Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
ЦIыхушхуэхэм я гупсысэхэр
IэфIу ужеину ухуеймэ, напэ къабзэкIэ гъуэлъыж
ЩIэныгъэр лIэужьыгъуитI мэхъу. Е Iуэхур зищIысыр дощIэ, е ар къыщыдгъуэтынум дыщыгъуазэщ.
Къуэшыр ныбжьэгъу пхуэмыхъункIэ хъунщ, ауэ ныбжьэгъур сыт щыгъуи уи къуэшщ.
Зэманыр гъащIэр зэрызэхэлъ налъэ цIыкIущ.
IэфIу ужеину ухуеймэ, напэ къабзэкIэ гъуэлъыж.
Гуапагъэ зыщIымыгъу дахагъэр сэбэпыншэу мэкIуэдыж.
Щхьэхынагъэм сыт хуэдэ Iуэхури нэхъ гугъу ещI.
Нобэ фхуэщIэнур пщэдей пэвмыгъаплъэ.
НэгъуэщIым и чэнджэщ щIэдэIуу емысам зыкIи удэIэпыкъуфынукъым.
Нобэрей зы махуэр пщэдейреитIым нэхърэ нэхъ лъапIэщ.
Лэжьыгъэр насыпым и адэщ.
Франклин Бенджамин,
политик цIэрыIуэ, дипломат, щIэныгъэлI,
къэхутакIуэ, журналист.
ГъэщIэгъуэнщ
Японием щыIэ уэрамхэр
Японием щыIэ уэрамхэм цIэ яIэкъым.
Хьэмбылухэм гуитху яIэщ.
Фламингэ бзур илъэс 80-кIэ мэпсэу.
Бамбукыр зы жэщ-махуэм сантиметр 91-кIэ хохъуэ.
Джэдум и тхьэкIумэм псантхуэ 32-рэ хэлъщ.
Кенгуру нэхъ инхэр метри 9-кIэ малъэ.
Пшэхэр махуэм нэхъ лъагэщ, жэщым нэхърэ.
Пылхэр махуэм сыхьэтитI жейуэ аращ.
Тэрэкъанхэм ямышхыр нащэм и закъуэщ.
Мысырым уафэхъуэпскI щыщыIэр илъэс 200-м зэщ.
Блэр илъэсищкIэ жеифынущ.
Бжьэм лъатитI иIэщ, зыр фом, адрейр шхыным щхьэкIэ.
Къуажэхьхэр
ЗэразутI пэтIинэ
МыIэфI, мыдыдж, джэд лыбжьэр гурыхь зыщI.
Нэ цIыкIу, пэ цIыкIу, тен джэдыгу цIыкIу зыщыгъ.
Модэ къикI лъакъуэ кIыхь,
ДищI къихьэ сэрэбжэн,
Зи нэ хьэджафэнэ,
Зи фэ фэрафибл,
Къуажибл къызэптами, уэзмытын.
Пыф-пыф, лъэгубгъуэ, зэразутI пэтIинэ.
Жэуапхэр:
Джэдгын. Дзыгъуэ. Къру. Iэжьэ.
Шхыныгъуэхэр
ДзасэкIэ гъэжьа тхьэмщIыгъурэ кIапэрэ
ТхьэмщIыгъу, кIапэ тхьэщIахэр хуэплIимэ щIыкIэу Iыхьэ-Iыхьэурэ яупщIатэ, тхьэмщIыгъум и хьэлъагъыр г 30-40, кIапэр г 20-30 хъууэ. ИтIанэ ахэр кIэструлым иралъхьэ, шыгъу, шыбжий сыр хьэжа тракIутэри, фIыуэ зэIащIэ. Абы и ужькIэ, кIапэмрэ тхьэмщIыгъумрэ зэкIэлъыкIуэурэ дзасэм фIалъхьэри ягъэкIэрахъуэурэ дэпкIэ ягъажьэ, тхъуэплъ дахэ хъуху. Iэнэм щытрагъэувэкIэ тхьэмщIыгъу, кIапэ гъэжьар дзасэм къыфIахри, тепщэч чэнжым иралъхьэ. И бгъуитIым бжьын цIынэ е бжьыныщхьэ упщIэта бгъуралъхьэ. Пщтыру яшх. ПIастэ, мырамысэ, чыржын, мэжаджэ е щIакхъуэ докIу.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ):
тхьэмщIыгъуу — г 300
мэл кIапэу — г 150-рэ
бжьын цIынэу — г 50
шыгъуу, шыбжийуэ — узыхуейм хуэдиз.
