ЛIы иримыкъу
Чэрим Марианнэ
Роман. Япэ Iыхьэ
1
Пащтыхь фIыцIэ
Зи унэ цIыхубз щIэмыс лIы лэжьапIэншэ къомым ещхьу, щымыбам-пIэм мэжалIэ Хьэрун уэршэрэгъу къыщIыпхуэхъу щхьэусыгъуэхэм я нэхъыбэр и ныбэ изу зэрымышхэрт. Ауэ зыщIызэхуэпшэн цIыху къыщыпхуэмызэ езым и унэри хьэщIэ кIуапIэщ, Iуэхуншафэ зрамыплъыжу тезыгъэу шахмэтыр нэгузегъэужьыпIэ зыхуэхъуа хьэблэ щIалэхэм хьэщIэкIэ уеджэ хъунумэ.
— Хьэрунтэкъым уэ къыпфIащын хуейр — Хьэрэт! — и шэджагъуашхэм щыщ гъунэгъум къыхуезыхьэкIа Бэч къэрабгъафэ къраплъ нэхърэ, хабзэншэу теIукIми нэхъ къещтэ.
— Нэхъыжьхэм апхуэдэу епсалъэркъым, Бэдж, — къыбгъэдэс лIы Iэсэлъасэм епщэфыIэн щигъэтауэ, Бэч къыщIихьа тепщэчым бгъэдокIуатэ Хьэрун. Зи дзэхэр Iухуа хьэшхуэм ещхьщ — бэнэнкIэ ерыщщ, ауэ дзэкъэфыркъым. Бэчи ар къызэрыщыхъур бзэ зыIурылъ псэущхьэ махуэжьущ, зыгуэрхэр къыщыжьэдэху къэхъуми, и пIэ къримышу. Компьютерхэм зэрелэжьым щхьэкIэ къыфIища Бэджри зриусыгъуэджэркъым. Уэ нэхърэ нэхъ губзыгъэ узыщримыхьэлIэ унэ зэлъыIутхъуам хуиту ущобауэ, зыми ущызэпиплъыхьыркъым, нэхъыщхьэращи, зэрыбужэгъуу — ущхьэхуитщ.
Бысымым мэлыл гъэвар зрихьэлIэху, зи пщэр яутIыпщыжу и телефоным епэщэщыну хуит хъуа Щыхьым зэдгъэцIыхунщ.
Хадэ щIэнымрэ пщIэ зэIэпыхынымрэ къадэмыхуэ и къуажэгъухэм елъытауэ, тхылъ щызэрахьэ унэм къыщыхъуа, еджапIэ гуэрхэми зыщызыгъэкIэрэхъуа Щыхьым, яцIыху нэхърэ къацIыхуж зыхужаIэм хуэдэщ. Банэ къыхэмыуэн папщIэ, удзым лъапэпцIийуэ къыщызыкIухь сабийр уигу къигъэкIыу, Щыхьым макъыр бзэгум зэрыпищIэ псантхуэр апхуэдизкIэ махэщи, къедаIуэм и гулъытэр езыр къыщылъэту щIэмыпхъуэжыным фIехь, зэхихыр зыгуригъэIуэн дэнэ къэна. Нэхъыжьым иришэжьа хъыбарыр и кIэм нигъэсыхукIэ псэун щызымыгъэтыжыфыну щIалэхэм ар щысхь ямыIэу зэпауд, къыпэпсэлъэжхэри къахокI. ИтIани, зэрымыпсэлъэрейм хуэдиз дыдэкIэ икIи къыщегъэтхъыгъуей лэжьакIуэжьыр фIыуэ ялъагъу, къыхуэзэху зыкъыхуэзыгъэпелуан Хьэрун, «уотхьэлэ мыр» жаIэурэ, къыщыIэщIахыжри мащIэкъым. Зэрыщытым нэхърэ къраплъ фэр нэхъ зехьэгъуафIэ щыхъуам ещхьу, къулыкъущIэ къызыхамыщIыкIыфа езы мыIэрысэгъэкIри нэхъыбэм щымщ, жыгхэм щепэщэщкIэ е абыхэм зыгуэр щыщIэупщIэкIэ и бзэр къызэритIатэм гу лъумытэмэ. Щымыжь къыщIыфIащари арагъэнщ. Бын балигъ ущиIэкIэ, нэхъыжьыпщIэ гуэри къыплъысынкъэ? Хабзэм и хьэтыркIэ, тIэкIу ягъэжьантIэ, пэжщ. Арами, къуажэм зызыгъэтхьэIухуду дэс нысащIэ къомым я набдзэхэр яхущIэзычу яхуэзылэж Дахэзилэ ар лIыуэ къыкъуощ жыпIэныр пцIыщ.
Тхьэусыхэу иришажьэрэ зигъэщIагъуэу иухыжу, езым игъэIум унагъуэр къыдэзыгъэудж бзылъхугъэ жьэфочыр и щхьэгъусэм тIасхъэщIэхыу бгъэдэт фIэкIа пщIэнкъым. Щыхьым щэхуэкIэ зэримыщIэри, и щIагъщIэлъ-хэр зэрижьыщIыжри, къыщIешхыдари, имыдэу здыфIэкIуахэри щащIэ къуажэм. И IэщIагъэм цIыкIуи ини къыхуигъэныкъуэ зэпыту зэрыщытым нэмыщI, и лIым и гугъу ищIурэт Дахэзилэ цIыхубзхэм къыхуаIэ фIэлIыкIым и зэхуэдитIыр зэрызэригъэпэщар. Езыр пщы IурыIэбэгъуейм зыдэзыгъэш пщылI губзыгъэу къыхолыдыкI а хъыбархэм. И псалъитIым я зыр зэры-Щыхьымым зыкъом игъэбэлэрыгъ щхьэкIэ, пIэщхьагъ зыдигуэш цIыхухъум и цIэр хуиту зэригъэныщкIуми игу къыхэмыщтыкIыу абы зэрытепсэлъыхьыфми уи фIэщ нэхъ ящIыр зэщхьэгъусэхэм я зэхуакум жьыуей зэрыщызепщэмрэ и лIым пэщIэт фызым и мэсхьэбым уимыту бжэщхьэIум узэрырамыгъэбэкъуэнумрэщ.
