Си лъагъуныгъэр ещхьыжщ си гум
Щхьэлыкъуэ къуажэм къыщалъхуахэм къахэкIащ тхакIуэ, усакIуэ куэд. Абыхэм ящыщщ Къуныжь ХьэIишэт.
Иджыри курыт еджапIэм щIэсу усэ тхын щIидзами, школ нэужьым ХьэIишэт япэщIыкIэ щIэтIысхьащ Москва дэт Технологическэ училищэм. ИлъэситIкIэ абы хъарзынэу щеджа пэтми, и гур зыщIэхъуэпсыр, пасэу и псэр зыхьэхуар усэ тхынрат. Арати, Горький Максим и цIэр зэрихьэу Москва дэт Литературэ институтым 1969 гъэм щIэтIысхьащ. Абы ипэкIи иужькIи Къуныжьым и IэдакъэщIэкIхэр ди республикэм къыщыдэкI газетхэм, журналхэм щIэх-щIэхыурэ къытрадзащ.
1972 гъэм «Поэтессы Советского Союза» къыдэкIыгъуэм (Москва къалэ) Къуныжь ХьэIишэт и усэхэр къытехуащ. Абы и «Япэ уэс» усэ тхылъыр дунейм къытехьащ 1975 гъэм. А илъэс дыдэм и IэдакъэщIэкIхэр «Истоки» (Москва) альманахым къытрадзащ.
Литератор IэщIагъэр зыIэригъэхьа иужькIэ ар Москва и издательствэ зыбжанэм, радиокомитетым щылэжьащ. ИтIанэ Къэбэрдей-Балъкъэрым къэкIуэжри, республикэ радиом и литературэ нэтынхэм я редактору щытащ. 1984 гъэм «Къру гъуэгу» тхылъыр дунейм къытехьащ. А къыкIэлъыкIуащ «ГъащIэм и сурэт» (1991), «Горсть солнца» (1993), «Псэм и губгъуэ» (1998) тхылъхэр. Балигъхэм я мызакъуэу ХьэIишэт и къалэмыр сабийхэми зэрахуигъэбзэфыр щIэджыкIакIуэм я фIэщ ищIыфащ 1996 гъэм къыдигъэкIа «Хьэрхьуп» тхылъ цIыкIумкIэ.
Зы псалъэкIэ жыпIэмэ, «зыми емыщхь усакIуэщ» Къуныжь ХьэIишэт и гупсысэкIэкIи, и усэкIэкIи, и дуней тетыкIэкIи. Гупсысэм и бгъуэнщIагъ куухэр псалъэ къызэрыгуэкIхэмкIэ щIэзыхыф зырызхэм ящыщщ ар.
70 гъэхэм я пэщIэдзэхэм лъэпкъ литературэм къыщыунэхуа усакIуэ бзылъхугъэм и щIэджыкIакIуэхэм я фIэщ ищIыфащ ар гупсысэ къабзэ зиIэ тхакIуэу зэрыщытыр. Къуныжьыр насыпыфIэ ещI фIыр текIуэу щилъагъукIэ, гуапагъэ цIыхухэм яку дэлъу щызыхищIэкIэ, сабий дыгъэм и нэкIум кърих гуфIэм, нэгъуэщI куэдми.
ХьэIишэт и IэдакъэщIэкIхэм гупсысэ нэху, куу щыпхышащ. Абыхэм яхыболъагъуэ усакIуэ бзылъхугъэм акъыл жан, гудзакъэ зэриIэр. УсакIуэр и щIэджыкIакIуэм зэIухауэ йопсалъэ, абы зыри щибзыщIыркъым. И къалэмыр Хэкум, лъэпкъым, гуащIэрылажьэхэм, цIыху пэжхэм, мурадыфIыр зи бащэхэм яхуэгъэпсащ. Къуныжь ХьэIишэт ящыщщ лъэпкъ литературэм зи псалъэ щIэщыгъуэ хэзылъхьэфахэм.
Щомахуэ Залинэ.
