Адыгэ бзылъхугъэ
Зи нэхэм куэд къаIуатэ артисткэ
«Бзур щыплъагъур уэгурамэ, артис-тыр къыщыпцIыхур утыкурщ», — жыIэгъуэм театр бжэщхьэIум зэ нэхъ мыхъуми ебэкъуа дэтхэнэри арэзы техъуэнущ. Пэжу, артистым и цIыху щIыкIэр умыщIэми, абы игъэзащIэ ролым елъытауэ гущыкI хуэпщIынри Iуэхум хэлъщ, къызэрымыкIуэу фIыуэ плъагъунри зыхуэIуа щыIэкъым. Ар артистым и зэфIэкI лъагэм и щыхьэту аращ. Апхуэдэ артист зырызхэм ящыщщ Цей Ибрэхьим и цIэр зезыхьэ Адыгей драмэ театрым и артисткэ пажэ Нэхей Маржанэ.
Ди театреплъхэм абы и зэфIэкIыр гъэ кIуам ягъэунэхуну IэмалыфI яIащ, режиссёр ЕмкIуж Андзор игъэува «ЛъыщIэж» спектаклым Маржанэ нысэм и ролыр щигъэзэщIащи. Псалъэ лей хэмыту, лIыхъужьым и хьэлыр, и Iуэху еплъыкIэр къэбгъэлъэгъуэну гугъу ды-дэщ, ауэ ар хузэфIэкIат Нэхейм. Арагъэнщ абы щхьэкIэ ЕмкIужым «Зи жьэм нэхърэ зи нэхэм нэхъыбэ къаIуатэ артисткэ» щIыхужиIар. Маржанэ Тхьэкъуахъуэхэ япхъущ, лъэпкъкIэ Куэшхьэблэ къуажэ щыщщ. ЗэрытщIэщи, а къуажэм дэсхэр къэбэрдей адыгэхэм ящыщщ. Артистхэр щагъэхьэзыр ГИТИС-р къызэриухрэ и зэфIэкI хигъахъуэу, Iэзагъэу бгъэдэлъыр кIуэ пэтми нэхъ къызэкъуихыу мэлажьэ ар.
«Жан» литературэ хасэм къызэригъэпэщ усэ пшыхьхэм я зи чэзу «ЩIымахуэ» зэхыхьэм Маржанэ хэтыну къыщытхуеблагъэм нэхъ гъунэгъуу зэдгъэцIыхуащ. А артист пажэм занщIэу дыбо- лъагъу ар зэрыцIыху тыншыр, гъащIэр, IэщIагъэр, къызыхэкIа лъэпкъыр фIыуэ зэрилъагъур.
— «Жан» хасэм къызэригъэпэщ усэ пшыхьхэм илъэс зыбжанэ хъуауэ ИнтернеткIэ сакIэлъоплъри, сыт щыгъуи сыхэтыну сохъуапсэ. Иджыщ ар къыщызэхъулIар. Хуабжьу сынасыпыфIэщ, — къыддогуашэ Нэхейр.
Маржанэ курыт еджапIэм щыщIэсым спортым дихьэхырт. А унэтIыныгъэрауэ къыщIэкIынт къыхихынури, ГИТИС-м щрагъэджэну адыгэ гупыр къыхахыу зэхэзыха и анэм тримыгъэгушхуамэ. Маржанэ жеIэ бжэщхьэIум зэребакъуэу театрым зэритхьэкъуар, нобэр къыздэсым абы и мэгъу къарум имыутIыпщыу зэриIыгъыр.
Езы артисткэм зэрыжиIэмкIэ, абы и лэжьыгъэр куэдкIэ къыдегъэпсынщIэ и щхьэгъусэ Нэхей Iэдэми театрым зэрыщылажьэм. «Ди IэнатIэм хэмыт цIыхум тыншу укъыгурыIуэнукъым. Артистым и гур утIыпщауэ утыкум итыфын щхьэкIэ и Iуэхур къыдэзыIыгъ щIыбагъ быдэ иIэн хуейщ. Псалъэм папщIэ, нэгъуэщI зыгуэрмэ, усэ пшыхьым сыхэтыну си закъуэ Налшык сыкъигъэкIуэну фIэщ щIыгъуейт. Зы Iуэхум хэт зэщхьэгъусэхэм я унагъуэр нэхъ быдэ хъууэ къысфIощI, ауэ ари езы цIыхухэрауэ къыщIэкIынщ зэлъытыжар».
