Сыжажэ Хьэсэн: Ар къызэрыдэхъулIэнум шэч къытесхьэркъым
ЩIышылэр илъэсым кърикIуар щызэхалъхьэж мазэщ. Гъэ кIуам я Iуэхухэр зыхуэдам, зрагъэхъулIахэмрэ зыхунэмысахэмрэ тедгъэпсэлъыхьыну, дяпэкIэ я мурадхэм зыщыдгъэгъуэзэну дэ зыхуэдгъэзащ Бахъсэн муниципальнэ районым и щIыпIэ администрацэм и Iэтащхьэ Сыжажэ Хьэсэн.
— Хьэсэн, зэрыщыту къапщтэмэ, къызэднэкIа илъэсым къыфпэщыта къалэнхэм фи куейр дауэ пэлъэща?
— Экономикэ, социальнэ зыужьыныгъэ я лъэныкъуэкIэ нэгъабэ ехъулIэныгъэ хъарзынэхэр диIауэ къыдолъытэ. Республикэм и унафэщIхэм къытщащIа пщэрылъхэм мыIейуэ дехъулIащ. Мэкъумэш IэнатIэмрэ промышленностымрэ зегъэужьыным, социальнэ Iуэхухэр егъэфIэкIуэным, ди цIыхухэр зыхуейхэмкIэ къызэгъэпэщыным хуэунэтIауэ зэфIэдгъэкIар мащIэкъым. Псалъэм папщIэ, мэкъумэшхэкIыу сом меларди 3,5-рэ и уасэ къэдлэжьащ. Ар ипэ ита илъэсым елъытауэ проценти 6,1-кIэ нэхъыбэщ. ЗэхэгъэкIауэ жыпIэмэ, гъавэу тонн мин 98-рэ, хадэхэкIыу тонн мин 33,6-рэ, пхъэщхьэмыщхьэу тонн мин 28,8-рэ къетхьэлIэжащ, лыуэ тонн мин 11,3-рэ, гъэшу тонн мин 73,4-рэ къэдлэжьащ, джэдыкIэу мелуан 31-м нэблагъэ къитхащ. А бжыгъэхэр 2011 гъэм тхузэфIэкIауэ щытам щIегъу.
«Бахъсэн муниципальнэ районым псынщIэу хэхъуэ жыг хадэхэм зэрызыщиужьынур» инвестицэ программэм ипкъ иткIэ, Италием и технологием тету, а Iуэхум гектар 960-рэ хухэтхащ. Абы щыщу гектар 236-р нэгъабэ дгъэтIысащ. КъищынэмыщIауэ, гектари 114,5-м гъэIэпхъуэнхэр щызетхьэнущ.
— Iэщ гъэхъуным дауэ фехъулIэрэ?
— Ди хъубжэми нэрылъагъуу къыхохъуэж. Нобэ ирихьэлIэу хозяйствэ лIэужьыгъуэ псоми Iэщышхуэу 36100-рэ щызэрахьэ, абыхэм ящыщу 15600-р жэмщ.
Мэкъумэш IэнатIэхэм нэхъ жыджэру зегъэужьыным сыт хуэдэ лъабжьэ къыхузэвгъэпэщыфрэ?
— Ди районыр мэкъумэш куейуэ зэрыщытыр зыщыдгъэгъупщэркъым. Ерыскъыпхъэхэр къэблэжьыр хъарзынэщ, ауэ ахэр кIэрыхуншэу хъумэнри къызэрыгуэкIкъым. А Iуэхуми дапщэщи догупсыс. Агротехпарк доухуэ, мэкъумэш IэнатIэхэм я ехъулIэныгъэщIэхэм щIэзыдзагъащIэхэм абы щыгъуазэ зыщыхуащIынущ. Бэджэндырылажьэхэм я мэкъумэш технопаркыр идогъэфIакIуэ. Нэгъабэ и закъуэ абыхэм техникэ зэмылIэужьыгъуэу сом мелуан 93-м щIигъу и уасэ къащэхуащ. Къэралми закъыщIегъакъуэ. Унагъуэ Iэщ хозяйствэхэм зегъэужьыным теухуа программэм тету, субсидие къэзыщтэну хуейхэм я зэпеуэм щытекIуа ди фермер щIэзыдзагъащIэу 10-м дэтхэнэми сом мин 300 къратащ. «2012 гъэм къуажэм социальнэу зэрызиужьынур» жыхуиIэ программэм ипкъ иткIэ, унагъуэ 16-м я псэупIэхэр ирагъэфIэкIуащ.
