Псысэм къыхэкIа пщащэ
Кавказ Ищхъэрэм гъуазджэхэмкIэ и къэрал институтым «Киномрэ телевиденэмрэ я режиссурэ» факультетыр ехъулIэныгъэ иIэу къэзыуха Ашэбокъуэ Дами — рэ (Налшык къалэ щыщщ) лэжьыгъэми, жылагъуэ Iуэхухэми зэфIэкI хъарзынэхэр къыщегъэлъагъуэ. ЕджапIэ нэхъыщхьэр диплом плъыжь кIэ къиуха нэужь, «1 КъБР» телеканалым редактору икIи режиссёру лэжьэн щыщIи дзащ. Ар КъБР-м и Парламентым и ЩIалэгъуалэ палатэм, «ЩIэб лэщIэ гвардие» жылагъуэ зэгухьэныгъэм, КъБР-м и Жылагъуэ палатэм хэтщ. Псапэ зыпылъ Iуэхухэр, пшыхьхэр жыджэру къы зэрегъэ пэщ.
— Дамирэ, сыткIэ гъэнщIауэ щыта уи сабиигъуэр?
— Сабиигъуэм сэ сызэреплъращи, ар цIыхум и гупсысэр щызэрыубыд пIалъэщ, мыхьэнэшхуэ зиIэщ, узы хуэсакъыпхъэщ. Дэтхэнэ сабийми сэ срихуэупсэнт си адэ-анэм сагъэлъэгъуа сабиигъуэмкIэ. Ахэр си гъэсэныгъэм егугъуащ, цIыхум и пIалъэ нэхъ IэфI дыдэри псысэм хуэдэу схуагъэкIуащ. Сэ зэи зыми сыщагъэщIакъым, уеблэмэ къэ хъуащ сыкъыщалъхуа махуэр схуа гъэлъапIэу сабий спектаклышхуэ къыщызэрагъэпэща. Адэ-анэм я гулъытэ сыщымыщIэу сыкъызэры хъуам сринасыпыфIэщ, фIыщIэш хуи яхузощI.
СызэрыцIыкIурэ цIыху зэхуэс шэсыныр зыхэслъхьэ щыIакъым. Театр теплъэгъуэхэр къэзгупсысынт, Iыхьлыхэр къезджэнти, я нэгу зезгъэужьынт. А псом сэ мыхьэнэ зэрестыр ялъагъурти, дауи, зыми «хьэуэ» къызжиIэртэкъым. ИлъэсиплI сыщыхъум, гъуазджэхэмкIэ сабий школым сашащ. Апхуэдэу: лъэпкъ макъамэ Iэмэпсымэхэр ирехъу, къафэу, театр гупжьейуэ щрет, зэпымыууэ зыгуэрым сыдихьэхыу седжэу сыкъыдэкIуэтеящ.
— Илъэс 22-рэщ узэрыхъур, ауэ КъБР-м и Жылагъуэ палатэм ухэтщ…
— Школым сыт хуэдэ зэхыхьэ къыщызэгъэпэщын хуейми, сфIэ фIу си жэрдэм хэслъхьэу щытащ. Абы щыпысщащ Кавказ Ищхъэрэм гъуазджэхэмкIэ и къэрал институтым. «ЩIэблэщIэ гвардие» жылагъуэ зэгухьэныгъэм сыхыхьащ. Шэч хэмылъу, иужьрейм сэ нэхъыбэ къыщысщIащ Iуэху щIэкIэм теухуауэ икIи а лэжьыгъэм нэхъри сыдихьэхыпащ. АдэкIэ КъБР-м и Парламентым и ЩIалэгъуалэ палатэмрэ Жылагъуэ палатэмрэ сыхагъэхьащ. Жылагъуэ Iуэхум ущыхэткIэ, псом нэхърэ нэхъыщхьэр ар пфIэгъэщIэгъуэнын зэрыхуейрщ, уи гупсысэри хуэкъулейуэ щытыпхъэщ цIыхур зыгъэпIейтейм хэкIыпIэ къыхуэб гъуэтыным.
— Дауэ уеплърэ, республикэм и жылагъуэ лэжьакIуэхэм мы зэманым сыт нэхъыбэу гулъытэ зы хуащIын хуейр?
