ГуфIэгъуэ репортажхэр
Лъэпкъыр зыгъэлъэпкъ нэщэнэхэр
ЦIыху куэд кърихьэлIэу, нэгузыужьу икIи гукъинэжу щытащ Къэбэрдей-Балъкърыр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 460 зэрырикъум и цIэр зезыхьэ утыкум щекIуэкIа махуэшхуэ зэхыхьэр.
КъБР-м щыIэ жылагъуэ зэгухьэныгъэхэмрэ щэнхабзэ центрхэмрэ къызэрагъэпэщауэ абдеж щагъэуват щхьэж и лъэпкъ щэнхабзэм щыгъуазэ ухуэзыщI гъэлъэгъуэныгъэхэр зыщIэплъагъуэ шэтырышхуэхэр. Адыгэхэм, балъкъэрхэм, урысхэм, ди щIыналъэм щыпсэу адрей лъэпкъхэм япщэфI ерыскъы IэфIхэмкIэ узэда Iэнэхэр, пасэм зэрахьэу щыта хьэпшып гъэщIэгъуэнхэр, къадекIуэкI IэщIагъэхэр, я хабзэр, тхыдэр, нобэрей псэукIэр къэзыIуатэ сурэтхэмрэ тхылъхэмрэ, нэгъуэщIхэри щыплъагъунут абы.
Республикэм и къалэхэмрэ къуажэхэмрэ щыщ ди лъахэгъухэмрэ налшыкдэсхэмрэ я мызакъуэу, гъунэгъу щIыналъэхэмрэ къуэш республикэхэмрэ къикIа хьэ- щIэ куэд кърихьэлIат махуэшхуэм. КъБР-м и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Юрий я пашэу абыхэм удз гъэгъа матэшхуэхэр трагъэуващ Урыс пащтыхь гуащэу щыта Идар Марие (Гуащэнэ) и фэеплъу Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 зэрырикъум и цIэр зезыхьэ утыкум итым. Апхуэдэу хьэщIэхэр еблэгъащ лъэпкъ зэныбжьэгъугъэм и дахагъэр зыгъэлъагъуэу щэнхабзэ зэгухьэныгъэхэм яухуа шэтырхэм.
— Къэбэрдеипщ Идар Темрыкъуэ ипхъу Гуащэнэ, Урыс пащтыхь Грозный Иван щхьэгъусэ щыхуэхъуам, адыгэ хъыджэбз цIыкIум и ныбжьыр илъэс 15-м зэрыфIэкIа щыIэтэкъым, — жеIэ Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ, «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд. — Ауэ абы хузэфIэкIащ и щхьэгъу- сэм акъыл балигъкIэ еувалIэу дамэгъу нэс хуэхъун, пащтыхьым и блыгущIэтхэмрэ и щхьэхъумэхэмрэ езым и дэлъхухэу, адыгэ куэд къригъэувэкIын. Гуащэнэ и фIыгъэ мымащIэу хэлъщ пащтыхьым и дзыхь нэхъыбэ адыгэхэм къригъэз зэрыхъуам, опричнинэр къызэрыунэхуам, Грозный Иван сыт хуэдэ зекIуэ емыжьэми, адыгэхэр япэ иту къыздришэкIыу зэрыщытам. Мис апхуэдэ щIыкIэкIэ къэунэхуа ди лъэпкъ зэпыщIэныгъэр илъэс 460-рэ хъуауэ йокIуэкI. Урыс-Кавказ зауэм дыхэтын хуей хъуами, абы мыгъущыжын дыркъуэ къыхэтхами, нобэр къыздэсым дэ Урысейм пэжу дыбгъэдэтщ. Сэ сыхуейщ дяпэ ита адыгэхэм урыс пащтыхь Грозный Иван и пащхьэ щата псалъэм дыхуэпэжу иджырейхэри дыкъызэрыгъуэгурыкIуэр Урысейм илъытэну, нэхъ нэ лейкIэ къыдэмыплъми, лъэпкъ инхэм хуищI пщIэм хуэдэ къытхуищIыну.
