Наполеонрэ адыгэхэмрэ
ШыщхьэуIум и 15-м илъэс 250-рэ ирикъуащ Франджым и пащтыхь, дзэзешэ цIэрыIуэ Бонапарт Наполеон къызэралъхурэ. Абы теухуауэ тхыгъэ адыгэ газетым къытемыхуэнкIэ Iэмал имыIэу арат жызыIэни къахэкIынкIэ хъунщ ди щIэджыкIакIуэхэм. Ауэ Iуэхум и пэр умыщIэу и кIэри пщIэркъым. ЩыIащ франджы дзэзешэмрэ адыгэхэмрэ щызэжьэхэуа зэман. Аращ мы тхыгъэр зытеухуари.
Бонапарт 1769 гъэм къыщалъхуащ Италием и Корсикэ хытIыгум. Илъэс 16 фIэкIа мыхъуу ар пэрыуващ и дзэ къулыкъум — фочгъауэ гупым и лейтенант нэхъыщIэу къыщIидзащ. И къалэнхэр фIыуэ зэригъэзащIэм, франджы революцэшхуэм щигъэлъэгъуа ехъулIэныгъэхэм, Тулон къалэр къызэрищтам папщIэ, 1793 гъэм Наполеон къыхуагъэфэщащ генерал цIэ лъапIэр, илъэсищ нэхъ дэмыкIыу Италием и дзэзешэ хъуащ, 1804 гъэм накъыгъэм и 18-м илъэс 35-рэ фIэкIа мыхъуа Бонапарт Франджым и пащтыхьыгъуэр дзыхь къыхуащIащ.
Политикэмрэ зауэмрэ къыхуигъэщIа лIым илъэс 20-м щIигъукIэ IэщIэлъащ бжьыпэр. А зэманым къриубыдэуи Наполеон къизэуащ европей къэралыгъуэ, щIыналъэ зыбжанэ, хэIэбащ Африкэми Азиеми. Абы и закъуэ — ЩIым и гъунапкъэ жыжьэхэм щыIуат Бонапарт и Iущагъым и хъыбари, франджы пащтыхьым къригъэжьа зауэ хабзэхэмрэ Iэмалхэмрэ къызэращтэным хущIэкъурт псори.
ГъэщIэгъуэныракъэ, апхуэдэ зэчий къызыкъуэкIа цIыхухъур къызэрыгуэкI унагъуэщ къыщалъхуар икIи гъэсэныгъэ хэхам щIэту япIауэ пхужыIэнукъым — а зэманым зыхурагъаджэу щыта щIэныгъэхэмрэ IэщIагъэхэмрэ хуэдэщ игъуэтар. Ауэ Наполеон ныбжьыщIэу къыщыхутащ дзэ къулыкъум щыхурагъаджэ франджы школым икIи зауэм теухуауэ къыIэрыхьэ тхылъхэр зимыгъэнщIу щIиджыкIыу гу щылъатэм, псоми къагурыIуащ а щIалэ цIыкIум дзэлI еру къызэрыхэкIынур.
ИщхьэIуэкIэ зи гугъу щытщIа ехъулIэныгъэхэри (нэгъуэщI куэди) зригъэгъуэтами, Наполеон зэи къызэтеувыIакъым икIи зыхуэарэзыжу и пIэ исакъым. Тхыдэтххэм къызэраIуэтэжамкIэ, абы ищIэмрэ къизэумрэ фIэмащIэу, нэхъри зэрызиубгъуным, сыт и лъэныкъуэкIи зэрызиужьыным пылъу псэуащ.
Мис а лIы гуащIэмрэ Мысырым щыIэ адыгэ мамлюкхэмрэ зэжьэхэуауэ щытащ зэгуэр…
1798 гъэм бадзэуэгъуэм и 2-м Франджым и дзэр Мысырым теуэри, нэху къатемыщхьэ щIыкIэ яубыдат Александриер. Бадзэуэгъуэм и 4-м а хъыбар шынагъуэр ялъэIэсащ Каир щыIэ мамлюк бейхэмрэ эмирхэмрэ. Хасэ зэхашащ абыхэм, адэкIэ ящIэнур яубзыхуну икIи мамлюк дзэзешэхэм ящыщ Мурад-бей унафэ хуащIащ дзэ игъэшэсу Наполеон езэуэну.
