Дэнэ дахагъэр къыщежьэр
Къэрэшей-Шэрджэсым хыхьэ, Беслъэней жылэм къыщалъхуащ, Черкесск къалэм щопсэу Абыдэ (Уэхъутэ) Ася. Куэдым хуэIэкIуэлъакIуэщ: сабий гъэсакIуэщ, IэпэIэсэщ, сурэтыщIщ, ментальнэ арифметикэри къигъэIэсащ. Унагъуэщ — Едыджрэ Асярэ бынитI яIэщ. ЩIалэри хъыджэбзри студентщ. Бзылъхугъэ жыджэрым и цIыху щIыкIэр фэдгъэцIыхуну ди гуапэу, упщIэ зыбжанэм къыпэдгъэджэжащ.
— Ася, цIыхур IэщIагъэ гуэрым къыхуигъэщIу жаIэ. Бгъэунэхуа?
— Мы дунейм дэтхэнэми хьэл-щэн, щытыкIэ щхьэхуэ диIэу дыкъытохьэ. IэщIагъэ тхуэхъунури, къалэну дгъэзэщIэнури тхэлъ хьэзыру дыкъигъэщIу къыщIэкIынущ. Пэжщ, укъызыхуигъэщIар къэб- гъуэтыжыным зэман текIуэдэнкIи хъунщ. Ауэ си фIэщ мэхъу ар гъащIэм Iуэхугъуэ гуэрхэмкIэ къыдиIуэкIыу. Иджы сэ зы гукъэкIыжкIэ щыхьэт сытехъуэжынщ мы жысIам. Сабиигъуэм сыхуеплъэкIыжмэ, гукъэкIыжхэм сахохьэ. Мис, псалъэм папщIэ, си нэгу щIэтщ сабий садым япэ дыдэу щысщIауэ щыта сурэтыр: топ цIыкIурэ ныпрэ. Сегугъупэу сщIат — апхуэдизу жыжьэу сызэплъэкIыжа пэтми, а дакъикъэм сэ сызэрыта щытыкIэр иджыпсту зыхызощIэж. Бэлыхь злэжьа сфIэщIыжу, сурэтыр къызэрызэхъулIам егъэлеяуэ сыщыгуфIыкIыу унэм сыкъэсыжри, си адэм зыхуэзгъэщIэгъуат! «Сыт а махуэр апхуэдизу куууэ си гум къыщIинар?» согупсыс иджыпстуи, къызгуроIуэж: псэкIэ сысурэтыщIуу къыщIэкIынущ.
— Уэ сабий садым ущолажьэ. ЦIыкIухэр бгъэсэнымкIэ, абыхэм уахэтынымкIэ гукъыдэж къыпхэзылъхьэр сыт?
— Сэ Къэрэшей-Шэрджэсым щыIэ Педагогикэ институтым и художественнэ-графикэ факультетым сыщеджащ. Ар къызэрызухыуи, сабий садым щылэжьэн щIэздзащ. цIыкIухэм ягу къабзэ цIыкIухэм сыдахьэхри, абы сыкъэнащ — илъэс куэд хъуауэ сахэтщ. Хэти ещIэ: сабийхэм уадэлэжьэныр гугъущ. Къару куэд ятыбогъэкIуадэ, жэуаплыныгъэшхуэ уохь. Ауэ щыхъукIи, абы езыхэми куэдым ухуагъасэ. Ухуагъасэ гъащIэм ущыгуфIыкIыным: дыгъэ къепсми, удз гъэгъахэми, тхьэмпэ цIыкIухэми, уэшх ткIуэпсхэми, лэгъупыкъуми, жьыбгъэми гукъыдэж къыпхалъхьэным.
Къару къысхалъхьэ цIыкIухэм. Сыщхьэхыну схущIэзымыгъэхьэ къару! Ахэр згъэгуфIэну сыхуейщ махуэ къэс. Я нэхэр лыду таурыхъым къыхэзгъэхутэным папщIэ, Iэмал щIэщыгъуэ куэд къызогупсыс. Хьэпшып гъэщIэгъуэнхэр, сурэтхэр яхузощI. Пхъэм къыхэщIыкIауэ декорацэхэр – быдапIэ, жыг, метритI зи лъагагъ удз гъэгъа, апхуэдэуи, унагъуэ псэущхьэхэмрэ хьэкIэкхъуэкIэхэмрэ, пхъэщхьэмыщхьэхэмрэ хадэхэкIхэмрэ я теплъэр зиIэ, езы цIыкIухэм ящхьэрыгъыну пыIэхэр – куэд яхузощI. Зыми имылъэгъуа гъэщIэгъуэн гуэр щIэх-щIэхыурэ язгъэлъагъуну сфIэфIщ. Апхуэдэурэ, езы цIыкIухэм я гупсысэри къызэрокIри, я хьэл-щэнхэр содж.
