Гитанджали
ЗэзыдзэкIар Кърымщокъал Маринэщ
- 1 -
Уэ мылIэжыныпсэ къысхэплъхьащ – аращ уи Iэмырыр. Уэ иджырурэ иджыри ибоунэщIыкI кхъуэщын пIащIэр, ух уимыIэу абы гъащIэщIэ ибогъахъуэ. Уэ бгыхэми тафэхэми здипхащ а къамыл бжьамий цIыкIур, сыт щыгъуи щIэщыгъуэ макъамэщIэхэр къибгъэкIыу.
Зи еIусэкIэр сигу хэпщIэ уи Iэхэр сигу цIыкIум къылъэIуса иужь, гуфIэгъуэм зэщIеIэтэри жамыIа псалъэ къегъэщI.
Уэ уи тыгъэ мыкIуэщIхэр мис мы си Iэ IэщIэмащIэхэмкIэ къыпIызох. ЛIэщIыгъуэхэр блокI, уэ иджыри къыбокIут, итIанэми из хъукъым.
- 2 -
Сыусэну унафэ къыщысхуэпщIкIэ, къысщохъу, си гур гушхуэныгъэм къызэIигъэчын хьэзыру, уи нэкIум соплъэри си нэм нэпс къыщIоувэ.
Си гъащIэм пхъашагъэуи мыкIуэмытагъэуи хэлъ псори зы IэфIыгъэ закъуэм хошэпсыхьри си щхьэгъэщхъым и дамэхэр зэщIех, тенджызым гуфIэу щхьэпрылъэтыкI бзум хуэдэу.
Сэ сощIэ си усыгъэр зэрыпфIэфIыр. Сэ сощIэ уи пащхьэ уэрэджыIакIуэ къудейуэ сызэритыр.
Си уэрэдым и дамэ инхэм я нэзхэмкIэ сылъоIус, гъунэгъу зыхуэсщIыну зэи сызыщымыгугъ уи лъакъуэхэм.
Уэрэд жыIэным и гуфIэгъуэм чэф сищIауэ, зысщогъупщэжри, ныбжьэгъукIэ сыноджэ уэ, си пащтыхь.
- 3 -
Сэ сщIэкъым уэ дапхуэдэу уэрэд жыпIэми, си пащтыхь. Сэ сыт щыгъуи сигу икIауэ щыму сынодаIуэ.
Уи макъамэм и нурым дунейр къегъэнэху. Уи макъамэм и псэхэлъхьэж бауэкIэр зы уафэм пхокIри адрейм пхохьэ. Уи уэрэдым и макъамэ щыпкъэм мывэ блын псори икъутэурэ япэкIэ пхрокI.
Си гур уи уэрэдым гъусэ зыныхуищIыну мэпабгъэ, ауэ къилъыхъуэ макъыр игъуэткъым. Сыпсэлъэнут, ауэ псалъэхэр уэрэду зэкIэлъыкIуэкъым, икIи, сыкъэпцIауэ, жызоIэ:
- Уей, си пащтыхь, Уи уэрэдым и хъы мыухыжхэм хэнэри, мы си гур пщылI пщIащ.
- 4 -
Си гъащIэм и гъащIэ, сэ сыт щыгъуи сыхущIэкъунущ си Iэпкълъэпкъыр къабзэу щытыну, - сощIэ псэхэлъхьэж уи Iэхэр къызэрыслъэIусыр.
Сэ сыт щыгъуи сыхущIэкъунущ си гупсысэр пцIым пэIэщIэ сщIыну, - си псэм акъылым и нурыр щызыгъэбла хьэкъыр уэращи.
Сэ сыт щыгъуи мы си гум Iейр исхуну сыхэтынущ, си лъагъуныгъэри гъагъэ зэпыту схъумэнущ, си гум ику къабзэм ухэсщи.
Сэ сыхущIэкъунущ си лэжьыгъэхэм уэ укъыхэзгъэщыну, - сылэжьэну къару къысхэзылъхьар уи лъэщагъращи.
- 5 -
СыщIолъэIу зы дакъикъэкIэ уи гущIэгъу – сызыбгъэдэгъэс. Си Iэм IэщIэлъ лэжьыгъэр иужькIэ нэзгъэсыжынщ.
Си гур уи нэкIу имыплъэм псэхугъуи мамрыгъи иIэкъым, си лэжьыгъэри кIэ зимыIэ гугъуехьхэм ящыщ мэхъу.
Нобэ гъэмахуэр хэщэтыкIрэ Iущащэу си щхьэгъубжэм къыIухьащ, хадэ гъэгъам и пщIантIэм бжьэхэр ироу я уэрэдхэр жаIэу.
Иджы мамыру уи пащхьэ сисыну и чэзущ, хущIыхьэгъуэмрэ даущыншагъэмрэ сыхэсу гъащIэм сыхуоусэну.
- 6 -
Къыпыч мы удз гъэгъа цIыкIури, къащтэ умычэнджащэу! Сэ сошынэ ар гъуэлэжу къыпыхужынкIэ. Уэ уи цIу щыгъэ зэфIэщIахэм ар хуэмыдэнкIи хъунущ, ауэ, пщIэ хуэщIи уи IэмкIэ щабэу убыди къыпыч.
Сэ сошынэ къэзмыщIэурэ махуэр кIуэуэ къурмэным и зэманыр блэзгъэкIынкIэ.
И тхьэмпэхэр мыдыхьэрэнми, и мэр кIащхъэми, уи щхьэ папщIэ къэгъэсэбэп а удз гъэгъар, мыгувэ щIыкIэ.
- 7 -
Си уэрэдым и фащэр щидзащ. Абы щыгъын дахи фIэлъхьэ лъапIи щыгъкъым. Налкъутналмэсхэм ди зэгухьэныгъэр къакъутэжынут; уэрэ сэрэ ди зэхуакум къыдэувэнут, я сыс макъым уи Iущащэр щIихъумэнут.
УсакIуэм и пагагъэу схэлъыр уэ узэрыслъагъуу мэкIуэд. Уей, пащтыхь-усакIуэ, сэ уи лъабжьэм сыщIэлъщ. Си гъащIэр къызэрыгуэкIрэ захуэу сыгъэухуэ къудей, бжьамий псыгъуэм хуэдэу, уэ ар пшыналъэкIэ бгъэнщIын папщIэ.
- 8 -
Сабийуэ пащтыхь щыгъын зыщыгъыр, пщэрылъ лъапIэ зи пщэ илъыр джэгуным димыхьэхыж мэхъу, лъэбакъуэ къэс абыхэм ялъахъэри. ИупIышкIун е иуцIэпIынкIэ шынэурэ, абы дунейм пэIэщIэу зиIыгъщ, уеблэм, зигъэхъеин мэшынэ.
Анэ, щIэращIагъэм и лъэхъур сэбэпыншэщ, цIыхур щIы къабзэм пэIэщIэ ящIмэ, цIыху гъащIэ къызэрыгуэкIым и бжэм щIыхьэну хуитыныгъэ кърамытмэ.
- 9 -
Уа, цIыху делэ, уи лъакъуэхэм уаIыгъыну уащымыгугъ! Уа, тхьэмыщкIэ, зи бжэм лъэIуакIуэ къыIухьэжа!
Уи хьэлъэр псори зыхьыфынум и Iэм IэщIэлъхьи, зэи ущIегъуэжу укъызэмыплъэкIыж.
Уи бауэкIэр зылъэIэс уэздыгъэм и нэхур занщIэу егъэункIыфI. Ар – гуэныхьщIэкъущ, Iэпумых абы и Iэ мыкъабзэм и тыгъэхэр. Лъагъуныгъэ къабзэм къыуитым фIэкIа зыми зыри къыIумых.
