
Куэд елъытащ цIыхубзхэм
Адыгэ тхьэмадэ, шынэхъыжьыфI МыгъуэлI Садыкъ Сирием щыщщ. Магнитофон плёнкэм тетхауэ абы хэкужьым ис адыгэхэм къытхуигъэхьа псалъэм къыхощ Садыкъ и гупсысэр, губзыгъагъэр, адыгэ лъэпкъым и Iуэхум ар зэреплъ щIыкIэр.
МагнитофонкIэ дыщедэIуэжым, дэ зыхэдмыщIэу къэнакъым лIыжьым и псэлъэкIэ къудейм адыгэбзэм и шэрыуагъыр, и дахагъыр наIуэу къызэрыхэщыр.
КЪАРДЭНГЪУЩI Зырамыку.
СИ КЪУЭШХЭ! Си шыпхъухэ! Япэрауэ, си макъыр зэхэзых адыгэ псоми сэлам гуапэ фызох! КъищынэмыщIауэ, тIэкIу сымытхьэусыхэу схуэшэчынукъыми, къысхуэвгъэгъу. Дызыгъэтхьэусыхэр илъэсищэрэ щэ ныкъуэм нэсауэ КъуэкIыпIэ Гъунэгъум щыпсэу адыгэхэм ди хабзэр тIэщIокIри аращ. ТIэщIэкIыр къытхуэубыдыжыркъым, тфIэ- кIуэдар къытхуэгъуэтыжыркъым. Ар дауэ ухъу жыфIэмэ, ди бзэкIэ дызэремыджэр, адыгэбзэкIэ дызэрымытхэр икъукIэ зэран къытхуохъу. Ди бзэкIэ демыджэми, ди бзэкIэ дымытхэми, ди бзылъхугъэхэм лIыгъэ яхэлъу щыпсэуам ди бзэми хабзэми хэщIыныгъэ щIагъуэ яIакъым. Ауэ ди бзылъхугъэхэр лъэпкъымкIэ хуэмыху щыхъум, ди бзи, ди хабзи зэIыхьэу хуежьащ.
Иджы, ди шыпхъу цIыкIухэ, адыгэ бзылъхугъэр хуэмыху хъуащ зэрыжысIэр зи щхьэ иризыгъэжэни щыIэнщ. Ауэ сэ жысIэр гуауэ ямыщIу, къызэдэIуамэ си гуапэт.
Си къуэшхэ! Си шыпхъухэ! Адыгэр адыгэ, лIы зыщIар адыгэ бзылъхугъэрщ. Гущэм хэлъ адыгэ сабийр гъымэ, быдзышэ Iурызылъхьэр адыгэ бзылъхугъэрщ. АдыгэлIыр и псэ емыблэжу бланэ зыщIар адыгэ бзылъхугъэрщ. Анэ быдзышэмрэ анэм игъэжьа щIакхъуэмрэ я гъусэу дяпэкIи сабийм адыгэбзэр Iуралъхьэну ди бзылъхугъэхэм долъэIу.
Сабийр зэкIуэцIыпхауэ гущэм хэлъщ. Абы анэдэлъхубзэр езыгъэщIэн хуейм иримыгъащIэмэ, жезыIэн хуейм жримыIэмэ, дэнэ кърихыну, дэни къыщигъуэтыну а тхьэмыщкIэм и анэдэлъхубзэр?
Гущэм къыхэкIа нэужь, и лъэпкъыр имыщIэжу, и бзэр имыщIэжу дунейм темытынкIэ Iэмал имыIэу сабий тхьэмыщкIэм и лажьэр сыт? Апхуэдэ тезыр тралъхьэну сыт хуэдэ бзаджагъэ абы ищIар?!
Адыгэм нэхъ игъафIэу, нэхъ илъытэу и псэр къурмэн зыхуищIыр бзылъхугъэр аращ. Абы къыхэкIыуи, си анэм и хьэтыркIэ, бзылъхугъэхэм си псалъэр язохьэлIэ. Сэ нобэ си анэм жесIэнум хуэдэ фэри зэгуэр фи бынхэм къывжаIэнщ. Апхуэдэу щыхъукIэ, щхьэжэ зыщывмыгъэхъуу фыкъедэIу.
Си анэу си анэ лъапIэ! Адыгэм мы дунейм леишхуэ къыщытехьащ. Ар псоми дигу къоуэ. Си гукъеуэр уэ ныбжезмыIэмэ, зыжесIэн сиIэкъым. Адыгэр мы щIы хъурейм икъухьауэ дыкъытенащ.
«ЛIы ухъуну ухуеймэ, лIым ящIэр ядэщIэ», — жыпIэри, сыкъыдэбгъэкIащ. Иджы мы дунеишхуэр жэщ защIэу солъагъу. ЦIыху дызыхэтым дыкъызэращIэнур ди бзэмрэ ди хабзэмрэщ, дазэрыдекIунур ди лIыгъэрэ ди щхьэкIэщ, си анэ! Ди бзэр мэкIуэдри, ди адыгэми дыкъацIыхужыркъым. Ди лIыгъэр мэкIуэщIри, цIыхум дадекIужыфыркъым. Ди хабзэр мэкIуэдри — дахэтыжыфыркъым. Лъэпкъыу щыIэм яужь дыкъинауэ къысщохъу, си анэ. Я бзэкIэ еджэжхэм, тхэжхэм я IэщIагъэр Мазэм нэсащ, си анэ. Адыгэр бзэ хьэхукIэ щIакхъуэм деджэу дыкъэнэжащ. Бзэ хьэхум дытокIуэдэж. ДытекIуэдэжыну фыхуэмеймэ, ди анэхэр дэнэ фыщыIэ? Уэракъэ дэ дызибыныр, си анэ! Сыбгъэшхам и цIэр сыбгъэщIамэ, сыт ягъэ кIынт?! КъысщыптIэгъам и цIэр къызжепIамэ, сыт хъунт?! Гъуэгум дыздрикIуэм тлъагъухэм я цIэр адыгэбзэкIэ къызгурыбгъэIуамэ, ар срикъунут сызэрыадыгэр сыкъащIэу дунейм сытетыну, си анэ!..
