Апхуэдэхэр тщыгъупщэ хъунукъым
Иджыблагъэ цIыхур Iуву щызэхуэсат Къэрэгъэш къуажэм дэт ЩэнхабзэмкIэ унэшхуэм. КъэкIуат жьыи щIэи. А махуэм жылэм щекIуэкIынут я къуажэгъу цIэрыIуэ, адыгэ усакIуэ пажэхэм ящыщ, Къэбэрдей литературэм, псом хуэмыдэу усыгъэм, хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщIа КIэщт Мухьэз и фэеплъ пшыхь. ТIэкIу благъэкIами, усакIуэр къызэралъхурэ илъэс 75-рэ зэрырикъуам траухуат ар.
Къэрэгъэш къуажэ школым и еджакIуэхэр Мухьэз и усэхэм къоджэ. Клуб щIыхьэпIэм и пэIущIэ пэшышхуэм щызэхуэхьэсат усакIуэм и тхылъхэр, и усэ нэхъ цIэрыIуэхэм ящыщ зыкъомым я фIэщыгъэхэр хьэрфышхуэкIэ тхауэ блыным кIэрылът. Пщыхьэщхьэр къызэIуаха нэужь, япэу псалъэ иратащ Къэрэгъэш къуажэм и унафэщI Шэт Астемыр.
— Ди жылэм и цIэр Къэбэрдей-Балъкъэрым фIыкIэ щызыгъэIуахэм ящыщщ Мухьэз, — къыхигъэщащ абы и псалъэхэм. — Дрогушхуэ апхуэдэлI ди къуажэм къызэрыдэкIам. Сэ езыр сцIыхуу щымытами, зэрыжаIэжымкIэ, и къуажэр сыт щыгъуи и напщIэ телът, ди лэжьакIуэ пашэхэм ятетхыхьырт, я ехъулIэныгъэхэм щыгуфIыкIырт.
КхъуэIуфэ Хьэчим, Хьэх Сэфарбий, БакIуу Хъанджэрий (сэмэгумкIэ щыщIэдзауэ) сымэ пшыхьым зрагъэхьэлIащ.
Пшыхьым кърагъэблэгъат КIэщтым и ныбжьэгъухэр, къыдэлэжьахэр, зыцIыхуу щытахэр. Налшык икIат тхакIуэ, щIэныгъэлI, Лъэпкъ музейм и лэжьакIуэ гуп. ХьэщIэхэм ящыщу япэу псалъэ иратащ Мухьэз и усэхэм ящыщ зы зыхуитха, Къэбэрдей-Балъкъэрым и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэ КхъуэIуфэ Хьэчим.
— Псори дыщогуфIыкI ди ныбжьэгъужьу, фIыуэ тлъагъуу, пщIэ хуэтщIрэ езыми къытхуищIыжу къыддэгъуэгурыкIуа Мухьэз мыпхуэдэ пщыхьэщхьэ дахэ къызэрыхузэвгъэпэщам, — жиIащ абы. — ЗыгуэркIэ и гуапэ тщIарэт, зыгуэркIэ зыщIэдгъэкъуарэт, и губампIэ дэтхарэт жытIэу дыкъызэдекIуэкIащ. ИкъукIэ дыхуэныкъуэщ, хуабжьу дигу къоуэ ар апхуэдэу пасэу зэрытхэкIыжар. Ауэ и IэдакъэщIэкIхэр псэущ, и тхылъхэр, и уэрэдхэр ди гъусэщи, езыри тщIыгъуу добж. ЦIыху гу пцIанэу, хьэрэмыгъэншэу дунейм тетащ Мухьэз. ТхакIуэхэм я союзым къыбгъэдэкIыу сынывохъуэхъу фи адыгэ къуажэм и Iуэху дахэу сыт щыгъуи екIуэкIыну, гуфIэгъуэрэ узыншагъэрэ фиIэну. ФIыщIэ яхуэсщIыну сыхуейщ мы Iуэхур къызэзыгъэпэщахэм. КъызэрызгурыIуамкIэ, жэрдэмыр къызыбгъэдэкIар езы лъэпкъращи, КIэщтхэ лъэпкъ узыншэ Тхьэм ищI, цIыхуфI, цIыху дахэ, Iущ, лIыгъэ зиIэ къыфхэкIыну, фыбагъуэну си гуапэщ.
