Хахуэу зауэм хэта си адэ Данил
Хужьокъуэ Данил (1914 — 1975) Ди къэралми хамэ щIыпIэ куэдми мы гъэм щыдогъэлъапIэ 1941-1945 гъэхэм екIуэкIа Хэку зауэшхуэм ТекIуэныгъэ Иныр къызэрыщытхьрэ илъэс 75-рэ зэрырикъур. Совет цIыхубэм а фIыгъуэ иныр къахуэзыхьахэм ящыщщ си адэ Хужьокъуэ Данил Хьисэ и къуэр. Ди къэралым и щхьэхуитыныгъэм, дунейпсо мамырыгъэм и псэ емыблэжу щIэбэна совет зауэлIхэм яхэту, ари бийм пэщIэувауэ щытащ.
Аруан районым хыхьэ Къэхъун къуажэм 1914 гъэм къыщалъхуащ си адэ Данил. Хэку зауэшхуэр щыщIидзам щыгъуэ, абы илъэситI хъуауэ дзэм къулыкъу щищIэрт къэралым и къухьэпIэ гъунапкъэхэм. Адыгэ щIалэр хуэIэкIуэлъакIуэт зауэ хуэIухуэщIэхэм. Ди адэм къулыкъу щищIэ 86-нэ топгъауэ полкыр дапщэщи халъытэрт зэфIэкI лъагэ зыбгъэдэлъ ди гъунапкъэхъумэхэм. Минск областым хиубыдэ Заславль къалэм къикIри, фашистхэр къыщыттеуа пщэдджыжьым 86-нэ полкыр бийм пэщIэуващ. Къарухэр зэхуэдэтэкъым, итIани, ди зауэлIхэм мызэ-мытIэу «Iуадзащ» биидзэр къызэбгъэрыкIуа гъунапкъэм. 1-нэ батареем и топгъауэ Iэзэ Данил и ныбжьэгъухэм я гъусэу псэемыблэжу щIэбэнырт Хэкум и зы щIы IэгупIэми. Ди зауэлIхэм ящыщ дэтхэнэри хьэзырт фIыуэ ялъагъу къэралыр: Хэкур, щалъхуа щIыналъэр, я унагъуэхэр нэмыцэдзэ ерум щахъумэну.
Ди адэм жиIэжу зэрыщытамкIэ, зауэ гуащIэхэр иращIылIэу мазищкIэ нэмыцэхэм япэщIэта нэужь, ар зыхэта полкыр Белоруссием и псыпцIэ мэзхэм ящыщ зым къэухъуреиныгъэ тIуащIэм щихуащ. ЗэрыпхъуакIуэхэм я япэ къэухъуреиныгъэ линиер хэщIыныгъэшхуэ яIэу кIуэцIрыттхъа щхьэкIэ, псыпцIэм «и къапхъэным иубыдауэ» къыщIэкIащ ахэр. Биишэм ихьам нэмыщI, зауэлI дапщэ щIилъэфа а шэдылъэ угъурсызым. Гугъуехь куэд зи фэм дэкIа ди адэм къызэриIуэтэжамкIэ, топхэр къызэрырашэкIыу щыта шыхэр псыпцIэм щалъагъури, абыхэм фашистхэр яхэуэу хуежьат.
— Бийм апхуэдизу Iуву къаутIыпщ автоматышэхэмрэ топышэхэмрэ дауи дыкъела?! — игъэщIагъуэу жиIэжырт ди адэм, а зэманым щытепсэлъыхьыжкIэ. — Нэмыцэхэм хьэ гъэсахэр къагъэсэбэпурэ щIыпIэр зэрыхъукIэ щIапщытыкIырт, гу зылъатэуи зы цIыхуи зыши къагъанэртэкъым. Нэмыцэхьэхэр гъунэгъу къызэрыхъуу, сэ псым зыщIэсIубащ икIи, жьы Iурыхьэгъуэ зэзгъэгъуэтурэ, шынагъуэр щхьэщыкIыху псыпцIэм зыщысIыгъащ. Апхуэдэу ящIауэ къыщIэкIащ нэгъуэщI зауэлI зыбжанэми. Бий бзаджэр тщхьэщыкIуэта нэужь, дэ дызэдэIэпыкъужурэ псыпцIэм дыкъыхэкIыжащ икIи къухьэпIэмкIэ дунэтIащ, фронтым дыхуэкIуэу. Куэд дэмыкIыу дрихьэлIащ икIи дахыхьащ белорус къутыр гуэрым пэгъунэгъуу зыщызыгъэбыда партизанхэм. Апхуэдэу сэ сыхъуащ партизан гупым и тIасхъэщIэх. Дэ и унафэм дыщIэтт иужькIэ Совет Союзым и ЛIыхъужь хъуа Балицкий Григорий. Нэхъ иужьыIуэкIэ дыхагъэхьащ Совет Союзым тIэунейрэ и ЛIыхъужь, генерал-майор Фёдоров Алексей зи унафэщIу щыта Чернигово-Волынскэ партизан зэгухьэныгъэ иным.
