Си адэжь лъахэм сызэрыщыпсэур сэ сыщIэпсэууэ щыIэм ящыщ зыщ
Ацкъан Руслан
Сонетхэр
110
КъекIынум нэху хэхуэну зыщIэр хэт.
АбыкIэ гущIэгъуншэщ мы ди гъащIэр.
дыкъыщIигъэщIар апхуэдэу къащIэ,
дызэрыщыпсэур дунейм зэт.
Ацкъан Руслан
СцIыху гуэр нэху къемыкIам яхэуващ.
Псэуащ къызэрыгуэкIыу фIэкI сымыщIэу,
иджы къыщIокI щытауэ зым емыщхьу.
Къалъхункъым абы и пIэ иувэн.
Гупсысэр зэми гъащIэм къыщхьэщытщ.
Елъагъу: мыбыкIэ щызэблэкI зэпытщ
къытехьэхэр, текIыжхэр дунеижьым.
ЗэрыщIэу ахэм я псэр си фIэщ мэхъу.
Дунейм къытехьэр зиукIыжу магъ,
дунейм текIыжыр игъей фIэкI умыщIэу.
111
Си таурыхъ, сыхуейт сынокIужыну,
си щыуагъэр къызгурыIуэжащ.
Сызэтрихури махуэ гуэрым жиным,
иджырей таурыхъкIэ усхъуэжащ.
Иджырей таурыхъыр сэ схуэхъуакъым
гъащIэр зезыгъакIуэхэм ящыщ.
Псори насыпыфIэу иухакъым,
ар къызыхэкIари къысщебзыщI.
Уэрщ зыщIапIыкIар си сабиигъуэр,
си щIалэгъуэм урищIэгъэкъуэнт.
Дызэрыгъуэтыжмэ, дызэщIыгъуу
къэблэгъа си жьыгъэм дыхуэкIуэнщ.
Иджырей таурыхъри хрет гъащIэм.
ГъащIэм дежкIэ зы таурыхъыр мащIэщ.
112
ЙокIуэкI щIы фIыцIэм хэплъэ защIэу къуаргъыр,
зыхуейр зымыщIэж гуэруи къысщымыхъу.
Итын хуейт уэгум, къеплъым игу хигъахъуэу,
езым си пащхьэ тIэкIум къыщекIухь.
Абы нэхъ сымыцIыху сэ сыхуэзакъым,
си нэгу къыщIэхуэ пэтрэ махуэ къэс.
ХэсщIыкIыр сыт абы зэригъэзахуэм,
ар зэрызмыщIэм щIыIэм срегъэс.
Зыгуэр хэлъщ къуаргъым мафIэми къелауэ,
кIэгъуасэм и мэ къыкIэрих къысфIощI.
Хэгупсысыхьу иджыпсту солъагъур,
зэригъэзахуэу Iэджэ мэхъу си фIэщ.
Хэт тыншу жызыIар и гъащIэр къуаргъым.
Лъэтэжуи хуабэ щIыпIэм ялъэгъуакъым.
113
Дунейм сыпхыдэIукIыу нэху згъэщынщ.
Гъатхэмэ гуакIуэр мывэхэми щоур.
Жыг хадэм и гъэгъахэр пыщэщын,
сыбауэмэ нэхъ ину, сэ къысщохъур.
СыпIащIэу унэм сэ сыкъыщIэкIынщ,
хьэщыкъ сыхъуауэ сыщытынщ зыкъомрэ.
КъекIэрэхъуэкI дунейм сыхишэжынщ,
жьы пакIэм ещхьу зы Iуэху гуэр къыкъуэум.
Мы гъатхэ гуэрыр, дауи, гъащIэ кIэщIщ,
гу щызмыхуауэ ари сIэщIэкIынущ.
А тIэкIур сыпэджэжу есхьэкIынщ,
армыхъумэ къуаншэу сэращ къыщIэкIынур.
Сыщыуэ хъурэ. Сэ щыуагъэу сщIыр
къыщIидзэу нэгум гъатхэм къыхэщынщ.
114
ЩэдзапIэ хъужыр зыщIэ къысхуэгъуэт,
ухыгъэ хъужыр зыщIэм сыIугъащIэ.
А тIум яку дэту жаIэри си гъащIэр,
сымыщIэу здынэсар бэлыхь сыхэтщ.
