Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Шхыныгъуэхэр
ДжэдыкIэжьапхъэ, бжьын, бжьыныху, шыбжий сыр щIэгъэжьыхьауэ
Тхъу къэплъам бжьын упщIэта, бжьыныху халъхьэри, зэIащIэурэ ягъэлыбжьэ. Тхъуэплъ хъууэ зэрыхуежьэу, тыкъыр цIыкIуурэ упщIэта шыбжий сыр халъхьэри, зэIащIэурэ ягъажьэ. ЗэрызэIащIэм хуэдэурэ, шыгъу зыхэдза джэдыкIэ удар щIакIэри, лъэны- къуитIымкIи зэрагъэдзэ- кIыурэ, тхъуэплъ дахэ хъуху ягъажьэ. Iыхьэурэ зэпаупщIри, Iэнэм пщтыру трагъэувэ. Дашх пIастэ хуабэ, щIакхъуэ.
Халъхьэхэр (цIыхуитI Iыхьэ):
Тхъууэ — грамми 100
Бжьыныщхьэ укъэбзауэ — грамм 50
Бжьыныху укъэбзауэ — грамм 15
Шыбжийуэ — грамми 2
ДжэдыкIэу — 4
Шыгъуу — узыхуейм хуэдиз.
Къубатий Борис.
Гъуазджэ
Адыгэхэр Берлин къыщофэ
Берлин гъэ къэс щекIуэкI, лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм я щэнхабзэ карнавалым цIыху мелуаным нэс зэхуешэс. 2013 гъэм дэри — Берлин щылажьэ Адыгэ Хасэр — абы дыхэтыну мурад тщIыри, нэрыбгэ 45-рэ хъу ди гупым лъэпкъ щэнхабзэр утыку къитхьащ.
Дэ къалэну зыхуэдгъэувыжат карнавалым дызэрыхэтыну адыгэ фащэхэр е ди тхыпхъэщIыпхъэхэр къызытещ фэилъхьэгъуэхэр едгъэдыну. Мазэ зыбжанэ иIэжу щIэддзэри, ди мурадыр зэдгъэхъулIащ — ди Хасэм и фащэхэр щIалэгъуалэм зыщатIэгъащ, дыжьын бгырыпххэр едгъэщIащ, адыгэ джанэхэр едгъэдащ. КIэщIу жыпIэмэ, дахэу зыкъэтхуэпащ.
фестивалым фащэ зыщымыгъ хэт мыхъуну къэтщта унафэм кърикIуар ТВ-мкIэ къагъэлъэгъуэжа нэтынхэмкIэ тлъагъужащ. Щапхъэу къэсхьынщ ALEX-TV-м дыкъызэритар: «… я дуней тетыкIэм, я Iэпкълъэпкъ зэкIужым, я къэфэкIэм, я фащэхэм къагъэлъагъуэрт адыгэ лъэпкъым уэркъ теплъэ зэриIэр».
Ди лъэпкъыр зищIысымрэ ди щэнхабзэм, хабзэм лъабжьэ яхуэхъумрэ кIэщIу зэрыт тхыгъэ цIыкIухэр мини 5 хъууэ тредгъадзэри, а махуэм дгуэшащ, телевиденэми интервью еттащ, дыкъэзымыцIыхуу къытщIэупщIа Iэджэми дызэрыадыгэр, шэрджэскIэ зэджэр дызэрыарар яжетIащ, радиом, телевиденэм, Интернетым я Iэмалхэр къэдгъэ- сэбэпурэ, цIыху мелуан бжыгъэм далъэIэсащ, закъедгъэлъэгъуащ.
Куэд къыдбгъэдыхьэрт а махуэм ди къафэр яфIэгъэщIэгъуэну, ди фащэхэм я пкъыгъуэхэм къарыкIым щIэупщIэу, ди пшыналъэхэм я нотэхэр зрагъэщIэну хуейуэ.
Карнавалыр Iэмал тхуэхъуащ лъэпкъ зэмыщхьхэм я щэнхабзэ дунейм дэри дыхыхьэну, ди адыгагъэмрэ хабзэмрэ щыдгъэлъэгъуэну. Ди гупым хэтащ Кёльн, Мюнхен, Дюссельдорф, Ганновер, Любек, Лион къалэхэм къикIа ди шыпхъу- ди къуэшхэр. Апхуэдэ IуэхуфIыр я фIыщIэщ Берлин Хасэм и жэрдэмым къыпэджэжа, зыкърахыу, адыгэ теплъэ яIэу фестивалым къекIуэлIа псоми, ар екIуу къызэгъэпэщынымкIэ къыддэIэпыкъуахэми.
