Нэхъапэмрэ иджырэ. Зэманым къишэ зэхъуэкIыныгъэхэр
Шахматхэм егъэщIылIа Iуэхухэр къыкъуэкIыж хуэдэщ. Мы гъэм Дунейпсо шахмат федерацэм (ФИДЕ) и президенту хахащ Дворкович Аркадий. Мы зэманым а спорт лIэужьыгъуэмкIэ планетэм япэ увыпIэр щаубыдыну Лондон щыхущIокъу Карлсенрэ Каруанэрэ. Апхуэдэу илъэс 40 ирокъу Карпов Анатолий КъухьэпIэм кIуэ- са Корчной Виктор Багио Филиппинхэм щыIэ къалэм зэрыщытекIуэрэ. Сыт а псо- ми икIи нэгъуэщIхэми ятеухуауэ дунейм илъэс куэдкIэ и чемпиону щыта гроссмейстер, иджы Къэрал Думэм и депутат Карпов Анатолий къиIуэтэжхэр?
Ахъшэ щыIэмэ…
— Анатолий, иджыблагъэ Илюмжинов Кирсан и пIэкIэ Дунейпсо шахмат федерацэм и Iэтащхьэу ягъэуващ Дворкович Аркадий. Дэ дощIэ Баку щекIуэкIа хэхыныгъэхэр гугъуу зэрыщытар икIи абыхэм уэ уазэрыхэлIыфIыхьар…
— Дэ а хэхыныгъэхэм идохьэлIэ Iуэхур ефIэкIуэным егъэщIылIа псори. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, Илюмжиновым и тетыгъуэм шахмат зэхьэзэхуэхэр зэрырагъэкIуэкI хабзэхэр зэрахъуэкIащ, абы щыгъуэми ар зи къалэну щытын хуейр зэпеуэхэм хэтхэрт. Мис аращ зэгурымыIуэныгъэхэр къэзыгъэхъеяр.
— Дворкович Аркадий къигъэгугъащ шахматхэм я пщIэр футболым ебгъапщэ хъуну къиIэтыну…
— Зы зэман апхуэдэу щытащ. Каспаровым сыщыдэджэгухэм щыгъуэ, сощIэж, дэ ттеухуа хъыбархэр политикэ Iуэхухэм япэ иригъэщу телевиденэм къиту къекIуэкIащ. Шахматхэр псоми япэ итт. Иджы ахэр цIэрыIуагъкIэ футболым, хоккейм, баскетболым езгъэпщэну сыхуейкъым.
Мылъкур — текIуэхэм
— А гугъапIэрщ зэхьэлIар ФИДЕ-м къыщыхъуа зэхъуэкIыныгъэхэр. Илюмжиновым и тетыгъуэм текIуэхэм я саугъэтхэр ягъэмэ-щIащ. Ахъшэхэм я пщIэр зэпымыууэ зэрехуэхыр къэплъытэмэ, Карлсенрэ Каруанэрэ ялъысынур сэ 1990 гъэм Каспаровым сыщыдэджэгуам ягъэувауэ щытам нэхърэ хуэди 8 — 10 нэхърэ нэхъ мащIэнущ.
— Сыт хуэдизт абы
щыгъуэм псори зэрыхъур?
— Фондыр доллар мелуани 3,2-рэ хъурт. Иджы зы доллар мелуан тIуми ялъысыну аращ. Абы щыгъуэми, саугъэтым и процент 20-р налог папщIэу ФИДЕ-м иратын хуейщ. Апхуэдэу щытакъым 1990 гъэм.
Уэлбанэр етат…
— 1978 гъэм уэ Багио къалэм Корчной Виктор ущыдэджэгуащ. Абы дуней псор кIэлъыплъырт. Уигу къэкIыжрэ а зэманыр?
— Ар тхыдэм къыхэна зэпеуэт. Джэгугъуэхэр кIэ зимыIэж хуэдэт. Сэ Филиппинхэм махуи 110-рэ щызгъэкIуащ икIи 32-рэ дызэдэджэ-гуащ. Псори хъарзынэу къызэрагъэпэщат, арщхьэкIэ дунейм и щытыкIэр къыстехьэ-лъэрт. Мазищым абы къыщешхащ Москва илъэситIым щыIэм хуэдиз уэшх.
