Ди блэкIамрэ нобэмрэ зэпызыщIэ
Мы махуэхэм ди республикэм егъэлъапIэ къэралыгъуэ зэригъуэтрэ илъэси 100 зэрырикъур. Сыт хуэдэу щыта а лъэхъэнэр ди щIыналъэм и дежкIэ? Дауэ, сыт хуэдэ лъэпощхьэпохэмрэ гугъуехь инхэмрэ къызэранэкIа ди цIыхухэм, ехъулIэныгъэхэмрэ гуфIэгъуэшхуэхэмрэ я псэм зыхищIа а гъуэгуанэр къыщакIум? Абыхэм я жэуапыр къозытыфыну, блэкIам худиIапхъэ гупсысэр зыунэтIыфыну щыIэ Iэмалхэм ящыщщ ди лъэпкъ архивхэм щахъумэ дэфтэрхэр. КъБР-м и Архив къулыкъущIапIэм иджырей тхыдэм и дэфтэрхэр хъумэнымкIэ и IэнатIэм и унафэщIу илъэс куэдкIэ лэжьа Ащхъуэт Раисэ ди республикэм и тхыдэм фIыуэ щыгъуазэ, щIыналъэм и къэхъукъащIэ блэкIахэм яIа мыхьэнэр зыхэзыщIэ, ахэр блэкIамрэ нобэмрэ зэпызыщIэу, къэкIуэнум дыхуэзыунэтI Iуэхугъуэу зэрыщытыр къызыгурыIуэ лэжьакIуэ гумызагъэт. Ащхъуэтыр ящыщщ ди щIыналъэм и зыужьыныгъэм гурэ псэкIэ хуэлэжьа хэкупсэхэм.
КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, республикэм и жылагъуэ Iуэхухэм жыджэру хэта Ащхъуэт Раи- сэ КъБАССР-м и Тэрч щIыналъэм хиубыдэ Красноармейскэ къуажэм 1948 гъэм къыщалъхуащ. Ащхъуэтхэ Мухьэмэдрэ КIуэкIулицэрэ я унагъуэшхуэм къыщыхъуащ ар. Адэ-анэм зэдагъуэтащ икIи зэдапIащ щIалиплIрэ хъыджэбзиплIрэ: Юрэ, Рудольф, Алик, Валерэ, Майе, Раисэ, Ларисэ, Светланэ сымэ. ЗэгурыIуэрэ зэдэIуэжрэ зэрылъ унагъуэ насыпыфIэм иса бын псори нэхъыжьхэм щIапIыкIащ адыгэ хабзэмрэ нэмысымрэ. Абыхэм ящыщ дэтхэнэми щIэныгъэрэ зэрыпсэун IэщIагъэрэ ирагъэгъуэтащ, гъащIэми лъэ быдэкIэ хагъэувэфащ.
Я жылэм илъэсий школыр ехъулIэныгъэкIэ къыщиухри, Раисэ Налшык дэт педучилищэм егъэджакIуэ IэщIагъэр щызригъэгъуэтащ. ЕгъэджакIуэ ныбжьыщIэм лэжьэн щы- щIидзащ Тэрч районым хыхьэ Урожайнэ къуажэм дэт курыт школым. ИужькIэ лэжьыгъэм щыпищащ Налшык къалэм и курыт школ №1-м. Лэжьыгъэм щIэх дыдэу хэзэгъа икIи IэщIагъэм и щэхухэм ящыщ куэд къызэIузыха бзылъхугъэ жыджэрым гу лъамытэу къэнакъым. Куэд дэмыкIыу Раисэ ягъэуващ егъэджакIуэ ныбжьыщIэхэм я къалэ советым и унафэщIу. АдэкIэ комсомол лэжьыгъэми дихьэхащ. 1969 гъэм щегъэжьауэ 1983 гъэм нэсыху Ащхъуэтыр щытащ ВЛКСМ-м и Налшык къалэ комитетым, ВЛКСМ-м и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым, КПСС-м и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым я аппаратхэм я лэжьакIуэу.
ЩIэныгъэм хуэнэхъуеиншэ, гъащIэр, щалъхуа и щIыналъэр фIыуэ зылъагъу бзылъхугъэм бгъэдэлъ зэфIэкIхэм адэкIи хигъэхъуэну мурад ищIащ.
А гуращэр и гъуэгугъэлъагъуэу, Ащхъуэтыр щIэтIысхьащ Москва дэт къэрал тхыдэ-архив институтым икIи архивариус IэщIагъэр зригъэгъуэтащ. 1983 гъэм и жэпуэгъуэ мазэм щегъэжьауэ абы и лэжьыгъэм щыпи-щащ КПСС-м и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым и архивым — япэщIыкIэ фондыр зыхъумэ лэжьакIуэу, иужькIэ фондыр зыхъумэ лэжьакIуэ нэхъыщхьэу. 1992 гъэм Ащхъуэт Раисэ КъБР-м и Архив къулыкъущIапIэм иджырей тхыдэм и дэфтэрхэр хъумэнымкIэ IэнатIэм и унафэщIу ягъэуващ икIи илъэс тIощIым щIигъукIэ къызыхуэтыншэу ар ирихьэкIащ. Лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэу, гъэсакIуэ Iэзэу, жылагъуэ лэжьакIуэ нэсу щыта унафэщI щыпкъэм и фIыгъэ куэд хэлъщ Архив къулыкъущIапIэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и щэнхабзэ гъащIэм увыпIэшхуэ зэрыщиубыдар.
