Сэ сымыщIэу жэщ жыхуаIэр, Вагъуэ нурхэр къызокIухь…
Тхьэзэплъ Хьэсэн Мысэд и къуэр Аруан куейм хыхьэ Дохъушыкъуей (Старэ Шэрэдж) къуажэм 1943 гъэм накъыгъэм и 5-м къыщалъхуащ. Курыт щIэныгъэ зригъэгъуэта нэужь, шоферу лэжьащ. 1962 гъэм КъБКъУ-м мэкъумэш хозяйствэмкIэ и факультетыр, 1964 гъэм Москва Горький Максим и цIэр зэрихьэу дэт Литературэ институтыр къиухащ. Дзэм илъэсищкIэ къулыкъу щищIащ. Дзэ, еджапIэ нэужьхэм ар щылэжьащ партым и Аруан райкомитетым.
КъБР-м и ТхакIуэхэм я союзым и жэрдэмкIэ, 1976 гъэм ар художественнэ литературэр пропагандэ щIынымкIэ бюром и унафэщIу ягъэуващ. Хьэсэн хэтащ литературэр пропагандэ щIынымкIэ Союзпсо бюром и Советым, СССР-м и ТхакIуэхэм я союзым деж поэзиемкIэ щыIэ Советым. УФ-м и ТхакIуэхэм я союзым и секретаруи лэжьащ ар.
1991-1992 гъэхэм «Аско-Евразия» IуэхущIапIэм и правленэм и унафэщIу лэжьащ. Къэбэрдей-Балъкъэрым и ТхакIуэхэм я союзым и правленэм и тхьэмадэу илъэс зыбжанэкIэ щытащ. 1998-2000 гъэхэм «Налшык и вакъэ фабрикэ» IуэхущIапIэм и унафэщIу лэжьащ. 2000 гъэм щыщIэдзауэ Тхьэзэплъыр «Литературная Кабардино-Балкария» журналым и редактор нэхъыщхьэщ.
Хьэсэн ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием и академикщ, ЩIДАА-м и щIэныгъэлI-секретарщ. УФ-м и ТхакIуэхэмрэ и Журналистхэмрэ я союзхэм хэтщ.
Хьэсэн и тхыгъэхэр адыгэбзэкIи урысыбзэкIи къыдокI. 1996 гъэм щыщIэдзауэ ахэр республикэм и мызакъуэу, нэгъуэщI щIыналъэхэм я газетхэмрэ журналхэмрэ къытохуэ, тхылъ щхьэхуэу Москваи Налшыки къыщыдокI. Тхьэзэплъым и усэхэмрэ поэмэхэмрэ щызэхуэхьэса тхылъ 20-м щIигъу дунейм къытехьащ. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, «Ещанэ сменэ» (1971 гъэ), «ЦIыхубз хужь» (1976), «КъежьапIэхэр» (1979), «Псыпэ» (1980), «УэрэдыщIэ» (1983), «ЩIыгу гъащIэ» (1983), «Лъагъуныгъэ пшыналъэхэр» (1993), «Вагъуэбэ чырэ» (1997), «Тхыгъэ къыхэхахэр» (2003), «Лунный дождь» (1983), «Колесо жизни» (2001), «Зерна из сада» (2006), «Алмазная башня» (2009) тхылъхэр. Абы и тхыгъэхэр теухуащ Хэкум, гъащIэм, лъагъуныгъэм, лъэпкъ зэныбжьэгъугъэм, цIыхухэм я зэхущытыкIэм. Республикэм и композиторхэми ядолажьэ Хьэсэн — и усэхэм макъамэхэр хуатхащ, уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэхэм ахэр щагъэзащIэ.
Ди литературэмрэ щэнхабзэмрэ хуищIа хэлъхьэныгъэфIхэр къалъытэри, Тхьэзэплъым къыфIащащ «Урысей Федерацэм щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр; Лермонтов Михаил и цIэр зезыхьэ дыщэ медалыр. Щытхъу, ЩIыхь тхылъхэри къыхуагъэфэщащ.
Дызэрыгушхуэ лэжьакIуэ
ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием хэт икIи абы и щIэныгъэлI-секретарь Тхьэзэплъ Хьэсэн и махуэшхуэмкIэ гуапэу сохъуэхъу ЩIДАА-м и Президиумым къыбгъэдэкIыу.
Хьэсэн и зэфIэкIым и хъыбарыр Къэбэрдей-Балъкъэрым къищынэмыщIауэ, Кавказ Ищхъэрэм и щIыналъэхэм щызэлъащIысащ. ЩIДАА-м и щIэныгъэлI-секретарь нэхъыщхьэ жэуаплыныгъэ зыпылъ къалэныр пылъхьэншэу зэфIэзых Тхьэзэплъым къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэу зыкъигъэлъэгъуащ. Ар куэдым хэзагъэ цIыху IэпщIэлъапщIэщ, къэгупсысакIуэ (изобретатель) телъыджэщ, усакIуэщ, журналистикэми илъэс зыбжанэ хъуауэ хэтщ, «Литературная Кабардино-Балкария» журналым и редактор нэхъыщ- хьэщ.
