ГЪУКIЭМЫХЪУ Iэбубэчыр
1968
Iэрыхуэу къащти, шэрыуэу Iуатэ
Адыгэбзэм дахагъэу, гуапагъэу, IэфIыгъэу хэлъыр къызыгурымыIуэм ар бзэ пхъашэу, бзэ мышытIэу, мышэрыуэу къыфIощI. Ауэ ар пэжкъым. Адыгэбзэр фIыуэ пщIэмэ, абы кърумыIуэтэфын гупсыси гурыщIи щыIэкъым...
Сигу къокIыж Армавир дэс адыгэ ермэлыхэм ящыщ си ныбжьэгъу щIалэ гуэрым къызжиIэгъар. «Ди адэр, – къысхуиIуэтэжыгъащ абы, – Москва Лазаревскэ институтым и егъэджакIуэт, абы дыщыпсэут. Урысейм еджапIэшхуэ къыщиухауэ ди адэр лIы гъэсат, урысыбзэкIэ Iэзэт, хамэ къэралыбзэхэри ищIэт. Ди адэр сымаджэти, куэд щIауэ пIэм хэлът. Адыгэбзэм хуезэша щхьэкIэ зэпсэлъэн игъуэттэкъым. «Ай-джыдэ, сымылIэ щIыкIэ сигупэщыху адыгэбзэкIэ сыпсэлъэжащэрэт», – жиIэу щызэхэтхым, дыкIуэри адыгэбзэ зыщIэ ермэлы лIыжь гуэр къыхуэтшащ. ЛIыжьыр сыхьэтищ хуэдиз къыбгъэдэсауэ щыщIэкIыжым, ди адэм «Уэху-хуху, иджы сылIэми сымылIагъэххэ хуэдэщ, сигу пэщыху адыгэбзэкIэ, ди бзэ IэфIымкIэ сыпсэлъащ. Уи гурылъыр нэсу кърипIуэтэну мы ди бзэм хуэдэ щыIэкъым», – жиIащ».
Адыгэбзэр – адыгэпсэщ
Адыгэбзэр жьэгупащхьэбзэ къудейуэ мыхъумэ, жылагъуэ Iуэху уритепсэлъыхьынкIэ мыхьэнэ щIагъуэ зимыIэ бзэуэ къызыфIэщI гуэрхэри щыIэщ. Апхуэдэ еплъыкIэр захуэкъым. Ижь-ижьыж лъандэрэ адыгэбзэм жылагъуэ Iуэху ираухэсу, пэкIурэ хасэрэ иризэхэту, утыку ираIыгъыу къэгъуэгурыкIуащ. Адыгэ тхыдэм тетхыхьа урыс еджагъэшхуэхэм къызэраIуатэмкIэ, адыгэм псэлъакIуэ Iэзэхэм пщIэшхуэ хуащIу, жылэ Iуэху IэщIалъхьэу, хэку Iуэху зэрырагъэхьэу щытащ.
Илъэс зытIущ и пэкIэ адыгэ лIыжь гуп сахэхуауэ дыздэпсалъэм, лIыжьхэм ящыщ зы къызэупщIащ: «Адыгэбзэр дапщэу зэщхьэщыхуа?» – жери. ЗыщIэупщIэр тэмэму къызгурымыIуэу, «Сэ сщIэкъым, уэ къызжеIэ», – щыжысIэм:
– Уэ пщIэн хуейщ ар, адыгэбзэр куэду зэщхьэщокI: уи ныбжьэгъум узэрепсэлъэнур щхьэхуэщ, нэхъыжьым узэрепсэлъэнур щхьэхуэщ, утыку уихьэмэ, узэрыпсэлъэнур щхьэхуэщ, – жиIащ.
А лIыжьми зэрыжиIауэ, адыгэбзэр зыгъэшэрыуэфым дежкIэ куэду бзэ IэкIуэлъакIуэщ, узыхуейр тэмэму ирижыпIэф къудей мыхъуу, зыжепIэм и нэгум IупщIу щIэувэу ирипIуэтэфынущ. Апхуэдэу бзэр бгъэшэрыуэфын щхьэкIэ, ар езыр пщIэн хуейщ. Ди псэукIэм зэрызиужьым къыдэкIуэу, ди щIэныгъэ-гъэсэныгъэми, ди бзэми, ди тхылъми заужьу, ефIакIуэ зэпыту зэрыкIуэр хэт дежкIи нэрылъагъущ. Абы утепсэлъыхьынумэ, куэд жыпIэн хуей хъунущ. Ауэ дэ зи гугъу тщIынур ди бзэм хэтщIыхь щыуагъэхэрщ. Мы Iуэхум гулъытэшхуэ хуамыщIу, щIагъуэрэ темыпсэлъыхьу макIуэ, ныкъусаныгъэу бзэм хэхьэхэм цIыхур йосэжри яфIэмыIуэхужу, игъуэджэ ящымыхъужу къонэ. Бзэр жану, Iэрыхуэу, шэрыуэу щытын папщIэ, ныкъусаныгъэу абы хащIыхьхэр къэдгъэлъагъуэу, ахэр къызыхэкIыр къатщIэу, щыуагъэу, игъуэджэу къыхэхьэхэр хэдгъэкъэбзыкIыжурэ зэредгъэфIэкIуэным дыпылъын хуейщ. Псалъэм и мыхьэнэр тэмэму зэгурыдмыгъаIуэу, абы демыгупсысу япэ къытпэщIэхуэр екIу-емыкIуми къатщтэу дыщежьэж Iэджэрэ къохъу. Псалъэм папщIэ:
«Дыгъэр гуащIэу къопс, псынщIэу уэсыр мэвыж. ДыгъафIэ джабэхэм уэсыр токIыж. Псыхьэлыгъуэхэр джабэм зэрохух» («Адыгэбзэ учебник», 2-нэ кл., н. 73).