КъызжиIакъым. СигъэщIакъым. Къызбгъэдэсар си анэращ. Си анэм къызжимыIар хэт къызжиIэну?! Си анэм симыгъэщIар хэт сигъэщIэну?! Си анэм сфIигъэкIуэда бзэр хэт къысIурилъхьэжыфыну?!
Ди анэхэ! Дыпсэуну мы дунейм дыкъытевгъэхьащ. Ди псэукIэм гур игъэузу дыкъэнэжащ. Узышхуэу диIэр ди бзэр аращ. Бзэ зимыIэж лъэпкъыр зэрымылъэпкъыжыр анэхэм схуажеIэ, си анэ!
Си шыпхъухэ! Си гукъеуэр нывжесIащ. Ерыскъы, щыгъын щхьэкIэ дылъаIуэркъым. ДыщIэлъаIуэр ди бзэрэ ди хабзэрэ тхъумэжыныр аращ.
Къупщхьэу тхэлъыр лъэпкъым зэрейр, дызэрыадыгэр быным евгъащIэ. Ди лъэпкъыр упсэу! Ди жагъуэгъур укIуэд! Тхьэм дигъэпсэухэ!
Иджы, мы къэпсалъэр хэт жыфIэмэ, си цIэр Садыкъщ, си адэм и цIэр Сэхьидщ, си адэшхуэр Хьэжумарщ. Хэкум къикIар Хьэжумарыращ. УнагъуэкIэ МыгъуэлIхэ дащыщщ. Дыкъэбэрдейщ. Си адэшхуэр зэгуэрым Къэбэрдейм къиIэпхъукIри, Адыгейм зыкъыщиIэтри, Сирием къэкIуащ. Сирием къыщыкIуэм щыгъуэ абы и гъусащ хьэжы зыбжанэ: Батырдэгу, Хьэмокъуэ, Емыш, Тенджыз, ЦIагъуэ, Амыхутэ, Балъкъэр сымэ.
Сирием щIыналъэ иIащ, Джолан жери. А Джоланым адыгэ жылэ пщыкIутI зэгъунэгъуу, я зэхуакум зы хьэрып къуажи дэмыту исащ. Нэхъ иужьыIуэкIэ, Джолан жылагъуэр щыхьэр хъури, мы лъахэм мыпхуэдэ адыгэ къуажэхэр къыщыунэхуащ: КъунейтIрэ, Мансурэ, Хьэнзиан, Мударей, Сэлмэней, Бираджэм, Бэрекъэ, Джыуезэ, Мумсие, Фэзарэ, Фэхьэм, Хъышней. А къуажэхэр зы хьэрып унагъуи къахэмысу псэуащ. Жылагъуэхэм я зэхуаку дэлъ гъуэгуанэхэр зэхуэдэтэкъым. Псалъэм папщIэ, дэ ди къуажэм удэкIыу абы пэгъунэгъу жылэм нэс укIуэнумэ, километритI дэлъу арат, ауэ километр тIощI зи зэхуакухэри щыIэт. Ауэ, сыт хуэдиз яку дэмылъами, а щIыналъэм адыгэ нэмыщI исакъым.
Ди бзи, ди хабзи, ди псэукIи тхъумэжу дыкъекIуэкIащ зыкъомрэ. Ауэ 1967 гъэм Джоланыр журтым яубыдащ. Сирием и щIыналъэмрэ Палестинэмрэ зэпылът. А щIыналъэм щыпсэу адыгэхэм илъэси 150-м зэхуахьэсаи къаугъуеяи зэрыщыту къагъанэри, а щIыпIэм къиIэпхъукIащ. Иджы абыхэм ящыщу къуажитI ягъэзэжауэ абдеж щопсэу.
МЫГЪУЭЛI Садыкъ.
Сирие Хьэрып Республикэ. 1995 гъэ
Фэеплъ
Ар апхуэдизкIэ адыгэти…
БзэщIэныгъэлI щэджащэт Абдокъуэ Iэуес. Абы кавказыбзэхэр зыдж, къэзыхутэ щIэныгъэлI псоми пщIэшхуэрэ гулъытэшхуэрэ хуащIу щытащ. Нобэ езыр дунейм темытыжми, и тхылъхэмрэ и лэжьыгъэхэмрэ бзэщIэныгъэлIхэм я стIолым текIыркъым, езыри ягу ихуркъым.
Абдокъуэ Iэуесрэ Дыгъужь Къурмэнрэ Iэуес 1944 гъэм къызэрыгуэкI адыгэ унагъуэ къихъухьащ. ЦIыху гъащIэм и нэхъ IэфIыпIэ сабиигъуэ-щIалэгъуэр КъШР-м щыщ ПсэукIэ Дахэ къуажэжьым щигъэкIуащ, курыт еджапIэр абы 1962 гъэм къыщиухащ. А илъэс дыдэм Налшык макIуэри, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и адыгэбзэ къудамэм щIотIысхьэ.
