
Лъабжьэ быдэ
Псыпэр къыщежьэр
Дэ адыгэ унагъуэ дыкъыщалъхуащ, къуажэкIэ Урыху (Къуэгъулъкъуей) дыщыщщ. ДызэрыцIыкIурэ дощIэж ди анэшхуэ Битокъу Зулихъан пшынэ тхуеуэу, и макъамэхэмкIэ дыкъигъафэу зэрыщытар. Зы щхьэусыгъуэ гуэри къэтлъыхъуэртэкъым, ауэ сытми дыувырти нэхущрами дыщыгъуэлъыжрами дыкъафэрт. Налшык дыдэса щхьэкIэ, гъэмахуэ мазищыр, щIымахуэ зыгъэпсэхугъуэхэр къуажэм щыдгъэкIуащ, пшынэ макъым дыщIапIыкIауэ жыпIэ хъунущ, жеIэ Битокъу Беслъэн. А зэманхэм адыгэ джэгухэр къуажэхэм нэхъ щащIу щытащ. Удж зэхашэу сэ срихьэлIакъым, ауэ нэхъыжьхэр зэхуэсрэ дахэу утыку къихьэу, къафэу, нэхъыщIэхэм щапхъэ дагъэлъагъуу зэрыщытар сощIэж.
Битокъу Беслъэн Ди гъунэгъу Битокъу Жантемыр тхьэмыщкIэм жиIэжу щытащ: «Жэщыр хэкIуэтауэ хьэблэм сыщыдыхьэжкIэ, Зулихъан и щхьэгъубжэр нэхут, пшынэ макъ къыщIэIукIырт. ЦIыхубзым пшынэр игъэбзэрабзэу, Беслъэн цIыкIур а макъамэм къыдэфэу утыку итт». Дауи, сэ ахэр сщIэжыркъым, зэрыжаIэжымкIэ, зекIуэн щIэздза къудейуэ арат абы щыгъуэм.
1974 гъэм Налшык къэIэпхъуащ Битокъухэ я унагъуэр. Сабий садым, иужькIэ курыт школым кIуэуэ щIадзащ щIэблэм. Зэкъуэшищыр Аслъэнбэч, Беслъэн, Анзор зэгъусэу фIэкIа адэм зыщIыпIи иутIыпщыртэкъым. Аслъэнбэч, къэфэкIэм зыхуигъэсэну мурад щищIым, абы гуэгъу хуащIащ и къуэшхэри. Пионерхэм я унэм екIуалIэурэ абыхэм япэщIыкIэ накъырэ епщэным зыхуагъэсащ. ЩIалэхэм къэфэнымкIэ яIэ зэфIэкIым гу къылъитащ а зэманым гъэсакIуэу а IуэхущIапIэм щылэжьа Ныр Азидэ. «Сэ занщIэу сыхыхьакъым. Аслъэнбэчрэ Анзоррэ зэгъусэу кIуэрт, сэ спортым нэхъ сыдихьэхат. Си къуэшхэр къэкIуэжамэ, гъуджэм деж кIэрыувэрти кърагъэщIахэр зырзым ирагъэлъагъужу зыкъомрэ щытхэт. КъысфIэмыIуэхущэми, сэ абыхэм сакIэлъыплъырт. НэхъыщIэр школым шэджагъуакIуэ щыхъум, сэ си пщэ къыдалъхьащ къафэ дерсхэм Аслъэнбэч и гъусэу сыкIуэну. Абы щыгъуэми занщIэу къэфакIуэхэм сахыхьакъым. Зы махуэ гуэрым гупым щIалэ мащIэт къекIуэлIари, пэшым щIэс сэ утыку срагъэхьащ. Зызмыгъэхуэмыхуу ягъэлъагъуэр ядэсщIащ», жеIэ Беслъэн.
ЦIыкIухэм къадэлажьэ цIыхубзым Беслъэн псори щIэх къызэрипхъуатэр щилъагъум, унафэ къыхуищIащ къэфакIуэхэм къахыхьэну… Осетие ИщхъэрэАланием къафэмкIэ Кавказпсо фестиваль щекIуэкIырти, Беслъэнрэ Аслъэнбэчрэ зыхэт гупым я зэфIэкI абы щагъэлъэгъуэну кIуащ. «Уджхэшыр», «Уэркъ къафэр» зыгъэлъэгъуахэм япэ увыпIэр къыхуагъэфэщауэ щытащ, а ехъулIэныгъэм дамэ къатригъакIэри, щIалэхэр нэхъ ерыщу къэфэным егугъу хъуащ.
Аслъэнбэчрэ Беслъэнрэ «Нальчанка» къэфакIуэ гупым хэту, япэщIыкIэ балетмейстер цIэрыIуэ Дашу Хьэшыр деж, иужькIэ Алэкъей Мухьэмэд деж зыщагъэсащ. Аслъэнбэч 8нэ классым щIэсу арат къэфакIуэ гупым яхэту япэу хамэ къэрал щыздашам. Ар етIуанэ дамэт ныбжьыщIэхэм я дежкIэ.
«Кабардинка»р Латин Америкэм къыщикIыжам щыгъуэ Налшык щита концертыр сигу къокIыж. Музыкэ театрым щекIуэкIыну концертым и билетыр зэпэубыдат. Ди анэм гъэщIэгъуэну билетищ къыIэрыхьэри, и ныбжьэгъу цIыхубзрэ Аслъэнбэчрэ здишауэ щытащ. Сэ сщIэжыркъым сащIыхуэмыкIуар. Ауэ Аслъэнбэч абы щилъэгъуа дахагъэ къомым нэхъри и гур иIэтагъэнт, иужьым дэри а ансамбль гъуэзэджэм дыхыхьащ. Мэзло Едыдж, Аслъэнбэч, Iэщын Руслан, сэ Пионерхэм я унэм къыщыщIэддзэри, «Нальчанка»м, иужьым «Кабардинка»м дыщызэдэлэжьащ.
1986 гъэм ансамбль цIэрыIуэм хыхьа щIалэщIэхэм къэфакIуэ нэхъыжьыфIхэр къакъуэувэри, екIуу утыку зэритыным, Iэзэу къэфэным я къару емыблэжу хуагъэсащ. «Ди анэр псэуху щIэхъуэпсат къэфакIуэ нэс къытхэкIыным. «Кабардинка»м фыхыхьауэ слъагъуныр си дежкIэ насыпщ», жиIат абы. Гуп цIэрыIуэм дыхыхьэну дыщыкIуа зэманым ди анэр дунейм ехыжат, ауэ уэсяту къэтлъыта а псалъэхэр зэкъуэшхэм зыщыдгъэгъупщакъым, жеIэ Битокъум.
