Дол Маринэ и насып
Адыгэ цIыхубз нэсым и щапхъэщ Налшык къалэ дэт 7-нэ поликлиникэм и дохутыр нэхъыщхьэ Дол Маринэ Антон и пхъур. И теплъэр гуакIуэщ, и хьэл-щэныр дахэщ, лэжьыгъэм щыпэрытщ, нэхъыщхьэращи, унагъуэ жьэгум дэлъ хуабагъэр, хабзэмрэ нэмысымрэ зыхъумэ бзылъхугъэ зэпIэзэрытщ.
Дол Маринэ и унагъуэр и гъусэу.
Я цIыхуфIагъым гъунэ иIэтэкъым
ЦIыхум и унагъуэм щигъуэт гъэсэныгъэм, и сабиигъуэр зэригъакIуэм мыхьэнэшхуэ иIэщ. «УцIыкIуу плъагъур, уигу ибубыдэр пщыгъупщэжыркъым», — жаIэ. Дэтхэнэ зы балигъми и гъащIэр зэрызэфIэувэр куэдкIэ елъытащ и сабиигъуэр зэрыщытам, абы и къуэпсхэм цIыхур сытым дежи быдэу яIыгъщ.
— А зэманым зыхуагъасэмрэ зыхуаущиймрэ фIы дыдэу къыгурымыIуэми, и нэхъыжьхэм къыжраIэмрэ абыхэм ядилъагъухэмрэ сабийм и зэхэщIэкIым увыпIэ гуэр щаубыд, — жеIэ Маринэ. — ФIыри Iейри сабийм щызыхилъхьэр абдежырщ. БалигъыпIэ иува иужьщ ар куууэ щызыхищIэр. Сэ нобэ фIы гуэр схэлъмэ, ар зи фIыщIэр си адэ-анэрщ. Абыхэм я дуней тетыкIэр, я Iуэху зехьэкIэр ди дежкIэ щапхъэт. ЦIыхум сэбэп яхуэхъуфыну ящIэмэ, абыхэм яхузэфIэкIынутэкъым дэмыIэпыкъун. Си адэр жэщым жеинутэкъым, и дэIэпыкъуныгъэ хуэныкъуэ цIыхур къызэрежьэр ищIэу. Си анэрати, зыщысхьыж жыхуэпIэр ищIэртэкъым — цIыхур къигъэгугъамэ, дауэ ищIми, и псалъэр игъэпэжынут. Нобэр къыздэсым сэри сызыхуиущийр аращ: «Дохутыр IэщIагъэр къыщыхэпхакIэ, цIыхум удэIэпыкъуныр уи къалэн нэхъыщхьэщ», — къызжеIэ.
Балъкъэрхэ Антонрэ Цоцэрэ зыцIыхухэм куэдрэ фIыкIэ я гугъу ящI. ЗэрыжаIэмкIэ, къэхъуакъым абыхэм IуэхутхьэбзэкIэ закъыхуэзыгъэзауэ зыгуэр щагъэщIэхъуа. Езым я Iуэхур къагъанэрти, и щхьэ къезыхьэлIам зэрахузэфIэкIкIэ дэIэпыкъурт. Я цIыхуфIагъым гъунэ иIэтэкъым. Дэтхэнэми гуфIэгъуэрэ дэрэжэгъуэкIэ яхуэупсэу, я гуапагъэр япэ иту пежьэу апхуэдэт. Антон щыпсэуа унэм и пщIантIэм щыдыхьэжкIэ, абы джэгуу дэт сабийхэм ар зэралъагъуу гуфIэхэу къыпежажьэрт. Абыхэм ящIэрт дэтхэнэ зым щхьэкIи абы и жыпым сытым дежи IэфIыкIэ зэрилъыр. ЦIыху гу къабзэт ар. Псори фIыуэ илъагъурт, езыми апхуэдэу гуапэу къыхущытыжт. «ЦIыхуфIыр гъащIэ кIэщIщ», — жаIэ. Илъэс 50-м зэрыщIигъуа щымыIэу дунейм ехыжащ Антон, ауэ дунейм лъэужь дахэ къытринащ.
