Си еджапIэ — си къежьапIэ
ДифI догъэлъапIэ
Анэдэлъхубзэр зи псэм хэлъ Иуан Жаннэ
КъытщIэхъуэ щIэблэр тэмэму гъэсэнымрэ егъэджэнымрэ зи щIэныгъэ- рэ къарурэ езыхьэлIэу зи IэнатIэр езыхьэкIхэм ящыщщ Джэрмэншык къуажэм дэт курыт школым щылажьэ Иуан (Къуэныхь) Жаннэ. Егъэджэ-
ныгъэм и IэмалыщIэхэм сыт щыгъуи лъыхъуэу, ахэр лэжьыгъэм къыщигъэсэбэпу фIыуэ илъагъу и IэщIагъэм илъэс 30-м нэсауэ пэрытщ Жаннэ.
Джэрмэншык дэт курыт школыр 1983 гъэм ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, Жаннэ щIэтIысхьащ КъБКъУ-м и тхыдэ-филологие факультетым. ЗыщIэхъуэпса IэщIагъэр зригъэгъуэта нэужь, егъэджакIуэ ныбжьыщIэм лэжьэн щыщIидзащ Чёрнэ Речкэ жылэм дэт курыт школым. Урысыбзэмрэ литературэмрэ сабийхэм яригъэджу илъэси 4-кIэ абы щыIа нэужь, адыгэбзэмрэ литературэмкIэ егъэджакIуэу лэжьыгъэм щыпищащ я къуажэм дэт курыт школым.
Жаннэ зи лэжьыгъэр творческэу езыхьэкI, дэтхэнэ дерсми щIэщыгъуагъ хэлъхьэным гурэ псэкIэ хущIэкъу егъэджакIуэ IэкIуэлъакIуэщ. Абы бгъэдэлъ Iэзагъыр хуэунэтIащ зи анэдэлъхубзэр, лъэпкъ литературэр, хабзэр, щэнхабзэр фIыуэ зылъагъу, пщIэ хуэзыщI хэкупсэ цIыху къэгъэхъуным. ЕгъэджакIуэм и дежкIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ сабийм и гупсысэр къызэриIуэтэфым, абы зэрызиужьым, зэрызиузэщIым. Дэтхэнэ урокми нэгъэсауэ зы-хуегъэхьэзыр абы, и гъэсэнхэр и пред-
метым нэхъыбэу зэрыдригъэхьэхыным елIалIэу. Апхуэдэ псэ хьэлэл лэжьыгъэр псыхэкIуадэ зэрымыхъум и щыхьэтщ Жаннэ иригъаджэхэр адыгэбзэмкIэ зэпеуэ зэмылIэужьыгъуэхэм жыджэру зэрыхэ-тыр, щIэныгъэ куу къагъэлъагъуэу, текIуэныгъэхэр къыщахьу.
И гъэсэнхэм я ехъулIэныгъэхэрщ егъэджакIуэм и гур хэзыгъахъуэр, и лэжьыгъэ гугъур тынш къыщызыщIыр. Ахэращ ар нэхъыбэжым тезыгъэгушхуэри. Иуаным и Iуэху зехьэкIэр мызэ-мытIэу утыку кърихьащ, абы арэзы техъуащ районым, республикэм егъэджэныгъэ IэнатIэм щыкIэлъыплъ къэпщытакIуэхэри. Школым адыгэбзэр щезыгъэджхэм я методикэ зэгухьэныгъэм и унафэщIу илъэс куэдкIэ щыта егъэджакIуэм и урок купщIафIэхэм зыкърагъэхьэлIэ IэщIагъэлI ныбжьыщIэхэми икIи дерс куэд къыхах. Жаннэ и зэфIэкI щигъэлъэгъуащ КъБР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэмрэ «Адыгэ псалъэ» газетымрэ ирагъэкIуэкI «Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэпсо фестиваль-зэпеуэм. Джэрмэншык курыт школым (унафэщIыр Тумэ Марьянэщ) щекIуэкI егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэр зэрыкуур, зэрыкупщIафIэр къэпщытакIуэ гупым езыгъэлъэгъуахэм ящыщщ Иуаныр. Жаннэ иригъэкIуэкIа дерсыр нэхъыфIхэм хабжащ, къэпщытакIуэхэми ягу къинэжа урок зэIухат абы 11-нэ классым щита дерсыр. Ар теухуат драматург цIэрыIуэ, тхакIуэ, усакIуэ Iэзэ IутIыж Борис и творчествэм лъагъуныгъэм щиубыд увыпIэм. Щэджащэм и къалэмыпэм къыпыкIа тхыгъэ зэмылIэужьыгъуэхэм ящыщ Iыхьэхэр къигъэсэбэпурэ, Иуаным и гъэсэнхэр хуишащ цIыху гъащIэр зэтезыIыгъэ гурыщIэхэм я нэхъыщхьэр Хэкум, анэм я лъагъуныгъэхэр арауэ зэрыщытым.
