
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Былымыл гъэжьа, кIэртIоф щIэлъу
Лы тхьэщIар г 5-7 хъууэ тыкъыр цIыкIуу яупщIатэ, шыуаным иралъхьэри шыгъу тракIутэ, псы щIыIэ тIэкIу щIакIэри, мафIэ цIыкIум тету, шыуаныщхьэр тепIауэ дакъикъэ 40-кIэ ягъавэ, тхъурымбэр къытрахыурэ. Псыр щIэващIэмэ, тхъу халъхьэри, мафIэр ин ящIыж. Ар зэIащIэурэ дакъикъи 10-12-кIэ ягъажьэ.
КIэртIоф укъэбзар лым ещхьу упщIэтауэ шыуаным иралъхьэри ныкъуэжьэ хъуху ягъажьэ зэIащIэурэ. ИтIанэ бжьын укъэбзамрэ пхъы упщIэтамрэ шыбжий плъыжь хэлъу, гъэлыбжьауэ лым халъхьэ. Шыуаным илъым псы щIыIэ тIэкIу хакIэ, и щхьэр трапIэжри, мафIэ инкIэ зэ къытрагъэкъуалъэ, итIанэ мафIэр ирашэхри дакъикъэ 15-16-кIэ ягъэбэкхъ.
ПIастэ, мэжаджэ е щIакхъуэ и гъусэу пщтыру яшх.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ): былымыл лыпцIэу — г 150, шыгъуу — г 6, псыуэ — г 50, пхъы укъэбзауэ — г 30, кIэртIоф укъэбзауэ — г 200, бжьыныщхьэ укъэбзауэ — г 40, шыбжий сыр хьэжауэ — узыхуейм хуэдиз.
ФокIэ гъэжьа адыгэ къэб
Къэбым и фэр трах, плIимэу, щимэу, хъурейуэ, я Iувагъыр зы сантиметр хъууэ пIащIэ цIыкIуурэ яупщIатэ, ахэр фо гъэткIуам щIигъанэу халъхьэри, зэIамыщIэу дакъикъи 5-6-кIэ ягъажьэ, итIанэ зэрагъэдзэкIри дакъикъи 4-5-кIэ мафIэм трагъэт.
Къэб жьар гуахъуэкIэ фом къыхахыжри, тепщэч цIыкIум иралъхьэ, зэрагъэжьа фори тракIэж. ХьэкулъэкIэ зыгъажьи щыIэщ. Ари хъунущ. Пщтыру яшх. Шэи, шхуи докIу. ЦIыхубз, сабий шхынуи ябж.
Халъхьэхэр: къэб упщIэтауэ — г 120, фоуэ — г 160.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
ЖыIэгъуэхэр
Хъунур умыщIэмэ, хъуным уешх
Хэти щыуагъэ IэщIокIри, хэти щыуагъэм къыIэщIокI.
Хэти фIыщIэ къыпхуищIынщ, хэти IупщIэ къыпхуищIынщ.
Хэти и лIэжыгъуэм къытекIа дамэм щогуфIыкI.
ХьэкIэри кхъуэкIэри зэрипхыурэ хьэкIэкхъуэкIэ хъупащ.
Хьэпшыпыр лъапIэху, тыкуэнри нэхъ жыжьэщ.
ХьэщIэр къызэпаплъыхьри, щхьэгъэрыт ящIащ.
Хьилэшы IуэхутхьэбзащIэ и куэдщ.
ХъуэнкIэ щIэзыдзэ хъуэхъукIэ ущымыгугъ.
ХъуэхъукIэ ирагъэблагъэри, хъуэнкIэ къахэкIыжащ.
Хъунур умыщIэмэ, хъуным уешх.
Шыд къезымытынум шыкIэ елъэIурт.
ЦIыхубз зыщIэмыс унэр зэщIэкIэжа хадэщ.
ЦIыхум хуумыщIам хуэдэу хуэпщIар иIуэтэжамэ арат.
Зи жып имылъ и щхьэ урилъыткIэ къулей ухъуркъым.
КIэрэф Хьэсэнбий.
