КIыщокъуэ Алим и творчествэм теухуауэ
Ди тхакIуэ пажэхэм я гъащIэмрэ я литературэ лэжьыгъэмрэ курыт школхэм зэрыщегъэджыпхъэу ди тхылъхэм ит материалхэм яхэтщ арэзы утехъуэ хъун хуэдэу мытхахэр. Абыхэм я дагъуэхэр къебжэкIыным зэман тедмыгъэкIуадэу, зэрыщытын хуейуэ къызэрытлъытэм и зы щапхъэ къэтхьынщ. Апхуэдэу бгъэлъагъуэ хъуну си гугъэщ КIыщокъуэ Алим и гъащIэмрэ и творчествэмрэ зэрегъэджыпхъэм теухуа мы си лэжьыгъэр.
Пэублэ псалъэ
Литературэм хэлэжьыхь псоми я зэфIэкIымрэ я насыпымрэ зэщхь хъуркъым, ахэр зэхуэдэу тхыдэми къыхэнэркъым, цIыхухэми ягу къинэркъым. Апхуэдэ уахътынша-гъэ зыхуагъэфащэ хабзэр лъэпкъ усыгъэм щIэуэ зыгуэр хэзылъхьэфарщ, литературэр япэкIэ зыгъэкIуэтэфарщ, езым и гъуэгу зыубзыхуфарщ. Урыс усакIуэшхуэхэу Пушкин Александр, Лермонтов Михаил, Некрасов Николай, Маяковский Владимир сымэ е адыгэ усакIуэхэу ПащIэ Бэчмырзэ, ЩоджэнцIыкIу Алий, КIуащ БетIал сымэ я цIэхэр мыкIуэдыжын зыщIар усыгъэм щIэуэ куэд зэрыхалъхьэфарщ, художественно-эстетикэ гъэпсыкIэмрэ гупсысэм и къэIуэтэкIэмрэ щIэщыгъуэ зэращIарщ. Мис а гъуэгу захуэм икIи пэжым тетащ ди зэманым и усакIуэ пажэхэм ящыщ КIыщокъуэ Алими.
Адыгэ усыгъэр япэкIэ зыгъэкIуэта КIыщокъуэм тхэн щыщIидзар ЩоджэнцIыкIу Алий и литературэ лэжьыгъэм лъагэу зиIэту щыхуежьа зэманырщ, Хэку зауэшхуэм и пэ къихуэ илъэсипщIырщ. А гъэхэм Алим хуеджащ къыхиха IэщIагъэм, адыгэ усыгъэм хэлъ фIыгъуэхэр зыщIишэу, езыр-езыру бэкъуэным, усыгъэм и гъуэгу бгъуфIэм теувэным зыхуигъэхьэзыру. Езым зыхуиубзыхужа усыгъэ гъуэгуанэм и япэ лъэбакъуэу къэлъытапхъэщ абы 1940 гъэм итха «Насып» усэр. Адыгэ усакIуэм бгъэдэлъ творческэ зэфIэкIым зэман куэд дэмыкIыу гу лъатащ. КIыщокъуэ Алим и тхыгъэхэм ятеухуа литературэ-критикэ лэжьыгъэ зыбжанэ адыгэбзэкIи урысыбзэкIи газетхэмрэ журналхэмрэ а зэманым къытрадзащ. Абы и IэдакъэщIэкIхэм щыщхэр тхылъ щхьэхуэхэм щызэпкърахащ. А тхыгъэ псоми къыжаIэ КIыщокъуэ Алим усакIуэшхуэу, ди лъэпкъ щэнхабзэм и лэжьакIуэ пэрыту сыт щыгъуи зэрыщытар.
«Къэбэрдей усакIуэм и шагъдийр куэд щIащ Кавказ къуршыжьхэм къыщежьэу утыкушхуэ зэрихьэрэ. Абы и шы лъэ макъыр ди Хэку адрыщIкIэ жыжьэу къыщоIу. А шагъдийм КIыщокъуэм и дамыгъэ телъщ», — жиIэгъащ чуваш цIыхубэ усакIуэ Хузангай Пётр.
