
Джэтауэ Инал 1950 гъэм Тыркум къыщалъхуащ, адыгэ мухьэжырхэм я къуэпсщ. Инал и ныбжьыр илъэс 40 хъуауэ и Хэкум къигъэзэжри, Мейкъуапэ къалэ дэтIысхьэжащ. Аращ иджы щыпсэури щылажьэри.
Джэтауэм романитI къыдигъэкIащ: «Шухэр», «Джемрэ Эленрэ». «Шухэр» дунейм къытехьащ тыркубзэкIэ, адыгеибзэкIэ; «Джемрэ Эленрэ» — тыркубзэрэ урысыбзэкIэ.
Иджыпсту фи пащхьэ илъыр урысыбзэкIэ къыдэкIа «Джемрэ Эленрэ» романым щыщ пычыгъуэщ.
ГъэзэжыгъуэкIэ зэджэ хъуэпсапIэ мыкIуэщI,
е Дэнэ псэ джэ макъыр къыздиIукIыр?
Джэмал стIолым бгъэдэтIысхьа щхьэкIэ, тхыгъэм гукъыдэж хуиIэтэкъым. Къыпкърыхьэрт гупсысэр — езыми зытриухуэну хэтти, и псалъэхэр хэщыпыхьурэ къыхихырт, къыхихар псалъэухауэ ишэщIырти… Псалъэухар игу ирихьыжыртэкъым — е кIыхьыщэт, е зэхэвынэт. Ар Iэбэри игу дыхьа макъамэр аргуэру дришеящ: «ФIыуэ флъагъухэм я деж вгъэзэж. Ахэр къыфпоплъэ».
Аддэ, жыжьаплъэу Iуащхьэхэм зыщаIэтырти, нэкъыфIэщI пэлъытэурэ тенджыз щIэплъыпIэм и гъуэзу кIуэдыжырт. Макъамэм щIэлъ псалъэхэм лIым и гупсысэр зэи здэщымыIа лъахэ жыжьэ гуэрым нахьэсырт. Зэманыжьым а лъахэм щыпсэуат куэд щIауэ зи псэхэр зэгъэжа Iыхьлы-лыджанэр. А лъахэм и аузхэм шыщхьэмыгъазэу щхьэщылъэтырт шу минхэр. Джэмал хуэдэхэм зэгуэр яфIэкIуэда лъахэрт а шухэм я псэ джэ макъ къыздиIукIыр. Кхъэлъахэхэм ящхьэщыт псэхэм я джэ макъ щIэжьыуэт ар.
Псоми яIэщ гъэзэжыгъуэкIэ зэджэ хъуэпсапIэ мыкIуэщIыр. Иджыпсту Джэмал зыщIэгупсысыж Беслъэн хуэдэ Iэджэ а гурыгъу кIэухыншэм ишхыу псэуащ. Беслъэн и гъащIэр зыхуигъэпсар а мурад дыдэрт: лъахэмрэ лъэпкъымрэ захуишийуэрэ захунихьэсыфакъым. Гуузт Беслъэн и къекIуэкIыкIар, гуауэт. Абы и хъыбарыр итхыжыну мурад ещI Джэмал.
Беслъэн
Къамыгупсыса хъыбар
1915 гъэр екIуэкIырт. Лъапсэрых зауэр Дарданеллхэм щызэпыуртэкъым, мин бжыгъэхэр лъэныкъуитIыхэмкIи щыхэкIуадэрт. Джэнкъубар шытхым цIыхухэр лъэрыщIыкIыу щызэрылIыжырт. МетритI зи куууагъ щIытIым Беслъэн дэлъти, зэрыщхьэукъуэн иужь итт. Абы къыбгъурылът и ныбжьэгъу зауэлIхэр, сулътIаным и зауэлIхэр. Зэуэ цырхъ гуэр и тхьэкIумэ къиIуэри, щIалэм и нэхэр къызэтрихащ. Зиплъыхьа щхьэкIэ, игъэщIэгъуэн гуэри илъэгъуакъым. Нэху щырти, Беслъэн IупщIу илъагъурт пабжьалъэхэр, куутIхэр, гъущI кIапсэ хъархэр, адэжкIэ бийм и щIытIхэр: хэт щхьэукъуэу, хэти жейр къытекIуэри Iуичыпауэ абыхэм дэлъ зауэлIхэр. Хьэуар щым щхьэкIэ, псэм тегъуалъхьэрт. Зыр зым иукIыжыным хуэпабгъэу мыбдеж мин бжыгъэкIэрэ цIыхухэр зэрыщызэхуэсар шынагъуэт икIи фIэщщIыгъуейт. Гъутхьэпсымрэ пщIэнтIэпсымрэ я бамэр щIытIым щыIувт, псори фIейт, псори сабалъэт.
