Нэмысымрэ цIыхугъэ лъагэмрэ я гъащIэ дамыгъэт
Сэрмакъ жылэжьым щыпсэуащ я щхьэкIи я пщIэкIи бэм я гум IэфIу къинэжа цIыху телъыджэхэр. Апхуэдэхэм ящыщщ гъащIэ гъуэгушхуэ къэзыкIуа зэщхьэгъусэхэу Даурхэ Мухьэмэдрэ СэIибэтрэ.
Абыхэм я щIалэгъуэ дахэр къэралым зиузэщIу щыхуежьа 30 гъэхэм хиубыдат. Сэрмакъ щыщ къызэрыгуэкI мэкъумэшыщIэ унагъуэхэм къыщалъхуа, щапIа ныбжьыщIитIыр колхоз лэжьыгъэм щыпэрытт, я цIэфI жрагъэIэу IэнатIэм щыжыджэрт. Хозяйствэм и ехъулIэныгъэхэм я гуащIэ хьэлэл зэрыхэлъым иригушхуэу, гъащIэщIэ яухуэрт. Апхуэдэурэ зогуакIуэри, 1936 гъэм псэгъу зэхуохъу, хъы-джэбз цIыкIуитIи зэдагъуэт. Колхозым зиужьырт, къуажэдэсхэм заузэщIырт, я щIалэ, хъыджэбз жанхэм Союзпсо гъэлъэгъуэныгъэхэм саугъэт лъапIэхэм-рэ дипломхэмрэ къыщыхуагъэфащэрт. Ауэ насыпыфIэу зызылъытэж зэщхьэгъусэхэм дэнэ щащIэнт къэралымрэ цIыхубэмрэ зэхэгъэкIыныгъэшхуэ къазэрыпэплъэр икIи абы и гугъуехь псори ягъэвыну къазэрыпэщылъыр!
Нэхэр гъащIэм и гъуджэу жаIэ. Мухьэмэдрэ СэIибэтрэ я нэхэр къабзэт, нэхут икIи щIэншэт. Я нэгу зэIухам, тхылъым къищми ярейуэ, щысхьыншэу куэдрэ езыудэкIа я гъащIэ псор тыншу къибджыкIырт. Сыту жыпIэмэ, абыхэм къызэранэкIар цIыху къызэрыгуэкIым хузэфIэкIам и тхыдэт.
Даур Мухьэмэд Iэбубэ-чыр и къуэр фин зауэм щашам илъэс щэщI хъурт. Фашист зэрыпхъуакIуэ- хэр ди къэралым къыщытеуам а мафIэ лыгъэм пхыкIауэ, зэрыжаIэу, гынымэр зищIысыр псэзэпылъхьэпIэ зэхэуэ хьэлъэхэм къыщищIауэ абы къулыкъум пищэрт. Хэкур хъумэжын хуейти, совет зауэлI мелуанхэм хуэдэу, щхьэмыгъазэу бийм пэщIэтащ, гъэунэхуныгъэ Iэджэм я хъым къикIащ. Абыхэм я нэхъ гуащIэ дыдэхэм ящыщт 1941 гъэм и бжьыхьэм фашистхэм Ленинград къалэр къыщатIысыхьар. Мухьэмэд зыхэт фочауэ полкыр а щIыпIэм ягъэIэпхъуауэ, епIэщIэкIыу къэкIуатэ зэрыпхъуакIуэхэр зэтраIыгъэт.
