Молэ Артур: Ящыгъупщэжа уэрэдхэр жысIэнырщ сызыщIэхъуэпсыр
Ди редакцэм и хьэщIэщым къытхуеблэгъащ уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэ, дунейпсо фестивалхэм я лауреат Молэ Артур. Макъ лъэщ зиIэ, зэпымыууэ зи зэфIэкIымрэ щIэныгъэмрэ хэзыгъахъуэ щIалэр и ехъулIэныгъэхэмкIэ, мыгувэу итыну концертым и программэр зыхуэдэмкIэ къыддэгуэшащ.
— ХьэтIохъущыкъуей къуажэм щыщ щIалэщIэм уэрэд жыIэным удихьэхынымкIэ щапхъэ пхуэхъуам, щIэныгъэ щызэбгъэгъуэтам я гугъу уэзгъэщIынут.
— СызэрыцIыкIурэ макъамэмрэ къафэмрэ сахуэхамэтэкъым, ауэ нэхъри сыщыдахьэхар курыт еджапIэм сыщыщIэсарщ. МакъамэмкIэ дезыгъэджа АфэщIагъуэ Зое куэд къысхилъхьащ, си зэфIэкIхэм зригъэужьащ. А унэтIыныгъэхэмкIэ щыIэ гупжьейхэм сыхэтурэ сыкъекIуэкIащ. Гу къыслъатэри, щIыналъэ, республикэ зэпеуэ зэмылIэужьыгъуэхэм срагъэблагъэ, увыпIэхэр къыщысхь хъуащ. Ещанэ классым сыщIэсу сызыхэта «Зауэм теухуа уэрэдхэр» республикэпсо зэхьэзэхуэм къыщысхьа япэ ехъулIэныгъэр нобэ хуэдэу сощIэж. Бахъсэн къалэм щекIуэкIа а зэхьэзэхуэм и саугъэт нэхъыщхьэр къысхуагъэфэщат, «1941 гъэм и гъатхэ. Бжьыхьэ вальс» уэрэдыр зэрызгъэзэщIам папщIэ. Абы, дауи, гугъэ дахэхэр къызитащ, зэфIэкI къэзгъэлъэгъуэну, зыкъызэкъуэсхыну сытригъэгушхуащ.
Си адэшхуэмрэ си адэмрэ макъамэр я Iэпэгъут. Си адэшхуэм и макъ зэхэсхыну къысхуихуакъым, ауэ си адэм гитарэ еуэурэ уэрэд зэрыжиIэм седэIуэну сфIэфI дыдэт. Ахэр щапхъэ схуэхъуащ. ИтIанэ, ди гъунэгъуу псэу уэрэдус икIи уэрэджыIакIуэ Джэдгъэф Хъусен сриджэурэ балалайкэ щеуэкIэ уэрэд жызигъэIэрт. Абыи куэдкIэ сыдэплъеящ.
Уэрэд жыIэныр IэщIагъэ хуэмыхъуами, си шыпхъу Альбини макъ дахэ иIэщ. Ди гуапэу дигу къыдогъэкIыж курыт еджапIэм дыщыщIэсым теленэтыным зэгъусэу дызэрырагъэблэгъар, уэрэд зэрыщыжытIар. Си къуэшми дзапэ уэрэдхэр къришын, згъэзащIэхэм дежьуун фIэфIщ.
Курыт школыр къэзуха нэужь, макъамэм сыхуеджэну мурад сщIыри, Щэнхабзэмрэ гъуазджэмкIэ колледжым сыщIэтIысхьащ. Академическэ уэрэдхэр жыIэнымкIэ зэзгъэгъуэта щIэныгъэм щыхэзгъэхъуащ Кавказ Ищхъэрэм ГъуазджэхэмкIэ и къэрал институтым.
— Языныкъуэхэм къалъытэ езы IэщIагъэм укъыхихыу. УэрэджыIакIуэ умыхъуамэ, сытыт къыпхэкIыну къэплъытэр?
