
Нэпсо Закарие: Ди зэпыщIэныгъэм и лъабжьэр адыгэбзэращ
Кфар-Камэ и псэукIэм, абы дэсхэм я гупсысэхэм-рэ IуэхущIафэхэмрэ, къуажэ администрацэм и лэжьыгъэр зыхуэдэр къэтщIэн мурадкIэ, зыхуэдгъэзащ Кфар-Камэ жылэ Хасэм и тхьэмадэ Нэпсо Закарие.
Нэпсо Закарие и псалъэ. — Закарие, жэнэт щIыналъэ цIыкIу хуэдэ, Израилым ит мы адыгэ къуажэм нобэ и Iуэху зыIутымрэ дэсхэм я бжыгъэмрэ дыщыбгъэгъуэзамэ арат.
— Кфар-Камэ унагъуэу дэсщ 1130-рэ, цIыху псори къапщтэмэ, 3330-м щIегъу. Къуажэм мыадыгэ щыпсэуркъым. Шапсыгъхэр процент 90 мэхъу. Абазэхэ, бжьэдыгъу, къэбэрдей мащIи къытхэтщ. Ар къыфхуезбжэкI щхьэкIэ, лIакъуэ зэхэдз диIэкъым, псори дыадыгэщ. Сабий гъэсапIэрэ курыт еджапIэрэ щолажьэ къуажэм. Сабийр илъэсищ хъуа нэужь, и адэ-анэр лажьэмэ, гъэсапIэм иратри, пщIэншэу щыIэщ. Курыт еджапIэм класси 6-р къыщаух. Абы и унафэщIри, щылажьэ егъэджакIуэхэри адыгэщ. Дызэрыс къэралым журтыбзэращ и нэхъыщхьэри, япэ классым ивриткIэ ирагъаджэ, зэрымуслъымэным щхьэкIэ хьэрыпыбзэр яджу щIадзэ 2-нэ классым. Ауэ унэм щIэсыху сабийм адыгэбзэ фIэкIа ищIэркъым. Ещанэ классым инджылызыбзэр къыхохьэ. Етхуанэ классым кириллицэр зрагъащIэу яублэ. Ар зыжетIэхэм ягъэщIагъуэ, апхуэдиз бзэр дауэ зрагъэщIэфрэ жаIэри. Гугъуехь къыхэкIыркъым. АдэкIэ 9-нэ классыр къауха нэужь, 12-нэ классым нэс район курыт еджапIэм щеджэу аращ. Нэхъыбэр журт школщ здэкIуэр, проценти 7-10-р хьэрып школым макIуэ. Ар диным нэхъ тегъэщIауэ еджэну хуейхэрауэ жыпIэ хъунущ. Курыт школыр къаухауэ, нобэкIэ университетым щIэс щIалэгъуалэм я бжыгъэр 180-м ноблагъэ. Ахэр IэщIагъэ зэмылIэужьыгъуэ куэдым хуоджэри, IэнатIэ пэроувэ. Сэ мы къулыкъум сызэрыпэрыхьэрэ илъэсищым нэблэгъащи, еджэну, лэжьэну хуейхэр нэхъыбэ хъу фIэкIа хэщIыркъым.
— Еджэн къэзыухахэр, къуажэдэсхэр гъунэгъу къалэхэм лэжьакIуэ кIуэуэ ара, хьэмэ езы къуажэми лэжьыгъэ дэлъ?
— Нэхъапэм нэхъыбэр мэкъумэш Iуэхурат зэлэжьыр, гектарипщI хуэдиз щIы зимыIэ зыри къытхэттэкъым. Нобэ апхуэдэу жылэм къыдэнар унагъуэ зыхыблщ, адрейхэм бэджэнду яту аращ щIыр. Ныбжь яIэу, щIэныгъэ нэхъыщхьэ зрамыгъэгъуэтауэ къуажэм дэс ди къуэшхэри Iуэхуншэкъым, ахэр заводхэм щолажьэ. ЩIалэгъуалэращи, инженер, архитектор, дохутыр, экономистхэр куэду диIэщ, къэралым пщIэ къыщыхуащIу мэлажьэ. Ахэращ дигу къыдэзышейр. Къапщтэмэ, къытщIэхъуэ щIэблэрщ ди гъуэгур зыгъэнэхури, лъагъуэщIэ пхызышри. Псалъэм къыдэкIуэу жыпIэмэ, хьэрып, журт къалэхэм IуэхущIапIэхэм я унафэщIу ди лъэпкъэгъу куэд щолажьэ, уеблэмэ бзылъхугъэ къудейуэ банкхэм я унафэщIу щы диIэщ. Жылэдэсхэм пашэу, пэрыту къахэщыр нэхъыбэ мэхъури, абы дегъэгуфIэ.
— Мы махуэхэм гу зэрылъыттамкIэ, цIыхур зыхуей хъу Iуэхутхьэбзэ псори мы жылэм удэмыкIыу бгъуэтынущ, сымаджэщ, шхапIэ, зыщагъэдахэ IуэхущIапIэ, нэгъуэщIхэри дэтщ. Ахэр фи закъуэ къэзыгъэсэбэпыр?
— Дэ насыпу тхьэм къыдитахэм ящыщщ ар. Ди районым адыгэу исыр дэ зыращ, адрейхэр журтхэмрэ хьэрыпхэмрэщ. А зи гугъу пщIы IуэхущIапIэхэм къекIуалIэр жылэдэсым я закъуэкъым, атIэ ди гъунэгъухэм ящыщ куэд къокIуэ. Ди тыкуэнхэм щощахуэ, ди шхапIэхэм щошхэ, загъэхъужын хъуми, загъэдэхэн хъуми, ди жылэм дэт IуэхущIапIэр нэхъ къыхах. Апхуэдэ IуэхухэмкIэ лъэпкъ зэхэгъэж тщIыркъым икIи зыми нэмыплъ еттыркъым. Адыгэр фIыуэ дыкъалъагъу, уеблэмэ завод зиIэхэм лэжьакIуэ къыщащтэкIэ, адыгэщ къалъыхъуэр, ямыгъуэтрэ — итIанэ нэгъуэщI лъэпкъхэм хэплъэну аращ.
