Калигулэ
ЗэзыдзэкIар Бещтокъуэ Хьэбасщ
ЕдзыгъуиплIу зэхэлъ пьесэ
Хэтхэр:
Калигулэ
Цезоние
Геликон
Сципион
Херея
Сенект (лIакъуэлIэш лIыжьщ)
ЛIакъуэлIэшхэр:
Метелл
Луций
Лепид
Октавий
УнафэщIыр
Мерейя
Муций
Езанэ къэрагъул
ЕтIуанэ къэрагъул
Езанэ къулыкъущIэ
ЕтIуанэ къулыкъущIэ
Ещанэ къулыкъущIэ
Муций и щхьэгъусэр
Езанэ усакIуэ
ЕтIуанэ усакIуэ
Ещанэ усакIуэ
ЕплIанэ усакIуэ
Етхуанэ усакIуэ
Еханэ усакIуэ
Ебланэ усакIуэ
Езанэ, ещанэ, еплIанэ едзыгъуэхэр Калигулэ и уардэунэм къыщокIуэкI. ЕтIуанэр – Херея и унэм. Езанэ едзыгъуэмрэ адрейхэмрэ илъэсищ я зэхуакущ.
Япэ едзыгъуэ
Езанэ теплъэгъуэ
ЛIакъуэлIэшхэр уардэунэм и залым щызэхуэсащ. Абыхэм ящыщ зым и ныбжьыр фIыуэ хэкIуэтащ. Псори зыгуэрым зэрытегузэвыхьыр нэрылъагъущ.
Езанэ лIакъуэлIэшым: Зы хъыбари щыIэкъым.
ЛIакъуэлIэш лIыжьым: Е пщэдджыжьым е пщыхьэщхьэм.
ЕтIуанэ лIакъуэлIэшым: Махуищ мэхъури зы хъыбари щыIэкъым.
ЛIакъуэлIэш лIыжьым: Едгъажьэ псоми къагъэзэж зы хъыбари къытхуамыхьу,-дгъуэтыркъым,-жаIэрэ я щхьэр ягъэкIэрахъуэу.
ЕтIуанэ лIакъуэлIэшым: ЩIэтщыкIащ мы куейр къэдмыгъанэIауэ, нэгъуэщI тхузэфIэкIынукъым.
Езанэ лIакъуэлIэшым: ДевмыгъэпIэщIэкIмэ мынэхъыфIу пIэрэ? Дыпэплъэнщ.
Зэрыбзэхам хуэдэу къыкъуэкIыжынкIи мэхъу.
ЛIакъуэлIэш лIыжьым: Сэ слъэгъуащ ар щыдэкIым. ГъэщIэгъуэн гуэрурэ
зиплъыхьырт.
Езанэ лIакъуэлIэшым: Сэри сыщытащ абдеж, щыдэкIым сеупщIащ къэхъуамкIэ.
ЕтIуанэ лIакъуэлIэшым: Сыт-тIэ жэуапу къыпыпхар?
Езанэ лIакъуэлIэшым: ЗырикI,-жиIэри зблэкIащ.
(Зы тэлайкIэ щымхэщ. Геликон къохьэ, бжьын игъэныщкIуу).
ЕтIуанэ лIакъуэлIэшым (гузавэу): Гузэвэгъуэщ.
Езанэ лIакъуэлIэшым: Апхуэдэщ псори я щIалэгъуэм.
ЛIакъуэлIэш лIыжьым: Балигъ акъыл къищтэмэ, зихъуэжынщ, дауикI.
ЕтIуанэ лIакъуэлIэшым: Уэ апхуэдэу къэплъытэрэ?
Езанэ лIакъуэлIэшым: Дыгугъэнщ щыгъупщэну.
ЛIакъуэлIэш лIыжьым: А зиунагъуэрэ, зы фIэкIуэдамэ пщIы къигъуэтыжынщ.
Геликон: Сыт щIыдигугъэр щхьэусыгъуэр – лъагъуныгъэр арауэ?
Езанэ лIакъуэлIэшым: Сытыра-тIэ, армырамэ?
Геликон: И тхьэмщIыгъур къыщыхьэпамэ фщIэрэ? Е, псалъэм папщIэ, махуэ къэс къыфIуплъэныр иужэгъуамэ. Дызыхэт цIыхухэр куэдкIэ нэхъ шэчыгъуафIэ хъунут, абыхэм я нэкIур зэзэмызэ зэрахъуэкIыфу щытатэмэ. АрщхьэкIэ, ди жагъуэ зэрыхъущи, менюм зихъуэжыркъым. Махуэ къэс лыцIыкIулыбжьэщ.
Ещанэ лIакъуэлIэшым: Сэ нэхъ сфIэкъабылщ щхьэусыгъуэр – лъагъуныгъэр арауэ къэслъытэмэ. Абы тедухуэмэ нэхъ къезэгърабгъуу къысфIощI.
Геликон: Уи псэри нэхъ мамыр ещI апхуэдэу Iуэхум ухэплъэмэ. Уегъэмамыр – мис аращ нэхъыщхьэр. А жыхуэфIэ узыгъуэращ – губзыгъэми делэми – зыми щымысхьыр.
Езанэ лIакъуэлIэшым: Сыт хуэдизкIэ мыхьэлъэми гуауэри зэгуэр еух. Уэ зы илъэс нэхъыбэкIэ уи псэм бэлыхь тебгъэлъыфыну?
ЕтIуанэ лIакъуэлIэшым: Тезгъэлъыфынукъым.
Езанэ лIакъуэлIэшым: Ар зыми хузэфIэмыкIынщ.
ЛIакъуэлIэш лIыжьым: Апхуэмыдэуи упсэуфыхэнтэкъым.
Езанэ лIакъуэлIэшым: Мис аращ. Фыщыгъуазэми сщIэркъым. Си щхьэгъусэр нэгъабэ дунейм ехыжащ. Сыгъщ, сыгъри сщыгъупщэжащ. Иджыри зэзэмызэ сыхонэщхъеикI. АрщхьэкIэ – сесэжащ.
ЛIакъуэлIэш лIыжьым: Къэхъугъэм… псори зэпишэчащ.
Геликон: А жыхуэпIэ къэхъугъэр зэзэмызэ хэкъуэуэжуи шэч сощI сэ, фэ сыщыфхэплъэкIэ.
Херея къохьэ
Езанэ лIакъуэлIэшым: Сыт-тIэ?
Херея: Аращ. Хъыбар зэрыщымыIэщ.
Геликон: Нэхъ хуэмыIуэу, зиусхьэнхэ, дыкъытримычу. Рим – къэралыгъуэжь жыхуаIэр дэращ. Дэ ди напэр дгъэкIуэдмэ, къэралым и щхьэри фIэкIуэдынущ. Иджыпсту и чэзукъым, и зэманкъым. Апхуэдэу щыщыткIэ, дывгъакIуи пщэдджыжьышхэ дывгъэщI, къэралым мис ар нэхъ хуэсэбэпынущ.
ЛIакъуэлIэш лIыжьым: Пэжщ ар. Уи нэр къыщхьэрипхъуэу, нэхъыщхьэр зыщыбгъэгъупщэ хъунукъым.
Херея: Сигу ирихьыркъым сэ мы къекIуэкIыр. Ар пащтыхь гъуэзэджэт, хуэдэ уигъэлъыхъуэну.
ЕтIуанэ лIакъуэлIэшым: Пэжщ, дызыхуей дыдэт, укIыти иIэу, Iуэхум хищIыкIышхуи щымыIэу.
Езанэ лIакъуэлIэшым: Сыту пIэрэ къыфщIэIуауэ мыпхуэдизу фызыгъэтхьэджэр? Хэт зэран хуэхъур, а зытетам къытенэнумэ? Абы Друзилэ фIыуэ илъагъуу зэрыщытам шэч хэлъкъым. АрщхьэкIэ и шыпхъут ар абы. ЩIасэу зэрыриIари ирикъунти. Сыт хуэдэу къемыкIуэкIами, ар лIащ жыпIэу Рим зэхэзехуэн пщIыныр – егъэлеяуэ къэнэжыркъым.
Херея: Сыт ухуейми фIэщ, сигу ирихьыркъым сэ ахэр, и щIэпхъуэжыкIэри къызгурыIуэркъым.
ЛIакъуэлIэш лIыжьым: Аращ, зыгуэр щыжаIэм зыгуэр щыщыIэщ.
Езанэ лIакъуэлIэшым: Сыт хуэдэурэ къемыкIуэкIами, зэIыхьлыхэр Iыхьлыгъэм ебакъуэу зы пIэ зэдэгъуэлъами, абы бэлыхь къипщIыкIыжыныр – къэралыр зыкIи зыхуэмей Iуэухщ. Зэгупэу мыгъуэлъынхэу Iэмал имыIэрэ – гъуэгу махуэ, ауэ щэху цIыкIуу.
Геликон: Флъагъуркъэ, а фэ зи гугъу фщIы лъызэхэкIэм зы Iэуэлъауэ гуэр щIымыгъункIэ Iэмал иIэкъым. ГъуэлъыпIэр мэкIыргъ, апхуэдэу жысIэнщи хуит сыкъэфщIмэ. ИтIанэ: хэт фэ къывжезыIар псори къызыхэкIар Друзилэ и лIэныгъэр арауэ?
ЕтIуанэ лIакъуэлIэшым: Сытыр ара-тIэ?
Геликон: КъафщIэ. Насыпыншагъэр фыз къыщыпшэм хуэдэу къокIуэ. Уэ езым къыхэпхауэ уи гугъэщ, арщхьэкIэ – мэ мыдэ, уэ укъыхахауэ аращ. Зыри пхухэлъхьэжынукъым абы: ди Калигулэ – насыпыншэщ. Абы и щхьэусыгъуэр езыми ищIэжу къыщIэкIынкъым. ХэкIыпIэ зэримыIэр къыгурыIуэжу щIэпхъуэжагъэнкIи мэхъу. Абы и пIэм дитамэ дэри арат тщIэнур. Мис, сэ щапхъэу зыкъэсхьыжынщ: си адэр сэ къыхэсхыжыну Iэмал къызатыгъатэмэ, сыкъалъхуну здэхэнтэкъым.
Сципион къохьэ
ЕтIуанэ теплъэгъуэ
Херея: Хъыбар гуэр щыIэ?
Сципион: Зыри щыIэкъым. МэкъумэшыщIэ гуэрхэм ягъэхъыбар дыгъуэпшыхь ар мы Iэшэлъашэм щалъэгъуауэ зыщIыпIэкIэ жэуэ. Щыблэри уэт а меданым.
(Херея сенаторхэм я деж егъэзэж, Сципион абы кIэлъокIуэ).
Херея: Махуищ хъурэ, Сципион?
Сципион: Мэхъу. Дызэрихабзэу дызэгъусащ абы сэрэ. Слъэгъуащ псори. Ар Друзиллэ и хьэдэм щхьэщыхьэри и Iэпэ джэдыкIэхэмкIэ еIусащ. ИтIанэ хэгупсысыхьауэ фэ къытеуэщ, зыкъригъэкIэрэхъуэкIри, лъэ быдэкIэ къыщIэкIыжащ. Абы лъандэри къалъыхъуэ.
Херея (и щхьэр егъэсысыр): Литературэр егъэлеяуэ фIsуэ илъагъурт а щIалэм.
ЕтIуанэ лIакъуэлIэшым: ИкIи тэмэмт ар и ныбжьым тепщIыхьмэ.
Херея: И къулыкъур Iуэхум хыумылъытэу щхьэм къибгъэтIэсэну гугъущ пащтыхьыр икIи художникыу. Пэжщ зэрэ-тIорэ диIащ апхуэди. Мэл щIакъуэ зыхэмыт хъушэ къэгъуэтыгъуейщ. Арами, адрейхэм яхузэфIэкIырт я къулыкъури зрахьэну.
Езанэ лIакъуэлIэшым: Апхуэдэу нэхъ тыншщ.
ЛIакъуэлIэш лIыжьым: Щхьэж и IэщIагъэ иIэжщ.
Сципион: Сыт тщIэн хуейр?
Херея: ЗырикI.
ЕтIуанэ лIакъуэлIэшым: Дыпэплъэнщ. Къимыгъэзэжрэ – зэтхъуэкIын хуей хъунущ. Дэр-дэру жысIэнщи пащтыхь ди мащIэкъым дэ.
Езанэ лIакъуэлIэшым: Ар пэжщ, тхуримыкъур цIыху нэсщ.
Херея: Къытехьауэ къигъэзэжмэ?
Езанэ лIакъуэлIэшым: Фи фIэщ зэрыхъун, ар иджыри сабийкIэ. Тедгъэувэнщ гъуэгу тэмэм.
Херея: КъыдэмыдаIуэмэ – сыт тщIэнур?
Езанэ лIакъуэлIэшым: СлIожь! Сэ зы зэман стхауэ щыIэкъэ къэрал къызэраублэнкI щIыкIэм теухуа трактат.
Херея: ДауикI, абы Iуэхур нэсмэ… Ауэ сэ си щхьэкIэ тхылъхэм сабгъэдэсмэ нэхъ къэсщтэнут.
Сципион: СынолъэIу къысхуэбгъэгъуну (йокI).
Херея: И жагъуэ сщIащ.
ЛIакъуэлIэш лIыжьым: ЩIалэжь цIыкIущ ар. Псори зэщхьщ щIалэхэр.
Геликон: Зэщхьми зэмыщхьми, жьы хъунущ ахэри.
(ХъумакIуэм хъыбар къахуехь: Калигулэ дворецым и жыг хадэм щалъэгъуащ).
Псори йокI.
Ещанэ теплъэгъуэ
Сценэр заулрэ нэщIщ. Калигулэ зиудыгъуу сэмэгурабгъумкIэ къохьэ: и цыр уащ, щыгъыр фейцейщ, и щхьэцыр псыфщ, и лъакъуэхэм фIеипс бжьыгъэ къытощ. И Iэгур и жьэм зыбжанэрэ хуехь. Гъуджэм бгъэдокIуатэри къищ и теплъэм зэрыIуплъэу йотIысэх, и лъэгуажьитI зэгуэшам я зэхуаку и IитIыр щелэлэхыу. СэмэгурабгъумкIэ Геликон къохьэ, Калигулэр къелъагъу, сценэм и плIэнэпэм щызэщIоувыIыкIри, щыму йоплъ. Калигулэ зыкърегъэзэкIри ар къелъагъу. Щымхэщ.
ЕплIанэ теплъэгъуэ
Геликон: Уузыншэм, Гай.
Калигулэ (къызэрыгуэкIыу): Уузыншэм, Геликон.
Геликон: Уезэша хуэди?
Калигулэ: Куэдрэ къэскIухьащ.
Геликон: Пэжщ, куэдрэ укъэтащ.
Щымхэщ
Калигулэ: Гугъут къэбгъуэтыну.
Геликон: Сыт гугъур?
Калигулэ: Сэ сызыхуейр.
Геликон: Сытыт узыхуейр?
Калигулэ (къыфIэмыIуэхуу): Мазэр.
Геликон: Сыт?
Калигулэ: Мазэр жысIакъэ.
Геликон: А-а? (Щымщ. Нэхъ гъунэгъуIуэу бгъэдокIуатэри) Сытым щхьэкIэ?
Калигулэ: ПщIэрэ, ар сэ симыIэ хьэпшыпхэм ящыщ зыщ.
Геликон: ГурыIуэгъуэщ. НытIэ, иджы псори тэмэм?
Калигулэ: ЗыIэрызгъэхьэфакъым.
Геликон: Жагъуэщ.
Калигулэ: Пэжщ. Аращ сэ сыщIезэшари. (Мэщымри) Геликон!
Геликон: СынодаIуэ, Гай.
Калигулэ: Уи гугъэ делэ сыхъуауэ?
Геликон: Уэ фIы дыдэу уощIэ сэ зэикI сызэрымыгупсысэр. Сэ апхуэдизу сыахьмакъ сыгупсысэн хуэдэу?
