ФокIадэм и 1-р ЩIэныгъэхэм я махуэщ
ЩIэблэм гъуазэ яхурехъу
Ди къэралым и дэтхэнэ щIыпIэми хуэдэу, Къэбэрдей-Балкъэрым и школхэм, гъэсапIэхэм нобэ — фокIадэм и 1-м — гуфIэгъуэ зэхыхьэхэр щокIуэкI. Зи гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуэ зэманыр иуха сабийхэмрэ ныбжьыщIэхэмрэ йокIуэлIэж зыхуей хуэза, зэпэщ хъужа я еджапIэхэм, сабий садхэм. Псори зэхэту абыхэм я бжыгъэр мини 100-м щIегъу.
2017 — 2018 гъэ еджэгъуэщIэм зэрыщIидзэм и нэщэнэ япэ уэзджынэр къыщоуэ ди щIыналъэм и егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэхэм. НыбжьыщIэхэм, абыхэм я ущиякIуэхэм — гъэсакIуэхэм, егъэджакIуэхэм — я махуэшхуэм хэтщ республикэ, щIыналъэ къэрал IуэхущIапIэхэм я лIыкIуэхэр, къалэ, къуажэ администрацэхэм я унафэщIхэр, жылэхэм я нэхъыжьыфIхэр, адэ-анэхэр.
Иужьрей илъэсхэм къэралым гулъытэ ин хуещI егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм зегъэужьыным. Зы гъи къанэркъым абы хухах ахъшэр нэхъыбэ мыхъуу. А мылъкур хуаутIыпщ школыщIэхэр ухуэным, лажьэхэр зэгъэпэщыжыным, егъэджакIуэхэм я улахуэм хэгъэхъуэным, егъэджэныгъэм технологие, методикэ пэрытхэр хэгъэхьэным, зэрырагъаджэ программэщIэхэр, тхылъыщIэхэр къэщтэным, егъэджакIуэхэм я щIэныгъэм хэгъэхъуэным, лэжьыгъэм къыхэжаныкIхэр гъэпэжэным, бынунагъуэшхуэхэм къахэкI сабийхэм, зи узыншагъэм сэкъат иIэхэм гулъытэ хэха яхуэщIыным, нэгъуэщIхэми. Апхуэдэу ахъшэ мымащIэ хухах «Егъэджэныгъэ» лъэпкъ проектым къыщыгъэлъэгъуа унэтIыныгъэм ипкъ иткIэ екIуэкI лэжьыгъэхэр къызэгъэпэщыным, абыхэм защIэгъэкъуэным.
ЩIэныгъэ зэгъэгъуэтыным епха япэ лъэбакъуэхэр ныбжьыщIэм щичыр сабий садырщ. Апхуэдэ IуэхущIапIэхэм щофIакIуэ гъэсэныгъэм, егъэджэныгъэм ехьэлIа лэжьыгъэхэр. Абыхэм пэщIэдзэ щIэныгъэ щызыгъуэта цIыкIухэм еджэным щыпащэ курыт школхэм, лицейхэм, гимназие зэхуэмыдэхэм. Абыхэм яхэтщ предмет хэхахэр нэхъ куууэ щаджхэри, IэщIагъэ зэмылIэужьыгъуэхэм хэзыгъэгъуазэ курс щхьэхуэхэр къыщызэгъэпэщахэри, унэтIыныгъэ хэха зиIэхэри. Курыт щIэныгъэфI зыгъуэта ныбжьыщIэхэм IэщIагъэ щызрагъэгъуэт колледжхэм, техникумхэм, институтхэм, нэгъуэщI еджапIэхэми. ЖыпIэнурамэ, егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ къэрал IэнатIэхэм я унафэщIхэм зыхуагъэувыж къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщщ ныбжьыщIэхэм щIэныгъэ куу зрагъэгъуэтыну Iэмал етыныр, ахэр щыпсэу щIыпIэмрэ къызыхэкIа социальнэ гупымрэ емылъытауэ. Аращ зыхуэунэтIар а Iуэхугъуэхэм епха лэжьыгъэ псори.
