Iулыдж ин зыбгъэдэлъа узэщIакIуэ
Фэеплъ
Лъэпкъым и къуэ пэж
Къэбэрдей-Балъкъэрым, лъэпкъ щIэныгъэм я зыужьыныгъэм, ехъулIэныгъэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIа еджагъэшхуэхэм ящыщщ этнолог лъэщ, тхыдэдж IэкIуэлъакIуэ, къэрал, жылагъуэ лэжьакIуэ цIэрыIуэ Думэн Хьэсэн Мухътар и къуэр. УФ-м, КъБР-м щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ, тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор Думэным и щIэныгъэ-къэхутэныгъэ зэфIэкIхэр инщ икIи купщIафIэщ. Абыхэм ягъуэтащ яхуэфащэ жылагъуэ, къэрал гулъытэ лъагэхэр. Думэн Хьэсэн хуагъэфэщауэ щытащ КъБР-м и Правительствэм, ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием и Президиумым къабгъэдэкI щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр, КъБР-м и Къэрал саугъэтыр.
Думэн Хьэсэн Дзэлыкъуэ куейм хыхьэ Каменномост къуажэм къыщалъхуащ 1942 гъэм и щэкIуэгъуэ мазэм. Курыт школ нэужьым ар щеджащ КъБКъУ-м тхыдэмкIэ и факультетым. Студент илъэсхэр жыджэру, купщIафIэу ирихьэкIащ Хьэсэн. ЩIэныгъэ-къэхутэныгъэ Iуэхухэм зэрыдахьэхым хуэдэу, ар я жэрдэмщIакIуэт икIи я къызэгъэпэщакIуэт жылагъуэ Iуэхухэм, студент щIалэгъуалэр Iуэхушхуэхэм къыхузэщIигъэуIуэу. Еджэныр ехъулIэныгъэкIэ зэфIихри, 1967 гъэм Думэныр ягъэкIуащ ВЛКСМ-м и обкомым школ IуэхухэмкIэ и къудамэм и инструктору. Зы илъэс нэхъ дэмыкIыу ар ирагъэблэгъащ Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым (иджы КъБГКъИ) этнографиемрэ тхыдэмкIэ и къудамэм и щIэныгъэ лэжьакIуэ нэхъыщIэу.
ЗэфIэкI лъагэхэр къыкъуэкIынкIэ узыщыгугъ хъуну гу зылъата щIалэщIэр институтым и унафэщIхэм я чэнджэщкIэ щIэтIысхьащ СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и Академием ЭтнографиемкIэ и институтым (иджыпсту РАН-м Этнологиемрэ антропологиемкIэ и институтщ) и аспирантурэм. Къэхутэныгъэ зэфIихахэр зэхуихьэсыжу ахэр зы лэжьыгъэ купщIафIэу щиубзыхужым, Думэным и щIэныгъэ унафэщIу щытащ кавказыдж цIэрыIуэ, ди къэралми дуней псоми къыщацIыху, тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор Гарданов Валентин. Аращ 1961 — 1985 гъэхэм СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и Академием ЭтнографиемкIэ и институтым Кавказым щыпсэу лъэпкъхэмкIэ и къудамэм и пашэу щытар. А еджагъэшхуэр и унэтIакIуэу Хьэсэн 1972 гъэм ирихьэлIэу игъэхьэзырауэ щытащ и кандидат диссертацэр, «Обычное имущественное право кабардинцев (вторая половина XIX — начало XX в.)» зи фIэщыгъэр. Ар ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкIащ Думэным. Тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат хъуа адыгэ щIалэм щалъхуа щIыналъэм къигъэзэжащ икIи и лэжьыгъэм щыпищащ зыIута институтым, ауэ иджы щIэныгъэ лэжьакIуэ нэхъыжьу.
