Адыгэ хабзэ
Адрей лъэпкъхэм дакъызэрыщхьэщыкIым и щапхъэхэр
* * *
Адыгэ цIыхухъу фащэри цIыхубз фащэри щIыфэм щыщу нэкIумрэ Iэбэлагъымрэ фIэкIа къыщIэмыгъэщыным теухуауэ ящI.
* * *
Адыгэ фащэм лей, зэран хъун лъэпкъ, емыкIун, емызэгъын кIэралъхьэркъым.
* * *
Адыгэ фащэр екIу, дахэ зыщIхэм ящыщщ ахэр зы Iэпхъуамбэ нэхърэ нэхъ ин дэмыхуэу цIыхум и Iэпкълъэпкъым хуэфIу зэращIыр.
* * *
Лъэпкъ куэдым я хабзэщ сэлам ехы-гъуэм зи Iэр япэ зышийр цIыхубзрауэ, ауэ адыгэ хабзэм къригъэкIуркъым бзылъхугъэм и Iэр япэ ишийуэ цIыхухъум IэщIилъхьэну. Абы есэжа адыгэ цIыхухъухэм а IуэхумкIэ езыхэм япэ зэрызрагъэщыпхъэр ящыгъупщэркъым.
* * *
ЦIыхухъурэ цIыхубзрэ сэлам пэлъытэу IэплIэ щызэрашэкIым деж япэ зыкъизыгъэщыпхъэр цIыхубзырщ. ЦIыхухъум япэ зригъэщу IэплIэ зришэкIыпхъэр и адэ-анэрщ, и къуэш-шыпхъухэрщ, и Iыхьлыхэрщ.
* * *
Куэдрэ зэрымылъэгъуа зэкъуэшхэм, зэныбжьэгъуфI дыдэхэм, зэадэзэкъуэхэм сэлам гуапэ пэлъытэу IэплIэ зэхуащI, ауэ ар цIыхухъумрэ цIыхубзрэ IэплIэ щызэрашэкIым къыщхьэщокI. Мыбыхэм быдэу зызэракъузылIэу, зыр адрейм тIэкIу къытриIэтыкI щIыкIэущ IэплIэ зэрызэхуа- щIыр.
* * *
ЦIыхубзхэм я сэлам зэхыкIэм къыщхьэщыкIыу, IэплIэешэкIым и къалэным ещхь къикIыу цIыхухъухэм я Iэгур зэщахъуэу, зым адрейр иубыду гуапэу сэлам зэрах.
* * *
IитIкIэ сэлам зэхынри гуапагъ къызэрыкIщ, фэрыщIагъ хэмыхьэу щытмэ. IитI-кIэ сэлам зэпхыпхъэр нэхъыжьхэрщ, гулъытэ хэха зыхуэпщIхэрщ.
* * *
Мыбдеж зи гугъу щытщIахэм хуэдэу, нэгъуэщI лъэпкъ хабзэхэм адыгэ хабзэр къазэрыщхьэщыкIхэр мащIэкъым. ИкIи щапхъэу къэтхьахэр абы щыщ Iыхьэу аращ.
ЗекIуэкIэмрэ зыIыгъыкIэмрэ
Сыт зекIуэкIэр, зыIыгъыкIэр зищIысыр жыпIэмэ, абы гурыIуэгъуейуэ зыри хэмылъу къызыщыхъунхэри щыIэнщ. Ауэ, итIани, дахэу, тэмэму зекIуэным, екIуу зыIыгъыным куэди хэлъщ. ЦIыхум и зекIуэкIэм теухуауэ XIV лIэщIыгъуэм и кIэм томитху хъууэ тхылъ къыдэкIауэ щытащ.
ЛIэщIыгъуэ куэд лъандэрэ цIыхум и зекIуэкIэм мыхьэнэшхуэ ирату къокIуэкI. Псом хуэмыдэу, цIыхубзым дахэу зе- кIуэу зигъэсэн хуейщ. Ар сыт хуэдэ зекIуэкIэ, зыIыгъыкIэ дахэ? Япэрауэ, уи щхьэр Iэтауэ, ар небэ-къебэу фIэмылэлу, уи плIэр захуэу Iыгъын хуейщ.
