Зыужьыныгъэм и хэкIыпIэхэр
Урысеймрэ абы и щIыналъэхэмрэ я зэIузэпэщыныгъэр щIэныгъэм хуащI гулъытэм къыгуэхыпIэ имыIэу епхащ. ЩIэныгъэ къэхутэныгъэхэм щегугъу, ахэр я лъабжьэу иджырей технологие нэхъыфI дыдэхэр ехъулIэныгъэкIэ къыщагъэсэбэп, IэнатIэхэм мылъку щыхалъхьэ щIыпIэхэм Iуэхур щыдокI.
ЩIэныгъэр хэмыту нобэрей жылагъуэм зыпхуегъэузэщIынукъым. Абы зэпымыууэ зеужь, жылагъуэм и социальнэ щытыкIэр ехъуэж. АкъылкIэ лажьэхэм я бжыгъэм дэнэ щIы- пIи щыхохъуэ, Iэпщэ къарур къэзыгъэсэбэпхэр нэхъ мащIэ мэхъу.
ЩIэныгъэ, инновацэ я лъэныкъуэкIэ ди республикэм зэрызиужьым и гугъу тщIымэ, бизнесым и мылъкуу е бюджетым щымыщ нэгъуэщI инвестицэу щIэныгъэм хузэщIагъэуIуэр, адрей щIыналъэхэм елъытауэ, хуабжьу мащIэщ. КъищынэмыщIауэ, щIэныгъэ IуэхущIапIэхэр цIыхубэ хозяйствэр зыхуэныкъуэхэм пэIэщIэщ, промышленностымрэ мэкъумэш IэнатIэмрэ зегъэужьыным хуэщхьэпэну къэхутэныгъэхэр ирагъэкIуэкIыркъым. Апхуэдэу щIэныгъэр и лъабжьэу лэжьыгъэр къызэрамыгъэпэщмэ, республикэм и цIыхубэ хозяйствэм и IэнатIэхэм дяпэкIэ тыншу зытхуегъэужьынукъым. Псом хуэмыдэу, ар ехьэлIащ мэкъумэш хозяйствэм и агротехнологиехэр нэгъуэщIхэм япэхъун зэрыхуейм.
Агропромышленнэ комплексым и Iуэхухэмрэ къуажэхэм зэпIэзэрыту зегъэужьынымкIэ правительствэ комиссэм нэгъабэ дыгъэгъазэм и 13-м иригъэкIуэкIа зэIущIэм нэхъыщхьэу зыщыхэплъауэ щытар мэкъумэш щIэныгъэм адэкIэ къыпэщыт къалэнхэрщ. КъызэрыхагъэщамкIэ, иужьрей илъэсым мэкъумэш IэнатIэм игъуэ- та зэхъуэкIыныгъэфIхэм иджырей щIэныгъэ лъабжьэ къахузэгъэпэщыпхъэщ. ЩIэныгъэ къэхутэныгъэхэр, нобэрей технологиехэр хэмыту, зэрыщыту агропромми, абы и унэтIыны-гъэ щхьэхуэхэми зыпхуегъэужьынукъым. ЕрыскъыпхъэхэмкIэ ирикъуу зыкъызэдгъэпэщыжын, мэкъумэш рынокым хуэфащэ увыпIэ щыдубыдын щхьэкIэ, IэнатIэхэм я лъэщагъым хэдгъэхъуэн, технологие пэрытхэр къэдгъэсэбэпын, Iуэху зехьэкIэ нэхъыфIхэм дыхуэкIуэн, сырьёмрэ продукцэхэмрэ фейдэ пылъу делэжьын хуейщ. Абыхэм къадэкIуэу, селекцэ-генетикэ центрхэр (станцхэр) къэдгъэщIэрэщIэжыну, щIэрыщIэу дгъэпсыну, Iэщ лъэпкъыфIхэр зэдгъэпэщыжыну икIи зедгъэужьыну къытпэщытщ. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, ахэр къыщыдэхъулIэнур технологиещIэхэмрэ щIэныгъэ къэхутэныгъэхэмрэ мэкъумэш IэнатIэм къыщыдгъэсэбэпмэщ. Абы папщIэ, псом япэу, технологиещIэхэр мэкъумэш хозяйствэм хэзыпщэну IэщIагъэлIхэм дыхуейщ. Ар къэтлъытэу, ди мэкъумэш университетым щедгъэджэнухэр къэрал заказкIэ дгъэбелджылыпхъэщ. IэщIагъэлIхэр зэрагъэхьэзырыну программэхэр, ирагъэкIуэкIыну къэхутэныгъэхэр рынокымрэ республикэмрэ къагъэувхэм сыткIи къитIасэу щытын хуейщ.
