Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Хъуэхъу
Фыузыншэну, ди нэхъыжьыфIхэ!
ТекIуэныгъэм и махуэр лъапIэщ лъыгъажэм хэту лIыхъужьыгъэкIэ фашист зэрыпхъуакIуэхэр изыгъэкIуэтахэм я бынхэм дежкIэ. Сыт хуэдиз зэман дэкIами, а зауэ гуащIэм и махуэ лыгъэхэр зэи ди гум ихунукъым, дронэщхъей абы куэд зэрыхэкIуэдам.
Ди щхьэр яхудогъэщхъ ТекIуэныгъэ Иным зи псэр щIэзытахэм. Гум илъ зэпытщ хэкIуэдахэм я хъыбарегъащIэ гуузхэр, я сабиигъуэм лъапцIэу, пцIанэу, ныбэнэщIу, гугъуехь инхэм пэщIэту къэхъуахэр. Абыхэм ящыщу нэхъ къэжэпхъахэр яхэтащ къэрал якъутам и къали къуажи зэфIэзыгъэувэжахэм, ЩlыщIэхэр къэзыIэтахэм, Сыбыр Жыжьэри, хьэршри, нэм къимыщтэ атомри къэзыгъэIурыщIахэм.
Зауэм и бынхэм сынывохъуэхъу текIуэныгъэмкIэ! Фыузыншэу, къэралым и гулъытэ фызыщыщIэр сыт и лъэныкъуэкIи иригъэкъужыну дыхуейщи, абы дытелэжьэнущ. Фыузыншэну, ди нэхъыжьыфIхэ!
ЩЭУЕЙ Мидэ,
«Зауэм и бынхэр» Къэбэрдей-Балъкъэр
щIыналъэ зэгухьэныгъэм и унафэщI.
Хэку зауэшхуэм хэта цIыхубз цIэрыIуэхэр
Сытми щымышынэу
Хэку зауэшхуэм и пэ къихуэу Дзэ Плъыжьым зэи бзылъхугъэ хэтакъым, къэрал гъунапкъэхэм къулыкъу щызыщIэ я щхьэгъусэхэм ящIыгъуа фIэкIа. 1941 гъэм шыщхьэуIу мазэм гурыIуэгъуэ хъуат — дзэм цIыхубзхэри ираджэн зэрыхуейр.
ЯпэщIыкIэ абы медицинэ Iуэхущ нэхъыбэу зэрахьар, ауэ хуэм-хуэмурэ связист, телефонист, радистхэр ягъэхьэзыру щIадзащ. Ауэрэ, зенитнэ къудамэхэм илъэс 18-25-м ит пщащэхэр куэду хагъэхьащ. Абы дежи къыщыувыIакъым, авиацэ полк нэгъунэ къызэрагъэпэщащ, цIыхубз фIэкIа хэмыту. Апхуэдэурэ, 1943 гъэм ирихьэлIэу, Дзэ Плъыжьым бзылъхугъэ мелуани 2,5-рэ хыхьат.
Зенитчицэхэр
Сыт хуэдэ зэхэуэ гуащIэми щымышынэу, а хъыджэбз хахуэхэм я къалэныр ягъэзэщIащ. Сталинград къекIуэлIа фашистхэр советыдзэм къыщиухъуреихьам, Германием и хьэуа флотыр къраджауэ щытащ, ахэр зыдагъэIэпыкъун я гугъэу. Ауэ пщащэ-зенитчицэхэм бийр жыжьэрэ гъунэгъуу Сталинград ирагъэкIуэлIакъым — мазитIым къриубыдэу абыхэм нэмыцэ кхъухьлъатэ 1000-м щIигъу къраудыхащ. Апхуэдэ зэи зыщIыпIи щалъэгъуатэкъым зэрыпхъуакIуэхэм.