А партизан гупым хэту зауэ гъуэгуанэ кIыхь зэпичащ ди адэм. Ар щызэуащ Белоруссиеми, Украинэми, Орёлрэ Брянскрэ я Iэшэлъашэхэми, бийм и щIыбагъ къыдэту. Данил зыхэт партизан гупыр нэхъ лъэрызехьэхэм хабжэрт. Къэхъурт гупым и закъуэ мин бжыгъэ зыбжанэм нэс биидзэ щригъэкIуэтыф. Нэмыцэхэм я къарухэр «зэщIаIулIэу», я мурадхэр зэтракъутэу, партизанхэр щIэх-щIэхыурэ теуэрт бийм зыщигъэбыда щIыпIэхэм, къагъауэрт Iэщэ зэрылъу фронтым хуагъакIуэ мафIэгухэр. 1942 гъэм и накъыгъэ-мэкъуауэгъуэ мазэхэм я закъуэ апхуэдэ мафIэгу зэщIэузэдауэ 10-м щIигъу къагъэуауэ щытащ ди адэ Хужьокъуэ Данил зыхэт партизан гупым.
Жэуаплыныгъэ ин зыпылъ нэгъуэщI лэжьыгъэхэри дзыхь къыхуащIырт Данил. Ар хъурт тIасхъэщIэхи топгъауи, телефон кIапсэхэри иукъуэдиифырт, лъагъымхэр щIэлъхьэнми хуэIэзэт. Апхуэдэ къалэнхэр игъэзащIэу ар щызэуащ Брянск областым, Украинэм, Белоруссием. Гомель деж и закъуэ ар зыхэт партизан гупым зэман кIэщIым къриубыдэу зэкIэлъхьэужьу къыщагъэуауэ щытащ мин бжыгъэкIэ бий зауэлIхэр зэрыс, Iэщэхэр, шэхэр зэрылъ эшелон 13.
1943 гъэм и гъэмахуэ — 1944 гъэм и гъатхэ лъэхъэнэм Фёдоровыр зи пашэ партизан зэгухьэныгъэм ирагъэкIуэкIауэ щытащ «Ковель мафIэгу гъуэгузэхэкIыпIэ» («Ковельский узел») фIэщыгъэр иIэу тхыдэм къыхэнауэ щыта операцэ иныр. Бийм и мафIэгухэр къэзыгъэуа гупхэм ящыщ зым и пашэр ди адэ Хужьокъуэ Данилт. Партизан зэгухьэныгъэм и гупхэм нэмыцэдзэм хэщIыныгъэ инхэр иратауэ щытащ а зэманым. Бийм и зауэлIкIэ, IэщэкIэ, техникэкIэ, гъэсыныпхъэкIэ зэщIэузэда нэмыцэ эшелон 549-рэ къагъэуащ абы щыгъуэ партизанхэм. Ди адэм жиIэжу зэрыщытамкIэ, партизан зэгухьэныгъэм и унафэщI Фёдоровыр псэзэпылъхьэпIэм къыщришаи щыIащ абы. Зэхэуэ гуащIэхэр екIуэкIыу, партизан штабым зы нэмыцэ зауэлI къыщIэзэрыхьащ икIи и автоматыр Фёдоровым триубыдащ. Фашистым кIакхъур щIичыну хунэмысу, а тIум я зэхуакум зыдидзащ ди зауэлIхэм ящыщ гуэрым, бгъэгукIэ Фёдоровыр ихъумэу, икIи уIэгъэ хьэлъэ хъуащ. Апхуэдэ лIыгъэ къызыкъуэкIар ди адэ Хужьокъуэ Данилт.
Хэку зауэшхуэм и лъэхъэнэм зэрихьа лIыгъэмрэ хахуагъэмрэ папщIэ Хужьокъуэм къыхуагъэфэщащ къэрал дамыгъэ лъапIэ куэд. Абыхэм ящыщщ «Вагъуэ Плъыжь» орденыр, «Германием дызэрытекIуам папщIэ» медалыр, нэгъуэщIхэри.
Зауэ нэужьым щалъхуа щIыналъэм къигъэзэжащ ди адэм. Ар жыджэру яхэтащ бийм зэхикъута цIыхубэ хозяйствэр зэфIэзыгъэувэжахэм, Къэхъун къуажэм щызэхэт колхозым, иужькIэ Нарткъалэ и химзаводым хьэлэлу щылэжьащ.
Ди адэ Данилрэ ди анэ Зэмилэнрэ бынунагъуэшхуэу щытащ. Я унагъуэм къихъуа бынхэм ящыщ дэтхэнэри абыхэм дыхуаущиящ дахагъэм, адыгэ хабзэрэ нэмысрэ тхэлъу дыкъагъэтэджащ. Сэ сыкъапщтэмэ, илъэс 45-м нэсауэ сролажьэ электрик IэщIагъэм. «Ростелеком»-м сыщыIэу пенсэм сыкIуащ, ауэ ноби IэщIыб сщIакъым фIыуэ слъагъу си IэщIагъэр. Сэ схуэдэу, адрей си анэкъилъхуэхэри зыхуей дыхуагъэзащ адэ-анэм, дызэрыпсэун IэщIагъэрэ щIэныгъэрэ дагъэгъуэтащ, гъащIэм лъэ быдэкIэ дыхагъэуващ.
Ди адэр щыгуфIыкIырт ди ехъулIэныгъэ дэтхэнэми, ди гур игъэфIырт, ди лъэр жан ищIырт. Зауэм къриха фэбжьхэмрэ гугъу зэрыщехьамрэ лъэужьыншэу кIуэдакъым: абыхэм куэдрэ зыкърагъэщIэрт. 1975 гъэм ар дунейм ехыжащ. ЛIыхъужьыгъэ зэрихьэу Хэку зауэшхуэм хэта ди адэм и фэеплъыр дохъумэ абы къыщIэна и бынхэм, дэ къытщIэхъуэ щIэблэ узыншэм.
ХУЖЬОКЪУЭ Руслан.
Къэхъун къуажэ