— Абы щхьэхуэу сыщIэупщIэну сыхуейт. Къуажэм дэсыр адыгэ защIэ щхьэкIэ, и хъуреягъкIэ къыщысыр журтхэмрэ хьэрыпхэмрэщ. Дауэ факъыдэгъуэгурыкIуэрэ?
— Дэ абыхэм еджэныгъэкIэ, IуэхукIэ, лэжьапIэкIэ дапыщIащ. Зэи хьэлэбэлыкъ ди зэхуаку къыдэхъуауэ сщIэжыркъым. Фестивалым къэкIуащ абыхэм ящыщ куэд. Хамэ лъэпкъым щыщхэм я дзыхь къыдагъэз, абыхэм ялъагъу ди щэнхабзэм и беягъымрэ и дахагъымрэ. Сыт щыгъуи апхуэдэу дызэкIэлъокIуэ, дэри дахохьэри, ди къалэн догъэзащIэ.
— Кфар-Камэ дэсхэр псори зэрыадыгэм, я нэхъ цIыкIу дыдэри адыгэбзэкIэ зэрыпсалъэм сызэрыщыгуфIыкIам нэмыщI, фи уэрамхэм адыгэцIэ зэрызэрахьэр, ар адыгэбзэкIэ зэрытетхар щIэщыгъуэ сщыхъуу къэнэжакъым, атIэ сигу хигъэхъуащ. Ар дауэ къызэвгъэпэща хъуа, нэхъыщхьэращи, дауэ щыпхывгъэкIа мы къэралым?
— А Iуэхур пасэу кърахьэжьащ, сэ мы къулыкъум сыпэрымыувэ щIыкIэ. ИтIанэ, етхьэлIэн хуей псори зэфIэдгъэкIа нэужь, хъарзынэу къыддаIыгъри, уэрамыцIэхэр зытет пкъохэр хэттIащ. Сэ сыт щыгъуи жысIэ зэпытщ: сыадыгэну сыхуейщ жыпIэмэ, зыри къыщыппаубыдынукъым мы къэралым. Уеблэмэ, зыгуэр ухущыщIэмэ, къыбдэIэпыкъунущ. Къыдыхьэ псоми ягъэщIагъуэ ар. КъикIыр зрагъэщIэну хуейуэ щIоупщIэ. Ахэр щIэупщIэ щыхъукIэ, уэрамыцIэм къикIыр щыхуаIуатэкIэ, Iэмал имыIэу адыгэр нэхъри къызэрып-цIыхун щхьэхуэныгъэ гуэрхэр къыдокIуэ. Апхуэдэу мащIэ-мащIэурэ нэхъыбэм нэхъыфIу дыкъацIыху мэхъу. Абы къищынэмыщIауэ, ди щIэблэм я дежкIи сэбэпщ ар. КъыдэкIуэтейрэ гу лъитэмэ, Iэмал имыIэу щIэупщIэнущ, апхуэдэ цIэр къыздитхамрэ ар щIыфIэтщамрэ.
Тхыдэм теухуауэ дигу хэзыгъахъуэ зы Iуэхугъуи щыIэщ. Дэ иджыпсту догъэхьэзыр ди къэралым и тхыдэр школым зэрыщрагъэджыну тхылъым адыгэхэм теухуауэ хагъэхьэну Iыхьэр. Абы мы зэманым цIыхуищ йолэжь. 9-нэ классым щегъэжьауэ 12-нэм нэс яджынурэ, школыр къыщаухкIэ къэрал экзаменхэр ятыжынущ.
— Закарие, уэ узиунафэщI мы IуэхущIапIэр, ХасэкIэ фызэджэр, дэ администрацэ жыхуэтIэращ, къуажэ Iуэхур щызэфIахыу, абы и гъэпсыкIэм, къыбдэлажьэхэмрэ тхьэмадэмрэ зэрыхахым мащIэу укъытхутепсэлъыхьамэ ди гуапэт.
— Илъэситху къэс щIэрыщIэу хэхыныгъэ идогъэкIуэкI. Апхуэдэхэм деж ди жылэм щыщу тхьэмадэ хъуну хуейуэ, зыхуэфащэу щыIэхэм зрагъэтхри, хэхыныгъэхэм хэтщ. ЦIыхухэм хахращ Хасэ тхьэмадэ хъур, абы и къуэдзэхэри IэIэткIэ къыхах. Мазэ къэс тIэу зэIущIэ дощIри, длэжьын хуейхэр догъэпс, ар и лъабжьэу программэ зэхыдолъхьэри, абы дытету долажьэ. ЦIыху 50 хуэдиз щолажьэ мыбы, Iуэху зэмылIэужьыгъуэхэм я нэIэ тету. Дэтхэнэ зыми и къалэныр щхьэхуэщи, егугъуу егъэзащIэ.
— Дэ зэрытлъэгъуамкIэ,къуажэдэсыр зыщыщIэ щымыIэу псэу хуэдэщ, ауэ гуныкъуэгъуэ гуэр зимыIэ зэрыщымыIэм тепщIыхьмэ, сытым нэхъ игъэпIейтейрэ фи къуажэгъухэр, сыткIэ защIэвгъакъуэмэ нэхъ къащтэрэ?