Лъэбакъуэ тIощI хуэдэкIэ пэIэщIэу илъагъурт къэуша сэлэтхэм язым хьэмбыIуу фоч зэригъэкъабзэр. Беслъэн и нэхэр зэтрипIащ. Фочыр игъэкъэбзэн и гугъати, иджы щIегъуэжащ, и ныбжьэгъухэр къимыгъэушын щхьэкIэ. ЗауэлIхэр жей хуэлIэурэ ешыпати, жеин нэхъ хъуэпсапIэ зы-ми иIэтэкъым. КIэ иIэтэкъым зауэм, кIэ иIэтэкъым джаурхэр къазэребгъэрыкIуэм. Дакъикъэ бжыгъэ дэмыкIыу, Дарданеллхэм я Iуфэр къагъаджэу накъырэкIэ псори къызэщIаIэтэнурэ, текIуи зытекIуи здэщымыIэ зауэм аргуэру пащэнут. Джаурхэр къобгъэрыкIуэ, арщхьэкIэ IуагъэкIуэт; уэсмэнхэр йобгъэрыкIуэ — ахэри къокIуэтыж. Псэууэ къэна зауэлIхэр темыпыIэжу поплъэ жеипэ тIэкIу къахуэзыхьыну пшапэ зэхэуэгъуэм. Мыбдеж щызекIуэркъым акъыли, гупсысэ узынши, мэсхьэб убзыхуаи.
Беслъэн и щхьэм къыхуигъэтIасэркъым апхуэдэ цIыхугъэншагъэ залымым цIыхухэр зэресэр, зэрашэчыр. ЛъэныкъуитIымкIи щэ бжыгъэкIэрэ кIэрыху щыIэт. КIыфI хъууэ, зэхэуэр увыIа нэужь, укIыгъэхэр зауэ щIыбым яхьырти, щIалъхьэрт. ХэкIуэдахэм яхэтт негрхэр, азие лъэпкъхэм ящыщхэр. И фэр фIыцIэу зауэлI укIыгъэ щилъагъукIэ, Беслъэн игъэщIагъуэрт. Езыми и ныбжьэгъухэми я пщIыхь къыхэхуатэкъым а зауэлIхэр къыздикIа щIыналъэхэр зыхуэдэри ахэр здэщыIэ лъэныкъуэри. Абыхэм «анзак» фIащат, ящIэрт дыгъэр къыздыкъуэкI щIы гъунэм инджылызхэм ахэр бэджэнду къызэрырашар. А псори къажезыIар я пашэ Аслъэнт. Абы къикIращи, абыхэм ахъ- шэм и хьэтыркIэ зыкърагъэукI…
Апхуэдэ къэхъурэ? Езыр щIэзауэр и Хэкущ, ар гурыIуэгъуэщ, ауэ сом щхьэкIэ щIым и гъунэ укIуэу зыкъебгъэукIынри уи акъыл уикIынри зыщ. Дапхуэдизу уделэу, ущхьэкуцIыншэу ущытын хуей, инджылызым цIыхуукIыу бэджэнду укъищтэн папщIэ! Беслъэн игу къихьащ и лъахэр. Кавказым щыIэ и Шэрджэс жыжьэр, здыщалъхуа жылэжьыр…
… А зэманым Беслъэн иджыри сабий дыдэт. ИлъэсиплI ныбжьым иту арат. Иджыпсту къыхуэщIэжыркъым и адэжь лъапсэр… Урысхэр къатеуэри къуажэр ягъэсат; цIыхухъухэр зэтраукIат, мыдрей къэнахэр щызэхуахусат псыхъуэм. ЛIыжь-фызыжь, бзылъхугъэ куэдым сабийхэр ящIыгъуу мэзым зыщагъэпщкIуат. КIыфIым хэгъуащэри, Беслъэн и шыпхъу цIыкIуитIым языр кIуэдауэ ягъуэтыжыртэкъым. Урысхэм лъэпкъым къыпагъэтIылъат: «Адыгэхэр мы щIыпIэм къинэ хъунукъым, уэсмэн къэрал щIыналъэм иреIэпхъуэ. Хуеймэ, Псыжь и Iуфэ сэмэгур псэупIэ ирырещI». Уэсмэн щIыналъэхэр Тыркум и закъуэтэкъым, абы хыхьэрт Балканхэри хьэрып къэралхэри. Беслъэн и адэр урысхэм къращIэкIа зауэм Iутти, и хъыбар унагъуэм ящIэртэкъым. Анэм сабиитIыр къищтэри, и къуажэгъухэм ящIыгъуу унэр ибгынащ. Унафэ къыхуащIам тету, абыхэм тенджызымкIэ яунэтIащ. Лъэпкъ псо лъэсу тенджызым Iухьэрт. Беслъэн и анэр гъуэгум щыщIэупщIэрт быным я адэмрэ хъыджэбз цIыкIумрэ, арщхьэкIэ хъыбар кIапи игъуэтыртэкъым.
