Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
ЦIыхушхуэхэм я гупсысэхэр
Насыпыр зылъысыр
Ухъуапсэу ущысыным зыри и мыхьэнэкъым, а узыщIэхъуэпсыр зыIэрыбгъэхьэным иужь уимытмэ.
Ливрага Хорхе Анхель.
Насыпыр зылъысыр куэдрэ лажьэрщ.
Леонардэ да Винчи.
ЦIыхум и хэщIыныгъэ нэхъ ин дыдэр зэманыр пщIэншэу гъэкIуэдынырщ.
Теофраст Тиртам.
ЦIыхум нэхъ лъапIэ дунейм къытехьакъым. Ар псэ зыIут адрей псоми акъылкIэ къащхьэщокI, и дуней тетыкIэкIи ар игъэпэжу щытын хуейщ – нэхъыщхьэращи, и къабзагъэкIэ, узыншагъэкIэ, губзыгъагъэкIэ, псэукIэкIэ.
Павлов Иван.
ЦIыхур псэуху и гугъэр фIэкIуэд хъунукъым.
Сенекэ.
АкъылкIэ лажьэм и гъащIэр хьэлъэ хъунущ, и Iэпкълъэпкъыр имыгъэлажьэу, къарукIэ зыгуэр имыщIэу щытмэ.
Толстой Лев.
Ди сурэт гъэтIылъыгъэхэр
Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ КIыщокъуэ Алим, тхакIуэхэу КIэщт Мухьэз, Сокъур Мусэрбий, Мэзыхьэ Борис сымэ Шэджэм мэзым щызэIущIахэщ. 1984 гъэ.
Унэгуащэхэм папщIэ
Ерыскъы Iей щыIэкъым
Ерыскъы Iей щыIэкъым, цIыху Iейщ щыIэр.
Шэрджэсхэм хьэгулывэр бегъымбар шхыну ябжу щытащ, абы хущхъуэгъуэ куэд зэрыхэлъым щхьэкIэ. Хьэм къыхэщIыкIа шхыныгъуэхэр ирагъэшхыу щытащ зи къупщхьэ къутахэм. Къапщтэмэ, зи дзажэ къутам хьэ мырамысэ ирагъэшхырт, ар захуэу кIыжын щхьэкIэ. Абы хэлъщ къупщхьэр зыгъэкIыж пкъыгъуэхэр, къапщтэмэ, фосфор, кальций, нэгъуэщIхэр.
ЦIыхум и тхьэкIумэр щыузым и деж къэрмэфибл дагъэ ирагъаткIуэри мэхъуж.
Лыр нарзаныпскIэ бгъавэмэ, нэхъ щIэхыу мавэ икIи лэпс IэфI къыщIовыкI.
Мыгъэлыгъуауэ хуэрэджэ купкъ, щIыдэ, пщIий куэд пшхымэ, щхьэр егъэуз.
ПIастэ зэрызэпагъэжа сэр занщIэу лъэщIыжын хуейщ, арыншамэ кIэрогъуэри, гъэкъэбзэжыгъуей мэхъу.
Хьэлыуэр щаубэкIэ я Iэр куэдрэ псыф ящIмэ, хьэлыуащхьэр тоуцIыныкI.
Къубатий Борис.
Нэщэнэхэр
Хьэнцэгуащэ
Гъэмахуэм дунейр уэгъу хъуамэ, хьэнцэгуащэ кърашэкIырт.
Абы нэхъыбэу хэтыр цIыхубзхэмрэ сабийхэмрэт. Хьэнцэгуащэм и «IэблитIыр» яIыгъыу кърашэкIырт, мы псалъэхэр жаIэурэ: «Хьэнцэгуащэ зыдошэрэ, Ялыхь, уэшх къегъэщэщэх». А псалъэхэр къытрагъазэурэ куэдрэ жаIэ. Мыбы и лъабжьэр мажусий диным къыщожьэ. Чыристан диным адыгэхэр щихьам щыгъуэ а мажусий тхьэлъэIум щихъ Ялий (Илья) жыхуаIэр хэту щытащ, иужькIэ муслъымэн диныр къыщащтэм, абы Алыхьталэм и цIэр хагъэхьащ.