* * *
ФыхущIэкъу блыпкъхэр щIыбагъымкIэ зэпэгъунэгъуным, итIанэ ныбэм зишэщIынущ. Уи щхьэр щIэIуауэ къэпкIухьыныр къекIуркъым. Лъакъуэхэр Iушэу гъэувыныр, лъэгуажьэхэр зэфIэуэу къэпкIухьыныр дахэкъым. Апхуэдэр нэхъыбэу зыдэплъагъур лъэдакъэ лъагэ тетхэрщ. КъыщыпкIухькIэ уи Iэхэр IэфракIэм деж тIэкIу щызэфIэгъэщIауэ Iыгъын, лъакъуэхэр захуэу гъэувын хуейщ. Лъэбакъуэ щыпчкIэ япэу гъэувыпхъэр лъэдакъэрщ. КъыщыпкIухькIэ уи Iэхэр щIэбупскIэ, зыбгъэш, узебыршэ, уи щхьэр епхьэх хъунукъым. Абы жьыфэ къыптрагъауэ.
* * *
Сыт ящIэн хуейр зи зекIуэкIэр, зи зыIыгъыкIэр зигу иримыхьыжхэм? КъэкIухьыкIэр, зыIыгъыкIэр езыгъэфIакIуэ упражненэхэр пщэдджыжь, пщыхьэщхьэ гимнастикэм хэгъэхьэн хуейщ. Фи щхьэм зы тхылъ тевгъэзагъи унэ кIуэцIым къыщыфкIухь, фи зекIуэкIэр псынщIэ, дахэ хъуху, занщIэу зыфIыгъыу зевгъэсэху. Тхылъыр щхьэм тезагъэмэ, къывэхъулIауэ аращ. Фыщысми, фи Iэпкълъэпкъыр «хуит фщIыуэ» щIэвмыгъалIэ. Фи тхыр фымыухуэ, фи щхьэр щIэвмыгуэ.
* * *
ЦIыхубзхэм ящIэн хуейщ абыхэм «лы лей» нэхъ зэрахуэлъэр. ЦIыхубз пшэрхэр нэхъ щысрейщ, нэхъ шхэрейщ. Абыхэм апхуэдэ хьэлхэр зыханыпхъэщ.
Пшэр хъуныр узыфэ куэдым я къежьапIэщ. Апхуэдэм «Уи ныбэрщ уи узыфэр!» — жраIэ дохутырхэм. ТIэкIу «зыбгъэхъеймэ», «узыкIэлъыплъыжмэ», «лы лейм» уебэныфынущ. Лъэсу махуэ къэс сыхьэт ныкъуэ къэпкIухьмэ, илъэсым килограммищым нэс пкIэроху. Iэпщэрылажьэми лы лейр егъэткIу.
Жылау Нурбий.
Жамболэт
Хъыбар
ЕрокъуэкIэ еджэу лIы гуэрым, зы къуэ закъуэ иIэу и фызыр щылIэм, аргуэру къишэжын хуей хъуащ. ЕтIуанэу къишэжа фызым, Андолэ гуащэм, къуих къыхуилъхуауэ езы Ерокъуэр дунейм ехыжащ, псэм хуэдэу илъагъу и къуэ пасэр, ЖамболэткIэ зэджэр, анэнэпIэсым къызэрыхуигъанэр и гум къыщIитхъыу.
Зэкъуэшиблыр ауэрэ къыдэкIуэтейри, цIыху хъуахэщ. Унагъуэм пыIэ зыщхьэрыгъыу нэхъыжьу исыр Жамболэтт, Андолэ гуащэм и мылъхукъуэт. Жамболэт цIыху жант, губзыгъэти, модрей зэши- хыр ауи къыдигъэплъыртэкъым, акъылкIэ ятекIуэрт, Iуэху зэдеувэлIамэ, хым языхэзи жыжьэу къыщIыхьэртэкъым. Гуащэр абы иризэгуэпынтэкъэ? Езым къилъхуахэм Жамболэт къазэрефIэкIыр щилъагъум, мылъхукъуэр и нэм бжэгъуу къыщIэуэ хъуащ.
