Дыщэ щIэин
Шэрджэс тхакIуэ Ахъмэт Мухьэдин къызэралъхурэ илъэси 100 ирокъу
Шэрджэс лъэпкъым и тхакIуэ цIэрыIуэхэм ящыщщ Ахъмэт Мухьэдин Хьуд и къуэр. Ар яхэтщ нэхъ пасэу тхэн щIэзыдзахэм. 1917 гъэм Мухьэдин къыщалъхуащ КъШР-м хыхьэ Зеикъуэ къуажэм( ХьэтIохъущыкъуей), ауэ и сабиигъуэр щигъэкIуар Куэш-Хьэблэ жылэращ. Ар къыщыхъуа щIыпIэ дахэхэм куэдкIэ я фIыгъэу къалъытэ тхакIуэ зэрыхъуар.
Мухьэдин и тхыгъэхэр гъэнщIащ стилистикэ къабзагъэкIэ, бзэ шэрыуагъкIэ, удэзыхьэх, узыIэпызышэ гупсысэкIэ. ЩыIэкъэ удэзыхьэхыу, узыщIэджыкI тхыгъэхэр?! Апхуэдэщ Ахъмэтым и IэдакъэщIэкIхэр.
Хэт зымыщIэр абы и «Шэрэджокъуэ», «Мэз гуащэ» хъыбархэр? Ахэри, адрей и тхыгъэхэри лъэпкъым и дыщэ щIэиным щыщщ.
И щIалэгъуэм Мухьэдин щIэсащ колхоз щIалэгъуалэ еджапIэм, иужьыIуэкIэ педагогикэ техникумым. Абдежым щигъэтIылъащ щIэныгъэм и лъабжьэр. Ауэ и зэчийр къыщыушауэ къэплъытэ хъунур «Черкес плъыжь» газетым и редакцэм щылэжьа лъэхъэнэращ. А зэманращ къалэмым зезыпщыта Ахъмэтым и япэ усэхэр дунейм къыщытригъэхьэр.
ТхакIуэм и IэдакъэщIэкIхэр («Бэвыгъэ», «Гъатхэ», «Кавказ», «Зауэр къэхъеймэ») адыгэ щIалэ-хэм я усэхэр щызэхуэхьэсауэ 1939 гъэм къыдагъэкIа тхылъми йохуэ. ЦIэрыIуэ хъуну щIалэм ахэр и япэ лъэбакъуэщ. Мухьэдин и усакIуэцIэр егъэIу, цIыхухэр и тыгъэхэм нэIуасэ хуохъу.
А илъэс дыдэм дзэм къулыкъу щищIэну Ахъмэ-тыр дашащ. Абы ирихьэлIэу Хэку зауэшхуэр къэхъеири, адрейхэми хуэдэу, ихъумащ фIыуэ илъагъу и щIыналъэр. Бийм пэщIэту зэрихьа лIыхъужьыгъэм папщIэ абы къыхуагъэфэщащ орден, медаль зыбжанэ. Зауэ нэужьми иухакъым Мухьэдин и къулыкъур. Псори зэхэту, ар дзэм илъэс 15-кIэ хэтащ.
Щалъхуа щIыпIэм къэзыгъэзэжа щIалэр япэщIыкIэ Къэрэшей-Шэрджэс тхылъ тедзапIэм и редактору, итIанэ КПСС-м и Къэрэшей-Шэрджэс обкомым и инструктору, «Черкес пэж» газетым и къудамэм и унафэщIу, областым и радиокомитетым и редактор нэхъыщхьэу лэжьащ. ИужькIэ ар РСФСР-м и Литфондым и Къэрэшей-Шэрджэс къудамэм и унафэщIу ягъэуващ.
Сыт хуэдэ лэжьыгъэ IэнатIэ пэрытами, зэрыхузэфIэкIкIэ и гуащIэ хилъхьащ Ахъмэтым. Ауэ Мухьэдин цIэрыIуэ зэрыхъуари, цIыхухэм я гумрэ я псэмрэ зэрынэсари и тхыгъэхэращ. Апхуэдэщ «Гъагъэ, си Хэку», «Алий гъэлъхуэщым» (1959), «ЩIыналъэ берычэт» (1960), «ЩIымахуэмрэ тхьэкIумэкIыхьымрэ» (1961), «Щынэ IэрыпI» (1962), «Джэдэхъу шу» (1963), «Хьэсин» (1965), «Ди къуажэм» (1967), «Куэш-Хьэблэ» (1969), «Къамылыкъуэ» (1970) тхылъхэр. Абыхэм псалъэ гуапэ хужаIащ критик, тхакIуэ цIэрыIуэхэу Бэчыжь Лейлэ, Хъупсырокъуэ Хъызыр, БакIуу Хъанджэрий сымэ, нэгъуэщIхэми.
СССР-м и ТхакIуэхэм я союзым 1968 гъэ лъандэрэ хэт Ахъмэт Мухьэдин къыфIащащ «Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и цIыхубэ тхакIуэ» цIэ лъапIэр.
