ХэкулI, зэчий лъагэ зиIэ Уэхъутэ Александр
Тхьэмадэ
ЩIышылэм и 12-м и ныбжьыр илъэс 70 ирикъуащ Урысейми хамэ къэралхэми щыцIэрыIуэ жылагъуэ лэжьакIуэ, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием, Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и Жылагъуэ палатэм хэт, Урысейм ис адыгэхэм я лъэпкъ-щэнхабзэ автономием и унафэщI, КъШР-м щылажьэ адыгэ жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм я союзым и тхьэмадэ Уэхъутэ Александр.
Уэхъутэ Александр Жамырзэ и къуэр 1948 гъэм щIышылэм и 12-м КъШР-м и Хьэбэз районым хыхьэ Беслъэней къуажэм къыщалъхуащ. Бынунагъуэшхуэм сабий ебгъуанэу къихъуащ Александр. Жылэм пщIэ зыхуащI, цIыху щабэу, хьэлэлу, хьэщIэхуэфIу дунейм тетащ Александр и адэ-анэр. Нобэр къыздэсым жылэдэс нэхъыжьхэм гуапэу ягу къагъэкIыж Уэхъутэ Жамырзэрэ КIуцэрэ (Мамхэгъхэ япхъущ). Сабиибгъур къыщыхъур адыгагъэрэ хабзэ дахэрэ зэрылъ унагъуэт, нэхъыжьхэр зэгурыIуэрэ ину зэмыпсалъэу апхуэдэт. Шэч хэмылъу, щIэблэм щапхъэ яхуэхъуащ адэ-анэм я зэхущытыкIэмрэ дуней тетыкIэмрэ. Набдзэгубдзаплъэу къэхъу щIалэ нэхъыщIэми хьэлыфI псори зыхилъхьащ.
Беслъэней курыт еджапIэр къиуха нэужь, Уэхъутэм Германием дзэм къулыкъу щищIащ, итIанэ Ерыскъы промышленностымкIэ Москва технологие институтым щIэтIысхьэри, ехъулIэныгъэхэр иIэу 1976 гъэм къиухащ.
ЩIэныгъэ зригъэгъуэту Москва къикIыжа нэужь, Уэхъутэм Черкесск лэжьэн щыщIидзащ. Къэралым зэхъуэкIыныгъэшхуэхэр къыщыхъуу, цIыхухэм я мурадхэмрэ псэукIэмрэ зыщихъуэжым Александр гугъуехьым хигъэщIакъым, «Адыгэ» ООО-р къызэIуихри и мурадхэр зригъэхъулIащ. Уней, хьэрычэтыщIэ Iуэхухэр а лъэхъэнэм къызэIузыххэр зыхущIэкъур экономикэм зегъэужьынымрэ мылъку къэлэжьынымрэт. Мыбдежми Александр щигъэлъэгъуащ зиужь итыр лъэпкъым и зыужьыныгъэр арауэ зэрыщытыр. Абы и фирмэм епхауэ къызэригъэпэщащ республикэм и Творческэ интеллигенцэм и совет. Абы Александр къыхишащ щIэныгъэлIхэр, тхакIуэхэр, усакIуэхэр, щэнхабзэм и лэжьакIуэхэр. А псори зыхущIэкъур зыт — адыгэбзэр, хабзэр, щэнхабзэр, лъэпкъ хъугъуэфIыгъуэхэр хъумэнырт.