— Къапщтэмэ, гугъуехьхэр сыт хуэдэ зэманми куэду щыIэщ. Ауэ псом япэ игъэщыпхъэщ щIалэ гъуалэр, аращ къарури, гулъытэри, мылъкури зытекIуэдэн хуейр. ЩIалэгъуалэ узыншэ, гъэса, щIэныгъэ зиIэ диIэмэ, ди республикэр гугъуехь псоми пэлъэщынущ. КъБР-м и Жылагъуэ палатэм Щэнхабзэмрэ хъыбарегъащIэ IэнатIэхэмкIэ и комиссэращ сызыхэтыр. 2016 гъэр Кином и илъэсу зэрагъэувам къы хэкIыу, мы зэманым абы теухуауэ республикэм и районхэм зэIущIэхэр щыдогъэкIуэкI, фильмхэр щыдогъэ лъагъуэ.
— Дамирэ, кином и гугъу щыт щIакIэ, ар уи IэщIагъэуи щыщыткIэ, Iэмал псори уиIэу къызыщыгъэхъуи, сыт хуэдэ фильм уэ езым щытепхынт ди щIыналъэм?
— Къэбэрдей-Балъкъэрым фильм щытесхыну Iэмал згъуэтамэ, шэч хэмылъу, абы лъэпкъ гупсысэмрэ хабзэмрэ лъабжьэ хуэсщIыну сы хуеинут. IупщIу икIи гукъинэу абы къыщызгъэлъэгъуэнут адыгэм и тхыдэмрэ гугъуехьу и псэм дигъэ хуамрэ. Iуэхум сыт хуэдэ еп лъыкIэщIэ хэплъхьэфынут, жыпIэ мэ, псалъэм папщIэ, блэкIа лIэщIыгъуэ жыжьэ хэм «къикIа» зы адыгэ пщащэ иджырей щIалэгъуалэм «къахэсшэу», лъэпкъым зэрызиу жьар е абы фIэкIуэдар къэтпщы тэжыфын хуэдэу, абы и хъуреягъкIэ Iуэхугъуэхэр къезгъэкIуэкIынт. Къи щынэмыщIауэ, сэ сфIэкъабылт ди лъахэм и къулеягъыр, хъугъуэфIы гъуэхэр къэзыгъэлъагъуэ документальнэ фильмхэр тетхыныр.
— Тхыдэм и лIыхъужьу е щэнхабзэм, гъуазджэм щыцIэрыIуэ — хэм ящы щу хэт нэхъ пфIэгъэщIэ гъуэн?
— Киноиндустриер къапщтэмэ, ар Тарковскэращ. Абы и лэжьыгъэм и кууагъым гъуни нэзи имыIэу къызолъытэ. Гъуазджэрамэ — ар Дали Сальвадорщ. Абы и сюрреализмэр спэгъунэгъущ, сэри сфIэфIщ гъунапкъэ зимыIэ Iэмалхэр. Къапщтэмэ, зыгуэрым ещхь сыхъуным сыхущIэкъуркъым, сэркIэ нэхъыщ хьэр сэбэп сыхъунымрэ си Iуэху еплъыкIэм, дуней лъагъукIэм зэрызезгъэузэщIынымрэщ.
— СызэрыщыгъуазэмкIэ, Кавказ Ищхъэрэм гъуазджэхэмкIэ и къэ рал институтым ущыщIэсми еджапIэм и студсоветым и унафэщIу ущытащ. Уи хьэл нэхъыщхьэхэм ящыщ ар — псом япэ уитыныр, лъагапIэм улъэIэсыным зэпымыууэ ухущIэкъуныр?
— Си дежкIэ нэхъыщхьэр псоми япэ ситынракъым. Абы сэ сызэ реплъращи, зыгуэр пщIэну зыщеп пщыткIэ, ар нэхъыфIу зэры зэ фIэпхыным егугъупхъэщ. Сэ зыгуэр сымыщIэу зы дакъикъи сыщысы фыр къым. Арагъэнщ жэрдэм щIа кIуэ сызыщIыр. Сыщеджэм щыгъуэ зыщыдгъэпсэху мазитIыр къыс техьэлъэу щытащ. ЖысIэркъым уигу къэкI къудеймэ, Iуэхур занщIэу къохъулIэу. Ауэ уи жэрдэмым, уи гуа щIэм къыпэкIуар щыплъагъукIэ, нэхъыбэ сщIарэт, жыбоIэ.
