Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
ФщIэн папщIэ
Iуащхьэмахуэ и адэ
Шэджэмыпсымрэ Кестантэрэ щызэхэж щIыпIэм дежщ Шэджэмыщхьэ вулканыр зыхуэзэр. КъызэрыщIэкIамкIи, ар дуней псом щыцIэрыIуэ ди Iуащхьэмахуэ нэхърэ куэдкIэ нэхъыжьщ, Кавказым и налкъутыр къызытекIари аращ!
А вулканыр куэдым яцIыхуркъым, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, Iуащхьэмахуэ нэхърэ куэдкIэ нэхъ лъахъшэщ икIи мэщэщэж. Ауэ ар апхуэдэу сытым дежи щытакъым. ЩIэныгъэлIхэм къызэрахутамкIэ, Шэджэмыщхьэ вулканыр 8 нэхърэ мынэхъ мащIэу къикIащ икIи и еянэ къикIыгъуэр илъэс щитхукIэ узэIэбэкIыжмэ псэуа цIыхухэм ягъэунэхуащ! Географ цIэрыIуэ Страбон (Кавказ Ищхъэрэм и географием нэхъ щыгъуазэу щыта, абы теухуауэ тхыгъэ куэд къызэзынэкIа алыдж географщ) и тхыгъэхэм дызытепсэлъыхь вулканыр белджылыуэ къахощыж. А вулканыр егъэлеяуэ абрагъуэу щытащ, и зы къикIыгъуэ къэс и лъабжьэр ехым-ехыурэ, Iуащхьэмахуэ нэхърэ куэдкIэ нэхъ цIыкIу хъужащ.
Хэт ищIэнт зы зэман Шэджэмыщхьэ вулканым и зы къикIыгъуэм и Iэужьу къэунэхуа Iуащхьэмахуэ къэзыгъэщIам нэхърэ нэхъ лъагэ хъуну?!
Вулканым и хъуреягъыр бгыщ, дэнэкIэ уплъэми. А лъагапIэм щыIа цIыху закъуэтIакъуэхэм зэрыжаIэмкIэ, зы макъи щызэхэпхыркъым, зы псэущхьи щыплъагъуркъым, къапщтэмэ, хьэуари и пIэм ижыхьауэ къыпщохъу, апхуэдизкIэ даущыншэщи. Зыгуэр къыпкIэлъыплъ хуэдэ, уи щхьэщыгум ныбжь гуэрхэр къиувэу къыпщохъу. Нэхъ гъэщIэгъуэнращи, хьэршым къикIыу, зищIысыр къамыхута гуэрхэр мы щIыпIэхэм къыщхьэщыхьэу, тэлайкIэ заIэжьа нэужь бзэхыжу жаIэ.
Дыгулыбгъу Динэ.
Шхыныгъуэхэр
Адыгэ лы гъэжьэкIэ
ЛыпцIэр зэпаупщI г 35-40 хъууэ. Адыгэ бжьын плъыжь цIыкIур яукъэбз, лыри бжьынри псы щIыIэкIэ ятхьэщIри дзэху тепщэчым иралъхьэ, шыгъу, шыбжий сыр хаудэри фIыуэ зэIащIэж. И щхьэр тепIауэ щIыIапIэм деж щагъэт дакъикъэ 15 — 20-кIэ. ИтIанэ лы тыкъыр цIыкIухэри бжьынри хъыдан гъущэкIэ ялъэщI. Щагъэжьэнум и деж япэщIыкIэ дзасэм лы тыкъыр фIалъхьэ, итIанэ бжьын псо, апхуэдэурэ дзасэм фIэз ящI, и кIэ дыдэм фIэлъын хуейр лы тыкъырщ. Пхъэ мафIэ дэпкIэ, дзасэр ягъэкIэрахъуэурэ, ягъажьэ, лыр хьэзыр, тхъуэплъ дахэ хъухукIэ. Дзасэм къыфIалъэфри пщтыру тепщэчым иралъхьэ. Дашх пIастэ, мырамысэ, чыржын, хьэлIамэ, щIакхъуэ. Шэ хуабэ трафыхьыж. Сэбэпышхуэ яхуохъу псчэрейхэм, Iупс бзаджэ зиIэхэм, щIыIэ зыхыхьахэм.
