Лъэпкъым уэ уримыIамэ, мыхъунт апхуэдэу и псэр къулей!
Композитор гуащIафIэ
Урысей Федерацэми Адыгэ Республикэми я цIыхубэ артист, КъБР-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, Адыгейм и Къэрал саугъэтым и лауреат, УФ-м и Композиторхэм я союзым хэта, композитор цIэрыIуэ Тхьэбысым Умар къызэралъхурэ шыщхьэуIум и 16-м илъэси 100 ирикъуащ.
Япэ махуэхэм щыщIэдзауэ уэрэдыр цIыхум къыдогъуэгурыкIуэ, сабий ирагъэдаIуэу, ирагъэжейуэ, ирагъэджэгуу. Апхуэдэу балигъ гъащIэми уэрэдыр хэтщ, къыгуэхыпIэ имыIэу. Лъэпкъ гуфIэгъуэхэр ирагъэбжьыфIэ, хьэгъуэлIыгъуэр ирагъэдахэ. IуэхущIафэ езыхьэкI, гъуэгу тет дэтхэнэми уэрэдыр и Iэпэгъущ, IуэхугъэпсынщIэрэ гъуэгуанэр нэхъ кIэщI щищIу. КъищынэмыщIауэ, нэхъапэм уэрэдкIэ лIыхъужьыр ягъэлъапIэрт, уIэгъэм шэр къыхахыжырт, лъагъуныгъэр ираIуатэрт, къэрабгъэр ауан ирыращIырт… Уэрэдыр фэеплъу къонэ… Аращи, уэрэдыр щIыгъуу цIыхур къалъху икIи мэлIэж.
Нэхъыжьхэм къаIуэтэж хъыбар гъэщIэгъуэнхэм, ягъэзащIэ уэрэдыжь- хэмрэ гъыбзэ гуузхэмрэ къыщIэтэджа Тхьэбысым Умар къызыхуигъэщIар уэрэдымрэ макъамэмрэт. Ар утыку итыху цIыху куэд игъэгуфIащ, и концертхэр гукъинэж ящыхъуу. Адыгэ пшыналъэр хъума хъуным хэлъхьэныгъэфIхэр хуищIащ икIи къехъулIащ. Абы и уэрэдхэр дзапэ уэрэду лъэпкъым къыхуэнащ. Апхуэдэхэщ Тхьэбысым Умаррэ Бахъуэ БетIалрэ зэдатхауэ щыта «Адыгэ нысэ унэ идошэ», «Хэт епта си гъатхэр?», «Адыгэ пшынэр мэджэгу», «Сэракъым узирозэр», «Адыгэм ипхъу», «Лъагъуныгъэм и уэрам» уэрэд цIэрыIуэхэр. ЦIыхубэ уэрэд хъуауэ псори зыде-жьущ Умар макъамэ зыщIилъхьахэу КIыщокъуэ Алим и псалъэхэр зы-щIэлъ «ТекIуахэм — сэлам», «Лъагъуныгъэ уэрэд», «Зэныбжьэгъубжьэ», «Си Хэку», «Шумахуэ», Жанэ Къырмызэ и псалъэхэр зыщIэлъ «Си къуажэ», «Си вагъуэ», «Уэ уи нитI», нэгъуэщIхэри.
Макъамэ училищэм щIэтIысхьэну зи хъуэпсапIэ Умар уэрэд жыIэным хуэIэзэт икIи макъамэтх хьэзырт, ауэ зауэр къэхъейри, и мурадхэр зэпигъэун хуей хъуащ. ЯпэщIыкIэ ар шу-хэр щагъасэ училищэм щеджащ, итIанэ зауэм Iухьащ. Ажалым пэщIэту зауэм щыIутми, Умар пшынэмрэ адыгэ пшыналъэмрэ IэщIыб ищIакъым. Бийм щхьэмыгъазэу щыпэщIэткIи, абы пщIэхэдзауэ къыздрихьэкI гитарэр ибгынэртэкъым, бии-шэм кхъузанэм хуигъэкIуами.
