БГЪЭЖЬНОКЪУЭ Барэсбий Хьэчим и къуэр
Къэбэрдей-Балъкъэрым, урысейпсо щIэныгъэм хэщIыныгъэшхуэ ягъуэтащ. 2020 гъэм дыгъэгъазэм и 8-м дунейм ехыжащ щIэныгъэлI-тхыдэдж, этнолог къызэрымыкIуэ, тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор, РАН-м и Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ центрым археологиемрэ пасэрей тхыдэмкIэ и къудамэм и унафэщI Бгъэжьнокъуэ Барэсбий Хьэчим и къуэр.
Барэсбий Хьэчим и къуэр Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыщ Зеикъуэ къуажэм 1947 гъэм щэкIуэгъуэм и 1-м къыщалъхуащ. 1970 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетыр къиуха нэужь ар щIэтIысхьащ СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и академием БзэщIэныгъэхэмкIэ и институтым и аспирантурэм (Москва къ.) икIи 1974 гъэм абы щыпхигъэкIащ и кандидат диссертацэр, «Бзэмрэ псантхуэмрэ бэм я зэхущытыкIэм зыщыIууэ гугъуехьхэр» зыфIищар, Леонтьев А. А. и щIэныгъэ унафэщIу. СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и академием ЭтнографиемкIэ и институтым, Миклухо-Маклай Н. Н. и цIэр зезыхьэм (Москва къ.) 1984 гъэм абы ехъулIэныгъэкIэ щыпхигъэкIащ «ЗэхущытыкIэм и хабзэхэмрэ лъэпкъымрэ» зыфIища и доктор диссертацэр. И егъэджакIуэу, щIэныгъэм щыхиша лъагъуэм и унэтIакIуэу, гъуазэу абы къилъытэрт щIэныгъэлI цIэрыIуэхэу Леонтьев А.А., Арутюнов С. А., Щэрдан I. Хь., Нало З. М. сымэ.
1974 гъэм къыщыщIэдзауэ 1987 гъэ пщIондэ ар КъБКъУ-м педагогикэмрэ психологиемкIэ и кафедрэм и ассистенту, егъэджакIуэ нэхъыжьу щытащ. 1985 гъэм щегъэжьауэ Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым щылэжьащ: 1985 — 1988 гъэхэм — этнографиемкIэ къудамэм и щIэныгъэ лэжьакIуэ нэхъыжьщ, 1988 — 2003 гъэхэм — этнологиемкIэ къудамэм и унафэщIщ, 2003 — 2007 гъэхэм — щIэныгъэ лэжьакIуэ пажэщ, 2007 — 2014 гъэхэм — институтым и унафэщIщ, 2014 гъэм къыщыщIэдзауэ — этнологиемкIэ секторым и унафэщIщ, иужькIэ археологиемрэ тхыдэ жыжьэмкIэ къудамэм и унафэщIщ.
Барэсбий Хьэчим и къуэм и Iэдакъэ къыщIэкIащ щIэныгъэ лэжьыгъэ 200-м щIигъу, абыхэм монографиеу 14 яхэту. А лэжьыгъэхэр бзэ куэдкIэ зэдзэкIауэ къыдэкIащ. И щIэныгъэ ехъулIэныгъэ нэхъыщхьэхэр епхащ зэхущытыкIэм и лъэпкъ-щэнхабзэ щхьэхуэхэныгъэхэр, щэнхабзэм и гъэсэныгъэ философиер, этнографием и лъабжьэр джыным. Абы и лэжьыгъэхэр лъабжьэ яхуэхъуащ гуманитарнэ щIэныгъэм и тхыдэ-этнографие къэхутэныгъэхэр егъэкIуэкIыным хуэгъэпса унэтIыныгъэщIэм — лъэпкъ зэхущытыкIэр джыным. Адыгэм и блэкIар джыным пыщIа Iуэхухэр абы иригъапщэрт, ирилъытырт адрей лъэпкъхэм я зэхущытыкIэ хабзэхэм, псэм хуэмыдэу гулъытэ хэха хуищIырт ахэр адыгэхэм къазэрыпыщIауэ щыта щIыкIэм. Бгъэжьнокъуэм и Iэдакъэ къыщIэкIа «Адыгэ Хабзэ», «Адыгэм и псэлъэкIэ-зэхущытыкIэ хабзэхэм ятеухуа къэхутэныгъэхэр», «ПсэлъэкIэ-зэхущытыкIэ хабзэхэмрэ лъэпкъымрэ», «Адыгэ джэгу хабзэхэр», «Адыгэ щэнхабзэ» монографиехэр адыгэм ижь лъандэрэ къыдэгъуэгурыкIуэ псэкупсэ щэнхабзэр щIэныгъэ лъабжьэ иIэу джыным ублапIэ хуэхъуащ. Зи цIэ къитIуа къэхутэныгъэхэм я мыхьэнэр хыболъагъуэ ахэр лъэпкъ щэнхабзэм и зыкъэгъэщIыжыным хэкIыпIэ зэрыхуэхъуам, Адыгэ Хабзэм гулъытэ хэха щIэблэщIэм хуищI зэрыхъуам.