Халъхьэхэр (цIыхуитI Iыхьэ):
мэлылу — г 250-рэ,
адыгэ бжьын плъыжь цIыкIуу — г 150-рэ,
шыгъуу, шыбжийуэ — узыхуейм хуэдиз.
Джэдыл гъэбэкхъа
Абы щхьэкIэ нэхъ къащтэр джэдыжьщ. Джэд гъэкъэбзар Iыхьэ-Iыхьэурэ зэпкърах, псы щIыIэкIэ ятхьэщIыж. Джэдыл Iыхьэхэр шынакъ мыулъийм иралъхьэ, шыгъу, губгъуэпхъ, мыцIыкIу дыдэурэ упщIэта бжьыныщхьэ, бурш мыхьэжа, IупщIэ цIыкIуурэ упщIэта шыбжий сыр мыхьэжа халъхьэ. Псы щIыIэ тIэкIу хакIэри фIыуэ зэIащIэ, бжьыныпсыр фIыуэ къыщIахуху. Шынакъыщхьэр трапIэжри, нэхъ зэхэшыпсыхьын щхьэкIэ щIыIапIэм ягъэув сыхьэти 8 — 10-кIэ е нэху кърагъэкI. А зэманым къриубыдэу джэдылыр зэ-тIэу зэIащIэ. Щагъэжьэнум деж джэд Iыхьэхэм кIэрыпщIахэр къыкIэрахри езы джэдылыр ягъэгъущ, тебэ куукIэ тхъу къагъэплъ, джэдыл Iыхьэ гъэгъущахэр абы халъхьэ, мафIэр ину блэуэ, зэрагъэдзэкIыурэ ягъажьэ тхъуэплъ дахэ хъуху. ИужькIэ псывэ щIакIэ, мафIэр цIыкIу ящIри, тебащхьэр тепIауэ ягъэбэкхъ, псыр щIэвэщIэным нэсыхукIэ. ИтIанэ, зэIащIэурэ, шатэпс щIакIэ, бжьыныху уба халъхьэ, тебащхьэр трапIэжри, мафIэ щабэ дыдэм тету хьэзыр хъуху ягъэбэкхъ, тебэр къытрахыж, джэдгын траудэри и щхьэр тепIауэ дакъикъи 5-6-кIэ щагъэт. ЗэрызэщIэлъу Iэнэм пщтыру трагъэувэ. Дашх пIастэ хуабэ, мырамысэ.
Халъхьэхэр (цIыхуитху Iыхьэ):
джэдылу — г 1000,
тхъууэ — г 180-рэ
бжьыныщхьэ укъэбзауэ — г 100,
псывэу — г 300,
Бжьыныху укъэбзауэ — г 30,
шатэпсу — г 300,
шыгъуу, шыбжийуэ, губгъуэпхъыу, джэдгыну — узыхуейм хуэдиз.
Къубатий Борис.
ГъэщIэгъуэнщ
ХьэщIэм сыщежьэм деж
Франджы тхакIуэ нэхъ цIэрыIуэхэм ящыщ Мериме Проспер гуфIэу е дыхьэшхыу зэи зыми илъэгъуакъым. Зы хьэл мыхъумыщIи зыхэмылъ, теплъэ дахи зиIэ Мериме и рассказхэри дахэу, екIуу жиIэжырт. Абыхэм я нэхъ дыхьэшхэн дыдэри тхакIуэм къызэриIуэтэжыр псы стэкан къратыну щIэлъэIу цIыхум и макъым ещхьут.
Мериме, езым зэрыжиIэмкIэ, ищIэн щимыгъуэтхэм деж тхэуэ арат.
— ХьэщIэ къэкIуэн хуейуэ сыщыпэплъэхэм деж сытIысырти, зы балладэ стхырт, — жиIэрт абы.
