Жыхьэнмэ гъуэгум къигъэдзыхакъым
ЛIэщIыгъуэ куэд хъуауэ дэ, адыгэхэм, къыддэпсэу балъкъэрхэм я дежкIэ гъатхэпэм и 8-р тхыдэм нэщхъеягъуэ дыдэу хыхьащ.
1944 гъэм а махуэм балъкъэрхэр я лъахэм ирагъэкIри Къыргъызым, Къэзахъстаным, Сыбырым ягъэIэпхъуащ. И щхьэусыгъуэу щытари нэмыцэхэм ди щIыналъэр щаубыдам бийхэм зэрадэщIарщ. АрщхьэкIэ иужькIэ сэтей къэхъуащ апхуэдэ зэрыщымыIар, ар икIи фIэщщIыгъуейт: зэуэфыну балъкъэрхэр фронтым щыIэт, мыдрей лIыжь-фызыжьхэм, сабийхэм зэрыпхъуакIуэхэм зыщIагъэкъуэфынутэкъым. АрщхьэкIэ мы Iуэхур, зэрыжаIэщи, ябзри ядыжакIэт. ИпэIуэкIэ мазаем и 23-м, (гъэщIэгъуэнщ, ауэ щагъэIэпхъуэну зэманыр махуэшхуэхэм трагъахуэрт) я лъахэм ирашакIэт къэрэшейхэр, шэшэнхэр, ингушхэр. ИужькIэ абыхэм кIэлъагъэкIуащ къалмыкъхэри, кърым тэтэрхэри, тырку месхетхэри. Зэрытлъагъущи, а лъэпкъхэм яхэтащ зи щIыналъэм нэмыцэ фашистхэр нэмысахэри. АтIэ дауэ зэрыпхъуакIуэхэм ахэр зэрадэщIар? Абы и жэуапыр зэIубзу ятыфынутэкъым хьэкIэкхъуэкIагъэ зыхэлъ мы Iуэхур езыхьэжьахэм.
ЯпэщIыкIэ ар хуабжьу щIауфауэ щытащ. Мазаем и кIэхэм балъкъэр къуажэхэм дыхьащ совет зауэлIхэр зэрыс «Студебеккер» автомашинэхэр. ЖаIащ фронтым къыIуаша сэлэтхэм я узыншагъэр зэфIагъэувэжыну, ахэр жьы къабзэкIэ ягъэбэуэну хуейуэ. Гъатхэр пасэу къызэрыкIуам къыхэкIыу, зи хадэ тIэкIухэр зыгъэкъабзэ балъкъэрхэм ар я фIэщ хъуащ: зыми игу къэкIыртэкъым цIыху лажьэншэхэм лей кIэлъызэрахьэну. Шэч щащIар пщыхьэщхьэм цIыхухъухэр клубхэм щызэхуашэсу нэху щыху щыщIагъэсам щыгъуэщ. Пщэдджыжьым псоми жраIащ гъуэгу зэрытехьэнум зыхуагъэхьэзырыну. СыхьэтитI къудей пIалъэу иратауэ аращ. Зауэ ткIийм унафэр текI имыIэу ягъэзащIэу иригъэса ди сэлэтхэри къыпхуэмыгъэшыну гущIэгъуншэт.
Арати, IэкIэ къахуэщтэну тIэкIум фIэкIа ямыIыгъыу, лъэпкъ псор Налшык гъущI гъуэгу станцым нагъэсащ. Абдежым къащыпэплъэрт Iэщ зэрызэрашэ вагонхэр зыпыщIа мафIэгухэр. Сабийхэм я мызакъуэу, лIыжь-фызыжьхэри зэщIэгъуагэрт. Къапэплъэр жызыIэфын, зэрыгурыIуэгъуэщи, яхэттэкъым. Языныкъуэхэм хуагъэфащэрт тенджыз Iуфэм яшэу псым ирагъэтхьэлэну. АрщхьэкIэ езышэжьахэр нэхъ «гущIэгъулыуэ» къыщIэкIащ: жэщ-махуэ зыкъом дэкIа иужь балъкъэрхэр къыщыхутащ псэупIэу хухаха щIыпIэщIэхэм.
Гъуэгуанэ кIыхьыр икIи гугъур, щIыIэр яхуэмышэ-чу вагонхэм цIыху куэд дыдэ илIыхьащ. Ауэ а псори бэлыхьхэм я щIэдзапIэ къудейт. ЗдэкIуа щIыпIэхэм цIыхухэр нэбгъузкIэ къыщеплъырт, Ягъэлэжьэну къыхаххэри нэхъ лъэрызехьэхэрт. АрщхьэкIэ балъкъэрхэр къэдзыхакъым, ахэр сыт хуэдэ гугъуехьхэми къызэфIагъэщIакъым. ЗэдэIэпыкъурт, къатепсыха гуауэр зэдагъэвырт. Ауэрэ здаша щIыпIэхэм хэзэгъащ: абыхэм щыпсэухэм къагурыIуат къыхуашахэр зэрыемыпцIыжакIуэхэр икIи лэжьакIуэшхуэхэу зэрыщытыр.
ЯхэтIысхьа балъкъэр куэдым лэжьыгъэм фIыщIэшхуэ къыщахьащ, уеблэмэ, дамыгъэ лъапIэхэр къыщыхуагъэфэщащ. ИкIи, псом нэхърэ нэхъыщхьэращи, сыт хуэдэ щытыкIэ итами, зэи яфIэкIуэдакъым залымыгъэкIэ ирагъабгына я щIыналъэм къызэрагъэзэжынумрэ захуагъэр зэрызэфIэувэжынумрэ ятеухуауэ яхэлъ фIэщхъуныгъэр.
1956 гъэм КПСС-м и ХХ съездым иужькIэ гурыIуэгъуэ хъуащ балъкъэрхэм я гугъапIэр зэрымыжыжьэжыр. Мыгувэу къыдэкIащ «Къэбэрдей АССР-р Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-у зэхъуэкIыжыным теухуауэ» СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и Указыр, нэгъуэщI унафэхэр. Балъкъэрхэр я лъахэм изэгъэжынымкIэ щIэгъэкъуэнышхуэ хъуащ адыгэхэр, урысхэр, ди республикэм щыпсэу нэгъуэщI лъэпкъхэм ящыщхэр. Лей зытехахэр хей щIыжыным ехьэлIа Iуэхур Iыхьэ-Iыхьэу гуэшауэ екIуэкIащ. Мы зэманым балъкъэрхэр ящыщщ нэхъ ефIакIуэ дыдэ лъэпкъхэм.
ШАЛ Мухьэмэд.
