
Нэхущ Iэдэм и гъуэгу бгъуфIэр
Физико-математикэ щIэныгъэхэм я доктор, КъБКъУ-м и профессор, ЩIДАА-м и Президент, Урысейм естественнэ щIэныгъэхэмкIэ и академием, ЩIэныгъэмрэ ГъуазджэмкIэ Петровскэ академием я действительнэ член, ЩIэныгъэхэмкIэ, Технологиемрэ IэщIагъэ езыт егъэджэныгъэмкIэ Испан академием щIыхь зиIэ и академик, ЩIэныгъэхэмкIэ Абхъаз академием щIыхь зиIэ и член, УФ-м, КъБР-м, КъШР-м, АР-м щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ Нэхущ Iэдэм и IэдакъэщIэкIхэмкIэ ди республикэм, Урысейм я мызакъуэу, щIыналъэ, къэрал куэдым къыщацIыхуащ.
Iэдэмрэ Викториерэ
Гъунэ зимыIэ и щIэныгъэр и лъабжьэу лэжьыгъэ купщIафIэ куэд зэфIигъэкIащ Iэдэм. Зеикъуэ къуажэм дэт курыт школым егъэджакIуэу къыщыщIидзэри, и щIэныгъэмрэ IэщIагъэмрэ хигъахъуэурэ, профессор хъуащ, КъБКъУ-м физикэмрэ математикэмкIэ и къудамэм зиужьыным и гуащIэ куэд зэрыхилъхьам къыдэкIуэу, езым и институт къызэригъэпэщыжащ.
ЩIэныгъэ IуэхущIапIэхэм я унафэщIу къекIуэкI Нэхущым жэрдэмышхуэ хэлъщ, Iуэхум и къызэгъэпэщакIуэ ахъырзэманщ. Еджэн къиухыу лэжьыгъэм хэгъуэза нэужь, езым и кафедрэ иIэжу Новосибирск къикIыжри, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым ар къыщызэIуихащ, зэрылажьэм хуэдэурэ иджыри кафедритI къызэригъэпэщащ, абыхэм я унафэщIуи щытащ. ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академиер, Прикладной математикэмрэ автоматизацэмкIэ, Математикэмрэ нанотехнологиехэмкIэ институтхэр къызэрызэIуихар — куэд мэхъу Iэдэм зэфIигъэкIа Iуэхухэр. Узбекистаным, Къэзахъстаным, нэгъуэщI хамэ къэрал куэдым щыIэщ абы и еджакIуэу щыта щIэныгъэлI лъэрызехьэхэр. Нэхущыр я щIэныгъэ унафэщIу цIыху 50-м щIигъум ягъэхьэзыращ икIи ехъулIэныгъэкIэ пхагъэкIащ кандидат, доктор диссертацэхэр.
Мы гъэм и шыщхьэIум илъэс 31-рэ ирокъу Нэхущым Прикладной математикэмрэ автоматизацэмкIэ институтыр къызэрызэIуихрэ. А зэманым къриубыдэу IуэхущIапIэм зригъэхъулIахэри абы и лэжьакIуэхэм зыIэрагъэхьа лъагапIэхэри къэлъытэгъуейщ. Iэдэм нэхъ хэкъузауэ щолажьэ ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием, апхуэдэуи Математикэмрэ нанотехнологиехэмкIэ дунейпсо институтым и унафэщIщ.
Гулъытэншэу къэнакъым Нэхущым и зэфIэкI къызэрымыкIуэр. Урысей щIэныгъэм и зыужьыныгъэм псэ хьэлэлкIэ зэрыхуэлэжьам папщIэ абы къыхуагъэфэщащ Урысейм, Украинэм щIэныгъэхэмкIэ я Академиехэм щылажьэхэм я профсоюзым я ЩIыхь тхылъхэр, КъБР-м и Президентым и ЩIыхь тхылъыр, «Адыгэ Республикэм и пащхьэм щиIэ фIыщIэм папщIэ» медалыр, Зэныбжьэгъугъэм и орденыр, нэгъуэщI къэрал дамыгъэ лъапIэхэр, щытхъу, фIыщIэ тхылъхэр.
Лъэпкъым и зыужьыныгъэм гурэ псэкIэ хьэлэлу хуэлажьэ еджагъэшхуэ Нэхущ Iэдэм хуэфащэ дыдэщ и Iуэхур адэкIэ зыгъэкIуатэ и бынхэу ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием и академик, математикэ щIэныгъэхэм я доктор Викториерэ физико-математикэ щIэныгъэхэм я кандидат Заремэрэ. Ябгъэдэлъ щIэныгъэкIи зэфIэкIкIи зыхэтхэм къахэщ адыгэ бзылъхугъэхэр куэдым я щапхъэщ я Iуэху зехьэкIэкIэ, дуней еплъыкIэкIэ.
ТАМБИЙ Линэ.
Темботхэ Аслъэнбийрэ ФатIимэрэ
ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием и член-корреспондент, биологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор, Урысей Федерацэм щIэныгъэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Тембот Аслъэнбий Къазий и къуэр ящыщщ лъэпкъ щIэныгъэм и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIахэм. Кавказым и щIыуэпсыр нэхъуеиншэу зыджа къэхутакIуэм, зоологиемкIэ, экологиемкIэ, биогеографиемкIэ щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъа IэщIагъэлI щыпкъэм бгылъэ щIыпIэхэм я экологиемкIэ къызэригъэпэща щIэныгъэ школыр ноби шэщIауэ, ехъулIэныгъэ лъагэхэр зыIэригъэхьэу мэлажьэ, Темботым иубзыхуа унэтIыныгъэхэм щIэныгъэ лъабжьэ быдэ зэраIэм щыхьэт техъуэу.
