Зэдэлэжьэн, зэдэIэпыкъун – аращ лъэпкъыр къазэрыщыгугъыр
Ди газетым зэрытетащи, Налшык къалэ щызэхэтащ ДАХ-м и ГъэзэщIакIуэ гупым и зи чэзу зэIущIэ. Абы кърихьэлIащ Тыркум, Сирием, Иорданием, Израилым, Европэм щыIэ, Краснодар, Ставрополь, Осетие Ищхъэрэ — Алание, Адыгэ, Къэрэшей-Шэрджэс, Къэбэрдей-Балъкъэр щIыналъэхэм щылажьэ хасэхэмя тхьэмадэхэмрэ Гъэзэ-щIакIуэ гупым хэтхэмрэ. ЗэIущIэм кърихьэлIат КъБР-м и Правительствэм и УнафэщIым и къуэдзэ Ахъуэхъу Таймураз, КъБР-м Граждан жылагъуэ IуэхущIапIэхэм ядэлэжьэнымрэ лъэпкъ IуэхухэмкIэ и управленэм и унафэщI КIурашын Андзор, ДАХ-м и Нэхъыжьхэм я Советым и тхьэмадэ, тхакIуэ цIэрыIуэ МэшбащIэ Исхьэкъ, ДАХ-м и Къэзыпщытэ гупым хэтхэр.
ЗэIущIэр къыщызэIуихым, Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ Сэхъурокъуэ Хьэутий къызэхуэсахэм ягу къигъэкIыжащ ГъэзэщIакIуэ гупым и иужьрей зэIущIэм лъандэрэ зэфIагъэкIахэм ящыщ Iуэхугъуэхэр. Абы къыхигъэщащ «Урысейм ис лъэпкъхэм я ассамблее» урысейпсо жылагъуэ зэгухьэныгъэм къызэригъэпэщауэ Евразием хыхьэ лъэпкъхэм я ассамблеем и япэ зэхуэсышхуэ Москва щекIуэкIам Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэри зэры-рагъэблэгъар. Къэрал 92-м я лIыкIуэу цIыху мини 3-м щIигъу зыхэта Iуэхур мамырыгъэр егъэфIэкIуэным, лъэпкъ зэныбжьэгъугъэр гъэбыдэным, зэрызэдэлажьэм зегъэужьыным, ассамблеем и мурадхэр гъащIэм хэпща хъуным теухуауэ зэрыщытар жиIащ Сэхъу-
рокъуэм. Апхуэдэу тхьэмадэр лэжьыгъэ IуэхукIэ хуэзащ Урысей Федерацэм и Президентым и полномочнэ лIыкIуэу Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым щыIэ Белавенцев Олег. Ахэр тепсэлъыхьащ ди щIыналъэм мамырыгъэмрэ лъэпкъ зэгурыIуэныгъэмрэ щыгъэбыдэным, лъэпкъ, дин зэныкъуэкъухэр къэхъункIэ Iэ-мал зэримыIэм. Гулъытэхэха хуащIащ щIалэгъуа-лэр тэмэму гъэсэнымрэ ахэр егъэлеиныгъэ зыпылъ Iуэхухэм дамыхьэхынымрэ теухуауэ щIапхъэм.
Сэхъурокъуэ Хьэутий къулыкъущIэм жриIащ адыгэ лъэпкъыр къэгъэщIэрэщIэжынымрэ абы зегъэужьынымрэ, лъэпкъхэм яку дэлъ мамырыгъэр гъэбыдэныр ДАХ-м зыхуигъэувыж мурад нэхъыщхьэхэм зэращыщыр. Хасэм и тхьэмадэр Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым щыIэ Жылагъуэ советым зэрыхагъэхьам, абыи япэ зэIущIэр зэрекIуэ-кIам тепсэлъыхьыжащ. КъищынэмыщIауэ, ДАХ-м и IуэхущIапIэм щекIуэкIа зэIущIэхэр — щIалэгъуалэ зэгухьэныгъэхэм я унафэщI ныбжьыщIэхэр зэрызэхуишэсар, Тыркум къикIа гупыр зэрыригъэблэгъар, Адыгэ ныпым и махуэр зэрагъэлъэпIар, ЩыгъуэщIэж махуэр хъарзынэу зэрекIуэкIар къызэхуэсахэм я пащхьэ ирилъхьащ тхьэмадэм.