Щыхьым и телефоныр къоуэри, Дахэзилэ къыхутригъэува и сурэтыр къытредзэ. Абы зи нэр техуа Хьэрун къолIэлIэн?
— Къытех! Уэри зыгуэр уагъэшхынщ.
Жьэрэ IэкIэ зезыхуэ анэм сыкъыIэщIокI щыжиIэм, нысащIэ псэ махэIуэ къызэрыпэщIэхуарат Хьэрун и унагъуэбжэр щIызэхуищIыжар. ИмыкI-имысу, къалэм щопсэу иджы и унагъуэр илъэсым нэблэгъауэ. Емыфэху лIы хъарзынэщ, фадэ ткIуэпс зэрыIухуэу, и щхьэр щIрегъэхьэ. Сабийхэр зэзэмызэ гуащэм деж яшэурэ щагъэIэ: ягъашхэ, яхуапэ, сурэт трахыжри, нанэ зыкIи зэрымыкъуаншэм и щыхьэту, адэ-модэкIэ къыщыкъуагъэплъ. Ятепсэлъыхьхэм жаIэ псоми къикIыр зыщ: гуанэ зэрынащ, пхуещIэнуIакъым.
Бэч и телефоным тет макъамэ нэжэгужэм гупсысэр зэпеуд.
— НтIэ, щыIэщ, хъыджэбз хьэщIэ гуэрым доуэршэрри щысщ, хущIыхьэркъым, — лIапIэм темыIэбэмэ, Бэч гушыIэр къемыхъулIауэ къелъытэ.
— Иджыпсту ягъэшхэнущ ар, — зэкIуэцIолъэлъ зэщхьэгъусэ псори зыфIэдыхьэшхэн щIалэ фызкъэмышэр.
Дахэзилэ къызэрыIухьар щхьэгъубжэмкIэ зылъэгъуа Щыхьым абы къыхуэтэджауэ фэ къытемыуэн щхьэкIэ, къызэфIоувэри, псы хуэлIэ хуэдэ, зеплъыхь.
— Зи телефон къытрахым и насыпкъэ, — и лIыр зыхэс гуп щыхыхьэкIэ, Дахэзилэ езыр зэрыщхьэгъусэ тыншым гу лъыптэну къыбдоIэпыкъу. Къэб гъэва IупщIэ зыбжанэ зэрылъ тепщэчи иIыгъщ.
«Ар зы!» — Бэч Щыхьым къыщIэгубжьын хуеяхэр игукIэ ебж, хьэблэм зэрыдихьэнум хуэдэу.
И фызыр цIыху щыту къызэрепсалъэм илъэс щэщI хъуауэ емысэ Щыхьым псы йофэри дэгу-нэфу зэфIэтщ, къыппыкIынум фIэкIа къызыфIэмыIуэху цIыхубзым къэб гъэвам къригъэлэжьынум поплъэри.
— Дауэ ущыт, Хьэрун? — и тепщэчыр Iэнэм трегъэувэ Дахэзилэ. — ЗыIугъахуэ.
ЗэлIзэфызыр зэгъусэу и пащхьэм къызэризэрыхьам ищIыIужкIэ, шхэныр зэпигъэун зэрыхуейм къызэIуигъэуа Хьэрун щIыIэ-щIыIэу жэуап кърет:
— Псэухэм зыдогъэщхь, Дахэзилэ, къеблагъэ! Дэ тхуэдэ ягъашхэрэ?
— Ар щхьэ жыпIэрэ, си дэлъхужь! Уэ пхуэдэкъэ ягъашхэр!
«Ар тIу!»
Дахэзилэ зымыщIэр Хьэрун и щхьэгъусэ Линэ щхьэзыфIэфIагъкIэ и щхьэр пщIантIэм зэрыдимыхар? А дамэдазэм нэгъунэ деукIэ езым и лIыр зэрызримыпэсри нысащIэр цIыхуу къызэримылъытэри.
— Уэлэхьи, сыарэзым! — и щхьэ хуэпсэлъэж хуэдэу зегъэкIэрахъуэ Хьэрун.
Ар щIэарэзыр мыдрей щыми къагуроIуэ.
— Зэгъусэу къэтшэнущ Хьэрунрэ сэрэ, — сыт хуэдизу мыщхьэхуэфIми, Бэч бысымыр фIэпсэкIуэд мэхъу. — Ей, джэгун щIэддзэну ныщхьэбэ?
— ЩIэкIыж жиIэу аракъэ иджы мыбы? Уи анэ апхуэдэу уепсалъэрэ уэ?
«Щы!»
— Уей, сызримыгъэпсалъэ, Дахэзилэ, занщIэу къызоуэм!
— Къоуэнщ а емыIусэ-цыснэIур!
Фэ зытегъэуэн бэлыхьым зыIэщIэзыуда Дахэзилэ иджы хуиту уегъэгузавэ:
— КхъыIэ, зыгуэрым къалэм сынэвгъэс. Фызгъэгувэнтэкъым, зы тыкуэн сыщIыхьэу сыкъыщIэкIыжыну арат.
