
Егъэджэныгъэ
Жылагъуэм мыхьэнэшхуэ щызиIэ IэнатIэ
Дызэрыт лъэхъэнэр зэхъуэкIыныгъэхэмкIэ къулейуэ ялъытэ. Ахэр ялъэмыIэсу къанэркъым егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэхэм. КъытщIэхъуэ щIэблэм щIэныгъэ куу, гъэсэныгъэфI хэлъхьэным хуэгъэпса Iуэху зехьэкIэщIэ мардэхэр даIыгъ егъэджакIуэхэм, сыту жыпIэмэ ахэр я лэжьыгъэмкIэ жэуаплыныгъэшхуэ зэрахьыр дапщэщи зыхэзыщIэ, щIэм и лъыхъуакIуэ, творческэ зэфIэкI лъагэ зыбгъэдэлъ цIыхухэщи.
Жэмыхъуэ Сражудин Нарткъалэ дэт курыт школи 6-м, сабий гъэсапIэхэм я IэщIагъэлIхэр, куейм и адрей апхуэдэ IуэхущIапIэхэми хуэдэу, гъащIэм жыджэру хэт, зыпэрыт IэнатIэм къыхыхьэ еплъыкIэщIэхэр я лэжьыгъэм хэзылъхьэ цIыху пэрытхэщ. Абыхэм яхэтщ къэралым, республикэм къабгъэдэкI гулъытэ лъагэ зыгъуэтахэр.
Курыт школ №1-м мы гъэм егъэлъапIэ илъэс 75-рэ зэрырикъур. 1989 гъэ лъандэрэ школым куууэ щрагъэдж инджылызыбзэр. Лицейуэ ялъытэ еджапIэм зэманым декIуу зеужь. Абы къыщызэIуахащ IэщIагъэ зэмылIэужьыгъуэхэр зэгъэгъуэтыным ныбжьыщIэхэр щыхуагъэхьэзыр классхэр. БлэкIа илъэси 3-м къриубыдэу еджапIэм и гъэсэн 400-м щIигъу Урысейпсо олимпиадэм и щIыналъэ, республикэ, щIыпIэ Iыхьэхэм щытекIуащ. НыбжьыщIэ 33-м я зэфIэкIхэр щагъэлъэгъуащ урысейпсо утыкум, текIуэныгъэхэр къахьу. Апхуэдиз лэжьыгъэфIыр зэфIэха мэхъу еджапIэм и пашэ Иуан Еленэ Михаил и пхъум и нэIэм щIэту. Лицейр ирогушхуэ абы щылэжьа егъэджакIуэ нэхъыжьхэу Аргъэщокъуэ Кулижан, Вдовинэ Галинэ, Гъубжокъуэ Еленэ, Жэмыхъуэ Борис, Къанщыкъуей Риммэ, Нещадимовэ Верэ сымэ, нэгъуэщIхэми. Иропагэ нэхъыжьхэм я щапхъэм тету иджырей щIэблэр езыгъаджэ Митраковэ Людмилэ, Ахъей Агнессэ, Къэжэр Рустам, нэгъуэщIхэми. Абы щеджахэщ республикэм щыцIэрыIуэхэу Бозий Натбий, Шондыр Олег, Къанокъуэ Арсен, Ерчэнхэ Темболэтрэ Жамболэтрэ, Сокъур Ольгэ сымэ.
1953 гъэм лэжьэн щIидзауэ щытащ Нарткъалэ дэт курыт школ №2-м. НыбжьыщIэ минхэр гъащIэ гъуэгу захуэм трагъэуващ абы лъандэрэ школым и егъэджакIуэхэм. ЕджапIэм и унафэщI Iэзэу щытахэщ Сэралъп Джарихъан Хьэжбэчыр и къуэр, Шыд Хьэзрит Къасбот и къуэр, нэгъуэщIхэри. Иджыпсту школым и унафэщIщ лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэ Шыбзыхъуэ Иннэ Хьэсэн и пхъур. ЕджапIэм екIуалIэ ныбжьыщIэ 1200-м щIигъум щIэныгъэрэ гъэсэныгъэрэ ират егъэджакIуэ 90-м фIэкIым, ар ипэкIэ къэзыуха цIыху цIэрыIуэхэу Чым Рашад, Мер Владимир, Бозий Руслан, Тэрчокъуэ Эльмирэ, Теувэ Аслъэн сымэ щапхъэу хуагъэлъагъуэу.
Нарткъалэ дэт курыт школ №3-м илъэс 60-м щIигъуауэ жыджэру щызэфIах егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэ купщIафIэ. 20I3 гъэм Аруан куейм щата ЕГЭ-м къызэригъэлъэгъуамкIэ, школым и гъэсэнхэм щIэныгъэ куу ябгъэдэлъщ: абы куейм 2-нэ увыпIэр къыщихьащ. Апхуэдэу школым и еджакIуэ куэд щытокIуэ зэпеуэ зэмылIэужьыгъуэхэм. ЩIэныгъэфI ныбжьыщIэхэм бгъэдалъхьэ егъэджакIуэ Iэзэхэу Щоджэн Шэмхъаней, Къардэн Женя, Сэбанокъуэ Аллэ, Таз Мадинэ, Токарь Нинэ, Шыпш Марие, Щоджэн Таисие сымэ. Абыхэм я щапхъэм ирокIуэ егъэджакIуэ ныбжьыщIэхэу Нэгъуей Светланэ, Цирульниковэ Ринэ. Илъэс куэд лъандэрэ школым и унафэщIщ егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэм фIыщIэ куэд къыщызыхьа Езий Юрэ Абдул и къуэр.
Лицей №1-м и теплъэрщ.
Курыт школ №6-р.
Курыт школ №4-м 1947 гъэм лэжьэн щыщIидзауэ щытащ Нарткъалэ дащIыхьа консерв заводым и Iэшэлъашэхэм щыIэ псэупIэ унэхэм ящыщ зым. А илъэсым и фокIадэм школым екIуэлIат сабии 100-м щIигъу. Ахэр ирагъаджэрт цIыхуи 5-м. Абы лъандэрэ блэкIа зэманым школым зэхъуэкIыныгъэ инхэр игъуэтащ. Нобэ абы иIэщ класс Iэхуитлъэхуитхэр, зыхуей псомкIи къызэгъэпэща компьютер пэшхэр, лабораторэхэр, актовэ залышхуэр, спорт пэш иныр. Иджырей мардэм тету лажьэ еджапIэ ар хъуным я зэфIэкIышхуэ ирахьэлIащ Иуан Марьянэ, Кукушкинэ Лидэ, Сэралъп Джарихъан, Жэмыхъуэ Борис, Хужьокъуэ Зерэ сымэ. Абыхэм я лъэужь иуващ Джаурджий Галинэ, НэкIус ФатIимэ, Гуэбэшы Людмилэ, БитIэ ФатIимэ, Мамыхъу Беслъэн, Маскаевэ Еленэ, Акуловэ Маргаритэ сымэ. ЕгъэджакIуэ гуп узыншэм я пашэщ УФ-м егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ ЛIыжьыкъуэ Ритэ Къасболэт и пхъур.
