Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэ
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №№23-25, 27, 29-хэм итщ).
Мыхьмуд-Iэзи ищIэрт абы сызэрыщыгъуазэр, зэтэкъым сэ ар абы къызэрызжиIар, ауэ итIани сигъэIущмэ фIэфIти, къыщIидзэжурэ къызжиIэрт:
— Сэ си гъэсакIуэу щытар си адэращ. Уэри гъэсэныфI ухъунущ, си къуэ хуэдэ ущытынщ.
Мыхьмуд-Iэзэ къилъытэрт псыкъуиитIымрэ абы и гъэсэнымрэ я зэхущытыкIэхэр зэадэзэкъуэм яйм ещхьу. Дэтхэнэ Iэзэми и гъэсэныр къуэм хуэдэу илъагъун, къыщхьэщыжын, иущиин хуейщ. Абы къыпэкIуэу гъэсэнри егугъун хуейщ къыбгъэдалъхьэ псори зэрызригъэщIэнымрэ зэрилъытэнымрэ, гъэсакIуэм хуэжыIэщIэу щытынымрэ и чэнджэщхэр зэрызыхилъхьэнымрэ. ГъэсакIуэмрэ гъэсэнымрэ яку гужьгъэжь къыдэхъуэмэ, тIум дежкIи ар фIыкъым, Iуэху зыпэрытри намыгъэсу къэнэнущ. Сэ унагъуэфIым сыкъыхэкIати, си гъэсакIуэр къысхуэшынэртэкъым икIи пщIэ хуэзмыщIынуи, семыдэIуэнуи игу къигъэкIыртэкъым.
Мыхьмуд-Iэзэ Сивас пэмыжыжьэ Сушехри къалэ цIыкIум къыщалъхуат. ИлъэсипщI щрикъум, унагъуэр Истамбыл къэIэпхъуащ. И сабиигъуэр щыкIуащ Бююк-дере и Iэгъуэблагъэм абы и адэ-анэм щызэрагъэпцIа пхъэ унэжь цIыкIум. Мыхьмуд-Iэзэ фIэфIт къыхигъэщыну унагъуэ хуэмыщIам къызэрыщыхъуар. Абы и адэм и лэжьыгъэр хы Iуфэм Iут унэшхуэхэм я жыг хадэхэр зехьэнырт; псыкъуий къэтIыным зыщригъэсар жьыхуегъэзэкI хъуа нэужьщ. А IэщIагъэм хэхъуэ нэхъыбэ къызэрыритынур къыщыгурыIуэм, абы унэм щиIыгъ Iэщыр ищэжщ, и къуэр и дэIэпыкъуэгъу зыхуищIри, псыкъуий къитIу ежьащ.
ЕджапIэр къиухыху Мыхьмуд-Iэзэ и адэм дэIэпыкъуу лэжьащ, дзэ къулыкъум къыщикIыжами, 70 гъэхэми, и адэр дунейм ехыжа нэужьи а IэнатIэращ абы ирихьэкIар. А блэкIа илъэс тIощIым къриубыдэу абы псыкъуии 150-м щIигъу къитIащ. Мыхьмуд-Iэзэ сэ къыщысцIыхуам илъэс плIыщIрэ щырэ хъурт, си адэм и ныбжьт, ауэ зэи къишатэкъым.
ГъэщIэгъуэнщ, ищIэу пIэрэ абы си адэм дыкъыхыфIидзэу зэрежьэжар, унагъуэр дызэрыпсэун димыIэу дыкъызэригъэнар? А упщIэр сэ зэпымыууэ зыхуэзгъэувыжырт, Мыхьмуд-Iэзэ тхьэмыщкIагъэм ебэн зэпыту игъэкIуа и сабиигъуэм тепсэлъыхьын щригъажьэкIэ. Уней хущхъуэ щапIэ зыIыгъ унагъуэм я щIалэ гъэфIэну, пIалъэкIэ зыхэхуа гугъу ехьыпIэм и зэранкIэ гуэгъу къыхуэхъуа «бей цIыкIуу» абы сыкъилъытэу къысфIэщIырт, къысщIэнакIэ хуэдэу къысщыхъурти, зэзэмызи щхьэрыгъажэ сщIырт, зызгъэгусэрт.