— Дызэрыс къэралым ущыпсэуным нэхъ гугъуу хэлъыр унэ къэщэхуныр, щIыныр арагъэнщ. Нэхъапэм нэхъ гугъуехь пылъу щытащ щIы кIапэ къеIыпхыу унэ тепщIыхьыным. Ауэ иужьрей илъэсхэм ухуитщ дэнэ дежи щIы къыщыпщэхуу лъапсэ ипщIыхьыну. Абы къыкIэлъыкIуэу цIыхухэр нэхъ зыгъэпIейтейр щIалэгъуалэм щIэныгъэ егъэгъуэтынращ. Курыт еджапIэр къыщаухкIэ, еджапIэ нэхъыфI къызэрыхахыным пылъхэщ. Ещанэу, ди еджапIэм щIэс цIыкIухэм я шэджагъуэ нэужьыр зэрагъэкIуэнум дытегузэвыхьу щытащ. Иджы спортымкIэ, щэнхабзэмкIэ дунэтIауэ, зыхуей псори къахузыдогъэпэщ. А цIыкIухэм адыгэбзэр зэраджым нэмыщI, тхьэмахуэм тIэу егъэджакIуэхэр адыгэ хабзэм яхутопсэлъыхь, къафэм хуагъасэ. Дэ гупсысэ нэхъыщхьэу диIэр адыгэу дыкъызэтенэнырщ. ЩIэблэм адыгэ гупсысэкIэ иIэмэ, адыгэм и тхыдэмрэ анэдэлъхубзэмрэ ищIэмэ, абы лъэпкъыр игъэгъуэщэнукъым, адэжьхэм я хабзэм тету псэунущ.
— Хэхэсхэмрэ хэкурысхэмрэ я зэпыщIэныгъэм мыхьэнэшхуэ иIэу къызолъытэ. Къапщтэмэ, уэ Дунейпсо Адыгэ Хасэм и Хасащхьэм ухэтщ Кфар-Камэ дэсхэм къабгъэдэкIыу. Нобэ хэкум дауэ фыпыщIа, дауэ фадэлажьэрэ?
— Сэ мы къулыкъум сыкъытемыхьэ щIыкIэ, Израилым ис адыгэхэмрэ Дунейпсо Адыгэ Хасэмрэ яку дэлъ зэпыщIэныгъэр пIалъэ гуэркIэ зэпыуауэ щытащ. Ар си гукъеуэхэм ящыщт лэжьэн щыщIэздзагъащIэм. Ауэ иджы дгъэзэкIуэжащ ари. Тхьэм игъэпсэу ДАХ-м и тхьэмадэ Сэхъурокъуэ Хьэутий. Тхылъ зэрыхуедгъэхьу, зи чэзу зэIущIэм дригъэблагъэри, хабзэм тету, дыхагъэхьэжащ. Израилыр, къапщтэмэ, адыгэхэр щикъухьа дунейм и центру къэплъытэ хъунущ. Дэ сыт щыгъуи къыдогъэблагъэ хамэ къэралхэм щыхэхэс ди къуэшхэри, хэкум исхэри. Апхуэдэуи ди сабийхэри Тыркум щыIащ. Къищынэ-мыщIауэ, ДАХ-м и фIыгъи хэлъу ди ныбжьыщIэхэр адэжь лъахэм зыплъыхьакIуэ ныдогъакIуэ. Нэгъабэ зы гуп Адыгейм щыIащ. Мы гъэм сабий 11 Налшык щыхьэщIащ. Дэ сыт ди Iэ къихьми ди сабийхэм яхуэтщIэн хуейщ. Ахэращ щIэгъэкъуэну диIэнур къэкIуэнум дызыщыгугъыр.
«Кабардинка»-м и къафэр, «Ислъэмейм» и уэрэдыр, «Ди псэм» и гуащIэр, Кфар-Камэ и Iэгуауэр щызэхыхьэм уэгур «къигъачэрт», жэщыр игъэнэхуу къыпщыхъурт. Фестивалым кърихьэлIахэм сыхьэтитIым щIигъукIэ загъэпсэхуам, я нэгу зиужьам и закъуэкъым, атIэ иджыри куэдрэ яхурикъун къарурэ дэрэжэгъуэрэ яIэу зэбгрыкIыжащ.
Къафэм и мыхьэнэр, уэрэдым и купщIэр, лъэпкъым и щIыхьыр, бзэм и къарур — а псор хьэщIэхэми бысымхэми нэхъ куужу зыхащIауэ иухащ Кфар-Камэ щекIуэкIа Адыгэ щэнхабзэм и дунейпсо фестивалыр!
* * *
«Кабардинка»-м хуэдэу дахащэу уэркъ къафэ зыгъэзащIэ щыIэкъым.
Утыкум итщ «Ислъэмей» гупым (Мейкъуапэ) и уэрэджыIакIуэхэр.
Кфар-Камэ жылэ Хасэм и тхьэмадэ Нэпсо Закарие:
— Хуабжьу дигу щыхэхъуа пщыхьэщхьэщ ныщхьэбэ. Израилым ис адыгэ мащIэм зэрыдимызакъуэр евгъэлъэгъуащ фестивалым кърихьэлIахэм. Ди хъуреягъым щыс жылэхэм лIыкIуэ къызыдэмыкIа къинакъым. Мыбы кърихьэлIащ журтхэри, хьэрыпхэри, друзхэри, бедуинхэри, муслъымэни, чыристэни. «Кабардинка», «Ислъэмей» гупхэр пашэу куэдрэ Тхьэм щигъэт. ФIыщIэ яхуэсщIыну сыхуейщ Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ Адыгеймрэ я Iэтащхьэхэу КIуэкIуэ Юрийрэ ТхьэкIушынэ Аслъэнджэрийрэ. Абыхэм я фIыгъэщ мы къетхьэжьа Iуэхур къызэрыдэхъулIар. Ахэращ дунейм адыгэу тетыр зыхуеплъэкIыр, ахэращ дэ ди тхьэмадэхэу, лъэпкъым и пашэхэу къэтлъытэр. Зауи, бани, узи, жьыбгъи дымылъагъуу, ди уэгур къащхъуэрэ ди щIылъэр щхъуантIэу куэдрэ Тхьэм дыздигъэпсэу!
