Дерс щхьэпэхэр
Тхэн IэщIагъэр пасэу къыхэзыха, абы хуэпэжу зи гъащIэ псор зыхьа Теунэ Хьэчим псэуху ешрэ увыIэрэ имыIэу и лъэпкъым хуэлэжьащ, къэбэрдей литературэм и лъабжьэр зыгъэтIылъахэм, ар ехъулIэныгъэ телъыджэхэм хуэзышахэм ящыщ зыуэ щытащ. Тыншакъым, псэзэпылъхьэпIэт абы творческэ лэжьыгъэм зыщрита лъэхъэнэр, ауэ гъащIэщIэ яухуэр гурэ-псэкIэ къэзыщтэ тхакIуэ щIалэм къалэн нэхъыщхьэу зыхуигъэувыжыр екIуэкI зэхъуэкIыныгъэхэр пэжыр я лъабжьэу къэгъэлъэгъуэнырт.
Теунэ Хьэчим (1912 - 1983) ЯПЭ лъэбакъуэхэр 20 — 30 гъэхэм зычу щIэзыдза къэбэрдей литературэм и жанрхэм ящыщу нэхъ зыужьыныгъэ зыгъуэтыр усыгъэрт. Литературэр зыхуэныкъуэ адрей жанрхэми заузэщIын папщIэ тхакIуэхэр зэзышэлIэн, зэгурыIуэрэ зэдэIуэжу зэдэзыгъэлэжьэн, сыт и лъэныкъуэкIи абыхэм закъыщIэзыгъэкъуэн IуэхущIапIэ щыIэн хуейт. Абыхэм я мыхьэнэр къызыгурыIуа Теунэр яужь йохьэ къэбэрдей, балъкъэр тхакIуэхэм я ассоциацэ е союз къызэригъэпэщы-ну. Илъэс 19 фIэкIа зи мыныбжь еджакIуэм 1931 гъэм «Революция и горец» журналым тхыгъэ ирегъэхь, «Къэбэрдей литературэм гулъытэ нэхъыбэ хуэщIын» фIэщыгъэцIэр иIэу икIи а илъэс дыдэм къыто- хуэ. ТхакIуэ ныбжьыщIэм абы мыпхуэдэу щитхыгъащ: «Къэбэрдей литературэр иджыпсту хуэсакъыу, гущэм хэлъ сабийм хуэдэу, зехьэн хуейщ. Ар зэтеувэн, къызэгъэпэщын, и лъагъуэр къихутэн, езым и теплъэ иIэ хъун щхьэкIэ абы Iэмал имыIэу зыщIэгъэкъуапхъэщ. Литературэр фIыуэ зылъагъу е зы тхакIуэ закъуэ къарукIэ зэфIэкIын Iуэхукъым ар. Литературэр гуащIэрыпсэухэм я Iуэху нэхъыщхьэхэм ящыщ зыуэ щыщыт-кIэ, абы и зэфIэгъэувэныр ди пщэ къыдохуэ щэнхабзэм хуэлажьэу зыгуэр зытх псоми».
Апхуэдизу и нэр къызыхуикI, хузэфIэкI псори зыхилъхьа тхакIуэ союзыр куэд дэмыкIыу къызэрагъэпэщ. Къэбэрдей, балъкъэр литературэхэм зыIэрагъэхьа ехъулIэныгъэхэм зыкъомкIэ абы и фIыгъэ зэрыхэлъым шэч къыщIытепхьэн щыIэкъым.
