УIэгъэ мыкIыж
Я щIалэгъуэу, я къару илъыгъуэу, унагъуэр, зыдэс жылагъуэр, республикэр, къэралыр бащэкIэ къащыгугъыу, Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщу мин Iэджэ ихьащ Хэку зауэшхуэм. Абыхэм ящыщщ Дохъушыкъуей (Старэ Шэрэдж) щыпсэуа Сэхъурокъуэ Хьэтыкъэ. Бийр Совет Союзым къыщытеуэм, Къущхьэхъу хъупIэм кърашыжри, фронтым дашащ Хьэтыкъэ. Зэкъуэшитху хъурти, щыр дэкIащ, тIур къагъэнащ. Абы щыгъуэ сабийуэ щытами, и адэр зэрежьар нобэми и нэгум щIэтщ Къуэшыкъуейхэ я нысэ Сэхъурокъуэ Любэ:
-Си адэри си анэри шыгум итIысхьэу щыслъагъум, сыгъынанэу куэбжэпэм деж сыщытт. ИтIанэ си адэр гум къелъэри: «Умыгъ, сэ пшынэ къыпхуэсхьыну сыкIуэу аращ, сыкъэкIуэжынущ», — къызжиIэщ, си щхьэфэм Iэ къыдилъэри ежьащ. ТIэкIу нэхъ сыкъыдэкIуэтея нэужь къызэрысщIамкIэ, Иуан Хьэчим жари бригадиру къуажэм диIэт зылI, IыхьлыгъэкIэ къыдгухьэу. Аращ зи шыгум ису дэкIар. Щежьэм щыгъуэ си анэм къелъэIуауэ къысхуиIуэтэжырт: «Си Iэ еIусауэ зы къуэщIий дэлъыхункIэ, мы пщIантIэр умыбгынэ», — жери. Тхьэ, игъэзэщIам и уэсятыр си анэм.
Хьэтыкъэ и щхьэгъусэ Чэдихъан зеиншэу къэхъуат, и адэм «кулак» фIащри ягъэкIуэдауэ. Бийр ди щIыпIэм ирахужа нэужь, абы и фэм дэкIам щIэи гъуни иIэкъым. СабиитI къыхуэнауэ, гектар ныкъуэ белкIэ къитIыну и пщэ дэлъу. Жэщыбгым къэтэджрэ, хъыджэбз цIыкIуитIым яшхын игъэхьэзырын хуейуэ. Абы щыгъуэми ипщэфIын дахэ-дахэу имыIэу. И анэм и фэм дэкIыр зылъагъу абы ипхъу нэхъыжь Любэ хъыджэбз, цIынэу, и Iэпкълъэпкъыр зэрымыубыдауэ, IэнатIэ Iуувэн хуей хъуащ. Гъуэгу зыщIхэм яхыхьэри, илъэсиплIкIэ яхэтащ, лэжьыгъэ хьэлъэ бгъэдэту. НэгъуэщI IэнатIэхэми пэрытащ. Лэжьыгъэм, гъащIэм и гъуэгу дэгъэзеигъуэхэм Сэхъурокъуэ Любэ зэрапсыхьам и щыхьэтщ и щIалэгъуэу, и дахэгъуэу ича лъэбакъуэр — зи щхьэгъусэр дунейм ехыжа, бынитху къызыхуэна Къуэшыкъуейхэ Пщызэбий дэкIуэри, абы и бынхэр зыхуей хуигъэзащ.
Зауэр уIэгъэ мыкIыжу зи гум къытенахэм ящыщщ Старэ Шэрэдж дэс Къуэшыкъуейхэ Жорэрэ абы и щхьэгъусэ Ленэрэ. Къуэшыкъуей ТIытIу 30 гъэхэм икухэм Iэпхъуат нобэ Джэрпэджэж къуажэр зэрыс щIыпIэм.
