Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
ШхукIэ щIа лэкъум
Шху гуащIэм шыгъу, джэдыкIэ цIынэ, содэ, фошыгъу, сэхуран дагъэ халъхьэ, мафIэм трагъэувэри, зэIащIэурэ и хуабагъыр градус 35-рэ хъуху трагъэт, содэмрэ фошыгъумрэ ягъэткIуху. Шху хуэбар гуэдз хьэжыгъэ ухуэнщIам хакIэри, тхьэв япщ, хъыдан трапхъуэри хуабапIэм щагъэтщ дакъикъэ 20-30-кIэ.
ИтIанэ Iэнэмрэ хупхъэмрэ сэхуран дагъэ щахуэ, тхьэвыр мм 3-4 и Iувагъыу хупхъэкIэ яхури, сэкIэ зэпаупщI. Лэкъумыр сэхуран дагъэкIи тхъукIи бгъажьэ мэхъу.
Тхьэв зэпыгъэжар фIыуэ къэплъа дагъэм халъхьэри тхъуэплъ хъуху ягъажьэ. Лэкъумыр щабэу, пIэрэпIэщэжу щытын хуейщ. Шатэ, фо, шей щIыгъуу хуабэу яшх.
Халъхьэхэр: гуэдз хьэжыгъэу — г 700, шхууэ — г 400, джэдыкIэу — ныкъуэ, шыгъуу, содэу, фошыгъуу — узыхуейм хуэдиз, зэрагъэжьэну дагъэу — зыхуейм хуэдиз.
Нартыху хьэлыуэ
ШыуанкIэ тхъу къагъэплъ, абы, бэлагъкIэ зэIащIэурэ, нартыху хьэжыгъэ ухуэнщIа хакIутэ, мафIэ щабэм тету дакъикъэ 28-30-кIэ ягъажьэ. Шыуаныр пэшхьэкум кърагъэувэхри фошыгъупс пщтыр хакIэ, фIыуэ зэхэзэрыхьыху мыувыIэу япщ. Хьэлыуэ пща пщтырыр тхъу зыщыхуа Iэнэм тралъхьэри, IэкIэ яубэ зэпэплIимэу е хъурейуэ. ЗэпаупщI ху хьэлыуэм ещхьу. ЩаупщIатэм къэна упщIэтахуэхэр IэшкIэ цIыкIу ящI.
Халъхьэхэр: нартыху хужь хьэжыгъэу — г 400, тхъууэ — г 100, псыуэ — г 150-рэ, фошыгъуу — г 150-рэ.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр»
тхылъым къитхыжащ.
Нэщэнэхэр
Бещтоужьыр къопщэ
Адакъэр бжэIупэм къыIуувэрэ и щIыбагъыр къэгъэзауэ Iуэмэ, фIыкъым.
Бещтоужьыр къепщэмэ, гъэр фIы хъуну къалъытэрт.
Iуащхьэмахуэ пшагъуалъэмэ — уэлбанэ пэплъэ жаIэрт.
Бжьыныфэ, бжьыныхуфэ, джэдыкIафэ ягъэсыртэкъым — тхьэмыщкIагъэ къишэу къалъытэрти.
Бзэгупэр шхэмэ, пцIы къыптралъхьэ жаIэрт.
ГушыIэ
Сэ дэнэ къыщына!
Тегушхуэныгъэ зэрахэмылъым къыхэкIыу, щIэмыхьэфу зэхэт и ныбжьэгъу гупыр зэлъыIуигъэкIуэтри, Iэсхьэд экзамен щат пэшым щIыхьащ, и унэжь щIэбэкъуэж бысымым ещхьу гушхуауэ.
— Добрэ утрэ, Мыхьмуд Назирович! — хэIэтыкIауэ Iэсхьэд жеIэ, джэшыдз фызыжьым къигъэхьэзыра куэзырым ещхьу, икъухьауэ стIолым телъ билетхэм теIэбэурэ. — ДымытIысу жэуап етт хъуну къытлъыса билетым ит упщIэхэм?
— ПщIэмэ, хъунщи, тIыгъуэжынмэ, уэлэхьи.
