Илъэс 250-м щIигъуа «Жыгдахэ»
Мы щIыпIэм и гъунэгъуу псэуа адыгэхэм, убыххэм, абазэхэм илъэсищэ бжыгъэкIэрэ я зэхуэсыпIэу къекIуэкIа мэз тIыпх гъуэзэджэр «къэIэпхъуахэм» зэрырахыжрэ куэд щIащ. Ауэ, гъэщIэгъуэныракъэ, а щIыпIэм пэмыжыжьэу щхьэ закъуэ уардэу къыщызэтена жыгышхуэр, щIэныгъэрылажьэхэм «лириодендрон тюльпанный» зыхужаIэр, Хэкум къина шапсыгъ адыгэхэм ноби я тхьэелъэIупIэжьу къалъытэ. Ахэр абы зэреджэр «Жыгдахэ»-щ. 
 Сочэ и тхыдэ-щэнхабзэ щIэин нэхъыфIхэм хабжэ, метр 35-рэ зи лъагагъ жыг абрагъуэр, туризмэм ехьэлIа урысейпсо дэфтэрхэр щыхьэт зэрытехъуэмкIэ, щIыуэпсым и фэеплърэ и къэщIыгъэу нэхъ яхъумапхъэ дыдэхэм ящыщщ.
Ныбжьышхуэ зиIэ а жыг абрагъуэм лIэщIыгъуэ блэкIам и закъуэ щэнейрэ щыблэ къеуат. 1939 гъэм мафIэ лыгъейуэ зыкъезыдза удыным жыгым и щхьэкIэр тIууэ зэгуиупщIыкIащ. I948 гъэм нурыбэу къыжьэхэлында уафэхъуэпскIым къыздихьа удын бзаджэм жыг телъыджэм и щхьэкIэр пигъэщхъащ, и пкъы нэхъ гъумыщIэри икухэм хуэзэу зэгуигъэзащ.
1954 гъэм ещанэу къытехуа удыным иужькIэщ щIэныгъэлIхэм Жыгдахэ гулъытэ хэIэтыкIа хуащI щыхъуари, и зэхэлъыкIэ-щытыкIэр зыхуэдэм кIэлъыплъын нэхъ щыщIадзари.
1974 гъэм и щIымахуэ лъэхъэнэм мы жыгым япэ дыдэу «еIэзащ» ШахэкIей ЦIыкIу мэз хозяйствэм и лэжьакIуэхэр. Абыхэм Жыгдахэ и къудамэ гъумыщIэхэм ящыщу щыблэм зи зэран нэхъ екIахэр чэтэнудзым (лён) къыхэщIыкIа кIапсэ быдэхэмкIэ зэхалъахъэри, зыр адрейм иракъузылIэжат. ИужькIэ, 1990 гъэхэм икухэм, кIапсэхэр гъущI лэрыпсхэмкIэ зэрахъуэкIыжат. Абдежым жыгыжьым далъэгъуар апхуэдизкIэ гъэщIэгъуэн ящыхъуати, «и кIуэцIыр псэ зыхэмытыжым хуэдэщ» хужаIауэ щытат.
IэщIагъэлIхэм жыг кугъуанэм щызэтрищIа лъэхъмэхъхэр (кIэрыщIэхэр) хуэсакъыпэурэ къратхъунщIыкIыжри, и хущхъуэгъуэу къалъытэ щыхуэхэр, щIэныгъэлIхэм абы папщIэ егугъуу зэхалъхьахэр, и кIуэцIым щацIэлъащ, абы нэмыщIкIи, битум-пхъэпс биологие мастикэ иракудащ. ИужькIэ, жыгым кIэлъыплъахэм зэрыжаIауэ, апхуэдэ «еIэзэкIэм» къэщIыгъэм зыкъригъэужьыжащ, и «гъащIэми» хигъэхъуащ.
Иужьрей илъэс 50-м къриубыдэу тхьэелъэIупIэжьым щыблэ къыжьэхэмылындэжами, нэхъапэхэм къытехуа удынхэм я «Iэужьыр» иджыри хуэгъэгъуэщэжакъым, дыркъуэхэри нэрылъагъущ. Арагъэнущ, Жыгдахэ еIэзэну «зезыпщыт» щIэныгъэлIхэмрэ абыхэм ядэIэпыкъуну гукъыдэж зыщI IэщIагъэлIхэмрэ я бжыгъэр кIуэ пэтми нэхъыбэ щIэхъур.
Сочэ къалэ щыIэ Экологие советым хэтхэр, Лазаревск (ПсыфIыпэ) район администрацэм и лIыкIуэхэр, Мэзкуу къалэ дэт «Мэз узыншэ» центрым и IэщIагъэлIхэм - Iуэхум фIыуэ хэзыщIыкIыу зыкъэзылъытэж псоми - лириодендроныр набдзэгубдзаплъэу къаплъыхьа иужькIэ, абы и ныбжьыр илъэс 250-м нэблэгъауэ къахутащ.
Жыгышхуэм деж щызэIущIахэр фэеплъ телъыджэр зэрызэтебгъэувэжыфыну Iэмалхэми зэдегупсысащ, жыгыжьыр а щIыпIэм ноби щыпсэу шапсыгъ адыгэхэм я дежкIэ тхыдэ щIэину зэрыщытыр къалъытэри, «Адыгэ хасэ» жылагъуэ зэгухьэныгъэм хэтхэми яIущIащ.
- Лэжьыгъэхэр IыхьитIу зэщхьэщытхащ, - къыхигъэбелджылыкIащ Сочэ къалэ администрацэм деж щыIэ Экологие советым и унафэщI Зюзин Александр, хэкурыс адыгэхэм защыхуигъазэм. - Иужьрей илъэсхэм жыгыжьым и щхьэкIэм хуабжьу зиубгъуащ, къудамэ гъуахэри нэхъ къэлъагъуэ хъуащ. Ахэр Жыгдахэ къыбгъэдыхьэ зыгъэпсэхуакIуэхэм я дежкIи шынагъуэщ, езы къэщIыгъэм и теплъэри зымыгъэдахэщ. Жыгыку гъуанэри хэпщIыкIыу нэхъ иныж хъуащ, и кIуэцI псоми зэхэту кубометр 30-м нэблагъэ къызэщIраубыдэу.
«Мэз узыншэ» центрым къыщагупсысу щызэпкъралъхьэжа Iэмэпсымэ гъуэзэджэр зи Iэпэгъу IэщIагъэлIхэм зэхагъэкIащ къудамэпкъ гъумыщIэхэм ящыщу узым нэхъ зэщIищтахэр. Гупым хэтхэм я мурадщ арматурэ теплъэ иIэу зэрагъэпэща ухуэныгъэхэмкIэ къудамэшхуэхэр зэрагъэубыдыну, нэщI хъуа и кур къагупсыса бетон тIатIэмкIэ якудэну.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
