Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Пасэрей цIыхубз цIэрыIуэхэр
ЩIэныгъэм папщIэ зи гъащIэр зыта
Химием зымащIэ хэзыщIыкI дэтхэнэми зэхихащ Кюри Марие и цIэр. Уеблэмэ абы и цIэр 96-нэ химическэ пкъыгъуэм фIащыжащ — Кюрий (лат. Curium). Марие щIэныгъэм хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщIа бзылъхугъэ телъыджэхэм хабжэ.
Марие Складовская 1867 гъэм Варшавэ къыщалъхуат, сабии- тхум я нэхъыщIэт. Абы и адэр физикт, и анэр школым и унафэщIт. Дауи, щIэныгъэщIэкъуу къэтэджащ хъыджэбз цIыкIури. Псом хуэмыдэу Марие химиер фIэфIти, и дэлъхум и лабораторэм къыщIэмыкIыу щылажьэрт. Химие пкъыгъуэхэм я таблицэр зэхэзыгъэува Менделеевыр Марие и адэм и ныбжьэгъути, и зы хьэщIэгъуэ гуэрым гу лъитащ хэгъэрейм и пхъур лабораторэм щIэту. «Мыдэ фыкъаплъи — фыкъэдаIуэ! Ар химикышхуэ хъуауэ флъагъунщ», — жиIауэ щытащ Менделеевым.
ЩIэныгъэм иримыгъэкIуалIэу Марие IуэхугъуитI зэ-ран къыхуэхъурт — къулейсызыгъэмрэ Варшавэ университетым цIыхубз къызэрамыщтэмрэ. Пщащэм мурад ещI и шыпхъу нэхъыжь Броня гурыIуэу, Марие илъэситхукIэ гувернанткэу лажьэурэ абы медицинэмкIэ институтыр къригъэухыну, абы иужькIэ нэхъыжьым Марие иригъэджэжыну. Арати, Броня Париж щеджащ, еджапIэр къиухыу дохутыр хъуа нэужь, и шыпхъу нэхъыщIэр Франджым ириджэри, Сорбоннэ щIигъэтIысхьащ.
Марие щхьэгъусэ хуэхъуа Пьер Кюри щыхуэзари аращ. Пьер и лэжьыгъэри щIэныгъэри физикэмрэ химиемрэт зэпхари, зэрыша нэужь, зэдэлажьэу щIадзащ, зыр зым дэIэпыкъужу.
1897 гъэм зэщхьэгъуситIым бын ягъуэтащ. Мазищ нэхъ дэмыкIыуи Марие и лэжьыгъэхэм пищэжащ. А зэманым ирихьэлIэу щIэныгъэлIхэм къахутат уран химие пкъыгъуэм нэбзий (излучение) идзу. А къэхутэныгъэщIэм дихьэхри, нэбзийр къыздикIыр иджыну, химием и унэтIыныгъэ щхьэхуэу зригъэужьыну тегушхуащ Марие, аращ япэу ураным елэжьари. Уеблэмэ Пьер физикэмкIэ и лэжьыгъэхэр къигъанэри, химием итхьэкъуа бзылъхугъэм дэIэпыкъуну мурад ищIат. Апхуэдэу 1898 гъэм зэщхьэгъусэхэм къахутащ химие пкъыгъуэщIэхэр: полонийрэ радийрэ.
Кюри зэлIзэфызым къахута пкъыгъуэхэр утыку кърахьэн ипэ, абы щыхьэт техъуэ лэжьыгъэхэр илъэсиплIкIэ лабораторэм щригъэкIуэкIащ Марие. Нобэ дощIэ а цIыхубзыр зэлэжьа пкъыгъуэхэм радиацэ гуащIэ къазэрыпкърыкIыр, ауэ ар Марие и узыншагъэм хуэм-хуэмурэ зэран зэрыхуэхъур ищIэртэкъым абы щыгъуэм.