Уэсыр псыхьэлыгъуэ щыхъукIэ выжым къыщынэркъым – мэткIуж. «Къамэр афэ джанэм щытехуэм зэпыщIыкIащ» (Налшык радио, мартым
и 25-м, 1966 гъэм).
Къамэр афэ джанэм техуэу зэпыщIыкI хабзэкъым – зэпыудынкIэ хъунщ.
«Петькэ хуэшэрыуэ дыдэу уэздыгъей, псей шишкэхэм хьэкIэкхъуэкIэ зэмылIэужьыгъуэхэр: лъакъуэ псыгъуэ зиIэ кърухэр, кхъуэ шырхэр, цыжьбанэхэр – къыхищIыкIырт» (Карнаухов, «Зэкъуэтхэм теухуауэ повесть», н. 110).
Кърур хьэкIэкхъуэкIэм яхэббжэ хъунукъым, къуалэбзум ящыщщ, ауэ щыхъукIэ «псэущхьэ зэмылIэужьыгъуэхэр» жиIэн хуеящ. «Лъакъуэ псыгъуэ зиIэ кърухэр» жыпIэнри бзэмыIугъэщ, «къру лъакъуэ псыгъуэхэр» жыпIэмэ адыгэбзэщ. Абы уфIэкIынщи, «шишкэхэм къыхищIыкIырт» жиIэу закъуэ формэу къимыхьу, «шишкэхэм къахищIыкIырт» жиIэмэ, бзэ хабзэм нэхъ екIут.
«Мэлыхъуэ цIыкIум и адэ мэлыхъуэр тегъэщIапIэ ищIынщи жиIэнщ махуэ угъурсыз, махуэ насыпыфIэ щыIэу» (В. Ананян, «Щомыщыкъуэ гъэр дэхъухьахэр», н. 402).
Угъурсызым» и антонимыр «угъурлыщ», «насыпыфIэр» «насыпыншэм» и антонимщ. Ауэ щыхъукIэ, мыбдежым «махуэ насыпыфIэ»-р екIукъым – «махуэ угъурлы» жыIэн хуейщ.
«Шыгъу кIанэшхуэкIэ фIыуэ шыуа кIэртIоф лъалъэр Тоня ешх» (Карнаухов, «Зэкъуэтхэм теухуауэ повесть», н. 29).
«Шыгъу кIанэшхуэкIэ» жимыIэу «шыгъу пхъашэкIэ» жиIамэ, гурыIуэгъуэт.
«Лъыр зэрызекIуэ лъынтхуэхэр гъумагъ зэмылIэужьыгъуэ зиIэ бжьамий цIыкIухэм хуэдэщ» («Адыгэбзэ учебник», III кл. н. 19).
Лъынтхуэхэр лIэужьыгъуэкIэ гуэшакъым, «лъэныкъуэ зырызкIэ» жиIэн хуейщ. Апхуэдабзэу, гъумагъхэри лIэужьыгъуэкIэ зэщхьэщыкIкъым. «Гъумагъ зэмылIэужьыгъуэ зиIэ» жимыIэу «зи гъумагъкIэ зэхуэмыдэ» жиIамэ хъут.
«Бжьыхьэпэ пщэдджыжьыр уэфIт икIи уэмти, Инджыдж и даущыр наIуэу зэхэпхырт» (Гъуэщокъуэ Хъу., «Адэмрэ и къуэмрэ», н. 175).
«НаIуэм» и пIэкIэ «IупщIу» жиIэн хуеящ: «наIуэу» зыхужыпIэнкIэ хъунур нэм илъагъурщ; тхьэкIумэм «IупщIу» зэхех, нэм «IупщIy» зэрилъагъум хуэдэу.
«Жыджэру мафIэр щIалэм
Жьэгукум дищIыхьащ,
ЗэщIэсту мафIэр щыблэм
Шыуан лъакъуэр пэрилъхьащ».
«Черкес пэж», № 196, 1959).
МафIэр жьэгум дащIыхь, жьэгукум дащIыхькъым. МафIэм шыуан лъакъуэ «пэралъхьэркъым», «пэрагъэувэ» е «щхьэщагъэувэ».
«Банэхэм жьэхэуэурэ бзу куэд щIым къехуэхыжырт. Адрейхэми бгъуэнщIагъым и дамэдазэхэм егъэзыпIэ къыщагъуэтырт» (В. Ананян, «Щомыщыкъуэ гъэр дэхъухьахэр», н. 132).
