
Адыгэ лIакъуэхэр
Къэбэрдейхэр
Адыгэхэр ижь-ижьыж лъандэрэ къэгъуэгурыкIуэ лъэпкъщ. XII лIэщIыгъуэм, Тмутараканыр Византие къэралыгъуэм и бжьым щIэхуа нэужь, адыгэ зэгухьэныгъэм хэтхэм щхьэхуэ защIу хуежьащ. Абы ирихьэлIэу Кавказ Ищхъэрэм и курыт щIыналъэхэм къыщыунэхуащ зи щхьэ и унафэ зыщIыж Къэбэрдейр икIи къэбэрдей субэтносыр зэтеувэн щIидзащ. XIII лIэщIыгъуэм монгол-тэтэрхэм я зекIуэм Кавказым и лъэпкъ-политикэ ухуэкIэм зригъэхъуэжащ. А лъэхъэнэм къыдежьащ нэгъуэщI лъэпкъхэр адыгэхэм къызэреджэ «шэрджэс» псалъэри.
XII — XIV лIэщIыгъуэхэм Кавказ Ищхъэрэм и курыт щIыналъэм адыгэ зэгухьэныгъэщIэ къыщыунэхуащ. А къэралыгъуэмрэ абы щыпсэу цIыхухэмрэ «къэбэрдейкIэ» еджэ хъуащ. XV илъэсищэм и япэ Iыхьэм феодализмэм и хабзэхэм Къэбэрдейм зыщаужьащ. А лъэхъэнэм лъэ быдэкIэ уващ пщыгъуэр, зауэлI хабзэхэр, зэдэлажьэу хуежьащ жылагъуэ институтхэр: пщышхуэр (пщы уэлийр), хасэр, хеящIэр. Къэбэрдей адыгэхэм я щэнхабзэ, я жылагъуэ зэхэтыкIэр адрей лъэпкъхэм щапхъэ яхуэхъуу хуежьащ.
1557 гъэм урысхэмрэ адыгэхэмрэ зауэ-политикэ зэгурыIуэныгъэ зэращIылIащ. Ар нэхъри игъэбыдащ 1561 гъэм адыгэпщ Идар Темрыкъуэ ипхъу Гуащэнэ (Марие) Иван IV щхьэгъусэу зэрыритам. А зэпыщIэныгъэр иригъэфIэкIуащ XVI лIэщIыгъуэм хэкум икIыу адыгэпщ зыбжанэ къулыкъу ящIэну Москва зэрыкIуам. Ахэр тхыдэм пщы Черкасскэхэу ихуащ.
XVIII лIэщIыгъуэм и япэ Iыхьэм Къэбэрдейр зыIэщIэлъынур яхузэрымыгъэгъуэту Тыркумрэ Урысеймрэ зэныкъуэкъу зэпыту екIуэкIащ. 1739 гъэм Белград щызэращIылIа мамырыгъэ зэгурыIуэныгъэм ипкъ иткIэ ар зыми IэщIэмылъ къэрал щхьэхуиту къалъытауэ щытащ. АрщхьэкIэ а лIэщIыгъуэм и 60 гъэхэм щегъэжьауэ Урысейр хущIэкъуащ Къэбэрдейр, зэрыщыту Кавказ Ищхъэрэр, зыIэщIилъхьэну. Кавказ зауэм и япэ лъэхъэнэм (1763 — 1828 гъэхэм) къриубыдэу Къэбэрдейм и щхьэхуитыныгъэр фIэкIуэдащ. Кавказ зауэр 1864 гъэм накъыгъэм и 21-м иухащ, пащтыхьым и дзэхэм къухьэпIэ лъэныкъуэмкIэ щыIэ адыгэ щIыналъэхэр яубыдауэ. Псэууэ къэна адыгэхэм я нэхъыбэр залымыгъэкIэ я хэкум ирагъэкIащ.
