Зэрысэбэпым хуэдизкIи зэранщ
Жып телефоныр ди псэукIэми, лэжьэкIэми, дуней тетыкIэми и Iыхьэ хъуащ. 2011 гъэм и кIэм къэралым щыIэ жып телефонхэм я бжыгъэр абы щыпсэухэм нэхърэ хуэдэ зырэ ныкъуэкIэ нэхъыбэт. Ауэ ар къэзыгъэсэбэпым и узыншагъэм зэран зэрыхуэхъум теухуауэ цIыхухэм ящIэр мащIэщ.
Жып телефоныр дэтхэнэ зыми зыIэригъэхьэфынущ. Абы щыгъуэми сабийхэмрэ бзылъхугъэ уэндэгъухэмрэ ар къагъэсэбэп зэрымыхъунум теухуауэ зыми зыри къажриIэнукъым, ар Урысейм щыIэ санитар хабзэхэм къыщыгъэлъэгъуами. Хамэ къэралхэм а Iуэхум теухуауэ щIэныгъэ тхылъ куэд къыщыдагъэкI.
Мы гъэм и мазае мазэм лэжьыгъэ IуэхукIэ сыщыIащ Бурназян и цIэр зезыхьэ федеральнэ медицинэ биофизикэ центрым. Медицинэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор, УФ-м и Къэрал саугъэтым и лауреат, Узыншагъэр хъумэнымкIэ дунейпсо зэгухьэныгъэм «Электромагнитные поля и здоровье населения» дунейпсо программэмкIэ ЧэнджэщакIуэ советым хэт Григорьев Юрий итха «Сотовая связь и здоровье человека» тхылъыр абы къыщызатат.
Жып телефоныр зэрызэраным нэхъапэм зыри хэзмыщIыкIауэ схужыIэнукъым, уеблэмэ щхьэ куцIым хищIэ шыкъырыр телефонымкIэ куэдрэ упсэлъэным къызэрыхэкIыр а Iэмэпсымэр къэсщтэхукIэ сигу къэкIыжырт, си псалъэр нэхъ кIэщI зэрысщIыным яужь ситт. Ауэ илъэс зыбжанэкIэ ирагъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэмрэ кIэлъыплъыныгъэхэмрэ кърикIуахэм ятеухуауэ къэсщIамкIэ садэгуэшэн хуейуэ къэслъытащ, жып телефоныр куэдрэ къэзыгъэсэбэпхэм абы къыхэкIыну зэраныгъэр езгъэщIэн, дэтхэнэ зыми и щхьэмкIи, и сабиймкIи ихь жэуаплыныгъэр нэсу зыхезгъэщIэн папщIэ.
Узыншагъэр хъумэнымкIэ дунейпсо зэгухьэныгъэм жеIэ малъхъэдис токым дыкъэзыухъуреихь дунейр зэриуцIэпIыр. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, абы мэи плъыфи иIэкъым, ауэ абы щхьэкIэ нэхъ мащIэкъым ди IэпкълъэпкъымкIэ зэрызэраныр. Жып телефонхэр къыщежьам ар зэрызэраным цIыхухэр игъэгузавэрт, ауэ хуэмурэ къагурыIуащ а Iэмэпсымэр зэрытын- шыр икIи зэрызэраныр къафIэмыIуэхуж хъуащ.
Ар ди гъащIэм къыщыхыхьэпакIэ, а Iэмэпсымэр зэран къытхуэмыхъуу къызэрыдгъэсэбэпыным дыхущIэкъун хуейщ.
Узыншагъэр хъумэнымкIэ дунейпсо зэгухьэныгъэм малъхъэдис токыр егъэлеяуэ зэрану къилъытащ икIи илъэс 20-м щIигъуауэ абы теухуауэ лэжьыгъэшхуэ ирегъэкIуэкI. Абы кърикIуахэм ящыщ зыщ Узыншагъэр хъумэнымкIэ дунейпсо зэгухьэныгъэм лышх узыфэр къэхутэнымкIэ и дунейпсо агентствэм 2011 гъэм къищта унафэр, лышх узыфэм зэрызиубгъум щхьэусыгъуэ хуэхъумрэ щIапхъэмрэ теухуар.
Унафэр къыщащтэм хэтащ къэрал 14-м щыщ щIэныгъэлIу 31-рэ.
Къэхутэныгъэ ирагъэкIуэкIри, абыхэм зэакъылэгъуу жаIащ: илъэсипщIым щIигъуауэ махуэ къэс дакъикъэ 30-кIэ жып телефон къэзыгъэсэбэпхэм я щхьэ куцIыр лышх узыфэм иубыдынымкIэ щыIэ шынагъуэр процент 40-м нос.