— Цырыцу зэпкърызмыудмэ, си гитарэжьыр згъэпцIащ!.. Iыхьы-Iыхьы!..
И портфель укъуеяр имыхъуэжауэ (тхылъ къэщэхуным къыдэхуэу, ахъшэ тIэкIу худэдзыхыртэкъым) институтым зэрыщылажьэ илъэс щэщIым къриубыдэу Мыхьмуд студент Iэджэ илъэгъуат, абыхэм я жэуапхэм едэIуат, езыхэри къедэIуэжат, щригъаджэ е экзамен къащыIих зэманхэм къриубыдэу. Я фэкIи я щIэныгъэкIи зэмыщхь а студентхэм яхэтт хуэмыху, щхьэхынэ, хьилмы щIагъуэ зыбгъэдэмылъ зыкъом. Ауэ, езы Мыхьмуд зэрыжиIэмкIэ, Iэсхьэд хуэдэ былым дыдэ зэи хуэзатэкъым. Зыхуэза гуэр щыIэми, щыгъупщэжат.
— Сыт мыбы есщIэнур? — егъэджакIуэр хэкъузауэ зоупщIыж, Iэсхьэд къригъэкIуэкI мышыу къомым (билетым ит упщIэхэм жыжьэу екIуалIэртэкъым) адэкIэ емыдэIуэжыфу здэщысым. — «Неуд» Iушэ цIыкIу хуэгъэув жыпIа?.. Дауи, мы ахьмакъым абы нэхъыбэ къилэжьыфыркъым, ауэ… ауэ и адэ къулеижьым и ерыскъы IэфI куэд тшхащ, и сом зыкъоми…
— У меня все! — уардэу Iэсхьэд жиIащ, Мыхьмуд зыхэт гупсысэ хьэлъэхэр зэпиуду.
— Хъунщ, Iэсхьэд, ауэ тIэкIу услабэщ.
— Ы-ы? УпщIэ лей зытIущ къызэтыт-тIэ иджыри.
— Жэуап къыпхуемытыжмэ-щэ?
— За кого Вы меня принимаете, Мыхьмуд Назирович? Любой вопросыр цырыцу пхузэIызмыхмэ, ди «Мерседесыр» згъэпцIащ!
«Принципиальнэ» жыхуиIэ псалъэр фIы дыдэу илъагъу пэтми, куэдыр зэрыщыгъуазэщи, Мыхьмуд цIыху течыгъуейхэм ящыщтэкъым, шыдым хуэдэу ерыщ екIуэу. Зыбжанэрэ уелъэIуа е тIэкIу епкъузылIа нэужь, ар къыпхуэгъэIурыщIэрт. Студентым и лъэIу тегъэчыныхьам Мыхьмуд Назирович пэщIэтыфакъым.
— Зы упщIэ уэстынщ-тIэ, апхуэдизу уигурэ уи щхьэрэ щызэтелъкIэ, — жеIэ абы, нэгъуджэ зыIуихар бэлътоку зэхэупIышкIуэжакIэ илъэщIу здэщысым. — Сыт банкыр зищIысыр икIи экономикэм сыт хуэдэ къалэн абы щигъэзащIэр?.. ПщIэрэ?
— Хьи! КIэнишнэ, сщIэрэ! Сабий садым щыIэ дэтхэнэ зы цIыкIуми абы и жэуапыр къуитыфынущ, Мыхьмуд Назирович (и бгъэм ину теуIуэурэ), сэ дэнэ къыщына!
— ЖыIэт-тIэ.
— СлIожь, жысIэмэ: банкыр — хьэкъущыкъу лIэужьыгъуэщ. Сыт ущIэдыхьэшхыр, Мыхьмуд Назирович? Уэлэхьи, зыри гъэщIэгъуэну абы хэмыт. Умыдыхьэшх, кхъыIэ, апхуэдизу. Мыхъуми, сыгъэух!..
ЛIыгъур Чэрим.
Адыгэ джэгу. Сурэтыр Карнеджефф Е. М. ищIащ. 1812 гъэ
ЖыIэгъуэхэр
КъэкIуэнщ зэман
Зи бзэгум хуимытыжым блоплъри, бзагуэм насыпыншафэ ираплъ.
