И мыгъуэр и бжьымэщ
ХьэтIохъущыкъуей Ипщэм и псалъалъэ
Дэсащ ХьэтІохъущыкъуей къуажэ БынэкIэ еджэу зы цIыхубзыфI. И Iум уригъэпщхьэну къыпфIэщIу, гумащIэт, иIэм, уехъуэпсауэ ищIэмэ, и нэбдзыпэ къехынутэкъым къыпIэримыгъэхьауэ, хэт и цIыхукIи нэхъуеиншэти, зыхилъхьэ щымыIэу дэтхэнэри фIыуэ илъагъут. Емыджа-емыпща щхьэкIэ, егъэлеяуэ губзыгъэт. Гулъытэ жан иIэти, зэримыгъэзахуэ щыIэтэкъым: нэху къекIмэ, быным яшхынум щегъэжьауэ жылэм я зэхэтыкIэ хъунум щыщIэкIыжу. Къуажэ дуней нэхъ зымылъэгъуам жылэ зэхэтыкIэм сыт хилъхьэфынхихыфын жыпІэнущ, ауэ…
Хьэблэ сабийм зэраныгъэ гуэр яIэщIэщIамэ, зэжалIэр арат — Бынэт. Зэрыщыуар зыдэзыщIэжым, сытым къыхихми, абы ежалIэрэ иузэхужмэ нэхъ къищтэрт. Щабэу псалъэрт, ауэ и псалъэр къыпхэмыхьэнкIэ Iэмал имыIэу зыхэпщIэрт, мыхъунур зэрымыхъунури ар зыIэщIэкIам къыгурыIуэрт. ЖаIэри арат — Бынэ АДЫГЭБЗЭКIЭ мэдэхащIэ, АДЫГЭБЗЭКIЭ мэхеящIэ. Псалъэм пщIэшхуэ хуищIу щытащ Бынэ. Шэуэ къыптехуэ псалъэр зыIэщIэкIам уеущиекIэ къыпыпхыжын зэрыщымыIэм фIыуэ щыгъуазэти, фIэпсэкIуэд хъу нэхъ, псэлъэгъу ищIыртэкъым. Шэрэ шабзэшэрэ зэIузымыдзар, жиIэрти, сабийм гулъы- тэ нэхъыбэ яхуищIырт. ЯжриIэни игъуэтт. Зи ныбжь хэкIуэтауэ Бынэ къэзыщІэжхэм нобэр къыздэсым жаIэу зэхэпхынущ: Бынэ илъэгъуатэмэ, сытыр жиIэнт, жаIэу… Жылэ лъэужь къызэригъэнар нахуэкъэ…
Бынэ и гугъур кIыхь хъуа щхьэкIэ, и зы псалъэщ мыпхуэдизыр къызытехъеикIар: «и мыгъуэр и бжьымэщ, адыгэбзэкIэ зэIамыха хабзэр бзыпхъэ схуэмыхъун…».
Мы псалъэми хъыбар иІэщ. Бэлшэвич жыхуаIэм хуэдэ зылI гуэрым IэнатIэ иратри, щыхьэрым Iэпхъуэжат. Хъарзынэуи зэригъэкIэсщ аби, унагъуи щищIыжри, дунейм ехыжыхункIи абы щыпсэуащ. Зыщыщ лъэпкъым зы Iуэху гуэр яIэу и быныр къуажэм къишэри къэкIуэжащ ар. Гъэсащ, еджащ, епщащ, урыс тхылъыр яIэщIэлъщ… Арат жаIэр псоми: щытхъу, щытхъупс, щытхъуфэ… Пэжу, уеплъамэ, плъыжь хъууэ, уакIэлъыплъамэ, щIыкIэ дахэ яхэлъу илъэгъуат бэлшэвич щIалэхэр Бынэми… Яхэплъэри, «бын дыгъэщ, къуажэ хабзэ есх- мэ сфIэигъуэщ», жиIэри ябгъэдыхьащ…
«Фыкъеблагъэ, си щIалэхэ, сыт фыхуэдэ? Сыт, си тIасэхэ, фи цIэр?» жиIэри. «Блэ къызэуамэ, апхуэдэу зыхэсщIэнтэкъым», — жиIэжт, жаIэ, Бы-нэм, щІалитІым языхэзыр апхуэдизкIэ зы нэ бзаджэкIэ къызэплъати… «Шооооо?» — жиIащ, жи. «Не понил, стэрухъэ», — жиIащ, жи. Мо игъащIэм лъэпкъым къахэмыхьам адыгэбзэ зэраIурымылъыр къыщыгурыIуэм, зыхуихьынур ищIакъым Бынэ… «Ар дауэ, жиIэрт, адыгэ бын бзэмыIуу адыгэ жылэжь къызэрыпшэнур…?» Я адэм ар щызэхихым, мыри къыхигъэхъуэжащ: урысыбзэ умыщIэмэ, узэрыщIэсам хуэдэу цIэ пщыIэм утесу уи гъащIэр пхьыну аращ, жиIэри…
Бынэм, уеуами, лъы ткIуэпс къыщIэмыкIыжыну, и фэр зэщIэкIащ, зэраIуэтэжымкIэ, зэуэ зыкъызэ-щIикъуэжри «Тхьэм фыщигъыІэ!» жиIэри IукIыжащ. «Дауэ къыпщыхъуа?» жаIэу мыдрей нанэхэр къыщыбгъэдыхьэм, ар жиIащ, жаIэ: «Хэти и мыгъуэр и бжьымэщ, ауэ, Алыхьталэ, адыгэбзэкIэ зэIамыха хабзэр сэ бзыпхъэ схуэмыхъун…»
Бынэ къыщIэна и АДЫГЭБЗЭ псалъэхэр куэдыщэ мэхъу. «Псалъэмрэ къипсэлъыкІымрэ зэщхь дунейр къэкъутэжами мыхъун», жиІэрти, адыгэбзэкІэ екІуу псалъэм пщІэшхуэ хуищІырт. «Теджагуэркъым» жиІэр- ти, ари зи псалъэ къыхэщыпыкІауэ зи гупсысэ зэкІэлъызыгъакІуэхэм я фІыщІэ хуэдэу иІуатэрт.
