ЦIыху хэтыкIэ зыщIэт, и IэщIагъэм хуэIэижьт
Лэжьыгъэм хуэIэижь, школ унафэщI IэнатIэм и къару емыблэжу илъэс 17-кIэ пэрыта Дэхъушокъуэ Раисэ Назир и пхъур псэужамэ, щIышылэм и 19-м илъэс 57-рэ ирикъунут. 2012 гъэм и жэпуэгъуэм и 1-м, хьэлъэу сымэджа нэужь, ар дунейм ехыжащ.
Дэхъушокъуэ Раисэ Раисэ къыщалъхуар Тэрч къалэщ. ГъукIакъуэхэ Назиррэ Алиярэ хабзэрэ нэмысрэ хэлъу къагъэхъуа хъыджэбзыр Дэхъушокъуэхи нысэ Iумахуэ яхуэхъуат. Ар зэпIэзэрытт, щэныфIэт, Iущт. Дэхъушокъуэ Рае лэжьэн щыщIи-дзар Нарткъалэ дэт курыт еджапIэ №2-рщ, 1983 гъэм. ИлъэситIкIэ абы пэщIэдзэ классхэм щIэсхэр щригъэджауэ, и лэжьыгъэм щыпищащ Налшык дэт 14-нэ гимназием. Бзылъхугъэм хэлъ Iэзагъымрэ зэфIэкIымрэ зэман куэд дэмыкIыу наIуэ къэхъуащ икIи 1990 гъэм гъэсэныгъэ IуэхухэмкIэ унафэщIым и къуэдзэу, 1995 гъэм унафэщIу ягъэув.
Абы къыдалъхуами ярейт унафэщI нэсым хэлъын хуей тегушхуэныгъэри зэфIэкIри. ЩIэныгъэм и лъэныкъуэ псомкIи зызыужьын хуей еджакIуэхэми абыхэм я егъэджакIуэхэми щIэгъэкъуэныфIу ар яIэт. Апхуэдэуи школым гуагъэхьэжа сабий гъэсапIитIым екIуалIэ сабий 300-м нэблагъэм я лэжьыгъэр къызэгъэпэщын хуей щыхъуами, Раисэ и гуащIэ еблэжакъым.
ПIалъэ кIэщIым къриубыдэу мы школыр щапхъэу щагъэлъагъуэ хъуащ къалэми республикэми. Зэхуэдэу фIыуэ Дэхъушокъуэм, абы къыдэлажьэ гупым къайхъулIэрт щIэныгъэмрэ гъэсэныгъэмрэ епха Iуэхухэр, а псомкIэ дэIэпыкъуэгъушхуэу яIэт сабийхэм я адэ-анэхэри.
Къатищу зэтет еджапIэм и пэшхэм, пщIантIэм, абы и спорт утыкум Рае щригъэкIуэкIа лэжьыгъэм ущриплъэжкIэ, умыгъэщIагъуэу къанэркъым а цIыхум бгъэдэлъа зэфIэкIыр: зы-хуей хуэза, уи гур щып-сэху еджапIэ хъуащ ар. ФIыгъуэщ апхуэдэ лъэужь дахэ дунейм къытебнэну.
ЖытIэм къыгуэхыпIэ имыIэу дэщIыгъущ Дэхъушокъуэр и унафэм щIэт гупым зэрадэлэжьа щIыкIэри. Дэтхэнэ егъэджакIуэри зыхуэшэрыуэр къилъагъуфрэ ар и лъабжьэу я зэфIэкIхэр иунэтIурэт абы лэжьыгъэр зэрыригъэфIа-кIуэр. Къэбгъэлъагъуэмэ, унафэщI псэемыблэжыр ядэлэжьащ егъэджакIуэ-гъэсакIуэу 160-м нэблагъэм, сабийхэмрэ школакIуэхэмрэ я бжыгъэр 1700-м нэсырт.
