Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Зы уэрэдым и хъыбар
«ХЬЭСАНШ»
Зи къалэмыпэм уэрэд дахэ куэд къыщIэкIахэм ящыщщ уэрэдус, макъамэтх Пщынокъуэ БетIал. Сыт хуэдэ уэрэд иусами, ахэр псори ди гъащIэм къыхэнащ, дзапэ уэрэд хъуауэ цIыхухэм яIурылъщ.
Нобэ къыхэтха уэрэдыр дунейм къытехьащ илъэс хыщI хуэдизкIэ узэIэбэкIыжмэ. Псалъэри макъамэри апхуэдизкIэ зэхуэкIуэу итхащи, зэ уедаIуэкIэ уи псэм зигъэнщIыркъым. Си жагъуэ зэрыхъущи, сэ БетIал сцIыхуу щытакъым, ауэ абы илъэс куэдкIэ дэлэжьа, Къэбэрдей-Балъкъэрым щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Бекъазы Iэдэм, мы уэрэдым и гугъу сщIыну къыщищIэм, къызжиIащ: «Зы пэшым БетIал сэрэ илъэс куэдкIэ дыздыщIэсащ, къыщинэмыщIауэ, уэрэдхэм теухуауэ щыIа художественнэ советым тIури дыхэтащ. А зэманым сфIэгъэщIэгъуэну ар и уэрэдхэм тезгъэпсэлъыхьу щытащ. КъызэрызжиIамкIэ, уэрэдыр кIуэрыкIуэм тету и щхьэм къихьа гуэрым теухуауэ итхыу арат. «Мы уэрэдыр мыбы хуэзусащ е мыпхуэдэ хъыбарщ лъабжьэ хуэхъуар», — жиIэу зэи зэхэсхакъым. Нэхъыщхьэр, сыт хуэдэ уэрэд итхами, псоми хуабагъ гуэр щIэлъщ, езы Пщынокъуэ БетIал цIыху дахэу дунейм зэрытетар кърипщIэу.
Пщынокъуэм и уэрэдхэм дахагъэ, гуапагъэ хэлъщ. Арауи къыщIэкIынщ уэрэджыIакIуэхэм ахэр яфIэфу щIагъэзэщIари цIыхухэм ягу щIыдыхьэри.
«Хьэсанш» уэрэдыр япэ дыдэу зыгъэзэщIар ШэджыхьэщIэ Лолэщ, нэхъ иужьыIуэкIэ ПащIэ Ленэ жиIащ.
ХЬЭПЦIЭ-КIУНТIЫЩ Аннэ.
КъБР-м щIыхь зиIэ и журналист.
* * *
Услъагъумэ си гуапэщ, сэ сыпхуозэш.
Си пшынэм уи къафэр фIэфIу хеш.
Сыпшэну жыпIакъэ, Шэджэм сыдэш,
Шууейуэ сэ си Хьэсанш.
Къурш лъапэм шы гуартэр гъатхэм щогъэхъу.
Къуршыщхьэм утету сэ къысщохъу.
Уи щытхъур зымыщIэ ТIуащIэм дэмыс,
Уэрэдыр сэ пхузоус.
Уи шыгъуэм утесу си нэгу ущIэтщ,
Шыгъажэм зипчамэ, япэ уитщ.
ЩIэх-щIэхыу си анэм и малъхъэ зыщI,
Си Iуэхур кIыхьлIыхь умыщI.
Си щIасэу си шыхъуэр псоми уацIыху,
Хуабагъэ зигу пхуилъыр мыхуэмыху,
Ди къуажи уоцIыхур — зы дэзмыгъуэж,
Фи къуажэ нэхъ сфIэдэхэжщ.
Услъагъумэ си гуапэщ, Iейуэ сыпхуозэш,
Си пшынэм уи къафэр фIэфIу хеш.
Къэфэну къытехьэм сэ сыкъыдеш,
Сисыну сыфIэфIщ фи деж.
ГъэщIэгъуэнщ
ЦIэ дапщэ иIэ Iуащхьэмахуэ?
Европэм и Iуащхьэ нэхъ лъагэ дыдэ Iуащхьэмахуэ ижь-ижьыж лъандэрэ лъэпкъ куэдым фIыуэ яцIыху икIи ялъагъу. Лъэпкъ къэси абы езым и цIэ фIищащ.
