Абхъазым и цIыхубэ усакIуэ, КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ Шинкубэ Бэгърат къызэралъхурэ илъэси 100 ирокъу
Пэжыр зи гъуазэу псэуа
1912 гъэм дунейм къытехьащ Гулиа Дмитрий и усэхэр щызэхуэхьэса тхылъ. АбыкIэ зэхэубла хъуащ ди къуэш абхъазхэм я тхыбзэмрэ литературэмрэ. Гулиа Дмит-рий зэхиубла литературэм и къару илъыгъуэщ нобэ, абы щолажьэ зи гуащIэр ин, зи псалъэр жан тхакIуэ, усакIуэ куэд — я лъэпкъ литературэм и фIыцIэ жыжьэ щагъэIун яхузэфIэкIауэ.
Абхъаз литературэм и цIэмрэ и щIыхьымрэ жыжьэ щызыгъэIуа тхакIуэхэм ящыщщ Шинкубэ Бэгърат, абы и усыгъэхэм, повестхэм, романхэм ягъэбжьыфIэ ди къуэш лъэпкъ хахуэм и тхыбзэр.
Къулыкъу лъагэ куэд зэрихьащ Шинкубэ Бэгърат: Абхъазым и ТхакIуэхэм я союзым и унафэщIу, Абхъаз Республикэм и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и тхьэмадэу щытащ, СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату зыбжанэрэ хахащ, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь, Абхъазым и цIыхубэ тхакIуэ цIэ лъапIэхэр хуагъэфэщащ. Шинкубэ Бэгърат куэдрэ къэкIуащ ди хэкум, абы фIащауэ щытащ «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и цIыхубэ тхакIуэ» цIэ лъапIэр.
ТхакIуэр 2004 гъэм дунейм ехыжащ.
1938 гъэм къыдэкIащ Шинкубэ Бэгърат и япэ усэ тхылъыр, абы лъандэрэ, дунейм тетыху, зы махуи игъэтIылъакъым тхакIуэ къалэмыр. ГуащIафIэу, Iумахуэу къыщIэкIащ а къалэмыр: Шинкубэ Бэгърат и Iэдакъэ къыщIэкIащ абхъаз литературэм лъэбакъуэщIэ езыгъэча тхыгъэ купщIафIэ куэд — усыгъэ хьэлэмэтхэр, «Си лъэпкъэгъухэр», «Къуршым и пшыналъэ» усэкIэ гъэпса романхэр, «Чантэ къэсыжащ» повестыр, «Мывэ къутахуэ», «ЖылакIэ» романхэр. Абыхэм ящыщ дэтхэнэри абхъаз литературэм и хъугъуэфIыгъуэ нэхъ лъапIэ дыдэхэм ящыщщ, абы и гуащIэмрэ зэфIэкIымрэ зэрыиным и щапхъэщ.
Псом хуэдэжкъым «ЖылакIэ» романыр — дунейм къызэрытехьэххэу, ар цIэрыIуэ дыдэ хъуащ, бзэ IэджэкIэ зэдзэкIауэ хамэ къэралхэми къыщыдэкIащ. Ар адыгэбзэкIэ зэдзэкIауэ 1989 гъэм Налшык къыщыдэкIащ, и тиражыр экземпляр мин 15 хъууэ.
«ЖылакIэ» романым лъабжьэ хуэхъуар кавказ бгырыс лъэпкъхэм ящыщ зым — убыххэм — я щхьэм кърикIуа насыпыншагъэрщ, абы и пэжыпIэр, и щхьэр течауэ, иIуэтэфащ Шинкубэ Бэгърат. Убыххэм я нэгу щIэкIа гукъутэгъуэм и закъуэкъым «ЖылакIэр» зи тхыдэр — Кавказ зауэм дунейм трикъухьа адрей бгырыс лъэпкъхэми я тхыдэщ ар. И Iэдакъэ а зы тхыгъэм фIэкIа къыщIэмыкIатэми, Шинкубэ Бэгърат и цIэмрэ и фIыщIэмрэ ди лъэпкъхэм игъащIэкIэ ящыгъупщэнтэкъым.
