Зэи дызэмыфIэкIыфын щапхъэ. Адыгэ узэщIакIуэ Тамбий Пагуэ къызэралъхурэ мы гъэм илъэси 140-рэ ирокъу
Зэгуэр адыгэбзэ, IуэрыIуатэ тхылъ къызэгуэзыхауэ Тамбий Пагуэ и цIэм хуэмыза щыIэу къыщIэкIынкъым. Ауэ хэт хъуну ар езыр? Сыт и IуэхущIафэу щыта, абы къызэринэкIауэ дунейм сыт къытена?
Сэри абы и цIэр сщIэрт, илэжьахэм щыщ гуэрхэми сыщыгъуазэт, Москва дэс еджагъэшхуэ Алий Аллэ илъэс щэщIым щIигъу ипэкIэ жэрдэм ищIу, революцэм и пэ къихуэу ятхыжа адыгэ IуэрыIуатэр зы тхылъу къыдэдгъэкIыну мурад щытщIам щыгъуэ. Мис абдежым си нэкIэ слъагъужащ Тамбийм лъэпкъым хуилэжьам и инагъыр зыхуэдэр! НэгъуэщI зыри хэмылъами, хъыбарыжьу, таурыхъыу, уэрэду дэ щIэрыщIэу теддзэжам я бжыгъэр къэплъытэмэ, Тамбий Пагуэ япэ ибгъэувэ хъун диIакъым, бгъэдэбгъэувэн фIэкIа.
А дгъэхьэзыру тредгъэдза тхылъым хъыбар кърикIуауэ щытащ. Тхылъыр къыдэкIри зы тэлай дэкIауэ, зэгуэр си деж цIыхубзитI ныщIохьэри, нэхъыжьым урысыбзэкIэ къызжеIэ:
— ЗыкъозгъэцIыхумэ си гуапэщ, сэ сы-Тамбий Саадэтщ, Пагуэ срипхъущ.
Зэхэсхар апхуэдизкIэ фIэщщIыгъуейти, абы къикIыр занщIэу къызгурымыIуэу Iэнкун сыкъэхъури, «Куэду си гуапэщ…» жысIащ.
— ЛIо, Тамбий Пагуэ ипхъу уи кабинетым къыщIыхьэнкIэ уи фIэщ хъуртэкъэ? — къызоупщI бзылъхугъэр.
ИтIанэщ къыщызгурыIуэпар къыщIыхьар хэтми. Мис апхуэдэу нэIуасэ сыхуэхъуауэ щытащ сэ сызыхуэзахэм ящыщу нэхъ Iэдэбышхуэ зыхэлъ цIыхубзым, архитектор Iэзэм, егъэджакIуэм, сурэтыщIым. И адэм итхыжахэр тхылъу къызэрыдагъэкIам щхьэкIэ ар Москва къикIри Налшык къэкIуат икIи иужькIэ ди институтыр зыгъэбжьыфIэн тхыгъэхэри къыдитауэ щытащ. И адэм теухуа гукъэкIыжхэр итхыжри, Тамбий Пагуэ и тхылъ щхьэхуэ Хьэщхъуэжь Рае и гъусэу щыдгъэхьэзырым щыгъуэ, ари хэдгъэхьащ.
