Лъэпкъыр зэрыгушхуэ
Хэку зауэшхуэм и илъэс хьэ лъэхэр кIуэ пэтми тпэIэщIэ мэхъу, ауэ ди цIыхухэм зэрахьа лIыгъэмрэ къагъэлъэгъуа хахуа гъэмрэ дапщэщи фэеплъ лъапIэу къыддокIуэкI. СССР-м хэта къэралхэм ящыщу зы унагъуи щыIэкъым а нэщIэбжьэ бзаджэр зылъэмыIэса. 1941 гъэм мэкъуа уэгъуэм и 22-м нэмыцэ фашист зэрыпхъуакIуэхэм къыдащIылIа лъапсэрых зауэ гущIэгъуншэр къызэрымыкIуэ къэ хъу къащIэ шынагъуэт. Ауэ пэ жыр текIуащ, совет цIыхубэр зэщIэтаджэщ, зылI и быну бий ерум пэщIэувэри, лейзехьэхэр я гъуэм ираукIыхьыжащ. А псэ зэ пылъхьэпIэ лъэхъэнэм ди цIыху хэм къалъыкъуэкIа къару мы кIуэ щIыжыр гъащIэ щыIэхукIэ хэгъуэщэнукъым. ТекIуэныгъэ лъа пIэр къытхуэзыхьахэм я цIэр бэм яIэт, пщIэ лей хуащIу, иригушхуэу зэIэпах, я щапхъэм щIэблэр щIапIыкI.
Социалист Лэжьыгъэм и ЛIы хъужь Семэн Гаврил и благъэхэмрэ Iыхьлыхэмрэ и гъусэу. Абыхэм ящыщщ Хэку зауэш хуэр къыщыхъея махуэ дыдэм илъэс 20 ирикъуа Семэн Гаврил Василий и къуэр. 1922 гъэм мэ къуауэгъуэм и 22-м Мэздэгу щIыналъэм хыхьэ Соколовэ къуты -рым щыщ мэкъумэшыщIэ уна гъуэш хуэм къыщалъхуа нэхъы жьыфIыр, районым и мызакъуэу, республикэ псом нэхъ пщIэшхуэ щызиIэ ветеранщ. Абы и бгъэр ягъэдахэ къэралым къыхуигъэ фэща Хэку зауэ ордену щым, «ЩIыхь орденым» и етIуанэ, еща нэ нагъыщэхэм, «Къигъэлъэгъуа хахуагъэм папщIэ» медалым, «Со циалист Лэжьыгъэм и ЛIы хъужь» Дыщэ Вагъуэм, Ленин, ГущIэ дэкIым и Бэракъ Плъыжь, Октябрь революцэ орденхэм, «Осетием и щIыхьым папщIэ» медалым, нэ гъуэщI дамыгъэ лъа пIэ хэм.
Унагъуэр зэрыхуэмыщIам къы хэкIыу, Гаврил къиухар класситIщ, къэжэпхъыхункIэ, и къуэш нэхъыжьхэми хуэдэу, ар и адэ-анэм я щIэгъэкъуэну, я лъапсэр зэрихьащ. Семэнхэ я унагъуэр колхозым япэу хыхьахэм ящыщщ. КъыдэкIуэтея нэужь, Гаврил шыгуху ящIати, ерыскъырэ псырэ губгъуэм дишырт. И адэ, Василий бжьэхуцгъэкI гупым и унафэщIт. ЩIыналъэм бжьэхуцыр нэгъэса -уэ зэрыщымыхъум къыхэкIыу, зэ щIакъуэжа нэужь, къэмытIэпIа щхьэ цIыкIухэр зэхуахьэсырти налъэхэр къыкIуэцIахын щхьэкIэ, унагъуэхэм трагуашэрт. Ар цIы хубз хэмрэ сабийхэмрэ я лэжьыгъэт.
— А зэманым бжьэхуцым стратегие мыхьэнэ иIэти, Iухыжыныр кIыхьлIыхь зэрыхъуамкIэ ягъэ къуаншэри, си адэр илъэситхукIэ ягъэтIысат, — игу къегъэкIыж ветераным и жагъуэу.
