Псори зи фIыгъэр си адэ-анэращ
Шэрджэс Iэсият Алий и пхъур Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и Хьэбэз районым хыхьэ Хьэбэз къуажэм къыщалъ-хуащ. Я къуажэм гъуазджэхэмкIэ и сабий школыр, Черкесск къалэм и Музыкэ училищэм фортепианэмкIэ и къудамэр, Рахманинов Сергей и цIэр зэрихьэу Дон Iус Ростов дэт консерваторэм оперэ уэрэдхэр жыIэнымкIэ и къудамэр къиухащ. Хьэбэз къуажэм гъуазджэхэмкIэ и сабий школым щригъэджащ, а жылэм уэрэдымрэ къафэмкIэ и «Iэдииху» ансамбль цIэрыIуэм хэтащ. Иужьрей илъэсхэм КъБР-м и Музыкэ театрым и утыкур зыгъэбжьыфIэ оперэ уэрэджыIакIуэ пашэхэм ящыщщ, «Камерата» камернэ оркестрми хэтщ.
КъБР-мрэ КъШР-мрэ щIыхь зиIэ я артисткэ Шэрджэс Iэсият илъэс бжыгъэ дахэ щрикъум ирихьэлIэу и гъащIэмрэ и лэжьыгъэхэмрэ ятеухуа упщIэ зыбжанэкIэ зыхуэдгъэзащ.
— Iэсият, укъыщыхъуа унагъуэм, уи адэ-анэм, къыбдалъхуахэм я гугъу уэзгъэщIынут.
— СыкъызыхэкIар адыгэ хабзэр, адыгагъэр щызэрахьэ унагъуэщ. Лъэпкъ макъамэм сыдезыгъэхьэхар, лъагъуныгъэ хузэзыгъэщIар зоотехник, селектик щIэныгъэ нэхъыщхьэхэр зиIэ, Урысейм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм хэт, КъШР-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, «Iэдииху» ансамблым илъэс плIыщIым щIигъукIэ хэта, тхылъ зыбжанэ зи Iэдакъэ къыщIэкIа си адэ Алийщ. Си анэр Чыржынхэ япхъущ, и цIэр Розалинэщ. Ар Ставрополь яфIэкIуасэри, медицинэ училищэм щеджащ. Си адэ-анэр щызэрыцIыхуари аращ. Си анэр илъэс щэ ныкъуэкIэ IэнатIэ пэрытащ, Лэжьыгъэм и ветеранщ. Пшынауэ Iэзэщ, пщэдджыжькIэрэ а Iэмэпсымэр къищтэрти, макъамэ дахэхэм дыщIигъэдэIуурэ дыкъигъэтэджу зэрыщытар нобэми си нэгум щIэтщ. ГуфIэгъуэ зэхыхьэ дыщиIэкIэ папэ — шыкIэпшынэ, мамэ — пшынэ, сэ — пианинэ доуэ.
Си анэмкIэ си адэшхуэ Чыржын Хъусин Зеикъуэ къуажэм уей-уей жезыгъэIэ джэгуакIуэшхуэу дэсащ. КъардэнгъущI Зырамыку и тхыгъэхэм си адэшхуэм и лэжьыгъэхэм я гугъу щищIащ. «Кулак» цIэр зыфIащу зи мылъкур зытрахыу я щIыпIэм ирагъэкIахэм ящыщщ ар. Зеиншэу къэна урыс зэдэлъхузэшыпхъу цIыкIуитI и деж пIалъэкIэ зэрыщигъэIам и фIыгъэкIэ ямыукIыу къелащ. Гугъу ирагъэхьами, гукъыдэж иIэу и адыгэ лъэпкъым хуэлэжьащ. И уэрэдхэр радиом и фондым къыхэнащ.
