Зи щIэщыгъуэр имыкI усакIуэ
Къулъкъужын Ипщэ къуажэм дэт курыт еджапIэ №2-м зэхыхьэ гуапэ щекIуэкIащ. Ар теухуауэ щытащ адыгэ литературэм и лъабжьэр зыгъэтIылъа ЩоджэнцIыкIу Алий къызэралъхурэ илъэси 113-рэ зэрырикъум.
Фэеплъ пшыхьым зыкърагъэхьэлIащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и «Стимул» жылагъуэ зэгухьэныгъэм и унафэщI КъуэщIысокъуэ Александр, Бахъсэн куей администрацэм и Iэтащхьэм и къуэдзэхэу Къаздэхъу Олегрэ Iэхъуэбэч Анзоррэ, Бахъсэн район администрацэм егъэджэныгъэмкIэ и управленэм и унафэщI Абрэдж Тамарэ, «Баксанские вести» газетым и редактор нэхъыщхьэ Доткъул Сэфарбий.
Пшыхьыр езыгъэкIуэкIхэм зэхуэсахэм ягу къагъэкIыжащ ЩоджэнцIыкIу Алий и гъащIэмрэ и гуащIэмрэ.
Адыгэм ди щхьэр лъагэу дэзыгъэлъагъуж, лъэпкъ литературэм и лъабжьэр гъэтIылъын къалэн мытыншыр зи пщэ къыдэхуа Щоджэн-цIыкIум и тхыгъэхэм щымыгъуазэр зэрымащIэр зэхыхьэр езыгъэкIуэкIхэм къыхагъэщащ, Алий и усэхэм, рассказхэм, поэмэхэм я цIэ къраIуащ. Апхуэдэуи къытеувыIащ абы и тхыгъэхэм къыщыIэта Iуэхугъуэхэм. Псалъэм папщIэ, «ЩIымахуэ жэщ», «Тембот и дыгъуасэхэр», «Партизан Жамбот», «Дыщэ нэпсейхэр», «Къызбрун», «НыбжьыщIэ хахуэ», «Мадинэ», «Къамботрэ Лацэрэ» поэмэхэм цIыхубэм ятелъа бэлыхьымрэ хьэзабымрэ, апхуэдэ залымыгъэр гъэкIуэдын зэрыхуейр къызэрыщыгъэлъэгъуам. ЩоджэнцIыIку Алий и «Хьэжыгъэ пут закъуэ» рассказым теухуауэ еджакIуэ Азычэ Каринэ къызэджа сочиненэр фIы дыдэу къызэрехъулIар зэхуэсахэм къыхагъэщащ.
Къулъкъужын Ипщэ къуажэм и еджакIуэ цIыкIухэр гъэхуауэ къеджащ ЩоджэнцIыкIу Алий Хэкум хуиIэ лъагъуныгъэр къызыхэщ «Нанэ», «Iуащхьэмахуэ», «Къулъкъужын и зы махуэ», нэгъуэщI усэхэми. Апхуэдэуи «Къулъкъужын» уэрэдыр жаIащ, ЩоджэнцIыкIу Алий теухуауэ ятха усэхэми къе-джащ. НыбжьыщIэхэм зэхуэсахэр ирагъэплъащ «Мадинэ» поэмэм щыщ теплъэгъуэ кIэщI.
КъуэщIысокъуэ Александр и псалъэм къыхигъэщащ лъэпкъым и набдзэ, и дамэ, и вагъуэ ЩоджэнцIыкIу Алий зэфIигъэкIамрэ илэжьамрэ къызэрыIуэтэжыгъуейр.
— Алий хуэдэ цIыху щэджащэ дызэриIар, тхыгъэ хьэлэмэтхэр къызэрытхуигъэнар дэркIэ насыпышхуэщ. Абы куэд ищIащ цIыхухэм щIэныгъэрэ гъэсэныгъэрэ ягъуэтын папщIэ. Мы ди къуажэ школым ЩоджэнцIыкIу Алий зэриунафэщIам, иужькIэ абы и цIэр зэрыфIащам ди щхьэр лъагэу дегъэлъагъуж. И лэжьэгъухэми иригъэджа цIыкIухэми абы и усэхэр зэрыдгъэщIэгъуэнур дымыщIэу гукIэ жытIэу щытащ. Къэбгъэлъагъуэмэ, ди къуажэгъу Борэн Хьэсэн «Къамботрэ Лацэрэ» поэмэр зэрыщыту гукIэ ищIэрт. КъуэщIысокъуэ Владимир хьэгъуэлIыгъуэ Iэнэм псалъэ къыщрата нэужь, «Мадинэ» поэмэм къеджэрт, щысхэм я нэпс къригъакIуэу. ЩоджэнцIыкIум къыдита щIэныгъэмрэ гъэсэныгъэмрэ нобэр къыздэсым ди гъуазэщ, — жиIащ КъуэщIысокъуэм.