«ПлIы!»
Дахэзилэ и зыгъэщIэрэщIапIэм цIыху къекIуалIэ зэпытщи, и жэщ-махуэ щIыхьэхум хэкIуэсыкIыфыр мащIэщ. «Зыгуэрым» зэрыжиIари Щыхьым гугъу иримыгъэхь хуэдэурэ зэрыIэщIэкI Iэмалхэм язщ. И къуэр жейуэ хьэблэ щIалэхэр игъэпщылIын зи хьэл унэгуащэм зыхуейр хуэпщIэным нэхърэ нэхъ тынш къыпхуэгупсысынукъым.
«Щыхьым, дыкъегъэл!» — нэкIэ мэлъаIуэ Бэч.
— Сэри зыгуэр къэсщтэжын хуейщ, сыхьэт ныкъуэкIэ хьэзыр ухъун? — зыри зыщымыгугъ Хьэрун сыт къыщыщIар?
Дахэзилэ зытригъапсэр Бэч и машинэ щIэрыпсырт. ЗыкIи къемыкъуэншэкIыу ар зэрыIэщIэкIам нэмыщIыж, иджы хьэблэм и набдзэр Хьэрун и машинэ ныкъуэлIэм къищу къалэм дэкIуеин хуейщ.
— Дэ фыкъэсыжыху зэ дызэхэуэнщ, — зи хьэм бажэ къиубыда Бэч Дахэзилэ щIегъуэжыпIэ иримыту шахмэтымкIэ мэIэбэ. «Уи анэр» къызжиIами, къызэхъуэнакъым», — зэрыжиIэу, и ныбжьэгъухэр зэрыдыхьэшхынум щIалэм и гукъыдэжыр къыхуеIэт. — Хъункъэ, Щыхьым?
— Хъуакъэ.
Игу къезыгъакIуэ хущхъуэ езыгъэха сымаджэр ар къижьыжмэ нэхъ псынщIэу зэрыхъужым ещхьу, къэб IупщIэхэр зэрылъ тепщэчыр Дахэзилэ и щхьэм фIиIубэнти, зэи къимыгъэзэжыну ежьэжынт Щыхьым иджыпсту къэс. ИтIанэ мы къуажэ кIыхьым, нэгъуэщI мыхъуми, зы сабий къыдэкIынкIи хъунт фызым иригъэкIуэта лIым зэреплъ нэкIэ къемыплъу. Зэрыт ролым имыкIыпэми, ар нэгъуэщI зыгуэру бгъэзащIэ зэрыхъунур къызэрыгурыIуэрэ, Щыхьым гупсысэх хъуащ. Езым хуэчэмыр къызэбэкI Хьэрун деж къыщIыщIэмыкIыр армырауэ пIэрэ?!
«КхъыIэ, кIуэж, псори сэ си лажьэу жысIэнщ», — жриIат зэгуэр Щыхьым иджыри нысащIэгъуэм имыкIа Дахэзилэ. Сытыт жэуапу къритар? Зыщумыгъэгъупщэмэ, ущIыдэмыпсэуфын гуэрт, ищIэжыркъым. НэхъыфIщ, хьэуэ, къызэремыдэIуар. Мис, Хьэрун нэгъунэ къохъуапсэ иджы. Унагъуэм и тIасхъапIэ гуэр къыжьэдишу къыщыдыхьэшхыжын е ахъшэ щIыхуэ Iихын щхьэкIэ, зыкъыхуегъэщIалэ жан. Модрейм ар зэрыфызыфIым хуехь. И лIым хурикъунымкIэ къыдэIэпыкъу псори щихъщ.
И щIыбагъымкIэ ирихьэкIауэ, Бэч шахмэт пащтыхь хужьымрэ фIыцIэмрэ и Iэгу зырызым ирегъапщкIуэ. Щыхьым абы къыхуишия IэштIымитIым я зым тоIэбэри, фIыцIэр къыхихауэ къыщIокI.
— ФIыцIэмэ — фIыцIэ! — жеIэри, шахмэтыр тригъэсын щIедзэ.
2
Къуажэм и цIэр къэлэрдэгущ
Уимыщхьэгъусэм и машинэм уисынымрэ уцIыхубзу гублащхьэр пIыгъынымрэ дэтхэнэр я нэм нэхъ къыфIэнэу пIэрэ къэлэрдэгу пIэрэпIарэхэм? ТIуми уащымыщу, улъэсу, тхылъымпIэпс хъуржын ныкъуэзэфIэтхъ пIыгъыу узэхэзекIуэнырщ, дауи. Узыгъэтыншын пщIэ пхузэмыгъэпэщамэ, уи дуней тетыкIэм дагъуэ иIэу аращ мыбыкIэ къызэрыщалъытэмкIэ. Нэхъыжь къыщIыхьэмэ, мэтэдж жаIэу, цIыхуфэ къуаплъыну ущымыгугъ. Жьэ бзаджэм фIэлIыкIыIуэм хабзэми и ней къыщохуэ.
Пшапэр зэхоуэ. Пщэдей зи нэчыхьхэр ятхыну нысащIитI-щым я щхьэцхэр хузэщIакъуэу сэхусэплъ щыхалъхьэжын хуейщ Дахэзилэ и зыгъэщIэрэщIапIэм. Нэху щымэ, къамыжыхьыжын папщIэ, ныжэбэ зыгуэрхэр хамыгъэщIу хъунукъым. Жэщ-махуэ зэхэдз имыIэу лэжьыгъэр Iэджэрэ хузэтрехьэ апхуэдэу. ИтIани, хэхъуэ нэхъ къезытыр нысашэхэращи, къыщыгугъхэр зэримыгъэщIэхъуным и ужь итщ.
