ЩIэныгъэлIым и лъэужьыр
Ди республикэм егъэджэныгъэ IэнатIэм зыщегъэужьыным хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIахэм ящыщщ педагогикэ щIэныгъэхэм я кандидат, КъБАССР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ, ЩIДАА-м и академик Темрокъуэ Индырбий Хьэжумар и къуэр. Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэм зи зэфIэкI къыщызыгъэлъэгъуа IэщIагъэлIыр ящыщт Хэку зауэшхуэм лIыгъэрэ хахуагъэрэ зезыхьэу хэта адыгэлIхэм, 115-нэ шуудзэм и тхыдэм теухуауэ щIэныгъэшхуэ зыбгъэдэлъахэм. Псэужамэ, жэпуэгъуэм и 11-м ар илъэси 100 ирикъунут .
Тэрч щIыналъэм хыхьэ Болэтей къуажэм 1918 гъэм къыщалъхуащ Темрокъуэр. ПсэукIэщIэр къэралым щыщаухуэ лъэхъэнэм зи сабиигъуэр ирихьэлIа Индырбий пасэу зыхищIащ гъащIэм и дыджри, абы хэлъ лъэпощхьэпохэри. А гугъуехьхэм япсыхьа щIалэщIэр къэтэджащ хьэл зэпIэзэрыт хэ- лъу, и гур еджэным хузэIухауэ. А щэнхэр и гъуэгугъэлъагъуэу, Индырбий фIы дыдэу къиухащ Налшык дэт мэкъумэш техникумыр, иужькIэ и щIэныгъэм щыхигъэхъуащ Къэбэрдей-Балъкъэр пединститутым и физико-математикэ факультетым.
Хэку зауэшхуэр къыщыхъеям щыгъуэ, Темрокъуэр унагъуэ хъуа къудейт, я къуажэм дэт курыт школым и унафэщIу лажьэрт. ИIыгъ къулыкъум теухуауэ Индырбий хуитыныгъэ иIэт фронтым дамышыну, арщхьэкIэ ар езыр и лъэIу-кIэ зэуапIэм Iухьащ икIи 1941 гъэм и дыгъэгъазэм къыщыщIэдзауэ 1945 гъэм и щэкIуэгъуэ пщIондэ зэуащ.
115-нэ шуу дивизэм хэтащ Ин-дырбий. Бийм и къару иным пэмылъэщу, 1942 гъэм дивизэр хагъэщIауэ щытащ. Абы хэта за-уэлI куэдым ящIыгъуу, офицер цIэр зыхуагъэлъэгъуа, ауэ иджыри зыфIамыща Индырбии гъэрыпIэм ихуат, ауэ мазищ фIэкIа абы имы-су къыщIэпхъуэжащ. Ди дзэхэм яхыхьэжа нэужь, Темрокъуэр за-уэр иухыху фронтым и мафIаем Iутащ, и псэ емыблэжу, лIыгъэрэ хахуагъэрэ къигъэлъагъуэу. 1943 гъэм уIэгъэ хьэлъэ хъуащ Индырбий икIи Боржоми къалэм дэт сымаджэщым мазиплIым щIигъукIэ зыщигъэхъужащ, занщIэуи фронтым Iухьэжащ.
Зауэм и кIэм Темрокъуэр ирихьэлIащ Ленинград корпусым и 134-нэ гвардие полкым хэту. Щалъхуа щIыналъэм къыщигъэзэжам щыгъуэ, абы и бгъэгум щылыдырт зауэ дамыгъэ зыбжанэ. Апхуэдэхэт Хэку зауэ орденым и езанэ, етIуанэ нагъыщэхэр, «И хахуагъэм папщIэ», «Зауэм къыщигъэлъэгъуа зэфIэкIхэм папщIэ», «Германием зэрытекIуам папщIэ» медалхэр.
Куэд дэмыкIыу Индырбий пэрыувэжащ егъэджэныгъэ IэнатIэм. Абы зезыгъэужь жэрдэмыщIэхэр и куэдт егъэджакIуэ Iэзэм, методист IэкIуэлъакIуэм. Зыпэрыт IэнатIэм тепсэлъыхьу Индырбий жи-Iэрт: «ЕгъэджакIуэу улэжьэныр ар жэуаплыныгъэ ин зыпылъ къалэнщ. ЕгъэджакIуэ нэсым и дежкIэ иригъаджэхэм я ехъулIэныгъэхэр илъагъужын нэхърэ нэхъ насып щыIэкъым».