Хъурум Хъусейн «Гуащэмыдэ и нысэ хэдэкIэ» и гушыIэ пьесэм Ленарэ и ролыр щегъэзащIэ Маржанэ. А спектаклыр ягъэлъагъуэу театрым зэрыреспубликэу къызэхикIухьащ. Къуажэ нэхъ пхыдзахэми щыIати, цIыхухэм хуабжьу ягу ирихьауэ къыпэджэжащ.
Артист куэдым къащхьэщыкIыу Маржанэ роль хэплъыхь ищIыркъым, езым игъэзэщIахэм щыщуи и псэм фIэмыфI яхэткъым. Абы зэрыжиIэмкIэ, ар зыщIэхъуэпс ролхэр игъэзэщIащ, ауэ нэхъыбэу хьэл хэха зиIэ цIыхухэр къигъэлъэгъуэну нэхъ къещтэ.
«Театрыр си гъащIэщ, ар хэмыту си дунейр си нэгу къысхущIэгъэхьэркъым. Иджы кинохэми сыщылэжьэн щIэздза- щи, абыи хуабжьу сыдехьэх. Кинор теат-рым нэхърэ нэхъ тыншу къэзылъытэ щыIэщ, ауэ сэркIэ зэщхьэщыкIыны- гъэшхуэ яIэкъым абыхэм. ЕмкIуж Андзор и фильмыщIэм сыхэтщи, сфIэгъэщIэгъуэнщ. Спектаклым хуэдэущ абы кино зэрытрихыр. Артисту хэтын хуейр хэту, я нэм ущIэплъэу уоджэгури, арагъэнщ сэркIэ абы зэщхьэщыкIыныгъэ щIимыIэр».
Сыт хуэдэ артистми хуэдэу Маржанэ и хъуэпсапIэхэр театрым, ролыщIэхэм ехьэлIащ. Безруков Сергей и театру Москва щыIэм и зэфIэкIхэм щеплъыжыну, и Iэзагъ къыщигъэлъэгъуэну щIохъуэпс ди лъэпкъэгъу артисткэр. ЗэрыжаIэщи, хъуэпсапIэм иIэну гъащIэр зэлъытыжар езы хъуапсэращи, Маржанэ и хъуэпсапIэхэр зэрызригъэхъулIэнум шэч къытетхьэркъым.
Инэрокъуэ Данэ.
Ди нэхъыжьыфIхэр
Анэ, анэшхуэ, шыпхъу гумащIэ
Ди газетым илъэс куэд щIауэ и ныбжьэгъуфIхэм ящыщщ иджыблагъэ зи ныбжьыр илъэс бжыгъэ дахэ ирикъуа Хьэмыкъуэ Марие.
Марие и гукъэкIыж гъэщIэгъуэнхэмрэ и IэдакъэщIэкI усэхэмкIэ мызэ-мытIэу ди газетеджэхэм я пащхьэ ихьащ. ГъащIэ гугъу езыхьэкIа, ауэ щыхъукIи абы губзыгъэу хэпсэукIа бзылъхугъэм и тхыгъэхэм щIэлъ гупсысэ куум и лъабжьэр къыщежьэр къикIуа гъуэгуанэм наIуэ ещI.
Хьэмыкъуэ Марие 1938 гъэм Тэрч щIыналъэм хыхьэ Дей къуажэ къыщалъхуащ. И ныбжьыр илъэс фIэкIа мыхъуу адэншэу къанэри, хъыджэбзищыр я анэм и закъуэ ипIащ.
Лъэхъэнэ гугъум зэрыхалъхуам, и узыншагъэми сэкъат зэриIэм емылъыта-уэ Марие и гур мыкIуэду ерыщу гъащIэм езым и увыпIэ щызыIэригъэхьащ.