— IэпщIэлъапщIэным дауэрэ удихьэха? Сыт уи IэрыкIхэр къызыхэпщIыкIыр?
— IэпщIэлъапщIэным сыдезыгъэхьэхар си анэшхуэмрэ си анэмрэщ. УпщIэ, арджэн щIыным, цы зэрыхъэным, дэным, адыгэ шхыныгъуэхэр IэфIу пщэфIыным — си нанэр зыхуэмыIэкIуэлъакIуэ щыIэтэкъым. Къуажэм хьэгъуэлIыгъуэ къыдэхъуэмэ, Iуэхур къыдэзыхыр къелъэIум яшэурэ, къечэнджэщхэрт. Си анэр дэрбзэрщ. Зы щэкI кIапэ къыIэрыхьэмэ, дахэ гуэр къыхищIыкIыфынущ. Сэри ар щапхъэ схуохъу. Си хьэпшыпхэр цым, пхъэм, фэм, гъущIым, щэкIым къыхызощIыкI.
— Удз гъэгъа теплъэ зиIэ уэздыгъэхэр. Мыбыхэми я гугъу къытхуэщI.
Си гъэсэн цIыкIухэр дезгъэхьэхын папщIэ удз гъэгъахэр яхуэсщIурэ сыхуэкIуа хъуащ абы. Зыгуэрхэр сщIым, къыхэзгъахъуэурэ, удз гъэгъахэр уэздыгъэу къыпынэу сщIыныр сигу къэкIащ. Зылъагъухэр ехъуапсэмэ, яхуэсщIурэ, абыи сыдихьэхащ — иджыпсту а удз гъэгъа уэздыгъэхэм сызыIэпишэу солэжь. Зезыгъэсэну хуейхэм папщIи Iэмал сыхуекIуащ — сыщылажьэкIэ видео тесхыурэ, интернетым къызолъхьэ. Куэдым си уэздыгъэхэр ягу ирихьри, езыхэми зрагъэсащ. Сэ си гур хегъахъуэ IэщIагъэкIэ нэгъуэщIхэм сазэрыдэгуэшэфым.
— ЦIыху сурэт пщIыныр нэсу къызэрохъулIэм гу лъыттащ. Абыи сыт и щэхур?
— Псом нэхърэ нэхъ си гум къищтэр цIыху сурэт — портрет — сщIынырщ. Абы зы щэху хэлъщ пэжуи: цIыхум и нэм ущIэплъэмэ, куэд къыбгуроIуэ. Портрет щысщIкIэ аращ сызэрыгъуазэр — нэхэрщ.
— ГъэщIэгъуэнщ цIыхум зэфIэкIыу къылъыкъуэкIынкIэ хъунур зыхуэдизыр! Иджыри къэс дызытепсэлъыхьахэр гъуазджэм етпхынщ. «Ментальная арифметика» жыхуэтIэм уэ узэрыдихьэхыр сытым етпхыну?
— Ар си адэр щыпсэум къысхилъхьауэ щытагъэнущ. Ауэ срилэжьэным щытезухуар нэхъ иужькIэщ. ТелевизоркIэ, интернеткIэ сыкIэлъыплъырт а псынщIэрыбжэм сабийхэм я щхьэ цIыкIухэр фIыуэ зэригъэлажьэм, я Iэпхъуамбэхэр зэблагъэжу зэрыбжэм. ИтIанэ сэри сызыдэлажьэ сабийхэм сахуэхъуэпсащ а псоми хуэIэкIуэлъакIуэу щытыну. Сэ псынщIэрыбжэм теухуауэ зыгуэрхэм сыщыгъуазэти, сабий садым и унафэщIым сепсалъэри, къысхуигъэдэхащ Iуэхум и ужь сихьэну. Сэри зызгъэгувакъым. Абы сыхуеджащ, иджы сыролажьэ.
Епсэлъар Гугъуэт Заремэщ.
