Хакас артистхэм куэд яхузэфIокI
Ди газетым зэрытетащи, мы махуэхэм Къэбэрдей-Балъкъэрым щыIэщ Хакасие Республикэм Драмэмрэ лъэпкъ макъамэмкIэ и «Читiген» къэрал театрыр. Артистхэр Кавказ Ищхъэрэм къыхуэкIуэ гъуэгум иджы япэу къытехьащ «Урысейм и щэнхабзэр (2012 — 2018)» федеральнэ программэм ипкъ иткIэ, хакасхэм я щэнхабзэм, фащэм, лъэпкъ хабзэхэм, зэрахьэ макъамэ Iэмэпсымэхэм, гъуазджэм щаIэ ехъулIэныгъэхэм ди цIыхухэр щыгъуазэ ящIын мурадкIэ. Апхуэдэуи мы Iуэхум лъэпкъ зэхущытыкIэхэр иригъэфIэкIуэну къызэгъэпэщакIуэхэр щогугъ. «Читiген» театрым и спектаклхэр Налшыкрэ республикэм и районхэмрэ щагъэлъэгъуа иужь, Горький Максим и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр Урыс къэрал драмэ театрым и лэжьыгъэхэри Хакасием ишэнущ.
«Читiген»-р япэ щIыкIэ щыIащ Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм, иджы КъБР-м къыщызэтеувыIащ, Налшык и мызакъуэу, Тырныауз, Прохладнэ къалэхэми кIуэну я мураду. КъыкIэлъыкIуэр Осетие Ищхъэрэ — Алание Республикэм и къалащхьэ Владикавказщ.
Сыбыр федеральнэ щIыналъэм и театр нэхъ цIэрыIуэ дыдэхэм ящыщ «Читiген» («Вагъуэзэшибл») театрыр 1988 гъэм къызэрагъэпэщащ. Зыбжанэрэ и щытыкIэм зихъуэжащ, 2005 гъэм драмэмрэ лъэпкъ макъамэмкIэ театр хъуащ. Ар лъэпкъым и гъусэу щIэ къэзылъыхъуэ зэпыт IуэхущIапIэщ. Абы и щапхъэщ актёрхэм утыку кърахьэ драмэ лэжьыгъэмрэ лъэпкъ макъамэ Iэмэпсымэхэмрэ гъэщIэгъуэну утыкум зэрыщызэщIэжьыуэр. Театрым и репертуарым хэтщ хакас, урысей, хамэ къэрал драматургием щыщ лэжьыгъэ купщIафIэу лъэпкъыбзэмкIэ ягъэувахэр. Абыхэм еплъ цIыхухэм Iэмал яIэщ лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм я дуней еплъыкIэм, я зэхэтыкIэм щыгъуазэ защIыну.
Театрым хэту «Айланыс» («КъежьапIэхэр къэхутэжын») ансамбль къызэрызрагъэпэщар щыхьэт тохъуэ цIыхубэ уэрэд жыIэкIэр, лъэпкъ макъамэ Iэмэпсымэ еуэкIэр зэфIэгъэувэжыныр, хъумэныр зэрамурадым.
«Читiген»-м и лэжьыгъэхэр щигъэлъэгъуащ СНГ-м и къэралхэм, Урысей Федерацэм и щIыналъэ куэдым, Франджым, Бельгием, Польшэм, Хорватием, Молдовэм, Голландием, Тыркум, Монголием, нэгъуэщI щIыпIэхэми. Абы егъэув нэхъ цIыкIу дыдэхэм деж щегъэжьауэ зи ныбжь хэкIуэтахэм деж нэсу яфIэгъэщIэгъуэныну спектаклхэр. Пенсионерхэмрэ хуэмыщIа унагъуэхэм щыщхэмрэ хуэгъэза программэ щыIэщи, ахэр пщIэншэу щIагъэхьэ, студентхэмрэ школакIуэхэмрэ Iахыр и уасэ ныкъуэщ.