Тембот Аслъэнбий 1932 гъэм и щIышылэ мазэм къыщалъхуащ Дзэлыкъуэ районым хыхьэ Псынэдахэ адыгэ жылэм. Кавказ бгыхэм я Iэшэлъашэм щитIысыкIа къуажэм къыщыхъуа щIалэм игури и псэри дамыхьэхынкIэ Iэмал иIэтэкъым махуэ къэс илъагъу Iуащхьэ лъагэхэм я уардагъым, дахагъым. И сабиигъуэм ищIа а лъагъуныгъэр Аслъэнбий гъуэгугъэлъагъуэ хуэхъуащ и IэщIагъэр къыщыхихым. Псынэдахэ дэт курыт школыр ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, щIалэщIэр щIэтIысхьащ Налшык пединститутым икIи Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ Кавказымрэ я щIыуэпсыр джыным яужь ихьащ. Еджэныр хъарзынэу зэфIэзыха Темботым мурад ищIащ бгъэдэлъ щIэныгъэм адэкIи хигъэхъуэну икIи 1954 гъэм щIэтIысхьащ Крупскэм и цIэр зэрихьэу Москва дэт педагогикэ институтым и аспирантурэм. Совет зоолог, териолог цIэрыIуэ, профессор Кузякин Александр и унафэм щIэту «Зоологие» унэтIыныгъэмкIэ къэхутэныгъэ купщIафIэхэр иригъэкIуэкIащ Аслъэнбий. Абыхэм апхуэдизу дахьэхати, лэжьыгъэхэр зэфIихащ и пIалъэр къэмысу икIи ахэр и лъабжьэу кандидат диссертацэ итхащ, ехъулIэныгъэ иIэуи ар пхигъэкIащ.
Аспирантрэ докторанту щIэныгъэм и гъуэгум куэд тезыгъэува Кузякиным гукъинэ щыхъуат адыгэ щIалэм щыдэлэжьа зэманыр. Абы зэрыжиIэжымкIэ, Темботым удэлэжьэну тыншт икIи гъэщIэгъуэнт. «Адыгэ щIалэ гурыхуэм гупсысэщIэхэр и куэдти, къэхутэныгъэхэр къэтпщытэжу дыщызэбгъэдэсхэм деж ахэр утыку кърилъхьэрт, — игу къигъэкIыжырт профессорым. — ЖыпIэнурамэ, Аслъэнбий и псалъэхэм хэплъагъуэрт абы творческэ зэчий, ерыщагъ зэрыбгъэдэлъыр».
Еджэныр зэфIэзыгъэкIа щIэныгъэлI щIалэм Къэбэрдей-Балъкъэрым къигъэзэжащ, и щIэныгъэр щалъхуа щIыналъэм и зыужьыныгъэм ирихьэлIэмэ, нэхъ къищтэу. КъБКъУ-м и биологие факультетым лэжьапIэ ирагъэблэгъащ Аслъэнбий, зоологиемкIэ абы и кафедрэм и ассистенту. «Къулыкъу дэкIуеипIэкIэ» зэджэ лъагапIэм и щыгум нэсащ Темботыр, пщIэрэ щIыхьрэ иIэу. Ассистенту лэжьэн щIэзыдза IэщIагъэлIыр щIэныгъэхэм я доктор, кафедрэм и унафэщI, профессор, ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием (РАН) и член-корреспондент хъуащ. Апхуэдэ ехъулIэныгъэхэр абы зыIэригъэхьащ бгъэдэлъ акъыл куум, гупсысэ шэщIам, зэфIэкI лъагэхэм я фIыгъэкIэ. Зоолог, эколог, биогеограф цIэрыIуэм и гъащIэр триухуащ бгылъэ щIыпIэ лъагэхэм я экологиер, щекIуэкI гъащIэр къэхутэным, джыным. РАН-м хэту Темботым къызэригъэпэщащ зи унафэщI хъуа щIэныгъэ IуэхущIапIэр — Бгылъэ щIыналъэхэм я институтыр. АбыкIэ Темботым игъэтIылъащ лъэпкъ щIэныгъэм и унэтIыныгъэщIэм, «бгыхэм я экологиекIэ» зэджэм, и лъабжьэр. Ар Аслъэнбий къыщиугъуеящ экологие, зоологие, биогеографие щIэныгъэхэм я зэпылъыпIэм.
Институтыр къызэIухыным Темботыр иужь щихьа лъэхъэнэр хуабжьу зэман гугъут ди къэралым дежкIэ. 1994 гъэм и кIэхэрати, апхуэдэ гупсысэр гъащIэм хэпща хъуным мылъку куэд текIуэдэнут. Ауэ щыхъукIи, ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием фIэкъабылт институтыр къызэIуахыныр. АбыкIэ хуитыныгъэ кърата нэужьи, тынш хъуакъым къызэгъэпэщакIуэм и Iуэхур. Аслъэнбий куэд щIауэ республикэм щылажьэ пэтми, щIэныгъэ лэжьакIуэхэр зэхуишэсынми гугъу дехьащ. IуэхущIапIэр ЩIэныгъэ IэщIагъэлIкIэ къызэрагъэпэща нэужь, лабораторэ нэхъыщхьэхэр 1995 гъэм къызэIуахащ. ИужькIэ абыхэм я бжыгъэм хэхъуащ, щIэныгъэрылажьэхэри и мымащIэу. Темботым къызэригъэпэща институтыр экосистемэм и унэтIыныгъэ псоми йолэжь, бгылъэ щIыпIэхэм я экологие ухуэкIэ псори къызэрызэщIиубыдэным иужь иту.
ЩIэныгъэм и дунейм гъуэгу бгъуфIэ щыпхызыша Тембот Аслъэнбий иригъэжьа лэжьыгъэм нобэ пещэ абы ипхъу ФатIимэ. Биологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор, ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием и Къэбэрдей-Балъкъэр центрым Бгылъэ щIыпIэхэм я экологиемкIэ и институтым и унафэщIщ ар.
И адэ цIэрыIуэ Аслъэнбий и щапхъэр пасэу гъуазэ хуэхъуащ ФатIимэ. Налшык къалэ дэт 2-нэ лицейр къиуха нэужь, КъБКъУ-м химиемрэ биологиемкIэ и факультетым щеджащ ФатIимэ, диплом плъыжькIи къиухащ. ЕплIанэ курсым щынэсым, и адэм и чэнджэщкIэ, заочнэ зригъэщIри, лэжьэн щIидзащ. КъБКъУ-м общэ биологиемкIэ и кафедрэм бгылъэ экологиемкIэ и лабораторэрщ ар япэу здэувар. IэнатIэм зэрыпэрытым хуэдэурэ Псэущхьэхэмрэ къэкIыгъэхэмрэ я экологиемкIэ институту Свердловск дэтым аспирантурэр къыщиухащ, занщIэуи кандидат лэжьыгъэр пхигъэкIащ. Петрозаводск дэт къэрал университетым доктор диссертацэр 1999 гъэм щыпхигъэкIащ.