Апхуэдэ Iуэху дахэкIэ и жылагъуэ лэжьыгъэр къыщIидзащ Уэхъутэм икIи гуащIафIэу нобэр къыздэсым ирехьэкI. ЦIыхухэм ягу къинэжа, лъэпкъым сэбэпынагъ куэд къыхуэзыхьа, адыгэм дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIа Iуэху куэд и IэрыкIщ Александр. Псалъэм къыдэкIуэу жыпIэ- мэ, абы къыдигъэкIащ КъШР-м и цIыхубэ усакIуэ Нэхущ Мухьэмэд и усэ тхылъыр, КъШР-м и цIыхубэ усакIуэ Бемырзэ Мухьэдин и илъэс 50-м ирихьэлIэу телевиденэм щекIуэкIа пшыхь дахэр къызэзыгъэпэщар Александрт, апхуэдэуи журналистхэр шапсыгъхэм я деж игъакIуэри тхыдэм къыхэна фильмхэр тригъэхауэ щытащ, анэдэлъхубзэр хъумэным, ар щIэблэм яIурылъу къэгъэхъуным ехьэлIауэ Къэбэрдей-Балъкъэрым щекIуэкI «Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэпсо зэпеуэр ди къуэшхэм яхэзыхьауэ щытар Уэхъутэращ. Апхуэдэ Iуэху дахэ куэд къыпхуебжэкIынущ абы зэфIигъэкIауэ, езым и мылъкукIэ тхакIуэхэм, усакIуэхэм къахудигъэкIа тхылъхэм я бжыгъэр мащIэкъым.
Александр и гуащIэр ди къэралым къыщызэтеувыIэркъым. Ар хунэсащ хамэ къэралхэми жэуаплыныгъэ ин зыпылъ IуэхуфI куэд щызэфIигъэкIыну. 1996 гъэм Дунейпсо Адыгэ Хасэм и ещанэ конгрессым ар щыхахащ ДАХ-м и генеральнэ секретару икIи а къулыкъум къалэн къыщищIри, ООН-м Эстонием щригъэкIуэкIа конференцым къыщыпсэлъауэ щытащ лъэпкъ мащIэхэр зыхэт гугъуехьхэм теухуауэ, шэч хэмылъу зи гугъу ищIар адыгэ лъэпкъым и нобэмрэ и Iуэху зыIутымрэщ. ДАХ-м и лIыкIуэу ОННН зэры- щыIа илъэсихым Уэхъутэр къэрал зэмылIэужьыгъуэхэм щекIуэкIа зэхыхьэ куэдым къыщыпсэлъащ къызыхэкIа лъэпкъым бгъэдэлъ беягъыр хъумэнымрэ нэхъри егъэфIэкIуэнымрэ къыхэщу. А лъэхъэнэм щегъэжьауэ адыгэ зэрыс зы къэрали къимыгъанэу къызэхикIухьащ, хэхэс гъащIэр зригъэлъагъуу, хэкум исхэм я гугъуехьхэр зригъащIэу. Илъэс куэдкIэ набдзэгубдзаплъэу зыкIэлъыплъа лъэпкъ Iуэхумрэ адыгэ гъащIэмрэ хэлъ щыщIэныгъэри къулеигъэри фIыуэ ещIэ Александр. А псори зэригъэзэхуэн мурадкIэ къызэIуихащ Урысейм ис адыгэхэм я лъэпкъ-щэнхабзэ автономиер. Нобэ ар хохьэ Уэхъутэр зи унафэщI, КъШР-м щыIэ Адыгэ жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм я союзым. Абыхэм щIэх-щIэхыурэ къызэрагъэпэщ тхакIуэхэм, усакIуэхэм я творческэ пшыхьхэр, сурэтыщIхэм я IэдакъэщIэкI-хэм я гъэлъэгъуэныгъэхэр, щIэныгъэ-практикэ конференцхэр, цIыху гъэщIэгъуэнхэм, зэчиифIэхэм ятеухуа телевизионнэ нэтынхэр. Александр сыт щыгъуи защIегъакъуэ курыт школхэм, сабий гъэсапIэхэм, библиотекэхэм, музейхэм, щэнхабзэмкIэ унэхэм.