Калигулэ: Хъунщ, сыт ухуейми, жыдгъыIэ. Сэ делэ сымыхъуа дэнэ къэна, иджы хуэдэу тэмэму зеикI си щхьэр лэжьакъым. КIэщIу жысIэнщи, сэ зыIэзыбжьэу икIи куууэ зэхэсщIащ дызылъэмыIэсын, ди Iэпэр къызыпемыкIуэкIын гуэрым сызэрыхуэныкъуэр. (Щымщ). Сэ къызэрыслъытэмкIэ, мы дызыхэт, дызэсэжа псори зыри хъунукъым.
Геликон: Куэдым зэдайщ а Iуэху еплъыкIэр.
Калигулэ: Пэжщ. АрщхьэкIэ сэ иджыри къэс ар къызгурыIуэу щытакъым. Иджы сощIэ. (НетIи хуэдэу къызыфIимыгъэIуэхуу) Мы дунейр нобэ зыхуэдэр тшэчынкIэ Iэмал иIэкъым. Аращи, сэ сыхуейщ мазэ, е насып, е уахътыншэ; сыт ищIысми зыгуэр – делагъэуи щрырет,- ауэ мы ди дунейм щымыщу.
Геликон: Уи гупсысэ кIапэхэр зэлъэIэс хуэдэщ. АтIэми и гупсысэхэр зэпыувэ защIэу гупсысэфыр мащIэ дыдэщ.
Калигулэ: (КъызэфIоувэри, къыфIэIуэху-къыфIэмыIуэхуу) Уэ абы зыри хэпщIыкIыркъым. Аращ цIыхум щIахузэфIэмыкIри я гупсысэм хиш лъагъуэм я IуэхущIафэр трагъэзэгъэфу псэуну. А зы закъуэр армырауэ пIэрэ уасэ зиIэр - уи гупсысэмрэ уи IуэхущIафэмрэ IэгупIитIым хуэдэу упсэуфыныр. (Геликон еплъурэ) СощIэ сэ узэгупсысыр: мы цIыхубз цIыкIум и лIэныгъэм сыту хьэлэбэлыкъышхуэ къригъэкIрэ, жыхуэпIэщ. Хьэуэ. Аракъым Iуэхур здэщыIэр. Пэжщ, сэ къэзгубзыгъыж хуэдэщ махуэ зыщыплIкIэ узэIэбэкIыжмэ зэрылIар сэ фIыуэ слъэгъуа цIыхубзыр. АрщхьэкIэ, сыт ар – лъагъуныгъэр? ЗырикIщ. Тхьэ пхуэсIуэнщ лIэныгъэр Iуэхум къыщымыщу. Абы нэхъ наIуэ къищIауэ аращ мазэ сиIэн зэрыхуейр нэхъри къыспкърызыгъэхьа гупсысэ пэжыр. Ар икъукIэ IупщI икIи къызэрыгуэкI гупсысэщ, тIэкIуи мыкIуэмытэу; уи щхьэм къыхузэIупхыныр гугъурэ, къепхьэкIынри нэхъ гугъужу.
Геликон: Ар сыт хуэдэ гупсысэ. Гай?
Калигулэ: (ЗыкърегъэзэкIри нэщхъейуэ) Насыпыншэщ цIыхухэр, мэлIэжри.
Геликон: (ТIэкIурэ щыма нэужь) А гупсысэм хьэлэмэтыщэу зебгъэзэгъыфынущ, Гай. Яхэплъэт укъэзыухъуреихьхэм. Апхуэдэ гупсысэр зэран яхуэхъуу гу ялъыптэрэ абыхэм.
Калигулэ: (ЗыIэзыбжьэм къолыбри) Апхуэдэу щыщыткIэ – жыхуэпIэхэм псоми пцIы яупс. Сэ сыхуейщ ахэр псэуну пэжыр я дину. Сэра зымыщIэр, Геликон, ахэр зыхущыщIэр? Абыхэм яхуримыкъур щIэныгъэщ, Iуэхум хэзыщIыкI егъэджакIуи яIэкъым.
Геликон: Щхьэрыгъажэ умыщI, Гай, мы ныбжесIэр, ауэ зыбгъэпсэхуныр арат псом нэхърэ нэхъапэр.
Калигулэ: (ЙотIысэхри макъ щабэкIэ жеIэ) СхузэфIэкIынукъым. Ар сэ зеикI къызэмыхъулIэжын Iуэхущ.
Геликон: Сыт щхьэкIэ?
Калигулэ: Сэ сыжеймэ, хэт уи гугъэ мазэр къызэзытынур?
Геликон: (ТIэкIурэ щыма нэужь) Ари пэжщ.
Калигулэ: (КъызэрехьэлъэкIыр плъагъуу къызэфIоувэри) КъэдаIуэт мыдэ, Геликон. (Псалъэмакъ, лъэмакъ къоIу) Уи жьэр гъэбэяуи зыщыгъэгъупщэт мис иджыпсту дызэрызэбгъэдэтыр.
Геликон: ГурыIуэгъуэщ.
(Калигулэ щIэкIыпIэм хуеунэтI, зыкърегъэзэкIри…)
Калигулэ: Иджыпсту щыщIэдзауи къыздэIэпыкъу, къомыхьэлъэкIмэ.
Геликон: СыщIыбдэмыIэпыкъун щхьэусыгъуэ сиIэкъым, Гай. Сэ куэдым сыщыгъуазэщ, къысфIэIуэхури мащIэщ. СыткIэ сыпхуэщхьэпэфыну?
Калигулэ: Iэмал лъэпкъ зыхуэдмыгъуэтынумкIэ.
Геликон: СлъэкI къэзгъэнэнкъым.
Калигулэ йокI, Сципионрэ Цезонийрэ епIэщIэкIыу къыщIохьэ.
Етхуанэ теплъэгъуэ
Сципион: Зыри щыIэкъым. Утеплъа абы, Геликон?
Геликон: Хьэуэ.
Цезоние: Геликон, пэж дыдэу зыри къыбжиIакъэ абы, щIэпхъуэжын ипэкIэ?
Геликон: Сэ абы сриныбжьэгъукъым, сыхуэсакъыу аращ. Тэмэмри аракъэ.
Цезоние: Сэ уэ сынолъэIур.
Геликон: Си псэр зэзгъэшхын Цезоние, Гай идеалистщ, абы псори щыгъуазэщ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, абы иджыри къыгурыIуа щIыкIэкъым. Сэ къызгурыIуащ, аращ зыми сыщIыхэмыIэбэри. Ауэ Гай къыгурыIуэу хуежьэмэ, псоми хэIэбэу щIидзэнкIэ мэхъу. Абы кърикIуэнури зыщIэр Тхьэ закъуэр аращ. Къысхуэгъэгъу Тхьэм щхьэкIэ, пщэдджыжьышхэ тщIынумэ и чэзу хъуащ.
Еханэ теплъэгъуэ
Цезоние езэшауэ йотIысэх.
Цезоние: Къэрэгъулым илъэгъуащ ар мыбыкIэ щыблэкIым. Рим къалэм дэнэ и дежи щалъагъур Калигулэ. Ара щхьэкIэ езым илъагъуу щыIэр зы закъуэщ – езым и идеерщ.
Сципион: Сыт хуэдэ идеер?
Цезоние: Ар сэ сыткIэ сщIэн, Сципион.
Сципион: Друзиллэ жыхуэпIэр?
Цезоние: Хэт ар зыщIэр. Ауэ пэжыр жыпIэнумэ – фIыуэ илъэгъуащ ар абы. ДауикI, тыншкъым – дыгъуасэ уи IэплIэм щыпкъузу щыта цIыхубзыр нобэ хьэдэу плъагъуныр.
Сципион: (Iэнкуну) Уэ-щэ?
Цезоние: Сэри? Сэ срищIасэ тIорысэт.
Сципион: ЗыщIэгъэкъуэн хуейщ абы, Цезоние.
Цезоние: Уэри фIыуэ плъагъурэ?
Сципион: Солъагъу фIыуэ. Псэ хьэлэлу къызбгъэдэтащ, си гуащIэм хигъахъуэу. Сигу къинащ сэ абы и псалъэ гуэрхэри. ГъащIэр тыншкъым, ауэ дэ диIэщ диныр, искусствэр, лъагъуныгъэр, - жиIэрейт. Къуаншэр – нэгъуэщIыр бэлыхь хэзыдзэр аращ, - жиIэрт щIэх-щIэхыурэ. Хуейт ар тхьэхэм я щIасэу псэуну.
Цезоние: (КъызэфIэувэу) Сабий хуэдэт. (Гъуджэм бгъэдохьэри йоплъэ).
Си Iэпкълъэпкъым нэмыщI нэгъуэщIытхьэ сиIэкъым сэ. Мис ноби Тхьэ селъэIунущ Гай къысхуихьыжыну.
Калигулэ къохьэ. Цезониерэ Сципионрэ гу ялъетэри Iэнкуну йокIуэтыж. А тэлайм техуэу адрей лъэныкъуэмкIэ къохьэ лIакъуэлIэшхэмрэ дворецым и унафэщIымрэ. Iэнкун хъуахэу зэщIоувыIыкI. Цезоние къызоплъэкI. Абырэ Сципионрэ Калигулэ зыхуадз. Мыдрейм и Iэр ещIри ахэр къызэтрегъэувыIэ.
Ебланэ теплъэгъуэ.
УнафэщIым: (управителым - Iэнкуну) Дэ… Дэ дыплъыхъуащ ди пащтыхь.
Калигулэ: (Зызыхъуэжа макъ къыщыпкIкIэ) Солъагъу…
УнафэщIым: Дэ… Мыдэ…
Калигулэ: (ткIийуэ) Сыт фызыхуейр фэ?
УнафэщIым: Дыгузэващ, пащтыхь.
Калигулэ: (ЖьэхэкIуатэу) Ар сытым щхьэкIэ?
УнафэщIым: А-а… мыдэ… (хэкIыпIэ къегъуэт псалъэхэр къыжьэдэхуу) Къэралым и сантыкъым пыщIа Iуэхугъуэ гуэрхэр убзыхун зэрыхуейр уэри уощIэ.
Калигулэ: (Дыджу, мыдыхьэшхыну ерагъкIэ зызэтриIыгъэу) Казнар жыпIа? АтIэ зиунагъуэрэ, шэч хэлъ абы … сантыкъыр – ар Iуэхушхуэщ.
УнафэщIым: ДауикI, зиусхьэн.
Калигулэ (дыхьэшхыурэ Цезоние жреIэ) Пэжкъэ, си дахэ. Iуэху джэгукъым сантыкъ жыхуаIэр?
Цезоние: Хьэуэ, Калигулэ, казнам нэхърэ нэхъапи щыIэщ.
Калигулэ: Уэ абы зыри хэпщIыкIыркъым. Казнам икъукIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ. Псои яIэщ мыхьэнэ: финансми, обществэм и напэр зыхуэдэми, къэрал щIыб политикэми, дзэр зыхуей-зыхуэфIми, мэкъумэшым ехьэлIа хабзэхэми. БжызоIэр уэ – псоми мыхьэнэшхуэ яIэщ. Псори зэхуэдэу нэхъапэщ. Римым и щIыхьри, уи къупщхьэ узыр нэхъ къыщыпщыхьэри.
Аращи, сэ иужь сихьэнщ а псоми. КъэдаIуэт, унафэщI.
(ЛIакъуэлIэшхэр нэхъ гъунэгъуу къыбгъэдокIуатэ).
Калигулэ: Уэ пэжкIэ укъызбгъэдэтщ. Аракъэ?
УнафэщIым: (Зигъэгусэу) Зиусхьэн…
Калигулэ: Мисыр-тIэ, сэ зы мурад пхузэхэслъхьащ. Деуэнщи тIэу IэбэгъуэкIэ политическэ экономие жыхуаIэр къэдублэрэкIынщ. Сэ псори къыбгурызгъэIуэнщ, лIакъуэлIэшхэр я унэ екIуэлIэжмэ.
ЛIакъуэлIэшхэр йокI.
Еянэ теплъэгъуэ
Калигулэ Цезоние бгъэдотIысхьэри и Iэр абы и щхьэм трелъхьэ.
Калигулэ: КъедаIуэ уи тхьэкIумэр тегъэхуауэ. Япэ лъэбакъуэр: мылъку гуэр, ар ирекуэд е иремащIэ, зыбгъэдэлъу империем ис лIакъуэлIэш псоми баштекъузэкIэ къалэн зыщащIыж ар я быным къыхуамыгъанэу къэралым зэрыратымкIэ уэсят тхылъ ятхыну.
УнафэщIым: Зиусхьэн…
Калигулэ: Сэ уэ иджыри псалъэ уэста щIыкIэкъым. Дэ зэрыдубзыхум теухуауэ ахэр псори зэрызыххэу IутпIэнущ дызэрыхуэшэрыуэрэ зэхэтлъхьа спискэм къызэригъэлъагъуэм ипкъ иткIэ. Дыщыхуейм деж дэ а спискэр зэтхъуэкIыжыфынущ дызэрыхуейм хуэдэу. Къызхуэнапхъэм къыхуэнэнущ.
Цезоние: (къыIукIуэту) Сыт мы къыпщыщIар?
Калигулэ: (къыфIэмыIуэхуу) ЩыIутпIэкIэ зэрызэкIэлъыдгъэкIуэну щIыкIэм мыхьэнэ лъэпкъ иIэкъым. Нэхъ тэмэму жыпIэмэ, ящыщ дэтхэнэ зыри укIыныр – Iуэху нэхъыщхьэу аращ. Апхуэдэу щыщыткIэ – нэхъыщхьэ а Iуэхум хэлъкъым. Нэхъ кIэщIу жысIэнщи, ахэри адрейхэри – псори къуаншэщ. Гу лъытапхъэщ: цIыхур ужьэхэувэу пхъунщIэныр нэхъ напэншагъэкъым ямыIэнкIэ Iэмал зимыIэ хьэпшыпхэм я уасэм хэбгъахъуэ хуэдэурэ налог пхэнж ятеплъхьэным нэхърэ.
Къэрал унафэр пщIынри ухъунщIэнри – тIури зыщ. Абы псори щыгъуазэщ. ЗэрызэщхьэщыкIыу щыIэр – Iэмалхэр аращ. Сэ зызмыхьэкъуэу сыхъунщIэнущ. Абы нэхъ хуит къищIынущ къалэн цIыкIу зезыхьэхэр. (УнафэщIым ткIийуэ жреIэ). Мы унафэр уэ жьы думыгъэхуу бгъэзэщIэнущ. Рим къалэм щыпсэухэм я уэсятым псоми ныщхьэбэ фIэмыкIыу Iэ щIадзынущ, куей нэхъ жыжьэхэм щыпсэухэм – зы мазэ нэхъ дэмыкIыу. ЗэбгырыгъэкI хъыбар езыгъэщIэнухэр.
УнафэщIым: Кесар, уэ жыпIэм къикIым уегупсысыркъым.
Калигулэ: Мыдэ нэхъыфIу къызэдаIуэ, щхьэкъэб. Казнам мыхьэнэ иIэмэ – абы щыгъуэ гъащIэр - мыхьэнэншэщ. ГурыIуэгъуэщ ар. А гупсысэр уэ уи IуэхуеплъыкIэм хуэдэ къезыхьэкI дэтхэнэми къабыл къыздищIу, я гъащIэр зэрызырикIым арэзы техъуэн хуейщ, я дунейр – я ахъшэрауэ щыпсэухэкIэ. Сэ сыкъапщтэмэ, логикэм сытемыкIыну мурад сщIащ. Властыр щысIэщIэлъкIэ – а логикэм къыпэфшэчын хуей уасэри флъагъунщ, сэ згъэгъущынщ я лъапсэр логикэм емызэгъ гупсысэхэмрэ зэгъыу псэуну хуэмейхэмрэ. УфIэфIмэ уи деж щызэхэзублэнщ.
УнафэщIым: Сэ уэ пэжу сызэрубгъэдэтым шэч лъэпкъ къыщIытепхьэн щыIэкъым. Тхьэ пхузоIуэ!
Калигулэ: Сэри сыапхуэдэщ. Абы и щыхьэту, уи фIэщ зэрыхъун, уи хьэтыркIэ сэ уи IуэхуеплъыкIэр къасщтэу къэралым и казнар узэгупсысыну зыхуэфащэ щыIэцIэу къэслъытэфыну. НэгъуэщIу жыпIэмэ, уэ сэ фIыщIэ къысхуэпщIын хуейщ, уи куэзыр сIэщIэлъу уи джэгукIэм сыныхохьэри.