Я куэбжэ дыхьэпIэм деж щыт гуэщым и гупэ блыныр къыдращIейщ, бжэ-щхьэгъубжэхэр хагъэзагъэри, зэрагъэпэщат иджыпсту къуажэ ныкъуэр зэкIуалIэ «Дахагъэм и унэр». Зейр Дахэзилэщи, зыхуеинухэр езым кърихьэлIэу, хъыджэбзищ егъэлажьэ: щхьэцщIэщэр, Iэбжьанэлэр, сэхусэплъхэлъхьэр. Езыр набдзэ-нэбжьыцхэм йоIэзэ. Ныщхьэбэ хуэдэу, щхьэцылэ, напэщыхуэ е зыхуэныкъуэ нэгъуэщI гуэр щхьэкIэ Щихумэз куэдрэ кIуэн хуей мэхъу. Аращ Хьэрун и машинэм ису къалъагъукIэ, ягъэ щIэмыкIынур.
Щихумэзрэ Къэлэрдэгурэ я зэхуаку сыхьэт ныкъуэ гъуэгу дэлъщ — къалэм дэкIуейхэри къехыжхэри зэрызекIуэ, машинэ блэжхэм гу къыщыплъатэ лъэслъагъуэ псыгъуэ кIыхьыр. Пщэдджыжь пIэщIэгъуэм е пшапэ зэхэуэгъуэм узыхуэзэ машинэм уздэкIуэм унигъэсыныр Iуэху къызэрыгуэкIщ, зыкъэзыгъэшыжи къахэкIыу. Ауэ иджыпсту екIуэкIыр а зи гугъу тщIы-хэм зыкIи ещхькъым. Хьэрун IуэхутхьэбзэщIакIуэ зэрыщIэпхъуарщ дызытепсэлъыхьыр. Сыт къезыхужьар бензин хьэхукIэ фIэкIа земыкIуэ абы и машинэ пыхусыхур?
Дэхуэхыпащ хужыпIэным нэсакъым Хьэрун, Алыхьым жимыIэкIэ. Хъу-мыхъуми, шэрхъиплIым тесу зокIуэ, и унэ щIэсыжщ. Уэрамым къыдыхьэ щэхуакIуэхэм сом мин зыбжанэ къыщIратын щхъуантIагъэ тIэкIуи хадэм кърех. Псори цIэ зыфIумыщыфын хуэныкъуэныгъэ цIыкIуфэкIухэм ятокIуэдэж, жумыIэмэ. Хьэблэ уэрамым кърикIуэу плъагъумэ, е мэмэжалIэ, е щIыхуэ къелъыхъуэ. Куэбжэр къэзыгъэбыди къахокI. «ЛэжьапIэ ув!» — къыжезыIэфыр Бэч хуэдэ жьэнахуэхэрщ. Ауэ хэт абы и пIэкIэ лажьэу улахуи къезытыжынур?
Илъэс зытхух хъуами аращ Хьэрун мы хьэблэм къызэрыIэпхъуэрэ. Нэхъ гъунэгъуу къыбгъэдэсыр Щыхьымщ. Лъэбакъуэ бжыгъэщ я зэхуакум дэлъри, зы унэм щамыгъуэтыр адрейм къыщащтэу къогъуэгурыкIуэ, езыхэм япэжкIэ зэрызэтраухуам хуэдэу. ЦIыхубзхэм я деж къыщымыкъутэмэ, цIыхухъухэм сыт хащIыхьыжын шхупцIатэ зэIэпыхыкIэм, жыпIэнщ. Ауэ къэрал лэжьапIэхэр зэхуащIыжу, мэкъумэш IэщIагъэ зиIэхэр пщIан-тIэм зэрыдэтIысхьэжрэ, унэм щызэфIэмыкI Iуэхухэр нэхъыбэ хъуащ, ахъшэ уи жып имылъу псы уемыфэжыным хуокIуэ.
Унагъуэм къылъыс пщIэр зыIыгъ хъулъхугъэр лъэ быдэкIэ щымыт нэужькIэ, зыгуэр зэхэмызэрыхьынкIэ Iэмал иIэкъым. Ишхын игъуэтмэ, щхьэгъусэншэу иджыри илъэс тIощIкIэ псэуфыну къыпфIощI Хьэрун. И бын зэрыхуэмыпIыжым игъэщхьэжагъуэн хуэдэуи балигъ хъупакъым адэ къыщхьэщымыту къэтэджа, шыпхъу нэхъыщIэм фIэкIа, анэкъилъху зимыIэ щIалэр. Сыт-тIэ Линэрэ сабийхэмрэ ятеухуа гупсысэхэм гугъу щIрагъэхьыр? ИIа тыншыгъуэр зэримыгъуэтыж къудейрамэ, псоми уосэ. Унэр зэрынэщIыр къытохьэлъэ жыпIэнущи, къуажэ закъуэныгъэр къалэдэсым ейм хуэдэу гугъэкIуэдкъым, зыгуэр къыщIэмыхьэу махуэ къыхуихуэххэркъым. Ягъэпсэуркъым, аращ. Зым къыуегъашэ, адрейм къыуегъэшэж. Псори дэлъэну хуитщ. Езыхэр зыхэт бэлыхьым ухэмыту укъалъагъумэ, яфIэпсэкIуэд уохъу. Хьэблэ унэгуащэхэм хьэм хуадзынур къыпхутрагъэувэу зы тепщэч лей ебгъэтхьэщIыжыху, уи щхьэ ядэбгъэсысу щыс, ар нэхъыфIмэ. Е улIэн, е пщым имыIэ уиIэн! Нэ-гъуэщIу къуажэдэсым укъелынукъым. Зыри бгъэдэлъкъым Хьэрун, езым нэхърэ нэхъ къуэгъу щIалэхэр къызэрырилъэфажьэ и IэблэшхуитIымрэ хущIыхьэр зытепсэлъыхь и псэукIэ мыкIуэмытэмрэ фIэкIа.