1977 гъэм къыдэкIащ абы и повестхэмрэ Iуэтэжхэмрэ щызэхуэхьэса «Ди къуажэм» тхылъышхуэр. Мухьэдин и дэтхэнэ тхыгъэри и Хэкум хуиуса уэрэдщ. УмыгъэщIагъуэу къанэркъым, абы цIыхухэм я хьэл-щэн дэтхэнэри ядилъагъуфу, ар и къалэмыпэмкIэ къызэрыщIиуIукIыжыфар.
Ахъмэтым и тхыгъэхэр къуажэм, унагъуэхэм, цIыхухэм я гъащIэ Iыхьэм и гъуджэщ, теплъэгъуэщ, джэрпэджэжщ. Абыхэм къыщыгъэлъэгъуащ къэралми, ди хэку цIыкIуми сыт хуэдэ зэхъуэкIыныгъэхэр къыщыхъуами.
Зэзэмызэ къыпщохъу тхакIуэр и тхыгъэм хэт лIыхъужьхэм я гъащIэмкIэ псэууэ, я бзэкIэ псалъэу, и хьэл-щэнкIэ ядэгуашэу. ИкIи, арагъэнщ нэгъэсауэ къалэмыр зыгъэIэрыхуэ, тхакIуэ зэчиифIэр къызэрыпщIэну нэщэнэ нэхъыщхьэр.
2013 гъэм и ныбжьыр илъэс 96-м иту Ахъмэт Мухьэдин дунейм ехыжащ, ауэ абы лъэпкъым къыхуигъэнащ дяпэкIэ куэдрэ и цIэр фIыкIэ къыщIраIуэн Iэужь дахэ.
Тэрчокъуэ Дисэ.
«Уэращ сыкъыщIэкIуар»
Iуэтэж
Махуищ хъуауэ Хьэсин къуажэм дыхьэжатэкъым. Ноби и гугъакъым кIуэжын, ауэ пэмыплъэххауэ зэхихащ Мухьэжыр Фаризэт хуеплъэкIрей хъуауэ. Абы тэрэзу ищIэртэкъым а хъыбарыр пэжрэ пцIырэ, итIани къэгузэващ: и гур ину къилъэт хъуащ, лъыр къызэщIэкъубаери и щхьэм къыдэуеящ, и нэкIущхьитIыр дэпым хуэдэу къызэщIэнащ. Ар апхуэдэу зэхэзещхъуэн гузэвэгъуэ игъащIэм ихуатэкъым.
Хьэсин щIалэ нацэ къуэфцIэшхуэщ, и нэхэри, и щхьэц шэрэхъам хуэдэу, фIыцIабзэщ. IэпкълъэпкъкIэ егъэлеякъым, ауэ, къоIэмэ, узэпкъричынущ жыхуаIэм хуэдэщ. Джэгуми, гушыIэми зэрахыхьэ щIагъуэ щыIэкъым. Къалэн хуащIыр гъэтIысауэ игъэзащIэ мыхъумэ, гузавэу, псынщIэрыIэбэу щыплъагъунур зэзэмызэщ. Ар зыщытхъухэми зэшхыдэхэ- ми ящыщкъым. Бригадирымрэ езым и гъусэу лажьэ Хьэмидрэщ зыщIэр абы и тракторым пищI зэрыщымы- Iэр.
Бригадэм зы щIалэ закъуэ хэтщ Хьэсин псэкIэ фIыуэ илъагъу пщащэ зэрыщыIэр ищIэу. Ар трактор бригадэм и учётчик Мухьэбщ. Мухьэб бынунагъуэ хъужащ икIи адрей щIа- лэ хъыписыпихэм хуэдэкъым, къыбжьэдэкIыр жылэм яхихьэжынукъым, уи дзыхь ебгъэз хъунущ. Абы къыхэкIкIэ куэд щIауэ Хьэсин и гум жиIэу и жьэм жимыIэжыф и щэхур Мухьэб хуиIуэтауэ щытащ.
Нобэрей махуэр ерагъыу жэщ ищIащ Хьэсин: ар зэгуэпырт, зэупщIыни игъуэтыртэкъым. Мухьэби думпу кIуэцIрыхуащ. Ущыхуэмейхэм деж трактор лъабжьэм къыщIэджэразэу щытащ, зэ явар къипщу, зэ кууагъым еплъу. Нобэ дунейм текIыжащ. Хьэсин, дыгъэм хуеплъэкIри, къилъытащ зэ къызэрикIухьыжыфынур, ауэ хьэсэпэм къызэрысу тракторыр къигъэувыIащ, къаплъэмэ, зэрыщытыр и гъусэм къызэрилъагъунум хуэдэу. Зэрегупсыса дыдэм хуэдэу, куэд дэмы-кIыу и лэжьэгъу Хьэмид къакIуэу къилъэгъуащ. Хьэсин гуфIэри тракторым епэщэщу кIэрыуващ, фIиIуэнтIэжIа хуэдэ.
— Сыт хъуар, Хьэсин? — жиIэри Хьэмид гузавэу къыбгъэдыхьащ.