1974 гъэм фокIадэм и 1-м ЩIэныгъэхэм я махуэм ирихьэлIэу Нарткъалэ къыщызэIуахауэ щытащ курыт школ №5-р. ЕджапIэ дахэм и щIыхьэпIэм деж иращIа лентI плъыжьыр зэпиупщIыну хуагъэфэщат Аруан районым и япэ секретарь Ахъмэт Мусэбий ХьэпIытIэ и къуэм. Партым и жэрдэмкIэ школым ягъэкIуауэ щытащ щIыпIэм и егъэджакIуэ нэхъыфI дыдэхэр. Абыхэм я пашэт школым и япэ унафэщIу щыта, зи лэжьыгъэфIым папщIэ Лениным, Бэракъ Плъыжьым, Суворовым я орденхэр, нэгъуэщI дамыгъэхэр зыхуагъэфэща Тоболь Владимир Николай и къуэр. Абы иужькIэ еджапIэм и унафэщIащ цIыху зэчиифIэ Щоджэн Риммэ Хьэсэн и пхъур. Илъэс 20-кIэ еджапIэм и пашэу лэжьащ «ЦIыхубэ егъэджэныгъэм и отличник» цIэ лъагэр зыхуагъэфэща Щоджэн Хьэутий Залым и къуэр. Абыхэм ирахьэжьа лэжьэкIэфIыр иджырей мардэм иригъэувэу ирегъэфIакIуэ лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ хьэлэмэт ШэрыIужь Маргаритэ ХьэзрэIил и пхъум. Школым щеджэ сабийхэм щIэныгъэфI етынымкIэ ялъэкI къагъэнакъым лэжьыгъэм и ветеранхэу Третьяк Галинэ, Мэкъуауэ Раисэ, Къалмыкъ Тамарэ, Горбачёвэ Людмилэ, Ивакинэ Татьянэ сымэ. Ахэр я щапхъэщ «2013 гъэм и егъэджакIуэ нэхъыфI» куей зэпеуэм щытекIуа Луговая Аннэ, Елей Людмилэ, Тэрчокъуэ Жамболэт, Мыд Абрэдж-Заур, нэгъуэщIхэми. ЕджапIэр ирогушхуэ цIэрыIуэ хъуа и гъэсэнхэу Къанокъуэ Антемыркъан, Атэбий Игорь, Сапрыкинэ Галинэ, ХьэцIыкIухэ Маритэрэ ФатIимэрэ, Теунэ Джэмал сымэ, нэгъуэщIхэми. Абыхэм яхуэфэщэнщ школым и иджырей щIэблэри.
Курыт школ №6-р Нарткъалэ и еджапIэхэм ящыщу и ныбжькIэ «нэхъыщIэми», ехъулIэныгъэфIхэр зыIэригъэхьэу мэлажьэ. Иджырей мардэхэм хуэкIуэу ар яухуауэ щытащ 1989 гъэм. ЕджапIэм и унафэщIщ егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэм и щэху куэдым щыгъуазэ Иуаз Ритэ Хьэчим и пхъур. Абы и нэIэм щIэт гуп узыншэм къытщIэхъуэ щIэблэм щIэныгъэ куу етынымкIэ лэжьыгъэфI зэфIах. Апхуэдэхэщ УФ-м егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Алборэ Валентинэ, Тхьэгъэлэдж ФатIимэ, Къамбэчокъуэ ФатIимэ, КъалакIуэ Аллэ, Темрокъуэ Хьэлимэт, Хьэждэгу Антисэ, нэгъуэщIхэри. Школым куууэ щрагъэдж математикэр, инджылызыбзэр, информатикэр. Абы и методикэ зэгухьэныгъэхэм щаубзыху егъэджэныгъэр иджырей лэжьэкIэщIэхэм тету къызэгъэпэщыныр. ЕджапIэм щIэх-щIэхыурэ щокIуэкI зэхыхьэ купщIафIэхэр, ныбжьыщIэ конференцэхэр.
Сыт хуэдэ лъэхъэнэми жылагъуэм мыхьэнэшхуэ щызиIэ егъэджэныгъэ IэнатIэм и лэжьыгъэр Аруан куейм, абы и къалащхьэм щызэрегъакIуэ Жэмыхъуэ Сражудин Нэсэбий и къуэм. Жыджэрагъышхуэ зыхэлъ унафэщIыр хущIокъу щIыпIэм и егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IуэхущIапIэхэм я лэжьыгъэр дызэрыт лъэхъэнэм декIуу къызэгъэпэщыным, егъэджакIуэхэм, гъэсакIуэхэм я пщIэр жылагъуэм къыщыIэтыным.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
Ди нэхъыжьыфIхэр
Анэм и насып
«Быныр анэм и хъуахуэщ», — жеIэ адыгэ псалъэжьым. Пасэрейхэм къытхуагъэна а Iущыгъэм пцIы зэрыхэмылъыр анэ насыпыр зыгъэунэхуа дэтхэнэми ещIэ. Бынращ дахагъэу щыIэмкIэ узыхуэупсэр, фIыгъуэ псори зыбгъэдэплъхьэну, къызэхъулIэну узыхуейр. А хъуэпсапIэр къызэхъулIам и дежкIэ дунейр жэнэтщ — сыт нэхъыфI уи бын зыхуей хуэзауэ, IэщIагъэ-щIэныгъэкIэ зэщIэгъэбыдауэ, я пIэщхьагъкIэ гукъеуэ ямыIэу плъагъун нэхърэ?! Апхуэдэ насыпкIэ Тхьэр зыхуэупсахэм ящыщщ Нарткъалэ щыпсэу Ерчэн Назыч. А бзылъхугъэ Iумахуэм лъэкI къигъэнакъым и бынитхур хабзэ, нэмыс яхэлъу, зыхэтым фIыкIэ къахэщу игъэсэн папщIэ.
Ерчэн Назыч Назыч Аруан куейм хыхьэ Псыгуэнсу адыгэ жылэжьым къыщалъхуащ. Лъэпкъ хабзэмрэ нэмысымрэ щытепщэ, диным пщIэ щыхуащI жьэгут ар къызэрыхъукIа Мысостышхуэхэ Хьэдисрэ МылутIэрэ я унагъуэ дахэр. Мышэ, Жанпагуэ, ЖанIэфI сымэ нэхъ балигъ хъуат, Назыч къыщалъхуам щыгъуэ. И шыпхъу нэхъыжьхэм я цIэм екIуу абы Жануэс фIащауэ щытащ. ЗэрыжаIэжымкIэ, «Назыч» цIэр абы къуажэ ефэнды Гуэбэшы Темболэт къыфIищат, иджыри сабий цIынэу хъыджэбз цIыкIур сымаджэ хьэлъэ щыхъуам щыгъуэ. «Мы цIэмкIэ феджэ сабийм. Ар КъурIэным ит цIэ лъапIэхэм ящыщщи, ар зезыхьэр Тхьэшхуэм къихъумэнщ», — къажриIат зэщхьэгъусэхэм ефэнды лIыжьым. Апхуэдэу Жануэс Назыч хъуащ, и дэфтэрхэми итыр етIуанэу къыфIаща цIэращ.
Лъэхъэнэ гугъум ирихьэлIащ Назыч и сабиигъуэр. А зэманым щытепсэлъыхьыжкIэ, псом япэ абы зи гугъу ищIыр гу зыщимыхуэу зауэм дэкIыу къэзымыгъэзэжа и дэлъху закъуэращ.
— Сэ илъэсиплI сыхъуауэ арат Хэку зауэшхуэр къыщыхъеям щыгъуэ. Фронтым япэу дашахэм ящыщащ ди дэлъху закъуэ Мышэ мыгъуэр, — и гур къызэфIэнауэ жеIэ Назыч. — Нобэ хуэдэу сощIэж: «Уи гъусэу сынэкIуэнущ», — жысIэри сыкIэлъыщIэпхъуат си дэлъхум. «Сэ пшынэ цIыкIу къыпхуэсхьынурэ мыгувэу сыкъэкIуэжынущ», — къызжиIэри и Iэ лъэщитIымкIэ сыкъищтащ икIи лъагэу сыдрихьеящ, сыкърихьэхыжащ, IэплIэ, ба къысхуищIщ, си щхьэфэм Iэ къыдилъэри, ди анэм сритыжауэ щытащ… ФIыщэу сыкъэзылъагъуу щыта Мышэ хуабжьу сыхуэныкъуэми, абы къысхуихьыну сыкъызэригъэгугъа пшынэ цIыкIур си гум илъти, абыкIэ зэшыр зыщхьэщызгъэурт. Усабиймэ, Iуэхур зытетыр фIыуэ къыбгурымыIуэмэ, аракъэ…
ТекIуэныгъэм папщIэ зи псэр зыта мелуанхэм ящыщщ Назыч и дэлъху закъуэр. И дэлъхум и фэеплъу Назыч куэдрэ зэрихьащ зауэр иухыу зэман дэкIа нэужь Мышэ мыгъуэм и щхьэгъусэм къыхуищэхуауэ щыта пшынэр. «Уи дэлъхур хунэмысами, абы и цIэкIэ тыгъэ пхузощI мыр», — къыжриIат нысэм, Iэпибл зытелъ пшынэ цIыкIур Назыч къыщритым щыгъуэ. Абы зи нэ къыхуикI хъыджэбз гурыхуэ цIыкIум щIэх дыдэу пшынэ еуэкIэ зригъэсат икIи Мышэ мыгъуэм и фэ ириплъу ар куэдрэ игъэбзэрэбзащ. Назыч пшынэ щеуэкIэ, унагъуэм исхэм я гур занщIэу Мышэ деж жэрт: псоми я нэгу къыщIыхьэжырт щIалэ къуданым и псалъэхэмрэ и IуэхущIафэхэмрэ.