«Дамэдазэ» псалъэр къызэрыкIуэр бжэ, щхьэгъубжэ сытхэм епхауэщ: «бжэ дамэдазэ», «щхьэгъубжэ дамэдазэ»; бгъуэнщIагъым дамэдазэ иIэнкIэ хъунукъым.
«Писателым народыр епI» (сб. «ГуащIэдэкIым и уэрэд», н.141).
«ЕпI» псалъэр мыбдежым къызэрыщемызэгъыр нэрылъагъущ.
«...Батыр (шум) бгъэдэхьэри лъэрыгъымрэ шхуэIумрэ иубыдащ. Адрейр (шур) гъумэтIымэурэ къепсыхащ» («Анэдэлъхубзэ», IV кл., Черкесск, 1959, н. 45).
ШхуэIуракъым яубыдыр, шы IумпIэрщ.
«Пэш гъэпсахэр яIэщ цIыхухэм, хуабэхэу, Iэхулъэхухэу» («Черкес пэж», № 194/4888).
Пэшым щхьэкIэ «Iэхулъэху» жаIэ хабзэкъым. «Iэхулъэху» зыхужаIэр цIыхубзщ. Пэшым щхьэкIэ «Iэхуитлъэхуит», «нэху» жаIэ.
«Ди лъабжьэм зыщиубгъуат зэхуэдэу щыт мыл щIынэщIхэм» («Анэдэлъхубзэ», III кл., Черкесск, 1959, н. 106).
Уэгум ит кхъухьлъатэм ис летчикщ мыр зи псалъэр. Абы лъабжьэ иIэкъым – иIэр щIагъщ. ЛъабжьэкIэ зэджэр къэкIыгъэ, псэуалъэ сыт хуэдэхэм ящыщу щIым хэлъыращ е щIым и гъунэгъуу щыIэращ. Ауэ щыщыткIэ, щIылъэр кхъухьлъатэм и «лъабжьэкъым» – и щIагъщ. Нэхъыбэрэ зи мыхьэнэ зэхагъэгъуащэу тхылъхэм къыщыкIуэу дызыхуэзэр псалъэ зэлъабжьэгъухэращ.
«Мыхэр псори къызыхэкIар я Iуэху пэжым щыпкъагъэ хэлъу бгъэдэтти, я къарум тегушхуэрти, пэжыгъэр зэрытекIуэнур ящIэрти арщ» («Анэдэлъхубзэ», IV кл., Черкесск, 1959, н. 72).
Утегушхуэным къикIыр утекIуэнкIэ угугъэу угушхуэнырщ. «Я къарум тегушхуэрти» жимыIэу, «я къарум иригушхуэрти» жиIамэ, и мурадыр тэмэму къикIт.
«УкъэкIуэжа, Хьэмид?» – зэрыжаIэм щыукIытэжри (НэфIыцIэ) и анэм хуеплъэкIащ» (Хатуев С., «Нэхулъэр къыщищIым», 1955, н. 64);
«Забыт япэрейуэ Мэзан и унэм зэрыщIэмыхьам щыукIытэжауэ къэтэджри хуэмурэ унэм щIэхьащ» (Ар дыдэм, н. 53).
ЗыщыукIытэр цIыхущ. Iуэхугъуэм «щыукIытэркъым» – «тоукIытыхь» е «ироукIытэ». Ауэ щыхъукIэ, «зэрыщIэмыхьам теукIытыхьыжащ», е «зэрыщIэмыхьам ириукIытэжащ» жиIэн хуеящ.
«Си адэм и уэсяткIэ сэ сыкъызыкIэлъыкIуар мы пыIэмрэ къамышымрэщ, нэгъуэщI мылъкукIэ сынацIэркъым, фыкъемыфыгъуэжмэ мыхэр сэ къызощтэ» («Черкес таурыхъхэр», 1956, н. 98).
ЗэфыгъуэнкIэ хъунур цIыхущ, хьэпшыпым ефыгъуэркъым. «ФыкъыщIэмыфыгъужмэ мыхэр сэ къэсщтэнущ» жиIэн и мурадагъэнщ.
«ЕтIуанэ щIыщIэр» къэзэуныр – государственнэ Iуэхуу щытщ. ЗэкIэ щIыщIэм щыпсэухэм гугъуехь куэдым щIэбэнын къахудэхуащ» («Черкес пэж», № 210/4904).
Гугъуехьым «щIэбэн» щыIэкъым – «йобэн».
«Дыгъэмрэ жьымрэ япхъэха и нэгур дапщэщи гъуаплъэм хуэдэу мэцIу»
(ХьэхъупащIэ Хь., «НысащIэ», н. 74).
Дыгъэмрэ жьымрэ япхъэхынкIэ хъунур нэгукъым, нэкIущ, е напэщ.
Псалъэ зэлъабжьэгъухэм ящыщу нэхъ зэхагъэгъуэщэрейр зи лъабжьэр
зыуэ щIыпIэ префикскIэ зэгуэкIхэрщ. Псалъэм папщIэ:
«Мы къехыу зэпыуда напэкIуэцIым сэмэгурабгъумкIэ къыщыгъэлъэгъуа хьэрфхэмрэ ижьырабгъумкIэ къыщыгъэлъэгъуахэмрэ къэфпсэлъурэ фызэхуеплъ» («Адыгэбзэ учебник», II кл., н. 11).