Бынэ игу къеуам и нехьэкъехуэкъэ нобэ ди нэгу щІэкІыр? Анэдэлъхуб- зэр ямыщІэу къытщІэхъуэ щІэблэм хэхъуэ зэпытщ. Бзэ лей щыIэкъым, ар хьэкъщ. Дэтхэнэ бзэри и IэфIрэ и фIагъкIэ зеижщ. Ауэ нобэм дыкъэзыхьэсар ди бзэращи, ар адэкІэ зэрытхьын хуейм и Іэмалхэм егупсысыпхъэщ. Абы и лъэныкъуэкІэ ди бзэм щыщ псалъэ дыщэ кІанэхэри зэхуэхьэсыжыныр зы Іуэхущ.
Мы зы хъыбар цІыкІури щІызгъужынут. Узун-Яйла жыхуаІэм щыщу зы дадэ, Къайсэр сыкIуати, жи, зым, ар зыжриІэж адрей дадэр къеупщIащ — Тыркубзэ пщIэрэт, хьэжы, жиIэри… Уэлей, сымыщIэт, жиIащ, жи, хьэжым… Гугъу уадехьагъэнщ, жиIащ, жи, лIым, я бзэр щумыщIэкIэ… Уэлей, семыхьа, къыздехьар езыхэрам, адыгэбзэ ящIэртэкъым, жиIащ, жи, хьэжым.
Зэ еплъыгъуэкІэ, уи пащIэкIэ игъэджэгуми, гупсысэшхуэ зыщIэлъ гъэсэпэтхыдэщ. Мыбы нэсын хуейщ ди бзэм худиІэ щытыкІэр, ар абы езышэлІэнур анэдэлъхубзэр зэрытщІэм и мардэрщ.
Алъэсчыр и гуэным иплъыхьын — сыт щхьэкIэ уемылъэIуами, иIэр къызыкъуэзых, дэнэ кърихами къэзыгъуэтым щхьэкIэ Алъэсчыр и гуэным йоплъыхь, жаIэрт. Алъэсчырыр езыр Щомахуэхэ ящыщщ, Зеикъуэ дэс Щомахуэхэм я зы къудамэфIыр къызытекIыр аращ. Псэлъафэр Щоджэнхьэблэм нэхъ зэрахьэ.
Бынжэкъуакъуэ — зи бынжэгур и ныбафэм къытетІеикІым щхьэкІэ жаІэ.
БэрэIурэ — дэнэкIи щыIэ хъыбарыр псынщIэ дыдэу къылъэIэсрэ нэхъ псынщIэжу цIыхум ялъэзыгъэIэсы-жым аращ зэреджэр. ЖьэрэIурэм къыщхьэщокI. ЖьэрэIурэм дэнэкIэ къыщыхъур имыщІэнкІи хъунущ, ауэ и Iуэху хэлъкIи хэмылъкIи къимыгъанэу псори еIуатэ, псэлъэрейщ. Жылэм и жьэрэIурипщI нэхърэ, пщым и зы бэрэIурэр нэхъыфI хуэдэщ, щымыхъужым хъыбарыр зэхэхауэ къеIуэтэж. ЖьэрэIурэр иIуатэм пэжрэ пцIыкIэ хэплъэкъым.
БэрэIущ — и ныбжь нэмысауэ зэхэщIыкI ин къызыкъуэкI ныбжьыщІэм щхьэкIэ жаIэ, Iущ я Iущыж, жыхуэпIэным хуэдэр къикIыу.
Бэхэс — къэралыгъуэхэм я дунейпсо зэгухьэныгъэм (ООН жыхуэтIэм) щхьэкIэ хьэтІохъущыкъуей лIыжьхэм гушыIэ папщIэу жаIэ зы псалъэщ. Зы бэхэскIэ зэIущIэ къэрарыншэт, жаIэ.
Бгъэгыз — тыкъыр хъууэ быдзыщхьэм ефыкI уз лIэужьыгъуэ.
