Хьэх Сэфарбий и тхыгъэхэр дапхъэ хэхахэм щагъэтIыгъуэ
ДифI догъэлъапIэ
Аращ насып жыхуаIэжыр
Къэбэрдей-Балъкъэрым щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, КъБР-м и Совет Нэхъыщхьэм и ЩIыхь тхылъыр зрата, республикэм и Журналистхэм я зэгухьэныгъэм и саугъэтым и лауреат Хьэх Сэфарбий Хьид и къуэм и ныбжьыр иджыблагъэ илъэс 80 ирикъуащ.
Лъэпкъ литературэмрэ журналистикэмрэ ныкъуэ хъунут, Хьэх Сэфарбий и цIэр хэмытамэ, жысIэмэ, едгъэлеинукъым. ТхакIуэнымрэ журналист IэщIагъэмрэ илъэс куэдкIэ зэкIуу езыхьэкIа Сэфарбий а IэнатIитIми лъагъуэ бгъуфIэ щыхишын хузэфIэкIащ. Лъэпкъ усыгъэми прозэми щыпэрытхэм ящыщщ Хьэхым и цIэр, ауэ псом хуэмыдэу цIыхухэм фIыуэ ялъагъу гушыIэр и лъабжьэу абы гъащIэм къыхиха теплъэгъуэ цIыкIухэр. КъопIэскIу, къыбдогушыIэ, зыкъыуагъэцIыхуж, щIагъыбзэ дахэ щIэлъщ Хьэхым и тхыгъэхэм. Псори зэхэту Сэфарбий тхылъ 20-м щIигъу и Iэдакъэ къыщIэкIащ. Ар, дауи, лэжьыгъэшхуэщ, ауэ зыкIи нэхъ мащIэкъым илъэс 20-м щIигъукIэ «Шыхулъагъуэ» литературэ хасэм щригъэкIуэкIари.
Тхэн щIэзыдзагъащIэхэр гъуэгу пэж тебгъэувэныр, абыхэм дэтхэнэми «гурыIуэгъуэу» уепсэлъэныр, уи псалъэ ебгъэлъытэныр зэрымыкъалэн тыншыр хэт и дежкIи наIуэщ. Арагъэнщ абы нэгъуэщIхэм зыщIрамыпщытари. Хасэм иужьрей илъэс зытхухым тхылъибл дунейм къытригъэхьат. И нэхъыбэр «Эльбрус» къэрал тхылъ тедзапIэрат къыщыдэкIари. ГурыIуэгъуэщ тхэн щIэзыдзэ псоми тхакIуэ къазэрыхэмыкIыр, ауэ Сэфарбий и деж къекIуалIэу щыта дэтхэнэми гъэсэныгъэ, пщIэ хэмылъу идэртэкъым. ИтIанэ, абы зи тхыгъэ къезыхьэлIахэм зэи ягу ириудыртэкъым, тхакIуэ къахэмыкIыну яжриIэу (езым зэгуэр къращIар ищIэж къыщIэкIынт). Мытхэфхэм хуэм-хуэмурэ къагурыIуэжырт.
Сэфарбий и Iэдакъэ къыщIэкIа тхылъхэр, повесть гуимыхужхэмрэ романхэмрэ нобэ щхьэхуэу я гугъу тхуэмыщIми, ахэр лъэпкъ литературэм и дапхъэ хэхахэм щагъэтIыгъуэ фIыгъуэщ. Иджырей щIэблэм яфIэгъэщIэгъуэну ядж. Аракъэ тхакIуэ насып жыхуаIэжыр! «ГъащIэ зылъэгъуам жиIэжын иIэщ», жаIэ. Хьэхым къикIуа гъащIэ гъуэгуанэ купщIафIэм и фIыгъэу къыщIэкIынщ и тхыгъэхэри щIэгъэщIэгъуэныр.
Хьэх Сэфарбий и гъащIэм теухуауэ итхыжа гукъэкIыжхэр зы тхыгъэ псо мэхъу езыр. А гукъэкIыжхэм щыщхэр фи пащхьэ идолъхьэ нобэ.
КъежьапIэ
«Мы дунейр сэ схуэдэ
хуэмеямэ —
сыкъытригъэхьэнтэкъым»
Хь. С.
