Дыгъуаси, ноби, пщэдеи
Франджы литературэм и классик
Франджым щыщ дипломат граф де Ферриоль Шарль пхъу ищIауэ щыта адыгэ цIыхубз ХьэIишэт (Аиссе) а къэралым и литературэм и классик хъуауэ щытащ. Илъэс щитIрэ хыщIым щIигъуауэ тхакIуэу, критикыу, литературоведу абы и гуа- щIэм тетхыхьыр мащIэкъым. Адыгэ цIыхубз телъыджэм хуагъэпсащ романхэр, повестхэр, пьесэхэр, хъыбархэр, Iуэтэжхэр.
Хэт хъуну-тIэ ХьэIишэт (Аиссе)? Дауэ ар Франджым къызэрыщыхутар?
ХьэIишэт 1698 гъэм ливр 1500-кIэ Истамбыл бэзэрым къыщащэхуат. Хъыджэбз цIыкIум илъэсиплI и ныбжьт. Ар къызэрыхъукIар унагъуэ хуэщIат. Езыр егъэлеяуэ дахэт, екIут, псэм дыхьэм хуэдэщ жыхуаIэт. Къехъуапсэхэри, гъунэгъу зыкъыхуэзыщIыну, зыкъыпащIэну хуейхэри куэдт. Ауэ ар зыми яхутечыртэкъым. Франджым и тет езы герцог Орлеанскэр мызэмытIэу иужь ихьат Аиссе къыдихьэхыну, пащтыхь цIыхубзхэм я пашэу щигъэтыну. Ауэ ари къыпригъэхат.
Абы теухуауэ критик цIэ-рыIуэ Сент-Бёв Шарль Огюстен (1804 — 1869) итхыжат: «Азие бэзэрым къраша а адыгэ цIыхубзыр Франджым къыщIашар цIыхубз щIыхьымрэ абы и къабзагъэмрэ зэфIэгъэувэжын хуейуэ арагъэнт».
Ауэ Аиссе и гъащIэм зэхъуэкIыныгъэ игъуэтащ щIалэ хахуэ Блез-Мари д’ Эди щыхуэзам. Ар фIыщэу илъэгъуат адыгэ пщащэм. ИкIи зыхьэхуа щIалэм ар щхьэгъусэ хуохъу.
МащIэщ къигъэщIар — илъэс 39-рэ къудейщ. Аиссе дунейм ехыжащ 1733 гъэм гъатхэпэм и 13-м. Аиссе щыщIалъхьащ Париж дэт Щихъ Рок члисэм. А члисэм и тхылъым итщ абы и цIэр — Шарлоттэ-Элизабет Аиссе. (Абы чыристан диныр 1698 гъэм кърагъэщтат).
Блез-Мари д’ Эди хуабжьу игу щIыхьат и щхьэгъусэр зэрыIэщIэкIар. Зы хъыджэбз цIыкIу яIэти, Аиссе и фэеплъу къыхуэнауэ, фIыуэ илъагъурт, и анэм ар ещхь зэрыхъужыным хущIэкъуу ипIырт. А цIыкIур виконтесси хъуат.
Апхуэдэ щыIэкъым жыхуаIэ литераторт Аиссе. Абы «дэтхэнэ зы псалъэми и мэр къыщIихьэрт», пшынэм хуэдэу ар игъэбзэрабзэрт, шэрыуэу, гурыхьу, гупсысэ дахэ хэлъу.
Япэ дыдэу адыгэ цIыхубзым и литературэ зэфIэкIым тепсэлъыхьар «Манон Леско» зытха Прево д’ Эксильщ (1697 — 1763). «Алыдж пщащэм и тхыдэ» романым абы Аиссе и образыр къыщигъэлъэгъуат. Апхуэдэ дыдэу ищIащ Мари- во Пьери (1688 — 1763). Абы «Марианнэ и гъащIэ» рома-ным (1735) и лIыхъужь нэхъыщхьэу къыщигъэлъэгъуар Аиссещ.