IэщIагъэ нэхъыщхьэу тIу зригъэгъуэта иужь (КъБКъУ-м ЕгъэджакIуэхэр щагъэхьэзыр къудамэмрэ журналистикэм-кIэ факультетымрэ) къыщалъхуа къуажэм илъэситхукIэ адыгэбзэмрэ урысыбзэмкIэ щригъаджэу щылэжьащ, иужькIи IэнатIэ зыбжанэ зэри-хъуэкIащ. Налшык дэт «Искож» комбинатым илъэсищкIэ экономисту щыIащ, итIанэ кадрхэмкIэ къудамэм и унафэщI къалэнхэр ирихьэкIащ. Марие и насып къыщыкъуэкIам и шыпхъухэм я бынитI ипIырт. Комбинатым ягъусэу щылажьэ урыс щIалэрат абы къылъыхъуари, сабиитIри езым ейм хуэдэу ипIыну къыщигъэгугъэм, тегушхуащ. Сапранович Валерий и псалъэм епцIыжакъым, абырэ Мариерэ зэдагъуэта щIалитIым памыщIу мылъхубынхэри япIащ. Ахэр балигъ хъуа иужь дэтхэнэми и псэм фIэфI IэщIагъэмкIэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ ирагъэгъуэтащ. Иджыпсту ахэр ехъулIэу IэнатIэ куэдым щолажьэ, я цIэр фIыкIэ ираIуэ зэпытщ. Унагъуэр Ставрополь щIыналъэм зэман гуэркIэ зэрыщыпсэуам емылъытауэ, зэщхьэгъусэхэм я быниплIми адыгэбзэ ирагъэщIащ, хабзэм тету гъэсэныгъэ дахи халъхьэфащ.
Хьэмыкъуэ Марие жьыщхьэ махуэщ: и бынхэм, абыхэм я быныжхэм кърат гурыфIыгъуэрщ къару мыкIуэщI къыхэзылъхьэр. Ар зыцIыхухэр фIыуэ щыгъуазэщ хэлъ цIыхугъэм и инагъымрэ, зэхэщIыкIым и кууагъымрэ. ЗэрыжаIэмкIэ, Марие и адэшхуэ Хьэмыкъуэ Маш ещхь хъужауэ аращ.
Маш и хъыбар куэд къыбжаIэжыфынущ Дей къуажэ щыпсэухэм. Езым и унэр псы Iуфэм Iус уэрамрат зыхуэзэри, къуажэдэсхэр псым зэпрыкIын папщIэ я псэм телъ бэлыхьыр илъагъурт. Дей лъэныкъуэмкIэ укъикIыу Тэрч къалэ удыхьэн щхьэкIэ шэд ин узэпрыкIын хуейт. ЗэпэщIэхауэ нэгъуэщI щIыпIэхэм дежи хуэзэу лъэмыж 11-м нэс трилъхьауэ щытащ а лIы ахъырзэманым. А лъэмыжхэм япэмыжыжьэу псынэ къыщитIат, псы хуэлIэ гъуэгурыкIуэр щыгуфIыкIын хуэдэу, абы и бгъум псей, щиху, тхуей жыг баринэ-хэр къригъэтIысэкIати, цIыхухэм зыгъэпсэхупIэ яIэт. Ар зи щапхъэу къэтэджа къуэрылъхури сыт щыгъуи хуэныкъуэмрэ къулейсызыгъэ къызылъысахэмрэ защIигъакъуэрт, къилэжьым сэджыт химыгъэкIыу къэхъуртэкъым.
Марие и ныбжьыр илъэс 80-м щIигъуами, нобэр къыздэсым абы и сэбэп цIыхухэм ярегъэкIыф. Налшык къалэ Комаровым и цIэр зезыхьэ уэрамым и унагъуэ дахэм хэсу щопсэу ар икIи я хьэблэр зыхуей хуэгъэзэнымкIэ фIы куэд елэжь.
ЦIыху гъащIэм и беягъыр и IуэхущIафэкIэ къабжмэ, Хьэмыкъуэ Марие цIыху насыпыфIэщ. И бын дахэм, абыхэм къатепщIыкIыжахэм я хъер илъагъуу, яхуэузыншэу илъэс куэдкIэ ящхьэщытыну дохъуэхъу нанэ Iумахуэм.
Щомахуэ Залинэ.
Си гугъэщ уэ узигъусэу
ДыкъыщIыхьэжым, ди анэ,
УгуфIэу уэ укъытпежьэрт,
Ди щхьэм уэ Iэ къыдэплъамэ,
Гукъеуэр тщхьэщыкIуэтыжырт.
Гуапэу ди нэгу укъиплъамэ,
Ди сабиигур хэбгъахъуэрт.
Жэщым зэчыр епшэжьамэ,
Жей IэфIым дэ дыхилъафэрт.
