Беслъэнейхэр: щIыналъэр, щэнхабзэр, бзэр
КъухьэпIэ адыгэхэр XVI лIэщIыгъуэм щегъэжьауэ Кърым хъаныгъуэм и унафэм щIэтащ. КъэралщIыб посольствэм къэбэрдейхэми беслъэнейхэми ятеухуа дэфтэр куэд щIэлъщ. Ахэр нэхъыбэу зэрытхар пасэрей уэсмэныбзэщи, тхыдэ щIэныгъэм ехьэлIа лэжьыгъэхэм къыщагъэщхьэпэркъым. Ауэ щыхъукIэ, абыхэм къыщыгъэлъэгъуащ XVI лIэщIыгъуэм адыгэхэр зэхэмызэрыхьу лъэпкъ щхьэхуэ-щхьэхуэу гуэшауэ зэрыщытар.
Ипщэ-къухьэпIэ лъэныкъуэмкIэ щыпсэу адыгэхэмрэ Къэбэрдеймрэ урыс къэралыгъуэм пыщIа щыхъуар 1550 гъэхэрщ. А зэманым Шэрджэсейм икIыурэ Къэбэрдеймрэ Мэзкуурэ лIыкIуэ ягъакIуэрт, езы Мэзкуу къикIахэри а щIыналъэхэм къихьэрт. Ауэ а зэхэзекIуэхэм ятеухуа дэфтэр яхъумакъым, Iэрытххэмрэ къэралщIыб посольствэм къыщыдэкIа унафэхэмрэ я цIэ къыщраIуэ къудейщ.
XVI — XVII лIэщIыгъуэхэм епха дэфтэрхэми беслъэнейхэм ятеухуа хъыбар ущрохьэлIэ. УрысыбзэкIэ лъэпкъым зэреджэр мыпхуэдэущ: «бесленейцы, бесленейские черкесы, беслинцы, Беслыней». Лъэпкъыр Псыжь адрыщIым зэрыщыпсэури къыщыхагъэщ абдеж дыдэм.
XVI — XVII лIэщIыгъуэхэм епха урыс дэфтэрхэм Ипщэ-КъухьэпIэ Кавказым и цIэ къыщраIуэм деж, нэхъыбэу зытепсэлъыхьыр беслъэнейхэмрэ кIэмыргуейхэмрэщ, а лъэпкъи-тIыр зэрызэпэгъунэгъуми гу лъатэу. Къэбэрдейм теухуа посольствэм и дэфтэрхэм мыпхуэдэ псалъэ-хэр зэрыт тхылъымпIэ яхэлъщ: «1647 гъэм Кърым хъаныкъуэр кIэмыргуейм пэгъунэгъу Бесней махуэ ныкъуэкIэ щыIащ, Къазий Къэбэрдейм (Къэбэрдеишхуэм) махуищ щрихьэкIащ».
1633 гъэм къыдэкIа унафэм беслъэнейхэр Псыжь деж щыпсэууэ къыхегъэщ. Ар щыхьэту къоув зи гугъу тщIыхэр къуэкIыпIэмрэ къухьэпIэмкIэ щыпсэуа адыгэхэр зэпызыщIэ лъэмыжу зэрыщытамкIэ.
Беслъэней лъэпкъыр Псыжьрэ Лабэрэ я зэхуакум дэсауэ, иужькIэ, къалмыкъхэм яIэщIэкIын папщIэ, къуршым Iэпхъуауэ жеIэ тырку зыплъыхьакIуэ Челеби Эвлия.
Адыгэхэр къызытепщIыкIа пщы Инал дунейм ехыжа нэужь, абы и щIэблэр къудамитIу зэгуэкIащ: нэхъыщхьэу къалъытэ, къэбэрдейхэр зыхиубыдэ къудамэр Псыжь и ипщэ Iу-фэм къиIэпхъукIри, Псыхуабэ и Iэшэлъашэм тIысащ. Адрейхэр Псыжь пэгъунэгъуу здэщыIа щIыпIэм къэнащ. А хъыбарыр уи фIэщ пхуэмыщIын хуэдэкъым, ауэ абы къыдэ-кIуэу нэгъуэщIи зокIуэ. Беслъэнейхэр къэбэрдейхэм я гъусэу къэIэпхъуэу, иужькIэ, къэбэрдей псэупIэхэр щагуэшым, беслъэнейхэм еханэ Iыхьэр лъагъэсауэ, къэбэрдейхэр къуэкIыпIэмкIэ кIуэта нэужь, беслъэнейхэм япэм щыпсэуа къухьэпIэмкIэ ягъэзэжа хуэ- дэу жеIэ етIуанэ хъыбарым.
