Я къару псори IэнатIэр ефIэкIуэным ирахьэлIэ
КъБР-м Узыншагъэр хъумэнымрэ курортхэмкIэ и министерствэм къызэригъэпэща зэIущIэ иджыблагъэ зэхэтащ. Абы къыщапщытэжащ 2012 гъэм узыншагъэр хъумэн IэнатIэм щекIуэкIа лэжьыгъэр зыхуэдар, мы илъэсым къапэщылъ къалэнхэри къагъэнэIуащ.
ЗэIущIэм хэтащ КъБР-м и Правительствэм и УнафэщIым и къуэдзэ Портэ Галинэ, республикэм узыншагъэр хъумэнымрэ курортхэмкIэ и министр Шэт Ирмэ, Парламентым лэжьыгъэмкIэ, социальнэ политикэмрэ узыншагъэр хъумэнымкIэ и комитетым и унафэщI Жанатаев Сэлим, Узыншагъэр хъумэн IэнатIэм и профсоюзхэм я рескомым и унафэщI Яськовэ Ольгэ, ведомствэ щхьэхуэхэм я лIыкIуэхэр, медицинэ IуэхущIапIэхэм я дохутыр нэхъыщхьэхэр.
КъБР-м узыншагъэр хъумэнымрэ курортхэмкIэ и министрыр зыубгъуауэ тепсэлъыхьащ IэнатIэм и унэтIыныгъэ псоми щекIуэкI Iуэхугъуэхэм. Псом япэу абы къигъэлъэгъуащ узыншагъэр хъумэнымкIэ щыIэ IуэхущIапIэ щхьэхуэхэр КъБР-м и Правительствэм и унафэкIэ зэрызэхагъэхьэжар, нэгъуэщIу жыпIэмэ поликлиникэхэр, амбулаторэхэр сымаджэщ нэхъыщхьэхэм ирапхыжащ. Узыншагъэм щыкIэлъыплъ IуэхущIапIэхэр 128-рэ хъууэ щытати, иджы ахэр 61-м хуагъэкIуащ. Ар хуэунэтIащ цIыхухэм ягъуэт медицинэ Iуэхутхьэбзэхэр нэхъри егъэфIэкIуэным.
— Республикэм дохутыру 3183-рэ, курыт медицинэ лэжьакIуэу 8658-рэ щолажьэ, — жиIащ Шэт Ирмэ. – Медицинэм и унэтIыныгъэ зэхуэмыдэхэмкIэ IэщIагъэлI 845-м мы зэманым дахуэныкъуэщ. Министерствэм зэхилъхьащ «2013-2017 гъэхэм КъБР-м узыншагъэр хъумэнымкIэ и IэнатIэм и лэжьакIуэхэм я зэфIэкIым зегъэужьын» программэ. Абы ипкъ иткIэ, IэщIагъэлIхэр щахуримыкъу IэнатIэхэм пэрыувэ дохутырхэм я улахуэм мазэ къэс ахъшэ бжыгъэ гуэр хущIагъунущ. Къуажэхэм щыIэ медицинэ IуэхущIапIэхэм щылажьэ IэщIагъэлIхэр трагъэгушхуэн папщIэ абыхэми я улахуэм процент 25-рэ хущIагъунущ. Апхуэдэу КъБКъУ-м и медицинэ факультетым щеджэ студентхэми депсэлъэнущ щылэжьэну унэтIыныгъэхэр къыщыхахкIэ нэхъ дызыхуэныкъуэ IэщIагъэм трагъэщIэным теухуауэ.
IэщIагъэлI ныбжьыщIэхэм я псэупIэр ирагъэфIэкIуэнымкIэ ядэIэпыкъуным епхауэ къыхалъхьа «Къуажэ дохутыр» федеральнэ программэр зэрылажьэм и гугъу щищIым, министрым къыхигъэщащ ныбжьыщIи 136-м сом мелуан зырыз зэрыратар, апхуэдэуи республикэ бюджетым къыхэкIыу сом мини 100 дэтхэнэми зэрыхущIагъуар. А Iуэхум и фIыгъэкIэ, къуажэ пхыдзахэми зыхуэныкъуэ дохутырхэр яIэ хъуащ.