Франджым и тхакIуэ, критик нэхъ цIэрыIуэхэм яхэту къыщIэкIынкъым адыгэ цIыхуб-зым темытхыхьа. Абыхэм ящыщщ Ж. Руа. «Аиссе, е Адыгэ бзылъхугъэ ныбжьыщIэ» — арат абы и повестым фIи-щар. «Одеон» театрым и джэгуакIуэ нэхъ цIэрыIуэ дыдэ Бернар Сарэ (1844 — 1923) «Мадемуазель Аиссе» спектаклым адыгэ цIыхубзым и ролыр щигъэзэщIат. Ар щагъэувар 1872 гъэрщ.
Адыгэ цIыхубз телъыджэм и зэфIэкIымрэ Iэзагъэмрэ тетхыхьыжхэр франджыхэм я закъуэтэкъым. Къапщтэмэ, инджылыз тхакIуэ цIэрыIуэ Кемпбелл Прейд романышхуэ итхат абы теухуауэ.
Апхуэдэу адыгэ цIыхубзым тетхыхьахэр куэд мэхъу. Абыхэм ящыщщ Суре Жюль, Анрио Эмиль, Моруа Андре. Ахэр псори франджыхэщ, инджылыз тхакIуэ Эдмон Пилони и тхыгъэхэр Аиссе хуигъэп-сащ.
Мейкъуапэ Пушкиным и цIэр зэрихьэу дэт къэрал драмэ театрым 1980 гъэм щагъэуващ драматург цIэрыIуэ Щхьэплъокъуэ Хьисэ и «ХьэIишэт» пьесэм къытращIыкIа спектаклыр.
1985 гъэм «ЩIэныгъэ» тхылъ тедзапIэм (Ленинград) къыдигъэкIащ Аиссе и «Тхыгъэхэр». Тхылъым и бжыгъэр минищэ хъурт. Ар урысыбзэкIэ зэра-дзэкIащ Заборов Петррэ Андрес Александррэ.
Аиссе и Iэрытххэр псалъэ хэIэтыкIахэмкIэ гъэпсакъым, къызэрыгуэкIщ. Ауэ ахэр апхуэдизу шэрыуэу къыхэха, убзыхуа, уи гущIэм къоIэ, гупсысэ дахэхэм ухуагъэуш.
Аиссе и зэманым псэуа, абы мызэ-мытIэу IущIа франджы тхакIуэшхуэ Вольтер (1694 — 1778) икъукIэ фIэтелъыджэт адыгэ цIыхубзым и IэкIуэлъакIуагъэр, и бзэм и дахагъэр, абы гупсысэу хэлъыр. Езыми абы усэ хузэхилъхьат. ИужькIэ Аиссе и тхыгъэхэр псори щIиджыкIа нэужь, мыпхуэдэу итхыжащ: «Куэд щIакъым мадемуазель Аиссе и письмохэм я том псо зэрыщIэзджыкIрэ… Ахэр ауэ къызэрыгуэкIкъым. Шэрджэс пщащэм къыгуроIуэ фIыри Iейри, къэзыухъуреихь псори, абы езым зегъэкъуэншэж, зыгуэркIэ щыуамэ, ар зэрилэжьам папщIэ, езыр икъукIэ гуапэу, гущIэгъулыуэ щыт пэтми…».
Критик Сент-Бёв гупсэхуу иджауэ щытащ адыгэ цIыхубзым и гъащIэмрэ и лэжьыгъэмрэ. Сент-Бёвщ 1846 гъэм Аиссе и «Тхыгъэхэр» етIуанэу къыдэзыгъэкIыжар.
Аиссе и Iуэхухэр щызэрихьар нэгъуэщI къэралми, щыпсэуа зэманыр жыжьэми, ноби дрогушхуэ апхуэдэ цIыхубз телъыджэ къызэрытхэхъукIам, и цIэр фIыкIэ дуней псом зэрыщигъэIуам. Ари дыдейщ, лъэпкъ набдзэщ, Франджым къыщыхъуами щыпсэуами, къэзылъхуар адыгэ анэщ.
ХьэфIыцIэ Мухьэмэд.
