ЦIыхугъэ лъагэ зыхэлъ Даур Шэфихь
Республикэм узыншагъэр хъумэнымкIэ и IэнатIэм зегъэужьыным хэлъхьэ-ныгъэшхуэ хуэзыщIахэм ящыщщ КъБАССР-м щIыхь зиIэ и дохутыр, СССР-м узыншагъэр хъумэнымкIэ и отличник Даур Шэфихь Iэбубэчыр и къуэр. Ар зыцIыхухэр фIыуэ щыгъуазэщ ирихьэкIа IэнатIэхэм жэуаплыныгъэшхуэ пылъу зэрыпэрытам, пщэрылъ къыщащI сыт хуэдэ Iуэхури иригъэфIакIуэу зэрылэжьам. Ноби ар абыхэм я дежкIэ гущIэгъу зыхэлъ, цIыхугъэ лъагэ зиIэ дохутыр нэсщ, ныбжьэгъу пэжщ. Сыт хуэдэ IуэхукIэ зыхуагъазэми, Даурым деж чэнджэщи дэIэпыкъуныгъи щагъуэт.
Зыр зым ещхьу махуэу къэзгъэщIам,
Сабиигъуэ сщIэркъым щыхэтар
Даур Шэфихь Дзэлыкъуэ районым хыхьэ Сэрмакъ къуажэм 1934 гъэм къыщалъхуащ. Хэку зауэшхуэм, абы и ужь лъэхъэнэм зи сабиигъуэр хиубыда псоми хуэдэу, гугъуехь куэд и нэгу щIэкIащ. Зэман хьэлъэм пасэу балигъ ищIами, гужьгъэжь иIэу къэхъуакъым. Абы и щыхьэтщ къалэн къыщащIа лэжьыгъэхэм зыщрихьэлIэ гугъуехьхэм ар къазэрыпимыкIутар, сытым дежи цIыхухэм гуапэу, нэщхъыфIэу зэрахэтыр. Арауэ къыщIэкIынщ гугъуехьым цIыхур епсыхь щIыжаIэри.
— Иджы щыIэ сабийхэм Тхьэм яримыгъэлъагъукIэ дэ ди нэгу щIэкIар, — жеIэ Даур Шэфихь. — Зыгуэр ягу иримыхьу нобэрей щIэблэр тхьэусыхэу щызэхэсхкIэ согъэщIагъуэ икIи къысхуэщIэркъым абыхэм я гукъанэр къызыхэкIыр. «Гугъуехь зымылъэгъуам тыншыгъуэ ищIэркъым» жыхуаIэращ. Си къуэш нэхъыщIэм хуэстхауэ щыта усэм ди лъэхъэнэм халъхуахэм я сабиигъуэр зыхуэдэр къигъэлъагъуэу хэтщ мыпхуэдэ сатырхэр:
«Хэку зауэшхуэм и жьыр зыщIихуам
Псоми зэщхьу теплъэ яIэ хъуат.
Хуэинт, фащэу адэм къыщIэнар.
И IэщхьитIыр нэпсым пилыкIат».
ДылъапцIэт, дыщыгъыныджэт, щIэуэ зыгуэр къэщэхун жыхуаIэр тщIэххэртэкъым, диIэр длажьэмэ, бзыхьэхуэ гуэрхэр е мэлыфэр адэ-мыдэкIэ тедэжауэ апхуэдэт. Бэрэжьейр тпIытIырти, абы къыщIэкIар шакъэуэ къэдгъэсэбэпырт. Ар тхьэмахуэкIэ щылъа иужь зэпышу хъурт, пхъэ цIыкIум ар IуданэкIэ тетпхэрти, мис апхуэдэу дытхэрт. Зэманыр гугъуу щытами, щIэныгъэм дыхуэпабгъэрт, ди егъэджакIуэхэр хущIэкъурт нэхъыбэ къызэрыдагъэщIэным. Куэдрэ сигу къокIыж зы Iуэхугъуэ. ВКП(б)-м и тхыдэ предметымкIэ тхылъ ди школым иIэтэкъым. Къармэхьэблэ дэт курыт школым апхуэдэ тхылъ щыIэт. СщIэркъым ар зигу къэкIар, ауэ Iыхьибгъуу зэхэт тхылъым итыр псори гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуэм сэ кърызагъэтхыкIауэ щытащ. Къуажэм мэз яIэтэкъым, абы къыхэкIыуи гъэсыныпхъэкIэ гугъу дехьырт. Губгъуэм зы удзыжь къибгъуэтэнутэкъым, гъэсыныпхъэ къэтлъыхъуэу ахэр зэщIэдгъэкъабзэрти. Иджыпсту цIыхухэр мэтхьэусыхэ, губгъуэжыхапхъэм къыпихыр я узыншагъэм зэран хуэхъуу жаIэу. Абы щыгъуэм ар япэ къэзылъагъуу къизычам и гуфIэгъуэт. АтIэ тхьэмыщкIагъэшхуэтэкъэ ар!