— Фыкъэзмылъхуамэ нэхъыфIт фэ мыкхъэмывэжьхэр! — жиIэу гуащэр зэшихым ятекIиерт, зэрылъэкIкIи щIэкъурт ахэр Жамболэт текIуа зэрыхъуным. АрщхьэкIэ сыт и Iэмалт: Жамболэт щIалэ хахуэт, жылэми пщIэ зыхуащIыр арат. ПцIы мащIэ кIэрилъхьа гуащэм абы, ар игъэулъиину мащIэрэ и ужь ихьа, арщхьэкIэ пэжыр пхущIэхъумэнт? Гуащэр екIэ и ужь къызэритым Жамболэт гу лъимытэу къанэртэкъым, ауэ анэнэпIэсым зыкIи зыкъригъащIэртэкъым, Iэдэбагъышхуэ хэлъу абы къыпикIухьырт, сыт хуэдэ лъэпощхьэпо къыпэщIидзэми, губзыгъэу щхьэдэхыфырт.
Зэгуэрым, уэс къесагъащIэу, зэшхэр щакIуэ дэкIащ, щхьэж и занщIэу зэбгрыкIри. Хэт нэхъ къыхуэгумащIэми игъэунэхун мурад иIэу, махуэр уаеми, зэшхэр къызыщIыхьэжыну пэшыр ямыгъэплъыну гуащэм унафэ ищIащ.
— Жьэгум махъсымэ кхъуэщынрэ зы блатхьэ гъэварэ дэфлъхьэ, ар ярикъунщ, — жери и пэшым игъэзэжащ, езым и пэшри иригъэгъэплъатэкъыми, джэдыгужь гуэр зришэкIри, зэкъуэшиблым пэплъэу тIысыжащ.
И къуихым ящыщ зы къэсыжащ, уанэр тримыхыжу шыр пщIантIэм диутIыпщхьэри, пэшым щIэлъэдэжащ — унэм псымэ къыщIихырт.
— МафIэ щхьэ иумыгъэщIарэ? — зыхузэкIэщIишащ абы и анэм икIи, къызыпэрыхьэжар игу щримы-хьым, гъунэгъум ежэкIащ, «абы зыгуэр сыщедзэкъэнщ, унэр ягъэплъмэ, къэзгъэзэжынщ», — жери.
КъыкIэлъыкIуэри къэсыжащ. Абыи и шы-уанэ зэщIихакъым, «пэшыр фымыгъэплъу сыкъревгъэхьэлIэжащ», — жери, гъумэтIымэри я гъунэгъумкIэ ежэкIащ. Адрейхэри зырыз-тIурытIурэ къыдыхьэжащ. Хэт къыдыхьэжами унэ нэщI щIыIэр ягу темыхуэу, шхыдэурэ зэбгрыкIащ, я анэр щIыIэм ису пэшым зэрыщIэсыр ялъагъурэ пэт.
Жамболэти къигъэзэжащ. Шым увыIэпIэ иритри, гуащэм дежкIэ щIыхьащ — ар жьэгум дэст, щIыIэм иукIыу.
— МафIэ щхьэ иумыгъэщIарэ, щIыIэм щхьэ зебгъэсрэ? — щIэупщIащ Жамболэт.
— ЦIыхухэр зэбгрыкIащи, пхъэ схуэзыкъутэн згъуэтыркъым, — жиIащ гуащэм.
— АтIэ ар Iуэху, сэ скъутэнкъэ.
Джыдэр къищтэри Жамболэт пхъэ икъутащ, гуащэр зыщIэс унэм и жьэгуми мафIэшхуэ щищIащ.
