Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
КъэкIыгъэхэр
Бжьын
Бжьыныр зымышхрэ ерыскъыхэлъхьэу къэзымыгъэсэбэпрэ щIы хъурейм лъэпкъ къыщыгъуэтыгъуейщ. Аращ дэнэкIи куэду щIыщащIэри.
А хадэхэкI хьэлэмэтыр лIэужьыгъуэ щиплIым щIегъу, ауэ ди къэралым щащIэр щитIрэ тIощIрэ пщIым нэсщ. ЦIыхум фIыуэ ялъагъу къэкIыгъэ къудейкъым бжьыныр, атIэ бжьыныхум ещхьу, ари хущхъуэщ. «Бжьыным узыфибл егъэхъуж», — жиIэу псалъэжь щыIэщ.
Бжьыным и хэкур КъуэкIыпIэ Ищхъэрэрщ. Абы щыпсэухэм, илъэс минитIрэ щитхукIэ узэIэбэкIыжмэ, бжьын ящIэу щытащ. КъуэкIыпIэ Ищхъэрэм икIри бжьыныр пасэрей алыджхэм, хьэрыпхэм, урымхэм яIэрыхьащ, адэкIэ дуней псом щызэлъащIысащ.
Урысейм бжьыныр къызэрыщацIыхурэ куэд щIакъым — илъэс щибл — илъэс щий хуэдизкIэ узэIэбэкIыжмэщ.
ЦIыхур узыншэу щытын папщIэ зыхуеину куэд хэлъщ бжьыным. Ар белок, кислота, витамин зэмылIэужьыгъуэхэрщ. Нащэ, къэбыстэ, помидор е нэгъуэщI зыгуэрхэр щагъэфIэIукIэ, щашыукIэ бжьыныр куэду халъхьэ.
Къызэрыхэдгъэщащи, узыфэ зыкъомым ироIэзэ бжьыным. Псалъэм папщIэ, псчэ Iей зиIэм, зи тэмакъыр узым бжьынрэ форэ зэхуэдэу зэхалъхьэри ирагъэшх. Бжьыныфэм къыщIэвыкIа псыр щахуэмэ, уIэгъэр нэхъ псынщIэу мэкIыж, а псымкIэ щхьэр яхущIмэ, щхьэцыр иримыгъэкIыу зэтреIыгъэ, кхъапIэ хэлъмэ, егъэкIуэд.
НэгъуэщI IуэхугъуэхэмкIи щхьэпэщ бжьыныр. Гуэдз е хьэпцIий гуэным иракIутэжамэ, ар нэхъ хъумэгъуафIэ мэхъу бжьыныщхьэ хэплъхьэмэ — хьэпIацIэ хригъащIэркъым.
Урыс еджагъэшхуэ Токин Борис къызэрихутамкIэ, бжьыным еукI уз зэрыцIалэхэр къезыхьэкI микробхэр. ЩIыфэр шхэмэ, къиткIуэткIуамэ, бжьын зэхэупщIэтар тIэкIурэ зэхэбгъэлърэ щыпхуэмэ, егъэхъуж.
Борей Рауф.
Тхыгъэ кIэщIхэр
ГупсысэркIыхьщ, и кIэм нэс урикIуэф къудеймэ
Творческэр ехъулIэныгъэкIэ къыщIэбдзэныр Iэмалыншэкъым, нэхъыщхьэр — ехъулIэныгъэкIэ бухынырщ.
* * *
ТхакIуэм дежкIэ нэхъыщхьэр мурад дахэ иIэхэр, игъафIэ образхэр зыхэмыкI гупсысэхэр аракъым, атIэ дунейм къытехьа, цIыхухэр зэджэ, нэгъуэщIу жыпIэмэ, «лэжьэн» щIэзыдза и тхылъырщ.