1992 гъэм Думэным утыку кърихьащ щIэныгъэ дунейм пщIэшхуэ щызыгъуэта и доктор диссертацэр. «Социальная структура кабардинцев в нормах адата. Первая половина XIX в.» — арат зэреджэр а щIэныгъэ лэжьыгъэ иным. Ар щигъэхьэзырым Думэным и щIэныгъэ чэнджэщэгъуу щытащ пасэрей жылагъуэ зэхэтыкIэхэм я тхыдэмкIэ IэщIагъэлI цIэрыIуэ, тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор Першиц Абрам. Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу нэхъ лъэпкъ инхэм ящыщ адыгэхэм ди къекIуэкIыкIар, псэукIар, хабзэр, щэнхабзэхэр куууэ щызэпкърыха а лэжьыгъэшхуэхэр щигъэхьэзырым, Думэным абыхэм тхыдэмкIэ, этнографиемкIэ, IуэрыIуатэмкIэ, нэгъуэщI щIэныгъэ унэтIыныгъэхэмкIи епха къэхутэныгъэ купщIафIэхэр зэфIихащ.
ЖыпIэнурамэ, еджагъэшхуэм и къалэмыпэм къыпыкIа дэтхэнэ щIэныгъэ лэжьыгъэри гъэхьэзыра хъуащ академическэ еплъыкIэ иIэу. Апхуэдэхэщ, къапщтэмэ, абы и щIэныгъэ лэжьыгъэхэу зи гугъу тщIыхэри, нэгъуэщIхэри. А къэхутэныгъэхэм ящыщ дэтхэнэми жылагъуэм мыхьэнэшхуэ щигъуэтауэ щытащ. Ахэр ноби я гъуэгугъэлъагъуэщ къэхутэныгъэм дихьэх щIэныгъэлI куэдым. Апхуэдэ лэжьыгъэу псори зэхэту 200-м щIигъу и къалэмыпэм къыпыкIащ Думэным.
И гъащIэ купщIафIэм къриубыдэу Думэн Хьэсэн пэрытащ жэуаплыныгъэшхуэ зыпылъ IэнатIэ куэдым. 1993 гъэм къыщыщIэдзауэ 1997 гъэ пщIондэ ар щытащ КъБР-м Лъэпкъ IуэхухэмкIэ и къэрал комитетым и пашэу. 1994 гъэм Хьэсэн пщIэ хуащIу хахащ ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием и академикыу. ИужькIэ, 1996 гъэм ар хъуащ ЩIэныгъэмрэ гъуазджэхэмкIэ Петровскэ академием и действительнэ член. Жылагъуэм къыщыхуащI апхуэдэ гулъытэ лъагэхэр Думэным къихьащ бгъэдэлъ щIэныгъэ куумкIэ, зэхэщIыкIымкIэ.
Илъэси 10-кIэ (1997 — 2007 гъэхэм) ар и унафэщIащ Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и щIэныгъэ институтым. А лъэхъэнэм институтым лэжьыгъэшхуэ щекIуэкIащ Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъхэм я тхыдэхэр, хабзэхэр убзыхужынымкIэ, абыхэм я лъэпкъ нэщэнэхэр, щэнхабзэхэр хъумэнымкIэ, экономикэр, политикэр джынымкIэ. А къулыкъум пэрыту абы ирихьэкIащ КъБР-м и Президентым Лъэпкъ зэхущытыкIэхэмрэ жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм ядэлэжьэнымкIэ и чэнджэщэгъу IэнатIэри. НэгъуэщI къэрал, жылагъуэ къулыкъу лъагэхэри къызыхуэтыншэу зэрихьащ Думэным.