КIэщт Мухьэз
Мыри щIызгъуну сыхуейщ. Ди ТхакIуэхэм я союзыр дызэрыгушхуэу щыта нэхъыжьыфIхэу КIыщокъуэ Алим, Кулиев Къайсын, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм, Шортэн Аскэрбий сымэ хуэдэхэр къытхэмытыжми, ноби диIэщ узэрыгушхуэ, умыукIытэу сыт хуэдэ утыкуи узэрихьэ хъун литературэ. Мыбдежым кърихьэлIауэ къыщIэкIынщ егъэджакIуэхэр, сабий садым, библиотекэм я лэжьакIуэхэр. СынывэлъэIуну сыхуейщ бзэм, литературэм я IэфIагъыр цIыкIухэм зэрызыхевгъэщIэным нэхъри фегугъуну. Фи гулъытэ а Iуэхум лъывмыгъэсмэ, дэри абы щхьэкIэ гугъу зедмыгъэхьмэ, зэрыхъунур Тхьэм ещIэ… Си псалъэм и кIэухыу жысIэнуращи, мы къуажэр ящыщщ литературэм хэлъхьэныгъэ хуэзыщIахэм. Фигу къэзгъэкIыжыну сыхуейщ ди лэжьэгъуу щытахэу Гъубж Мухьэдин, Шыбзыхъуэ Мухьэдин сымэ. Иджыри догугъэ зэчий зыбгъэдэлъ, бзэр фIыуэ зылъагъу, литературэкIэ зэфIэкI зиIэ куэд къыфхэкIыну.
КIэщт Мухьэз и щхьэгъусэ Лемэ, и къуэ Беслъэн, и къуэрылъху Алий.
Зы пэш щIэсу Мухьэз илъэс куэдкIэ дэлэжьахэм ящыщщ Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ, «Iуащхьэмахуэ» журналым жэуап зыхь и секретарь Елгъэр Кашиф.
— Сэ мы жылэр фIыуэ щIэслъагъум щхьэусыгъуэ иIэщ, — къызэхуэсахэм яжриIащ абы. — Адэ пасэу си анэ шыпхъу къашэри, мыбы дэсащ. КъыкIэлъыкIуэрауэ, КIэщт Мухьэз дунейм тетыхукIэ дыздэлэжьащ. Сэ нэхърэ ар нэхъыфIу зыцIыху мы къуажэм дэсу къыщIэкIынкъым, кIуэ нэхъыжь дыдэхэм я гугъу умыщIи. УнагъуэкIэ дызэкIэлъыкIуэу, ди ерыскъы зэIулъу, ди гур зэрыщIэу, ди псэр зэгъусэу дыкъыздэгъуэгурыкIуащ. ТIэкIу щхьэцпэщтэт (псэ хьэлэл зиIэхэр апхуэдэу къыщIэкIынщ), ауэ гу къабзэт, пщIэ хуумыщIынкIэ Iэмал иIэтэкъым. Си щхьэкIэ сыщогуфIыкIыж зэгуэрым Мухьэз си сэбэп екIауэ зэрыщытам. Мэзкуу сыщеджэу, Литературэ институтым сыщIэсу, абы щIэзыгъэтIысхьэ комиссэр къызоджэри къызат Мухьэз и Iэрытххэр, «Мыр пцIыхурэ?» жари. «СоцIыху» жысIащ. «Мыр адыгэбзэкIэ къихьри екъури ежьэжащ, дэ зэдзэкIауэ дыхуейщ», — щыжаIэм, ди институтым къегъэщIылIа Литературэ курс нэхъыщхьэм щеджэ ЩоджэнцIыкIу Iэдэм зыпысщIэщ, тIуми рецензэ хуэттхри, абы и фIыгъэкIэ щIагъэтIысхьауэ щытащ Литинститутым.
