Шыбзыхъуэ Залинэ: «Дэ иджыпстущ дыщыпсэур!»
Зэманым декIу! Апхуэдэу хужысIэнт Шыбзыхъуэ (Шишман) Залинэ. Инджылызыбзэм хуеджащ, иролажьэ. IэпэIэсэщ — адыгэ пщащэхэм зэрызагъэдахэ лэрыпс ещI. Шыбзыхъуэ Залинэ ди лъэпкъым и шыфэлIыфэр зыхъумэхэм ящыщщ. Ди гуапэу абы дедгъэкIуэкIа псалъэмакъымкIэ дывдогуашэ.
— Залинэ, бзэмкIэ зэбгъэгъуэта IэщIагъэм утезгъэпсэлъыхьынут…
— Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым ФилологиемкIэ и институтым инджылызыбзэмкIэ и къудамэр 2000 гъэм къэзухащ. Университетым егъэджакIуэу сыкъэнэжри, илъэсипщIкIэ сыщылэжьащ. ИтIанэ, Белгород университетым и къудамэу Налшык дэтым Гуманитар, щIэныгъэ, правовой егъэджэныгъэмкIэ и кафедрэм и унафэщIу сыкIуащ. А IэнатIэм илъэсищкIэ сыпэрытауэ, бын дгъуэтри, лэжьыгъэр къэзгъэнащ. 2016 гъэм щегъэжьауэ КъБКъУ-м Хамэ къэралыбзэхэр щадж и центрым щылэжьэн щIэздзащ. ЕджапIэр къэзухауэ зи инджылызыбзэм хэзыгъахъуэ, квалификацэ зэзыгъэгъуэтхэм садолажьэ. ИлъэситIрэ ныкъуэкIэ хуоджэ абы студентхэр. Нобэм инджылызыбзэм хуэныкъуэщ цIыхур. Экономист, юрист IэщIагъэ зиIэхэр куэду къокIуэ ди деж. Мыр IэщIагъэ щхьэхуэ зэзыгъэгъуэтахэм я етIуанэщ, зыхухэхари езыхэр зыхуеджам тещIыхьауэ я инджылызыбзэм нэсу хэгъэхъуэнырщ. Центрым и унафэщI Темрокъуэ Ларисэ «ЩIэныгъэ коммуникацэхэмкIэ зэдзэкIакIуэ» программэр илъэс епщIанэ хъуауэ егъэлажьэ.
— Уи сабиигъуэм къыщебгъажьэмэ, зыгуэркIэ уиунэтIу Iуэхугъуэ гуэр хэт уи гъащIэм?
— Унагъуэ уэршэр, дадэ-нанэ уэршэр! Си сабиигъуэм къыздисхащ ар — адэ-анэм, адэшхуэ-анэшхуэм къытхалъхьащ. Апхуэдэ уэршэрыр, хъыбарыжьхэр жьэрыIуатэбзэ тхыдэщ. Ар иджыпсту зэхэпхыжыркъым куэдрэ. Ятхыжауэ тхыдэ хъужар фIыщ, ауэ уэ езыр убгъэдэсу узыщIэдэIур — ар хъугъуэфIыгъуэ дыдэщ. Сабиигъуэм къыздисхауэ къыщIэкIынущ мис а иджыпсту сызэлэжьхэри. Сэ сыщеджар инджылызыбзэр щытепщэ школти, ар щхьэусыгъуэ хуэхъуащ а бзэр зджыну, IэщIагъи схуэхъужыну. ИтIанэ дэрбзэрыныр, сызэрыджэгу хьэпшыпхэр згъэщIэрэщIэныр сфIэфIти — бзылъхугъэм зэрызигъэдахэ сщIыну сызэрегупсысар абы къыхэкIагъэнщ…
— Бзэм дыкъытегъэувыIи…
— Бзэр сыт?! Ар грамматикэ къудейкъым, дауи. Куууэ зыгуэр хэлъщ. Адыгэбзэр макъыбзэщ, макъ къэси езым и мыхьэнэ иIэжщ — ар ди бзэм и щхьэхуэныгъэхэм ящыщу къызолъытэ. Бзэм къыхощ хабзэ-щэнхабзи, акъыли, псэи. Бзэуэ щыIэр дахэщ. Сэ студентхэр щезгъаджэм и деж инджылызыбзэр адыгэбзэм езгъэпщэн сфIэфIщ — гъэщIэгъуэну куэд хэлъщ абы.
— Иджыпсту цIыхухэм укъацIыху адыгэ пщащэхэм зэрызагъэдахэ лэрыпс, тхьэгъу, бгырыпх екIухэр зыщI бзылъхугъэ IэпэIэсэу. Сыт хуэдэ гупсысэ а Iуэхум ухуэзышар?