ЩэдзапIэ щыIэу хъункIэ мэхъу си фIэщ,
къызжаIэ сыхишауэ дунеижьым.
Ухыгъэ жыхуаIар си фIэщ схуэмыщIым,
щымыIэм яхэзбжэнщи, сигу згъэфIынщ.
А псор зэхуэзгъэкIуэхукIэ гъащIэр йокI,
сызыхуэмейри слъагъуу къысфIыщIокI:
дэтхэнэми зэгуэр кIэ игъуэтынущ.
Абы щышынэ си псэр мэкIэзыз,
итIани кIуэну япэкIэ хьэзырщ.
IэщIокIыр зым, адрейм IэщIэкIуэдэну.
115
Гупсысэр уафэ щхъуантIэм хызогъапскIэ,
арщхьэкIэ и мэр щIым схухэмыгъэкI.
Арыххэу пшэхэр къыстолъадэ, хъуэпскIыу,
«я хадэр» сыутауэ къыщIагъэкI.
ЖысIэнт: «Зэран сыхъуну сыхэтакъым!»
ЖысIэнт, арщхьэкIэ хэт и фIэщ схуэщIын.
Абы къагурыIуэн бзэ къызитакъым,
езым я плъэгъуэ къэс зэхызощIыкI.
ЗэфIэнэжынхэщ, Iэджэ зэрапэсу.
Лей сыхъужынщи, унэм сыкIуэжынщ.
КъыщIэнэ сфIэщIрэ мафIэ я гукъуэпсым
сыкъыхэщтыкIыу, нэху щыху сыжеинщ.
Нэху щым, къызгурыIуэнщ: щыIэжкъым хэдэ.
Гупсысэр сIэщIрекI щIы цIынэм хэту.
116
ТекIуэт зэпыту гъащIэр зыхьыр дапщэ,
апхуэдэ цIыхухэр сфIэгуэныхь мэхъужыр.
Солъагъур сэ абыхэм пщIэ зыхуащIхэм
текIуэтыр къащышынэу къащыхъужу.
Си нэгум ар щIэкIыху сыкъызокIуэкIыр.
Уэрауэ пIэрэ е сэра зымыщIэр
иджыри къэскIэ гъащIэр зэрекIуэкIыр
нэгъуэщIым гъуэгу езытхэм зэрафIыщIэр.
А псэ хьэлэлхэм согупсысыр куэдрэ,
пагагъэ гуэр сфIытенэу си тэмакъым.
Абы ящыщ сыхъуну сэ сыхэтми,
иджыри нэсу ар схузэфIэкIакъым.
Зэм сытокIуэтыр, зэм сахэтщ текIуатэм.
ЕуIэ си гур къытехуам си натIэм.
117
Псэун щIэздза къудейуэ си гугъати.
СызоплъэкIыжри — куэд къызэзнэкIащ.
Си гъащIэр ибг иуауэ къыщIэкIащ,
арщхьэкIэ сэ зыщызгъэнщIакъым гъатхэм.
Иджыри гу щысхуакъым сэ гъэмахуэм,
хэслъэгъукIари бжьыхьэм сигу къинащ.
Гъэныкъуи ахэр — си гур хъунущ нэщI,
щызеуэу и жьы щIыIэр си щIымахуэм.
ЩIымахуэм и гъуэгу псори зыщ зэрыхъур,
нэгу къыщIигъэхьэу хъуари зы сэтейщ.
Сыхуэхьэзырт абыи сытым щыгъуи,
арщхьэкIэ зыхэсщIам пIейтей сыкъещI.
Къэгъэш-нэгъэш щыIэжкъым, гъуэгур занщIэщ.
Сысейр абы къыщызэхъулIэ мащIэрщ.
118
Къэушыжащ зэгуэр сиIа гухэлъыр,
хэлъыжыр мащIэ пэтми езым щыщу.
Къызэплъыт сэри: зихъуэжащ си хьэлым,
илъэсу итри сыт хуэдиз си ужьым.
Къигъэзэжащ, кIуэда сфIэщIа гухэлъым,
щэм щыщу зым, арщхьэкIэ псом нэхъ IэфIым.
Ар псэуфынт игъащIэкIэ къыспэплъэу,
ихьат къызэрынам сымыIуэтэфу.