«Эльбрус» псалъэр персыбзэщ, «Iуащхьэ лъагэ» жиIэу аращ. Иранми абы ещхь цIэ зиIэ къуршхэр щыIэщ, «Эльбурс»-кIэ еджэу. Абхъазхэм «Орфитуб» жаIэ — «ФIыгъуэ къызыдэкIуэ Iуащхьэ» жиIэу аращ. Балъкъэрхэм «Минги Тау» жаIэ — «Минхэм я Iуащхьэ» къикIыу». Адыгэхэм «Iуащхьэмахуэ» жаIэ — «Насып къызыдэкIуэ Iуащхьэ» кърагъэкIыу.
Алыфбейр къызэрагупсысар
ЯпэщIыкIэ псалъэхэр, пычыгъуэхэр къызэрыкI сурэт цIыкIухэр къагупсысащ. Нэхъ кIасэIуэу финикий сондэджэрхэм хьэрф языныкъуэхэр кърагъэжьащ, ауэ ахэр хьэрф дэкIуашэт. ИтIанэ ди эрэм и пэкIэ IX-VIII лIэщIыгъуэхэм пасэрей алыджхэм хьэрфзешэхэри кърагъэжьащ икIи абыхэм я тхыбзэр «альфэрэ» «бетэу» зэхэтт.
Урысхэм я деж ар къэсащ икIи славяныбзэкIэ «аз», «бука» хъуащ, абыи къытекIащ «азбука» псалъэр. Дунейм тет лъэпкъхэм я нэхъыбэм езым я алыфбей къагупсысакъым, нэгъуэщIхэм яйхэр къагъэсэбэпауэ аращ. Дэри, адыгэхэми, урыс алфавитыр къыдогъэсэбэп.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
КIэртIоф гъэва
Шыуаным тхъу иралъхьэ, пэшхьэкум трагъэувэри ягъэткIу. Абы тыкъыр цIыкIуурэ упщIэта бжьын халъхьэри мафIэ щабэм тету зэIащIэурэ ягъэлыбжьэ, шыбжий сыр хьэжа хаудэри зэIащIэурэ тхъуэплъ дахэ хъуху ягъэлыбжьэ, псывэ щIакIэри зы дакъикъэ ныкъуэ хуэдизкIэ зэIащIэурэ къагъэкъуалъэ. Абы кIэртIоф укъэбза мыупщIэтар халъхьэ, шыгъу хадзэ, шыуаныщхьэр трапIэри, мафIэ щабэ дыдэм тету хьэзыр хъуху ягъавэ. КIэртIоф вар тепщэчым иралъхьэ. Абы и щIыIум тракIэж кIэртIофым къыщIэна псыр, лыбжьэри и гъусэу. Пщтыру яшх, шатэ, шху, кхъуей, нащэ гъэфIэIуа — щхьэж фIэфIыр — и гъусэу.
Халъхьэхэр (цIыхуиплI Iыхьэ):
кIэртIоф укъэбзауэ — г 800,
зэрагъэвэну псыуэ — г 400,
тхъууэ — г 150-рэ,
бжьыныщхьэ упщIэтауэ — г 300,
шыгъуу, шыбжий плъыжь сыр хьэжауэ — узыхуейм хуэдиз.
Нартыху зэтеуда хьэнтхъупс
Нартыху зэтеудар тIэу-щэ щIагъэпщ, псы щIыIэкIэ плIэ-тхуэ ялъэс, итIанэ шыуаным ит псы къэкъуалъэм хакIутэ зэIащIэурэ, тхъурымбэр къытрах, мафIэр щабэ ящIри шыуаныщхьэр тепIауэ дакъикъэ 20-25-кIэ ягъавэ, Iув хъуху. Абы зэIащIэурэ шэ гъэпщта щIакIэ. Шыгъу хадзэри щIэх-щIэхыурэ зэIащIэурэ хьэзыр хъуху ягъавэ. Пщтыру фалъэ куум иракIэри шатэпс тракIэж. ЩIакхъуэ е лэкъум дашх.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ):
нартыху зэтеудауэ — г 50,
псыуэ — г 300,
шэ щIэмыхуу — г 400,
шатэпсу — г 50,
шыгъуу — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр»
тхылъым къитхыжащ.
Ди сурэт гъэтIылъыгъэхэр
Кавказ зауэм и зы теплъэгъуэ. Сурэтыр Горшельт Теодор ищIащ. 1859 гъэ
Адыгэ хабзэ
Анэмэтым гъерэт ухуэмыхъу!
Уи щхьэ ущытхъужыныр, умыщIа лIыгъэ пIуэтэныр, пкIэрымылъ щытхъу зыкIэрыплъхьэныр, къомыкIун Iуэхум зыкIэрыпщIэныр адыгэ хабзэмкIэ емыкIуу ялъытэрт.
