Анэ
Щомахуэ Залинэ
Новеллэ
Бгы нэпкъ къыгуэудам уэс къесагъащIэ теса фIэкIа умыщIэну, хужьыбзэу, нурыр къызыщхьэщих сабий магъри тесщ. Абы и нэм къыщIэж нэпсхэр зытеткIуэ щIыр кърилыгъукI хуэдэщ.
— Сыт ущIэгъыр? — и бгъэдэкIуати и щIэупщIи зы ищIащ лIыжь мыцIыхум.
— Ухэт уэ? — нэпсыр зыщIэз нэм щIэIуэтыхьурэ къопсалъэ щIалэ цIыкIур.
— Умыгъ, си щIалэ, улIкъэ уэ, умыгъ, — игъэудэIужыну хэтщ мо сабийм и хужьагъым нэхърэ зи фэр нэхъ хужьыж лIыжьым.
Мы щIыпIэм щыпсэу псори хужь лъэпкът. Я псэм и нэхугъэ — хужьыгъэр арт я фэми къигъэлъагъуэр. Зыри щамыбзыщI, щахуэмыбзыщI, псори щынаIуэ — фэрыщIагъи, сыти щыземыкIуэ щIыпIэт.
— Сэ, сэ… — зэщоджэри псэлъэфыркъым.
КъуэкIий зыщхьэщысыр гум щIыхьэу къегъэпсалъэ щIалэ цIыкIум. Езыр хужь щхьэкIэ, и набдзэри и нэбжьыцри фIыцIабзэт, Iупэ тхъуэплъ пIырыпI цIыкIухэр нэпс шыугъэ гуащIэм мащIэу зэпигъэтхъат. Абы нэхъри сабийр пфIэгуэныхь ищIырт. ЦIыкIу псори дахэкъэ-тIэ, ауэ сабийр зыпэпщI хъун щыIэкъым. Псом хуэмыдэу щIэншэщ сабий гуфIэм и нитIыр. ГъащIэ псо ящIэтщ абыхэм. ЦIыхур щына- сыпыфIэфынур и сабиигъуэ закъуэрщ… Сабиигъуэ къызэрыдита къудейм щхьэкIэ дызэрыпсэур куэд и уаси, а псэуным сыт хуэдиз гугъуехьрэ бэлыхьрэ пыщIами.
— Уи закъуэу щхьэ утес мыбдеж, щIалэфI? — йоупщI дадэ лъагъугъуафIэр.
— Сэ зыри, зыри къысхуеижкъым, — гур хигъэщIу и макъыр дрешей.
— Зыри зыхуэмей щыIэкъым, — и макъым къыщIэувэ джэрпэджэжым жиIэр тIуащIэу уи фIэщ ищIу мэпсалъэ мыдрейри.
— Сэ зэи цIыхухэм я дунейм сытрагъэхьэнукъым. Къысхуэмейуэ къалъытэри саукIыжащ, сылъаIуэу, сыкIийуэ, къызэмыплъу. Сыкъигъэнащ си мамэ, дунеитIым и зэхуаку сыдэту. Сэ, пщIэрэ, слъэгъуащ дуней, а псори зытепсэлъыхь дунейм и хьэуакIэ сыбэуащ, и ерыскъы сIухуащ, ауэ… Апхуэдизрэ зи гугъу къысхуащIу си нэ къыхуикIыу сызэжьа дунейм сыкъидакъым.
— Укъимыдауэ ара, хьэмэ…
— Си мамэ, псом нэхърэ нэхъыфIу слъагъу, мы сыкъэзыухъуреихь псом щызиIэ, гуауэ куэд, гуэныхь куэд зыдэзгъэва си мамэ сригъэукIащ, — и сабий Iэгу цIыкIухэмкIэ балигъынэхэр щIехъумэ.
— Сыт дунейр зэрыпщIынур? Гугъуехьрэ хьэзабкIэ псыхьащ ар. Укъамыдамэ, нэхъыфIыххэщ. Гуэныхь здэщыIэ гъащIэм ухуеиххэкъым. Абы укIуамэ, къабзэу, нэхуу укъикIыжыфынутэкъым. Уеблэмэ, фIыцIабзэ ущыхъунри хэлъщ. Ар уэ умыцIыху псалъэмакъ, зэрыукI, зэрыфыщI, ныкъуакъуэ, нэпсеигъэ, фэрыщIыгъэ здэщыIэщ. Куэд насыпыфIэ щыхъуркъым уи нэр а къызыхуикIым.
