
ЩIэныгъэлIым и псалъэ
Ныбжьэгъужь
Мы дунейр зэгуэр зэтеувэжрэ ди бзэмрэ ди лъэпкъымрэ иджыпсту зэрыщытым нэхърэ нэхъ дэхуэха мыхъуу къызэтенэ закъуэмэ, зэман къэкIуэнущ, БакIуу Хъанджэрий хуэдэхэм я гъащIэмрэ я IуэхущIафэу щытхэмрэ къапщытэжрэ абы лъапIэныгъэ хэха хуащIу. Ар си фIэщ зыщIыр Хъанджэрий Iуэхуу зыпэрыувэм сэ щыдэслъагъу Iэзагъырщ, зэфIэкIырщ, жанагъырщ.
Къандур Изэт и цIэр зезыхьэ саугъэтыр къыщрата махуэм. Сурэтым: БакIуу Хъанджэрий, Нэхущ Чэрим, Къандур Мухьэдин, Къуийкъуэ Налбий. 1997гъэ
Абы и тхыгъэхэр ди лъэпкъ литературэ щIэныгъэм и дахапIэхэм ящыщщ, и статья щхьэхуэхэм ящыщ дэтхэнэри къэIэтын хуей проблемэ гуэрым теухуащ, и къэхутэныгъэшхуэ тхылъхэр Кавказым ис лъэпкъхэм я литературэм и хэлъхьэныгъэщ. Абы нэмыщIу, БакIуум и къэхутакIуэбзэр щапхъэ пщIыным хуэдэу бзэ шэрыуэщ, и къэпщытэныгъэхэр гъэхуащ, гупсысэу узыхуишэхэр купщIафIэщ.
Илъэс 55-рэ хъуауэ дызэроцIыху абырэ сэри, зэи хуэмыхуагъ гуэр дэслъэгъуакъым. Ауэ набдзэгубдзаплъагъ, IэкIуэлъакIуагъ, куэдым яхэмылъ гулъытэрэ гу къабзагърэ ебэкIыу куэдрэ срихьэлIащ.
1964 — 1965 гъэ еджэгъуэт. Дэ университетым япэ курсым деджэн щедгъэжьагъащIэу, ар нытхэтIысхьэжауэ щытащ, дзэ къулыкъум илъэсищкIэ хэта нэужь нигъэзэжри. ЗанщIэуи мыдрейхэм фIыкIэ къахэщ хъуащ, абы щыгъуэми езым зыкъыхигъэщын щхьэкIэ лейуэ зыри имыщIэу, утыкуакIуэу япэ илъадэ зи хабзэхэм ящымыщу, арщхьэкIэ, куэд зэрыкъуэлъыр и щэн къудеймкIэ къапщIэу — мис апхуэдэт ар щищIалэгъуэм щыгъуи.
Зэман дэкIри, хуэм-хуэмурэ къызгурыIуащ абы и зэпIэзэрытагъыр къызыхэкIыр. Хэку зауэшхуэ лъэхъэнэмрэ абы и ужь илъэсхэм-рэ зи сабиигъуэр хиубыдахэм куэд къахэпшынукъым гъащIэм лъэщу иримыудэкIауэ. Хэт и адэр зауэм хэкIуэдати, фызабэкъуэу къэхъуат. Адрейм и адэр къелами, фэбжь телъу ныкъуэдыкъуэу къэкIуэжат. Ади ани имыIэжыххэу къэнаи щыIэт — зыр зауэм щаукIауэ, адрейр жылэм зауэр къыщысым, бомбэм ихьауэ.
