ШыщхьэIум и 1-р Зи хэку къэзыгъэзэжа адыгэхэм я махуэщ
Дэсщ Ерокъуэ къуажэм зы шэрджэс унагъуэ
Адыгэ щIыналъэм къращIылIа лъапсэрых зауэм я щхьэр хахри, ди лъэпкъэгъу куэдым илъэси 150-м нэблагъэ и пэкIэ псэупIэ ящIауэ щытащ Сирие къэралыгъуэр. ХамэщIым гугъу щехьами, лъабжьэ быдэ ящIауэ, зыхыхьа лъэпкъым и пщIэр къалэжьауэ къэгъуэгурыкIуащ ахэр. Ауэ, аргуэрыжьти, илъэс и пэкIэ а къэралым къыщыхъуа зауэм гузэвэгъуэ хидзащ ахэр… Я щхьэр мафIэм къыхахын хуей щыхъум, абыхэм я псэхэр кърахьэлIэжащ я адэжь щIыналъэм. Мыбдеж я Iуэху щыдэкIынымкIэ зэрахузэфIэкIкIэ абыхэм дэIэпыкъуэгъу яхуохъу республикэ унафэщIхэмрэ Дунейпсо Адыгэ Хасэмрэ. Ахэр япэ щIыкIэ санаторэхэм щIагъэтIысхьащ, иджы хуэм-хуэмурэ лъапсэхэр къыхуащэхуурэ къуажэхэм ягъэIэпхъуэ.
Мурий-Мэстафэ Маядэ Апхуэдэу Лэскэн районым хыхьэ Ерокъуэ къуажэм ягъэIэпхъуащ Мурий-Мэстафэхэ я унагъуэр. Абы я Iуэху зыIутым, щIыпIэм щекIуэкI гъащIэм зэрыхэзэгъэжым, я гурыгъу-гурыщIэхэм зыщыдгъэгъуэзэну зыхуэдгъэзащ Мурий-Мэстафэхэ я унэгуащэ Маядэ.
— Дауи, укъыщалъхуа, укъыщыхъуа, уи гъащIэм и зэхуэдитIыр щыбгъэкIуа щIыналъэр убгынэу, нэгъуэщI щIыпIэ укIуэу щIэрыщIэу псэукIэр щызэтебухуэжыныр зэрымытыншыр дэтхэнэми къыгуроIуэ, — къыщIидзащ и псалъэр Маядэ. — Ауэ, Iэмалыншагъэм урихулIэмэ, сыт хуэдэ хэкIыпIэри къэбгъэсэбэпынущ. Ди Iуэхур апхуэдэу щыхъум, хэщIапIэ тхуэхъужащ адыгэ щIыналъэр, ди Iуэхури фIы дыдэу зэрызэтеувэжынуми шэч къытетхьэркъым. Гузэвэгъуэ зытелъыр а мафIэ лыгъейм къыхэнахэрщ, абыхэм я Iуэхур зэрыхъунум дегъэгумэщI.
Пэжыр жыпIэмэ, дыкъыщыкIуэжагъащIэм гугъу дехьащ, ди Iуэхухэр тэмэму дэмыкIыурэ екIуэкIащ. Гугъу дехьами, зауэм дыкъызэрелар, дэхуэха дызэрымыхъуар ди гурыфIыгъуэщ. Абы щыгъуэм «Джайлыкъ» пансионатым дыщыпсэуащ. Ди Iуэхур къызэрытщагъэпсынщIэным псори хущIэкъуащ, цIыхухэр яхузэфIэкIхэмкIэ къыддэIэпыкъуащ. Си щхьэгъусэм и къуэпсхэр къыщежьар мы щIыналъэращ. Аращи, ди унагъуэм и адэжь хэкум къигъэзэжауэ къызолъытэ. ЩIалитIрэ зы хъыджэбзрэ диIэщ. Пщащэр Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым щоджэ, ар мы щIыналъэм гукIи псэкIи къыхуеIэу зэрыщытым и фIыщIи хэлъщ псынщIэу зыкъызэщIэткъуэу дыкъызэрыкIуэжами. Мыбы къэдгъэзэжын и пэ куэдрэ дычэнджэщащ. Сириеми дигу щIэныкъуэ куэд къыщызэднэкIын хуей хъуащ: псэукIэ зэIузэпэщыр, лэжьыгъэр, благъэхэр. ФIыуэ плъагъу, узэса Iыхьлыхэр, ныбжьэгъухэр къыпкъуэмытыныр гугъущ.