Къубатий Борис.
Дэ къытхуатх
Иджы зэи узбгынэнукъым
Сыкъыщалъхуа Хэкужьым пэжыжьэу куэдрэ сыпсэуащ. Си адэри куэд щIауэ слъэгъуатэкъым. Си къуажэжьри пщIыхьэпIэу куэдрэ слъагъурт.
А махуэр фIыуэ сощIэж: зэман куэд дэкIауэ, сыкъыщалъхуа пщIантIэм япэ дыдэу сыдохьэж. Согузавэ: «Дауэ сыIуплъэну пIэрэ си адэм? Сыт жесIэнур?». Уеблэмэ, ар мыпсэужми сщIэркъым.
Си гур согъэбыдэри, куэбжэр Iузох. ПщIантIэм сыкIуэцIрыкIыу, унэбжэм сыIухьэху сщIакъым зэманыр дауэ кIуами. Унэбжэм сытеуIуэмэ, зыми жэуап къызитыркъым. Зэи, тIэуи сытеуIуащ, унэбжэми сеIащ, ауэ бжэр быдэу гъэбыдат. СщIэнур сымыщIэу сыгуп-сысэу куэдрэ сыщытащ бжэIупэм деж. Зыми сыкъилъагъуну сыхуейтэкъым. Гъунэгъухэми сеупщIыну соукIытэ. Гузэвэгъуэм сыхэту, си гур зэуэ мыл къохъу: «Си адэ тхьэмыщкIэр дунейм ехыжащ, сымылъагъужу», — жызоIэри.
Сыт сщIэнур иджы? Зы хэкIыпIэщ сиIэр. Си адэр лIамэ, ар, дауи, си анэм пэгъунэгъуу кхъэм щIалъхьащ. СыкIуэнщи и кхъащхьэм сылъыхъуэнщ. Ахэр си акъылымкIэ зэзгъэзахуэурэ псынщIэу сокIуэ къуажэкхъэм. Зыми сыхуэзэу сепсэлъэну сыхуэмейми, зыгуэрхэр къыщыспэщIэхуэрт си гъуэгум, ауэ си щхьэр щIэIуауэ зыми семыплъу сыкIуэцIрыкIырт.
Пшапэ зэхэуэгъуэ хъуат. ЦIыхухэм я унагъуэ Iуэхухэр зэфIагъэкIырт, жэщ мыхъу щIыкIэ. Ари дэгъуэт си дежкIэ. Уэрамым цIыху закъуэтIакъуэт тетыр. Кхъэм сыщынэсым, куэбжэр дамэдазэу Iухауэ слъэгъуащ. Сэ псынщIэу сыдохьэ. Жыжьэу сыплъэмэ, лIыжь гуэр щытщ, и щIыбыр къэгъэзауэ, шэмэджымкIэ удз цIынэ къихыу. Сэ псынщIэу сыкIуэцIрокIри, къызогъуэт си анэ тхьэмыщкIэм и кхъащхьэр. Е ди Тхьэшхуэ, си гур къипкIыным хуэдэу къоуэ. Си нэпсри къызэпижыхьауэ сыкъыщиуду сыгъуэгыну сыхьэзырщ, ауэ зызоIыгъ. Мис си анэм и кхъащхьэр, ахърэт нэхукIэ сыпхуолъаIуэ, си анэ. Ауэ даIэ си адэм и сыныр? Зызоплъыхь икIи гу лъыстэркъым си щхьэ ину сыхуэпсэлъэжу сызэрыщытым. Сынхэм тет цIэхэм седжэурэ къызокIухь.
— Хэт и кхъащхьэ узылъыхъуэр, си щIалэ? — зэхэсхащ си щIыбагъымкIэ.
