Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Псалъэжьхэр
ЩIыщIэ мэш бэвщ
ПсэукIэмыщIэ — уэкъулэ щIрейщ.
Уэсэпс хуабэ мэшгъэкIщ.
Псэуным лъакъуибгъу щIэтщ.
ЩIыр кIийурэ къокIуэ, гъэр гъыуэрэ мэкIуэж.
УэфIрэ уэлбанэрэ я хьэкъ зэтенэркъым.
ПхъэIэщэ вийм зэдащтэмэ, щIыгулъ къагъазэ.
IэщIагъэ зиIэ Iэужь иIэщ.
Уэлбанэ махуэр щIэпытхъщ, фызым я тхъэгъуэр къэбгъавэщ.
Удэмэ — Iуданэ, убзэмэ — бзыхьэхуэ.
ЩIыщIэ мэш бэвщ.
Iуэху зи Iуэху Iуэху IуощIэри, шхын зи Iуэху шхын IуощIэ.
Зэрабзыр иIэ щхьэкIэ кърабзэ иIэкъым.
Нэгъуеипщ нэхъей, и закъуэ мэшхэж.
НыбэщIэубзэ IуэхутхьэбзащIэщ.
Зауэ джэгурэ дауэ джэгурэ щыIэкъым.
Гугъуехь зымылъэгъуам тыншыгъуэ ищIэркъым.
Выри лъэщ дыдэщ — къаубыдри щIащIэ.
Зауэм и джэрпэджэж
Рассказ
Зэрихабзэу, Дахэуэс пщэдджыжь нэмэзым къызыщыуащ, Iэуэлъауэншэу гъуэлъыпIэм къебэкъуэхри, шхыIэн кIапэр сакъыу кIэщIиупщIащ IэфI дыдэу жей и пхъум. Жэщ кIуам хьэкум мафIэ гуащIэ илъами, пэшыр упщIыIужат. ЦIыхубзым зехуапэри пэшым къыщIокI. МащIэу къепсэпсауэрт. «ЩIыIэ къэхъунущ, — и гум къокI Дахэуэс, — пхъэ тIэкIури и кIэм ныдогъэс». Гуэщым щIохьэри пхъэ гъур IэплIэ къыщIех. Хьэкум мафIэ ирищIа нэужь, шейныч гъуабжэ цIыкIур трегъэувэ.
— Мулид, иIэт, тIасэ, фытэджыт, — къалмыкъ шейм къэкъуэлъэн щригъажьэм, зэлъэпагъыу хэлъ и къуитIым я нэхъыжьым щхьэщохьэ Дахэуэс. ЩIалэ цIыкIум и жейбащхъуэнэхэр къызэтрех. И анэр етIуанэу къелъэIуным нимыгъэсу, гъуэлъыпIэм къоувэх.
— Тэдж уэри, Чэмал, — и къуэш нэхъыщIэм шхыIэныр къытрелъэф Мулид. Анэм Iэнэ лъакъуищыр утыку кърегъэувэри, къалмыкъ шеймрэ щIалитIым я хьэлу зырызрэ къытрелъхьэ. ЗэкъуэшитIыр йотIысылIэри я анэм игъэхьэзырар яфIэIэфIыпсу яшх.
— Мыр фи гъуэмылэщ, — хьэлууитIрэ кхъуей гъур тыкъыррэ зэрылъ хъуржын яжьафэ цIыкIур Мулид и пащхьэ ирелъхьэ Дахэуэс, — дунейр къызэIыхьэу хуежьэмэ, бжэнхэр къэфхужи фыкъэкIуэж. Сэ мэзым пхъэхьэ сокIуэ.
ЦIыхубзыр, нэхъ щыгъын хуабэIуэу иIэр зыщедзэри, унэм къыщIокI, пщIантIэм къыдыхьэ лIыжьыр щилъагъум, зыхуихьынур имыщIэу, къоуIэбжь.