Зы илъэс къыщыфауэ, Аслъэнбэч армэм дашащ, къыкIэлъыкIуэ илъэсым дзэм къулыкъу щищIэну Беслъэн кIуащ. ЩIалэхэм къагъэзэжа иужь, «Кабардинка»м хыхьэжащ. 1992 1993 гъэхэм концерт программэщIэ зэхагъэуват БжьыхьэлI Замир, Битокъу Аслъэнбэчрэ и щхьэгъусэ Заремэрэ, Битокъу Оксанэ, Щэбэтыкъуэ Тимур, Битокъу Беслъэн сымэ. «Мэздэгу адыгэхэм я къэфэкIэм къыщыщIэдзауэ абхъазхэм я деж щыщIэкIыжу, адыгэ лъэпкъыу хъуам я къэфэкIэм дэтхэнэми щхьэхуэу зыгуэр хэлъщ. Думэныщ Iэулэдин хущIэкъуащ ахэр утыку кърихьэну. «Уэркъ къафэр», «Мэздэгу адыгэхэм я къафэр» игъэуващ, «Къамэрыфэ» (сэпэхэтIэ) къафэри игъэхьэзыращ. Иужьрейр ижьижьыж лъандэрэ адыгэм и джэгукIэу, къэфэкIэу тхыдэм къыхощ, абы нэхъ лъапIэж Iуэхур ещI», къыхегъэщ Беслъэн.
1991 гъэм «Кабардинка»р, Битокъу зэкъуэшхэр хэту, Абхъаз Республикэм щыIащ, концерт гукъинэжхэр щиту. КъэбэрдейБалъкъэрымрэ а щIыналъэмрэ я зэхущытыкIэхэр нэхъ зэгъунэгъу щыхъуар а илъэсымрэ (Дунейпсо адыгэабхъаз фестиваль Налшык щыщекIуэкIам щыгъуэ) абы къыкIэлъыкIуахэмрэт.
Адыгэ къафэмрэ
«Кабардинка»мрэ
«Кабардинка»р зэ зылъэгъуам зэи щыгъупщэркъым. Ар апхуэдэу лъэщ зыщIыр ди адыгэ къафэхэращ. Лъэпкъ къафэм, адыгагъэр щIыгъужу, сыт хуэдэ утыкуи щыгъэлъагъуэ, пщIэ къыпэмыкIуэнкIэ Iэмал иIэкъым, жеIэ Беслъэн. Адыгэр дуней псом тегуэша щыхъум, хэт сулътIан хъуат, хэти пащтыхьыгъуэр къылъысат. А псор къызэрахьэхуар адыгагъэкIэрэ IущыгъэкIэрэт. Апхуэдэ дыдэу ди къафэхэм хэлъщ хабзэ, лIыгъэ, напэ, укIытэ, шыIэ. А къарур сэ сыщысабийми зыхэсщIэрт, арщхьэкIэ къафэм и мыхьэнэр иджыщ нэхъ куууэ къыщызгурыIуар. Ар инщ, лъагэщ, зыхэпщIэ закъуэмэ, абы хуэдэу уэри лъэщ ухъунущ. Хэт къарууфIэ хъуну хуэмейр?! Дамэ къытекIэу хэт лъэтэну щIэмыхъуэпсыр?! Адыгэ къафэм ущеплъкIэ уеIэт, «Кабардинка»ращи, езым пщIэ зыхууегъэщI.
Куэдым къагурыIуэркъым къафэхэм я мыхьэнэр. Абыхэм щхьэкIэ зы щапхъэ къэсхьынщ: Пётр Езанэр Голландием щыкIуам здиша гъэщIэгъуэнхэм ящыщт БековичЧеркасский Александр и унафэ щIэт адыгэ шуудзэр. Сытыт ар щIыздишар?! ЗэрыжысIащи, гъэщIэгъуэнти. Амстердам и утыку нэхъыщхьэ дыдэм адыгэ шуудзэм джэгу щищIат… Адыгэ джэгум пщIэнэмысу хэлъыр зыгъэIэрыхуэфым езыми пщIэ егъуэт.
Джэгум и щытыкIэущ «Кабардинка»р утыку къызэрихьэу щытар. Лъэныкъуэ зырызкIэ щIалэхэмрэ хъыджэбзхэмрэ къыщытрэ зырызыххэу къихьэурэ къызэдэфэу, абыхэм яку хорыр дэтт, пшынауэбэрэбэнауэхэр плIанэпэмкIэ къыщыст. ИужькIэ къэфэкIэ зэмылIэужьыгъуэхэри къыхыхьащ, гупгупури къызэдэфэ хъуащ, зэманым елъытауэ зиужьащ. Лъэпкъым и гупсысэрщ, IуэрыIуатэрщ, зэхэтыкIэрщ нобэ тлъагъу «Кабардинка»ми нэхъапэIуэкIэ щыIами лъабжьэ яхуэхъуар. Ар адыгагъэмрэ дахагъэмрэ я щапхъэу утыку къохьэ.
«Кабардинка»м академическэ цIэ лъапIэр къыщратам, Нартсанэ (Кисловодск) концерт гукъинэж ансамблым щигъэлъэгъуауэ щытащ. Абы кърихьэлIат Урысейм, Осетие ИщхъэрэАланием, КъэбэрдейБалъкъэрым ЩэнхабзэмкIэ я министрхэри, нэгъуэщI лIыщхьэхэри. Гупыр «КъафэмкIэ» утыку къыщихьэм, Осетие ИщхъэрэАланием щэнхабзэмкIэ и министр, актёр цIэрыIуэ Ватаев Бимболэт къэтэджри, Iэгу яхуеуэу къэфакIуэхэр икIыжыхункIэ щытат. Ар зылъэгъуа адрейхэри къэтэджащ, пщIэ езыми зыхуащIыжу, къэфакIуэ гупри ягъэлъапIэу.
ЖыпIэ хъунущ ансамблыр дунейм и кIапэ псоми лъэIэсауэ, абы и къафэхэмрэ макъамэхэмрэ щIыпIэ пхыдза куэдым щалъэгъуащ, щызэхахащ. КъэфакIуэ гупыр къызэрыунэхурэ илъэс 60 щрикъуам щыгъуэ зыгуэр Егъэн Ибрэхьим еупщIауэ щытащ: «Сытым пэплъыт хъун «Кабардинка»р?». Жэуапрат: «Ар зыпэплъыт хъуну сэ сщIэр Iуащхьэмахуэ и лъагагъырщ». И щхьэкIэ къызэрыщыхэзгъэщащи, апхуэдэ лъытэныгъэ ансамблым къыщIихьар зи фIыгъэр абы хэта къэфакIуэхэм я закъуэкъым, атIэ ахэр апхуэдэу Iэзэу, лъэпкъ щэнхабзэр фIыуэ ялъагъуу зыгъэса я адэанэхэрщ, дадэнанэхэрщ, егъэджакIуэхэрщ. «Кабардинка»м утыку кърихьэращ ди щIалэгъуалэр зыдэплъеинури, фIы и лъэныкъуэкIэ дыщогугъ абы.
