Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Акъылыр налкъутналмэсщ, ар зыбгъэдэлъыр къулейщ
ГъукIакъуэ Идар Налшык дэт 14-нэ гимназиер къиухри, Чех республикэм и къалащхьэ Прагэ дэт, Коменский Ян и цIэр зезыхьэ къэрал университетым щIэтIысхьащ. Япэ илъэсым чехыбзэр щрагъэдж къудамэм щIэсащ, итIанэ «Социальные и массовые коммуникации» факультетым щIэтIысхьащ. Илъэс 17 фIэкIа мыхъуу хамэ къэрал къыщыхута ныбжьыщIэм, шэч хэмылъу, къытехьэлъащ и унагъуэм, и ныбжьэгъухэм зэрапэIэщIэр, бзэр зэримыщIэм и гугъуехьхэр.
ГъукIакъуэ Идар Прагэ дэтщ. ЩIымахуэ сессиер зэфIигъэкIыу и Хэкум тхьэмахуэкIэ зыщигъэпсэхуну къэкIуэжа ныбжьыщIэр «Адыгэ псалъэ» газетым къыщыхьэщIащ икIи школым си гъэсэн, еджакIуэ нэхъыфI дыдэхэм яхэзбжэу щIэса щIалэр и ехъулIэныгъэхэмкIэ къыздэгуэшащ:
— Сызыхуеджэну къыхэсха IэщIагъэр си нэхъыжьхэм къыздаIыгъащ. Дауи, абыхэми сэри къыдгурыIуэрт гугъу сызэрехьынур. Чехыбзэм илъэскIэ сыхуеджэри, экзаменхэр стыжащ. Абы къыкIэлъыкIуэу, къыхэсха IэщIагъэмкIэ экзаменхэр къыспэщылъти, абыхэми хъарзынэу сапэлъэщащ. Дауи, къызогугъуэкI, псалъэм папщIэ, политологиемкIэ курсовой лэжьыгъэ чехыбзэкIэ стхыну, ауэ къикIуэт щыIэкъым, а гугъуехьми узэрыщхьэдэхын Iэмал щыIэщ — нэхъыбэрэ еджэн. Курсым цIыхуи 120-рэ дыщIэсщи, урысыбзэр нэхъ зыгъэшэрыуэхэм я гупым щыIэр цIыхуи 4 дохъу. ЕгъэджакIуэхэри студентхэри гуапэу къытхущытщ, дызэхащIыкI. Университетым щекIуэкI егъэджэныгъэр, щIэныгъэр къызэрапщытэ щIыкIэхэр зэрызэхэублар сигу ирохь. Псалъэм папщIэ, сессиер къэблэгъа нэужь, егъэджакIуэхэм Интернетым къралъхьэ езыхэм экзаменхэм хухаха зэманыр. Студентым Iэмал иIэщ экзаменыр щитыну махуэр къыхихыну.
Прагэ зэрыкIуэрэ къыпхуэмыцIыхужыным хуэдизкIэ зи дуней еплъыкIэм, зэхэщIыкIым зихъуэжа ныбжьыщIэм и хьэл-щэнымрэ нэхъыжьхэм къыхалъхьа гъэсэныгъэмрэ иригъэфIэкIуа мыхъумэ, Европэм щигъэкIуа илъэсхэр зэран къыхуэхъуакъым. ЩIэуэ ялъагъу псори нэхъыфIу къызыщыхъу щIалэгъуалэм яхуэдэкъым Идар. Ар зыщIапIыкIамрэ иджы зыхэт жылагъуэм зыщрихьэлIэ зэхэтыкIэмрэ балигъ гупсысэкIэ хэлъу зэрелъыт, аналитикэ гупсысэкIэ зиIэ ныбжьыщIэм Iуэхугъуэ куэдым я щхьэусыгъуэ тэмэмыр къелъыхъуэ. Идар, езым и ныбжь куэдым хуэдэу, нобэрей махуэкIэ псэуркъым, атIэ жыжьэу маплъэ икIи и къэкIуэнур езым зэрилъагъум хуэдэ хъуным и щIэныгъэри треухуэ.
