Нанэ
Илъэс тIощIрэ тхурэ ирокъу дунейм зэрехыжрэ си гуащэшхуэ Лыхь (Джатэ) Хьэлимэт Хьэжбэчыр и пхъур. И гугъу сымыщIу слъэкIынукъым цIыхуфIу дунейм тета, гугъуехь куэд зышэча, нэхъыбэж зи нэгу щIэкIа а нанэ Iумахуэм. Сэ абы сызэреджэр нанэт. Унагъуэ сызэрихьэу, си анэшхуэм хуэдэу, фIыуэ слъэгъуат. Езыри егъэлеяуэ гуапэу къысхущытащ, зы мащIэ хуэсщIами, Iыхьэлейуэ щыгуфIыкIыу, фIыщIэ ищIу. ПщыхьэщхьэкIэрэ хъыбар куэдым сригъэдаIуэрт. СыщIогъуэж абы жиIэжа псори хьэрф дэзмыгъэхуу зэрызмытхыжам щхьэкIэ. Ауэ иджы сыт, уи IэфракIэм узэрылъэмыIэсыжынум хуэдэщ…
Лыхьхэ Хьэлимэтрэ Iэгъурбийрэ зэгурыIуэ-зэдэIуэжу псэурт. ТIури пщIэ — щхьэ зиIэ унагъуэ къыхэкIат, лэжьакIуэшхуэт, я бын зыхуей хуагъазэу япIырт…
Зауэм и пэкIэ унагъуэм къалъысащ япэ гуауэр — илъэсихым иту дунейм ехыжащ я хъыджэбз цIыкIу пажэр. Къудас цIыкIур апхуэдизкIэ дахэт, къэфэнкIэ Iэзэти, псо-ри къыдихьэхырт. Зэгуэрым, гуфIэгъуэ гуэрым къыщыфауэ, къыщIэлъэдэжри нанэ къыжриIат: «Нобэ нэшхуэри къыстехуэри, нэ цIыкIури къыстехуащ». Абы и ужькIэ щIэх дыдэу сымаджэ хъури, къэтэджыжакъым пщащэр. ИужькIэ къалъ-хуа хъыджэбз цIыкIум абы и цIэр фIащыжащ. (ЛIам и цIэр къалъхуам фIэпщыжмэ, псэ быдэ хъууэ къалъытэрт).
КъыкIэлъыкIуэ гуауэр зэрыкъэралу я гуауэшхуэтэкъэ — 1941 гъэм Хэку зауэш-хуэр къэхъеящ. Iэгъурбий а гъэ дыдэм и лъахэр ихъумэжыну зауэм дэкIащ, нанэ и бгыр щIикъузэри и закъуэу сабииплIыр къызэриIэтыным еувэлIащ. Ауэ гугъуехьым я нэхъ хьэлъэр унагъуэм къыщыпэплъэр дяпэкIэт. 1943 гъэм Сталиным и унафэкIэ дашахэм нанэ и бынунэри яхэхуащ. Сыт я лажьэт — Iэгъурбий зауэ IэнатIэм Iутт, езыр колхозым хэту лажьэрт. Ауэ унафэщIхэм я псалъэм хэт а зэма- ным пэувыфу щыта?
Гъуэгу зэрытехьэу, наIуэ хъуащ нанэ и унагъуэр лажьэншэ дыдэу зэрырашэ-жьар: спискэхэм итыр сабиитIт, шхыну къратри а тIум я Iыхьэт. Нанэ игу къигъэкIыжырт «фэ кIэстум фIыцIэ щыгъыу» гъуэгум къащыхуэза лIы гуэрым къажриIар: «Лажьэ уимыIэу уагъэкIуэд, цIы-хубз, спискэхэм итри дашын хуеяри уэракъым, икIэщIыпIэкIэ къуажэ унафэщI- хэм письмо яхуэтхи Iуэхур зэхегъэгъэкI».
МафIэгум ису здэкIуэм, гъуэгум щы-лIащ нанэ щIыгъуа сабий цIынэр. ЩIы щтар къитIу сабийр щIилъхьэну Iэмал имыгъуэту, зэмани кърамыту, станц къыздэувыIам къыщыхуэза лIыжьым елъэIущ хущIилъхьэнуи, езыр адэкIэ яшат…
ЗдэкIуэм зэрынэсу, къуажэ унафэщI- хэм письмо къахуригъэхьащ и Iуэху зытетыр иту, лажьэ зэримыIэм щыхьэт техъуэ дэфтэр гуэрхэр хурагъэхьыну щIэлъэIуу. АрщхьэкIэ жэуап лъэпкъ игъуэтакъым. (Е хэпсэлъыхьын шынахэ?) ЗыхузэфIэкI гуэрым дашын хуейуэ кърагъэхьа и Iыхьлыхэм я пIэкIэ нанэ и бын- унэр дригъэшауэ арат. КъэкIуэжа нэужь, нанэ къищIащ зи пIэкэ дашари, дезыгъэшари, ауэ, апхуэдизкIэ муслъымэнт а бзылъхугъэри, яхуигъэгъуфащ. «Алы-хьым псори зэригъэзэхуэнщ», — жиIэри яфIэкIащи, сэри къисIуэнукъым абыхэм я цIэр.
