Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Псалъэжьхэр
Дыгъэм япэ къотэдж
Гъатхэм жеяр бжьыхьэм магъыж.
Вы зимыIэм шкIэ щIещIэ.
Бжьэм ууей-сысей яIэкъым, зэдолажьэри зэдошхэж.
Джэдуужьым ещхьу, щхьэнтэкум исщ.
Мыгъуащэрэ щымыуэрэ щыIэкъым.
Зи Iуэху егугъур дыгъэм япэ къотэдж.
Унэр зэращIа уэщыжьыр щIыбым щIадзыж.
Гъужа псыкъуийр уэсэпскIэ из пхуэщIыжын?
Псы къэмыжэм псыхьэлыгъуэ хыумыш.
Уэщыр яIэтыхукIэ, пхъэм зегъэпсэху.
КъуанщIэм нэ хуащIати, набдзэ жиIащ.
СопащIэ жыпIэу шы лъэхъа умышэс.
Уи кIэ зэрымыкIынум уи щхьэ иумыIу.
Iуэху зи Iуэхур Iуэху ирохьэлIэри, шхэн зи Iуэхур шхын ирохьэлIэ.
Ажалыр бжэщхьэIум нэхърэ нэхъ благъэщ.
ЗэвгъэцIыху
Къуалэбзухэр
Адэжынэ — куропатка. Адэжынэр мэзджэд лъэпкъым щыщщ. Жыг щыпытIысхьэр зэзэмызэ дыдэщ. И щIыбыр щхъуэ-гъуабжафэщ, фIыцIафэ къыщIэуэу, пщэ гупэр гъуэжьыфэщ, хулъащхьэр щхъуэщ. Щопсэу Европэм, Азие ЦIыкIум, Ираным, нэгъуэщI щIыпIэхэми. И нэхъыбэм лъэтэжыркъым, атIэ Iэпхъуэу аращ. Ди къэралым и ищхъэрэ-къухьэпIэ лъэныкъуэхэу уэсыр куэду къыздесымкIэ щыIэхэр ипщэкIэ къолъатэри, щIымахуэр щрах Украинэ Ипщэм, Кавказыкум, Азие Курытым. Адэжынэхэм нэхъ бэгъуэгъуафIэ ди къуалэбзухэм яхэмытми (зэ гъуэлъхьэгъуэр джэдыкIэ 24-м нос), я бжыгъэм кIуэ пэтми хощI, щхьэусыгъуэ зэмылIэужьыгъуэхэм къыхэкIыу.
Джэд теплъэ зиIэ адрей къуалэбзухэм елъытауэ, адэжынэр нэхъ щымащIэщ Кавказыкум. Абыхэм нэхъ уащрохьэлIэ мэкъупIэхэм, хьэсэпкъхэм, чыцалъэхэм, псыхъуэхэм. Я шхыныгъуэ нэхъыщхьэр удз тхьэмпэщ, гъавэхэкIщ, хьэпщхупщщ.
«Адэжынэм и гъащIэр Тхьэм уигъэгъэунэху» гыбзэм къикIыр «шынагъуэ зэпымычым ухэмыкIыу упсэу» жыхуиIэщ.
АмкIыщ — хохлатая синица. ЦIыжьдадэ лъэпкъщ. Щопсэу Европэмрэ Кавказымрэ я мэзхэм. ЩIымахуэм зыщIыпIи лъэтэжыркъым. Абгъуэ щищIыр псей, уэздыгъей жыг гъуанэхэрщ. Адрей цIыжьдадэ лIэужьыгъуэ-хэм къащхьэщыкIыу, и пщэм кусэ фIыцIэхэр хэлъщ, хулъэ щIагъым гъуэжьыфэ къыщIоуэ. И Iусым хохьэ псей, уэздыгъей жыг жылэхэр, хьэпщхупщхэр.