Сыт хуэдэ IэнатIэ пэрымытами, Хьэсэн дапщэщи далъагъурт цIыхугъэ лъагэрэ гъэсэныгъэ екIурэ, щIэныгъэ куурэ гупсысэ шэщIарэ. Думэным бгъэдэлъа апхуэдэ зэфIэкIхэр гулъытэншэ хъуакъым. И лэжьыгъэфIым папщIэ абы къыхуагъэфэщащ къэрал дамыгъэ лъагэхэр, щIыхь, фIыщIэ тхылъ лъапIэхэр. 1995 гъэм Хьэсэн къыфIащащ «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэр, 1998 гъэм ар хъуащ КъБР-м и Къэрал саугъэтым и лауреат. 1999 гъэм Думэн Хьэсэн хахащ Урысей Федерацэм и этнографхэмрэ антропологхэмрэя я зэгухьэныгъэм и президенту. Абы и нэIэм щIэту къызэрагъэпэщащ икIи къызыхуэтыншэу ирагъэкIуэкIащ Этнографхэмрэ антропологхэмрэ я IV дунейпсо конгрессу 2001 гъэм Налшык щызэхашауэ щытар. 2003 гъэм Хьэсэн къыхуагъэфэщащ «Урысей Федерацэм щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъагэр.
Илъэсих ирикъуащ а щIэныгъэлI щэджащэр къызэрытхэмытыжрэ. Псэужамэ, абы и ныбжьыр илъэс 75-рэ ирикъунут.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
Ныбжьэгъум и псалъэ
Мамырыгъэм и джакIуэ
Езыр къыщалъхуа Къармэхьэблэ къуажэм и махуэшхуэм япэу дыщызэрихьэлIат Думэн Хьэсэнрэ сэрэ. Ар нэхъ гъунэгъуу къыщысцIыхуар адыгэ литературэм и классик ЩоджэнцIыкIу Алий къызэралъхурэ илъэс 90 зэрырикъум и щIыхькIэ Бахъсэн къалэм щызэхаша гуфIэгъуэ дауэдапщэхэращ. ЖыпIэнурамэ, иужьрей зэхуэзэр дэ тIум ди дежкIи мыхьэнэшхуэ зиIэу къыщIэкIащ, сыту жыпIэмэ аращ щIэдзапIэ хуэхъуар дяку дэлъа ныбжьэгъугъэм.
Думэн Хьэсэн хэлъ хьэл-щэнхэм фIыуэ щыгъуазэ сыщыхуэхъуауэ щытащ лIэщIыгъуэ блэкIам и 90 гъэхэм. Абы щыгъуэ сэ КъБР-м и Правительствэм и УнафэщIым и къуэдзэу сыщытти, си къалэнхэм хиубыдэрт республикэм щыпсэу лъэпкъхэм яку дэлъ зэхущытыкIэ Iуэхухэм си нэIэ тезгъэтыныр икIи лэжьыгъэ IуэхукIэ куэдрэ сыхуэзэн хуей хъурт Думэным. Ди зэхуэзэ къэси сэ нэхъ куууэ къызгурыIуэрт еджагъэшхуэр сыт хуэдэ Iуэхуми щIэныгъэ лъабжьэ иIэу зэрыбгъэдыхьэр, къэрал гупсысэкIэ зэрыбгъэдэлъыр. Ар тегузэвыхьырт 90 гъэхэм ди республикэр зэрыта щIытыкIэм къишыным унафэ тэмэм темыщIыхьамэ, Iуэхум жылагъуэр бэлыхь инхэм хэзыдзэн зэщIэхъееныгъэхэр къикIынкIэ зэрыхъунум.
И Iуэху еплъыкIэр хуиту къэзыIуатэ, жиIэм щыхьэт техъуэ щапхъэ наIуэхэри къэзыхьыф цIыхут Хьэсэн. Зи гугъу сщIы лъэхъэнэм куэду щыIэт жылагъуэр зыгъэгулэз Iуэхугъуэхэр: властымрэ демократие къарухэмрэ зэрызэпэщIэувар, адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ зыр адрейм зыкъомкIэ хуэмыарэзыуэ къызэрыувахэр, цIыхубэм я псэукIэр тхьэмыщкIагъэм зэрыхуэкIуар, н. къ. Апхуэдэ щытыкIэм цIыхубэр къизышыфынур зи псалъэм пщIэ, фIэлIыкI иIэ цIыху щыпкъэрт. Апхуэдэхэм ящыщащ Думэн Хьэсэн. Iулыджышхуэ зиIэ щIэныгъэлIым и псалъэм щIэдэIур цIыху къызэрыгуэкIхэм я закъуэтэкъым — абы пщIэ ин къыхуищIу щытащ КъБР-м и япэ Президент КIуэкIуэ Валерий.
Адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ я зэхуаку дэлъ зэпыщIэныгъэхэр зы псалъэкIи зы IуэхукIи зэпыуда зэрымыхъунум, ахэр иджы зэгъунэгъугъэм нэмыщI, лъыкIэ, IыхьлыгъэкIэ, благъагъэкIэ зэпха зэрыхъуам еш имыщIэу тепсэлъыхьырт Думэныр. Тхыдэдж Iэзэм, этнолог цIэрыIуэм, политик IэкIуэлъакIуэм и псалъэхэр зэхахащ мамырыгъэр зыгъэнэхъапэ дэтхэнэми.
Хьэсэн бгъэдэлъа апхуэдэ зэфIэкIхэр къэплъытэмэ, абы нэмыщI хэтыт-тIэ КъБР-м Лъэпкъ IуэхухэмкIэ и къэрал комитетым и пашэу щытыфынур? А къулыкъур абы игурэ и щхьэрэ зэтелъу зэрихьащ илъэс зыбжанэкIэ.
УФ-м ФедерацэмкIэ и Советым сыхэту, сэ срихьэлIащ лъэпкъ зэхущытыкIэхэм епха къэралпсо зэхуэс. «Шабзэхэр щакъутэ», — жыхуаIэм хуэдэ а зэIущIэм игъуэта зэщIэплъэныгъэ гуащIэр хэпщIыкIыу ужьыхат, лъэпкъхэм яку дэлъ зэхущытыкIэхэр зэрегъэфIэкIуапхъэм ехьэлIауэ цIыхуитIым абы щащIа докладым и ужькIэ. Зыр — Тэтэрстан Республикэм и лIыкIуэт, адрейр — ди Думэн Хьэсэнт. Урысей къэралыгъуэм зэгурыIуэныгъэ, зэпIэзэрытыныгъэ илъыным хущIэкъу политикхэм, жылагъуэ лэжьакIуэхэм, щIэныгъэлIхэм апхуэдэущ Думэныр ягу къызэринар — мамырыгъэм и лъапIагъыр къызыгурыIуэ, абы папщIэ куэд зылэжьыфыну цIыху акъылыфIэущ.
И хьэл-щэнкIэ быдагъэ зыхэлъ, зи псалъэм тебгъуэтэж, жиIэр пхызыгъэкIыф цIыхут Хьэсэн. Ауэ щыхъукIи, и макъ иIэтауэ е псынщIэу, зэкIэлъигъэпIащIэу и гупсысэр къиIуатэу зэи плъагъунутэкъым. Абы и дэтхэнэ псалъэри гъэхуат, купщIафIэт, зыжриIэм зэхимыхынкIэ Iэмал имыIэу бгъэдилъхьэрт. Апхуэдабзэу езыри хуэнабдзэгубдзаплъэт и псэлъэгъум, абы жиIэхэр зэхихырт, едэIуэфырт. Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым и унафэщIу щагъэувам щыгъуэ, абы бгъэдэлъ а хьэл дахэхэр куэдым нэрылъагъу тщыхъуащ. Гъэсэныгъэ екIу зыхэлъ мо цIыху Iэдэбыр, зэпIэзэрытыр зэжьэхэуэныгъэ, зэгурымыIуэныгъэ лъэпкъ къыхэмыкIыу щIэныгъэлI гупым яхыхьэфащ, ар къигъэдэIуащ икIи зэман кIэщIым къриубыдэу Iуэхугъуэшхуэм къыхузэщIигъэуIуэфащ. Лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэм и тетыгъуэм гъэбыда хъуащ институтым и мылъку-техникэ лъабжьэри.
