Театрым къыхуигъэщIа Юсупов Хьэмид
Урысей Федерацэм щIыхь зиIэ и артист, Кулиев Къайсын и цIэр зезыхьэ Балъкъэр къэрал драмэ театрым и актёр, илъэс 55-рэ хъуауэ гъуазджэм гу къабзэрэ псэ хьэлэлкIэ хуэлажьэ Юсупов Хьэмид и ныбжьыр илъэс 80 ирикъуащ.
Щэнхабзэм зэрыхуэлажьэ зэманыр къызэщIэпкъуэжмэ, Юсупов Хьэмид роль нэхъыщхьэу 50-м щIигъу къехъулIащ. Щепкин Михаил и цIэр зезыхьэ училищэм щыщIэсам къыщыщIэдзауэ, абы лIыхъужь нэхъыщхьэхэм я ролхэр дзыхь къыхуащIырт. Къэбгъэлъагъуэмэ, Шекспир Уильям и тхыгъэм къытращIыкIа «Отелло» спектаклыр диплом лэжьыгъэу щагъэувым, лIыхъужь нэхъыщхьэм и роль гугъур абы къызэрылъагъэсар гъэщIэгъуэнкъым.
Езы Хьэмид зэрыжиIэмкIэ, училищэм и япэ курсхэм зэрыщIэсрэ а ролым щIэхъуэпсырт, и ныбжькIи, сценэм щиIэ зэфIэкIымкIи ар хуэмыфащэу къилъытэжми. «Отелло» спектаклыр диплом лэжьыгъэу ягъэувыным Хьэмид и фIыгъэ мымащIи хэлъщ. Япэрауэ, Шекспир и пьесэр балъкъэрыбзэкIэ щыIэтэкъым. Юсуповыр Кулиев Къайсын елъэIуащ тхыгъэр балъкъэрыбзэм къригъэзэгъэну икIи къигъэщIэхъуакъым. УсакIуэ цIэрыIуэм ар фIы дыдэу къехъулIащ.
Дейкун Лидэрэ Благонравов Аркадийрэ зэдагъэува «Отелло» спектаклыр къыздашэжри, Щепкиным и цIэр зезыхьэ еджапIэ нэхъыщхьэр къэзыуха балъкъэр студием 1963 гъэм Налшык къигъэзэжащ. Спектаклым щIэупщIэшхуэ иIащ, а зэманым лъэпкъ театрхэр цIыху кIуапIэу зэрыщытар къэбгъэлъагъуэмэ.
КъигъэщIа Отелло и ролыр къыщилъытэжкIэ, Юсупов Хьэмид ибзыщIыркъым абы и кууагъыр къызэрыхузэщIэмыкъуар, ауэ и гукъэкIыжхэмкIэ гурыIуэгъуэщ ар къызэрехъулIар цIыхубэм къалъытауэ зэрыщытар. Къаруушхуэ а лэжьыгъэм зэрыхилъхьар гурыIуэгъуэт. ИтIанэ, Хьэмид и ролым апхуэдизкIэ иувэрти, зи гъусэу сценэм щыджэгу, Дездемонэ и ролыр зыгъэзащIэ Кульбаевэ Элизэт пэж дыдэу зэгуэрым IэщIэтхьэлэ пэтащ.
— Спектаклым ехъулIэныгъэшхуэ щIиIам и щхьэусыгъуэр, — игу къегъэкIыж Юсупов Хьэмид, — а лэжьыгъэ телъыджэр япэу балъкъэрыбзэкIэ зылъэгъуа театреплъхэр къызэригъэуIэбжьарщ. Лэжьыгъэр абыхэм гурыIуэгъуэ ящыхъуащ икIи и мыхьэнэр фIыуэ зыхащIащ, и сюжетыр, къызэрыгуэкIыу плъагъу Отелло и хьэлыр абыхэм япэгъунэгъути. «КъагъэпцIа» лIым и щхьэгъусэр иукIыну щыхьэзыр теплъэгъуэр къыдэхъулIащ, ар апхуэдэу пэжу, цIыхум я фIэщ хъууэ я пащхьэм щыдгъэлъэгъуати.
А зэманым театреплъхэм сценэм щалъагъур я фIэщ хъурт, спектаклым щыхэпсэлъыхь куэдри къэхъурт, езыхэр абы хэтым хуэдэу зыхащIэрти. Юсуповым и нэр зэгуэр иращI пэтащ, и лэжьыгъэм и зэранкIэ. БзаджащIэм и ролыр абы здигъэзащIэм, и нэр театреплъ щIалэ цIыкIум ирищI пэтащ, идза мывэр техуэри.
