Зыми емыщхь хъэтI зиIа Балэ Мухьэдин
 Балэ Мухьэдин Къэбэрдей-Балъкъэрым и профессиональнэ макъамэм и лъабжьэр зыгъэтIылъахэм ящыщ зыщ, макъа­мэу, уэрэду, оперэу, симфониеу 300-м щIигъу итхащ.
Балэ Мухьэдин Кэнжэ къуа­жэм къыщалъхуащ. Пшынэ еуэ и анэрщ щIалэ цIыкIум макъамэр фIыуэ езыгъэлъэгъуар, абы дезыгъэхьэхар. Мухьэдин языны­къуэхэм деж и анэм и пшынэр ­къищтэурэ, зэхиха макъамэхэр къригъэкIырт.
1937 гъэм Кэнжэ къыщызэрагъэпэщауэ щытащ накъырапщэхэм я колхоз оркестр. Андреевым и цIэр зезыхьэ колхозым и унафэщIхэм Харьков щыщ Мешков Иван капельмейстеру кърагъэблэгъат. Абы щIалэгъуалэ накъырапщэхэм я оркестрым хэтынухэр къыщыхихым, занщIэу гупым хигъэхьат Балэхэ Мухьэдин, Мухътар, Закъэ сымэ. Ахэр псори бжьамий епщэнут.
Мухьэдин оркестрым хэтурэ япэ ехъулIэныгъэхэр къехь. Мешков абы дзыхь хуищIырт, адыгэ макъа­мэхэм я пьесэ цIыкIухэр щагъэзащIэм деж оркестрым и дирижё­ру щытыну. Оркестрым и къыхэ­дзакIуэри бжьамийм фIы дыдэу епщэ Мухьэдинт.
Хэку зауэшхуэр къыщыхъейм, ­Балэр езыр щIолъэIури, дзэм макIуэ. 115-нэ Къэбэрдей-Балъкъэр шууей дивизэм и оркестрым бжьамияпщэу хагъэхьэ. 1942 гъэм Сталинград и гъунэгъуу щекIуэкIа зэхэуэхэм ящыщ зым Балэ Мухьэдин уIэгъэ щохъури, фашистхэм гъэру яубыд. ГъэрыпIэм щисам Мухьэдин зыхищIащ фашистхэм я гущIэгъуншагъэр. Iузэв тенджызым пэгъунэгъуу Таганрог къалэм щау­хуа гъэрыпIэм къокIуэсыкIыж ар, и ныбжьэгъур и гъусэу. ЖэщищкIэ ­кIуащ ахэр, Таганрог деж щIым кусэу къыхыхьэ, мылу щта псым телъу махуэкIэрэ пщыуэрэ. Ешауэ, къарууншэ хъуауэ ахэр бдзэжьеящэхэр щыпсэу къуажэ гуэрым екIуэлIащ. Унэ цIыкIу зыбжанэ фIэкIа мыхъу жылэм щыпсэухэр гуапэу къаIущIат абыхэм.
ГъэрыпIэм къикIыжу и къуа­жэм къигъэзэжа иужь, НКВД-м и лэжьакIуэхэм яубыдри ягъэтIыс, щIэх дыдэуи зауэм ирагъэгъэзэж. Аргуэру уIэгъэ мэхъури, фашистхэм яубыд, япэм хуэдэуи къыщIопхъуэж. И узыншагъэр зэрыпэмылъэщынум къыхэкIыу, Мухьэдин зауэм ­игъэзэжыфыркъым икIи ар щылэжьэну ягъакIуэ сабийхэр щапI, ща­гъасэ унэм икIи зауэр иухыхукIэ абы щыIащ.