И кIыхьагъым дэкIуэу тIу щипщIыкIкIэ зэпыбудкъым – зэгубоуд.
«Ашот... бжэм деж щызэтралъхьа мывэхэр зэпкърихыжащ» (В. Ананян, «Щомыщыкъуэ гъэр дэхъухьахэр», н. 378).
Зэтралъхьар зэтрахыж, зэпкъралъхьар зэпкърахыж, ауэ зэтралъхьар зэпкърахыжыркъым.
«ХьэкIэкхъуэкIэ шыр цIыкIухэр зоопаркым и плIанэпэ псоми игуэшауэ
итт» (Чаплинэ В., «Си гъэсэнхэр», н. 12).
ПлIанэпэм ирагуашэкъым – дагуашэ, плIанэпэм иткъым – дэтщ.
«Ашыкым щисым щыгъуэ ар (мэз джэду шырыр) плIанэпэ кIыфIым къуэ
тIысхьэфырт, цIыхухэм защигъэпщкIуфырт, ауэ мыбы (клеткэм) ар псоми къыщалъагъурт» (Чаплинэ В., «Си гъэсэнхэр», н. 26).
Ашык цIыкIум и плIанэпэм къуэтIысхьэпIэ иIэкъым: узыкъуэтIысхьэр къуагъын хуейщ – плIанэпэм дотIысхьэ.
«Номиным и жьэлъэтIанитIым дэмрэ мыIэрысэмрэ из ищIырти... лъэ-
ныкъуэ зригъэзыжырт» (Чаплинэ В., «Си гъэсэнхэр», н. 101).
ЖьэлъэтIанэм «из» ящIкъым – «дэз ещI» жыIэн хуейщ.
«Ар зыщIэс бгы гъуанэр зэщIэзджызджащ. Ар зэрыс бгъуэнщIагъым бжьэхэм фо къыхуахьырт» («Анэдэлъхубзэ», IV кл., Черкесск, 1953, н. 36).
Бгы гъуанэм «исщ» жаIэ, «щIэсщ» жаIэркъым. БгъуэнщIагъми «щIэсщ» – искъым.
«Иджырей пщыIэхэр ди щIалэгъуэм диIа пщыIэхэм ябгъапщэ хъунукъым, иджы Iэщым пылъхэр я унагъуэ щIэсхэм хуэдэщ». («Черкес пэж», № 36 (4472).
Унагъуэм «йохьэ», «йокI», «илъщ», «исщ», армыхъумэ «щIэскъым»,
зыщIэсыр унэщ.
Псалъэмрэ мыхьэнэуэ абы къраIуэтэну я мурадымрэ тэмэму зэмыкIуу къахь дэнэ къэна, зи мыхьэнэр ямыщIэххэ псалъэ къыщагъэсэбэп урохьэлIэ, псалъэм папщIэ:
«Пщым и къуэр хъыджэбзхэм щахэдэм, дыщэ фащэкIэ гъэджыджа хъыджэбз тхьэIухудыр къахихащ» («Черкес таурыхъхэр», н. 28).
«Гъэджыджа» псалъэм «ятхьэщIурэ е ялъэщIурэ къабзэ дыдэ ящIа» жыхуиIэщ. «Дыщэ фащэкIэ гъэджыджа» щыIэкъым – «дыщэ фащэкIэ гъэщIэрэщIа», «дыщэ фащэкIэ зэщыхуэпыкIа» жиIэн и мурадагъэнщ.
«Унагъуэ кIуэцIым сыт хуэдэ Iуэху лэжьын хуейуэ щыIэми зи фэм дэ-
кIыр унэIутхэмрэ лIыщIэхэмрэт» (Гъуэщокъуэ Хъу., «Адэмрэ и къуэмрэ», н. 86).
Тхылъыр зытепсэлъыхьыр Февральскэ революцэм и пэ къихуэ лъэхъэнэращ. Абы щыгъуэ унэIут щыIэжакъым.
«Пэшым Хьэзрэт къыщIыхьэри Iэнкуну бжэм деж увыжащ. Ар гущIэгъулыуэ, зэхэIуэтауэ зыгуэрурэ хъуат, и нэхэр лыдт…» (Сб. «Гъуэгу пэж», н. 198).
«ГущIэгъулы» зыхужыпIэнур гущIэгъу зиIэращ. Тхылъыр зытхам кърихыр «гущIэгъу зыхуащIым хуэдэу, тхьэмыщкIафэу» жиIэу арщ…
Я мыхьэнэм емыплъу къагъэсэбэпу, здекIум нэхърэ здемыкIум нэхъыбэрэ щыхагъэувэу псалъэ къом диIэщ. Абыхэм ящыщщ: лэжьыгъэ, гуащIэдэкI, гъащIэ, хэкIыпIэ, гуакIуэ, дэIыгъын, зыIэрыгъэхьэн, екIуэкIын, егъэкIуэкIын, нэгъуэщIхэри.
