Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Псалъэжьхэр
Анэм лъэгущIэтын зыхуэщI
Бжэгъу закъуэ хэси, фызыфIым уигъэунэнщ.
ЦIыхубз зыгъэикIэр шыдыкIэ и уасэкъым.
Щауэр зыгъэщауэр гуащэщи, гуащэр зэрыгуащэр и щэнщ.
Анэм и хабзэр пхъум и бзыпхъэщ.
Дахэ псор дахэкъым, псэр зэхъуапсэр дахэщ.
Анэм лъэгущIэтын зыхуэщI.
ФызыфI и Iэнэ хьэзырщ.
Сабийхэм я бзэкIэ
Куэбжэмрэ уафэмрэ зэщхьщ
Динэ цIыкIу и адэшхуэм и гъусэу куэбжэпэм Iут тетIысхьэпIэм тест.
— Дадэ, дадэ, еплъыт! — и Iэпэр еший уафэмкIэ.
Дадэ дэплъеящ уафэм, арщхьэкIэ зыри къыхуэлъэгъуакъым.
— Сыт сызэплъынур, си хъыджэбз цIыкIу? Зыри слъагъуркъым.
— Ар дауэ? Ди куэбжэмрэ уафэмрэ зэщхьу зэрылар щхьэ умылъагъурэ?!
ЦIыкIу ухъужмэ…
Динэ цIыкIу нэщхъей хъуауэ, и дзэ Iухуар адэшхуэм ирегъэлъагъу:
— Дадэ, си дзэр Iухуащ.
— Ар ягъэ кIынукъым, си хъыджэбз цIыкIу, дзэщIэ къэкIыжынущ, — жеIэ адэшхуэм.
— Уэри къыпIукIэжыну, дадэ?
— Хьэуэ, КIуцэ, сэ лIыжь сыхъуащ.
— КъыпIукIэжынущ, дадэ, уэри цIыкIу ухъужмэ.
Шыгъушэ Алий.
Хъыбар
Абы лъандэрэ селъэIужыркъым…
Си шынэхъыжь Мухьэрбий, дэнэ мыкIуэми, зэи сыздишэртэкъым. «Уэ иджыри уцIыкIущ, кIуэжи пщIантIэм дэс», — жиIэрти сыкърихужьэжырт. «НтIэ, сэ апхуэдэу сыцIыкIу, — жысIэрт сигукIэ. — Илъэс пщыкIутI сыхъуркъэ! И гугъэм, уэлэхьи, езыр лIы хьэзыру! ИлъэсиплI къудейкъэ сэ нэхърэ зэрынэхъыжьыр? НтIэ ар куэд?»
Зы махуэ гуэрым, «псым сокIуэ» жеIэри, докI. Сэ мурад сощI ар здэкIуэр зэзгъэщIэну. Щэхуу сыкIэлъыкIуэурэ, соплъакIуэ. Сыт пцIы щIиупсар? Уэлэхьи, Хьэрунхэ я хадапхэм зэрынэсу, кIарц щIагъым щIэтIысхьауэ, адэкIи-мыдэкIи лъэмбытI имычауэ, щысым.
Сэ зызудыгъуауэ псыхъуэм сыдэсщ, мыбы ищIэр зэзмыгъэлъагъумэ, жысIэу. Еуэ сыщысщ, еуэ сыщысщ. Си щхьэр къэсIэтурэ соплъэ. Солъагъу зигъэлIу Мухьэрбий тутын зэрефэр. Iугъуэр дрегъэхуейри, Хьэрунхэ я шыгъуэгу хадэм хэлъ куэбжэ цIыкIумкIэ маплъэ, и нэр тедияуэ.
Сыт а куэбжэ цIыкIум абы къыкIэригъуэтар? Сэ абыкIэ Iэджэрэ псыхъуэм сокIуэри, Iусхыху сыкъегъэгубжь: сыт хуэдэу ину кIыргърэ ар! НтIэ, лIо абыкIэ щIэплъэр Мухьэрбий?
Зыкъомрэ сыщысауэ, куэбжэ цIыкIум и кIыргъ макъ къоIу. Си щхьэр къызоIэтри, абыкIэ соплъэ. Хэт абы къыдэкIар? Уэлэхьи, месым, ХьэIишэтым. Нышэдибэ щыгъа и плIэ хужьри щыгъщ.
