Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Псалъэжьхэр
ЦIыхухъум и лIыгъэ, цIыхубзым и щэн
Щхьэгъусэр насып зэхэгъэкIыпIэщ.
Щхьэж и зекIуапIэ и кIуэдыжыпIэщ.
Щхьэхынэм и махуэ кIыхьщ.
Iyэxy зи куэд шыгъэджэгу ещI.
Iущ и акъыл и гъуэмылэщ.
Iэнэм и пэри и кIэри хъуэхъущ.
Бзури и абгъуэ щытепщэщ.
ЦIыхухъум и лIыгъэ, цIыхубзым и щэн.
Щыгъыным цIыхур егъэщIэращIэ, акъылым егъэдахэ.
Лыд псори дыщэкъым.
Делэр гугъэурэ жьы мэхъу.
ПцIы IэфI нэхърэ — пэж дыдж.
Теплъэгъуэ
ЩIышылэр и кIэм нэблэгъащ. 2019 гъэ Сурэтыр Къарей Элинэ трихащ.
Адыгэ лIакъуэхэр
Шапсыгъхэр
ЩIэныгъэлIхэм зэратхымкIэ, VIII лIэщIыгъуэм шапсыгъхэри, къэбэрдейхэри, натыхъуейхэри къызытехъукIыжахэр Кърымым — Къэбартэ псым деж — щыпсэуащ. ИужькIэ, а щIыпIэр къагъанэри, ахэр Кавказ къурш лъапэм къэIэпхъуащ. XVIII лIэщIыгъуэм шапсыгъхэр щыпсэуащ Псыжь (Кубань) и Iуфэр зи лъахэ абазэхэхэмрэ кIэмыргуейхэмрэ я гъунэгъуу. XIX лIэщIыгъуэм шапсыгъхэм я лъахэр зыуэ щытыжакъым — ар Шапсыгъышхуэ, Шапсыгъ ЦIыкIу жиIэу зэгуэкIащ. Тенджыз ФIыцIэм и Iуфэми Псыжь и Iэгъуэблагъэми ахэр щыпсэуащ. Я бжыгъэкIэ шапсыгъхэр адыгэ псоми я Iыхьэ ханэ хуэдиз хъурт — мин 300.
Шапсыгъхэр щIым телэжьыхьыным, гъавэшхуэ къытехыным нэгъэсауэ хуэIэзэт. Тхыдэ дэфтэрхэм къазэрыхэщымкIэ, егугъуу зэрамыхьэу зы щIапIэ къагъанэртэкъым, зы дестынэм нартыхуу пути 150-рэ, гуэдзу пути 175-рэ, мэшу пут 80 — 120-рэ къытрахырт. Абыхэм Iэщи я куэдт.
Шапсыгъхэм IэщIагъэ яIэт: гъущIыкIэ зэмылIэужьыгъуэхэм Iэмэпсымэ, Iэщэ къыхащIыкIырт, я упщIэхэр, щIакIуэхэр фIыти, я гъунэгъу лъэпкъхэм ящэхурт. Зы илъэсым къриубыдэу абыхэм я лъахэм дыщэ сом мин 400 и уасэ хьэпшып кърашэрт, езыхэм нэгъуэщI щIыпIэхэм ирагъашэрт сом мелуани 2-м щIигъу и уасэ.
XVIII лIэщIыгъуэм шапсыгъ, абазэхэ, натыхъуей мэкъумэшыщIэхэм бэнэныгъэ гуащIэ драгъэкIуэкIащ лIакъуэлIэшхэм. 1796 гъэм Бзиикъуэ деж щекIуэкIа зауэм пщыхэмрэ уэркъхэмрэ я тепщэныгъэм кIэ щратащ. ЦIыхухэр демократие псэукIэм и хабзэхэм теуващ, унафэщIхэр езыхэм хахыжу хуежьащ.
