Ди хьэщIэщым нобэ щыдипсэлъэгъущ зэрысабийрэ щIэныгъэкIи къулыкъукIи шы гъэхъуным пыщIауэ къекIуэкI цIыху гъэщIэгъуэн: мэкъумэш щIэныгъэхэм я доктор, профессор, «Адыгэшыр хъумэнымрэ гъэбэгъуэнымкIэ зэгухьэныгъэм» и унафэщI Къагъырмэс Црай.
- Адыгэшымрэ «къэрэшей шы лъэпкъ» жыхуаIэмрэ сыт зэхуаIуэхур?
- «Къэрэшей шы лъэпкъ» щыIэкъым. Абы шэч хэлъкъым. «Къэрэшей мэл» зэрыщыIэм хуэдэ дыдэу, «къэрэшеиш» жаIэу ягъэIуну хуейти, фIэщыгъэр тхылъхэм ирырагъэтхэфащ. Аркъудейщ. Иджыпсту Урысейм мэкъумэш IуэхухэмкIэ и министерствэм абы ткIийуэ бгъэдыхьэн IэщIагъэлI зэрыщымыIэращ а псалъэмакъыр къыщIекIуэкIыр. Шы лъэпкъыщIэ, «порода» жыхуэтIэр, къэбгъэхъун папщIэ, ар зыхэхъукIын шы гуп, «породная группа» жыхуаIэм хуэдэ уиIэн хуейщ, щхьэ бжыгъэ гуэрым нэсу. Илъэс зыбжанэ докIри, а зыхэхъукIыпхъэхэм я бжыгъэр здынэсыпхъэм нэса нэужь, абы лъэпкъыщIэ къыхащIыкI. Сэ Налшык шыгъэжапIэм и унафэщIу, къинэмыщIауэ СССР-м Мэкъумэш IуэхухэмкIэ и министерствэм «Шы гъэхъунымрэ шы заводхэмрэ епха» къудамэ нэхъыщхьэм и унафэщIым и япэ къуэдзэу сылэжьащ илъэс куэдкIэ. А зэманым иджы «Къэрэшей шы завод» зыфIащыжам «Къэрэшей ЦIыкIу шы заводкIэ» еджэу щытащ. Абы щыгъуэми иджыри абы щызэрахуэр адыгэшт. Ди шыгъэжапIэм щекIуэкI зэпеуэхэм къэрэшейхэм къашэу щыта шыхэр зэрыттха тхылъхэр къэпIэтыжмэ, псоми зэритыр адыгэшущ. ИгъащIэм «къэрэшеиш» жытIэу ттхакъым. Шы къэсыхункIэ «лъэпкъ тхылъ» иIэщ, паспорт хуэдэу. Абыхэми иратхэу щытащ къэрэшейхэм къашэу щытар зэрыадыгэшыр. Ар зрихьэлIэр 1970 гъэхэращ, куэд щIакъым. А лъэхъэнэм я гуи я щхьи къэкIыртэкъым «къэрэшеиш» жаIэну. Мэзкуу сыщылэжьэхуи а фIэщыгъэр зы жьи къыжьэдэкIыртэкъым.
1968 гъэм СССР-мрэ РСФСР-мрэ мэкъумэш IуэхухэмкIэ я министерствэхэм Шы зехуэнымкIэ союзпсо щIэныгъэрылажьэ институту Рязань къалэм дэтым зэхуэс щрагъэкIуэкIауэ щытащ. Сэ абы щыгъуэм Тимирязевым и цIэр зезыхьэ мэкъумэш академием аспиранту сыщыIэу арати, сызэрыадыгэм, си диссертацэри адыгэшым зэрытеухуам къыхэкIыу, лIыкIуэхэм я гъусэу Рязань срагъэблэгъат.
- КъэбэрдеицIэр щхьэхуэу бгъэIуу ядэрэт абы щыгъуэм?