Зыпэрыт IэнатIэ нэхъыщхьэм къыдэкIуэу Адыгей къэрал университетым Псэущхьэхэмрэ цIыхухэмрэ я физиологиемкIэ и кафедрэм щрегъаджэ Темботым. 3-4-нэ курсхэм лекцэ къахуоджэ, практикэ лэжьыгъэ ядрегъэкIуэкI. А псори къызыхуэтыншэу къызэрегъэпэщри, и пщэ къыдэхуэ сыт хуэдэ къалэнми полъэщ щIэныгъэхэм я доктор, профессор бзылъхугъэр. ГъащIэм куууэ кIуэцIрыплъыф ФатIимэ и адэм и гуащIэр зыхищIэу, абы къыхуигъэна IэнатIэр иригъэфIакIуэу хьэлэлу мэлажьэ.
ЛIэщIыгъуэ блэкIам къигъэщIа щIэныгъэлI щыпкъэхэм я нэхъыфIхэм халъытэ, Кавказыр джыным зи къарурэ зэфIэкIрэ хьэлэлу езыхьэлIа Тембот Аслъэнбии абы ипхъу ФатIими я гуащIэмрэ акъылымрэ къахьа къэхутэныгъэхэр лъэпкъ щIэныгъэм и лъапIэныгъэщ.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
Адыгэхэм ятеухуауэ жаIахэр
Къэбэрдей адыгэхэр хахуэщ, цIыху пэжхэщ, лей зехьэн, цIыхум ебзэджэкIын хьэл яхэлъкъым. Ахэр лъагъугъуафIэхэщ, я теплъэм егъэлеяуэ йолIалIэ. ЗыхуэпэкIэ зыщIэ бгырысым «къэбэрдейм ещхьу хуэпащ» щыхужаIэ Кавказым. Абыхэм IэбэкIэ дахэ яIэщ, хьэл-щэн гуакIуэ хэIэтыкIа ядыболъагъу, ищхьэкIэ зэрыщыжытIащи, цIыхугъэ лъагэр къыдалъхуауэ я щэнщ. Адыгэм зэзэмызэххэщ пцIы щиупсыр, и бий нэгъунэ пэж фIэкIа жриIэркъым.
Лавинцев Александр, урыс тхакIуэ,
журналист, усакIуэ. 1904 гъэ
Адыгэ бзылъхугъэхэм я дахагъыр щыгъыным щIрагъэхъумэми, абы къикIыркъым я хьэл пажэр — къеплъыр къыдахьэхыныр — зыханыпауэ. Абыхэм я нэкIуипхъуэр уэсым хуэдэу хужьщ, данэм е щэкI нэхъыфI дыдэу ягъуэтым къыхэщIыкIащ. Адыгэ фащэм и Iыхьэ нэхъ лъапIэу ялъытэ я щIыIутелъыр европэм щащI цыхэкIхэм къыхах, мылъкум Iэмал къазэрыритым елъытауэ щIэращIэу икIи лIэужьыгъуэфIу.
Бёлл Джеймс,
инджылыз тIасхъэщIэх.1840 гъэ
«Жэмышхэм я анэ» Пащты Салимэ
«Къэуатыр къэблэжьырщ», — жаIэ. Я мыхьэнэр пасэу зыхищIати, а псалъэхэр Салимэ щыгъупщэртэкъым, гъащIэ гъусэ хуэхъуауэ, зэпымыууэ щIыгъут. ТхущI гъэхэм я пэщIэдзэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и жэмышхэм къыхалъхьауэ щыта зэхьэзэхуэм и зэхэублакIуэт. Иджы ар Куба къуажэм Сталиным и цIэкIэ щызэхэт колхозым и мызакъуэу, республикэм щыцIэрыIуэрт, куэдым ефIэкI Iэщыхъуэт.
Зи гъащIэ псор лэжьыгъэшхуэрэ цIыхугъэ лъагэкIэ гъэнщIауэ къэгъуэгурыкIуа, зыпэрыта IэнатIэ гугъум зегъэужьыным зи гуащIэ хьэлэл хэзылъхьа Пащты Салимэ къыхиха IэщIагъэр зы махуи къигъэнакъым, и къарум къихьыхукIэ хуэпэжу ирихьэкIащ.
1943 гъэм и щхьэгъусэр Харьков къалэм деж зэрыщыхэкIуэдам и хъыбар жагъуэр удынышхуэу къыжьэхэуами, гуауэм ирищIыкIакъым, гугъуехьым къигъэшакъым, зэрыжаIэу, и бгыр щIикъузэри, я къуэ закъуэр зэрипIыжыным, и Iуэху Iыхьэ зэрищIэным и къарур ирихьэлIащ. Ар лIыхъужьыгъэм хуэзыша гъуэгут. Республикэм и жэмышхэм я зэпеуэм зиубгъу зэпытт. Псом хуэмыдэу, ар зэщIэплъат Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 щрикъу 1957 гъэм. «Шэджэм», ЩоджэнцIыкIум и цIэр зезыхьэ колхозхэм я жэмыш пашэхэу Ало Баширрэ Жамборэ Уэсрэ республикэм и Iэщыхъуэхэр къыхураджат махуэшхуэм ирихьэлIэу гъэшу къалэжьым, ипэ ита илъэсым елъытауэ, процент 35-кIэ хагъэхъуэнуи, а жэрдэмыр зэуIуу къызэдащтат. УнафэщIхэр, хозяйствэхэм я IэщIагъэлIхэр зэпеуэм дихьэхыу кIэлъыплъырт. Жэмыш пашэхэу Къаскъул Муслъимэт, Жамборэ Уэс, Ало Башир, АфэщIагъуэ Нащхъуэ, КIыщ Чэзим, Пащты Салимэ сымэ, нэгъуэщI куэдхэми я цIэр дэнэ щIыпIи щызэIэпахырт. Абы щыгъуэ дэтхэнэми гуащIэдэкI лъагэ къигъэлъэгъуащ, зыхуигъэувыжа къалэным щIригъэгъури, илъэсыр хъарзынэу кърихьэлIащ.
