Лъэпкъым и фIыщIэ ин къэзылэжьа щIэныгъэлI
ЕгъэджакIуэ, гъэсакIуэ гъуэзэджэ Тау Хьэзешэ Талий и къуэр къызэралъхурэ илъэс 85-рэ ирокъу
Фэеплъ
Лъэужь нэху къэзыгъэна
Тау Хьэзешэ Талий и къуэр жылагъуэм къыщацIыху щIэныгъэлI щыпкъэу, егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэу, щIалэгъуалэм я ущиякIуэ, унэтIакIуэ Iэзэу. Филологие щIэныгъэхэм я доктор, КъБКъУ-м и профессор, КъБР-м егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ академием и академик, КъБКъУ-м ФилологиемкIэ и институтым и адыгэбзэ кафедрэм и унафэщIу щыта Таур куэд щIакъым дунейм зэрехыжрэ. Псэужамэ, нобэ, щIышылэм и 26-м, ар илъэс 85-рэ ирикъунут. ЩIэныгъэлI щыпкъэм къигъэщIа дэтхэнэ зы махуэри къызыхэкIа лъэпкъым, абы и анэдэлъхубзэр джыным тыхь хуищIащ.
«Студент гъатхэ» фестивалым къыщопсалъэ. Налшык, 2012 гъэ ДЗЭЛЫКЪУЭ районым хыхьэ Къамылыкъуэ адыгэ къуажэм 1936 гъэм къыщалъхуащ Тау Хьэзешэ. Абы и адэ-анэ Талийрэ Куржанрэ адыгэ хабзэмрэ нэмысымрэ щытепщэ унагъуэт яухуар. Хьэзешэ сымэ зэкъуэшиплI хъурти, щIэныгъэ, IэщIагъэ зэгъэгъуэтыным хуаущийуэ къагъэтэджащ адэ-анэм. Курыт школыр ехъулIэныгъэкIэ 1954 гъэм къиуха нэужь, щIэныгъэм зи нэ къыхуикI щIалэщIэр тегушхуэри щIэтIысхьащ ди хэкум и еджапIэ нэхъ лъэрызехьэхэм а лъэхъэнэм хабжэу щыта Тбилиси къэрал университетым и филологие факультетым. Абы игу къызэригъэкIыжымкIэ, филолог IэщIагъэр къыхихынымкIэ чэнджэщэгъуфI къыхуэхъуат школым щезыгъэджахэри и Iыхьлы еджагъэшхуэ Щэрдан Iэбуи.
Щхьэх зымыщIэ Хьэзешэ студент гъащIэр жыджэру ирихьэкIащ, университетым щекIуэкI жылагъуэ, щIэныгъэ-къэхутэныгъэ Iуэхухэм я нэхъыбапIэм хэту. Абы и насып къикIат дуней псом щыцIэрыIуэ щIэныгъэлIхэу, академикхэу Рогавэ Георгий, Чикобавэ Арнольд, Ломтатидзе Кетеван сымэ щрагъаджэ университетым и студентыну. 1958 гъэм Таум еджэныр зэфIигъэкIащ икIи диплом плъыжь къыхуагъэфэщащ щIэныгъэ зэгъэгъуэтыным щызыIэригъэхьа ехъулIэныгъэ лъагэхэм папщIэ. Абы и егъэджакIуэхэм гу лъамытэу къэнакъым адыгэ щIалэщIэм зэфIэкI ин зэрыкъуэлъым икIи чэнджэщ иратащ а университет дыдэм и аспирантурэм и щIэныгъэм щыхигъэхъуэну. Апхуэдэуи ищIащ Таум. Ар щIэтIысхьащ аспирантурэм икIи кавказыбзэхэр куууэ зыджа IэщIагъэлIым адыгэбзэм и зэхэлъыкIэм епха къэхутэныгъэ хьэлэмэт куэд зэфIихащ. Ахэр и лъабжьэт абы игъэхьэзыра и япэ щIэныгъэ лэжьыгъэшхуэм. Ар ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкIащ икIи филологие щIэныгъэхэм я кандидат хъуащ.
Щалъхуа щIыпIэм къигъэзэжа нэужь, Таур Шордакъ къуажэм дэт курыт школым и унафэщIу лэжьащ 1966 гъэ пщIондэ. ИужькIэ ар ирагъэблэгъауэ щытащ Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым икIи илъэс 11-кIэ абы щыIащ щIэныгъэлI нэхъыщхьэу. А лъэхъэнэм пыщIащ Хьэзешэ адыгэбзэ псалъалъэхэм ехьэлIауэ иригъэкIуэкIа и къэхутэныгъэщIэхэри.