Зэман куэдкIэ гъуэгу тетащ ахэр. ЗдэкIуэм абыхэм ялъагъурт гъуэгущхьэIум телIыхьахэм я хьэдэхэр, яIущIэрт узым Iисраф ищIа жьыкIэфэкIэмрэ сабийхэмрэ. Беслъэн анэмрэ шыпхъу нэхъыжьымрэ я Iэхэр быдэу икъузу кIуэрт. ИкIэм-икIэжым, ахэр нэсащ шэрджэс лIакъуэ зыбжанэр здыщызэхуахуса тенджыз Iуфэм. ЦIыхухэм зэдэвынейуэ хэт пщыIэхэм, хэт тедзэщхэм, хэти щIы пцIанэ ущIам я щхьэ щызэрахьэрт. Зыми кърамыгъэгъазэу зэхуахусурэ, Iуфэ нэз бгъузэм псэ зыIутыр иракъузылIат.
Нэхъыжьхэм IуэрыIуэтэжу зи гугъу ящI тенджызыр Беслъэн и щыпэлъагъут. Толъкъунхэр фIэшынагъуэ щхьэкIэ, IуфэщIыр нэхъ Iеижт: бадзэхэр къопщIырт, махуэкIэрэ хуабэвэхым уихьырт; жэщкIэрэ аргъуейр етат. Куэдыщэ хъурт сымаджэхэм я бжыгъэр. Псыр зэпэубыдат, уз зэрыцIалэ къэхъеям хьэпIацIэм ещхьу цIыхухэр Iуихырт. Нэхъыбэм мы Iуфэр увыIэпIэ яхуэхъуат — кхъэлъахэ абрагъуэт иджы Iуфэ нэзыр. Кхъухьхэм, кхъуафэжьейхэм псори пэплъэ щхьэкIэ, псори ихуэртэкъым. КъесылIэ кхъухьхэм ярыхуэным нэхърэ щэнейкIэ нэхъыбэ ящтэрт. Ахъшэрэ дыщэрэ зыIыгъхэм тыншу кхъухь къащтэрти, тырку IуфэмкIэ яунэтIырт. ЦIыхухэр кхъуафэжьейхэмкIэ кхъухьышхуэм ирашалIэрт.
… Кхъуафэжьей къесылIэм цIыхур уэру ебгъэрыкIуэрти, зэрызекъуэрт, зыр адрейм еIунщIу. Беслъэн и анэм, зишийри, кхъуафэм итIысхьахэм ящыщ зым щIалэ цIыкIур хуишиящ. ЛIым сабийр щIэлъэту къипхъуэтащ. Зэрызекъуэ-зэIунщIыжым анэр хэгъуащэри, бзылъхугъэ кIий макъхэмрэ сабий гъы макъхэмрэ зэхэзэрыхьыжащ. Кхъуафэжьейм дэсыр гужьеяуэ кIийрт: «ФызэтеувыIэ! ФыIукIуэт! ВгъэуфэрэнкIынущ!». Зэрыхьзэрийм пэIэщIэ зищIу, кхъуафэжьейр икIуэтыжу хуежьэри, Беслъэн и анэр цIыху Iувым яхэкIуэдэжащ, и джэ макъри зэхихыжакъым. ЩIалэ цIыкIур гъыуэ и анэм еджэрт. ЛIым ар и куэщI иригъэтIысхьауэ едэхащIэрт: «Умышынэ, цIыкIу, уи анэри адрейхэм ящIыгъуу кхъухьышхуэм ныткIэлъыкIуэнущ. ДыIукIынукъым ахэр димыгъусэу»…
Беслъэн игу зэи ихунукъым а махуэ шынагъуэр. Кхъухьым нашэса нэужь, лIым жиIэрт: «Мис си бынхэр, умыгъэгъуащэу абыхэм задэIыгъ. Зы егъэзыпIэ къэдгъуэтынщ». ЛIым и къуитIым языр Беслъэн нэхърэ нэхъыжьт, етIуанэр нэхъыщIэти, и анэм и Iэпэр иутIыпщыртэкъым.
