Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Шхыныгъуэхэр
Жэрумэ гъэва
Жэрумэ цIынэ дияр псы щIыIэм халъхьэри, хьэкум трагъэувэ, сыхьэти 2 — 2,5-кIэ ягъавэ, шыгъу мащIэ тIэкIу хэдзауэ. ТрищIэ тхъурымбэр къытрах, мафIэр цIыкIу дыдэ ящIри, и щхьэр тепIауэ ягъавэ. МафIэр инмэ, лэпсыр мэутхъуэ. Жэрумэ вар лэпсым къыхамыхыу тIэкIу ягъэупщIыIури, тепщэчым иралъхьэ. Жэрумэр IуданэкIэ пхамэ, сэкIэ зэпаупщIри къыхахыж.
Iэнэм щытрагъэувэкIэ жэрумэр зэпагъэж, тепщэчым иралъхьэри, бжьыныху шыпс тракIэ е ар фалъэ цIыкIукIэ гъусэ хуащI. Пщтыру яшх. ПIастэ хуабэ, щIакхъуэ, чыржын, мэжаджэ дашх.
Жэрумэ лэпсым хьэнтхъупс, бжьыныху шыпс ирипщI хъунущ.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ):жэрумэ цIынэу — г 330-рэ, зэрагъэвэну псыуэ — г 920-рэ, шыгъуу — г 2, губгъуэпхъыу — тхьэмпищ,бжьыну — г 30.
Губгъуэ бабыщ гъэбэкхъа
Бабыщ гъэкъэбзар зэпкърымыхауэ псы щIыIэкIэ ялъэс, хъыдан къабзэкIэ ялъэщIыж, и щIыбым шыгъу, и кIуэцIым бжьыныху, шыгъу щахуэ. КIуэцIфэцIхэри зыхуей хуагъазэри, и кIуэцIым иралъхьэж. ИтIанэ бабыщыр мэл щэ тхъурымбэм кIуэцIашыхьри IуданэкIэ япхэж. Ар тхъу къэплъа зэрыт тебэ куум иралъхьэри, мафIэ мыгуащIэм тету зэрагъэдзэкIыурэ тхъуэплъ хъуху ягъажьэ. ИтIанэ бабыщыр тебэм кърахри шыуаным иралъхьэ, щIигъанэ къудейуэ псывэ е лэпс щIакIэ, шыгъу хадзэри, и щхьэр тепIауэ мафIэ цIыкIум тету ягъэбэкхъ. Бабыщыл гъэбэкхъар къыхах, лэпсыр язри, абыкIэ шыпс ящI. Лэпсым къытраха дагъэмкIэ бжьынымрэ гуэдз хьэжыгъэмрэ ягъэлыбжьэ. Шыпсым шатэ тIэкIу щIакIэри, хьэзыр хъуху ягъэбэкхъ. Iэнэм трагъэувэн ипэкIэ мэз джэдым Iуданэр къыхахыжри, Iыхьэ-Iыхьэурэ зэпкърах. ЯпэщIыкIэ шыпсыр тепщэчым иракIэ, итIанэ абы лыр халъхьэ. Яшх пщтыру, пIастэ е щIакхъуэ щIыгъуу.
Къубатий Борис.
Теплъэгъуэхэр
Къурш бжэнхэр къырым итщ. Сурэтыр ГъукIакъуэ Инал трихащ.
Хъыбархэр
Адэм и уэсият
ЛIыжь Iущ гуэр, и лIэгъуэр къыщысым, и къуэр ириджэри, уэсят къищIыжащ:
— Сэ дунейм сохыж. ИгъащIэкIэ пхурикъун мылъку къыпхузогъанэ, къыпхуэзгъанэр си пщIэнтIэпскIэ къэзлэжьащ. Ныбжьэгъу ирипIыгъынуми цIыхугъэ иризепхьэнуми, узэрегуакIуэщ. Сыпхуэарэзыщ, сигу зэбгъэбгъакъым. Уэсят къыпхузогъанэри, укъызэдаIуэмэ, ущIегъуэжынкъым.
Уэсятыр мыращ: япэрауэ, уипщ щIыхуэ иумыт, щIыхуи къыIыумых; етIуанэрауэ, зыхуэмыфащэм хуумыщIэIа: псыхэкIуадэ хъунщи, ухущIегъуэжынщ; ещанэращи, уи фыз уи щэху иумыхьэлIэ.