«Зи тхыгъэхэр урысыбзэкIэ зэрадзэкIауэ ди зэманым щыIэ совет усакIуэ нэхъ ин дыдэхэм икIи гъуэзэджэхэм ящыщщ КIыщокъуэ Алим», — итхыгъащ урыс тхакIуэ цIэрыIуэ Солоухин Владимир.
«КIыщокъуэ Алим совет усыгъэм жьантIэр нобэ щызыIыгъхэм язщ. УсакIуэм хузэфIэкIащ адыгэ усыгъэм щIэуэ куэд хилъхьэн, художественнэ гъэпсыкIэмрэ гупсысэм и къэIуэтэкIэмрэ щIэщыгъуэ, гурыхь ищIын. Адыгэ усыгъэр Урысей литературнэ утыкум ишэнымкIэ мыхьэнэшхуэ яIащ КIыщокъуэм и усыгъэм. КъызыхэкIа лъэпкъым и бзэм и къулеягъыр абы IэкIуэлъакIуэу щегъэшэрыуэ гурыщIэ нэхукIэ псыхьа и усэ купщIафIэхэм. Алим и псэм и щIасэщ псалъэ шэрыуэр, гугъуехь пшыналъэхэм къадэкIуэу, гурыщIэ дахэми хъуэрыбзэ жанхэми абы и усэхэр ягъэщIэращIэ. Псалъэ тэрэфарэ куэдым нэхърэ Алим нэхъ фIэтэмэщ эпитет шэрыуэр. КIыщокъуэм и усэхэр лъэныкъуэ куэдкIэ узэщIащ, купщIафIэщ, художественнэ-гъэсэныгъэ къару лъэщкIэ зэщIэузэдащ, ущииныгъэ мыхьэнэ ин яIэщ. УсакIуэр къызыхэкIа лъэпкъым и гъащIэм щыщ нэхъ Iуэхугъуэшхуэу, гукъинэжу къыщыхъуахэр, езым и нэгум щIэкIахэр, зыхэта къэхъукъащIэ гъэщIэгъуэнхэр абы и усэ пшыналъэхэм фIэщхъуныгъэ хэлъу къыщыгъэлъэгъуащ», — жиIащ урыс усакIуэ цIэрыIуэ Тихонов Николай.
Адыгэ лъэпкъыр зэрыгушхуэ икIи зэрыпагэ усакIуэ цIэрыIуэ КIыщокъуэ Алим апхуэдэ псалъэ гуапэ куэд хужаIащ, ауэ а псоми мыбдежым я гугъу щытхуэщIынкъым. Къэтхьа щапхъэхэм фIэкIа щымыIэми, абыхэм IупщIу къагъэлъагъуэ КIыщокъуэм адыгэ литературэмрэ лъэпкъ щэнхабзэмрэ хэлъхьэныгъэ ин зэрыхуищIар.
И гъащIэмрэ и
литературэ лэжьыгъэмрэ
КIыщокъуэ Алим Пщымахуэ и къуэр Шэджэм районым щыщ Щхьэлыкъуэ къуажэм 1914 гъэм бадзэуэгъуэм и 22-м къыщалъхуащ. Ар зыхапIыкIар хуэщIауэ псэуа мэкъумэшыщIэ унагъуэщ. И адэ-анэм я фIыщIэкIэ КIыщокъуэм цIыкIу щIыкIэ зыхищIащ адыгэ уэрэдыжьхэмрэ хъыбархэмрэ япкърылъ идейно-нравственнэ къарур, гурыщIэ къабзэр, акъыл жаныр, гупсысэ нэхур, цIыхугъэ лъагэр, лIыхъужьыгъэ иныр, нэгъуэщI хьэл-щэныфIхэри.