Сэ Аушыджэр къуажэкIэм сыкъыщалъхуащ. Зи сабиигъуэ-къэжэпхъыгъуэр зауэ нэужь лъэхъэнэ бзаджэм хиубыда дэтхэнэми жиIэфынущ гугъу ехьауэ, икIи пэжщ. Ауэ сэ абыхэм сахуэдэжкъым. Сыадэншэми къыщынэртэкъым, си анэри ныкъуэдыкъуэт, зэрихьэртэкъым и лъэм. Сэ сщIэжыркъым абы зэи хуиту къикIухьу щытауэ. И лъакъуэхэр илъэфут зэрызекIуэр. Ауэрэ, пхъэ лъакъуэм фIэуващ. ИкIэм-икIэжым, ари мыхъужу, пIэм хиубыдапэри, дунейм ехыжыху зетхьащ. Абыи, си шынэхъыщIэ цIыкIу, зауэр екIуэкIыу къалъхуами сэр фIэкIа зыщыгугъын яIэтэкъым. Илъэсибл-илъэсий ныбжьым сызэрит лъандэрэ си щхьэр спIыжам и закъуэкъым, унагъуэ къысщымыгугъыу зы махуэ дунейм сытетакъым. Зы махуэ хуиту цIыкIу-цIыкIу джэгум сахыхьэну сиIакъым Iэмал. Зэзэмызэ сехъуапсэу сахыхьамэ, ди мамэ пхъэ лъакъуэм фIэту нежьэрт, къызэджэу. Нобэр къыздэсым си тхьэкIумэм итщ абы и джэ макъыр. Си адэр сщIэжыркъым, хъума хъуакъым и сурэт къудеи.
Школым сызэрыщеджар
Сигу икIыжынкъым школ сызэрыщIэтIысхьауэ щытар. Си анэр абы щыгъуэ тIэкIу зекIуэфырт башкIэ. Ауэ зыгуэр къыздигъэпсынщIэнкIэ ущIыщыгугъын щыIэжтэкъым икIи сыщыгугъыртэкъым. Сэ, зымкIэ зыздзамэ, адрейр къанэу, унагъуэми, пщIантIэми, хадэми сыщыкIэрахъуэрт. Сыт мыгъуи си еджэт. Ауэ ди къуажэкIэ цIыкIухэр псори щIэтIысхьэрт школым, а гъэм зауэр иухауи, сехъуапсэри, сэри сыкIуат. АрщхьэкIэ ядакъым сащтэн, уцIыкIущ иджыри, жаIэри. Иужьым, сытми, гъэ еджэгъуэми фIыуэ хэIэбауэ сафIыщIэтIысхьауэ щытащ. УщIэтIысхьар Iуэхут, еджэн хуейтэкъэ? УекIуэлIэн хуейтэкъэ, нэгъуэщI мыхъуми, еджапIэм? Сэ апхуэдэ Iэмал сиIэтэкъым.
Зэ, сэ еджапIэм сыщыIэу, си анэр хадэм ихьэщ, и пхъэ лъакъуитIым блэгущIэкIэ фIэтуи, хьэсэм хэукIурияуэ сыкърихьэлIэжауэ щытащ. Уэлбанэ хъумэ бжьын тIэкIур хэфыхьыжынущ, жиIэри гузавэри ихьауэ арат. Гужьея мыгъуэу кIийуэ, ауэ зыми зэхимыхыу щылът сыщынэсам, нэкIукIэ хэIубауэ. Сызезыхуэ мыгъуэр сыт, си еджэ кIуэда сэ, жысIэри куэдрэ сахуекIуэлIэжауэ щытакъым еджапIэм.
Тхэн зэрыщIэздзар
ЗгъэщIагъуэу, нобэми ныжэбэми схуэмыухыр сэ журналистикэмкIэ, литературэмкIэ — тхэнымкIэ згъэза зэрыхъуарщ. Ар хъунт, зыгуэр тхэуэ слъагъуу сыдихьэхатэмэ, цIыху сахыхьэртэкъым, нэгъуэщIтэкъым. Мо къуажэкIэ пэнцIывым махуэ къыщыхъурт пщэдджыжьым сыкъэтэджу, хадэм сит, Iэщым сахэтми, зы псалъэ зыжесIэни къызжезыIэни сримыхьэлIэу жэщ хъууэ, сыщыгъуэлъыж. Газет, тхылъ жыхуэпIэр слъагъуххэртэкъым, сыкъеджэн дэнэ къэна!.. СыукIи, иджыпсту бжесIэфынукъым си гъащIэри си гуащIэри тхэным зэрестар фIырэ Iейрэ. Еджэн, тхэн бэлыхь сыхэмыту, сызэрыцIыкIурэ сызэрыпсэун Iуэху зесхуатэмэ, хэт ищIэрэ, сэри жылэм ещхьу зы лъабжьэ гуэр сиIэу иджырей сыкъэсынкIэ хъунт. Ауэ сэ мы тхэн Iуэхум — ирегазет, иретхылъ — мащIэ дыдэуи ирехъуи, зыгуэр щысщIэфамэ, пэщIэдзэ классхэм сыщезыгъэджа, Ашэбокъуэхэ япхъу, Зыгъэзэжхэ я нысэ Розэ деж щегъэжьауэ усакIуэ телъыджэ КIуащ БетIал и деж нэсыжыху, сызрихьэлIа цIыху хъарзынэхэм я фIыщIэщ.
