ЦIыхубэм щхьэкIэ псэуа
Мы махуэхэм Къэбэрдей-Балъкъэрым щагъэлъэпIащ адыгэ усыгъэм и лъабжьэр зыгъэтIылъа ПащIэ Бэчмырзэ къызэралъхурэ илъэси 160-рэ зэрырикъур. Жыджэрагъ хэлъу а махуэр щаIэтащ усакIуэр къыщалъхуа Нартан къуажэм дэт, ПащIэ Бэчмырзэ и цIэр зезыхьэ курыт школ №1-м.
Нартан дэт езанэ курыт еджапIэм щагъэлъэпIащ ПащIэ Бэчмырзэ къыщалъхуа махуэр. IуэхущIапIэм и унафэщI Щоджэн Руслан Хьэчим и къуэм и нэIэ тету къызэгъэпэща хъуа Iуэхугъуэр екIуэкIащ егъэджакIуэхэми еджакIуэ цIыкIухэми я дежкIэ щIэщыгъуэу, гъэщIэгъуэну. Дызэрыт гъэ еджэгъуэм и етIуанэ Iыхьэм къыщыщIэдзауэ едгъэкIуэкIащ ПащIэ Бэчмырзэ и фэеплъыр хъумэным хуэгъэпса гъэлъэгъуэныгъэхэр, дерс, класс сыхьэт зэIухахэр, усакIуэм теухуа блын газетхэмрэ плакатхэмрэ я зэпеуэ. Гулъытэ хэха сыт щыгъуи зыхуэтщI музейм зы тхьэмахуэм къриубыдэу сабий щищым нэблагъэ зыплъыхьакIуэ тшащ. Абы хуабжьу щыгуфIыкIащ, гуапэу дригъэблэгъащ, хъыбар гъэщIэгъуэнхэр къытхуиIуэтащ Бэчмырзэ и музейр къызэзыгъэпэща икIи ар зезыхьэ ПащIэ Ленэ.
Езы еджакIуэ цIыкIухэми къагъэлъэгъуащ Бэчмырзэ теухуауэ я щIэныгъэр здынэсыр: абы и къалэмыпэм къыпыкIам хьэлэмэту къеджащ, усакIуэ щэджащэм и фэеплъу ятха сочиненэ купщIафIэхэм къызэхуэсахэр щыгъуазэ хуащIащ. Ленэ хуабжьу щыгуфIыкIащ Бэчмырзэ теухуа апхуэдэ щIэныгъэ еджакIуэхэм зэрабгъэдэлъым икIи сабийхэм псалъэ дахэ къажриIащ. Апхуэдэу ПащIэм фIыщIэ псалъэкIэ закъыхуигъэзащ еджапIэм и унафэщIым гъэсэныгъэмкIэ и къуэдзэ ДыщэкI Жаннэ, егъэджакIуэхэу Къуныжь Ларисэ, Хьэгъэбанэ Анетэ, Сей Нинэ, Чэлимэт Джульеттэ сымэ, зи сабийхэр музейм зыша нэгъуэщI егъэджакIуэхэми.
Дызэрыщыгъуазэщи, художественнэ псалъэм къару ин иIэщ. Абы акъыл къытхелъхьэ, ди зэхэщIыкIым зрегъэужь, псом хуэмыдэу ар цIыху гъащIэм, псэукIэм ехьэлIауэ щытмэ. Абы къыхэкIкIэ щIэблэр гъэсэнымкIэ литературэм и мыхьэнэр лъагэщ. Тхыгъэ гъущэ и пащхьэ итлъхьэкIэ, сабийр абы дихьэхынукъым, зыIэпишэнукъым, апхуэдэу щыщыткIэ, дэ къэдгъэсэбэпыпхъэщ иджырей зэманым нэщэнэ хуэхъуа компьютер технологиехэр, къызэрыгуэкIыу щымыт Iуэху еплъыкIэхэр, класс блынджабиплIым «къыщIэбэкъукI» урок зэхуэмыдэхэр. Горький Максим жиIэгъащ: «ЦIыхур езыр игукIэ художникщ. УвыIэгъуэ имыIэу ар хущIокъу и псэукIэр сыт и лъэныкъуэкIи зэригъэщIэрэщIэным». ЕгъэджакIуэми и къалэнщ, художникым хуэдэу, и урокхэр плъыфэбэ ищIыну, макъамэ дахэм ещхьу ар гуапэу къиIуэтэну, еджакIуэр къызэрыдихьэхын IэмалыщIэхэр къигъуэтыну. Дауи, апхуэдэхэм деж сабийр лэжьыгъэм нэхъ къыхэша мэхъу, урокхэр щыбгъэхьэзыркIэ еджакIуэхэр жыджэру къыбдолажьэ, езыр-езыру щIэныгъэр зыIэрагъэхьэфу, къагъэсэбэпыфу йосэ, еджэныгъэри нэхъ йофIакIуэ.
Апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэщ гъуэгугъэлъагъуэу диIэр, лъэпкъ литературэм и фIыпIэхэм ди гъэсэнхэр щыгъуазэ щыхуэтщIкIэ. УсакIуэм е тхакIуэм и гъащIэмрэ и литературэ гъуэгуанэмрэ щедгъэджкIэ, дэ дыхущIокъу зи гугъу сщIы а Iэмал пэрытхэр шэщIауэ къызэрыдгъэсэбэпыным. Иджырей гъащIэм хэпсэукI сабийхэр къыдэпхьэхыу еджэныгъэм къыхэпшэныр икъукIэ гугъущ, псом хуэмыдэу лъэпкъ литературэмрэ ди анэдэлъхубзэм и IэфIагъымрэ дебгъэхьэхыну, зыхебгъэщIэну. Абы къыхэкIкIэ щхьэпэ дыдэ хъуащ, къытезгъэзэжынщи, ди еджапIэм ПащIэ Бэчмырзэ къызэралъхурэ илъэси 160-рэ зэрырикъум ехьэлIауэ щекIуэкIа лэжьыгъэр.
А лэжьыгъэхэр зэрекIуэкIар газетеджэхэм нэхъ нэрылъагъу фщыхъун папщIэ, фи пащхьэ ислъхьэну сыхуейт класс нэхъыжьхэм щезгъэкIуэкIа классщIыб еджэныгъэмкIэ урокым щыщ зы пычыгъуэ.
КъызыхэкIа лъэпкъым ПащIэ Бэчмырзэ и гъащIэр щхьэузыхь зэрыхуищIарт дерсым темэ хуэхъуар. Псом япэу ПащIэ Бэчмырзэ и музейм дыщыIащ, абы теухуа хъыбар куэдым дыщIэдэIуащ, псэкIэ пэгъунэгъу зыхуэтщIащ, дадэ Iумахуэм теухуауэ тщIэр здынэсри къэдгъэнэIуащ. ИтIанэ сабийхэр гуп-гупу згуэшри, унэ лэжьыгъэ естащ: усэ гукIэ зэгъэщIэн, уэрэдыр тэмэму жаIэфу, ролхэр ягъэзэщIэфу зегъэ- сэн.
А лэжьыгъэм кърикIуахэр къэтпщытэжа нэужь, къыкIэлъыкIуэ зэхуэсыр къыщызэдгъэпэщащ музейм. «Къылышбийхьэблэм щхьэщыт усыгъэ макъамэ» фIэщыгъэ зиIэ урокыр щедгъэкIуэкIащ усакIуэм и музейм, ПащIэ Бэчмырзэ и гъащIэмрэ и творчествэмрэ мыхьэнэуэ яIэр зэрыгъунапкъэншэм сабийхэр нэхъ куууэ щыдгъэгъуэзэн, лъэпкъ тхыдэмрэ гъуазджэмрэ щыщ налъэ лъапIэхэм ахэр нэIуасэ яхуэщIын, я зэфIэкIым адэкIи зедгъэужьын, усыгъэмрэ дыкъэзыухъуреихь дахагъэмрэ дедгъэхьэхын мурадыр диIэу.
«Уей, зэманыжьу шыдыгужь
кIуэкIэ,
Пщыжь щхьэхуещэхэр
щымыIэжатэм,
Дунейр щIэращIэ хъужынт.
Зэманыр шэрхъыу мэкIэрахъуэ,
Шыдыгужь кIуэкIэр имыIэж.
ЩымыIэжыныр къызыхуэкIуахэм
Я щхьэхуещагъэр къытхуагъэнащ.
Дуней щIэращIэм сыт хужыпIэн?