Зы пщыхьэщхьэ гуэрым (псыкъуийр тIын зэрыщIэддзэрэ зы тхьэмахуэм нэблэгъагъэнт) Мыхьмуд-Iэзэ къысхуиIуэтэжащ Исуф бегъымбарымрэ абы и къуэшхэмрэ ятеухуа хъыбарыр. Абыхэм я адэ Екъуб и бынхэм яхигъэфIыкIыу илъагъур Исуфт, абы къыхэкIыу и къуэшхэр къефыгъуащ икIи Исуфыр псыкъуийм ирадзэу ягъэкIуэдыну мурад ящIащ. Сэ сигу къинэжар Мыхьмуд-Iэзэ си нэм къыщIэплъэурэ: «Пэжщ, Исуф щIалэ къабзэт икIи Iущт, ауэ адэм быныр зэи зэхэгъэж ищI хъунукъым. Ар псоми зэхуэдэу яхущытын хуейщ», — зэрыжиIарщ. ТIэкIурэ щыму щыса нэужь, абы къыщIигъужащ: «Апхуэдэу щымыт адэм и къуэр нэф ещI».
Сыт иджы абы нэфыр къыщIыхилъхьар? Исуф псыкъуий кIыфIым нэфым хуэдэу зыри имылъагъуу зэрисам гу лъызигъэтэн щхьэкIэ къудей? Илъэс Iэджэ дэкIыжа нэужьи, сэ а упщIэр куэдрэ зэстыжащ. Сыту пIэрэ а хъыбарым сэ апхуэдизу сыщIигъэпIейтеяр?
9.
Мыхьмуд-Iэзэ къыр дзакIэ защIэу зэхэлъ къатым зэрымыщIэкIэ Iууэри, а Iуэхугъуэм псоми ди гукъыдэжыр къикъутащ. Иджы ар нэхъ сакъыу икIи хуэму лажьэрт, белым щысхьын хуейти. АпщIондэху дэ ищхьэм дыкъытетт, пэгуным из хъуным дежьэу. Алий тIэкIу IукIуэтырти зигъэпсэхуну удзыпцIэм хэгъуалъхьэрт, ауэ сэ си нэр къытезмыгъэкIыу псыкъуиитIым сеплъырт. Егъэлеяуэ хуабэт, дыгъэм си щхьэщIыбри си тхыцIэри къилыпщIырт.
ШэджагъуэхуегъэзэкI щыхъум пщыIэм Хъайри-бей къытехьащ. Абыи фIэфI хъуакъым псыкъуий мащэр къыр дзакIэм зэрыхуэзар. Дыгъэ гуащIэм зэрыхэтым хуэдэурэ зы тутын игъэсыху Мыхьмуд-Iэзэ и лэжьэкIэм еплъу щытри, игъазэри Истамбыл кIуэжащ. Абы зы хъарбызышхуэ къытхуздишати, ар дупщIатэри щIакхъуэ хуабэрэ кхъуей цIынэрэ и гъусэу тшхащ.
Пщыхьэщхьэм Мыхьмуд-Iэзэ зэкIэриIулIакъым гъэжыпсыр зыдэткIэну пхъэ къупхъэхэр, ауэ дыгъэр къухьэху и белыр имыгъэтIылъу лэжьащ. Ар апхуэдизкIэ ешат икIи губжьати, пщыхьэщхьэшхэм дежи зы псалъэ къыжьэдэкIакъым.
Хъайри-бей щыIукIыжым: «Сэ фэзгъэлъэгъуа щIыпIэм къыщыфтIын хуеящ ар!» — зэрыжиIар Мыхьмуд-Iэзэ егъэлеяуэ щхьэрыгъажэ щыхъуат, и Iэзагъымрэ зэфIэкIым-рэ шэч къытрахьауэ къилъытэри.
— Нобэ къалэм дыкIуэнукъым, — зэхэуфауэ жиIащ абы пщыхьэщхьэшхэр духа нэужь.