Гугъущ Уэхъутэ Александр и лэжьыгъэр къызэщIэкъуауэ утепсэлъыхьыныр. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, абы и къарурэ гулъытэрэ здынэмыс зы унэтIыныгъи щыIэкъым, и лъэпкъэгъухэр щыпсэу щIыпIэу и лъэр здынэмысаи къэгъуэтыгъуейщ. Ауэ щыхъукIи и гуащIэрэ мылъкурэ зрихьэлIэр езыр къызыхэкIа адыгэ лъэпкъым и закъуэкъым. АтIэ Къэрэшей-Шэрджэсым ис нэгъуэщI лъэпкъхэм — къэрэшейхэм, нэгъуейхэм, урысхэм, абазэхэм я зэхыхьэхэми ирагъэблагъэ и псалъэ Iущ щIэдэIуну, лъэпкъ мащIэхэр зыIууэ гугъуехьхэр зэдаIэтыну. Арагъэнщ ар КъШР-м ис лъэпкъхэм я зэгухьэныгъэ-
хэм я советым и тхьэмадэу щIыхахари. Ар сыт хуэдэ гугъуехьми и хэкIыпIэр къэзыгъуэтыф, зи хэкум, лъэпкъым хуэпэж, зи цIыхугъэмрэ адыгагъэмрэ гъунэншэ цIыху щыпкъэщ.
Къэбарт Мирэ.
Нарт щылъху
Урысейм ис лъэпкъ-хэм, псом хуэмыдэу адыгэхэм, я щэнхабзэр къэгъэщIэрэщIэжыным хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщI цIыхущ Уэхъутэ Александр. ЛIэщIыгъуэ бжыгъэхэм къапхыкIыу ди деж къэса а щэнхабзэм и мыхьэнэр щысабийм фIыуэ къыгуригъэIуащ ар къызыхэкIа унагъуэм, лъэпкъым къыдекIуэкIа хабзэм. Езыр гуащIэрыпсэу унагъуэшхуэм къыхэкIащ, аращ щIа-кхъуэ Iыхьэм и уасэр ищIэрэ щIым телэжьыхьым пщIэ хуищIу щIыщытри.
Уэхъутэр зауэ нэужь лъэхъэнэ гугъум къыхэ-хъукIа, лъэпкъ хабзэ уасэншэхэм щIапIыкIа цIыхущ, нартхэм къатехъукIа лIы хахуэхэм я жьауэм щIэту. XX лIэщIыгъуэм и 90 гъэхэм совет властым къыщIэна фIы псори — щIэныгъэр, щэнхабзэр — зыщагъэгъупщэу щыщIадзам а лIы Iущым и къару емыб-лэжу лъэпкъым дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхугъухэр дэIыгъыным, къэгъэщIэрэщIэным къыхуэзыгъэу- шар нарт щылъхухэм къыхалъхьа псэкупсэ къулеигъэращ. ФэрыщIагъ лъэпкъ хэмылъу жысIэфынущ ар нартхэм къатепщIыкIа, зи бзэр, хабзэр, щэнхабзэр зыхъумэ лIы хахуэу зэрыщытыр. Сыту жыпIэмэ, абы хузэфIэкIащ щэнхабзэм и мафIэр имыгъэужьыхын, цIыху зэчиифIэхэм я жэрдэмхэр ядиIыгъын, мыхъумыщIагъэ куэдым лъэпкъыр пэIэщIэ ищIын. Александр зи гугъу тщIы унэтIыныгъэхэм хуищIа хэлъхьэныгъэм папщIэ академик цIэ лъапIэр къыфIащащ, Урысейм и меценат хъуащ. Абы и унэ библиотекэм тхылъ куэд хэлъщ, мылъкукIэ ядэIэпыкъуу къызыхудигъэкIа щIэныгъэлIхэмрэ тхакIуэхэмрэ тыгъэ къыхуащIауэ. Уэхъутэм и жэрдэмкIэ, зи лъэпкъ творчествэр дунейпсо щэнхабзэм хезыгъэбжа урысей, хамэ къэрал тхакIуэ куэдым я IэдакъэщIэкIхэр дахэу утыку кърихьащ.
Иджыпсту ар иужь итщ Урысей Федерацэм лъэпкъ щэнхабзэ центр къыщызэIуихыну. АбыкIэ абы егъэлъагъуэ ди къэралышхуэм, лъэпкъым, хэкум, цIыхум яхуиIэ лъагъуныгъэр, зэкъуэтыныгъэмрэ зэныбжьэгъугъэмрэ зыхуигъадэ зэрыщымыIэр, зэгурыIуэныгъэмрэ мамырыгъэмрэ псом япэ зэрыригъэщыр.
