Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Зы уэрэдым и хъыбар
«Сытхэр уи псэукIэ?»
«Си уэрэдхэм зэрымыщIэкIэ дунейм къытехьа яхэткъым. СССР-м и зэманым уэрэд зытххэр дызэрахуэу щытащ партым, комсомолым, колхоз-совхозхэр егъэфIэкIуэным нэхъыбэу дытетхыхьыну. Абыхэм къадэкIуэу, гухэлъ, лъагъуныгъэ уэрэдхэри яфIэттхыу щытащ. УщIалэмэ, уи насып къэкIуэгъуэмэ, пхузэфIэкIынутэкъым уи гум илъыр къыумыIуэтэныр.
А зэманым яфIэстхахэм ящыщщ «Сытхэр уи псэукIэ?» уэрэдыр. Хэхауэ цIыху щхьэхуэм тезухуауэ схужыIэнукъым, ауэ, фи фIэщ зэрыхъун, гухэлъ уэрэд стхащэрэт жиIэу цIыхум апхуэдэ щытыкIэ щиIэм нэхърэ нэхъыфI гъащIэм хэмыт.
Уэрэдыр зыгъэзащIэми куэд елъытащ. УэрэджыIакIуэ нэхъ лъэщ дыдэхэм утыку кърахьащ ар. Къуныжь Хьэждалрэ КIуж Борисрэ жаIэ уэрэдхэм цIыхубэм ягу иримыхьарэ дзапэ уэрэд мыхъуарэ яхэткъым», — къыджиIащ уэрэдус, макъамэтх, Къэбэрдей-Балъкъэрым щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Щомахуэ Хьэсэнбий.
КIУНТIЫЩ-ХЬЭПЦIЭ Аннэ,
КъБР-м щIыхьзиIэ и журналист.
* * *
Сытхэр уи псэукIэ иджыпстукIэ,
Уэ нэгъуэщIым хуэпщIыжа гухэлъ?
Е Iэпэгъу пщIыпауэ закъуэныгъэр
Жэщ мамырым епхьэлIа уи щэху?
Ежьу:
Уэрщ си дунейр, уэрщ си нэ-си псэр,
Уэрщ си щIалэгъуэр зыпэплъар.
Уэращ, уэращ си гур зым хуэмыкIуэу,
Си нэм жей къемыкIуэу,
Си псэр схуэмыпсэхуу сызыщIар.
Сыт узэгупсысыр, си гугъапIэ,
Уэ сыт хуэдэ бампIэ къыптеуа?
УщIэс уи пэш нэщIым нэщхъей дыдэу,
Уи щхьэцышхуэр ебутIыпщхьэхау?
Ежьу
Сытхэр уи псэукIэ, си хъуэпсапIэ,
Уи гупсысэм сабгынэжыпа?
Е, сэ схуэдэ къабзэу, уигу сыкъэкIыу
Уэрэд схуэбусыну утIыса?
Ежьу
Уи гум зиукIыжу, си псэ закъуэ,
Сыт уи IитIыр щIысIэщIэпхыжар?
Мы дунейм текIыжми лъагъуныгъэр,
Ди нэр зытеплъам — къагъэщIыжынщ.
Ежьу
IуэрыIуатэ
Акъылыншэри лIари зэхуэдэщ
ХьэтIохъущокъуэ Мысострэ Къейтыкъуэ Аслъэнбэчрэ зэщыIеящ. Къетыкъуэ Аслъэнбэч лей къытехьауэ къилъытэрти, шу игъэшэсащ, ХьэтIохъущокъуэ Мысост теуэн мурад ищIри.
ЩIызэщыIеяр мыхьэнэншэ гуэрт: пщитIым я мэлыхъуэ зэхуилъауэ арат, лъы щIэбгъэжэн хэлътэкъым.
Къетыкъуэ Аслъэнбэч шу игъэшэсауэ щызэхихым, Жэбагъы пщым деж кIуащ, лIы гуп зыщIигъури. Пщым и пщIантIэм дыхьэри, Жэбагъы щIыгъу лIы гупым дыуэ ящIащ, Къетыкъуэ Аслъэнбэч унэм, къыщIэкIащ:
— Дыуэ щхьэ фщIырэ? — жери.
— УлIауэ зэхэтхати, дыкъэкIуауэ дыуэ дощI, — жиIащ Жэбагъы.
— СылIарэ сымылIарэ флъагъуркъэ? — игъэщIэгъуащ пщым.
— Акъыл зимыIэж лIыр лIа пэлъытэщ, — жиIащ Жэбагъы. — Мыхьэнэншэ щхьэкIэ лъы щыбгъэжэфынукIэ, акъыл уиIэжкъым.