— Сэ IэкIэ зыгуэр сщIыну сфIэфIт сыт щыгъуи, узэпэщэщ — узэлIалIэ гуэр. Декрет укIуэу лэжьыгъэм укъыпыхуа нэужь, зэман лей уиIэкъым, дауи. Ауэ уи гур хуэныкъуэ мэхъу дахэ гуэр къэбгъэщIыну. Лъэпкъ теплъэр къыхэщу тхьэгъу, лэрыпс, бгырыпх хуэдэхэр сщIыным зезгъэсащ. Ар «мыр сщIынущ» жысIэу къызэщIэспхъуэтауэ аракъым. Куэд щIауэ си гупсысэм щытIыгъуэрт. СщIынухэм я теплъэр си нэгум щIэтт, зэрысщIыну Iэмалыр гукIэ зэхуэзгъэкIуат. Ауэ зезгъэсэным мазэ бжыгъэ текIуэдащ. КъызыхэпщIыкIыр тэмэму къыхэпхыным куэд елъытащ. Абы щыщу нэхъ екIур къыхэпхын папщIэ зыкъомым узэхуеплъын хуей мэхъу икIи умыпIащIэмэ, нэхъыфIщ.
— IэпщIэлъапщIэу узэлэжьхэмкIэ адыгэм и шыфэлIыфэр пхъумэу къысщохъу…
— Лъэпкъым и теплъэр си гупсысэм хэтщ, дауи, абы екIуу, хуэфащэу щытыным солIалIэ си IэрыкIхэмкIэ. Адыгэхэм я IэщIагъэжь схъумэуи щыткъым — пасэрей лъэхъэнэ лъандэрэ зэлэжьу щыта гуэркъым мы сэ сызыдихьэхар. Адыгэ фащэ зыдхэм, дыщэмрэ дыжьынымрэ елэжьхэм яхъумэ лъэпкъ IэщIагъэр. Сыту жыпIэмэ, ахэр адыгэр сыт щыгъуи зэлэжьу щытащ.
Сэ адыгэм и шыфэлIыфэр къызэзыгъэпэщ дамыгъэ щхьэхуэхэр нобэрей ди зэманым тыншу къыщыгъэсэбэпынырщ сызэгупсысыр. Пщащэм и адыгэ фащэм сыт нэхъ нэIурыт дыдэу хэтыр — бгъэIулъхьэр! Арати, а бгъэIулъхьэм и теплъэр иIэу пщэрылъ сщIащ. ИтIанэ, мыдрей зэрызагъэдахэхэр: тхьэгъу, Iэпщэхъу, бгырыпх, бгъэхэIухэр. ЦIыхухъухэм папщIэ, хьэзырым и теплъэр уигу къэзыгъэкI бгъэхэIухэр. Сыт сэ сызыхуеяр? Зэманым тыншу къезгъэкIуну! Щхьэхуэу щыгъын хуумыду, махуэ къэс зыкIэрыплъхьэ хъууэ, сыт хуэдэ фэилъхьэгъуэми екIуу лэрыпс, Iэпщэхъу хуэдэхэр сщIынырщ. КъызэхъулIэу си гугъэщ.
Дыжьынымрэ дыщэмрэ къыхэщIыкIахэр махуэ къэс зыкIэрилъхьэркъым цIыхум икIи ахэр яхуэфэщэн щыгъын щхьэхуэм щIыгъун хуейщ. Адыгэ фащэр махуэ къэс пхущытIэгъэнукъым нобэ — ар Iуэху гуэрым хухэха хъуащ. Абы нэмыщIкIи фащэ тэмэм ебгъэдыныр лъапIэщ — дэтхэнэми ар къищэхуфыркъым. Ебгъэдауи сощI — махуэ къэс щыптIэгъэну Iэмал уиIэкъым. Къапщтэмэ, фащэр хъумэн хуейщ Iэмал имыIэу. Фащэ ебгъэдрэ, ныбжь уиIэ хъуа нэужь ар уи бын ептыжу, абыи езым и щIэблэм хузэрихьэжу щыщытыр сфIэфIщ — ди щэнхабзэм щыщ дахэ гуэр хэлъщ абы. Сэ си IэрыкIхэр зыхуэсщIыр цIыхубэрщ. КъызыхэсщIыкIыр гъущIыпэ къызэрыгуэкIщ. Ауэ итIани а гъущIыпэр тэмэму къыхэпхын хуейщ — темыкIыжу, и фэр мыкIуэду. Iуданэри аращ — пкъы щIэтын хуейщ.
— Уи IэрыкIхэм фIэпщар тхьэкIумэм тыншу къиIуэу щытщ — «Shishman». Абы и лъэныкъуэкIэ уегупсыса хьэмэрэ?