Си анэкъилъхухэм я гугъу пщIымэ, дэлъхуищ сиIэщ, щхьэгъусэ, бын яIэжу унагъуэ хъарзынэу мэпсэухэр. Си дэлъху нэхъыжь Аслъэн МКъУ-м и юридическэ факультетыр къиухащ. И щхьэгъусэ Жамбэч Жаннэ дзэ дохутырщ. Абыхэм быниплI (къуитIрэ пхъуитIрэ) яIэщ, зэрыунагъуэу Москва щопсэу. Сэ къыскIэлъыкIуэ СулътIан Урысейм бэнэкIэ хуитымкIэ спортым и мастерщ. Иджыпсту «Газпром»-м щолажьэ. И щхьэгъусэ Абыкъу Зари-фэ филологщ, урысыбзэмрэ литературэмкIэ ирегъаджэ. Ахэри Москва щопсэу, къуитIрэ зы пхъурэ яIэу. НэхъыщIэ Беслъэн КъБКъУ-м и юридическэ, спорт факультетхэр къиухащ. И щхьэ-гъусэ Хъуэжэ Мадинэ и IэщIагъэкIэ экономистщ. Налшык дэсхэщ, къуитIрэ пхъуитIрэ зэдапI. Ахэр нэхъ спэгъунэгъущи, концерт стыну зыщIыпIэ сежьэми сыкъэкIуэжми къыспэплъэу, Беслъэн сыт щыгъуи къыспежьэу апхуэдэщ.
Си дэлъхухэм я бынхэм я зэфIэкIхэм, ехъулIэныгъэхэм срогушхуэ, срогуфIэ, сроин, жыпIэнурамэ, сыадэ шыпхъу насыпыфIэу зызолъытэж.
— Уи анэр Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщми, укъыщыхъуа, уи адэ-анэр щыпсэу республикэр къызэбнэкIыу ди щIыналъэр псэупIэ зэрыпщIар сфIэгъэщIэгъуэнщ…
— Ростов дэт консерваторэр къыщыдухым екIуэкIа гуфIэгъуэ пшыхьым и утыкум ситу гу къыслъызыта Гъэсашэ наталье Налшык и Музыкэ театрым сыкъригъэблэгъащ.
Къыхэзгъэщыну сыхуейщ сезыгъэджа профессор Мазун Борис (ахърэт нэху Тхьэм кърит) абы и лъэныкъуэкIэ хуабжьу гугъу зыкъызэрыздригъэхьар. Аспирантурэм сыщIэтIысхьэу си щIэныгъэм хэзгъэхъуэн мурад сиIэти, си егъэджакIуэм чэнджэщ къызитащ еджапIэм сыщIэмытIысхьэу Къэбэрдей-Балъкъэрым къыщысхуагъэлъагъуэ IэнатIэм арэзы сытехъуэну, лъэпкъ макъамэ гъуазджэм хэлъхьэныгъэ хуэсщIыну. КъищынэмыщIауэ, си дэлъху Беслъэни Налшык щыIэт, КъБКъУ-м щеджэу. Си адэ-анэр щыпсэури апхуэдэу жыжьэтэкъым, сыкIуэжу слъагъуну Iэмал сиIэти, абы арэзы сытехъуащ. 1994 гъэм Налшык сыкъыщыIэпхъуам, Музыкэ театрым и лэжьакIуэхэр, срашыпхъум хуэдэу, гуапэу къысIущIащ.
— Iэсият, уэрэд жыIэным ухуезыгъэджа, абы и лъэныкъуэкIэ щапхъэ пхуэхъуа цIыху щыIэу къыщIэкIынщ, дауи…
— Консерваторэм сыщыщеджа зэманым къриубыдэу егъэджакIуиплI зэсхъуэкIащ. Ауэ нэхъ гугъу къыздехьар ищхьэкIэ зи цIэ къисIуа, илъэс куэдкIэ къыздэлэжьа си егъэджакIуэ Мазун Борисщ. Лъэпкъ уэрэд згъэзэщIэну къыщызжиIэм, си адэшхуэм игъэзащIэу щыта «Си нанэ дыщэм», нэгъуэщIхэм езгъэдэIуащ икIи си макъыр абы хуэщIауэ къилъытащ. Адрей си егъэджакIуэхэм си лъэпкъ уэрэд жыIэкIэр академическэм хуамыгъэкIуэфу гугъу ехьащ. Языныкъуэхэм лъэпкъ уэрэд жызыIэхэм оперэ ямыгъэзэщIэфыну къалъытэми, сэ къысщхьэпэжар адыгэ уэрэдхэр зэрыжысIэрщ.
— Ущыджэгуа спектаклхэмрэ опереттэхэмрэ, бгъэзэщIа оперэхэм нэхъ гугъу узыдехьа яхэт?