Хэкум къызэрыдгъэзэжам зыкIи дыхущIегъуэжыркъым. Си щхьэгъусэм и хъуэпсапIэт и Кавказ щIыналъэр псэупIэ хуэхъужыныр. Зэрыхьзэрий дызыхэхуам ди дунейр хэплъэгъуэ ищIат. Дызыхэхуа Iуэхум фIы гуэр къыхэтлъыхъуэну доплъри, зауэр и щхьэусыгъуэу щытми, си щхьэгъусэм илъэс куэдкIэ и гум щигъэфIа и адэжь лъахэр зэригъуэтыжар куэд и уасэщ. ДыкъыздэкIуэжами, цIыхухэр къызэрытпыкъуэкIынур сыт хуэдэ щIыкIэми тщIэртэкъым. Дызэримыгугъауэ хъарзынэу дыкърагъэблэгъэжащ, си щхьэгъусэмрэ щIалэхэмрэ урысей паспортхэр къратащ. Насыпырыхьтэкъэ къуажэхэм унэ зратыну ящIа пхъэидзэм ди унэцIэр къызэрикIар?! Дэ абы егъэлеяуэ дыщыгуфIыкIащ. Лъапсэр ущыпсэуным хуэдэу дгъэхьэзырыным тIэкIу гугъу дыдехьащ, унэр зэдгъэпэщыжащ. Дигу къэмыкIхэмкIэ, ди гупсысэ зыхунэмысхэмкIэ ди гъунэгъухэри къыддэIэпыкъуащ. ЖыпIэнурамэ, я чэнджэщи къыдахьэлIащ, ерыскъыкIи къытпэIэбащ. ГъунэгъуфIхэр дызэриIэмкIи ди насып къикIауэ къызолъытэ.
Мурий-Мэстафэхэ я унагъуэм я гур щIыналъэм зэрыщагъэтIылъам и щыхьэтщ Сирием къыщагъэна я благъэхэр зэман кIэщIкIэ къагъэкIуэжу, абыхэм я къуэпсхэри адэжь щIыналъэм щагъэтIылъыжыну я нэ къызэрыхуикIыр.
МЭРЕМЫКЪУЭ Динарэ.
Лэскэн район, Ерокъуэ къуажэ
ТIэлхьэтрэ Сезаррэ я гурыгъухэр
Сирие Хьэрып Республикэм щекIуэкI зауэм зи псэр къыхэзыха ди лъэпкъэгъухэм ящыщхэм адэжь щIыналъэм къызэрагъэзэжам куэд щыгъуазэщ. Унагъуэу къэкIуэжахэм нэмыщI, цIыхуи 119-рэ хъу щIалэгъуалэ гуп Налшык къашащ. Ахэр КъБКъУ-м щIагъэтIысхьэри, урысыбзэр щрагъэдж къудамэм илъэскIэ щеджащ. ИтIанэ, щхьэж езым къыхихыну IэщIагъэм тещIыхьауэ ягуэшри, урысыбзэм щIыгъуу нэгъуэщI дерсхэми щыгъуазэ хуащIащ.
Зи гугъу тщIы ныбжьыщIэхэм адэкIэ я Iуэху зэрыхъунум куэд егъэпIейтей. Абыхэм я нэхъыбэр университетым и общежитхэм щIэсщ, языныкъуэхэр я Iыхьлыхэм я деж щопсэу, хэти фэтэр щхьэхуэ къищтащ. ЩIалэхэмрэ пщащэхэмрэ я ныбжьыр илъэс 17 — 19-щ зэрыхъур. Стипендие хуагъэуври, дэтхэнэми мазэм хуэзэу сом 1200-рэ иратащ. Зыгуэрхэри лэжьапIэ уващ, ауэ апхуэдэу яхэтыр мащIэ дыдэщ. Адыгеймрэ Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ я Iэтащхьэхэм УФ-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм зэгурыIуэныгъэ иращIылIат, къэралым и мылъкукIэ университетым щрагъэджэну Сирием къикIа студентхэм Iэмал иратыну. Ауэ накъыгъэ мазэм белджылы къэхъуащ а зэгурыIуэныгъэм къару зэримыгъуэтар. ПщIэ щIату еджэну абыхэм ящыщ гуэрми Iэмал иIэкъым.
