Мэуэтхэр
Къаныкъуэ Анфисэ
Тхыдэ роман
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №№ 94, 96, 97,
98, 100, 102, 104, 105, 107-хэм итщ).
ЕтIуанэ махуэм плъыртетыр утыку ирашащ, гуащэм и кIуэдыкIамрэ цIыхухэр щигъэпщкIуамрэ кърагъэIуэтэну. ЖимыIи мыхъуу, жиIэми ар и кIуэдыжыпIэ зэрыхъунум хуэхьэзыру, и иужьрей дыгъэкъуэкIыгъуэм гу щимыхуэж нэхъей, уафэбгъум и нэр теплъызауэ утыкум итт Удынэ. Алэдамэ къыгурыIуэртэкъым щIыналъэм апхуэдиз хуэзыщIа бзылъхугъэр жэуаптыпIэм щIрашэлIари, кърагъэIуэтэну зи яужь итри. Ауэ хабзэр хабзэщ, Iуэхум и пэжыпIэр къамытIэщIауэ хасэр зэхэкIыжынутэкъыми, и нэхъ шынагъуэ дыдэм хуэхьэзыру лъэныкъуэкIэ къэуващ щIалэр.
Удынэ и Iэщэ-фащэ нэхъыфI дыдэхэмкIэ зэщIэузэдарэ, пщэдджыжь акъужьым зэрихьэ и щхьэцыплъыр дыгъэпсым пэлыду щытт уардэу, и гупэр хасащхьэм хуэгъэзауэ, и щIыбагъым псэм и щIасэр къызэрыдэтыр щIыфэкIэ зыхищIэрэ и гур абы дэпсэхуу. Абы и закъуэ — я гъуазэм лей къытехьэнкIэ шынагъуэ щыIэмэ, бещтоужьу къыкъуэуну хьэзырыххэу зэхэтщ шэпэIудз хъуреишхуэхэмрэ бжыкI псыгъуэ кIыхьхэмкIэ зэщIэузэда нэжьгъущIыдзэр. КIэбгъулъ быдапIэм дэт цIыху мин бжыгъэхэм лъэныкъуитIу заугуэшауэ зэпэщытми, бадзэ зэрыблэлъэтыр зэхэпхыу щэхущ.
— Удынэ, ди цIыхухэр дэнэ щыбгъэпщкIуар? — плъыртетым щэху гуэрхэр къызэрылъыкъуэкIам къыхэкIыу, дзыхьщIыгъуэджэу къеплъащ абы Адэмей.
Дзэпщым къыгурыIуэртэкъым мэуэтхэм зыхамыщIыкI зекIуапIэ щэхухэр нэрыбгейхэм щIаIэм и щхьэусыгъуэр. Пэжщ, блэкIа илъэситхум къриубыдэу мэуэтхэмрэ нэжьгъущIыдзэмрэ зэсэжами, щыхупIэ задэ я зэхуаку дэлъым хуэдэу, зым адрейр къыгурыIуэркъым.
— Умыгузавэ, Адэмей, цIыхубзхэри фи щIэблэри узыншэщ, зыхуей ягъуэт. Ахэр здэщыIэр бжесIэнщ, ауэ абы и пэ къихуэу зызумысыну сыхуейт… — и щхьэр къиIэтри, дзэпщым и нэгум иплъащ Удынэ.
— ЖыIэ!
— Мы щIыпIэм дыщыщетIысэхам щыгъуэ бгъуэнщIагъышхуэ къэтхутауэ щытащ, ауэ абы и хъыбар мэуэтхэм къедмыгъащIэу, ихьэпIэр зэхуэтщIыжри, ди хъыджэбз цIыкIухэр зыщIэсыну унэшхуэ тетщIыхьыжащ Iуащхьэм. ЗэхуэтщIыжыпа я гугъащ псоми. Ауэ сэ сыщызекIуащ а бгъуэнщIагъымкIэ иджыри къэс, — и псалъэр зэпигъэуащ Удынэ.
Ар укIытэрэ шынэрэ къыпхуэмыщIэу, и нэгум уз гуэр къищырт.
— ЖумыIэ уэри тIасхъэщIэхыу укъытхэтауэ, Удынэ! — хэти хэт, ауэ Удынэ апхуэдэ икIагъэ зэи хуимыгъэфэщами, нэрыбгейм жиIам арат къикIыр.
— Сэ зэи си лъэпкъ и Iей зесхуакъым, ауэ, абы нэхърэ нэхъ тIасхъэкъым сщIари, — Удынэ иригубжьакъым Адэмей къызэрещам, ауэ щыхъукIэ, шынагъуэ дыдэщ зытепсэлъыхьыр.
— Сыт-тIэ абы нэхърэ нэхъ Iейуэ щыIэр? — къыгурыIуэркъым Адэмей.
— ХыдэкIыпIэм къыщхьэщытщ цIыхум и лъэ нэмысауэ Iуащхьэ задэхэр. Абы цIыхухэр дэмыкIыфурэ куэд зэриукIам щхьэкIэ, а щIыпIэм псори къыпокIуэкI. Ауэ зыми ищIэркъым, а сыдж папцIэхэм ущхьэпрыкIмэ, цIыхунэ зытемыплъа гъэхъунэ пшэрхэр зэрыщыIэр. Мис а гъэхъунэмкIэ къыщыхокIыж бгъуэнщIагъым и зекIуапIэри. Аращ ди цIыхухэр щызгъэпщкIуар, — ину жеIэ Удынэ, псоми зэхахын хуэдэу.