Зы илъэс еджа нэужь, дзэ къулыкъум дашри, илъэсищкIэ Челябинск къулыкъу щещIэ. Къегъэзэжри, щIэгъэхуэбжьауэ еджэурэ, а зыхэсауэ щытахэм ялъэщIо- хьэж, университетри диплом плъыжькIэ абыхэм къадеухыж. Абы къигъэлъагъуэрт Iэуес еджэнкIэ лъэкIыныгъэшхуэ зэриIэр. ЕгъэджакIуэхэм ар ящIэрт икIи гулъытэ къыхуащIырт. Абдокъуэм, диссертацитI итхыу зэрипхигъэкIам нэмыщI, бзэщIэныгъэм хуэунэтIауэ тхылъ купщIафIэ куэд, лэжьыгъэ гъэщIэгъуэн дыдэхэр дунейм къытригъэхьащ. Абыхэм бзэщIэныгъэ IуэхукIэ уасэу яIэр кIуэдынукъым зэи. Псалъэм папщIэ, 1972 гъэм щIалэщIэ дыдэу къыдигъэкIауэ щытащ «Фонетические и лексические параллели абхазско-адыгских языков» тхылъыр. Абы 1976 гъэм къыкIэлъигъэкIуащ «К вопросу о генетическом родстве абхазо-адыгских и нахско-дагестанских языков» зыфIищар. Мы тхылъитIыр дунейм къытехьа нэужь, кавказыбзэхэм хуэлажьэ щIэныгъэлI пашэхэм, докторхэм, профессорхэм, академикхэм Iэуес зэрыбзэщIэныгъэлI лъэрыхь дыдэр къагурыIуащ. Ещанэу 1981 гъэм «Введение в сравнителъно-историческую морфологию абхазо-адыгских и нахско-дагестанских языков» тхылъышхуэр къыщыдигъэкIым, Абхъазым къыщегъэжьауэ Дагъыстэным щыщIэкIыжу Абдокъуэ Iэуес къэзымыцIыху бзэщIэныгъэлI щыIэжакъым. ИлъэситI дэкIа нэужь аргуэру «О звуковых и словарных соответствиях северокавказских языков» тхылъ хъарзынэр къыдигъэкIащ.
Iэуес дунейм тетыхукIэ, зы махуэ щызогъэтри, зы сыхьэт игъэкIуэдакъым. Ар пщэдджыжьым сыхьэтиплIым къэтэджырти, Iэщыр, джэдкъазыр зэрихьэрт, сыхьэтитхум къалэмыр къищтэрти, сыхьэтитI-щыкIэ бзэщIэныгъэм елэжьырт, сыхьэти 8-9-м ирихьэлIэу лэжьапIэм кIуэрти, махуэ псом студентхэр иригъаджэрт. Iэуес Къэбэрдейм щыщ Щхьэлыкъуэ къуажэм унэ зэтетышхуэ езым и IэкIэ дищIыхьауэ дэпсэухьырт.
Иужьрей илъэсипщIым тхылъ къыдэгъэкIыныр зэпыубыда хъуа пэтми, Iэуес хузэфIокI 1999 гъэм «Вопросы генетического родства северокавказских языков» тхылъыр къыдигъэкIын. ИкIи абы иужь иту «Генетическое родство западнокавказских и восточнокавказских языков» доктор диссертацэр пхегъэкI.
АдыгэлI Iущым и гуащIэм къыдэкIам и Iыхьэ тIощIанэ зыхузэфIэмыкIахэр лъэпкъ зэхуэмыдэхэм (адыгэхэри яхэту) уафэм драхьей, телевиденэм ирагъэкIыркъым. Iэуес апхуэдизкIэ адыгэти, и цIэр къыщипIуэкIэ укIытэрт. Тхьэм игъэпсэу Iэуес и цIэр гъэлъэпIэныр, абы хузэфIэкIам и куэдагъыр цIыхубэм къегъэщIэным елэжьахэр.
ХЬЭКЪУН Барэсбий,
мэкъумэш щIэныгъэхэм я кандидат.
КъШР, Хьэбэз къуажэ.
2001 гъэ
Чыгъэду Казбек: Гъуэгу тэмэм пхытшыфыну къысщохъу
Ди газетым и электрон къыдэкIыгъуэм зэрытетащи, Налшык щыхьэщIащ Америкэ Штат Зэгуэтхэм щыIэ Адыгэ ФIыщIэ Хасэм и тхьэмадэу иджыблагъэ хаха Чыгъэду Казбек.
США-м зэрыIэпхъуэрэ ар хэтщ Адыгэ Хасэм, сыт щыгъуи лъэпкъ Iуэхум жыджэру и гуащIэ хелъхьэ. 20I9 гъэм абы и тхьэмадэ къулыкъум пэрагъэуващ, илъэситI пIалъэкIэ лэжьэну. Чыгъэдур Къэбэрдей Хасэм къеблэгъати, упщIэ зыбжанэкIэ зыхуэдгъэзащ.
— Казбек, дыщызэрыцIыхум Сирием укъызэрыщалъхуар жыпIащ. Дауэ Америкэр псэупIэ зэрыпхуэхъуар?
— Сирием и Джолан лъагапIэхэм щыIэ адыгэ къуажэхэм я нэхъ ин дыдэ КъунейтIрэ сыкъыщалъхуащ 1956 гъэм. Илъэс 11 сыхъуа къудейуэ Израилымрэ Сириемрэ зэзэуэн щIадзэри, Дамаск дыIэпхъуащ. Аращ класс 12-р къыщызухар. А илъэсхэм куэд Iэпхъуэт Америкэм. Си къуэшищри абы кIуат.
1976 гъэм сэри си къуэшхэм я лъагъуэм сытеуващ, абы щIэныгъэ щызэзгъэгъуэтынщ жысIэри. ЩIэныгъи, IэщIагъи зэзгъэгъуэтри, сылэжьащ, иджы пенсэм сыкIуащ. Сыт щыгъуи Хасэ Iуэхум сыхэтащ, ауэ лэжьыгъэм сыкъызэрыпэрыкIрэ зэман нэхъыбэ хухызох.
— Иджы япэу Налшык укъакIуэу ара?