Хэти сыти жрыреIэ, ауэ сэ къызэрысфIэщIымкIэ, лъэпкъым и къэкIуэнур зэлъыта пщэдейрей щыIэкIэм и лъагъуэр зэрыцIыхубэу зэдыхашыркъым. А цIыхубэм и псэукIэр зыузэщI цIыху щыпкъэхэм бэм я гурыгъухэр зыщIашэ, лъэпкъыр ефIэкIуэн щхьэкIэ зыхуейр псэкIэ зыхащIэри, а езыхэм мыдрей цIыхубэм хуалъэгъуар гъуазэ яхуохъуж, я гъащIэр абы трагъэпсыхь. Абы я нурымкIэ бэм игъэнэхужа гъуэгум цIыху цIыкIур теувэрэ ирикIуэмэ, гъащIэр йофIакIуэ, я нэхъ лъэпкъ дэхуэхауэ щытри нэхъыбэ зылъэкIхэм гъусэ тэрэз яхуохъу, къакIэрымыхуу ядолъэбакъуэ. КъыкIэрыхуа гуэрхэр зылъэщIигъэхьэжын хьисэпкIэ, цивилизацэм и зыужьыныгъэр зэи къызэтеувыIэнукъым. Ар япэ ищахэм, ипэкIэ зыгъэкIуатэхэм ейщи, плъэкIмэ, укъыкIэрыхункъым, укъыкIэрыхуами, насып уиIэмэ, къыпхэхъуэнщ цIыху гуэрхэр — Iущрэ псэемыблэжхэу, акъылрэ лIыгъэу яхэлъри япэ ищахэм узэрылъэщIагъэхьэжыным хуаузэщIыну хьэзырхэу. Дэтхэнэ зы лъэпкъ узыншэми пIалъэ-пIалъэкIэ къыдохъу абы и узыншагъэмрэ и пашэныгъэмрэ зи плъапIэ цIыху жанхэр. Дауи, апхуэдэхэр я пщэ далъхьэжа къалэныр зэрагъэзащIэм хэтхъыкIыркъым, гугъуехь лей къахулъыкъуэкI мыхъумэ. Ахэр икIи зэи куэд хъуркъым. Ауэ абыхэм я фэгъу къызыхэмыхъуэж лъэпкъыр дохуэхыпэри, щIым токIуэдыкIыж, къызыхэхъуа лъэпкъым и насыпыр уэру къокIуэ, сыту жыпIэмэ, зи гугъу тщIы цIыхухэр щхьэхуэлажьэкъым икIи щхьэхуэпсэукъым. Абыхэм я гъащIэри, гуащIэу яхэлъри, мылъкурэ былыму ябгъэдэлъри зыхуаунэтIыр лъэпкъым и къэкIуэнур нэхъ дахэ зэрыхъунырщ. Апхуэдэ цIыхур бегъымбарым памыщIми, адыгэхэм хабзэу яIащ, псалъэм къыдэкIуэу нэхъ мыхъуми и цIэ къраIуэ хъужыкъуэмэ, щысыр хуэтэджу.
Адыгэ лъэпкъым дежкIэ а жыхуэсIахэм ящыщ зыщ Тамбий Пагуэ. Апхуэдэ пщIэр дауэкIи егъэзыгъэ гуэркIи зыIэрыбгъэхьэфыну зэи щытакъым, хьэмэрэ къулыкъушхуэм е ныбжьым къадэкIуэ телъхьэу бгъуэтынукъым, ар къэзыхьыр уэ къыбдалъэгъуа уи IуэхущIафэмрэ лIыгъэмрэ кърикIуэу зыхуебгъэщIыф пщIэрат. АтIэ, зи цIэ къитIуа лIым ар сыткIэ къихьыфауэ пIэрэ?
Тамбий Исмэхьил и къуэ Пагуэ 1873 гъэм хьэжрэтым щыIэ ХьэтIохъущыкъуей (ар иджыри Къэрэшей-Шэрджэсым хеубыдэ) къуажэм къыщалъхуащ, пэщIэдзэ еджапIэри а щIыпIэм къыщиухащ. 1888 гъэм ар щIотIысхьэ егъэджакIуэхэр щагъэхьэзыру Гори къалэм дэт семинарием. Еджэу здэщыIэм, абы ныбжьэгъу къыхуохъу иужькIэ адыгэ узэщIакIуэ Iэзэ хъуа Къэшэж ТIалиб, революционер цIэрыIуэ икIи къэрал къулыкъущIэшхуэ хъуа азербайджан лIы щыпкъэ Нариманов Нариман, Кавказым ис лъэпкъхэм я щэнхабзэмрэ я бзэхэмрэ къэпщытэным ямылейуэ куэд хэзылэжьыхьа урыс профессор Лопатинский Лев сымэ. Апхуэдэ цIыхугъэхэр зыгъуэта адыгэ щIалэ жаныр, къызыхэкIа лъэпкъым лъагъуныгъэ къабзэ хуэзыщIар игъащIэ псокIэ зытемыкIын гъуэгу захуэ абы щыгъуэ теуващ. Ар хьэщыкъ хуэхъуащ адыгэхэм щIэныгъэ егъэгъуэтыным, абыхэм я IуэрыIуатэр, я хабзэхэр, я тхыдэр налъэ зырызурэ къэщыпыжыным икIи и псэр пытыху а Iуэхум псэемыблэжу хуэлэжьэным.
