ЛIыгъэр гъащIэкIэ къыщапщытэкIэ
Урысейм и бэдаущ утыкум нэгъэсауэ щилIыфIыхьа юрист щэджащэ Къалмыкъ Юрэ и гъащIэр, цIыхугъэр, лIыгъэ уасэр къриппщытэну ирикъунщ Шэшэным зауэ зэрыщрагъажьэмкIэ мыарэзыуэ, уеблэмэ ар зыщIэ властым и мэ адэкIэ къыщыуну хуэмейуэ, къэралыгъуэшхуэм и министр IэнатIэр зэригъэтIылъар! Хэт нобэ апхуэдэ зыхузэфIэкIынур?! Урысейм и министр IэнатIэ щыгъэтауэ, муниципальнэ щIыпIэм щыуэркъ нэхъ къулыкъущIэ цIыкIум и шэнтым къимыкIын папщIи апхуэдэ лъэбакъуэ пхуачынукъым…
Шэч хэмылъу, Юрэ и гъащIэмкIэ наIуэу къигъэлъэгъуащ лIыгъэм, цIыхугъэм, напэм я уасэр. Хьэуэ, мыр фэрыщIыгъэ псалъэкъым. Мы лIы хъарзынэм и гъащIэ лъэбакъуэ къэси хэчыхьауэ зэхуэфэщэжщ, нэгъэсауэ зэтеубыдащ, мыхьэнэкIи гъэнщIащ. Аращ и фэеплъри нэхугъэу лъэпкъым къыщIыдэгъуэгурыкIуэр.
Илъэс 23-рэ хъуауэ къытхэмытыж Юрэ лъэпкъ щIыхьым и джэрпэ-джэжт. АтIэ, хуэфащэтэкъэ апхуэдэ псалъэ лъэпкъыр зэщIэубыдэжыным лъабжьэ хуэхъуа Дунейпсо Адыгэ Хасэм и къызэгъэпэщакIуэхэм яхэта, Урысей Федерацэм юстицэмкIэ и министру щыта, Урысей къэрал псом джэлэс хуэхъуа Граждан Кодексым и лъабжьэр зыгъэтIылъахэм пашэу яхэта адыгэ щIалэм!
ЛъагапIэхэм нэсынухэр я сабиигъуэм, щIалэгъуэм псыхьа мэхъу. И нэхъыбэм ар гугъуехькIэщ, гугъусыгъукIэщ, зэзэмызи гуауэкIэщ псыхьа зэрыхъур. Юри щIэх зыхищIэну къыхуихуащ апхуэдэ гуауэрэ хьэзабрэ. Илъэс 13 фIэкIа иримыкъуауэ и анэр щхьэщыукIуриикIащ.
Юрэ и адэ-анэр еджапIэрат щылажьэри, абы и фIыгъэкIэ тхылъым щIэх дихьэхащ, езым и щхьэ хьэрычэткIэ щIэныгъэ лъабжьэфI зыхуигъэтIылъыжащ. И щIалэгъуэм щыгъуэ унагъуэр гугъуехьхэм зэрыхэтым къыхэкIыу, мурад, гугъэ куэд зригъэтIылъэкIыну къыхудэхуащ Юрэ. Арами, унагъуэми зыщIигъакъуэу, и щхьэми щIэныгъэ хуэзыгъэтIылъыжурэ къыдэкIуэтей щIалэм хузэфIокI медучилищэм щIэтIысхьэну. Ар гъэщIэгъуэнщ, ауэ, къэрал псом зи цIэр щызыгъэIуа юрист Къалмыкъыр япэу зыхуеджар акушер IэщIагъэрат.
Утыкушхуэм ихьэфахэм я гъащIэм ущриплъэжкIэ, уолъагъу ахэр щIэныгъэм хуэпабгъэу, хьэрычэт къызыкъуахыу къызэрекIуэкIар. Языныкъуэхэми ущызэупщIыж щыIэщ — и гъащIэ лъэбакъуэхэм языхэзым апхуэдэу темыгушхуамэ, дэнэкIэ иунэтIынут и гъащIэм жыпIэу. Апхуэдэщ Юрэ хуэгъэза гупсысэри. Хуабжьу мурад быдэт ар зыхуэкIуар — и щIэныгъэм адэкIи зэрыхигъэхъуэн хуейрат. И анэ тхьэмыщкIэм къыщIэна джэдыгур ящэри, Юрэ Ленинград еджакIуэ ягъакIуэ, юристу еджэну. Юридическэ факультетыр ехъулIэныгъэ иIэу къиухащ абы. Иужьым, Хьэбэз районым къигъэзэжри, хеящIэу лэжьащ.