— Дызэдзэкъэн гуэр щыIэу пIэрэ? — жери, аргуэру щIэупщIащ Жамболэт.
— Жьэгум махъсымэ кхъуэщынрэ блатхьэ гъэварэ щыбгъуэтынщ, — жиIащ гуащэм.
Жамболэт цIутI жимыIэу къыщIэкIыжри, зэкъуэшхэр зыщIэс хабзэ пэшым игъэзэжащ — махъсымэр щтат, блатхьэр дият. АнэнэпIэсым зыкъримыгъащIэу, шхэри гъуэлъыжащ.
А махуэм щыщIэдзауэ гуащэм Жамболэт илъагъу мыхъу дэнэ къэна, ар зэриукIын Iэмал къиулъэпхъэщу щIидзащ. Гуащэр зэгуэудырт. ЗэгуэмыудыпIэр иIэт: ар и къуихым сыткIи ефIэкIырт, абыхэм шурэ лъэсрэ я зэхуакут, я цIыхугъэкIи я акъылкIи.
Сыт къримыщIэми, сыт къримыпэсми, Жамболэтым хэIущIыIу зищIыртэкъым, псори игъэпщкIуфырт, цIыхухэм ящибзыщIыфырт — абы гуащэр нэхъри къигъачэрт.
Зэгуэрым Жамболэт гуащэм и дэлъхуищыр «фызгъэхьэщIэнущ» жери къригъэблэгъащ, хьэщIэщым щIишэри мыр яжриIащ:
— Сэ зы тхьэмахуэ хуэдэкIэ семыжьэу хъуркъым, къэзгъэзэжыху мыбы фыщIэс, фагъэхьэщIэнщ, фишхэри шэщым щIэтынщ.
Ар жери Жамболэт дэкIащ, зэрыжиIам хуэдэуи, зы тхьэмахуэ хуэдизкIэ къэтащ. Къигъэзэжмэ — хьэщIэ щIалищыр фэмрэ къупщхьэмрэ хуэкIуащ, шыхэри, я тхьэкIумэ къыгуэхуауэ, шэщым щIэтт. Андолэ гуащэм дэнэ щищIэнт и дэлъхуищыр хьэщIэу къызэрыхуэкIуар.
— Фи шыпхъум сыт къызищIэми фи нэгу щIэкIащ, ауэ сэ ар иджыри къэс зыми езгъэщIакъым, — яжриIащ Жамболэт хьэщIэхэм.
— Бзаджэ къэзылъху и гуэн лъапэ щыщIетIэж, укIын фIэкIа нэгъуэщI хуэфащэкъым абы! — Зэкъуэши- щым апхуэдэу щыжаIэм, Жамболэт яхуидакъым:
— Хьэуэ, ар щIывэзгъэцIыхужар фэзгъэукIыну аракъым, сэ сызыIут IэнатIэм щыгъуазэ фыхуэхъуамэ, ар сэркIэ ирикъунщ, — жери…
Гуащэм и дэлъхуищыр дэкIыжащ, я шыпхъум игъащIэкIэ къыкIэлъымыкIуэну тхьэ яIуэри.
ГубзыгъагъэкIэ аргуэру Жамболэт къызэрытекIуам иризэгуэпурэ, Андолэ гуащэр сымаджэ хъуащ. Мыгувэу Жамболэти зауэм кIуащ, зэрылIыкIыну уIэгъэр телъуи къашэжри ягъэгъуэлъащ. Гуащэм ар щызэхихым, и мылъхукъуэр и псэм еджэу зыщIэлъ пэшым щIыхьащ, ар лIэнрэ мылIэнрэ и нитIкIэ еплъу зригъэщIэн папщIэ. «Гуащэр къыщIохьэ» щыжаIэм:
— Си Iэблэр фубыди сыкъэфIэт, — жиIащ Жамболэт, — сызэрылIэр езгъэлъагъуу ар згъэгуфIэнкъым!