Сыт хуэдэ щIыкIэу хъуами, къэбэрдейхэм Кавказ ипщэм щрагъэкIуэкIа зауэ псоми хэтащ беслъэней-хэр. Абы щыхьэт наIуэ хуохъу къэбэрдей Iэщэм и унафэм щIэта абазэхэм къащыщIар: абыхэм ящыщ куэд нобэми беслъэнейхэм я жьауэ щIэтщ.
Пасэ зэманым щегъэжьауэ, Урысейм зэрыкъуэтынур къэбэрдейхэм къагъэнэIуэху, беслъэнейхэр кърымхэмрэ тыркухэмрэ ягуэувэрт. Ар зэлъытар яубыд щIыпIэрт. Псыжь и Iэгъуэблагъэм ис шэрджэсхэр зэрапэгъунэгъум къыхэкIыу, политикэ и лъэныкъуэкIэ беслъэнейхэм абыхэм пэIэщIэ дыдэ защIыфыртэкъым, динкIэ къатехуэ къэралыр ягъэныбжьэгъуныр нэхъ къэзыщтэ я гъунэгъухэм я ней зыщамыгъэхуэн папщIэ. Пэжыр жыпIэмэ, беслъэнейхэр тыркухэми тэтэрхэми зэпымыууэ япыщIауэ зэи щытакъым. Iуэхур зыIутым елъытауэ, зым дамэгъу щыхуэхъуи, адрейм, едаIуэ хуэдэу къуэды ират пэтми, къэбэрдейхэм ягуэту я дзэхэм щыпэщIэуваи къэхъуащ.
Беслъэнейхэми къекIащ пщы зэныкъуэкъум я зэран, ауэ къэбэрдейхэм ещхьу гузэвэгъуэшхуэхэм хэхуакъым, ар зи фIыгъэр пщы куэд зэрамыIаращ. Пщы нэхъыбэ здэщыIэ щIыналъэхэр нэхъ псынщIэу дэхуэхырт, зэныкъуэкъур зэрынэхъыбэм къыхэкIыу.
Беслъэнеипщхэр зи гугъу тщIа Инал и щIэблэм щыщ Къанокъуэ и деж къыщожьэ, «Къанокъуэхэ» унэцIэр щIызэрахьэри аращ. Ауэ езыхэр лIакъуитIу егуэшыж: Щолэхъухэрэ Бэчмырзэхэрэ. Беслъэней щIыналъэри пщы жылагъуитIу егуэш: Щолэхъухэ епхахэм ЩолэхъуейкIэ йоджэ, Бэчмырзэхэ епхам — БэчмырзейкIэ йоджэ. ТIуми зэгъусэу БеслъэнейкIэ йоджэ.
Къэбэрдейхэм къухьэпIэ лъэныкъуэмкIэ нэхъ къапэгъунэгъуу щысыр беслъэнейхэрщ. Абыхэм яубыд щIыхэр апхуэдэ дыдэу пшэрт, я хъупIэхэри бейт, я теплъэкIи апхуэдэ дыдэу бжьыфIэхэт. Псы куэд щежэхырт абыхэм я хэгъэгум. ЛабитIым я зэхуаку дэлъ щIыналъэрт цIыхухэм псэупIэу нэхъ къыхахыр.
Беслъэнейхэр я гъунэгъу кIэмыргуейхэмрэ абазэхэмрэ дамэгъу щахуэхъу къэхъурт. Я зэхуаку къаугъэ гуэрхэр къыщыдэзэрыхьи къахуихуэрт. Къэбэрдейхэм хуэдэ дыдэу, беслъэнейхэр вэн-сэным дихьэхыртэкъым, ауэ Iэщ зехуэным хуэIэкIуэлъакIуэт, псом хуэмыдэу мэл гъэхъуныр я мэкъумэш Iуэхухэм щытепщэт.