Машинэми чэфми запыIудз: зыр къыбжьэхэуэнщ, адрейм псалъэкIэ уитхьэлэнщ.
ГъащIэм узэреплъ нэмкIэщ укъызэрилъагъур.
Дунейр Iуэху зэхузиIэ ныкъуэ-ныкъуэ-зэныкъуэкъуу зэхэлъщ.
КъэкIуэнщ зэман, ныкъуэкъуэгъу зимыIэм имыIэ щымыIэу.
Мыгупсысэу псалъэри зы лъэныкъуэкIэ къокI: гупсысэ хохуэри, жиIэн хуеям гу лъетэж.
Жьыгъэм ущымышынэ, ар акъылым и зэманыгъуэщ!
Нэхъыжьым IумпIэр IэщIэхумэ, нэхъыщIэм и тхьэ къызэрихьщ.
НэхъыщIэфI зэхъулIар жьыщхьэ махуэщ.
УщыщIалэм узэрыщытар хъуэпсапIэу уиIахэм къыбжаIэж.
ЩIалэгъуэм имытхьэлэу къелым гъащIэ къыпоплъэ.
ЩIэблэм щIэину лъабжьэфI къахуэнэмэ, щхьэкIэр езым ящIыжынщ.
Бейтыгъуэн Сэфарбий.
Тхыгъэ кIэщIхэр
Гъуджэм къощ сурэт
ЦIыхум и теплъэу гъуджэм къищым узэрыфIэфIу зыхуэщI — ухуеймэ, зыхузэкIэщIэш, ухуеймэ, ешхыдэ. АбыкIэ уигу мызагъэмэ, кIэрахъуэкIэ еуапэ. Абы хэкIуадэм хэкIуэдэнур гъуджэрщ. Ауэ гъуджэм къищ цIыху сурэтым зэрызыхуэпщIым хуэдэу езы цIыхум зыхуэпщIыныр икIагъэщ, хьэкIэкхъуэкIагъэщ. ЦIыхум гуапагъэрэ IэфIыгъэрэ кIэлъызепхьэныр, абы гукъэкI хууиIэныр, удэIэпыкъуныр уи къалэнщ. Апхуэдэу дапщэщи ущытыфу пIэрэ?
Шагъдий
«Шагъдийр» сытым къытекIрэ жыпIа? Абы къикIыр «шыгъэр лъэдийм щыIэщ» жиIэу аращ. Адыгэхэм япэм шыр мыпхуэдэу зэхагъэкIырт: шыр къагъажэурэ фIыуэ еша нэужь, абы и фIалъэм лъакъуэкIэ хущIэуэрт. Шы лъакъуэр щIэщIамэ, ар шагъдийуэ ялъытэртэкъым.
Теунэ Хьэчим.
Тхыдэ
Я адэхэм ещхь хъужакъым
«Мыщэ лъхуэри дыщэ къилъхуащ, дыщэ лъхуэри мыщэ къилъхуащ», — жаIащ XVIII лIэщIыгъуэм псэуа къэбэрдейхэм. Апхуэдэу жаIэн хуей щIэхъуар мыращ: Беслъэн ПцIапцIэ и лIакъуэ Къазиипщым къуитху иIащ: ХьэтIохъущыкъуэ (ХьэтIохъущокъуэ лъэпкъыр къызытехъукIар), Щолэхъу (бын иIакъым, пасэу дунейм ехыжащ), Жамболэт, Мысост (пщы Мысостхэ я лъэпкъыр къызытехъукIар), Ислъам («Ислъэмей» щIыжаIэр).
Арати, Къазиипщым и къуэ ещанэ Жамболэт къуищ иIащ: Бэчмырзэ, Къетыкъуэ, СулътIан-Алий.
Бэчмырзэрэ Къетыкъуэрэ лIыпIэ щиувэм, тIури адыгэпщ цIэрыIуэ хъуащ. Ауэ я хьэл-щэнкIэ ахэр зы анэ къилъхуа хуэдэтэкъым. А тIур я пщылIхэмрэ я уэркъхэмрэ зэрахущыт елъытауэ, Бэчмырзэ «мыщэкIэ», Къетыкъуэ «дыщэкIэ» еджэ хъуащ.