— Хъуа щыIэкъым, сщIыжащ, — жиIэри Хьэсин Iэдэр пхъуантэ цIыкIум дидзэжащ икIи тракторым дэкIуеин хуэдэ зиIэтащ, ауэ Хьэмид идакъым.
— Хъунщ, Хьэсин, иджы уэ кIуэи зыгъэпсэху, — жиIэри.
Хьэсин, уеблэмэ, пщыIэм техьэжакъым. Ар гъуэгум теувэри, и Iэблэ кIыхьхэр ину щIиупскIэу, сажнэ лъэбакъуэхэр ичурэ, къуажэмкIэ иукъуэдиящ. Абы мурад ищIат зэрынэсыжу и щыгъыныр зэрихъуэкIыу, Фаризэт деж кIуэну икIи, къехьэкI-нехьэкI лъэпкъ щымыIэу, занщIэу жриIэну фIылъагъуныгъэу хуиIэр.
Хьэсинхэрэ Фаризэтхэрэ зэгъунэгъут. А тIур къызэдэхъуахэщ, щыцIыкIухэм зэщIыгъу, зэдэджэгу зэпытащ. Зэкъым, тIэукъым Хьэсин Фаризэт зэригъэгъар икIи зэригъэудэIужар. Ауэ зэи мыувыIэу къыщхьэщыжырт, зыми абы и гур хригъэгъэщIыртэкъым. ТIум я зми ящIэжыркъым ахэр зы сыхьэткIэ зэбияуэ. Хьэсинрэ Фаризэтрэ еджапIэм зэдэкIуэрт, я дерсхэр зэдагъэхьэзы-рырт, зы партэми зэдыдэст. Еджа-пIэр къыщаухым, Хьэсин трактористу еджащ, Фаризэти тракторист хъуну хуеят, ауэ и адэ-анэм ядакъым, «ар бзылъхугъэ IэщIагъэкъым», жаIэри. Абы иужькIэ Фаризэт курс кIуэри счетоводу еджащ.
Фаризэтрэ Хьэсинрэ щызэрымы- лъэгъуа мазэ зауэлым икъукIэ зэхуэзэшат. А тIур щызэIущIэжым хуабжьу зэщыгуфIыкIащ, арщхьэкIэ нэхъ зэщыукIытэ, Iэдэбу зэпсалъэ, заIыгъ хъуат.
Фаризэт щхьэпэлъагэтэкъым, ауэ Iэпкълъэпкъ дахэ иIэт, и щхьэцыр фIыцIабзэ щхьэкIэ, и теплъэр хужь чэсейт, и Iэхэр хужь кIэрэпщ щабэт. И пэр зэкIуж цIыкIут. Шэдыгъуэ хъуам хуэдэ, и Iупэхэр мыувыIэу гуфIэрт, зыми игу къэкIынтэкъым ар зэгуэрым нэщхъей хъуауэ.
Хьэсин и нэгум жэщи махуи щIэмыкIыр абы и нэ хъурей фIыцIэшхуэхэрат. Абы Фаризэт сыт щыгъуи фIыуэ илъагъурт, ауэ иджы зэрилъагъумрэ япэм зэрилъагъуу щытамрэ зэхуэдэжтэкъым. Япэм ар щилъагъукIэ, абы щыдэджэгукIэ, нэжэгужэ хъурт, гушхуэрт. Иджы щилъагъукIэ жьыр хурикъуртэкъым, бампIэрт, жиIэнури ищIэнури имыщIэжу, игури и псэри Фаризэт хуэпабгъэрт.
Хьэсин колхоз правленэм щынэ-сым, и гур нэхъри къилъэту щIидзащ. Ар еплъэкIырт Фаризэт илъагъун фIэщIу, ауэ пщIантIэм зы цIыхуи дэттэкъым. Куэбжэм хуэзанщIэ щыхъум, Хьэсин и лъакъуэхэр зэщIэнащ. Ар дакъикъэ хуэдизкIэ щытащ зимыгъэхъейуэ, итIанэ зэплъыжащ — щыгъын щIыIутелъыр дагъэ защIэт, и шырыкъухэр сабэм иуат. «Хьэуэ, апхуэдэу зэбгъэлъагъу хъункъым Фаризэт», — жиIэри куэбжэм дэмыхьэу ежьэжащ. Дыгъэр къухьэри, пшапэри зэхэуащ. Хьэсин иджыри къыздэсым гу лъитатэкъым абы и ужьым иту Iэхъуэ къикIыж былым хъушэм. Сабийхэмрэ фызхэмрэ къыдэкIхэрт я жэмхэр ирахулIэжыну, пэшхьэку уэнжакъхэм Iугъуэ кърихурт, унэгуащэхэм шхын ягъэхьэзыру къыщIэкIынт, губгъуэм къикIыжыну я бынхэм щхьэкIэ.
Хьэсин уэрамым зэпрыкIыжрэ пэт Фаризэт Iууащ.
— Уи лъагъуж фIыуэ, Хьэсин, дунейм утетыжкъыми, сымыгъуэ, — жиIэри, Фаризэт и Iэ цIыкIур къыхуишиящ.