НэгъуэщIу жыпIэмэ, мэкъумэш хозяйствэм зэдэууэ зезыгъэужьыну IэнатIэ псори къызэгъэпэщыжы- ныр гъэтIылъыпIэ зимыIэ къалэн наIуэщ. Псом япэу, зи гугъу сщIыр жылапхъэхэм щелэжь, Iэщ лъэпкъыфIхэр къыщагъэхъу станцхэрщ, гъэIэпхъуэнхэр къыщагъэкI питомникхэрщ.
НартыхумкIэ Урысейпсо щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтыр Къэбэрдей-Балъкъэрым мэкъумэш хозяйствэмкIэ и щIэныгъэ IуэхущIапIэ лъэщт. Пасэ дыдэу, ику иту хъу гибридхэм я селекцэхэр абы щагъэунэхурт, зэрыхасэ технологиехэр щагъэхьэзырырти, жылапхъэ хэплъыхьахэр къыщагъэкIырт. ЩIэныгъэ куур и лъабжьэу ирагъэкIуэкI лэжьыгъэшхуэм и фIыгъэкIэ, нартыху гибрид жылапхъэхэр щэнымкIэ республикэр къэралым щыпашэт. Жылапхъэхэр къэгъэкIынымрэ Iэщ лъэпкъыфIхэр къэгъэхъунымкIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и зэфIэкIыр Совет Союзымрэ Урысеймрэ я дэнэ щIыпIи хэIущIыIу щыхъуат икIи къыщалъытат.
Республикэм и мэкъумэш IэнатIэм и псэуалъэ уасэншэхэр зэрызэтещэ-хам хэщIыныгъэшхуэ къытхуехь. Псалъэм папщIэ, гъавэу къалэжьым текIуадэм и процент 30-м нэблагъэр жылапхъэхэм хуозэ. Iэщ лъэпкъыфIхэм щIатри а бжыгъэм нызэрохьэс. Аращи, Урысейм и нэгъуэщI щIыналъэхэмрэ хамэ къэралхэмрэ къыщащэху жылапхъэхэм, гъэIэпхъуэнхэм, Iэщ лъэпкъыфIхэм ди фермерхэм мылъкушхуэ хухахын хуей мэхъу.
ЩIэныгъэ къэхутэныгъэхэр, зэрыгъуазэ Iэмал нэхъыфIхэр, Iуэху зехьэкIэ пэрытхэр тегушхуауэ, фейдэ пылъу республикэм къызэрыщамыгъэсэбэпым, мэкъумэш хозяйствэм и мызакъуэу, адрей IэнатIэхэми я зыужьыныгъэр зэтреIыгъэ.
Фызэрыщыгъуазэщи, КъБР-м и Iэтащхьэм и УказкIэ эксперт-аналитикэ совет къызэрагъэпэщащ. Мыдрей IэщIагъэлIхэм къадэкIуэу, абы хэтщ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIэныгъэ- къэхутакIуэ, и еджапIэ нэхъыщхьэ пэрытхэм я лIыкIуэхэри. Хэхауэ къыхэзгъэщыну сыхуейт унафэ зытещIыхьыпхъэ Iуэхугъуэ куэд республикэм и Iэтащхьэм эксперт-аналитикэ советым къалэн къызэрыщищIар. Абыхэм псоми ди щIыналъэм дежкIэ мыхьэнэшхуэ яIэщ. Эксперт-аналитикэ советым и пщэрылъыр куууэ зэпэшэчауэ, щIэныгъэр и лъабжьэу щытыкIэр, псом япэу, социально-экономикэ Iуэхухэр нэрылъагъуу езыгъэфIэкIуэну хэкIыпIэхэр къэлъыхъуэнырщ икIи къэгъуэтынырщ. Лъэпощхьэпохэр къызэднэкIын, къалэнхэр зэфIэтхын папщIэ, ди советым къыпэщытщ щIэныгъэлIхэм, жылагъуэм, гъэзэщIакIуэ, хабзэубзыху властым, апхуэдэу IэнатIэ гъэпсыкIэм хуэIэижь IэщIагъэлIхэм я Iуэху еплъыкIэхэр зэдгъэуIуну.