Щеджэ зэманхэм IэщIагъэ хуэхъуа журналист лэжьыгъэм Теунэ Хьэчим сыт щыгъуи гурэ-псэкIэ бгъэдэтащ, абы газетхэм щилэжьар нобэр къыздэсым нэсу зэхэгъэкIа мыхъуами. Ди зэманым къэсыху дэ дызыщыгъуазэу щытар очеркитIрэ «Аслъэн» повестымрэщ. Ауэ и архивым хэлъ тхыгъэхэр щыхьэт зэрытехъуэмкIэ, зауэм и пэ зэманхэм очерк, статья, зарисовкэ жыпIэми, абы и Iэдакъэ къыщIэкIащ тхыгъэ щэ ныкъуэм щIигъу. Абыхэм ятепщIыхьмэ, тебгъэчыныхь хъунущ къэбэрдей журна- листикэми и къызэгъэпэщакIуэу Теунэр зэрыщытам, а лъэныкъуэм и гугъу зыми имыщIа щхьэкIэ, хэлъхьэныгъэ ин дыдэ абы зэрыхуищIам. Абыхэм мыри щIыгъупхъэщ: фIыуэ ищIэ адыгэбзэми урысыбзэми ар хуэIэрыхуэу ирилажьэрт. Лъэпкъ журналистикэм Теунэм хуищIар зыщылъагъупхъэр и щхьэкIэ итхахэм я закъуэкъым — абы къызэригъэпэщауэ щытащ урысыбзэкIэ къыдэкI «Баксанстрой», «На боевом участке» газетхэр. ИужькIэ «Молодой сталинец» газетым и редактор нэхъыщхьэуи лэжьащ. А псоми къадэкIуэу, ар илъэс нэблагъэкIэ «Комсомольская правда» газетым и корреспондентуи щытащ, зауэ нэужь лъэхъэнэхэм «Известия» газетми илъэс зыкъомкIэ дэлэжьащ. А газетхэм къытехуа и тхыгъэхэр къызэрамыхутам, абыхэм зыри зэрытемыпсэлъыхьам къыхэкIкIэ, Теунэм журналист лэжьыгъэу иригъэкIуэкIар нобэр къыздэсым гулъытэншэу къонэ.
Махуэ къэс зыбгъэдэт журналист лэжьыгъэм къыдэкIуэу, Теу-нэм а зэманым художественнэ тхыгъэхэми зрипщыту щIедзэ. «Аслъэн» повестыр Теунэм и япэ тхыгъэу къэтлъытэу къекIуэкIми, и архивым къыхэна Iэрытххэр щыхьэт зэрытехъуэмкIэ, 1939 гъэм ар елэжьащ «Зэныбжьэгъугъэ» романымрэ нэгъуэщI рассказ зытIущрэ. Ахэр и кIэм щIыхунэмыгъэсам и щхьэусыгъуэр, зэрыхуэбгъэфащэ хъунумкIэ, пцIы къытралъхьэу зэрагъэтIысамрэ комсомолым къыхадзу зыкъомрэ зэрыхамыгъэхьэжамрэщ.
Бгырыс мэкъумэшыщIэр къызэрызэщыур, бэнэныгъэм зэрыхыхьэр, гугъуехь инхэр пылъу гъуэгу тэмэмыр абы къызэригъуэтырщ Теунэм зауэ нэужь лъэхъэнэхэми и Iэдакъэ къыщIэкI адрей тхыгъэхэми къыщыгъэлъэгъуэжар. Абыхэм ящыщу япэ зи цIэ къиIуапхъэр тхакIуэм и роман цIэрыIуэ «Шэджэмокъуэ лъэпкъырщ», литературэмкIэ КъБР-м и Къэрал саугъэтыр зыхуагъэфэщарщ, критик цIэрыIуэ Iэджэм псалъэ гуапэ куэд зыхужаIа тхыгъэрщ.
«Шэджэмокъуэ лъэпкъыр» къэбэрдей прозэм и хэлъхьэныгъэ хьэлэмэтщ, и тхыгъэ нэхъыфI дыдэхэм ящыщ зыщ. Апхуэдэ зэфIэкIрэ зыузэщIыныгъэрэ а тхыгъэм псоми щIыдалъагъур ди нэхъыжьхэм псэукIэ-зэхэтыкIэу яIар Iэзагъышхуэ хэлъу къызэрыщыIуэ-тэжарщ, мэкъумэшыщIэхэм я зэфIэкIымрэ лъэкIыныгъэмрэ зыхуэдизыр куууэ къызэрыщыгъэлъэгъуэжарщ, ди лъэпкъым щыщ цIыхухэм я образ гукъинэж зыбжа-нэ ди нэгу зэрыщыщIэкIырщ.