Бжьымэ І — 1. Iыхьлы-Iэулэд. 2. уи мэ зыщыуа, уи Iыхьлы гъунэгъу. «Хуэмэбжьымэ» псалъэмкIэ куэдым къащІэжыну къытфІощІ мы фIэщыгъэр. «И мыгъуэр и бжьымэщ», жаIэ.
БжьымэІІ — дагъуэ тIэкIу зиIэ цIыхум щхьэкIэ жаIэ.
Бжьымэдис — унагъуэм исхэр, Iыхьлы гъунэгъу дыдэхэр.
Бжьымэдыхьэ — адэшхуэ-анэшхуэкIэ къыбгухьэ, абыхэм яблэмыкI Iыхьлы.
БжьымэкъакIуэ — нысэкIэ е благъэкIэ тIэуней благъэ пхуэхъур. Псалъэм и хьэтыркIэ зы зэдэлъхузэшыпхъур нэгъуэщI зэдэлъхузэшыпхъум я щхьэгъусэ щыхъу куэдрэ къэхъурт. «Иджыри зы бжьымэ къокIуэ», жаIэу щытащ.
БжьымэзэтещІэ — благъэр тІуащІэ зэхуэзыщІ, абы тезыгъэгушхуэ цІыху.
Гуащэ Iэпэ — шхыныгъуэ лIэужьыгъуэщ; фIыуэ ятхьэщIа жызум тхьэмпэр ягъавэу шыбжиитхъукIэ ягъэлыбжьэжа прунжыр Iэпхъуамбэ фIэкIа умыщIэну а тхьэмпэм кIуэцIашыхьри кIуэцIапхэж, иджыри зэ псывэм халъхьэжри зы тIэкIурэ ягъавэ. Шыб- жиитхъур тракIэжри, къалмыкъ шейрэ лэкъумрэ щIыгъуу Iэнэм трагъэувэ. Шхыныгъуэр Бешкъэзакъхьэблэм нэхъ щызэрахьэу щытащ, иужькІэ къуажэ псом я шхыныгъуэ хъуами.
Гуащэ фо — фор бжьэ матэм къыщыдахкIэ, япэ Iулъхьэр унагъуэм ис унэ гуащэм хуагъэфащэрт, узыпхрыплъу пIащIэт, без къапщIий зи цІэ хэмылъу къабзэт. Гуащэм и гуащэжыр исмэ, зыхуашийр арат гуащэ фор. Гуащэ фор нэхъ маещ, зы дзэкъэгъуэм уи гур къеуIэ. Мыр иджыри мыкIуэдыжауэ къокIуэкI.
ГуащэгъафIэ І — сабий джэгукIэм щыщ Iуэхугъуэщ. Хъыдан гуащэ щащIкIэ дыщэ е дыжьын IуданэкIэ халъэфу и щыгъыныгъуэр ягъэщIэращIэмэ, «я гуащэгъафIэщ» жаIэ.
ГуащэгъафІэ ІІ — адэшхуэ-анэшхуэм къабгъэдэкІыу нысэм и гуащэшхуэм ирит тыгъэ.
Гуащэнанэ — гуащэм и гуащэ, гуащэшхуэ. Псалъэр ноби зэрахьэ.
ГуащэрафІэ — и анэшымкІэ къикІыу нысэм и гуащэм и анэм ирит тыгъэ.
Гуащэтебжэ — пэлъху къызыхуэхъуа унагъуэм ис цІыхубз нэхъыжьыр, псалъэм папщІэ, анэшхуэр, пщы гуащэм деж хуэфащэ Іыхьэ тын игъэхьэзырти, къахуэхъуа сабийм цІэ фІищыну, къехъуэхъуну лъаІуэу кІуэрт. Махуищ пІалъэ къезыт гуащэми сабийм цІэ къыхуигъуэтырт икІи зэкІэлъыгъэкІуауэ къехъуэхъурт. А хъуэхъубзэм зэреджэри гуащэтебжэт. Псэлъафэр ХьэтІохъущыкъуейм щы- зекІуащ.
Гуэнгуэш — гъэтІылъыгъэншэ мыхъу, сытри зыщагъуэт, уелъэІукІэ укъэзымыгъэщІэхъу бзылъхугъэ. Псалъэр Щоджэнхьэблэхэм къахьыжащ.
Гуэрамэ — гум щызу, гум хуэфIу, жыхуиIэщ. «ЦIыху гуэрамэщ, и Iэнэгу и IэщIу мэпсэу», жаIэ.
Гуэрэгуущу щылъщ — сабийхэр щыжейкIэ, хьэ лъакъуиплIу итIысыкIрэ я лъакъуи, я щхьи зэщIаупщIэж хабзэщ, апхуэдэ жеикIэм щхьэкIэ гуэрэгуущу щылъщ, жаIэ.
Гухуз хъун — щІэгузавэр къыхуэмыщІэу зи гур ирихьэжьэм игъуэт щытыкІэм зэреджэ.
Гущэетэ — зэрыбыным щыщу хамэ унэ хъуа пхъурылъхухэр сабий зрамыпІыкІа гущэщІэм щыгуфІыкІыу къызэретэ гущэ хуэІухуэщІэхэр.
