Псэм и гъуджэ
Адыгэ лъэпкъым и тхыдэм, щIэблэм я гъэсэныгъэм, хабзэм, нэмысым ехьэлIа лэжьыгъэ куэд зэфIэзыха хэкупсэхэм ящыщщ УФ-м и ТхакIуэхэм, Журналистхэм я союзхэм хэта, зи лэжьыгъэфIым папщIэ «Урысей Федерацэм цIыхубэм щIэныгъэ егъэгъуэтынымкIэ и отличник» цIэр, дамыгъэ лъапIэ, щIыхь, фIыщIэ тхылъ куэд зыхуагъэфэщауэ щыта тхакIуэ, журналист, егъэджакIуэ цIэрыIуэ, щIэблэм я узэщIакIуэ Жылау Нурбий Хьудин и къуэр. Бахъсэн щIыналъэм хыхьэ Зеикъуэ къуажэм ар 1931 гъэм къыщалъхуащ. Илъэс 55-м нэскIэ а цIыху щыпкъэр пэрытащ егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм. Жылаур лэжьащ школ директору, къуажэм, районым тхыдэмкIэ я музейхэм я унафэ-щIу. Псэужамэ, Нурбий и ныбжьыр мы махуэхэм илъэс 85-рэ ирикъунут.
Зи сабиигъуэр Хэку зауэшхуэм и лъэхъэнэ хьэлъэхэм хиубыда цIыху мелуанхэм ящыщащ Нурбий. И адэ Хьудинрэ и анэ Чэзибанрэ зэдагъуэта бынищым я нэхъыжьыр арат. И ныбжьыр илъэси 10-м нэсауэ, 1940 гъэм и адэр, къыкIэлъыкIуэ илъэсым и анэр дунейм ехыжащ. Ибэу къэнауэ щыта Нурбий, Жанпагуэ, Анатолэ (ахэр сабий цIынэт) сымэ япIыжащ я адэшхуэ-анэшхуэм. Апхуэдэ гугъуехьхэм къызэфIагъэщIэфакъым щIалэ ерыщыр. «МылIэр лIы мэхъу», жыхуаIэрати, ишэча гугъуехьхэмрэ щыщIэныгъэхэмрэ бэшэчагърэ быдагърэ зыхалъхьа Нурбий гъащIэм хэувэфащ цIыху нэсу, пэжу икIи екIуу.
ЗэрыцIыкIу лъандэрэ ар дихьэхырт литературэм, апхуэдэуи фIэфIт адыгэ хъыбарыжьхэр, таурыхъхэр, псалъэжьхэр зэхуихьэсын. Езыми итхырт усэ цIыкIухэр, рассказ кIэщIхэр, очерк зэщIэкъуахэр. А тхыгъэхэм ящыщ куэд пасэу къытрадзащ районым, республикэм къыщыдэкI газетхэм, нэхъ иужьыIуэкIэ «Iуащхьэмахуэ» журналми къытехуэу хуежьащ. Тхэныр зи псэм хэлъ щIалэм ар IэщIыб ищIакъым, ди университетым и етIуанэ курсым щIэкIыу Хэкум къулыкъу хуищIэну дзэм щыдэкIами.
А къалэныр щIыхь пылъу ирихьэкIри, щалъхуа щIыналъэм къигъэзэжащ Жылаум икIи куэд дэмыкIыу къуажэ школым лэжьэн щыщIидзащ, КъБКъУ-ри зэрылажьэм хуэдэурэ къиухыжащ. «Адыгэ лъэпкъхэм я таурыхъхэр» — арат зэреджэр Нурбий итха диплом лэжьыгъэм. ЗэрыцIыкIурэ дэзыхьэхыу щыта а унэтIыныгъэмкIэ, шэч хэмылъу, абы иIэт жиIэн гъэщIэгъуэн куэд. Аращ а къэхутэныгъэ купщIафIэр куэдым хьэлэмэт ящыхъуауэ щIыщытари, фIы дыдэу къыщIалъытари.