Гугъуехь куэд щилъэгъуащ нанэ Къэзахъстаным: лIым ещхьу мэкъу еуащ, лэжьыгъэ зэхэдз иIакъым, и бынхэр имыгъэмэжэлIэн и гугъэу. Ауэ къыхуегъэлакъым и къуэ Мухьэрбий. «Зы чыржын Iыхьэрэ Балъкъ къыщигъэхъуауэ псы фалъэрэ», — жиIэурэ дунейм ехыжащ илъэс пщыкIутху хъуа щIалэшхуэр.
Хуит къыщащIыжым, нанэ къыхуэнэ- жа сабиитIыр — Хьэрэбийрэ Къудасрэ — къыздишэжри къэкIуэжащ. Мыбдежым аргуэру гъащIэм и зы удын хьэлъэ къыщежьэрт: и щхьэгъусэ Iэгъурбий къикIыжакъым зауэм. ЯукIауи псэууи и хъыбар къыхуэщIакъым, и кIуэдыкIар къыжезыIэни игъуэтакъым. Сыт ищIэнт, а зэманым апхуэдэ гуауэ зиIэр гъунэжт, и бгыр щIикъузэри, щIэрыщIэу псэун щIидзэжащ. ЦIыхухъу къыщхьэщымытыжу гугъу ехьми, и бынхэр зыхуей хуэзэу къигъэтэджащ: Къудас унагъуэ ихьащ, Хьэрэбии къригъашэри къуэрылъхухэри игъуэтыжащ: Мухьэмэд, Назирэт, Iэуес, ФатIимэт.
…ГъащIэ мащIэт Хьэрэбий. Ар дунейм ехыжащ 1974 гъэм, и ныбжьыр илъэс 37-рэ фIэкIа мыхъуауэ. И къуэ закъуэр фIэкIуэда нэужьи, нанэ лIыгъэшхуэ къызэкъуихащ — и гуащIэ емыблэжу и нысэ СэIимэт щIэгъэкъуэн хуэхъуащ, адэ зыщхьэщытым ирамыгъэхъуапсэу, зыхуей хуэзэу сабийхэр зэдапIащ, IэщIагъэ зырыз ирагъэгъуэтащ…
Зэгуэрым нанэ деж къэкIуат зи сабийр сымаджэ цIыхубз гуэр. «Уи адэ шыпхъу Натэ удз хущхъуэ зэхилъхьэу щытащ, уэ- ри пщIэжынущ, си сабийр умыгъалIэ», — къелъэIуащ ар. «Нэ илъагъу Iэ ещIэж», — жыхуаIэращ, и адэ шыпхъум зэрызэхилъхьэу щытам хуэдэу хущхъуэр зэхилъхьэри, сабийр игъэхъужащ.
Абдежым къыщежьэри нанэ куэдым сэбэп яхуэхъуащ, хамэ къуажэ, Налшык нэгъунэ къикIыу сабий сымаджэ къыхуахьрэ игъэхъужу щытащ. «Уи жьыр хущхъуэщ», — жаIэу яфIэкъабылу сабий гукъыдэмыжхэм ирагъапщэрт, езы нани, КъурIэн емыджа щхьэкIэ, зэры-къурIэну гукIэ имыщIэу пIэрэ хужыпIэнт — жэщ хъуху духьэхэр къыбжиIэфынут…
Мис апхуэдизыр и нэгу щIэкIащ абы. Гуауэ куэд илъэгъуами, «жьыщхьэ махуэ хъуащ» зыхужаIэм хуэдэт ар — и бынхэм я гуфIэгъуэ илъэгъуащ, къуэрылъху-пхъурылъхухэми, хьэблэми, къуажэми, лъэпкъми пщIэ къыхуащIу, фIыуэ къалъагъуу, чэнджэщакIуэ къыхуэкIуэу дунейм тетащ.
Илъэс тIощIрэ тхурэ… Апхуэдиз щIащ нанэ дунейм зэрехыжрэ. Дыгъуасэ хуэдэщ…
Лыхь (Къэшэж) Людмилэ.
