Хабзэ нэхъыщхьэм и джэлэс
ЗэхъуэкIыныгъэ инхэр къызэрыщыхъуам, захуагъэм тет цIыхубэ жылагъуэ къэралым щызэтраухуэну зэрыхущIэкъум къыхэкIыу ди къэралым и щIыналъэхэм Конституцэ судхэр къыщызэрагъэпэщу хуежьащ илъэс тIощI и пэкIэ. Къэбэрдей-Балъкъэрыр ящыщащ апхуэдэ IуэхущIапIэ япэу къыщызэIуаха республикэхэм. Мы зэманым Конституцэ судхэр УФ-м и щIыналъэ 16-м щолажьэ.
Геляхов Абдулыхь УФ-м и Конституцэм и 5-нэ статьям ипкъ иткIэ, Федерацэм и республикэхэм я конституцэхэр яIэжщ, езыхэми къэралкIэ йоджэ. Апхуэдэу щыщыткIэ, ахэр хуитщ езыхэм я щIыналъэхэм езэгъ хабзэхэр ягъэувыжыну. Пэжщ, а хабзэхэр УФ-м и Конституцэм къызэрыщхьэщыкI щыIэкъым, ауэ езыхэм я конституцэ зэраIэм къыхэкIыу, ар емыбакъуэу зэрагъэзащIэм кIэлъыплъыну зи пщэ къыдэхуэ IэнатIи щыIэн хуейщ. Аращ конституцэ судхэм я къалэнри.
«Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Конституцэ Судым и IуэхукIэ» Закон 1992 гъэм къащтами, ар щызэтраухуар 1993 гъэм накъыгъэм и 17-рщ. Республикэм и Совет Нэхъыщхьэм и унафэкIэ судыщIэхэу хахащ Мер Юрэ, Багъ Юрэ, Къумыкъу Борис, Адамов Геннадий, Бликановэ Валентинэ, Отаров Магомед, Созаевэ Светланэ сымэ. Судым и япэ унафэщI хъуащ Мер Юрэ, абы и къуэдзэу ягъэуващ Багъ Юрэ.
БлэкIа лъэхъэнэм Судым и лэжьыгъэм зэхъуэкIыныгъэ инхэр игъуэтащ. Мы зэманым ар зытещIыхьар КъБР-м и конституцэу 1997 гъэм фокIадэм и 1-м къащтамрэ «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Конституцэ Судым и IуэхукIэ» Закон №38-РЗ-уэ 1997 гъэм дыгъэгъазэм и 12-м къыдэкIамрэщ.
Ди хабзэгъэув зэхуэсым куэдкIэ зригъэубгъуащ ди IуэхущIапIэм и пщэ къыдэхуэ къалэнхэм. Иджы абы зыхуагъазэ мэхъу нэхъыбэм. Мурадыр зыхуэунэтIар хабзэр Iэмал зэриIэкIэ нэхъ куэдым ялъэIэсынырщ, абыхэм зэхуэдэ хуитыныгъэ яIэнырщ.
КъБР-м и Конституцэ Судым зыхуэзыгъэзэну хуитхэр хэтми яубзыху республикэм и Конституцэм и 122-нэ статьям и 2-нэ Iыхьэмрэ «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Конституцэ Судым и IуэхукIэ» Законым и 68-нэ, 72-нэ, 76-нэ, 80-нэ, 85-нэ, 89-нэ, 95-нэ статьяхэмрэ. Апхуэдэ хуитыныгъэ яIэщ КъБР-м и Iэтащхьэм, Парламентым, Правительствэм, Суд Нэхъыщхьэм, Арбитраж судым, республикэм и прокурорым, щIыпIэ самоуправленэм и органхэм, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм, цIыху щхьэхуэхэм.
Сыт хуэдэ Iуэхухэра ди хеящIэ судым зэхигъэкIыр?