ЕджапIэр къиуха нэужь, ар бгырыс ныбжьыщIэхэр щрагъаджэу Мейкъуапэ дэт школым ягъакIуэри, илъэс зытIущкIэ абы щолажьэ. Абы иужькIэ Тамбийр Тифлис щоджэ икIи щолажьэ. Ригэ къалэм макIуэри, абы дэт политехникэ институтыр къеух. КъыкIэлъыкIуэу ар инженеру Баку щIыдагъэ къыщIэшыпIэхэм щолажьэ, къулыкъушхуэ дыдэхэр къыхуагъэфащэри, и щIэныгъэм щыхигъэхъуэн щхьэкIэ Германием ягъакIуэ, текстиль Iуэхум щыхуоджэ. Къегъэзэжри, аргуэру Баку инженер къулыкъу иIэу щолажьэ, Урысейр революцэм зэщIищтэху. Революцэ зэманым ар хущIокъу и лъэпкъ мащIэр зы лъэныкъуэми телъхьэ хуэмыхъуу, и щхьэ зэрихъумэжын Iуэху зэрызэрихуэным. Ауэ Наримановымрэ Шаумян Степанрэ хуэдэ ныбжьэгъухэр зиIа адыгэлIыр икIэм-икIэжым революцэм и бэракъым телыдыкI лозунгхэм дахьэхри, Советхэм ядолажьэ. Абы ди респбуликэ цIыкIум, а зэманым область статус зиIэу щытам, и Совнархозым — нэгъуэщIу жыпIэмэ, экономикэ IуэхумкIэ къулыкъущIапIэ нэхъыщхьэм — и тхьэмадэ къулыкъур заулкIэрэ зэрехьэ. АрщхьэкIэ хэлъэтрэ зэхэщIыкIышхуэрэ зиIэ, щIэныгъэфI зыбгъэдэлъ IэщIагъэлIыр щIэныгъэшхуэ зимыIэу бжьыпэр зыIэрыхьагъащIэхэм я гум куэдрэ темыхуэу зэхэзехуэн щащIым, и щхьэр хэкум ирехри, и ныбжьэгъу пэж здэщыIэ Баку, иужькIэ Москва хэщIапIэ ещI. АбыкIэ яIэщIэкIын и гугъами, зэманышхуэ дыдэ дэмыкIыу, 1928 гъэм, абы кIэрымылъ лажьэ кIэралъхьэ. Яубыдри Iуэхур хейщIапIэм нэмыс щIыкIэ, Ростов дэт тутнакъэщым ирадзэ, сымаджэ абы щохъури, сымаджэщым щIолIыхь. Аращ кIэщI дыдэу къэпIуатэмэ, Тамбий Пагуэ и гъащIэр зэрыхъур. Ауэ а зэманым къриубыдэу абы хузэфIэкIащ адыгэ лъэпкъым и тхыдэм щыщ IэнатIэ зыбжанэм фIыщIэшхуэ щIыхуэпщIын лъэужь къыщигъэнэн.
Япэ дыдэрауэ, ар ди лъэпкъым щыщу япэу инженер щIэ-ныгъэ зыгъуэтахэм ящыщщ. Тамбийр и IэщIагъэм хуэIэижьу зэрыщытам, ди лъэпкъыцIэр абыкIэ игъэлъэпIэн зэрыхулъэкIам и щыхьэтщ абы Ригэ дэт политехникэ институт цIэрыIуэр «фIы дыдэкIэ» къызэриухар. Германием зэрыщеджам теухуа и тхылъми нэхъыбэу итыр «зер гут» («фIы дыдэ») жиIэущ. Къигъэзэжа нэужь, ар Баку дэсу, щIыдагъэ къыщIэшыпIэхэмрэ фабрикэшхуэхэмрэ зыIэщIэлъ капиталист нэхъ бей дыдэхэм ягъэлэжьэн щхьэкIэ ирагъэблагъэу щытащ, зэIэпахыу.
Дэ къызэрытфIэщIымкIэ, пасэ зэманым щыIа ди узэщIакIуэшхуэхэм тхылърэ я щхьэм ит идеехэмрэ фIэкIа зыри ямыщIэу щытащ. КъызэрыщIэкIымкIэ, ар пэжкъым. Тамбий Пагуэ езыр IэпщIэлъапщIэ къудейтэкъым, атIэ сыт хуэдэ лэжьыгъэри жэрдэм хэлъу къызэригъэпэщыфырт, цIыху къыдэхьэхыкIэ ищIэрт, езым и Iуэху еплъыкIэ хэха иIэти, гъусэ къыхуэхъур зригъэдэIуэфырт. Ар хуэхейуэ щытакъым тэрэзу мылъку зэгъэзэхуэнми. ИтIанэ, абы хэлъэту иIамрэ и гур жану зэрыщытамрэ къагъэлъагъуэ ныбжьэгъурэ IуэхущIэгъуу иIахэмкIэ: абыхэм ящыщщ Азербайджан псом и Iэтащхьэу щыта Наримановыр, Дагъыстэным и Iэтащхьэу щыта Коркмасовыр, революционер цIэрыIуэ, 1918 гъэм Баку къалэм щаукIа Шаумян, зи цIэр куэдрэ иджыри къитIуэ еджагъэшхуэ профессор Лопатинскэр, нэгъуэщIхэри. Къапщтэмэ, Къэбэрдейр ибгынэу ар Дагъыстэным щыкIуам щыгъуэ занщIэу зи ужь ихьа Iуэхухэм ящыщщ гъущI Iунэ щащI завод къызэгъэпэщыныр, абы и технологиер зэтеухуэныр.