А псоми къыщымыувыIэу, Саратов дэт юридическэ институтым и аспирантурэм щIотIысхьэ Къалмыкъыр. Къыхихари граждан къудамэрат. 1963 гъэм юридическэ щIэныгъэхэм я кандидат мэхъу икIи а институтым щылажьэу щIедзэ, кафедрэм и унафэщI мэхъу.
Къалмыкъращ лъабжьэ хуэзыгъэтIылъар иужьым зэрыкъэралу цIэрыIуэ щыхъуа институтым и граждан къудамэм. 1971 гъэм Юрэ юридическэ щIэныгъэхэм я доктор цIэ лъапIэр къелъэщ. Уеблэмэ а зэманым Совет Союзым и правовед нэхъ щIалэ дыдэт ар. Совет къэралым щызекIуэу щыта хабзэ быдагъэм уегупсысыжмэ, къыбгурыIуэнущ ар зэрымыIуэху цIыкIур. Ауэ, а псоми емылъытауэ, Къалмыкъым хузэфIокI и щIэныгъэмрэ пабгъэныгъэмрэ щыхьэт техъуэж зэфIэкI къигъэлъэгъуэну.
Аспиранту щеджэ зэманращ Юрэ унагъуэ щищIар. Щхьэгъусэ пэж, гъащIэ щIэгъэкъуэн къыхуэхъуащ Октябринэ. ИужькIэ кърихьэжьэ Iуэхухэм, игъэлъагъуэ зэфIэкIхэм я къуэпсхэр къыщежьэр, дауи, и унагъуэ купсэращ. Аращ чэнджэщ, гупсысэ джэлэсу и натIэм къритха илъэс щыгъэм хиухуанэри.
«Бзылъхугъэ насыпыфIэу зыкъызолъытэж — илъэс купщIафIэ 36-рэ апхуэдэ цIыху хьэлэмэтым зэрыдесхьэкIам папщIэ, ахэр зы напIэ теуэгъуэу блэлъэтами», — жиIэжауэ щытащ Октябринэ.
Юрэ къыхудэхуащ къэралым щекIуэкIа зэхъуэкIыныгъэхэм хэлэжьыхьын. А илъэсхэращ Урысей къэралыщIэм и лъабжьэр гъэтIылъа щыхъур. Къалмыкъри абы нэгъэсауэ холIыфIыхь. 1989 гъэм ар СССР-м и цIыхубэ депутатхэм яхохьэ, абыкIи ирегъажьэ и бэдаущ Iуэхухэр, и иужьрей махуэхэм пщIонди абы хуолажьэ.
И щIэныгъэм, зэчийм, зэфIэкIхэм хуэфэщэну пэджэжащ а илъэсхэм. СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и комитетым и тхьэмадэщ, Урысейм ШынагъуэншагъэмкIэ и советым хэтщ, Урысей Федерацэм юстицэмкIэ и министрщ. Ауэ, а псом къыщымынэу, Къалмыкъыр нэгъэсауэ хуолажьэ къызыхэкIа адыгэ лъэпкъым. ГъащIэ зэхъуэкIыныгъэхэм, зэман зэхэтхъуам лъэпкъ Iуэху гъуэгуанэр щегъэунэхуф. Адыгэ лъэпкъым и Конгрессым, Дунейпсо Адыгэ Хасэм я тхьэмадэ пщэрылъ иныр, жэуаплыныгъэ зыпылъыр, Къалмыкъым къыхуагъэфащэ. И щIэныгъэри зэфIэкIри и лъэпкъым нэгъэсауэ хуегъэтIылъ, лъэпкъ Iуэхум и къежьапIэ купсэр здыщаухуэм и курыкупсэм хэтщ. А зэманращ къыщыунэхур Къалмыкъым и нэгъуэщI хьэл-щэнри — гъащIэми, къулыкъуми, IэнатIэми «яхуэмышха» и цIыхугъэр, икърарыр, щыпкъагъэр.