Къуныжь ХьэIишэт и усэхэр
Сымымазэ, сымыдыгъэ…
Псынэ къабзэм хуэдэу, гъащIэр,
КъибгъэхъуэхукIэ, из мыхъуж,
Жыг баринэу гъатхэм гъагъэу,
Бжьыхьэ къэскIэ зэ мыгъуж.
Зы щIалэгъуэщ цIыхум иIэр…
Илъэс къэскIэ уэсыр къос,
ЩIымахуае щащыху щIыIэр
ИгъэткIуну дыгъэр къопс.
Сымымазэ, сымыдыгъэ,
Уэс си лъэгум щIэкIутам,
КъыслъэIэсмэ зэ ухыгъэр,
Сыхэтаи, сыхэмытаи…
Сымымазэ, сымыдыгъэ,
Сэ цIыху псом сырамылей.
И щIопщ гуащIэм лъагъуныгъэм,
Чыным хуэдэу, сегъэлъей…
***
МылIэжын къуршхэр си гум къихьэм,
Абы си гъащIэр пызолъыт —
Нэхущ бэмпIам и пшагъуэ Iыхьэщ,
Псы уэрым ихь зы пшахъуэ цIыкIущ.
Илъэс мин ипэ ункIыфIахэу
Вагъуэ лъэужьу тхуэблэ минхэм
Си гъащIэ тIэкIур сэ еслъытым —
Сабийм хуагъаблэ хьэрэфинэщ.
Ауэ зы гъатхэм щыщIэдзауэ
Бжьыхьэм нэсыху псэу хьэндырабгъуэм
Си гъащIэ мащIэр еплъытамэ, —
СыцIыхущ, сыкъуршщ икIи сывагъуэщ.
Сабий сурэтхэр
Жэнэтбзу
ТхылъымпIэщ уэсыр. Жэнэтбзу
Сурэту тызощIыхь селIалIэу,
Уэрэд къызжиIэу бзур мызу,
Ар цIыхум хуэдэу къызопсалъэ:
Мы дуней щымым сэ зэран
Уэрэд мыухкIэ сыхуэхъунуи?
Къихьэнщи гъатхэм си зэман,
Тхьэм уигъэлъагъу сызэрыхъунур…
Си бжьыхьэ гъуэгур пшабэщ, кIыхьщ.
СолъаIуэ, къысхуэвмыщI гукъанэ,
ЩIымахуэ щIыIэхэм фепщIыхь
Уэрэд бзэрабзэу къыфхуэзгъанэм.
Уэс нанэ
Сыхэту жейм солъагъур пщIыхь:
Сыхэту уэсым къызокIухь.
УэсыщIэр щкъыщкъыурэ мэщэIу,
Мыр жиIэу уэсыр къызолъэIу:
— Сыщылъу щIым сыкъыумыгъанэ,
НэгъуэщI пхуэмыщIэм, сыщI уэс нанэ.
Iэгу пщтыркIэ уэсыр зэхуэсхьэсри,
Хэслъхьэну псэ яужь ситащ.
Пшэ хужьхэми псэ хужьу щесыр
Уэс хужьым хэлъу къэсIэтащ.
Къудамэхэр щхьэцыгъуэ хуэсщIри,
СщIэрт и гур и фэу зэрыхужьри,
Мывэ фIыцIитIыр, нэ фIыцIитIу,
И набдзэ щIагъым щIэзгъэсащ…
КъысхуамыщIынуи гукъанэ
УэсыщIэ щкъыщкъыр сщIащ уэс нанэ,
Уэс нанэ сщIащ уэс хужь къесар…
Уэс нанэр ткIуащ, псэ пщтыр хэслъхьари,
Уэ пщIэм, къызжеIэ здынэсар.
***
Гупсысэ кIапэхэр соутхыпщI,
А сыутхыпщIар тхылъымпIэм тохуэ.
Зигу укъэмыкIхэм сащымыщ —
УэркIэ гупсысэхэр къыстокIуэ.
Къудамэ лантIэхэр мэщхъыщхъ,
ТкIуэпсхэр щыгъэхуу щIым къытоткIуэ.
