Уэрэдус цIэрыIуэ Щомахуэ Хьэсэнбий и ныбжьыр илъэс 75-рэ ирокъу
«Стхым лъэпкъыр зэрыхуэныкъуэр
зыхэзмыщIэмэ, къызэхъулIэркъым»
ЦIыху щэджащэхэмрэ лъэпкъылI ахъырзэманхэмкIэ бей Зеикъуэ щIыналъэр зэрыгушхуэ и бынхэм ящыщщ уэрэдус, уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэ Щомахуэ Хьэсэнбий.
Бахъсэн щIыналъэм хыхьэ Зеикъуэ къуажэм ар 1942 гъэм къыщалъхуащ. Зэрысабийрэ фIэфIт мэзым кIуэну, бгым дэкIыну, псыхъуэ дахэм дэтыну. Хьэсэнбий къызэриIуэтэжымкIэ, и ныбжьэгъухэм я гъусэу мэзым щыкIуэкIэ, усэхэр, макъамэхэр и щхьэм къихьэрт. А зэманращ усыгъэм, макъамэм гу щыхуищIар.
Школыр къиуха нэужь, щIэтIысхьащ Налшык дэт педагогикэ училищэм. Ар фIэфIу хэтащ хорым, музыкэ Iэмэпсымэхэм еуэфу зригъэсащ. КъыкIэлъыкIуэу Щомахуэр щеджащ КъБКъУ-м адыгэбзэмкIэ и къудамэм икIи иужькIэ егъэджакIуэу школым щылэжьащ. Зеикъуэ дэт макъамэ еджапIэм, къуажэм ЩэнхабзэмкIэ и унэм я унафэщIу, телевиденэм макъамэмкIэ и редактору щытащ.
Хьэсэнбий адыгэ уэрэдыжьхэр гъуэзэджэу егъэзащIэ. Абыхэм ящыщ куэд, я тхыдэри щIыгъужу, итхыжри дискхэм тету къыдигъэкIащ.
Щомахуэм зэхилъхьащ уэрэд куэд, радиомкIэ, телевиденэмкIэ абы и IэдакъэщIэкIхэр къат. Ахэр зым ейми ещхькъым, икIи езыхэм я гъэпсыкIэ хьэлэмэт яIэщ, адыгэ уэрэдыжьхэм я жыпхъэм тету зэхэлъхьа хъуащ. Абы и уэрэдхэм ящIэлъ купщIэрщ, дахэу цIыхухэм зэрабгъэдилъхьэрщ ахэр куэдым фIыуэ щIалъэгъуар. Щомахуэ Хьэсэнбий и уэрэдхэм дамэ иратащ уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэхэу Къуныжь Хьэждал, ПащIэ Ахьмэд, КIуж Борис, Аслъэн Iэсият, Мэремыкъуэ Хъусен, Сосмакъ Валентинэ, Уэтэр Анатолэ, Сокъур Ольгэ, Пщыгъуэш Юрэ сымэ, нэгъуэщIхэми. Абы и IэдакъэщIэкIхэр щызэхуэхьэса тхылъ зыбжанэ дунейм къытехьащ, езым дызэрыщигъэгъуэзамкIэ, мыгувэу къыдигъэкIыну и мурадщ и IэдакъэщIэкIхэр щызэхуэхьэса тхылъыщIэ.
Иджыблагъэ Хьэсэнбий игъэлъэпIащ илъэс 75-рэ зэрырикъур. ЦIыхубэм фIыуэ ялъэгъуа уэрэджыIакIуэр ди хьэщIэщым къедгъэблагъэри, упщIэ зыбжанэкIэ зыхуэдгъэзащи, къыджиIахэр ди гуапэу фи пащхьэ идолъхьэ.
— Щомахуэ Хьэсэнбий цIыхубэм къезыгъэцIыхуа уэрэд жыIэным гу зэрыхуэпщIам и гугъу уэзгъэщIынут.