КъБКъУ-м нэгъуэщI къэралхэм яхуиIэ пыщIэныгъэхэмкIэ и управленэм и унафэщI Къуэдзокъуэ Анатолэ къызэрыджиIамкIэ, республикэм и Iэтащхьэ Къанокъуэ Арсен УФ-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм зэрызыхуигъэза тхылъым къыщыгъэлъэгъуахэр гъэзэщIа хъуным щогугъ. НыбжьыщIэхэр зыгъэпIейтей Iуэхухэр итIанэ зэфIэха хъунут: УФ-м и гражданствэ зэкIэ кърамытми, мыбы щыпсэуну хуит зыщI дэфтэрхэр зыхуей хуэгъэзэнымкIи, я псэукIэкIи, еджапIэм щIэтIысхьэнымкIи, нэгъуэщIкIи.
Хамэ къэрал къикIа студентхэм щадэлажьэ къудамэм и декан Чыржын Гъумар зэрыжиIамкIэ, зи гугъу тщIыхэр иджыри общежитхэм щIэсщ, унафэ къыхуащIынум поплъэри. Зэрыбелджылыщи, гугъущ мы ныбжьыщIэхэм я Iуэхур. Ахэр егъэпIейтей я адэ-анэхэр, къыдалъхуахэр зэрамыгъусэм, языныкъуэхэм я Iыхьлыхэм я хъыбар къаIэрыхьэркъым мазэ зыбжанэ хъуауэ. Шэч хэлъкъым ахэр щIэгъэкъуэн зэрыхуэныкъуэм.
Си гум илъ зэпытщ адыгэ щIалэ гуэрым къызжиIа псалъэ гуауэхэр: «Абыхэм дэ гугъу дащIыдехьын щыIэкъым, ахэр зэи дэ тщыщ хъужынукъым». Ди гуапэ зэрыхъунщи, апхуэдэу егупсысыр мащIэ дыдэщ икIи абы и щыхьэтщ ди хэкуэгъу куэд къэзыгъэзэжахэм зэрадэIэпыкъур, я къаруи я мылъкуи щымысхьу. Япэрауэ, къэгъэлъэгъуапхъэщ КъБКъУ-м и лэжьакIуэхэр гуапагъэрэ зэхэщIыкIрэ яIэу хамэ щIыпIэ къикIыжа ди лъэпкъэгъу ныбжьыщIэхэм зэрахущытыр. ЕгъэджакIуэхэм къыхагъэщ а студентхэм яхэлъ хьэл-щэн дахэхэр, я акъыл жаныр, абы къыхэкIыуи уадэлэжьэну зэрытыншыр.
Сихъу ТIэлхьэт и ныбжь- кIэ адрейхэм нэхърэ нэхъыжьщ. Дамаск университет къыщиухащ, экономист IэщIагъэ иIэщ. НэгъуэщI куэдми хуэдэу, зауэм къызэпиудащ и мурадхэр. КъБКъУ-м зэрыщеджа мазэ зыбжанэм урысыбзэр мыIейуэ зэригъэщIащ, ауэ нэхъыфIыжу ирипсэлъэфын папщIэ, иджыри зы илъэскIэ абы щеджэу, и IэщIагъэм хуэкIуэ лэжьапIэ къилъыхъуэну и мурадщ. Гъэмахуэ мазэхэр Iуэхуншэу игъакIуэркъым ТIэлхьэт. Ар щолажьэ машинэхэр щатхьэщIым, абы къыщыдэхуэм — щIакхъуэ щагъажьэм макIуэ. Щам игъэзэжри зимыIэжьэу Налшык къэкIуэжати, и нэкIэ илъэгъуащ щалъхуа къэралыгъуэм леишхуэ къызэрылъысар. Сихъум къызыщигъэхъуфыркъым адэ-анэр къимыкIыфу къызэрына Сириер ибгынэпэну. Апхуэдэу щытми, щIалэм егугъуу зрегъащIэ адыгэбзэмрэ урысыбзэмрэ. Хамэ къэрал къикIа студентхэм я зэгухьэныгъэм хэтщ, ныбжьыщIэ цIыкIухэм я чэнджэщакIуэщ.
