Псэм щыщ Iыхьэ
Я ныбжькIэ илъэс зытIущ-зыщыплI нэхъ ямызэхуакуу къэбэрдей литературэм зы гупыфI зэуэ къызэдыхэхьауэ щытащ блэкIа лIэщIыгъуэм и 50-60 гъэхэм я зэпылъыпIэм.
Абыхэм ящыщ зыуэ, нэхъыщIэгъуэр къызылъысу яхэтащ КхъуэIуфэ Хьэчими. Дауи, езы лъэпкъ литературэ къэунэхуагъащIэм дежкIэ апхуэдэу уэру гуп псо къыхэхъуэныр гухэхъуэщ. Ауэ литературэр щхьэзакъуэ IуэхущIафэурэ зэхэлъщ, гупышхуэ ущыхэхутэм деж умыщIэххэу укъыхэмыщу ухэгъуэщэнми хуэIуа щыIэкъым. Ухэмыгъуэщэным щхьэкIэ гу зылъытапхъэ зыгуэркIэ уакъыхэщхьэхукIын хуейщ.
Хьэчим япэу утыку къызэрихьар усэт, икIи абы иужькIэ усакIуэ ямылейуэ зыкъимытIэтами, тхылъ къэзыщтэу абы и Iэдакъэ къыщIэкIам къеджэхэм занщIэу хамылъагъукIынкIэ Iэмал иIакъым усакIуэ щIалэм и псалъэхэм яхэлъ гукъэбзагъэр, пэжыныгъэр, гуапагъэр. Сыщыуэнкъым, псалъэм щхьэкIэ, абы и «Сэлэтхэм я кхъащхьэ» усэр нобэми а темэм теухуауэ нэхъыфI дыдэу адыгэ поэзием хэтхэм ящыщ зыуэ жысIэмэ.
Нэхъ иужькIэ, прозэм зыщритыжым, Хьэчим езым и гъуэгу хэха хиубыдыкIыжащ. Абы куэдкIэ и фIыщIэщ художественнэ публицистикэ, документальнэ прозэ зыхужытIэ тхыгъэ пкъыгъуэхэр адыгэ литературэм лъэ быдэкIэ зэрыщыувар. Псом хуэмыдэжу, лъэпкъ литературэм хэлъхьэныгъэфI хуэхъуащ КхъуэIуфэм Хэку зауэшхуэм хэтахэм ятеухуауэ и Iэдакъэ къыщIэкIа повестхэр.
Абыхэм ящыщ зы закъуэ, нэхъ дызыблэплъыкъукIыу пщIэ зыхуэдмыщIыр къыжысIэну игъуэу къызолъытэ. 70 гъэхэм и кIэм дунейм къытехьауэ щытащ «Мэзыр жыг зырызурэ зэхэтщ»повестыр. Пэжщ, ар, и гъэпсыкIэм уеплъмэ, документалистикэм хэплъытэнукъым, сюжетри персонажхэри авторым къигупсыса хуэдэщ. Ауэ а сюжет дыдэри, лIыхъужь образхэри, къыщыIэта проблемэхэри апхуэдизкIэ ди гъащIэм и пкъыгъуэм куууэ хохьэри, пэж дыдэр и лъабжьэу зэрыщытым шэч къытепхьэжынукъым. Абы щыгъуэми, цIыху цIыкIу дунейм тетыху псэм къыхэуэу щыт Iуэхугъуэхэр — лIыгъэ зыхэгъэлъынымрэ дзыхэнымрэ, уи щхьэ ухуэфIыжу упсэунымрэ псэр напэм пэбгъэтIылъыфынымрэ, пэжыныгъэмрэ гъэпцIагъэмрэ, хьэлэлагъымрэ щхьэхуещагъэмрэ, — апхуэдэ проблемэхэр эстетикэм и хабзэкIэ щызэщIэузэдащ мы повестым. Сигугъэщ, ар ди лъэпкъ литературэм и тхыдэм хэплъэж дэтхэнэми къыхигъэщыпхъэхэм ящыщ зыуэ.
Си щхьэкIэ Хьэчим и ныбжьэгъу нэхъ пэблагъэхэм ящыщу сыщытащ жысIэну сытегушхуэркъым, ауэ зы зэман IэнатIэ дыпэрытащ, лэжьыгъэ гуэрхэр зэдэтщIащи, сэ абы нэхъ гукъинэ сщыхъуащ, зэи нэкIэнэщхьагъэ хэмылъу, лъэпкъ Iуэхур, литературэ Iуэхур, жылагъуэм дежкIэ нэхъ щхьэпэныр къыхилъагъукIрэ япэ иригъэщу зэрыщытар. Сигу нэхъ къинэжащ зэгъусэу дызэлэжьауэ щыта «Къэбэрдей усэм и антологие. ХХ лIэщIыгъуэ» тхылъышхуэр. Ар Урысейм и Президентым и гранткIэ гъэзэщIэн хуей хъуа лэжьыгъэти, ди лъэпкъ поэзием зы лIэщIыгъуэм къриубыдэу къехъулIам гъуджэ пэж хуэтщIыну ди пщэрылът. Абы къыхэкIыу, си дежкIэ пщIэшхуэу къэслъытат апхуэдэ лэжьыгъэм Iуэху хузиIэну къызэрызэджа къудейр.