Зауэ нэужь илъэсхэр гугъуу зэрыщытар зымыгъэунэхуахэми къагурымыIуэу щыткъым. Дунейр зэрыгъаблэм нэмыщIу, зыхэпсэукIын зимыIэжу зэтекъута къэралыр къэбэдзэуэжын щхьэкIэ зи лъэ вакъэ изылъхьэр — жьыи, щIэи, зипкъ зэрымыубыда сабии — пщIэншэрылажьэу щIэщIэныр Iэмалыншэт. Губгъуэ хьэсэхэр жэмкIэ явэуи къэхъурт, лъапэкIэ къыщатIи щыIэт, дауэ мыхъуами, щIы зехьэн зыщыужами зратыжат, куэд-мащIэми, Iэщ ягъэхъурт, сыт хуэдэ IэнатIэ пэрымытми, щхьэкъэIэт ямыщIэу лажьэхэрт. Унагъуэхэм жьэрэ Iэрэ зэры-зэхуахьын къыхуамыгъанэу, гъавэу щIыгум къытрахар, къэрал гуэным мыкIуэу ядэртэкъым. Унагъуэм я нэхъ инри уней хадэм къраха тIэкIум къыхуэнэрт, абыи зыгуэркIэ къыхэмыIэбэмэ. Хъанджэрий къызыхэкIа унагъуэри гугъуехьыр нэхъ зи натIэ хъуахэм ящыщ зыт: и адэр Сталинград деж щыхэкIуэдати, унэм хъулъхугъэ балигъ щIэсыжтэкъым, фызабэу къэна и анэм сабиищ ипIын хуейт, ауэ абы щхьэкIэ и колхоз лэжьыгъэ къалэнри щхьэщахыртэкъым.
Зэманыр сыт хуэдэу мыбзаджэми, къэралым хузэфIэкIынурати, сабиищым ящыщ зыр, нэхъыщIэр, хишри пщIэншэу игъашхэу, ихуапэу, гъущапIэ зыщIэсын иIэну интернатым щIигъэтIысхьащ. Ауэ ари нэхъыфI зылъэмыкIым и мырамысэ-шыпст: уи унагъуэ уимысыжмэ, анэм и хуабагъэр къыплъэмыIэсмэ, уи хъуреягъыр хамэ защIэмэ, абы тхъэгъуэ хэлъынт? Мис апхуэдэ IэнатIэр Хъанджэрий и сабиигъуэу къылъысащ. ИтIанэми, ари зы хэкIыпIэти, сыт хуэдэ гуныкъуэгъуэ хэмылъами, интернатым яша сабийхэр хъарзынэу ирагъаджэрт, щIэныгъэфI къратырт. Школыр къиухри, абы къыкIэлъыкIуащ дзэ къулыкъур къэралым хуигъэзэщIэн хуейуэ. Ари кърихьэкIри, иужьыжкIэщ БакIуум КъБКъУ-м гупсэхуу щеджэныр къыщехъулIар.
… ЕтIуанэ курсым и гъэ еджэгъуэм щыщIидзэжым щыгъуэ, ди комендантым сыткIэ и нэфI къысщыхуами, хуит сищIат, пэш дызыщIэсынумрэ абы къыздыщIэсыну сыхуейхэмрэ сэ къыхэсхыжыну. Зы пэшым нэрыбгихыу дыщIэсынути, къыхэсщыпыкIа тхум шэчи къытезмыхьэжу, пасэу фIыкIэ гу зылъыстауэ щыта Хъанджэрий яхэхуащ икIи зэи сыхущIегъуэжакъым: абдежым щегъэжьауэ етхуанэ курсым дынэсыху дэ тIур дызэбгъэдэкIакъым, адрейхэм ящыщ гуэрхэр хэкIми къыхэнэми емылъытауэ. Еджэныр къэдуха нэужьми, хэт и Iуэхур дауэ мыхъуами, дызэфIэкIуэдакъым. Къэхъуащ, сэ ди къуажэ сыдэсыжу, ар Москва щыщыIаи, сэ Москва сыщыIэу, езыр Карачаевск щыщыпсэуам. Ауэ дигурэ ди псэкIэ дыщызэпэмыблагъэ зэи къэхъуакъым икIи ар зи фIыщIэр Хъанджэрий ныбжьэгъу игъэпэжыфу, и гур къитхьэщIыкIауэ, цIыхугъэ дахэр и гъуазэу дунейм зэрытетращ. Сэ абы дэслъэгъуа цIыхугъэм, и дуней тетыкIэ екIум я щапхъэуи, и гушыIэкIэу IуэрыIуатэм хыхьэжахэм ящыщуи Iэджэ къэсхьыфынут, ауэ псалъэр кIыхьыщэ зэрыхъунум сыкъыжьэдекъуэ.
