ЩIалэгъуалэр хъумэным и Iэмалхэм топсэлъыхь
КъБРм и Правительствэм и УнафэщI Мусуков Алий иригъэкIуэкIащ Iуэхугъуэ зыбжанэм щыхэплъа зэIущIэ. Абы щытепсэлъыхьащ щIалэгъуалэм диныр тегъэщIапIэ ящIурэ ялэжь щIэпхъаджагъэр къыщежьэм, ар къэмыгъэхъуным теухуауэ щIапхъэм. КъБРм егъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм иригъэкIуэкI лэжьыгъэм тепсэлъыхьащ Емуз Нинэ. Министрым къигъэлъэгъуащ щIэпхъаджагъэр къэзышэ Iуэху зэIумыбзхэми.
Япэрауэ, ар къыхокI экстремизмэм зи гупсысэр хуэкIуэ хъуа ныбжьыщIэм и чэзум гу зэрылъыдмытэм. ЕтIуанэрауэ, егъэджакIуэхэм мащIэщ яхэтыр щIэныгъэр, мы дунейм щекIуэкIыр я тегъэщIапIэу ныбжьыщIэхэм епсэлъэфыну. Ди ныкъусаныгъэхэм ящыщщ мы Iуэхур зи къалэн министерствэхэмрэ ведомствэхэмрэ зэчэнджэщу зэрызэдэмылажьэр. Емузым зэрыжиIамкIэ, ныбжьыщIэхэр дгъэсэн хуейщ гумащIэу, цIыхугъэ яхэлъу, зэгурыIуэу, зым адрейр и щхьэм ирилъытыфу. Абы и лъэныкъуэкIэ мыхьэнэ иIэщ хабзэншагъэр къызэпыудыным, цIыхубэр щIэпхъаджагъэм щыхъумэным теухуауэ 2013 2020 гъэхэм щIапхъэр щыгъэбелджылауэ КъБРм къыщащта къэрал программэм. Абы щIэ гуэр хэр хэлъхьэжын хуейуэ къилъытащ министрым.
Емуз Нинэ къыхигъэщащ республикэм и щIалэгъуалэм терроризмэм гущыкI хуезыгъэщI Iуэхугъуэхэр жылагъуэ, лъэпкъ зэгухьэныгъэхэм я гъу сэу къызэрызэрагъэпэщар. Абыхэм ящыщщ «Мир дому твоему» программэри. Министрыр тепсэлъыхьащ мы Iуэхум ехьэлIауэ Интернетым и Iэмалхэр къэгъэсэбэпынымкIэ республикэр нэгъуэщIхэм къазэрыкIэрыхум.
Нэхъ зыубгъуауэ къэгъэсэбэпыпхъэщ СМИм и Iэмалхэри. Псом хуэмыдэу теленэтынхэм щIалэгъуалэр нэхъыбэрэ хэгъэтын хуейщ. Абы и лъэныкъуэкIэ ди гъунэгъу республикэхэр ди япэ зэрищам гу лъыботэ, жиIащ абы.
КъБРм и МВДм Экстремизмэм пэщIэтынымкIэ и центрым и унафэщI Мамхэгъ Назир тепсэлъыхьащ щIэпхъаджащIэхэм щIалэгъуалэр зэрызыхашэ щIыкIэм.
Лэжьыгъэ IэнатIэ зэрамыгъуэтым, ахэр зэрыIуэхуншэм щIалэгъуалэр трешэ гъуэгу пхэнжым. Республикэм щыпсэу ныбжьыщIэхэм я нэхъыбэм тэмэму хащIыкIыркъым къэралым и законхэм, щIэпхъаджагъэм къыпэкIуэ тезырым и ткIиягъри къагурыIуэркъым. Экстремизмэм и щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэр цIыхухэр диным и мардэхэм зэрыщымыгъуазэрщ.
Мамхэгъым жиIащ щIалэгъуалэр экстремизмэм щыхъумэнымкIэ хъыбарегъащIэ IэнатIэхэм, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм, еджапIэ нэхъыщхьэхэм я къалэнхэр нэсу ямыгъэзащIэу къызэрилъытэр.
Экстремистхэм бзаджэу къагъэсэбэп Интернетыр. БалигъыпIэ имыува, зи акъылыр зэрымыубыда ныбжьыщIэхэр гъэпцIагъэкIэ «я хъым» ираубыдэ. МВДм и лэжьакIуэхэр кIэлъоплъ Интернет сайтхэм, жиIащ абы.
