IуэрыIуатэ — дыщэ пхъуантэ
Гъэсэпэтхыдэ
Щхьэгъусэ зэрагъасэм и хъыбар
Зы лIыжь гъуэгу здытетым зы щIалэ къылъэщIыхьащ.
— Гъуэгужь апщий, тхьэмадэ! — жиIэри лIыжьым бгъурыуващ щIалэр.
— Тхьэм и щIасэ ухъу, — жиIащ лIыжьым, абы къыфIигъэкIакъым, зы теуэгъуэ якIуху: щIалэр игъэунэхуну триубыдат.
— Дэнэ укъикIрэ, дэнэ укIуэрэ? — еупщIащ лIыжьыр щIалэм. КъыздикIыр жриIэри, здэкIуэр ибзыщIащ щIалэм.
— АтIэ сыт щыхъыбар фи дежкIэ? — щIэупщIащ лIыжьыр.
ЛIыжьым и жьакIэ ныкъуэтхъум еплъри, щIалэм жиIащ:
— Жьыр яIэщIэкIащ, щIэр уи жьакIэм хуэдэщ.
Ар зэхищIыкIакъым лIыжьым. Заул дэкIри, щIалэм къыпидзащ:
— Уа, тхьэмадэ, узытесым уепсыхрэ уи Iэдэжым ушэсыркъэ?
Абы къикIри къыгурыIуакъым лIыжьым:
— Шы Iэдэж сIыгъкъым, гъуэгу сыкъызэрытехьэрэ зышщ сызытесыр.
— Гъуэгум пкIэлъей къебдзыркъэ-тIэ, — жиIащ щIалэм.
ЩIалэр игъэунэхуну триубыдати, ари къыгурымыIуауэ фэ зытригъэуащ лIыжьым:
— ЛъатэпскIэ си уанэм епхауэ пкIэлъей къыздесхьэкIыркъым, — жиIэри.
Я жылэ нэблэгъэжауэ, лIыжьым щIалэр мэлыхъуэ пщыIэ тришащ.
— Мыр си пщыIэщ, мор си хъушэщ, — жиIащ лIыжьым. ЩIалэм зы псалъи къыпидзыжакъым. Мэлыхъуэ пщыIэм къыблишри, нэгъуэщI зы пщыIи тришащ щIалэр.
— Мыри си пщыIэщ, мор си шыбз гуартэщ, — жиIащ лIыжьым.
Абдежми зы псалъэ къыпидзыжакъым щIалэм.
ЛIыжьыр зэгуэпащ, щIалэр пщыIэм къытришыжри, гъуэгу техьэжащ, я жылэ дыхьэжри, зы куэбжэ деж щепсыхащ.
— Сэ сыкъэсыжащ, — жиIащ лIыжьым.- Ныжэбэ ущыхьэщIэн уи хэгъэрей дэс ди жылэ?
— Уэ удэскъэ? Уи хьэщIэщ сихьэнщ, — жиIэри щIалэр епсыхащ, лIыжьыр дигъэхьэжри, езыр хьэщIэщым ихьащ.
ЛIыжьыр унэм ихьэжри и унэгуащэм еджащ.
— Зы щIалэ гъуэгум гъусэ къыщысхуэхъури сигъэбэмпIащ, си ужь икIакъым, ди хьэщIэщым къихьауэ исщ,- жриIащ щхьэгъусэм.
— Сыт уигу щIебгъар? — къеупщIащ лIым цIыхубзыр.
— Сигу ебгъэнкъэ: «Фи дежкIэ сыт щыхъыбар?» жысIэри сеупщIати, «Жьыр яIэщIэкIащ, щIэр уи жьа-кIэм хуэдэщ» жиIэри къызэщащ. КъригъэкIар къызгурыIуакъым.
— Мылыфрэ хъуныщIэрэ зэщIэлъэдауэ ди Iэщым яшх — аращ къригъэкIар, — жиIащ унэгуащэм. — НэгъуэщI сыт къыбжиIа?