— Абы сэр-сэру куэдрэ сегупсысащ. ГъащIэм гъуэгу куэдым ухегъадэ. Сыщеджэ зэманми, нэгъуэщI IэщIагъэ къыхэсхыжмэ мынэхъыфIу пIэрэ жысIэурэ сыщычэнджэща къысхуихуами, сыт щыгъуи абы сыхуэкIуэжащ. Зэхыхьэхэр, пшыхьхэр къызэзгъэпэщыну сфIэфIщ. Си концертхэр езым зэхызошэж. Хэт ищIэрэ, къызэгъэпэщакIуэ е хьэрычэтыщIэ къысхэкIынкIэ хъунт?! Ауэ, уэрэд жыIэныр IэщIагъэ схуэмыхъуами, макъамэр IэщIыб схуэщIынутэкъым, сыт щыгъуи си Iэпэгъунут.
— Зым и дежкIи щэхукъым артист, уэрэджыIакIуэ ныбжьыщIэхэр цIэрыIуэ хъуныр, цIыхубэм ягу нэсыныр я япэ концертхэр къазэрехъулIэм, утыку зэритым, я лэжьыгъэм гу къабзэрэ псэ хьэлэлкIэ зэрыбгъэдэтым куэдкIэ зэрелъытар. Уи лэжьыгъэхэр къызэралъытэм, уи цIэр ди республикэм и мызакъуэу, гъунэгъу щIыналъэхэми зэры—щыIум дыщыгъуазэми, зи гугъу сщIы Iуэхухэм ехьэлIа уи зэфIэкIхэм укъытхутепсэлъыхьамэ ди гуапэт…
— Кавказ Ищхъэрэм ГъуазджэхэмкIэ и къэрал институтым сыщыщIэсым си мурадащ си щхьэзакъуэ концерт къызэзгъэпэщыну. Ауэ лъэ быдэкIэ увыну хунэмыса студентым къыдэзыIыгъын имыIэмэ, ар Iуэху къызэрыгуэкIкъым, гугъущ. КIэщIу жыпIэмэ, сытезыгъэгушхуэн симыIэу а жэрдэмыр къэнэжащ. Япэ дыдэу си концертыр къыщызэхъулIар 2014 гъэрщ. Зи уэрэдхэм куэд щIауэ сыдахьэх Магомаев Муслъим и щIыхькIэ 2015 гъэм Налшык къыщызэзгъэпэщащ «Посвящение Магомаеву» пшыхьыр. Абы цIыхушхуэ къекIуэлIащ. Апхуэдэу Москва, Санкт-Петербург, нэгъуэщI къалэ куэдми утыку сыкъыщихьащ.
Институт нэужьым, 2009 гъэм, Владикавказ Оперэмрэ балетымкIэ дэт театрым лэжьэн щыщIэздзащ, нэхъ зэрытпэгъунэгъур къэслъытэри. Абы сыщыкIуэм мурад быдэ сщIат си щIэныгъэм хэзгъэхъуэну, си IэщIагъэм зезгъэужьыну. Театрым солист пашэу сызэрыщыIа илъэситIым куэд зэзгъэхъулIащ, классикэ лэжьыгъэ зыбжанэ си репертуарым къыхэзгъэхьащ. КъыжыIапхъэщ спектаклхэр, оперэхэр, опереттэхэр щагъэув, Урысейм и нэгъуэщI къалэхэм, хамэ къэралхэм къикIа артистхэр мымащIэу щылажьэ а театрым щапхъэ зытепхын, узыдэплъеин куэд зэрыщыIар.
— Артур, дауи, Владикавказ узэрыщыIар уи лэжьыгъэр ипэкIэ бгъэкIуэтэнымкIэ зыкъомкIэ къыпхуэщхьэпащ. ЗэрытщIэщи, адыгэ цIыхубэ уэрэдхэм къадэкIуэу, уэ классикэ макъамэхэри фIы дыдэу къохъулIэ. Ди Музыкэ театрым ущылэжьэну уи мурадкъэ?
— Владикавказ сызэрыщыIа илъэситIым къриубыдэу концерт кIэщIхэр стащ, партиешхуэ зыбжанэ згъэзэщIащ. Апхуэдэхэщ Верди Джузеппе и «Травиата» оперэм щыщ Жермон и ариер, Верди и «Трубадур» оперэм хыхьэ Фернандэ и партиер, нэгъуэщIхэри. Нэхъ гугъу дыдэу згъэзэщIар Доницетти Гаэтанэ и «Колокольчик» оперэм щыщ Энрикио и партиерщ. Ахэр классикэ лэжьыгъэ нэхъыфIхэм ящыщу къалъытэ.