Бэчыжь Лейлэ,
филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор, ЩIДАА-м и академик.
УЭХЪУТЭ Александр деж
Си ныбжьэгъуфI, си ныбжьэгъу дыщэ,
Щыпкъагъым и псэ, псэм и IэфI,
IэфIагъыу пхуилъми сигу куэдыщэ,
Iэмал хуэзгъуэту бжезмыIэф.
ЗэрыбжесIэнри даурэ, жыIэт, —
Уэ зэчиягъкIэ угъэнщIащ,
Уи щытхъу къыхэздзэмэ, гушыIэм
ХуэбгъэкIуэжыфу мурад сщIар.
Сэ къызгуроIуэ дыщэр — дыщэщ,
Дыщэпси ар хуэмыныкъуэж,
Гум илъым щыщуи псалъэ гъущэм
КъиIуатэр ныкъуэм и ныкъуэжщ.
АрщхьэкIэ дауэрэ арыншэу
ЗэрозгъэщIэнур, ныбжьэгъу пэж,
ДыкъыпыкIам нэхъей зы бынжэм,
Узэрысщыхъур уэ къуэш пэбж?
Уи цIыху къабзагъэм, жьабзэ дахэм,
Уи нэгу губзыгъэ угъурлым,
УзэмыпцIыж уи нэмыс лъагэм
Сэ гукIэ сыпхуащIащ Iыхьлы.
Сэ сощIэ: фIыуэ укъалъагъуу
СпэмыщIуи уиIэщ ныбжьэгъу куэд —
Уэ цIыхухэм я гум щыхэпш лъагъуэр
Зэман ней-нэфIым дэмыкIуэд.
АрщхьэкIэ си гум телъщ зы хьэлъэ,
Ар — цIыху, зимыIэхэм Iиман,
Я нэдж-нэпцIыгъэм уигъэщхьэлъэу
ЗэрыбгъэкIуарщ уэ зы зэман.
Пэжщ, иужьыIуэкIэ абыхэм
Яхуэфэщэн ялъысыжащ,
Пэжыгъэр текIуэри, езыхэр
Я джэду мащэм ихуэжахэщ.
Апхуэдэ цIыху кIуэцIейхэм я щхьэр
Я нэкIу мыджылхэм хуэфэщэжщ-
ДэкIыну пылъмэ къулыкъ Iуащхьэм,
Уи хабзи-бзыпхъи ямыщIэж.
АрщхьэкIэ къазым псы емыпщIми,
ЯтIэпсми дыщэр дэмыулъий —
ЯгъэцIыкIуфу ахэм уи пщIэр,
КъыпхуащIыфакъым пцIыр уэлий.
Уи губзыгъагъым, цIыху къабзагъым
Хуэфэщэн Iуэху уэ бгъуэтыжащ,
Сыт и лъэныкъуэкIи къозэгъыу,
ХэкулI зэчийхэм ухабжащ.
Уи цIэрыIуагъым срогушхуэ,
Уи ныбжьэгъугъэм сроин,
ЗыгуэщIу гъащIэкIэ гъуэгушхуэ,
Насыпым уэсу исеин!
Бемырзэ Мухьэдин.
1996 гъэ
Лъабжьэ быдэ
«Си гъащIэ ябгэр щызухынум, шы жэр сытесусреух», — итхыгъащ адыгэ усакIуэ цIэрыIуэ КIыщокъуэ Алим. Адыгэм и гурылъ щэхур а псалъэ IущхэмкIэ къигъэлъэгъуащ усакIуэм. Зэманым декIуу, къызыхэкIа лъэпкъым и блэкIам пщIэ хуищIрэ къэкIуэнур зэрыригъэфIэкIуэным иужь иту мэпсэу Уэхъутэ Александр. Урысейм адыгэу исыр зэпызыщIэ гъуэгум мызэ-мытIэу ирикIуащ, хамэ къэралхэм щызэбгрыпхъа ди лъэпкъэгъухэр зэрыубыдыжыным и гуащIэ хилъхьэ зэпытщ. Хэкупсэ нэсым и гупсысэр бзыгъэщ, езыр жыжьаплъэщ. И лъэпкъым и къэкIуэнур дахэ зэрыхъунур и фIэщ мэхъу икIи лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэр щызэхэс Урысейм епхауэ щытыныр нэхъ къещтэ.