КъыкIэлъыкIуэ гъэми зэхьэзэхуэр нэхъри щIэхуабжьэрт. А илъэсым Пащты Салимэ къыхелъхьэ Воронеж облас-тым и Iэщыхъуэхэм я щапхъэм тету, жэм къэс хуэзэу махуэм шэ пут къыщIашыну. Абы зезыпщытыфынур зэфIэкI зыбгъэдэлъ, зи къарум къигъэгугъэ, зи IэщIагъэм хуэIэзэ, Iуэхум фIыуэ хэзыщIыкI гумызагъэхэрт. ШэщIауэ лажьэм и мызакъуэу, иджы езыхэри еджэрт, Iэмал нэхъыфIхэм ерыщу лъыхъуэрт, къагъуэтырт икIи егугъуу, фейдэ пылъу къагъэсэбэпырт. Куэд дэмыкIыуи, республикэм и жэмыш пщIы бжыгъэхэм а гъунапкъэщIэр къащтащ. Салимэ бжьыпэр иIыгът, зыри зылъэщIигъыхьэртэкъым. 1958 гъэм жэм къэс хуэзэу килограмм 6035-рэ, къыкIэлъыкIуэм — килограмм 6329-рэ къыщIишащ. КъызэрыгуэкI цIыхубзым дежкIэ ар ехъулIэныгъэшхуэт — дэтхэнэ жэмми хуэзэу ику иту шэ килограмм 17,2-рэ махуэм къригъэтат.
Пащтым и жэрдэмыщIэхэр республикэм и Iэщыхъуэхэм гъуазэ яхуэхъуауэ, я гуапэу ахэр къыдащтэрт. Абы и щапхъэм тету, жэмыш плIыщIым нэблагъэ пашэхэм яхыхьат, илъэсым зы жэмым хуэзэу къыщIашыр килограмм 3500-4000-м нагъэсат. Гугу Розэ, Гуппоевэ Маймулэт, Къэжэр Мелыхъан, Къущхьэ Абужан, нэгъуэщIхэми я цIэр, Салимэ ейм щIыгъуу, зэIущIэшхуэхэм къыщраIуэрт, я сурэтхэм ЩIыхь пхъэбгъухэр ягъэдахэрт. ЩIалэгъуалэр абы и деж щеджэрт, я Iэзагъэм щыхагъахъуэрт. «Къэбэрдей, балъкъэр жэмышхэм я анэ» цIэ гъэфIэныр зезыхьэ Iэщыхъуэ пашэри и зэфIэкIымкIэ хьэлэлу псоми ядэгуашэрт, дэтхэнэми и ехъулIэныгъэм, я хозяйствэм зэрызиужьым щыгуфIыкIырт.
Салимэ и гуащIэр гулъытэншэ хъуакъым — ЦIыхубзхэм я дунейпсо зэщIэхъееныгъэр илъэс 50 щрикъум ирихьэлIэу, 1960 гъэм гъатхэпэм и 7-м СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и УказкIэ Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь цIэ лъапIэр къыфIащащ. Къэралым и нагъыщэ нэхъыщхьэхэр — Ленин орденымрэ «Гъубжэрэ Уадэрэ» дыщэ медалымрэ Мэзкуу, Кремлым къыщратыжащ. Зи гъащIэ псор гуащIэдэкI лъагэкIэ гъэнщIауэ къекIуэкIа Пащты Салимэ Мэзан и пхъум къикIуа гъуэгу бгъуфIэр а зэманым ди республикэм и жэмышхэм кърахьэлIа лэжьыгъэшхуэм и щапхъэщ.
Абы и цIэр Куба къуажэм и уэрамхэм ящыщ зым зэрехьэ.
Хьэжыкъарэ Алик.
Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь Уммаевэ Фазика
Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь, Ленин ордену тIу къызыхуагъэфэща, республикэм и жэмыш пашэхэм ящыщ Уммаевэ Фазика я къуажэм щызэхэт колхозым щыхыхьам апхуэдэ лъагапIэм нэсыну и гущхьэм къэкIыххэртэкъым. И мурадыр адрейхэм къакIэрымыхуу и пщэрылъхэр игъэзэщIэнырт. Ар зригъэхъулIэн папщIэ, нэхъыжьхэм я лэжьэкIэм, я Iуэху зехьэкIэм кIэлъыплъырт, республикэм и жэмыш пашэхэм я зэфIэкIым зыщигъэгъуазэрт. Абы и дежкIэ щапхъэт 1955 гъэм зы жэмым хуэзэу шэ килограмм 3220-рэ къэзыша, Бахъсэн районым щыIэ «Красная Кабарда» колхозым и жэмыш пашэ Къаскъул Муслъимэт.