— НтIэ. Си благъэхэр, си Iыхьлыхэр слъагъуну сыкъэкIуауэ аращ. Си къуэшым и къуитI Москва щопсэу — Чыгъэдухэ Бэрзэджрэ Жэбагъырэ. Абыхэм я деж сыкъэса нэужь, Къэбэрдейм сыкъэмылъэтэн схузэфIэкIакъым.
Уэрамым сыкъыдыхьэу зысплъыхьа, хэкужьым и хьэуар жьэдэсша нэужь, си гум гъэщIэгъуэн куэд зыхищIащ, псалъэкIэ къыпхуэмыIуэтэну. Iуащхьэмахуи, нэгъуэщI щIыпIэ дахэхэми сыкIуэнущ, Анзорейрэ Къуэгъулъкъуейрэ си Iыхьлыхэр дэсщи, сыщыхьэщIэнущ.
— Нью-Джерси штатым щыIэ Адыгэ ФIыщIэ Хасэм и тхьэмадэу узэрыхахрэ куэд мыщIауэ жыбоIэ, а Iуэхум сыт щыгъуи ухэтащ. Фи лэжьыгъэм утезгъэпсэлъыхьынут.
— Пэжым ухуеймэ, Америкэм щыпсэу си лъэпкъэгъухэр зыхэсхэм яхэмыгъуэщэжыну, адыгэу къэнэну гурэ псэкIэ хуейщ, ауэ гъащIэм и жыпхъэхэр хуабжьу лъэпощхьэпо къытхуохъу. Тыншкъым хамэ къэралым адыгэу зыщыпхъумэжыну, уеблэмэ США-р абы и лъэныкъуэкIэ псом нэхъ гугъуу къызолъытэ. Инщ абы и щIыналъэр, хуабжьу щызэбгрыдзащ адыгэр. Абы ипкъ иткIэ, ди къуэшхэм къатохьэлъэ я бзэр, я хабзэр ящIэжыныр, абы тетыныр.
Хасэм лэжьыгъэ хъарзынэхэр щокIуэкI. Сэ абы адыгэбзэ щызогъаджэ. СыегъэджакIуэкъым, ауэ яжызоIэ: «Сэ сщIэ адыгэбзэм хуэдиз фэри фщIэмэ, фыкIуэдынукъым». НыбжьыщIэхэр хуейщ я бзэр ящIэну. Илъэс 15 — 20 зи ныбжь щIалэр зэи адыгэбзэкIэ мыпсэлъауэ къэкIуа нэужь, дебгъэхьэхын хуейщ, арыншамэ, тхьэмахуитI нэхъыбэкIэ пхуелIэлIэнукъым, къакIуэн щигъэтыжынущ.
НыбжьыщIэхэм я мызакъуэу, балигъхэри къокIуалIэ, бзэр зэрагъэщIэну хуейуэ. Абыхэм нэхъ «саполъэщ», инджылызыбзэр, хьэрыпыбзэр мащIэу къэдгъэсэбэпми, адыгэбзэр нэхъыфIу зрагъащIэ.
Абы нэмыщI къэфакIуэ ансамбль хъарзынэ диIэщ, «Кабардинка» къэрал академическэ ансамблым хэта щIалэм тхуигъасэу.
— Зи хэку исыж щIалэгъуалэм дежкIи къиинщ нобэ адыгэбзэр. Ауэ Америкэм щыпсэу адыгэхэм, мащIэми, ящIэжу пIэрэ?
— Курыт ныбжьым итхэм мыIейуэ ящIэу жыпIэ хъунущ, ауэ щIалэгъуалэм, ди жагъуэ зэрыхъущи, яIэщIэхуащ. Сыт хуэдизу дукъуэдийми, Замирэ, сигу къыщIитхъуурэ бжызоIэ, сэ си ныбжь итхэр щымыIэжмэ, Америкэм адыгэбзэ зыщIэ исыжынукъым.
Бзэр зэбгъэщIэн щхьэкIэ фIэкIыпIэ имыIэу щхьэусыгъуитI ухуэныкъуэн хуейщ: е ар уи псэм хэлъу фIыуэ болъагъу, е ущыпсэу щIыпIэм щызекIуэ бзэращи, Iэмалыншэщ. Зы щапхъэ къыпхуэсхьынщ, Америкэм щыпсэуну хуейуэ щIалэ ноIэпхъуэ, адыгэ унагъуэ къыщыхъуауэ, псалъэм папщIэ, абы илъэсрэ ныкъуэм, илъэситIым къриубыдэу инджылызыбзэр зрегъащIэ. Сыт щхьэкIэ? Ирипсэуну хуэныкъуэщи. НэгъуэщI лъэныкъуэкIэ. Бзэр фIыуэ зылъагъу щыIэщ. И Iуэху дэкIыу Америкэм зы щIалэ щопсэу. АпхуэдизкIэ и гум, и псэм зэрихуэти, и анэдэлъхубзэр фIыуэ илъагъути, хэкум къэкIуэжри университетым бзэр щиджащ, адыгэ къуажэм щызэригъэщIащ. Иджы программэхэр зэхилъхьэу, адыгэбзэр зымыщIэхэм еплъурэ зэрызэрагъэщIэн дерсхэр игъэпсауэ Интернетым кърелъхьэ. Емышэ Джантийщ зи гугъу сщIыр, и хъыбар зэхэфхагъэнщ.
Мыдрей щIалэгъуалэр къапщтэмэ, «сыадыгэщ» жаIэ, я машинэхэм адыгэ бэракъым тегъэпщIащ, кирилл хьэрфхэмкIэ «адыгэ» тетхащ, а псалъэр зытет джанэхэр ящыгъщ, ауэ зэрызэпсалъэр инджылызыбзэщ.