Курыт школыр ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, Назыч щIэтIысхьащ Налшык къыщызэIуахагъащIэ кооператив техникумым. Я IэщIагъэм нэхъ хуэIэижь хъун папщIэ, техникумым пыщIауэ куейхэм щыIэ сату IуэхущIапIэхэм щIэх-щIэхыурэ ягъакIуэрт студент ныбжьыщIэхэр. Апхуэдэу, къадеджэ гупым яхэту, Назычи Нарткъалэ райпом ягъэкIуат, абы щекIуэкI лэжьыгъэм кIэлъыплъыну, сату Iуэху зехьэкIэхэм щыгъуазэ зищIыну. Угъурлы хуэхъуащ бзылъхугъэ цIыкIум щIыпIэр: и IэщIагъэм зэрыхигъэхъуам къыдэкIуэу, и насып зыхэлъ щIалэми щыхуэзащ. Ар Ерчэнхэ Хьэжмырзэрэ Кулэрэ я къуэ Хъусент.
Назыч зыхэхуа унагъуэр хабзэшхуэ, пщIэ, нэмыс зэрылът. КъызыхэкIа унагъуэм хуэдэ дыдэу, абы и нэхъыжьхэми диным пщIэ хуащIу, фIэщхъуныгъэр яIыгърэ КъурIэн еджэу апхуэдэхэт. Бзылъхугъэ цIыкIур Ерчэнхэ щIэхыу икIи фIы дыдэу яхэзэгъащ. Абы хэлъ хьэл-щэн дахэм, и IэбэкIэм, псэлъэкIэм — псоми яхьэхуащ Ерчэнхэ я унагъуэм исхэр. Зэщхьэгъусэ ныбжьыщIэхэри зэгурыIуэ яку дэлъу, насыпыфIэу зэдэпсэухэрт. 1958 гъэм абыхэм зэдагъуэтащ Темболэт зыфIаща я бын пажэр. Куэд дэмыкIыу дунейм къытехьащ Жамболэт. ЩIалэхэм яужькIэ къалъхуащ ФатIимэ, Жаннэ, Iэсият сымэ. НэхъыжьыфIхэр щапхъэ зыхуэхъу щIэблэр жыIэщIэу, гугъуехьхэм зыпыIуамыдзу къэтэджырт. УнагъуэщIэм насыпрэ дэрэжэгъуэу илъым щыгуфIыкIырт Хъусен и адэ-анэри Мысостышхуэхэ я нэхъыжьхэри.
— Си гуащэ-тхьэмадэр Тхьэм узэрелъэIуным хуэдэт: цIыху зэтетхэт, муслъымэнышхуэхэт. Си щхьэгъусэм и анэкъилъхухэрати, дэтхэнэри псэ хьэлэл, гу къабзэ зиIэхэт. Ахэр я щапхъэу дгъэсащ ди сабийхэр. ЗэрыцIыкIу лъандэрэ лэжьыгъэм щIэтпIыкIащ, жыIэдаIуэу, нэхъыжьым пщIэ хуащIу щытын зэрыхуейм хуэдущий зэпыту, — жеIэ Назыч. — Сигу къеуэр зыщ: и бынхэм я фIыгъуэ илъагъуну хунэмысу абыхэм я адэр дунейм зэрехыжарщ.
Хъусенрэ Назычрэ я насыпыр кIыхь хъуакъым. Илъэс 47-рэ фIэкIа мыхъуауэ, «и псэугъуэ дыдэт» жыхуаIэ ныбжьым иту, Хъусен зэуэзэпсэу дунейм ехыжащ. Ар гуауэшхуэт унагъуэми лъэпкъми я дежкIэ. Абы щыгъуэ быным я нэхъыжь Темболэт КъБКъУ-м и студент хъуагъащIэт, Жамболэт, ФатIимэ, Жаннэ сымэ школакIуэхэт, нэхъыщIэ Iэсият илъэс ебланэм ихьа къудейт. БалигъыпIэ иувауэ яхэт Темболэт къыгурыIуащ и анэм зыщIигъэкъуэн зэрыхуейр. Арати, махуэрыеджэ мыхъуу, лэжьыгъэри еджэнри здихьыну мурад ищIащ икIи Чернэ Речкэ къуажэм щызэхэт хозяйствэм и жыг хадэм лэжьэн щыщIидзащ.
— Гуауэр къыттепсыха нэужь, Темболэтрэ Жамболэтрэ икъукIэ щIэгъэкъуэн къысхуэхъуащ сабий нэхъыщIэхэр пIынымкIэ. Сэри дэн-бзэным сыхуэшэрыуэти, унагъуэ Iуэхухэм дэщIыгъуу, щыгъын зэмылIэужьыгъуэхэр здыурэ сщэрт, — игу къегъэкIыж Назыч а зэманыр. — Сабийхэм дэтхэнэми езым и къалэн иIэжти, ныкъусаныгъэншэу ар ягъэзащIэрт, жыIэ лейрэ шхыдэрэ хэмыту.
— СощIэж: дэтхэнэми ди пщэрылъ лэжьыгъэр тщымыгъупщэжын щхьэкIэ, Жамболэт ахэр зэрыт тхылъымпIэ блыным тхуфIидзауэ щытащ. Абы итт: «Темболэт IэнатIэ щыпэрыткIэ, абы сом къилэжьынщ, Жамболэт Iэщыр зыхуей хуигъэзэнщ, ФатIимэ жьыщIэнщ, тхьэщIэнщ, Жаннэ тхуэпщэфIэнщ, Iэсият цIыкIу ди хьэр игъэшхэнщ», — и анэм и псалъэм пещэ Назыч ипхъу нэхъыжь ФатIимэ. — А тхылъымпIэр зылъагъухэм ягъэщIагъуэрт, ауэ ди дежкIэ ар ди къалэнхэм дытезымыгъэплъэкъукI дэфтэрт.
Апхуэдэурэ гъащIэр екIуэкIырт. Назыч лъэкI къигъанэртэкъым и быныр зыхуей хуигъэзэнымкIэ. Щхьэгъусэ зыщхьэщымытыж бзылъхугъэм хузэфIэкIащ и сабийхэр лъэпкъ хабзэм и жыпхъэм иту игъэсэн, дэтхэнэми щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ яригъэгъуэтын. Ахэр псори КъБКъУ-м щеджащ. Темболэт агроном IэщIагъэр зригъэгъуэтащ, Жамболэт инженер-ухуакIуэ хъуащ, ФатIимэрэ Жаннэрэ химико-биологие факультетыр къаухащ, Iэсият экономист IэщIагъэр къыхихащ. Темболэтрэ Жамболэтрэ дзэм къулыкъу щащIа нэужь, я щIэныгъэм адэкIи хагъэхъуащ: абыхэм кандидат, доктор лэжьыгъэхэр ятхащ икIи ехъулIэныгъэкIэ пхагъэкIащ.
Быным я дэтхэнэ лъагапIэми текIуэныгъэми и лъэр жан дэхъурт анэм, ахэрат абы и дунейр. ГуфIэгъуэт щIалэхэм нысэ къыщыхуашари, ахэр къулыкъукIэ щыдрагъэкIуэтеяри, хъыджэбзхэм пIэщхьагъ тынш зэрагъуэтари, нэрыбгэ зыхуэхъуа лъэпкъхэм зэрахэзагъэри, къуэрылъху-пхъурылъхухэр дунейм къыщытехьэхэри, абыхэм я быныжхэр зэрилъагъури. Гугъу ехьами, апхуэдэу фIыуэ я Iуэхур зэрызэфIэувамкIэ Назыч псом япэ фIыщIэ зыхуищIыр Тхьэшхуэрат. Зэрысабийрэ диным гулъытэ лей хуэзыщIу щыта бзылъхугъэм гукIи псэкIи а фIэщхъуныгъэм зритат, муслъымэныгъэм пыщIа фарзхэр зэригъэзэщIэным хущIэкъуу. Сабийхэм я адэр дунейм ехыжа нэужь, зы илъэси къэмынэу абы и псэм хуэщхьэпэн мулидхэр я унагъуэм щищIу хуежьащ Назыч. ИпэкIи бзылъхугъэм и гур хуэпабгъэрт диным. А гуращэр абы къыщыхалъхьат къызыщыхъуа, нысэ зыхуэхъуа унагъуэхэм. Аращ ар муслъымэнхэм я хъуэпсапIэм — Мэчэ-Мадинэм — тIэунейрэ щIэкIуэфари.