— Зауэ зэманым сыхалъхуащ сэ. Иджыри дунейм сыкъытемыхьауэ, 1941 гъэм, си адэр зауэм дашри, къигъэзэжакъым. Зауэ зэманыр зэрыхьэлъар иджырей щIалэгъуалэм къапхугурыгъэIуэнукъым, къагурыIуэнуи тхьэм имыухкIэ, ауэ зауэ нэужьым и гугъуехьыр зыгъэунэхуахэм сахэтащ сэри. Ди анэр (ХъуэкIуэн Шэризэт) пшынауэ Iэзэт. Лъэпкъ пшыналъэр псом япэ фIыуэ сэзыгъэлъэгъуар арауэ къэплъытэ хъунущ. Ди адэр зауэм зэрыхэкIуэдам и щыхьэкIуэ тхылъыр къытхуэкIуа иужькIэ, ар зэи гуфIэгъуэ зэхыхьэ кIуэжакъым, ауэ абы и пэкIэ, сыцIыкIуу, адыгэ уэрэдыжьхэр къыщикъуэлъыкI хьэгъуэлIыгъуэхэм сыздишэрт. Абы къищынэмыщIауэ, КъурIэн еджэрти, къурIэнаджэхэм сыздишэрт. Езым хуэдэ фызабэ гупым зэчыр щыжаIэкIэ, уи щхьэфэцым зрагъэIэтырт. Музыкэм и лъабжьэр си гущIэм ахэращ щызыгъэтIылъар.
СощIэж, иджыри дысабийуэ, пхъэ гъэсын къэтхьыну зэныбжьэгъу цIыкIухэр мэзым дыкIуамэ, си ныбжьэгъухэм закъыкIэрызгъэхурти, уэрэд зэхэслъхьэрт, си гупсысэхэм сахэсыхьыжу сыщIэтт мэзым.
— Лъэпкъым и гупсэу къалъытэ уэрэдыжьхэр илъэс куэд хъуауэ зэхубохьэсыж. НобэкIи зэхуэпхьэсыжын бгъуэтрэ, хьэмэрэ, нэхъыбэу езым уи уэрэдхэра узэлэжьыр?
— Си уэрэдхэм къадэкIуэу, пасэрей уэрэдыжьхэр къэгъэщIэрэщIэжынми солэжь. Къэжэр Индрис, КъардэнгъущI Зырамыку, Ало ЛутIэ, Къуныжь Хьэждал сымэ жаIэу щыта уэрэдыжьхэм я макъамэр зы къэмынэу сощIэж, ауэ псалъэхэр сигу схуиубыдэркъым. Абы къыдэкIуэу си уэрэдхэми солэжь. Зы уэрэдым мазэ бжыгъэкIэ сыщелIалIэ къохъу, псалъэ къэс «кхъузанэ нейм изгъэкIыу».
— Зэманыр кIуэхукIэ уэрэдыжьхэр нэхъ зэфIэгъэувэжыгъуей мэхъу. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, ар зыщIэж куэд щыIэжкъым. Уэ дэнэ къыщыплъыхъуэрэ лъэпкъ уэрэдыжьхэм я къигъэхъуапIэр?
— Си дэтхэнэ усэми и лъабжьэр тхыдэрщ. Зы уэрэд стхын щхьэкIэ дэфтэр куэд щIэсплъыкIын, сызытетхыхьым и пэжыпIэр зэзгъэщIэн хуейщ. ИтIанэщ уэрэдыр щыстхыжыр, ауэ щыхъукIи уэрэдыпкъым адыгэ гъэпсыкIэ иIэным и мыхьэнэр инщ. Е, сэ сщIэрэ, дэфтэрхэм адыгэ уэрэдыжь къыщызгъуэтыжамэ, солэжьыж, нэхъ къызэрезэгъыу зызогъэзэхуэжри, утыку изохьэ. Сэ унэм макъ зэратх аппаратурэ щызиIэщи, абыкIэ изогъэтх, МузыкэмкIэ театрым щылажьэхэу, си ныбжьэгъу уэрэджыIакIуэ зыбжанэ зэхузошэсри, ежьур жызогъэIэ, цIыху зыбжанэм я макъыр компьютеркIэ догъэбагъуэри, хорышхуэм жаIэу фIэкIа умыщIэу мэхъу. А псори щIыжысIэращи, адыгэ уэрэдыжьхэм ежьу зэпэщ ямыIэмэ, къебжэкI къудейуэ аращ. Япэм радиом хор иIэти, уэрэдыжь ттхынумэ, ахэр къыддэIэпыкъурт. Хорыр зэбгрызыгъэкIыжахэр куэдкIэ зэран хуэхъуащ лъэпкъым. ИтIанэ, си уэрэдхэм лъэпкъыр зэрыхуэныкъуэр зыхэзмыщIэмэ схуэтхыркъым.