ГъэзэщIакIуэ гупым хэтхэр япэу зытепсэлъыхьар Сирием щыпсэухэм я Iуэху зытетымрэ Урысей Федерацэм къэIэпхъуэжахэм зэрадэIэпыкъумрэщ. Абы теухуауэ къэпсэлъащ ДАХ-м и вице-президент Бырсекъуэ Орфан.
— Фэ зэрыфщIэщи, Сирием щекIуэкI зауэр иджыри ужьыхакъым. Ауэ Урысейр Iуэхум зэрыхыхьэрэ, зэзауэр нэхъ кIащхъэ хъуащ, цIыхухэм гугъапIэфIхэри яIэщ, ауэ иджыри зэхэуэ щекIуэкI щIыпIэ хэхахэр щыIэщ. Адыгэхэр зыдэса къуажэ 22-м ди лъэпкъэгъухэм иджыри ягъэзэжыфынукъым. Япэрауэ, я унэхэр якъутащ, яхъунщIащи ущыпсэуну гугъу хъунущ, етIуанэрауэ, иджыри адэ-мыдэхэм къыкъоукIри, шынагъуэншэу щыткъым. Псом нэхърэ нэхъыкIэжращи, уни-лъапси дэмытыжу зэхакъу-та къуажэхэри яхэтщ, — жиIащ Бырсекъуэм. — Фэ фыщыгъуазэщ, ди лъэпкъэгъухэм я нэхъыбэр Сирие къэралым зэрикIар. Псом хуэмыдэу щIалэгъуалэр зэбгрокI, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, университетым илъэсищ зэрыщеджэу, армэм даш илъэситху-хыкIэ щыIэну. Iэпхъуэшапхъуэхэм мащIэщ яхэтыр Урысейм къэкIуэжыну хуейуэ. Ди жагъуэ зэрыхъущи, зэкIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым къэзыгъэзэжар унагъуэ 82-рэщ. Ахэр унэ къыхуащэхури ягъэтIысыжащ, абы нэмыщI езыр-езыру унагъуэ 19 къэIэпхъуэжащ. УимыгъэгуфIэу къанэркъым къуажэхэм дэтIысхьа ди къуэшхэр гъащIэм хъарзынэу зэрыхэзагъэм, я щхьэ зэрагъэпсэун Iэмалхэр къызэрагъуэтым, сабийхэм адыгэбзэри урысыбзэри зэрызрагъэщIам, гъунэгъухэм ядэгъуэгурыкIуэф зэрыхъуам, еджапIэхэми зэрехъулIэм. Пэжщ, упсэуным гугъуехь куэд пыщIащ. Дэ щIэх-щIэхыурэ дахохьэри, зыхэт гугъуехьхэр зыдогъащIэ, Iэмал зэриIэкIэ дадоIэпыкъу. Ауэ зэкIэ нэхъ къэзыгъэгузавэр мыбы зэрыщыIэ тхылъхэм епха гугъусыгъуращ, къищынэмыщIауэ, медицинэ справ-кэ къыдэхыным сом мини 3-4 токIуадэри ар къатохьэлъэ. Апхуэдэу дэ тхузэфIэмыгъэкIхэм ящыщщ мы щIыналъэм къыщалъхуа сабийм тхылъ иратыным пыщIа гугъуехьыр. Дигу щIэныкъуэхэм ящыщщ КъБКъУ-р къэзыух щIалэгъуалэм я Iуэхури, абыхэм ирамыгъэгъэзэжу мыбдеж лэжьапIэ къыщыхуагъуэту щытамэ фIы дыдэт, псалъэм папщIэ, республикищым зы илъэсым къриубыдэу цIыху тIурытIым IэнатIэ щрату.