Куэдрэ къэхъуркъым, Тхьэ лъапIэм фIы псори зым и закъуэ бгъэдилъхьэу. УрохьэлIэ Iэзагъыр зэбэкIыр цIыху дыджу, пагэу, щхьэхуэфIу къыщыщIэкI. Уеплъамэ, хабзи нэмыси хэлъу, ауэ Iуэху дэпщIэн хъумэ, и хуэмыхуагъыр къыщIэщу зи хущхьэ хъуам и бзууэ дунейм тети щыIэщ. Щыпсалъэм деж и самыркъо дахэм уихьэхуу, арщхьэкIэ езым и тэмакъым залэ щIэмыхуэуи ухуэзэнущ. Ауэ мы зэм Алыхьталэм Iэзагъыр, гуапагъышхуэр, гушхуэныгъэр зэгъусэу Хъанджэрий къыхилъхьам хуэдэт. ЗэрыжаIэщи, цIыхум уазэрыхыхьэр лъапэщ, уакъызэрыхэкIыжыр напэщ. Нэхъапэ гу зылъыптэ хабзэр цIыху хэтыкIэращи, Хъанджэрий япэ ущыхуэза махуэм щегъэжьауэ удехьэх — и нэгур зыIухащ, и гушыIэкIэр дахэщ, жьыми щIэми зэрепсэлъэн бзэ къегъуэт. УкIэлъыплъыжа нэужьи ущIезыгъэгъуэжын дэплъагъужыркъым. Абы нэмыщIу, абы и жыпым зы сом закъуэ нэхъ имылъыжми, зипIытI-зихузу ар кърихын щысхьынукъым. ФIы къохъулIамэ, и нэгур зыIухауэ къыпхуэгуфIэнущ, лажьэ къыпщыщIа — япэ иригъэщ щымыIэу, къэсынурэ зыкъыпщIигъэкъуэнущ. Ди зэманым апхуэдэр зыдэплъагъур зырызыххэщ. Абы щыгъуэми, игу иримыхьын гуэр илъэгъуакъэ — и жьэм хуимытыж зэрыжаIэу, и гум илъ дыдэр къехьэкI-нехьэкI хэмылъу къыжьэдэлъэтынущ. Ар зыхуэмышэчыр жагъуэгъу хьэзырщи, езым нэр ирищIу пэжыр жиIэрэ ежьэжамэ, модрейхэм нэщIыбагъкIэ псалъэ пхэнж ирахьэжьэным хуэIуа щыIэкъым.
Зыпэрыт IэнатIэм и IуэхукIэ жыпIэмэ, зэрызэдэтщIэщи, щIэныгъэ Iуэхум нэкIэнэщхьагъэр хэзагъэркъым — уэ къэблэжьар ууеижщи, абы хуэфащэращ пщIэуэ уиIэнур. БакIуум аспирантурэр къиухауэ, адыгэ литературэм и зы пкъыгъуэ теухуауэ кандидат диссертацэри пхигъэкIауэ Къэрэшей-Шэрджэс пединсти-
тутым щригъэджэну щыпэрыувэм, кафедрэм и ассистенту иригъэжьащ. Мы щIалэм теплъхьэр и хьэлъэщ, жаIэу гу щылъатэм, абы урыс литературэ курси и пщэ къыдалъхьащ, нэгъуэщI лъэпкъ литературэхэмрэ IуэрыIуатэмрэ ятеухуа темэхэр къытракъуащ, европей лъэпкъхэм я литературэми щыхагъэIэба къэхъуащ. СыткIэ ямыгъэунэхуами, Хъанджэрий и щIэныгъэм псытепхъэ иIэу къыщIагъэщыфакъым.
Абы и щыхьэтщ, зэгуэрым БакIуур хамэ къэрал литературэр егъэджынымкIэ зэпеуэ хэтауэ зэрыщытам и хъыбарыр. Конкурсыр езыгъэкIуэкIыр Союзпсо министерствэрат, щекIуэкIыр Ульяновск къалэрт, къэралышхуэм и еджапIэ Iэджэми къикIахэр абы щыпэкIурт. Мис абы адыгэ щIэныгъэлIым франджы тхакIуэ телъыджэ Антуан де Сент-Экзюпери теухуауэ щищIа доклад-лекцэм япэ иувэну зыхузэфIэкIын къахэкIакъым! А зыр ирикъунт, БакIуу-егъэджакIуэм и зэфIэкIымрэ и къэухьымрэ здынэсыр къриппщытэну.