Ди республикэм и дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхугъуэт а IэнатIэм зи IэщIагъэм хуэIэижь цIыху пашэу щытыныр. Ащхъуэтым хуэдэу гумыза-гъэу, жэуаплыныгъэр зыхищIэрэ Iуэхуми хуэжыджэру а къулыкъур зезыхьэн щымыIэми ярейт. Лэжьыгъэ IуэхукIэ мызэ-мытIэу а IуэхущIапIэм щыIа сэ гу лъызмытэу къэнакъым зи пашэ IэнатIэм Раисэ щигъэува хабзэ дахэхэм. Къапщтэмэ, узыщIэупщIэ дэфтэрхэр къэгъуэтыгъуафIэт, зэманышхуэ дэмыкIыуи уи пащхьэ илъынут. Апхуэдэу лъэпощхьэпоун-шэу зэтеубла хъуа Iуэху зехьэкIэм и мардэхэр, шэч хэмылъу, зыубзыхуар Ащхъуэтырат. Архивым щIэлъ дэф- тэр минищэ бжыгъэхэр щхьэж и пIэм илъу щытыным сэбэпышхуэ хуэхъуат Раисэ фондхэр къызэрызэригъэпэщар. Дауи, ар лэжьыгъэшхуэт, атIэми зэ тэмэму зэтеубла хъуа нэужь, дэфтэрхэм апхуэдэу уелэжьыну нэхъ тыншт.
Апхуэдэу Ащхъуэт Раисэ жыджэру хэтащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхыдэм пыщIа документхэм ящыщу къэралым и щIыналъэ зэмылIэужьыгъуэхэм, апхуэдэу нэгъуэщI къэралхэм щыIэхэр убзыхунымрэ ахэр къэшэжынымкIэ КъБР-м и Правительствэм зэхилъхьа программэр гъэзэщIэным. А цIыху жыджэрым и фIыщIэкIэ къызэрагъэпэщауэ щытащ жылагъуэ-политикэ зэгухьэныгъэхэм, щIэныгъэм, щэнхабзэм, гъуазджэм я лэжьакIуэхэу ди республикэми хамэ щIыналъэхэми щыцIэрыIуэхэм я фондхэр.
Республикэм тхыдэ-архив лэжьы-гъэ тэмэм щызэтегъэувэнымкIэ икIи зегъэужьынымкIэ фIыщIэшхуэ зыбгъэдэлъ лэжьакIуэ гумызагъэр 2002 гъэм хахауэ щытащ Тхыдэ лэжьакIуэ-архивистхэм я урысейпсо зэгухьэныгъэм и Къэбэрдей-Балъкъэр щIыналъэ къудамэм и унафэщIу. Зэрихабзэу, а къалэнри Раисэ илъэсипщIым щIигъукIэ тэмэму ирихьэкIащ. А цIыху жыджэрым хузэфIэкIащ щIэныгъэлI, музейхэмрэ библиотекэхэм-рэ я IэщIагъэлI куэд архив лэжьыгъэм къришэлIэн. Абыхэм я бжыгъэр 300-м нызэрохьэс. Зи пашэ зэгухьэныгъэм и къудамэ Ащхъуэтым къыщызэригъэпэщат республикэм и районхэм, къалэхэм. Абыхэми лэжьыгъэшхуэ къыщрахьэлIащ щIыналъэ тхыдэр зэтегъэувэжынымкIэ, IуэхущIапIэхэм, къэхъукъащIэхэм, цIыху щхьэхуэхэм епха дэфтэрхэр зэхуэхьэсыжынымкIэ. Псори зэгъусэу республи-кэ къудамэм къызэщIиубыдэрт къудамэ 28-рэ.
Ащхъуэт Раисэ Мухьэмэд и пхъум бгъэдэлъ апхуэдэ фIыщIэм папщIэ «КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр къыфIащащ. КъБР-м и Правительствэм, УФ-м, КъБР-м я архив къулыкъущIапIэм я щIыхь тхылъхэр, нэгъуэщI дамыгъэ лъапIэхэр къратащ.
Мы бжьыхьэм илъэси 3 мэхъу Ащхъуэтыр къызэрытхэмытыжрэ. 2018 гъэм жэпуэгъуэм и 29-м (зи гъащIэм щыщ Iыхьэшхуэ зэпхауэ щыта ВЛКСМ-м и махуэм) дунейм ехыжащ ар. Зи гъащIэ псор архив Iуэхум ди щIыналъэм зыщегъэужьыным, абы пыщIа IуэхущIапIэхэм я пщIэр къэIэтыным, IэнатIэм и лэжьакIуэхэм я Iуэхур дэгъэкIыным тезыухуауэ псэуа цIыху щыпкъэт ар. Апхуэдэхэм я цIэр лъэпкъ тхыдэм къызэрыхэнэнур хьэкъщ. Ащхъуэт Раисэ ипэжыпIэкIэ къилэжьауэ яхэхуащ ди республикэм и къулыкъущIэхэм я дыщэ фондым.
КЪАРДЭН Маритэ.