— «Узытесым уепсыхрэ уи Iэдэжым ушэсыркъэ» къызжиIащ, шы Iэдэж зэрызмыIыгъыр илъагъурэ пэт.
— ЩIалэм и гъуэгум уэ утетт, езыр пхафэм хэтурэ къапшэрти, аращ къыуидзар. НэгъуэщI къыбжиIакъэ?
— КъызжиIакъым. ПщыIэм тесшэри, ди мэл хъушэри ди шыбз гуартэри езгъэлъэгъуати, зы псалъэ къыпидзакъым… Зы псалъэ къыпидзамэ, зыхуейм хуэдиз пысхунурэ естынут, — жиIащ лIыжьым.
— Iэщ щхьэкIэ къежьакъым- аращ псалъэ къыщIыпимыдзыжар.
— ЖыпIэр пэжмэ, ди хьэщIэм акъыл иIэщ, псэлъыхъу къежьагъэнщи, и нэ къыфIэнэр едгъэшэнщи, едгъэжьэжынщ, — жиIэри унафэ ищIащ лIыжьым. Жылэм джэгу дэтти, хьэщIэр абы иригъэшащ. Джэгум яхэплъэри, щIалэм зы пщащэ къыхихащ:
— Ар хъункъым, — къыжраIащ щIалэм. — Нэхъ сампIэимыхьэ ди къуажэ кIыхьым дэскъым, псалъэ хэзагъэркъым, сэхъуащ — ущIегъуэжынщ.
— НэгъуэщI сыхуейкъым,- икIуэтыжакъым щIалэр.
ЩIалэр хэгъэрей зыхуэхъуа лIыжьым ипхъут пщащэр. ЛIыжьым деж кIуэри жраIащ.
— Ар хъункъым, — идакъым лIым.- Си пхъур фцIыхужыркъэ фэ: ди напэр трихынущ, зэрысэхъуари зэрыжыIэмыдаIуэри фощIэ, апхуэдэ хуэфащэкъым а щIалэм — фэфI есплъащ.
Къащыпиубыдым, лIыжьым и пхъур щIалэм иратащ:
— УщIемыгъуэж, — жаIэри.
ЩIалэр гъуэгу техьэжащ, пщащэр и шыплIэ дигъэтIысхьэри. Я жылэ нэблэгъэжауэ, шыр къыжьэдикъуэри епсыхащ щIалэр, пщащэри шыплIэм къыдихащ.
— Сыкъыщежьэм къапхъэн згъэуващи, абы сеплъыху, мыбдеж щыт, — жриIащ пщащэм, шым и пащIэри хуиIуэнтIащ. — Мэзым сыкъыхэкIыжыху, зыбгъэхъеинщи, гъуэгум укъытезнэнщ, хьэм яшхыжын! — жиIэри.
ЩIалэр мэзым хыхьащ. Шыр и пIэ изэгъэнт: хъуным хэувэри IукIуэтащ. Къапхъэным еплъри, щIалэр мэзым къыхэкIыжащ, шыр IукIуэтауэ щилъагъум, щIэгубжьащ:
— Зумыгъэхъей бжесIатэкъэ! — жиIэри. Уанэр трихри, шым щэлъахъэ ирилъхьащ.- УкъыщызэмыдэIуакIэ, хьэм уезгъэшхыжынщ, гъуэгум укъытезнэнщи. — Уанэр и плIэм ирилъхьэри, щIалэр пщащэм еджащ. — Си ужь ниувэ, зыкъыскIэрумы- гъэху. ЗыкъыскIэрыбгъэхумэ, си шым и махуэр къыпхуэкIуэнущ.
Я куэбжэм нэсыжауэ, щIалэр къэувыIащ:
— Мы пщIантIэм зы хьэжь къыдэзнэри сынежьащ, ныбэм къигъэдзыхауэ къыщIэкIрэ гъыуэ къыспежьэмэ, и пIэ къизгъэкIынкъым.
Ар жиIэри, куэбжэр Iуихащ. Хьэжь ныбаджэр гъыуэ ду лъабжьэм къыщIэпщащ.