- 10 -
Мис уи лъабжьэр, абдеж уи лъакъуэхэр щопсэху, нэхъ тхьэмыщкIэхэри, дэхуэхахэри, зигу кIуэдахэри здэщыIэр аращ. Уи пащхьэ зыщызгъэщхъыну иужь сыщихьэкIэ, си щхьэщэр лъэIэскъым уи лъакъуэхэр здэпсэху лъащIэм, тхьэмыщкIэхэри, дэхуэхахэри, зигу кIуэдахэри здэщыIэм.
Пагагъэр зэи ихьэфынукъым уэ арэзыныгъэм и щыгъынхэр пщыгъыу тхьэмыщкIэхэм, дэхуэхахэм, зигу кIуэдахэм уащригъусэ щIыпIэм.
Си гум зэи гъуэгу хуигъуэтынукъым уэ нэхъ тхьэмыщкIэхэм, дэхуэхахэм, зигу кIуэдахэм уащыдэуэршэр щIыпIэм.
- 11 -
Къэгъанэ уи гимнхэр, зэчырхэр, щыгъэ бгъажэхэр. Хэт уэ щытхъу зыхуэпIэтыр зи бжэ гъэбыда мэжджытым и къуагъым укъуэсу. Зэтех уи нэхэри уэ къэплъагъунщ уи Тхьэр уи пащхьэ зэримытыр.
Ар щыIэщ вакIуэм щIыгулъ фIыцIэр здивэ щIыпIэм, лъагъуэ ухуакIуэм мывэхэр здикъутэм. Ар ягъусэщ абыхэм дыгъэвэхми, уэшхыжэми, Абы и щыгъынхэри сабэ защIэщ. Щыдз уи щихъ джанэри абы хуэдэу щIылъэ сабэм ех.
Щхьэхуитыныгъи? Дэнэ щыIэ а щхьэхуитыныгъэр? Езы ДыкъэзыгъэщIам гуфIэжу къэгъэщIыгъэм и кIапсэхэр иубыдыжащ. Ар дэ къыдэпхащ игъащIэкIэ.
Уи нэкъыфIэщIхэм къыхэкIи зэгъэтIылъэкI удз гъэгъахэмрэ щIыхь псалъэхэмрэ. Сыт хэлъыр уи щыгъыныр зэIытхъыным, е уфIеиным? Хуэзэ Абыи къанэ игъусэу, пщIэнтIэпсыр епкъуэкIыу лажьэ.
- 12 -
КIыхь хъуащ си зекIуэр, кIыхьщ си гъуэгури. Сэ япэ пщэдджыжь бзийм и шыгум сису сыкъыдэкIри пысщащ си зекIуэм, пшахъуэщIым, вагъуэ, планетэ куэдым си лъэужь къатезнэу.
Псом нэхъ жыжьэр уи деж нэхъ гъунэгъу дыдэу уIузышэ гъуэгуращ, щIэныгъэхэм я нэхъ гугъури къызэрыгуэкI пшыналъэр уэзыгъащIэращ.
ГъуэгурыкIуэр хамэбжэ псоми теуIуэн хуей мэхъу, езым ейм нэсын папщIэ, икIи дуней щIыIур къызэхикIухьын хуей мэхъу икIэм икIэжым щхьэщэ щIыпIэ лъапIэм къекIуэлIэн папщIэ.
Си нэхэр дэнэкIи щызеплъащ зэтеспIэу жысIэху: «Уэ умис!».
УпщIэ «Дэнэр?» нэпс ткIуэпс минхэм хоэлъэсэжри дунейм къытолъадэ толъкъуныр и жэуапу: «Сэ сымис».
- 13 -
Сэ жысIэну сыкъэкIуа уэрэдыр иджыри къыздэсым жысIакъым. Сэ си махуэхэр згъэкIуащ пшынэ Iэпэпсхэр тезухуэурэ згъэлалэу. ЕуэкIэр пцIыт, псалъэхэр техуэртэкъым; си гум щIэкъуныгъэм и хьэзабт ишэчыр.
Гъэгъам зызэIуихакъым; жьыбгъэр гъунэгъуу хэщэтыкIыу аркъудейщ.
Сэ слъэгъуакъым абы и нэкIур, зэхэсхакъым и макъри, зэхэсхар си унэм и гупэм илъ гъуэгум кърикIуа и лъэбакъуэ щэхурщ.
Махуэ имыухыжыр ихьт абы лъэгум тIысыпIэ щыхуэсщIыху; ауэ уэздыгъэр хэгъэнакъыми, Ар си унэм къезгъэблэгъэфыркъым.
Сэ сопсэу абы сыIущIэным сыщыгугъыу, ауэ иджыри сыIущIакъым.
- I4 -
Сэ куэдым сыщIохъуэпс, си макъри мэлъаIуэ, ауэ уэ сыт щыгъуи сыкъыбогъэл уи «Хьэуэ» ткIийхэмкIэ; икIи а уи гущIэгъу ткIийм си гъащIэ псор ипсыхьащ.
Махуэ къэс уэ къысхубогъэфащэ сызыщIэмылъэIуа къызэрыгуэкI тыгъэ лъапIэхэр – мы уафэри дуней нэхури, мы Iэпкълъэпкъри, гъащIэри псэри, - хъуапсэ егъэлеяхэм я шынагъуагъэм сыщыпхъумэу.
Къохъу зэман, къарууншагъэкIэ си бзэр щызэрынэ, сыкъэушу си плъапIэр къыщыслъыхъуэ, ауэ уэ гущIэгъуншэу зысфIыбогъэпщкIу.
Махуэ къэс уэ нэхъри къабыл сыбощI, си хъуапсэ щтэIэщтаблэ къарууншэхэм я шынагъуагъэм сыщыпхъумэурэ хьэуэ къызжепIэу.
- 15 -
Сэ мыбдеж сыщыIэщ сыпхуэусэн пащIэ. Мы уи уардэунэм сэ тIысыпIэ щызиIэщ зы къуагъэнапIэм.
Уэ уи дунейм сэ къалэн щызиIэкъым; си гъащIэ купщIэншэр уэрэд мыхьэнэншэхэм хокIуадэ.
ТхьэлъэIу щэхум и зэманыр жэщ ныкъуэм мэджджыт кIыфIым къыщысмэ, къысхуэщI унафэ, си пащтыхь, уи пащхьэ уэрэдкIэ сынихьэну.
Пщэдджыжь хьэуам дыщэ арфэм и макъыр къыхэджэмэ, уи пащхьэ сыниувэну сэри къызэджэ.
- 16 -
Сэ срагъэблэгъат мы дунейм и махуэшхуэм, абы игъэлъэпIащ си гъащIэр. Си нэхэм ялъэгъуащ, си тхьэкIумэхэми зэхахащ.
Мы ефэешхэшхуэм сэ щызикъалэныр си лирэм сриджэгунрати, слъэкI къэзгъэнакъым.
Сэ иджы сыщIоупщIэ, къэсауэ пIэрэ а зэманыр, сыныщIыхьэу уи нэкIу сиплъэ хъуну, уи пащхьэ щыму сыпхуэпщылI щыхъунур?
- I7 -
Сэ лъагъуныгъэм сыпэплъэж къудейщ, и IэмыщIэм зислъхьэну сыхьэзыру. Мис аращ сэ сыкъыщIэгувари, апхуэдэ щыуагъэхэри щIысIэщIэкIари.
ЦIыхухэр къысхуокIуэ я хабзэрэ я унафэрэ яIыгъыу, быдэу сапхын папщIэ; ауэ сэ сыт щыгъуи абыхэм саIэщIокI, лъагъуныгъэм и IэмыщIэ зислъхьэну сыпэплъэу аркъудейщи.
Сэ цIыхухэр къысхуопсалъэ икIи зыри зыфIэмыIуэхукIэ къызоджэ; шэч хэмылъу, пэжщ абыхэм жаIэр.
