Есэпу хэлъым хуэдизщ пэжу хэлъри
Мы гъэм илъэс 70 ирокъу ЕтIуанэ дунейпсо зауэр къезыIуэнтIэкIа зэпэщIэувэныгъэр къызэрыхъурэ.
Сталинград зауэм ехьэлIауэ куэд ятхащ икIи къаIуатэжащ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, ди советыдзэм зэрихьа лIыгъэм, ди сэлэтхэм, гуп унафэщIхэм, Дзэ плъыжьым и офицерхэм Хэку зауэшхуэм къэмыланджэу, хахуагъэрэ пэжыгъэрэ къагъэлъагъуэу зэрыхэтам теухуауэ жаIэр кIуэ пэтми нэхъ мащIэ, жызыIэ закъуэтIакъуэми я макъыр нэхъ щэху хъу зэпытщ.
Сталинград зэхэуэр бадзэуэгъуэм и 17-м щегъэжьауэ, 1943 гъэм мазаем и 2 хъуху екIуэкIащ. Абы ди сэлэту мелуанрэ мини 100-рэ нэмыцэу цIыху мелуанрэ мин 11-рэ хэтащ. Зауэм и екIуэкIыкIамрэ абы ди зауэлIхэм щызэрахьа лIыгъэмрэ теухуауэ тхылъ куэд къыдагъэкIащ, кинофильм мымащIэуи трахащ. Дуней псом дежкIэ мыхьэнэ зиIэ зауэр зэриухрэ илъэс 70 щрикъум ар ди цIыхухэм ящыгъупщэж, яIэщIэхуж хъуащ. Уеблэмэ жызыIэ щыIэщ советыдзэ унафэщIхэр, ди дзэзешэ пашэхэр ауэ жыжьэуи ялъэщIыхьэу щымытауэ нэмыцэхэм, инджылыз-американ дзэзешэхэм. Абыхэм къызэрагъэлъагъуэмкIэ, нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм дазэрытекIуар куэдкIэ зи фIыщIэр инджылызхэмрэ американхэмрэщ.
ЦIыху Iущ гуэрым жиIауэ щытащ: «Сыт хуэдэ Iуэхуми есэпу хэлъым хуэдизщ пэжу хэлъри», — жиIэри. А псалъэхэр си тегъэщIапIэу, зы есэп фхуэсщIынущи, абы псори къигъэнэIуэну сыщогугъ. ЗэрытщIэщи, Гитлер и зауэлIхэм 1939 гъэм и гъэмахуэм щыщIэдзауэ Европэр къазэуну иужь ихьащ, ар 1941 гъэм и гъэмахуэм нэблагъэху екIуэкIащ. 1941 гъэм щыщIэдзауэ Германиер фронтитIкIэ зауэрт. Сталинград зэхэуэм и пэщIэдзэм абы Совет Союзым дивизэ 266-рэ къыпэщIигъэуващ, КъухьэпIэ фронтым — 120-рэ. Советыдзэм езауэурэ мазэ 46-м къриубыдэу Гитлер и армэм хэщIыныгъэшхуэ игъуэтащ, цIыху мелуаниблым щIигъу яукIат, КъухьэпIэ фронтым мазэ 66-м и кIуэцIкIэ мелуанищым нэблагъэ щаукIат. КъухьэпIэ фронтым щыIэхэм щыщу инджылызы-дзэмрэ абы къыгуэтхэмрэ укIыгъэу цIыху 532200 яIэт, американхэм ягъуэта хэщIыныгъэр минищэм нэблагъэрт. Гитлер и дзэхэм зэрызауэ машинэу, Iэщэу совет-нэмыцэ зэпэщIэтыныгъэм щафIэкIуэдар ЕтIуанэ дунейпсо зауэм халъхьам и процент 70 мэхъу.
КъухьэпIэмрэ США-мрэ я тхыдэтххэм къинэмыщIауэ, Урысейми диIэщ Хэку зауэшхуэм къыщигъэзар Сталинград зауэр армырауэ жызыIэ. Абыхэм къызэралъытэмкIэ, зэхэуэ нэхъыщхьэр Африкэм щекIуэкIаращ. 1942 гъэм бжьыхьэ мазэу генерал Роммель Тунис деж къыщригъэтIысыкIа и нэмыцэ корпусым къуэкIыпIэмкIэ иунэтIащ, Мысырымрэ Иракымрэ къазэун мурад иIэу. А «африкэ» корпусыр цIыху мин 80-кIэ, танк 540-кIэ, кхъухьлъатэ 350-кIэ зэщIэузэдат. Ливиемрэ Мысырымрэ я гъунапкъэм, Эль-Аламейн къуажэм деж, абыхэм къапе- жьащ 8-нэ инджылызыдзэр, абы цIыху мин 230-рэ хыхьэрт, ахэр зэщIэузэдат танк 1440-кIэ, кхъухьлъатэ 1900-кIэ, нэгъуэщI Iэщэ-фащэхэмкIи. Жэпуэгъуэм и 23-м щIидза зэпэщIэувэныгъэр щиухар 1942 гъэм щэкIуэгъуэм и 4-ращ, абы щыхагъэщIащ «африкэ» корпусыр. Нэмыцэхэм ящыщу абы цIыху мин 55-рэ хэкIуэдащ. ТекIуэныгъэр къахьа пэтми, инджылызхэм зыщIагъэщIэгъуэн абы хэлътэкъым. Я къарухэр зэхуэмыдэу зэпэщIэувами, абыхэм хэщIыныгъэу цIыху мини 150-рэ ягъуэтащ. Советы-дзэр ебгъэрыкIуэн и пэ къихуэу, Эль-Аламейн деж щекIуэкIа зэпэщIэувэныгъэр Хэку зауэшхуэм зыкIи «жьэхэмыуа» пэтми, языныкъуэ «тхыдэтххэм» Сталинград щекIуэкIа зауэм и мыхьэнэр, абы дэ хэтщIыхьар ягъэмэщIэну хэтщ.
Дэ зыщыдгъэгъупщэ мыхъунухэм ящыщщ Сталинград деж щекIуэкIа зэпэщIэувэныгъэм, абы къыщахьа текIуэныгъэм совет сэлэту, офицеру, генералу 454835-м я гъащIэр зэрыщIатар. Бийм хэщIыныгъэшхуэ игъуэтащ: цIыху мин 800-м щIигъу хэкIуэдащ е гъэр къащIащ, танк минитI, зэрызауэ Iэщэ-фащэу, миномету минипщI, минищым нэблагъэ кхъухьлъатэ. Нэмыцэдзэм щыщу минищэм щIигъу гъэру къащтащ фельдмаршал Паулюс я нэхъыщхьэу. Абдеж щыщIэдзауэ советыдзэр къэгушхуэжри, ебгъэрыкIуэу щIидзэжащ, лъабжьэ хуэхъуари аращ ди текIуэныгъэм.
1943 гъэм мазаем и 5-м США-м и президент Рузвельт къыбгъэдэкIыу Сталин письмо къыхуэкIуащ. Абы итт: «Уи унафэм щIэту Сталинград деж Советыдзэм къыщихьа текIуэныгъэмкIэ сынывохъуэхъу! Махуэ щэрэ хыщIрэ тIукIэ екIуэкIа зауэ гуащIэм игъащIэкIэ уи щхьэр ирилъэпIэнущ, американхэми нобэ вдагъэлъапIэ махуэр лъэпкъ зэпэщIэувэныгъэм къиша зауэм и Iыхьэ нэхъыфIхэм ящыщщ…»
Полищук Иван.
Налшык къалэ