Япэ дыдэу беслъэнейхэм я гугъу щащIыр XVII лIэщIыгъуэрщ. Ауэ лIэщIыгъуитIым и кIуэцIкIэ уриплъэмэ, зы лэжьыгъэ нэхъ мыхъуми къыпхухэхыркъым абыхэм щхьэхуэу тепсэлъхьу. А щыIэ тIэкIури псалъэуха зырыз-тIурытIу тхакIуэ зэмылIэужьыгъуэхэм я лэжьыгъэхэм хэпхъащ: Челеби, Главани, Нэгумэ Шорэ, Щербачёвым, Лопатинскэм, Берже, Сталь сымэ, нэгъуэщIхэми, урыси хамэ къэралхэм щыщи яхэту.
А хъыбар мащIэр зы лъэныкъуэкIэ кIэщIщ, етIуанэрауэ — зым жиIэр адрейм темыхуэу щытщ, абы къыхэкIыу беслъэней лъэпкъым я псэукIэр нэгъэсауэ уи нэгу къыщIагъэхьэфыркъым.
Беслъэнейхэм ятеухуауэ щыIэр зэрымащIэм щхьэусыгъуэ къыхубогъуэтыф. Япэрауэ, а лъэпкъыр Кавказым и гъащIэм къыхэщу щыттэкъым. ИтIанэ абыхэм ятетхыхьхэм адыгэ лъэпкъхэр ямыгуэшу, псори къызэщIэубыдауэт къызэрагъэлъагъуэр. Аращ языныкъуэхэм деж «шэрджэсхэр» жаIэурэ тырку лъэпкъхэми я гугъу ящIыныр къызыхэкIар.
Тхыдэ дэфтэрхэр мащIэми, беслъэнейхэм ятеухуауэ IуэрыIуатэм куэд ихъумащ. Ауэ ари тхыдэ тегъэщIапIэ пщIы хъуркъым, сыту жыпIэмэ, дэтхэнэ лъэхъэнэми езым и нэпкъыжьэ къытренэ къэхъукъащIэм. Нэхъ лъэужьышхуэ къэзыгъэнахэм ящыщщ ислъамым епха хъыбархэр.
Беслъэней лъэпкъым теухуауэ тхылъымпIэм ит дэфтэрхэр зэрымащIэм хуэдэу, ахэр къыщежьам теухуауэ хуэгъэфэщэныгъэ зэмыщхьхэр щыIэщ. А псоми лъабжьэ яхуэхъур Iэпхъуэн Iуэхурщ. Ахэр зэрызэщхьэщыкIыр Псыжь деж Iус беслъэнейхэр зы гупым зы щIыпIэм, адрейхэм — нэгъуэщIыпIэ къикIа хуэдэу зэрыжаIэрщ.
Революцэм ипэкIэ ятха лэжьыгъэхэм нэхъыбэрэ узыщрихьэлIэр беслъэнейхэр адрей лъэпкъхэм я гъусэу Хьэрып щIыналъэм къикIауэ къэзылъытэрщ. Апхуэдэ еплъыкIэм IуэрыIуатэми нэхъ ущрохьэлIэ. Псалъэм папщIэ, хъыбархэм я зым жеIэ адыгэхэр Хьэрып-хъан и гъусэу Хьэрып щIыналъэм къиIэпхъукIыу, куржы пащтыхьыр зыдагъэIэпыкъуу, иджыпсту адыгэхэм яубыд щIыналъэм иса нэгъуейхэр ирахуа хуэдэу. Къагъэщхьэпэ унагъуэ Iэмэпсымэ-хэр хьэрыпыбзэм къыхэкIауэ зэрыщытыр абы хуахь. А еплъыкIэр, шэч хэмылъу, адыгэхэр муслъымэн диным ихьа нэужь къагупсысу пхагъэкIа бгъэдыхьэкIэщ. Адыгэхэми беслъэнейхэми я къэхъукIэм муслъымэн лъабжьэ зэрыщIалъхьэр тыншу хыболъагъукI абы.