Ижьижьыж лъандэрэ адыгэм иIащ джэгуакIуэхэр, къэфакIуэхэр, кIапсэрыкIуэхэр, шыкIэпшынауэхэр, гушыIэ къэзыIуатэхэр. Агънокъуэ Лашэ и гупыр сыт и уасэт?! Абы хуэдэу ШэрджэсымкIэ щыпсэуащ Мыжей Сэхьид. «Кабардинка»р зыухуахэм ящыщу зи цIэ ящыгъупщар ГъукIасэ Жантыгъуэнщ. Апхуэдэ пашэхэр зыщыдгъэгъупщэ хъунукъым.
«Кабардинка»м къикIуар ди тхыдэм и зы Iыхьэ дахэщи, хъунут абы Лъэпкъ музейми плIанэпэ щиIэ.
«Кабардинка»-м и хьэщIэщ Сирием къикIа адыгэхэр. 1981 гъэ
ГъэсакIуэхэм папщIэ псалъэ
Ныр Азидэ къэфэным и щэхухэм дыхигъэгъуэзат (Пионерхэм я унэм дыщекIуэлIам). КъэфакIуэ, гъэсакIуэ цIэрыIуэ Дашу Хьэшыр «Нальчанка»м дыхэту илъэсищкIэ дызэригъэсами куэд къыхэтхащ. Гупым узэрыхэтыну щIыкIэр Хьэшыр къыдгуригъэIуащ. Гъуни нэзи иIэтэкъым абы бгъэдэлъ щIэныгъэм.
«Нальчанка»м Алэкъей Мухьэмэд щыщылэжьами, ди зэфIэкIым абы хигъэхъуащ. И ныбжьыр илъэс 30 хъуауэ арат а цIыху телъыджэм УФм щIыхь зиIэ и артист цIэр къыщыхуагъэфэщам. 1986 гъэм Мухьэмэд дыхуигъэхьэзырауэ щытащ ЩIалэгъуалэмрэ студентхэмрэ я дунейпсо фестивалым. Алэкъейм ди къэфэкIэу щытын хуейр къыдгуригъаIуэ къудей мыхъуу, езым ар зэребгъэлъагъужыным хуэдэу къыббгъэдилъхьэрт. Езым и къэфэкIэу щытам лъэщIыхьэн нобэр къыздэсым ямылъэгъуауэ жаIэ. ТехникэкIи, зыIыгъыкIэкIи, хьэлкIи ар псоми къахэщырт.
Щыми Азиди, Хьэшыри, Мухьэмэди я гъэсэкIэкIэ, къэфэкIэкIэ Кавказым къащытекIуэн щыIа хъункъым, щхьэж и ныбжьым теухуауэ. Ахэр фIыуэ егугъуащ сабийхэмрэ щIалэгъуалэмрэ я гъэсэны гъэм.
«Кабардинка»м Битокъу зэкъуэшхэр дыхыхьэн щхьэкIэ, зи гугъу сщIа цIыхухэр сэбэпышхуэ къытхуэхъуащ, сызэригугъэмкIэ, я гуащIэ емыблэжу абыхэм я зэфIэкI къытхалъхьащ.
Хамэ къэрал лэжьыгъэр
Хэхэс адыгэхэм я дунейр зыхуэдэр щыслъэгъуар 1995 гъэм Иорданием лэжьыгъэ IуэхукIэ сыщрагъэблэгъарщ, пещэ Битокъум и псалъэм. Иорданиер езыр къэрал зызыужьахэм ящыщщ, къулейщ, адыгэми абы зэфIэкI щаIэщ. Яхэтщ, дауи, абыхэм нэхъ къулейсызхэри, зи анэдэлъхубзэр зыщIи, ар зыIэщIэхуаи. СфIэфIу, сфIэгъэщIэгъуэну си лъэпкъэгъухэм сахэтащ а лъэхъэнэм. Нэхъыбэу гулъытэ зыхуэсщIыр яхъума къафэхэрт, пшыналъэхэрт, хъыбархэрт. Сыхуэнэхъуеиншэу ахэр зэхуэсхьэсырт. Пасэрейм адыгэр зэрызэхэтам хуэдэу абыхэм я къафэхэр, джэгухэр къызэтрагъэнэфащ. Джэгум и мызакъуэу, щIалэгъуалэр хъуэрыбзэкIэ зэпсалъэу, зэдэгушыIэу… узэрыгушхуэн куэд ядэслъэгъуащ. АдыгэбзэкIэ мыпсэлъэф яхэтми, абыхэми адыгэ джэгу ящI, я щэнхабзэм ирипагэу.
1998 гъэм Битокъу Беслъэн къэралитхум Америкэм, Голландием, Иорданием, Сирием, Тыркум щылэжьэну ирагъэблэгъащ. Тыркум адыгэр куэду зэрыщыпсэум, нэхъыбэм зэралъэIэсынум трищIыхьри, а къэралым кIуауэ щытащ. Абы зэрыщыIа илъэсибгъум къриубыдэу Беслъэн лэжьыгъэшхуэ зэфIигъэкIащ: къэфэкIэм, бзэм ныбжьыщIэхэр зэрыхуигъэсам къыдэкIуэу Тырку къэрал телевиденэм адыгэм къарита дакъикъэ 30р ягъэхьэзырын щыщIадзам ядэIэпыкъуащ. «СфIэмыфIыщэу, сфIэгугъуу къежьа а Iуэхум сытригъэгушхуат Думэныщ Iэулэдин. ПсалъэкIэ сиущийми, IуэхукIэ зыкъысщIигъакъуэми ар сэбэпы шхуэ къысхуэхъуащ», жеIэ Беслъэн.
Битокъум адэанэхэр къыхуэарэзыт, я щIэблэм ар зэрыхуэсакъым папщIэ.
«Адыгэу къэнэну сыхуейщ си быныр» арат и гуращэр дэтхэнэ зыми. Ауэ зэгуэр анэдэлъхубзэр пIэщIэхуамэ, Iуэхур зэгъэзэхуэжыгъуей мэхъу. Бжэгъу хъуар къэбгъэшыну ущыхуежьэкIэ зэрызэфIэщIыкIым ещхьу, балигъ хъуа цIыхури къутэнкIэ шынагъуэ щыIэщ. Апхуэдэ къэмыхъуным сыхуэсакъащ. ЩIалэфI куэдым сахуэзащ, дызэдэлэжьащ, дызэдэIэпыкъуащ.
Ди уджхэри къафэхэри узыдежьу хъу защIэщ, ар хэхэсхэм я деж нэхъыбэу щынэрылъагъущ. Нобэр къыздэсым хабзэфIу абыхэм зэрахьэ джэгу зэхашамэ, щIалэ гуп лъэныкъуэкIэ иувыкIрэ уэрэд жаIэу», къыддогуашэ Беслъэн.
