Си еджапIэ — си къежьапIэ
Щапхъэ
Къэбардэ Астемыр и дерсхэр
ЕгъэджакIуэ IэщIагъэр къыхэзых дэтхэнэми и гумрэ и псэмрэ сыт щыгъуи а лэжьыгъэм етауэ, сабийхэр фIыуэ илъагъуу, и хьэлкIэ, теплъэкIэ, бгъэдэлъ щIэныгъэмкIэ ныбжьыщIэхэр къыдихьэхыфу щытын хуейщ. ЕгъэджакIуэу ущытыныр гугъущ, ауэ щыIэщ а IэщIагъэм гурэ псэкIэ бгъэдэтхэр, пIащIэу махуэ къэскIэ лэжьакIуэ кIуэхэр.
А унэтIыныгъэр къыхахыу хуеджа пэтми, иджырей щIалэгъуалэм ящыщ куэд, ди жагъуэ зэрыхъунщи, абы ирилэжьэну хуейкъым. Ауэ а IэнатIэр зэрыгугъум къригъэкIуэтакъым мы тхыгъэр зытеухуа егъэджакIуэ щIалэ Къэбардэ Астемыр.
Ар Тэрч районым хыхьэ Болэтей къуажэм къыщалъхуащ. НыбжькIэ щIалэми, куэдым хуэнабдзэгубдзаплъэ, зи гупсысэр жыжьэ нэс Астемыр езым фIэфIу къыхихащ мы унэтIыныгъэр. Школыр фIы дыдэу къэзыуха ныбжьыщIэр куэдрэ гупсысакъым IэщIагъэ ищIынумкIэ. Ар щIэтIысхьащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым тхыдэмкIэ иIэ къудамэм.
2014 гъэм магистр дипломыр зыIэригъэхьэри, адэкIи и щIэныгъэм хигъэхъуэн мурадкIэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым «Археологие, тхыдэ щIэныгъэ» и къудамэм щIэтIысхьауэ щоджэ Астемыр. Иджыпсту щIалэщIэр Налшык дэт гимназие №14-м тхыдэмкIэ егъэджакIуэу щолажьэ.
— Сэ сыхуейуэ, сфIэфIу къыхэсхащ егъэджакIуэ IэщIагъэр. Уеблэмэ, къэунэху махуэм сыхуэпIащIэу, нэхъ псынщIэу школым сынэсу збгъэдэлъ щIэныгъэмкIэ еджакIуэ цIыкIухэм садэгуэшащэрэт, щIэ гуэр яжесIащэрэт, зыгуэркIэ къыдэсхьэхащэрэт жысIэу сокIуэ лэжьапIэм. Пэжщ, тыншкъым егъэджакIуэу улэжьэныр, ауэ а IэщIагъэм мыхьэнэшхуэ иIэу къызолъытэ, сыту жыпIэмэ, ебгъэдж предметым и закъуэкъым сабийхэм ябгъэдэплъхьэр, атIэ ахэр гъащIэм зэрыхэпсэукIынми, цIыхухэм зэрадекIуэкIынми хубоущий. Хамэ сабийр а псом щIэбгъэдэIуныр, ар къыдэпхьэхыныр, гъуэгу захуэ тебгъэувэныр Iуэху цIыкIукъым, — жеIэ егъэджакIуэ щIалэм.
«Iуэху мыублэ блэ хэсщ», — жыхуаIэращи, ипэхэм деж Астемыри къехьэлъэкIащ зыпэрыува IэнатIэр. Школым ущымылэжьауэ, сабийхэр умыцIыхуу апхуэдэ къалэн гугъум убгъэдыхьэныр тынштэкъым. Ауэ зэман кIэщIым къриубыдэу абы хулъэкIащ къыдэлажьэхэми иригъаджэ цIыкIухэми я гум дыхьэн, фIыуэ закъригъэлъагъун. Абыхэм зэрыжаIэщи, сыт хуэдэ IуэхукIэ абы убгъэдэмыхьэми, зэи укъигъэщIэхъунукъым, утыкуи укъринэнукъым.
Сабийм и къэкIуэнур куэдкIэ елъытащ и егъэджакIуэм. Абы и хьэл-щэнхэм ящыщ гуэрхэр и гъэсэнми зыхелъхьэ. Абы и лъэныкъуэкIэ я насып къикIауэ къыдолъытэ Къэбардэм иригъаджэ цIыкIухэм.
И лэжьыгъэр фIы дыдэу зэрилъагъур, еджакIуэ цIыкIухэми бгъэдыхьэкIэ къазэрыхуигъуэтыр мызэ-мытIэу къигъэлъэгъуащ егъэджакIуэ щIалэм, урок зэIухахэр итурэ.