КъБР-м щэнхабзэмкIэ и министр Къумахуэ Мухьэдин:
— Егъэлеяуэ гум дыхьэу, екIуу екIуэкIащ фестивалыр. «Ди псэ» ансамблым хэтхэр, къэфакIуэ Iэзэхэм зыкъыкIэрамыгъэхуу, къызэрыфар гуапэ тщыхъуащ. А ныщхьэбэ тлъэгъуа цIыкIухэращ хэхэс адыгэм и щэнхабзэр пщэдей нэзыхьэсынур, и къэкIуэнум щIэгъэкъуэн лъэщу иIэнур, хэхэсхэмрэ хэкурысхэмрэ я зэпыщIэныгъэр нэхъри зыгъэбыдэнур. КъищынэмыщIауэ, фIыщIэ хэха яхуэсщIыну сыхуейщ мы къуажэм дэс дэтхэнэ зыми. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, къытхуащIэр яфIэмащIэу дагъэхьэщIащ. Дызэкъуэтмэ, дызэрыщIэмэ, лъэпкъ уардэу дунейм дытетынущи, Тхьэм къытхузэпищэ.
Кфар-Камэ щыщ, егъэджакIуэ Нэпсо — Натхъуэ Симэ:
— Ныщхьэбэ тлъэгъуам ди гур хигъэхъуащ. Къафэ дахэхэр дагъэлъэгъуащ, макъамэщIэхэр зэхыдагъэхащ. Апхуэдэ зэпыщIэныгъэр дымыгъэкIуэдыжу тхузехьэтэмэ, тхузэфIэкIрэ ар нэхъри едгъэфIакIуэтэмэ, си фIэщ мэхъу, жыжьэ дыщыпсэу щхьэкIэ къэмынэу, ди лъэпкъ хъугъуэфIыгъуэр, ди бзэр зэрытхуэхъумэжынур. Нобэ утыку итахэр зылъэгъуа ди щIэблэми абыхэм зэрызрагъэщхьэнум иужь итынущ, адыгагъэр зэи яфIэкIуэдынукъым.
Рихьэние щылажьэ Адыгэ Хасэм хэт Тырку Наим:
— Дэ гупышхуэу Рихьэние дыкъикIащ. Лъэщу дигу хигъэхъуащ тлъэгъуам. Хабзэ хъуа мы фестивалыр дгъэувыIэнкIэ Iэмал иIэкъым. Мыр хуабжьу Iуэху щхьэпэщ. Илъэсий и пэкIэ Рихьэние и «Iуащхьэмахуэ» ансамблыр хэкум натшэри, Къэбэрдейми Адыгейми дыщыIауэ щытащ. Абы щыгъуэм ди сабийхэм ялъэгъуар нобэр къыздэсым ягу ихужыркъым.
Кфар-Камэ и къэфакIуэ цIыкIухэр зыгъасэ Iэпщэ Рустам:
— Ныщхьэбэ «Кабардинка»-мрэ «Ислъэмеймрэ» зэрыт утыкум къидгъэхьа цIыкIухэм куэдкIэ дащогугъ. «Кабардинка»-мрэ «Налмэсымрэ» я хъыбар жыжьэу зыщIэ а цIыкIухэр хуейщ езыхэри къэфакIуэ Iэзэ хъуну. Ахэр зи гугъу тщIы ансамблхэм яхумыгъэдэфынуми, налкъут шыру аращи, я бгъэм адыгэгу къызэрыщеуэм ущымыгуфIыкIынкIэ Iэмал иIэкъым. Гупищ щызогъасэ сэ иджыпсту Кфар-Камэ, абы нэмыщI, адыгэ къафэр апхуэдизкIэ я псэм хэлъщи, сабий гъэсапIэм сыкIуэурэ илъэси 3-4 зи ныбжьхэр къызогъафэ. Мы зэхыхьэм сыт и мыхьэнэ жыпIэмэ, адыгэм и дунейм и дахагъыр нэхъыбэм къедгъэщIэныр аращ. Зы лIыжь Iущ гуэрым жиIэу зэхэсхат: «Тхьэм игъэпсэу пшынауэхэр!». «Ар сытым щхьэкIэ къыхэпха пшынауэр?» — жысIэу сыщыщIэупщIэм, жэуап къызитыжащ: «Пшынэм и гъусэу уэрэдыр макIуэ, уэрэдым и гъусэу бзэр макIуэ!». Бзэр щыIэмэ, лъэпкъыр кIуэдыжынукъым. Израилым исхэм дыкъацIыхункIэ пщыхьэщхьэ хъарзынэт мыр, уи щэнхабзэр ящIэмэщ, уи хабзэр ялъагъумэщ лъэпкъым лъытэныгъэ нэхъ щиIэр. УзыщыгуфIыкIын Iуэхугъуэу мыри диIэщ: Израилыр къэралыгъуэ зэрыхъуар, абы и тхыдэр, псэу-кIэр курыт школым зэрыщрагъэджыну тхылъыщIэ ягъэхьэзырырти, къэралым хуитыныгъэ къыдитащ мыбы адыгэхэр зэрисым, абыхэм я лъэпкъ тхыдэм, щэнхабзэм, щыIэкIэ-псэукIэм теухуаи хагъэхьэну. Мис апхуэдэурэ ди пщIэр нэхъ къэIэта хъунущ, нэхъыбэм дыкъацIыхунущи — ар узыгъэгушхуэщ.
