ЛІыгъэр зи фащэ тхьэщауэ хахуэ
(ХьэтІохъущокъуэ Мыхьэмэт Іэшэ и фэеплъу)
ХьэтIохъущокъуэ Iэшэ, е Мыхьэмэт Іэшэ Къэбэрдейм я пщыщхьэ дыдэхэм ящыщт, Іуэдыщэ (Кавказ) псоми щыцІэрыІуэ пщыт. Ар лъэпкъымрэ динымрэ зи фІэщу хуэзэуахэм япэ итащ. Езыр напэрэ лІыгъэрэ зиІэ лІыхъужь пхъашэу щытащ, адыгэхэмрэ Іуэдыщэрэ я щхьэхуитыныгъэм ерыщу щІэбэнащ и гъащІэр иухыху.
Урысыр къакІуэу Мэздэгу Іэнэгъунэр тІысыпІэ къыщащІым, Къэбэрдейм и щІым зыкърапщыту щыхуежьэм, Хэкур къахъумэну зэдэшэсахэщ лІыгъэрэ напэрэ зиІэ адыгэлІ щэджащэхэр. ХьэтІохъущокъуэ Мыхьэмэт и щІалэгъуэм щыщІэдзауэ Джаур зауэжьым и курыкупсэм къыхэмыкІыу хэтащ.
1822 гъэм Ермоловым и дзэр Къэбэрдейм щыщу къэнэжам къришэри, абы и щхьэхуитыныгъэм кІэ иритащ. Урысыдзэм пэщІэт адыгэ куэдым заІэтри, Къэбэрдейм иІэпхъукІауэ щытащ. Зы гуп Инжыдж псыхъуэкІэ е Хьэжрэтым кІуащ, нэгъуэщІхэми КІахэмкІэ яунэтІри, урысым езауэ кІахэ адыгэхэм яхэту бэнэныгъэм пащащ. ЩыІащ Къэбэрдейм къинауэ зауэ гуащІэм хэмыкІхэри.
1929 гъэ пщІондэ урысыдзэм Къэбэрдейр къахуэгъэІурыщІакъым. А гъэм урысхэм адыгэ къуажэ 20 зэтрагъэсхьат, 1804 гъэм къуажэ пщІей щІы щхьэфэм зэрытрагъэкъэбзыкІам хуэдэу. МафІэм къыхэкІыфар къелащ, къыхэнар хисхьащ. Жэщ ныкъуэм къуажэр урыс сэлэтхэм къатІысыхьырти, ибгъу псомкІи лыгъэ щІадзэрт, нэбэнэушэу гужьеяуэ унэм къыщІэжхэр фочкІэ зэтраукІэрт. Нэхъыбэу яІэщІэкІуадэр лІыжь-фызыжьхэрат, цІыхубзхэрт, сабийхэрат. ЦІыхухъу балигъ закъуэтІакъуэхэр къащыІэщІэкІ къэхъурт, ауэ апхуэдэ-
хэм я бжыгъэр егъэлеяуэ мащІэт. Къелахэм жаІэжыр арат: къуажэхэр щагъэсым, мафІэм хисхьа псэуалъэхэм я мэм къыдэкІуэу, лы жьэрымэр жьыбгъэм зэрихьэрти, адэ жыжьэуи къыщыпщІихьэрт…
А зэманращ ХьэтІохъущокъуэ Іэшэ, е нэхъ пэжу жыпІэмэ, Мыхьэмэт Іэшэ, Ажджэрий и къуэ Кушыкупщ, Жансит и къуэ Ахьмэд, нэгъуэщІ къэбэрдей лІы хъарзынэ гуп ящІыгъуу, кІахэ адыгэхэм щахыхьэжар. Бжьэдыгъухэм, кІэмыргуейхэм, шапсыгъхэм, псом хуэмыдэжу, абазэхэхэм я деж куэд дыдэ кІуэжат. ХьэтІохъущокъуэри, зи цІэ къитІуа и гъусэхэри абазэхэхэрат зэкІуэлІэжар. А здекІуэлІами лІыгъэшхуэ щызэрахьащ, цІэрыІуэ дыдэ щыхъуащ, щІыхьышхуэ къыхуащІу щагъэтхьэмадащ.
