
Апхуэдэ гъащIэт ди псэм къилъыхъуар
Захуагъэр зэфIоувэж
Адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ яку дэлъар, иджыри дэлъ зэхущытыкIэм, а лъэпкъым къыщыщIа мыгъуагъэм адыгэхэри игъэпIейтеяуэ зэрыщытар, нэгъуэщI хъыбар куэди къиIуэтэжауэ щытащ УФ-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, ди нэхъыжьыфI Ефэнды Джылахъстэн. Аушыджэр (Дыгъужьыкъуей) къыщалъхуа щIалэр школым кIуэн зэрыщIидзэу, еджэным нэхъуеиншэу дихьэхащ икIи ар къиуха нэужь, щIэныгъэ нэхъыщхьэ зригъэгъуэтри, лэжьэн иригъэжьащ. Зи адыгэбзэри урысыбзэри шэрыуэ, Iуэхум хуэмыщхьэх, зэфIэкI хъарзынэхэр къэзыгъэлъагъуэ щIалэщIэр 1950 гъэм ВЛКСМ-м и комитет нэхъыщхьэм ираджэри, инструктору ягъэувауэ щытащ. Куэдрэ мылэжьауэ, ар и къулыкъукIэ драгъэкIуэтеящ. Иджы ар Къэзахъстанымрэ Азие Курытым и щIыналъэхэмрэ я комсомол организацэхэмкIэ секторым и Iэтащхьэт. Мис абы щыгъуэм Джылахъстэн яхуэзауэ щытащ Къыргъызым яшауэ щыпсэу ди лъахэгъухэм. Абдеж абы щызыхищIащ хэкум пэIэщIэу псэу лъэпкъым и фэм дэкIымрэ и псэм телъ хьэзабымрэ. Адэжь лъахэм къикIа адыгэ щIалэм балъкъэрхэр гуапэу къыIущIат. Абы теухуауэ мырат езы Ефэнды Джылахъстэн жиIэжар:
«Москва сраджэу ВЛКСМ-м и комитет нэхъыщхьэм лэжьэн зэрыщыщIэздзэрэ куэд мыщIауэ, Къэзахъстанымрэ Азие Курытым и щIыналъэхэмрэ я комсомол организацэхэмкIэ секторым и Iэтащхьэу сагъэуват. ЩIыналъэ ин дыдэ къыслъысат, абы щыпсэу лъэпкъхэм я тхыдэм, экономикэм, щэнхабзэм щыгъуазэ зысщIын хуейт. ЩIалэгъуалэ Iуэхухэр щызесхуэн хуейт километр зэбгъузэнатIэ мелуани 4-м нэс лъахэм. Комсомол лэжьыгъэм сыхагъэгъуэзащ ВЛКСМ-м и ЦК-м и лэжьакIуэхэу ипэIуэкIэ а щIыналъэхэм япыщIауэ щытахэм.
Хабзэ зэрытхуэхъуам дытету, дэ дежьэрт цIыхуи 4 — 5 дыхъуу. Iуэху зэмылIэужьыгъуэхэр зэфIэдгъэкIырт икIи махуэ 40 — 45-рэ хуэдизкIэ дыкъэтырт. Щыгъуазэ зыхуэтщIын хуейт щIыпIэ комсомол зэгухьэныгъэхэм я лэжьыгъэм, абыхэм зэрытхузэфIэкIкIэ дадэIэпыкъурт. Тлъэгъуахэр къызэрытщыхъуар яхуэсIуатэрт республикэхэм я компартхэм я ЦК-хэм я япэ секретархэм.
Апхуэдэ зэIущIэхэм ящыщ зым Къыргъызым и парт унафэщI Раззаков Исхьэкъ щыжесIащ Чуй аузым и жэгундэ хьэсэхэмрэ республикэм и къалащхьэмрэ си лъахэгъу балъкъэрхэм сазэрыщыIущIам хуабжьу сызэригъэпIейтеяр. КъызэрызгурыIуамкIэ, къыргъыз лъэпкъыр къыхуэгуапэт ди лъахэм ирашахэм.