- «Къэбэрдей» цIэр сыт щыгъуи ягъэIуу щытащ, уеблэмэ иджыпсту нэхърэ нэхъ ину. Зэхуэсым щхьэусыгъуэ хуэхъуар зы Iуэхугъуэ закъуэт: «Инджылыз-къэбэрдеиш къуэпсыр къабыл щIыныр». Къэбэрдейм а зэманым мэкъумэш IуэхухэмкIэ министерствэр зи IэмыщIэ илъыр ХьэщIэлI Мухьэмэдти, телефонкIэ сыкъэпсалъэри жесIащ: мыпхуэдэ зэманым мыпхуэдэ щIыпIэм Iуэхушхуэ къыщаIэт, «инджылыз-къэбэрдеиш къуэпсым теухуауэ» зэхуэс щыIэщи, зыгуэр къэвгъэкIуамэ арат жысIэри. «Инджылыз уанэш лъы къабзэ» жаIэри щыIэщ. Абырэ адыгэшымрэ къатепщIыкIыжарат «инджылыз-къэбэрдеиш къуэпс», е, урысыбзэкIэ жыпIэмэ, «породная группа» хъуар. Адыгэш лъэпкъыр епщыкIуханэ лIэщIыгъуэ лъандэрэ щыIэт, иджы абы и къуэпс инджылыз-къэбэрдеишыр къызэрызэфIэувам щыхьэт техъуэ IэщIагъэлIхэм IэIэткIэ унафэ къащтэу, тхылъхэми иратхэу, 1968 гъэм утыку къихьэу арат. ХьэщIэлIым деж сыкъыщымынэу, партым и обкомым мэкъумэш IуэхухэмкIэ къудамэм и унафэщI Кудзиевэ Верэ дежи сыкъэпсэлъат ардыдэр жесIэу икIи тIуми сыкъагъэгугъат зыгуэр нагъэкIуэну. Арати, зэманыр къосри, си кафедрэм и унафэщI Красников Андрей сригъусэу докIуэ зэхуэсым. Андрей Сергеевич и кандидат, доктор диссертацэхэр зытеухуар адыгэшрат, езыри илъэс къэс Налшык къакIуэрт. И диссертацитIми зы псалъэ иткъым «къэрэшеиш» жиIэу. Адыгэшым теухуауэ куэд дыдэ щищIэкIэ, щыпрофессоркIэ, Красниковыр къыщагъэпсэлъэнтэкъэ зэхуэсым. Къопсалъэ. Сэ сыаспирант къудейт, утыку срагъэхьэну сигу къэкIыххакъым. АрщхьэкIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым никIыну сызыщыгугъа лIыкIуэхэр министерствэми обкомми нагъэкIуакъым, адыгэу щIэсыр си закъуэт. Къэрэшейуэ цIыхуитху нэкIуат, мэкъумэшымкIэ министрыр я пашэу, Къэрэшей шы заводым и унафэщIыр я гъусэжу. Абыхэм къэпсэлъэн щIадзэри, дэтхэнэ зыми «инджылыз-къэбэрдей къуэпс» щызэхэвублэкIэ, дэри «инджылыз-къэрэшеиш къуэпс» дывгъэщI жаIэ.
- Абы щыгъуэм «къэрэшей шы лъэпкъ» жамыIэу, «къуэпс» жаIэу арат?
- Къэрэшей шы лъэпкъ жаIэну ягу къэкIыххэртэкъым, къезэгъыртэкъыми. Сытми, къэтэджхэурэ тхури апхуэдэ щIыкIэу лъэIуахэщ. Абдежым «аспирант щIалэм зыгуэр къыджиIэфыну пIэрэ а Iуэхум теухуауэ» жаIэри псалъэ къызат.
