Уафэбгыкъу и нэлат Тхыдэ роман
(КIэлъыкIуэр.
ПэщIэдзэр №№37 — 38-хэм итщ.).
— УмыпIащIэ зэ, хьэжы, — ХьэтIохъущокъуэм къегъэувыIэ бжьыхьэ кIуам Чэбэм къикIыжа Къэсей. — Унафэ къатщтэрэ хасэр зэхуэтщIыжмэ, пщIынщ дыуэр.
— Алыхьым и цIэр зыщымыгъупщэ уэ апхуэдэу щыпфIэкъабылкIэ, дипщ, уэ зэрыжыпIэщ…
Къэсей хьэжым и щытхъур ХьэтIохъущокъуэ пщым и тхьэкIумэм блигъэцIэфтри, зи псалъэр зэпауда уэркъым щыхуеплъэкIыжым, нэбгъузкIэ къипхъуэтащ мэжджытым къыблэкIауэ утым къыхуэкIуэ шур. Пщы уэлийм къицIыхуат и шугъусэ уэркъ щауэм и шыфэлIыфэр.
БжьыхьэлI Мусэ жыжьэу епсыхщ, пежэжьа щIалэ цIыкIум шхуэмылакIэр IэщIилъхьэри, лъэбакъуэхъу псынщIэкIэ утым къыхуиунэтIащ. «Сыту пIэрэт?..» — зэупщIыжурэ плъэрт ХьэтIохъущокъуэр. Бахъэр къызыщхьэщих Iэнэ хъурейхэр зэIэпызых щIалэгъуалэм къапхыкIщ, гуп зэхэтхэм фIэхъус иту, и щхьэр яхуищIурэ къаблэкIри, БжьыхьэлIыр Кургъуокъуэ и пащхьэм къыщыувыIащ:
— Зиусхьэн! Къэбэрдейм щхьэлъащIэ зезыхьэу ис бзылъхугъэхэм я цIэкIэ, пщы уэлий гуащэ Нэрынэ хасэм сыхуегъэлIыкIуэ…
— ЖыIэ, БжьыхьэлI и къуэ, укъызытекIухьар. Хасэр къодаIуэ.
— Къэбэрдей бзылъхугъэхэм я лъэIущ: «ХьэтIохъущокъуэ пщы уэлий! Уи цIэр, уи лIыгъэр, нобэрей пщы хасэм къищтэну унафэр фIыгъуэкIэрэ тхыдэм хэухьэ! Алыхьу лъапIэм долъэIу сыт хуэдэ унафэкIэ хасэр зэхэмыкIыжми, адыгэм и фIыгъуэ абы къытхуздихьыну! Иремахуэ, иредакъикъэ а лIыгъэ зэхэгъэкIыпIэ фыщихьэну уахътыр — ди фIэщхъуныгъэр фи афэ щIыбагъщ!» — жиIэри БжьыхьэлIыр иувыкIыжащ. Хасэр щымт.
ХьэтIохъущокъуэр хуэмурэ къэпсалъэри:
— Адыгэ хасэм къыбгъэдэкIыу ди шыпхъухэм фIыщIэ яхудощI. Догъэгугъэ дакъызэрыщыхъу дахуэхъуну. ГуащIэрэ псэкIэ дызыщымысхьыжу бийм щытхъумэнур ди бынщ. Ахэр къэзылъхуа анэхэм я сабий ямыгъеижын папщIэ деблэжынкъым дилъ. Бзылъхугъэу щыIэр я быным гу щахуэу жьыщхьэ махуэ хыхьэн ухъу.
— «Алыхьым жиIэмэ», жыIэ. Алыхьыр щIыгъу, зиусхьэн, — Къэсей хьэжым и дыжьын башыр уафэмкIэ ишийурэ пщы уэлийм йоплъ. — Алыхьым и Iэмыр хэмылъу, мы дуней нэпцIым зы мэскъал щызекIуэркъым, жэмыхьэт! Алыхьыр фигу ивгъэлъ. Нэмэзыр, андезыр зыщывмыгъэгъупщэ!
— А зи гугъу пщIы Алыхьым ищIэркъэ кърым муслъымэнхэм ди фэм ирахыр?! Илъэс къэс дахъунщIэ, дафыщI, ди бынхэр ираш! Ахэр муслъымэнкъэ? — жыжьэу къэкIиящ зы лъхукъуэлI щIалэ.