Тхыгъэ кIэщIхэр
Щихум и жэуап
И закъуэ дыдэу пхыдзауэ губгъуэм ит щихур щилъагъум, хъыджэбз цIыкIум ар фIэгуэныхь хъуащи, бгъэдыхьауэ йоупщI: «Мы губгъуэ нэщIым дауэ уитыф уи закъуэу? Ныбжьэгъуи жэрэгъуи уимыIэрэ къыпхуеи къыпхуэкIуи щымыIэу? СфIэгуэныхь уохъу».
Щихум и пщIащэхэр егъэхъейри жеIэ: «Умыгузавэ, хъыджэбз цIыкIу, сэ щхьэкIэ. Сэ, уэ къызэрыпфIэщIым хуэдэу, си закъуэкъым. Ныбжьэгъуи жэрэгъуи си куэдщ. Абыхэм сэ зэи сагъэзэшыркъым».
Хъыджэбз цIыкIум ар егъэщIагъуэ: «Уэ уи мызакъуэуи? НтIэ, зыри слъагъуркъыми!».
Абы къыхуеплъыхыурэ, щихум жеIэ: «АтIэ модэ уафэм дэплъейт — дыгъэр плъагъурэ? Ар зы. Дыгъэр сэ къызотэ и бзий хуабэхэмкIэ. Иджы къеплъыхыжыт — плъагъурэ си бгъумкIэ щежэх мы псыр? Ар сытым хуэдэу ныбжьэгъуфI! Абы псыIагъэ зэи щигъащIэркъым си лъабжьэр. Езыр къабзэщи, гъуджэм хуэдэу, сыкъощ. Хьэмэрэ сыт хуэдиз къуалэбзу хьэщIэу къысхуэкIуэрэ сэ! Сыт хуэдиз уэрэд къызжаIэрэ абыхэм! Уеблэмэ къохъу бгъэ дыдэри къыщысхуеблагъэ. Си къудамэм къытотIысхьэри куэдрэ тесщ, гупсысэу. ЦIыхухэри къокIуэ си деж. Махуэр хуабэ хъуамэ, губгъуэм лажьэу итхэр си жьауэм къыщIотIысхьэри загъэпсэху. Ар — махуэкIэщ.
Си закъуэу сыкъанэркъым сэ жэщкIи. Мазэр къыщIокIри и нэхум сыхегъапскIэ, дыжьын тенджызым сыхэсым хуэдэу. Вагъуэхэри къыздоуэршэр нэху щыху. Зэи сибгынэркъым жьыбгъэ щIыIэтыIэми, махуэм къэплъа си къудамэхэм закърешэкIри егъэупщIыIу. Иджы уи фIэщ хъуа, хъыджэбз цIыкIу, сэ зэи сызэримызакъуэр?»
Щихум и лъэдийм гуапэу телъэщIыхьурэ, хъыджэбз цIыкIум жеIэ: «Иджы сэ абы шэч къытесхьэжыркъым. УнасыпыфIэщ уэ, щиху!».
«КъыдэкIуей, дадэ!»
ХьэтIутI лIыжьыр я пщIантIэм къыдэкIри куэбжэм деж щыт тетIысхьэпIэм щетIысэхат, и баш къуаншэр зыщIигъакъуэурэ. Асыхьэту абы къызэхех и къуэрылъху цIыкIу Хьэсэн и макъ:
— Дадэ, уэри укъыдэкIа?
ЛIыжьым зеплъыхь, арщхьэкIэ зыри къыхуэлъагъуркъым.
— Дэнэ ущыIэ, хьи?
— Уафэм сытесщ, дадэ!
— ЛIо, тхьэ ухъуауэ ара? — жиIат лIыжьым, арщхьэкIэ жимыIэпхъэ къызэрыжьэдэхуам щIигъэщтэжауэ, зиплъыхьащ, зыгуэрым сызэхихауэ пIэрэ жыхуиIэу. — Ай, джаур, уэри уэ! Аргуэру удэпщеящ мыIэры- сейм!