Аращи, дызэкъуэтмэ — дылъэщщ!
Къумыкъу Уэхьбий.
Берлин къалэ
ГушыIэхэр
Деджэрэ хьэмэрэ…
Студент гупыр пщэдджыжьым къэушащ:
— Зэманыр нэсащ, еджапIэм дывгъакIуэ, — жеIэ япэ курсым щIэс щIалэм.
— Хьэуэ, тIэкIу дывгъэжеи нэхъыфIщ, — жи, етIуанэ курсым щеджэм.
— Нобэ дымыкIуэмэ мынэхъыфIу пIэрэ? — къыхелъхьэ ещанэ курсым щIэс щIалэм.
— Нобэ ди нэгу зедгъэужьынщ, — жи еплIанэ курсым щIэсым.
Апхуэдэу зэрызэдауэр етхуанэ курсым щIэсым зэхиха нэужь, студентхэм яжриIащ:
— КIэпIейкIэ дыдодзейри, бгъэр къыдэгъэзеяуэ техуэмэ, нобэ еджапIэ дыкIуэркъым, адрей лъэныкъуэр къыдэгъэзеямэ — ди нэгу зыдогъэужь, бгъукIэ увмэ — дыжеинущ, къемыхуэхыжу хьэуам къыхэнэмэ — еджапIэм дыкIуэнущ.
Ар сызыхуей дыдэщ
Студентым къищта фэтэрым ахъшэ щритын хуей пIалъэр блигъэкIащ.
— И уасэр къызумытауэ мы унэм ущIэзгъэкIынукъым, — жи, фэтэрыр зейм.
— ФIыщIэ пхузощI, ар сызыхуей дыдэщ, — ет жэуап студентым.
Гу зылъытапхъэ
«Iуащхьэмахуэ кIуэ гъуэгу»
Апхуэдэ фIэщыгъэ зиIэ егъэджэныгъэ-дунейхэгъуазэ программэ хьэлэмэт утыку кърахьащ Дунейпсо Адыгэ Хасэмрэ Къэбэрдей Адыгэ Хасэмрэ. Абы и мурадыр Къэбэрдей-Балъкъэрым и географие, щэнхабзэ хъугъуэфIыгъуэхэм, тхыдэ, щIэныгъэ-техникэ лъапIэныгъэхэм цIыхухэр щыгъуазэ хуэщIынырщ, абыхэм ятеухуа щIэныгъэ етынырщ. Къалэныр — ди щIыналъэм экономикэкIэ и зэфIэкIыр зыхуэдэр, политикэ IуэхухэмкIи зэрызэпIэзэрытыр, адыгэхэм игъащIэми къадекIуэкI лъэпкъ хабзэ дахэхэр наIуэ къэщIынырщ.
МахуитхукIэ екIуэкIыну траухуа нэгузыжь программэр ятещIыхьащ илъэс 14 — 20-хэм ит ныбжьыщIэхэм. Абыхэм зыщрагъэплъыхьынущ «Кавказ щыгъэм и налкъутитху» зыфIаща гъуэгум. Абы хеубыдэ:
— Налшык къалэ щыгъуазэ зыхуэщIыныр;
— ХьэтIохъущокъуэм и цIэр зезыхьэ Налшык къалэ жыг хадэм зыщыплъыхьыныр;
— Высоцкий Владимир и музейм кIуэныр;
— Iуащхьэмахуэ лъапэ щыIэ «Мир» бгы лъагэ обсерваторэм и лэжьыгъэм щыгъуазэ зыхуэщIыныр;
— Нарзанхэм я аузым щыIэ псы хущхъуэ къыщIэжыпIэм щыхьэщIэныр.
Егъэджэныгъэ-дунейхэгъуазэ программэр зи лъабжьэ нэгузыужьым тхьэмахуэ къэс бэрэжьейм щIедзэри махуитхукIэ йокIуэкI. Махуитхум щыщу дэтхэнэри гъэнщIащ Iуэхугъуэ купщIафIэхэмкIэ, гъэщIэгъуэнхэмкIэ, хьэлэмэтхэмкIэ.