Бгъащхъуэ — беркут. Бгъэ лIэужьыгъуэхэм я нэхъ пIащэщ. И дамэхэр хуэIузэ кIыхьщ, и кIэр хъурейщ, и лъэдийхэм цы ятетщ. И плъыфэр гъуабжэ-фIыцIафэщ, и бгъэгур, кIэбдзыр нэхъ гъуатIэ-дыщафэщ, и пщэ, и щхьэ щIыбхэр гъуафэщ.
Бгъащхъуэхэр щопсэу Кавказым къищынэмыщIауэ, Урысейм и адрей щIыналъэхэми, нэгъуэщI къэралхэми я бгыщхьэхэм, мэзхэм, къумхэм. Абгъуэ щаухуэ къырхэми жыгыщхьэ лъагэхэми. Абыхэм къащэкIу мэзбжэн, щыхьхэм я щIэжьейхэр, тхьэкIумэкIыхь, къуалэбзу пIащэр, нэгъуэщIхэри. Кавказым щыIэхэр мэгъуэлъхьэж гъатхэпэ мазэм, къэралым и ищхъэрэ мэзылъэхэр зи хэщIапIэхэр — мэлыжьыхьым. Кърашыр зы е тIущ.
Бгъащхъуэхэр ижь-ижьыж лъандэрэ цIыхум игъасэрэ ирищакIуэу къекIуэкIащ, ар къыхощыж нарт эпосым. Иджыри абыхэм щрощакIуэ Къэзахъстаным, Къыргъызым.
«Бгъащхъуэ гушхуар жьындум пэщIэхуэри ишхащ» псалъэжьым «уи къарум укъигъэгугъэу ущымыкI» жыхуиIэщ.
БгъащхъуэкIэху — орлан-белохвост. Мыри къашыргъэ лъэпкъщ. ПIащэщ, килограмми 6-м щIигъу къешэч, теплъэкIэ бгъащхъуэм ещхьщ. Хамэ къэрал куэдым щыIэщ. Мыбы и абгъуэр лъагэу Iэтауэ щещI жыгыщхьэхэм, къырхэм. Нэхъыбэу щыболъагъу тенджыз Iуфэхэм, гуэлхэм, псыежэххэм я гъунэгъуу. Я шхыныгъуэр бдзэжьей, псыбабыщ, къазхэкI лIэужьыгъуэхэрщ. Мы къуалэбзур Тхылъ Плъыжьым ихуахэм ящыщщ.
Брат Хьэсин.
ЖыIэгъуэхэр
Жьэм хужымыIэр нэхэм къаIуатэ
Унэгуащэр унагъуэм и дыгъэу щытын хуейщ.
Щэхур хуэму зекIуэурэ псоми я деж нос.
Уи мыхьэнэр къэпщIэну ухуеймэ, зегъэзэкIи къэпкIуам ириплъэж.
Дыщэ здэщыIэм дыжьыным щищIэн щыIэкъым.
Джэдым псы есыкIэкIэ бабыщыр иригъаджэрт.
Хэхъуэ зиIэм хъуэхъу хужаIэ.
Сыт хуэдэ лъагагъми и къежьапIэр щIылъэрщ.
Зэ узыпхыхуа мылым етIуанэу утемыхьэж.
Шы узытесым и жэкIэр умыщIэу уелъэдэкъауэкIэ жыжьэ уихьынукъым.
ЩIыхуэ къищтэурэ унэ ищIати, унэр ищэжри щIыхуэр ипшыныжащ.
И цIыхугъэр мылъку зэхуэлъэфэсыным фIигъэкIуэдат.
Къару сиIэщ жыпIэу, акъыл зиIэм зытумышащIэ.
Псым урихьэжьа нэужь, есыкIэ пхузэгъэщIэжынукъым.
Емыджэф еджакIуэм егъэджакIуэм хущIетхъуэ.
Жьэм хужымыIэр нэхэм къаIуатэ.
Узыхуэныкъуэр къэплъыхъуэным емыкIу хэлъкъым.