Хьэсин зэуэ къызэщIэплъащ, и гур гуфIакIэм къыдолъэткъэ жыхуаIэм хуэдэу уэрт, зэрызищIынури жиIэнури имыщIэжу, ерагъыу къыдришейуэрэ жэуап иритащ.
— НасыпыфIэ ухъу, Фаризэт, лэжьэным дыкъыдэхуэркъым, жэщым довэ, махуэм допхъэ, «Бжьыхьэм хыумылъхьэ гъатхэм бгъуэтыжыркъым» жыхуаIэращ. Къеблагъэ, Фаризэт, дэнэ уежьа мыпхуэдэу жэщ хъупауэ?
— Фи еблагъэ куэд ухъу, Хьэсин, пщэдей пшыхь ди гъунэгъум я нысэр ирашыжри зыгуэрхэр къэсщэхуну сокIуэ. Сэ абы сыщыIэнущ, Iэмал иIэххэмэ, уэри къакIуэ, сыножьэнущ.
— ФIэкIыпIэ имыIэу сынэкIуэнщ, — жиIащ Хьэсин, ауэ асыхьэтым уафэхъуэпскIым хуэдэу и гум къридзэжащ пщэдей пшыхь ар зэрылэжьэн хуейр икIи и нэгум зэуэ зызэрихъуэкIри, и фэр пыкIащ. Насып иIэти, Фари- зэт абы гу лъитакъым. Хьэсин, пщэдей пшыхь зыкъызэрыригъэутIыпщыну щхьэусыгъуэм егупсысурэ, унэм нэсыжри, и анэр Iэуэлъауэу зыщIэт пщэфIапIэм занщIэу щIыхьащ. Щыгъын щIыIутелъыр зыщихщ, къубгъанрэ сабынрэ щIихри зитхьэщIащ. Къандахэ гуфIащ и къуэ закъуэр къыщыщIыхьэжым, ауэ, хупцIынэ ипщырти, зэуэ къыкIэрыкIыфакъым.
— Иджыпсту, иджыпсту, си щIалэ цIыкIу… пщэдей нысэишыжым схьынур сопщри… — жиIащ Къандахэ, и Iэщхьэлъащхьэр дэхьеяуэ хупцIы- нэм IэштIымитIымкIэ здыхэтIыхьым.
Хьэсин Iэдэбагъ хэлъу икIи зыри жимыIэу ежьащ шхын къыхутригъэувэхукIэ. Лырэ кIэртIофрэ зэщIэлъу, плъыжьу гъэжьа жьэрыкуей тепшэчым зы къримынэу ишхащ, мырамысэ дэщIыгъужу, абы шху шынакъи тришхыхьыжащ. Иджы ар зыщIыпIи кIуэну хуейтэкъым, и Iэпкълъэпкъыр хуабжьу ешат, зигъэпсэхумэ фIэфIт. Ар и пэшым кIуэжри, и анэми жриIэ щымыIэу, гъуэлъыжащ.
Хьэсин куэдрэ щылъащ зигъэкIэрахъуэу. Абы и нэгум щIэкIыртэкъым Фаризэт. КъыфIэщIырт, хъыджэбзым и Iэ хужь цIыкIур езым и Iэгу фIыцIэшхуэм IэщIэлъу здиIыгъым, лъагъуныгъэу хуиIэр жриIэ хуэдэу. Ауэ Фаризэт жэуап лъэпкъ къритыртэкъым, и нэ фIыцIэ дахэшхуэхэмкIэ къыхудэплъейрти, зыри жимыIэу иридзыхыжырт, и Iэ цIыкIури IэщIихыжыртэкъым. Абы зэзэмызэ къыфIэщI хъуащ езы Фаризэти фIыуэ къилъагъуу. Апхуэдэ гугъэ IэфIым хэтурэ, Хьэсин жеижащ, ауэ абы нэху зэригъэщам ущIэмыупщIэ. И анэм къыхутригъэува лыбжьэм зэрыхэIэбаи щымыIэу, шху шынакъыр ирифри ар щIыбым щIэкIащ…
Махуэр уафапщэт, ауэ хуабэт. Уэрамыр цIыхуншэт. Хьэсин уэрамыщ-хьэм деж щылъ мывэшхуэм зыкъомрэ тесащ, конторэ лъэныкъуэмкIэ плъэуэ, итIанэ кIэжыпхэм и IитIыр ириIури, тыкуэнымкIэ иунэтIащ. Абы зыри щIэттэкъым.
— Къащтэт зы литр ныкъуэ, — жиIащ Хьэсин, фадэхэр зытет лъэныкъуэмкIэ бгъэдыхьэри. — Ныжэбэ нысэишыжщ, хэт ищIэрэ, хуэпщIыжауэ сыкъыхуэзэжынкIи мэхъу, — жиIащ ахъшэр илъытэурэ.