— Ди дежкIэ хуэдэу, цIыху къэс университетым и диплом иIэным хущIэкъуркъым чеххэр. Прагэ цIыхуу щыпсэум я процент 30-м щIэныгъэ нэхъыщхьэ яIэу аращ. Апхуэдэу щытми, абыхэм я псэукIэр нэхъыфIщ, хэкумкIэ щыIэм нэхърэ. Си гугъэмкIэ, абы и щхьэусыгъуэр европей цIыхухэр Iуэху зехьэкIэщIэм нэхъ щыгъуазэщи аращ. ЦIыхум и гъащIэмкIэ, и псэукIэмкIэ арэзымэ, абы насыпыфIэу зелъытэж. Арауэ къыщIэкIынщ абы щыпсэухэр зэрынэщхъыфIэм, зэрыгуапэм гу щIылъыптэр, — жеIэ Идар.
Хамэ къэралыбзэкIэ зэреджэр мызыгъуэгукIэ къытехьэлъэми, абы игъэгужьейркъым Идар. Чехыбзэр щрагъэдж школым куратору щолажьэ. Апхуэдэ щIыкIэкIэ, бзэр нэхъыфIу зрегъащIэ, и адэ-анэм закъытримыгъэхьэлъэщэну зыгуэрхэр къыщелэжь.
КъызыхэкIа лъэпкъым и пщIэр игъэбагъуэу, зыщIапIыкIа нэмысымрэ хабзэхэмрэ IэщIыб имыщIу, нобэкIэ иIэ мурадыфIхэр къехъулIэу псэуну ди гуапэщ Идар!
ЩОДЖЭН Iэминат.
Европэм щыпсэу шууей лъэпкъхэр: мэжэр, валах, адыгэ, къэзакъ. Сурэтыр Хочданс Вальтер ищIащ. 1866 гъэ
Фэ фщIэрэ?
Псалъэ шэрыуэхэм къарыкIыр
Дзыхь зыхуамыщI щыкъур мэкъутэ — ЦIыхум а нэхъ и нэIэ зытет, нэхъ зыхуэсакъ дыдэм зыгуэр къыщыщыщIам и деж игу хэщIу къипсэлъ хабзэщ.
Ер вы бжьакъуэм къокI — Щхьэусыгъуэ мыхьэнэншэ дыдэкIи бэлыхьышхуэ къыщыхъу щыIэщ.
Жылэр щыIэпхъуэм, гуащэм къаз егъэхъу — «ИщIэн хуей Iуэху нэхъыщхьэр къигъэнауэ, нэхъ мыхьэнэншэ Iуэхур елэжь» жыхуиIэщ.
Жьыуэ къэтэджамрэ щIалэу къэзышамрэ щIегъуэжакъым — Жьыуэ укъэтэджмэ, нэхъыбэ пхуэлэжьынщ, нэхъ пасэу къапшэмэ, нэхъ щIэхыуи дэIэпыкъуэгъу бгъуэтынщ.
ЗэгъунэгъуитI я мэл бжыкIэ зыкъым — Дэтхэнэ зы унагъуэми, лъэпкъми, цIыхуми езым и хабзэ, и Iуэху бгъэдыхьэкIэ иIэжу зэрыщытыр къыжыIапхъэу къыщалъытэм и деж къапсэлъ хабзэщ.
Зэкъуэш псори зы анэ къилъхуркъым — ГъащIэм зэкъуэш зэхуищIахэм я гугъу щащIкIэ къапсэлъ хабзэщ.
Зэхэзылъхьэ зэхихыжынщ — ЦIыхум зэхищIыхьа Iуэхум, илэжьа щыуагъэм папщIэ хуэфащэр егъуэтыж.
Зэхэшэ шэбэщ — Къару зыхэлъым куэд лъокI.
ЗэIусэм псэ хелъхьэ — «ЗэIусэр мэхъу» жыхуиIэщ. Iэужь дахэ зиIэ цIыху IэпщIэлъапщIэм хужаIэ.
Зегъэуби, уи бын пIыж — КъыхужаIэнур иригъэкIуэтэкIыфрэ, быным я Iуэху дэгъэкIыныр япэ игъэщыпхъэу къыщалъытэм ехьэлIауэ къапсэлъ.