Сэ сыкъэтэджри жысIащ «инджылыз-къэбэрдеиш къуэпсыр» хабзэм къигъэув мардэхэм зэрыхуэкIуэр. Сыту жыпIэмэ, ар къызытепщIыкI шы лъэпкъитIри къуэпсыщIэ къызыхэкIын бжыгъэм нэсу Къэбэрдей-Балъкъэрым щыдиIэщ: «Малкэ шы заводым» къэбэрдей шы лъэпкъыр щызэрахуэ, Май районым дэт «Къэбэрдей шы заводым» инджылыз уанэш лъы къабзэ щызэрахуэ. А тIум нэмыщI иджыри шы щагъэхъуу фермэ 12 колхозхэмрэ совхозхэмрэ щыдиIэщ. Абыхэм щызэрахуэ шы бжыгъэм Iэмал къует инджылыз-къэбэрдеиш къуэпсым и Iуэхур къэпIэтыну. Къэрэшей-Шэрджэсым и лIыкIуэхэр зыщIэлъэIум и гугъу пщIымэ, абы утепсэлъыхьыну игъуэ къэмысауэ къызолъытэ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, инджылыз-къэрэшеиш зыфIэпщын зы шы закъуи щыIэкъым. ЩIыщымыIэр, «къэрэшей шы лъэпкъ» щыIэкъыми аращ. Дауэ инджылыз-къэрэшей къуэпсым и Iуэху къызэрыпIэтынур, ар къызыхэкIыпхъэ шы лъэпкъхэр щагъэхъу хъупIэ щымыIэу? Къэрэшей-Шэрджэсми щыIэщ «Къэрэшей ЦIыкIу шы заводи», фермэхэри, ауэ абыхэм щагъэхъур адыгэшщ.
Мэкъумэш IуэхухэмкIэ министерствэм шы гъэхъунымрэ шы заводхэмрэ я IуэхущIапIэ нэхъыщхьэм и унафэщIрат зэхуэсыр езыгъэкIуэкIри, абы жиIащ: «Аспирант щIалэр захуэщ, уеблэмэ абы и псалъэр профессорхэм жаIам нэхърэ нэхъ щхьэпэщ, сэри абы сриакъылэгъущ. Сэ къыхызолъхьэ инджылыз-къэбэрдеишыр къабыл тщIыну, инджылыз-къэрэшеишым дытепсэлъыхьыныр зэкIэ пасэу тлъытэну. Хэт абыкIэ арэзы?» Псоми Iэ яIэтащ. Абы ипкъ иткIэ, 1968 гъэм щегъэжьауэ адыгэш лъэпкъым и къуэпс инджылыз-къэбэрдеишыр утыку итщ икIи щыIэщ.
- Къэрэшейхэр къыппэпсэлъакъэ «абыхэм зэрахуэр къэбэрдеишщ» щыжыпIам?
- Дауэ къыспэпсэлъэнт, зэрыщымыIэр щащIэжкIэ, зыри жаIакъым. АпхуэдизкIэ гурыIуэгъуэти, утепсэлъыхьыныр лейт. «Къэрэшеиш» жаIэн щыщIадзар 1980 гъэхэращ. Езыр лъэпкъкIэ къэрэшейуэ Хотов Владимир жаIэри Тимирязевым и цIэр зезыхьэ мэкъумэш академием щылажьэрти, абырэ кафедрэм унафэщIу трагъэувагъащIэ зы щIалэрэ зэгухьэри къэрэшеишым теухуа тхыгъэхэр зэрагъэпэщащ, шым теухуа щIэныгъэ тхылъхэм ирырагъэтхащ. Ауэ шы лъэпкъым зэрыхуэфащэм хуэдэу, хабзэкIэ къэунэхуауэ икIи щIэныгъэ и лъэныкъуэкIэ щыхьэт иIэжу, апхуэдэ щыIэкъым.
- Къэрэшейхэр хэкум ирашу къагъэзэжа нэужь, адыгэш мин иратар пэж?