Ар гъэш уэрым хущIэкъухэм я зэпеуэм и зэхэублакIуэт. И гуащIэ хьэлэлым къыпэкIуэу Союзпсо мэкъумэш гъэлъэгъуэныгъэм и Дыщэ медалыр къыхуагъэфэщат, «Къэбэрдей-Балъкъэрым и жэмыш нэхъыфI» цIэр зэрихьэрт, 1957 гъэм Ленин орденыр къратат, къыкIэлъыкIуэ илъэсым СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату хахат. Апхуэдэу, республикэм и мызакъуэу, къэрал псом цIэрыIуэ щыхъуа жэмышхэу Жамборэ Уэс, АфэщIагъуэ Нащхъуэ, КIыщ Чэзим, Ало Башир, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужьхэу Пащты Салимэ, Чигировэ Шамкъыз, Гугу Розэ, Гуппоевэ Маймулэт, Къэжэр Мелыхъан, Къущхьэ Абужан сымэ, нэгъуэщIхэми я гуащIэр хуэм-хуэмурэ гъуазэ хуэхъурт. Езы Фазика щIэх дыдэ гупым хэзэгъати, нэрылъагъуу лэжьыгъэм тегушхуэрт. Байсултановым и цIэр зезыхьэ мэкъумэш кооперативым жэмыш жыджэр къызэрыщыунэхуам унафэщIхэми гу лъатати, и жэрдэмхэр даIыгъыу хуожьэ. Абы фIы къыдокIуэ, лэжьыгъэр щIегъэхуабжьэ. ГуащIэшхуэ зиIэ мо цIыхубз щIалэм япэщIыкIэ я колхозым, къыкIэлъыкIуэу Шэджэм районым къыщыхелъхьэ жэм къэс хуэзэу илъэсым шэ килограмм минищ, нэхъ иужьыIуэкIэ килограмм миниплI къыщIэшыным теухуа зэпеуэр икIи ар зэхеублэ. Зэхьэзэхуэм лэжьыгъэр зэщIигъаплъэрт, Iэщыхъуэхэм я Iуэху зехьэкIэм хэпщIыкIыу зихъуэжырт. Жэмышхэр ехъулIэныгъэ нэрылъагъухэм зэрыхущIэкъур бэянт. Зыри бэлэрыгъыртэкъым, псори пашэныгъэм хуэпабгъэрт. Фазика и псалъэр быдэти, ерыщу и мурадым хуэкIуэрт. ИкIи къалэнышхуэхэм зэрыпэлъэщынур и къэмылэнджэж лэжьыгъэмкIэ къигъэлъэгъуащ — зэман кIэщIкIэ республикэм и жэмыш пашэхэм яхыхьэри, текIуэныгъэшхуэ зыIэригъэхьащ. Зэпеуэм къыщихьа гуащIэдэкI ехъулIэныгъэ иным папщIэ, япэ Ленин орденыр къыхуагъэфэщащ. Апхуэдэ гулъытэм нэхъ жан ищIащ, къаруущIэ къыхилъхьащ, и зэфIэкIым хигъэхъуащ. Иджы абы и IэщIагъэр зыхилъхьэ щыIэтэкъым, и псалъитIым языр лэжьыгъэм теухуат, гъэш нэхъыбэ къатын щхьэкIэ, жэмхэр зэрызехьэн, зэрыгъэшхэн хуей щIыкIэрт. ПщIэ лей лъыхъуэртэкъым — я къуажэм, районым я цIэфI зэригъэIуным, нэхъыщIэхэр Iуэхум зэрыхигъэгъуэзэным хущIэкъурт, и унагъуэри зэрихьэрт. Зы илъэси къэмынэу зэпеуэм къыщыхэжаныкIырт, ВДНХ-м и медаль зэмылIэужьыгъуэхэр къыхуагъэфащэрт, адрей куэдхэми хуэдэу, республикэм и ЩIыхь пхъэбгъур и сурэтым игъэбжьыфIэрт.
1973 гъэм и фокIадэ мазэр Яныкъуей къуажэм и жэмыш цIэрыIуэ Уммаевэ Фазика и гъащIэм гуимыхужу къыхэнащ. А илъэсым абы Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь цIэ лъапIэр къыфIащащ икIи Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщ колхозхэт цIыхубз къызэрыгуэкIыр ди къэралышхуэм и щIыпIэ псоми къыщацIыхуащ.
И ныбжьыр нэсу зигъэпсэхуну тIысыжыху, и гуащIэ еблэжакъым, зэпеуэхэм къыхэжаныкIыу, зыхуигъэувыж къалэнхэм хъарзынэу ехъулIэу лэжьыгъэшхуэ кърихьэлIащ.
Аруан Алий.
Лъэужь дахэ
ГъащIэрматэщIэдзакъым -пщIэрэ щIыхьрэ уиIэу ар епхьэкIыныр къызэрыгуэкIкъым. Абы пэлъэщыр и дэтхэнэ махуэри купщIафIэу, IуэхуфIхэмкIэ гъэнщIауэ, мурадыфIхэм хуэпабгъэу, къэралымрэ бэмрэ я сэбэп иригъэкIыу къэгъуэгурыкIуэхэрщ. А псори дэплъагъурт Налшык IэфIыкIэ фабрикэм илъэс плIыщIым нэблагъэкIэ щылэжьа IэщIагъэлI, унафэщI Iэзэ Ерчэн Надеждэ Хьэбыж и пхъум. Емызэшт, зэпIэзэрытт, и зэфIэкI псори предприятэм зегъэужьыным ирихьэлIэрт. Къэбэрдей-Балъкъэрым щыцIэрыIуэ цIыху щыпкъэ куэд къызыхэкIа Ерчэнхэ я цIэфI жезыгъэIа цIыхубз гуащIафIэр пенсэм кIуэхукIэ щылэжьар Налшык IэфIыкIэ фабрикэрщ.
Сабиигъуэ тынш иIакъым Надеждэ. ЦIыхухэм дзы фIащу щыщыта щэщI гъэхэм и кIэм адэншэу къанэри, я анэ Шэризэт и закъуэ бынищ къиIэтащ. Зеиншагъэмрэ зауэ нэужь зэман хьэлъэмрэ игъэунэхуами, зыми игу ебгъакъым, нэхъыжьхэм я щапхъэр и фащэу, абыхэм я жыIэр и гъуазэу, гъащIэм и лъапIэныгъэхэр зыхищIэу къэхъуащ икIи а псор гъусэ пэжу къыдекIуэкIащ. Абы и щыхьэтщ ищIэр фIэмащIэу, напэ къабзэр тыгъэ лъапIэу зэрыщытыр зымащIэкIи щымыгъупщэу хьэлэлу хэкум зэрыхуэлэжьар.