Еджэным, щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ зэгъэгъуэтыным и дэкIуеипIэ зэхуэмыдэхэм тет сабий минхэм, ныбжьыщIэхэм, абыхэм я гъэсакIуэхэмрэ егъэджакIуэхэмрэ нобэ къахуеуэ япэ уэзджынэр угъурлы яхуэхъуну дохъуэхъу. Я мурадхэр къехъулIэу, лъагапIэщIэхэм нэсу гъэ еджэгъуэщIэр узыншэу, лъэпощхьэпоуншэу кърахьэлIэну ди гуапэщ.
Нобэрей гуфIэгъуэ махуэшхуэм хуэдгъэхьэзыра «Си еджапIэ — си къежьапIэ» напэкIуэцIым ихуа тхыгъэхэм яхэтщ къэралыр, республикэр, адыгэ лъэпкъыр зэрыгушхуэ цIыхубэ егъэджакIуэхэм ятеухуахэр. Апхуэдэхэращ «лъэпкъым и набдзэ» зыхужаIэри, абыхэм я гъащIэ гъуэгуанэр щIэблэм гъуазэ яхурехъу!
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
«Адыгэ псалъэ» газетым егъэджэныгъэмрэ
щIэныгъэмкIэ и къудамэм и унафэщI.
СССР-м и цIыхубэ егъэджакIуэ Къанщыкъуей Риммэ
ЕгъэджакIуэ Iэзэ Къанщыкъуей Риммэ Хьэмид и пхъум и цIэр зэхэзымыха, и Iуэху зехьэкIэ дахэм, хэлъ цIыхугъэ лъагэм щымыгъуазэ куэд искъым Аруан куейми ди республикэми. А бзылъхугъэ щыпкъэм и закъуэщ «СССР-м и цIыхубэ егъэджакIуэ» цIэ лъапIэр зэрихьэу ди щIыналъэм исыр. Апхуэдэ къэрал гулъытэ иныр Риммэ къихьащ щIэблэр гъэсэным, щIэныгъэ куу ябгъэдэлъхьэным хуищIа хьэлъхьэныгъэ инымкIэ, лэжьэкIэ пэрытымкIэ, и гъащIэ щапхъэ екIумкIэ.
Къыщалъхуа Хьэтуей къуажэм дэт курыт школыр къыщиухым Риммэ къыхихыну IэщIагъэр иубзыхуакIэт. Абы и адэ Хьэмиди и анэ Абчари егъэджакIуэу я гъащIэр ирахьэкIащ, лэжьыгъэм ехъулIэныгъэ лъагэхэр щызыIэрагъэхьэу. Абчарэ щытащ Урысей Федерацэм, Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ я егъэджакIуэу. Анэм и щапхъэр гъуэгугъэлъагъуэ нэс хуэхъуащ Риммэ икIи КъБКъУ-м хамэ къэралыбзэхэр щадж факультетыр фIы дыдэу къиуха нэужь, 1961 гъэм егъэджакIуэу лэжьэн щIидзащ.
— Студент илъэсхэр блэлъэту, сы-зыщIэхъуэпса IэщIагъэр зэзгъэгъуэта нэужь, лэжьыгъэм си гур хузэIухауэ, жыджэрагъ ин схэлъу егъэджакIуэ IэнатIэм сыпэрыхьауэ щытащ, — и егъэджакIуэ гъуэгуанэм топсэлъыхьыж Риммэ. — Дэтхэнэ лэжьыгъэми хуэдэу, егъэджэнми езым и щэхухэр иIэжщ, абыхэм нэхъ щIэхыу щыгъуазэ ухъунымкIэ щIэгъэкъуэн къыпхуэхъу цIыхур зэи пщыгъупщэркъым. Апхуэдэт си дежкIэ лэжьэн щыщIэздзауэ щыта Нарткъалэ курыт еджапIэ №3-м и унафэщIым и къуэдзэ къалэныр а лъэхъэнэм зыгъэзащIэу щыта Бекъалды Мухьэмэд. Аращ зи фIыщIэр сызыхунэса лъагапIэхэм я нэхъыбэр. Къалэм дэт курыт еджапIэ №1м сыкъэзышэжари арат, езыр а IуэхущIапIэм и унафэщI хъуа нэужь.