- 1956-1957 гъэхэм къэрэшейхэмрэ шэшэнхэмрэ къагъэкIуэжа нэужь, Коммунист партым и Комитет Нэхъыщхьэм унафэ къищтат я псэукIэр щагъэпсынщIэну, лъэпкъ къэс щхьэж зэрыхузэфIэкIкIэ ядэIэпыкъуну. А зэманым Къэрэшей-Шэрджэсыр Ставрополь крайм хыхьэрт, ауэ щIыпIэкIэ нэхъ япэгъунэгъур Къэбэрдейрат. Абы щыгъуэм колхоз-совхозхэм щагъэхъуу шы мин 23-24-рэ хуэдиз диIэт. Сэ сызэригугъэмкIэ, Iэщ щхьэ бжыгъэкIэ фадэIэпыкъу къыжраIа къыщIэкIынт ди республикэми, Мэлбахъуэм колхоз-совхозхэм я унафэщIхэр, районхэм я парт секретархэр зэхуишэсри унафэ яхуищIащ: уэ шыуэ мыпхуэдиз уиIэщи, мыпхуэдиз ет къэрэшейхэм, уэ - мыпхуэдиз, псори пщIэншэу.
- Адыгэш къабзэт иратыр?
- Нэгъэсауэ адыгэш лъэпкът. 1957 гъэм езыхэм зыш ямыIэжу къекIуэлIэжахэти, адыгэш мин тыгъэ хуащIауэ щытащ. Ахэрат ди шыгъэжапIэм къашэу щытахэр, иджыпсту архивхэри, а зэманым ттха программэхэри къэпIэтыжу уеплъмэ, плъагъунущ абыхэм къашар адыгэш защIэу зэрыщытар.
- Шы лъэпкъыщIэ къэунэхуащ жыпIэн щхьэкIэ, сыт нэхъ мащIэ дыдэу абы бгъэдэлъын хуейр, хуит узыщIыр е узымыщIыр сыт ар щIэуэ плъытэну?
- Дэтхэнэ зы Iэщри лъэпкъ щхьэхуэу, «порода» жыхуэтIэм хуэдэу плъытэн папщIэ, ар лъэпкъыфIхэм, урысыбзэкIэ «племенной» зи цIэхэм ящыщын хуейщ. Сэ илъэс тIощIрэ тхукIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и госплемобъединенэм и унафэщI нэхъыщхьэу сыщытащ. Илъэс тIощIым щIегъури нобэр къыздэсым «Урысейм Iэщ лъэпкъхэр щызыубзыху зэгухьэныгъэм», Мэзкуу щылажьэм сыхэтщ. 1995 гъэм цIыхуибл дыхъуу «Iэщ лъэпкъыфIхэм ехьэлIа хабзэ» («Закон о племенном животноводстве») къэтщтауэ щытащ. Республикэм сыкъэкIуэжа иужькIэ, КIуэкIуэ Валерэт президентыр а зэманми, Къэбэрдей-Балъкъэрым папщIи тхуэгъэхьэзыр апхуэдэ жиIэри, а хабзэр республикэми къыщытщтауэ нобэр къыздэсым щыIэщ. Мис а тIуми итщ «лъэпкъыфIкIэ» узэджэ хъуну Iэщыр зыхуэдэн хуейр. Иджы «лъэпкъ» (порода) жыхуэтIэм теухуауэ. ЛъэпкъыфIым щымыщыр лъэпкъ щхьэхуэу убж хъунукъым. Былымыр лъэпкъыфIхэм хагъэхьэн папщIэ, мардэ зыбжанэм нэсын хуейщ.
1. Япэрауэ, лъэпкъыфIым зэрыщыщым щыхьэт техъуэ тхылъ, «племенная карточка», иIэн хуейщ. Ар цIыхур тIысу зыми къимылъагъуу и лэжьапIэ пэшым щитхыфынущ, арщхьэкIэ ар мащIэщ.
2. ЕтIуанэрауэ, Iэщыр Мэзкуу щыIэ «Былым лъэпкъыфIхэм я тхылъым» иратхауэ щытын хуейщ.
