
Уафэ гъейрэтурэ гъадэ тезыр
«Iэгу пцIанэкIэ щыблапцIэр
щигъэкIэсым
Лъэхъуэщхэр зэтещахэрт
зы кIэгъуасэу, ар щытхэкIэ…»
Зы шабзэпс шэщIыгъуэу илъэта а жыIэгъуэ кIэщIым зэи нахуэмыжыIыс Бетховен закъуащэм и макъамэ тхытхыр кърипIуэтэн папщIэ… Къайсыну укъалъхун хуейтэкъэ!
Апхуэдэу е ар къикIыу мэгупсысэ мы дунейр пIалъэ кIэщIкIэ увыIэпIэ зыхуэхъуауэ макъамэрэ усэрэ зыхэзыщIэхэр. ИтIани, «Гурэ гурэ лъагъуэ зэхуаIэщ» жызыIа лъэпкъ Iущыгъэм пагъэтIылъыфа щыIэ? НтIэ, мис а лъагъуэр арагъэнщ псори къыздыщежьэр; нэхъ тэмэму жыпIэмэ, ар къыздикI вагъуэр. Апхуэдэ лъахэр нахуэу хьэрш джащIэм щымыIэгъатэмэ, макъами усыгъи къытлъэIэсынтэкъым. Къайсын хуэдэхэр къыздытхухэкIа икIи здытфIыхыхьэжа а вагъуэ мыцIыхухэм, дауи, щыхэгъэрейт бгырысым усэбзэкIэ апхуэдизу игъэлъэпIа Пушкинымрэ Лоркэрэ, апхуэдизу игъэфIа Бетховенрэ Шопенрэ. ЗэгъуэкIыу щхьэхуэщ Къайсын хуэдэхэм я лъэслъагъуэ кIуапIэр. Зэхуакуи куутIи зымыщIэ а гъа-дэ зэпылъыпIэхэм закъуэтIакъуэхэр пэрыуэншэу щызэблокI. ЛъэныкъуитIри зэдагъэшэрыуэу, дунеитIри зэдайуэ щопэкIу. Гъуэгущхьэ плъыру гъадэ зэпылъыпIэхэм щыусэныр апхуэдэхэм я тезыр пIалъэншэщ. Сытыр ягъэвыжрэ-тIэ я щIакIуэ къуащIэ лIэщIыгъуэ жьапщэм хилъасэу тщхьэщылъэт усэхэм — Къайсын и усэхэм?
Пшыналъэ лантIэр уафэхъуэпскIыу хэлыдыкI пэтми, зэи щIэпхъуэу жакъуэркъым усакIуэм и гупсысэ щэныр. МыпIащIэурэ выгу теплъэу мэкIуатэ абы и ду-ней зэхэщIыкIыр, кIуатэурэ мэусэ абы и дунеипсэр. Гублащхьэм дэсыр зэм щатэу къуршхэм яхоплъызэ, зэми уафэм дзапэ уэрэд иреупсей. ГъащIэрщ а выгу зэщIэщIар.
Сыт хуэдэ хьэвкъув усэм имыгъэшми, выхэр къыхэмыщтыкIыу макIуэ. Зиущэхуарэ гъейрэт уэрэдым ирищIэкIыжу къыщIодэIу уафэри. Зэхихри? Усэ!
