Дыхуейщ дызэзыгъэкIуж фэеплъхэм
Къэбэрдей-Балъкъэрым, Къэрэшей-Шэрджэсым, Адыгейм, Краснодар крайм я жылагъуэ зэгухьэныгъэхэмрэ цIыху щхьэхуэхэмрэ къабгъэдэкIыу иужь тхьэмахуэм куэдым зыкъысхуагъэзащ Адлер щыIа фэеплъ дамыгъэр зэрыIуахыжам теухуауэ хъыбарегъащIэ IэнатIэхэм щыжаIэхэм ехьэлIауэ. Къапщтэмэ, куэдым яфIэхьэдэгъуэдахэщ дизайнер цIэрыIуэ Лебедев Артемий и видеороликыр. Сэри абы сеплъащ икIи юристхэм я пщэ ислъхьащ урысей законода-тельствэр а гъэлъэгъуэныгъэм къызэрызэпиуд щIыкIэр яубзыхуну. Къэпщытэныгъэм кърикIуэм елъытауэ хабзэм къигъэув Iуэхугъуэхэр дублэнущ икIи Iуэхум кърикIуэм Iэмал имыIэу фыщызгъэгъуэзэнущ.
Фигу къэзгъэкIыжынщи, 2020 гъэм мэкъуауэгъуэм и 30-м Сочэ и Къалэ зэхуэсым и депутатхэмрэ Свято-Троицэ члисэм и дин лэжьакIуэхэмрэ я жэрдэмкIэ Адлер хьэблэм щагъэуващ Кавказ зауэм и лъэхъэнэм абдежым щыIа пасэрей быдапIэм и домбеякъ картэр зытет фэеплъ дамыгъэ. Ар ящIащ хуитыныгъэ къезыт документхэр ямыIэу, къалэм и жылагъуэм я гупсысэр къамылъытэу икIи зрамыгъащIэу, нэгъуэщIу жыпIэмэ, «Урысей Федерацэм и лъэпкъхэм я щэнхабзэ щIэинхэм я объектхэм (тхыдэмрэ щэнхабзэмрэ я фэеплъхэм) я IуэхукIэ» Федеральнэ законымрэ Краснодар крайм абы техуэу къыщащта хабзэмрэ, къищынэмыщIауэ, Сочэ къалэм ведомствэхэм зэдай и топонимикэ комиссэм и положенэр къызэпауду.
Къалэм и администрацэм къэпщытэныгъэхэр иригъэкIуэкIащ икIи хабзэншагъэр псынщIэу къихутэри, бадзэуэгъуэм и 8-м фэеплъ дамыгъэр Iуригъэхыжащ.
Апхуэдэ Iуэхугъуэхэр нэхъапэми Урысейм къыщыхъуащ. Апхуэдэу, 2016 гъэм Санкт-Петербург щагъэуври, мазиплI фIэкIа дэмыкIауэ, щыIуахыжащ Маннергейм Карл и фэеплъ пхъэбгъур. Санкт-Петербург щыпсэухэм ар яфIэтэмэмакъым икIи щIыпIэ властым пхъэбгъур музейм игъэIэпхъуащ. А псори и щыхьэтщ хабзэм зэрытетыпхъэмрэ жылагъуэм и Iуэху еплъыкIэр къызэрылъытапхъэмрэ.
Къайгъэр зэфIэкIа хуэдэт. АрщхьэкIэ медиа IэнатIэхэм хъыбарегъащIэ зэрыхьзэрий ин къыщаIэтащ. Мы Iуэхум тхьэмахуэ етIуанэ хъуауэ топсэлъыхь журналистхэр, къулыкъущIэхэр, блогерхэр, жылагъуэ зэгухьэныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэм жыджэру хэтхэр. Хэти гупсысэ узыншэхэр къыхелъхьэ, хэти жылэр къызэщIегъэст. Къапщтэмэ, «Эхо Москвы» радиостанцым къэхъуам хилъэгъуащ Тыркум и къыхэIэбэныгъэ. А Iуэху еплъыкIэр къипхъуэтащ Польшэм къыщыдэкI «Wyborcza» газетым. Абы къытридза тхыгъэр нахуэу хуэунэтIащ Урысейм щытыкIэр къыщызэщIэгъэплъэнымрэ лъэпкъ зэщыхьэныгъэ къыщыгъэхъунымрэ.
