ЗекIуэ гъуэгу тенэркъым
Израиль къэралыгъуэм щыIэ Кфар-Камэ жылэм къыщызэрагъэпэща шэрджэс ныбжьыщIэ лагерым я нэгу зыщрагъэужьри, иджыблагъэ хэкум къагъэзэжащ сабий гуп. КъБР-м щыщу гупым хэтащ Налшык дэт «ДыгъафIэ къалэм» и еджакIуэхэу Вэрокъуэ Алинэ, Щэныбэ Даянэ, Бэлагъы Сэтэней, Мурзэкъан Ислъам, Бадзэ Къэплъэн сымэ, Астемырей къуажэм щыщ ТхьэитлI Залинэ, Дыгулыбгъуей щыщу Iэюб Рузанэ сымэ.
ХьэщIэхэмрэ бысымхэрэ
Кфар-Камэ дэт мэжджытыр.
Щоджэн Пщымахуэ и унагъуэр
Хамэ къэрал щыпсэу ди лъэпкъэгъухэмрэ хэкурысхэмрэ я зэпыщIэныгъэхэр нэхъри гъэбыдэным, нэхъ куу щIыным хуэгъэза къэрал программэм ипкъ иткIэ КъБР-м граждан жылагъуэ Институтхэм ядэлэжьэнымрэ лъэпкъ IуэхухэмкIэ и министерствэм иригъэкIуэкI лэжьыгъэм и зы Iыхьэщ хамэ къэрал щызэхашэ ныбжьыщIэ лагерым ди сабийхэр илъэс зыбжанэ хъуауэ зэрыхэтыр. Гупыр зэхэшэнымкIэ, я гъуэгу тхылъхэр зыхуей хуэгъэзэнымкIэ Iуэхур къызэгъэпэщыныр и пщэ дилъхьэжат КъБР-м цIыхухэр егъэджэнымкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм.
КъБР-м икIахэм нэмыщI, Тыркумрэ Иорданиемрэ щыщ ныбжьыщIэхэр, Кфар-Камэрэ Рихьэниерэ дэс пщащэ цIыкIухэмрэ щIалэхэмрэ — псори цIыху 200-м нэс зэгъусэу зыщагъэпсэхуащ адыгэ жылэм. ХьэщIэхэр жылэдэсхэм я унагъуэхэм щыпсэуащ махуипщI енкIэ.
НыбжьыщIэхэр нэхъыфIу зэрыгъэцIыхун, я нэгу зезыгъэужьын IуэхугъуэхэмкIэ гъэнщIат, куэду къулейт, зэмылIэужьыгъуэу купщIафIэт къызэгъэпэщакIуэхэм я программэр. Израилым и щIыпIэ нэхъ дахэхэм, Иерусалим, Тель-Авив, Хъайфэ, Тиберия къалэхэм зыплъыхьакIуэ хьэщIэхэр щыIащ, зэхьэзэхуэ, зэпеуэ хьэлэмэтхэм жыджэру хэтащ. Нэхъри гукъинэж ящыхъуахэм ящыщщ Кфар-Камэ и Лъэпкъ музейм зэрыщыIар. Щоджэн Даут абы щIэлъ Iэмэпсымэхэм къазэрыхутепсэлъыхьам къыдэкIуэу, я жылэм и тхыдэм, кфар-камэдэсхэм я хъыбар гъэщIэгъуэнхэм щыгъуазэ ищIащ.