— Арыншауэ хъункIэ зы Iэмали иIакъым. ЯпэщIыкIэ балъкъэрхэм хьэзаб куэд ягъэващ. Иджы ахэр зыхуей хуозэ. Езы балъкъэрхэр хуабжьу гуащIафIэ цIыхухэщ. Дэ дяпэкIи гулъытэ яхуэтщIынущ абыхэм я псэукIэр ефIэкIуэным, — жэуап къызитыжащ Раззаковым.
Сигу къокIыж Фрунзе къалэм пщыхьэщхьэхуэкIуэу сынэсауэ зэрыщытар. ХьэщIэщым сыщIэтIысхьэри, аэропортым къыщысIущIа си ныбжьэгъухэм селъэIуащ балъкъэрхэр нэхъ Iуву щызэхэс куейм сашэну. Абыхэм «хьэуэ» къыхагъэкIакъым. Пщэдджыжьым дызэхуэзэри, фошыгъу жэгундэ нэхъ бэв дыдэ къыщагъэкI Чуй аузым дыкIуащ. Кант куейм и колхоз нэхъ инхэм ящыщым дынэсащ. Шэджагъуашхэм дрихьэлIати, дакъикъи 2 — 3-кIэ дыпэплъэри, Къыргъызым и комсомолым и ЦК-м и япэ секретарь Борбиевымрэ сэрэ «Победа»-м дыкъикIри, жэгундэгъэкIхэм дахыхьащ. Борбиевым и макъ шэщIамкIэ абыхэм яжриIащ: «Ныбжьэгъу лъапIэхэ! Москва къикIри фэ къыфхуэкIуащ фи лъахэгъу, адыгэ щIалэ Ефэнды Константин, ар мэлажьэ ВЛКСМ-м и ЦК-м и секторым и унафэщIу».
А псалъэхэр зэрызэхахыу, бригадэ псом сыкъаухъуреихьащ. Абыхэм я нэхъыбэр цIыхубзт, сыту жыпIэмэ, цIыхухъухэр зэуапIэм щыIут лъэхъэнэм ирихьэлIат ахэр щыдашар. Къызбгъэдыхьэурэ цIыхубзхэм IэплIэ къысхуащIырт, цIыхухъухэм си Iэхэр къакъузырт. Псори гъырти, сэри си нэпс къысфIыщIэкIауэ щытащ. Сыкъэпсэлъэн хуей щыхъум, жысIащ: «Си лъахэгъу лъапIэхэ, си къуэшхэ, си шыпхъухэ! Фэ фхуэдэу сэри фи лъахэ гъуэзэджэм фыщашэжыну махуэм сыпоплъэ. Си фIэщ мэхъу ар зэрымыжыжьэжыр!».
СиIэ Iэмалхэр къэзгъэсэбэпри, си Iыхьлы балъкъэрхэр къэслъыхъуэу щIэздзащ. Псом япэу къэзгъуэтыну сызыхуеяр си ныбжьэгъухэу Ксанаев Ибрэхьимрэ Киштыков Исмэхьилрэщ, си къуэш нэхъыжь Жыраслъэн и ныбжьэгъухэу Бадиев Ахъмэтрэ Черкесов Сарбийрэщ. КъызэрысщыхъумкIэ, ахэр егъэджэныгъэ IэнатIэм пэрытын хуейт. Арати, Къыргъызым и ВЛКСМ-м и ЦК-м хэт, егъэджэныгъэмкIэ министр Тактогоновым къыздэIэпыкъуну селъэIуащ. Апхуэдэ щIыкIэкIэ къэсщIащ Сарбий Джелалабад область библиотекэм и унафэщIым и къуэдзэу, Ахъмэт — Иссык-Куль областым и куей гуэрым и курыт школхэм ящыщ зым и унафэщIу зэрылажьэр.