Уэрэдыжь жыпхъэм иту зыгуэрым солэжь иджыпсту. Ар хуабжьу гугъущ. Абы къежьапIэ хуэхъуари мыращ: Алътуд къуажэм сыкIуауэ, Тхьэлыджокъуэ Сэфарбий ныбжьэгъу щысхуэхъуащ. Ар адыгагъэ, цIыхугъэ ин зыхэлъ цIыху бэлыхьщ. Сэ къуажэхэм ятеухуа уэрэд стхыркъым, си псэм фIэмыфI, езыр-езыру сигу къэмыкI усэ, лъэIукIи уасэкIи, зэи яхуэстхыркъым. Ауэ Тхьэлыджокъуэр тIэунейрэ-щэнейрэ къыщызэлъэIум, арэзы сыхъури, Алътуд и уэрэдыр яхуэстхащ. Ауэ абы папщIэ а къуажэм и хъыбарри и тхыдэри куууэ щIэзджыкIащ. Езы къуажэдэсхэм къызжаIэжам къищынэмыщIауэ, дэфтэр хъумапIэхэм сыщылъыхъуащ, гъэщIэгъуэн куэди къэзгъуэтащ. Алътудым Къэжэр Индрис къызэрыщалъхуам фIэкIа зыри хэсщIыкIыртэкъым нэхъапэм. Ауэ а зылIри къуажэпсо и уасэт си дежкIэ. Сэ къызэрысхутамкIэ, Алътудыр уд Iэзэу щытащ. Иджы сызэлэжьыр Алътуд уэрэдращ, абы и тхыдэм сыдихьэхыжауэ етIуанэ яхузотх, адыгэ уэрэдыжь жыпхъэм иту. Сэ уэрэдым и тхыкIэ зыбжанэ согъэхьэзырри, итIанэ нэхъ сигу ирихьыр къыхызохыж. Лъэпкъым и тхыдэр, и блэкIар, и хабзэ дахэхэр тщIэжыну дыхуеймэ, ди уэрэдыжьхэр IэщIыб тщIы хъунукъым. Ди блэкIар зымыщIэм, ар зыфIэмыгъэщIэгъуэным и къэкIуэнум хухэлъхьэни щыIэкъым. Адэжь щIэину къытхуэна уэрэдыжьхэм я Iуэхур иджыкIэ щIагъуэкъым. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, ахэр нобэ IэщIыб ящIащ, мащIэ дыдэущ ар концертхэм, гуфIэгъуэ дауэдапщэхэм зэрыщыжаIэр. Думэн Мурадин и театрым адыгэ уэрэдыжь жызыIэхэр илъэситI хъуауэ дыщызэхуэсурэ ахэр догъэзащIэ.
— 2012 гъэм ди газетым къепта интервьюм уэрэдыжьу 21-рэ зэхуэпхьэсыжу дискым тету птхыжауэ щыжыбоIэ. А бжыгъэм къыхэхъуаIа?
— УэрэдипщIым нэблагъэ згъэхьэзыращ абы лъандэрэ. Абыхэм КъардэнгъущI Зырамыку жиIэу щытахэм ящыщи хэтщ, сэ стхауи уэрэдиплI хэтщ. Апхуэдэхэщ и«Къанжал зауае», «Кърым зауэ», «Алътуд къуажэ», «Къармэ зэшищым я уэрэд». УщымыгуфIыкIынкIэ Iэмал иIэкъым, языныкъуэ щIалэхэм я машинэм адыгэ уэрэдыжь къыщрагъауэу щызэхэпхкIэ. Абы гугъэ мыкIуэщI къыпхелъхьэ.