Къэбэрдейм иІэпхъукІахэращ япэ дыдэу «хьэжрэт» зыфІащар. Ахэр псоми япэ иту, лІыгъэрэ гуащІэрэ нэхъ ябгъэдэлъу, къикІуэт ямыщІу пхъашэу зауэрт. ИужькІэщ къэмылэнджэжу бийм езауэу хъуам абыхэм я фэ ираплъу, «псэемыблэж» кърагъэкІыу бийм езауэхэм хьэжрэткІэ еджэ щыхъуар. Хьэжрэтыныр зэщІэхъееныгъэ инрэ зэфІэкІышхуэрэ зыкъуэлъу адыгэхэм зыбжанэрэ яІащ, зауэ куэдым хыхьащ, бийм Іэджэрэ мыхьыр ирагъэхьащ.
ХьэтІохъущокъуэ Мыхьэмэт Іэши, Ажджэрий и къуэми, нэгъуэщІ адыгэ зауэлІхэм ящІыгъуу, Іэпхъуа къэбэрдейхэм кІахэхэм ящыщ зауэлІ гуп гъусэ къащІырти, урысхэм ятеуэрт. Къэбэрдейр урысхэм къыжьэдатхъыжу щхьэхуит къащІыжыну куэдрэ щІэкъуащ. Хэкужьым къина я ныбжьэгъухэм хъыбар къратырт, урысхэм зэхащІыхьыр, здэщысхэр, здэхъейхэр, зэрыхъейхэр къыжраІэрт, гъуэгугъэлъагъуэ къахуэхъурт, гъуэмылэ къратырт. А теуакІуэ гупхэм я пашэри я гъуазэри къэбэрдей хьэжрэтхэм ящыщт. Къэбэрдей хьэжрэтхэр нэхъ къызэщІэплъарэ губжьауэ щытащ, сыту жыпІэмэ, я благъэ куэд урысым къаукІат, я унапІэхэри яфІэкІуэдат. Ахэр фІыуэ щыгъуазэт щалъхуа Къэбэрдей щІыналъэм, дэнэ деж мэзми, Іуащхьэми, къуэладжэми, зыгъэпщкІупІэми, зекІуапІэми, хэкІыпІэ пщІы хъунур фІы дыдэуи яубзыхурт.
Къэбэрдейм и закъуэкъым хьэжрэтхэр зэуакІуэ здэкІуэу щытар. Псыжь зэпрыкІырти, Темэн щІыгу ныкъуэм итІысхьауэ ис урысхэми ятеуэрт, ари адыгэ щІыналъэм щыщщ жаІэрти. АдэкІи Іузэв и къуэкІыпІэ Іуфэхэм щрагъажьэрти, Тэн нэс кІуэцІрыкІырт. Зыкъагъэзэжырти, Сэтей щхьэпцІанэкІэ зэджэм — иджы Ставрополье жыхуаІэм — зекІуэрэ теуэрэ щрагъэкІуэкІырт, ари зэрыадыгэ щІыгур, Къэбэрдеижьым и Іэщ гъэхъупІэу зэрыщытар ящыгъупщэртэкъым.
1822 гъэм Къэбэрдейм хьэжрэту икІыжа пщищыр, ХьэтІохъущокъуэ Мыхьэмэт Іэшэ, Къарэмырзэ Алий, Ажджэрий Кушыку, ІыхьлыгъэкІэ зэрызэпыщІам и мызакъуэу, ныбжьэгъу пэж зэхуэхъуат, сыт къэмыхъуми щыпкъагъэкІэ зэбгъэдэтыну тхьэрыІуэгъуи зэхуэхъуат. Ахэр лъэпкъыр къахъумэну, Хэкум и щхьэхуитыныгъэм щІэзэуну зэгурыІуат, пэжагърэ лІыгъэрэ, напэрэ фІыгъэрэ куэди зэрахьащ.
