ЩIыр захуагъэ хэлъу къуажэдэсхэм иратыжын хуейщ
Нобэрей ди псэукIэ-зэхэтыкIэм цIыхухэр зэхэгъэкIыныгъэ гуащIэм и пащхьэм иригъэуващ. Демократие фIащу кърахьэжьауэ щыта Iуэху зехьэкIэ зэIумыбзхэм хабзэми бзыпхъэми емызэгъыу къыдэунэхуа мыхъумыщIагъэ куэдыкIейхэм имыгъэпIейтейрэ имыгъэгубжьу къытхэтыр мащIэщ. «Къэралыр «сымаджэщ» жаIэри, къеузым емылIалIэу абы и Iэпкълъэпкъыр зезыгъакIуэ, зыгъэбауэ лъынтхуэ псори, упщIи уси хэмылъу, зэ еIэгъуэм къыхалъэфащ.
Апхуэдиз лей зезыхьахэмрэ я бынхэмрэ нобэ я IутIыжщ. ЦIыхубэм, къэралым я къэкIуэнум папщIэ батэ ягъэшыну жызыIэу кIияхэр жеякъым, абыхэм ябгъэдэлъа мылъкур мыбэлэрыгъыу зралъэфэлIащ, зэщIаугъуеящ, зэщIакъуэри лъэныкъуэ ирагъэзащ. Илъэс тIощIым щIигъуауэ цIыху цIыкIум я щхьэр зэрахьэ, я нэгу щIэкI мыхъумыщIагъэхэм ягъэундэрэбжьауэ, ягъэундэрэщхъуауэ нобэм къэсащ, «рынок» жаIэурэ ди гъащIэр бэзэрым хуагъэкIуащи, я унагъуэр зыгуэрурэ ягъэпсэужын щхьэкIэ, зи узыншагъэр пэлъэщхэр абы зэрохь, мэулъэпхъащэ. КIуэаракъэ, псори зэрызэхуагъадэ, дэтхэнэми и хуитыныгъэмрэ и сэбэп зыхэлъхэмрэ зыхъумэн хуей Конституцэр (Закон Нэхъыщхьэр) хьэрэкъуакIэ дадзэжауэ къыпфIощI. Нобэрей гугъуехьхэм ириубыдылIа къуажэдэсхэр абы есэжащ, ауэ я гур изыудыпэр, щIэмычэу зыгъэпIейтейр къахуэнэжа гугъэ закъуэр — зыгъашхэ, зыпI щIыр — зэрыIэщIахырщ.
Псалъэмакъышхуэ иращIэкIами, щIы реформэр ипэкIэ зэрымыкIуатэм социально-экономикэ щытыкIэр зэщIегъаплъэ. ЦIыхубэ мылъкум хуэнэпсейхэм ар зэрызэтраIыгъэм шэч къытетхьэркъым. Армырамэ, изрэ ныкъуэрэ зэрыщIэнт, къуажэдэсхэм я сэбэп хэлъу, захуагъэм тету иджыри къыздэсым а Iуэхум хуэфащэ унафэ къыхуагъуэтынт. Абы и пIэкIэ ди нэгу щIэкIыр нэгъуэщIщ.
«Адыгэ псалъэ» газетым (№2 (22.410) иджыблагъэ къытехуащ «КъБР-м щIы реформэ къыщызэгъэпэщыным, ар гъэхьэзырыным икIи егъэкIуэкIыным граждан жылагъуэр (обществэр) зэрыхэтыну щIыкIэмрэ хабзэхэмрэ я IуэхукIэ» Къэбэрдей-Балъкъэрым и Iэтащхьэм деж щыIэ Жылагъуэ советым и унафэмрэ республикэм ЩIы зэхущытыкIэхэр реформэ зэрыщащIынум и концепцэмрэ. Ди къуажэдэсхэр абыхэм арэзы техъуэнкIэ Iэмал иIэкъым. Къапщтэмэ, ЩIы зэхущытыкIэхэр реформэ зэращIынум и концепцэм къытхуихьынури къыдитынури мащIэщ. Дэ къызэрытлъытэмкIэ, ар нэхъыбэу зытещIыхьар къулейхэрщ, бизнесышхуэм хэтхэрщ, гъавэ щIапIэ нэхъыфIхэр щхьэзыфIэфIу зыIэщIэзыубыдауэ илъэс 20 хъуауэ абы хэджэгухьхэрщ, щIы реформэм ирисондэджэр унафэщIхэрщ.