Пщыр укIытэжри, Iэщэр игъэтIылъыжащ.
Жылэр щIэIэпхъуэр
Жэбагъы зыдэс жылэр бгы лъапэм тест. Бгым дэкIауэ, Жэбагъы гу лъитащ ар къызэрежьам. Бгы къэчапIэм мывэ дилъхьащ Жэбагъы. Зэман дигъэкIри мывэм еплъащ: мывэр бгым дэкIуэтат. Тригъазэурэ зыбжанэрэ кIэлъыплъащ мывэм: мывэр бгы къэчам дэкIуатэ зэпытт. Къуажэпщым деж кIуащ Жэбагъы:
— Бгыр къыгуэунущ: къуажэр гъэIэпхъуэ, — жери.
Къуажэм и ныкъуэр бгы лъапэм къытеIэпхъукIащ, къытенар, бгыр къыгуэури, щIиубыдащ.
БлэкIам фыкIэлъымыджэ
Шым уанэ трилъхьэри, нэху мыщ щIыкIэ дэшэсыкIащ Жэбагъы, гъуэгу кIыхь къыщIэлъти: Псыжь кIуэн хуейт, Iуэху къылъыкъуэкIауэ.
Жэбагъы гъуэгу зэрытехьар зэхахри, шу гуп лъежьащ, лъэщIыхьэри жраIащ:
— ЩIэх къэбгъэзэнукъым. Къэбгъэзэху дызэрыпсэун псалъэ къыджеIэ.
— БлэкIам фыкIэлъымыджэ, — къажриIащ Жэбагъы. — Нэхъыбэм къаублэр хабзэщи, абы феувалIэ.
Жэбагъы и уэсят
Жэбагъы жьы хъууэ и лIэгъуэр къыщыблагъэм:
— Уэсят къытхуэгъанэ, — жаIэри жылэр къелъэIуащ.
— Си уэсятыр мыращ, — жиIащ Жэбагъы. — Япэ фымыуэ, къывэуэм фыпимыкIуэт. Гъунэгъу Iей благъэ фымыщI. ФифI фымыгъэпуд, фи Iей фымыгъэпщкIу. Зэманым фыдекIу.
ГуфIэгъуэ ислъэмей. Сурэтыр Щомахуэ Владимир трихащ.
ЖыIэгъуэхэр
БынхэхъуэрпсэгъэгуфIэщ
УкIытэр зэщ зэрыпфIэкIуэдыр.
ЦIыху дыдж куэд тетщ дунейм, абы и IэфIагъыр пщагъэгъупщэфу.
Зи гъэтIылъыгъэм хэмыIэбэну хуейхэр щIыхуэ къэщтэрейщ.
ФIыщIэ жыгыр хэсэгъуей щхьэкIэ, къыпыкIэр пшхыну IэфIщ.
Сабийр дахэу фхуапэми, IэфIу вгъашхэми, хъарзынэщ, ауэ гъэсэныгъэм нэхъ фегугъу.
УимыIуэхуу уагъэлэжь псори хьэлъэщ.
ГъащIэм удекIуэкIыфмэ, ар фIыуэ къыпхуэгъэщIынущ.
Фадэ ефэныр емыкIутэкъым, укIытэгъуэ уримыгъэхуэжтэмэ.
Бын хэхъуэр псэгъэгуфIэщ.
Тэмэму «хаса» лъагъуныгъэр сыт хуэдэ щIыми къыщогъагъэ.
Щытхъур тхъу лIэужьыгъуэфIщ.
ГушыIэ зыгурымыIуэр зыми езэгъыркъым.
Псэм зэи сурэт пхутехынукъым.
Дэшхуэ купщIэншэ нэхърэ дэ цIыкIу купщIафIэ.
ЩыIэщ адыгэ гъунэжу и адыгэбзэм хуэмеижу.
Жэнэтми иIэщ бжэ, ауэ IункIыбзэ псори хуэкIуэркъым.
ЕджакIуэр Iуэху нэрылъагъукIэрэ егъаджэ, псалъэ гъущэ защIэкIэ уемыпсалъэу.
Адыгэбзэр зымыщIэжым адыгэ хабзи къыпыпхынукъым.
Ажалым нэхърэ напэр пфIэкIуэдыныр нэхъ шынагъуэщ.
Зы жьэм къыжьэдэкIа хъыбарыр жьищэм кърахьэкI.
Ушынэу щытмэ, зыри жумыIэ, псалъэр бутIыпщакъэ — уимыкIуэтыж.