Адрей еплъыкIэм Нэгумэ Шорэ деж ущрохьэлIэ. Абы и «Адыгэ лъэпкъым и тхыдэм» щетх: «Пщы Къанокъуэ, и адэ Беслъэн (Беарслъэн) къытригъэхьэри, Iэмал зэригъуэту Къэбэрдейм унагъуэ 200 иришащ. Ахэр Уарп псыежэхым деж IутIысхьащ, абыхэм къатепщIыкIыжа я щIэблэм беслъэнейкIэ йоджэ, абыхэм япщхэр пщы Къанокъуэ къытопщIыкI, аращи, я адэжьым и цIэкIэ КъанокъуэхэкIэ щIеджэр аращ».
А еплъыкIэм беслъэнейхэр Къэбэрдейм иIэпхъукIауэ къэзыгъэлъагъуэ IуэрыIуатэм и лъэужь хыболъагъукI. Ауэ щыхъукIэ, къэбэрдейхэм езыхэр Беслъэней щIыналъэм къиIэпхъукIауэ жаIэ.
Беслъэнейхэр Къэбэрдейм иIэпхъукIа хуэдэу къэзыгъэлъагъуэ еплъыкIэр дзыхьщIыгъуэджэу зэрыщытыр нэгъуэщI дэфтэрхэм уи фIэщ ящI. Псыжь адрыщI щIыналъэр беслъэнейхэм игъащIэ лъандэм я псэупIэу зэрыщытамкIэ щыхьэту къоув ахэр. Ар зи еплъыкIэр Дубро- вин Николай, Бутков Пётр сымэщ. Иужьрейм етх: «Тыркум къыхуимыдэ пэтми, урысхэм 1775 гъэм унафэ ящIат кърымхэм КъэбэрдейкIэ къаунэтIмэ, Кизляр дзэм и ныкъуэр ирагъэкIыу къэбэрдейхэм къащхьэщыжыну. Беслъэнейхэм езыр-езыру я щIыналъэжьым, Псыжь адрыщI щагъэзэжым, хъаным и мурадхэри къигъэнэжащ».
Мыбдежым Бутковым тхыдэм къыщыхъуа IуэхугъуитI зэхигъэзэрыхьауэ фэ тетщ: шэрджэсхэр Къэбэрдейм иIэпхъукIыу Псыжь псыхъуэм зэрыIэпхъуамрэ беслъэней лъэпкъыр къызэрыхъуамрэ. Нэгумэм зэрыжиIэмкIэ, пщы Къанокъуэ, Беслъэн и къуэр, и цIыхухэр къыдэщIыгъуу Псыжь адрыщI зэрыIэпхъуар зрихьэлIэр Инал и къуэ Идар и пщыгъуэрщ. Ар зытехуэр хуэгъэфэщауэ XVI лIэщIыгъуэм и курщ. Къэбэрдейхэр Псыжь адрыщI Iэп- хъуэу Псыжь АдрыщI шэрджэс щыхъуар XVIII лIэщIыгъуэрщ. Ауэ зэрызэхигъэзэрыхьар пэжми, езы лъэпкъым зэрихьэ цIэм и къежьапIэр адрей адыгэ лъэпкъхэм я фIэщыгъэ- хэм ещхьу цIэ щхьэхуэм зэрепхар пэжу къигъэлъэгъуащ: Беслъэн е Беарслъэн.
Беслъэнейхэр Псыжь деж къызэрыщыхутам теухуауэ иджыри зы хуэгъэфэщэныгъэ щыIэщ. Абы щыжаIэ беслъэнейхэр зы зэман ПсыжькIэ Iэпхъуа Джылахъстэнейм къытехъукIауэ.
ТхылъымпIэм иту диIэ дэфтэрхэм ятепщIыхьмэ, беслъэней лъэпкъымрэ абы и тхыдэмрэ теухуауэ XVII лIэщIыгъуэм щегъэжьауэ тегъэщIапIэ щыIэщ.