И къуэм апхуэдэ уэсят къыхуигъанэри, лIыжьым и псэр щинащ.
ЩIалэр куэдрэ егупсысащ адэм и псалъэм, гъэунэхупIэ имыхуэурэ, зыбжанэрэ екIуэкIащ. И адэр лIэри зы илъэс хуэдэ дэкIауэ, щIалэм зэхихащ пщыр щIыхуэ къезытын зэрылъыхъуэр.
— Ди адэм и уэсятыр згъэунэхунщ, — жери щIалэр пщым деж кIуащ.
— Узэрыгузавэр зэхэсхати, сыкъэкIуащ, — жиIащ щIалэм.
— Ди адэм къысхуигъэнауэ, мылъку сиIэщ, щIыхуэ ухуейуэ зэхэсхащи, уэстыфынущ.
— Дэгъуэкъэ, — жиIащ пщым, — мыпхуэдэ пIалъэм фIэзгъэкIынкъым, уэстыжынщ.
ПIалъэмкIэ зэгурыIуащ. ПIалъэр къэсри, щIалэр пщым деж кIуащ, арщхьэкIэ щIыхуэр къритыжакъым, пIалъэм пIалъэ къыхигъэкIыжащ. Аргуэрыр къыщысым, щIалэм тригъэзащ, щхьэусыгъуэ ищIри, пщым абдежми къритыжакъым щIыхуэр.
«ЩIыхуэр» жриIэху, пщым пIалъэ къыхигъэкIыурэ, зы илъэси илъэситIи кIуащ, ар щхьэусыгъуэ яхуэхъури, пщымрэ щIалэмрэ зыщыIеящ. Iуэхур абы нэсауэ, щIалэм и адэм и ныбжьэгъу къыхуепсыхащ. И адэм и ныбжьэ- гъур игъэхьэщIащ щIалэм, хуэфащэ нэмыс хуищIащ, ар иригъэжьэжын ипэ бащлъыкъкIэ зызэщIиуфэри шууэ дэкIащ.
Къуажэбгъум щыджэгу щIалэ цIыкIухэм ябгъэдыхьэри, щIопщыр зыIэпигъэхуащ. ЩIалэ цIыкIу къыбгъэдэлъадэри, щIопщыр къыхуишиижащ. ЩIопщыр къыIрихыж зищIри, щIалэ цIыкIур къипхъуэтащ. ЩIалэ цIыкIур мэзым щIихьэри, и хьэщIэм иритащ.
— Мыр анэмэт пхузощI, — жриIащ и хьэщIэм.
— Къаным зэрыхуэфэщэнкIэ уи унэ игъэс, сыныщIэупщIэмэ, къысхуегъэшэж.
Пщым и къуэт щIалэ цIыкIур. Ар ихьри, хьэщIэр ежьэжащ. И къуэр кIуэдамэ, пщым игу фIы щыщIэнт: игъэлъыхъуащ — дунейм яхутехакъым.
ЩIалэм шэч къыхуащIагъэххэкъым. И адэм и етIуанэ уэсятри игъэунэхун мурад ищIащ щIалэм. Благъэ гуэр иIэт, и адэм мылъкуфI къыхуигъэнауэ. Къыхуигъэна щхьэкIэ, зэригъэзэхуэфакъым, IэщIэшхыхьыжри пщIантIэ нэщIым къыдэнащ.
«Мыр си благъэщ, сыдэIэпыкъун хуейуэ къыстохуэ», — жери щIалэм и благъэм Iэщи гъави иритащ. Пщым и къуэр зэрыкIуэдрэ зыбжанэ щIауэ, пщыхьэщхьэ гуэрым, жьэгум здыдэсым, щIалэр «хьы!» жери пыдыхьэшхыкIащ.
— Сыт ущIэдыхьэшхар? — жери и фызыр къыщыхьащ щIалэм.
— СыщIэдыхьэшхар бжесIэнщ, — жи щIалэм. — БжесIэнур пIуэтэжмэ, уэри сэри дытекIуэдэнущ.
— СIуэтэжынкъым, — щыжиIэм, щIалэм и щэхур фызым жриIащ. Зэхихам егупсысурэ нэху щыху жейм езэгъакъым фызыр, нэхущым къыщылъэтри я гъунэгъум мафIэхьэ ежэкIащ.