Лабэ дэтІысхьа Къарэмырзей къуажэр 1825 гъэм урысым игъэсауэ щытащ. Къарэмырзэпщыр яукІри, къыщІэна и щхьэгъуситІыр яубыдащ. Ахэр урысыдзэм хэта Бэчмырзэ Елмырзэ и къуэ Темырболэт (Федор Бекович-Черкасский) щІасэу зыкъомрэ иІыгъри, Астемырейм дэса Астемыр и къуэм иритыжащ. Бий зэрыпхъуакІуэм я пашэу Къарэмырзейм къатеуар Бековичрат. Ахэр къыкІуэцІрызышари Щогъур и къуэрт. Урысыдзэм хэта Дадым жыхуаІэрат Къарэмырзэ и къуэр зыукІар. Къуажэр ягъэсащ, цІыхухэр зэтраукІащ, гъэрхэр яшащ, хьэкІэкхъуэкІагъэ куэди зэрахьащ. Ялъ ящІэжыну адыгэхэм тхьэ зэхуаІуат. Елмырзэ и къуэ Темырболэт яукІыжыну яхузэфІэкІыжакъым, ауэ абы иужькІэ и щхьэ кърикІуари щІагъуэкъым. Щогъур и къуэр Мыхьэмэт Іэшэ ІэщІэкІуэдащ. Ар зэрыхъуамкІэ щеупщІхэм, пщы хъыжьэм жэуап къаритащ: «Ержыбыжьыр гъуэгъуащ, Щогъурыжьыр гъуэгащ», жиІэри. Мыхьэмэт лІыгъэшхуэ зыбгъэдэлъ шууей Іэзэу зэрыщытым и щІыІукІи усакІуэт… Адрейуэ, Астемырыр Кушыкупщым иукІащ, асэтин Дадымыр и пщыІэм Мыхьэмэт Іэшэрэ Кушыкупщрэ щытеуам сэшхуэкІэ яупщІэтащ.
1834 гъэм ХьэтІохъущокъуэ Мыхьэмэт Іэшэ хьэлъэу къауІауэ щытащ. А лІыхъужьым зауэ хэмыкІыу и гъащІэр ихьырт, Іэджэри къауІа щхьэкІэ къимыгъанэу, зы зауэм хэкІмэ, адрейм хыхьэу есат. Ауэ мы зэм къытехуар уІэгъэ хьэлъэт. Истамбыл кІуэри, и Іэр игъэхъужыну къригъэІэзащ, ауэ фІыуэ яхуэгъэкІыжакъым. Іэшэу къэна пэтми, къигъэзэжри, къаукІыху бийм пэщІэтащ, къызыхэкІа лъэпкъымрэ щалъхуа Хэкумрэ ихъумэу, и динрэ щхьэхуитыныгъэрэ щІэ-зэууэ. Истамбыл къикІыжа нэужь, ХьэтІохъущокъуэ Мыхьэмэт фоч игъэуэфырт, сэшхуэкІэ пыджэфырт, ауэ еуэфыртэкъым — и Іэр фІыуэ къыдэбзыртэкъым — арат абы Іэшэ къыщІыфІащари.
УрысщІэплъ Торнау Федор гъэр ящІауэ Абазэхэм щыІэу 1837 гъэм хуэзат Мыхьэмэт Іэшэ, Истамбыл къикІыжагъащІэу. Торнау хашэ иІэу Адыгэ Хэкум тІэу кІуэцІрыкІат, адыгафэ зытригъауэрэ, адыгэ фащэ щыгъыу. 1836 гъэм ещанэу къыщежьэм яубыдщ, Абазэхэм яшэри, абы илъэситІкІэ гъэру щаІыгъащ. Зыубыдар Къарэмырзэ зэкъуэшитІырт, Тамбийхэ я зылІ, Жансит-хьэжыжьыр щІыгъуу. Абазэхэм кІуэжауэ щыта Тамбийм деж щыІащ Торнау. Абы и хьэщІэщырщ ХьэтІохъущокъуэ Мыхьэмэт ар щыхуэзари.
