Иужьрей лIыхъусэхэр
Налшык дэт Къэрал киноконцерт гъэлъэгъуапIэм, щытыпIэ къудей щымыIэжу, тхьэмахуэ кIуам цIыхушхуэ щызэхуэсат. Ахэр зэхуишэсат Абхъаз лъэпкъым и Хэку зауэм Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщу хэта щIалэхэм я лIыгъэм теухуа «XX лIэщIыгъуэм и иужьрей лIыхъусэхэр» документальнэ фильмым.
Яхэгуауэ Къазбэч Эшбэ Вечеслав орденыр зэрыхуагъэфэщамкIэ йохъуэхъу. Абхъазыр куржы зэрыпхъуакIуэхэм зэратекIуэрэ илъэс 20 зэрырикъум и щIыхькIэ ягъэхьэзыра лэжьыгъэр трихащ «Урысей 1» къэрал телерадиокомпанием и Къэбэрдей-Балъкъэр къудамэм, Абхъазым щекIуэкIа зауэм хэтахэм я зэгухьэныгъэм иригъэжьа «Псэм и пэ — напэ» телевизионнэ проектым хыхьэу.
Къызэхуэсахэм яхуэгъэза хъуэхъу псалъэкIэ зэIущIэр къызэIуихащ Абхъаз зауэм хэтахэм я зэгухьэныгъэм и унафэщI Яхэгуауэ Къазбэч (Сергей). ИтIанэ псалъэ иратащ тхыдэмкIэ егъэджакIуэ КIэмыргуей Мурат.
— ЦIыхум зэрыщымыту зыкъыпщигъэхъуфынущ унэм, уэрамым, лэжьапIэм, ауэ абы и цIыху щIыкIэ дыдэр щыуагъэншэу зауэм наIуэ ищIынущ, — жиIащ Мурат. — Куржы-абхъаз зауэм къигъэлъэгъуащ адыгэ лъэпкъым и псэ хьэлэлыгъэр къэмылэнджэжу бийм зэрыпэщIэтыфыр, шууей цIэрыIуэхэу Кушыку Ажджэрий, ХьэтIохъущокъуэ Мыхьэмэт-Iэшэ, Къетыкъуэ Аслъэнбэч, Щоджэн Шумахуэ, Хъырцыжь Алий сымэ яхуэфащэ щIэблэ къызэрынар. Адыгэ лъэпкъым фIэкIуэдакъым лIыгъэр, хахуагъэр, лIыхъусэгъэр, зауэм и деж нэхъ лъапIэ дыдэр — гущIэгъур.
КIэмыргуейм къыхигъэщащ куржы-абхъаз зауэм теухуауэ еджакIуэхэм щIагъуэ зэрамыщIэм къыхэкIыу, фильмыр зэрыуасэншэр, адыгэ щIалэхэм я лIыхъужьыгъэм дызэрыщигъэгъуэзэнур. «А зауэм хэтахэр егъэлеяуэ зэрызэпIэзэрытыр согъэщIагъуэ икIи гуапэ сщохъу. Я щхьэм теухуауэ жаIэр мащIэщ абыхэм, нэхъыбэу зытепсэлъыхьыр я ныбжьэгъухэм я хахуагъэрщ. Апхуэдэурэщ зауэм и щэхухэр, ди щIалэхэм я зэфIэкIыр, къуэшым къытехьэ лейр зэрыхуамыгъэгъунур къызэрыпщIэр», — жеIэ Мурат.
