Зыгъэпсэхугъуэм махуэм
ЦIыхушхуэхэм я гупсысэхэр
Насыпыр зэ къокIуэ
Гуныкъуэгъуэм дыхуэзышэр зыгуэр зэрыдмыщIэракъым, атIэ фIы дыдэу тщIэуэ къытщыхъужу дызэрыщыуэращ.
* * *
Дыгубзыгъащэу зыкъытщымыхъужу, акъыл дызэрыщыщIэр ди фIэщ дывгъэгъэхъут — сыту Iуэху куэд нэхъ тыншу зэфIэкIынут итIанэ.
* * *
ЩIыхьым къыуит гухэхъуэм гъунэ иIэкъым, ар бгъэпщкIуфу зебгъэсэн хуей къудейуэ аращ.
* * *
Зи гупсысэм лъабжьэ иIэ критик лъэщ хъур цIыхубэращ.
* * *
Ущымызахуэм деж къыпкъуэтращ ныбжьэгъу пэжыр, ущызахуэм деж псори уи ныбжьэгъущ.
* * *
Ущыуэну узэрыхуитращ уи къэухьым зиужьынымкIэ Iэмал нэхъыфIыр.
* * *
ЩIэх-щIэхыурэ къохъу и гъащIэм и кIуэцIкIэ зэи пцIы зымыупса цIыхум пцIымрэ пэжымрэ зэхигъэкIыну иужь щихьэ.
* * *
Дэтхэнэ цIыхуми и гъащIэм къриубыдэу насыпыр зэ закъуэ и бжэм къытоуIуэ, ауэ куэдрэ къохъу ар гъунэгъу пэшым щIэсу макъыр щызэхимых.
* * *
НыбжьэгъуфI, тхылъыфI, напэ къабзэ — мис ар гъащIэ дахэщ.
* * *
ГъащIэм къыщыхъуа пэжыр зи лъабжьэ гушыIэращ куэдрэ жаIэжыр.
* * *
Уэрамым дэт хьэ хьэулейр зэ IэфIу бгъашхэмэ, зэи къодзэкъэнукъым. АбыкIэ хьэмрэ цIыхумрэ зэщхьэщокI.
* * *
Уи биймрэ уи ныбжьэгъумрэ зэгъусэу уигу щрауд щыIэщ. Уи бийм къыпхужиIэ псалъэ гуауэхэр уи ныбжьэгъум къыщыбжиIэжым деж аращ къэхъур.
* * *
Зыгуэр умыщIэну псалъэ быдэ щыптым и деж абы иужь уихьэныр уи хъуэпсапIэ нэхъыщхьэу укъонэ.
Твен Марк.
Гум къиIукI псалъэхэр
Бжьыхьэр къоджэ
Лъэ макъ щабэ бзыщIакIэ бжьыхьэм утыку зыкъещI. Жыгхэр зэм зоIущащэ, зэм къызэдофэ, зэми жьыбгъэр къудамэ шэщIахэмкIэ ялъахъэри, хадэм ирагъэблагъэ, жаIэхэм щIагъэдэIу. Жыгхэм зэдагъэщIагъуэхэр жьыбгъэм иIуэтэжынущ. Зэман кIыхькIэ ишэщIми, жыжьэ нихьэсми, псалъэ лей темыкIуадэу, гухэм зыхащIэу. Жьыбгъэм и хъыбар гуэрхэр си дежи къэсынущ, сигу укъигъэкIыжынущ… ЗэкIэ уи деж зыщеIэжьэ. Уэ гукъэкIыж ныпхуихьащи, зэгуэр къэбгъэщIауэ щытахэм псэкIэ уакIэлъопIастхъэ. Ухуейкъым бутIыпщыжыну бжьыхьэм и псалъэр. Ауэ… жыгым и Iэпэр зыIыгъа тхьэмпэр дунеяплъэ йожьэж. Уэ гукъэкIыжым зыхуэпшийурэ, гъуэгу зытеувэжам уроплъэж… КъэпцIыхужа? Ар уи хамэу щытакъым. ИтIани утехьэжыфыркъым… Гъуэгур зэпытхукIынущи, гъунапкъэхэр дгъэбыдэжынущ. АбыкIэ дызэгурыIуауэ щытащ — бжьыхьэм ещIэж…
Дгуэшыжынущ ди бжьыхьэр… Псалъэрэ гухэлъ налъэу къысхуэбгъэфащэу, губжькIэ щIэбуфэжахэм япэкIуэу сыт уэстыжынур? СыткIэ узгъэфIэжыну?