— Иджырей эстрадэм, адыгэ уэрэдхэмрэ ар жызыIэхэмрэ я гугъу уэзгъэщIынут.
— Уэрэд птхам утемыукIытыхьу утыку ипхьэфу щытын хуейщ. «Уэрэд щебгъэускIэ, нэсу пкъыр гъэплъ, Пшыналъэр бгъунлъэмэ, лъэпкъыр мэукIытэ», — псалъэ пэжхэр ПащIэ Бэчмырзэ жиIауэ щытащ. Ар уимыгъуазэу зэи уэрэдус ухъунукъым. Иджы профессиональнэ макъамэкIэ зэджэм адыгэ лъэпкъым ейуэ зыри хэлъкъым. Сэ хуабжьу сызыгъэбампIэ куэд яхэтщ иджырей уэрэдхэм. Ди зэманым и уэрэдус пэрытхэм ящыщщ Думэн Мурадин — псэм хыхьэрэ гум зыдигъазэу апхуэдэщ абы и IэдакъэщIэкIхэр. Сэхъу Хьэсэн и IэдакъэщIэкIхэр сыт и уасэ?! Къыхэхауэ уэрэдыфI защIэщ. КъищынэмыщIауэ, АфэщIагъуэ Зое и уэрэдхэри къыхэзгъэщыну сыхуейт. Ауэ зи къигъэхъуапIэр чэнж иджырей уэрэдхэм зытхар гугъу зэрыдехьам хуэдизщ пщIэуи гъащIэуи яIэнур. Дэ куэдрэ я гугъу дощI апхуэдэ ныкъусаныгъэхэм, ауэ музыкэ гъэсэныгъэ зыхэмылъым, абы щхьэкIэ гууз-лыуз зимыIэм жепIэр къыгурыIуэнукъым.
ХэкIыпIэ псоми я щхьэжыр Художественнэ совет къызэгъэпэщыжынращ. Дэ ди щIалэгъуэм хуабжьу ткIийуэ щытащ а советыр. А зэманым щыIа уэрэдхэм ноби цIыхухэр щIедаIуэр ахэр нэгъэсауэ, къупхъэм игъэзэгъауэ зэрыщытырщ.
— ЦIыху насыпыфIэу зыкъэплъытэжрэ?
— Хуабжьу упщIэ гугъущ ар. Творчествэм и цIыхухэр нэгъэсауэ насыпыфIэ хъууэ къыщIэкIынкъым.
СыусакIуэ нэсу зэм си фIэщ сощIыжри,
СытокI мы щIыми, хьэршым сыщопсэу.
ПсэкIэ сщIыжауэ дуней цIыкIу щызиIэм,
Къыщысхъуапсэхэм IэфIу сагъэпсэу.
Мы сатырхэр а упщIэм и жэуапу къысщохъу. Утхэныр, зыгуэр къыпхуэгъэщIыныр насып лейщ. Дунейм и нэхъ хъугъуэфIыгъуэшхуэу сэ збгъэдэлъыр си уэрэдхэращ. Ауэ тхакIуэхэр псом нэхърэ нэхъ гугъу ехьу мэпсэу: абыхэм къэхъукъащIэ псори нэхъ гъунэгъуу зыхащIэ, зымащIэри ягу йожалIэ. Гукъеуэри, гугъуехьри, дэрэжэгъуэри, гурыфIыгъуэри згъэунэхуащ.
— Уи IэдакъэщIэкIхэм ящыщу уэ нэхъ уэщхьу, нэхъ ппэгъунэгъуу къэплъытэхэр сыт хуэдэхэра?
— ПащIэ Ахьмэд жиIэ «Анэ» уэрэдыр. Пэжым ухуеймэ, си лэжьыгъэ къэси сэ спэгъунэгъу гуэр хэлъщ, хэмылъынкIи Iэмал иIэкъым — уи Iэдакъэ къыщIэкIа псори уи быным хуэдэщ. КъищынэмыщIауэ, «Адэхэр мэжей» уэрэдым пэсщIын щыIэкъым.