Хэнейрэ ар уIэгъэ хъуащ, плIэ контузэ игъуэтащ. Берлин къыщащтэм, Умар уIэгъэ хьэлъэ хъууэ сымаджэщым щыщIэхуами, игу къеуэрт гитарэр. ТIэкIу нэхъыфI къызэрыхъужу, и макъым къызэрихькIэ уэрэд къыхидзащ. АпхуэдизкIэ и уэрэдхэм сымаджэхэри къеIэзэ дохутырхэри дихьэхати, къелъэIухэрт иджыри яжриIэну. Аккордеон щIэрыпс къызэрыхуащэхуам абы гукъыдэжу къритар къэIуэтэжыгъуейщ. Дивизэм и уна-фэщIым абы щыгъуэ къыжриIат за-уэр иухыху адэкIэ Iэщэм и пIэкIэ макъамэр Iэпэгъу ищIыну.
Зи гур зауэм ириуда цIыхухэр мамыр гъащIэм къыхэшэжынымкIэ, тегъэгушхуэнымкIэ Умар лэжьыгъэш-хуэ иригъэкIуэкIащ икIи цIыхухэм я гукъыдэжым хэзыгъахъуэ, дэрэжэгъуэ езыт уэрэдхэр игъэIуу щIидзащ. Адыгэ щыпсэу дэтхэнэ щIыналъэми къыщацIыхуа Тхьэбысым Умар Хьэциц и къуэм и фэеплъыр ноби ящыгъупщэркъым, и цIэмрэ и уэрэд дахэхэмрэ IэщIыб ящIыркъым.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
Умар. Налшык, 1969 гъэ
Пшынауэ Iэзэ ЛIыцIэрыIуэ Ким и гъусэу. 1994 гъэ
Тхьэр зыхуэупса
Адыгейм хиубыдэ Хуэдз къэбэрдей къуажэм Тхьэбысым Умар 1919 гъэм шыщхьэуIу мазэм и 16-м къыщалъхуащ. ЩIэх дыдэу хэIущIыIу хъуауэ щытащ абы макъамэм зэфIэкI телъыджэ зэрыщиIэр.
Умар и шыпхъу нэхъыжь Къадырхъан пшынауэ Iэзэт, абы кIэлъыплъурэ, Умар пшынэуэкIэ зригъэщIащ. ЩIалэ гурыхуэм игу ириубыдэрт и шыпхъум деж щызэхих уэрэдхэр, къафэхэр, пшыналъэхэр. Илъэситху ныбжьым итт Умар пшынэхэр къигъэIурыщIэфу щыхъуам. ИлъэсипщI ирикъуа нэужь, ар къуажэ псом цIэрыIуэ щыхъуащ, хьэгъуэлIыгъуэхэм, джэгухэм ирагъэблагъэурэ уэрэд жрагъэIэу, пшынэ ирагъауэу щIадзащ.
Пшынауэ, джэгуакIуэ цIэрыIуэхэм я деж а зэманым щызэхиха пшыналъэхэр, макъамэхэр, уэрэдхэр, къафэхэр Умар иужькIэ зэи щыгъупщэжакъым, абыхэм ящыщ куэд лъабжьэ хуэхъуащ композиторым и гущIэм къиIукIа уэрэдхэм. ЕджапIэм щIэтIысхьа нэужь, адыгэ къафэмрэ уэрэдхэмрэ дахьэх щIалэ гуп зэхишэри, Тхьэбысымым ансамбль къызэригъэпэщащ. КъэфакIуэ, уэрэджыIакIуэ гупым и цIэр Iуащ, къуажэ куэдым къыщацIыхуащ.
Гъуазджэм дихьэха щIалэр, и ныбжь нэсри, дзэ къулыкъум дашащ, Тамбов къалэм дэта дзэ еджапIэр къиуха нэужь, топгъауэхэр щагъэхьэзыр еджапIэм щIэтIысхьащ. Еджэным къыщыдэхуэм деж Умар пшынэр и Iэпэгъу зэпытт, ар зэи игъэтIылъыртэкъым. Абы хэту, зауэр къэхъеящ. Умар Ленинград деж къыщыхэхутащ зауэ гуащIэм, зыбжанэрэ уIэгъэ хъуащ, итIани IэщIыб ищIакъым и гур зытхьэкъуа IэщIагъэр: пшынэри Iэщэри зэдигъабзэу, зауэлI гъуэгуанэр икIуащ, Берлин къэзыщтахэм яхэтащ. 1945 гъэм и бжьыхьэм Тхьэбысымыр дзэм къыхэкIыжри хэкум къигъэзэжащ. Гъуэгу къыщытехьэжым, Умар зыхэта дивизэм и командирым аккордеон тыгъэ къыхуищIауэ щытащ, мыр къыжриIэри: «Иджы щегъэжьауэ топыр аркъым уэ Iэщэу уиIэн хуейр, атIэ мы пшынэрщ — музыкэращ уэ укъызыхуалъхуар». Зауэм щызэрихьа лIыгъэм папщIэ Умар орденрэ медалу пщыкIуз къратащ.