Мыхьэмэт Іэшэ и щІагъуэщІафэхэм ящыщу жыпІэ хъунущ инэрал Засс и пхъур къызэрахьар. Ар шыгукІэ Бытырбыху къикІыу Бжьэдыгъукъалэ (Екатеринодар) и адэм деж къэкІуэну щытат, хъумакІуэ зыбжанэ щІыгъуу. Адыгэхэм тІасхъэщІэх яІэти, хъыбар кърагъэщІащ. Ахэр Засс и пхъур къызэрыкІуэну гъуэгум щыпэтІысри, хъыджэбзыр шыплІэм дэсу къахьат. Мыр зылэжьар шууищт зэрыхъур, нэгъуэщІ ящІыгъуауэ нэхъыжьхэм къаІуэтэжыркъым — ХьэтІохъущокъуэ Мыхьэмэт Іэшэ, Ажджэрий и къуэ Кушыкупщ, Хъырцыжьыкъуэ Алэ сымэт ахэр. Алэ езыр абазэхэ лІакъуэлІэшт, лъэпкъкІэ Джанчатэхэ ящыщт, лІыхъужь цІэрыІуэт. Зы абазэхэ уэрыдыжь гуэрым мыпхуэдэу щыжеІэ: «Си нэм къилъагъужахэм Кушыкупщыр я нэхъ лІыфІщ, лІыуэ шыбг итІысхьахэм Алэр я нэхъ ябгэщ».
Адыгэ лІищым хъумакІуэхэр лъэныкъуэ ирагъэзырти, къыфІахьын къахьырти, пхъэрхэм къаІэщІэкІыжыфырт.
Засс и пхъур адыгэ лІыхъужьищым къахьри, ягъафІэу мазэкІэ яІыгъащ. Адыгэ фащэ хурагъэдри яхуэпащ, итІанэ яшэжри, къыщаубыдам деж щаутІыпщыжащ. И адэ инэралым ар яукІа и гугъэри, лъыхъуэн щигъэтыжат, апщІондэхукІи я зауэр нэхъ щабэ хъуат, зэрышынам къыхэкІкІэ. Адыгэхэр хъыджэбзым щыгугъат и адэмрэ адрей урыс дзэпщхэмрэ яжриІэжыну, абы зэрыдекІуэкІар, пщІэ зэрыхуащІар. АбыкІэ урысхэм дерс ирагъэлъагъуну щыгугъащ. Засс и дзэм сабии балигъи зэтриукІэу, гъэр ящІыр ищэу, цІыхубзхэр щІасэ фызу зэтрагуашэу, хьэкІэкхъуэкІагъэ зэрихьэу итт адыгэ щІыналъэм. И пхъум ирагъэщІэну хуеящ лей зылъыс лъэпкъым хабзэу, цІыхугъэу яхэлъыр зыхуэдэр. Ауэ инэралым и пхъур щыІэрыхьэжым, адыгэхэм делафэ къариплъащ, «уаІэрыхьэми уаукІынукъым, уагъэфІэнущ, ахэр сыт щхьэкІэ щІызэтумыукІэнур» жиІагъэнщ. Арати, Засси адрей урыс дзэпщхэри къэгушхуэжхэри, нэхъыкІэ хъуащ, щысхьырабгъу ямыІэу, гущІэгъу гуэри яхэмылъу цІыхур зэтраукІэу, я хэкум ирахуу, хы Іуфэхэм ІуагъэлІыхьу илъэс бжыгъэхэр ирахьэкІащ.
Абазэхэм кІуэжа пщыхэмрэ уэркъхэмрэ ящыщ лІыфІхэр тхьэмадэу зыхагъэхьат. Пэрыту хаха ХьэтІохъущокъуэми хуэдэу, Ажджэрий Кушыкупщи хаІэтыкІащ, ари пашэрэ гъуазэу яІащ. Ар 1830 гъэм щІышылэм и 11-м дунейм ехыжащ, нэхъапэІуэкІэ къытехуа уІэгъэхэм илІыкІри.
Жансит и къуэ Ахьмэд-хьэжыжьри пашэрэ тхьэмадэуи хахауэ щытащ. Ар зауэ щІагъуэ димыгъэкІыу псоми хыхьэрт, уІэгъэ куэди телът. И ныбжьыр илъэс 70-м щхьэдэхами, и лІыгъэр кІэщхъакъым, хэкІуэдэху зауэм хэкІакъым, ауэ урысхэм я унафэм щІэувэн зэи идакъым.