ПлIанэпэ гуэр лIым къигъуэту, лъэныкъуэегъэз защIа нэужь, Беслъэн къилъэгъуащ тенджыз Iуфэм щекIуэкI гуIэгъуэр — цIыху мин бжыгъэхэр хьэпIацIэ фIыцIэу Iуфэм щызэблэжырт. Арыххэу кхъухьым исхэм хьэргъэшыргъэ къаIэтащи, зэщIогуауэ. ЗэщхьэгъуситIымрэ зэшитIымрэ гужьеяуэ Беслъэн къыIуоплъэри, лIыр мэкIий: «Уоу! Тхьэм и нэлат! Кхъухьыр IукIмэ, сабийм и анэр къэнэнущ!».
Кхъухьри хуэмурэ пщырти, Iуфэ нэзри тIэкIу-тIэкIуурэ икIуэтырт. ЗэкIэрыхуахэр зыщыгугъа кхъуафэжьейри тригъазэу Iуфэм кIуатэкъым. Хэтыт зэкъуача зэанэзэкъуэр къызыфIэIуэхур?! Зэщхьэгъусэхэм яхуэмыгъэудэIуу Беслъэн гъуэгырт. Хъуреягъыр тенджызт, щIы плъагъуртэкъым. Хьэзабыр ягъэврэ хэт къэжьу, хэти плъыржьэру, кхъухьым иубауэ цIыхур изт.
ЛIым (Хьэмид) жиIэрт: «Дэ дыздашэм унэкIуэнщ, удигъусэурэ уи шыпхъу цIыкIури уи анэри ныткIэлъысыжынщ. Тхьэм жиIэмэ, псори зэтес хъужынщ. Умынэщхъей, цIыкIу!».
ЕплIанэ махуэм къаруи псэруи ямыIэжу ахэр тырку кхъухь тедзапIэм щитIысыкIащ. КъыздикIам нэхърэ къыздэкIуар нэхъ Iеижт: уз зэрыцIалэр, къулейсызыгъэр, фIейр. Тхьэмахуэ зыбжанэ дэкIащ. А зэманым къриубыдэу Шэрджэсым кхъухь Iэджэ къикIыжат, ауэ Беслъэн и анэмрэ и шыпхъумрэ хъыбарыншэт. Хьэмид махуэ къэс кхъухь тедзапIэм кIуэрт, щIэупщIэрт, арщхьэкIэ лъэужь щыIэтэкъым. Хьэжрэтхэм хуагуэш щIакхъуэр къыздихьырти Хьэмид къэкIуэжырт. Ар щигуэшкIэ езым и къуэхэм зэхуэдэу яритти, Беслъэн нэхъ Iыхьэшхуэр лъигъэсырт. Иджы Беслъэн ищIэрт здэщыIэм зэреджэр. Ар Самсунт. Уэрамхэм мэжэщIалIэу щызеджадэрт Шэрджэсым къраша щIалэ цIыкIухэр. Абыхэм къызыхыхьам я бзэр ящIэртэкъым. Псори гъаблэгут, нэхъыбэм уз япкъырытт. Языныкъуэхэм егъэзыпIэ къыхуагъуэтрэ Iуашмэ — гуфIэхэрт. Зэпымыууэ уэшх къешхырти, уэтIпсытIыр псэм и жагъуэт. Сабийхэр лъэужьыншэу бзэхырти, балигъхэм жаIэрт: «Тхьэм зришэлIэжащ…».