Хьэнцэгуащэ тхьэлъэIум щыгъуэ шапсыгъхэм хьэнцэгуащэр псы ежэхым халъхьэрти, уэшх къешхыхукIэ къыханэрт. Къэбэрдейхэм хьэнцэгуащэр къуажэкум щыхатIэрти, удж иращIэкIырт. КIахэ адыгэхэм хьэнцэгуащэ къыщрашэкIкIэ Iэмал имыIэу шэ зэраз кхъузанэм кхъуей хьэбыкъуэрэ хупцIынэ тIэкIурэ илъу къыздрахьэкIырт. Уэшх нэхъыбэу кърагъэшхын щхьэкIэ, хьэнцэгуащэ къезышэкIхэм хьэндыркъуакъуэ хуэпауэ къыщыздрахьэкIи щыIэт.
Уэшх кърагъэшхын щхьэкIэ нэгъуэщIIэмалхэри къагъэсэбэпырт. Псыхэдзэ ящIырт, мывэ цIыкIухэм ебжурэ ахэр псым, архъуанэм хадзэрт, тхьэлъэIуу Iэщ фIыцIэ яукIыурэ абы и фэр къуажэм и хъуреягъкIэ губгъуэхэм къыщралъэфэкIырт. Ахэр ящIэмэ, уэшх къешхыну къалъытэрт. Гъэмахуэр уэгъумэ, апхуэдэ тхьэлъэIу мыдрей гъэмахуэ мазэхэми ящIырт.
ГушыIэ
Махуэу сылъыхъуэри…
Пщыхьэщхьэм Хъуэжэ и шыдыр имыгъуэтыжу къыдыхьэжащ. Жэщыбгым нэсауэ, пщIантIэм Iэуэлъауэ гуэр къыщыIуащ.
— Си шыдыжьыр къэкIуэжауэ къыщIэкIынщи, щIэзгъэхьэжынщ, — жиIэри Хъуэжэ унэм къыщIэкIащ.
Iэуэлъауэр къыздиIукIыр шыдыр здэщыт хабзэмкIэти, абыкIэ кIуащ. ДыгъуакIуэ- хэр шыдым лъыхъуэу абы щIэту щилъагъум:
— Сэ махуэу сылъыхъуэри, згъуэтыжакъым, фэ жэщу вгъуэтын фи гугъэрэ а си шыдыжьыр? — жиIэри Хъуэжэ унэм щIыхьэжащ.
Шхыныгъуэхэр
Жьэнфэн зэкIэрыщIа гъэва
Мыр нэхъыбэу зыгъэхьэзыру щытар къущхьэхъу щыIэхэмрэ щакIуэхэмрэщ. Мэл къурмакъейм и гъусэу тхьэмбылыр къраха нэужь зэзыр къыкIэрагъэж, гумрэ жьэжьеймрэ тIууэ зэгуаупщIыкIри, лъы пцIар кърах, иужькIэ псори псы щIыIэкIэ ятхьэщI. ИтIанэ жьэнфэн зэкIэрыщIар шыуаным иралъхьэри, щIигъанэу псы щIыIэ щIакIэ. Ар зэ къытрагъэкъуалъэ, тхъурымбэр къытрах, мафIэр цIыкIу ящI, шыгъу хадзэ, губгъуэпхъ халъхьэри, и щхьэр тепIауэ дакъикъэ 40-60-кIэ, хьэзыр хъуху, ягъавэ. Шыуаныщхьэр къытримыIэтыкIын щхьэкIэ хьэлъэ гуэр тралъхьэ. Ва нэужь, мафIэм къытрахыжри, шыуаныщхьэр тепIауэ дакъикъэ 15-20-кIэ щагъэт. ИтIанэ хьэкъущыкъу лъэщIабгъуэм иралъхьэри, шыгъу щабэ трагъэщащэ. ТIэкIу упщIыIуа нэужь тхьэмбыл-тхьэмщIыгъур зэпагъэкI, гури къыхагъэж.
Iэнэм щытрагъэувэкIэ пIащIэу яупщIатэри, псом щыщи тепщэчым иралъхьэ. Пщтыруи щIыIэуи яшх. Бжьыныху шыпс дытрагъэувэ. ПIастэ хуаби, щIакхъуи, лэкъуми, чыржыни дашх.
Халъхьэхэр (цIыхуиплI Iыхьэ):
Жьэнфэн зэкIэрыщIауэ — г 1350-рэ
Псыуэ — г 2300-рэ
Шыгъуу, губгъуэпхъыу — узыхуейм хуэдиз.