Абыхэм сахуэзащ. Ди зэIущIэр, зэрыгурыIуэгъуэщи, хуабжьу гуапэу щытащ. Абы щыгъуэм си хэщIапIэмрэ зыкъызэрыспищIэну телефон номерымрэ къыхуэзгъэнат. Зэман зыбжанэ дэкIауэ Сарбий библиотекэ институтым экзамен щитыну къэкIуати, си деж нэпсэлъащ. Ар езгъэблагъэри, махуэ зыбжанэкIэ дызэгъусауэ, ди лъахэм сшэжу зыщезгъэплъыхьыну жызоIэ. Черкесовыр къэуIэбжьащ: сыкъащIэмэ дауэ хъуну? И гур фIы хузощI: си тхылъыр езгъэлъагъумэ, уи Iуэху къызэрахуэнукъым. Арати, ди лъахэм дыкъэкIуэжащ. Абы щыгъуэ слъэгъуар зэи сигу ихужынукъым. МафIэгум къикIа Сарбий щIым зридзыхауэ ба хуищIырт, пыхьэу. Япэ дыдэу Лъостэн Чэлимэт и деж дыкIуащ, ар сэ си Iыхьлыт, Сарбий и адэм и ныбжьэгъут. ИужькIэ къытпэплъэрт сэ си унагъуэр, Сарбий щалъхуа къуажэр, зыдаша лъапсэр…
Зэманыр хэпщIыкIыу нэхъыфI хъурт. Псалъэмакъ ежьат, залымыгъэкIэ зи лъахэ ирашахэр къагъэкIуэжыну. Захуагъэр зэрызэфIэувэжынум и нэщэнэхэр нэрылъагъут.
Апхуэдэуи хъуащ. 1957 гъэм Москва сыкърашыжри, партым и Налшык къалэ комитетым и етIуанэ секретару сыхахащ. Си къалэнхэм хыхьэрт хамэ щIыпIэхэм кърашыж балъкъэрхэр къезгъэблэгъэжыным и мызакъуэу, абыхэм сыт и лъэныкъуэкIи защIэзгъэкъуэныр. Мис апхуэдэу си къуэш лъэпкъым и гуауэм епха Iуэхухэм сыхэтауэ щытащ».
Зытхыжар НэщIэпыджэ Замирэщ.
Кулиев Къайсын Отаров Омар Зумакуловэ Танзиля
Энеев Тимур и пщIэр зыIэтар
ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием и Президиумым хэта, хьэршым епха IэнатIэхэмкIэ абы и къудамэм и унафэщIу, механикэмкIэ, хьэрш ракетэхэр зэпкърылъхьэнымкIэ IэщIагъэлI Iэзэу щы-та, академик ЭнеевТимур Магомед и къуэр балъкъэр лъэпкъым и бын пажэхэм ящыщт.
Энеевыр Лениным и цIэкIэ щыIа Къэрал саугъэтым и лауреатщ. Хьэршыр джыным, ар къэгъэIурыщIэным теухуа и къэхутэныгъэхэм папщIэ щIэныгъэлI пажэм къыхуагъэфэщащ Ленин, Бэракъ Плъыжь орденхэр. Абы и IэдакъэщIэкIхэм я нэхъыбэр хуолажьэ хьэршым яутIыпщ Iэмэпсымэхэм я псынщIагъыр къэхутэнымрэ ахэр цIыхум и унафэм щIэгъэтынымрэ. Апхуэдэ и щIэныгъэ лэжьыгъэ купщIафIэхэм папщIэ абы къратащ Цандер Ф. А. и цIэкIэ щыIэ дыщэ медалыр.
Энеевым и сабиигъуэр Москва щигъэкIуащ. Курыт еджапIэм щыщIэса илъэсхэм Тимур дихьэхыу хуежьащ хьэршым теухуауэ Циолковскэм иIа гупсысэхэм. ЩIалэ гурыхуэм есэпымкIэ, физикэмкIэ, астрономиемкIэ япэ къиу-вэ гупым яхэттэкъым. Тимур щIэхъуэпсырт а щIэныгъэ хьэлэмэтхэм нэхъ куужу щыгъуазэ зищIыну, абыхэм я лъагапIэхэм нэсыну.