Мэзкуу къалэм ерыскъы промышленностымкIэ институтыр къыщиуха нэужь, 1959 гъэм Налшык IэфIыкIэ фабрикэм уври, и ныбжьыр нэсу зигъэпсэхуну тIысыжыху абы къалэн щхьэпэ щигъэзэщIащ. ЯпэщIыкIэ ирис-кIэнфет цехым и химикыу, сменэм и нэхъыжьу, иужькIэ а цехым и унафэщIу щытащ. Надеждэ хуабжьу жыджэрт, IуэхущIэхэм тегушхуэрт, щIэ куэдым я зэхэублакIуэт. Ар къалъытэри, а зэманым союзпсо мыхьэнэ зиIэу щыта республикэм и предприятэшхуэм и унафэщIу ягъэув. Фабрикэр Ерчэным и етIуанэ унэт. И анэр илъэс куэдкIэ щылэжьат, и шыпхъу Равиди ныбжьыщIэ дыдэу абы уват. Зэман кIэщIкIэ наIуэ къохъу Надеждэ зэфIэкIышхуэ зэрыбгъэдэлъыр, къыхилъхьэ IэмалыщIэхэм IэнатIэр зэрыригъэфIакIуэр. ИкIи, ипэжыпIэкIэ, фейдэ зыпылъ хэкIыпIэхэр егупсысауэ икIи зэпэшэчауэ къызэригъэсэбэпыным хущIэкъурт. Фабрикэм зиубгъурт, зиужьырт, технологие IэмэпсымэфI дыдэхэр къызэрагъэсэбэпым и лъэщагъым хигъахъуэрт.
Предприятэм щылажьэхэм я нэхъыбэр цIыхубзт, унагъуэ хъуахэр куэдти, абыхэм я бынхэм папщIэ сабий гъэсапIэрэ псэупIэ унэрэ я мылъкукIэ иригъэухуат, зи закъуэхэм папщIэ общежит зэIузэпэщ яIэт.
Фабрикэм къыщIигъэкI IэфIыкIэхэр къэралым щыцIэрыIуэт. ЦIыхубэ хозяйствэм и ехъулIэныгъэхэр щагъэлъагъуэ союзпсо выставкэм дамыгъэ лъапIэхэр къыщыхуагъэфащэрт. НэхъыжьыIуэхэм фIыуэ ящIэж «Къызэдэфэхэр», «Малыш», «Ассорти» кIэнфетхэр зэпэубыдауэ, «Налшык» курортым зыщызыгъэпсэхухэм куэду ящэхуу икIи зэдашэу зэрыщытар.
Республикэм и ерыскъы промышленостым зегъэужьыным хэлъхьэныгъэшхуэ зэрыхуищIам папщIэ, Ерчэн Надеждэ «Урысей Федерацэм и ерыскъы промышленностым щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр къыфIащащ, «ЩIыхьым и дамыгъэ» орденитI къыхуагъэфэщащ, КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату хахащ.
Мысост Уэлий.
Зэкъуэш телъыджэхэр
Мы тхыгъэр ятеухуащ адыгэм и пщIэр дуней псом щызыIэта Темыркъанхэ Борисрэ Юрийрэ
УФ-м и цIыхубэ артист, КъБР-м и Композиторхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщI, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал филармонием и симфоние оркестрым и дирижёр нэхъыщхьэ икIи и художественнэ унафэщI, композитор цIэрыIуэ, республикэм и Жылагъуэ палатэм хэт Темыркъан Борис КъБР-м и симфоние оркестрым и пашэщ. СССР-м, РСФСР-м, КъБР-м я цIыхубэ артист, УФ-м и Къэрал саугъэтымрэ Глинкэм и цIэр зезыхьэ саугъэтымрэ я лауреат, Санкт-Петербург щIыхь зиIэ и цIыху Темыркъан Юрий а къалэм и къэрал филармонием и Академическэ симфоние оркестрым и художественнэ унафэ-щIу икIи къэрал куэдым хэIущIыIу щыхъуа оркестрхэм я тхьэмадэу мэлажьэ.
Къэбэрдей уэрамым тет сабий гъэсапIэм пэмыжыжьэу зэпымыууэ макъамэ Iэмэпсымэхэм еуэ духовой оркестрырт Темыркъан зэкъуэшхэр — Борисрэ Юрэрэ — макъамэм дезыгъэхьэхар. Абыхэм я репетицэхэмрэ концертхэмрэ кIуэрейт зэкъуэшитIыр. Макъамэм дихьэха щIалитIым гу ялъызыта, Музыкэ школым и егъэджакIуэ икIи абы и оркестрым хэт Дашков Валерэ и фIыгъэкIэ, Борисрэ Юрэрэ Налшык и Музыкэ школ №1-м 1946 гъэм щIэтIысхьащ. Лобач-Жученкэ Николай и деж Борис виолончелым зыщыхуигъэсащ. Юрэ скрипкэм хуезыгъэджар Дашков Валерэщ. КъБР-м и къэралыгъуэр зэрызэфIэувэрэ илъэс 30 щрикъум ирихьэлIэу, 1951 гъэм фокIадэм и 1-м республикэм щекIуэкIа концертым япэу зэгъусэу зыкъыщагъэлъэгъуащ Темыркъан зэкъуэшхэмрэ фортепианэ еуэ Бырсекъуэ Еленэрэ.
Илъэс зыбжанэ хъуауэ республикэм, къэралым и щэнхабзэмрэ макъамэ гъуазджэмрэ хэлъхьэныгъэфIхэр хуэзыщI зэкъуэшитIыр щIыпIэ куэдым щыцIэрыIуэщ. Дирижёр, композитор Iэзэ Темыркъан Борис зыкъыщигъэлъагъуэ щIыпIэхэм гъэ къэси зеубгъу. Абы и репертуарым хэтщ Европэ, урыс классикхэм, иджырей композиторхэм я лэжьыгъэ куэд. Темыркъаным Бетховенымрэ Шостаковичымрэ я симфоние псори егъэзащIэ.
Лъэпкъ макъамэм и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэфI хуищIащ унафэщI, къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэ Темыркъан Борис. Абы и унафэм щIэт симфоние оркестрым хэтхэм адыгэ пшынэкIэ ягъэзэщIэну япэ лэжьыгъэхэр зэхэзылъхьар Темыркъанырщ. ЗэфIэкI зиIэ композиторым и лэжьыгъэхэм Къэбэрдей-Балъкъэрым щIэупщIэшхуэ щаIэщ. Абы зэхилъхьа макъамэхэр музыкэ еджапIэхэм, республикэм щекIуэкI концертхэм щагъэзащIэ. Иужьрей илъэсхэм Темыркъаным и унафэм щIэту Кавказ Ищхъэрэм и макъамэ фестиваль зыбжанэ екIуэкIащ. А щэнхабзэ зэхыхьэхэм Кавказ Ищхъэрэм и республикэхэм я композиторхэм я Iэдакъэ къыщIэкIа лэжьыгъэ 40-м щIигъу и оркестрым щигъэзэщIащ.