Школым и пщIэр къэзыгъэлъагъуэ зы щапхъэщ мыбы зи бын щезыгъэ-джэну, щызыгъэсэну хуейхэм я бжыгъэм хэхъуэ зэпыту зэрыщытыр. ЕджапIэм нэхъ Iуэхугъуэшхуэу къылъыкъуэкIыр — ар сабий тIысыпIэу яIэм куэдкIэ щIигъуу сабийр къызэрекIуалIэрщ. ЩIэныгъэм и бжэр япэу Iузых ныбжьыщIэхэм Рае сыт щыгъуи захуигъазэрт гупагъэрэ IущыгъэкIэ гъэнщIа псалъэхэмкIэ. Ар езыри гуапэт, угъурлыт.
Илъэс 23-кIэ инджылызыбзэмкIэ езыгъэджа, Рае къыдэлэжьа Жырыкъ Кларэ игу къегъэкIыж Дэхъушокъуэр: «Мы цIыхубзым нэхъ гъащIэ телъыджэ къэзыгъэщIа гъуэтыгъуейщ. Ар фIыуэ умылъагъункIэ Iэмал зимыIэт… егъэджакIуэ нэст, хуэдэ умыгъуэтыну школ унафэщIт, и псэ хьэлэлагъри гъунапкъэ зимыIэжыххэти, хузэфIэкIырт сыт хуэдэ IуэхукIи дэIэпыкъуэгъу къыпхуэхъуну. УзыIэпызышэ уардагъэ, дахагъэ хэлъри егъэлеят. И пхъуитIыр тэмэму зэригъэсам папщIэ, гуащIэшхуэ зыхилъхьа и лэжьыгъэфIым щхьэкIэ фIыщIэ хузощI а бзылъхугъэм. Сэ зэи слъэгъуакъым сабийхэм я ехъулIэныгъэм апхуэдизу иригуфIэ унафэщI. Ар гу къабзэт.
— ЦIыху зэпIэзэрытт, гъэсэныгъэ зыхэлът, теплъэ дахащэ зиIэт ди унафэщI Дэхъушокъуэ Раисэ, — жеIэ илъэс куэдкIэ абы дэлэжьа егъэджакIуэ Бэждыгъу Юлэ. — Дэ ди хъыджэбз цIыкIухэр зэныбжьэгъут икIи зэклассэгъут, абы къыхэкIыуи куэдрэ дызэрихьэлIэрт. Сыт хуэдэ Iуэхури зэIубз зыщIыф цIыхут ар. ЗэхэщIыкI ин, Iэдэбагъ, бэшэчагъ, бзэ быдэ зиIэт. И цIыху щIыкIэкIи и щытыкIэкIи щапхъэ хэти хуэхъуфын цIыхуу дунейм тетащ Раисэ. Гъэ еджэгъуэщIэм зыщыхуэдгъэхьэзырыжкIэ, лэжьыгъэм Iэпщэ къару хилъхьэу, зыIэпишауэ дэ къыдбгъурыту лажьэрт. Сыт хуэдэ Iуэхуми хуэIэижьт.
