Адыгэ къыдолъыхъуэ!
Алыдж философ Диоген уэрамым щызекIуэ цIыхухэм махуэ шэджагъуэм пхъакъуэ (факел) иIыгъыу яхэтт жи, «ЦIыху къызолъыхъуэ!» жиIэурэ. Нобэрей ди лъэпкъыр адыгэ къэтлъыхъуэу апхуэдэу дежьэжми емыкIу лъэпкъ хэтлъагъуэркъым. Апхуэдэу щIыжытIэм щхьэусыгъуэ иIэщ — ди тхыгъэмкIи я гугъу фхуэтщIынщ къэтлъыхъуамрэ иджыкIэ къэдгъуэта адыгэхэмрэ.
Щамым (Сирием) къикIыжу, Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм къэкIуэжа адыгэхэм датетхыхьыну дахуэзащ иджыблагъэ. ЗанщIэу жытIэнщи, къэтлъагъуну, зэхэтхыну дызыпэплъахэм ящыщу зыри икIи тлъэгъуакъым, икIи зэхэтхакъым. Ди гугъэт адыгэ щIыгум къызэрихьэжам ахэр иригуфIэу, а гурыщIэм зэщIиIэтэу дахуэзэну, арщхьэкIэ Iуэхур абы теттэкъым. Щамым къикIыжауэ дызыхуэзахэм ящыщу урысыбзэр тIэкIу нэхъ къызыгурыIуэхэм (и нэхъыбэм адыгэбзэри урысыбзэри ящIэркъым) «Дауэ фекIуэкIрэ?» ди япэ упщIэм и жэуапу, жагъуэу къыджаIащ: «ЛъэIуэныр дужэгъуауэ, ди щхьэ Iуэху зыгуэрурэ зыдохуэж».
Апхуэдэ жэуапым дыкъигъэуIэбжьауэ дащыпкърыупщIыхьым, дызыхагъэплъар щIагъуэкъым. Щамым щекIуэкI зауэм я щхьэр къыхахыу КъШР-м къэкIуэжауэ дызыхуэзахэм ящыщу мылъку гуэр зиIэм ешхыж, зимыIэр йожьэри, мащIэ-куэдми зыгуэр къелэжь. Иныкъуэхэм я визэхэм я пIалъэр икIащи, нобэ къаубыду къэралым ирагъэувыкIыжми зыри пхужыIэнукъым. Аращ миграционнэ къулыкъум къыщыжраIар: «Фи тхылъхэр и зэманым хабзэм тету зэтевгъэпсыхьакъыми, къэралым фикIыжу, фыздыхуей къэралым фыкIуэу, щIэрыщIэу визэр евгъэтхыу къэвгъэзэжын хуейщ». Ауэ мыгурыIуэгъуэр зыщ — зауэм кърихужьэу, мылъкуи щыгъыни зэрыжаIэу зыхуэчэму къыщIэпхъуэжа цIыхухэр, тхьэмыщкIагъэ ихуахэр, дэнэ здэкIуэнур? Нэхъыщхьэжыр аращи, адыгэ хэкум къыщыхуамыщIа Iуэхутхьэбзэр хэт къыхуэзыщIэнур, я лъэпкъэгъухэм хузэфIамыгъэкIыфа тхылъхэм щхьэкIэ сыт хуэдэ къэралрэ лъэпкърэ къахуэгузэвэнур?!
Ди жагъуэ зэрыхъущи, нобэрей тхыгъэм щыдгъэбелджылыну упщIэхэр а зымкIэ иухыркъым. Ди упщIэхэр яхуэдгъэзэну дыхуейщ адыгэ лъэпкъым къыхэкIа къулыкъущIэхэм, жылагъуэ зэхыхьэхэм, адыгэ Iуэхум и бжьыпэр зыхуэмыгуэшу утыкум итхэм.
Япэрауэ, Щамым къикIыжу хэкум къэкIуэжа нэрыбгэхэм я тхылъ Iуэхухэр зэфIэзыгъэкI къэрал щIэплъыкIакIуэ гуп щыIэн хуей? ДызэрыщыгъуазэмкIэ, апхуэдэ гуп къыщызэрагъэпэщауэ щытащ республикэм. Сыт-тIэ абы хэтхэм я лэжьыгъэр здынагъэсар? Щамым къикIыжахэм дапкърыупщIыхьати, абыхэм я тхылъ Iуэхухэр къулыкъу, зэгухьэныгъэ е цIыху хэха гуэрым хузэрихуэу жызыIэн къахэкIакъым. Езыхэм я щхьэ Iуэху зэрахуэжыфыну щыткъым, зэрыжытIауэ, и нэхъыбэм урысыбзи адыгэбзи ящIэркъыми. Абыхэм ядэщIыгъун, къыжраIэр къагурызыгъэIуэн, я тхылъ Iуэху зезыхуэн гуэр щыIэн хуэмейуэ пIэрэ?