— Япэ дыдэ хьэж зэрысщIар зи фIыгъэр Темболэтщ. Зэгуэрым абы зэхихащ Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщ цIыху гуп хуит ящIауэ Сауд Хьэрыпым хьэжыщI зэрыкIуэр икIи сытригъэгушхуэри, а щIыналъэ лъапIэм сигъэкIуащ, — Мэчэм зэрыщыIам топсэлъыхь Назыч. — Муслъымэн щIыналъэм сызэрынэсу, абы хьэжыщI кIуауэ дунейм ехыжа си адэшхуэ Мысостышхуэ Адэлджэрий папщIэ мэлитI езгъэукIауэ щытащ. Ар Iэмал имыIэу сщIэн хуейуэ зыхуэзгъэувыжа Iуэхугъуэхэм ящыщт. ИтIанэ куэдрэ Тхьэ селъэIуащ ди щIыналъэм мамырыгъэр щытепщэу, гузэвэгъуэ дыхэмыхуэу дыпсэуну, къытхуищIа фIыгъуэхэм папщIи фIыщIэ хуэсщIащ.
Назыч и етIуанэрей хьэжыщIым хъыбар щхьэхуэ иIэщ. Ар пыщIащ и къуэ нэхъыщIэ Жамболэт зыхэхуауэ щыта гузэвэгъуэм. Куэдым ящIэж зэхъуэкIыныгъэхэм я кIэух зэман хьэлъэр. ЦIыху букIыныр е бдыгъуныр къызэрыгуэкI Iуэхуу къалъытэу щытащ щIэпхъаджащIэхэм. Апхуэдэ Iуэху мыщхьэпэ игъэунэхун хуей хъуат Жамболэти — мазищым щIигъукIэ ар гъэрыпIэм исащ. Назыч зэрыжиIэжымкIэ, зэгуэрым, къурмэн махуэхэр екIуэкIыу, щIалэр щаIыгъ щIыунэм къурмэныл хущIахьащ. «Къурмэныр зищIысыр пщIэрэ уэ? — къеупщIащ абы зыIыгъхэр. — Мыр къурмэнылщ. Тхьэ елъэIуи шхы». — «Сыт щIэзмыщIэр? Дэ дымуслъымэн унагъуэщ. Си анэр КъурIэн йоджэ, абы хьэж ищIащ», — жэуап итащ Жамболэт. Апхуэдэ жэуапыр ягъэщIагъуэу зэхуаIуэтэжащ щIалэр гъэру зыIыгъхэм. Куэд дэмыкIыуи Жамболэт Iэпсолъэпсоууэ я унагъуэм къихьэжащ. Абы и фIэщ хъурт псэууэ къезыгъэлар и анэм бгъэдэлъ лъапIэныгъэр, фIэщхъуныгъэр зэрыарар. И быныр псэууэ, узыншэу къыIэрыхьэжыну махуэ къэс Тхьэм елъэIу Назычи мурад ищIат, а фIыгъуэр къэхъумэ, иджыри зэ хьэжыщI кIуэну. Апхуэдэуи хъуащ.
— А къалэн лъапIэр бгъэзэщIэным гугъуехь куэд пылъщ, ауэ апхуэдиз фIыгъуэ къытхуэзыщIэ Тхьэшхуэм абы ущелъэIуныр, фIыщIэ щыхуэпщIыныр уасэ зимыIэ хъугъуэфIыгъуэщ, — жеIэ бзылъхугъэ Iумахуэм. — Псори зи фIыщIэр Алыхьыращ. Дыхуэарэзыщ.
«Жьыщхьэ махуэ хъуащ» зыхужаIэм хуэдэщ нобэ Назыч. Зи нэгум угъурлыгъэ кърих анэм, анэшхуэм хэлъ гуапагъэмрэ Iэсэлъасагъэмрэ, щабагъэмрэ цIыхугъэ инымрэ малъхъэдисым хуэдэу узыIэпашэ. ГъащIэм и IэфIри и дыджри зыхэзыщIа бзылъхугъэм и махуэхэр хуагъэдахэ лъэ быдэкIэ гъащIэм хэува и бынхэм, абыхэм къащIэхъуэ щIэблэ дахэм. Уи жьауэр куэдрэ абыхэм ятридзэну, Назыч!
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
Щапхъэ
ПщIэ лъагэ
Зи илъэси 100-р зыгъэлъапIэ Нарткъалэ и егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм ущытепсэлъыхькIэ, гулъытэ хэха зыхуэщIыпхъэхэм ящыщщ абы и зэфIэувэныгъэм, зыужьыныгъэм зи гъащIэ псор тыхь хуэзыщIа Шыд Хьэзрит Къасбот и къуэр. ЕгъэджакIуэ Iэзэ, лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ хьэлэмэт Хьэзрит илъэс куэдкIэ хьэлэлу пэрытащ а IэнатIэм.
Шыд Хьэзрит ЕгъэджакIуэу лэжьэн щыщIидзам щIыгъуэ, Хьэзрит и ныбжьыр илъэс 15 ирикъуа къудейт. ЩIалэщIэр абы щыгъуэ зытеува лъагъуэр насыпыфIэу къыхущIэкIащ. Илъэс 64-кIэ щылэжьащ Хьэзрит егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм, къыхиха IэщIагъэм зы мэскъалкIи хущIемыгъуэжу. А лъэхъэнэм къриубыдэу ар щытащ тхыдэмкIэ егъэджакIуэу, школым и унафэщIым и къуэдзэу, школ унафэщIу, егъэджэныгъэмкIэ Аруан куей IуэхущIапIэм и пашэу. Сыт хуэдэ къалэн пщэрылъ къыщамыщIами, Шыдым ар ирихьэкIащ и гуи и пси хилъхьэу.
Шыбзыхъуэ Иннэ ЩIэнгъуазэ пэлъытэ щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ тхыдэджым, методикэм хуэIэкIуэлъакIуэ егъэджакIуэм школакIуэхэм я пащхьэ ирилъхьэ дэтхэнэ дерсри щапхъэт. Сэ сахэхуакъым Хьэзрит иригъэджахэм, ауэ си насып къихьащ абы и унафэм сыщIэту Нарткъалэ дэт курыт школ №2-м сыщылэжьэну. И нэIэр зытет дэтхэнэ лэжьакIуэми хуэнабдзэгубдзаплъэт нэхъыжьыфIыр. Уи дерсхэм щIэсынумэ, абыкIэ хъыбар уигъащIэрти, уимыгъэгузавэу, уимыгъэгужьейуэ уи лэжьэкIэм кIэлъыплъырт. Урокхэр зэфIэкIа нэужь, сощIэж, и деж ущIишэрти, пщIэ къызэрыпхуищIыр плъагъуу, щабэу, гуапэу къопсалъэрт, щыщIэныгъэ е узыхунэмыса гуэр щыIэмэ, Iэдэбу гу лъыуигъатэу. БлигъэкIынутэкъым уи зы ехъулIэныгъэ цIыкIуи, ар дерс тыкIэм епхами, сабийхэм уазэрепсалъэм ехьэлIами. Апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэм егъэджакIуэ ныбжьыщIэхэр Iуэхум нэхъри дытригъэгушхуэрт, сыт хуэдэ къэпщытэныгъэми дыхуэхьэзыру дигъасэрт. Адэ ущие щабэм едгъэщхь а зэхущытыкIэр зыхэзыщIэ дэри сыт щыгъуи дыхущIэкъурт ди къалэнхэр тэмэму зэрыдгъэзэщIэным, Хьэзрит къызэрытщыгугъым нэхърэ нэхъыфIыж дыхъуным. Апхуэдэу щытыр егъэджакIуэхэм я закъуэтэкъым, атIэ школым и гъэсэнхэри арат.
Школым щекIуэкI егъэджэныгъэ лэжьыгъэм къыдэкIуэу, Шыдым гулъытэшхуэ хуищIырт спортым, физкультурэм. Ар хуабжьу иригушхуэрт ди еджакIуэхэм абыкIэ къахь текIуэныгъэхэм.