ЖыпIэнурамэ, мы къуажэм удэмыкIыу сабийм и нэгу щызригъэужьын щIыпIэ куэд яIэщ. Спорткомплекс жыхуэтIэм хуэдэ дэтщи, стадион абрагъуэм нэмыщI, абы хэтщ къафэм зыщыхурагъасэ пэш хуит. Хасэм и унэшхуэм библиотекэ хэтщ, адыгэбзэкIэ тедза тхылъхэр щIэлъу, компьютерхэр щIэту. Абы екIуалIэ сабийхэм Iэмал ягъуэт школым къратым нэмыщI адыгэбзэмкIэ, лъэпкъ тхыдэмкIэ щхьэхуэу зыгуэрхэм кIэлъыплъыну, щыгъуазэ зыхуащIыну. Апхуэдэу щIалэгъуалэ клуб яIэщ, джэгукIэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ я нэгу зыщрагъэужьу.
Зызыгъэпсэху ныбжьыщIэ цIыкIухэм я зэфIэкIхэр щагъэлъэгъуа зы пшыхьи хухахат. Псом хуэмыдэу къуажэдэсхэми езы сабийхэми ягу къинэжахэм ящыщщ а пшыхьыр. Тыркум къикIа ди лъэпкъэгъу цIыкIухэр ансамбль щхьэхуэу щытти, къызэхуэсахэр щIагъэдэIуащ адыгэ макъамэхэм. Кфар-Камэ жылэ дэс ныбжьыщIэхэм, Iэпщэ Рустам и гъэсэн цIыкIухэм, гъуэзэджэу ягъэзэщIащ къафэ зыбжанэ. Къэбэрдей пщащэхэмрэ щIалэхэмрэ къызэхуэсахэм къахуеджащ Хэкум теухуа усэ дахэхэм, «Къэбардэрэ Алътудрэ» пьесэм и пычыгъуэ къагъэлъэгъуащ, къафэ екIуу ягъэзэщIащ. Пшыхьыр джэгу дахэкIэ зэхуащIыжащ. Зи гугъу сщIа Iуэхугъуэм укIэлъыплъа нэужь, уигу къэмыкIыу къэнэнтэкъым мыр: лIэщIыгъуэрэ ныкъуэм щIигъу ипэ дуней псом текъухьа хъуа ди лъэпкъым и щIэблэр гукIэ, псэкIэ, лъыкIэ дахэу зэрощIэ. Я къафэхэри зыщ, зэхуэдэу нэмыс яхэлъщ, зэгуроIуэ, зыр адрейм хуэныкъуэщ. Ар насыпщ, гухэхъуэщ, адыгэхэм я къэкIуэнум утемыгузэвыхьыжыну узыгъэгушхуэщ.
Кфар-Камэ и Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ Нэпсо Закарие и гъусэу.
Адыгэ музейм и пщIантIэм.
Адыгэм хьэщIэр и щIасэщ
КФАР-КАМЭ и тхьэмадэ Нэпсо Закарие сыт щыгъуи и нэIэ ятригъэтащ сабийхэм, зи гугъу сщIа зэхуэсхэм къеблагъэурэ Iуэхур ядиIыгъащ. ЗыхэпщIэрт зэрыжылэу мы Iуэхум гулъытэшхуэ зэрыхуащIыр, мыхьэнэшхуэ иIэу къызэралъытэр. Сабийхэр тIурытIу зэбграшати, хьэщIэ къызылъысахэр абы иригушхуэрт, хэкум икIа цIыху я унэ зэрисынум иригуфIэрт. ФIыщIэ лей яхуэфащэщ сабийхэр щыпсэуа унагъуэхэм. Дэтхэнэ зы бысымми хулъэкIащ хабзэ екIуу къигъэлъэгъуэну: хьэщIэр ямыгъэзэшыну, гулъытэ хуащIыну. Къэгъэлъэгъуапхъэщ, дэтхэнэ бысымми хамэ къэралхэм къикIа сабийхэр езыхэм яй дыдэм хуэдэу зэрахущытар, программэм къыщымыгъэлъэгъуа Iуэхугъуэхэр дащIэн, щIыпIэ дахэхэр ирагъэлъагъун папщIэ ялъэкI къызэрамыгъэнар. Абыхэм я цIэ къиIуапхъау солъытэ: Джэтауэхэ Джантийрэ Бэллэрэ, Щэджащэхэ Диябрэ Сарэрэ, Выщхьэхэ Iэдэмрэ Мэрьямрэ.
