ЗэзыдзэкIар Уэрэзей Афликщ
Лъагъуныгъэр зи тхьэ пэлъытэ
Флоренциер зрагъэбгына адрей куэдми я гъусэу, I302 гъэм лъахэм ирагъэкIащ нотариус Пьетрэ ди Паренцэ ди Гардцэ (е, нэхъ зэреджэу щытамкIэ - Петракколэ – нэгъуэщI тхылъ гуэрхэм Петраркэ жиIэу итщ). И къалэм зэгуэр игъэзэжыным гугъэр химыхыжу, ар Флоренцие пэмыжыжьэу щыс Ареццэ къалэ цIыкIум къыщыувыIащ икIи I304 гъэм бадзэуэгъуэм и 20-м зэщхьэгъусэхэм я япэ сабийр – Франческэ зыфIащар – дунейм къытехьащ.
Франческэ илъэсий щрикъум ирихьэлIэу унагъуэр Францием и ищхъэрэ лъэныкъуэкIэ щыIэ Авиньон къалэм Iэпхъуащ. А лъэхъэнэм Рим папэм и хэщIапIэр Авиньон зэрагъакIуэрэ куэд щIатэкъым (Францием и пащтыхь Филипп IV-м и унафэкIэ папэ Климент V-м и хэщIапIэр I309 гъэм мыбы къагъэIэпхъуэри, ар щIэдзапIэ хуэхъуащ I377гъэ пщIондэ щыIа «Авиньон лъэхъуэщ» жыхуаIэм). «РимыщIэ», «Вавилон етIуанэ» зыфIаща е нэхъ иужьыIуэкIэ езы Петраркэ католикхэм я щыхьэр нэпцIкIэ зэджа къалэм дэз хъуа сондэджэр жыджэрхэр езыхэм зэращIылIэ зэгурыIуэныгъэхэр, Iуэхугъуэ зэмылIэужьыгъуэхэр тэмэму зэхуэзыгъэхъуфын юрист Iэзэхэм хуэныкъуэт.
УсакIуэм и адэм нэхъ фIэкъабылт и щIалэр адэм и гъуэгум ирикIуэныр икIи ари юрист хъуну фIэфIт. Илъэс пщыкIутхум ит Франческэ, хабзэр иджыну, япэ щIыкIэ Монпелье, итIанэ Болонием ягъакIуэ. Ауэ ныбжьыщIэм и гур зэтар юриспруденциер аратэкъым, ар нэхъ дихьэхырт литературэм икIи пасэрей Рим тхакIуэхэм я тхыгъэхэм еджэрт. Юридическэ Iуэхугъуэхэм зыкIи бгъэдэмыхьэ тхылъ еджэу ар зэгуэрым адэм къиубыдащ икIи пасэрей манускриптхэр щIалэм къытрихри, мафIэм пэридзэу хуежьащ. Нэхъ иужьыIуэкIэ Петраркэ игу къигъэкIыжыгъащ абы щыгъуэ мафIэм пэрадзар езыр ара фIэкI умыщIэну гухэщIу гъауэ зэрыщытар. СощIэж, игу къигъэкIыжт усакIуэм, си нэпсхэм къагъэгумэщIа адэм зы Iэ лъэныкъуэмкIэ Вергилий и тхыгъэхэр, адреймкIэ Цицерон и риторикэр мафIэм къыпэрихыжу къызэрысхуишияр икIи, ауаныщIу пыгуфIыкIыурэ, зэрыжиIар: «Къащтэ мыхэр! Зехьэ, ущыIуэхуншэхэм деж зэштегъэууэ уеджэн папщIэ».
Франческэ университет курсхэр иухыху Болонием щемыджэу, псори хыфIедзэри Авиньон къегъэзэж. Болониер Франческэ игу къинэжащ усакIуэхэри зыхэта студент ныбжьыщIэ гупым нэгузыужьу ядигъэкIуа, и япэ усэхэм студентхэр щригъэдэIуа зэману.
I326 гъэм и адэр лIа нэужь, Петраркэ дин лэжьыгъэм зритащ, члисэ къулыкъукIэ удэкIуэтеин хуейуэ къэзымыгъэув светскэ каноникыу лэжьэн щIидзащ.