Гуащэр бжьэщхьэIум къыщебакъуэм, Жамболэт зэфIэту утыкум зэритыр илъэгъуащ, псалъэ жимыIэу щIигъэзыкIыжри пIэм зыхидзэжащ, нэхъри зэгуэуду.
«ЛIа?» — жиIэрэ къыщIэупщIэм, «лIакъым», — жраIэурэ гуащэр нэхъ хьэлъэ хъури хуэмышэчыжу дунейм ехыжащ. Ар лIауэ щызэхихым, Жамболэт къызэфIэтIысхьэри:
«Си вакъэм тхылъымпIэ лъэгущIыхь схущIэвдэ», — жиIащ.
Вакъэм тхылъымпIэ лъэгущIыхьыр щIэлэжьыкIыху утыкум зыкъыщрыригъэшэкIри итIанэ гъуэлъащ:
— Тхьэм и шыкурщ, иджы сылIэми, сигу къеуэркъым: гуащэр лIэри зы вакъэ згъэлэжьэху сыкIэлъыпсэужащ…
Ар жиIэри и псэр хэкIащ…
Зытхыжар Къэрмокъуэ Хьэмидщ.
Адыгэ унагъуэ. Сурэтыр зыщIар наIуэкъым
Абыхэм фIыкIэ ди цIэ къраIуащ
… Адыгэхэм хьэщIагъэшхуэ къыдах. ХьэщIэр абыхэм зыпащI щыIэкъым. ХьэщIэр бгъэпудыныр е абы укъыщ-хьэщымыжыныр адыгэм дежкIэ напэтехыу щыIэм я лейщ. ХьэщIэр гъэлъэпIэнымкIэ адыгэхэр къытто-кIуэ.
Пушкин Александр.
… Къэбэрдейхэр ахъырзэманщ; шапсыгъхэми яхэтщ лIы бэлыхьхэр, итIани къэбэрдейхэм пэхъунукъым, абыхэм хуэдэуи захуэпэфыркъым, апхуэдэуи шууейхэкъым… ахэр къабзэлъабзэу, къабзэ дыдэу псэу пэтми.
Лермонтов Михаил.
Адыгэ таурыхъхэм я пщIэр нэхъри нэхъ лъагэ ещI абыхэм фIыр ем сыт щыгъуи зэрыщытекIуэм. Ар лъэпкъыр зэрыузыншэм и щыхьэт наIуэщ.
Горький Максим.
Адыгэр икъукIэ угъурлы лъэпкъщ, псэ къабзагъэкIи таурыхъхэм хэтхэм хуэдэу.
Вовчок Марко.
«Абыхэм шыфI дыдэхэр яIэщ, я лIыгъэкIэ зыхэтхэм къахощ икIи къыдэхьэхыкIи ящIэ. Абыхэм гъавэ, Iэщ, фо я куэдщ, ауэ шагъыр яIэххэкъым.
Иосафат Барбаро,
Венецием щыщ сатуущI, дипломат, зауэлI.
Шэрджэс къэралыгъуэм, дэ дызыпхрыкIам, жыг абрагъуэхэр зыкIэрыт бгы лъагэхэр, къуэ зэхуаку куухэр и куэдщ. Абы и щIыпIэ нэхъыщхьэр Къэбэрдейрщ. Мыбы щыпсэу цIыхухэр хуабжьу дахэщ. ЕлIалIэу сабийхэр къызэрагъэхъум и фIыщIэкIэ, фэрэкIым зи нэкIур нэджэIуджэ ищIахэм мыбы ущрихьэлIэркъым.
Шэрджэс къэралыгъуэр дахэкIейщ, абы и куэдщ псыфI дыдэ зыщIагъэлъадэ пхъэщхьэмыщхьэ жыгхэр. И хьэуар жьэдэпшэ пэтми зыщумыгъэнщIу гурыхьщ, къабзэщ. Хузогъэфащэ шэрджэсхэр тэтэрхэм къа-зэрыщхьэщыкI дахагъэр абы къыхэкIыу.