— ЗаулкIэ Iэпэдэгъэлэл сщIауэ щыта щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэм зэуэ сатхьэкъужат абы щыгъуэ. Багъ Николай зи унафэщI ди къудамэр елэжьырт къэбэрдей-шэрджэсыбзэм и псалъэгъэнахуэ, псалъэгъэнахуэ-фразеологие псалъалъэхэр гъэхьэзырыным. А Iуэхугъуэм мыхьэнэшхуэ иIэт, сыту жыпIэмэ адыгэбзэр зыIурылъ, ирилажьэ псоми езы псалъэхэм нэмыщI, абыхэм къарыкI мыхьэнэри гурыIуэгъуэу, убзыхуауэ, щапхъэкIэ щIэгъэбыдэжауэ я пащхьэ илъхьэныр къалэнышхуэт. КъинэмыщIауэ, псалъалъэхэм ди лъэпкъыбзэр яхъумэнут, адэкIэ зрагъэужьынут, — а зэманыр апхуэдэу игу къигъэкIыжат абы, иужьрейуэ сыщепсэлъылIам щыгъуэ. — Ди секторым и дэтхэнэ IэщIагъэлIми лъэкI къигъэнакъым Iуэхур япэкIэ кIуэтэн папщIэ. Лэжьыгъэ купщIафIэ зэфIахауэ щытащ щIэныгъэлIхэу Апажэ Мухьэмэд, Багъ Николай, Урыс Хьэталий, IутIыж Борис, нэгъуэщIхэми.
Апхуэдэу Таур пэрыхьэжащ щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэм. Къыхэдгъэщынщи, а лъэпкъ щIэныгъэлI гупыр а лъэхъэнэм зэлэжьа псалъалъэр, псалъэ мин 31-м щIигъу зэрыхуар, иужькIэ къыщыдэкIащ Москва. Аращ адыгэбзэм и псалъэгъэнахуэ нэхъ ину ноби куэдым къэдгъэсэбэпыр.
ЛIэщIыгъуэ кIуам и 70 гъэхэм я пэщIэдзэм щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и унафэщIу ягъэуват Лъостэн Владимир. ЩIэныгъэлI ахъырзэманым, лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэм институтым щекIуэкI лэжьыгъэ псори къигъэщIэрэщIэжат. Илъэс зыбжанэ дэкIри, Лъостэныр КъБКъУ-м и ректору ягъэуващ икIи 1977 гъэм Таур университетым лэжьакIуэ иригъэблэгъащ. Абы лъандэрэ блэкIа илъэсхэм къриубыдэу Хьэзешэ еджапIэ нэхъыщхьэм щылэжьащ, и щIэныгъи, и зэфIэкIи, и къаруи щIалэгъуалэм щIэныгъэ куу, гъэсэныгъэ нэс егъэгъуэтыным ирихьэлIэу.
Университетым Таум къулыкъу зыбжанэ щрихьэкIащ. Ар щытащ тхыдэ-филологие факультетым и унафэщIым и къуэдзэу, абы и декану, КъБКъУ-м филологиемкIэ и институтым и директору, адыгэбзэмрэ литературэмкIэ кафедрэм и унафэщIу. Хьэзешэщ хамэ къэралхэм къикI студентхэм куууэ ядэлэжьэныр зэтезыублауэ щытар. Лэжьыгъэм зэфIэкIышхуэ къызэрыщигъэлъагъуэр, жэуаплыныгъэр зыхищIэу и IэнатIэм зэрыпэрытыр къалъытэри, 1996 гъэм Таур ягъэуващ КъБКъУ-м хамэ къэрал зэпыщIэныгъэхэмкIэ и проректору. Хьэзешэ къилъытэрт лъапсэрых илъэси 100 зауэм и Iэужьхэр нобэ зышэч ди лъэпкъэгъу куэдым я бынхэр, абыхэм я быныжхэр ди университетым зэрыщеджэм мыхьэнэшхуэ иIэу. Зи адэжь Хэкум пэIэщIэ хъуа, зи анэдэлъхубзэр зыIурымылъыж щIалэгъуалэм я Iуэхур дэкIынымкIэ, я псэукIэм, еджэкIэм пыщIа IуэхухэмкIэ сэбэп хъунымкIэ лъэкI къагъэнакъым Хьэзеши абы и нэIэм щIэт IэщIагъэлIхэми.