Адыгэхэмрэ урысхэмрэ Псыжь лъэныкъуэ гуащІэу щызэзэуати, зэпсэлъылІэнхэ щыхъум, зы адыгэ лІыщхьэрэ зы урыс унафэщІрэ зэхуэзэн хуейуэ траухуащ. Урысым адыгэхэр «инэрал плъыжькІэ» зэджэу щыта Вельяминовыр къагъэлъэгъуащ, адыгэхэм ХьэтІохъущокъуэ Мыхьэмэт Іэшэ къыхахащ. А тІум я закъуэу зэІущІэнути, зэрызэхуэзэу Вельяминовыр иукІыну ХьэтІохъущокъуэр къыхураджащ. Дауи, абы зыуи къыщымыхъуу щІэхрэ псынщІэу Вельяминовым и псэр хиудыфынут, макъи лъакъи имыгъэІуу ар иукІыуи къыІукІыжыфынут. ИпэжыпІэкІэ жыпІэмэ, Вельяминовым хуэфащэт яукІыну. Ауэ ХьэтІохъущокъуэм къыжраІэр идакъым: «Апхуэдэу сыхуэзауэ сукІынукъым, сепсэлъэну сыкІуэнущ жысІэу, абы и псэр згъэныну си напэм техуэнукъым. Вельяминовыр сукІми, урысым апхуэдэ куэд яІэщи, нэгъуэщІ къагъэкІуэнущ и пІэкІэ, ауэ сэ зы напэ фІэкІа сиІэкъым, абы себэкъуэфынукъым», — жиІащ. А Іуэхугъуэр къиІуэтэжащ урысым инэралу яхэта, иужькІэ тыркум пащэуэ яІэжа Къундыхъу Мусэ.
Къундыхъу Мусэ къыщІэна и Іэрытхыр тыркубзэкІэ Анкара илъэс зыбжанэ ипэкІэ тхылъ цІыкІуу къыщыдэкІащ. Абы Къундыхъу Мусэ щызэрегъапщэ ХьэтІохъущокъуэ Мыхьэмэт и лІыгъэмрэ и напэмрэ зы лъэныкъуэкІэ, Вельяминовым и фІеигъэр, и пцІымрэ и хьэкІэкхъуэкІагъэмрэ нэгъуэщІ зы лъэныкъуэкІэ. Зыр адыгэм я щапхъэрэ модрейр урысым я пщалъэу къещтэри, адыгэм цІыхугъэ зэрыхэлъыр къеІуатэ, ди лъэпкъым ину къыщотхъу. Мусэ и щхьэгъусэр лъэпкъкІэ адыгэхэм ящыщт, и къуэхэми къаригъэшар адыгэм щыщщ. Къундыхъу Мусэ и къуэ Самий БэчыркІэ зэджэр Тыркум щыІэ Адыгэ Хасэхэм щылэжьащ, министр щыхъуми, и ІэнатІэр щІэгъэкъуэн ищІурэ адыгэ Іуэху Тыркум щызэрихуащ.
Къэбэрдеипщу Абазэхэм кІуэжахэм я пщыцІэр хыфІамыдзэу хъуакъым, абы пщырэ пщылІкІэ зэхэдзауэ жылэр зэрыщымыпсэум къыхэкІкІэ. «Адыгэр адыгэщ, псори зэхуэдэу зэбгъэдэтын хуейщ…», — жаІэрт. Пашэхэр я лІыгъэм, я напэм, я акъылым, я зэфІэкІым хуэфащэу къыхахырт. Мыхьэмэт Іэшэ пщыуэ къамыдами, тхьэмадэ нэхъыщхьэу абазэхэхэм зыхагъэхьат, лъэпкърэ Хэкурэ, динрэ хабзэрэ щхьэкІэ. Адыгэхэр зырэ зэхуэдэу зэхэтмэ, езым пщыцІэ имыІэжми арэзыт ар.
Адыгэхэм «адыгэдзэ» жаІэри дзэ къызэрагъэпэщри, зэщІэхъееныгъэ ин кърагъэжьат. 1840 гъэхэм ирихьэлІэу хы ФІыцІэм, Псыжь Іуфэхэм Іута урыс быдапІэхэмрэ тІысыпІэхэмрэ адыгэхэм къащтэжри, текІуэныгъэшхуэхэр къыдахат, хамэ къэралхэми ялъэІэсыф хъужат. Апхуэдэу илъэс зыщыплІ екІуэкІащ адыгэхэм я Іуэху тІэкІу дэкІ хуэдэу. ИтІанэ ягу къэкІащ Шэткъалэ (Ставрополь) зекІуэ кІуэнхэу, ари зэрыадыгэ щІыналъэр бийм щамыгъэгъупщэн, адыгэщІу хъуар лъэпкъым ягу къызэрыщІитхъыр наІуэ абыхэм щащІын папщІэ. Мы Іуэхум лъыщІэжи, лІыгъэ зехьэн гуращэри хэтт.