Хэку зауэшхуэм щIалэщIэм и мурадхэр къызэпиудами, абы хузэфIэкIащ къэралым и еджапIэ нэхъыщхьэхэм ящыщу нэхъ цIэрыIуэ дыдэм — Москва дэт къэрал университетым — щIэныгъэ щызригъэгъуэтын. Ещанэ курсым щIэсу арат, Энеевым и курс лэжьыгъэм щIэныгъэлI цIэрыIуэхэу Келдыш Мсти-слав, Космодемьянский Аркадий сымэ гу щылъатам. Хьэршым лъатэ ракетэм и гъуэгур убзыхунымрэ ар цIыхум и унафэм щIэгъэтынымрэ теухуат студент Энеевым и япэ къэхутэныгъэ лэжьыгъэр. Куэд дэмыкIыу Тимур и Iэдакъэ-щIэкIыр щIэныгъэ журнал цIэрыIуэхэм къытрадзащ. Абы щыгъуазэ зызыщIа куэдым зыжьэу жаIащ щIалэщIэм и лэжьыгъэм къэрал щIэныгъэм зиужьынымкIэ мыхьэнэшхуэ зэриIэр.
1948 гъэм еджэныр къиуха нэужь, Энеевым и щIэныгъэм щыпищащ МКъУ-м и аспирантурэм. Иджы абы и къэхутэныгъэхэм нэхъри зригъэубгъуат: ахэр тещIыхьат щIыналъэ жыжьэхэр зэпызычыф баллистическэ ракетэхэм я псынщIагъыр убзыхунымрэ зэрылъатэ гъуэгур гъэнэIуэнымрэ. Энеевым и къэхутэныгъэщIэхэм япкъ иткIэ, апхуэдэ ракетэхэр нэхъ жы-жьэ лъэтэф хъуауэ щытащ. Апхуэдэ лэжьыгъэ купщIафIэ зи къалэмыпэм къыщIэкIа Тимур и кандидат диссертацэр ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкIащ икIи есэп щIэныгъэхэм я кандидат цIэр къыфIащащ.
ЩIэныгъэхэм я доктор цIэр къыхуагъэфэщэн папщIэ Энеевым хэхауэ зы лэжьыгъэ гуэри ищIакъым. ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием и Президиумым хэтхэм зэдэарэзыуэ а цIэ лъапIэр ди лъахэгъум къыфIащащ, абы и IэдакъэщIэкIхэу япэ IэрыщI спутникыр хьэршым утIыпщыным теухуауэ щытахэм папщIэ.
ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 50 гъэхэм Энеевыр щылэжьащ РАН-м Стекловым и цIэр зезыхьэ и Математикэ институтым. Сыт хуэдэ унэтIыныгъэкIи ядэхъуу, пэрыту ар ядэлэжьащ дунейпсо цIэрыIуагъ зиIэ щIэныгъэлIхэу Келдыш, Годуновым, Тихоновым, Гельфанд, нэгъуэщIхэми. Езыри цIэрыIуэ щыхъуат щIэныгъэм и дунейм.
Къэбарт Мирэ.
Я къуэшхэм хуэдэу кърагъэблэгъэжащ
1944 гъэм гъатхэпэм и 8-м Сталиным и унафэкIэ балъкъэрхэр КъБАССР-м ирашауэ щытащ. Сэ абы щыгъуэ сыкъалъхуатэкъым, ауэ, ди адэм жиIэжу зэрызэхэсхамкIэ, зэкIэлъхьэужьу къех машинэшхуэхэмкIэ Зеикъуэ сыхьэт бжыгъэм къриубыдэу блашащ Бахъсэн аузым щыпсэу ди гъунэгъухэм я ини я цIыкIуи. Махуэр щIыIэт, цIыхухэр дахэ-дахэу хуэпатэкъым, я хьэпшыпхэм, унэлъащIэхэм ящыщуи IэкIэ къахуэщтэр здрашэжьауэ арат.
— Абы щыгъуэм, — игу къигъэкIыжырт си адэм, — машинэхэр ХьэтIохъущыкъуей Ипщэм и къуажэкум къэсауэ, япэ ит «Студебеккер»-м зыгуэр къыщыщIри, псори зэкIэлъхьэужьу къэувыIащ. Зы балъкъэр лIыжь къэгуоуащ: «Уа, жэмыхьэт, уа, ди псэр зышхын адыгэхэ, дыздашэри дыщIашэри тщIэркъым. Мы зымкIэ сыныволъэIу: фи колхоз тхьэмадэм мэл зыбгъупщI щIыхуэу сIихауэ щытащ, бжьыхьэм къызитыжыну. КхъыIэ, ар игу иригъэлъыну, дыкъэкIуэж хъумэ, къызитыжыну фысхуелъэIуж».