Промышленностым и гугъу тщIымэ, абыи зеужь. Нэгъабэ куейм и предприятэхэм сом мелуан 375,6-рэ и уасэ продукцэ зэгурыIуэныгъэ зыхуаIэхэм хурагъэшащ икIи 2011 гъэм елъытауэ процент 95,1-кIэ хэхъуащ. «Базис», «Строймаш» ООО-хэм къыщIагъэкI лIэужьыгъуэхэр къагъэщIэращIэурэ, IэнатIэщIэу 60 къызэрагъэпэщащ, мазэ улахуэр ику иту сом мин 15-м нагъэсащ. Теплицэ комплексхэм папщIэ гъущI пкъыгъуэ зэрыIыгъхэр щагъэхьэзырыну заводыщIэ доухуэ, ар мы гъэм тхуегъажьэмэ, цIыху 50-м лэжьыгъэ тхуетынущ. Дызыхыхьа илъэсым сом мелуан 400-м щIигъу и уасэ продукцэ ди предприятэхэм къыщIагъэкIыну икIи ящэну дыщогугъ.
Социальнэ IэнатIэхэр зэгъэпэщыжыным, зэфIэгъэувэжыным хуэунэтIауэ нэгъабэ лэжьыгъэ хъарзынэ зэфIэдгъэкIащ. Мылъкум и къыхэкIыпIэ псоми я хьэкъкIэ, ухуакIуэ комплексымрэ псэупIэ-коммунальнэ хозяйствэмрэ сом мелуани 197-рэ къыщыдгъэсэбэпащ. Абы щыщу сом мелуан 56-р куей администрацэм и унэр, мелуан 60-р агротехпаркыр ухуэным хухэтхащ. ХьэтIохъущыкъуей къуажэм къат куэд хъу унитI къызыхуэтыншэу щызэдгъэпэщыжащ, а жылэм и псы къыщIэшыпIэри зыхуей хуэдгъэзащ. Къулъкъужын Ипщэ, ПсыкIэху, Псыхъурей, Крем-Константиновскэ жылагъуэхэм я кхъэхэм екIуалIэ гъуэгухэр гъэтэмэмыныр и кIэм ныдогъэблагъэ. Зи пIалъэр икIа псы кIуапIэу метр минрэ щищрэ зэтхъуэкIащ, еджапIэ щхьэхуэхэм я кIуэцIхэм хуабэ гуэшыпIэхэр щызэдгъэпэщыжащ. Газ бжьамийхэр километритIым щыдукъуэдиящ, социальнэ IуэхущIапIэу плIым я унащхьэр тхъуэжащ, Псыхъурей къуажэм и курыт еджапIэр къызыхуэтыншэу зэдгъэпэщыжащ. Республикэм и Iэтащхьэм мылъкукIэ зэрызыкъытщIигъэкъуам Iуэхур дигъэкIащ.
Сатум, транспортымкIэ цIыхуу кърашэкIым, хьэлъэу ягъэIэпхъуэм, пщIэкIэ Iуэхутхьэбзэу ящIэм хэхъуащ. Мазэ улахуэр ику иту нэгъабэ районым сом 10593-м щынэсащ. Ар иджыри зэрымащIэр къыдгуроIуэ икIи абы хэгъэхъуэнымкIэ хэкIыпIэхэр мы гъэми къэтлъыхъуэнущ. ЗэрыфщIэщи, мы щIышылэм щегъэжьауэ бюджет IуэхущIапIэхэм улахуэм проценти 6 щыщIагъу.
— Куейм и социальнэ IэнатIэхэм нэгъабэ я IуэхущIафэр зыхуэдам и гугъу къытхуэпщIам арат.
— Зэрыщыту къапщтэмэ, псори зэпIэзэрыту лэжьащ, я къалэнхэм мыIейуэ ехъулIащ. Школхэр гъэ еджэгъуэщIэм хуэгъэхьэзырынымкIэ ди районыр республикэм щынэхъыфIхэм ящыщу къалъытащ. НыбжьыщIэхэм я процент 90,2-р ерыскъы пщтыркIэ къызэрагъэпэщ. Ислъэмей къуажэм и курыт школ №4-мрэ ХьэтIохъущыкъуейм и прогимназиемрэ сабий гъэсапIэхэм я Iуэху зехьэкIэм щыхуеджэ щIыпIэ хъуащ. Гъэ кIуам и кIэм егъэджакIуэхэм я мазэ улахуэр ику иту сом 15000-м, гъэсакIуэхэм ейр- 9478-м, унафэщIхэм къахьыр сом 28200-м нэсащ.