КъысхуэкIуэжащ иджы, сигъэпIейтейуэ,
къысщохъу зэм хамэу, зэм къысщохъу сысейуэ.
ТIум щыгъуэми си гъащIэр зэхетхъуэж.
КъыщIызодзэж иджы псэун щIэрыщIэу,
гухэлъым къызищIэнури сымыщIэу.
Си ныбжьыр здынэсам ар шэ къэуэжщ.
119
Ухуеймэ сыти жыIэ, псом нэхъыщхьэр
уэрэдырщ, псэм и хущхъуэри аращ.
Мис, нобэ гуэрым бзум уэрэд къраш,
абыхэм къахэмыкI дунейм хуэхъущIэ.
УсакIуэми и псалъэр къокI и гущIэм,
мэпсэур, и уэрэдым хилъхьэу псэ.
Абы и псалъэр ихьыжынущ псым,
къыхэзыхыжынум щыщ IумыщIэм.
Зэгуэр лъэпкъ набдзэу ялъыта усакIуэр
мэпсэур нобэ щтэIэщтаблэу, сакъыу.
Ар зэрыслъагъу къудейм гумащIэ сещI.
Узэхэзых и мащIэщ дуней иным.
Уэрэд къыщришкIэ бзум егъэпщкIур и нэр,
усакIуэр и щхьэ хуэпсэлъэжым ещхьщ.
120
Мы гъащIэр си гугъат гуфIэгъуэ защIэу,
ар сабиигъуэм хуэдэу кIуэн къысщыхъут.
Иджы, и гугъуехь Iэджэ сыхуэзащи,
сыбэлэрыгъ хъужыну си фIэщ мыхъу.
Ерагъыу зэзгъэпцIахэр икъутэжу
щыслъагъукIэ, сыкъэчэну сыхьэзырщ.
Ар къопцIыжынкIэ хъунущ сытым дежи,
уищIынри лей и дежкIэ зым щымыщ.
И гъуэгухэр зэм къигъэшу, зэм ишэщIу
зыхуейм унишэсыху уигъэпIэщIэнщ.
Жьыгъэ зыфIищ укIыпIэм уришэнщи,
зэрыщысхьыншэ дыдэри къэпщIэнщ.
Си фIэщ мыхъу щыIэу гъащIэм нэхъ лIыукI.
ИкIэм-икIэжым зы псэ IэщIэмыкI.
121
И закъуэ лIыгъэм сыт хузэфIэкIыну.
Хуежьэнщ ищIыну я нэхъ бгылъэр тафэ.
Хуейр къегъэлын IэщIэукIэнкIэ хъунущ,
зэщIигъэстынущ гъэункIыфIын хуей мафIэр.
Къыщепхъуэ лIыгъэм и нэр языныкъуэм,
апхуэдэм деж бгъуэтынкъым нэхъ шынагъуэ.
Хуейщ и гъусэн абы къыжьэдэзыкъуэ,
хуэныкъуэщ зэпымычу гъуэгугъэлъагъуэ.
Псэр езышажьэу зымыхъумэж лIыгъэ!
Абы сыщегупсыскIэ нэр сфIоплъызыр.
Гухэлъ мыкIуэщIырщ гъусэу ар зылъыхъуэр,
зэригъэплъэкIыжу зэзэмызэ.
ЛIыгъэм гухэлъыр гъусэ хуэхъуу щытмэ,
уемыжьэу жэщым гъакIуэ вагъуэ щыпэ.
122
ПщIыхьэпIэм я нэхъ гугъур хъуат нэхуапIэ,
щыхуэкIуэжари зыр адрейм сыт щыгъуэ.
БлэкIам къыхэсхыу иджырей лIэщIыгъуэм
къыщыхэсшияра хъунщ си лъапэр.
Хъарпшэрущ зэрысщIэжыр а тэлайр,
абдежым зыхэсщIар пхуэIуатэм щыщкъым.
Къэса лIэщIыгъуэр къызэIусэ щыхъум,
тхытхат си щIыфэр, сигукIэ сыпэплъами.
КIыргъат я зэпыхьэпIэр лIэщIыгъуитIым
е къысфIэщIа, гупсысэм сыздыхэтым.
ТIум щыгъуэми — удапIытIэныр зырикIт.