Ар куэдрэ тепсэлъыхьыжырт хамэ къэрал зэпыщIэныгъэхэр убзыхунымкIэ, адэкIи гъэбыдэнымкIэ сэбэпышхуэ къытхуэхъуахэм. Абыхэм къахигъэбелджылыкIырт хэкупсэ нэсу къилъытэу щыта ХьэфIыцIэ Мухьэмэди ар зи пашэ Къэбэрдей Адыгэ Хасэри. Ди лъэпкъэгъухэр щыпсэу къэралхэм щылажьэ Адыгэ Хасэхэм пыщIэныгъэ быдэ абыхэм зэрыхуаIэр щIэгъэкъуэнышхуэ зэрыхъури апхуэдэхэм зыкъомкIэ я фIыгъэу жиIэрт. 1989 гъэ лъандэрэ апхуэдэ студентхэм деканат щхьэхуи яIэу щытщ. Ди университетым мы зэманми щоджэ Тыркум, Иорданием, Сирием, Пакистаным, Кореем, Мароккэм, Мысырым, Ливаным, нэгъуэщI щIыпIэхэми къикIа студентхэр. Ахэр зыхуеджэ IэщIагъэхэр здагъэзэжыну къэралхэр нэхъ зыхуэныкъуэхэрщ. Апхуэдэхэщ дохутыр, инженер, ухуакIуэ, егъэджакIуэ IэщIагъэхэр, нэгъуэщIхэри. Мыхьэнэшхуэ зиIэ а Iуэхугъуэхэр зэпэщу къызэгъэпэщыным икIи зэфIэхыным и къаруушхуэ ирихьэлIэу илъэс куэдкIэ къекIуэкIащ Тау Хьэзешэ.
А лэжьыгъэ купщIафIэхэм къадэкIуэу Таум игъэхьэзыращ и доктор диссертацэри. «Къэбэрдей-шэрджэсыбзэм и диалектологием хэлъ Iуэхугъуэ нэхъыщхьэхэр» лэжьыгъэр Хьэзешэ 1998 гъэм Москва ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием ехъулIэныгъэкIэ щыпхигъэкIащ икIи филологие щIэныгъэхэм я доктор хъуащ. КъищынэмыщIауэ, нэгъуэщI щIэныгъэ-къэхутэныгъэ, методикэ лэжьыгъэ куэд и къалэмыпэм къыпыкIащ Таум. Абыхэм ящыщщ «Адыгэбзэм и зэгъэпщэныгъэ грамматикэр», «Къэбэрдей-шэрджэсыбзэм и диалектологиер», нэгъуэщIхэри. Хьэзешэ и дэтхэнэ тхыгъэри бзэ щIэныгъэм и хэлъхьэныгъэшхуэу къэплъытэ хъунущ. Ар зэман кIыхькIэ хэтащ КъБКъУ-м, КъБИГИ-м я доктор, кандидат диссертацэхэмкIэ, терминологиемкIэ советхэм. КъБР-м щыпсэу цIыхухэм я бзэхэм теухуа хабзэхэр зэхэзылъхьа гупым зэфIиха Iуэхухэми жыджэру хэлэжьыхьауэ щытащ хэкупсэр.
ЩIэныгъэ-къэхутэныгъэ, егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэшхуэхэм нэмыщI, Таур дапщэщи жыджэру хэтащ республикэм, къэралым щекIуэкI жылагъуэ гъащIэми. Ар куэдрэ пщIэ хуащIу ирагъэблагъэрт адыгэбзэр хъумэнымкIэ, абы зегъэужьынымкIэ дунейпсо конференцхэм, симпозиумхэм, абыхэм доклад купщIафIэхэр щищIу. ЩIэныгъэлIыр псэуащ ди анэдэлъхубзэм и къэкIуэнум ирипIейтейуэ.
— Бзэр лъэпкъыр лъэпкъыу къозыгъэлъытэ Iэмэпсымэщ, хъугъуэфIыгъуэ инщ, — жиIэрейт Хьэзешэ. — Анэдэлъхубзэр тэмэму зыIурымылъыж, лъэпкъ щэнхабзэр, хьэл-щэнхэр, нэщэнэхэр зымыхъумэф лъэпкъым и къэкIуэнум дэрэжэгъуэ къозыт хэлъкъым. Бзэм и къэкIуэнум дапщэщи елэжьын, а Iуэхум щIэныгъэлI щIалэхэр ешэлIэн хуейщ.