Зеикъуэ колхозым и унафэщIу а лъэхъэнэм лажьэр УФ-м и Къэзыбж палатэр илъэсихкIэ зезыхьа Къэр-мокъуэ Хьэчим и адэ Мухьэмэдти, щIэх дыдэу нагъэсащ абы и деж хъыбарыр. Мухьэмэд занщIэу унафэ ищIащ колхозым и хъумапIэм хьэзыру щIэлъ лы гъур, кхъуей, щIакхъуэ, хугу сыт хуэдэхэр гъуэмылапхъэу ягъэхьэзырыну. Ерыскъыр я хэкум ирагъэкI тхьэмыщкIэхэм кIэлъашэри, зэрыс машинэхэм трагуэшауэ щытащ.
Илъэс пщыкIущ дэкIыу балъкъэрхэм я адэжь щIыналъэм къагъэзэжа нэужь, си адэ Мусэбий къигъуэтыжауэ щытащ а лIыжьыр икIи я щхьэ кърикIуари, я фэм икIари, хамэ щIыпIэм зэрыщыпсэуари жригъэIэжащ. Гундэлэн щыщт ар, Махиевхэ ейт, и цIэр, сыщымыуэмэ, Зейтунт.
Ди адэшхуэр, къапщтэмэ, хуэкъулейуэ псэуащ. Бэлыхьлажьэ бгъэдэлъу аратэкъым, ауэ Iэщ куэд, выгу-хэр, шыгухэр, шхын щихъумэ щIыунэ зыбгъупщI иIэт. Абы и гъэтIылъыпIэхэм щыбгъуэтынут лы гъэгъуа, махъсымэ, джэдыкIэ, шху, кхъуей — щIыIалъэм далъхьэ хабзэ ерыскъыхэр. Бахъсэн аузыщхьэмкIэ щыпсэу балъкъэрхэр къыщехым деж ХьэфIыцIэ Дэвей деж къыщымыувыIэу зэи къанэртэкъым. ИкIи и благъэт ахэр абы, щхьэгъуситI иIати, зыр къэзылъхуар балъкъэрт.
1957 гъэм, балъкъэрхэр хуит ящIауэ къыщыкIуэжым, сэ илъэс 11 сыхъурти, сощIэж я хьэпшыпхэр лъагэу зэтелъхьауэ машинэшхуэхэм къищу блашыжу зэрыслъэгъуар. Машинэм къикIыжа нэужь, щIым зыхадзэрэ гъыуэ, илъэс 13-кIэ ямылъэгъуа я лъахэм къызэрихьэжам къарит гурыщIэр я нэгум иплъагъуэу апхуэдэт. Балъкъэр къуажэхэр — Гундэлэн, ЛашкIутIэ, Бейдыдж, Былым — Зеикъуэ пэгъунэгъути, абыхэм дыкIуэрейуэ щытащ а лъэхъэнэм. Уеблэмэ балъкъэрхэр щыдашам лей зрахахэм я унэхэр хуахъумэу ди благъи дэсауэ щытащ Гундэлэн. Лей зытехьахэм я лъапсэхэр хэкIуэдэжынущ жаIэри, ди къуажэм щыщу унагъуэ 500 хуэдиз дагъэтIысхьауэ щытащ абы. Къуэшым хуэдэу кърагъэблэгъэжащ адыгэхэм балъкъэрхэр. ИкIи а илъэсхэм къриубыдэу яIыгъа унэхэм нэгъуэщI пэшхэр гуащIыхьауэ, лъэгухэр иралъхьауэ, тэмэму зехьауэ иратыжащ.
Зеикъуэр а зэманым Iуащхьэмахуэ щIыналъэм и центрти, балъкъэр куэд щылажьэрт ди къуажэм. Яшхын, зыхэпсэукIын ямыIэу, щIэрыщIэу псэун щIэзыдзэжахэм ди колхозым адыгэш 250-рэ, Iэщышхуэу 500, мэлу мин бжыгъэ Гундэлэным иритауэ щытащ. КъищынэмыщIауэ, зи унэр чыжьпхъэжь хъуахэм ди къуажэ ухуакIуэхэр хуелэжьащ, Гундэлэн дэт школри зэрагъэпэщыжащ.