Сату махуэр иухащ, Iуэху зиIэхэми я Iуэхухэр зэфIагъэкIащ. Сэ къызэджэну къакIуэу сыкъэзымыгъуэтахэм губжьауэ IуагъэзыкIыжащ. Сэ лъагъуныгъэ къудейщ сызыпэплъэр, и IэмыщIэ зислъхьэну.
- 18 -
Пшэхэр пшэхэм щIауфэри кIыфI мэхъу. Уа, лъагъуныгъэ, а зы закъуэм сежьэу бжэм щхьэ сыIубгъэт сыпэплъэу?
Махуэныкъуэ лэжьыгъэм и напIэзыпIэ псэхугъуэншэхэм сэ гупым саригъусэщ, ауэ мы махуэ кIыфI зеиншафэм сэ уэращ сызыщыгугъыр.
Сэ уи нэкIур сомыгъэлъагъумэ, уи щIыб къысхуэбгъэзапэмэ, сщIэкъым уэшхылэ сыхьэт кIыхьыр зэрызгъэкIуэнур.
Соплъри соплъ уафэ жыжьэм и кIыфIагъым, сигуми къиущыхьурэ жьыбгъэ мыувыIэм и гъусэу мэщэIу.
- 19 -
Уэ укъызэмыпсэлъэнумэ, сэ уи гур щымагъэкIэ згъэнщIынущ, куэди езгъэшэчынущ. Сэ щыму сыпэплъэнущ вагъуэхэр зэрыз жэщ плъырым хуэдэу, апхуэдэу си щхьэри лъахъшэу ехьэхауэ.
Пщэдджыжьыр фIэкIыпIэншэу къэсынущ, кIыфIыгъэр кIуэсэжынурэ уи макъыр щIылъэм тез хъунущ, уафэр дыщэпс уэркIэ къызэпхитхъыу.
Уи псалъэхэри уэрэд хъуауэ зыщаIэтынущ бзу абгъухэм я щыгу, уи ежьухэри си мэз бгъуэщIхэм удз гъэгъауэ щыгъэгъэнущ.
- 20 -
Лотосыр щыгъэгъа махуэм, еу-уей, си гупсысэхэр сIэщIэкIат, ауэ сэ ар къэсщIакъым. Си матэр нэщIт, удз гъэгъари гулъытэншэу къэнащ. Зауэ–зауэу гупсысэ нэщхъейхэм сызэщIаубыдэрт, пщIыхьэпIэм сыкъыхэщтыкIти сыкъыщылъэтырт, ипщэ жьыбгъэм къихьа мэ IэфIхэм я лъэужь гуакIуэр зыхэсщIэрт.
А IэфIагъ къапщIэ къудейм си гур зэшым иригъэгъэузырти къысфIэщIырт, ар, зи кIэм нэблэгъа гъэмахуэм и бауэкIэ пщтыру.
Сэ сщIэртэкъым абы щыгъуэм ар апхуэдэу гъунэгъуу, ар сысейуэ, а IэфIагъ нэгъэсар сэ сигу дыдэм и лъащIэм къыщыгъэгъауэ.
- 21-
Сэ си кхъуафэжьейр сутIыпщын хуейщ. Сыхьэт бжыгъэ хьэлъэхэр псы Iуфэм щызогъакIуэ – сыту сынасыпыншэ!
Гъатхэм гъэгъэн иухри IукIуэтыжащ. Мис иджы, удз гъэгъа гъуэлэжа IэплIакIуэр сIыгъыу сежьэурэ созэш.
Толъкъунхэр къызэрехьэжьащи, псы Iуфэм Iут жыгхэм я жьауэм тхьэмпэхэр лъатэурэ йохуэх.
Сыт хуэдэ нэщIыгъэ уи нэр зытенар? ЗэхэфщIэркъэ хьэуам хэт тепыIэншагъэ блэлъэтыр, адрей псы Iуфэм къиIукI уэрэд жыжьэм и макъыр?
- 22 -
Уэшхрилэ мэкъуауэгъуэ мазэм и жьауэ Iувхэм уэ упхрокI лъагъуэ нэрымылъагъукIэ, жэщым хуэдэу ущыму, хъумакIуэ псоми уаIэщIэкIыу.
Нобэ пщэдджыжьым и нэхэр зэтрипIащ, къуэкIыпIэ жьыбгъэм и жьгърууагъри къыфIэмыIуэхуу, уафэ щхъуантIэ мыжейри пшагъуэ IувкIэ иуфащ.
Мэзхэм уэрэдхэр щыувыIащ, унэ псоми я бжэр хуащIыжащ. Уэ – угъуэгурыкIуэ закъуэщ мы гъуэгу нэщIым. Уей, си ныбжьэгъу закъуэ, фIыуэ слъэгъуа, си унэбжэхэр зэIухащ, уаблэмыкI абыхэм пщIыхьэпIэм хуэдэу.
- 23 -
Мы жэщ борэным уи лъагъуныгъэ гъуэгум утехьа уэ, си ныбжьэгъу? Уафэр мэщэIу, гухэщIым иубыда гум хуэдэу.
Сэ сыжеифкъым мы жэщым. Зауэ-зауэурэ бжэр Iузохри кIыфIым сыхоплъэ, си ныбжьэгъу.
Сэ зыри си гупэкIэ щыслъагъукъым. ДэнэкIэ уи гъуэгур здыпхырыкIыр? Сыт хуэдэ псы фIыцIэм и Iуфэ, сыт хуэдэ мэз жыжьэ зэхэуфам и лъапэ, сыт хуэдэ кIыфIыбг куум и лъащIэ къызэбнэкIауэ упIащIэу си деж укъызэрыкIуэр, си ныбжьэгъу?
- 24 -
Махуэр иухамэ, бзухэми уэрэд жамыIэжмэ, жьыбгъэри езэшу увыIамэ, къыстепхъуэ кIыфIыгъэм и тепхъуэ Iувыр, уэ щIым жейм и тепхъуэр зэрытупхъуэм хуэдэу, пшапэ зэхэуэгъуэм зи тхьэмпэхэхэр щабэу зыкъуэплъхьэжа лотос хужь гъуэлэжым хуэдэу.
Зи гъуэгуанэр имыухыурэ зи къэлътмакъыр нэщI хъуа гъуэгурыкIуэм, зи щыгъын зэхэчэтхъар сабалъэм, зи къарур щIэкIам, тхьэмыщкIагъэмрэ укIытэгъуэмрэ щхьэщыхи и гъащIэр къэгъэщIэрэщIэж, удз гъэгъар уи жэщ IэфIым къызэригъэпсэужым хуэдэу.
- 25 -
Жэщ зэшыгъуэм хуит сыщI сымыныкъуакъуэу уэ сыпщыгугъыу сыжеижыну.
Хуит сыщI си псэ къарууншэр хуэщхьэхынэу уэ пхуэпщылIын папщIэ хэзмыгъэзыхьыну.
Махуэм еша нэхэм уэ жэщ тепхъуэр ятыбопхъуэ, ахэр жану, къигуфIыкIу къэбгъэушыжын папщIэ.
- 26 -
Ар къакIуэри къызбгъурытIысхьащ, ауэ сэ сыкъэушакъым. Уа, нэлатыр зытехуэн жей! Уа, сыту сынасыпыншэ сэ!
Ар къэкIуащ жэщыр щэху щыхъуам; и арфэр IэщIэлъти си пщIыхьхэри абы и макъамэм дежьут.
Еууей, сыт си жэщхэр апхуэдэу щIэкIуэдыр? Сыт сэ сыIуплъэ щIэмыхъур зи бауэкIэр си жейм къылъэIусым?
- 27 -
Нэху – уо, дэнэ щыIэ нэхур? ЩIэгъанэ ар уи хуеиныгъэ мафIэмкIэ. Мис уэздыгъэр, ауэ пыгъэнакъым, аращ уэ уи насыпыр, сигу! УлIам нэхъыфIти абы нэхърэ!