Хьэсэн, уи творческэ зэфIэкIыр зыхуэдэр щынэрылъагъущ Налшыкрэ Москварэ адыгэбзэкIи урысыбзэкIи къыщыдэбгъэкIа уи усэ тхылъ куэдым.
Философие гупсысэ щIэлъу иужьрей зэманым урысыбзэкIэ птхы рубаихэр тхылъеджэхэм ягу нос. КъыжыIапхъэщ, къэжэр усыгъэм и рубаи жанрыр адыгэ литературэм япэу Хьэсэн къызэрыхилъхьар. «Ещанэ сменэ» зыфIища и усэ тхылъым и фIэщыгъэр зыкъомкIэ езым и гъащIэм поджэж IэнатIищ зэрызэдихьымкIэ. Пэж дыдэуи, Хьэсэн сменищу мэлажьэ.
ЕхъулIэныгъэ инхэр дяпэкIи уиIэну, узыншагъэ, насып уи куэдыну дынохъуэхъу. ЩIДАА-р уи лэжьыгъэфIым зэрыригушхуэр зыщумыгъэгъупщэ.
НЭХУЩ Iэдэм,
ЩIДАА-м и президент.
Республикэм ис тхакIуэхэм КIыщокъуэ Алим Налшык щагъэлъапIэ.1984 гъэ
КъБР-м и литературэм и махуэхэр Мейкъуапэ щокIуэкI. 1978 гъэ
Зи къару емыблэж
Апхуэдэу зыхужаIэхэм ящыщщ Тхьэзэплъ Хьэсэн, а цIэр абы къилэжьащ и гуащIэдэкIрэ и дуней тетыкIэкIэ.
И гуащIэдэкIым и гугъу пщIымэ, Хьэсэн и къалэмыпэм къыщIэкIащ тхыгъэ зэмылIэужьыгъуэ куэд. Лейуэ утемыпсэлъыхьыжми, нэрылъагъущ а тхыгъэхэр зэрыкупщIафIэр, зэрыщIэщыгъуэр, зэрышэрыуэр – абы шэч къытезыхьэ урихьэлIэнукъым. Нобэрей ди литературэм хуэфащэ увыпIэ щаубыдащ а тхыгъэхэм. Щаубыдащ я купщIэкIэ, я гъэпсыкIэкIэ, я фащэкIэ. Хьэсэн и усыгъэхэр гупсысэ куукIэ гъэнщIащ, дапщэщи гукъинэщ, ущытезаши къэхъуркъым – ари шэчыншэщ. Апхуэдэ защIэщ, псалъэм папщIэ, Тхьэзэплъым и усэ кIэщIхэр. Абыхэм я нэхъыбапIэр сатыр плIырыплIщ зэрыхъур. КъуэкIыпIэмкIэ щызэфIэувауэ, лIэщIыгъуэ зыбгъупщIым нос апхуэдэ усыгъэхэм – рубаикIэ зэджэхэм — я ныбжьыр. Хьэсэн и фIыгъэкIэ ди литературэми щызэфIэуващ а жанр хьэлэмэтыр – абы щхьэкIэ пщIэ лей хуэфащэщ ди усакIуэ гуащIафIэ Тхьэзэплъ Хьэсэн.
И лэжьыгъэм и гугъу пщIымэ, мыхьэнэшхуэ зиIэ IэнатIэ бгъэдэтщ Тхьэзэплъ Хьэсэн – «Литературная Кабардино-Балкария» журналым и редактор нэхъыщхьэщ. Гу лъумытэнкIэ Iэмал зимыIэщи, а IэнатIэр дзыхь къызэрыхуащI лъандэрэ куэдкIэ ефIэкIуащ журналыр, абы щIэх-щIэхыурэ къытохуэ ди лъэпкъ литературэхэм я фIыпIэр – урысыбзэкIэ зэдзэкIауэ. Хьэсэн фIыуэ щыгъуазэщ урысыбзэкIэ зэдзэкIауэ цIыхухэм я пащхьэ иплъхьэнкIэ нэхъ зыхуэфащэ тхыгъэхэм, зэи теплъэкъукIыркъым ди тхакIуэхэм, усакIуэхэм я гуащIэдэкIым, и нэIэм щIэт зэпытщ ар – апхуэдэ къалэнщ журналым и тхьэмадэм и пщэ къыдэхуэр. А къалэныр дапщэщи къохъулIэ Хьэсэн. КъохъулIэ, гулъытэ иIэщ, набдзэгубдзаплъэщи.