Е пщэрылъ къыщащIа къалэнхэр игъэзащIэу, е езым и жэрдэмкIэ усакIуэм куэд къызэхикIухьт, нэгъуэщIу жыпIэмэ и псэукIэр турист гъащIэм ещхьт.
Петраркэ I337 гъэм япэ дыдэу Рим кIуащ. «Къалэ уахътыншэ» жыхуаIэр усакIуэм икъукIэ фIэтелъыджащ. Аращ и письмохэм ящыщ зым мыпхуэдэу щIитхари: «Рим сэ сызэригугъам нэхърэ нэхъ иныжу къыщIэкIащ. Псом хуэмыдэжу телъыджэ къысщыхъуащ пасэрей унэжь зэхэкъутахэр».
I327 гъэм мэлыжьыхьым и 6-м Петраркэ Авиньон члисэм щилъэгъуащ ЛаурэкIэ зэджэ пщащэ тхьэIухудыр икIи зэуэ егуэкIуащ.
НыбжьыщIэм и лъагъуныгъэ гуащIэм пщащэр къыпэмыджэжами, усакIуэм и лъагъуныгъэшхуэр зэманми хуэмыгъэужьыхыу игъащIэ псокIи, пщащэр дунейм ехыжа нэужькIи щIыгъуащ фIыуэ илъэгъуам «си гуащэкIэ», «Дуней нэхур сэзыгъэлъагъу дыгъэкIэ» еджэу. Петраркэ Лаурэ зэрыхуэзар гъуэзэджэу къыщыгъэлъэгъуащ Буниным итха «Дыгъэ телъыджащэ» рассказым: «ЩIалэм дежкIэ ар тIощIрэ ещанэ гъатхэт, пщащэм и етIощIанэт. ИкIи щIалэм дэтхэнэ зы ныбжьыщIэми иIэ хабзэ дахагъэр бгъэдэлъмэ, и гущIэм лъыр къыщыкъуалъэмэ, пщащэ ныбжьыщIэм и дахагъэр зэбгъэпщэфынур уэгур зи хэщIапIэ хур пщащэхэрт. Я насыпщ ар псэууэ зылъэгъуахэм! Ар кIуэрт и нэбжьыц кIыхьхэр ехьэхауэ; ахэр къыщиIэтым деж дыгъэ бзий къызыхих и плъэкIэр, игъащIэкIэ хэмыкIыжыну, гущIэм итIысхьэрт».
И гъащIэ гъуэгуанэм Петраркэ здыпхриха и лъагъуныгъэр къабзэт, гугъапIэкIи гухэщIкIи гъэнщIауэ. А лъагъуныгъэм усакIуэр пцIы лъэпкъ химылъхьэу, и гурыщIэр къигъэнаIуэу щытепсэлъыхьащ Италием щитха усэхэм. Аращ «Канцоньере» («Уэрэд тхылъ») тхылъыр усакIуэм и псэм узыIэпишэу игъэIу макъамэ, усыгъэм и щапхъэ пэлъытэ щIэхъуари.
Тхылъым зи гугъу ищI языныкъуэ Iуэхугъуэхэр къыщыхъуар хуэгъэфэщауэ фIэкI пхужымыIэнумэ, языныкъуэ усэхэм Петраркэ езым къыщытхуеIуатэ и «лъагъуныгъэм и «ныбжьыр»: «ИлъэсиблитI хъуауэ зэрогъэбий гухэлъхэр...», «Илъэс епщыкIуханэри икIащ, гум ирихьу згъэву бэлыхьхэр ...», «СыIэмалыншэщ иджыри, илъэс тIощI и пэкIи ещхьу...»
ЩIалэм и гури и псэри къанэ щымыIэу зытхьэкъуа Лаурэ ехьэлIа, здэщыса, зылъэIэса псори, усакIуэм и дежкIэ лъапIэщ икIи Петраркэ пщащэм теухуауэ и нэгу къыщIигъэхьэхэр усэ сатырхэм мыпхуэдэу щетхыж:
Мыбдежым уэрэд щыжиIащ, щысащ, блэкIащ мыбыкIэ,
Мыбдежым къыщыувыIэри, къызэплъэкIыу,
И плъэкIэм гъэр сищIащ игъащIэ псокIэ...