«Жэщтеуэхэр»
1943 — 1944 гъэхэм подполковник Бершанская Евдокие и бомбардировщик полкыр У-2 кхъухьлъатэхэм ису жэщкIэ теуэу щытащ Керчь хытIыгуныкъуэр зыубыда нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм. ИужькIэ, 1944 — 1945 гъэхэм, полкыр Белорус фронтым щыIащ, маршал Жуковым и дзэм дэIэпыкъуу.
У-2 кхъухьлъатэхэр, жэщрат уэгум щихьэр. Ахэр фронтым километри 8-10-кIэ нэхъ пэмыжыжьэу щытт. Зы жэщым къриубыдэу 10-12-рэ уэгум ихьэрт, бомбэ килограмм 200 зы зыIэтыгъуэм къыздищтэфырт, километри 100-кIэ лъатэрт. Абы и закъуэкъым. 1944 гъэм фашист зэрыпхъуакIуэхэм япэщIэувэу Польшэм зыкъыщызыIэтахэм Iэщэ, ерыскъыпхъэ, шэ, хущхъуэ хурадзыхыу щытащ «жэщтеуэхэм».
Лилие Хужь
Ипщэ фронтым, Мелитополь деж, истребитель цIыхухъу полкым зы пщащэ яхэтащ кхъухьлъатэзехуэу, «Лилие Хужь»-кIэ еджэу (и кхъухьлъатэм лилия хужь тещIыхьат).
Зэгуэр полкым унафэ игъэзэщIауэ къэлъэтэжырт, Лилие Хужьыр и кIэм иту. Полкым и кIэр дзыхь къыпхуащIыныр — щIыхьышхуэт, псом нэхърэ узэрынэхъ Iэзэм и щыхьэтт ар. Ме-109 нэмыцэ истребителыр къещакIуэу къыщIэкIащ пщащэм, пшэм зыхигъэпщкIухьауэ. Фашист кхъухьлъатэзехуэр Лилие Хужьым и ужьым къиувэри, къеуащ. Пщащэм и кхъухьлъатэм Iугъуэ фIыцIэр къыпихыу зыкъигъазэри, нэмыцэ истребителым ебгъэрыкIуащ икIи къигъэзэжакъым.
ИужькIэ, зауэр иухауэ, Донецкэ областым хыхьэ Дмитриевкэ къуажэм щыщ щIалэ цIыкIухэм хьэдэ къупщхьэ гуэр къагъуэтауэ щытащ. Къэпщытэныгъэхэм къызэрагъэлъэгъуамкIэ, ар Лилие Хужьрат.
Мисс Павличенкэ
Приморскэ Дзэм зы пщащэ закъуэ яхэтащ. Ар снайпер Павличенкэ Людмилэт. 1942 гъэм ирихьэлIэу абы фашист 309-рэ иукIат, 36-р снайперу.
А гъэ дыдэм Канадэмрэ США-мрэ лIыкIуэу ягъэкIуа гупым яхэтащ Павличенкэри. Зэман кIэщI дыдэкIэ цIэрыIуэ хъуа пщащэм США-м и президент Рузвельт Франклин къыхуэзат, снайпер цIыхубзыр игъэщIагъуэу.
Совет Союзым и лIыкIуэхэр зыхэта пресс-конференцым Павличенкэр къыщыпсэлъащ. Абы и анэр инджылызыбзэмкIэ егъэджакIуэу лажьэрти, и пхъум бзэр фIыуэ иригъэщIат. «Ныбжьэгъухэ! Сэ сыцIыхубзщ, илъэс 27-рэ сыхъуу аращ. Фашист 309-рэ сыукIащ зауэр зэрыщIидзэрэ. КуэдыIуэрэ си щIыбагъ фыдэтауэ къыфщыхъуркъэ?!», — Америкэ псом зыхуигъазэу жиIат пщащэм.
Рузвельт и щхьэгъусэ Элеонорэ ныбжьэгъушхуэ къыхуэхъури, и нэгу зригъэужьыну, къэралыр иригъэлъагъуну иригъэблэгъауэ щытащ. Гатри Вуди, америкэ уэрэджыIакIуэм, «Мисс Павличенкэ» уэрэдыр тыгъэ къыхуищIат снайперым.