А псом къищынэмыщIа, ар литературэм, театрым, музыкэм куу дыдэу хэзыщIыкI цIыхуу щытащ. Тамбий Пагуэ и къэшэным хуитха письмом псалъэм къыдэкIуэ хуэдэурэ и гугъу щещI европей литературэм, драматургием и классикхэм я тхыгъэхэр къызэрыщыхъум. Абы и гупсысэ къэIуэтэкIэм ехъуэпсэн еджагъэшхуэ нобэми щыIэнущ.
Ауэ, сэ къызэрысфIэщIымкIэ, псом нэхърэ нэхъ уардэу абы хузэфIэкIар егъэджэн Iуэхум хищIыхьамрэ адыгэ IуэрыIуатэм зэрыхуэлэжьамрэщ. Куэдрэ мылэжьами, ар адыгэ сабий игъасэу, щIэныгъэ щыпкъэм хигъэзагъэу IэнатIэ ирихьэкIащ, адыгэбзэ зэраджын тхылъ нэгъунэ зэригъэпэщри къыдигъэкIауи щытащ. Хэт ищIэн, тIэкIу нэхъ хуэмыхуу щытамэ, гуащIащэу и къалэным пэщIэмытамэ, ар еджагъэшхуэу къагъэнэжыну къыщIэкIынт. Пащтыхьым и политикэр зи гъуазэхэм щIэхыу къагурыIуащ апхуэдэ лIы емызэш, лъэпкъымрэ щыпкъагъэмрэ тешыгъуейр еджапIэм щыбгъэлэжьэныр шэ къэуэжым зэрыхуэдэр икIи кIэщIу и щхьэр къыIурагъэхауэ щытащ.
Гори щыщыIамрэ егъэджакIуэу щылэжьа зэманымрэ щыгъуэ Тамбийр къуажэ-къуажэхэм кIуэурэ адыгэ хъыбарыжь, уэрэдыжь, таурыхъ, IуэрыIуатэм и нэгъуэщI пкъыгъуэхэр куэдыкIейуэ итхыжу иригъэжьащ. Абы ущиякIуэ къыхуэхъуа Лопатинский Л. Г. иужькIэ цIэрыIуэ хъуа тхылъ сериеу «Кавказ щIыналъэхэмрэ лъэпкъхэмрэ ящыгъуэзэнымкIэ материалхэр щызэхуэхьэса сборник» цIэр зиIэу Тифлис къыщыдэкIым и унафэщIт. Мис а тхылъхэм пIалъэ-пIалъэкIэрэ ихуэ хъуащ Тамбийм итхыжа адыгэ IуэрыIуатэхэр. Ар апхуэдизкIэ и гур етауэ Iуэхум пэрытти, хузэфIэкIащ илъэс зыбгъупщIым къриубыдэу адыгэ IуэрыIуатэм и жанр псоми ящыщ итхыжу къытригъэдзэн. НобэкIэ дэ дызыщыгъуазэу щыIэхэм ятепщIыхьмэ, Кавказ Ищхъэрэм ис лъэпкъхэм я IуэрыIуатэм елэжьахэм ящыщу дэ нэгъуэщI зыгуэри тщIэркъым, революцэм и пэ зэманым къриубыдэу Тамбий Пагуэ итхыжу тхылъхэм ярилъхьэжам хуэдиз зэхуэзыхьэсыжа. Ар ялъэIэсыфащ Хэкужьым къинэжауэ ис адыгэ лIакъуэ псоми — тенджыз ФIыцIэ Iуфэм Iус шапсыгъхэм я деж щегъэжьауэ, къэбэрдейхэм я деж щиухыжу, икIи пщIы бжыгъэкIэрэ итхыжащ нарт хъыбархэри, таурыхъ зэмылIэужьыгъуэхэри, тхыдэм, лIыхъужь щхьэхуэхэм ятеухуа хъыбар телъыджэхэри, уэрэдыжьхэри, гушыIэ уэрэдхэри, къебжэкIхэри. Псалъэм папщIэ, зи гугъу тщIа сборникым абы къытригъэдзауэ щытащ адыгэ уэрэдыжьу 