1921 гъэм Къэбэрдей адыгэхэм езыхэм я къэралыгъуэ ягъуэтащ — РСФСР-м хэт Къэбэрдей автоном область яIэ хъуащ. 1922 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэр автоном область къызэрагъэпэщащ, 1936 гъэм — Къэбэрдей-Балъкъэр АССР. 1992 гъэм республикэм и фIэщыгъэр Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэ хъуащ.
Къэбэрдейхэр нобэ адыгэ лъэпкъ нэхъ инхэм ящыщ зыщ, адрей адыгэхэми хуэдэу, дунейм нэхъ къызэрыщацIыхур шэрджэсущ. Я хэкур Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэрщ. Урысей Федерацэм къэбэрдей адыгэу мин 520,1-рэ исщ, абы щыщу мин 490-м щIигъур щыпсэур Къэбэрдей-Балъкъэрырщ. Апхуэдэу къэбэрдей адыгэхэр щопсэу Адыгейм, Къэрэшей-Шэрджэс, Осетие Ищхъэрэ — Алание республикэхэм, Краснодар, Ставрополь крайхэм, Тыркум, Сирием, Иорданием, СНГ-м хыхьэ къэралхэм, нэгъуэщIхэми.
Къэбэрдей адыгэхэр лъэпкъкIэ «къэбэрдейуэ» ятх, къэбэрдей-шэрджэс литературэбзэм (адыгэбзэм) иропсалъэхэр (диалект зыбжанэ иIэщ).
Тау Олег: Ди шхыныгъуэхэм нэхърэ нэхъ гурыхь щыIэкъым
Илъэс 41-кIэ пщафIэ IэщIагъэм ирилэжьащ Лэскэн районым хыхьэ Хьэтуей къуажэм щыщ Тау Олег. Iуэхум фIыуэ хищIыкIыу, гурэ псэкIэ абы етауэ зэрыщытам къыхэкIыу а IэнатIэм абы зэфIэкI хъарзынэхэр къыщигъэлъэгъуащ, зыхэт гупым я дежи пщIэи щIыхьи щиIащ.
Олег и анэ Шэризэт IэфI дыдэу пщафIэрт, «и Iэгур и Iэнэщ» жыхуаIэм хуэдэти, и ерыскъыр сытым дежи хьэзырт, я унагъуэ къихьа имыгъашхэу зэи иутIыпщыжынутэкъым. Къахуеблагъэхэми, цIыхубзым и пщэфIэкIэм щыгъуазэти, шхыныгъуэ гурыхьхэм зыхагъэкIыжыртэкъым. Дэтхэнэ зы бынми хуэдэу, анэм ипщэфIар зыхилъхьэ щыIэтэкъым Олег. Ар абы кIэлъыплъырт, уеблэмэ щыдэпщафIи мызэ-мытIэу къэхъуащ. Курыт еджапIэр къиухыу зыхуеджэну IэщIагъэр къыщыхихым, куэдрэ мыгупсысэу, Налшык къалэ дэт, пщафIэхэр щагъэхьэзыр техникумым щIэтIысхьащ. Таум лэжьэн щыщIидзащ «Налшык» рестораным. Зыпэрыт Iуэхум теухуауэ нэхъыбэ къызэрищIэным хущIэкъурти, зэрылажьэм хуэдэурэ абы и щIэныгъэм щыхигъэхъуащ Плехановым и цIэр зезыхьэ Урысей экономикэ университетым.
Олег езым къиухауэ щыта техникумым 1974 гъэм ирагъэблагъэри, 2015 гъэ пщIондэ абы егъэджакIуэу щылэжьащ. Абы и гъэсэнхэм зи цIэр фIыкIэ жаIэ пщафIэ хъарзынэхэр къахэкIауэ ди республикэм и мызакъуэу, къэралым и шхапIэ нэхъыфIхэм ехъулIэныгъэхэр яIэу щолажьэ.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр зэхуэхьэсыжынми и гуащIэ хилъхьащ Таум.1986 гъэм Бзабзэ Музэринрэ Тау Олегрэ къыдагъэкIащ «Кухня народов Кабардино-Балкарии»тхылъыр. ИужькIи, 2011, 2014 гъэхэм, а тхылъым зэхъуэкIыныгъэ гуэрхэр иIэу дунейм къытехьащ.
