Хьетхэмрэ фирхьэунхэмрэ
Иужь зэманым хэпщIыкIыу хохъуэ цивилизацэм и гущэу къалъытэ пасэрей Египетым (Мысырым) къыдэгъуэгурыкIуа хьет (хьэт) къэралыгъуэм теухуауэ еджагъэшхуэхэм ирагъэкIуэкI къэхутэныгъэхэм я бжыгъэм. Абы и цIыхухэм яIурылъа бзэмрэ яхэлъа хабзэмрэ ядж. Псэуху а Iуэхум телэжьащ хеттолог, Абхъазым и япэ президенту щыта Ардзинбэ Владислав, абы теухуауэ тхылъ зыбжанэ къыдигъэкIащ Тыркум щыпсэу хьэрычэтыщI, ди редакцэм и ныбжьэгъуфI Чурей Алий, нэгъуэщIхэри. Абыхэм шэч къытумыхьэну белджылы къащIащ адыгэхэмрэ абхъазхэмрэ хьетхэм къазэрытехъукIар. АрщхьэкIэ дунейм щынэхъыжь дыдэ икIи лъэкIыныгъэшхуэ зыбгъэдэлъа лъэпкъхэм ящыщ зым «зыкъыкIэрацIэлъыну» хущIэкъухэри мащIэкъым, езыхэм я анэдэлъхубзэри тхыдэри абы зыкIи емыкIуалIэ пэтми.
Ди иджырей бзэр хьетхэм я бзэм тыншу хуокIуэ, иужьрейм щыщ псалъэ куэд къыхэнащи. Дымыхеттологми, дэри къытхуэхьынущ «Хэт (хьэт) ар?», «Хьет жевгъэIэ!» псалъэхэр, Хьэткъуэ е Хьэтыкъуэ, Хьэтэ, Хьэтщыкъуэ унэцIэхэр.
Адыгэхэр хьетхэм къатехъукIауэ псом япэу шэч зыщIар епщыкIубгъуанэ лIэщIыгъуэм псэуа чех еджагъэшхуэ Грознэщ. Езыр зыщыгъуазэ бзэуэ дунейм тетыр зэригъэдзэкIри, абы хьетхэм я тхьэу щыта Уащхъуэб (Уащхъуэ) псалъэр къызыхигъуэтар адыгэбзэм и закъуэщ.
Къуэдэщ (Кадеш) и деж щекIуэкIа зауэр
Псом хуэмыдэу хьетхэр цIэрыIуэ зыщIар пасэрей Египетым дунейм и тхыдэм щыяпэу иращIылIа мамыр зэгурыIуэныгъэрщ. Илъэс минибл хуэдиз ипэкIэ къэунэхуа а къэралыгъуэр, ищхьэкIэ зэрыжытIащи, цIыху цивилизацэм и гущэу щытащ. Ар зи фIыгъэр дыгъэ бзий гуащIэхэм къагъэп-лъа Нилт. Гъэмахуэм Суданым и къуршыщхьэхэм уэсыр щыткIуа иужь а псыр къиурти, километр щэщI-щэщIкIэ и бгъуитIым телъадэрт. ЖэщIыжа иужь тафэхэм Iуву къытенэрт щIыгъэпшэр дэгъуэу щыт ятIэр. Абы и фIыгъэкIэ мэкъумэш щIэным щIыпIэм хуабжьу зыщратащ — зы илъэсым гъавэ бэв щэ-плIэ кърахьэлIэрт. Пасэрей Египетыр зэфIэува иужь, хьэсэхэм псы щIагъэхьэу хуежьащ куэдыкIейуэ датIыкIа кIэнауэхэмкIэ. Нэхъапэм ар къэралыгъуитIу — Ипщэрэ Ищхъэрэу — гуэшауэ щытащ. Япэр гъавэкIэ къулейт, етI-уанэм пхъэщхьэмыщхьэ куэду къыщрахьэлIэрт, шагъыр щыщIахурт. Ипщэм Ищхъэрэр къизэууэ зыуэ зэхыхьа иужькIэ пасэрей Египетыр пхуимыудыну лъэщ хъуащ. Ар апхуэдэу щытын хуейт: иджы и закъуэтэкъым — илъэс минищ хуэдиз и пэкIэ къэунэхуат Эфиопиер, Сириер, Ливиер, нэгъуэщI къэралыгъуэ зыбжанэ. Ахэр къеныкъуэкъурт. Ауэ псом хуэмыдэу шынагъуэ къезытыр къарукIэ зыкIи къыпимыкIуэту хьетхэм зэтраухуа къэралырт. Тхьэ пэлъытэу щIым тет фирхьэунхэм (пащтыхьхэм) къагурыIуэрт гува-щIэхами ахэр къазэрыпэщIэувэнур