Лъэпэд лэжьар зи лъэгум нэхъ ехуэбылIэм ещхьу, вакъэщIэ зэIиш нэхърэ, иIа тIэкIур зэригъэпцIыжамэ нэхъ къищтэнут Хьэрун. Нэхъ къищтэнут, ауэ зэрыбгъурыхьэну щIыкIэр хуэгъэакъылкъым. Игурэ и щхьэрэ зэтелъкъыми, кIапсэ зэрылъэдам и зэрыдзапIэр къыхуэгъуэтыркъым, ищIапхъэр ищIэркъым. И псэукIэр зэрыщытам хуэдэу зэтемыувэжауи, къыхуэщIэнукъым. А хьэлыгъуанэм инауэ мэпсэу, нысащIэр и дыщ зэрыкIуэжрэ.
Дахэзилэ къэб тепщэч иIыгъыу къыщыщIыхьам, къызэIууат. Езыр къыщыпхуейм унэхъыщIэщ, уэ узыхуэныкъуэIамэ, пагэщ Щыхьым и фызыр. ИтIани, къалэ гугъу зэрищIу, Линэ деж къимыкI и гур къэбырсейри, Дахэзилэ дигъуэ псори щыгъупщэжат асыхьэтым. Сабийм кIэнфет ебгъэлъагъумэ, IэубыдыпIэншэ зэрыхъум ещхьу, хэти зыфIэзыгъэлIыкIыф хьэблэ гуащэм Линэ иригъэпсалъэ зэрыхъунур къызыфIигъэщIри, и щхьэм дэуеижащ. Ар щхьэ иджыри къэс игу къэмыкIарэ?! «Си дэлъхужь» зэрыжиIами къигъэгушхуат. И анэр, нысэм и гугъу къызэрыхъейуэ, къызэфIозэрыхь. Къуэ хьэулей зыхуигъэфащэркъым, езыр фагъуэ зыщIэхъукI ныси хуейкъым.
Хьэруни батэ игъэшакъым. Ефауэ тIэурэ-щэрэ якIэлъыкIуэщ, гъунэгъухэр игъэтхьэусыхэри, щхьэхуимыту фэтэрыщIэ игъэIэпхъуэжащ и унагъуэр, иджы къыщилъыхъуэнури зэупщIынури ищIэркъым. Телефонри ихъуэжагъэнщ, къытрихыркъым. «Ефэжыркъым, къоуэнукъым», — хужезыIэни игъуэтыркъым. Iуэхум езыхулIэн щхьэусыгъуэ къыхукъуэмыкIыурэ, илъэс ныкъуэ е нэхъыбэ дэкIащ зэрымылъагъуххэу.
Дауэ къезгъажьэмэ нэхъыфI, жиIэу, егупсысыху, къалэ дэлъэдапIэм нос. Дахэзилэ телефонкIэ зэрыуэршэрым хуэдэурэ здэкIуэну лъэныкъуэр къыгурегъаIуэ. Пшапэ зэхэуэгъуэщи, зэхэзежэр куэдщ. Аргуэру плъыжьыр къэблауэ гъуэгу зэпрыкIыпIэм цIыхухэр щыблагъэкI.
— Линэкъэ мо слъагъур? — щIоупщIэ Дахэзилэ, машинэм къыжьэхоуэ жыпIэу, гъуэгур зэпызыупщI цIыхубз щIалэр иригъэлъагъуурэ?
Хьэрун и пщIыхьхэм къыхэкIа фIэ- кIа пщIэнтэкъым машинэ гупэм хуэсэмэгурабгъуу блэкI нысащIэр. Хъыджэбз цIыкIур и анэм зэпреш, езым сабий нэхъыщIэр IэплIэкIэ иIыгъщ.
ИIэ, тегушхуэ, жеIэ Дахэзилэ абы щхьэкIэ укъызэрежьар. Ижи кIэлъыщIэпхъуэ, сэ фынэзгъэсыжынщ жыIи щыкъуанэм зыпщIэхэдзэ. Хьэрун зигъэхъеифыркъым. Дахэзили, игъащIэм имыIуэху зэримыхуам ещхьу, щымщ. Удзыфэр къоблэри, шэрхъхэр йожьэж. ЗдаунэтIа тыкуэныр абдеж дыдэрат здэщытри, Дахэзилэ зэрикIыу, Хьэрун «сыкъыIухьэжынщ» жеIэри, Линэ щилъэгъуа лъэныкъуэмкIэ йожьэ. И анэр и гъусэу епсэлъэфынукъым. Сабийр иIыгъыуи жиIэр зэхихынукъым. Зыбгъэдигъэхьэну? Къигъэзэжыну хуейуэ пIэрэ? Жыжьэу еплъынщи, зыщыпсэур зригъэщIэнщ. Щыкъуанэр къалэм щыщкъым, абы къикIыр ныжэбэ и пхъум деж щыIэну къэкIуауэ аращ. ДаIэ? Мес, етIуанэ IущIыхьым щIохьэж, къищIащ иджы и фэтэрыщIэр здэщыIэр. НэгъуэщI зы махуэ къэкIуэнщи игъэхъунщ.