Иужьрей илъэсхэм Бгъэжьнокъуэм иригъэкIуэкI къэхутэныгъэхэр лъэпкъ этнологием хэлъ Iуэхугъуэ зэхэмыбзхэм я джыным, лъэпкъым и дуней лъагъукIэмрэ щыIэкIэмрэ хэлъ щхьэхуэныгъэхэр нахуэ щIыным, лъэпкъ гупсысэр къэзыгъэщI пкъыгъуэхэм я къэхутэныгъэм нэхъ тригъащIэрт. «Гуманистическэ этнологием и лъабжьэр» зи фIэщыгъэ лэжьыгъэшхуэр абы и щапхъэщ. Мыбы гуэх имыIэу епхащ лъэпкъ щэнхабзэм и тхыдэмрэ цIыху щэным и философиемрэ ярищIэкIа лэжьыгъэхэри: «ЦIыху щэным и антропологиер», «Хъуэхъужьхэм гыбзафэхэр къызэрыхэщыр». 4-5-нэ классхэм щIэс сабийхэм щхьэкIэ зэхалъхьа «Дин щэнхабзэхэмрэ жылэ щэнхабзэхэмрэ я лъабжьэр» зэреджэн тхылъым щыщ «Жылэ щэнхабзэ» Iыхьэми щIэныгъэ мыхьэнэ иIэщ. Барэсбий и къэхутэныгъэхэм ущрихьэлIэ фIэщыгъэхэм «гущIэгъу щIыкIэм и щэнхабзэр» («культура эмпатии»), «дыкъэзыухъуреихь дунейм и идеологиер» («идеология окружающей среды»), «цIыху щэным зэрызиIуатэ щIыкIэр» («коммуникация морали»), «щIыуэпсым и бзэр» («экофутуризм») лъэпкъ этнологиер джыным и гъунапкъэхэр зэлъыIуигъэкIуэтащ, къэхутэныгъэ Iэмалхэми заригъэубгъуащ. Шэч хэлъкъым Бгъэжьнокъуэм иригъэкIуэкIа лэжьыгъэшхуэм и лъэужьыр иджырей кавказыдж щIэныгъэми, хэку этнологиеми зэрыхэмыгъуэщэжынум, урысей щIэныгъэм и тхыдэми къызэрыхэнэнум.
Бгъэжьнокъуэ Барэсбий пщIэшхуэ иIащ, къэралми хамэ щIыналъэхэми я щIэныгъэлIхэм фIыуэ къыщацIыхурт. Ар Урысей Федерацэм Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм Кавказ Ищхъэрэм иращIэкI къэхутэныгъэхэмкIэ и ЗэзыгъэIу советым хэтащ. Бгъэжьнокъуэр 8-9-нэ классхэм щхьэкIэ зэхалъхьа «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и тхыдэ» зэреджэн тхылъым, «Кавказ Ищхъэрэм и археологиемрэ этнологиемрэ» щIэныгъэ журналым, «ЛIэщIыгъуэбэ зэныбжьэгъугъэм и тхыдэр» (Къэбэрдеймрэ Урысеймрэ зэрызэувалIэрэ илъэс 450-рэ щрикъум ирихьэлIэу къыдэкIар) монографием я редактор нэхъыщхьэу щытащ. Илъэс зыбжанэкIэ Бгъэжьнокъуэ Барэсбий РФФИ-м и эксперт советым, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым тхыдэмкIэ ягъэхьэзыр доктор диссертацэхэр щыпхагъэкI советым хэтащ.
Лъэпкъ тхыдэм, щэнхабзэм, иджырей жылэ зэхэтыкIэм ехьэлIа Iуэхугъуэхэм ирипIейтейуэ апхуэдэт Барэсбий. И Iуэху еплъыкIэр сыт щыгъуи зым теухуауэ щыту, мыхьэнэ зрит Iуэхухэм пэжыжьэ захуимыщIу и псалъэ хилъхьэу щытащ. КъызыхэкIа лъэпкъым, щалъхуа щIыналъэм, щыпсэу хэгъэгум яхуиIэ лъагъуныгъэр абы иригъэкIуэкI жылагъуэ лэжьыгъэхэмкIэ къэлъагъуэрт, и къэхутэныгъэхэм хиухуанэрт, щIэныгъэ-узэщIакIуэ псалъэу утыку кърихьэм къыхэщырт. Бгъэжьнокъуэр сыт щыгъуи хущIэкъурт щIэныгъэ дунейм яхуиIэ пыщIэныгъэхэмрэ ныбжьэгъугъэмрэ зригъэубгъуну, Кавказым илъ зэгурыIуэмрэ мамырыгъэмрэ игъэбыдэну.
Псэуху Барэсбий лэжьыгъэм къыпэрыкIакъым, сыт щыгъуи гупсысэщIэхэр къебэкIырт, щIэныгъэм къыщыхъу зэхъуэкIыныгъэм дапщэщи зыщигъэгъуазэрт. ЩIэныгъэ лэжьыгъэм хэша хъуа щIалэгъуалэмкIэ нэхъуеиншэт, защIигъэкъуэну, щхьэпэ яхуэхъуну хэтт.
Дунейм ехыжам и унагъуэм, и Iыхьлыхэм, и лъэпкъым дахуогузавэ, гуауэр IэтыгъуафIэ ящыхъуну дахуолъаIуэ.
ЦIыху къабзэм, нэгъэсауэ щIэныгъэлI пэжым и фэеплъыр зэи тщыгъупщэнукъым, дигу илъынущ.
РАН-м и Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ центрыр,
Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар
къэхутэныгъэхэмкIэ и институтыр.