Мухьэрбий тутыныр хыфIедзэри, къызэфIоувэ, и гъуэншэджым йосэбауэ, и щхьэцыр ежьри, кIарц жыгымкIэ къакIуэ ХьэIишэт и дежкIэ плъэуэ мэувыж. ХьэIишэт абы хуэмурэ къыбгъэдохьэ, зэм и щхьэр ирихьэхыу, зэми лъэныкъуэкIэ плъэуэ. Мухьэрбий и деж къызэрысу, къоувыIэри и Iэр къыхуеший. Мухьэрбий ХьэIишэт и Iэр зытIэкIурэ иIыгъщ, итIанэ ахэр зэбгъурыту йожьэ. Хуэмурэ макIуэ, я щхьэхэр егъэзыхауэ. Сэ апхуэдэу си щхьэр щезгъэзыхыр зыгуэркIэ сыкъуэншауэ мамэ къыщызэшхыдэм дежщ.
НтIэ хэт мо тIум иджыпсту ешхыдар: уэлэхьи, зы цIыхум къамылъагъу, сэ фIэкIа. Сэ зэрыслъагъури ямыщIэххэ. МакIуэ а тIур апхуэдэу, зэм я блыпкъ зэIусэу, зэми нэхъ зэпэжыжьэ хъууэ. Сэри, си нэр ятенауэ, сакIэлъоплъ, псыхъуэм сыдэту. СакIэлъыкIуэнути — сошынэ: Мухьэрбий сыкъилъагъумэ, узыгъуэ къызитынущ. ИтIани, схуэмышэчу, хуэмурэ а тIум сакIэлъокIуатэ. ХьэIишэт къызоплъэкI — сэ занщIэу щIым зыхызодзэ. Сыкъэгузэващи, си гур, «тIыркъ-тIыркъ» жиIэу, зэкIэлъигъэпIащIэу къоуэ.
ИгъащIэм сыщышынэу щытакъым ХьэIишэт. Сытым хуэдэу фIыуэ сыкъилъагъурэ абы! Сызыбгъэдешэри къысщогуфIыкI, кIэнфет е пыченэ къызимыту зэи къигъанэркъым. Сыт-тIэ иджы абы сыкъилъагъункIэ сыщIэшынэр? Уэлэхьи, сымыщIэ. Моуэ зы щэху гуэр дэсщIэ хъуа хуэдэу къысфIощI. Сыт щэху? Мес, зыри къэхъуакъым, Мухьэрбийрэ абырэ зэбгъурыту макIуэ.
Асыхьэтым Мухьэрбий зыкърегъэзэкIри, псын-щIэу си дежкIэ къеунэтI. Сэ апхуэдизкIэ сыгужьеящи, зытIэкIурэ си пIэм сижыхьауэ сыщытщ. ИтIанэ зызочри — хухуху-апщий! — сыщIопхъуэж. АрщхьэкIэ куэд уигъэкIунт си къуэш лъакъуэ кIыхьым! Си пщафэр еубыд, зы дыдж гуэр ишха хуэдэ, и нэкIур зэхуешэри, и нитIыр къыстриубыдауэ, къызоплъ.
— ЛIо узыхуейр?! СутIыпщ, зо! — сокIий сэ, Мухьэрбий къызэуэнкIэ сышынэу.
— Мы-хьэ-нэн-шэ! — абы фIэкIа къызжимыIэу, къызоIунщI, сыкъыIуедзри егъэзэж.
Зы Iуэху мыхъумыщIэ гуэр зэрызлэжьар къызгуроIуэжри, сызэмыплъэкIыу, сокIуэж ди унэ…
Абы лъандэрэ Мухьэрбий зэи селъэIужыркъым, «уздэкIуэм сыздэшэ», жысIэу.
Къагъырмэс Борис.
ЖыIэгъуэхэр
Зэщэурэ къыдамыхьэхыфам дзы фIащыж
ЗэгурыIуэу зэдэлажьэм щIыхьэху яIэ хуэдэщ.
ЗэкIужыпхъэхэм пагагъэм зрагъэхьурэ зэфIокIуэдыпэ.
Зигу урихь жыIэдаIуэщ.
Упсэуху дунейр кIыфI къыпщащIри, ахърэт нэхукIэ къыпхуоупсэж.
Хамэхьэ къихьа закъуэ, жиIэри унэхьэм лъапсэр ибгынащ.
ЦIыхум кIэрымылъ кIэралъхьэри, уубэнумэ, къеблагъэ.
ЦIыхур зэран щыхъур сэбэп щыхъуфынум и дежщ.
ЩытхъупскIэ узыгъэпскIым тхьэщIэпсри и Iэдакъэжщ.
Зым имыфI хьэдрыхэ кIуэркъым.
IэхъуэдэмыкIуэм и зэранкIэ, хъушэ псор тощхьэрыукI.
Зым къулыкъу зэрехьэ, адрейр къулыкъум зэрехьэ.
Мыхьэнэншэр яIэтыху, щIыкIей зещI.
ЩхьэкIэр щIыкIеймэ, лъабжьэм и лажьэщ.
Гу зэщызымыхуахэм я щIалэгъуэщ.