— УвыIэ, Iиманыншэ, зышыIэ! ДыкъэзыгъэщIам апхуэдэу хуэпсалъэркъым! — и макъ псыгъуэр нэхъри икIауэ зехъунщIапэ иджы Къэсей хьэжым.
— КъурIэным къригъэзэгърэ муслъымэным илъ муслъымэным игъэжэну? — къокIий зыр.
— Хьэрыпыбзэм хуэхейм КъурIэным итым сыт хищIыкIрэ? — педзыж адрейм.
— Мыбы жаIэхэр… Мыбы къапсэлъхэр! — и гур ехуэхауэ мэIущащэ Къэсей хьэжыр. Арыххэуи, «хьилэри акъылщ» жыхуаIэрати, зыкъытрегъэхуэжри:
— Пэжщ, пэж дыдэщ жыфIэр, си къуэш муслъымэнхэ, Кърым тэтэрхэр дэ дэщхьу ислъам диным итщ. Ауэ дин хабзэхэр абыхэм зэрагъэпудыр Алыхьым къахуигъэгъунукъым. Яригъэпшыныжынущ, гува-щIэхами. Абыхэм я гуэныхь-хьэзабыр жыхьэнмэ дакъэщ. Алыхьыр щыхьэтщ. ПцIы супсмэ, мо мэжджытыр зыухуа ХьэтIохъущокъуэпщым сыкъиумысынщ.
Кургъуокъуэ куэд щIауэ есэжат Къэсей хьэжым и уаз Iэпэхъым. Иджыпстуи арэзыныгъэ хэлъу, Къэсей жиIэхэм и щхьэр дищIурэ зыщхьэщигъэкIри, псэлъэну къыдэкIа уэркъыр псоми яригъэцIыхун папщIэ, и цIэмкIэ зыхуигъэзащ:
— Къытхуэгъэгъу, Жанхъуэт. Уи псалъэхэр зэпыдудат. ЖыIэ.
— ЖысIэращ-тIэ, — къэкIуэтащ Шурдымри. — Хасэм дыщогугъ унафэ пэж къищтэну. Ауэ сытми Уафэбгыкъу лъапэ щIэс лэгъупэжьхэм гъэлъэхъу пшэрхэр Iыхьэу фхухахат? Мыдэ… сэ сыщIэгузавэм теухуауэ мы хасэм зы псалъи щыIуакъым. Зи гугъу сщIыр — Шэрджэс Ипщэм ис ди къуэшхэу Кърымыр зи лъахэ гъунапкъэхэм сыт ягу илъыр? «Унэвым уеуэмэ, мэзывым и бжьэ мэхъей» — жи… Беслъэнейм, КIэмыргуейм, Бжьэдыгъум, Жанейм исхэр адыгэщ — пщыуэ, уэркъыу, лъхукъуэлIу. Абыхэм ящIэркъэ кърым тэтэрхэм дилъ зэрырафыр?! Къыткъуэувэну ахэр? А упщIэм и жэуапым дыщигъэгъуэзэну дызыщыгугъыр фэращ, пщы хасэ!
ПщIэшхуэ зиIэ Шурдым Жанхъуэт псэлъэн щиухым, ХьэтIохъущокъуэм, нэмыс хэлъу лIыжьым зыхуигъазэурэ:
— Жэмыхьэт лъапIэ! Пщы здэщыхасэм, унафэр щасеижкъым. Тщыгъупэщауэ аркъым Шэрджэс Ипщэм ис ди лIакъуэгъухэр. Дауи, зыщыдгъэгъуэзэнущ ахэр ди Iуэхум зэрыхущытым, жэуапри фэдгъэщIэнщ. Аращи, нобэрей пщы хасэм унафэ къищтэну игъуэщ. Зытедухуар утыку щигъэIуну и пщэ идолъхьэ Къэзанокъуэ Жэбагъы.
— Псалъэ, Къэзанокъуэ!
— Сыпсалъэмэ, кIапсэм и кIыхьыр фIыщIи, псалъэм и кIэщIыр нэхъыфIыжщ… Ди хэкурэ ди нэрэ къеIэ бийм и псэм еIэжыну хьэзырым къамэр иIэтынщ, тхьэрыIуэ дамыгъэу!