Апхуэдэу ирихьэлIа куэдым ягу къинэжащ Къэбардэм «Лъэпкъ щэнхабзэр уэрэдхэмрэ къафэмрэ къызэрыхэщыжыр» фIэщыгъэр иIэу иригъэкIуэкIа классщIыб лэжьыгъэр. Дерсыр гъэщIэгъуэну зэхэухуэна хъуат. Адыгэ фащэм тепсэлъыхьа нэужь, еджакIуэ цIыкIухэм ягъэхьэзыра проект лэжьыгъэхэр утыку кърахьащ. ИужькIэ адыгэ уэрэдыжьхэр зэрыжаIэу щыта щIыкIэхэм тету, ахэр зытеухуа IуэхугъуэкIэ зэрызэхадзу щытам тепсэлъыхьащ. ДжэгуакIуэхэм адыгэхэм я гъащIэм мыхьэнэуэ щаIар, абыхэм пщIэ хуащIу, ягъэлъапIэу зэрыщытар, иджыпсту дызэрыт зэманым яIэ хъуа щытыкIэхэр жаIащ еджакIуэ цIыкIухэм. Пэшым щIэсхэр зы псалъи дамыгъэхуу кIэлъыплъырт, ауэ псом нэхърэ нэхъ яфIэгъэщIэгъуэн хъуар макъамэ Iэмэпсымэхэм хухаха дакъикъэхэрат. Абдеж егъэджакIуэ щIалэм дэIэпыкъуэгъу къыхуэхъуащ къыхуеблагъэу и урок зэIухар нэхъри удэзыхьэх зыщIа Дым Аслъэнджэрий, Атэлыкъ Батыр, Мэстафэ Артур сымэ. Абыхэм шыкIэпшынэ, пшынэ, пхъэтIаркъ, пхъэцIыч зэреуэр, абыхэм макъамэ къызэрибгъэкIынур ирагъэлъэгъуащ къызэхуэсахэм. Нэхъ иужьыIуэкIэ зэхаубла джэгум гукъыдэж хуиIэу, фIэгъэщIэгъуэну дэтхэнэ зы еджакIуэри зэрыхэтар щыплъагъурт.
Зи зэфIэкIыр щIэблэм щIэныгъэрэ гъэсэныгъэрэ етыным тезыухуа Астемыр дохъуэхъу зыпэрыт IэнатIэм и къарур пэлъэщу илъэс куэдкIэ узыншэу лэжьэну.
ХЬЭРЭДУРЭ Аллэ.
Iуэху еплъыкIэ
ЛIэщIыгъуэхэм дэужьыхынкъым ди бзэр
ЩIэи, гъуни, нэзи зимыIэ псэ чысэм щыгъэпщкIуащ бзэр къэзыгъэщI псалъэхэр. ЩIыуэпсым къытхуигъэфэща, уасэ зимыIэ къэхъугъэ тыгъэ лъапIэщ ар. Дэтхэнэ зы лъэпкъми и цIыхум и псэр макъамэ гуапэу доушэ абы. Ар къыщожьэ цIыхум и пкъынэм, и гум. И псэм плъыфэ зэхуэмыдэхэр щигъуэта нэужь, и акъылымкIэ зэрегъэзахуэри дунейм абыкIэ къыщегъэнаIуэ и гупсысэхэр. Ауэ къуршыжь псынэхэм, псыкъелъэ губжьахэм, пщэдджыжь акъужь мащIэм и даущым, япэ дыгъэ бзий гуапэхэм дэушэу махуэщIэр къезыгъэблагъэ си анэдэлъхубзэр зыпэпщI хъун мы дунейм тету сэ сщIэркъым. Гупсысэм и макъамэ купщIафIэхэр убзэрабзэу утыкум къыщыбгъэнэIуэну, дэрэжэгъуэ ин къуату абы къигъэщI псалъэ шэрыуэхэр пIурылъу цIыхубэм уахэтыну хъуэпсэгъуэщ.
Псэкупсэ мылъкушхуэу лъэпкъхэм ябгъэдэлъщ бзэр. Абы къыхэкIыу, шэч хэмылъу, егупсысыпхъэщ къэкIуэну щIэблэм къахуэдгъанэ анэдэлъхубзэр зыхуэдэм.
«Бзэм и къабзагъэм, и мыхьэнэм, и пэжагъым, и жанагъым щIэбэныныр щIэнгъуазэм и Iэмэпсымэхэр хъумэнымкIэ бэнэныгъэщ», — жиIэгъащ Горький Максим. Апхуэдэ къалэн емызэшыжу адыгэбзэм, адыгэ лъэпкъым я пащхьэм щигъэзащIэу къызолъытэ илъэс куэд хъуауэ анэдэлъхубзэм и теплъэ уардэр ди пащхьэм щигъэлъапIэу, щигъэлъагэу, и фащэ екIур ди нэгум щIимыгъэкIыу, адыгэбзэм и щэхухэр купщIафIэу къытхуигъэнаIуэу ди республикэм къыщыдэкI, адыгэхэм ди Iэпэгъуу унагъуэ къэс илъын хуей «Адыгэ псалъэ» газетым.