3. Ещанэрауэ, былымыр лъэпкъыфIхэм хэзыгъэхьэ тхылъ хуэптхын ипэ, апхуэдэ тхылъым Iэщым и адэри и анэри итын хуейщ, абыхэми апхуэдэ тхылъ яIэу, я адэ-анэхэри абы иту. ПцIы бупсу щытмэ, занщIэу тхылъыр къащтэри йоплъ. Абы былымым и бжыгъэ нагъыщэри, къыщалъхуа зэманри, щIыпIэри, ахэр къэзылъхужахэри итщ. Дэ дыкъызытехъукIахэм ятеухуауэ ныбжьиплI-тхукIэ дызэIэбэкIыфмэ арэзы дохъу, былымыр лъэпкъыфIу убжын щхьэкIэ, ныбжьиплI мынэхъ мащIэкIэ узэIэбэкIыфу щытын хуейщ: и адэ-анэр, адэшхуэ-анэшхуэр, абыхэм я адэ-анэр, я адэшхуэ-анэшхуэхэр. А плIым зыгуэр чэммэ, былымыр лъэпкъыфIым хабжэркъым.
4. Ауэ ари ирикъуркъым. Былымыр лъэпкъыфIым хыхьэу щытми, ар ягъэхъуным, ягъэбэгъуэным хухахауэ щытын хуейщ, лыхэкIыу къагъэщхьэпапхъэу щымыту. Лы ящIын папщIэ ягъэхъур лъэпкъыфIхэм хабжэркъым. Дэтхэнэ зы былымри, уеблэмэ абы и адэ-анэр нэхъ лъэщ дыдэу ялъытэ «элита-рекорд» лъагагъ иIэу къыщIрырекI, езыр ягъэбэгъуэным хухахауэ щымытмэ, ар лы хэкI ящIыпхъэхэм хыхьэу аращи, лъэпкъыфIу убж хъунукъым.
- Хэт ар зэхэзыгъэкIыфыр?
- IэщIагъэлIхэр псоми еплъа нэужь, мэтIысри унафэ къащтэ: мыр лыуэ фIэкIа къэбгъэсэбэп хъунукъым. Абы зэреджэр «мыхъунур къыхэдзын» Iуэхущ.
Иджы шым догъэзэжри, а «къэрэшеиш» жыхуаIэр зищIыс дыдэр сыт? Мэзкуу «Шы гъэхъунымрэ шы зэхьэзэхуэхэмрэ» («Коневодство и конный спорт») и фIэщыгъэу щIэныгъэ журнал къыщыдэкIыу щытащ. Абы къытрезгъэдза тхыгъэм сыщытопсэлъыхь «къэрэшеиш» фIэщыгъэр къыздикIамрэ къикIымрэ. ЩIэныгъэлI псалъэкIэ абы зэреджапхъэр «Къэрэшей шы лъэпкъкъым», атIэ «къэбэрдеишым и къэрэшей лIэужьыгъуэщ». Аращ щIэныгъэлIыбзэкIэ абы узэреджэну къезэгъыр.
- «ЛIэужьыгъуэр» «лъэпкъым» къызэрыщхьэщыкIыр сыт?
- Ар нэгъуэщI зыгуэрщ. Адыгэшыр адыгэшу къонэж абы щыгъуэми. Абыхэм я гукъыдэжми зыдыдогъэкIу, дэри ди щхьэ дохъумэж. Зэран дахуэхъуркъым, аращ нэхъри ди жагъуэ щIэхъур: шы лъэпкъ щымыIэм шы лъэпкъ фIэпщ хъунукъым. Къэрэшейхэм зэрахуэ шым захуагъэм тету и цIэ къисIуэнщ жыпIэмэ, зэрыжыIапхъэр «къэбэрдеишым и къэрэшей лIэужьыгъуэщ».
