Хэкупсэ нэс Абеикъуэ Шухьэиб
Щхьэусыгъуэ зэхуэмыдэхэм къахэкIыу нэгъуэщI къэралхэм къыщыхута ди лъэпкъэгъухэм я Хэкужь къыщагъэзэжкIэ, абыхэми лъахэрысхэми зыхэтщIэ гурыгъу-гурыщIэхэм, зэгъусэу дызэгупсысхэм дерс щхьэпэхэр къыхэтх зэрыхъунум си щхьэкIэ шэч къытесхьэркъым. АбыкIэ щыхьэтщ Иорданием нэхъ пасэу къикIыжахэм ящыщ, жьыщхьэ махуэ хъуа лIым иджыблагъэ дезгъэкIуэкIа псалъэмакъри.
Абеикъуэ Шухьэиб, ХьэцIыкIу Борис, Нэхущ Гъэний сымэ. Абеикъуэ Шухьэиб Мэзан и къуэр 1936 гъэм Иорданием къыщалъхуащ. Иджыпсту Бахъсэн къалэ щопсэу. Ипхъу нэхъыжьыр, Тамарэ, езым къыбгъэдэсщ. Ипхъу нэхъыщIэр, Муслъимэт, унагъуэщ. Иужьрейм бынхэр, быным и быныжхэр иIэщ. Зи ныбжьыр илъэс 81-м хыхьа Шухьэиб лIы бжьыфIэщ, убгъэдэсыныр, и ущиехэм ущIэдэIуныр гугъэзэгъэгъуэ къозытщ.
— 1972 гъэм сыкъэкIуэжащ. Абы лъандэрэ илъэс 45-рэ мэхъу. Къыщызгъэзэжам, зы мазэ нэхъ дэмыкIыу, урысей паспорт къысIэрагъэхьащ, унэ къысхуагъэфащэри къызатащ. ЛэжьапIэ къысхуагъуэтри, абыи сыIууващ, мазэ нэхъ сыщымысу. СыкъызэрытIысхьэжа Хэкужьри абы исхэри фIыуэ солъагъу. УщIэпсэун хуейр уи лъэпкъыращ, уи Хэкуращ.
— Гу зэрыплъыстамкIэ, Хэкужьыр уигу илъу, адыгэбзэр фIыуэ плъагъуу укъэтэджащ, абы и мызакъуэуи цIыхугъэшхуэ пхэлъщ. СызэреплъымкIэ, Тхьэм уфIэлIыкIрэ цIыхухэми гущIэгъу яхуэпщIу дунейм утетын папщIэ, уи псэри уи акъылри абы теухуауэ щытын хуейщ. Апхуэдэ гъэсэныгъэ куу къыпхэзылъхьауэ къэплъытэр хэт, Шухьэиб?
Шухьэиб ипхъухэу Муслъимэтрэ Тамарэрэ. — Гъэсэныгъэу дбгъэдэлъыр къыдэзытари, Хэкум худиIэн хуей лъагъуныгъэм дыщIэзыпIыкIари, тхыдэм пщIэ хуэтщIу дыкъэзыгъэтэджари дыкъэзылъхуа ди адэ-анэрщ. А тIуми бзэр фIы дыдэу ящIэу щытащ. Ди адэр мыбы щрашам и ныбжьыр илъэси 9 ирикъуа къудейт. АтIэми, абы зы махуи щыгъупщакъым и цIыкIугъуэр щриха и Хэкужьыр. Ахэр мыбы щикIар 1905 гъэращ. Си адэ-анэр, жьы хъуами, мыбы къэкIуэжыну къеIэхэрт. Ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, а зэманым Иорданиемрэ СССР-мрэ я зэхуаку иджыпсту щыIэ консульствэ-посольствэ зэпыщIэныгъэхэм хуэдэ дэлъакъым. Абы къыхэкIыуи, дыкъэзылъхуахэм я лъахэр ялъагъужыфакъым, я гъащIэ псор абы щIэбэну яхьа пэтми. Апхуэдэу щыхъум, мурад быдэ сщIащ: «Си адэм апхуэдизу фIыуэ илъагъуу щыта и Хэкужьым сыкIуэжынщ!» — жысIэри.
— Шухьэиб, уи адэ-анэр Къэбэрдейм и сыт хуэдэ къуажэхэрат къызыдэкIар?
— Си адэр Бахъсэн къалэ ищхьэкIэ щыIэ Ислъэмей къуажэм дэс Абеикъуэхэ яхэкIат. Си анэр, Муслъимэт, Иорданием къыщалъхуами, и адэр Къэбэрдейм къыщыхъуат, Анзорей къуажэм дэс Насыпхэ къахэкIат.