Дохутыр сымыхъун схузэфIэкIакъым
Курыт школ нэужьым Маринэ щIэтIысхьащ КъБКъУ-м и медицинэ къудамэм. Апхуэдэ щIыкIэкIи пщащэр ирикIуащ адэ-анэм я лъагъуэм: ахэр тIури медицинэм и лэжьакIуэт.
— Си адэр «Нартан» санаторэм и рентген IэнатIэм щылажьэрт, си анэр «Грязелечебница» IуэхущIапIэм и бальнеофизиотерапевт къудамэм щыIэт. Абыхэм я лэжьыгъэм хуаIэ бгъэдыхьэкIэр сэ сытым дежи згъэщIагъуэрт, шыIэныгъэшхуэ яхэлъу сымаджэхэм ябгъэдэтт, я къалэныр жэуаплыныгъэшхуэ пылъу ягъэзащIэрт. Абы къищынэмыщIауэ, гъунэгъухэми, благъэхэми, Iыхьлыхэми, ныбжьэгъухэми я узыншагъэкIэ гуныкъуэгъуэ яIэ хъуамэ, псом япэу зыбгъэдыхьэр си адэ-анэрт. ИкIи сытым щыгъуи зэрахузэфIэкIкIэ ядэIэпыкъухэрт, абыхэм иратыжа гупсэхугъуэм езыхэм дэрэжэгъуэ къаритырт. ГукIи псэкIи медицинэм етауэ и гъащIэ псор ирихьэкIащ си адэ къуэш, РСФСР-м щIэныгъэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, медицинэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор Балъкъэр Мыхьэмэт. Абы и нэIэм щIэту зыкъиужьауэ щытащ «Налшык» курортым икIи дуней псом щыцIэрыIуэ зыгъэпсэхупIэ хъуат. Езэш ищIэртэкъым абы. Зыпэрыхьа Iуэхур тэмэму зэфIимыгъэкIауэ игу зэгъэнутэкъым. Университетым сыщригъэджащ абы. Экзамен диIэу жэуап стыну си чэзур къыщысым, къэтэджри къыщIэкIащ. Оценкэхэр къыщыджаIэжым, абы и предметымкIэ сэ «плIы» схуагъэуват. «ФIы дыдэу жэуап зэрыптар жесIэжа пэтми, Балъкъэрым «тху» игъэувын идакъым», — къызжиIащ абы и гъусэу экзаменыр тIызыхам. Ар си жагъуэ хъуауэ унэм сыкIуэжащ. Пщыхьэщхьэм Мыхьэмэт нэпсэлъауэ «плIы» щIысхуигъэувам и щхьэусыгъуэм сыщыщIэупщIэм: «Сыт, си хъыджэбз цIыкIу, зыбгъэгуса? Сэ уэ узыхуеджэм фIы дыдэу зэрыхэпщIыкIыр сощIэ. «Тху» пхуэзгъэуватэмэ, кърахьэкIыну псалъэмакъ мыщхьэпэхэм ущысхъумауэ аращ», — къызжиIат. Мис апхуэдэу цIыху Iущт ар.
Си нэхъыжьхэм IэщIагъэ яхуэхъуам хуаIэ бгъэдыхьэкIэр щыслъагъум, цIыхухэм сэбэп яхуэхъумэ, абы гупсэхугъуэ къаритыжыр си нэгум щыщIэкIым, дохутыр сымыхъун схузэфIэкIакъым. Дохутыр сымыхъуатэмэ, юрист IэщIагъэр къыхэсхыну къыщIэкIынт. А IэщIагъэми фIы дыдэу сехъулIэну къысщохъу, си хьэлкIэ захуагъэм срителъхьэу, сыт хуэдэу щымытами, пэжыр къыщIэзгъэщыну сызэрыхущIэкъум къыхэкIыу.
КъБКъУ-м и медицинэ къудамэр къиуха нэужь, Маринэ «Тэрч» санаторэм неврологыу лэжьэн щыщIидзащ. ИужькIэ илъэси 10-кIэ къалэ клиникэ сымаджэщ №1-м щылэжьащ. Дохутыр IэщIагъэм къыдэкIуэу, абы фIы дыдэу хэзэгъауэ ирихьэкIащ а сымаджэщым и профкомым и унафэщI къулыкъури.