Концепцэр щагъэхьэзырым мыпхуэдэ Iуэхугъуэхэр нэхъыщхьэу къалъытэн хуеящ:
1. Къэбэрдей-Балъкъэрым бгъэдэлъ щIыр цIыхубэ мылъкуу зэрыщытыр; щIы реформэр щыIэ хабзэм ткIийуэ тету, захуагъэ хэлъу егъэкIуэкIын зэрыхуейр; республикэм къулыкъущIэхэм я уней мылъкум щыщ ягуэшу зэрыармырар, атIэ «Мэкъумэш щIапIэхэр къызэрагъэсэбэп щIыкIэр егъэфIэкIуэным хуэунэтIауэ Урысей Федерацэм и законодательнэ акт щхьэхуэхэм зэхъуэкIыныгъэхэр хэлъхьэным и IуэхукIэ» 2010 гъэм дыгъэгъазэм и 29-м къыдэкIа Федеральнэ закон №435-ФЗ-м зэрыщыубзыхуам тету, совет къэралыгъуэр щакъутэжым къуажэдэсхэм къыIэщIахауэ щыта щIыр фIэкIыпIэншэу абыхэм зэретыжыпхъэр; апхуэдиз илъэскIэ ягъэгува, гъэтIылъыпIэ зимыIэ мы Iуэхур 2016 гъэ пщIондэ бгъэIэпхъуэ зэрымыхъунур.
ЩIы Iыхьэхэр щагуэшкIэ къуажэдэсхэм нэхъ яфIэкъабылым тещIыхьын зэрыхуейр зымащIэкIи зыщагъэгъупщэ хъунукъым, сыту жыпIэмэ, я унагъуэр япIыжын, къэралым дызыхуиша щытыкIэм къикIын, абы зыгуэрурэ хэпсэукIын щхьэкIэ, къахуэнэжар а зы хэкIыпIэрщ. ЩIы Iуэхум хуэфащэ унафэ имыгъуэтурэ нобэм къэсащ. Къэхъуам девгъэплъыт: щхьэусыгъуэ зэмылIэужьыгъуэхэр къагупсысурэ, апхуэдиз илъэскIэ къуажэдэсхэм зэуIуу зэрагъэпэща мылъкур зэбграхащ, абы хэуныкIахэм щIыр щхьэзыфIэфIу зэрапхъуэ. ГъэщIэгъуэнракъэ, Концепцэр зэхэзылъхьахэм япэ ирагъэщыр мэкъумэш щIапIэ нэхъыфIхэр зыIэщIэзыубыдэу пхъэщхьэмыщхьэ хадэ хэзысахэрщ, зэманыфI хъуауэ гъавэ тезыщIэхэрщ, «зи Iуэхур зэпэщ мэкъумэш, фермер IэнатIэ» зыфIащахэрщ. Мы къыхалъхьам тету щIыр ягуэшкIэ, къуажэдэсхэм я псэукIэр ефIэкIуэнукъым, щIалэгъуалэми IэнатIэ ягъуэтынукъым. «Демократиети», «нахуагъэти», «захуагъэти» жаIэу ягъэву щхьэкIэ, апхуэдэ лъэпкъ тлъагъуркъым, ди нэгу щIэкIыр, нэхъапэхэм хуэдэу, пщырэ пщылIу жылагъуэр зэтепщIыкIыу зэрыхуежьарщ. Концепцэм зэрыщаубзыхуам хуэдэу, 2016 гъэ пщIондэ реформэр зэтраIыгъэмэ, абы фIы къишэнукъым — щIы нэхъыфIхэр тхылъ нэпцIкIэ нобэ зыIыгъхэм ар къахуэнэжыпэнущ, къуажэдэсхэр зэрыIыхьэншэу къэнэжынущ.
2011 гъэм накъыгъэм (майм) и 12-м КъБР-м и Iэтащхьэ Къанокъуэ Арсен Нарткъалэ щригъэкIуэкIауэ щытащ жылагъуэхэм я унафэщIхэмрэ къуажэдэсхэм я лIыкIуэхэмрэ зыхэта зэIущIэ. ЦIыхухэр нэхъыбэу зыгъэпIейтейхэм я гугъу щащIым, ар щIэупщIащ щIым и зехьэкIэ хъунум къызэхуэсахэр зэреплъ щIыкIэм. Абы щыгъуэ къыхилъхьат унагъуэхэр къызэхакIухьу, жылэм дэсхэм нэхъ яфIэкъабылыр зрагъэщIэну. Ар къэдгъэсэбэпри, Арщыдан къуажэм щIы реформэм елэжь гупым хэтхэм къанэ щымыIэу жылэр зэлъэдгъэIэсащ, унагъуэ 1051-м я Iуэху еплъыкIэр тхылъкIэ щIэдгъэбыдащ. Абыхэм я процент 94-м къагъэув колхозым иIыгъа гъавэ щIапIэ псори захуагъэ хэлъу унагъуэхэм трагуэшэжыну. Ауэ абы лъандэрэ щIыпIэ уна-фэщIхэми, къуажэ депутатхэми зытхуагъэхъейркъым, я мурадхэм дыхагъэгъуазэркъым, щIым и Iуэхур зытетым, ар нобэ зэрызэрагъакIуэ щIыкIэм и пэжыпIэр щIауфэ. 2011 гъэ лъандэрэ Арщыдан къуажэм и Iэтащхьэм долъэIу колхозым иIыгъа мэкъумэш щIапIэхэр иджыпсту зыIэщIэлъхэм я мыпхуэдэ таблицэр къыдитыну.