Псом хуэмыдэу дэ нэхъ гугъу дезыгъэхьар нэмыцэр къуажэм дэкIыжа иужь бригадир, колхоз унафэщI къулыкъухэр зи пщэ дэлъахэрщ. Ахэр псори зы къупхъэм щIэзгъэкIыну сыхуейкъым, ауэ акъылыншэ дыдэхэр яхэтащ абыхэм, я гум къихьэр ящIэрэ цIыхухэм я фэр ирахыу. Апхуэдэ гъэсыныпхъэу зэщIэткъуа пабжьэр зэкIуэцIыпхауэ къэтхьу абыхэм дахуэзамэ, «троцкист» псалъэмкIэ къыдэщхэрт. Ар зищIысыр тщIэрэт дэ сабийхэм?!
Си анэ дэлъху Балэ Темболэт цIыху губзыгъэу щытащ. «Лыр щыбгъавэкIэ шыуаным тхъурымбэ фIейр къызэрыдрихьейм ещхьщ иджыпсту екIуэкI зэхэтыкIэр. Мы зэрызехьэми цIыху фIейр къыдрехьей, ауэ ахэр щыIэнукъым, Iуихынущ зэманым», — жиIат абы. ИкIи пэжт.
Делэм унафэр Iэрыхьамэ, уунэхъуауэ арат. Сэрмакърэ Къулъкъужынрэ я кум щIыфI дыдэ дэлъщ. Абы нартыху бэв къыщрахьэлIэжырт. Нэмыцэхэр къуажэм щыдэсым, лIыжьхэм я унафэкIэ, нартыхур къыдамычыжу уэсым щIрагъэубыдащ. Ар губзыгъагъэт, апхуэдэ щIыкIэкIэ гъавэр бийм щахъумат, мыдэкIэ цIыхухэр мэжалIэмэ, уэсым къыхахыурэ нартыхур яшх хъунут. Нэмыцэхэр дахужа нэужь, мис а зэхэщIыкIышхуэ зимыIэхэм нартыхур цIыхухэм къыдрамыгъэчу мафIэ щIадзэри ягъэсащ. Абы и сырымэр Пятигорск нэс къыщыпщIихьэрт жаIэ. Тхьэм и губгъэн къахьащ — абы и ужькIэ илъэсийкIэ гъавэ къытрахакъым. Мис абы щыгъуэм дызыхэта мэжэщIалIагъэр шынагъуэт. Къуацэ-чыцэхэм зыгуэр пыту къэтлъэгъуамэ, дыгужьеяуэ къыпытчырт. ГукъэкIыж хьэлъэщ ахэр си дежкIэ, си усэми къызэрыщызгъэлъэгъуэжащи, «Зыр зым ещхьу махуэу къэзгъэщIам, Сабиигъуэ сщIэркъым щыхэтар».