«Кабардинка» ансамблым и къэфакIуэ Битокъу Науркъан:
— Дахэу екIуэкIащ пшыхьыр, дыкъызыхыхьахэм ягу зэрырихьар я Iэгуауэмрэ яIэ дэрэжэгъуэмкIэ тлъэгъуащ. Быдэу къызгурыIуащ зэкIэлъыкIуэным, зэрыщIэным, мис мыпхуэдэу зы утыку узэдитыным иIэ мыхьэнэр. ДяпэкIэ дегугъун хуейщ хамэ къэрал зэмылIэужьыгъуэхэм щыпсэу ди къуэшхэм нэхъыбэрэ дакIэлъыкIуэным, езыхэри ди хэкужь къедгъэблэгъэжыным. Кфар-Камэ къапщтэмэ, мыбы щыдгъэкIуа махуэхэр зэи дигу ихужынукъым. Ди бысымхэм я гуапагъыр псалъэкIэ къыпхуэIуэтэнукъым, апхуэдизкIэ арэзы дыкъащIу, къытхуэсакъыу дагъэхьэщIащ, ди нэгу зрагъэужьащи. Уэрамым уздрикIуэм «Фыкъеблагъэ!» къыбжезымыIэ урихьэлIэркъым. Псом нэхърэ нэхъ згъэщIэгъуар адыгэбзэ шэрыуэ зэраIурылъырщ, апхуэдэу зи щхьэ, зи лъэпкъ, зи бзэ зыхъумэжам пщIэ хуумыщIынкIэ Iэмал иIэкъым.
Лъэпкъ тхыдэм и джэлэс
Кфар-Камэ дэсхэм я тхыдэмрэ лъэпкъ хъугъуэфIыгъуэмрэ щахъумэу яIэщ Адыгэ музейр. Ар тIууэ зэтет унэшхуэщ, езы къэралыгъуэм нэхърэ нэхъыжьу — 1900 гъэм ящIауэ щытащ. ГъэщIэгъуэнщ илъэсих ипэкIэ музей ящIыжа унэшхуэм и хъыбарыр. Ар Щхьэлахъуэхэ ейуэ щытт. Къуажэдэсхэм зэрыжаIэжымкIэ, зэкъуэшхэу Iэсхьэдрэ Саидрэ хуабжьу къулейуэ, щIэныгъэ яIэу щытат. Тырку къэралыгъуэм къикIыу Кфар-Камэ къэкIуауэ зы министри, генерали, сатуущIи кIуэжыртэкъым, Щхьэлъахъуэхэ емыблэгъауэ. Зэшхэм щхьэлитху ягъэлажьэрт, щIыгу гектари 100-м щIигъу яIыгът, унэIут щэ ныкъуэ яIэт.
Иджы музейуэ ягъэпсыжа а унэм и тхьэмадэу щыта Щхьэлахъуэ Iэсхьэд къытехъукIыжахэр Иорданием щопсэу, абы и къуэш Саид къытекIахэми Иорданиемрэ Америкэмрэ псэупIэ яхуэхъуащ. Кфар-Камэ жылэ Хасэм унэмкIэ хуитыныгъэхэр къыдихри, музейуэ ягъэпсыжауэ, къуажэдэсхэми къакIуэ туристхэми адыгэм и хъыбар щыхуаIуатэу мэлажьэ.
Музейм и къалэн нэхъыщхьэм, лъэпкъ тхыдэм и джэлэсу иджырей гъащIэм зэрыхэтым тедгъэпсэлъыхьащ абы и унафэщI, ДАХ-м и ГъэзэщIакIуэ гупым хэт Тхьэухъуэ Зухьейр.
Адыгэ музейм и унафэщI Тхьэухъуэ Зухьер. — Зухьейр, музейр къызэрызэIуфхам, ар зи жэрдэмым утезгъэпсэлъыхьынут.