— Кавказым къызэрызгъэзэжрэ слъагъур си псэм фIэдахэщ: дыкъэзыухъуреихь щIыпIэхэр, адыгэ пщащэ цIыкIухэр, цIыхухэм къабгъэдэкI гуапагъэр. КъэкIуэнум теухуа си мурадхэр къыгуэхыпIэ имыIэу зытезухуэр си хэкужьырщ. Ди унагъуэр зы дыхъужатэмэ, ди гур псэхужауэ ди Iуэхухэр зэрызэтеувэным дытелэжьэнут, — жеIэ абы.
ТIэлхьэт и ныбжьэгъу Тхьэкъуахъуэ Сезар Налшык къызэрыкIуэжрэ илъэсищ хъуащ. Урысыбзэм илъэскIэ хуеджа нэужь, КъБКъУ-м и медицинэ къудамэм щIэтIысхьауэ фIы дыдэу щоджэ. Сезар гупым я пашэщ, хамэ къэрал къикIа студентхэм я зэгухьэныгъэм и нэхъыщхьэщ. А ныбжьыщIэхэм ятеухуауэ сыт хуэдэ Iуэху университетым къыщызэрагъэпэщми, абыхэм жыджэру хэтщ Тхьэкъуахъуэр. Налшык къыщыкIуэм мамыру къигъэна Сирие щIыналъэм къыщыхъуа къулейсызыгъэр зи жагъуэ хъу щIалэр нэхъри иропIейтей абы къина и адэ-анэм я Iуэху зэрыхъунум.
— Пенсэ ныбжьым нэса си адэ-анэмрэ си къуэшымрэ хэкужьым къызэрагъэзэжын Iэмал яIэкъыми, абы срогузавэ. Мыбы къэкIуэжыфатэмэ, сыт хуэдэ щыщIэныгъэхэри зыуи къытщыхъунутэкъым, я щхьэр псэууэ къэнэнт, — жеIэ Сезар.
Адыгэ нэмысымрэ хабзэмрэ щIапIыкIа ди лъэпкъэгъу ныбжьыщIэхэм я Iыхьэ мащIэщ къытхыхьэжар. Илъэс бжыгъэ куэдкIэ хэхэсу хьэрыпым ядэпсэуахэм къащIэхъуа щIэблэм щыщу нобэкIэ зи щхьэ къыдэзыхьэлIахэм лъэпкъыр зэрыгушхуэн къахэкIыну дащогугъ. Абыхэм я Iуэху зэтеувэным хэтлъхьэф къэдмыгъанэу дадэIэпыкъуныр ди къалэну къызолъытэри, апхуэдэ лъэкIыныгъэрэ Iэмалрэ къызыкъуэкIын лъэпкъ Тхьэм дищI.
Сирием къикIыжауэ КъБКъУ-м щеджэ студентхэр.
КЪАРЭНАШЭ Мадинэ.
Гугъуехь щIыщыIэр абы утекIуэн хуейуэ аращ
Брамтэ (Вольнэ Аул) дэт «Джайлыкъ» зыгъэпсэхупIэ унэм илъэсым щIигъуауэ щопсэу Сирием къикIыжа ди лъэпкъэгъу 50-м щIигъу. Абыхэм урысыбзэр ярегъэдж зи IэщIагъэм фIыуэ хэзыщIыкI цIыхубз гуащIафIэ Тхьэкъуахъуэ Маринэ. Ар Налшык къыщыхъуащ, Сирием щыпсэу шэрджэс щIалэ щхьэгъусэ хуэхъури, абы кIуащ, икIи илъэс 26-м нэблагъэкIэ щыпсэуауэ зауэр къэхъейри, и быниплIымрэ и малъхъэмрэ дэщIыгъуу Налшык къигъэзэжащ.