Дахагъэр Iэпкълъэпкъым, гуапагъэр псэм хэлъщ.
ЗимыIуэху зезыхуэр зэи Iуэхуншэ хъуркъым.
Гуащэр щытепщэм пщыр щеудыхащ.
ГъащIэм нэхъ егъэджакIуэшхуэ щыIэкъым.
КIурашын Алий.
ХьэтIохъущыкъуей къуажэ
Шэрджэсхэр къофэ. Сурэтыр Корнеев Евгений ищIащ. 1809 гъэ
Хъыбар гуапэ
Адыгэбзэ зэрызрагъэщIэн таурыхъ
Тыркум щылажьэ Адыгэ бзылъхугъэ хасэм иджыблагъэ Iуэху щхьэпэ зэфIигъэкIащ. НыбжьыщIэхэм адыгэбзэ зэрызрагъэщIэн таурыхъ гъэщIэгъуэн трахри, диск мин хъууэ къыдагъэкIащ.
Дакъикъэ 50-кIэ екIуэкI таурыхъым и сценарийр тыркубзэкIэ зытхар медицинэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор, Бзылъхугъэ хасэм и гуащэ Шурдым Гюнселщ. АдыгэбзэкIэ ар зэрадзэкIащ филологие щIэныгъэхэм я доктор Бакъ Зерэрэ Юнус Джихьэтрэ.
Шурдым Гюнсел зэрыжиIэмкIэ, я щIэблэм бзэр зэрырагъэщIэну, зэрыдрагъэхьэхыну Iэмалхэм ящыщ зыщ ар. «Мультфильмым и сценарийр стхын и пэкIэ нэгъуэщIыбзэхэр иризрагъащIэу щыIэхэм я жыпхъэхэм сеплъри, ещхьу сщIащ. Блыуэ гуэша таурыхъым и япэ Iыхьэм абы хэтхэм зыкъуагъэцIыху, етIуанэм зэрышхэнур, псы зэрефэнур, зэрыжеинур щыжаIэ, ещанэм я Iэпкълъэпкъыр къыщрабжэкI, адэкIэ унэлъа-щIэр, хадэхэкIхэр, къэкIыгъэхэр, плъыфэхэр, бжыгъэхэр къыщацIыху ныбжьыщIэ цIыкIухэм. Псори зэхэту мы дискым псалъэ 300 яригъэщIэнущ сабийхэм. Псалъэхэр я гум ираубыдэфын папщIэ зыбжанэрэ къытрагъэзэжурэ жаIэ ди лIыхъужьхэм», — дыщегъэгъуазэ Гюнсел.
Дискым щIыгъужащ уи бзэр зэбгъэщIэным фIагъыу иIэм, бзэ нэхъыбэ зыщIэ цIыхум и акъылыр нэхъыфIу зэрылажьэм, анэдэлъхубзэм и къулеягъым теухуа гуэдзэн. Абы хэт лIыхъужьхэр адыгэ фащэкIэ екIуу хуэпащ, Iуэхур къыщыхъури Хэкужьырщ.
Инэрокъуэ Дисэ.
ГушыIэ
И щхьэр тумыпIэущхьэ щыбгъэт?
Дизыкъуажэ къалэм дэтт мэжаджэ ныкъуэ фIэкIа гъуэмылэу имыIыгъыжу, ахъши имыIэжу.
ШэджагъуэнэужьыфI хъуауэ, фIыуи къэмэжэлIауэ, ар и гъуэмылэм етIысылIащ, арщхьэкIэ мэжаджэ гъущэр шхыгъуей къыщыхъуащ. Щымыхъум, мэжаджэ ныкъуэр къищтэжри, бэзэрымкIэ иунэтIащ.