Бэрэжьей махуэр хухэхащ Налшык къалэ зыщыплъыхьыным. Нэгузыужьым хэта псори пщыхьэщхьэм ирагъэблэгъэнущ «ПщIантIэжь» хьэщIэщым. Абыхэм къыхуащтэнущ адыгэ, европей шхыныгъуэхэмкIэ къулей Iэнэхэр, уэрэдхэм ирагъэдэIуэнущ, хьэщIэщым и Iэгъуэблагъэм зыщрагъэплъыхьынущ. ИужькIэ хьэщIэхэм папщIэ адыгэ джэгу зэхашэнущ.
Махуэку махуэм гупым я нэгу зыщрагъэужьынущ ХьэтIохъущокъуэм и жыг хадэм. ИужькIэ ахэр ирагъэблэгъэнущ адыгэ фащэхэр дынымкIэ зэфIэкIышхуэ зыбгъэдэлъ Сэралъп Мадинэ и IуэхущIапIэм, «Сосрыкъуэ» зыплъыхьыпIэм, Лъэпкъ музейм. Пщыхьэщхьэм хьэщIэхэм Iэнэ къыщыхуащтэнущ «Кавказ гъэр» литературэ кафем и пэшхэу «Нэгумэ Шорэ», «Пушкин», «Лермонтов», «Хъан-Джэрий», «Пщы гуащэм и унэ» жыхуиIэхэм. Абы къыкIэлъыкIуэнущ «Хэкупсэ дерс» купщIафIэр.
Мэрем махуэм хьэщIэхэр яшэнущ «Акрополь-центрым». Ахэр щыгъуазэ хуащIынущ адыгэ сурэтыщI цIэрыIуэ Шемякин-Къардэн Михаил и лэжьыгъэхэм, ар илъэс 70 щрикъум ирихьэлIэу къызэрагъэпэщауэ щыта гъэлъэгъуэныгъэм, «Шемякин и гъатхэ» фестивалым щыщ Iыхьэхэм ирагъэплъынущ. ИужькIэ гупыр яшэнущ Iуащхьэмахуэ лъапэ щыIэ «Иткол» пансионатым, Высоцкий Владимир и цIэр зезыхьэ музейм кIуэнущ, «Пшэ адрыщIхэм» макъамэ программэм хэтынущ.
Щэбэт махуэм гупыр Iуащхьэмахуэ (метр 5642-кIэ) дэкIуеинущ кIапсэ гъуэгукIэ. ЛъэрыжэкIэ кърагъэжыхьынущ ар зыфIэфIхэм. А Iуэхугъуэхэм къыкIэлъыкIуэу, хьэщIэхэм щыгъуазэ зыхуащIынущ Iуащхьэмахуэ лъапэ щыIэ «Мир» бгы лъагэ обсерваторэм и лэжьыгъэм, «Чегет» щIыпIэм зыщаплъыхьынущ. Пщыхьэщхьэм гупым папщIэ къызэрагъэпэщынущ «Зэныбжьэгъугъэм и удз Iэрамэ» концертыр, «Къафэ, Кавказ!» джэгур.
Тхьэмахуэм гупыр яшэнущ Нарзанхэм я аузым щыIэ псы хущхъуэ къыщIэжыпIэм. Ахэр абдеж псы щефэнущ, зыщаплъыхьынущ.
Гупыр и псэупIэрэ шхынкIэ къызэгъэпэща зэрыхъунур:
— бэрэжьейм шэджагъуашхэрэ пщыхьэщхьэшхэрэ щрагъэщIынущ Налшык дэт «ПщIантIэжь» хьэщIэщым;
— махуэкум пщэдджыжьышхэр — «ПщIантIэжьым», шэджагъуашхэмрэ пщыхьэщхьэшхэмрэ «Кавказ гъэр» литературэ кафем щрагъэщIынущ;
— мэремым пщэдджыжьышхэр — «ПщIантIэжьым», шэджагъуашхэр — «Акрополь-центрым», пщыхьэщхьэшхэр — Iуащхьэмахуэ лъапэ щыIэ «Иткол» пансионатым къыщыхузэрагъэпэщынущ;
— щэбэтымрэ тхьэмахуэмрэ гупыр щагъэшхэнущ Iуащхьэмахуэ лъапэ щыIэ «Иткол» пансионатым.
ХьэщIэхэр щыпсэунур цIыхуитI зыщIэхуэ пэшхэщ, зыхуеину тыншыгъуэ псори ягъуэту.