КIэртIоф лэкъум
КIэртIоф укъэбзар псы щIыIэкIэ ятхьэщIри, лыхьэжым щIагъэкI, тепщэчышхуэм иралъхьэри, шыгъу, джэдыкIэ цIынэ халъхьэ, пщагъэр псы хуабэкIэ зэхащIэ, гуэдз хьэжыгъэ ухуэнщIа халъхьэри, тхьэвым хуэдэу япщ. Ар зэрылъ тепщэчым хьэжыгъэ траудэри, къэтэджын щхьэкIэ зы сыхьэт-сыхьэтрэ ныкъуэкIэ хуабапIэм ягъэув. Тхьэв тэджар чыржыным хуэдэу пIащIэ хъурей цIыкIуурэ ящI, тебэм ит тхъу къэплъам халъхьэ, зэрагъэдзэкIыурэ тхъуэплъ хъуху ягъажьэ. Шатэ тракIэри яшх. Шэ щIыIи удефэ хъунущ. Мыр гъатхэм нэхъ ящIырейуэ щытащ.
Халъхьэхэр (цIыхуищ Iыхьэ):
КIэртIоф укъэбзауэ — г 500
Псы хуабэу — г 30
Гуэдз хьэжыгъэу — г 200
Пщагъэу — г 20
ДжэдыкIэу — г 20
Тхъууэ — г 100
Шыгъуу — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр»
тхылъым къитхыжащ.
Фэ фщIэрэ?
Мелуан 51-м щIегъу
ХъыбарегъащIэ IэнатIэхэм урысей Интернетыр къагъэсэбэпын щыщIадзар 1995 гъэращ. Япэ дыдэу абы ихьащ «Учительская газета»-мрэ РБК-мрэ. Илъэс дэкIа нэужь, «Интерфакс» сайтым лэжьэн щIидзащ.
* * *
1994 гъэм мэлыжьыхьым и 7-м домен.ru сайтым лэжьэн щIидзащ. Ар урысей Интернетыр къыщалъхуа махуэу убж хъунущ.
* * *
Нэхъапэм интернет лъыхъуапIэ нэхъ ехьэжьауэ щытар – Рамблер, Апорт, Яндекс сайтхэмрэ Мэйл.ру пощтымрэщ. Ахэр 1996-1998 гъэхэм къэунэхуащ.
* * *
Нобэ «Яндекс»-м хъыбару къыщалъыхъуэр мелуан 51-м щIигъуащ. 1999 гъэм ар зэрыхъур мин 24-рэт.
* * *
ЗэупщIа цIыхухэм я процент 73-м махуэ къэс сыхьэтищ соцсетхэм трагъэкIуадэ.
Псом нэхърэ
Псэущхьэ жэрхэр
Гиббоным жыг щхьэкIэхэм псынщIэ дыдэу къыщекIухь. Къудамэхэр и «гъуэгуу» метр 15-кIэ кIуэфынущ а псэущхьэр. Абы папщIэ гиббоным къегъэсэбэп и лъакъуэ лъэщ, кIыхь дыдэхэр.
Абы и псынщIагъымкIэ зы сыхьэтым километр 16 икIуфынущ. Гиббонхэр зэрызэрыщIэ бзэ яIэжщ, псом хуэмыдэу абыхэм я макъ щызэхэпхыр шынагъуэ гуэр къыщалъэгъуам и дежщ.
* * *
Гепардым къыщижыхь щIыпIэр мыинми, псынщIагъыу зы сыхьэтым километр 96-I0I-рэ къещтэф. Абы и тхыр лантIэщи, и лъакъуэхэр ину зэщIехыф. Ауэ апхуэдэ къэжыхьыкIэм псынщIэу ирегъэш гепардыр. Метр 400 хуэдиз ижа нэужь, зигъэпсэхун, зигъэупщIыIужын хуейщ, аргуэру щIэпхъуэн щхьэкIэ.
* * *
Бгылъэ щIыпIэхэм щыпсэу бжэнхэр къыр задэ дыдэхэм гугъуехьыншэу докIуеиф. Абы щыгъуэми зы Iуащхьэм ипкIыурэ адрейм пкIэфынущ.
Ар къащIехъулIэр я лъэгухэм папцIэ цIыкIу зэриIэрщ, ахэр бгы щхьэфэ зэгуэчахэм дагъанэурэ къакIухь.
Ар пэжщ
Зыри здэпхьынукъым
СулътIан Сулеймэн Къэнуни и лIэгъуэр къэмыс щIыкIэ и дзэм и нэхъыщхьэр къриджэри, зыщIэхъуэпс Iуэхугъуищ жриIащ:
— япэрауэ, лIэмэ, зыдалъхьэну бэныр кхъэм зыхьын хуейуэ унафэ ищIар Уэсмэн пащтыхьыгъуэм и дохутыр нэхъ Iэзэ дыдэхэрщ;
— етIуанэрауэ, бэныр зэрахьыну гъуэгум дыщэ жьгъейхэмкIэ мывэ лъапIэхэмрэ трапхъэурэ ирикIуэну къигъэуващ;
— ещанэрауэ, и IитIыр зэрынэщIыр цIыхубэм ирагъэлъагъуну гурыIуащ.