— Зэкъым икIи тIэукъым ажалым и нэгум дызэриплъар. Дэтхэнэ сыхьэтри махуэри ди дежкIэ псэ- зэпылъхьэпIэт. Бийм и кхъухьлъатэхэр хъийм икIауэ, гупышхуэу къытщхьэщыхьэрти, щIылъэр бомбэкIэ иравыкIырт. Нэм къиплъыхьыр мафIэ лыгъэт, Iугъуэмрэ гъуэзым- рэ зэщIащтат, уIэгъэхэмрэ укIыгъэхэмрэ куэдт. ПIалъэ кIэщIкIэ къалэр яубыдыну траухуати, къаруущIэхэр кърашалIэрт. ЦIыху бжыгъэкIи, Iэщэ-фащэкIи, дзэ техникэкIи къызэрыдэфIэкIым тригъэгушхуауэ, лъэныкъуэ псомкIи ерыщу къыщыдэбгъэрыкIуэрт. Фашист генералхэм Ленинград къалэр я Iэрылъхьэу къалъытэжырт, ауэ нэхъыщхьэр кърадзакъым — ар совет цIыхубэм и зэкъуэтыныгъэмрэ дапщэщи къалъыкъуэкI къару мыкIуэщIыжымрэщ, — жиIэрейт нэхъыжьыфIым.
Даур Мухьэмэд уIэгъэ хьэлъэ щыхъуам, къелыну я гугъакъым. Ауэ, и насып къихьри, ажалым къыIэщIэкIащ. КъызэфIэувэжами, и къарум къызэримыхьыжынум къыхэкIыу, 1942 гъэм и бжьыхьэм дзэм къыхагъэкIыжащ. КъыщыкIуэжым кърата тхылъым мыпхуэдэу итт: «Уи псэм уемыблэжу фашистхэм уапэщIэтащ, бий ерум ха- хуэу уезэуащи, фIыщIэ пхудощI, бгъэзэжа нэужьи, ТекIуэныгъэр къэгъэблэгъэным уи гуащIэ зэ- рыхэплъхьэнум шэч къытедмыхьэу гъуэгу махуэ бжыдоIэ, ди зауэлI ныбжьэгъу!»
Даурри къазэрыщыгугъауэ къыщIэкIащ: и къарум къихьыху къэралым, зыщыщ къуажэм хьэлэлу хуэлэжьащ, и цIэфI жригъэIэу, губзыгъэу бэм яхэтащ.
Мухьэмэд цIыху зэпIэзэрытт, гуащIэшхуэ къызыпкърыкI лэжьакIуэ емызэшт. КъыдекIуэкI хьэл-щэн дахэм бжьыфIэ щIэхъукIырт. Апхуэдэущ сэрмакъдэсхэм ягу къы- зэринэжар илъэси 103-кIэ къадэгъуэгурыкIуа, фин зауэмрэ Хэку зауэшхуэмрэ жыджэру хэта, зи IэужьыфIкIэ пасэу бэм яхэ- Iуа нэхъыжь Iумахуэр. Ар икIи гурыIуэгъуэщ. Сыту жыпIэмэ, фронтым щыщыIа илъэсхэм фIэкIа къэмынэу, абы и гъащIэр щрихьэкIари, щылэжьари Бабыгуей жылэжьырщ. ЦIыхугъэ-ныбжьэгъугъэкIэ фIыт, хабзэмрэ нэмысымрэ ткIийуэ тетми, езыр гу щабэт, псэ къабзэт, фэрыщIагъым хуэхейт. Къызэ-ригъэзэжу, и уIэгъэхэм щхьэкIэ къимыгъанэу, колхозым хыхьэжащ, шыгухуу, учётчикыу, бригадиру, къэпщытакIуэу, хьэмым и тету лэжьащ, зигъэпсэху щытIысыжар и пенсэ ныбжьым илъэсих щIигъуауэщ. Абы и псэлъафэу щытахэр сэрмакъдэсхэм ноби зэIэпах. «Мухьэмэд, сыт хуэдэ зэман лъандэрэ улажьэ-рэ?» — жаIэу щеупщIкIэ, «сыкъызэралъхурэ», жиIэрти гушыIэ щIыкIэу зэфIигъэкIырт. Нэху мыщу дэкIырт, хэкIуэтауэ дыхьэжырт. «Уа, Мухьэмэд, лэжьыгъэ псори пхуздэхьынкъым, лейуэ гугъу зумыгъэхь» щыжраIэкIэ, «щыуэфI махуэр щIымахуэ гъуэмылэщ» псалъэхэр япидзыжырт.