Сэ сыкъащтэри, сыкъызэплъэкIащ. Зы тэлайкIэ тIури дыдияуэ дызэплъыжу дыщытащ. Сэ сыкIиинрэ, сыгъынрэ, сыгуфIэнрэ сымыщIэжу сыздэщытым: «Сыту куэдрэ укъэта, си къуэ!» — жиIэри лIыжьыр къэпсэлъащ.
— Си адэ! Сыту фIыт укъызэрызгъуэтыжар! Тхьэшхуэм шыкур хузощI! Къысхуэгъэгъу, си адэ! Иджы зэи узбгынэнукъым!
ПщыхьэщIэ Симэ.
Иордание, Амман.
Ди сурэт гъэтIылъыгъэхэр
Япэ адыгэ лIыкIуэ Къанокъуэ Мэшыкъуэ зыхэт гупыр. 1552 гъэ
ГукъэкIыж
Телефон
Ди гъунэгъу щIалэ цIыкIу Валерэ бауэбапщэу къыдэлъэдащ пщIантIэм. Абы хъыбар гуапэ къызэрытхуихьыр и нэгум къищырт. «Хьэмыщэ нобэ къуажэкум телефон кIапсэ пхришынущ!» — зэкIэлъигъэпIэщIащ абы. Къаншыуей жылэм, телефон дэнэ къэна, току къудеи абы щыгъуэм иджыри яIэтэкъым. ЗэрысщIэжымкIэ, 1953 гъэ пщIондэ апхуэдэ Iуэхухэм яужь ихьатэкъым.
Зэныбжьэгъу цIыкIухэм — ПIытIатIэ (Володя), Сэлэдин (Вовэ), сэ, Валерик — сымэ, «телефон мастер» цIэр зытедгъэIукIа Хьэмыщэ къытхэту, зи гугъу сщIы зэманым илъэситху-хы ныбжьым диту арат. Хьэмыщэ и ныбжьым хуумыгъэфэщэну нэхъыжьыфэ епплъырт. Илъэситху щыхъуам, абы еджэкIэ езым зригъэщIэжат. ИкъукIэ щIалэ губзыгъэ цIыкIут. Хьэлэмэтрати, абы япэу къищта тхылъыр алыфбейратэкъым, атIэ радио зэрызэпкъралъхьэм теухуарт.
ЗэрыцIыкIурэ сымаджэрилэти, ар зэпымыууэ унэм щIэсын хуей хъурт. Дэ зэрытлъэкIкIэ Хьэмыщэ къызэрыдэтхьэхынум иужь дитт, и адэ Шэмсэдин (Хэку зауэшхуэм хэтат) зэпымыууэ абы къыхуихь хьэпшып гъэщIэгъуэнхэм щыщ дэри зыIэрыдгъэхьэну дыхуейти. Зэгуэрым ди ныбжьэгъум и адэм тыгъэ къыхуищIащ нэмыцэ рацэрэ телефон трубкэрэ. Хьэмыщэ дызэрыщымытхъуа къэдгъэнакъым, нэхъыщхьэрати, и лIыгъэр зыхуэдэр къыхэдгъэщырт. Iуэхум хьилагъэ хэлъу дэнэ щищIэнт абы, псалъэ дыгъэлхэм я ужькIэ, езыри къэгумащIэрти, дызыхуейр къытIэрыхьэрт. ТфIэхьэлэмэту зэпэтплъыхьырт Шэмсэдин къыхуагъэфэща орденхэмрэ медалхэмрэ. Езы Шэмсэдини куэд къыджиIэжырт зауэм теухуауэ: тIасхъэщIэх зэрыкIуар, «бзэгу» къаубыдауэ зэрыщытар, иужькIэ а псом дамыгъэ лъапIэхэр къазэрыпэкIуар.