— Махуищ пхуэмышэчауэ ара! — жиIэри щIалэм хьэр иукIащ.
«Гъуэгум сыкъытринакъыми, зыгуэр хъунщ. Утыкур субыдмэ, си джатэр къисхынщ», — жиIэри зиущэхуати, щIалэм хьэр щиукIым, пщащэм и псэр IукIащ: «Хьэ хей щиукIакIэ, фыз хей еплъынкъым мы слъагъур», — жиIэри.
ПщэфIапIэм гуэгуэн къыщIихащ щIалэм:
— Мыр зищIысыр пщIэрэ, дахэ?
— СощIэ, сощIэ! Сыт щIэзмыщIэр: псыхьэ сыкъикIыжмэ, жэмыр зэрысшынури сызэрыпщэфIэнури сощIэ, — жиIащ пщащэм, къэгузавэри.
— А псор пщIэуэ, дэнэ ущапIа уэ? — жиIащ щIалэм.
Гуэгуэныр къищтэри, пщащэр псыхьэ кIуащ…
Зы илъэс дигъэкIри, лIыжьыр и пхъум къылъыгъуэзащ. И пхъур бжьэхуцым хуэдэу щабэу, щынэм хуэ-дэу Iэсэу, ужьэм хуэдэу жан хъуауэ кърихьэлIащ лIыжьыр. И малъхъэм деж махуэ бжыгъэ къыщыхьэщIэ-ри, игу зэгъауэ ежьэжащ.
Дыгъужь анэжьым и гъыбзэ
Уэгуурэ, уэгуурэ симымыхьэ, у-у-у,
УитI и махуэ си хьэлт, у-у-у,
Пшагъуэ сэтI махуэм соущэ, у-у-у,
Жанситхэ мэлым сокIуащэ, у-у-у,
Алътудхэ мэлым сощакIуэ, у-у-у,
Щынахъуэ щIалэм сыIуощIэ.
Щынахъуэ щIалэр згъэжей, у-у-у,
Щынэхъу жеяхэм сахыхьи, у-у-у,
Щынэхъу пшэри къахэсхщ.
Къуацэ лъабжьэр зэгъуэкIти,
есхьэкIи, у-у-у,
Пщафэм къыщызубли, у-у-у,
КIафэм сыщынэсым, у-у-у,
Дзыгъуэ цIыкIум къигъэсыси, у-у-у,
Бзу фIыцIэжьыр къыхэлъэти, у-у-у,
КъэщтэкIейуэ сыкъигъащтэщ.
БгъунлъэкIейуэ сыщыбгъунлъэм, у-у-у,
Алътудхэ мащэр тIагъэххэт, у-у-у,
Мащэ кууужьым сищатэщ.
И щIэм соплъри сынэскъым, у-у-у,
Зыкъыдызодзейри сыкъикIкъым, у-у-у,
Мы мащэ бзаджэм сизыхыжым, у-у-у,
И лъэпкъ сымышхыжыну тхьэ хуэсIуэнт!
Хьэурэ, хьэурэ сокъугъри, у-у-у,
Си къугъ макъ бажэжь цIыкIум зэхех, у-у-у,
КъакIуэм-къэущурэ къынос, у-у-у,
Лъапэ зресэри къодаIуэ:
Мэзым щIэт псори дызэшкъэ, у-у-у,
Уэрэ сэрэ зэкIэ зэкъуэ-зэш зыдгъэщIи, у-у-у,
Уи лъабэ дыщэхэр къэший, у-у-у,
Мы мащэ бзаджэм сихыжи, у-у-у,
Уи лъэпкъ сымышхыжыну тхьэ пхуэсIуэнщ!
— Ди анэм шырибгъу дыкъилъхуи, у-у-у,
Дзыгъуэ дещэу щэдж къуагъым дыкъуэту, у-у-у,
Уи кIэр бгъэсысу укъыкъуэкIи, у-у-у,
Ди лъакъуэ цIыкIухэр хуэкIэщIти, у-у-у,
Пабжьэ кIырым дыхэмыжыфу, у-у-у,
Си къуэш-си шыпхъуу ир птхьэлащ!