Щомахуэ Хьэсэнбийрэ и щхьэгъусэ ТхьэлI Фузэрэ я бынхэу Мадинэрэ Зауррэ унагъуэу ягъэтIысыжащ, иджы зэщхьэгъусэхэр адэшхуэ-анэшхуэ насыпыфIэхэщ. Жьыщхьэмахуагъэр псоми зэщхьукъым къазэрыхуэкIуэр. Щомахуэ Хьэсэнбий цIыху насыпыфIэ зыщIхэм ящыщщ и унагъуэ дахэри. Абыхэм я пхъурылъху Хъыжьрокъуэ Руслан макъ дахэ иIэщ, и адэшхуэм и уэрэд зыбжанэ иригъэтхауэ щIэх-щIэхыурэ телевизорымкIэ къат. Уэрэдыжьхэр зи псэм хэлъ Хьэсэнбий иджыри илъэс куэдкIэ лъэпкъым хуэлэжьэну, уэрэдыщIэхэр къызэригъэщIын гукъыдэжрэ дэрэжэгъуэрэ щымыщIэу псэуну дохъуэхъу.
Епсэлъар Инарокъуэ Данэщ.
НэгъуэщIхэм къащхьэщызыгъэкI хъэтI иIэщ
«Кабардинка» ансамблым сыкIуэн и пэкIэ, Бахъсэн районым ЩэнхабзэмкIэ и унэм, куэдым фIыуэ яцIыху Бахъуэ БетIал зи художественнэ унафэщIу щытам, концертмейстеру сыщылэжьащ. Мис а зэманым лъандэрэ, 1962 гъэм щыщIэдзауэ, дызэроцIыху Щомахуэ Хьэсэнбийрэ сэрэ. Абы щегъэжьауэ нобэр къыздэсым унагъуэкIи дызэкIэлъокIуэ, ди хъыбари зэрощIэ.
Хьэсэнбий узэрытепсэлъыхьын псалъэ къыпхуэмыгъуэтыным хуэдизу цIыху зэпIэзэрытщ, зэи пцIы иупсу, зыгуэрым IейкIэ тепсэлъыхьу зэхэпхынукъым. Зеикъуэ ЩэнхабзэмкIэ и унэм и унафэщIу щыщытам, и IэнатIэр тэмэму, сыт и лъэныкъуэкIи къызэгъэпэщауэ зэрихьащ.
Зэгуэр республикэ зэпеуэ щыIэу Зеикъуэ агитбригадэм япэ увыпIэр къихьат. Абы щыгъуэ апхуэдэ зэфIэкI къэзыгъэлъэгъуар Москва кIуэрт концерт щатыну. Районым дикIри, Бахъуэ БетIал, сэ, иджыри ди лэжьакIуэ зытIущ дызэгъусэу мазэкIэ дадэлэжьат абыхэм, ди къэралым и къалащхьэм яшэну программэр ягъэхьэзыру. Абдежым нэхъыфIыжу дыщызэрыцIыхуащ, япэ дыдэ гъуэгу сыщытехьари 1964 гъэрщ, абыхэм сащIыгъуу.
Хьэсэнбий и уэрэдыщIэ си тхьэкIумэм къицырхъауэ, ар си пшынэм къыщизмыгъэкIа зэи къэхъуакъым. Щомахуэр нэгъуэщI уэрэдусхэм къащхьэщызыгъэкI хъэтI иIэщ, ауэ езыр пцIыхумэ, и уэрэд гъэпсыкIэм ущыгъуазэмэ, къыумыщIэнкIэ Iэмал иIэкъым, апхуэдизкIэ зэхэщIыкIыгъуэщи. Сыт хуэдиз уэрэд екIу абы адыгэм тыгъэ къытхуищIар?! Тхьэм гъащIэ дахэ кърит!
Сохъуэхъу узыншагъэ иIэну, и макъамэ дахэхэмкIэ, псалъэ купщIафIэхэр зыщIэлъ уэрэдхэмкIэ адыгэ лъэпкъыр дяпэкIи дигъэгушхуэну.
