КIыщ Мухьэдин: Си сурэт нэхъыфIыр щысщIынур дяпэкIэщ
«Адыгэ псалъэ» газетым къытхуеблэгъащ КъБР-м и цIыхубэ сурэтыщI КIыщ Мухьэдин. Испанием щыпсэу, щIэх-щIэхыурэ Налшык къэкIуэж ди хэкуэгъу художник цIэрыIуэм къыджиIэнрэ зытепсэлъыхьынрэ игъуэтынтэкъэ?! ЩIэщыгъуэ, гъэщIэгъуэн тщыхъуащ сурэтыщI Iэзэм иужьрей илъэсхэм и Iэдакъэ къыщIэкIа лэжьыгъэ щхьэпэхэм, ахэр дунейпсо утыку зэрыщигъэлъэгъуам, гъуазджэм хуиIэ лъагъуныгъэм теухуа и гупсысэхэр:
IэщIагъэм къежьапIэ хуэхъуар
Хэку зауэшхуэм и иужь илъэсхэм сурэт щIыным сыдихьэхащ, иджыри сысабийуэ. Альбом, къэрэндащ щащэ тыкуэн абы щыгъуэ иджыри щыIэтэкъым. Бахъсэн — Шэджэм гъуэгу Iуфэм сыкIуэрейт, блэжхэм машинэм кърадз газетыжьхэр къэсщыпыну. ЯпэщIыкIэ баш цIыкIу згъэсырти фIамыщIкIэ сурэтхэр газетым тесщIыхьырт. Апхуэдэу хуэм-хуэмурэ сурэт щIыным сыдихьэхащ.
Трактористу еджэ ди гъунэгъу щIалэ гуэрым еджапIэм блокнотрэ къэрэндащиплIрэ къыщратым, и блокнотым зы къэрэндащ щIигъужри къысхуэупсащ. ИужькIэ си школ кIуэгъуэм ирихьэлIэу ди къуажэм щаухуа тыкуэн цIыкIум къэрэндащ къашэу щIадзащ. Си адэр Хэку зауэшхуэм хэкIуадэри, си анэмрэ сэрэ дэIэпыкъуэгъуншэу дыкъэнат. Сызэрытхэну Iэмэпсымэхэр къызэрысхуищэхун ахъшэ диIэтэкъым. Ди лъэпкъым я нэхъыжьым гу къыслъитэу сурэт зэрысщIын Iэмэпсымэхэр къыщысхуищэхум зызмыIэжьэу ахэр къэзгъэсэбэпу щIэздзащ. Къыхэгъэщыпхъэщ си анэми тхыпхъэхэр хэту сурэтхэр дахэу ищIу зэрыщытар. Арауэ къыщIэкIынущ щапхъэ схуэхъуари.
Шэджэм ЕтIуанэ къуажэм и курыт еджапIэм сыщIэтIысхьа нэужь, ди егъэджакIуэм гу лъитащ сурэт зэрысщIым. Доскам сыдишурэ псэущхьэхэмрэ хьэкIэкхъуэкIэхэмрэ сигъэщIырт. ИужькIэ си классэгъухэр абыхэм еплъурэ къытращIыкIыжырт. КIэщIу жыпIэмэ, сурэт щIынымкIэ сыегъэджакIуэт.
Етхуанэ классым сыщIэсу ди къуажэ библиотекэм и унафэщIым выставкэшхуэ схуищIауэ щытащ, урыс тхакIуэ цIэрыIуэхэу Пушкин Александр, Лермонтов Михаил, Толстой Лев, Грибоедов Николай сымэ я сурэтхэр, си Iэдакъэ къыщIэкIа нэгъуэщI куэди щызэхуэхьэсауэ. Ар си япэ гъэлъэгъуэныгъэми, апхуэдизкIэ сигъэгушхуати, сурэтыщI цIэрыIуэ сыхъуауэ зыкъысщыхъужащ. А выставкэм кърихьэлIат «Кабардинка» къэрал академическэ къэфакIуэ ансамблым хэтхэри. Абы сурэт щIыным дихьэхыу зы щIалэ яхэтти, сыкъилъыхъуэри, чэнджэщ къызитащ, Сабий творчествэмкIэ республикэ унэм сурэт щIыным щыхуэзыгъасэ Лукич Андрей и деж сыкIуэну.