Бащырбэр и жыпым иригъэувэщ, кIагуэр зрикъузэкIри, ар тыкуэным къыщIэкIыжащ. Хьэсин и лэжьыгъэ щIэдзэгъуэм Iэджи иIэу пщыIэм нэсащ. Хъаджэт и Iэщхьэлъащхьэр дэхьеяуэ пщафIэрт. Абы фIэхъус ирихри, Хьэсин къэмыувыIэу вагон цIыкIум щIыхьэжащ. Радиоприёмникым ину лъагъуныгъэ уэрэд гуакIуэ къришырт. Абы Хьэсин и гур нэхъеи-жу Фаризэт деж игъэпхъэращ. Уэрэдыр щиухым, щIыбкIэ нарым зытриукъуэдиери, щIэх дыдэу Iурихащ. Пщыхьэщхьэм лэжьэн щIэзыдзэну щIалэхэр шхапIэм деж щызэхуэсауэ гушыIэу зэхэст. Ахэр пэплъэрт Хъаджэт игъэхьэзырыр Iэнэм къытригъэувэным. Бригадирым зиплъыхьри, Хьэсин щимылъагъум, щIэупщIащ:
— Хьэсин слъагъуркъыми, дэнэ щыIэу пIэрэ?
— Вагоным щIыхьащ, — жиIащ Хъаджэт, лэпс пщтырыр бахъэр къыхихуу шынакъхэм здригъахъуэм.
Бригадирыр вагоным щIыхьащ, Хьэсиныр ину пырхъыу жейрт и лъакъуитIыр нарым къелэлэхыу. Исхьэкъ абы и бгъэм теIэбэри игъэсысащ, «тэдж» жиIэу, ауэ и нэхэр къызэтрихакъым. Хьэсин къыфIэщIащ Фаризэт къыдэджэгуу икIи и пырхъыныр зэпыури, здэжейм щIэгуфIыкIащ. Абы хуабжьу и гуапэт и бгъэм телъ Iэр, ар зыуэ щабэти, ар зыуэ хужьти! ИгъащIэкIэ тех жиIэнтэкъым! Бригадирым ар нэхъри щигъэсысым, Хьэсин и нэхэр и жагъуэ дыдэурэ къызэтри-хащ, къызэтрихмэ — абы къыщхьэ-щытщ жьакIацэ хъужу Исхьэкъ икIи и Iэ фIыцIэ дагъэ защIэмкIэ егъэсыс. Хьэсин зэуэ къызэфIэувэри Исхьэкъ и ужьым иуващ. Шхэн яухауэ къыщытэджыжым, Хьэсин Исхьэкъ зыбгъэдигъахуэри елъэIуащ:
— Уэ Исхьэкъ, ныщхьэбэ Iэмал иIэххэмэ, сутIыпщ, си ныбжьэгъу Ахьмэд и фызыр ирашыжри лIыжь-фызыжьыр къызэлъэIуащ садэIэпыкъуну.
— АтIэ, щхьэ нэхъ пасэу къызжумыIарэ? Тракторист лей щыIэкъым. Нобэрей махуэм лэжьар дауэ ныжэби згъэлэжьэн?
— ДэIэпыкъуэгъур вэмэ, сыт хъунур ныщхьэбэризэм? — жиIащ Хьэсин, иджыри Iэнэм пэрыс Мухьэжыр дежкIэ еплъэкIри, ауэ бригадирым жэуап къритын нэмыс щIыкIэ, езы Мухьэжыр къэгуоуащ:
— Хьэуэ, ныбжьэгъу, ар хъунукъым! Уэ жэщым махуэр къыпыбдзэжу уи нэпIащхьэхэр къэбэгыху ужеяуэ, иджы ефакIуэ узэрыкIуэн щхьэусыгъуэ умылъыхъуэ. Уэрыншэуи а нысэр ирашыжыфынщ.
— Ей, фэ зыгуэр къывгурыIуэ сфIэщIати… — жиIащ учётчик Мухьэб, зыми имыщIэ Iуэхугъуэ гуэр езым ищIафэ зытригъауэу.
Хьэсин къэгузэващ: ярэби, Мухьэб и напэм къригъэкIуу утыкум кърилъхьэну пIэрэ Хьэсин Фаризэт лъагъуныгъэ зэрыхуищIар? Апщыгъуэм ар ныбжьэгъу хъуркъым икIи икърарыншэщ. Ауэ Мухьэб и псалъэхэм пищакъым, Хьэсин и фэр зэрыпы-кIыр щилъагъум. Хьэсин зиущэхуауэ щытт, бригадирым къыжриIэнум пэплъэу, арщхьэкIэ Исхьэкъи зиущэхурт, жиIэнур имыщIэу гупсысэу. «Дауи щрет, Хьэсин щIалэщ, и къэшэгъуэщ, хьэгъуэлIыгъуэ хэтыну мэхъуапсэ, зыгуэркIэ игу бгъэфIмэ, нэхъыфIыжу лажьэ хъункIи мэхъу. АрщхьэкIэ Мухьэжыр ухэзагъэрэ, абы и гурыфI къимыкIауэ, лейуэ зы лъэбакъуэ пхуичынукъым, аращ ар трактористхэм ягу щIынэмысыр», — жиIэрт игукIэ.
