КъардэнгъущI Зырамыку: Адыгэ уэрэдыжьхэр лъэпкъым и псэщ, и тхыдэщ, и акъылщ
«Адыгэ IуэрыIуатэм и тхьэмадэ, ди лъэпкъым и тхыдэр, щэнхабзэр джынымкIэ, уэрэдыжьхэмрэ хъыбарыжьхэмрэ зэхуэхьэсыжынымкIэ, ахэр хъумэнымкIэ, зэрыхуэфащэкIэ зэгъэпэщыжауэ цIыхубэм я пащхьэ илъхьэнымкIэ IуэхугъуэфI куэд зэфIэзыха КъардэнгъущI Зырамыку и гъащIэмрэ и лэжьыгъэ купщIафIэхэмрэ куэд щыгъуазэщ, ар щIэрыщIэу фэдгъэцIыхужынуи яужь диткъым. Ауэ щIэныгъэлI щыпкъэм и гъащIэм зэ дриплъэжмэ тфIэтэмэму, и махуэшхуэм ирихьэлIэу абы упщIэ зыбжанэкIэ зыхуэдгъэзащ», — щитхат «Адыгэ псалъэ» газетым и лэжьакIуэ Жыласэ Маритэ 2008 гъэм Зырамыку дищIа интервьюм и пэщIэдзэм. ГъащIэм и фэбжь куэд къызытехуа цIыхум, лIыгъэ хэлъу а псом пхыкIыфа адыгэлI щыпкъэм и Iуэху еплъыкIэхэм, и гупсысэхэм, и нэгу щIэкIахэм дыщызыгъэгъуазэ тхыгъэ куэд щыIэщ. Ауэ иужьрейуэ ди газетым «къызэрепсэлъар» мыращи, тыдодзэ, гъащIэ кIыхь къэзыгъэщIам илъэгъуари, игъэвари, илэжьари езы дыдэм и псалъэкIэ къедгъэIуэтэжыныр захуэу къыдолъытэри.
Зырамыку и юбилейр Музыкэ театрым щагъэлъапIэ. Абы къыбгъэдэсщ щIэныгъэлI Нало Зауррэ уэрэдус Щомахуэ Хьэсэнбийрэ. 2008 гъэ
— Зырамыку, уи гъащIэ купщIафIэр адыгэу зызылъытэж дэтхэнэм и дежкIи щапхъэщ. Уи илъэс 90 гъуэгуанэм ущриплъэжкIэ, абы и сыт хуэдэ пычыгъуэхэра нэхъ щIэх-щIэхыурэ уи нэгу къыщIэувэжыр?
— Илъэс 90-р — ар цIыху гъащIэм и дежкIэ мащIэкъым. СызоплъэкIыжри согупсыс: «Сыту пIэрэ а илъэсхэм къриубыдэу си лъэпкъым, си лъахэм, цIыхухэм сэбэп яхуэхъуну злэжьыфар? Псори зыхузэфIэкI щыIэкъым, ауэ сызыпэрыта IэнатIэм щызлэжьыфыну сыт къэнар?..» IуэрыIуатэ и лъэныкъуэкIэ сэ куэд къызэхъулIауэ къысщохъуж, сыту жыпIэмэ лъэпкъым и зыужьыныгъэм хуэгъэпса си илъэсхэрщ нобэм сыкъэзыхьэсар, згъэвыну Тхьэшхуэм къысхуиуха гугъуехьхэмрэ гуауэхэмрэ сакъелу.