Лэжьыгъэшхуэ гуэр зэфIимыхыу зы махуи къыхуихуакъым Хьэсэн. ИтIани абы фIэфIтэкъым и къэхутэныгъэщIэхэм, ехъулIэныгъэщIэхэм куэдрэ ятепсэлъыхьын, и щхьэ Iуэхури зэи япэ иригъэщыртэкъым. ХущIыхьэгъуэ лъэпкъ зэримыIэм хуэдэу, абы хузэфIэкIырт зэныбжьэгъухэр дызэхуишэсын, дыщигъэсын. Апхуэдэхэм деж Хьэсэнт Iуэхум и жэрдэмщIакIуэри къызэгъэпэщакIуэри. Зэныбжьэгъу гупым щыщ дэтхэнэми ди пщэрылъ къалэнхэр къэплъытэмэ, дауи, тынштэкъым зипчу зэхуэзэм укIуэну, арщхьэкIэ Хьэсэн къыдэджамэ, дэ псори дызэхуэсырт. Адыгэ Iэнэм абы щызэрихьэ лъэпкъ хабзэр удэзыхьэхт. Iуэхум абы хилъхьэ акъылымрэ IэкIуэлъакIуагъэмрэ куэд и уасэт. ЦIыху гумызагъэм дапщэщи къыхигъэщырт лъэпкъ хабзэр хъумэн, ахэр щIэблэм тыгъэ лъапIэу къахуэгъэнэн зэрыхуеймкIэ дэ, нэхъыжьхэм, жэуап зэрытхьыр. АбыкIэ езыр щапхъэ нэст.
ЗэгурыIуэныгъэр, зэкъуэтыныгъэр, мамырыгъэр зыгъэнэхъапэ цIыхут Думэн Хьэсэн. Ар дунейм зэрехыжар къызэхьэлъэкIар и унагъуэм, дэ, и ныбжьэгъухэм, лэ-жьэгъухэм я закъуэкъым — жылагъуэм фIэкIуэдащ жыджэрагъышхуэ зыхэлъа, Iулыдж ин зиIа узэщIакIуэ.
НЭХУЩ Заурбий,
УФ-м и Жылагъуэ палатэм хэт.
Лэжьэгъум и псалъэ
ЩIэныгъэлI лъэужьыфIэ
Думэн Хьэсэнрэ сэрэ лIэщIыгъуэ ныкъуэм нэскIэ дызэрыцIыхуащ (1964 гъэм къыщыщIэдзауэ). Дэ зэгъусэу университетым дыщызэдеджащ, СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и Академием и аспирантурэм ди щIэныгъэм щыхэдгъэхъуащ, иужькIэ зы гуп дыхэту илъэс куэдкIэ дызэдэлэжьащ. Махуэ къэс дызэхуэзэу, дызэуэршэрылIэу щытауэ жысIэмэ, пцIы соупс, сыту жыпIэмэ сэ щIэныгъэ-къэхутэныгъэм дапщэщи сыхэту сыкъекIуэкIащ, Хьэсэн абы къыдэкIуэу нэгъуэщI къулыкъу лъагэ куэдми пэрытащ: ди Правительствэм хэтащ, республикэм и Суд Нэхъыщхьэм щыIащ, ди щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и унафэщIу лэжьащ, н. къ. ИтIани дяку дэлъа псэ хуабагъэр, ныбжьэгъугъэ пэжыр зыми емылъытауэ быдэу щытащ, ди Iуэху еплъыкIэхэр щызэтемыхуэ щыIами.