ХьэщIапIэ уздисшэжынущ жыг хадэм. ЛъапцIэу къыщыткIухьынщ. Тхьэмпэхэр мэIущащэ иджыри. Хьэуам къыхэдна бэуэкIэр бжьыхьэм жыг хадэм ще-хъумэ.
Гугъуэт Заремэ.
Ар пэжщ
Шейм иIэ щIэупщIэр
Ди къэралым исхэм шейм пащI щыIэкъым. Абы ефэхэм я бжыгъэм и куэдагъым тепщIыхьмэ, ди къэралыр дуней псом щыяпэхэм ящыщщ. Дяпэ итыр Инджылызымрэ Тыркумрэщ.
* * *
Статистикэм къызэригъэлъагъуэмкIэ, махуэ къэс шей йофэ балигъхэм я процент 93-р, сабийхэм я процент 98-р. Ауэ щыхъукIи, къэдгъэлъэгъуа бжыгъэм и Iыхьэ щанэр крушкIи 4 е нэхъыбэ йофэ.
* * *
КъызэрабжамкIэ, Урысейм и цIыхухэр зы илъэсым хуэзэу шей крушкIэ 550-рэ йофэ е махуэм зы крушкIэрэ ныкъуэрэ.
* * *
Ди къэралым кърашэ ерыскъыхэкIхэм я деж увыпIэ щхьэхуэ щеубыд шейм. Ар хохьэ упсэун папщIэ узыхуей шхыныгъуэу къалъытахэм.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
ЛыцIыкIулыбжьэ, бжьыныху щIэгъэжьыхьауэ
Мы ерыскъыгъуэр нэхъ къызыхащIыкIыр былымылым и тхыцIэл щабэращ. ЛыпцIэр зэпаупщI псыгъуэ цIыкIуурэ, и кIыхьагъыр см 3-4, и хьэлъагъыр г 10-15 хуэдизурэ. Шыгъу трагъэщащэри тIэкIу щагъэлъ. ИтIанэ Iэнэм тралъхьэри ягъэжэпхъ. Бжьыныхур яукъэбз, пIащIэурэ яупщIатэ. ТебэкIэ тхъу къагъэплъ, абы лы шыуар мыIув дыдэу иралъхьэ, зэIащIэурэ, тхъуэплъ къищIыху ягъажьэ, бжьыныху упщIэтар хакIутэри, зэIащIэурэ дакъикъэ 1-3 хуэдизкIэ ягъажьэ, абы шыбжий сыр хьэжа хагъэщащэ. Псори зэрызэщIэлъу, зэрызэIащIэм хуэдэурэ, тхъуэплъ дахэ хъуху ягъажьэ. Абы и ужькIэ шатэ тIэкIу щIакIэ, зэIащIэ, тебащхьэр трапIэри, мафIэ щабэм тету дакъикъэ зы-тIукIэ ягъэбэкхъ. Iэнэм, зэрызэщIэлъу, тепщэчкIэ трагъэувэ. ПIастэ, мырамысэ хуабэ, щIа-кхъуэ, лэкъум дашх.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ):
Былымыл лыпцIэу — г 300,
тхъууэ — г 80,
бжьыныхуу — г 40,
шатэу — г 50,
шыгъуу, шыбжийуэ — узыхуейм хуэдиз
Бабыщыл гъэбэкхъа