Псом хуэмыдэу лей зрахыр «лэжьыгъэ» псалъэрщ. «Лэжьэн щIидзащ» жаIэнумэ, «лэжьыгъэм щIидзащ» жаIэ; «лэжьэкIэм хуэIэзэ хъуащ» жаIэу ятхынумэ, «лэжьыгъэм хуэIэзэ хъуащ» жаIэри ятх; «лэжьапIэм Iухьащ» жаIэным и пIэкIэ, «лэжьыгъэм Iухьащ» жаIэ, «лэжьапIэншэм» и пIэ «лэжьыгъэншэ» ирагъэувэ; «Iуэху дощIэ» е «Iуэху зыдохьэ» щыжаIэнум деж «лэжьыгъэ идогъэкIуэкI» жаIэу щыплъагъунущ.
«ГъащIэ» псалъэри и мычэзууэ къахьрей. УрысыбзэкIэ «жизнь» псалъэр къыздекIу псоми «гъащIэ»-р зэрыщемызэгъыр зыщыгъэгъупщэн хуейкъым.
«Аращ-тIэ, гъащIэм къыщымыхъу щыIэкъым», – жиIащ Гагик (В. Ананян, «Щомыщыкъуэ гъэр дэхъухьахэр», н. 62).
Мыбдежым «дунейм къыщымыхъу щыIэкъым» жыпIэныр нэхъ тэ-
мэмщ.
«А махуэм къыщыщIэдзауэ ди цIыхухэр гъащIэщIэкIэ псэу хъуащ» («Анэдэлъхубзэ», II кл., 1957, Черкесск, н. 194).
«ГъащIэщIэкIэ псэу хъуащ» жамыIэу, «псэукIэщIэм хуэкIуащ», «псэукIэщIэм ихьащ» жаIамэ, нэхъ захуэт.
«Рассказым и герой щыхъуа Азэмэт, уае Iей къыщыхъум, и гъащIэм щымысхьыжу колхоз мылъкур къызэтригъэнащ» (Сб. «ГуащIэдэкIым и уэрэд»,1954, н. 146).
«И гъащIэм щымысхьыжу» жаIэркъым – «и псэ емыблэжу», «и щхьэ щымысхьыжу» жыIэн хуейщ.
«Гуапэ», «гуакIуэ», «гурыхь», «щIасэ» псалъэхэри куэдрэ зэхагъэгъуащэ. А псом я къалэнри «гуакIуэ» псалъэм ирырагъэзащIэу ущрихьэлIэр мащIэкъым.
«ЩIалэм и тхьэкIумэм щоIу Бахъсэн къикIа жэмыш хъыджэбзым и макъ гуакIуэр» (ХьэхъупащIэ Хь., «НысащIэ», н. 72).
«Макъ дахэ» щыIэщ, «макъ гуапи» щыIэщ, ауэ «макъ гуакIуэ» жаIэр-
къым.
«ПщэдеймыщкIэ дыкIуэнщ, – жеIэ Хьэмидбий, и IитIымкIэ Къэрэжан и щхьэр иIыгъыу, абы и нэгум гуакIуащэу иплъэу» (Ардыдэм, н. 126).
«И нэгум гуапэу иплъэу» жиIэн хуеящ.
«ФIыуэ слъагъу НэфIыцIэ! УзогъащIэ хъыбар гуакIуэ, сэ солажьэ, си псэм хуэдэ» (С. Хатуев, «Нэхулъэр къыщищIым», 1955, н. 88).
«ХъыбарыфI», «хъыбар гуапэ» жыпIэ хъунущ, ауэ «хъыбар гуакIуэ» жыпIэныр къезэгъкъым.
IэмыкIуэлъэмыкIуэу къагъэсэбэп «егъэкIуэкIын» псалъэри.
«IэкIэ мэкъу пыупщIыныр машинэ здемызэгъ щIыпIэхэм щрегъэкIуэкI
бригадэм» («Черкес пэж», №177 (4871).
АдыгэбзэкIэ мыпхуэдэущ жыIэн зэрыхуейр: «Машинэ здемызэгъ щIыпIэхэм бригадэр IэкIэ мэкъу щоуэ», е «машинэ здемызэгъ щIыпIэхэм бригадэм IэкIэ мэкъу щыпеупщI».
«Цуцэ шкIэхэр гъэшхэныр ирегъэкIуэкI зоотехникэм игъэува рационым
ипкъ иткIэ» («Черкес пэж», № 6 (4700).
АдыгэбзэкIэ упсэлъэнумэ, «Зоотехникэм игъэува рационым ипкъ иту, Цуцэ шкIэхэр егъашхэ» жыIэн хуейщ.
«Зым иухмэ, зым къыпидзурэ шыпсэ дыхьэшхэнхэр зэпымыууэ ирагъэкIуэкI» («Хужьэ и къуэладжэ», 1960, н. 135).
Шыпсэр «жаIэ», «яIуатэ» – «ирагъэкIуэкI» хабзэкъым.
«Абы Москва здекIуэлIэн иIэтэкъым, абы къыхэкIкIэ жэщыр щригъэкIуэкIащ бдзэжьей щапIэм деж Iэжьэм илъу» («Анэдэлъхубзэ», IV кл., 1959,н. 130).