Гъаблэмрэ узымрэ Iуахырт цIыхур. ДэIэпыкъуэгъур зэлъэмыIэсу мащIэт — Шэрджэсым кърахуауэ къэIэпхъуэр куэдыщэ хъурт. Ягъуэттэкъым псэупIэ, ерыскъы, дохутыр, хущхъуэ. Хьэмиди адрейхэм ещхьу хэкIыпIэ къилъыхъуэрти, дэнэкIи зидзырт. ЖаIэрт кхъухьхэм цIыхур здащтэурэ, Истамбыл къалэ здашэу. АдэкIэ Эгей тенджыз Iуфэ е Мрамор тенджызым и Iэшэлъашэ уихьэмэ, хьэрып щIыналъэм е Мысырым укIуэ хъунут.
Махуэ гуэрым Хьэмид Беслъэн игъэтIысри, «ПщIэрэ, мыбы куэд щытхуэхьынукъым, адэкIэ дыкIуэн хуейщ. Уэ анэмэткIэ дзыхь ухуэсщIу укъызыхуэзгъэнэн мыбдеж щыIэкъым. Ди гъусэу накIуэ Истамбыли, пщIэнукъым ар зэрыхъунур, ууейхэри абыкIэ яшахэм яхэту къэдгъуэтыжын-ри хэлъщ. Мы къалэ угъурсызым псэхэлIэ дыщыхъу нэхърэ нэхъыфIщ ар. Мастэкъым цIыхур, мэкъу хьэвэм хэкIуэдэн хуэдэу. ДащIэупщIэнщ, дылъыхъуэнщ. Тхьэм укъыщысIэщIилъхьакIэ, си бынитIым уахуэдэщ». Беслъэн псалъэ жимыIэфу гъырт. Ипэ щIыкIэ и адэр, итIанэ и шыпхъу нэхъыщIэр кIуэдащ. Иджы кIуэдыпащ и анэри адрей и шыпхъури. Аддэ зы щIыпIэ гуэрым, зы къалэ гуэрым абыхэм къыщалъыхъуэ хъунщ езыри.
Беслъэн фIыуэ ещIэж Хьэмид гъуэгуанэм зыщыхуигъэхьэзыра махуэхэр. Хьэмидрэ Хъадыжэрэ щIалэ цIыкIур я быну къалъытэрт, езы Беслъэни ахэм зэрахущытыр адэ-анэм хуэдэут. Унагъуэр гъуэгу зэрытехьэн ахъшэ къыщIихын щхьэкIэ, Хьэмид Iэмалыншэу зыхуеину хьэпшыпхэри ищэжырт. Беслъэн зэи зыкIэримыхыу зэрихьа адэ фэеплъ къамэр иджы ищэну тегушхуат. УасэмкIэ зэгурымыIуэурэ, щэхуакIуэм Беслъэн и пыIэри къамэм дигъэкIуэну щыхуежьэм, щIалэ цIыкIум къамэ Iэпщэр икъузурэ къэлыбат: «Напэ зимыIэ, пыIэ зехьэным щIыхь пылъщ! Ар щхьэ къызжепIэхха?!». Сытми зэгурыIуэри, ахъшэри иIыгърэ, пыIэри щхьэрыгъыу къежьэжат. ЕрагъкIэ ахэр Самсун къыдэкIри гъуэгу техьат, арщхьэкIэ хэкужь тенджыз Iуфэм адыгэхэр Iисраф щызыщIа уз зэрыцIалэр мы щIыпIэми къащыкIэлъысати, Хьэмид и къуэ нэхъыжь Лъостэн сымаджэ хъуащ. ТхьэмахуитIкIэ хьэлъэу плъыржьэрри, шэрджэс куэд зыгъэлIа узыфэм ари ихьащ. Беслъэнрэ Аслъэнрэ гъырт, Хъадыжэ игу хэщIу гъуэгырт. Лъостэн щIалъхьа нэужь Хьэмид жиIащ: «Лъостэн сIызыхыжа Тхьэм Беслъэн къызитауэ аращ иджы. АдэкIэ къытпэщылъыр гъуэгущ…».
… ЩIытIым здыдэлъым Беслъэн шэч къытрихьэурэ игъэщIэгъуэжырт а псори и нэгу щIэкIауэ иджы мы зауэ гущIэгъуншэм къызэрыщыхутар. А зэманым унагъуэм Истамбыл и гъуэмбырэщ пхыдзахэм егъэзыпIэ щагъуэтри, жьыIурыхьэгъуэ яIухуат. Хьэмид лажьэрт, щIалэ цIыкIуитIыр еджапIэ щIэтIысхьат. ЩIэмычэу ахэр щIэупщIэрт Беслъэн и анэмрэ и шыпхъухэмрэ, ауэ кIуэдахэр хъыбарыншэт.