Флобер и хьэлыр
НэгъуэщI франджы тхакIуэ Флобер Гюстав и хьэлыр апхуэдэтэкъым. Абы и романхэр щитхкIэ тхыгъэм хэт лIыхъужьхэм я гъусэу дыхьэшхынут, гъынут, и пэшыр пIащIэу къызэхикIухьырт, иужьрейуэ итха псалъэхэр ину жиIэу. Бовари Эммэ зэрызиукIыжар къыщигъэлъагъуэм щыгъуэ Флобер тхьэусыхэрт, дзыгъуэгъалIэм и мэр и Iум иту жиIэу.
IункIыбзэкIэ игъэбыдэрт
«Юмористическая энциклопедия всей американской жизни» тхылъыр зи IэдакъэщIэкI О, Генри и хьэлт щытхэ стIолым пэрытIысхьэн и пэ къихуэу пэшыбжэр IункIыбзэкIэ игъэбыдэу.
Ар щIэбгъэщIэгъуэн Iуэхум хэлътэкъым — цIэрыIуэ хъуа тхакIуэм япэу къалэмыр къыщищтар Колумбус къалэм (Огайо штат) и лъэхъуэщращ.
Дохъушокъуэ Синэ.
ГушыIэхэр
Уэракъэ къызжезыIар?
ГуфIэжу школым къикIыж щIалэ цIыкIум и анэр йоупщI:
— Сыт нобэ къэпхьар?
— ТIу!
— Сыт щIыпхуагъэувар?
— СщIэжыркъым.
— Ар дауэ?
— Къысхуэгъэгъу, мамэ, ауэ уэракъэ къызжезыIар Iуэху Iейхэр занщIэу зыщыбгъэгъупщэжын хуейуэ!
Дэнэ дежи мэуз
— Уа дохутыр, сэ зыгуэр си лажьэщ: си IэпэмкIэ дэнэ сеIусэми — си пщэрами, си шхалъэрами, си щхьэрами — псори мэуз.
— Зэ дегъэплъыт-тIэ. Е гъуэгу махуэрэ, уи Iэпэр къутауэ аращ уэ!
Уэрамым сыдэтынущ
ЕгъэджакIуэр сабийхэм йоупщI балигъ хъумэ къыхахыну IэщIагъэр зригъэщIэну. Хэт дохутыр, хэти егъэджакIуэ, хэти кхъухьлъатэзехуэ хъуну хуейщ.
— Сэ пхъэнкIакIуэу сылэжьэнущ, — жи еджэным гукъыдэж лъэпкъ хузимыIэ Мурат цIыкIу.
— Сыт апхуэдэ IэщIагъэ къыщIыхэпхар? — егъэщIагъуэ егъэджакIуэм.
— ИтIанэ махуэ псом уэрамым сыдэтыну Iэмал сиIэнущ, — мэгуфIэ Мурат.
ЩIыпIэ жыжьэхэм
Псы уардэунэ
Индонезием хыхьэ Бали хытIыгум щIыпIэ телъыджэ иIэщ. ХытIыгум и къуэкIыпIэ лъэныкъуэмкIэ бгы лъабжьэм псы къабзэ къыщыщIож. Абы щыпсэухэм пщIэшхуэ хуащI щIым и кууупIэм къыщIэж псым икIи арауэ къалъытэ гъащIэщIэм къежьапIэ хуэхъур. Абы къыхэкIыу, а щIыпIэм дин хабзэ зэмылIэужьыгъуэхэр щрагъэкIуэкI, тхьэелъэIу-пIэу яIэщ.
И хъуреягъым и дахагъымрэ хьэуа къабзэмрэ дихьэхри, Раджа Карангасему къалэ щIыбым унэ щиухуэну мурад ищIыгъащ абдеж. Ар зэфIэкIауэ щытащ 1942 гъэм. ИкIи а резиденцэм Тиртагангэ фIащащ («Тирта» — псы, «Ганг» — Индием щежэх Ганг псырщ).
Зи гугъу тщIы щIыпIэ телъыджэм гектар 1,2-рэ еубыд.