Творчествэм япэ лъэбакъуэр мы гимназием щыхэзыча уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэ Хьэцей Тимур жеIэ: «БлэкIа зэманым иту къызэрымыкIуэу гугъущ цIыху гуащIафIэ Дэхъушокъуэ Раисэ утепсэлъыхьыныр. Абы зэуIуу хэлът бзылъхугъэм иIэн хуей щыпкъагъэри дахагъэри. Ар узэщIакIуэт, гуп зыхэтым пщIэрэ нэмысрэ зыхуищI унафэщIт, еджакIуэхэми фIыуэ ялъагъурт. Сэ абы сригъэджащ икIи куэдрэ сигу къокIыж Алыфбейм и махуэшхуэ гуэрым уэрэд щыжысIауэ, абы едэIуа нэужь, гъэфIэныцIэу Орфей цIыкIу къысфIищауэ зэрыщытар. Абы и ужькIэ, мыгувэу, еджакIуэ цIыкIухэр уэрэд жыIэкIэм щыхуагъасэ «Орфей» студиер абы къызэIуихауэ щытащ. Сэри, сэ схуэдэу макъамэм гу хуэзыщIа куэдми, ди зэфIэкIхэм зыщедгъэужьащ абы. А зэманым къыддэлэжьат музыкэмкIэ егъэджакIуэ Iэзэ икIи цIэрыIуэ Бжьыней Марлен. Абырэ Раисэрэ я фIыщIэщ эстрадэм сызэрыхыхьар. Сэ сропагэ Дэхъушокъуэм хуэдэ цIыху дахэр си нэIуасэу зэрыщытам. Раисэ сэ сызэрыригъэджар урысыбзэмрэ литературэмрэщ. Нэхъ гугъу дыдэри тыншу къыдгурызыгъэIуэф егъэджакIуэ Iэзэм и дерсыр къытхуэмыгъэсу сыт щыгъуи дыпэплъэу щытащ. Зи щапхъэр дахэ ди егъэджакIуэр дэ зэи тщыгъупщэнукъым».
Мы зэманым школ унафэщIым и къалэнхэр зыгъэзащIэ Власовэ Ларисэ: «ЕджакIуэ цIыкIухэм яхэлъ зэчийм зыщрагъэужь студие зыбжанэ мы гимназием щолажьэ Дэхъушокъуэм къызэригъэпэщауэ: «Адыгэ къафэ», «Иджырей бал къафэхэр», «Си Кавказ», нэгъуэщI куэди. Ахэр псори зыхуэунэтIар ди щIэблэр дахэу, щэныфIэу къэгъэхъунырщ. Абыхэм зыщызыгъасэ еджакIуэхэр жыджэру хэтщ къалэми республикэми щекIуэкI зэхьэзэхуэхэм, увыпIэ нэхъыфIхэр къыщахь. Ар зи фIыщIэр, дауи, Раисэщ. Къыхэгъэщыпхъэщ: 2007 гъэм екIуэкIа «Урысейм и школ нэхъыфI» зэпеуэм и япэ увыпIэмрэ ахъшэу зы мелуанрэ Дэхъушокъуэм школым къыхуихьауэ щытащ. КъищынэмыщIауэ, школ унафэщIхэм я аттестацэр, илъэситху къэс екIуэкIыр, абы зэпымычу щытхъу иIэу зэфIигъэ-кIырт. 1979 гъэм мы школыр къызэIузыха Тхьэбысым Къарней, абы къыкIэлъыкIуэу еджапIэм и унафэщIу щыта Мэзло Нинэ сымэ яIа лэжьэкIэм и лъабжьэ быдэр и пэкIэ имыгъэкIуэтамэ, зыкIи къигъэтIэсхъакъым Раисэ, абы и щыхьэтщ ди еджапIэм гимназие статусыр къызэрыратар.
Дэхъушокъуэ Рае щхьэгъусэ пэжу, и хъыджэбзитI Алёнэрэ Лянэрэ я анэ гумащIэу, Хьэсэн, Ратмир, Эвеленэ цIыкIу сымэ я анэшхуэ псэ щабэу щытащ.
Илъэс куэдкIэ и къару емыблэжу лэжьа, щIэблэр егъэджэнымрэ гъэсэнымрэ елIэлIа а бзылъхугъэм къратащ Налшык къалэ администрацэм, КъБР-м и Парламентым, КъБР-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм къабгъэдэкI щIыхь, щытхъу тхылъхэр. 1996 гъэм Дэхъушокъуэ Раисэ къыфIащащ «Отличник народного образования РФ», 2005 гъэм «КъБР-м егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэхэр.
ЦIыхугъэшхуэрэ зэфIэкIышхуэрэ зиIэу зыкъэзыгъэлъэгъуа, лъэужь дахэ къэзыгъэна Дэхъушокъуэ Раисэ Назир и пхъур дигу илъынущ ар зыцIыхуу щыта псоми.
ЩЭУЕЙ Мидэ.