Апхуэдэ гуапагъэр хъума зэрыхъуар нэхъыбэу Хьэсэн и фIыгъэу къысщохъу. А щIэныгъэлI щыпкъэм хуащI пщIэр, шэч хэмылъу, къызыхэкIар абы бгъэдэлъа щIэныгъэ зэфIэкIышхуэрт. КъэхутакIуэ емызэшым зы махуи дигъэкIауэ къыщIэкIынкъым зы щIэныгъэ Iуэху гуэрым ехьэлIауэ къалэмыр къыщимыщта, архивым щыхэмылэжьыхьа. И IэнатIэ щыпэрыти, IуэхукIэ ежьауэ гъуэгу щытети, зыщигъэпсэхуи, сымаджэщым щыщIэлъи — дапщэщи зэман къигъуэтырт щIэныгъэм хуэлэжьэну, жылагъуэм мыхьэнэшхуэ щызиIэ къэхъукъащIэхэм я жэуап нэсыр къилъыхъуэу.
Къилъыхъуэм и мызакъуэу икIи къигъуэтырт дэфтэр хьэлэмэтхэр, ипэкIэ нэгъуэщI зыгуэрми наIуэ къимыщIыфахэр. Апхуэдэу, еш зымыщIэу, ерыщу зи мурадым хуэкIуэ щIэныгъэлIым ехъулIэныгъэ иIэнтэкъэ?! Илъэс куэдкIэ иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэ купщIафIэхэм Думэныр хуашащ щIэныгъэм и щыгум. Иджыри и кандидат лэжьыгъэм абы къыщигъэлъэгъуэфа-уэ щытащ XVIII лIэщIыгъуэм Къэбэрдейм щыIа унагъуэ, лъэпкъ зэхущытыкIэхэм хабзэ лъабжьэ быдэ яIауэ. Я щытыкIэкIэ ахэр хуэбгъадэ хъунут феодализмэр щытепщэ къэрал ухуэкIэм и хабзэхэм, хуитыныгъэхэм.
Думэным щIэныгъэ утыкушхуэм кърихьа апхуэдэ гупсысэхэм къанэ щымыIэу зэхакъутащ языныкъуэ еджагъэшхуэхэр ерыщу зытемыкI Iуэху еплъыкIэр. Абыхэм жаIэрт ХIХ лIэщIыгъуэм ику пщIондэ адыгэхэр пасэрей жылагъуэ зэхущытыкIэм итауэ, къэралыгъуэ зыхужыпIэ хъун гуэри щIыналъэм имылъауэ. Къэралыгъуэр езыр сыт, и мыхьэнэкIэ? Ар хабзэрэ хуитыныгъэ убзыхуарэ щIыналъэм щыпсэу цIыхухэм яку дэлърэ, апхуэдэуи а щIыналъэр езым хуэдэ нэгъуэщI щIыпIэхэм абыхэмкIэ епха хъуфу, ядэлэжьэфу щытмэщ.
Хабзэ пыухыкIахэр зи лъабжьэ къэрал ухуэныгъэ XVII — ХIХ лIэщIыгъуэхэм адыгэхэм зэраIам тещIыхьауэ щытащ Думэн Хьэсэн и доктор диссертацэ иныр. ЩIэныгъэлIым и къэхутэныгъэм и мыхьэнэр лъэпкъым и дежкIэ апхуэдизу къызэрымыкIуэу инщи, абы и лъапIэныгъэр нэсу щызыхащIэн лъэхъэнэрэ ар зыхэзыщIэн щIэблэрэ иджыри къэмыунэхуауэ жыпIэ хъунущ.