Хьэсэн гу къабзэ, псэ къабзэ зиIэ цIыху гуапэщ – апхуэдэущ ар псоми зэрацIыхур. Зыгуэр къыщыхуэныкъуэм деж, езым и щхьэ Iуэхур зригъэтIылъэкIынурэ, Хьэсэн къыхуэныкъуэм зыщIигъэкъуэнущ, ар арэзы имыщIауэ етIысэхынукъым, и гур зэгъэнукъым, и псэр тыншынукъым – ар псоми яхузэфIэкIыркъым. Хьэсэн хузэфIокI, и къару еблэжыркъым.
Зы гъэ, Хьэсэн и жэрдэмкIэ, ТхакIуэхэм я союзым хагъэхьауэ щытащ щIалэгъуалэ гупышхуэ. Зыбжанэ щIат абыхэм апхуэдэ гулъытэ зэрахуэфащэрэ, мыгурыIуэгъуэр зыт: хэт, сыт абыхэм лъакъуэпэщIэдз къахуэзыщIыр? Ар зэхигъэкIыху, етIысэхакъым Хьэсэн: Михалков Сергей деж кIуэри, зи ужь ихьар абы гуригъэIуащ, Союзым хэзыгъэхьэ комиссэр Москва къришри, тхакIуэ, усакIуэ пщыкIутхум нэблагъэ ТхакIуэхэм я союзым Налшык щыхагъэхьащ. Гудзакъэрэ гулъытэрэ зиIэ цIыхущ ар зыхузэфIэкIынур. Апхуэдэщ Тхьэзэплъ Хьэсэн.
КЪЭРМОКЪУЭ Хьэмид.
ТхакIуэ икIи IэпщIэлъапщIэ
Хьэсэн сэ пасэу, дзэм сыщыIэу сыхуэзауэ щытащ япэу. Илъэс тхущI мэхъу абы лъандэрэ. Ар ракетэдзэм, сэ — лъэсыдзэм дыхэтт.
Дызыхэт дзэкIи сыткIи дызэтемыхуэми, дызэгъунэгъут, зы мывэ блын мылъагащэ фIэкIа дяку дэмыту. ДызэлъэIэсырт, дызэрыщIэрт. Сэ сымыгъэщIагъуэу къанэртэкъым абы и зэфIэкIым къитIэсыр зыхуэдизыр. ПхуэмыIуэтэным хуэдэт дэслъагъумрэ илэжь Iуэхухэмрэ сыкъызэрагъэуIэбжьыр. ЗэрыбгъэщIэгъуэныр умыщIэу хэтт сыт хуэдэ Iуэхуми. Мэгъу къару жыхуаIэм хуэдэ гуэр имыIэу пIэрэ жызигъэIэрт. ГъэщIэгъуэнратэкъэ, нэхъыжьи нэхъыщIи и кIэм ищIат. ПщIэнтэкъым ар сэлэт къудейуэ. Уэр-сэру яхэтт сэлэтхэми, офицерхэми, командир нэхъыщхьэхэми. Яхэтт, жаIэр ядыжиIэу, ящIэр ядищIэу. Сэ нэхъри згъэщIагъуэр Хьэсэн командир нэхъыжьхэм чэнджэщэгъу зэращIырт. Абы и закъуэт — дзыхьи къыхуащIырт. ЖэщкIэрэ офицерхэр кIуэжырти, я унэ тыншу илъыжырт, щэ бжыгъэкIэ сэлэтхэр зыщIэс казармэр сержант Тхьэзэплъым къыхуагъанэрти. Апхуэдэ дзыхь къыхуащIырт и зэфIэкIыр здынэсыр ящIэрти, цIыхугъэ-пэжыгъэ далъагъурти, узыщыгугъ хъуну къалъытэрти. ПщIэ, фIэлIыкI щиIэт зыхэт взводым, ротэм, полк псом. Хьэсэн и унафэт нэхъыбэрэ ягъэзэщIэн хуей хъури, зэдаIуэри, къуэншахэмэ, тезыр къытезылъхьэхэри, лей къатехьэмэ, къащхьэщыжыну яIэри…
НтIэ, апхуэдиз Iуэхур зи пщэ дэлъым зэман къигъуэтырт си деж пщыхьэщхьэкIэрэ къэкIуэну, нэхъ хьэлэмэтыжрати — усэ итхыну. Сэ абы и хъэтIым сеплъырт сфIэгъэщIэгъуэну. Хьэрфхэм моуэ жьы ящIэпща хуэдэу сщIэртэкъым зэбгрыдза-зэбгрыдзауэ къызэрысщыхъур. Езы усэхэм яхэттэкъым гупсысэ зыхэмылъ, зэгъэпщэныгъэ, образ шэрыуэхэми уащрихьэлIэрт мымащIэу. Ауэ ахэри мо и хъэтIым ещхьу зэбгрыдза-зэбгрыдзауэ къысфIэщIырт, зэуIу пхуэмыщIыжу. Сытми, усэ нэс хъуауэ къэслъытэртэкъым сэ ахэр. Сэ къэзмылъытэмэ — арат зэрыхъур, зэфIэкIат. Уджэгурэт, абы щыгъуэ сэ си усэ гуэрхэр газетхэм, журналхэм традзат, нэхъыщхьэжрати, Горькэм и цIэр зезыхьэ Литературэ институтым сыщIэст! Езыри сэ схуэдабзэу еджапIэ нэхъыщхьэ къыщIашри къашауэ арат, ауэ зыхуеджэр мэкъумэшт.