Емынэ узыр етауэ, цIыхухэр лъэрыщIыкI ищIыу Европэм щита зэманым Петраркэ Италием, Вероние щыIэу, Лаурэ зэрылIам и хъыбарыр I348 гъэм къыIэрыхьащ.
Пщащэр дунейм ехыжащ мэлыжьыхьым и 6-м. Мыр гъэщIэгъуэныщэу зэтехуат: усакIуэм ар Авиньон къалэм щыIэу япэ дыдэу щилъэгъуар икIи лъагъуныгъэ уахътыншэм и гъэр щыхъуар а махуэр – I327 гъэм мэлыжьыхьым и 6-р арат.
Лаурэ хэIэтыкIауэ игъэлъапIэурэ, Петраркэ игъэлъапIэр щIылъэм щызекIуэ бзылъхугъэхэрт, ахъумэ и нэкъыфIэщIкIэ езым къигъэщIыжа цIыхубз гуэртэкъым.
«Уэрэд тхылъыр» IыхьитIу зэпагъэщхьэхукI хабзэщ – «Лаурэ и гъащIэм теухуарэ «Дунейм ехыжа Лаурэ теухуауэ».
УсакIуэм и иужьрей илъэсхэр Италием, Миланрэ Падуерэ щигъэкIуащ икIи I374 гъэм Аркуа щыIэу бадзэуэгъуэм и I9 жэщым, Вергилий и тхыгъэхэм еджэу здыпэрысым лIащ.
***
Лъэбакъуэ счыху сызоплъэкIыжыр гур шэрашэу,
Си лъахэ дыщэм и хьэуар жьэдэсшэу.
Аргуэру псоми хуэхьэзыру, си псэм
Гъуэгуанэ къыспэщылъым зыхуегъэпсыр.
Ауэ, сигу къокIыжри сыбгынэр,
ГъащIэ гъуэгум теплъызэжу си нэр,
СыкIэзызу си лъэр сфIызэронэ.
Зэуэзэпсэу щиубыдыкIыу тэмакъыр,
КъысIэщIокIри, къызоупщI гъы макъыр:
«Псэншэм дауэ зэрыпсэур Iэпкълъэпкъыр?»
Къызет чэнджэщыр лъагъуныгъэм и тхьэм:
«Лъагъуныгъэм итхьэкъуам, адрейхэм ещхьу
Зэи щхьэр зэримыгъэщхъыр пщIэркъэ?»
***
Сощатэ, тхьэмпэ щхъыщхъ фIэкIа умыщIэу,
Жьыбгъэ нэщхъейм и нэпсхэм уэ зыкъащIыр.
Хьэщыкъыу сыныщоплъкIэ сонэщхъей,
Сыщыхэхэсщи ущыпсэу дунейм.
НэгъуэщIхэм семыхъуапсэ, сыблэплъыкIыу
Уи гуфIэкIэм нур къыхэлыдыкIым,
Уи дахагъэр къодэхащIэри гурыщIэм,
Жыхьэнмэуэ къысщыхъужкъым гъащIэр.
УзэрыIукIыжу лъыр мэдий,
Къыстемыпсэжу уи нитIым къащIих бзийр,
Аргуэрыжьу уи гуфIэкIэм сыхущощIэ.
Лъагъуныгъэм къызэгуепхъыр си бгъэр,
Псэр, Iэпкълъэпкъым хокIри, ныпхуэпабгъэу,
Уи лъэужьым ирикIуэу мэпIащIэ.
***
Си уэрэдхэм, хуэпэжу щIалэгъуэ гурыщIэм,
Щатэурэ, гукъэкIыж сыщамыгъащIэ.
КъэкIуэнум натIэм къритхар сымыщIэу,
ЩысIэщIокI щыуагъэхэр мы гъащIэм.
Гугъэ мызащIэхэм, гурыгъузхэм зэщIаубыдэу,
Си макъыр, уэрэд къыхуимышыжу, зэпоудыр.
Къысхуэбгъэгъунуи сынолъэIукъым абы папщIэ,
СызыщIэлъэIур уи гулъытэ мащIэщ.