Балъкъэрхэм я щхьэ кърикIуа мыгъуагъэр зэманым блихри, лъэпкъ дахэу къэщIэрэщIэжащ, илъэс куэд щIауи зэхущытыкIэфIхэр ди зэхуаку дэлъу дыкъызэдокIуэкI.
ХьэфIыцIэ Мухьэмэд,
«Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ,
Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ.
Жыжьэ — гъунэгъу
Ди къэкIуэнур дахэу къысщохъу
Шэджэм щIыналъэм хыхьэ Щхьэлыкъуэ къуажэм балъкъэр минитIым щIигъу щопсэу. Ахэр зи хэкур зрагъэбгынауэ щыта лъэпкъыр хуит хъужу хэкум къихьэжа нэужь къуажэм къыдэтIысхьахэрщ, абыхэм къатепщIыкIыжахэрщ. Балъкъэр лъэпкъым и къэщIэрыщIэжыныгъэм и махуэм ирихьэлIэу иджыблагъэ зыхуэдгъэзащ ди къуажэгъу Султанов Оюс икIи ар и гукъэкIыжхэмкIэ къыддэгуэшащ.
— Оюс, уи унагъуэм, хамэ щIыпIэм уи нэгу щыщIэкIахэм я гугъу къытхуэпщIыну дыхуейт.
— Си адэ Назир Хэку зауэшхуэм ипэкIэ Хулам-Безенги щIыналъэм Чкаловым и цIэр зэрихьэу щызэхэта колхозым и унафэщIу щытащ. 1941 гъэм зауэм ираджащ. Ар Сталинград къалэм и Iэгъуэблагъэхэм щекIуэкIа зауэшхуэм хэтащ. Дэ тхыдэмкIэ дощIэж совет сэлэтхэм гъэру нэмыцэ мин 300-м нэблагъэ абдеж щаубыдауэ зэрыщытар.
Ахэр си адэм и нэгу щIэкIащ. Сталинград нэужьым уIэгъэ мэхъури, Ульяновск къалэм дэт сымаджэщым щIохуэ. МазищкIэ къеIэзэщ, ягъэхъужри ар зыхэта частыр Кърымым щалъэщIыхьэжащ. Си адэр яхэтащ Симферополь, Севастополь, Сапун-Гора, нэгъуэщI щIыналъэ куэди хуит къэзыщIыжахэм.
Кърымыр хуит къащIыжа нэужь, махуэ пщыкIутху къратри, зауэлIхэм зрагъэгъэпсэху. Абы иужькIэ, Кёнигсберг (иджы Калининград) хуэкIуэу, къухьэпIэ лIэныкъуэмкIэ яунэтI. 1944 гъэм бадзэуэгъуэм и кIэм Литвам и къалэ Шауляй хуит къащIыж. Каунас къалэм щебгъэрыкIуэм, си адэр аргуэру уIэгъэ мэхъу. Абы и ужькIэ дзэм къыхагъэкIыж. КъыхагъэкIыжа щхьэкIэ, и унэкъым ар къыздэкIуэжар, атIэ Курыт Азием и унагъуэр къилъыхъуэжын хуейуэ къыхуохуэ — а зэманым ди унагъуэр ди лъэпкъэгъухэм я гъусэу драшакIэт. Ди анэм цIыкIу защIэу сабиищ дригъусэт. Абыхэм ящыщу курытыр сэрат. Ди адэр къытхыхьэжыху дэ абы щыдгъэва хьэзабыр псалъэкIэ пхужыIэнкъым. МэжэщIалIагъэри, щIыIэри, абы нэмыщI ди хэкум дызэрыпэIэщIэри псори тхузэхэтт. Абы щыгъуэ сэ сызэрыхъур илъэситху къудейт. Гузэвэгъуэшхуэ къыщытлъэIэсат дыздаша щIыпIэм — илъэсиблым ит си шыпхъу нэхъыжьыр дунейм йохыж. Нэхъ балигъ сыхъуауэ си анэм сеупщIат: «Сыт Назиля дунейм щIехыжар?», — жысIэри. «ЦIыху дахэхэр куэдрэ псэукъым», — арат жэуапу къыпысхар. Апхуэдэу щытми, къызгурыIуэртэкъэ а зэманым ныбэизыгъэм зыри зэримылIыкIар. Ди шыпхъур тIэщIэкIа нэужь, си анэм и нэпсыр тхуэмыгъэувыIэу гъыуэрэ, мазитIым и кIуэцIкIэ нэф хъуащ. Дауи, тыншкъым уи кIуэцI къикIар уяпэ ищыну, ар ди анэм егъэлеяуэ зыхищIэпат.