Логуа Астамур Зауэм и гущIэгъуншагъэмрэ абы къишэ нэпсыр щIэх зэрымыгъущыжымрэ, къуэш зэхуэхъу зауэлIхэм яку къыдэхъуэ зэхущытыкIэ дахэм лъэпкъхэр зэрыригушхуэр, адыгэ щIалэхэм ягъэлъэгъуа щапхъэр щIэблэм гъуазэ яхуэхъун зэрыхуейр, нэгъуэщI куэди къыхагъэщу зэIущIэм къыщыпсэлъащ жылагъуэ лэжьакIуэ цIэрыIуэ, Абхъазым кIуа къэбэрдей щIалэхэр зэщIэгъэуIуэным зи гуащIэ хэзылъхьа ГуэбэщIыкI Жантемыр (абы мы зауэр и лIыгъэ щIапIэкIэ Къэнжал зауэм хуигъэдащ), Афган зауэм и ветеранхэм я союзым и щIыналъэ къудамэм и унафэщI, КъБР-м и Парламентым и депутат Тхьэгъэлэдж Тимур (фильмым и режиссер Битокъу Неллирэ журналист Жаным Алимрэ ЩIыхь тхылъхэр яритащ), Адыгэ-абхъаз щIалэгъуалэм я дунейпсо зэгухьэныгъэм и унафэщI Логуа Астамур (ар къеджащ «Форум Народного Единства» республикэ политикэ партым и тхьэмадэ, Абхъазым и Парламентым и цIыхубэ зэхуэсым и депутат Хаджимбэ Раул къыбгъэдэкI хъуэхъу тхыгъэм).
Куржы-абхъаз зауэм ехьэлIа зэхыхьэхэм, хабзэ дахэ яхуэхъуауэ, щагъэлъапIэ зи IуэхущIафэкIэ гулъытэ къэзылэжь цIыхухэр. Апхуэдэу утыкум кърагъэблэгъащ Абхъаз Республикэм къикIа хьэщIэхэм я пашэ, генерал-майор, иужькIэ зыхъумэжыныгъэмкIэ министру щыта, Абхъазым и ЛIыхъужь Эшбэ Вячеслав икIи генерал Сосналы СулътIан и цIэкIэ ягъэува орденыр иратащ. «Адыгэ лъэпкъым и къуэ щэджащэ Сосналым и фэеплъ медалыр къызэрысхуагъэфэщам срогушхуэ. Кавказым, цIыхубэ псом папщIэ куэд зылэжьа а лIыр сэ фIыуэ сцIыхурт, и лIыгъэм, жаIэжакIэ мыхъуу, сыщыгъуазэт. Си гукъеуэр ар нобэ дызэримыгъусэжырщ», — жиIащ генерал-майорым.
«XX лIэщIыгъуэм и иужьрей лIыхъусэхэр» фильмым хэлэжьыхьахэм, ар дунейм къытехьэным зи къару хэзылъхьахэм ящыщ гупыфI ягъэлъэпIащ «Псэм и пэ — напэ» медалымкIэ, зи мылъкурэ зэфIэкIрэ емыблэж цIыху жумарт зыбжанэми щIыхь тхылъхэр хуагъэфэщащ.