Алэдамэ гу щимыхуэжу йоплъ пщащэ хахуэм, иропагэ апхуэдэ цIыхубз Iущ зэрыхуэзам, и нэгу къыщIегъэхьэ псэгъу зэхуэхъуауэ.
— Ар сыт а жыпIэр? Ар сыт телъыджэ? — къызэщIэхъеящ хасэр.
— Ауэ фи фызхэмрэ бынхэмрэ я закъуэкъым абы щызгъэпщкIуар! — нэхъ иныжу къэпсэлъащ нэрыбгейр. — Мы щIыналъэм дызэрыщепсыхрэ сыт хуэдиз щIалэ цIыкIу нэрыбгейхэм къамылъхуами, зэрыщыту абы щызгъэпщкIуащ…
Абдеж нартхэм я закъуэ мыхъуу, Удынэ и щIыбагъ къыдэт нэрыбгейхэри къызэщIэстащ. Ягу щIыIэхэр пыкIэзызыкIащи, а Iуэхугъуэм иригуфIэнрэ иригубжьынрэ езы дыдэхэм къагурымыIуэжу, зоплъыж, ягъэщIагъуэу зоIущащэ.
— Сыт а жыпIэр, цIыхубз? Дауэ? Фи щIалэ цIыкIухэр фукIыж фи хабзэтэкъэ? — шэнтым зыкъытриIэтыкIащ Адэмей пелуаным.
— Ди хабзэт, ауэ схуэукIакъым, — и щIыб къыдэт бзылъхугъэ къэпIейтеяхэм захуигъазэри, пыгуфIыкIыу, щэхуу жиIащ Удынэ. — СхуэукIакъым зы щIалэ! Абыхэм щIэузын гу си бгъэм илъыххэн хуэмеями, схуэукIакъым. ЩIалэ цIыкIухэр щыхупIэм ихьурэ иридзыхыну фызгъалъхуэм и къалэнт, ауэ а къалэныр сэ си пщэ дэслъхьэжу жысIэри, щIалэ къалъхуху, сукIыну дэсхыу фIэкIа ямыщIэу, бгъуэнщIагъымкIэ щIэсхыурэ, гъэхъунэм схьырт. ГъэсакIуэми, дэгызэми, пщафIэми, нэрыбгей гуп, сымаджэ хьэлъэ хъуауэ нэрыбгеижьхэм я жылэм дэзгъэтIысхьэжа хуэдэу згъэIури, си гукъыдэжыр къыздэзыIыгъыну фэ зэсплъхэр тIэкIу-тIэкIуурэ згъэIэпхъуащ щIалэхэм я деж.
Алэдамэ и закъуэ хуэдэт быдапIэ псом а Iуэхугъуэм имыгъэгузэвауэ, имыгъэгужьеяуэ дэтыр. Абы и нитIыр къигуфIыкIыу Удынэ зэпиплъыхьырт, гущIэгъу хэлъу, гу кIуэцIылъу къызэрыщIэкIам щхьэкIэ. Уеблэмэ, абы щхьэкIэ нэхъ гуащIэжу илъэгъуауэ къыщыхъурт. Удынэ къыхуеплъэкIащ псэм и щIасэм. Зы плъэгъуэм уи псэр щыхихи къару къыщыпхилъхьи щыIэщ. Алэдамэ и нэгум къищ нэхум къару къыхилъхьауэ къыщыхъури, Удынэ пищэжащ:
— Ахэр зыкIэ быдэ цIыкIуу, къарууфIэу, Iущу къохъури! — пщащэр и ныбжьэгъум бгъэдэкIуэтащ, пыгуфIыкIыу.
А псалъэхэм Жан зэхэзехуэн ящIати, и щхьэр игъэкIэрахъуэурэ, щIыбкIэ икIуэтырт, и ныбжьэгъур зыбгъэдимыгъэхьэу.
— Ар фIыкъым! Аратэкъым дэ дызыхуагъэсар. Дэ цIыхухъу къытхэтын хуейкъым. Ар фIыкъым, — зы шынагъуэ гуэр илъэгъуам хуэдэу икIуэтурэ, и нэщхъыр зэхэлъу къеплъащ абы Жан.
Адэмей жиIэнури ищIэнури имыщIэу, псори фIызэхэзэрыхьыжауэ Удынэ жиIэм щIодэIукI.
— ПщIэрэ, Жан, хъыджэбз цIыкIу къэплъхуа уи гугъэжу, нэгъабэрей быдзафэхэм щэхуу уахэплъэ щхьэкIэ, яхэткъым абыхэм уэ къыпкIэрыхуар. ПщIэрэ, сыт щхьэкIэми?! Хъыджэбзкъым къэплъхуари… ЩIалэт ар.
Жан а псори зэхихыну хуэмейуэ, и щхьэр егъэкIэрахъуэ.
— Щыгъэт, Удынэ! Гъэбэяу уи жьэр! КъыфIумыгъэкI! — мэIущащэ Жан, бжыкъур быдэу икъузауэ.
— А цIыкIур сыту къарууфIэ уи гугъэ, иджыри цIынэми. IэпIащэ-лъэпIащэ хъужауэ, мыщэ шырым хуэдэу жыджэру…
— Щыгъэт, зо! ЗэтепIэ уи жьэр! — и макъым зригъэIэтри, и нэм щыблэр къыщIихыу, и ныбжьэгъум къыжьэхэлъащ Жан.