ХьэтIутI жыгым дэплъеинут, щIалэ цIыкIур лъагэIуэу дэкIуеямэ еплъыну, арщхьэкIэ и илъэс бжыгъэ къомым, гырэм хуэдэу зыкъыкIэращIэри, зыкърагъэIэтакъым. А, уанэ махуэ туулъхьэ, жиIэу зыхуэхъущIэжри, зэгъэжащ, арщхьэкIэ, мэгузавэри, лъэмыкIыу аргуэру и къуэрылъхум йоджэ:
— Укъехуэхынщ, пIытIэ, умыбэлэрыгъ, быдэу убыд. Е къакIуэ къехыжыпэ.
— Умыгузавэ, дадэ, сехуэхынкъым. Ди жэмыр къэкIуэжу слъагъуху сытесынущ. Модэ мес, сабэр къаIэту, жэмхэр къыдохьэж. Дадэ, къакIуэ уэри къыдэкIуей, зэгъусэу дытесынщ жыгым, — жеIэ мо щIалэ бзаджэ цIыкIум, лIыжьым лъэкIынур фIы дыдэу ищIэ пэтми.
— Сэ абы сыныдэкIуеифрэ, хьэмэ къилъхуа! — жеIэ ХьэтIутI.
— Дадэ, зэрыжыпIэмкIэ, укъыдэкIуеифамэ, укъыдэкIуеинут, и? ИтIани сэ укъызошхыдэ, жыгхэм лъагэIуэу удокIуей, жыбоIэри. Хьэ-хьэ-хьа!
Хьэсэн и дыхьэшх макъыр жыгым къощэщэх, мыIэрысэ къыпыщэщ нэхъей.
— Уэри уэ! — аращ лIыжьым жиIэну игъуэтыжар.
ДзыфIэщыр езыр дзыбэ мэхъу
Абы дагъуэ зыхуимыщIрэ дзы зыфIимыщрэ къэгъуэтыгъуейщ. ЖыпIар, е уи плъэкIэр, е уи зыIыгъыкIэр игу иримыхьамэ, Iэмал имыIэу псалъэ гуауэ къуидзынущ, укъызэфIибзу. Ар хьэл мыгъуэ хуэхъуащи, фIэгъэнапIэ къилъыхъуэ зэпытщ икIи, лъыхъуэм къегъуэт жыхуаIэу, зыхуэмыпсалъэрэ зыфIэмынэрэ и ныбжьэгъухэми и лэжьэгъухэми яхэткъым, уеблэмэ зэIущIэ гуэрхэм игу иримыхьын (псоми абы зыкъыдащIын хуей нэхъей!) щызэхихамэ, е радиокIэ, телевизоркIэ къатамэ, е газетхэм щрихьэлIамэ, Iэмал иIэкъым ар «зи лажьэр» «и пIэ иримыгъэувэжынкIэ».
Зэрыригъэувэжри дауэ жыIэт. Бгъэдыхьэу жриIэу аракъым, атIэ псоми ящIэн хуэдэу, ауан щIэлъу, щыдыхьэшхыу тхыгъэ газетым къытрырегъадзэ. «Сыт апхуэдэу щIэпщIар? Зиунагъуэрэ, ар уи ныбжьэгъущ, уи лэжьэгъущ, и жагъуэ щхьэ пщIа зым щымыщу?» — жепIэмэ: «Хуэфащэщ, къилэжьащ ар абы», — жеIэри пеупщI.
Сыт епщIэн абы фIэкI зэхэщIыкIрэ фIэлIыкIрэ зимыIэм?! ИкIи зыри иращIэркъым. КъацIыхуащи, жиIэри итхри къафIэIуэхужкъым и ныбжьэгъухэми и лэжьэгъухэми. НэгъуэщIхэм я напэр трихыну хэтурэ, езым и напэр зытрехыж. Аращ къыпщыщIынур, уцIыху дыджу, фIэлIыкI пхэмылъу, адрейхэр уи щхьэ еплъытыфу ущымытмэ.