ПщафIэм, егъэджакIуэм и лэжьыгъэр гулъытэншэуи къэнакъым. Абы мызэ-мытIэу IуэхущIапIэ зэхуэмыдэхэм къабгъэдэкI фIыщIэ, щIыхь тхылъхэр къыхуагъэфэщащ.
И лэжьыгъэм теухуауэ екIуэкI зэIущIэхэм, зэхьэзэхуэхэм жыджэру хэтт Олег. Абы къызэрилъытэмкIэ, уи Iэзагъэм хэбгъэхъуэнымкIэ, уи IэщIагъэм и щэху нэхъыбэ къэпщIэнымкIэ абыхэм мыхьэнэшхуэ яIэщ. Абы сытым дежи и зэфIэкI щигъэлъагъуэрт ПщафIэхэм я республикэ, урысей зэпеуэхэм икIи ехъулIэныгъэхэр иIэу утыку къикIыжырт. Апхуэдэ зэхьэзэхуэхэм ящыщу Таум нэхъыбэрэ игу къигъэкIыжхэм ящыщщ 1960 гъэм Москва щекIуэкIа, лъэпкъ шхыныгъуэхэм я зэпеуэр. Абы щыгъуэм Олег игъэхьэзыра джэд лыбжьэм етIуанэ увыпIэр къыхуагъэфэщат.
— Адыгэ шхыныгъуэхэм нэхърэ нэхъ IэфIи нэхъ гурыхьи щыIэкъым. Ауэ а псоми сахэдэжмэ, джэд лыбжьэм пэсщIын яхэткъым, — жеIэ Тау Олег.
Тамбий Заремэ.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Хьэгулывэ хьэнтхъупс, кIэртIоф хэлъу
Хьэгулывэ лъэсар шыуаным ит псы къэкъуалъэм хакIутэри зэIащIэурэ, тхъурымбэр къытрахыурэ зэ къытрагъэкъуалъэ. ИтIанэ мафIэр щабэ ящIри, сыхьэтрэ ныкъуэкIэ зэIащIэурэ, тхъурымбэр къытрахыурэ ягъавэ. Ар зыщIэвыкIа псыр иракIут. Хьэгулывэр псывэкIэ ялъэс, псывэ е лэпс пщтыр щIакIэжри зэIащIэурэ ягъавэ, шыгъу хадзэ, зэпэплIимэ цIыкIуурэ упщIэта кIэртIоф халъхьэ, зэIащIэ, зэ мафIэ инкIэ къытрагъэкъуалъэри, тхъурымбэр къытрах. МафIэр щабэ ящI, шыуаныщхьэр трапIэжри, хьэзыр хъуху ягъавэ.
Хьэнтхъупсыр пэшхьэкум къытрах, бжьын гъэлыбжьа традзэ, джэдгын хаудэри, шыуаныщхьэр тепIауэ дакъикъитхукIэ щагъэт.
Iэнэм пщтыру, шатэ е шатэпс текIауэ трагъэувэ. ЩIакхъуэ е лэкъум дашх.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ): хьэгулывэу — г 30, псыуэ — г 1000, лэпсу е псывэу — г 500, кIэртIоф укъэбзауэ — г 50, шатэу е шатэпсу — г 40, шыгъуу, джэдгыну — узыхуейм хуэдиз.
Бжьын гъэлыбжьам: тхъууэ — г 20, бжьыныщхьэ укъэбзауэ — г 20, шыбжий сыр хьэжауэ — узыхуейм хуэдиз.