— Абы анэ щыIэщ, анэ гуапэ, анэ гуакIуэ, анэ щабэ. Сэ къызжаIэжащ абы зы зэман мащIэкIэ ягъэкIуауэ къэкIуэжахэм. Абыхэм жаIэрт анэм папщIэ улIэнри, укъалъхунри, упсэунри зыми щымыщу. Бэлыхь псори пIэпегъэхуж анэм и бзэрабзэ макъым. Сэ сисащ анэ куэщI, анэм игу къеуэкIэр зэхэсхащ, жэщкIэ къехьэлъэкIыу пIэрэ, жысIэу и бэуэкIэм сыщIэдэIуащ, и хьэуакIэ сэ абы сигъэпсэуащ, зы шхыныгъуэ IэфIу зэдэдгуэшащ. Ауэ анэр зэи къызэдэ-хэщIакъым, зы псалъэ гуапэ зыкъысхуигъазэу къызжиIакъым. ХущIыхьэу къыщIэкIынтэкъым. Гугъу езгъэхьмэ, жысIэу сыгузавэу, зэрыхъукIэ, зыхуэзгъэкъиинакъым. Схуэмышэчу зэзэмызэ, гу зылъезгъэтэн мурадкIэ, зыщыхуэзгъэгуси къыхэкIащ, сыкъыщыфIэмыIуэхум езыр-езыру сытеужырт, сытыр си Iэмалт?.. Хуэзгъэгъут абы сэ псори, тынш-тIэ апхуэдизрэ, уи щхьэ ухуимыту, хьэлъэу сабий къепхьэкIыныр? Сыпсэунут, хьэуар дыджми, гъащIэр еми, цIыхухэр бзаджэми. Къызатакъым, къысхуагъэфэщакъым, къысIэпыщIаудащ дунейр. ГъащIэ къызитыну схухаха, нэхъ лъапIэ дыдэу дунейм щызиIэнум, сызыхуагъэфэщам и щIыб щIыIэр къысхуигъэзащ. Куэд япэзыубыдрэт-тIэ, сэ? Сэ мамэ сыкъилъхуатэмэ, абы нэхъ анэ насыпыфIэ щымыIэу и гъащIэр ирезгъэхьэкIынт, зытезгъэхьэлъэнтэкъым зы мэскъалкIэ, езгъэхъуэпсэнтэкъым быныфI зиIэхэм, сыгуфIэжу езыр сэ згъэфIэнт. Сэр-сэру зэми согупсыс: анэм игугъауэ къыщIэкIынт языныкъуэхэм хуэдэу семыдаIуэу, къысфIэмыIуэхуу, сымылъытэу, гугъу езгъэхьу, ин сызэрыхъуу, къэзгъанэу сежьэжыну. А псом сегупсыса иужь, си анэр згъэкъуэншакъым зыкIи.
— Уи анэр дахэ къыщIэкIынт? — псалъэмакъым тришынурами, щIалэ цIыкIур тригъэунурами къыпхуэмыщIэу, зэрыхэгупсысыхьар нэрылъагъуу щIоупщIэ зи нурыр лъагэр.
— СыщыжейкIэ, Iэджэрэ пщIыхьэпIэу къысхуэкIуащ, нэхъыбэу сигу къинэжар абы и нэкIум тета анэл пIащэрщ, нэхъри нэхъ гуакIуэж къыпщищIу. Ауэ сэ сызыщыщтар абы и псэм ирищIэкIа фIыцIагъэрт, махуэ къэс багъуэу, зиубгъуу… Мамэ, мамэ, сыту куэдрэ сегупсысрэт а псалъэхэр япэу ныщыбжесIэнум, нызэрыбжесIэнум. Слъагъу сфIэщIырт узэрыгуфIэнур. Сыкъэбырсейрт дунейм сыщыпсэуну, зыпщызмыгъэнщIу жэщкIэ зыпхуэзгъэкъиину, жей жыхуаIэр пщыгъупщэжауэ укъызэрысщхьэщытынур, укъысхуэсакъыу, сэ зезгъэщIэгъуэкIыу, уи макъыр си гущэкъу уэрэду, уи куэщIыр гущапIэм я нэхъ щабэу. Ауэ быныр зритам и унафэщIкъым …
Нэбжьыц Iувым хэлъ нэпс ткIуэпсыр ирилъэщIэкIри, зытес нэпкъым елъащ сабийр. Абы ищIэр дадэм зэрилъагъуу, и Iэр идзри дамэ иритащ. ДамитIым ирахьэжьа сабийр адрей нэпкъым къытетIысхьэжащ, гуфIэжу.
— Солъэтэф, дамэ сиIэщ, зызоIэт, — и фIэщ мыхъуу лъагэу долъэтей. Сабий къарур сытым хурикъун, зэрызигъэкIэрахъуэу къохуэхыжри, дадэм и IэплIэ щабэм къохуэж.
— Сыт тезыр теслъхьэн быну узмыдам? ЖыпIэрщ хуэфэщэнур…
— Мами? Хьэуэ, хьэуэ, сэ ар гугъу ехьыну сыхуейкъым, абы и зэранкъым ар, и гугъу умыщI закъуэ. Содэ зэи сыкъамылъхунуми, гъащIэ жыхуаIэр къызамытынуми, псори фызотыж, ауэ мамэ и гугъу фымыщI. СыныволъэIу…
ЛIыжьыр, зэрихьэлу, щабэу погуфIыкI.