Хасэм къекIуэлIа лIы пщIы бжыгъэ зыбжанэм я къамэхэр щызэдаIэтым, уафэ щIэплъыпIэм, маисэщхъуэ задэу, къыщIэуващ гъущIыпIэ мэIуху. Къэсей хьэжым къамэ къыздрихьэкIыну диным къезэгъыртэкъыми, и дыжьын баш цIыкIур псыпсу уафэм худрихьеящ.
— Жэмыхьэт, андез къэзыщтахэми, андезыр зымыIыгъхэми, зыжьэу «Iэмин!» жыфIэ. Алыхьыр ди щыхьэту къэтщта унафэр къабылу тIихын папщIэ, «Къулъхуолэ» лъапIэр къэдбжынщ. Дэтхэнэ зыми и псэм щыщ Iыхьэщ а тхьэлъэIу-духьэ лъэщыр!
Къэсей хьэжым дыуэ ищIри, ХьэтIохъущокъуэ пщы уэлийм и жыIэкIэ, псори иригъэблэгъащ шэджагъуашхэ Iэнэм.
IV
1708 гъэ. ЩIым и шылэ мазэ. Истамбыл сулътIаным и уардэунэ Топ-Капэ.
Босфор хыдэжымкIэ дыгъуасэ лъандэрэ къежьэпщауэ щIыIэр кIащхъэ хъууэрэ увыIэрт. Шэджагъуэ нэмэзым и уахътыр икIри, къалащхьэр къызэщIэрыуэжат вэржьэр макъ зэхуэмыдэу. Дунейр зэхэуфа щхьэкIэ къамыгъанэу, тырку бэзэрым тет сатуущIхэм хьэпшып цIугъэнэхэр кърагъэувэкIат.
Хэт кхъухькIэ, хэти чэруанакIуэу хы адрыщIым къикIа сондэджэрхэр Истамбыл бэзэрым тезщи, хьэпшыпхэр зэIапщIыкI, зэрагъапщэ, уасэм щIодэу: уэру щахуэхэм хукIэрагъэху хабзэщ. ЩIэупщIэшхуэ иIэщ дарийм, къэдабэм, данэм, алътесым. ЩэхуакIуэхэр я куэдщ IэщэкIэ сату зыщIхэми: къамэхэм, тыркусэ къуаншэхэм щIэупщIэшхуэ яIэщ; лъапIэу ящэху тырку IэщIагъэу щIагъщIэлъ щабэ пIащIэр, щхьэфIэпхыкI къуэлэнхэр, щхьэтепхъуэ бгъуфIэшхуэхэр. Дуней иным лъэпкъ лIэужьыгъуэу тетыр щызэхуэсам ещхьщ Истамбыл бэзэрыр. ЦIыхухэм я бзэ тэмэму зэрыщIэркъыми, тэрмэшми жьыIурыхьэгъуэ имыгъуэту зэридзэкI щхьэкIэ, нэхъыбэм IэпэтэрмэшкIэ пIалъэ зэращIылIэри зэбгъэдокIыж, пщэдей-пщэдеймыщкIэ мыбдеж дыдэм щызэIущIэн папщIэ.
Ерыскъыпхъэ щащэ сатырхэми цIыхур щыIувщ: пхъэщхьэмыщхьэ гъэгъуа, хадэхэкI гъэгъуа-шыуа, кхъуей лIэужьыгъуэхэр, лы, IэфIыкIэ, дэ цIыкIу, щIакхъуэ IэфI зэтеупIэщIыкI — хэт сыт хуейми, хьэмбырэбову тезщ дапхъэхэм. ДэщIеящ лы щапIэхэр. Шей, псы, IэфIыкIэ зыщэхэр сатыр зэхуакухэм щызэблокI, зым адрейр пэджэжу я ерыскъым щытхъупсыр кърагъэжэх. Бэзэр жыхуаIэращи, зэховэ-зэхожьэ: зым ещэ, адрейм къещэху…
Истамбыл и уэрамдэкIхэм зыгъэзапIэ имыIэу гу зэмылIэужьыгъуэхэр щызэтрехьэ: щхьэ зытелъ гулэгъунэ лъагэ зыкъизыххэм къахозэрыхь шыд пэху бэлацэжь цIыкIу зыщIэщIа шыдыгу фейцей хьэлъафIэхэр. Абыхэм яку, лъэувыпIэ къалъыхъуэу, щызэрызокъуэ хьэлъэзехьэхэр. Мыбыхэм, хэт и плIэм дэлъу, хэти и щхьэм тету, сондэджэрхэмрэ зэхэзекIуэхэмрэ къащэхуар кхъухь тедзапIэм ялъэф. А псоми пIалъэ-пIалъэкIэрэ къащхьэщогъуагъуэ Азиемрэ Европэмрэ зэпызыщIэ Босфор щызэблэкI кхъухьхэмрэ кхъуафэхэмрэ я бжьамий зэпэджэр.