Куэдрэ щысакъым Тхьэбысымыр, зауэм къикIыжа нэужь: фIыуэ илъагъу Iуэхум иужь ихьэжащ. Умар Куэшхьэблэ дэт ЩэнхабзэмкIэ унэм лэжьэн щыщIидзащ — япэщIыкIэ художественнэ унафэщIу, итIанэ директору. УэрэджыIакIуэ, къэфакIуэ ныбжьыщIэхэр зыхэт ансамбль къызэрегъэпэщ. Умар и ансамблым и фIыцIэ щоIу Адыгейм и мызакъуэу, Краснодар край псом. Абы и ансамблращ иужькIэ гъуазджэм и лэжьакIуэ цIэрыIуэ хъуахэу Пщызэпекъу Майе, КъуэщIысокъуэ Теувэж, Анзорокъуэхэ Чеславрэ Вячеславрэ, Сихъу Рэмэзан, Петрусенкэ Илья, Щхьэумэжь Къазбэч сымэ япэ лъэбакъуэр щачар — ахэр псори Тхьэбысым Умар и гъукIэгъэсэнщ. Сэри си егъэджакIуэщ Умар.
Умар къаруушхуэ тригъэкIуэдащ гъуазджэмкIэ зэфIэкI зиIэ ныбжьыщIэхэр къэхутэным, узэщIыным — абы щхьэкIэ ар щыщхьэха къэхъуакъым.
Тхьэбысым Умар иуса уэрэдхэр, и макъамэхэр езы адыгэ лъэпкъым и гущIэм къиIукIа пэлъытэщ, ахэр дэтхэнэ цIыхуми дежкIэ гукъинэжщ. Умар и уэрэдхэмрэ цIыхубэм я деж къыщежьа уэрэдхэмрэ щыпхузэхэмыгъэкIыр нэхъыбэщ, ахэр апхуэдизкIэ зэгъунэгъущи. Умар и уэрэдхэр цIыхубэм щIэх дыдэ япхъуатэу щытащ, ахэр композитор цIэрыIуэм зэриIэдакъэщIэкIыр ямыщIэжыххэу, цIыхубэм хэз хъуауэ къогъуэгурыкIуэ.
Тхьэбысымыр уэрэд телъыджэ куэд зи Iэдакъэ къыщIэкIа композитор къудейкъым, езыми макъ дахэ дыдэ иIэт абы, пшынауэ Iэзэт. ПшынэкIэ езыр дежьууэ, Умар уэрэд щыжиIэкIэ зигу имытхьэкъу къэхъуауэ сщIэркъым.
Тхьэбысым Умар и Iэдакъэ къыщIэкIащ музыкэ лэжьыгъэ (уэрэд, макъамэ) 600-м щIигъу. Апхуэдэ хъугъуэфIыгъуэ къытхуигъэнащ ди япэ композиторым. Уэрэдхэм нэмыщI, абы къызэринэкIащ симфоние сюитэхэр, рапсодиехэр, поэмэхэр, бжьамий зэмылIэужьыгъуэхэм папщIэ концертхэр, кантатэхэр, ораториехэр. Адыгэ Республикэм и Гимным и макъамэри зытхар Тхьэбысым Умарщ (псалъэхэр зейр усакIуэ цIэрыIуэ МэшбащIэ Исхьэкъщ).