Дизыкъуажэ бэзэрым кIуэцIрыкIыурэ и цIыхугъэ гуэрым фо ищэу ирихьэлIащ. Абы и уасэмкIэ еупщI хуэдэурэ и мэжаджэр зыIэпигъэхури, фом хигъэхуащ икIи къэгубжь нэпцI зищIащ:
— Мыр сыт лIэун, фом и щхьэр тумыпIэу щхьэ щыбгъэт? Мис, си гъуэмылэ тIэкIур хэхуащ иджы! Къащтэ мыдэ, сэ сопIащIэ, — жиIэурэ фор къыпыжу и мэжаджэ ныкъуэр къищтэжри, сондэджэр нэпсейр къыхуеплъэкIыурэ ар ишхыурэ къыIукIыжащ Дизыкъуажэ.
Хъыбар кIэщIхэр
Уэсмэн и фызышэ
Уэсмэн хъыджэбзаплъэ кIуэрти, и ныбжьэгъу ХьэтIиф здишащ.
Уэсмэн фэрэкIнапэт, ХьэтIиф нэхъ щIалэ бжьыфIэт. Уэсмэн бэлэбанэт, ХьэтIиф нэхъ зэгъэпэщат.
ЩIалитIыр здэкIуа унагъуэм ирагъэблагъэри, хъыджэбзыр кърагъэлъэгъуащ. Нэфми гу лъитэнт Уэсмэн плъакIуэ зыхуэкIуа хъыджэбзым ХьэтIиф зэрехъуэпсэжам. Ауэ ХьэтIиф къыщригъэжьэнур къыхуэгъуэтыртэкъым. Апхуэдэу щысурэ, хэгъэрейхэм ящыщ щIалэжь гуэрым Уэсмэн зыкъыхуигъэзащ:
— Мы ди пэшыр апхуэдэу щIыIэкъым, ныбжьэгъу, уи пыIэжьыр зыщхьэрых! — жиIэри.
ХьэтIиф зыхуей дыдэр аратэкъэ?! КъыпыгуфIыкI-ри:
— Уэлэхьи, пыIэжь умылъэгъуа уэ! Я гъуэлъыпIэ къуапэм фIэлъу къигъэна пыIэ къуацэжьыр плъэгъуатэмэ, сыкъэпщIэнт! Мы щхьэрыгъыр хьэхуу сэ естауэ аращ! — жиIащ ХьэтIиф, хъыджэбзым зыхуигъэфэрыщIурэ.
Уэсмэн гузавэри, ХьэтIиф и лъапэм теуващ. Абы щхьэкIэ къимыгъанэу, ХьэтIиф адэкIэ пищащ:
— ТхьэмыщкIэжь мыгъуэм и бгъэныщхьэ унэжь тIэкIури, къэуэн къудейуэ, лъэныкъуабэ хъуащ! Жэмыжь закъуэ иIэти, ари псэхэлIэ хъури, хьэм иригъэшхыжащ…
Уэсмэн зыгуэр жиIэну и жьэр иущIат, ауэ хъыджэбзым япэ зыкъригъэщри, ХьэтIиф зыхуигъэзащ:
— СощIэ, щIалэфI, уи пшынэм къибгъэкI къафэр зыхуэдэр, — жиIащ хъыджэбзым. — Зи ныбжьэгъу ар езыщIэжам, цIыхухъурэ цIыхубзу дунейм тетыр зэпэбж хъурэ сэ лейуэ сыкъэнами, сыдэкIуэнкъым. Ауэ уэ хэутэн пщIыну уи гугъа мо пыIэжьынэм иджыпсту: «НакIуэ!» — жиIэмэ, сыхьэзырщ.
Хэт ар зымыщIэр?
Хьэщауэрэ Къанщауэрэ зэхуэзауэ я ныбжьэгъу Алий и гугъу ящIырт.
— Дыгъуэпшыхь Алий сыбгъэдэсати, хуабжьу къыпщытхъуащ, Хьэщауэ! — жиIащ Къанщауэ.