«Дохутыр нэхъыфI дыдэхэм си хьэдэр щыдахкIэ, цIыхухэм иралъагъу я нэхъ Iэзэ дыдэри ажалым зэрыпэмылъэщыр. Дыщэхэр щызэбгрыфпхъкIэ цIыхухэм къагурыреIуэ мы гъащIэм къыщытхэхъуэ мылъкур къыщысэбэпыр мы дунейрауэ зэрыщытыр. Си IитIыр зэрынэщIыр щевгъэлъагъукIэ ирегупсыс дуней псом щыцIэрыIуэ пащтыхь сулътIан сулеймэн Къэнуни хьэдрыхэ зыри зэрыздимыхьам».
Хабзэм щыщ
Тхьэмадэм нысэм хуищI тыгъэ
СабийгъэгуфIэ. НысащIэр дыщасэм къыщикIыжкIэ, сабийхэм яритын папщIэ хьэпшып цIыкIуфэкIухэр къыздихьырт. Абыхэм зэреджэр «сабийгъэгуфIэт». Хабзэр кIуэдыжащ.
Сарихыхьэ. Лэжьыгъэм, жылагъуэ зэхэтыкIэм епха хабзэщ. Балигъ хъуа щIалэр япэу лэжьакIуэ гуп щыхыхьэм деж, махъсымэ хуащIырт, джэдкъаз хуаукIырт, нэхъ зылъэкIхэм — мэл. Шхынымрэ фадэмрэ иIыгъыу щIалэр лэжьакIуэ ягъакIуэрти, зыхыхьа гупыр ягъэхъуахъуэрт. А хабзэм «сарихыхьэкIэ» еджэрт.
ТехьэпщIэ. ХабзэмкIэ тхьэмадэмрэ нысащIэмрэ зэрымылъагъуу зы илъэс екIуэкIыу щытащ япэм. А тIур япэу щызэтрагъэхьэм деж, тхьэмадэм нысэм бостеяпхъэ, IэлъэщI, нэгъуэщI хьэпшып гуэрхэр иритырт. И ныбжьэгъухэр тхьэмадэм къриджэрти, ерыскъы Iэнэ къахуищтэрт, игъэхъуахъуэрт.
Тхьэмадэм нысэм хуищI тыгъэхэм «техьэпщIэкIэ» йоджэ.
ТехьэпщIэ яту щытащ нысащIэр зылъагъуну лэгъунэм щIыхьэ щIалэгъуалэми Iыхьлыхэми.
Ди зэманым тхьэмадэмрэ нысэмрэ зэтемыхьэу дахыр зы тхьэмахуэ-тхьэмахуитIщ, ауэ хабзэр къэнауэ иджыри ягъэзащIэ, «техьэпщIэри» нэхъ лъапIэ хъуащ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:5. Австралием щекIуэкIа дунейпсо Олимп зэхьэзэхуэхэм дыщэ медаль къыщызыхьа Къардэн … 7. НэщI мазэм тхьэмыщкIэхэм хухах Iыхьэ. 8. Ди лъэпкъэгъу, Къэрал Думэм и депутат. 9. ЩIыпIэ хуабэхэм къраш пхъэщхьэмыщхьэ. 10. «ФIыцIэ» псалъэр нэгъуэщIу зэрыжаIэ. 11. Адыгэ тхакIуэ: роману тIощI, нэгъуэщI тхыгъэ Iэджи зи Iэдакъэ къыщIэкIа, Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь. 12. Къуэш … нэхърэ ныбжьэгъуфI. 14. Уи псалъэ мыкIуэду уи … укIуэд. 15. Гъуэгум иIэ кумблъэмбхэр. 18. Егъэлеяуэ нэпсей, зыгуэр ищэмэ, игъэува уасэм темыкI. 19. Бдзэжьей лIэужьыгъуэ. 22. Уэрэдыжь зыгъэзащIэм и дэIэпыкъуэгъу гуп. 26. Ныбэр къэблагъэм … пщегъэгъупщэ. 27. Майор, подполковник, полковник, генерал, … 28. УэршэрынкIэ ирикъури, щIалэхэр зэбгрыкIыжащ, щхьэж и … бжэн лъакъуэу. 33. Махъсымэ къызыхащIыкI зэхэгъэва. 35. Адыгэ лъэпкъым и зы къудамэ. 36. Дзыгъуэлыр дурдылу къызыщыхъу къуалэбзу. 