Жылау Нурбий лэжьащ Зеикъуэ дэт курыт школ №4-м и унафэщIу, иужькIэ курыт школ №1-м и унафэщIым гъэсэныгъэ лэжьыгъэмкIэ и къуэдзэу. ГъащIэм нэхъыщхьэ дыдэу къыщилъыта Iуэхугъуэхэм ящыщ егъэджакIуэ IэщIагъэм цIэрыIуэ ирихъуауэ щытащ ар. Къарурэ щIэныгъэу иIэр абы ирихьэлIащ щIэблэр гъэсэным, узэщIыным, гъуэгу захуэ тегъэувэным. Хэкур фIыуэ ялъагъуу, хабзэрэ цIыхугъэрэ яхэлъу сабийхэр къэгъэтэджыныр лъэпкъпсо мыхьэнэ зиIэ Iуэхушхуэу къилъытэу щытащ абы. ЗэрылъэкIкIи абы папщIэ куэд илэжьащ, езым и гъащIэ щапхъэри лъэпкъым и цIыху щэджащэхэм я дуней тетыкIари къигъэсэбэпурэ.
ИгъащIэми жаIэ: «Нэр псэм и гъуджэщ». Нурбий и гъэсэну щытахэм ноби ягу къагъэкIыж я егъэджакIуэ щэджащэм, унэтIакIуэ Iущым и нэм къыщIихыу щыта хуабагъэр. «Нурбий и нэхэм нэгъуджэ яIулът, арщхьэкIэ сыт хуэдэ абджыпсым хуэIыгъынт ди егъэджакIуэм и нэм къыщIих нэхугъэр! Нэгъуджэм къыкIуэцIрыкIыурэ ар къипсэрт дэтхэнэ зыми ди гум, абы и бзийхэр лъэIэсырт ди псэм…» Къуажэм дэс дэтхэнэ унагъуэри ицIыхурт абы, щыгъуазэт хэт и сабий сыт хуэныкъуэми икIи дапщэщи хьэзырт гукIи псэкIи зыкъыпщIигъэкъуэну, чэнджэщ къуитыну.
Насыпыр Iыхьэ куэду зэхэлъщ. Езым епхьэлIэмэ, абыхэм ящыщ зыуэ Нурбий къилъытэрт егъэджакIуэ IэнатIэм зэрыпэрытыр, гу къабзэрэ псэ нэхурэ зыбгъэдэлъ ныбжьыщIэхэм махуэ къэс уахуэзэныр, уепсэлъылIэныр, уи гурылъхэмкIэ ахэр къыбдэгуэшэныр, уэри уи псэр къахузэIупхыныр. «Ди еджакIуэхэм дерсхэм щIахын хуейр щIэныгъэ куум и закъуэкъым, атIэ ахэр зэхэщIыкI яIэу, цIыху хэтыкIэ ящIэу, мурад-хэр ягъэувыфрэ ахэр зрагъэхъулIэфу дгъэ-сэн хуейщ. Ауэ щыхъукIэ, абыхэм дахэтын хуейщ жэуаплыныгъэ ин зыхэтщIэу, дигури ди псэри яхузэIухауэ, дэтхэнэми бгъэдэлъ зэчийр къызыкъуедгъэхыфрэ и зэфIэкIыр и фIэщ тщIыжу. Сабийм занщIэу зыхещIэ гущIыIагъымрэ гухэщтыншагъымрэ».