Пасэу къэсщтат къалэмыр. Еханэрат хьэмэ ебланэрат сызыщIэсыр, сытми, КIыщокъуэ Алим псыхьэлыгъуэм теухуауэ итха усэ гуэр срихьэлIат. Тхьэм ищIэнщ къызыхэсхари, а псыхьэлыгъуэ дыдэм теухуауэ сэри усэ стхыну яужь сихьащ. Махуэ псом сыт хуэдэ Iуэху сщIэми абы сегупсысащ, псалъэ гуэрхэр къэсIущэщырт, ахэр стхырт, ауэ Алим ейм хуэдэу дахэ хъуртэкъым. ИтIанэ, псыхьэлыгъуэм теухуауэ птхы хъуну щыIэ псори Алим къимыгъанэIауэ итхыжауэ къэслъытэри, хыфIэздзэжауэ щытащ. ХыфIэздзэжар псыхьэлыгъуэм теухуарат, армыхъу усэ тхынратэкъым. Ди районым къыщыдэкIыу щыта «Коммунизмэм и гъуэгу» газет цIыкIум езгъэхьу щIэздзащ си усэхэр. СымыувыIэу щезгъэхьым, сытми, зэгуэр къытрадзэ. Махуэ гуэрым тызодзэри сокIуэ тхылъ тедзапIэм, Алыхьым сыхуешэри, КIуащ БетIал сыхуозэ. Си нэр къихуу сеплъырт — игъащIэм слъэгъуатэкъым усакIуэ. УситI схьати, сIехри, занщIэу къоджэ. ИтIанэ къыдоплъейри: «Тхэ!» — къызжеIэ. Абы срикъуащ.
ЦIыху Iейр куэдщ, жаIэ. Пэжынщ. МащIэкъым сэри абыхэм си фэм ирахар, иджыпсту дыди ирахыр. Ауэ, сыти жыдвгъэIи, цIыхуфIыр нэхъыбэщ. Сэ си къежьапIэ-къэхъупIэ сыкъызыхэкIахэмкIэ сызэплъэкIыжу сыпсэлъэнщи, седжэн, сытхэн дэнэ къэна, сымылIэу иджырей сыкъызэрысар а цIыхуфIхэращ зи фIыщIэр. Алыхьыр арэзы къахухъу.
Литературэ институтым
сыхуэзыша гъуэгур
Къуажэ школыр къэзуха нэужь, еджапIэ гуэрхэм сыщIэтIысхьэну сыхэтащ, хъуакъым армыхъу. Мы ди къэрал университетымкIэ сыблэкIащ, сыкъыблэкIыжащ куэдрэ сехъуапсэу. Хьэх Къарэ и къуэр зыми щIэмытIысхьэфу къигъэзэжащ, жезмыгъэIэн щхьэкIэ, дэнэ сыщIэтIысхьэми здэрт. АрщхьэкIэ ардыдэр къысщыщIащ. ИтIани сыувыIакъым. Налшык бухгалтер щагъэхьэзыр еджапIэм сыщIэтIысхьащ пщIэ щIэсту седжэну. Колхозым сыкIуэри сыщылэжьащ. СыздэмыкIуа къуэладжэрэ зызэзмыпщыта лэжьыгъэрэ укIуэдыж. Дыщэ къыщыщIах шахтым нэгъунэ сыщылэжьащ — щIым сыщIыхьащ ахъшэ щхьэкIэ, зыри къикIакъым. ИлъэситI нэблагъэ зыми щымыщу згъэкIуауэ, си хэкужь си лъэр къесхулIэжащ. Си насып къекIэрэхъуэкIщ, имыхабзэххэуи, Налшык блок заводым рабочэу сащтащ.