«БлэкIам хэлъа щыуагъэхэр къытедмыгъэзэжын щхьэкIэ, лъэпкъыу дунейм тетым зы бзэ къызэдагъуэтын хуейщ», — аращ Уэхъутэм и гупсысэ нэхъыщхьэр. ИкIи а лъагъуэм ерыщу ирокIуэ. Абы и жэрдэмкIэ къызэIуиха Урысейм щыпсэу адыгэхэм я лъэпкъ-щэнхабзэ автономиер зыхуэлажьэр щэнхабзэр къэгъэщIэрэщIэжыным, бзэр хъумэным, тхыдэр джыным я закъуэкъым, атIэ тхыдэ напэкIуэцIхэр и тегъэщIапIэу Урысейм ис лъэпкъхэр зэрыгъэубыдынырщ, Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм мамырыгъэрэ лъэпкъ зэгурыIуэныгъэрэ илъынырщ. Ар къызыгурымыIуэ цIыху гупхэри щыIэщ, ауэ акъыл зыбгъэдэлъ нэхъыжьыIуэхэри щIалэгъуалэри къыкъуэтщ Александр. Автономиер зэрылажьэрэ Iуэху щхьэпэ куэд зэфIигъэкIащ. Псалъэм къыдэкIуэу жыпIэмэ, абы и жэрдэмкIэ, КъШР-м и Iэтащхьэм зыхуигъазэри, КъШР-м адыгэ тхыбзэм и махуэр щагъэуващ, КъБР-м щекIуэкI «Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэпсо зэпеуэр ди дежи къихьэсащ. Александр и фIыщIэкIэ цIыхубэм хуабжьу ягу къинэжа зэIущIэ, теленэтын, конференц, пшыхь, гъэлъэгъуэныгъэ куэд щокIуэкI ди республикэм.
А псом лъабжьэ яхуэхъур Уэхъутэм и Iуэху бгъэдыхьэкIэрщ. Сыт хуэдэ хьэрычэт Iуэхуми хэплъхьэ мылъкум бэгъуауэ зэман кIэщIым къегъэзэж, ауэ лъэпкъ щIэиныр хъумэным, егъэфIэкIуэным тебгъэкIуадэм къыпхуихьыр нэгъуэщIщ — лъэпкъым къыщIэхъуэ щIэблэм лъэщIыгъуэкIэ ягу уилъынущ. Мис ар къехъулIэнущ Уэхъутэм, абы и цIэр адыгэ тхыдэмрэ щэнхабзэмрэ къыхэнэнущ, сыт щыгъуи фIыкIэ къраIуэнущ. «Лъэпкъ зэгурыIуэныгъэмрэ зыужьыныгъэмрэ къэзышэнур щэнхабзэращ», — жеIэ Александр. ИкIи щыуэркъым, щэнхабзэм и бзэр псоми къагуроIуэ, ар тэрмэш хуэныкъуэкъым.
