Псэм и хуабагъэр хызолъхьэ
ЛIэщIыгъуэм и лIыхъужьхэри къыдоунэхуж. АР-м, КъБР-м, КъШР-м я цIыхубэ тхакIуэ, СССР-ми УФ-ми я Къэрал саугъэтхэм, Шолоховым и цIэр зезыхьэ, ДАХ-м я саугъэтхэм я лауреат МэшбащIэ Исхьэкъ ди зэманым и лIыхъужьщ. Лъэпкъ литературэм лIитI щащIэн хэзылъхьа тхакIуэм и Iэдакъэ къыщIэкIа тхыгъэхэм цIыху зэхущытыкIэр, лъэпкъ гуауэр, тхыдэр екIуу щызэхэухуэнащ. Аращ ахэр щIэщыгъуэ, гъэщIэгъуэн зыщIри.
Шу емылыджым тес зэманымрэ лэжьыгъэмрэ къэзыгъэIурыщIа тхакIуэ гуащIафIэм и тхыгъэхэм лъэпкъым и блэкIар сурэтыщI Iэзэу уи нэгу къыщыщIегъэувэ. ТхакIуэм дежкIэ нэхъапэр щIэджыкIакIуэ иIэнырщ, абыхэм зэхащIыкIынырщ. ЗэманыщIэм къыщыхъу щIэблэр блэкIам щIоупщIэ, я адэжьхэм я дуней тетыкIар, абыхэм я хьэл-щэныр, теплъэр я нэгум къыщIагъэувэну хэтщ. МэшбащIэ Исхьэкъ и тхыгъэ-хэр абыкIэ сэбэпышхуэщ.
Ар зэрытхакIуэ Iэзэм къищынэмыщIауэ икIи цIыху гъэщIэгъуэнщ. Зэрытхэм хуэдэу мэпсэу, зэрыпсэум хуэдэу матхэ.
КъызэтепщIыкIыу акъыл гъэтIылъа зиIэ, удэзыхьэх хъыбар гъэщIэгъуэнхэр къызэрыбжиIэжым къыдэкIуэу, медан къэс гуапагъэ къызыбгъэдэкI, лъэпкъым и фIи и гуауи и тхыгъэхэмкIи, и гъащIэмкIи зыгъэва тхакIуэм а псори философие куум хуигъакIуэу мэпсалъэ. Псалъэ лей Iэпымыхуу, и щытыкIэкIи и псэлъэкIэкIи акъыл хэлърэ жиIэм нэ-хърэ куэдкIэ нэхъыбэ зэрищIэр къыбгурыIуэу апхуэдэщ Исхьэкъ.
КъэхъугъэкIэ бей гъащIэм цIыхум зыгуэр ебгъэгъэщIэгъуэн, къэбгъэуIэбжьын папщIэ, куэд пхузэфIэкIын хуейщ. Апхуэдэ зэфIэкI бгъэдэлъщ МэшбащIэм. НобэкIэ зэлэжьым, и тхыгъэщIэхэм теухуауэ Исхьэкъ упщIэ зыбжанэкIэ зыхуэдгъэзащ.
МэшбащIэ Исхьэкъ — Илъэс бжыгъэ блэкIам укIэлъыплъыжу уи IэдакъэщIэкIхэм уахэплъэжри, дэ зэрытщIэмкIэ, том 16 хъууэ уи лэжьыгъэхэр къыдэбгъэкIыжыну мурад пщIащ. Абы щыщу мы гъэм тхылъ дапщэ бгъэхьэзырыну?
— Мы гъэм тхылъиплI къыдэзгъэкIыну си мурадщ, абыхэм ящыщу тIур усэ тхылъщ, тIур прозэщ. Абы къыкIэлъыкIуэнущ публицистикэри. Тхылъ пщыкIухри къызэрыдэкIынур адыгэбзэщ. Роман пщыкIух хэзгъэхьауэ аращ мы къыдэкIыгъуэхэм.
— Иужьрей зэманым сытым уелэжьрэ, щIэуэ птхаIа?
— «Изгнанники» жыхуиIэ романыр хьэзырщ, ар адыгэбзэкIи къыдэкIынущ. Мыбыхэм я лъабжьэр тхыдэращ, и пкъыр а тхыдэм къыхэсха хъыбар защIэкIэ зэфIэзгъэуващ. Кавказ зауэм и кIэухращ ар нэхъ зытегъэщIар, нэхъ пэжу жыпIэмэ, иужьрей илъэситхур (1859 — 1864 гъгъ.) къызэщIеубыдэ.
