Къэбэрдей тхыбзэр къегъэщтэн IуэхукIэ
Псоми зэращIэщи, Кавказым щыщ бгырысхэм зэи езыхэм я тхыбзэ яIэу щытакъым. Муслъымэн диныр къызэращтэрэ, дин лэжьыгъэхэр зэрызэфIахри, куэд дыдэ мыхъу дэфтэр тхылъхэм къыщагъэщхьэпэри хьэрыпыбзэрщ. Апхуэдэ щIыкIэкIэ къэбэрдей адыгэхэм диным къыдэкIуэу хьэрыпыбзэ бзэмыIумкIэ тхэкIэ зрагъэщIащ, нэхъыбэу ар зи фIыгъэр муслъымэным къурIэныбзэ ищIэн зэрыхуейм зыми шэч къызэрытримыхьэрщ. Сабий псоми, хъыджэбз цIыкIухэри яхэту, хьэрыпыбзэкIэ тхэкIэ-еджэкIэ зрагъащIэ. Ауэ пасэрей Iэмал гугъукIэ къызэрыбгъэдалъхьэм къыхэкIыу, ар зэбгъэщIэным илъэс зыбжанэрэ къаруушхуэ- рэ токIуадэ. Абы къару лейуэ ихьыр зыхуэдизыр къыбгурыIуэн папщIэ сохъустэхэм, илъэсипщIкIэ еджа нэужьи, хуиту тхэуэ икIи еджэу зэрызрамыгъэсэфыр щапхъэу урикъунщ, зэджэр къагурыIуэу тхыгъэр зэрадзэкIыфыным и гугъу умыщIыххэ. Абы къыхэкIыу, нэгъэсауэ хьэрыпыбзэ зэзыгъэщIэфыр ар зи къалэну щыт молэ закъуэтIакъуэхэрщ. Адрейхэр — хъулъхугъи бзылъхугъи зэхэту — КъурIэным къызэреджэф къудейм зэрыщхьэдэхышхуэ щыIэкъым. Пщы-уэркъхэм гугъу зыщIрагъэхьын щымыIэу ялъытэри, ямыщIэн- кIэ Iэмал зимыIэ нэмэзыбзэ тIэкIу зэраIурылъымкIэ Iуэхур зэфIагъэкI. Апхуэдэ щIыкIэу псо- ри зыщыгъуазэ хьэрыпыбзэм, хъу-мыхъуми, цIыхубэр тхэн-еджэн IуэхукIэ зыхуей-зыхуэфIхэм зэрылъигъэIэсым щхьэкIэ, анэдэлъхубзэкIэ тхэн-еджэныр Iэмалыншэу къалъытэркъым.
Адыгэхэр урысхэм нэIуасэ яхуэхъуу щIэныгъэм фIыуэ хэлъыр ялъагъуну Iэмал зэрагъуэтрэ, хьэрыпыбзэм цIыхубэр зыхуей псоми зэрылъимыгъэIэсыфми, куэдым зэрамыщIэм къыхэкIыу ар щIэныгъэм ухуэзышэ Iэмал нэхъыфI дыдэу зэрыщымытми гу лъызытэ нэрыбгэ гуэрхэр къыкъуэкIащ. Псалъэм папщIэ, плIыщI гъэхэм япэ ды-дэу ягу къэкIащ адыгэ тхыбзэ къызэбгъэпэщын папщIэ лъэпкъыр зэребгъэджэн Iэмалхэм я нэхъыфIыр анэдэлъхубзэрауэ зэрыщытыр, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, лъэпкъым анэдэлъхубзэкIэ фIэкIа щIэныгъэ къыпхуегъэщтэнукъым.
Сытми, еджэныгъэм фIыуэ хэлъ Iуэхум куууэ и гугъу дымыщIу, къэбэрдейхэм езыхэм я бзэкIэ тхэкIэ-еджэкIэ ирагъэщIэжу щытамэ, абы, шэч хэмылъу, Iуэхур нэхъ тынш зэрищIынум дытепсэлъыхьынщ…
Иджы къэбэрдеибзэ алыфбейуэ щыIэхэмрэ цIыхухэр абыхэм нэIуасэ хуащIын папщIэ къагъэщхьэпа Iэмалхэмрэ зэ дахэвгъэплъэж. КъинэмыщIауэ, и гугъу тщIынщ адыгэхэм тхэкIэ-еджэкIэ ирагъэщIэн папщIэ генерал-майор Услар зэхилъхьа алыфбейми, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, а алыфбейр лъэпкъым зригъэцIыхуакIэщ икIи администрацэм къабыл зэрищIым и фIыгъэкIэ абы нэхъ зиубгъуныфэщ.