Махуэ гуэрым заводым блок зеслъафэу сыдэту Къагъырмэс Борис редакцэ IуэхукIэ абы нокIуэ. И деж си усэхэр сIыгъыу сыкIуэну срегъэблагъэ. СокIуэ. Си усэхэм еджа иужькIэ Горький Максим и цIэр зезыхьэ Литературэ институтым сыщIэтIысхьэну сытрегъэгушхуэ. Ар къэзуха иужькIи заулкIэ си лъэр зыщIыпIи щимыубыду, 1972 гъэм «Ленин гъуэгу» («Адыгэ псалъэ») газетым корреспонденту сыуври, мис абы си лъэр щиубыдащ, бдзапцIэм хэувам хуэдэу. Пенсэм сыкIуэху абы сыщылэжьащ. Бжьэм губгъуэр къилъэтыхьурэ, фо зэрищIым хуэдэу, республикэ псор къызэхэпкIухьу тебдзэнур зэхуэпхьэсын, газетыр щIын хуейт.
Дауэ мыхъуами, зэман къэзгъуэтырт художественнэ тхыгъэхэм селэжьыну. Абы фIэкIа Iуэху ямыIэу литературэм щылэжьахэм ятхам хуэдиз стхащ, къыдагъэкIам хуэдизи къыдэзгъэкIащ тхылъу (я фIагъым и гугъу сщIыркъым). ИужькIэ сэ сыщылэжьащ КъБР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и аппаратым.
Литературэ тхыгъэхэм ятеухуауэ
Литературэр зыхэслъхьэ щыIэххэкъым. Ауэ си пIэм итамэ, цIыху тхэнтэкъым, сэ абы дэсшэчыр дишэчу. Си Iэрытххэмрэ сэрэ ди зэхуакум фоч гъэпкIа иIыгъыу милицэ щыдэта зэман щыIащ. ИтIани сафIэтхащ!
Зыхэслъхьэ щыIэххэкъым си тхыгъэ тIэкIухэр. Сигу яхуэмыгъуэщ, жыхуэсIэщ. Сэ ахэр сфIэгуэныхь мэхъу, дунейм зи нэр къыхуикI, ауэ зи лъэм зэримыхьэ гуэрхэм язогъэщхьри… Сызытетхыхьыр езым си нэгу щIэкIа е сэр нэхърэ нэхъыфIу зыми ар имыщIэу къысщыхъу Iуэхугъуэхэращ.
Сыкъыщалъхуар зэрызмыщIэм хуэдабзэу, сыщылIэжынури сщIэркъым. Ауэ фIыуэ, абы зыкIи шэч къытезмыхьэжу сщIэр зыщ: дапщэщ сылIэми, си адэжь лъапсэм илъэс тIощI ипэкIэ къыщезгъэжьа унэмрэ «Дуней гъащIэ» зыфIэсща си тхыгъэмрэ ныкъуэщI-ныкъуэтхыу къысщIэнынущ.
Зыри къызыщIэмынэххэнур дапщэ!
НэгъуэщI сыт?
Аращ сэ сызэрыхъур!
Сэфарбий и унагъуэр.1980 гъэ
«Адыгэ псалъэ» газетым щылажьэхэр.1982 гъэ
Куууэ гъащIэм кIуэцIроплъ
Иужьрей илъэс зыбгъупщI-пщыкIутхур къапщтэмэ, къэбэрдей тхакIуэ пажэхэм яхэту къыщIэкIынкъым Хьэх Сэфарбий хуэдэу жыджэру лэжьа. Абы и Iэдакъэ къыщIэкIащ, усэ тхылъхэм я гугъу умыщIи, повесть зыбжанэ, зытепсэлъыхь IуэхугъуэкIи, я къэIуэтэкIэкIи зыр адрейм емыщхьу. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, «ЗинэкIэ къалъхуа», «Псым ихь къихьыжыркъым», «Повесть ныкъуэтх» жыхуиIэхэр.
Сэфарбий ящыщкъым зэманыр пщIэншэу, купщIэншэу зыгъакIуэхэм. Ар зэпымыууэ мэлажьэ, абы щыгъуэми итххэр зым нэхърэ адрейр нэхъыфIыжу пIэрэ жыпIэу. Мэлажьэ махуэл димыхыу, тхылъеджэр ди зэманым нэхъ мащIэ зэрыхъуам, уи Iэрытххэр къыдэгъэкIыгъуейуэ, щэгъуейуэ зэрыщытми гузэрыдзэ ирамыгъэщIу. Абы и фIэщ мэхъу зэгуэр цIыхум и гупэр тхылъым зэрыхуигъэзэжынур.