— Адыгэ цIыху дапщэ ис Америкэм? Фыщыгъуазэ? Нью-Джерси Хасэм куэд къекIуалIэрэ?
— Бжыгъэ зэхуэтхьэсам тепщIыхьмэ, цIыху минищ хуэдиз дохъу. Мыр, дауи, псори зырызыххэу къэдбжакъым, атIэ бжыгъэ хуэгъэфэщащ. Паттерсон къалэмрэ абы и Iэгъуэблагъэмрэ, Калифорнием щыпсэухэр зэрыхъур тщIэну дыхуейуэ, къыхезгъэтхыкIат, си къулыкъум сыщыпэрыхьам, 3000 хъууэ къалъытащ.
Хасэм къекIуалIэр, дауи, нэхъ мащIэщ. ГуфIэгъуэмрэ гузэвэгъуэмрэ нэхъыбэ къызэхуос, ауэ махуэ къэс къакIуэр мащIэщ. Мэрем пщыхьэщхьэм, щэбэтым, тхьэмахуэм цIыхухэр нэхъ къызэхуос, щахущIыхьэр аращи.
Пэжщ, махуэшхуэхэр щедгъэкIуэкIым деж нэхъыбэ дохъу. Псалъэм папщIэ, фокIадэм лъэпкъ зэхуэсышхуэ дощI, артистхэр къыдогъэблагъэри, студенти, балигъи зыкърагъэхьэлIэ. Хэкум, лъэпкъым, бзэм, тхыдэм, хабзэм теухуа псалъэмакъхэр идогъэкIуэкI апхуэдэхэм деж, къафэмрэ джэгумрэ нэмыщI.
— Езы Хасэм дапщэ щылажьэрэ, къыдбэлэжьэн гуп зэбгъэпэща?
— ЦIыхуибгъу хуэдиз дызэдэлажьэу аращ. Ауэ сыхуейт дяпэкIэ щIалэгъуалэри Iуэхум къыхэсшэну. Лэжьыгъэр куэд мэхъу, куэд къызэщIэдубыдэну сыхуейщ. Иджыпсту зы цIыхум къалэнитI-щы зэдехь, ахэри нэхъ хуит хъун щхьэкIэ, илъэсыщIэ дызэрыхьэм лэжьакIуэ къезгъэблэгъэнущ.
— Хасэм и бюджетыр къызыхэкIым сыщIэупщIэнут, Казбек. Фи Iуэху зэрыдэвгъэкIын мылъкур дэнэ къифхрэ, е фонд къызэвгъэпэща?
— Хасэм хэт дэтхэнэ зыми хэтыпщIэ къыхелъхьэ. Ар лIэужьыгъуищу дгуэшащ: студентым, лэжьакIуэм, пенсэ ныбжьым нэсам зэрахузэфIэкIым хуэдэу ахъшэ бжыгъэр дгъэувауэ, илъэс Iэджэ лъандэрэ апхуэдэущ зэрыхэтлъхьэр. КъищынэмыщIауэ, Хасэм къищэхуауэ унитI диIэщи, бэджэнду дот, кафетерий диIэщи, ари зыгъэлажьэхэм пщIэкIэ ядот. Мис абыхэм къапэкIуэ ахъшэри ди мылъкум хыдолъхьэ.
Хэлъхьэныгъэшхуэу жыпIэ хъунущ зэпымычу зыкъытщIэзыгъакъуэхэм къытхуаутIыпщ ахъшэри. Псалъэм къыдэкIуэу жыпIэмэ, цIыху щыIэщ, сэ сылIэжыхукIэ мазэ къэс Хасэм доллари 100, доллар 200 хэслъхьэнущ, е дыщылажьэ пэшым унэлъащIэ щIэзгъэувэнущ жызыIэхэр. КъищынэмыщIауэ, пхъуантэ диIэщ хэт сыт хуэдиз хузэфIэкIми дилъхьэу. Мы псори хъарзынэщ, ахэр къэдгъэсэбэпурэ Iуэху куэд къызыдогъэпэщ, нэхъ дызыпэмылъэщын Iуэхушхуэ гуэрхэр къыщетхьэжьэми, къыддэIэпыкъун цIыху жумартхэр дызэриIэм гур игъэкIуэдыркъым.
— Хэкум хувиIэ пыщIэныгъэр сыт хуэдэ? МыбыкIэ къэкIуэну зи нэ къикI щыIэ?
— Я щхьэ закъуэу, я благъэхэм, Iыхьлыхэм къакIэлъыкIуэхэр щыIэщ, ауэ куэд къэкIуэж хабзэщ схужыIэнукъым. Нобэ, Хасэм Iуэхур зэтеубла щыхъумэ, си мурадщ илъэс 15 ныбжьым ит сабийхэр къасшэурэ тхьэмахуитI-щы хуэдэ хэкужьым изгъэсыну, адыгэ къуажэхэр езгъэцIыхуну. Апхуэдэ зэпыщIэныгъэ диIамэ, хуабжьу сэбэп хъунут. Кавказым щыIауэ нэзыгъэзэжар зэи америкэ цIыху хъунутэкъым.
— Дунейпсо Адыгэ Хасэм фыхэт хуэдэми, жыджэру фыкъыдэлажьэу сэ гу лъыстакъым. Сыт ар къызыхэкIыр? Зы бэлыхь гуэр зэдэвмыщIэми, нэхъ фызэкIэлъыкIуэнт, фи гугъуехь гуэрхэр къывдигъэпсынщIэнт.
— ДАХ-м дыпыщIаи хуэдэщ, ауэ ди тхьэмадэхэм я жыджэрагърауэ къыщIэкIынщ ар зэлъытар. Иужьрей илъэси 8-10-м ди зэпыщIэныгъэхэр мащIэ дыдэ хъуащ. Гурэ псэкIэ Iуэхум пэрыт цIыхур, дауи, хэкумкIэ нэхъ къаплъэу щытын хуейщ.