УнэтIакIуэ Iэзэм, гъэсакIуэ икIи егъэджа-кIуэ IэкIуэлъакIуэм иригъэджахэм къахэ-кIащ ди республикэм и IуэхущIапIэ куэдым цIэрыIуэ щыхъуа лэжьакIуэ пашэхэр. Абыхэм яхэтщ дохутыри егъэджакIуи, щIэныгъэлIи къэхутакIуи, тхакIуи усакIуи, мэкъумэш IэщIагъэлIи инженери, щэнхабзэ лэжьакIуи къэрал къулыкъущIи. Я IэщIагъэкIи зрагъэгъуэта щIэныгъэкIи ахэр зэхуэмыдэми, псори зэтохуэ я лъэпкъ гупсысэкIэ, яхэлъ хабзэмрэ нэмысымкIэ. Апхуэдэ хэкупсэхэм ящыщщ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, Унэж Хьэсэн, Пщыгъуэтыж Алий, Къущхьэ Хъусен, Шыгъушэ Хьэбас, Къазий Ахьмэд, Сэбаншы Хъулимэт, Хьэмыкъуэ Лизэ, Шафий Iэминат, Щомахуэ Мухьэмэд, Къарэнашэхэ Розэ, Валентинэ, Руслан, нэгъуэщIхэри. Нурбий ныбжьэгъу пэжу икIи лэжьэгъу акъылыфIэу иIащ АбытIэ Хьэжмурат.
КъызыхэкIа унагъуэкIи зыщыщ лъэпкъкIи цIыхухэр зэи зэхэгъэж ищIакъым Нурбий. Ди республикэм, къэралым и лъэпкъыбэ щэнхабзэм хуэкIуэрт абы езым и унагъуэри. Нур-бий ипхъу Мадинэ жиIэрт: «Си адэр адыгэщ, си анэр осетинщ. Си ныбжьэгъу хъыджэбз цIыкIум и адэр тэтэрщ, и анэр урысщ. Дэтхэнэми дощIэ бзитI-щы, дыщыгъуазэщ лъэпкъитI-щым я хабзэхэмрэ щэнхабзэмрэ. Апхуэдэ Iуэху щытыкIэм дэ псэкIэ нэхъ къулей дещI».
Лъэпкъ щэнхабзэм нэхъри зегъэужьыным хуэгъэпсат Нурбий езым и унэм къыщызэригъэпэщауэ щыта библиотекэр. Тхылъ миниплI хъу фондыр иужькIэ абы къуажэм тыгъэ хуищIауэ щытащ. Библиотекэм тхылъ зэмылIэужьыгъуэ куэд щIэлъщ: щIэныгъэм, егъэджэныгъэм, мэкъумэш щIэным теухуахэр, унагъуэкIэ сэбэп хъуну чэнджэщхэр зэрытхэр, художественнэ литературэ, сабийхэр я ныбжь елъытауэ зэджэ хъунухэр. Ипэ зэманхэм абы цIыху куэд къекIуалIэрт. Абы и бжэр сыт щыгъуи зэIухат, цIыхухэм къыхах тхылъхэр езыхэм я карточкэхэм иратхэжырт, ахэр къахьыжмэ, нэгъуэщI къащтэу. Жылаур сыт щыгъуи хущIэкъурт библиотекэм тхылъыщIэ зэрыщIилъхьэным: къуажэдэсхэм гъащIэм къащыхуэсэбэпыну къилъытэ зы тхылъи блимыгъэкIыу къищэхурт. Библиотекэр унейуэ щыт щхьэкIэ, ар зыхуэлажьэри зейри цIыхубэрт.
Апхуэдэу Нурбий, и ныбжьэгъухэр зыдигъэIэпыкъуурэ, къуажэм къыщызэригъэпэщауэ щытащ хэкурыдж музей. Къэралым и хъыбарыщIэ псори цIыхубэм езыгъащIэу щыта ТАСС-м 1967 гъэм мэлыжьыхьым и 20-м къитауэ щытащ: «Къэбэрдей-Балъкъэрым къыщызэIуахащ а щIыналъэм щыяпэ къуажэ хэкурыдж музей. Адыгэ лъэпкъ тхыдэм ехьэлIа хьэпшып хьэлэмэт куэд щызэхуэхьэса а музейм и къызэгъэпэщакIуэщ Бахъсэн щIыналъэм хыхьэ Зеикъуэ къуажэм дэт курыт школым анэдэлъхубзэр щезыгъэдж Жылау Нурбий. Хэкупсэм ар тыгъэ яхуищIащ и къуажэгъухэм».