Хьэхыр зэрызэчиифIэр наIуэ хъуащ абы и япэ рассказхэмрэ «Толъкъун Iэсэ» повестымрэ дунейм къытехьа нэужь. Абы къыкIэлъыкIуащ «Пщэдджыжь щIыIэ», «Махуэм дунейр и кIыхьагъщ», «КъэувыIи, сигу, сызылъэщIэгъэхьэ», «ЩIымахуэ мэракIуэ» повесть хьэлэмэтхэр.
Сыт хуэдэ Iуэхугъуэ Хьэхыр нэхъыбэу зытетхыхьыр жыпIэрэ ущIэупщIэмэ, абы и жэуапыр кIэщIщ: гъащIэрщ. ФIымрэ Iеймрэ, пцIымрэ пэжымрэ, цIыхугъэмрэ цIыхугъэншагъэмрэ къыщызэдэгъуэгурыкIуэ ди зэманыр куууэ къыщыгъэлъэгъуащ абы и IэдакъэщIэкIхэм. Сэ къызэрызгурыIуэмкIэ, тхыгъэ узэджам уигъэпIейтеймэ, уигъэгупсысэмэ, абы хэт лIыхъужьхэм уи гум абгъуэ щащIамэ, итIанэ тхакIуэм и мурадыр къехъулIауэ аращ. Апхуэдэщ Сэфарбий и тхыгъэхэр, къанэ щIагъуэ щымыIэу. Языныкъуэ тхакIуэхэм я Iэрытххэм уи жеин къагъакIуэмэ, и кIэм унэджысын папщIэ шыIэныгъэ пхэлъын хуеймэ, Сэфарбий апхуэдэкъым. Абы и тхылъыр къэпщтамэ, умыухауэ пхуэгъэтIылъыркъым.
ТхакIуэр гъащIэм куууэ зэрыкIуэцIрыплъым, дунейм къыщыхъу-къыщыщIэхэм и гур зэрыригъум, и псэм тыншыгъуэ зэримыщIэм щыхьэт тохъуэ «Си хъуреягъкIэ» зыфIища и тхыгъэ кIэщI цIыкIур. Ар философие гупсысэкIэ гъэнщIащ, акъыл къызыхэпхын защIэщ жыпIэми ущыуэну си гугъэкъым.
КъимыдэкIэ, Сэфарбий щытхъу ин къелэжь иужь къиувэну щIэблэм жыджэру зэрадэлажьэм папщIэ. Къэбэрдейм зы тхакIуи диIэкъым литературэм гу хуэзыщIа щIалэгъуалэм абы хуэдэу гугъу задезыгъэхь.
УефIакIуэ зэпытурэ куэдрэ утхуэпсэуну!
Мыз Ахьмэд.
Ешрэ икIуэтрэ ищIэркъым
Хьэх Сэфарбий япэу сыщыхуэзар КъБКъУ-м и адыгэбзэ къудамэм и етIуанэ курсым сыщеджэущ. ЛитературэмкIэ ди егъэджакIуэ Абазэ Албэч и чэнджэщкIэ Сэфарбий и «Шыхулъагъуэ» хасэм хэша сыхъуауэ щытащ.
НэмыщIысауэ къысщыхъуу, мыхьэнэншафэ зэсплъу схьа усэ жьгъей цIыкIухэм сыкъезыгъэджа тхакIуэшхуэм адэкIэ къызжиIэнум сриIэнкунырт, шэч хэмылъу. Ауэ дэтхэнэ зыми бгъэдыхьэкIэ щхьэхуэ хузиIэ, фIэщхъуныгъэ лъэщкIэ зи зэфIэкI мащIэри къэзыпщытэф Сэфарбий «Къыхэпхын хэлъщ, мыдэ си нэ зэвитIым щIэзгъэкIыжынкъэ», — жиIэу тхылъымпIэ кIапэр къыщысIэщIихым, моуэ къару лъэщ гуэрхэм си пкъыр зэуэ ягъэжанащ. Абдежым щегъэжьауэ хасэм мазэ къэс зэхиублэ зэхуэсым сыкIуэу щIэздзащ.