— Музейр къызэрызэIутхрэ илъэсипщI мэхъу. 2006 гъэращ къежьапIэ хуэхъуауэ къэплъытэ хъунур. Сэ си унэкъуэщ щIалэ Тхьэухъуэ Закарие куэд щIауэ зэхуихьэсырт адыгэ хьэпшыпхэр. Адэжь щIэиным мыхьэнэ езымытхэр щыIэми, Закарие хуабжьу дихьэхырти, езым ейхэм нэмыщI куэд зэхуихьэсат. Абы сыт щыгъуи къызжиIэрт, си унэ щIэлъхэм къакIуи еплъ, жиIэурэ. Зы махуэ гуэр сыкIуащ. Слъагъур си фIэщ хъуртэкъым, самэу зэтелъу хьэпшып дэлът и адэшхуэм и пщIантIэм. «Сыт мы къомым епщIэн уи гугъэр?», — щыжысIэм. «СщIэркъым, ауэ зэи сщэжынукъым, мыр ди адэжьхэм я щIэинщ», — къызжиIащ Закарие. Мис абы щыгъуэм ди щхьэм къихьащ Кфар-Камэ музей дэтщIыхьыну. Ауэ абы щхьэкIэ куэд ухуейт. Нэхъыщхьэрати, унэ диIэтэкъым, ахэр щIэтлъхьэну. Зы илъэскIэ дылъыхъуащ хьэпшыпхэр зыщIэтлъхьэн, музей цIыкIу хуэдэу дгъэпсын гуэр. Хэт зыхуэдмыгъазэми, зыри къыдитыну хуейтэкъым, хьэрычэт Iуэху гуэр зетхьэу къащыхъурт. Музей къызэрызэIутхынур щажетIэкIэ, «сыт абы къыфхуихьынур? Фи мылъку хэфлъхьэну фIэкIа зыри къыхэфхынукъым», — къыджаIэрт. Зыми дакъыгурымыIуэурэ, дэри ди Iуэхур тхузэфIэмыгъэувэурэ зэман дэкIащ. Иужьым зыгуэр къэдгъуэтри, хьэпшыпхэр дахэу щIэдгъэзэгъащ. МазищкIэ бадзэ щымыдыму дыщIэсащ абы. Си унагъуэ къудейр къэкIуатэкъым абы щыгъуэ. Зы махуэ гуэрым журт унагъуэ япэ дыдэу къыщIыхьащ музейм. Абыхэм яжетIащ Израилым ис адыгэхэр къыздикIар, езыхэм я хэку, я тхыдэ яIэжу зэрыщытыр, зи лъахэ кърахуахэм къащIэна хьэпшыпхэр зэрызэхуэтхьэсыжар. ЯгъэщIагъуэ пэтми яхуэухыртэкъым ди щхьэм кърикIуамрэ ди хабзэм щыщу яхуэтIуэтахэм я дахагъымрэ. «Израилым лъэпкъ куэд исщ, дэтхэнэми и тхыдэм мащIэу дыщыгъуазэщ, журтхэмрэ хьэрыпхэмрэ я къекIуэкIыкIам фIыуэ хыдощIыкI, ауэ адыгэр сыту лъэпкъ телъыджэ. Ар апхуэдэу къэвгъанэ хъунукъым, рекламэ фщIы, радиокIэ, телевиденэкIэ къэфт мыпхуэдэ музей зэрыщыIэр. Мыбы къекIуалIэхэм ящIэнщ фэ лъэпкъ щхьэхуэу фызэрыщытыр. Армыхъумэ, хьэрып-хэм журту фрагугъэщ, журтхэм хьэрыпу фрагугъэщ», — апхуэдэ псалъэхэр къыщыджаIэм, нэхъри дытригъэгушхуащ. Израилым щыхэхэс адыгэхэм Iэмал имыIэу музей диIэн зэрыхуейр хьэкъ тщыхъуащ. Ди лэжьыгъэм хэдгъахъуэ зэпыту илъэсищкIэ дыщIэсащ а унэ цIыкIум. Зы махуэм нэхърэ адрейм музейм къыщIыхьэ цIыхухэм я бжыгъэр нэхъыбэ хъурт. Иджы дэ дыхуэныкъуэт апхуэдиз цIыхур зыщIэупщIэм жэуап езытын, музейм щызекIуэн хуей хъыбарыр яхуэзыIуэтэн цIыху. Апхуэдэурэ лэжьыгъэр зэтедублауэ, 2009 гъэм иджыпсту музейр зыщIэт уардэунэр аукционкIэ ящэну мурад ящIащ. МылъкукIэ бей куэдым ар къащэхуну загъэхьэзырт, дэри дехъуапсэрти, ди насып къихьынур дгъэунэхунщ, жытIэри, къуажэ унафэщIым етIуэтылIа гупсысэр, депутатхэр и щIэгъэкъуэну къулыкъущIапIэхэм я деж нигъэсащ. ИлъэсищкIэ тщIа лэжьыгъэмрэ ди мурадхэмрэ къалъытэри, ди кIэн къикIащ — унэр дэ къыдатащ. Къыдатар фIыуэ зэгъэпэщыжын хуейт, унэшхуэр кхъахэ хъуат, пщIантIэм зы мыви дэлътэкъым. Абы щыгъуэ хуабжьу сэбэп къытхуэхъуауэ щытащ КъБР-м и Iэтащхьэу лэжьа Къанокъуэ Арсен. «СыткIэ сывдэIэпыкъун?» — жиIэри, етIуанэ псалъэу аращ зыкъызэрытхуигъэзар ар къыщыкIуам. Абы къыдита мылъкумкIэ музейр гъуэгу тедгъэувауэ жыпIэ хъунущ. ЦIыхухэр адыгэ фильм щедгъэплъ пэшым Къанокъуэм и цIэр фIэтщащ.
Кфар-Камэ дэт музейм и дыхьэпIэр.
Музейр къызэрызэIуфхрэ сыткIэ зиужьа жыпIэмэ, зы илъэсым цIыху 1-1,5-рэ къакIуэу щытамэ, нобэ ар мин 50-м нэсащ. Зы махуэ ди куэбжэр зэхуэтщIыну хуитыныгъэ диIэкъым. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, абдеж къыIухьэ туристыр илъэс зытIущкIэ Кфар-Камэ къэмыкIуэнкIэ мэхъу, уеблэмэ къимыгъэзэжыхэнри хэлъщ. ИтIанэ дэнэ къыщищIэн хамэ къэралым къикIам адыгэм и хъыбар?
Гугъущ дызыпэрыт Iуэхур. Музейм и пщIантIэм къыдыхьэхэм ди бзэ яIурылъкъым, ди хабзэ яхэлъкъым. Дэ шыIэ тхэлъу псори къедгъэблэгъэн, мыбы зэрыдэт зы сыхьэтым ди гулъытэ ялъыдгъэсын хуейщ.
— Фи деж къакIуэхэр Израилым исхэр ара, хьэмэрэ хамэ къэрал къикIа туристхэри къыдыхьэ хабзэ Кфар-Камэ?