Зэщэурэ къыдамыхьэхыфам дзы фIащыж.
Лъагъуныгъэ блэкIам укIэлъыджэри дэгум уепсалъэри зыщ.
Сахуэм къызэщIигъэнэжIакъым, ауэ дэпыр ехъумэ!
Бейтыгъуэн Сэфарбий.
Ар хабзэт!
Адыгэм я зэдэлэжьэкIэу щытар
Пасэрей адыгэм зэщIыгъуу, зыр зым дэIэпыкъуу зэдэлэжьэныр фIыуэ ялъагъуу щытащ.
Зы адыгэ щыIэтэкъым езым и закъуэ къарукIэ унэ е псэуалъэ гуэр игъэуву. Унэу щрет, гуэщу, шэщу, къинэмыщI псэуалъэу ирехъуи, зыгуэр ищIэну мурад зэрищIу, ирихьэлIэну пхъэкIэбжьэкIэхэр къызэригъэпэщырти, зыгуэр зыщIэфыну къуажэм дэсхэм ящыщу цIыху зыбжанэм хъыбар яригъащIэрт:
— Пщэдей щIыхьэху сиIэщ, мыпхуэдэ псэуалъэ тIэкIу согъэуври, къомыхьэлъэкIыу укъысхуэкIуатэмэ, си гуапэ хъунт, — жиIэрти.
— Алыхь-алыхь, ар пхуэзмыщIэмэ, сыт пхуэсщIэн! — жиIэрти къигъэгугъэрт.
Пщэдджыжьым къызэхуэсырт хъыбар зригъэщIа псори, хэт джыдэ, хэт пхъэх, хэти Iэдэ-уадэ яIыгъыу. Щхьэж зыхуэкъулейм еувалIэрти, зэрахузэфIэкIкIэ, хьэрычэт хащIыхьу, жэщ хъуху елэжьхэрт. Дауэ ящIми, а махуэм хуаухырт и псэуалъэ гъэувыныр.
Апхуэдэ щIыхьэхум, зэрыхабзэти, хэт хъыбар ирагъащIэми мыкIуэну Iэмал иIэтэкъым.
Езыми махъсымэ иIэт, ныш иукIати игъатхъэрт, фIыщIэ яхуищIырти, иутIыпщыжырт.
Адыгэ щIыхьэхур псэуалъэм и закъуэтэкъым щIызэхуашэсыр. ЩIыхьэхур лъэныкъуэ зыбжанэкIэ ирагъэкIуэкIыу щытащ адыгэхэм: нысашэ иIэу щытмэ, хьэблэр къызэхуэсырти пхъэгулъэ зырыз къыхуашэрт, курыбэ ирагъэжьэну, нысашэр зэфIэкIыху ягъэсыну. Благъэхэри къыдэIэпыкъурт.
И мэкъу, и мэш къыхуемышэлIэжу фIэкIуэдамэ, гукIэ къызэхуэсырти къыхурашэлIэжырт.
Мэкъуауэгъуэ хъуамэ, зэрымыгъэзэшу лэжьэн щхьэкIэ унагъуитIу зэгухьэрти, мэкъу зэдыпаупщIырт.
ЗэгъунэгъуитI лажьэу зым япэ иухамэ, и гъунэгъур къигъанэу IукIыжыртэкъым, кIуэрти, а къыкIэрыхуам дэIэпыкъурт. Абы дэмыIэпыкъуу IукIыжыныр цIыхугъэншагъэт, адыгагъэ хэмылъу къалъытэрт.
ЩIакIуэ ящIынуми, цей яхъуэнуми цIыхубз гуп къызэхуашэсырти, зэдэIэпыкъуурэ ящIырт.
И мэшыр къыхуемыхьэлIэжу фIэкIуэдыжмэ, и нартыхур къыхудэмычыжу уэсым фIыщIиубыдэмэ, е гузавэрэ нэхъ щIэхыу зэфIэкIын щхьэкIэ нартыхур мытхъыу къыдифыщIыкIрэ къишэжамэ, щIыхьэху ищIырти иригъэтхъырт.
Цы япхынумэ, «цыпх щIыхьэху» жаIэрти, пщыхьэщхьэм хъыджэбз куэду къызэхуашэсырти, нэху щыху цы япхт. Ар Iэ закъуэкIэ илъэскIи зэфIэкIынутэкъым.
Бжыхь къудей яхунумэ, гъунэгъухэр къъыдэIэпыкъурт, емылъэIуми. Ар хабзэт.