Ауэ апхуэдэу куэдрэ екIуэкIакъым — Урысей пащтыхьым щIидзакIэт Кавказыр къэзэуным хуэунэтIа Iуэхухэм. 1827 гъэм къухьэпIэмкIэ щыпсэу адыгэхэр (шапсыгъхэр, абазэхэхэр, натыхъуейхэр) хэтащ Урысейм къуэувэну икIи зауэр гъэувыIэным теухуа Iуэхур абыхэм къаIэтат. Адыгэхэм я процент 80-р абыкIэ арэзыт, ауэ пащтыхьыр хуейтэкъым шэрджэс щхьэхуиту апхуэдиз.
Шэрджэсхэр тенджыз Iуфэм IугъэкъэбзыкIыныр щIэгъэхуэбжьауэ ирагъэкIуэкIащ XIX лIэщIыгъуэм икухэм. 1861 гъэм жэпуэгъуэм и 18-м Мамырыкъуэ-гъуей аузым адыгэхэм я лIыкIуэхэр урыс император Александр II щыIущIащ. Пащтыхьым и унафэкIэ шапсыгъхэр Псыжь и сэмэгурабгъу шэдылъэ щIыпIэм ирагъэтIысхьэну хуежьащ. Ар зымыдэхэм Тыркум Iэпхъуэну хуагъэуващ. Тенджыз Iуфэм Iуса шапсыгъ мин 300-м щыщу Кавказ зауэм и кIэухым ирихьэлIэу къэнэжар 1983-рэт, адрейхэр зэтраукIат е Тыркум залымыгъэкIэ яхуат.
Октябрь революцэм и ужькIэ тенджыз ФIыцIэ Iуфэм шапсыгъхэм иджырей ТIуапсы и Iэгъуэблагъэм лъэпкъ район къыщратауэ щытащ. Абы хыхьэрт адыгэ къуажэ 14, цIыху мини 8-м нэс щыпсэууэ. Ауэ щIыналъэхэр зэхагъэхьэжурэ нэхъ ин щащI зэманым лъэпкъ районыр Краснодар крайм иратыжащ. Нобэ а щIыпIэм шапсыгъ адыгэу мин 10-м щIигъу щопсэу. Апхуэдэу ахэр исщ Адыгэ Республикэм, Урысей Федерацэм, Тыркум, Сирием, Иорданием, нэгъуэщI къэралхэми.
Шапсыгъхэр адыгейуэ ятх, адыгей литературэбзэм иропсалъэ.
АНЗОР ЛIыгуащIэ.
ЖыIэгъуэхэр
Зи бзэ хуимытыжым уи щэху щыхъумэ
Псэр цIыху Iэмэпсымэкъым — хэзылъхьэри хэзыхри Алыхьырщ.
ГуфIэгъуэ къыбдамыIыгъыр кIагуэщ, гузэвэгъуэ къыбдамыгъэвыр кIыхьщ.
Зэманыр пщIэншэу зыгъэкIуэдыр мылъкум я нэхъ лъапIэм йолъэпауэ.
Фадэм зыIэпишам IуэхукIэ ущымыгугъ.
ГъащIэм сыт щыгъуи узыщыгуфIыкIын хэлъщ.
ЦIыхур цIыху зыщIыжыр напэщ. Напэ здэщымыIэм цIыху щыIэжкъым.
Зи пIалъэ умыщIэ мыл утемыхьэ, зи кууагъ ущымыгъуазэ псы ухэмыхьэ.
Удыным укъелми, бампIэм къелыгъуейщ.
Лъэпкъ зэрымыIыгъым и Iуэху дэкIыгъуейщ.
Анэр арэзы зыщIыфым Тхьэм и нэфI къыщохуэ.
КъыумыгъэдэIуэфын цIыхубз псэуэгъу умыщI.
ХуэмыщIам хуэпщIэм псапэ пылъщ, бейм хуэпщIэм Iулъхьэ хэлъщ.
Зи бзэ хуимытыжым уи щэху щыхъумэ.
ЦIыхум нэгъуэщI хуумыщIэфми, псалъэ гуапэкIэ хуэупсэ.
БэмпIэгъуэ къызыбгъэдэкIым гъунэгъу зыхуумыщI.
ГубэщIыкI Владимир.