ЗекIуэ и вакъэ лажьэркъым — «Жэрдэм зыщIэм, лажьэм зыгуэр къелэжь» жыхуиIэщ.
Зи бзэ IэфI щынэр мэлитI ящIоф — Псори арэзы зыщIым псори къыхуэфIщ, фIыуэ къыхущытщ.
Зи жьэм и зэран зэкIыжа куэд кхъэм щIэлъщ — ЖумыIапхъэ жумыIэ. Зи жьэр зыхуэмыубыдхэм, къемызэгъ къызыжьэдэкIхэм, я щхьэм и зэран зыхэлъ къэзыпсэлъхэм яхуэгъэза дерсщ.
Зи мырамысэ зыхуэмыщIыжыр гъунэгъум жэмыкуащIэ макIуэ — ЗызымыщIэжхэм, зи щхьэ и пIалъэ зымыщIэжхэм ятеухуащ.
Зи цIэ ираIуэ бжэщхьэIу тесщ — И гугъу щащI е ягу къыщыкI, щегупсыс дыдэм ирихьэлIэу къыкъуокI.
Зи щхьэ зыхъумэфыр Тхьэми къехъумэ — Сакъыныгъэ пхэлъын зэрыхуейр уигу къэзыгъэкIыж псэлъафэщ.
Щауэ Къэлидар.
ЖыIэгъуэхэр
Щхьэж къыхуэгъащIэ и гъащIэщ
Узыпэмыплъэхха гъащIэм ухуэхьэзыру къыщIокIри, узыщIэбэнар нэгъуэщIу къыщIедзыж.
Зэи къыпхуамыгъэдэхэнур цIэрыIуэ хъуа гуэрым жиIа хуэдэу гъэIуи, гупсысэ куууэ къащыхъунущ.
ЦIыхур куэдым къыхуигъэщIащ, ауэ гушыIэр къыщIигъэщIар джэгуакIуэ Iущым и закъуэщ.
Щхьэж къыхуэгъащIэ и гъащIэщ.
ЩытхузэфIэмыкIынум сыту фIы куэд длэжьыну дигу къэкIрэ!
Зыр къызыхэмыкIыжыфым адрейр хыхьэну йокъу.
Уи щхьэм арэзы утемыхъуэжыныр зэранкъым, арагъэнщ апхуэдэр куэдрэ къыщIытхуимыхуэр.
КупщIэр куэдрэ бгъэ-ныщкIумэ, кунэф мэхъу.
ЦIыхуитI зэщхьу щыIэкъым жаIэ: цIыхугъэм нэса псори зэщхьщ, къэна-нэнахэри я шыфэлIыфэкIэ зэхуэдэщ.
ДжэдыкIэм и ныбжь нэсмэ, джэдщ.
Нэхъыжьыр къызыгурымыIуэр щIалэщ, щIалэр къызыгурымыIуэжыр лIыжьщ.
НэхъыщIэфI зэхъулIар жьыщхьэ махуэщ.
ЩIалэгъуэм имытхьэлэу къелым гъащIэ къыпоплъэ.
ЩIэблэм уи гугъу щIищIын щIэныгъэрэ акъылрэ къыпщIэнамэ, уащыгъупщэркъым — тIури бын лIэужьыгъуэщ.
Акъылрэ щIэныгъэкIэ зыпэмылъэщыр лъабжьэкIэ яхь.
Бзаджэ зыжраIэнум мыхъун гуэр паубыд.
ДакъыфIэмыIуэхуми дэр фIэкIа Iуэху ямыIэми ддэркъым.
Бейтыгъуэн Сэфарбий.
Псалъэжьхэр
Ялъагъу псори яIуэтэжыркъым
ЩымыIэ умылъыхъуэ, къыплъыхъу умыгъэпуд.
Щыуагъэр бгъэзэкIуэжыну емыкIукъым.
Ялъагъу псори яIуэтэжыркъым.
IуэхукIэ умыгъэунэхуар пцIыхуу жумыIэ.
Iущыр щэ мэчэнджащэ.