ЗэрысфIэщIымкIи езы «антологие» псалъэм къикI мыхьэнэмкIи, ди усакIуэ цIэрыIуэхэм я тхыгъэ нэхъыфI дыдэ-хэр хэщыпыкIауэ тхылъым игъэзэгъэн хуейуэ арат. Апхуэдэущ сэ зэрыжысIари, КхъуэIуфэм дыщызэхуишэсам щыгъуэ. Ауэ мыбдежым Хьэчим нэхъ жыжьэрыплъэу къыщIэкIащ. Абы къыхихар нэгъуэщIщ: сыусакIуэщ жызыIэ дэтхэнэми и Iэдакъэ къыщIэкIахэм я нэхъыфIыр къыхэтхмэ, усэ зытхыу хэкум исым я бжыгъэри къыхэщынщ, дэтхэнэ зыми нэхъыфIу къехъулIари къэнэIуэнщ, жиIащ. Антологием зи тхыгъэ ихуэну зыхуэфащэмрэ зыхуэмыфащэмрэ зэпэбгуэшыну ухуежьэмэ, гупитIым я кум псы дэбгъэлъэдэжмэ, игъащIэкIэ пхуэгъэтэрэзынукъым, губгъэн къыхэпхауэ, лэжьыгъэри пхунэмыгъэсауэ къэнэжынущ. Ар КхъуэIуфэм си япэ къыгурыIуэри, дерс къыхызигъэхыжащ абы щыгъуэ. ИкIи а тхылъым зы пщIэ гуэр игъуэтамэ, япэу зи фIагъыр и зэхэублакIуэу щыта, редактор нэхъыщхьэу хуэувы-жа, тхакIуэ Союзым и тхьэмадэ КхъуэIуфэ Хьэчимт. Ар пашэныгъэ зыхуэфащэм и нэщэнэщ.
Пэжыр жыпIэмэ, дунейм щытетми ар гулъытэншэу зэи къэнакъым. Къулыкъу хъарзынэхэри къыхуагъэфащэурэ щытащ, езыри, сыт хуэдэ IуэхущIапIэ пэрымыувами, зылI ищIэн щыхузэфIэмыкIа щыIакъым, пщIэрэ щIыхьрэ къыхуащIу, къыдэлажьэхэри, зыхуэлажьэхэри, къызэрыгуэкI цIыхуу абы зи Iуэху къезыхьэлIэхэри арэзы ищIыфащ. СымыщIэххэу, зы махуэ гуэрым ар зи унафэщIу щыта IуэхущIапIэм иджыри щылажьэ си зы цIыхугъэ сыхуэзауэ, мыпхуэдэу жиIащ, е семыупщIу, е хэзмыгъэзыхьу, езым и псалъэм къыдэкIуэу: «Хьэчим Iэщабэ-Iущабэу щытакъым, ауэ сэ унафэщI зыкъом згъэунэхуащи, абы хуэдэу сыт щыгъуи зыпэрыт IэнатIэм хуэпэжрэ хуэмыщхьэх сыхуэзауи сщIэжыркъыми.
Дунейм зэ закъуэ утетыну къыпхуихуамэ, ущытемытыжым деж апхуэдэу къыщIыпхужаIэн лъэужь къэбгъэнэныр лIыгъэщ, жезыгъэIэфами и насыпщ. Дэтхэнэ ди цIыхугъэри псэууэ дунейм тетыху, дэ добэлэрыгъ, дыщыхуей дыдэм къэдгъуэтынкъэ, жыдоIэри. Дымыгъуэтыжыххэн щыхъуам дежщ абы дуней дызытетым щигъэзащIэу щыта къалэныр зыхуэдэр нэгъэсауэ къыщыдгурыIуэжыр. Абы нэмыщIу, зы хьэл гуэр зимыIэ щымыIэри пэжщи, зэи мыгъуащэрэ-щымыуэу, сыт щыгъуи илэжь псори уигу ирихь защIэу, псом я дежкIи фIы зэфэзэщ щыIэкъым. Зыумысыжын хуейщи, абырэ сэрэ ди акъыл щызэтемыхуаи къэхъуащ, зым ищIэр адрейм игу щынэмысаи щыIащ.Ауэ ди зэгурымыIуэныгъэр зэи куу мыхъуамэ, ар зи фIыщIэр езыращи, абы щхьэкIэ щхьэхуэу си щхьэр хуэзгъэщхъыну сфIэкъабылщ.
Дэ, ар зыцIыхуу щытахэр, куэдрэ дыхуэныкъуэнущ, зэзэмызэ нэхъ мыхъуми, телефоныр къеуэрэ къытетхмэ, и макъыр къиIукIыным, абы и псалъэ гъэтIысар, и гушыIэр, и ущиер, языныкъуэхэм деж щабэ дыдэщ зыхужумыIэн, къехьэкI-нехьэкI ямылей зыхэмылъ псэлъэкIэр зэхэтхыным. Ауэ абыи емылъытауэ, ди анэдэлъхубзэр дунейм тетыху КхъуэIуфэ Хьэчим и Iэдакъэ къыщIэкIа усэхэр, Iуэтэжхэр, повестхэр, публицистикэ тхыгъэ щыпкъэхэр Iэужь дахэу щыIэнущ, сыту жыпIэмэ, абыхэм я гъусэу тхакIуэм и псэм щыщ мы дунейм къытенащ.
Гъут Iэдэм,
филологие щIэныгъэхэм я доктор,
КъБКъУ-м и профессор.
