Гупсысэ куу икIи гъэщIэгъуэн зиIэ адыгэлI телъыджэ
Дохутыр Iэзэ, профессор, ЩIДАА-м и академик Аджырэ Аслъэн Хъанджэрий и къуэм и ныбжьыр илъэс 70 ирокъу
Аджырэ Аслъэн Хъанджэрий и къуэр медицинэ щIэныгъэхэм я докторщ, профессорщ, Урысей Федерацэм щIыхь зиIэ и дохутырщ, «Гигиена» унэтIыныгъэмкIэ категорие нэхъыщхьэ зиIэ дохутырщ, ЭкологиемкIэ Урысей академием и академикщ, абы и щIыналъэ къудамэм и тхьэмадэщ, Социальнэ щIэныгъэхэмкIэ Урысей академием и академикщ, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием и академикщ, Эрисман и цIэр зезыхьэ ГигиенэмкIэ федеральнэ щIэныгъэ центрым щIыхь зиIэ и профессорщ, диссертацэ советитIым хэтщ. «Хэкум и деж щиIэ фIыщIэхэм папщIэ» орденым II нагъыщэ зиIэ и медалыр, «Узыншагъэр хъумэнымкIэ Хэкум и деж щиIэ щIыхьым папщIэ» медалыр, Адыгэ Республикэм и дамыгъэ нэхъыщхьэ «Адыгейм и щIыхь» медалыр, Гааз Фёдор и медалыр, Жуковым и медалыр, «Узыншагъэр хъумэнымкIэ IэнатIэм и отличник», «Урысейм и къэрал санэпидемие IуэхущIапIэм щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» бгъэхэIу дамыгъэхэр, АР-м и Къэрал Советым-Хасэм и «Хабзэ. Къалэн. ЩIыхь» дамыгъэ лъапIэр, «ИIэ фIыщIэхэм папщIэ» Урысейм и МЧС-м и дамыгъэр къыхуагъэфэщащ.
Аджырэм и псалъэ (ижьымкIэ). УФ-м и санитар-эпидемиологие IэнатIэм и IэщIагъэлIхэм ящыщу «Гигиена» унэтIыныгъэмкIэ доктор диссертацэр япэу пхызыгъэкIар Аджырэ Аслъэнщ.
Адыгэ Республикэм къэпщытакIуэ, кIэлъыплъакIуэ къалэнхэр зи пщэрылъ и гъэзэщIакIуэ властым и органхэм я лэжьыгъэр зэщIэгъэуIуэнымкIэ ведомствэхэр зэпызыщIэ комиссэм и тхьэмадэу илъэситхукIэ лэжьащ Аджырэр. Ар щытащ къалэ советым, иужькIэ япэу зэхаша Адыгейм и Совет Нэхъыщхьэм и депутату. АР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым хэтащ, абы и комитетым и тхьэмадэ къалэнри игъэзэщIащ. «Урысей зэкъуэт» партым и щIыналъэ къудамэм и Политсоветым и унафэщIу щытащ, Адыгэ Республикэм и Президентым и деж щыIэ советхэм я лэжьыгъэхэм жыджэру хэтащ.
Зыхэтым сытым дежи къахэщу, гуащIэшхуэ зиIэ цIыху гъэщIэгъуэнщ Аслъэн. Ар зыцIыху дэтхэнэ зыри, шэч хэмылъу, арэзы къыддэхъунущ Аджырэр лэжьакIуэшхуэу, зыпэрыт Iуэхур сытым дежи игъэнэхъапэу зэрыщытымкIэ. Псалъэмакъ мышухэр езыгъэкIуэкIхэм ящыщкъым, зыхуейри жиIэнури сытым дежи ищIэжу апхуэдэщ. Абы и гупсысэхэри куущ икIи гъэщIэгъуэнщ.
Аслъэн и унагъуэр. Жэуаплыныгъэшхуэ зыпылъ къулыкъухэр иIыгъкIэрэ, къалэнхэр игъэзащIэкIэрэ абы фIэкIуэдакъым и цIыхугъэр, цIыху гуапэу икIи жумарту къэнэжащ. Ар хьэзырщ гъунэншэу икIи хьэрэмыгъэншэу IэщIагъэлI ныбжьыщIэхэм я псэукIэр егъэфIэкIуэнымкIэ дэIэпыкъуэгъу хъуну. Абы цIыху куэдым зыкъыхуагъазэ, уеблэмэ имыцIыхухэри яхэту, сабийхэм, жьы хъуахэм медицинэ Iуэхутхьэбзэ тэмэм ягъуэтынымкIэ щIэгъэкъуэн яхуэхъуну къелъэIуу.