1903 гъэм радиоактивнэ пкъыгъуэхэмкIэ доктор лэжьыгъэр пхигъэкIащ абы. ЗэрыжаIэмкIэ, щIэныгъэмкIэ хэлъхьэныгъэшхуэт Марие и лэжьыгъэр. Абы щыхьэт техъуэуи а илъэс дыдэм Мариерэ Пьеррэ Нобелым и саугъэтыр къратащ.
1904 гъэм зэщхьэгъусэхэм япхъу етIуанэр дунейм къытехьащ. ИлъэситI нэхъ дэмыкIыу, Марие и дунейр къытекъутащ: 1906 гъэм Пьер машинэм иукIри, Марие зыри хуэмеиж хъуащ. Ауэ бынитI ипIын зэрыхуейр къыгурыIуэжщ, и бгыр щIикъузэри, Кюри и лэжьыгъэхэм пищащ, уеблэмэ Пьер зи унафэщIу щыта физикэмкIэ кафедрэм Марие и нэхъыщхьэу ягъэуващ. Арати, Марие Сорбоннэ и япэ цIыхубз-егъэджакIуэ хъуащ.
Марие цIыху щыпкъэт, щэхут, щIэныгъэр и гъуазэт. 1911 гъэм Марие Кюри Нобелым и саугъэт етIуанэу къратащ, радийр медицинэм къызэрыщагъэсэбэпым теухуауэ иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэщIэхэм папщIэ. Саугъэту къратыр къэхутэныгъэхэм тригъэкIуэдэжырт бзылъхугъэм, апхуэдизу сэбэпу къилъытэ радийм езым уз къызэрыхихам химыщIыкIыу. Марие Кюри 1934 гъэм дунейм ехыжащ, лышх узыфэр къеуалIэри.
Фырэ Анфисэ.
Щэнхабзэ
«Лъагъуныгъэм и къарур» кIуэщIыркъым
ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым иджыблагъэ къагъэщIэрэщIэжауэ щагъэлъэгъуащ илъэс 30 ипэкIэ цIыхубэм гунэс ящыхъуауэ щыта спектаклыр, КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ Къэрмокъуэ Мухьэмэд и Iэдакъэ къыщIэкIа «Лъагъуныгъэм и къару» пьесэм къытращIыкIар.
Адыгэ театрым и художественнэ унафэщI, режиссёр Фырэ Руслан спектаклым щIимыдзэ щIыкIэ театреплъ- хэм фIэхъус псалъэкIэ захуигъэзащ икIи къыхигъэщащ спектаклыр къагъэщIэрэщIэжу, зэманым декIу ящIу утыку кърахьэжыным щхьэусыгъуэ дахэ зыбжанэ зэриIэр.
— Япэрауэ, дэ догъэлъапIэ УФ-м и цIыхубэ артистхэу ТIыхъужь Алийрэ ДыщэкI КIунэрэ къызэралъхурэ илъэси 100 зэрырикъур, — жиIащ Фырэ Руслан. — КъищынэмыщIауэ, Къэбэрдей драмэ театрыр къызэрыунэхурэ мы гъэм илъэс 80 мэхъу. Нобэ утыку къихьэнухэм яхэтщ нэхъапэм фцIыхуа, фIыуэ флъэгъуа артистхэри, актёр IэщIагъэр зрагъэгъуэту гупым къытхыхьагъащIэ щIалэгъуалэм щыщи. Ди гуапэ хъунущ ди лэжьыгъэщIэр гунэс фщыхъумэ, Iыхьэ лейуэ дыщыгуфIыкIынущ зи утыку итыкIэр фигу ирихь ди артист щIалэхэм къахэкIмэ.
