
Сирие Хьэрып Республикэм, КъуэкIыпIэ Гъунэгъум щыIэ къэралхэм щыпсэу ди хэкуэгъухэм ящыщу Урысей Федерацэм къэIэпхъуэжыну хуейхэм ядэIэпыкъуным теухуауэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентым Урысей Федерацэм и
Федеральнэ Зэхуэсым ФедерацэмкIэ и Советым и УнафэщI Матвиенкэ Валентинэрэ
Урысей Федерацэм и Федеральнэ Зэхуэсым и Къэрал Думэм и Iэтащхьэ Нарышкин Сергейрэ
зэрызахуигъазэр
Сирие Хьэрып Республикэм къыщыхъуа гузэвэгъуэм ехьэлIауэ КъуэкIыпIэ Гъунэгъум щыщ къэралхэм щекIуэкI Iуэхухэм Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентри тогузэвыхь икIи а щIыналъэм мамыр IэмалхэмкIэ щытыкIэр щызэтегъэувэжыным хуэунэтIауэ ди къэралым и унафэщIхэм ирагъэкIуэкI политикэр нэгъэсауэ тэмэму къелъытэ икIи ар деIыгъ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым ис лъэпкъхэм я Iуэху еплъыкIэм ипкъ иткIэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентым и депутатхэм къагъэлъагъуэ мамырыгъэр зэтегъэувэжыным хуэгъэзауэ Урысей Федерацэм и Президент Путин В.В. къыхилъхьа жэрдэмхэмрэ Урысей Федерацэм и дипломатием иригъэкIуэкIа лэжьыгъэшхуэм, ахэр дуней псом зэрыщыдаIыгъам я фIыгъэкIэ мы щIыналъэм щекIуэкI Iуэхухэм нэгъуэщI къэралхэр IэщIэкIэ къыхэмыIэбэу къызэрызэтрагъэувыIэфар, цIыхухэр гузэвэгъуэшхуэ хэмыхуэу къызэрызэтрагъэнар, дунейпсо хабзэхэм тету Сирием щыIэ гугъуехьхэр залымыгъэ хэмыту зэтегъэувэжыным зэрыщIадзар.
Апхуэдэу щыт пэтми, Сирием щекIуэкI зэпэщIэтыныгъэм зиубгъумэ, нэгъуэщI къэралхэр абы IэщэкIэ къыхэIэбэнымкIэ шынагъуэ къэхъумэ, уеблэмэ, Сирием и къэрал кIуэцI Iуэхухэм хабзэм къемызэгъыу нэгъуэщIхэр къыхэIэбэну хуежьэмэ, абы аргуэру цIыху лажьэншэхэр, ди хэкуэгъухэри яхэту, хэкIуэдэнкIэ хъунущ. Иджыпсту Сирием и щIыналъэм адыгэу (шэрджэсу) 120000-м щIигъу щопсэури, ахэр икъукIэ гугъуехьышхуэ хэхуащ икIи ахэр аргуэру щтапIэ ихьэжын хуей мэхъу. Иджыпсту абыхэм адэжь щIыналъэм къагъэзэжыну щIыхущIэкъум и щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэр я гъащIэмрэ я узыншагъэмрэ зэрытегузэвыхьырщ, лъэпкъыу къызэтенэну зэрыхуейрщ.
Сириемрэ КъуэкIыпIэ Гъунэгъум щыIэ адрей къэралхэмрэ щыпсэу ди хэкуэгъухэм ящыщу Урысей Федерацэм къэIэпхъуэжыну хуейхэм къэрал дэIэпыкъуныгъэ етыным пыщIа Iуэхухэр нэгъуэщI щIыналъэхэм къина ди хэкуэгъухэм яхуэгъэзауэ ди деж щрагъэкIуэкI къэрал политикэм нэсу йозэгъ икIи ар Урысей Федерацэм иджыпсту щызекIуэ законодательствэм зэблегъэкI. Ауэ и чэзу хъуащ а Iуэхур дэгъэкIынымкIэ нэгъуэщI Iэмалхэри зэтрагъэувэну, ди хэкуэгъухэр къэкIуэжа нэужь щыпсэуну щIыпIэр езыхэм къыхахыну хуит ящIыну, законодательствэр ирагъэфIэкIуэну икIи абы зрагъэужьыну.