ЕджапIэр къауха нэужь, Беслъэнрэ Аслъэнрэ зауэлIхэр щагъэхьэзыр еджапIэ-интернатым щIэтIысхьащ. Ар къэзыуххэр занщIэу дзэм ягъакIуэрт. ИтIани, еджэху я ныбэ изу зэрагъашхэм и хьэтыркIэ, шэрджэс щIалэ цIыкIухэр куэду а еджапIэм щIэтIысхьэрт. Беслъэнрэ Аслъэнрэ я япэ улахуэр адэ-анэм хурагъэхьат. Хьэмид Самсун кIуа щхьэкIэ, Лъостэн и кхъащхьэр игъуэтыжатэкъым; Беслъэн и унагъуэм и хъыбар къищIыфатэкъым. Хъыбарыншэу кIуэдахэм я бжыгъэр куэдыщэ хъурт. Ахэр къэлъыхъуэнымкIэ убзыхуауэ лэжьыгъэ тэмэм екIуэкIыртэкъым. Балкан къуршхэм щегъэжьауэ хьэрып пшахъуэщIхэм нэс Уэсмэн къэралыгъуэм шэрджэсхэр щрикъухьат. Дауэ узэрылъыхъуэнур? Дэнэ къыщыплъыхъуэнур? ИтIани Беслъэн гугъэрт.
Мазищи дэмыкIыу Беслъэнрэ Аслъэнрэ ираджащ Ливиемрэ Италиемрэ зэращIылIа зауэм.
Аслъэн фIэфIтэкъым ар, ауэ мытхьэусыхэу унафэр игъэзэщIащ. Беслъэни а щIыналъэхэм щетIысэха шэрджэсхэм и унагъуэр къахилъыхъукIын мурадкIэ тегушхуащ.
Махуэ зыбжанэкIэ тенджызым тета нэужь, зауэлIхэр Ливием щрагъэтIысыкIащ. Мыр зыми емыщхь хэщIапIэт, ихъуреягъыр пшахъуэщIт. Адыгэхэр щыпсэу жылэхэр къызэхикIухьа щхьэкIэ, Беслъэн зылъыхъуэхэр аргуэру къигъуэтакъым. Ливие зауэм куэд хэкIуадэрт. Беслъэн игу къэкIырт мы зэрыукIыжхэр къигъанэу и Iыхьлыхэм я лъыхъуакIуэ ежьэжыну, арщхьэкIэ Аслъэн тригъэгушхуэртэкъым: «ЩIэпхъуэжахэм хуэдэу укъаубыдыжынурэ, уаукIынущ».
Зауэ нэужьым Беслъэн дзэм къыхэкIыжри, дэнэ лъэныкъуэкIэ щыхузэфIэкIми къыщилъыхъуащ и анэмрэ и шыпхъухэмрэ. Ауэ… Ахэр кхъухьым къимытIысхьэххэу Шэрджэсым къинагъэнут. Адэри хъыбарыншэт. Зыри къимыгъуэтауэ Беслъэн щекIуэлIэжым, Хьэмид, адыгэлIым зэрыхуэфащэу, къэгубжьыпцI хуэдэу жиIащ: «КъыщыпкIухьар дэнэ апхуэдизрэ?!». Беслъэн жиIащ адыгэ хьэжрэтхэр щыпсэу щIыпIэхэр къызэрызэхикIухьар.
— Тхьэшхуэу гущIэгъу зиIэ, дэнэ-тIэ щыкIуэдахэр? Илъэс дапщэ хъуа ахэр къызэрытлъыхъуэрэ! Уи лъахэ, уи жылэ къыдэкIауэ дапщэм дарихьэлIа! Зы цIыхум ищIэркъым я хэщIапIэ. Шэрджэсым къинауэ къыщIэкIынщ… Абы щыгъуэми, уэркIэ — ар гъазэ зимыIэж лъагъуэщ. ШыIэныгъэ тхэлъын хуейщ, си къуэ. Тхьэм къытхуигъэфащэр Iумпэм тщIы хъунукъым. Мес, плъагъуркъэ, Аслъэни, зэзэмызэ къэкIуэжу аращ. Мыхъуми, уэ къыддэпсэу, уэри удибынщ…
Беслъэн иджыри гугъэрт. Аслъэн дзэ къулыкъукIэ дэкIуэтейурэ полковник цIэр къыфIащати, дунейпсо зауэр къыщыхъейм, Беслъэн къуэшым и хьэтыркIэ тегушхуэри, зауэм Iухьащ. Иджы Дарданеллхэм къыщыхутащ. Кавказым щыIа зауэм Беслъэн IэщIихат лъахэр, адэ-анэр, къыдалъхуахэр. Аргуэру зауэ. КIэрыху. Зэхэкъутэныгъэ. Хьэдагъэ.