Псалъэм къыдэкIуэу жыпIэмэ, IэнатIэм и ветеранхэм, къапщтэмэ, нэхъыжьхэм, Аслъэн бгъэдыхьэкIэ щхьэхуэ яхуиIэщ. Абы и нэIэм щIэту лэжьахэм телефонкIэ епсалъэкIэрэ е тхыгъэ кIапэ яхуригъэхькIэрэ зэфIигъэкIкъым, атIэ и зэманым щымысхьу а нэхъыжьхэм я деж макIуэ. Абыхэм ядригъэкIуэкI псалъэмакъхэр абы сытым дежи фIэгъэщIэгъуэнщ. Аджырэм гушыIэ дахэ зэрыхэлъыр жыпIэмэ, къыбгурыIуэнущ ар цIыхухэм гуапэу зэрырагъэблагъэри ягу пымыкIыу къызэрырагъэжьэжри.
Псалъэ дахэ къудей хужытIэ мыхъуу, ехьэкI хэмылъу ди ныбжьэгъум, лэжьэгъум и щытыкIэр къыщыдогъэлъагъуэ мыбдеж. Пэжщ, цIыху щабэкIэ уеджэнукъым абы. Дэ фIыуэ дощIэ и хьэл ткIийм дэтхэнэ зыри езэгъыфыну зэрыщымытри Iуэхум теухуа псалъэ-макъри тыншу зэрыдумыгъэкIуэкIыфыр. Аслъэн езым и Iуэху еплъыкIэр гурыIуэгъуэу уи пащхьэ кърелъхьэ икIи абы щIытемыкIынур фIы дыдэу зэхэхауэ къыбгурегъаIуэ. Ар ящыщкъым зи жыIэ тумыгъуэтэжхэм, дэтхэнэ и зы псалъэри быдэу егупсысауэщ къызэрыжьэдэкIыр. Дэ сытым дежи тфIэгъэщIэгъуэнт абы куэдым зэрыхищIыкIри, куэд зэрищIэжри, я нэхъ щытыкIэ гугъуми тыншу хэкIыпIэ къызэрыхуигъуэтыфри.
Шэч хэмылъу, ар къызыхэкIа унагъуэми куэд къритащ. ЦIыхубз Iущт, лэжьакIуэшхуэт абы и анэ Нурэ. ЛIы губзыгъэт и адэри. ЦIыхум и псэкупсэр зыхуэдэр къэпщIэнымкIэ пщалъэу къилъытэртэкъым абы иIыгъ къулыкъури, и цIэ лъагэхэри, политикэм щиубыд увыпIэри. Хъанджэрий езым и хабзэ щхьэхуэхэр гъащIэм щиIэжт. Уеблэмэ, и къуэм медицинэ щIэныгъэхэмкIэ и доктор диссертацэр щыпхигъэкIам, и псалъэр кIэщIт: «Уи зэфIэкIыр здынэсыр сэ къысхуэлъытэнукъым. КъызэрысщыхъумкIэ, ар Iейкъым. Согугъэ дохутырыфI къыпхэкIыну».
Улапэ дэс унагъуэ къызэрыгуэкIырщ Аджырэ нэхъыжьым хуэщIын хуей пщIэр, абы едэIуэн зэрыхуейр щызыхилъхьар, егъэджакIуэхэм, унафэщIхэм, къэралым къыхуигъэув къалэнхэр пылъхьэншэу зэрыгъэзэщIапхъэр къыщищIар. ИужькIэ езыри ткIийуэ якIэлъыплъащ и нэIэм щIэтхэм яхуигъэува унафэр зэрагъэзащIэм. Абыхэм Аслъэн фIыщIэ къыхуащIыжынущ ярита гъащIэ дерсхэм папщIэ. Езы Аджырэм нобэми Тхьэшхуэм фIыщIэ хуещI ныбжьэгъуфI, егъэджакIуэ хъарзынэ куэд и гъуэгуанэм зэрыщрихьэлIам папщIэ. Нэхъыбэрэ и щхьэм щыгугъыжын хуейуэ къыхуихуами, и гъащIэр зэфIэувэнымкIэ гуапагъэ зыдилъэгъуа дэтхэнэ зыми яхуэарэзыщ. Псом япэрауэ, студентхэр я гулъытэ щызмыгъэщIа Мейкъуапэ дэт медицинэ училищэм и егъэджакIуэхэмрэ унафэщIхэмрэ.