Япэрауэ, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и законхэр, КъБР-м и Iэтащхьэм, Парламентым, Правительствэм ягъэув хабзэхэр, щIыпIэ самоуправленэм Iуэхухэр зэрыщызэрагъакIуэр щIыналъэм и Конституцэм къызэрезэгъырщ;
ЕтIуанэрауэ, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм нэгъуэщI къэралхэм, щIыналъэхэм ярищIылIа зэгурыIуэныгъэхэу къару зымыгъуэтахэр КъБР-м и Конституцэм къызэрезэгъырщ;
Ещанэрауэ, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и къэрал властым и органхэмрэ щIыпIэ унафэр зезыгъакIуэ IэнатIэхэмрэ яку къыдэхъуэ зэныкъуэкъур республикэм и Конституцэм зэрезэгъырщ.
Абыхэм къадэкIуэу ди Конституцэ Судым и къалэнщ:
а) цIыхухэм я конституцэ хуитыныгъэхэр къызэрызэпаудым теухуа тхьэусыхафэхэм хэплъэну, судхэр къызэрыщIэупщIам ипкъ иткIэ, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и закону е хабзэ мардэу Iуэху пыухыкIам егъэщIылIауэ къагъэсэбэпам е къагъэсэбэпынум конституцэ къару зэриIэр къипщытэну;
б) Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Конституцэр къызэрыбгурыIуэн хуей щIыкIэр иубзыхуну;
в) Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентыр зэбграгъэкIыжыну Iуэху къыщаIэткIэ, Парламентым республикэм и Конституцэр къызэрызэпиудам щыхьэт техъуэ тхылъхэр игъэхьэзырыну;
г) езым и зэфIэкIхэм къитIасэу хабзэхэр къыхэлъхьэнымкIэ жэрдэм къиIэтыну;
д) Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Конституцэм, нэгъуэщI законхэм япкъ иткIэ и пщэ къыдэхуэ нэгъуэщI лэжьыгъэхэри зэфIигъэкIыну.
Мыбдежым къыщыхэгъэщыпхъэщ конституцэ хеящIэ судыр езым и жэрдэмкIэ Iуэху къиIэтыну зэрыхуимытыр. И къалэныр къащта унафэр хабзэм езэгърэ емызэгърэ зэхигъэкIынырщ. Абы мыхьэнэшхуэ иIэщ, дунейм и къэрал куэдым я конституцэ судхэр Iуэхур зэхэгъэкIыным зэрыхэIэбэр къэплъытэмэ. Ди хеящIэхэм я пщэ къыдэхуэр, иджыри къытедгъэзэжынщи, зыщ: къащта унафэр хабзэм езэгърэ емызэгърэ яубзыхунырщ. Езыхэм зы унафи якъутэжыркъым. Аращ я пщIэр къэзыIэтри.
Конституцэ Судым и унафэр кIэухщ, абы егъэщIылIауэ тхьэусыхэжыну зыри хуиткъым. Языныкъуэ IэщIагъэлIхэм къалъытэ ар хеящIэхэр Iуэхухэм кIыхьлIыхьу щIыхэплъэм и щхьэусыгъуэхэм ящыщ зыуэ. Мыбдеж ущыпIащIэ хъунукъым.
Конституцэ Судым и унафэр якъутэжыфынукъым, щIэрыщIэу унафэ тращIыхьу. Ар захуагъэ зыхэмылъу къыщIригъэдзыну зыри хуиткъым: нэгъуэщI судхэри къулыкъущIэхэри. Конституцэм емызэгъыу къалъыта унафэхэм езы судхэр щIэрыщIэу хэплъэжын хуейщ, ахэр зэрахъуэкIын папщIэ.
Конституцэ Судым и лэжьыгъэм щхьэтечу и гугъу пщIымэ, ар нэхъыбэу зыхэплъэр КъБР-м и унафэщI властхэмрэ абыхэм я щIыпIэ къудамэхэмрэ къащта унафэхэр хабзэм езэгърэ емызэгърэ зэхэгъэкIыным ехьэлIа Iуэхухэрщ (процент 35-м хуэдиз), зэдауэ зэмылIэужьыгъуэхэрщ (процент 30). Апхуэдэу зыкъыхуагъазэ зи конституцэ хуитыныгъэхэр къызэпаудауэ къэзылъытэхэм (процент 20-м нэс), КъБР-м и Конституцэр къызэрыбгурыIуэнур зэзыгъэщIэну хуейхэм (процент 15).