Сабий гуп щепшажьэкIэ, дауи, урогузавэ укъызэрызекIуэну щIыкIэм. Ар хамэ къэралу щыщыткIэ, ущIэпIейтеиныр нэхъыбэжщ. Абы и лъэныкъуэкIэ ди гупым гукъеуэ диIакъым, икIи ар зи фIыщIэр Iэпщэ Рустамщ. Рустам КъБР-м икIри Кфар-Камэ дэтIысхьауэ абы щопсэу илъэсипщIым нэсауэ. Шапсыгъ пщащэ щхьэгъусэ хуэхъуащ, сабиитI зэдапI, унагъуэ дахэу мэпсэу. Адыгэ къафэм и гъэсакIуэщ, мы къуажэми, Рихьэние адыгэ жылэми къэфакIуэ гупхэр щиIэщ. Лъэпкъ Iуэхум жыджэру хэтщ, хэкумрэ хэхэс адыгэхэмрэ я зэпыщIэныгъэхэр нэхъри куу хъуным ехьэлIа проектхэм псэемыблэжу холэжьыхь. ЖыпIэнурамэ, иджыблагъэ Кфар-Камэ щызэхэта ныбжьыщIэ зэхыхьэр екIуэкIыху, и нэIэ ттримыгъэкIыу къытщIыгъуащ, гулъытэ лей къытхуищIу.
Сэ сызыхэса Хьэхъухэ Ехьярэ Тхьэухъуэхэ Уэфарэ я унагъуэм абы сызэрыщыIа зэманыр Iуэху гъэщIэгъуэн защIэкIэ ягъэнщIыфащ. Сэ Iэмал згъуэтащ мы унагъуэм и фIыгъэкIэ жылэ псом и къекIуэкIыкIам сыщыгъуэзэну, я нобэрей псэукIэм сыкIэлъыплъыну, я гупсысэкIэр, IуэхущIафэхэр къэсщIэну.
ЦIыхухэм я гъащIэр зыгъэкIыхьыр я зэхэтыкIэрщ. Мы унагъуэр мы хабзэм тетщ. ЗэхущытыкIэ дахэ зи яку дэлъ зэщхьэгъусэхэм я бынхэри щэныфIэу, хабзэр ящIэу, гущабэу щытщ. Япхъу Шинэ и гукъэкIыж нэхъ лъапIэ дыдэхэр зытеухуар адэжь хэкум зэрыщыхьэщIарщ. Сочэ къалэм пэгъунэгъу шапсыгъ щIыналъэм и дахагъым итхьэкъуа пщащэм и нэгу щIэкIахэм я хъыбархэр удихьэхыу къеIуатэ. Япхъу нэхъыщIэ Мелиссэ унагъуэ исщ, илъэсищ зи ныбжь и къуэ цIыкIур егъасэ. Сабийм анэдэлъхубзэр Iурылъщ, журтыбзэ къыхимыгъэхьэу къабзэу мэпсалъэ. Си нэгу щIэкIащ анэр и сабийм щабэу зэрепсалъэр, адыгэбзэкIэ псысэ цIыкIухэр жриIэурэщ абы зэрыдэджэгур. Апхуэдэу, бзэм къыдэкIуэу, сабийм халъхьэ лъэпкъ гупсысэр. Илъэсищ фIэкIа зимыныбжь сабийм «сэ сыадыгэщ» жеIэ хэIэтыкIауэ, «Си нанэ» уэрэдым дожьу, лъэпкъ макъамэ зэхихмэ, къэфэну къытохьэ. Унагъуэм я щIалэ закъуэ Юсеф дзэм къулыкъу щещIэ. Псори къуажэм зэрыщызэпсалъэр адыгэбзэщ, журтыбзи хьэрыпыбзи щызэхэпхынукъым.