Абы щыгъуэ зы автобус кIыхь гуэр тхьэмахуэм зэ ди къуажэм къикIыу Налшык къакIуэу арат. Къуажапщэм и деж къыщыувыIэрти, къалэ бэзэрым кIуэнухэр зэщыгуауэ итIысхьэрт, абы щыгъуэми и ныкъуэр имыхуэу къанэу. А автобусымкIэ щIалэм Лукич Андрей и деж сишэри сигъэцIыхуауэ щытащ. Абы и деж илъэситIкIэ сыкIуэурэ зыщызгъэсащ. Шэджэм сикIыурэ Налшык нэс щIымахуэ гущIыIум лъэсу сыкъакIуэрти, пщыхьэщхьэм кIы- фIу, гъуэгур щIигъэнауэ уэс куур телъу лъэсу сыкъэкIуэжырт, бэлъто пIащIэ цIыкIу фIэкI сщымыгъыу. ИужькIэ Краснодар къалэм и Художественнэ училищэм сыщIэтIысхьэри илъэсищкIэ сыщеджащ. КъыкIэлъыкIуэу, а къалэм дэт университетым илъэситхукIэ щыпысщащ. Художник Iэзэхэр, цIэрыIуэхэр щызэхуэсурэ мазитI-щыкIэ щылажьэу щыта Урысейм и сурэтыщIхэм я унэм илъэс 29-кIэ зэкIэлъхьэужьу сыкIуащ.
ЕджапIэ нэужьым Налшык и курыт еджапIэ №13-мрэ №7-мрэ сурэт щIынымкIэ егъэджакIуэу сыщылэжьащ. СызыщIэс фэтэрыр зей Нартокъуэ Хьэбалэ КъБР-м и СурэтыщIхэм я зэгухьэныгъэм и шофёру лажьэрт. Абы и унафэщI Темыркъан Владимир зэгуэр мыпхуэдэу жриIащ: «Жэщ-махуэ имыIэу сурэт Iэзэу зыщI зы щIалэ щыIэщ школым щригъаджэу. Ар лэжьапIэ щхьэ къыумыщтэрэ?». Апхуэдэу IэнатIэ згъуэтауэ щытащ.
Къэнжал зауэ. Сурэтыр КIыщ Мухьэдин ищIащ.
Иужьрей лэжьыгъэхэмрэ гъэлъэгъуэныгъэхэмрэ
Си лэжьыгъэхэм куэд къызэщIаубыдэ. Абыхэм яхэтщ Къэбэрдейм, Африкэм, лъагъуныгъэм, нэгъуэщIхэм теухуа сериехэр, зы серием лэжьыгъэ 15-30 хыхьэу. БлэкIа илъэсищым Мадрид къыщыщIэдзауэ си лэжьыгъэхэр дуней псом и щIыпIэ куэдым, иджыблагъэ Москва, Налшык къалэхэм щызгъэлъэгъуащ. Налшык къалэм си выставкэр къыщызэIуахым хуабжьу цIыхушхуэ къекIуэлIащ, псори зэхэту 300-400 хъууэ къыщIэкIынщ. Ар дахэу къызэрагъэпэщащ, щIэщыгъуэу ирагъэкIуэкIащ. Пэжыр жыпIэмэ, Налшык зэи апхуэдиз лэжьыгъэ зэуэ утыку къыщрахьакъым. Москва щекIуэкIа си выставкэри апхуэдэу гукъинэж ящыхъуащ. Абы зынрагъэхьэлIащ КъБР-м и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Юрийрэ КъБР-м щэнхабзэмкIэ и министр Къумахуэ Мухьэдинрэ.