Си IэщIагъэм и фIыгъэкIэ сэ куэд къызоцIыху, махуэ къэс щIэ гуэр къызощIэ. Зэгуэр сылъэпэрапэми, сыкъэтэджыжынурэ адэкIэ сыкIуэнущ. Аращ си хьэл нэхъыщхьэр.
— Дамирэ, политикэм ухэмызэгъэну пIэрэт?
— Пэжыр бжесIэнщи, а упщIэр унэми къыщызат, уеблэмэ щIэх-щIэхыурэ. Зыкъомым зэуэ зэрызеспщытым къыхэкIыу къыщIэкIынщ ар. Мы зэманым гъуэгу зэхэкIыпIэм деж сыщыту къысщохъу, творческэ лэжьыгъэмрэ политикэмрэ сахэдэн хуейуэ. ЗэкIэ сыхьэзыркъым зыгуэрым сыкъытеувыIэну.
— «Дивизия» фильмыр зэрытепхам и гугъу къытхуэщIыт, Дамирэ.
— «1КъБР», НОТР «Нальчик» телеканалхэм зэгъусэу ящIа лэжьыгъэщ ар. ЗэрыфщIэщи, Хэку зауэшхуэм лIыгъэ щызезыхьа 115-нэ шуудзэм теухуащ. А гуп цIэрыIуэм и политотделым и унафэщIу си адэшхуэм и адэ Бозий Кушбий зэрыщытам сэ куэд щIауэ сыщыгъуазэт, си анэшхуэмрэ си адэ-анэмрэ къызжаIэжауэ. Дауи, срипагэрт абы. Курыт школми, еджапIэ нэхъыщхьэ сыщыщIэтIысхьами Хэку зауэш -хуэм теухуауэ зэхыхьэхэр къыщы зэрагъэпэщым, сэ зэпымычу Кушбий сытепсэлъыхьырт. КъБР-м ЩэнхабзэмкIэ и фондым и унафэщI Вэрокъуэ Владимир зэгуэрым щыгъуазэ хъуащ 115-нэ шуудзэм и по лит отделым и унафэщIу щыта Бозий Кушбий сэ си адэшхуэм зэриадэм. Вэрокъуэм сытригъэгушхуэри, дэф тэрхэр зи лъабжьэ «Дивизия» филь мыр тщIащ. Жэуаплыныгъэшхуэ зыпылъ Iуэхут ар. Шуудзэр лIыгъэ щIапIэ зэрихуар фильмым къыщыдоIуэтэж, щIалэгъуалэм ар Iэмал имыIэу ящIэн хуейщи. Дэфтэрхэр и лъабжьэу щытми, сэ сызэреплъымкIэ, фильмыр художественнэ щIыкIэ гуэри хэлъу хъуащ, цIыхум и гупсы -си гукъеуи къыщыгъэлъэгъуауэ. КъБР-м и Парламентым и ЩIалэ гъуалэ палатэм и программэ щхьэ хуэм хыхьэу, фильмыр курыт школхэм мы зэманым щагъэлъагъуэ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, еджакIуэхэм 115-нэ шуудзэм и хъыбарыр ящIэркъым. Абы къыхэкIыу, ди фильмым еплъа дэтхэнэми ар сэбэп хуэхъуауэ къысщохъу. Абы хэтахэр зи лIы хъужьыр дэращ. Фильмым къыхощыж ди хэкуэгъу щIалэу мини 3-м щIигъур хахуэу, сэшхуэ фIэкIа ямы Iыгъыу, бийм зэрыпэ щIэтар. Сэ си адэшхуэм и адэр зауэм къелри къигъэзэжат, абы и фIыгъэкIи дэ нэхъыбэ къэт щIащ. Сэ а лэжьыгъэм куэд къы хэсхащ, иужькIи къысщхьэпэжыну. Фильмыр хъуамэ, ар я фIыщIэщ Карповский Владимир (оператор), Сухомлинов Евгений (редактор), Мы состышхуэ Маринэ (режиссёр) сымэ. ФIыщIэ яхузощI чэнджэ -щэгъу схуэ хъуа Вэрокъуэ Влади миррэ Мартиросовэ Ринэрэ.
— Дамирэ, телевиденэм щIалэ гъуалэм ятеухуа нэтын щыбогъэхьэзыр. Сыт хуэдэ щIалэ гъуалэр ди зэманым?