Щоджэн Хьэзешэ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 5. Къалэ уэрамхэм щыкуэд къуалэбзу. 7. БырмамытI Гуащэкъарэ, Къуэдз Iэбубэчыр, Сэхъу Хьэсэн, ХьэпащIэ Заудин сымэ я IэщIагъэр. 10. Мэжджытым хэтщ … джапIэ. 11. Совет властым и къызэгъэпэщакIуэ нэхъыщхьэ. 12. ЩIакхъуапхъэ. 13. Гукъыдэж, нэщхъыфIагъэ. 14. Блэхэм, шындырхъуохэм я гъуэ. 18. Европэм хиубыдэ къэралипщIым я щIыналъэхэм щежэх псы. 20. Зиусхьэн лъэпкъ. 21. ТхылъымпIэ зэрызэкIэрагъапщIэ. 25. Къуажэм зэреджэ нэгъуэщIыцIэ. 26. Къуэш … нэхърэ — ныбжьэгъуфI. 27. ФIы дыдэу школым щеджэм ар хуагъэув хабзэщ. 28. Пасэм адыгэм я унащхьэр зэрагъэбыдэу щыта. 30. КIыщокъуэ Алим и усэ нэхъ цIэрыIуэ дыдэхэм ящыщщ. 32. Псэхэлъхьэж. 33. ЦIыху зэтет, зэпIэзэрыт, тэмакъкIыхь. 37. Къуажэм зэрыдэжу машинэм нэхъ … зищIащ. 38. Нэхущым еIэ-… шыгур зэщIищIэри, щIалэр мэкъушэ дэкIащ. 41. Нарт Щэуей и адэр. 43. Зи нэхэм щIагъуэу ямылъагъу. 44. Адыгэ композитор. 45. КIыщокъуэ Алим и адэр. 46. Хадэм зэрилэжьыхь.
Къехыу: 1. Мэлыр … хъуауэ пщIантIэм дэтщ, хъурейуэ къызэхекIухьри. 2. ТхъуцIынэ щIэпхумэ, къанэ псыр. 3. Егъэлеяуэ ерыщ. 4. Адыгэ усакIуэ КIэщт …. 6. Узыдэмыхьэ … лы дэзщ. 8. ХьэкIэкхъуэкIэ … куэд ущрохьэлIэ Африкэм. 9. Унагъуэр зехьэныр нэхъыбэу зи пщэрылъ. 13. Къуажэ унагъуэм и гъавэ, ерыскъыпхъэ хъумапIэ. 15. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, ар куэдрэ уэмэ, и дамэр мэкъутэ. 16. Псы Iуфэ чыцэхэм, мэкъупIэхэм щыпсэу къуалэбзу цIыкIу, и къабзийр зэрыкIэщIым къыхэкIыу щIагъуэу мылъэтэфу. 17. Аруан районым щыщ къуажэ. 19. Совет Союзым и зэманым зекIуэу щыта ахъшэ жьгъей. 22. Адыгэм ижь-ижьыж лъандэрэ … дахэ куэд къыддокIуэкI. 23. Бжьэхэм я фо зэхуэхьэсыпIэ. 24. Iэпслъэпс. 29. Ди республикэм и гъунэгъу къалэ, ди щIыналъэм ейуэ щытауэ. 31. Гъатхэр къызэрихьэу школ пщIантIэм дэт жыгхэм … иратащ. 34. Адыгэ бзылъхугъэ уэрэджыIакIуэ, Урысей Федерацэм щIыхь зиIэ и артисткэ. 35. ХадэхэкI. 36. … къыстехьауэ сокIэкуакуэ. 39. Уэмурэ здекIуэкIым зэуэзэпсэу … къыкъуэуащ. 40. ЦIыху къарууфIэ, Iэчлъэч. 42. Мэрем махуэм мэжджытым щащI нэмэз. 44. «Сосрыкъуэ … къызэрихьар» — нарт хъыбар.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Гъатхэпэм и 15-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу: 5. Къэрабэ. 6. Анэмэт. 8. Гъэужь. 9. Нэд. 10. Iущхьэ. 11. Къурашэ. 13. Къатыр. 17. Нэгъуд. 18. Щыхьэр. 20. Пхъэр. 23. Шыщхьэмыгъазэ. 26. Фэнд. 28. Бэдэху. 30. Бурш. 31. Шэхудэ. 34. Iужажэ. 35. Деур. 37. Дэм. 38. Бжей. 40. Щхъырыб. 41. Щхьэнтэ.
Къехыу: 1. Арму. 2. Жэгундэ. 3. Къардэн. 4. Амыщ. 5. Къагъырмэс. 7. Тхьэрыкъуэф. 12. Шыд. 14. Алъп. 15. Къущ. 16. Ер. 19. Хьэмид. 21. Пщы. 22. Къаз. 24. Къэрэндащ. 25. Урожайнэ. 27. Дыд. 28. Бу. 29. Хур. 30. Быж. 32. Къэдабэ. 33. Хьэмыщэ. 36. Урыху. 39. Жинт.