Премьерэм зыкърезыгъэхьэлIахэм я шыфэлIыфэм тепщIыхьмэ, абыхэм мымащIэу яхэтт ТIыхъужь Алийрэ ДыщэкI КIунэрэ щыджэгуауэ щыта «Лъагъуныгъэм и къарур» зылъэгъуахэр, ар фIыуэ зыщIэжхэр. Ауэ къыхэгъэщыпхъэщ, пьесэр зыгъэувыжахэм мураду яIар абы «сабэр тралъэщIыкIыу» иджырей театреплъхэм я пащхьэ къилъхьэжын къудейратэкъым, атIэ лъагъуныгъэ нэсым, къабзэм, пэжым цIыхум и гъащIэр нэхъыфIкIэ зэзыхъуэкIыфын къару зэрыбгъэдэлъыр къэгъэлъэгъуэнырт. Абы хущIэкъуащ утыкум къихьа дэтхэнэ артистри, щхьэж и зэчиймрэ и зэфIэкIымрэ къызэритIасэм хуэдизкIэ.
Пьесэм хэт лIыхъужь нэхъыщхьэхэм ящыщу зэщхьэгъусэхэу Мысхьудрэ Баринэрэ я ролхэр зыгъэзэщIар Бы-дэ Хьэсэнрэ Хьэмыку Жаннэрэщ. Фигу къэдгъэкIыжынщи, а ролхэрат ТIыхъужь Алийрэ ДыщэкI КIунэрэ ягъэзэщIар, ауэ Быдэми Хьэмыкуми зыпащIыжакъым нэхъапэм джэгуахэм, атIэ езыхэм хьэл-щэн «зрата» образхэр къагъэщIыжащ.
И джэгукIэкIи, и теплъэкIи, и жанагъэкIи театреплъхэр куэд щIауэ зытхьэкъуа КIэхумахуэ ФатIимэ къылъыса ролым спектаклым хэту хъуар зэригъэубыдырт икIи зэпищIэрт. Адыгэ театрым узыщыгугъын щIэблэ къызэрыщIэувэр нэрылъагъу къащIащ дипломнэ лэжьыгъэ купщIафIэкIэ нэгъабэ япэу утыкум къихьауэ щыта артист ныбжьыщIэхэм ящыщу Бад Иннэрэ Джатэжьокъуэ Константинрэ.
Спектаклым гукъыдэж къазэрыритам, театр утыкум щалъэгъуар ягу зэрырихьам и щыхьэту, цIыхухэм Iэгуауэшхуэ яIэтащ, джэгуахэр удз гъэгъакIэ щIагъэнащ.
P.S. Адыгэ театрыр фIыуэ зылъагъуу «Адыгэ псалъэ» газетым и щIэджыкIакIуэхэм хъыбар фыдогъащIэ: ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым мэлыжьыхьым и 10 — 11 махуэхэм щагъэлъэгъуэнущ IутIыж Борис и пьесэмкIэ режиссёр ЕмкIуж Андзор игъэува «Хьэпэщыпхэ» спектаклыщIэр.
Къып Данэ.
Шхыныгъуэхэр
Къэлэр шыпс
Къэлэрым и чэзур гъатхэпэ зэманырщ. Абы куэду хэлъщ эфирнэ дагъэ, аскорбиновэ кислота, фитонцидхэр, нэгъуэщI куэди. Къэлэрыр хуабжьу сэбэпышхуэ яхуохъу зи шхалъэ узхэм, гипертоние зиIэхэм, пыхусыху зэуалIэхэм. Ар губгъуэхэм, мэз лъапэхэм къыщокI. Къэлэрыр зэрыцIынэуи яшх, шхыныгъуэхэми халъхьэ, щIымахуэми хуагъэтIылъ. Абы шыпс къыхащIыкIын папщIэ и лъабжьэр пач, ягъэкъабзэ, псы щIыIэкIэ фIыуэ ятхьэщIри ягъэгъущыж, итIанэ цIыкIу-цIыкIуурэ сэкIэ зэпагъэлъэлъ, убалъэм иралъхьэ, шыгъу хаудэри, щабэ хъуху яуб. Ар хьэкъущыкъу мыулъийм иралъхьэри и щхьэр тепIауэ щIыIапIэм дакъикъи 10-12-кIэ щагъэув, зэхэшыпсыхьын щхьэкIэ. Къэлэр зэхэшыпсыхьам шатэ хакIэ, шыбжий сыр хьэжа хагъэщащэри, фIыуэ зэIащIэж. Тепщэч цIыкIукIэ щхьэхуэу Iэнэм трагъэувэ. Дашх кIэртIоф гъэвам, лы гъэвам. Мырамысэми пIастэ хуабэми докIу.