Медицинэ лэжьакIуэхэм я улахуэм щытепсэлъыхьым Шэтым жиIащ, УФ-м и Президентым къыдигъэкIа «Узыншагъэр хъумэн IэнатIэм къэрал политикэр щегъэфIэкIуэным теухуауэ» унафэр ягъэзащIэу, КъБР-м узыншагъэр хъумэнымрэ курортхэмкIэ и министерствэм республикэм ику иту щат улахуэм тещIыхьауэ — дохутырхэм процент 200-кIэ, курыт, нэхъыщIэ медицинэ лэжьакIуэхэм ейм проценти 100-кIэ зэрыхагъэхъуэн программэ зэрызэхилъхьар. Апхуэдэу 2013 гъэм ику иту дохутырхэм я улахуэр сом 19627-рэ, курыт медицинэ лэжьакIуэм ейр сом 12133-рэ хъунущ. Къапщтэмэ, 2018 гъэм дохутырым — сом 55100-рэ, курыт медицинэ лэжьакIуэм сом 27550-рэ къихьу хъуну хуагъэфащэ.
Республикэм узыншагъэр хъумэнымкIэ и IэнатIэм щекIуэкI нэхъ лэжьыгъэшхуэ дыдэхэм ящыщщ псантхуэ узыфэ зиIэ сымаджэхэм ягъуэт дэIэпыкъуныгъэр сыт и лъэныкъуэкIи егъэфIэкIуэныр зэтеублэныр. Абы хуэунэтIауэ ирагъэкIуэкI лэжьыгъэхэм я гугъу пщIымэ, Республикэ клиникэ сымаджэщым хэту псантхуэ узыфэхэм щеIэзэ центр къызэIуахынущ, абы и къудамэхэр къыщызэрагъэпэщынущ Налшык къалэ сымаджэщ №1-мрэ Прохладнэ къа- лэ сымаджэщымрэ. Ахэр зыхуеину Iэмэпсымэхэр иджырей мардэхэм хуэкIуэу къащэху.
Министрым и докладым къыщыгъэлъэгъуащ 2012 гъэм узыншагъэр хъумэн IэнатIэм сом мелуани 8.482,3-рэ зэрыхухахар. А мылъ- кур къыхэкIащ федеральнэ, республикэ бюджетхэм, апхуэдэуи Iэмал зимыIэ медицинэ страхованэмкIэ фондми къыбгъэдэкIащ. Къэбгъэлъагъуэмэ, 2011 гъэм елъытауэ блэкIа илъэсым а IэнатIэм къыIэрыхьа мылъкур процент 23-кIэ нэхъыбэщ.
Узыншагъэр егъэфIэкIуэным теухуауэ щыIэ программэм нэхъыбэу гулъытэ зыхуищIыр сабийхэмрэ анэхэмрэ хуащIэ медицинэ Iуэхутхьэбзэхэм хэгъэхъуэнырщ. Апхуэдэу абыхэм щакIэлъыплъ IуэхущIапIэхэм щрагъэкIуэкI лэжьыгъэр тэмэму зэтеублэным программэм хухаха мылъкум и процент 29,7-р токIуадэ. Перинатальнэ центрым сабий къалъхуагъащIэхэм щакIэлъыплъ къудамэщIэ къыщызэIуахащ. Реанимацэ, интенсивнэ терапиемкIэ къудамэхэм гъуэлъыпIэ 24-рэ щыIэу арати, иджы 25-кIэ нэхъыбэ хъуащ. УзыщыгуфIыкI Iуэхугъуэхэм ящыщщ къару мащIэу къалъху цIыкIухэм зэракIэлъыплъ IэмалыщIэхэр я лэжьыгъэм къыщагъэсэбэп зэрыхъуар.