Дунейпсо Адыгэ Хасэм и вице-президент Бырс Реджаи жиIащ Сирием къикIа куэдым Тырку къэралыгъуэр щхьэегъэзыпIэ зэрахуэхъуар, КАФФЕД-р зэрадэIэпыкъур, абыхэм къулейсызу псэу зэрахэмытыр. «Ауэ, сыт хуэдиз яхуэтщIэми, я гур здэщыIэр хэкумкIэщ. Дэ къалэн нэхъыщхьэу диIэр мис ахэр адэжь лъахэм къэшэжынырщ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, илъэс 20 дэкIмэ, ди къуэшхэр тырку, хьэрып хъуныр зыхуэIуа щыIэкъым. Апхуэдэурэ екIуэкIмэ, сэ сызэреплъымкIэ, илъэс 50 дэкIмэ хэхэс адыгэр адыгэу щытыжынукъым. Гукъеуэшхуэщ ахэр хэкум къызэрыдмышэжыфыр, абы теухуа къэрал унафэ Урысейм зэрыщымыIэр. Дыщыпсэу къэралхэм дахуэлажьэурэ шхын щхьэкIэ дылIэнкъым, ауэ фи фIэщ фщIы, дыхэкIуэдэжынущ. Мыр ди Хасэм и зэфIэкI къудейкIэ зэрымыкIуэтэнур хэт и дежкIи гурыIуэгъуэщ, аращи, хэкIыпIэ дывгъэлъыхъуэ», — жиIащ Бырсым.
Сирием къикIыжауэ Къэрэшей-Шэрджэсым ис цIыху 33-м я Iуэху зыIутым тепсэлъыхьащ Шэрджэс Хасэм и тхьэмадэ Аслъэн Алий.
— Ди Хасэр иджыпсту нэхъыщхьэу зыхуэнабдзэгубдзаплъэхэм ящыщщ Сирием къикIыжа ди къуэшхэр. Абыхэм дакIэлъыкIуэ зэпытщ, гугъуехь гуэр яIэмэ, сэ си щхьэкIэ сыщыгъуазэщи, унафэщIхэм захузогъазэ. ЗэкIэ ди хэкум щыпсэуну хуиту тхылъ зрата яхэткъым КъШР-м къэIэпхъуэжахэм. Ар занщIэу тхузэфIэмыкIми, адэжь лъахэм иредгъэхуж хъунукъым. Езыхэм уакIэлъыплъмэ, гъащIэм хъарзынэу хозагъэ, йоджэ, мэпсэу, мэлажьэ, — жиIащ Алий.
АР-м и Адыгэ Хасэм и лIыкIуэу ГъэзэщIакIуэ гупым хэт ЦIыкIушэ Аслъэн жиIащ Сирием къикIыжахэр Банэхэсрэ (унэ 38-рэ) Махуэхьэблэрэ (унэ 84-рэ) зэрыщетIысэхар. «Ди гуапэ зэрыхъущи, зауи, бани, ефи яхэткъым. Дэтхэнэри зэрыс щIыпIэр зэригъэдэхэным, ишхын къызэрилэжьыжыным хущIокъу. Дэри, зэрытхузэфIэкIкIэ, ди нэIэ ятедгъэтщ, сабий къалъхуагъащIэм деж щегъэжьауэгугъуехь гуэр къыкъуэкIмэ, защIыдогъакъуэ», — жиIащ ЦIыкIушэм.
Абы и псалъэхэм къыпищэу, ДАХ-м и Нэхъыжь-хэм я советым и тхьэмадэ МэшбащIэ Исхьэкъ и гуапэу жиIащ АР-м и Iэтащхьэу щыта, хьэрычэтыщIэ, псапащIэ Щэумэн Хьэзрэт Банэ-хэс дэтIысхьэжа унагъуэхэм ярыс цIыху къэс сом мини 100 зырыз зэраритар.