* * *
Уи усэхэм уэ езыр укъеджэжыным къикIыр — цIыхухэм я пащхьэ уиту, уи гурыщIэхэр, гупсысэхэр «къэбупцIэнынырщ», мис, мыращ сэ сызыхуэдэр, жыпIэу. АтIэ ар Iуэху тынш?! СыщыщIалэм абы нэхъ тыншу сытегушхуэрт, иджы нэхъ зыпыIуздз сыхъуащ…
* * *
Жыг лъабжьэм икIыу хъугъэпсыр къудамэ псоми зэрыкIуэм хуэдэ къабзэу, усакIуэми и гурыщIэхэмрэ и гупсысэхэмрэ ялъэIэсу щытын хуейщ усэм хэт дэтхэнэ псалъэри — абы щыгъуэщ усэр «къыщыгъэгъэнур».
* * *
Зэзэмызэ плъэмыкIыу уогупсыс уи жагъуэ хъууэ: сыту цIыху мащIэ дыдэ щыIэжыр, езыхэм я щхьэ закъуэ насып мыхъумэ, адрейхэм я насыпыр къызыфIэIуэхужу, абы щIэбэну, ягу къэкIыу!
* * *
Паспортым итщ укъыщалъхуар. УщылIэжынури иту щытамэ аратэкъэ — цIыху хуэдэу упсэуным нэхъ ухущIэкъунт. Армыхъуамэ языныкъуэхэм зэрамыхъэ щыIэкъым.
* * *
— Мыпхуэдэ махуэр схуэугъурлыкъым, — жиIэрт абы, ауэ, угъурлы хуэхъун папщIэ, зыри илэжьыртэкъым. АтIэ махуэм сыт и лажьэ, лажьэр зытехуэр уэрамэ!
* * *
Сабийм къызэралъхуу гъын щIедзэ. Дауи, абы ищIэ хъунщ арэзы зытемыхъуэн куэд къызэрыпэплъэр.
* * *
Уэ уздэгупсысам нэс фIэкIа гупсысэр нэмысыфу къыпфIэщIмэ, ущоуэ: гупсысэр кIыхьщ, и кIэм нэс урикIуэф къудеймэ.
* * *
Уи гур зыгъэныкъуэр, хэзыгъэщIыр куэдрэ умышэч — абы умыщIэххэурэ уи къарур щIихынущ. Iэмал зэриIэкIэ уи псэм зэрыпIэпихым хуэдэу узэрыпсэуным хущIэкъу, ар зэбгъэхъулIэну мытыншми.
Къагъырмэс Борис.
Теплъгъуэхэр
Налшык къалэм и ухуэныгъэ нэхъ дахэхэм ящыщщ «Сосрыкъуэ» рестораныр.
ЦIыху куэдым я гъащIэр зэIещIэ
ЛъэпкъыфI и нэхъыжь дэIэпыкъуэгъуншэу къанэркъым.
МыхъумыщIэ зылэжьым хуэфэщэн удын темыхуэмэ, абы хуэдэхэм я бжыгъэм хохъуэ.
Уи щхьэ ухуэлажьэмэ, уи жып къихъуэнщ, лъэпкъым ухуэлажьэмэ, уи пщIэм хэхъуэнщ.
ЦIыхугъэшхуэ зыхэлъ лъэпкъым гъащIэшхуэ хуэщщ.
Бжыр унэгуащэм IэщIыхьэмэ, фэбжьыр лIым и Iыхьэщ.
Быным хэлъ мыхъумыщIагъэр анэм и нэм зэрилъагъур гъэмэщIауэщ.
Быныр нэхъыбэу зыгъасэр уи псалъэракъым, блэжь Iуэхухэращ.
БыныфIрэ IуэхуфIрэ зэзынэкIам и цIэр кIуэдыркъым.
ГъащIэм и япэ лъагъуныгъэр гуащIэщ, и яужь лъагъуныгъэр куущ.
ЗэгурымыIуитI зэмызэгъыу зэдэпсэу нэхърэ, щхьэхуэ защIрэ зэгъэжмэ, я Iуэху нэхъ къикIынщ.
Зигу къыпщIэгъу цIыхубзым и лъагъуныгъэ умылъыхъуэ.