Эксперт советыр зэрылэжьэну планым хэдгъэхьащ «мэкъумэш хозяйствэ», «промышленность», «финансхэмрэ кредитхэмрэ», «ухуэныгъэмрэ ЖКХ-мрэ», «продукцэ хьэзыр къэзымыт IэнатIэхэр» унэтIыныгъэхэм ятещIыхьа Iуэхугъуэхэр. «Мэкъумэш хозяйствэ» Iыхьэм хэту «Бэджэнд зэхущытыкIэхэм зэрызаужьым и хьэкъкIэ, щIым и зехьэкIэр егъэфIэкIуэн» темэр, «промышленность» Iыхьэм: «Урысейм и дзэ-промышленнэ комплексым и заказхэр зыгъэзащIэ организацэхэм республикэм и промышленнэ предприятэхэр ядэлэжьэнымкIэ щыIэ хэкIыпIэхэр джыныр» темэр, «финансхэмрэ кредитхэмрэ» Iыхьэм: «Республикэм и экономикэр езыгъэфIэкIуэн хуей IэнатIэ цIыкIухэмрэ курытхэмрэ мылъкукIэ дэтIыгъын, дяпэкIи зедгъэужьын папщIэ, абы теухуа чэнджэщхэр куууэ джын» темэр, «ухуэныгъэмрэ ЖКХ-мрэ» Iыхьэм: «Проект-сметэ тхылъхэм я фIагъым зэрыхагъа-хъуэм, ухуэныгъэ индустрием технологиещIэхэр къызэрыщагъэсэбэпым я хьэкъкIэ, республикэм и ухуакIуэ организацэхэм я зэфIэкIым хэгъэхъуэн» темэр, «продукцэ хьэзыр къэзымыт IэнатIэхэр» Iыхьэм: «Къамыгъэсэбэп щIыпIэхэм я хьэкъкIэ, курортымрэ туризмэмрэ фейдэ пылъу дяпэкIи зегъэужьынымкIэ щыIэ хэкIыпIэхэр джыныр» темэр мы гъэм зэпкърытхынущ.
А унэтIыныгъэхэм елэжьыну эксперт гупхэр къызэдгъэпэщащ, республикэм и щIэныгъэлIхэр ящIыгъуу, къыхэтлъхьа Iуэхугъуэхэм я тхылъхэр зэхуахьэс, ядж.
КъызэрыщIэкIамкIэ, республикэм и еджапIэ нэхъыщхьэхэм, щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтхэм дызытепсэлъыхьхэр зыгъэбелджылы къэлъыхъуэныгъэ нэгъэса е лэжьыгъэ пыухыкIа гуэрхэр яIэкъым. Уеблэмэ, республикэм дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхум — гъавэ щIапIэхэр фейдэ пылъу зехьэным, бэджэнд зэхущытыкIэхэр егъэфIэкIуэным теухуа къэхутэныгъэхэр ди мэкъумэш университетым иригъэкIуэкIыркъым. ЩIэныгъэ къэхутэныгъэ куухэр иригъэкIуэкIын зэрыхуейм и мызакъуэу, абы и къалэнщ къэрал властым и къудамэхэм чэнджэщ пыухыкIахэр яритыну, бизнес зэгухьэныгъэмрэ экономикэм и IэнатIэхэмрэ ящIыгъуу, щIэныгъэм и ехъулIэныгъэхэр къэгъэсэбэпынымкIэ япэ игъэщыпхъэхэр къыхилъхьэну. Абы лэжьыгъэр дигъэкIынут. Къапщтэмэ, щIыпIэхэм зыщрагъэужькIэ, социальнэ, экономикэ, технологие, экологие, политикэ Iуэхухэр зэригъэуIунущ, унафэ зэпэшэча кърикIуэнущ.
Республикэм и щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтхэмрэ и еджапIэ нэхъыщхьэхэмрэ я лэжьыгъэр къызэрагъэтIасхъэм я зэфIэкIхэр егъэмащIэ. Студентхэр къэхутэныгъэхэм щIагъуэу дихьэхыжыркъым. Абы щы-гъуэми, еджапIэ нэхъыщхьэхэм щрагъэкIуэкI къэхутэныгъэхэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и сэбэп зыхэлъхэмрэ рынокым къигъэувхэмрэ япэIэщIэщ.