Къэрал псоми я правительствэхэм малъхъэдис токым къыпкърыкI пкъыгъуэхэр джыным, абы зыщыхъумэным теухуа программэхэр зэхалъхьащ. Абы текIуэдэну мылъкур къэралымрэ жып телефон зэпыщIэныгъэхэмкIэ IуэхущIапIэхэмрэ я зэхуэдитIщ. Телефонхэм я нэхъыбэр санитар-эпидемиологие мардэхэм къитIасэркъым. Аращи, цIыхухэр абы къыпкърыкI зэраныгъэм зыкIи щыхъума хъуркъым.
Малъхъэдис токыр псом хуэмыдэу зэран зыхуэхъур имуннэ системэмрэ щхьэ куцIымрэщ. Илъэс 30 и пэкIэ ирагъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэм къызэрагъэлъэгъуам-кIэ, малъхъэдис токым и пкъыгъуэхэм тынш дыдэу къагъэтIасхъэ цIыхум и имуннэ системэр. А пкъыгъуэхэм махуэ къэскIэ шэпхъым хуэдэу зыхагуашэ щхьэ куцIым. Жып телефоныр щылажьэкIэ малъхъэдис токыр зэранышхуэ хуохъу щхьэ куцIымрэ тхьэкIумэмрэ екIуалIэ псантхуэхэм.
Телефоным и зэраныгъэр къахутэу къэпщытэныгъэхэр ирагъэкIуэкIащ. США-м щыщ щIэныгъэлI Фрей блэкIа лIэщIыгъуэм и 90 гъэхэм гу лъитащ зи щхьэр узу жызыIэхэр нэхъыбэ зэрыхъумрэ жып телефоным и къэгъэсэбэпыкIэмрэ зэрызэпыщIам. А илъэсхэм Швецием, Норвегием щыщу жып телефонхэр къэзыгъэсэбэп куэдым жаIэрт щIэх-щIэхыурэ я щхьэр уз, я щIыфэр къэплъ зэрыхъуар, я узыншагъэр зэрекIакIуэр. Мыбдежым къыхэгъэщыпхъэщ я щхьэр куэдрэ узу, псынщIэу езэшу зэрыхъур телефонымкIэ махуэм зэрыпсэлъа бжыгъэми зэманми елъытауэ зэрыщытыр.
Къэрал зэмылIэужьыгъуэхэм щрагъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэм къагъэлъэгъуащ: щхьэ куцIыр зыубыда лышх узыфэр зыпкърыт сабийхэм я нэхъыбэр ар пасэу къэзыгъэсэбэпу щIэзыдзахэрщ.
Швед щIэныгъэлIхэм зэрыжаIэмкIэ, жып телефонхэр куэдрэ къэзыгъэсэбэпхэм (илъэси 10-м щIигъуауэ) я тхьэкIумэм екIуалIэ псантхуэр узыфэ Iейм иубыдынкIэ щыIэ шынагъуэр куэдкIэ нэхъыбэщ. Псом хуэмыдэу жып телефоныр шынагъуэщ илъэси 8 — 10 ныбжьым итхэм я дежкIэ.
ИрагъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэм къызэрагъэлъэгъуамкIэ, жып телефоныр къэзыгъэсэбэп сабийхэм я щхьэр тэмэму лажьэркъым: зэхэщIыкIышхуэ яIэкъым, гурыхуэкъым, я псэлъэкIэр щIагъуэкъым, псынщIэу йош, я тхьэкIумэхэм фIыуэ зэхамых мэхъу. Росстатым 2009 — 2010 гъэхэм къигъэнэIуа бжыгъэхэр 2000 гъэм ебгъапщэмэ, илъэс 15 — 17-хэм ит ныбжьыщIэхэм ящыщу псантхуэ узыфэ зиIэхэр процент 85-кIэ нэхъыбэ хъуащ. Апхуэдэу процент 36-кIэ хэхъуащ къэмэххэм я бжыгъэми. Узыгъэгузавэщ зи акъылкIэ къыкIэрыху сабийхэм я бжыгъэр процент 36-кIэ, лъым епха узыфэхэр зиIэхэр процент 82-кIэ нэхъыбэ зэрыхъуари.
