Нартхэм я кхъэхалъэ
Урысейм ЩIэныгъэхэмкIэ и академием, Москва дэт Къэрал тхыдэ музейм, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым тхыдэмкIэ и факультетым я IэщIагъэлIхэр щызэгъэуIуа гупым хэтхэм 2014 гъэ лъандэрэ ди республикэм къэхутэныгъэ-щIытIлэжьыгъэхэр щрагъэкIуэкI.
Ахэр нэхъыбэу зэгъэщIылIар Бахъсэн щIыналъэм хыхьэ, зи лъагагъыр метр 900 — 1000-м нэблагъэ, щIэныгъэлIхэм Зеикъуэ Ещанэ зыфIаща щIыпIэрщ, Iэгъуэблагъэм щыпсэу хэкурысхэр «Нартхэм я кхъэхалъэкIэ» зэджэрщ. Археологхэм абдежым къыщагъуэтащ абы ипэкIэ Кавказ Ищхъэрэм зэи зыщримыхьэлIа щIэин телъыджэхэр.
ЩIэныгъэлIхэм къызэрабжамкIэ, кхъэхалъэм ныбжьышхуэ иIэщ. Тхыдэм къыхэунэхукIа а щIэин телъыджэм деж IупщI дыдэу уащрохьэлIэ «къобан», «сармат», «алан» лъэхъэнэ зэкIэлъыкIуэхэм я лъэужьхэм. Апхуэдэу щIэхъуар, ар мы щIыпIэм щыпсэуа цIыхухэм зэман жыжьэ дыдэхэм къыщыщIэдзауэ илъэс минрэ ныкъуэм и кIуэцIкIэ къызэрагъэсэбэпарщ. Археологхэм мы щIыпIэм блэкIа илъэсхэм, псори зэхэту, кхъэхалъэжьу 158-рэ къыщатIэщIащ, къыщагъуэтахэр къаплъыхьащ.
— «Нартхэм я кхъэхалъэ» щIыпIэм 2019 гъэм щедгъэкIуэкIа лэжьыгъэ псоми къарикIуахэм я нэхъ щхьэпэр зэман блэкIахэм псэуа цIыхухъуиплIымрэ бзылъхугъитIымрэ я къупщхьэлъапщхьэхэр зы мащэм илъу къызэрыщыдгъуэтарщ. ЩIэныгъэлIхэм ахэр ямылейуэ гъэщIэгъуэн ящызыщIыр, цIыхухъухэм я хьэдэкъупщхьэ- хэм пасэрей Урым къэралыгъуэжьым и дзэлIхэм я хуэмэбжьымэхэр, ахэр зытеса шыхэм кIэращIэ хабзэу къадекIуэкIа хьэпшыпхэм зэрыщрихьэлIарщ. Апхуэдэ Iэпслъэпс-Iэмэпсымэхэр, тхыдэм къызэрыхэщыжым-кIэ, щызэрахьар ди лъэхъэнэм и япэ лIэщIыгъуэмрэ етIуанэм и пэщIэдзэмрэщ. Хьэпшыпхэм я зэхэлъыкIэм къызэрагъэнаIуэмкIэ, ахэр зыкIэрыщIа цIыхухъухэм урымыдзэм къулыкъу щащIэу щытащ, зэгурыIуэныгъэ зращIылIа щIыпIэрыс шухэм ящыщу, — къыхегъэщ Зеикъуэ-3 щIыпIэм деж щIытI лэжьыгъэхэр щезыгъэкIуэкI археологхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщI Кадиевэ Аннэ.
Уегупсыс зэрыхъунумкIи, апхуэдэ Iуэху еплъыкIэр пэжым пэжыжьэкъым. СытIу жытIэмэ, тхыдэм къызэрыхэщыжымкIэ, Нерон императорым и тетыгъуэм (I лIэщIыгъуэ) Урым къэралыгъуэм и гъунапкъэхэр иджырей Абхъазым хы ФIыцIэм щиIэ и псыIум къигъэсауэ щытащ. Мыдрейуэ, зэрыгурыIуэгъуэщи, Кавказ Шытх Нэхъыщхьэм удэзыш лъагъуэхэр зи гугъу тщIы зэман жыжьэми щыIащ. ИкIи, шэч зыхэмылъыжыр аращи, а лъэхъэнэми лъэныкъуитIымкIи щыпсэуа цIыхухэр абыхэмкIэ иризэхэзекIуэрт, зэлъэIэсырт.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