— УщымыгуфIыкIынкIэ Iэмал имыIэу, иужьрей зэманым уи тхылъ куэд дунейм къытехьащ. Уэ къызэрыплъытэмкIэ, сыт хуэдэ IэдакъэщIэкIра нэхъыбэу узыхуэарэзыр?
— Пэжыр жысIэнщи, абы и жэуапыр схуетыну къыщIэкIынкъым, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, сэ лэжьыгъэр стхырэ зэзгъэтIылъэкIамэ, абы лейуэ сегупсысыжуи ар згъэвыжынуи иужь ситкъым, абы есхьэлIэну къарури зэманри абдеж щызэфIэкIащ. «Хэкум ирахуахэр» романыр, сэ къызэрыслъытэмкIэ, лъэпкъыр зыхуеин, къыхуэсэбэпын гуэрщ, дунейм ехыжахэм, а мафIэ лыгъэм хэкIуэдахэм я фэеплъщ. А Iуэхум сызэреплъыр къэзгъэлъэгъуэн хуейти — цIыхухэм я пащхьэ къисхьащ.
— Исхьэкъ, тхакIуэ къэс езым и лэжьэкIэ иIэжщ, ущытхэр пщэдджыжьра хьэмэрэ пщыхьэщхьэра?
— Сэ зэи лэжьапIэм си щхьэ IуэхукIэ сыщылэжьэфакъым икIи сыщылэжьэну иужь сихьэнукъым. Сыт щыгъуи сыщытхэр пщэдджыжьыпэрщ. СыхьэтитI-щы солажьэри, итIанэ си IэнатIэм сокIуэ. Пщэдджыжьым стхам пщыхьэщхьэм сыхэплъэжу си хьэлщ.
Сэ сызэрытхэр адыгэбзэщ, нобэр къыздэсым къэзгъэсэбэпыр къалэм къызэрыгуэкIщ, компьютери машинки зэи сиIакъым. НэгъуэщIу жыпIэмэ, псэ зыхэмылъ гъущIыкIэхэмкIэ сытхэркъым, си Iэм, си псэм я хуабагъэр хэслъхьэу къалэмыр сIыгъмэ, нэхъ къызощтэ.
— Усэ тхыным дауэ ухущыт, ар нэхъ япэ ибгъэщрэ хьэмэрэ иужь къибгъанэрэ?
— Зи гугъу сщIы тхылъхэм мы гъэм къэсыху стхауэ усэ итщ. Си япэ усэр 1945 гъэм стхауэ щытащ, нобэм къэсыху абы сепцIыжыфакъым. Прозэ щыстхым деж гупсысэ гуэрхэр щхьэхуэу къыспкърохьэри, ахэр адрей псоми «яхызогъэтIылъыкI», иужькIэ а згъэтIылъам сыкIэлъыгупсысэж зэпытщ, псори зэхуэзгъэкIуауэ къысщыхъумэ, сотIысри усэ сотх. Си япэ тхылъхэр усэ тхылъу щытащ, мы гъэм илъэс хыщI ирокъу ахэр дунейм къызэрытехьэрэ.
— Уэ литературэ институтым ущеджащ, абы уи гъусэу щIэсащ ди адыгэ щIалэ гуп…
— Литературэ институтым сэ къыщыздеджащ ныбжьэгъу пэжу сиIа тхакIуэ гъэщIэгъуэнхэу Шэвлокъуэ Пётр, Къущхьэ СулътIан, Мысачэ Пётр, Елгъэр Кашиф сымэ. Хуабжьу си гуапэщ литературэ институтым апхуэдэ цIыху гъэщIэгъуэнхэм, щэджащэхэм си гъащIэр зэрыпищIар.
А зэманым усыгъэм и дерсхэр диIэт, дезыгъаджэр журналист цIэрыIуэ Захарченкэ Василийт. Ар езыр цIыху къызэрымыкIуэт. Абы и семинарым цIыху пщыкIутI дыщIэсу арат. Хэт ахэр жыпIэмэ, къыпхуезбжэкIынщ: Мысачэ Пётр, Евтушенкэ Евгений, Ахмадулинэ Беллэ, Абубакан Ахьмэдхъан сымэ, нэгъуэщIхэри. А цIыху пщыкIутIым щыщу 8-м литературэ институтыр ехъулIэныгъэфIхэр диIэу къэдухат. ЕгъэджакIуэфIт ар ди дежкIэ, куэдым дыхуигъасэрт, дыхуиущийрт. Нобэр къыздэсым абы и сыным Iэ дэслъэну, сыбгъэдэтыну сокIуэ. Си гъащIэм увыпIэшхуэ щиубыду щытащ а цIыхум. Литературэ институтыр цIыкIу щхьэкIэ, щIэныгъэшхуэ зыщIэлъ IуэхущIапIэщ. А зэманым къэсщIамрэ зыхэсщIамрэ си пкъым итIысхьауэ нобэр къыздэсым къыздызохьэкI. Лъэпкъ IуэрыIуатэр, КIэрашэ Тембот, КIыщокъуэ Алим, ЩоджэнцIыкIу Алий, Хьэткъуэ Ахьмэд сы- мэ я лэжьыгъэр си гъуазэщ.