Гъуэгур бэкъуэным хегъэщIри, щIыхуэр тыжыным еух.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Лэпс зэщIэт, мэлыл, джэш, кIэртIоф хэлъу
Мэлылыр яупщIатэ е зэпауд г 100 — 150-рэ хъууэ, псы щIакIэри ятхьэщI. Лыр шыуаным иралъхьэ, псы щIыIэ щIакIэри, мафIэ иным тету зэ къытрагъэкъуалъэ, тхъурымбэр къытрахыурэ. МафIэр цIыкIу ящIри, дакъикъэ 20 — 25-кIэ ягъавэ, тхъурымбэр къытрахыурэ. ИтIанэ абы халъхьэ джэш ныкъуэвэ, шыгъу хадзэ, шыуаныщхьэр трапIэри, мафIэ щабэм тету дакъикъипщI-пщыкIутI хуэдизкIэ ягъавэ. Абы халъхьэ щимэ цIыкIуурэ упщIэта кIэртIоф, шыуаныщхьэр трапIэжри, хьэзыр хъуху ягъавэ.
Хьэнтхъупсыр хьэзыр хъуным дакъикъитху-хы фIэкIа имыIэжу, бжьыныху-шыгъу, шыбжий сыр халъхьэ. Хьэзыр хъуа хьэнтхъупсым джэдгын хаудэри, и щхьэр тепIауэ дакъикъи 5 — 6-кIэ щагъэт. Пщтыру фалъэ куукIэ Iэнэм трагъэувэ. ЩIакхъуэ, чыржын, пIастэ щIыIэ дашх.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ): мэлылу — г 150-рэ, лыр зэрагъэвэну псыуэ — г 600, джэшу — г 30, кIэртIоф укъэбзауэ — г 50, бжьыныхуу — г 20, шыгъуу, шыбжийуэ, джэдгыну — узыхуейм хуэдиз.
Фо иту гъэжьа адыгэ къэб
Къэб цIынэр фо зракIэм ещхьу ягъэхьэзыр, фор зэриту тебэкIэ хьэкулъэм ирагъэувэри, тхъуэплъ дахэ хъуху ягъажьэ. Хьэзыр хъуар тепщэчым иралъхьэри, IупщIэ-IупщIэурэ яупщIатэ. Шэ щIыIэ и гъусэу пщтыру яшх.
УзыншагъэмкIэ, псом хуэмыдэу зи кIуэцI узхэм я дежкIэ, сэбэпышхуэщ. Сабийхэми яфIэфIщ.
Къубатий Борис и
«Адыгэ шхыныгъуэхэр»
тхылъым къитхащ.
ГушыIэ
Хъуэжэ щхьэгъусэ къишэну зегъэхьэзыр
Хъуэжэ зы пщэдджыжь гуэрым жьыуэ къэтэджауэ, унэлъащIэр псори зэригъэдзэкIырт. Блыным фIэлъ алэрыбгъур зэригъэдзэкIри, фIидзэжащ, гъуэлъыпIэри, Iэнэри, шэнтхэри я лъакъуэхэр дэгъэзеяуэ игъэуващ. Ар щилъагъум и анэм къэуIэбжьауэ жиIащ:
— Ан-на, Хъуэжэ, сыт пщIэр, делэ ухъуа?
— Хьэуэ, си анэ, делэ сыхъуауэ аракъым, ныщхьэбэ нысэ къыпхуэсшэнущи, абы зыхузогъэхьэзыр, — жриIащ и анэм.
— Ан-на, нысэ къысхуэпшэнумэ, хьэпшыпхэр зэгъэдзэкIауэ, дэгъэзеяуэ, къегъэзыхауэ гъэувын хуей-тIэ! — кIиящ и анэр.
— А къасшэм псори къызэригъэдзэкIынущи, абы щыгъуэ тэмэму псори я пIэм иувэжынщ, — жиIэри Хъуэжэ щIэкIащ.