Куэдым урегъэгупсыс, укъыхуегъэуш «ЖылакIэ» романым. Убыххэр щIым щIыхьэжащ, я тхыдэр дунейм къытранэри. Зы лъэпкъи зы бзи къащыщI хъунукъым убыххэм я щхьэм кърикIуар — дунейм къыщытехьа махуэм къыщыщIэдзауэ апхуэдэ хуитыныгъэ иIэщ дэтхэнэ лъэпкъми. Я нэхъ лъэпкъ цIыкIу дыдэми! Псоми я зэхуэдэщ мы дунейр. Псори техуэнущ, зыр зым имылIмэ, зыр адрейм емыпэгэкIмэ. Дунейм нобэ хабзэ щохъу ар, арыншамэ убыххэм я натIэ хъуарщ Iэджэм къащIэлъыр — ар тщыгъупщэ хъунукъым лъэпкъышхуэхэми лъэпкъ цIыкIухэми. Зи къару илъым, зи Iэщэр нэхъ жаным и унафэ фIэкIа щыземыкIуэ дунейкъым нобэ дызыщыпсэур. Дэтхэнэ лъэпкъми абы плIанэпэ гуэр къыщылъос, лъахэкIэ еджэу. Апхуэдэ хуитыныгъэ яIэщ дэтхэнэ лъэпкъми — абыкIэ зыри къахуэупсакъым лъэпкъхэм, ар тхыдэмрэ ухыгъэмрэ псоми къызэрыдэта хуитыныгъэщ…
Аращ псом япэ узэгупсысыр, Шинкубэ Бэгърат и романым ущеджэкIэ, апхуэдэ къару иIэщ «ЖылакIэ» романым — убыххэм ираха лейр хэIущIыIу щыхъуащ абы, нобэрей щIэблэм я пащхьэм ирилъхьащ а лейм и пэжыпIэр. ЩIэблэр хуитщ ар зэрызэхищIыкIынумкIэ — псори зэлъытар абы и акъылымрэ и щIэныгъэмрэщ. ТхакIуэм и къалэныр игъэзэщIащ — Iэщэрэ залымыгъэкIэ дунейм трахужа лъэпкъ насыпыншэм и тхыдэ гуузыр ди пащхьэ кърилъхьэн, ар ди псэкIэ, ди фэкIэ зыхыдигъэщIэн хузэфIэкIащ. Романым ущеджэкIэ, тхакIуэм шэч щIыхуэпщIын зы напэкIуэцIи урихьэлIэркъым — дэтхэнэми пэжщ, сыт хуэдизкIэ гукъутэгъуэми, щыплъагъур. ТхакIуэм зыпыIуидзакъым пэжым, щIихъумакъым, къыпикIухьакъым — ди пащхьэ кърилъхьащ къызэрыхъуа дыдэм хуэдабзэу. Романым адэ-мыдэкIэ ущрохьэлIэ убыххэм къалъыса лейр зи нэкIэ зылъэгъуахэм я гукъэкIыжхэм щыщ хъыбар кIапэлъапэхэм — абыхэм нэхъри хагъахъуэ Шинкубэ Бэгърат и тхыгъэ телъыджэм пкърылъ художественнэ къарум.
Убыххэм я натIэ хъуа насыпыншагъэм хуэдэ илъэс 20 и пэкIэ къеуалIэ пэтащ абхъазхэми — дунейм трахужын мурад ящIри, куржыхэм я дзэр къизэрыгуауэ щытащ Абхъазым, яхузэфIэкIатэмэ, зыIурагъэлъэдэнут абхъазхэр, я хэкум къызэрырахунур ябзыщIакъым. Аращ убыххэми иращIар. Ауэ нобэ дунейр нэгъуэщI хъуащ — абхъазхэм къадэщIынрэ къадэIэпыкъунрэ тетщ нобэрей дунейм: абыхэм я хэкур щахъумащ зэрыпхъуакIуэхэм, ар хамэм и IэмыщIэ иралъхьэн муради яIэкъым. Абхъазыр нобэ зи щхьэ хуит къэралщ — арат убыххэри зыщIэбэнар, ауэ ар къехъулIакъым. Сыт абы и щхьэусыгъуэр — ар тхыдэм зэригъэзэхуэнщ. Набдзэгубдзаплъэу упкърыджыхьмэ, а упщIэм и жэуап хыбогъуатэ Шинкубэ Бэгърат и роман цIэрыIуэм.
КЪЭРМОКЪУЭ Хьэмид.