— Иджы уи жылагъуэ Iуэхухэм я гугъу уэзгъэщIынут.
— Сэ езыр сыкъыщалъхуар Щхьэщэхуж къуажэращ. 1944 гъэм комсомол зэгухьэныгъэ къызэгъэпэщын хуейуэ къагъэуващ. Абы дызэрыхыхьэу, ди школым и комсомол зэгухьэныгъэм и секретару сыхахауэ щытащ. Мис абдеж къыщежьауэ жыпIэ хъунущ си жылагъуэ лэжьыгъэр. Абы и ужькIэ педучилищэм щыIэ комсомол зэгухьэныгъэм и секретарым и къуэдзэу сыщытащ. Литературэ институтым и студент комитетым и нэхъыщхьэу, институтым и партбюром сыхэтащ.
Мейкъуапэ къэзгъэзэжу газетым илъэситIкIэ сыщылэжьауэ, зы пщэдджыжь гуэрым лэжьапIэм сыкъокIуэри, ЩIыпIэ советым и депутату сызэрыхахар къызжаIэ. 1958 гъэм щыщIэдзауэ 1991 гъэ хъуху СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм сыхэтащ. Сызэрыдепутатым щхьэкIэ цIыху куэдым лъэIукIэ зыкъысхуагъазэрт. Си анэм: «ЛъэIукIэ зыкъыпхуэзыгъазэм удэмыIэпыкъуфынуми, нэгъуэщI мыхъуми, къыщIэкIуам едаIуи, ущIыдэмыIэпыкъуфынур гурыгъаIуэ», — жиIэу щытащ. Ар гъащIэ гъуазэу сиIащ. Нобэр къыздэсым цIыхухэр къызокIуалIэ, икIи, си къару къызэрихькIэ, дэтхэнэми сэбэп сыхуохъу.
— А псом къищынэмыщIауэ, УФ-м и Жылагъуэ палатэм ухэтщ…
— ЖызыIэ щыIэщ тхакIуэр жылагъуэ Iуэхухэм хэтын хуэмейуэ. Ауэ тхакIуэр гъащIэм и къуэгъэнапIэ псоми нэ жанкIэ дэплъэфу, илъагъуу щытын хуейщ. ЦIыхум я гукъеуэмрэ зыхуэныкъуэмрэ ищIэу, къыгурыIуэу, иунэтIыфу.
— Адыгэ Республикэм и ТхакIуэхэм я союзым и правленэм куэд щIауэ уритхьэмадэщ…
— Нэгъабэ илъэс 50 ирикъуащ.
— Фи Iуэхухэр зытетым утезгъэпсэлъыхьынут.
— ТхакIуэхэм я союзым цIыху 37-рэ хэтщ. Илъэс къэс тхакIуэ ныбжьыщIэхэр зыхэт зэIущIэхэр идогъэкIуэкI. Апхуэдэхэм деж дэ къытхуоблагъэ цIыху 30 — 40. Абы хэта дэтхэнэми ЩIыхь тхылъхэр идотыж, щхьэхуэу я цIэ идоIуэ, зи тхыгъэ теддзэхэри щыIэщ. Зэхыхьэм къекIуэлIахэр ныбжькIэ щыуэ зэщхьэщыдогъэкIри (илъэс 16 — 20, илъэс 20 — 25-рэ, илъэс 25-рэ — 30), зэрытхузэфIэкIкIэ, мылъкукIэ защIыдогъакъуэ, я цIэ къыхыдогъэщ.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, япэрауэ, адыгэбзэкIэ тхэр мащIэ хъуащ, етIуанэрауэ, куэдкIэ узыщыгугъын зэрахэмытым къыхэкIкIэ, зэкIэ зыри къысхухэгъэщынукъым. А псоми я щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэу къэслъытэр ди щIалэгъуалэр тхылъ зэремыджэжырщ.
— Тхьэм уигъэпсэу, Исхьэкъ. Иджыри куэдрэ утхуэузыншэну, уи тхыгъэ купщIафIэхэмкIэ лъэпкъыр бгъэгуфIэну ди гуапэщ.
Епсэлъар Щомахуэ Залинэщ.