Апхуэдэуи къэхъуащ. Япэ къаугъэр къэхъеящ пасэ-рей Египетым и цIыхубзхэм я нэхъ цIэрыIуэ дыдэхэм ящыща Нефретити и зэманым. Абы ипхъу ещанэ Анхесенамон (псори зэхэту пхъуих иIащ) зи кхъэ лэгъу-нэ къулей дыдэр а къэралым и тхыдэ жыжьэр джыным хуабжьу щIэгъэкъуэн хуэхъуа Тутанхамон и щхьэгъусэт. Псори хъарзынэ хуэдэт, ауэ мы зэманым тхыдэтххэм куэдрэ ягу къагъэкIыж фирхьэуныр щIалэ дыдэу, илъэс 18 фIэкIа и мыныбжьу, хэкIуэда иужь-кIэ (ар щIаукIари зэраукIа щIыкIэри иджыри къэс зэIубзкъым) властыр зыIэрыхьа и фызым къызыхэкIар имыщIэу нэхъапэм пащтыхь гуащэхэр зэи зытемыгушхуа лъэбакъуэ ямыщIу: хьетхэм я тетым хуиIуэхуащ и къуэхэм ящыщ зы щхьэгъусэу къыхуигъэкIуэну. Апхуэдэ щIыкIэкIэ хьетыр Египетым и фирхьэун хъурт. АрщхьэкIэ пащтыхьыкъуэ Зананза (урыс тхыкIэмкIэ) гъуэгум здытетым яукIащ. Абы къишащ лъэныкъуитIыр зэзэуэныр. Ауэ ар зыми щыщкъым Рамсесхэ (Рамзесхэ) я лъэхъэнэм Къуэдэщ (апхуэдэ щIыпIэцIэ мы зэманым Адыгейм щыIэщ) и деж щекIуэкIа зауэшхуэм елъытауэ.
КъэкIуатэурэ, хьетхэм Египетым и гъунапкъэм быдапIэ щаухуат, абы къикIырт хамэщIым къизэрыгуэну загъэхьэзыру.
Рамсес ЕтIуанэм и дзэр ежьащ. Япэ иту кIуэрт лъэсырыкIуэхэм я полк, абы иужь итт дзэзешэхэр, шы-хэр зыщIэщIа колесницэхэр- шабзауэхэр зэрыс гухэр. ИтIанэт езы фирхьэуныр щыплъагъур — абы и колес-ницэм щIэщIа шыхэр езым зэригъакIуэрт. Гум къыбгъурытт пщэхъу зыпщIэхэмылъ аслъэн абрагъуэ. КъакIэлъыкIуэрт и къару нэхъыщхьэхэр — лъэсырыкIуэдзэр.
Илъэс куэд и пэкIэ тхьэпэлъытэ Пиатхи игъэува хабзэм ипкъ иткIэ Египетым и дзэзешэхэм япэщIыкIэ бийм хъыбар ирагъащIэрт зэрезэуэнумкIэ. Апхуэдэу жраIэрт щызэзэуэну щIыпIэмрэ зэманымрэ. КъыпэщIэувам и къару псори губгъуэм къемыкIуэлIауи загъэхъеинутэкъым. А хабзэм ткIийуэ тетт Рамсес ЕтIуанэр. АрщхьэкIэ хьетхэм ар кърадзэртэкъым: абыхэм я дежкIэ нэхъыщхьэр псынщIэу икIи зэкъуэхуауэ бийм теуэу лъэрыщIыкI ящIынырт. А Iэмалри къагъэсэбэпащ: къыпежьэри Къуэдэщ и гъунэгъуу къащытеуащ. КъащытегуплIэм фирхьэуным и дзэр щIэпхъуэжащ: пщыхэри, дзэзешэхэри, шабзауэхэри. Къэнар фирхьэуным и гвардиемрэ щхьэхъумэхэмрэт Рамсес утыкум къранат ищIэнур имыщIэжу. ИужькIэ мурад ищIащ Iэщэ къищтэу езыр бийхэм япэщIэувэну. Ауэ абдежым телъыджэ дыдэ къэхъуащ: зэхэуэр и кIэм намыгъэсу хьетхэм хъунщIэныр ирагъэжьащ. АпщIондэху Рамсес и адэ Монут и дзэр къэсри, ягу къызэрыгъуэтыжу къэзыгъэзэжа къарухэр ящIыгъуу, зэуэн зимыIуэхуж зэрыпхъуакIуэхэр ирахужьэжащ. Ауэ Рамсес тегушхуакъым. Къуэдэщ игъэсын — къыхуамыгъэгъункIэ шынэрт. Сыт атIэ мы зэхэуэм къыбжиIэр?