Илъэс зыбжанэкIэ узэIэбэкIыжмэ, «Кабардино-Балкарская правда» газетым къытрадзауэ щытащ «ТхакIуэ Тхьэзэплъ Хьэсэн вакъэ лъэдакъэ щIэх-щIэплъхьэ къигупсысащ» псалъащхьэм щIэту тхыгъэшхуэ. Абы куэд къигъэуIэбжьащ: сыт усакIуэ Тхьэзэплъ Хьэсэнрэ вакъэ лъэдакъэмрэ Iуэхуу зэхуаIэр?! Ауэ махуэ къэс абы хуэзэхэм, ар дгъэщIэгъуакъым. Дыщыгъуазэт Iуэхум, езым куэдрэ и гугъу къытхуищIырт. Бгъунжу щIишхыкIа лъэдакъэм вакъэр икIуэдыкIым и закъуэкъым, ар зылъыгъыр гугъу ирегъэхьри, и зекIуэкIэм зрегъэхъуэж. Хъарзынэт, абы Iэмал гуэр иIамэ. Ар псоми къагурыIуэрт. КъагурымыIуэр ар Хьэсэн и деж къыщIэсарт, зи IэщIагъэхэр къанэу. Езым и фIэщу жиIэрт Iэмал къигъуэтауэ. Вакъэ лъэдакъэм сэкъат иIэ хъуауэ гу щылъыпта сыхьэтым уи жыпым къипхыу хъунут нэгъуэщI — щIэрыпс (ар жьэдэха иIэхэмкIэ адрейм, вакъэм щIэтым, ихьэу, зэрыубыдын хуейт) щIэбгъэувэ. Арат Тхьэзэплъым жиIэр, я фIэщ мыхъур, къагурымыIуэр. Я фIэщ щIэмыхъури къащIыгурымыIуэри мырат: а зэрыжиIэм хуэдэу къызэрыгуэкIыр пэжмэ, мы дуней псом нобэр къыздэсым ар зыми игу къэмыкIауи?! Гу лъамытауи абы иджыри къэс?! Пэжу, Хьэсэн и хьэлт сыт хуэдэ лъэныкъуэкIэ имыгъэзами, а IэнатIэ зыпэрыувам Iуэхур нэхъ щефIэкIуэн папщIэ зыгуэрхэр къигупсысу, щIэуэ хилъхьэIауэ. КъБКъУ-р къиухыу инженер-механикыу диплом къыщратыжам шкIэхэр колхоз фермэм машинэкIэ щыгъэшхэныр къызэгъэпэщыным теухуауэ къыхилъхьауэ щытар япэм зэи щымыIа Iуэхут. Абы мыхьэнэшхуи иIэт Iэщыхъуэхэм я лэжьыгъэр ящыгъэпсынщIэнымкIэ. Ар ирихьэлIат усакIуэм и япэ тхылъыр, «Ещанэ сменэ» зыфIищар, дунейм къыщытехьа лъэхъэнэм. Апхуэдэу къежьат Хьэсэн, лъэныкъуэ куэдымкIэ зэуэ щылажьэу. Мис ахэр ягу къигъэкIыжат вакъэ лъэдакъэм и Iуэхум. ИтIанэ иужьрей зэманым ар Налшык вакъэ фабрикэм и нэхъыжьу зэрыщытари халъхьэжырти, моуэ гушыIэрт: «Дэ насыпыжьыр Алыхьым къыдитати, Тхьэзэплъ Хьэсэн космодромым унафэщIу ягъэкIуатэкъым, армыхъумэ нэгъуэщI планетэ дигъэIэпхъуэнт!».
Хьэсэн къигупсыса къатыр лъэдакъэ лIэужьыгъуэм и Iуэхур мы зэманым жыжьэ нэсащ. Ар щызэбграгъэхащ Германием, Японием, США-м, Инджылызым, Китайм… Псори зэхэту къэрал 60-м нэблагъэм хуагъэхьащ. Дащыгугъынщ а псоми ар къыщагъэсэбэпыну — апхуэдэ къатырхэр, къатыр лъэдакъэхэр къыщIагъэкIыну. ТемыувэнкIи мэхъу дунейр ди Хьэсэн и къатыр лъэдакъэм. Ауэ… еплъ абы и Iэужь-лъэужьыр здынэсам!