Ассистенту езыгъэжьар дэкIуэтейуэрэ, егъэджакIуэ нэхъыжь, доцент къалэнхэр игъэзащIэ хъуащ, доктор диссертацэри пхигъэкIри, профессор цIэри къыфIащащ, кафедрэм и тхьэмадэуи зыкъомрэ щытащ, факультетыр къыIэщIалъхьэри, декану, иужькIэ институтыр университет хъууэ абы институтхэр хэщхьэхукIыж щыхъум, Гуманитар институтым и директору лэжьащ. Ахэр жыIэгъуафIэми, уэ пхуэдэ куэдым уахэщхьэхукIыу студентхэри, аспирантхэри, профессорхэри зэбгъэдаIуэу, ахэр псори зыхуей хуэбгъазэу ущытын щхьэкIэ куэдым ухуэIэижьу зумыгъэлъагъуэу хъуркъым.
Ар Карачаевск къалэм къыдэкIыу Налшык къэIэпхъуэн хуей зэрыхъурэ илъэс пщыкIутху-пщыкIух хъуащи, нобэр къыздэсым сэлам гуапэхэр къыкIэлърагъэхь, дэлэжьахэм хьэмэрэ иригъэджахэм ящыщ Налшык къэкIуамэ, «Хангери Ильясович деж» жаIэу зыкъыхуамыгъэзауэ, ямылъэгъуауэ Къэбэрдей-Балъкъэрым икIыжыркъым.
ЩIэныгъэ Iуэхум псалъэр тетшэжынщи, абыкIи БакIуур зэи хуэмыхуакъым. Иджы куэдрэ зи гугъу ямыщIыж, ауэ къызэры-мыкIуэ лъапIэныгъэ зыхуэфащэ «Адыгэ энциклопедие» тхылъышхуэр щагъэхьэзырым щыгъуэ, ди гъуазэу а тхылъыр зыузэщIа Къумахуэ Мухьэдин си пщэ кърилъхьауэ щытат филологием щыщ зы IэнатIэ. Абы хиубыдэрт хэхэс адыгэхэм я литературэм теухуауэ зы пкъыгъуэ егъэтхын хуейуэ. ГъэщIэгъуэнращ, хьэм уеуэмэ, еджагъэшхуэм техуэн хуэдэу еджахэр ди куэдщ. Ауэ гугъэзагъэу зы лэжьыгъэ пакIэ зыщIын улъыхъуэмэ, ХьэцIыкIу и шейтIану, псори мэкIуэдыжри, хъуреягъыр хэкужь бгынэжам хуэдэу нэщIу укъонэ. Мис абы щыгъуэ сыкъыдэзыхыжауэ щытар БакIууращ: куэдри дызригъэлъэIуакъым, итхари хъуащ, и пIалъэкIи игъэгувакъым.
ИужькIэ, си дежкIэ нэхъ гугъужрати, си пщэ къыдэхуащ адыгэ литературэм и тхыдэр гуп монографиеу езгъэтхын хуейуэ. ЗэрыжысIащи, ущыхуейм деж зыри бгъуэтыжыркъым. Гъуапэри пщампIэри зыIэщIалъхьа сэ си IуэхущIафэ нэхъыщхьэр литературэм и зы пкъыгъуэу жыхуэпIэн IуэрыIуатэрат. АдрейхэмкIэ си шым къижын щыIэтэкъым. Ди институтым адыгэ литературэм елэжьу нэрыбгищ къыщIэнати, ахэри, мыпхуэдэ лэжьыгъэм зы-кIи хуэхьэзырхэтэкъым, сэ схуэдэт. Псоми, кIуэрыкIуэм тету, гум и зы шэр-хъыр къыщIэтхыу щIэрыпс щIэддзын хуейуэ арат. Программэ дызэрылэжьэнухэр зэзгъэпэщу сэ литературэр си IуэхущIафэщ, жызыIэу ди республикэм исхэр къыщызэхуэсшэсым, батэкъутэр ягъэшыну жаIэу, тхьэкIумэкIыхь унафэхэр ящIри зэбгрыкIыжахэщ. Лэжьэн хуейм щынэсым, етIуанэ джэгъуэм зыгуэр зылъэкIыну згъуэтыжар зы-тIу къудейщ. Ди тIасхъапIэхэм ящыщт къэбэрдей-шэрджэс литературэр зыуэ гъэлъэгъуэн зэрыхуейр. Ауэ шэрджэс лъэныкъуэр ди институтым дежкIэ гъунэ имылъэххауэ щIыщIэт. Мис а проблемэм и зэфIэхыкIэ хъунум ди щхьэр щикъутэ зэманым Хъанджэрий Налшык къэIэпхъуащ, мыдэкIэ ТIымыжь Хьэмыщэ къытхыхьэжщ аби, дэплъыпIэ гуэрхэр щыдгъуэтыжар абы иужькIэщ. Абы щыгъуэ БакIуум, Шэрджэсым теухуауэ тхылъым ихуапхъэхэр и пщэ дилъхьэжри, япэ махуэм щегъэжьауэ мы IэнатIэм пэрытахэм ящIам хуэдиз лэжьыгъэ кърихьэлIащ. Апхуэдэр зыхузэфIэкIым и пщIэр уасэ зимыIэ жыхуаIэм хуэдэщ.
