АнэдэлъхубзэкIэ курыт щIэныгъэ зрагъэгъуэтыну Iэмал щыIэщ
Куэд лъандэрэ псори зыпэплъа документыр — «Урысей Федерацэм зэрыщрагъаджэм и IуэхукIэ» Федеральнэ законыр 2012 гъэм и дыгъэгъазэ мазэм къащтащ. Абы илъэситIкIэ елэжьащ. УФ-м и Президентым и унафэкIэ законым и проектыр утыку къралъхьауэ щытащ цIыхухэр тепсэлъыхьын папщIэ. Абы щыгъуэ законопроектыр зэрыт сайтыр япэ мазитIым къриубыдэу цIыху мелуан 12-м къызэIуахащ икIи ар къазэрыщыхъуам теухуауэ тхыгъэ мин 11-м нэс иралъхьащ.
Саенкэ Татьянэ Япэ къеджэгъуэу Къэрал Думэм ар къыщыхалъхьащ плIэнейрэ елэжьа и ужь, апхуэдэу щыт пэтми, етIуанэ къеджэгъуэу щыхэплъэнум ирихьэлIэу зэхъуэкIыныгъэу 1670-рэ къагъэхьащ. Абыхэм ящыщ зэхъуэкIыныгъэ 575-мкIэ Къэрал Думэм и комитетыр арэзы хъуащ. Зэрыщыту къапщтэмэ, зэрытепсэлъыхьа зэманымрэ къыхалъхьа зэхъуэкIыныгъэхэм я бжыгъэмкIэ «Егъэджэныгъэм и IуэхукIэ» законопроектым хуэбгъэдэн иужьрей илъэсхэм къыхалъхьакъым, абыхэм я лъэныкъуэкIэ ар уеблэмэ «Полицэм и IуэхукIэ» законым щхьэпрыкIыжащ.
«Урысей Федерацэм зэрыщрагъаджэм и IуэхукIэ» Федеральнэ законыр егъэджэныгъэм и IэнатIэм ехьэлIа Iуэхухэр нэсу зэблэзыгъэкI хабзэ мардэщ. Абы къыщылъытащ егъэджэныгъэм и IэнатIэ псори, апхуэдэу щIэныгъэ зэзыгъэгъуэтхэм я сэбэп зыхэлъхэр.
ЗаконыщIэр цIыкIукъым, ар Iыхьэ 20-у, статьяуэ 170-у зэхэлъщ икIи апхуэдиз зи инагъ документыр бгъэтэмэмын папщIэ лэжьыгъэшхуэ хуейщ (къэгъэлъэгъуапхъэщ абы япэ ита законыр Iыхьэу 6, статьяуэ 58-рэ фIэкI мыхъуу зэрыщытар). Федеральнэ законым къару щигъуэта махуэм щегъэжьауэ къару ямыIэжу къалъытащ РСФСР-м, Урысей Федерацэм я закон акту 104-м, абыхэм «Егъэджэныгъэм и IуэхукIэ» Урысей Федерацэм и Законыр (1992 гъэ), «ЩIэныгъэ нэхъыщхьэмрэ вуз нэужьым зрагъэгъуэт профессиональнэ щIэныгъэмрэ я IуэхукIэ» Федеральнэ законыр (1996 гъэ) яхэту.
КIэщIу сыкъытеувыIэнщ егъэджэныгъэм теухуа законым щIэуэ халъхьа языныкъуэ Iуэхугъуэхэм. Мы документым щызэпкърыхащ зи школ кIуэгъуэ мыхъуахэр зэрырагъаджэ, пэщIэдзэ, курыт щIэныгъэ, щIэныгъэ нэхъыщхьэ, профессиональнэ щIэныгъэ, щIэныгъэ гуэдзэн зэрырагъэгъуэт мардэхэр. А щIыкIэм тету Урысейм егъэджэныгъэмкIэ и системэр ирагъэзэгъыж Болонскэ декларацэмрэ Егъэджэныгъэ мардэхэм я дунейпсо классификацэмрэ.
Зи школ кIуэгъуэ мыхъуахэр зэрырагъаджэр курыт щIэныгъэм и япэ Iыхьэу къыхагъэщхьэхукI, ауэ ар фIэкIыпIэ имыIэу сабийхэм зрагъэгъуэтын хуейуэ ягъэувыркъым. Законым еубзыху сабийхэм якIэлъыплъынымрэ ахэр зыхуей хуэгъэзэнымрэ пыщIа Iуэхухэр. Абыхэм хеубыдэ сабийхэр гъэшхэныр, зыхуэфащэ Iуэхутхьэбзэхэр яхуэщIэныр, абыхэм я щхьэ зэрахьэжыфу, зэманыр тэмэму къагъэсэбэпыфу гъэсэныр. Егъэджэныгъэм и къэрал, муниципальнэ IуэхущIапIэхэм сабийхэм зэрыщакIэлъыплъым, зыхуей зэрыщыхуагъазэм папщIэ адэ-анэхэм ику иту щIатын хуей уасэр Урысей Федерацэм и субъектым и къэрал властым и органхэм яубзыху.