Дэ дытепсэлъыхьыжыххэркъым абыхэм махуэ къэс яшхынымкIэ, зыщатIэгъэнымкIэ, здэщыIэнымкIэ яхуэгузэвэн зэрыщыIапхъэм. Хьэуэ, ахэр уи пщэм къыдэтIысхьэу, зи лъакъуэхэр къезыдзыхыжыну цIыхукъым. КъэкIуэжахэм ящыщу дызыхуэзауэ хъуам жаIар зыщ: «Дэ дэIэпыкъуныгъэу дызыхуейр ди тхылъхэр нэгъэсауэ зэфIэгъэхьэнымрэ лэжьапIэ гуэр къэдгъуэтынымкIэ зыкъытщIагъэкъуэнырщ. АдэкIэ, егъэзыпIэ гуэр къызэрыдгъуэту, ди щхьэ тпIыжынщ…» Арами, нобэкIэ аркъудейри нэгъэсауэ ягъуэтыркъым абыхэм.
Хьэуэ, дэ жытIэну дыхуейкъым зэрылъэпкъыу цIыхугъэр яIэщIэхужыпауэ. Псалъэм папщIэ, Хьэгъундыкъуей къуажэжьым Сирием щыщ унагъуэ дагъэтIысхьауэ къызэращIэу, къапыкъуэкIащ къуажэ Iэтащхьэ Иуан Руслани, къуажэ бзылъхугъэ советри, гъу- нэгъухэри. Зыхуэныкъуэхэр зрагъащIэри Iуэхур ирахьэжьащ — я къару къихьыр зэфIах, ялъэмыкIымкIэ зыхузэфIэкIхэм зыхуагъазэ. Тхьэм игъэпсэу егъэзыпIэу ахэр зи унэм щIэзыгъэтIысхьа КIэщт Руслан, унагъуэ Iуэху зэфIэзэрыхьахэмкIэ зэрыхузэфIэкIкIэ закъыщIэзыгъакъуэ, щIалэгъуалэ Хасэм и пашэ Жу Тимур, нэгъуэщIхэри. ПцIы хэмылъу, ерыскъым къыщегъэжьауэ, зыхэлъын-зыхэтэджыкIын тепIэнщIэлъыным хуэкIуэ-жу хуэныкъуэт унагъуэр. Нэрыбгий исщ къуажэм къыдэтIысхьа Шэрджэсхэ (жьымкIэ Мэхъуэшхэ) я унагъуэм, сабииплIи я гъусэщ. Здагъэзэжыни яIэкъым — щыпсэуар зауэм зэхиущэбащ.
А хьэрычэт къызыкъуэкIахэм я закъуэкъым дэ мыбдежым зи гугъу щытщIыну дызыхуейр, атIэ лъэпкъым и пашэ хъуным хущIэкъухэу зи бгъэм IэштIымкIэ теуIуэу, «адыгэм папщIэ дылIэнущ» жызыIэу уэрамым тетахэращ. ГъэщIэгъуэнщ, ауэ, абыхэм я лъэужьи щыIэжкъым нобэкIэ. Дауэ щымытми, Щамым къикIыжауэ дэIэпыкъуныгъэ хуэныкъуэхэм я унэ бжэIупэ абыхэм ящыщ зыри къекIуалIэкъым. Зэманыр къэсщ, лъэпкъым зэфIэхыпхъэ гукъеуэ къылъыкъуэкIри, псоми заудыгъужащ. ДеупщIыну дыхуейщ апхуэдэхэм: «Дэнэ фыщыIэ? Фи дэIэпыкъуныгъэ хуэныкъуэ хъуа лъэпкъым сыт зыщIыщывдзейр?! Дэнэ фыщыIэ Интернет «губгъуэхэм» щыуцIырхъэ «адыгэщIэкъухэр»?! Щамым къифшыжу зы унагъуэ къэфшэжын щыгъэтауэ, къэкIуэжауэ щыпсэу, тхьэмыщкIагъэ зылъыса сабийхэм зы пщыхьэщхьэшхэкIэ фапэIэба? Хьэмэрэ ари фхузэфIэкIыркъэ? Дыщыуэмэ, къытхуэвгъэгъу. Дауи, арагъэнкъым фэ лъэпкъ Iуэхум щынэхъыщхьэу къэфлъытэр».