Сабий гурыхуэр 1923 гъэм и бжьыхьэм къыщыщIэдзауэ я къуажэ пэщIэдзэ школым щоджэ. ИужькIэ, 1928 гъэм, Алим мэкъумэш хуэIухуэщIэхэм щыхуагъэхьэзыр Бахъсэн окружной школым щIотIысхьэри абы илъэсиплIкIэ и щIэныгъэм щыхегъахъуэ. 1931 гъэм ар ехъулIэныгъэкIэ къеухри Осетие Ищхъэрэм и къалащхьэ Владикавказ дэт пединститутым щIотIысхьэ. Абы щыщIэса илъэсиплIым КIыщокъуэм куууэ едж урысыбзэмрэ литературэмрэ, тхыдэр, педагогикэр, философиер, психологиер, логикэр. НэхъыфIхэм ящыщу пединститутыр 1935 гъэм къеухри, фIыуэ илъагъу и лъахэм къегъэзэж, и лъэпкъым хьэлэлу хуэлэжьэну. КIыщокъуэм япэщIыкIэ къуажэ школ егъэджакIуэхэр щагъэхьэзыр курсхэм, итIанэ педрабфакым урысыбзэмрэ урыс литературэмрэ щрегъэдж. ЩIэныгъэм гу хуэзыщIа КIыщокъуэр 1936 гъэм и бжьыхьэм Москва аспирантурэм щыщIотIысхьэри, илъэсищым и кIуэцIкIэ абы щоджэ. Аспирантурэр ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, Хэку зауэшхуэр къэхъейуэ абы кIуэху, КIыщокъуэр лэжьащ Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и унафэщIу. А зэман кIэщIым къриубыдэу Алим адыгэ лъэпкъ щэнхабзэм лэжьыгъэ щхьэпэ хищIыхьащ: нарт хъыбархэр зэрахуэфащэкIэ зэхидзщ, зэригъэзахуэри, «Нарт хъыбархэр» тхылъым иту къыдигъэкIащ, езым и пэублэ псалъэмрэ комментариехэмрэ щIыгъуу. КуэдкIэ нэхъ егъэфIэкIуауэ иужькIэ къыдэкIа нарт эпосым япэу хэлэжьыхьари, абы гугъу нэхъ зыдезыгъэхьари, дызэрыщыгъуазэщи, КIыщокъуэ Алимщ.
КIыщокъуэр щIалэ дыдэу техьащ литературно-творческэ гъуэгуанэм. Езы усакIуэм къызэриIуэтэжамкIэ, ар тохуэ щэщI гъэхэм. А илъэсхэм Алим и тхыгъэхэр дунейм къытехьэу хуожьэ. Псалъэм папщIэ, 1931 гъэм къыдэкIа анэдэлъхубзэр зэрадж тхылъхэм хагъэхьэгъащ КIыщокъуэм и усэ зыбжанэ. 1934 гъэм къыдэкIа «КъаруущIэ» альманахым традзащ КIыщокъуэм и усэ Iэрамэ. Арыххэурэ ар усакIуэ гъуэгум гъазэ имыIэу техьащ икIи и тхыгъэхэмкIэ псынщIэ дыдэу цIэрыIуэ хъуащ. Куэд дэмыкIыу къыдэкIащ КIыщокъуэм и усэмрэ поэмэмрэ зэрыт «Бгы лъапэхэм деж» япэ тхылъыр, абдежми ди усыгъэм лъэ быдэкIэ хэуващ. УсакIуэр а зэманым ерыщу лажьэрт, и литературэ творчествэмрэ и щIэныгъэ-къэхутэныгъэмрэ заригъэужьын мурад быдэри ищIат, арщхьэкIэ а гуращэхэр къызэпеуд нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм 1941 гъэм къыдащIылIа зауэм. Арати, и япэ тхылъыр къыздещтэри, усакIуэр Хэку зауэшхуэм макIуэ, и хэкумрэ и лъахэмрэ я хуитыныгъэр IэщэкIэ ихъумэжыну. Япэ махуэхэм къыщыщIэдзауэ зауэр иухыху, КIыщокъуэр щапхъэрэ лIыхъужьыгъэрэ къигъэлъагъуэу зауэм хэтащ. Хэку зауэшхуэм щызэрихьа лIыгъэм папщIэ абы къратащ къэрал дамыгъэ лъапIэ зыбжанэ. Ар Хэку зауэшхуэм къикIыжащ майору, и бгъэм орденрэ медалу зыбжанэ хэлъу. ПIалъэ къыхимыгъэкIыуи занщIэу мамыр лэжьыгъэм пэрыхьэжащ.