И лIым илъ ищIэжащ
1941 гъэм, КъухьэпIэ фронтымкIэ щыIэ танкист ротэм и командир, капитан Октябрьскэр зауэм хэкIуэдат. Абы и щхьэгъусэ Марие мурад ищIащ и лIым илъ ищIэжыну. Мылъкуу иIэр ищэжри, ар Сталиным хуэтхащ, къыщIэкIа ахъшэмкIэ Т-34 (и щхьэгъусэр зэрысу щытам хуэдэ) танк къищэхуну, фронтым кIуэну хуит къищIыну. Сталиным унафэ ищIащ танк училищэм Марие щIагъэтIысхьэну, танкым исыфу зригъэса нэужьи зы кърату зауэм ягъэкIуэну. Октябрьскэр 1944 гъэм уIэгъэ хъури, абы къелакъым.
Фырэ Анфисэ.
Хъыбар
Си Iэхэр сотхьэщI
Хэку зауэшхуэм и зэманым КъардэнгъущI Зырамыку и нэгу щIэкIа псэзэпылъхьэпIэхэм ящыщу къиIуэтэжауэ щытащ мы хъыбарыр.
Пщэдджыжь къэс гъэрхэр мэлым хуэдэу дызэхуахусурэ Iуэм дыкърахуурэ дагъэлажьэрт. Махуэ щIагъуэ дэкIыртэкъым дэ тщыщ зытIущ шхын щхьэкIэ мылIэу. Дапщэрэ Iуэм дыкъыдахуами, набдзэгубдзаплъэу сызэплъар абы нэхъ тыншу сикIа зэрыхъунырщ. Си ажалыр хэлъми, Iэмал имыIэу нэмыцэIуэм сикIуэсыкIыну быдэу мурад сщIати, зы Iэмал къызогъуэт. Шхын щхьэкIэ силIыхь нэхърэ нэхъыфIт.
Арати, зы жэщ гуэрым, жейр щыIэфI нэхущым ирихьэлIэу, хъумакIуэр зытес лъагапIэм и щIагъымкIэ сыкъыщIокIуэсыкIри, Червонэ Октябрь къуажэшхуэм нэху сыкъыщокI. Нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм зэхэзехуэн ящIа къуажэдэсхэр апхуэдизкIэ куэд хъурти, уэрамым ерагъкIэ ущызэблэкIыфу арат. Абыхэм сахэту сыздэкIуэм соплъэри, зыгуэрхэм пщIантIэм кIэртIоф щызэхадзу самэм бгъэдэсу солъагъу. «КIэртIоф гъэва сагъэшхынщ», — жызоIэри сахотIысхьэ. Езыхэри гуапэу къысIуощIэ. КIэртIоф зэхэздзу щIэздза къудейуэ пщIантIэм нэмыцитI къыдолъадэ: «Уэ ухэт? Дэнэ укъикIа? НакIуэ ди гъусэу», — жаIэри срахужьэ.
Куэд дэмыкIыу унэшхуэ гуэрым дыщIохьэ. Унэм кIэлындорышхуэ кIуэцIрокI. Абы и кIэ дыдэм и деж зытхьэщIыпIэ фIэдзащ, и щIагъым тас щIэтщ. Абдежым телъ сабыныр къасщтэри си Iэм щысхуащ. Си ужь ит нэмыцэхэм си Iэр сщIыурэ езгъэлъэгъуащ пэшыр: «Фэ фынакIуэ, сэ си Iэр стхьэщIынщи сыныщIыхьэнщ». КъызэдаIуэхэри зблэкIащ.