Шэшэн республикэм къыщрахьэжьэну зи ужь ихьа япэ зауэм ткIийуэ пэщIоувэ. Юрэ къыгурыIуэрт апхуэдэ зауэм къихьыну гуауэр, ажалыр зыхуэдизыр, къыгурыIуэ закъуэкIи къэмынэу, апхуэдэ гупсысэ мыхъумыщIэхэр къэгъэувыIа хъуным иужь итт. Дауи, къэралым юстицэмкIэ и министр IэнатIэр цIыкIутэкъым, Юрэ и псалъэми чэнджэщми пщIэшхуэ яIэт. АрщхьэкIэ къэрал лIыщхьэхэм я гупсысэр зыхуэкIуам тешыжыгъуейт, зэпэщIэувэныгъэ къэхъуахэми зы цIыху къарукIэ къэрал утыкум ущыпэщIэтыфынутэкъым.
Апхуэдэу щыхъукIэ, Къалмыкъым егъэлъагъуэ и щыпкъагъэ ткIиягъэр, икIи иджыри къыздэсым ягъэщIагъуэ лъэбакъуэ быдэ еч — Шэшэным къыщрахьэжьэ зауэм нэгъуэщIкIэ щыпэмылъэщкIэ, апхуэдэ Iуэху зехьэкIэ и дуней тетыкIэм къызэремызэгъыр, зауэ кърахьэжьэм и гуауэм хэIэбэну зэрыхуэмейр яригъэлъагъуэу, министр IэнатIэм къыпэрокI. ФэрыщIыгъэ зыхэмылъщи, апхуэдэ лъэбакъуэ пчын папщIэ, нэгъэсауэ цIыхушхуэм хуэфэщэн хьэл-щэн къыпкъуэкIын хуейт. Зэманми гъащIэми къагъэува, къэрал утыкум щагъэнэIуа «щхьэусыгъуэхэм» уащхьэпрыплъыфу а псом ухэплъэныр Къалмыкъым и дуней тетыкIэм хуэфэщэнт. Дауэми, а псор IэщIыб ещIри, куэдым къакъуэмы-кIын лIыгъэ къызыкъуехыф адыгэлI щыпкъэм.
БлэкIащ а зэман жыжьэхэр. Шэшэным къыщрахьэжьа япэ зауэм етIуани къыкIэлъыкIуащ, ажалрэ гуауэрэ щытепщэу щыта щIыналъэм, къэрал псом иужькIэ къыщыхъея Iуэхугъуэ мыщхьэпэхэм уахэплъэжмэ, уемыгупсысу къанэкъым: «Ярэби, а зэманым Къалмыкъым жиIа псалъэхэм арэзы ирихъуу, а зауэ гуауэр Кавказ щIыналъэм къыщрамыхьэжьатэмэ, хэгъэгуми Урысейми я тхыдэм куэдкIэ зимыхъуэжыну пIэрэт?»
Къалмыкъым утепсэлъыхькIэрэ, нэгъэсауэ пхуэгъэбелджылынукъым абы и зы гъуэгуанэ щхьэхуи — Юрэ щIэныгъэлIт, къэрал къулыкъущIэт, юристт, бэдаущ лIыкIуэт, лъэпкъым и къуэ пэжт. Нэхъыщхьэжыр аращи, ар щIылъэм къытехъуа цIыху лъэпкъым и зы бын щыпкъэт.
ХХ лIэщIыгъуэм къриубыдэу, Урысейм щылэжьа юрист нэхъыщхьэхэм я гугъу щащIым, Собчак Анатолий япэу зи цIэ жиIахэм яхэтащ Къалмыкъ Юрэ. Дауи, апхуэдэ еплъыкIэм щапхъэ хуэхъуар адыгэ щIалэм и дуней тетыкIам, и Iуэху зехьэкIам и купщIэрат. Къэрал Iуэхузехьэ куэдми Юрэ и цIэ ираIуэкIэрэ, утыкум щагъэбелджылащ абы и пщIэр, и щIыхь лъагэр. Ауэ, гъэщIэгъуэныр нэгъуэщIщ. Сыт къыхужамыIами, дапхуэдэ псалъэ дахэ и IэщIагъэм, щIэныгъэм, дуней тетыкIам хуэунэтIауэ хуамыусами, а псом хэмыту хъуртэкъым Юрэ и зы хьэл-щэн гъэбелджылар — ар цIыхугъэм и лIыкIуэу дунейм зэрытетар.
Къалмыкъым и гъащIэр иухами, «и Iуэху къуэпсхэр гъужакъым» зыхужаIэхэм ящыщщ. 2008 гъэм Черкесск къалэм и утыку нэхъыщхьэм къыщызэIуахащ Юрэ и фэеплъ. Къыщалъхуа Абазакт къуажэм дэт еджапIэм Къалмыкъым теухуа музей щолажьэ.
БЕМЫРЗЭ Зураб.