Зэманыр хэкIуэтат, Мыхьмуд-Iэзэ зэрешари слъагъути, сэ ягъэ езгъэкIакъым Онгёрен дызэрымыкIуэнур, Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм сегупсысурэ мафIэгу станцым къедза утым пщыхьэщхьэ къэс зыкъыщысплъыхьыныр хабзэ схуэхъуауэ щыт пэтми.
— Уэ кIуэи зумыгъэгувэу къэкIуэж, — жиIащ Мыхьмуд-Iэзэ. — «Мальтепе» тутыным щыщ къысхуэпхьынщ. Ушынэнкъэ уи закъуэ укIуэн?
— Дауэ сышынэу, — жызоIэ сэ, пшэ ткIуэпс зытемылъ уафэр лыдыжу аргуэру къысщхьэщыуващи. Вагъуэхэм сеплъурэ сэ псынщIэу сыбакъуэрт къалэ цIыкIум и уэздыгъэхэр къыщыблэ лъэныкъуэмкIэ. Кхъэм сынэмыс щIыкIэ, вагъуэижу тIу слъэгъуащ, ауэ ахэратэкъым сэ сызыгъэпIейтейр а сыхьэтым — Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм сыхуэзэнкIэ зэрыхъунурат.
Ауэ, къалэкум сыщынэсам, сэ къэслъэгъуащ абы и унэ уэздыгъэхэр къызэрымыблэр. Абы нэщхъей сыкъищIауэ сэ тутын щапIэмкIэ сыкIуащ, Мыхьмуд-Iэзэ зыхуеяр къыхуэсщэхуну. Абы пэмыжыжьэу къыщыт «Гюнеш» кинотеатрым и утыкумкIэ макъ гуэрхэр къиIукIырт. Бжыхь дамэдазэм сыдэплъащ, ауэ Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэр абдежи щыслъэгъуакъым.
Сэлэтхэм я хэщIапIэм ухуэзышэ гъуэгум и бгъум шэтырышхуэ къытетт, ихъуреягъкIэ хъыбарегъащIэ къегъэпщIэкIауэ. Абыхэм хьэрфышхуэкIэ тетхат «УЗЫГЪЭIУЩ ХЪЫБАРХЭМ Я ТЕАТР».
Си сабиигъуэр щыкIуа Бешикташ хьэблэм пэмыжыжьэ щIы IэнэщIым луна-парк итт. Абы къыбгъэдэту щытащ шэтырым щIэт театр, ауэ къахэхъуэр яфIэмащIэти, мыгувэу ар зэхуащIыжат. Мыри абы хуэдэ гуэру къыщIэкIынщ. Сэ уэрамым иджыри тIэкIурэ къыщыскIухьащ. Кинотеатрым щIэсахэр зэбгрыкIыжащ, телевизорым къигъэлъагъуэ нэтынхэри иухащ, уэрамхэр хуэм-хуэмурэ нэщIыбзэ хъуащ, ауэ мафIэгу станцым и гъунэгъуу щыт унэм и уэздыгъэхэр зыми пигъэнакъым.
Си щхьэм мыгъуагъэ хуэсхьыжурэ сэ иджыри зыкъомрэ къэзджэдыхьри, ди пщыIэр зытет Iуащхьэм сыхуэзышэж гъуэгум сыкъытеувэжащ. Кхъэм гъунэгъу сыкъыщыхуэхъум, си гур къилъэтыным хуэдэу къеуэрт. ШыкIуртIым дэгум и къудамэхэм зыщиудыгъуауэ къищэкIунум ежьэу хэс жьындум и нэплъэгъуэр сэ зэрыстримыгъэкIри зыхэсщIат. Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэр и унагъуэм и гъусэу Онгёрен дэIэпхъукIыжауэ арагъэнщ. Е, хэт ищIэрэ, ахэр псори зэгъусэу ныщхьэбэ зыщIыпIэ щыхьэщIэу пIэрэ?
— Дэнэ ущыкIуэдар? Сыгузавэурэ уи лъыхъуакIуэ сынежьэным сынэсащ, зиунагъуэрэ! — жиIащ Мыхьмуд-Iэзэ пщыIэм сызэрытехьэжу. Ар тIэкIу щхьэукъуэри къэушыжати, и гукъыдэжри нэхъыфI къэхъужат. Тутын къыхуэсхьар сIэщIипхъуэтри асыхьэту зы пигъэнащ.