Псалъэм папщIэ, «НэгъуэщI къэралхэм къина ди хэкуэгъухэм яхуэгъэзауэ Урысей Федерацэм иригъэкIуэкI къэрал политикэм и IуэхукIэ» 1999 гъэм накъыгъэм и 24-м къащта Федеральнэ закон №99-ФЗ-м (адэкIэ — Федеральнэ законщ) и 1-нэ статьям къыщыгъэлъэгъуа Iуэхугъуэхэмрэ абы къыщыхьа «ди хэкуэгъу» псалъэм къикIымрэ яхуэгъэза зэмыуIуныгъэхэр зэрагъэзэхуэжын хуейщ, сыту жыпIэмэ, хамэ къэралхэм илъэс куэдкIэ зэрыщыпсэуам къыхэкIыу ди хэкуэгъухэр къыхэзыгъэщхьэхукIын хуейуэ къалъытэ щытыкIэхэр щымыIэжынкIэ хъунущ. Абы къыдэкIуэу, Федеральнэ законым ипкъ иткIэ льготэ гуэрхэр къагъэсэбэпын папщIэ Урысей къэралыгъуэм XVIII-XIX лIэщIыгъуэхэм иIэпхъукIауэ щытахэм къатехъукIахэм я иджырей щIэблэм щыщхэм документкIэ тыншу щIагъэбыдэфынукъым езыхэр къызытехъукIа нэхъыжьхэм зэрахьа гражданствэр. Абы къыхэкIыу дэ къыхыдолъхьэ, благъэкIэ е гражданствэ и лъэныкъуэкIэ хуагъэувхэм фIэкIыпIэ имыIэу трамыщIыхьу, ижь-ижьыж лъандэрэ Урысейм и щIыналъэм щыпсэуа лъэпкъхэм ящыщхэр, апхуэдэу Урысейм и къэралыгъуэм и сыт хуэдэ лIэужьыгъуэми хиубыдэу абы иIэпхъукIахэм я щIэблэхэр ди хэкуэгъухэм хабжэну.
Гъэбелджылын хуейщ Федеральнэ законым а и статья дыдэм и ещанэ Iыхьэм къыщагъэсэбэп «Урысей Федерацэм и щIыналъэм зэпымыууэ щыпсэуа лъэпкъхэм, зэрыхабзэу, яхуэгъэзахэр» псалъэхэм кърагъэкIхэри.
Федеральнэ законым къыщыхьащ зыкъомкIэ зэмызэгъ бгъэдыхьэкIитI: «Урысей Федерацэм и лъэпкъхэр» жыхуиIэм къикIыр (2-нэ статья) къащтащ, ауэ а лъэпкъхэм статус гуэр хухахыркъым, абы къыхэкIыу ди хэкуэгъухэм яхуэгъэза къэрал политикэр пхыгъэкIыныр абы зыбжанэкIэ къелъахъэ икIи апхуэдэ ныкъусаныгъэр гъэзэкIуэжын хуейщ.
ДызэреплъымкIэ, ди хэкуэгъухэм зэращыщыр наIуэ щIынымкIэ Федеральнэ законым и 3-нэ статьям къыщыгъэлъэгъуахэр нэхъ къызэрыгуэкIыу зэтегъэувэжыпхъэщ икIи а мардэхэр фIэкIыпIэ зимыIэу щытын хуейхэм къыхагъэкIыжмэ нэхъ тэмэмщ.
Федеральнэ законым и 11.1-нэ статьям ипкъ иткIэ ди хэкуэгъухэм Урысей Федерацэм и гражданствэ нэхъ къызэрыгуэкI хабзэхэм тету къыIахынымкIэ хуитыныгъэ яIэщ, ауэ абы теухуа зыхуэфащэ зэхъуэкIыныгъэхэр «Урысей Федерацэм и гражданствэм и IуэхукIэ» Федеральнэ законым нобэм къэс халъхьакъым. Иджыпсту Урысей Федерацэм и гражданствэм нэхъ къызэрыгуэкI хабзэхэм тету зратыр нэгъуэщI къэралхэм щыпсэу ди хэкуэгъухэм ящыщу Урысей Федерацэм къэIэпхъуэжыну хуейхэм ядэIэпыкъунымкIэ къэрал программэхэм хиубыдэ, Урысей Федерацэм и субъектхэм ящыщу Къэрал программэм ипкъ иткIэ езыхэм псэупIэу къыхахахэм щатха цIыхухэрщ.