— Апхуэдэхэр куэдщ, Адэмей. МинитIым щIегъу Адэ къыщыхъу дзэмыхэр, — и щэху нэхъ хьэлъэ дыдэр къитIэщIащи, и гур зэгъэжауэ, сыт къращIэми арэзыуэ, дзэпщым зыхуегъазэ Удынэ.
— Уи щхьэгуащэм къыпхуищIа унафэм уебэкъуэн хуей щхьэ хъуа? — набдзэгубдзаплъэу пщащэр тэлайкIэ зэпиплъыхьри, щIэупщIащ Адэмей.
— Дауэ къыпщыхъурэ апхуэдизым къамыгъэщIар уи напэм телъу упсэуну?! Сэ сыпсэуфынутэкъым… Аращ щIэзмыукIари. КъищынэмыщIауэ, илъэс минкIэ нэрыбгейхэм яукIыжа я къуэхэр ямыукIыжу, я адэхэм иратыжу щытатэмэ, ахэр лъэпкъым иIэжатэмэ, нэхъыбэж дыхъунут, дыгъуасэ къыдэбгъэрыкIуэу Iисрафыр къытхэзылъхьа лъэпкъри къыттегушхуэнутэкъым. Псоми ящIэ нэрыбгейхэм къызэрымыкIуэу бын узыншэ къызэралъхур. Нэрыбгеикъуэ защIэу зы дзэ диIатэмэ, тхыдэм тIэщIиха щIыналъэр къэдзэужынти! — пэжт Удынэ жиIэр.
— ЖыпIэмкIэ сыарэзыщ, Удынэ. Губзыгъагъэщ. Ауэ сэ къэзгупсыса хабзэкъым уэ къызэпыбудари, уи унафи сщIынукъым. Мэуэтхэм зыкIи уекъуэншэкIакъым уэ, — жи Адэмей.
— Уи нэмыс нэхъ лъагэ ухъу, Адэмей, ауэ Удынэ мыхъуатэмэ, дыгъуасэрей зэхэуэр апхуэдэу тыншу къепхьэлIэн уи гугъэрэт? — Алэдамэ зыхуэмышыIэу, и цIыхубзым къыщхьэщыжащ.
— Псалъэ уиIэмэ, утыкум къихьи жыIэ, Уэрышыкъуэ! — къыхуеплъэкIащ абы дзэпщыр, и напщIэ лъэныкъуэр хишри.
Арыххэу Алэдамэ утыкум къихьэри, къэрэгъул бжыхьу Удынэ и пащхьэ къиуващ.
— Еней мыхъуу, Ахей унафэр IэщIэлъыжатэмэ, нэгъуэщI зыгуэрут зауэр зэриухынкIэ хъунур. Пэжщ, нартыжь хахуэхэр уи гъусащ, абыхэм я фIыщIэ куэд хэлъщ узэрытекIуам, ауэ Удынэ, Ахей имыукIатэмэ, зауэ IэнатIэм хьэжьпэжь хэхъухьа лIы гъуэзэджэм къуищIэр плъагъунт. Хьэпсым къарууншэ ихъухьа бзылъхугъэм IэщIэукIащ дунеижьыр зыгъэгызу щыта пщыжьыр. Абы хьэтыр гуэр иIэн хуейкъэ? И унафэ уэ щIыж жыпIэу, щхьэгуащэм хуумыдзыжу, укъыщыжыну хуэфащэкъэ Удынэ?! — зэпIэзэрыту жиIащ Алэдамэ.
— Абы хьэтыр имыIэу жысIэркъым, Алэдамэ. Дэтхэнэ зыри мы щIыналъэм зэрыщIэзэуар слъэгъуащ сэ, лъэпкъым и шэпэIудзу уэри укъызэрызбгъурытар сщыгъупщакъым, — ифI зыкърешэж Адэмей, Алэдамэ зэи дзыхь хуищIу щымытами, иужьрей Iуэхугъуэхэм зыкъригъэдзэкIыжауэ.
— Плъыртетым ищIар щIэщхъуу къэфлъытэми, сэ Удынэ и хэлъэтыр къызгуроIуэ. БдызоIыгъ, цIыхубз! — зыкъиIэтщ, и Iэ ижьыр и бгъэм трилъхьэри, нэрыбгейм щхьэщэ хуищIащ Щэуей.
— Мыбдеж къекIуэлIахэр делэ фыхъужауэ ара? Фи плъыртетым и щэхур щхьэгуащэм деж нэсыжмэ, мафIэсу къызэрыфхэлъэдэнур фщIэрэ? — зыкъиIэтащ Къарэшу. — Зы унафэ закъуэт нэрыбгейхэм къыхуащIари, ари нэсу ягъэзэщIэфакъым. Мэуэтхэри фызэдрагъэхьынущ, Адэмей. ЩIыгум тетаи темытаи жаIэу, лъапсэрыхыр къыфхамылъхьэнщ! Фыпсэуну фыхуеймэ, Удынэ щIалэ цIыкIуу игъэпщкIуар фукIи, езыр щхьэгуащэм деж евгъэшэж. Абы ирещI и гъэсэным и унафэ.
Къарэшу жиIэм арэзы техъуащ дзэзешэ зыбжанэ. Удынэ и напIэр едзыхауэ Алэдамэ и щIыбагъ къыдэтт, сыт хуэдэ унафэ къыхуамыщIми, абыкIэ арэзыуэ.
— Пэжщ Къарэшу жиIэр, Адэмей, — зыкъиIэтащ Тотрэш. — Щхьэгуащэр, Iэмал имыIэу, къежьэнущ. Къежьэми, фIы щIэфхынкъым.