Иджыпстурей Истамбылыр, лIэщIыгъуитIрэ ныкъуэрэ ипэкIэ, КъуэкIыпIэ Византием и къалащхьэу щытат, «Константинополь» и фIэщыгъэу. Иджы зейр Тыркуращи, муслъымэн щIыналъэм зэрыщыхабзэу, нэр зыIуплъэр — мэжджытыщхьэрэ уафэ ныбэм зыщIэзышие азэн джапIэрэщ. Залыму лъэрызехьэщ Уэсмэн къэралыгъуэр — зыхуейр егъэблагъэ, игу иримыхьыр — егъэбийри йозауэ. Уэсмэн тетыгъуэм хамэIэкIэ шыпсыранэ Iэзэу епщIэ: зи пщэдыкъ дэс кърым тэтэрхэмрэ тыркухэмрэ и шэпэIудзурэ фейдэ къызыщIихузыкIыр шэрджэс лъэпкъхэм я Iулъхьэ-тыхьым и закъуэкъым. Мыр щIыналъэ зэхуэмыдэхэм щощакIуэ, щIыпIэ зэмыщхь куэдыщэм хьэкIэтеуэ къыщызэрегъэпэщ.
Кърым хъан Къаплъэн-Джэрий махуищ мэхъури Истамбыл дэсщ, сулътIаным щриджэнум пэплъэу. СулътIанри пIащIэркъым, махуэм къилъхур и пщэдейуэ, пIалъэр махуэ къэс егъэIэпхъуэ. ФIыгъуэр дэлъщ Истамбыл, Топ-Капэ уардэунэрщи — дуней жэнэтщ, ауэ сулътIаныр зэрымыпIащIэм гурыщхъуэ иригъэщIащи, хъаным и ни, и пи къихьыркъым. «КIэлъэф Iуэхугъэфщ» жи, пщIэгъуалэкъым, дауи, абы къыхудэкIуэнур. Мышхэж-мыжейщи, мэумамэ Къаплъэн-Джэрий.
ЗылI и Iыхьэ и нэгу щIэкIащ хъаным. ГъащIэ и пIалъэ щыгъуазэщи, шэч трещIэж и щхьэкIэ езыр апхуэдизу зыхуэпэж сулътIаным иджыпсту кърипэс хабзэншагъэм. СулътIаным и «гулъытэншагъэм» щхьэусыгъуэ иIэт. Ауэ сытми щхьэусыгъуэт ар? Хъаным и щхьэр къызэщIовэ, ар игу къридзэмэ: псомкIи къуаншэр шынэхъыщIэ Менлы-Джэрийщ. Хъаныр и пIэм щызагъэркъым, лъэбакъуэ кIэщI-кIащхъэу пэшыр зэхекIухь: «Сэри сыкъуэншащ. Дигурэ ди щхьэрэ зэтелът-тIэ… Менлы-Джэрийт зауэ зищыпэлъагъур! ИтIани, Къэбэрдейм ди пыIэкур къыщраудащ. Зы жэщ закъуэм мырзэ нэхъыфI зыбжанэ адыгэхэм щалIым, ди шупашэр къыщIэцIывэжат! Ахьмэд сулътIаным и фIэщ хъуну зи зауэлIи, зи щхьи къэрабгъэр? Дауэ сулътIаным и нэм сызэрыщIэплъэнур иджы? ЖесIэнури сыт? ЗэкъуэшитIри арэфу дыкъуаншэщ… Сытыт ар щIэ тIур?.. Шэрджэсым мыхьэнэншэу зыкъыщезыгъэукIа Шэхьбэз-Джэрий сыткIэ нэхъыфIт? Ей-ей, лIы Iущт ди адэ Сэлым-Джэрий! Зэмыпыууэ диущийрт: «Адыгэхэм сакъыу запэфIыгъ, я хьэдэр телъу мыхъумэ, щIы IуэгупIэ къафхутехынукъым, псэ япытмэ. Iулъхьэ тыхь, жыфIэу я къурмакъейм фыщIэмыгъуалъхьэ, фи лIыгъэ фемыплъыжауэ, адыгэр къыщевмыгъэтхъ. Езыхэр зэрызэхущIэуэжым зевмыгъэгъапцIэ — ем деж зэшщ ахэр. НэгъуэщI Iэмалхэр къыщIэфIукIыурэ я адыгэ хабзэмкIэ факъыпекIуэкI. Апхуэдэу къапывмыхыфар — IэщэкIэ къыфхуэзэунукъым. Зыщывмыгъэгъупщэ: «Адыгэ нэмыс — урыс насыпщ» щIыжаIэр…» Дапщэрэ къыджиIэрэт ар ди адэм. Дауи тщыгъупщат абы и чэнджэщыфIхэр?..»