Зауэм и пэ къихуэу тутнакъыр къеух, къегъэзэжри, къызэрыгуэкI лэжьакIуэу колхозым хохьэж. Германиер къыттеуэным зы тхьэмахуэ зэхуаку иIэжу шыгур и адэм иретри, Гаврил дзэм макIуэ. Илъэс 19 зи ныбжь щIалэм дэнэ щищIэнт абырэ и къуэшымрэ иужьу илъа-гъужу зэрыарар: и адэ Василий Новороссийск, Георгий — Киев къалэхэм я Iэшэлъашэм щыхэкIуэдащ, Пётр хъыбарыншэ хъуащ. Апхуэдиз гуауэм къыхэкIыу, къыщалъхуа махуэр, мэкъуауэгъуэм и 22-р, игъэлъэпIэну Гаврил фIэ къабылкъым. И илъэс 95-рэ юбилейр мы гъэми рестораным щигъэлъэ пIэн идакъым. «Си Iыхь лыхэмрэ си благъэхэмрэ къызэ хъуэхъуну хуеймэ, унэм н рекIуэ, гуфIэгъуэ Iуэху гуэри къыдэсхынукъым икIи сыхэтынукъым, — зеумысыж ветераным.
Семэнхэ я щIалэ жыджэрхэм я жэрдэмкIэ, нэхъыжьым и хабзэм Iэдэбу къыпакIухьри, тIэунейрэ лъэпкъ зэхуэс зэхашащ. Япэр — 2011 гъэм Русскэ къуажэм щыщ Семэн Георгий и унагъуэм щрагъэкIуэкIащ, етIуанэр — ТекIуэ ны гъэ Иныр илъэс 70 щрикъумрэ я лъэпкъым и цIэфI жезыгъэIа Гаврил Василий и къуэмрэ щагъэлъэпIа махуэм къызэрагъэ пэщащ. КъызэгъэпэщакIуэхэм ящыщ Семэн Валерэ и фIыгъэкIэ, а илъэсиплIым я зэхуакум къриубыдэу, 19-нэ лIэщIыгъуэм и кIэухым псэуа Матвей и деж къыщыщIадзауэ я лъэпкъым щыщу цIыхуи 112-м я цIэхэр къагъуэ тыжри, зэкIэлъыхьауэ ятхыжащ. Абы лIакъуитху къеубыд.
— Нобэ ирихьэлIэу, еханэ лIа къуэм щыщ ныбжьыщIэхэри хэту, дэ, Семэнхэ, 120-м дыщIегъу, — жеIэ Валерэ.
ЕкIуу, щхъуэкIэплъыкIэу, удихьэ хыу гъэщIэрэщIа стендым щыз э хуэгъэкIуа сурэт зэмылIэужьы гъуэхэр я блэкIам и гъуджэт. Семэн Валерэ дэтхэнэми щхьэ-хуэу тепсэлъыхьырт, адэ жыжьэ къыщежьауэ къадекIуэкI хъыбар гъэщIэгъуэнхэмкIэ щIигъэбы дэу рэ, я тхыдэ къулейр къитIэ щIы жырт. Ауэ нэхъ иригушхуэу, нэхъ гъэнщIауэ зи гугъу ищIыр я лъэпкъым и тхьэмадэ, жьыщхьэ махуэ угъурлы, нэхъыжь Iумахуэ Семэн Гаврилт. Абы къыхуагъэ фэща къэрал дамыгъэхэр, фIы щIэ, щытхъу тхылъхэр дакъикъэ зыбжанэкIэ кърабжэкIын хуей хъуащ. Дэтхэнэ зыри нэхъы жьы фIым и къэмыланджэж лэжьыгъэм, и гуащIэ хьэлэлым къы зэ рыпэкIуар къыхагъэщу, хъуэхъу хэр яукъуэдийрт. Ауэ мыр къы зэ рыгуэкI зэш-зэхуефэ зэхы хьэтэ-
къым, атIэ Семэн унэцIэм къытепщIыкIа лъэпкъыр зы унагъуэш хуэу щызэрыубыдыж Iуэхугъуэ гукъинэжт…
Фронтым яшэхэр, ямыгъасэу, занщIэу зауэм Iуадзэу, абы и зэранкIэ ди дзэхэм хэщIыныгъэш хуэ ягъуэту щытауэ жызыIэхэр мымащIэу щыIэт. Семэн Гаврил и нэгу щIэкIар нэгъуэщIщ: ар зы хэхуа гупыр фронтым папщIэ тIасхъэщIэххэр щагъэхьэзыр етIо щIанэ еджапIэ танк полкым ягъакIуэ икIи 1943 гъэм и гъатхэ пщIондэ абы егугъуу щагъасэ. ИтIанэщ зауэм щыIухьар. ИужькIэ маршал хъуа генерал Рыбалкэ зи унафэщI ещанэ гвардие танк армэм и тIасхъэщIэх батальон щхьэхуэм хохуэ. Сержант Се мэныр тIасхъэщIэх гупым и командир ящI, американ бронетранспортёр кърат. Гаврил дзэ тIас хъэщIэхым и Iэмалхэм я мыза къуэу, Iэщэ лIэужьыгъуэхэм фIыуэ хищIыкIырт, ахэр гъэхуауэ къигъэсэбэпыфырт, бронетранспортёрыр Iэзэу зэригъакIуэрт. Зауэ нэужьым а псор сэбэпышхуэ къыхуэхъужащ.