Профессор Дубровская Оксанэ зэритхымкIэ нэпсеягъэм, мылъку зэрыпхъуэным димыхьэхауэ щытамэ, хьетхэм бийр хьэбэсабэу зэтракъутэнут.
АтIэ абыхэм я деж къыщемыжьауэ пIэрэ адыгэхэм пасэм къыщыщIэдзауэ курыт лIэщIыгъуэхэр къэсыху яхэлъа хьэлыр — зекIуэ кIуэныр — зэрымыщIэкIэ теуэу шы, мэл гуартэхэр, Iэщышхуэхэр кърахужьэныр. ЗекIуэ мыкIуэр лIыгъэншэу, зэфIэкIыншэу къалъытэрт. Жыжьи нэсырт: феплъыт IуэрыIуатэм къыхэщым — «Индылыжьым и нэр къыщопкI, зэпрокIри шыбэр къреху». Шэч хэмылъу а хьэлыр хьетхэм адыгэхэм къыхуагъэнащ икIи ар щыхьэт тохъуэ дэ дыкъызытехъукIам.
Ауэ дгъэзэжынщ Къуэдэщ. Абы щекIуэкIа зауэм иужькIэ хьетхэм я пащтыхь ХьэтIы закъыхуигъэзащ зэкIужыну къахуигъэлъагъуэу. Рамсес ЕтIуанэм дзэзешэхэм я хасэ зэхуигъэсащ. Иужьрейм унафэ къищтащ илъэс 50 пIалъэкIэ хьетхэм мамыр зэгурыIуэныгъэ иращIылIэну. Фирхьэуныр хуабжьу абы щыгуфIыкIащ: и лъакъуэм банэр хэхужат, иджы Египетым и дежкIэ бий нэхъыщхьэу къэнэжыр Ливиерт. Ауэ ар укъэзыгъэгузэвэн хуэдэу шынагъуэтэкъым.
Мис апхуэдэу гъуэгу игъуэтащ цIыхум и тхыдэм щыяпэу зэращIылIа мамыр зэгурыIуэныгъэм.
ЩхьитI зыфIэт бгъэ. Дэнэ ар къыздикIар?
Хьетхэм зы хабзэ гъэщIэгъуэн яIащ. Къэшэныгу хъуа щIалэм бгъэ къиукIырт, и щхьэр тIууэ зэгуиупщIыкIырти, игу ирихьа хъыджэбзым и куэбжэм псоми къалъагъуу кIэриIулIэрт. МахуитIым къитIасэу ар фIихмэ, зылъыхъур арэзыт, фIимыхмэ, къыхуейтэкъым. Ауэрэ щхьитI зыфIэт бгъэр хьетхэм я къэралым и дамыгъэ нэхъыщхьэу ягъэуващ. Зэман дэкIри, зэмызэгъыу зэкIэщIэкIа хьетхэм я дамыгъэр къищтащ Византие империем. Ауэ абы и Iуэхури нэхъыкIэжу ирагъэухащ Европэм икIа жорзехьэхэм. НаIуэу зэрыщытщи, ахэр Египетым зэуакIуэ щыкIуэкIэ мыбы къыщыувыIэрти, я гъуэмылэхэр ирыра-гъэкъужырт. Ягъэныбжьэ-гъурт «къудамэ зырыз дытесми (езыхэр католикт, мыдрейхэр православнэт- Ш.М.) ди диныр зыщ» жаIэурэ. Ауэ иужьрей зекIуэм я Iуэху къыщимыкIауэ, мамлюкхэр къахурикъуауэ къыщагъэзэжым жорзехьэ губжьахэм Византиер зэхакъутащ. Императорым и пхъур къишащ урыс пщы нэхъыщхьэ Иван Ещанэм. Бзылъхугъэр щхьитI зыфIэт бгъэм и теплъэр къызэрыщ ныпыр зытет гу гъэщIэрэщIам ису къэкIуащ. Зи гугъу тщIы дамыгъэр Урысейм абы щегъэжьауэ и гербщ. Дауи, совет лъэхъэнэр хэгъэкIауэ.
Зэрытлъагъущи, илъэс минхэр блэкIами, хьетхэм я лъэужьым Урысейми ущрохьэлIэ.
Дыщыгугъынщ лъэпкъ лIыхъужьым и къэралым, абы и цIыхуу щытахэм ятеухуа къэхутэныгъэхэр ди еджагъэшхуэхэм, нэгъуэщI щIыналъэхэм ящыщ IэщIагъэлIхэм нэхъыбэу ирагъэкIуэкIыну. Абы и тхыдэр телъыджэщ.
Шал Мухьэмэд.