КъинэмыщIу, Хъанджэрий ди институтым зэрыщылэжьа илъэсхэм къриубыдэу къэхутэныгъэ статьяуэ пщIы бжыгъэхэр и Iэдакъэ къыщIэкIащ, монографиеу щы итхащ. Апхуэдиз и гъащIэ псом ищIэну зыхузэфIэмыкIа Iэджи щыIэхэщ, гъунэрыуэу гуэту я дунейр яхьу, псэлъэгъуэм деж загъэлъагэрэ загъэзадэу.
ИтIанэ, абы тхылъ итхынум и темэр къыщыхихым деж мыуэщхъужу нэхъ игъуэ дыдэхэр къыхелъагъукIри, япэ ирегъэщыф. Апхуэдэу абы зы монографие тритхыхьащ усакIуэ, драматург, къэхутакIуэ Iэзэу щыта IутIыж Борис. Ар темэу къыщыхилъхьам щыгъуэ, нэхъыбэм къагурыIуэртэкъым, адрейхэм яхуэдэ зыуэ къалъытэ тхакIуэ гуэрым монографие къэхутэныгъэ зэрылъыбгъэсынур. Ауэ, зэман дэкIри, IутIыжыр лъэпкъ литературэмрэ драматургиемрэ я классикыу зэрыщытыр псоми къалъагъужащ. АбыкIэ япэ лъэбакъуэхэм ящыщ зы хъуащ игъуэ дыдэу дунейм къытехьа къэхутэныгъэу БакIуу Хъанджэрий и IэдакъэщIэкIыр. КъыкIэлъыкIуэ тхылъым щызэпкърыхащ иджырей адыгэ литературэр нобэ зыIуууэ гугъуехьхэм ящыщ зыбжанэ. Абы иужьыжу, лъэпкъыр дызэрыгушхуэ тхакIуэ цIэрыIуэ МэшбащIэ Исхьэкъ и тхыгъэхэр ана-лиз ищIу, ари зы тхылъ щыпкъэ хъуащ. А тхылъищри лъэпкъ литературэ щIэныгъэм и жьантIэр зыхуэфащэ лэжьыгъэхэщ.
Мы тхыгъэм къеджэм жиIэнкIэ мэхъу: «Уа, мы БакIуу Хъанджэрий жыхуаIэр цIыху къызэрыгуэкI, хьэмэрэ бегъымбар?» — игъэщIагъуэу. Бегъымбаркъым. Абыи зы лажьэ гуэрхэр иIэщ, сэ схуэдэу, дэтхэнэми хуэдэу, хэбгъэзыхьмэ, мы тхыгъэм къеджэ дыдэми хуэдэу. Ар дэ дызытет дуней дыдэм щопсэу, дыщызекIуэ уэрам дыдэхэм щызокIуэ, махуэ къэс дызэуалIэ гурыгъухэм абы и щхьэри егъэуз, зытемыувапхъэ щытеуви къэхъунщ, жимыIапхъэ гуэр къыжьэдэлъэтынкIи хъунщ. Ауэ абы зы IэнатIэ ирехьэкI, сэри си гуащIэ къыдэмыхуэну, уэри пхузэфIэмыкIыну, абы щыгъуэми, лъэпкъыр лъэпкъыу щытыным щхьэкIэ уимыIэу мыхъуну, ди къэралышхуэм ис адрей лъэпкъхэм я хъугъуэфIыгъуэхэр дунейпсо щэнхабзэм и сантIыкъым щралъхьэкIэ, дызримыукIытэн хэлъхьэныгъэ тхуэхъуну. Апхуэдэу щыхъукIэ, ар дэ тхуэдэ къызэрыгуэкI дыдэхэми яхэшыпсыхьынукъым.