Хэкужьым къихьэжа иужькIэ, щигъэхъахэм тхутепсэлъыхьыну дыщелъэIум, Шухьэиб и псалъэм къыпищащ.
— ДыкъыздэкIуэжам цIыхугъэшхуэ къыдахащ. Дызыхуэзахэм хабзэ къыткIэлъызэрахьащ. А псор ноби IэфIу си гум илъщ.
— УкъыздэкIуэжам уи тхылъхэр тынш дыдэу щыпхузэрагъэпэщауэ жыпIащ. Ар зи фIыщIэу къэплъытэр хэт е сыт?
Шухьэиб къыбгъэдэтщ Нэхущхэ Гъэнийрэ Чэримрэ — Зи фIыщIэр, сызэреплъымкIэ, а зэманым щыIа хабзэ щабэхэрщ, цIыхухэм яхэлъа гумызэгъагъэрщ, дыкъызыхыхьэжахэр къытхуэгумащIэу зэрыщытахэрщ. Хамэ къэрал щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм пыщIэныгъэ яхуиIэнымкIэ «Хэку» («Родина») зэгухьэныгъэм и тхьэмадэу а зэманым лэжьа ШэджыхьэщIэ Мухьэмэд щIэх-щIэхыурэ зыкъысхуигъазэрт, «зыгуэр ухуэныкъуэмэ, Шухьэиб, умыбзыщI», — жиIэурэ. «Зыри сыхуейкъым, Мухьэмэд, сызыхуейр къэзгъуэтыжащ», — жэуапыр щестыжкIэ, «Сыт апхуэдизу узыхуеяуэ къэбгъуэтыжар, Шухьэиб?» — къызэупщIырт. «Хэку сыхуейти — къэзгъуэтыжащ, лъэпкъ сыхуейти — къэзгъуэтыжащ. Сэ цIыхухэр щIэлъаIуэ хабзэ гуэркIи фызгъэпIейтеинукъым. Сызыхуэныкъуэр езы гъащIэм къыдэкIуэнущ» жэуапыр щестыжкIэ, игъэщIагъуэрт, «Апхуэдэу псори щытащэрэт!», — жиIэурэ. Зэи захуэзгъэзакъым унафэщIхэм, «мыбы сыхуейщ е мор къысхуэфщIэ!» псалъэхэмкIэ. «ЦIыхум ящIэр сщIэну, яшхыр ядэсшхыну сыкъэкIуэжащ. Адрейхэм нэхърэ сынэхъыфIкъым!» — яжесIэрт.
«Узэджэр къокIуэ!»
Дин гъуазэхэм, цIыху Iущхэм, еджагъэшхуэхэм гу зэрылъатэрэ куэд щIащ гупсысэ къабзэу, лъэщу зытебгъэчыныхьым, уи хъуреягъкIэ къыщыхъу-къыщыщIэхэм, уи гъунэгъу цIыхум и хьэл-щэным, нэгъуэщI-къинэмыщIхэми фIы и лъэныкъуэкIэ зэрызрагъэхъуэжми, зэрызрагъэужьми. «Узэджэр къокIуэ!» псэлъафэм хуэкIуэ апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэр Шухьэиб и дуней тетыкIэм, и цIыху хущытыкIэм, и гъащIэ псом къызэрыщигъэлъагъуэм и щыхьэтщ абы адэкIэ дызыщIигъэдэIуахэри.
— Хэкум и Iей жыпIэ хъунукъым. Ар зы. ЕтIуанэрауэ. Дызэрыс ди Хэку цIыкIум и гугъу тщIынщи, абы къуаншагъэ гуэр щыщыIэмэ, адыгэ лъэпкъыр зэрыщыту абы дэбгъакIуэ хъунукъым. Ещанэрауэ. Абы уэ къуаншагъэ-мыхъумыщIагъэу дэплъэгъуар зэрыбузэхужыным яужь уитыпхъэщ, армыхъуамэ Iейр бгъэбэгъуэну яужь ущIихьэн щыIэкъым. Апхуэдэу Хэкум ухущымытмэ, уи гур щIэмыузмэ, уи псэр щIэптыну ухуэмыхьэзырмэ, ущыпсэур сыт хуэдизкIэ мыжэнэтми, уэ абы уизэгъэнукъым, уи псэми пхутегъэхуэнукъым. Хэкум къыпхуищIэным ущымыгугъыу, уэ зыгуэр зэрыхуэпщIэным яужь уитын хуейщ. Езы Хэкуми узыщигъэгъупщэнкъым.