— Узыншагъэр хъумэн IэнатIэм узыщрихьэлIэ гугъуехь нэхъыщхьэр IуэхущIапIэхэр зыхуэныкъуэ хьэпшыпхэмкIэ тэмэму къызэгъэпэщауэ зэрыщымытырщ, — жиIащ министрым. — Апхуэдэу республикэм щыIэ медицинэ къэрал IуэхущIапIэхэм ябгъэдэлъ мылъку нэхъыщхьэм (унэхэр, транспортхэр, Iэмэпсымэхэр) и процент 50-р жьы хъуащ. Узыншагъэр хъумэнымкIэ IуэхущIапIэу 26-м зэгъэпэщыжыныгъэ лэжьыгъэхэр къыщрахьэжьащ, абы щыщу 11-р зыхуей хуагъэзащ. Ахэр республикэ, район сымаджэщхэрщ, сабий поликлиникэхэрщ, узыфэ щхьэхуэхэм щеIэзэу щыIэ центрхэмрэ диспансерхэмрэщ. Республикэм и медицинэ IуэхущIапIэхэр нэхъ зыхуэныкъуэ хьэпшыпхэмкIэ къызэрагъэпэщащ, псори зэхэту Iэмэпсымэ зэхуэмыдэу 1200-рэ къащэхуащ. Абы щыщщ сабийхэм щеIэзэ IуэхущIапIэхэм яIэрыхьа медицинэ хьэпшып 372-р. Санитар машини 126-м ГЛОНАСС спутник навигацэ Iэмэпсымэр ирагъэуващ, диспетчер станцхэр, медицинэ дэIэпыкъуныгъэ псынщIэмкIэ IуэхущIапIэм и пэшхэр зыхуей IэмэпсымэхэмкIэ къызэгъэпэщащ.
Шэтым и псалъэм къызэрыхэщамкIэ, узыншагъэр хъумэн IэнатIэм электроннэ Iэмалхэр нэхъ жыджэру къыщагъэсэбэпынущ. Псом япэу медицинэ тхылъхэр, полисхэр а жыпхъэм тету зэрахьэу щIадзэнущ. Къапщтэмэ, абы цIыхухэм чэзум хэту ягъакIуэ зэманыр къахудигъэхуэнущ, иджы абыхэм Iэмал яIэнущ я унэм щIэсу дохутырым и деж зрагъэтхыну. А Iуэху зехьэкIэр лэжьыгъэм нэхъ жыджэру къыщагъэсэбэп хъумэ, абы и фIыгъэкIи дохутырхэр зыхуеину тхылъхэр нэхъ псынщIэу ягъэхьэзырыфынущ, сымаджэм и узыр зыхуэдэр тэмэму къахутэнымкIи мыхьэнэшхуэ иIэнущ. КъищынэмыщIауэ, ар IэмалыфIщ район, участкэ сымаджэщхэм я дохутырхэр видеолекцэхэм едэIуэнымкIэ, операцэхэр зэрекIуэкIым кIэлъыплъынымкIэ.
Министрыр тепсэлъыхьащ Урысей медицинэ академием дохутыр 65-м я Iэзагъэм зэрыщыхагъэхъуам, а Iуэхум дяпэкIи зэрыпащэнум.
— Дохутырым и Iэзагъэм, зэфIэкIым зэрыхигъахъуэм куэдкIэ елъытащ ар зыпэрыт IэнатIэр ефIэкIуэныр, — жиIащ Шэт Ирмэ. — Абы и лъэныкъуэкIэ едгъэкIуэкIа лэжьыгъэм куэдкIэ елъытащ медико-демографие щытыкIэм фIы и лъэныкъуэкIэ зэрызихъуэжар. 2012 гъэм ди республикэм дунейм къыщытехьащ сабий 13721-рэ, 2011 гъэм еплъытмэ, къалъхухэм я бжыгъэм проценти 6-кIэ хэхъуащ. 2011, 2012 гъэхэм дунейм ехыжахэм я бжыгъэр зэбгъапщэмэ, проценти 5,3-кIэ нэхъ мащIэ хъуащ.