— Къыхэзгъэщыну сыхуейщ згъэзэщIа дэтхэнэ зы лэжьыгъэри си гъащIэм щыщ Iыхьэ, пычыгъуэ зэрыхъуар, сигу къинэжа къудей мыхъуу, си гъащIэм, си лъым зэрыхэшыпсыхьар. Ауэ нэхъ гугъу сызыдехьам и гугъу пщIымэ, ар сыхьэтищрэ ныкъуэкIэ екIуэкI, Молэ Владимир и «Къамботрэ Лацэрэ» оперэм Лацэ и партиеращ. Иджыпсту хуэдэу микрофоныфIхэр абы щыгъуэм диIакъым. Театрым и акустикэр хуабжьу лъахъшэт. Къэбгъэлъагъуэмэ, Фырэ Руслан игъэува «Евгений Онегин» оперэр япэу щыдгъэлъэгъуам Москва къикIа журналистхэм ятхауэ щытат Музыкэ театрым акустикэ зэримыIэми емылъытауэ, оперэр зыгъэзэщIахэм я макъыр фIыуэ зэхэпхыу, ехъулIэныгъэ яIэу лэжьыгъэр къагъэлъэгъуэн яхузэфIэкIащ жаIэу. Абы гугъу дызэрыдехьами гу къылъатащ. УрысыбзэкIэ щыжыпIэм нэхърэ, оперэр адыгэбзэкIэ щыбгъэзащIэкIэ тэмакъыр хуабжьу нэхъ гугъу ирегъэхь. Абы иужькIэ мазэм щIигъукIэ си тэмакъым зиузэщIыжу, и пIэ иувэжу аращ. ИтIанэ, дызыхурагъэджа оперэ гъэзэщIэкIэмрэ адыгэ оперэ жыIэкIэмрэ хуабжьу зэщхьэщокI, гъунэгъуу зэкIуалIэркъым. Тэмакъыр абы гугъу зэрыригъэхьым къыхэкIыу адыгэбзэкIэ оперэ щыжыпIэкIэ нэхъ лъахъшэу бгъэзэщIэн хуей мэхъу. Ауэ абы къикIыркъым Лацэ и партиер сигу иримыхьу. Гугъу дыдехьами, а лэжьыгъэр цIыхум я гум дыхьэу къыдэхъулIащ. Ар телевиденэм и фондым къыхэнащ.
— Мы зэманым сыт хуэдэ лэжьыгъэ зи ужь уитыр?
— КъБР-м ЩэнхабзэмкIэ и министерствэм и чэнджэщкIэ, си бенефисыр бжьыхьэм тедухуащ. Аращ иджыпсту нэхъыбэу зи ужь ситыр. Абы сэ стхауэ уэрэдиплI хэтщ, абыхэм ящыщ зыр си адэ-анэм яхуэзусащ. ХьэIупэ ДжэбрэIил, Жырыкъ Заур, Къул Амир сымэ ятха уэрэдхэри хэзгъэхьэнущ. Иджыри нэгъуэщI адыгэ уэрэдхэм селэжьу программэм зезгъэубгъуну си мурадщ.
КъызэхъулIэмэ, «Камерата» камернэ оркестрми зы пшыхь дэсщIыну си гугъэщ, классикэ макъамэм дихьэххэм абдеж нэхъ я нэгу зыщедгъэужьын хуэдэу. ДяпэкIэ адыгэ макъамэ гъуазджэм нэхъ зестыну, лъэпкъым сыхуэлэжьэну си мурадщ.
— «Камерата» камернэ оркестрым илъэс зыбжанэ хъуауэ узэрыхэтми и гугъу уэзгъэщIынут, Iэсият.
— Темыркъан Пётр зи художественнэ унафэщI «Камерата» камернэ оркестрым сызэрыдэлажьэрэ илъэс 21-рэ мэхъу. 1995 гъэм «Евгений Онегин» оперэр утыку къыщитхьам, Темыркъан Пётр сызэхихри, и гупым сригъэблэгъауэ щытащ. Абы лъандэрэ си гуапэу сыдолажьэ. ИтIанэ филармонием и оркестрым и художественнэ унафэщI Темыркъан Борис фIыщIэшхуэ хузощI. Оркестрым хэтхэм зэгъусэу дгъэхьэзыра лэжьыгъэхэр Москваи Ярославли тшауэ щытащ икIи куэдым ягу дыхьащ, я гуапэуи къыдэдэIуащ. ИтIанэ, си насып къихьри, Темыркъан Юрий зи унафэщI Академическэ симфоние оркестрым и гъусэу Чайковский Пётр и цIэр зэрихьэу Москва дэт консерваторэм щекIуэкIа «Симфония Кавказа» лэжьыгъэм сыхэтащ. Апхуэдэу къысхуагъэлъагъуэ Iуэхухэм сфIэфI дыдэу сыхохьэ.