Куэдрэ сигу къокIыж дызэрымэжалIэм къыхэкIыу, дымыцIыху удз цIынэхэр къитчурэ тшхыуэ, ар дэмызэгъыу ди ныбэхэр игъэузу зэрыщытар. Ауэ сыт тщIэнт, дыIэмалыншагъэт.
— Фи адэр къыфхыхьэжа нэужь фи Iуэхур нэхъ зэпэщ хъуауэ къыщIэкIынщ.
— Ди адэр къытхыхьэжа нэужь, ерыскъыкIи нэхъ хуэщIа дыхъужащ. Ар фошыгъу заводым уври щылэжьащ, иужькIэ колхозым складым и тету щытащ. Илъэс пщыкIущ дэкIа нэужь, балъкъэрхэм хэкужьым ягъэзэжыну хуит хъуауэ щытащ икIи къэкIуэжу хуежьащ. Къыхэзгъэщынщи, сэ сыкъыщалъхуар Шыкъы къуажэрщ. Ар балъкъэр литературэм и лъабжьэр зыгъэтIылIа Мечиев Кязим къызыдэкIарщ. А къуажэр щыIэжкъым, ди хэкум драгъэкIа нэужь, бгынэжа хъуащ. Дэ Щхьэлыкъуэ дыкъыдэтIысхьа зэрыхъуар зи гугъу сщIа Шыкъы къуажэм къыдэкIыу адыгэ хъужа Куэшмэнхэщ зи фIыщIэр.
— Сыт хуэдэ гъэра фэ хэкум къыщывгъэзэжар?
— Ди унагъуэр нэхъ гувауэщ къыщыкIуэжар — 1969 — 1970 гъэхэрщ. Щхьэлыкъуэ дыкъэIэпхъуа нэужь, къуажэдэсхэм яхузэфIэкIыр къытхуащIащ, хуабжьу зыкъытщIагъэкъуащ. Къуажэм дэт курыт школым илъэс 35-кIэ егъэджакIуэу сыщылэжьащ.
— Куэд уи нэгу щIэкIащ. Сыт хуэдэ хъуэпсапIэхэр уиIэ?
— Мамыру дыпсэуну, ди къэкIуэнур дахэу щытыну сыхуейщ. Ауэ, мыри щIызгъужынут — ди нэгу щIэкIа гузэвэгъуэм хуэдэ зы лъэпкъи Тхьэм иримыгъэлъагъукIэ. КъыткIэлъызэрахьа залымыгъэм и лей зытехьахэм я фэеплъ мемориалым деж гъатхэпэм и 8-м щекIуэкIа щыгъуэ пэкIум къекIуэлIа дэтхэнэ зыми фIыщIэ яхуэфащэу къызолъытэ. Ди къуэш адыгэхэм ди гуауэр зэрахузэфIэкIкIэ къыддаIыгъащ, тхьэм ар зыщымыгъупщэн дэри дищI.
— УщIэнэщхъеин умылъагъуу, уузыншэу, Тхьэм куэдрэ уигъэпсэу!
Епсэлъар НАФIЭДЗ Мухьэмэдщ.
Кулиев Къайсын
Ди къуршхэм ди бзэр щыIужащ
(«Хочуев Сэлихь и фэеплъу» усэм щыщщ)
… Уэ пасэу, пасэу дэ утфIэкIуэдащ,
ИужькIи дэ уIэгъэ куэд дгъуэтащ.