— Мы зэманым Лондон шахмат бжаблэм щыщIобэн илъэс 27-рэ зи ныбжь Карлсен Магнусрэ абы нэхърэ зы илъэскIэ нэхъы-щIэ Каруанэ Фабианэрэ. Хэт текIуэнур?
— Шахматистхэм я къарухэр зэрызэщхьэ-щыкI щыIэкъым. Ауэ Карлсен и хьэлыр хуабжьу нэхъ ткIийщ. ЖысIэнщи, Каруанэ и къекIуэкIыкIар нэгъуэщIщ: Италием щыпсэуащ, иужькIэ США-м Iэпхъуащ. Абы и фIыгъэкIэ Америкэми шахматхэр нэхъ цIэрыIуэ щыхъуащ. Ар дэри къытхуэщхьэпэну сы-хуейт.
Стрельцов
ящыгъупщэжакъым
— Анатолий, зэкIэ къэдгъэнэнщ шахмат Iуэхур. Дэ дыщыгъуазэщ депутату щыт уэ илъэс зыбжанэ лъэхъуэщым щызыгъэкIуа совет футболист Стрельцов Эдуард къыщыщIар зэхэбгъэкIыным зэманышхуэ зэрытебгъэкIуэдам.
— Пэжщ, дэ дыхущIэкъуащ Стрельцов Эдуард хей тщIыжыну (ар футболист зытIущ и гъусэу 1958 гъэм ягъэтIысауэ щытащ, илъэс 20 зи ныбжь хъыджэбзым лей ирахауэ ягъэкъуаншэри. Илъэс 12 тралъхьащ).
ЗэрыхуагъэфащэмкIэ, ипэжыпIэкIэ щхьэусыгъуэу увар къарузехьэхэм я клубхэм щыджэгун зэримыдар, дунейпсо чемпионатым и ужькIэ Швецием къэнэну зэримурадар, апхуэдэу Фурцевэ Екатеринэ и пхъур къишэну зэрыхуэмеяр аращ. Сэ Жылагъуэ советым и унафэщIу сыщытащ. Дэ къэттIэщIащ судым и пэкIэ апхуэдэ унафэ къэзыщтар СССР-м и унафэщIхэр зэрыарам щыхьэт техъуэ куэд. Къыдолъытэ Стрельцовыр лажьэ имыIэу ягъэтIысауэ. Псори къызыпкърыкIар Фурцевэрщ (а зэманым КПСС-м и ЦК-м и Политбюром хэтащ, щэнхабзэмкIэ министру щытащ). Хрущёв арэзы хъуащ, судым унафэ къищтащ.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, дэ Iуэхур и кIэм нэсу тхузэхэгъэкIакъым: зыгуэрхэр хуабжьу хуейт ар щIауфэну. Архивхэр ягъэкъабзэ хуэдэу защIри, Стрельцовым егъэщIылIа Iуэхур ягъэсащ.
— А Iуэхур а зэманым
хуабжьу ягъэвууат?
— Ауэ сытми. Ар совет е урысей футболым и насыпыншагъэщ. Стрельцовым хуэдэ футболист Iэзэ къыпхуэгъуэтынутэкъым. Ар командэ къыхэхам хэту Стокгольм кIуамэ, Пеле и вагъуэр мыхъуу, Стрельцовым ейр къыщIэкIынкIэ зыхуэIуа щыIэтэкъым. АрщхьэкIэ, лъэхъуэщыр унапIэ хуэхъуащ…
ИкIи иужьрейуэ…
— Мы зэманым ди деж СИЗО-м щихуащ зэуэ футболиститI — Кокоринымрэ Мамаевымрэ. Куэд абыхэм яхузэгуоп. Стрельцовым къыщыщIар къапэмыплъэу пIэрэ?
— Сэ мы Iуэхум хуэгъэзауэ сыгуитIщхьитIщ. БзаджащIэ ерухэр зэрагъэтIысыр тэмэмщ. Мыбдеж жысIэнур къыщысхуэщIэркъым. А жэщым я акъылхэр къэутхъуауэ къыщIэкIынут щIалитIым. Дауи, хабзэм ебэкъуащи, жэуап яхьын хуейщ. Ауэ лъэхъуэщым къикIыжмэ, цIыху тэмэм хъужынукъым, футболисти къахэкIыжынукъым.