ИужькIэ Мухьэдин IэфIыкIэ ­щащI фабрикэм и накъырапщэ оркест­рым хохьэ, итIанэ Налшык паркым и оркестрым щолажьэ. А зэманым Балэм макъамэхэр, накъырапщэхэм я оркестрым пап­щIэ марш зыбжанэ етх. 1946 гъэм адыгэ опернэ студием щеджэнухэм яхэту макIуэри, Ленинград консерваторэм щIотIысхьэ, композитор Кочуров Юрий и гъэсэнхэм ящыщ мэхъу. ЩIэныгъэфI зыбгъэдэлъ, зи IэщIагъэм фIыуэ хэзыщIыкI егъэджакIуэм гу лъетэ адыгэ щIалэщIэм зэфIэкI зэриIэм икIи дерс къэс нэхъ гугъу къыщищIу щIедзэ, композитор къыхищIыкIын и мураду.
1946 гъэм и кIэм Балэ Мухьэдин и егъэджакIуэм и чэнджэщкIэ уэрэд итхыу щIидзащ. Абы щыгъуэщ дунейм къыщытехьар «Конституцэм и уэрэдыр», 1947 гъэм - «Комбайнёрым и уэрэд», «Гущэкъу уэрэд», «Сэ фIыуэ слъагъу шагъдийхэр» уэрэдхэр.
Композитор щIалэщIэм къыдеджэхэм папщIэ итха уэрэдхэр абыхэм ягу ирохь, яфIэфIу жаIэ: «А пщащэм и цIэр къызжеIэт», ­«Гъатхэ», «Уи деж сынокIуэ». Апхуэдэу абы етх романсхэр, езым нэхъыфIу илъэгъуа жанрри - марш­хэр - IэщIыб ищIыркъым. И Iэдакъэ къыщIэкIхэр щIэщыгъуэщ, гъэщIэгъуэнщ. Абы къыхэкIыуи Чайковскэм и цIэр зезыхьэ стипендиер къыхуагъэфащэ.
Ауэ Балэр зауэм щыщыIа зэманым къыщыщIахэр лъэужьыншэу къанэркъым. А лъэужьыр Ленинград консерваторэм нос икIи 1949 гъэм илъэс 25-кIэ исыну тутнакъэщым ирадзэ. Мухьэдин илъэс зыбжанэкIэ щолажьэ Караганда щыIэ шахтэм. Зэман докIри, лагерым и унафэщIхэм къащIэ тутнакъэщым исхэм композитор зэрахэтыр икIи ар накъырапщэхэм я оркестрым хагъэхьэ. Тутнакъэщращ и IэдакъэщIэкIхэм я нэхъыфI дыдэу иужькIэ къалъыта «Хуитыныгъэ» маршыр, нэгъуэщI маршхэри Балэм щитхар.
Сталиныр дунейм ехыжа, цIыху­хэм хуитыныгъэ нэхъ ягъуэта иужь, къуаншагъэ ябгъэдэмылъу ягъэтIысахэр къаутIыпщыж. Абыхэм яхэтщ Мухьэдини. Хуит къащIыжа композиторым Ленинград егъэзэж, консерваторэм еджэным щыпищэжыну. Ар къеухри, Налшык къокIуэж.
Балэ Мухьэдин уэрэд куэд етх КIыщокъуэ Алим, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм, Щоджэн Хьэбас, нэгъуэщIхэми я усэхэмкIэ. Абы и уэрэдхэр цIэрыIуэ мэхъу.
50 гъэхэм икухэм композиторым елэжьын щIидзащ куэд щIауэ и гум щигъафIэм - ЩоджэнцIыкIу Алий и «Мадинэ» поэмэмкIэ оперэ тхыным. Абы и япэ актым елэжьурэ, камернэ произведенэхэри етх. А зэманым Балэм и Iэдакъэ къыщIэкIащ цIэрыIуэ хъуа уэрэдхэу «Гъагъэ, си Хэку», «Уэрщ си насыпыр», ­«Къуажэ монтёр», нэгъуэщIхэри. Балэ Мухьэдин макъамэм и жанр куэдым хэзагъэрт. Симфоние оркестрым щхьэкIэ увертюрэхэр, театрым щагъэув спектаклхэм - макъамэхэр, камернэ произведенэхэр яхуетх. Псом хуэмыдэу къехъулIащ Акъсырэ Залымхъан и «Къызбрун» пьесэм (1959 гъэ) хуитха макъамэр. Ар ­теухуащ XVII лIэщIыгъуэм кърым хъаныр Къэбэрдейм къызэры­теуам. А макъамэр иджыри зэ щыхьэт техъуат Балэ Мухьэдин ­театрым хуэтхэнымкIэ зэфIэкIышхуэ зэриIэм. «Къызбрун», «Марш», «Къафэ», «Ислъэмей» - ахэр ди симфоние оркестрым нобэми игъэзащIэхэм ящыщщ. Абыхэм ущедаIуэкIэ цIыхубэ уэрэдыжьхэр уигу къагъэкI.