Пщэдджыжьым дыкъэтэджамэ,
Ди Iэнэр хьэзыру зытетт,
А Iэнэм улъэIэсамэ,
Телъ псори фоупсу къытщыхъут.
УзимыIэжми, си анэ,
Си гугъэщ уэ узигъусэу.
Сышхэну сетIысэхамэ,
Къысщохъур укъызбгъурысу!
УщимыIэжкIэ уи анэр
КъакIуэр «аращ» жыпIэу уожьэр.
Ещхь блэкIыу плъагъум уи анэм,
Ара уигугъэурэ уоджэр…
Сыкъун-Ботэщ Соня.
Былымгъуэт Оксанэ: Гугъуехьырщ ехъулIэныгъэм и щэхур
Лъэпкъ фащэхэр дын зэрыщIидзэрэ куэд мыщIами, Былымгъуэт Оксанэ и IэпэIэсагъым щIэхыу и цIэр игъэIуащ. Адыгэ фащэ зыду Кавказ Ищхъэрэм ис дэрбзэр нэхъыфIхэм ящыщщ пщащэр. Абы и щыхьэтщ илъэс зыбжанэ ипэкIэ ар зыхэта «Этно-Эрато» дунейпсо зэпеуэм «Кавказ Ищхъэрэм и фащэ нэхъыфI» Iыхьэм ещанэ увыпIэр къызэрыщыхуагъэфэщар. Абы иужькIэ Лъэпкъхэм я унэу Москва дэтым и IэдакъэщIэкIхэм я гъэлъэгъуэныгъэрэ творческэ пшыхь екIурэ щыхуащIащ. Дэрбзэр ныбжьыщIэм хамэ къэрал щыпсэухэми, ди деж щыIэхэми яхуида фащэхэмкIэ загъэщIагъуэу хьэгъуэлIыгъуэхэм хэтщ, лъэпкъ махуэшхуэхэм деж щатIагъэ. Дэным и закъуэкъым Оксанэ зыхуэIэзэр, абы дахэ дыдэу сурэтхэр ещI, нэгъуэщI IэщIагъэ куэдми хуэIэижьщ.
Зи щхьэ дымылъагъуу зи цIэ куэд дыдэрэ зэхэтха пщащэр нэхъ гъунэгъуу зэдгъэцIыхуну ди хьэщIэщым къедгъэблэгъащ. И IэщIагъэр къызэрыхиха щIыкIэращ япэу дызыщIэупщIари.
— КъуажэкIэ Хьэтуей сыщыщщ, ауэ дыщыпсэур Налшык къалэращ. Иджыри сысабийуэ къуажэм дыкIуэжауэ сытрагъэуну адыгэ хьэрфылъэ къысIэщIалъхьат. ТхэкIи еджэкIи сщIэртэкъым, сурэтхэм сеплъурэ напэхэр зэтездзу- рэ, адыгэ фащэкIэ хуэпа хъыджэбзым си нэр техуащ. А дакъикъэм къару гуэрым сызэщIиубыдащ, къысщыщIари къызгурымыIуэу. Абдежым зыми зыри щыжесIакъым, ауэ къуажэм сыкIуэжыху а тхылъым фIэкIа плъа- пIэ сиIэтэкъым, зыщызгъэнщIтэкъым фащэкIэ хуэпа хъыджэбзхэм я теплъэ уардэм. Нобэми си нэгу щIэтщ а сурэтыр. Абы иужь куэд дэмыкIыу, илъэситху сыщрикъум, си япэ фащэр си адэм схуригъэдауэ щытащ. СощIэж ар къызыхащIыкIыну щэкIыр къызэрыхэсхар. КъызэрыщIэкIамкIэ, сызэхъуэпсар нэхъ щэкI лъапIэ дыдэрат.