Лъэпкъым и къуэ щэджащэ
1994 гъэм мэлыжьыхьым и 16-м, и ныбжьыр илъэс 77-рэ ирикъуным махуэ 26-рэ иIэжу, Абхъазым и цIыхубэ усакIуэ, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и цIыхубэ тхакIуэ Шинкубэ Бэгърат Налшык икIыжри езыр къыщалъхуа Абхъазым кIуэжащ. Налшык Абхъазым и утым деж тхакIуэр ирагъэжьэжыну къыщызэхуэсат жылагъуэ зэгухьэныгъэхэмрэ адыгэ творческэ интеллигенцэмрэ я лIыкIуэхэр. КIыхьу икIи зэшыгъуэу екIуэкIа мазэ 16-кIэ, махуэ 600-м нэблагъэкIэ, Бэгърат пэIэщIэу псэуащ и республикэм. Абы и щхьэусыгъуэри 1992 гъэм шыщхьэуIум и 14-м Куржым и Къэрал советым абхъаз лъэпкъ цIыкIум кърищIылIа зауэрт.
1993 гъэм бадзэуэгъуэ мазэм Шинкубэ Бэгърат и щхьэгъусэ Маршание Тамарэ и гъусэу Налшык дэт «Туркменистан» санаторэм и узыншагъэр щригъэфIэкIуэжащ икIи зыщигъэпсэхуащ. Абы щыIэу къыдэкIыгъуэм хуигъэхьэзыращ «ЖылакIэ» тхылъыр. А тхылъым ихуащ тхакIуэм и прозэ тхыгъэ нэхъыфIхэр: убых лъэпкъ кIуэдыжам фэеплъ хуищIа «ЖылакIэ» романыр, къуажэдэс лэжьакIуэхэм ятриухуа «Мывэ къутахуэ» романыр, «Чантэ къэсыжащ», «Расидац фызыжьыр» повестхэр.
Куржы зэрыпхъуакIуэхэм къращIылIа зауэ гуащIэм щытекIуащ абхъазхэр. А текIуэныгъэм и уасэри лъапIэт. ХэщIыныгъэшхуэ къахуихьащ абы абхъазхэм, апхуэдэу Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу адыгэ, шэшэн, осетин, урыс, абазин лъэпкъхэм я къуэ пажэхэм я гъащIэр щIатащ а текIуэныгъэм. КъремыхъужкIэ апхуэдэ зэи!
Абхъазым и къуэ щэджащэ, абхъаз литературэм и классик Шинкубэ Бэгърат хиша лъагъуэм ирикIуэн, жэнэт щIыналъэу къалъытэ абы и хэку цIыкIум и цIэр фIыкIэ зыгъэIун усакIуэхэр, тхакIуэхэр ди къуэш лъэпкъым мымащIэу яIэну си гуапэщ.
ХьэфIыцIэ Мухьэмэд,
«Адыгэ псалъэ» газетым
и редактор нэхъыщхьэ,
Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ.
ГукъэкIыжхэр
Усыгъэм хуэзышэ гъуэгуанэ
1917 гъэм сэ сыкъыщалъхуащ Члоу абхъаз къуажэм, Кавказ бгы щхьэ хужьхэм я лъабжьэм. Уэру ежэх псы щIыIэм, мэз къулейм, къуэ куухэм, Iуащхьэ щхъуантIэхэм я закъуэкъым си Члоу жылэр зэрыгушхуэр. Абы пэгъунэгъущ, хъыбарыжьхэм къызэрыхэщыжымкIэ, абхъаз ПрометейкIэ зэджэ Абрскил лIыхъужьыр зраIулIауэ щыта бгъуэнщIагъ цIэрыIуэр.
Си Iыхьлыхэр лэжьыгъэр фIыуэ зылъагъу мэкъумэшыщIэхэт, ауэ абыхэм яхэтакъым щIэныгъэ зиIэ гуэри. Ди унагъуэм тхылъ диIэтэкъым. Нэхъ гувауэщ ар ди унагъуэм къыщихьар, сэ Члоу дэт пэщIэдзэ еджапIэм сыщIэтIысхьа нэужьщ. ЦIыхубэ хъыбарыжьхэм мыхьэнэшхуэ щратырт ди унэм. Таурыхъхэр, уэрэдхэр, хъыбарыжьхэрщ гъащIэм и япэ дерсхэр къызыхэсхар.