— и унэцIэр, и цIэр, и адэцIэр;
— щыпсэу щIыпIэр;
-зэгурыIуэныгъэкIэ щIыр къыщищта зэманымрэ ар зэриIыгъыну пIалъэмрэ;
— зэрыхъу гектар бжыгъэр;
— IуэхущIапIэр зыхуэдэмрэ абы зэреджэмрэ;
— щхьэзакъуэрылажьэ, хьэмэрэ коммерцэ IэнатIэ.
Апхуэдэ таблицэ диIамэ, пэжыр наIуэ къэхъунут, ауэ дызытрагъэхьэркъым.
УпщIэхэр къоув:
— Илъэс 20 лъандэрэ къуажэм и щIым и унафэр зыIэщIэлъыр хэт? (ар ди дежкIэ щэхущ, нобэр къыздэсым и пэжыпIэр къытхуэгъуэтыркъым);
— ЩIы Iуэхур зэблэзыгъэкIыр хэт сымэ, дэнэ щIыпIэ щыщ?
— Ди гъавэ щIапIэхэм хъеру къыпахыр сыт хуэдиз икIи абы щыщу ди жылэм дэсхэм къылъагъэсыр дапщэ?
— Ди щIым къит фейдэр зыIэрыхьэр хэт сымэ?
Арщыдан и щIым, псом хуэмыдэжу, мэкъумэш щIапIэхэм я Iуэхур зыхуэкIуэм хуабжьу дегъэпIейтей. Къэбэрдей-Балъкъэрым ЩIы зэхущытыкIэхэр реформэ зэрыщащIынум и концепцэу республикэм и Iэтащхьэм деж щыIэ Жылагъуэ советым арэзы зыщытехъуам гурыIуэгъуей, зэIумыбз куэд хэлъщ. Сыту жыпIэмэ, абы кIэухыу кърикIуэнур наIуэу ягъэбелджылакъым. Арщыдан къуажэм щIы реформэ зэрыщедгъэкIуэкIынум, захуагъэ хэлъу ар зэрыщыдгуэшынум, зэрыжысIащи, гуп щхьэхуэ хэкъузауэ долэжь. Иужьрей илъэситIым къриубыдэу куэд зэпэтшэчащ, Iуэхугъуэ Iэджэ зэфIэтхащ, абы теухуауэ щыIэ хабзэхэм куууэ зыхэдгъэгъуэзащ, хэкIыпIэ нэхъыфIхэр щызэхуэдгъэкIуа зыхуэфащэ тхылъхэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и Iэтащхьэми, Парламентми еттащ. Арами, республикэм и унафэщIхэми депутатхэми я жэуап щыIэкъым.
КIэщIу къыхэдгъэщынщи, Арщыдан къуажэм дэсхэм къагъэувыр зыщ: «Мэкъумэш щIапIэхэр къызэрагъэсэбэпым и IуэхукIэ» 2002 гъэм бадзэуэгъуэм и 24-м къащта Федеральнэ закон №101-ФЗ-мрэ «Мэкъумэш щIапIэхэр къызэрагъэсэбэп щIыкIэр егъэфIэкIуэным хуэунэтIауэ Урысей Федерацэм и законодательнэ акт щхьэхуэхэм зэхъуэкIыныгъэхэр хэлъхьэным и IуэхукIэ» 2010 гъэм дыгъэгъазэм и 29-м къыдэкIа Федеральнэ закон №435-ФЗ-мрэ къызэрагъэувым тету, нэхъапэм колхозым бгъэдэлъа гъавэ щIапIэ псори зэхуэдэу, нэфI-ней хэмылъу унагъуэхэм яхуэгуэшыжынырщ.
Абы и лъэныкъуэкIэ арщыдандэсхэм нэхъ яфIэкъабылщ Къэбэрдей-Балъкъэрым щIы реформэ зэрыщегъэкIуэкIыпхъэм теухуауэ щIэныгъэлI-хьэрычэтыщIэ Джэрыджэ Хьэсэн игъэхьэзыра проектыр. «КъБР-м щIым щигъуэтыпхъэ унафэм и зы бгъэдыхьэкIэ» фIэщыгъэр иIэу ар къытехуащ 2011 гъэм шыщхьэIум (августым) и 9-м къыдэкIа «Адыгэ псалъэ» газетым, цIыхухэми куууэ яджащ. Мыхьэнэшхуэ зиIэ мы Iуэхур зэхьэлIахэр къыхудоджэ темыIэзэщIыхьыжу проектыр лъабжьэу къащтэну.