… Мес, гъатхэ пщэдджыжьу щIалэ цIыкIу чышым мэшэс. Шы джабэр чы цIынэ щхъуантIэкIэ щIихулыкIыурэ ар докI Безенгиищхьэ. Абы къелъыхъуэ зи пащIэ-жьакIэм уэс сытхъур пыщэтурэ щыхупIэ нэзкIэ кIуа адэм и лъэужь. ЩимыгъуэтыххэкIэ, къурш нэщIащэм иткIухьа уэснэпс жабзэм йоплъэри, анэм и щIалэгъуэ сурэту абы къищыр (къыр блын дурэшхэм щыгъуэщар) уэрэд кIэлъыжиIэурэ егъэкIуэтэж. ДаIуэурэ, сабий гъы макъыр и гъуазэу, усэр мэлъатэ. Уафэгъуагъуэ уэшхым игъэшынауэ бгъуэнщIагъым зыщызыудыгъу цIыкIум игу щIэгъуу Iуоплъэри погуфIыкI! И мыгъуагъэри щыгъупщэжауэ а цIыкIум бгъафэкIэ егъэхуэбэж щIыIэр зэпхъуа щынэ псыф. ПыгуфIыкIыурэ гъуэгу здытехьэжым усэм зэхех псыежэхым и шкIур-пыхьэр. Игу пихыурэ усакIуэм егъэв уэщым хиупщIа жыгым и уIэгъэ. А жыгыр гызыжу щIым щытеукIуриекIэ, абы и щIыщIым къыпэтхьэджэу зыщIыпIэкIэ къоIукI лъхугъэм зэпигъэз цIыхубзым и щэIу. Зеущэху гублащхьэдэсым и дзапэ уэрэдми…
…Мэплъыз гублащхьэм дэсыр. Усэр-щи, зей къудамэ гъагъэу зыщыщIишиикIкIэ, абы и Iупэхэм къопэщэщ щхьэмыж дыщафэм и шылэ нэбжьыцыр. ПIэщIэжу йолъэт усэри, щхьэмыжми псэгъэнщIыгъуэ хуимыгъуэт щIыкIэ, псыщхьэ джафэм толыдыкI бдзэжьей къуэлэным и тхыцIэ пщIыпщIыр! А хъуэпскIар къи-гъэуIэбжьыжу жыжьэм къыщопыхьэ анэм и псысэ-уэрэдыр: «Мыщэ шырхэр толъкъуным зыIурелъафэ…» Анэ куэщIым нэкIукIэ зыхэзыIубам и псэм толъкъун сыджу зыщришиикIкIэ — пэ кIуэцIым дахащIэу къозэрыхь щIакIуэ псыIэм и мэ фIэIур. Усэпсэр хунэсыркъым а мэм и гуакIуэм зыщитIыжын — напIэзыпIэм къокIыщтэ псыкъуий гъужам и тхьэусыхафэр.
А тхьэусыхэм джалъэу къыпокIий псэхэкIыныгъэ макъым Iуплъа шы къарэм и щыщыр.
…Зикъунтхъыжурэ мэуфэразэ Къай-сын и усэр! АрщхьэкIэ къаскIэркъым гъуэгуанэ кIэншэр зыхухаха выгур. Къурш щхьэлым и ужьгъэ дэгум щIэдэIуурэ псэр аргуэру мэгуфIэж. МакIуэ выхэри. Уоу, куэдыщэ щIауэ гъуэгу тетщ а выгур! ЛIэщIыгъуэхэр ешурэ я напIэ ирахьэхыж- ри йокIуэт. ПIащIэркъым выхэр. Нэхущхэр къызэщоури, уэсэпсыр къызыпагъэщэщ. МэкIуатэ выгур. Пшапэ гъуэгухэр щхьэукъуэурэ мазэ пшэкIухьым хоумэзыхьыж. МакIуэ выхэр.
УсакIуэр аргуэру гузэвэгъуэ гуэрым допыIэ. Сыт ар? Е-е-ей! Месри, топ пэщхъыным иплъэурэ лъэхъэнэр зауэ губгъуэ йощхьэрыуэ. Мес, быдзышэ гъэткIугъуэ имыхуа щIалэщIэм зеупцIри, и IэплIэ тIэкIур ущIарэ езыр гууэщIу мэдий. Гублащхьэдэсыр щатэу кIэлъоплъ а щIалэщIэр зэи зыIумыплъэжыну нысащIэм; щыму хоплъызэ абы къимыпсэуну гъатхэхэм. Аргуэру дзапэ уэрэдыр ирешажьэ.
А уэрэдри игъэпIащIэу мэкъырт Къайсын и усэбзэр: «Хьэфизу сыкъыумыгъэщIат!» Лъэтхьэмпэхэр уфIыцIыжауэ, мес, Гуауэр лъахэм йохьэ. Ар щепсыха жьэгухэр мафIэншэу мэужьых. Ар здырикIуа бжьэпэхэм усэр хьэчэу ящхьэщохьэ. КIуэдыпIэ ираша лIакъуэм кIэлъыджэурэ уэрэд-гъыбзэр зэкуэфэуэжу Шэджэмыщхьэ щхьэщохьэ.