Зауэ нэужьым КIыщокъуэм сэбэпынагъ ин зыпылъ лэжьыгъэ IэнатIэ зыбжанэ игъэзэщIащ. Ар лэжьащ ди республикэм щIэныгъэ IуэхухэмкIэ и министру, партым и Къэбэрдей обкомым и секретару, Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м и Министрхэм я Советым и УнафэщIым и къуэдзэу, ди республикэм и ТхакIуэхэм я союзым и правленэм и тхьэмадэу, РСФСР-м и ТхакIуэхэм я союзым и литературэ фондым и правленэм и пашэу. КIыщокъуэр зыбжанэрэ щытащ СССР-мрэ КъБАССР-мрэ я Совет Нэхъыщхьэхэм я депутату, совет тхакIуэхэм я етIуанэ съездым къыщыщIэдзауэ къыкIэлъыкIуэ псоми я делегату щытащ.
Сыт хуэдэ къулыкъу имыгъэзэщIами, сыт хуэдэ IэнатIэ гугъу пэрымытами, КIыщокъуэм литературно-творческэ лэжьыгъэр зэи къигъэнакъым, уеблэмэ ар къигъэтIэсхъакъым, атIэ и зэфIэкIым хэхъуэ зэпытурэ екIуэкIащ.
КIыщокъуэ Алим и усэ нэхъыфIхэр щызэхуэхьэса «Шум и гъуэгу» етIуанэ тхылъыр 1946 гъэм дунейм къытехьащ. Абы и ужькIэ адыгэбзэкIи урысыбзэкIи тхылъ куэд къыщыдэкIащ Налшыкрэ Москварэ. 1984 — 1986 гъэхэм «Эльбрус» тхылъ те-дзапIэм адыгэбзэкIэ къыщыдэкIащ КIыщокъуэ Алим и «Тхыгъэ къыхэхахэр», томиплIым щызэхуэхьэсауэ. ИужькIэ абыхэм я бжыгъэм хэхъуащ. Нобэ дыщыгъуазэщ абы и «Тхыгъэ къыхэхахэр» тхылъих хъууэ 2004 — 2007 гъэхэм адыгэбзэкIэ Налшык къызэрыщыдэкIам.
КIыщокъуэм и тхыгъэхэм Iуэхугъуэ зэхуэмыдэ куэд къызэщIаубыдэ, ауэ ахэр нэхъыбэу зытеухуар адыгэ лъэпкъым и тхыдэмрэ и нобэрей псэукIэмрэщ, лъэпкъхэм яку дэлъ икIи дэлъыпхъэ зэныбжьэгъугъэрщ, мамырыгъэр хъумэным цIыхухэм я гуащIэ хьэлэл зэрыхалъхьэрщ. УсакIуэм и тхыгъэ куэдым IэкIуэлъакIуэу къыщыгъэлъэгъуащ лъэпкъым и хьэл-щэн нэхъыфIхэр, цIыхугъэ лъагэр. Ди зэманым хапIыкI цIыхум и IуэхущIафэ инхэмрэ и гурыщIэ къабзэхэмрэ псом хуэмыдэу куууэ икIи пэжу, щIэщыгъуэу икIи удихьэхыу щызэпкърыхащ «Усэхэмрэ поэмэхэмрэ», «Мывэ хуабэ», «Я дамэпкъ зэтауэ», «Батырыбжьэ», «Вагъуэ махуэ», «Жьэгу пащхьэ мафIэ», «Щхьэлыкъуэ» усэ тхылъхэм, «Хъуэпсэгъуэ нур», «Эмирым и сэшхуэ», «Мазэ ныкъуэ щхъуантIэ», «Щхьэлмывэкъуэ», «Нал къута», «Кхъужьыфэ» романхэм, «Бгыщхьэ хужьым укъеп-лъыхмэ» автобиографие повестым, и поэмэ нэхъыфIхэм. УсакIуэм и Iэдакъэм къыщIэкIащ «Алъхъо», «Гъуэгуанэ», «Тепщэч къэзылъэтыхь» драмэхэр, «Бгы къыгуэуа» киносценарийр, литературно-критикэ, публицистикэ тхыгъэ купщIафIэ зыбжанэ.