Си анэшхуэри си анэри дэным хуэIэижьти, абыхэм ящIэм сеплъурэ сэри сыдихьэхащ. Си адэм сурэт щIыныр къохъулIэ, ауэ хэубыдыкIауэ зыщIыпIи зыщигъэсакъым. Сэ сыт щыгъуи сыщIэхъуэпсырт дэрбзэр сыхъуну, арат КъБР-м Щэнхабзэмрэ гъуазджэхэмкIэ колледжым сыщIыщIэтIысхьари. Япэ илъэситIыр къэ- духа иужь, ди еджапIэм и унафэщIым цIыху зыбжанэ гупым дыкъыхишри къыдэпсэлъащ. Къалэ хадэхэр, унэ бжэIупэхэр къэкIыгъэкIэ гъэдэхэнымкIэ щIэрыщIэу къызэIуаха къудамэм щеджэну дэр нэмыщI зыми хуамыгъэфащэу щыжиIэм, дегупсысри, арэзы дыхъуат. Ар къэзухри си IэщIагъэмкIэ IэнатIэ сымыгъуэту илъэскIэ сыщысауэ телефонхэр щащэ тыкуэным сыуври, илъэситхум нэблагъэкIэ сылэжьащ. Хьэсэней лъэныкъуэкIэ щыIэ Ботаникэ садым лэжьапIэ сыкъащтэну щыжаIэм, сыгуфIэу арэзы сыхъуат. Абы щысщIахэм къапэкIуа щыIэкъым, ауэ си проект гуэрхэр ягу ирихьри, Шэшэным сыщылэжьэну срагъэблэгъати, сытегушхуакъым. КъыкIэлъыкIуэу сэ зеспщытащ Iэбжьанэр гъэдэхэным. ЦIыхухэри къакIуэт, сэри мыIейуэ къызэхъулIэт, ауэ си гур хыхьэртэкъы-ми, ари къэзгъэнэжащ. ИтIани нэгъуэщI лэжьыгъэ гуэрхэм зеспщытри, къызэхъулIакъым.
Си Iуэхур къызэрекIуэкIари гъэщIэгъуэнщ. ФIы дыдэу слъагъу ди благъэ щIалэр къыщалъхуа махуэр къэблагъэрти, зыгуэркIэ сыхуэгуэпэну мурад сщIащ. Iуэхуракъэ, абы гъэщIэгъуэн щыхъуну, щыгуфIыкIыну естынур сымыщIэу утыкум сыкъыщинэм си анэм сечэнджэщати: «Псом нэхърэ нэхъыфIщ уи IэкIэ пщIауэ зыгуэр хуэхьи», — къызжиIащ. Куэдрэ семыгупсысу, сытIысри, хъыджэбз тхьэIухудым и сурэт сщIащ. Сэ езым гъэщIэгъуэн сщыхъужат нэхъапэм цIыху сурэт сымытхауэ иджы къызэрызэхъулIар. Сурэтыр зыхуэсхьам къызэрымыкIуэу игу ирихьат. «УзэрыцIыкIурэ узыщIэхъуэпсым упэIэщIэкъым, адыгэ фащэкIэ хуэпа хъыджэбзым и сурэт пщIыуэ дебгъэплъкъэ?» — щыжиIэм, сытегушхуащ. Мэлбахъуэ Тимборэ и цIэр зезыхьэ Лъэпкъ библиотекэм си сурэтхэм я гъэлъэгъуэныгъэ 2010 гъэм щысхуащIауэ щытащ. Библиотекэм и лэжьакIуэхэм я зым си лэжьыгъэхэр ХьэцIыкIу Мадинэ иригъэлъэгъуа иужь, и деж сригъэблагъэри илъэсрэ ныкъуэкIэ сыдэлэжьауэ си студие къызэIусхыну мурад сщIыри, сыкъыIукIыжащ.
— Фащэм, абы и тхыпхъэмрэ уагъэхэмрэ зэхъуэкIыныгъэ хэзылъхьэну зыфIэфI куэд щы-Iэщ. Уэ а Iуэхум дауэ уеплърэ?
— Фащэр едгъэфIэкIуэн фIэкIа зэхъуэкIыныгъэ хэтлъхьэну дыхуиткъым. Лъэпкъым лIэщIыгъуэ бжыгъэкIэ зэфIигъэува, абы къыдэгъуэгурыкIуа щыгъыным дэ сыт тхухэлъхьэнури тхухэхынури? Ауэ фащэм и щIыкIэм тету бостей езыгъэдыну хуейхэм «хьэуэ» яжесIэркъым, апхудэ щIыкIэри къезэгъыу къызолъытэри.
— Фащэм и сыт хуэдэ пкъыгъуэхэр пщIыну, уелIэлIэну нэхъ пфIэфI?