— ЗыплъыхьакIуэхэм я процент блыщIыр мыбы ис журтхэращ. Абыхэм я нэхъыбэр адыгэм и хъыбар зэзыгъэщIэну хуейхэрщ. Процент 14 хуэдизыр хьэрыпщ. Ахэри я гуапэу къыткIэлъокIуэ, адыгэмрэ муслъымэнымрэ я гуапэщи, нэхъ гъунэгъуу дызрагъэцIыхуну, ди къекIуэкIыкIам зыщагъэгъуэзэну хуейуэ апхуэдэщ. Адрей къэнар уэ зи гугъу пщIы туристхэращ — итальян, урыс, нэгъуэщI лъэпкъхэрщ.
IуэхукIэ Тель-Авив, Иерусалим къэкIуа адыгэ кIуэж къыщIэкIынкъым, Кфар-Камэ дэс и лъэпкъэгъухэмрэ адыгэ музеймрэ зримыгъэлъагъуу. ЩIэх-щIэхыурэ къытхуокIуэ апхуэдэхэр.
— КъатитIу зэтет мы унэшхуэр пэш дапщэ хъурэ, сыт нэхъыбэу щIэлъыр?
— Мыр къатитIу зэтетщ, пэший хэту. Ауэ етIуанэ къатыр зэкIэ къэдгъэсэбэпыркъым, дэкIуеипIэхэр задэу зэрыщытым къыхэкIкIэ, цIыхухэм я дежкIэ тыншкъыми. Езанэ къатым и пэшиплIым хьэпшыпхэр щIэдгуэшащ. Сэ музей IэщIагъэм сыхуеджауэ, ар дахэу зэрызэрагъэпэщым сыхуэIэзэу щыткъым. Си дежкIэ нэхъыщхьэр адыгэм и шыфэлIыфэр цIыхухэм я нэгу къыщIэзыгъэхьэн хьэпшыпхэр, абыхэм епха хабзэхэр наIуэ къэзыщIхэр зэхэхауэ щIэлъынырщ. Мыбы къакIуэхэм, сыт хуэдэ лъэпкъ къыхэкIауи щрет, упщIиплI къытхуагъэувырт сыт щыгъуи. Абыхэм тещIыхьауэ пэшхэр дузэдауэ жыпIэ хъунущ.
Адыгэ фащэр зэрызэрахьэр, адыгэм и къэшэкIэ-дэкIуэкIэр; адыгэ унагъуэм къыщыхъу сабий бжыгъэмрэ ахэр зэрапIымрэ; адыгэм и шхыныгъуэр къызыхищIыкIымрэ и ерыскъы нэхъыщхьэхэмрэ; адыгэр къызытехъукIамрэ нобэрей хэхэс гъащIэмрэ. Абыхэм цIыхухэр яфIэгъэщIэгъуэну йоплъ, яхуэтIуатэ хъыбархэми йодаIуэ.
— Хьэпшыпхэр щывгъэлъагъуэ пэшиплIым нэмыщI, Къанокъуэ Арсен и цIэр зезыхьэ пэши фиIэу жыпIащ.
— Нэхъапэм Шэрджэс хэкум и картэр едгъэлъагъуурэ ди щIыпIэхэр зыхуэдар, ди къэфэкIэр, ди хабзэ зехьэкIэр яжетIэжырт. Ар зыфIэгъэщIэгъуэн псори зыщIэмыупщIэ щыIэтэкъым, ди макъамэхэр зыхуэдэр, ди утыку итыкIэр нэхъ зэщхьыр… Абы щыгъуэ дегупсысащ фильм кIэщIу зэхэдгъэувэрэ едгъэплъмэ, нэрылъагъу зэращыхъунум, дэри нэхъ дызэрытыншынум. Ди щIыпIэхэри, ди джэгухэри, ди хъыбархэри щызэхэдухуэна фильм си ныбжьэгъу Нэпсо Айбэч зэригъэпэщауэ, мис абы идогъэплъ. Ар илъэсих лъандэрэ догъэлъагъуэ. Иджы сценарий стхащ ди тхыдэр нэхъ къыхэщу, хъыбар нэхъыбэ цIыхухэм я деж нэдгъэсыфын папщIэ. Ауэ а лэжьыгъэр иджыри и кIэм нэсакъым. Дакъикъэ 25-рэ хъу фильмыр куэдщ щэнхабзэ центрым щыбгъэлъэгъуэну, ауэ ар мащIэщ адыгэм и фIыпIэ псори кърибгъэлъэгъуэну. А жыхуэсIар щекIуэкIыр Къанокъуэ Арсен и цIэр зезыхьэращ.
— Журтхэм дауэ къащыхъурэ фи псэукIэр? Музейм къакIуэу нэхъ гъунэгъуу фыкъэзыцIыхуахэм сыт жаIэу дэкIыжрэ?
— Ди музейм зэ къэкIуа журтым Iэмал имыIэу зыгуэр къыздишэнурэ къытригъэзэнущ. Е апхуэдэу зэ щыIахэм я ныбжьэгъухэм, я благъэхэм жраIэжри, зэхэтхащ музей гъэщIэгъуэн зэрыщыIэр, жаIэу къокIуэ. Ди тхыдэм, ди хабзэм, ди щыIэкIэм фIыуэ щыгъуазэ тщIа журтым жиIэр пщIэрэ: «Фэ сабий нэхъыбэ къыфщIэхъуэн хуейщ, фэ фхуэдэхэр нэхъыбэу тетын хуейщ мы дунейм». Ар дэ догъэщIагъуэ, журтым, дэ муслъымэнхэм, ар къыджаIэ. Абы къегъэлъагъуэ цIыхур лъэпкъ, дин зэхэгъэж пщIы зэрымыхъунур.