Уэлбанэр къытоуIуэ си бжэ, абы и хъыбарым жеIэ уи зиусхьэныр мыжейуэ, жэщ кIыфIым къоджэу лъагъунлъагъу, къыпхуэзэну хуейуэ.
Уафэр пшэхэм щIахъумащ, уэшхри зэпымыууэ къошх. Сэ сщIэкъым зызыгъэхъейуэ схэтыр, сыт хъуну ар?
Зэуэ къэлында уафэхъуэпскIым си нэхэр нэхъри кIыфI къещIри си гум гурыгъуазэкIэ къелъыхъуэ жэщ макъамэр къыздиIукIым кIуэ гъуэгур.
Нэху – дэнэ щыIэ нэхур? ЩIэгъанэт ар уи хуеиныгъэ мафIэмкIэ. Щыблэр мауэ, жьыбгъэр къугъыу пшахъуэщIым щызоуэ. Жэщыр кIыфIщ мывэ фIыцIэм хуэдэу. Сыхьэтхэр кIыфIыгъэм хэту бломыгъэкI. Лъагъуныгъэм и уэздыгъэр уи гъащIэмкIэ пыгъанэ.
- 28 -
Ерыщщ си лъахъэ кIапсэхэр, ауэ си гур мэуз зэпысчыну сыхуежьэм.
Хуитыныгъэ – аращ сэ сызыхуейуэ щыIэр, ауэ соукIытэ абы сыщыгугъын. Сэ шэч къытесхьэркъым уэ узэрыкъулейм икIи узэрызиныбжьэгъуфIым, ауэ сэ тегушхуэныгъэ схурикъукъым си пэшым щIэз цIугъэнэ къомыр щIэспхъэнкIыкIыну.
Сэ степIа щэкIыр – хьэдэмрэ лIэныгъэмрэ я джэбынщ; сэ слъагъу хъукъым ар, итIанэми зызокъузылIэ сфIэфIу.
Си щIыхуэхэр иныIуэщ, гуэныхьхэр куэдыкIейщ, щэхуу сыщIэукIытэри хьэлъэщ, итIанэми, си хъер сыщыщIэлъэIукIэ, сышынэу сокIэзыз, си лъэIур къэхъумэ, жысIэу.
- 29 -
Си цIэкIэ сызэджэр хьэпсым исщ. Сэ сыт щыгъуи а блын хъурейр зэрыдэсщIеиным сытолажьэ, махуэ къэси селэжьыху, абы нэхъ ину уафэмкIэ зиIэтыху, абы и жьауэ Iувым сэ си щыIэныгъэм и купщIэр сфIыхокIуадэ.
Сэ срогушхуэ а блын абрагъуэм, пшахъуэкIи ятIагъуэкIи сопсыхь, дзэлытI гуэри а цIэм къыхуэмынэн хуэдэу, итIанэми, гугъу сехь пэтми, си щыIэныгъэ купщIэр сIэщIокI.
- 30 -
Сэ си закъуэ сыкъыдэкIащ ди зэхуэзапIэм сыкIуэну. Ауэ хэт мы кIыфI даущыншэм хэту къыскIэлъыкIуэр?
Сэ лъэныкъуэкIэ сыIуокIуэт зыщхьэщызгъэкIын щхьэкIэ, ауэ абы сыIэщIэкIыфкъым.
Абы и къызыфIэщIыжыныгъэмкIэ щIы сабэр къеIэт, макъ инкIэ псалъэ къэс зыкъыспещIыж.
Ар – сэ схэщIыхьа псейращ, - си пащтыхь, ищIэкъым абы укIытэ; ауэ сэ соукIытэ ар си гъусэу уи бжэ сыIухьэн.
- 31 -
« КъызжеIэт, гъэр, хэт узэщIиIулIа?»
- «Си зиусхьэным», - жиIащ гъэрым.
- Сэ си гугъэт дунейм тет псоми беягъэрэ лъагагъэкIэ сафIэкIыу, си сундыкуми дэз дыщэ зэхуэсхьэсат си зиусхьэным хуэсхьын си гугъэу. Ауэ жейр къыстекIуэри си пащтыхьым хуэзгъэхьэзыра пIэм сыгъуэлъати, сыкъэушыжа иужь, сундыкум гъэру сыдэсу къыщIэкIащ.
- Гъэр, къызжеIэт-тIэ, хэт ищIа мы церп быдэхэр?
- Сэ езым, - къитащ жэуап гъэрым, - гугъуехь ин пылъу къыхэзупIэщIыкIат. Сэ си гугъэт зыри зытемыкIуэ си лъэщагъым дуней псор гъэру иIыгъыфыну, сэ хуиту дунейм сытетыну.
Жэщи махуи спсыхьащ ар мафIэ пщтыррэ уадэ хьэлъэкIэ. Лэжьыгъэр суха иужь, нэрынэ псори быдэу хьэзыр щыхъум, церпым сэ сызэщIиIулIэжауэ къыщIэкIащ.
- 32 -
Мы дунейм фIыуэ сыкъэзылъагъуу тетхэм Iэмал псомкIи сызыIэрагъэхьэну хущIокъу. Ауэ псом нэхъ нэхъыбэу фIыуэ сызылъагъу уи лъагъуныгъэр абы хущIэкъуркъым, уэ си хуитыгъэр къысхубогъанэ.
Си закъуэ сыкъагъанэмэ сщыгъупщэн къафIэщIу, ахэр сытым дежи си гъусэщ. Ауэ махуэр махуэм кIэлъыкIуэми, уэ укъэлъагъуэкъым.
Си тхьэлъэIухэмкIэ зыпхуэзмыгъазэми, си гум ущысхъумэми, уэ къысхуэпщIа лъагъуныгъэр зыпэплъэр си лъагъуныгъэрщ.
- 33 -
Махуэу ахэр си унэ къыщIыхьэри къызжаIащ: - «Дэ мыбдеж дубыдынур пэш нэхъ цIыкIу дыдэращ».
Абыхэм жаIащ: «Дэ дыбдэIэпыкъунущ уи Тхьэм ущыхуэлажьэкIэ, абы и хъеру къыплъысым щыщу ди Iыхьэ мащIэм фIэкIи къэтщтэнукъым». Мис апхуэдэу ахэр къуагъым къуэтIысхьэри щэхуэу икIи Iэсэу къуэсащ.
Ауэ жэщ кIыфIыр къэсащи солъагъу, хьэщхьэрыIуэ зэрыгъэкIийм хуэдэу си тхьэлъэIупIэ гъэпщкIуам къызэрыщIэхуауэ, си Тхьэм и тыгъэ лъапIэу телъхьэпIэм телъхэр мыукIытэж нэпсеягъэкIэ зэрапхъуэ.
- 34 -
Сэ сщыщу къремынэ зыри, уэ усэращ щIыжысIэфын мащIэм фIэкIа.
Си Iэмырым щыщуи къремынэ зыри, уи инагъыр зыхэзыгъащIэ мащIэм фIэкIа, уэ сыпкъуэувэну къару къызиту, напIэзыпIэ къэси уи лъагъуныгъэр сигу иримыгъэхуу.
Къремынэ сэ сщыщу зы мащIэ тIэкIу фIэкI, уэ сэркIэ нахуэ узыщIынум фIэкI.
Сызэзыпхым щыщуи къренэ уи Iэмырым сезыпхынур, уэ уи мурадым си гъащIэр щхьэузыхь хуэхъун папщIэ. Аращ уи лъагъуныгъэм и пхыгъэр.
- 35 -
Акъылым шынэ здимыщIэм, щхьэр лъагэу щаIэт;
ЩIэныгъэр здэхуитым;
Дунейр унэ блын зэвхэмкIэ здызэпымыудам;
Псалъэхэр гум илъ пэжыгъэм къыщыхэкIым;
Емыш хущIэкъуныгъэм и Iэр щыпкъагъэмкIэ щишийм;
Акъыл нэхум и псы уэрым сэгъей хьэл зэщIэжыхьахэм гъуэгу щыфIэмыкIуэдым;
Уэ акъылыр сыт щыгъуи гупсысэрэ лэжьыгъэ узэщIамрэ здыхуэпшэм –
А щхьэхуитыныгъэм и уафэм, уо, си Адэ, къыщыгъэуш си хэкур.