— Нобэрей махуэр адрей гъэхэм хуэмыдэжу Iэтауэ щIэдгъэлъэпIэн щхьэусыгъуэ ин диIэщ. Илъэс 460-м къриубыдэу иджы япэу къэхъуауэ аращ апхуэдэ Iуэхугъуэ, — къыпищащ адэкIэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд. — Иджыблагъэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и лIыкIуэ гупышхуэм дыхэту дэ Москва дыщыIащ, Черкасскэ лъэпкъым и Фэеплъ мывэ пхъэбгъу Новоспасскэ къулъшырыфым къызэрыщызэIуахам пыщIа дауэдапщэхэр ди нэгу щIэкIащ. Апхуэдэу дэ дыщыIащ къэбэрдеипщ Идар Темрыкъуэ ипхъу Гуащэнэ и нэчыхьыр щатха къулъшырыфым, абы чристэн диныр кърагъащтэу Марие къыщыфIаща щIыпIэм, урыс пащтыхь гуащэу щыта адыгэ бзылъхугъэ телъыджэр игъуэ нэмысу дунейм ехыжа нэужь, хьэдэщIэлъхьэ дауэдапщэхэр щекIуэкIа члисэмрэ иужьрей увыIэпIэ хуэхъуа щIыпIэмрэ. Марие и кхъащхьэм щхьэщыхьэну Iэмал зиIа цIыху зыбгъуп-щIым сэри сахэтати, абы и мывэ бэным Iэ дэслъащ, сигукIэ тхьэ сыхуелъэIуащ.
«Вече» урыс жылагъуэ зэгухьэныгъэм и тхьэмадэ Канунников Анатолий зэрыжиIэмкIэ, илъэс 460-рэ ипэкIэ Урысейм къуэува адыгэхэр икъукIэ Iущу икIи жыжьаплъэу къыщIэкIат, зэувэлIа лъэныкъуитIми я фейдэ мымащIэу хэлъат а Iуэхум.
— Лъэпкъыр зыгъэлъэпкъ нэщэнэ псори мыкIуэду къызэтенэным хуэщхьэпащ дяпэ итахэм (зэкъуэувэнымкIэ жэрдэмыр къызыбгъэдэкIа къэбэрдейхэми, абы и мыхьэнэр и чэзум къызыгурыIуа урысхэми) я Iущагъыр. Абыхэм дэ къытхуащIам фIыгъуэу пылъыр къыпхуэмыIуэтэн хуэдизщ жыпIэкIэ, егъэлея хъунукъым. Дэ ди къалэнщ фIыгъуэхэр тхъумэну, нэхъри едгъэфIэкIуэну, къыдэкIуэтей щIэблэми абыхэм пщIэ хуащIу едгъэсэну, — пищащ Канунниковым.
Махуэшхуэр зэрагъэлъапIэ Iуэхугъуэхэм ящыщт Лъэпкъ музейм къыщызэIуаха гъэлъэгъуэныгъэри. Урысеймрэ Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ я цIыхубэр къызэрызэдэгъуэгурыкIуэм и тхыдэр сурэтхэмкIэ, пасэрей хьэпшыпхэмкIэ, нэгъуэщIхэмкIэ къэзыIуатэ гъэлъэгъуэныгъэм и курых теплъэгъуэу щытар Черкасскэхэ я фэеплъу Новоспасскэ къулъшырыфым къыщызэIуахам и гъусэу ящIа етIуанэ мывэ пхъэбгъурт.
Ныбэжь Таисэ.
Пшапэр зэхэуэху
ЗэманыфI хъуауэ къыддекIуэкI мы хабзэ гъуэзэджэр и щыхьэтщ зи щхьэм, зи блэкIам пщIэ хуэзыщIыж, зи къэкIуэнум егупсыс ди лъэпкъ мащIэм тхыдэ хьэлэмэт зэрыдиIэм. ФокIадэм и 8-м ди республикэм и цIыхухэр зы унагъуэшхуэу зэхуэсри, гукъыдэж инрэ дэрэжэгъуэрэ яIэу, зэкъуэшыныгъэмрэ зэныбжьэгъугъэмрэ зыгъэбыдэ зэхыхьэхэм езыхэм ягу къикIыу, яфIэфIу хэтащ.
