Лъэхъэнэ иным и гъуджэ
КъызэгъэпэщакIуэ гъуэзэджэ, жылагъуэ лэжьакIуэшхуэ Арэшыкъуэ Къанщауэ Мырзэбэч и къуэм и ныбжьыр илъэс 90 ирокъу. Абы и гъащIэр Къэрэшей-Шэрджэсым, адыгэ лъэпкъым къакIуа лъэхъэнэ иным и гъуджэщ. Илъэс 15 фIэкIа мыхъуауэ лэжьэн щIидзэри, комсомол, парт IэнатIэхэм пэрытащ. «Хьэбэз» совхозышхуэм, Жьэкуэ, Алибэрдыкъуэ, Хьэбэз, Инжыдж-ЦIыкIу, Елбыргъэн къуажэхэр зыхиубыдэм, илъэс 37-кIэ и унафэщIу щытащ. Пэжщ, иужькIэ «Елбыргъэн» совхозыщIэм Инжыдж-ЦIыкIурэ Елбыргъэнрэ хагъэхьауэ щытащ.
Куэд и нэгу щIэкIащ а цIыхум: зауэри, абы и ужь ита илъэс гугъухэри, СССР-р лъэ быдэкIэ зэрыувари, ар 90 гъэхэм зэрыщэщэжари.
Къанщауэ адыгэ хабзэр щытепщэ унагъуэм къыщалъхуащ. И адэ Мырзэбэчрэ (1882 — 1968 гъгъ.) и анэ Нащхъуэрэ (1883 — 1990 гъгъ.) я бынхэр (ахэр 6 хъурт — зэкъуэшищрэ зэшыпхъуищрэ) адыгэ хабзэм щIапIыкIащ. Шэрджэсым и дежкIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ адыгэ нэмысым, адыгэ гупсысэкIэмрэ зыIыгъыкIэмрэ. Къанщауэ ар пасэу къыгурыIуащ.
Совхоз Iэтащхьэу щыщыта пIалъэ кIыхьым, Арэшыкъуэм гулъытэ ин хуищIащ езым и унафэм щIэта щIыналъэм сыт и лъэныкъуэкIи зегъэужьыным, цIыхухэм я псэукIэр егъэфIэкIуэным пыщIа Iуэхугъуэхэм. Абы и нэIэ тету къуажэхэм псы, газ яшащ, школхэмрэ сабий садхэмрэ щаухуащ, фельдшер пунктхэр къыщызэIуахащ. А псоми я гуащIэ хэлъщ нобэ зи гугъу фхуэтщI цIыхум.
НыбжьыщIэхэр лэжьыгъэм щIэпIыкIыным, Ставрополь крайм щыяпэ еджакIуэ бригадэхэр къызэгъэпэщыным зэрыхэлIыфIыхьам къыхэкIыу, Къанщауэ къыфIащащ «УФ-м цIыхубэ егъэджэныгъэмкIэ и отличник», «УФ-м Мэкъумэш хозяйствэм щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэхэр. Арэшыкъуэм къэрал дамыгъэхэри и куэдыкIейщ — ахэр тIощIым нос. Апхуэдэщ Октябрь Революцэм и орденыр, Лэжьыгъэ Бэракъ Плъыжь орденыр, «ЩIыхьым и Дамыгъэ» орденитIыр, медалхэр. Мыбыхэм я гугъу щищIкIэ, Къанщауэ нэхъ къызытеувыIэхэм ящыщщ совет цIыхубэр фашизмэм зэрытекIуам папщIэ къыхуагъэфэщар.
Езыр илъэс 15 фIэкIа мыхъуауэ, Дзэ Плъыжьым и зауэлIхэм зэрадэIэпыкъуну мылъку зэхуихьэсу щIидзат Арэшыкъуэм. 1945 гъэм мэкъуауэгъуэм и 6-м илъэс 17 зи ныбжь щIалэщIэм къыхуагъэфэщащ «1941 — 1945 гъэхэм екIуэкIа Хэку зауэшхуэм и лъэхъэнэм фIы дыдэу зэрылэжьам папщIэ» медалыр. Ар апхуэдэ къэмыхъуа жыхуаIэм хуэдэ Iуэху телъыджэт! А псори Къанщауэ тыншу къехъулIакъым: къызэфIэмыщIэу лэжьэн, зыпэрыхьа Iуэхур ерыщу ирихьэкIын хуей хъуащ.
Жьыщхьэ махуэ хъуа ди ныбжьэгъум унагъуэшхуэ къытепщIыкIащ (бынитху, къуэрылъху-пхъурылъхуу 13, абыхэм къалъхужахэу 8). ЗэрыгурыIуэгъуэщи, а псоми я купщIэр езыращ. Бынхэр балигъ хъуащ, дэтхэнэми я унагъуэхэр яIэжщ, арщхьэкIэ къызэдэхъуахэр иджыри къэс быдэу зэрыIыгъщ. Езы Къанщауэ насыпыфIэу зыкъелъытэж. Илъэс 60 хъуауэ абы къыдогъуэгурыкIуэ и дэIэпыкъуэгъу пэж, и щхьэгъусэ Лидэ. Сыт щыгъуи шыгъупIастэкIэ хьэлэл унагъуэм и жьэгур зыIыгъыр, зымыгъэупщIыIужыр аращ.
