Шыпсэ хьэмэрэ пэж?
Алмэстыхэм ятеухуауэ Рен-ТВ телеканалым Къэбэрдей-Балъкъэрым щытрих «Сумрачные твари» нэтыныр хьэзыр хъуащ. Абы лъабжьэ хуащIащ лъахэхутэ Котляровхэ Викторрэ Мариерэ ятха «Жанна Кофман в поисках алмасты» документальнэ повестыр. Къыхэгъэщыпхъэщ а тхыгъэр налшыкдэсхэм фIыуэ ялъэгъуа «Неизвестная Кабардино-Балкария» тхылъым зэрихуар.
… «Алмэсты» псалъэр Интернетым иптхэмэ, абы теухуауэ хъыбару къуитыным и куэдагъым укъигъэуIэбжьынущ. Абыхэм я нэхъыбэр Къэбэрдей-Балъкъэрым епхащ.
Мы щIыналъэрщ — Къэбэрдей тафэрщ, Балъкъэр аузырщ — зи гугъу тщIы алмэстыхэр щалъэгъуауэ, щахуэзауэ цIыхухэм къаIуэтэжыр. Зыкъым, пщIыкъым а Iуэхум щыхьэт техъуэу щыIэ лэжьыгъэхэр.
Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъхэм я IуэрыIуатэм къару къызэрымыкIуэ зиIэ алмэстым ущыхуозэ. Адыгэхэри балъкъэрхэри апхуэдэ дыдэущ абы зэреджэр — «алмэсты». Шэшэнхэмрэ ингушхэмрэ «алмасы», «алмазы» жаIэ, къумыкъухэм — «албаслы къатын», нэгъуейхэм — «албаслы», агулхэмрэ рутулхэмрэ — «албасти», лезгинхэм — «албаб», лакхэм — «сухасулу», авархэм — «рохдулай», татхэм — «дедей-ол»…
Нэмыцэ зыплъыхьакIуэ, бзэ щIэныгъэлI, XIX лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэхэм Кавказым щыIа Клапрот Юлиус Генрих итхыгъащ: «ЦIыхубз теплъэ зиIэ, щхьэцыгъуэ кIыхьышхуэ зытет «салмасты» жыхуаIэм, зэрыжаIэмкIэ, мэзырщ и хэщIапIэр. Илъэс 25-рэ хуэдэкIэ узэIэбэкIыжмэ, зы къуажэдэс гуэрым абыхэм ящыщ зы къиубыдри и унэ ихьащ. И щхьэцыр къыпиупщIри быдэу игъэпщкIуащ, апхуэдэ щIыкIэкIэ бзаджейр жыIэщIэ къищIащ. Зэгуэрым абы унафэ хуищIащ махъсымэ тIэкIу игъэхьэзырыну. Арати, жыIэщIэм шыуаныр мафIэм тригъэуващ, бысымхэри щIэкIащ, сабиитIыр унэм къыщIанэри. Мыгувэу цIыкIухэр къэлъэIуащ шхэну хуейуэ. Алмэстым ахэр къигъэгугъащ и щхьэцыр щагъэпщкIуар кърагъэлъагъумэ, игъэфIэжыну. ЗыщIэупщIар здэщылъыр сабийхэм кърагъэлъагъуну хунэса къудейт, щхьэцыр абы къипхъуатэу лIым и жыIэм къыщIэкIыжыну къыщехъулIам. Абы и ужькIэ, сабиитIыр шыуан къэкъуалъэм хидзэри, езым мэзым зыщигъэпщкIужащ, зэрыжаIэмкIэ, ар абы иджыри щопсэу».
Мыр тхыдэм къыхэщыж Iуэхущ. Котляров зэщхьэгъусэхэм я тхылъми къыщыхьащ алмэсты зылъэгъуа цIыхухэм жаIэжа куэд дыдэ. Алмэстым и теплъэр, зыщIыкIэр абыхэм къызэрагъэлъагъуэм зыкъомыр уи фIэщ ещI. Дауи умыщIынрэ, Зеикъуэ къуажэм щыщ, зи ныбжьыр илъэс 90 хъуа Джэдгъэф Аслъэмырзэ, бгылъэ щIыпIэхэм фIыуэ хэзыщIыкI Ионих Эдуард, республикэм щыпсэу нэгъуэщIхэми ялъэгъуахэр Котляров Виктор къащригъэIуэтэжкIэ!
АтIэ, хэт е сыт хъуну алмэстыр?! Криптозоолог Сапунов В. Б. къызэрилъытэмкIэ, а псэущхьэхэр, гуманоидхэр, гупсысэ зиIэ цIыхухэм къытехъукIащ. АрщхьэкIэ, цIыхухэмрэ алмэстыхэмрэ зэмызэгъыж щыхъум, иужьрейхэм я зэфIэкI къызэрымыкIуэхэм зрагъэужьри, щIыпIэ пхыдзахэм Iэпхъуащ, псалъэм папщIэ, мэзым. КъарукIэ абыхэм нэхърэ нэхъ махэ цIыхухэм захъумэжыфын папщIэ, лэжьыгъэм, щакIуэ Iуэхум зэрыпэлъэщын Iэмэпсымэхэр ящIащ, гупу зэдэпсэууэ, зэдэлажьэу зрагъэсащ. АбыхэмкIэщ цIыхур езым къещхь псэущхьэм нэхърэ нэхъ лъэщ зэрыхъуар.
ЖытIам ипкъ иткIэ, къэбгъэлъагъуэ хъунущ алмэстыхэм я къежьапIэр цIыхум ейм хуэдэ дыдэу. Къэбэрдей-Балъкъэрым абыхэм ящыщу нобэ дапщэ щыIэжыр жыпIэмэ, пэжращи, закъуэтIакъуэххэщ.
«Сумрачные твари» нэтынми хуэдэу, абы и пэкIэ екIуэкIа «Подземные странники»-р зэрагъэхьэзырар Котляровхэ Викторрэ Мариерэ я тхылъхэмкIэт. Ахэр Рен-ТВ-м трих «Странное дело» Iыхьэм хохьэ. Къапщтэмэ, къэхутэныгъэхэр цIыхум я фIэщ хъун-мыхъуныр нэгъуэщI Iуэхущ…
КIУЭКIУЭ ХьэIишэт.