Лъагъуныгъэ жыхуаIэм цIыху куэдым я гъащIэр зэIещIэ: зым лъэхъу хуохъури, гъащIэм и гуфIэм щегъащIэ, адрейм дамэу къытокIэри, уафэгум дрехьей.
Мылъкушхуэм цIыхур егъэдзыхэ, бынышхуэм — егъэгушхуэ.
Насып къылъысам пщIэ хуэзымыщIым щIэх IэщIокI.
Уи быным и гум къыбгъэдэкIыу къыпхуимыщIэр къыпыпхыну яужь уимыт — IэфI хъунукъым.
Укъэзылъхуар къыпхуэарэзымэ, уи гъащIэр узыхуэарэзыжу епхьэкIынщ.
ГубэщIыкI Владимир.
Щикъухьащ адыгэр дунейжьым
Кфар-Камэ хьэщIэхэм япоплъэ
Израилым щыIэ Кфар-Камэ шапсыгъ къуажэм гъэ къэс къыщызэрагъэпэщ Адыгэ щэнхабзэм и дунейпсо фестивалыр. Дызэрыт илъэсым ар Iэтауэ екIуэкIынущ.
Бадзэуэгъуэм и 13-м Кфар-Камэ и утыкушхуэм зыкъыщигъэлъэгъуэнущ Адыгэ Республикэм лъэпкъ уэрэдхэмкIэ и «Ислъэмей» къэрал ансамблым. Апхуэдэуи, Израилым щыпсэу адыгэхэм, зи зэфIэкIрэ зэчийкIэ фIыуэ яцIыху «Ди псэ» ансамблри (зыгъасэр Iэпщэ Рустамщ) хьэщIэхэм я пащхьэ къихьэнущ. Израилым ТуризмэмкIэ и министерствэмрэ Кфар-Камэ жылэ администрацэмрэ зэгъусэу къызэрагъэпэщ Адыгэ щэнхабзэм и дунейпсо фестивалым цIыху мини 6-м нэс кърохьэлIэ. Ди лъэпкъэгъухэм я мызакъуэу, абы еплъыну къызэхуос журтхэри, хьэрыпхэри, инджылызхэри, тыркухэри, н.
Махуэшхуэм кърагъэблэгъащ Урысей Федерацэм и лIыкIуэу Израиль къэралыгъуэм щыIэ Викторов Анатолий, УФ-м и консулу Хайфэ къалэм щыIэ Попов Игорь, Тель-Авив дэт Урысей щэнхабзэ центрым и унафэщI Пархомчук Денис сымэ. Iэпщэ Рустам къызэрыджиIамкIэ, 2019 гъэм «Ислъэмейм» и программэр инщ икIи телъыджэщ, абы и уэрэджыIакIуэхэри къэфакIуэхэри зэхэту концерт гукъинэж ятыну я мурадщ.
Израилым ис адыгэхэм куэд щIауэ я ныбжьэгъущ «Ислъэмейр», ахэр зыбжанэрэ щыIащ Кфар-Камэ икIи сыт щыгъуи гуапэу ирагъэблагъэ. Мейкъуапэ щыщ хьэщIэхэм къуажэм дэс унагъуэхэращ мы гъэми бысым яхуэхъунур. Ахэр бадзэуэгъуэм и 10 — 14-хэм къриубыдэу Iуэхугъуэ зыбжанэм хэтынущ: Кфар-Камэ дэт Лъэпкъ музейм яшэнущ, Тель-Авив, Иерусалим и щIыпIэ нэхъ дахэхэм зыщрагъэплъыхьынущ; апхуэдэуи джэгухэр зэхашэнущ, лъэпкъ IэпщIэлъапщIэхэм я гъэлъэгъуэныгъэм, бадзэуэгъуэм и 13-м екIуэкIыну концерт нэхъыщхьэм хэтынущ. А псори зыхуей хуэзэу къызэгъэпэщыныр и пщэ дэлъщ Кфар-Камэ жылэ хасэм (администрацэм) и тхьэмадэ Нэпсо Закарие. Аращ зи фIыщIэр хэхэсхэмрэ хэкурысхэмрэ я щэнхабзэ зэпыщIэныгъэр илъэс къэс нэхъ быдэ, купщIафIэ хъууэрэ зэрекIуэкIыр. Фигу къэдгъэкIыжынщи, мыпхуэдэ фестивалым блэкIа илъэсхэм щыIащ «Кабардинка» къэрал академическэ ансамблыр (КъБР), цIыхубэ къафэмкIэ «Налмэс» къэрал академическэ ансамблыр (Адыгей), «Эльбрус» къэфакIуэ гупыр (Тырку), нэгъуэщIхэри.