— Еблагъэ, — Дахэуэс Iэдэб дыдэу зыхуегъазэ лIыжьым, пщэдджыжь нэмэзым къыщIыхуэкIуэнкIэ хъуам и щхьэусыгъуэр къыхуэмыщIэу.
— ФIым дыхуиблагъэ, ди нысэ, — къызэтоувыIэ лIыжьыр,- сэ IуэхукIэ сыкъыпхуэкIуат.
ЦIыхубзым зыри къыщыпимыдзыжым, лIыжьым и псалъэм пещэ:
— Плъагъуркъэ, ди нысэ, зэманыр хьэлъэщ, зауэм цIыхур къулейсыз ищIащ. Уэри уолъагъу, и ныбэ изу шхэну зыхузэфIэкI гъуэтыгъуейщ. Уфызабэщ, быниплI уиIэщ, зыгуэркIэ фи Iуэху нэхъ зэтеува хъунт уи щIалитIыр бжэныхъуэу къыдэптамэ. Мазэ хьэкъыу нартыху чилэ гъэлъэлъауэ уэттынт бжэн къэс.
— Алыхь, сымыщIэ, — Дахэуэс и нэгур мащIэу зэлъыIукIащ, хэхъуэ тIэкIу яIэнкIэ зэрыхъунур къыщищIэм, — щIалэIуэхэщ, яхузэфIэкIыну пIэрэ?
— Сыт я ныбжь?
— Нэхъыжьыр епщыкIуплIанэм итщ, мыдрейр…
— ЯхузэфIэкIынщ. Бжэн щэ ныкъуэ нэхъыбэ хъунукъым… Сыт тщIэн-тIэ, дэри дыIэмалыншэщ. Зауэм кIуа ди щIалэхэм къагъэзэжакъым. Псэууэ къекIуэлIэжа закъуэтIакIуэри мес — кIэлъхоз губгъуэм итщ жэщ-махуэ ямыIэу.
ЦIыхубзыр зэрыарэзыр и нэгум къищу щилъагъум, лIыжьым адэкIэ жеIэ:
— Щыгъын хуабэ яIэ уи щIалэхэм?
— Нэхъыжьым иIэт зыгуэр, ауэ нэхъыщIэр нэхъ пцIанэщ.
— АтIэ ди деж нэгъакIуэ, сэ кIагуэжь хуабэ къестынщ.
— Тхьэм фIыгъуэр къыпхуищIэ! — мэгуфIэ Дахэуэс.
ЗэкъуэшитIым зыкъомрэ епсэлъа, еущия нэужь, лIыжьым дегъэзыкIыж пщIантIэм. Куэд дэмыкIыу щIалэ цIыкIуитIым чэтым щIэт бжэнымрэ чыцIитIымрэ дахури докI.
И хъыджэбз цIыкIур зэригъашхэу, унэм щIэмыкIыну унафэ хуещIри, цIыхубзыр къыдокI мэзым кIуэну. И ныбжькIэ илъэс плIыщIым зэрыщхьэдэха щымыIэми, Дахэуэс зэуэ жьыфэ къытеуат, пIырыпI гъэпщауэ щыта и нэкIу фафIэри, пхужымыIэн хуэдизу фагъуэ хъуат. И щхьэгъусэр зауэм и пэкIэ дунейм ехыжри, щIэгъэкъуэныншэу къэнат цIыхубзыр. Иджы абы и гурыфIыгъуэри, и гъащIэр зытриухуари и быниплIырт. Нэхъыжьыр губгъуэм щылажьэрт Iэпыдзлъэпы- дзу: нэхъыбэм выщхьэтесу, зэзэмызи пщафIэм и дэIэпыкъуэгъуу. «ДяпэкIэ, Тхьэм и шыкурщ, зыгуэркIэ нэхъ хуэщIа дыхъунщ, — гъуэгу здытетым гугъэ IэфIхэр и гум къыпылъадэрт фызабэм. — Нэхъыжьыр щытхъу хужаIэу мэлажьэ, мыдрей нэхъыщIитIырщи, нобэ щыщIэдзауэ бжэныхъуэщ. Мазэ къэсыху нартыху гъэлъэлъауэ путищ къалэжьынущ. СэIимэти, хуэм-хуэмурэ къэжэпхъынщи, щIэгъэкъуэн схуэхъунщ»…
Апхуэдэ гупсысэхэм ятхьэкъуауэ здэкIуэм, дунейр нэхъ щIыIэ къызэрыхъур Дахэуэс щызыхищIэм, IэлъэщI кIапэр и пщэм деж быдэу щипхэри, нэхъ хуабжь зищIащ. Уафэм щегъуэлъэкIа пшэ фIыцIэ Iэрамэхэр жьыбгъэм кърихуэкIырт. «Уэлбанэ хъуну пIэрэ-тIэ?» — Дахэуэс доплъей уафэм. — Къемышха мыгъуэм арат».