ЗэрыцIыкIурэ адэ-анэм къыхалъхьа гупсысэ куумрэ Iущагъымрэ нэмыщI, Александр ирихьэлIащ гъащIэм щынэхъыщхьэмрэ философие лъагэмрэ къызыбгъэдихын куэд. 1993 гъэм ар Сирием щыIащ икIи хэхэс адыгэхэм я деж пщIэшхуэ щызиIа, ислъам диным куууэ хэзыщIыкIыу щыта Цей Джэудэт хуэзащ. 2001 гъэм абы и насып къихьащ дуней псом щыцIэрыIуэ тебет буддизмэм и пашэ, МамырыгъэмкIэ Нобель и саугъэтыр зыхуагъэфэща Далай Ламэ XIV хуэзэну. Абы епсэлъылIа адыгэлI Iущым хьэкъыу пхыкIащ лъэпкъ зэныбжьэгъугъэм мамырыгъэ фIэкIа хэкIыпIэ зэримыIэр. Абы ипкъ иткIэ, Уэхъутэм и меценат Iуэхур зэрыщыту зыхуигъэпсыр аращ — лъэпкъ, дин зэхэгъэж хэмыту цIыхубэр зэкъуигъэувэныр, а псом нэхъыщхьэр, дауи, къызыхэкIа лъэпкъым зыщIигъэкъуэнырщ.
Хэкупсэ нэсым и лэжьыгъэхэр гулъытэншэу къэнакъым. Адыгэ щэнхабзэмрэ бзэмрэ хъумэным, зегъэужьыным хуищIа хэлъхьэныгъэм, лъэпкъхэмрэ къэралхэмрэ я зэхуаку зэныбжьэгъугъэ дэлъын щхьэкIэ иригъэкIуэкIа дунейпсо мыхьэнэ зиIэ лэжьыгъэхэм папщIэ Дунейпсо Арткомитетым 2001 гъэм Уэхъутэ Александр къыхуигъэфэщащ «Урысейм и меценат» цIэ лъапIэр. ЩIэныгъэмрэ егъэджэныгъэмрэ зегъэужьынымкIэ сэбэпышхуэ зэрыхъум щхьэкIэ ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием и академикыу хагъэхьащ. Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и Правительствэм и жэрдэмкIэ, Уэхъутэм къыхуагъэфэщащ «Урысейм и цIыху нэхъыфIхэр» медалыр, ар къыпэкIуащ иригъэкIуэкI псапащIэ Iуэхухэмрэ жылагъуэ лэжьыгъэхэмрэ. Апхуэдэуи абы и цIэр иратхащ «Урысейм и цIыху нэхъыфIхэр» щIэнгъуазэм. Апхуэдэ ехъулIэныгъэ куэд зыIэригъэхьащ Александр. А псори хузэфIэкIыну къыщIэкIынтэкъым и Iуэхухэр къыдаIыгърэ ягъэгушхуэу и щIыбагъ къыдэт унагъуэ дахэр мыхъуамэ. Абы и щхьэгъусэ Зулифэ бзылъхугъэ гуакIуэщ, Iущщ, и Iэгу и Iэнэу сыт щыгъуи и унэбжэр зэIухащ. Ипхъу нэхъыжь Ланэрэ и къуэ Тенджызрэ Таллин (Эстоние) дэт еджапIэ нэхъыщхьэхэм щIэныгъэ щызрагъэгъуэтащ, тIуми IэщIагъэ зырыз яIэщ, унагъуэщ. Пщащэ нэхъыщIэ Эммэ Швейцарием щеджащ, ари унагъуэ ихьащ. Нобэ Александррэ Зулифэрэ ягу хагъахъуэу, я лъэр щIигъэкIыу яIэщ я къуэрылъху-пхъурылъхухэр, ахэр щогуфIыкI я бынхэр лъэ быдэкIэ гъащIэм зэрыхэзэгъам. И илъэс 70-м шы жэр тес лIы хахуэу ирихьэлIащ Александр, дяпэкIэ здынэсын хуей мурадхэри нэхъыбэжщи, Тхьэм къыхузэпищэ!
Псыхэмыхьэ Мусэ.
Черкесск къалэ
И IэщIагъэкIэ адыгэщ
Уэхъутэ Александррэ сэрэ илъэс 40-м щIигъуауэ дызэныбжьэгъущ. И хьэл-щэнымрэ и дуней тетыкIэмрэ зыгуэр хэбдзыну хэлъу пIэрэ, жысIэу мы щIалэм сыкIэлъоплъри, пэжыр жыпIэмэ, згъуэтыркъым апхуэдэ. Япэрауэ, хабзэ щыпкъэ хэлъщ. ЕтIуанэрауэ, къызыхэкIа адыгэ лъэпкъыр гурэ псэкIэ фIыуэ елъагъу. Ещанэрауэ, къыщалъхуа Беслъэней къуажэм пщIэшхуэ хуищIу бгъэдэтщ.