«Къызбрун» спектаклым хуитха макъамэм къыкIэлъыкIуащ драматург гъуэзэджэ Акъсырэ Залым­хъан и пьесэхэм къытращIыкIа «Истамбыл», «Андемыркъан», «Къа­нэмэтрэ Къасболэтрэ» спектаклхэм яхуитхахэр.
1960 гъэхэм наIуэ мэхъу Балэ Мухьэдин симфониехэр тхыным зэрыхуэIэзэр. «Си Къэбэрдей-­Балъкъэрыр» абы и япэ симфониешхуэщ. 1963 - 1967 гъэхэм композиторым етх «Дон и губгъуэхэм», «Сыт щыгъуи псэунущ» симфоние поэмэхэр. ЕтIуанэр Хэку зауэшхуэм хэкIуэдахэм я реквиемщ. Балэм и япэ симфониер симфониеттэу ­къежьат, итIанэ йолэжьыжри нэхъ ин ещI. Ар щыIуащ Москва, Ростов, Владикавказ, Кисловодск, Мейкъуапэ, Черкесск, нэгъуэщI къалэхэми.
Абы къыкIэлъыкIуащ «Къуа­жэ­дэс щIалэгъуалэр» увертюрэр, симфоние поэмэшхуэхэу Кавказ Ищхъэрэм и граждан зауэм жыджэру, псэемыблэжу хэта Къатхъэн Назир теухуа «Назир», «Шууей плъыжьхэр» жыхуиIэхэр.
Вокально-хоровой уэрэд зыкъоми итхащ Мухьэдин - ораториехэр, кантатэхэр, вокально-симфоние сюитэхэр. ЦIэрыIуэ хъуащ хорхэм пап­щIэ итха «Си Хэкум и уэрэд» ораториер.
Къардэн Хьэсэн и гъусэу Балэм итхащ ЩоджэнцIыкIу Алий и поэмэм къытращIыкIа «Мадинэ» оперэр. Ар ди Музыкэ театрым щагъэлъэгъуауэ щытащ 1970 гъэм. Аращ адыгэ лъэпкъ оперэм лъабжьэ хуэхъуари.
Театреплъхэм ягу ирихьауэ щытащ Балэм макъамэ зыхуитха «Шам­хьун и фызышэ» музыкэ комедиер (либреттэр IутIыж Борис ейщ). Нобэр къыздэсым къалъытэ а музыкэ комедием ефIэкIын ямытхауэ.
ЗэрытщIэщи, Балэ Мухьэдин накъырапщэхэм папщIэ макъамэхэр тхыныр нэсу къехъулIэрт. ПщIы бжыгъэкIэ дунейм къытехьащ апхуэдэ пьесэхэр, маршхэр: «Къэбэрдей», «Сэлам», «Черкесия», «Зэ­ны­бжьэгъугъэ» нэгъуэщIхэри. Язы­ныкъуэхэр абы тутнакъэщым щитхат.
Ди композиторхэм ­ящыщу Балэ Мухьэдинщ ди сабий уса­кIуэхэм ­ятхахэм япэу макъамэ щIэзылъхьар. Адыгэ, балъкъэр усакIуэхэм ятха сабий усэхэу Мухьэдин макъамэ зыщIилъхьахэр тхы­лъитIу къыдэкIащ.