Жэщыр «ягъакIуэ» мыхъумэ, «ирагъэкIуэкIыркъым».
«Пщэдей щегъэжьауэ, махуищкIэ пщым ешхэ-ефэ ирегъэкIуэкI, ипхъу закъуэр лIы иритынущ» («Черкес таурыхъхэр», 1956, н. 69).
Ешхэ-ефэ «ящI», «яIэщ» – «ирагъэкIуэкIыркъым».
«ЗыIэрагъэхьэн» псалъэри здекIуми здемыкIуми къыщагъэсэбэпхэм ящыщщ.
«Ахэр щIобэн кIэртIофыр хэкIуэдыкIыншэу къехьэлIэжыныр зыIэрагъэхьэным» («Черкес пэж», № 194 (4888).
«Ахэр щIобэн кIэртIофыр хэкIуэдыкIыншэу къехьэлIэжыным» жиIамэ, тэмэмыр арт.
«Зауэ нэужьым абы зыIэригъэхьащ мэкъумэш хозяйствэ машинэхэмкIэ механик IэщIагъэр» («Черкес пэж», № 37 (4731).
IэщIагъэ «зыIэрагъэхьэркъым», «зрагъэгъуэт». «ЩIэкъун» псалъэми IэфIи фIэIуи къыщIанакъым.
«Зы мывэ къысхуэзэмэ, абы (тракторыр) зэрытезмыгъэувэным сыхущIокъу» («Ленин нур», №31 (6489).
Мыбдежым «сыхущIокъу»-м и пIэкIэ «сыхуосакъ» жиIамэ, адыгэбзэт.
«ЩIалэ заул къуэм дэлъадэри гум иса цIыхур къагъуэтыным щIэкъуа щхьэкIэ, зыри ягъуэтакъым» (Гъуэщокъуэ Хъу., «Адэмрэ и къуэмрэ», н. 133-рэ).
«Къагъуэтыну пылъа щхьэкIэ», е «къагъуэтыну хэта щхьэкIэ» жыIэн хуеящ. И мыхьэнэм емызэгъыу къахьрей псалъэхэм ящыщщ «дэIыгъынри:
«Дэ диIэщ партым и къыхуеджэныгъэхэр псынщIэ дыдэу дэзыIыгъ... Апхуэдэ цIыхухэр дэIыгъын хуейщ» (Налшык, радио, 1962, мартым и 14-м).
ТIум дежи къыщезэгъыркъым. АдыгэбзэкIэ жыпIэнумэ: «Дэ диIэщ партым и къыхуеджэныгъэхэр псынщIэ дыдэу дэзыщтэ... Апхуэдэ цIыхухэм ядэIэпыкъун хуейщ».
«ДэIыгъын»-р «поддерживать»-м ирагъэщхьу къагупсыса псалъэщ. Адыгэбзэм хэтщ «дэщтэн», «дэIэпыкъун» псалъэ хъарзынэхэр, ахэращ къэгъэсэбэпын хуейр...
Адыгэ Iэлыфбейр егъэфIэкIуэным
теухуауэ
магистр лэжьыгъэм щыщ пычыгъуэ
Мырзэкъан ФатIимэ
Лъэпкъым и анэдэлъхубзэр дамыгъэ хэхахэмкIэ къэгъэлъэгъуауэ, ар къыдекIуэкIыу, зиужьу, къыщIэхъуэ щIэблэм Iурылъу къэтэджыныр – уасэ зимыIэ фIыгъуэшхуэщ. Адрей тхыбзэхэм еплъытмэ, адыгэ тхыбзэм къикIуа гъуэгуанэр кIыхькъым, арщхьэкIэ абы зыкIи игъэлъахъшэркъым абы и лъапIагъыр, игъэмащIэкъым и IэфIагъыр. Ди тхыбзэр зэрызэфIэувэрэ куэд мыщIами, адыгэхэр щIэныгъэм зэрыхыхьар, ди IуэрыIуатэм и тхыгъэ нэхъыфIхэр зэратхыжар, литературэр зэрыувар, ди лъэпкъ радиомрэ телевиденэмрэ зэрызэфIэувар Борыкъуей ТIутIэ урыс графикэм тету зэхигъэува алфавитымкIэщ.
Апхуэдэу щыт пэтми, егъэджакIуэ, тхакIуэ, усакIуэ, журналист зыкъомым, адыгэбзэм хуемыджа, иримылажьэ цIыху зыбжани яхэту, илъэс куэд щIауэ, урыс графикэм тет иджырей алфавитым и Iуэхур ягъэтIылъыркъым. Абы ехьэлIауэ псалъэмакъ щыIэхэр ди зэманми нэхъ мащIэ хъуакъым, бгъэдыхьэкIэу къагъэувхэри нэхъ кIащхъэ зэрымыхъуам ещхьу: языныкъуэхэм алфавитыр зытет графикэр зэхъуэкIын хуейуэ къагъэувмэ, нэгъуэщIхэм абы уеIусэнкIэ Iэмал имыIэу икIи нэхъыфI пхуэмыщIыну къалъытэ, куэдми я тэмакъым бдзэжьей къупщхьэу тена хьэрф зэгуэтхэр зэхъуэкIауэ адрей хьэрфхэр зэрыщыту къэгъэнэжын хуейуэ яукъуэдий, зыгуэрхэми адыгэ псоми я зэхуэдэ алфавит щIыным нэхъ трагъэчыныхь.