Абы игъэса ныбжьыщIэхэм концертхэр иригъэту къалэкъалэкIэрэ Тыркур къызэхакIухьащ. Беслъэн къыхегъэщ абазэхэм я пасэрей къафэхэр нэхъ зэрахъумар. Шапсыгъхэм мащIэу къафIыхыхьащ я гъунэгъуу псэу лъэпкъым и къэфэкIэхэм ящыщ. Арами, «Уэркъ къафэр» яIэщ, уджыр, лъапэрисэр ягъэзащIэ. КъыжыIапхъэщ «Уэркъ къафэм» лIэужьыгъуэ зыкъом иIэу къызэрыщIэкIар (уэркъ къафэ, къафэ кIыхь, къафэ къуаншэ, н.).
НэхъапэIуэкIэ, «Кабардинка»м дыхэту Тыркум дыщрагъэблэгъами дгъэщIэгъуат ди лъэпкъэгъухэм я зэхэтыкIэр, я джэгукIэхэр. 1993 гъэм абы къафитI къыздитшауэ щытащ: убых къафэмрэ (лъапэрышэ) къафэ къуаншэмрэ. «Убых лъапэрышэ», «Беслъэней къамэрыфэ», «Шапсыгъ удж», «Бжьэдыгъу ислъэмей», «Уэркъ къафэ» мыпхуэдэ цIэхэр къафэхэм иритри, щэнхабзэ, гъуазджэ къулей дызэриIэр къыхигъэщу, Думэныщ Iэулэдин концерт программэ купщIафIэ игъэхьэзырауэ щытащ.
Зи гугъу сщIа псори зэхьэлIар ди «Кабардинка»ращи, дунейм фIыгъуэу тетыр абы хуэфащэщ.
БАГЪЭТЫР Луизэ.
ФIыщIэ зыхуэфащэ зэадэзэкъуэ
КъуажэкIэ Тыжьей (иджы Кыщпэк) щыщ, Балъкъэрхэ зэкъуэшитхум я нэхъыжь СэфрэIил япэ дыдэу утыкушхуэ щихьар «Лалуцэ» лъэпкъ балетым хэтущ.
Балъкъэр Къазбэч Лъэпкъ щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ дахьэха щIалэр Налшык дэт культпросветучилищэм зы илъэскIэ щеджауэ, япэ лъэпкъ балетым хэтыну и пщэ къыдэхуат. Жэщмахуэ имыIэу, адрейхэм закъыкIэримыгъэхуу Балъкъэрым зигъэсащ. А лэжьыгъэр зыхуэдам и щыхьэтщ «Лалуцэр» ягъэлъагъуэу 1964 гъэм трахауэ щыта фильмыр. Зи инагъкIэ укъэзыгъэуIэбжь, уеблэмэ ар хьэлъэуи шэч уэзыгъэщI бэрэбан иныфIыр Iэтауэ Балъкъэрым утыку кърехьэ, умыгъэщIэгъуэн плъэмыкIыу абы лъапэкIэ тету къыщофэ…
Куэд дэмыкIыу, КъэбэрдейБалъкъэрым уэрэдымрэ къафэмкIэ и ансамблыр Сыбырым зыкъыщигъэлъэгъуауэ къокIуэж. СэфрэIил къыдеджэ зы щIалэ абы хэтти, къелъэIуащ гупым хагъэхьэнухэм зыхигъэхуэну. Арати, къэфэным зи гур ета хъуа ныбжьыщIэм (илъэс 16 ирикъуа къудейт) и насып кърихьэкIри, 1965 гъэм и мэлыжьыхьым ансамблым хыхьащ. Абы щыгъуэм къэфакIуэ гупым хорри щIыгъути, уэрэд жыIэнымкIи щапхъэ хуэхъун защIэт Балкъэрым къицIыхуахэр: Жылокъуэ Мухьэмэдин, Шыкъ Мышэ, Уэтэр Анатолэ, КIуж Борис сымэ, нэгъуэщIхэри.
«Мыр пэжу пIэрэ?» жысIэрт. Си щхьэкIэ сыкъапщтэмэ, сэркIэ пщIэшхуэт апхуэдэ ансамбль цIэрыIуэм си зэфIэкIым щыхэзгъэхъуэныр», игу къегъэкIыж СэфрэIил.
1967 гъэм щIалэр дзэм ираджэри, 1969 гъэращ ар «етIуанэ унэу» ибж ансамблым къыщыхыхьэжар. КъэфакIуэм «Кабардинка»м хэту 1972 гъэм зыкъыщигъэлъэгъуащ Австралием, Сингапурым, Филиппинхэм. Абы хэм къакIэлъыкIуащ Латин Америкэр, Чехословакиер, Германиер, Польшэр, Иорданиер.
Куэд тлъэгъуащ, зэхэтхащ, къэтщIащ а зэманым, ауэ псом я нэхъыщхьэр дэ зэи зыщыдгъэгъупщакъым дыкъызыхэкIа лъэпкъымрэ Хэкумрэ яхудиIэн хуей лъагъуныгъэр. Дрипагэрт ди щэнхабзэ къулейр дуней псом щалъагъуным ди къару, зэфIэкI зэрыхэлъым, къыхегъэщ ди нэхъыжьыфIым. Къыздэлэжьахэм фIы дыдэу ящIэж: дэ къытхуихуащ мафIэгу щIыIэм дису нэгъуэщI къэралхэм дыкIуэну, сытхъухэр ди пащIэкIэхэми нэбжьыцхэми пищIауэ пщэдджыжьым дыкъэушу. ЩIакIуэхэм дыкIуэцIыст, вагонхэр щызэрахъуэкIкIэ, сыхьэт бжыгъэкIэ дыщыпэплъэ къэхъурт… Гугъуехьхэр зырикIт, дыщIалэт, ди псэр къафэм хэлът».
… Илъэс тIощIкIэ и теплъэ зэкIужрэ IэзагъэкIэ игъэбжьыфIа ансамблым 1985 гъэм къыхэкIыжри, пенсэм кIуащ СэфрэIил. Ар шофёру, жыггъэкIыу лэжьащ, ауэ илъэс 26рэ дэкIыжауэ СэфрэIил къафэм зритыжащ. Иджы абы ныбжьыщIэхэр къэфэным щыхуегъасэ Налшык дэт прогимназие №75м.
И IэщIагъэ нэхъыщхьэм къыдэкIуэу, Балъкъэрыр IэпщIэлъапщIэ ахъырзэмануи къыщIокI. Къыщалъхуа къуажэм щиIэ и щIапIэм абы жыг щыхесэ, хуэIэзэщ жыг дэдзэным.