КъызэрыгуэкI лэжьакIуэм къыщыщIэдзауэ къэрал къулыкъу щагъэзащIэ IуэхущIапIэхэм щылажьэхэри, еджагъэшхуэхэри, тхыдэтххэри, бзэр зыджхэри, егъэджакIуэхэри, телевиденэ, радио, газет лэжьакIуэхэри нобэ хуэгузавэу топсэлъыхь адыгэбзэм и къэкIуэнум. ЦIыхубэм я гугъэ хахыжын хуэдэу, къэувыIи къикIуэти имыIэу, и Iуэхур зэIыхьауэ хужаIэ нобэ ди анэдэлъхубзэм. Зым «ди бзэр къэIэтыжын хуейщ» жи, адрейм «бзэр тIэщIэкIмэ, къытхуегъэгъэзэжыну пIэрэ?» упщIэмкIэ зыкъытхуегъазэ, «хуэфащэ пщIэ игъуэтыркъым» тхьэусыхафэми уIуоуэ, «лъэпкъыбзэр сымаджэ хьэлъэмэ.., бжэщхьэIум шхужьыгуэ щохъу», — жеIэ телевиденэм и лэжьакIуэм. Псэм гуныкъуэгъуэ къезыт мыпхуэдэ псалъэ куэд уащыIуощIэ нобэ «Адыгэ псалъэм», Къэрэшей-Шэрджэсым, Адыгейм къыщыдэкI газетхэм, щызэхыбох радиом, телевиденэм, бзэм теухуа зэIущIэхэм.
АпхуэдизкIэ адэкIэ фIэкIыпIэ имыIэу гум и жагъуэу абы дытопсэлъыхьри, ди анэдэлъхубзэр къэпсэлъэфамэ, шэч хэмылъу, къыдэупщIынт: «Фи щхьэм илъ гупсысэхэри, фи псэм хэлъ гурыщIэхэри къызэрывэзгъэIуэтэн хьилым иджыри збгъэдэлъщ сэ, цIыхубэми сыхыфIадзакъым, сыпсэууэ сыщIэфлъхьэжыну сиужь щхьэ фыкъихьа?»
Мыр нобэ къежьа псалъэмакъкъым. Илъэс бгъущI и пэкIэ, 1926 гъэм, къэбэрдей тхакIуэ, усакIуэхэм я пажэ, адыгэ литературэм и классик ЩоджэнцIыкIу Алий и Iэдакъэ къыщIэкIа тхыгъэ кIэщIым дыкъыщоджэ: «Сыт щыгъуэ ди бзэм нэмыс щигъуэтынур?» ЛIэщIыгъуэм нэблэгъащ ди бзэр щытыкIэ гугъу зэритым тепсэлъыхьын зэрыщIадзэрэ. Нобэми ныжэбэми дытопсэлъыхь. Абы лъандэрэ ди бзэм зимыужьауэ, емыфIэкIуауэ, фIы и лъэныкъуэкIэ зэхъуэкIыныгъэхэр имыIауэ пхужыIэнукъым. Уеблэмэ нэгъуэщI лъэпкъхэм я тхакIуэ, усакIуэ цIэрыIуэхэм я тхыгъэ куэд адыгэбзэм екIуу къигъэзэгъа хъуащ.
Зи гугъу тщIа зэманым къыщыщIэдзауэ тхьэусыхафэр къокIуэкI, ноби дыувыIэркъым. Зи быдзышэ тIурылъ анэм и бзэр пщыгъупщэныр псоми къыдгуроIуэ — игъуэджэщ икIи икIагъэщ. Адыгэбзэм хуэщхьэпэн проект, IуэхущIафэ зыбжанэхэр мыхъумэ, абы сэбэп дызэрыхуэхъун купщIэ зыхэлъ лэжьыгъэ тэмэму убзыхуауэ нобэкIэ диIэу сщIэркъым. Шэч хэмылъу, мы Iуэхугъуэм адыгэ лъэпкъым, «сэ сыадыгэщ» жызыIэ дэтхэнэ зы цIыхуми, и ныбжь емылъытауэ, набдзэгубдзаплъэу и нэIэ тригъэтын хуейщ.