— ЛIо къалэ цIыкIум щыхъыбарыр?
— Зыри щIэуэ къыщыхъуакъым, — жызоIэ сэ. — ЯгъэIэпхъуэу кърашэкI театрым хуэдэ къыдыхьащ, я шэтырыр сэлэтхэм я хэщIапIэм пэмыжыжьэу щагъэуващ.
— Дэ дыкъыщыкIуам щыгъуэ а напэншэхэр къалэм дэст, — жиIащ Мыхьмуд-Iэзэ. — Абыхэм хьэдэгъуэдахэрэ гуемыIу Iэджэрэ сэлэтхэм ирагъэлъагъу. Апхуэдэ театрхэр зыкIи нэхъыфIкъым нэчыхь зэхузимыIэхэр щэхуу щызэхуэзэ унэхэм нэхърэ. Ухуейкъым абыхэм, зыдумыгъэхьэх! НтIэ-э, ныщхьэбэ къалэм ущыщыIакIэ, цIыху щыплъэгъуакIэ, хъыбар къэIуэтэжынымкIэ чэзури зейр уэращ, Бей цIыкIу!
Сэ зикI сыщыгугъатэкъым Iуэхур апхуэдэу къекIэрэхъуэкIыну. ИтIанэ, сыт ар аргуэру «Бей цIыкIукIэ» къыщIызэщар? Сэ Iэнкун сыхъуащ, сыхэгупсысыхьащ: Мыхьмуд-Iэзэ и хъыбархэмкIэ сеущий, сэ абы фIэхьэлэмэтын хъыбар къэзгъуэтын хуейщ. Сэ хуэмурэ къезгъэжьащ алыдж пащтыхьу щыта Эдип теухуа хъыбарыжьыр. Нэгъабэ гъэмахуэм «Дениз» тхылъ щапIэм сыщыщIэтам, ар гъэкIэщIауэ зэрыта тхылъ гуэрым сыкъеджат.
— Эдип Пасэрей Алыджым щыIа Фивы къэралыгъуэ цIыкIум и пащтыхь Лай и къуэт, пащтыхьыгъуэр щIэину къызыхуэнэн хуейри арат. Ар иджыри къамылъхуауэ, Лайрэ и щхьэгъусэмрэ уд кърагъэблэгъащ, сабийми езыхэми я натIэ илъыр зрагъэщIэну хуейуэ икIи шынагъуэ бэлыхьлажьэ къазэрыпэплъэр зэхахащ…
Абы нэс жысIауэ, си псалъэр зэпызгъэури, зытэлайкIэ Мыхь- муд-Iэзэ и телевизорым къытридзэ ныбжьхэм сеплъащ.
— Удым къажриIам ипкъ иткIэ, пащтыхьыкъуэм и адэр иукIыжу, и анэм щхьэгъусэ хуэхъуа нэужьт пащтыхьыгъуэр щиубыдынур. Зэхихам Лай пщыр къигъэшынащ икIи унафэ ищIащ сабийр дунейм къызэрытехьэу мэзым яхьу абы къыщанэну. Мэзым щыхыфIадза сабийр ажалым къригъэлащ гъунэгъу къэралыгъуэм я пщым и унэIут цIыхубзым. Жыг лъабжьэм щIэлъу абы къигъуэта щIалэ цIыкIум и теплъэмрэ зыкIуэцIылъа хъыданхэм-кIэ гурыIуэгъуэт ар зэрымыфакъырэ щылъхур. Эдип пащтыхьыкъуэ пэлъытэу япIащ, ауэ балигъ щыхъум абы зыхищIащ къыщыхъуа щIыпIэр зэрихамэр икIи удым и деж кIуащ и псэр зыхузыр къищIэну, гъащIэм къыщыпэплъэр зэхигъэкIыну. Абыи къыжраIар ардыдэращ: Эдип и натIэм Тхьэм къритхар къэзылъхуа и адэр иукIыжу абы и пащтыхьыгъуэр иубыдыну, и анэри щхьэгъусэ къыхуэхъужыну. Ар щызэхихым, Эдип и лъахэр ибгынэну мурад ещI, зыпIа пащтыхь зэщхьэгъусэхэр и адэ-анэ дыдэ фIощIри, абыхэм япэIэщIэмэ, къыхужаIахэр къэмыхъункIэ гугъэу. АрщхьэкIэ Эдип Фивхэм къыщохутэ, лъэмыжым къикIрэ пэт лIыжь гуэрым еныкъуэкъун хуей мэхъу. ИпэжыпIэкIэ а лIыжьыр Лай пащтыхьырт, Эдип и адэрт.