Псори сэ къыстралъхьэ
ГъэщIэгъуэнщ мы цIыхухэр. ФIыуэ ялъагъум жраIэ: «Гъуэгу махуэ!» Жагъуэу ялъагъум кIэлъадз: «Гъуэгу мыгъуэм уижьэ!». ФIы зэхъулIэм — си фIыщIэ ещI: «Сыту гъуэгуанэ угъурлы сытеуват!». Зи мурад къызэпыудар сэ къысхуохъущIэ: «Сыту гъуэгуанэ мыгъуэ сытеуват!».
Зыми ищIэркъым, ищIэнуи хуейкъым, сэ, гъуэгум, а псоми си Iуэху зэрыхэмылъыр. Сэ — сыгъуэгущ, хэт къыстеувэми си зэхуэдэщ, сыздынэсым нэс сошэ. Аращ си къалэныр. Ауэ цIыхухэм сыт щыгъуи къалъыхъуэ зыщыгугъын, е езыхэм я къуаншагъэр зытралъхьэн. ГъэщIэгъуэнщ мы цIыхухэр…
КъАгъырмэс Борис.
Ди сурэт гъэтIылъыгъэхэр
Налшык къеблэгъащ Анкара щыщ адыгэ хэкупсэ нэс, «Кавказ»журналым и редактор нэхъыщхьэ Выщхьэ Изэт. Абы бгъэдэсыр журналист ХьэфIыцIэ Мухьэмэдщ. 1969 гъэ, шыщхьэуIум и 27
ГушыIэ
КIий макъыр уэрэд мэхъуж
Хъуэжэ джэгум къыщIэкIыжауэ зы уэрам кIыфI гуэрымкIэ кърикIуэжырт. Ар бэлэрыгъауэ бжыхь лъабжьэмкIэ къыздрикIуэжым, зы хьэ гуэр пабжьэм къыхэцIэфтри, и цеикIэм къепхъуэри, блэжащ. Хъуэжэ абы къигъащтэри, и къарум къызэрихькIэ «Уа-а-а!» — жиIэу кIийуэ щIидзащ.
Хъуэжэ и кIий макъыр мыужьыхыж щIыкIэ, дыхьэшх макъ и щIыбагъымкIэ къыщыIуащ. КъеплъэкIри къилъэгъуащ езым кIэщIу и ужь иту къэкIуэж зыдэгушыIэ хъыджэбзымрэ абы и ныбжьэгъумрэ. Ахэр къызэрилъагъуу Хъуэжэ и кIий макъ «уа-а-а»-м нэхъри зригъэIэтри «рау-ри-ра-рий!» — жиIэу пигъэувэжащ, къащтэу зэрыкIияр уэрэд жиIэ хуэдэу хъыджэбзхэм къафIигъэщIыну икIи зыфIимыгъэIуэхуу лъабакъуэ хуабжькIэ ежьэжащ.
Махуэ Iэлисэхь.
Хъыбар
Хэт нэхъ бзаджэ?
Зы щIалэ бзаджэ ежьащ: «Гъуэгум зыгуэр сыщрихьэлIэмэ, схъунщIэнщ», — жери. Мэз лъапэ нэсри, чыцэм хэтIысхьащ. Чыцэм здыхэсым, выгу къилъэгъуащ. Гублащхьэм зы лIыжь дэсщи, мэщхьэукъуэ. ЛIыжь цIыкIум витIыр фIихун мурад ищIащ щIалэ бзаджэм. Лъахъстэн вакъитI лъыгъти, гъуэгум трилъхьащ, лъэбакъуищэ хуэдэкIэ зэпэщIихри. Езыр чыцэм хэтIысхьэжащ. ЛIыжьым и щхьэр къыщиIэтым, гъуэгум телъ лъахъстэн вакъэр илъэгъуащ.
— Вакъэ лъэныкъуэр сыту сщIын? — жери лIыжь цIыкIур вакъэм блэкIащ, лъэбакъуищэ нэхъ имыкIуауэ, вакъэ лъэныкъуэм ирихьэлIащ.
Выгур къигъэувыIэри, лIыжь цIыкIур гублащхьэм къыдэкIащ.