НэщIэпыджэ Замирэ.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Прунж, шэкIэ щIэгъэвауэ
Прунжыр шэм вэгъуей щохъу. Абы къыхэкIыу прунж лъэсар шыгъу зыхэлъ псы къэкъуалъэм халъхьэри, зэIащIэурэ ныкъуэвэфI хъуху ягъавэ, тхъурымбэри къытрахыурэ. ИтIанэ шэ пщтыр щIакIэ, фошыгъу хадзэри, зэIащIэурэ хьэзыр хъуху ягъавэ. Къытрахыжри, и щхьэр тепIауэ дакъикъи 10 — 15 хуэдизкIэ щагъэт.
Iэнэм щытрагъэувэкIэ, тепщэч куум иралъхьэри, шатэ е тхъу тракIэ. ЩIакхъуэ, лэкъум дашх.
Халъхьэхэр(цIыхуиплI Iыхьэ): прунжу —
г 500, псыуэ — г 250-рэ, шэуэ — г 1000, шыгъуу — г 2, фошыгъуу — г 160-рэ, шатэу е тхъууэ — г 50.
ДзасэкIэ гъэжьа нартыху
Нартыху цIынэр ятхъ, щхьэцыр трах, и лъэдакъэмкIэ дзасэм фIалъхьэри, ягъэкIэрахъуэурэ дэпкIэ ягъажьэ. Нэхъ псынщIэу ягъэжьэн мурадкIэ дэпым тралъхьэмэ, илынцIынущ. МафIэр дзасэм пэжыжьащэми, нартыхур мыжьэурэ гъунущ. Ар, и инагъымрэ и цIынагъымрэ елъытауэ, дакъикъи 8 — 10-кIэ мажьэ.
Хьэзыр хъуа нартыхур тхъуэплъ дахэщ, языныкъуэ хьэдзэхэр къопIэнкI. Дзасэм къыфIахыжа нэужь пщтыру яшх. Абы кIэтIийхэр фIыуэ егъэкъабзэ. Нартыхур фIамыщI мафIэкIи газкIи ягъажьэркъым.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:1. Нарт Щэуей и адэр. 4. … хиса жыгыр мэгъу. 7. Къэнжал хьэку цIыкIу. 9. Пасэрей хъыбарегъащIэ. 10. ЩIымахуэм щыгъыным хищIэ хьэпIацIэ. 11. КIыщокъуэ Алим и роман «Нал … ». 13. Таурыхъхэм узыщрихьэлIэ шы лъэрызехьэ: щыхуейм мэпсэлъэф икIи мэлъэтэф. 15. Зи гум илъыр щIэзыхъумэ, зэрыщымыту зызыщI. 16. Хьэжыгъэм къыхэщIыкIа адыгэ шхыныгъуэ. 17. Муслъымэн дин зыIыгъхэм ящыщ Iэджэм къагъэсэбэп хьэпшып, Iуданэм е кIапсэ цIыкIум фIэщIауэ. 18. Унагъуэ псэущхьэ щхьэзыфIэфI. 19. Ди унафэщIым и … къысщыхуащ. 21. Выр зэрыщIащIэ пхъэ. 23. Фызыжьым и къуэм зыхуегъазэ: «ГуфIэгъуэщ е гузэвэгъуэщ жысIэри, ахъшэ … дэздзыхащ». 24. Джэрэзыжу, мыл гущIыIум къыщагъафэ. 26. Гъур, пхъашэ. 27. БгитI зэхуаку. 29. ЩIы къиуда. 30. Муслъымэнхэр хьэжыщI здэкIуэ … хьэрып къэралыгъуэ. 34. Адыгэ джэгуакIуэ цIэрыIуэ Агънокъуэ … 36. Сэлэт лIыхъужьыр зэуапIэ губгъуэм … щыхъуащ. 37. … хуэмыфI хьэдрыхэ кIуэркъым. 38. Анэр …, адэр дэм хуэдэщ. 39. Пхъэщхьэмыщхьэ плъыжь цIыкIу, купкъ илъу. 40. Зил къыпщIэмыузым уи … хуумыIуатэ. 44. Фочышэу къагъэсэбэп бдзапцIэ хъурей цIыкIу. 45. Пщэдейрей … нэхърэ — нобэрей бзу. 46. ДыгъуакIуэхэм шы е былым ирахужьамэ, абы кIэлъыщIэпхъуэ гуп.