Къуэдз Iэбубэчыр,
КъБР-м щIыхьзиIэ и артист.
И анэ Шэризэт зауэм хэкIуэда и щхьэгъусэм и сурэтым йоплъ. 1980 гъэ
Хьэсэнбийрэ и щхьэгъусэмрэ. 1970 гъэ
И ныбжьэгъухэу ХьэIупэ ДжэбрэIил, Джэрыджэ Арсен, Ацкъан Руслан сымэ Зеикъуэ къыхуеблэгъащ. 2015 гъэ
И ныбжьэгъу гуп и гъусэу зегъэпсэху. Налшык, 1970 гъэ
Гу къабзэ, бзэ дахэ
1976 гъэрт. Къэбэрдей-Балъкъэр радиомрэ телевиденэмрэ я хорым и уэрэджыIакIуэу сылэжьэн щIэздзагъащIэт. Уэрэд куэд дыди сымытхауэ, ауэ згъэзащIэхэр цIыхухэм я гум зэрыдыхьэр къатх тхыгъэхэмкIэ зыхэсщIэу хуежьауэ, махуэ гуэрым зы щIалэ набдзапцIэ щхьэц хъурыфэ къызбгъэдыхьэ- ри, лъэныкъуэкIэ сыIуишащ.
— Уэрэ сэрэ нэхъ гъунэгъуу дызэрыцIыхуамэ, дызэдэлэжьамэ сфIэфIт. Ди лъэпкъым дыхуэгуапэфынут стхы уэрэдхэр уи гум нэсмэ, зыхэпщIэмэ, — къызжиIащ абы.
ЩIалэ нэгу зэлъыIухар зыщIыпIэ щыслъэгъуауэ къысщыхъурт, ауэ къысхуэщIэжыртэкъыми, абы гу лъитагъэнщ: «Щомахуэ Хьэсэнбий хъужыр сэращ, КIуж Борис жиIэ «СокIуэр дыгъэ гъуэгукIэ», ПащIэ Ахьмэд игъэзащIэ «Анэ» уэрэдхэр зытхар сэращ».
Хэтыт а уэрэдхэр зымыщIэр? «Дыгъэлажьэ, дегъэплъ, дегъэдаIуэ си макъым хуэбгъэфащэ уи уэрэдхэм», — щыжысIэм, си пащхьэ кърилъхьащ «Сыноджэж» уэрэдыр. Абдежым щыщIэдзауэ Хьэсэнбийрэ сэрэ зэныбжьэгъу дыхъуащ, зэман дэкIри, уэрэдхэм зэкъуэш дызэхуащIащ.
Хьэсэнбий и уэрэд куэд япэу зыгъэзэщIари сэращи, абы сринасыпыфIэщ. Ахэр псори цIэрыIуэ, лъэпкъым и дзапэ уэрэд хъуахэщ, нобэми яфIэгъэщIэгъуэну ягъэIу макъамэ гурыхьщ. Лъэпкъ уэрэд хъуахэм ящыщщ «Гур къоджэ», «Сэ си лъагъуныгъэр», «Лъагъуныгъэм жаIэ къигъэзэжу», «Ар уэра?», «А псор уэращ — уи нэхэращ», «ПщIэрэ?», нэгъуэщIхэри.
Зы цIыхум жиIэн хуей уэрэдхэм я закъуэкъым Щомахуэм и Iэдакъэм къыщIэкIар, абы иIэщ гупым (хорым) игъэзащIэхэри, къыхэзыдзэ и гъусэу. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, «ЩыгуэлъэткIэ къыр дзакIэр, фежьу!», «Си хэку», «Хэкум уэрэд хужыфIэ», «Уэрэдыжьхэм папщIэ уэрэд», нэгъуэщIхэри.
Гу къабзэкIэ, бзэ дахэкIэ зыми емыщхь уэрэдхэр къегъэщI си ныбжьэгъу, си къуэш адыгэлIым. Лъэпкъым куэдрэ утхуэпсэуну, утхуэусэну, Хьэсэнбий!