Фызабэр бжьэпэм носри зы тэлайкIэ къызэтоувыIэ. Къуэ кIуэцIыр даущыншэт, кIыфIт, зеиншафэу нэщхъейт. Куэдрэ зимыIэжьэу, бжьэпэм йохри, мэзым щIохьэ. Пхъэ гъур IэплIэфI зэхуехьэсри, кIапсэкIэ быдэу зэкIуэцIекъузэж. Ар и дамащхьэм трелъхьэри къожьэж. Мэз щIагъыр жьыугъуэджэт, арщхьэкIэ ятIэт, убэкъуэху лъэр шэдыпст зыхэувэр. Ауэ ар къыфIэIуэхутэкъым цIыхубзым. Абы и дежкIэ нэхъыщхьэр нэхъ щIэхыIуэу и унэ нэсыжынырт. Сыт хуэдиз Iуэху дэлъ абы и пщIантIэм. «Зэман хьэлъэщ, — пхъэ гъурым триха и дамащхьэм и Iэр щIедз Дахэуэс. — Ярэби, зэгуэр тыншыгъуэ сихуэжыну пIэрэ? Тхьэм жиIэмэ, слъагъуну къыщIэкIынщ апхуэдэ зэман… Гугъэн хуейщ, гугъэн.
Ди анэ мыгъуэми жиIэрейт, «улIэжыху гугъэр уи Iэпэгъурэ уи пIэщхьагъыу утетын хуейщ дунейм».
Бгы дэкIыжыпIэм къызэрысу, пхъэр и дамэм кърехьэхри, йотIысэх. «Уэлбанэ кIыхь мыхъуамэ арт, — аргуэру доплъей ар уафэм, — къешхынур зэуэ къешхрэ увыIэжам нэхъыфIт»… Дакъикъэ зытхух хуэдэ щосри зыкъеIэтыж. ДэкIыгъуэр псом нэхърэ нэхъ хьэлъэт, уеблэмэ, къецIэнтхъуэхыжурэ щыджалэ къэхъурт. И щхьэм къызэрысу, пхъэр ирегъэтIылъэх. Зэрешари щыгъупщэжауэ, мэгуфIэ джабэ задэр къызэринэкIащи…
Ежьэжауэ здэкIуэм, ар зыхэт гупсысэхэм къыхеш аддэ жыжьэу, къуажэ щIыбым, къыщыIуа макъ лъэщым. А макъым цIыхубзыр къигъаскIэри, пхъэр и дамащхьэм къехуэхыным зы мащIэщ иIэжар. «Лагъым къэуа хъунщ аргуэру, — и гур къиузыкIащ Дахэуэс, — ух иIэкъым мы зауэ мыгъуэжьым и джэрпэджэжым».