Къэрал властымрэ щIыпIэ органхэмрэ къыдагъэкI унафэхэр Конституцэм зэрезэгъыр е зэремызэгъыр къапщытэну лъаIуэу ди хеящIэ судым зыкъыхуагъазэ хъунущ:
— къащта унафэр е нэгъуэщIыр Конституцэм емызэгъыу къэзылъытэхэм;
— КъБР-м и Конституцэм щыгъэува хабзэхэм къэрал властхэр ебэкъуауэ къэзылъытэхэм.
Жылагъуэ зэгухьэныгъэхэмрэ цIыху щхьэхуэхэмрэ мы Iуэхухэр къыщаIэт хъунущ:
а) Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и къэрал властым е щIыпIэ самоуправленэм я органым, езыхэм я хуитыныгъэхэр къыпаубыдкIэрэ, республикэм и Конституцэм и хабзэхэр къызэпауду къалъытэмэ;
б) къыпаубыд а хуитыныгъэхэр зэфIагъэувэжыну лъаIуэу япэ щIыкIэ зыхуэфащэ органхэм зэрызыхуагъэзам зыри къимыкIамэ;
в) къаIэта Iуэхур нэгъуэщI судхэмкIэ зэфIэха мыхъунумэ.
Къэгъэлъэгъуэн хуейщ Конституцэ Судым зыхуагъэзэн папщIэ тхьэусыхэхэм а щхьэусыгъуэ псори яIэн зэрыхуейр.
Абы къыдэкIуэу ди хеящIэ судым и пщэ къыдохуэ КъБР-м и Конституцэм и тэмэмыпIэр властым и къэрал, щIыпIэ органхэм, цIыху щхьэхуэхэм къагурыгъэIуэныр.
Апхуэдэу къохъу властым и органхэм я полномочиехэм егъэщIылIа зэныкъуэкъухэр. Ахэри зэфIэхыныр Конституцэ Судым и къалэнхэм ящыщ зыщ. Мыпхуэдэ Iуэхухэм хоплъэ хуабжьу зэпэшэчауэ. Абы папщIэ ди хеящIэхэм Iэмал псори яIэщ. ЯпэщIыкIэ абыхэм къаIэрыхьэ Iуэхухэм куууэ хоплъэ IуэхущIапIэм и аппаратым хыхьэ IэщIагъэлIхэр. Ахэр щIэныгъэшхуэ зыбгъэдэлъ лэжьакIуэхэщ. Сыт атIэ ди судыр зыхэплъэ Iуэхухэр щIэмащIэр?
Мы зэманым Къэбэрдей-Балъкъэрыр хабзэрылажьэ щIыналъэ хъуащ. Конституцэр ди деж къыщыщызэпаудыр зэзэмызэщ. КъищынэмыщIауэ, властхэм я гугъу тщIынкъыми, цIыху куэдым хащIыкIыркъым ди хеящIэ лэжьыгъэр зыхуэдэм. Абы къыхэкIыу дэ зыкъытхуагъазэркъым дэхьэлIа Iуэху зыкъомымкIи. Конституцэ Судым зыми тезыр трилъхьэркъым, хабзэр иубзыху къудейщ.
Мы зэманым КъБР-м и Конституцэ Судым хьэкумыщIи 6 хэтщ. Сэ абы сриунафэщIщ. Чэт Юрэрэ Хьэкъул Муратрэ си къуэдзэхэщ. Адамов Геннадий, Бликановэ Валентинэ, Мысрокъуэ Замир сымэ судыщIэхэщ. Дэ тщыщ зым «УФ-м щIыхь зиIэ и юрист» цIэ лъапIэр зэрехьэ, щыр щIэныгъэхэм я докторщ. Ди лэжьыгъэр нэхъыщхьэу зыхуэунэтIар, зэрыгурыIуэгъуэщи, конституцэ хабзэхэр ди гъащIэм щыгъэбыдэнырщ.
ГЕЛЯХОВ Абдулыхь,
КъБР-м и Конституцэ Судым и унафэщI.