Оппозицэм щыIэ хъыбарегъащIэ IэнатIэхэр зыхущIэкъур гурыIуэгъуэми, умыгъэщIэгъуэнкIэ Iэмал иIэкъым Адлер къыщыхъуар США-м фэеплъхэр зэрырахыжым хуагъадэу къэралым и унафэм щIэт языныкъуэ СМИ-хэм къызэрыщаIуатэр. Апхуэдэ щIыкIэкIэ къагъэлъагъуэ Кавказым и тхыдэм хащIыкI щIагъуэ зэрыщымыIэр, псом хуэмыдэу епщыкIубгъуанэ лIэщIыгъуэм щыIа Кавказ зауэм. Языныкъуэхэм ар къалъытэ щхьэхуитщIыжакIуэу, кавказ мэкъумэшыщIэхэр пщыхэм къыщыIэщIагъэкIыжа хуэдэу. Апхуэдэу щытмэ, гурыIуэгъуэкъым а щIыпIэр игъащIэ лъандэрэ зей лъэпкъхэм, псалъэм папщIэ, адыгэхэм, ящыщу зауэр щиухым ирихьэлIэу процентитхум нэблагъэ фIэкIа щIыналъэм къыщIимынэжар — ардейхэр хэти зэтраукIащ, хэти хэкум ирашащ. Абы щыгъуэми адыгэхэращ лIэщIыгъуитI ипэкIэ, епщыкIуханэ — епщыкIуиянэ лIэщIыгъуэхэм я пэщIэдзэм, дзэ зекIуэхэм деж дэIэпыкъуэгъу нэсу пащтыхьхэм яIар — Иван Ябгэм и деж къыщыщIэдзауэ Пётр Езанэм и деж щиухыжу.
Конституцэм и статьяхэр щIэгъэкъуэн ящIыну хущIокъу. АрщхьэкIэ Iуэхур зытеухуар Кавказ зауэм къыщыхъуахэращ, Урысей империем и дежкIэ зэрыпхъуакIуэу, Кавказ Ищхъэрэм щыпсэухэм я щхьэхуитщIыжакIуэу щытам — ар академие щIэныгъэм къилъытакIэщ. ИкIи Хэкум и хъумакIуэхэм ехьэлIауэ Конституцэм къыщыхьам зыкIи ехьэлIакъым. УФ-м и Конституцэм и 67-нэ статьям итщ: «Урысей Федерацэм пщIэ хуещI Хэкум и хъумакIуэхэм я фэеплъым, тхыдэм и пэжыр хъумэныр къызэрегъэпэщ. Хэкур щихъумэкIэ цIыхубэм зэрихьа лIыгъэр гъэлъэхъшэныр идэркъым». Нэрылъагъущ зи гугъу ищIыр 1812 гъэм щыIа Хэку зауэмрэ 1941 — 1945 гъэхэм екIуэкIа Хэку зауэшхуэмрэ зэрыарар, Урысейм папщIэ лIыгъэ хэлъу лъэпкъ куэду зэхэт цIыхубэр, адыгэхэри, Кавказым щыпсэу адрейхэри яхэту, щызэуар.