Жылагъуэм къыщыхъу, цIыху щхьэхуэхэм яку къыдэхъуэ зэпэщIэувэныгъэхэр, зэхущытыкIэ ткIийхэр зэтеуIэфIэжынымкIэ, зэпIэзэрыт щIыжынымкIэ езым хуэдэу IэкIуэлъакIуэ уигъэлъыхъуэнт Думэным. А хьэл-щэн дахэр псом хуэмыдэу наIуэ къэхъуащ лIэщIыгъуэ блэкIам и 90 гъэхэм. Республикэр зыхуэкIуа щытыкIэ хьэлъэр, лъэпкъхэм яку къыдэхъуэ пэта зэпэщIэувэныгъэр зауэм хуэмыкIуэн папщIэ, щIэныгъэлI щыпкъэм, хэкупсэ нэсым лъэкI къигъэнакъым. Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ щIы Iуэхум теухуауэ яIэ зэхущытыкIэм тещIыхьауэ щыта абы и лэжьыгъэшхуэм псори и пIэ иригъэувэжащ, ущIызэдэуэни ущIызэдэуэни Iуэхум хэмылъыжу.
Апхуэдэ дыдэу жылагъуэр зэдауэм къришащ щIэныгъэлIым, Iуащхьэмахуэ япэ дыдэу дэкIа Хьэшыр Чылар мыадыгэу къыщIрагъэдзыну зыгуэрхэр яужь щихьам щыгъуэ. КъыздикIари мыгурыIуэгъуэ дыдэ а гупсысэр и пIэм «ираукIыхьащ» Думэным къиугъуея, жылагъуэ утыкум кърихьа тхыдэ дэфтэр пэжхэм.
Мыпхуэдэ Iуэхухэр зэIубз щIыжыныр зыпэрыт къулыкъу лъагэм къыхуигъэув Iуэхуутэкъым Думэным къызэрилъытар, атIэ щIэныгъэлIым, хэкулIым и къалэн нэсут. ИпэкIэ сызытепсэлъыхьа Iуэхугъуэхэм къагъэлъагъуэ Думэн Хьэсэн хуэдэ щIэныгъэлIхэр, езыхэр дунейм темытыжми, я лэжьыгъэкIэ, Iуэху зехьэкIэкIэ, гупсысэкIэкIэ жылагъуэм иджыри куэдрэ зэрахэтыр, ахэр къэкIуэну щIэблэхэм щапхъэ, унэтIакIуэ зэрахуэхъур.
Зи щхьэм и гъусэу зи цIэри ящыгъупщэж щIэныгъэлI нэпцIхэр нэгъуэщIхэм я къэхутэныгъэхэмкIэ загъэинрэ езыхэм гупсысэшхуи якъуэмылъу апхуэдэщ. Думэныр нэгъуэщIт. Абы нэгъуэщIым и гупсысэ «зыкIэщIиупщIэн» дэнэ къэна, езым къиугъуея, къихута IуэхугъуэщIэ куэд нэсу зэригъэуIуну зэман щимыIэ къэхъурт. ИтIани, аращ тхыдэм хэлъ Iуэхугъуэ куэдым я «щхьэтепхъуэр» тезыхыфар.
ЩIэныгъэлI нэсым бгъэдэлъа зэфIэкI иныр зэи кIуэдынукъым. Апхуэдэ лъагапIэхэм занщIэуи нэсакъым Хьэсэн. ЩыIащ зэман, щIалэщIэр щIэныгъэ зригъэгъуэтыным хуэнэхъуеиншэрэ хъуапсэу, арщхьэкIэ абы хунэмысу. Зи адэр зауэм хэкIуэда быным щIэгъэкъуэну къахуэнар Хьэсэнти, тхылъым япэ иригъэщын хуей хъурт унагъуэм ядэIэпыкъуныр, анэ тхьэмыщкIэм телъ бэлыхьыр дигъэпсынщIэныр. А зэман хьэлъэм зыхэна щIэныгъэр иужькIэ зригъэгъуэтыжащ Думэным, гугъуехьым щымышынэу, ерыщу и мурадым хуэкIуэу. ФIыгъуэ куэд къыхуихьащ Хьэсэн а лэжьыгъэм.