ГъэщIэгъуэнракъэ, тхьэмыщкIагъэ ихуа ди лъэпкъэгъухэм нэхъ япыкъуэкIыр алъандэрэ зи макъ зымыгъэIуахэращ, лъэпкъ Iуэхум зыкIи хэмыщIыхьауэ, цIыху «къызэрыкIуэу» псэуахэращ. Абыхэм нэхъ адыгагъэ къакъуокI нобэкIэ. Хьэгъундыкъуей дэтIысхьэжа унагъуэми жаIащ: «Ди гур республикэм щыкIуэдыпати, къуажэдэсхэм я гуапагъэм нэхъ дигъэгушхуэжащ». Хьэуэ, мылъкушхуэкIи зыщIагъэкъуэфауэ аракъым — хэт пщыхьэщхьэ гъэш яхуехь, хэт ерыскъыхэкIхэмкIэ яхуоупсэ — аращ къуажэдэсхэм яхузэфIэкIыр. Ауэ а тIэкIуми я тхьэмыщкIэгухэр къигъэвыжащ.
Дэ дыхуейкъым ди тхыгъэмкIэ ныкъусаныгъэхэр къыщIэдгъэщу Iуэхур зэдгъэтIылъэкIыжыну. АтIэ а Iуэхухэр зэфIэхыным сэбэп дыхуэхъумэ тфIэигъуэщ. Сыту жыпIэмэ, зэхэзехуэн хъуа ди лъэпкъэгъухэр зыхуэныкъуэр ди убэ псалъэкъым, атIэ ди дэIэпыкъуныгъэщ.
Япэрауэ, 2012 гъэм, КъШР-м и Правительствэм и Тхьэмадэу а зэманым тета КIэбышэ Индрис я пашэу къызэрагъэпэщауэ щытащ «Комиссия по координации работы по поддержке соотечественников, прибывших в КЧР из-за рубежа» гупыр. Комиссэм и Iуэхур зэригъэкIуэну, зэрытщIэмкIэ, IэщIалъхьауэ щытащ Суюнов Джанибек.
ЕтIуанэрауэ, Къэбэр- дей-Балъкъэрым щыIэ «Пэрыт»-м хуэдэу, мухьэжырхэм я тхылъ Iуэхур зэфIэзых, абыкIэ жэуап зыхь ди лъэпкъэгъу гуп щIыщымыIэр сыт? Сыт дызыхущыщIэр ар къызэдгъэпэщынымкIэ? ЩIалэгъуалэ куэд Интернетым щотхэ адыгэм сэбэп яхуэхъуну. А жаIэм я адыгагъэр щимыухамэ, ди гуапэт мы Iуэхум къыхыхьамэ.
Ещанэрауэ, зи тхылъ Iуэхухэр зэфIэзэрыхьа мухьэжырхэм сыткIэ дадэIэпыкъуфыну? Хьэмэрэ хэкIыпIэ лъэпкъ иIэкъэ а Iуэхум? Мы упщIэр яхуэгъэзащ лъэпкъым къыхэкIа къулыкъущIэхэм, депутатхэм.
ЕплIанэрауэ, лъэпкъым диIэу пIэрэ Хэкужьым къихьэжахэр псэупIэкIэ къызэзыгъэпэщыфынухэр?
ДызэрегупсысымкIэ, «лъэпкъ Iуэху» псалъэ зэпхам дыкъытекIыу, ар зэрызэхэлъ Iуэху цIыкIухэм дыхуэкIуэн хуейщ. Кавказ зауэжьым лъэпкъым къыхуихьа лъапсэрыхри, ди блэкIари, къэкIуэнури епхащ нобэ къытхыхьэж ди къуэш-шыпхъухэм я бжэIупэм. Абы екIуалIэхэращ лъэпкъым зи гур хуэузу плъытэ хъунур. Лъэпкъыр псалъэм дыщIигъэнащ, димыIэр Iуэху зыщIэнщ. Мы тхыгъэ закъуэмкIэ зэфIэмыкIыу, Тхьэм жиIэмэ, мухьэжырхэм я Iуэхур зэрыкIуатэм дяпэкIи фыщыдгъэгъуэзэнущ.
БЕМЫРЗЭ Зураб,
«Черкес хэку» газетым и лэжьакIуэ.