Композитор телъыджэ ухъуныр, а IэщIагъэм урилэжьэныр щIыхь зыпылъщ — ар къыгурыIуэрт Умар, ауэ абы зэи зыщигъэгъупщэртэкъым Тхьэр абыкIэ зыхуэупса цIыхум и пщэм къалэнышхуи зэрыдэлъыр — ари щыщыгъупща къэхъуакъым. Тхьэбысым Умар дунейм тетыху хуэлэжьащ и лъэпкъым, адыгэ лъэпкъ гъуазджэм и пщIэр лъагэ зэрыхъунырщ и гъащIэри и гуащIэри щхьэузыхь зыхуищIар. А псом къыпэкIуащ Умар зэрихьа цIэ лъапIэхэр: Урысейм, Адыгейм я цIыхубэ артист, Къэбэрдей-Балъкъэрым гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
Умар и уэрэдхэмрэ и пшыналъэхэмрэ я щIасэщ дунейм адыгэу тетым, ахэр игъащIэкIэ къыддэгъуэгурыкIуэнущ дэ фIыгъуэмрэ зыузэщIыныгъэмрэ дыхураджэу.
ТЫКЪУЭ Къаплъэн,
Адыгэ Республикэм и Композиторхэм
я союзым и тхьэмадэ.
Адыгэ Орфей
Тхьэбысым Умар и цIэр зэхэзымыха адыгэ къэгъуэтыгъуейщ. ЩIыпIэ жыжьэхэм нэсащ абы хэлъа зэфIэкIым и инагъым и хъыбарыр. Адыгейм къыщалъхуа, къыщыхъуа, Хэку зауэш-хуэм лIыхъужьу хэта Тхьэбысымыр адыгэ лъэпкъыр зэрыгушхуэ, пщIэшхуэ зиIэ цIыху щыпкъэхэм ящыщ зы хъуащ.
Композитор, уэрэджыIакIуэ, пшынауэ — а IэщIагъищми фIы дыдэу хищIыкIырт икIи хэзагъэрт Умар. Абы адыгэ макъамэ щэнхабзэм езым и увыпIэ гъуэзэджэ игъащIэкIэ щигъуэтащ.
Тхьэбысымым псэм дыхьэ и уэрэдхэр цIыху-бэм фIыуэ илъэгъуащ икIи ахэр лъагэу яIэтащ, лъэпкъыр игъэгушхуэу, игъэгуфIэу гъэхэм, лIэщIыгъуэхэм пхрихыну. Адыгэ псэуху, псэунущ Умар и уэрэдхэри, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, ахэр къэзыгъэщIари къызыхуагъэщIари адыгэпсэрщи.
Умар и юбилей тхылъымкIэ къыщысхуэупсэм, мыпхуэдэу тритхауэ щытащ: «Борис, дунейм теткъым уи лъэпкъым и уардагъэмрэ и дахагъэмрэ уэрэдкIэ пIэтыным нэхърэ нэхъ насыпышхуэ. Сэ си уэрэд творчествэм щIэ щIимыIэр сыт щы- гъуи сызыхуэпэж, фIыуэ слъагъу си бзэмрэ си лъэпкъымрэ зыпэсщI зэрыщымыIэрщ».
Адыгэ тхакIуэ цIэрыIуэ, филологие щIэныгъэхэм я доктор ХьэдэгъэлI Аскэр фIы дыдэу илъагъурт Умар и уэрэдхэр икIи, пщIэшхуэ зэрыхуэфащэр къигъэлъагъуэу, Тхьэбысымым щхьэкIэ жиIауэ щытащ: «Ар адыгэхэм ди Орфейщ».
Умар псэууэ мыпхуэдэ усэ кIэщI хуэстхат:
Жэщ я нэхъ кIыфIми, уи
макъ къэIуамэ,
Дыгъэ къепс хуэдэ, нэху
мэхъу дунейр.
Адыгэ лъэпкъым
уримыIамэ,
Мыхъунт апхуэдэу и псэр
къулей!
Сэ слъэкIыну щытамэ, иджыри илъэси 100-кIэ згъэпсэунт Умар, и къарур илъу, и лъэр щIэкIыу, и гум къикI пшыналъэ дахэм хигъахъуэу, и фIыщIэр ину зыIэт адыгэ псори къыхуэхъуахъуэу!
КЪАГЪЫРМЭС Борис.
Налшык къалэ.