Сэ сызыпэрыхьа Iуэхум и программи згъэпсащи, абы япэ дыдэу хэтыр ДАХ-м дэлэжьэнращ. Дыщыпсэу къэралхэр тIэкIу гугъу зэрегъэхьми, къииныншэу дызэкIэлъыкIуэфын хуейщ. Сэ, псалъэм папщIэ, тхьэмахуитI нэхъ пымылъу визэ къызатащ. ИджыпстукIэ ди гъуэгур зэIухащ.
Мис мы махуэхэм сэ ДАХ-м и президент Сэхъурокъуэ Хьэутии, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэди сахуэзащ, Iуэхум теухуауэ сепсэлъылIащи, дяпэкIэ зы гъуэгу тэмэм пхытшыфыну къысщохъу.
— Казбек, езы американхэр сыт хуэдэ цIыху? Гугъу абыхэм уахэсыну?
— Я цIыху щIыкIэкIэ зыгуэркIэ къытщхьэщыкIыу схужыIэнукъым. Дэтхэнэ лъэпкъми иIэщ цIыхуфIи цIыху Iеи. Псым хэлъ мывитI нэгъунэ зоунтIэIу, апхуэдэщ дунейри. Пэжым фыхуеймэ, тыншу дахозагъэ, тыншу дадопсэу. Мис иджы зэрыунагъуэу дыкъежьэти, ди гъунэгъум хъыбар едгъэщIащ, дызэрыдэмысынур. «Зы щхьэкIи фымыгузавэ, унэм сэ сыкIэлъыплъынщ», — жиIэри, дыкъригъэжьащ. Лъэпкъ зэхэгъэж щыIэкъым Америкэм, фэкIэ зэмыщхьщ щыIэр. Дэ нэхъыбэм дахогъуащэ.
— Тхьэм уигъэпсэу, Казбек, ди упщIэхэм жэуап къазэрептам папщIэ, узыпэрыхьа къулыкъуми хуэижьын Тхьэм уищI.
Епсэлъар НэщIэпыджэ Замирэщ.
Сурэтыр Къарей Элинэ трихащ.
ЗэIущIэ нэужьым. Адыгейск. 1993 гъэ
Мейкъуапэ щытраха фэеплъ сурэт. 199 гъэ
Нэхъыжьым и псалъэ
Лъэпкъым и лъынтхуэ
Мы тхыгъэ цIыкIум фIэсща псалъащхьэр щIэгъэлъэIуауэ къызыщыхъуни щыIэщ. Ауэ сыхущIемыгъуэжыну жысIащ, зыхуэзгъэфащэри, лъынтхуэр Iэпкълъэпкъым зэрыхуэлажьэм хуэдэу, емызэшыжрэ псэхуи имыIэу лъэпкъым къалэн лъапIэ хуэзыщIа ди адыгэ газетырщ.
Къэрмокъуэ Мухьэмэд «Адыгэ псалъэм» сыщытхъуу щIэздзэмэ, къэувыIэжыкIэ сымыщIэу жысIэн згъуэтынущ, нэхъапэIуэкIи Iэджэрэ и гугъу сщIащи, зы псалъэщ щIызгъужынур — газетыфIщ. Ныкъусаныгъэ гуэр зимыIэ щыIэкъым. ЕдгъэфIэкIуэнум, хуитыр дэращ.
Илъэс зыбжанэ и пIэкIэ газетым и цIэ «Ленин гъуэгу»-р зэтхъуэкIын щыхъум, зытедубыда нобэрей цIэ шэрыуэм хуабжьу йокIу абы и щхьэри. «Адыгэ псалъэм» хэлъщ лъэпкъым и псэри, и напэри, и лIыгъэри, и дунейри.
Зи цIэ къисIуа ди газетым нобэ гъусэ хуэсщIыну сыхуейт АР-м къыщыдэкI «Адыгэ макъ», КъШР-м я «Черкес хэку», Дунейпсо Адыгэ Хасэм къыдигъэкI «Нарт» газетхэр. Абы щхьэусыгъуэ къезэгъи ублэкI мыхъуну иIэщ: Кавказ Ищхъэрэм и адыгэ республикищым я газетхэр зэгуэту мазищ къэс зэ къыдагъэкIыну зэрыщIадзэрэ мы нобэрейр 50-нэщ.
АтIэ, укъоджэри пIэщIэлъщ 50-нэ къыдэкIыгъуэ зэгуэтыр. Къеджи, уэ абы уасэ хуэщIыж. Сэ мыр щыстхым сIэщIэлъар мыбы япэ ита, жэпуэгъуэ кIуам дунейм къытехьа 49-нэ къыдэкIыгъуэ зэгуэтырщи, къызэрысщыхъуар кIэщIу жызоIэ: уеплъ пэтми зумыгъэнщIу дахэрэ, уеджэ пэтми узыIэпишэу купщIафIэщ. Дахэкъэ нэр дэджылу лэч зэмыфэгъу зытхухкIэ щытедзакIэ. Сурэту итым и куэдагъри сыт! 70-м нэсу къызобж. Уахэплъэмэ, сыту дыкъулей жоIэ. Артист, тхакIуэ, егъэджакIуэ, щIэныгъэлI цIэрыIуэхэр: КъардэнгъущI Зырамыку, ХьэдэгъэлI Аскэр, МэшбащIэ Исхьэкъ, Бэчыжь Лейлэ, псоми ди зэхуэдэ Тут Заур, цIыхубэ тхакIуэхэу Нало Ахьмэдхъанрэ IутIыж Борисрэ, профессорхэу ХьэкIуащэ Андрей, Блэгъуэжь Зулкъарин. Дэтхэнэр жыпIэн! Сыту дахэуи зэхэгъэува икIи зэхэзэгъа сурэтхэмрэ тхыгъэхэмрэ.