Къэбэрдейрэ абазэхэу зэхэту шууей гуп (Поттэ зэрыжиІэжымкІэ, цІыху 13 хъууэ) Мыхьэмэт Іэшэ и гъусэу, мэзрэ къуэладжэкІэ кІуэцІрыкІхэри, щэхуу жэщ ныкъуэм Шэткъалэ яфІыдыхьащ. Урысыдзэм, къагъэпхъэрри, къалэр къатІысыхьащ, адыгэу дыхьар дамыгъэкІыу къаубыдын, зыкъэзымытыр къаукІын щхьэкІэ. Адыгэхэр къыдэкІыжын щыхъум зы лъэныкъуэкІэ къыкІуэцІратхърэ къаукІыр къанэу, къанэр къакІуэу зыкърачащ. Япэ къыдэкІыгъуэм ХьэтІохъущыкъуэ Мыхьэмэт Іэшэ и гъусэу зытІущ фІэкІа быдапІэм къыдэкІыжыфакъым. Ягъазэри яфІыдыхьэжащ адрейхэр къригъэлыну, апхуэдэу щэнейрэ къафІыдэкІыжащ, и гъусэхэм ящыщ къыдэнэмэ якІэлъигъэзэжурэ. ИкІэм-икІэжым, езыри зауэлІ зыщыплІи къаукІащ, ауэ я гъусэхэр кърагъэлащ, зы закъуи псэууэ яубыдыфакъым.
Езы Шэткъалэ мывэ сэрейкІэ къэхухьауэ быдапІэт, дзэхэри къегъэтІысэ-кІат, абы утеуэнри укъыдэкІыжынри ІэщІэх дыдэтэкъым, уеблэмэ, псэзэпылъхьэпІэт. Апхуэдэу щыщыткІэ, мы гупым зэфІагъэкІар лІыгъэшхуэт, псом хуэмыдэу Мыхьэмэт Іэшэ лІыхъужь нэсу аргуэру зыкъигъэлъэгъуат. Къалэ дэкІыпІэрат Мыхьэмэт Іэшэрэ и гъусэхэмрэ къыщаукІар. Жэрыжэм тету шыбгым зэрилъу къыІуахащ абы и хьэдэр абдеж, Шэткъалэ пэмыжыжьэуи щыщІалъхьащ, абдежи зэрыадыгэ щІыналъэр къалъытэри. Ар къыщыхъуар 1846 гъэращ.
Абазэхэм къызэрыщаІуэтэжымкІэ, Мыхьэмэт Іэшэ зы къуэ иІащ, и адэр къыщаукІам езыр сабий цІыкІуу щытауэ. ИужькІэ зауэр иухри, адыгэхэм я нэхъыбэр хэкІуэдауэ, къелам и нэхъыбэми Хэкур ябгынэн хуей щыхъум, и адэм и ныбжьэгъухэм щІалэ цІыкІур Тыркум здрашащ. Адыгэхэр Хэкум икІыу тырку сулътІанрэ пэщэрэ, хьэрып эмиррэ нэгъуэщІ тетхэмрэ щалъагъум, адыгэпщхэмкІэ загъэзэжат. Пщыхэм я нэхъ бийуэ щыта абазэхэхэрт псом япэ иту зызыгъэзэжари.