ЗэрытщIэщи, республикэм выставкэхэр махуэм къыщызэIуах, балигъхэр лэжьапIэм, ныбжьыщIэхэр еджапIэм иджыри щыIэу. Къумахуэ Мухьэдин къыхилъхьащ си выставкэм концертышхуэ къыщызэрагъэпэщыну, цIыхухэм я сабийхэр я гъусэу къакIуэу зыщагъэпсэхун, я нэгу зыщрагъэужьын папщIэ. НыбжьыщIэхэр адыгэ, испан макъамэхэм къыдэфащ, уэрэдхэр жаIащ. КъищынэмыщIауэ, нэгъуэщI республикэм къикIа хьэщIэхэр, си лэжьыгъэхэм ятеухуа тхылъ зытха академикыр нэгъунэ къакIуэри къыщыпсэлъащ. Ауэ, згъэщIагъуэр выставкэр къыщызэIуахкIэ цIыхушхуэм зыкърагъэхьэлIэу иужькIэ зэхуащIыжыху махуэ къэс мащIэ дыдэ фIэкI къызэремыкIуалIэрщ. Пэшищым си лэжьыгъэ нэхъ инхэм ящыщу 400, нэхъ цIыкIуу 300-м нэблагъэ къызэщIаубыдащ. А сурэтхэр илъэс зыбжа-нэ хъуауэ Налшык къыдошэ, гугъуехьхэр пылъу, мылъкушхуэ текIуадэу, си хэкуэгъухэм къахуэзгъэнэн мурадкIэ. ЗэрыжаIэу, ныбжькIэ сыщымыщIалэжкIэ лэжьыгъэхэр си хэкуэгъухэм нэхъ яхуэщхьэпэну къызолъытэ.
Лъэпкъ музейм сурэтхэр щахъумэу зы пэш цIыкIу яIэу аращи, абы си лэжьыгъэхэр щIэхуэнукъыми пIалъэкIэ си мастерскойм сшащ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, хъумапIэ къагъуэтыху ахэр цIыхухэм ялъэгъунукъым икIи я сэбэп екIынукъым. ИлъэсипщIкIэ узэIэбэкIыжмэ, Шэджэм районым сыкъагъэгугъащ музей схуащIыну. Ар а зэманым республикэм и Iэтащхьэу щыта Къанокъуэ Арсени къадиIыгъауэ щытащ, арщхьэкIэ псалъэмрэ Iуэхумрэ зы хъуакъым. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, пэши къагъуэтыфакъым, музеи яхуэухуакъым. Къэгъэгугъэ къудей мыхъуу а Iуэхур КIуэкIуэ Юрий зэфIигъэкIыну жиIащи дыпэплъэнщ.
НатIэм къритхар
ЗэрытщIэщи, ущыщIалэм и деж, дауи, уегупсысыркъым щхьэгъусэу къыхэпхыр уи хьэлым къытехуэнрэ къытемыхуэнрэ. Си щхьэгъусэр къыщысшам илъэс 17 иджыри хъуатэкъым, уеблэмэ, нэчыхь ятхын ядэртэкъым. Сурэт сщIыхэр абы фIэгъэщIэгъуэнтэкъым, гъуазджэм дихьэхыртэкъым. Абы теухуауэ дызэгурыIуэртэкъым. Апхуэдэурэ щыкIуэм дызэбгъэдэкIыжын хуей хъуащ. Абы щыгъуэм сэ фIыуэ къызгурыIуащ акъылэгъу къыздэхъунур гъуазджэм дихьэх цIыхуу зэрыщытыр. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, сурэтыщIым удэпсэуну гугъущ, ар зэпымыууэ щIыналъэ куэдым кIуэн, гъэлъэгъуэныгъэхэм хэтын хуей мэхъури. НэгъуэщI куэди пыщIащ абы …
Нэхъыщхьэращи, си япэрей щхьэгъусэ Лусенэрэ сэрэ бий дызэхуэхъуакъым. СабиитI — Юрэрэ Маринэрэ — къытщIэхъуащ. Маринэ ди гъусэу Мадрид щыIэщ. Юрэ Налшык дэсщ, сабиищ иIэу. Бын ущиIэкIэ бий зызэхуэпщI хъунукъым, фIыуэ узэхущытын, узэкIэлъыкIуэн хуейщ. Зэбииным нэхърэ нэхъ делагъэ щыIэкъым, ар кIыхь щыхъукIэ лъэныкъуитIри фIы хуишэркъым, псантхуэхэм я дежкIи зэранщ, узыншагъэр ирегъэкIакIуэ. Си жагъуэ къэзыщIам зэи хуэзгъэгъуркъым жызыIэм захуагъэ жиIэу къыщыхъу щхьэкIэ, ар делагъэщ, атIэ захуагъэкъым. Хуэгъэгъуни, екIужыни, епсэлъэни хуейщ. Уи Iэпэр зэрыIыгъыу къыумыкIухьми сэлам зэпхыпхъэщ.