ФокIэ гъэжьа адыгэ къэб
Къэбым и фэр трах, плIимэу, щимэу, хъурейуэ, я Iувагъыр зы сантиметр хъууэ пIащIэ цIыкIуурэ яупщIатэ, ахэр фо гъэткIуам щIигъанэу халъхьэри, зэIамыщIэу дакъикъи 5 — 6-кIэ ягъажьэ, итIанэ зэрагъэдзэкIри дакъикъи 4 — 5-кIэ мафIэм трагъэт. Къэб жьар гуахъуэкIэ фом къыхахыжри, тепщэч цIыкIум иралъхьэ, зэрагъэжьа фори тракIэж.
ХьэкулъэкIэ зыгъажьи щыIэщ. Ари хъунущ. Пщтыру яшх. Шэи шхуи докIу.
Халъхьэхэр: къэб упщIэтауэ — г 120-рэ, фоуэ — г 160-рэ.
Хьэцыбанэ шей
Хьэцыбанэ жыгым и къудамэ цIыкIухэр см 10 — 12 хъууэ зэпагъэлъэлъ, гъумхэр щы-плIыуэ зэгуаупщIыкI, зэрапхыжри дыгъэкIэ ягъэгъу. Шей щагъэвынум и деж къудамэ гъуахэр сэкIэ яупс, псы хуабэкIэ ятхьэщI, шейнычым иралъхьэ, ирикъун псывэ щIакIэ, и щхьэр трапIэри, мафIэ цIыкIум тету зы сыхьэтым нэблагъэкIэ ягъавэ псым и зэхуэдитIым фIэкIа къэмынэжыху. Абы къыщIэвыкIар плъыжь дахэщ, Iувщ. Пхъэ цIыкIухэр къыхахыжри хьэцыбанэпс къыщIэвыкIар кхъузанэ щабэкIэ яз, шейнычым иракIэ, шэщIэмыху хакIэри мафIэм трагъэувэ, къимыкIын щхьэкIэ хуэсакъыурэ сыхьэт нэблагъэ ягъавэ.
Iэнэм щытрагъэувэкIэ пщтыру фалъэ куум иракIэ, шатэпс хакIэри зэIащIэж. ЩIакхъуэм, лэкъумым, чыржыным, мэжаджэм драф, кхъуей дашх. Шейм хэплъхьэ хъунущ шыбжий сыр мыхьэжа. Хьэцыбанэ шейр зи шхалъэ узхэмкIи, зи лъыр мащIэхэмкIи сэбэпышхуэщ.
Халъхьэхэр: хьэцыбанэ къудамэу — г 70, зэрагъавэ псыуэ — г 1000, шэуэ — г 500, шыгъуу, шыбжий плъыжьу, шыбжий фIыцIэу, шатэпсу — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
Псалъэжьхэр
Уи насып зыхэлъ зыми птрихынкъым
Сабий зэрымысым насып илъкъым.
Сыт зэмани езым и фащэ щыгъыжщ.
Уахыхьэныр Iуэхукъым, уакъызэрыхэкIыжын пщIэмэ.
Убзэ зи хабзэм псалъэ и куэдщи, щхьэхынэм щхьэусыгъуэ и куэдщ.
Угъуэщэну ухуэмеймэ — зыплъыхь, ущыуэну ухуэмеймэ — упщIэж.
Уеплъмэ — дахэщ, зэгуэпхмэ — банэщ.
Уи благъэжь къыбдищIэ щэхукIэ уи благъэщIэ дзыхь хуумыщI.
Уи бын фIыуэ зылъагъум уи щхьи фIыуэ елъагъу.
Уи гуащIэ еплъи, уи лъэ гъэбакъуэ.
Уи гъунэгъу умыуб, уи благъэщIи ущымытхъу.
Уи дагъуэр къыбжезыIэр уифIщ, илъагъуу зыбзыщIыр уи бийщ.
Уи жыIэ уи IуэхукIэ гъэдахэ.
Уи насып зыхэлъ зыми птрихынкъым.
Уигу ирихьыр IэфIщ, фIыуэ плъагъур дахэщ.