Халъхьэхэр (цIыхуитI Iыхьэ):
Къэлэр убауэ — г 100
Шатэу — г 250-рэ
Шыбжий сыр хьэжауэ, шыгъуу — узыхуейм хуэдиз.
Жэрумэ гъэгъуа, кIэртIоф щIэлъу гъэжьауэ
Жэрумэ гъэгъуар см 2 и Iувагъыу хъурейуэ зэпаупщI, IуданэкIэ пхамэ, ар къыхах, тебэ къэплъам сатыру зэлъэмыIэсу Iубауэ иралъхьэ. Абы псы щIыIэ щIакIэри и щхьэр трапIэ, мафIэ цIыкIум тету ягъавэ. МафIэр инмэ, жэрумэр мыжьэ щIыкIэ псыр щIоващIэ. Псыр дакъикъэ 25 — 30-кIэ щIэвэщIэн, жэрумэр абы дэвэн хуейщ. ИтIанэ IупщIэурэ упщIэта кIэртIоф, шыгъу, бжьын упщIэта, шыбжий плъыжь сыр халъхьэри, тебащхьэр тепIауэ, мафIэ цIыкIум тету аргуэру дакъикъи 6 — 8-кIэ ягъажьэ езым къыщIэжа дагъэмкIэ. Хьэзыр мэхъу щыжаIэм, псы щIыIэ тIэкIу щIакIэри зэIамыщIэу дакъикъи 8 — 10-кIэ ягъажьэ. Iэнэм зэрытрагъэувэр пщтырущ. ПIастэ хуабэ, щIа- кхъуэ, чыржын, мэжаджэ дашх.
Халъхьэхэр (цIыхуитI Iыхьэ):
Жэрумэ гъэгъуауэ — г 160-рэ
КIэртIоф укъэбзауэ — г 250-рэ
Псывэу — г 150-рэ
Бжьыныщхьэ укъэбзауэ — г 30
ЕтIуанэу щIакIэ псывэу — г 100
Шыгъуу, шыбжийуэ — узыхуейм хуэдиз.
Къубатий Борис.
Псалъэжьхэр
НэхъыщIэ нэхъ щIасэщ
Быныр нэм и хъуахуэщ.
Еблагъэ зи бэм и бын мэжалIэркъым.
Джэду хьэжы зыкъещI.
Зэхуэфащэ зэща- уэгъущ.
НэхъыщIэ нэхъ щIасэщ.
Унагъуэ зиIэм унагъуэ и пIалъэ ещIэ.
Бысым гуащэщIэ хьэщIэ и щIасэщ.
Зи щхьэ уи унэ исым и псэ уи унэ илъщ.
Уи гъунэгъу и фэ къыптоуэ.
Къуажэ дэз Iыхьлы нэхърэ жылэ и зырыз благъэ.
Нэм пэжыжьэми, гум пэблагъэщ.
Къуэр напщIэщ, пхъур набдзэщ.
Псэр зэхъуапсэр дахэщ.
Уи бынрэ уи благъэрэ умыбж.
УнагъащIэ хьэщIэхуэфIщ.
ХьэщIэр бысымым и гъэрщ.