И япэрей тхыгъэхэмкIи иужькIэ и Iэдакъэ къыщIэкIахэмкIи тха- кIуэм гулъытэ нэхъыбэ зыхуищIыр ди лъэпкъым и цIыхухэрщ, абыхэм я зэхэщIыкI-гупсысэкIэр зэрефIакIуэрщ, я дуней еплъыкIэм игъуэт зэхъуэкIыныгъэхэрщ. ГъащIэщIэм и лъэхъэнэхэм сыт хуэдиз гугъуехь ахэр Iумыуэми, совет цIыхум хэпщIыкIыу зэрызихъуэжыр, щIэны- гъэ куу, IэщIагъэ зэмылIэужьыгъуэхэр зэрызригъэгъуэтыр, зыужьыныгъэм и гъуэгу хуитым ар зэрытеувар Теунэм къыщигъэлъэгъуащ «Псэм и IэфIыр къуатмэ», «Дыщэ кIанэхэр» романхэми. Зэ еплъыгъуэкIэ, абыхэм къыщыгъэлъэгъуар псэукIэщIэм и зэманым къэралышхуэм ис лъэпкъхэм яку къыдэхъуэ зэныбжьэгъугъэр ару къыпщыхъу щхьэкIэ, а тхыгъитIми пэжагъ, Iэзагъ хэлъу къыщыгъэлъэгъуащ 40 — 50 гъэхэм ди лъахэм лэжьыгъэу щекIуэкIар, зэман кIэщIым къриубыдэу цIыхухэм ехъулIэныгъэ телъыджэхэр зэрызыIэрагъэхьар, я псэукIэр нэрылъагъуу зэрефIэкIуар, щэнхабзэм, литературэм зэрызаужьар.
Зи лъэпкъым и зыужьыныгъэр зи хъуэпсапIэ, дэтхэнэ и зы текIуэныгъэ мащIэри зи гуапэ, и щхьэкIэ къеуэлIауэ фIэкIа къызыщымыхъу Теунэ Хьэчим илъэс щэ ныкъуэм нэблагъэкIэ къэбэрдей литерату-рэм хуэлэжьащ. Зи лъэпкъ тхыдэм, IуэрыIуатэм, литературэм фIыуэ щыгъуазэ, куууэ хэзыщIыкI тхакIуэм къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр ирегъэкIуэкI. ИлъэсиплI нэблагъэ зытригъэкIуэда «Къэбэрдей литературэмрэ къэбэрдей тхакIуэхэмрэ» лэжьыгъэ гъуэзэджэм, а зэманым тепщIыхьмэ, пхужымыIэным хуэдизу мыхьэнэшхуэ иIащ, ар къэбэрдей литературэхутэм и къежьапIэщ, и хэлъхьэныгъэ хьэлэмэтщ. Мы тхылъыр зытIущрэ Мэзкууи къыщыдэкIащ, абы и фIыгъэкIэ нэгъуэщI лъэпкъ щIэныгъэлIхэмрэ тхылъеджэхэмрэ къэбэрдей литературэм и тхыдэм, и ехъулIэныгъэхэм щыгъуазэ хъуащ. Урыс критик цIэрыIуэ Гоффеншефер Вениамин а тхылъым теухуауэ мыпхуэдэу итхыгъащ: «Теунэ Хьэчим и фIыгъэщ къэбэрдей литературоведенэм Нэгумэ Шорэ, ПащIэ Бэчмырзэ, ЩоджэнцIыкIу Алий сымэ я гъащIэмрэ я творчествэмрэ теухуа очеркхэр къызэрыхыхьар… КъызыхэкIа лъэпкъым фIыуэ ялъагъу усакIуэхэм я образхэр щызэфIэгъэувэжа а очеркхэм наIуэу хыболъагъуэ къэхутакIуэм и гупсысэм и кууагъымрэ художникым и Iэзагъымрэ».