ЕджапIэм сыщIэсу «тхакIуэ къалэмыр» къэсщтащ: пэжщ, сэ иджыри езым зыри зэхэслъхьэртэкъым, си къуажэгъухэм жаIэу зэхэсха цIыхубэ уэрэдхэр си еджакIуэ тетрадым истхэу арат.
КъызэрыщIэкIамкIэ, тхэным сэ зэрымыщIэкIэ сыхуэкIуауэ аращ, сыту жыпIэмэ сэ апхуэдэ чэнджэщ зыми къызитакъым.
Махуэ гуэрым дерсым дыздыщIэсым егъэджакIуэм зэрымыщIэкIэ си стIолыщхьэм къыщигъуэтащ си тхыгъэхэр икIи унэм здихьащ. Сэ сышынат, къызэшхыдэну си гугъэри. АрщхьэкIэ етIуанэ махуэм си тетрадыр классым щIэсхэм яригъэлъагъуурэ къысщытхъуащ. МахуищкIэ гуфIэгъуэм сызэрихьащ, ауэ унэми еджапIэми а Iуэхум къызита гукъыдэжыр щызгъэлъэгъуакъым.
1930 гъэм мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхугъуэ си гъащIэм къыщыхъуащ — Сыхъум дэт Абхъаз педагогикэ техникумым еджакIуэ сагъэкIуащ. Абы щызэхэт литературэ гупжьейм сыхыхьащ, тхэным кIуэ пэтми нэхъ сыдихьэхырт. Езым си хъэтI щхьэхуэм тету усэ зэхэслъхьэн щIэздзащ, ауэ ахэр иджыри я жыпхъэкIэ цIыхубэ уэрэдхэм ещхьт. Абыхэм ящыщ зыбжанэ сэ нэхъ иужьыIуэкIэ хэзгъэхьащ си усэхэр щызэхуэхьэсауэ къыдэкIа тхылъым.
1935 гъэм къыщожьэ усыгъэ гъуэгуанэм щыпхысша лъагъуэр — а илъэсым традзащ «ЛIыгъэ» фIэщыгъэр зиIэ си япэ усэр. А зэманым сэ сыщеджэрт Горькэм и цIэр зезыхьэ Сыхъум къэрал педагогикэ институтым.
Абхъаз литературэм зыщиужь лъэхъэнэт ар. Усыгъэм уэ езым уи лъагъуэ щхьэхуэ щыхэпшыжыныр тынштэкъым. ИхъуреягъкIэ гъащIэщIэ зэраухуэным хущIэкъурт. Ди усыгъэм игъуэт купщIэм жыпхъэщIэхэр къытхуигъэувырт. Гугъуехьыр куэдт, абы дызэрыпэщIэтын щIэныгъэр, лэжьыгъэм и пIалъэр къыдэмэщIэкIырт. Апхуэдэу щытми, нэрылъагъут ди къуэш лъэпкъхэм я литературэм и классикхэм я Iэмалхэр абхъаз усыгъэм къыщыбгъэсэбэп зэрымыхъунур. Iэмал имыIэу къэлъытэн хуейт абхъазыбзэм езым и щхьэхуэныгъэхэр зэриIэжыр. ЦIыхубэ уэрэдхэм я жыпхъэм тету усэ тхынри къезэгъыжыртэкъым икIи мыхьэнэ иIэтэкъым. А унэтIыныгъэм щIэ гуэр хэлъхьэн хуейт. Абы и лъэныкъуэкIэ зыгуэр зэрысщIэным сэ сыхущIэкъурт икIи, сэ къызэрысщыхъумкIэ, 1938 гъэм къыдэкIа си япэ усэ тхылъым а IуэхумкIэ ехъулIэныгъэ гуэрхэр сыщиIащ.
Усыгъэм си лъагъуэ щыпхысшыжынымкIэ сэбэпышхуэ къысхуэхъуахэщ абхъаз литературэм и лъабжьэр зыгъэтIылъа Гулие Дмитрийрэ абхъаз усакIуэ зэчиифIэ Коганиа Иуарэ я IэдакъэщIэкIхэр. Ахэращ литературэмкIэ япэ егъэджакIуэ схуэ-хъуар.