Пщэрылъ къысщащI дэтхэнэ зы лэжьыгъэри сфIэфIу, сигу дыхьэу згъэзащIэрт. Къыхэзгъэщыну сыхуейт, макъамэр уигу иримыхьмэ, жыпIэну зэрымытыншыр. Ауэ театрым ущыщылажьэкIэ ухагъадэркъым, къыпхуагъэфащэ дэтхэнэ зы ролри, ухуей-ухуэмейми, бгъэзэщIэну уи къалэнщ. Классикэ лэжьыгъэхэр фIыуэ слъагъурти, партиехэр къызэхъулIэрт. СфIэфI дыдэу сыщыджэгуахэм ящыщщ Молчанов Кирилл и «А зори здесь тихие», Чайковский Пётр и «Иоланта» оперэхэр.
Япэрауэ, ди Музыкэ театрым и лэжьыгъэр нэхъыбэу зытегъэщIар ди лъэпкъ оперэхэрщ, урыс, дунейпсо спектаклхэр, оперэхэр куэду щагъэувыркъым. Лъэпкъ оперэхэри IэщIыб ямыщIу, хамэ къэралхэм я классикэ лэжьыгъэхэми гулъытэрэ пщIэрэ хуащIу зэдагъэлэжьамэ нэхъыфIу къыщIэкIынт. ЕтIуанэрауэ, артистхэмкIэ ди театрыр ирикъуу къызэгъэпэщащ. Ещанэрауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, иджыпсту абы цIыхушхуэ екIуалIэу схужыIэнукъым. Дыщыстудентым нэхъыбэр баштекъузэкIэ ягъакIуэу щытауэ аращ. Иджыри абы зихъуэжауэ гу лъыптэркъым. Абы и лъэныкъуэкIэ IэмалыфIу къызолъытэ дунейпсо щэнхабзэ, гъуазджэ зэхыхьэхэр, Iуэху зэIумыбзхэр къыщаIэт театр фестивалхэр ди щIыналъэм къыщызэрагъэпэщыныр. Ар щхьэпэнут ди театр гъуазджэм зиужьынымкIэ, а унэтIыныгъэр ефIэкIуэнымкIэ, ди республикэм и цIэр къэралым, дуней псом щыIунымкIэ. Хэт ищIэрэ, зэман дэкIрэ ди театрым и лэжьыгъэм нэхъ зиубгъу хъумэ, си гуапэу сыщылэжьэнущ, сызыщIэхъуэпс партиехэр сфIэфIу щызгъэзэщIэнущ, сыщыджэгунущ.
— Налшык Профсоюзхэм щэнхабзэмкIэ я унэм жэпуэгъуэм и 26-м щыптыну «Сыщалъхуа си Хэку» уи концертым и программэм дыщыбгъэгъуэзамэ ди гуапэт.
— Къызэрыхэзгъэщащи, япэ си щхьэзакъуэ концертым классикэ уэрэдхэр, етIуанэм Магомаевым игъэзащIэу щытахэр къызэщIаубыдат. Иджырей программэм адыгэ цIыхубэ уэрэдхэр нэхъыбэу хэзгъэхьащ. Къэбгъэлъагъуэмэ, япэ дыдэу къызэрыщIэздзар адыгэ цIыхубэ уэрэдыжьхэрщ. ЕджапIэ нэужьым классикэм нэхъ зеста хъуами, ахэр IэщIыб зэрызмыщIыным сыхущIокъу. Пшыхьым щыжысIэнущ си уэрэдыщIэ зыбжанэ. Нэхъапэхэм си концертхэм къекIуэлIахэм я лъэIукIэ, классикэ уэрэдхэри Магомаевым игъэзащIэу щытахэри хэзгъэхьащ. Концертым си гуапэу къезгъэблэгъащ си лэжьэгъухэу, си ныбжьэгъухэу Хьэкъул Оксанэ, Зеущэ Iэуес, Алиевэ Айнэ, ЩоджэнцIыкIу Аслъэн, Ташло Алий, Насып Дианэ, Дым Елдар, Бий Аслъэн, «ДжэгуакIуэ» цIыхубэ ансамблыр, «Кавказым и щIалэгъуалэ» ансамблыр. Адыгэ уэрэд защIэу пщыхьэщхьэр къысхузэгъэпэщынут, ауэ апхуэдэ уэрэджы- IакIуэхэр гъунэжу диIэщ. КъекIуэлIэну псори арэзы зэрысщIынырщ сызыхущIэкъур. КърихьэлIэнухэм концертыр щIэщыгъуэ, гъэщIэгъуэн ящыхъуну сыщогугъ.