Бабыщ укIар, гъэкъэбзар Iыхьэ-Iыхьэурэ зэпкърах, псы щIыIэкIэ ятхьэщI, шыуаным иралъхьэри, лыр щIигъанэу псы хуабэ щIакIэ, шыгъу хадзэ. МафIэр ину зэ къытрагъэкъуалъэ, тхъурымбэр къытрахыурэ, абы и ужькIэ мафIэр цIыкIу ящI, шыуаныщхьэр трапIэри, ныкъуэвэфI хъуху ягъавэ. Бабыщыл вар лэпсым къыхахри ягъэжэпхъ. ШыуанкIэ е тебэ куукIэ тхъу къагъэплъ, абы бабыщыл гъущахэр халъхьэри, зэрагъэдзэкIыурэ тхъуэплъ хъуху ягъажьэ. ИтIанэ мафIэр цIыкIу ящIри, щимэ цIыкIуурэ упщIэта бжьын, шыбжий сыр хьэжа халъхьэ икIи, зэIащIэурэ, бжьыныр тхъуэплъ хъуху ягъажьэ. Абы бжьыныху уба халъхьэ, зэIащIэурэ шатэпс щIакIэ, шыуаныщхьэр трапIэ, мафIэр щабэ дыдэ ящIри, хьэзыр хъуху ягъэбэкхъ. Шыуаныр пэшхьэкум къытрахыжри джэдгын хаудэ. И щхьэр тепIауэ дакъикъи 5-6-кIэ щагъэт, нэхъ IэфI хъун, мэ дахэ къищтэн щхьэкIэ. Iэнэм щытрагъэувэнум и деж, бабыщылыр тепщэчым иралъхьэ, абы и щIыIум тракIэ шыуаным къина шатэпсри бжьыныхури. Яшх пщтыру, пIастэ, мырамысэ щIыгъуу. Шэ хуабэ трафыхьыж.
Халъхьэхэр (цIыхуитху Iыхьэ):
Бабыщылу — г 1000,
бжьыныщхьэу — г 50,
бжьыныхуу — г 30,
тхъууэ — г 150-рэ,
шатэпсу — г 200,
шыгъуу, шыбжийуэ, джэдгыну — узыхуейм хуэдиз.
Къубатий Борис.
Псалъэ шэрыуэхэр
Нэ илъагъу нэ ещIэж
ЛIы закъуэ дзэ хъуркъым.
Щхьэзакъуэу псори пщIэну, блэжьыну гугъущ; зыр куэдым пэлъэщыркъым.
УкъыщамыщIэм уфащэщ, укъыщацIыхум улъэпкъщ.
УкъыздыщамыцIыхум пщIэ къызэрыщыпхуащIыр уи щыгъынымкIэщ, укъыздыщацIыхум – укъызыхэкIа лъэпкъымкIэщ.
ДаIуэ шхиипэ тоувэ.
Чэнджэщ зылъытэр къызэрымыкIыфын щытыкIэ щыIэкъым.
ЛIэужьыр бжьиблкIэ мауэ.
ЦIыхухэм къадэгъуэгурыкIуэ хабзэхэр, езыхэм къалъху, къащIэхъуэ бынхэм яхуэкIуэурэ, зы щIэблэм къикIым адрейм кIуэурэ, хъума мэхъу.
Нэ илъагъу нэ ещIэж.
Нэхъ къызэрагъэсэбэп хабзэр бын гъэсэным ехьэлIауэщ: уэ пщIэуэ илъагъурщ бынми ищIэжынур.
Шэми ес, шхуми ес.
ГуитIщхьитIщ, зытриубыдэнур ищIэркъым: Iуэхугъуэ зэхуэмыдитIым языхэзри къыхэпхыну щыгугъу щытыкIэм итщ.
Щауэ Къэлидар.
Сабий джэгукIэхэр
Топзэрыж
ДжэгукIэ гугъукъым. Джэгур щIалэ цIыкIухэрщ. НэхъыщIэхэри (илъэсибл-бгъу) нэхъыжьыIуэхэри (илъэс пщыкIух-пщыкIубл) зэхэту мэджэгу. Джэгухэр дапщэ хъуми, тIурытIу къызэролэ. Псоми баш зырыз яIыгъщ. Хьэшакъ фIэтмэ, нэхъыфIщ. Гуп къэс пхъэ топ зырызи яIэщ.