1939 гъэм еджапIэ нэхъыщхьэр къызэрызухамкIэ дипломыр къызатыжащ, ауэ си анэдэлъхубзэмкIэ сиIэ щIэныгъэм адэкIи хэзгъэхъуэным сыщIэхъуэпсырти, Тбилиси дэт, Куржы ССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и академием бзэщIэныгъэмкIэ и институтым и аспирантурэм сыщIэтIысхьащ. А лъэхъэнэм сэ гулъытэшхуэ хуэсщIащ усыгъэм и зэхэлъыкIэр джыным, ауэ, си жагъуэ зэрыхъунщи, усэ стхыну зэманышхуэ къысхудэгъэхуакъым.
Хэку зауэшхуэм и илъэсхэм, совет цIыхубэм я къару псори бийм пэщIэтыным щыхуиунэтIам, си Iэдакъэм къыщIэкIащ усыгъэ жыпхъэм ит тхыгъэ зыбжанэ. Абыхэм ящыщ зыщ «Джатэ» поэмэр, урыс сэлэт хахуэм и образыр къыщызгъэлъэгъуар.
1945 гъэм си кандидат лэжьыгъэр пхызгъэкIащ икIи лэжьэн щыщIэздзащ Сыхъум дэт, БзэмкIэ, литературэмрэ тхыдэмкIэ абхъаз институтым. Сызыпэрыхьа IэнатIэм щыпщIэни щыблэжьыни гъунэжт. 1958 гъэ пщIондэ сэ селэжьащ абхъазыбзэм и унэтIыныгъэ щхьэхуэхэм, къапщтэмэ, псалъэ къэхъукIэм, стхыжащ икIи зджащ абхъаз цIыхубэ IуэрыIуатэр, пэщIэдзэ еджапIэхэм папщIэ абхъазыбзэмкIэ учебник къыдэзгъэкIащ, абхъаз литературэм и хрестоматиехэр, программэхэр зэхэзгъэуващ.
Зауэ нэужь илъэсхэми усэ тхыным пысщащ, ауэ гупсэхугъуэ ин абыхэм къызатыртэкъым. Сэ сыщIэхъуэпсырт сызыхэпсэукI зэманыр зыхуэдэр къыщызгъэлъэгъуэж тхыгъэшхуэ зеспщытыным. Апхуэдэу къыщIэздзащ абхъаз усыгъэм япэу къыхэхъуа, «Си лъэпкъэгъухэр» усэкIэ гъэпса рома-ныр. Абы сэ къыщызгъэлъэгъуэну сыхэтащ зауэ нэужьым къуажэхэм щыIа колхозхэм хэта лэжьакIуэшхуэхэм яхэлъа псэкупсэ къулеягъэр зыхуэдэр. Щыуагъэ гуэрхэр абы щысIэщIэкIами, цIыхубэ лэжьыгъэм теухуа уэрэду къэслъытэ а тхыгъэр фIыуэ солъагъу.
ЦIыхубэ IуэрыIуатэр щызэхуэсхьэсыжым сэ срихьэлIащ 1905 гъэм екIуэкIа революцэм Абхъазым и цIыхубэ лIыхъужьу къыхэщыж Хаджарат Кяхбэ теухуа лIыхъужьыгъэ уэрэдым. А цIыху хахуэм и образыр сигу къыдыхьэри, абы теухуа тхыгъэшхуэ зэхуэсхьэсыжри стхыжащ. КъызэрыгуэкI, щIэныгъэншэ мэкъумэшыщIэр социальнэ зэхуэмыдэныгъэр игу темыхуэу къэуващ, ар япэщIэуващ пщыхэмрэ уэркъхэмрэ, тхьэмыщкIэхэм я щхьэщыжакIуэ хъуащ. Ар лъабжьэ хуэхъуащ «Къуршым и пшыналъэ» усыгъэ тхыгъэм.
Си сабиигъуэм сыдэзыхьэха цIыхубэ усыгъэм хузиIэ фIылъагъуныгъэр хигъэхъуащ ди литературэм къыщыхъуа зы Iуэхугъуэм.