ГъащIэр Iыхьэ куэду зэхэухуэна къэхъугъэщ. Абы хэтщ гур щыз зыщI, дэрэжэгъуэрэ гукъыдэжрэ къозыт Iуэхугъуэхэри, уи лъэр щIэзыуд, афIэкIа умыпсэужыфыну къыпщызыгъэхъу лъэхъэнэхэри. Сабиигъуэ тынш сиIауэ схужыIэнукъым. Сэ сыкъалъхуну си адэ-анэм ягу къыщыкIыжар езыхэр жьыхуегъэзэкI хъуа нэужьщ. Си анэм быни 8 къилъхури тIысыжат. Абы иужькIэ илъэси 6 дэкIри сэ дунейм сыкъытехьащ. Нэхъыжьхэм мызэ-мытIэу жаIэжу зэхэсхат абы теухуа мы хъыбар цIыкIур. Си шыпхъу нэхъыжь Хьэвэ джэгум хэту «дэлъху цIыкIу къыпхуалъхуащ» щыжраIам, гъуэгыу къыщIэпхъуэжри унэм къэкIуэжауэ щытащ. ЗэрыжаIэжымкIэ, Хьэвэ хъыджэбз дахэу, Iущу щытащ, ауэ абы щыгъуэм щIэгъар зыми къагурыIуатэкъым: гуфIэщат хьэмэрэ и жагъуащэ хъуат дэлъху нэхъыщIэ къызэрыхуалъхуар. Сэ езым Хьэвэ сщIэжыркъым. Абы и закъуэкъым — си адэ ПIатIури, си къуэш нэхъыжьхэу Мухьэжыррэ Исуфри. Сэ мазих фIэкIа сымыхъуауэ Къатхъэн Назир и дзэм хэт си къуэш нэхъыжь Мышэ, хуабэ уз къеуэлIауэ, жэщу шыплIэкIэ ди деж къахьыжауэ щытащ. Ди унагъуэм ис псори а узыфэ емынэм зэтрицIалэри, лъэрыщIыкIыу пIэм хэгъуэлъхьат. Зы тхьэмахуэм и кIуэцIкIэ ди унэм хьэди 4 ирахауэ щытащ. Уз бзаджэм бынунагъуэшхуэм ди адэр тщхьэщичащ, Iэрамэу зэхэт удз гъэгъам хэIэбэу нэхъ дахэ дыдэр къызэрыхачым ещхьу, зи ишэгъуэ пщащэ Хьэвэ тхичащ, зи щIалэгъуэхэу, дунейр зи щIэщыгъуэхэу Мухьэжыррэ Исуфри здихьри тхэкIыжащ…
Зэманыр цIыхум еплъыркъым — езым зыхуейр ещIэ. Узым имыхьу къелахэр дыпсэун хуейти, гъащIэм адэкIэ пытщащ. Узыр къытхэ- зыхьа Мышэ хъужри, Къатхъэным и дзэм хыхьэжащ. Ди анэмрэ цIыхухъу нэхъыжьу унэм къина си къуэш Муридрэ нэхъыщIэхэу Чэниуат, Мухьэмэд, Бэчмырзэ, сэ ди ныбэ мыныкъуэу, дил къимыщу дызэрагъэпсэуным яужь итащ. Хуэмурэ дунейри нэхъыфI хъужащ. Си шыпхъур унагъуэ ихьащ, си къуэшхэм IэщIагъэ, щIэныгъэ зрагъэгъуэтащ. Налшык ЛУГ-м щеджауэ къэзыгъэзэжа Мурид къуажэ советым и унафэщIу ягъэуващ. Адрейхэми ящIэн, яшхын ягъуэту псэу хъуащ. Быным я нэхъыщIэ сэ Бэчмырзэ сыдэIэпыкъуурэ, унагъуэ мэкъумэшыр къетхьэлIэрт. ЩывэкIэ — сышауэт, зыщигъэпсэхукIэ — сышыхъуэт. Бэчмырзэ зэпымыууэ уэрэд жиIэрт. Апхуэдиз уэрэд щызригъэщIари сщIэртэкъым, ауэ ахэр зыкъэмынэ си гум къинащ сэ.
Псори дахэт, гъэщIэгъуэнт, гуфIэгъуэт си дежкIэ, арщхьэкIэ илъэс 11 фIэкIа сымыхъуауэ, дуней нэхур къыстеункIыфIащ — си анэ дахэр дунейм ехыжащ. Ар къыщыхъуар 1929 гъэм и дыгъэгъазэрт. Мурид абы щыгъуэм Налшык щыпсэурт, сельхозснабым и унафэщIу лажьэрт. Си анэ тхьэмыщкIэм и дауэдапщэр зэрызэфIэкIыу, абы къалэм сишащ. Куэд дэмыкIыуи езыр щеджауэ щыта ЛУГ-м и студент сыхъуащ. Абы зы илъэскIэ сыщыIэри итIанэ къуажэм сашэжащ, абы дэт школми илъэси 6-кIэ сыщеджэжащ. ИужькIэ учетчикыу колхозым щылэжьэн щIэздзащ.