Иуаныр илъэс куэдкIэ лэжьащ школым и унафэщIым гъэсэныгъэ лэжьыгъэмкIэ и къуэдзэу. Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэм къыдэкIуэу, Жаннэ къызыхуэтыншэу игъэзэщIащ жылагъуэ Iуэхухэри. Ар щытащ Хэку зауэшхуэм хэкIуэдахэм я фэеплъыр хъумэнымрэ щIалэгъуалэм ядэлэжьэнымкIэ къуажэ комиссэм и унафэщIу. Абы и нэIэм щIэту къызэрагъэпэщ икIи ирагъэкIуэкI зэIущIэхэр, пшыхь зэмылIэужьыгъуэхэр адрейхэм къахэщырт япкърылъ гупсысэкIэ, купщIэкIэ. Ноби аращ. Жаннэ къызэригъэпэщ классщIыб лэжьыгъэхэр хуабжьу сэбэпщ щIэблэр къызыхэкIа лъэпкъым хуэфащэу къэгъэхъунымкIэ, гъащIэм къыщыхъу Iуэхугъуэхэр зэпкърахыфу есэнымкIэ. Абы зэи блигъэкIыркъым къэралым, республикэм щагъэлъапIэ махуэшхуэхэм ятеухуа дерс щхьэхуэхэр имыту, ди лъэпкъым, адыгагъэм ехьэлIа классщIыб лэжьыгъэхэр иримыгъэкIуэкIыу. Мы гъэм Жаннэ итащ ТекIуэныгъэ Иныр илъэс 70 зэрырикъум хуэгъэпса дерс купщIафIэхэр. Апхуэдэу ар жыджэру хэтащ Адыгэхэм я дунейпсо махуэм ирихьэлIэу Аруан щIыналъэм щекIуэкIа районпсо фестивалым. «ЗэIусэм псэ хелъхьэ», — зыхужаIэ цIыхущ зи зэфIэкIхэр лъагэ Иуаныр.
ЗэфIих апхуэдэ лэжьыгъэшхуэхэр гулъэтэншэ хъуакъым. Иуаным мызэ-мытIэу хуагъэфэщащ щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр. Абыхэм ящыщщ КъБР-м и Парламентым, КъБР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм, егъэджэныгъэмкIэ район IэнатIэм, Дунейпсо, Къэбэрдей Адыгэ Хасэхэм, УФ-м и МВД-м Аруан щIыналъэм щиIэ къудамэм, ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ псапащIэ фондым, нэгъуэщI IуэхущIапIэхэми къабгъэдэкIахэр.
ЕхъулIэныгъэфIхэр зи IэнатIэм щызыIэрызыгъэхьэ егъэджакIуэм унагъуэ дахи иIэщ. Абырэ и щхьэгъусэ Зауррэ зэгурыIуэрэ зэдэIуэжу мэпсэу. Абыхэм япхъу нэхъыжь Дианэ инженер-экологщ. НэхъыщIэ Марьянэ фармацевт IэщIагъэм хуеджащ. Ахэр тIури унагъуэщ. Жаннэ щогуфIыкI бынхэм, абыхэм япищI и гъэсэнхэм я ехъулIэныгъэхэм. Дэтхэнэми и текIуэныгъэм анэм, егъэджакIуэм, гъэсакIуэм и лъэр нэхъри щIегъэкI.