Щапхъэ
КъежьапIэ
Дэтхэнэ зы сабийми и гур дэзыхьэх Iуэхугъуэ гуэр иIэщ. Ар гъащIэм къыщигъэсэбэпыфмэ, и насыпщ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, сабийм и къэухьым зэрызиужьым укIэлъегъэплъ. Апхуэдэ щIалэ ахъырзэманщ Къулъкъужын Ищхъэрэ къуажэм и еплIанэ еджапIэм щIэс Кумыщ Сэлим.
Сэлим ещанэ классым щоджэ, куэ-дым дехьэх. ЗэрыцIыкIу лъандэрэ сурэт ещI. Ауэ есэпым пищI щыIэу фIэщщIыгъуейщ. Сэлим зыщIэс еджапIэм иджыблагъэ щекIуэкIа зэпеуэм щIалэм япэ увыпIэр къыщихьащ.
Куэд щIакъым абы и ехъулIэныгъэ есэпымкIи къызэригъэлъагъуэрэ. ЕджапIэм щекIуэкIа зэхьэзэхуэм щытекIуэри, район зэпеуэм кIуащ, текIуэныгъи къихьащ. Кумыщ Сэлим дохъуэхъу дяпэкIи и зэфIэкIым хигъахъуэу, ехъулIэныгъэхэр и куэду и гъащIэ гъуэгур икIуну.
КIуэкIуэ ХьэIишэт.
Сабий джэгукIэхэр
Гухьэ икI
ДжэгукIэр зэрекIуэкIыу щытар мыпхуэдэущ. ЩIалэ цIыкIуи хъыджэбз цIыкIуи — джэгуу хъуар — пщIантIэм дэт выгум итIысхьэрт, зы фIэкIа къэмынэу. А зым щхьэкIэ хэт Iэхъуэ жаIэ, хэти зы хьэкIэкхъуэкIэ гуэрым и цIэр фIащ. Ирехъу ар Iэхъуэ. АтIэ, иджы гум исхэр, Iэхъуэр зэгуагъэпу, къолъэ, абы зыкърамыгъэубыду пщIантIэр къажыхьри, гум долъеиж. Языныкъуэхэм деж нэхъ бзаджэхэм я щхьэр ищIагъыу гум зыкърагъэлэлэх, зэми я щхьэр щIым ирагъэIусэ. Апхуэдэм деж Iэхъуэр къэсрэ абы къеIусэмэ, къауIауэ аращи, къауIар Iэхъуэ мэхъури, мыдрейр гум исхэм яхохьэ.
Къэхъурт гум ис псори зэгурыIуэу къелъэрэ Iэхъуэм зэ зым, зэми адрейм къыкIэлъижыхьурэ зыри къыхуэмыуIэу гум щитIысхьэж. Апхуэдэм щыгъуэ Iэхъуэр псоми зэгуагъэпырт: «Утедыкъыхьащ», — жаIэурэ.
МафIэдз Сэрэбий.
Фэ фщIэрэ?
Псэлъафэхэм къарыкIыр
Псым хэмыхьэу бдзэжьей ишхын фIэфIщ
Гугъу зрамыгъэхьу, — «мыпщIантIэу тхъэн хьилагъэр псэукIэ зыхуэхъуахэм» ятеухуащ.
Псыпэр зэрыжэм псыкIэри ирожэ
Гъэсэныгъэм ехьэлIауэ нэхъ къагъэсэбэп псэлъафэщ: бынхэр (нэхъыщIэхэр) я адэ-анэхэм (нэхъыжьхэм) ядоплъей, я щапхъэм ирогъуазэ, абыхэм я лъэужьыр езыхэми яху.
Ямыгъэпсалъэ яукIыркъым
ЦIыхур и щхьэ къыщхьэщыпсэлъыкIыну, къызыщхьэщыжыжыну, зыхуэуэчылыжыну хуитщ.
Щхьэ къуийм и лажьэр щхьэ псом ищIэркъым
НэгъуэщIым игъэвыр, и Iуэху зыIутыр зэхэзымыщIыкIхэм яхуэгъэза псэлъафэщ.