Апхуэдэ гъыбзэм къыфIолIыкI къурш джэрпэджэжхэр. Апхуэдэ усэм доуфэразэ лъахэ жьуджалэхэр. Уэрэд-гъыбзэр, зиIэтурэ, къурш жьанэм дохьэ; зешэщI-ри уафэр зэпикIухьурэ мэхыщIэ. Щыму абы къыщIодэIу къуршхэр. Уэсым исеи-жа кхъэлъахэщ иджы адэ лъапсэр. Щымщ уафэр. Псэр теуджыджыхьурэ гъэжалъэм ирелъафэ адэм и бащлъыкъ кIапэр, пхъэIэщэм и вагъэбдзумэр, пщащэ-сабийм и лъы IэмпIэу гъатхэ уэсэпсым хэжабзэр. КIэзызурэ зеIэт лъэпкъ уэрэдыжьым… МафIэгу кIуатэхэм къакIэщIиху кIагъуэр Шэджэмыщхьэ хьэдагъэу щхьэщытщ.
Аддэ зы жыжьэ гуэрыр къызэпхетхъри, абы къыподжэж… Шопен и макъ щыгъуэр. АрщхьэкIэ псори щIиублэракIэу уэрэдыжьым зешэщIыпэри, адрыщI лъахэхэу хэхэс егъэзыпIэхэм ящхьэщохьэ. Гъадэ зэпылъыпIэхэр зи лъэслъагъуэу уафэ гъейрэтыр натIэ зыхуэхъуам дамэхэр зэщIех, усэр пыщэщу зеукъуэдийри… нэгъуэщI гъунапкъэхэм мэлъатэ. МакIуэ выгухэр. МыпIащIэу ар пхырокI щIымахуэхэм, гъатхэхэм, гъаблэхэм.
Выгур кIуэуэрэ, дзапэ уэрэдыр дохьэж Шэджэм ауз. ДыкIэлъыхъуапсэу Къайсын и усэм зыхуеший пщIащэ щхъуантIэм къыхэплъ Мухол и мыIэрысэ джабэплъхэм. Дигъэнэщхъейуэ ар ироплъэ и гущхьэ лъапсэр бдзы лъэужьу изытIыкIа лъэслъагъуэхэм. Къуршым ихьэжащи, псэкIэ йодэхащIэ дыгъэм зригъэууэ мы-вэ джейм тес фызыжьым. Къайсын ещIэ: фызыжьым зызыхишытIэр дыгъэ бзийркъым… гукъэкIыжхэрщ. Апхуэдизрэ гъейрэт къезыщIэкIа уафэм усэр йолъэIу Iэмал иIэххэмэ, нэхъыбэIуэрэ (!) а нанэр а мывэ джейм тесыну! ЙолъэIу вагъэхэм щхьэмыж ящхьэщытыну! ЙолъэIу бзылъхугъэ дахэр жьыгъэм щихъумэну… А лъэIум гущэкъу уэрэдкIэ зыщIиупскIэжурэ Шэджэмыщхьэр пхъэ гущэхэм щегъэудэIу. Мэгъагъэ тхушэ деяфэ. Мэужьгъэ щхьэл. МакIуэ выгур… Мэусэ Къайсын!
Къармэ Iэсият.
Хъуэхъу телеграммэ
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм
и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Ю. А. деж
ПщIэ зыхуэтщI Юрий Александр и къуэ!
Адыгэ Республикэм лъэпкъ куэду зэхэт и цIыхубэм къабгъэдэкIыуи си щхьэкIи Уэри Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыпсэу псоми сынывохъуэхъу мыхьэнэшхуэ зиIэ махуэмкIэ — КъБАССР-м и цIыхубэ усакIуэ Кулиев Къайсын Шууа и къуэр къызэралъхурэ илъэси 100 зэрырикъумкIэ!