Мэремыкъуэ Хъусен,
КъБР-мрэ КъШР-мрэ я цIыхубэ артист.
Гугъуехьым ипсыхьа
Ижь-ижьыж лъандэрэ адыгэ лъэпкъым къыдогъуэгурыкIуэ уэрэдымрэ пшыналъэ зэмылIэужьыгъуэ- хэмрэ, ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, иужьрей зэманым ди уэрэдми ди къафэ-пшыналъэми захъуэжащ. ШэсыпIэ сихьэфынущ ди къэбэрдей къафэхэм хуэдэ Кавказым ис адрей лъэпкъхэм зэрамыIэмкIэ. Уэрэдыр уэрэд зыщIыжыр фащэращ. Иджы ар зэдмыпэсыжу, ди уэрэдыр нэгъуэщIу тхуэпэну дыхэтщ.
Композиторымрэ уэрэдусымрэ зыкъым. Музыкэ щIэныгъэ зимыIэ, ауэ зи псэр ушэ, къыхуэмыгъэувыIэу зыгуэр зыусыр уэрэдусщ. Апхуэдэ IэщIагъэлI нэгъэсауэ щытащ ПащIэ Бэчмырзэрэ («Уэзы Мурат») Къэжэр Индрисрэ («ПыIэ гъуабжэ плъыфэ»). Абыхэм къапоувэ нотэр зымыцIыхуахэу Ахъмэт Щэлэуат («Сэрмакъ»), Уэдыжь Хъусен («ЛатIиф и уэрэд»), Пщынокъуэ БетIал («Пшынэжьым и уэрэд») сымэ. Зи цIэ къисIуахэм хуэдэу уэрэдускIэ узэджэ хъуну Щомахуэ Хьэсэнбий фIэкIа зыри иджыпсту диIэкъым. Абы и щыхьэту сыкъыщIэувыфынум и щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэр сызиредактору дунейм къытехьа «Уи гум сыкъэгъэкI» тхылъырщ. Абы уэрэд 20 итщи, дэтхэнэми я псалъэри макъамэри зейр езы Щомахуэрщ, жыпIэнурамэ, макъамэм хэлъ псэм и псалъэр поджэж! Абыхэм цIыхубэм къимыщтауэ зыри яхэткъым.
Сыту ди насыпт абы музыкэ щIэныгъэ иIамэ, абдежым къыщыувыIэнутэкъым. Ар лъэпкъым и цIыху нэсщ, зы къудамэ дахэ тхьэмпэбэу къыдэжамэ, ар Хьэсэнбийщ.
Тхьэм и фIыщIэкIэ, профессиональнэ композиторхэри диIэщ. Сыт и уасэ Къэбэрдокъуэ Мурат хуэдэ уи лъэпкъым къыхэкIыну, IэщIагъэлI нэс хъуа адыгэ щIалэмрэ уэрэдус Щомахуэ Хьэсэнбийрэ лъэпкъ щэнхабзэм, гупсысэкIэм, дуней еплъыкIэм и лъэныкъуитIщ. Мурат иджыпсту сыт хуэдэ цIыхубэ макъамэри ети, дунейм трихьэфынущ, Щомахуэр утыку къихьэу утемыукIытыхьу адыгэ уэрэдыжьхэр хужыIэнущ. Хьэсэнбий адыгэ уэрэдыжь куэд итхыжащ, абыхэм я тхыдэри едж, ахэр зэгъусэу зэрихъумэным яужь итщ. Лъэпкъым зыгуэр епхамэ, абы и уэрэди и IуэрыIуатэри зэрызэхэщар Хьэсэнбий и псэм пхокI.
И лъэпкъым и Iупэм зы уэрэд нэхъ мыхъуми телъу къыхуэгъэнамэ — ар уэрэдусщ. Щомахуэ Хьэсэнбий и апхуэдэ уэрэд дапщэу пIэрэ цIыхум зэIэпахыу къэнар?! Языныкъуэхэм ар Щомахуэм ейуи ящIэркъым, ауэ къызэрыхэбдзэу къыбдежьуун щIадзэ. Ар насыпышхуэщ.
