Лъым кIуэд иIэкъым
Кавказ зауэм и лъэужь е адыгэхэр Якутием къызэрыщыхута щIыкIэр
— Сочэ къалэм ТхыдэмкIэ и музейм Лазаревскэ (ПсыфIыпэ) щиIэ филиалым лэжьэгъуэ махуэхэм ящыщ зым къыщIыхьащ Урысей Ищхъэрэм, Сыбырым щыпсэу лъэпкъхэм къазэрыхэкIар зи нэгум къищ лIы гуэр, — жеIэ Хъущт Амне-тэ. — Тенджыз ФIыцIэ Iуфэм щыпсэу адыгэхэм я щэнхабзэм теухуа пэшхэм гупсэхуу зыщиплъыхьащ, мы лъэпкъым и тхыдэмрэ и нобэрей псэукIэмрэ къыщIэупщIэу. КъызэрыщIэкIамкIэ, и зэш тригъэууэ аратэкъым.
Олёкминск яша ди лъэпкъэгъухэм ящыщщ мы сурэтхэм щыфлъагъур .
Саха-Якутие Республикэм и Олёкминск къалэм сыщыщщ. Сочэ лэжьыгъэ IуэхукIэ сыкъэкIуауэ аращ. Лазаревскэм зэрымыщIэкIэ сыкъыдэгъуэщыхьакъым: сэ къызжаIат мыбы этнографиемкIэ музей зэрыдэтыр, мы щIыпIэм адыгэ къуажэ зыбжанэ зэрыщыIэр. Сэ адыгэ-хэм сакъытехъукIащ! Мы махуэр си дежкIэ лъапIэщ, япэ дыдэу сыкъихьауэ аращ ди адэжьхэм я лъапсэм. Ди унагъуэм и щIэблэ зэблэкIахэм хъуэпсапIэу яIар сэ къызэхъулIащ! — жиIащ абы.
ГъэщIэгъуэныщэщ адыгэхэр Якутием къызэрыщыхутам теухуауэ абы къытхуиIуэтэжар.
— А гъэм и гъэмахуэр егъэлеяуэ хуабэт. Ленэ псышхуэщ, ауэ щIыпIэ-щIыпIэкIэ чэнж хъуати, тутнакъ ящIа адыгэ 97-рэ зэрыс кхъухьыр пшахъуэм тенащ, цIыхухэр здашэ къуажэ бгынэжа цIыкIум нэмыс щIыкIэ. Псори кърагъэкIри, якутхэм я къуажэм пэмыжыжьэу я псэукIэр зэтраухуэну хуит къащIащ. ИужькIэ Олёкминск къалэ хъуащ якутхэр щыпсэуар.
Адыгэхэм Якутием щаухуа къуажэм. ХьэщIэм жиIар фIэгъэщIэгъуэн хъури, ШахэкIеишхуэ (Большой Кичмай) щыщ Гъуафэ Аслъэн, ар и IэщIагъэкIэ тхыдэджщ, мы Iуэхур къитIэщIу щIидзащ.
— Интернетым къыщызгъуэтащ Олёкминск и музейм и хэщIапIэр, -жеIэ Аслъэн. — Абы и лэжьакIуэхэм псынщIэ дыдэу къысIэщIагъэхьащ ХIХ лIэщIыгъуэм и кIэм ХХ и пэщIэ-дзэм траха сурэт зыбжанэрэ тхыгъэхэмрэ. КъызэрыщIэкIамкIэ, адыгэ цIыхухъу 94-рэ бзылъхугъищрэ зы зэманкIэ псэуащ, хамэ зыхамыгъэхьэу. Абыхэм адыгэ фащэр ящыгът, я хабзэм тетыжт. Зыми щыхьэнутэкъым, езыхэми узытрагъэгушхуэнутэкъым. Ахэр щакIуэт, мэз па-упщIырт, дыщэ къыщIахырт. Олёкминск и дыщэ къыщIэхыпIэхэмящыщ зым теухуа тхыгъэм адыгэхэм я хъыбар къыхощ«… Пшахъуэр щызэтратхъуэ щIыпIэм цIыху 700 хуэдиз щолажьэ, — щетх щIэныгъэлI-къэхутакIуэ ТимковскийД. М. 1911 гъэм Москва къыщыдигъэкIа «Наша страна: картины природы и быта народов России» тхылъым. — Мыбыхэм яхэтщ къагъэIэпхъуахэм ящыщ щIалэ лъагэ плIабгъуэхэри, Сыбырыр зи хэку цIыху хэщIыхьахэри, пащIи жьакIи зытемыт тунгусхэр е якутхэр, кавказ нэгу дахэзиIэ адыгэхэри, жьакIэ фIыцIэ нэ фIыцIэкъабзэ хъужахэу».
Олёкминск и музейм и лэжьакIуэ Никифоровэ Иринэ зэрыжиIэмкIэ, адыгэхэм къатехъукIахэр а щIыпIэм иджыри щопсэу, псалъэм папщIэ, ныбжь зиIэ зы бзылъхугъэм жеIэ Балдэхэ зэращыщыр. ГъэщIэгъуэныщэщ: ШахэкIеишхуэ щыпсэу Куэбж лъэпкъым и етIуанэ унэцIэр Балдэхэщ.
АдэкIэ фыщыдгъэгъуэзэнщ музейм къыщIыхьа лIым Хъущт Амнетэ иджыри къыжриIам.
— Илъэс зыбжанэкIэ зыри зыхамыгъэхьэу псэуауэ, адыгэхэм я нэхъыжьхэр зэхуэсри унафэ ящIащ: дыхэмыкIуэдэжыпэн щхьэкIэ нэхъыщIэхэр хуит дощI мы щIыпIэм щыщ къашэну. Абыхэм къагурыIуэрт нэхъыбэм уазэрыхэшыпсыхьынум мыр щIэдзапIэ зэрыхуэхъунур, ауэ нэгъуэщI хэкIыпIэ щыIэтэкъым. Арати, Олёкмински абы и Iэгъуэблагъэми якут шэрджэсхэр щыIэ хъуащ. Зэман дэкIри, я бзэр ящыгъупщащ, ауэ я хьэл-щэнкIэ адыгэу къызэрынэным хущIэкъуащ. Езыхэм нобэми адрейхэм къыхацIыхукI «я лъэпкъэгъухэр». Дауэ? Я нэгумкIэ, я лъагагъкIэ, пащIэ, жьакIэ Iув къазэрытекIэмкIэ. Иужьрейм мы щIыпIэм апхуэдэу ущрихьэлIэркъым.
Адыгэхэм тутнакъэщ яхуэхъуа Олёкминск ябгынэурэ Якутие Республикэмрэ къэралым и нэгъуэщI щIыпIэхэмрэ Iэпхъуащ. Ауэ зэрощIэ, зэунэцIэджэгъухэр зэрыIыгъщ.
— Си Iыхьлыхэм Сочэ сыкъызэрыкIуэр къыщащIэм, нэхъыжьхэм унафэ къысхуащIащ ди лъэпкъэгъухэм ящыщ сыхуэзэну, я псэукIэр къэсщIэну, — жеIэ Якутием къикIа лIым. — Унафэр згъэзэщIащ. Дэ, адыгэхэм къатехъукIахэм, псэкIэ зыхэтщIэрт ди Хэкум дызэрыпыщIар. ЗэрытщIэщи, лъым кIуэд иIэкъым».
Ныбэ Анзор.