Къэнэжа закъуэр сэращи, у-у-у,
Си ужьыр хьэджафэм зэрехуэ, у-у-у,
Си фэм дэжыгхэр щогугъыр, у-у-у,
А мащэ бзаджэм уилIыхь! —
ЖиIэри, бажэжь цIыкIур хэлъэдэжащ.
— IукI, IукI, IукI, бажэжь цIыкIу, у-у-у,
Си узыр ухьи укIуэж уэ, у-у-у,
Мы мащэ бзаджэм сыкъикIыжым, у-у-у,
Псом япэ уи фэр тесхынщ!
— Хьэурэ, хьэурэ сокъугъри, у-у-у,
Си къугъ макъ хьэджафэм зэхех, у-у-у,
КъакIуэм-къэущурэ къынос, у-у-у,
Лъапэ зресэри къодаIуэ:
— Зи нэплъэ-Iуплъэр гуих, у-у-у,
ЛъэкIампIэм щIэзыхыр зи плъэкIэ, у-у-у,
Зи тхьэкIумитIыр цыпащхъуэ, у-у-у,
Щхъуэжь бзаджэу кIуэдын,
Сыт тхьэм урихьа мы мащэм бзаджэм?
— Уэркъ щауэхэм щIакIуэ щIагъкIэ
зэрашэ, у-у-у,
Къашэжым Iэнэ щIагъым щIагъэс, у-у-у,
Хьэ зи цIэ псори дызэшкъэ, у-у-у,
Мы мащэ бзаджэм сихыжи, у-у-у,
Уи лъэпкъ сымышхыну тхьэ пхуэсIуэнщ!
— Ей, бзаджэжь, уэ къэбгъапцIэхэм
сащыщкъым сэ,
ЖиIэри, хьэджафэр, щакIуэти, мэзым
щIэлъэдэжащ.
— Хьэурэ, хьэурэ сокъугъ, у-у-у,
Си къугъ макъ жэмыжь зэхех, у-у-у,
КъакIуэм-къэущурэ къынос, у-у-у,
Лъапэ зресэри къодаIуэ:
— Зи нэплъэ-Iуплъхэр гуих, у-у-у,
ЛъэкIампIэр зыгъэкIэзызыр зи плъэкIэ, у-у-у,
Сыт тхьэм урихьа мы мащэ бзаджэм?!
— Си Iэшырыщхьэхэр зэтолIэ, у-у-у,
Мы мащэ бзаджэм сипхыжтэмэ, у-у-у,
Уи лъэпкъ сымышхыжыну тхьэ пхуэсIуэнт!
— Гъатхэм хъун кIырыр
сыбгъэхъукъым, у-у-у,
Бжьыхьэм си шкIэхъур сфIыбошхыр, у-у-у,
А мащэ бзаджэм уилIыхь уэ! —
ЖиIэри, жэмыжьри хъуакIуэ ежьэжащ.
— IукI, IукI, IукI, жэмыжь, у-у-у,
Си ужьи укIуэж уэ, у-у-у,
Хьэжьхэм я шхыгъуи ухъуж уэ, у-у-у,
Мы мащэ бзаджэм сикIыжым, у-у-у,
Псом япэ уэ усшхынщ!
— Хьэурэ, хьэурэ сокъугъ, у-у-у,
Си къугъ макъ шыдыжь зэхех, у-у-у,
КъакIуэм-къэущурэ къынос, у-у-у,
Лъапэ зресэри къодаIуэ:
— Губгъуэм ит псори дызэшкъэ, у-у-у,
Уэрэ сэрэ зэкIэ зэкъуэ-зэш зыдгъэщIи, у-у-у,
Мы мащэ бзаджэм сихыжи, у-у-у,
КуэнсапIэр щыкуэдым усшэнщ!