Ферран,
Кърым хъаным деж щылэжьа франджы дохутыр.
Шэрджэсхэр зэкIужщ, бгы псыгъуэхэщ, лъы къабзэ ящIэтщ, я нэр фIыцIэщ, я набдзэр къурашэщ, псом хуэмыдэу я бзылъхугъэхэм, си гугъэмкIэ, абыхэм нэхърэ нэхъ дахэ дунейм теткъым.
Асколи д, Эмиддио Дортелли,
Италием щыщ дин лэжьакIуэ.
Iуэху еплъыкIэ
Дыджэгу-дыкъафэурэ адыгэр дымыкIуэдыжын папщIэ
Налшык къалэм иIэ Абхъазым и утыкум Нарт Хэку ЩIалэгъуалэ Хасэм иджыблагъэ адыгэ джэгушхуэ щригъэкIуэкIащ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и районхэм, къуажэхэм, къалэхэм щыщхэр, Адыгэ, Къэрэшей-Шэрджэс, Осетие Ищхъэрэ — Алание республикэхэм, Ставрополь крайм, Псыхуабэ, Дон Iус Ростов, Армавир, Санкт — Петербург, Москва къалэхэм, Америкэм и Штат Зэгуэтхэм, Иорданием, Тыркум, Германием къикIа хьэщIэхэр, нэгъуэщI щIыпIэхэм щыщу ди щIыналъэм зыщызыгъэпсэху ди лъэпкъэгъухэр хэту.
ХьэтиякIуэ къалэныр зыгъэзэщIа Нэхущ Тимур джэгур хабзэм тету икIи гушыIэ дахэр ебэкIыу анэдэлъхубзэкIэ иригъэкIуэкIащ. ХьэтиякIуэмрэ абы и дэIэпыкъуэгъу щауэдэшхэмрэ пщащэдэшхэмрэ щIалэгъуалэр ягъэджэгуащ, зэрыгъэгуфIэрэ зэрыгъэгушхуэу. Пшынауэхэмрэ пхъэцIычауэхэмрэ, фIым я фIыжу къыхахами ярейуэ, Iэзэ защIэхэт, я лъэпкъ макъамэ Iэмэпсымэхэм уедаIуэкIи защумыгъэнщIу.
ЩIалэгъуалэм я зэфIэкIыр нэрылъагъу тщащIащ, адыгэ къафэм къыдэкIуэу, Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъхэм я къафэхэми зэрыхуэмыхамэр Iэзэу къагъэлъагъуэу. ЩIэблэр гукIи псэкIи лъэпкъ къафэхэм зэрыдахьэхыр щыплъагъукIэ, гухэхъуэгъуэрэ гушхуэныгъэрэ къыпхалъхьэ. КърихьэлIахэм джэгур нэгузыужь икIи гукъинэж тщыхъуащ. Пшыхьыр щыхьэт техъуащ адыгэ джэгу дахэ зэрытхуэублэмрэ ди щIэблэр екIуу къызэрыфэмрэ. Къыхэгъэщыпхъэщ зэхуэсыр адыгэ джэгу дахэм и щапхъэ зэрыхъуар. Ар къызэзыгъэпэщахэми, зыгъэдэха щIалэхэмрэ хъыджэбзхэмри, абыхэм я гъэсакIуэхэми фIыщIэ яхуэфащэщ.
Щхьэусыгъуэ зэхуэмыдэхэм я зэранкIэ адыгэ хабзэжьыр нэсу щыдмыгъэзэщIэж, анэдэлъхубзэр Iэпэдэгъэлэл зэрытщIым къыхэкIыу кIуэ пэтми нэхъ-ри щытIэщIэху, нэгъуэщI лъэпкъхэм хуэм-хуэмурэ дахэшыпсыхьыжынкIэ шынагъуэ щыщыIэ зэманым уасэншэщ адыгэ щэнхабзэм и зы Iыхьэу щыт джэ- гур къэдгъэщIэрэщIэжыныр, ар тхъумэжыныр. Ауэ дыкъафэрэ дыджэгуу дымыкIуэдыжын, дэнэ щIыпIи щыпсэу ди щIэблэр зэрыцIыхун, зэкIэлъыкIуэн, ди бзэр, ди хабзэр тхъумэжын, лъэпкъ гупсысэм ехьэлIа Iуэхугъуэхэм щIэблэр хуэдгъэушын папщIэ, хэкIыпIэу щыIэр щIалэгъуалэм я щIэныгъэм, зэфIэкIым хэдгъэхъуэнырщ, зыр адрейм хуэщхьэпэфу къэдгъэхъунырщ.