А унэтIыныгъэмкIэ езы щIэныгъэлIми лъэкI къигъанэртэкъым. Абы и нэIэм щIэту кандидат, доктор лэжьыгъэхэр зригъэгъэзэщIахэр куэд мэхъу. Абыхэм ящыщщ щIэныгъэлIхэу УнэлIокъуэ Вячеслав, ХъутIэжь Заудин, Хьэщхъуэжь Заретэ, адыгэ бзэщIэныгъэм зи гъащIэр езыпха нэгъуэщI куэд. Таум къыдэлэжьахэми иригъэджа студентхэми ноби ящIэж щIэныгъэлIым и лекцэхэр купщIэшхуэ зыхэлъу, куэдым уезыгъэгупсысу зэрыщытар.
Лъэпкъ щIэныгъэм зегъэужьыным илъэс куэдкIэ хьэлэлу хуэлэжьащ Тау Хьэзешэ, пщэрылъ къыхуащI дэтхэнэ IэнатIэмкIи лэжьыгъэмкIи жэуаплыныгъэ ин зыхищIэу, зыпэрыт къулыкъухэр ныкъусаныгъэншэу зэрырихьэкIыным хущIэкъуу. Куэдым щапхъэ яхуэхъуу псэуа а нэхъыжьыфIым и фэеплъ дахэр сакъыу яхъумэ абы къыщIэна и унагъуэ дахэм: и щхьэгъусэ ХьэIишэт, ипхъухэу Евгение, Мадинэ, Ася сымэ, абыхэм къащIэхъуэ щIэблэм. Хьэзешэ куэдрэ ягу ихунукъым абы къыдэлэжьахэм, и ныбжьэгъухэм, иригъэджахэм. ЩIэныгъэлI нэсым, щхьэгъусэ пэжым, адэ щыпкъэм, адэшхуэ IэфIым къигъэна лъэужь нэхур куэдрэ хремыгъуащэ.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
И унагъуэр и гъусэу.
ГукъэкIыжхэр
Си гъащIэм и гъуэгугъэлъагъуэ пэж
Сабиигъуэр дэтхэнэ цIыхуми гукъинэ щыхъу лъэхъэнэщ. Ар зэрыщытыр Iуэхугъуэ куэдым епхащ, атIэми нэхъыщхьэр зэгурыIуэрэ зэдэIуэжрэ, хабзэрэ нэмысрэ зэрылъ унагъуэм ущыщынырщ. Сабиигъуэ насыпыфIэр – ар фIыщэу укъэзылъагъу анэ гумащIэ ущиIэм и закъуэм дежкъым (дауи, ар фIыгъуэшхуэщ) — абы и гъусэн хуейщ сыт щыгъуи щIэгъэкъуэн, чэнджэщэгъу, гъуэгугъэлъагъуэ къыпхуэхъуфын адэ щыпкъи. Апхуэдэ адэхэм ящыщт ди папэ. Ар нобэ илъэс 85-рэ ирикъунут, диIэжамэ…
Куэд мэхъу си адэ Тау Хьэзешэ Талий и къуэм епхауэ си гу лъащIэм щысхъумэ гукъэкIыжхэр. Абыхэм зэми сахьыж си сабиигъуэм, зэми нобэрей лъэхъэнэм сыхагъэплъэж… СощIэж, илъэсиплI сыхъурт абы щыгъуэ, папэрэ сэрэ гуащэ хьэпшып щащэ тыкуэнышхуэу «Сабий дуней» фIэщыгъэр зиIэу Налшык и уэрам нэхъыщхьэм тетам дыщIыхьат. Гуапэу си нэгум къиплъэ си адэм къызжиIэрт: «мы гуащэхэм узыхуей дыдэр къахэх, Мадинэ». Тыкуэнтес бзылъхугъэхэм я «Зи насып, апхуэдэ адэ зиIэ!» псалъэхэр си тхьэкIумэм имыкIыурэ, сэ сыгуфIэжу сахэплъэрт бостей дахэ бырыбхэр зыщыгъ къупщхьэ гуащэ дахэхэм, нэхъ дахэ дыдэу къысщыхъур къасщтэрти, сигурэ си щхьэрэ зэтелъу, сэ нэхърэ нэхъ насыпыфIэ щымыIэ къысщыхъуу папэ сыбгъэдэувэжырт. Ар зырикIт. КъыкIэлъыкIуэу папэ бэзэрым сишэрти, фIыуэ слъагъу шхыныгъуэ щIэщыгъуэхэр къысхуищэхурт. АбыкIи зэфIэкIыртэкъым: паркым къыщыспэплъэрт хъыринэхэр, джэгукIэ хьэлэмэтхэр.