Псоми ящIэж, 1942 гъэм, ,нэмыцэхэр къэсын ипэ, Ленинград къикIа сабий зы гуп Беслъэней къуажэм зэрыпхъуакIуэхэм Iэрамыгъэхьэу зэрыщыщахъумэфар. Журт, урыс сабийхэр къэзыхъума адыгэ анэхэм я фэеплъ Беслъэнейм щыгъэувыныр япэу зигу къэкIар Уэхъутэ Александрщ.
ФIы пщIамэ, ар уи щхьэкIэ пхуэбэгъуэж хабзэщи, Израилым щыщ профессорым итхыжащ Беслъэней къуажэм журт сабийхэр зэрыщахъумам, ахэр нэмыцэхэм къызэрырагъэлам, апхуэдэ зыхуэщIа адэ-анэхэм ятеухуа тхылъышхуэ. Ари зи жэрдэм хъуар, зи фIыгъэр, шэч хэмылъу, Уэхъутэ Александрщ. Беслъэнейм щапIыжа сабийхэмрэ абыхэм я щхьэм кърикIуамрэ, я псэукIэ хъуар къыщыгъэлъэгъуа фильми трахащ. Лэжьыгъэр Урысей Федерацэм и телеканал зыбжанэм, Израилым, Америкэм, Франджым, Инджылызым къыщатауэ щытащ. Апхуэдэ IуэхущIафэхэрщ цIыхур зыхуэдэр къэзыгъэлъагъуэр. Уэхъутэ Александр и лъэпкъым щхьэкIэ еш ищIэркъым, хузэфIэкIыр абы зиужьын папщIэ елэжь.
Уэхъутэм егъэлажьэ «Адыгэ» зыфIища IуэхущIапIэ. Абыи и мурад нэхъыщхьэр шэрджэс-хэр зэрыгъэцIыхужынырщ, зэ- кIэлъыгъэкIуэнырщ, нэгъуэщIу жыпIэмэ, куэдым дэIэпыкъуэгъу хуохъу. Абы и лъэныкъуэкIэ сэ зы хъыбар сыщыгъуазэщ. Адыгэхэр Косовэ къыщрашыжам (цIыху зы 70-м щIигъурт), Минеральные Воды къалэм кхъухьлъатэр къыщетIысэхырт. Уэхъутэ Александр хэхэсхэм щапежьэм игу ирилъхьат япэу кхъухьлъатэм къеувэх цIыхум машинэ естынщ, жиIэу. ЗэрыжиIам хуэдэ дыдэу, япэу къеха сабийм и унагъуэм «Жигули» машинэ къыхуищэхуауэ щы-тащ. Апхуэдэу и гур зэIухауэ, и псалъэм тебгъуэтэж адыгэлI нэсщ Уэхъутэ Александр. Езым зыхуигъэныкъуэм нэхъ къищтэнущ, и лъэпкъыр зыхуей хуэ-зэ закъуэмэ.
Александр теухуауэ усэ, очерк, нэгъуэщI тхыгъэ куэд ятхащ. Абыхэм лъабжьэ яхуэхъуар и гур зэIухауэ ар и лъэпкъэгъухэм зэрызащIигъакъуэращ. Адыгэ Iуэхум теухуауэ Уэхъутэм ищIэм гъуни нэзи иIэкъым, фильм трахми Сашэ сэбэп мэхъу, конференц къызэгъэпэщынми холIыфIыхь. Псалъэм папщIэ, сэ сыхэтащ беслъэней лъэпкъым иращIэкIауэ Александр Мейкъуапэ махуищ-плIыкIэ щекIуэкIыну къыщызэригъэпэща зэIущIэм. Апхуэдэ дыдэу, адыгэ IуэрыIуатэм, бзэм теухуа зэхыхьэ абы Архъыз щригъэкIуэкIащ. Ахэр щапхъэ къудейщ, Сашэ зэлэжьа псори къыпхуебжэкIынукъым.