Щеджа илъэсхэр, школым щыщIэсари и студентыгъуэ зэманри, игу къигъэкIыжкIэрэ Аджырэм гуапэу я цIэ къреIуэ и IэщIагъэр къыхихынымкIэ сэбэп къыхуэхъуахэм. Абыхэм ящыщщ облсоветым и исполкомым и тхьэмадэ, 1946-1950 гъэхэм СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату щыта, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь, Чымокъуэ Аслъэн. Куэдрэ и цIэ иреIуэ и унэм пэIэщIэу щыпсэуам щыгъуэ зи деж щыIа урыс бзылъхугъэ Козаченкэ Клавдие. Аслъэн зэрыжиIэжымкIэ, ар абы къыхущытащ анэуи, анэшхуэуи, кIэлъыплъакIуэ ткIийуи. Махуэ къэс жыхуаIэм хуэдэу абы щIалэр хуигъэIущырт IуэхуфI зэрищIэнум, щыгъуазэт и дэтхэнэ лъэбакъуэми, ехъулIэныгъэми, гукъыдэж щIимыIэм и щхьэусыгъуэми. Апхуэдэуи урысыбзэр фIыуэ ищIэнымкIэ дэIэпыкъуэгъушхуэ къыхуэхъуащ.
Аджырэм IэщIагъэм япэ лъэбакъуэхэр хичащ фельдшеру, Красногвардейскэ районым щыIэ сан-эпидстанцэм и санитар дохутырым и дэIэпыкъуэгъуу. Абы щыгъуэм Iуэхум хэгъуэзэнымкIэ дэ-
Iэпыкъуэгъу къыхуэхъуахэщ баклабораторэм и унафэщI Глебовэ Верэрэ санитар дохутыр нэхъыщхьэ Машлыкинэ Еленэрэ. Куэд дэмыкIыуи ар щIэтIысхьащ Ленинград дэт Санитар-гигиенэ медицинэ институтым. Абдежми Аслъэн гъащIэм щыхуишащ цIыху гъэщIэгъуэнхэм. Ар езыгъэблэгъа Балюбаш Виктор и унагъуэм беслъэней щIалэм Iэмал хъарзынэ иратащ Санкт-Петербург и щэнхабзэ лъагэм зыщигъэгъуэзэнымкIэ. ФIыуэ и къэухьым зыщиужьащ, акъылкIи псэкIи зыщиузэщIащ. Аращ хъуэпсапIэхэр нахуапIэ хъунымкIэ Ленинград къалэ нэхъыфIу щIыжиIэри.
Ещанэ курсыр къиуха нэужь, Аджырэр цIыху 1600-рэ щыпсэу общежитым и коменданту ягъэуващ. Еджэнри лэжьыгъэри абы хъарзынэу зэдихьырт. Ар абы икъукIэ сэбэпышхуэ къыхуэхъуащ цIыху хэтыкIэ, Iуэху дэгъэкIыкIэ ищIэнымкIэ. ГъащIэм егъэджа-кIуэ нэхъыщхьэ щыхуэхъуауэ Аджырэм къилъытэри институтым и ректор Иванов Анатолий, профессорхэу Селюжицкий Георгий, Алексеев Виктор, Рождественский Евгений сымэщ.
ЦIыху гъэщIэгъуэн куэдым и гъащIэ гъуэгуанэм щарихьэлIащ Аслъэн. Апхуэдэхэщ медицинэ щIэныгъэлIхэу Таран Иван, Потапов Анатолий, нэгъуэщIхэри. Ар ядэлэжьащ СССР-м, РСФСР-м и Къэрал санитар дохутыр нэхъыщхьэ куэдым, Адыгэ Республикэм узыншагъэр хъумэнымкIэ и щIыналъэ къудамэм и унафэщIу щытахэу Шышхуэ Даулэт, Хьэгъундокъуэ Нурбий, министрхэу Мамджэт Къасым, Натхъуэ Разиет, Ушаков Вячеслав, Мерэтыкъуэ Рустем сымэ.
1974 гъэм еджапIэр къиуха нэужь, абы лэжьэн щыщIидзащ Теучэж районым. Гуапэу Аслъэн игу къегъэкIыж а зэманым здэщыIа район сымаджэщым и дохутыр нэхъыщхьэу щыта Бгъанэ Адхьэм. Ар абы и япэ унафэщI къудейтэкъым, атIэ чэнджэщэгъуфIи, уеблэмэ къуэш нэхъыжьи къыхуэхъуат. Нобэми зэныбжьэгъугъэ быдэ яку дэлъщ.