Кулиев Къайсын бгъэдэлъа зэчийм, ар Къэбэрдей-Балъкъэрым и лъэпкъхэм зихуэдэ щымыIэ я щэнхабзэ бейр хъумэнымрэ ар гъэбэгъуэнымрэ жыджэру яужь ит жылагъуэ лэжьакIуэшхуэу зэрыщытам мыхьэнэшхуэ яIащ Кавказ Ищхъэрэм и лъэпкъ литературэм зиужьынымкIэ икIи къэралым лъэпкъ куэду зэхэт и литературэм и тхыдэм хэлъхьэныгъэшхуи хуэхъуащ.
Авторым философие купщIэшхуэ зыщIэлъ и усыгъэхэу и щIыгум хуиIэ лъагъуныгъэшхуэмкIэ псыхьа- хэр хамэ къэралхэм щыпсэу куэдми гунэс ящыхъуащ икIи дунейпсо литературэми увыпIэфI дыдэ къащылъысащ.
Кулиев Къайсын Шууа и къуэм и псэкупсэ къулеягъыр, бгъэдэлъа зэчиишхуэмрэ къызыхэкIа балъкъэр лъэпкъым зэрыхуэпэжамрэ абы и хэкуэгъухэр игъащIэкIэ зэрыгушхуэну щапхъэу къахуэнащ.
Кулиев Къайсын и усыгъэ щIэин къулей дыдэр Кавказ Ищхъэрэмрэ къэралымрэ я лъэпкъ литературэхэм хуэлажьэхэм я творчествэм и къигъэхъуапIэ лъэщу, Урысейм и лъэпкъхэр щэнхабзэм нэхъри куууэ щызэдэлэжьэным къыхуриджэу, дяпэкIи зэрыщытынум шэч къытесхьэркъым.
Мы махуэ лъапIэм си гум къыбгъэдэкIыу Уэри, пщIэ зыхуэсщI Юрий Александр и къуэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым исхэми сынывохъуэхъу зэIузэпэщыгъэ фиIэну, фIыгъуэ фыщымыщIэну, сыт хуэдэ Iуэхуми ехъулIэныгъэхэр къыщыфхьыну!
Адыгэ Республикэм и Iэтащхьэ КЪУМПIЫЛ Мурат.
Кулиев Къайсын
ЩIым щыпсэухэ, сыфхуохъуахъуэ
Уафэ къащхъуэр фщхьэщытыну.
ФыщымыщIэу дэрэжэгъуэ,
ЩIылъэ щхъуантIэм фытетыну.
ЩIым щыпсэухэ, сыфхуохъуахъуэ:
Жыг зыгъэкIхэм, унэ зыщIхэм,
Гъавэ зыщIэм, Iэщ зыгъэхъухэм, —
Берычэтыр зи Iэужьхэм.
ЩIым щыпсэухэ, сыфхуохъуахъуэ,
Фэрщ уэрэдкIэ бзум щIагъахъэр.
Псыежэхи псыIэрыши
Фэрщ емышу зыхуэушэр.
ЩIым щыпсэухэ, фэращ дыгъэр,
БзийкIэ гуашэу, къыщIыкъуэкIыр.
Пшэплъ къыщIищIыр,
уэшх къыщIешхыр,
ЩIым гъавэщIэр къыщIыхэкIыр.
ЩIым щыпсэухэ, гъащIэр фхьыну
Фи щIэщыгъуэр имыкIыххэу.
Фэрщ зыхуэблэр мази вагъуи,
ЩIылъэм нурыр къракIыхыу.
ЩIым щыпсэухэ, фи насыпыр
КIэншэ хъуну сыфхуохъуахъуэ.
Фи IэрыкIщ фэ мы щIыгушхуэу,
Гъатхэ хадэу, зэщIэгъагъэр.
ЩIым щыпсэухэ,
сыфхуохъуахъуэ,
ЩIэуахътыншэр фэрщ цIыху гъащIэр.
Хэмылъатэмэ фи гуащIэ,
ЕкIуэкIынт дунейр кIыфI защIэу.
ЩIым щыпсэухэ,
сыфхуохъуахъуэ…
ЗэзыдзэкIар
МЫКЪУЭЖЬ Анатолэщ.