Жэпуэгъуэм и 22-м Кулиев Къайсын и цIэр зезыхьэ Балъкъэр драмэ театрым хьэщIэхэр журналистхэм щахуэзащ. ЗэIущIэм кърихьэлIат «Читiген» театрым и унафэщI Канзычаков Виталий, абы и къуэдзэ Чустугешевэ Иринэ, Хакасие Республикэм щIыхь зиIэ и артист Топоев Валерий, литчастым и унафэщI Ивандаевэ Ольгэ, ди республикэм и Урыс драмэ театрым и унафэщI Николаевэ ФатIимэ. Театрым и артистхэр къанэ щымыIэу Налшык къызэрыкIуар, я зэфIэкI ягъэлъэгъуэну зэры-хьэзырыр къыхагъэщащ хьэщIэхэм.
Пресс-конференцэр щекIуэкI махуэм ирихьэлIэу, хьэщIэхэм зрагъэлъэгъуфар ХьэтIохъущыкъуей зыгъэпсэхупIэ хадэрати, зэрагъэщIэгъуэнур ящIэртэкъым. Топоевым жиIэрт ар лъэсу къызэхикIухьыну щытегушхуам зэрепIэщIэкIар, ар мыIуэху тыншу къызэрыщIэкIар. «Сыти жыIи, ди къалэр зэрыщыту мыхъуми, и нэхъыбэр абы икIуэдэнут», — жиIащ къэпсэлъам. Къалэм и дахагъри, цIыхухэр зэрынэфIэгуфIэри ягу зэрырихьыр, къызэрыкIуар зэрагуапэр, зы мэскъалкIи зэрыщIемыгъуэжар къыхагъэщащ.
Журналистхэм ди упщIэхэм жэуап къыщритым, театрым и унафэщIыр Iуэху куэдым тепсэлъыхьащ, абы и щыIэкIэм, и лэжьыгъэм щыщIэдзауэ и артистхэр зэрагъэхьэзырым деж щиухыжу. ХьэщIэхэм щыгъуазэ дызэращIащи, Хакасие Республикэм щолажьэ профессиональнэ театру плIы, унейуэ зыбжанэ. Драмэмрэ лъэпкъ макъамэмкIэ «Читiген» театрым, адрейхэм къащхьэщыкIыу, и къалэн нэхъыщхьэр зыхалъагъуэр лъэпкъ гупсысэр, зэхэщIыкIыр зи лъабжьэ лэжьыгъэхэр утыку къихьэнырщ, лъэпкъыбзэр хъумэнырщ. Абы и лъэныкъуэкIэ театрым и лэжьакIуэхэми ЩэнхабзэмкIэ республикэм и министерствэми яхузэфIэкI къагъанэркъым. «Дэ дыкъыкъуогушхукI щэнхабзэмкIэ министрыр театрым и унафэщIу зэрыщытам, абы и «бэуэкIэм» зэрыщыгъуазэм. А Iуэхум нэмыщIамэ, дуней псор ди спектаклхэр дгъэлъагъуэу къызэхэткIухьыну Iэмал диIэнуи къыщIэкIынтэкъым», — жиIащ Канзычаков Виталий.
Къапщтэмэ, ди театрхэр зыжьэхэуэ Iуэху къыинхэращ хакас театрми иIэр. Ар лъэпкъ драматургие щIагъуэу зэрыщымыIэрщ, театреплъхэр зэрамащIэрщ, къэралым къыхуиутIыпщ мылъкумкIэ зэрымыпсэуфырщ. АтIэми ягу зэрагъэфI, я Iуэхур дэзыгъэкIыну Iэмалхэр щыIэщи, абы егъэгушхуэ.
— ХакасыбзэкIэ тха пьесэ дызэримащIэм, дгъэувын дызэримыIэм къыхэкIыу, илъэс зытIущ ипэкIэ къыхалъхьащ апхуэдэ тхыгъэхэм я зэпеуэр. Ди гуапэ зэрыхъунщи, абы фIы кърикIуащ, зы илъэсым нэхърэ адрейм нэхъыбэ хъууэрэ Iуэхур мэкIуатэ. Пэжщ, зэгъэзэхуэжын хуейхэри мымащIэу яхэтщ, ауэ нэхъыщхьэр ящIэлъ лъабжьэращи, къыщыIэта гупсысэкIэ Iейхэкъым, — жаIащ хьэщIэхэм.