Апхуэдэу реформэ езыгъэкIуэкIыну зи пщэрылъхэм зыщагъэгъупщэн хуейкъым цIыху жыжьаплъэ, гъащIэм и пIалъэ зыщIэ нэхъыжь Iущ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и Правительствэм и Тхьэмадэу лэжьа, щIы Iуэхур зэкIэлъыгъэкIуэнымкIэ республикэ комиссэм хэта Дохъущокъуэ Мусэ зэIущIэхэм ящыщ зым щыжиIар: — «Отвести от крестьян угрозу их полного обезземеливания может передача им в собственность не части, как предлагают некоторые деятели, а всех земель сельскохозяйственного назначения… Будущие поколения не простят, если при нашем попустительстве бизнес и предпринимательство завладеют единственным, Богом данным достоянием, оставшимся у крестьян — землей. Пусть эти слова ни у кого не создадут иллюзии. Увещеваниями и призывами не остановить тех, кто уже имеет планы на эту землю. Решающим здесь может быть лишь то, с какой активностью будут защищать люди, живущие на земле, свои права, предоставленные им российским законодательством».
Къэбэрдей-Балъкъэрым и унафэщIхэм къыхагъэщ зэблэкIыгъуэ илъэс хьэлъэхэр республикэм хъарзынэу къызэринэкIауэ, ауэ дэ апхуэдэу къэтлъытэркъым. Сыту жыпIэмэ, ди нэгу щIэкIыр нэгъуэщIщ. Дызыхэт гугъуехьхэм ящIыIужкIэ, щIы Iуэхум хуэфащэ унафэ къызэрыхуамыгъуэтым псори гуитIщхьитI дэхъуащ. Къуажэдэсхэм къащта унафэм тету гъавэ щIапIэхэр гуэшыныр кIыхьлIыхь ящI, бэджэнду къыдатыркъым, апхуэдэу къеIызыхыф закъуэтIакъуэми пщIэшхуэ паубыд. Илъэс 20 и пэкIэ цIыхухэм иратыжын хуея щIыр аукцион джэгу зэпеуэм хуагъэкIуащ. Я мурадыр наIуэщ: инвестицэ, бизнес проект инхэр догъэзащIэ жаIэурэ, къэрал, цIыхубэ мылъкур зэзылъэфэлIахэм, ямыгуэшыж щIыкIэ, мэкъумэш щIапIэ нэхъыфIхэр зыкIэщIаупщIэнырщ. Къыхэгъэщыпхъэщ тхылъ нэпцIкIэ щIыр зыIэщIэзыубыдэхэр мымащIэу зэрыщыIэр. Апхуэдэ зэхуэмыгъэдэныгъэм къуажэдэсхэр хуабжьу егъэпIейтей, гъэпщылIакIуэхэм ди щIыпIэм зэрызыщагъэбыдэм къегъэгубжь, зи къаруилъыгъуэ щIалэгъуалэр Iуэхуншэ, лэжьапIэншэ ещI, гъуэгу пхэнж трегъэувэ.
Республикэм и унафэщIхэми, Парламентым и депутатхэми, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэми, щIым хуэнэпсейхэми, икIэм-икIэжым, хьэкъыу япхыкIыпхъэщ из хъуар къызэрыщихур, губжь зэтрихьар икIутмэ, пхуэмыгъэзэкIуэжыну хэщIыныгъэ къишэнкIэ зэрыхъунур.
Абы къыхэкIыу, мы Iуэхур зэкIэлъызыгъэкIуэну зи къалэнхэм захудогъазэ реформэр адэкIэ ямыгъэIэпхъуэну, 2002 гъэм бадзэуэгъуэм и 24-м къащта Федеральнэ закон №101-ФЗ-мрэ 2010 гъэм дыгъэгъазэм и 29-м къыдэкIа Федеральнэ закон №435-ФЗ-мрэ къызэрагъэувым хуэдэу, захуагъэ хэлъу къуажэдэсхэм щIыр иратыжыну. Ар хабзэм тету зэфIэкIмэ, мэкъумэш щIапIэхэм я зехьэкIэ Iэмал нэхъыфIхэр ди мэкъумэшыщIэхэм тегушхуауэ къызэрагъэсэбэпынум шэч хэлъкъым.
Арщыдандэсхэр абы хуэхьэзырщ.
Арщыдан къуажэм щIы реформэр щызыгъэхьэзыр гуп.
(Мысрокъуэ МэчрэIил, нэгъуэщIхэри. Псори зэхэту цIыху 18 мэхъу).