Пхъэ щакъутэм къуэщIий щолъей
Щыуагъи ныкъусаныгъи къыхэмыкIыу мыхьэнэшхуэ дыдэ зиIэ Iуэху зэфIэкIыркъым, жыхуаIэщ.
Щауэ Къэлидар.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 1. Iупэцабэм а шхыныгъуэм цы къы- хех. 4. Кхъухьлъатэзехуэу хэку зауэшхуэм хэта, Совет Союзым и ЛIыхъужь. 9. ХадэхэкI. 10. … и къуэ нарт Щэуей. 12. УнэлъащIэ. 14. ПхъащIэ Iэмэпсымэ. 16. Дохутыр Iэзэм щIалэр … къригъэлащ. 17. ЦIыхубз … хущанэ. 19. Плъыр, къэрэгъул, … 20. Унэгуащэм … лъакъуищым шхын къытрилъхьащ. 22. ЩоджэнцIыкIу Алий и усэ зыбжанэм щигъафIэ удз гъэгъа къащхъуафэ-щхъуантIафэ цIыкIу, гъатхэм пасэу щIым къыхэжу. 24. Псыежэх цIыкIур, гуэлыр, псыIэрышэр зи щIасэ джэдкъаз. 28. Узэсэ … 29. ЩIалэ къэгубжьам … иреч.
Къехыу:1. Ику иту тонн 70 — 80 хуэдэ къэзышэч псэущхьэ. 2. КIэртIоф, лы е кхъуейлъалъэ дэлъу ягъэхьэзыр шхыныгъуэ, хъыршын. 3. Жыгыку гъуанэхэр зи псэупIэ псэущхьэ кIэ баринэ цIыкIу. 5. ЩIэнэкIалъэ, дыхьэшхэн. 6. Набдзэ … 7. … куцIрэ фо цIынэкIэ япIащ щIалэр. 8. Зи ныбжьыр илъэс 70 ирикъуа композитор цIэрыIуэм … лъапIэ иратащ. 11. Псы Iуфэхэм, чыцэхэм щыпсэу къуалэбзу цIыкIу, щIагъуэу мылъэтэфу. 13. «ЦIыхубз», «бзылъхугъэ» псалъэхэр нэгъуэщIу зэрыжаIэ. 14. ЛIым и шыпхъу. 15. Къамэ, джатэ, … 18. ЦIыхухъуцIэ е ЩоджэнцIыкIу Алий и романым хэт лIыхъужь. 21. Ди унафэщIым … сищIауэ сызэгуегъэп. 23. ПIалъэкIэ губгъуэм щащIа псэуа- лъэ зэгъэпцIа. 24. Нартыху … е дыгъэ … 25. Iэщ цIыкIу, щIэжьей. 26. Уафэм къех псыIэгъэ. 27. ПщIыхьэпIэ ялъэгъуар яIуэтэжмэ, жаIэ хабзэщ: « … ухъу!»
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Мэлыжьыхьым и 1-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:1. Псыжь. 3. Бжьын. 5. Индонезие. 7. КIытэ. 8. Гъудэ. 9. Хуарэ. 12. КIэщт. 13. Дэлъху. 17. ТешанкIэ. 19. Бо. 20. Вы. 21. Къашыргъэ. 26. Лашэ. 27. Пшэр. 29. Джэш. 31. Щам. 32. Псым. 34. КIуэдыжыгъуэм. 35. Нэпс. 46. Санэ.
Къехыу:1. ПщыукI. 2. ЖьантIэ. 3. Бзииху.4. Набжэ. 6. Надэ. 10. Пщае. 11. ХьэукI. 12. КIэ. 14. Хугу. 15. Къатыр. 16. Гъубж. 18. Быф. 22. Ахъшэ. 23. Гъашэ. 24. Къул. 25. Хур. 28. Къанж. 29. Джэбын. 30. Шхэпс. 32. Пхъэпс. 33. Мастэ.