Сыт хуэдэ хэкIыпIэхэр щыIэ икIи сыт щIэн хуейр республикэм щIэныгъэ Iуэхур щызэтеувэжу, экономикэмрэ социальнэ IэнатIэхэмрэ я зыужьыныгъэм щIэгъэкъуэн нэс хуэхъужын щхьэкIэ?
Япэрауэ, щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтхэмрэ еджапIэ нэхъыщхьэхэмрэ щытыкIэщIэ къахузэдгъэпэщу, республикэм къыпэщыт къалэнхэр гъэзэщIэным хэтшэжыпхъэщ. Абы папщIэ, щIэныгъэ-къэхутакIуэ, еджапIэ нэхъыщхьэ псоми я лэжьыгъэм Къэбэрдей-Балъкъэрым нэхъыщхьэу щызэфIэхыпхъэ Iуэхугъуэхэр щагъэбелджылын хуейщ.
ЕтIуанэрауэ, темэхэмрэ яубзыхунухэмрэ я заказхэр КъБР-м и Правительствэмрэ щIыпIэ бизнесымрэ къабгъэдэкIын, ахэр зэрагъэзащIэм, иужькIэ къызэрагъэсэбэпым ткIийуэ кIэлъыплъын хуейщ.
Ещанэрауэ, пщэрылъхэр зыгъэзащIэ щIэныгъэ IуэхущIапIэхэм лэжьыгъэр зэрекIуэкIым, къэхутэныгъэхэм хухаха мылъкур къызэрагъэсэ-бэп щIыкIэм теухуа я отчётхэр Правительствэмрэ бизнесымрэ илъэс къэс иратыпхъэщ.
ЕплIанэрауэ, щIэныгъэмрэ егъэджэныгъэмрэ зегъэужьыным пыухыкIауэ хухах мылъкур республикэм и экономикэр къэIэтыным, социальнэ Iуэхухэр дэгъэкIынымрэ къэралыр зыхуейхэмрэ я унэтIыныгъэ нэхъыщхьэ зыбжанэм, технологие пэрытхэм фIэкIыпIэншэу тращIыхьын хуейщ.
Етхуанэрауэ, республикэм и щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтхэм, и еджапIэ нэхъыщхьэ-хэм я мылъкур, IэщIагъэлIхэм я зэфIэкIыр, хъыбарегъащIэ, техникэ Iэмал нэхъыфIхэр фейдэ къызыпэкIуэну проектхэм хузэщIэгъэуIуапхъэщ.
Еханэрауэ, ди щIэныгъэ-къэхута-кIуэ институтхэмрэ еджапIэ нэхъыщхьэхэмрэ нэгъуэщI щIэныгъэ IуэхущIапIэхэм ядэлэжьэн, гъунэгъу щIыналъэхэм я щIэныгъэ IэнатIэхэм я къэхутэныгъэхэр зыхуэдэм кIэлъыплъын, я зэфIэкIхэм зыхагъэгъуэзэн, ахэр къагъэсэбэпын, къищынэмыщIауэ, щIыналъэхэм я зыужьыкIэри хыхьэу, къэралым къыщыхалъхьэ Iуэхугъуэхэм хащIыкIын, абыхэм жыджэру хэтын хуейщ.
Ебланэрауэ, щIэныгъэм зезытыну зи мурад студентхэр, аспирантхэр, докторантхэр зэрагъэхьэзыр щIы- кIэр лъэныкъуэ куэдкIэ егъэфIэкIуапхъэщ. Армырамэ мы зэман гъунэгъум зэдгъэхъулIэну ди мурадхэм гъунэ тхуилъэнукъым.
Зи гугъу сщIы Iуэхугъуэхэр тэмэму гъэзэщIа хъун папщIэ, зыхуэфащэ план зиIэ, щIэныгъэлIхэм я къэхутэныгъэщIэхэр, я инновацэ техноло- гиехэр республикэм и экономикэм хуэгъэпсыным ди щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтхэмрэ еджапIэ нэхъыщхьэхэмрэ я лэжьыгъэр зэуIуу хуэзыунэтIыну комиссэ къызэгъэпэщыпхъэщ.
ЩытыкIэм зедмыгъэхъуэжмэ, технологиещIэхэр диIэнукъым, нэгъуэщIхэм япэхъуну продукцэхэр къытхуэлэжьынукъым, адрей щIыналъэхэм дакъыкIэрыхунущ.
Тау Пщыкъан,
КъБР-м и Iэтащхьэм деж щыIэ Эксперт-аналитикэ советым и унафэщI.