Адэанэр фIымэ, абыхэм я гулъытэ быныр щымыщIэмэ, цIыху нэс хъур нэхъыбэщ. Балъкъэрхэ СэфрэIилрэ Светланэрэ (Къэжэрхэ япхъущ) я бынхэр узэрыгушхуэнщ. Къазбэчи Лаури дызэрыгушхуэ «Кабардинка» цIэрыIуэм къыщыфэу зы зэман хэтащ. Къазбэч ди лъэпкъ къафэхэм зезыгъэужь, сыт щыгъуи щIэ гуэр абы хэзылъхьэ къэфакIуэ емызэшыжщ, гъэсакIуэщ. Къазбэч и Iэзагъэр си щхьэкIэ згъэунэхуащ абы къызэригъэпэща «ХАТТИ» ансамблым къэфэкIэ зэзгъэщIэну сыщыкIуа мазэхэм. СэфрэIили шыIэ зыдэслъэгъуа Къазбэчи фIыщIэ яхузощI ахэр лъэпкъ щэнхабзэм зэрыхуэлажьэм папщIэ.
БАГЪЭТЫР Луизэ.
Апхуэдэщ Хъыдзэдж Анатолэ
Тэрч районым и Урожайнэ (Абей) къуажэм щыщ Хъыдзэдж Анатолэ и курыт еджапIэр къыщиухам и адэанэр щIэхъуэпсырт щIалэм щIэныгъэм зритыным. АрщхьэкIэ ныбжьыщIэм куэд щIауэ зызыхуигъасэ адыгэ къафэхэм и псэр ятхьэкъуат…
Анатолэ Сабий творчествэмкIэ унэм (Налшык къалэ) къыщыфэрт, мызэмытIэуи гуп цIыкIум хэту Москва зыкъыщигъэлъэгъуат. ЩIалэм и хъуэпсапIэр зригъэхъулIэным зэрыхуэпабгъэр адэм къыщыгурыIуэм, Уэрэдымрэ къафэмкIэ ансамблым къэфакIуэщIэхэр зэхьэзэхуэкIэ къызэрыхихыр и къуэм жриIащ. Анатолэ арат зыхуеиххэри, Iуэхум иужь ихьащ. Экзамен хуэдэу щым укIуэцIрыкIын хуейт укъащтэн папщIэ. Япэ махуэм Хъыдзэджыр кIуэри къэфащ, щытригъэзэну пIалъэр къыжраIэри къаутIыпщыжауэ, зы щIалэ къыкIэлъагъэжащ. Абы фIэкIа хэмылъуи, ансамблым къэфакIуэу ар къащтащ. «Абы фIэкIа хэмылъу» жытIэ щхьэкIэ, а псом я щIыбагъкIэ лэжьыгъэшхуэ къыдэлът. Арати, 1965 гъэм аргуэру зы къэфакIуэщIэ, иужькIэ ахъырзэману зыкъигъэлъэгъуауэ, ансамблым и гупым къыхэхъуащ.
ИлъэситIкIэ къэфакIуэхэм яхэтауэ, Анатолэ армэм ираджэри, илъэсищкIэ дзэм къулыкъу щищIащ. Къигъэзэжа нэужь, Хъыдзэджыр ансамблым и гъащIэм хыхьэжащ. 1972 гъэм Австралиер, Сингапурыр, Филиппинхэр, Совет Союзым и щIыналъэ куэд къызэхакIухьащ абыхэм. «ДыщIалэт, ди къару илъыгъуэт, гугъуехьи зыхэдмыщIэу, тфIэгъэщIэгъуэну дэни дыкIуэрт, къэфэнкIи ди гуащIэ деблэжыртэкъым», жеIэ абы.
1983 гъэм Бразилием мазитIкIэ щыIащ къэфакIуэ гупыр. Ансамблым и Iуэху дигъэкIыу, и концертхэр къызэригъэпэщу абыхэм къадэлэжьар РиодеЖанейрэ щыпсэу, лъэпкъкIэ куржы цIыхубз Тайзлинэ Тамарэщ.
Ди анэм хуэдэу къытщхьэщытащ ар. Ди хабзэр, ди зыIыгъыкIэр игу зэрырихьыр къытригъазэурэ къыджиIэрт. Къыхигъэщырт нэхъапэIуэкIэ иригъэблэгъа куржы щIалэгъуалэр абы зэрыфIэпсынщIар, абыхэм яхуэмыдэу дэ гъэсэныгъэ къызэрыддилъагъур, жеIэ Анатолэ. А зэманхэм гупым и художественнэ унафэщIыр Ульбашев Мутайт, унафэщIыр Аронов Евгенийт. Ансамблыр зэрыIыгъыу, зы унагъуэ цIыкIу хуэдэу щытын папщIэ ахэр я гуащIэ еблэжакъым.
СанктПетербург (абы щыгъуэм Ленинградт) Невскэм и унэм зэгуэр концерт щыттауэ, утыкум драмыгъэкIыжу куэдрэ даIыгъат. ЦIыхухэм псом нэхърэ нэхъ яфIэщIэщыгъуат ди «Мэлыхъуэ къафэр». Италием къикIа зы гуп цIыкIу пшыхь нэужьым къытхэлъэдауэ къыдэхъуэхъурт. Ауэ аратэкъым гъэщIэгъуэныр, атIэ «сувенир!» жаIэу ди мэлыхъуэ башыр зэрырахьэжьарат. Къахуэдгъанэ хъуакъым, пщэдджыжьым концерт диIэт…
Щад Къэрэшей.
Ди къэфакIуэхэр къазэрыщыхъуар журналистхэм я псалъэкIэ
«Меркурий» (Лонсестон):
Тасманием (Австралием и штатщ «АП») зэи имылъэгъуа концертщ «Кабардинка»м утыку кърихьар. «ИслъэмейкIэ» къыщIэзыдза гупыр пшыхьыр екIуэкIыхункIэ цIыхухэр къызэрыдихьэхыным пылъащ. Концерт пэшым къекIуэлIахэми зыгъэпсэхупIэ яIакъым: гъуазджэ къызэрымыкIуэм дихьэхахэр я пIэ изагъэртэкъым, пIейтейрт, Iэгуауэшхуэхэр яIэтырт. Гукъинэ абыхэм ящыхъуахэм ящыщщ гушыIэ къафэхэр… «Кабардинка»м лъэпкъ къэфэкIэ къигъэлъагъуэм и кууагъыр къэплъытэмэ, ар балетым хуэкIуэу къыщIэкIынущ…
ДзыхьмыщI Зарэрэ КIэш Фёдоррэ. 1978 гъэ
ЦIэ лъапIэхэр зыфIащахэр
Ало Арсен КъБРм щIыхь зиIэ и артист
Ало Жаннэ КъБРм щIыхь зиIэ и артисткэ
Ало Руслан КъБРм щIыхь зиIэ и артист
Алэкъей Мухьэмэд РСФСРм щIыхь зиIэ и артист, КъБРм и цIыхубэ артист
Архэст Иринэ КъБРм щIыхь зиIэ и артисткэ
Атэбий Игорь КъБРм щIыхь зиIэ и артист, Осетие ИщхъэрэАланием, Шэшэным, Ингушым гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ
Атэбий ФатIимэ КъБРм щIыхь зиIэ и артисткэ
Атэлыкъ Аслъэнджэрий КъБАССРм щIыхь зиIэ и артист.