«Ди зэхуэдэ щэхущ, дыпIуатэ хъунукъым, унэм исым IэщIэщIар мыращ», — жери и лIым и щэхур я гъунэгъу фызым хуиIуэтащ. Ар я гъунэгъум ежэкIри, пщым и къуэр зыдыгъуар жриIащ. Зы жьэм къыжьэдэкIар жьищэм жьэдохьэ, жи. ЩIалэм и щэхур жылэм хэз хъуащ.
ЩIалэр яубыдри, пщым деж яшащ. «УкIын хуейщ!» — жаIащ пщым и пщIантIэм щызэхуэжэсахэм. Псом нэхъ ихъуилъыр щIалэм Iэщрэ гъавэрэ зрита и благъэрт.
— Ямыгъэпсалъэ яукIыркъым, — жиIэри щIалэм псори къиIуэтащ. — Пщым и къуэр зыдыгъуар сэращ, здыгъуа щхьэкIэ, згъэкIуэдакъым, ди адэм и ныбжьэгъум и къанщ, хъыбар щезгъащIэ пIалъэм зэрыхуэфэщэнкIэ къишэжынущ.
Хъыбар иригъащIэри, пщым и къуэр къишэжащ щIалэм и адэм и ныбжьэгъум, къаным хуэфащэ хабзэ къыкIэлъызэрихьэри. Абы и ужькIэ пщым щIалэм щIыхуэр къритыжащ. Жьы хъууэ дунейм ехыжыху, адэм къыхуигъэна псалъэм тетащ щIалэр, щыщIегъуэжаи къэхъуакъым.
Къэрмокъуэ Хьэмид.
Чэнджэщхэр
Гур тэмэму егъэлажьэ
КъызэрыгуэкI хьэмкIутIым, спирт процент 70-кIэ зэхэщIауэ, гур тэмэму егъэлажьэ, щхьэ куцIым хэлъ лъынтхуэхэм лъыр тыншу щызэрегъакIуэ. Ар хьэзыру аптекэхэм щащэ. ТкIуэпс 25 — 35-рэ псы граммищэм хэгъэткIуауэ махуэм щэ уефэмэ, лъы дэуеяр ирегъэхыж, тыншу уегъэжей, гур тэмэму егъэлажьэ. И гъэгъахэр шейм хэлъу уефэнуи фIы дыдэщ, гу узми щхьэ узми сэбэп хуохъу.
* * *
Нэхэм фIыуэ ялъагъуным, тхьэкIумэхэм нэхъыфIу зэхахыным я сэбэпщ розэ плъыжьым и тхьэмпэхэр зыхэлъ шейр (шейудзыр щызэхэфщIэкIэ, зы тхьэмпэ-тхьэмпитI хэфлъхьэ). Апхуэдэуи абы гури фIыуэ егъэлажьэ. Ар псом хуэмы- дэу яхуэщхьэпэнущ зи ныбжь хэкIуэтахэм.
* * *
Гъуэжьудзыр (мэкъушейкIи йоджэ) (зверобой) витаминхэмкIэ, минералхэмкIэ къулейщ. Еджагъэшхуэхэм зэрыжаIэмкIэ, ар узыфэ 99-м я хущхъуэщ, псом хуэмыдэу лъатэм, кIэтIийхэм, тхьэмщIыгъум. Абы ныбажэри псынщIэу егъэувыIэ. Щхьэхуэу зэпхьэлIэми, шейм хэту уефэми хъунущ. Бжэмышхышхуэу тIу псы къэкъуалъэ стэканым хэлъхьи сыхьэтитI хуэдизкIэ щыгъэт, итIанэ Iыхьищ ищIыкIауэ махуэм щэ ефэ, узыр пщхьэщихынущ. ЗэкIэ мыхъумэ, махуэ зыбжанэкIэ къытегъэзэж. Шейуэ уефэнумэ, шей удзым и гъусэу зы бжэмышх хэдзэ, къыщIиха нэужь ефэ. Абыи махуэ зыбжанэкIэ уефэ хъунущ. Ауэ евмыгъэлей.
Псалъэ шэрыуэхэр
Имылъ къолъэт
ИкIута из хъужыркъым.
ПхэщIар, пфIэкIуэдар пхузэфIэгъэувэжынукъым, зыIэрыбгъэхьэжыфынукъым, бгъуэтыжынукъым жыхуиIэщ.
Ем щыгъуэ бжьэдыгъур зэшщ.