(Мэщым, итIанэ зызэтриубыдэу)
А къомым я щIыIужкIэ: сэ си мурадыр гъэщIэгъуэгну къызэрыгуэкIщ, абы къыхэкIыуи зэныкъуэкъуным кIэ идотыр. Уэ секундищ уиIэжщ узмылъагъуу убзэхыным папщIэ. Собжэ: зы…
(УнафэщIыр мэбзэх)
Ебгъуанэ теплъэгъуэ
Цезоние: УкъысхуэцIыхужыркъым. Мы жыпIэхэр – гушыIэкIэщIэ?
Калигулэ: Апхуэдэ дыдэкъым, Цезоние. Зэрагъасэ Iэмалщ.
Сципион: Ар мыхъунщ, Гай.
Калигулэ: Аракъэ-тIэ!
Сципион: Сэ къызгурыIуэркъым.
Калигулэ: Ар дыдэщ. Псори зытеухуэжар а мыхъунуращ. Нэхъ тэмэму жыпIэмэ, мыхъунур – къегъэзэгъынырщ.
Сципион: Апхуэдэ джэгукIэм укъыщызэтеувыIэжыфынукъым. Ар зи нэгузыужьыгъуэр зи щхьэ зэтемысыжхэр аращ.
Калигулэ: Хьэуэ, Сципион, ар императорыр зыхуалъхуа гъащIэу аращ.
(ЩIыбкIэ зрегъэщI, зэрешар и нэгум къищу)
ИкIэм икIэжым сэ къызгурыIуащ власытыр зи сэбэпыр. Абы зы Iэмал гуэрхэр къует «мыхъуххэнщ ар» жыхуаIэр кърибгъэIурыщIэну. Мы ди нобэм щыщIэдзауэ зэман къэкIуэнум хэукъуэдияуэ гъунапкъэншэщ си щхьэхуитыныгъэр.
Цезоние: (нэщхъейуэ) ДыщыгуфIыкI хъуну пIэрэ абы, Гай, сщIэркъым.
Калигулэ: Сэри сщIэркъым. Ауэ согугъэ ар къыддэщIыгъуу дыпсэуну.
Херея къохьэ.
ЕпщIанэ теплъэгъуэ
Херея: УкъызэрыкIуэжар зэхэсхат. Тхьэхэм солъэIу уи узыншагъэр къахъумэну…
Калигулэ: Си узыншагъэм фIыщIэ къыпхуещI. (ТIэкIурэ щыта нэужь зыкъызэкъуепхъуэтри) КIуэ, Херея, сыхуейкъым сэ иджы нэмыщI услъагъуну.
Херея: ГъэщIэгъуэнщ, Гай, жыпIэр.
Калигулэ: УмыгъэщIагъуэ. Сэ фIыуэ слъагъуркъым тхакIуэхэр… Схуэшэчыркъым. Ахэр щIэпсалъэр… жаIэр езыхэм зэхамыхыжын щхьэкIэщ. Абыхэм жаIэр езыхэм зэхахыжу щытамэ, я мыхьэнэншагъэр къагурыIуэжынти, я жьэр яубыдынт. Куэдщ ар, сигу ящыкIащ сэ а щыхьэтнэпцIхэм.
Херея: ПцIы щыдупс къэхъуми – зэрымыщIэкIэщ. Сэ къуаншагъэ збгъэдэлъу слъытэркъым.
Калигулэ: ПцIы захуэ щыIэкъым. Фэ фыупс пцIым цIыхухэмрэ хьэпшыпхэмрэ зы мыхьэнэ гуэр яхуегъэфащэ. Мис аращ сэ фхуэзмыгъэгъур.
Херея: Сыт хуэдэу щымытми, дэ ди къалэнщ мы дунейм дыкъыщхьэщыжыну, абы дыщыпсэуну дыхуейр пэжмэ.
Калигулэ: Къыщхьэщыж дыхуейкъым. Iуэхум хэплъэри яухащ. Мы дунейм мыхьэнэ иIэкъым. Ар къызыгурыIуам хуитыныгъэр и Iэрылъхьэщ. (къызэфIоувэ)
Аращ сэ фыслъагъу щIэмыхъури – фыщхьэхуиткъыми. Рим къэралыгъуэ абрагъуэм зыщ щхьэхуиту исыр – ар сэращ. ФыгуфIэ, икIэм икIэжым фэ фиIэ хъуащ хуитыныгъэм фыхуезыгъэджэн император. ЩIэкI, Херея, уэри, Сципион. Ныбжьэгъугъэ жыхуаIэр сэркIэ дыхьэшхэнщ. ЕвгъащIэ хъыбар Рим. ИкIэм-икIэжым абы иратыжащ и хуитыныгъэр. А хуитыныгъэм щIыгъуу къэгъунэгъуащ гъэунэхугъуэшхуэри.
Ахэр щIокI. Калигулэ зрегъэзэкI.
ЕпщыкIузанэ теплъэгъуэ
Цезоние: Угъыу… ара уэ?
Калигулэ: Аращ, Цезоние.
Цезоние: Сыт мыпхуэдизу къэхъуар? Пэжщ, уэ Друзиллэ фIыуэ плъагъуу щытащ. АрщхьэкIэ сэри сыкъэплъэгъуащ абы нэмыщIкIэ, нэгъуэщI цIыхубз куэди плъэгъуащ. Ар зэрылIам къикIыркъым жэщищ-махуищкIэ уи щхьэр зепхьэу губгъуэм уиту, псори уи хамэ дыхъуауэ укъытхыхьэжын хуейуэ.
Калигулэ: (зыкърегъэзэкIри) Сэ уэ делэ цIыкIум Друзиллэ и гугъу пхуэсщIрэ? Уэ уи пщIыхьэпIэм къыхэхуэркъэ лъагъуныгъэм нэмыщI нэгъуэщI зы щхьэусыгъуэ гуэркIэ цIыхур гъынкIэ хъуну?
Цезоние: Къысхуэгъэгъу, Гай, ауэ нэхъ къэсщтэнут Iухум и тэмэмыпIэр сщIамэ.
Калигулэ: ЦIыхур щIэгъыр езыр зэрыхуейм хуэдэу и Iуэху зэрымыхъур аращ.
(Бзылъхугъэр къыбгъэдокIуатэ)
Къэгъанэ, Цезоние. (IуокIуэтыж). УIумыкIыжу щыт.
Цезоние: Псори сщIынщ узэрыхуейм хуэдэу. (йотIысэх) Зи ныбжь нэсахэм фIыуэ ящIэ гъащIэм ди щхьэм Iэ къызэрыдимылъэр. Мы дызытет щIыгум бзаджагъэу щызекIуэр нэхъыбэж хъуным сыт щхьэкIэ дыхущIэкъун хуей?
Калигулэ: Уэ къыбгурыIуэркъым. Iуэхукъым ар. Си щхьэр сэр-сэрурэ хэслъэфыжыну къыщIэкIынщ. Сэ фIыуэ къызгуроIуэж фIэщыгъэцIэу яхуэсщIынур къысхуэмыгъуэту псэущхьэ гуэрхэр си гум къызэрыщыушар. Сыт сэ абы есщIэнур? (ЦIыхубзым зыхурегъэзэкIри) Сэ сыщыгъуазэт я гъащIэм гужьеигъуи щыхэхуэу цIыхухэм къазэрыхуихуэр. АрщхьэкIэ фIыуэ къызгурыIуэртэкъым «егъэгужьей» псалъэм и мыхьэнэр. Сэри адрейхэм ещхьу си гугъэт ар псэм и узыфэу. Аратэкъым-тIэ. Iэпкълъэпкъыр аращ бэлыхьыр зытелъыр. Си лыр мэуз, си бгъэр зэгуоч, си лъакъуитIыр поузыкI. Си къэжьын къокIуэ, си щхьэр мэуназэ. АрщхьэкIэ псом нэхърэ нэхъ шынагъуэр си Iум илъ дыджырщ. Апхуэдэр къызыхэкIыр лъыр, ажалыр, е техьэгъуэ узыр аращ. Ар – псори щызэхэшыпсыхьыжа дыджагъщ. Си бзэгур зэрызгъэхъейуэ, мы си хъуреягъэр къызэщIоуфIыцIэри, цIыхухэр гущыкIыгъуэ къысщохъу. Сыту гугъу икIи сыту ткIыбжь цIыхуу дунейм утетыныр.
Цезоние: А къомым уемыгупсысу, гъуэлъи уи Iэпкълъэпкъым фIыуэ зегъэгъэпсэху. Сэ сыпщхьэщысынщ ужеиху. Укъэушыжа нэужь дунейр нэхъ щIэщыгъуэ къыпщыхъужынщ, нэхъапэхэми хуэдэу. ЗэрыпхузэфIэкIкIи уи властыр лъагъуныгъэм зэрытебгъэлэжьэнум иужь ит. Сытым щхьэкIэ зэран дыхуэхун хуей къэкIуэну дунейм.
Калигулэ: Сыжеин хуейт сыIуричу, ауэ ар сэ схузэфIэмыкIыну Iуэхущ.
Цезоние: Уезэшыщащи, къыпщохъу апхуэдэу. ТIэкIу дэкIынщи, уи Iэхэм къару къахыхьэжынщ.
Калигулэ: А къарур зэхьэлIапхъэри убзыхун хуейщ. Сыт сэ зэрызбгъэщIынур къыпхуэмылъытэн лъэщагъ, мы дунейм и зэхэлъыкIэр щызэзмыхъуэкIыфынукIэ: дыгъэр къуэкIыпIэмкIэ щетIысэхыу, цIыхум хьэзаб ятемылъыжрэ зеикI мылIэжынхэу щысхуэмыщIынукIэ. Сыт я зэхуакур, Цезоние, сыжейми сымыжейми, дунейм щекIуэкIыр си унафэм щыщIэзмыгъэувэфынукIэ.
Цезоние: Уэ слъагъур Тхьэм я лъэкIыныгъэ ухуейуэ уныкъуакъуэу аращ. Сэ сщIэркъым щыIэу абы нэхърэ нэхъ делагъэшхуэ.
Калигулэ: Уэри къыболъытэ си щхьэр зэтекIауэ. Хэту уи гугъэ уэ а сызэныкъуэкъу тхьэхэр? Сэ иджыпсту къарууэ сиIэ псомкиI сызэныкъуэкъур уи тхьэ дэтхэнэм нэхъри нэхъ лъагэщ. ЯхузыфIэмыкIынур мардэ щащIа къэралыгъуэжьым и унафэр щIыным сыпохьэ сэ.
Цезоние: У пхузэфIэкIынукъым уафэр мыуафэу, нэкIу дахэр – нэджэIуджэу, цIыхугур мывэу къызэбдзэкIыну.
Калигулэ: (нэхъри къызэрыкIыу) Сэ сыхуейщ уафэмрэ тенджызымрэ зэхэспщэжыну, дахагъэмрэ нэджэIуджагъэмрэ IэпэзэрыIыгъ сщIыну, хьэзабым дыхьэшхым и хъуаскIэ къыхезгъэхыну.
Цезоние: (Зэпсалъэм и пащхьэ лъаIуэу йоувэри) ЩыIэщ гуапагъи, бзаджагъи, икIагъи, хабзэншагъи. Уи фIэщ зэрыхъун ахэр игъащIэкIи щыIэну.
Калигулэ (къэпIейтеяуэ) АтIэ сэ сыхуейщ а псори зэхэспщэжыну. Сэ ди лIэщIыгъуэм тыгъэ хуэсщIынщ зэхуэдэныгъэмрэ зэщхьыныгъэмрэ. Псори зэхуэдэ-зэщыщ хъужа нэужь зеикI тхузэфIэмыкIынур, щыIэххэнкIэ дызыщымыгугъар ди щIым къытепсыхэнщ, мазэр си Iэгум къитIысхьэнщи, итIанэ, Тхьэм ищIэнщ, сэри, сэ сщIыгъуу зэрыдунейуэ зытхъуэжынщ, цIыхухэм лIэныр щагъэтынщи, икIэм икIэжым насыпыфIэ хъунхэщ.
Цезоние: Уэ уелъэпэуэфынукъым лъагъуныгъэм.
Калигулэ: (Къогубжьри къыщеуд) Сыт лъагъуныгъэ, Цезоние? (и блыпкъыщхьитIыр еубыдри егъэсыс) ЗырикIщ а узытепсэлъыхьыр. НэгъуэщIщ мыхьэнэ зиIэр: къэралым и казнар аращ. Ар уэри зэхэпхай. Аращ псоми я къежьапIэр. Мис иджы сэ сыпсэунущ, сыпсэунущ, Цезоние. Лъагъуныгъэмрэ псэуныгъэмрэ зэхэмызэгъэн Iуэхущ. Ар сэ ныбжызоIэ уэ. ИкIи укъызогъэблагъэ зеикI ямылъэгъуа махуэшхуэ, дунейпсо хеящIэ IуэхущIафэ, икъусыкъужкIэ нэгузыужь лэжьыгъэ. Сэ цIыху сыхуейщ – згъэмысэн, тыхь сщIын, къекIуэкIым еплъыни сыхуейщ.
(Гонгым зыхуедзри и къару къызэрихькIэ еуэу щIедзэ)
Калигулэ: (гонгым еуэу) КъыщIэфшэ ягъэкъуаншэхэр. Сэ сыхуейщ мысэ. Псори мысэщ. (гонгым йоуэ). Сэ сыхуейщ къыщIашэну зи суд ажалкIэ ящIа цIыхухэр. Дэнэ щыIэ еплъынухэр? ХеящIэхэми, уэчылхэми, ягъэкъуаншэхэми – псоми суд зэрытращIыхьрэ куэд щIащ. О, Цезоние, сэ абыхэм язгъэлъагъунщ игъащIэм ямылъэгъуар: мы къэралым зи щхьэ хуиту ис цIыху закъуэр.
(Гонгым и щыблауэ макъым къыдэкIуэу дворецым Iэуэлъауэ къыщоIу. Нэхъ зиIэтурэ къоблагъэ псалъэмакъ, Iэщэ кърахьэкIым и макъ, лъэмакъ. Калигулэ дыхьэшхыурэ гонгым йоуэ. Къэрэгъулхэр къокIуэ, тIэкIурэ щотри IуокIыж)
Калигулэ: (Гонгым йоуэ) Уэ, Цезоние, сэ ныбжесIэр пщIэнущ, укъыздэIэпыкъунущ. Iуэхур мис аращ. Тхьэ къысхуэIуэ, Цезоние, укъыздэIэпыкъуну.
Цезоние: (Гонг макъым иужьыгуауэ) Сыт щхьэкIэ сIуэн хуей Тхьэ. Сэ уэ фIыуэ узолъагъур.
Калигулэ: Сыт ныбжезмыIэми – пщIэнущ.
Цезоние: (Мор гонгым здеуэм IэпэдэупIэ къегъуэтри) Сыт ухуейми, Калигулэ, ауэ щыгъэт Тхьэм щхьэкIэ.
Калигулэ: (гонгым йоуэ) УгущIэгъуншэнущ.
Цезоние: (гъуэгыу) СыгущIэгъуншэнущ.
Калигулэ: (гонгым еуэу) ГущIыIэ-псэ щIыIэу ущытынущ, IурыIэбапIэ къыпхуамыгъуэту.
Цезоние: IурыIэбапIэ къысхуамыгъэту.
Калигулэ: Бэлыхьри зыхуэбгъэшэчынущ.
Цезоние: Содэ, Калигулэ, ауэ делэ сохъу.
(Зэрыгъэгужьея лIакъуэлIэшхэмрэ дворецым къулыкъу щызыщIэхэмрэ къолъадэ. Калигулэ гонгым иужь дыдэу зэ йоуэ, уадэ цIыкIур еIэт, зыкърегъэзэкIри зыбгъэдешэхэр)
Калигулэ (хъийм икIауэ): Нэхъ гъунэгъуу фыкъызэкIуэталIэ псори. Сэ фхузощI унафэ нэхъ гъунэгъуу фыкъызбгъэдыхьэну. (ЛъакъуэкIэ топкIэри) ФыкъыбгъэдэкIуэтэну къыфхуещI унафэ кесарым.