Иджырей алфавитыр зытет графикэр хъуэжын хуейуэ жызыIэхэм зыщагъэгъупщэн хуейтэкъым ди тхыбзэр зэфIэувэным, ефIэкIуэным куэдым я гуащIэрэ щIэныгъэрэ зэрыхалъхьар. Адыгэбзэм и тхыдэм тхылъ Урыс Хьэтэлий къызэригъэлъэгъуэжымкIэ, абы зи гуащIэ хэзылъхьахэм ящыщщ Нэгумэ Шорэ, Хъанджэрий СулътIан, Бырсей Умар, П.К. Услар, ХьэтIохъущокъуэ Къазий, Л.Г. Лопатинский, Фэнзий Мэжид, ЦIагъуэ Нурий, ЩэрэлIокъуэ Тэлъостэн, Хъуран Батий, Н.Ф. Яковлев, н. [2, 205-260] икIи ар зытемыта графикэр укIуэдыж. Къэбгъэлъагъуэмэ, Нэгумэ Шорэ алфавит щызэхилъхьэм щыгъуэ, япэ щIыкIэ (1840 гъэ) къигъэсэбэпар урыс хьэрфхэрщ, ауэ муслъымэн диным и лэжьакIуэхэм я ныкъуэкъукIэ адыгэ макъхэм хьэрып-перс хьэрфхэр яхуигъэувыжын хуей хъуащ 1843 гъэм. А щIыкIэм тету абы азбукитI зэхилъхьа хъуащ: зыр урыс графикэм, адрейр хьэрып-перс графикэм тету. Бырсей Умари хьэрып хьэрфхэр къигъэсэбэпурэ алфавит зэхилъхьауэ щытащ. Хьэрф 46-рэ къыщыгъэлъэгъуауэ, абы зэхигъэува «Шэрджэс букварыр» мартым и 14-м 1855 гъэм Тифлис щытрадзащ. П.К. Услари I862 гъэм зэхигъэувауэ щытащ адыгэбзэм и азбукэ, урыс графикэм тету. Урыс графикэращ Л.Г. Лопатинскэм и азбукэри зытетар. ДиIащ латин графикэм тета алфавити. Ар 1923 гъэм зэхилъхьауэ щытащ Хъуран Батий.
ЗэрыжаIэжымкIэ, латин графикэр и лъабжьэу Хъураным зэхигъэува алфавитыр нэхъапэкIэ зэхалъхьахэм нэхърэ нэхъыфIт, цIыхухэри есауэ, Iэрыхуэ хуэхъуауи щытащ икIи абы хэт хьэрфхэм нэхъ щызу къагъэлъагъуэрт адыгэбзэм и макъхэр. Ауэ ари къезэгъыщэртэкъым адыгэбзэ макъхэм, хьэрфхэм тегъэтIысхьэ, щIэгъэтIысхьэ куэди зэриIэм гугъуехь мымащIэхэр къашэрт.
А ныкъусаныгъэхэм къыхэкIыу 1936 гъэм адыгэ алфавитыр (1937 гъэм урыс адыгей алфавитыр), тхыгъэщIэ зыгъуэтагъащIэ нэгъуэщI лъэпкъ цIыкIу куэдми я хьэрфылъэм хуэдэу, урыс графикэм трагъэхьащ. Псори зыхуэжыIэщIу щыта партымрэ правительствэмрэ а зэманым иригъэкIуэкIа политикэ Iуэхум зыдагъэшу, адыгэбзэмрэ адыгеибзэмрэ я алфавитыр нэхъ зэгъунэгъу зэрыхъунум пымылъыххэу, урыс графикэм тет хьэрфылъэр, хъунщIэпсынщIэету, залымыгъэ хэлъу, къащтауэ зэрыжаIэм пэжыгъэ гуэр хэмылъуи щыткъым. Ауэ урыс графикэм адыгэхэр залымыгъэкIэ трагъэхьауэ щытми, ар ди бзэм нэхъ къызэрезэгъыр щIэдбзыщIыни щыIэкъым. Къэбгъэлъагъуэмэ, ди алфавитым и лъабжьэу урыс графикэр зэрыувам тыншыгъуэ куэд къыдитащ, псалъэм папщIэ: I) диакритеческэ дамыгъэ гуэрхэр хьэрфым тегъэтIысхьауэ е кIэщIэгъэсауэ абы зэрыхэмытыр; 2) хьэрф псори (I-м нэмыщIкIэ а зы графикэм къызэрыхэхар); 3) адыгэ алфавитыр зыщIэр урысыбзэкIи къеджэфу зэрыщытыр.