— Сэ мызэ-мытIэу сахы-хьащ абыхэм, — жиIащ МэшбащIэм, — адыгэбзэри хъарзынэу зрагъэщIащ, псэун Iуэху зэрахуэ. КъищынэмыщIауэ, СХьР-м къина ди къуэшхэми дахуэсакъын хуейщ. Сирием исхэм хъыбар едгъэщIэну си гуапэщ. Щэумэн Хьэзрэт мурад ищIащ абы иджыпсту щыпсэу адыгэхэм хущхъуэ уасэкIэ защIигъэкъуэну.
Европэм щыIэ Кавказ Хасэхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэ ДыщэкI Эртан зэрыжиIамкIэ, СХьР-м икIыу Германием кIуахэм я Iуэхур къэралым и нэIэм щIэтщ, я нэхъыбэм псэупIэ е ахъшэ ярет. «Ди Хасэм ищIа фондым и ахъшэр нэхъыбэу зытедгъэкIуадэр Сирием къинахэращ. Абыхэм яхэтщ шхын зымыгъуэт. Пэжщ, иджы Германием цIыху Iэпхъуэшапхъуэ иригъэхьэжыркъым. Абыи зыкъомым я гъуэгур зэхуищIащ. ГъэщIэгъуэн сщыхъуауэ хэкуми сащыхуэзащ Германием кIуэну гупыж зиIэ. Апхуэдэ къэмыхъутэмэ, нэхъыфIт. Дэнэ кIуэ адыгэри, зэман дэкIмэ, зыхэтIысхьахэм яхэшыпсыхьынущ, мыхэр хэкум къетшэлIэжмэ, нэхъыфIщ», — жиIащ Эртан.
Сэхъурокъуэм жиIащ гугъуехь хэтхэм зыщIагъэкъуэн папщIэ иджыри къэрал, республикэ унафэщIхэм зыхуагъэзэну зэрыхьэзырыр. «Унагъуи 100-м нэблагъэ сом мин 500 зырыз еттри, унэ къедгъэщэхуащ, ахэр зыхуей хуэзэу тIысыжын щхьэкIэ цIыхухэм куэд хуащIащ. ИтIани, абыхэм ящыщу унагъуи 6-р Европэм кIуэжащ. Къэшэжын хуейщ, жывоIэ! Къэтшэжа нэужь псэукIэ тынш къахузэдгъэпэщыфыну пIэрэ, лэ-жьыгъэ къахуэдгъуэтыфыну? Мис аращ гугъуехь зыхэ-лъыр. 1992 гъэ лъандэрэ цIыху мин бжыгъэ икIащ Къэбэрдей-Балъкъэрым. Сыт щхьэкIэ? Лэжьыгъэ ягъуэттэкъыми. Унэ зимыIэ куэд исщ ди лъахэм. Сэ гу зылъывэзгъэтэнуращи, къэкIуэжыну къаплъэм гъуэгу еттын хуейщ, ауэ псори къетшэжьэжыну къэдгъэгугъэ хъунукъым, — къыхигъэщащ ДАХ-м и тхьэмадэм.
Сэхъурокъуэм и псалъэхэм къыпищэу «Хэку» обществэм и унафэщI НэкIацэ Владимир жиIащ къэшэжын хуейщ жытIэ щхьэкIэ, къэкIуэжыну хуей куэд хэхэсхэм зэрахэмытыр, хэкумкIэ къемыплъэкIыххэхэри зэрыщыIэр. «Зэкъым ди къэрал парламентархэр кIуэурэ ди къуэш хэхэсхэм зэрахуэ-зэр. Апхуэдэ зэIущIэхэмдеж къэкIуэжыну хуейуи, гугъуехь гуэрхэм хэтуи къыхагъэщыркъым. Псалъэм къыдэкIуэу жыпIэмэ, посольствэм, консульствэм кIуа куэд щыIэ хэкум дыфшэж жаIэу? ЩыIэкъым апхуэдэ. Хьэмэрэ, Урысейм и нэгъуэщI хэгъуэгухэм ирагъэтIысхьэнкIэ зэрыхъунур сыт щхьэусыгъуэ щIащIыр? Краснодар, Ставрополь крайхэм сыт я лажьэр? Курской районым щыпсэуркъэ мэздэгу адыгэхэр? Япэ щIыкIэ, къэкIуэжыну хуейрэ-хуэмейрэ зэхэдвгъэгъэкIи, итIани къэшэжыным дытев-гъэпсэлъыхь», — жиIащ Владимир.