Пасэрей адыгэхэм емыкIуу, лIыгъэншагъэу ябжырт къилэжьа Iуэху «сыхъуат», «сыщIат» жиIэу иIуэтэжыныр. Ар адыгэлIым и щхьэм хуигъэфащэртэкъым. «Сеуэри, сыуIащ», «сеуэри, сыукIащ», — жиIэу хъыбар пхуиIуэтэнутэкъым. «Сеуащ», — жиIэну и щхьэ трилъхьэртэкъым. АтIэ, хъыбарыр щиIуэтэжкIэ: «Си Iэм IэщIэлъ къамэр ехуэхри, лIыр уIэгъэ хъуащ», «Си Iэм IэщIэлъ фочыр уэри, лIыр джэлащ», — жиIэрт. Езым и Iуэху хэмылъу, ауэ къэхъуа хуэдэут зэриIуатэр.
ХьэщIэм хуэдэу нэхъыжьхэми нэмыс хуащIырт. Нэхъыжьым андез ищтэмэ, абы и пыIэр щхьэрихырти, иIыгъыу щхьэщытт нэхъыщIэр. Ауэ апхуэдэм нэхъыбэу щхьэщытыр цIыхубзт. И пыIэр иIыгъыу, и дамэм напэIэлъэщIыр еупцIэкIауэ щхьэщытт, андез щтэн иухыху. Андез щтэн зэриухыу, напэIэлъэщIымкIэ зригъэлъэщIырти, и пыIэр щхьэритIэгъэжырт. Ауэ андез зыщтэм псыр тракIэуэрэ ирагъащтэ хабзэкъым, езым и IэкIэ зытрикIэжырт.
«Анэмэту узот», — жиIэрэ зыгуэр ирагъэхъумэну ири-тамэ, ар хуэмыгъэзащIэмэ, емыкIушхуэт. Апхуэдэ Iуэхур умыгъэзэщIэныр Iэмал имыIэу адыгэ хабзэм къигъэувырт. «Анэмэтым гъерэт ухуэмыхъу!» жыхуаIэ псалъэр абы къытекIащ. Абы къикIыр — «анэмэтым уемыпцIыжу хуэгъэзащIэ!» — жыхуиIэщ.
АдыгэлIым нэпцIу Iэщэ кърихыртэкъым, кърихами, хуэфащэ имыщIауэ ирилъхьэжыртэкъым. Ирилъхьэжами, лIыгъэншэт. «НэпцIу Iэщэ къыумых, къипхами, хуэфащэ ирумыщIэу йомылъхьэж!» — жаIэу псалъэжь щыIэщ.
Адыгэм къадэгъуэгурыкIуэ хабзэхэм ящыщщ: жэм къащэхуамэ, пщIантIэм къызэрыдыхьэу хугу Iэбжьыб къыщIахырти, абы тракIутэрт, «Ялыхь, мыпхуэдизкIэ тхуэгъэбагъуэ», — жаIэрти.
ЦIыхухэр зэдэIэпыкъуу, хабзэ яку дэлъу щытащ. Зыгуэрым хьэгъуэлIыгъуэ иIэмэ, мэл зиIэхэм я деж кIуэрти елъэIурт: «Мыпхуэдэ Iуэху сиIэти, зы хьэщIэныш щхьэкIэ лъэIуакIуэ сыкъыпхуэкIуащ», — жиIэрти. А здэкIуам тIэкIунитIэ цIыхугъэ хэлъу щытмэ, ныш къримыту къигъэкIуэжыртэкъым. Нышу нэхъыбэрэ ятыр щынэт.
Адыгэм ижь лъандэрэ къыдэгъуэгурыкIуэрт зыгуэрым и щыгъын, и хьэпшып нэгъуэщI къехъуэпсауэ: «Мыр сыту дахэ», — жиIамэ: «Уехъуэпсамэ, узот!», — жиIэрэ тыгъэ хуищIу. «Узот» жыIэныр хабзэщи, жиIэт, ауэ апхуэдэ тыгъэр псоми Iахтэкъым. «УщехъуэпсакIэ» жиIэу лIыгъэкIэ езыти щыIэт. Ныбжьэгъу, гъунэгъу хуэдэхэрт апхуэдэ тыгъэр нэхъыбэу зэIэпызыхыр.
