Псэуащ, лъагапIэхэр и плъапIэу
ЦIыхур дунейм къыщытехьэм деж, абы и щыIэкIэ-псэукIэ хъунымрэ и гумрэ и псэмрэ зэтауэ щытыну IэщIагъэмрэ къыдалъхуу жаIэ. Языныкъуэхэри я мурадхэм хуэкIуэурэ ерыщу зэрагъэгъуэт, нэгъуэщIхэми гъащIэ псор трагъэкIуадэ, къахухэмыхыурэ. Мы тхыгъэр зытеухуа Къэрмокъуэ Чэмал (Ахърэт нэху Тхьэм кърит!) IэщIагъэ ищIынумкIэ куэдрэ чэнджэщакъым, иджыри сабийуэ и гум ирилъхьауэ щытат и адэм и лъэужьым ирикIуэну. Абы и адэ Быдэ и гъащIэ псор ирипхат Iэщым елэжьыным, ар лэгъупэжьу колхозым илъэс куэдкIэ щыIат. Дилъагъу псори зигу изубыдэу къэтэджа Чэмал а лъагъуэм теувэн мурад зэрищIам адэр щымыгуфIыкIынкIэ Iэмал зимыIэт.
1930 гъэм Зеикъуэ къуажэ щалъхуа Чэмал курыт еджапIэр къиуха нэужь Налшык дэт мэкъумэш техникумым IэщIагъэ щызэригъэгъуэтри, Къызбрун дэт ветеринар участкэм лэжьэну къигъэзэжат. Мэкъумэш лэжьыгъэм щIапIыкIа щIалэм зыпэрыт IэнатIэм фIы и лъэныкъуэкIэ зыкъыщигъэлъагъуэ зэпытт.
Чэмал куэдрэ щIэдэIуат икIи фIыуэ щыгъуазэт мэл гъэхъуным пыщIа Iуэхухэм, абыхэм я бжыгъэр хэбгъэхъуэн, хъер нэхъыбэ къапыпхын щхьэкIэ лэжьыпхъэхэм. Адэм и лъэужьым теува къуэр чэнджэщ щыщIэртэкъым, ауэ, итIанэми, Чэмал къыгурыIуэрт Iэщыр и ныбэ изу бгъашхэ-кIэ, зыщIэтыр гъущэу зепхьэкIэ Iуэ-хур зэрызэфIэмыкIынур, атIэ абыхэм кIэлъыплъын, уз къеуалIэмэ, зэрыгъэхъужыпхъэми зыщыгъэгъуэзэн зэрыхуейр.
Абы къыхэкIкIэ Къэрмокъуэм куэд щIауэ и гум щигъафIэу зыщIэхъуэпс IэщIагъэм хуеджэну мурад ещIри, Ставрополь дэт мэкъумэш институтым и ветеринар къудамэм щIотIысхьэ. И псэм фIэфI Iуэхум зэрызрипщытам къыхэкIыу гугъуехьхэр къыфIэмыIуэхуурэ, еджэным зыщыхуэзэ лъэпощхьэпохэр къызэринэкIыурэ, щIалэщIэм Iэщ дохутыр IэщIагъэр зэригъэгъуэтри, и унэ къигъэзэжат. Щеджэм щыгъуи Чэмал куэдрэ щIэдэIуащ и адэм и жыIэхэм, и мурадыр къыщIехъулIам и щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэр и адэм къызэрыдиIыгъар арауи жиIэрт.
ЕджапIэр къиуха нэужь Чэмал Тэрч щIыналъэм щыIэ бактериологическэ лабораторэм и унафэщIу лэжьэну ягъэкIуат. И къалэнхэр нэсу зэфIи-хыу, лэжьыгъэм фIыуэ хищIыкIыу зыкъэзыгъэлъэгъуа щIалэщIэр щIыналъэм и Iэщ дохутыр нэхъыщхьэу ягъэуври, илъэс зыбжанэкIэ а Iэна-тIэм пэрытауэ Чэмал къыгурыIуащ тхылъымпIэм пыщIа лэжьыгъэм арэзы къызэримыщIыр.
Джылахъстэнейм мэл лъэпкъыфI щагъэхъуу щыIа совхозым и унафэщIым Iэщ дохутыр нэхъыщхьэу лэжьэну щригъэблагъэм, Къэрмокъуэр абы фIэфIу кIуат. Абы и дежкIэ нэхъыщхьэр щынэ нэхъыбэ къалъхуныр аратэкъым, атIэ ахэр узыншэу, кIэрыхуншэу къэгъэхъунырт. Чэмал совхозым щыщылэжьа илъэсхэм къриубыдэу IуэхущIапIэр республикэм и мызакъуэу, къэрал псом цIэрыIуэ щыхъуат.
Къэрмокъуэм и лэжьэгъуу щыта-хэм ягу къызэрагъэкIыжымкIэ, ар щхьэх зымыщIэ, зи IэщIагъэм гурэ псэкIэ бгъэдэт цIыхут. Абы зэи игу къэкIыртэкъым зыщIригъэхыну, атIэ зыгъэпсэху имыщIэу къыдэлажьэхэми защIигъакъуэу, ядэIэпыкъуу апхуэдэт. И лэжьыгъэм ерыщу пэрытынымкIэ Чэмал щIэгъэкъуэн къыхуэхъурт и щхьэгъусэ ХьэIишэти. А тIум зэгурыIуэныгъэ яку дэлъу, пщIэрэ щIыхьрэ зэхуащIу зэдэпсэуащ.
Илъэс тIощIым щIигъукIэ псэ хьэлэлу зыпэрыта IэнатIэм ехъулIэныгъэфIхэр щызыIэригъэхьат лэжьакIуэ емызэшыжым. Абы и щыхьэтщ Чэмал ди республикэм щыщу япэу «РСФСР-м щIыхь зиIэ и Iэщ дохутыр» цIэ лъапIэр къыхуагъэфэщауэ зэрыщытар. Апхуэдэу абы мызэ-мытIэу къыхуагъэфэщащ фIыщIэ, щытхъу тхылъхэр, Лениныр илъэси 100 щрикъум ирихьэлIэу къыдагъэкIа, «Ветеран труда», «За трудовое отличие» медалхэр, «За высокую культуру животноводства» дамыгъэ лъапIэхэр.
Ди республикэм и мэкъумэш хозяйствэм и IэщIагъэлI цIэрыIуэхэм ящыщу щыта Чэмал псэужатэмэ, и ныбжьыр мы гъэм илъэс 90 ирикъунут. Ар цIыху гуапэу, пэжыгъэ хэлъу, зыхэтым фIыкIэ къахэщу, нэмысымрэ пщIэмрэ игъэнэхъапэу псэуащ. И унагъуэ дахэми къыдэлэжьахэми фIыкIэ ягу къина цIыху хьэлэмэтым, лэжьакIуэ емызэшы-жым жэнэтыр унапIэ хуэхъуауэ Тхьэм къыщIигъэкI!
И Iыхьлыхэм къабгъэдэкIыу.