Къапэщылъ къалэнхэр къыщыхигъэщым, министрым жиIащ фIагъ лъагэ зиIэ медицинэ дэIэпыкъуныгъэр цIыхухэм псоми зэхуэдэу ялъэгъэIэсыныр псом нэхърэ нэхъыщхьэу зэрыщытыр. Абы республикэ унафэщIхэм фIыщIэ яхуищIащ узыншагъэр хъумэн IэнатIэм гулъытэ къызэрыхуащIымкIэ икIи жиIащ зыхуагъэувыжа къалэнхэр зрагъэхъулIэным медицинэ лэжьакIуэхэм я Iэзагъ, зэфIэкI псори зэрырахьэлIэнур.
Iэмал зимыIэ медицинэ страхованэмкIэ щIыпIэ фондым и унафэщIым и къуэдзэ КIэрэф Владимир тепсэлъыхьащ блэкIа илъэсым я лэжьыгъэм кърикIуахэм. Абы къыхигъэщащ медицинэ IуэхущIапIэ псоми яIэрыхьэн хуей мылъкур зэрыхуаутIыпщар икIи абы и лъэныкъуэкIэ зыми я щIыхуэ зэратемылъыр. КIэрэфыр зэхэхауэ тепсэлъыхьащ фондым къыIэрыхьэ мылъкур къыздикIым, ар зытрагъэкIуадэ Iуэхугъуэхэм.
Урысейм узыншагъэр хъумэнымрэ социальнэ зыужьыныгъэмкIэ и IэнатIэхэм якIэлъыплъынымкIэ и Федеральнэ къулыкъущIапIэу Къэбэрдей-Балъкъэрым щыIэм и унафэщIым и къуэдзэ Расторгуевэ Светланэ и гугъу ищIащ медицинэ хабзэхэр къызэпызыудхэр зэрыщыIэм. Я IуэхущIапIэм иригъэкIуэкIа кIэлъыплъыныгъэм кърикIуахэм щытепсэлъыхьым, нэхъыбэрэ зрихьэлIэ Iуэхугъуэу абы къыхигъэщащ ныкъусаныгъэ зиIэ медицинэ дэфтэрхэр къызэрагъуэтыр, цIыхухэм хуащIэ IуэхутхьэбзэхэмкIэ мыарэзыуэ тхьэусыхафэхэр зэрыщыIэр, сымаджэхэр хущхъуэкIэ тэмэму къызэгъэпэща зэрымыхъур.
Портэ Галинэ жиIащ узыншагъэр хъумэн IэнатIэм щекIуэкI Iуэхугъуэхэр республикэм и Правительствэм и нэIэ зэрыщIэтыр, медицинэ IуэхущIапIэхэм зэгъэпэщыжыныгъэхэр зэрыщрагъэкIуэкIми и гугъу ищIащ. Абы къыхигъэщащ ахэр зи къалэн IуэхущIапIэхэм фIагъ пылъу я лэжьыгъэр ягъэзэщIэнымрэ и чэзум ар зэфIагъэкIынымрэ ткIийуэ зэрыхуагъэувыр.
Сабий зеиншэхэм я узыншагъэр къэпщытэным хуэунэтIауэ екIуэкI лэжьыгъэм мыхьэнэшхуэ зэриIэр жиIащ Портэм икIи медицинэ лэжьакIуэхэм елъэIуащ а Iуэхур жэуаплыныгъэ пылъу зэрагъэзэщIэным хущIэкъуну. «Апхуэдэ сабийхэр зыхуэныкъуэ операцэ лъапIэхэм папщIэ квотэхэр щыIэщ, ахэр къэдмыгъэсэбэпыныр щIэпхъаджагъэшхуэщ», — жиIащ Портэ Галинэ.
ЩхьэщэмыщI Изэ.