Адыгэшыр, япэрауэ, зыми емыщхь, нэгъуэщI зыми хэмызэрыхьын шы лъэпкъщ. Теплъэм щIэныгъэ псалъэкIэ зэреджэр «экстерьер»-щ, абыкIи нэгъуэщI зы шы лъэпкъым ещхькъым адыгэшыр. ЕтIуанэрауэ, и пкъым и быдагъыр. КъинэмыщIауэ, уеплъкIэ умылъагъуу, нэгъуэщIу жыпIэмэ, и хьэлымкIи адрей шы лъэпкъ псоми къащхьэщокI адыгэшыр. Уеблэмэ и псантхуэ зэхэлъыкIэмкIэ, шыгъэ-лIыгъэкIэ ещхькъым зыми. Сыт адыгэшыр адрейхэм къазэрыщхьэщыкIыр? И гур кIэропщIэ а шыр зейм егъэлеяуэ. Хьэр зейм псэкIэ етакъым, адыгэшым хуэдэу.
Иджы лIэужьыгъуэ, «тип» жыхуэтIэм теухуауэ. Къэрэшей лIэужьыгъуэ жыпIэ хъунущ, щIыжысIэр къэбэрдей шы лъэпкъыр лъэпкъыу къонэжри аращ. Ауэ шыщIэр къамылъху щIыкIэ къэрэшейхэр фIыуэ йолэжь адыгэшым, хъарзынэу ягъашхэ. КъинэмыщIауэ, анэри зыхуей хуагъазэурэ, абыхэм къагъэхъу адыгэшыр дыдейм нэхърэ зы сантиметр, сантиметррэ ныкъуэкIэ нэхъ ин мэхъу. Анэр къэбэрдейуэ адэр инджылыз уанэш лъы къабзэрауэ щыщыткIэ, абыхэм къащIэхъуэри сантиметр зытхухкIэ нэхъ лъагэщ дэ ди инджылыз-къэбэрдеишым нэхърэ. ГурыIуэгъуэщ, фIыуэ щыбгъашхэкIэ нэхъ ин зэрыхъунур: IэпкълъэпкъIэ нэхъ инщ, ауэ лъэпкъым зихъуэжыркъым абы щхьэкIэ. «Къэрэшеиш» зыфIащыр аращ, абы узэреджэ хъунур «лIэужьыгъуэщ»: лъэпкъыр зэрылъэпкъыу къонэж, къуэпси хъуркъым, лъагагъкIэ сантиметррэ ныкъуэкIэ зэрынэхъ лъагэращи, ар теплъэм и щытыкIэ къудейщ. ХьэлкIи щэнкIи шыр зэрыадыгэшщ. Ар мис а «экстерьер» жыхуаIэращ зыхыхьэр абы и зэхъуэкIыныгъэхэр, жыжьэ нэсыркъым.
- Интернетым щIалэгъуалэр щызодауэ: адыгэхэм «къэрэшеиш» щыIэкъым жаIэ, къэрэшейхэм «адыгэш» щыIэкъым жаIэ.
- Сэ си щхьэкIэ зы цIыху адыгэуи, мыадыгэуи, къэрэшейуи, урысуи срихьэлIакъым адыгэш лъэпкъ щыIэкъым жиIэу. Губзыгъэу апхуэдэ жызыIэн щыIэкъым, ар жызыIэнур делэщи, апхуэдэ сыхуэзакъым.
- Адыгейхэми, къэрэшейхэм я гъунэгъу къэбэрдей-шэрджэсхэми я гуапэ хъуркъым адыгэшым урысыбзэкIэ «кабардинская порода» зэрыхужаIэр, адыгэ псори къызэщIиубыдэу «черкесская» жамыIэу.
- Адыгэшыр зэрыкъэбэрдеишыр зыми и жагъуэ щIэхъун щыIэкъым. Япэм ди хэкум къакIуэ зыплъыхьакIуэхэр псоми «шэрджэскIэ» къыдэджэрти, аращ «шэрджэсыш» цIэм ущрихьэлIэр. Ауэ дуней псом адыгэшыр къызэрыщацIыхур «къэбэрдеишущ», абы уригушхуэн хуейуэ аращ, адыгэ псори адыгэщ.