Ар я гъавэ щIапIэт жылэм. Абы фыз къыщишэри (Тхьэкъуахъуэ Линэ) бынихи зэдагъуэтат. АрщхьэкIэ псэууэ къэнар щIалищщ. Джэрпэджэжым къыщызэрагъэпэща колхоз цIыкIум и председателу хахри, илъэс зыбжанэкIэ а IэнатIэр зэрихьащ Къуэшыкъуейм. 1939 гъэм къэIэпхъуэжащ и жылэжьым. КъыздэкIуэжам колхоз складым счетоводу ягъэуври, зауэр къэхъеихукIэ абы пэрытащ. Бийр къэралым къытеуа нэужь япэу дэкIахэм ящыщщ ТIытIу. Зэ закъуэ унагъуэм къахуигъэхьа письмом итт ар Баку уIэгъэщым зэрыщIэлъыр. Абы иужькIэ и тхыгъэ кIапэ къаIэрыхьакъым. Къигъэзэжакъым абы и къуэш Азрэти. А тIум я анэ Дисэ гъуэг зэпыту и гъащIэр ихьащ, и щIалитIым яз зэримылъагъужынур хуэмыгъэткIуу, ар гуауэу и псэм телъу.
— Ди унагъуэр, ди анэмрэ си къуэшитIымрэ, 1944 гъэм, балъкъэрхэр ди щIыпIэм ираша нэужь, аргуэру дыIэпхъуэжын хуейуэ унафэ къытхуащIащ, — игу къегъэкIыж ТIытIурэ Линэрэ я къуэ Жорэ. — Абы дэ ерыскъыкIэ гугъу дызэрыщехьар псалъэкIэ къыпхуэIуэтэнкъым. Мылажьэм шхынхэкI зыри иратыртэкъым. Ди анэм хьэжыгъэ тIэкIу кърату арати, ари дыджти тхуэшхыртэкъым. Губгъуэ лэжьыгъэ хьэлъэм зэрыбгъэдэтым ищIыIужкIэ, налог ттелърэ тхуэмыту. Мыпхуэдэ къэхъуащ: ди анэр яфIэгуэныхь хъури шыгу къратащ, пхъэ пиупщIу, Налшык щищэу, абы къыщIэкIыр налогыу итын хуейуэ. Хьэсэней къуажэм нэсауэ и гу шэрхъыр щIэщIыкIри утыку къинауэ щытащ…
1957 гъэм, и щIалищыр щIыгъуу, Линэ аргуэру къэIэпхъуэжын хуей мэхъу Старэ Шэрэдж. А гъэм я щIыпIэм къагъэзэжат балъкъэрхэм. Сыт ящIэнт, щIэрыщIэу лъапсэ зэрагъэпэщыжащ, бэлыхьищэр ятелъу.
Жорэ и щхьэгъусэ Ленэ нобэр къыздэсым и гущхьэм гуауэу телъщ и дэлъху Къэгъэзэж Ехья и кIуэдыкIар зэримыщIэр:
— Си анэм зэрыжиIэжамкIэ, адрейхэм къахэщу си дэлъхур щIалэ цIынэшхуэт, лъагэт, — игу къегъэкIыж Ленэ. — И илъэс бжыгъэр иримыкъуауэ даша мыгъуэщ, зэрыиным щхьэкIэ. И сурэт къудеи къытхуэнакъым. ХэкIуэдахэр зэрыт тхылъхэми и цIэр тэмэму иратхакъым. Зауэм хэтахэм я сурэт яIыгъыу уэрамым къыдыхьэу телевизоркIэ щыслъагъукIэ, Тхьэ, си нэпсыр схуэмыубыд … Си дэлъху Шэмсэдини апхуэдам. «И сурэт щыдимыIэкIэ, нэгъуэщI мыхъуми, си къуэшыр зэ закъуэ пщIыхьэпIэу слъэгъуащэрэт», — жиIэу и нэ къикIыу, ари илъэс зыбжанэ ипэкIэ дунейм ехыжам…
Зи гугъу кIэщIу фхуэсщIа унагъуэхэм яхуэдэ куэд игъэгуIащ а зауэ мыгъуэжьым. Зауэр зэриухрэ илъэс 75-рэ дэкIыжами, зи Iыхьлыхэр зыфIэкIуэдахэм ноби сакъыу яхъумэ абыхэм я фэеплъ нэхухэр. Хэку зауэшхуэм къаридза удыныр уIэгъэ мыкIыжу я гум къытенащ абыхэм.
МЫЗ Ахьмэд.
