«УсакIуэхэм япщ» зыфIаща Шэукъий Ахьмэд 1870 гъэм Каир къыщалъхуащ.
Илъэс 15-м иту курыт еджапIэр къиухащ, щIэныгъэ нэхъыщхьэр Франджым
щызригъэгъуэтащ. Ахьмэд абы зыгъэкIуар Мысырым и тет Тэуфикъ хедивырщ. Ар
Париж илъэсищрэ ныкъуэкIэ щеджащ икIи Мысырым I894 гъэм игъэзэжащ. Тэуфикъ
хедивыр дунейм ехыжу Аббас тетыгъуэр щылъысами, Шэукъий Ахьмэд пащтыхь
чэщанэм щIэсхэм хуэлэжьащ. Ар усакIуэ хэхауэ къалъытэрт, Аббас хедиври
игъэныбжьэгъурт, куэдымкIи и чэнджэщэгъут.
УсакIуэм и тхылъ «Аш-Шэукъият» зыфIищам и япэ Iыхьэр 1890 гъэм дунейм
къытехьащ. Япэ дунейпсо зауэр (I9I4 гъ.) къэхъейуэ инджылызхэм Мысырыр
щаубыдым, зэрыпхъуакIуэхэм я ней къыщыхуэри, Ахьмэд Испанием яхуащ. А
къэралым ар илъэсиблкIэ исащ.
Шэукъий Ахьмэд 1932 гъэм жэпуэгъуэм-октябрым и 23-м дунейм ехыжащ.
Профессор Бацэжь Мухьэмэд-Хъер и «Адыгэ тхыдэ щIэнгъуазэм» абы теухуауэ
щетх: «Шэукъий Ахьмэд и адэр адыгэщ, и анэр алыджщ, I870 гъэм жэпуэгъуэм и I6-
м къалъхуащ, щылIэжар I932 гъэрщ». Езы усакIуэм зэритхар мыпхуэдэущ: «Сэ
сыхьэрыпщ, сытыркущ, сыалыджщ, сыадыгэщ».
Ахьмэд усэныр къыдалъхуат, абы и гъащIэм къриубыдэу усэ сатыр 23.500-рэ
итхащ, хьэрып усакIуэхэм апхуэдиз зытха яхэткъым. Шэукъий пьесэу плIы иIэщ,
муслъымэн тхыдэм теухуа и поэмэр сатыр I400-рэ мэхъу. И поэмэхэр щызэхуэхьэса
тхылъхэр томиплI хъууэ къыдэкIащ, щыр - езыр псэууэ, еплIанэр - дунейм ехыжа
нэужь. Шэукъийр тетхыхьащ хэкум, фIылъагъуныгъэм, Мухьэмэд бегъымбарым,
политикэм, еджакIуэхэм я гурыгъу-гурыщIэхэм: хэти щытхъурт, хэти иубырт. Ататюрк
инджылызхэм щапэщIэувэм щытхъуащ, хъэлифатыр зэригъэкIуэдыжым щхьэкIэ
иубащ. И гурыфI къикIамэ, цIыхубэм я гурыфIыгъуэхэр къиIуатэрт, и гурей къихьамэ,
я гукъеуэхэр утыку кърилъхьэрт.
Къалмыкъ Аднан
ЗэзыдзэкIар Къалмыкъ Аднанщ
Сыт жаIэн пщэдей?
Хамэр си телъхьэу,
Iыхьлым сапэщIэувэнкъым.
Ди Тхьэ ! Муслъымэнхэм сыт жаIын пщэдей,
Си лъэпкъым, си адэшхэм,
Си анэшхэм сапэщIэувэмэ.
КъуэкIыпIэми, къухьэпIэми, щыжаIэнщ:
ИкIагъэ ищIащ.
Къамэ къафэ
Пщэдей уэлийм Амал хуашэнущ.
Зыкъифх шэрджэс бгыхэм,
Зи лIакъуэр лъагэм,
ГуфIэгъуэр хуэфIэт,
Къамэ къафэр щIэвгъэст.
Къалэм дэсри,
ПшахъуэщIым исри къекIуэлIэнущ.
Хэтыр гуфIэгъуэм хэтщ,
Хэтри гуфIэгъуэм йоплъ.
ГуфIэгъуэшхуэр фIэт !
Къамэ къафэр щIэвгъэст.
Пщэдей щIэблэр бжьыфIэнущ,
Мысыр гуфIэгъуэр тепщэнущ.
КъыкъуэкIынущ дыгъэр, мазэр,
ЩIэблэр абыкIэ бжьыфIэнущ.
ГуфIэгъуэшхуэр фIэт !
Къамэ къафэр щIэвгъэст.
Зэхьлэ*
ПщIыхьым ещхьу укъыщысхуэкIуэм, къуакIэдэс!
Дамэ къыстекIащ.
Уи щабагъыр сыщыжейкIи зыхызощIэ,
ГукъэкIыжхэр илъэс блэкIахэм я пэджэжщ.
Тафэм ит лъэгапIэм сыблэкIащ-
Уэрэдт, сыщыпхуэзэт абы и деж.
УнэфIэгуфIэт,
Уи бауэ макъри зэхэсхащ.
Сыщыпхуэзэм, уи нитIым къаплъыхьауэ щыта,
псыежэхыр къэзылъэтыхьхэм, сыхашащ.
Уи сабиигъуэр уигу къэкIыжрэ,
УкъыщылъатэкIэ уи лъэм бахэр зэригуэштэр?
Си IэблитIым ущIауфэхункIэ къысхуэщIакъым,
Гум къыбгъэдэкI IэплIэ хуабэм и IэфIагъыр.
Си IэгуитIым уи пкъыр илантIыхьри,
НэкIущхьитIыр укIытэм дыхьэрэн ищIащ.
ЖэщитIкIэ, кIыфIу, сыплъихьэри,
Уи IупитIу нэхущ плъыфэм ба хуэсщIащ.
Ятелъ уэсэпсым сыщигъэуназэм,
Уи дамитIым сыщIауфащ.
Псалъэм и бзэр зэриубыду,
Си нитIыр уи нитIым епсэлъащ.
Си щхьэм къихьа псори езгъэзэкIри,
Дызэхъурджэуауэ зэрыщытари сщыгъупщащ.
ПIалъэм и кIуари и къэкIуэнури зэдэхасэри,
Дыщызэрыгъуэтыну махуэр яубзыхуащ.
*«Зэхьлэр» къалэцIэщ. Хьэрып усакIуэхэм я хабзэщ фIыуэ ялъагъу пщащэм занщIэу зыхуамыгъазэу, ар
езыхэр дэзыхьэх къалэ, щIыпIэжь, псэущхьэ дахэ-щыхьым ирагъэщхьурэ я гум илъ фIылъагъуныгъэр
къаIуатэу.