УвыпIэшхуэ си гъащIэм щиубыдащ си адэм. Аращ япэ классым япэ дыдэ сызышауэ щытари. Ар абы щыгъуэ щылажьэрт Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым, сэри къалэм дэт курыт школ №2-м сыкIуэрти, пщэдджыжь къэс дэ тIур зэгъусэу дыщIэкIырт унэм икIи хьэлэмэт куэдым сыщIигъэдэIуурэ еджапIэм сынишэсырт. Гъэ еджэгъуэр къэдуха нэужь, зыгъэпсэхугъуэ лъэхъэнэм дызэджэн хуей тхылъхэм я цIэхэр зэрыт тхылъымпIэр папэ IэщIэслъхьэрти, абы езым къысхухыхихырт дэтхэнэхэр япэ игъэщыпхъэми, нэгъуэщI гуэрхэри нэхъ хьэлэмэтыжу къыщысхущIигъуи щыIэу. Си тхылъхэм сахэплъэурэ, зымахуэ къэслъагъужащ илъэс куэд ипэкIэ «Си Мадинэ цIыкIум тыгъэ хузощI» псалъэхэр зытритхэу къызэрысхуэупсауэ щыта КIэрашэ Тембот и къалэмыпэм къыпыкIа къыдэкIыгъуэ. Езым фIыуэ илъагъу псоми сэри апхуэдэу сыдригъэхьэхырт папэ – кино, тхылъ, спорт, оперэ.
Дохутыр IэщIагъэр къыщыхэсхам щыгъуэ, си цIыхугъэхэм ящыщ куэд къызэупщIырт абы сыхуеджэныр папэ къысхухихамэ, зрагъэщIэну. Ди адэр апхуэдэ IуэхухэмкIэ зэи къытхуэткIиякъым, ар демократт нэгъуэщI куэдкIи. «Сэ фIыуэ слъагъу IэнатIэм сыпэрытщ, фэри фи гум къищтэм фыхуеджэ, фрилажьэ», къыджиIат абы зэшыпхъуищми, курыт школыр къэдухыу IэщIагъэ къыхэтхын хуей щыхъум. Дэ тщIа хэхыныгъэхэми арэзы техъуэу, зыгуэркIэ гурыхь щымыхъуми, къыттримыкъузэу, чэнджэщрэ щапхъэкIэ Iуэхум хэлъыр наIуэ къытщищIыфу къытщхьэщытащ а нэхъыжьыфIыр быным. Зэи къытщIэмыкIие, къытхуэмыпхъашэ адэм и жагъуэ хъун лъэпкъ зэрыдмылэжьыным, абы и дуней еплъыкIэу тфIэдахэр, екIур дэри зэрызыхэтлъэным дапщэщи дыхущIэкъуащ зэшыпхъухэр.
Ди адэ-анэм яку дэлъ зэхущытыкIэри щапхъэфIт ди дежкIэ. сщIэжыркъым ахэр ткIийуэ зэпсэлъауэ, зым и жагъуэ адрейм ищIауэ. Папэ мамэ апхуэдизу хуэгумащIэт икIи щысхьырти, ди унагъуэр нэхъ гъунэгъуу зыцIыхухэм жаIэрт: «Сыту ехъулIа апхуэдэ адэ-анэ зиIэ быныр».
Зыпэрыт лэжьыгъэми зэманышхуэрэ зэфIэкIрэ ирихьэлIэу лэжьащ ди адэр. И ныбжьыр илъэс 80-м нэсауэщ ар IэнатIэм къыщыпэрыкIар, апхуэдизу ар и гумрэ и псэмрэ къыдыхьэу щытти. НыбжьэгъуфI куэд иIащ, мащIэтэкъым иригъэджахэм къахэкIыу щIэныгъэм и лъагъуэм тригъэувари. Ар лэжьыгъэ IуэхукIэ щIэх-щIэхыурэ кIуэрт щIыпIэ жыжьэхэм, нэгъуэщI къалэхэм. Жэуаплыныгъэшхуэ зыпылъ зэгурыIуэныгъэхэм Iэ тридзэу, хущIыхьэгъуэ лъэпкъ имыIэу зэIущIэхэм хэту, абыхэм къыщыпсалъэу ирихьэкIырт абы апхуэдэ махуэхэр, атIэми къэхъуакъым унагъуэм щIэсхэр дызэригъэгуфIэн тыгъэ гуэрхэр къытхуимыхьу къыщыкIуэжа. Дэ къыттригъэкIуэдэнэн зэман дэни кърихрэт апхуэдиз Iуэху зи пщэрылъ цIыхум?