АрщхьэкIэ гъащIэр макIуэ, сытми пхыкIыу,
хэщIаи мы лIэщIыгъуэми хэпщIыкIыу.
ПщIыхьэпIэ нэхъ гугъуж солъагъур сэрикI.
123
И щIагъым си псэм псынэ щIэж къысфIощI,
и макъыр IупщIу щызэхэсхи щыIэщ.
Ар къыщежьауэ жыжьэ мэхъу си фIэщ,
и щхьэусыгъуэр куэдщ щIэхъуам ар щIыIэ.
Иджыри къэс и нэгу щIэкIам поджэж,
сызэрыжейр щимыди къыфIыхэхуэу.
Ар си дауэгъу е си псэм и Iэдэж,
нэщхъей сыщыхъу дэIэпыкъуэгъу къысхуэхъуу?
ТIум щыгъуэми ар си псэм и гъусэнщ,
зэм хъууэ щэху, зэм и уэрэдыр щызу.
ЗдэпIащIэм зы щыхупIэ къахуэзэнщ,
и лъащIэм уеплъыхам унэмыплъысу.
Зыр иукIынщ. Зыр ежьэжынщ джэгужу,
нэгъуэщIым и псэ щIагъым къыщыушэу.
124
Мы гъащIэм щIыгъуу сигуми зигъэзащ.
КъызэупщIауэ ар зи гугъэр щоуэ.
Иджырей гъуэгум сытехьакъым сщIэуэ,
сымыщIэури мыбдежым сыкъэсащ.
Зыкъызоплъыхьри, хамэр сыту куэд.
Къыстеубыдами я нэр сыкъалъагъукъым.
Сыхуэхьэзыру сыкърихьэлIакъым,
саутIыпщыжам, иужькIэ сыкъэкIуэнт.
Сахоплъэ сызыхуэзэхэм гумащIэу.
Яхэтщ щызгъэунэхуахэр куэдрэ гъащIэм,
нэхъыбэм сэри хуэдэщ сыкъацIыху.
АрщхьэкIэ зы псэ, гъуэгум къыщысIущIэу,
уздэкIуэр дэнэ жиIэу къызэупщIкъым.
Аращ псом нэхъ шынагъуэр, си къуэш цIыкIу.
125
Зэригъэзахуэ къомым и щIыIужкIэ
цIыхугур тэрэзэуи къыщIокIыжыр.
Нэхъыбэу сыт абы ишэчыр жыпIэм,
къытехьэрщ лейуэ ар щышачэм зи бгъэм.
А тэрэзэр зэбгъапщэ хъун щымыIэ,
и гуапэщ хуабэр, егъэдий ар щIыIэм.
Абы зымащIэ дыдэри зыхещIэ,
апхуэдэм гугъущ и Iуэхур — ари ещIэ.
ЗымыщIэр хэт цIыху цIыкIум и псэукIэр,
псэукIэ зэримыщIэрщ ар зыукIыр.
Бжыгъэншэщ езым лейуэ зрихыжыр.
АрщхьэкIэ, гъэщIэгъуэныр мис аракъэ,
а псом пэшэчи кърахам щыщ лей цIыкIу закъуэ —
абыкIэ тэрэзэр иришэхынущ.
126
ЩIы фIыцIэм щыму хоплъэ жыгей иныр,
сакъыпэу уафэ лъащIэм ходэIухь.
Аргуэру сфIытоплъызэ жыгым си нэр,
абы къыпих мэ гуакIуэр Iум йоткIухь.
Абы къысщохъу зыгуэркIэ сриблагъэу,
дызэрызэщхь лъэныкъуи къызогъуэт.
А жыгыр зэрищIэжрэ гумызагъэщ,
а тIэкIур зэрысщIэжрэ силъми хэтщ.
Игу щыщIэр жыгым куэдрэ къыпхыпсынущ,
щIым гъуэгуу иIэм, плъагъукъэ, нэщхъ яхуещI.
Абы зэрихьэ зэшым сынэсынум
си гъащIэм хуэдэ куэд иджыри хуейщ.
Тхытхащ и щIыфэр слъагъуу жыгеижьым.
И нэгу къыщIыхьэжар нэхъыфIщ сымыщIэм.
127
Ар щытат си япэ лъагъуныгъэу,
насыпыфIэ сщIыну сыхэтат.