Ауэрэ зэманыр екIуэкIыурэ, Бэчмырзэ къуих иIэ хъуащ: Тэтэрхъан, Темырболэт, Бэтокъуэ, Къесын, Долэт-Джэрий, Елмырзэ.
Къетыкъуэ къуитху иIащ: Аслъэнбэч, Къарэмырзэ, Къасболэт, Къэнэмэт, Жамболэт (и адэшхуэм и цIэр фIащыжащ).
Арати, Бэчмырзэ «мыщэрэ» Къетыкъуэ «дыщэрэ» я бынхэр лIыпIэ иувэу пщыгъэр щаубыдым, я къуэ нэхъыжьитIыр — Бэчмырзэ и къуэ Тэтэрхъанрэ Къетыкъуэ и къуэ Аслъэнбэчрэ — я хьэл-щэнкIэ я адэхэм зыкIи емыщхь хъуащ. Бэчмырзэ «мыщэ» и къуэ Тэтэрхъан хьэл-щэн дахэ зиIэ, цIыху Iэдэб, бзэ IэфI зыIурылъ лIы зэтес къыхэкIащ. Къетыкъуэ «дыщэ» и къуэ Аслъэнбэч, и адэм зыкIи емыщхьу, цIыху IуэнтIа, гурымыкъ, щхьэзыфIэфI, пщы пагэ къищIыкIащ. Абыхэм цIыхухэр еплъри, я адэхэм зыкIи зэремыщхьым щхьэкIэ «мыщэ лъхуэри дыщэ къилъхуащ, дыщэ лъхуэри мыщэ къилъхуащ», — жаIащ. А псэлъафэр абы къытекIащ.
Бекмурзин пщы лъэпкъ унэцIэр Бэчмырзэ деж къыщежьащ. Бекович-Черкасскэ пщы лъэпкъыр Бэчмырзэ и къуэ нэхъыщIэ Елмырзэ къытепщIыкIыжащ. Елмырзэ генерал цIэ иIэу, дзэпщу Астрахань къалэм дэсащ. И бынхэри, абыхэм я щIэблэри, урыс хъужауэ, пащтыхьым къулыкъу хуащIащ.
Кайтукин пщы лъэпкъ унэцIэр Къетыкъуэ деж къыщежьащ. Къетыкъуэ и къуэ Аслъэнбэч Къэбэрдейм пщыгъэр тIэунейрэ щиIыгъащ: 1721 — 1722, 1736 — 1739 гъэхэм. «Шы пшэр уанэу» зэ УрысеймкIэ, зэм КърымымкIэ еутэкIыурэ, зы пщы гуэрми емызэгъыу, Къэбэрдейр зэIищIэу псэуащ, икIэм-икIэжым, Кърымым Iэпхъуапэри, абы щылIэжащ. Аслъэнбэч и къуэ Хьэмырзэ ЛIы КIэщIырщ 1778 гъэм «Къэбэрдей жэщтеуэр» къызэзыгъэпэщауэ щытар.
КъардэнгъущI Зырамыку.
Сыт апхуэдэу щIыжаIэр?
Лъэпщ и ХьэпцIей кIуэкIэ
Лъэпщ и цIэу Алъхъохэ пщылI гуэр яIэт.
— Пщэдей ХьэпцIей узгъэкIуэнущ, Лъэпщ! — жиIащ пщым.
«Пщэдджыжь сыщыкIуэнукIэ, ныжэбэ сыкIуэрэ сыкъэкIуэжмэ, щхьэ мыхъурэ!» — жиIэри, Лъэпщ жэщым ХьэпцIей кIуэри къэкIуэжащ.
Пщэдджыжьым Лъэпщыр пщым къриджэу ХьэпцIей щIэкIуэнумкIэ унафэ щыхуищIым:
— Уэлэхьэ, зиусхьэн, а жыхуэпIэм ныжэбэ сыкIуэри сыкъэкIуэжамэ, — жиIащ Лъэпщ.
ПщIэншэрыкIуэу хьэулейм хужаIэ.