— Уи лэжьыгъэр къыбдэзыгъэпсынщIэ, къыбдэзыгъэкIуатэ цIыхухэр щыIэу къыщIэкIынщ.
— Си пшыхьым и хьэщIэхэр апхуэдэхэщ. КъищынэмыщIауэ, и цIэ къыхэзгъэщыну си гуапэщ АфэщIагъуэ Зое Бахъсэн щекIуэкIа зэпеуэм сыщишам цIыхугъэ къысхуэхъуа, абы лъандэрэ сызыдэлажьэ звукорежиссёр Аренгольд Сергей. Абы и «Звонкие голоса» гупжьейм сыхэту щытащ. Сергей уэрэдхэр къегъэщIэрэщIэж, фонограммэхэр етх, концертхэр, зэпеуэхэр къызэрегъэпэщ. Илъэс зыбжанэ хъуауэ дызэдолажьэ, зэрыхузэфIэкIкIэ къыздоIэпыкъу. Къылъыс жэуаплыныгъэр зыхищIэрэ гудзакъэ иIэу Iуэхур и кIэм нэсыху зэфIэзыгъэкI цIыху зырызхэм ящыщщ. И Iуэху зехьэкIэм, хэлъ цIыхугъэм папщIэ пщIэ лейрэ дзыхьрэ хузощI, Iуэхум гу къабзэкIэ пэрыт цIыху пэжщи.
— Уи лэжьыгъэм ехьэлIауэ узрихьэлIэ лъэпощхьэпо, узыгъэгузавэ Iуэху зэIумыбз щыIэ?
— ЗэрытщIэщи, иджыпсту фонограммэщ нэхъыбэм уэрэд зэрыжаIэр. Си концертыр апхуэдэу къысхузэгъэпэщынукъым, псэгъэгуфIэ хэслъагъуэркъыми. Пшыхьым кърихьэлIэ цIыхухэми дэрэжэгъуэрэ гухэхъуэгъуэрэ абы яритыркъым, я нэгуи зригъэужьыркъым, дэтхэнэ зы уэрэд жыIэкIэми къызэрыпхутемыгъэзэжынур, ар артистым и псэм и щытыкIэм зэрелъытар къэплъытэмэ. Урысей артистхэмрэ уэрэджыIакIуэхэмрэ фонограммэр нэхъ къащтэми, хамэ къэралхэм езыр-езыру щыжаIэ. Ди гъунэгъу Куржыри абыкIэ щапхъэщ. Абыхэм закъыкIэрыдмыгъэхуу япэ дызэрищынырщ дызыхущIэкъун хуейр. Фонограммэм куэдым зэрызыдрагъэхьэхым къыхэкIыу зи гъусэу пшыхьхэм ухэтхэми звукорежиссёрхэми задебгъэкIуну нэхъ гугъу мэхъу. Псори дызэгурыIуэрэ езыр-езыру уэрэдхэр къабзэу жытIамэ нэхъыфIу къыщIэкIынт. УФ-м зэрыщыту мыхъуми, ди щIыналъэм а Iуэху зэIумыбзым гулъытэ щыхуащIамэ, ар ягъэзэкIуэжамэ, ди щэнхабзэм нэхъ зиужьынкIэ хъунт.
— Уи лэжьыгъэм ехьэлIауэ сыт хуэдэ мурадхэр уиIэ?
— Си макъым хуэкIуэ, сигу дыхьэ, нэхъ ящыгъупщэжа уэрэдхэр жысIэнырщ си хъуэпсапIэр.
— Упсэу, Артур! АдэкIи уефIэкIуэну, уи хъуэпсапIэхэр зэбгъэхъулIэну ди гуапэщ.
Епсэлъар ТЕКIУЖЬ Заретэщ.