— абыхэм я зэманыр зэрагъа кIуэмкIи дэзыхьэххэмкIи иджыпсту апхуэдизкIэ зэмыщхь хъуащи, зыхуэдэр къэпIуэтэну гугъущ. Дунейм псынщIэу зэрызиужьым, зэрызихъуэжым къыхэкIыу арагъэнщ ар. Мы зэманым къыдэкIуэтей щIэблэр зэчиифIэщ икIи сыт хуэдэ лъэны къуэкIи абы зиужьыну Iэмал иIэщ. Сэ сфIэфIщ икIи сфIэгъэщIэгъуэнщ си ныбжьхэм садэлэжьэну. «Молодёжный взгляд» нэтыныр зытедухуэр ехъулIэныгъэ гуэр зыIэрызыгъэхьахэрщ. Апхуэдэхэр Къэбэрдей-Балъкъэрым щацIыхун хуейщ.
— Дамирэ, зэрысщIэмкIэ, уэ иджыблагъэ Корее Ипщэм укъикIыжащ. ПлъэгъуахэмкIэ укъыддэгуэшамэ арат.
— Куэд щIауэ сызыщIэхъуэпс гъуэгуанэт ар, сыту жыпIэмэ абыхэм я щэнхабзэм икъукIэ сыдехьэхри. Уеблэмэ Корее Ипщэм трих фильмхэм соплъ, я псэукIэм зыщызогъэгъуазэ. Си нэ къикIырт абы сыкъыщыхутэну. Корее Ипщэм и къалащхьэ Сеул тхьэмахуитIкIэ зыщытплъыхьащ, и хъугъуэфIы гъуэхэр псори зэдгъэлъэгъуауэ жыпIэ хъунущ. ИкъукIэ щIыпIэ дахэщ, щып сэухэр цIыху нэфIэгуфIэщ икIи гъэсащ. Псори зытращIыхьыр цIыхум и тыншыпIэращ. НэгъуэщI зыми гу щылъыстащ абдеж: ахэр лэжьэн щхьэкIэ псэукъым, атIэ псэун щхьэ кIэ лажьэу аращ. Си гугъэмкIэ, ар абыхэм я хьэл нэхъыщхьэщ.
— Корее Ипщэм зыгуэр щытумыхауэ си фIэщ хъуркъым.
— Сеул и телевиденэм сыщыIащ, я лэжьэкIэм зыхэзгъэгъуэзэн щхьэкIэ. А махуэм рекламэ гуэр трахыу срихьэлIати, ахэр апхуэдизкIэ гудзакъэ яIэу Iуэхум пэрытти, зэманрэ къарууэ трагъэкIуадэм гу лъамытэжу къысщыхъуащ. ЗэрылэжьакIуэш хуэмрэ я техникэр нэхъыфI дыдэхэм зэрыщыщымрэ я Iуэхур къарегъэ хъулIэ.
Сеул и хъугъуэфIыгъуэхэм теухуауэ зы нэтын цIыкIу абдеж щытесхащ, абы хэзгъэхьащ Къэбэрдей-Балъкъэрым мазипщIкIэ щеджа зы щIалэм и гупсысэри. Абы Налшыкрэ ди цIыхухэмрэ къызэрыщыхъуар жез гъэIащ.
Сеул адыгэ фащэр тщыгъыу къыщыткIухьащ, сурэт зыщытредгъэхащ пасэрей жылэ цIыкIухэм. Гъуэгум къыщыдихьэлIэ хэм ди фащэр ягъэщIагъуэрт, къы щIэупщIэрт дыкъыздикIам, ауэ Кавказыр, Къэ бэрдей-Балъкъэрыр щы Iэу ящIэртэкъым.
— Адыгэу ущытыныр сыт уи дежкIэ?
— СыкъызыхэкIа лъэпкъым сро пагэ. Ди блэкIар сыт хуэдэу мы гуузми, тхыдэ къулей диIэщ, сыт щыгъуи дыкъалъытэу, щапхъэ къыттрахыу къекIуэкIащ. Ар дэтхэнэми тщIэн хуейщ. Сэ срогушхуэ мы щIыналъэм, адыгэ лъэпкъым, си уна гъуэм.
Епсэлъар БАГЪЭТЫР Луизэщ.