— Хьэуэ. Си унэцIэр тестхэри сутIыпщауэ арат. ИтIанэ езыр-езыру хъуащ апхуэдэу — бренд хуэдэу. Пэжу а фIэщыгъэри цIыхум ягу ирихьащ.
— Уи IэдакъэщIэкIхэр куэдым зыкIэралъхьэ — ди щIыналъэми хамэ къэралхэми ягу щыдыхьащ. Сыт лъандэрэ уелэжьрэ абыхэм?
— Мы гъэм илъэситху мэхъу Iуэхур зэрезгъажьэрэ. Си IэрыкIхэр апхуэдэу зэщIэлъэIэса хъуну сегупсысатэкъым — тIэкIу зытезгъэу хуэдэурэ къыщIэздзауэ арат. ЗэрыжаIэщи, мафIэ цIыкIур мафIэшхуэ хъуащ. Солъагъу сэ сщIыр цIыхум ягу зэрыдыхьэр, къыщIэупщIэр куэд хъуащ, си лэжьыгъэми зиубгъуащ. Тыгъэ пщIынуи фIыуэ къозэгъ. Нэхъри сытезыгъэгушхуэри? ЦIыхухэм къызжаIэ псалъэ гуапэ. Гугъэ гуэрхэ- ри сиIэщ си IэрыкIхэр щIэщыгъуэ сщIын папщIэ. Абыхэм япыслъхьэ гъущIыпэхэр сэ езым сщIыну, сэ езым къэзгупсыса тхыпхъэ хэсщIыхьыну сохъуапсэ. Ар гугъу дыдэщ, куэди пыщIащ. Ауэ зы зэман абыи сыхуэкIуэнщ, Тхьэм жиIэмэ!
— Интернетым уи сурэт проект гъэщIэгъуэнхэм сыщрохьэлIэ…
— Си лэжьыгъэр цIыхухэм езгъэлъагъун щхьэкIэ интернетыр къызогъэсэбэп. Си Инстаграм напэкIуэцIыр згъэлэжьэн папщIэ Iэмал гуэрхэри къызогъэсэбэп. Псалъэм папщIэ, проект цIыкIу хуэдэу къезгъэжьауэ, пасэрейм и теплъэрэ иджырейм и шыфэлIыфэрэ зэзыгъапщэ сурэтхэр зэпызгъэувэурэ щапхъэу къызолъхьэ. «ДызыхэпсэукI зэманми узэрыадыгэр плъагъуу зыпхуапэ мэхъу» — аращ абыкIэ жысIэну сызыхуейр. Е псалъэм папщIэ, си IэдакъэщIэкIхэм ящыщ скIэрылъу мотоциклым сыбгъэдэту сурэт зэуIу къислъхьащ. Сыт абы къизгъэкIыр жыпIэмэ, адыгэр пасэм зыщымыгъуэза гуэрым удихьэх щхьэкIэ къанэркъым уадыгэну. Зэманым зехъуэжри, дэри зыдужьын хуейщ. МыхъумыщIэу тхэлъIамэ, кърени, дэ ди щэнхабзэ диIэжу дызыхэпсэукI зэманым псыхьа дыщрехъу! «Адыгэ» жытIэмэ зэпымыууэ илъэс щитI япэ псэуахэм датепсэлъыхь къудей мыхъуу, зыдужьыни хуейщ — дэ иджыпстущ дыщыпсэур!
— АтIэ, сыт дэ иджыпсту Iэмалу дызыхуекIуэн хуейр адыгэ щIэблэ узыншэ къыдэдгъэкIуэтеин папщIэ?
— Уэру къакIуэ гупсысэ къомым езыхэр зыхуейр къыхагъэщхьэхукIыфу едгъэсэн хуейщ — аращ дазэрыдэIэпыкъуфынур. Абы папщIэ дэри зэпымыууэ къытщIэхъуэхэм я гупсысэм дыкIэлъыплъыпхъэщ. Къапщтэмэ, зыгуэркIэ зыщыдогъасэ дэри щIэблэм я деж. Дэ ди къыдэкIуэтеигъуэм щыIа зэманымрэ иджыпсту абы зэрызихъуэжамрэ куэд я зэхуакущ. Псалъэм папщIэ, иджыпсту къыдэкIуэтейхэр тхылъ еджэу ебгъэсэныр гугъущ, Iэмал ухуекIуэн хуейщ дебгъэхьэхын щхьэкIэ — ар тыншкъым. Тхылъым нэмыщI нэгъуэщI Iэмал куэд щыIэщи, абыхэми хунэсын хуейщ ахэр — я гупсысэм куэд щIагъэкIын. Ахэр пэлъэщынущ абы — я зыужьыкIэр хуабжьщ.
Епсэлъар Гугъуэт Заремэщ.