ДАХ-м и Къэзыпщытэ гупым и тхьэмадэ ГубэщIыкI Владимир къызэхуэсахэр къыхуриджащ я шхын ямыгъуэту Сирием исхэм, къэкIуэжахэм яхэт хьэрычэтыншэу, хуэмыщIауэ псэухэм папщIэ ахъшэ зэхуахьэсыну. «Дэ ди къэралыр апхуэдэ щытыкIэ иткъым псори къришэлIэжыну, абы ды-щывмыгъэгугъ, ар щхьэгъэпцIэжщ. Ауэ псэуну къэкIуэжхэм зэрытхузэфIэкIкIэ дадэIэпыкъунущ», — жиIащ нэхъыжьым.
ГъэзэщIакIуэ гупым хэт Къущхьэ Надими жиIащ къэгъэзэжын Iуэхур ДАХ-м и IэмыщIэм илъу зэрыщымытыр, илъэси 150-рэ хъуауэ лъэпкъым и гуныкъуэгъуэшхуэр зы лъэхъэнэм зэрызэфIумыхыфынур. «Дэ нэхъыбэу дызэлэжьын хуейр дызэрызэфIэмыкIуэдынырщ, хэхэсхэм я бзэр, щэнхабзэр яIэщIэмыхунырщ, щIалэгъуалэр хэкум щедгъэджэнырщ, сабийхэр зэкIэлъыдгъэкIуэнырщ», — жиIащ абы.
КАФФЕД-м и лIыкIуэу ГъэзэщIакIуэ гупым хэт Мэчэр Ведат къыхигъэщащ хэхэсхэр кърамышэлIэжми, хэкум хуитыныгъэ щаIэу щытын зэрыхуейр. Абхъазым зэрищIым хуэдэу, паспортыр тыншу иратмэ, хуейр щыхуей зэманым къэкIуэжу щытыныр нэхъ зэрыфIэкъабылыр къыхигъэщащ Ве-дат.
АдэкIэ къызэхуэсахэр зытепсэлъыхьар ДАХ-мрэ КАФФЕД-мрэ я унафэщI-хэм я зэдэлэжьэкIэрщ. Абы теухуауэ Сэхъурокъуэ Хьэутий жиIащ цIыху щхьэхуэм и щхьэ кърикIуам щхьэкIэ ДАХ-м и лэжьыгъэр къанэ зэрымыхъунур, абы теухуауэ Хьэгъундокъуэ Яшар зэрепсэлъар, КАФФЕД-м хэтхэми зэрагурыIуар.
— Илъэс 25-рэ и пэкIэ къагупсыса, кърахьэжьа Iуэхущ мыр. Ди япэ ита нэхъыжьхэм яубзыхуащ Дунейпсо Адыгэ Хасэм дуней псом щикъухьа адыгэхэр зэригъэуIуу Къэ-бэрдей-Балъкъэрым щылэжьэн хуейуэ. Нобэ Урысей Федерацэм и хабзэщIэхэм япкъ иткIэ, ДАХ-м и Уставри зэдгъэзэхуэжащ, къабыл ящIащи, абы итыр дгъэзащIэу дызэдэвгъэлажьэ, — жиIащ Сэхъурокъуэм.
Мэчэр Ведатрэ Урым Ба-ки-Самиррэ жаIащ ДАХ-м хэтхэр къызыхуэтыншэу лэжьэн хуейуэ къызэралъытэр, комитетхэм ящIэр нэрылъагъуу щытын зэрыхуейр, КАФФЕД-м хэтхэм ягу къеуэр. Абыхэм жаIам нэхъыщхьэу хэлъращи, КАФФЕД-р иужь иткъым ДАХ-р икъутэну, зэдэлажьэмэ нэхъ къащтэ.