Мы 49-нэ къыдэкIыгъуэ сызыщытхъум ефIэкIыжыну зи къалэн 50-р бжыгъэ хъуреишхуэм и ныкъуэ щыхъукIэ дехъуэхъуну къелэжьри, я гъуэгур кIыхь, я бжыгъэр куэд тхьэм ищI, адыгэ лъэпкъым купщIафIэу игъащIэкIэ хурелажьэ.
КъыдэкIыгъуэ зэгуэтхэр зыхуэлажьэр республикищым щыпсэу адыгэхэм я закъуэкъым. Дуней псом нобэ щикъухьа шэрджэсхэр зэрыщIэн, зэIущIэн, фIыуэ зэрылъагъун, я блэкIар къащIэжын папщIэ абы и мыхьэнэр къыпхуэмылъытэну инщ. Дэ махуэ къэс жыхуаIэм хуэдэу ди нэгу щIокI дэни щыпсэу адыгэхэм я хъыбар зэмылIэужьыгъуэхэр номер зэгуэтхэм къащинэмыщIауэ, адрейхэми куэду зэрытетыр. А лэжьыгъэ мытыншыр къызэгъэпэщыным «Адыгэ псалъэм» и редактор нэхъыщхьэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд хуэдэу хуэIэзи дэнэ къипхын! Мухьэмэд лъэныкъуэ куэдкIи пыщIащ дунейм щикъухьа ди лъэпкъэгъухэм. Адыгэ гуп щыпсэууэ ХьэфIыцIэр здэщымыIа къэрал къэгъуэтыгъуейщ, я зэхэтыкIэр, я хабзэр, я IуэхущIафIэхэр, уеблэмэ я гурылъ нэгъунэ абы фIыуэ ещIэ, ятеухуа тхылъхэр къыдегъэкI, нобэми езэш имыIэу ядолажьэ.
КъыдэкIыгъуэ зэгуэтхэм дамэу ятетщ «Зыщ ди блэкIари, зыуэ щрет ди къэкIуэнури!» — жыхуиIэ псалъащхьэ пажэр. АтIэ, дамафIэ ирехъу адыгэ лъэпкъыр, нобэ дунейм щикъухьами, зэгуэр зэгъусэ хъужын хуэдэу.
Къэрмокъуэ Мухьэмэд,
КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ. 2002 гъэ
ДифI догъэлъапIэ
Лэжьыгъэм тезашэркъым
АдыгэбзэкIэ къалэм щагъабзэу Налшык IуэхущIапIэ дэту къыщIэкIынкъым «Адыгэ псалъэм» ЖьэкIэмыхъу Маринэ къыщамыцIыхурэ, ар лэжьакIуэшхуэу, псэемыблэжу зэрыщытым щымыгъуазэрэ. Абы лэжьыгъэ IэнатIэу ирихьэкIар уигу къэбгъэкIыжмэ, Iуэхум и пэри и кIэри зэпызыщIэ пкIэлъей зэрырикIуар наIуэ къохъу. Ар лэжьащ курьеру, корректору, жэуап зыхь секретарым и къуэдзэу, жэуап зыхь секретару. Мы зэманым «Адыгэ псалъэм» и редактор нэхъыщхьэм и япэ къуэдзэщ, тхыгъэхэм къоджэж, урысыбзэм кърахыу, адыгэбзэр кърагъэзагъэхэр зэрегъэзэхуэж, къыдэкIыгъуэ зэхэтхэм йолэжь. Ар жьы зыщIэт, Iуэхум и зэфIэхыкIэр зыщIэ цIыхущ.
ЖьэкIэмыхъу Маринэ IуэхукIэ умыгъэунэхуауэ, узытепсэлъыхьыр пцIыхуу жомыIэ, жаIэ. А лъэныкъуэмкIэ Маринэ фIыуэ зыцIыхухэм ящыщу щытащ тхакIуэ, усакIуэ, драматург цIэрыIуэ IутIыж Борис, «Iуащхьэмахуэ» журналым и редактор нэхъыщхьэ къулыкъур илъэс куэдкIэ зезыхьам. Абы игу къигъэкIыжырт: «ЖьэкIэмыхъу Маринэ университетым адыгэбзэмкIэ и къудамэр къыщиухым щыгъуэ, сэ къэрал экзамен къеIызых гупым сыхэсащ. Абы щыгъуи гу лъыстат Маринэ щIэныгъэфI зэригъуэтам, егъэджакIуэхэр къыхуэарэзыуэ, фIы дыдэу къалъагъуу еджапIэр къызэриухым. Лэжьыгъэ и лъэныкъуэкIи згъэунэхуащ сэ ар. Маринэ адыгэбзэм фIыуэ хэзыщIыкI, псэкIэ зыхэзыщIэ цIыхущ. Лэжьыгъэр шэч къытумыхьэжын хуэдэу ещIэ. «Мы ттхам ЖьэкIэмыхъур зэ ириплъэжамэ, дигу зэгъэнут», жыдоIэ. Маринэ сыт хуэдэ лэжьапIэ Iумытми, а IуэхущIапIэм и щIэлъэныкъуэщ жыуигъэIэу мэлажьэ. Гу къабзэщ, псэ хьэлэлщ, цIыху гъэсащ, зы щэ и уасэщ жыхуаIэм хуэдэщ».
ЦIыхум къраплъ фэр и дуней тетыкIэм елъытащ. Лъэпкъым и бзэм зи псэр ета ЖьэкIэмыхъум и гуащIэдэкIым, и акъылым, и хьэл-щэным, и Iуэху бгъэдыхьэкIэм къигъэщI гупсысэхэм ящыщщ адыгэ цIыхубзым и щыпкъагъэр, и дахагъэр и нэщэнэхэм языхэзу зэрыщытыр.