И гъэсэнхэм ядригъэкIуэкI лэжьыгъэ купщIафIэм и хъерхэр щIэх дыдэу илъагъужащ Темрокъуэм. Лениным и цIэр зэрихьэу Москва дэт къэрал пединститутым Индырбий ехъулIэныгъэкIэ 1966 гъэм щыпхигъэкIащ и лэжьэкIэщIэ мардэхэр зи лъабжьэ, «Эмпирические формулы в школьном кур-се математики» фIэщыгъэр зиIэ кандидат лэжьыгъэр. Абы пщIэшхуэ щыхуащIауэ щытащ, къыщиIэта IуэхугъуэхэмкIи ахэр зэрызэпкърыхакIи щIэ куэд хэлъу къалъытэ-ри. ЕгъэджакIуэ цIэрыIуэм бгъэдэлъ зэфIэкIхэр къалъытэри, ар КъБКъУ-м геометриемрэ математикэ лъагэмкIэ и кафедрэм 1967 гъэм ирагъэблэгъащ. ЩIэныгъэлI цIэрыIуэм и къэхутэныгъэр сэбэпышхуэ хъуащ ди республикэм математикэ щIэныгъэм зыщиужьынымкIэ. Егъэджэныгъэ лэжьыгъэм къыдэкIуэу, Темрокъуэм дапщэщи иригъэкIуэкIащ къэхутэныгъэ купщIафIэхэр. Абы и къалэмыпэм къыпыкIащ щIэныгъэ лэжьыгъэу 30-м нэс, монографие щхьэхуэу 5, щIыналъэм къыщыдэкI журналхэм, газетхэм къытехуа статья купщIафIэу 20-м щIигъу хэту. Ар щIэх-щIэхыурэ ирагъэблагъэрт математикхэм я зэхуэсышхуэхэм. Абыхэм я утыку абы къыщиIэтырт математикэр курыт школым, университетым нэхъы-фIу зэрыщегъэджыпхъэм пыщIа и Iуэху еплъыкIэхэр.
КъытщIэхъуэ щIэблэм ядригъэкIуэкIа апхуэдэ псэ хьэлэл лэжьыгъэр гулъытэншэ хъуакъым. КъБАССР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ, ЩIДАА-м и академик Темрокъуэ Индырбий хуагъэфэщащ къэрал дамыгъэ куэд, щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр. Абыхэм яхэтщ РСФСР-м, КъБАССР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ я министерствэхэм къабгъэдэкIахэри.
1983 гъэм Индырбий пенсэм кIуащ, арщхьэкIэ лэжьыгъэ Iэна-тIэр къигъэнакъым. Абы и нэIэм щIэту иджыри студент куэдым ягъэхьэзыращ курсовой, диплом лэжьыгъэхэр, IэнатIэм пэрыхьагъа-щIэ IэщIагъэлI ныбжьыщIэхэми чэнджэщ щхьэпэхэмкIэ защIигъэкъуащ. А псоми къинэмыщIауэ, Темрокъуэм зэфIихащ къэхутэныгъэ лэжьыгъэ куэд.
Адэм и гъащIэр щапхъэ гъуэзэджэ яхуэхъуащ и бынхэми. Абырэ и щхьэгъусэ Пэсэжанрэ япIащ икIи гъащIэм лъэ быдэкIэ хагъэуващ бынищ: зы щIалэрэ хъыджэбзитIрэ. Абыхэм я къуэ Анатолэ пищат нэхъыжьыфIым кърихьэжьа Iуэхум. Ар физико-математикэ щIэныгъэхэм я докторт, ЩIДАА-м, Петровскэ академием, Урысейм Естественнэ щIэныгъэхэмкIэ и академием я академикт. Профессор Темрокъуэ Анатолэ УФ-м и Правительствэм и нэIэм щIэту лажьэ, фундаментальнэ къэхутэныгъэхэмкIэ фон-дым и советым хэту щытащ. Зэщхьэгъусэхэм япхъу нэхъыжь Ларисэ филологие щIэныгъэхэм я кандидатщ, КъБКъУ-м и доцентщ. Хъыджэбз нэхъыщIэ Риммэ и IэщIагъэкIэ режиссёрщ, КъБР-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьа- кIуэщ.
ЗауэлI, егъэджакIуэ Iэзэ, щIэныгъэлI цIэрыIуэ Темрокъуэ Индырбий Хьэжумар и къуэр 2006 гъэм и щэкIуэгъуэ мазэм дунейм ехыжащ. Хэкупсэ нэсыр, цIыху щыпкъэр нобэ къытхэмытыжми, абы бгъэдэлъа Iуэху зехьэкIэр, и дуней тетыкIар ди гум къинащ ар зыцIыхуу щытахэм, дэлэжьахэм. Адэм и фэеплъыр сакъыу яхъумэ и бынхэми абыхэм къащIэхъуэ щIэблэми. Апхуэдэхэм я лъэужьыр куэдрэ хэгъуэщэжыркъым.
МАМХЭГЪ Астемыр,
КъБКъУ-м и егъэджакIуэ.