СССР-м цIыхубэр егъэджэнымкIэ и отличник, РСФСР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ, Нарткъалэ, Аруан куейм, ди республикэм я егъэджэныгъэ IэнатIэм зи щIэныгъэрэ зэфIэкIрэ езыхьэлIа Шыд Хьэзрит мы зэманым школым щымылэжьэжми, ар къытхэтщ и псалъэхэмкIэ, IуэхущIафэ дахэу иIахэмкIэ. Хьэзрит и дерсхэр я гум илъщ абы и гъэсэн бжыгъэншэхэми. Апхуэдэ нэхъыжьыфIхэращ «егъэджэныгъэм и пкъо» жыхуаIэр.
ШЫБЗЫХЪУЭ Иннэ,
Нарткъалэ дэт курыт
школ №2-м и унафэщI.
ДифI догъэлъапIэ
ЦIыхубэ егъэджакIуэ
«Зи псэ хуабагъыр сабийхэм езыта егъэджакIуэ нэсщ», — гум къыбгъэдэкI апхуэдэ псалъэхэр Нарткъалэдэсхэм хужаIэ илъэс 40-м щIигъукIэ и IэнатIэр хьэлэлу езыхьэкIа Къанщыкъуей Риммэ. Ар 1938 гъэм Хьэтуей адыгэ къуажэжьым къыщалъхуащ. Курыт щIэныгъэ зригъэгъуэта нэужь, 1956 гъэм КъБКъУ-м хамэ къэралыбзэхэр щадж факультетым щIэтIысхьащ икIи ар ехъулIэныгъэкIэ къиухри, 1961 гъэм егъэджакIуэу лэжьэн щIидзащ. Зи къалэнхэр ныкъусаныгъэншэу зыгъэзащIэ Къанщыкъуейм абы фIыщIэ куэд къыхудэкIуащ: Бэракъ Плъыжь орденыр, «ГуащIэдэкI хьэлэлым папщIэ» медалыр, щытхъу тхылъхэр, нэгъуэщI дамыгъэхэри къыхуагъэфэщащ, СССР-м и цIыхубэ депутату щытащ. 1981 гъэм Къанщыкъуейм къэралым гулъытэ къыхуищIащ: абы «СССР-м и цIыхубэ егъэджакIуэ» цIэ лъапIэр къыфIащащ.
Къанщыкъуей Риммэ Илъэс куэдкIэ IэнатIэм пэрыта Риммэ иджыри лэжьыгъэм пэIэщIэу жыпIэ хъунукъым. Ар щIэблэм я ущиякIуэщ, чэнджэщэгъуфIщ. Нарткъалэ къыдэхъуэ щIэблэм щIэныгъэ куу ятыным, гъэсэныгъэ екIу яхэлъхьэным зи къару, зэфIэкI куэд езыхьэлIа бзылъхугъэ щыпкъэм иджыблагъэ упщIэ зыбжанэкIэ зыхуэдгъэзащ.
— Риммэ, апхуэдиз пщIэрэ щIыхьым ухуэзыша гъуэгуанэм утехьа зэрыхъуам щыгъуазэ дыпщIамэ арат.
— Лъэпкъ хабзэрэ нэмысрэ зэрылъ, щIэныгъэм пщIэ щиIэ адыгэ унагъуэщ сыкъыщыхъуар. Ди адэ Хьэмиди ди анэ Абчари егъэджакIуэу я гъащIэр ирахьэкIащ, лэжьыгъэм ехъулIэныгъэ лъагэхэр щызыIэрагъэхьэу. Ди анэр Урысей Федерацэм, Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ я егъэджакIуэт. ЩIэныгъэ куу, гъэсэныгъэ екIу зыхэлъа ди анэм фIагъыу бгъэдэлъа псори дэ, и бынитIым, бын пэлъытэу иIа и гъэсэнхэм ди хьэл-щэным къызэрыхипщэным яужь итащ. Ар и къару емыблэжу зэрыщытар, и Iуэху зехьэкIар ноби ди гъуазэу дыкъогъуэгурыкIуэ.
— Абы и щапхъэкъэ 1957, 1958 гъэхэм Къэзахъстаным щIыщIэхэр щавэ, щасэ лъэхъэнэм къэрал мыхьэнэшхуэ зиIэ а Iуэхугъуэми жыджэру узэрыхэлэжьыхьар?
— ЕтIуанэ курсым дыщеджэрт абы щыгъуэ, щIыщIэхэм лэжьыгъэхэр я гуащIэгъуэу щекIуэкIырт. Ди адэ-анэхэм я арэзыныгъэкIэ, дэ, щIалэгъуалэм, ди жэрдэмкIэ а Iуэхугъуэшхуэм дыхэтауэ щытащ. Гукъыдэж зиIэр куэд хъурт, арщхьэкIэ комсомол путёвкэ зратыр нэхъыфI дыдэхэр арати, абыхэм дащыхэхуам дуней гуфIэгъуэр диIэт. Хуабэмрэ жьыбгъэмрэ, сабэмрэ пшахъуэмрэ я щIыналъэм гъэмахуитIкIэ ди зыгъэпсэхугъуэ мазэхэр щыдгъэкIуат, жэщ-махуэ дымыщIэу лэжьыгъэм дыпэрыту, гуэдз бэгъуар хэкIуэдыкIыншэу къэралым и гуэным икIутэным дыхущIэкъуу. ЩIалэгъуалэм ди гуащIэдэкI хьэлэлым къыпэкIуауэ щытащ япэ къэрал дамыгъэхэри. 1957, 1958 гъэхэм студент гупым ди бгъэгухэм щылыдат «ЩIыщIэхэм фызэрыщылэжьам папщIэ» медалхэр. Апхуэдэ гулъытэ лъагэ къызэрытхуащIам дэ гушхуэныгъэ къытхилъхьат, Хэкум, лъэпкъым я зыужьыныгъэм къарууэ диIэр адэкIи етхьэлIэну дыхьэзырт.
— Студент илъэсхэр блэлъэту, узыщIэхъуэпса IэнатIэр зэбгъэгъуэта нэужь, апхуэдабзэу жыджэру, лэжьыгъэм уи гур хузэIухауэ егъэджакIуэ IэнатIэм упэрыхьащ. Хэт сымэ абы щыгъуэ щIэгъэкъуэн къыпхуэхъуар?
— Сэ зэхэщIыкI зиIэ цIыху гъуэзэджэ куэдым сахуэзащ. Псом япэу зи цIэ къиIуапхъэхэм ящыщщ лэжьэн щыщIэздзауэ щыта Нарткъалэ курыт еджапIэ №3-м и унафэщIым и къуэдзэ къалэныр а лъэхъэнэм зыгъэзащIэу щыта Бекъалды Мухьэмэд. Аращ зи фIыщIэр сызыхунэса лъагапIэхэм я нэхъыбэр. ЕгъэджакIуэ IэщIагъэм и щэху псоми фIыуэ щыгъуазэ, щIэныгъэ куу, цIыхугъэ лъагэ зыхэлъ адыгэлI щыпкъэм гъуэгу бгъуфIэу къысхущIэкIа лъагъуэ дахэм сытришащ. ЧэнджэщэгъуфIу, къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэу, унафэщI губзыгъэу илъэс куэдкIэ егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэм хэтащ Мухьэмэд. Къалэм дэт курыт еджапIэ №1-м сыкъэзышэжари арат, езыр а IуэхущIапIэм и унафэщI хъуа нэужь.
Бекъалдыр зи пашэ лэжьакIуэ гупыр къыхащыпыкIа фIэкIа умыщIэу, зи IэщIагъэм хуэIэижь защIэт. Дэтхэнэми бгъэдэлъ щIэныгъэр, и хьэл-щэныр, и дуней тетыкIэр, и Iуэху зехьэкIэр дагъуэншэт жыпIэмэ, егъэлея мыхъуну къысщохъу. Апхуэдэ лэжьэгъухэр сиIэу сыкъызэрекIуэкIар фIыгъуэшхуэу къызолъытэ. ЕхъулIэныгъэу лэжьыгъэм щызиIами абыхэм я гуащIи хэлъщ, ахэр зэрыщыту ди еджапIэ псом я текIуэныгъэт.