Къэралпсо радиомкIэ апхуэдэ хъыбар къатын папщIэ, сыт хуэдиз лэжьыгъэ епхьэлIауэ щытын хуейт а IуэхущIапIэм?! Еш жыхуаIэр зымыщIэ хэкупсэм зэхуихьэсыжащ ХьэтIохъущыкъуей Ипщэм и тхыдэм епха хьэпшып, сурэт, фащэ, нэгъуэщI Iэмэпсымэ куэд. ИужькIэ абыхэм хигъахъуэ зэпыту, езым и ахъшэкIэ щIыпIэ-щIыпIэхэм къыщищэхуу щытащ.
Музейр зыхуей хуэзэнымкIэ Нурбий дэIэпыкъуэгъушхуэ къыхуэхъуауэ щытащ Бгъэжьнокъуэ Хьэчим, Куп Чэрим, Къэрмокъуэ Мэлил, ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, Кэцыбей Риммэ, Къэрмокъуэ Мухьэмэд сымэ. Абы щIэлъщ Зеикъуэм и цIыху цIэрыIуэхэм ятеухуа тхыгъэхэр, сурэтхэр, музейм и Iыхьэшхуэ еубыд Хэку зауэшхуэм ТекIуэныгъэ къыщыхьыным зеикъуэдэсхэм хуащIа хэлъхьэныгъэм, Польшэм, Чехословакием, Сирием, Иорданием, Германием, Голландием, Тыркум, нэгъуэщI хамэ къэралхэм щыщу Зеикъуэ щыхьэщIахэм ятеухуа тхыгъэхэр, абыхэм къуажэм тыгъэ къыхуащIа тхылъхэр, сурэтылъэхэр щIыгъуу. Музейр пыщIауэ щытащ Абхъазым, Къэрэшей-Шэрджэсым, Адыгэ республикэхэм, Москва, Санкт-Петербург, Орёл, Ульяновск, Псыхуабэ къалэхэм дэт апхуэдэ IуэхущIапIэхэм. А музейр къызэрызэригъэпэщам папщIэ Жылау Нурбий къратауэ щытащ Жуковым и орденыр.
Адыгэ лъэпкъ гъэсэныгъэм и щэхухэм, абы и Iэмалхэмрэ чэнджэщхэмрэ щыгъуазэ дахуэзыщI тхылъ зыбжани къызэринэкIащ Нурбий. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, «Щэнгъасэ», «Унагъуэ тхылъ», «ЩIэблэфIыр фIыгъуэшхуэщ», «Куп Исмел-хьэжы», «ТIэмрашэ и дэфтэр», «ЩIэблэр — гугъапIэщ» жыхуиIэхэр. И тхылъхэм ящыщ зым и пэублэ псалъэм езым зэрыщыжиIауэ, ахэр зыхуэгъэзар егъэджакIуэхэмрэ адэ-анэхэмрэ я закъуэкъым, атIэ щалъхуа Хэкум хуэпэжу, ар хъумэным хуэхьэзыру, къэралым и хъугъуэфIыгъуэхэр гъэбэгъуэным, и лъэщагъыр гъэбыдэным, мамырыгъэм я телъхьэу, я гур къабзэрэ я бзэр дахэу, хьэл-щэныфIэу, цIыху нэсу, хэкупсэу щIэблэр къэгъэтэджыным хущIэкъу дэтхэнэми я дэIэпыкъуэгъущ.
ЕгъэджакIуэ, гъэсакIуэ, узэщIакIуэ къудейтэкъым Нурбий. Ар апхуэдэуи журналистт, жылагъуэ лэжьакIуэ емызэшт. Жылаум и тхыгъэ купщIафэхэр радиомкIэ щIэх-щIэхыурэ къатырт, «Адыгэ псалъэ» газетым, «Iуащхьэмахуэ», «Нур» журналхэм къытехуэрт. ЦIыху хэтыкIэ дахэ зиIа Нурбий «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм къыщыдигъэкIауэ щытащ ауан, гушыIэ хъыбархэр щызэхуэхьэса тхылъ зыбжани: «Сатыр пIаскIуэхэр», «Дизкъуажэ», «Дизкъуажэ мэгушыIэ», «Хъуэжэ и таурыхъхэр», «Дизкъуажэрэ Хъуэжэрэ», нэгъуэщIхэри. Лъэныкъуэ куэд къызэщIэзыубыдэт абы бгъэдэлъ зэчийр. ЩыIэщ Нурбий итха усэ гупи. Абыхэм ящыщ зым, Къэзанокъуэ Жэбагъы теухуам, макъамэ щIилъхьащ абы и къуэ нэхъыжь Арсен. Нобэ ар щагъэзащIэ хэкум, тхыдэм, лъэпкъ хабзэм тегъэпсыхьа зэIущIэхэм, пшыхьхэм.