Iулъхьэ езытри ар къеIызыхри напэм пэIэщIэщ.
КIурашын Алий.
Бахъсэн щIыналъэ,
ХьэтIохъущыкъуей къуажэ
Адыгэ лIакъуэхэр
Бжьэдыгъухэр
Ижь-ижьыж лъандэрэ бжьэдыгъухэр тенджыз ФIыцIэм и Iуфэм — ТIуапсырэ Шачэрэ (Сочэрэ) я зэхуакум щыпсэуащ. Ахэр къэгъуэгурыкIуащ тIууэ гуэшауэ — хъымыщейхэмрэ чэчэнейхэмрэ. XVII лIэщIыгъуэм и етIуанэ Iыхьэм бжьэдыгъухэм тенджыз Iуфэр ябгынэри, Кавказ къуршхэм я ищхъэрэ лъэныкъуэр хэщIапIэ ящIащ. XVII лIэщIыгъуэм и кIэхэм абыхэм яIыгъащ IэфIыпс псыхъуэм къыщегъэжьауэ Пшышэ нэс.
XVIII — XIX лIэщIыгъуэхэм я щхьэхуитыныгъэм папщIэ бжьэдыгъу мэкъумэшыщIэхэм бэнэныгъэ гуащIэ ирагъэкIуэкIащ. 1796 гъэм щыIа Бзиикъуэ зауэм къыщыщIэдзауэ 1856 гъэ пщIондэ ар екIуэкIащ, зэм гъэпщылIакIуэхэр зэми лэжьакIуэбэр текIуэу. Уэркъ-мэкъумэшыщIэ зауэр 1856 гъэм иухащ, пщы-уэркъхэр хэкум ирахуауэ, республикэ псэукIэ лъахэм щагъэпсауэ. Абы и унафэр цIыху 18 зыхэт тхьэрыIуэ хасэм и IэмыщIэ илът. Бжьэдыгъухэм я республикэр зэрыщыIар илъэсищ къудейщ — 1859 гъэм лъахэр урыс пащтыхьыдзэм иубыдри, адыгэхэм я демократ псэукIэр икъутэжащ.
Иджыпсту бжьэдыгъухэр зэуIуу щопсэу Адыгэ Республикэм, Краснодар крайм, Тыркум. Бжьэдыгъухэр адыгеибзэм (кIахэ адыгэбзэм) иропсалъэ.
Жэнейхэр
Пасэм щыгъуэ жэнэ адыгэ лъэпкъым и цIыхухэр куэд хъууэ, щIышхуи яIыгъыу щытащ. Ахэр щыпсэуащ Псыжь и ижьырабгъу бгъуэщIым. Жэнейхэм я щIым къуэкIыпIэмкIи къухьэпIэмкIи жыжьэу зыщиукъуэдийрт, ипщэ лъэныкъуэмкIэ ар Кавказ къуршхэм еуалIэрт. Хуэбгъэфащэ хъунущ, жэнейхэр езыхэм нэхърэ нэхъ гуащIэмащIэ лъэпкъхэр зрагъэдаIуэу, ахэри яхэту тхыдэ тхыгъэжьхэм кIахэ адыгэу къыхэщхэрауэ.
Жэней адыгэ лъэпкъым щхьэхуитыныгъэр зыпищI щымыIэу къэгъуэгурыкIуащ. Ахэр лIыгъэ яхэлъу куэдрэ езэуащ кърым тэтэрхэм. Тенджыз ФIыцIэм и Iуфэм пащтыхь быдапIэхэр щагъэуву, къэзакъхэр къыIуагъэтIысхьэу хуежьа нэужь, жэнейхэр Псыжь и сэмэгурабгъу лъэныкъуэр хэщIапIэ ящIащ. Пщыхэмрэ уэркъхэмрэ зыхэмыкI зауэ кIыхьхэм, Кавказ зауэжьым, ИстамбылакIуэм жэней адыгэхэм ящыщу къелар мащIэщ. Иджы зэгуэр лъэщу щыта жэней лъэпкъым щыщу къэнахэм я жылэр Пщыщ псым Iус Чэрэней и закъуэщ.
Жэнейхэрадыгейлитературэбзэмиропсалъэ.
Псалъэжьхэр
Нэмысыр лъэIукIэ къахьыркъым
Насыпыр Iыхьэмыгуэшщ.
Нащэр мыхъунумэ, кIэрэф мэхъу.
Нобэ пщIэфынур пщэдей умыхь.
Ныбэм измэ, щIакхъуэр цIынэщ.