XVII лIэщIыгъуэм щыщIэдзауэ беслъэнейхэр лъэпкъ щхьэхуэу мэпсэу. Абы щыхьэт тохъуэ Челеби Эвлия и тхылъ «Китаби Джиханума» жыхуиIэр. Ар беслъэнейхэр зэрыщытам тепсэлъыхь къудейкъым, атIэ абыхэм яубыд щIыпIэ-ри къегъэлъагъуэ. Абы къыщыхьа картэм ипкъ иткIэ, беслъэнейхэр къэбэрдейхэмрэ Лабэ Iуфэ Iус кIэмыргуейхэмрэ я кум дэсащ. Нэхъ нэгъэсауэ беслъэнейхэр щыпсэуар Щербачёв Николай къегъэлъагъуэ. Абы етх: «Беслъэнейхэр ипщэкIэ мэхъуэшхэмрэ ди нэIэ щIэт нэгъуейхэмрэ ябгъэдэсщ; Псыжь АдрыщIкIэ — къэбэрдейхэм, ищхъэрэкIэ — Iуащхьэ фIыцIэхэм ялъоIэс; къухьэпIэмкIэ — абазэхэхэмрэ мэхъуэшхэмрэ япэгъунэгъущ. Хуэдз, Кубэ, Лабэшхуэрэ Лабэ ЦIыкIурэ, Чамлыкъ и лъагапIэхэм бгъэдохьэ».
Дубровиным деж дыщрохьэлIэ Псыжь тафэ жыхуаIэр беслъэнейхэм зэраубыдам: «Фарз, Тэджэнышхуэ, Тэджэн ЦIыкIу, Уарп псыежэххэм ягъэнщI Псыжь тафэр беслъэнейхэм яубыдащ, къухьэпIэмкIэ абыхэм ябгъурыхьэ Челурэдж, Болэтыкъуэ, Пщадэ псыежэххэм я псыхъуэхэм мэхъуэшхэр щопсэу».
Сытми, беслъэнейхэр къуэкIыпIэмкIэ къэбэрдейхэм япэгъунэгъут, Бещто къуршхэм нэсу, къухьэпIэмкIэ — мэхъуэшхэм, ищхъэрэкIэ — абэзэхэхэм, ипщэкIэ — нэгъуейхэм ялъэIэсырт.
Беслъэнейхэр адыгэхэм я лъэпкъ нэхъ лъэрызехьэхэм язт. Франджым и лIыкIуэу Кърымым щыIэ Главани Ксаверио деж дыкъыщоджэ: «А зэпылъыпIэм и кум Бесней щIыпIэ нэхъ бейр къыщылъщ. Абы унэ мин хуэдиз зэрыт псыхъуэ еубыд, уэркъ лъапсэ куэд яхэту, я цIыхухэри лъагъугъуа-фIэщ. А жылагъуэр пщы-уэркъ куэд зэраIэмкIэ цIэрыIуэщ, я хьэл-щэн дахэмкIи къахощ».
1851 гъэм ятха къэпщытэныгъэм ипкъ иткIэ, беслъэнейхэр къызэралъытэр цIыху бжыгъэкIэкъым, къуажэ бжыгъэкIэщ, ахэр 18 мэхъу.
Барон Сталь Алексей «Шэрджэс лъэпкъым и этнографическэ очерк» зыфIища лэжьыгъэм къызэрыщибжымкIэ, ахэр къуажиблкIэ нэхъ мащIэщ. Абы щетх: «Беслъэней лъэпкъыр къуажэ 11-м щопсэу, пщыи уэркъи яIэщ. Я пщы нэхъыжьхэр къэбэрдеипщхэм я адэ Къэсей Инал, и къуэ Беслъэн къытехъукIа Къанокъуэхэрэ Щолэхъухэрэщ».
Нобэрей беслъэнейхэм ящыгъупщэжащ зэрыщыту Тыркум Iэпхъуэжауэ щыта а къуажэхэм я цIэхэр. Абы-хэм зэреджэу щытар беслъэнеипщхэмрэ уэркъхэмрэ я унэцIэмкIэ къыпхуэгъуэтыжынущ, сыту жыпIэмэ, къуажэхэм пщым е уэркъым и унэцIэ фIащу щытащ. Псалъэм папщIэ, Тэзэртыкъуэ къуажэм иджы зэреджэр Беслъэнейщ, ар тхыдэ дэфтэрхэм ущызрихьэлIэ беслъэней унэцIэ Тэзэртыкъуэм къытехъукIащ. Апхуэдэ дыдэщ Дохъушыкъуей (ВакIуэжылэ), Кургъуокъуей, Къанокъуей къуажэхэм я цIэхэри. Аращи, пщы-уэркъ унэцIэхэу Къанокъуэ, Щолэхъу, Тэзэртыкъуэ, Мэршэкъуэ, Лъакъуэдыгъу, Дахэкъуэ, Дохъушокъуэ, Аслъэныкъуэ, Сэншокъуэ, Анжокъуэ, Сиди унэцIэхэр беслъэней къуажэхэм я цIэщ.