Хъуэхъу
Къэмбэчокъуэ Iэдэм МуштIэхьид и къуэр пщэдей къыщалъхуа
махуэщ, и ныбжьыр илъэс 60 ирокъу
Филологие щIэныгъэхэм я доктор, КъБКъУ-м адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и кафедрэм и профессор, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ академием и академик, IэщIагъэлIхэм я щIэныгъэм щыхагъахъуэ, етIуанэ IэщIагъэ щрат институтым и унафэщI, Къэбэрдей-Балъкъэрым щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, УФ-м и Журналистхэм я зэгухьэныгъэм хэт Къэмбэчокъуэ Iэдэм и ныбжьыр щэкIуэгъуэм и 11-м илъэс 60 ирокъу. Зи лэжьыгъэм хуэпэж, щIалэгъуалэм щIэныгъэрэ гъэсэныгъэрэ яIэным хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщI адыгэлI щыпкъэм ди гуапэу дохъуэхъу ехъулIэныгъэрэ узыншагъэрэ щымыщIэну, гуфIэгъуэ куэд илъагъуну, адыгэ лъэпкъым хуэщхьэпэу дуней дахэм куэдрэ тетыну.
КъБКъУ-м и гъэджакIуэхэр,
«Адыгэ псалъэ» газетым и лэжьакIуэхэр.
ГушыIэ
Дыщэ сомыр ездзыхмэ…
Зэгуэрым Хъуэжэ ахъшэ жьгъей ибжу здэщысым, зы щай Iэпыхури, унэ лъэгум идза пхъэбгъу зэгуэкIам дэхуащ. Егупсысри, щай закъуэм щхьэкIэ пхъэбгъур къытримыудмэ нэхъыфIу къилъытащ
Абы иужькIэ зэман гуэри дэкIащ, арщхьэкIэ, щайр Хъуэжэ и гум къыщIитхъырти, зыщигъэгъупщэну Iэмал игъуэтыртэкъым, щыжейкIэ пщIыхьэпIэу илъагъурт.
Апхуэдэу, щайр унэ лъэгу щIагъым къыщIихыжауэ зы жэщ гуэрым пщIыхьэпIэу илъэгъуау, Хъуэжэ пщэдджыжьым къызэщыуащ.
— Гуащэ, псынщIэу зы дыщэ сом къызэт, — жриIащ и щхьэгъусэм.
ЦIыхубзым дыщэ сом къритащ. Хъуэжэ ар пхъэбгъу зэхуакумкIэ дидзу унэ лъэгу щIагъым щIигъэхуэну хуежьащ, арщхьэкIэ, гъуанэр цIыкIут, сомыр дэхуэртэкъым. Унэгуащэм зыри къыгурымыIуэу абы еплъуу щытт. Щымыхъум, Хъуэжэ уадэ къищтэри, сомыр диукIэу хуежьащ.
— Ан-на, делэ ухъуа, пщIэр сыт? АфIэкIа зы кIэпIейкIэ ди унагъуэм илъкъым. Дыщэ сом закъуэр пхъэбгъу зэхуакум сыт щIыдэбукIэр? — жиIащ щхьэгъусэм.
— А делэ, тхьэмахуитI ипэкIэ зы щай сIэпыхури абдеж дэхуауэ лъэгум щIэлъщи, щай закъуэм щхьэкIэ пхъэбгъур къытезудын си гум идэркъым. Иджы мы дыщэ сомри дэзгъахуэмэ, нэхъ тыншу пхъэбгъур къытезудынщи, щайри и гъусэу сомыр къыдэсхыжынщ, — жиIащ Хъуэжэ.
КъардэнгъущI Зырамыку.
ЖыIэгъуэхэр
Щхьэщытхъум и пщIэр жыжьэ нэсыркъым
Чэнджэщ зи тхьэкIумэ имыхьэм дэIэпыкъугъуейщ.
Лъэныкъуэ зырызкIэ еIэ витI нэхърэ, зы лъэныкъуэкIэ зышэ шыд.
ГъащIэм псом хуэмыдэу хэзыгъэщIыр фыгъуэрщ.
ЦIыху дэхуэхар умыгъэикIэ, уэ уи кIэр зэрыхъунур пщIэнукъым.