— Iэпэтхьэмпэхэмрэ пыIэмрэ. Пасэм цIыхубзым и Iэпэбэлагъыр къыщIигъэщыныр яфIэемыкIуу щытащ. Бзылъхугъэр щхьэпцIэу уэрамым къытехьэнри къезэгъыртэкъым. Сэ сызэреплъымкIэ, а тIур зыхуей хуэгъэзауэ, екIуу фащэм кIэрылъмэ, зэрыфащэу ягъэдахэ.
— Уи япэ фащэр илъэситху ныбжьым уиту пхуадауэ щытащ, дэн зэрыщIэбдзэрэ уи щхьэ фащэ хуэбдыжакъэ?
— Хьэуэ, сэ фащэр къызэрымыкIуэу фIыуэ солъагъу, здыни сфIэфIщ, щащыгъым дежи гухэхъуэгъуэ къызет, ауэ сэ зэзгъэкIуркъыми щыстIагъэркъым.
— Оксанэ, уи дежкIэ лъэпкъ фащэм сыт хуэдэ мыхьэнэ иIэ?
— КъызэрымыкIуэу мыхьэнэшхуэ иIэщ. Ар сэ сщыщ гуэрщ. Зэзэмызэ нэгъуэщI зыгуэрым зеспщытыну сегупсысамэ, а гупсысэм сыщощтэж — апхуэдизкIэ а IэщIагъэр фIыуэ солъагъури. Сытым хуэдэу сыгушхуэрэ си фащэхэр екIупсу зыщыгъхэр щыслъагъукIэ! Мыри къыхэзгъэщыну сыхуейщ, си фащэхэм адрей дэрбзэрхэм я деж къыщыздыгъуа лъэпкъ якIэрыслъхьэркъым! Пэжщ, соплъ, ауэ седыгъуэркъым, езым си щхьэхуэныгъэ зэрыхэслъхьэным сыхущIокъу армыхъу.
— «Этно Эрато» зэпеуэм узэрыхэтам и гугъу уэзгъэщIынут.
— А зэпеуэм дыщрагъэблэгъам, Iуэхум и зэхэтыкIэр зэзгъэщIэн мурадкIэ сыкIуауэ арат, къыкIэлъыкIуэ илъэсым нэхъ хуэхьэзыру тезгъэзэн мурад сиIэу. Сыщымыгугъыххауэ, ещанэ увыпIэр къытхуагъэфэщат. Ар сэркIэ щытхъу инт. Абы иужькIэ илъэс къэс срагъэблагъэ, ауэ си лэжьыгъэхэр сигу загъэу зэрызэфIэзмыгъэхьар сощIэжри, сыкIуэкъым. Тхьэм жиIэмэ, къэблагъэ зэхыхьэм сыхэтынущ.
— Уи фащэхэм я гъэлъэгъуэныгъэ ди республикэм щыпщIыну уи мурад?
— Нэгъабэ, Адыгэ фащэм и махуэм, «Нарт Хэку» щIалэгъуалэ хасэм къызэригъэпэщауэ щыта «ФащэгъэфIэж» зэхыхьэм сыхэтащ. А гъэлъэгъуэныгъэр куэдым ягу ирихьауэ къыпэджэжати, си гуапэ хъуащ. Сыхуейщ си лэжьыгъэхэр утыку къисхьэну, ауэ иджыри зэ къытызогъэзэжри, сытемыукIытыхьыжын хуэдэу зыхуей хуэзгъазэмэщ. ИджыпстукIэ си гум щызгъэтIыгъуэ хъуэпсапIэхэм ящыщщ, фащэр фIыуэ зэрыслъэгъуам и хъыбарыр теплъэгъуэ кIэщIу къыщызгъэлъагъуэ пшыхь сщIыну.
— Оксанэ, фащэм къищынэмыщIауэ, махуэ къэс щыгъынхэри бдырэ?
— До. Арауэ сфIощI зэран къытхуэхъури. Сэрэ си гупымрэ сыт хуэдэ щыгъынри тфIэгъэщIэгъуэну ддынущ икIи ар щыуагъэу къыщIэкIынущ. ХэубыдыкIауэ зым делэжьыу щытамэ, нэхъыбэ къыдэхъулIэну къысфIощI.
— Мы зэманым сытым уелэжьрэ?
— Чысэ цIыкIухэр сощI. Абы къищынэмыщIауэ, хэдыкIым и IэмалыщIэ къызогъэIэрыхуэ.