Техникумым сыщыщIэса илъэсхэм сэ сахэтт Абхъазым и тхакIуэ ныбжьыщIэхэм. 1932 гъэм дэ дызэхуишэсащ ди тхакIуэ цIэрыIуэ, абхъаз драматургием и лъабжьэр зыгъэтIылъа Чанбэ Самсон икIи Горький Максим Абхъазым и тхакIуэ ныбжьыщIэхэм къахуигъэхьа письмом дыщигъэгъуэзащ. Абхъаз лъэпкъым и цIыхубэ IуэрыIуатэр зэхуэхьэсыжынымкIэ, джынымкIэ екIуэкI лэжьыгъэм теухуа письмом итт: «…цIыхубэ IуэрыIуатэр джыным иужь фихьэ, абхъаз уэрэдхэр, таурыхъхэр, хъыбарыжьхэр зэхуэфхьэсыж, пасэрей хабзэжьхэр фтхыж… абхъазыбзэкIэ тхар урысыбзэкIэ зэвдзэкI. Ар фэ сэбэп къыфхуэхъуным къищынэмыщIауэ, Абхъазым и тхыдэм цIыху куэд щигъэгъуэзэнущ». А псалъэ Iущхэм дэ Iуэхум дытригъэгушхуащ. Горький Максим и письмом и фIыгъэкIэ абхъаз IуэрыIуатэр зэхуэхьэсыжыныр нэхъ щIэгъэхуэбжьауэ екIуэкIащ. Сэри, адрейхэм срагъусэу, IуэрыIуатэр зэхуэсхьэсыжу Абхъазым и къуа-жэ куэд къызэхэскIухьащ. Зауэ нэужьым сэ сыхэтащ абхъаз нарт эпосыр, Абрскил теухуа хъыбархэр тхыжыным, ахэр тхыгъэ щхьэхуэу зэхэгъэувэжыным теухуауэ екIуэкIа экспедицэ зэхуэмыдэхэм. А лэжьыгъэм сэ зэманышхуэ сфIихьащ, ауэ усакIуэм и дежкIэ ар пщIэншэу кIуауэ къэслъытэркъым. Уеблэмэ, ар сэ дерс купщIафIэ схуэхъуащ.
УсакIуэ Iэзагъэм, лъэпкъ усыгъэм и щхьэхуэныгъэхэм, бзэм и къулеягъэм, нэгъуэщIхэми я гугъу щащIкIэ, сэ къызэрысщыхъумкIэ, мыхьэнэшхуэ иIэщ уи IуэрыIуатэр пщIэным, псом хуэмыдэу тхыбзэ зимыIэ литературэхэм я дежкIэ. Сэ усэ щыстхкIэ псалъэм и ухуэкIэм мыхьэнэшхуэ естырт. ЦIыхухэм псоми я бзэр ящIэ: языныкъуэхэм нэхъыфIу, адрейхэм нэхъ Iейуэ. Ауэ тхакIуэм и бзэр фIы дыдэу ищIэн хуейщ. АрщхьэкIэ бзэр пщIэн къудейри мащIэщ, псалъэр зыхэпщIэн хуейщ, абы къуит Iэмал псори къыпхуэгъэсэбэпын папщIэ. Абы щхьэкIэ лэжьыгъэшхуэ ебгъэкIуэкIын хуейщ. Бзэм и Iэмал псори къызэрамыгъэсэбэпыфырщ узытезашэ, щIэщыгъуагъ зыхэмылъ тхыгъэхэр щIыщыIэр. ТхакIуэм бзэр зыхимыщIэмэ, и гупсысэр нэгъэсауэ къыхуэIуэтэнукъым.
ФIыуэ слъагъу усакIуэхэм я тхыгъэхэр гукъыдэжышхуэ къызиту зызодзэкI. Зэман зэхуэмыдэхэм сэ абхъазыбзэм къизгъэзэгъауэ щытащ Пушкин Александр, Лермонтов Михаил, Некрасов Николай, Горький Максим, Бараташвили Николай, Чавчавадзе Илья, Церетелий Акакий, Гёте Иоганн Вольфганг, Петёфи Шандор, Мицкевич Адам сымэ, нэгъуэщIхэми я IэдакъэщIэкIхэр. ЗэдзэкIакIуэ лэжьыгъэр икъукIэ сэбэпышхуэ къысхуэхъуащ усыгъэ Iэзагъэм и щэху куэдым щыгъуазэ сыхъунымкIэ.