ТоккIэ лажьэ электромобиль цIыкIум Уэфа дэтIысхьэрти сришажьэрт, къуажэр къызэхижыхьурэ сыщигъэгъуазэрт, и къуэжэгъу дахуэзэмэ, нэхъ хуэм зищIырти, «Хэкум къикIа си хьэщIэрщ», — жиIэрти саригъэцIыхурт. Апхуэдэу, махуэм хъыбар зыIэрыхьа къуажэдэсхэр пщыхьэщхьэхэм къызэхуэсырт си бысымым и унэм, хъыбар хьэлэмэтхэр къаIуатэрт, лъэпкъым и къэкIуэнум теухуауэ зыгъэпIейтейхэм тепсэлъыхьырт. Псом хуэмыдэу гукъинэж сщыхъуахэм ящыщщ Кфар-Камэ щынэхъ цIэрыIуэу пшынауэ Iэзэ Нащхэ Закарие хэкужь къикIа хьэщIэм пщIэ лей хуищIын мурадкIэ си бысымым я деж пшынэеуакIуэ къызэреблэгъар. ЦIыхугъэм пщIэр къеIэт, жаIэ. Хэкум пэжыжьэ адыгэ жылэ цIыкIум узыщрихьэлIэр апхуэдэ цIыхугъэ защIэщ.
Зи хабзэ зыхъумэжым хамэм и хабзэфIри къыхуощхьэпэ, жыхуаIэращи, Кфар-Камэ и псэукIэр зэрызэIузэпэщыр щыхьэт тохъуэ зы Iуэхугъуэм — къэралыгъуэр зей журтхэмрэ ди лъэпкъэгъухэмрэ зэгурыIуэрэ лъытэныгъэрэ я зэхуаку дэлъу зэдопсэу. Журтхэми пщIэ къыхуащI адыгэхэм, зэдэIуэжу, я жылэр зыхуей хуэзэу, къабзэу зэрахьэу зэрыщытым гу лъатэ, абы нэхъри зиужьын папщIэ мылъкукIэ зыкъыщIагъакъуэ зэпытщ. Израилым и курыкупсэм ис адыгэ къуажэм щызэхэпхыр адыгэбзэщ, хабзэр зэрахьэ, нэмыс яхэлъщ, зэхуосакъыж, я щIэблэр ирагъаджэ, иджырей зэманым декIу IэщIагъэхэр зрагъэгъуэт.
Зы гукъеуэ гуэр зимыIэ щыIэкъым, — жысIэу сегупсысырт. Абы и жэуапыр щызгъуэтащ Щоджэн Пщымахуэ и деж. Унагъуэ дахэу мэпсэу Щоджэнхэ. Шапсыгъ щIыналъэм ирахуа я адэжьхэм къащIэна хъыбархэм, тхыдэм щыгъуазэщ, щIэблэри абыхэм щIапIыкI. Пщымахуэрэ и щхьэгъусэмрэ къуищ зэдапIащ, къуэрылъхухэм я IэфIагъри зыхащIащ. Илъэс 40-кIэ хабзэхъумэ органхэм хэтащ Пщымахуэ, Кфар-Камэ и тхьэмэдащ илъэситхукIэ, пенсэ ныбжьым зэрихьэрэ и къуэрылъхухэм яхэсщ, дунеяплъэ къекIухь и унагъуэр дэщIыгъуу.
ЖызыIэн зи куэдыр куэдым гу лъызытэрщ. Лъэпкъым теухуа гуныкъуэгъуэ гуэрхэр зэриIэр къимыIуатэу лъэкIакъым Пщымахуэ. Абыхэм ящыщщ хэхэс щIэблэм тхыдэр хуэм-хуэмурэ зэращыгъупщэр. Абы и хэкIыпIэу зэгупсысращи, адыгэбзэкIэми, журтыбзэмкIэми, къазэрыгурырыIуэн бзэ гуэркIэ къыдэкIауэ тхыдэмкIэ зэреджэ тхылъхэм хуэныкъуэу къелъытэ абы.