Мысырым и къалащхьэмкIэ хъыжьэу кIуэцIрыкI франджы шуудзитхур бадзэуэгъуэм и 11-м къыщызэтеувыIащ ар-Рахманийа къалэм. Наполеон лъагъэIэсат шууей мини 4, зауэлI мини 10 хъу лъэсыдзэ, хыдзэ лъэщ щIыгъуу Мурад-бей къызэрыблэгъам и хъыбар. Арами, франджы дзэзешэр къимыкIуэту, мамлюкыдзэм зэрыпежьэну щIыкIэр иубзыхури, и гъуэгуанэм пищэжащ. Ар-Рахманийа къалэм ипщэIуэкIэ щыIэ Шубхарит къуажэ цIыкIум деж щызэрихьэлIащ лъэныкъуитIыр. Наполеон и дзэр зауэлI мин 20 ирикъурт. Франджы дзэзешэм фIыуэ зыхуигъэхьэзырат а зауэм. Мысырым теуэным ипэ къихуэу абы иджат урыс-тырку зэхэуэхэр зэрекIуэкIар икIи фIыуэ ищIэрт уэсмэныдзэр «каре» (дзэр зэпэплIимэу ягъэув, и кур нэщIу) Iэмалым зэрыпэмылъэщыфыр. КъищынэмыщIауэ, Нил псым тетт Наполеон зыщыгугъ и хыдзэр.
«Дыгъэм и къыкъуэкIыгъуэм ирихьэлIэу къэсащ Мурад-бей и дзэр. Мамлюкхэр IэщэфIхэмкIэ зэщIэузэдарэ дыщэрэ дыжьынкIэ гъэщIэрэщIа фащэ екIухэр ящыгъыу къыщыувым, франджы зауэлIхэм, ягъэщIагъуэу, зэпаплъыхьащ биидзэр. Абыхэм я гупсысэ псори зэтар къапэщIэува мысырыдзэр зэтраукIэу апхуэдиз къулеигъэр зэрызэрапхъуэнырт», — итхыжащ маршал Девернуа Николя Филибэр.
Мурад-бей игурэ и щхьэрэ зэтелът. Абы лъагъэIэсыжат франджыдзэм фочгъауэ гуп зэримыIэр. Мамлюкым, Наполеон ауан ищIу, гухьэхъуэу дыхьэшхри, «хъарбызым хуэдэу я щхьэр пысхынущ зэрыпхъуакIуэхэм» жиIауэ щытащ. Ауэ, франджы дзэзешэм и «каре»-р къигъэува нэужь Мурад-бей Iэнкун къэхъуащ. Биидзэм и тIасхъапIэр къыхуэмыгъуэту, Мурад-бей зы жэщ-махуэкIэ зиIыгъащ. ЕтIуанэ махуэм, пщэдджыжьыпэм лъэныкъуитIми я хыдзэр зэхэуэн щыщIадзэм, Мурад-бей и гур къызэрыгъуэтыжри, франджыхэм ебгъэрыкIуащ. Абдежым, Наполеон алъандэрэ зыпэплъар къехъулIащ — мысырыдзэр къыщыблагъэм, «каре»-м зызэIухри, Мурад-бей и зауэлIхэр къаухъуреихьащ. Мамлюкхэм хэщIыныгъэшхуэ ягъуэтами, къызэтемыувыIэу, икIуэтыну ягу имылъыххэу зауэрт. Франджы дзэзешэм имылъэгъуарэ имыгъэунэхуарэ щыIэтэкъым, ауэ мамлюкхэм я зэуэкIэм къигъэуIэбжьат.