Iуэхум фIыуэ ущымыгъуазэмэ, чэнджэщкIэ цIыхум зыхуумыгъазэ.
ГъащIэр лъагапIэм хуэдэщ — и щхьэм унэсыху гъэщIэгъуэнщ.
Гупым и тхьэмадэр фадафэмэ, гупым щхьэуз игъуэтынщ.
ГубэщIыкI Владимир.
Едзыгъуэхэр
Пэжу дунейм тетыф
* * *
Сэ сокIуэ сытету гъащIэ гъуэгум,
Нэхъуеиншэу куэдрэ
сыкъызоплъэкIыж.
Лъэбакъуэ пхэнж счым хуэшэчкъым
сигуми,
Си лъэужьыр дахэу зызогъэзэхуэж.
* * *
Си къуэш! Псалъэр мэл IэрыпIкъым,
БутIыпщакъэ — пхуэубыдыжкъым.
Гупсыси псалъэ, зыплъыхьи тIыс,
Уэ пхуэдэ цIыхум хуэщI нэмыс!
* * *
Дуней насыпыр уэ Тхьэм къуитами,
УгуфIэу хыумытIэ ислъэмей.
Насыпыншагъэр къыптепсыхами,
Умыгужьей! Пэплъэ уи пщэдейм.
* * *
Зэзакъуэ дэуеяти мэлым и кIэр,
Бжэныр зэрылъэлъу дыхьэшхащ:
«Уэ-хьэхь! Модэ, мо гъуамэр зэрыпкIэ,
Iэщ лъэпкъым ди напэжьыр трихащ!»
* * *
Сэ псы есыкIэ сымыщIэми,
Уэр щхьэкIэ тенджызым зыхэздзэнщ.
МафIэс сыщошынэ сэ игъащIэми,
Ауэ си псэр мафIэм пэрыздзэнщ.
* * *
Дэ дызытет дунейр театр абрагъуэщ,
Дунейм щыпсэу цIыхуу хъуари артист
дэгъуэщ.
Ахэр щхьэж зэрыхузэфIэкIыу мэджэгу,
Дэ ди гъащIэр къощыр а псом я нэгу.
* * *
Жэщ мазэгъуэм вагъуэиж сэ слъагъуху,
Ууей сфIэщIу, си щхьэфэцыр мэтэдж:
ШыгъушыпсыпIэм сэ сыхэлъу
согъэщ нэху,
Къысщохъу зыгуэр си гум сэкIэ
къепыдж.
* * *
Зи бзэкIэ уэрэд зыхужымыIэм,
ХамэбзэкIэ уэрэд жиIэн ерыщщ.
А уэрэджыIакIуэм макъ имыIэр
Хамэбзэм ищI къыщохъу нэхъ лъэщ.
* * *
Уо, цIыху, зыри сэ уэ
пхуэзмыщIэфами,
Сропагэ зым: гуапэу сэлам узохыф.
Уэри, дыщэ таж сэ
къысхуумыгъэжами,
СэркIэ дэрэжэгъуэщ: пэжу дунейм
тетыф.
* * *
ЯмыщIэу хы къэукъубеям хэхуами,
Хэт зымыщIэр цIыху Iэджэ
къызэрелар?
Ауэ фадэм лъапэ хамышиями,
ЦIыху дапщэ игъуэ нэмысу итхьэла?