Мыри къыхэдгъэщыну дыхуейт. Зи гъащIэр IуэхушхуэкIэ гъэнщIауэ къезыхьэкIа Арэшыкъуэ Къанщауэ езым и щхьэ Iуэхухэр жылагъуэм ейм япэ иригъэщакъым. Ар зыхуэлэжьари щIэпсэури цIыхухэрщ. Псом хуэмыдэу Къанщауэ фIыуэ илъэгъуар и анэ Нащхъуэщ. А цIыхубзым гъащIэ кIыхь къигъэщIащ. Пэжщ, ар гуауэкIи псыхьауэ щытащ (и къуэ Тыркубий зауэм хэкIуэдащ, Мухьэрбий абы щигъуэта уIэгъэхэм иужькIэ илIыкIащ), арщхьэкIэ Нащхъуэ сыт щыгъуи уардэу, адыгэ нэмысыр иIыгъыу къекIуэкIащ.
Арэшыкъуэм лъэпкъ псори зэхуегъадэ, абы и гум идэнукъым зыр адрейм япэ ирагъэщу. ЯIыгъ динкIи цIыхухэр зэи зэхэгъэж ищIакъым. Абы зытрищIыхьри, и дежкIэ нэхъыщхьэри дэтхэнэми хэлъ цIыхугъэрщ. Езыр шэрыуэу мэпсалъэ, гушыIэрейщ. Арагъэнущ, ар ди къуэш Адыгейми, Къэбэрдей-Балъкъэрми, Ставропольеми, Ростов областми фIыуэ къыщIыщалъагъур. И гъусэу а щIыналъэхэм сыщыкIуам, ар сэ згъэунэхуащ.
Къанщауэ жылагъуэ гъащIэм хэмыту уи нэгу къыщIэбгъэхьэну гугъущ. Ар мызэ-мытIэу хэтащ Урысейм и япэ Президент Ельцин Борис Кавказ Ищхъэрэм и нэхъыжьхэм ядригъэкIуэкIа зэIущIэхэми, нэгъуэщIхэми.
Сэ дунейм сыкъыщытехьам Арэшыкъуэр илъэс 18 зи ныбжь щIалэщIэт. Пэжщ, ар сэр нэхърэ нэхъыжьщ, арщхьэкIэ зэи зыкъысхуигъэлъэгакъым. Мединститутым сыщыщIэсам си Iуэху зыIутхэмкIэ къызэупщIырт, къыздэIэпыкъурт, лэжьапIэ сыувынымкIи щIэгъэкъуэн къысхуэхъуауэ щытащ. Районым и дохутыр нэхъыщхьэ сыхъуа нэужь, сэ абы куэдрэ IуэхукIэ зыхуэзгъэзэн хуей хъуащ. Зэи «хьэуэ» къызжиIакъым.
Сэ сыт щыгъуи щIэныгъэ лэжьыгъэм сыдихьэхырт, диссертацэр згъэхьэзырат, арщхьэкIэ ар пхызгъэкIы- ну зэман згъуэтыртэкъым. Ауэрэ екIуэкIыурэ, аспирантурэм срагъэблэгъати, Мэзкуу къалэшхуэм еджакIуэ сыкIуэн хуей хъуащ. Къанщауэ сечэнджэщащ. Абы занщIэу къызжиIащ: «КIуэ, уи щIэныгъэр гъэбагъуэ, ди цIыхухэм уахуэщхьэпэжыфын хуэдизу. Уи унагъуэм сэ сыдэIэпыкъунщ».
Аспирантурэм сыщыщеджами, иужькIэ медицинэ академием сыщыщылэжьами, Къанщауэ куэдрэ сыхуэзащ. Ар Мэзкуу IуэхукIэ къакIуэрт, апхуэдэхэм деж езыр зыщIэс хьэщIэщым е а къалэм щызиIэ псэупIэм дыщызэхуэзэрт, шыгъупIасти щызэдэтшхырт. ГъэщIэгъуэныракъэ, гъащIэм зыгуэрхэр къыщызэхъулIа пэтми, иджыри къэс а цIыху Iущым чэнджэщкIэ зыхузогъазэ.
Къанщауэ ныбжьэгъуфI куэд иIащ. Языныкъуэхэр цIэрыIуэ дыдэщ. Псалъэм папщIэ, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь, жылагъуэ лэжьакIуэ, тхакIуэ Аргун Iэбубэчыр, юрист гъуэзэджэ, хэкупсэ нэс Къалмыкъ Юрий, тхакIуэ Болдырев Юрий, политик Абдулатипов Рэмэзан, президентхэу КIуэкIуэ Валерийрэ Джарым Аслъэнрэ, Къэрэшей-Шэрджэсми, Къэбэрдей-Балъкъэрми, Адыгэ Республикэми щIэныгъэхэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ, профессор Агырбэ Юрий, тхакIуэ щэджащэ МэшбащIэ Исхьэкъ сымэ, нэгъуэщI куэди.
Мис апхуэдэщ зи илъэс 90-р нобэ дгъэлъапIэ цIыхур, Арэшыкъуэ Къанщауэ Мырзэбэч и къуэр. Тхьэм куэдрэ ди япэ уригъэт!
ДАУР Борис,
медицинэщIэныгъэхэм я доктор, профессор.