Адэм и псалъэхэр зэригъэзахуэурэ, Къаплъэн-Джэрий дэплъырт тенджызыр зи IуплъапIэ щхьэгъубжэ зэIухам. Хъаныр щIэдэIурт сулътIан уардэунэм и Iэуэлъауэм: зэми бжэ кIыргъ макъ и тхьэкIумэм къицырхъэрти, зыгуэр къеплъакIуэ къыфIэщIауэ, ар къызэплъэкIырт, арщхьэкIэ щымт хъуреягъыр — къыфIэщIу арагъэнт…
Тенджызыр мамыр Iущабэт, Босфорыр уардэу къыпэщылът Къаплъэн-Джэрий. Зэблэпщырт кхъухь абрагъуэхэр, кхъуафэшхуэхэр. Бдзэжьеящэ кхъуафэжьеижь цIыкIухэми, гъатхэ пэплъэу, хыдэж Iуфэм зракъузылIэрт.
ЩIымахуэ шылэ хуабэпцIым къигъэбырсея хы тхьэрыкъуэхэр бдзэжьеяшхэу хыдэж щIэплъыпIэм щызэхэзеуэ щхьэкIэ, я кIий макъыр зэхэпхыртэкъым. Жыжьэт ахэр.
Хыдэж щхьэфэм и нэр тедия щхьэкIэ, хъаным и псэр Кърым жыжьэм щызекIуэрт, и нэгу къыщIыхьэрт Чурук-Су псым къыщхьэщыт къурш IупщIакIэ абрагъуэхэр. И нэгу щIэкIыжырт Бахъшысэрей, езым и унэшхуэр. Игу IэфIу щыхъэрт Истамбыл къежьэн ипэ Алсу щигъуса жэщ закъуэм и теплъэгъуэ кIэщIхэр. Арыххэуи, щIыкIафIэу хьэуам хэту блэсыкIырт… Налмэс!
«Зым хуэмыфI хьэдырхэ кIуэркъым» жыхуаIэу, Менлы-Джэрий мыуэф-мыщтэфым а щыгъэху ткIуэпс закъуэр къыздысхуришат Къэбэрдейм. Апхуэдизуи седыджэкIын хуеякъым си шынэхъыщIэм. Пщащэм и закъуэкъым. Менлы-Джэрий абы щыгъуэ къиша щIалIэ, хъыджэбз цIыкIу зыбжанэм фейдэ хъарзынэ къащыщIэтхат Истамбыл гъэрщапIэхэм. Налмэс иджы къыздэсшатэмэ, Ахьмэд сулътIаныр, дауи, и сом еблэжынтэкъым! НэхъыфIщ къызэрызмышари: махуэ дапщэ хъуауэ сызыпигъаплъэрэ езым псэгъэбампIэу… Армырами зытесфыщIэжащ — дапхуэдиз мылъку саугъэту къыхуэслъэфар, дыжьын IэпслъэпскIэ зэгъэпэща адыгэш бэлыхьым и гугъу умыщIыххи! КъэбэрдеишкIэ умыджэгу — ар хэти ещIэ. Мыдрейуэ, махъсымэ фэндырэрэ дыжьынIущIэ зэта къурш ажэ бжьакъуэрэ. Ирефэ. Ирешхэ. И щхьэгъусэ адыгэпхъури Iыхьэншэ сщIакъым: си гуфIакIэ жыпым илъщ налмэс, мыщIэм къикъутэу, тхьэгъу-Iэлъын. СулътIан гуащэр пщамэ, къыщIэкIыххэнутэкъым апхуэдэ…»
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
