УсакIуэ Бещтокъуэ Хьэбас и зэфIэкI
Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и библиотекэм къызэригъэпэщауэ абы щеджэ и пэшым пшыхь гуапэ щекIуэкIащ тхакIуэ, усакIуэ Бещтокъуэ Хьэбас и ныбжьыр илъэс 70 зэрырикъуам теухуауэ. «Дуней телъыджэ» зыфIаща зэIущIэм езы Хьэбас къримыхьэлIэфами, пэшым щызэхуэсат абы и творчествэм пщIэ хуэзыщI щIэныгъэлIхэр, еджапIэ нэхъыщхьэм и егъэджакIуэхэр, студентхэр.
Тхьэзэплъ Хьэсэн Пшыхьыр езыгъэкIуэкIар КъБКъУ-м и щIэныгъэ библиотекэм цIыху куэд къызэкIуалIэ щэнхабзэ Iуэхухэр къызэгъэпэщынымкIэ и секторым и унафэщI Къэмбэчокъуэ Альбинэщ. Абы и псалъэм къыхигъэщащ тхакIуэ, усакIуэ ухъун папщIэ къыбдалъхуауэ зэчиишхуэ пхэлъын зэрыхуейр, уеблэмэ абыкIи зэрызэфIэмыкIыр. Уи зэфIэкIым зэрызебгъэужьын гуащIэ уимыIэмэ, уи мурадыр къохъулIэнукъым, ерыщагъ инри абы щIыгъужын хуейщ. А псом къадэкIуэу, анэдэлъхубзэмрэ поэзиемрэ уи гур хьэщыкъ яхуэхъуауэ, абыхэм япэ зыри иумыгъэщу ущытыпхъэщ — Бещтокъуэ Хьэбас хуэдэу.
— Илъэс 40-м щIигъуауэ лъэпкъ литературэмрэ щэнхабзэмрэ яхуолажьэ Бещтокъуэр. Куущ, гъунапкъэншэщ абы и творчествэр, — жиIащ Альбинэ. — Бещтокъуэр и зэфIэкI щеплъыжащ литературэм и жанр зэхуэмыдэхэм: лирикэм, лиро-эпикэм, прозэм, драматургием, апхуэдэуи, абы и гуащIэ хилъхьащ литературнэ критикэмрэ публицистикэмрэ. КъищынэмыщIауэ, усакIуэм зрипщытащ нэгъуэщIыбзэкIэ ятха тхыгъэхэр зэдзэкIыным, ар къехъулIауи къэплъытэ хъунущ. ЦIыкIухэм папщIэ абы зэридзэкIащ лъэпкъ зэхуэмыдэхэм я таурыхъхэр, Шекспир Уильям и «Король Лир» тхыгъэ цIэрыIуэр. Къэдгъэлъэгъуа зэманым къриубыдэу абы и Iэдакъэ къыщIэкIащ усэ сборник пщIы бжыгъэхэр. Бещтокъуэм и усэхэр ди республикэ- ми нэгъуэщI щIыпIэхэми къыщыдэкI газетхэм, журналхэм къытрадзэ, радиокIэ, телевиденэкIэ къат.
АдэкIэ Къэмбэчокъуэр зэпкърыхауэ тепсэлъыхьащ Хьэбас и гуащIэм, абы лъабжьэ хуэхъуам, жиIэхэм я щыхьэтт зыбгъэдэт дапхъэм тет тхылъ пщIы бжыгъэхэри. Хьэбас и усыгъэм и къарур, и адыгэбзэм и лъэщагъыр, и философием и кууагъыр, нэхъыщIэхэми нэхъыжьхэми яхуэгъэза тематикэ гъэщIэгъуэнкIэ ахэр зэрыпсыхьар наIуэ тщащIащ усэ къеджа студентхэм. ЩIэщыгъуэт, удихьэхт хэкум, анэм, бзэм, дунейм и къэхъукъащIэхэм ятеухуа IэдакъэщIэкIхэм («Си хэкум», «Бзэр тIэщIэкIмэ, дылъэпкъкъым», «Уэсым и гъуэгуанэ», «Мамэ») гъэхуарэ артист нэсым хуэдэу ныбжьыщIэхэр къызэреджэр. УсакIуэм и лэжьыгъэхэм пэджэжу Хьэвжокъуэ Людмилэ итха «Бещтокъуэ Хьэбас деж» усэр псоми гунэс зэращыхъуар хуаIэта Iэгуауэм къигъэлъагъуэрт.