«СССР-м и цIыхубэ егъэджакIуэ» цIэм, пщIэшхуэ къызэрыпэкIуэм хуэдэ дыдэу, жэуаплыныгъэшхуи пылъщ. А лъагапIэм сыткIи ухуэфащэу ущытын хуейщ: хьэл-щэнкIи, зыхуэпэкIэкIи, теплъэкIи, цIыху хэтыкIэкIи, Iуэху зехьэкIэкIи, унагъуэкIи. Уеблэмэ си еджакIуэу щытахэм я дуней тетыкIэми лэжьэкIэми мыхьэнэшхуэ яIэщ си дежкIэ.
— Риммэ, цIыхум гъащIэм къыщигъанэ лъэужьхэм ящыщщ абы и гъэсэнхэр. Уэ, дауи, апхуэдэхэр уи мащIэкъым.
— ЖысIэну сыхуейщ, инджылызыбзэр фIыуэ слъагъуу, си псэм пэгъунэгъуу срилэжьами, «псыIэрышэм ещхь» ди анэдэлъхубзэм и пэ ар зэи зэризмыгъэщыфар, адыгэбзэкIэ къыдэкI газет закъуэри гъащIэ гъусэу, чэнджэщэгъуфIу ди унагъуэм зэрилъыр.
Лэжьыгъэм сызэрыпэрыта илъэс 40-м къриубыдэу зэи сщыгъупщакъым ди анэм егъэджакIуэ IэщIагъэр къыхэзыхыжа зэшыпхъуитIри дыкъызыхуриджэу щытар. «Сабийм жыфIэр зэхихыну фыхуеймэ, — диущийрт абы, — япэщIыкIэ езым жиIэр зэхэфх, сабиипсэм япэу фэ фынэс». Армырауи хъунукъым. Уэ узыхуэшэрыуэмрэ узыхуэIэижьымрэ еджакIуэм и деж нэпхьэсыфу, ар дэIуэгъу-псэлъэгъу къэпщIыфрэ къыдэпхьэхыфу щытын хуейщ. ИтIанэщ лъэужьыфIэ ущыхъунур. Срогушхуэ апхуэдэ гъэсэн куэд сызэриIэм. Абыхэм ящыщщ Хьэмгъуокъу Лидэ, Хъаничэ Рустам, Былымгъуэт Лидэ, ТIымыжь Мухьэмэд сымэ, нэгъуэщI куэди. Абыхэм я ехъулIэныгъэхэм си псэр догуфIэ, я цIэхэр фIыкIэ къраIуэмэ, си гур хохъуэ, насыпыфIэ сащI.
Епсэлъар ЖЫЛАСЭ Маритэщ.
Зи гуащIэр щIэблэм яхуэгъэпса
Аруан куейм, абы и къалащхьэ Нарткъалэ зыIэригъэхьэ ехъулIэныгъэхэм, шэч хэмылъу, и Iыхьэ ин хэлъщ абы и щIэблэр егъэджэнымрэ гъэсэнымрэ зи гуащIэ куэд хуэзыгъэпса, а IэнатIэр егъэфIэкIуэнымкIэ лэжьыгъэшхуэ зэфIэзыха Щоджэн Риммэ Хьэсэн и пхъум.
Щоджэн Риммэ СССР-м, УФ-м, КъБР-м егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ я министерствэхэм я щIыхь тхылъхэр, Дунейпсо Адыгэ Хасэм, Урысей Федерацэм щыпсэу лъэпкъхэм я зэгухьэныгъэм, «Ди къэкIуэнур» цIэр зезыхьэ дунейпсо псапащIэ фондым, нэгъуэщI къэрал IуэхущIапIэхэми къабгъэдэкI дипломхэр, фIыщIэ тхылъхэр, «2002 гъэм Урысейм и цIыху пажэ», «КъБР-м цIыхубэм социальнэу защIэгъэкъуэнымкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэхэр, медалхэр, къыхуагъэфэща нэгъуэщI къэрал дамыгъэхэри щыхьэт тохъуэ егъэджакIуэ IэщIагъэм, илъэс куэдкIэ зыпэрыта социальнэ IэнатIэм, мы зэманым зэфIих жылагъуэ Iуэхухэм и гуи и пси хилъхьэу Щоджэныр зэрыпэрытым.
Лэскэн куейм хыхьэ Урыху адыгэ жылэм къыщалъхуащ Щоджэныр. Школ нэужьым Риммэ еджэным щыпищащ КъБКъУ-м. 1975 гъэм абы ехъулIэныгъэкIэ къиухащ хамэ къэралыбзэхэмкIэ абы и къудамэр икIи «инджылызыбзэмкIэ егъэджакIуэ» IэщIагъэр игъуэтауэ лэжьэн щыщIидзащ щалъхуа Урыху къуажэм дэт курыт школым. ПсэкIэ къыхиха IэщIагъэм зэрырилажьэм гукъыдэжышхуэ къритырт Щоджэным. Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэм хэлъ щэхухэм щIэх дыдэу щыгъуазэ хъуащ, зыхыхьа гупми фIыуэ яхэзэгъащ. Лэжьыгъэм жыджэру, жэуаплыныгъэр зыхищIэу пэрыува бзылъхугъэ цIыкIум къызэгъэпэщакIуэ зэфIэкI зэрыбгъэдэлъым гу лъамытэу къэнакъым. ЕджапIэм щызэхэт комсомол зэгухьэныгъэм, иужькIэ парт организацэм я секретарь хъуащ ар. А лъэхъэнэм апхуэдэ къалэнхэр зыхуагъэфащэр дзыхь зрагъэз, пщIэ зыхуащI цIыхухэрт. Апхуэдэ цIыхур сыт хуэдэ лъэныкъуэкIи щапхъэу щытын хуейт.
Зи цIэр фIыкIэ Iуа егъэджакIуэ гумызагъэр 1979 гъэм ирагъэблэгъащ Нарткъалэ дэт курыт школ №5-м. ЯпэщIыкIэ Риммэ еджапIэм и унафэщIым гъэсэныгъэ лэжьыгъэхэмкIэ и къуэдзэ къалэныр ирихьэкIащ, иужькIэ еджапIэм и директору ягъэуващ. А къалэныр пщэрылъ къыщыщащIам щыгъуэ, Риммэ и ныбжьыр илъэс 30-м нэса къудейт. Ауэ зыми шэч къытрихьэртэкъым Щоджэнхэ Хьэсэнрэ Таунрэ япхъу, Хьэсанэ Хьэжмурид ущиякIуэу зиIа Риммэ дзыхь къыхуащIа IэнатIэр ныкъусаныгъэншэу зэрырихьэкIынум.
Школ унафэщIу зэрылэжьа илъэси 4-м къриубыдэу Щоджэным еджапIэр Аруан куейм щыпэрытхэм яхигъэхьащ, республикэм щынэхъыфIхэм яхригъэбжащ. Школым и гъэсэнхэр цIэрыIуэ зэрыхъуар ябгъэдэлъ щIэныгъэм и закъуэтэкъым, атIэ абыхэм спортми ехъулIэныгъэфIхэр къыщагъэлъагъуэрт, етхуанэ гуащIэдэкI четверткIэ зэджэу щыта гъэмахуэ губгъуэ лэжьыгъэхэми щыпэрытт. Сыт хуэдэ къалэнми пэлъэщыфырт ар зи пашэ гупыр. А лъэхъэнэм абы зэтриубла егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэр лъабжьэ быдэ хуэхъуащ школым икIи нобэр къыздэсым Щоджэным иIа Iуэху зехьэкIэр, цIыху хэтыкIэр я щапхъэу къокIуэкI.
Нэмысышхуэрэ хабзэрэ зыхэлъу, лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ хьэлэмэту, жылагъуэ Iуэхухэри жыджэру дэзыгъэкIыфу зыкъэзыгъэлъэгъуа бзылъхугъэ гуащIафIэр, партым и Аруан куей комитетым и унафэкIэ, 1985 гъэм куейм и гъэзэщIакIуэ комитетым ягъэкIуащ. Абы и пщэ къралъхьащ исполкомым и тхьэмадэм и къуэдзэ къалэныр.
