Гум и IункIыбзэIух
ЕгъэджакIуэхэм я щIэныгъэм щыхагъахъуэ ди институтым адыгэбзэмрэ абазэбзэмкIэ и кафедрэм ди лэжьыгъэр зэхьэлIаращи, щIэныгъэ-методикэ, IуэрыIуатэм теухуа лекцэхэр идогъэкIуэкI, ди IэнатIэм къыхыхьа Iуэху къызэгъэпэщыкIэщIэхэм егъэджакIуэхэр щыдогъэгъуазэ, чэнджэщ зэхуэмыдэхэр ядот.
Ди бзэм и къулеягъыр мыкIуэщIыным хуэунэтIа лэжьыгъэр ди кафедрэм зэи щызэпыуркъым. Абы къыпэкIуащ еджапIэхэм яIэрыдгъэхьэ методическэ пособиехэр, чэнджэщхэр зэрыт тхылъ зэхуэмыдэхэр, семинархэр, конференцхэр щIэх-щIэхыурэ идогъэкIуэкI. Кафедрэм и лэжьакIуэхэм шэч къытетхьэркъым бзэмрэ лъэпкъымрэ я зыужьыныгъэр зэкIэрыпчынкIэ Iэмал имыIэу зэрызэпхам.
ЕхъулIэныгъэшхуэу къыдолъытэ ди республикэм илъэс 20-м щIигъуауэ щытхутрамыдзэу щыта тхылъхэр, егъэджэныгъэм епхауэ екIуэкI зэхъуэкIыныгъэхэм ятещIыхьахэр, 2010 гъэм къыщыщIэдзауэ къытхудагъэкI зэрыхъужар. Ди еджакIуэхэм я пащхьэ итлъхьащ 2 — 10-нэ классхэм анэдэлъхубзэр, ди литературэр зэрыщаджын тхылъ хьэлэмэтыщэхэр. Тхылъхэр щыдгъэхьэзыркIэ дэ дыпылъщ ахэр зэманым декIуу гъэщIэгъуэну, купщIафIэу дгъэпсыным, гъэсэныгъэм теухуа тхыгъэхэр нэхъыбэу зэрыхэдгъэхьэным.
2-нэ классым и «Анэдэлъхубзэ» тхылъыр щIэуэ ягъэхьэзыращ Бемырзэхэ Зурятрэ Зурабрэ. Адрей тхылъхэм ярытым и процент 80-м щIигъури зэтхъуэкIащ. Дауи, ахэр псори дагъуэншэ дыдэ хъуауэ къыщIэкIынкъым икIи лъыхъуэхэм ахэр къагъуэтыфынущ, ауэ щымыуэр зыри зымыщIэращ.
Ди гуапэ зэрыхъущи, тхылъхэр гъэхьэзырыным къыхыхьащ авторыщIэхэр. Апхуэдэхэщ Чыржын Куклэ, Иуан Маринэ, ЛIымахуэ Мари-нэ, Хьэту Анетэ, нэгъуэщIхэри. ФIыщIэшхуэ яхудощI тхылъхэр къыщыдэдгъэкIым дэIэпыкъуэгъу къытхуэхъуа, адыгэбзэмкIэ егъэджакIуэхэу Нартокъуэ Хужьэ, ГъукIэкъул Сэтэней, Мамбэт ФатIимэ, Куэшбий Жаннэ, Жэмбэч Iэсидэ, Хьэмыкъуэ Iэминат, Щэнджатэ Маргаритэ, Куэбл Зитэ сымэ. Абыхэм ди кафедрэм тыгъэ къыхуащIащ иджырей техникэхэр, абыкIи зэдэдлэжь Iуэхур нэхъ тынш хъунымкIэ зыкъытщIагъэкъуащ.
Бзэр егъэджыным хъарзынэу йохъулIэ ди егъэджакIуэхэр. Абыхэм я лэжьэкIэр щагъэлъагъуэ ди кафедрэм иригъэкIуэкI зэпеуэхэм, Кавказ Ищхъэрэм и хэгъуэгупсо зэхьэзэхуэхэм. Апхуэдэу, 2013 гъэм Владикавказ къалэм щекIуэкIа зэпеуэм хэтащ Черкесск къалэм дэт 16-нэ школым адыгэбзэмкIэ и егъэджакIуэ Багъ Марьянэ. 2014 гъэм Налшык къалэ щекIуэкIа зэхьэзэхуэм и зэфIэкI къыщигъэлъэгъуащ Куэбл Зитэ — Адыгэ-Хьэблэ еджапIэм адыгэбзэр щезыгъэджыр. Мэхъэчкъалэ нэгъабэ щекIуэкIа зэпеуэм хэтащ Черкесск къалэм дэт 18-нэ курыт еджапIэм абазэбзэмкIэ и егъэджакIуэ Къэзанокъуэ ФатIимэ. Мы щыми номинацэ зэхуэмыдэхэмкIэ япэ увыпIэр къахьащ.