ЕгъэджакIуэ IэщIагъэр къызыдалъхуауэ жыпIэ хъуну бзылъхугъэ ныбжьыщIэр щIэх дыдэу хэзэгъащ Iуэхум икIи бгъэдэлъ щIэныгъэ куумрэ зэ-фIэкI лъагэмрэ, лэжьыгъэм хуиIэ жэуаплыныгъэмрэ и цIыху хэтыкIэ дахэмрэ я фIыгъэкIэ ехъулIэныгъэфIхэр зэман кIэщIым къриубыдэу зыIэригъэхьащ. Анэм и щапхъэм зытриша лъагъуэ цIыкIур гъуэгу бгъуфIэу къыхущIэкIащ Къанщыкъуейм. Лэжьыгъэм зэрыпэрыта илъэс 40-м къриубыдэу абы зэи щыгъупщакъым анэм къызыхуриджэу щытар. «ЖыпIэр сабийм зэхихыну ухуеймэ, япэщIыкIэ езым жиIэр уэ зэхэх. Сабиипсэм нэсыф егъэджакIуэрщ а IэщIагъэм хуэIэзэу ялъытэр», — апхуэдэт анэм и ущиер. А псалъэхэр Риммэ гъуэгугъэлъагъуэ зэрыхуэхъуам и щыхьэт наIуэщ «зи гу хуабагъыр сабийхэм езыта егъэджакIуэ нэсу» езыр къызэралъытэр. Аращ ар егъэджэныгъэм лъэужьыфIэ щIыщыхъуари. Къанщыкъуейм и мащIэкъым и щапхъэм ирикIуа гъэсэнхэр. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, Хьэмгъуокъу Лидэ, Хъаничэ Рустам, Былымгъуэт Лидэ, ТIымыжь Мухьэмэд сымэ, нэгъуэщI куэди. ЕгъэджакIуэр иропагэ абыхэм, я ехъулIэныгъэхэм и псэр догуфIэ, я цIэхэр фIыкIэ къраIуэмэ, и гур хохъуэ.
Илъэс 40-м щIигъукIэ и IэнатIэр псэ хьэлэлкIэ езыхьэкIа, зи къалэнхэр ныкъусаныгъэншэу зыгъэзэщIа Къанщыкъуейм абы фIыщIэ куэд къыхудэ-кIуащ. Абы къыхуагъэфэщащ Бэракъ Плъыжь орденыр, «ГуащIэдэкI хьэлэлым папщIэ» медалыр, щытхъу, фIыщIэ тхылъхэр, СССР-м и цIыхубэ депутатуи щытащ. 1981 гъэм Къанщыкъуейм къэралым гулъытэ лъагэ къыхуищIащ — абы «СССР-м и цIыхубэ егъэджакIуэ» цIэ лъапIэр къыфIащащ. Хэкум, лъэпкъым я зыужьыныгъэм папщIэ и къаруи, зэмани, щIэныгъи, зэфIэкIи щымысхьу езыхьэлIа Риммэ ноби щIэблэм я ущиякIуэщ, егъэджакIуэ ныбжьыщIэхэм я чэнджэщэгъуфIщ.
КЪАРДЭН Маритэ.
УФ-м и цIыхубэ егъэджакIуэ
Мэлбахъуэ Борис
Урысей Федерацэмрэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэмрэ щIыхь зиIэ я егъэджакIуэ, тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор Мэлбахъуэ Борис Къасболэт и къуэр ящыщщ ди щIыналъэр зэрыгушхуэ, зэрыпагэ IэщIагъэлIхэм. Илъэс 50-м нэблэгъауэ егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм пэрыт, абы щыщу илъэс 30-м нэсауэ школ унафэщI къулыкъур къызыхуэтыншэу езыхьэкI Мэлбахъуэм и зэфIэкI куэд ирихьэлIащ ди республикэм абы зыщиужьыным. Ар ящыщщ къытщIэхъуэ щIэблэм я ехъулIэныгъэр насыпу къэзылъытэ егъэджакIуэ щыпкъэхэм.