— Нэхъыжьхэм я хъыбархэмкIэ ящIэнщ, — жытIэу дыщыс хъунукъым, лъэпкъым теухуауэ щIэныгъэ нэхъыбэ ябгъэдэлъхьэн хуейщ ди щIалэгъуалэм: лъэпкъым и къекIуэкIыкIам, дэ къытхэкIа цIыху цIэрыIуэхэм ятеухуауэ, IуэрыIуатэр нэхъыбэу, — пещэ Пщымахуэ. — Пэжщ, интернетыр икъукIэ сэбэп къытхуохъу ди лъэпкъэгъу дэнэкIи щыпсэухэм далъыгъуэзэнымкIэ. Ауэ абы щызекIуэ къомым уи сэбэп къызэрыкIын къыхэпхын папщIэ, зэман токIуадэ. Тхылъ щхьэхуэу диIатэмэ, школым щрагъэджыну Iэмал яIэнут.
Апхуэдэу Щоджэным игу къоуэ Дунейпсо Адыгэ Фонд дызэримыIэр. Лъэпкъ Iуэху къыдэпхынумэ, лъэпкъ и цIыху щIэгъэкъуэн хуэныкъуэмэ, къэралым уемылъэIуу, фондыр къызэрыпхуэсэбэпынум, абы къаруушхуэ къузэритым и гугъу ещI Пщымахуэ.
«Псалъэм Iуэху къыкIэлъымыкIуэмэ, абы и уасэр щайщ», — жаIэ. Си гугъэщ Щоджэн Пщымахуэ и гукъеуэхэм зэфIэхыпIэ ягъуэтыну, лъэпкъым ифI къызэрыкIыну Iуэху щхьэпэ кърикIуэну.
Шэрджэс ныбжьыщIэ лагерь жыхуэтIэу махуипщIкIэ дызыхэтам кърикIуахэм, сабийхэм ар къазэрыщыхъуам и гугъу пщIымэ, пхужымыIэным хуэдизу мыбы мыхьэнэшхуэ иIэщ. КъызэгъэпэщакIуэхэм зыхуагъэувыжа къалэныр, я мурадар къайхъулIащ, дауи.
Си гупым хэта ныбжьыщIэхэм зэи ягу имыкIыжын махуипщI къыщагъэщIащ Кфар-Камэ. Щэныбэ Даянэрэ Вэрокъуэ Алинэрэ я гукъэкIыжхэм щыщхэр щыхьэт тохъуэ абы:
— Нэхъапэм гу зылъыдмыта Iуэхугъуэ куэдым дригъэгупсысащ, ди щхьэ къыщхьэпэн куэд къыхэтхащ дэ мы зекIуэм. ЛъапIэныгъэу щыIэ псом мылъкур япэ изыгъэщхэм нэхъыбэу узыщрихьэлIэ республикэм укъыщыхъуамэ, дэнэкIи щыплъагъунур а цIыху «тхьэмыщкIэхэм» я зэпеуэныгъэщ. Кфар-Камэ щызэдгъэцIыхуа ди лъэпкъэгъухэм япэ ирагъэщыр мылъкуракъым, атIэ зэманырщ. Ахэр зыщIыпIи пIащIэркъым, я нэр къыщхьэрипхъуауэ, сыт ялэжьми, абы гупсэхугъуэ къариту апхуэдэщ: ирехъу ар унагъуэ Iуэхуу, я сабий гъэсэну, е лэжьыгъэ IэнатIэу. Пэжщ, гукъеуэ гуэрхэри ямыIэу щыткъым мы къуажэм дэсхэм, ауэ ахэр тхьэусыхэкъым, атIэ апхуэдэ щытыкIэр езым къыхаха гъащIэ гъуэгущи, хэкIыпIэ зэриIэр къагурыIуэу, абы траухуэрэ зыхуейр зыIэрагъэхьэу мэпсэу.