— Сыт сщIэн хуейр, нартыжьхэ? Сывочэнджэщ… — жиIащ Адэмей, хасэм хэтхэм захуигъазэу.
— Хуит сыкъэпщIмэ, сэ згъэIэпхъуэнщ нэрыбгейр щхьэгуащэм деж, фэ гъусэ къыхуэфщIынур фи Iуэхужщ. Ауэ, Iэжьэкъур ивмыч, мэуэтхэ, Адэ щагъэпщкIуа щIалэ цIыкIухэр фукIыну фемыпIэщIэкI. Зыми ищIэркъым щхьэгуащэмрэ Удынэрэ зэрызэIэпыкIыну щIыкIэр. Дауэ мыхъуами, нэрыбгейхэмрэ мэуэтхэмрэ я зэхуаку къыдэкIа щIэблэщ ахэр. ЗэкIэ фымыгужьей. Фи фызхэмрэ бынхэмрэ къефшэлIэжи фытIысыж. АдэкIэ деплъынщ, — хэкъузауэ жиIащ Тотрэш.
АбыкIэ арэзыуэ хасэр зэхэкIыжащ, Удыни, бзаджащIэ гуэр нэхъей, и пэшым щIаубыдэри, хъумакIуэу нэрыбгеитI щIыхьэпIэм деж ягъэувыжащ.
ЕтIуанэ махуэм ежьэжыну зызыгъэхьэзыра нартыжьхэр ягъэхьэщIэжырт мэуэтхэм. Лэгъупым фIэдза шыуан фIыцIэшхуэм мэлыл пшэрыр ивыкIырт, лы гъэгъуа гъэжьэрымэм узыIэпишэу, быдапIэм дэсхэм я гурыIупсыр къигъажэу хьэуам кърихьэкIырт, лъэпкъылI Iущхэр уэршэру Iэнэ кIыхьышхуэм пэрыст. Шхэнуи хьэщIэм яхэплъэнуи гукъыдэж зимыIэр Алэдамэ и закъуэтэкъым. Я пщымрэ гуащэмрэ зы махуэм зэрыщIалъхьэжам, хасэм къыщапсэлъар къахухыхьэжауэ, куэдым я кIуэцIыр къижьыкIырт. Апхуэдэт гуитIщхьитI хъуа нэрыбгейхэр…
КъызэрыгуэкI цIыхубзыр щIохъуэпс и щхьэр лъагэу езыгъэлъагъужын, лъэпкъ къупщхьэу къыщIэувэн къуэм. Нэрыбгейхэри апхуэдэу псэуфыну пIэрэт, къуэ къыщIагъахъуэу щытамэ?! Абы хигъэгупсысыхьырт бзылъхугъэ ябгэхэр. Сыт жамыIэми, дауэ замыщIми, хуабагъэ, цIыхугъэ, IэфI гуэр якIуэцIылъу къыщIэкIынт абыхэми. Дауэ мыхъуами, сыт хуэдэ гъэсэныгъэ хамылъхьами, цIыхущ ахэр!
Нэрыбгейхэм къалъхухэм зэ Iуагъэплъатэмэ, я бгъафэ зэ закъуэ иракъузылIатэмэ, зыхащIэнут, къагурыIуэнут ар. Я мыщэ шыр цIыкIухэм зэи зэраIумыплъауи, ахэр зыщIыпIэ зэрыщыхэтым, зэрыщыпсэум и хъыбар къудейм нэрыбгейхэм я щхьэр зэтрихуауэ закъыхуэужьыжыртэкъым. Хэт и гугъэнт хьэщхьэрыIуэдзэм хэт цIыхубз ябгэхэр бын Iуэху щхьэкIэ зэхэзехуэн хъуарэ, я фэм имызэгъэжу къэнэну?! Арат абыхэм я тIасхъапIэр, къызэрыщIэкIымкIэ.
— Шэми шхуми уисрэ? — плъыр чэщанэм имычэзууэ дэкIуея Жан и гупсысэхэм къыхишыжащ Щэуей.
— Сыт зи гугъу пщIыр? — нартым къыхуеплъэкIри, и щхьэр иридзэкIыжащ нэрыбгейм.
— ГуитIщхьитI ухъуащ жызоIэ. УзыщIапIыкIар нэгъуэщIщи, уи ныбжьэгъум ищIар хуэбгъэгъуфыркъым, ауэ уи къуэр зэрыпсэур анэгум хыхьащи, плъагъуну ущIохъуэпс. Уи щхьэр умыгъэкIэрахъуэ, нэрылъагъущ ар. СыкъыпхуэгъэпцIэнукъым, — жи нартым.
— КъызгурыIуэркъым узытепсэлъыхьыр, — Жан и нэхэр егъэпщкIу.
— Ерэхъу! Сэ нэрыбгейм сыкъилъхуу, си адэм сыкъызэрыритыжар псоми ящIэ, ауэ а нэрыбгейр хэтми зыми ищIэркъым. Уэ уощIэ, пэжкъэ?! — пщащэм и пащхьэ къиуващ Щэуей, и нэгум хуиту иплъэу.
— Хузогъэфащэ, — и губжьыр хуэмыгъэпщкIуу и нэ фIыцIитIыр нартым триубыдащ Жан.
— Уи ныбжьэгъур сэкъатыншэу къыхэпшыфынущ мы Iуэхум. Удынэ илэжьа щыуагъэм хуэдэ дыдэ IэщIэкIащ си анэми, ар къебгъэщIэжрэ, абы тепкъузэмэ укъикIащ. Хэт ищIэрэ, гъащIэщIэ къыфхуэунэхунри хэлъщ нэрыбгейхэм.