Сэ сыхущIегъуэжыркъым мы зэ закъуэм фIэкIа къытлъымысыну дуней гъащIэм и лъэпощхьэпохэм сыхэту Хъанджэрий хуэдэ цIыху сызэрыIущIам. Абы хуэдэхэр зэи куэд зэрымыхъур гурыIуэгъуэщ, ахэр нэхъыбэху, ди дунейри нэхъ дахэ хъууэ къысфIощI. Дауэ щымытми, нобэр къыздэсым дызэрыужэгъуакъым. Абы и тхыгъэхэм ящыщ куэдыр мыужьых мафIэкIэ псыхьащи, езыми и дуней гъащIэри Тхьэм кIыхь ищI.
Гъут Iэдэм.
И пхъурылъху Данэрэ и къуэрылъху Умаррэ и гъусэу. 2020 гъэ
Хъанджэрий ипхъу Джамилэ, и къуэ Зураб, и нысэ Дианэ сымэ . 2018 гъэ
АдыгэлI щыпкъэ
Езым и щхьэкIэ сыхуэзэным куэдкIэ и пэ къихуэу и хъыбархэмкIэ сэ ар къэсцIыхуауэ щытащ. Ар къыщыхъуари адыгэ газетхэм я номер зэхэтхэр къыдэгъэкIыныр щызэхэдубла илъэсхэрщ. Лъэпкъым, хэкум, адыгэ щэнхабзэм зи гуащIэшхуэ хэзылъхьэ адыгэлI щыпкъэ куэд дызэриIэр аргуэру зэ хьэкъ тщыхъуауэ щытащ а лъэхъэнэм. Абыхэм ящыщ зыщ зи гугъу сщIынури.
Къэрэшей-Шэрджэсым дыкIуэу, а зэманым «Ленин нуркIэ» зэджэу щыта, нобэ «Черкес хэку» цIэр зезыхьэ газетым и лэжьакIуэхэм дащыхыхьэкIи сыт щыгъуи зэхэсхырт жаIэу:
— Хъанджэрий мыпхуэдэу жиIащ…
— Хъанджэрий къыддэIэпыкъуащ…
— Е, унэн, Хъанджэрий уечэнджэщыртэкъэ!
СщIэрт апхуэдиз фIэлIыкI зыхуаIэ щIэныгъэлIыр, еджапIэ нэхъыщхьэм и унафэщI БакIуу Хъанджэрий редакцэм щылажьэхэм щIэгъэкъуэн пэжу, ныбжьэгъуфIу зэраIэр, ауэ сыщегупсыс щыIэт: зэрыжаIэу щыту пIэрэ?
Дызэхуэзэу дызэрыщIа нэужь, хьэкъ сщыхъуащ: шэрджэс Iустазым, си гуапэ зэрыхъуати, ныбжьэгъухэм гу зылъамытэ нэгъуэщI Iущагъ, Iэзагъ, щэн телъыджэ Iэджи къыкъуэкIащ.
БакIуу Хъанджэрий теу-хуа псалъэ гуапэхэр, хъуэхъухэр удз гъэгъа Iэрамэ дахэу и IэплIэ щралъхьэкIэ, си псалъэри гъэгъа дахэу абы хэзгъэувэмэ, си гуапэщ.