Си Iэхэри стхьэщIащ. АдэкIэ сщIэнум сегупсысу сыздэщытым, унэр зейр къыщIэкIауэ солъагъу. Си Iэр си Iупэм Iуслъхьэри езгъэлъэгъуащ, зыри жумыIэ жыхуэсIэу. Мыдрейми, «хъунщ», жиIэри игъэзэжри щIыхьэжащ. Сэ псынщIэу унэм сыкъыщIэжщ, уэрамым дэт цIыху Iувым захэзгъэгъуащэри, зызгъэбзэхауэ щытащ.
Зытхыжар Яхэгуауэ Бердщ.
Мы махуэхэм Налшыки сабий гъэсапIэхэм цIыкIухэм сурэт щытрах сэлэт фащэ ящыгъыу. Апхуэдэ сурэт гуфIэу къэзыхьыжахэм ящыщщ Мэсей Iэдэм. Балигъхэм ди хъуэпсапIэщ ди щIэблэр мамырупсэуну, заужьыну, я щIэныгъэрэ дуней тетыкIэкIэ Хэкумрэ къызыхэкIа лъэпкъымрэ ягъэбжьыфIэну.
Псалъэжьхэр
Зэхэгъэж ищIыркъым
Дауэ делэгу щыIэщи, зауэ делэгу щыIэкъым.
ЗауэфIрэ дауэфIрэ щыIэкъым.
Ди унэжь и пхъэжь мафIэ.
Дзэм хамэ хэткъым.
Зауэ джэгурэ дауэ джэгурэ щыIэкъым.
Хэкужьыхьэ лъэщщ.
Зауэм и кIэр хьэдагъэщ.
Хамэ хэку сыщытхъэ нэхъ си хэкужь сыщылIэ.
Дзэм иуфэкъа лъахэрэ мацIэр зыпхыкIа хадэрэ.
Шэм зэхэгъэж ищIыркъым.
ЛIыгъэ щIапIэ лIы икIуадэркъым.
Джатэ и щIагъ нанэ щыIэкъым.
Зауэм теухуа пэжхэр
Зауэ нэужьым илъэс 17-кIэ текIуэныгъэр ямыгъэлъапIэу, зыгъэпсэхугъуэ махуэу ямыбжу къэгъуэгурыкIуащ. Махуэшхуэр гъэлъэпIэн зэрыхуейр къыщыхалъхьар 1965 гъэращ. Тхыдэджхэм зэрыхуагъэфащэмкIэ, Совет властыр куэд зи нэгу щIэкIа ветеранхэм щышынэу арат. Ауэ ягъэхъыбарыр нэгъуэщIт — зауэр зыщагъэгъупщауэ, я къарур зэрыщыту къэралыр къэIэтыжыным хуаунэтIауэ жаIэрт.
Хэку зауэшхуэм хэта совет офицерхэм ящыщу мин 80-р цIыхубзт.
Гитлер СССР-м террорист IэмалкIэ къытеуэну и гугъат. Абы и пэ къихуэу, 1941 гъэм накъыгъэм и13-м унафэ къыдигъэкIащ «Барбаросса» Iуэхур ягъэзащIэу нэмыцэ сэлэтхэм сыт хуэдэ щIэпхъаджагъэ ямылэжьами, абыкIэ жэуап зэрырамыгъэхьынумкIэ.
ЦIыхухэм ящIыгъуу, Хэку зауэшхуэм хьэ мин 60 хэтащ. Абыхэм я фIыгъэкIэ, танк 300 къагъэуащ, хъыбар мин 200 зэIэпахащ, зауэ губгъуэм сэлэт мин 700 кърахащ, щIыпIэ 303-м шэкъэуэж кърахащ, километр зэбгъузэнатIэ мин 15,2-рэ щIащыкIащ.