Хьэсэн езым IэпщIэлъапщIагъэкIэ улъэщIыхьэнукъым. Дзэм дыщыщыIэм абы мыувыIэу ищIырт хьэпшып, Iэмэпсымэ цIыкIу гуэрхэр. Жылэр гъуэлъыжауэ щыжейм ар пэщащэу щыст. Зэгуэрым Хьэсэн и Iэгум лындыжу иту зы кхъухьлъатэ дахэ дыдэ цIыкIу къысхуишият пластмассым къыхэщIыкIауи, моуэ, зымащIэкIэ егугъужамэ, лъэтэнтэкъэ мыр, жысIэу сеплъырт.
Хьэсэн пхъащIэщ, мыващIэщ, слесарщ, сварщикщ, монтерщ… Сытым еIусэуи сыт ищIэуи ирехъуи, шэрыуэщ, Iэрыхуэщ. Уи гум зегъэпсэху, ар Iэбэу щыплъагъукIэ. ИрегъукIэ, ирепхъащIэ, иреусэ — сыти ирещIэ, абы псори зытриухуэжыр зы къалэн нэхъыщхьэщ. «Сэ мы щIым сыкъыщIэкIуар гуфIэгъуэ зесхьэну аращ псэ емызэшрэ гъуэгу мыухкIэ», — щыжеIэ Тхьэзэплъым и тхыгъэхэм ящыщ зым. НэгъуэщIу жыпIэмэ, гъащIэр нэхъ тынш, нэхъ дахэ, нэхъ IэфI ищIыну хущIокъу. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, Iэм ищIэ, илэжь къудеймкIэ ар пхузэфIэкIынукъым. Псалъэ ухуейщ Iэмал имыIэу. Лъыр псым хуэдэу щагъажэ зауэшхуэхэм къыщыщIэдзауэ, дунейм мыгъуагъэрэ тхьэмыщкIагъэу къыщыхъу псори цIыхум и зэхэщIыкIыр зэрымащIэм къыхокI. НтIэ, а зэхэщIыкIыр нэхъыбэ хъуным Iэрэ Iэпщэ къарукIэ хэпщIыхьыфынур мащIэщ. Аращ Хьэсэн псалъэм зыщIритыр — къалэмыр ар къыщIищтэр.
Зэуэ зэдихь Iуэхушхуэ псоми зэхуэдэу зэдогугъу Хьэсэн, мыр мыбы япэ зыгуэркIэ ирегъэщ пхужымыIэну. Усэми аращ, нэхъ лейуэ хущыту гу лъыптэркъым. Сэ зэи зэхэсхакъым Тхьэзэплъыр литературэм, усэм куууэ, укъуэдияуэ тепсэлъыхьу. Езым еи имеи гукIэ къеджэу плъагъуркъым. Ауэ сэ слъэгъуащ икIи зэхэсхащ ар езым и усэхэм тхылъкIэ къеджэжу. Зэ, зэхыхьэшхуэ гуэрым теухуауэ Москва дыкIуауэ, Хьэсэн и усэхэм езыр къеджэжырт «Россия» хьэщIэщым дыщIэсу. СССР къутэжам исхэр дэнэ къэна, нэгъуэщI къэралхэми къикIа усакIуэ цIэрыIуэ защIэт ихъуреягъкIэ къепщIэкIари, къедаIуэрт псори, дунейр ящыгъупщауэ. Апхуэдэу куэдрэ къеджащ, а къызэджэ и усэхэм езыр хьэлэмэт гуэру тепсэлъыхьыжу. ИужькIэ, а зэрыумэзэхауэ псори заулкIэ щытыжауэ, Исаев Егор и щхьэр къиIэтри моуэ жиIащ: «УсакIуэшхуэщ мы Тхьэзэплъ Хьэсэн!»
ХЬЭХ Сэфарбий.
Нэхущыр и нэгум йодэхащIэ
Тхьэзэплъ Хьэсэн икIи усакIуэфIщ, икIи си ныбжьэгъущ. Сэ сыт щыгъуи согъэщIагъуэ абы и усэмрэ хьэл-щэнхэмрэ зэхуэдэу гу щылъыстэкIэ.
Ар тотхыхь гъащIэр зэрыIэхуитлъэхуитым, цIыхум ищIэнкIэ Iэмал зимыIэ Iуэхугъуэ куэд зэрыщыIэм. Iеймрэ фIымрэ ятепсэлъыхьын фIэфIщ. Илъэсхэр блокI, щхьэцыр ягъэтхъуу, балигъ ныбжьым уносри, а псалъэмакъыр нэхъ куу, убгъуа, IущыгъэкIэ гъэнщIа, уеблэмэ тхьэзэплъ псэлъэкIэ мэхъу.