Губгъуэ джафэм (удзыпцIэми хъунущ, ауэ удз имытмэ, нэхъ псынщIэу щокIуэкI) джэгухэр псори сатыритIу щоувыкI. ГупитIым я зэхуаку лъэбакъуибгъу-пщIы дэлъщ, зы гупым хэтхэр лъэбакъуэ 20-25-кIэ зэпэжыжьэщ. Сатырхэм нэхъыщIэ цIыкIухэр япэ ирагъэувэ. Япэ дыдэ ититIым пхъэ топхэр ират. Ахэр щIым ягъэтIылъ, зэрырахужьэным хуэдэу загъэхьэзырауэ.
Сатырхэм я ужь дыдэ итыр тхьэмадитIырщ. Абы я зыр ину мэкIий: «Топ… зэрыж», — жеIэри. Ар зэрызэхахыу, пхъэ топхэм бгъэдэт щIалэ цIыкIуитIым топхэр ирахужьэ, я гъунэгъум нэс яхуу абы иратыну. Зратам адэкIэ пащэ. Апхуэдэххэурэ тхьэмадитIым я деж носхэр. Тхьэмадэхэм топхэр ирахужьэри, зэраухылIауэ тур зытращIа щIыпIэм нэс яху.
Топзэрыж щыджэгукIэ, зыгуэр ину еуэу и гъунэгъум блихуу адрей къыкIэлъыкIуэм ирит хъунукъым. Абы апхуэдэу блихуамэ, топым лъэщIыхьэу езым къригъэгъэзэжу зи чэзууэ щытам деж къихужын хуейщ. ИтIанэщ мыдрейм щыпищэнур. Ауэ хуит ящI зи чэзур тIэкIу къикIуэту топыр къэзыхум нэхъ пасэу къыIихыну.
Иужь дыдэу топыр зылъысыр тхьэмадэхэрщ. Мис ахэр хуитщ зэрафIэщкIэ топыр щIахуэу, зэраухылIа турым ар яхунэгъэсмэ, нагъэсыну. Ауэ абы щыгъуэми езыхэр Iэмал имыIэу жэрыгъэкIэ а турым нэсын хуейщ. Къытежу япэ нэсым и гупыр текIуэу аращ.
Турыр гупитIым я дежкIи зыщ. ЗэрызэгурыIуа лъэбакъуэ бжыгъэм щIигъуу зыгуэрым и топыр лъеямэ, ар хэткъым. Абы щыгъуэ тхьэмадэр а топым кIэлъыжэу турым дежкIэ къеуэжын хуейщ. А псоми зэман токIуадэри, дауи, адрей гупым я тхьэмадэр къыкIэрыхуами, япэ ищыжыныр бетэмалщ.
МафIэдз Сэрэбий.
Псэущхьэхэр
Бжьэм и псынщIагъыр
Фо килограмм зэхуихьэсын щхьэкIэ бжьэр 120 — 150-рэ бжьаIуэм къилъэтыкIын, удз гъэгъа мелуанитхум нэблагъэм тетIысхьэн хуейщ.
Зы бжьэ матэм дэсхэм къыщалъэтыхьым деж кърухэм хуэдэу зэкIэлъхьэужьу зэпыувэу щытамэ, зы сантиметр фIэкIа ямызэхуакуми, километр ныкъуэ хуэдизкIэ зашэщIынут.
Зы сыхьэтым километр 65-рэ къызэренэкIыф бжьэм. Шхынрэ къарурэ хурикъуамэ, жэщ-махуэ 25-м къриубыдэу ЩIыр и хъуреягъкIэ къилъэтыхьыфынут.
* * *
Тхьэрыкъуэр и пIэ щисым деж и гур зы дакъикъэм къриубыдэу 29-рэ къеуэу аращ, щылъатэм деж 450-м ноблагъэ.