Беслъэнейхэр адрей адыгэ лъэпкъхэм къазэрыщхьэщыкIыр бжыгъэ къудейкIэтэкъым, экономикэ зызыужьа зэраIэм- кIи къахэщырт. Ковалевский Пётр итхырт: «Беслъэнейхэр адрей адыгэ лъэпкъхэм нэхърэ нэхъ зызыужьа къудамэщ. Ахэр вэнсэным пыщIащ. Абыхэм я бзэр адыгэбзэ къабзэм нэхъ пэгъунэгъущ, хамэбзэу къыхыхьар нэхъ мащIэщ».
А псом къыхэкIыу, жыпIэ хъунущ беслъэнейхэр Тыркум иIэпхъукIын ипэ адыгэ лъэпкъ къудамэ нэхъ лъэрызехьэу щытауэ. Шэрджэс лъэпкъхэм нэхъ лъэщ дыдэу яхэтар Лабэшхуэрэ Уарпрэ я зэхуакум дэса беслъэнейхэр зэрыарар Лопатинский Леви жеIэ.
Беслъэнейхэр къызыхуэтыншэу зэрыщытам «Русский инвалид» газетри тепсэлъыхьырт: «Лъэпкъ нэхъыщхьитхум уакъыфIэкIмэ, а лъэпкъ дыдэм щыщт бжыгъэкIэ нэхъ мащIэу, Лабэрэ Щхьэгуащэрэ я зэхуакум дэса жылагъуэхэр: Лабэ адрыщI къэбэрдей-хэр (илъэс 80 ипэкIэ Къэбэрдейм икIахэр), беслъэнейхэр, кIэмыргуейхэр, еджэрыкъуейхэр, мэхъуэшхэр — ахэр цIыхухъурэ бзылъхугъэу мин 35-м нэсхэрт, зэгуэр лъэпкъ лъэрызехьэу, зауэм нэхъ хуэIэкIуэлъакIуэу щытахэм къатепщIыкIахэщ».
Беслъэнейхэр Тыркум зэрыIэпхъуам хы ФIыцIэм щегъэжьауэ Кавказ къурш лъапэхэм нэс зызыубгъуауэ щыта адыгэ щIыналъэр зэлъэмыIэсыж ищIри, къэбэрдейхэр адрей адыгэ лъэпкъхэм къапыча хъуащ. Абы ипэкIэ беслъэнейхэм псори зэпащIэрт, къухьэпIэ адыгэхэмрэ къуэкIыпIэ адыгэхэмрэ я зэхуакум лъэмыж хуэдэу дэту. Аращ къэбэрдей адыгэбзэр адрей адыгэ диалектхэм нэхъ къащхьэщыкIыу щIэхъуари, зэхъуэкIыныгъэ гуэрхэр къыщIищтари.
Кавказыр яубыду, пащтыхьыгъуэм бгырыс лъэпкъхэр Тыркум иша нэужь, беслъэней жылагъуэхэм я нэхъыбэр тырку тетыгъуэм иригъэщIа гугъэ нэпцIхэм я ужь иту Iэпхъуэри, 1858 гъэм абыхэм ящыщу Кавказым къинар цIыху мини 5 хуэдизщ. Беслъэней лъэпкъыр зи инагъыу щытам къыхэнар Псыжьрэ Инжыдж дежрэ дэс Iыхьэ мащIэрщ. КъыкIэлъыкIуа илъэсхэми беслъэнейхэм я бжыгъэм хагъэщIащ.
Дубровиным «Шэрджэсхэр» зыфIища и тхылъым щыжеIэ: «Беслъэнейхэр лъэпкъышхуэу щытащ, 1885 гъэм абыхэм я бжыгъэр мин 25-м нэблагъэрт, сытми, а зэманым мин 30-м нэблагъэ къэбэрдейхэм мащIэт къазэрыкIэрыхур».