ФIыщIэ щIыхуэпщIын Iуэху дахэ куэд бгъэдэлъщ Хъанджэрий. Псом япэрауэ, адыгэ литературэм, Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу адрей лъэпкъхэм я литературэхэм щекIуэкI Iуэхугъуэхэр зэпкърыхыным, абы щIэуэ къыхыхьэхэмрэ зыхунэмысхэмрэ куууэ джыным Хъанджэрий гулъытэшхуэ хуещI. Зэры-щыту Урысей Ипщэ щIыналъэм и нобэрей литературэм апхуэдэу куууэ хэ-зыщIыкI, ар зыдж щIэныгъэлI куэд искъым. Абы зэфIих Iуэхум псом хуэмыдэу мыхьэнэшхуэ иIэщ ныбжьышхуэ зимыIэ лъэпкъ литературэхэм дя-пэкIи заужьынымкIэ.
Ди къуэпси ди пси зы пэтми, гъащIэм зэкъуича дэ, къэбэрдейхэмрэ шэрджэсхэмрэ, ди литературэри, зэрыщыту щэнхабзэри зэкъуэчащ, дяку дэлъ зэпыщIэныгъэ гуэрхэм арэзы утехъуэркъым. ХэгъэгуитIми диIэщ Iэзагъ, зэчий зыбгъэдэлъ тхакIуэхэр, усакIуэхэр. Нобэ ди къэралым щекIуэкI Iуэхугъуэхэм къагъэув лъэпкъхэр я акъылкIэ, зэчиягъкIэ зэкъуэувэн хуейуэ. Абы ехьэлIауэ ди еджагъэшхуэхэм зэфIагъэкI лэжьыгъэхэм хэлъ-хьэныгъэ ин хуещI Хъанджэрий, ар щIэныгъэ къэхутэныгъэми школакIуэхэм папщIэ тхылъ зэхилъхьэми. Ди литературэм и къэбэрдей, шэрджэс къудамитIыр нэхъ зэдэбыб хъуащ абы и фIыгъэкIэ.
Хъанджэрий ныбжьэ-гъухэм я деж пщIэ, щIыхь, фIэлIыкI щиIэщ. ЩIэныгъэ куум къыдэкIуэу, нэмыс, хабзэ, щэн дахэ зыхэлъ цIыхур езыри и ныбжьэгъу-
хэм яхуэпэжщ.
МЭЗЫХЬЭ Борис,
тхакIуэ.
2015 гъэ
БакIуум хужаIахэр
Зэчиишхуэ зыбгъэдэлъ
БакIуу Хъанджэрий и «Ацкъан Руслан и сонетхэр» статьяр хуабжьу сигу ирихьащ. Зэчиишхуэ зыбгъэдэлъ щIэныгъэлIым усакIуэм и творчествэр джынымкIэ лэжьыгъэ гъуэзэджэ зэфIихащ, сонетхэр анализ купщIафIэ ищIащ. Ацкъаным и сонетхэм яхуэфащэ дыдэщ апхуэдэ гулъытэ лъагэ.
НАЛО Заур,
КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ.
2011 гъэ
* * *
Литературэм ехьэлIа щIэныгъэхэр хэIущIыIу щIыным емышу пылъщ Хъанджэрий. Абы и IуэхукIэ БакIуум къегъэсэбэп Iэмал зэхуэмыдэхэр. Псалъэм папщIэ, телевиденэр, радиор, газетхэр, литературэм епхауэ екIуэкI зэIущIэхэр. Зытепсэлъыхьым ар хуабжьу зэрыхуэIэзэр къагъэлъагъуэ тхылъыщIэхэм, диссертацэхэм, авторефератхэм папщIэ итх рецензэхэмрэ тхыгъэхэмрэ.
БакIуур зи Iуэху еплъыкIэрэ гупсысэ щIэщыгъуэрэ зиIэ щIэныгъэлIщ. Апхуэдэхэращ лъэпкъыр зыгъэлъапIэри зыгъэдахэри.
БРАТ Хьэбас,
КъШР-м и цIыхубэ тхакIуэ.
1995 гъэ
* * *
«Адыгэ усыгъэм хэлъ лъэпкъ нэщэнэхэмрэ усакIуэхэм я Iуэху еплъыкIэхэмрэ» БакIуум и доктор диссертацэр лъэпкъ литературэм и теорием и хэлъхьэныгъэ инщ. Абы къызэIуех Кавказым щыщу нэгъуэщI къэралхэм щыпсэухэм я литературэм теухуа щIэныгъэм и IыхьэщIэ.
ГАМЗАТОВ Гаджи,
ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием
и академик. 1995 гъэ