Мэлбахъуэр 1946 гъэм щIышылэм и 21-м Тэрч къалэм къыщалъхуащ. И сабиигъуэр зауэ нэужь лъэхъэнэ хьэлъэхэм хиубыдами, Борис къэхъуащ еджэным дихьэхыу, щIэныгъэ зэгъэгъуэтыным хуэпабгъэу. Курыт школыр ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, щIалэщIэр лъэпощхьэпоуншэу щIэтIысхьащ КъБКъУ-м и тхыдэ факультетым. «Тхыдэдж» IэщIагъэр иIэу университетым 1968 гъэм еджэныр щызэфIихащ Мэлбахъуэм.
Абы лъандэрэ блэкIа илъэс 49-м ар зэи хущIегъуэжакъым къыхиха IэщIагъэм. Тхыдэр щIэблэм яригъэджу лэжьэн щIэзы-дза IэщIагъэлI ныбжьыщIэр щIэх дыдэу хэзэгъащ IэнатIэм. Дзыхь къыхуащI дэтхэнэ IэнатIэри егъэфIэкIуэныр, лэжьэкIэм и мардэщIэхэм куууэ щыгъуазэ зыхуэщIыныр икIи ахэр Iуэхум шэщIауэ хэпщэныр зи гъуазэ Мэлбахъуэр къалащхьэм дэт лицей №2-м и унафэщIу зэрыщыт зэманым къриубыдэу еджапIэм ехъулIэны-гъэ лъагэхэр зыIэригъэхьащ. Къапщтэмэ, 1995 гъэм къыщы- щIэдзауэ илъэси 10-м щIигъукIэ ар яхэтащ «Илъэсым и школ нэхъыфI» урысейпсо зэпеуэм щытекIуахэм. 2001 гъэм лицейм фIащащ «ЛIэщIыгъуэм и школ» цIэ лъапIэр. 1995-1998 гъэхэм IуэхущIапIэр хэтащ ЕгъэджэныгъэмкIэ Соровскэ дунейпсо программэм къызэригъэпэща зэпеуэхэм икIи абыхэм я лауреат хъуащ. ЕджапIэм щылажьэ IэщIагъэлI гупыр, я пашэри я гъусэу, 1996 гъэм къалъытащ «ЩIэныгъэмрэ егъэджэныгъэмрэ» унэтIыныгъэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым щынэхъыфI IуэхущIапIэу икIи «Алъпыш лъатэ» саугъэтыр къратащ. Нэгъабэ екIуэкIа апхуэдэ къэралпсо зэпеуэмкIи еджапIэр яхэхуащ УФ-м щынэхъыфI дыдэу къалъыта лицейхэм. ИнтернетымкIэ екIуэкIа IэIэтым ипкъ иткIэ, лицей №2-м фIащащ «Урысейм и цIыхубэ школ» цIэ лъапIэр.
Апхуэдиз ехъулIэныгъэфIхэм, шэч хэмылъу, лэжьыгъэшхуи я щIыбагъ къыдэлъщ. Ар зэфIах школым щылажьэ егъэджакIуэхэм, абыхэм я пашэм. Гупым яхэтщ ябгъэдэлъ щIэныгъэ куумрэ ягъэлъагъуэ зэфIэкI лъагэхэмкIэ республикэ, къэрал гулъытэ лъапIэ зыгъуэтахэу УФ-м, КъБР-м щIыхь зиIэ я егъэджакIуэхэр, егъэджэныгъэм и отличникхэр, щIэныгъэхэм я докторхэр, кандидатхэр, зи Iуэху зехьэкIэ пэрытымкIэ квалификацэ лъагэ зыхуагъэфэща IэщIагъэлI лъэщхэр. Лъэныкъуэ куэдкIэ щапхъэу ягъэлъагъуэ егъэджакIуэхэм я Iуэху бгъэдыхьэкIэр къипщытащ ЕгъэджэныгъэмкIэ Урысей Академием и институтым икIи «Урысей Федерацэм и инновацэ школхэр: зэфIэувэныгъэмрэ зыужьыныгъэмрэ» тхылъым щхьэхуэу къыщигъэлъэгъуащ.