Зауэр къыщыхъеям, Кремлыр махуэ 30-кIэ «бзэхауэ» щытащ. Фашист кхъухьлъатэзехуэхэм я картэм итыр ямыгъуэту къэуIэбжьат, Совет Союзым и унэ нэхъыщхьэр ягъуэтыртэкъым. КъызэрыщIэкIымкIэ, Кремлым и чэщанэхэм тет вагъуэхэр — хъыдан фIыцIэкIэ, Манеж утымрэ Александровскэ жыг хадэмрэ пхъэбгъукIэ щIахъумат, куполхэр лэч фIыцIэкIэ ялат, блынхэмрэ унащхьэмрэ щхъуэ-гъуабжафэ ящIат, блыным екIуэкIыу метри 3 хъууэ унэ нэпцI зыбжанэ щаухуат. Мавзолейр къатищ хъуат, Лениным и хьэдэр Тюмень ягъэIэпхъуат, Боровицкэ куэбжэхэм къыщыщIэдзауэ Спасскэм нэс пшахъуэ тракIутат, гъуэгум ещхьу. А псом Кремлыр къыхэпцIыхукIыртэкъым.
Гитлер и бий нэхъыщхьэу къилъытэр Сталинтэкъым, атIэ Левитан Юрийт. Диктор цIэрыIуэм и щхьэр къыхуэзыхьым маркэ мин 250-рэ иритыну жиIэрт зэрыпхъуакIуэм. Сталиным ар ищIэрти, Левитан ягъэпщкIурт, икIи дикторым и щыфэлIыфэм теухуауэ хъыбар нэпцIхэр ягъэIуурэ, бийм Iэрагъэхьакъым.
И къуэ Джугашвили Яков фашистхэм гъэр ящIри, фельдмаршал ПаулюскIэ къахъуэжыну арэзыуэ къыщыхуаIуэхум, Сталиным: «Сэ сэлэтыр фельдмаршалкIэ схъуэжыркъым!», — жиIэри, идауэ щытакъым. Абы къыщымынэу, Яков и унагъуэр хэкум ирыригъэшащ: «Гъэру зезыгъэубыдахэм я унагъуэр ираш, Яков си къуэ щхьэкIэ, хабзэм себэкъуэнукъым», — жиIэри.
Хэку зауэшхуэм ди дзэм хэту махъшэ 350-рэ «зэуащ». Ахэр Астрэхъэн щIыналъэм къыщаубыдурэ Сталинград къашэрт, машинэрэ шырэ яхурикъуртэкъыми. Псэущхьэхэм я нэхъыбэр зауэм хэкIуэдащ, къелахэр зоопаркхэм иратыжащ, ауэ «ЯшкэкIэ» зэджэу щыта махъшэр совет сэлэтхэм ящIыгъуу Берлин нэсауэ щытащ.
1943 гъэм фокIадэм и 1-м Сталинград зэхэуэм пулемётчик Нурадилов Ханпаша фашист 920-рэ щиукIащ.
1942 гъэм Гитлер унафэ ищIат Сталинград IэпапIэ къыхамынэу зэтракъутэну. Илъэс ныкъуэ дэкIауэ, Совет правитель- ствэм щекIуэкIа зэIущIэм къыщаIэтащ Сталинград и Iуэхур, зыри къызэрыхэмынэжар, къэбгъэщIэрэщIэжынкIи Iэмал зэримыIэр. Сталиным ищIэрт Гитлер и унафэри, абы и нэхейкIэ къалэр «яжьэм къыхаIэтыкIыжыну», щIэрыщIэу яухуэжыну триухуащ. Сталинград апхуэдизкIэ бомбэ куэд щрадзыхати, къалэр зэрыпхъуакIуэхэм къыIэщIагъэкIыжа нэужь, иджыри илъэситIкIэ зы удзыпэ къыщыкIакъым.