Узыншагъэр хъумэным и псэуалъэхэр тIахыжри, республикэм и министерствэм иратащ. Арами, къуажэхэм цIыхухэм щеIэзэ я IуэхущIапIэхэм зэрытхузэфIэкIкIэ защIыдогъакъуэ. Къыхэзгъэщыну сыхуейт «Егъэджэныгъэ», «Узыншагъэ» лъэпкъ проект хэхахэм я фIыгъэкIэ, а IэнатIэхэм зэхъуэкIыныгъэфIхэр къызэрыщыхъур, зыхуей Iэмэпсымэхэр, техникэр, транспортыр къазэрыIэрыхьэр.
— Хьэсэн, сабий гъэсапIэхэмрэ спортымрэ нэгъабэ гулъытэшхуэ хуэпщIащ. Абыхэм къытхутепсэлъыхьыт.
— Ар пэжщ. Мы IуэхущIапIэхэм щытыкIэр щезгъэфIэкIуэну къалэн зыщысщIыжати, мыIейуэ къызэхъулIащ. Сабий гъэсапIэхэр къыдэмэщIэкIырт, еджапIэ щхьэхуэхэм пэш нэщIхэр яIэти, а хэкIыпIэр къэдгъэсэбэпащ. Апхуэдэ щIыкIэкIэ, школитхум сабий 315-рэ едгъэбыдылIащ. НыбжьыщIэ 245-м тещIыхьа апхуэдэ гъэсапIищ мыгувэу къызэIутхынущ. А лэжьыгъэм мы гъэми пытщэнущ. Спортымрэ физическэ щэнхабзэмрэ зегъэужьыным пыщIа Iуэхугъуэхэр зэмылIэужьыгъуэщ. Ди куейм цIыху мин 12-м нэблагъэм спортым жыджэру зыщыхуагъасэ. Нэгъабэ 27-р спортымкIэ мастерым и кандидат, 3-р спортым и мастер, 1-р дунейпсо классым и мастер, нэгъуэщI зыи спортым щIыхь зиIэ и мастер хъуахэщ. «Кавказ джэгукIэхэр» зэпеуэм и район, республикэ Iыхьэхэри хэту, Iуэхугъуэ 36-рэ едгъэкIуэкIащ. Футбол джэгупIэхэр доухуэ. Къапщтэмэ, Кыщпэк, Псыхъурей къуажэхэм ахэр и кIэм щынагъэблагъэ. Топ джэгупIэ IэрыщI нэхъ цIыкIуи 5 дыухуэнущ.
— Мы гъэм сытхэр фи плъапIэ?
— Япэ щIыкIэ нэгъабэ тхузэфIэкIахэр зэпытлъытын, къыдэмыхъулIахэр къызыхэкIа щхьэусыгъуэхэр зэхэдгъэкIын хуейщ. Ахэр куууэ зэпкърытхрэ хэкIыпIэхэр дгъэбелджылымэ, къытпэщыт къалэнхэм нэхъ тегушхуауэ деувэлIэнущ. Районым зегъэужьыным тещIыхьа жэуаплыныгъэ ин зыпылъ программэшхуэ диIэщ. Куейм и мыгъэрей бюджетыр къэтщтащ. Ар нэгъабэрейм йофIэкI, и хэхъуэхэмрэ и хэщIхэмрэ зэрызэхуэгъэкIуам и фIыгъэкIэ, Iуэхугъуэ нэхъ гугъу дыдэхэр тхузэфIэхынущ. Жылагъуэхэр псыкIэ къызэгъэпэщыным, къуажэ гъуэгухэр егъэфIэкIуэным, щIыпIэхэр гъэкъэбзэным, псы нэпкъхэр гъэбыдэным, мыхьэнэ хэха зиIэ псэуалъэхэр тэмэму зехьэным, хуэмыщIахэм защIэгъэкъуэным, цIыхухэм я псэукIэр къэIэтыным гулъытэшхуэ хуэтщIынущ. Экономикэм и IэнатIэхэм технологие пэрытхэр къыщыдгъэсэбэпынущ, инвестицэхэр къыхедгъэлъхьэнущ, ахэр я лъабжьэу мэкъумэшхэкIрэ промышленнэ продукцэу къэдлэжьым хэдгъэхъуэнущ, IэнатIэщIэхэр къызэIутхынущ, щIыпIэ бюджетым и хэ-хъуэхэр зэщIэдгъэуIуэнущ. А щIыкIэм тету, районым зэуIуу зедгъэужьынущ.
ИлъэсыщIэм дыхыхьа къудейщ. Абы гугъэфIхэр худиIэщи, къэзгъэлъэгъуа Iуэхугъуэхэр гъэзэщIэным дызэкъуэту делэжьмэ, ахэр къызэрыдэхъулIэнум шэч къытесхьэркъым.
Епсэлъар Доткъул Сэфарбийщ,
«Баксанский вестник» газетым и редактор нэхъыщхьэ.