— Хъунщ, кIуэ, сэ сывэнщ уи пIэкIэ, — жиIащ Исхьэкъ, щэхуу щыт щIалэм худэплъейри.
Ар хуабжьу и гуапэ хъуащ Хьэсин, ауэ и напэ къригъэкIуакъым бригадирыр игъавэу езыр джэгум кIуэн. Ар къэукIытэжащ пцIы зэриупсам щхьэкIэ икIи зызэпигъазэри и тракторыр здэвэ лъэныкъуэмкIэ иукъуэдиящ. Хьэсин хьэсэпэм уври, тракторыр къэсыхукIэ щытащ, итIанэ и Iэр иIэтри къигъэувыIащ. Хьэмид икъукIэ игъэщIэгъуащ ар нобэ пасэу къызэрыдэкIар, арщхьэкIэ зыкIи еупщIакъым. Хьэсин тракторыр къызэпиплъыхьщ, моторыр зэрылажьэм едаIуэри, кIыхьлIыхь зримыгъэщIу абы дэтIысхьэри ежьащ. Хьэсин мурад ищIат ныжэбэ куэдым заригъэцIыхужыну. «А Мухьэжыр и пэр щIым хущысхъуэнщ, — жиIэрт абы игукIэ, — деплъынщ пщэдей абы жиIэм, къыжьэдэзгъэхунщ абы Фаризэт хъужыр». Пшапэр зэхэуэу вагъэмбэкъур имылъагъуж щыхъум, Хьэсин, уэздыгъэхэр щIигъанэри, псынщIагъэм кIэримыгъэхуу, жасы нэгъунэ къикIухьащ.
Уафэр къабзэт. Вагъуэхэр Iуву щхьэщыгум щыпщIыпщIырт. Ауэ Хьэсин зыми еплъыртэкъым, вагъэмбэкъум мыхъумэ, зыри илъагъуртэкъым икIи зэхихыртэкъым. Абы гу лъитэртэкъым вагъэмбэкъуитIыр псынщIэу гъунэгъу зэрыхъум, пщэдджыжьым нэгъунэ хурикъун хуея щIыгур сыхьэтитI нэхъ пымылъу зэриухынум. Хьэсин и гур къуажэм щыIэт. Абы и нэгум IупщIу къыщIыхьэрт, нысэишыжым цIыхухэр щызэхуэсауэ пщащэм и Iыхьлыхэм ежьэу зэрызэхэсыр. Нэхъыжьхэр щхьэхуэу щысщ, хъыбарыжьхэр яIуатэри, нэхъыщIэхэр мэгушыIэ, джэгум щIадзагъэххэуи къыщIэкIынщ. А псом егупсысыху, Хьэ-син рулыр нэхъри екъуз, ипэкIэ плъэ мыхъумэ, и щIыбкIэ къеплъэкIыркъым, и прицепщик Алий пхъэIэщэм темысыжми ищIэркъым. Алий гуфIэрт, гъунэ илъа щIыр нэхъ пасэу яухыу, ныжэбэ фIыуэ зэрыжеинум щхьэкIэ. ПсынщIэу зэгъунэгъу хъу вагъэмбэкъухэрат плъапIэу иIэр. «Щэ-плIэ къэткIухьыжмэ дыухынщ» жиIэу егупсыса къудейуэ, аргуэру тракто-рыр къэувыIащ. Сыту пIэрэ къэхъуар, жиIэу щыплъэм, илъэгъуащ Хьэсин пхъэIэщэр зэрыкIэрыщIа гурыгъыр кърихыу. ИтIанэ зэхихащ «Хьэуэ, тIасэ, апхуэдэ делагъэ щыIэкъым» жиIэу. Хьэсин тракторым дэпкIеижри, зэуэ щIигъэпхъуащ икIи вагъэ губгъуэшхуэм кIуэцIрихури, къуажэм кIуэ гъуэгум теуващ. Абы тракторыр ихурт нэхъ псынщIагъ ин дыдэу иIэмкIэ. Хьэсин и нэгум щIэкIыртэкъым нысэишыж джэгум щыIэ Мухьэжыр и нэхэр тримыгъэкIыу Фаризэт зэреплъыр. Ар нэхъуеиншэу пэплъэрт уджыр зэ щIадзэу Фаризэт и Iэблэр иубыдыным. «Хьэуэ, ар къохъулIэнкъым, ныбжьэгъу», — жиIэрт Хьэсин икIи тракторыр нэхъри иригъэлъырт. Ар лъэтэнут, лъэкIатэмэ, арщхьэкIэ тракторыр мыхъейуэ и пIэм иту къыфIэщIырт, тетIысхьэпIэм темысыжыфу зыкъытриIэтыкIырт, апхуэдизкIэ гугъу ехьырти, пщIэнтIэпсыр къежэхырт икIи тракторым къелъэу щIэпхъуэным нэсат. Ауэ зызэтриIыгъащ. Абы къыгурыIуэн лъэкIыртэкъым, нобэ апхуэдизу и гур гузавэ щIэхъуар, егупсысыртэкъым «фIы хьэмэрэ Iей тракторыр къесхужьэу сыкъызэре-жьэжар» жиIэу. Игури и псэри здэщыIэр нысэишыжрат, Фаризэт илъагъумэ, арат зыхуейр.