ГурыIуэгъуэщ а Iуэхугъуэхэр къызэрыхъурэ куэд зэрыщIар икIи зыгуэрхэм абыхэм хамыщIыкIмэ зэрахуэгъэгъупхъэр. АрщхьэкIэ сыт щIэбгъэбэгъуэн хуейр пцIыр, къагупсысахэр, къызыфIагъэщIахэр, зэщIэзыгъэст тхыгъэхэмрэ видеохэмрэ? Бжыгъэр зи лъабжьэ нобэрей гъащIэм хъыбар щызэбгребгъэхыну тынш дыдэщ. Егупсысын хуейщ ар къазэрыщыхъунум. Мис, къызэщIэплъащ сетхэр къэзыгъэсэбэп Кавказым и цIыхухэр, интеллигенцэм, тхакIуэхэм, тхыдэджхэм ящыщхэри яхэту, икIи интернет зауэ зэхаублащ. Хуабжьу дыхуейт онлайн-зэдауэкIэ зэрымылъагъуу зэпэщIэтхэм Iуэхур къызэтрагъэувыIэну. Языныкъуэ блогерхэм роликхэр ирагъэтхыурэ зэбграгъэх, Iуахыжа фэеплъ дамыгъэм и пIэкIэ Ермолов генералым и фэеплъ ягъэувыну къыхураджэу. Кавказым щыпсэухэм я дежкIэ Ермоловыр зэрыпхъуакIуэщ икIи, псалъэм папщIэ, абы и фэеплъыр къыщалъхуа Орловщинэм е Москва щыбгъэув хъунуми, ар щыпщIэ хъунукъым Сочэ, Грознэ е Налшык, а щIыпIэхэм щыпсэухэм хьэзаб куэд зэраригъэшэчам къыхэкIыу. ЦIыхухэм я тхыдэ фэеплъым ар пщIэ зэрыхуащI Iэмалщ.
Псори зэхэту Кавказ зауэр илъэсищэм нэблагъэкIэ екIуэкIащ. Зауэр кIыхьу зэрыщытар, урысхэми кавказ лъэпкъхэми ящыщхэр бжыгъэншэу хэкIуадэу, и щыхьэтщ а щIыпIэм щыпсэуахэр бийм лъэщу зэрыпэщIэтар. ИкIи ахэр, икIэм-икIэжым, зэрызэтракъутар зауэм къыщыхагъэщIауэ жыпIэ хъунукъым — цIыхукIи мылъкукIи куэд дыдэкIэ къебэкI пащтыхьыгъуэм и зэфIэкIым пэлъэщынутэкъым. Урыс усакIуэ, тхакIуэ цIэрыIуэхэу кавказ лъэпкъхэм къезэуа Лермонтовым, ар зи нэгу щIэкIа Пушкиным, Толстой сымэ а зауэр ягъэдэхакъым, ауэ яIэтырт къапэщIэтхэм я лIыгъэмрэ хахуагъэмрэ, ягу ящIэузырт. Лъэпкъым и нэхъыфIхэм ар я пэжагът, цIыхугъэт, гъэсэныгъэт, иджыпсту хуабжьу дыхуэныкъуэу.
Сэ сызэреплъымкIэ, сыт щIэн хуейр Iуэхур дгъэтэмэмыжын икIи жылагъуэр адэкIи зэкъуэуда мыхъун папщIэ.
Адлер щагъэува фэеплъым зыубгъуауэ тепсэлъыхьын хуейщ, жылагъуэр къыхэшауэ. БыдапIэр зэфIагъэувэжыну яукъуэдиймэ, нэгъуэщI унэтIыныгъэщ абы иIапхъэр — урыс сэлэтхэми, я щIыр яхъумэжу абдежым щыхэкIуэда адыгэхэми ар траухуэн хуейщ. Тетхами цIыху псоми пщIэ зэрыхуащIыр къыхэщу щытыпхъэщ, я щхьэ хуимыту епщыкIубгъуанэ лIэщIыгъуэм зэпэщIагъэувами. Иджыпсту тIощIрэ езанэ лIэщIыгъуэщ, куэд щIауэ щыIэжкъым текIуахэри хагъэщIахэри. Дэ, абыхэм я щIэблэхэр, зы федеративнэ къэрал дыщызэдопсэу. А Iуэхугъуэ гущIыхьэхэм яужькIэ ди къэралым и лъэпкъхэр дыкъыздыхэкIащ дунейпсо зауитIым, цIыху мелуанхэр хэкIуадэу, революцэм, граждан зауэм, Сталиным и репрессиехэм, зэфIэгъэувэжыныгъэм. Гугъуехьхэм, хэщIыныгъэхэм, ди зэхуэдэ ехъулIэныгъэхэмрэ гуфIэгъуэхэмрэ дэ игъащIэкIэ дызэрапхащ.