Зэадэзэкъуэр зэрызэрымыцIыхужар, абыхэм яку къыдэхъуа псалъэмакъым теухуа теплъэгъуэр сэ зэрыхъукIэ кIыхьу икIи зыри дэзмыгъэхуу къэсIуэтэжащ, «Йешилъчам» («Уэздыгъей щхъуантIэ») киностудием я мелодрамэхэр зэрагъэу-вым ещхьу псыгъуэ кIыхьу.
— Зэныкъуэкъур зэбэныным хуэкIуэри, щIалэ Iэчлъэчыр лIыжьым текIуащ — и сэшхуэр кърипхъуэтри зэ уэгъуэм и адэр иукIыжащ. Дауи, абы иджыри ищIэртэкъым иукIар и адэрауэ зэрыщытыр, — жысIащ сэ Мыхьмуд-Iэзэ и нэхэм сыщIэплъэурэ.
ПсыкъуиитIым и набдзэхэр зэрыхъукIэ дришеящ, зэхихыр къызэрымыкIуэу зэригъэщIагъуэр къикIыу, иджыпступцIэ къэхъуауэ хъыбар гуауэ гуэр къыIэрыхьам ещхьуи, нэщхъей къэхъуащ, ауэ зы псалъэ къыхимылъхьэу адэкIэ жысIэнум ежьэу щыст.
— Зы цIыхупсэм илъэгъуакъым Эдип и адэр зэриукIыжар, абы къыхэкIыуи ар а укIыгъэмкIэ зыгъэкъуэншэн щыIакъым, — ар жысIэрэ пэт сэ сегупсысащ: «Сыту пIэрэ зыхищIэр зи адэр зыукIыжам икIи абы папщIэ тезыр лъэпкъ зымыхьам». — Ауэ я пащтыхьыр мыцIыху гуэрым зэриукIам и закъуэтэкъым а къэралым насыпыншагъэу къыщыхъуар — абы къыдэтIысхьат зы псэущхьэ нэджэIуджэ абрагъуэ, и Iэпкълъэпкъыр аслъэным ещхьу, ауэ фIэтыр цIыхубзыщхьэу, дамэшхуитIи тету. А нэджэIуджэр цIыхухэм къапэтIысауэ зыми къыхуэмыщIэ къуажэхь бзаджэхэр къажриIэрти, жэуапыр зымыщIэ насыпыншэхэр иукIырт. Емынэжьым и къуажэхьхэри къищIэу езы нэджэIуджэри иукIын щыхузэфIэкIым, Эдип ха-хуэр Фивхэм я пащтыхьыщIэ хъуащ, къытраIуар зэщIэнкIэ игу къэмыкIыххэу пащтыхь гуащэри, ар и анэрауэ имыщIэу, щхьэгъусэ хуэ- хъуащ.
Иужьрей псалъэухар сэ псынщIэу къэсIущэщащ, апхуэдэ хьэдэгъуэдахэр зыми зэхихыну сыхуэмейуэ. Ауэ итIанэ аргуэру зэ къытезгъэзэжащ:
— Эдип и анэр къишэжащ, — жыс-Iащ сэ, тIэкIурэ щыму сыщыса нэужь. — Абыхэм быниплI зэдагъуэтащ. Мы хъыбарым сэ тхылъ щапIэ гуэрым сыкъыщеджауэ арат.
Апхуэдэу щIыжысIар зи гугъу сщIа псори сэ езым къэзгупсыса гуэру Мыхьмуд-Iэзэ имыгугъэн щхьэкIэт. ПсыкъуиитIым игъэс тутыным къищIа дэп плъыжьым сеплъурэ хъыбарым къыпысщащ.