Лажьэу щыIэр егъэджакIуэм телъхьэнри къэгъэнэн хуейщ: абыкIэ дызытепсэлъыхьыр тэмэм хъунукъым, бзэм и Iуэхури кIуэтэнукъым. ПэщIэдзэ классым щIэсхэр адыгэбзэ защIэкIэ егъэджэн хуейуэ къэзыгъэувхэми езы дыдэхэм я фIэщ хъужыркъым а жаIэр, я быни апхуэдэу ирагъэджэну акъылэгъу хъунукъым. Адыгэбзэмрэ литературэмрэ къищынэмыщIа, адрей предметхэр урысыбзэкIэ зыджын хуей сабийм бэлыхь тIуащIэ тефлъхьэну яужь фимыхьэ: ар тэмэмкъым. Мыбдежым зы Iуэхугъуи къэзгъэнэIуэну сыхуейщ: курыт еджапIэхэм я унафэщIхэми яхэтщ адыгэбзэм и пщIэр игъэлъахъшэну зыфIэфI, а урокхэм гулъытэ бэлыхь яхуумыщIми хъуну къэзылъытэ. Абыхэм къагурымыIуэр зыщ: дыхуейми дыхуэмейми, адыгэбзэкIэ зэдгъэзахуэ гупсысэр урысыбзэм къидгъэтIэсэфу дыпсэун хуейщ, сабиигъуэм къыщыщIэдзауэ бзитIри зэIэпэгъуу къыддэгъуэгурыкIуэу щымытмэ, къэкIуэну дунейр зей цIыкIухэм я дежкIэ урысыбзэр зэгъэщIэгъуей хъунущ, тэмэму яхуэгъэшэрыуэнукъым. ЩIэблэм гъащIэм щиIэну ехъулIэныгъэхэр абы куууэ зэрепхар къыдгурыIуапхъэщ.
Мыбдежым тщыгъупщэн хуейкъым дызыщыпсэу къэралым щытепщэ бзэм пэIэщIэу дыщыт зэрымыхъунур. Ди щэнгъуазэри, ди бзэри, ди литературэри, ди щытыкIэри, ди дуней тетыкIэм и къэкIуэнури урысыбзэм, ди гъусэу къыддэгъуэгурыкIуэ лъэпкъхэм, бзэхэм къыгуэхыпIэ имыIэу епхащ, икIи абы зыри пхуещIэнукъым. Дуней псом бзэхэм ятеухуауэ щекIуэкI зэхъуэкIыныгъэхэм яжь ди бзэми къыщIеху, щIы хъурейм къыщыхъу къэхутэныгъэщIэхэм къыдокIэрэхъуэкI, абыхэм къадэхъу псалъэщIэхэр ди бзэми къыхохьэ. Курыт еджапIэм, адэкIэ еджапIэ нэхъыщхьэм, абыхэм яужькIэ лэжьапIэм, къулыкъу къыпIэрыхьэным, узыхэт жылагъуэм увыпIэ пыухыкIа щыбгъуэту гъащIэ зэгъэпэща епхьэкIыным епха бзэм ухуэмейуэ плъытэфыну? Уи бзэм къыкIэрымыхууи уи гъащIэм ар хэпщауэ зэрыщытын хуейм зыгуэрым шэч къытрихьэу пIэрэ? Аращ нэхъ щхьэусыгъуэ куу дыдэу ди щIэблэр адыгэбзэм пыIу- кIуэтынкIэ щIэхъунур. Ауэ тхьэусыхафэ мыухыжкIэ Iуэху зэфIэгъэкIа хъуауэ зэхэсхауи сщIэжыркъым.
Сэ къызэрызгурыIуэмкIэ, уигу зыхуэныкъуэ Iуэхум ущытепсэлъыхькIэ, ар зэфIэха хъун папщIэ, сэбэпынагъ къызыпыкIын зыгуэр убзыхуауэ утыку къилъхьэн хуейщ.
Дэтхэнэми адыгэми и бзэр яIурылъыным епха Iэмал зэмылIэужьыгъуэхэр къэгъэсэбэпыпхъэщ, езы цIыхубэм и нэгу щIэкIыу, абы дихьэхыу, абдежым и бзэмкIэ и зэфIэкI къыщигъэнаIуэу, и гурыгъу-гурыщIэхэр къыщиIуатэу. Бзэм, тхыдэм, литературэм, щIэнгъуазэм, гъащIэм, дуней еплъыкIэм, къэхъукъащIэхэм ятеухуауэ телевиденэм, радиом урысыбзэкIэ щекIуэкI зэпеуэхэр, зэIущIэхэр, пшыхьхэр апхуэдэ Iэмал гъуэзэджэхэщ.
Мы Iуэху еплъыкIэм и щапхъэ нэсщ «Телъыджэхэр къыщыхъу губгъуэ» телевизионнэ джэгукIэу, американ «Колесо фортуны» нэтыным къытращIыкIар, Якубович Леонид иригъэкIуэкIыр. Щэнгъуазэ, нэгузегъэужь, цIыкIуи ини зи зэфIэкI къыщагъэлъагъуэ пшыхь удэзыхьэхым емыплъ унагъуэ щыIэу къыщIэкIынкъым. Мыбы джэгуну къекIуалIэм я нэхъыбапIэр цIыху къызэрыгуэкIхэщ. Якубович Леонид и фIыщIэкIэ, цIыхубэр зытхьэкъуа а джэгукIэм бзэр, тхыдэр цIыхум яIэщIэмыхунымкIэ сэбэпынагъышхуэ къихьу къызолъытэ.