Гъэсэкъуэн — гъэсэныгъэ иратын хуейм и мардэм икIыу сабийм техьэлъэ щытехъуэкIэ аращ жаIэр. «Согъасэ жыпIэу умыгъэсакъуэ, мыри цIыхущ, апхуэдизу утемыгуплIэ», жаIэ.
Дакъ — нэщІэпкІэр зэрыс быдапІэ шыхьам аращ зэреджэр.
Дестэ — сенычыр зэрылъ пхъуантэ цIыкIум щхьэкIэ жаIэ.
Джэгушэс ежьэн (хыхьэн) — зы хьэблэм дэс щIалэгъуалэр нэгъуэщI хьэблэм дэс щIалэгъуалэм деж къызэрыгъэIулэрэ лIыгъэ-шыгъэкІэ зэныкъуэкъуну ежьэмэ, джэгушэс ежьащ е джэгушэс хыхьащ, жаIэ.
ДжэмыщIэ I — Iуэхутхьэбзэ ебгъэщIыну яутIыпща цIыхур Iуэхутхьэбзэукъуэу къыщIидзыжмэ, е пщэрылъ щащIар зыхуей хуэзэу имыгъэзащIэмэ, джэмыщIэщ, жаIэ.
ДжэмыщIэ II — хъыбарыр тэрэзу зэбрызмытыкІыф е екIуу зэкIэлъызымыгъэкIуэф къуажэ гъуом щхьэкІи апхуэдэу жаІэрт.
Дыщэ сырымэ — щымыщ хэмылъу дыщэ къабзэ, жыхуиIэщ.
Дэджэж — къызэрашэрэ куэд мыщІа нысащІэм е малъхъэр зэрагъуэтрэ куэд дэмыкІамэ, благъэщІэм и лъэныкъуэкІэ гуауэ къэхъумэ, зыбжанэ зэрытрагъазэм апхуэдэу йоджэ. «Дэджэж тегъазэ сощІри, ныздэкІуэ», жаІэ.
ДэкIуэдэжэ — гущыкIыгъуэу зыгуэрым къыкIэлъызыжыхь цIыхум щхьэкIэ жаIэ.
Жьыбатхъэ хъун — и жьыщхьэ зыхуейр игъуэту, зыщыщIэ щымыIэу псэуа, нэщIэбжьэ гуэри имылъагъуу зи дуней Iыхьэр зыхьам апхуэдэу хужаIэ. Жьыщхьэ махуэмрэ жьыбатхъэмрэ зэрызэщхьэщыкI щыIэщ. Жьыбатхъэм мылъкур, зыми щымыщIэныгъэр и Iуэхум хэлъмэ, жьыщхьэ махуэм и Iуэхум жылэм къыхуащI пщIэмрэ Iулыджымрэ и лъабжьэщ. ТIуми пщIэ хуащI пэтми, хьэтыр зэрагъуэтыр Iуэхугъуэ зэмыщхьщ. Псалъэр Щоджэнхьэблэм щыщхэм нобэми зэрахьэ.
Забжэ — губгъуэ бжэн. Къэбэрдей хьэжрэтхэм забжэ жыхуаIэр губ-гъуэ бжэным и фэращ.
Зэзэн — щIыр мэзазэ, жаIэ. Зы гъэм гъавэр къытрахрэ къыкIэлъыкIуэ илъэсым зрагъэгъэпсэхумэ, апхуэдэу жаIэ.
Зэл — адэкIэ зырызу анэкIэ зы зэшхэр. Зэлщ, жаIэ, зэкъуэшитIмэ, зэл-зэшыпхъущ, жаIэ, зэдэлъхузэшыпхъумэ.
ЗэщІэзэблэ — лІэужь зыбжанэм зэпыщІауэ щатепсэлъыхькІэ, зэуэ къызэрызэдрагъэубыд псалъэ.
Зигъэмымыжу — зигъафIэу, зигъэфIэрафIэу, жыхуиIэщ
И гущІэр изын — къэщтэн; къызэрыщтам къыхэкІыу гузэвэн.
И цеикIэ къуащIэр гъуэнэн — сыт къыхэхъуэми зыми имыщхьэпэу зыфIэкIуэдыжым, кърихьэлIэр зэмыхъулIэм щхьэкIэ и цеикIэ къуащIэр гъуанэщ, жаIэ.
КIунэс — зы къуртI е Іубыгъуэ нэхърэ нэхъыбэ.
КIэрмаущ — зыр щIыхьэмэ, зыр щIэкIыу, уэру лъэIуакIуэр здыщIыхьэм щхьэкIэ кIэрмаущу щIэтщ, жаIэ. Къалэдэсхэм я псэлъафэщ.
КIэрэмайуэ // кIэтIрэмайуэ — зэкIэрыщIауэ, зэкIэлъыущу, жыхуиIэщ.
Къандзэлыфэ — удз лIэужьыгъуэцIэщ.
КъигъэпщыкІутІыкІын — пшынэ Іэпэхэм ирижэу фІэкІа умыщІэну, пшынэ Іэзэу еуэм щхьэкІэ, кърегъэпщыкІутІыкІ, жаІэ.