— Профсоюзым щесхьэкIа лэжьыгъэр сэ икъукIэ сэбэп къысхуэхъуащ, — жеIэ Долым. — Абы щыгъуэ сэ къэсщIащ щытыкIэ гугъу къихута цIыхухэм я Iуэхухэр дэгъэкIынымкIэ щыIэ Iэмал зэхуэмыдэхэр, лей къызытехьэ лэжьакIуэм и щхьэщыжакIуэу сыщытыну къысхуихуэкIэрэ, Iуэху куэдым, зэрыжаIэу, я хыхьэпIэ-хэкIыпIэр згъэунэхуащ.
2003 гъэм щегъэжьауэ 2011 гъэ пщIондэ Дол Маринэ лэжьащ «Капитал медицинское страхование» ЗАО-м и унафэщIым и къуэдзэу. 2011 гъэм и мэкъуауэгъуэ мазэм Налшык къалэ администрацэм поликлиникэм и дохутыр нэхъыщхьэр къыхэхынымкIэ иригъэкIуэкI зэпеуэм зэфIэкI лъагэхэр къыщигъэлъагъуэри, а къулыкъур къыхуагъэфэщауэ щытащ.
Жылагъуэ Iуэхухэми жыджэру зыкъыщегъэлъагъуэ Долым. Апхуэдэу ар Налшык къалэ и ЦIыхубзхэм я советым и президиумым илъэс зыбжанэ хъуауэ хэтщ.
Лэжьыгъэм хуэгъэпса мурадхэр и куэдщ
— НэхъапэкIэ сызыпэрыта IэнатIэхэм къыщысщIа Iуэху зехьэкIэхэр иджыпсту сызыпэрыт къулыкъум куэдкIэ къыщысхуэщхьэпэжащ, — жеIэ Маринэ. — Сэ си насып кърихьэкIри, егъэджакIуэфIхэм, IэщIагъэлIыфIхэм сапэщIэхуащ. Зыпэрыт Iуэхум фIыуэ хэзыщIыкI гупт сызыдэлэжьахэри, къыхэсха IэщIагъэм и пIалъэм абыхэм я деж куууэ сыщыхэгъуэзащ.
Зи унафэщI поликлиникэм и лэжьыгъэр зэрыригъэфIэкIуэным хуэгъэпса мурадхэм теухуауэ Долым жиIэн и куэдщ.
— Ди поликлиникэр IэщIагъэлI нэсхэмкIэ ирикъуу къызэгъэпэщащ, — жеIэ Маринэ. — Дэтхэнэми ихь жэуаплыныгъэр нэсу зыхи- щIэу и IэнатIэм пэрытщ. Поликлиникэм къепхащ цIыху мин 27-рэ, дауи, апхуэдизым я арэзыныгъэр къэблэжьу Iуэхутхьэбзэ яхуэпщIэныр тыншкъым. Гупыр цIыхуи 158-рэ мэхъури, псори дагъуэншэу я къалэнхэм полъэщ. Абыхэм я лэжьыгъэмкIэ мыарэзыуэ тхьэусыхафэ щыIэкъым. Я улахуэм и гугъу пщIымэ, дохутырхэм сом мин 24-27-рэ, медсестрахэм — соми мин 16-18, медицинэ лэжьакIуэ нэхъыщIэхэм сом мини 8-10-м нэс къахь. «Узыншагъэ» лъэпкъ проектым хэту, поликлиникэм зыхуеину Iэмэпсымэхэр къыIэрыхьащ. Iэмал зимыIэ медицинэ страхованэм и полисхэмкIэ цIыхухэм пщIэншэу медицинэ дэIэпыкъуныгъэхэр ягъуэт. Ди поликлиникэм и Iуэхутхьэбзэхэр зыхуэдэм, абы щекIуэкI лэжьыгъэм ухэзыгъэгъуазэ хъыбар кIэщIхэр къыщыпщIэфынущ IуэхущIапIэм и пэIущIэ пэшым. Сымаджэхэм я Iуэхухэр