Адэ-анэм я фIыгъэр
Даурхэ бынунагъуэшхуэт. Зэщхьэгъусэхэу Iэбубэчыррэ Ныуэрэ бынипщI яIащ, абы нэмыщIкIэ зеиншэу къэнауэ хъыджэбзищ япIащ. Я бынхэр псори гъащIэм лъэ быдэкIэ хагъэуващ, цIыхугъэ яхэлъу, хабзэ, нэмыс ящIэу ягъэсащ. ЖыпIэнурамэ, зэщхьэгъусэхэр езыхэр абыкIэ щапхъэт.
— ЛэжьыгъэкIэ къикIуэт яIакъым абыхэм, — жеIэ Шэфихь. — Хьэлэлт, я гур зэIухат, зэманыр сыт хуэдэу хьэлъэу щытами, тэмакъкIэщI хъууэ я макъ зрагъэIэтауэ зэхэтхакъым. Дауэ хъуми, ди нэгу щIэкIам тепщIыхьмэ, гъащIэм фэжьIужь дыщIимыщIыфар зи фIыгъэр ди адэ-анэрщ. ЗэгурыIуэныгъэр унагъуэм щытепщэу, яку пщIэ дэлъу зэдэпсэуащ ахэр. Си ныбжьыр здынэсам, си адэм иIа пщIэр къысхуэмылэжьауэ, абы хэлъа цIыхугъэшхуэм сынэмысауэ къысщохъу. Ди адэ-анэм яку дэлъа зэхущытыкIэр бынхэм щапхъэ тхуэхъуащ.
Си анэр Балэхэ япхъут. Абыхэм уэркъым къыхэкIауэ зыкъалъытэжырти, си адэр зэрапэсыщэртэкъым. ТIэу трахыжащ абы си анэр. Ещанэу къыщрихьэжьам Малкэ дэс ди благъэ Хьэжнэгъуейхэ я унагъуэм ирихьэлIат. Абыи къыщагъуэтауэ щашэжым, и дэлъхухэм ящышынэри, си адэм тыгъэ хуищIа Iэлъын цIыкIур и Iэпэм Iэрихри, Сэрмакъ ущыдыхьэкIэ иIэу щыта бгъуэнщIагъ ехыпIэм иридзыхауэ щытащ. Илъэси 107-кIэ псэуат си анэри, къуажэм къыдэтшу ар зыщIыпIэ тшэуэ е къэтшэжу, а бгъуэнщIагъ ехыпIэм ар щыхуемыплъэкIа зэ къыхэмыхуауэ аращ. Абы и плъэкIэм къыпфIигъэщIырт ар Iэлъын цIыкIум лъыхъуэу. Дауэ щытми, Балэхэ я пхъуищым си анэм нэхъ насыпыфIэ хъуа яхэтакъым. Адрей тIур зыхэхуа унагъуэхэм я щхьэ кърикIуар щIагъуэтэкъым.
«Медицинэм зэрымыщIэкIэ
сыхыхьащ»
Курыт еджапIэм щыщIэсым Шэфихь дихьэхырт театрым, щIэхъуэпсырт режиссер IэщIагъэм. Апхуэдэу 10-нэ классыр къыщиухым фIыуэ илъагъу IэщIагъэм теухуауэ итха сочиненэри зытриухуар арат. Абы нэсу щызэпкърихат а IэщIагъэр къызэрыщыхъури абы щIыдихьэхари. Даурым игу къэкIыххэртэкъым и мурадыр къемыхъулIэну. ЗэрыщIэтIысхьэ экзаменхэр ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей драмтеатрым щатырти, абыхэми фIы дыдэу пэлъэщат. АрщхьэкIэ къыхиха IэщIагъэр и адэм къыхуигъэдэхакъым, ар цIыхухъур зыкъуэпсэукIыфын лэжьыгъэу къызэримылъытэр дагъуэ хуищIри.