Къэпсэлъам къыхигъэщащ щIэпхъаджащIэхэр щынэхъыбэр: Налшык къалэ, Бахъсэн, Шэджэм, Iуащхьэмахуэ, Дзэлыкъуэ щIыналъэхэр. Мамхэгъым зэрыжиIамкIэ, Бахъсэн, Iуащхьэмахуэ районхэм Iуэхур щофIэкIуэж. Ар къытеувыIащ диныр телъхьэпIэ ящIу щIалэгъуалэр щIэпхъаджащIэ мыхъун папщIэ республикэм щылэжьыпхъэхэм.
Къызэгъэпэщын хуейщ зэпымыууэ Iуэхум кIэлъыплъ гуп, IуэхущIапIэ зэхуэмыдэхэм я лIыкIуэхэр хэту. Республикэ телевиденэм къыщызэгъэпэщын хуейщ щIалэгъуалэм щIэпхъаджагъэ ямылэжьынымкIэ сэбэп хъу нэтынхэр; Интернетым сайт щыдиIапхъэщ террористхэм ныбжьыщIэхэр къамыгъэпцIэным теухуауэ лажьэу; школхэм, еджапIэ нэхъыщхьэхэм, спортклубхэм щIэхщIэхыурэ щегъэкIуэкIын хуейщ гъэсэныгъэущииныгъэ мыхьэнэ зиIэ зэIущIэ хэр, лекцэхэр (адэанэхэр, ДУМм, МВДм, районхэмрэ къалэхэмрэ я администрацэхэм я лэжьакIуэхэр хэту), жиIащ Мамхэгъым.
КIуэкIуэ Валерий и цIэр зезыхьэ КъэбэрдейБалъкъэр къэрал мэкъумэш университетымрэ Кавказ Ищхъэрэм ГъуазджэхэмкIэ и къэрал институтымрэ я ректорхэу Апажэ Аслъэнрэ Рахаев Анатолийрэ, КъэбэрдейБалъкъэр къэрал университетым и проректорым и къалэнхэр зыгъэзащIэ Къумыкъу Iэуес сымэ къыхагъэщащ щIалэгъуалэр бгъэщхьэрыуэну зэрытыншыр икIи ар къэмыгъэхъуным телэжьэныр еджапIэ нэхъыщхьэхэм я къалэным зэрыхиубыдэр. Къэпсэлъахэр къытеувыIащ абы и IуэхукIэ ящIэм.
Мыхьэнэшхуэ иIэщ студентхэм еджэн яуха нэужь IэнатIэ ягъуэтыным, нэгъуэщIу жыпIэмэ, я IэщIагъэм пщIэ иIэным. Кавказ Ищхъэрэм ГъуазджэхэмкIэ и къэрал институтым къыщIигъэкIхэм ящыщу зы закъуи лэжьыгъэншэкъым. ЩIалэгъуалэм я гуащIэр псыхэкIуадэ хъумэ, я гур зэщоуэ. ЯпэщIыкIэ балигъхэр дызэвгъэупщIыж: дауэ едгъаджэрэ ди студентхэр, сыткIэ сэбэп дахуэхъурэ гъащIэм хэзэгъэн папщIэ, сыт хуэдэ гъэсэныгъэ ябгъэдэтлъхьэрэ? Абыхэм ятеухуауэ Iуэхум и пэжыпIэр жытIэмэ, дызэупщIыжын хуей хъунукъым щIэпхъаджащIэхэр къыздикIымкIэ. Интернетым и гугъу дывгъэщIыт. Газетри телевиденэри хъарзынэщ, ауэ псоми дощIэ абыхэм щIалэгъуалэр щIагъуэу зэремыджэр, зэремыплъыр. Я Iэпэгъур Интернетырщ. А Iэмалыр къэдвгъэгъэсэбэп сайтхэр дывгъэухуэ. Щапхъэу къэсхьыфынущ ди институтым щеджэхэр щызэрыщIэ сайтыр. Экстремизмэм теухуа я гупсысэмкIи щызэдогуашэ абы. Сэ къызолъытэ дэтхэнэри и гупсысэ щымыщтэжу, «зыгуэр жысIэрэ зэран къысхуэхъужмэ» жимыIэу пэжым тету лэжьэн хуейуэ, жиIащ Рахаев Анатолий.
