Лъагъуэ пхызыша Къалмыкъ БетIал
Къэралым и щытыкIэм тещIыхьауэ зызыхъуэжщ политикэ Iуэхухэм цIыхубэ лэжьакIуэхэм цIыхухэм хуаIэ еплъыкIэхэр. ИтIани, IуэхущIафэ гуапэхэмкIэ зи цIэр тхыдэм къыхэзынахэр гулъытэншэ пщIы хъуну-къым. ЗэрыжаIэщи, уэрэдым псалъэхэр пхухэдзыркъым.
Республикэм и цIыхухэм ягу къэзгъэкIыжынут Къалмыкъ БетIал и цIэр, абы илэжьахэр. Илъэси 120-рэ дэкIащ ар Хьэ-тIохъущыкъуей Ещанэ (иджы Куба) къуажэм мэкъумэшыщIэ унагъуэ тхьэмыщкIэм къызэрыщалъхурэ. Зэрысабийрэ зи гум захуагъэр щытепщэ, бгырысым и пагагъэр зыхэлъ БетIал, балигъыпIэ щиувэм, къыгурыIуащ, Урысейм къуэтмэ, Къэбэрдейм зыужьыныгъэ зэригъуэтынур. Коммунист гупсысэм зэщIищта щIалэм зригъэцIыхуащ, ныбжьэгъу къищIащ большевикхэм яхэт Киров Сергей икIи цIыхубэм я гъащIэм зегъэхъуэжын лэжьыгъэм пэрыуващ. Октябрь революцэм иужькIэ, ар Орджоникидзе Серго и гъусэу, дзэ хужьым пэщIэта къэбэрдей отрядым пашэ яхуэхъуащ.
1920 гъэм Кавказ Ищхъэрэм Совет властыр щагъэува нэужь, Бгырыс республикэ къэунэхуащ. Къалмыкъ БетIалрэ абы и дэIуэгъухэмрэ, Орджоникидзерэ а илъэсым и гъэмахуэм Налшык зыгъэпсэхуакIуэ къэкIуа Сталинрэ я дэIэпыкъуэгъуу, а республикэм Къэбэрдейр къыхэгъэкIыным щIэбэнащ, икIи ар зрагъэхъулIащ. 1921 гъэм, фокIадэм и 1-м, Урысейпсо гъэзэщIакIуэ комитет нэхъыщхьэм унафэ къищтащ Налшык зи къалащхьэ Къэбэрдей автономнэ щIыналъэ яухуэну. КъыкIэлъыкIуэ илъэсым Балъкъэрри Бгырыс республикэм къыхэкIыжри, Къэбэрдейм гухьащ. Облисполкомым и унафэщIу хаха Къалмыкъым и нэIэ щIэт Къэбэрдей-Балъкъэрыр къэщIэрэщIэж хъуащ. Экономикэр зэрыригъэфIэкIуам къыдэкIуэу, ар цIыхубэм щIэныгъэ егъэгъуэтыным, республикэм и щэнхабзэм зегъэужьыным телэжьащ.
Гъуэгухэр, лъэмыжхэр ящIын щIадзащ. Апхуэдэ ухуэныгъэхэр щрагъэкIуэ-кIащ Шэджэм, Бахъсэн къалэхэм, Щхьэлыкъуэ, Малкэ къуажэхэм. Прохладнэ къалэ кIуэ гъуэгур ирагъэфIэ-кIуащ.
Къуажэхэм къыщызэIуахащ пэщIэдзэ школхэр, пщыхьэщхьэкIэрэ балигъхэр тхэкIэ, еджэкIэ щыхурагъасэ пэшхэр. Абы сыт щыгъуи щIэлът газетхэмрэ журналхэмрэ я къыдэкIыгъуэхэр, шахмат, шашкэ ущыджэгуи хъурт.
Налшык къыщызэIуахащ Ленин еджапIэ къалэ цIыкIур (ЛУГ). Абы щылэжьэну кърагъэблэгъащ егъэджакIуэхэр, унафэщIхэр, щэнхабзэм и лэжьакIуэхэр зыгъэхьэзырыну Урысейм къикIахэр.
Къалмыкъ БетIал зигъэпсэхунуи хунэсыртэкъым, щIыпIэм щалэжь псоми езыр кIэлъыплъырт. ЩIэх-щIэхыурэ кIуэрт ЛУГ-м, сабий унэхэм, школхэм, ухуэныгъэ щрагъэкIуэкI дэтхэнэ щIыпIэми ар щалъагъурт. Сабий унэм и гъэсакIуэу щыта Къумыхъу Зубер игу къегъэкIыж: «1922 гъэм ерыскъыкIэ гугъу дехьырт. Ди Iуэху зытетыр зэзыгъэщIэну къэкIуа Къалмы-къыр къыдэупщIащ: «Фи ныбэ изу фышхэрэ?», — жиIэри. ДызэрымэжалIэр жетIащ. КIуэжа нэужь дэтхэнэми джэд гъэжьа зырыз къытхуригъэшат… А ма-хуэм иужькIэ сабийхэр нэхъ тэмэму ягъашхэ хъуащ».