— Къатинэ зэи зиумысынукъым. Сэ, къызэрыгуэкI къэрэгъулым, хьэмэрэ щхьэгуащэм жиIэра нэрыбгейхэм я фIэщ хъунур? Си жьэр зэтезмых щIыкIэ си щхьэр фIихынущ, — идэркъым пщащэм.
— Пэжщ, хэкIыпIэу тIущ щыIэр: е уиукIынщ е къэбгъэдэIуэнщ. Абы хуэдэ гуащэ гуэрщ нэрыбгейхэм я къуэхэр яукIыжыну къыхэзылъхьари, си анэм хуэкъутэжынущ а хабзэжьыр. Нэрыбгейхэм я гуащэм и къуэр псэууэ къигъэнауэ къащIэмэ, хуагъэгъунукъым, ар напэтехышхуэщ. Аращ зытепкъузэнур. Гъэшынэ.
Щэуей Iущ-бзаджэу къыщIэкIащи, Жан абы ирогуфIэ.
— Уэ зы щIалэ пхуэзгъуэтамэ, мы дунейм теттэкъым зэрезгъэукIын! Уэ хуэдэлIхэм яхуэфащэщ бэгъуэну, — и нитIыр къилыдыкIащ Жан.
— Къыпхуихуэнщ апхуэдэ гурыфIыгъуэ, ауэ Удынэ щхьэгуащэм деж езышэлIэжынухэм уахэту Iуащхьэмахуэ лъапэ укIуэжынщи, Къатинэ уепсэлъэнщ япэщIыкIэ. Хэт ищIэрэ, итIанэ нэрыбгейхэр къызэрыгуэкI бзылъхугъэхэм хуэдэу лIы дэкIуэну хуит фыкъащIынри хэлъщ, — жи Щэуей, Жан и дамэм къыдэдза щхьэц пыпхыкIам и кIапэр иIуэтурэ.
— Къатинэ и зэманыгъуэм абы хуэдэ нэрыбгей лъэщ хэтакъым нэжьгъущIыдзэм. Абы къыхэкIыу, гъэсакIуэ нэхъыщхьэ ящIри, къащIэувэ щIэблэр езым хуэдэу игъэсэн хуейуэ къалэн щащIат. Сымылъхуэсу дунейм сыкъытехьати, фызгъалъхуэм щыхупIэм сыщидзыну яужь итащ, а махуэм къалъхуа щIалэ цIыкIухэм я гъусэу. Ауэ Къатинэ сыкъыIэщIихауэ щытащ ажалым, сэ спIынущ мыр, згъэсэнущ жиIэри. ИужькIэ къызгурыIуэжауэ аращ а лъэхъэнэм Къатинэ къефыкIар… Зыгуэр къеныкъуэкъуу къызэгуиудым хуэдэу, бампIэм ихьырт, зишхыхьыжырт. Жэщ гуэрым, псори зэгъэжауэ, Къатинэ санэхур кърихьэжьэщ, чэф хъуху ефэри, и пэшыр цырыц ищIыжат. СыкIуэщ, тезгъэужщ, згъэгъуэлъыжри, пэшыр зэлъыIусхыжащ, щхьэгуащэм къищIэмэ, тезыр къытрилъхьэнути. А жэщым, зимыщIэжу, Iуэщхъуащ Къатинэ: «Уэ нэхърэ нэхъыжьу къуэ сиIэщ сэ, цIыкIуэ! Си Щэуей и адэм естыжауэ епI». Тэлай дэкIауэ, тIуащIэм дэс нарт лIыхъужьым уи хъыбар щызэхэсхым щIыIэ-щIыIэу сигу къэкIащ, мырмырауэ пIэрэ жысIэри. Услъэгъуа нэужь шэч къытесхьэжакъым, уи анэм узэрещхьымкIэ, — жи нэрыбгейм, и гупсысэхэр зэкIэлъигъакIуэу и нэр хэплъызэу.
— Щхьэгуащэр уи IэмыщIэ илъу бжы-тIэ, дахэ! КъыбгурыIуащ уэ псори, пэжкъэ?
— КъызгурыIуащ!
— Сыт хуэдэу бын губзыгъэ диIэну уэрэ сэрэ, — и дзэ хужьхэр къаплъэу, ину дыхьэшхащ Щэуей, пщащэм дэгушыIэри.
ВыщхьэфIэч
Нартыдзэм япэ иту кIуэрт Тотрэш, Щэуей, Алэдамэ, Удынэ, Жан сымэ, нэрыбгей зыбжанэ ящIыгъуу. КIэбгъулъ быдапIэм къыщекIуэкIа псалъэмакъым псори иIыгъ хуэдэт, иджыри къимыутIыпщауэ, зэхаха псори я щхьэ яхуимыгъэзэгъауэ. Шы лъэмакъ мыхъумэ, псалъэмакъ къэIуххэртэкъым. Щхьэж и гупсысэм хэгъуэщыхьыжауэ, щымт. Удынэ и щхьэр лъагэу Iэтауэ, и пкъыр захуэу иIыгъыу, уардэу шым тесми, и напIэр едзыхащ, нэщхъейщ. Алэдами абы щIэх-щIэхыурэ хуоплъэкI, и гум лъыр къыпыжми, и нэщхъыр зэхэлъщ, зэпIэзэрытщ. «Уи кIуэдыр си кIуэдщ! ДызэкIэрыхункъым», — жиIэу, и гугъэ хихыжам хуэдэщ Алэдамэ. Ауэ абы къыгуроIуэ Удынэ мэуэтхэм я деж къыщыбнэу, зэрылъэпкъыу нэщанэуапIэ пщIы зэрымыхъунур. А тIум ямыщIэр зыт — Щэуейрэ Жанрэ хэкIыпIэ яхуэхъункIэ хъунур къызэрагъуэтарт.