Зэпымычу си нэхэм къалъыхъуэ,
апхуэдиз илъэс дэкIарэ пэт.
НасыпыфIэ сщIын схузэфIэкIакъым,
насыпыншэ зым ар хуэмыщIынт.
Ар къыщIэщырт щхьэхуэу уафэ щIагъым,
сэ иджыри адрей псом сащыщт.
Ар хьэзырт сищIыну езым хуэдэ,
сызыщыщыр дэнэ сыбгъэхьынт.
Мис апхуэдэу дэ дызэфIокIуэдыр,
къритхар ди натIэм ара хъунт.
Дунейм темытыжу ар зыхэсщIэм
хъуну нэщI си гъащIэр щхьэ къысфIэщIрэ.
128
ГукъуэпскIэ сыпыщIащ мы дунеижьым,
си адэжь лъахэм бынжэкIэ сепхащ.
Дунейм си лъахэм и гур фIы къыхуищIым,
си гъащIэм напIэзыпIэм ар къыхощ.
Си адэжь лъахэм сызэрыщыпсэур
сэ сыщIэпсэууэ щыIэм ящыщ зыщ.
ИсыкIмэ гъащIэр къыспэщылъым сэри
сызэрыщышынэр сымыбзыщI.
СыщегупсыскIэ си псэр зэрыхъунум
зи нэгу сиплъари сщIыгъуу щIыIэм ес.
Мы дунеишхуэм тIэкIу трагъэтыну
сэ сыхуолъаIуэ си псэм махуэ къэс.
Адрей дунейм Iэпхъуакъэ — ар хэхэсщ.
Узэхъуэпсэн хэхэсым лъамыгъэс.
129
СыдэплъэжыхукIэ си гум и плIанэпэ,
дунейм и тыгъэ куэд къызогъуэтыж.
Иджыри зы жыг закъуэм пыткъым тхьэмпэ
щэху дыдэу схухимышу уэрэдыжь.
Си фIэщ имыщIу дыгъэ бзийм хулъэкIыр
иджыри щIым удз налъэ къыхэмыкI.
Плъэгъуакъэ мо щхьэгъубжэхэм я плъэкIэр,
дэгушхуэу унэм щIэсхэм холыдыкI.
Зыгуэр гуфIэжу къакIуэу къэслъэгъуащи,
Зы хуабэ гуэр щызэбгрокIыр псэм.
А псори зэхохьэжри — сагъэпIащIэ,
а псори зэщIохьэжри — сагъэпсэу.
Насыпыр и хьэзырщ сыт щыгъуи гъащIэм.
Ар Iэбэу къэзыщтэфыр сыту мащIэ.
130
Зэгуэр слъэгъуа пщIыхьэпIэм согъэзэж
абы хэтам щыщ куэд си нэгу щIэкIауэ.
Лъапсэжь сыкъыщалъхуам щызэхуозэж
пэж дыдэ хъуамрэ пцIыуэ къыщIэкIамрэ.
Ди хадэм имытыж жыг закъуэ фIэкI,
а зыри нэщхъей дыдэу щIылъэм хоплъэ.
Щэху дыдэу шындэбзиймкIэ сыкъокIуэкI,
сыносри, ди унэжьым — нэпсыр къоблыр.
Пхъэ дэкIуеипIэ тIэкIур хъуащ ныкъуэф,
къекIэкIыжа удзыжьыр къызоплъ пагэу.
СыпхокI, къилъэту си гур сыбэкъуэху,
IэфIыщэу къысIуроуэ и мэр лъахэм.
Къыспежьэу слъагъури симыIэж си анэр,
исащ си гущIэр къепхъуа шыпсыранэм.
131
Укъыдэзыхынур къыздикIынур
зыщIэр хэт, си лъахэ, зыщIэр хэт.
А зыращи сэ схузэфIэкIынур
ар къыпхуэзылъыхъуэхэм сахэтщ.
СигукIэ соджэ, къыспэджэжи щыIэщ,
ауэ къыщысынур къысщебзыщI.
Ар къыкIэрыхуауэ къызжумыIэ,
къэзгъэщIар итIанэ сытым щыщ.