Тамбий Гуащэнагъуэ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 3. … и пIэ … къокIэж. 6. А къуалэбзум нэ хуащIати, «набдзэ» жиIащ. 8. Бадзэ цIыкIу лъыиф. 9. Дохутырхэм жаIэ: «Угъуэлъыжын ипэ … къабзэм хэтын хуейщ». 10. Муслъымэн диным зэрыжиIэмкIэ, зи щIалэгъуэр зэи имыкIыу жэнэтым ис тхьэIухуд. 12. Адыгэ уэрэджыIакIуэ, Урысей Федерацэм и цIыхубэ артист. 15. Iэпслъэпс. 17. ХъумакIуэ, къэрэгъул, … 19. Абы щыгъэ лъапIэ къыхащIыкI хабзэщ. 21. Уи … еплъи, уи лъэ укъуэдий. 22. ЩэкI бзыхьэхуэ. 25. ЩIалэ бжьыфIэм Iэпкълъэпкъ … иIэщ. 26. Пашэ. Е лэжьакIуэ … 28. … тхьэгъу. Е …, е Iэлъын. 30. Гъэш, псы хуэдэхэр зракIэ кумбыгъэ. 31. Игъуэ нэмысу дунейм ехыжа адыгэ художник цIэрыIуэ. Къызэралъхурэ мы гъэм илъэс 75-рэ ирокъу. 34. Пхъэщхьэмыщхьэ. 35. Нартыху хъумапIэ. 38. Чехием и къалащхьэ. 39. Iэзэ къашэри … ирищIщ. 40. Бжэ … макъ къэIуащ.
Къехыу: 1. УэрэджыIакIуэ Iэзэу щыта, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ артист. 2. Адыгэ композитор гъуэзэджэ, Урысей Федерацэм и Къэрал саугъэтыр зыхуагъэфэща. 4. Мынэхъыжь, мынэхъыщIэ. 5. Адыгэм ящыгъыу щыта лъахъстэн вакъэ пIащIэ. 7. Щхьэхуимыту яIыгъ цIыху. 11. Адыгэ зауэлI хахуэу щыта, Совет Союзым и ЛIыхъужь. 13. Адыгэ къэфэкIэ. 14. А къэралым Аятоллар щынэхъыщхьэщ президентым нэхърэ. 16. А унэцIэр зэрахьэ тхакIуитIым — тIури Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэщ. 18. Унагъуэм хьэщIэ … къахуеблэгъащ. 20. Къуажэм, республикэм, къэралым я блэкIа зэман. 21. США-м и президент. 23. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, апхуэдэ цIыхур щыту малIэ. 24. ЩIалэщIэр илъэс 18 ирикъуамэ, и … кIуэгъуэщ. 25. Лъэпщ и Iэмэпсымэ. 27. IэщIэвыщIэ. 29. И нэ … техуа хуэдэ, къежыхь. 31. «ФIыцIэ» псалъэм и пIэкIэ ари къэбгъэсэбэп хъунущ. 32. ЗыкъызыфIэщIыжа, зи пэр дэзыIэтей. 33. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, ар уи пашэмэ, вэнвейм ухешэ. 34. … бэлътоку. Е … щэкI. 36. Лэскэн районым хиубыдэ къуажэ. 37. Пхъурылъхур къихьэмэ, псатхьэр …
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Мэлыжьыхьым и 29-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:1. Сэмб. 3. Псыжь. 6. КIуэдыжыгъуэм. 7. Къауц. 8. Пхъужь. 9. Сеул. 12. Сурэ. 13. КIэбгъу. 17. Зэрэгъыж. 19. Бу. 20. Бо. 21. Ухэныпэ. 26. Гъуэмб. 27. Бгым. 31. Къэхъун. 33. Бзу. 34. Пхъэр. 35. Пщэдджыжьым. 36. Мащэ. 37. Хъурмэ.
Къехыу:1. Сэдэкъэ. 2. Бжьэхуц. 3. Пхъэпс. 4. Жьуджалэ. 5. Ажахъуэ. 10. Аркъэ. 11. Хьэсы. 12. Сэ. 14. Гъуо. 15. Лэгъунэ. 16. Гъубж. 18. Хон. 22. Хамэ. 23. Пагэ. 24. Егъу. 25. Къум. 28. Акъылым. 29. Бзаджэ. 30. Аргъынэ. 32. Нащхьэ. 34. Пщыпхъу.