1979 гъэм и пэщIэдзэм Аджырэр ягъэуващ Адыгей щIыналъэ санэпидстанцым и дохутыр нэхъыщхьэу. А лъэхъэнэм Адыгейр Краснодар крайм хыхьэу щытащ икIи абы узыншагъэр хъумэнымкIэ и къудамэм и унафэщI Курочкин Владимир мазэ къэс иригъэкIуэкI зэIущIэхэм къыщыщыпсалъэм я IэнатIэм и ныкъусаныгъэм я гугъу щищIкIэ «… Адыгейри» жиIэти а зы псалъэмкIэ абы щекIуэкI лэжьыгъэмкIи зэрымыарэзыр къыхигъэщырт. Зы лъэныкъуэкIи абы и гур тIэкIу зыщигъэурт, нэгъуэщI лъэныкъуэкIи Iуэхум нэхъ ерыщу тригъэгушхуэрт. ИкIи зэман пыухыкIам къригъэубыдэу зыпэрыт IэнатIэм ехъулIэныгъэфIхэр иIэ хъуащ. Абы щыхьэт техъуэ Iуэхугъуэхэри щыIэщ: санэпидемие IуэхущIапIэм и лэжьыгъэр къызэгъэпэщыным и IуэхукIэ Адыгей щIыналъэ санэпидстанцэр щапхъэ зытрахыу къигъэлъэгъуащ РСФСР-м Узыншагъэр хъумэнымкIэ и министерствэм и коллегием икIи зэIэпах Бэракъ Плъыжьыр къыхуагъэфэщауэ щытащ.
Аджырэм къыхегъэщ апхуэдэ ехъулIэныгъэхэр и щхьэ закъуэкIэ къызэримыхьар, цIыху куэдым я лэжьыгъэ абы зэрыхэлъыр. А зэманыр и нэгу къыщыщIигъэхьэжкIэ пщIэшхуэ яхуищIу я гугъу ещI РСФСР-м и къэрал санитар дохутыр нэхъыщхьэу щыта Акулов Константин, республикэ санэпидстанцэм и дохутыр нэхъыщхьэу лэжьа Подуновэ Людмилэ, нэгъуэщIхэми. Илъэс 44-кIэ Къэрал санитар дохутыр нэхъыщхьэу щыта Аджырэ Аслъэн жеIэ щIыналъэм и унафэщIхэр щIэгъэкъуэнышхуэ къызэрыхуэхъуар, республикэм и цIыхухэми зэрахуэарэзыр.
IэнатIэм зэрыпэрыта зэманым къриубыдэу Аджырэ Аслъэн игъэхьэзыращ икIи къыдигъэкIащ щIэныгъэ лэжьыгъэу 200-м нэблагъэ, IэщIагъэлIхэм я Iэзагъэм зэрыхагъэхъуэну щIыкIэр зэтриублащ, я лэжьыгъэ къызэгъэпэщыкIэм бгъэдыхьэкIэщIэ куэд хилъхьащ. Абы и фIыгъэкIэ Адыгэ Республикэм и санитар-эпидемие щытыкIэр илъэс къэс йофIакIуэ, ерыскъым, псым къыхэкI узыфэ зэрыцIалэхэр куэдкIэ нэхъ мащIэ хъуащ.
Аджырэ Аслъэн хузэфIэкIащ IэнатIэм и пщIэр лъагэу къиIэтын. Абы зэтриубла лэжьыгъэм нобэ лъабжьэ быдэ иIэщ. Роспотребнадзорым и къудамэу щIыналъэм щыIэмрэ Гигиенэмрэ эпидемиологиемкIэ республикэ центрымрэ зыхуеину дэIэпыкъуныгъэр зэрыщагъуэтынур ящIэу цIыхухэр йокIуалIэ, абы и лэжьыгъэм арэзы къызэрищIым куэд топсэлъыхь.
«Сэ а гъуэгуанэр фIыуэ сегупсысауэ езым къыхэсхащ. Ар сэ сыкъызыхуигъэщIа Iуэхут», — жеIэ Аджырэм.
Дэ шэч къытетхьэркъым сыт хуэдэ IэнатIэ ар пэрытами, зэрыпэлъэщынум, цIыхум, жылагъуэм и сэбэп иригъэкIыу и лэжьыгъэр зэрырихьэкIынум. Псэемыблэж цIыхуу зэрыщытарщ дэ абы хуэтщI пщIэ лъагэр къызэрилэжьар.
Ди щIэблэм къэкIуэну дахэ яIэну, зи щхьэ хуитыж къэрал дыщыпсэуну дыхуеймэ, ди къалэнщ блэкIам нэхъыфIу хэлъыр тхъумэну, ар дгъэбагъуэну. Адыгэ щIа- лэ, щIэныгъэлI цIэрыIуэ, IэщIагъэлI нэс Аджырэ Аслъэн хуэдэу сыт хуэдэ Iуэхуми псэемыблэжу дыбгъэдыхьэу, цIыху жыджэру гъащIэм дыхэтыфу зедгъэсэн хуейщ. Ди ныбжьэгъуфIым хиша лъагъуэр ди щIэблэм щапхъэ яхурехъу.
ТхьэкIушынэ
Аслъэнджэрий,
социологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор,
ЕгъэджэныгъэмкIэ Урысей Академием и академик.
Онищенкэ Геннадий,
Къэрал Думэм и депутат,
ЩIэныгъэхэмкIэУрысейАкадемием и академик.