Москва пэгъунэгъуу щыIэ СурэтыщIхэм я унэм илъэс 20 ипэкIэ Жаклинрэ сэрэ дыщызэрихьэлIащ, сурэт ищIыну нэкIуауэ. Абы щыгъуэм илъэс 25-кIэ сымыкIуауэ тезгъэзат. ДызэрыцIыхуа къудей мыхъумэ, зэпыщIэныгъэ ди зэхуаку къыдэхъуатэкъым. Ауэ, натIэм къритхам уфIэмыкIыу жыхуаIэр, пэжщ. Абы иужькIи куэд мыщIэу тIури а щIыпIэм зы мазэм ирихьэлIэу аргуэру дыкIуащ, дызэрымыщIауэ, телефонкIи дызэмыпсэлъауэ. Абы дыщызэрихьэлIэжым си мастерскойм къезгъэблэгъащ, сурэтхэр зэтетхащ. Пшыхь, концерт Iэджэм зэгъусэу дыкIуащ, ди нэгу зедгъэужьащ, нэхъ гъунэгъуу дызэрыцIыхуащ.
Жаклини Лусени фIы дыдэу зэхущытщ, концерт, нэгъуэщI щэнхабзэ зэхыхьэ жыпIэми щыри зэгъусэу докIуэ. Жаклин хэзгъэзыхьри и щхьэгъусэу щытамрэ сэри дызэрыцIыхуащ. ЗыщIыпIэ дыщыIауэ дыщыкIуэжкIэ кхъухьлъэтапIэм деж къыщытпежьэурэ дрегъэблэгъэж. Абыи сурэтыщI гъуазджэм фIыуэ хещIыкI, тхакIуэ Iэзэщ. КIэщIу жыпIэмэ, псори дызэныбжьэгъущ, дызэкIэлъокIуэ.
СурэтыщI гуэрым газетым къытригъэдзауэ щытащ: «Жаклин хуэдэ щхьэгъусэ сиIамэ, сэри Мухьэдин нэхърэ мынэхъ Iейуэ сурэтхэр сщIынт» жиIэу. Абы и жэуапу фейсбукым щыстхащ: «Нобэ Жаклин къыщалъхуа махуэщ. СурэтыщI псоми Жаклин зырыз Тхьэм къывит!». Ар щIыжысIэращи, Жаклин ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ, ХудожествэхэмкIэ Урысей академиехэм щIыхь иIэу хэтщ икIи си менеджерщ. БзиплI къабзэу ещIэри, ахэр къигъэсэбэпурэ си выставкэхэм теухуауэ Iуэху куэд зэфIегъэкI. КъищынэмыщIауэ, зы лэжьыгъэ гуэр ящэхуауэ егъэхьын, зыгуэр зэгъэзэхуэжын, псэукIэм ехьэ- лIа Iуэхухэр зэфIэгъэкIын хуейми зи пщэ дэлъыр аращ.