— Си адэм театрыр къызэрыгурыIуэр къафэ къудейуэт, — къыддогуашэ и гукъэкIыжхэмкIэ Шэфихь. — «Уи лъакъуэр къутэмэ, сыт пщIэнур? Хэт пшхын къыпхуэзылэжьынур?» — жиIэрт. Театр лэжьыгъэр зыхуэдэр къыгурызгъэIуэну иужь ситами, къызэрызэдаIуэ щыIэтэкъым. Сытми, абы си гугъэр хэсхыжа иужь, еджапIитI-щым си зэфIэкI сыщеплъыжащ, IэщIагъэр си псэ къызэрыдэмыхьэм, нэгъуэщI щхьэусыгъуэхэми къыхэкIыу зыри и кIэм нэзгъэсакъым. Дзэм къулыкъу щысщIэн хуей щыхъум, КъухьэпIэ Украинэм щыIэ Чертков къалэм дэт авиационно-техническэ училищэм сагъэкIуащ. Ар къэзухмэ, адэкIэ къэнэн мурадхэри сиIат, арщхьэкIэ абы и унафэщIхэм дыкъызэрагъэгугъар щамыгъэзэщIэжым, сыкъэнэн здэжакъым. ЩIыналъэм сыкъэкIуэжри, медицинэ училищэм сыщIэтIысхьащ. Ар къэзуха нэужь, «Налшык» курортым и советым и тхьэмадэ Балъкъэр Мухьэмэд сытригъэгушхуэри, Ростов дэт медицинэ институтым сыщIэтIысхьэжащ. МылъкукIэ зыкъыпщIэзыгъэкъуэн уи щIыбагъ щыдэмытым и деж щIыпIэ жыжьэ ущыIэу уеджэныр тыншкъым, абы къыхэкIыу Орджоникидзе (иджы Владикавказ) дэт мединститутым зыкъезгъэдзыжауэ щытащ. Осетинхэм сэ къысхуащIар схуэпшыныжынкъым. Ар куэдрэ жызоIэ. IэнатIэ сагъэувэри, сызэреджэм хуэдэурэ сылэжьащ. Улахуэу сом 93-рэ къэсхьырт. Къапщтэмэ, къэзыухауэ лажьэ дохутырхэм ейр соми 105-рэ хъурт. Абы нэмыщIкIэ стипендиеу сом 28-рэ къызатырт. Мис абдеж си Iуэхур зэтеувэри, тыншу седжащ.
Даурым ирихьэкIащ IуэхущIапIэ зэхуэмыдэхэм я унафэщI къалэнхэр. Апхуэдэу ар лэжьащ Малкэ участкэ сымаджэщым, Налшык дэт «Огонек» санаторэм, Жьэн узыфэхэм щеIэзэ республикэ диспансерым я дохутыр нэхъыщхьэу. Дэнэ щымылэжьами, зыпэрыт IэнатIэм игури и псэри етауэ, сымаджэхэми зи унафэщI гупми я арэзыныгъэ къилэжьу и гъащIэр ирихьэкIащ.
Лэжьыгъэшхуэ щызэфIигъэкIащ абы илъэс 23-кIэ дохутыр нэхъыщхьэу щылэжьа, Жьэн узыфэхэм щеIэзэ республикэ диспансерым. ЖыпIэнурамэ, абы и лэжьыгъэр зыфIэзыгъэувар, езыгъэфIэкIуар Даурырщ. Абы мыхьэнэшхуэ иритырт и лэжьакIуэхэм я зэфIэкIым, Iэзагъэм хэгъэхъуэным, абы къыхэкIыуи щIэх-щIэхыурэ къызэригъэпэщырт хэгъуэгу зэхуэмыдэхэм я IэщIагъэлIхэр зыхэт щIэныгъэ конференцхэр. Апхуэдэуи Шэфихь дэлэжьахэм, шэч хэмылъу, ящIэж диспансерым къегъэщIылIа щIыналъэм хуэм-хуэмурэ жыг хадэ екIум зэрызыщиубгъуар. Даурым зэрыжиIэмкIэ, ар псэр зыхуэныкъуэ дахагъэт икIи абы епха лэжьыгъэхэр дэрэжэгъуэшхуэ къыхихыу ищIэрт.
