Лъэпкъыр къэзыгъэуш
Адыгэ ныпым и лъабжьэр жыжьэ къыщожьэ. Ар хыболъагъуэ синдхэм, мэуэтхэм, хьэтхэм я тхыдэм, уеблэмэ адыгэхэр щIыпIэрыс щыхъуа лъэхъэнэхэм (ди эрэм ипэ илъэс мини 6) нып папщIэу зэрахьа гуэрхэр щыIащ. Нэхъ гъунэгъу лъэхъэнэхэм укъэIэбэмэ, 15-нэ лIэщIыгъуэм, Инал и пщыгъуэм нып щызэрахьарэ щызэрамыхьарэ къэхутэн хуейщ, ауэ абы иужькIэ, 1774 гъэхэм ирихьэлIэу, Къэбэрдей щIыналъэм нып зэриIар тхыдэм къыхощ. Апхуэдабзэу адыгэ лIакъуэхэми унагъуэ зызыужьахэми езы-хэм я нып яIэжу зэрыщытар нахуэщ. Абыхэм я нэхъыбапIэр щэкI удзыфэщ къызыхэщIыкIар, шабзэшитI зэблэдзахэмрэ вагъуищымрэ зэхуэдэу лIакъуэ нып куэдым я деж щыболъагъу.
Дауэ ар къызэрыунэхуар
Нобэ зетхьэ адыгэ ныпым и зэхэлъыкIэр къыщыунэхуар 1800 гъэхэм я пэщIэ-дзэ дыдэращ. 1805 гъэм Къалэубэтэкъуэ Шупагуэрэ и ныбжьэгъухэмрэ къагурыIуат адыгэ лIакъуэхэр зэкъуэмыувэмэ, къапэщIэт бийм адэкIэ зэрыпэмылъэщынур, абы папщIэ Адыгэ Хэкум ис лIакъуэ 12-р зы лъэпкъ ныпым и жьауэ щIэувэн зэрыхуейр. Мис а гупсысэм ипкъ иткIэ Къалэубэтыкъуэ Шупагуэ адыгэ ныпыпхъэ иригъэщIащ, а зэманым ирихьэлIэу зэхашэну Адыгэ лъэпкъ хасэшхуэм и пащхьэ кърилъхьэу къаригъэщтэну и гугъэу. ЩэкI удзыфэм шабзэшэ фIыцIэ зэблэдзаищрэ вагъуэ хужь 12-рэ зытещIыхьа а ныпыпхъэр 1807 гъэм щыIа Адыгэ лъэпкъ хасэм и лIыкIуэхэм ягу ирихьат, ауэ зэмыфэгъуищ зэрызэхэлъыр арами, нэгъуэщI щхьэусыгъуэми мыбелджылыуэ, абы щыгъуэ лъэпкъ ныпыр къащтакъым.
19-нэ лIэщIыгъуэм и япэ Iыхьэ плIанэм (1818, 1823, 1824 гъэхэм) Адыгэ Хэкум къэкIуа франджы лIакъуэлIэш Тебу де Мариньи ди лъахэм къызэрыщикIухьам теухуауэ итхыжа тхылъым хигъэува картэм зы адыгэ нып хэтщ вагъуи 8-рэ шабзэшэ зэблэдзаищрэ тету. Ар кIахэ адыгэхэм зэрахьа лIакъуэ ныпхэм ящыщынкIэ хъунущ, ауэ гу лъытапхъэщ абыи шабзэшэ зэблэдзаищыр къызэрытещым.
Хьэвжокъуэ-Жанбэч Ахьмэд зэритхыжамкIэ, 1827 гъэм урысыдзэм Iэнэпэ (Анапэ) быдапIэр къыщащтам щыгъуэ абы уэсмэн ныпым игъусэу адыгэ ныпыр (вагъуэ 12 зытет щэкI удзыфэр) щыхуарзэт. Ар пэжмэ, хуэбгъэфащэ хъунущ Къалэубатэкъуэ Шупагуэ иригъэщIа ныпыр арауэ. 1822 гъэм Адыгэ лъэпкъ хасэ зэхаша пэтми, абы «гъащIэ иIакъым». 1830 гъэм лIыкIуэ 300-м нэблагъэ хэту Жылэ тхьэрыIуэ хасэр зэхашэри, Адыгэ Хэкур тэкурэку (губерние) 12 зэхагъэуващ. А тэкурэку 12-р къэлъытауэ Къалэубатэкъуэм нэхъапэм иригъэщIауэ щыта ныпыпхъэр аргуэру зэ къыхалъхьэри, зэхъуэкIыныгъэ тIэкIу фIэкIа хуамыщIу лъэпкъ ныпу къащтащ. Ауэ ар хэгъуэгум и щIы-пIэ псоми занщIэу зэрылъэмыIэсыфам къыхэкIыу, ныпыр Адыгэ Хэкум зэхуэдэу зэлъащIысакъым.