Макъамэм зыгуэр хэсщIыкIыу къызолъытэри, сэ къызэрызгурыIуэмкIэ, уэрэдыр уэрэд нэс хъун щхьэкIэ, зым емыщхьу къэгъэшыпIэ иIэн хуейщ. Ахэр Хьэсэнбий и уэрэдым хэлъщ нэрынэ-нэрынэу хэпхъауэ, зэщIэпщIыпщIэу.
ДжабитI зэхуакум дэс Зеикъуэ дыдэгъэхьи, мы дунейм псэ гуэр къуитамэ, умыусэнкIэ Iэмал имыIэу дахащэщ ар. АтIэми, сымаджэщым ущыкIуэкIэ джабэм ущыдэжым деж узыщрихьэлIэ гуэл цIыкIуитIыр — а щIыпIэр куэншыб идзыпIэти, Хьэсэнбий, яфIигъэкъабзэри, зыгъэпсэхупIэ ищIащ, зэрыщыту и IэкIэ иухуащ. Мис ар дуней жэнэтщ, дуней жэнэт ухуеймэ. Iэпкълъэпкъ лэжьыгъэри акъыл лэжьыгъэри зыгуэрым зэдихьыфмэ — ар Щомахуэ Хьэсэнбийщ.
Хьэсэнбий хэхауэ пщIэ щIыхуэсщIыр сыт-тIэ? Зы макъамэ цIыкIу зыгуэрым иуцIырхъамэ, утыкум къолъадэри итщ, — сэ сыкомпозиторщ, — жери, а псалъэм и купщIэр къыгурымыIуэми. Хьэсэнбий игъащIэми апхуэдэу къыжьэдэкIауэ зэхэсхакъым. Езыр цIыху щыпкъэщ, гъэсащ, адыгэлIщ, псэрылажьэщ. И гъащIэр дахэу, абы и псэр къыдэушэу дунейм тетщи аращ и уэрэдыр уэрэд щIэхъур. Мыр стхын хуейщ, жиIэу тIысхэм ящыщкъым ар, дахагъэ гуэрым егъэпIейтейри, и псэм зэрихуэу аращ.
КъыгуэхыпIэ имыIэу ныбжьэгъу пэжщ. Абы деж сокIуэри, а и жэнэтым сыхэсу псы макъым сыщIодэIу, дунейм и даущым сыходэIухь. Апхуэдэу дыщызэбгъэдэсым и деж и анэм и гугъу куэдрэ зэрищIыр си гуапэщ. Хьэсэнбий сэ схуэдэу фызабэкъуэщ, ауэ кIуэдакъым, гугъуехьым ипсыхьри, цIыху ищIащ, арагъэнщ и псэ дахагъэри къызыпкърыкIыр. Апхуэдэкъуэ зыгъэса анэм сыт хуэдэ уэрэдри хуэфащэщ, «Анэ» жыхуиIэ уэрэдри фIы дыдэу си ныбжьэгъум къехъулIауэ къызолъытэ.
Иухуа щIыпIэ дахэм нэхърэ нэхъ дахэж и дунейм Хьэсэнбийрэ абы и щхьэгъусэ Фузэрэ хапIыкIащ я бынхэри абыхэм я быныжхэри. Даущ тIысыпIэщ Хьэсэнбий и лъахэр икIи арагъэнщ ар къуршми жьыми щIащIэдэIуфыр, акъужь щабэу и макъамэхэри щIэгуакIуэр.
Си анэм жиIауэ фIыуэ слъагъу псалъэхэмкIэ сыхуохъуахъуэ: дэрэжэгъуэ, гукъыдэж, гуфIэгъуэ, узыншагъэ. Мис а Iэнэ лъакъуиплIыр Хьэсэнбий сытым дежи иIэну си гуапэщ. Зеикъуэ апхуэдэ лIы бэлыхь дяпэкIи къыдэкIыну!
ХьэIупэ ДжэбрэIил,
КъБР-м и Къэрал саугъэтым и лауреат,
УФ-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
