Домбейхэм я тIысыпIэ Кавказ щIыналъэ
Дыкъэзыухъуреихь дунейм хэхауэ яхъумэ и щIыпIэхэр (мэзкъуэдыхэмрэ мэзгъэфIэнхэмрэ) IэмалыфIщ щIыуэпсыр зэрыщытам хуэдэу къызэтегъэнэнымкIэ.
ЦIыхуIэ зылъэмыIэса щIыуэпсыр хъумэнымкIэ центрым и жэрдэмкIэ, 1997 гъэм ди къэралым япэу щагъэлъэпIауэ щытащ Мэзкъуэдыхэмрэ лъэпкъ паркхэмрэ я махуэр.
Урысейм япэу мэзгъэфIэн къыщыщызэрагъэпэщауэ щытар 1916 гъэм дыгъэгъазэм и 26-ращ (махуэрыбжэщIэмкIэ — 1917 гъэм щIышылэм и 11-рщ). Ар къыщыхъуар Буря-тие щIыналъэрщ. Япэ дунейпсо зауэм и гуащIэгъуэу, Байкал хыжьейм къегъэщIылIа Баргузин шытхым къуэкIыпIэ лъэныкъуэмкIэ щыIэ и джабэщIым къыщыунэхуащ хэхауэ яхъумэ щIыпIэ щхьэхуэ. Ар нобэр къыздэсми мэлажьэ.
УФ-м щIыуэпсым хэхауэ яхъумэ и щIыпIэу 100-м щIигъу итщи, я Iыхьэ щанэр ЮНЕСКО-м и биосферэ хъумалъэу икIи дыкъэзыухъуреихь дунейм и хъугъуэфIыгъуалъэ нэхъ телъыджэхэм халъытэ. Кавказ биосферэ мэзкъуэдыр абыхэм ящыщ зыщи, абы хухаха щIыгум къызэщIеубыдэ иджырей Адыгэ Республикэмрэ Краснодар краймрэ я щIыгум щыщу бгыщхьэхэмкIэ щыIэхэр.
Зы лъэхъэнэм къриубыдэу, тхыдэмрэ щIыуэпсымрэ зэдэзыгъэгыза зэщымыщхъуныгъэ нэхъ ин дыдэ- хэм ящыщу къыщIэкIащ КъухьэпIэ Кавказыр ижь-ижьыж лъандэрэ зи псэупIэу щыта адыгэхэмрэ абазэхэмрэ зэхэзехуэ ящIу, я щIыналъэр зэрырагъэбгынамрэ а лъэныкъуэм-кIэ щыIэ бгылъэ-мэзылъэхэм куэду щIэса псэущхьэ телъыджэхэр, абы-хэм домбейхэри (зубр) яхэту, зэрызэтраукIамрэ.
ЩIэныгъэлI-зоологхэм, тхыдэр я тегъэщIапIэу, къызэрахутамкIэ, Адыгэ Республикэм щежэх Щхьэгуащэ и псыхъуащхьэхэр, псом хуэмыдэжу МэлкIапэ псы бгъунжым и кIейр, домбейхэм я тIысыпIэт икIи, зэрыхуагъэфащэмкIэ, мы щIыпIэхэм абыхэм я бжыгъэр мини 2-м ныщызэрыхьэсырт.
Домбейхэм ящыщу къызэтенахэми мэз Iувыжьхэм нэхъ лъагэжу зыщIагъэпщкIуащ.
Кавказ зауэр иухыу илъэс 50 дэкIа иужькIэ Урысей къэралыгъуэжьым и тетхэр къэуващ адыгэхэр зэрыса щIыпIэхэм къыщызэтена домбей закъуэтIакъуэхэр хъумэн зэрыхуейм и телъхьэу. А Iуэхугъуэм щIыпIэрыс браконьерхэр апхуэдизу иризэгуэпати, псэущхьэ телъыджэхэм ящыщу зрихьэлIэхэм укIыкIейр къыхуагъакIуэрт, я фэми ялми зэрыхуэныкъуэ щымыIэми, «домбейхэр дунейм темытыжмэ, сыт ящIэн — мыдрей хьэкIэкхъуэкIэхэр къыдагъэщэкIункъэ?!» — жаIэрти.
Граждан зауэри домбейхэм яхуэщэбакъым — браконьерхэми, мэзхэм зыщызыгъэпщкIуа бзаджащIэхэми ахэр щысхьыншэу зэтраукIащ. Абы и ужькIэ, 1924 гъэм, РСФСР-м и Совнаркомым и унафэкIэ къызэрагъэпэщауэ щытащ Кавказ биосферэ мэзгъэфIэныр (мэзкъуэдыр). АрщхьэкIэ, домбейр а лъэхъэнэхэм хуэ-зэу кIуэдыжыпэным нэсат икIи ар куэд дыдэ дэмыкIыуи къэхъуащ. 1927 гъэр КъухьэпIэ Кавказыр зи хэщIапIэу щыта домбей хъушэхэм ящыщу къэнэжауэ щыта закъуэри щаукIыжа илъэсщ.
Ди зэманым мэзгъэфIэным и зоологхэм Кавказым домбейхэр щыгъэбэгъуэжыным хуэгъэзауэ мурадыфIхэр яIэщ: Украинэм щыIэ Аскания-Нова мэзкъуэдым гибрид щIыкIэм тету къыщагъэхъуауэ щыта зубробизон лIэужьыгъуэщIэмрэ зоопаркхэм къыщызэтена, лъы къабзэ зыщIэт зубрхэмрэ къытрагъэпщIыкIыжу, Кавказым домбей хъушэщIэ щызэрагъэпэщыжыну.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