Совет Союзым и зэманым «Шым теухуа тхылъ» томитху хъууэ къыдагъэкIауэ щытащ Будённый Семён маршалым и нэIэ щIэту. Профессорхэр, академикхэр щытопсэлъыхь абы къэбэрдеишым. ЕпщыкIуханэ лIэщIыгъуэм, 1540-1550 гъэхэм, зэфIэувакIэт къэбэрдей шы лъэпкъыр, дуней псом щыцIэрыIуэу. Ар хэIущIыIу зыщIар къэбэрдей щIэныгъэлIхэракъым, Инджылызым, Италием, нэгъуэщI къэралхэми къикIа зыплъыхьакIуэхэмрэ тхакIуэхэмрэщ. Мис абыхэм я нэгу щIэкIырт адыгэхэм я шыр фIыуэ зэралъагъур, я быным хуэдэу зэрапIыр, езыхэм шхын ямыIэу щытми, зыхуагъэныкъуэурэ зэрагъашхэр. Ялъэгъуар ягъэщIагъуэу щатхыж тхыгъэхэм адыгэм «шэрджэст» зэрыщеджэр. АрщхьэкIэ «шэрджэс шы лъэпкъ» щыIэкъым, щыIэр «къэбэрдей шы лъэпкъщ», ди къуэшхэм я жагъуэ щIэхъур аращ. Сэ сахуэзамэ яжесIэнт я жагъуэ хъуным и пэкIэ загъэщIэгъуэн зэрыхуейр: адыгэм кIахэхэри, шэрджэсхэри хохьэ, псори дызылъэпкъщ, ауэ шыр къэбэрдейщ.
- Адыгэшыр хьэрыпышым къытехъукIар пэж?
- Пэжщ. Куэдым Iэджэ жаIэ ар къызытехъукIам теухуауэ. Езы адыгэхэм шы куэду зэрахуэу щытащ, лъабжьэ хуэхъуауэ убжынур аращ. Иджыри «къэбэрдей шы лъэпкъ» жамыIэу, ауэ «щIыпIэм щызэрахуэ шы лъэпкъ» жаIэу. Иджы а «щIыпIэм щызэрахуэр» дэнэт къыздикIыр? Езы адыгэхэр лъэрызехьэу, лъэщу щытащ а зэманым, Урысейри къатемыкIуэфу. Зауэ IуэхукIэ зэбгъэрыкIуэ, зытекIуэ лъэпкъхэм яшхэр къахуурэ япIырт. Апхуэдэ зы щапхъэщ нэгъуейхэмрэ абыхэм яшхэмрэ. Ауэ ари мащIэт. Псом хуэмыдэу куэд къыздрашу щытар Хьэрып щIыналъэращ. Хьэрыпышыр езыр шы дахэщ, губзыгъэщ, игу-ищхьэ зэрызэтелъри ягу ирихьырт адыгэхэм. Хьэрыпышымрэ езыхэм яшхэмрэ къатехъукIыжахэр фIыуэ зыхуей хуагъазэрт, езыхэр щыпсэу унэм щIагъэст. Зы зэманкIэ унэм и ныкъуэр шым ирату щытащ, шэщ ямыщIу. ИтIанэ, нэхъ быдэ ящIын щхьэкIэ, шэщми унэми щIамыгъэсу, щIымахуэми гъэмахуэми пщIантIэм дагъэтын щIадзащ. Ягъасэрт. Псалъэм папщIэ, зекIуэ жыжьэ кIуэну унафэ ящIамэ, зы шу-шууитIтэкъым абы кIуэр, цIыху щэ ныкъуэ, шууищэ е нэхъыбэж. Хъыбар зэIэпахырт: фишхэр вгъэхьэзыр, километрищэ е мин зэпытчынущ, къуршым дикIынущ, гъуэгур мывалъэщ, псыми дикIынущ, евгъасэ. Махуэм пщIэнейрэ, пщыкIутхурэ псым хашэурэ, мышынэн щхьэкIэ шыр ягъасэрт. Мис апхуэдэу илъэсищэ бжыгъэхэр кIуащ, а хьэрып шы лъэпкъри, мыдрей нэгъуейхэри къагъэсэбэпурэ ди шыр здынэсам нэсащ. Нэхъыбэу хьэрыпышращ къызытехъукIар.