Бырс Реджаи мыарэзыуэ къыхигъэщащ хъыбар кърамыгъащIэу, адыгэ Iуэхур зэIащIэу къэзыкIухьхэм унафэ тещIыхьын зэрыхуейр. Псалъэм къыдэкIуэу абы жиIащ хэхэсхэм я деж адыгэбзэр латин хьэрфыпкъым тегъэхьэн хуейуэ жаIэу ди университетым и лIыкIуэхэр Тыркум зэрыкIуэр, абы зэгурымыIуэныгъэ къихьын-кIэ зэрыхъунум къыхэкIкIэ, унафэ зэрытещIыхьыпхъэр. Реджаи къыхигъэщахэм ящыщщ хэкум сабийхэр ирашурэ Тыркур ирагъэлъагъун, я нэгу зрагъэужьын мурадкIэ мыдрисэхэм, мэжджытхэм зэрашэр, диным и лIэужьыгъуэ гуэрхэм драгъэхьэхыну хущIэкъу гуэр-хэр зэрыщыIэр, абы хуэсакъын зэрыхуейр. Израилым къикIа лIыкIуэ Тхьэухъуэ Зухъер жиIащ диным теукIытыхьын, абы ныбжьыщIэхэр пэIэщIэ щIын зэрыхуэмейр, Кфар-Камэ, Рихьэние кIуэхэри мэжджытышхуэхэм зэрашэр . «НэгъуэщI Iуэхущ — террорист, вахабит ящIыну зэлэжьхэр», — дыщIигъуащ абы.
ЖаIахэм и жэуапу, ДАХ-м и Хасащхьэм хэт, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ, «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд зэрымыарэзыр къыхигъэщащ.
— Сэ фIы дыдэу сыщыгъуазэщ Тыркум зыгъэпсэхуакIуэ, зыплъыхьакIуэ яшэ сабийхэм я Iуэху зыIутым, соцIыху ахэр езыгъэблагъэри, сощIэ я мурадхэри. Сэ Бур-сэ щыIэ Хасэм зэгурыIуэныгъэ есщIылIэри, къэфакIуэ ансамблхэм хэт цIыкIухэр илъэс зыбжанэкIэ згъэкIуащ, журналистхэри ящIыгъуу. Фестивалхэм дахэу зэрыхэтари, зыщаплъыхьахэри, махуэ бжыгъэр зэрагъэкIуари ди журналистхэм ятхыжурэ газетми къытеддзэжащ. Адыгейми Къэрэшей-Шэрджэсми щыщхэр нашэри зрагъэплъыхь, ягъафIэ, адыгэ щэнхабзэр дахэу яIэту зэхэтщ! Адыгэбзэ зыщIэ, къэфэкIэм, уэрэд жыIэкIэм хуэIэзэ защIэщ нэдгъэкIуар. Ар Сирием, Иорданием, Европэм къикIа адыгэ щIэблэм я гъусэу щыIэщи, сэбэпынагъ куэд къызэришэнум сэ шэч къытесхьэркъым, — жиIащ ХьэфIы-цIэм.
ЛъэныкъуитIри зэгурыIуащ зэрымыщIэу зэкIэлъыкIуэ адыгэхэм яхэтын зэрыхуэмеймкIэ, езыгъэблагъэхэм я пщIэр ебудых зэ-рымыхъунумкIэ, щхьэж хузэфIэкIыр ищIэу зэдэлэжьэнымкIэ.
Лъэпкъым дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ махуэхэр — Кавказ зауэр зэриухрэ илъэ-си 153-рэ зэрырикъум ехьэлIа Iуэхугъуэхэр КъБР-м, КъШР-м, АР-м зэрыщекIуэкIам тепсэлъыхьыжащ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, Аслъэн Алий, ЦIыкIушэ Аслъэн сымэ, апхуэдэуи Адыгэхэм (шэрджэсхэм) я дунейпсо махуэмрэ Адыгэшым и дунейпсо махуэмрэ 2017 гъэм зэрырагъэкIуэкIынуми программэм теухуауэ я гупсысэхэр къаIуэтащ.
НэщIэпыджэ Замирэ.