* * *
Зи лъыр щIыхуфэ псэущхьэу дунейм тетыр Австралием и гъунэгъу тенджызхэм медузэм ещхьу хэс псэущхьэхэрщ.
* * *
Къуалэбзу псоми псы щефэкIэ я щхьэр къаIэтын хуей мэхъу, тхьэрыкъуэ закъуэращ и щхьэр къыдримыхьейуэ псы ефэфыр.
* * *
Языныкъуэ бзухэм зы сыхьэтым километрищэ къызэранэкIыф, метр мини 7-кIэ заIэт, къэмытIысу километр мини 3 — 3,5-рэ къалъэтыхьыф.
ГушыIэхэр
Сыхэмытми ирокъу
ИнджылызыбзэмкIэ егъэджакIуэр щIалэ цIыкIум йошхыдэ:
— Си дерсым умыхьэзыру щхьэ укъакIуэрэ? Инджылызыбзэр щхьэ пфIэмыгъэщIэгъуэнрэ? Абы дуней псом цIыхуу тетым и ныкъуэр иропсалъэ!
— АтIэ сэ сыхэмытми ирикъуркъэ ар! Куэдыщэщ!!!
КъыслъэщIыхьакъым
ЩIалэ цIыкIур школым къикIыжауэ и анэм жреIэж:
— Мамэ, нобэ классым щIэс псоми мастэ хаIуащ, узыфэ гуэрхэр къапкърымыхьэн щхьэкIэ.
— Хъарзынэщ! Угъакъым, дауи, инышхуэ ухъуащ.
— Сыгъакъым, умыгузавэ. КъыслъэщIэмыхьэу, сыкъыщIэпхъуэжащ.
Щикъухьащ адыгэр дунеижьым
Зи ныбжьыр илъэс 92-м ит Шурдым Мэсхьуд (яку дэсырщ) Германием Адыгэ Хасэ къыщызэригъэпэщыну япэ дыдэу иужь ихьахэм ящыщщ. ХамэщI къыщалъхуами, балигъыпIэ зэриувэрэ адыгэ Iуэхум иужь итщ, нэгъуэщI къэрал къыщалъхуа и къуэшхэр зыхэсхэм яхэмызэрыхьыным и гуащIэ хилъхьэ зэпыту къекIуэкIащ. Мэсхьуд Мюнхен щыIэ Адыгэ Хасэм и тхьэмадэу куэдрэ лэжьащ, иджыпстуи, и ныбжьыр зэрыхэкIуэтам щхьэкIэ къэмынэу, Истамбыл игъэзэжауэ и лъэпкъэгъухэм я чэнджэщэгъуфIщ. Сурэтым Шурдымым къыбгъэдэсщ Тыркум щыIэ Адыгэ Хасэм и хорым хэт уэрэджыIакIуэ Чолак Камранрэ (ижьымкIэ щысщ) Кёльн Хасэм жыджэру хэт ХьэщIэцIыкIу Аднанрэ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:3. Дзэлыкъуэ районым щыщ къуажэ. 5. Акъылым уасэ …, гъэсэныгъэм гъунэ … 7. Зеиншэ. 9. Нартыху хьэжыгъэм къыхащIыкI хьэлу гъэва. 10. ГъэшхэкI. 11. Шыуанышхуэ. 13. Языныкъуэ хьэрып къэралхэм щыпсэу цIыхухъухэм пыIэ папщIэу я щхьэм кърашэкI щэкI. 15. …-хьэхуэ жысIэми, си унэ ныкъуэщIыр и кIэм нэзгъэсащ. 16. Пасэрей адыгэ хъыбарегъащIэ. 17. НапIэзыпIэ. 19. Пхъэщхьэмыщхьэ гуащIэ цIыкIу. 24. Илъэс ирикъуа щIалэ цIыкIум языныкъуэ унагъуэхэм иращIэкI гуфIэгъуэ. 