КIыщокъуэ Алим и тхыгъэхэм фIыуэ щыгъуазэ литературэ критик цIэрыIуэ Гоффеншефер Вениамин мыпхуэдэу итхыгъащ: «Къэбэрдей усыгъэм зиужьынымкIэ мыхьэнэшхуэ яIэщ КIыщокъуэ Алим и тхыгъэхэм. Илъэс къэс зеузэщI абы и Iэзагъэм, ар зытепсэлъыхь Iуэхушхуэхэм я къэухьым зэпымыууэ заубгъу, я къэIуэтэкIэр нэхъ лъэщ мэхъу. … КIыщокъуэм и «Хъуэпсэгъуэ нур» романым и закъуэщ, къэбэрдей, Кавказ Ищхъэрэ литературэ дэнэ къэна, совет литературэ псор къапщтэмэ, большевикхэмрэ шэрихьэтым и телъхьэхэмрэ яку илъа бэнэныгъэ гуащIэм апхуэдэу убгъуауэ, лъэныкъуэ куэд къызэщIиубыдэу тепсэлъыхьауэ щыIэр».
УсакIуэм и тхыгъэхэм я фIагъым теухуа нэгъуэщI щапхъэхэри щыIэщ: 1968 гъэм «Къуршхэр жейркъым» дилогием папщIэ КIыщокъуэ Алим РСФСР-м Горький м. а. и цIэр зезыхьэ Къэрал саугъэтыр къратащ; усакIуэм и тхыгъэхэм ящыщ зыбжанэ ди къэралым щыпсэу лъэпкъ куэдым я бзэхэмкIэ, хамэ къэралыбзэ зыбжанэкIэ къыдэкIащ. Апхуэдэ Iуэхугъуэхэр щыхьэт тохъуэ абы и тхыгъэхэм я фIагъым, яIэ пщIэм.
КIыщокъуэ Алим лъэпкъыр зэрыгушхуэ икIи зэрыпагэ тхакIуэ гъуэзэджэщ. УсакIуэ ахъырзэманыр литературэ критик икIи литературовед хъарзынэт, жылагъуэ лэжьакIуэ цIэрыIуэт, гъащIэм куууэ хэзыщIыкI, куэдым гу лъызытэ, щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ, цIыхугъэ лъагэ зыхэлъ, пэжыр зи гъуазэ цIыху акъылыфIэт. Абы щыхьэт тохъуэ урыс тхакIуэ цIэрыIуэ Светлов Михаил жиIауэ щыта мы псалъэхэр: «КIыщокъуэр зыми емыщхь усакIуэ гъуэзэ-джэщ. Абы и тхыгъэхэм фIагъ нэхъыщхьэу яхэлъыр акъылыр къэзыгъэуш гупсысэ жан зэрахэлъырщ. КIыщокъуэ Алим усакIуэщ икIи сэлэтщ, усакIуэщ икIи ухуакIуэщ, усакIуэщ икIи ди ныбжьэгъу пэжщ».