— Зырамыку, колхозхэт щIалэ ныбжьыщIэр Луначарскэм и цIэр зэрихьэу Москва дэт ГИТИС-м узэрыщIэтIысхьамрэ студент илъэсхэр зэрепхьэкIамрэ яфIэхьэлэмэт хъунут «Адыгэ псалъэм» и щIэджыкIакIуэхэм.
— 1935 гъэм республикэм IуэхукIэ къэкIуауэ щытащ артист цIэрыIуэ Ефремовыр зи пашэ хьэщIэ гуп. Абыхэм я къалэнт театр гъуазджэм хурагъэджэну зэчий зыбгъэдэлъ адыгэ, балъкъэр щIалэгъуалэ къыхахыу Москва яшэну. Шортэн Аскэрбий и гъусэу ахэр Псыгуэнсу ныщыкIуэм, парткому къуажэм нэзыгъэзэжа си къуэш Мурид сригъашэри, хьэщIэхэм я пащхьэ сригъэуващ. «Уэрэд пщIэмэ, зы къыджеIэт», — жиIэри зыкъысхуигъэзат Шортэным. Iуэхур зыIутыр сымыщIэми, сэ сфIэфI дыдэу абыхэм яжесIащ «Нэ къуэлэн» уэрэдыр. Ар си къуэшым жиIэу куэдрэ зэхэсхауэ фIы дыдэу сщIэрт. Гурэ псэкIэ сызытхьэкъу уэрэдыр жыIэн сыуха нэужь, ахэр къызэупщIащ Москва сыкIуэу артист IэщIагъэм сыхуеджэну сыхуейрэ сыхуэмейрэ. Дауи, сыхуейт. Апхуэдэу Театр гъуазджэмкIэ къэрал институтым и студент сыхъуауэ щытащ.
ПцIы хэмылъу, япэ илъэсхэр хуабжьу къыстехьэлъащ. Адыгэ гупу Москва дыкIуар цIыху 33-рэ дыхъурти, сэ нэхъ щIэныгъэншэрэ нэхъ щIалэрэ яхэттэкъым. Сэ къэзухар класси 6 къудейт, си гъусэхэр псори щIэныгъэ зиIэ, техникум къэзыуха, егъэджакIуэу е нэгъуэщI IэщIагъэхэм ирилэжьахэу апхуэдэхэт. Ауэ си псэм фIэфI IэщIагъэр зэзгъэгъуэтыным сыхуэерыщти, япэ курсым абыхэм сакIэлъеIащ, етIуанэм салъэщIыхьащ, ещанэм сатекIуащ. Иужьрей илъэситIым Сталиным и цIэкIэ щыIэ стипендиер къысхуагъэфащэри, ар къэсхьу седжащ. СощIэж: а илъэсхэм ди егъэджакIуэу щыта Рахманиновэ Ольгэ мызэ-мытIэу къызжиIащ ГИТИС-р къэзгъанэу Чайковскэм и цIэр зэрихьэу Москва дэт къэрал консерваторэм си еджэным щыпысщэну. «Зырамыку, уэ макъ дахэ уиIэщ, узыхуеджэн хуейри уэрэджыIакIуэ IэщIагъэращ. Консерваторэм экзаменыншэу укъащтэнущ. Абы кIуэ», — тригъэчыныхьырт егъэджакIуэм. АрщхьэкIэ сытегушхуауэ щытакъым икIи сыхущIегъуэжакъым. Адыгэ уэрэдыр консерваторэ къэбухакIэ нэхъ лейуэ пхужыIэнукъым. Ди уэрэдыжьхэр — ахэр ди тхыдэщ, ди блэкIарщ, ди нобэрщ. Лъэпкъым и псэр, и бэуэкIэр, псэукIэр умыщIэмэ, ахэр екIуу пхужыIэнукъым. Арати, «нотэ», «макъамэ грамотэ» жыхуаIэхэр сымыщIэу сыкъэнащ.