Псы уардэунэр архитектурэ и лъэныкъуэкIэ щIыпIищу зэпычащ, зыр адрейм и щхьэм тету, скульптурэ пщIы бжыгъэхэр итщ. Япэ комплексым гуэлищ ущрохьэлIэ, етIуанэм ущес хъу псыгуэн зыбжанэ итщ, ещанэр резиденцэр зейуэ щыта Раджа и хэщIапIэу ялъытэращ, ар тхьэм хиха щIыпIэу ябжри, абы къыщыщIэж псыхэр дин дауэдапщэхэм къыщагъэсэбэп.
Зи гугъу тщIы Псы уардэунэм китай, бали лъэпкъхэм я хабзэм тету щIа архитектурэ ухуэныгъэхэм ущрохьэлIэ. Телъыджэщ ахэр зэпуплъыхьыну, псыщхьэм тет мывэ щIимыгъэмбрыуэхэм утету къэпкIухьыну…
Къэбарт Мирэ.
Эволюцэм и щэхухэр
Алмэстыхэр
Абыхэм ятеухуа хъыбар гъэщIэгъуэнхэр дуней псом къыщокIуэкI. Сыбырым, Гималайм, Америкэ Ищхъэрэм, Австралием, Кавказым…
ЩIыпIэ зэмылIэужьыгъуэхэм цIэ зэхуэмыдэхэр щыфIащ: инджылызыбзэкIэ «бигфут» (лъакъуэшхуэ), чынтыбзэкIэ «йети» (уэс цIыху), Индокитайм «мэз цIыху» щыфIащащ. Адыгэхэр абы дызэреджэр алмэстыщ.
Тхыдэм къызэрыхэщыжымкIэ, алмэстым и гугъу япэ дыдэ щащIар Плутарх и зэман жыжьэхэращ. Абы къызэринэкIа тхыгъэхэм яхэтщ урым дзэзешэ Суллэ и сэлэтхэм къаубыда «ажэгъафэм» теухуа хъыбар. Абы къищынэмыщIа, ХIХ лIэщIыгъуэм Абхъазым Занэ зыфIаща алмэсты бзылъхугъэр щыпсэуауэ щыхьэт тхыгъэхэр къэнэжащ. ЗэраIуэтэжымкIи, къызэрыгуэкI цIыхухъурэ абырэ унагъуэ яухуэри, бын ягъуэтыжат. Мыпхуэдэ хъыбар телъыджэхэри щыIэщ: 1921 гъэм Эверест дэкIа альпинистхэм я пашэ Говард-Бери бгым алмэсты щрихьэлIауэ жиIэжащ; ХХ лIэщIыгъуэм и 20 гъэхэм Азие Курытым къыщаубыда алмэстыр тутнакъэщым ирадзат икIи пкърыупщIыхьу зыри къыщыпамыхым, яукIащ; 1941 гъэм Совет Армэм и подполковник Карапетян Дагъыстэным алмэсты къыщиубыдри, зищIысыр иджыну сымаджэщым къишауэ щытащ, иужькIэ ари яукIыжащ.
Алмэсты зылъэгъуахэм жаIэр мыращ: «И теплъэкIэ мащIэу цIыхум ещхь псэущхьэ инщ, Iэчлъэчщ. Уеблэмэ метритIым нэсынущ и лъагагъкIэ. ЦIыхухэм хуэдэу Iэщэ, хьэкъущыкъу ящI, мэпщафIэ, езыхэр зэрызэгурыIуэж бзэ яIэщ».