Хьэх Сэфарбий тхэным гу хуэзыщIа щIалэгъуалэм чэнджэщу къыдитар, къарурэ зэману къыттригъэкIуэдар, гъуэгу пэжу тхухишар пхуэмыIуэтэным хуэдизщ жысIэмэ, абыкIэ куэд дыдэ акъылэгъу къызэрыздэхъунум шэч хэлъкъым. Адыгэ лъэпкъым дыкъызэрыхэкIам, адыгэ унагъуэ дызэрыщапIам, адыгэ хабзэм дызэрыщIапIыкIам дригушхуэм къыдэкIуэу, хасэр бзэмрэ литературэмрэ я курыхыр нэсу къыщыпщIэ еджапIэ щхьэхуэу къэтлъытэрт Сэфарбий и гъэсэнхэм. Ешрэ икIуэтрэ имыщIэу ди IэдакъэщIэкIхэмкIэ чэнджэщ къыдэзыт Хьэхыр иригъэжьа лэжьыгъэм ерыщу зэрыпэрытым дэри куэдым дыхуигъасэрт. Зы унагъуэшхуэм хуэдэу, хасэм екIуалIэ щIалэгъуалэм ди зэхуаку ныбжьэгъугъэ мыкIуэщIыж, цIыхугъэ нэс, адыгагъэшхуэ къыдилъхьэфащ Сэфарбий. Фыгъуэнымрэ пцIымрэ зи хамэ цIыху щыпкъэм зым и ехъулIэныгъэм адрейр щыгуфIыкIыу, дэIэпыкъуэгъурэ чэнджэщрэ хуэныкъуэм зыщIэдгъэкъуэфу — зэкъуэтыныгъэм дыхуигъэсащ.
Хасэм екIуалIэхэм я IэдакъэщIэкIхэр газет щхьэхуэхэм, журнал зэхуэмыдэхэм къызэрытехуам нэмыщI, тхыгъэхэр щызэхуэхьэса тхылъ зыбжанэ дунейм къытехьэнымкIэ Сэфарбий лэжьыгъэшхуэ зэфIигъэкIащ. Адыгэ Iуэхум пэрыту, зыпэрытым хуэпэжу нобэкIэ зи IэнатIэр езыхьэкI куэдым Сэфарбий и цIэр фIыкIэ къаIэтыфынущ.
Илъэс куэдкIэ Хьэх Сэфарбий зи унафэщIу лэжьа «Шыхулъагъуэ» литературэ хасэр иджы Iэпэдэгъэлэл хъуауэ щытми, езы тхакIуэшхуэм абы и цIэри, и щхьэри, и пщIэри доIэт!
Зи махуэр зыгъэлъапIэ ди Сэфарбий иджыри илъэс куэдкIэ адыгэ лъэпкъым тхуэузыншэну, и узыншагъэмрэ и гукъыдэжымрэ дэрэжэгъуэ кърату, и унагъуэ жьэгум и тхьэмадэ Iумахуэу щыту, фIыуэ зылъагъу псоми куэд дыдэрэ тхуэпсэуну дохъуэхъу!
Жамбэч Рабия.
«Шыхулъагъуэ» литературэ хасэм хэтхэр. 2009 гъэ
Гупсысэ дахэ
Хьэх Сэфарбий и Iэдакъэ къыщIэкIа тхыгъэхэм зыбгъэпсэхуу уеджэ къудей мыхъуу, абы Iущыгъэу, гупсысэ купщIафIэу, гушыIэ дахэу яхэлъыр щхьэм, гум къонэ. «ЩIымахуэ мэракIуэ», «Сигу, къэувыIи сызылъэщIэгъэхьэ» повестхэр, «Лъагъуэр гъуэгум хуокIуэ», «ИщхъэрэкIэ» романхэр, «Си хъуреягъкIэ» зыфIища тхыгъэ кIэщIхэр ди литературэм и кууупIэм хэтщ. Абыхэм тхакIуэм и гупсысэкIэ дахэр къахощ.
ауи, абдеж щиухыркъым Сэфарбий лъэпкъым и зыужьыныгъэм хилъхьа гуащIэр. «Шыхулъагъуэ» литературэ зэгухьэныгъэм илъэс куэдкIэ и тхьэмадэу щытати, куэд дыдэ гъуэгу тригъэуващ. Нэхъыжь дыдэхэм я гугъу умыщIмэ, Сэфарбий и тхакIуэ кIыщым щIигъэкIахэм ящыщхэращ иджыпсту республикэм нэхъ жыджэру щылажьэхэр. «Шыхулъагъуэм» и лэжьыгъэр емы-
зэшу екIуэкIыху, литературэми тхыгъэ къабзэхэр, гупсысэ шэрыуэрэ псалъэ къыхэщыпыкIакIэ гъэпса-
хэр къыхэхъуэрт. Я литературэ гупсысэр псыхьауэ, чэнджэщ пэжкIэ узэдауэ тхакIуэ-усакIуэ ныбжьыщIэхэр гъуэгу теувэрти, аргуэруи абыхэм я пIэм нэхъыщIэхэр къиувэрт. «Шыхулъагъуэр» лажьэрти, ныбжьыщIэхэм я тхыгъэхэм пщIэ иIэт — уеджэнуи уатепсэлъыхьынуи къалэжьырт. Хьэхым «Шыхулъагъуэр» зэримыунэтIыж илъэс зыбжанэм тхэным тегушхуагъащIэхэм я тхыгъэхэр «щIакъуэ» хъуащ. КIэлъыплъыни, редактор лэжьыгъи, чэнджэщи ямыгъуэтауэ къыдокI. Мы щытыкIэм ди литературэр ирегъэкIуэт, сыту жыпIэмэ, абыхэм еджи емыджагъэххэу щытхъуи щыIэщ.