Уэрам кIыхьым цIыхуу куэд щызоуэ,
зи нэр плъыз яхэту къысщыхъуащ…
Апхуэдиз уэ пхузэблэкIым зэуэ
дызыхуейр хэмыту хъун си фIэщ.
Iуэху Iэмалыншэ, Iуэху ин пэрыувэм,
шхий зымыIэтым еIэт абрэмывэ.
132
Си щIыфэр игъэтхытхыу зыхызощIэ
къызэрыщIэплъэр си нэм дуней иныр.
Абы жиIэнум щыщу куэдыр сощIэ,
къытригъэзэжмэ, гугъу сригъэхьынущ.
Сщхьэщызыхыфу зэшыр зэкIэ сиIэр
сабийм и закъуэщ, езым сыкъимыщIэу.
Плъэгъуарэт ар къызэрыщIэплъэр си нэм,
мы дуней псом и плъэкIэр сщигъэгъупщэу.
КъысхуищIмэ дзыхь, къысхуимыщIа щымыIэ.
Сэ согужьей, ар сфIощIри къагъэпцIэну.
Абы сыщегупсыскIэ, сесыр щIыIэм,
къытесэу уэсыр си гур мэхъур пцIанэ.
СызэрылIэжынур къищу щытмэ уэгум,
сызэрыпсэунур къощ сабийм и нэгум.
133
Сэ нобэ зэрымыщIэкIэ сихуащ
щысхьыншэу схуэдэр щагъэунэху щытыкIэ.
Лъэтэж бзу гуэрхэм дамэхэр къысхуащI,
гъунэгъу къызэрысхуэхъуу — щагъэтыжыр.
ЩIыналъэ жыжьэм и уэрэд къраш,
къалъытэрэ си деж нэхъ щыпхыкIыну.
Сыкъагъэгугъэ хуэдэу къысщыхъуащ
къыщылъэтэжкIэ сыкъыздашэжыну.
ХуэпIащIэу хуабэм бзум я гъуэгу хагъэщI,
хагъапщкIуэ я уэрэдым псом нэхъ пэжыр.
Сыкъонэри мыбдеж — зэшыгъуэ хъуащ,
абы я ужь сиувэм — сыунэншэщ.
Яхэдэ, сигу, а тIум уэ урикъухукIэ.
Зэману уиIэр бзухэр блэлъэтыхукIэщ.
134
Къуаншагъэ зымыщIауэ сыт хуэдиз
лъэхъуэщым ис. СащIогупсыс абыхэм.
Слъагъу хуэдэщ: гуныкъуэгъуэр я бгъэм изщ.
Ещхь сфIощI плIанэпэм дагъэува сабийхэм.
Сабий псэкъабзэр джэгуу ежьэжынщ,
щыгъупщэжынщи зэращIар и жагъуэ.
Лъэхъуэщым исым и фIэщ пхуэщIыжын
къытебгъуэтэну дуней псом пэжыгъэ.
ДэкIынщ зэман. Абы къигъэзэжынщ,
щIэукIытэн имыIэми укIытэу.
Хэт хъунщ пэIэщIэ, хэт и фIэщ хъужынщ,
арщхьэкIэ мыхъужын блэкIар хэмыту.
Къыхуэна гъащIэр игъэкIуэнущ, ещIэ,
зи уIэгъэжьыр къэушыжым ещхьу.
135
А жыгым дэрэ дызэрыщIэрт псэкIэ.
Сигу хэхъуэу сэ абы сыхудэплъейт.
Къызэплъ езыри, зримыгъэзэкIыу,
абдеж щызекIуэр игу къэмыщIэгъуейт.
ХуэмыгъэпщкIунут зэрыпыгуфIыкIыр.
Щигъэубзэнт и тхьэмпэр си щхьэщыгу.
Ар сфIэгуэныхьт зэрыземыкIуэм щхьэкIэ,
езым къызэрызжыхьыр фIэемыкIут.
А тIэкIурт дэлъыр дяку тхузэтемыхуэу.
Апхуэдэу гъащIэ кIыхь къызэднэкIащ.
СызекIуэрейт сэ, сыкъалъхуати цIыхуу,
гъуэгу сыздытетым жыгыр сIэщIэкIащ.
Ар паупщIащ. Итыжкъым и пIэм жыгыр.
И псэм, зыхэсщIэу, дунейм къыщежыхьыр.