Зигу укъэмыкIхэм сащымыщ —
УэркIэ гупсысэхэр къыстокIуэ.
Гуауэ къысхуэкIуэми сыщымщ,
Зеслъафэу си псэр жыжьэ сокIуэ.
Зигу укъэмыкIхэм сащымыщ —
УэркIэ гупсысэхэр къыстокIуэ.
***
Гъатхэ ныбжьым сикIащ,
Бжьыхьэ ныбжьым сихьакъым.
ГъэмахуэкIэу мэлыд мы дунейр.
Си Iэжьэкъури ичащ.
Спшыныжа стелъа хьэкъыр?
СызэупщIыр уэ зырщ, Къэбэрдей.
УхъуэнщIауэ си лъэпкъ,
Хэт и деж ущыгъуащэр?
УпщIэ Iэджэ гурыщIэм къыпокIэ,
Iэджи икIыу уи бжэпкъ
Дзэл къудамэу хамэщIым щыхокIэ…
ГукъэкIыжкIэ гулэз
Уэ зэгуэр къыплъысамэ,
Уохъу гу пцIанэ, пфIокIуэдыр уи жейр,
Сэри усэу согъэпс,
Си гупсысэ Iэрамэ,
ЗыхуэкIуэнур сымыщIэу дунейр.
***
Уи закъуэ дыдэу уэ укъанэм,
АнэдэлъхубзэкIэ уджэнщ:
— Дэнэ ущыIэ уэ, си къаныр,
Узмыгъуэтыжу сочэнджэщ.
Жьы къыкъуэуар кърипщIэу здэкIуэр,
КIэртIофуэздыгъэ бзийр мэсыс,
Сыт си фэм дэхуэми зэзгъэкIуу,
Езгъэщхьу фащэм сыщымыс.
Си закъуэ дыдэу сыкъэнэхукIи,
Сэ закъуэныгъэр къэзмыщIэн,
Зы вагъуэ уэгум къыщыблэхукIи
И нурыр уагъэу зэIусщэнщ.
Хэзухуэнэнщ си закъуэныгъэр,
Уэ пхэлъ пэжагъри къэсщIэжынщ —
Зы лъагъуэ хуэкIуэуи кIыфIыгъэм
Зыгуэр темыхьэу ежьэжынщ.
Зы илъэс
Лъагъуныгъэр хуэдэщ гъатхэм
Жылэ жейхэр къыщыушым,
Лъагъуныгъэм ущигъатхэм
Уи псэр лыду мэхъур къуршу.
Лъагъуныгъэр ещхьщ гъэмахуэм
Уэгум вагъуэ къыщылыдым,
Мазэ нурми сыт и махуэр,
Гум и мафIэм ар еплъытым.
Лъагъуныгъэм иIэщ бжьыхьэ,
Къыдэушу жьы зыгъахъэр,
Уи Iэгу нэщIу уи Iэгу пIыщIэр
Гъунэгъу хуэпщIу уи Iу бахъэм.
***
Си лъагъуныгъэр езгъэпщэнут
Уэгу вагъуэм хуэдэ мыIэрысэм,
АрщхьэкIэ бжьыхьэм жьы къепщэнум
Ихьынущ игъуэ нимыгъэсу.
Си лъагъуныгъэр езгъэпщэнут
Ди жьэгум хъуаскIэ къыдэлъэтым
ЩIымахуэр къэсу, жьым къимыхьу
Щытам уэс щIыIэр, бзийр ипхъуатэу.
Си лъагъуныгъэр ещхьу сфIощIыр
Пщэдджыжьым уафэм къихьэ дыгъэм,
Ауэ итIани си гур хощIыр —
Дунейм имыхь сыт щыгъуи бзыгъэу…
НэгъуэщI ар зэщхь темыт мы щIыгум —
Си лъагъуныгъэр ещхьыжщ си гум.
***
Къру дамэм уэс хужь къесыр
Iэджэм ирагъапщэ.
И ныбжь щIыIэм сэри сесыр,
Сигури хегъащIэ.