Абы къыхэкIыу иджырей адыгэ алфавитым къеджэгъуейуэ, зэгъэщIэгъуейуэ, уритхэну мыхъумыщIэу жыпIэныр къедгъэкIуркъым. ЩэщI гъэхэм ди алфавитыр урыс графикэм тезыгъэувахэми ар дунейм къытехьэну хуит зыщIахэми уахуэшхыдэн дэнэ къэна, фIыщIэ ин яхуэщIын хуейуэ къыдолъытэ. Пэжщ, хьэрф зэгуэтхэр куэд мэхъу, абы тхыгъэр нэхъ ин ещI, ауэ ахэр щыщIэныгъэшхуэу къэтлъытэркъым. Дэ къызэрытщыхъумкIэ, ди алфавитхэм ныкъусаныгъэ нэхъыщхьэу яIэр адыгэбзэмрэ адыгеибзэмрэ я хьэрфылъэхэм зэщхьэщыкIыныгъэ зыбжанэ зэраIэрщ. Абыхэм ящыщу къэбгъэлъагъуэ хъунущ адыгэбзэмрэ адыгеибзэмрэ зэхуэдэу къагъэсэбэпу, ауэ я тхыкIэкIэ зэмыщхьу къагъэлъагъуэ мыпхуэдэ дамыгъэхэр:
къэбэрдей-шэрджэсыбзэ адыгеибзэ
жь жъ
ж жь
ш щ
щ шъ
щI шI
ИщхьэкIэ къыщыдгъэлъэгъуа дамыгъэхэр (хьэрфхэр) адыгэбзэмрэ адыгеибзэмрэ я алфавитхэр щызэхагъэувэм, лъэпкъитIым я къэкIуэнум егупсысауэ щытамэ, зэщхь яхуэщIыну щытащ. Абы щыхьэт тохъуэ зи гугъу тщIы жь – жъ, ж – жь, ш – щ, щ – шъ, щI– шI дамыгъэхэр (хьэрфхэр) зэлъапсэгъуу щыт адыгэбзэмрэ адыгеибзэмрэ зэщхьу къызэрапсэлъыр, зэтемыхуэ здэщыIэр тхыкIэращ. Деплъынти зи гугъу тщIа хьэрфхэр зыхэт псалъэхэр адыгэбзэмрэ адыгеибзэмрэ къызэрыщагъэсэбэпым и щапхъэ зытIущ (япэ итыр адыгэбзэщ, етIуанэр – адыгеибзэщ): жьажьэ – жъажъ, жьыщхьэ – жъышъхьэ, жьэн – жъэн, тIысыжын – тIысыжьын, шабзэ – щабзэ, шатэ – щатэ, щабэ – шъабэ, щхьэ – шъхьэ, щIын – шIын, щIэныгъэ – шIэныгъ, нэгъуэщIхэри.
Зи гугъу тщIа дамыгъэхэр (хьэрфхэр) адыгэбзэмрэ адыгеибзэмрэ зэтемыхуэу зэратхыр къигъэлъэгъуа нэужь, адыгей бзэщIэныгъэлI цIэрыIуэ Гъыш Нухь мыпхуэдэу етх: «Приведенные параллельные знаки (жъ и жь, шъ и щ, шI и щI, жь и ж, щ и ш) можно было бы унифицировать, т.е. оставить один из этих вариантов для двух языков. Это избавило бы грамотных (пишущих и читающих) людей от путаницы в произношении одинаковых звуков в этих языках» [I, 6].
Езы адыгейхэми апхуэдэу щатхкIэ, нобэ адыгэ бзэщIэныгъэм елэжьхэм ди къалэн нэхъыщхьэр зыхуэунэтIауэ щытын хуейр, дэ дызэреплъымкIэ, ди алфавитыр зэхъуэкIын Iуэхуракъым, атIэ адыгэбзэмрэ адыгеибзэмрэ я хьэрфылъэхэр нэхъ зэгъунэгъу зэрыдщIынырщ. Къумахуэ Мухьэдин а Iуэхугъуэр нэхъ пасэу къыхилъхьауэ щытащ икIи абы и проект ягъэхьэзырауэ щыIэщ [I, 21-29]. Абы кърикIуащ 1999 гъэм и щэкIуэгъуэ мазэм, Адыгейм, Къэбэрдейм, Шэрджэсым щыщ бзэщIэныгъэлIхэр хэту, Налшык дэт ЩIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым щекIуэкIауэ щыта зэIущIэр. Зи гугъу тщIа бзэщIэныгъэлIхэр ди алфавитхэр нэхъ зэгъунэгъу зэрытщIыну зыкъомымкIэ зэгурыIуауэ щытащ.
А зэIущIэм и ужькIэ 2001 гъэм дыгъэгъазэм КъБР-м и Парламентым унафэ къищтауэ щытащ адыгэ алфавитымрэ тхыбзэм я хабзэхэмрэ зэхъуэкIыныгъэ хэлъхьэным и IуэхукIэ. А Законым Къэбэрдей-Балъкъэр республикэм и Президентым Iэ щIидзащ щIышылэм и 24-м. КъБР-м и Парламентым ди Правительствэм къалэн щищIауэ щытащ Законыр пIалъэ хэхам тету зэрагъэзэщIэнум и план зэхэлъхьэн хуейуэ. Апхуэдэу щытми, ар гъэзэщIэным зыри хуэпIащIэу щыткъым.