Къуажэлъхудэ — къуажэм и щІыдэлъху лъэпкъыжьхэр. Къуажэ зэхуэхусым щыгъуэ зэхыхьэжа жылэхэм я лъэпкъхэращ къуажэлъхудэу къалъытэр.
Къудас, Къудысей — къуажэдэс нэхъыжьхэр Ерусэлим къалэм зэреджэр апхуэдэущ. Псалъэр хьэтIохъущыкъуейхэм я бзэм имызакъуэу зэрыадыгэбзэуи къыхэнауэ хэтщ, ауэ мащIэщ абы и купщIэ дыдэмкIэ зыцIыхужыр. АдыгэцІэхэм яхэту урохьэлIэ: Жанкъудас, Къудасбий, Къудасыкъуэ, нэгъуэщIэри.
Къудасым и КъурIэнхэр щагъазэ мазэ — къуажэм дэс цІыхубз нэхъыжьхэр нэщI мазэм зэреджэр аращ. Къудасыр удз лIэужьыгъуэми, Iэщэ лIэужьыгъуэми я фIэщыгъэщ. Удз лIэужьыгъуэу ар зыхуахьыр зи бзийр бгъузэу зи пкъыр кIыхьу илъэс IэджэкІэ къэкI зы удзщ, урысыбзэкIэ «ковыль» жыхуаIэращ. Пасэрей фоч лIэужьыгъуэ гуэрми адыгэхэр къудаскIэ еджэу щытащ.
Къудысей алътес — щэкI пIащIэ лъэпкъщ. ЦIыхубз уэршэрым къыхэтхыжа псалъэщ. «И джэбын IэлъэщIыр къудысей алътесым къыхахат, и фIыпIэм дыгъэ бзийр щыджэгу фIэкIа умыщIэну цIууэ, птемыщэтын хуэдэу и лэри щабэу», жаІэрт.
Къумэжь — адыгэхьэ лъэпкъыгъуэщ, «ХьэтIохъущокъуэхэ я хьэ лъэпкъыр», жызыIи урохьэлIэ.
КъурIэн боз — щэкI хужьу къежьащ, КъурIэн еджэр абы и гущIыIум сыт хуэдизрэ икIами баш цIыкIу къыщыхигъэщу. Иужьым тхылъымпIэм хуэкІуащ.
КъурIэн икIын — ипэм щыщIэдзауэ икIэм нэс КъурIэныр щIэзыджыкIым щхьэкIэ «КъурIэн икIащ» жаIэ.
КъурIэн щыгъэ — пхъэм къыхэщІыкІауэ нэхъыжьхэм зэрахьэу щыта нэмэз щыгъэ лІэужьыгъуэщ. КъурІэным щыщ сурэ кІэщІхэр къабжурэ а щыгъэ лІэужьыгъуэр зэрагъажэращ апхуэдэу щІыжаІар. Къупщхьэм е мывэм къыхэщІыкІа щыгъэхэм КъурІэным щыщ сурэ кІэщІхэмкІэ къекІуэкІыу щытакъым. Псалъэр Бешкъэзакъхьэблэхэм нобэми зэрахьэ.
КъурIэнтеIэбэ — Iэпэр теплъхьэ-ну кърагъэкІуртэкъыми, КъурІэн щеджэкІэ, пхъэпэ щабэ цIыкIукIэ тхыгъэм ирикIуэу щытащ.
КъурIэнылъэ — КъурIэныр хуэ-фIу иралъхьэу щэкIым къыхэщIы-кIа нэд, псы иIэу, щIыIукIэ япхэжу, щхьэ хуэщIыжауэ. Бжэныфэ и гущIыIум илъу къыпалъхьэрти, къурIэнылъэр дэпкъым пылъу зэрахьэрт.
КхъуейпIастэ — шэжыпсым къыхамыхыурэ хэтIэтIыхьа кхъуей. Гуащэшхуэхэм хуащІ хьэлывэм далъхьэр кхъуейпІастэу щытауэ къаІуэтэж.
ЛъабжьэIэфI — мы псалъэр зытеухуар бзылъхугъэщ. «АнэнэпIэ-сыр уэсым нэхърэ нэхъ щIыIэщ», жаIэу псэлъафэ щыIэми, анэнэпIэсыныр зи натIэ хъухэм къахэкIырт быныр езым къилъхуауэ фIэкIа умыщІэну зыхуей хуэзыгъазэ цIыхубзхэр. Мис апхуэдэ цІыхубзхэм щхьэкIэ лъабжьэIэфI, жаIэрт. Псалъэм епхауэ хъыбар кІэщІ цІыкІу щапхъэу къэтхьынут.