ЩытыкIэ гугъум цIыхур зэрешалIэ, гъунэгъу зэхуещI.
Имылъ къолъэт.
Фочыр нэщIщ жыпIэу уримыджэгу, ар узэдауэ къыщIэкIыу щIэщхъу къызэрыпщыщIынур пщIэнукъым жыхуиIэщ.
Гъуэгум пкIэлъей ебдзмэ, кIэщI мэхъу.
Гъуэгум хъыбар щыжыпIэмэ, ущыуэршэрмэ, зэшыгъуэ хъуркъыми, гъуэгуанэр къыптехьэлъэркъым.
Узыхьыну псым псы пэгун хикIэнущ.
Iуэху щIэпхъаджэ зылэжьыф цIыху гущIыIэм хужаIэ.
ЦIыхубз пшэрыхь хуща- нэ.
ЦIыхубзым Iыхьэлейуэ пщIэ, нэмыс, Iулыдж зэрыхуащIыр, и щIыхьыр зэрахъумэр, зэрамыгъэщIэхъур уигу къэзыгъэкIыж псэлъафэщ.
Щауэ Къэлидар.
ЦIыхушхуэхэм я гупсысэхэр
Гухэлъыр щыкIуэдыр
Гуапагъэр зи лейри зэран мыхъу хьэлщ.
КъэкIуэнум фемыгупсысмэ, апхуэдэ фиIэнукъым.
Закъуэныгъэракъым цIыхум дежкIэ нэхъ Iей дыдэу щыIэр, атIэ уи Iэр зэтедзауэ ущысынырщ.
Дэтхэнэри пэжу щытыным хущIокъу, ауэ куэдым къайхъулIэркъым.
ЛIэныгъэм Iейуэ хэлъри: уэ дунейм утокIыжри, фIыуэ плъагъу псори къонэ.
Лъэпощхьэпохэм щышынэ лъагъуныгъэр лъагъуныгъэкъым.
ГушыIэныр зыхэвмын. ЦIыхум дежкIэ гушыIэр зыхуэдэр розэм мэ гуакIуэ къыпихынырщ.
Делэращ псори ищIэу жызыIэфынур.
ГъащIэм нэхъ Iейуэ хэлъхэм ящыщщ пщIар зэпхъуэкIыжыну Iэмал ущимыIэм деж.
ЦIыхум пщIэ яхуэпщIыным къикIыр уи щхьэм пщIэ хуэпщIыжынырщ.
ЦIыху псори зэщхьщ: зэрахузэфIэкIкIэ нэхъыбэ къащтэ, ауэ ятыр нэхъ мащIэщ.
Гухэлъыр мэкIуэд жьыбгъэм щыхэбутIыпщхьэм деж.
ЦIыхум укъызэрыщыхъур уэ зыкъызэрыбгъэлъагъуэм хуэдэущ.
Лъагъуныгъэм псори зэрехъуэкI, ар дуней псом щытепщэщ, щIэрыщIэуи къигъэщIыжыфынущ. Лъагъуныгъэр ди псэм и дыгъэщ икIи и жьыбгъэщ. Языныкъуэхэм дежи уэшх тхуохъу.
Голсуорси Джон,
инджылыз прозаик, драматург.
ФщIэуэ пIэрэ?
Тхылъыр егъэджакIуэ нэхъыфIщ
ТхакIуэфIхэм я IэдакъэщIэкIхэм къеджэр нэхъ дахэу псалъэу мэхъу.
Щэнхабзэр — узэджа тхылъым я бжыгъэракъым, атIэ узэджахэм ящыщу къыбгурыIуарщ.
Тхылъ еджэ цIыхур сытым дежи зы щхьэкIэ нэхъ лъагэу щытынущ телевизор еплъхэм нэхърэ.
ЦIыхухэр гупитIу зэщхьэщокI: тхылъ еджэхэмрэ еджам едаIуэхэмрэ.
КIэпIейкIэр сом зэрыхъум ещхьу, тхылъу узэджэр щIэныгъэ мэхъу.
Тхылъым мафIэ щIэбдзэу бгъэсыным нэхърэ нэхъ Iуэху икIэщ уемыджэныр.
Фигу ивгъэлъ: фызихуэдэр къызэрыпщIэр фызэджэхэмкIэщ.