Щхьэж и жылэжь къэблэгъа нэужь, нартыдзэм пыхуурэ, Iуащхьэмахуэ лъапэкIэ зыунэтIа гуп цIыкIум я закъуэу къыщынэм, нэхъ хуабжьу заукъуэдиящ.
— Мы щIыпIэхэмкIэ зэи укъэкIуакъэ, Алэдамэ, — щIоупщIэ Тотрэш, гупыр Псыжь къикIыу загъэпсэхуну епсыха нэужь.
— Си вакъуэ адэм зекIуэ сыкъришажьэу щытащ, ауэ Псыжь зэи сыкъикIатэкъым, — Iэгъуэблагъэр зэпиплъыхьу жеIэ Алэдамэ. — Дэнэ дыкъэса?
Тотрэш зыри жимыIэу зыкъеIэтри, мэзыкум ит IуащхьэмкIэ псынщIэу еунэтI, «накIуэ» жыхуиIэу, и щхьэр Алэдамэ къыхуещIри. Нарт щIалитIыр Iуащхьэм и щыгум къыщыхута нэужь, Тотрэш и Iэр еший:
— МодэкIэ плъэт… Зэи умылъэгъуами, яIуэтэжу зэхэпха хъунщ мо Iуащхьэм и хъыбар.
Аддэ жыжьэу, губгъуэ щхъуантIэхэмрэ уафэ къащхъуэмрэ щызэхыхьэж щIэплъыпIэмкIэ, и IитIыр уафэ лъащIэм щIигъэкъуауэ, къримыгъэщэтэхыу иIыгъ хуэдэ, пагэу щыхэIэтыкIат Насып Iуащхьэр. Ар иджыри жыжьэ дыдэ щыIэми, и щыгум телъ щIымыл Iувыжьхэр дыгъэм пэлыдырти, махуэ шэджагъуэм уэгум къитIысхьа вагъуэу плъагъурт.
— Iуащхьэмахуэ! — и нэгум псэхугъуэ гуэр къищу, щэхуу жиIащ Алэдамэ, и нэ фIыцIитIыр щIэплъыпIэм тедияуэ.
Нартыжьхэм зэрыжаIэмкIэ, Псатхьэ а Iуащхьэрат и хэщIапIэр. «Пщэдджыжь къэс Iуащхьэ щыгум къытоувэ Тхьэшхуэри, зеплъыхь. Хэт сыт хуэныкъуэми, щIэхъуэпсми, хуэчэмми елъагъу абы. Псатхьэ нэхъ гъунэгъу зыхуащIу лъаIуэхэри куэду йокIуалIэ Насып Iуащхьэ и лъапэм. Бын зимыIэу щIэлъэIур зэхех, гъуэщауэ гузэвэгъуэ зытелъыр елъагъу, узым къигъэдзыхэм и щэIу макъыр лъоIэс, апхуэдэу, дэтхэнэ зыми насып трегуашэри, мэбзэхыж. Узэрыхуа щытыкIэм елъытащ уи насыпыр зыхэплъагъуэри. Насыпым пыухыкIауэ зы теплъэ иIэкъым, зы цIэ зэрихьэркъым, зы плъыфэкъым къыщIэувэри. КъыбгурыIуэрэ, си щIалэ?!» — къищIэжащ Алэдамэ и вакъуэ адэм зыхуигъэIущу щытар.
Иджыпстущ Алэдамэ къыщыгурыIуар а псалъэхэм я мыхьэнэр. ЩIалэм быдэу ищIэрт Насып Iуащхьэм гъунэгъу хуэхъумэ, Псатхьэ зэрелъэIунур.
— Мы дызытетыр Къамэ жыхуаIэ Iуащхьэращ. МодэкIэ уплъэмэ, иджыри Iуащхьэ зыбжанэ щытщ. IуэрыIуатэм зэрыжиIэмкIэ, щIы лъабжьэм щыжей благъуэр зэгуэр къэушауэ дунейм къытехьэну хуейуэ ныкъуакъуэу къеIэрт. КъеIэху мыпхуэдэ зы Iуащхьэм зыкъиIэтырт, благъуэм и къарур хуримыкъуу, щIыр къызэгуимытхъыфу. Ауэрэ Насып Iуащхьэ деж къыщыщIэкIащ сытми. Абы щыгъуэу жаIэ Псатхъэ хьэршым къехыу Насып Iуащхьэ къыщытетIысхьар, цIыхухэр а благъуэжьым щихъумэн папщIэ. Мор Мэшыкъуэ жыхуаIэращ, — и щхьэр ещI Тотрэш.
— Нэрыбгейр щызэпеуэ Iуащхьэр… — пещэ Алэдамэ.
— НтIэ. Гъатхэ къэс Мэшыкъуэ деж щызэхуос нэрыбгейхэри, зэпоуэ хэт нэхъ жэрми, лъэщми, псынщIэми. НакIуэ, хуэмурэ дехыжынщ. Щэуеи, щакIуэ къикIыжауэ, гъумэтIымэу пшэрыхьыр зэIих хъунщ, — мэдыхьэшх Тотрэш.
— Дахащэщ! — и нэр Насып Iуащхьэ къытрихыжыфыртэкъым Алэдамэ.