— Узэрыхуа мащэ мыгъуэр куущэщ, у-у-у,
Дауэ мыгъуэ укъисхыжын, тхьэмыщкIэ, у-у-у,
Хьэлъэ-фIалъэ зибгъауэрэ, у-у-у,
Уи Iупэ щабэр къэпшийтэмэ, у-у-у,
Си хьэ дзапэфIанэ цIыкIуитIыр
хэзукIэнти, у-у-у,
СыхьэмкIэлауэурэ сипхыжынт.
Сыт мыгъуэр сщIэнт-тIэ, къакIуэ, — жиIэу, шыдыжьым и пэр щишийм, дыгъужьыжьыр къапхъуэщ, и дзэпэфIанэжьхэр шыдыжьым и пэ щабэм хиукIэщ, мащэм ирилъафэри ишхащ. И къупщхьэлъапщхьэхэр зэтрилъхьэри, къытеувэри къикIыжащ.
— Дэгъуэу зыкъэзгъэтхьэжщ! — жиIэри, мэзым щIэлъэдэжащ.
ГушыIэ уэрэд
Къэбэрдей Хьэжрэтым щыIэ къуажэхэм я уэрэд
Я фызыжьхэм хужьгъэр ягъэгъурэ
Кхъужь гъэгъуар лъапIэу щащэхумэ —
Шэджэрей жыпIэркъэ!
Сэмэварыр къызэдагъавэурэ,
ЛъхукъуэлIыр къыщивыкIамэ —
Абатэхьэблэ жыпIэркъэ!
Я щIалэхэм пыIэку кърашрэ,
Я пщащэхэр къру къишамэ —
ЛокъуажэцIыкIур жыпIэркъэ!
Я фызыжьхэр джэду мыгъасэрэ
Я пщащэхэр яшэн щIэбэгмэ —
Джэбэкъуей жыпIэркъэ!
Я вакIуэхэр уи зырызыххэрэ
Зырызыххэу къыдэлъэдэжмэ —
Къылышкъуажэ жыпIэркъэ!
Я лIыжьхэр джыришкIий ныбэрэ
Я пщащэхэр къалмыкъ шей ныбэмэ —
Бат-Таула жыпIэркъэ!
Я уэрамхэр зэрыхуэебз мыгъуэрэ
Я пщащэхэр шыбзыжь увыкIэмэ —
Ботэщей жыпIэркъэ!
Я лIыжьхэр пхъэ хьэнджырыкъурэ
Я пщащэхэм джабэр иракъуэкIмэ —
Зеикъуэ жыпIэркъэ!
Я щIалэхэр пащIэ бзииплърэ
Сахэплъэжмэ, си гур мэжьауэри —
Елбэргъэн жыпIэркъэ!
Я лIыжьхэр зэрышхрэ
Я пщащэхэм уашхын къудеймэ —
Локъуажэ жыпIэркъэ!
Я лIыжьхэр тхьэрыIуэ ныбэрэ
Я пщащэхэр уи фэнд гъэпщамэ —
Къэсейхьэблэ жыпIэркъэ!
Куэзырыр щызэблагъэжрэ
Нащхъуэжьыр щрагъэжэхмэ —
Хьэгъундыкъуей жыпIэркъэ!
Я щIалэхэр хьэзыр Iупэхурэ
Я пщащэхэр хуэмыху щIэращIэмэ —
Алъэсчырей жыпIэркъэ!
Я хьэжьхэр уафэм щыкъугърэ
Я выжьхэм гъудэр иракъуэкIмэ —
Абыкъухьэблэ жыпIэркъэ!
Я щIалэхэр бдзы зэгъалъэрэ
Я пщащэхэр напэ зэлъамэ —
Дохъушыкъуей жыпIэркъэ!
Я щIалэхэр уи къэптал цIахуцIэрэ
Я пщащэхэр гу пцIанэ защIэмэ —
Тхьэстокъуей жыпIэркъэ!