Си нэгум щIэкIыу къэщIэрэщIэжа Абхъаз щIыналъэм къызит дэрэжэгъуэрщ си усыгъэм лъабжьэ хуэхъуар. Сэ сощIэж Ткварчели промышленнэ къалэр здэщыт щIы-пIэр щIыIэнэщIу зэрыщытар. Удзыжьхэм зэщIищта щIы тафэхэм абхъаз мэкъумэшыщIэм и псэукIэм зезыгъэхъуэжа совхозхэр, колхозхэр къыщыунэхуащ: абыхэм яIэ хъуащ техникэ лъэщхэр, электрическэ уэздыгъэ, кино, театр.
ГъащIэм и гъуэгу нэхъыщхьэм и гъунэм сыкъыщымынэным сыхущIэкъукIэрэ, сэ зэрысхузэфIэкIкIэ си лъэпкъым сыкIэлъыкIуащ, и лэжьыгъэр, и къэкIуэнум папщIэ иригъэкIуэкI бэнэныгъэр дэзгуэшу. Сэ къызгуроIуэ ди лIэщIыгъуэм екIуэкI гъащIэм и пэжыр тхыныр си къалэн нэхъыщхьэу зэрыщытыр.
1946 гъэм КПСС-м сыхыхьащ. 1953 гъэм щегъэжьауэ Абхъазым и ТхакIуэхэм я союзым и правленэм и унафэщIу сыщытащ, 1958 гъэм и щIышылэ мазэм Абхъаз ССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и тхьэмадэу сыхахащ.
Уэ езым птеухуауэ зыгуэр жыпIэну гугъущ, хэт ищIэрэ, мы тхыгъэм нэхъыщхьэр къыщызмыгъэлъэгъуагъэнкIи мэхъу, ауэ согугъэ сыт хуэдэ усакIуэу, цIыхуу сыщытми щIэджыкIакIуэхэм си IэдакъэщIэкIхэмкIэ нэхъыфIу сыкъацIыхуну.
Шинкубэ Бэгърат.
1959 гъэ, мэкъуауэгъуэм и 28,
Сыхъум къалэ.
Шинкубэ Бэгърат и фэеплъ Сыхъум къалэм дэтырщ. Ар 2010 гъэм щагъэуващ тхакIуэр щыщIалъхьа Набережные Мухаджиров паркым.
Абы и вагъуэр зэи ужьыхынукъым
Шинкубэ Бэгърат япэ дыдэу сыщыхуэзар 1992 гъэрщ, абы щыгъуэм «Республика Абхазия» газетым сыщылажьэрт. Редакцэм къэпсалъэри, къысхуэзэну зэрыхуейр жиIащ. СощIэж а зэIущIэм сыгузавэу сызэрыкIуар. Москва дэт, Горький Максим и цIэр зезыхьэ Литературэ институтым сыщыщIэтIысхьэм, творческэ зэпеуэм сызэрыпхрыкIар Шинкубэ и «Къуршым и пшыналъэ» усэкIэ гъэпса романым щыщ пычыгъуэ зэздзэкIарщ. А махуэм дэ дытепсэлъыхьащ абхъаз литературэм, абы узыщрихьэлIэ гугъуехьхэм, зэдзэкIакIуэ Iуэхум.
Куржы-абхъаз зауэм и ужькIэ редакцэм къалэн къысщищIурэ зыбжанэрэ сыхуэзащ Шинкубэ Бэгърат. СощIэж япэ дыдэу и унэм сызэрыкIуар. ГъэщIэгъуэн сщыхъуат пэшым и блынхэм ящыщ зым абхъаз литературэм и фIыпIэу къалъытэ, дунейм щызекIуэ бзэ зэмылIэужьыгъуэ куэдкIэ зэрадзэкIа «ЖылакIэ» романым и жинтым и теплъэр къызэрыщыгъэлъэгъуар. Ди иужьрей зэхуэзэм, абы щыгъуэм тхакIуэр сымаджэт, сэ абы удз гъэгъа IэплIэ тыгъэ хуэсщIат. Пэжщ, япэщIыкIэ шэч къытесхьэжат апхуэдэ тыгъэр къезэгъыу пIэрэ жысIэри, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ удз гъэгъахэр тыгъэ зыхуащI хабзэр бзылъхугъэхэрщ. АрщхьэкIэ усакIуэр икъукIэ щыгуфIыкIат апхуэдэ тыгъэм.