— Лъэпкъ къэс яIэщ фэеплъхэр зыхуагъэув, зэрыгушхуэ цIыхухэр. Адыгэм апхуэдэу игъэлъэпIахэм ящыщщ ЩоджэнцIыкIу Алий. ЗэрытщIэщи, адыгэ литературэм хэлъхьэныгъэфI хуэзыщIа ЩоджэнцIыкIум лэжьыгъэшхуэ зэфIигъэкIащ республикэм и школхэм заужьынымкIэ. Алий и гуащIэр, бзэ дахэкIэ, къулейкIэ тха и тхыгъэ купщIафIэхэр зыщыдгъэгъупщэ хъунукъым, — жиIащ Къаздэхъу Олег.
Абрэдж Тамарэ къытеувыIащ адыгэбзэм и дахагъымрэ и къулеягъымрэ ЩоджэнцIыкIу Алий и тхыгъэхэм къызэрыпхузэIуахым, лъэпкъым и блэкIам, и тхыдэ напэкIуэцIхэм узэрыхагъаплъэм. Тамарэ еджакIуэхэм фIыщIэ яхуищIащ усакIуэм и тхыгъэхэр гупсэхуу зэра-джым, гукIэ зрагъэщIа къудей мыхъуу, гум хыхьэу, и мыхьэнэр зыхащIэу гъэхуауэ къызэреджам, уэрэд зэрыжаIам, къызэрыфам папщIэ. Абрэдж Тамарэ ныбжьыщIэхэр къыхури-джащ усакIуэ цIэрыIуэ ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр, и тхыгъэхэр зыщамыгъэгъупщэну.
— Адыгэбзэ къулейм и литературэ лъабжьэр зыгъэтIылъа, мы къуажэ школым и унафэщIу лэжьа ЩоджэнцIыкIум къыщалъхуа махуэр къулъкъужындэсхэм дымыгъэлъэпIэн тлъэкIынтэкъым. Алий и лэжьэгъухэмрэ еджакIуэхэмрэ усакIуэ, тхакIуэ къахэмыкIынкIэ Iэмал иIэтэкъым. ИкIи куэду къахэкIащ, — жиIащ Iэхъуэбэч Анзор. — ЩоджэнцIыкIу Алий хуэдэхэр ди жылэм къыдэ-кIыну Тхьэм жиIэ. Зэхы-хьэм зыкърезыгъэхьэлIа дэтхэнэми фIыщIэ фхузощI.
Iэхъуэбэч Анзор кърихьэлIахэм яхуиIуэтэжащ ЩоджэнцIыкIум теухуауэ нэхъыжьхэм жаIэжу зэхиха зы хъыбар кIэщI. Зэгуэрым Алий уэрамым щрихьэлIат куэбжэм къыдэкIа щIалэ зыкъизыхым. Абы къыкIэлъыдэкIа джэду цIыкIум щIалэм и гъуэншэдж лъапэр иуцIэпIащ. ЩIалэр къэгубжьу джэдум лъапэкIэ еуэу щилъагъум, псэущхьэхэр фIыуэ зылъагъуу щыта, щIэныгъэ зыбгъэдэлъ Алий абы и щыуагъэр усэкIэ къыгуригъэIуэжащ:
Сыт и лажьэт джэду цIыкIум
Уи адэр абы иукIа?
Гъуэншэдж лъапэр иуцIэпIамэ,
БутхыпщIыжмэ зэфIэкIат.
Зэхыхьэр щекIуэкIа пэшым гъэлъэгъуэныгъэ купщIафIи къыщызэрагъэпэщат. Абы хагъэхьащ ЩоджэнцIыкIу Алий и бюстыр, и сурэтхэмрэ тхыгъэхэмрэ щызэхуэхьэса тхылъхэр.
Пшыхьыр ягъэдэхащ Бахъсэн районым ЩэнхабзэмкIэ и унэм и «Кавказ» уэрэджыIакIуэ гупым, Къулъкъужын къуажэм и бэрэбэнауэ, пшынауэ ныбжьыщIэхэм.
Зэхыхьэм кърихьэлIахэм пшыхь гуапэр къызэзыгъэпэщахэмрэ абы хэтахэмрэ фIыщIэ хуащIащ.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
Сурэтхэр АЛОКЪУЭ Аринэ трихащ.