Къэбэрдей-Балъкъэрым Къалмыкъ БетIал хуилэ-жьахэм теухуауэ тхылъ куэд пхуэтхынущ. Сэ къезбжэкIынущ абы и ехъулIэныгъэхэм щыщ зыбжанэ. Къэбэрдей цIыкIу псыщIэгъэлъадэ системэмрэ Акъбаш ГЭС-мрэ я ухуэныгъэхэр. Нэхъапэхэм а щIыпIэхэр игъущыкIыу щытащ. ЦIыхубэр мэжэщIалIэт. Абы и щыхьэту, «Неурожайное» и фIэщыгъэцIэт къуажэ гуэрым. Кавказ Ищхъэрэм щынэхъ лъэщ дыдэхэм хабжэ Бахъсэн ГЭС-р зэфIагъэуващ. Бгырысхэм я унэхэм, Iуэху-щIапIэхэм уэздыгъэ щIашащ. Минеральные Воды — Кисловодск гъуэгум электричествэр нагъэсащ. Псы ежэх зыбжанэм электростанц цIыкIухэр щагъэуващ.
Ухуэныгъэхэр екIуэкIырт. Апхуэдэхэщ, цемент щагъэж, унэлъащIэ щащI «Чинарыр», Дохъушы- къуей и спирт заводыр, IэфIыкIэ къыщыщIагъэкI фабрикэр, Кавказ Ищхъэрэм щыцIэрыIуа лы комбинатыр. Школхэр, педагогикэмкIэ, мэкъумэш хозяйствэмкIэ, фельдшерымкIэ, щэнхабзэгъэнахуэхэмкIэ училищэхэм, щэн-къэщэхунымкIэ техникумым папщIэ общежитхэр яухуащ. Къуажэхэм къыщызэIуахащ медицинэ IуэхущIапIэхэр, клубхэр. Совхозхэр, спортым зыщыхуагъасэ секцэхэр къэунэхуащ. Япэ лъахэхутэ музейр, лъэпкъ театрыр яухуащ.
1932 гъэм Псыхуабэ къыщызэIуахащ Къэбэрдей-Балъкъэр Педагогикэ институтыр. А зэманым ирихьэлIэу, Налшык, Затишье лъэныкъуэмкIэ, щаухуэрт а институтыр илъэсиплI дэкIа нэужь зыдэIэпхъуэжа IуэхущIапIэр.
Адыгэхэмрэ балкъэрхэмрэ тхыбзэр зэрагъэщIащ, цIыхубэм щIэныгъэншагъэм и гъуэгур ябгынащ.
ЦIыхубэ хозяйствэмрэ щэнхабзэмрэ щызэригъэхъулIахэм къыпэкIуэу, КъБАО-м Ленин орденыр къыхуагъэфэщауэ щытащ. 1936 гъэм и дыгъэгъазэм щIыналъэр Автоном республикэ хъуащ.
Къалмыкъыр зымыцIыху Къэбэрдей-Балъкъэрым истэкъым. Сэ япэ классым сыщеджэрт, ар япэу щыслъэгъуам. Колхоз лэжьыгъэхэм кIэлъыплъыну Зольскэ къуажэм къэкIуат. Уеблэмэ, гъавэ Iухыжынми езыр яхыхьэрт — ди гъунэгъу къуажэм нартыху къыщыдичыжауэ щытащ.
Налшык педучилищэм сыщIэтIысхьа нэужь, сэ щIэх-щIэхыурэ сыхуэзэ хъуащ республикэм и пашэм. ЕджапIэм и Iуэху зытетыр зригъэщIэну накIуэрт, общежит щаухуэкIэ кIэлъыплъырт. Илъэс къэси студентхэм я бжыгъэр хэхъуэрт. 1938 гъэм, фокIадэм и 1-м ирихьэлIэу, общежитым и ухуэныгъэр и кIэм нагъэсыфатэкъыми, студентхэр шэтэрхэм нэху дыкъыщекIын хуей хъуауэ щытащ. Ар БетIал щилъагъум, зи мычэзу зыгъэпсэхугъуэ къыдитри, дызэбгригъэкIыжат. Ухуэныгъэри зэман кIэщIым яухат. Къалмыкъыр, уеблэмэ езыр шэтэрым нэху къыщекIырт, ухуакIуэхэр Iуэхум хуигъэпIэщIэн щхьэкIэ. А псор общежитым и комендантым къытхуиIуэтэжат.
Къалмыкъ БетIал къыщикIухькIэ е автомобиль псынщIэкIэ гъуэгу щытехьэкIэ, хъумакIуэ зыщIигъуртэкъым. ГъуэгурыкIуэ къыхуэзэмэ, ар здежьам нигъэсырт, я псэукIэм щIэупщIэрт. Зэгуэрым, си анэшхуэри Светловодск къикIыжу, БетIал ирихьэлIэри, къыздишэжат: «Лениным и цIыхущ нобэ унэм сыкъэзышэжар, БетIалщ», — гуфIэу къыщIыхьэжат ар.
1938 гъэм и щэкIуэгъуэм зэIущIэ махуэшхуэ едгъэкIуэкIырт. Республикэм и пашэм хуэгъэза къегъэблагъэ псалъэр жыIэн къалэн гуапэр къыслъысат. Училищэм щеджэхэр Къалмыкъым и трибунэм щыблэкIым ину сыкъэкIиящ: «Адыгэ лъэпкъым и къуэ пажэ, Къалмыкъ БетIал, къытхуеблагъэ!», — жысIэри. Ар къызэплъщ, пыгуфIыкIри, Iэ къищIащ. Апхуэдэущ ар сигу къызэринар.
Скульптор ТхьэкIумащIэ Михаил къехъулIащ Къалмыкъым и теплъэр нэсу къигъэлъэгъуэн. Абы и фэеплъым сыблэкIыху, си гур мэпсэху, си щIалэгъуэм сыIущIэжауэ, республикэм Iуэху куэд хуэзылэжьа а цIыхум аргуэру сыхуэзауэ къысфIощIри.
Полищук Иван.