Урысейм и къалэ зэмылIэужьыгъуэхэм, Армением, Украинэм, нэгъуэщI къалэхэм я симфоние оркестрхэм я концертхэми ирагъэблагъэурэ Темыркъаныр ядэлэжьащ. Псом хуэмыдэу Новгород Ищхъэрэ къалэм и симфоние оркестрым и гъусэу игъэзэщIа скандинав композиторхэм я лэжьыгъэхэр а къалэм и щэнхабзэ гъащIэм щыщ Iуэхугъуэ нэхъыщхьэу къалъытащ. А концертым хэтащ Европэм и пианист нэхъ цIэрыIуэхэм ящыщ Керер Рудольф. Темыркъан Борис и симфоние концертхэм хэтт скрипачкэ цIэрыIуэ Шольниковэ Неллэ. Дирижёрым дунейпсо макъамэм и классик Сибелиус Ян и япэ симфониер зэригъэзэщIар хуабжьу къехъулIауэ къалъытащ.
Темыркъаным и нэIэ ятетщ Къэбэрдей-Балъкъэрым и композиторхэм зегъэужьыным, я зэфIэкIым хагъэхъуэным. Къэбэрдей-Балъкъэрым и композиторхэм я лэжьыгъэхэр зыхэт программэ абы зыбжанэрэ Черкесск, Мейкъуапэ, Карачаевск, Мэхъэчкъалэ, Кавказым и Минводы щIыпIэм хиубыдэ къалэхэм щигъэлъэгъуащ. Апхуэдэу ди композиторхэм я лэжьыгъэхэр абы утыку къыщрихьащ Москва и «Урысей», Композиторхэм я зэгухьэныгъэм, Чайковский Пётр и цIэр зезыхьэ концерт гъэлъэгъуапIэхэм.
1990 гъэм къыщыщIэдзауэ 1991 гъэм и шыщхьэуIу пщIондэ КъБР-м щэнхабзэмкIэ и министр къулыкъум пэрытащ Темыркъан Борис. Макъамэм хуищIа хэлъхьэныгъэфIхэр къалъытэри, Темыркъан Борис КъБР-м и къэрал саугъэтыр, «Лъэпкъ зэныбжьэгъугъэ» орденыр къыхуагъэфэщащ.
Урысей Федерацэмрэ КъБР-мрэ щэнхабзэмкIэ я министерствэхэм илъэс зыбжанэ хъуауэ Симфоние макъамэм и дунейпсо фестивалхэр Налшык щрагъэкIуэкI, Темыркъан Юрий и цIэкIэ. Программэм къызэщIеубыдэ дунейпсо классикэ музыкэм и макъамэ нэхъыфIхэр. Абы щIыгъуу къызэрагъэпэщ дирижёрым и гъащIэмрэ и гуащIэмрэ ятеухуа гъэлъэгъуэныгъэ гъэщIэгъуэнхэри.
Темыркъан Юрий 1979 гъэм япэу Лъэпкъ академием и «Санта-Чечилия» оркестрымрэ хорымрэ ядэлэжьэн щIидзащ икIи абы лъандэрэ зэпымыууэ а гупхэм я гъусэу зыкъегъэлъагъуэ. 2007 гъэм абы къыхуагъэфэщащ «Санта-Чечилием щIыхь зиIэ и академик» цIэр. Темыркъаныр псэухукIэ а оркестрым щIыхь зиIэ и дирижёру ягъэуващ. Ар академием и тхыдэм къыщыхъуа Iуэху гуапэщ.
Дирижёр цIэрыIуэр зи художественнэ унафэщI Санкт-Петербург къэрал филармонием ехъулIэныгъэ иIэу «Парко-делла-Мюзика» концерт комплексым нэгъабэ утыку къыщрихьащ Римский-Корсаков и «Шахерезада» сюитэмрэ Рахманиновым и Симфоние №2-мрэ. Абы зыкърагъэхьэлIащ Италием и цIыху цIэрыIуэхэм, къэралым и президенту щыта Наполитанэ Джорджи яхэту.
Темыркъан Юрий илъэс 75-рэ зэрырикъур щигъэлъапIэм ирихьэлIэу къызэрагъэпэща «Гъуазджэхэм я ут» фестивалым зыкърезыгъэхьэлIа УФ-м и Президент Путин Владимир «Хэкум и деж щиIэ фIыщIэм папщIэ» орденым и IV нагъыщэр маэстрэм къыхуигъэфэщат, макъамэ гъуазджэм зегъэужьыным хуищIа хэлъхьэныгъэфIхэр къилъытэу.