— Е-ей, ари ар! И анэ зригъэфа быдзышэр и хьэлэлщ абы! Тхьэ щысIуэжыни, а Алий нэхъ лIыфI Къэбэрдей псом имыс! Хэт ар зымыщIэр?! — жиIэри Хьэщауэ къыпыгуфIыкIащ.
— Уэлэхьи, укъызогъапцIэ ахъумэ, хьэм уригъэхьамэ, Хьэщауэ! — дыщIигъужащ Къанщауэ.
— И-и-и! Дауэ жыпIа? Тхьэ щысIуэжыни, езы хьэбыршыбырым нэхърэ нэхъ лIы цIапIэ Къэбэрдей псом имыс! Хэт ар зымыщIэр?! — губжьащ Хьэщауэ…
Дудар Хьэутий.
Си япэ усэхэр
Узым укъегъэш
ГъащIэм и кIэщIагъри и IэфIагъри
ЩызыхэпщIэр уз къоIа иужьщ.
КъэпкIуа гъуэгум уегупсысу,
Удэплъейуэ ущыхэлъырщ.
Илъэс бжыгъэкIэ куэд ухъуми,
ФIы плъэгъуари мащIэ дыдэу.
ГукъэкIыжхэм псэр ячатхъэу,
Укъигъэшу узым, зеич лантIэу.
ГъащIэм и егъэзыхыгъуэм унэсамэ,
Уэри укъухьэнущ,
Дыгъэм ещхьу, щIым и къуапэм,
УкъызэмыплъэкIыу.
Бын
Анэм и псэр хэлъщ и быным,
Дыгъэм хуэдэу хуэхъуу хуабэ.
Мазэ изу хуегъэнэху,
Быным гъащIэм щыпхиш лъагъуэр.
ГъащIэр бынырщ IэфI зыщIыжыр,
Гугъу уехьауи умыщIэжу,
Жьы ухъуауи зыхыумыщIэу,
Мэхъу илъэсхэр псынщIэрыкIуэ.
Теткъым нэхъ гуфIэгъуэ мы дунейм,
Анэм ейм ефIэкIын.
Бын насып хэплъамэ анэр,
Дамэ тету къыфIощIыж.
Ботэщ Соня
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:7. Сымаджэр дохутырым хуотхьэусыхэ: «… къыстехьауэ сокIэзыз». 8. Нартхэм я бжьамияпщэ. 10. ЩIыIум нэгъуэщIу зэреджэр. 13. Адыгэм … дахэ куэд къадогъуэгурыкIуэ, нэгъуэщI лъэпкъхэм ягъэщIагъуэу. 14. … бэнэнкIэ зигъэнщIыркъым. 15. ЦIыхухъу гъуэншэдж щIыIутелъ лIэужьыгъуэ. Ди зэманым щIагъуэу зэрахьэжыркъым. 16. … — гурыщIэ. 18. … и къуэ нарт хахуэ Щэуей. 21. Iэпслъэпс. 23. Ди къуажэ унафэщIыр таучэл зыхэлъ цIыхущ, Iуэху … куэд зэфIегъэкI. 24. ХадэхэкI. 26. МахуэцIэ. 27. Бжьыхьэм, щIымахуэм щатIагъэ хабзэщ цIыхухъуми цIыхубзми. 30. Дунейр щыуаем деж жыгыщхьэхэм, унащхьэ-хэм трищIэ уэс пIащIэ. 32. Дадэр щогуфIыкI и бынхэм къащIэхъуэ … цIыкIухэм. 34. Хывым нэгъуэщIу зэреджэ. 35. Адыгэш къабзэ. 36. … хьэсэгъу умыщI. 37. Ди республикэм щэнхабзэмкIэ и министр, Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и артист Къумахуэ … 39. ЩIакхъуэ … е хъарбыз … 40. Къэбэрдей-Балъкъэр мэкъумэш университетым и тхьэмадэ. 41. Iэщ … бгъашхэмэ, уи Iупэр дагъэ къищIынщ, цIыху … бгъашхэмэ, уи Iупэм къеуэжынщ. 43. Нартыху е хугу хьэжыгъэ зэхэпща. 44. Мэкъу пыупщIа сатыр.