НэгъуэщI жылагъуэ лэжьыгъэхэми хуэжыджэрт Жылаур. ХьэтIохъущыкъуей Ипщэм пщIэшхуэ щиIэти, жылэр зэдэарэзыуэ ар хахауэ щытащ Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и щIыпIэ къудамэу ди къуажэм къыщызэрагъэпэщам и тхьэмадэу. Абы кърагъэза дзыхьыр игъэпэжу илъэс куэдкIэ а къалэнри зэрихьащ, егъэджэныгъэ лэжьыгъэм щIыгъуу.
ИпэжыпIэкIэ жыпIэмэ, лъэпкъ Iуэхур, хэкупсэ гъэсэныгъэр егъэфIэкIуэным и гъащIэ псор тыхь хуищIащ Жылау Нурбий. Сыт хуэдэ зэмани абы и щIыбагъ къыдэтащ и унагъуэ дахэр. Нурбий и щхьэгъусэ Таиси егъэджакIуэт, абы илъэс 35-кIэ щIэблэм яригъэджащ есэпыр. Зэщхьэгъусэ щэджащэхэм яхуэфащэ дыдэщ я бынхэри, абыхэм къащIэхъуа щIэблэри. Унагъуэм я бын пажэ Арсен егъэджакIуэщ. Илъэс 30-м щIигъуауэ и унафэщIщ Зеикъуэ дэт макъамэ школым, и адэм ирихьэжьа Iуэху дахэхэр адэкIэ зыгъэкIуатэ хэкупсэщ. И уэрэдхэр щызэхуэхьэса тхылъи 4 къыдигъэкIащ Арсен. Ар и пашэщ «Кавказ» уэрэджыIакIуэ гупым, жылэм дэт сабий садым и гъэсэн цIыкIухэми макъамэмкIэ ядолажьэ. Арсен и щхьэгъусэ Лолэ Зеикъуэ дэт курыт школ №3-м и унафэщIщ. Абыхэм я бынхэу Аланрэ Саидэрэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ, зыщIэхъуэпс IэщIагъэ зрагъэгъуэтащи, я ехъулIэныгъэхэмкIэ нэхъыжьхэр ягъэгуфIэ. Алан аспирантурэри къиухыну хунэсащ, КъБКъУ-м и егъэджакIуэщ.
Нурбийрэ Таисэрэ я хъыджэбз закъуэ Мадинэ ГъукIэлIхэ я нысэщ. Ар фармацевтщ. И щхьэгъусэ Заурбэчрэ абырэ бынитI зэдагъуэтащ: Муратрэ Салимэрэ. Мурат и адэ-анэм я гъусэу Налшык щопсэу, щолажьэ. Салимэ маркетинг IэщIагъэм Прагэ щыхуеджащ, абыи щолажьэ.
Унагъуэ дахэм я къуэ нэхъыщIэ Руслан «АРТ» компанием и унафэщIщ. Абы и бынитIыр, Жамболэтрэ Темболэтрэ, иджыри еджакIуэщ: зыр студентщ, адрейр школакIуэщ.
И лъэпкъэгъухэм, къуажэгъухэм, гъэсэнхэм я деж Жылау Нурбий къыщилэжьа пщIэмрэ фIыщIэмрэ куэд мэхъу. Щапхъэ зытрах адыгэлI щэныфIэт, гуапэт ар, жьыми щIэми чэнджэщэгъу ящI цIыху губзыгъэт. Апхуэдэущ ар зыцIыхуу щыта псоми дигу къызэринар.