Хьэсэн и усэхэм сыщеджэкIэ и гъащIэм и плъыфэхэр си нэгу къыщIохьэ, нэхущыр абы и нэгум йодэхащIэ, жыгхэм я тхьэмпэхэр щэхуу мэIущащэ, удз гъэгъахэр къысщыгуфIыкIыу къысщохъу. ИтIанэ ди гупсысэхэм зэгъусэу ди щIыналъэм къыщызэдакIухьу щIадзэ.
Къудамэм пхъэщхьэмыщхьэ IэфIхэр къыпыкIэнукъым, лъабжьэфI имыIэмэ. Тхьэзэплъ Хьэсэн лъабжьэфI иIэщ. Ар абы и лъэпкъ усыгъэрщ.
СОЗАЕВ Ахъмэт,
КъБР-м и Къэрал саугъэтым и лауреат.
Усэхэр
* * *
КъысхуэкIуэ Уэ, ГуэшакIуэ!
КъыпхыкI лIэщIыгъуэ ткIийм.
Си гуащIэр ебгъэфIакIуэу,
Ухэтщ уэ вагъуэ бзийм.
Къызэт Уэ уафэ тхылъри,
Ахърэт гъуэгу схуитхъэж.
БлэкIари къытпэщылъри
Си гуащIэм щызэпхыж.
Уэрщ ГъащIэм и псэпылъхьэр.
Уи щхьэж гум къимытIэс.
Бгуэшам си гуащIэ хэслъхьэр,
ЩIым пэщу щымытIыс.
КъысхуэкIуэ Уэ, ГуэшакIуэ,
Зи нурыр къысхуэзыхь!
Къысхуэхъуи чэнджэщакIуэ,
Си жыжьэм псэр хуэпсыхь.
Хуэпсыхь си щIыгу къарури
ЩIыгу гъащIэу къызэптам…
Зэгуэр дэ дызэщыури,
УсфIэкIуэдыж пэтам…
Егъасэ сипкъ лъэкъуауэр
Гуапагъэ нуркIэ тэну.
ЗыгуэркIэ, хутыкъуауэ,
Мы щIыр сымыгъэщтэну.
Арыншэм — куэдщ къэхъукъащIэр:
ЦIыху цIыкIур удэфащ.
Яужэгъужауэ гъащIэр,
Щхъухь къезыхуэкI ефащ…
КъытхуэкIуэ, Гуапэзехьэ!
ЛIэщIыгъуэ ткIийм къыпхыкI.
Къытхуэхъуи фIым и телъхьэ,
Ди натIэм Ер итхыкI.
* * *
Уи тэлайр сакъыу зесхьэу,
Си гупсысэ хьэкъыр — Уэрщ.
Лъагъуныгъэр сэ къысхыхьэу
СызыщIар уи гъатхэ гуэрщ.
Сылъэтэнти хъуаскIэ гуфIэу,
Дуней псор зэзгъэлъагъунт.
Сигу пхъэрар здынэс уэгу Iуфэр,
ЦIыху фэеплъу сэ згъэжынт.
КъысхуэбгъэщIтэм дыгъэпс-дамэ,
Вагъуэ куейр зэщызгъэкъуэнт.
ГухъуэпскI уэрым гъуэгу къептамэ,
Си гур нобэ мызакъуэнт.
Тхьэшхуэ! Си гур щызэIупхым,
Уи хьэкъ иныр хьэкъ хуэхъуащ.
Гумрэ уафэмрэ щызупхым,
Си къаруми хэбгъэхъуащ.
Арти, нур къегъэщIри уафэм,
Сэ къысхуешэ къигъэщIар…
Уафэм сэ къысхуищI унафэм
ЩогуфIыкIыр сигу гъущIар.
* * *
Жэщ жыхуаIэр зыхэзмыщIэу,
Сэ вагъуэбэм сыщопсэу.
Вагъуэ мэр IэпкълъэпкъкIэ къасщIэу,
СыщыIащ хьэжыщI а псом.
Си жаныгъуэ, си къэхъугъуэм
Псэм гупсысэр зэщIипхъуау,
Си гухэлъхэм я IэфIыгъуэм
Сыпсэуащ хьэщыкъ сыхъуау.
Уэгу къарукIэ сигъэпэкIуу,
Уафэм ищI къэхъугъэ псор
Хъуу си фIэщ, вагъуэбэм сыкIуэрт.
Ару сфIэщIу сыщIэпсэур.
Пэжу жыпIэм, сэ зеспщыткъым
Дуней псом и щэхуу хъуам.
Уафэм лIыгъэкIи зеслъыткъым
ЖысIэу – арти сыпэхъуам.