Зы махуэ гуэрым ар къыдэлъэIуащ радиоприёмникхэмрэ передатчикхэмрэ зэпкърилъхьэнымкIэ Хьэмыщэ дыдэIэпыкъуну. ТщIэн къэдгъуэтаиххэ жытIэщ, дыгуфIэри, телефон кIапсэр зытешыхьа шэрхъышхуэр къетхьэжьащ. Абы ди хадэкIэм къыпылъ къуэкIийнэфым и Iуфэм зыщедгъэубгъуащ. Мураду диIэр кIапсэр кIарц жыг щхьэкIэхэм фIэтщIэнырт. Дыерыщми, сабий къарур а Iуэхум зэрыпэмылъэщынур къыщыдгурыIуэжым, нэхъыжьхэр къедджэн хуей хъуащ…
КъуэкIийнэфыр езыр щIыпIэ хьэлэмэтт. Абы удыхьэмэ, куууэ псынэпс щIыIэмыл къабзэу къыщыщIэжырт. И кIыхьагъкIэ къуэкIийр метр 400-м нэблагъэ хъурт. Абы и IуфитIымкIэ кIарц жыг баринэ лъагэхэмрэ хьэцыбанэхэмрэ екIуэкIырт. Бжьыхьэм жыгхэр пцIанэ хъуа нэужь, абыхэм пащIыхьа къуалэбзу абгъуэ куэдыкIейхэр къыщIэщыжырт. Абы псыхэуэхэми ущрихьэлIэнут, хьэндыркъуакъуэ, блэ е шындырхъо къаубыдыну къуэкIийнэфым къыщыдэзэрыхь щыIэти. Зэзэмызэ абы къыщыхутэрт бабыщ джэдыкIэхэм ещэ бажэ-дыгъуэгъуакIуэхэри. Зи абгъуэмрэ зи шырхэмрэ «хахуэу» зыхъумэ бабыщ анэхэри къикIуэтынутэкъыми, бажэхэм абыхэм гъунэгъу зыкъыхуащIыртэкъым, къызэрагъэлъеинур ящIэ хуэдэ. КIарц гъэгъам, хьэцыбанейм, псым къыщыкI аIуудзым (лилие) къапих мэ IэфIым дунейм тет гъудэ-бадзэр къришалIэрти, къуэкIийнэфыр мэз дыдэу къыпфIагъэщIырт. Сабийхэр абы дысакъыу дыкъыпекIуэкIырт, къуэкIийнэфым удэхуэмэ, къуацэ-чыцэмрэ хьэдзыгъуанэмрэ «узэрызэхафыщIэнум» фIыуэ дыщыгъуазэти.
… ПкIэлъей нэхъ кIыхь дыдэр (зы метри 10 хуэдэ хъууэ) къетлъэфэлIащ телефон кIапсэм зыщедгъэшэщIыну щIыпIэм. АрщхьэкIэ ар апхуэдизкIэ кIыхьти, жыгым едупсеину тхузэфIэкIакъым. Ди ныбжьэгъу щIалэ нэхъыжь зытIущ къыIухьащ. Заур, Ахьмэд, СулътIан, Бидон, ПIетIро, Мыцэ сымэ къыддэIэпыкъури, пкIэлъейр дгъэуващ, кIарц жыг щхьэкIэхэм кIапсэм зыщедгъэшэщIын щIэддзащ. Ауэрэ шэджагъуэхуэкIуэ хъури, ди адэм и къуэш нэхъыщIэ Хьэжпагуэрэ Хьэмыщэ и адэ Шэмсэдинрэ къытхыхьэжащ.
Махуэ псом пкIэлъейр зэм зы жыгым, зэм адрейм едгъэувалIэурэ телефон кIапсэм зедгъэубгъун тхузэфIэкIащ. Телефонхэр Хьэщхъуэжь Валерикхэ, ди деж, ПIытIатIэхэ щIэдгъэуващ. Сигналыр къэзыт Iэмэпсымэр (передатчикыр) Хьэмыщэхэ деж щIэтт. Щхьэж и унэ екIуэлIэжащ, икIи япэу а махуэм ди адэ-анэхэр телефонкIэ зэпсэлъащ. ЩытхъукIэ дэри къытлъэIэсащ, дауи. ИтIанэ, сабийхэм чэзур къытлъысри, зыр зым деж дыпсэлъэн щIэддзащ. СыхьэткIэрэ дызэпсалъэу телефоныр тIыгът, уеблэмэ къуажапщэми къуажэкуми къикIыурэ цIыкIуми инми, зэрыжаIэу, ар къагъэсэбэп хъуащ. Зыгъэпсэху диIакъым махуэ зыбжанэкIэ — цIыхур чэзууэрэ ди деж щызэблэкIырт. Ауэ тхьэмахуитI дэкIри, цIыхухэр нэхъ сабырыжащ, зы мазэ хуэдэкIэ телефонхэр тетхыжри, Хьэмыщэ Iэрыдгъэхьэжащ. Телефонхэр къэзуужыртэкъым. Пэжыр жыпIэмэ, Хьэмыщэ и закъуэт ар зи жагъуэ дыдэ хъуар.