Адыгэм Iэщ, псом хуэмыдэу, шы фIыуэ ялъагъуу къекIуэкIащ. Шым епха Iуэхухэм щIалэгъуалэр дихьэ- хырт. Къызэдэжэну, шыбгъэрыуэ зэдэджэгуну, шы жэрыжэм тесу еIэбыхыурэ зыгуэрхэр къащтэнкIэ зэныкъуэкъуу щытащ.
ЦIыхубзхэм нэхъыбэу я лэжьыгъэр щIакIуэ щIынырт, упщIэ гъэпцIэнырт, цей зэIущэнырт.
Адыгэхэм я гуфIэгъуэ Iуэхухэр джэгуакIуэхэмрэ ажэгъафэхэмрэ ягъэдахэу щытащ. Абыхэм сыт хуэдэ Iуэхури нэгузыужьу къызэрагъэпэщырт, ахэр зыхэмыт зэхыхьэр мыхъуауэ къалъытэрт.
Щоджэн Хьэзешэ.
Тхыгъэ кIэщIхэр
* * *
ТхакIуэ! ФIыуэ укъэзылъагъу тхылъеджэ куэд зиIэнум ящыщ Тхьэм уищI. Ауэ зэи Тхьэм уимыщIкIэ уи тхылъеджэм зэрыжиIэм хуэдэу утхэн: утхэмэ — япэу зи щIыб къыпхуэзыгъэзэжынур аращ. Сыту уищIын абы, езыр фIыуэ зыщыгъуазэм фIэкI умытхмэ?!
* * *
ТхакIуэм лIыхъужьхэр художественнэу къигъэлъэгъуэнырщ и къалэныр, армыхъуамэ «мыр Iейщ, мор фIыщ, мыр захуэщ, мор къуаншэщ» жиIэу зэхидзын хуейкъым. Литературэмрэ прокуратурэмрэ я хабзэр зыкъым.
* * *
ЦIыху къэс иIэжщ езым и макъ. Ауэ къищынэмыщIауэ, усакIуэм иIэщ и гум и макъи.
* * *
Бгыщхьэм дэкIыну зызыгъэхьэзыр альпинистым къыздищтэр сэбэп къыхуэхъунур аракъым, атIэ Iэмал имыIэу зыхуэныкъуэнуращ. ТхакIуэми япэ къигъуэтыр и тхыгъэм хигъэувэ хъунукъым, хигъэувэн хуейр хэмытынкIэ Iэмал зимыIэрщ.
* * *
Литературэр пщIын щхьэкIэ, ТхакIуэу ущытын хуейщ, зыкъомым ар нэхъыщхьэу къамылъытэ пэтми.
* * *
Газет къеджэф зыкъомым я гугъэщ уси къеджэфу, ящIэркъым газетым тет адрей тхыгъэхэм хуэдэу усэми укъеджэ зэрымыхъунур, абы папщIэ Iэзагъэ, щIэныгъэ щхьэхуэ, дахагъэр куууэ зыхэзыщIэ гу уиIэн зэрыхуейр.
* * *
Зи шкIащIэр лIа жэмыр къашын папщIэ къызэрагъапцIэ хьэуазэкIэ къуа шкафым ещхьщ языныкъуэ усакIуэхэм, тхакIуэхэм цIыхухэм я пащхьэ иралъхьэ тхыгъэхэр…
* * *
УсакIуэм дежкIэ гуфIэгъуэщ Усэр къыщыхуеблагъэр. А сыхьэтыпэр гъэлъэпIэн хуейщ. Ар зищIысыр ищIэркъым Усэр къызэрыкIуэр зымыгъэунэхуам.
* * *
Усэ Iей зэратхым щхьэкIэ фымыгузавэ: ахэр дунейм къытохьэ куэд мыщIэу зэрылIэжынумкIэ суд тращIыхьауэ.
* * *
Творчествэр ехъулIэныгъэкIэ къыщIэбдзэныр Iэмалыншэкъым, нэхъыщхьэр — ехъулIэныгъэкIэ бухынырщ.
* * *
ТхакIуэм дежкIэ нэхъыщхьэр мурад дахэ иIэхэр, игъафIэ образхэр зыхэмыкI гупсысэхэр аракъым, атIэ дунейм къытехьа, цIыхухэр зэджэ, нэгъуэщIу жыпIэмэ, «лэжьэн» щIэзыдза и тхылъырщ.
