ЩIыуэпсыр зэрыт щытыкIэр
Нобэ ЩIы Хъурейм щагъэлъапIэ щIыуэпсыр зэпIэзэрыт щытыкIэм иту къызэтегъэнэнымкIэ къыпхуэмылъытэн хуэдизу мыхьэнэшхуэ зиIэ Хыхэм я дунейпсо махуэр.
Ар къызэрырахьэжьэрэ куэд щIакъым. Дыкъэзыухъуреихь дунейр хъумэным егъэщIылIа къалэнхэр зыхуэдэм теухуауэ 1992 гъэм Рио-Де-Жанейрэ (Бразилие) щекIуэкIа къэрал зэхуаку конференцым къыщыхалъхьащ мэкъуауэгъуэм и 8-р Хыхэм я дунейпсо махуэу илъэс къэс ягъэлъэпIэну. А жэрдэмыр даIыгъащ абыхэм япэмыгъунэгъу къэралхэми. ИкIи, Лъэпкъ Зэкъуэтхэм я Зэгухьэныгъэм и Ассамблее Нэхъыщхьэм 2008 гъэм къыщащта унафэм ипкъ иткIэ, къыкIэлъыкIуэ илъэсым къыщыщIэдзауэ махуэшхуэм гулъытэ хэха щыхуащI хъуащ ЩIы Хъурейм тет къэралхэм ящыщ куэдым. Апхуэдэ щIыкIэм тету Iэмал къыкъуэкIащ хыхэм яхуэсакъын, ахэр хъумэн зэрыхуейр цIыхухэм ягу къэгъэкIыжынымкIэ.
ИпэжыпIэкIэ, щIыуэпсыр зэпIэзэрыт щытыкIэм иту къызэтегъэнэнымкIэ хыхэм ягъэзащIэ мыхьэнэр къыпхуэмылъытэн хуэдизу ин дыдэщ: абыхэм япсхэращ хьэуам хэзэрыхьа фIейр (углекислэ газыр, нэгъуэщIхэри) куэду зыщIэзышэр, цIыху мелардищым хуэдизым я гъащIэр къанэ щымыIэу хым къыхахым (бдзэжьейхэм, къэкIыгъэхэм, къинэмыщIхэм) елъытащ, нэгъуэщIхэри.
Пэжщ, хы щхьэфэм цIыхум щригъэкIуэкI лэжьыгъэхэм кIуэ пэтми нэхъ зэрызыщаужьым и зэранкIэ, бдзэжьей лIэужьыгъуэ куэдым кIуэдыжыпэнкIэ шынагъуэ къахукъуэкIащ, я бжыгъэр нэхъ мащIэ зэрыхъум къыхэкIыу. Псори зэхэту къэдгъэлъагъуэмэ, дунейпсо хым и процент 40-м нэблагъэм зэран яхуэхъуакIэщ цIыхухэр. Ар, шэч хэмылъу, гудзакъэ зиIэ псори зэгупсысыпхъэ Iуэхушхуэхэм ящыщ зыщ.
Дызэрыщыгъуазэщи, ЩIы Хъурейм тет хыхэр 4 мэхъу. Ахэр ядж океанологхэм, нэгъуэщI IэщIагъэлIхэм. Еджагъэшхуэхэм кIуэ пэтми абыхэм къыщахутэ иджыри къыздэсым зыщымыгъуэза къэкIыгъэ лIэужьыгъуэхэмрэ псэущхьэхэмрэ. Хыхэр дэ яхуэтхъумэн хуейщ къытщIэхъуэ щIэблэхэм. Абыхэм щIы щхьэфэм и плIанищыр яIыгъщ.
Иужьрей зэманырщ хыхэр джыным псом хуэмыдэжу къаруушхуэ ирахьэлIэ щыхъуар. Абыхэм я кууагъыр иджырей IэмэпсымэхэмкIэ къапщытащ. Нэхъ куу дыдэу къыщIэкIар Хы Щэхум хэт Мариан хытIыгу Ищхъэрэхэм я гъунэгъу Мариан уэхырщ — зи кууагъыр километр 11-м нэблагъэрщ. Езы Хы Щэхум и цIэр къызытехъукIари щIыгъужыпхъэу къыщIэкIынщ. ФIэщыгъэ дахэкIэ абы «хуэупсар» 1519 — 1522 гъэхэм ЩIы Хъурейр псом япэу кхъухькIэ къызэхэзыкIухьауэ щыта Магеллан Фердинандщ, а хым и щхьэфэм зэрытета зэман кIыхьым къриубыдэу, и псыр къэукъубеяуэ зэи зэримылъэгъуам къыхэкIыу.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