ГъащIэ
Назифэ нанэ
Адэ-анэм нэхъ лъапIэ мы дунейм тету къыщIэкIынкъым. Бынымрэ ар къэзылъхуамрэ къуэпс быдэкIэ зэпхащ. Абыхэм я зэпыщIэныгъэр зэпыча щыхъуам и деж сабийм и псэр гугъу йохь. Апхуэдэ гуныкъуэгъуэ зиIахэм ящыщщ 1937 гъэм Нартан къуажэм къыщалъхуа Зэхъуэхъу Назифэ.
1944 гъэр екIуэкIырт. Бынхэм я нэхъыщIэ Назифэ, хъыджэбзищрэ зы щIалэрэ хъухэрт, Лэскэн дэс и адэ къуэшым деж хьэщIапIэ щыIэт.
— Къэралым дежкIэ икъукIэ зэман хьэлъэт ар, щхьэкъэIэт ямыIэу ди цIыхухэр губгъуэм илэжьыхьырт. «Гущэр тхущIэбупскIэнщ», — жаIэри сашат, — игу къегъэкIыж нанэм. — Репрессием и гуащIэгъуэт. Абы и жьы гущIэгъуншэр зыщIихуахэм ди унагъуэри яхэхуащ…
Iыхьлым я деж щыIэ хъыджэбз цIыкIур къанэри, и унагъуэр Хэкум ирашащ. Апхуэдэу зэкъуэча хъуа унагъуэм я гугъуехьыр тIуащIэ хъуат. Абы щыгъуэ а сабийм и гум щыщIар, адэ-анэм я псэм игъэвар хэт ищIэн?! Илъэс куэдкIэ нэпс щIигъэкIыу псэуащ хъыджэбз цIыкIур. Пэжщ, и адэ къуэшыр къыхуэгумащIэт, и бын дыдэм хуэдэу къыхущытащ, зыми иримыгъэхъуапсэу къигъэхъуащ. ЕджапIэми щIигъэтIысхьэри, иригъэджащ. И унагъуэм пызыщIэу иIэр письмохэрати, щIэх-щIэхыурэ ахэр Джамбул иригъэхьырт. Жэщ-махуэ имыIэу Назифэ Тхьэшхуэм щIелъэIур зыт — и адэ-анэм, къыдалъхуахэм зэ Iуплъэжынырт.
1956 гъэм Назифэ и адэм Хэкум къакIуэу кIуэжыну хуитыныгъэ къратри, и пхъур къыздищтэжауэ щытащ. Зы илъэс дэкIри, я щIыналъэм къагъэзэжыну хуитыныгъэ къратащ. Назифэ и адэ-анэри и шыпхъухэри щIыгъуу хэкум къихьэжащ. Я щIалэ закъуэр Джамбул щыщIалъхьэжащ.
Гуауэ куэд и нэгу щIэкIами, Назифэ Тхьэм фIыуэ илъэгъуа цIыхуу зыкъелъытэж. Илъэс бжыгъэкIэ зыпэIэщIэу псэуа и унагъуэр и гъусэу хэкур псэупIэ зэрахуэхъужар абы фIыгъуэшхуэу къелъытэ. ИужькIи Назифэ унагъуэ дахэ хъужащ. И щхьэгъусэмрэ абырэ бынибл зэдапIащ.
Тамбий Заремэ.
ГушыIэхэр
МыбыкIэ сыкъамыгъэкIуэжыну пIэрэ?
Хъуэжэ илъэситхукIэ Сыбырым щыIэн хуейуэ суд къытращIыхьат. «ПцIы яхуиупсри, цIыхухэр къызэригъэIэтащ», — жаIэри арат тезыр къыщIытралъхьар.
Судыр и кIэм щынэсым, судыщIэм Хъуэжэ иужь псалъэ жиIэжыну хуит ищIащ. Хъуэжэ жиIащ:
— А сыздэвгъакIуэми цIыхухэм пцIы яхуэзупсрэ къызэрызгъэIэтмэ, мыбыкIэ сыкъамыгъэкIуэжыну пIэрэ?
ПщIыхьэпIэ
Хъуэжэ Iэзэм деж кIуэри, жриIащ:
— ЩIэрыкIуэ згъажьэу сепщIыхьащ, сытым хуэпхь хъуну?