Нэхъ псынщIэIуэу. Иджы уэри къэкIуатэ, Цезоние.
(Абы и Iэр еубыд, гъуджэм бгъэдешэри, къызэрыщ лъэныкъуэм уадэкIэ тетхъунщIыхьу щIедзэ, къищыр тригъэкIыжу. Мэдыхьэшх)
Калигулэ: Арати зэфIэкIащ. Плъагъурэ! ЩыIэжкъым афIэкIа гукъэкIыж, нэкIухэр бзэхыжащ бахъэу. НэщIщ. Ауэ къэнар пщIэрэ? КъекIуэталIэт нэхъ гъунэгъуу. Еплъыт. Фэри фыкъэкIуэтэIуэт. Феплъыт.
(Езыр гъуджэм бгъэдоувэри делэ нэIуу зызэкIэщIеш)
Цезоние: (Гъуджэм гужьеяуэ иплъэу) Калигулэ!
Калигулэ: (и нэкIур егъэтэмэмыж, и Iупэр абджым кIэрекъузэ, и плъэгъуэр зыIэзыбжьэу мэдийри, текIуэныгъэ гъэнщIа макъкIэ) Калигулэ!
Iупхъуэ
ЕтIуанэ едзыгъуэ
Япэ теплъэгъуэ
ЛIакъуэлIэшхэр Херея и унэм щызэхэсщ.
Езанэ лIакъуэлIэшым: Тхуэмыфащэ къыдепэс.
Муций: Илъэсищ ен мэхъури.
ЛIакъуэлIэш лIыжьым: Сэ - си фыз цIыкIукIэ къызощ. ЦIыхур къысщегъэдыхьэшх. Абы хуэфащэр – ажалщ.
Муций: Илъэсищ ен мэхъури.
Езанэ лIакъуэлIэшым: Пщыхьэщхьэ къэсыхункIэ, къалэ щIыбым щыбэуэну гъуэгу щытехьэкIэ, зэрыс носилкэм диту дыжэну къалэн къытщещI.
ЕтIуанэ лIакъуэлIэшым: Къэжыхьыныр – узыншагъэмкIэ сэбэпщ, жиIэурэ.
Муций: Илъэсищ ен мэхъури.
ЛIакъуэлIэш лIыжьым: Къыхуэгъун хуейкъым ахэр.
Ещанэ лIакъуэлIэшым: Пэжщ, апхуэдэр хуэбгъэгъу хъунукъым.
Езанэ лIакъуэлIэшым: Корнелий, абы пфIитхьэкъуащ уи мылъкур. Сципион, абы иукIащ уи адэр. Октавий, абы уи фызыр идыгъури къэхьпэщым яритащ. Лепид, уи щIалэр IэщIэкIуэдащ абы. А псори фшэчынуи?! Сэ злэжьыпхъэр сощIэж, сыщIэчэнджэщэни щыIэжкъым, къарууншагъэмрэ шынагъэмрэ я къэпхъэным сиIыгъыу сыпсэун, хьэмэрэ Iуэхум дытегушхуэу кIэ еттын жысIэу.
Сципион: Сэ злэжьын хуейм и унафэр ищIат абы езым си адэр щиукIым.
Езанэ лIакъуэлIэшым: Уэ иджыри шэч къытепхьэрэ?
Ещанэ лIакъуэлIэшым: Уэ дыпщIыгъущ. Циркым щыдиIэ тIысыпIэхэр цIыхубэм яхуигуэшри унэIутхэмрэ дэрэ дызэригъэзэуащ тезыр нэхъ хьэлъэж къыттрилъхьэну.
ЛIакъуэлIэш лIыжьым: Шынакъэрабгъэщ.
ЕтIуанэ лIакъуэлIэшым: Напэншэщ.
Ещанэ лIакъуэлIэшым: Ажэгъафэщ.
ЛIакъуэлIэш лIыжьым: Илъэсищ мэхъури.
(КърахьэкI Iэщэм игъэIу Iэуэлъауэ макъ, псалъэмакъ къоIу. Факелхэм ящыщ зы къохуэх. Псори щIэкIыпIэм хуопIащIэ. Зэхэтхэр щIэкIыпIэм хуопIащIэ. Херея къохьэри псори зэтрегъэбэяуэ, зыри къэмыхъуа хуэдэу).
ЕтIуанэ теплъэгъуэ
Херея: Дэнэ апхуэдизу фыздэпIащIэр?
Ещанэ лIакъуэлIэшым: Дворецым.
Херея: Сэри апхуэдэущ къызэрызгурыIуар. ФыдагъэхьэнкIэ фыгугъэрэ?
Езанэ лIакъуэлIэшым: Дэ ди мурадкъым абы щхьэкIэ дылъэIуэну.
Херея: Сыту псынщIэу хахуэ фыкъэхъуа? Хуит сыкъэфщIрэ мы си унэм нэгъуэщI мыхъуми хуиту сыщетIысэхыну?
(Бжэр хуащI. Херея стIолым бгъэдокIуатэри, и дзакIэм тотIысхьэ, адрейхэри абы къоувэкI)
Херея: Фэ зэрывигугъэм хуэдэу тынш хъуну Iуэхукъым ар, си ныбжьэгъужьхэ. Иджыпсту къыфпкъырыхьа шынагъэр лIыгъэми хахуагъэми я пIэ къыпхуигъэувэнукъым. ФопIэщIэкIыр Iуэхум.
Ещанэ лIакъуэлIэшым: Удимыгъусэмэ зегъэз, ауэ уи бзэр убыд.
Херея: Пэжыр жыпIэнумэ, сывигъусэу си гугъэщ, ауэ нэгъуэщI щхьэусыгъуэхэмкIэ.
Ещанэ лIакъуэлIэшым: Куэдщ къебгъэкIуэкIар.
Херея: (къызэфIэувэу) Пэжщ, куэдщ къедгъэкIуэкIар. Сэ нэхъ сфIэтэмэмщ и щхьэ течауэ дызэгурыIуэмэ. Сывигъусэми фэракъым, фэр щхьэкIэкъым сыщIывигъусэр. Аращ фи Iуэху зэхэублэкIэри мытэмэму къыщIэслъытэр. Фэ фIыуэ къывгурыIуэркъым фи бийр зищIысыр, икъукIэ фогъэмащIэ абы и гуращэхэмрэ мурадхэмрэ. Зы муради абы иIэкъым мыабрагъуэу. Фэ фи ажалым фыхуэпIащIэ хуэдэщ. Ар зищIысыр зэвгъащIэ, зыхуэдэр флъагъуу зевгъаси, мис итIанэ нэхъыфIу фебэныфынущ.
Ещанэ лIакъуэлIэшым: Долъагъу дэ ар зыхуэдэр: залыму щыIэм я нэхъ зыхухэту.
Херея: Хэт ищIэн ар. Император акъылынши диIахэщ дэ. Арами, мыр акъылыншэ дыдэуи жыIэгъуейщ. Сэ абы сытеплъэ щIэмыхъур – зыхуейр фIыуэ къыгуроIуэжри аращ.
Езанэ лIакъуэлIэшым: Псори дыIуипIэну хуейщ ар.
Херея: Хьэуэ, аракъым абы и мурад нэхъыщхьэр. Абы и гуащIэри и лъэщагъри зытелажьэ гурыщIэр, мурадыр икIи нэхъ лъагэщ икIи нэхъ Iисрафиблщ. Ар зэщакIуэр дэ псом ди дежкIэ сыт нэхъри нэхъапэр аращ. Власть гъунапкъэншэ зыIэщIэлъ иджыкъым дэ япэу щытлъагъур. Ауэ цIыхури дунейри щайуэ къримыдзэу а властым гъунапкъэншэу ирилъащэ иджыщ япэу къыщытхуепсыхар. Мис ращ абы сызыгъэшынэу хэлъри, бэнэныгъэ есщIылIэну сызыхуейри. Уи гъащIэм упыкIыныр шынагъуэкъым, абы хурикъун лIыгъи къыскъуэкIынщ сэ хуей щыхъум деж. Ауэ хьэлъэщ дунейм утету гъащIэм и мыхьэнэр зэрыщIэткIукIыр, псэуныгъэм и щхьэусыгъуэр зэрыпIэщIэкIыр плъагъуу. Упсэу хъунукъым щхьэусыгъуэр уимыIэжу.
Езанэ лIакъуэлIэшым: ЛъыщIэжыр ущIэпсэун щхьэусыгъуэу уфIэмащIэ.
Херея: Сыарэзыщ абыкIи, сыфкъуэувэнуи сыхьэзырщ. Ауэ зыгурывгъаIуэ – сэ апхуэдэу щIыжысIэр фи зэгуэпымрэ губжьымрэ дэлэлай ядэсщIу аракъым, атIэ хузэфIэкIмэ мы дунейм и унагъуэбжэр хуезыгъэщIыжыну ебгъэрыкIуэ идея абрагъуэм сыпэщIэувэу аращ. Ауэ Калигулэ и щхьэм мураду къищхьэрыуэ псоми лъэIэсыпхъэу къезгъэзэгъыныр – ар сэ слъэмыкIыну Iуэхущ. Абы и философиер – хьэдэ лъэмыжу еукъуэдий, дэри ди насыпыншагъэти, а философиер зэтегъэщэхэгъуафIэкъым. Ар щыпхузэфIэмыкIым деж къанэр – Iэщэр къэщтэн хуейуэ аращ.
Ещанэ лIакъуэлIэшым: Лэжьэн хуейщ. Арами, фэ апхуэдэ власть щIэпхъаджащIэр фыпэщIэувэу фхузэхэкъутэнукъым и къару илъыху. Дэкъузэныгъэм упэщIэувэ хъунущ. ЩхьэрутIыпщ хъуа, фейдэ мылъыхъуэ щIэпхъэджагъэм хьилэшыуэ бгъэдыхьэн хуейщ, зэран ухуэмыхъуурэ и хъугъэ игъэхуауэ, и сэфэтыр Iисраф хъужыху. Иджыри зэ къытезгъэзэжынщи: сэ фэ пIалъэкIэщ сызэрывигъусэр. Абы нэхъыбэкIи сыхуэлэжьэнукъым сэ фи мурадым. Сызыхуейри зы закъуэщ: ди дуней гъащIэр зэрыта и пIэм игъэзэжу, гузэгъэгъуэрэ мамырыгъэрэ си псэм игъуэтыжынырщ. Сэ си щхьэ IуэхукIэ зыми сеныкъуэкъуркъым. Зыгуэр злэжьын хуейуэ къалэн къысщызыщIыр нэгъуэщIщ: гурей жьапщэ-борэну, си гъащIэр зыми щымыщ ищIыну къызэныкъуэкъум си гупсысэм къыхилъхьэ шынагъэрщ.
Езанэ лIакъуэлIэшым: (къахэкIуэту) Сыщымыуэмэ сэ къызгурыIуащ уэ жыпIэну узыхуей дыдэр. Нэхъыщхьэращи, уэ дэ псоми хуэдэу къыболъытэ ди жылагъуэм и лъабжьэр къанэ щымыIэу къэтIэсхъауэ. Дэ псом нэхърэ дгъэнэхъапэр напэмрэ цIыхугъэмрэщ, пэжкъэ? Унагъуэ лъабжьэр къотIасхъэ, лэжьыгъэм пщIэ лъэпкъ иIэжкъым, къэралым цIыхуу исыр къанэ щымыIэу Тхьэм хущIоджэ. Напэмрэ цIыхугъэмрэ къыдоджэж защIэдгъэкъуэну. Зэхэдмых нэпцI зытщIын? ЛIакъуэлIэшхэр пщыхьэщхьэ къэс кесарым и носилкэм кIэлъыжэу куэдрэ вдэну, ныбжьэгъухэ?
ЛIакъуэлIэш лIыжьым: Вдэну абыхэм си псэ тIэкIу къыжраIэу.
Ещанэ лIакъуэлIэшым: Я фызхэр трахыу.
ЕтIуанэ лIакъуэлIэшым: Я ахъшэри.
Етхуанэ лIакъуэлIэшым: Хьэуэ.
Езанэ лIакъуэлIэшым: Херея, уэ фIыуэ укъэпсэлъащ. ФIыуи пщIащ дыкъызэрытебгъэувыIар. Къэсакъым иджыри Iуэхум и пIалъэр. Нобэ цIыхубэр ди телъхьэу къэувынутэкъым. И чэзур къэсыным ди гъусэу упэплъэну ухьэзыр уэ?
Херея: Сыхьэзырщ. Зэран дыхуэвмыгъэхъу. ИрырекIуэ Калигулэ езым къыхиха гъуэгум. Ар дэнэ къэна, тIэкIуи щIэрыIэн хуейщ. Хуэтхъумэнщ и делагъэр дыхуэсакъыу. Къыхуихуэнщ абы зы махуэ хьэхэмрэ абыхэм я Iыхьлыхэмрэ зэрыс къэралыр зы лъэныкъуэу, езыр адрей лъэныкъэу зэпэщытхэу. (Псори арэзыуэ макъ зэдагъэIу. Накъырэхэр къагъаджэ. ИтIанэ щым мэхъуж. Зы жьэм къыжьэдэкIым – адрейм жьэдыхьэурэ : «Калигулэ»)
Ещанэ теплъэгъуэ
Калигулэрэ Цезониерэ къохьэ, Геликонрэ зауэлI гупрэ я гъусэу. Зыми зыри жиIэркъым: щым джэдыкIампIэ теплъэгъуэщ. Калигулэ къызэтоувыIэри, зэгурыIуахэм яхоплъэ. Зыри жимыIэу яхохьэ, зым и бгырыпх быжыр зэрегъэзэхуэж, нэгъуэщIым къыпыIуокIуэт ар нэхъыфIу зэпиплъыхьын папщIэкIэ. Псори зэ къызэпеплъыхьыж, и нитIым и Iэгур трепIэри щIокIыж, зы псалъэ жимыIэу.
ЕплIанэ теплъэгъуэ
Цезоние: (Унэр къызэрикъухьам ауаныщIу хигъэплъэжхэу) Зауэ-банэ фыхэта?
Херея: Дыхэтащ зауэ.
Цезоние: (НетIэ ещхьу ауаныщIу) Сыту пIэрэ фызэpэуэн хуей щIэхъуар?
Херея: Дызэзэуащ ауэ сытми.
Цезоние: Арамэ жыпIэр пэжкъым.
Херея: Сыт мыпэжыр?
Цезоние: Фызэзэуакъым.
Херея: Арауэ – дызэзэуакъым.
Цезоние: (къыпыгуфIыкIыу) ЗэлъыIуфхыжмэ нэхъыфIт мыбдежыр. Калигулэ и жагъуэщ къетхъужьамэ.
Геликон: (ЛIакъуэлIэш лIыжьым зыхуигъэзауэ) Къыщевгъэудынущ. Мис аращ зэриухынур а псори.
ЛIакъуэлIэш лIыжьым: Сыту пIэрэ дэ абы етщIар?
Геликон: Аркъэ Iуэхур здэщыIэр – зыри зэревмыщIар. Щхьэм къитIасэркъым: дауэ мы дунейм узэрытетынур фэ фхуэдэу ужьгъейуэ. Гугъущ ар пхуэмыхьыжын хуэдизу. Къызыщывгъэхъут Калигулэ и пIэм фэ фиту (зэпегъэури). ДауикI, фэ мыбдеж зэгурыIуэныгъэ тIэкIу щызэIуфщэрт, пэжкъэ?
ЛIакъуэлIэш лIыжьым: Пэжкъым. Уи фIэщ зэрыхъун. Сыт апхуэдэу щIигугъэххэр.
Геликон: И гугъэу аракъым, ещIэ. Сэ зэрыхуэзгъэфащэмкIи, а ищIэм тIэкIу мащIэу щыгуфIыкIыу къыщIэкIынущ. ИIэ-тIэ, зэлъыIeдвгъэхыжыт дахэ-дахэу.
(Псоми зэлъыIуах пэшыр. Калигулэ къыщIохьэри къакIэлъоплъ).