КъызэрыхагъэщамкIэ, я репертуарым и процент 80-р зэрыгъэувар анэдэлъхубзэмкIэщ, урысыбзэкIэ утыку кърахьэр нэхъыбэу сабий спектаклхэрщ. «Абыи егупсысыпхъэщ, — жеIэ театрым и унафэщIым. — ЩIэблэм бзэр зэрыIэщIэхум, нэхъыбэу урысыбзэкIэ псалъэ зэрыхъуам дегъэгузавэри, дяпэкIэ сабий спектаклхэр хакасыбзэкIэ зэрыдгъэувыным яужь дитынущ».
«Читiген» театрым зэхэзекIуэ куэдхэр и фэм зэрыдэхуэр Хакасием щIыхь зиIэ и артист Топоев Валерий зыхилъагъуэр гупыр зэрыщIалэрщ. Ар зы лъэныкъуэкIи фIыщ, мыдрейуэ чэнджэ-щэгъухэм, блэкIа зэманым и фIым хэзыгъэгъуэзэн нэхъыжьыIуэхэр зэрамащIэр гуапэкъым. Театрым и артистхэр зэригъэсэным, зэрыригъэджэным яужь итщ республикэр. Псалъэм папщIэ, актёр IэщIагъэ зрагъэгъуэту лъэпкъ театрым хуэлэжьэным щхьэкIэ еджапIэ ягъакIуэ Театр гъуазджэмкIэ Санкт-Петербург дэт академием.
ЗэIущIэр щекIуэкIа махуэм и пщыхьэщхьэм ягъэлъэгъуащ хакасхэм я лъэпкъ гупсысэр, щэнхабзэр зи лъабжьэ «Ахол» музыкэ спектаклыр. ХьэщIэхэм къызэрыхагъэщамкIэ, ар ягъэуващ Прохоров Михаил и фондым къыхэкI мылъкукIэ. УэрэджыIакIуэ-джэгуакIуэм (хайджа) и зэхэзекIуэм теухуа «Ахол»-р Абакан къалэм щекIуэкIа «Чир Чайаан-2010» IV Дунейпсо лъэпкъ фестивалым и лауреатщ. Спектаклым щагъэзэщIа тахпах макъамэр, лъэпкъ Iэмэпсымэхэм я зэщIэжьыуэ телъыджэр псалъэ хуэныкъуэтэкъым. Хакасхэм я дуней еплъыкIэми, я зэхэтыкIэми, хабзэ зехьэкIэми макъамэбзэкIэ ухагъэгъуазэрт. Лэжьыгъэр иджыри зэ, жэпуэгъуэм и 28-м, ягъэлъэгъуэнущ.
«Си лъахэм и бэуэкIэр» IуэрыIуатэ пшыхьыр «Читiген» театрым и «Айланыс» ансамблым щигъэлъэгъуащ ГъуазджэхэмкIэ Кавказ Ищхъэрэ къэрал институтым и пэшым. Жэпуэгъуэм и 28-м Балъкъэр театрым утыку къыщрахьащ «ЧAРFЫ» («Суд») спектаклыр, Акутагавэ Рюноскэ и «В чаще» новеллэм къытращIыкIар. Тхыгъэм и лъабжьэр укIыгъэщ, ар театреплъым и пащхьэ гъэщIэгъуэну щызэхагъэкI. Лэжьыгъэр зэрыщIэщыгъуэм щыхьэт тохъуэ ар Уфа (Башкортостан), Абакан (Хакасие), Барнаул (Алтай край), Къэзан (Тэтэрстан), Кишинёв (Молдовэ) къалэхэм щекIуэкIа театр фестивалхэмрэ зэхьэзэхуэмрэ зэрыхэтар, мызэ-мытIэуи зэрыщытекIуар.
ИСТЭПАН Залинэ.
Сурэтыр ТОЛГУРОВ Камал трихащ.