- 36 -
Мыращ сынызэролъэIур, Зиусхьэн, хэгъащIэ, хэгъащIэ си гур и лъабжьэм щIэлъ тхьэмыщкIагъэм техуэу.
Къысхэлъхьэ къару, гуфIэгъуэри гузэвэгъуэри тыншу есхьэкIыфыну.
Къызэт къару, сыщыпхуэпщылIкIэ си лъагъуныгъэри бэгъуэну.
Къызэт къару тхьэмыщкIэхэм си щIыб зэи яхуэзмыгъэзэну, бей удэфахэм я пащхьэ зыщызмыгъэщхъыну.
Къызэт къару си псэр лъагэу мыхьэнэншагъэм щхьэщысIэтыкIыну.
Къызэт къару си къарур лъагъуныгъэкIэ уи унафэм щIэзгъэувэну.
- 37 -
Сэ си гугъащ си зекIуэр иужьрей къарухэм ядэзухауэ, си пащхьэ илъа гъуэгури къызэпычауэ, си гъуэмылэри сухауэ, жэщ кIыфIым пIэщхьагъ щысщIыну зэманри къэсауэ.
Ауэ сэ солъагъу уэ уи Iэмырым сэркIэ ух зэримыIэр. Жьы хъуа псалъэхэр бзэгум щытекIыжкIэ, уэрэдыщIэхэр гум къикIыу хуожьэ; жьы хъуа лъэужьхэри щыкIуэдыжкIэ, телъыджэхэр зиIэ хэку къоунэху.
- 38 -
СызыщIэхъуэпсыр уэ зыр, уэ зы закъуэр зэрыарар жырыреIэ си гум кIэ имыIэу. Жэщми махуэми сытезыгъэу хъуапсэ псори кунэщIщ.
Жэщым и кIыфIагъым щэхуу нэху щIэлъэIуу лъэIу зэрыхэлъым хуэдэу, си щIэныгъэншагъэм и кIуэцIым къоIукI кIий макъ - сэ уэращ сызыхуейр, уэ зырщ.
И къарум къихь къимыгъанэу щэхугъэм езауэ борэныр щэхугъэкIэ зиухыжыну зэрыщIэхъуэпсым хуэдэу, сэри си къызэрыIэтыныгъэр уи лъагъуныгъэм пэщIэтщ, щымкъым абы и кIий макъыр: – сэ уэращ сызыхуейр, уэ зырщ.
- 39 -
Гур пхъашэ хъурэ быдэ хъун щIидзэмэ, уэ къысхуэкIуэ щабагъэр къипкIуту.
ГъащIэм хъерыр хэкIыжмэ, къысхуэкIуэ уэрэдкIэ уусэу.
Лэжьыгъэ Iэуэлъауэм лъэныкъуэ псомкIи и ву макъыр щиIэт хъумэ, дунеишхуэм сытрихуу, къысхуэкIуэ уэ, щымагъэм и пащтыхь, щэхугъэмрэ гупсэхугъуэмрэ уи гъусэу.
Сигу тхьэмыщкIэм къуагъым зызэригъапщхьэу зыщиудыгъумэ, бжэхэр зэIудзи, си Пащтыхь, къыщIыхьэ уи хэIэтыкIаигъэр пщIыгъуу.
Хъуапсэм псэр къэгъапцIэрэ лIэныгъэкIэ нэф ищIым, къысхуэкIуэ, уэ, щихъ, жей зимыIэ, щыблэмрэ гъуагъуэмрэ уи гъусэу.
- 40 -
Махуэ куэдкIэ, куэдкIэ, си Тхьэ, уэшх тешхакъым сигу гъущIам. Уафэ джабэри джафэ дыдэщ – е пшэ кIапсэ псыгъуэ, е псыхьэлыгъуэ щIыIэм и нэщэнэ жыжьэ теплъагъуэкъым.
КъэутIыпщ уи борэн шынагъуэр, лIэныгъэм и кIыфIыгъэкIэ гъэнщIауэ, абыкIэ Уэ уарэзымэ, щыблэм и уэгъуэмкIэ уафэм и джабэхэр къэгъэзджыздж.
Ауэ негъэгъэзэж, негъэгъэзэж, си Тхьэ, дэни щыму кIуэцIрыкI мы хуабэ гъуэзым, хуэму, папцIэу, гущIэгъуншэу, гур кIуэдыгъэкIэ игъэсу.
ЖеIэ пшэ угъурлым лъагапIэм лъахъшэу къехыну, адэр щыгубжь махуэм анэм и нэ нэпс зыщIэзым хуэдэу.
- 41 -
Дэнэ деж уздэщытыр, си псэм фIыуэ илъэгъуа, псом яужь зыкъибгъэнауэ жьауэм зыщIэбгъащкIуэу? Уэ къоIунщIурэ цIыхухэр гъуэгу сабалъэм къыщыбблокI, дэхуэха гуэр уафIэщIу. Сэ сыхьэт бжыгъэ зэшыгъуэхэр щызогъакIуэ мыбдеж, къэсхьа тыгъэхэр къызопхъ, блэкIхэми си удз гъэгъахэр зырызу къащыпурэ си матэри нэщI хъуащ.
Пщэдджыжьыр икIащ, шэджагъуэри блэкIащ. Пщыхьэщхьэ жьауэм деж си нэхэм жейр къатохьэлъэ. Зи унэ екIуэлIэж цIыхухэр къызэплъурэ погуфIыкIри соукIытэ. Сэ сыщысщ фыз факъырэ хуэдэ, щыгъын кIапэкIэ си нэкIур згъэпщкIуу, «сыт ухуейт?» жаIэу къыщызэупщIкIэ, си нэхэр жэуапыншэу изохьэх.
Уо, дауэ сэ яжесIэфынт абыхэм уэ сыножьэу, укъэкIуэнуи жыпIауэ? Дауэ сэ, ягъэукIытам, яжесIэнт абыхэм мы факъырагъэр дыщырыкIыу къыздэсщтэу? Ах, сэ си гущIэм щызогъафIэ а пагагъэр.
Сэ удзым сыхэсщ си нэр уафэм етауэ, сыщIохъуэпс уэ зэуэ укъэлынду укъэкIуэну – мафIэ зэщIэцIууэхэмрэ бэракъ дыщафэмрэ уи шыгу зэщIэщIам щхьэщыту, - иджыри сыщIохъуэпс слъагъуну, гъуэгурыкIуэхэм ягъэщIагъуэу мывэ сыну зэрыжынур, уэ сабэм сыкъыхэпхыжын щхьэ уи лъагапIэм укъехыу, сэ фыз факъырэм, гъэмахуэ жьыбгъэм игъэкIэзыз тхьэмпэу укIытэмрэ пагагъэмрэ ягъэкIэзызым, уэ уи бгъумкIэ тIысыпIэ къызэптауэ ялъэгъуа иужькIэ.
Ауэ зэманыр макIуэ, иджыри къэIуакъым уи шыгум и шэрхъхэм я макъыр. Гуп куэд блокI Iэуэлъауэу, уардэу гъэщIэрэщIауэ. Уэ уи закъуэу ущIэтыну ухуейуэ ара жьауэм, псом я щIыб зыдэбгъапщкIуэу? Сэ си закъуэ сыножьэн хуейуэ ара сыгъыурэ си гур зэшым ихузу?
- 42 -
Нэхулъэм и деж жьыуэ зыгуэр къызэIущащэри къызжиIащ уэрэ сэрэ ди закъуэу кхъуафэжьейкIэ псым дытехьэну, икIи зэи зы пси мы дунейм ар къыщимыщIэу, мурад гуэри зэдимыIэу, кIэ имыIэу дызэщIыгъуну.