Калигулэ
ЗэзыдзэкIар Бещтокъуэ Хьэбасщ
ЕдзыгъуиплIу зэхэлъ пьесэ
Хэтхэр:
Калигулэ
Цезоние
Геликон
Сципион
Херея
Сенект (лIакъуэлIэш лIыжьщ)
ЛIакъуэлIэшхэр:
Метелл
Луций
Лепид
Октавий
УнафэщIыр
Мерейя
Муций
Езанэ къэрагъул
ЕтIуанэ къэрагъул
Езанэ къулыкъущIэ
ЕтIуанэ къулыкъущIэ
Ещанэ къулыкъущIэ
Муций и щхьэгъусэр
Езанэ усакIуэ
ЕтIуанэ усакIуэ
Ещанэ усакIуэ
ЕплIанэ усакIуэ
Етхуанэ усакIуэ
Еханэ усакIуэ
Ебланэ усакIуэ
Езанэ, ещанэ, еплIанэ едзыгъуэхэр Калигулэ и уардэунэм къыщокIуэкI. ЕтIуанэр – Херея и унэм. Езанэ едзыгъуэмрэ адрейхэмрэ илъэсищ я зэхуакущ.
Япэ едзыгъуэ
Езанэ теплъэгъуэ
ЛIакъуэлIэшхэр уардэунэм и залым щызэхуэсащ. Абыхэм ящыщ зым и ныбжьыр фIыуэ хэкIуэтащ. Псори зыгуэрым зэрытегузэвыхьыр нэрылъагъущ.
Езанэ лIакъуэлIэшым: Зы хъыбари щыIэкъым.
ЛIакъуэлIэш лIыжьым: Е пщэдджыжьым е пщыхьэщхьэм.
ЕтIуанэ лIакъуэлIэшым: Махуищ мэхъури зы хъыбари щыIэкъым.
ЛIакъуэлIэш лIыжьым: Едгъажьэ псоми къагъэзэж зы хъыбари къытхуамыхьу,-дгъуэтыркъым,-жаIэрэ я щхьэр ягъэкIэрахъуэу.
ЕтIуанэ лIакъуэлIэшым: ЩIэтщыкIащ мы куейр къэдмыгъанэIауэ, нэгъуэщI тхузэфIэкIынукъым.
Езанэ лIакъуэлIэшым: ДевмыгъэпIэщIэкIмэ мынэхъыфIу пIэрэ? Дыпэплъэнщ.
Зэрыбзэхам хуэдэу къыкъуэкIыжынкIи мэхъу.
ЛIакъуэлIэш лIыжьым: Сэ слъэгъуащ ар щыдэкIым. ГъэщIэгъуэн гуэрурэ
зиплъыхьырт.
Езанэ лIакъуэлIэшым: Сэри сыщытащ абдеж, щыдэкIым сеупщIащ къэхъуамкIэ.
ЕтIуанэ лIакъуэлIэшым: Сыт-тIэ жэуапу къыпыпхар?
Езанэ лIакъуэлIэшым: ЗырикI,-жиIэри зблэкIащ.
(Зы тэлайкIэ щымхэщ. Геликон къохьэ, бжьын игъэныщкIуу).
ЕтIуанэ лIакъуэлIэшым (гузавэу): Гузэвэгъуэщ.
Езанэ лIакъуэлIэшым: Апхуэдэщ псори я щIалэгъуэм.
ЛIакъуэлIэш лIыжьым: Балигъ акъыл къищтэмэ, зихъуэжынщ, дауикI.
ЕтIуанэ лIакъуэлIэшым: Уэ апхуэдэу къэплъытэрэ?
Езанэ лIакъуэлIэшым: Дыгугъэнщ щыгъупщэну.
ЛIакъуэлIэш лIыжьым: А зиунагъуэрэ, зы фIэкIуэдамэ пщIы къигъуэтыжынщ.
Геликон: Сыт щIыдигугъэр щхьэусыгъуэр – лъагъуныгъэр арауэ?
Езанэ лIакъуэлIэшым: Сытыра-тIэ, армырамэ?
Геликон: И тхьэмщIыгъур къыщыхьэпамэ фщIэрэ? Е, псалъэм папщIэ, махуэ къэс къыфIуплъэныр иужэгъуамэ. Дызыхэт цIыхухэр куэдкIэ нэхъ шэчыгъуафIэ хъунут, абыхэм я нэкIур зэзэмызэ зэрахъуэкIыфу щытатэмэ. АрщхьэкIэ, ди жагъуэ зэрыхъущи, менюм зихъуэжыркъым. Махуэ къэс лыцIыкIулыбжьэщ.
Ещанэ лIакъуэлIэшым: Сэ нэхъ сфIэкъабылщ щхьэусыгъуэр – лъагъуныгъэр арауэ къэслъытэмэ. Абы тедухуэмэ нэхъ къезэгърабгъуу къысфIощI.
Геликон: Уи псэри нэхъ мамыр ещI апхуэдэу Iуэхум ухэплъэмэ. Уегъэмамыр – мис аращ нэхъыщхьэр. А жыхуэфIэ узыгъуэращ – губзыгъэми делэми – зыми щымысхьыр.
Езанэ лIакъуэлIэшым: Сыт хуэдизкIэ мыхьэлъэми гуауэри зэгуэр еух. Уэ зы илъэс нэхъыбэкIэ уи псэм бэлыхь тебгъэлъыфыну?
ЕтIуанэ лIакъуэлIэшым: Тезгъэлъыфынукъым.
Езанэ лIакъуэлIэшым: Ар зыми хузэфIэмыкIынщ.
ЛIакъуэлIэш лIыжьым: Апхуэмыдэуи упсэуфыхэнтэкъым.
Езанэ лIакъуэлIэшым: Мис аращ. Фыщыгъуазэми сщIэркъым. Си щхьэгъусэр нэгъабэ дунейм ехыжащ. Сыгъщ, сыгъри сщыгъупщэжащ. Иджыри зэзэмызэ сыхонэщхъеикI. АрщхьэкIэ – сесэжащ.
ЛIакъуэлIэш лIыжьым: Къэхъугъэм… псори зэпишэчащ.
Геликон: А жыхуэпIэ къэхъугъэр зэзэмызэ хэкъуэуэжуи шэч сощI сэ, фэ сыщыфхэплъэкIэ.
Херея къохьэ
Езанэ лIакъуэлIэшым: Сыт-тIэ?
Херея: Аращ. Хъыбар зэрыщымыIэщ.
Геликон: Нэхъ хуэмыIуэу, зиусхьэнхэ, дыкъытримычу. Рим – къэралыгъуэжь жыхуаIэр дэращ. Дэ ди напэр дгъэкIуэдмэ, къэралым и щхьэри фIэкIуэдынущ. Иджыпсту и чэзукъым, и зэманкъым. Апхуэдэу щыщыткIэ, дывгъакIуи пщэдджыжьышхэ дывгъэщI, къэралым мис ар нэхъ хуэсэбэпынущ.
ЛIакъуэлIэш лIыжьым: Пэжщ ар. Уи нэр къыщхьэрипхъуэу, нэхъыщхьэр зыщыбгъэгъупщэ хъунукъым.
Херея: Сигу ирихьыркъым сэ мы къекIуэкIыр. Ар пащтыхь гъуэзэджэт, хуэдэ уигъэлъыхъуэну.
ЕтIуанэ лIакъуэлIэшым: Пэжщ, дызыхуей дыдэт, укIыти иIэу, Iуэхум хищIыкIышхуи щымыIэу.
Езанэ лIакъуэлIэшым: Сыту пIэрэ къыфщIэIуауэ мыпхуэдизу фызыгъэтхьэджэр? Хэт зэран хуэхъур, а зытетам къытенэнумэ? Абы Друзилэ фIыуэ илъагъуу зэрыщытам шэч хэлъкъым. АрщхьэкIэ и шыпхъут ар абы. ЩIасэу зэрыриIари ирикъунти. Сыт хуэдэу къемыкIуэкIами, ар лIащ жыпIэу Рим зэхэзехуэн пщIыныр – егъэлеяуэ къэнэжыркъым.
Херея: Сыт ухуейми фIэщ, сигу ирихьыркъым сэ ахэр, и щIэпхъуэжыкIэри къызгурыIуэркъым.
ЛIакъуэлIэш лIыжьым: Аращ, зыгуэр щыжаIэм зыгуэр щыщыIэщ.
Езанэ лIакъуэлIэшым: Сыт хуэдэурэ къемыкIуэкIами, зэIыхьлыхэр Iыхьлыгъэм ебакъуэу зы пIэ зэдэгъуэлъами, абы бэлыхь къипщIыкIыжыныр – къэралыр зыкIи зыхуэмей Iуэухщ. Зэгупэу мыгъуэлъынхэу Iэмал имыIэрэ – гъуэгу махуэ, ауэ щэху цIыкIуу.
Геликон: Флъагъуркъэ, а фэ зи гугъу фщIы лъызэхэкIэм зы Iэуэлъауэ гуэр щIымыгъункIэ Iэмал иIэкъым. ГъуэлъыпIэр мэкIыргъ, апхуэдэу жысIэнщи хуит сыкъэфщIмэ. ИтIанэ: хэт фэ къывжезыIар псори къызыхэкIар Друзилэ и лIэныгъэр арауэ?
ЕтIуанэ лIакъуэлIэшым: Сытыр ара-тIэ?
Геликон: КъафщIэ. Насыпыншагъэр фыз къыщыпшэм хуэдэу къокIуэ. Уэ езым къыхэпхауэ уи гугъэщ, арщхьэкIэ – мэ мыдэ, уэ укъыхахауэ аращ. Зыри пхухэлъхьэжынукъым абы: ди Калигулэ – насыпыншэщ. Абы и щхьэусыгъуэр езыми ищIэжу къыщIэкIынкъым. ХэкIыпIэ зэримыIэр къыгурыIуэжу щIэпхъуэжагъэнкIи мэхъу. Абы и пIэм дитамэ дэри арат тщIэнур. Мис, сэ щапхъэу зыкъэсхьыжынщ: си адэр сэ къыхэсхыжыну Iэмал къызатыгъатэмэ, сыкъалъхуну здэхэнтэкъым.
Сципион къохьэ
ЕтIуанэ теплъэгъуэ
Херея: Хъыбар гуэр щыIэ?
Сципион: Зыри щыIэкъым. МэкъумэшыщIэ гуэрхэм ягъэхъыбар дыгъуэпшыхь ар мы Iэшэлъашэм щалъэгъуауэ зыщIыпIэкIэ жэуэ. Щыблэри уэт а меданым.
(Херея сенаторхэм я деж егъэзэж, Сципион абы кIэлъокIуэ).
Херея: Махуищ хъурэ, Сципион?
Сципион: Мэхъу. Дызэрихабзэу дызэгъусащ абы сэрэ. Слъэгъуащ псори. Ар Друзиллэ и хьэдэм щхьэщыхьэри и Iэпэ джэдыкIэхэмкIэ еIусащ. ИтIанэ хэгупсысыхьауэ фэ къытеуэщ, зыкъригъэкIэрэхъуэкIри, лъэ быдэкIэ къыщIэкIыжащ. Абы лъандэри къалъыхъуэ.
Херея (и щхьэр егъэсысыр): Литературэр егъэлеяуэ фIsуэ илъагъурт а щIалэм.
ЕтIуанэ лIакъуэлIэшым: ИкIи тэмэмт ар и ныбжьым тепщIыхьмэ.
Херея: И къулыкъур Iуэхум хыумылъытэу щхьэм къибгъэтIэсэну гугъущ пащтыхьыр икIи художникыу. Пэжщ зэрэ-тIорэ диIащ апхуэди. Мэл щIакъуэ зыхэмыт хъушэ къэгъуэтыгъуейщ. Арами, адрейхэм яхузэфIэкIырт я къулыкъури зрахьэну.
Езанэ лIакъуэлIэшым: Апхуэдэу нэхъ тыншщ.
ЛIакъуэлIэш лIыжьым: Щхьэж и IэщIагъэ иIэжщ.
Сципион: Сыт тщIэн хуейр?
Херея: ЗырикI.
ЕтIуанэ лIакъуэлIэшым: Дыпэплъэнщ. Къимыгъэзэжрэ – зэтхъуэкIын хуей хъунущ. Дэр-дэру жысIэнщи пащтыхь ди мащIэкъым дэ.
Езанэ лIакъуэлIэшым: Ар пэжщ, тхуримыкъур цIыху нэсщ.
Херея: Къытехьауэ къигъэзэжмэ?
Езанэ лIакъуэлIэшым: Фи фIэщ зэрыхъун, ар иджыри сабийкIэ. Тедгъэувэнщ гъуэгу тэмэм.
Херея: КъыдэмыдаIуэмэ – сыт тщIэнур?
Езанэ лIакъуэлIэшым: СлIожь! Сэ зы зэман стхауэ щыIэкъэ къэрал къызэраублэнкI щIыкIэм теухуа трактат.
Херея: ДауикI, абы Iуэхур нэсмэ… Ауэ сэ си щхьэкIэ тхылъхэм сабгъэдэсмэ нэхъ къэсщтэнут.
Сципион: СынолъэIу къысхуэбгъэгъуну (йокI).
Херея: И жагъуэ сщIащ.
ЛIакъуэлIэш лIыжьым: ЩIалэжь цIыкIущ ар. Псори зэщхьщ щIалэхэр.
Геликон: Зэщхьми зэмыщхьми, жьы хъунущ ахэри.
(ХъумакIуэм хъыбар къахуехь: Калигулэ дворецым и жыг хадэм щалъэгъуащ).
Псори йокI.
Ещанэ теплъэгъуэ
Сценэр заулрэ нэщIщ. Калигулэ зиудыгъуу сэмэгурабгъумкIэ къохьэ: и цыр уащ, щыгъыр фейцейщ, и щхьэцыр псыфщ, и лъакъуэхэм фIеипс бжьыгъэ къытощ. И Iэгур и жьэм зыбжанэрэ хуехь. Гъуджэм бгъэдокIуатэри къищ и теплъэм зэрыIуплъэу йотIысэх, и лъэгуажьитI зэгуэшам я зэхуаку и IитIыр щелэлэхыу. СэмэгурабгъумкIэ Геликон къохьэ, Калигулэр къелъагъу, сценэм и плIэнэпэм щызэщIоувыIыкIри, щыму йоплъ. Калигулэ зыкърегъэзэкIри ар къелъагъу. Щымхэщ.
ЕплIанэ теплъэгъуэ
Геликон: Уузыншэм, Гай.
Калигулэ (къызэрыгуэкIыу): Уузыншэм, Геликон.
Геликон: Уезэша хуэди?
Калигулэ: Куэдрэ къэскIухьащ.
Геликон: Пэжщ, куэдрэ укъэтащ.
Щымхэщ
Калигулэ: Гугъут къэбгъуэтыну.
Геликон: Сыт гугъур?
Калигулэ: Сэ сызыхуейр.
Геликон: Сытыт узыхуейр?
Калигулэ (къыфIэмыIуэхуу): Мазэр.
Геликон: Сыт?
Калигулэ: Мазэр жысIакъэ.
Геликон: А-а? (Щымщ. Нэхъ гъунэгъуIуэу бгъэдокIуатэри) Сытым щхьэкIэ?
Калигулэ: ПщIэрэ, ар сэ симыIэ хьэпшыпхэм ящыщ зыщ.
Геликон: ГурыIуэгъуэщ. НытIэ, иджы псори тэмэм?
Калигулэ: ЗыIэрызгъэхьэфакъым.
Геликон: Жагъуэщ.
Калигулэ: Пэжщ. Аращ сэ сыщIезэшари. (Мэщымри) Геликон!
Геликон: СынодаIуэ, Гай.
Калигулэ: Уи гугъэ делэ сыхъуауэ?
Геликон: Уэ фIы дыдэу уощIэ сэ зэикI сызэрымыгупсысэр. Сэ апхуэдизу сыахьмакъ сыгупсысэн хуэдэу?