Тхьэкъуахъуэ Маринэ «Джайлыкъ» санаторэм урысыбзэкIэ дерс щрегъэкIуэкI. Маринэ Дамаск университетым урысыбзэр щригъэджащ, методикэм Iэзэу хещIыкI. Абы иригъаджэхэм урысыбзэм и грамматикэр нэхъ тыншу къагурегъаIуэ, езым хьэрыпыбзэ фIыуэ зэрищIэм и фIыгъэкIэ. ГупитIу гуэшауэ тхьэмахуэм махуитI сыхьэт зырызкIэ зыдэлажьэ «студентхэм» яхэтщ илъэс 16 хъуаи 70-м нэсаи. А дерсхэм къокIуалIэ нэгъуэщI жылагъуэхэм ягъэIэпхъуа ди лъэпкъэгъухэри. ЦIыхухъу балигъхэм ящыщ куэд лэжьыгъэ IэнатIэхэм пэрытщи, дерс псоми кърихьэлIэркъым. БлэзымыгъэкIыу къекIуалIэхэм бзэр фIыуэ къащтащ, уеблэмэ псалъэхэр падежкIэ зэрахъуэкIыф.
Апхуэдэ зи чэзу дерс мы махуэхэм срихьэлIат. Я егъэджакIуэр зэзгъэцIыхун мурадкIэ сызыхыхьа гупым я Iуэху зытеткIэ сащIэупщIащ.
— Мыбы къэкIуэжыфахэм ди Iуэху Iейтэкъым, ауэ дыщIэгузавэр зауэм къыхэна ди лъэпкъэгъухэращ, — жиIащ зыгъэпсэхупIэм щIэсхэм я тхьэмадэ Къат Риад. — Махуэ къэс жыхуаIэм хуэдэу ди адыгэ щIалэхэр Сирием щаукIри, ди гур ящIоуз.
Риад и гуныкъуэгъуэхэр дэзыIыгъ псоми къагъэлъагъуэ УФ-м и хабзэхэмрэ Сирием щызекIуэхэмрэ зэрызэтемыхуэм къыхэкIыу, зэфIэхыгъуей хъу Iуэхугъуэхэр. Абыхэм ящыщщ зэман гуэркIэ щыпсэуну хуит зыщI дэфтэрыр зэрырат пIалъэр Дамаск къыщрата паспортыр зэрызекIуэ зэманым зэрелъытар.
— Илъэс 18 ирикъуа ныбжьыщIэр, УФ-м хуэдэу, дзэм ираджэ, ар еджапIэ щIэмысмэ, — къыпещэ Риад и псалъэм, — ауэ мыбы къэкIуэжа ныбжьыщIэхэм ящыщхэм школыр къыщаухым ЕГЭ ятакъыми, еджапIэ нэхъыщхьэхэми колледжхэми щIэтIысхьэфынукъым. Апхуэдэу щыщыткIэ, зи армэ кIуэгъуэ нэса ныбжьыщIэхэм Сирием и хабзэр къызэпауду аращ. Зэгуэр абыхэм ящыщхэм а къэралым ягъэзэжмэ, абыхэм я судыр законым ипкъ иткIэ ящIэнущ.
Пэжщ, къэралитIым я хабзэхэр зэрызэтемыхуэм нэхъри елъахъэ къэзыгъэзэжахэм дэфтэр къыдахын Iуэхур. Псалъэм папщIэ, ХьР-м и хабзэхэм къызэрагъэувымкIэ, а къэралым и цIыху суд Iуэхум ирашэлIауэ щытамэ, абы къэрал гъунапкъэхэр зэпиупщIыну хуиткъым. Апхуэдэу щытми, УФ-м щекIуэкI законхэмкIэ, мыбы щыпсэуну хуит зыщI тхылъ иратын папщIэ, хамэ къэралым къикIыжам иIыгъын хуейщ суд Iуэху зэрыхэмытамкIэ тхылъ.
А псоми я гугъу ящIа нэужь, я гукъеуэхэр ящхьэщыкIа пэлъытэу, ди лъэпкъэгъухэр къэнэщхъыфIэжащ икIи къэкIуэнум фIэщхъуныгъэ зэрыхуаIэр къыдагъэщIащ.
— Ахэр Iуэхушхуэкъым, нэхъыщхьэр зауэ гузэвэгъуэм дыкъыхэкIащ, дызыщIэхъуэпса щIыналъэм дыкъэкIуэжащи, ди Iуэхухэри, ди псэукIэри хуэмурэ зэтеувэжынщ. ШыIэныгъэ зыхэдгъэлъынщ, — жаIэурэ зэбгрыкIыжри, щхьэж и пэш щIыхьэжащ.