Налшык и курыкупсэм итщ Иван Ябгэм и адыгэ щхьэгъусэ Марие и фэеплъ. Абы тетщ: «ИгъащIэкIэ Урысейм дыщIыгъуу». КъищынэмыщIауэ, щыIэщ «Псэ жыг» — Кавказ зауэм хэкIуэда адыгэхэмрэ залымыгъэкIэ Хэкур зрагъэбгынахэмрэ я фэеплъу. Къалэм ущыдэлъадэкIэ Зэныбжьэгъугъэм и аркэ щытщ. Ар 2007 гъэм духуащ Урысеймрэ Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ я зэгухьэныгъэр илъэс 450-рэ щрикъум ирихьэлIэу. Ахэр зэпэщIэуэ хуэдэщ. АрщхьэкIэ а фэеплъхэм къатощ ди зэхуэдэ тхыдэр, пэжым и тхыдэр.
Налшыки Кавказ Ищхъэрэмрэ Урысей Ипщэмрэ и адрей къалэхэми хэкIуэдахэм ятеухуа зэзыгъэкIуж фэеплъхэр нэхъыбэу щыгъэувын хуейуэ къыщIэкIынущ, лъэпкъ псоми тхыдэм къаридза фэбжьыр къридгъэлъагъуэу. Ахэр я щыхьэт хъунущ къэхъуар зэрытщымыгъупщам, ауэ, ар тщIэж пэтми, нобэ зыри зэрыдмыгъэкъуаншэм. Фэеплъхэм яIэщ щэнхабзэ, тхыдэ, политикэ мыхьэнэ, абыхэм къагъэлъагъуэ цIыхухэмрэ властымрэ къэхъуа Iуэхугъуэхэм зэрахущытыр. ДызэпэщIэзыгъэкIуэтхэр дгъэувыным сыт и мыхьэнэр? Дызэкъуэзыгъэувэ, дызэзыгъэныбжьэгъу, дызэгурызыгъаIуэ Iуэхугъуэхэр къэгъуэтыпхъэщ.
Псалъэм папщIэ, илъэс зыбжанэ ипэкIэ Краснодар къыщызэIуахащ Япэ дунейпсо зауэм и лIыхъужьхэм я фэеплъ, Урысейм папщIэ лъы зыгъэжа бгырысрэ къэзакърэ зэбгъурыту. Адыгейм фэеплъ махуэ щагъэуващ: фокIадэм и 5-р Япэ дунейпсо зауэм дзэ зэныбжьэгъугъэ къыщызыгъэлъэгъуа адыгэхэмрэ къэзакъхэмрэ я фэеплъ махуэщ. Мейкъуапэ и курыкупсэм итщ фэеплъ — адыгэ зауэлIрэ урыс лIыхъужьрэ зэбгъэдэту. Ар и щыхьэтщ Адыгеймрэ Урысеймрэ я зэкъуэтыныгъэм.
ЗэзыгъэкIуж дамыгъэхэр зэмылIэужьыгъуэу щытыфынущ. Фэеплъ яхуэбгъэув хъунущ къаухъуреихьа Ленинград къыдаша журт сабийхэр ирамыгъэукIыу, я псэ емыблэжу къезыгъэла адыгэхэм. Псом ящхьэращи, блэкIам щыIар тегъэлэжьапхъэщ гуапагъэм, зэгурыIуэныгъэм, зэныбжьэгъугъэм, зэкъуэшыныгъэм. Абы и зэранкIэ, цIыхухэр зэпэщIэбгъэувэ, къызэщIэбгъэст, гупсысэр дыкъуакъуэ пщIы хъунукъым.
Ди къэралым хэти хуитыныгъэ щиIэщ игу илъыр къыщиIуэтэну — ар демократиер зи лъабжьэ ехъулIэныгъэ инщ. Хуабжьу дыхуейт а хуитыныгъэм къэралым и зэран емыкIыу и сэбэп хэлъыну.
Къанокъуэ Арсен,
УФ-м ФедерацэмкIэ и Советым хэт,
ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием и тхьэмадэ.