Сэ сымыщIэу жэщ жыхуаIэр,
Вагъуэ нурхэр къызокIухь…
ЦIыхухэм «Тобэ» ягукIэ щIаIэр,
Япшыныжри арщ гуэныхь.
СССР-м и лётчик-космонавт Березовой Анатолэ и гъусэу.
Хьэсэнрэ и къуэ Тимуррэ. 1981 гъэ
Зи къалэным хуэIэкIуэлъакIуэ
60 гъэхэм лъандэрэ Хьэсэнрэ сэрэ дызэроцIыху. КъБКъУ-м мэкъумэш хозяйствэмкIэ и факультетым щеджэми, ар филологхэм ди хамэтэкъым. И усэщIэхэр редакцэм ихьу къытригъэдзэн и пэ дыкъригъаджэрт.
Гъуазджэмрэ литературэмрэ пэжыжьэ IэщIагъэм хуеджэ щIалэр усэ тхыным зэрыдихьэхар ди гуапэт. Псом хуэмыдэу сэ ар нэхъ спэгъунэгъут, курыт школ нэужьым мэкъумэш хозяйствэмкIэ факультетым сыщIэтIысхьати. Зы илъэскIэ а къудамэм сыщеджауэ си тхылъхэр къыщIэсхыжащ, экзаменхэр стыри, филологие факультетым и студент сыхъуащ. Хьэсэн сэ нэхърэ нэхъ жыжьаплъэу къыщIэкIами, а Iуэхугъуэм нэхъ зэпэгъунэгъу дищIат. Абы къыхиха унэтIыныгъэр имыхъуэжу инженер-механик IэщIагъэр зригъэгъуэтащ. КъищынэмыщIауэ, Горький Максим и цIэр зезыхьэ Литинститутым щIэтIысхьэжри щытхъукIэ къиухащ.
Хьэсэн и усэ тхылъым теухуауэ мы гукъэкIыжыр сигу къинэжащ. Черкесск къалэм и лицей №5-м и унафэщIым и къуэдзэ, юридическэ щIэныгъэхэм я кандидат Астаховэ Татьянэ къыбгъэдэкI письмо «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм къэкIуат. Абы итт гъэ еджэгъуэр и кIэм нэблэгъауэ, экзамен тыгъуэу, зэпеуэхэм я чэзууэ, и гъэсэнхэр еджапIэ нэхъыщхьэм зэрыщIэтIысхьэным хуигъэхьэзыру, щIэныгъэ лэжьыгъэми хэту Тхьэзэплъ Хьэсэн диным теухуа и усэ тхылъыр бзылъхугъэм къызэрыIэрыхьар. А псом и унагъуэ Iуэхухэри къыхыхьэжат: пхъурылъху къыхуалъхуат, и къуэм и хьэгъуэлIыгъуэм зыхуагъэхьэзырырт, и адэ-анэр сымаджэ хьэлъэт. КIэщIу жыпIэмэ, а лъэхъэнэм цIыхубзым куэд хузэтрихьат. Тхылъыр къыIэрыхьэри махуэ бжыгъэ фIэкI дэмыкIауэ Татьянэ и адэр дунейм ехыжащ. Астаховэм и тхыгъэм Тхьэзэплъым фIыщIэ ин къыщыхуищIырт нэху, Iущыгъэ, цIыхугъэ зыхэлъ и усэхэм а махуэ хьэлъэхэр, и гуауэр къызэрыдагъэпсынщIам, къару къызэрыхалъхьам папщIэ.
Апхуэдэу гуапэу бзылъхугъэр къыпэджэжат Хьэсэн и усэхэм. Псэм зегъэузэщIыным, диным теухуа апхуэдэ нэгъуэщI усэхэр иIэмэ иджыри Татьянэ хуигъэхьыну щылъаIуэм, «Горянка» газетым къытригъэдзат Хьэсэн и усэ гуп. УсакIуэм къыфIэмыIуэхункIэ Iэмал иIэкъым и псалъэр цIыхухэм гунэс зэращыхъур. КъызэрысфIэщIымкIэ, псалъэр зи Iэщэ дэтхэнэми жаIэм и мыхьэнэмрэ цIыхухэм ар зэрызыхащIэмрэ гулъытэ хуащIын хуейщ.
Апхуэдэу щыхъукIэ, зы тхылъеджэм нэхъ мыхъуми и гум удыхьэфамэ, ар дахагъэм, гуапагъэм хуэбгъэушыфамэ, е зыхэт гузэвэгъуэм къыхэпшыфамэ, и усэхэм тригъэкIуэда зэманыр пщIэншэ хъуакъым. А къалэным Хьэсэн хуэIэкIуэлъакIуэщ.
ГЪУТ Iэдэм,
филологие щIэныгъэхэм
я доктор, профессор.