— Адыгэ фащэ зэпэщ ебгъэдыным дапхуэдиз ахъшэ текIуэдэнур?
— Сом мин 80-м щегъэжьауэ 120-м нэс. Сэ фIыуэ къызгуроIуэ ахъшэ къэлэжьыным пылъ гугъуехьыр, аращи, цIыхухэм закъызэрытезмыгъэхьэлъэным яужь ситщ.
— Зыгуэрым хущIэкъу дэтхэнэми гъащIэм Iущыгъэ гуэр къыхех. УуеймкIэ укъыддэгуэшамэ арат.
— Си хъуэпсапIэр къыщызэмыхъулIэм дежи, ар сэркIэ нэхъыфIу къызолъытэ. ИпэкIэ сызэрыкIуэтэным, си зэфIэкIым зэрыхэзгъэхъуэным сыхущIэкъу зэпытщ. УкъэувыIэмэ, щхьэщIэгупсыс ухъумэ, зыпхуэужьынкIэ Iэмал иIэкъым. Гугъуехьырщ ехъулIэныгъэм и щэхур.
Епсэлъар ЩауэцIыкIу НэфIыцIэщ.
ТхылъыщIэ
КъекIуэкIыкIэ
Иджыблагъэ «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм къыщыдэкIащ тхакIуэ, журналист, драматург, «Горянка» газетым и редактор нэхъыщхьэ Къаныкъуэ Заринэ и тхылъыщIэ.
«Круговорот» фIэщыгъэм щIэт тхылъым урысыбзэкIэ зэдзэкIа усэхэр щызэхуэхьэсащ. Абы и япэ напэкIуэцIым тетщ ар усакIуэ, зэдзэкIакIуэ Яропольский Георгий фэеплъ зэрыхуищIыр. Тхылъым ит усэхэм я IыхьэфIыр зэзыдзэкIар Яропольскэращ, а тхакIуэ Iэзэм усэм щIэлъ гупсысэр ныкъуэ мыхъуу урыс щIэджыкIакIуэм и пащхьэ ирилъ-хьэн хузэфIэкIырт. Къыхэгъэщыпхъэщ 2010 гъэм «Тонкие связи» фIэщыгъэм щIэту Заринэ и тхылъ дунейм къытехьам итхэри абы зэридзэкIауэ зэрыщытар. Иджырей къыдэкIыгъуэм щызэхуэхьэсахэм ар псэуху елэжьащ. Арагъэнщ Яропольскэм и анэ Дианэ а тхылъым къызэрымыкIуэу щIыщыгуфIыкIари. Георгий дунейм ехыжа иужь Заринэ итха усэхэр езым зэридзэкIыжыну зрипщытащ. Щыпсэум абы къриту щыта чэнджэщхэм я фIыгъэкIэ, Къаныкъуэм зэдзэкIыныгъэри къигъэIэрыхуащ. Абы щыхьэт тохъуэ авторым зэридзэкIауэ «Кругово-рот»-м къыщыхьахэр. ТхакIуэ, Кавказ Ищхъэрэм фIыуэ къыщацIыху зэдзэкIакIуэ Пряжников Александр урысыбзэм иригъэзэгъа усэ Iэрами итщ а къыдэкIыгъуэм.
Къаныкъуэм и творчествэм щыгъуазэ дэтхэнэми ещIэ абджыпс пIащIэкIэ иухуауэ къыпщыхъу дунейм и телъыджагъыр, гъащIэм и щытыкIэ куэдым бгъэдыхьэкIэ, еплъыкIэ щIэщыгъуэ и деж къызэрыщыбгъуэтыр, утеплъэкъукIмэ лъэлъэжыну къыпщыхъу а дунейр апхуэдэуи зэрымыкъутэгъуафIэр. Абы и усэхэм щызыхыбощIэ хьэуам и къабзагъыр, дунейм и дахагъыр, щIыуэпсым и зэхэлъыкIэ телъыджэр, лъагъуныгъэм и IэфIагъыр, гурыщIэм и къарур, цIыхугъэм и лъапIагъыр, нэгъуэщI куэди.