Тыркум икІыжу Щам Іэпхъуауэ щыта Мэрэтокъуэ Мухьэз къиІуэтэжащ и адэм къыжриІэжауэ (1960 гъэм Мухьэз илъэс 80-м нэсагъэнт, 1970 гъэм дунейм ехыжащ): Тыркум къэса нэужь, адыгэхэр ХэкумкІэ къеІэу, адыгэпщхэмкІэ загъэзэжу щІадзат. Адыгэ хабзэкІэ зэхэтыну зэгурыІуащ, адыгэ гуп зэгухьэри, ХьэтІохъущокъуэ Мыхьэмэт Іэшэ и къуэр адыгэпщу ягъэтІысащ. Унэ къекІу хуаухуащ, пщыпІэрэ пщы тІысыпІэрэ хуащІащ. Унэшхуэ яухуам и гупэм адыгэ фащэкІэ хуэпауэ щІалэ зыбжанэ Іутт, абыхэм я кум удэкІа нэужь, пэІущІэр зэпыпчырти, пщыр зыщІэс пэшышхуэм ущІыхьэрт. Пэшыкур утыку хуэдэу нэщІу, и жьантІэм пщыпІэр (тахътэр) лъагэу къыдэту, адыгэ фащэкІэ хуэпауэ пщыр абы къист. Пщым и бгъуитІым адыгэ фащэ зыщыгъ лІыжь 40, я жьакІэхухэр я бгъафэм теуэу къыбгъурытт. И зыбгъу къэс цІыху 20 къыщытрэ мазэ ныкъуэ теплъэ иІэу пщым и пащхьэ итт. ХьэтІохъущокъуэ Мыхьэмэт Іэшэ и къуэр а зэманым щІалэщІэт, и ныбжьыр илъэс тІощІым щІигъунтэкъым. Ар зэфІэхын хуей Іуэхум къыхэдаІуэрти, ІуэхузэфІэгъэкІ къэкІуам жриІэрт: «Унафэ къэдмыщтэ щІыкІэ, ди нэхъыжьыфІхэм деупщІынщ, ахэращ хабзэр фІыуэ зыщІэр, нэхъыжь теІущІыкІыпІэщ жыхуаІэращи, дагъэгъуэзэнщ…» ЛІыжьхэм я нэхъыжьым псалъэ къищтэрт, и гъусэхэм ечэнджэщыжырти, иужькІэ пщы щауэм къыжриІэрт: «Дипщ зиусхьэныр укъызэрыдэупщІам и пэгъуэдзэу дызэреплъыр мыращ, ар игъуэу плъагъумэ къэпщтэнщ, арыншэм — узыхуей унафэр пщІыжынщ». Пщы щауэм абы иужькІэ къипсэлъырт: «ХьэтІохъущокъуэ Мыхьэмэт срикъуэщ, си цІэр Ашэмэзщ, пщым я пщу Тхьэм и нэфІ зыщыхуэ адыгэ псоми сахущыткІэрэ, Адыгэ Хабзэм тещІыхьарэ ди нэхъыжьыфІхэм жаІам ипкъ иткІэ, унафэ сощІ…»
Пщы щауэм жиІэнури зэрызищІынури езыгъэщІар нэхъыжьхэрат, ипэжыпІэкІэ, абы куэдым хищІыкІыртэкъым, Іуэхур нэхъыбэм зезыхьэр лІыжьхэрат. Апхуэдэурэ зыбжанэрэ екІуэкІащ, ауэ тырку сулътІанхэмрэ пэщэхэмрэ адыгэм я нэхъыбэр зы лІыщхьэм бгъэдэту зэрызэкъуэтыр яфІэмыфІу Іуэхур къызэІагъэхьэу хуежьащ. Пщы щауэм куэд къимыгъащІэу дунейм ехыжащ, щэхуу щхъухь ирахьэлІами зыми ищІэркъым. Адыгэхэр нэхъ зэбграхуащ абы иужькІэ. Тхьэмадэ хахрэ абы едаІуэу пІалъэ гуэркІэ яфІэпсэуну хэтащ адыгэхэр, ауэ ар ягу техуакъым тыркуми, урысми, хьэрыпми — сыт хуэдэ лъэпкъ адыгэхэр яхэмытІысхьами, дауэрэ ямыщІами, зэкъуаудыну хэтащ.
Адыгэхэмрэ инджылызхэмрэ зэакъылэгъу хъури, тырку-урыс гъунапкъэу хы ФІыцІэ лъэныкъуэмкІэ щыІэм адыгэ пщыгъуэ, Тырку къэралыгъуэм хыхьэу, щагъэувыну къыхалъхьат, ауэ урысщІэплъхэмрэ нэгъуэщІхэмрэ тырку унафэщІхэм ар ирагъэдакъым, адыгэ пщыгъуэр зэуакІуэ къэрал хъунщи, фыпэлъэщыжынкъым, жаІэу ягъэшынэри.
Дыгъужь ФуІэд.
