«Къэбэрдейр епщыкIуиянэ лIэщIыгъуэм и япэ Iыхьэм»
Дыгъэгъазэм и I7-м Къэбэрдей-Балъкъэр университетым и ЩIэныгъэлIхэм я хьэщIэщым лъэтеувэ щыхуащIащ адыгэ тхыдэ щIэныгъэмрэ егъэджэныгъэмрэ фIыуэ щацIыху Нало Евгение Жамырзэ и пхъум и IэдакъэщIэкI «Къэбэрдейр епщыкIуиянэ лIэщIыгъуэм и япэ Iыхьэм» тхылъым. Гуманитар щIэныгъэхэмкIэ институтым и жэрдэмкIэ дунейм къытехьа тхылъым и къыдэкIыгъуэр ирагъэхьэлIащ а тхыдэтх, егъэджакIуэ гуащIафIэр илъэс 95-рэ щрикъу махуэм. Тхылъым ихуа дэфтэрхэри, пэублэри, гу зылъытапхъэхэри зыгъэхьэзырар тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат Мэрзей Аслъэнщ. НапэкIуэцI щищым щIигъу тхыдэ лэжьыгъэ щызэхуэхьэса къыдэкIыгъуэм ихуащ щIэныгъэрылажьэм адыгэ тхыдэм, псом хуэмыдэу Къэбэрдейм, теухуауэ и Iэдакъэ къыщIэкIа тхыгъэ куэд, абыхэм зэи къытемыхуахэри яхэту.
И гъащIэ гъуэгуанэм и Iыхьэ щхьэпэхэр
пэублэм щыщ пычыгъуэ
Нало Жамырзэ ипхъу Евгение дэфтэрхэм зэритымкIэ I920 гъэм дыгъэгъазэм и 20-м КъБАССР-м и Аруан районым хэхьэ Хьэтыуей (Старэ Урыху) къуажэм Нало Жамырзэрэ (Къубатий и къуэ) Нало (Мэрзей ХьэтIохъущыкъуэ ипхъу) Хьэжгуащэрэ я унагъуэм къыщалъхуащ. А зэманым дэфтэрхэм сабийр дунейм къыщытехьэ махуэр пэжу иратхэу щытакъым, ауэ, Евгение и анэм зэриIуэтэжамкIэ, хъыджэбз цIыкIур къыщалъхуа махуэр чыристанхэм я IутIыжым техуат. I920 гъэм IутIыжыр зытехуар мэлыжьыхьым и II-ращи, абы ипкъ иткIэ ар хъыджэбз цIыкIур къыщалъхуа махуэу плъытэ хъуну къыщIэкIынщ.
Налохэ я унагъуэр унагъуэшхуэт икIи къулейт. Абы исхэт: адэ Жамырзэ (I875 гъэ), анэ Хьэжгуащэ (I883 гъэ); япхъухэу Лейлэ (I909 гъэ), Нэфо (I9II гъэ), Фэрдоус (I9I8 гъэ), Евгение (I920 гъэ); я къуэхэу Аслъэнджэрий (I907 гъэ), Адэлджэрий (I922 гъэ). Унагъуэм иджыри сабий ибжанэ исащ къэмыхъуу дунейм ехыжахэу.
Адыгэхэм сабийм фIащ цIэ дыдэм нэмыщI, цIэ леи хуащI я хабзэщ. А цIэмкIэ нэрыбгэр къацIыху благъэхэм, унагъуэм, къуажэдэсхэм. Куэдрэ къохъу цIыхум зы цIэ къудей мыхъуу, цIитI, уеблэм цIищ щызэрихьэ. Налохэ я унагъуэри апхуэдэт. Жамырзэ унагъуэми благъэхэми я дежкIэ Бузэт, Хьэжгуащэ – Зизэт, Аслъэнджэрий – ТIитIэт, Адэлджэрий – ПIытIэт икIи Iэдэт, Фэрдоус – ТинэкIэ къеджэт. Евгение къыщалъхуам Жанкъудас къыфIащауэ щытащ, ауэ дэфтэрхэм зэрихуа цIэр Евгениещ, унагъуэм къызэрыщеджэу щытар Блаут.
Хъыджэбз цIыкIур сабий кIасэти, ара къыщIэкIынщ адэм и гулъытэ лей къыщIылъысар. Ар дунейм къыщытехьам Жамырзэ Хьэту-Анзорей къуажэ сельсоветым и унафэщIу икIи ревкомым и председателу щылажьэт.
I929 гъэ пщIондэ, и адэр япэу ягъэтIысыху, Евгение Хьэтыуей (Старэ Урыху) къуажэм щеджащ. I929 гъэм Нало Жамырзэ Къубатий и къуэр РСФСР-м и Уголовнэ хабзэм и 58-I0 къуаншагъэм ипкъ иткIэ хьэпсым ирадзэри I930 гъэм щIышылэм и 29-м унафэ къыдэкIащ ар «илъэсийкIэ хьэпсым щаIыгъыну, унагъуэр Ищхъэрэ крайм (Северым) ягъэIэпхъуэну, я мылъкур трахыну».
Гъатхэпэ мазэу Налохэ я унагъуэм и мылъкур трахри, уэс джафэм щыпсэуну хаутIыпщхьауэ щытащ…