Уэрэдыр зыусар Гъуащэ Сэлихьщ. Лъэпкъи-жэпкъи имыIэу, и щхьэ закъуэ-и лъакъуитIу къуажэ-къуажэхэм щылIыщIэу Шэрджэс хэкур къызэхикIухьу и дунейр ихьащ абы. А къыздикIухьахэм къуажэ-хэм ядилъэгъуа щыщIагъэхэр хилъхьэри, ауаныщI уэрэд яхуиусащ. Мы уэрэдым жьэм къемыкIу псалъэ зырыз хэтахэр нэхъ псалъэ щабэкIэ зэтхъуэкIауэ тыдодзэ.
ЛIыхъужь хъыбар
Ашабэ и къуэ Мышакъ
Кърым тэтэрхэм я дзэр зэтезыкъута зауэлI хахуэхэм ящыщщ Ашабэ и къуэ Мышакъ. Ар Къэзанокъуэ Жэ-багъы и къуажэгъуу щытащ.
КъэзыIуэтэжхэм абы и цIэр зэтемыхуэу жаIэ — Мышакъ, Минщакъ, МыкIакъ, Къэлшакъ, Къылшыкъуэ. Хэти ар пщыуэ щытауэ, хэти пщылIу щытауэ жаIэ.
Абы фыз дахэ иIэт. Мышакъыр мэз къикIыжри, и щхьэгъусэр гъуэгыу щIэсу кърихьэлIэжащ.
— Къэхъуар сыт, хэт лIауэ бгъейр? Сэ сыпсэущ иджыри! — жиIащ Мышакъ.
— Уэращ згъейр. Уэ упсэу щхьэкIэ, улIа пэлъытэщ! — къыжриIащ фызым.
— Сыт сыщIэлIар, сылэжьэфыркъэ, узгъэшхэфыркъэ?
— УлIа пэлъытэкъэ, уэ ущысу сэ тэтэрхэм сыщахькIэ! — къехъурджэуащ аргуэру фызыр.
— Сыт мыбы жиIэ делагъэр? Хэт узыхьыр?
— Нобэ тэтэрхэр къыдыхьэри сыкъалъэгъуати, сахьыну жаIащ.
— Сэ сыпсэууэ уэ зыми уихьынукъым, абы щхьэкIэ умыгъ!- жиIэри пхъэр иунэщIу щIидзэжащ.
— Пхъэракъым иджы Iуэхур, псори пщым и пщIантIэм щызэхуосри, абы кIуэи, унафэм едаIуэ! — жиIащ фызым. Мышакъым уэщыр къищтэри, и кIэпкъым дэIуауэ ХьэтIохъущокъуэхэ я деж кIуащ.
Тэтэрыдзэр яукIыну унагъуэхэм щытрагуашэм:
— Сэ тэтэрипщI къызэфтыну сыныволъэIу, — жиIащ Мышакъ.
— Уэ ущIалэ закъуэщ, апхуэдиз «пхуэгъэхьэщIэнкъым!»
— «ИгъэхьэщIэнщ», сэ фIыуэ соцIыху а щIалэр, бланэщ, едвгъэт! — жиIащ Жэбагъы. — «ХьэщIэ» жагъуэр гъубж жэщым «идгъэкIыжа» нэужь, бэрэжьей пщэдджыжьым мыбы дыкъыщызэхуэсыжынщи, Къэнжалыщхьэ къыщына дзэм унафэ тетщIыхьынщ.
Мышакъ и хьэщIэхэр ишэри, и фыз дахэм деж кIуэжащ.
— Сыт мыхэр къыщIысхуэпшар, септыну ара? — къэуIэбжьащ фызыр.
— Уа, фыз, адыгэ хабзэр пщыгъупщэжа! Мыхэр хьэ-щIэщ, зэрыбгъэхьэщIэным, зэребгъэфэн-зэребгъэшхэным яужь ит, емыкIу къыдумыгъэхьу. Мыхэр «дгъэхьэщIэн» хуейуэ пщымрэ Жэбагъырэ унафэ къысхуащIащ.