АдэкIэ ди литературэм и лэжьакIуэ пажэхэм я IэдакъэщIэкIхэр къэдгъэсэбэпыпхъэщ. Адыгэ тхакIуэ, усакIуэ цIэрыIуэхэм я тхыгъэ купщIафIэхэм телевиденэмкIэ, радиомкIэ, интернетымкIэ дыкъыщеджэ щхьэ мыхъурэ? Гупыж зиIэ дэтхэнэ зыри абы къебгъэблагъэ хъунущ (актёрхэм я гугъу сщIыркъым).
Дэтхэнэ зы жылагъуэми, шэч хэмылъу, щопсэу адыгэбзэр зыгъэшэрыуэф, адыгэ хабзэм зи гур хуэгъэпса, утыку къыщIишапхъэ нэгъуэщI зэфIэкI дахэхэри зыбгъэдэлъхэр. Ахэр кърихьэлIэу «Си гум къиIукI макъхэр», «Си гурылъхэм я пшыхь», «ГъащIэм и теплъэгъуэхэр», «Ауз телъыджэхэм я щэхухэр» нэтын дахэхэр телевиденэм щебгъэкIуэкI хъунущ. Хамэ къэралхэм ис адыгэхэри мыбы къегъэблэгъапхъэщ.
Бзэм ар зыIурылъ лъэпкъым и псэ хэлъщ, абы и гурыгъу-гурыщIэхэмкIэ зэманым добакъуэ. Тхылъ напэкIуэцIхэм къибгъэтIасэкIэ, интернетым иптхэкIэ а къэхъугъэ телъыджэр хъума хъунукъым. Ар лэжьэн хуейщ, акъылымрэ гупсысэ куумрэ адыгэбзэкIэ щагъабзэ зэпеуэ удэзыхьэххэр утыкум куэду къихьапхъэщ. Къуажэхэм чэзууэ пшыхь дахэхэр щегъэкIуэкIыпхъэщ.
АдыгэбзэкIэ диктант зэIуха къыхэплъхьэмэ, жэрдэмыншэу къэнэну пIэрэ? АбыкIи зи зэфIэкIым еплъыжынухэр къызэрытхэкIынум шэч къытесхьэркъым.
АдэкIэ сызытепсэлъыхьынур зэ еплъыгъуэкIэ мыхьэнэ зимыIэу флъытэнкIэ хъунущ, ауэ фэ едмыплъу сэбэпынагъ къэзыхьщ ар. Зи гугъу сщIынур сканворд зэмылIэужьыгъуэхэрщ. Сэ абыхэм «псалъэ зэхэухуэнакIэ» соджэ. Псалъэ зэхэухуэнахэр пыухыкIауэ гъащIэм и зы лъэныкъуэ гуэрым теухуауэ щыткъым: бзэри, литературэри, философиери, щIэнгъуазэри, тхыдэри, щIэныгъэри, щIыуэпсри, техникэри, кIэщIу жыпIэмэ, цIыхум и IуэхущIафэр, и дуней тетыкIэр, нэгъуэщI куэди мыбы къибгъэтIэсэфынущ. Мыхэр бзэм теухуауэ зэмылIэужьыгъуэу зэхэплъхьэ хъунущ: зэ адыгэбзэ защIэу, зэ урысыбзэкIэ зэхэгъэувам жэуапыр адыгэбзэкIэ зэдзэкIауэ ибгъэувэжын хуейуэ, зэм урысыбзэр адыгэбзэкIэ зэдзэкIыжын хуейуэ. ЦIыхум зыщигъэпсэхукIэ, абыкIэ зэман зэригъакIуэм нэмыщI, ахэр сыт хуэдэу сэбэп хъуну! Гурыхуагъэм зрегъэужь, псалъэр къытхуэмыщIэжу ерыщу къэдгъэнэхуэжамэ, ар зэи тщыгъупщэжынукъым, псори къэпщIа нэужь, арэзыныгъэ, гушхуэныгъэ къыпхелъхьэ, гукъыдэж къыует, гугъуехьрэ Iуэху мыщхьэпэу къыппэплъэм пIалъэ пыухыкIакIэ укъыхеш, гъуэгум пкIэлъей къезыдз Iэмалуи къагъэсэбэп. Еджагъэшхуэхэм къызэрахутащи, псалъэ зэхэухуэна, псалъэ зэблэдза зэмылIэужьыгъуэхэр къигъэнэхуэну фIыуэ зылъагъу дэтхэнэ зыми и щхьэр фIыуэ мэлажьэ, и узыншагъэр узым нэхъ пэIэщIи, нэхъ пэщIэтыфи мэхъу. Адыгэбзэр цIыхухэм яIурылъынымкIэ, лъэпкъыр узыншэнымкIэ ари зы Iэмалщ. «Адыгэ псалъэ» газетым гуэдзэн къыдигъэкIыу еплъ хъуну къызолъытэ ар. Гуэдзэным мыбы и мызакъуэу адыгэ лъэпкъым и тхыдэм и напэкIуэцI телъыджэхэр бзитIымкIи къыщыбгъэнаIуэ хъунущ.