Тхыдэ щIэинхэр хъумэнымрэ лъэпкъ макъамэм зегъэужьынымрэ дирижёр цIэрыIуэхэм хуащIа хэлъхьэныгъэфIхэм мыхьэнэшхуэ щаIэщ дунейпсо щэнхабзэ, жылагъуэ гъащIэм. Зи лэжьэгъухэм я пщIэрэ республикэм, къэралым ис куэдым я лъагъуныгъэрэ къэзылэжьа Темыркъан зэкъуэшхэм дирижёр гъуазджэм щаIэ зэфIэкIыр дяпэкIи мыкIуэщIыну, я лэжьыгъэ купщIафIэхэмкIэ республикэм, къэралым, дуней псом исхэр ягъэгуфIэну, узыншагъэ, ехъулIэныгъэ, дэрэжэгъуэ яIэну ди гуапэщ.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
Урысей Федерацэм и цIыхубэ артист Къардэн Хьэсэн
Къэбэрдей-Балъкъэрым и макъамэ щэнхабзэр Къардэн Хьэсэн и цIэр хэмыту уи нэгу къыщIэгъэхьэгъуейщ. япэ адыгэ оперэр (Балэ Мухьэдин и гъусэу), «Мадинэ» япэ адыгэ кантатэхэр зытхар Къардэн Хьэсэнщ. Макъамэм къыхуигъэщIа цIыхум и псэр, и дуней зэхэщIыкIыр итххэм купщIэ яхуохъу. Абы ехьэлIауэ гупсысэ щIэщыгъуэхэмкIэ гъэнщIащ ар зэлэжьа уэрэдхэр, романсхэр. ГъэщIэгъуэнракъэ, сыт хуэдэ псалъэм нэхъри нэхъ IупщIу, куууэ зыхыбощIэ мы композиторым и макъамэхэр. «Анэм и Iэхэр», «Ленэ дахэкIей» уэрэдхэр зыфIэмыфIрэ зымыщIэрэ щыIэкъым…
ЗэрытщIэщи, Хьэсэн и адэ Екъуб гъукIэ Iэзэу щытащ. Абы и адэм и кIыщым зэман куэд щигъакIуэу щытащ. Уадэмрэ гъущIхэмрэ я зэщIэжьыуэр, мафIэ жьэгум къыдих хъуаскIэхэр… Хэт ищIэрэ, ахэр арагъэнщ лъабжьэ хуэхъуар Хьэсэн макъамэм гу хуищIыным. Е и анэ Лъостэ деж къыщежьауэ пIэрэ — абы пшынэр IэкIуэлъакIуэу игъэбзэрабзэу щытащ.
Хьэсэн и IэдакъэщIэкIхэм увыпIэ щхьэхуэ щаубыдащ Хэку зауэшхуэм теухуа балладэхэм. Кавказым щекIуэкIа зэхэуэ гуащIэхэми Украинэр, Белоруссиер, Польшэр, Чехословакиер хуит къэщIыжынми и псэ емыблэжу хэтащ ар. «Мир нужен всем» симфоние поэмэр, «На Марухском перевале» балладэр, «Гимнастёрка», «Мне снится ночами дорога», «Помни, солдат» уэрэдхэр — псори Къардэным зытриухуар зауэ гъуэгуанэрщ, лъэпкъым и лIыхъужьыгъэрщ.
Композитор Iэзэ къыпхэкIын щхьэкIэ а IэщIагъэм хэпщIыкIын къудейр мащIэщ, сыт щыгъуи уи къэухьым хэбгъахъуэу, макъамэм и жанр зэмылIэужьыгъуэхэм я щэхухэр къыпхузэIухыу щытын хуейщ. Абыхэм хуэIэижьщ Хьэсэн. Уеблэмэ абыкIэ сэбэп къыхуэхъуауэ езым къелъытэ Малеготе цIэрыIуэм (иджы Балетымрэ оперэмкIэ Мусоргский М. П. и цIэр зезыхьэ театрщ) зэрыщылэжьар. Абы спектаклхэм хэтат, дунейпсо оперэмрэ балет макъамэмрэ куууэ хишат. Ленинград къэрал консерваторэр къиуха иужь, япэ илъэсхэм Хьэсэн нэхъыбэу зэлэжьар уэрэдырщ. А уэрэдхэр цIэрыIуэ хъуати, цIыхубэ уэрэдыжьхэм щыхагъэгъуащи къэхъурт — аракъэ щэнхабзэм и лъагапIэ хъужри! Симфоние лэжьыгъэхэм Къардэным зыщритар 1960 гъэхэрщ. ИлъэсипщIым къриубыдэу абы итха симфоние макъамэхэр лъапIэщ дэркIэ.
АдыгэлIым нэхъ хуэфащэ хьэлхэр: цIыхур и щхьэ зэрырилъытыр, зэрыхьэлэлыр, зэрыщабэр Хьэсэн къобэкI… Ар дахэу, «хамэ Iуэху» жыхуаIэ бгъэдыхьэкIэр и гущхьи къэмыкIыу, чэнджэщкIэ хэти сэбэп яхуохъу.
Къардэным и фIыщIэ хэлъщ балъкъэрхэм я щэнхабзэр, гъуазджэр къэIэта зэрыхъуами. 1960 гъэм композиторым зэхилъхьащ «Балкарские напевы» симфоние фантазиер, «Горские ритмы» оркестрым папщIэ сюитэр, «Тегерек тепсеу» къафэр. Мы Iуэхум къегъэлъагъуэ Хьэсэн жэуаплыныгъэрэ гущIэгъурэ зыхэлъ цIыхухэм зэращыщыр. Абы и сыт хуэдэ лэжьыгъэри игурэ и псэрэ къыбгъэдэкIащ.
АЩХЪУЭТ Беслъэн,
профессор, Кавказ Ищхъэрэм ГъуазджэхэмкIэ
и къэрал институтым и проректор.
Адыгэхэм ятеухуауэ жаIахэр
Адыгэр хахуэщ, гушхуэныгъэ хэлъщ, ауэ пщIэншэу лъы игъэжэн фIэфIкъым, игукIи бзаджэкъым. ЗекIуэ кIуэрейщ, арщхьэкIэ и Хэкум пэIэщIэныр и жагъуэщ. И гур здэщыIэр я мэзхэмрэ бгыхэмрэщ. И щхьэхуитыныгъэр насып нэхъ ин дыдэу къелъытэ. Щабэу уепсалъэмэ, сабийм хуэдэу къыпхуэгъэпцIэнущ, уепхъэшэкIми, игу тригъэхуэфынущ, захуагъэм уемыбакъуэ закъуэ-мэ. И зэуэкIэм къыхужаIэм фIолIыкI, нэгъуэщIым и хахуагъым пщIэ хуещI, ар и бийуэ щытми. Махуэ псом уэрэд къришу, и мылъкуи и уни хэкIуадэми къыфIэмыIуэхуу, шыр игъэджэгуу дэту къыпфIэщIми, ар и унагъуэм гурэ псэкIэ хуэпэжщ. Адэ-анэм зэредаIуэмкIэ, унагъуэм щиукъуэдииф зэгурыIуэмкIэ дэтхэнэ лъэпкъ зызыужьауэ зызылъытэжми щапхъэ хуэхъуфынущ.
Лапинский Теофил, адыгэхэм
къащхьэщыжыну Польшэм къикIа
лыхьыдзэм и унафэщI, полковник. 1857 гъэ