Иджы джэгум ехьэлIа Iуэхугъуэ зыбжанэм сыкъытеувыIэнут. Апхуэдэщ, куэд арэзы зытемыхъуа «Хэ- гъэгу джэгушхуэ» фIэщыгъэ. Ярэби, иджыри зэ джэгум и мыхьэнэм ар хуэкIуэ-рэ хуэмыкIуэрэ дегупсысыжу, лъэпкъыр арэзы зытехъуэн цIэ а зэхыхьэм къыхуэдмыгъуэтыфыну пIэрэ? Девгъэгупсысыт: шэрджэс джэгу е шэрджэс джэгушхуэ, адыгэ джэгу е адыгэ джэгушхуэ жытIэмэ, мынэхъыфIу пIэрэ?
ИтIанэ, зэлъэпкъэгъухэр хэту ди зэхуэсхэр адыгэхэр нэхъыбэу щыпсэу къэралхэми щедгъэкIуэкIыну дыщимурадкIэ, а зэхыхьэм и фIэщыгъэм лъэпкъ псалъэр къыхэщмэ мынэхъыфIу пIэрэ? Псалъэм папщIэ, «Адыгэ лъэпкъым и гугъэ зэхыхьэ». Джэгур дэтхэнэ мазэми и махуэ пыухыкIам, къэбгъэлъагъуэмэ, 15-м, тедухуэмэ нэхъ сфIэтэрэзщ. Абы и фIыгъэкIэ ди тхыдэм щыщ зы Iуэхугъуэ дигу къэдгъэкIыжынт. Фызэрыщыгъуазэщи, ди адэшхуэхэр Хэкужьым щра- шым, лъэщыгъэкIэ зэкIэрача хъуа зэанэзэпхъум, афIэкIа зэрылъагъужын гугъэ щамыIэжым, дэтхэнэ зы мазэ изыгъуэми зэдеплъыну, апщIондэху зэрылъагъу къызыфIагъэщIы ну зэгурыIуащ. Дэри, дуней псом щыпсэу зэлъэпкъэгъухэм, мазэ изыгъуэм деплъыху дызэрылъагъуу къызыщыдгъэхъунт.
Дэтхэнэ зы мазэми и ма-зэ изыгъуэм ирихьэлIэу ди щIыналъэм ис щIалэгъуалэ гупхэр гъунэгъу республикэхэм тхуэгъакIуэтэмэ, щIэблэр нэхъыбэрэ зэхуэ-зэнут, зэрылъагъунут, я зэпыщIэныгъэр нэхъ быдэ хъунут. Шэч хэлътэкъым лъэпкъ гупсысэр, щIэжыр егъэфIэкIуэнымкIэ ар куэдкIэ къызэрыхуэщхьэпэнум. КъищынэмыщIауэ, лъэпкъ зэхыхьэхэр джэгу-къафэ къудейм къыщымынэу, щIэныгъэм, щэнхабзэм, лъэпкъым и Iуэху зэIумыбзхэм теухуа зэIущIэхэр, конференцхэр, семинархэр, зэхуэсхэр абы хэдгъэзэгъэфамэ, куэдкIэ нэхъ купщIафIэ, щхьэпэ хъунтэкъэ?!