Дэтхэнэ литературэ, творческэ лэжьакIуэри зэхъуапсэ хъун гъащIэ къигъэщIащ Алим. «КIыщокъуэр гъащIэм щIэщыгъуэу хэлъыр гурыхьу, купщIафIэу, нэгъэсауэ зи тхыгъэхэм къыщызыгъэлъэгъуа тхакIуэщ. Алим и макъыр ди къэралым и дэнэ щIыпIи щызэлъащIысащ. И псэм хуэдэу илъагъу къызыхэкIа лъэпкъым и щIыхьыр абы лъагэу иIэтащ. КIыщокъуэ Алим и фIыгъэкIэ лъэпкъ куэдым зыхащIащ къэбэрдей цIыхубэм я псэм и IэфIагъыр, лъэпкъым хэлъ гуапагъэр, цIыхугъэр, лIыгъэр», — итхыгъащ балъкъэр усакIуэшхуэ Кулиев Къайсын.
Къэбэрдей литературэм хьэлэлу хуэлэжьа, куэд хуэзыщIа цIыху пэрытыр къызыхэкIа лъэпкъым игъэлъэпIащ. Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ, РСФСР-м Горькэм и цIэр зэрихьэу щыIа Къэрал саугъэтым и лауреат КIыщокъуэ Алим 1984 гъэм, и ныбжьыр илъэс 70 щрикъум ирихьэлIэу, Ленин орденыр къратащ. Ар и щыхьэтт ди усакIуэ цIэрыIуэм, тхакIуэ гъуэзэджэм, цIыху щэджащэм и творчествэм къэрал псом щигъуэта увыпIэ лъагэм. Абдежми щиухакъым КIыщокъуэм и лэжьыгъэм къыхуащIа пщIэр. 1990 гъэм и бадзэуэгъуэм Налшыки Москваи щагъэлъэпIащ КIыщокъуэ Алим къызэралъхурэ илъэс 75-рэ зэрырикъур. Абы и щIыхькIэ КIыщокъуэм къыфIащащ «Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь» цIэ лъапIэр. Алим и ныбжьыр илъэс 80 щрикъур Iэтауэ щагъэлъэпIауэ щытащ ар къыщалъхуа Щхьэлыкъуэ къуажэм, Налшык, Москва къалэхэм.
УсакIуэр къыщыхута творческэ лъагапIэхэм нэсын папщIэ, абы щIыхь зыпылъ гъуэгуанэ гугъу къикIуащ. А гъуэгуанэр адыгэ литературэм и тхыдэм иужьрей зэман кIыхьым къыщыхъуа Iуэхугъуэ нэхъ инхэм егъэпщауэ лъэхъэнэ щхьэхуэ-щхьэхуэурэ гуэшыпхъэщ. А лъэхъэнэхэр зэхуэдэкъым къызэщIаубыдэ зэманымкIи, къаIуатэ IуэхугъуэхэмкIи: япэ лъэхъэнэр 1934 — 1941 гъэхэрщ; етIуанэр — 1941 — 1945 гъэхэрщ; ещанэр — 1946 — 1956 гъэхэрщ; еплIанэр — 1957 -2001 гъэхэрщ.
И литературнэ зэфIэкIым и инагъкIи, абы къызэщIиубыдэ IуэхугъуэхэмкIи, бгъэдэлъа IэзагъымкIи КIыщокъуэр ди къэралым и усакIуэ пажэхэм ящыщу щытащ. Лъэпкъым и къуэ щэджащэ КIыщокъуэ Алим 2001 гъэм щIышылэм и 29-м дунейм ехыжащ и ныбжьыр илъэс 87-м иту. И уэсятым ипкъ иткIэ абы и хьэдэр щыщIалъхьэжащ и Щхьэлыкъуэ къуажэ. Нобэ езыр къытхэмытыжми, КIыщокъуэ Алим и тхыгъэфIхэмкIэ къыхэнащ илъэс куэдкIэ хьэлэлу зыхуэлэжьа адыгэ литературэм, лъэпкъ щэнхабзэм.
ЕРЖЫБ Аслъэн,
щIэныгъэлI, методист.