УнащIэ Розэ Пэшым щIэсыр игъэумэзэхат Тут Заур игъэзащIэ «Сыт пхуэсщIэнур, сигу, усфIэтхьэмыщкIэщ», Нэхущ Чэрим жиIэ «Си дахэкIей» уэрэд гъуэзэджэхэми. Ягу ирихь мыхъумэ, щIалэгъуалэм щыщу мащIэт абыхэм Хьэбас и псалъэ зэрыщIэлъыр зыщIэри, пшыхьым ар къыщащIащ. ЗэIущIэр къызэзыгъэпэщахэм драгъэдэIуащ Бещтокъуэ Хьэбас и псалъэ, бзэм и зыужьыныгъэм, тхыдэм, литературэм, нэгъуэщI куэдми ятеухуа и гупсысэхэр къызыхэщу радиом щрагъэтхауэ щытам. Къызэхуэсахэр ирагъэплъащ Шыбзыхъуэ Басир шэрджэс труппэм дигъэува «Мывэ лъэхъэнэ» поэмэм щыщ Iыхьэхэми.
ХьэщIэхэм ящыщу япэу псалъэ иратащ «Литературная Кабардино-Балкария» журналым и редактор нэхъыщхьэ Тхьэзэплъ Хьэсэн. Ахэр Москва зэрыщызэдеджам къытеувыIащ, «Мывэ лъэхъэнэ» поэмэм ехьэлIа гукъэкIыжхэмкIи ядэгуэшащ.
— Хьэбас жесIат «Мывэ лъэхъэнэр» подстрочник ищIу журналым трыдигъэ-дзэну икIи «зэзыдзэкIым саугъэт еттынущ, и лэжьыгъэри теддзэнущ» жытIэу кIэщIэттхэну. Езы Хьэбас хъуауэ къилъытэр къыхихыну дызэгурыIуауэ арат, арщхьэкIэ зыгуэрхэри къэпсэлъа, зэрыгугъур жаIа мыхъумэ, Iуэхур и кIэм нэзыгъэсын къахэкIакъым, — жиIащ Хьэсэн.
Филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор Гъут Iэдэм къыхигъэщащ, е мыхъу фIы хъужыркъым жыхуаIэм хуэдэу, Хьэбас къызэрыримыхьэлIар зы лъэныкъуэкIи зэрыфIыр.
— ЖьантIэм дагъэтIысхьауэ щытхъупсыр къызрагъэжэх цIыхур сытым дежи сфIэгуэныхь мэхъу, — жиIащ абы. — Тлъагъуну, дыбгъэдэсыну тфIэфIт Хьэбас, ауэ мыпхуэдэу дытепсэлъыхьыну нэхъ тыншщ.
ТIымыжь Хьэмыщэ Iэдэм щхьэхуэу къытеувыIащ «Ракетодромхэр» тхылъыр къыщыдэкIам япэ дыдэу рецензэ хуэзытхауэ щытар «щытхъу» жыпIэкIэ, къимылэжьауэ зы цIыхуми зы псалъэ гуапэ хужызымыIэн Тхьэгъэзит Зубер зэрыарам. Абы къыкIэлъыкIуэу «Литературная Россия» газетым Мэшыкъуэ Тэзэл къытрыригъэдзауэ щытащ тхылъым, абы и мыхьэнэм теухуа тхыгъэ. Абыхэм я ужькIэщ езы Гъут Iэдэм и псалъэ печатым къыщытехуар.
— Хъуа-мыхъуам и гугъу схуэщIынкъым, ауэ къалэмыр къызэзыгъэщтар мы щхьэусыгъуэрт. Узэрыадыгэм уриукIытэжу апхуэдэ щытыкIэ куэдрэ уохуэ, уи лъэпкъым и псэлъэкIэр, и дуней тетыкIэр мыхъумыщIэу щыплъагъукIэ. Псом хуэмыдэу уи бзэр зэхэфыщIарэ хамэбзэрэ адыгэбзэ суффиксрэ фIэкIа къыхэмынауэ уи нэгу щыщIэкIкIэ, уигурэ уи щхьэрэ зобгъэж. Бещтокъуэм и тхылъ къапщтэрэ уеджэмэ, адыгэбзэм и зэфIэкIыр зыхуэдизым уи гур хегъахъуэ, уеблэмэ апхуэдизкIэ куущи, нэгъуэщIыбзэкIэ пхузэдзэкIыркъым.
АдэкIэ Iэдэм игу къигъэкIыжащ «Современник» тхылъ тедзапIэм Хьэбас и тхылъ къыщыдагъэкIыну къыжраIауэ зэрыщытар. Мо IуэхущIапIэ ехьэжьам и гугъагъэххэкъым усакIуэм и лъэныкъуэкIэ мыарэзыныгъэ гуэри къыхэкIыну, арщхьэкIэ зэзыдзэкIынум усэ зыбжанэ урысыбзэм иригъэзэгъауэ имылъэгъуауэ зэримыдэнур яжриIащ Хьэбас. ЦIыху зыбжанэ хьэм иригъэхьащ усакIуэм, икIэм-икIэжым, Плисецкий Герман къагъуэтри, абырэ Бещтокъуэмрэ зэдэлажьэурэ зы тхылъ пIащIэ цIыкIу, «Красный всадник» и фIэщыгъэу, къыдагъэкIауэ щытащ.