— Эдип и щхьэгъусэмрэ и бынхэмрэ я гъусэу насыпыфIэу щыпсэу къалэр илъэс зыкъом дэкIауэ емы-нэ узым зэщIищтащ, зылъэIэсыр илIыкIыу. Къалэдэсхэр гузавэу удхэм еупщIащ: «Тхьэхэм я нэлат сыткIэ къэтхьауэ пIэрэ?» — жаIэри. Тхьэхэм я жэуапыр мырат: «Емынэм фыкъелыну фыхуеймэ, япэрей пащтыхьыр зыукIар къэвгъуэти къалэм дэфху. А махуэ дыдэм фэркIэ ажалыр сабыр хъужынущ!» Эдип ищIэртэкъым лъэмыжым деж зыщыхуэзэу иукIа лIыжьыр Фивхэм я пащтыхьу щытарауи, и адэрауи. Ауэ унафэ быдэ ищIащ лIыукIыр къагъуэтыну, уеблэмэ езыри абы и лъыхъуакIуэ ежьат. Абы ирихьэлIэу Эдип щхьэкIуэ хъыбар къыIэры-хьащ: и адэу фIэкIа имыщIа пащтыхьыр, Фивхэм я гъунэгъу къэралыр зи IэмыщIэ илъыр, щымыIэжу. Апхуэдэ щIыкIэкIэ абы къыгурыIуащ и адэу илъытар хамэ цIыхуу къызэрыщIэкIар икIи и щхьэгъусэ пащтыхь гуащэм пкърыупщIыхьащ япэрей лIым ейуэ бын щIимыIэмкIэ. Эдип гущIыхьэ щыхъуу къищIащ пащтыхь гуащэм щыпэлъхуу къуэ зэриIар икIи а щIалэр езырауэ, лъэмыжыщхьэм щиукIа лIыжьыр и адэрауэ зэрыщытри къыгурыIуащ.
Абы нэс жысIэри, аргуэру щэху зысщIащ. Мыхьмуд-Iэзэ хъыбар щыжиIэжкIэ, гу зылъытапхъэ, зэгупсысыпхъэ щIыпIэхэм деж щынэскIэ, къэувыIэрт. Апхуэдэ щIыкIэкIэ къызжиIэ хуэдэт: «Плъагъурэ Iуэ-хур къекIэрэхъуэкIынкIэ зэрыхъунур?» Сэри абы зезгъэщхьырти, Эдип и хъыбарыр нэщхъейуэ сыкъыпыгуфIыкIыурэ нэзгъэсащ:
— И анэм щхьэгъусэ зэрыхуэ- хъуамрэ и адэр зэрыIэщIэкIуэдам-рэ къыщыгурыIуэм, Эдип и IэкIэ и нэхэр ирищIыжащ икIи игъащIэкIэ къыдэмыхьэну а къалэр ибгынащ.
— НэгъуэщIу жыпIэмэ, Тхьэм иухам зыри ебэкъуэфакъым, — жиIащ Мыхьмуд-Iэзэ. — Аращ-тIэ, натIэм къритхам уфIэкIынукъым.
Сэ телъыджэ сщыхъуащ къэсIуэтэжа хъыбарым и купщIэр кIуэрыкIуэм тету абы къызэрыхиубыдыкIыфар.
— Аращ, Эдип и тезырыр езым зытрилъхьэжащ, емынэ узыр теувыIащ, къалэдэсхэр къелащ.
— Сытым къыхэпхыу а хъыбарыр къызжепIэжа?
— СщIэркъым, — жысIащ сэ икIи къызыхэкIари мыгурыIуэгъуэу, сыкъуаншэу зыкъысщыхъужащ.
— Сигу ирихьакъым уи хъыбарыр, Бей цIыкIу, — жиIащ Мыхьмуд-Iэзэ. — Сыт хуэдэ тхылъ ар къызэрыбджыкIари?
— ПщIыхьэпIэхэм къарыкIыр къызэращIэ тхылъ.
Абдеж сэ къызгурыIуащ Мыхьмуд-Iэзэ хъыбар жесIэжыну афIэкIа къызэрызэмылъэIунур.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