Шыдыгу кIыргъ макъыр
зэхэдмыхыж,
Ауэ гъащIэм и пэжхэу
дызыхуэкIуахэм
Уэгур нэхъ лъахъшэ хъуа
къысфIагъэщI.
ЗэхигъэщIыщIэу зэманыр,
Дуней шэрхъыжьыр йокIэрэхъуэкI.
Щхьэж и къуаншагъэр
илъагъужатэм,
Дунейр щIэращIэ хъужынт».
Гъэсэныгъэ мыхьэнэ ин ящIэлъщ а сатырхэм. Бэчмырзэ «зэманыжьу шыдыгужь кIуэкIэ» жыхуиIар шэрхъыу мэкIэрахъуэ, дунеижьым хуэдэу. Дэри а шэрхъым и гъусэу доджэрэз, докIэрахъуэ. Шэрхъым дригудзэми ярейщ. Дэ къытщохъу ар быдэ зыщIыр дэрауэ, дэ тщыщ гуэр абы къыщытIасхъэмэ, шэрхъыр къутэну, зэманыр абы дэувыIэну. Ар къызыхэкIыр ди пагагъэ-зыхэIэтыкIыныр арауэ къыщIэкIынщ. Языныкъуэхэм деж дэ зыкъытщохъуж куэд длэжьу, адрейхэм нэхърэ нэхъ гугъу дехьу. «Пщыжь щхьэхуещэхэр щымыIэжатэм, Дунейр щIэращIэ хъужынт». «ЦIыху щхьэхуещэхэр» — жиIэнт иджы Бэчмырзэ.
АтIэ, ди зэманыр дяпэкIи «кIэрэхъуэн» папщIэ, сыт хуэдэ «гудзэ» абы хэлъын хуейр? Къэдвгъэгъуэтыт дызэгъусэу мы упщIэм и жэуапыр. Дунейр зэтезыIыгъэр цIыхум бгъэдэлъ щытыкIэфIхэрщ, хьэл-щэн дахэхэрщ. ХуэтщIынщ мис ахэр ди шэрхъым гудзэ. Сыт хуэдэ ахэр? Мыбдежым сабийхэр ди гъусэу къыдогъуэт ди дунейр нэхъ дахэ, гуапэ хъун щхьэкIэ, нэхъ дызыхуэныкъуэ хьэлхэр. Дауи, апхуэдэхэщ, хьэлэлыгъэ, гуапагъэ, къабзагъэ, лIыгъэ, нэмыс, лъагъуныгъэ, ныбжьэгъугъэ, пэжыгъэ, хабзэ, гущIэгъу, Iущыгъэ, шыIэныгъэ жыхуиIэхэр, нэгъуэщIхэри.
Дыгъэм и бзий гуапэу заукъуэдиящ мы псалъэ щыпкъэхэм. Дыгъэр гъащIэщ! А гъащIэр зэтезыIыгъэр ди хьэл-щэныфIхэращи, дахуэвгъэсакъ абы!
МазитIым къриубыдэу еджапIэм щедгъэкIуэкIащ ПащIэ Бэчмырзэ и махуэшхуэм епха лэжьыгъэ куэд. А псори къызэщIэзыкъуэжт школ пщIантIэ хуитым иджыблагъэ къыщызэдгъэпэща пэкIу иныр. Усыгъэрэ макъамэу зэхэт, псалъэ гуапэхэмрэ удз гъэгъахэмрэ щыкуэд а зэхуэсыр хъуащ цIыхубэм къахэкIа икIи цIыхубэм щхьэкIэ псэуа усакIуэ уахътыншэм и пщIэр нэхъри къыщытIэта, абы и гъащIэмрэ и гуащIэмрэ щIэблэр щыгъуазэ щыхуэтщIа фэеплъ зэIущIэ.
КъызэрытщыхъумкIэ, апхуэдэ лэжьыгъэхэр хуабжьу щхьэпэщ ныбжьыщIэхэр хэкур фIыуэ ялъагъуу, псэкупсэ къулеягъ яхэлъу къэгъэтэджынымкIэ.
ХЬЭБЫЛЭ Иринэ,
егъэджакIуэ,
Нартан дэт курыт школ №1-м адыгэбзэмрэ литературэмрэ щезыгъэджхэм я методикэ
зэгухьэныгъэм и унафэщI.
Шэджэм район