ЩIэблэм анэдэлъхубзэр егъэджыным, хэкупсэу гъэсэным псэ хьэлэлу пэрыт егъэджакIуэм ехъулIэныгъэщIэхэр иIэну ди гуапэщ.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
Шапсыгъ
Школым фIыкIэхуоупсэ
ТIуапсы къалэм дэт курыт школ №5-м игъэлъэпIащ къызэрызэIуахрэ илъэс 85-рэ зэрырикъуар. Совет Союзым и ЛIыхъужь, ТIуапсым щIыхь зиIэ и цIыху, вице-адмирал Щедрин Григорий и цIэр зезыхьэ еджапIэр ящыщщ щIыпIэм щылажьэ апхуэдэ IуэхущIапIэ лъэрызехьэхэм.
ФIыуэ илъагъу и школым и гъусэу махуэшхуэр игъэлъэпIащ абы математикэр щезыгъэдж Хьэхъу (ТIэш) Зинаидэ. Абы езым а школыр къиухащ, илъэс 35-рэ ирокъу абы зэрыщылажьэрэ, и Iуэху зехьэкIэкIэ куэдым щапхъэ яхуэхъуу. ЕгъэджакIуэ IэкIуэлъакIуэм и лэжьыгъэфIым къыпэкIуащ къэрал дамыгъэхэр, щытхъу, фIыщIэ тхылъхэр. Абыхэм яхэтщ УФ-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм къыбгъэдэкIахэри.
— Ди школым и махуэшхуэр абы щылажьэ дэтхэнэм ди дежкIи мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхугъуэщ, — жеIэ Зинаидэ. — Зы унагъуэм хуэдэу зэдэпсэу икIи псэ хьэлэлу зэдэлажьэ гупщ ди школыр. ГъуэгуанэкупщIафIэкъэзыкIуадиеджапIэмфIыкIэдыхуоупсэ.
Афэрым, «Гунэс!»
ТIуапсы иджыблагъэ щекIуэкIащ «Къафэм и дуней» фестиваль-зэпеуэр. Краснодар, Новороссийск, Апшеронск, Усть-Лабинск къалэхэм, ТIуапсы районым щыщ творческэ гуп 30-м нэс зыхэта а зэпеуэм, ди гуапэ зэрыхъущи, и лауреат хъуащ Агуей-Шапсыгъ жылэм Сабий гъуазджэмкIэ и школым адыгэ къафэмкIэ и «Гунэс» ансамблыр.
Щхьэлахъуэ Заур, НэгъущI Аким, Махуэгъэл Беслъэн, Ачыху Ахьмэд, Курт-оглы Эльвис сымэ зыхэт «Гунэс» гупым и дежкIэ апхуэ- дэ текIуэныгъэм мыхьэнэшхуэ иIэщ. Гупым и унафэщI Щхьэлахъуэ Заур зэрыжиIэмкIэ, къызэрызэрагъэпэщрэ илъэси 3 фIэкIа мыхъуа ансамблым зэкIэ хэтыр цIыхухъу защIэщ, ауэ дяпэкIэ бзылъхугъэхэри хагъэхьэнущ.
Утыкушхуэм япэу къыщихьэм, текIуэныгъэ къызэрахьам хуабжьу щогуфIыкI гупым хэт псори. Я зэфIэкIхэм апхуэдэу хагъахъуэмэ, шэч хэлъкъым: «Гунэсыр» куэдым гунэс ящыхъуу щытлъагъунущ къэралпсо утыкухэми.