нэхъ псынщIэу икIи тыншу зэрызэфIэкIынум теухуауэ ди лэжьыгъэр доубзыху. Апхуэдэу ди IэнатIэм электрон Iэмалхэр къыщыдогъэсэбэп, абы и фIыгъэкIэ цIыхухэр чэзум хэмыту, здэкIуэну дохутырым и деж регистратурэм зыщрагъэтх. Ди поликлиникэм хэту мэлажьэ пIалъэ къызыхэкI мыхъуну медицинэ дэIэпыкъуныгъэр щрат IуэхущIапIэ. Апхуэдэ дэIэпыкъуныгъэр унэм щыхуащIэнущ уз гъэтIылъа зиIэу дохутырхэр зыкъом щIауэ зыкIэлъыплъхэми асыхьэтым узым хигъэзыхьхэми. Абы папщIэ ди поликлиникэм сымаджэхэр щатх и къудамэм упсэлъэн хуейуэ аращ. КъищынэмыщIауэ, тхузэфIэкIащ поликлиникэм хэту махуэрылажьэ сымаджэщ, гъуэлъыпIэ 20 щIэту къызэIутхын. Дэ ди къалэн нэхъыщхьэр цIыхухэм яхуэтщIэ медицинэ Iуэхутхьэбзэхэм я фIагъым хэдгъэхъуэнырщ, мыхьэнэшхуэ идот гъащIэ узыншэ ирахьэкIыну къыхуедджэнми. Поликлиникэм и лэжьыгъэм адэкIи зэрызедгъэужьынум теухуауэ иджыри къалэнышхуэхэр къытпэщылъщ, ахэр псори си лэжьакIуэхэр си гъусэу зэфIэтхыну согугъэ. ЕхъулIэныгъэ дыщиIэнур гупыр зэкъуэту зы Iуэхум дытелажьэмэщ.
IэщIагъэр гукIи псэкIи къыхэпхын хуейщ
— Сэ сызэреплъымкIэ, дохутыр IэщIагъэр псом нэхърэ нэхъ гугъущ, — къыддогуашэ и Iуэху еплъыкIэмкIэ Маринэ. — ЦIыху гъащIэр зи IэмыщIэ илъым ихь жэуаплыныгъэр куууэ зыхищIэу, и зэфIэкIрэ и щIэныгъэрэ къигъэсэбэпу жэщ-махуэ имыIэу сымаджэм зэрыдэIэпыкъуным хущIэкъуу щытыпхъэщ. Дохутырым гущIэгъу хэлъын, и плъэкIэмкIи и псэлъэкIэмкIи сымаджэм гугъэ иритыжыфын хуейщ. ШыIэныгъэр дохутырым и хьэл нэхъыщхьэщ. Езым и щхьэкIэ, и благъэхэм дохутырхэр зэрахущытыну хуейм хуэдэу ар зэIэзэм бгъэдыхьэмэщ, сымаджэм и узыр щызыхищIэнур, сэбэпи щыхуэхъуфынур. Нобэрей медицинэм псынщIэу зеужь, махуэ къэс жыхуаIэм хуэдэу IэмалыщIэхэр къыхохьэ, абы къыхэкIыу а IэщIагъэм пэрыт дэтхэнэ зыми и Iэзагъэм щIэх-щIэхыурэ хигъэхъуэныр и къалэнщ, медицинэ литературэр сытым дежи и Iэпэгъуу щытын хуейщ. Иджыпсту цIыхухэр къыщыпхуэгъэпцIэжыну зэманкъым, абыхэм я хуитыныгъэхэр фIы дыдэу ящIэж. Абы къыхэкIыу дохутырхэм езыхэм я унэтIыгъэм и мызакъуэу, хабзэм, экономикэм епха Iуэхугъуэхэми зыщагъэгъуазэмэ нэхъыфIщ. А IэщIагъэм ехъулIэныгъэ иIэу ирилэжьэфынур, ар гукIи псэкIи къыхэзыха цIыхурщ.