Сыщеджэ илъэсхэм стхауэ щытащ япэ адыгэ драмэ «Къанщобийрэ Гуащэгъагърэ». 1940 гъэм диплом плъыжькIэ ГИТИС-р къэзухри, ди щIыналъэм сыкъэкIуэжащ. Сэ стха драмэращ къэбэрдей труппэм Iупхъуэр къызэрызэIуихар.
— Илъэси 5-кIэ Москва щеджэу къэзыгъэзэжа артист гупым зэфIэкIрэ щIэныгъэу вбгъэдэлъыр къэвгъэлъэгъуэну фыхунэмыс щIыкIэ Хэку зауэшхуэр къэхъеящ. А лыгъей илъэсхэми гузэвэгъуэ, гугъуехь куэд пшэчащ, Зырамыку. Апхуэдэхэщ бийм фыкъыщиухъуреихьу псэзэпылъхьэпIэм фыкъыщикIыжари, нэмыцэ гъэрэщым ущихуам лIыгъэ пхэлъу укъызэрыщIэпхъуэжыфари, абы иужькIэ «кхъузанэ» псоми ущIагъэкIыу фочыр дзыхь къыпхуащIыжу фронтым узэрагъэкIуэжари, Хэкур бий бзаджэм щыпхъумэу уIэгъэ хьэлъэ узэрыхъуари, нэгъуэщIхэри. Апхуэдиз гугъуехь зи псэм телъа уэ пхузэфIэкIащ лъэ быдэкIэ лъэпкъ гъуазджэм ухэувэжын, абы фIыгъуэ куэд къыхуэпхьын.
— Хэку зауэшхуэм и илъэсхэр мыкIуэдыжын уIэгъэу си гум телъхэм ящыщщ. Ахэр куэд мэхъу, апхуэдиз гузэвэгъуэ си псэм тезыгъэлъа а илъэсхэр адэкIэ си нэгу щIэкIахэм ящыщу нэхъ шэчыгъуафIэхэм яхызобжэ…
Зауэ нэужьым си унагъуэ сыкъихьэжащ. Сэ абы къыщызэжьэрт си щхьэгъусэ Зулихъанрэ ди щIалэ цIыкIу Николайрэ. Зулихъан сэрэ Москва дыщызэдеджауэ ари артистт. Лъэпощхьэпо зыбжанэ къызэднэкIа нэужь, театрым лэжьэн щыщIэддзэжащ. АрщхьэкIэ абы куэдрэ сыщыIакъым. Си щхьэгъусэр сымаджэ хъуащ, ар дунейм ехыжа нэужь, 1949 гъэм театрым сыкъыхэкIри, Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым сыкIуауэ щытащ. Абы и пэкIэ адыгэ IуэрыIуатэр зэхуэзыхьэсыну экспедицэм сыхэтащ. Ди щIыналъэм и зы къуажи жыли къэдмыгъанэу къызэхэткIухьри, цIыхубэ IуэрыIуатэм щыщу куэд къетхьэлIауэ щытащ. Апхуэдэу адыгэ IуэрыIуатэм куууэ сыхыхьащ. АдэкIэ си гъащIэр абы и зэхуэхьэсынымрэ джынымрэ теухуауэ сыпсэуащ.
Сызыпэрыхьа IэнатIэр сфIэхьэлэмэту, абы пыщIа псоми сыдахьэхыу илъэс куэдкIэ сыщылэжьащ институтым. Хуабжьу сыгурыхуэти, зэ нэхъ мыхъуми зэхэсха уэрэдыр е хъыбарыр си гум къинэрт. Ахэр стхыжырт, зэхэздзырт, зджырт, тхылъу къыдэзгъэкIыжырт. Апхуэдэ IуэхухэмкIэ щIэгъэкъуэн къысхуэхъуауэ щытащ Лъостэн Владимир. Институтым и унафэщIу щыщыта илъэсхэм абы и фIыгъэкIэ Бэрэгъун Владимир сэрэ дызэгъусэу адыгэ уэрэдыжьхэр зэрыт тхылъышхуэ къыдэдгъэкIауэ щытащ. Апхуэдэ лэжьыгъэм иужькIи пысщащ. Ди щIыпIэм къыщысхудагъэкIын щамыди къэхъуащ. Абы щыгъуэм Адыгейм щыщ ди къуэшхэр сэбэп къысхуэхъури, Мейкъуапэ къыщыдэзгъэкIауэ щытащ адыгэ уэрэдыжьхэмрэ макъамэхэмрэ зэрыт тхылъхэр. Апхуэдэу нарт эпосыр зэхуэхьэсыжынми селэжьащ.