Мы тенджыз гъунэншэм, щыму къызэплъ уи гуфIэм и жэуапу, си уэрэдхэм макъамэ хуиту заIэтынт, псалъэм имыкъуз толъкъунхэм хуэдэу.
Е зэманыр иджыри къэмысарэ? Е Iуэху псори иджыри зэфIэмыкIарэ? Еплъ, пщыхьэщхьэр псы Iуфэм къекIуэтэхащ, дыгъэ къухьэгъуэм псы бзухэри я абгъуэм мэлъэтэж.
Хэт ищIэрэ, гъущI церпхэр зэрыкIыжу, кхъуафэжьейр, дыгъэ къухьэжым и иужьрей нэбзийуэ, жэщ кIыфIым щыхэкIуэдэжынур?
- 43 -
ЩыIащ махуэ, уэ гъунэгъу сыпхуэхъуным сыхуэмыхьэзыру, ауэ сыномыджауэ, гупым къыхэкIа цIыху къызэрыгуэкI хуэдэу, сигу укъихьа иужь, укъэзмыцIыхуу, си Пащтыхь, уэ мыкIуэдыжыныгъэм и лъэужь си гъащIэм и напIэзыпIэ кIэщIхэм къытебнащ.
Иджыри, ахэр зэзэмызэ сигу къыщыкIыжкIэ, уэ уи мыхъур ятелъу щыслъагъукIэ, сэ къызгуроIуэ ахэр си сщыгъупщэжа махуэхэм я гуфIэгъуэмрэ нэщхъеягъуэмрэ я гукъинэжым хэзэрыхьыжауэ сабэм зэрыхэлъар.
Уэ нэмыплъ пщIыуэ уи щIыб хуэбгъэзакъым си сабалъэ сабий джэгукIэхэм, си пэшым щызэхэсха лъэмакъхэри ардыдэхэращ, джэрпэджэу зы вагъуэ икIым адрей хуэкIуэу зэхэсхыр.
- 44 -
Мыращ сигу хэзыгъахъуэр – гъуэгубгъум си напIэ зэтезмылъхьэу, жьауэр нэхум кIэлъыжэу, уэшхыр гъэмахуэ хуабэм кIэлъыпIащIэу къызэрешхым сыкIэлъыплъу сыщысыныр.
Хэку мыцIыхухэм я хъыбарзехьэхэм фIэхъус къызахри я гъуэгу хагъэщI. Си гур къогуфIыкI, жьыбгъэ цIыкIу блэлъэтым и бауэкIэри сфIэIэфIщ.
Нэхулъэм щыщIэдзауэ пшапэ зэхэуэгъуэ хъуху сыщысщ сэ мыбдеж, си бжэм сыIусу, икIи сощIэ уащхъуэдэмыщхъуэу уэ укъызэрыслъагъуу, напIэзыпIэ IэфIым сиубыдынущ.
Ауэ зэкIэ сэ сыпыгуфIыкIыурэ урэд жызоIэ, си закъуэ дыдэу.
ЗэкIэ хьэуами псалъэ стам и хъерыр хэз мэхъу.
- 45 -
Фэ зэхэфхакъэ абы и лъэмакъ щэхухэр. Ар макIуэ, макIуэ, сыт щыгъуи макIуэ.
НапIэзыпIэ къэси, лIэщIыгъуэ къэси махуэхэми, жэщхэми ар макIуэ, макIуэ, сыт щыгъуи макIуэ.
Уэрэд куэд сусащ сэ я гукъыдэжкIэ зэмыщхьу, ауэ абыхэм я дэтхэнэ макъми жаIэр зыт: ар макIуэ, макIуэ, сыт щыгъуи макIуэ.
Апрель дыгъэпсым и махуэ мэ гуакIуэхэм ар мэз лъэс лъагъуэ цIыкIум ирокIуэ, ирокIуэ, сыт щыгъуи ирокIуэ.
Июль жэщхэм я кIыфI уэшхрилэм хэту, пшэхэм я шыгу гъуагъуэм ису ар макIуэ, макIуэ, сыт щыгъуи макIуэ.
Нэщхъеягъуэми насыпыншагъэми абы и лъэмакъхэм си гур яхуз, и лъакъуэхэм я дыщэ лъэIусыкIэм си гуфIэгъуэр зэщIагъаблэ.
- 46 -
Сэ сщIэкъым сыт хуэдэ напIэзыпIэ жыжьэм укъикIыу нэхъри гъунэгъуу укъысхуэкIуэми. Уи дыгъэмрэ вагъуэхэмрэ уэ игъащIэкIэ усфIагъэпщкIунукъым.
Куэдрэ пщэдджыжьми пщыхьэщхьэми, уи лъэмакъхэр къэIурт, уи лIыкIуэр си гум къихьэурэ щэхуу къызэджэрт.
Сэ сщIэкъым нобэ си гъащIэр пIейтеиныгъэм щIызэщIиубыдар, сигури гуфIэгъуэм щIигъэкIэзызыр.
Шэч хэмылъу, сэ си лжьыгъэр икIэм нэзгъэсыну ичэзу хъуащ, икIи сэ зыхызощIэ узэрыгъунэгъум и IэфIагъым къыпих мэ гуакIуэр хьэуам зэрыхэтыр.
- 47 –
Жэщ псор згъэкIуащ пщIэншэу абы сежьэурэ. Сэ сошынэ ар пщэдджыжьым, сэ зыри слъэмыкIыжу сыIуриха нэужь, напIэзыпIэу си бжэм къыIухьэнкIэ. Уа, ныбжьэгъухэ, къэвгъанэ абы и гъуэгур зэIухауэ, фыIумыувэ къыщIыхьэпIэм.
Абы и лъэмакъхэм сэ сыкъызэщамыгъэумэ, сыкъэвгъэушыну фыхэмыт, сыволъэIу. Сэ сыхуейкъым си жейр бзу кIий макъхэмрэ пщэджыжь нэхулъэр зыгъафIэ жьым и Iэуэлъауэмрэ къызэпаудыну. Сывгъэжей сыкъыхэмыщтыкIыу, си пащтыхьыр напIэзыпIэу си бжэм къыIухьэми.
Уей, си жей, си жей лъапIэ, кIуэдыжын папщIэ ар къылъэIусыным ежьэр! Уей, мы си нэ зэтепIахэр, абыхэм я напIэ щаIэтынур ар кIыфIым къыхэжабзыкI ныбжьу си пащхьэ къихьэрэ, абы и гуфIэкIэм и нурыр къатепсэмэщ.
Ирелъагъу ар си нэм япэ дыдэ илъагъу нэхуу икIи теплъэу. Си псэ къэушам япэ игъэунэхуну гуфIэгъуэр абы и плъэгъуэм къыхрекI!
Си деж щызгъэзэжкIэ си кIуэжыныгъэр абы и деж кIуэжыныгъэ ирехъу.
- 48 -
Пщэдджыжь тенджыз Iэуэлъауэншэр бзу уэрэд зэмыфэгъухэм щIагъэнат, удз гъэгъа щIэращIэхэри гъуэгубгъум къыIутт, дыгъэм и дыщэ бзий уэрхэри уафэм къызэпхидзырт зыми гулъытэ хуэдмыщIу дыпIащIэу ди гъуэгу щыхэдгъэщIым.
Дэ уэрэд нэщхъыфIэхэри жытIэртэкъым, икIи дыджэгутэкъым, зыгуэр къэтщэхунуи къуажэхэми дыдыхьакъым, псалъи жытIэртэкъым икIи дыгуфIэртэкъым, гъуэгуми дыщызэтеувыIэртэкъым. Ди лъэбакъуэхэри нэхъри дгъэпсынщIэрт зэманыр зэрыжэм тещIыхьауэ.