Алэдамэ и нэр зэтрипIэщ, и бгъэм изу жьы жьэдишэри, хуэмурэ къыжьэдигъэкIыжащ. Тотрэш къыгурыIуэрт псори, щIалэщIэм зыри жимыIэми. Мы зекIуэр Алэдами Удыни яужь дыдэ яхуэхъункIэ шынагъуэт, уеблэмэ, Къамэ емыхыж щIыкIэ, нэщанэуапIэ ящIынкIэ шынагъуэт. Щхьэгуащэр бэлэрыгъыркъым зэи, куэд щIауэ къеплъакIуэ хъунщ гупым нэрыбгейхэр. Арами, нартыжьыр щыгугъырт Iуэхур нэгъуэщI зыгуэру зэхэкIыну, зэи къэмыхъуа телъыджэ къэхъуу, Къатинэ и гъэсэным гущIэгъу къыхуищIыну. Хуэфащэт а бзылъхугъэ цIыкIум псэуну, цIыхубзым и насыпыр зыхилъагъуэ дыдэм хэтхъыкIыу дунейм тетыну, апхуэдизу зыщIэхъуэпс хуитыныгъэр къратыну.
— Умыдзыхэ, щIалэ! ЗэхэкIынщ псори. НакIуэ, — жиIэри, Тотрэш къежьэжащ.
УДЫНЭ Алэдамэ къытемыплъэмэ нэхъ къищтэрт. Ар укIытэрт. УкIытэрт апхуэдэ щэхушхуэ къызэрылъыкъуэкIам, и нэрыбгей тхьэрыIуэм зэребэкъуам, абы къыхэкIыуи дзыхь хуэпщI мыхъуну цIыхум къазэрыщыхъум щхьэкIэ. Пэжщ, дэтхэнэ зы цIыхуми щэху гуэр и щIыбагъ дэлъщ, ар и тIасхъапIэу къыщыщIэкIи щыIэщ. Ауэ щыхъукIэ, гъащIэ гъусэ щыбгъуэтам деж уи щэхуу хъуар хуэпIуэтэн хуейщ, ар иужькIэ къыкъуэщыжу, мис, Удынэ къызэрыщыщIам хуэдэу, укIытэгъуэ уимыхуэн папщIэ. Ауэ Удынэ и Iуэхур нэхъ куут, къызэрыгуэкIтэкъым. Лъэпкъ псом и пащхьэ иувэри, зыщиумысыжат абы, иджы и щыуагъэм хуэфащэ жэуап ихьыну щхьэгуащэм деж макIуэ. КъыгуроIуэ абы псори, а Iуэхум щыпэрыувэми къыгурыIуэрт зэгуэр къызэратIэщIынур, зэ мыхъуми зэ и щэхур иIуэтэжын зэрыхуейр. Ауэ абы щыгъуэ Удынэ и гугъакъым псом нэхърэ нэхъ зыщыукIытэн и гъащIэм къыхыхьэну. Хэт ищIэнт абы и гъащIэм Алэдамэ къыхыхьэу къигъэнэхуну?!
Пщащэхэр лъэныкъуэкIэ щысщ. Хэт и сэр елъ, мэзым щIэж псым зыщагъэпскIащи, хэти и щхьэцыр игъэгъущу дыгъэм зрегъэу. Удынэ нэхъ жыжьэ IукIуэтауэ и закъуэ щысщ, жыгым кIэрыгъэщIауэ, и щхьэр ехьэкIауэ мэгупсысэри. Жанрэ Щэуейрэ мафIэ ящIауэ нышыр ягъажьэ.
— Апхуэдизу уи щхьэ щIыщIэпхьэн блэжьакъым уэ, — Удынэ зыкIэрыгъэщIа жыгым Алэдамэ къекIуэкIри, пщащэм къыпэтIысащ.
— Сэ сщIам нэхърэ нэхъ Iей щыIэкъым, — нэщхъейуэ пыгуфIыкIащ пщащэр.
— Апхуэдэу къысщыхъуркъым сэ. Быдзафэ минитI букIамэ нэхъыфIт?
— Иджыри зэ сыкъалъхужрэ, апхуэдэ IэнатIэ сыIууватэми, арат сщIэнур, — нэрыбгейм и нащхъуэхэр щIыIафэми, хуабагъэ къыщIихырт.
Арат абы Алэдамэ гухэлъ щIыхуищIари — зэ IуплъэгъуэкIэ гущIыIэу къыпщыхъуми, пщащэм и гум гуапагъэрэ къыхуэмыIуатэ лъагъуныгъэрэ къызэрикъуэлъыкIым щхьэкIэ. Арат дэгу-нэф хъуа щIалэр зыщIэзышэр, «къэуш» жиIэурэ къеныкъуэкъур, дунеишхуэр зи инагъыр и дамитIым къытралъхьами, ар езыгъэшэчын гуащIэрэ гукъыдэжрэ къыхэзылъхьэр.
— Сэ сощIэ гъащIэ мытынш къызэрыбгъэщIар. Иджы си ягъэкIэ, лажьэ уимыIэу, мы гуэрым ухэджэрэзащ…
— Апхуэмыдэ куэд ялъэгъуащ нартхэм, — Алэдамэ къызэпиудащ нэрыбгейр.