Ди лъэпкъым шыIэныгъэ хэмылъу зыми хужыIэнкъым. Ар имыIамэ, тхыдэм и сабэм щIихъумэжа лъэпкъ Iэджэми хуэдэу, куэд щIат ар дунейм зэрытекIуэдыкIыжрэ. Зауэ хуэIухуэщIэхэм нэмыщI, къызэрыкIуэ гъащIэми адыгэр сыт щыгъуи щытегъэпсыхьат гугъуехьымрэ шыIэныгъэшхуэмрэ. Мис апхуэдэ хьэлрэ щытыкIэрэщ ядэтлъагъур мы зэманми ди лъэпкъэгъухэм.
Тхьэкъуахъуэ Маринэ и щхьэгъусэр дунейм ехыжащ, и сабийхэр и закъуэу епI. Ипхъу нэхъыжьыр унагъуэ исщ, сабий цIыкIуитI иIэщ. Ахэр щхьэхуэу мэпсэу. Езым и щIалитIымрэ хъыджэбз нэхъыщIэмрэ щIыгъуу и анэм къыхуищэхуауэ щыта, зы пэш фIэкIа мыхъу фэтэрым щIэсщ. ХэубыдыкIауэ зы лэжьапIэ иIэкъым, зэман-зэманкIэрэ зыпэрыувэ лэжьыгъэхэм къыпэкIуэмкIэ унагъуэр епI. Ар нэхъыбэу зыгъэпIейтейхэм ящыщщ и хъыджэбз нэхъыщIэ Бэллэ Дамаск университетым и экономикэ къудамэр къиухыным зы илъэс фIэкIа къэмынэжауэ зауэр къэхъейуэ къызэрыкIуэжар. Бэллэ фIы дыдэу егъэшэрыуэ инджылызыбзэри, франджыбзэри, хьэрыпыбзэри, хъарзынэу иропсэлъэф адыгэбзэмрэ урысыбзэмрэ. КъБКъУ-м и экономикэ къудамэм щIэтIысхьэжу ар къиухыну мэгугъэри, пщащэ губзыгъэм и мурадыр къехъулIэну ди гуапэщ.
ЗыузэщIыныгъэ гъуэгум теувэну зи мурад ди лъэпкъэгъухэм я Iуэхухэр нобэкIэ хуэмурэ мэкIуатэ.
— Пщэдейрей гъащIэм гугъапIэ хуаIэщ ди цIыхухэм. Мес, мо Адилрэ Хъиямрэ я Iэ-я лъэр мыувыIэу мэлажьэ, сыт хуэдэ Iуэху хьэлъэми зыпэIуадзыркъым, — жеIэ Маринэ. — Дерсхэри зэрыбламыгъэкIыным яужь итщ, сыту жыпIэмэ къагуроIуэ урысыбзэр умыщIэу мы къэралым ущыпсэуныр зэрымытыншыр.
Гугъуехь щIыщыIэр абы утекIуэн щхьэкIэщ, — жаIэ. Я псэукIэр хэкужьым щызэтрагъэувэжын папщIэ нобэ гугъу ехь ди лъэпкъэгъухэм заузэщIыжауэ Тхьэм дигъэлъагъу.
ЩОДЖЭН Iэминат.
КъэкIуэжыну псори къэтшэжа?
Бабыгу Эргун хэхэс гъащIэр зи натIэ къритха адыгэ щIалэу Тыркум къыщалъхуахэм ящыщщ. Налшык къэкIуэжауэ илъэсибл хъуауэ щопсэу, лэжьыгъэ IэнатIэ пэрытрэ хэкум щекIуэкI гъащIэм и псэр игъэушэу. ШыщхьэIум и 1-р Зи адэжь щIыналъэм къэзыгъэзэжахэм я махуэу зэрыщытым ипкъ иткIэ, хэкурысхэм яхэсыхьыжа ди лъэпкъэгъур «Адыгэ псалъэ» газетым и хьэщIэщым къедгъэблэгъащ, и гупсысэхэмкIэ къыддэгуашэмэ, тфIэфIу.