Къехыу:2. Гъатхэм пасэу, уэс телъу, щIым къыхэж удз цIыкIу. 3. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, фо нэхърэ … нэхъ IэфIщ. 4. Ажэм хуэдэу зихуапэу, хьэгъуэлIыгъуэр гушыIэкIэ, ауанкIэ зыгъэдахэ. 5. Iэщ. 6. Адыгейм щыщ тхакIуэ, СССР-м и Къэрал саугъэтыр зрата, мы гъэм «Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь» цIэр зыфIаща. 7. Адыгэ пшынауэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ артист. 8. Бгы щIэуда. 11. НэщI мазэр иухыу пIалъэ гуэр дэкIа нэужь, муслъымэнхэм ягъэлъапIэ махуэшхуэ. 12. Мэкъу пыупщIа сатыр. 14. Ди лъэпкъэгъу, Урысей Федерацэм и цIыхубэ художник. 20. Зи щхьэкIэхэр пыупщIа, зи къудамэхэр теухъуэнщIыкIа жыг лъэдий гъум. 22. Дзыгъуэлыр зи щIасэ, жэщу щакIуэ къуалэбзу. 25. Къэбэрдей-Балъкъэрым и Правительствэм и унафэщIу щыта … Михаил. 26. Цы щабэ зытет, псы Iуфэхэм щыпсэу псэущхьэ мыин. 28. ЦIыху ткIий, гущIэгъуншэ. Е цIыхухъуцIэ. 31. Адыгэ лъэпкъ. 32. ХадэхэкIыр Iисраф зыщI дзыгъуэшхуэ. 33. Iэ тегъэщIапIэ зиIэ шэнт щабэ. 35. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и джэгуакIуэ, Урысей Федерацэм щIыхь зиIэ и артист. 41. Алыхьым и Iэмырхэм ерыщу тет цIыху. 42. ХадэхэкI. 43. КIапсэ къызыхах къэкIыгъэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Мэкъуауэгъуэм и 29-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:1. Пщыкъуэ. 3. Абхъаз. 7. Малъхъэунэгъу. 8. Пэу. 10. Жин. 11. КIэгъу. 14. ЩIыхуэ. 15. Шэнт. 17. Йемен. 18. Щхьэпс. 22. ЩIакIуэ. 23. Шухьэ. 27. Жьей. 28. Тощ. 29. Блэ. 32. Мастэпэбдз. 33. Хуэмыху. 34. КIэрэф.
Къехыу:1. Пхъампэ. 2. Къудан. 4. Бгъэн. 5. Зэрыгъум. 6. Уэлий. 9. УпщIэ. 11. КIытэ. 12. Тхуей. 13. Пэгун. 16. Амдэч. 18. ЩакIуэ. 19. Саут. 20. ПщIий. 21. Гъуэмб. 24. Бжьыныху. 25. Борэн. 26. Нэбгъэф. 30. Къады. 31. Ябгэ.