Калигулэ: Хъунщ, сыт ухуейми, жыдгъыIэ. Сэ делэ сымыхъуа дэнэ къэна, иджы хуэдэу тэмэму зеикI си щхьэр лэжьакъым. КIэщIу жысIэнщи, сэ зыIэзыбжьэу икIи куууэ зэхэсщIащ дызылъэмыIэсын, ди Iэпэр къызыпемыкIуэкIын гуэрым сызэрыхуэныкъуэр. (Щымщ). Сэ къызэрыслъытэмкIэ, мы дызыхэт, дызэсэжа псори зыри хъунукъым.
Геликон: Куэдым зэдайщ а Iуэху еплъыкIэр.
Калигулэ: Пэжщ. АрщхьэкIэ сэ иджыри къэс ар къызгурыIуэу щытакъым. Иджы сощIэ. (НетIи хуэдэу къызыфIимыгъэIуэхуу) Мы дунейр нобэ зыхуэдэр тшэчынкIэ Iэмал иIэкъым. Аращи, сэ сыхуейщ мазэ, е насып, е уахътыншэ; сыт ищIысми зыгуэр – делагъэуи щрырет,- ауэ мы ди дунейм щымыщу.
Геликон: Уи гупсысэ кIапэхэр зэлъэIэс хуэдэщ. АтIэми и гупсысэхэр зэпыувэ защIэу гупсысэфыр мащIэ дыдэщ.
Калигулэ: (КъызэфIоувэри, къыфIэIуэху-къыфIэмыIуэхуу) Уэ абы зыри хэпщIыкIыркъым. Аращ цIыхум щIахузэфIэмыкIри я гупсысэм хиш лъагъуэм я IуэхущIафэр трагъэзэгъэфу псэуну. А зы закъуэр армырауэ пIэрэ уасэ зиIэр - уи гупсысэмрэ уи IуэхущIафэмрэ IэгупIитIым хуэдэу упсэуфыныр. (Геликон еплъурэ) СощIэ сэ узэгупсысыр: мы цIыхубз цIыкIум и лIэныгъэм сыту хьэлэбэлыкъышхуэ къригъэкIрэ, жыхуэпIэщ. Хьэуэ. Аракъым Iуэхур здэщыIэр. Пэжщ, сэ къэзгубзыгъыж хуэдэщ махуэ зыщыплIкIэ узэIэбэкIыжмэ зэрылIар сэ фIыуэ слъэгъуа цIыхубзыр. АрщхьэкIэ, сыт ар – лъагъуныгъэр? ЗырикIщ. Тхьэ пхуэсIуэнщ лIэныгъэр Iуэхум къыщымыщу. Абы нэхъ наIуэ къищIауэ аращ мазэ сиIэн зэрыхуейр нэхъри къыспкърызыгъэхьа гупсысэ пэжыр. Ар икъукIэ IупщI икIи къызэрыгуэкI гупсысэщ, тIэкIуи мыкIуэмытэу; уи щхьэм къыхузэIупхыныр гугъурэ, къепхьэкIынри нэхъ гугъужу.
Геликон: Ар сыт хуэдэ гупсысэ. Гай?
Калигулэ: (ЗыкърегъэзэкIри нэщхъейуэ) Насыпыншэщ цIыхухэр, мэлIэжри.
Геликон: (ТIэкIурэ щыма нэужь) А гупсысэм хьэлэмэтыщэу зебгъэзэгъыфынущ, Гай. Яхэплъэт укъэзыухъуреихьхэм. Апхуэдэ гупсысэр зэран яхуэхъуу гу ялъыптэрэ абыхэм.
Калигулэ: (ЗыIэзыбжьэм къолыбри) Апхуэдэу щыщыткIэ – жыхуэпIэхэм псоми пцIы яупс. Сэ сыхуейщ ахэр псэуну пэжыр я дину. Сэра зымыщIэр, Геликон, ахэр зыхущыщIэр? Абыхэм яхуримыкъур щIэныгъэщ, Iуэхум хэзыщIыкI егъэджакIуи яIэкъым.
Геликон: Щхьэрыгъажэ умыщI, Гай, мы ныбжесIэр, ауэ зыбгъэпсэхуныр арат псом нэхърэ нэхъапэр.
Калигулэ: (ЙотIысэхри макъ щабэкIэ жеIэ) СхузэфIэкIынукъым. Ар сэ зеикI къызэмыхъулIэжын Iуэхущ.
Геликон: Сыт щхьэкIэ?
Калигулэ: Сэ сыжеймэ, хэт уи гугъэ мазэр къызэзытынур?
Геликон: (ТIэкIурэ щыма нэужь) Ари пэжщ.
Калигулэ: (КъызэрехьэлъэкIыр плъагъуу къызэфIоувэри) КъэдаIуэт мыдэ, Геликон. (Псалъэмакъ, лъэмакъ къоIу) Уи жьэр гъэбэяуи зыщыгъэгъупщэт мис иджыпсту дызэрызэбгъэдэтыр.
Геликон: ГурыIуэгъуэщ.
(Калигулэ щIэкIыпIэм хуеунэтI, зыкърегъэзэкIри…)
Калигулэ: Иджыпсту щыщIэдзауи къыздэIэпыкъу, къомыхьэлъэкIмэ.
Геликон: СыщIыбдэмыIэпыкъун щхьэусыгъуэ сиIэкъым, Гай. Сэ куэдым сыщыгъуазэщ, къысфIэIуэхури мащIэщ. СыткIэ сыпхуэщхьэпэфыну?
Калигулэ: Iэмал лъэпкъ зыхуэдмыгъуэтынумкIэ.
Геликон: СлъэкI къэзгъэнэнкъым.
Калигулэ йокI, Сципионрэ Цезонийрэ епIэщIэкIыу къыщIохьэ.
Етхуанэ теплъэгъуэ
Сципион: Зыри щыIэкъым. Утеплъа абы, Геликон?
Геликон: Хьэуэ.
Цезоние: Геликон, пэж дыдэу зыри къыбжиIакъэ абы, щIэпхъуэжын ипэкIэ?
Геликон: Сэ абы сриныбжьэгъукъым, сыхуэсакъыу аращ. Тэмэмри аракъэ.
Цезоние: Сэ уэ сынолъэIур.
Геликон: Си псэр зэзгъэшхын Цезоние, Гай идеалистщ, абы псори щыгъуазэщ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, абы иджыри къыгурыIуа щIыкIэкъым. Сэ къызгурыIуащ, аращ зыми сыщIыхэмыIэбэри. Ауэ Гай къыгурыIуэу хуежьэмэ, псоми хэIэбэу щIидзэнкIэ мэхъу. Абы кърикIуэнури зыщIэр Тхьэ закъуэр аращ. Къысхуэгъэгъу Тхьэм щхьэкIэ, пщэдджыжьышхэ тщIынумэ и чэзу хъуащ.
Еханэ теплъэгъуэ
Цезоние езэшауэ йотIысэх.
Цезоние: Къэрэгъулым илъэгъуащ ар мыбыкIэ щыблэкIым. Рим къалэм дэнэ и дежи щалъагъур Калигулэ. Ара щхьэкIэ езым илъагъуу щыIэр зы закъуэщ – езым и идеерщ.
Сципион: Сыт хуэдэ идеер?
Цезоние: Ар сэ сыткIэ сщIэн, Сципион.
Сципион: Друзиллэ жыхуэпIэр?
Цезоние: Хэт ар зыщIэр. Ауэ пэжыр жыпIэнумэ – фIыуэ илъэгъуащ ар абы. ДауикI, тыншкъым – дыгъуасэ уи IэплIэм щыпкъузу щыта цIыхубзыр нобэ хьэдэу плъагъуныр.
Сципион: (Iэнкуну) Уэ-щэ?
Цезоние: Сэри? Сэ срищIасэ тIорысэт.
Сципион: ЗыщIэгъэкъуэн хуейщ абы, Цезоние.
Цезоние: Уэри фIыуэ плъагъурэ?
Сципион: Солъагъу фIыуэ. Псэ хьэлэлу къызбгъэдэтащ, си гуащIэм хигъахъуэу. Сигу къинащ сэ абы и псалъэ гуэрхэри. ГъащIэр тыншкъым, ауэ дэ диIэщ диныр, искусствэр, лъагъуныгъэр, - жиIэрейт. Къуаншэр – нэгъуэщIыр бэлыхь хэзыдзэр аращ, - жиIэрт щIэх-щIэхыурэ. Хуейт ар тхьэхэм я щIасэу псэуну.
Цезоние: (КъызэфIэувэу) Сабий хуэдэт. (Гъуджэм бгъэдохьэри йоплъэ).
Си Iэпкълъэпкъым нэмыщI нэгъуэщIытхьэ сиIэкъым сэ. Мис ноби Тхьэ селъэIунущ Гай къысхуихьыжыну.
Калигулэ къохьэ. Цезониерэ Сципионрэ гу ялъетэри Iэнкуну йокIуэтыж. А тэлайм техуэу адрей лъэныкъуэмкIэ къохьэ лIакъуэлIэшхэмрэ дворецым и унафэщIымрэ. Iэнкун хъуахэу зэщIоувыIыкI. Цезоние къызоплъэкI. Абырэ Сципионрэ Калигулэ зыхуадз. Мыдрейм и Iэр ещIри ахэр къызэтрегъэувыIэ.
Ебланэ теплъэгъуэ.
УнафэщIым: (управителым - Iэнкуну) Дэ… Дэ дыплъыхъуащ ди пащтыхь.
Калигулэ: (Зызыхъуэжа макъ къыщыпкIкIэ) Солъагъу…
УнафэщIым: Дэ… Мыдэ…
Калигулэ: (ткIийуэ) Сыт фызыхуейр фэ?
УнафэщIым: Дыгузэващ, пащтыхь.
Калигулэ: (ЖьэхэкIуатэу) Ар сытым щхьэкIэ?
УнафэщIым: А-а… мыдэ… (хэкIыпIэ къегъуэт псалъэхэр къыжьэдэхуу) Къэралым и сантыкъым пыщIа Iуэхугъуэ гуэрхэр убзыхун зэрыхуейр уэри уощIэ.
Калигулэ: (Дыджу, мыдыхьэшхыну ерагъкIэ зызэтриIыгъэу) Казнар жыпIа? АтIэ зиунагъуэрэ, шэч хэлъ абы … сантыкъыр – ар Iуэхушхуэщ.
УнафэщIым: ДауикI, зиусхьэн.
Калигулэ (дыхьэшхыурэ Цезоние жреIэ) Пэжкъэ, си дахэ. Iуэху джэгукъым сантыкъ жыхуаIэр?
Цезоние: Хьэуэ, Калигулэ, казнам нэхърэ нэхъапи щыIэщ.
Калигулэ: Уэ абы зыри хэпщIыкIыркъым. Казнам икъукIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ. Псои яIэщ мыхьэнэ: финансми, обществэм и напэр зыхуэдэми, къэрал щIыб политикэми, дзэр зыхуей-зыхуэфIми, мэкъумэшым ехьэлIа хабзэхэми. БжызоIэр уэ – псоми мыхьэнэшхуэ яIэщ. Псори зэхуэдэу нэхъапэщ. Римым и щIыхьри, уи къупщхьэ узыр нэхъ къыщыпщыхьэри.
Аращи, сэ иужь сихьэнщ а псоми. КъэдаIуэт, унафэщI.
(ЛIакъуэлIэшхэр нэхъ гъунэгъуу къыбгъэдокIуатэ).
Калигулэ: Уэ пэжкIэ укъызбгъэдэтщ. Аракъэ?
УнафэщIым: (Зигъэгусэу) Зиусхьэн…
Калигулэ: Мисыр-тIэ, сэ зы мурад пхузэхэслъхьащ. Деуэнщи тIэу IэбэгъуэкIэ политическэ экономие жыхуаIэр къэдублэрэкIынщ. Сэ псори къыбгурызгъэIуэнщ, лIакъуэлIэшхэр я унэ екIуэлIэжмэ.
ЛIакъуэлIэшхэр йокI.
Еянэ теплъэгъуэ
Калигулэ Цезоние бгъэдотIысхьэри и Iэр абы и щхьэм трелъхьэ.
Калигулэ: КъедаIуэ уи тхьэкIумэр тегъэхуауэ. Япэ лъэбакъуэр: мылъку гуэр, ар ирекуэд е иремащIэ, зыбгъэдэлъу империем ис лIакъуэлIэш псоми баштекъузэкIэ къалэн зыщащIыж ар я быным къыхуамыгъанэу къэралым зэрыратымкIэ уэсят тхылъ ятхыну.
УнафэщIым: Зиусхьэн…
Калигулэ: Сэ уэ иджыри псалъэ уэста щIыкIэкъым. Дэ зэрыдубзыхум теухуауэ ахэр псори зэрызыххэу IутпIэнущ дызэрыхуэшэрыуэрэ зэхэтлъхьа спискэм къызэригъэлъагъуэм ипкъ иткIэ. Дыщыхуейм деж дэ а спискэр зэтхъуэкIыжыфынущ дызэрыхуейм хуэдэу. Къызхуэнапхъэм къыхуэнэнущ.
Цезоние: (къыIукIуэту) Сыт мы къыпщыщIар?
Калигулэ: (къыфIэмыIуэхуу) ЩыIутпIэкIэ зэрызэкIэлъыдгъэкIуэну щIыкIэм мыхьэнэ лъэпкъ иIэкъым. Нэхъ тэмэму жыпIэмэ, ящыщ дэтхэнэ зыри укIыныр – Iуэху нэхъыщхьэу аращ. Апхуэдэу щыщыткIэ – нэхъыщхьэ а Iуэхум хэлъкъым. Нэхъ кIэщIу жысIэнщи, ахэри адрейхэри – псори къуаншэщ. Гу лъытапхъэщ: цIыхур ужьэхэувэу пхъунщIэныр нэхъ напэншагъэкъым ямыIэнкIэ Iэмал зимыIэ хьэпшыпхэм я уасэм хэбгъахъуэ хуэдэурэ налог пхэнж ятеплъхьэным нэхърэ.
Къэрал унафэр пщIынри ухъунщIэнри – тIури зыщ. Абы псори щыгъуазэщ. ЗэрызэщхьэщыкIыу щыIэр – Iэмалхэр аращ. Сэ зызмыхьэкъуэу сыхъунщIэнущ. Абы нэхъ хуит къищIынущ къалэн цIыкIу зезыхьэхэр. (УнафэщIым ткIийуэ жреIэ). Мы унафэр уэ жьы думыгъэхуу бгъэзэщIэнущ. Рим къалэм щыпсэухэм я уэсятым псоми ныщхьэбэ фIэмыкIыу Iэ щIадзынущ, куей нэхъ жыжьэхэм щыпсэухэм – зы мазэ нэхъ дэмыкIыу. ЗэбгырыгъэкI хъыбар езыгъэщIэнухэр.
УнафэщIым: Кесар, уэ жыпIэм къикIым уегупсысыркъым.
Калигулэ: Мыдэ нэхъыфIу къызэдаIуэ, щхьэкъэб. Казнам мыхьэнэ иIэмэ – абы щыгъуэ гъащIэр - мыхьэнэншэщ. ГурыIуэгъуэщ ар. А гупсысэр уэ уи IуэхуеплъыкIэм хуэдэ къезыхьэкI дэтхэнэми къабыл къыздищIу, я гъащIэр зэрызырикIым арэзы техъуэн хуейщ, я дунейр – я ахъшэрауэ щыпсэухэкIэ. Сэ сыкъапщтэмэ, логикэм сытемыкIыну мурад сщIащ. Властыр щысIэщIэлъкIэ – а логикэм къыпэфшэчын хуей уасэри флъагъунщ, сэ згъэгъущынщ я лъапсэр логикэм емызэгъ гупсысэхэмрэ зэгъыу псэуну хуэмейхэмрэ. УфIэфIмэ уи деж щызэхэзублэнщ.
УнафэщIым: Сэ уэ пэжу сызэрубгъэдэтым шэч лъэпкъ къыщIытепхьэн щыIэкъым. Тхьэ пхузоIуэ!
Калигулэ: Сэри сыапхуэдэщ. Абы и щыхьэту, уи фIэщ зэрыхъун, уи хьэтыркIэ сэ уи IуэхуеплъыкIэр къасщтэу къэралым и казнар узэгупсысыну зыхуэфащэ щыIэцIэу къэслъытэфыну. НэгъуэщIу жыпIэмэ, уэ сэ фIыщIэ къысхуэпщIын хуейщ, уи куэзыр сIэщIэлъу уи джэгукIэм сыныхохьэри.