Бабыгу Эргун — Псом япэрауэ, зыгуэрым и жагъуэ хъункIэ сымышынэу, нэгъуэщIым игу иримыхьынкIэ зэрыхъунум сытемыгузэвыхьу си гупсысэр къэзгъэлъагъуэмэ, нэхъ сфIэигъуэщ, — къыщIидзащ Эргун. — Тхыгъэр зытеухуауэ щытыну IуэхугъуэмкIэ къыщIэддзэнщи, шыщхьэIум и 1-р Зи хэку къэзыгъэзэжахэм я махуэу къыхахащ. Си щхьэкIэ сыкъапщтэмэ, апхуэдэ махуэ дыщиIэн, Iэтауэ щыдгъэлъэпIэн пIалъэм иджыри дынэсауэ къысщыхъуркъым. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, мелуан бжыгъэкIэ дуней псом щызэбгрыпхъа ди лъэпкъэгъухэм еплъытмэ, нобэ адэжь лъахэр зэзыгъэгъуэтыжар мащIэ дыдэщ.
Сэ 2006 гъэ лъандэрэ Налшык сыщопсэу, ауэ си унагъуэ псор къэзгъэIэпхъуэжыну зэкIэ Iэмал сиIэкъым. Си къуэ нэхъыжьыр КъБКъУ-м щоджэ, нэхъыщIэр и анэм и гъусэщ, школым щIэсщ. IэщIагъэкIэ сыэлектрикщ, цIыху зыбжанэ дыхъуу зы бригадэ къызэдгъэпэщауэ, Iуэху зиIэхэм драджэурэ Iуэхутхьэбзэ яхудощIэ.
Зы щIыпIэр къэбгъанэу нэгъуэщI щIыпIэ укIуэу ущыпсэуныр тыншкъым, лъэпощхьэпо куэд урохьэлIэ. Ауэ зи хэку къэкIуэжауэ гугъуехьым игъэтхьэусыхэхэр сэ зэи къызгурыIуэркъым. Сыт хуэдэ гугъуехь сыхэтми, си хэку сисыжщи, си мурадыр зэзгъэхъулIэнымкIэ жэуаплыныгъэ зи пщэ дэхуэр сэращ, си щхьэрщ. ЕмыкIущ утхьэусыхэныр. Сыт хуэдэ лъэпкъи къащти, я хэкум щхьэкIэ я псэр ят, гугъуехь хэтыныр къэгъэнауэ. Хэкум щхьэкIэ укъэкIуэжу щытмэ, апхуэдэу жыпIэнукъым, ауэ хьэрычэтыщIэ Iуэху щыдэзгъэкIынщ е си щхьэ Iуэху щызесхуэнщ жыпIэмэ, ар нэгъуэщI псалъэмакъщ.
Хэкум къэзыгъэзэжахэр сыт щыгъуи зыгъэгумэщIыр дэфтэр Iуэхуращ. Ар къэрал Iуэхущи, зыри пхуещIэнукъым. Сэ иджыри къыздэсым паспорт сиIэкъым, Тыркуми Урысейми срицIыхукъым. Ауэ илъэси 8 дэкIа нэужь, къыдатынущи, къысхуэнэжар мащIэщ. А пIалъэм къриубыдэу си хэку сисыжащ, сыщылажьэу. Унэ, лъапсэ жытIэу зыри хэдгъэзыхьыркъым, уи щхьэм зыгуэр илъмэ, уи Iэм зыгуэр ищIэмэ, мыбдеж ущыпсэуфынущ. Ауэ тхылъыр къыдэхыным и Iуэхур нэхъ тынш ящIыным дыпэплъэурэ, илъэсхэр макIуэ. Иджы Сочэ щекIуэкIыну Олимп Джэгухэм а Iуэхур нэхъ гугъуж ящIащ, мыбы зэрыщыпсэун тхылъымпIэ къратын щхьэкIэ къэкIуэжым и щхьэгъусэр хэкурысу щытын хуейщ. Унагъуэ яIэу къэхъуапсэ къомым я Iуэхур дауэ зэрыхъунур? Дэтхэнэм и унагъуэра икъутэжынур, хэт зи сабий бын къэзыгъэнэнур?! Лъэпкъым, къэралым лъабжьэ яхуэхъур унагъуэракъэ?!
