Нобэ Хыхэм я дунейпсо махуэщ
И къежьэкIэ хъуам и гугъу тщIынщи, дыкъэзыухъуреихь дунейр хъумэным егъэщIылIа пщэрылъхэр зыхуэдэм теухуауэ 1992 гъэм Рио-де-Жанейрэ (Бразилие) щекIуэкIа къэрал зэхуаку конференцым къыщыхалъхьауэ щытащ илъэс къэс мэкъуауэгъуэм и 8-р Хыхэм я дунейпсо махуэу къызэдалъытэныр. А жэрдэмыр даIыгъащ адрей къэралхэми. ИкIи, Лъэпкъ Зэкъуэтхэм я Зэгухьэныгъэм и Ассамблее Нэхъыщхьэу 2008 гъэм екIуэкIам къыщащта унафэм ипкъ иткIэ, абы иужь ита илъэсым къыщыщIэдзауэ, зи гугъу тщIы махуэм гулъытэ хэха щыхуащIу щIадзащ ди планетэм и щIыпIэ куэдым. Апхуэдэ щIыкIэм тету IэмалыфIи къыкъуэкIащ хыхэм яхуэсакъын, ахэр хъумэн зэрыхуейр иджыри зэ цIыхухэм ягу къэгъэкIыжынымкIэ.
ЩIыуэпсыр зэпIэзэрыт щытыкIэм иту къызэтегъэнэнымкIэ хыхэм ягъэзащIэ мыхьэнэр ин дыдэщ. Къэдгъэлъэгъуэнщи, абыхэм япсхэращ хьэуам хэзэрыхьа фIейр (углекислэ газыр, заводхэм къадэхуэ гъуэзыр, нэгъуэщIхэри) куэду зыщIэзышэр, мыдрейуи, цIыху мелардищым хуэдизым я гъащIэр къанэ щIагъуэ щымыIэу хым къыхахым (бдзэжьейхэм, къэкIыгъэхэм, псырыкIуэ псэущхьэхэм) елъытащ.
Пэжщ, цIыхум хы щхьэфэм щригъэкIуэкI лэжьыгъэхэм кIуэ пэтми зэрызаубгъум, зэрызаужьым я зэранкIэ, бдзэжьей лIэужьыгъуэ куэдым кIуэдыжыпэнкIэ шынагъуэ къахукъуэкIащ, я бжыгъэм зэрыкIэрыхум къыхэкIыу. Псори зэхэту къэдгъэлъэгъуэнщи, дунейпсо хым и процент 40-м нэблагъэм зэран яхуэхъуакIэщ цIыхухэр. Ауэ щыхъукIи, а Iуэхугъуэри гудзакъэ зиIэ псори зэгупсысыпхъэхэм ящыщ зыуэ къыкъуэкIащ.
Дызэрыщыгъуазэщи, ди планетэм тет хышхуэхэр 4 мэхъу. Абыхэм я зэхэлъыкIэр зыхуэдэм, я зыхъуэжыкIэм набдзэгубдзаплъэу кIэлъоплъ океанологхэри, нэгъуэщI IэщIагъэлIхэри. ГъэщIэгъуэныр аращи, еджагъэшхуэхэм ноби хышхуэхэм къыщахутэ, къыщагъуэт иджыри къыздэсым зыщымыгъуазэу къекIуэкIа къэкIыгъэ лIэужьыгъуэхэмрэ псэущхьэхэмрэ. Шэч къызытедмыхьэжынур аращи, ди планетэм и щIы щхьэфэм и плIанищыр щIэзыхъума псы итыпIэ абрагъуэу телъыджащэхэр яхуэхъумапхъэщ дяпэкIи къэкIуэну ди щIэблэхэм.
Еджагъэшхуэхэм хыхэр джыным псом хуэмыдэжу къаруушхуэ ирахьэлIэ щыхъуар иужьрей лъэхъэнэрщ. Зи гугъу тщIы псы хъумапIэ инхэм я щIэр здынэсыр, дызэрыщыгъуазэщи, иджырей IэмэпсымэхэмкIэ къахутащ. Ди планетэм тет псы псоми я нэхъ куу дыдэу къыщIэкIар Хы Щэхум хэт Мариан ХытIыгу Ищхъэрэхэм япэгъунэгъу Мариан уэхырщ — зи лъащIэр, хуэегъэзыхыгъуэу, километр 11-кIэ псы щхьэфэм пыIухарщ. Езы Хы Щэхум и цIэр къызытехъукIари гъэщIэгъуэнщ. ЗэрытщIэщи, тхыдэм щыщ хъужа апхуэдэ фIэщыгъэ дахэкIэ абы «хуэупсар» 1519 — 1522 гъэхэм ди планетэм и хъуреягъыр хы гущIыIукIэ псом япэу къызэхэзыкIухьауэ щыта Магеллан Фернанщ, зи цIэ къитIуа хы абрагъуэм зэрытета зэман кIыхьым къриубыдэу, абы и псыр, зэгуэр нэхъ мыхъуми, къэукъубеяуэ зэримылъэгъуам къыхэкIыу.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