Теунэм и тхыгъэхэр псори урысыбзэкIэ къыдэкIащ, лъэпкъ зэхуэмыдэ Iэджэм я тхылъеджэхэм абыхэм щыгъуазэ зыхуащIащ, лэжьыгъэ зыбжани тратхыхьащ. Украинэм къыщыдэкI «Радуга» журналым Хьэчим теухуауэ итхыгъащ: «Теунэ Хьэчим и творчествэр зэрыщыту и лъэпкъым и дахагъыр, пасэм щыгъуэ абы ишэча бэлыхьхэмрэ хьэзабхэмрэ, революцэ нэужьым, социализмэм и лъэхъэнэм игъуэта зыужьыныгъэр зыгъэлъапIэщ. Къуэ лъагъуныгъэ IэфI и лъэпкъ цIыкIум, ауэ зи щIыхьыр лъагэм, тхакIуэм зэрыхуиIэр хыболъагъуэ абы и «Шэджэмокъуэ лъэпкъми», цIыху пэрытхэм ятеухуа и очеркхэми».
Зыкъомым яIэщIэгъупщыкIыжа щхьэкIэ, и зэмани и гугъуехьи емыблэжу Теунэр псэуху ди тха- кIуэ-усакIуэ куэдым ядэлэжьащ. Къэбэрдей литературэм щылэжьауэ, КIыщокъуэ Алим деж къыщыщIэдзауэ Бещтокъуэ ХьэбаскIэ иухыжу, Хьэчим чэнджэщ Iущ зримыта, зи тхыгъэ щIэмыджыкIа ди тхакIуэхэм яхэткъым. Ар адэфIу, тхьэмадэ Iумахуэу зэманыфIкIэ абыхэм ящхьэщытащ, лъэIукIэ зыкъыхуигъэзауэ абы игъэщIэхъуарэ хузэфIэкI зыхуимыщIарэ щыIэ хъункъым, ар ищIэну зыми и пщэ къыдимылъхьами. А цIыху акъылыфIэм занщIэу къихутэ- фырт зэчий зыбгъэдэлъхэр, апхуэдэхэр и деж иригъэблагъэрт, и ехъулIэныгъэ-ныкъусаныгъэхэр иригъэлъагъужырт. Я цIэ къидмыIуэми, а илъэсхэм ТхакIуэхэм я союзым хыхьахэм я нэхъыбэр къызэращтам абы и фIыщIэ куэд хэлъщ.
Къулыкъу зыIутым, езым и гуапагъым, гъэсэныгъэ лъагэ хэлъым, и псэлъэкIэ щабэ къудейм я фIыгъэкIэ Теунэм урысей, нэгъуэщI лъэпкъ тхакIуэ, усакIуэ, критик цIэрыIуэхэм ящыщу ныбжьэгъу куэд иIащ, нэхъ гъунэгъуу абы къыбгъэдэтахэм ящыщщ КIэрашэ Тембот, Джусойты Нафи, Гамзатов Расул, Липкин Семён, Либединский Юрий, Гоффеншефер Вениамин, Андроников Ираклий сымэ. Абыхэм ящыщ дэтхэнэми псалъэ гуапэ къыхужиIащ Теунэм. Къэтхьынщ урыс зэдзэкIакIуэ цIэрыIуэ Липкин Семён и зы письмо: «Си дежкIэ уэ литературэм и лIыхъусэжьу (рыцару) укъонэ, уи лъэпкъыр Кавказым и лIыхъусэжьу зэрыщытам ещхьу. Сэ уэ пщIэшхуэ пхузощI илъэс 24-рэ и пэкIэ къэбэрдей усыгъэм и псынащхьэм сызэрепшэлIам щхьэкIэ. А псынэ къабзэм сэ сефащ икIи къызгурыIуащ мыгъущыжын фалъэм сызэрыхэIубар.
Си псэм хуэдэу фIыуэ слъагъу Хьэчим, си гуапэщ уэ ббгъэдэлъ зэчийм ехъулIэныгъэ телъыджэхэр къыпхуихьыну, насып, узыншагъэ, гъащIэ кIыхь уиIэну…»
Зыщыгъэгъупщэн хуейкъым ди япэ ита нэхъыжьыфIхэм я пщIэр Iэтыным къытщIэхъуэ щIэблэр гъэсэнымкIэ мыхьэнэшхуэ зэриIэр. А Iуэхум хуэунэтIауэ езы тхакIуэшхуэм илэжьар гъунапкъэншэщ, дерс щхьэпэхэр къызыхэпхынщ.
ХЬЭКIУАЩЭ Андрей,
филологие щIэныгъэхэм
я доктор, профессор.