Къагъырмэс Борис,
КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 1. Псы къиуам и архъуанэр апхуэдизкIэ куущи, … зэтес щIигъэнэнущ. 5. ГъэшхэкI. 7. А удзым уеIусэмэ, укъисынщ. 8. Ныкъусаныгъэ, сэкъат, … 9. Зи щхьэгъусэм къыбгъэдэкIыжа цIыхубз. 10. « … дахэкIей» — Къардэн Хьэсэнрэ Бахъуэ БетIалрэ яуса уэрэд цIэрыIуэ. 13. Адыгэ цейм и щIагъым щIалъхьэ щыгъын. 15. ХадэхэкI. 18. Шым и … макъ бом къыщIэIукIащ. 19. Литературэ тхыгъэшхуэ. 20. Унагъуэ псэущхьэ щхьэзыфIэфI. 22. Языныкъуэ къуажэдэс унагъуэхэм я гъавэ, ерыскъыпхъэ хъумапIэ. 24. Кавказ Ищхъэрэм ис лъэпкъышхуэ. 26. Гъатхэр къызэрихьэу жыгхэм … иратащ. 27. ЩIакхъуэ фIыцIэ къызыхащIыкI хьэцэпэцэ къэкIыгъэ. 28. ЦIыхухъуцIэ е Къэрмокъуэ Мухьэмэд и роман. 31. Къэрэшей-Шэрджэсым, Адыгейм я щIыналъэхэм щежэх псы. 33. ТхьэкIумэкIыхьхэм фIыуэ ялъагъу хадэхэкI. 34. ЩIымахуэ … е гъэмахуэ … . Е … хьэпIацIэ. 35. Унащхьэ блыным дэкIуэу къыпыт натIэ. 36. Бын. 37. … гъущэрылърэ фыз игъэплъа лIырэ.
Къехыу:1. Дзэлыкъуэ районым щыщ къуажэ. 2. Нартхэм я ныкъуэкъуэгъу лъэпкъ. 3. Мэкъу Iэтэ. 4. Къыдалъхуауэ цIыхум и щIыфэм хэт. 6. Пхъэщхьэмыщхьэ, хъуа иужь гъуэжьрэ IэфIу. 11. Адыгэ композитор цIэрыIуэ, Урысей Федерацэм и къэрал саугъэтыр зрата. 12. Псы, шэ зракIэ хабзэ кумбыгъэ. 14. ЛIы мэжэлIам Iэнэм къыхутрагъэува ерыскъыр … хуэхъуакъым. 16. ХьэщIэ къэкIуам хуаукI Iэщым (нэхъыбэм мэл) апхуэдэу йоджэ. 17. Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь … Хьэлий. 18. Бгым и лъагапIэ. 21. Мэ дахэ къызыхих ткIуаткIуэ. 23. Зэхьэзэхуэм щытекIуэ бригадэхэм Совет зэманым ирату щыта щэкI кIапэ плъыжь. 24. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, псым ихьыр абы йопхъуэ. 25. Зи нэхэр зэблэплъ. 26. Ахъшэ жьгъей. 27. Ди гъунэгъу тыкуэным … зэмылIэужьыгъуэ куэд щIэлъщ. 29. ЦIыхуфI и … дэгущ. 30. ЕплIанэ нэмэз щIыгъуэ. 32. Хуэмыху, течыгъуей, хуэм дыдэу Iуэху зылэжь. 34. Фочышэу къагъэсэбэп бдзапцIэ хъурей цIыкIу.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Гъатхэпэм и 31-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:3. Къанкъуэщ. 5. Щэрмэт. 7. Без. 8. Мадинэ. 9. Мыщафэ.10. Лэгъуп. 12. Дэлэн. 14. Къады. 15. Къущ. 16. Жьэмей. 18. Уэ. 23. Хьэм. 24. Псы. 25. Гъуэз. 28. Мы. 30. Борис. 33. Гъуо. 34. Лэпс. 35. Фэтэр. 37. Хъурмэ. 40. Нэбзий. 41. Уэзрэдж. 42. Уэгъу. 43. Кыщпэк. 44. Чыщмыщ.
Къехыу: 1. Лэгъунэ. 2. Уэчыл. 3. Къамылыкъуэ. 4. БетIал. 6. Тхьэрыкъуэф. 11. Пыжь. 12. Дыжь. 13. Ней. 14. Къаз. 17. Мысыр. 19. Щхьэ. 20. Умэ. 21. Бгъуэ. 22. Бзу. 26. Смоленск. 27. Йочэнджэщ. 29. Уэс. 30. Быф. 31. Сыр. 32. Дэхъу. 36. ТепIэн. 38. Сибэч. 39. Хьэшыр.