(Мэщым, итIанэ зызэтриубыдэу)
А къомым я щIыIужкIэ: сэ си мурадыр гъэщIэгъуэгну къызэрыгуэкIщ, абы къыхэкIыуи зэныкъуэкъуным кIэ идотыр. Уэ секундищ уиIэжщ узмылъагъуу убзэхыным папщIэ. Собжэ: зы…
(УнафэщIыр мэбзэх)
Ебгъуанэ теплъэгъуэ
Цезоние: УкъысхуэцIыхужыркъым. Мы жыпIэхэр – гушыIэкIэщIэ?
Калигулэ: Апхуэдэ дыдэкъым, Цезоние. Зэрагъасэ Iэмалщ.
Сципион: Ар мыхъунщ, Гай.
Калигулэ: Аракъэ-тIэ!
Сципион: Сэ къызгурыIуэркъым.
Калигулэ: Ар дыдэщ. Псори зытеухуэжар а мыхъунуращ. Нэхъ тэмэму жыпIэмэ, мыхъунур – къегъэзэгъынырщ.
Сципион: Апхуэдэ джэгукIэм укъыщызэтеувыIэжыфынукъым. Ар зи нэгузыужьыгъуэр зи щхьэ зэтемысыжхэр аращ.
Калигулэ: Хьэуэ, Сципион, ар императорыр зыхуалъхуа гъащIэу аращ.
(ЩIыбкIэ зрегъэщI, зэрешар и нэгум къищу)
ИкIэм икIэжым сэ къызгурыIуащ власытыр зи сэбэпыр. Абы зы Iэмал гуэрхэр къует «мыхъуххэнщ ар» жыхуаIэр кърибгъэIурыщIэну. Мы ди нобэм щыщIэдзауэ зэман къэкIуэнум хэукъуэдияуэ гъунапкъэншэщ си щхьэхуитыныгъэр.
Цезоние: (нэщхъейуэ) ДыщыгуфIыкI хъуну пIэрэ абы, Гай, сщIэркъым.
Калигулэ: Сэри сщIэркъым. Ауэ согугъэ ар къыддэщIыгъуу дыпсэуну.
Херея къохьэ.
ЕпщIанэ теплъэгъуэ
Херея: УкъызэрыкIуэжар зэхэсхат. Тхьэхэм солъэIу уи узыншагъэр къахъумэну…
Калигулэ: Си узыншагъэм фIыщIэ къыпхуещI. (ТIэкIурэ щыта нэужь зыкъызэкъуепхъуэтри) КIуэ, Херея, сыхуейкъым сэ иджы нэмыщI услъагъуну.
Херея: ГъэщIэгъуэнщ, Гай, жыпIэр.
Калигулэ: УмыгъэщIагъуэ. Сэ фIыуэ слъагъуркъым тхакIуэхэр… Схуэшэчыркъым. Ахэр щIэпсалъэр… жаIэр езыхэм зэхамыхыжын щхьэкIэщ. Абыхэм жаIэр езыхэм зэхахыжу щытамэ, я мыхьэнэншагъэр къагурыIуэжынти, я жьэр яубыдынт. Куэдщ ар, сигу ящыкIащ сэ а щыхьэтнэпцIхэм.
Херея: ПцIы щыдупс къэхъуми – зэрымыщIэкIэщ. Сэ къуаншагъэ збгъэдэлъу слъытэркъым.
Калигулэ: ПцIы захуэ щыIэкъым. Фэ фыупс пцIым цIыхухэмрэ хьэпшыпхэмрэ зы мыхьэнэ гуэр яхуегъэфащэ. Мис аращ сэ фхуэзмыгъэгъур.
Херея: Сыт хуэдэу щымытми, дэ ди къалэнщ мы дунейм дыкъыщхьэщыжыну, абы дыщыпсэуну дыхуейр пэжмэ.
Калигулэ: Къыщхьэщыж дыхуейкъым. Iуэхум хэплъэри яухащ. Мы дунейм мыхьэнэ иIэкъым. Ар къызыгурыIуам хуитыныгъэр и Iэрылъхьэщ. (къызэфIоувэ)
Аращ сэ фыслъагъу щIэмыхъури – фыщхьэхуиткъыми. Рим къэралыгъуэ абрагъуэм зыщ щхьэхуиту исыр – ар сэращ. ФыгуфIэ, икIэм икIэжым фэ фиIэ хъуащ хуитыныгъэм фыхуезыгъэджэн император. ЩIэкI, Херея, уэри, Сципион. Ныбжьэгъугъэ жыхуаIэр сэркIэ дыхьэшхэнщ. ЕвгъащIэ хъыбар Рим. ИкIэм-икIэжым абы иратыжащ и хуитыныгъэр. А хуитыныгъэм щIыгъуу къэгъунэгъуащ гъэунэхугъуэшхуэри.
Ахэр щIокI. Калигулэ зрегъэзэкI.
ЕпщыкIузанэ теплъэгъуэ
Цезоние: Угъыу… ара уэ?
Калигулэ: Аращ, Цезоние.
Цезоние: Сыт мыпхуэдизу къэхъуар? Пэжщ, уэ Друзиллэ фIыуэ плъагъуу щытащ. АрщхьэкIэ сэри сыкъэплъэгъуащ абы нэмыщIкIэ, нэгъуэщI цIыхубз куэди плъэгъуащ. Ар зэрылIам къикIыркъым жэщищ-махуищкIэ уи щхьэр зепхьэу губгъуэм уиту, псори уи хамэ дыхъуауэ укъытхыхьэжын хуейуэ.
Калигулэ: (зыкърегъэзэкIри) Сэ уэ делэ цIыкIум Друзиллэ и гугъу пхуэсщIрэ? Уэ уи пщIыхьэпIэм къыхэхуэркъэ лъагъуныгъэм нэмыщI нэгъуэщI зы щхьэусыгъуэ гуэркIэ цIыхур гъынкIэ хъуну?
Цезоние: Къысхуэгъэгъу, Гай, ауэ нэхъ къэсщтэнут Iухум и тэмэмыпIэр сщIамэ.
Калигулэ: ЦIыхур щIэгъыр езыр зэрыхуейм хуэдэу и Iуэху зэрымыхъур аращ.
(Бзылъхугъэр къыбгъэдокIуатэ)
Къэгъанэ, Цезоние. (IуокIуэтыж). УIумыкIыжу щыт.
Цезоние: Псори сщIынщ узэрыхуейм хуэдэу. (йотIысэх) Зи ныбжь нэсахэм фIыуэ ящIэ гъащIэм ди щхьэм Iэ къызэрыдимылъэр. Мы дызытет щIыгум бзаджагъэу щызекIуэр нэхъыбэж хъуным сыт щхьэкIэ дыхущIэкъун хуей?
Калигулэ: Уэ къыбгурыIуэркъым. Iуэхукъым ар. Си щхьэр сэр-сэрурэ хэслъэфыжыну къыщIэкIынщ. Сэ фIыуэ къызгуроIуэж фIэщыгъэцIэу яхуэсщIынур къысхуэмыгъуэту псэущхьэ гуэрхэр си гум къызэрыщыушар. Сыт сэ абы есщIэнур? (ЦIыхубзым зыхурегъэзэкIри) Сэ сыщыгъуазэт я гъащIэм гужьеигъуи щыхэхуэу цIыхухэм къазэрыхуихуэр. АрщхьэкIэ фIыуэ къызгурыIуэртэкъым «егъэгужьей» псалъэм и мыхьэнэр. Сэри адрейхэм ещхьу си гугъэт ар псэм и узыфэу. Аратэкъым-тIэ. Iэпкълъэпкъыр аращ бэлыхьыр зытелъыр. Си лыр мэуз, си бгъэр зэгуоч, си лъакъуитIыр поузыкI. Си къэжьын къокIуэ, си щхьэр мэуназэ. АрщхьэкIэ псом нэхърэ нэхъ шынагъуэр си Iум илъ дыджырщ. Апхуэдэр къызыхэкIыр лъыр, ажалыр, е техьэгъуэ узыр аращ. Ар – псори щызэхэшыпсыхьыжа дыджагъщ. Си бзэгур зэрызгъэхъейуэ, мы си хъуреягъэр къызэщIоуфIыцIэри, цIыхухэр гущыкIыгъуэ къысщохъу. Сыту гугъу икIи сыту ткIыбжь цIыхуу дунейм утетыныр.
Цезоние: А къомым уемыгупсысу, гъуэлъи уи Iэпкълъэпкъым фIыуэ зегъэгъэпсэху. Сэ сыпщхьэщысынщ ужеиху. Укъэушыжа нэужь дунейр нэхъ щIэщыгъуэ къыпщыхъужынщ, нэхъапэхэми хуэдэу. ЗэрыпхузэфIэкIкIи уи властыр лъагъуныгъэм зэрытебгъэлэжьэнум иужь ит. Сытым щхьэкIэ зэран дыхуэхун хуей къэкIуэну дунейм.
Калигулэ: Сыжеин хуейт сыIуричу, ауэ ар сэ схузэфIэмыкIыну Iуэхущ.
Цезоние: Уезэшыщащи, къыпщохъу апхуэдэу. ТIэкIу дэкIынщи, уи Iэхэм къару къахыхьэжынщ.
Калигулэ: А къарур зэхьэлIапхъэри убзыхун хуейщ. Сыт сэ зэрызбгъэщIынур къыпхуэмылъытэн лъэщагъ, мы дунейм и зэхэлъыкIэр щызэзмыхъуэкIыфынукIэ: дыгъэр къуэкIыпIэмкIэ щетIысэхыу, цIыхум хьэзаб ятемылъыжрэ зеикI мылIэжынхэу щысхуэмыщIынукIэ. Сыт я зэхуакур, Цезоние, сыжейми сымыжейми, дунейм щекIуэкIыр си унафэм щыщIэзмыгъэувэфынукIэ.
Цезоние: Уэ слъагъур Тхьэм я лъэкIыныгъэ ухуейуэ уныкъуакъуэу аращ. Сэ сщIэркъым щыIэу абы нэхърэ нэхъ делагъэшхуэ.
Калигулэ: Уэри къыболъытэ си щхьэр зэтекIауэ. Хэту уи гугъэ уэ а сызэныкъуэкъу тхьэхэр? Сэ иджыпсту къарууэ сиIэ псомкиI сызэныкъуэкъур уи тхьэ дэтхэнэм нэхъри нэхъ лъагэщ. ЯхузыфIэмыкIынур мардэ щащIа къэралыгъуэжьым и унафэр щIыным сыпохьэ сэ.
Цезоние: У пхузэфIэкIынукъым уафэр мыуафэу, нэкIу дахэр – нэджэIуджэу, цIыхугур мывэу къызэбдзэкIыну.
Калигулэ: (нэхъри къызэрыкIыу) Сэ сыхуейщ уафэмрэ тенджызымрэ зэхэспщэжыну, дахагъэмрэ нэджэIуджагъэмрэ IэпэзэрыIыгъ сщIыну, хьэзабым дыхьэшхым и хъуаскIэ къыхезгъэхыну.
Цезоние: (Зэпсалъэм и пащхьэ лъаIуэу йоувэри) ЩыIэщ гуапагъи, бзаджагъи, икIагъи, хабзэншагъи. Уи фIэщ зэрыхъун ахэр игъащIэкIи щыIэну.
Калигулэ (къэпIейтеяуэ) АтIэ сэ сыхуейщ а псори зэхэспщэжыну. Сэ ди лIэщIыгъуэм тыгъэ хуэсщIынщ зэхуэдэныгъэмрэ зэщхьыныгъэмрэ. Псори зэхуэдэ-зэщыщ хъужа нэужь зеикI тхузэфIэмыкIынур, щыIэххэнкIэ дызыщымыгугъар ди щIым къытепсыхэнщ, мазэр си Iэгум къитIысхьэнщи, итIанэ, Тхьэм ищIэнщ, сэри, сэ сщIыгъуу зэрыдунейуэ зытхъуэжынщ, цIыхухэм лIэныр щагъэтынщи, икIэм икIэжым насыпыфIэ хъунхэщ.
Цезоние: Уэ уелъэпэуэфынукъым лъагъуныгъэм.
Калигулэ: (Къогубжьри къыщеуд) Сыт лъагъуныгъэ, Цезоние? (и блыпкъыщхьитIыр еубыдри егъэсыс) ЗырикIщ а узытепсэлъыхьыр. НэгъуэщIщ мыхьэнэ зиIэр: къэралым и казнар аращ. Ар уэри зэхэпхай. Аращ псоми я къежьапIэр. Мис иджы сэ сыпсэунущ, сыпсэунущ, Цезоние. Лъагъуныгъэмрэ псэуныгъэмрэ зэхэмызэгъэн Iуэхущ. Ар сэ ныбжызоIэ уэ. ИкIи укъызогъэблагъэ зеикI ямылъэгъуа махуэшхуэ, дунейпсо хеящIэ IуэхущIафэ, икъусыкъужкIэ нэгузыужь лэжьыгъэ. Сэ цIыху сыхуейщ – згъэмысэн, тыхь сщIын, къекIуэкIым еплъыни сыхуейщ.
(Гонгым зыхуедзри и къару къызэрихькIэ еуэу щIедзэ)
Калигулэ: (гонгым еуэу) КъыщIэфшэ ягъэкъуаншэхэр. Сэ сыхуейщ мысэ. Псори мысэщ. (гонгым йоуэ). Сэ сыхуейщ къыщIашэну зи суд ажалкIэ ящIа цIыхухэр. Дэнэ щыIэ еплъынухэр? ХеящIэхэми, уэчылхэми, ягъэкъуаншэхэми – псоми суд зэрытращIыхьрэ куэд щIащ. О, Цезоние, сэ абыхэм язгъэлъагъунщ игъащIэм ямылъэгъуар: мы къэралым зи щхьэ хуиту ис цIыху закъуэр.
(Гонгым и щыблауэ макъым къыдэкIуэу дворецым Iэуэлъауэ къыщоIу. Нэхъ зиIэтурэ къоблагъэ псалъэмакъ, Iэщэ кърахьэкIым и макъ, лъэмакъ. Калигулэ дыхьэшхыурэ гонгым йоуэ. Къэрэгъулхэр къокIуэ, тIэкIурэ щотри IуокIыж)
Калигулэ: (Гонгым йоуэ) Уэ, Цезоние, сэ ныбжесIэр пщIэнущ, укъыздэIэпыкъунущ. Iуэхур мис аращ. Тхьэ къысхуэIуэ, Цезоние, укъыздэIэпыкъуну.
Цезоние: (Гонг макъым иужьыгуауэ) Сыт щхьэкIэ сIуэн хуей Тхьэ. Сэ уэ фIыуэ узолъагъур.
Калигулэ: Сыт ныбжезмыIэми – пщIэнущ.
Цезоние: (Мор гонгым здеуэм IэпэдэупIэ къегъуэтри) Сыт ухуейми, Калигулэ, ауэ щыгъэт Тхьэм щхьэкIэ.
Калигулэ: (гонгым йоуэ) УгущIэгъуншэнущ.
Цезоние: (гъуэгыу) СыгущIэгъуншэнущ.
Калигулэ: (гонгым еуэу) ГущIыIэ-псэ щIыIэу ущытынущ, IурыIэбапIэ къыпхуамыгъуэту.
Цезоние: IурыIэбапIэ къысхуамыгъэту.
Калигулэ: Бэлыхьри зыхуэбгъэшэчынущ.
Цезоние: Содэ, Калигулэ, ауэ делэ сохъу.
(Зэрыгъэгужьея лIакъуэлIэшхэмрэ дворецым къулыкъу щызыщIэхэмрэ къолъадэ. Калигулэ гонгым иужь дыдэу зэ йоуэ, уадэ цIыкIур еIэт, зыкърегъэзэкIри зыбгъэдешэхэр)
Калигулэ (хъийм икIауэ): Нэхъ гъунэгъуу фыкъызэкIуэталIэ псори. Сэ фхузощI унафэ нэхъ гъунэгъуу фыкъызбгъэдыхьэну. (ЛъакъуэкIэ топкIэри) ФыкъыбгъэдэкIуэтэну къыфхуещI унафэ кесарым.