Налшык Абхъазым и цIэр зезы-хьэ утыкушхуэм къыщызэрагъэпэща гъэлъэгъуэныгъэ иным щызэхуэсахэм, а махуэм и пщэд-джыжьыпэм дунейм зиукъэбзыжати, дыгъэр гуапэу яхэпсэрт. ЖыпIэнурамэ, сабийми балигъми я гукъыдэжыр къиIэту бжьыхьэпэ уэфI дахэт, зыкъизыхт. Езы цIыхухэри нэжэгужэт, зэщыхуэпыкIат, щIызэхыхьэм и мыхьэнэр къазэрыгурыIуэр ягъэнаIуэу.
ЗэщIэкъуарэ зэдекIуэкIыу яукъуэдия лъэпкъ пщIантIэхэм лъэр щIэзыгъэкI макъамэ нэжэгужэхэр щыIурт, цIыхухэр уэру щызэблэкIырт. Къэбэрдей-Балъкъэрым и артист пажэхэм, творческэ гупхэм концерт купщIафIэхэр, джэгу дахэхэр щIы-пIэ зыбжанэм щызэхаублати, лъэпкъ фащэхэмкIэ зэщыхуэпыкIа щIалэгъуалэм я Iутыжт, еплъхэм ягъэщIагъуэу.
ПщIантIэхэр пасэрей хьэпшыпхэмкIэ, адыгэхэм, балъкъэрхэм, урысхэм нэхъапэм къагъэсэбэпу щытахэмкIэ, зэгъэкIуауэ гъэщIэрэщIат. Абыхэм щыплъагъунут лIэщIыгъуэ блэкIахэм зэрахьэу щыта Iэнэ лъакъуищхэр, Iэ щхьэлхэр, чы матэхэр, лэгъупхэр, гуэгуэнхэр, Iэнлъэхэр, бэлагъхэр, убалъэхэр, пхъэшыкъухэр, нэгъуэщI куэди. Къэбэрдей- Балъкъэрым и щIыналъэ псоми къыздрашат IэпщIэлъапщIэхэм, сурэтыщIхэм, ныбжьыщIэхэм я IэдакъэщIэкIхэр. Адыгэ фащэ зэмылIэужьыгъуэхэр, Iэпслъэпсхэр, уанэхэр, хэдыкIхэр, арджэнхэр, пхъэ фалъэхэр я теплъэкIи я дахагъэкIи уамытхьэкъункIэ Iэмал зимыIэт.
А махуэм Абхъазым и утыкум лъэпкъ шхыныгъуэхэри куэду щагъэлъэгъуащ. Iэнэхэр къакъутэрт чыржын, дэлэн, зэтIеупIэщIыкI, дзажэ гъэгъуа, лы гъупцIа, жэрумэ, жэмыкуэ, кхъуейжьапхъэ, нэгъуэщI шхыныгъуэ Iэджэми.
Зэрымахуэ лъапIэр къыбжиIэу, «Къэбэрдей-Балъкъэрыр — нобэ» зыфIаща мэкъумэш-промышленнэ гъэлъэгъуэныгъэри егугъуу я пIэм ирагъэзэгъат. Къэрал IуэхущIапIэ инхэм, хьэрычэтыщIэхэм, мэкъумэшыщIэ (фермер) хозяйствэхэм, щхьэзакъуэрылажьэхэм, фирмэ зызыужьахэмрэ нэхъ цIыкIухэмрэ я IэдакъэщIэкIхэм, уатеумэзэхам хуэдэу, узрагъэплъырт, уатхьэкъурт.