Ашуров Падацур КъБРм щIыхь зиIэ и артист
Бацэхэ Анжеликэрэ Аскэрбийрэ КъБРм щIыхь зиIэ и артистхэщ
Битокъу Аслъэнбэч КъБРм и цIыхубэ артист
Битокъу Беслъэн УФм щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ
Битокъу Оксанэ КъБРм, Ингуш Республикэм щIыхь зиIэ я артисткэ
Гъэсашэ Наталье РСФСРм и цIыхубэ артисткэ
Дашу Хьэшыр РСФСРм, КъБРм щIыхь зиIэ я артист
ДзыхьмыщIхэ Къэралбийрэ Зарэрэ КъБРм щIыхь зиIэ и артистхэщ
Думэныщ Iэулэдин КъБРм и цIыхубэ артист
ДыщэкI ФатIимэ КъБРм щIыхь зиIэ и артисткэ
КIуж Владимир КъБРм щIыхь зиIэ и артист
Куэтэншы Руслан КъБРм щIыхь зиIэ и артист
Куэшмэн Олеся КъБРм и цIыхубэ артисткэ
Къарэжь Людмилэ КъБРм щIыхь зиIэ и артисткэ
Къашыргъэ Билал РСФСРм щIыхь зиIэ и артист
Къашыргъэ КIурацэ РСФСРм, КъБАССРм я цIыхубэ артисткэ
Къуэныкъуейхэ Алимрэ Иринэрэ КъБРм щIыхь зиIэ и артистхэщ
Мысачэ Валентинэ КъБРм щIыхь зиIэ и артисткэ
Нартокъуэ МухьэмэтДжэрий РСФСРм щIыхь зиIэ и артист
Соттаев Къанщауэ КъБРм и цIыхубэ артист
Увыж Мурат КъБРм щIыхь зиIэ и артист
Ульбашев Мутай УФм и цIыхубэ, КъБРм щIыхь зиIэ я артист
ХьэхъупащIэ Амырхъан КъБРм щIыхь зиIэ и артист
Шортэн Аллэ УФм щIыхь зиIэ и артисткэ, КъБРм и цIыхубэ артисткэ
Шэрджэс Заремэ КъБРм щIыхь зиIэ и артисткэ
Шэру Соня РСФСРм щIыхь зиIэ и артисткэ
Дахагъэм и щапхъэ
Къуэныкъуейхэ Алимрэ Иринэрэ
Къуэныкъуей Алим къафэм гу хуезыгъэщIар «Кабардинка» ансамблырщ. ТелевизорымкIэ гупыр къафэу илъэгъуа иужьщ «сыкъэфэну сыхуейщ» жиIэу и адэанэм щажриIар. Абы щыгъуэм илъэсибл и ныбжьу арат. ЩIэщыгъуэщI щIалэм япэщIыкIэ игугъащ къыхиха «IэнатIэр» щIэх къыIэщIэужэгъуэну, арщхьэкIэ зыхыхьа «Къурш бынхэр» ансамблым (Тхьэмокъуэ Мартин, иужькIэ Кушмэзокъуэ РафэIил сымэ зи унафэщIу щытам) зыкъомрэ фIэхьэлэмэту къыщыфащ, зэман дэкIри, Атэбий Игорь къызэригъэпэщауэ щыта «Кавказ» гупым хыхьащ. КIэщIу жыпIэмэ, IэщIыб хуэмыщIыжыну а IэщIагъэм зыIэпишащ.
Къуэныкъуейхэ я хьэщIэщ Къумахуэ Мухьэдин, Нэхущ Чэрим, Лосэн Тимур сымэ. 2008 гъэ
1990 1995 гъэхэм Къуэныкъуейр щеджащ макъамэ училищэм и хореографие къудамэм. А еджапIэр къыщиуха илъэс дыдэм «Кавказ»р муниципальнэ ансамбль ящIат. 1999 гъэм гупыр, Алими яхэту, «Кабардинка»м хагъэхьэжащ.
Къуэныкъуейм щхьэгъусэ хуэхъунур абы «къыщыпэплъэу» къыщIэкIащ. Иринэ илъэсих хъуауэ ансамблым къыщыфэрт Алим абыхэм щахыхьам. ТIэкIутIэкIуурэ а тIур зэрыцIыхуащ, 2000 гъэм зэрышащ, щIалитI яIэщ. Алим дыщыIущIам деупщIат я щIалэхэр къэфакIуэ ищIыну хуейрэ хуэмейрэ. «Сыхуейщ икIи сыхуейкъым, жиIащ абы. Апхуэдэу щIыжысIэм щхьэусыгъуэ иIэщ. Къафэм хэмытам, абы хэзымыщIыкIым ищIэркъым, уеблэмэ и нэгу къыхущIэгъэхьэркъым а лэжьыгъэм гугъуехьу пылъыр. Укъызэрыфэр, ансамблым узэрыхэтыр щажепIэкIэ, ар лэжьыгъэу къэзымылъыти щыIэщ. Апхуэдэхэм деж быдэу жызоIэ си бын а лъэныкъуэмкIэ сымыгъэплъэну. АтIэми, сыкъэфэну сыхуейщ, си гум фIэфIыр аращ жиIэмэ, пэзубыдыфынукъым».
Зэщхьэгъусэхэм зы Iуэху зэрызэдащIэр яфIэкъабылщ. Ежьэн, мазэ бжыгъэкIэ къэтын хуейуэ лэжьыгъэм къащыхуигъэувкIэ, унагъуэр зэгъусэмэ куэдкIэ нэхъ тыншщ. «Ди IэщIагъэм гугъуехьу пылъыр тIуми къыдгуроIуэри, зэхудэчых, зэхэщIыкI жыхуэтIэхэр ди унагъуэм щыяпэщ», жеIэ Къуэныкъуейм.
Алим дызэреупщIахэм ящыщт, ансамблым езыр хэмытамэ, Иринэ а IэщIагъэм ирилэжьэну хуидэнрэ хуимыдэнрэ. «Уи IэщIагъэр хыфIэдзэ жысIэу зэрыпэзмыубыдынум шэч къытесхьэркъым. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, уи псэм фIэфI лэжьыгъэр IэщIыб уагъэщIа нэужь, куэдкIэ нэхъыфI IэнатIэ упэрагъэувэми, ар уи гум къищтэнукъым, ахъшэ къыпэкIуэри пфIэIэфIынукъым. Абдежщ мыарэзыныгъэри, гукъеуэри, псалъэмакъри къыщежьэнур. ИтIанэ унагъуэ насыпми упыкIауэ аращ. Абы къыхэкIкIэ нэхъыфIщ дэтхэнэри и гум къыдыхьэ лэжьыгъэм пэрытмэ».