Мышакъым и хьэщIэхэр мэрэмэжьей гуащIэм ирагъафэри, замыщIэжу ягъэжеящ, и уэщыр къищтэри, я пщэр пигъэлъэтурэ екIуэкIащ.
ИужькIэ Къэнжал кIуэ дзэм хэту Мышакъ ежьащ. А зауэ гуащIэми хэтащ. Зауэр зэфIэкIыу, укIыгъэхэри уIэгъэхэри зэхуахьэсыжу увыIэпIэ щратым, Мышакъ и псэу е и хьэдэ ягъуэтакъым. Къуентхъыр гуэшын хуейт. Жэбагъы унафэ ищIащ: «Мышакъ дыпэплъэнщ иджы-ри тIэкIурэ, ар фIыуэ зауэу слъэгъуащ ныжэбэ». Пэплъэу, зыхэта зауэм и гугъу ящIыжу здэщысым, дыгъэри фIыуэ къыдэкIуэтеяуэ, Мышакъ зы къуэ задэ зэв гуэрымкIэ и джатэр зыщIигъакъуэурэ къыдэпщыжри къахыхьэжащ, и щыгъыныр зэхэфытхъауэ, езым лъыр къетIэтIэхыу.
— Дэнэ, Мышакъ, иджыри къэс уздэщыIар, дэ зауэр зэрыдухрэ мащIэ щIа? — еупщIахэщ.
— Ныжэбэ дыщызэхыхьам мы къуэ кIуэцIым зы гуп дыхьэу слъэгъуати, сакIэлъыдыхьэри дэзукIыхьащ, — жиIащ Мышакъ.
— «Гупышхуэу» къыщIэкIынт, абы уи закъуэ уакIэлъыдыхьэу щыдэбукIыхьакIэ! — жиIэри ауаныщIу зыгуэр къэдыхьэшхащ.
— Куэдми мащIэми фи нэкIэ флъэгъуам хуэдэ щыIэкъым, фыщхьэщыхьи фыдэплъэ, сэ сукIахэм я хьэдэр зэтеслъхьэри сыкъыдэкIыжащ, — жиIащ Мышакъ. Щхьэщыхьэу зыдэплъа къуэм хьэдэхэр Iэтэу щызэтелът.
— Афэрым, Мышакъ, лIыгъэ уиIэщ, мы къуентхъым узэгуакIуэр къыхэх! — жиIэри ар Жэбагъы хигъэдащ.
— Си джатэм сризауэурэ и Iэпщэр къэшри срипыджэ фIэкIа сриуэ мыхъужу гугъу сригъэхьащ, — жиIэри абы зы джатэ кIэщI цIыкIу къуентхъым къыхихащ.
Мышакъ а зауэм щызэрихьа лIыхъужьыгъэм щхьэкIэ уэркъ ящIащ, и унэцIэр къуажэм фIащащ, жаIэ.
Мышакъ и хахуагъэр тIэкIу егъэлеиIуауэ хъыбархэм къаIуэтэжу къыщIэкIынщ, ауэ цIыхубэм я лIыхъужьхэр ину яIэту зэрыщытам ар и щапхъэщ.
Нарт тхыдэжь
Лъэпщрэ Тхьэгъэлэджрэ баз зэрызэпихьар
Зы гъатхэ гуэру, вэгъуэ зэманыр къыщысым, Тхьэгъэлэдж Лъэпщ деж кIуащ, фIэбз иригъэщIыну.
Лъэпщ апхуэдизу гъукIэ Iэзэти, «гъущIым и тхьэ» хужаIэрт. Апхуэдэу къызэрыхужаIэри и напщIэ телът.
ЗэныбжьэгъуитIыр уэршэру здэщысым, Лъэпщ и щхьэ щытхъужу жиIащ:
— Пшахъуэ тезмыкIутэу гъущI згъэжьэнщи, фIэбз пхуэсщIынщ.
— ПщIынкъым,- и фIэщ хъуакъым Тхьэгъэлэдж.
— СщIынщ,- жиIащ Лъэпщ.