Хъурэлым и зэфIэкI
Новомихайловский жылэм дэт Сабий спорт школ №10-м и гъэсэн Хъурэл Богдан и цIэр щIэх-щIэхыурэ фIыкIэ къоIу. СССР-м спортымкIэ и мастер, УФ-м физическэ щэнхабзэмрэ спортымкIэ и отличник Куюмджян Сергей и гъэсэн щIалэм ехъулIэныгъэ къыщихьащ Сочэ къалэм бэнэкIэ хуитымкIэ иджыблагъэ щекIуэкIа зэхьэзэхуэм.
— Богдан гушхуэныгъэ хэлъу хэтащ зэпеуэм, текIуэныгъэхэр зыIэригъэхьэу, — жеIэ Куюмджян. — Абы къихьа ещанэ увыпIэр хъарзынэщ, арщхьэкIэ щIалэр абдеж къыщыувыIэнукъым. Абы зэфIэкIышхуэ бгъэдэлъщи, ар къигъэсэбэпынущ, нэхъ лъагапIэ инхэм хущIэкъунущ. Дэ абы куэдкIэ дыщогугъ.
НЫБЭ Анзор,
«Шапсугия» газетым и редактор нэхъыщхьэ.
Щапхъэ
ЩIэныгъэ мыкIуэщIыр сабийхэм ярет
ГъэсакIуэ, егъэджакIуэ IэщIагъэхэр къыхэзых дэтхэнэ зыми и гумрэ и псэмрэ а лэжьыгъэм сытым дежи етауэ щытын хуейщ. Гулъытэ хэха сабийхэм яхуэзыщIыпхъэ а IэщIагъэлIым абыхэм щIэныгъэ ябгъэдилъхьэным и пэ къихуэу, езы сабийхэр фIыуэ илъагъуу, ахэр и хьэлымкIэ, теплъэмкIэ, лэжьыгъэмкIэ къыдихьэхыфу щытын хуейщ. Апхуэдэщ зи гугъу фхуэсщIыну бзылъхугъэр. Ар и къаруми и зэманми емыблэж, сабийхэр гурэ псэкIэ фIыуэ зылъагъу Кърымщокъал Iэсият Мунэзэр и пхъурщ.
Къамбий Мухьэб и цIэр зэрихьэу Къармэхьэблэ къуажэм дэт курыт школ №1-м и егъэджакIуэ пажэхэм ящыщщ Iэсият. Илъэс 41-рэ хъуауэ и IэщIагъэм иролажьэ ар: класс нэхъыжьым щIэсхэр илъэсищкIэ иригъэджащ, адрей илъэс 38-м пэщIэдзэ классым кIуэ сабийхэр ирегъаджэ.
Къулъкъужын дэт курыт школыр къызэриухыу Iэсият еджэным щыпищащ Налшык дэт педагогикэ училищэм икIи ар ехъулIэныгъэкIэ 1974 гъэм къиухащ. Абы и ужькIэ и щIэныгъэм щыхигъэхъуащ Къэбэрдей-Балькъэр къэрал университетым филологиемкIэ и факультетым урысыбзэмрэ литературэмкIэ, адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и къудамэм.
Iэсият зыцIыху дэтхэнэми къыбжиIэфынущ ар зи IэщIагъэм фIыуэ хэзыщIыкI, псэ хьэлэл зиIэ, нэмыс зыхэлъ бзылъхугъэ щыпкъэу зэрыщытыр. ЩIэныгъэфI зэрыригъэгъуэтым къыдэкIуэу, Iэсият иригъаджэ сабийхэм хьэл-щэн дахэ яхелъхьэ: ахэр гъэсащ, Iэдэбщ, щэныфIэщ. Iэсият и программэр гъэщIэгъуэну зэхэлъхьащ. Ар сабийхэм ядолажьэ инновацэ технологиехэм тету. Абы Iэмал куэд къегъэсэбэп, еджакIуэхэр есэпым темызашэу къыдихьэхын папщIэ. Псалъэзэблэдз зэмылIэужьыгъуэхэм я жэуапхэр къарегъэгъуэт, зым итхар адрейм кърегъэпщытэж, цIыкIухэр гуп-гупурэ зэпрегъауэ. Дерсхэр Iыхьэ-Iыхьэу зэпеудри, гъэщIэгъуэну ирегъэкIуэкI.