Мыхьэнэ хэха зиIэ IуэхущIэщ зи школ кIуэгъуэ мыхъуа сабийхэр пщIэншэу муниципальнэ IуэхущIапIэхэм ягъэкIуэнымкIэ цIыхухэм яIэ хуитыныгъэхэр дэгъэкIынымкIэ шэсыпIэхэр Урысей Федерацэм и субъектым и къэрал властым и органхэм къызэрагъэпэщыну къалэн зэрыщащIыр. Абы папщIэ щIыналъэхэм я бюджетхэм субвенцэхэр хухахын хуейщ лэжьапщIэу ятын, тхылъхэр, зэрырагъаджэ, зэрыджэгу Iэмэпсымэхэр къращэхун папщIэ (унэхэр зыхуей хуэгъэзэнымрэ коммунальнэ Iуэхутхьэбзэхэм я уасэхэмрэ хэмыту). Къэгъэлъэгъуапхъэщ япэм апхуэдэ мардэр курыт еджапIэхэм фIэкI ятемыхуэу зэрыщытар. Иджы муниципалитетхэм хуитыныгъэ яIэщ зи школ кIуэгъуэ мыхъуа сабийхэр зэкIуалIэ IуэхущIапIэхэр юридическэ IэнатIэу ирагъэтхыну икIи егъэджэныгъэмкIэ программэ нэхъыщхьэхэр ягъэзэщIэн папщIэ республикэ бюджетым къыхэкI субвенцэхэр къыIахыну. ИщхьэкIэ къыщыгъэлъэгъуа финанс дэIэпыкъуныгъэу щIыналъэм и бюджетым къыхэкIхэр къагъэсэбэпыну хуит ящI егъэджэныгъэмкIэ уней IуэхущIапIэу зи школ кIуэгъуэ мыхъуахэр зэкIуалIэхэр, пэщIэдзэ щIэныгъэ, курыт щIэныгъэ щрагъэгъуэтхэр икIи егъэджэныгъэм и программэ нэхъыщхьэхэмкIэ къэрал аккредитацэ яIэу лажьэхэр.
Абыхэм къадэкIуэу, Федеральнэ законым ипкъ иткIэ, Урысей Федерацэм и субъектхэм я къэрал властым и органхэр хуит ящIащ муниципальнэ еджапIэхэмрэ курыт щIэныгъэ щрагъэгъуэт уней еджапIэхэмрэ щIэсхэр зэрагъашхэм ахъшэ лей трагъэкIуэдэну, апхуэдэу сабийхэм щIэныгъэ гуэдзэн щрагъэгъуэт муниципальнэ еджапIэхэм къэрал дэIэпыкъуныгъэ иратыну.
Законым зэблегъэкI зэрырагъаджэ электрон Iэмэпсымэхэмрэ иджырей технологиехэмрэ къагъэсэбэпурэ, егъэджэныгъэмкIэ программэхэр сетевой теплъэ иIэу зэрагъэзащIэр, апхуэдэу егъэджэныгъэм и IэнатIэм гъэунэхуныгъэ, инновацэ Iуэхухэр къызэрыщызэрагъэпэщыр. ИкъукIэ убзыхуауэ зэпкърыхащ зэфIэкIышхуэ къэзыгъэлъэгъуахэмрэ зи узыншагъэр зэкIэлъымыкIуэхэмрэ егъэджэныр къызэрызэрагъэпэщ щIыкIэр.
Хэхауэ гу лъытапхъэщ Урысей Федерацэм ис лъэпкъхэм я щэнхабзэ мардэхэр зэрырагъэджымрэ дин щIэныгъэ зэрырагъэгъуэтымрэ ятеухуауэ (иджыри къэс зекIуэу щыта законым апхуэдэ мардэхэр хэтакъым) егъэджэныгъэмкIэ законым хагъэува IуэхущIэхэм. Иджы, законым зэритымкIэ, егъэджэныгъэмкIэ программэ нэхъыщхьэхэм хагъэувэ хъунущ Урысей Федерацэм ис лъэпкъхэм я щэнхабзэм, зэхэлъыкIэм, дунейпсо дин нэхъыщхьэхэм я тхыдэ, щэнхабзэ лъабжьэхэм ятеухуа щIэныгъэхэр еджакIуэхэм зэрырагъэгъуэт предметхэр, курсхэр, дисциплинэ щхьэхуэхэр. Апхуэдэ предметхэм, курсхэм, дисциплинэхэм ящыщ зыр къыхах еджакIуэхэр я адэ-анэхэм е абыхэм я къалэнхэр законкIэ зыбгъэдэхуэхэм.
Уней IуэхущIапIэхэм хуитыныгъэ ират зыхуэфащэ дин IуэхущIапIэм е дин зэгухьэныгъэм къызэрыхилъхьам ипкъ иткIэ дин щIэныгъэ еджакIуэхэм зэрырагъэгъуэт предметхэр, курсхэр, дисциплинэхэр программэм хагъэхьэну.