Ди республикэ макъамэ щэнхабзэм хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщIа композитор Балэ Мухьэдин 1973 гъэм къыфIащащ ­«КъБАССР-м гъуаз­джэмкIэ щIыхь зиIэ и лэ­жьа­кIуэ» цIэ лъапIэр.
Балэ Мухьэдин и цIэр мыкIуэ­дыжын зыщIа макъамэр ди лъэп­къым пыщIащи, цIыхухэм сыт щыгъуи ягу илъынущ.
ХЬЭХЪУПАЩIЭ Хьэжбэчыр. 1997 гъэ
Гъуазджэрщ дызэхуэзышар
Сэ библиотекэм сыщылажьэрт. Му­хьэдин абы накIуэрт тхылъ, журнал, газет гуэрхэм еджэну. Адрей щIэджыкIакIуэхэми хуэдэу, абыи зы­хуей тхылъхэр, тхыгъэхэр къыхуэз­гъуэтыну сыхущIэкъурт. Езыращ гу къыслъызытар. Ар нэхъыбэрэ къа­кIуэ хъуащ ди библиотекэм. ИтIанэ къысщIэупщIащ икIи илъэс ири­мыкъу­кIэ дызэхуэзауэ, зы унагъуэ дыхъуну тедухуащ. ЖыпIэ хъунущ макъамэ ­гъуазджэм дызэхуишауэ. ПцIы хэлъкъым сэ япэу сызэплъар абы и хьэл-щэныр, и щытыкIэр, и цIыху хэтыкIэр арауэ зэрыщытым. ГушыIэрейт, губзыгъэт, куэдым фIыуэ къалъагъурт.
Ар зыпхыкIа гугъуехьхэр бгъэвауэ апхуэдэ цIыхуу укъызэтенэныр къы­зэрымыкIуэу лIыгъэшхуэт. Арагъэнщ ма­къамэр фIыщэу зэрилъагъур, абы «къыдэхуэ» лъагъуныгъэр ди пхъум нэхъыбэу зэрылъигъэсыр зэи щхьэжэ щIэзмыщIар.
Сэ Мухьэдин тезгъэгушхуауэ щытащ къызыщIашу ягъэтIыса Ленинград консерваторэм щIэтIысхьэжу ар къиухыжыну. Апхуэдэ мурад абы иIэжтэкъым, ауэ сэ къызгурыIуэрт узрилэжьэну уи гугъэ дэтхэнэ зы IэщIагъэми щIэныгъэр и лъабжьэу щытын зэрыхуейр.
Мухьэдин ныбжьэгъу куэд иIащ икIи ахэр фIыуэ илъагъурт. Апхуэдэхэт, псалъэм ­папщIэ, Сэкрэк Хьэсэн, Къардэн Хьэсэн, Молэ Владимир, ПащIэ Ахьмэд, Темыр­къан Юрэ, ХьэхъупащIэ Хьэжбэчыр, ХьэIупэ ДжэбрэIил, Мысачэ Пётр, Кулиев Къайсын, КIыщокъуэ Алим сымэ, нэ­гъуэщIхэри. Мухьэдин цIыхухэр фIыуэ илъагъурт, макъамэ тхыным къыщыдэхуэм и деж ахэр и гъу­сэу зэрыгъэгушхуэу, зэдэуэршэру щысыну фIэфIт.
Мухьэдин фIыуэ ищIэрт унагъуэм и мыхьэнэр, дэIэпыкъуэгъуфIт, псом хуэ­мыдэу дипхъу Линэ хуимыщIэн щыIэтэкъым. Куэдрэ согупсыс: сыту куэд макъамэ гъуазджэм хуищIэфыну къэнат, сытуи и узыншагъэр Iэпэдэгъэлэл ищIрэт. Бетэмал, сэ ар къызэдэIуамэ, и гъащIэм къыпищэну къысщыхъурт.
Мухьэдин и благъэ гъунэгъуу, и ныбжьэгъу пэжу нобэ псэухэм фIыщIэшхуэ яхузощI, абыхэм ядэслъагъу пщIэмрэ нэмысымрэ щхьэкIэ.