30-м нэблагъэ, нэгъуэщI зым — таурыхъ кIыхь зыхыбл зэуэ, ещанэм — адыгэ псалъэжьрэ псалъэ шэрыуэу щитхум щIигъу, къуажэхьу щэм нэблагъэ, нэщэнэхэу, псынщIэрыпсалъэхэу щэ ныкъуэм щIигъу. Абыхэм ящыщ куэдыр адыгэбзэкIэ итхыжурэ, абы урысыбзэкIэ дэтхэнэ псалъэм и мыхьэнэри щIитхэжурэ, текстыр зэрыщыту зэридзэкIрэ урысыбзэри дыщIигъужурэщ тхылъым зэрырилъхьар. Зыкъомри дунейм къызэрытехьар урысыбзэ къудейщ, ауэ абыи лъэпкъым дежкIэ мыхьэнэшхуэ иIащ а зэманым. Апхуэдэ зыхузэфIэкIа адыгэм къахэкIауэ нэгъуэщI зыри щыIакъым, икIи абы щыгъуэ Тамбийм зэхуихьэсахэр тегъэщIапIэ пэж яхуэхъуащ иужькIэ, XX лIэщIыгъуэм, адыгэ литературэмрэ щIэныгъэмрэ заIэтыфын хуэдэ щыхъуам щыгъуэ бзэм, IуэрыIуатэм, лъэпкъ щэнхабзэм я тхыдэм зезыпщыта щIэныгъэлIхэмрэ тхакIуэхэмрэ. Абы итхыжа хъыбарыжьхэмрэ таурыхъхэмрэ нобэми узыщыгуфIыкIыу узэрыгушхуэн Iэджи яхэтщ, нобэр къыздэсми ахэр къыдогъэсэбэп.
Совет зэманым щыгъуэ ар жыджэру къэрал Iуэхум иужь ихьауэ щытащ, зэхъуэкIыныгъэу къэхъухэр фIыуэ илъагъуу и псэр щхьэузыхь зыхуищIа лъэпкъым зезыгъэужьын къэхъугъэу революцэр къилъытэри. АрщхьэкIэ а революцэ дыдэм и бын нэхъыфIхэр зыIурилъэфэжу куэдрэ къызэрыхъум хуэдэти, зи псэр къабзэу зи мурадхэр дахэ адыгэлI щыпкъэр и къару илъыгъуэу, лъэпкъым фIы Iэджи хуилэжьыфыну кIуэдыжащ.
Нобэ, Тхьэм и фIыщIэщи, еджапIэхэри ди куэдщ, щеджэнри абы щезыгъэджэнри диIэщ, цIэ лъапIэ дыдэхэр зыфIаща щIэныгъэрылажьэхэри ди мащIэкъым. Ауэ бзэ щIэныгъэм хуемыджэхха, зи IэщIагъэкIэ литературэмрэ IуэрыIуатэмрэ зыкIи емыкIуалIэу щыта Тамбий Пагуэ адыгэбзэм и щапхъэу къигъуэтахэм хуэдэр зыщIэу, IуэрыIуатэ къэугъуеиным абы хищIыхьам хуэдиз зыхузэфIэкIауэ, апхуэдэу хуэсакърэ Iуэхум сыткIи хуэшэрыуэу, лъэпкъым и щэнхабзэм куууэ щыгъуазэу нобэми диIэр закъуэтIакъуэщ — теубыдауэ ар зи IэщIагъэхэри хэтыжу. НэгъуэщIхэр къэзгъэнэнщи, литературэр, IуэрыIуатэр, бзэр джыныр зи Iуэху нэхъыщхьэу, зи къулыкъуу щыт нобэрей щIэныгъэлIхэмрэ егъэджакIуэхэмрэ я дежкIэ а лIы хьэлэмэтым и щIэинхэр дыщэу щыIэм нэхърэ нэхъ лъапIэщ, езым лъэпкъым хуиIа пэжыныгъэр, псэемыблэжу абы зэрыхуэлэжьар зэи дызэмыфIэкIыфын щапхъэщ.
ГЪУТ Iэдэм,
филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор.