— Ар бжесIэн щхьэкIэ, джэд фIыцIэ сыхуей хъунущи, уи пщIантIэм дэт джэдхэм ящыщ зы укIи, къысхуэхь, араншауэ схузэхэгъэкIынукъым уи пщIыхьэпIэр, — къыжриIащ Iэзэм.
Хъуэжэ и щхьэм щIэтIэхъуащ:
— Си пщIантIэм джэд дэтатэмэ, щIэрыкIуэ згъажьэрэт, — жиIэри.
ГЪУКIАКЪУЭ Инал.
Къуажэхьхэр
Дэп имыIэу укъес
Губгъуэм щыхъушэ,
Хъушэр зыгъэтхъэж.
Банэ зи куэдыщэ,
Къэгъэгъамэ, дахащэ.
Зи фэр кусэ,
Зи кур сыхъэ.
ХадэхэкI сыр Iей,
Жьэрыкуейм халъхьэрей.
Дзэ имыIэу мэдзакъэ,
Дэп имыIэу укъес.
Лъакъуэ закъуэ,
ПыIэ закъуэ.
ЖЭУАПХЭР:
Удз. Хьэцыбанэ. Хъарбыз. Шыбжий. Шыпсыранэ. Iэгъэбэгу.
Зэхэзылъхьар Щоджэн Леонидщ.
Лъэпкъ шхыныгъуэ
ДжэдыкIэжьапхъэ, мэл кIапэ, кIэртIоф, шыбжий IэфI хэлъу
Мэл кIапэр зэпэплIимэ цIыкIуурэ зэпаупщI, тебэм иралъхьэ, псы щIыIэ щIакIэ, тебащхьэр трапIэжри, мафIэ щабэм тету ягъавэ, псыр щIэвэщIэху. Псыр зэрыщIэващIэу дагъэр къыщIидзын щIедзэ, шыгъу хадзэри, зэIащIэурэ абыкIэ кIапэр ягъэжьэж, тхъуэплъ хъуху. Абы IупщIэ цIыкIуу упщIэта кIэртIоф халъхьэ, шыгъу хадзэри, зэIащIэурэ ягъажьэ, тхъуэплъ хъуху. ИужькIэ тыкъыр цIыкIуурэ упщIэта шыбжий IэфI халъхьэри, зэIащIэурэ ягъажьэ, псори тхъуэплъ дахэ хъуху. Абы шыгъу зыхэдза джэдыкIэ уда щIакIэри, тебащхьэр трапIэри, зэIамыщIэу ягъажьэ, хьэзыр хъуху.
ДжэдыкIэжьапхъэр Iэнэм щахькIэ Iыхьэ-Iыхьэурэ зэпаупщIри, тепщэчым иралъхьэ, дагъэ зэрыжьари тракIэж. Пщтыру яшх, пIастэ, мырамысэ хуабэ, щIакхъуэ и гъусэу, шэ хуабэ трафыхьыж.
Халъхьэхэр(зы цIыху Iыхьэ): мэл кIапэ цIынэу — г 100, кIэртIоф укъэбзауэ — г 50, джэдыкIэу — 3, псы щIыIэу — г 50, шыбжий IэфI плъыжьу — г 20, шыгъуу, шыбжий сыру — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
Хъыбарыжь
Гуащэхужь
ХьэтIохъущокъуэ Беслъэн, пащтыхьым и дзэпщхэм емызэгъ щыхъум, Къэбэрдейр ибгынэри, Псыжь зэпрыкIащ. Абазэхэхэм яхэтIысхьэри, пащтыхьым и дзэм куэдрэ къезэуащ. Абазэхэхэм илъэсищкIэ ядэзэуауэ, Беслъэн бгым къикIыжри, Уарп деж тIысащ. Абы къекIуэлIэжащ Беслъэн и шынэхъыщIэри — ХьэтIохъущокъуэ Мысост. ЗэшитIым къуэ зырыз яIэт — Аслъэнджэрийрэ Адэлджэрийрэ. Аслъэнджэрий щIалэ хъыжьэт, IэщакIуэт, абрэдж пашэт. Адэлджэрий лIыгъэкIэ къыкIэрыхуртэкъым абы, нэхъ Iэсэми. Беслъэнрэ Мысострэ Уарп деж тIысыжауэ, беслъэнеипщ Къаныкъуэ Айтэч и шыпхъум, ГуащэхужькIэ зэджэм, и цIэр Iуащ. Аслъэнджэрии Адэлджэрии лъыхъуащ Айтэч и шыпхъу цIэрыIуэм. Гуащэхужь Мысост и къуэ Адэлджэрий дэкIуэсащ. Ар игу техуакъым Аслъэнджэрий: и адэ къуэшри абы и къуэри бий ищIащ.