Хьэрун и щхьэ Iуэху зэрихуэжынкIэ зэрытIыгурывэм хуэдиз дыдэкIэ икIи унагъуэлIт. Аракъэ хьэблэм Iуэхуншэу дэсыр къыщIекIуалIэр. И унэ кIуэцI щемыкIуэкI насып гъэпщкIуа пхуегъэхъуэпсэнукъым ар, здэкIуари къыздикIыжари пфIэмыгъэщIэгъуэнми къыбжиIэжынущ. Къишэн ипи, псэгъу зэгъэгъуэтын жыхуаIэр абы къызэрыгурыIуэр унэм бжэ хэлъхьэн, жыгым пкъо щIэгъэкъуэн жыхуаIэм ещхьу, щIэн хуей Iуэхуут. Лъагъуныгъэ хъыбархэм трамыгъэуххэу щыттэкъым щIалэ къекIушхуэр, ауэ ахэр гъащIэм щыщу и фIэщ ищIакъым зэи, езыр апхуэдэ гуэрым хэзэрыхьын дэнэ къэна. Хъыджэбзыр унагъуэм щыщ хъурэ — фIыуэ хущытынущ. Унэм и щIыбкIэ къэнэху, хамэщи, жиIэми жепIэми зыри тепщIыхь хъунукъым. А щытыкIитIым яку дэзэрыхьа и щхьэгъусэ IукIуэтам зэрызыхуигъэзэну лъэныкъуэр хузэхэмыхуурэ щхьэзэ хъуным нэсащ иджы. Хуэмыгъуэтыр езы бзылъхугъэрамэ, абы псом япэ щыгъуазэу щытын хуейр Линэтэкъэ? Бзэ быдэкIэ узэмыджэн Хьэрун апхуэдэхэм пхутепсэлъыхьынукъым. Дунейр цIыхубзым къекъутэ. Зыр мыхъурэ — нэгъуэщIым еплъынщ. Ахэр жиIэурэ яIэщIокI уаз къезыт цIырушырухэм. Зызыхуиумысыжу щытми, Хьэрун къыхуэтыр Линэтэкъым, хьэмэрэ, Линэ и закъуэтэкъым. Абы хуэмыгъуэтыр и унагъуэр щигъусэм деж зыщыпсэу дунейрщ, псэ къызыхыхьэж и лъапсэрщ. Езыр къызыхуэтыжщ Хьэрун, аращ пэжыр. Иджы гукъыдэж зыхуимыIэж и лэжьэкIэр, къэушыкIэр, жеижыкIэр къыхуэтщ. Сабийхэр къыщыпежьэкIэ зриплъыжу щыта фэр, зытемыукIытыхьыжу щыпсэуа махуэхэр, унэ зэлъыIухам щигъуэту щы-та гупсэхугъуэр. А псори Линэ къызэрыхущытам ирипхыну игу къэкIынутэкъым абы, гум щекIуэкIыр зэIищIэн хьэл зэримыIэм къыхэкIыу. Лъагъуныгъэ хъужыр аращ къыжезыIэми, апхуэдиз роман уемыджэ жиIэнурэ ириупцIынут. Ауэ и хущхъуэгъуэр здэщыIэр зыхимыщIэн хуэдизуи гунэфтэкъым ар.
Здэщымылъыпхъэм деж щылъ хьэпшыпу зыкъыщохъуж иджы Хьэрун. И пIэ имылъыж хьэпшыпщ и щхьэгъусэри и сабийхэри. Унэм щIэсыху къыпфIэмыIуэхуми мэхъу ахэр, ауэ зэрыщIэкIрэ, нэгъуэщIым егупсысыжыфыркъым. Жэщи махуи япоплъэ. Зы Iэуэлъауэ къэIуркъым, ахэр къыщIыхьэжу къыщимыгъэхъуу.
— Уи анэм дежкIэ, кхъыIэ, ныIулъадэ зы дакъикъэкIэ, — зэпеуд абы и гупсысэхэр Дахэзилэ, къуажэм къэблэгъэжа нэужь. Хьэруни жыIэдаIуэу и сабиигъуэр щыкIуа хьэблэмкIэ егъазэ.
Мэржан езым къыхиха хъыджэбз къыхуишэмэ, нэхъ къытемыхьэлъэну щыгугъыу къыхуигъуэтат дахагъкIи къызыхэкIа унагъуэкIи ику итхэм хабжэ Линэ. Хьэрун ещхьу еджапIэ нэхъыщхьэ къиухатэкъым нысащIэм, ауэ и гур нэхурэ езы цIыкIур фIэрафIэу, щIэныгъэр занщIэу гъащIэм къыбгъэдэзыххэм ящыщ Iущыцэт.
ЯтIэ Iэбжьыгу зэрылъ сэмбым щагъэкIа удзыр щIым пхьымэ зэрызиужьым ещхьу, зэрырикъун хуэдизкIэ ткIийуэ яIыгъа щIалэр псэгъум и гулъытэ Iэсэм гъуэгу дахэкIэ иунэтIат. Линэ дэлъхуитI зиIэ шыпхъу гъэфIэнти, цIыхухъу и пIалъи, унагъуэ и пIалъи ищIэрт, зыгуэрхэр зэрыщытыпхъэм щытримыгъэхуэф къыхуихуэми, и гукъэкIхэр фIым зэрыхуэунэтIам гу лъытэгъуейтэкъым.