Мэршэнкъул ХьэрискІэ еджэу Зеикъуэ лІы бэлыхь дэсащ. Абы и япэ щхьэгъусэр дунейм щехыжым, зыр зым нэхърэ нэхъ цIыкIуу бынитху къыщIэнат. КIэщIу къашэжа цІыхубзыр, Дадым зи цІэр, мылъхубыным егъэлеяуэ ІэфІу яхущытащ, езыми быних игъуэтыжа пэтми, зы махуэ зэхэдз ищIакъым. Ар щыгъэтауэ, Дадым дунейм ехыжауэ къимылъхуа мылъху быным здагъейм, хьэдагъэ къэкIуа цIыхубзхэм ар жаIащ, «къилъхупами апхуэдэу ягъеинтэкъым», жаIэри. Абдежщ япэ фызым къилъхуахэм Дадым зэрыанэнэпIэсыр къыщащIар. «Дадымурэ ди лъабжьэIэфI, уи IэфIагъым сирэт лъэмыжыр къыщIокI», жаIэурэ ягъеящ, жаIэ.
ЛэупІэжь — плъыр пашэ, плъыракІуэ нэхъыжь.
МамыкІуэ — сабийр и анэм къыкІуэцІызых цІыхубз.
Мэжэн — чыцI ныбжьым ит щIалэ цIыкIу къуейщIей.
Мэзбий — енэбым щыщ удз лIэужьыгъуэщ, урысыбзэкIэ «папоротник» жыхуаIэращ.
МэзмытI — гъэсынуи унапхъэуи мыщхьэпэ къуацэ-чыцэ мэз.
Мысыр алътес — щхъуэкIэплъыкIэу зэщIэпщIыпщIэ щэкI пIащIэ лъэпкъщ. Гуащэ фащэхэм щхьэкIэ зэрахьэу щытащ.
Наныщ — сабий къалъхуагъащІэм псы дэзыгъэжэх, хъыдан жэрумэм кІуэцІызылъхьэ цІыхубз.
НэбзыкIэ — ныбжьыщIитIыр унагъуэкIэ зэувэлIэну псалъи Iэужьи зэIэпахауэ щIалэр дунейм ехыжмэ, къэна хъыджэбзым апхуэдэу еджэрт. НэбзыкIэр нэчыхь иIэу унагъуэ имыхьами, Iэужь иIэ хъуати, апхуэдэр щIалэм и хьэдагъэм хыхьэныр ягъэемыкIутэкъым, мыкIуэныр нэхъ къемызэгъыу къалъытэрт. НэбзыкIэр хьэдагъэм хыхьамэ, хьэдэр зыхуигъейр дунейм ехыжа тхьэмыщкIэм и анэ нысэгъурат. Жэхафэми жыжьэ къыфIэмыкIыщэу щрагъэтIысэхырт. Хабзэр ноби ХьэтIохъущыкъуей къуажэм дэлъщ.
Пэщт — щтырыгъу трищIар мылыпцIэ мыхъуауэ, утеувэкIэ узымышэчыну мыл пIащIэ; тещтыкІагъащІэ.
Псапэпсынэ — пщIэ зыхуащI цIыху щIагъуэм и цIэкIэ къащIыхь псынэ.
ПсыкІэщ — псым щІэтІысыкІ кІэнтхъ.
Пшынэефэ — пшынэ еуэкIэ зригъэщІарэ зэуэну пшынэр имыIэмэ, пшынауэм и ныбжьэгъу-жэрэгъухэр ар и щхьэусыгъуэу зэхыхьэрти, ахъшэ зэхэдзэ хуащIырт. Пшынэхьэху еуэ пшынауэм «мыр къыхэдзэ», «мыбы къеуэ» жыхуаIэм еуэурэ къигъэфэн хуейт цIыху къекIуэлIар. Къэфам гурыхь щыхъуамэ, гурыхьыпщIэу игу пыкI ахъшэ зэхэдзэм къыхилъхьэрт. Арат пшынэефэ хъур.
ПщIэмыхь Iуэху — пщIэ зыпымылъ, фIыщIэ къызыпэмыкIуэн Iуэху. ЖысIэм къедаIуи ухущIегъуэжынкъым, пщIэмыхь Iуэхущ, ухэмылъадэ, жаIэ.
ПыIулэ — ищIэн имыгъуэту зэфIэлэлу дэт цIыхум щхьэкIэ гушыIэу жаIэ псалъэщ.
ПIалъэдэгъэкI щIын — зы пIалъэ къыхахыу абы ирихьэлIэу зэраухылIа Iуэхур щхьэусыгъуэ гуэркIэ зэфIыхьа мыхъуамэ, лъэныкъуитIыр иджыри зэ зэхуэарэзыуэ зэгуроIуэж а Iуэхур нэхъ кIасэу зэфIахыну, нэгъуэщIу жыпIэмэ, иджыри зы пIалъэ къыхагъэкI, аращ пIалъэдэгъэкI щIын, жыхуаIэри. Бешкъэзакъхьэблэм щыщхэм я бзэм куэдрэ къыхэхуэ псалъэщ.
Сэрсэлам ишх нэхъей — и жьэр имыгъэувыIэу жьэгъуашхэ цIыхум щхьэкIэ аращ жаIэр. Сэрсэламыр Iэщым ирагъэшх удз лъэпкъыгъуэщ.