— Iэсият, уэркIэ щапхъэ, хьэл-щэнкIэ ппэгъунэгъу цIыху гъащIэм ущрихьэлIагъэнщ, дауи…
— Псом япэрауэ, си адэ-анэм я зэхущытыкIэ дахэр сэркIэ щапхъэщ. адыгэ цIыхубзыр дунейм зэрытетын хуейм теухуауэ гъуазэ схуэхъуащ си анэшхуэ Уэзы Мадинэ. Абы и макъым зригъэIэтауэ, е цIыху пэпсэлъэжу, е мыхъумыщIэ жиIэу срихьэлIакъым. Курыт еджапIэм сыщыщIэса зэманым си гъэмахуэ мазищ зыгъэпсэхугъуэхэр Зеикъуэ къуажэм щесхьэкIыу щытащ. Нанэ щабэу зэрыпсалъэр си гум къинэжащ икIи нобэми сечэнджэщарэт жысIэу къэслъыхъуэу апхуэдэщ.
Гъуазджэм и гугъу пщIымэ, оперэ уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэ Каллас Марие и творчествэм сыдехьэх. Абы и уэрэд жыIэкIэр, утыку итыкIэр, образ къэгъэщIыкIэр хуабжьу сигу дохьэ.
— Артист, уэрэджыIакIуэ ущыхъукIэ, щIыпIэ куэдым укIуэну, концертхэр щыптыну къыпхуохуэ. УздэщыIа щIыналъэхэм ящыщу нэхъ уигу къинэжахэм я гугъу къытхуэщIыт.
— Урысейм и къалэ куэдым щекIуэкIа щэнхабзэ зэхыхьэхэм, фестиваль куэдым дыхэтащ. Апхуэдэу хамэ къэрал куэдми дыщыIащ. «Адыгэ унэ» тыкуэныр зей IутIыж Мэжид 2007 гъэм Тыркум дишауэ щытащ. IэфIу сигу къинэжахэм ящыщщ 2009 гъэм Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ, «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, IутIыж Мэжид сымэ ди нэхъыжьу Израилым дыкIуауэ зэрыщытар. Рихьэние, Кфар-Камэ, Иерусалим, Тель-Авив жыпIэми, щIыпIэ куэдым дыщыIащ. Согуэ Данил итха «Адэжь щIыналъэ» уэрэдыр япэ дыдэу Рихьэние щыжысIащ, а къуажэм и цIэр хэзгъэувэри. Ар концертым кърихьэлIахэм гуапэ ящыхъунтэкъэ?! IэгуауэшхуэкIэ даIэтауэ щытащ.
Адыгэхэр дуней псом тепхъа хъуами, я зыIыгъыкIэкIэ зэрызахъумэжым и щыхьэт куэд а щIыналъэхэми ди нэгу щыщIэкIащ. Концерт нэужьым дыздэкIуа шхапIэм щIэт щIалэм сыщеплъым, хьэрыпхэми журтхэми ар зэращымыщым гу лъыстащ. Ди нэхъыжьхэр абы щепсалъэм, гурыIуэгъуэ хъуащ ар Мысырым щыIа адыгэ мамлюкхэм зэращIэблэр.
Абы щыслъэгъуауэ нэхъ гъэщIэгъуэн сщыхъуахэм ящыщщ я унэхэр адыгэ ухуэкIэу зэрыщытыр. Кфар-Камэ музей дахэ щаухуащ, адыгэ хьэпшыпхэр, Iэмэпсымэхэр, дыжьынхэкIхэр, дыщэхэкIхэр щызэхуэхьэсауэ.
Хамэ къэрал щыпсэухэмрэ хэкужьым ис адыгэхэмрэ ди зэпыщIэныгъэм фIыгъуэ куэд къыдокIуэ, ди лъэпкъэгъу хэхэсхэр псы яхуэлIам хуэдэу къытхуэныкъуэщ. Ахэр ди щIыналъэм пIалъэкIэ къыщыкIуэжкIи я деж дыщеблагъэкIи гупсэхугъуэ ягъуэт.
— Ди упщIэхэм жэуап къызэрептам папщIэ фIыщIэ пхузощI, Iэсият. Уи адэ-анэм я жьауэм ущIэту дяпэкIи уефIэкIуэну, зыбужьыну ди гуапэщ.
Епсэлъар
ТЕКIУЖЬ Заретэщ.
