Налшык, ирефIакIуэ уи Iуэхухэр!
ФIыуэ тлъагъу, зыпэтщI щымыIэ ди Налшык къалэ теухуат Лъэпкъ библиотекэм мэкъумэш, техникэ литературэхэмкIэ и къудамэм и лэжьакIуэхэм къызэрагъэпэща зэхыхьэр. «Налшык — дыгъуасэ, нобэ, пщэдей…» фIэщыгъэм къыбжиIэрт абы и блэкIам дриплъэжын, и нобэр къэтпщытэн зэрыхуейр, и къэкIуэнум дызэрыщIэгупсысыпхъэр.
Зэхыхьэм хэтащ КъБР-м Ухуэныгъэмрэ архитектурэмкIэ и министрым и къуэдзэ КхъуэIуфэ Иринэ, «Горзеленхоз» муниципальнэ IуэхущIапIэм и инженер нэхъыщхьэ Къэзанш Маринэ, Налшык къалэ архитектурэмрэ ухуэныгъэмкIэ и управленэм и унафэщI Нэгъуей Арсен, УФ-м и Архитекторхэм я союзым и Къэбэрдей-Балъкъэр къудамэм и унафэщI Логоватовский Юрий, а зэгухьэныгъэм хэт Асанов Владислав, архитектор, техническэ щIэныгъэхэм я кандидат, КъБКъУ-м и ИТФ-м и кафедрэм и доцент Бжьахъуэ Музэриб, техникэ щIэныгъэхэм я кандидат, ИТФ-м и кафедрэм и унафэщI Хъуран Валерэ, лъахэхутэ, журналист Котляров Виктор, Урысейм щIыхь зиIэ и архитектор Макаров Владимир сымэ, нэгъуэщIхэри.
КхъуэIуфэ Иринэ псалъэ щратам жиIащ библиотекэм иригъэкIуэкI Iуэхугъуэм мыхьэнэшхуэ зэриIэр. «ЗгъэщIэгъуащ, си гуапи хъуащ мыпхуэдиз цIыху мыбы къызэрырихьэлIар. Сэ къысщохъу республикэм и къалащхьэм апхуэдэ пщIэ иIэн хуейуэ. ХьэщIэкIэ фIы Налшык и дахагъэр, зэрыщыту къапщтэмэ, и щIыуэпсыр тхъумэныр дэтхэнэми ди къалэнщ. Къыхэгъэщыпхъэщ абы теухуауэ архитекторхэм, ухуакIуэхэм лъэжьыгъэшхуэ зэрырагъэкIуэкIыр», — жиIащ абы.
Налшык и тхыдэм, абы зэрызиужьам тепсэлъыхьащ Нэгъуей Арсен.
— Къалэр ебгъэфIэкIуэн и пэ къихуэу, дауи, абы къикIуа гъуэгуанэр зэбгъэщIэн хуейщ, — жеIэ Арсен. — Налшык и къежьапIэм лъабжьэ куу иIэщ. 1818 гъэм абы «быдапIэ» статусыр иIащ, куэд дэмыкIыу «слобода» къыфIащащ, 1920 гъэхэм пщIондэ а цIэр зэрихьащ. Уэрам нэхъыщхьэхэу яубзыхуат Воронцовскэр (иджырей Къэбэрдей уэрамыр), Елизаветинскэр (Нэхущым и цIэр зезыхьэ уэрамыр), Ермоловыр (Суворовым ейр), Степнойр (Лениным и уэрамыр), нэгъуэщIхэри. XX лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэхэм Налшык япэу автоном щIыналъэм, итIанэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и къалащхьэ хъуащ. Хэку зауэшхуэм и зэманым, ди жагъуэ зэрыхъущи, унэ хьэлэмэт куэд зэтракъутащ, ахэр зэфIагъэувэжынуи Iэмал щыIакъым, ауэ нобэ, зэрыфлъагъущи, унэщIэхэр яухуэжащ. А IуэхумкIэ нэхъыбэу лэжьыгъэшхуэ щекIуэкIар 1970 гъэхэрщ. Абы щыгъуэрщ архитекторхэм нэхъ жыджэру псэупIэхэр, промышленнэ ухуэныгъэхэр ящIу щыщIадзар. Архитектор пажэхэщ Асанов Владислав, Макаров Владимир сымэ.
Ухуэныгъэм ехьэлIауэ проект гъэщIэгъуэн куэд зэхэзылъхьа Логоватовский Юрий фIыщIэ яхуищIащ къалэм и къэкIуэныр къызыфIэIуэхуу зэхыхьэм зыкърезыгъэхьэлIахэм. «Налшык псэхупIэ щыбгъуэт къалэщ. ЦIыхухэр фыкъыхузоджэ ар фIыуэ флъагъуну, и дахагъэр фхъумэну» — мы псалъэхэмкIэ Юрий зэIущIэм щIэс псоми захуигъэзащ. КъинэмыщIу, абы жиIащ мы гъэм и фокIадэ мазэм Кавказ Ищхъэрэ форум зэрекIуэкIынур, абы теухуа унафэр иджыблагъэ КИФЩI-м и Архитекторхэм я советым зэриубзыхуар. Абы архитекторхэм Iэмал къаритынущ зэпсэлъэну, зэчэнджэщыну, я лэжьыгъэхэм зыщагъэгъуэзэну.
Тхыдэм и фэеплъ унэхэр, щIыпIэхэр Налшык и мащIэ зэрыхъуар, ар ухэзыгъаплъэ Iуэхуу зэрыщытыр къыхигъэщащ Макаров Владимир.
Республикэм и къалащхьэм и блэкIам, абы зэрызиужьам теухуауэ упщIэ зыбжанэ Котляров Виктор студентхэм яритащ икIи зи жэуап нэхъыфIу къилъытам тхылъ тыгъэ хуищIащ.
— Махуэ къэс дызрикIуэ уэрамхэм, унэ дызыблэкIхэм дыхуэмысакъмэ, кIуэдыжынущ. Аращ къащыщIар пасэрей псэупIэхэм. Сэ фIы дыдэу слъагъухэм ящыщщ Къэбэрдей уэрамыр, нэхъ ипэIуэхэм ар уэрам нэхъыщхьэхэм ящыщащ — макъамэр къыщыIурт, цIыхухэм я зекIуапIэт… Сыт атIэ иджы абы къыщыщIыр?! Ар иужьрей илъэсхэм гулъытэншэу къэнащ, унэхэм лей къатехьащ. Апхуэдэхэщ «Победа» кинотеатрри Къэрал филормонием и унэри. Къалэм и тхыдэм дривгъэплъэж, хуэфащэ пщIэ хуэдывгъэщI, псом хуэмыдэу абы къыхузоджэ щIалэгъуалэр, — жиIащ Виктор.
Бжьахъуэ Музэриб къыхигъэщащ ягъэхьэзыр IэщIагъэлIхэр (ахитекторхэр, ухуакIуэхэр) щIыналъэ, урысейпсо зэхьэзэхуэхэм жыджэру зэрыхэтыр, абыхэм ехъулIэныгъэхэр къызэрыщахьыр.
Зэхыхьэм и кIэухым КхъуэIуфэ Иринэ фIыщIэ яхуищIащ ар къызэзыгъэпэщахэм.
БАГЪЭТЫР Луизэ.
