм и пашэ Губин Геннадий къыщелъэIум Барэсбий ар хуэгъэщIэхъуакъым. КъэкIуэжри, пэрыуващ къалащхьэм щIакхъуэ щагъажьэу дэт заводым и унафэщI IэнатIэм . Абы щыгъуэ а IуэхущIапIэр къыкIэрыхухэм ящыщт — пэлъэщыртэкъым и къалэнхэм.
— А IэнатIэр пщэрылъ къыщащIа нэужь нэхъри наIуэ хъуащ жэрдэм зыхэлъ, зэфIэкIышхуэ зыбгъэдэлъ унафэщI IэкIуэлъакIуэу Барэсбий зэрыщытыр,- жеIэ республикэм мэкъумэш хозяйствэмкIэ и министру щыта Къущхьэ Iэмырхъан. Дзыхь къыхуащIа IэнатIэмкIэ жэуапышхуэ зэрихьыр къыгурыIуэу, иришэжьащ и лэжьыгъэр. ИкIи лъэкI къигъэнакъым зылI и быну, зэгурыIуэ-зэдэIуэжу гупыр зэщIигъэуIуэн папщIэ. Рабочэхэм я лэжьыгъэ хьэлъэр псынщIэ ящищIын хьисэпкIэ, IэмэпсымэщIэхэр къришалIэри игъэуващ. Абы и фIыгъэкIэ хэхъуащ заводым и зэфIэкIым, лэжьакIуэхэм я улахуэр къиIэтащ, уеблэмэ унэ зимыIэхэм папщIэ псэупIэ зэраухуэн ахъши зэрагъэпэщащ. Сыт и лъэныкъуэ- кIи рабочэхэр зыхуей зэрыхуигъэзэным къаруушхуэ ирихьэлIащ.
Барэсбий и Iуэху бгъэдыхьэкIэр хъуакъым псыхэкIуадэ — къыкIэрыхуу щыта IэнатIэр хэуващ пашэхэм я сатырым. Гуапагъэмрэ гущIэгъумрэ зи бащэу, захуагъэм и телъхьэу, цIыхум пщIэ хуэзыщIу къэгъуэгуры-кIуэ а лIы зэпIэзэрытым иригушхуэ хъунущ я лъэпкъыр — Бесчокъуэхэ.
Илъэс 12-кIэ зыIута щIакхъуэгъэжьапIэ заводым къыIукIа нэужь, Барэсбий уващ КъБР-м Мэкъумэш хозяйствэмкIэ и министерствэм, ауэ абы куэдрэ щыIакъым — и унафэщIхэр щыгъуазэт ар къызэгъэпэщыныгъэ лэжьыгъэм зэрыхуэIэкIуэлъакIуэ- ри, Налшык дэт щхьэл заводышхуэм и директору ягъэкIуащ. Абыи, и щIэныгъи и зэфIэкIи емыблэжу илъэс зыбжанэкIэ щыIащ. Иужь лъэхъэнэм Бесчокъуэр мэлажьэ «Тэрч» санаторэм и директору…
Барэсбий, дауи, зыщигъэгъупщэркъым балигъ гъуэгуанэшхуэм щытеува зэманым гъащIэм и архъуанэ къибыргъукIхэм пимыкIуэту къэгъуэгурыкIуэнымкIэ зи сэбэп къекIахэр, гъуэгугъэлъагъуэ къыхуэхъуахэр.
— Насып сиIэти, си лэжьыгъэ гъуэгуанэм сыщыхуэзащ, акъылкIэ жумарт цIыху губзыгъэ, унафэщI зыбжанэм, — жеIэ Бесчокъуэм. — Псом япэу зи цIэ къисIуэну сыхуейр ерыскъыпхъэ промышленностымкIэ министру республикэм диIа КIумыхъу Нинэщ. Абы и дерсхэр хуабжьу сэбэп къысхуэхъуащ. Лэжьыгъэм утригъэгушхуэу, умыщIэмкIэ чэнджэщ щхьэпэ къуиту бзылъхугъэ щэджащэт ар. Абы нэмыщIкIэ IэфIу сигу къинащ Тырныауз вольфрам-молибден комбинатым и Iэтащхьэу щыта Блай Борис. СызыIута IэнатIэхэм унафэщIу щызиIахэми сахуэарэзыщ — Мамхэгъ Михаил, ГъукIэпщ Мусэрбий сымэ. Мэкъумэш хозяйствэмкIэ министерствэм сыщыщыIам и нэIэ къыстригъэтащ Къущхьэ Iэмырхъан. Абы иужькIэ лэжьа Берд Хьэзрэталии, Ахъуэхъу Марати яфI фIэкIа слъэгъуакъым.
Жэуапышхуэ зыпылъ IуэхущIафэ зыбжанэм пэрытащ Бесчокъуэр. Дзыхь къыхуащIа IэнатIэхэр гугъэзагъэу зэрызэрихьам нэмыщI, абы зэфIигъэкIащ псапэ зыпылъ Iуэху щхьэпэ куэд. ХузэфIэкIымкIэ защIигъэкъуащ IуэхущIапIэ, еджапIэ зыкъомым, цIыху Iэджэм. Псалъэм папщIэ я жылэм, Хьэтуей, мэжджыт щыдащIыхьым мылъку хилъхьащ, я къуажэ курыт еджапIэми зыщIигъэкъуащ, сымаджэхэм, нэгъуэщI щIыпIэ еджакIуэ кIуэну щIалэгъуалэ зыкъомым гулъытэ яхуищIащ, зи ахъшэкIэ тхылъ къыдэзыгъэкI зыбжанэми я Iуэхур ядиIыгъащ. Апхуэдэ щапхъэхэр гъунэжщ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, адыгагъэр, цIыхугъэр зи лъым хэту къэхъуа, нэгъуэщIыр зи щхьэр езылъыт лIым, цIыху жумартым лъэIукIэ зыкъыхуэзыгъэзахэр хуэгъэщIэхъуакъым.
Барэсбий щогуфIыкI дэтхэнэ зы хъыбарыфIми, дэрэжэгъуэ щохъу илъагъу сыт хуэдэ дахагъэри. Ауэ псом хуэмыдэу абы гухэхъуэгъуэ ин къыхуэзыхьыр, и гур, и псэр зыгъэщIэращIэр, и лъэр жан зыщIыр, къару къезытыр и бынхэм къащIэхъуэжа цIыкIухэрщ.
Бесчокъуэ Барэсбий и щхьэр лъагэу щIилъагъужын IуэхуфIу, Iуэху щхьэпэу илэжьар мащIэкъым. Абы сыт щыгъуи мывэ къыру къыкъуэтщ и унагъуэр: и щхьэгъусэ ФатIимэрэ и щIалитIымрэ — Аслъэнрэ Азэмэтрэ. ФатIимэ Къэбэрдей-Балъкъэр мэкъумэш университетым егъэджакIуэу щыIэщ.
Жэпуэгъуэм и 6-м и ныбжьыр илъэс 65-рэ ирокъу зэманым декIуу къэгъуэгурыкIуэ лIы емызэшыж Бесчокъуэ Барэсбий. Апхуэдэхэм деж цIыхум зэрыхуэхъуапсэ хабзэращи, узыншагъэ быдэ иIэну, дунеижьыр къызэригъэщIрэ хъуэхъуу жаIэм я нэхъыфIыр лъысыну, и щIэблэм я зэфIэкIым щыгуфIыкIыу, абы ин ирихъуу и гъащIэ Iыхьэр ирихьэкIыну ди гуапэщ.
Мыз Ахьмэд.