Тхьэзэплъ Хьэсэнрэ Абазэ Шэрэфрэ. 2008 гъэ
ЩIДАА-м и Президиумым и зэхуэс нэужьым. Мейкъуапэ къалэ, 2005 гъэ
Итхахэм сыкъеджа нэужь
Тхьэзэплъ Хьэсэн, сымыбзыщIу жысIэнщи, фIыуэ солъагъу. Ар зэчий зыбгъэдэлъ тхакIуэ, усакIуэ къудейкъым.
Шэч къытепхьэркъым а цIыхум и псэкупсэм и инагъми. ЦIыхум ухуэзэу ар занщIэу уигу щихуж щыIэщ. Хьэсэнрэ сэрэ япэу дызэрызэхуэзэрэ куэд щIащ, 80 гъэхэм и кIэрщ, литератор щIалэгъуалэм я IX союзпсо зэIущIэ щезгъэкIуэкIарщ. Мис абы щыгъуэ Тхьэзэплъымрэ сэрэ дызэIущIауэ щытащ. Абы и пэкIэ сэ адыгэ лъэпкъым къыхэкIа цIыху срихьэлIатэкъым. И щэныфIагъым сыкъигъэуIэбжьу цIыху гъэщIэгъуэным и дуней къэслъэгъуащ. Урысхэм къазэрыщыхъумкIэ, Кавказым щыпсэу цIыхур нэжэгужэщ, ехьэжьащ, узыншагъэ быдэ зэрыбгъэдэлъыр узэрыIуплъэу къапщIэу.
Иджы си пащхьэм къитыр зыкIи абы хуэдэкъым. УкIытапэурэ къыпогуфIыкI, и дунейр зэрымытыншыр и нитIым къыщIех. И усэхэм сыкъеджа иужь, къызгурыIуащ ар япэу игу къыпылъэдар «къизыкIутыкIхэм» зэращымыщыр, зэрызэпIэзэрытыр, адрейхэм задригъэкIуным зэрыхущIэкъур.
Кавказым щыщ литератор щIалэхэм я нэхъыбэр усакIуэ нэхъыжьхэу Кулиев Къайсын, КIыщокъуэ Алим, Гамзатов Расул сымэ я щапхъэу тхэрт. Абыхэм я усэхэр теухуат Кавказ щIыналъэм жьгъырууэ щежэх псы цIыкIухэм, уафэгум лъагэу ит къуршыбгъэхэм. Тхьэзэплъ Хьэсэн ейхэр абыхэм зыкIи хуэдакъым. Сэ сощIэж абы и усэ сатырхэу философие гупсысэ зыщIэлъыр — гъащIэм и мыхьэнэм теухуар. Толстой Лев итхыгъауэ щытащ: «ТхакIуэр гъащIэм иIэ мыхьэнэм, лIэныгъэм егупсысмэ, философие зыщIэлъ литературэм и къежьапIэ мэхъу».
Сэ куэд жысIэфынущ си ныбжьэгъу Хьэсэн, Урысей Федерацэм и ТхакIуэхэм я союзым сыт щыгъуи IэплIэешэкIкIэ ирагъэблагъэм, и хьэл-щэнхэм ятеухуауэ. Дэтхэнэ ди зэхуэзэри, зэманкIэ мащIэу щытми, псалъэмакъ гъэщIэгъуэнкIэ гъэнщIащи, гуимыхужу къонэ. Иджы, Тхьэзэплъ Хьэсэн къызэралъхурэ илъэс 70 щрикъум, сигу къокIыж, Толстой Лев и нэгъуэщI псалъэхэр: «Илъэс 50-м цIыхур щынэсам и деж, щыуэми емыкIу хъунукъым, сыту жыпIэмэ абы илъэгъуаращ тегъэщIапIэ ищIыр. Илъэс 60 хъуам иджыри щыуагъэ IэщIэкIыныр къозэгъ, сыту жыпIэмэ, лэжьыгъэм, гъащIэм щилъэгъуаращ нэхъыбэ зытриухуэр. Ауэ цIыхур илъэс 70 ирикъуамэ, ар щыуэнкIэ Iэмал зимыIэщ, сыту жыпIэмэ, блэкIам ириплъэжрэ гъащIэм и къэкIуэнум егупсысыфу щытын хуейщ. Аращи, сэ сыхуейщ Хьэсэн сеупщIыну: «Хьэсэн, уэ Iущыгъэм и щыгум унэса, щыуагъэ пIэщIэкIыныр къемызэгъыжу къэплъытэрэ?»
Насып, лъагъуныгъэ уиIэу, Хьэсэн, литературэм и лъагапIэм унэсы- ну!»
ЛОПУСОВ Юрий,
усакIуэ, Урысей Федерацэм и ТхакIуэхэм я союзым и секретарь.