Орлов — Курск щIыпIэм щекIуэкIа зэхэуэ гуащIэхэм я ужькIэ, ещанэ гвардие танк армэм и тIасхъэщIэх батальоным хэту, Семэныр Днепр псым зэпрыкIащ, Киев къалэр, КъухьэпIэ Украинэр, Польшэр хуит къыщащIыжым, Берлин къы щащ тэм къыхэжаныкIащ. И дамыгъэхэр абыхэм къапэкIуащ. Гаврил дежкIэ дэтхэнэри лъапIэщ, ауэ игъэ нэхъыщхьэр япэу къыхуа гъэфэща сэлэт медалырщ — «Къигъэлъэгъуа хахуагъэм пап щIэ» жыхуи Iэрщ.
— Киев къалэр хуит къызэ рыт щIыжыным зыхуэдгъэхьэзырырт. А щIыпIэм фашистхэм лъэщу зы щагъэбыдати, «бзэгу» къэтхьын хуейуэ си гупым къалэн къы- щащI. Жэпуэгъуэ мазэм и кIэхэрт. Жэ щыр хэкIуэтауэ дожьэри, бийм и хэщIапIэм гъунэгъу зыхудощI. Гу къытлъамытэу фронтым ды зэпрыкIын хуейти, къыкIэлъыкIуэ махуэм абы и тIасхъапIэр къыдолъыхъуэ, къыдогъуэтри, километр тIощI хуэдизкIэ фашистхэм я щIыб дыкъыщыдохьэ. Мэз лъапэм нэху къыщыттощхьэ. Унэ цIыкIурэ щIэхъумауэ топитIрэ тпэмыжыжьэу къыщытщ. Махуэ псом нэмыцэ-хэм дакIэлъыплъащ. Топхэмрэ унэ цIыкIумрэ зыхъумэ къэрэгъу лыр сыхьэтитI къэс яхъуэж, апхуэдэу дакъикъэ пщыкIутху нэхъ димыгъэкIыу, зыгуэр пырхъуэм къытохьэри, плъырым йоджэ. Унэ кIуэцIым уэрэд, кIий-гуо макъхэр къыщIоIукI. ЗэрыхуэдгъэфащэмкIэ, ахэр 10-12-м нэсырт. Жэщ зэрыхъуу, яхъуэжа къэрэгъулыр Iутхри, къыщIэкIынум дыпэплъэу зыдущэхуащ. Дакъикъэ 15 нэхъ дэмыкIыу, къэпщытакIуэр пыр хъуэм къытехьащ. Дызэжьар арати, и плъырым зэреджэу, си дэIэпыкъуэгъум нэмыцэр ириудри, и жьэм хъыдан жьэдикуащ. Танккъутэ гранатэр фашистхэм яхэддзащ, «бзэгур» къетхьэжьэри, дыкъежьэжащ, икIи жэщитI-ма хуитIым дынэсыжащ. Абы папщIэ, «ЩIыхь» орденым и ещанэ нагъыщэр къысхуагъэфэщащ. 1943 гъэм щэкIуэгъуэм и 6-м Киев къалэр хуит къэтщIыжащ. 1945 гъэм накъыгъэм и 5-м ди танк армэр Берлин дыхьат, ауэ, затын ямы-дэу, Чехословакием зыщызыгъэ быда фашистхэмрэ епцIыжакIуэ генерал Власовым и бандэмрэ зэ хэкъутэн хуейти, абыкIэ дымыгъа зэу хъуакъым, — къеIуэтэж Гаврил и зауэ гъуэгуанэр игу къигъэкIыжу.