ЗэрытщIэщи, фэеплъыр цIыхупсэм и къуэпсхэм ящыщ зыуэ къыддокIуэкI. Абы гъэхэмрэ лIэщIыгъуэхэмрэ зэпещIэ, жылагъуэхэм я зэхэтыкIэр, я щыIэкIэ-псэукIэр, нэгъуэщIу жыпIэмэ, цIыхум и нэгу щIэкIамрэ къикIуа гъуэгуанэмрэ гукъэкIыжхэмкIэ епсыхь. А пщалъэмкIэ убгъэдыхьэмэ, зауэм щызэрихьа лIыгъэмрэ мамыр лэжьыгъэмрэ къапэкIуэу орденитIрэ медалиблрэ зыхуагъэфэща Даур Мухьэмэд къызэринэкIа гъащIэ гъуэгуанэр и лъэпкъымрэ и щIэблэмрэ я дежкIэ бгъуфIэщ, и фэеплъыр зыгъэнэху лъапIэныгъэщ. Бынибл зэдэзыпIа, зыгъэса, зэгурыIуэрэ зэдэIуэжу, я лъэм зэрахьэу илъэс 76-кIэ зэдэпсэуа зэщхьэгъусэхэу Даурхэ Мухьэмэдрэ СэIибэтрэ я щапхъэр гъа- щIэм къыпезыгъащэ, гумрэ псэмрэ ехуэбылIэ, гурыщIэ къабзэхэр бзиибэкIэ зэпы-зыщIэ къуэпс узыншэщи, я щIэблэм абы зыдаузэщIыну ди гуапэщ.
ФIыщэу ялъагъуу, пщIэшхуэ зыхуащIу щыта я адэ-анэхэр зэращымыгъупщэм и щыхьэту, зэш-зэбынхэм я нэхъыщIэ Артём усэ зэхилъхьащи, ар мы тхыгъэм кIэух худощI.
* * *
Зэпымыууэ ди псэм фригъусэщ —
Жэщи махуи фэ фытщIыгъу зэпытщ.
ГукъэкIыжхэм дыхашэж зэпыту,
Фи ныбжь къабзэр сакъыу
къытщхьэщытщ.
КъыщIыхьэхукIэ нэгум фи сурэтыр,
Фэ фи нитIкIэ доплъыр мы дунейм.
КъетхьэлIами дэри гъащIэ Iыхьэ,
Фи дерс Iущхэм дыхуагъэпс пщэдейм.
Жэщ мазэгъуэр, мес, мэбауэ щабэу,
Хуэсакъыпэу фи псэм, зеущэху.
Влэжьа псапэр минкIэ игъэбагъуэу,
Фэ фи кхъащхьэр нуру егъэнэху.
Ди гум щыщIэр зэхащIыкI нэхъейуэ,
Зэгуэр хэфса жыгхэр мэнэщхъей.
ТхуэгумащIэу, гуауэр и IумпIейуэ,
Зэми мэхъур Балъкъыжь хъущIэрей.
Лъабжьэ лъэщым и къуэпсыбэу вдзахэр,
Фэ фи щапхъэм нэхъ быдэж щIохъукI.
Фи нэмысым, фи хьэл-щэн дахащэм,
Бын узыншэ нобэ щIыдопIыкI.
Мы дунейм фыпсэурэ фытетыхукIэ,
Сэбэпынагъ куэд фи Iэгу щIэкIащ.
Зэвгъэджэфу тIуми цIыхухэр цIыхукIэ,
Гъуэгуанэшхуэ щIылъэм щыздэфкIуащ.
ИIэщ мы гъащIэм хабзэ жагъуэ:
Хэт япэ йощ, адрейр чэзущ.
ФытщхьэщыкIами ди нэхъыжьхэр,
Псэ нэхукIэ дэ дызэгъунэгъущ.
ХЬЭЖЫКЪАРЭ Алик.