Псори зэрыщытын хуейм ещхьу ежьатэкъэ?! Илъэс дэкIри, хъыджэбз цIыкIу, иджыри илъэситI дэкIри, щIалэ ягъуэтащ. Зы къуэм и пIэкIэ къуэрылъхуитI къызыIэрыхьэжа Мэржан анэшхуэ насыпыфIэм и сурэтым итт, сабий хъыбаркIэ хьэблэм я щхьэ яригъэужэгъуу. Линэ къалэм дэт щыгъын тыкуэн гуэрым щылажьэрти, ахъшэ тIэкIу зэхуахьэсмэ, езыхэми къуажэм апхуэдэ къыщызэIуахыну я мурадт. АпщIондэху Псыхуабэ лъэныкъуэкIэ ежьэхэурэ нысащIэм хуэщэжын хьэпшыпхэр къашэрт. Хадэ щIэхъума яIэти, ари яIэщIэужагъуэртэкъым, зэгъусэу ипэщэщыхьырт. Линэ лэжьапIэм щыIэху, щIалэм абы къытрихыр зэбгришырт, зыхуэныкъуэхэр зэригъэпэщырт, сытми, хущIыхьэртэкъым.
НысащIэр зыхуэбгъэфэщэныр зымэ, уи къуэм и гур абы зэрыкIэрыпщIэм укIэлъыплъыныр нэгъуэщIщ. «Уи гъащIэ псор зытебухуа быным дежкIэ уэ узэрымынэхъапэр къыбгурыIуэныр дауэ къыпщыхъурэ?» — захригъэхырт щIэх-щIэхыурэ Мэржан псэлъэгъу къыхуэхъу и ныбжьэгъухэм. «Уи къуэр уи нысэм иумыфыгъулIэу пIэрэ?» — къыжраIэмэ, къэуIэбжьа зищIырт. «Си къалэным хэщIащ жызоIэри согуфIэ, къэбгъуэтаи!» — и напщIэхэр хишурэ пыдыхьэшхыкIырти, зытепсэлъыхьыр ихъуэжырт. ИпэжыпIэкIи нысэм хуэмыарэзыуэ щыттэкъым Мэржан. Къуэм зыхуей хуэзэу къригъэшауи къилъытэрт. Ауэ езыр игъащIэ лъандэм зэхъуапсэ цIыхубз щIыкIэм ит Линэ Iыхьлыуэ къилъытэу иригушхуэным и пIэкIэ, ныбжьымрэ закъуэныгъэмрэ кърагъэщта хьэл гугъумкIэ ебгъэрыкIуэ зэпытт, къуэмрэ нысэмрэ я зэхуакум зэрыдэпхъуэн Iэмалхэр къиулъэпхъэщыни иужэгъуртэкъым.
Спорт зэхьэзэхуэхэм яшэу, бэнакIуэхэм якIэлъыкIуэу къыдэкIуэтея щIалэр ефэрей зэрыхъуари щIэхъуари лъэбакъуэ зырызу иджы къэщIэжыгъуейщ. Уи анэр фадащэмэ, гугъущ абы пэIэщIэ ухъупэну. Аркъэм кърит хэхъуэрт Мэржан, зэрыфызабэу, мылъкукIэ къахэщхэм ящыщ зыщIар. Ар къемыхъулIамэ, и къуэмрэ и пхъумрэ еджапIэ нэхъыщхьэ щIэмытIысхьэфынкIи хъунт.
Агроном IэщIагъэр иIэу мэкъумэш академиер къэзыуха Хьэрун лэжьапIэ хьэзыр щимыгъуэтым, къуажэр зэрыхэIущIыIу нащэ кIыхьхэр игъэкIын щIидзэри, цIыху цIэрыIуэ хъуным зы мащIэщ иIэжар. Къэлэрдэгу щIы елэжьынкIэ зыщызыгъэIэзэхэр чэнджэщакIуэ къыхуэкIуэм къыщымынэу, езыр щеджа академием щIэс еджакIуэхэр къашэурэ ирагъэплъырт щIалэм и нащэ зехьэкIэм. Фермер хуэдэу губгъуэм илэжьыхьхэм яхыхьэн папщIэ ахъшэ зэуIу хуейт, апхуэдэ фейдэшхуэ Хьэрун къыIэрыхьэртэкъым. Мэржан къахэхъуэ псори езым и IэмыщIэ илъын хуейуэт зэригъэувари, ахъшэ ептыну нэхъ тыншт, къыплъысыр къеIыпхыжын нэхърэ. Хьэрун и шыпхъум и ишэгъуэти, унагъуитIми къыщалэжьыр абы текIуадэрт. КъыщIадзыжым щIагъэтIысхьэжурэ, щеджэ хуэдэри дохутыр факультетрати, Iулъхьэншэу илъэситI зэпищIэфынутэкъым. Сытми, Мэржан и куэбжэпэм къыщызэIуиха тыкуэным Хьэрун и къарури зэманри зэрыфIихьым нэмыщI, щIым елэжьынми нэхъ гущIыIэ хуищIым-хуищIурэ, и хадэри нэхъ фэншэ хъуащ, езыри ефэн зимыжагъуэхэм хэгъэрей яхуэхъуащ.
ЩыIэщ фадэ Iухуэмэ, нэхъ нэжэгужэ зэрыхъум фIэкIа нэгъуэщI зыдумылъагъу. Хьэрун апхуэдэтэкъым. Ар Iубыгъуэ закъуэм хьэщхьэрыIуэ ихъукIырт, къэзылъхуар IэщIэмыкIуэдэжащэрэт мыбы жыуигъэIэу. КъарукIэ ибгъэкIуэтыну фIэкIаи Iэмал хуэбгъуэтынутэкъым щIалэ Iэчлъэчым.