КъухьэпIэ адыгэхэм (абэзэххэм, шапсыгъхэм, нэгъуэщIхэм) джэгум щыщ хабзэ дахэ къадокIуэкI. Ар къэдгъэщIэрэщIэжамэ, фIагъ куэд къыздишэнкIэ хъунут. ХьэтиякIуэм, абы и дэIэпыкъуэгъу щауэдэшхэм, пщащэдэшхэм къэфакIуэхэр чэзууэ утыку къыщрашэкIэ, абы и цIэ-унэцIэр, зыщыщ щIыпIэр, къуажэр жаIэурэ утыку кърашэ. КъэфакIуэм и щхьэ къудей мыхъуу, зыщыщ унагъуэм, лъэпкъым я цIэкIи къэфэну къызэрыпэщылъыр зыхещIэри, къылъыс жэуаплыныгъэм и фIыгъэкIэ нэхъ дахэу, екIуу зэрызыкъигъэлъэгъуэным хущIокъу, нэгъуэщIхэм я щапхъэгъэлъагъуэу, Iэдэбу утыку зэритыным хуосакъ. Джэгум зыкърезыгъэхьэлIахэм абы и цIэ-унэцIэм, зыщыщ жылэм щыгъуазэ, и унэкъуэщ, и Iыхьлы, благъэ къахэкIмэ зыхуагъазэ, зрагъэцIыху. ХьэтиякIуэм къэфакIуэр зэхуэсахэм щаригъэцIыху зэманыр къагъэсэбэпри, зымащIэкIэ нэхъ мыхъуми, пшынауэм зрагъэгъэпсэху е ар зэблахъу.
Пэублэ зиIэм кIэухи иIэщи, цIыхухэр куэдрэ ирамыгъэзэшу тхьэмадэм и хъуэхъукIэ джэгур и чэзум зэхуащIыж. Хабзэм тету, нэхъыжьхэр зыхэт къэпщытакIуэхэм нэхъ дахэу къэфауэ къалъытэ щIалэмрэ хъыджэбзымрэ къыхахыну къапэщылъщ. Абыхэм хьэтиякIуэм тыгъэ яхуещI дэжьей нып, пыIэ хуэдэхэр. А хабзэр иужьрей джэгуми ящымыгъупщэу щагъэзэщIащ.
Мыпхуэдэ зэхыхьэхэр мазэ къэс къытхузэмыгъэпэщынумэ, щIымахуэ, гъатхэ, гъэмахуэ, бжьыхьэ дауэдапщэ жытIэу, гъэм и зэманхэм ятещIыхьауэ зэхэтшэми, хъуну къыщIэкIынщ. Адыгэм и махуэр щыдгъэлъапIэм ирихьэлIэу Адыгэ щэнхабзэ фестиваль гукъинэж, екIу къызэдгъэпэщамэ фIыт. АбыкIэ дэIэпыкъуэгъу хъунуи къыщIэкIынт ди лъэпкъэгъухэр щыпсэу щIыналъэхэм я Iэтащхьэ-хэр. А Iуэху гуапэр къэрал куэдым къыщызэдащтэмэ, псоми ди зэдай программэ дубзыхуу дахэу зэдедгъэкIуэкIыфынущ. Апхуэдэ программэхэр щагъэхьэзыркIэ, мыхьэнэшхуэ иIэщ хэгъэрейхэмрэ хьэщIэхэмрэ зэгъусэу къалэм зыщрагъэплъыхьыным, я Iуэху еплъыкIэхэмкIэ щызэхъуажэ зэхыхьэхэр къызэрагъэпэщыным. Ахэр IэмалыфIщ нэхъ гъунэгъуу зэрыцIыхунымкIэ, я зэныбжьэгъугъэр ягъэбыдэнымкIэ.
Iуэхум ехьэлIауэ къэзгъэлъэгъуа си гупсысэхэр зыгуэркIэ къыфхуэщхьэпэмэ е еплъыкIэщIэхэр фигу къыщигъэушмэ жысIэу, си гуапэу сывдэгуэшауэ аращ.
Хъуажь Фахъри,
«Адыгэ псалъэ» газетым и обозреватель.