Артистым дыхьэшхыу игу къегъэкIыж «Отелло» спектаклыр езыр зыщыпсэу Гундэлэн къуажэм щагъэлъэгъуа нэужь, къыбгъэдыхьа и адэшыпхъур ар утыкум щыджэгуным зэманышхуэ зэрытригъэкIуадэм иригузавэу и улахуэм зэрыщIэупщIар икIи ар зэрымащIэр къыщищIэм, и жагъуэ зэрыхъуар.
— Уи къару уемыблэжу цIыхубэм уахуэлажьэ пэтми, апхуэдэу мащIэщ къыпэкIуэр, — игъэщIагъуэрт анэкъилъхум. — Апхуэдэ улахуэм урипсэуфынукъым. Театреплъхэм пщIэншэу дигу умыгъэузу, цым селэжьынымкIэ къыздэIэпыкъуи, тIукIэ нэхъыбэ уэстынщ.
Театр IэнатIэм пэжыжьэ цIыхухэм къагурыIуэркъым артистым сценэм щигъэзащIэ ролым къыхуихь гукъыдэжымрэ гушхуэныгъэмрэ. Езы Юсупов Хьэмид насыпышхуэу, гъащIэм и тыгъэу къелъытэ Отелло и ролыр къызэрыхуагъэфэщар. Ноби ар щIохъуэпс Шекспир и тхыгъэхэм къыщигъэлъэгъуа дуней гъэщIэгъуэным щыщ образ телъыджэхэм къихутэжыну, и лIыхъужь нэхъыщхьэр зэ утыку щигъэлъэгъуэжыну. Актёрыр мэгугъэ иджыри зэ гъащIэм ар къыщехъулIэну…
ФIыуэ илъагъу IэщIагъэм пэрытыну Iэмал къезыта и гъащIэм хуэарэзыщ Юсуповыр.
— СызэрыцIыкIурэ актёр лэжьыгъэм сыщIэхъуэпсырт, — игу къегъэкIыж абы. — Аращ школым и художественнэ самодеятельностым япэ классым къыщыщIэдзауэ сыщIэкIуэу щытар. Абы усэ сыкъыщеджэрт, уэрэд щыжысIэрт, театр теплъэгъуэхэм урысыбзэкIэ сыщыджэгурт.
А зэманым балъкъэрхэр я щIыналъэм ирагъэIэпхъукIат, балъкъэрыбзэкIэ ягъэпсалъэртэкъым. Хьэмид и адэр лъэпкъкIэ лакти, Сталиным и унафэм тету, и унагъуэр ирамышу Гундэлэн къыдэнащ. Актёр IэщIагъэм дихьэха щIалэ цIыкIур «Театр у микрофона» нэтыным зэ мыхъуми нэхъ блимыгъэкIыу еплъырт, оперэхэм едаIуэрт, къуажэ клубым щагъэлъагъуэ кинохэм кIуэрт.
Юсуповым курыт еджапIэр 1958 гъэм къызэриухыу, Тырныауз кIуащ, лэжьапIэ къилъыхъуэу, зыщIэхъуэпс актёр IэщIагъэр къемыхъулIэну къилъытэри. Ауэ щIалэм и кIэн къикIащ. Школыр къыщиуха гъэм, КъБАССР-м и Правительствэм и унафэкIэ, Балъкъэр къэрал драмэ театрым щылэжьэну артистхэр ягъэхьэзырын папщIэ, Налшык къэкIуащ Щепкиным и цIэр зезыхьэ училищэм и балъкъэр студием щрагъэджэну, зэфIэкI зиIэ щIалэгъуалэр къыхахыну. Зи щIыналъэм къэзыгъэзэжа балъкъэрхэм къапэщылът лъэпкъ театр гъуазджэр къагъэщIэрэщIэжыну. ЗэпеуэкIэ къыхахыну цIыху 15-м и пIэм цIыхуи 100-м нэблагъэ итт.
Iуэхум зыри хэзымыщIыкI, школым и художественнэ самодеятельностым жыджэру хэта Юсуповыр Тырныауз къыщагъуэтри, Щепкиным и цIэр зезыхьэ училищэм щIэтIысхьэну къыхуагъэлъэгъуащ. Москва къикIыу къэкIуа комиссэм я пащхьэм абы щигъэлъэгъуащ гъуазджэм щиIэ зэфIэкIхэр икIи, экзаменхэм пхыкIри, еджапIэм щIэхуащ. Абы и гъусэу студием щеджащ балъкъэр артистхэу Ахматов Зейтун, Кульбаевэ Элизэт, Будаевэ Ольгэ, Барасбиев Исмэхьил, Кулиев Борис сымэ.