ПтIашэ и джэду ирисхьащ
ПтIашэ и щхьэгъусэм джэд лыбжьэ ищIу я гъунэгъур къыщIыхьащ. Джэдым щыщ къыщIыхьам иригъэшхыну ПтIашэ хуейтэкъыми, ар къыпимыхыжыну и щхьэгъусэм нащхьэ хуищIащ. Фызри и лIым фIэлIыкIри, къыщIыхьар щысыху шыуаным и гугъу ищIакъым. Гъунэгъури Iуэхуншэти, уэршэрурэ жэщыр хэкIуэтэху щысащ. Ар щыщIэкIыжым:
— Иджы дышхэнщ! — жаIэу шыуаныр къыщытрахыжым джэд лыбжьэр фIамыщI ихъухьат.
Упсэумэ, сэ схуэдэ ухъунщ, улIэмэ, мыбы хуэдэ ухъунщ!
ЛIыжь набгъэр здэкIуэм шы щхьэ къупщхьэм игъэлъэпэрапэри джэлащ. ЛIы-жьым зыгъэлъэпэрэпа къупщхьэжьыр къищтауэ зэпиIэбыхьырт. ЛIыжьыр зэрылъэпэрэпар щIалэжь гуэрым илъагъури:
— КъэпщтамкIэ сыздэгъэгуашэ, тхьэмадэ! — жиIащ щIэнакIэу.
— УкъысщIэмынакIэ, щIалэ! Упсэумэ, сэ схуэдэ ухъунщ, улIэмэ, мыбы хуэдэ ухъунщ! — жиIэри шы щхьэ къупщхьэр лъэныкъуэкIэ Iуидзащ.
Фи лъэIукIэ
Данэ бэлътокур
Псалъэхэр ЩоджэнцIыкIу Нурий,
макъамэр Къашыргъэ Билал яйщ.
Данэ бэлътокур, уей жи, уей,
Iэгум йокIуадэ, уей жи, уей.
СызытекIуадэр уи лъагъуныгъэрщ,
Гуащэгъагъ дахэ, жи.
Гуащэгъагъ дахэр, уей жи, уей,
Щауэ хэгъадэщ, уей жи, уей.
Сызыхэдахэм уэрщ къахэсхари,
Гуащэгъагъ дахэ, уей.
Ди шыгъуэгу хадэм, уей жи, уей,
Кхъужьхэр щогъагъэ, уей жи, уей.
Си лъагъуныгъэр къыбдэгъэгъати,
Гуащэгъагъ дахэ, жи.
Псалъэзэблэдз
ИхъуреягъымкIэ къикIухьу: 13. Адыгэ къэфэкIэ. 14. … и къуэ дзыгъуащэщ. 15. Чейм и «бгырыпх». 16. Пхъэм къыхэщIыкIа бжэмышхышхуэ. 17. Пашэ, бжьыпэр зыIыгъ. 18. Ахъшэ: гъущIхэкIыуи тхылъымпIэуи щыIэщ. 19. Ди гъунэгъу лIыжьым … хъарзынэ къигъэщIащ. 20. Бгым е къуршым и лъапэ. 21. ГъущI дыжьыныфэ-хужьыфэ: гъуаплъэм, жэзым къыхэщIыкIахэр гъуанэ хъуамэ, ирадыжу щытащ. 22. Муслъымэн диным зэрыжиIэмкIэ, зи щIалэгъуэр зэи имыкIыу жэнэтым ис хъыджэбз. 23. Зауэ зэманым нэмыцэхэм ящIыгъуу ди щIыпIэм къэкIуа лъэпкъ. 24. Зэхьэзэхуэм щытекIуа бригадэхэм ирату щыта щэкI плъыжь цIыкIу. 25. НысащIэр дэкIуа нэужь, япэу и дыщым зэрашэжым апхуэдэу йоджэ. 26. Къэбыр нэхъ IэфI щыхъур … теха нэужьщ. 27. ПхъащIэ Iэмэпсымэ. 28. Къамэ Iэпщэр абыкIэ ягъэщIэращIэ. 29. ЦIыхубзхэм, зрагъэдахэу, зыкIэралъхьэ хьэпшып. 30. Пшэр, зи ныбэр къежьа. 31. .. зыхэвэ нэхърэ — бжэн зыхэпкIэ. 