Си анэшхуэ Нэдзырэ Зэирэт жиIэжырт мыпхуэдэ хъыбар: «Дэ бынуагъуэшхуэ дыхъурт — ди адэ-анэм бын 11 драIэт. Псори дызэщIыгъуу къущхьэхъу щIыналъэм дыщыIэт, Iэщ куэду диIэти, зэрыунагъуэу дызэдэIэпыкъуу зетхьэрт. Пщыхьэщхьэ гуэрым, пхъашэ дыщыIауэ, пщыIэм дыкIуэжырт шыгум дису. ПщыIэм дынэсыжы-ным зыкъомыфI иIэу ди адэм шыр къыжьэдикъуащ. Шыр зэщIэувыIыкIри, щтэIэщтаблэу и тхьэкIумэхэр игъэкIащ, пырхъыу щIидзащ. Ди адэм зимыгъэхъейуэ ипэкIэ маплъэ, дэри къэхъуар къыдгурыIуэркъым. Пщыхьэщхьэ кIыфIым дыхэплъапэмэ — гурыму гъуэгущхьэм зыгуэр тесщ. Абы и лъакъуэхэр зэкIэщIэшарэ, и IэплIэм зыгуэр илъу зригъащIэрт, сабий зыгъэбэяу анэм хуэдэу. КъызэрыщIэкIамкIи, и Iэблэм сабий цIыкIу телъу арат. Езыр цым зэщIибларэ, зищIысыр цIыхурэ хьэкIэкхъуэкIэрэ къыпхуэмыщIэу апхуэдэт. Зы напIэзыпIэм щым хъуауэ, зимыгъэхъейуэ къоплъэ. Хуэмурэ къызэфIэувэри, зы лъэбакъуэ къичащ. Ди адэр хуэмурэ джыдэмкIэ Iэбэри: «Мыр плъагъурэ? УкъэмыкIуатэ, фIы щIозгъэхынкъым! Си гъуэгум текIи нэхъыфIщ, дэ уи гугъу тщIынукъым», — жиIащ. Арати, псэущхьэр щIыбагъкIэ икIуэтурэ, кIыфIыгъэм хэкIуэдэжащ. ИужькIэ, ди адэм зэрызиумысыжамкIэ, а псэущхьэхэр къущхьэхъу щIыналъэм мызэ-мытIэу щилъэгъуат. Абыхэм зэреджэр сыт жытIэу дыщеупщIым, алмэстыуэ жиIат…».
Алмэстыхэм ятеухуауэ щIэныгъэлIхэм зыхамыщIыкI куэд ящIэрт ди нэхъыжьхэм. Псалъэм папщIэ, алмэстыхэр пасэрейм цIыхухэм къахыхьэу, мыдрейхэм а псэущхьэ тхьэмыщкIэхэр яфIэгуэныхь хъурэ, шхын ирату, щыгъыныжь яIэмэ, «алмэстыхэм я сабий цIыкIухэр щIыIэм ес, ахэр гуэныхьщ, нэгъуэщI мыхъуми мы хъыданыжьхэм кIуэцIашыхьынщ», — жаIэурэ, жыгхэм хуфIадзэу щытащ.
ЗэрыжаIэжымкIэ, алмэстыхэм мы щIыпIэм куэдрэ ущрихьэлIэрт. Ахэр кIуэдыжыным е нэхъ мащIэ хъуным щхьэусыгъуэ хуэхъуар макъышхуэхэращ. Хэку зауэшхуэм и ужькIэ ахэр мащIэ дыдэ зэрыхъуам куэдым гу лъатат. Ахэр фоч макъымрэ лагъым къауэмрэ игъэшынэу, къуршым ихьэжыпауэ жаIэ.
Алмэстым и щыIэкIэр нэхъ куууэ зыджа урысей щIэныгъэлI, биологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор Сапунов Валентин зэрыжиIэмкIэ, эволюцэм и лъэныкъуэкIэ укъеплъмэ, цIыхумрэ номинхэмрэ яку дэт псэущхьэ лIэужьыгъуэ щхьэхуэщ алмэстыхэр.
Алмэстыр языныкъуэ лъэпкъ IуэрыIуатэхэми къахощыж.