Псом хуэмыдэу Юсупов Хьэмид и дежкIэ гукъинэжт 1961 — 1962 гъэхэм Театр ЦIыкIум щыщылэжьа лъэхъэнэр. Ещанэ курсым и студентым пщэрылъ къыщащIат Ильинский Игорь игъэув «Любовь Яровая» спектаклым и сержант-белогвардеецым и ролыр. ПщIэшхуэт икIи жэуаплыныгъэ ин зыпылът актёр гъуэзэджэхэу Матвеев Евгений (Яровой), Ильинский Игорь (профессор Горностаев), Доронин Виталий (Швандя) сымэ я гъусэу зы утыку итыныр.
А ролыр зыгуэрым хуигъэлъэгъуэн и пэ, Ильинскэр набдзэгубдзаплъэу кIэлъыплъащ студент зыбжанэм я курс лэжьыгъэхэм, егъэджакIуэхэм зи цIэ къраIуахэми едэIуащ, иужьым Юсуповым къытеувыIащ. Хьэмид а спектаклым щыджэгуащ училищэр къиухыху.
ЕджапIэ нэхъыщхьэр къыщиухым, абы Iэмал иIащ и зэфIэкIхэр нэхъ къыщыхузэкъуэхыну Москва и театрхэм ящыщ зым щылэжьэну (Совет Армэм и театрым ирагъэблэгъащ), арщхьэкIэ республикэм къигъэзэжмэ нэхъ къищтащ. Адэжь щIыналъэм хуиIэ пыщIэныгъэм и мызакъуэу, абы хузэфIэкIакъым студием къыщыдеджа и ныбжьэгъухэр игъэщIэхъун. Балъкъэр студием училищэм щызыIэригъэхьа зэфIэкIыр ныкъуэ хъункIэ шынагъуэт, хэщIыныгъэ игъуэтмэ. Театреплъхэри абы къызэрыщыгугъыр, абыхэм я дежи щихь жэуаплыныгъэр нэсу Хьэмид зыхищIэрт.
— Театрым ущылэжьэну, дауи, гугъущ. Зы лъэныкъуэкIи спектаклхэм узыщIашэ, ауэ театреплъхэм щIэх-щIэхыурэ лэжьыгъэщIэ едгъэлъагъун хуей зэрыхъум дригъэзэшырт, — пещэ Юсуповым.
Дауэ мыхъуми, Хьэмид ехъулIэныгъэ куэд иIэщ. Абы и ролхэр гукъинэж хъуащ. Москва и театр критикхэм мызэ-мытIэу къыхагъэщащ Юсуповым и лэжьыгъэхэр. Октябрь революцэм теухуа спектакль нэхъыфI гъэлъэгъуэнымкIэ Союзпсо зэпеуэм Балъкъэр къэрал драмэ театрым щIыналъэм етIуанэ увыпIэр къыщихьащ, Моисеев Георгий игъэува Маммеев Ибрэхьим и «Раненый тур» спектаклыр комиссэм я пащхьэм щигъэлъагъуэри. Актёр лэжьыгъэ нэхъыфI къазэрехъулIам папщIэ, абы щыгъуэ ягъэлъэпIащ Юсупов Хьэмидрэ Маммеев Ибрэхьимрэ. Апхуэдэу Хьэмид къехъулIа ролхэм ящыщщ Маммеев Ибрэхьим и «Крепость Шамая» (Аслъэн), «Поэма о любви» (Къарэмырзэ) спектаклхэм щигъэзэщIахэр.
Юсуповым нэхъ къехъулIауэ къилъытэ и лэжьыгъэхэм ящыщщ Бразилием и драматург Фигейредо и пьесэм 1972 гъэм къытращIыкIа спектаклым щигъэзэщIа Эзоп и ролыр. Абы иIэ щIэупщIэр нэхъ мащIэ мыхъуу илъэс 17-кIэ утыку щагъэлъэгъуащ.
Сценэм къыхуигъэщIа Юсупов Хьэмид режиссёрхэми и лэжьэгъу артистхэми тыншу утыку ядитщ. Псори къызэхъулIэ, зы ролым икIыу нэгъуэщIым псынщIэу иувэф артистыр акъылыфIэщ, зэфIэкI иIэщ. Нэхъыщхьэращи, абы зэхуэдэу гууз, гушыIэ ролхэри къохъулIэ. Юсупов Хьэмид ящыщ зыщ Балъкъэр къэрал драмэ театрыр зэтезыIыгъэ артистхэм.
Театр гъуазджэм щиIэ зэфIэкIхэм къыдэкIуэу, Хьэмидрэ и щхьэгъусэ ХьэфIыцIэ Зулифэтрэ унагъуэ дахэ зэдаухуащ. Абыхэм зыпхъу — Алинэ — къащIэхъуащ. Зи пхъурылъхухэр зи куэщI къихъукIа адэ-анэшхуэр абыхэм я ехъулIэныгъэхэм иринасыпыфIэщ.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