КЪУМАХУЭ Тамарэ.
Лъэужь дахэ къэзыгъэна
Фигу къэдгъэкIыжынщи, Кэнжэ къуажэм ЩэнхабзэмкIэ и унэм мазэ зы-тIу ипэ­кIэ ща­гъэ­­лъэгъуащ, телевизо­рымкIэ ­къатащ республикэм и про­фес­си­о­наль­нэ музыкэ гъуаз­джэм и ­лъабжьэр зыгъэтIылъа­хэм ящыщ, лъэпкъ ­макъамэм и классик ­Балэ Мухьэдин и гъа­щIэмрэ и гуа­щIэмрэ теу­хуа документаль­нэ фильм. ­Ар ягъэхьэзыращ «Уры­сей 1» къэрал телерадиокомпанием и Къэбэрдей-Балъкъэр ­къудамэм и лэжьакIуэхэм, журналист Битокъу Нелли я пашэу.
Композитор цIэрыIуэм и псэукIамрэ и лэжьыгъэмрэ цIыхухэр щыгъуазэ ящIын пап­щIэ абы къыщагъэсэбэпащ ­КъБР-м и къэрал архивым, Къэбэрдей-­Балъкъэрымрэ Урысеймрэ я архив нэхъыщхьэхэм я фондхэм, республикэм и радиомрэ телевиденэмрэ щахъумэ нэтын гъэщIэгъуэнхэм щыщхэр. Пшыхьым къыщыпсэлъахэм нэхъыщхьэу къыхагъэщар Балэ ­Мухьэдин цIыху нэфIэгуфIэу, сабийхэр фIыуэ илъагъуу, макъа­мэм зэфIэкI ин щиIэу, гушыIэ хэлъу, хьэл-щэн дахэ зыдэплъагъуу зэрыщытаращ.
- КъызэрыщIэкIамкIэ, Балэ Мухьэдин и гъащIэмрэ и гуа­щIэмрэ теухуауэ мащIэ дыдэт тщIэр. Хэку зауэшхуэм щыгъуэ гъэр зэрыхъуар, иужькIэ зыпхыкIа ГУЛАГ-р… - къыджеIэ фильмыр зыгъэхьэзыра Би­токъу Нелли. - Апхуэдэхэм щхьэкIэ зыри жамыIэмэ нэхъ къызэращтэр хьэкъ сщыхъуащ, ди республикэм и телевиденэм и нэтын гъэтIылъыгъэхэм Балэ Мухьэдин теухуауэ зы кадри къыщыщыз­мыгъуэтым. Абы си гум къыщигъэушащ Мухьэдин теухуауэ нэхъыбэ зэзгъащIэу ар телевизореплъхэм я деж нэсхьэсыну. Фильмым хэт макъамэ IэдакъэщIэкIхэм (ахэр мащIэкъым) зэрызыщагъэгъуэ­зам къыдэкIуэу, а лIы хахуэм, зэфIэкI ин зиIам, абы щыгъуэми къызэрыгуэкI дыдэу дунейм тетам и гъащIэм нэгъуэщIынэкIэ ириплъэжыну, яхуэщхьэпэн куэд къыхахыну, ар щапхъэ яхуэхъуну си гуапэщ. Апхуэдэу хъурэ - лэжьыгъэм иужь сыщихьэм зыхуэзгъэувыжа къалэнхэмрэ мурадхэмрэ къызэхъулIауэ къэслъытэнущ.
Зытхыжар
БЛИЙ Даянэщ. 
Балэ Мухьэдинрэ Къардэн Хьэсэнрэ я деж къэкIуащ уэрэджыIакIуэхэр: Къашыргъэ Билал, Къуэдзокъуэ Владимир, Шыкъ Михаил, КIуащ Верэ сымэ. 1973 гъэ
СССР-м и Композиторхэр Москва щызэIуощIэ. 1973 гъэ