Фильмыр гъэлъэгъуэн щIадзащ. Сыхьэтрэ ныкъуэкIэ екIуэкI лэжьыгъэр и пэм къыщыщIэдзауэ и кIэм нэс зытегъэпсыхьар тхыдэм и пэжырщ, лIыхъужьхэм зауэм теухуа я гукъэкIыжхэмкIэ къытхузэIуахырщ. Сыхъум, Новэ Афон, Гудаутэ, Очамчыр щIыпIэхэр хуит къыщащIыж зэхэуэ гуащIэхэр уи нэгу щIегъэкI абы. Абхъаз лъэпкъым и щхьэхуитыныгъэм зи псэр щIэзытахэми псэууэ къэзыгъэзэжахэми я лIыхъужьыгъэр болъагъу, Къэбэрдей-Балъкъэрым езыхэм я жэрдэмкIэ икIа щIалэхэм я хахуагъэми дыщегъэгъуазэ. Иужьрейхэр зэи щыгъупщэнукъым абхъаз лъэпкъым, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, ахэр зауэлI мышынэт, XX лIэщIыгъуэм и лIыхъусэхэт…
Куржы-абхъаз зауэм теухуауэ сыт хуэдэ зэIущIэ къызэрамыгъэпэщми, дапхуэдэ пшыхь ямыщIми, абыхэм щыпхышащ зыхуэгъэкIуатэм, ныбжьэгъугъэм, гущIэгъум я мыхьэнэр. Зыхуей Iэщэ-фащэкIэ, кхъухьлъатэрэ танккIэ, топрэ цIыхупсэр зыгъэгужьей нэгъуэщI Iэмал шынагъуэхэмкIэ къызэгъэпэща куржыдзэм упэщIэувэну шынагъуэт. Уеблэмэ зэрыпэщIэтын къаруи, зэфIэкIи, дзэи иIэтэкъым гузэвэгъуэр къызытепсыха лъэпкъым. ГугъапIэти, апхуэдэуи яIэшхуэ щыIэтэкъым. Ауэ къыкъуэкIащ лIыжь-фызыжьхэр зэраукIыр, сабийхэм я псэр зэрагъэныр зи гум темыхуа щIалэхэр, Кавказ псор къызэщIэтэджащ. Лъэпкъ къэс езыхэм я лIыхъужьхэр яIэжщ, дэтхэнэми гулъытэрэ псалъэ гуапэрэ къелэжь. Ауэ дызэплъ фильмыр хэхауэ зытеухуа адыгэ щIалэхэм я гугъу пщIымэ, ахэр зылI и быну зэкъуэувэри Абхъазым зэрыхьат. Зы минрэ щитхум щIигъуу кIуахэм ящыщу 61-м къагъэзэжакъым, я псэр ятащ захуагъэм и телъхьэу, къызыхэкIа лъэпкъым хуэпэжу, къызыщхьэщыжа абхъазхэм я напщIэм телъуи къэнащ абыхэм я лIыгъэр.
Лэжьыгъэм ущеплъкIэ, пхуэмышэчу уи нэпс къыпфIокIуэ, ауэ уи гур хэщI къудейуэ къанэркъым, узэрыгушхуэми гу лъыботэж. Апхуэдизу гуитIщхьитI узыщIыр зи къару илъыгъуэ щIалэхэм я лIыгъэрщ, я псалъэм щIэлъ хуабагъэрщ. Я адэ-анэхэм зыщыхуагъазэкIэ, абхъаз лъэпкъым лей къызэрытехьэр ягу зэрытемыхуар щыжаIэкIэ, уи тэмакъыр щеубыдыкI, атIэми абыхэм ящыщу къэзымыгъэзэжахэм я псалъэр тIукIэ гъэбэгъуауэ псэм ноIус. Абхъаз Республикэм и Президенту а зэманым щыта Ардзинбэ Владислав я пашэу фильмым къыщыпсалъэ цIыхухэм зыжьэу жаIэ адыгэ лъэпкъым нэмыщIамэ, текIуэныгъэр къазэрыхуэмыхьынум шэч зэрыхэмылъыр. Абыхэм ягъэщIагъуэ зи хьэдэр Къэбэрдей-Балъкъэрым яшэжа зауэлIхэм я зы адэ-ани гукъанэ Iуэхум къызэрыхамыгъэкIар, я бынхэм зэрахьа хахуагъэм иригушхуэ мыхъумэ.
ЗэIущIэр къызэзыгъэпэщахэм фIыщIэ хуащIащ КъБР-м и къулыкъущIэхэм, Къэрал киноконцерт гъэлъэгъуапIэм и унафэщIхэм, икIи жаIащ «Псэм и пэ — напэ» проектым хыхьэ ещанэ фильмыр, зэкIэ «Тайны и мифы абхазской войны» зыфIащар, техыным зэгухьэныгъэр яужь зэрихьэр.
ИСТЭПАН Залинэ.
Сурэтхэр Къарей Элинэ трихащ.