Испаниер псэупIэ зэрытщIар
Жаклин сэрэ ди нэчыхьыр едгъэтха нэужь, илъэситхукIэ Лондон дыщыпсэуащ. А щIыпIэм щIымахуи, гъатхи, гъэмахуи, бжьыхьи зы махуэ къэмынэу уэшх къыщошх, зэпымыууэ уэтIпсытIщ, икIи мыщIыIэу икIи мыхуабэу. Испаниер щIысфIэфIыр дыгъэпсыр зэрыщыкуэдырщ. Пшагъуэр махуэ зыбжанэ телъуращ. КIуэ ара- къэ, гъатхэм уэшх тIэкIу щыIэм сщIэркъым, армыхъумэ зыри къыщешхыхэркъым. Адыгэхэм хуэдэу, абыи щыпсэу цIыхухэр гуапэщ, хабзэ я хэлъщ, хьэлэлщ. СызэрыцIыкIурэ сыщIэхъуэпсырт Андалузием сыщыпсэуну. Лондон дэт ди унэр тщэжщ, Испанием щIапIэ ин къыщытщэхури, абы унэ щедгъэщIащ, мастерскойр и гъусэу. Унэшхуэ, жыг хадэ диIэщ. А унэм и щхьэм мастерскойр тету аращ, метрои ситIысхьэркъым, хьэгъуэлIыгъуи фадафи сыкIуэркъым. Махуэ къэс солажьэ. Апхуэдэу илъэс 15 хъуауэ Испанием дыщопсэу.
А щIыпIэм щыпсэухэм хуабжьу яфIэфIщ сыхьэт бжыгъэкIэрэ псэлъэн. Я шэджагъуашхэр сыхьэтиплI-сыхьэтитхукIэ йокIуэкI, адыгэ нэчыхьытхым зыкIи къыкIэрымыхуу. ХьэщIэхэр къыщыдыхьэкIэ сэлам язох, садошхэри мастерскойм сыдокIуеиж. Сышхэн къудей мыхъумэ, сыпсэлъэн щхьэкIэ стIолым зэи сыпэрыскъым, зэпымыууэ Жаклинщ ядэщысыр. Зэману сиIэр сурэт щIыным тызогъэкIуадэ.
Испанием щыпсэу цIыхухэр апхуэдизкIэ зэрыIыгъщи, зыгуэркIэ уи Iуэху дэхуэхмэ, къэкIуэнурэ къыбдэIэпыкъунущ, зыкъыпщIагъэкъуэнущ. Нэжэгужэу къыпхущытщ, гузэвэгъуэ зиIэми гуфIэгъуэ зиIэми кIэлъокIуэ. Англием щыпсэухэм узэрыкIуэнум теухуа хъыбар нэхъапэIуэкIэ йомыгъэщIамэ, я унэм ущIамыгъэхьэнкIи хъунущ, ауэ испанхэм сыт щыгъуи гуапэу урагъэблэгъэнущ, я стIолри къыпхуаузэдынущ. Англием къытрагъэувэн хуей хабзэм щIрагъэгъуркъым, хьэщIэми ар и жагъуэ хъунущ. Инджылызхэм зыгуэрым и Iыхьлы лIамэ ахъшэ иритынурэ щIригъэлъхьэнущ, лэжьапIэ кIуэни абы щхьэкIэ къимыгъанэу. ЛэжьакIуэшхуэхэщ, гуащIэдэкIым пщIэ хуащIри лэжьыгъэм къыпхубгъэдэкIынукъым, атIэми апхуэдэ щхьэусыгъуэ уиIэу лэжьапIэ укIуэныр емыкIущ.
Спэгъунэгъу художникхэр
ЛIэщIыгъуэ къэс сурэтыщI IэзэхэмкIэ къулейуэ къогъуэгурыкIуэ. Мы дызытехьам къриубыдэу художник цIэрыIуэ куэд щыIэу пхужыIэнукъым. Инджылыз сурэтыщI Холкинг Дэвид и лэжьыгъэхэр сигу ирохь. Ар компьютерымкIи фIыуэ мэлажьэ, и мастерскойм зэгуэр дыщыIащ.
Къэбгъэлъагъуэмэ, зи цIэ Iуахэр куэду щыIэщ, ауэ абыхэм я нэхъыбэм я цIэр гъэпцIагъэщ зэрыхагъэIуар. ЗищIысыр къыбгурымыIуэу зыгуэрхэр зэхатхыхьауэ. Апхуэдэхэр сурэтыщIу къэслъытэркъым.