Дудар Хьэутий.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 1. … лъакъуэрэ джэд лъакъуэрэ зыубыда щыIэ? 5. Адыгэ таурыхъхэм узыщрихьэлIэ фызыжь хьилэшы. 7. IутIыж Борис цIэрыIуэ зыщIа пьесэ. 8. Ямылейуэ зызыщI, нэгъуэщI цIыхухэр зэзымыпэс. Е хъыджэбз … 9. Ар куэдрэ уэмэ, и дамэр мэкъутэ. 10. КъуакIэбгыкIэ здэщымыIэ щIы захуэ. 13. Ди къэралым и псыежэх нэхъ ин дыдэхэм ящыщ. 14. Узым игъэхыщIэм къыжьэдэкI макъ. 17. Адыгэ лъэпкъым хъыджэбз … ди куэдщ. 18. Дзыгъуэм кIэмужыр къыхуэзыгъакIуэ псэущхьэ цIыкIу. 19. Iэпкълъэпкъ екIу зиIэ щIалэ бжьыфIэ. 21. Iуащхьэм, бгым и бгъуэщI. 22. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, ар адэжь щIэинщ. 23. Тхылъым и «джанэ». 27. Зи акъылыр зэтекIа е акъылыншэу дунейм къытехьа цIыху. 28. Дэм и … 31. Псы Iуфэ лъагэ, бжьэпэ. 33. Уафэ лъащIэм къыщызыкIухь «бжьэхуц» гуартэ. 34. Мэл зыхэвэ нэхърэ — … зыхэпкIэ. 35. Адыгэ макъамэ Iэмэпсымэ. 36. Шатэм, тхъуцIынэ гъэвэжам къыхах дагъэ. 37. ПIастапхъэ.
Къехыу: 1. ПкъожьейкIэ Iэта мэкъу гъэтIылъыпIэ. 2. Iэзэ къашэри, … ирищIщ. 3. IэщIэвыщIэ щаIыгъ фермэ. 4. Ди республикэми, къэралми, хамэ щIыналъэхэми щыпсэу лъэпкъ. 6. Дыщэр … хуэныкъуэкъым. 11. УэрэджыIакIуэ, Урысей Федерацэм и цIыхубэ артист. 12. ПсыпцIэ къуалэбзу, пщэ кIыхьрэ лъакъуэ псыгъуэ кIыхьу. 13. А къалэм дэтщ дыщэпскIэ лауэ, метр 20 и лъагагъыу, Тыркумэным я президенту щыта Ниязовым хуагъэува фэеплъыр. 15. Революцэм ипэкIэ дин Iуэхум пыщIауэ ди щIыпIэм щыIа еджапIэхэр. 16. ЩIалэ цIыкIум щыгъ джанэр … хъури яжьыщIыжащ. 17. Лажьэ симыIэу, ди унафэщIым псалъэ … къызжиIащ. 20. Муслъымэн диным ехьэлIа Iуэхугъуэ: мурад, гуращэ. 24. Хьэпщхупщ шынагъуэ. 25. … джэлам ущIэмынакIэ. 26. Къэбэрдейм и иужьрей пщы уэлий … Кушыку. 29. ХъумпIэцIэдж Iуащхьэ. 30. … зэхэуэгъуэ хъуху уэршэращ уэрам тетIысхьэпIэм тес цIыхубзитIыр. 32. А республикэм и къалащхьэр Симферополщ. 34. Языныкъуэ къэкIыгъэхэм ятет «мастэ».
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
ЩэкIуэгъуэм и 3-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:5. Шортэн. 6. Лэгъупэжь. 8. Унафэ. 9. «Нур». 11. Хьэкъурт. 14. ЛIыжь. 15. Дэгу. 16. Хъуэхъу. 17. Зубер. 19. Без. 22. Жэм. 23. Гъубж. 24. Жьым. 27. Нэху. 28. Щащыху. 30. ХущIэ. 31. Къру. 33. Рим. 34. Iупэлэ. 36. Дыщ. 38. Къудамэ. 40. Вэгъзэгъ. 41. Налмэс.
Къехыу:1. Арэф. 2. Къунан. 3. Блэр. 4. ГупкIэ. 5. Шындырхъуо. 7. ЖьэрыIэзэ. 10. Уае. 12. Бжьиз. 13. Хъудыр. 18. Бабыщ. 20. Кумб. 21. Яжьэ. 25. Андропов. 26. Уэзырмэс. 28. Щауэ. 29. Хуарэ. 32. Пкъы. 35. Лыгъэ. 36. Дагъэ. 37. Щынэ. 39. Дамэ.