«Iуащхьэмахуэ кIуэ гъуэгу» егъэджэныгъэ-дунейхэгъуазэ программэ хьэлэмэтым хэтыну хуейхэм зыпыфщIэ хъунущ Налшык къалэ щыпсэу Марыщ Розеттэ. Абы и телефонхэр: 8-928-721-45-32; 8-965-497-15-22; 8-918-725-63-96.
Псалъэзэблэдз
Хэку зауэшхуэм теухуауэ
ЕкIуэкIыу: 5. «Сэ сщIэркъым зауэм никIыжу зи адэ унэм кIуэжынур, и … жыжьэу къилъагъуу, гуфIэгъуэ пэжкIэ къыIущIэу, IэплIэ къыхуищIу гуфIэнур» — КIыщокъуэ Алим итха «Сэ сщIэркъым зауэм никIыжу…» усэм щыщщ. 7. Адыгэм нэхъапэхэм къращIэкIыу щыта зауэхэм къыхэжаныкIыу къекIуэкIа зиусхьэн лъэпкъ. 9. Хэку зауэшхуэм и зэманым бийм къимыщтэфа къалэ-лIыхъужь. 10. Нартхэм я ныкъуэкъуэгъу лъэпкъ. 12. «Телъхьэ уанэр си … , уей, си шынэхъыщIэ, зауэм кIуэ жаIауэ, ТэрчкIэ соукъуэдий» — ХьэIупэ ДжэбрэIилрэ КIыщокъуэ Алимрэ яуса, Тут Заур игъэзащIэ уэрэд цIэрыIуэм щыщщ. 13. Президентыр зыукIыу, властыр зыубыда Пиночет илъэс куэдкIэ щытепщэу щыта къэрал. 15. Зеиншэ. 18. Хэку зауэшхуэм теухуауэ … телъыджэ куэд я Iэдакъэ къыщIэкIащ КIыщокъуэ Алим, Бицу Анатолэ, КIэщт Мухьэз, Къагъырмэс Борис, Балъкъыз Батий сымэ, нэгъуэщIхэми. 19. Абы тутын иракIутэри ирофэ. 20. Муслъымэн диным и хабзэхэм тетын, хуэлэжьэн хьисэпкIэ Сауд Хьэрып къэралыгъуэм кIуэуэ къикIыжа цIыху. 24. Хэку зауэшхуэм щыгъуэ зэгурыIуэныгъэ зращIылIэу фашистхэм япэщIэта къэралищым — СССР-м, США-м, Инджылызым я лIыщхьэхэр — Сталин, Рузвельт, Черчилль сымэ 1943 гъэм щызэхуэза къэрал. 26. Хэку зауэшхуэр сабийуэ зи нэгу щIэкIа тхакIуэ МафIэдз Сэрэбий и роман «Мыщэ …». 27. Бийр къыщыттеуэм, я … щIыналъэр яхъумэжыну фронтым дэкIащ цIыхухъухэм я нэхъыбапIэр. 28. Къыдалъхуауэ цIыхум и щIыфэм тет. 29. Ди лъэпкъэгъу, хэку зауэшхуэм связисту хэта, Совет Союзым и ЛIыхъужь. 32. Жыг лIэужьыгъуэ. 37. Зауэ зэманыр илъэс зыплIытху фIэкIа мыхъуу зи нэгу щIэкIа гъавэгъэкI, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь. 38. Iэщым ирагъэшх Iус. 41. Зауэ екIуэкIам теухуауэ КIыщокъуэ Алим итха поэмэ. 43. Хэку зауэшхуэм хэта нэхъыжьыфI куэдым яIэу щыта, ди къэралым и машинэ псынщIэ цIыкIу. 44. Зауэм Iут я бынхэм пэплъэурэ, … мащIэ щIагъэкIа анэхэм. 46. Адыгэ уэрэджыIакIуэ, Урысей Федерацэм и цIыхубэ артист. 47. Жэщыбгым псори зэбгрыкIыжащ, … и унэ бжэн лъакъуэу. 48. Бийм удынышхуэ щрадза къалэ-лIыхъужьым нобэ а цIэращ зэрихьэр. 49. Зи пхъафэр щхъуафэ-фIыцIафэ, псэуалъапхъэ къызыхах жыг лIэужьыгъуэ. 50. Ди лъэпкъэгъу, Совет Союзым и ЛIыхъужь.