Семэным къыщигъэзэжар 1946 гъэм и дыгъэгъазэрщ. Зэрыкъуа жэу абы пежьат. Ар зи нэгу щIэкIахэм ноби фIыуэ ящIэж Хэкум къихьэжа лIыхъужьым и япэ псалъэхэр: ди Iэ-ди лъэр щыпсэукIэ, дылэжьэнщ». Илъэс 24-рэ зи ныбжь зауэлIыр и къуажэмрэ хозяйствэмрэ фIы яхуищIэну хуэ пабгъэти, сыт хуэдэ Iуэхуми еувэ -л Iэну хьэзырт. ИкIи Калининым и цIэр зезыхьэ колхозым и тракторист, и комбайнер нэхъ Iэзэ ды — дэу къалъытэ Бэрэгъун Лазар щIыгъуу СТЗ тракторыр зэрегъэ пэщыжри, абы ирилажьэу щIедзэ. А зэманым трактористым пщIэш хуэ иIэт, и гуащIэм хъер хъарзынэ къы пэ кIуэрт. Къапщтэмэ, трудоденым хуэзэу гъавэ тоннищым нэс къилэжьырт. Ар мылъкушхуэт. Гаврил лэжьыгъэм зыкъригъэ лыртэкъым, и пщэрылъхэр егу гъуу, дагъуэншэу игъэзащIэрт, езыр зэпIэзэрытти, фIыщIэ лей лъыхъуэртэкъым. И зэфIэкIыр районым хэIущIыIу щыхъуати, щапхъэу ягъэлъагъуэрт. Апхуэдэурэ и гуащIэ хьэлэлым пщIэ къыпэ-кIуэу хуожьэ — 1966 гъэм Лэжьыгъэм и Бэракъ Плъыжь орденыр къыхуагъэфащэ.
Колхозым и звеноитIым я зыр Бэрэгъун Лазар ейт, адрейр Се мэным зэрихьэрт. КъыкIэ лъы кIуэ илъэситхум Гаврил и гупым бжьы пэр еубыд икIи абы къыпэкIуэу 1971 гъэм Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь цIэ лъапIэр къыфIащ, Ленин орденри кърат. Абдежми къыщыувыIакъым — зи чэзу илъэситхум и планыр щIигъуу зэригъэзэщIам къыхэкIыу, 1978 гъэм Октябрь революцэ орденыр къы хуагъэфащэ.
КъызэрыгуэкIщ Гаврил, цIыхугъэшхуэ зыхэлъ, хабзэ хьэлэмэт къызыдекIуэкI нэхъыжьыфIщ. Хуи тыныгъэ псори иIэми, и дамыгъэ лъапIэхэр и щхьэ IуэхукIэ къигъэсэбэпын фIэфIкъым.
Илъэс 50-м нэблагъэкIэ зы дэп сэуа и щхьэгъусэ Мариерэ абырэ щIалищ зэдагъуэтащ, зэдапIащ, гъуэгу захуэ трагъэхьащ. Ди жа гъуэ зэрыхъунщи, я нэхъыжьыр пасэу дунейм ехыжащ. ЩIалэ курытыр Мэздэгу, нэхъыщIэр Налшык щопсэу. Къуэрылъхуихрэ, абыхэм къатехъукIыжауэ щIэблийрэ яIэщи, ахэр ветераным и къулеи гъэ нэхъыщхьэщ.
КъикIуа гъуэгу бгъуфIэм уриплъэжмэ, насыпыфIэщ Гаврил. Iуэху гъуэ куэдхэмкIэ гъэнщIа гъащIэ кIыхь къигъэщIащ, зылI ищIэн ищIащ, лэжьыгъэшхуэ кърихьэ лIащ. Аращ абы и пщIэр щIэ -лъагэр, и Iыхьлыхэм, и ныбжьэ гъухэм, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм щIа фIэлъапIэр, и цIэр дапщэщи иригушхуэу къыщIраIуэр.
А псор, шэч хэмылъу, и дуней тетыкIэ, и цIыху хэтыкIэ, и гуащIэ хьэлэлкIэ къилэжьыжащи, илъэс 95-рэ зи ныбжь ветераным адэкIи къыхузэпищэну ди гуапэщ.
Аруан Алий.