— АтIэ, уэ пшахъуэ тумыкIутэу гъущI бгъажьэу щытмэ, сэ жылэ тезмысэу мэш хьэсэ бэв къэзгъэкIынщ, — жиIащ Тхьэгъэлэдж.
Арыххэу, зэныбжьэгъуитIыр баз зэпихьащ, Iэгу-лъэгу зэхуеуэри, зэбгъэдэкIыжащ.
Лъэпщ и щхьэ щытхъужу апхуэдэу жиIа щхьэкIэ, щIегъуэжащ. Сыт хуэдизрэ мыгупсыса-ми, пшахъуэ тримыкIутэу гъущI игъэжьа зэрыхъунур къыхуэщIэртэкъым. Лъэпщ абы иригузавэ хъуащ.
И лIыр зэрынэщхъейм фызым гу лъитэри, «Сыт щхьэгъусэр апхуэдизу ухэзыгъаплъэр?» — жиIэри къеупщIащ.
— ДелагъэкIэ си ныбжьэгъум баз сыпихьа хъуащ. Пшахъуэ тезмыкIутэу гъущI згъажьэу фIэбз хуэсщIыну езухылIащ, — жиIащ Лъэпщ.
— Езым сыт къуиухылIар? — щIэупщIащ щхьэгъусэр.
— Езым къызиухылIар игъащIэ-кIэ хузэфIэмыкIынщ. Жылэ тримысэу мэш хьэсэ бэв къигъэкIыну къыспихьащ.
— АтIэ, абы уримыгузавэ, лIы, базыр уэ къэпхьагъэххэщ. Сэ сынэкIуэнщи шэдыбжьым сепщэнщ, уэ узэрылажьэ хабзэу лъащэ, пшахъуи тумыкIутэ. Уи гъущIри абы щхьэкIэ нэхъыкIэ хъунукъым,- жиIащ фызым.
Лъэпщ къэгуфIэжри, и ныбжьэгъум хуиIуэхуащ:
— КъакIуэ, пшахъуэ тезмыкIутэу фIэбз зэрыпхуэсщIым уеплъынумэ, — жиIэри.
Тхьэгъэлэдж къэкIуащ. Лъэпщ и ныбжьэгъур кIыщым щIишэри, псори хуиту плъагъуу, игъэтIы-сащ.
Лъэпщ и фызыр къакIуэри шэдыбжьым епщэу къэуващ. Лъэпщ зэрылъащэ и хабзэм хуэдэу, ауэ пшахъуэ тримыкIутэу лажьэурэ, гъущIри игъэжьащ, фIэбзри ищIащ.
— Уи фIэщ хъуа, си ныбжьэгъу, сэ сызэрыгъукIэ Iэзэр?- жиIащ Лъэпщ.
— Хъуащ, си ныбжьэгъу, сэри баз сызэрыппихьар уи нэгу щIэзгъэкIыну узогъэгугъэ!
Апхуэдэу Тхьэгъэлэдж жиIэри, фIэбзыр ихьри кIуэжащ.
Лъэпщ къэхъуар къыгурымыIуэу, и фызым еупщIащ:
— Дауэ плъэкIа пшахъуэ тезмыкIутэу гъущIыр сыбгъэгъэ- жьэн?
— Ар мыращ уэзыгъэгъэжьар! — жиIэри пшахъуэр и IэщхьитIым къригъэлъэлъыжащ. — Сэ шэдыбжьым сыщепщэм, мащIэурэ тIуми фымылъагъуу пхутезгъэщэщащ.
— Сэ ар сигу къэкIынутэкъым. Фызым хузэфIэмыкIын щыIэкъым! — жиIащ Лъэпщ.
ВакIуэ дэкIыгъуэр къыщысым, Тхьэгъэлэдж и ныбжьэгъужьым хуиIуэхури къишащ. Губгъуэм дишри, игъащIэ лъандэрэ мэш зэрызэрашэ гъуэгужьым ишащ, жылэ тримысэу гъуэгущхьитIыр ивэри бжьыхьэм мэш бэв кърихьэлIащ.