МЭРШЭНКЪУЛ Хьэсэнбий,
егъэджэныгъэм и ветеран,
Зеикъуэ щызэхэт жылагъуэ
зэгухьэныгъэхэм я тхьэмадэ.
КЪЭРМОКЪУЭ Мухьэмэд
Адыгэ лъэпкъым и гъуазэ Жылау Нурбий
Уэ ди лъэпкъым уригъуазэщ,
Уэ угъуэгугъэлъагъуэщ,
Хабзэ дахэм уригъуазэщ,
Уэ Iуэху куэдым ущыгъуазэщ.
Уи тхылъ тыгъэ къытхуэпщIам,
«Щэнгъасэ» — цIэр зыфIэпщам
Къемыджар сымыбж адыгэу,
Си гъунэгъуу е ныбжьэгъуу.
Сыт щIубжынур ар гъэсакIуэу?!
Мыр зымыщIэр егъэджакIуэу?!
ЦIыкIуи ини къыхузоджэ:
Мы тхылъ щхьэпэм псори феджэ:
НэгъуэщI лъэпкъхэм я бзэ гуэркIэ
Хуейщ мы тхылъыр зэдзэкIын.
Тремыс ди щIы кIапэ
Тезыххэр дэ ди напэ.
Илъэс куэдкIэ уузыншэу
Псэу, адыгэ, батэр бгъэшу,
ХабзэмыщIэр къэбгъэушу,
Уи щIэныгъэр яхуэбгуэшу!
1996 гъэ
КЪУЩХЬЭ Къанщобий
Зеикъуэ
(Жылау Нурбий хузотх)
ВагъуэщIэм нартыху жылэ трапхъауэ,
Уэгу къащхъуэм вагъуэ
цIыкIухэр къолыдыкI.
Къаз анэ мазэм гуэлым ныхишауэ
Шырхэм хьэмцIажьэ къыздыхащыпыкI.
Мэз пхъэщхьэмыщхьэ
хъуахэм я мэ IэфIкIэ,
Жьыбгъэм Зеикъуэ дэсхэр егъэтхъэж.
Мамырщ и жэщыр, гуапэщ
Тхьэм и нэфIкIэ,
Хьэхэр мэжей, адакъэхэм залIэж.
Бгыжь къуабэбжьабэхэм, къуршхэм
къадэплъыхыр —
Иныжь дыхьэшхым и дзэ къыIуигъэпсщ.
Бахъсэныжь уэрми и даущ мыухыр
Псэм зи уэрэдыр хуэзыгъэIу хъыджэбзщ.
1994 гъэ
ЛОСЭН Заремэ
Уи цIэр ди гъусэу псэунщ!
ЕгъэджакIуэшхуэу, гъэсакIуэ нэсу
Iущагъыу щыIэр зыбгъэдэлъа,
Хабзэ-нэмыскIэ лъэпкъыфI дыпщIыну,
Дэ щIалэгъуалэр дыбущиящ.
Уэ блэжьа псоми уи гур етати,
Сешащ жыхуаIэр зэи умыщIа,
Къуажэ музейуэ къызэIупхари
Уи фэеплъ нэхуу къытхуэбгъэнащ.
Утхэмытыжми, дэ ди гум уилъщи,
Уи цIэр ди гъусэу псэунщ!
ЗылI и ныбжь закъуэ уэ къэбгъэщIами,
ЦIыху гъащIэ куэдым хурикъунщ.
Уэ лэжьыгъэфIу къытхуэбгъэнахэм
Ди къару псомкIи къыпытщэнщ,
Ди нэхъыжьыфIхэм къакIуа
гъуэгуанэхэр,
Зеикъуэ тхыдэр къэттIэщIыжынщ.
Уэ фэеплъ куэд къэбгъэнащ,
ЦIыхухэми ягу укъеуащ,
Уэ упсэ щабэу щытащ,
Дэри псэ щабэ дыпщIащ!
2006 гъэ