Ди адэм и монографием рецензэ хуэзытхауэ щыта щIэныгъэлI цIэрыIуэ Багъ Пётр апхуэдэ дэфтэрхэр зэратх хабзэм текIри, «Тау Хьэзешэ хуэдэ цыхухэр нэхъыбэу щыIащэрэт» псалъэхэр абы хитхауэ щытащ. ЗэхэщIыкI куу зыбгъэдэлъа си адэр апхуэдэу къащыхъурт лэжьыгъэкIи нэгъуэщI IуэхукIи гъащIэм щызрихьэлIэ куэдым.
Сэ сщIэжыркъым зыгуэрым хьэлкIэ е теплъэкIэ срещхьыну сыхуеяуэ, щапхъэ схуэхъун гуэри зэгуэр къэслъыхъуауэ. АрщхьэкIэ иджы, си адэм и жьауэр щысщхьэщыкIа зэманым, хьэкъыу спхыкIауэ къызгуроIуэ: сэ дапщэщи сыхущIэкъуащ си адэм ещхь сыхъуну. Пэжу, зэпIэзэрыту, акъылыфIэу, гущабэу, зэхэщIыкI зиIэу — апхуэдэущ си адэр зэрыщытар. Апхуэдэущ си гум къызэринар гъащIэм гъуэгугъуэлъагъуэ пэжу щызиIа си адэр…
ТАУ Мадинэ,
КъБКъУ-м и доцент,
медицинэщIэныгъэхэм я кандидат.
Хэлъхьэныгъэ мыкIуэдыжын
Тау Хьэзешэ сэ 1958 гъэ лъандэрэ си цIыхугъэу щытащ. Си цIыхугъэ жысIа щхьэкIэ, абырэ сэрэ ди зэхуакум ныбжьэгъугъэшхуи дэлъащ. 1958 гъэм Тбилиси дэт къэрал университетым и филологие факультетым сыщыщIэтIысхьам адыгэ щIалэ гуп а зэманым абы щеджэу щытащ. Абыхэм ящыщ Тау Хьэзешэ еплIанэ курсым щIэст. Дэ Мейкъуапэ икIахэм — Бырсыр Батырбий, Гъыш Нухь, сэ — Хьэзешэ псынщIэ дыдэу ди цIыхугъэ хъуащ икIи абы и чэнджэщ куэдым и фIыгъэ къыдэкIащ.
А зэманым бзэщIэныгъэм ехьэлIа тхылъхэр гъуэтыгъуейуэ щытащ, ахэр зыIэрыдгъэхьэнымкIэ, къыдата унэ лэжьыгъэхэр тщIынымкIэ Хьэзешэ зыкъытщIигъакъуэрт. А илъэсхэм Тбилиси щылэжьа, дезыгъэджа, бзэщIэныгъэлI цIэрыIуэхэхэм яхэттэкъым Хьэзешэ къыщымытхъу, дэри, студент нэхъыщIэхэр, абы дыдэплъеину дыкъыхураджэрт. Дызэреджэ программэм куржыбзэри (грузиныбзэри) дджын хуейуэ къигъэувырти, а хамэбзэм и хьэрф дамыгъэхэм я тхыкIэр хуабжьу къыттехьэлъэрт. Ар къэдгъэIурыщIэнымкIи Хьэзешэ къыддэIэпыкъуу щытащ, ауэ абы и хъэтI дахэм ещхьу тхэф дэ зыри къытхэкIакъым. Псоми дгъэщIагъуэрт куржыбзэмкIи Хьэзешэ бгъэдэлъ апхуэдэ зэчийр.