— НетIэреймрэ мыбырэ зэгуэгъущ, згъэзэжынщи, вакъэ лъэныкъуэр къэсщтэнщ, — жери вакъэ лъэныкъуэм тригъэзащ лIыжь цIыкIум, выгур гъуэгум къытринэри. ЩIалэ бзаджэр зэщэр арати, витIыр щIигъэхури мэзым хихуащ.
ЛIыжьым къигъэзэжащ. ВитIыр игъуэтыжакъым. Щимыгъуэтыжым, лъахъстэн вакъитIыр ихьри и унэ кIуэжащ:
— Вы къэсхунщи, гур сшэжынщ, — жери.
Ежьэжауэ, шу гуп кърихьэлIащ лIыжь цIыкIум.
— Фысакъ, — яжриIащ шу гупым. — Гъуэгум дыгъу щызоуэ: си витIыр сIэщIагъэкIащ.
ЛIыжь цIыкIум къыщыдыхьэшхри, шу гупыр блэкIащ, псы Iуфэм нэсри епсыхащ, жэщ къатехъуати. Мэл яукIри, лэгъупыIэмпIэ зэфIадзащ. Шыр хъуным хаутIыпщхьащ, зы плъыр бгъэдагъэувэри.
— Сакъ! — жари плъырым и тхьэкIумэр хуаIуэнтIащ. — Шыр ебгъэхумэ, лIыжь цIыкIум дыщIэбгъэхьэжащ.
ЛIыжь цIыкIум и витIыр зыхуа щIалэ бзаджэр мэзым къыхэтIысхьауэ шу гупым къеплъакIуэрти, щIакIуэ зытриубгъуэри, шыр хэзыгъэпщ плъырым къыбгъэдыхьащ.
— Лыр ващ, — жриIащ плъырым, — уэ уедзэкъэху, сэ шыр хэзгъэпщынщ.
Плъырыр гупым яхыхьэжащ. ЩIалэ бзаджэм шыр къызэщIикъуэри, мэзым хихуащ.
Гупым щахыхьэжым, плъырым къеупщIащ:
— Шым щхьэ укъыбгъэдэкIа? — жари.
— ЩIалэ нэвгъэкIуати, шым къыпэрызнэри сыкъыбгъэдэкIащ, — жиIащ модрейм.
— НэдгъэкIуакъым! Шыр ебгъэхуащ! — жари зэрехьэжьащ. Гупыр шым лъыхъуэху, шыр быдапIэ щIигъэзагъэри, щIалэ бзаджэм къытригъэзащ, лыр вати, лэгъупым къыхихри, лэпсым зы щIакIуэжь хидзащ, лыр фэм кIуэцIишыхьри, мэзым хыхьэжащ.
Нэху щыху шым лъыхъуэри, гупым къагъэзэжащ: шыри ягъуэтыжакъым, лыми хэкIыжауэ къыщIэкIащ.
— Зив яхуа лIыжь цIыкIум дыщIэнэкIащ, — жаIащ гупым. — Нэхъеиж къызыщыщIар дэращ, — жари ежьэжащ, щхьэж и уанэ и плIэм ирилъхьэри.
ЛIыжь цIыкIум и витIымрэ шу гупым я шымрэ къихури, щIалэ бзаджэр нэхущым я пщIантIэ дыхьэжащ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 6. Лэскэн щIыналъэм къыщыхъуа ди лъэпкъэгъу, Совет Союзым и ЛIыхъужь. 7. УщIэдыхьэшхыни ущIэнэщхъеини зыхэлъ Iуэхугъуэ. 8. Къурш лъэныкъуэмкIэ къриху жьы щIыIэтыIэ. 9. Нартхэм я ныкъуэкъуэгъу лъэпкъ. 10. Ди республикэм щекIуэкIа япэ президент хэхыныгъэхэм хэта, философие щIэныгъэхэм я доктор … Феликс. 11. ПIастэ зэрапщ, пщэфIапIэм щIэлъ пхъэ хьэнцэ цIыкIу. 14. Вакъэ лъапщэ кIыхь. 15. Зи къудамэхэр теухъуэнщIыкIа жыг лъэдий гъум. 16. Нартыхур бгъэлъалъэмэ, ар къонэ. 18. Языныкъуэ джэдкъазхэм, къуалэбзухэм я щхьэщыгум тетщ. 19. Къыдалъхуауэ, языныкъуэ цIыхухэм я щIыфэм хэтщ. 24. УэрэджыIакIуэ Iэзэу щыта, РСФСР-м щIыхь зиIэ и артист … Ахьмэд. 25. Блэ, шындырхъуо хуэдэхэм я егъэзыпIэ. 27. ЩIакхъуапхъэ. 29. Псыщхьэ тещтыкIа. 30. ЩIалэ цIыкIу зэранам, «сыкъамылъагъу щIыкIэ» жери, … зищIыжащ. 34. Къэрал псом къыщацIыхуу щыта адыгэ физик … Мурадин. 35. ЩIалэ бжьыфIэ, пкъыфIэ. 36. Блэм и бзэгу. 37. ХадэхэкI. 39. «Балигъ» хъуа чы. 40. … къутахуэ зекIуапIэм телъщ. 42. МафIэ бзий къыдидзу, уафэм къыщоуэ. 43. Нэхъыбэу шагъыр къызыхащIыкIыр а пхъэщхьэмыщхьэрщ.