Iуэхур нэхъ ткIий щIэхъуам и щхьэусыгъуэри дэ къыдгуроIуэ. Олимп Джэгухэр жиIэнурэ, Урысейр пщэдей дунейпсо утыку ихьэнущ. Ауэ и хэкуэгъухэм апхуэдэ нэмыплъ яритыныр захуагъэкъым. Дэфтэр къыдатми къыдамытми, мыр дэ ди хэкущ, исыр ди лъэпкъэгъущ — ар зыми хузэхъуэкIынукъым. Ар къагурыIуэу псэуну, лэжьэну хуейуэ къэкIуэжхэм хуэгъэкIуатэ гуэр хуащIыныр адыгэ псоми ди хъуэпсапIэу къыщIэкIынщ.
Пэжщ, абы и закъуэкъым лъэпкъыр зэуIу хъужыным щхьэусыгъуэ хуэхъур. КъэкIуэжыну хуэмей куэд зэрыщыIэми гур егъэкIуэд, ди къэкIуэнум уегупсыса нэужь. Псалъэм папщIэ, УФ-м ФедерацэмкIэ и Советым и лIыкIуэхэр Сирием щыкIуам зэхахар сыт? «Дэ мыбдеж ди гугъу къыщащIкъым, тыншу дыщопсэу», — аращ нэхъыбэу жаIар ди лъэпкъэгъухэм. Абы щыгъуэ хэкум ису абыхэм ядэIэпыкъуну хуейхэм я гукъыдэжым зихъуэжащ. Ауэ абы щхьэкIэ къэмынэу, зауэр къэхъея нэужь, къегъэблагъэ тхылъхэр хурагъэхьащ. Ирагъэхьам и бжыгъэри, къэкIуэжам и бжыгъэри долъагъу…
КъэкIуэжхэм я гур нэгъуэщI лъэныкъуэкIэ зэщызыгъауэр дощIэ — ар дэфтэр Iуэхуращ. Зи щхьэр мафIэм къыхэзых нэгъунэ визэ паубыд, зы мазэ исамэ, Сирием кIуэжу къэкIуэжын хуейуэ хуагъэув. Апхуэдэ ахъшэ дэнэ къыздрахынур, хьэмэрэ зауэ щекIуэкI къэралым дауэ зэрыбгъэзэжынур? Мыбдеж щыIэхэми абыхэм я Iуэху зэрахуэ хуэдэурэ защI, ауэ Iуэхур здынэсар нэрылъагъущ. А Сирие дыдэр къэтщтэнщи, Урысейм кхъухьлъатэхэр игъакIуэурэ и цIыхухэр кърегъэшэж, ауэ адыгэм зыми и гугъу ищIыркъым. Иджыри къыздэсым ди республикищым я Iэтащхьэхэр УФ-м и Президентым щIыхуэмызэфар гурыIуэгъуэкъым. ТлъэкI къэдмыгъанэу дызэлэжьын хуей Iуэхущ Щам щыщ ди къуэшхэм къащыщIар.
Мы республикэращ ди лъэр щыжанри, ди IуэхущIафэхэр щыдэкIын хуейри, тIэтыпхъэри, зи зыужьыныгъэм дыхуэлэжьэн хуейри. Хамэ хэку уису бэлыхьлажьэ гуэр къыпхэкIами, хамэм уахэсщи, уи IэрыкIыр зыхуэпщIар нэгъуэщI къэралщ, зи цIэ бгъэIуар узыхэс лъэпкъращ. Нобэ дэ зызэдгъэуIужмэ, дызэхэтIысхьэжрэ, дыдэмыпсэлъейуэ, ди къару къихь тщIэжмэ, ди къэкIуэнур дахэ зэрыхъунум шэч хэлъкъым. ЗыщыдгъэгъупщэнкIэ Iэмал иIэкъым нэгъуэщIхэм я щхьэ Iуэху дагъэкIын щхьэкIэ, закъедгъэгъэсэбэп зэрымыхъунур. Политикэ убгъуаи нэгъуэщIи дыхэмыхьэу, адыгэ лъэпкъым и хабзэр, и щэнхабзэр, и бзэр, и тхыдэр къызэщIэдгъэуIуэжу, ди щхьэ Iуэху дэдгъэкIыжын хуейщ. Зы гупсысэ диIэмэ, дызэгурыIуэмэ, зэфIэкI диIэнущ, хэкум къару къыхэзылъхьэнур аращ.
Зытхыжар НЭЩIЭПЫДЖЭ Замирэщ.