Лэжьэн щIэддза нэужьи, Адыгэ Республикэм щыщ бзэщIэныгъэлIхэм Хьэзешэ Iуэхугъуэ куэдымкIэ зыкъытщIигъэкъуащ. Ди щIэныгъэ лэжьыгъэхэм, диссертацэхэм отзыв, рецензэ яхуитхыу щытащ, бзэщIэныгъэм ехьэлIауэ Къэбэрдей-Балъкъэрым щекIуэкI конференцхэм дыкъригъэблагъэрт щIэх-щIэхыурэ. Хьэзешэ КъБКъУ-м филологиемкIэ и институтым и унафэщIу щылэжьа илъэсхэм Адыгэ Республикэм щыщ профессорхэр къригъэблагъэрэ аспирантхэмрэ студентхэмрэ яхуигъазэу щытащ. Хьэзешэ адыгэбзэмрэ литературэмкIэ кафедрэм и унафэщIу щылэжьа илъэсхэми къэбэрдей-шэрджэсыбзэмрэ адыгеибзэмрэ я зэпыщIэныгъэхэр егъэфIэкIуэным, ахэр езыгъэдж бзэщIэныгъэлIхэр зэгурыIуэу зэдэлэжьэным хэлъхьэныгъэшхуэ хуищIауэ къэлъытапхъэщ. Куэдрэ сигу къокIыж а зэманым адыгеибзэм хуеджэ студентхэр КьБКьУ-м тхьэмахуэ-тхьэмахуитIкIэ къэдгъэкIуэфрэ адыгэбзэ езыгъэджхэу Нало Ахьмэдхъан, Тау Хьэзешэ, Къэмбэчокъуэ Iэдэм, УнэлIокъуэ Вячеслав сымэ я лекцэ купщIафIэхэм щIэсу зэрыщытар. А зэпыщIэныгъэхэри къызэзыгъэпэщауэ щытар Тау Хьэзешэщ.
Апхуэдэ лэжьыгъэфI куэд зэфIихащ Тау Хьэзешэ, щIэныгъэлI Iэзэм, къэхутакIуэ емызэшым, ныбжьэгъу пэжу илъэс куэдкIэ сиIам. Ар зыцIыхуу щыта куэдым я дежкIэ хьэлъэщ адыгэлI нэсыр зэрыщымыIэжыр. Абы бгъэдэлъа Iуэху зехьэкIэ дахэр адэкIэ зыгъэкIуэтэфын иужь Тхьэм къригъэувэ.
АБРЭДЖ Ачердан,
Адыгэ къэрал университетым и профессор,
филологие щIэныгъэхэм я доктор.
Хамэ къэралхэм къикIа студентхэм я гъусэу. Налшык, 2014 гъэ
Иорданием щохьэщIэ. 2000 гъэ
Зыгъэпсэхугъуэ дакъикъэхэм. Налшык паркым. 2019 гъэ
Ныбжьэгъум и псалъэ
ПщIэ лъагэ
ЦIыхум сыт хуэдиз илъэс бжыгъэ къигъэщIами, абы нэхъ IэфIу, гукъинэжу иIэр и щIалэгъуэращ. Дэтхэнэ зыми и гъащIэм гуапэу къыхэнэ, къытригъэзэжурэ и нэгу щIэкIыж а зэманыращ хэти лIыпIэ щиувэр. Къыхэтха IэщIагъэм и щэхухэр къыщытщIэри, ди гъащIэ гъуэгур щыдубзыхури, иужькIэ дызыдэгъуэгурыкIуэну ныбжьэгъу пэжхэр щызэдгъэгъуэтри а лъэхъэнэращ.
Абы лъандэрэ зэманыфI дэкIами, ди гъащIэ гъуэгур щыдубзыху илъэсхэращ Тау Хьэзешэ Талий и къуэм сэ япэу нэIуасэ сыщыхуэхъуауэ щытар. Си сабиигъуэм къыщыщIыдзауэ си нэ къызыхуикIыу щыта Тифлис къалэм диссертацэ IуэхукIэ япэу сыщыкIуам, абы щеджэрт Абхъазым, Адыгейм, Къэбэрдейм икIауэ щIалэ гъуэзэджэ гуп. Абы щыгъуэ ныбжьэгъу дызэрызэхуэхъуам дэ псори дыхуэпэжу, ди гупсысэхэмкIи IуэхухэмкIи дызэрыщIэу дыкъэгъуэгурыкIуащ. Пэжыр жыпIэнумэ, а щIалэхэм ящыщ дэтхэнэ зыми и лъэпкъыбзэм и зыужьыныгъэм хьэлъхьэныгъэфIхэр хуищIащ. Къэралым, уеблэмэ дуней псом щыцIэрыIуэ щIэныгъэлI телъыджэхэу Чикобавэ, Ломтатидзе, Рогавэ сымэ ирагъэджа щIалэхэм лъэпкъ щIэныгъэр япэкIэ ягъэкIуэтэфащ. Абы щыхьэт техъуащ езы зэман дыдэри.