ЕджакIуэхэм папщIэ предмет зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ дунейпсо джэгу-зэпеуэ гъэщIэгъуэнхэр (урысыбзэмкIэ — «Русский медвежонок», математикэмкIэ — «Кенгуру», нэгъуэщIхэри) илъэс къэс еджапIэхэм щокIуэкI. АдыгэбзэмкIи апхуэдэ джэгу-зэпеуэ ебгъэкIуэкI хъунущ, ди лъэпкъэгъухэр щыпсэу щIыпIэхэри къызэщIиубыдэу. Ар адыгэбзэм и хабзэм тебухуэ къудейкIэ зэфIэкI хъунукъым, атIэ бзэм и дахагъэр, и купщIэр, и шэрыуагъыр къызэрыгуэкIыу, зэхэщIыкIыгъуэу белджылы къищIу, щIэблэр дихьэхыу убзыхун хуейщ.
Дэтхэнэ зы бзэри-дуней еплъыкIэ щхьэхуэщ. Ар бзэм и псалъэхэм я закъуэкъым, атIэ и грамматическэ зэхэлъыкIэми къегъэлъагъуэ. Лъэпкъым и щэнгъуазэ лъэужьыр и бзэм къыхощ. Нобэ дунейпсо цивилизацэм лъэпкъ мин бжыгъэхэм я щэнгъуазэр, я бзэхэр лъабжьэ хуохъу икIи ар зэтриIыгъэщ.
Бзэр зыджхэм къызэрабжамкIэ, нобэ цIыху ирипсалъэу дуней псом бзэ 6809-рэ тетщ. Абы щыщу процент 90-р цIыху минищэ иримыкъу лъэпкъхэрщ къэзыгъэсэбэпыр. КъызэралъытэмкIэ, бзэ 46-м цIыху зырызщ нобэ ирипсэлъэжыр. ЦIыху 50 фIэкIа мыхъу лъэпкъхэм яIурылъщ бзэ 357-рэ. Бзэ 200 — 250-рэ къагъэсэбэп цIыху мелуан зырызым щIигъу лъэпкъхэм. Дуней псом цIыху нэхъыбэ дыдэ щропсалъэ китаибзэм, инджылызыбзэм, испаныбзэм.
Зэи къэмыхъуауэ зэман кIэщIым къриубыдэу бзэхэр нобэ мэкIуэд. Абы яужь иту лъэпкъри я щэнгъуазэри абы здехь. Апхуэдэ щытыкIэм, шэч хэмылъу, уегъэгузавэ, ауэ ди анэдэлъхубзэр зи Iуэху нэхъ Iей дыдэхэм зэрахэмытым гугъэ дахэ уегъэщI ди лъахэ мащIэм и ауз щхъуантIэхэм, я губгъуэхэм, и псы губжьахэм я лъагъуэ псыхъуэхэм, къуалэбзухэр щызелъатэ, псэущхьэхэр щыпэкIу и мэз гуэрэнхэм, и къыр уардэхэм я куэщIхэм, и жылэ гуащIафIэхэм я унагъуэхэм я жьэгум иджыри илъэс мин куэдкIэ щыIуну. АбыкIэ дэ сэбэп дыхъупхъэщ.
ХЬЭЩЭ МуIэед,
егъэджакIуэ. ХьэтIохъущыкъуей къуажэ
Школ хъыбархэр
Аминэ балл 92-рэ къехь
МатематикэмкIэ ЕГЭ-м (профильнэ Iыхьэм) кърикIуахэр илъэс кIуам елъытауэ зэрефIэкIуар ящыщщ мыгъэрей къэпщытэныгъэхэм узыщыгуфIыкIыну хэлъхэм.
МатематикэмкIэ профильнэ Iыхьэр зытыр еджапIэ нэхъыщхьэм щIэтIысхьэнухэрщ, сыту жыпIэмэ а предметыр еджапIэ куэдым Iэмалыншэу ятынхэм ящыщщ икIи нэхъ мащIэ дыдэу балл 27-рэ къихьын хуейщ. КъБР-м мы гъэм еджакIуэ 2460-м щатащ математикэр. АбыкIэ балл нэхъыбэ къэзыхьар МКОУ «Лицей №2»-м и еджакIуэ Тхьэмокъуэ Аминэщ. Абы къилэжьащ балл 92-рэ. Балл 80, абы щIигъу къахьащ еджакIуэ 24-м. Зыхуэмытахэм я бжыгъэр еджакIуэ 351-рэ мэхъу.