АдэкIэ сыкъытеувыIэну сыхуейт, нэхъыжьхэм сыт дымыщIэми, ди щIэблэм бзэр хуэмурэ зэраIэщIэкIым, абыкIэ къабзэу псалъэр кIуэ пэтми нэхъ мащIэ зэрыхъум.
«Зи бзэ ныкъуэм гуныкъуэгъуэ ущигъащIэркъым», — жеIэ адыгэ псалъэжьым. Мы псалъэжьыр хуабжьу йозэгъ нобэрей ди щIалэгъуалэм я псэлъэкIэм. Адыгэбзэр ящIэу, ар шэрыуэу къагъэсэбэпыфу ди щIэблэр щытын щхьэкIэ, еджапIэм къыщIах щIэныгъэр мащIэщ. ЕджапIэхэм адыгэбзэмрэ литературэмрэ тхьэмахуэм хухах сыхьэтищымкIэ ди щIэблэм ар ягъэджа зэрымыхъунур щIэныгъэ Iуэхум зыгуэр хэзымыщIыкIми къыгуроIуэ. Абы и лъэныкъуэкIэ къалэ школхэм я егъэджакIуэхэм я Iуэхур нэхъ гугъужщ. Зи анэдэлъхубзэкIэ мыпсэлъэф къалэдэс сабийхэм ар зэраджыну хуагъэувыр къуажэм зэрыщедгъаджэ программэрщ. Мызэ-мытIэу дытепсэлъыхьащ абыхэм папщIэ программэ щхьэхуэ къыдэгъэкIын зэрыхуейм. Ауэ ар къыддэзыщтэн нобэкIэ дгъуэтыркъым.
Щэху гуэри хэлъкъым адыгэбзэр, литературэр зэраджым ехьэлIауэ ущIэгузэвэнрэ узэгупсысынрэ зэрыкуэдым. ИкIи абыхэм ятеухуауэ гъэ къэс ди республикэм конференц зэхуэмыдэхэр щокIуэкI. Апхуэдэ зэIущIэхэм ирагъэблагъэ ди егъэджакIуэхэр икIи я лэжьыгъэм теухуауэ доклад зэхуэмыдэхэм щIагъэдэIу. Ди егъэджакIуэхэр Iэмал зэхуэмыдэхэр къагъэсэбэпу, я къару емыблэжу мэлажьэ. Иджыпсту абыхэм нэхъыбэу дазэрыдэIэпыкъуфынур методическэ чэнджэщхэр зэрыт тхылъхэр, прописхэр, диктантхэмрэ изложенэхэмрэ зэрыт сборник зэмылIэужьыгъуэхэр къахудэдгъэкIкIэрэщ.
Адэ-анэхэми захуэдгъэзэну дыхуейт. Щапхъэри бзыпхъэри унагъуэм къызэрырахым хуэдэу, анэдэлъхубзэри сабийм анэ быдзышэм и гъусэу Iурызылъхьэн хуейр адэ-анэращ. Пэжщ, Къэзанокъуэ Жэбагъы «Зэманым декIур лIыфIщ», — жиIащ. Уи зэманым зыдебгъэкIуу упсэуным лIыгъэшхуэрэ къаруушхуэрэ хэлъщ. Ауэ уи лъэпкъым и бзэр, нэгъуэщI лъэпкъхэм уакъыщхьэщызыгъэкIыр, умыщIэмэ, ар лIыгъэкъым.
АтIэ, девгъэгупсыс дэтхэнэри: ди анэдэлъхубзэм и зыужьыныгъэм тхузэфIэкI хэлъхьэныгъэ хуэтщIу пIэрэ? Дэтхэнэми нэхъыщхьэу къыгурыIуэн хуейщ бзэр дгъэкIуэдмэ, лъэпкъри зэрыщымыIэжынур.
ЛъэпкъылI щэджащэ КъардэнгъущI Зырамыку «Бзэр гум и IункIыбзэIухщ», — жиIащ. АтIэми, анэдэлъхубзэм и «IункIыбзэIухыр» зыIыгъри, псом япэ сабийм ар езытыфынури зрапIыкI унагъуэращ, ди нэхъыжьыфIхэращ, адэ-анэхэращ. Апхуэдэу щыхъукIэ, зэгуэр ди бынхэр щIыщIегъуэжын, дэри абыхэм дыщIагъэкъуэншэн дывмыгъащIэ.
КЪАНТЕМЫР Баблуцэ,
КъШР-м егъэджакIуэхэм я щIэныгъэм щыхагъахъуэ и институтым адыгэбзэмрэ абазэбзэмкIэ и кафедрэм и доцент.