Я унэ къыщысыжым, щIыIэ-щIыIэу игу къэкIа гупсысэм техьэгъуэ къритауэ, пхъэр гуэщым щегъэтIылъри дегъэзыкIыж. ПIащIэуи псыхъуэмкIэ еунэтI. Дахэуэс бгыпэм нэсри, и щIалитIыр нэкIэ къилъыхъуэу, псыхъуэм доплъэ. АрщхьэкIэ къыIэщIэлъа-гъуэркъым. «Псым икIагъэнщ», — екIэпцIэ мэзымкIэ маплъэ фызабэр. Зыкъомрэ щытауэ гу лъетэ екIэпцIэ мэзымкIэ къикIыж шыгум. Дахэуэс абы пожьэ. Шы IумпIэр зыIыгъыу къакIуэ лIы хэкIуэтам гъунэгъу щыхуэхъум, къоувыIэ:
— Ярэби, ди щIалитIыр абыхэмкIэ къыщыпIэщIэмылъэгъуауэ пIэрэ?
Мыдрейм, жэуап имытыжу, нэщхъей дыдэу и напIэр ирехьэх. Дахэуэс и нэр хуозэ шыгум илъ щIакIуэ фIыцIэшхуэм. Гужьеяуэ бгъэдолъадэри, щIакIуэ кIапэр еIэт икIи, къыхокIиикIри, и лъэм имыIыгъыжу йохуэх…
МызАхьмэд.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
ЩакIуэхэм мэз бжэн зэрагъавэр
Мэз бжэн къаукIам и фэр хуабэ щIыкIэ трах, и кIуэцIри кърахри зыхуей хуагъазэ. И лыр ямыкъутэу зэпкърах, ятхьэщI. ИтIанэ ныбапхъэр зэпамыупщIу ятхьэщI, зэрагъэдзэкI и пхъэшапIэр ищIыбымкIэ щыIэуи ар къэп хуэдэу мэхъу. Ар фIыуэ ятхьэщIри абы и илъхьэпIэмкIэ шыгъу, къэлэр, губгъуэпхъ гъэкъэбза зыхалъхьа лы зэпкърыхахэр, кIуэцIфэцIхэр иралъхьэ, илъхьэпIэр папхыкI, бахъэ къикIыпIэу гъуанэ цIыкIу къагъанэри. Лыр ныбапхъэм иралъхьа нэужь, абы и щхьэр фIыуэ пыпхыкIауэ щытын хуейщ, гъуанэ цIыкIунитIэ фIэкIа имыIэу. Гъуанэ къагъэнар иныIуэмэ, бахъэр къикIынурэ лыр мывэу къэнэнкIэ хъунущ, ауэ ямылейуэ папхыкIыщэми ныбапхъэр къэуэнущи, абыхэми хуэсакъыпхъэщ.
Ныбапхъэ кудар пхъэ кIыхьым фIаIури мафIэм щхьэщагъэувэ, дэпым жьэхэмыуэу. Абы къыпих пщтырагъымкIэ вэнущ лыр. Апхуэдэу ягъавэр мэз бжэныщIэщ.
Лы вам дашх мэжаджэ, чыржын, хьэлIамэ, щIакхъуэ.
Къубатий Борис.
ЩоджэнцIыкIу Алий теухуа усэ
Гъубжокъуэ Лиуан
УсакIуэм зауэм щаIэщ лIэкIэ щхьэхуэр
УсакIуэм зауэм щаIэщ лIэкIэ щхьэхуэр:
ГъущI кIапсэ банэм гъащIэр къихухьам,
Мыжурэу къахуэнэжыр я къалэмщи,
Шэ плъауэ усэр ирадз бий щыкIам.
Жэуапу къратыжми фоч лъэдакъэ,
Лъэгуажьэмыщхьэ зыхуамыщI зэи бийм,
Псэ пIалъэ къыщыхуащIми дакъикъэ,
Я Хэку и щIыхьыр ямыгъэулъий.
Ажалыр къыхуэхъуами бжэм нэхъ благъэ,
Адэжь жьэгупащхьэм ахэр щIогупсыс,
Езыхэр щхьэхуимытми, щIэблэм тыгъэу
Щхьэхуитыныгъэм и уэрэд хуаус.
Хуоусэ Iущэщэжу псыхьэлыгъуэ
Гъатхэпэ мазэм лъагъуэ хэзышам,
Хуоусэ къуалэбзухэу зи гуфIэгъуэ
УэрэдкIэ пщэдджыжьыпэм хуэушам.