БлэкIми къыблэкIыжми сыкъащIам ауан,
Абы къикIыркъым хеящIэр схуэткIияуэ,
Сызэрыдыхьэшхэныр солъагъужыр.
Мыхьэнэ зимыIэ тыншыпIэ
ПщIэншэу сызэрылъыхъуам
КъызигъэщIащ – гъащIэр пщIыхьу зэрыкIуэдыжыр.
***
Злэжьащ сэ Iэджи абы и нэхейкIэ,
Уэим къимыкIыу екIуэкIащ иджыри къэскIэ.
Ауэ, илъ ищIэжу, лъагъуныгъэр гъуанэдэууэ
Сыщыпэмыплъа дыдэм къыстеуэхукIэ.
Си гугъащ иджыри зызмытыну,
Къарууэ сиIэмкIэ сыпэщIэтыну.
Ауэ лъагъуныгъэм и шабзэшэр
Тохуэр зригъэпщам, блимышу.
ЗыщызгъэпщкIунуи сыхунэмысу,
Шынагъуэ гуэри сыщыпэмыплъэм,
Шэрыуэу шэр къыстрегъапсэ.
ЗыкъуэзгъэпщкIуэжми си зыхэщIыкIым,
СытепыхьэжкIи, зыри къимыкIыжу,
Дунейм тетыхукIэ хущIогъуэжыр си псэр.
***
Дыгъэр нэщхъейуэ къыщепс махуэу,
Уафэ лъащIэм и фэр щыпихум,
Лъагъуныгъэм къызегъапщэри шабзэшэр,
Уи нэ дахитIым гъэру сызыщIашэ.
СыкъыфIэIуэхуххэу лъагъуныгъэм
Сызэригугъар арат сэ си щыуагъэр:
И къыщIэдзапIэ нэщхъеягъуэм
ЩIыхуэхъуари арагъэнт а махуэ фагъуэр.
Лъагъуныгъэм и шабзэшэр мыубзэщхъуу,
Гум техуащ, щигъэункIыфIыкIыу си нэр,
Си фIэщ мыхъуу гъэр сыхуэщIыххэну
Си гугъэщ сэ ар мылIыгъэшхуэу,
ГуащIэмащIэм утегушхуэныр,
Уэ, сыткIи зэщIэузэдар укъигъанэу.
***
Мы дунеишхуэр къигъэщIащ
КъэгъэщIакIуэм, зы хуэмыныкъуэрэ щымыщIэу,
И мурад Iущхэр вагъуэм ящхьэщыту,
Гуапагъэр залымыгъэм и пэ иту.
Пшагъуэ Iувыр зыщхьэщылъ тхыдэм
Хэтлъагъуэфу КъурIэным и Iэятхэр.
МелыIычхэр дришейри уафэм,
Езым щIыгъуну яхуищIащ унафэ.
Римри Иудейри къигъэщIащ,
ГулъытэкIэ игъэжыIэщIэу,
ЖыIэдэIуагъэр яхэлъыным папщIэ.
Ноби къалэ цIыкIухэу щIылъэм щымымащIэм
Яритащ дыгъэшхуэм и гуащIэр,
ЯригъэIэтыну лъахэм и пщIэр.
***
Ныбаблагъэм, гупсысэм и щхьэхынагъэм, щхьэпсыншагъэм
ХагъэкIуэдыкIыр цIыхум хэлъ цIыхугъэр:
Дунейм и тхьэусыхэхэм хуэдэгуу,
ТокIуэдэкIыр гуапагъэр щIыгум.
IуэхуфIхэм я нурыр уафэм щокIуэщIыр,
ЩIэкIащ япэм иIа IэфIыр гъащIэм.
Псэм и дахагъэр фIэмыкIуэдауэ
Къытхэнэжари, гъэщIэгъуэну мащIэщ.
ДыщIэхъуэпсыну щIыхьым? ХуэтщIыну Миртэ щхьэщэ?
«Философием ди лъэр тхущIеудыр!»
КIащхъэ хъуркъым хьэкIэпычхэм я уэрэдыр.
Ныбжьэгъу, адрейхэм хуэдэкъым уи гъуэгур,
Иджыри къэс зэрытетауэ щIыгум
ИригъакIуэ гур а лъагъуэ дыдэм.