Зэщхьэгъусэхэм фIыгъуэу къалъытэ Урысейми хамэ къэралхэми къыщацIыху, фIыуэ къалъагъу «Кабардинка»м я гъащIэр зэрырапхыфар.
СОМГЪУР Синэмис.
Нартокъуэхэ МухьэмэтДжэрийрэ Нинэрэ
Нэмыс зыхэлъым, гущIэгъулыуэ щытым пщIэ зэрыхуащIыр щынэрылъагъут Нартокъуэ МухьэмэтДжэрий и деж. Абы хэлът лIыгъэри, хабзэри, зэчий къызэрымыкIуэри.
Брамтэ щыщ Нартокъуэ МухьэмэтДжэрий 1941 гъэм КъэбэрдейБалъкъэрым Уэрэдымрэ къафэмкIэ и ансамблым хыхьауэ щытащ. Илъэс 15кIэ абы къыщыфат сэ гупым сыщыхыхьам. ЖысIэфынущ абырэ сэрэ дызэрызэдэлэжьа илъэсхэм зэныбжьэгъуфI дызэхуэхъуауэ езыри фIыуэ къысхущытащ, сэри сыт щыгъуи сыхуэарэзыт. Къызэрыфэн хуейм, утыку итыкIэм сыхуигъэсащ Нартокъуэм. Шэру Соня и гъусэу абы «Къафэр» игъэзащIэрти, концерт ттыну къуажэхэм дыщыкIуэхэм и деж сэ сыкъыдидзырти, и пIэкIэ сыкъигъафэрт, «нэхъ щIэх уесэн щхьэкIэ» жыхуиIэу.
Илъэс зыбжанэкIэ дэ тIур икIи дыкъафэу икIи хьэлъэзехьэу дызэдэлэжьащ. ИтIанэ щакIуэ кIуэрт пщэдджыжь къэсыхункIэ. Абы къызэрикIыжуи, къыкIэрыху и Iуэхум къыхэмыхуэу, къэфэным иужь ихьэрт. ЦIыхуфIт, гушыIэрейт, гупым пщIэ щызиIэт. ЩIалэгъуалэр ахъшэ щIыхуэ дыхуей щыхъум и деж арат зызыхуэдгъазэр, зэи зыкIи уигъэщIэхъунутэкъыми.
ЛIыгъэ хэлът жысIакъэ! Абы и щыхьэту зы хъыбар цIыкIу къэсхьынщ. Зы къэрал гуэр, сыт хуэдэми сщIэжыркъым, къызэхэткIухьауэ дыкъыздэкIуэжым, Ростов дыкъэмысыпауэ, зы гуп цIыкIу ди вагоным къытеуащ. ХъунщIакIуэхэр мывэкIэ къыдэуэу, башхэр къыттракъутэу щыхуежьэм, фэбжь зылъысаи къытхэкIащ. МухьэмэтДжэрий къыттеуахэм ящыщ зым иIыгъ бжэгъур къытрихри, япэуват… «Кабардинка»м гъуэгуанэ куэд, псы Iэджэ зэпиупщIащ. Зи гугъу сщIа Iуэхум хуэдэхэри тлъэгъуам щыщ Iыхьэщ…
1958 гъэм Монголием дыщыIащ. Сэ сымаджэщым сыщIэхуэри, концертхэм сыхэтакъым. Ансамблым зыкъигъэлъэгъуэн зэриухыу МухьэмэтДжэрий, фащэр зыщихыжынми зэман иримыгъэхьу, епIэщIэкIыу щIэупщIакIуэ нысхуэкIуэрт. Зы пщыхьэщхьэ дэкIа къыщIэкIынкъым абы сыкъимылъагъуу. ЩыIэщ апхуэдэ цIыхуфIхэр!
Нартокъуэм и къэфэкIэу щытам и гугъу щыпщIкIэ, ар Iэзэт жыпIэныр мащIэщ. Адыгэ къафэхэм къищынэмыщIа, а зэманым дэ утыку къитхьэу щытащ адрей лъэпкъхэми я щэнхабзэр. МухьэмэтДжэрий псори зэхуэдэу къехъулIэрт. Апхуэдэ зэфIэкIым пап щIэ, Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 щрикъум ирихьэлIэу, Нартокъуэм къыхуагъэфэщат «РСФСРм щIыхь зиIэ и артист» цIэ лъапIэр.
Нартокъуэ МухьэмэтДжэрий ипхъу Нинэ школыр къиуха нэужь, 1967 гъэм Налшык дэта культпросвет училищэм щIэтIысхьащ. КъафэмкIэ къудамэм абы зыщигъэсащ къэфакIуэ цIэрыIуэ Дашу Хьэшыр и деж. «Зыгуэр къызгурыIуэ зэрыхъурэ къафэм сыдихьэхырт, жеIэ езы цIыхубзым. Си адэр «Кабардинка» ансамблым хэтти, и ныбжьэгъу къэфакIуэхэр куэдрэ ди унэм къеблагъэрт, сэри зэпымыууэ абыхэм я концертхэм, зыщагъэхьэзырхэм сыздашэрт. Езанэ классым къыщыщIэдзауэ художественнэ самодеятельностхэм сыкъыщыфэурэ сыкъыдэкIуэтеящ. Къафэм гу хуэзмыщIыну Iэмал сиIакъым».
Нинэ культпросветыр къызэриухыу, 1970 гъэм, «Кабардинка»м хыхьащ икIи и гур етауэ а IэнатIэм илъэс 25кIэ пэрытащ. «Къафэр» щызэхэсхкIэ, си нэпсхэр къысфIыщIож, а макъамэр си псэм хэлъщ, жеIэ Нинэ. Ансамблым и унафэщIхэм, сызыхэта гупым ятеухуауэ сыту фIы куэд сигу къина!»
Аращ сэ кIэщIу жысIэфынур Нартокъуэ МухьэмэтДжэрийрэ Нинэрэ ятеухуауэ.
СОТТАЕВ Къанщауэ,
КъБРм и цIыхубэ артист.
Инна КАШЕЖЕВА
Кафа
Ночь текла, горячая, как кофе.
По лесам текла, как по усам…
Кабардинцы танцевали кафу,
Поднимая руки к небесам.
То звала, то шорохов пугалась,
То вдруг обжигала, как огонь…
Ласково, как женщина, смеялась
В пальцах кабардинская гармонь.
До сих пор я слышу эти звуки,
До сих пор я вторю голосам,
И застыли надо мною руки,
Поднятые в танце к небесам.
И глаза прищурены лукаво,
Полные улыбок и огня…
Обжигая, солнечная кафа
Оживает в сердце у меня.
1962 год
ЦIыхум уахэтыныр насыпкъэ?!