Фырэ Анфисэ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:5. Къамылым къыхащIыкI лъэгурыдз, алэрыбгъу. 7. Уи … еплъи уи лъэ укъуэдий. 8. Зэпымыууэ уэс зытелъ бгы. 9. «… Мурат » — ПащIэ Бэчмырзэ и псалъэхэр зыщIэлъ, КъардэнгъущI Зырамыку, Къуныжь Хьэждал сымэ, нэгъуэщIхэми ягъэзащIэ уэрэдыжь. 10. КъуэкIыпIэ Жыжьэм щыIэ псыежэхышхуэ, километр 2800-м щIигъу и кIыхьагъыу. 11. ХадэхэкIыр Iисраф зыщI дзыгъуэшхуэ. 12. ЦIыху уэд, зи къупщхьэхэр къыхэпIиикI. 14. Жэмэщ, Iэщ псэуалъэ. 15. ЦIыхубз щыгъын. 16. Узыдэмыхьэ къуэладжэ … дэзщ. 17. ЦIыху къулейхэм я IуэхутхьэбзащIэ. 21. Iуащхэмахуэ щыгу япэ дыдэу дэкIа Хьэшыр … 22. Пхъэщхьэмыщхьэ. 25. Данэ щэкI лъэпкъ. 27. … вы бжьакъуэм къокI. 28. Уафэм къех мыл тыкъыр цIыкIу. 29. Къэ-рэкъурэ … е къалмыкъ … 30. КIуэ пэтми бжьиз зымыкIу. 31. Гъатхэм ди щIыпIэм къэлъэтэж къуалэбзу. 33. Къэрэшей-Шэрджэсым, Адыгейм я щIыналъэм щежэх псы. 35. Ди къэралым «Думэ» иIэщ, Украинэм-щэ? 37. Бжэгъу псыгъуэмрэ чы щабэмрэ къыхащIыкI набжэ, бжыхь. 38. Куэд зигу изыубыдэф цIыху. 39. Пщэдейрей … нэхърэ нобэрей бзу.
Къехыу:1. Илъэс 18 хъуа щIалэм и … кIуэгъуэщ. 2. Хыумысэу езыр-езыру къэкIыж. 3. НапIэзыпIэ. 4. Урысей Федерацэм мэкъумэш хозяйствэмкIэ и министрым и япэ къуэдзэ адыгэ щIалэ. Абы и унэцIэджэгъу усакIуэ, «Нур» журналым и лэжьакIуэ. 6. Шы мыгъасэм лъэщIыхьэ, къызэраубыд шы гъэса. 13. Нарт Дэбэч и IэщIагъэр. 14. Бгырыпхыщхьэ. 17. Дзапэ … 18. Адыгэ театрым и джэгуакIуэ Iэзэу, драматургыу щыта, РСФСР-м щIыхь зиIэ и артист. 19. Нысэ къашэнум деж гурыIуакIуэ ягъакIуэ цIыху. 20. Зыми имылъэгъуами, апхуэдэ пэшэгъу зиIэ цIыху щыIэу жаIэ. 23. Дублин къалэр зи щыхьэр европэ къэрал. 24. ГъэшхэкI. 26. Зауэм хэта ди гъунэгъу лIыжьым куэд и … щIэкIащ. 31. … шхыIэн. Е щэкI къызыхащIыкI къэкIыгъэ. 32. Къэлътмакъым нэгъуэщIу зэреджэр. 34. КъурIэным и зы пычыгъуэ. 36. Мыщэм фIэбэлацэ хьэкIэкхъуэкIэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Дыгъэгъазэм и 10-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу: 5. Ажэ. 9. Рим. 10. Щхьэхынэ. 11. Шэрджэс. 12. БжьапцIэ. 13. Усэ. 14. Дунай. 16. Къущхьэхъу. 20. Ду. 21. Махъсымэ. 22. ЕкIу. 23. Къармэ. 24. Аслъэн. 26. Акъужь. 29. Мэлыхъуэ. 32. Къандур. 35. Мыдрисэ. 36. Афэ. 37. Хъан.
Къехыу: 1. Къамышы. 2. Тэтэр. 3. Трамп. 4. Емынэжь. 6. Iущхьэ. 7. Шхэпс. 8. Фэбжь. 14. Дудакъ. 15. Армум. 17. Щхьэпс. 18. ХъуэкIуэн. 19. Псы. 25. Эмират. 27. Къуэгъурэ. 28. Аргъынэ. 30. Лэдэх. 31. Хъурмэ. 33. Арэф. 34. Дапхъэ.