Мыгъэрей ЕГЭ-р нэгъабэрейм еплъытмэ, Iуэхур ефIэкIуащ: баллищкIэ нэхъыбэ къахьащ къэпщытэныгъэм хэтахэм. Зыхуэмытахэм я бжыгъэр илъэс кIуам нэхърэ процент 17,6-м щегъэжьауэ 14-м нэсу ехащ.
ЖЫЛОКЪУЭ Люсаннэ.
Гъуэгу къежьапIэ
ФэркIэ догушхуэ, ныбжьыщIэхэ!
Бахъсэн щIыналъэм и курыт школхэр мы гъэм къэзыухахэм ящыщу 73-м дыщэ медалхэр хуагъэфэщащ. Ахэр Iэтауэ, гуфIэгъуэ щытыкIэм иту ныбжьыщIэхэм щратыжащ Бахъсэн район администрацэм и унэм.
ЩIыналъэ администрацэм и пресс-IэнатIэм и унафэщI Чылар Аринэ хъыбар къызэрыдигъэщIамкIэ, гуфIэгъуэ зэIущIэм хэтащ район администрацэм и Iэтащхьэ Сыжажэ Хьэсэн, щIыпIэм щыIэ жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм я советым и тхьэмадэ Сосналы Анатолэ, зауэмрэ лэжьыгъэмрэ я ветеранхэм я район советым и пашэ Абазэ Анатолэ, районым егъэджэныгъэмкIэ и IэнатIэм и унафэщIхэр, егъэджакIуэхэр, адэ-анэхэр.
ЗэIущIэр къызэIуиха нэужь, Сыжажэ Хьэсэн гуапэу ехъуэхъуащ еджэным ехъулIэныгъэ лъагэхэр щызыIэрызыгъэхьа ныбжьыщIэхэм.
— Дэ дрогушхуэ фэ фхуэдэ щIалэгъуалэ ди районым къызэритаджэм, — къыхигъэщащ абы. — Фи щIэныгъэр, зэчийр, щIалэгъуэр, жыджэрагъыр хуэвгъэлажьэ фIыуэ тлъагъу ди Бахъсэн щIыналъэм, республикэм. Апхуэдэу фIыуэ фызэреджам папщIэ фIыщIэ ин фхудощI!
Медалхэмрэ щIыхь тхылъхэмрэ ныбжьыщIэхэм яритыжа нэужь, район администрацэм къыбгъэдэкI фIыщIэ тхылъхэр Сыжажэм яритащ апхуэдэ быныфI зыгъэса адэ-анэхэми.
НыбжьыщIэхэм псалъэ щратым абыхэм фIыщIэ ящIащ къыхуащIа гулъытэ лъагэр икIи къызэхуэсахэр къагъэгугъащ я щIэныгъэмрэ зэфIэкIымрэ адэкIи хагъэхъуэну, ахэр, зэман дэкIмэ, я лъахэм и зыужьыныгъэм ирахьэлIэну.
ТАМБИЙ Линэ.
Гъэсэныгъэ
ЛIыхъужьхэм я щапхъэм щIыдопIыкI
ЩIалэгъуэм къыпхилъхьэ къарур зыми емыщхьщ. ГъащIэм и IэфIыр пкIуху, а къарум укъызэщIеIэтэ, уигъэгушхуэу къыбдогъуэгурыкIуэ. И насыпщ и чэзум ар къызыгурыIуэм, къэзыгъэсэбэпыфым. Къарум гъунапкъэ щимыIэм и деж — цIыхум и лъэкI къихьынур мардэншэщ. Нэхъыщхьэр — щIалэгъуэ къарур пщIэншэу умыгъэкIуэщIынырщ.
Си тхыгъэ кIэщIыр зытеухуар Лэскэн районым хыхьэ Аргудан адыгэ жылэжьым къыщалъхуа, къыщыхъуа адыгэ щIалэ Иуан Володящ. ГъащIэ кIыхь къимыгъэщIами, Володя и дуней тетыкIар щапхъэу къахудохь къытщIэхъуэ щIэблэм, хэкупсэ гъэсэныгъэм и лъабжьэ быдэ хъу цIыхухэри а щIалэм хуэдэхэращ.