Гукъеуэхэр
Хэкум, си лъэпкъэгъухэм сахуэзэшауэ си нэ къикIыу сыкъокIуэж. Зыми и жагъуэ сщIыну сыхуейкъым, ауэ ди телевиденэмрэ радиомкIэ жэщ хъуху къафэрэ джэгурэ фIэкI къатыркъым. Нэхъапэхэм сыхьэт бжыгъэ мащIэ дыдэ фIэкI зыхухамыхыу щыта радиор иджы зэпымыууэ махуи жэщи мэлажьэ, арщхьэкIэ къафэрэ уэрэдрэ фIэкI зэхэпхыркъым. СурэтыщIхэм, тхакIуэхэм, щIэныгъэлIхэм ятеухуа нэтынхэм зэзэмызэххэ фIэкI урихьэлIэркъым. Ди щIыналъэм хуэдэ щымыIэу къызыхэщ апхуэдиз къафэрэ уэрэдрэ щIэбгъэдэIу цIыхухэм абы я зэран екIынкIэ зыхуэIуа щыIэкъым. Республикэм щыпсэухэр абы зэреплъыр сщIэркъым — хэт ищIэрэ, есэжагъэнкIи хъунщ. Ауэ, си щхьэкIэ апхуэдизу сызыхуэзэшауэ сызыхуэпабгъэу сыкъыздэкIуэж си хэкуэгъухэм я жагъуэ сщIыну сыхуейкъым, ауэ апхуэдиз къафэмрэ уэрэдымрэ утыку къыщIислъхьэр тIэкIу сIэщIэужэгъуауэ сокIуэж. Абы гу лъывэзгъэтэну аращ. Сыхуейт композиторхэм, щIэныгъэлIхэм, сыт хуэдэ унэтIыныгъи ирехъуи, лэжьакIуэшхуэхэм я IуэхущIафэхэм критикэ хэлъу тепсэлъыхьыну, абыхэм цIыхубэр хагъэгъуэзэну. Хабзэм, муслъымэныгъэм, гъэсэныгъэм теухуа нэтынхэр иджыпсту щхьэпэщ, къафэм, джэгум, уэрэдым апхуэдиз зэман хухамыхми. Абы и лъэныкъуэкIэ программэм хэплъэжамэ хъунт. ЖыпIэнуракъэ, зы лъэныкъуэкIэ укъеплъмэ, республикэм зэпымыууэ хьэгъуэлIыгъуэ щекIуэкIыу къыпщегъэхъу. ГуфIэгъуэ Iуэхур хъарзынэщ, ауэ абы япэ игъэщыпхъэхэр гъунэжщи, аращ щIыжысIэр. ЦIыхухэр къафэ, уэрэд едэIуэнумэ иджыпсту Iэмал куэд яIэщ.
Дэрэжэгъуэ къызэзытымрэ си хъуэпсапIэхэмрэ
Си лэжьыгъэхэращ гукъыдэжрэ дэрэжэгъуэрэ къызэзытыр. АпхуэдизкIэ лэжьыгъэ куэд дыдэ зэфIэзгъэкIыну си мурадщи, ахэр зыр адрейм иужь иту зэрыщIэздзэным, зыр сыухыу къыкIэлъыкIуэм сызэрыпэрыхьэнум сыщIохъуэпс. Налшык сыкъыщыкIуэжкIэ сылэжьэну зэман сиIэкъыми сурэт щIыным хуабжьу сыхуэзэшауэ, сытехьэулеикIа хуэдэу къысщыхъужу, тIэкIуи сызыхуэмыарэзыжу, абы сриукIытэжу лэжьыгъэм сыпэрохьэж.
ЦIыхухэм телъыджэ, щIэщыгъуэ, гъэщIэгъуэн ящыхъун, мыхьэнэ ин зиIэ, куэду зэхэухуэна лэжьыгъэ щхьэпэ къызэхъулIэнырщ нэхъыбэу сызыщIэхъуэпсыр. Си сурэт нэхъыфI дыдэр иджыри къызэмыхъулIауэ, щысщIынур дяпэкIэу къысщохъу. Псори къыхузоджэ гъуазджэм гулъытэ нэхъыбэ хуащIыну.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