Къехыу:1. Зи фэм щыз, зэпэхъурейуэ пшэр. 2. КъБР-м щыщ щIыналъэ, псыежэх. 3. Фызыр и лIым хуогъынанэ: «Къызэплъыт, … сщичын сщыгъкъым, дауэ мыпхуэдэу цIыхум сазэрыхыхьэнур?» 4. Сыщыпсэу унэр … куэду зэтетщ. 5. Сабий хьэпшып. Гъуэгум щызекIуэ хабзэм кIэлъыплъ полицэми зэрехьэ. 6. Уафэм къех мыл тыкъыр цIыкIу. 9. АдыгэлI, Совет Союзым и ЛIыхъужь. 11. … хъунрэ щыIэу уи ней къысщыхуэ. 12. Чыцэхэм щыпсэу къуалэбзу цIыкIу, щIагъуэу мылъэтэфу. 17. Уеплъмэ — …, уеджэмэ — дэгу.18. ХадэхэкI. 19. Пшынауэ цIэрыIуэу щыта, РСФСР-м щIыхь зиIэ и артист. 20. Уэ … хэлъхьи, сэ берычэт ныхэслъхьэнщ. 22. Абы щыгъэ къыхащIыкI. 25. Нэхъыжь тIысыпIэ. 28. КъБР-м и гъунапкъэм къыIус къалэ, зэгуэр ди республикэм ейуэ щытауэ. 29. Уэлбанэ нэужьым куэншыб идзыпIэхэм, мэзхэм куэду къыщыкI, адыгэм щIагъуэу ямышх къэкIыгъэ. 31. Ди гъунэгъум мэл … иIэщ. 33. Нартыху, сэхуран хьэсэхэр зэщIэзыщтэ удзыжь зыкъыпкIэрызыщIэ. 34. Нэхъапэм унэ къэс щIащIыхьу щытащ. 37. Мэзым щыпсэууэ жыхуаIэ, цIыхум ирагъэщхь псэущхьэшхуэ. 38. Зи нэхэм щIагъуэу ямылъагъу. 41. Уафэм къех псыIагъэ. 42. УэрэджыIакIуэ, профсоюз лэжьакIуэ, Урысей Федерацэм щIыхь зиIэ и артисткэ. 44. … зиIэм кIэи иIэщ. 46. Къуаргъым … хуащIати, набдзэ жиIащ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Бадзэуэгъуэм и 1-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:3. Джей. 7. Армум. 8. Къанжэ. 9. Уд. 10. Мы. 11. Тубай. 13. Джэлэс. 15. Гуэн. 17. Дзагуэ. 19. Гъунэгъу. 22. Ажэ. 25. Пыжь. 26. Мыщэ. 27. Уэркъ. 30. Мажьэ. 31. Абхъаз. 32. Собэ. 35. Чынт. 36. Инат. 37. Зым. 39. ЩIэп. 40. Анэл. 41. Хьэжы. 42. Мэкъу. 44. Бжэгъуу. 46. Тхьэгъуш. 49. Уз. 50. ЩIы. 51. Набжэ. 52. Елгъэр. 53. Мэй.
Къехыу:1. Сату. 2. Куба. 3. Джэдыгу. 4. Йемен. 5. Бажэ. 6. Хьэпс. 12. Бадзэ. 14. Лэгъуп. 16. Къарэмырзэ. 18. Гурыгъу. 20. «Нарт». 21. БжьыхьэкIапэ. 23. Iэмбатэ. 24. Мурадин. 28. Яжьэ. 29. Сом. 33. Быхуэ. 34. Дадэ. 38. Махуэ. 39. ЩIыхуэ. 42. Мазэм. 43. КъуэщIий. 44. Банэ. 45. Гъубжэ. 47. Хьэлэ. 48. Шэрхъ.