ФIы пщIэмэ, кIуэдыркъым, жи. Мухьэз и сэбэп къызэрекIауэ щытар игу къигъэкIыжащ пшыхьым къыщыпсэлъа тхакIуэ Хьэх Сэфарбий.
— Мухьэз литературэ институтым щеджэу къыздэIэпыкъури, абы и фIыгъэ хэлъу а еджапIэм сыщIэтIысхьащ, — жиIащ Сэфарбий. — ДызэрымыцIыхуу, телефонкIэ, письмокIэ дызэрыщIэу арат абы щыгъуэ. «Мыбы ущIэшынэн хэлъкъым, — къызжиIат, — уи усэхэр подстрочник жыхуаIэм хуэдэу зэрегъэдзэкIи, адэкIэ тэмэм хъунущ». Апхуэдэ щIыкIэкIэ абы гъуэгу сытригъэуващ, и ахърэт дахэ Тхьэм ищI, апхуэдэ куэд иджыри ди щIэблэм къахигъэкI».
Къызэхуэсахэр гуапэу IущIащ Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым и лэжьакIуэ, филологие щIэныгъэхэм я доктор БакIуу Хъанджэрий къиIуэтэжам.
— Гъут Iэдэмрэ сэрэ дыздеджэу, дыстуденту зы махуэ гуэрым Мухьэз дрешажьэ: «ФынакIуэ рестораным, тIэкIу фыщызгъэсынущ», жери. Сэ сефэ нэхърэ фIыуэ сышхэмэ нэхъ къэсщтэнути, жызоIэ: «Мухьэз, а дэ къыттебгъэкIуэдэну тIэкIур къыдэти, тхьэмахуэкIэ дрикъунущ». Мэдыхьэшхри, «ари фэстынщ» жеIэ. Дегъашхэ-дегъатхъэри, сом щырыщи къытIэщIелъхьэ. Устуденту, умэжалIэу апхуэдэ къыпхуэзыщIар IэфIу уигу къимынэжынкIэ Iэмал иIэкъым…
КIэщтхэ цIыху хъарзынэ къыфхэкIахэщ. Мес, мы Iуэхур къызэгъэпэщыным егугъуа Назир соцIыхури, щIалэ хъарзынэщ, и лъэпкъым теухуауэ тхылъышхуэ къыдигъэкIащ. ТхакIуэ, дызыгъэIущын куэд Тхьэм къыфхигъэкI.
ГукъэкIыж пшыхьым къыщыпсэлъахэщ КIэщтым и ныбжьэгъуфIу щытахэу, шыгъупIастэ куэд дэзышхахэу Архагъэ Адил, Шал Къэралбий, Мухьэз и щхьэгъусэ Лемэ, езы усакIуэм и псалъитIым языхэзу щыта и къуэ Беслъэн сымэ, нэгъуэщIхэри. Пщыхьэщхьэр ягъэдэхащ ар Iэзэу езыгъэкIуэкIа, Урыс къэрал драмтеатрым и артисткэ БатI Залинэ, ди республикэм фIыуэ къыщацIыху уэрэджыIакIуэ, Къэрэгъэш щыщ Шал Хъусен, апхуэдэу КIэщтым и усэхэм къеджа, уэрэд жызыIа, къэфа, къуажэ еджапIэм щIэс сабийхэм.
Игъуэ нэмысу дунейм ехыжа усакIуэ Iэзэм теухуа пшыхьыр къызэзыгъэпэщахэм я мурадар зыщ: ди нобэрей щIэблэми, пщэдей абы къащIэхъуэнухэми ящыгъупщэ хъунукъым лъэпкъым жумарту хуэлэжьа, зи IэдакъэщIэкI купщIафIэхэмкIэ къэбэрдей литературэр нэхъри къулей зыщIа, адыгэм къытхэкIа КIэщт Мухьэз хуэдэхэр.
Мыз Ахьмэд.