1975 гъэм щегъэжьауэ пенсэм кIуэхукIэ Шэфихь щылэжьащ Жьэн узыфэхэм щеIэзэ диспансерым, абы иужькIэ илъэс 15-м нэблагъэкIэ КъБКъУ-м и медколледжым щригъэджащ. ЦIыхугъэшхуэ хэлъу, лэжьакIуэшхуэу, и дэIэпыкъуныгъэр дэтхэнэми ялъигъэсу зэрыщытырщ зыхэта гупми, зэIэза сымаджэхэми, республикэм и медицинэ лэжьакIуэхэми я пщIэ лъагэр къыхуэзыхьар Даурым.
Гупсэхугъуэ
къозытыр
ЦIыхум гъащIэм щиубыдыну увыпIэр куэдкIэ елъытащ абы и щIыбагъ къыдэт унагъуэм. Жьэгум дэлъ хуабагъэрщ лъэр щIэзыгъэкIыр, сыт хуэдэ Iуэхуми утезыгъэгушхуэр. «ЦIыхум и махуэр сыт хуэдэу емыкIуэкIами, абы и унагъуэм гупсэхугъуэ щигъуэтыжу щытын хуейщ. Дэтхэнэми и ехъулIэныгъэ нэхъыщхьэр зэгурыIуэ, хабзэ, нэмыс зэрылъ унагъуэ зэкъуэтырщ», — жеIэ Шэфихь. Абы и лъэныкъуэкIэ щапхъэщ Даурхэ я унагъуэр. Езы Шэфихь зэрымыщIэкIэ медицинэм хуэкIуами, иджы и унагъуэр куууэ хэтщ а унэтIыныгъэм. И щхьэгъусэ Майе дзэм еIэзэ дохутырщ, я щIалэ Анзор ортопед-травматологщ, ауэ япхъу Марьянэ этнопедагог IэщIагъэр къыхихащ, ахэр щIэныгъэхэм я кандидатщ. ТIури унагъуэщ.
«ГъэщIэгъуэныракъэ, — жеIэ, Шэфихь, си адэшхуэ Мухьэмэд къупщхьэ узхэр игъэхъужу Iэзэшхуэу жылэм дэсащ, ноби абы и зэфIэкIыр фIыуэ ящIэж нэхъыжьхэм. — Сэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ щызэзгъэгъуэтым сызыхуеджар остеологиерщ, щIалэри ди лъагъуэм ирикIуащ. КъызэрыщIэкIымкIэ, IэщIагъэ тхуэхъуар жыжьэ къыщожьэ, зэрыжаIэу, ди лъым хэту къекIуэкI къыщIэкIынщ».
Жьыщхьэ махуэ хъуа адэшхуэм иджыпсту и гурыфIыгъуэ псори зрипхыр и къуэрылъху-пхъурылъхухэрщ, абыхэм я дэтхэнэ ехъулIэныгъэми ирогушхуэ.
ГъащIэм
щынэхъыщхьэр
— ЦIыхугъэрщ гъащIэм псом нэхърэ щынэхъыщхьэу къэслъытэр, — жеIэ Шэфихь. — Сыт хуэдиз къулеягъ уиIэми, сыт хуэдэ къулыкъу пIыгъми, «Аракъэ абы и цIыхугъэр здынэсыр» къыпхужаIамэ, адрей псоми мыхьэнэ яIэжкъым.
Даурым езым и гъащIэм цIыхугъэм мыхьэнэшхуэ зэрыщиубыдыр гурыIуэгъуэ пщохъу, абы и къекIуэкIыкIам щыгъуазэ ухуэхъуа иужь. А гупсысэр щыпхрышащ «Гум щыщIэр тхылъымпIэм тестхэу аращ» фIищауэ и Iэдакъэм къыщIэкIа и усэхэми.
Даур Шэфихь и ныбжьыр иджыблагъэ илъэс 80 ирикъуащ. НэхъыжьыфIым дохъуэхъу гупсэхугъуэ къезыт и унагъуэм, зи ущиякIуэ и щIэблэу зэрыгушхуэм я насыпым, ехъулIэныгъэм и лъэр щIигъэкIыу, нэмыс къыхуащIрэ и пщIэр яIэту дяпэкIи куэдрэ ящхьэщытыну.
ЩхьэщэмыщI Изэ.