ЗаконыщIэм ипкъ иткIэ цIыхухэм хуитыныгъэ яIэщ зи школ кIуэгъуэ мыхъуахэр зэрырагъаджэ, пэщIэдзэ щIэныгъэ, курыт щIэныгъэ зэрырагъэгъуэт бзэр Урысей Федерацэм ис лъэпкъхэм я бзэхэм ящыщу къыхахыну, апхуэдэу Урысей Федерацэм ис лъэпкъхэм я бзэхэм хиубыдэ анэдэлъхубзэр ирагъэджыну. Апхуэдэм деж къалъытэ егъэджэныгъэмкIэ системэм иIэ зэфIэкIхэр здынэсыр. Апхуэдэ хуитыныгъэхэр дагъэкIын папщIэ егъэджэныгъэмкIэ организацэу, классу, гупу зыхуеинум хуэдиз къызэIуах икIи ахэр лэжьэн папщIэ зыхуэфащэ Iэмалхэр къызэрагъэпэщ. Урысей Федерацэм и республикэхэм я къэралыбзэхэм зэрыхурагъаджэмрэ ахэр зэраджымкIэ мардэхэр щIыналъэхэм я законодательствэмкIэ ягъэув. Къапщтэмэ, ди республикэм а Iуэхур щызэблегъэкI «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм ис лъэпкъхэм я бзэхэм я IуэхукIэ» КъБР-м и Законым.
ЕгъэджакIуэхэм яхуэгъэзауэ законым иубзыху социальнэ шэсыпIэхэм ящыщу мы къыкIэлъыкIуэхэр къыхэгъэщхьэхукIыпхъэщ. Егъэджэныгъэм и муниципальнэ IуэхущIапIэхэм я педагогхэм я лэжьапщIэмкIэ мардэхэр Урысей Федерацэм и субъектхэм я къэрал властым и органхэм щагъэувкIэ, а мардэхэр нэхъ мащIэ ящI хъунукъым, Урысей Федерацэм и субъекту егъэджэныгъэмкIэ IуэхущIапIэр здэщыIэм ику иту щат улахуэм нэхърэ. Егъэджэныгъэм и лэжьакIуэу къуажэхэм щыIэхэм, япэхэми хуэдэу, хуапшыныжынущ унэ уасэр, ар къызэрагъэплъым, уэздыгъэм я уасэр. АбыкIэ мардэхэр Урысей Федерацэм и субъектым и законодательствэмкIэ яубзыху икIи зыхуеину ахъшэр щIыналъэхэм я бюджетхэм къыхах. А бюджет дыдэм къыхэкIыу егъэджакIуэхэм иратын хуейщ къэрал экзамен зэгуэтхэр къызэгъэпэщынымрэ егъэкIуэкIынымкIэ зэфIагъэкI лэжьыгъэм пэкIуэр.
ЩIэуэ нэгъуэщI зы марди къащтащ. Мы Федеральнэ законым къару щигъуэт махуэм, нэгъуэщIу жыпIэмэ, 2013 гъэм фокIадэм и 1-м щегъэжьауэ егъэджакIуэхэм я улахуэм хагъэхьэн хуейщ тхылъхэр, журналхэр къызэращэхум папщIэ хуапшыныж ахъшэр. Ар 2012 гъэм дыгъэгъазэм и 1-м ягъэувам хуэдизу щытынущ.
Федеральнэ законым и Iыхьэ щхьэхуэхэм къару щагъуэт пIалъэхэр зэщхьэщыхащ. Къапщтэмэ, егъэджэныгъэм и IуэхущIапIэхэм я уставхэр 2016 гъэм щIышылэм и 1-м фIэмыкIыу мы законым ирагъэзэгъыжын, егъэджэныгъэ Iуэху ирагъэкIуэкIыну хуит зэращI лицензэхэмрэ къэрал аккредитацэм зэрыпхыкIамкIэ щыхьэт тхылъхэмрэ зэрахъуэкIын хуейщ.
Псалъэмакъым и кIэухыу къэгъэлъэгъуапхъэщ цIыхухэр щыгъуазэ ящIын икIи трагъэпсэлъыхьын папщIэ мы Федеральнэ законым и Iуэхугъуэ нэхъыщхьэхэр гъэзэщIэным хуэунэтIауэ зэхалъхьэ хабзэ мардэм и проектхэр Урысей Федерацэм Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм и официальнэ сайтым иралъхьэу зэрыщIадзар. Хабзэ мардэхэр къазэрыщыхъуамрэ абыхэм хуащI дагъуэхэмрэ info@mon.gov.ru электрон пощткIэ ирагъэхь хъунущ. Дэтхэнэ хабзэ мардэми и проектым жылагъуэр щытепсэлъыхь пIалъэр къыщыгъэлъэгъуащ проектхэм я паспортхэм.
Саенкэ Татьянэ,
«Урысей зэкъуэт» партым хэт,
КъБР-м и Парламентым и УнафэщIым и къуэдзэ.