Лицейм и унафэщI щыпкъэ Мэлбахъуэ Борис СССР-м, УФ-м егъэджэныгъэмкIэ я отличникщ, абы мызэ-мытIэу къыхуагъэфэщащ КъБР-м и Парламентымрэ Правительствэмрэ, УФ-м, КъБР-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ я министерствэхэм, егъэджэныгъэмкIэ щIыпIэ IэнатIэм къабгъэдэкI щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр. УнафэщI щыпкъэм зыбжанэрэ къыфIащащ «Илъэ- сым и директор» цIэр. Апхуэдэу абы къратащ «ЛIэщIыгъуэм и директор» дамыгъэ лъапIэри.
УФ-м и цIыхубэ егъэджакIуэ Мэлбахъуэ Борис и лэжьэкIэм и мардэхэри щIыпIэ куэдым щызэлъащIысащ. IэщIагъэлI нэсым и гъащIэмрэ и Iуэху зехьэкIэ пэрытымрэ ятеухуа тхыгъэ ихуащ Америкэ биографие институтым къыдигъэкI «УнафэщI щэджащэхэр» тхылъым.
БжэIумых Къантемыр.
КъБР-м и цIыхубэ егъэджакIуэ ДыщэкI Марие
«Бзэр дэзыгъащIэр Тхьэм иузэщI, Дунейм и фIыгъуэм щремыщIэ», — КIыщокъуэ Алим и «Псалъэ» усэм щыщ мы сатырхэр яхуэфащэ дыдэщ анэдэлъхубзэр щIэблэм егъэщIэным зи гъащIэри гуащIэри тыхь хуэзыщIа IэщIагъэлI минхэм. Мыхьэнэшхуэ зиIэ а лъэпкъ Iуэхум уелэжьыныр, лъэпкъыбзэр ебгъэджыныр, ипэжыпIэкIэ, щIыхь зыпылъ IэщIагъэщ. Илъэс плIыщI хъуауэ а IэнатIэм хьэлэлу пэрытщ КъБР-м и цIыхубэ егъэджакIуэ ДыщэкI Марие.
Зи дэтхэнэ дерсри зэIуха лэжьакIуэ пашэм и цIэр зэхэзымыха яхэмытми ярейщ ди егъэджакIуэхэм. Уеблэмэ ар ящыщщ ди республикэм и мызакъуэу, адрей щIыналъэхэми цIэрыIуэ щыхъуахэм. «Егъэджэныгъэ» лъэпкъ проектым щытекIуэу, «УФ-м и егъэджакIуэ нэхъыфI» цIэр зыхуагъэфащэу, къэрал унафэщIым игъэува сом мини 100-ри тыгъэ зыхуащIыжахэми яхэхуащ ДыщэкIыр. Апхуэдэ гулъытэ лъагэмрэ жылагъуэ щIыхьымрэ Марие къихьащ и IэщIагъэм хуиIэ лъагъуныгъэ къабзэмкIэ, пщэрылъ зыхуищIыжа къалэнымкIэ, зыхищIэ жэуаплыныгъэмкIэ, щIэблэм щIэныгъэ куу, лъэпкъ гъэсэныгъэ екIу хэлъхьэн папщIэ зэфIих лэжьыгъэшхуэмкIэ.