А IэнатIэм сыт щыгъуи гукъыдэжышхуэ хуиIэу бгъэдэтащ Риммэ. Абы и лэжьыгъэм къызэщIиубыдэ унэтIыныгъэхэм ящыщт егъэджэныгъэ гъэсэныгъэри, медицинэри, щэнхабзэри, спортри, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэри, социальнэ дэIыгъыныгъэри, нэгъуэщIхэри. Жэуаплыныгъэ лъагэ зыпылът абыхэм ящыщ дэтхэнэри икIи Риммэ хузэфIэкIащ ахэр куейм тэмэму щызэтригъэувэну. Щоджэным сыт щыгъуи игъэнэхъэпащ щIэблэм щIэныгъэ етынымрэ гъэсэныгъэ екIу яхэлъхьэнымрэ, щытыкIэ гугъу ихуа бынунагъуэхэм ядэIэпыкъунымрэ абыхэм щапI сабийхэм защIэгъэкъуэнымрэ. Лъэпощхьэпо куэд пыщIами, а Iуэхухэр цIыхухэм я сэбэп хэлъу, хабзэм тету къызэгъэпэщыным и нэIэ тетащ а лэжьакIуэ пэрытым.
Апхуэдэу Щоджэным и цIэр епхащ Нарткъалэ щыIэ «Нарт хасэ» къэфакIуэ ансамблым и ехъулIэныгъэхэм, авиамодельнэ спорт лIэужьыгъуэм куейм зыщегъэужьыным. Ар жыджэру ядэлэжьащ хабзэхъумэ органхэм, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм. Бгырыс бзылъхугъэ гуащIафIэр и Iэужь дахэхэмкIэ цIэрыIуэ щыхъуащ Аруан куейм и мызакъуэу, республикэми.
ЩыцIыкIум езыр зыщIапIыкIа лъэпкъ хабзэмрэ нэмысымрэ тетщ Риммэ и унагъуэри. Абы и къуэ закъуэ Заур и IэщIагъэкIэ дзэм еIэзэ дохутырщ, и нысэ Залинэ кардиологщ. Абыхэм къащIэхъуэ щIэблэм Риммэ и гур ягъэгуфIэ, и гукъыдэжым хагъахъуэ.
Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ, социальнэ, жылагъуэ Iуэхухэм дапщэщи жыджэру хэт, псэ къабзэ зиIэ цIыху гуащIафIэ Щоджэн Риммэ дохъуэхъу унагъуэ насып щымыщIэу, и къуэрылъхухэмкIэ, къытщIэхъуэ щIэблэмкIэ иIэ хъуэпсапIэхэр къехъулIэу дунейм тетыну.
КЪАРДЭН Нунэ.
Фэеплъ
ЩIэблэм я гъуазэ
ЩIэблэр егъэджэным, гъэсэныгъэ екIу яхэлъхьэным зи гъащIэ псор тезыухуахэм ящыщщ Бекъалды Мухьэмэд. ЕгъэджакIуэу, школ унафэщIу, егъэджэныгъэмкIэ куей IэнатIэм и пашэу илъэс куэдкIэ Нарткъалэ щылэжьащ Бекъалдыр.
И IэщIагъэмкIэ щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъа, зэфIэкIышхуэ зиIа егъэ-джакIуэ щыпкъэм и IэужьыфIхэр куэд мэхъу. Сыт хуэдэ IэнатIэ дзыхь къыхуащIами, Бекъалдыр дапщэщи хущIэкъуащ ар зэрыригъэфIэкIуэным, Iуэху зехьэкIэ пэрытхэр, къэралпсо щапхъэфIхэр и гъуазэу. Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэм куууэ зэрыхэтым къыдэкIуэу, щалъхуа щIыналъэр фIыуэ зылъагъу хэкупсэм иригъэкIуэкIырт тхыдэм епха щIэныгъэ-къэхутэныгъэхэр. Жэуаплыныгъэр зыхищIэу, дэтхэнэ къэхъукъащIэми хуэнабдзэгубдзаплъэу зэхуихьэса дэфтэрхэр абы иджащ икIи тхылъ щхьэхуэу къыдигъэкIыжауэ щытащ. «Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхыдэ» тхылъыр нобэ школакIуэхэм ди республикэм и блэкIар зэрадж пособиехэм ящыщщ. Бзэ шэрыуэкIэ, къабзэкIэ тха лэжьыгъэм Iуэхугъуэ куэд къызэщIеубыдэ икIи удихьэхыу укъоджэ.
ЩIыналъэ егъэджэныгъэ IэнатIэм и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIа Бекъалды Мухьэмэд зэфIиха лэжьыгъэфIхэм къэрал гулъытэ игъуэтащ. Абы къратащ ГуащIэдэкIым и Бэракъ Плъыжь орденыр, нэгъуэщI дамыгъэ лъапIэхэр, щIыхь, фIыщIэ тхылъ куэд. Апхуэдэу къыфIащащ «КъБР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ» цIэри.
БЖЭIУМЫХ Къантемыр.
Щапхъэ
Шэнтыкъум игу зэIухар
«Дохутыр IэщIагъэм къыхуалъхуащ», — нарткъалэдэсхэм апхуэдэу хужаIэ къалэм дэт Сабий поликлиникэм и лэжьакIуэ нэхъыжьхэм ящыщ Шэнтыкъу Люсенэ. Зигури зи псэри сабийхэм яхузэIуха, Гиппократ и тхьэрыIуэм хуэпэж бзылъхугъэ щыпкъэр зи IэщIагъэмкIэ щIэныгъэшхуэ зыбгъэдэлъщ, ар цIыхухэм хьэлэлу яхуэзыгъэлажьэщ.
Шэнтыкъу Люсенэ Дохутыр IэщIагъэр зэрыцIыкIурэ фIыуэ илъэгъуат Люсенэ. Курыт школыр ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, ар щеджащ Налшык дэт медколледжым фельдшерхэр щагъэхьэзыр и къудамэм икIи диплом плъыжьыр иIэу абы къыщIэкIащ. 1969 — 1975 гъэхэм Люсенэ и щIэныгъэм щыхигъэхъуащ КъБКъУ-м и медицинэ факультетым.
Сабий дохутыр IэщIагъэр къыхэзыха бзылъхугъэ щыпкъэм и гъащIэ псор епхащ Нарткъалэ къыдэхъуэ щIэблэм я узыншагъэр хъумэным. 1986 гъэм къыщыщIэдзауэ илъэс 20-м нэскIэ Шэнтыкъур щытащ къалэм дэт сабий поликлиникэм и унафэщIу. Сабий мащIэм сэбэп яхуэхъуакъым дохутыр Iэщабэ-Iущабэр, дэтхэнэми и узыр, и лажьэр гукIэ зыхищIэу. Апхуэдэ и псэ хьэлэл лэжьыгъэр гулъытэншэу къэнакъым. 1991 гъэм Люсенэ хъуащ «СССР-м узыншагъэр хъумэнымкIэ и отличник». Абы къыкIэлъыкIуащ «КъБР-м щIыхь зиIэ и дохутыр», «Лэжьыгъэм и ветеран» цIэ лъапIэ- хэр, щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр.
И лэжьыгъэр къызыхуэтыншэу зэрырихьэкIым къыдэкIуэу, Люсенэ жыджэру хэтщ къалэм щекIуэкI жылагъуэ Iуэхухэми. 1998 гъэм къыщыщIэдзауэ ар Аруан куейм и бзылъхугъэхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщIщ. Унагъуэм, сабиигъуэм я хуитыныгъэхэр хъумэнымкIэ зэфIих апхуэдэ лэжьыгъэ купщIафIэхэм папщIэ, Шэнтыкъум къыхуагъэфэщащ Урысей Федерацэм и Бзылъхугъэхэм я зэгухьэныгъэм къыбгъэдэкI ЩIыхь тхылъыр.
Зи гъащIэм и дэтхэнэ махуэри псэ къабзагъэмрэ гу хьэлэлагъымрэ я щапхъэу щыт сабий дохутыр щыпкъэ Шэнтыкъу Люсенэ ящыщщ къалэм и тхыдэм и напэкIуэцIхэр лэжьыгъэ купщIафIэкIэ, дуней тетыкIэ екIукIэ зыгъэдахэ бзылъхугъэхэм.
Къардэн Марэ.
ДифI догъэлъапIэ
ХъуэпсапIэр нахуапIэ зыщI
Балигъ хъууэ, унагъуэ зыухуэу бын зыгъуэта дэтхэнэ цIыхуми гъащIэм щиIэфыну насыпыр, и хъуэпсапIэ псори и жьэгу пащхьэм ирепх. Ауэ егъэджакIуэ IэщIагъэр къыхэзыхахэм я апхуэдэ гуращэхэм гуэхыпIэ имыIэу щIагъу нэгъуэщI зы хъуэпсапIи — бын пэлъытэ яхуэхъу сабий цIыкIухэм я текIуэныгъэ, ехъулIэныгъэ ялъагъуныр абыхэм я дежкIэ фIыгъуэшхуэщ. Апхуэдэ си гупсысэхэр нэхъри щIигъэбыдащ иджыблагъэ сызыхуэза егъэджакIуэм дезгъэкIуэкIа псалъэмакъым.