Дызэрыт зэманым беслъэнейхэр мыпхуэдэ къуажэхэм щопсэу: КъШР-м щыщу Беслъэней, ВакIуэжылэ. Абыхэм яубыд Адыгейм щыщ Блашэпсынэрэ Улапрэ, Краснодар щIыналъэм и Успен районым хыхьэ Кургъуокъуейрэ Къанокъуейрэ.
Беслъэней зыбжанэ нэгъуейхэм яхэсщ.
Щхьэхуэуи нэгъуейхэмрэ абазэхэмрэ яхэсуи псэу беслъэнейхэм я бжыгъэр мини 6-м нос.
Псыжь адрыщIкIэ щыпсэу адыгэ лъэпкъхэм ящыщу къуэкIыпIэмкIэ нэхъ кIуэтауэ щыпсэу беслъэнейхэм, Къэбэрдейм нэхъ зэрапэгъунэгъум къыхэкIыу, кърым хъанхэр нэхъ къакIэлъыплъырт. Беслъэнейхэр я нэIэ щIагъэувэн папщIэ, кърым хъанхэр зекIуэ къежьэрт, къуэды къыхахыу, пщылIхэр къыIахыу; ахэр зауэм здыха-шэрт, беслъэнеипщхэм благъагъкIэ зыкъыпащIэрт, я бынхэм атэлыкъыу къыхуащтэрт.
Урысеймрэ Кърымымрэ я зэхуакум къыщыхута беслъэнейхэм а зэпэщIэтыныгъэхэр я фейдэкIэ къагъэщхьэпэну хэтащ. Псалъэм папщIэ, 1612 гъэм беслъэнеипщ Къантемыр Тэрч къалэ кIуэри, Къэбэрдеишхуэм и пщы уэлийм и гъусэу урыс пащтыхьым гуэувэри, улахуи къратауэ щытащ.
Беслъэнеипщхэр сыт хуэдэ зэмани адыгэ лъэпкъ-хэр зэкъуагъэувэным телэжьыхьырт, абы фIэкIа зэрызыпхъумэжын Iэмал зэрыщымыIэр я фIэщ хъууэ. 1550 гъэм щегъэжьауэ, ахэр хэмыту мыхьэнэ зиIэ зы Iуэхугъуэ къэхъуакъым. 1619 гъэм беслъэнеипщхэр зэкъуэувэхэри нэгъуейхэм япэщIэувауэ щытащ.
Беслъэнеипщ Мэшыкъуэрэ жанеипщ Сибэч-рэщ адыгэпщхэм ящыщу Мэзкуу кIуэн хабзэр зыублар. Къанокъуэ Мэшыкъуэрэ (чыристаныгъэ къищтэри «Иван» къыфIащащ) Сибэчрэ я цIыхухэр ядэщIыгъуу урыс армэм хагъэхьэри, ягъэзэуэну Ливонием ягъэкIуауэ щытащ. Беслъэнейхэмрэ жанейхэмрэ Псков, Серит, Мильтен деж щекIуэкIа зауэхэм хэтащ. Ахэр дзэм и пэ ирагъэувэ хабзэт. Къанокъуэ Мэшыкъуэ Мэзкуу 1557 — 1560 гъэхэм пщIондэ щыIащ.
Хъан-Джэрий къызэрилъытэмкIэ, Къанокъуэ лъэпкъыр тIууэ игуэшырт: Щолэхъухэрэ Бэчмырзэхэрэ.
Уэркъ лIакъуэхэр: Дохъушокъуэ, Бекужьокъуэ, ТехъуакIуэ, Кургъуокъуэ, Мысостыкъуэ, Езыкъуэ.
Хъан-Джэрий зэрыжиIэмкIэ, Щолэхъухэ я къуажиплI Лабэшхуэм, зыр — Лабэ ЦIыкIум, адрейхэр Лабэ, Шыдыкъуэ, Хуэдз деж Iусахэщ.
БЫЖ Алий,
тхыдэщIэныгъэхэм я доктор, КъБКъУ-м и профессор, ЩIДАА-м и академик.