Хуоусэ, дыщэ щIыIуу зэщIэпщIыпщIэу
ЩIы щхьэфэм къэрабэ къыхэжам,
ГурыщIэ къабзэр IэфIу зыхэзыщIэу,
НыбжьыщIэхэу пщыхьэщхьэм зэIущIам.
И телъхьэщ пэжми, усакIуэр жьэ нахуэщ,
Лей мыгъэгъуныр лIэхукIэ имужэгъуж,
ГурыщIэ къабзэр IэфIу зыхэзыщIэу,
НыбжьыщIэхэу пщыхьэщхьэм зэIущIам.
И телъхьэщ пэжми, усакIуэр жьэ нахуэщ,
Лей мыгъэгъуныр лIэхукIэ имужэгъу,
Лъыиф лIыукIхэу хьэкIэкхъуэкIэ щылъхухэм
ЩIыхуэхъури арщ усакIуэр я нэм бжэгъу.
Зэман дэкIами, къоуэж рифмэр щыблэу,
Лейзехьэ пащхьэм абы илъ щещIэж,
Мыужьыхыж вагъуэу цIыху хейм я гум щыблэу
Я усэр гъащIэм къыхуощIэрэщIэж.
УсакIуэм щытми бийм и ней къащыхуэу,
Лъэужь къэмынэу зыукIыфыр хэт?
Абыхэм къахуонэжыр гъащIэ щхьэхуэ:
Ягу и къеуэкIэрусэмритмэухэтщ.
Фэ фщIэрэ?
Дунейм зэрыщызэпсалъэ бзэхэр
Хинди урду — Индием и бзэхэм ящыщщ. Ар цIыху мелуан 55-м я анэдэлъхубзэщ, ауэ цIыху мелуан 900-м нэс иропсалъэ. А бзэм щропсалъэ Индием, Пакистаным, Непалым, Фиджим, Маврикийм — псори зэхэту къэрал 20-м нэсым.
Испаныбзэр — роман бзэ гупым щыщщ. Ар цIыху мелуан 400-м я анэдэлъхубзэщ. Ауэ абы ирипсалъэхэр мелуан 450-м щIегъу — Испанием, Мексикэм, Колумбием, Эквадорым, Перум, Боливием, Аргентинэм, Уругвайм — къэрал 23-м щыпсэухэр.
Инджылызыбзэр цIыху мелуан 400-м я анэдэлъхубзэщ, ауэ абы цIыху мелардым щIигъу иропсалъэ: Великобританиер, США-р, Ирландиер, Австралиер, Новэ Зеландиер, Канадэр, нэгъуэщIхэри — псори зэхэту къэрал 76-рэ.
Хьэрыпыбзэр цIыху мелуан 200-м я анэдэлъхубзэщ, ауэ абы иропсалъэ цIыху мелуан 250-м щIигъу. Сауд Хьэрыпыр, Йеменыр, ОАЭ-р, Оманыр, Кувейтыр, Иракыр, Сириер, Иорданиер, Мысырыр, Мароккэр — псори зэхэту къэрал 22-м я цIыхухэр.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:3. … и жапIэр езым къегъуэтыж. 5. « Шы … лъэ псыгъуэм уи фэр изоплъри, бжэр нызэIузодзыр, уей» — Къэжэр Индрис и уэрэд цIэрыIуэм щыщщ. 6. Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и артист, щэнхабзэмкIэ ди республикэм и министр. 8. Сирием адыгэхэр зэреджэ нэгъуэщIыцIэ. 9. Гъэм и зэман. 11. … гъущэрылърэ фыз игъэплъа лIырэ. 14. Муслъымэн диным зэрыжиIэмкIэ, зи щIалэгъуэр зэи имыкIыу жэнэтым ис тхьэIухуд. 15. Сэх, щIэгъэкъуэн. 16. Хывым зэреджэ нэгъуэщIыцIэ. 17. Шыуанышхуэ. 19. Ди Iэщыхъуэхэм гъэмахуэ хъупIэм … куэд къыщаш. 21. Адыгэ уэрэджыIакIуэ, Урысей Федерацэм и цIыхубэ артист. 22. Унагъуэ псэущхьэ щхьэзыфIэфI. 23. Ди къэралым и республикэ нэхъыщIэ дыдэр — и ныбжьыр илъэситIым зэрыщхьэдэха щыIэкъым. 24. Адыгэм хэкIуэдыкIыжа лъэпкъ. 25. ГъэшхэкI. 26. … вы бжьакъуэм къокI. 31. Зи суд ящIэм къыщхьэщыж цIыху. 32. Зыми имылъэгъуами, апхуэдэ пэшэгъу зиIэ цIыху щыIэу жаIэ. 33. Iэпщэ … е блын … 34. ПщIантIэм дыгъуакIуэ дыхьа щIалэм гу къыщылъатэм, … зищIыжащ. 35. Дэлъхум и щхьэгъусэ.