ТIэушэ — бын зыхуигъуэта цIыхухъур щхьэщыукIуриикIмэ, цIыхубзыр зыщыщ лъэпкъым ирамытыжу е и пщыкъуэм, е дунейм ехыжам и щхьэгъусэм и лъэпкъым щыщ нэгъуэщI цIыхухъум ирагъэшэжу щытащ, сабий зыщIэс цIыхубзыр зэхэзехуэн иремыхъу, быныр и лъэпкъым къыхренэж, жыхуаIэу. Аращ тIэушэу яшэжа цIыхубз, жыхуаІэр.
Тегъазэ — махуэ зыбжанэкІэ унагъуэм яхэсыну къэкІуа хьэщІэ дыщысыну, дэуэршэрыну ар щыІэху къытригъазэурэ къыкІэлъыкІуэ цІыхум щхьэкІэ апхуэдэу жаІэ.
Техъушышэн — зыгуэрым техъущIыхьын, зэпымычу жьэкIэ шхын, зэпымыууэ зыгуэрым ешхыдэн, жыхуиIэщ.
Толыгъуэ — нэгъуэщI зыгуэр, нэгъуэщI лIэужьыгъуэ, жыхуиIэщ.
ТІэкІурэкІу — Іэгъуэблагъэ, Іэхэлъахэ, Іэшэлъашэ.
Фэжагъуэхьэ ежьэн — зыгуэрым тепсэлъыхьын гуращэкІэ уэршэракІуэ хыхьэн, жыхуиІэщ.
Хамэунэ — хъыджэбзым и дэкIуэгъуэ къабзэ щыхъуа меданым щегъэжьауэ лIы дэкIуэхункIэ щалъхуа унэу зэрысым щхьэкIэ хамэунэ жаIэ. «Хъыджэбзыр хамэунэщ», жыхуиIэм ар имыунэ исщ жиIэу аракъым, атIэ ар зэрыс унэр зыгуэрым зыхуигъэхьэзыру пIалъэкIэ зэрыс унэ жиIэу кърагъэ-кІыу аращ. Психологие Iуэхущ: укъэзылъхуахэм, абыхэм нэхъ гъунэгъу уи гъащIэм хэмыт пэтми, зэм-зэм уазэрыхэкIынур пщIэн хуейщ, абы имызакъуэу игъуэр къэсмэ, ухуэхьэзырыни хуейщ. Псэлъафэри псалъэри апхуэдэ гупсысэкIэщ къэзыгъэщIар.
Хьэгуэс имыІэн — зэгъунэгъуитІым я унапІэр зэгъэкъуауэ, дэх имыІэу зэгуэту щытмэ, хьэгуэс имыІэу зэкІэщІэтщ, жаІэ.
Хьэдэпэс — цIыхухъу хьэдэр махуэм щIамылъхьауэ жэщым илъын хуей хъумэ, щхьэщыс и Iыхьлы-Iэулэдхэм апхуэдэу йоджэ.
Хьэдэтеджагуэ щIын — пщIэрэ щхьэрэ зыхуэфащэ цIыхум и ужь-кIэ хуэмыфащэ кIэлъызэрахьэу къыхэкIмэ, хьэдэтеджагуэ ящIащ, жаIэрт, ар зыIэщIэкIахэр ягъэмысэу.
Хьэдэтеужьгъэ — хьэдэм Iуплъэжыну екIуалIэ цIыхур егъэлеяуэ куэд щыхъум деж ар зымыдэ цIыхубзхэм къапсэлъ хабзэу зы псалъэщ.
ХьэкІэхьэсэу — бауэбапщэу.
Хьэкхъуи выкхъуи зэхихынкъым (и хьэкхъуи, и выкхъуи зэхихащ) — зы Iуэху гуэрым еIуэлIапхъи ещIапхъи къыхимынэу зэпкърихащ, жыхуиIэщ.
Хьэмкъуцэ ухъужу — зи щхьэцыр мыжьарэ зэкIэщIэпIие зэпытым щхьэкIэ ауану жаIэ псалъэ.
Хьэмту — псынщIэу зекIуэу, псынщIэу псалъэу, и Iэбэ-лъэбэкIэми ущIэмыхьэу щытым щхьэкIэ жаIэ. Iэрпхъуэрым хуэдэкъым, мыр еIэ-епхъуэу щытым, псори псынщIэу ищIэ щхьэкIэ, зыми хуэнэмысращ щIыжаIэр.
Хьэмщ — къызэрыкIа пIэр зэлъыIумыхыу, къызыщIэкIа унэр зэрымыхыу къанэмэ, а унэм щхьэкIэ «хьэмщщ» жаIэ. Уегупсыс зэрыхъунумкIэ, «хьэщ» псалъэм къытекIащ, нэхъ иужькІэ -м- макъыр хэувэжауэ аращ.
Хьэнэкъиж — илэжьа мыхъумыщIэр къыдащIэ пэтми, укIыти шыни хэмылъу цIыхум «сэракъым» жиIэу къахэпсалъэм щхьэкIэ хьэнэкъиж, жаIэ.
Хьэпсафэр къыщыхьэн — и псыхуэлІэр хуимыгъэкІыу псы куэд зэкІэлъыкІуэу изыфым щхьэкІэ жаІэ.