А лэжьыгъэхэм къадэкIуэу, си щIэныгъэми хэзгъэхъуащ. 1952 — 1956 гъэхэм сэ сыщеджащ Къэбэрдей пединститутым филологиемкIэ и къудамэм. Лэжьыгъэм хузиIэ гукъыдэжымрэ щIэныгъэмрэ зы сщIыри, ехъулIэныгъэфIхэр къысхуихьауэ щытащ. Апхуэдэу 1957 гъэм, Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 зэрырикъур щагъэлъапIэ илъэсым, радиом щрагъэкIуэкI зэпеуэхэм ящыщ зым уэрэд жыIэнымкIэ япэ увыпIэр къыщысхьат. «Сэрмахуэ», «Нартыжь уэрэд» жыхуиIэхэр апхуэдизу цIыхухэм ягу нэсати, пластинкэу ирагъэтхауэ щытащ. Уэрэд жыIэным нэхъыбэу сыщыхыхьар а лъэхъэнэращ, армыхъумэ абы лейуэ зыщIыпIи сыщыхуеджакъым. Апхуэдэурэ гъащIэр кIуащ. СызэригугъэмкIэ, цIыхухэм сэбэп сахуэхъуу, лэжьыгъэфI гуэрхэр си лъэпкъым хуэсщIэу сыкъэгъуэгурыкIуащ.
— Зырамыку, цIыху гъащIэм и купщIэу къэплъытэр сыт?
— Си гъащIэм и мыхьэнэ нэхъыщхьэ дыдэр сыкъэзылъхуа си лъэпкъым сыхуэлажьэу зэресхьэкIарщ. ГъащIэ кIыхь къызэрызгъэщIам теухуауэ жысIэнуращ. Сэ пасэрей губзыгъэжь гуэрым жиIа псалъэ Iущхэм сызэрытетыным сыхущIэкъуащ. Мыращ абы жиIар:
Жьэр гъэкъабзэ,
Бзэр гъэIэсэ,
ПцIы умыупс,
Псэм удэмылажьэ,
Жьыгъэм зумыгъэхь,
Хьэм уемытхьэкъу,
Бзаджэм уемыуалIэ,
ЛIыгъэм уримыбий.
Жагъуэгъуу сиIам нэхърэ ныбжьэгъуфIу сиIахэр минкIэ нэхъыбэт. Абыхэм гукъеуэми гузэвэгъуэми сыкъыхашащ.
Гугъуехь псори къыздигъэпсынщIащ щхьэгъусэ схуэхъужа Жанпагуэ. Ди щIалэхэу Николаи, Мартини, БетIали гъащIэ мащIэ защIэт. Я ахърэтыр нэху Тхьэм ищI. Дэ тIур нобэ дагъэгушхуэ абыхэм къащIэна бынхэм. Я ехъулIэныгъэхэмкIэ ди лъэр жан ящI, зэманым ткIыбжь ищIа гъащIэр тхуагъэIэфI.
Куэд зэпысчащ сэ. Вэныжь къургъакъым кIуэцIрыкI гъуэгу нашэкъашэм тет хьэмкIэшыгум и гупкIэм сису, сыдрихуей-сыкърихухыу си гъащIэр есхьэкIа пэтми, абы гуфIэгъуи нэщхъеягъуэ куэди сыщыIууами, сынасыпыфIэу зызолъытэжри, Алыхьым шыкур хузощI, лэжьыгъэфI гуэрхэр Хэкум хуэзлэжьыфыну гъащIэ къызэрызитамкIэ.