Дунейм дзэуэ тетыр Дарданеллхэм я Iуфэ бгъузэм щызэхуахусам ещхьт. Мы дунейпсо мафIэсым укIэлъыплъу пщIантIэм ущыдэсын зэмантэкъым иджыпсту.
Аслъэн полк иIыгъыу мыбы щыIэт. Беслъэн лейтенант къудейуэ арти, Аслъэн ар интендант къалэн зыхьхэм яхигъэхьэну хуейт, арщхьэкIэ мыдрейр IэубыдыпIэншэу мафIэ курыкупсэм еIэрт. Зэхэуэхэри кIащхъэ хъуртэкъым, гъунэ иIэтэкъым цIыхум и акъылыншагъэм.
… Къыбгъэдэлъ сэлэтыр къеIунщIри, Беслъэн и гупсысэхэр зэпиудащ:
— Полковник Мэрал Аслъэн щIытIым къыщыппоплъэ!
И къуэшыр щыщIыхьэм, Аслъэн гуфIэу къыпежьащ. Адъютантым Беслъэн шэнтыр къыхуигъэкIуэтащ. Аслъэн шей къарэрэ щIакхъуэ гъэгъуарэ щIалэм къыщыхуигъэлъагъуэм:
— Уи пщэдджыжьышхэр мыращ… Полковникым дежкIэ мащIэкъэ, Аслъэн?
— Зауэр ямыгъэувыIэмэ, ардыдэри тлъагъужынукъым.
— Пэжу къыщIэкIынщ. Мы жыхьэнмэм псори дызыIурилъэфэн хуэдэу къысфIощI. ЩIытI зауэм нэхъ Iей цIыхум къыхуэгупсысынкъым. ЗыщIралъэфыхьыр сыту пIэрэ дзэпщхэм? Сыт иджыри зыпэплъэр, емыбгъэрыкIуэу?
— ЖыпIэр сыт, Беслъэн? ЕрагъкIэ тхузэтеIыгъэу аращ мохэр. Уэ иджыри ебгъэрыкIуэн гугъу уощI. УебгъэрыкIуэн папщIэ, артиллерие, цIыху щхьэ бжыгъэ уиIэн хуейщ. А дызыхуэныкъуэр бийм нэхъапэ къыIэрыхьэмэ, дэри кIэ диIэщ. Тхьэм къаримыт зыри!
— ТIэулIэ щыIэкъым. Зэщ ар… Сэ, псэууэ сыкъанэмэ, Шэрджэсым сыкIуэжынущ. Иджы хьэкъыу сощIэ си унагъуэр абы къызэрыщынар.
— Беслъэн… Уи щхьэр зэкIуэкIа?
— НтIэ. Мурад сщIащ сыкIуэжыну. Мыпхуэдэу упсэу хъурэ? Илъэс плIыщI нэблэгъащи си анэр слъэгъуакъым. Дэнэ си шыпхъухэр здэщыIэр? Си адэр-щэ? Iэджэ щIа хъунщ си адэри си анэри дунейм зэрехыжрэ. ИтIани, си шыпхъуитIым языхэз къэзгъуэтынкъэ? Мыхъужыххэмэ, Шэрджэсым сыщылIэжынщ! НэгъуэщI сыт сызыпэплъэнур?
— Сэ жызоIэри, уи щхьэм лажьэ иIэщ, Беслъэн. МафIэсым дыхэтщ псори. Езыращи, къэтIысауэ зыплъыхь-зекIуэм зыхуегъэхьэзыр.
— Хъунщ уэри, си губампIэр згъэтIысауэ аращ. Хуабжьу къыстохьэлъэ… Тхьэм псоми шыIэныгъэрэ къарурэ къытхилъхьэ.