Нобэ, Шинкубэ Бэгърат щытхэмытыжым, абхъаз литературэм, зэдзэкIын IуэхумкIэ щыIэ гугъуехьхэм ятеухуауэ жиIахэр зэрыпэжыр хьэкъ тщыхъуащ. Ар бэлыхь куэд зыгъэва и лъэпкъым и псэ узыр нэгъэсауэ зыхэзыщIэ, а гурыгъузыр зи тхыгъэхэмкIэ куууэ къэзыгъэлъэгъуэжыфа усакIуэ, тхакIуэ телъыджэт.
Абы дезгъэкIуэкIа псалъэмакъхэм ящыщ зым Бэгърат къыщызжиIат абхъаз мыIэрысэхэр фIы дыдэу зэрилъагъур. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, гъуэтыгъуей лIэужьыгъуэу ябж а мыIэрысэхэр ди гъащIэм хокIуэдыкIыжыпэ. Абыхэм я закъуэу пIэрэ кIуэдыжыр? Дунейм псынщIэ дыдэу зехъуэж, языныкъуэхэм дежи абы фIыуэ къытхуахьыр мащIэщ. Абхъаз мыIэрысэ-хэм ещхьу, ди хабзэхэр мыкIуэдыжыну дыгугъэнщ, абы фIыуэ хэлъыр яхъумэу, лъэпкъым и къуэпсыр яфIэмыкIуэду щIэблэр псэуну Тхьэм жиIэ.
Си дежкIэ Шинкубэ Бэгърат и цIэм къыгуэхыпIэ имыIэу епхащ гъатхэр, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ дунейм и щIэрыщIэгъуэ лъэхъэнэм хеубыдэ ар къыщалъхуа махуэр — накъыгъэм и 12-р. Гъатхэм и дахагъэ псор — дунейм щхъуантIагъэкIэ «зыкъызэрихуапэр», щIыуэпсыр «къызэрыушыр» — абы и усэ гуимыхужхэм куэ-дым лъабжьэ яхуэхъуащ. ТхакIуэ щэджащэм и творчествэм щызэхэухуэнащ щIыуэпсри, цIыхури, абхъаз лъэпкъым и тхыдэри, и гъащIэри.
УсакIуэшхуэм и IэдакъэщIэкIхэм еджэгъуафIэщ, дахагъэм ухуагъэуш, псэкупсэ къару гуэр яхэлъщи, щIэх-щIэхыурэ къэпщтэжурэ щIэбджыкIыжу апхуэдэщ. Шинкубэ и усэ куэдым макъамэ щIалъхьащ, цIыхубэм фIыуэ ялъэгъуа абы и уэрэдхэр цIэрыIуэщ. Абхъаз литуратурэм жанрыщIэ — усэкIэ гъэпса роман — къызэрыхыхьар зи фIыщIэр Шинкубэ Бэгъратщ. Апхуэдэхэщ «Си лъэпкъэгъухэр», «Къуршым и пшыналъэ» тхыгъэхэр.
Нэхъыщхьэращи, Шинкубэ и IэдакъэщIэкIхэм яфIэфIу йоджэ сабийхэр. Си сабиищми фIыуэ ялъагъу абы и усэхэр. Зэгуэрым, сабийхэм я гъусэу жыг хадэм къыщыткIухьу Шинкубэ Бэгърат и фэеплъыр здэщытым дыщынэсым, ар абхъаз усакIуэ, тхакIуэ щэджащэу зэрыщытым, убых лъэпкъым я щхьэ кърикIуа гуауэм теухуа «ЖылакIэ» тхылъыр абы зэритхам, нэгъуэщI и ехъулIэныгъэхэм я гугъу яхуэсщIащ. Сабийхэр гупсэхуу къызэдэIуащ, итIанэ абыхэм ящыщ зыр, абы щыгъуэм илъэситху ныбжьым ит Арсен цIыкIу, къызэупщIащ:
— Мамэ, абырэ уэрэ хэт нэхъыфIу тхэр? — жиIэри.
Апхуэдэ упщIэр щызэхэсхым сэ зэуэ Iэнкун сыкъэхъуащ, итIанэ зыкъэсщIэжри жэуап естащ:
— Дауи, Шинкубэ Бэгъратщ. Апхуэдэ цIыхухэр илъэсищэм зэ къалъхуу аращ.
Ар икIи пэжщ. Шинкубэ Бэгърат и вагъуэр зэи ужьыхынукъым.
ПАЧУЛИЕ Лейлэ,
журналист, художественнэ зэдзэкIакIуэ.