Сыт Заринэ зыгъэпIей-тейр? ЖыIэгъуейщ. Языныкъуэ усакIуэхэм къащхьэщыкIыу Къаныкъуэм и усэхэр лъагъумыхъуныгъэрэ мыарэзыныгъэкIэ игъэнщIыркъым, ар зыхуэпсэури зыхуэусэри езыр зыхуэарэзы и хъуреягъырщ. Абы и усэ сатырхэм, чы цIынэкIэ щIыб диям кърахулэкIа хуэдэ, укъагъэуIэбжьу зыкъыщыбоцIыхуж. Литературэм, усыгъэм щхьэхуэу я гугъу пщIымэ, и япэрей къалэнхэм ящыщщ ар. Рифмэмрэ, усыгъэм и хабзэхэмрэ гупсысэр щIезыгъэлъафэхэм япэжыжьэщ Къаныкъуэм и IэдакъэщIэкIхэр. Хьэрф зэщIэжьыуэхэмкIэкъым усэр гум къызэринэн хуейр, гупсысэм и жылэу цIыхугум щыхисарщ. Апхуэдэщ «Си анэдэлъхубзэ», «Къэшэж Иннэ деж», «Си гур хьэндырабгъуэ минщ», «Усщогъупщэжыр уэ, усщогъупщэжыр…», «Мы бжьыхьэр лей лъэпкъкIэ къоупщIынкъым», «Акъужь хуабэ», «Мазэр изщ, си гур ныкъуэщ» усэхэр, нэгъуэщIхэри.
Литературэм къыхэхъуа тхылъыщIэмкIэ ар зи Iэдакъэ къыщIэкIами, усыгъэм и IэфIыр зыхэзыщIэфхэми дохъуэхъу.
Тэрчокъуэ Дисэ.
Махуэ сохъури, жьыбгъэр сопщI
* * *
ГъащIэр къанэри, махуэр кIуащ,
Си гукъанэри скIэрыхуащ…
ЗыкъыспищIэурэ хуэму кIуэрт.
МыкIуэмыжэу сыхьэт хэмытт.
ВагъуэижкIэ уафэр щыхьэтщ.
Ныбжьым хохъуэри, гъащIэм хощI.
Махуэ сохъури, жьыбгъэр сопщI…
* * *
Удз кIырым зыщызыгъэпщкIу
гъэмахуэу
Си гу къуэпсхэм гухэлъыр
хэзэрыхьащ,
Жэщым къызэщыужрэ къэтIэпIу
Гъэгъа хужьыр къызыпидзэ
си гущхьэм
Мы дунейр къехъуапсэу.
Псом нэхърэ нэхъ гугъур
Уэ езыр ущыщтэжу
Гъэгъа телъыджэр зепхьэнырщ…
Хэт и тыгъэ? Хэт и тезыр?
УхэзыубыдыкIауэ зи нэIэ ущIэтым
УепэгэкIи мыхъуну
ЗыщызэпыпщIэкIи усакърэ
уумэзэхыу…
КъэтIэпIу гъагъэм
Укъигъэнэхурэ укъырацIыхуу
Хужьу къыщызэрыкIкIэ.
И кIэух хъунур зыми имыщIэу.
Гухэлъщ…
* * *
Уигум щыщIэр къысхуэIуатэ,
Уи псэм телъыр наIуэ къэщI.
Уи мыхьэлу зыутIыпщи,
Сэ зы закъуэм дзыхь къысхуэщI.
Хъуну уи щхьэ къызэпхьэлIэ,
УэсхьэлIэнущ си гухэлъ.
Пхуэзгъэдахэу жыпIэ псори,
Зытезгъахуэурэ уи хьэл.
ЖыIэ, жыIэж. Сыт убзыщIкIэ?
Сэ арыншэми къэсщIащ:
Уи насыпыр зыхэплъагъуэр,
Зыдэплъагъур — ар сэращ.
* * *
Дыгъуасэ, сощIэжыр,
Дыгъэпсым хэзагъэрт
Къуршыщхьэ екIуэкIыр.
Дыщафэ дыгъэлыр
Иджыри зы пщIащэ
Мэз Iувым ихъумэрт
Бжьыхьэмэ — Iугъуэмэр.
Хьэуам и зы Iыхьэу,
ХэткIухьрэ хэбзахэу…
Иджыри зы махуэ
Мыпхуэдэу къэхъуамэ,
ЩIыжысIэр сэ сщIэжырт.
Нэху здэщым, къыщIэщыр
Къэлъахъшэу уэгу хьэлъэрщ…
Къаныкъуэ Заринэ.