Къуажэм дэт курыт школыр къиуха нэужь, Володя IэщIагъэ хуэхъуну и нэ къызыхуикIыр къыхихащ. Адэ-анэм нэгъуэщI IэщIагъэ куэдым драгъэхьэхыну хэтами, езыр зыхуей лъагъуэращ зытеувар. Зыхуеджэнур куэд щIауэ зыгъэбелджыла щIалэм ахэр пэрыуэфакъым икIи шофёрхэр щагъэхьэзыр курсхэм щеджэри, щалъхуа къуажэм лэжьэн щыщIидзащ. МэкъумэшыщIэ унагъуэшхуэм къыщыхъуа щIалэщIэм зэи игу ихуртэкъым и адэ-анэм сыт щыгъуи къыжраIэу щыта псалъэхэр: «Ди напэр къытумых, уи ади уи лъэпкъи къыумыгъэукIытэ. ТIэкIу гугъу уехьми, лIыгъэ, нэмыс, укIытэ зыхэгъэлъ, ди щIалэ цIыкIу».
Иуанхэ Кушбийрэ Быцэрэ быний зэдапIащ. Унагъуэм илъ нэмысым и инагъыр, и кууагъыр, ис цIыхухэр зэрызэхущытыр, нэхъыщIэхэр зэрыгъэсар, нэхъыжьхэм унагъуэм щаIэ пщIэр хэти щапхъэу хуэбгъэлъагъуэ хъунут. Зэщхьэгъусэхэм я бынхэм цIыху хыхьэкIэ-хэтыкIэ ирагъащIэрт. Апхуэдэ бгъэдыхьэкIэми фIы къишащ. Абыхэм хьэлынши, щэнынши, мыхъумыщIи къахэкIакъым: псоми унагъуэ хъарзынэ яухуауэ мэпсэу.
Абыхэм ящыщ зыт Володя иухуа унагъуэ дахэри. ЦIыху зэхъуапсэм хуэдэу къежьа унагъуэм къыщIихуащ Чернобыль къыщыхъуа гуауэм и жьы дыджыр. Хэкум и цIыху пэрыт псоми хуэдэу, Володя ежьащ щIыпIэр зэфIэзыгъэувэжынухэм яхэту.
Щалъхуа, щапIа щIыналъэм и дахагъэм, абы хуиIэ лъагъуныгъэм и инагъым къишащ Иуаныр Украинэм къыщыхутэныр. Ар, и гъусэхэм хуэдэу, зэманым кIэлъэщIэмыхьэнкIэ шынэрти, жэщ-махуэ жамыIэу зэтекъутахэр зэфIагъэувэжу щIадзащ. ЯхузэфIэкIамэ, шхэнтэкъым, жеинтэкъым, атIэ цIыхухэм къатепсыхар дагъэпсынщIэнт, апхуэдизкIэ гузэвэгъуэшхуэт абыхэм ялъагъури. И адэ-анэм къыхалъхьа гъэсэныгъэ нэсыр сэбэп къыхуэхъуащ Володя нэхъ щIыпIэ шынагъуэ дыдэм щылэжьэнымкIэ. И къалэнхэр псэемыблэжу зэрызэфIихар, зэрыхузэфIэкIкIэ лэжьыгъэр зэрырихьэкIар къалъытэри, Иуаным къратащ «Чернобыль къыщыхъуа насыпыншагъэм и Iэужьхэр гъэкIуэдыным зэрыхэтам папщIэ» медалыр.
Украинэм къикIыжа нэужь, Володя Лэскэн щIыналъэм щыIэ «Леспромхозым» шофёру илъэс зыбжанэкIэ щылэжьэжащ, и цIэр фIыкIэ къраIуэу. ГуащIэдэкI лэжьыгъэм къыщимыкIуэтми, здэщыIа щIыпIэм и жьы бзаджэр и гъащIэм къыщIихуащ. Абы и узыншагъэр махуэ къэскIэ екIакIуэрт. ГъащIэм хуэнэхъуеиншэу щыта щIалэр иджы зыри хуеижтэкъым, гукъыдэж лъэпкъ иIэжтэкъым. Абы къыщеуэлIа узыр яхуэмыгъэхъужу, ар, иджыри щIалэ дыдэу, дунейм ехыжащ 1995 гъэм.
Володя къыщIэна унагъуэм яхъумэ абы и фэеплъыр. Абы и хъыджэбзитIыр унагъуэ яIэу мэпсэу, гъащIэм лъэ быдэкIэ хэтщ.
Къэралым, хэкум и зэIузэпэщыныгъэм зи гъащIэр щIэзыта лIыхъужьхэр ди щIэблэм зэращымыгъупщэным дэтхэнэри дыхущIэкъунщ. Абыхэм зэрахьа хахуагъэр щапхъэщ, зыхэта бэлыхьри нобэми ныжэбэми дыркъуэшхуэу мы щIым телъщ.
КЪАРДЭН Хуэмей,
адыгэбзэмрэ литературэмрэ я егъэджакIуэ.
Аруан щIыналъэ