Муслъимэт и щIэблэр. Шухьэиб Хэкужьым, абы щыпсэухэм зэрахущытыр зэрыдгъэщIэгъуэнур дымыщIэу дыздыбгъэдэсым, ди псэлъэгъум адэкIэ къыпещэ:
— СызэреплъымкIэ, фIыщIэ лей зыхуэфащэр мыбы къинахэращ. Мыбдежым къимынаIамэ, адыгэбзи щызэхэпхыжынут, Хэку дызэкIуэлIэжыни дгъуэтыжынут? Сыт хуэдэ зэман бзаджэми зрамыгъэщIыкIыу, щIэмыгумэхыкIыу, абыхэм я Хэкур яхъумащ, я хабзи зэрахьащ. Мыарэзыныгъэ гуэр къэзыгъэлъагъуэхэм ноби сащрихьэлIэкIэ, мыпхуэдэу яжызоIэ: «НэгъуэщI къэрал ущыIэмэ, узыхуей псори абы къыщыпхуащIэрэ, щыбгъуэтрэ? Мыр уи Хэкущ. Хэкур анэм пащIащ. Анэр дахэми Iейми, абы укъилъхуащи, и пщIэр пIыгъыжын хуейщ. Уи Хэку-анэм хуэпщIэфынуращ узэплъынур. ХуэпщIэ-Iамэ, цIыхухэми абы гу къылъатэнщ. Ауэ мыри къыхэзгъэщыну сыхуейт си жагъуэ хъухэм ящыщу. Хамэ къэрал щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм къахокI езыхэри къызэрымыкIуэжыным, адрейхэри къызэрамыутIыпщыжыным ерыщу хущIэкъухэр. Абы и щхьэусыгъуэщ, адыгэхэм тщыщу Тыркуми Иорданиеми къулыкъушхуэ щызыIыгъхэм — министрхэм, генералхэм, къинэмыщIхэми — къызыхэкIа я лъэпкъыр я щIыбагъ дэмытыжмэ, къыхуащI пщIэм кIэрыхуну къызэралъытэр. АрщхьэкIэ, Тыркум тхьэмыщкIэ куэд щопсэу, къэкIуэжыну хуейми, ар зэрызрагъэхъулIэн мылъку ябгъэдэмылъу. Абыхэм я нэхъыбэр бзэ-хабзэ зыIыгъхэрщ, зыхъумахэрщ. Къызыхыхьэжхэми ахэр тыншу яхэзэгъэжынущ. ДыкъыщыкIуэжам дэ унэ къыдатащ, а зэманым мы къэралым ар щыхабзэти. Иджы апхуэдэжкъым. Ари ди лъэпкъэгъухэм къагъэзэжынымкIэ лъэпощхьэпоуэ къэувхэм ящыщ зыщ.
Нэхущ Гъэний
Шухьэиб дыздепсалъэм, и цIэ куэдрэ къриIуэрт Иорданием ныбжьэгъу пажэу щиIа, къыздигъэзэжа и Хэкужьми куэдрэ къыщыкIэлъыкIуа, игъуэ нэмысу дунейм ехыжа Нэхущ Гъэний. «Ар хэт хъуну?» — жытIэу дыщIеупщIым, къыджиIащ:
— Зи гугъу ныпхуэсщIым, Аслъэн, икъукIэ лэжьыгъэшхуэ ирихьэкIащ, адыгэхэр зэкъуэгъэувэжыным, зэрыгъэгъуэтыжыным, Амман дэт хасэхэр зэшэлIэным хуэгъэзауэ. Мы щIалэмрэ дэрэ куэдрэ дызэныбжьэгъуащ. Езыр тIэкIу къэжэпхъа къудейуэ дызэрыцIыхури, дунейм ехыжыхункIэ дызэрыIыгъащ. СыкъыздэкIуэжам тхьэмахуэм къриубыдэу тIэу къэпсалъэу щытащ, апхуэдиз лъагъуныгъэ ди зэхуаку дэлъати. Адыгэхэм Амман къалэ спорт клуб къыщызэрагъэпэщауэ щытыгъащ. Гъэний абы япэщIыкIэ хэтащ. ИтIанэ, адыгэ фольклорым хуэлажьэ клубым, «Джиль» («НыбжьыщIэ») фIэщыгъэр зезыхьэм, илъэс куэдкIэ Iуэху щищIащ. ИужькIэ, Адыгэ ФIыщIэ Хасэм хыхьэри, къалэнышхуэхэр щызэфIихащ. КъэралитIым ди зэхуаку дэлъ гъуэгур щызэIуахым, къэкIуэн къригъажьэри, лъэныкъуитIымкIи щыIэ адыгэхэр нэхъ дызэрызэригъэцIыхуным, дызэрызэпищIэным хуабжьу яужь итащ. Адыгэ Iуэхум лъэкI къимыгъанэу зэрыхэлэжьыхьым и мызакъуэу, зыхэс лъэпкъми пщIэ къыщыхуащIу, цIыхугъэшхуи бгъэдэлъащ. Апхуэдэу зэрыщытыр къалъытэри, Иорданием и Профсоюзхэм я зэгухьэныгъэм и комитет нэхъыщхьэм и тхьэмадэу Гъэний хахащ, нэгъуэщI зы адыгэ щIали, Къардэнхэ Самир, и къуэдзэу.