Ныбжьэгъу пэжу сиIа Тау Хьэзешэ и гугъу пщIымэ, КъБКъУ-м зэрыщылэжьа илъэсхэм абы зэфIэкIышхуэ зэрыбгъэдэлъыр наIуэ къищIащ. Лъэпкъ щIалэгъуалэм хуэфащэ щIэныгъэрэ гъэсэныгъэрэ етыным сыт щыгъуи и нэIэ тригъэтащ а егъэджакIуэ Iэзэм. Таум и лекцэхэр купщIэшхуэ зыхэлът, студентхэми гукъинэ ящыхъу дерсхэм ящыщт. Хьэзешэ бгъэдэлъа щIэныгъэ куум хуэкIуэпст и щытыкIэри и теплъэри. Ар сыт щыгъуи Iэдэбт, зэпIэзэрытт, зэкIужт.
Университетым лэжьыгъэкIэ епхахэм ящIэ абы IэнатIэ щепхьэкIыным гугъуехь щхьэхуэхэр зэрыпыщIам: абы и лэжьакIуэхэм я Iуэхур лекцэ къеджэ къудейкIэ зэфIэкIыркъым, атIэ къэхутэныгъэ лэжьыгъэшхуи ирагъэкIуэкIын хуей мэхъу. ЕгъэджакIуэм и лекцэхэр нэхъ куу, гъэщIэгъуэн щыхъур, абы щIэныгъэ нэс щIалэгъуалэм щабгъэдилъхьэфыр а IуэхугъуитIри еш имыIэу зэхуигъэхъуфмэщ. Апхуэдэ лэжьэкIэт Тау Хьэзешэ иIэр сыт щыгъуи. Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэшхуэм къыдэкIуэу абы дапщэщи иригъэкIуэкIащ щIэныгъэ-къэхутэныгъэ хьэлэмэтхэри. Абы щыхьэт тохъуэ абы гъэ къэс жыхуиIэм хуэдэу и Iэдакъэ къыщIэкIыу тлъэгъуа щIэныгъэ, методикэ лэжьыгъэхэр. Иужьрейуэ дунейм къытехьахэм ящыщщ зи анэдэлъхубзэр зыджхэм ямыIэнкIэ Iэмал зимыIэ и тхылъыщIэр, адыгэбзэм и диалектхэм теухуар. ЖыпIэнурамэ, а къэхутакIуэ емызэшым и дэтхэнэ тхыгъэри лъэпкъ бзэ щIэныгъэм и хэлъхьэныгъэшхуэ хъуащ.
Мыхьэнэшхуэ иIэщ хамэ къэралхэм я университетхэм, абыхэм къикIа щIалэгъуалэм Хьэзешэ ядригъэкIуэкIыу щыта лэжьыгъэ купщIафIэми. И нэIэм щIэта апхуэдэ студентхэм ящыщ дэтхэнэ зыми бгъэдыхьэкIэ щхьэхуэ къахуигъуэтыфу, дэтхэнэми и Iуэху зыIутым щыгъуазэу, сыткIи щIэгъэкъуэни чэнджэщэгъуи яхуэхъуу зыпэрыт къулыкъу лъагэр ирихьэкIащ ди ныбжьэгъуфIым. ЗэхэщIыкI куу зыбгъэдэлъа а хэкупсэм игури и псэри яхузэIухат хамэ щIыпIэхэм къикIауэ ди деж щIэныгъэхьэ къэкIуа щIалэгъуалэм.
Адыгэхэм зэрыжаIащи, гъащIэр матэщIэдзакъым, ар екIуу епхьэкIыныр, цIыху нэсу, пэжу дунейм утетыныр тыншкъым. Ди натIэм псори къратхауэ жаIэми, дэтхэнэ зыми ди гъащIэм и екIуэкIыкIэр зэрыхъур дэ езым ди зэфIэкIми куэдкIэ елъытащ. Апхуэдэу къигъэщIа илъэс купщIафIэхэм къриубыдэу Тау Хьэзешэ Талий и къуэм дэтлъэгъуа цIыхугъэр, щIэныгъэ зэфIэкI инхэр, зыIэригъэхьэфа ехъулIэныгъэхэмрэ здынэса лъагапIэхэмрэ езым и къарукIэ къилэжьыжащ, Тхьэр и дэIэпыкъуэгъуу. Нобэ езыр къытхэмытыжми, абы и фэеплъ нэхум аращ пщIэ лей щIыхуэщIыпхъэри. КъыщIэна унагъуэри щIэблэри Тхьэм узыншэу иужь иригъэт куэдрэ.
ХЬЭКIУАЩЭ Андрей,
филологие щIэныгъэхэм я доктор,
ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием и академик.