КъардэнгъущI Зырамыку.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 5. Осетие Ищхъэрэм хиубыдэ къалэ, адыгэцIэ зэрихьэу. 6. Хьэкъущыкъу. 8. Мылъку зи куэд. 9. … къэдаIуэ — а щIалэр и къулыкъукIэ жыжьэ нэсынщ. 12. … тхьэмадэм щауэбжьэр Сосры- къуэ кърет, Сосрыкъуэм хъуэхъу еIэтри, щауэбжьэр иреф. 13. Бын. 14. Зыгуэрым и Iыхьэ мащIэ. 16. Iэщым хузэхащIэ Iус. 18. … вы бжьакъуэм къокI. 20. ЦIыхубзхэм зыкIэралъхьэ хьэпшып цIыкIу. 22. Нарт лIыхъужь. 23. Ди гъунэгъум нартыху … хисэри, бэв хуэхъуащ. 24. ЛIыгъэм пэIэщIэ цIыху. 27. Джэдур, ужьэр, бажэр, цыжьбанэр, жьындур зэщакIуэ псэущхьэ. 28. Члисэхэм къыщагъэсэбэп уэзджынэшхуэ. 30. Хэт лъэбыцэжькIэ зэджэр? 31. … зимыIэм шкIэ щIещIэ. 32. Псы ежэхым и … макъ. 34. ЩIалэ зэкIуж, Iэпкълъэпкъ дахэ зиIэ. 35. … бзаджэ тIысыпIэншэщ. 36. Мэжаджэ, чыржын, хьэтыкъ, … 38. КъурIэн цIыкIу. 40. Тырку дзэзешэхэм зэреджэу щыта. 41. Ди республикэм и правительствэм и Iэтащхьэ. 42. Къэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэу уэрэджыIакIуэ, Къэрэшей-Шэрджэсым и цIыхубэ артист.
Къехыу: 1. Нартыху … . Е дыгъэ … 2. ЩыхупIэ, псы Iуфэ лъагэ. 3. ЦIыхуу мелардым щIигъу щыпсэу къэралым и щыхьэр. 4. ИлъэситIым, щым ит шыщIэ. 5. Дыгъужьым щымышынэ, пэувыф хьэ. 7. Кавказ Ищхъэрэм хиубыдэ республикэхэм ящыщ зым и къалащхьэ. 10. Пасэрей зауэлI джанэ. 11. ЩIэмыпхъуэжын щхьэкIэ гъэрым и лъакъуэм иралъхьэу щыта церп. 15. ГъукIэм и лъэщапIэ. 17. Пхъэщхьэмыщхьэ жыг. 19. Мэжджытым хэт уаз тыпIэ. 21. ЦIыху ин, пIащэ. 23. Зи пэм къипсэлъыкI цIыху. 25. Iэпслъэпс. 26. Махуэм и зы Iыхьэ. 28. Къэбэрдей-Балъкъэрым и Жылагъуэ палатэм и Iэтащхьэ. 29. Псы фIей ина. 33. Гупыр заулкIэ … хъуащ. 34. Пхъашэ, гъур. 37. Уэрэдус цIэрыIуэ Тхьэбысым … 38. Дызэрыбауэ хьэуам и процент 78-р апхуэдэ химие пкъыгъуэщ. 39. ЩIопщ лIэужьыгъуэ. 40. Пщэ гъум.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Мазаем и 15-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу: 5. Выбжьэ. 7. Хьэкъурт. 9. Уаз. 11. Щхьэмыж. 13. Балыджэ. 14. Уэтэр. 15. Тхьэм. 16. Хьэфэ. 17. Мылъкум. 19. Кхъулэ. 20. ЕфакIуэ. 24. Нэбжьыц. 25. Къаплъэн. 29. Хасэм. 30. Къан. 31. ГурыщIэ. 34. Нанэ. 36. Къады. 38. «Насып». 39. Пэрмэн. 40. Хъэрахъэ. 41. Япэ. 42. Хъанхэ. 44. Благъуэ.
Къехыу: 1. Ныжэбэ. 2. Кхъужь. 3. Кхъуэ. 4. Аргъынэ. 6. Нарткъалэ. 8. Ущытхъумэ. 10. Iэгъэбэгу. 12. Жумэ. 13. Брул. 18. Куэбжэ. 21. Фэлъыр. 22. Сыдж. 23. Баш. 26. Ухэныпэ. 27. Вагъэсеплъ. 28. Хьэрычэт. 32. Бонн. 33. КIэпхъ. 35. Нартан. 37. Алабгъуэ. 43. Хы. 45. Лы.