Гузэвэгъуэшхуэ къыхыхьат ди гъащIэм,
Иухуэу ди плIэр, дыкъызэфIигъащIэу.
Ауэ ди лIакъуэр абыи къелащ,
Насыпыншагъэм дыхуэмыгъэлIа.
Аргуэру ди бзэр щыIужащ ди къуршхэм,
Ди лъэпкъри ядопсэу ди лъэпкъ зэкъуэшхэм.
А гуфIэгъуэшхуэр дигухэм щыпсэунщ,
ХъыбарыфI псоми ящхьэу ар щытынщ.
Пэрыхьэжащ щIыр зывэр и лэжьыгъэм,
Пэрытхэм Iэщым къагъэлъагъуэ лIыгъэ.
Бахъсэн щыпсэухэм икIи шэрэдждэсхэм
Я бынхэр еджэу нобэ школхэм щIэсхэщ.
Зэгуэр дунейр дэ кIыфI къыщыттехъуам,
Апхуэдэ гъащIэт ди псэм къилъыхъуар.
Апхуэдэт Шамкъыз
1963 гъэм и кIэухым республикэм щыяпэу «Налшык» совхозым щагъэу-ват «веер»-кIэ зэджэ, жэм къызэраш Iэмэпсымэхэр. А IуэхущIэм куэд тегушхуэртэкъым: зегъэсэгъуейуэ, зехьэгъуейуэ, гъэшым кIэричыну къалъытэрти, Iэщыхъуэхэм зралъэфыхьырт. ИтIанэ фермэм ирагъэблэгъащ жэмыш пашэхэу Чигировхэ Шамкъызрэ Розэрэ, Конаковэ Зое, Гергоковэ Сурэт сымэ.
А цIыхубз Iэрыхуэхэм IэмэпсымэщIэм псынщIэу зрагъасэри, къыкIэлъыкIуэ илъэсым жэм къэс хуэзэу шэ киллограмм 3278-рэ къыщIашащ. Адрейхэри хуэм-хуэмурэ лэжьэкIэщIэм щытегушхуэм, совхозым и гъэш фермэ псори абы хуагъэкIуащ.
Шамкъызт еш зымыщIэр: зэпымыууэ Iэщым яхэтт, зэрагъашхэм кIэлъыплъырт, и жэм гупыр къабзэу зэрихьэрт. И IэщIагъэм ар пасэу щыхэгъуэзат хамэщI жыжьэм. Хэку зауэшхуэм къыздриха уIэгъэм я адэр яIэщIихат, зэрыбыни 8-м я нэхъыжьти, еджэныр къигъанэри, хъыджэбз цIыкIуу фермэм кIуащ икIи нэхъыжьхэм ехьэехуэу жэм 13 IэкIэ къишу хуежьащ. Апхуэдэурэ гугъуехьхэр къызэринэкIщ, пашэхэм яхыхьэри, зыхэт гупым бжьыпэр щиубыдащ. И ехъулIэныгъэхэр къалъытэри, щIалэгъуалэмрэ студентхэмрэ я еханэ Дунейпсо фестивалым 1957 гъэм Москва щекIуэкIам, ягъэкIуащ. Абы щыгъуэ зэрыхъур илъэс 15-т. Къыщигъэзэжам хъыбарыфI къыпэплъэрт — къэмылэнджэжу зэрылажьэм къыпэкIуэу «ЩIыхьым и дамыгъэ» орденыр къыхуагъэфэщат.
Къэбэрдей-Балъкъэрым къэкIуэжа нэужь, Белэ Речкэ жылагъуэм и «Акъ-Су» колхозым и пщIэр къиIэтащ, и зэфIэкIыр къалъытэри, къуажэ, иужькIэ Налшык къалэ Советхэм я депутату хахащ. 1976 гъэм Шамкъыз и жэрдэмкIэ фермищ зэхагъэхьэжри, пенсэм кIуэхукIэ абы и унафэщIу щытащ.
Чигировэ Шамкъыз Къэбэрдей-Балъкъэрым и Совет Нэхъыщхьэм и ебланэ хэхыгъуэм и депутату щытащ. 1965 гъэм «Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь» цIэ лъапIэр къыфIащащ.
Дохъушокъуэ Синэ.