Гъэний нэгъуджэшхуэ Iулъу щытащ, и гуащIагъыр плюс (+) 15-м нэблэгъауэ. Зэгуэрым ар мы республикэм къэкIуат, «Хэку» зэгухьэныгъэм къригъэблэгъахэм яхэту. ЕтIуанэ махуэм делегацэр Iуащхьэмахуэ лъапэ дэкIын хуейт. Ныбжьэгъум «Уэ абы укIуэнукъым» жесIащ. «Ар сыт щхьэкIэ?» «Пщэдей Шэджэм Езанэм узошэри, абы дэт сымаджэщым щылажьэ ХьэцIыкIу Анатолэ укъызогъэцIыху. Ар дохутыр цIэрыIуэщ, нэхэмкIэ Iэзэ дыдэщ».
Гъэний къызэреплъу, мыдрейм жиIащ: «Иджыпсту мыр сымаджэщым щIэзгъэгъуэлъхьэнщи, махуэ зыбжанэ нэхъ дэмыкIыу, нэгъуджи хуэмеижу щIэзгъэкIыжынщ!» Гъэний къыжраIар и фIэщ хъуатэкъым. Сыту жыпIэмэ, Мэзкуу а лъэхъэнэм щыцIэрыIуэу щыта дохутырышхуэ Фёдоровым деж кIуати, «зыри схуещIэнукъым!» къыжриIауэ щытащ. ИужькIэ, Иорданием и профсоюзым и ахъшэкIэ Германием ягъэкIуауэ щытащ. Абыи къазэрыдэмыIэпыкъуфынур къыщыжраIащ. Инджылызми ягъэкIуащ. Ахэри къахуэщхьэпэфакъым. А псор зэригъэунэхуауэ, Гъэний ХьэцIыкIум мыпхуэдэ жэуап къритащ: «Иджыпсту делегацэм сахэтщи, згъэзэжынщ. Тхьэмахуэ нэхъ дэмыкIыу къытезгъэзэжынщ». Арати, къэкIуэжащ, сымаджэщми щIэгъуэлъхьащ, и нэхэр ягъэхъужащ, нэгъуджэ Iумылъуи къаутIыпщыжащ. Абы и ужькIэ а тIур ныбжьэгъушхуэ зэхуэхъуащ. Гъэний ХьэцIыкIум и унагъуэр Иорданием ириджащ, здригъэблэгъам къаригъэцIыхуащ, зэрызэхэсхыжамкIи, операцэ зыбжанэ щригъэкIуэкIащ.
Шухьэиб а махуэм дызыхигъэгъуэзахэр зы тхыгъэкIэ къытхузэщIэмыубыдэным хуэдизщ. Ауэ, нэхъыщхьэр аращи, абы насыпыфIэу зыкъелъытэж.
— Илъэс 45-м нэблэгъащ сыкъызэрыкIуэжри, Алыхьым и шыкуркIэ, «Тхьэм и ней къыпщыхуэ» жиIэу зыми зыкъысхуигъэзакъым. Срогушхуэ, сроин жьыщхьэ махуэ сызэрыхъуами, бынхэр, бынхэм я быныжхэр, абыхэм къащIэхъуэжахэр къызэрыздэгъуэгурыкIуэми, псоми адыгэбзэ зэраIурылъми, жысIэр зэраунафэми, Хэкур, лъэпкъыр фIыуэ зэралъагъуми. Апхуэдэу ахэр къызэрызэщIэувэм сэри, зымащIэ нэхъ мыхъуми, зыгуэр хэслъхьауэ къызобжыжри, си дежкIэ ар гуфIэгъуэшхуэщ.
Епсэлъар КЪУМАХУЭ Аслъэнщ.