- Иджыпсту и Iуэхур зытетыр сыт адыгэшым?
- 2001 гъэ лъандэрэ «Къэбэрдей шы лъэпкъыр хъумэнымрэ гъэбэгъуэнымкIэ зэгухьэныгъэм» сриунафIэщIщи, зыжепIэ хъуну псоми яжызоIэ сигу къеуэр. Налшык шыгъэжапIэм инджылыз уанэш лъы къабзэм зратыжащ. Къэбэрдеишыр лъэпкъ къабзэу аращ. Иджы а лъэпкъ къабзэр зэрамыхуэу, лъы къабзэр зэрахуэн щIадзащ.
- «Лъы къабзэмрэ» «лъэпкъ къабзэмрэ» сыт зэрызэщхьэщыкIыр?
- Дуней псом шыуэ тетым лъы къабзэу яхэтыр шы лъэпкъитI къудейщ: хьэрыпышымрэ инджылызымрэ. Мыдрей псоми, дэ дыдейри яхэтыжу, зэреджэр лъэпкъ къабзэщ. Абыхэм нэгъуэщI шы лъэпкъ яхэткъым, зэрыщытщ. Къэбэрдеишым, псалъэм папщIэ, и анэр къэбэрдейуэ, и адэр хьэрыпышрауэ ялъытэ. Абы зэреджэр лъы зэхэлъэдащ.
Налшык шыгъэжапIэм къэбэрдеиш щызэрахуэжкъым. 1979-1980 гъэхэм пщIондэ щызэрахуэу щытащ, зыхуащIари адыгэшрат ар, ауэ инджылыз уанэш лъы къабзэм зратащ. Иджыпсту нэхъ тепсэлъыхьу щIадзэжащ адыгэшым, шэч хэмылъу. Ауэ ар зыхуей хуэзэн папщIэ, къэралым зыкъыщIигъакъуэу щытын хуейщ. Мэкъумэш IуэхухэмкIэ министерствэм къудамэ иIэщ ар и къалэну, «Iэщ лъэпкъыфIхэм епха хабзэми» къалэн къащещI: зи бжыгъэр мащIэ хъуа Iэщ лъэпкъхэм къэрал мылъку яхухэгъэкIын хуейщ жеIэри. Адыгэшыр абы хохьэ. А гукъеуитIыр иджыпстукIэ диIэщ.
- 1957 гъэм шы мин 24-м нэс диIэт республикэм жыпIащ, иджы сыт хуэдиз диIэн?
- Минибгъум щIигъу.
- Хэт ахэр зезыхуэр?
- Псом нэхъыбэу Малкэ шы заводым, абы укъыфIэкIмэ, мэкъумэш IуэхущIапIэ жыхуаIэхэм, цIыху щхьэхуэхэм зэрахьэу.
- Шы уиIэ?
- Нобэ сыщыпрофессоркIэ, дауи, шы зесхуэркъым. Совет зэманым къэралым къыпхуидэртэкъым шы зепхуэну, ныкъуэдыкъуэхэм зы шы закъуэ яIэну хуитт, адрейхэм шыд фIэкIа зэрырагъахуэртэкъым. Ауэ ди адэр шыхъуэт, совхозым ейуэ шы щищ хуэдиз зэрихуэрти, абы лъандэрэ фIыуэ солъагъу шыхэр.