А бжыгъэхэм си нэгу къыщIагъэхьэ гъащIэм куэдрэ узыщрихьэлIэ мыпхуэдэ теплъэгъуэхэр: анэхэм я сабийхэм я тхьэкIумэм пэгъунэгъуу жып телефоныр ягъэтIылъри, абы къиIукI макъамэм ахэр щIагъэжеикI; еджакIуэхэм школым къыщрата унэ лэжьыгъэхэр нэхъыбэу зэращIыжыр жып телефонымкIэщ, абы щыгъуэми зэман кIыхькIэ ар къагъэсэбэпу. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, жып телефоныр щхьэ куцIым и гъунэгъуу куэдрэ щыпIыгъыным къишэ зэраныгъэм теухуауэ сабийхэм школми унэми щепсалъэркъым.
Жып телефоныр пасэу зыIэщIалъхьэ сабийхэм я бжыгъэм хохъуэ. Сабийм и япэ телефоныр къыхуащэху ар школым щыщIэтIысхьэкIэ, и ныбжьыр илъэси 6 — 8-хэм иту.
Биофизикэ и лъэныкъуэкIэ Iуэхум уеплъмэ, электромалъхъэдис къарур балигъымрэ сабиймрэ я щхьэ куцIым зэрызыхищIэр зэхуэдэкъым. Сабийм и щхьэ куцIым ар хуэдитIкIэ нэхъ псынщIэу зыщIешэ икIи нэхъыбэу зэран хуохъу. Къытезгъэзэжу гу лъывэзгъэтэнут: зэран зыхуэхъур зызыужь щхьэ куцIрауэ зэрыщытыр.
2001 гъэм Неонизирующэ пкъыгъуэхэм защыхъумэнымкIэ урысей лъэпкъ комитетым цIыхухэр къыхуриджащ жып телефонхэр сабийхэмрэ илъэс 16-м нэмыса ныбжьыщIэхэмрэ, апхуэдэу уэндэгъу хъуа бзылъхугъэхэм къамыгъэсэбэпыну. Урысейм и щIэныгъэлIхэм мызэ-мытIэу жаIащ жып телефоныр куэдрэ къэзыгъэсэбэп сабийхэм я узыншагъэмкIэ а Iэмэпсымэм зэраныгъэшхуэ къызэришэр. Апхуэдэу щытми, Iуэхум хэкIыпIэ гуэр къыхуагъуэтакъым. АтIэ сыт тщIэнур?! Жып телефоныр цIыхухэм къамыгъэсэбэпын яхузэфIэкIынукъым, ар ди гъащIэм щыщ Iыхьэ хъуащ. Псом япэрауэ, куэд дыдэ елъытащ электромалъхъэдис къарур ди Iэпкълъэпкъым зэран хуэмыхъунымкIэ щхьэпэ техникэ IэмалыщIэхэр къызэрыдгъэсэбэпым. ЕтIуанэрауэ, дэтхэнэ зы цIыхуми, жып телефоным и узыншагъэмкIэ зэраныгъэшхуэ зэриIэр зыхищIэу, езыр зыхуэсакъыжын хуейщ: узэрыпсалъэ зэманыр гъэмэщIапхъэщ, зэрыхъукIэ, уи щхьэ куцIым ар гъунэгъу хуумыщI.
Неонизирующэ пкъыгъуэхэм защыхъумэнымкIэ урысей лъэпкъ комитетым жып телефоным и къэгъэсэбэпыкIэм теухуауэ и чэнджэщхэр:
— жып телефоныр сабийхэмрэ илъэс 16 иримыкъуа ныбжьыщIэхэмрэ къемыгъэгъэсэбэпын;
— уэндэгъу хъуа бзылъхугъэр зэфIэкIыху жып телефоныр къемыгъэщтэн;
— неврастение, психопатие, невроз, мэх узыфэ зиIэхэр жып телефонхэм щыхъумэн;
— жып телефонымкIэ ущыпсалъэкIэ ар дакъикъищ нэхъыбэ умыIыгъын, апхуэдэу къыкIэлъыкIуэ къэщтэгъуэм деж дакъикъэ 15 дэгъэкIын, телефоныр уи щхьэм иумыхьэлIэу узэрыпсэлъэным хущIэкъун;
— жып телефонхэр къыщIэзыгъэкIхэм а Iэмэпсымэм щIыгъу тхылъым ирегъэтхэн цIыхум и узыншагъэмкIэ ар зэрызэраныр.
Iэрэмысэ Ринэ,
КъБКъУ-м и медицинэ факультетым госпитальнэ терапиемкIэ и кафедрэм и унафэщI, щIэныгъэхэм я доктор.