Илъэс зыбжанэ хъуауэ КъБР-м лэжьэкIэщIэхэм щытогушхуэ. А жэрдэмхэр республикэм и унафэщIхэм даIыгъ. Апхуэдэу, зи ехъулIэныгъэхэмкIэ хуэфащэу зи цIэ фIыкIэ къраIуэхэм ящыщщ «Налшык гъэш комбинат», «Консервпром», «Велес-Агро», «Налшык консерв завод», «Налшык макарон фабрикэ», «Налшык хьэлвэ завод», «Агро-Ком» теплицэ комплексыр, «Агро-Инвест», «ЗЭТ» дагъэ завод» ООО-хэр, нэгъуэщIхэри. Иригушхуэу ар къыхагъэщащ гъэлъэгъуэныгъэм хэтахэу зи продукцэ къезышэлIахэм.
Псалъэм папщIэ, «Бахъсэн автозапчасть завод» ООО-м тхыдэ къулей иIэщ. Абы къыщIигъэкIхэм щIэупщIэшхуэ зэраIэм и щыхьэтщ «Урысейм и хьэпшып нэхъыфIу 100» зыфIаща зэпеуэм, нэгъуэщI зэхьэзэхуэ куэдми мызэ-мытIэу ар зэрыщытекIуари.
«Налшык станок завод» ОАО-м щагъэхьэзыр Iэмэпсымэхэм я фIагъымрэ я мыхьэнэмрэ щIыпIэ зэмылIэужьыгъуэхэм Iэджэрэ къыщалъытащ. Абы щылажьэхэм мы еплъыныгъэм къыздашащ ухуэны-гъэм къыщагъэсэбэп УПБ-1, УПБ-12, УПБ-Р Iэмэпсымэхэр, зэрагъэж къупхъэ зэмылIэужьыгъуэхэр, нэгъуэщIхэри. Заводым и продукцэр Мэзкуу къалэм, абы и Iэгъуэблагъэм щыIэ фирмэхэм ящэху, Ставрополь, Краснодар крайхэм, Ростов, Тюмень областхэм ирагъашэ.
Я продукцэр, я къэхутэныгъэхэр зыхуэдэр ягъэлъэгъуащ «Тэрч налмэс», «Телемеханикэ», «Прохладненский» ремонт-механикэ заводхэм, «Гласс», «Капитал Инвест», «Къэббалъкъгипс», «Троттер», «Севкаврентген» ООО-хэм, «Гидрометаллург» ОАО-м, «Кавказкабель» АО-м, нэгъуэщIхэми.
Мы Iуэху дахэм икIи щхьэпэм хьэщIэ лъапIэхэри щIыналъэм и унафэщIхэри хэтащ. УФ-м и Федеральнэ Зэхуэсым ФедерацэмкIэ и Советым и УнафэщI Матвиенкэ Валентинэ, Ингуш, Къэрэшей-Шэрджэс, Осетие Ищхъэрэ — Алание республикэхэм, Ставрополь крайм я Iэтащхьэхэу Евкуров Юнус-Бек, Темрезов Рашид, Битаров Вячеслав, Владимиров Владимир сымэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Юрий ящIыгъуу, гъэлъэгъуэныгъэм еплъащ, къалэхэмрэ районхэмрэ ягъэува пщыIэхэм яхуеблэгъащ, бысымхэм махуэ лъапIэмкIэ ехъуэхъуащ.
— Нобэрей ди зэхыхьэм ди щхьэр лъагэу дигъэлъагъужащ. Мыпхуэдэ махуэшхуэхэр зэрыдиIэм дэ хуаб-жьу дрогушхуэ. Кавказ Ищхъэрэм хиубыдэ хэгъуэгухэм я унафэщIхэр, щыпсэу цIыхухэр нэхъыбэрэ дызэхуэсын, дызэIущIэн, дызэпсэлъэн хуейщ. А Iуэхугъуэм дэ дызэхущIегъэуIуэ зэныбжьэгъугъэм, зэгурыIуэныгъэм зэгъусэу дызэрыхуэлэжьэнум, гугъуехьхэр зэуIуу къызэрызэднэкIынум, — щыжиIащ и пэублэ псалъэм КъБР-м и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Юрий.
Пшапэр зэхэуэху уней лъапсэхэм джэгур щаIэтащ, мэкъумэш-промышленнэ выставкэри зэхэтащ.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