37. Хьэ, гуэдз ягъэвэнур зэраущэб гъущI Iэмэпсымэ. 38. … гъущэрылърэ фыз игъэплъа лIырэ. 39. Хэку зауэшхуэм и зэманым фронтым щыIэ щытыкIэр къэрал псом радиокIэ ялъэзыгъэIэсу щыта диктор цIэрыIуэ. 42. … къамылъхум уанэ хузэщIелъхьэ. 43. Къущхьэхэр (осетинхэр) къызытехъукIа лъэпкъ. 45. Фочым е кIэрахъуэм я зы пкъыгъуэ цIыкIу, ахэр зэрагъауэ Iэпэ. 46. Ахъшэ: тхылъымпIэуи гъущIыкIэм къыхэщIыкIауи щыIэщ. 47. Адыгэ бэнакIуэ цIэрыIуэ Махуэ …
Къехыу:1. Хэку зауэ- шхуэм и зэманым партым и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым и япэ секретару щыта … Зубер. 2. «Телъхьэ уанэр си шым, уей си шынэхъыщIэ, … кIуэ жаIауэ ТэрчкIэ соукъуэдий» — КIыщокъуэ Алимрэ ХьэIупэ ДжэбрэIилрэ яуса, Тут Заур игъэзащIэ уэрэд цIэрыIуэм щыщ. 3. Дагъуэ зимыIэ цIыху. 4. Илъэс 18 зи ныбжь щIалэм и … кIуэгъуэщ. 6. ЩIым гъуэ куу къыщизытхъу, хьэмбылу, хьэпIацIэ хуэдэхэр зи шхыныгъуэ псэущхьэ цIыкIу. 13. Гупым я пашэ, я щапхъэ, я гъуэгугъэлъагъуэ. 14. Iуданэу зэхэща кIапсэ псыгъуэ цIыкIу. 15. Пхъашэ, гъур. 16. «Илъэс» псалъэр нэгъуэщIу зэрыжаIэ. 17. Нэхъапэм атэлыкъым ирагъэпIу щыта щIалэ цIыкIу. 20. Зеиншэ. 21. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, ар адэжь щIэинщ. 22. ЦIыху Iэл, жыIэмыдаIуэ, гущIэгъу зымыщIэ. 23. Пхъэ уадэшхуэ. 24. ПхъащIэ Iэмэпсымэ. 25. Куэдрэ щыта махъсымэм и щIэтIысыкI. 29. Щыуаем деж адэкIэ-мыдэкIэ трищIэ уэс пIащIэ. 30. Дыщэм и зы плъыфэ. 31. Купсэ кунэщI кIыхь зиIэ къэкIыгъэ, цIыхум яшх. 32. Iужажэм и унафэщIым … кърегъэжэх. 34. ЩIымахуэм щыгъыным хищIэ хьэпIацIэ къэзылъэтыхь. 39. НэкIум иIэ зэлъагъэ. 40. Егъэлеяуэ ерыщ. 41. Революционер цIэрыIуэ, шэрихьэт полкым и командиру щыта Къатхъэн … 42. ГъэшхэкI. 44. Хэку зауэшхуэм лIыхъужьыгъэ къыщызыгъэлъэгъуа, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Бадзэуэгъуэм и 11-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:6. Тхъурыжь. 7. Нэгумэ. 8. Джэд. 9. Фэбжь. 10. Собэ. 11. ДыщэкI. 13. Вы. 14. Ем. 15. Хьэфэ. 17. Гулъэ. 18. Щхъуэжь. 23. Мыгъуэ. 24. Куржы. 26. Псэм. 28. Шыд. 29. Хьэвэ. 33. Яе. 34. Фо. 35. Тхыдэ. 36. Анэл. 38. Жасы. 39. Бжьо. 40. Набгъэ. 41. Бжьэпэ.
Къехыу:1. Тхъувэжахуэ. 2. ТIыхъужь. 3. Бгъэгущталъэ. 4. Хьэпс. 5. Умыбгынэ. 11. Дыд. 12. КIей. 15. Хьэрып. 16. ФампIэ. 19. Хъурыфэ. 20. Жьыбгъэ. 21. Кугъуэ. 22. Гъурц. 25. Вындыржьыч. 27. Сагъындакъ. 30. Вагъэсеплъ. 31. Хьет. 32. Афэ. 37. Лыгъэ. 38. Жыжьэ.