Хьэрэгужэ хъун — зытриубыдэнур имыщІэу хьэжэпхъажэ хъуам аращ хужаIэр.
Хьэткъут — зэхэзэрыхьа. Псалъэр нэхъыбэу зезыхьэр Щоджэнхьэ- блэ къикІыжахэращ. Хьэткъуту зэхэлъщ, игъащIэкIэ пхузэхэхыжынкъым, жаIэ.
Хъуэшэпсышэ — лъхугъэ зыхэмыкI цIыхухъу жылэ.
Мы псалъэр ди деж къэзыхьэса Ует Барэсбий жиIэжырт: «КъуэзылIщ, зыфIи и лIыгъэ къихьынкъым, хужаIэу ди къуажэ лІы гуэр дэсащ. ФIыуэ ялъагъуу щытауэ пхужыIэнукъым ар. Зыбжанэрэ къишат, арщхьэкIэ бын къыщIэхъуакъым. «Фызмылъхуэщ» яхужиIэурэ иутIыпщыж бзылъхугъэ-хэм лажьэ зэрамыIэр щIэрыщIэу пIэщхьагъ зыдагъуэтыжам я Iуэхур зэрызэфIэувэжымкIэ къыумыщIэныр Iэмал зимыIэт. Зэгуэрым бзылъхугъэ щIалэ лъыхъуащ мо лIыр, арщхьэкIэ къратын ядакъым. ЛIым мыхъун гуэрхэр зэбгриутIыпщыкIыу иригъэжьагъэнти, цIыхубзым и адэ шыпхъури тIас-хъэу къыщIэкIынтэкъыми, гуауэ дыдэу къещащ: «ЛIыкIэ къоджэнуми укъуэзыщ, къомыджэнуми ухъуэшэпсышэщ, псы утхъуам хедгъэтхьэлыхьын диIэкъым, зыблегъэх», жиIэри. Дунейм ехыжыху имыIуэху зэримыхуэжыну лIыр ягъэIэсат а псалъэ дыджхэм. Ауэ адыгэбзэм и зы псалъэ хэмы- зу къэна хъуащи, фIы зыхэмылъ гуэри щыIэу къыщIэкIынкъым.
Хъурыгу — и щхьэгъусэм ищIэри къипсэлъри имыдэу зэпымычу техъущIыхь цIыхубз.
Чэбрэчыр зытехуэн — чым ещхьу, тхьэмпэ щIагъуи къыпымыкIэу кIыхьу дэкIей къэкIыгъэ лIэужьыгъуэщ. КъыщыкI щIыпIэхэм упхрымыкIыфу Iуву щокI. Банэ цIыкIухэр тетщ чэбырэм. МафIэр зэхэмыкIыжу куэдрэ иIыгъщ, ауэ и къихынри и къэхьынри хьэлъэщ. Удыну къыптехуэми, егъэуз. Iустазхэм яIыгъа чы цIыкIур къызыхахыу щытар чэбырэщ. ЩIалэжь цIыкIухэм ягъэбампIэ нанэхэм гыбзафэ щабэу зэрахьэу щыта зы псалъэщ.
Шыгъувэ — къупщхьэ узым тралъхьэн хуэдэу шыгъушыпсым халъэфа щэкI.
Щалъхуэ — зэуэ щы къэзылъху, щІэжьеищ къызыщІэхъуэ.
ЩэнкIэщI — и щэн икIа, зэрызымыщIыпхъэу зызыщI, щэныншэ.
Щоджэн дамыгъэ телъщ — ІэщІагъэм теІэзэщІыхьыжын хуэмейуэ зыхуей хуэзэу зэгъэпэщамэ, жыІэгъуэр ирахьэлІэ.
Щхьэпсу(иужьрей -у- макъращ хэшын хуейр) — цIыху щхьэприх, цIыху псынщIэ, ауэ жыпIэр зэрызэхиха щIыкIэр къыпхуэмыщІэу зыгъэзащIэм щхьэкIэ жаIэ, гукъеуэ тIэкIу щIэлъу. ЦIыхубзым и бзэращ нэхъыбэу къызыхэхуэр.
ІэбакІуэ — дунейм къытехьа сабийр мамыкІуэм къыІэщІихыу и бынжэр пызыупщІ.
Іэдэгъуэмылъэ игъэуэн — Іэр щхьэм щІэгъэкъуэн, жыхуиІэщ.
Іэпэгъафэ — нэху мащІэ зыкІэридзэ блыным къытещу Іэпэр зэрагъэджэгу щІыкІэм ІэпэгъафэкІэ йоджэ.
Iэпэрыгъажэ щIын — зыгуэр бжын, зыгуэр къэлъытэн.
Іубдзэ — ІункІыбзэ къэбым ирагъапкІэ ІункІыбзэкъум иІэ лэдэх цІыкІум апхуэдэу йоджэ. ГъэщІэгъуэнращи, мы псалъэр къэбэрдей хьэжрэтхэми беслъэнейхэм зэрахьэ.
ТАБЫЩ Мурат.
Зеикъуэ къуажэ
Зеикъуэ къуажэм и зы теплъэгъуэ.