Аслъэнджэрий бий къыщыхуэхъум, Адэлджэрий бгым ихьэжащ. Адэлджэрийрэ Гуащэхужьрэ къыщыIэрымыхьэм, Аслъэнджэрий и адэ къуэшыр, Мысост, иукIащ. Ар къызэрыхуэмыгъунур ищIэрти, абрэджу хыхьэжащ.
Зыкъом дэкIауэ, бгым щызэрихьэлIэжащ Аслъэнджэрийрэ Адэлджэрийрэ. Абазэхэхэм ядакъым зэшитIыр зэрыукIыжын: хагъэзыхьри, зрагъэкIужащ. ЗэрагъэкIужа щхьэкIэ, тIуми ягу зэхуэплъырт. Илъ зэрищIэжын Iэмал хуекIуэри, Адэлджэрий бгым къикIыжащ, урыс дзэпщым екIужауэ фэ зытригъауэри, Уарп деж тIысыжащ. Аслъэнджэрий зэрыабрэджт, шу гуп зыщIигъуурэ, Псыжь зэпрыкIырти, зекIуэрт. ЗекIуэ ежьауэ къыщыкIэлъыпхъэркIэ, Аслъэнджэрий и къуэшым деж зыщигъэпщкIурти, пхъэрыр зыщхьэщигъэкIырт: урыс дзэпщым екIужауэ зигъэIуати, Адэлджэрий шэч къыхуащIынутэкъым. Апхуэдэурэ зригъасэщ, игъэбэлэрыгъри, Адэлджэрий илъ ищIэжащ: Аслъэнджэрийр иукIри, бгым ихьэжащ.
Хъыбарым зи цIэ къыхэщ пщыхэр Кавказ зауэм щыцIэрыIуэщ. Генерал Ермоловым Къэбэрдейр зэтрикъута нэужь, ХьэтIохъущокъуэ Беслъэнрэ Мысострэ хэкур ябгынэн хуей хъуащ — Псыжь зэпрыкIащ. Ар къыщыхъуар 1825 гъэм иужькIэщ. ЗэшитIым я къуэхэр — Аслъэнджэрийрэ Адэлджэрийрэ — Къаныкъуэ Айтэч и шыпхъу цIэрыIуэм, Гуащэхужь, щрихьэлIар Беслъэнейрщ. Беслъэнеипщым и шыпхъур апхуэдизкIэ цIэрыIуэти, ди зэманым къэсащ абы теIукIа псэлъафэр: «Къаныкъуэ Гуащэхужь умыхъуамэ, узэрыпагэр сыт?»