Дыгъэр шэджэгъуапIэ иуват, мэз тхьэрыкъуэхэри жьауэм щыкъуркъурт. Тхьэмпэ фагъуэхэр къафэурэ шэджагъуэ хьэуа пщтырым хэкIэрэхъухьырт. Мэлыхъуэ щIалэ цIыкIур щхьэукъуэу банан жыг щIагъым щIэлът, сэри псыIэрышэм сыбгъэдэгъуалъхьэри си Iэплъэпкъ ешар сукъуэдиящ.
Си гъусэ гъуэгурыкIуэхэр сызрамыпэсу къысщыдыхьэшхырт, абыхэм я щхьэр лъагэу Iэтауэ япэкIэ кIуэрт, ахэр зэи къызэплъэкIыжтэкъым икIи зэи загъэпсэхутэкъым. Ахэр хэкIуэдэжащ жыжьаплъэу къэлъагъуэ Iугъуэ щIыху цIыкIум. Iуащхьэ куэди хъупIэ куэди къызэпачащ абыхэм, къэрал жыжьэ куэдми кIуэцIрыкIахэщ. ЩIыхьри щытхъури уэуейщ, гъуэгу мыухыжым и лIыхъужьыгъэ! ЩIэнэкIалъэхэми, гие псалъэхэми сытэджын щхьэ сыкъызэщIагъэстырт, ауэ си деж жэуап щагъуэтакъым. Сэ къызгурыIуэжащ арэзыныгъэм и лъащIэ куум сызэриубыдар – гухэхъуэ хъарпшэрым и жьауэм сыщIэтт.
Дыгъэм хидыкIа пшыхь удзыфэм и псэхугъуэм си гум хуэмурэ зыкъришэкIырт. Сэ сыщIежьа мурадыр сщыгъупщэри зызмыхъунщIэу си гупсысэр жьауэмрэ уэрэдхэмрэ я лъагъуэбэм тезухуащ.
ИкIэм-икIэжым, сыкъэушу си нэр къыщызэтесхым, къэслъэгъуащ уэ уи гуфIэкIэмкIэ си жейр щIэбуфэу укъызэрысщхьэщытыр. Щхьэи сышынат уи деж кIуэ гъуэгур кIыхьу икIи гугъуу къысфIэщIу, сыплъэIэсынми гугъуехьышхуэ пылъу къысщыхъуу!
- 49 -
Уэ уи тIысыпIэм укъикIри си тэхъуанэбжэм укъыIухьащ. Сэ си закъуэ си къуэгъэнапIэм уэрэд щыжысIэти, си уэрэдым и макъамэр уи тхьэкIумэм лъэIусащ. Уэ укъехри си тэхъуанэбжэм укъыIухьащ. Уэ уи Iэгъуэблагъуэм итщ уэрэд жыIакIуэ Iэзэ куэд, махуэ псом сыхьэт къэс уэрэд пхужеIэ уэ пхуэжыIэщIэм. Ауэ еджакIуэщIэм и уэрэд къызэрыгуэкIыр уи лъагъуныгъэм къыщыпэджэм, зэхэпхащ. Зы уэрэд цIыкIу тхьэмыщкIафэр дунейм и макъамэ щэджащэм хыхьащ, - иджы мис, удз гъэгъар си тыгъэу пIыгъыу, уэ укъехри укъыщыувыIащ си бжэм.
- 50 -
Факъырэу, зы бжэм сыIукIым адрейм сыIухьэу сэ къуажэм сыдэтт уи дыщэ шыгур жыжьэу къыщылъэгъуам, пщIыхьэпIэ дахэм хуэдэу сэ зыри къызгурымыIуэу сызэупщIыжырт: - Хэт мы пащтыхьхэм я пащтыхьыжыр?
Сэ си гугъапIэхэм лъагэу заIэтри къысщыхъужащ си махуэ насыпыншэхэм кIэ ягъуэтауэ; сэ сыщытт факъырэIус лъэIуншэрэ сабэм щипхъа беягъэрэ сыпэплъэу.
Шыгур сэ сыздэщыт дыдэм къыщыувыIащ. Уи плъэгъуэр сэ къыстехуэри угуфIэу укъикIащ. Сэ зыхэсщIащ иджы, икIэм-икIэжым си гъащIэ насыпыр къызэрысар. Абдежым уэ зэуэ уи Iэ ижьыр къэпшийри жыпIащ: «Къызэптыну сыт уэ уиIэр?»
Ей-ей, ар пащтыхь гушыIэкIэт – факъырэм факъырэIус щхьэ уи Iэгу хуэпшииныр! Сэ сукIытэри Iэнкун сыкъэхъуащ, итIанэ хуэмурэ си хъуржыным щIакхъуэ хьэдзэ цIыкIу къисхри уэстащ.
Ауэ сэ схуэмыIуэтэну гъэщIэгъуэн сщыхъуат пщыхьэщхьэм си хъуржыным илъхэр лъэгум къыщискIутам, факъырэIус тIэкIум хэлъу дыщэ хьэдзэ цIыкIу къыщызгъуэтам.
Нэпс гуащIэкIэ сыгъащ икIи сигу зэхикъутащ сиIэ псори уэстыну зэрысхузфIэмыкIам.
- 51 -
Жэщ кIыфIыр хэкIуатэрт. Ди махуэ лэжьыгъэр духат. Иужьрей хьэщIэр къэкIуа дигугъри къуажэм унэбжэ псори щыдгъэбыдэжат. Ауэ языныкъуэхэм жаIэрт: «Пащтыхьыр къэкIуэн хуейщ». Дэ дыдыхьэшхыурэ жытIэрт: «Хьэуэ, апхуэдэ къэхъурэ?»
Бжэм зыгуэр къытеуIуэу къытщыхъуащ, ауэ дэ жытIащ ар жьыбгъэрауэ. Дэ уэздыгъэхэр дгъэуфIынкIри дыгъуэлъыжащ. Ауэ языныкъуэхэм жаIэрт: «Ар хъыбарегъащIэщ». Дэ дыдыхьэшхыурэ пэддзыжырт: «Хьэуэ, ар жьыбгъэу къыщIэкIынщ».
Жэщыбгым макъ гуэр къэIуащ. Жейм дыхэту дэ дегупсысащ ар уафэгъуагъуэ жыжьэу. ЩIыр къэсысащ, блынхэр зэщIэхъеящ пщIыхьэпIэм дыздыхэтым дагъэгузавэу. Ауэ языныкъуэхэращ жызыIар ар шэрхъ макъыу. Дэ жейбащхъуэу яжетIэрт: «Хьэуэ, ар пшэм хэт уафэгъуагъуэщ».
Жэщыр иджыри кIыфIт литаврхэм я макъ къыщыIуам. Макъ къэIуащ: «Фыкъэуш! ЩIэхыу!» - дэ шынэм дыкъигъаскIэри ди Iэхэр ди гум тетлъхьащ. Языныкъуэхэм жаIащ: «Феплъ, мис пащтыхьым и бэракъыр». Дэ дыкъыщылъэтауэ дыкIийрт: «АдэкIэ зытIэжьэ хъужынукъым». Пащтыхьыр къэкIуащ, ауэ дэнщыIэ гирляндэхэр? ДэнщыIэ дгъэхьэзырын хуея тIысыпIэр?
Уо, укIытэгъуэ, уо напэтех! Дэнэ щыIэ унэ лъагэр, даIэ пэш зэлъыIухахэр?! Зыгуэрым жиIащ: «Мыхьэнэ иIэкъым мы кIий макъым. Фыпежьэ абы IэнэщIу, щIэфшэ пэш нэщIхэм».
Бжэхэр зэIуфхи фепщэ хы блэтхьэкIумэхэм. Жэщыр хэкIуэтауэ къэсащ ди унэ кIыфIым и пащтыхьыр. Уафэр мэгъуагъуэ. КIыфIыгъэр щыблэм къегъэкIэзыз. Уи арджэн зэхэчэтхъар щIыбым къыщIэхи пщIантIэм щыубгъу. Борэныр щIыгъуу дэ къытхуэкIуащ жэщ шынагъуэм и пащтыхьыр.