Къуэ ефэрейм пэмылъэщыж щыхъум, ипхъу яшам зигъэгусэу къыщыкIуэжа зэманым ирыригъэхьэлIэри, Мэржан унагъуэщIэр и дыщ пщIантIэ бгынэжам игъэIэпхъуащ. «И анэм иригъэсакъым» хужаIэ щхьэкIэ, ари щхьэусыгъуэ хуэхъуа къыщIэкIынщ нысэ зыдэмысыж пщIантIэм Хьэрун и шыпхъум тыншу къыщIигъэзэжам.
Щхьэхуэ хъумэ зыфIэмыфI ныса-щIэ щыIэ? Апхуэдэт Лини. Ауэ щIалэр хэкIа щхьэкIэ, Мэржан и щэн-къэщэхун Iуэхухэр машинэншэу зэфIэкIынутэкъым. Линэ сабийхэм якIэрыщIауэ лэжьапIэншэт. Арати, сыхьэт бжыгъэ теубыдакIэ мылажьэ Хьэрун анэм зыгуэр къритын щхьэкIэ ириджэ хуэдэурэ, зэрыщытагъэххэу жэщ-махуэ хьэлъэзешэу къыхуэнэжащ.
Анэм лей къуихынукъым-тIэ! И къуэщ, хуитщ. Укъэзылъхуам хуэпщIэр куэдыIуэ хъуну? Хъун хуейкъым. Апхуэдэу, тхылъ зыщэм гува-щIэхами еджэн зэрыщIидзэм ещхьу, Мэржан и щэхуакIуэхэм кIуэгъужэгъу яхуэхъуа, сабий ныбжьым имытыж Хьэрун «къеблагъэ» къыжезыIэм къыIэщIэмыкIыжыфурэ фадэр нэрыгъ хуэхъупащ. Зыщыгугъын зимыIэ фызабэм аркъэ ищэкIэ хэт игъэкъуэншэнт, и къуэм къригъэшэну зигъэхьэзырыху. Ауэ хъарзынэу ежьа унагъуэщIэр фадэм зэрытекIуадэр нэрылъагъу щыхъуам, къэгъэзэжыпIэр жыжьэ къэнакIэт.
Пхъэщхьэмыщхьэ къызыпыкIэ жыгыр иупщIыкIыгъуейкъэ? Мэржани щигъэтыжыфынутэкъым фадэ ищэн, сыту жыпIэмэ, зи сомитI зэмыуIу фызабэ щIалэм и щхьэр къыщиIэтар урыс аркъэр хьэблэ къэс щыщIагъэжын щыщIадза лъэхъэнэрт. И къару илъыгъуэм губгъуэм кIуэуэ щытащ, мазэм и кIэм мылIэIус тIэкIу кърату. Къэралыр лъэлъэжу колхозхэр якъутэжа нэужь, бэзэр тетыкIэ зригъэщIэну хуежьа щхьэкIэ, жыжьэ нэсакъым. Хадэм кхъужь-мыIэрысэ кърихми, джэд-джэдыкIэ къыдэхуэми, и сабиитIым ямышхынур ищэфмэ, ехъулIауэ псэуащ зыкъомрэ.
Ауэрэ хабзэр къотIасхъэри, Къэлэрдэгу и хьэблэ къэс аркъэ щащIу къаублэ. Зыгуэрхэр Iах, кърат, зыдагъэIэпыкъу защIурэ, Мэржани дахьэхащ фадэм пщы ихъукIахэм. Жэщым мыжеижхэу, спирт зэхакIэурэ нэху щагъэщ къахуихуэрт. Ахэр езышажьэ машинэшхуэхэм къэзымыгъэзэж къазэрыхэкIым нэхъ сакъхэр якIэригъэ-хуа пэтми, къимыкIуэтахэм аркъэ заводышхуэхэр къызэIуахри, щIыналъэм гуэдзу щагъэкIыр кIытэу яхуримыкъужу заужьат. Фызабэм зэригъэкIуэкI ашык зыбгъупщIыр ткIуэпс закъуэ хуэдэт, улахуэр аркъэкIэ щат сэреишхуэхэм къыщыщIиуда фадэ псыдзэм елъытауэ. Диныр къыдахыжу, «зыщэри, изыфри, къезыхьэкIри» жаIэу а уэ пщIэ гупыр къызэрыдэувэрэ, Мэржани и уэрэдыпкъым зихъуэжащ. «Аркъэри Алыхьым къигъэщIащ», — жиIэу зэхыбох абы иджы.
Мис я унащхьэ щIэращIэри. Хьэрун и адэм къыщIэна лъапсэжьыр. И шыпхъур кIуэр-къэкIуэжу Налшык щоджэ, илъэсиплIым ит абы и къуэ цIыкIур анэшхуэм и гъусэ зэпытщ.
Дахэзилэ пщIантIэм дэмыхьэу, Мэржан къыдишащ. Ахэр зэпсэлъэху, Хьэрун унэм щIыхьэжри, телевизор еплъу щыс сабийм дэуэршэрыну хэтащ. Модрейр таурыхъым дихьэхати, жэуап къритакъым. ПщIантIэм зыщиплъыхьыну къыщыщIэкIыжым, и анэмрэ Дахэзилэрэ куэбжэпэм щызэпсалъэу зэхех:
— НысащIэм дыхуэзауэ ухуейкъэ? Машинэр иратхъуэкIыу блэкIащ зэанэзэпхъур.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