Абдежым нэхъ куууэ зыхыдощIэ Хьэх Сэфарбий хуэтщIыпхъэ пщIэмрэ щIыхьымрэ! Дэ, «Шыхулъагъуэм» тхэным щыхуаунэтIахэм, Сэфарбий насыпу къыдитат. Тхьэм тхуигъэузыншэ!
Гугъуэт — НафIэдз Заремэ.
Хьэх Сэфарбий
Си хъуреягъкIэ
Си псэр пыхуу сешарэ адэкIэ схузэфIэмыкIыжIауэ сыщызэщIэтIысыкIым, мы дунеягъэм щызгъэвари иджыпсту щызгъэври зы схуэхъужри, мы гупсысэр псом я гущIыIу къысфIэкIуащ: «Яхузэрымыгъэгъуэт зы фIыгъуэ бэлыхь гуэру щытамэ, мы дунейр сэ напафэкIэ сагъэлъагъунтэкъым!»
* * *
«АбыкIэ укIуэну ухуиткъым!» — жаIэ щхьэкIэ къимыгъанэу, макIуэ делэр, ищIэну зыхуимытыр ещIэ икIи къыхуогъу.
Апхуэдэ дыдэу здэкIуэну хуимытым макIуэ ищIэну зыхуимытыр ещIэ къулейми икIи къыхуогъу.
Делэрэ къулейрэ закон яIэкъым!
* * *
Хуабжьу сешауэ, иужькIэ тIэкIуи сеIубыжауэ, лэжьапIэм сиджэдыкIыжырт зыпщыхьэщхьэ. Си щхьэр фIэлэлу сыздэкIуэжым, джэду гужьеям си гъуэгур зэпиупщIри, ауэ щыт жыгышхуэм шэ цIывауэ дэжеящ. Асыхьэтым мы дунеижьыр зэрыщыту зыIуригъэлъэдэным хуэдэу, зы хьэ гъумыщIэ къыкIэлъос. Ар джэдум лъэIэсыным зы джэдуукIэ хуэдизщ иIэжар!
Хьэр жыг щхьэкIэм пысым худэплъейрт, и нэр къихуу. Зэпкъритхъынт, къыIэрыхьатэмэ. Ауэ къыIэрыхьэртэкъым, икIи къыIэрыхьэнутэкъым. Сыт ищIэнт, щытщ-щытри, IукIыжащ.
Сыуври, мо тIэкIуи утхъуа си щхьэм Iэджи щызекIуэу, Iэджэрэ сегупсысыжащ IукIыжа хьэми, жыгым тес джэдуми, сэ езым си Iуэху зыIутми…
А джэдум и жыгым хуэдэ гуэр сиIащэрэт!
* * *
Зымахуэ зы цIыхубз къыщIыхьат си деж. Махуэ ныкъуэ дыпсэлъагъэнщ, зи щхьэфэ димыIэбаи къэнакъым. ЗгъэщIэгъуаращ: и щхьэгъусэри, и бынхэри, и гуащэри, и тхьэмадэри, и гъунэгъухэри, и лэжьэгъухэри, и ныбжьэгъухэри, ауэ и цIыхугъэ къудейхэм нэгъунэ псори фIыщ, дахэщ, губзыгъэщ, цIыху дыщэ защIэщ ихъурея- гъыр.
Сэ абы седэIуащ, седаIуэри, моуэ сигу къэкIащ: «Мыр езыр нур кIапэщи аращ. Здынэмысым нэсыркъыми, зыхуэдэр ищIэркъым, здынэсым и нурыр тредзэри, зэщIопсэ, дахэ мэхъу, мэлыд налкъутналмэсу».
Нэхум кIыфI щыIэу ищIэркъым.