ЗэрыжаIэмкIэ, «Адыгэ лъэпкъым и тхыдэр» зытха Нэгумэ Шори плIыщI гъэхэм адыгэ грамматикэм елэжьащ, ауэ абы алыфбей щхьэхуэ гуэр зэхилъхьарэ урыс хьэрф къигъэщхьэпарэ тщIэркъым. Абы къыхэкIыу адыгэбзэ (шэрджэсыбзэ) псоми езэгъын алыфбей зэхэлъхьэн IуэхукIэ япэ лIыгъэр зезыхьар Ставрополь губернием дэт гимназием адыгэбзэ щезыгъэджу щыта абэзэхэ Бырсей Умарщ.
Зиусхьэн Бырсейм и алыф- бейр хьэрып хьэрфхэмкIэ зэхэгъэуващ, хьэрыпыбзэм хэмыт адыгэ макъхэр къигъэлъэгъуэн папщIэ тIэкIу ихъуэжауэ. ФIыуэ зэлэжьа алыфбейщ ар, дэб-гъуэн щымыIэу бзэр зыхуэны-къуэ псоми лъэIэсу. Бырсейр алыфбей къудейрэ грамматикэ тIэкIурэ зэхилъхьэу къэувыIэжакъым. Ар бзэ щIэныгъэми елэжьащ, зэфIигъэкIахэми пщIэ яхуэфащэщ.
Шэч закъуи хэлъкъым Бырсейм и алыфбейм, щIэгъэкъуэн тIэкIу игъуэтатэмэ, псынщIэ дыдэу лъэпкъым зыщиубгъуфын хуэдэу зэрыщытам, ищхьэкIэ зэрыжытIащи, ар, хъу-мыхъуми, цIыхубэм нэхъыфIу яцIыху хьэрып алыфбейм къызэрытещIыкIам къыхэкIыу…
Ауэ, ди жагъуэ зэрыхъущи, езы Бырсейми абы и гъэсэн бгырыс еджакIуэхэми тхыбзэр бэм зэрыхапщэн Iэмал яIэххакъым. Уеблэмэ и алыфбейм щIэупщIэхэм ялъигъэIэсыфын хуэдэу, Бырсейм еджакIуэхэм папщIэ тхылъу зыхуэныкъуэм хуэдиз къыхудэгъэкIакъым.
Ставрополь гимназием щрагъэдж щIэныгъэ къудамэхэм я зэхуакум адыгэбзэм щиубыду щыта увыпIэм тепщIыхьмэ, Бырсейм адыгэбзэр езыгъэдж егъэджакIуэм и пщэ къыдэхуэ псори игъэзэщIащ, и еджакIуэ-хэм я нэхъыбэр урысу зэрыщы-тари, Франджым щеджа езы зиусхьэн Бырсейм урысыбзэр фIыуэ ищIэу зэрыщымытари Iуэхум хэту. Урыс еджакIуэхэм адыгэбзэ зэрызрагъэщIэшхуэ щымыIэу, а къащIа тIэкIури гимназием зэрыщIэкIыжу я щхьэм ирагъэхужу щытами (ар къызыщыщIыр адыгэбзэм и закъуэтэкъым), адыгэ еджакIуэхэм нобэми, хуэныкъуэ хъуху, абы зэригъэпэща тхыбзэр къагъэщхьэпэ. 1850 гъэм Ставрополь гимназием яджын щыщIа- дза адыгэбзэр а зэманым Кав-каз лIыкIуэу щыта Воронцов-джыназым КъухьэпIэ Кавказым папщIэ тэрмэшхэр игъэхьэзы-рын щхьэкIэ иригъэджу ара къыщIэкIынти, ар ипэм ямыджыну зыхуимыт щIэныгъэ къудамэу щытащ, иужькIэ къэзакъхэмрэ къалэдэс сабийхэмрэ фIэкIа ирамыгъэджыж хъуащ, икIэм-икIэжым гимназием щадж бзэхэм хагъэкIыжыпащ. Ставрополь иужь иту а бзэр джын щыщIадзауэ щыта Ейск дэт гимназиеми арды- дэр къыщыхъуащ. А зэманым щегъэжьауэ, дэ дызэрыщыгъуазэмкIэ, зыри иужь итакъым Бырсей Умар зэригъэпэ- ща адыгэ (шэрджэс) тхыбзэм лъэпкъым зыщригъэужьыну, ауэ шэч хэлъкъым Iэмал къызэрыкъуэкIыу ар аргуэру, Къэбэрдейр армырами, нэгъуэщIыпIэ къызэрыщыунэхужынум.
ХьэтIохъущокъуэ Къазий.
1870 гъэ, «Тэрч хъыбархэр», №18 (пычыгъуэ).