Къехыу: 1. Уэ … хэлъхьи, сэ берычэт ныхэслъхьэнщ. 2. Беларусым щыщ быдапIэ, къалэ-лIыхъужь. 3. ХъуаскIэ къызыхих мывэ быдэ. 4. Iэ тегъэщIапIэ зиIэ шэнт щабэ бгъуфIэ. 5. Хэку зауэшхуэм хэта, иужькIэ колхоз тхьэмадэу илъэс IэджэкIэ лэжьа, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь. 6. Къэрэшей-Шэрджэс щIыналъэм хиубыдэ псыежэх. 8. Кхъухьлъатэзехуэу щыта, Совет Союзым и ЛIыхъужь. 11. Хэку зауэшхуэм лIыгъэ щызезыхьа адыгэ офицер, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ. 14. Адыгэ таурыхъхэм узыщрихьэлIэ цIыху домбей. 16. Ди лъэпкъэгъу, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь. 17. Гъэш, псы зэфэн зэрызэрахьэ кумбыгъэ. 21. Зауэ зэманым щыIа дзэшхуэ, армэ зыбжанэ къызэщIиубыдэу. Апхуэдэхэм я унафэщIу щытахэщ маршалхэу Ворошилов, Конев, Василевский, Тимошенкэ сымэ, нэгъуэщIхэри. 22. Теплъэншэ, фэншэ. 23. Танкзехуэ хахуэу щыта ди лъэпкъэгъу, Совет Союзым и ЛIыхъужь. 25. « … къута» — зауэм теухуауэ КIыщокъуэ Алим и Iэдакъэ къыщIэкIа роман. 27. Адыгэ таурыхъхэм узыщрихьэлIэ шы лъэрызехьэ: икIи мэпсэлъэф, икIи мэлъэтэф. 30. Ди гъунэгъум пхъэщхьэмыщхьэ … хъуэпсэгъуэ иIэщ. 31. ГъукIэ Iэмэпсымэ. 33. IутIыж Борис и пьесэ. 34. Япэу зэрыIуплъэу щIалэм … щыхъуащ хъыджэбзыр. 35. Хэку зауэшхуэм хэкIуэда адыгэ усакIуэшхуэ, ЩоджэнцIыкIу Алий и романым хэт лIыхъужь. 36. Кхъухьлъатэзехуэу щыта адыгэлI, Совет Союзым и ЛIыхъужь. 39. Бийм и кхъухьлъатэу 60-м щIигъу къезыудыха урыс зауэлI, Совет Союзым щэнейрэ и лIыхъужь. 40. Совет Союзым и ЛIыхъужь зэкъуэшитI. 42. Дзэзешэ цIэрыIуэу щыта, маршал, Совет Союзым плIэнейрэ и ЛIыхъужь. 45. … зэхьэзэхуэм ди щIалэхэм бжьыпэр щаубыдащ. 47. Бийр къыщыблагъэм, къуажэдэсхэм я нэхъыбэр … ихьэжащ.
Зэхэзыгъэувар Мыз Ахьмэдщ.
Мэкъуауэгъуэм и 15-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ИхъуреягъкIэ къикIухьу: 13. Удж. 14. Джэду. 15. Уэрдыхъу. 16. Хъуп. 17. Пэрыт. 18. Тумэн. 19. Ныбжь. 20. Жьэгъу. 21. Гъуху. 22. Хур. 23. Румын. 24. Нып. 25. Пэшэж. 26. Жэп. 27. Пхъэпс. 28. Саут. 29. Тхьэгъу. 30. Гъум. 31. Мэл. 32. Лэгъупэжь. 33. Урыху. 34. Хуэм. 35. Мэлычыпхъу. 36. Хъун. 37. Нэд. 38. Дэлэн. 39. Нэрыгъ. 40. Гъаблэгу. 41. Гугъу. 42. Гъуэмбырэщ. 43. Щынэ. 44. Бзэгу. 45. Гуэн. 46. Нысэгъу. 47. Гъуэншэдж. 48. Джэд. 49. Дудакъ. 50. Къэхъун. 51. Хрущев. 52. Вэгъу.
И кумкIэ кIуэуэ: 1. Хъудыр. 2. Адэмыгу. 3. Тэрч. 4. Лэгъуп. 5. Бжьэдыгъу. 6. Ерэн. 7. Епэр. 8. Бжаблэ. 9. КIэбгъу. 10. Щхьэм. 11. Тэрэзэ. 12. IупщIэ.