Мызэ-мытIэу, Маринэ зыкъезмыгъэщIащэу, нэбдзыпэщIэплъ сщIыуэ сыкIэлъыплъати, дэслъэгъуащ абы цIыху зэрыхуэмыгъэщIэхъур. «Шу зытесым бзыпхъэ нэкIэ трех», жыхуаIэу щыта дэрбзэрым изогъэщхь ар. ТхылъымпIэ напэм тетым къеджауэ къыпхуэмыщIэ щIыкIэ, и Iэзэгъуэр ирихьэлIэу щIедзэ, зэрытын хуей пщалъэм напIэзыпIэм ирегъэзагъэ. ЩIэныгъэ убгъэдэлъу, а лэжьыгъэ лIэужьыгъуэм укъыхуигъэщIарэ узыщIэхъуэпсыр, пхузэфIэкIыр, уи мурадыр зэтехуэу, уи къэухьыр лъэрыхьрэ, зэчийуэ къыпхилъхьар птыжыну ухуэхьэзырмэщ уи Iэужьыр уи цIэм къыщытелэжьэжыр.
СыщыпкърыупщIыхьым и щхьэусыгъуэ дыдэр сэтей къэзмыщIу, ЖьэкIэмыхъу Маринэ гъащIэм, дуней еплъыкIэ щхьэхуэхэм теухуауэ сепсэлъылIат. Мыращ абы лэжьыгъэм теухуауэ къызжиIар: «Гугъущ лэжьыгъэм утепсэлъыхьыну. ЖыпIэнурамэ, псэм зыужьыныгъэ зэригъуэтыр лэжьыгъэкIэщ, уеблэмэ ар езыр псэм и Iэужь гуэрщ. Лэжьыгъэр фIыуэ умылъагъумэ, къохъулIэнкIэ Iэмал иIэкъым. Ар фIыуэ щIумылъагъункIэ хъунур, щумыцIыхум е ущымейм и дежщ. ЦIыхум зэчий щIыхилъхьэр фIы къыхудэкIуэн, фIымрэ дахагъэмрэ я жыпхъэм итын щхьэкIэщ. Къапщтэмэ, лэжьыгъэр хущхъуэшхуэщ. Абы укърегъэл гуитIщхьитIыгъэм, гъащIэм арэзы укъэзымыщIу къыщекIуэкI Iуэху мыщхьэпэ Iэджэм. Лэжьыгъэм ныбжьэгъу пэж тыгъэ къыпхуещI. Ар сыт и уасэ?! Абы псэр дощIэращIэ, епсыхь. Сэ си щхьэкIэ сыкъапщтэмэ, лэжьыгъэм сытезашэркъым».
Хэбдзын къыхэгъуэтэгъуейщ Маринэ и псалъэхэм.
Лыкъуэжь Нелли, тхакIуэ.
Адыгэбзэр дывгъэхъумэ
ПщIэ зыхуэтщI ди лъэпкъэгъу!
Мыр Дунейпсо Адыгэ Хасэм зыкъызэрыпхуигъазэ псалъэщи, дынолъэIу гупсэхуу уеджэу акъылэгъу укъыддэхъуну.
Адыгэр зи щхьэ пщIэ хуэзыщIыж лъэпкъ щыпкъэу, адрей лъэпкъхэм ядэгъуэгурыкIуэфу, ауэ адыгэ нэсу къэнэжын зэрыхуейр и лъым хэту игъащIэ лъандэм къокIуэкI.
Гуауэрэ хьэзабкIэ гъэнщIа илъэс мин бжыгъэхэм къакIуэцIрихащ абы лъэпкъым и дамыгъэ нэхъыщхьэ дыдэр — адыгэбзэр. Абырэ Iуащхьэмахуэ зи дыщэ таж ди Хэку уардэмрэщ дэ нобэ нэхъ дызэзыпхыуи гугъапIэ нэхъ къыдэзытуи диIэхэр. АтIэми зи щхьэ къэзыгъэпцIэжыну хуэмей дэтхэнэ адыгэм дежкIи нэрылъагъущ лъэпкъым и гурыгъухэри и гурыщIэхэри зыщIэзыфа ди анэдэлъхубзэ гъэщIэгъуэныщэр щIэгъэ-хуэбжьауэ нобэ зэрытIэщIэкIыр.
Маржэ хъужыххэн, дывгъэхъумэ ди адыгэбзэ дахэр! Зи къупщхьэ тхэлъ ди адэжьхэм я хьэтыркIэ! КъыфщIэджэ Хэкужьым и хьэтыркIэ! Ди къэкIуэнур Iей хъунуми фIы хъунуми зэлъыта ди щIэблэм я хьэтыркIэ! Дунейр зэрыхъунур зыщIэр Алыхьым и закъуэщ, ауэ щыхъукIэ пщэдей дыщIагъэкъуэншэжын едвмыгъащIэ нобэ къытщIэхъуэ ди щIэблэм, къаIурыдвмыгъэч абыхэм Алыхь талэм къытIурилъхьа бзэ дахэр!
Ди щIэблэм анэдэлъхубзэр яIурылъу къэгъэхъунымкIэ нэхъ еджапIэ пажэ дыдэу щыIэр унагъуэращи, Тхьэ лъапIэу Лъагэр фыдогъэлъэIу: ЩЫФХЪУМЭ ФИ УНАГЪУЭХЭМ АДЫГЭБЗЭР! ФЕПСАЛЪЭ ФИ БЫНХЭМ АДЫГЭБЗЭКIЭ! ДЫЗЭВГЪЭПСАЛЪЭ АДЫГЭХЭР АДЫГЭБЗЭКIЭ!