Хьэсин нысэ изышыж унагъуэр зытес уэрамым щынэсым, занщIэу триубыдэри, я куэбжэм дэлъэдащ, джэгуу дэт щIалэгъуалэ гупышхуэр зэбгрихуу. Абы тракторыр пщIантIэкум щигъэувыIащ икIи плъэри илъэгъуащ нысэм и лэгъунэм къыщыуджхэу. Пэшым щIэмыхьэф бзылъхугъэхэр щхьэгъубжэмкIэ дэплъхэрт. Хьэсин и гур нэхъри хуабжьу къилъэт хъуащ. ПщIэнтIэпсыр и натIэм къежэхырт. Абы ищIэртэкъым Мухьэжыррэ Фаризэтрэ здэщыIэр, ауэ хьэкъыпIэкIэ и фIэщ хъурт а тIум я Iэхэр зэрыIыгъыу къызэрыуджыр. Ар къыщылъэтащ тракторым къелъэн и гугъэу, ауэ и кIэжыпым ит бащырбэр рулым щеуалIэм, къищIэжащ фадэ зэриIэр икIи ар кърипхъуэтри и щхьэр Iуиудащ, итIанэ дригъэзейри зыкъом ирикъухащ, щIалэ цIыкIу зэрыгъэгуохэм жаIэр хъымпIар имыщIу. Хьэсин фIыуэ илъагъуртэкъым аркъэр икIи куэдыщэ ирифа фIэщIри, макъышхуэ иригъэщIу бащырбэр къызыIуричыжащ. Абы и Iупэр, натIэ пщIэнтIар дэкIуэу, и Iэгъуапэ дагъэзащIэмкIэ ирилъэщIэкIащ. Бащырбэм къина аркъэр зэриту, и пщэ псыгъуэр иубыдри, вууэ хадэм ириутIыпщхьащ, итIанэ, моторыр игъэувыIэри, удж здащI пэшымкIэ иунэтIащ. Абы бжэр къыIуихыну щыбгъэдыхьэм, пшынэ макъыр зэхихыжакъым, уджыр яухат. Хьэсин зэуэ пщащэхэм яхэплъэри, Фаризэт къилъэгъуащ. ИтIанэ Мухьэжыр лъыхъуэу щIалэхэм яхэплъащ. Абы щIалэхэм зыгуэрхэр къыжраIэрт къыдэгушыIэу, ауэ Хьэсин зыри къыгурыIуэртэкъым икIи илъагъуртэкъым — ар лъыхъуэрт Мухьэжыр. АрщхьэкIэ я трактор бригадэм щыщу зы щIали джэгум щыIэтэкъым, апхуэдизу зыщIиукIыжа Мухьэжыри яхэттэкъым. ЩIалэ гуэрым къыжриIащ ар кином кIуэну билет къищэхуу илъэгъуауэ.
Хьэсин и гур сабырыжащ, ауэ укIытэжащ, иджыри къэс зыхэта, зыщIэгупсыса гурыщхъуэхэр игу къыщыкIыжым. Iуэхур зытетыр зримыгъащIэу, апхуэдэ дауэ игу къыхуэкIа и ныбжьэгъум!
Фаризэт зэуэ къилъэгъуат Хьэсин зэрыщIыхьэу, ар абы къеплъырт и нэхэр къытримыхыу икIи зэгуэпырт езым дежкIэ зэрымыплъэм щхьэкIэ. Хьэсин и гур зэрыубыдыжу щыплъэм, Фаризэт и Iупэ кIэрэпщ цIыкIухэр къэгуфIащ икIи щхьэкIэ сэлам кърихри, и нэхэр иридзыхащ. Ар хуейт Хьэсин къыбгъэдыхьэу и Iэр къиубыдыну, арщхьэкIэ щIалэм ар дэнэ щищIэнт. Уеблэмэ, Хьэсин шынэрт хъыджэбзым лейуэ зэ еплъыну. Фаризэт абы гу лъитэрт, ауэ а тIур зэбгъэдэхуа зэрыхъун щхьэусыгъуэ игъуэтыртэкъым. ИтIанэ къигупсысащ: «Хьэсин ди гъунэгъу щIалэщ, хабзэкIэ къапщтэмэ, тIури мы унагъуэм дыщыхамэкъым, зыми гурыщхъуэ къытхуищIынкъым сыбгъэдыхьэми».
— Хьэсин, Жамбот ныщхьэбэ къыплъыхъуати, плъэгъуа? — жиIащ Фаризэт, Хьэсин и Iэгъуапэр къиубыдри.
— Слъэгъуакъым, сыту пIэрэ зыхуейр? — жиIэри зэуэ зыкъызэпигъэзащ Жамбот деж кIуэну, ауэ абы Фаризэт кIэщIу къыкIэлъыщIэкIри къигъэувыIащ:
— Ауэ жызоIэ, Хьэсин, Жамботи къыпхуеижкъым, — жиIащ Фаризэт и щхьэр имыIэту.