Израиль зекIуэм зыщыхуэдгъэхьэзырым, япэу дызэгупсысар бзэ Iуэхуращ. Ди гугъэт абы и лъэныкъуэкIэ гугъуехь гуэрхэм дыхэтыну. Дынэсри, дезыгъэблагъэу къытпежьахэм я дежи, къуажэм дыдыхьа нэужьи, зэхэтхар адыгэбзэщ. Куэду гъэщIэгъуэнщ, дауэ апхуэдизкIэ хэкум пэIэщIэ жылэм я анэдэлъхубзэр зэрахъумэжыфар? Пэжу жыпIэмэ, шапсыгъ псэлъэкIэр тIэкIу къыдэгугъуэкIащ, ауэ ухуеймэ узыпэмылъэщын щыIэкъым. МахуипщIым къриубыдэу къэбэрдейхэмрэ шапсыгъхэмрэ бзэкIэ дэгъуэу дызэгурыIуэу дыхъуат.
Ди насып къихьу дызыхэхуа ныбжьыщIэ лагерым щытлъагъу псори тфIэхьэлэмэтт: къэралиплIым щыщ ныбжьыщIэхэр зы бзэкIэ зэпсалъэрт, зы утыку зэдихьэрти, зэхуэдэу къафэрт, пьесэхэр ягъэувырт, усэ къеджэхэрт. А псом зэпэгъунэгъу дищIащ, ныбжьэгъухэри зэдгъэгъуэтащ. ДынасыпыфIэу зытлъытэжащ икIи куэдым дригъэгупсысащ мы махуэхэм. Лъэпкъ гупсысэр быдэу ди щхьэм ириубыдащ, «Дызэкъуэтмэ, дылъэщщ» псалъафэм и мыхьэнэри IупщIу къыдгурыIуащ, хэхэсхэми хэкурысым къакIэрымыхуу анэдэлъхубзэри хабзэри зэрызэрахьэр нэрылъагъу тщыхъуащ.
Кфар-Камэ щыдгъэкIуа махуипщIыр пщIыхьым хуэдэу блэкIащ, напIэдэхьеигъуэм хуэдэу блэлъэтащ. Сабийми балигъми ягу къинэнущ ныбжьэгъуу зрагъэгъуэтахэр. Шэч къытесхьэркъым зэфIэмыкIуэдыжу, я зэпыщIэныгъэхэр нэхъри быдэ зэрыхъунум.
Мы гупым хэта сабийхэми, абыхэм я адэ-анэхэми къабгъэдэкIыу фIыщIэ яхуэсщIыну сыхуейт Iэхур къызэгъэпэщыным, ар дагъуэншэу егъэкIуэкIыным зи гуапщIэ хэлъхэу: КъБР-м и министрхэу КIурашын Анзоррэ Къумыкъу Iэуесрэ, министерствэхэм я лэжьакIуэхэу Тохъутэбий Iэсиятрэ (гупым ди гъусащ) Дзэсэжь Анзоррэ, Табыщ Муратрэ Iэрэмысэ Тимуррэ. Бысымхэм я лъэныкъуэкIэ зэрыжылэу фIыщIэшхуэ яхуэфащэщ, апхуэдэу Кфар-Камэ къуажэм и тхьэмадэ Нэпсо Закарие, къызэгъэпэщакIуэхэм я пашэхэу Тхьэухъуэ Iэсхьэд, Iэпщэ Рустам сымэ, абыхэм я дэIэпыкъуэгъу щIалэхэмрэ пщащэхэмрэ.
ЩОДЖЭН Аминат.
Налшык — Москва — Тель- Авив.