Къехыу: 1. Витамин «С»-кIэ къулей, чыцэм къыпыкIэ пхъэщхьэмыщхьэ, шейхэдзэ. 2. Ныкъусаныгъэ, сэкъат, щыщIэныгъэ, … 3. Щхьэгъусэ къэзышам и благъэщIэ. 4. Дунейр щыуаем деж адэкIэ-мыдэкIэ трищIэ уэс пIащIэ. 5. Къэрэгъэш щыпсэуа мэкъумэшыщIэ, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь. 11. ПхъащIэ Iэмэпсымэ. 12. Адыгэ IуэрыIуатэм къыхэщыж цIыхубз пелуан. 13. Гъавэ щымыхъуа, ерыскъыр мащIэ щыхъуа гъэ. 16. Ди щIыпIэм къеблагъэ хьэщIэхэм ящыщ куэдым Къэбэрдей-Балъкъэрыр … щIыналъэу жаIэ. 17. Хадэхэм ирагъэувэ къуалэбзугъащтэ. 20. Къуаргъым нэ хуащIати, « …» жиIащ. 21. IэпщэкIэ лэжьэрейм и Iэгум трищIэ фэ гъур пхъашэ. 22. АдакъэщIэрэ … пIастэрэ. 23. Аушыджэр къыщыхъуа тхакIуэ, журналист. 26. НэщI мазэм тхьэмыщкIэхэм хухах Iыхьэ. 28. Шызакъуэгу. 31. Гъатхэпэ мазэм и кIэуххэм къэхъуж щIыIэ. 32. Хьэцэпэцэ къэкIыгъэ, ху къызыщIаIукI. 33. БгитI зэхуаку. 38. ЩIымахуэ … е гъэмахуэ … . 39. ХадэхэкI. 41. Мылъэтэфми, бадзэ Iэзэу къэзыубыд хьэпщхупщ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Гъатхэпэм и 6-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу: 5. ПсыкIэху. 6. Мудрэн. 9. Шырыкъу. 11. Ахын. 12. Къакъэ. 13. ЩIыIу. 15. Хъыдан. 16. Хъуэр. 17. Пхъу. 18. Къум. 21. Церп. 22. IупщIэ. 24. Бу. 25. Уэ. 26. Гъунэ. 27. Пхъэпс. 29. Джей. 30. Тхьэм. 33. Джанэ. 35. Теунэ. 36. УщIэмыкъу. 38. Гъуэрыгъуэ.
Къехыу :1. Хъыдан. 2. Тху. 3. Гъум. 4. Къургъакъ. 5. Пхъэх. 7. Нэпкъ. 8. Аргудан. 9. Шэрхъ. 10. Къудан. 14.Iупэцабэ. 16. ХъумпIэцIэдж. 19. Гурэ. 20. Гъупщ. 23. Яхэгуауэ. 27. Парт. 28. Санэ. 31. Хьэту. 32. Махуэку. 33. Джарым. 34. Ныджэ. 37. Къущ. 38. Гъуо.