— Зи псэ къабзэр зэкIужщ, лъагъугъуафIэщ, абы пэжыр, дахэр и плъапIэщ, и щхьэр я щхьэузыхьщ щIэупщIэ псоми. Аращ апхуэдэхэм гъащIэ щIамыIэри… Хъунщ, уэ щыжыпIэкIэ, уэр папщIэ мы зэкIэ къэдгъэнэнщ, ауэ абы сыт щыгъуи уэ дэIэпыкъуэгъу ухуэхъуфынукъым, ар уи гугъэу ухуэмылъаIуэ. Езыхэм я Iизыныншэу зи бын къызыIахыжахэм я цIыкIухэр я къэрэгъул бжыхьщ, ауэ псэ зэттар зи IэкIэ зыукIыжам хуэфащэрщ игъуэтыжынур…
Дамэ зрата сабийр дунейм къытехьэну, дунейм тетхэм якIэлъыплъыну хуит ящIащ, ауэ цIыхухэм ямылъагъуу, щэхуу. Арати, пшэ Iувыр и зыгъэпщкIупIэу, куэдрэ, куэдрэ якIэлъыплъащ а цIыкIур цIыхухэм, Iэджэ мыхъумыщIагъи ядилъэгъуащ. Илъэгъуащ псэ къабзэ къалъхур зэрауцIэпI, зэрыкIуэд, зэрыунэхъу щIыкIэр. Зи къэухьыр мащIэ цIыхум, нэхъ лъапIэу иIэ псом и нэхъыбапIэр фIэкIуэдауэ, тыгъэ къыхуэзыщIар зэригъэгуфIэн лъэпкъ имыIэу и пащхьэ зэрихьэжыр. Илъагъурт псэ фIыцIэр хужь зэращIыжыр, гуэныхьыр къэхьыгъуафIэ щхьэкIэ, зэрымыпшыныжыгъуафIэр. Iей куэд ядилъагъурт абы цIыхухэм, куэдрэ игу щабгъэдэкIи къэхъурт. Ауэ сыт нэхъыбэу цIыкIур дэзыхьэхыу увыIэгъуэ имыIэу щIым тетхэм щIахэплъыхьыр жыпIэмэ, защигъэнщIыртэкъым абы анэхэм якIэлъыплъын. И нэпс пIащэр къыфIыщIэхуу, кIэлъыхъуапсэрт анэм гуфIэу игъэджэгу сабийм. АнэкIэ узэджэ мыхъун куэд илъэгъуа пэтми, гуауи, гуащIи, мыхъумыщIи щыщыгъупщэжырт абдеж. Езым псори щIитыну хьэзырт, дакъикъэ бжыгъэ нэхъ мыхъуми, а сабий насыпыр зыхищIэн папщIэ. Абы гу къылъатэнтэкъэ? Къылъатащ. Дамэ къезытам езым иужь иригъэувэри бгылъэ щIыпIэхэм щхьэпришурэ, жыжьэ дыдэ кIуэцIришащ.
— Мор къэпцIыхужрэ? — и Iэпэр еший зи ныбжьыр хэкIуэта цIыхубзым дежкIэ.
— Ар сцIыхуу щытакъым сэ, — зэрыIэнкуну къетыж жэуап мыдрейми.
— ФIыуэ еплъ.
— СцIыхуркъым…
— И бэуэкIэм, и гум и къеуэкIэм едаIуэ.
ЦIыхубз жейм бгъэдыхьэри, и щхьэр и бгъэм трилъхьащ. Нэ пIащэхэм я лыдыкIэм гурыIуэгъуэ ящIырт, къезыхьэкIа цIыхубзыр сабийм къызэрицIыхужар.
— Ар дауэ? Мыр…
— Анэ пхуэмыхъуаращ.
— Сэ къызэрысщыхъуам хуэдэу щыткъым мыр. КъызэрысцIыхужу щыта и анэл пIащэр дэнэ кIуа? Сытуи жьы хъуа? Сэ мыр иджы анэ схуэхъужуну? Сыту бжесIэн хуей куэд сиIэ сэ, мамэ…
— Къэгъанэ, гущIэгъу зымыщIэ гущIэгъу хуэфащэкъым. ДунеягъэкIи ахърэткIи ипшыныжынущ абы и гуэныхьыр. Апхуэдэхэм бын и IэфI зыхащIэну яхуэфащэкъым. Аракъым уэ уи анэр…
Зызычэтхъэж, анэ лъапэм къахукIэрымычыж сабийр быдэу иIыгъыу лIыжьым къишэжри, имыгъэзэжын папщIэ, ирита дамитIыр, къытрихыжащ. Абы иужькIэ а щIыпIэхэм сабий нурыр щалъэгъужакъым. Ауэ гъэщIэгъуэнракъэ, зэрыжаIэмкIэ, куэд дэмыкIыу нурыр къыщхьэщихыу щIылъэм щIалэ цIыкIу къыщалъхуащ…
ЛIыжь нурыбэр щабэу погуфIыкI анэл пIащэ зи нэкIум хэс анэр гъащIэ ныкъуэкIэ зыщIэхъуэпса быным щабэу, хуэсакъыу, еIущащэу щилъагъукIэ. Мыдрей цIыкIуми зэрылъэкIкIэ анэ бгъафэм зыщегъафIэ, и щIыхуэу анэм къытехуар иригъэпшыныж хуэдэ…