2004 гъэ
ПсэкIэ зыхыбощIэ
Зэрылажьэм хуэдэурэ, Умар зэхуихьэсырт макъамэ IуэрыIуатэр икIи абыхэм хэлэжьыхьырт. Адыгэхэм я щIэинхэр Тхьэбысымым къыщилъы-
хъуэрт Адыгейми, Къэрэшей-Шэрджэсми, Къэбэрдей-Балъкъэрми. Умар абы щыгъуэ адыгэ макъамэу щитхум щIигъу итхыжащ.
1952 гъэм Умар Римский-Корсако- вым и цIэ зэрихьэу Ленинград дэт консерваторэм еджакIуэ ягъэкIуат, ауэ ар къиухыну хунэмысу, Адыгейм къигъэзэжын хуей хъуащ. Ар пэрыувэжащ зыпэрыта IэнатIэм — ЩэнхабзэмкIэ унэм и унафэщI къулыкъум. Абы къыдэкIуэу макъамэ еджапIэм сабийхэр щригъаджэрт. Умар и гъэсэнхэм ящыщщ иужькIэ цIэрыIуэ хъуахэу Анзорокъуэхэ Чеславрэ Вячеславрэ, Тыкъуэ Къаплъэн, Быж Мыцэ сымэ, нэгъуэщIхэри.
А лъэхъэнэхэрат Тхьэбысымым тхакIуэ КIэрашэ Тембот нэIуасэ щыхуэхъуар. ТхакIуэшхуэмрэ композитор щIалэщIэм-рэ зэдэлэжьэни щIадзэ. КIэрашэм и усэхэм абы макъамэхэр щIегъэувэ. Зэгуэрым, Тхьэбысымым и уэрэд жыIэкIэм щIэдэIуу здэщысым, Тембот жиIэгъащ: «Илъэс 40-кIэ Умар дэ дежьащ».
1947 гъэм самодеятельнэ гупхэм я зэхьэзэхуэм Тхьэбысымым щигъэзэ-щIащ «Пщэдджыжьым къуажэм» къафэ сюитэр. А макъамэмкIэ нобэр къыз-дэсым Адыгейм и радиом лэжьэн щIе-дзэ. ИужькIэ Умар итхащ «Сэлэтым и письмо» уэрэдыр. Ар цIыхум ягу ирохь, Умари абы цIэрыIуэ ирохъу. А лэжьыгъэм къыкIэлъокIуэ нэгъуэщI макъамэ, уэрэд гъуэзэджэхэри.
Адыгейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 щрикъу махуэр Москва щагъэлъэпIэным и пэ къихуэу, 1957 гъэм Мейкъуапэ къэкIуащ композитор цIэрыIуэ Мурадели Вано. Абы и пащхьэм зыкъыщагъэлъэгъуат республикэр зэрыгушхуэ уэрэджыIакIуэ, къэфакIуэ гупхэм, ауэ хьэщIэр псом хуэмыдэу дэзыхьэхар Тхьэбысым Умар и джэгукIэрт.
Куэд мыщIэуи Москва Союзхэм я унэм и Колоннэ залым и утыкушхуэм къихьащ Тхьэбысым Умар, абы къихьэхуат къедэIуа псори.
1950 — 1969 гъэхэм Тхьэбысым Умар щылэжьащ къафэмрэ уэрэдымкIэ Адыгей къэрал ансамблым. Абы и гъусэу щIыпIэ куэдым концерт щитащ: студентхэмрэ щIалэгъуалэмрэ я VI дунейпсо фестивалу Москва щекIуэкIам, Абхъаз, Къэбэрдей-Балъкъэр, Къэрэшей-Шэрджэс, Шэшэн-Ингуш, Дагъыстэн республикэхэм я жылагъуэхэм, филармониехэм.
УсакIуэ куэдым псалъэхэр щIалъхьащ Тхьэбысым Умар и макъамэхэм. Абыхэм яхэтащ МэшбащIэ Исхьэкъ, КIыщокъуэ Алим сымэ. 1960 гъэм дунейм къытехьащ Умар и япэ уэрэд сборникыр. Абы къыкIэлъыкIуащ «ФIэхъус, Кавказ!», «Уэрэдхэр» тхылъхэр. Композитор-уэрэдусым и IэдакъэщIэкIхэр радиокIэ, телевизоркIэ къатын щIадзэ. Куэд мыщIэуи Урысейпсо радиоми къыщат абы и уэрэд дахэхэр. Тхьэбысымым и уэрэдхэр жы-IэнымкIэ Тыркум щыпсэу адыгэхэм зэпеуэ ирагъэкIуэкIауэ щытащ.