Ещхьми тхъугъэр къру дамэм,
Iулъэтын мыпIащIэ.
Данэ пIащIэу, жьым зэрехьэ,
Ди псэр егъэпIащIэ.
ГъащIэм сеплъым къру дамэр
Си щхьэм кърешэкIыр.
Уэсри къосыр — жеIэ мамэ,
Унэм сыщыщIэкIым.
Соплъ. Езым и гъащIэ гъуэгум
Гъатхэ куэди хэткъым,
Къру дахэу тхъугъэ хужьыр
Бжьыхьэ къэс Iулъэткъым.
ЩIыхуэ
Сэ зы цIыхуми стелъыжкъым и щIыхуэ,
Си псэм щIыхуэу телъар итыжащ.
Мо щкъыщкъыжу жьыщIа уафэ щIыхум
И зы нэз нэхущ пшэплъ щIигъэжащ.
Сэ стелъыжкъым и щIыхуэ зы цIыхум,
Гу IэфIагъэкIэ пшэплъыр иIащ.
Мы си гущIэр мэушэ щэху дыдэу —
Гупсэхугъуэ хъуэпсапIэхэр хъуащ.
Сэ зы цIыхум и щIыхуэ стелъыжкъым.
Стелъу ябжрэ — нэхъыби стыжынщ.
Ауэ сыт иджы гъащIэ къыслъысым
КъыщIысфIэщIыр нэхъ псынщIэу хэщIын?..
Ныджэм тет жыг
Ныджэм тет жыгым
И лъабжьэр ятIагъуэм къыхощ.
Жьыбгъэр къепсыхым
Къудамэхэр уэсым къытощ.
Ныджэм тет жыгым
Си гъащIэри сэ изогъэщхь.
КъеIэмэ жьыбгъэр —
Хьэцыбанэм абы зрегъэщI.
Джэду акъужьри
Бгы къыгуэуам къыщыщIэпщам
Быдэу жыг лъабжьэр
ЯтIагъуэ бдзантхъэм хипщащ.
Вагъуэ щхьэщытмэ,
Жьыбгъэм ар хуэщIыркъым чэф,
Ныджэм тет жыгыр
Уафэм тетхами къоджэф.
Гъатхэ ежьу
КIыгуугур жыгым къепсыхамэ,
Унагъуэр хуохъур хэгъэщIэн.
Сэ си уэрэдыр уэ пхуэстхамэ,
И гъуэгу сыт хъуну, хэт къищIэн?
Сыхьэтым хуэдэу гъащIэр ибжу,
КIыгуугур пщIантIэм къыщыджэнщ,
Гъатхэ гуфIэгъуэр гъащIэм и бжэу,
Ежьум си макъыр схухиджэнщ.
Си гъащIэм телъым бгылъэм и пшэр,
Сэ си уэрэдым къыхэщынщ,
Илъэсхэуи кIыгуугум схуибжым
СедаIуэу дауэ сыщысын?
Псэр пхъэщхьэмыщхьэкIэ щыгугъыу
Жыг къыхихамэ, къыпыкIэнщ.
Схэлъ хьэлэлагъри, хадэ жыгыу,
Уэ пхэлъ гуапагъэм ныпэджэнщ.
***
Си гуауэр, си гуапэр — си тхыгъэр
Хуэмурэ зы тхылъ ирокъу.
Закъуэныгъэр гъащIэм и тыгъэ?
Сэ акъылкIэ абы соныкъуэкъу.
Бжьыхьэ жэпщ си щхьэцыр, Iэр теслъхьэмэ,
ГумкIэ ткIыбжьщи — къытызохыж.
Си ныбжьэгъухэр жагъуэгъу хъуа, хьэмэрэ
Хъуа я IэфIыр зэхэзмыхыж?
Iэ дызолъэ уэс щIыIэ гукъинэм,
Гугъэу сиIэр сыту пщтыра?..
Губгъуэ щIыIэм сэри сыкъинэм,
Ар зи ягъэр уэ зыр ара?