Апэжыхь Iэминат Нарткъалэ дэт курыт школ №2-м адыгэбзэмрэ литературэмрэ щезыгъэдж Апэжыхь Iэминат Азэрбий и пхъур и IэнатIэм зэрыпэрытрэ илъэс 30-м щIигъуащ. А зэманым къриубыдэу Iэминат зэи къыхуихуакъым къыхиха и IэщIагъэ хьэлэмэтым щыхущIегъуэжа.
— СызэрыцIыкIурэ ди анэдэлъхубзэр фIыуэ слъагъуу сыкъэхъуащ. Абы и лъабжьэр ди унагъуэм пщIэшхуэ зэрыщиIэрт, — и IэщIагъэр къыхиха зэрыхъуам топсэлъыхьыж Апэжыхьыр. — АдыгэбзэмкIэ къыдэкI ди газет закъуэр — «Адыгэ псалъэр» (абы щыгъуэм «Ленин гъуэгур») — къаIэрыхьэу абы ит хъыбархэмкIэ зэдэгуэшэным хуэпIащIэрт ди унагъуэри ди гъунэгъухэри. Дэ, сабийхэри, апхуэдэ щытыкIэм дыщIапIыкIати, анэдэлъхубзэр ди псэм хэлът.
Школ кIуэгъуэ ныбжьым нэса нэужь, Iэминат адыгэбзэм хуиIэ лъагъуныгъэр зыкIи нэхъ кIащхъэ хъуакъым. Анзорей дэт курыт школ №2-м адыгэбзэмрэ адыгэ литературэмкIэ ар щезыгъэджа СэвкIуий (Безыр) ШэIимэт егъэджакIуэ IэщIагъэм къыхуалъхуа жыхуаIэм хуэдэт, абы зэчиишхуэ хузиIэ цIыхут.
— ФIагъыу бгъэдэлъ псомкIи къыддэгуэшащ ШэIимэт, гъуэгугъэлъагъуи тхуэхъуащ. ЗыкъомкIэ аращ зи фIыщIэр адыгэбзэр, лъэпкъ литературэр нэхъ куууэ джыным сызэрытегушхуар, — жеIэ Iэминат.
Курыт еджапIэр фIы дэдэу къэзыуха адыгэ пщащэ цIыкIур КъБКъУ-м и студент нэхъыфIхэм хабжэу илъэси 5-кIэ щеджащ абы и тхыдэ-филологие факультетым. IэщIагъэ зэрызригъэгъуэтам щыхьэт техъуэ дипломыр къызэрыIэрыхьэжу, лъэпощхьэпо лъэпкъ хэмылъу, лэжьыгъэ IэнатIи къигъуэтащ. ЕгъэджакIуэ ныбжьыщIэм гуапэу къыIущIащ Лэскэн ЕтIуанэм дэт курыт школым и лэжьакIуэ гупыр. А лъэхъэнэр игу къыщигъэкIыжкIэ, Iэминат псом япэ зи цIэ къриIуэр абы щыгъуэ школ директору щыта Тхьэзэплъ Неллэщ. Зи лэжьыгъэм япэ лъэбакъуэхэр щызыч егъэджакIуэм унафэщI щыпкъэр сыт и лъэныкъуэкIи дэIэпыкъуащ, чэнджэщ щхьэпэхэр, ущие Iущхэр къриту. Мы еджапIэращ Апэжыхьым япэ ехъулIэныгъэр щызыIэригъэхьари, лэжьыгъэм нэхъри тезыгъэгушхуэ япэ фIыщIэ, щытхъу псалъэхэр къыщыхужаIари. Лэскэн ЕтIуанэм зэрыщыIа илъэси 5-м къриубыдэу Iэминат егъэджакIуэфI хъуащ. ИужькIэ и лэжьыгъэм щыпищащ Нарткъалэ курыт школ №2-м. IуэхущIафэ дахэхэмкIэ цIэрыIуэ еджапIэм и гупым щIэхыу яхэзэгъащ Апэжыхьыр икIи абы и пщIэр нэхъри зэриIэтыным хущIэкъуу и къалэнхэм яужь ихьащ.
Куэд дэмыкIыу абы и гъэсэнхэр куей, республикэ зэхьэзэхуэхэм я утыкум къихьэрэ я ехъулIэныгъэмкIэ я егъэджакIуэр ягъэгуфIэу хуежьащ. Iэминат ящыщщ «Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэпсо зэпеуэм япэ дыдэу хыхьахэм. Абы жыджэру зэрыхэтам папщIэ, егъэджакIуэм къыхуагъэфэщауэ щытащ «Адыгэ псалъэм», Дунейпсо Адыгэ Хасэм, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм, КъБР-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм къабгъэдэкI щIыхь тхылъхэр, тыгъэ лъапIэхэри ящIыгъуу. Иужьрей зэпеуэм егъэджакIуэ Iэзэм хуигъэхьэзыра докладыр нэхъыфI дыдэу къалъытащ, абы и гъэсэнхэм ящыщ зым Аруан куейм япэ увыпIэр, республикэм ещанэр къыщихьащ. Апхуэдэу Апэжыхьым и еджакIуэщ ШколакIуэхэм я урысейпсо зэхьэзэхуэм ещанэ увыпIэр зыхуагъэфэщари.
— Си еджакIуэхэм срогушхуэ. А ныбжьыщIэхэм яхэтщ куэд зыхузэфIэкIыну сызыщыгугъхэр. Iэмал имыIэу ахэр псори адыгэбзэмкIэ егъэджакIуэ хъун хуейуэ аракъым — щалъхуа я щIыналъэм и цIэр фIыкIэ ягъэIумэ, абы и зыужьыныгъэм гурэ псэкIэ хуэлажьэмэ, ар си дежкIэ ехъулIэныгъэшхуэщ — и гурылъхэр къеIуатэ Апэжыхьым. — Адэ-анэ псоми я хъуэпсапIэхэр я унагъуэхэм, я бынхэм ирапх, сэ абыхэм гъусэ яхузощI си гъэсэн цIыкIухэм сазэрыхуэхъуапсэри.
Апэжыхьым и лъэр жан зыщIыр и нобэрей еджакIуэхэм яIэ ехъулIэныгъэхэм я закъуэкъым. Апхуэдэу ар ирогушхуэ икIи иропагэ и нэIэ тету балигъ гъащIэм хыхьауэ щхьэж и лъагъуэ щыпхызыш и гъэсэнхэм. Апхуэдэхэщ Апэжыхьым и лъэужьым ирикIуэхэу Шагъыр Риммэ, АфIэунэ Эллэ, Шыбзыхъуэ Джульеттэ, Тэрчокъуэ Оксанэ, нэгъуэщIхэри. Категорие нэхъыщхьэ илъэс куэд лъандэрэ зиIэ егъэджакIуэ гумызагъэр зыщылажьэ шко-лым адыгэбзэмрэ литературэмкIэ щезыгъаджэ IэщIагъэлIхэм я методи- кэ зэгухьэныгъэм и унафэщIщ. Ар я ущиякIуэщ икIи я чэнджэщэгъущ егъэджакIуэ ныбжьыщIэхэм.
Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэм хьэлэлу пэрыт Iэминат унэгуащэ IэкIуэлъакIуэщ, анэ гумащIэщ. Абы и ехъулIэныгъэхэм щогуфIыкI и щхьэгъусэ Вэрыкъуэ Хьэжсуф, и бынхэу Астемыррэ Iэсиятрэ. Астемыр дыщэ медалкIэ курыт еджапIэр къиуха нэужь, КъБКъУ-м и экономикэ факультетым щеджащ. Иджыпсту и IэщIагъэм иролажьэ. Iэсият Самарэ дэт медицинэ университетым и 5-нэ курсым щоджэ.
Адыгэ лъэпкъым и къэкIуэнум фIыкIэ хуэлажьэ бзылъхугъэ щыпкъэм ехъулIэныгъэщIэхэр зыIэригъэхьэну, и хъуэпсапIэхэм лъэIэсыну ди гуапэщ.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