1969 гъэм Умар Налшык къэIэпхъуащ. Абы зрегъэцIыху Гъэсашэ Наталье, Уэ- тэр Анатолэ, Сосмакъ Валентинэ, Мэремыкъуэ Хъусен сымэ, нэгъуэщIхэри. Абыхэм я гъусэу концерт тын ирегъажьэ. Умар нэIуасэ зыхуещI Къардэн Хьэсэн и IэдакъэщIэкIхэм, Къэбэрдей-Балъкъэр симфоние оркестрым и лэжьэкIэм, «Кабардинкэм» ит концертхэм.
1976 гъэм Тхьэбысымыр СССР-м и Композиторхэм я союзым хагъэхьащ. «УэрэдыщIэ стхахэм цIыхухэр щIэзгъэдэIуну сыщыхуэпIащIэм деж дамэ къыстекIам хуэдэщ. Утыкум сызэрихьэу сыкъызэщIолындэ, сыкъофэ, уэрэд жызоIэ. СыкъэмыувыIэу жэщи махуи уэрэд схужыIэнущ, фIыуэ слъагъу цIыхухэм папщIэ. Макъамэрщ сэ насыпыфIэ дыдэ сызыщIыфынур», — жиIэрт Тхьэбысымым.
1980 гъэм абы Адыгейм игъэзэжащ. ИлъэситI докIри, Умар къыхуагъэфащэ «РСФСР-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр. Тхьэбысымым а лъэхъэнэм нэIуасэ къыхуохъу компози-тор цIэрыIуэхэу Щедрин Родион, Френкель Ян, Хренников Тихон, Кажлаев Мурад сымэ, нэгъуэщIхэри.
«ЩыIэу къыщIэкIынкъым зы адыгэ Тхьэбысым Умар и макъамэхэр, уэрэдхэр зигу иримыхьа, абыхэм дамыхьэха», — жиIащ тхакIуэшхуэ МэшбащIэ Исхьэкъ. УэрэджыIакIуэм къыхуагъэхьу щыта тхыгъэхэр зыдэлъ конвертхэм тратхар мы-рат: «Адыгей. Композитор Тхьэбысым Умар и деж». Псоми къащыхъурт, нэгъуэщI тумытхэми, тхыгъэр Умар Iэрыхьэну. ИкIи щыуэртэкъым, письмохэр зыхуатхам иратыжырт. Мис апхуэдэу фIыуэ ялъагъурт цIыху къызэрыгуэкIхэм Тхьэбысымыр.
Уэрэдыншэу зы лъэпкъи псэуфынукъым. Аращ лъэпкъ IуэрыIуатэм абы увыпIэ щIыщиубыдыр. ЛIыхъужьхэм уэрэдхэр хузэхалъхьэ, уэрэдкIэ ахэр яIэт. ЖыпIэ хъунущ Тхьэбысым Умар композитор, уэрэдус, джэгуакIуэ Iэзэу, уеблэмэ гъуэзэджэу щытауэ.
Анэм теухуа усэхэм гулъытэ хэха хуищIырт Тхьэбысымым. ЦIыхухэм ягу дыхьэу, радиорэ телевизоркIэ куэдрэ къату, хьэгъуэлIыгъуэхэм, гуфIэгъуэ пшыхьхэм щыжаIэу, анэ псоми хуэгъэпсауэ дунейм къытринащ «Си нанэ» уэрэдыр. Абы нэмыщIкIэ, Тхьэбысымым уэрэд къытрищIыкIащ усакIуэ цIэрыIуэ Гамзатов Расул и усыгъэ зыбжанэм.
Тхьэбысым Умар и уэрэдхэр цIыху гъуэзэджэм и Iэужь дахэу къытхуэнащ.
ХЬЭЩЫКЪУЕЙ Олег.
Зэрызэхэтх лъандэрэ
…Сэ жыжьэ нызотхыкI. Уи уэрэдыщIэ нобэ зэхэсхати, мыр нэзмытхын слъэкIакъым.