Апхуэдэу зы сыхьэткIэ зэхэуа нэужь, Наполеон къыгурыIуащ и хыдзэм зэрытеплъэкъукIар — ар мысырхэм Iисраф зэтращIат. Абдежым дзэзешэм унафэ ещI къарууэ яIэр зэхуахьэсыжу мамлюк лъэсыдзэмрэ шуудзэмрэ ирагъэкIуэтыну. ЗэрытемыгъакIуэу тэлайкIэ зэрыупщIэта нэужь, франджы кхъухьхэм ящыщ зым топышэ иутIыпщу, мысыр кхъухь нэхъыщхьэм и гын гъэтIылъыпIэм щытехуэм, ар къауэри, цIыкIу-цIыкIуххэу зэбгрипхъащ. Ар зылъэгъуа муслъымэнхэр зэрыгъэгужьейри, Мурад-бей унафэ ищIащ икIуэтыну — дзэм къыхэнэжар хъумэн хуейт. Псыщхьэм къытена кхъухьхэм зрадзэри, мысырыдзэм къыхэнэжар Каир екIуэлIэжащ, Наполеони зыри зэран къыхуэмыхъуу Шубрахитыр иубыдащ, мысырыдзэм зауэ губгъуэм кърана Iэщэ хьэлъэхэри къыхуэнащ.
Зэхэуэм и Iэужьым ириплъэжри, Наполеон къихутащ и дзэм хэщIыныгъэшхуэ зэриIэр, «каре»-м ираубыдами, мамлюкыдзэ IэмыщIэм франджы зауэлIхэм хьэлэчыр къызэрыхалъхьар. Абы иригубжьа дзэзешэм унафэ ещI мамлюкхэм яужь иувэу, Каир ищтэну. КъызэрыщIэкIамкIэ, Мурад-бей пэжу ищIат зэрикIуэтыжар. Бонапарт и мурад бзаджэхэр къыщищIэм, мысырыдзэм и Iэтащхьэм Инбаб къыщыщIэдзауэ Баштил нэс игъэбыдащ.
ЗэпэщIэтыныгъэр мазэ бжыгъэкIэ екIуэкIащ, франджы дзэзешэмрэ муслъымэн гъуазэхэмрэ зэрытемыгъакIуэу. Iуэхум къыхэмыIэбэу хъуакъым уэсмэн сулътIанымрэ Щамым и тетхэмрэ. Наполеон зыхуейр къыIэрымыхьэу, Мысырми зыкъимыту Iуэхур кIыхьлIыхь щыхъум, Бонапарт ЕвропэмкIэ къыщихьэхуа щIыналъэхэм я Iуэхур зэхэзэрыхьащ, цIыхухэм зыкъаIэтащ, зэщIэхъееныгъэ бжыгъэншэхэр къыщылыбым, франджы дзэзешэм и хэкум имыгъэзэжу хъуакъым.
Хамэ щIыгум щилъэгъуа псом нэхърэ нэхъыбэу Наполеон игъэщIэгъуар мамлюкыдзэм хэт адыгэ щIалэхэм зэрыхъыжьэмрэ зауэлI Iэзэу зэрызыкъагъэлъэгъуамрэщ. «КъыхэщыпыкIа защIэу франджы сэлэт 370-р мамлюк зауэлI 40-м кърагъэкIуэтауэ си нэгу щIэкIащ. Сызэрыхуейуэ згъэсэжа мамлюк мин 20 сиIатэмэ, дуней псор къэззэунт!», — жиIауэ щытащ Наполеон а зекIуэм иужькIэ. Мысырым щыIэ адыгэ зауэлIхэм пщIэ зэрахуищIу щытам и щыхьэтщ Бонапарт а къэралым къришауэ мамлюк хъумакIуэ зэриIар. Франджы дзэзешэм сытым дежи щIыгъуу щытащ щIалитI — Тифлис щыщ ермэлы Рустамрэ, адыгэ мамлюк Хьэзешэрэ (Хозет). «1812 гъэм жэпуэгъуэм и 7-м Регистэн жыхуаIэ адыгэ щIалэр Наполеон и ужьым иту Кремлыр ябгынащ. Абыхэм якIэлъыкIуэрт Франджым и маршалхэр», — къыхощыж литературэм иджыри зы адыгэ щIалэ, Наполеон и блыгущIэту щытауэ.
Наполеон псэуху зи гугъу тщIа Хьэзешэр пащтыхьым хуэлэжьащ. Бонапарт дунейм ехыжа нэужь, Хьэзешэ игъэзэжащ щалъхуа ХьэтрамэтIыгу натыхъуей къуажэм (нобэ Анапэ и Iэшэлъашэм щыIэ Суворово-Черкесскэ зыгъэпсэхупIэрщ).
Фырэ Анфисэ.