Уэхъутэм сэрэ мызэ-мытIэу хамэ къэрал зэгъусэу дыкIуащ — Сирием, Иорданием, Израилым, Тыркум. Дэнэ дыщымыIами, Сашэ и гуапагъэр, и гушыIэ дахэр псоми зыхащIэрт. Нэхъыщхьэращи, абы сыт имыщIэми, псори зытрищIыхьыр, зэрыжысIауэ, лъэпкъым и Iуэхур ипэкIэ игъэкIуэтэнырщ. Сэ зэрысщIэмкIэ, абы тхылъышхуэ къыхудигъэкIащ икIи сыт и лъэныкъуэкIи дэIэпыкъуащ Къэрэшей-Шэрджэсым и Хьэбэз къуажэм щыщ, адыгэ IуэрыIуатэр зэхуэзыхьэсыжа Шэрджэс Алий. Апхуэдэ защIэщ Александр и IуэхущIафэхэр.
Илъэс 15 хъуауэ Уэхъутэр Урысей Федерацэм щыпсэу адыгэхэм я щэнхабзэ автономием и тхьэмадэщ. Ди къэралым ис адыгэхэр нэхъыфIу зэрыцIыхужыным, зэкIэлъыкIуэ хъуным хуэунэтIауэ абы куэд хузэфIэкIащ. Псалъэм и хьэтыркIэ, Москва къалэм щэнхабзэ зэхы- хьэ щекIуэкIми, Налшык апхуэ-дэ зэхуэс щызэхашэми Уэхъу-тэр къызэгъэпэщакIуэфIу яхэтщ. Ди гуапэ хъуащ иджыблагъэ Кэнжэ щызэхэта «Адыгэ бзылъхугъэ — 2017» зэпеуэм ар къызэрытхуеблэгъар, ди пщащэхэр и псалъэкIэ, щIыхь тхылъкIэ зэригъэгушхуар. 1998 гъэ ландэрэ Къэбэрдей-Балъкъэрым щедгъэкIуэкI «Си бзэ — си псэ, си дуней» зэхьэзэхуэри Уэхъутэм къыддиIыгъащ, уеблэмэ езыми апхуэдэ зэпеуэ Къэрэшей-Шэрджэсым щыIэ адыгэ къуажэ пщыкIублым щригъэкIуэкIын лъэкIащ. Апхуэдэу илъэс 14-м нэблэгъауэ къогъуэгурыкIуэ.
Мы зэманым Александр и мурадхэри мащIэкъым. Лъэпкъ музей зыхэтыну, адыгэ Iэмэпсымэхэмрэ хьэпшыпхэмрэ щащэну тыкуэнышхуэ ухуэным йолэжь ар. И гур зэIухауэ дунейм тетщи, узыншэу илъэс куэдкIэ псэуну си гуапэщ. Александр хуэдэщ щапхъэщ зыхужаIэр. Абы бын дахэ игъэсащ — нэхъыжьитIыр, Тенджызрэ Ланэрэ, Эстонием щригъэджауэ щIэныгъэ куу яIэщ. НэхъыщIэ Эммэ Швейцарием щеджащ. Дэтхэнэми лъэпкъ Iуэху зэрахуэмэ яфIэфIу, я адэм и Iуэхур къыдаIыгъыу апхуэдэщ. Александррэ и щхьэгъусэ Зулифэрэ я быным я быныжхэр я гурыфIыгъуэу зэдапIри, насыпыфIэхэщ, унагъуэ Iумахуэщ. Сыхуейт Уэхъутэ Александр къигъэщIам нэхърэ мынэхъ мащIэ, лъэпкъым сэбэп хуэхъуу, иджыри куэдрэ хуэпсэуну.
ХЬЭФIЫЦIЭ Мухьэмэд,
«Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ.