ЩIэблэр гъэсэнымкIэ гъуазджэмрэ щэнхабзэмрэ къалэнышхуэ зэрагъэзащIэр къыхигъэщащ КъБРм щэнхабзэмкIэ и министр Къумахуэ Мухьэдин.
ЩэнхабзэмкIэ унэхэр зыхуей хуэдмыгъэзауэ, ди щIэблэр сабий ныбжьым щегъэжьауэ абы етшалIэу дымыублэжауэ, щIалэгъуалэм щэнхабзэм и дахагъэр зыхедмыгъэщIауэ, нобэ дызытепсэлъыхь Iуэхур тхуэгъэзэкIуэжынукъым. Щэнхабзэм дихьэх, зи гур абыкIэ псыхьа сабийр а гъуэгум къыщIытещхьэрыукIыжын щхьэусыгъуэ иIэнукъым, жиIащ министрым.
ЗэIущIэм щытепсэлъыхьащ лъэхъуэщым исахэр гъащIэм хэзэгъэжыным теухуауэ щIэн хуейм.
Апхуэдэхэм лэжьыгъэ къахуэгъуэтыным и IуэхукIэ къэпсэлъащ КъБРм лэжьыгъэмкIэ, цIыхухэр IэнатIэхэмкIэ къызэгъэпэщынымрэ социальнэ дэIэпыкъуныгъэмкIэ и министр Тюбеев Альберт.
Министерствэм лэжьыгъэ щхьэхуэхэр ирегъэкIуэкI лъэхъуэщым исахэр лэжьапIэ гъэувыным теухуауэ. ЦIыхухэр лэжьыгъэ IэнатIэкIэ къызэгъэпэщынымкIэ IуэхущIапIэм цIыхуи 9м зыхуагъэзати, 2м ар къыхуагъуэтащ. Лъэхъуэщым къикIыжхэм къахокI здекIуэлIэжын зимыIэхэри. Абыхэм ядэIэпыкъу IуэхущIапIэ щыIэщ. Мы зэманым абы цIыху 28рэ щопсэури, абыхэм ящыщу 22р ныкъуэдыкъуагъэкIэ 1, 2, 3нэ гупхэм хеубыдэ. Социальнэ IуэхущIапIэр абыхэм ядоIэпыкъу я дэфтэрхэр къыдахыжынымкIи, жиIащ министрым.
Лъэхъуэщым къикIыжхэм лэжьыгъэ къахуэгъуэтынымкIэ республикэм щекIуэкI лэжьыгъэр мащIэ дыдэщ. Апхуэдэхэм лэжьыгъэ къахуэтлъыхъуэу щIыналъэ администрацэхэм едгъэхь тхыгъэхэр жэуапыншэу къонэ. Нэхъыбэу ар ехьэлIащ Лэскэн, Бахъсэн, Дзэлыкъуэ, Шэджэм, Шэрэдж, Аруан районхэм. НобэкIэ УФСИНр щыгъуазэкъым мы илъэсым лъэхъуэщым къикIыжахэм ящыщу зы цIыху закъуи лэжьапIэ увауэ, жиIащ КъБРм и УФСИНм и унафэщIым и къуэдзэ Никитин Николай.
КъБРм узыншагъэр хъумэнымкIэ и министрым и къуэдзэ Асанов Алим къытеувыIащ тезыр зыпшынахэм ящыщ куэдыр узыфэ япкърыту лъэхъуэщым къызэрикIыжым. Абыхэм щеIэзэн хуейщ наркологие, жьэн уз зыпкърытхэр щагъэхъуж диспансерхэм, ауэ езыхэри я узыншагъэм кIэлъагъэплъыну пIащIэркъым.
Республикэм щащэ ерыскъыхэкIхэм узыншагъэмкIэ зэран къахэмыкIыным и IуэхукIэ зэIущIэм къыщыпсэлъащ Урысейм и федеральнэ антимонопольнэ IэнатIэм КъБРм щыIэ и Управленэм и унафэщI Пшыншэ Къазбэч, Роспотребнадзорым КъБРм щиIэ къудамэм и унафэщI Пагуэ Жыраслъэн, КъБРм промышленностымрэ сату IуэхухэмкIэ и министр Гуэбэшы ЗалымДжэрий, КъБРм и МВДм экономикэ шынагъуэншагъэр хъумэнымрэ Iулъхьэм пэщIэтынымкIэ и къудамэм и унафэщI Хьэщыкъуей Лев сымэ.
Гугъуэт Заремэ.