Къехыу:1. ХьэкIэкхъуэкIэ: упэщIэмыхуэмэ нэхъыфIщ — упэувкIэ, упэлъэщынукъым, ущIэпхъуэкIэ, уIэщIэкIынукъым. Щыпсэур щIыпIэ хуабэхэрщ. 2. Махъсымэ къызыхащIыкI зэхэгъэва. 4. НэгъуэщIым … хуэптIмэ, уэ уихуэжынкIэ хъунущ. 5. Адыгэ цIыхухъу балигъ псоми зэрахьэу щыта Iэщэ. 7. Адыгэ театрым и джэгуа-кIуэ Iэзэу щыта, РСФСР-м щIыхь зиIэ, Абхъаз Республикэм и цIыхубэ артист. 10. Iэуэлъауэ, зэрыгъэкIий, къаугъэ. 12. Ди гъунэгъу къулыкъущIэр хьэIусыпэ … ящыщщ. 13. Цы кIэщI щабэ зытет щэкI Iув. 15. Джэгурэ … нэ иращI. 16. БжэIулъэ. 18. ПхъащIэ Iэмэпсымэ. 20. Псы фIей ина. 27. Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ, «Iуащхьэмахуэ» журналым и лэжьакIуэу щыта. 28. Чы щIыкIэ къыумыгъэшар … хъуа иужь къыпхуэгъэшыжыркъым. 29. ИлъэситI, щым ит шыщIэхъу мыгъасэ. 30. Таурыхъ, шыпсэ, …
Зэхэзылъхьар ЖанокъуэАхьмэдхъан.
Мэлыжьыхьым и 30-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:1. Иуан. 4. Дэбэч. 6. Къэхъун. 8. Псырылъэ. 9. Елыркъэш. 13. Сыдж. 14. Гъэр. 15. Бзу. 16. Хьэлъкъ. 20. Дадэ. 21. Щыхьэр. 26. ЩоджэнцIыкIу. 27. КъардэнгъущI. 30. Сэмэгу. 33. Хьэрш. 34. Нэхущ. 36. Баш. 38. Гъуэз. 41. КIыщ. 42. Бемырзэ. 44. Унэгуащэ. 46. Бурш. 47. ЛIэнми. 48. Шухьэ.
Къехыу:2. Уэс. 3. Нартан. 4. Долъей. 5. Чылар. 6. Къардэн. 7. Хъушэ. 10. Псыхьэ. 11. Мэзыхьэ. 12. Арджэн. 17. Къэрэгъэш. 18. Ущ. 19. Ер. 20. Дыхьэрэн. 22. Топ. 23. ПцIы. 24. Гъурц. 25. Кугъуэ. 28. IумпIафIэ. 29. Тхьэгъуш. 30. Сэ. 31. Гуу. 32. Пщащэ. 35. Хьэкъырш. 37. Щхьэгуэш. 39. МэзылI. 40. Ганди. 43. Еру. 45. Щыхь.