Унагъуэмрэ
IэнатIэмрэ
«Сыт бзылъхугъэм дежкIэ нэхъыщхьэр?» — жысIэу къыщIэздза упщIэр и кIэм нызигъэгъэсакъым си псэлъэгъум:
— Унагъуэр, — жиIащ. ЦIыхубзыр унагъуэ ихьамэ, абы и дежкIэ нэхъыщхьэр и жьэгум дэлъ хуабагъэр зэримыгъэкIуэдынырщ. Абы зэманышхуи къаруушхуи токIуадэ. А тIур зыр зым зэран хуэмыхъуу пхузэдэхьмэ, ар фIы дыдэщ. Сэ унагъуэри лэжьыгъэри схузэдэхьынутэкъым, си гуащэ-тхьэмадэр мыхъуамэ. ИкъукIэ щIэгъэкъуэнышхуэ къысхуэхъуащ ахэр, куэд сщхьэщахащ. Хабзэшхуэрэ нэмысышхуэрэ щызекIуэрт сыкъызыхыхьа Долхэ я унагъуэм. ЗэхэщIыкIышхуэ яIэт зэщхьэгъусэхэм. Си гуащэр апхуэдизкIэ цIыху Iущти, и щхьэгъусэм хуищI пщIэмрэ абы къызэрыдекIуэкIымрэ сымыгъэщIэгъуэн слъэкIыртэкъым. Абыхэм яку дэлъа зэхущытыкIэ дахэр сэ щапхъэ схуэхъуащ. Ди щIалэ цIыкIухэм ябгъэдэлъ гъэсэныгъэм и лъабжьэр зыгъэтIылъар ахэращ. Мис апхуэдэ нэхъыжьыфI зи унэ исхэм унагъуэри лэжьыгъэри къатемыхьэлъэу зэдахьыфынущ. Иджыпсту зэманым цIыхур мылажьэу псэуфынукъым. Сэ сыхуитамэ, цIыхубзхэр махуэ ныкъуэ фIэкIа мылажьэу сщIынт, унагъуэм трагъэкIуэдэн зэманрэ къарууэ къахудэхуэн хуэдэу.
Насыпыр жыжьэ щыIэкъым
Бзылъхугъэм и насыпыр зэпхар унагъуэрщ. Маринэ унагъуэ дахэ иIэщ. АбыкIэ зыдэплъеин и мащIэтэкъым: иIэт къызыхэкIа Балъкъэрхи къызыхэхуа Долхи щапхъэ зытраххэм хуэдэт. Маринэ и щхьэгъусэ Анатолэ «КъэббалъкъпсыщIэгъэлъадэ» IуэхущIапIэм и лэжьакIуэщ. Я щIалэ нэхъыжь Азэмэт ПравэмкIэ къэрал академиеу Саратов дэтым и юридическэ къудамэр къиухащ, КъБР-м и Суд Нэхъыщхьэм щолажьэ. Астемыр Чернышевскэм и цIэр зэрихьэу Саратов дэт къэрал университетым программист IэщIагъэр щызригъэгъуэтащ, «Капитал медицинское страхование» IуэхущIапIэм щыIэщ. 2009 гъэм Долхэ я унагъуэм хуагъэфэщауэ щытащ УФ-м и Правительствэм и УнафэщI Медведев Дмитрий и щхьэгъусэ Светланэ Унагъуэм, лъагъуныгъэм, пэжыгъэм я урысейпсо махуэм и щIыхькIэ игъэува «Лъагъуныгъэмрэ пэжыгъэмрэ папщIэ» дамыгъэ лъапIэр.
— Пщыхьэщхьэм унагъуэр дызэхуэсыжауэ, щхьэж и махуэр зэригъэкIуар жытIэжу дыщызэхэскIэ, щIалэхэм я нэгум кърих гукъыдэжыр щыслъагъукIэ, сынасыпыфIэу зыкъызолъытэж, — жеIэ Маринэ. — Аращ бзылъхугъэ насып, анэ насып жыхуаIэжыр. Сэ сынасыпыфIэщ си благъэ-Iыхьлыхэр зэрысхуэузыншэмкIэ, си гум къыдыхьэ IэнатIэ сызэрыпэрытымкIэ, къысхуэныкъуэ-сызыхуэныкъуэ ныбжьэгъухэр сызэрикуэдымкIэ, схузэфIэкIымкIэ цIыхухэм садэIэпыкъуну Iэмал сызэриIэмкIэ.
ЩхьэщэмыщI Изэ.