Аслъэн сэлам ирихыжри, Беслъэн и IэнатIэмкIэ игъэзэжащ. ЩIытI зэвым дэтурэ здэкIуэм абы аргуэру и нэгу къыщIыхьащ имыIэж лъапсэр, мафIэр, абы илыпщI мэкъу кIэпIинэхэр, абыхэм ящхьэщыт Iугъуэр… И нэгу къыщIэуващ Шэрджэс тенджыз Iуфэр — анэм и нэгур, ар иужь дыдэ къызэрыIуплъэжар, адэрти… Ар ицIыхуххэртэкъым. ЩIалэм и гур хуэмыхьыж узу къиузыкIащ. Ар къэтэджщ, зэуэ зишэщIри щIытIым къыдэувыкIащ.
— УздэкIуэр дэнэ, былым!
— УкъаукIынущ, щхьэзэ!
— Къэгъазэ щIытIым!
ЗауэлIхэр гужьеяуэ абы кIэлъыджэрт. Беслъэн зигъэзауэ абыхэм я нэгур зэпиплъыхьырти, псоми ящIилъагъуэр зыт — ажал фIэкIыпIэншэм и хьэкъ гужьеигъуэрт.
— Къэгъазэ щIытIым, умыхьэлыншэ…
Ауэ Беслъэн зыри зэхихыртэкъым. Дарданеллхэм я джабэ нэкIухэр зэпиплъыхьурэ абы хьэуар куууэ зыIуришэрт — ежьэрт шэр къыщилъэтынум. Къалъэгъуат ар, дауи! Кхъузанэм хуэдэу фочышэм ипхъэха щIалэр щIытIым хуэмурэ дэщатэрт…
Къэбэрдей тхэкIэм изыгъэзэгъар
Къармэ Iэсиятщ.
Сурэтыр КъБР-м и цIыхубэ сурэтыщI СэвкIуий Хьэмид ищIащ.
Адыгэхэм ятеухуауэ жаIахэр
Шыр адыгэм и етIуанэ псэщ. Зы лъэныкъуэкIэ, адыгэм и шыр нэгъэсыпауэ зыхуей хуегъазэ, ауэ иригъащIэри уи нэгу къыпхущIэмыгъэхьэн защIэщ. Шыхэр зэрыцIыкIурэ зауэм щымышынэу, фоч уэ макъым имыгъащтэу, шууейм и макъыр къицIыхужу, и унафэм едаIуэу ягъасэ. Сыт щыгъуи укъегъэуIэбжь нетIэ зэхэзэрыхьауэ хъуакIуэу плъэгъуахэр напIэзыпIэм зейм къигъуэтыжарэ зауэ IэнатIэм Iухьэну хьэзыру къызэрагъэувым. ЗэрелIалIэшхуэ щымыIэу, псынщIэу уанэ зэрытралъхьэм, езыхэри зэрыIэкIуэлъакIуэм и фIыгъэкIэ, адыгэр европей шууейм елъытауэ, тIукIэ нэхъ псынщIэу мэшэс.
Лапинский Теофил
Гугъущ зэ IуплъэгъуэкIэ къыбгурыIуэну зыхуеину псомкIи бийм ефIэкI, къыхуэтыншэу зэгъэпэща, унафэ пыухыкIам щIэт дзэм нобэрей текIуэныгъэм и Iэмал нэхъыщхьэ хъуа топымрэ мыжурэмрэ зимыIэ бгырысхэр апхуэдизу гуащIэрэ шыщхьэмыгъазэу къазэрыпэщIэтыфыр. НэхъапэкIэ и гугъу сщIащ адыгэхэм Iэщэр Iэзэу зэрагъэIэкIуэлъакIуэмрэ яхэлъ хахуагъымрэ. Хэлъхьэж абы къару лей ямыгъэкIуэду зэуапIэ тынш къызэрыхахыфымрэ бийм и щыуагъэ къэс асыхьэтым къызэрагъэсэбэпымрэ. Ахэр зэзэмызэххэщ тафэм е утыку зэIухам ит бийм щебгъэрыкIуэр. КъагъапцIэурэ зыбгъэдаша сэлэтхэр дзэм пэIэщIэ ящIа нэужь, текIуэныгъэр сыт щыгъуи адыгэхэращ зейр. Шууей IэзагъкIэ къэзакъхэр абыхэм зэи ялъэщIыхьэнукъым.
Де Пинэ Эмануэль