ЕгъэджакIуэ къудей мыхъуу, унагъуэкIи щапхъэ зытепх хъуну бзылъхугъэщ Iэсият. И унагъуэ, и лъэпкъ игъэлъапIэу, и анэдэлъхубзэм хуэфащэ гулъытэ хуищIу, адыгагъэ бгъэдэлъу, пэжыр и гъуазэу мэпсэу ар. Абы хузэфIэкIащ и бынхэм щIэныгъэ нэхъыщхьэ яригъэгъуэтын, гъэсэныгъэ нэс ябгъэдилъхьэн, зэманым декIуу гъащIэм гъуэгу пэж щытригъэувэн.
И гуащIэдэкI хьэлэлым папщIэ Iэсият мызэ-мытIэу хуагъэфэщащ щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр. Апхуэдэхэщ, къапщтэмэ, и гъэсэнхэр урысейпсо олимпиадэхэм ехъулIэныгъэ яIэу зэрыхэтам къыхэкIыу 2013 гъэм кърата щытхъу тхылъыр, ЩIалэгъуалэ зэчиифIэхэм ядэIэпыкъунымкIэ центру Алтай крайм и Бийск къалэм щыIэм къыбгъэдэкIа фIыщIэ тхылъыр, «Грамматикэ нэжэгужэ» щIыналъэпсо зэпеуэм и гъэсэныр зэрыщытекIуам папщIэ къыхуагъэфэщар, нэгъуэщIхэри.
ЕгъэджакIуэм и лэжьыгъэр гугъущ икIи жэуаплыныгъэ ин зыпылъщ. Сыт хуэдиз Iэзагъарэ шыIэныгъэрэ пхэлъын хуей уи гъэсэнхэм ящыщ дэтхэнэми къызыхэкIа лъэпкъым хуэфащэ, нэхъыжьхэр къэзымыгъэукIытэн цIыху къахэкIын папщIэ. СызэригугъэмкIэ, апхуэдэ къызэхъулIэхэр егъэджакIуэ IэщIагъэм къыхуалъхуа цIыхухэращ. Апхуэдэщ зи гугъу фхуэсщIа Кърымщокъал Iэсият. Аращ абы иригъаджэхэри, къыдэлажьэхэри, адэ-анэхэри щIыхуэарэзыр, пщIэ щIыхуащIыр.
Зи Iуэху зехьэкIэ екIумкIэ жылэм апхуэдэ пщIэ къыщызылэжьа бзылъхугъэ гуащIафIэм дохъуэхъу адэкIи ефIэкIуэну, и лэжьыгъэм гукъыдэж къриту куэдрэ псэуну. Мы усэ сатырхэмкIи сыхуоупсэ егъэджакIуэ Iэзэм.
УэркIэ догушхуэ
Къармэхьэблэр, Iэсият, уэркIэ дэ догушхуэ,
ЕгъэджакIуэ нэсу щапхъэ зытрах.
Бгырыс цIыхубз щыпкъэу адыгэ бзылъхугъэм
Уи зэфIэкIыр куущи, уи нэмысри екIущ.
Зэхэгъэж уимыIэу, цIыкIухэр зэхуэбгъадэу,
ПсэкIэ фIыуэ плъагъуу сабийм уахэтыфщ.
ЕгъэджакIуэ вагъуэу щIэблэм уагъэлъапIэу,
ЩIэныгъэ мыкIуэщIыр сабийм иботыф.
Уи гъэсэнхэр гуфIэу, ахэм гунэдж къуату,
Псэ хьэлэл лэжьыгъэм уи пщIэр ин ищIащ.
Ебгъэджа ди щIэблэм фIыкIэ ягу укъэкIыу,
Узыншагъэ уиIэу Тхьэшхуэм уигъэпсэу!
БЕЙТЫГЪУЭН ФатIимэ.
Къармэхьэблэ къуажэ