Зэгъунэгъуу псэу зэныбжьэгъухэм абыхэм я пIэкIэ къэдгупсысащ мафIэдз пхъуантэ нэщIхэр Iуданэ IувкIэ зэпыщIауэ абыкIэ «дызэпсэлъэну». Апхуэдэ Iэмэпсымэм урипсэлъэфыну жыпIэныр тIэкIу егъэлеят. Ауэ механикэ макъхэр абы иризэхэпхырт. Къэнэжыр Морзе и азбукэр къыдгурыIуэнырти, Хьэмыщэ ари дигъэщIащ. Зы мазэ хуэдэкIэ ар къэдгъэсэбэпу дежьэжащ.
1954 гъэм зэныбжьэгъухэр зэгъусэу япэ классым дыкIуащ. Хьэмыщэ школым мыкIуэми (унэм щрагъаджэрт), дэ псори дызэхэту дыкъапщтэмэ, ар и IущагъкIэ къыттекIуэрт. ПэщIэдзэ классхэр къыщыдухым, ар щIагъэтIысхьащ курыт еджапIэм. ЕгъэджакIуэхэм зэпымыууэ Хьэмыщэ щапхъэу къытхуахьырт. Ар Iэсэлъасэт, щэныфIэт, псом нэхърэ нэхъыфIу еджэрт. Хьэмыщэ щIэныгъэлI Iэзэ хъуну траIуэрт, дэ, къуещIейхэм, Iэщыхъуэ фIэкIа къытхэмыкIыну къыджаIэрти, мащIэу дризэгуэпырт.
Хьэмыщэ школым щIэсу ди щIыналъэм щумыгъуэтыну передатчик нэхъ лъэщ дыдэ зэпкърилъхьэфауэ щытащ. Школыр ехъулIэныгъэ иIэу къиухри, ар Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым щIэтIысхьащ. Абы къыхуагъэлъэгъуат университетым егъэджакIуэу щылэжьэну, арщхьэкIэ къуажэм къигъэзэжауэ щытащ. Мы зэманым абы радиоэлектроникэм хурегъаджэ, Налшык щопсэу.
Сабиигъуэм зэрыIыгъа зэныбжьэгъухэр гъащIэм дызэбгридзащ, ауэ ди гукъэкIыжхэм «дызэпащIэу» согугъэ.