КъыхэгъэщхьэхукIыпхъэщ, а къэрал программэр лъэныкъуэ куэдкIэ тэмэму щыт пэтми, ди хэкуэгъухэм я адэжь щIыналъэм къагъэзэжынымкIэ яIэ хуитыныгъэхэр нэгъэсауэ зэрыдимыгъэкIыр. Ди хэкуэгъухэм я адэжь щIыналъэм къагъэзэжынымкIэ яIэ хуитыныгъэу Федеральнэ законым игъэIуар абыхэм ятохуэ я лъабжьэр ди хэкум къызэрыщежьэм, езыхэми ди цIыхуу зыкъызэралъытэжым къыхэкIыу икIи, дэ къызэрыдгурыIуэмкIэ апхуэдэ хуитыныгъэр зыкIи елъытауэ щыт хъунукъым къэрал программэ гуэрхэм цIыхур зэрыхэтым.
«Зэкъуэудауэ къэна лъэпкъхэр: хабзэ статусымрэ къэрал гъунапкъэхэм емылъытауэ зэдэлэжьэнымрэ» жылагъуэ едэIуэныгъэхэм къарикIуахэм япкъ иткIэ Урысей Федерацэм и Жылагъуэ палатэм 2011 гъэм мэкъуауэгъуэм и 21-м къищта чэнджэщхэр дэ нэгъэсауэ дыдоIыгъ икIи къыдолъытэ мыпхуэдэ унэтIыныгъэхэр зиIэ федеральнэ законхэр къэщтэн хуейуэ:
ди хэкуэгъу урысей цIыхум и статусыр нэгъуэщI къэралхэм щыпсэу шэрджэс (адыгэ) диаспорэм щыщхэм ехьэлIауэ зыубзыхур икIи а гупыр ди хэкуэгъу урысей цIыхухэм зэращыщыр официальнэу къэзылъытэр:
нэгъуэщI къэралхэм къикIауэ ди деж щылажьэхэмрэ абыхэм я унагъуэхэмрэ я хуитыныгъэхэр дунейпсо хабзэхэм, къапщтэмэ, ЛэжьыгъэмкIэ дунейпсо зэгухьэныгъэм къищта чэнджэщхэм («нэгъуэщI къэралхэм Iэпхъуауэ щылажьэхэм я IуэхукIэ», №I5I, I975 гъэ) тету щIэзыгъэбыдэхэр.
А дэ къэдгъэлъэгъуа Iуэхухэмрэ нэгъуэщI IуэхущIэхэмрэ Урысей Федерацэм и законодательствэм хэлъхьэным, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентым и депутатхэм къызэралъытэмкIэ, ди хэкуэгъухэм я дежкIэ гуманитар мыхьэнэшхуэ иIэнущ, нэгъуэщI къэралхэм щыпсэу ди хэкуэгъухэр я адэжь щIыналъэм зэрыпыщIар гъэбыдэнымкIэ сэбэп хъунущ, Урысейм и щIыхьыр ди хэкуэгъухэм я деж къыщиIэтынущ.
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентым Сириемрэ КъуэкIыпIэ гъунэгъум щыIэ адрей къэралхэмрэ щыпсэу ди хэкуэгъухэм я Iуэхум республикэм исхэр зэрытегузэвыхьыр къегъэлъагъуэ икIи Урысей Федерацэм и законодательствэр егъэфIэкIуэным ехьэлIа Iуэхухэм фыхэплъэну, апхуэдэу ищхьэкIэ къыщыгъэлъэгъуа къэралхэм щыпсэу ди хэкуэгъухэм Урысей Федерацэм къэIэпхъуэжынымкIэ ядэIэпыкъуным хуэгъэза нэгъуэщI Iуэхухэри зэфIэвгъэкIыну лъэIукIэ зыныфхуагъазэ.
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентым и зэIущIэм
2013 гъэм жэпуэгъуэм и 31-м къыщащтащ.