Нэхъ псынщIэIуэу. Иджы уэри къэкIуатэ, Цезоние.
(Абы и Iэр еубыд, гъуджэм бгъэдешэри, къызэрыщ лъэныкъуэм уадэкIэ тетхъунщIыхьу щIедзэ, къищыр тригъэкIыжу. Мэдыхьэшх)
Калигулэ: Арати зэфIэкIащ. Плъагъурэ! ЩыIэжкъым афIэкIа гукъэкIыж, нэкIухэр бзэхыжащ бахъэу. НэщIщ. Ауэ къэнар пщIэрэ? КъекIуэталIэт нэхъ гъунэгъуу. Еплъыт. Фэри фыкъэкIуэтэIуэт. Феплъыт.
(Езыр гъуджэм бгъэдоувэри делэ нэIуу зызэкIэщIеш)
Цезоние: (Гъуджэм гужьеяуэ иплъэу) Калигулэ!
Калигулэ: (и нэкIур егъэтэмэмыж, и Iупэр абджым кIэрекъузэ, и плъэгъуэр зыIэзыбжьэу мэдийри, текIуэныгъэ гъэнщIа макъкIэ) Калигулэ!
Iупхъуэ
ЕтIуанэ едзыгъуэ
Япэ теплъэгъуэ
ЛIакъуэлIэшхэр Херея и унэм щызэхэсщ.
Езанэ лIакъуэлIэшым: Тхуэмыфащэ къыдепэс.
Муций: Илъэсищ ен мэхъури.
ЛIакъуэлIэш лIыжьым: Сэ - си фыз цIыкIукIэ къызощ. ЦIыхур къысщегъэдыхьэшх. Абы хуэфащэр – ажалщ.
Муций: Илъэсищ ен мэхъури.
Езанэ лIакъуэлIэшым: Пщыхьэщхьэ къэсыхункIэ, къалэ щIыбым щыбэуэну гъуэгу щытехьэкIэ, зэрыс носилкэм диту дыжэну къалэн къытщещI.
ЕтIуанэ лIакъуэлIэшым: Къэжыхьыныр – узыншагъэмкIэ сэбэпщ, жиIэурэ.
Муций: Илъэсищ ен мэхъури.
ЛIакъуэлIэш лIыжьым: Къыхуэгъун хуейкъым ахэр.
Ещанэ лIакъуэлIэшым: Пэжщ, апхуэдэр хуэбгъэгъу хъунукъым.
Езанэ лIакъуэлIэшым: Корнелий, абы пфIитхьэкъуащ уи мылъкур. Сципион, абы иукIащ уи адэр. Октавий, абы уи фызыр идыгъури къэхьпэщым яритащ. Лепид, уи щIалэр IэщIэкIуэдащ абы. А псори фшэчынуи?! Сэ злэжьыпхъэр сощIэж, сыщIэчэнджэщэни щыIэжкъым, къарууншагъэмрэ шынагъэмрэ я къэпхъэным сиIыгъыу сыпсэун, хьэмэрэ Iуэхум дытегушхуэу кIэ еттын жысIэу.
Сципион: Сэ злэжьын хуейм и унафэр ищIат абы езым си адэр щиукIым.
Езанэ лIакъуэлIэшым: Уэ иджыри шэч къытепхьэрэ?
Ещанэ лIакъуэлIэшым: Уэ дыпщIыгъущ. Циркым щыдиIэ тIысыпIэхэр цIыхубэм яхуигуэшри унэIутхэмрэ дэрэ дызэригъэзэуащ тезыр нэхъ хьэлъэж къыттрилъхьэну.
ЛIакъуэлIэш лIыжьым: Шынакъэрабгъэщ.
ЕтIуанэ лIакъуэлIэшым: Напэншэщ.
Ещанэ лIакъуэлIэшым: Ажэгъафэщ.
ЛIакъуэлIэш лIыжьым: Илъэсищ мэхъури.
(КърахьэкI Iэщэм игъэIу Iэуэлъауэ макъ, псалъэмакъ къоIу. Факелхэм ящыщ зы къохуэх. Псори щIэкIыпIэм хуопIащIэ. Зэхэтхэр щIэкIыпIэм хуопIащIэ. Херея къохьэри псори зэтрегъэбэяуэ, зыри къэмыхъуа хуэдэу).
ЕтIуанэ теплъэгъуэ
Херея: Дэнэ апхуэдизу фыздэпIащIэр?
Ещанэ лIакъуэлIэшым: Дворецым.
Херея: Сэри апхуэдэущ къызэрызгурыIуар. ФыдагъэхьэнкIэ фыгугъэрэ?
Езанэ лIакъуэлIэшым: Дэ ди мурадкъым абы щхьэкIэ дылъэIуэну.
Херея: Сыту псынщIэу хахуэ фыкъэхъуа? Хуит сыкъэфщIрэ мы си унэм нэгъуэщI мыхъуми хуиту сыщетIысэхыну?
(Бжэр хуащI. Херея стIолым бгъэдокIуатэри, и дзакIэм тотIысхьэ, адрейхэри абы къоувэкI)
Херея: Фэ зэрывигугъэм хуэдэу тынш хъуну Iуэхукъым ар, си ныбжьэгъужьхэ. Иджыпсту къыфпкъырыхьа шынагъэр лIыгъэми хахуагъэми я пIэ къыпхуигъэувэнукъым. ФопIэщIэкIыр Iуэхум.
Ещанэ лIакъуэлIэшым: Удимыгъусэмэ зегъэз, ауэ уи бзэр убыд.
Херея: Пэжыр жыпIэнумэ, сывигъусэу си гугъэщ, ауэ нэгъуэщI щхьэусыгъуэхэмкIэ.
Ещанэ лIакъуэлIэшым: Куэдщ къебгъэкIуэкIар.
Херея: (къызэфIэувэу) Пэжщ, куэдщ къедгъэкIуэкIар. Сэ нэхъ сфIэтэмэмщ и щхьэ течауэ дызэгурыIуэмэ. Сывигъусэми фэракъым, фэр щхьэкIэкъым сыщIывигъусэр. Аращ фи Iуэху зэхэублэкIэри мытэмэму къыщIэслъытэр. Фэ фIыуэ къывгурыIуэркъым фи бийр зищIысыр, икъукIэ фогъэмащIэ абы и гуращэхэмрэ мурадхэмрэ. Зы муради абы иIэкъым мыабрагъуэу. Фэ фи ажалым фыхуэпIащIэ хуэдэщ. Ар зищIысыр зэвгъащIэ, зыхуэдэр флъагъуу зевгъаси, мис итIанэ нэхъыфIу фебэныфынущ.
Ещанэ лIакъуэлIэшым: Долъагъу дэ ар зыхуэдэр: залыму щыIэм я нэхъ зыхухэту.
Херея: Хэт ищIэн ар. Император акъылынши диIахэщ дэ. Арами, мыр акъылыншэ дыдэуи жыIэгъуейщ. Сэ абы сытеплъэ щIэмыхъур – зыхуейр фIыуэ къыгуроIуэжри аращ.
Езанэ лIакъуэлIэшым: Псори дыIуипIэну хуейщ ар.
Херея: Хьэуэ, аракъым абы и мурад нэхъыщхьэр. Абы и гуащIэри и лъэщагъри зытелажьэ гурыщIэр, мурадыр икIи нэхъ лъагэщ икIи нэхъ Iисрафиблщ. Ар зэщакIуэр дэ псом ди дежкIэ сыт нэхъри нэхъапэр аращ. Власть гъунапкъэншэ зыIэщIэлъ иджыкъым дэ япэу щытлъагъур. Ауэ цIыхури дунейри щайуэ къримыдзэу а властым гъунапкъэншэу ирилъащэ иджыщ япэу къыщытхуепсыхар. Мис ращ абы сызыгъэшынэу хэлъри, бэнэныгъэ есщIылIэну сызыхуейри. Уи гъащIэм упыкIыныр шынагъуэкъым, абы хурикъун лIыгъи къыскъуэкIынщ сэ хуей щыхъум деж. Ауэ хьэлъэщ дунейм утету гъащIэм и мыхьэнэр зэрыщIэткIукIыр, псэуныгъэм и щхьэусыгъуэр зэрыпIэщIэкIыр плъагъуу. Упсэу хъунукъым щхьэусыгъуэр уимыIэжу.
Езанэ лIакъуэлIэшым: ЛъыщIэжыр ущIэпсэун щхьэусыгъуэу уфIэмащIэ.
Херея: Сыарэзыщ абыкIи, сыфкъуэувэнуи сыхьэзырщ. Ауэ зыгурывгъаIуэ – сэ апхуэдэу щIыжысIэр фи зэгуэпымрэ губжьымрэ дэлэлай ядэсщIу аракъым, атIэ хузэфIэкIмэ мы дунейм и унагъуэбжэр хуезыгъэщIыжыну ебгъэрыкIуэ идея абрагъуэм сыпэщIэувэу аращ. Ауэ Калигулэ и щхьэм мураду къищхьэрыуэ псоми лъэIэсыпхъэу къезгъэзэгъыныр – ар сэ слъэмыкIыну Iуэхущ. Абы и философиер – хьэдэ лъэмыжу еукъуэдий, дэри ди насыпыншагъэти, а философиер зэтегъэщэхэгъуафIэкъым. Ар щыпхузэфIэмыкIым деж къанэр – Iэщэр къэщтэн хуейуэ аращ.
Ещанэ лIакъуэлIэшым: Лэжьэн хуейщ. Арами, фэ апхуэдэ власть щIэпхъаджащIэр фыпэщIэувэу фхузэхэкъутэнукъым и къару илъыху. Дэкъузэныгъэм упэщIэувэ хъунущ. ЩхьэрутIыпщ хъуа, фейдэ мылъыхъуэ щIэпхъэджагъэм хьилэшыуэ бгъэдыхьэн хуейщ, зэран ухуэмыхъуурэ и хъугъэ игъэхуауэ, и сэфэтыр Iисраф хъужыху. Иджыри зэ къытезгъэзэжынщи: сэ фэ пIалъэкIэщ сызэрывигъусэр. Абы нэхъыбэкIи сыхуэлэжьэнукъым сэ фи мурадым. Сызыхуейри зы закъуэщ: ди дуней гъащIэр зэрыта и пIэм игъэзэжу, гузэгъэгъуэрэ мамырыгъэрэ си псэм игъуэтыжынырщ. Сэ си щхьэ IуэхукIэ зыми сеныкъуэкъуркъым. Зыгуэр злэжьын хуейуэ къалэн къысщызыщIыр нэгъуэщIщ: гурей жьапщэ-борэну, си гъащIэр зыми щымыщ ищIыну къызэныкъуэкъум си гупсысэм къыхилъхьэ шынагъэрщ.
Езанэ лIакъуэлIэшым: (къахэкIуэту) Сыщымыуэмэ сэ къызгурыIуащ уэ жыпIэну узыхуей дыдэр. Нэхъыщхьэращи, уэ дэ псоми хуэдэу къыболъытэ ди жылагъуэм и лъабжьэр къанэ щымыIэу къэтIэсхъауэ. Дэ псом нэхърэ дгъэнэхъапэр напэмрэ цIыхугъэмрэщ, пэжкъэ? Унагъуэ лъабжьэр къотIасхъэ, лэжьыгъэм пщIэ лъэпкъ иIэжкъым, къэралым цIыхуу исыр къанэ щымыIэу Тхьэм хущIоджэ. Напэмрэ цIыхугъэмрэ къыдоджэж защIэдгъэкъуэну. Зэхэдмых нэпцI зытщIын? ЛIакъуэлIэшхэр пщыхьэщхьэ къэс кесарым и носилкэм кIэлъыжэу куэдрэ вдэну, ныбжьэгъухэ?
ЛIакъуэлIэш лIыжьым: Вдэну абыхэм си псэ тIэкIу къыжраIэу.
Ещанэ лIакъуэлIэшым: Я фызхэр трахыу.
ЕтIуанэ лIакъуэлIэшым: Я ахъшэри.
Етхуанэ лIакъуэлIэшым: Хьэуэ.
Езанэ лIакъуэлIэшым: Херея, уэ фIыуэ укъэпсэлъащ. ФIыуи пщIащ дыкъызэрытебгъэувыIар. Къэсакъым иджыри Iуэхум и пIалъэр. Нобэ цIыхубэр ди телъхьэу къэувынутэкъым. И чэзур къэсыным ди гъусэу упэплъэну ухьэзыр уэ?
Херея: Сыхьэзырщ. Зэран дыхуэвмыгъэхъу. ИрырекIуэ Калигулэ езым къыхиха гъуэгум. Ар дэнэ къэна, тIэкIуи щIэрыIэн хуейщ. Хуэтхъумэнщ и делагъэр дыхуэсакъыу. Къыхуихуэнщ абы зы махуэ хьэхэмрэ абыхэм я Iыхьлыхэмрэ зэрыс къэралыр зы лъэныкъуэу, езыр адрей лъэныкъэу зэпэщытхэу. (Псори арэзыуэ макъ зэдагъэIу. Накъырэхэр къагъаджэ. ИтIанэ щым мэхъуж. Зы жьэм къыжьэдэкIым – адрейм жьэдыхьэурэ : «Калигулэ»)
Ещанэ теплъэгъуэ
Калигулэрэ Цезониерэ къохьэ, Геликонрэ зауэлI гупрэ я гъусэу. Зыми зыри жиIэркъым: щым джэдыкIампIэ теплъэгъуэщ. Калигулэ къызэтоувыIэри, зэгурыIуахэм яхоплъэ. Зыри жимыIэу яхохьэ, зым и бгырыпх быжыр зэрегъэзэхуэж, нэгъуэщIым къыпыIуокIуэт ар нэхъыфIу зэпиплъыхьын папщIэкIэ. Псори зэ къызэпеплъыхьыж, и нитIым и Iэгур трепIэри щIокIыж, зы псалъэ жимыIэу.
ЕплIанэ теплъэгъуэ
Цезоние: (Унэр къызэрикъухьам ауаныщIу хигъэплъэжхэу) Зауэ-банэ фыхэта?
Херея: Дыхэтащ зауэ.
Цезоние: (НетIэ ещхьу ауаныщIу) Сыту пIэрэ фызэpэуэн хуей щIэхъуар?
Херея: Дызэзэуащ ауэ сытми.
Цезоние: Арамэ жыпIэр пэжкъым.
Херея: Сыт мыпэжыр?
Цезоние: Фызэзэуакъым.
Херея: Арауэ – дызэзэуакъым.
Цезоние: (къыпыгуфIыкIыу) ЗэлъыIуфхыжмэ нэхъыфIт мыбдежыр. Калигулэ и жагъуэщ къетхъужьамэ.
Геликон: (ЛIакъуэлIэш лIыжьым зыхуигъэзауэ) Къыщевгъэудынущ. Мис аращ зэриухынур а псори.
ЛIакъуэлIэш лIыжьым: Сыту пIэрэ дэ абы етщIар?
Геликон: Аркъэ Iуэхур здэщыIэр – зыри зэревмыщIар. Щхьэм къитIасэркъым: дауэ мы дунейм узэрытетынур фэ фхуэдэу ужьгъейуэ. Гугъущ ар пхуэмыхьыжын хуэдизу. Къызыщывгъэхъут Калигулэ и пIэм фэ фиту (зэпегъэури). ДауикI, фэ мыбдеж зэгурыIуэныгъэ тIэкIу щызэIуфщэрт, пэжкъэ?
ЛIакъуэлIэш лIыжьым: Пэжкъым. Уи фIэщ зэрыхъун. Сыт апхуэдэу щIигугъэххэр.
Геликон: И гугъэу аракъым, ещIэ. Сэ зэрыхуэзгъэфащэмкIи, а ищIэм тIэкIу мащIэу щыгуфIыкIыу къыщIэкIынущ. ИIэ-тIэ, зэлъыIeдвгъэхыжыт дахэ-дахэу.
(Псоми зэлъыIуах пэшыр. Калигулэ къыщIохьэри къакIэлъоплъ).