— АдыгэбзэмкIэ егъэджакIуэ IэщIагъэр къызэрыхэсхрэ илъэс куэд дэкIащ, ауэ зы махуи къэхъуакъым абы сыхущIегъуэжауэ, сыт хуэдиз гугъуагъ хэмылъми, ар къыстехьэлъауэ зэи схужыIэнукъым. Сыту жыпIэмэ си гъащIэ насыпым и Iыхьэшхуэхэм ящыщщ си IэщIагъэр. Абы щызыхуэзгъэувыжа къалэнхэри мыхьэнэшхуэ зиIэу къызолъытэ, — жеIэ Марие. — Тхыдэ гъуэгуанэ кIыхь икIи гугъу зиIа ди лъэпкъым и нэхъыжьхэм нобэм къахьэсыфащ ди хабзэ дахэхэр, тхуахъумэфащ ди анэдэлъхубзэр. Ауэ щыхъукIэ, ди адэжь-анэжьхэм къащIэна бзэм дэ IупщIэ хуэтщIыжыныр икIагъэщ.
Урыс тхакIуэ Паустовский Константин зэрыжиIауэ, цIыхур и анэдэлъхубзэм зэрыхущытыжым къегъэлъагъуэ абы къэралымрэ жылагъуэмрэ щхьэкIэ ищIэфынур зыхуэдизыр.ЦIыхур ирилъагэу мы дунейм тет фIыгъуэшхуэхэр къыщалъытэкIи, псом япэу къраIуэр щалъхуа хэкумрэ и бзэмрэ хуиIэ щытыкIэрщ. Ар егъэфIэкIуэным гурэ-псэкIэ хуэлажьэхэм ящыщщ егъэджакIуэхэр, псом япэу лъэпкъыбзэхэр курыт школым щезыгъэджхэр. Апхуэдэ гъащIэ мардэм тету мэлажьэ икIи мэпсэу ДыщэкIыр. Абы зэрыжиIэмкIэ, щIэныгъэфI убгъэдэлъын хуейр мащIэщ — ар щIэблэм ябгъэдумылъхьэфмэ, зыри и уасэкъым. Ар къилъытэри, Марие и Iуэху зехьэкIэм лъабжьэ хуищIащ сабийхэр дэзыхьэхын методикэ щхьэхуэ: тегъэщIапIэ ещI урок нэужь лэжьыгъэхэр егъэфIэкIуэныр.
ЦIыхубэ егъэджакIуэм и лэжьэгъу псори къыхуреджэ ди анэдэлъхубзэр гъэхуауэ, жьакIуэу, губзыгъэу, удихьэхыу дэнэ утыкуи щыгъэIуным. Апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэм лъэпкъым хуэгъэза фIыгъуэ мылъытэхэр къызэрырикIуэнуми шэч къытрихьэркъым.
ТАМБИЙ Линэ.
Мы цIыкIухэр япэу еджапIэм щIохьэ.
ЦIыхушхуэхэм я гупсысэхэр
Лъэпкъым и къарур
Лъэпкъым и къарур къызэралъытэр и цIыху бжыгъэмкIэкъым, атIэ и цIыхухэм гъэсэныгъэрэ щIэныгъэу ябгъэдэлъырщ.
ГЮГО Виктор.
ЩIэныгъэ зыбгъэдэлъ цIыхур щIэнгъуазэ пэлъытэщ.
ГЁТЕ Иоганн.
ЩIэныгъэм хуэдэу цIыхур зыгъэлъапIэрэ абы хуитыныгъэ къезытрэ нэгъуэщI зыри щыIэкъым.
ПИСАРЕВ Дмитрий.
ЩIэныгъэм гъунэ иIэкъым: сыт хуэдиз ехъулIэныгъэхэр цIыхубэм абы щызыIэрагъэхьэми, къэкIуэну щIэблэхэм Iэмал яIэнущ абы и гъунапкъэщIэхэр къызэIуахыну.
ГОНЧАРОВ Иван.
ЦIыхур сыт щыгъуи щIэныгъэщIэхэм хуэпабгъэу щытын хуейщ. А хьэл-щэныр IэщIыб зыщIыр цIыху нэсуи къалъытэжыркъым.
НАНСЕН Фритьоф.
Иджырей жылагъуэм и дежкIэ гъэсэныгъэм апхуэдизу мыхьэнэшхуэ иIэщи, уеблэмэ абы елъытащ къэралым и къэкIуэнур зыхуэдэну дыдэр.
РЕНАН Эрнест.