И къалэмыпэм къыпыкIа, щэ бжыгъэ зыбжанэ хъу къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр лъэпкъ щIэныгъэм и зыужьыныгъэм и хэлъхьэныгъэ инщ. Абыхэм я мызакъуэу, щIэныгъэлIым къыщIэнащ щIэблэ узыншэ, ныбжьэгъу куэд, гъэсэн мымащIэ. ЩIэныгъэлI лъэужьыфIэм и цIэр игъащIэкIи хэмыкIуэдыкIыжыну къыхэнащ зыхуэлэжьа лъэпкъым, хэкум я тхыдэм.
ГЪУТ Iэдэм,
филологие щIэныгъэхэм я доктор.
(ИжьымкIэ къыщыщIэдзауэ) Думэн Хьэсэн, Гугу Рашад, Иуан Пётр, Улаков Махъты.
Думэн Хьэсэнрэ Тут Зауррэ
Тэтрокъуэ Астемыр, Адзын Мухьэмэд, ВыукI Ибрэхьим, Думэн Хьэсэн сымэ.
ГукъэкIыжхэр
И IэдакъэщIэкIхэр зэманым жьыдэхъуркъым
ЩыIэщ цIыху, ухуэзэрэ уепсэлъылIамэ, гупсысэщIэхэр къыббгъэдилъхьэу, мурадыщIэхэр уигъэщIу, къаруущIэ къыпхилъхьэу. Апхуэдэхэм ящыщт Думэн Хьэсэн Мухъутар и къуэр. Сыту щIэныгъэшхуэ бгъэдэлът, сыту Iуэхугъуэ куэдым хищIыкIрэт, сытуи куэд зэфIигъэкIа ди лъэпкъ тхыдэр зэфIэувэжын папщIэ. Дапщэрэ сыхуэмызами, сымыгъэщIагъуэу слъэкIакъым абы бгъэдэлъа зэфIэкIым и инагъыр.
Думэным иригъэкIуэкIа лэжьыгъэхэр зэрахуэфащэкIэ къэлъытэныр къызыпэщылъ щIэблэм дащыщщ дэ. ЩIэныгъэлI щэджащэм ди тхыдэм ехьэлIауэ наIуэ къищIа архив дэфтэрхэм, къиугъуея нэгъуэщI хъыбархэм япкърылъ купщIэмрэ ябгъэдэлъ лъапIэныгъэмрэ нэсу зыгурыдгъэIуэн хуейщ. Абы и лэжьыгъэхэу «Обычное имущественное право кабардинцев», «Якуб Шарданов», «Территория и размещение кабардинцев и балкарцев», «Вдали от Родины» хуэдэхэр зэманым жьы дэмыхъу, зи купщIэр, мыхьэнэр нэхъ лъагэж хъу тхыгъэхэщ. Адыгэ лъэпкъыр щыIэхукIэ, абыхэм цIыхур хуеинущ.
ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 90 гъэхэм, жылагъуэ зэщIэхъееныгъэхэм я лъэхъэнэм, Думэныр пщIэ иIэу хэтащ «Адыгэ Хасэми» Къэбэрдей лъэпкъым и Конгрессми. Радикалхэм пхагъэкIыну хэт Iуэхугъуэхэм япэщIэувэу Къэбэрдей-Балъкъэрым зэкъуэтыныгъэр, зэпIэзэрытыныгъэр щызыхъумэфахэми ящыщащ ар. Ди республикэм щыпсэу лъэпкъхэм яку зэгурыIуэныгъэ дэлъынымкIэ, цIыхухэм шыIэныгъэ яхэлъынымкIэ Думэным лэжьыгъэшхуэ зэфIигъэкIащ, къэрал IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм пэрыту.
ЦIыхухэм папщIэ псэуа хэкупсэ нэсым и фэеплъ нэхур ар зыцIыхуу щытахэм куэдрэ ди гум илъынщ.
КЪАЛЭ Замир,
экономикэщIэныгъэхэм я доктор, профессор.