Ныр (Шэбэзджэрий) Рае Ныр Рае 1948 гъэм жэпуэгъуэм и 15м Курыт Азием къыщалъхуащ. Шэбэзджэрийхэ я унагъуэр КъэбэрдейБалъкъэрым къыщыIэпхъуэжар 1959 гъэрщ. Хъыджэбзым курыт школыр къиухащ, Налшык педагогикэ училищэм, КъБКъУм тхыдэмкIэ и къудамэм щеджащ. Уеблэмэ егъэджакIуэ IэщIагъэм Рае зы зэманкIэ ирилэжьащ.
«Кабардинка» къэфакIуэ гупым ар щыхыхьар 1968 гъэрщ. «Ансамблым къэфакIуэщIэхэр къищтэу щызэхэтхым, си шыпхъумрэ сэрэ абы дыхыхьащ. Куэдрэ дыкIуагъэнтэкъым, ди адэм къытпиубыду, абы дыкъыхэкIыжын хуей щыхъуам, игу къегъэкIыж Рае. АрщхьэкIэ а зэманым республикэм щэнхабзэмкIэ и министру щыта Ефэнды Джылахъстэн: «Сэ си нэIэ ятезгъэтынщ хъыджэбзхэм», щыжиIэм, ди адэр арэзы хъуащ.
Нырыр ансамблым щыхыхьа илъэсым къыщыщIэдзауэ Алжир, Тунис, Мароккэ, Австралие, Новэ Зеландие къэралхэм щыIащ. «Сщымыгъупщэжыр Австралием дыщыкIуарщ. Сыт хуэдэу дахэт, къабзэт абы и къалэхэр!» жеIэ Рае. Абы къыхегъэщ дэнэ щIыпIэ ахэр мыкIуами, сыт хуэдэу гугъу емыхьами, дапщэщи зы фIыгъуэ гуэрым къыхуэпабгъэу щалъхуа хэкум къагъэзэжу зэрыщытар. Сыбырым щежьэхэм, къэфакIуэхэр зэрыс вагонхэм псыр щыщтырт, ахэр щIакIуэхэм кIуэцIысу гъуэгуанэхэр зэпачырт. «Апхуэдэхэм дежи дэ ди гум илъ макъамэмрэ ди нэгум щIэт къафэмрэ ды къагъэхуабэрт», пещэ Рае.
Ар зыдэлэжьахэм зыхуэмыарэзы яхэткъым. «Кабардинка»м и художественнэ унафэщI Гальперин Григорий, гъэсакIуэ Iэзэ Ульбашев Мутай, ансамблым и унафэщI Аронов Евгений псоми зы щапхъэ гуэр ятрихауэ къелъытэ абы. «ДзыхьмыщIхэ Къэралбийрэ Зарэрэ нэхъ гъунэгъуу сахущытащ, къэфэнымкIэ абыхэм я деж куэд къыщысщIащ. Ди пшынауэ телъыджэт Уэрэзей Лидэ. А бзылъхугъэм гъащIэм и сыт хуэдэ IуэхугъуэкIи уепсэлъэфынут. Сызыхэтахэм я фIыщIэщ лъэпкъ макъамэр фIыщэу зэрыслъэгъуар. Ноби макъамэр щызэхэсхкIэ, си гур къолъэт, лъакъуэхэр къэфэну йоIэ», къыпогуфIыкI Рае.
Унагъуэ ихьэу сабиитI къыщыщIэхъуэм, бзылъхугъэр ансамблым къыхэмыкIыжу хъуакъым. Ауэ ар Iуэхуншэуи щысакъым. 1992 гъэм ар Лъэпкъ музейм и лэжьакIуэ хъуащ. Экскурсоводу, IэщIагъэлI нэхъыжьу, музейм и гъэтIылъыгъэхэр зыхуей хуэзыгъазэ лэжьакIуэ нэхъыщхьэу сыт хуэдэ IэнатIэ къыхуамыгъэфащэми, Рае жэуаплыныгъэ хэлъу пэрытащ. КъБРм Печатымрэ хъыбарегъащIэ IэнатIэхэмкIэ и министерствэу щытам къудамэм и нэхъыщхьэу щагъэувми, абы и лэжьыгъэр нэсу зэфIихащ. Мы зэманым цIыхубзыр «Ридадэ» шхапIэм кадрхэмкIэ и къудамэм и унафэщIу щолажьэ.
Нырым и псалъэхэм дыщIегъу: «Сызыпэрыхьэ дэтхэнэ IэнатIэми гушхуэныгъэ къысхелъхьэ. СфIэфIщ цIыхум сахэтыну. Ар насыпкъэ?!»
Къанщауэ Мэлычыпхъу.
Ди къэфакIуэхэр къазэрыщыхъуар журналистхэм я псалъэкIэ
«Кларин»(Аргентинэ):
«Кабардинка»р къызэрыфэм димыхьэхын щыIэу фIэщ щIыгъуейщ. Хьэлэмэтщ щIалэхэр я Iэпкълъэпкъ псомкIэ, уеблэмэ нэкIи къофэ. ПсынщIэу, жану ягъэзащIэ къафэхэм удрагъэхьэх. ЦIыхубзхэми я зыIыгъыкIэм щхьэхуэу утепсэлъыхь хъунущ. Нэхъ щэныфIэу щытыхункIэ, нэхъ гурыхьыж мэхъу ахэр… Абыхэм къащыпс фащэхэр нэхъ дахэж зыщIыр, къызэрытщыхъумкIэ, я лъэпкъым папщIэ пагэу ар абыхэм зэрызэрахьэрщ.
Тхьэгъэзит Зубер
Адыгэ къафэ
Адыгэ къафэ, адыгэ къафэ,
Адыгэм псэ иIэм иIэр уэращ.
«Адыгэ щIылъэ, адыгэ уафэ»,
ЖиIэм Алим жезыгъэIэр уэращ.
Уэ уи макъамэу дуней гъэдахэм
ЩIэдэIум и псэм зэуэ зехъуэж:
Гуауэм иIыгъыу зигу хъуари махэ
ГуфIэгъуэ IэплIэм занщIэу йохуэж.
ГуфIэгъуэ зиIэм и деж нэIуси
Дамэншэщ ахъумэ уэгум ихьэнт,
Ди Iуащхьэмахуэ щхьэщэ къыхуищIу
Спутник IэрыщIыр бгъурыувэнт.
Адыгэ къафэ, лъахэр зыгъафIэ,
МылIэжыныпсэ зыми Iумыт.
Уэ хьэгъуэлIыгъуэм ущобзэрабзэ,
Хьэдагъэ къэхъум уи бзэр еубыд.
Адыгэ къафэ, адыгэ къафэ,
Уэ ныпхузиIэщ нобэ зы лъэIу,
Сэ сынолъэIур пхуэсщIкъым унафэ
СылIэм хьэдагъэм уи макъ щыгъэIу.
Ар хабзэщIэкъухэм ягу иримыхьми,
Си фIи, си егъуи уэ къодэIуэнщ:
Си гур бэуэхукIэ зыхамыщIами,
Лъэтэжа си псэр къагурыIуэнщ…