ТхылъыфIыр зи ныкъуэ псор псы щIагъым щIэгъэпщкIуа мыл абрагъуэм ещхьщ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:1. Бын. 4. Пхъэщхьэмыщхьэ. 6. ПхъэIэщэм къызэригъэдзэкI щIы Iыхьэ. 8. «МахуиблкIэ нарт хасэм Сосрыкъуэ щагъафIэ, хъуэхъуфI Iэджэр хуаус, … куэдхэр къыхуащIри, Сосрыкъуэ кожьэж» — нарт хъыбархэм щыщщ. 9. ХадэхэкI. 10. Шыуанышхуэ. 13. … пыIэ. Е … лъей. 14. Уи хьэ … и цIэщ. 17. Аушыджэр щыщ адыгэ тхакIуэ. 18. КъуэкIыпIэ Гъунэгъум щыщ хьэрып къэрал къулейсыз. 19. Ху къызыщIаIукI къэкIыгъэ. 21. Мэлыфэ гъэтэджа. Е … бгырыпх. 23. УрысыбзэкIэ тхэуэ щыта адыгэ бзылъхугъэ усакIуэ цIэрыIуэ. 25. Совет зэманым зекIуэу щыта ахъшэ жьгъей. 26. Къуаншагъэ зылэжьа цIыху. 27. Дагъыстэн лъэпкъ. Абы ящыщ куэд ди республикэми исщ. 31. Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ артист, гушыIэ пьесэхэм щыджэгу Къуныжь … 33. Джэрэзыжу, ар мылым къыщагъафэу щытащ сабийхэм. 34. БжэIулъэ. 35. Бжыхьым иужьу трахуэж чы сатыр. 36. Школым фIы дыдэу щеджэм … хуагъэув. 37. ПкIэлъей IэдитIыр зэрызыгъэубыд.
Къехыу:1. Зауэм щытекIуахэм къаIэщIыхьэ мылъку: хъугъуэфIыгъуэу, Iэщэфащэу. 2. … и щIагъ нанэ щыIэкъым. 3. ЩIы щхьэфэ тещтыкIа. 5. Сабийм щхьэрыгъ пыIэр жьым щхьэримыхын папщIэ иращIэ кIапсэ цIыкIу. 7. Псыр къыщыкъуалъэкIэ къыщхьэщех. 11. Бжейм къыпокIэ, цIыхум яшх. 12. Псы, гъэш хуэдэхэр зракIэ кумбыгъэ. 13. ЛъахъшапIэ щIыпIэ. 15. Уэршэру зэхэс гупыр заулкIэ … хъуащ. 16. Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь … Хьэлий. 17. Муслъымэнхэм я махуэ лъапIэ. Е цIыхухъуцIэ. 20. Къалмыкъ … 22. … щытхъуи щIэр къащтэ. 23. Шыцуэс … узэрысым уимыкI. 24. Мэрем махуэм мэжджытым щащI нэмэз. 25. Къэзышам благъэ хуэхъуа унагъуэ. 28. ЩIылъэ мэракIуэ. 30. Зи акъылыр жьажьэ, щхьэдыкъ. 29. ЗэщIыгъу гъуэгуанэ техьа шыгу гуп. 32. ЦIыхубзхэм (цIыхухъухэм я нэхъыбэми) къыздрахьэкI хьэпшып цIыкIу. 34. …-щIыхуэ жысIэми, авомашинэ къэсщэхуащ.
Зэхэзылъхьар
Мыз Ахьмэдщ.
ЩIышылэм и 25-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:5. ХьэхъупащIэ. 7. Шэнтиуэ. 10. Брул. 11. Имыс. 12. Шэрэдж. 13. Жагъуэщ. 15. Аму. 16. Лэдэх. 21. Пхъу. 22. Умыуб. 23. Къул. 24. Щхьэпс. 25. Ажэ. 27. Джэлэс. 32. Ахърэт. 35. ФIэхъус. 36. Урыху. 37. ШыкъумцIий. 38. Шылэхъар.
Къехыу: 1. Хьэкъурт. 2. ПщIэншэ. 3. Мэжаджэ. 4. Тутын. 6. Пеле. 8. Тхъуий. 9. Джарым. 13. Жэмыш. 14. Гъуаплъэ. 17. Дэлэн. 18. Хэхэс. 18. Ауз. 20. Абэ. 26. Жырыкъ. 28. КъапщIий. 29. Атэлыкъ. 30. Сэджыт. 31. Псэм. 33. Шухьэ. 34. Хъыдан.