Абы къыгурыIуэртэкъым къыщIыщIэкIар, ауэ шынэрт и закъуэ щIалэм бгъэдэту цIыхум ялъагъункIэ, и псалъэхэр зэхахынкIэ. КъуэгъэнапIэмкIэ екIуэкIыну и напэм къригъэкIуртэкъым. Фаризэт Хьэсин и пащхьэм итт зыри жимыIэу, Хьэсини арат. Абы дэнэ щищIэнт Фаризэт игу щабэ цIыкIум щыхъэр. Абы игурэ и щхьэрэ зэтелътэкъым жэщи махуи и гум имыкI хъыджэбзым езыми лъагъуныгъэ къызэрыхуищIар. Тегушхуэртэкъым и лъагъуныгъэр пщащэм хуиIуэтэну, шынэрт, абы губгъэн къыхуищIын фIэщIырти. Фаризэт псэкIэ зыхищIат Хьэсин фIыуэ къызэрилъагъур, езыми, имыщIэххэурэ, Хьэсин илъагъу зэпытмэ фIэфI, уеблэмэ, щхьэусыгъуэ къигъуэтурэ Къандахэ деж нэхъ кIуэрей хъуат. Ауэ мы иужьрей зэманхэм езэшыпэ хъуащ, Хьэсин и напэIуплъэ имылъагъумэ. АрщхьэкIэ, сыт хуэдэ пщащэм япэ зригъахуэу къыбжиIэн фIыуэ узолъагъу жиIэу? ЕмыкIущ, апхуэдэ хабзэ щыIэкъым.
Хьэсин и жыпым иIэбащ, тутын кърихыну. Фаризэт макъ щэхукIэ жиIащ:
— Щхьэ иджыри къэс укъэмыкIуарэ, Хьэсин? СыкъэбгъэпцIа сфIэщIри, си жагъуэ хъуат.
— СыкъэкIуа щхьэкIэ, иджыпсту сымыкIуэжу хъунукъым. Iуэху сыкъыщIэкIуар зэфIэкIащ, си тракторыр мылажьэу согъэхьэулей.
— ЗгъэщIэгъуати, сэр щхьэкIэ укъэкIуа сфIэщIри, фIыщIэшхуэ пхуэсщIат… — жиIащ Фаризэт и туфлъэ лъапэр щIыгум щызэригъажэурэ. Хьэсин къыгурыIуащ абы гукъанэ къызэрыхуищIар. Ар Iэбэри Фаризэт и Iэ пщтыр цIыкIур къиубыдащ, быдэу икъузри, асыхьэтым иутIыпщыжащ, итIанэ къэгушхуэри, «Уэр дыдэращ сыкъыщIэкIуар», — жиIэри зэуэ къыбгъэдэжыжащ. Хьэсин и гур ину къеуэрт, и нэкIухэри тхьэкIумэхэри дэпым хуэдэу плъырт. Ар жэрыжэ зэпыткIэ тракторым бгъэдэлъадэри абы итIысхьэжащ. «Сэ си гум илъыр жесIащ, зэрыхуейм хуэдэу къыгурыреIуэ, хуейми и жагъуэ ирехъу», — жиIэрт абы игукIэ. Хьэсин, газым трикъузэри, зэрыдэлъэдам нэхърэ нэхъ псынщIэжу пщIантIэм къыдэжыжащ. ЕуэкIыгъуэм ежэкIыжрэ пэткIэ еплъэкIмэ, Хьэсин илъэгъуащ бостей хужьыр щыгъыу Фаризэт а къыздигъэна щIыпIэм деж мыхъеяуэ зэрыщытыр. Ауэ Хьэсин абы зэкIэ нэгъуэщI гуэри жриIэфынутэкъым. Абы къыфIэ-щIырт арыншами куэдыщэ жриIауэ.
Ар вапIэм кIуэжырт, тенджыз къэукъубея IущIами, и тракторыр къэзыгъэувыIэфын щымыIэу къыфIэщIыжу. Хьэсин зэрыхьэулея зэманыр зыхуэдизыр ищIэртэкъым, ауэ вапIэм щынэсыжым, Алий игъуэтыжакъым. Езым и закъуэ пхъэIэщэр кIэрищIэри вэуэ ежьэжащ. Прицепщикым и къалэнри езым игъэзащIэурэ, гъунэ илъауэ щыIа щIыгур нэхулъэр къызэщIимычу вэн иухри, тракторыр къигъэувыIащ. Абы иджыри куэд ивэфынут и зэхъуэкIыгъуэр къэсыхукIэ, арщхьэкIэ кIыфIым гъунэ илъыгъуейт. Тракторыр ихужри пщыIэм кIуэжащ икIи псы щIыIэкIэ зитхьэщIри гъуэлъыжащ. АрщхьэкIэ куэдрэ жейм езэгъакъым. Абы къыфIэщIырт мы жэщым хуэдэ жэщ хьэлэмэт игъащIэм иримыхьэлIауэ.
Ахъмэт Мухьэдин,
Къэрэшей-Шэрджэсым и цIыхубэ тхакIуэ.