КIэрашэ Михаил.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:3. Хэку зауэшхуэм и зэманым кхъухьлъатэзехуэу щыта, Совет Союзым и ЛIыхъужь. 6. Адыгэ пелуан, дунейпсо олимп зэхьэзэхуэхэм я чемпион, Къэбэрдей-Балъкъэрым и Правительствэм и УнафэщIым и къуэдзэ. 9. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, ар адэжь щIэинщ. 10. Уи лъапэм къыщIэзэрыхьу, Налшык и уэрамхэм щыкуэд къуалэбзу. 13. Сабий цIынэр гъымэ, абыкIэ ягъэундэIу. 14. …-абхъаз зауэм лIыгъэ щызэрахьащ ди лъэпкъэгъу щIалэ куэдым. 15. Унагъуэм и нартыху хъумапIэ. 17. Къуэш … нэхърэ — ныбжьэгъуфI. 18. Шхынхэдзэ. 20. Бгырыпхыщхьэ. 22. МахуэцIэ. 23. Лъэпщ ипэкIэ нартхэм я гъукIэу щытар. 24. Муслъымэн диным пшхы мыхъуну къилъытэ ерыскъым щхьэкIэ къагъэсэбэп псалъэ. 25. Мэ дахэ къызыхих, цIыхубзхэм я нэхъыбэм къыздрахьэкI ткIуаткIуэ. 26. КIуэ пэтми бжьиз зымыкIу. 29. ШкIахъуэм е къазыхъуэм иIыгъ хабзэ пхъэ кIапэ. 31. Муслъымэн диным зэрыжиIэмкIэ, зи щIалэгъуэр зэи имыкIыу жэнэтым ис тхьэIухуд. 32. … вы бжьакъуэм къокI. 34. Хахуэ, гушхуэ зыкIуэцIылъ. 36. Къуалэбзу унэ. 38. Адыгэ шхыныгъуэ, ирафу. 41. Пасэрей зауэлI джанэ, гъущI хъару щIауэ. 42. ГуфIэгъуэ Iэнэр зыхуей хуэзыгъазэ цIыху, щхьэгъэрыт. 43. Налохэ Ахьмэдхъанрэ Зауррэ къыщалъхуа къуажэ.
Къехыу:1. Армэм къулыкъу щызыщIэ. 2. ПхъэIэщэм и Iыхьэ, щIы щхьэфэр зэзыгъэдзэкI. 3. Цы кIэщI щабэ зытет щэкI Iув. 4. Пщэдейрей … нэхърэ — нобэрей бзу. 5. … куэдрэ уэмэ, и дамэр мэкъутэ. 7. Пьесэ, гушыIэ рассказ купщIафIэхэр зи Iэдакъэ къыщIэкIа … Хьэутий. 8. Адыгэр игъащIэ лъандэрэ зэлэжь гъавэхэкI. 11. … пыIэ. 12. Мылъку зи куэд цIыху. 16. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и джэгуакIуэ, Урысей Федерацэм щIыхь зиIэ и артист. 18. Зауэ нэужьым ди къуажэхэм нэхъыбэу дэта «транспорт». 19. Плъыфэ-яжьафэ. 20. Къэушырыба, къэпща. 21. Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь Пащты Салимэ и IэщIагъэу щытар. 27. ЩIыпIэ хуабэхэм къраш пхъэщхьэмыщхьэ. 28. Тхьэгъуурэ зэрылъ гъущI кIапсэ. 30. Хадэхэм щагъэкI хабзэ чыцэм къыпыкIэ пхъэщхьэмыщхьэ. 33. Пивэр нэхъыбэу къызыхащIыкI къэкIыгъэ. 35. Нэхъыжь тIысыпIэ. 37. Узижагъуэм и нэм … ущIоуэ. 38. Куэсэ … умыщI. 39. КъуакIэбгыкIэ зимыIэ щIыпIэ сэтей. 40. ПщIантIэм щыпэщащэ лIыр и къуэ цIыкIу къуейщIейм щIогубжьэ: « … ущымыхъукIэ, зэран умыхъуу IукI мыбдеж!»
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
ФокIадэм и 1-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:1. КIуащ. 3. Жьэгу. 9. Щхьэматэ. 10. Мэшыпкъэ. 12. Жэмыкуэ. 13. Хъымсад. 16. Ныбжьэгъу. 20. Дыркъуэ. 21. Тэмэм. 22. ЩIалэ. 23. Натхъуэ. 26. Шэмэдж. 30. Мэгъуагъуэ. 31. Зыгъэлэт. 32. Нэщэнэ. 33. ТIэш. 34. Хъущт.
Къехыу:2. Апэсы. 4. Гущэ. 5. Хьэлэмэт. 6. Самыр. 7. Хьэмэм. 8. Шыпс. 11. Къады. 13. Хъыдан. 14. Марыхъу. 15. АнэщIэ. 17. Болэ. 18. Гъуэлъэгъу. 19. Нэгэгъу. 24. Адыгэ. 25. Тхьэв. 26. Шэрэдж. 27. Махуэку. 28. Джэлэс. 29. Лъэпщ.