27. Псышхуэ, кхъухь абрагъуэхэр щызекIуэу. 29. Урыс тхакIуэшхуэ, Нобель саугъэтыр зрата. 32. Узыдэмыхьэ къуэладжэ … дэзщ. 33. ТхылъымпIэм итыр зэрыпэжым щыхьэт техъуэ дамыгъэ. 34. Ди республикэм щыщ къалэ. 36. … къызэрыхъуу, къуалэбзухэр ди щIыпIэм къэлъэтэжащ. 39. ПкъохэмкIэ Iэтауэ мэкъумылэ щахъумэ щIыпIэ. 40. Зы бзэкIэ ятхар нэгъуэщIыбзэкIэ зэзыдзэкI. 41. Уафэ лъащIэм щызеджадэ «бжьэхуц» гуартэ. 42. Фочыпэм палъхьэ гъущI зэрыпыджэ. 43. Къэбэрдей-Балъкъэрым и профсоюзхэм я Iэтащхьэу илъэс куэдкIэ лэжьа Тау …
Къехыу:1. Уэшхышхуэ нэужьым адэ-мыдэкIэ лъагъуэ щыпхызыш псы цIыкIухэр. 2. … и кIуэдыжыгъуэм дамэ къытокIэ. 4. Илъэс 18 ирикъуа щIалэщIэм и … кIуэгъуэщ. 6. …-шыхъуэхэр Къущхьэхъу къикIыжащ. 8. Псалъэ дахэм … гъуэмбым къреш. 12. ТхьэкIумэкIыхьым фIыуэ илъагъу хадэхэкI. 13. Ахъшэ жьгъей. 14. Хамэ унагъуэм ирагъэпIу щыта щIалэ цIыкIум зэреджэ. 15. КIапсэ къызыхах къэкIыгъэ. 18. Спорт зэхьэзэхуэм 2-нэ увыпIэр къыщызыхьым ират медаль. 20. Бжьэхэм я фо зэхуэхьэсыпIэ. 21. Мэш хьэуазэ. 22. Зэпымыууэ уэс зытелъ бгы абрагъуэ. 23. Уи щхьэм … хуумыщIмэ, нэгъуэщIым къыпхуищIынукъым. 25. … уитхьэлэн? 26. Адыгэ макъамэ Iэмэпсымэ. 28. Мывэ блыну дэкIуей бгы задэ. 29. Пхъэ кIапэ. 30. Псэм фIэIэфIыр … фIэдахэщ. 31. Гъатхэр къызэрихьэу жыгхэм … иратащ. 35. ХадэхэкI. 37. Лъахъ- стэн лIэужьыгъуэ. Е … уанэ. 38. Нартхэм я гъукIэ.
Зэхэзылъхьар
МЫЗ Ахьмэдщ.
Жэпуэгъуэм и 21-м ди газетым тета
псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:1. Инат. 4. Хьэрэм. 6. Шыхъуэ. 8. Уз. 9. Уасэ. 10. ПщIий. 11. КIуж. 13. Урыху. 15. Мэз. 16. Гуанэ. 17. Гущэ. 18. Пэу. 19. Уае. 21. Къаз. 22. Абазэхэ. 25. Сэджыт. 26. Iубыгъуэ. 28. Сэрэбий. 29. Хыв. 30. Шыд. 31. Бэдж. 32. КIыгу. 34. Арму. 36. Хьэм. 37. Лъагъуэ. 41. Къум. 42. Махуэ. 43. Берд. 45. Пхъу. 46. Анэл. 47. Йемен. 48. Пхъэх.
Къехыу:2. Назир. 3. Тау. 4. Хьэсэ. 5. МыщIэ. 6. Шей. 7. ХъуэкIуэн. 12. Жэназы. 14. Хугу. 16. Гуу. 20. Елисеев. 21. Къэрэгъэш. 23. Бжьыдзэ. 24. Хабзи. 27. Лэскэн. 31. Бу. 33. Гулъ. 35. Румын. 38. Гъуаплъэ. 39. Тхуей. 40. Берн. 42. Мыл. 44. Дэп.