— Иджыри бгъэзэж хъунущ, Алэдамэ. Гуащэнагъуэ къешэлIэж, Мэуэтейм нэхъ дахэ дыдэу ис пщащэр къыбдэкIуэнущ, унагъуэ ухъужынщ. Сэ укъыскIэлъыкIуэу, уи щхьэр хыумылъхьэ. Гъэзэж, — пщащэр Алэдамэ и нэгум имыплъэфу и напIэр ирихьэхьауэ, зимыщIэжу, зэпэщэщ удзыр кърефыщIыкI.
— Сэ сщIэр сощIэж, бзылъхугъэ, уэ унафэ къысхуумыщIми, — къэлыбащ Алэдамэ.
— Уэ пщIэркъым нэрыбгейхэр зэрыгущIэгъуншэр. Зыри къыдэмыдэIуэххэу губгъуэжьым драукIыхьыфынущ. Сэ сыIуэхутэкъым, си ягъэкIэ уи анэм и закъуэ дыдэу къэнэнущ. Щхьэ абы уемыгупсысрэ? — япэрей плъыртет ябгэм ещхьыжыххэртэкъым Удынэ.
Ар иджыпсту Iэсэт, щабэт, махэт, нэрыбгей фащэ щыгъми, бзылъхугъэ гумащIэт. Дэтхэнэ зы нэрыбгейми лъагъуныгъэр къыпкърыхьа нэужь апхуэдэу зыкъызэридзэкIыу пIэрэ?!
— Щыгъэт. Сызыхуеймрэ сыздэкIуэмрэ къызгурыIуэжу сыкъежьащ. СщIэркъым дызэрыхъунур, ауэ зэгъащIэ — уи кIуэдыр си кIуэдщ, уэрэ сэрэ зырызу дыпсэуфынукъым. Щхьэгуащэм сыт къыпфIимыщми, а бгъэпщкIуа къомыр щыхупIэм щызымыдза уи IитIыр си нэм хуэсхьу сыпсэунт, — жи Алэдамэ, щабэ зыкъещIыжри.
Удынэ зэхихыр и фIэщ мыхъужу и напIэр къеIэтри, Алэдамэ и нэгум йоплъэ. Псалъэр лейщ. Псори нэхэм къаIуатэ.
«Зэ сIэщIэкIащ зы бзылъхугъэ, иджы си Iуэхущ узутIыпщмэ», — игукIэ жиIэрт Алэдамэ. Япэрейр IэщIэкIами, ар уз хуэхъуу куэдрэ зыкъыхуэмыщIэжу къэгъуэгурыкIуами, а Iуэхугъуэр мыхъуатэмэ, Удынэ къицIыхунутэкъым. Ауэ щыхъукIэ, зыр къигъуэтын щхьэкIэт адрейр щIыфIэкIуэдари, а псори псыхэкIуадэ мыхъун папщIэ сытри хуэщIэнут. ГъащIэм Iущ ищIа цIыхухъум икIуэт иIэтэкъым. Ар пщащэм и Iэм щабэу теIэбащ, Удынэ псэ хилъхьэж хуэдэ. Удыни псори къыгурыIуащи, пыгуфIыкIыурэ и щхьэр мащIэу егъэхъей, къеуэлIа насыпышхуэр и фIэщ мыхъужу.
Хьэрэ-Кхъуэрэ Iуащхьэм ущхьэдэхрэ Бахъсэныжь укъикIмэ, зызыукъуэдий щIыналъэм ихьа нэужь, адэкIэ-мыдэкIэ къыкъуэхуа нэрыбгейхэм къаухъуреихьри, гупыр быдапIэм нагъэшэсащ. КъызэрыщIэкIымкIэ, щхьэгуащэм куэд щIауэ ищIэрт «хамэ» гуп къазэрыхуэблэгъар. Чэщанэ лъагэхэм тет нэрыбгей зэщIэузэдахэр, хэти къыщIэнакIэу, хэти гущыкI и нэгум къищу, хэти нэщхъкIэ пыджэу къыхуеплъыхырт Удынэ. Дауи, Къатинэ къылъагъэIэсыжагъэххэт пщащэм и щыуагъэр.
Мы щIыпIэхэм япэ дыдэу къыщыхута Алэдамэ къыгурыIуащэртэкъым нэрыбгей щIыналъэм дэнэ нэскIэ зишэщIми, ауэ Хьэрэ-Кхъуэрэ къыщыдэкIым гу лъитат нэм къиплъыхьыр жылэ-жылэу зэпрыхулыкIарэ къегъэбыдэкIауэ зэрызэхэсым. Плъыр чэщанэхэр лъагапIэхэм щыхэIэтыкIауэ, тIасхъэщIэххэр щабэрыкIуэ щэхурыгъуазэ хъужауэ къуакIэбгыкIэм иту. ИпщэкIэ уплъэмэ, Iуащхьэмахуэ деж къыщыщIидзэу къуэкIыпIэмкIэ екIуэкIыу къурш тхыцIэм зыщеукъуэдий, нарт хэкум мывэ къалэу къыщхьэщыуварэ къихъумэ нэхъей. Дыжьын уэсыр зытепщIыкI къуршыщхьэр къыхуоплъых и куэщIым ис лъэпкъыжьым, и бын тIэкIур щызэхэзекIуэ щIыналъэм. Благъуэр щIы лъабжьэм къыщыщIэпща щIыпIэм къыщыунэхуа, дыкъуакъуэу жьэдэупсыкIа Iуащхьэжьым илъэс мин бжыгъэ хъуауэ телъ щIымылым хуэдэу щIыIэщ хьэщIэхэм къапежьа щхьэгуащэм игури и теплъэри.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
Алыджхэмрэ нэрыбгейхэмрэ зозауэ. Мывэм тебза сурэт