— Ди жагъуэ зэрыхъунщи, дызэрылъагъуу, дызэхуэзэу дунейм дытетыху цIыхум хуэфащэ пщIэ хуэтщIыркъым, — жиIащ Iэдэм. — Сэ зэрысщIэмкIэ, Хьэбас къэрал дамыгъэ хэIэтыкIакIи ягъэлъэпIакъым, ауэ и тхылъхэм еджэ дэтхэнэми и гум къэкI хуабагъэр усакIуэм дежкIэ фэеплъщ, мылъкушхуэщи, Тхьэм куэдрэ ди япэ ири- гъэт.
КъуэщIысокъуэ Александр КъБКъУ-м Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъхэм я IуэрыIуатэмрэ литературэмкIэ кафедрэм и унафэщI, филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор ТIымыжь Хьэмыщэ къыщыпсалъэм жиIащ лъэпкъ интеллигенцэм лей къытехьэу къызэрекIуэкIыр икIи фIыщIэ яхуищIащ пшыхьыр къызэзыгъэпэщахэм. Ар тепсэлъыхьащ еджакIуэхэри студентхэри зэрырагъаджэ программэхэм увыпIэ хэха Хьэбас и творчествэм зэрыщиубыдым. Хьэмыщэ щылажьэ Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ институтым къыдигъэкIа тхылъ зыбжанэ библиотекэм тыгъэ хуищIащ, ахэр студентхэми егъэджакIуэхэми къагъэсэбэпмэ зэригуапэр къыхигъэщащ.
Ломоносовым и цIэр зэрихьэу Москва дэт университетым Бещтокъуэм къыщыдеджа, КъБКъУ-м егъэджакIуэхэм я щIэныгъэм щыхагъахъуэ и факультетым и декан КъуэщIысокъуэ Александр игу къигъэкIыжын и куэдт. Псом хуэмыдэу абы и гуапэу къыхигъэщащ лъэпкъ зэхуэмыдэу 77-м къыхэкIахэр зыщIэс еджапIэшхуэм Бещтокъуэ Хьэбас щигъэлъэгъуа цIыхугъэр, лIыгъэр, щIэныгъэр, адыгагъэр.
ГъэщIэгъуэну къэпсэлъащ КъБКъУ-м и доцент, биолог Хьэтыхъу Iэубэчыр. Лъэпкъыбзэр зи мыIэщIагъэ цIыхухэм ар зэрагъэIэрыхуэр, зыхамыщIыкIынкIэ хъуну къыпщыхъухэм абы ирилажьэхэм нэхърэ нэхъыфIу и гугъу ящIу щызэхэпхкIэ, богъэщIагъуэ икIи уи гуапэ мэхъу. Апхуэдэт хъуэхъу псалъэ дахэхэр Хьэбас хужызыIа, и гуащIэм и гугъу зыщIа, езым Бещтокъуэм ирит жэуап щIыкIэу итха зы усэ къеджа Iэубэчыр.
ЖиIэн игъуэтынтэкъэ зи кандидат диссертацэр Бещтокъуэ Хьэбас и творчествэм тезыухуа, Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ институтым къэбэрдей-шэрджэс литературэмкIэ и секторым и щIэныгъэ лэжьакIуэ Хьэвжокъуэ Людмилэ!
Хьэтыхъу Iэубэчыр
Хьэвжокъуэ Людмилэ
— Хьэбас и усыгъэкIэ, ныбжьэгъугъэкIэ нобэ куэд хужаIащи, абыхэм сакъытеувыIэнкъым. Пшыхьыр къызэзыгъэпэщахэми студентхэми зытеухуакIи и плъыфэкIи усэхэр зэпкърахауэ къэплъытэ хъунущ, ауэ сэ щхьэхуэу и гугъу сщIынут нэхъ сыщIэмыарэзыуэ къэна философие лирикэм. УсакIуэ-философ жыхуаIэм хуэдэщ Хьэбас. Лъагъуныгъэм щытетхыхькIи, дунейм и дахагъэм и гугъу щищIкIи, хэкум щыхуэусэкIи гупсысэ куу щIелъхьэ, гъащIэм епха философие щыпхышауэ щытщ, — къыхигъэщащ Людмилэ икIи жиIэм щыхьэт техъуэ зы усэ гугъэпсэхуу къеджащ.
КъБКъУ-м и щIэныгъэ библиотекэм и унафэщI УнащIэ Розэ зэIущIэм къекIуэлIа псоми фIыщIэ яхуищIащ, мы IуэхущIапIэр зэракIуапIэм зэрыщыгуфIыкIри яжриIащ.
ИСТЭПАН Залинэ.