32. Мэлыхъуэ пщыIэм и нэхъыжь. 33. Псыежэхым и цIэ, къуажэцIэ. 34. Уэрам зэв щыдэлъадэм, шууейм нэхъ … зищIащ. 35. Нарт хъыджэбз Iущ. 36. Щыгъыным хищIэ хьэпIацIэ. 37. Бжэныфэм къыхах къэп. 38. Абы «хъыршынкIи» йоджэ. 39. Ди унафэщIым … сыкъищIауэ нэщхъкIэ къызопыдж. 40. … ищтауэ, щIалэм Iэнэр иухъуэнщIащ. 41. Унэ блыныр щызэтеслъхьэм хуабжьу … сехьащ. 42. Унэ Iэзэвлъэзэвыжь цIыкIу. 43. ЩIэжьей. 44. Уэ сыбубу уэрамым узэрыдэтыр сощIэ, … къысхуахьащ. 45. Гъавэ, ерыскъыпхъэ хъумапIэ. 46. Пщыкъуэм и щхьэгъусэ. 47. Щыгъын. 48. … нэхърэ джэдыкIэ нэхъ Iущщ. 49. Къру лъэпкъым щыщ губгъуэ джэдкъаз пIащэ. 50. Аруан районым хиубыдэ къуажэ. 51. СССР-м и унафэщIу щытащ илъэси 10-кIэ. И лэжьэгъу гупыр щэхуу зэгурыIуэри, и къулыкъум пагъэкIащ. 52. ЩIакхъуэм и фэ Iув тежьыкIа.
И кумкIэ кIуэуэ: 1. Былым Iус. 2. Гукъыдэж зимыIэ, зи гур иудауэ къэхъуа. 3. Къалэ, псыежэх. 4. Шыуанышхуэ. 5. Адыгэ лъэпкъ. 6. ТхъуцIынэ щIэпхумэ къанэ псыр. 7. Гъатхэм пасэу щIым къыхэж удз гъэгъа къащхъуафэ-шакъафэ цIыкIу. ЩоджэнцIыкIу Алий и усэхэм ар щигъафIэу щытащ. 8. Бжэр халъхьэн папщIэ унэм хащIыхь къэухь. 9. ЩIалэр зыщыхьам зэрыпэмылъэщынур къыщищIэм … зищIыжащ. 10. … имытмэ лъакъуэм и мыгъуагъэщ. 11. Бэзэрым къыщагъэсэбэп Iэмэпсымэ. 12. Хъарбыз … е хьэлыуэ …
Гу зылъытапхъэ: ихъуреягъкIэ къэзыкIухь псалъэхэм зым и кIэухыр къыкIэлъыкIуэм и щIэдзапIэщ. Щапхъэ: дыд — дыдж — джэгу.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Мэкъуауэгъуэм и 8-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ИхъуреягъкIэ къикIухьу: 13. Мэкъу. 14. Къум. 15. Мест. 16. Тыкуэн. 17. Нал. 18. Лу. 19. Уэгъу. 20. Гъуэбжэгъуэщ. 21. Щыгу. 22. Гулъэф. 23. Фоч. 24. Чыржын. 25. Нухь. 26. Хьэмбылу. 27. Уанэгу. 28. Гуу. 29. Уэркъ. 30. Къыкъ. 31. Къауц. 32. Ущ. 33. Щыхь. 34. Хьэкъырш. 35. Шылъэгу. 36. Гуэл. 37. Лашын. 38. Нэд. 39. Дэхъу. 40. Хъущт. 41. Таж. 42. Жэнэт. 43. Тхьэгурымагъуэ. 44. Псым. 45. Мэздэгу. 46. Гуэрэн. 47. НащэгъэфIэIу. 48. Iуэщхъу. 49. КъуийцIыкIу. 50. КIуащ.
И кумкIэ кIуэуэ: 1. Амыщ. 2. Гъыркъым. 3. Къады. 4. Губгъуэ. 5. ХьэпащIэ. 6. Iулъхьэ. 7. Аркъэ. 8. Шумахуэ. 9. Абгъуэ. 10. Къэухь. 11. Аргъынэ. 12. Данэ.