* * *
— Ныбжьэгъухэ, сэ си щхьэкIэ сигу ирохь мы тхылъыр, — жиIащ зым. — Ауэ бжыгъэ куэдыIуэ хэтщ. Абы зэраныгъэшхуэ къешэ… Уигу пхуиубыдэркъым узэджэр, занщIэу пщогъупщэж!
— Нобэ мы зи гугъу тщIы тхылъыр, шэч лъэпкъ хэмылъу, купщIафIэщ икIи щхьэпэщ, — къэпсэлъащ етIуанэр. — Ауэ, сэ ар зытхам сыхуэдамэ, а цIэ-унэцIэ къомыр нэхъ мащIэ сщIынти, езы цIыхухэм нэхъыбэу сатепсэлъыхьынт, я хьэл-щэнхэр къэзгъэлъэгъуэнт!..
Апхуэдэурэ делэхэр тепсэлъыхьырт делэщым къащыIэрыхьа телефон тхылъым.
Делэр, сыт, делэщ, лIо абы, делэщми Iэджэ къыщохъу, жыфIэнщ. Ауэ абы нэхъыбэ хамыщIыкIрэ нэхъ акъылышхуи хамылъхьэу ди тхылъхэм тепсэлъыхьыр дапщэ!
* * *
Си щхьэр вындыкIэу фIыцIэрэ си гур уэсыщIэ къесауэ къабзэу, нэхутхьэху дахэу сыкъытехьат мы дунеижьым. Иджы си щхьэр уэсу хужьрэ си гущхьэр фIамыщIу уфIыцIауэ сытекIыжынущ!
* * *
Мысхьуд тхьэмыщкIэ, и хьэдрыхэ фIы ухъу, и гъащIэ псор къулейсызу ихьащ: и къару щилъым и щхьэм илъакъым, и щхьэм къыщихьэм и къару илъыжтэкъым!
* * *
Зыхыхьа унагъуэр игу ирихь-иримыхьым щыщIэупщIэм, зэрашэрэ куэд мыщIа пхъум лъэкIакъым игу къеуэ тIэкIур и анэм щибзыщIын.
— Псори хъарзынэт, — жиIащ абы. — Зы закъуэр мыхъужамэ… Уи фIэщ зэрыхъун, сазэрыхыхьэрэ зы пщэдджыжь напэIэлъэщI гъущэкIэ зыслъэщIыну къысхуихуакъым, зытхьэщIыпIэм фIэлъыр сыт щыгъуи псыфу срохьэлIэ!
— Ар дагъуэкъым, — къэпсэлъащ псори зэхэсу адэр. — Жьыуэ къэтэджи, напэIэлъэщIыр гъущэу щытынущ.
* * *
Пхъашэт, ткIийт зи гугъу сщIыр. И Iэри и жьэри джатэт. ЗымащIэри фIэгъэнапIэ ищIырти, къаугъэ къиIэтырт, цIыхум яхэзагъэртэкъым, Iузагъэртэкъым лэжьапIэ, дэтхэнэри и дауэгъу-зауэгъут.
— Сэ иджы зыми си щхьэкIи гукъанэ хуэсщIыжыркъым, псоми псори яхузогъэгъу, — жиIащ зымахуэ а лIым, и щхьэ тхъуар ирихьэхри.
Абы мыр сигу къигъэкIащ: цIыхур ерууншэу, гуапэу, щабэу дунейм къытохьэ. ИужькIэ Iэджэм Iэджэуи захъуэж. Ауэ жьы щыхъум, псори тосабырэж, мэхъу IэтIэлъатIэ — щIым езым къызэрыхэкIам хуэдэу фIэкIа къищтэж къыщIэкIынкъым. Бахъэу къыхэкIар мыл кIанэу къыщытехуэж щыIэщ, ауэ ари мыткIуауэ зыхигъэхьэжыркъым.
* * *
ЛIар щыщIалъхьэкIэ, адыгэ цIыхубз кхъэм кIуэ и хабзэтэкъым-тIэ. ИужькIэщ ар, кIуэмэ, щыкIуэри абы и кхъащхьэр щилъагъури.
Зы фыз апхуэдэу кIуат жи, кхъэм и лIыр щIалъхьэри, зэман дэкIыжауэ. Ар и щхьэгъусэ япэ ищам и кхъащхьэм тет сыным мыпхуэдэу тетхауэ ирихьэлIащ.
«Ыы, уи фIэщ хъуртэкъыми, сысымаджэщ щыжысIэм!»