Куэд щIащ уи уэрэд цIэрыIуэхэр — «Сэлэтым и письмо», «Си Хьэбидэт», «Губгъуэм ит тхьэры-къуэ», нэгъуэщIхэри зэ-рызэхэсхрэ — сигу къинауэ иджыри къэс къыздогъуэгурыкIуэ ахэр. А уэрэдхэр зэрызэхэсх лъандэрэ сигу илът сынэтхэну. Пэжщ, уи хэщIапIэр сщIэркъым, ауэ уэ апхуэдизкIэ уцIэрыIуэщи, письмор гъуэщэну си гугъэкъым. Уэ уи цIэ зэхэзымыхарэ абы иримыгушхуэрэ Шэрджэс-ми, Адыгейми, Къэбэрдейми искъым. Уи уэрэдхэр игъащIэкIэ ядэгъуэгурыкIуэнущ адыгэхэм. Абы шэч къытесхьэркъым, сыту жыпIэмэ уи уэрэдхэр лъагъуныгъэкIэ, гуапагъэкIэ гъэнщIащи. Уэ пэжыр уоIуатэ уэрэд-кIэ, цIыхум и гум укъопсэлъыкI, абы и гукъеуэри и гуфIэгъуэри уоIуатэ.
КЪАРДЭН Розэ.
Усть-Каменогорск къалэ, Къэзэхъстан.
1995 гъэ
Умар и хьэщIэщ уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэ Щауэжь Розэ. 1996 гъэ
Иорданием къикIа адыгэ лIыкIуэхэр и уэрэдхэм ирегъэдаIуэ. ПсыкIэху мэз, 1977 гъэ
Си дамэм зешэщI
Насыпыр си натIэ хъуамэ, си макъымрэ си цIэмрэ жылэм хэIуамэ, ар псом япэрауэ зи фIыщIэр Тхьэбысым Умарщ.
Абы и уэрэдхэм пэсщI щыIакъым сэ, Умар иуса уэрэдхэр жысIэурэщ сыкъызэрацIыхуар. Си гур хохъуэ, си дамэм зешэщI, Умар и уэрэдхэр щыжысIэкIэ. Умар езым макъ дахэ дыдэ иIэщ — абы имытхьэкъу, ар гукъинэ зыщымыхъуа срихьэлIа-уэ сщIэжыркъым. Тхьэбысымым хуащI пщIэм и Iыхьэ пщIанэ къыслъысамэ, ар сэркIэ насыпщ: Умар композитор щэджащэщ, уэрэджыIакIуэ телъыджэщ, абы уралъытыныр щIыхьышхуэщ.
ЩАУЭЖЬ Розэ,
Урысей Федерацэм щIыхь зиIэ и артисткэ.
1994 гъэ
ГущIэм ноIус
Адыгэ уафэм щылыд вагъуэхэм ящыщщ Тхьэбысым Умар. Си гуапэщ абы и вагъуэм идз нэхур нэхъри уэм хъумэ.
КIЫЩОКЪУЭ Алим.
1980 гъэ
Тхьэбысым Умар адыгэ лъэпкъым и къуэщ, и псэщ, и гугъапIэщ. ЦIыхум и гущIэлъапсэм къопсэлъыкI Умар, аращ абы и уэрэдхэр, и пшыналъэхэр, и макъамэхэр цIыхубэм ягу къыщIинэр.
МЭШБАЩIЭ Исхьэкъ.
Умар япэ адыгэ композиторщ. ИужькIэ къыщIэтэджащ музыкэ гъуазджэм цIэрыIуэ щыхъуа куэд, ахэр псори абы зэрызэхиублар зыми щыгъупщэркъым. Апхуэдэ фIыщIэ бгъэдэлъщ япэ лъэбакъуэр зыча, ди музыкэ гъуазджэм и лъабжьэр зыгъэтIылъа Тхьэбысым Умар.
ЖАНЭ Къырымызэ.
1971 гъэ
Умар и музыкэр псэкIэ зыхыбощIэ, ар езы цIыхубэм и гущIэм къиIукIа пэлъытэщ. Абы и уэрэдхэр гущIэм ноIус, псори зэщIеIэтэ, псоми я щIасэщ.
ХЪУЭТ Заур,
гъуазджэм и лэжьакIуэ.