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:5. Махъсымэ къызыхащIыкI зэхэгъэва. 6. Совет Союзым и ЛIыхъужь Иуан … 7. Iэщышхуэм, хьеуаным зэреджэ нэгъуэщIыцIэ. 8. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и джэгуакIуэ, Урысей Федерацэм щIыхь зиIэ и артист Шыбзыхъуэ … 11. … вы бжьакъуэм къокI. 12. Адыгэ таурыхъхэм узыщрихьэлIэ фызыжь бзаджэ. 14. Бжьэхэм я фо зэхуэхьэсыпIэ. 16. ЦIыху … цIыху уасэ хон. 18. НысащIэр къызыхэкIа унагъуэр. 19. Шыцуэс … узэрысым уимыкI. 22. Хьэкъущыкъум щыщ. 24. Ди республикэм пэгъунэгъу къалэ, Къэбэрдейм и щIыналъэм хиубыдэу щытауэ. 25. Аушыджэр къыщыхъуа адыгэ тхакIуэ Iэзэ. 27. ХъумакIуэ, къэрэгъул, … 28. Пасэрей зауэлI джанэ, гъущI хъарым къыхэщIыкIауэ. 29. Iэщ цIыкIу щIэжьей, къуейщIеин зимыжагъуэ. 31. ДжэдыкIэ … 34. Бдзэжьей зэрещэ. 37. Зил къыпщIэмыузым, уи … хуумыIуатэ. 40. Хамэ щIыналъэ щыпсэу цIыху. 41. Данэ щэкI лIэужьыгъуэ. Е … джанэ. 42. Бжэныфэм къыхаха Iуданэ. 43. Уэсым хуэдэу хужьрэ хужьу, Азие Курытым ар куэду къыщагъэкI, щэкI къыхах, аптекэхэми щащэ.
Къехыу:1. МафIэ бзий къыдидзу, уафэм къыщоуэ. 2. Бахъсэн щIыналъэм колхоз тхьэмадэу щылэжьа, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь. 3. НэгъуэщIхэм хэмыгъуэщэн папщIэ, Iэщ тхьэкIумэм традзэ дамыгъэ. 4. Таурыхъ, шыпсэ, … 7. ПщIий къызыпыкIэ жыг. 9. Ди хэкум щыIэ законгъэув IэнатIэ нэхъыщхьэм «ДумэкIэ» йоджэ, Украинэм ейм-щэ? 10. Егъэлеяуэ дунейр зэрыщIыIэм апхуэдэу йоджэ. 13. Аргъуей зэз, … кхъуей. 15. Китайм щекIуэкIа дунейпсо Олимп зэхьэзэхуэхэм дыщэ медаль къыщызыхьа адыгэ пелуан. 17. Лы гъур гъэжьам ар хуабжьу докIу. 18. Лъэпщ ипэкIэ нартхэм я гъукIэу щыта. 20. ЦIыху ткIий, гущIэгъуншэ. 21. Iэпслъэпсым щыщ. 23. Iуащхьэ, лъагапIэ. 26. Пасэрей зауэлIым и гъущI пыIэ. 27. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, абы лъакъуэ щIэткъым. 30. ПхъащIэ Iэмэпсымэ. 32. Акъылым уасэ иIэкъым, гъэсэныгъэм … иIэкъым. 33. Дыгъэ … е нартыху … 35. Къэбэрдей-Балъкъэрым и Правительствэм и Iэтащхьэу щыта … Руслан. 36. ЩэкI Iув, цы кIэщI щабэ тету. 38. Къуажэм, республикэм, къэралым я блэкIа зэманыр. 39. Къамыл щабэ зэIуща: алэрыбгъу папщIэу къагъэсэбэпу щытащ.
Зэхэзылъхьар МызАхьмэдщ.
ЩIышылэм и 19-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:5. Къулъшыкъу. 6. Шыпсэ. 7. Хъудыр. 9. Жьапщэ. 12. Жьауэ. 14. Лэгъуп. 16. Щауэ. 19. Сэхъу. 20. Гуартэ. 21. Пхъы. 24. Гъуэз. 25. Къаз. 26. Жьей. 29. ДзитI. 30. Трамп. 32. Пыл. 33. Чынт. 35. Бжьын. 36. Хьэлъкъ. 38. Тумэн. 40. Бжэгъу. 41. Амдэч. 42. ЕнтIыр.
Къехыу:1. Плъыр. 2. Дыгъужь. 3. Шылэ. 4. Псыжь. 8. Дыщасэ. 10. Алъп. 11. Щыщ. 13. Уэрдыхъу. 15. Гъуэгу. 17. «Адэ». 18. Эрдоган. 22. Бзу. 23. Ужьэ. 27. БдзапцIэ. 28. Алабгъуэ. 30. Тэн. 31. Пыжь. 34. Тау. 35. Блэ. 37. Къамэ. 38. Тхьэм. 39. «Нанэ». 40. Бгыкъу.