Нэм и узыр нахуэщи, гум и узыр щэхущ.
Нэмысыр лъэIукIэ къахьыркъым.
Нэпкъым тетыр кхъуафэ хукIэкIэ Iэзэщ.
Нэпсейр насыпыншэщ.
ПIалъэ мыщIыр жыжьэщи, пIалъэ щIар къос.
Псалъэр бутIыпщамэ, аркъэн кIэлъумыдзыж.
Псы къэмыжэм псыхьэлыгъуэ хыумыш.
Псым хэлъ мывитIрэ пэт зоунтIэIу.
Псышхуэм псы цIыкIу хокIуадэ.
Псэ зыIуту мышынэ щыIэкъым.
Псэр зэхъуапсэр дахэщ.
Псэр ящэри, напэ къащэху.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
ДжэдыкIэжьапхъэ, мэл кIапэ, кIэртIоф щIэлъу
Мэл кIапэ цIынэ тхьэщIар г 10 — 12 хъу зэпэплIимэ цIыкIуурэ яупщIатэ. Тебэм иралъхьэ, псы щIыIэ щIакIэ, шыгъу хадзэ, тебащхьэр трапIэри, мафIэ щабэ дыдэм тету псыр щIэвэщIэху ягъавэ, итIанэ кIапэм дагъэ къыщIидзу щIедзэ, зэIащIэурэ а дагъэ къыщIидзамкIэ кIапэр ягъэжьэж. Вэгъу къытрищIэу хуежьа иужь, тыкъыр цIыкIуурэ упщIэта кIэртIоф хакIутэ, шыгъу хадзэ, зэIащIэ, тебащхьэр трапIэри ягъажьэ.
КIапэри кIэртIофри тхъуэплъ хъууэ хуежьа иужь, шыбжий сыр хьэжа хаудэ, мафIэ щабэм тету, зэIащIэурэ, псори тхъуэплъ дахэ хъуху ягъажьэ. ИтIанэ абы щIакIэ шыгъу зыхэдза джэдыкIэ уда, зэIамыщIэу тебащхьэр трапIэри, зэрагъэдзэкIыурэ лъэныкъуитIымкIи тхъуэплъ, хьэзыр хъуху ягъажьэ.
Iыхьэ-Iыхьэурэ зэпыупщIауэ, пщтыру Iэнэм трагъэувэ, дагъэ къыщIэжари тракIэж. Дашх пIастэ хуабэ, мырамысэ, щIакхъуэ. Шэ хуабэ трафыхьыж.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ): мэл кIапэ цIынэу — г 80, кIэртIоф укъэбзауэ — г 30, джэдыкIэу — 2, псыуэ — г 40, шыгъуу, шыбжийуэ — узыхуейм хуэдиз.
Адыгэ лы гъэжьэкIэ
ЛыпцIэр зэпаупщI г 35 — 40 хъууэ. Адыгэ бжьын плъыжь цIыкIур яукъэбз, лыри бжьынри псы щIыIэкIэ ятхьэщIри, дзэху тепщэчым иралъхьэ, шыгъу, шыбжий сыр хаудэри фIыуэ зэIащIэж. И щхьэр тепIауэ щIыIапIэм деж щагъэт дакъикъэ 15 — 20-кIэ. ИтIанэ лы тыкъыр цIыкIухэри бжьынри хъыдан гъущэкIэ ялъэщI.
Щагъэжьэнум и деж япэщIыкIэ дзасэм лы тыкъыр фIалъхьэ, итIанэ бжьын псо, апхуэдэурэ дзасэм фIэз ящI, и кIэ дыдэм фIэлъын хуейр лы тыкъырщ. Пхъэ мафIэ дэпкIэ, дзасэр ягъэкIэрахъуэурэ, ягъажьэ, лыр хьэзыр, тхъуэплъ дахэ хъухукIэ. Дзасэм къыфIалъэфри пщтыру тепщэчым иралъхьэ.
Дашх пIастэ, мырамысэ, чыржын, хьэлIамэ, щIакхъуэ. Шэ хуабэ трафыхьыж. Сэбэпышхуэ яхуохъу псчэрейхэм, Iупс бзаджэ зиIэхэм, щIыIэ зыхыхьахэм.