1830 гъэм зэхуэса Жылэ тхьэрыIуэ хасэм и лIыкIуэу щыта Занокъуэ Сэфарбий хамэ къэрал IуэхухэмкIэ министр хуэдэу Истамбыл щыIащ нэгъуэщI къэралхэм я лIыкIуэхэр адыгэ лъэпкъыр зыхэт гузэвэгъуэм щигъэгъуазэу. Шэч хэлъкъым шылэ щэкI лъапIэм къыхэщIыкIауэ адыгэ ныпыр дахэу егъэщIыным, ар лъэпкъым къегъэщтэным Сэфарбий мымащIэу зэрыхэлIыфIыхьам. Лъэпкъ ныпыр я жьауэу адыгэ лIакъуэхэр зэкъуэувэн зэрыхуейм къыхуриджэу, чэнджэщ щхьэпэ къариту адыгэхэм я пащхьэ къыщыпсэлъащ инджылыз посоль ствэм и секретарь Уркварт Дэвид, Занокъуэ Сэфарбий 1834 гъэм Истамбыл щыIэу зыхуэзауэ щытар.
Абынрэ IэфIыпсрэ яку дэт тIуащIэм 1836 гъэм щекIуэкIауэ щыта Адыгэ лъэпкъ зэхуэсым хэта Спенсер Эдуард адыгэ ныпым теухуауэ етх: «Гушхуэ зыкIуэцIылъ лIыхъужь СулътIаныкъуэ Хъырцыжь Истамбыл щрагъэщIауэ къахьыжагъащIэ нып дахащэу нэр пIэпызыхыр къызэкIуэцIихащ. Истамбыл Iулыджышхуэ щызиIэ адыгэ гуащэм езым и Iэ псыгъуэ IэпщIэлъапщIэхэмкIэ мы ныпыр хидыкIауэ аращ. Нып дахащэр щалъагъум, бгырыс мин бжыгъэхэм я джатэхэр зэуэ кърапхъуэтри, гуфIэ гуоу макъышхуэ щIэту куэдрэ ягъэдэлъащ, а гуо макъ лъэщым и джэрпэджэжым мэз къуэладжэхэр къыдэпсалъэу».
Бэракъым и мыхьэнэр
Адыгэ ныпым и зэхэлъыкIэм къикIыр тэкIу зэщхьэщыкIыу къаIуатэ. Вагъуэ 12-м адыгэ лIакъуэхэр (е тIурытIу зэдзылIауэ, пс.п. къэбэрдей-беслъэнейхэр, шапсыгъ-натхъуейхэр) къикIыу нэхъыбэм къалъытэ. Ауэ Адыгэ лъэпкъ ныпыр ипэжыпIэкIэ зытещIыхьауэ щытар Адыгэ Хэкум и щIыпIэхэр, тэкурэкухэр арат. Апхуэдэ щIыкIэкIэ абы къызэщIиубыдэрт, адыгэ лIакъуэхэм къищынэмыщIауэ, убыххэри абазэхэри.
Иджы адыгэ ныпым дыщеплъкIэ, сыт къыдгурыIуэн хуейр? Удзыфэр — Хэкурщ, абы и дахагъэрщ, бэвыгъэрщ, лъапIагъэрщ, Хэку-анэм нэхърэ нэхъ лъапIэ зэрыщымыIэрщ. Вагъуэ пщыкIутIыр — Адыгэ Хэкум и тэкурэку 12-щ, адыгэ лIакъуэхэрщ, ахэр зэрызэкъуэшырщ, зэрызэхуэдэрщ, зэрылъапIэрщ, вагъуэу зэрылъагэрщ, зэрыгъуазэрщ. Шабзэшищ зэблэдзар цIыхугъэм, адыгагъэм, лIыгъэм, зэкъуэтыныгъэм я нагъыщэщ. Iэщэу шабзэ зэрызэрахьэ лъандэрэ адыгэр лIэужьыгъуищу зэщхьэщагъэкIырт: шалъэм зы шабзэшэ фIэкIа имылъмэ, ар шыщхьэмыгъазэт, шэрыуэт, ябгэт, бзаджэти, абы зыпэщIэбгъэхуэнкIэ шынагъуэт, зэуэр занщIэу къиукIырти. Зи шалъэм шабзэ куэд илъыр, зэрынаIуэщи, зэуапIэм Iут зауэлIу арат. Ауэ зи шалъэм шабзищ илъым цIыхугъи, адыгагъи, хабзи, лIыгъи хэлъу, мамырыгъэм и телъхьэу, ауэ, зауэ къэхъу хъужыкъуэмэ, и лIыгъэр къыщигъэлъагъуэу, зэи къимыкIуэту арат. Адыгэ ныпым дыщеплъкIэ, мис ахэр ди псэм зыхи-щIэу, къыдгурыIуэу щытмэ, Адыгэ ныпым и мыхьэнэр ди псэм нэсауэ аращ.
Хъуажь Фахъри.