Музейм и мыхьэнэр хуабжьу инщ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, зы сыхьэтым къриубыдэу цIыхухэм мыбы къыщащIэр университетым щебгъэджкIэ яфIэмыгъэщIэгъуэнынкIэ хъунщ. Мыбы къакIуэр мыр зэзыгъэлъагъуну зи нэ къикIращ, музейр зей лъэпкъыр нэхъ гъунэгъуу зэзыгъэцIыхуну хуейращ. Мис абы нэхъ тынш, нэхъ щхьэпэ ещI дэ ди лэжьыгъэр.
— Зухьейр, а къакIуэ къомым ядэлажьэм музейм щыжиIэну хъыбархэр ищIэн зэрыхуейм и мызакъуэу, адыгагъэ хэлъу, бзэ зэмылIэужьыгъуэхэм ирипсалъэу щытыпхъэщ. Хэт уэ къыбдэлажьэр?
— Нобэ музейм администрацэ иIэ хъуащ цIыху зыбжанэ щылажьэу. Тхылъ Iуэхухэр тхузэфIигъэкIыу, къулыкъущIапIэхэм япыщIауэ зы пщащэ диIэщ. Гидхэм я лэжьыгъэм мыхьэнэшхуэ иIэщ, ар япэ къэсым пщэрылъ щыпщI хъунукъым. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, езым адыгэгу кIуэцIылъын, зи гугъу ищI Iуэхум е хьэпшыпым гурыIуэгъуафIэу тепсэлъыхьын, шыIэныгъэрэ гуапагъэрэ хэлъын хуейщ. Апхуэдэу иджыпсту цIыхуищ догъэлажьэ. Сэри махуэ къэс сахэтщ абыхэм. Си дежкIэ нэхъыщхьэр ахъшэ къэлэжьынракъым. АтIэ сыкъызыхэкIа адыгэм и тхыдэр си къуэшхэм яхуэхъумэнырщ, хамэ лъэпкъ щыщхэм егъэщIэнырщ. Иджыпсту нэхъыбэу сызыпылъыр музейр нэхъри егъэфIэкIуэнырщ, хьэпшыпкIэ бей щIынырщ. Адыгэм теухуауэ зы псалъэуха нэхъ имытми, дэнэ къыщыдэкI тхылъри зыIэрызгъэхьэну сфIэфIщ. Хамэ щIыпIэхэм щыщу мыбы къакIуэ туристхэм къагурыреIуэ, езыхэм дыкъамыцIыхуми, дыкъэзыщIэ, къытщытхъу зэрахэтыр.
— Музейр лэжьэн щхьэкIэ, дэтхэнэ IуэхущIапIэми хуэдэу, мылъку гуэр иIэн хуейщ. Фэ зыгуэр къывдэIэпыкъурэ, хьэмэрэ туристхэм къеIыфх ахъшэмкIэ фи щхьэ Iуэху дэвгъэкIыжрэ?
— ЗэкIэ ди щхьэ Iуэху зетхуэжу аращ. Туристхэм ахъшэ къаIыдох, мащIэ дыдэщ мыбы укъыдыхьэн папщIэ птын хуейр, ауэ куэд къызэрыкIуэм ахъшэр егъэнэхъыбэ. ЗэкIэ къэдлэжьымрэ дгъэкIуэдымрэ зэхуэдиз дыдэщ. Къэралым налог куэд идот, Хасэу щытамэ, зы шекели тIахынутэкъым. Иджыпсту иужь дитщ «Шэрджэс хасэ» къызэIутхыну, музейм ейуэ, итIанэ ди Iуэхур нэхъ тынш хъунущ. Щылэжьэну нэхъыби зыхуэтшэсыфынущ.
— Уи мурадхэм дыщыбгъэгъуэзэн?
— Си хъуэпсапIэм деж щезгъэжьэнщи, мыбы къыдыхьэхэм ди лъэпкъ хабзэмрэ ди Iэщэ-фащэхэмрэ апхуэдизкIэ ягъэщIагъуэу, ягъэхъыбарыжу зэхыдохри, нэхъыбэ къыткIэлъыкIуэну сыхуейщ. Ауэ нэхъыбэ къыпкIэлъыкIуэн папщIэ къыздэкIуэни, абыхэм япежьэни, ядэлэжьэни ухуейщ. КъищынэмыщIауэ, си лъэпкъыр схъумэжынымкIэ Iэмал хъарзынэщи, зезгъэужьмэ сщIэркъым, армыхъу хэзгъэкIуэдэжынукъым. Си лъэпкъым и къэкIуэнум теухуауэ си гур згъэкIуэдкъым, итIани илъэс 50 дэкIмэ, адыгэ щымыIэжыну къысщегъэхъу нобэрей зэхэтыкIэм. Адыгэ цIыхур кIуэдыжынукъым, ауэ ар адыгэу къызэрыпщIэ и бзэр кIуэдыжынкIэ шынагъуэ щыIэщ. Ди лъэпкъэгъухэр урысыбзэкIэ, хьэрыпыбзэкIэ, журтыбзэкIэ, нэмыцэбзэкIэ псалъэу щIадзэмэ, аракъэ хэкIуэдэжа хъужыр?
Сэ сыхуейт дэнэ къэрал ис адыгэми Адыгэ музей къызэригъэпэщыну. Iуэхум и пIалъэмкIэ дэ дагуэшэнт. Дэри ди Iуэху нэхъыфIу зэрыдэкIынум дыпылъынщ.
Нэпсо Айбэч туристхэм адыгэ хабзэм яхутопсэлъыхь.
Епсэлъар НэщIэпыджэ Замирэщ.