Халъхьэхэр (цIыхуитI Iыхьэ): мэлылу — г 250-рэ, адыгэ бжьын плъыжь цIыкIуу — г 150-рэ, шыгъуу, шыбжийуэ — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:1. Куэсэ … умыщI. 8. Щхьэгъубжащхьэм … трищIащ. 9. Зи щхьэгъусэм къыбгъэдэкIыжа цIыхубз. 10. Псы Iуфэ мывалъэ-пшахъуалъэ. 13. Ди унафэщIым нэфI …- зэрехьэ. 14. МафIэ псыгъуэ кIыхь къыдидзу, уафэм къыщоуэ. 15. Зегъэуби, уи … пIыж. 16. Уафэм къех мыл тыкъыр цIыкIу. 17. Псы зыщIэмытыж пхъэщхьэмыщхьэ гуэр. 18. Унагъуэ джэдкъаз пщIантIэм къыдэзыгъэкIыу зыгъэхъум иIыгъ пхъэ кIапэ. 20. Жыг закъуэ мэз … 22. Ди къуажэбгъум псы … щожэх. 23. Уеплъмэ — … , уеджэмэ — дэгу. 24. Куэдрэ щыта махъсымэм и щIэтIысыкI. 25. Шы къэпщIэнтIам къыщхьэщих бахъэ. 28. … лъакъуэ шкIэ иукIрэ? 29. Блэм и бзэгу. 31. …-къубгъан къащтэри, хьэщIэм зрагъэтхьэщIащ. 32. Танэ мэжэлIам и … макъ къэIуащ. 33. Бдзэжьей лIэужьыгъуэ. 34. … техьэ тенэркъым. 36. ЦIыху жумарт. 37. Унагъуэ псэущхьэ щхьэзыфIэфI. 38. Ар нэгъуэщIым хуэптIмэ, уэ уихуэжынкIэ мэхъу. 39. Гъэмахуэм Iэщым, шым я фэр изых бадзэжь. 41. IэмыкIуэлъэмыкIуэ. 44. Зауэм лIыгъэ щызезыхьахэм е лэжьыгъэм ехъулIэныгъэшхуэ къыщызыхьахэм ират къэрал дамыгъэ.
Къехыу:1. Хьэцэпэцэ къэкIыгъэ. 2. Пшынауэ Iэзэ, уэрэд дахэ зыбжани зыуса, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ артист. 3. Пасэрей хъыбарегъащIэ. 4. Аруан районым щыщ къуажэ. 5. Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм узыншагъэр хъумэнымкIэ и министр. 6. ЩIым гъуэ куу щызыщI, хьэпIацIэхэр зи шхыныгъуэ псэущхьэ цIыкIу. 7. Зэхьэзэхуэр …, зэижитIыр мэунэхъу. 11. Ар хьэм и пщэм ирадзэри, абыкIэ кърашэкI. 12. Хьэжыгъэм къыхэщIыкIа адыгэ шхыныгъуэ. 19. Къалэ, псыежэх, район. 21. Мэз бжьыныху. 22. Къулейм я IуэхутхьэбзащIэ. 26. Гъатхэм пасэу, уэсыр темыкIыжауэ, щIым къыхэж удз гъэгъа цIыкIу — хужьуи щхъуафэуи щыIэщ. 27. Медицинэ IэнатIэм цIыхум иреIэзэу къыщагъэсэбэп хьэмбылу лъэпкъ. 29. Мэлым къытращыкI цы щабэ. 30. Iэпхъуамбищым я бгъуагъым къиубыд пщалъэ. 35. Сабийхэр зэрыджэгу хьэпшып. 37. Автомашинэм, лъакъуэрыгъажэм, шыгум я зы Iыхьэ. 40. Вакъэдыжым къигъэсэбэп мастэшхуэ. 42. Шэщ. 43. Щыгъыным хищIэ хьэпIацIэ къэзылъэтыхь.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
ШыщхьэуIум и 25-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:5. ТхьэкIумэ. 6. Къалмыкъ. 7. Щхьэхынэ. 9. Щхьэлыкъуэ. 12. Псыжь. 14. Бжей. 15. Блэ. 16. КIэн. 18. Мэл. 19. Бзииху. 22. Ибэ. 23. Кугъуэ. 25. Гурэ. 27. Чынт. 30. Сэмб. 31. Уэздыгъэ. 33. ПщыхьэщIэ. 35. Шэдыбжь. 36. Мыжурэ.
Къехыу:1. Уэшх. 2. Емынэжь. 3. Къатхъэн. 4. Iумыл. 8. Хьэсы. 10. Къулей. 11. Калининград. 13. ЖьакIэ. 14. Балэ. 17. Набжэ. 18. Махуэку. 20. Жинт. 21. Къуэпс. 24. Мыщэ. 26. УмыщI. 28. Нэгъабэ. 29. Пащтыхь. 32. Дадэ. 34. ХьэукI.