- 52 -
Сэ сыхуеят снолъэIуу уи пщэм илъ розэ ухуэнар къыпIысхыну, ауэ сыпфIэлIыкIащ. Сэ сыпэплъащ пщэдджыжьым, - уэ укIуэжа нэужь тхьэмпэ пычахуэхэр пIэм къыщызгъуэтын сфIэщIу. ИкIи, факъырэ цIыхубзу, пщэдджыжь нэхущым къэслъыхъуащ кIэрыхуауэ зы тхьэмпэ е тхьэмпитI. Сыунэхъужащ, сыт сэ къэзгъуэтар? Лъагъуныгъэм и нэщэнэу сыт уэ къэбгъэнар? Удз гъэгъакъым икIи IэфIыкIэкъым, мэ дахэ къызыпих псы зэрыт кхъуэщынкъым. Ар уэ уи сэшхуэ абрагъуэщ, мафIэм пэлыду, уафэгъуагъуэ шабзэшэу хьэлъэу. Пщэдджыжьым и нэху бзийхэр щхьэгъубжэм къыдокIри уи пIэр зэщIауфэ. Нэхущ бзур бзэрабзэурэ щIоупщIэ: «Сыт пIыгъыр цIыхубз?» - Хьэуэ, мыр удз гъэгъакъым, икIи IэфIыкIэкъым, мэ дахэ къызыпих псы зэрыт кхъуэщынкъым, - мыр уи сэ шынагъуэращ.
Сэ сыщысщ къуажэхьым согупсысри, мы уи тыгъэм къикIыр сыт? Сэ згъуэткъым щIыпIэ, ар щызгъэпщкIуну, сэ, IэмащIэлъэмащIэр, соукIытэ ар къыздесхьэкIыну,си бгъэм щескъузылIэкIи, егъэуз. Ауэ си гум къыщесхьэкIынущ а пщIэр, хьэзаб хьэлъэр, уэ уи тыгъэр.
Иджы щыщIэдзауэ сэркIэ мы дунейм шынагъуэ щыIэнукъым. ИкIи уэ ущытекIуэнущ си зауэ псоми. Уэ гъусэу лIэныгъэр къысхуэбгъэнащи, абы сэ си гъащIэм нэчыхь хуезгъэтхынущ. Уи сэшхуэр сэ сщIыгъущ си лъэхъухэр икъутэн папщIэ, сэркIи мы дунейм афIэкIа шынагъуэ щыIэжынукъым.
Иджы щыщIэдзауэ сэ хыфIызодзэ зыгъэщIэращIэ хьэпшыпхэр. Си гум и пащтыхь, дяпэкIэ сэ сыножьэу нэпс щIэзгъэкIыу къуагъым сыкъуэсыжынукъым, щтэIэщтаблагъи щабагъи си IуэхущIафэхэм хэлъыжынукъым. Уэ къызэптащ уи сэшхуэр зризгъэщIэрэщIэну. Сэ сыхуеижкъым афIэкIа гуащэ зэрагъэщIэращIэ хьэпшыпхэм.
- 53 -
Дахащэщ уи Iэпщэр, вагъуэхэр хэпхъарэ мывэ щхъуэкIэплъыкIэхэмкIэ гъэщIэрэщIауэ. Ауэ абы нэхърэ нэхъ сфIэдахэщ уи сэшхуэр, и дамэ шэщIахэр дыхьэрэну къухьэж дыгъэм теплъагъуэ тхьэбзу Вишну и дамэхэм хуэдэу. Ар мэкIэзыз, иужьрей уэгъуэм хигъэщIа гъащIэм къигъэIуж макъыу, ар мэлыд мафIэбзий къабзэм хуэдэу, зы щIэнэгъуэм къэлында бзийм дунеягъэ гурыщIэ псори игъэсу.
Дахащэщ уи Iэпщэр, вагъуэ налкъутналмэсхэр зыхэсыр; ауэ уи сэшхуэр, уо-о уафэхъуэпскIым и пащтыхь, апхуэдизкIэ зыхуэбгъэдэн щымыIэ дахагъэкIэ зэщIоблэри, уеплъынуи уегупсысынуи шынагъуэщ.
- 54 -
Сэ уэ зыкIи сынолъэIуакъым; си цIэри бжесIакъым. Сэлам къызэпхыжа иужь щыму сыщытащ. Сэ си закъуэу сыбгъэдэтащ ныбжь къуаншэр зыдз жыгыр зыбгъэдэт псыкъуийм; цIыхубзэхэр унэм кIуэжащ псы зэрыз кхъуэщын гъуабжэхэр яIыгъыу. Ахэр къызэкIийхэрт: «НакIуэ ди гъусэу, дыгъэр куэд мыщIэу дэкIуеинущ». Ауэ къарууншагъэ гуэрым сиубыдауэ сэ зысIэжьэрт, гупсысэ зэхэзэрыхьахэм сыхэту. Сэ зэхэсхакъым уи лъэмакъхэр укъыщызбгъэдыхьэм. Уи нэхэр нэщхъейт сэ къыщысIуплъам; уи макъыр ешат щэхуу къыщызжепIэм: «Уоху, сэ сыгъуэгурыкIуэщ, псы схуэлIащ». Сэ си гупсысэхэм сакъыхэскIыкIри уи Iэгу ущIахэм си кхъуэщыным ит псыр нискIащ. Тхьэмпэхэр ищхьэкIэ зэщIэхъаерт, пэш кIыфI нэрымылъагъум кIыгуугум уэрэд къыщришырт, бабли удзым и мэри гъуэгу еуэкIыпIэм нэс къихьырт.
Сэ сыщытт укIытэм бзагуэ сищIауэ, си цIэмкIэ укъыщызэупщIам. Сэ сыт пхуэсщIар, уэ сыпщымыгъупщэн хуэдэу. Уи псыхуэлIэр икIын папщIэ псы зэростыфар сигу икIыжынукъым, IэфIагъкIэ зэщIиуфэнущ си гур. Пщэдджыжьыр йокI, бзухэм я макъхэри нэхъ кIащхъэ мэхъу, ищхьэмкIэ тхьэмпэхэр мэщхъыщхъ. Сэ сыщысщ согупсысэ-согупсысэри.
- 55 -
Хьэзабыр уи гум телъщ, жейбащхъуэр уи нэхэм щIэлъщ иджыри. Уэ уи деж къэсакъэ а хъыбарыр, удз гъэгъар банэхэм къазэрыхэлындыкIым теухуар?
Къэуш, ей, къэуш зэ! Зэманыр лейуэ умыгъакIуэ. Мывалъэ гъуэгум и кIэм тесщ си ныбжьэгъур и закъуэу, лъэ здынэмыса пшахъуэщIым деж. КъыумыгъапцIэ ар. Къэуш, ей, къэуш зэ.
Ирезэш уафэр икIи ирекIэкуакуэ дыгъэ жьэражьэм и хуабейм щIэту, пшахъуэ пщтырми иреубгъу псыхуэлIэ къызэжэх и тепхъуэр.
Е уи уигу лъащIэм гуфIэгъуэ имылърэ? Е уи лъагъуэр пэджэжынкъэ уи лъэ макъхэм узым и макъамэ IэфIкIэ.
- 56 -
Араи уэ уи гуфIэгъуэр сщыз щIэхъуар! Араи уэ щIылъэм укъехыу си деж укъыщIэкIуар! Уо-о, хьэршым и Тхьэ, дэнэ щыIэт уэ уи лъагъуныгъэр, сэ сримыIамэ!
Уэ мы налкъутналмэсхэм хуит сахуэпщIащ. Си гум Уи гуфIэгъуэр кIэ имыIэу, мыужьыхыжу щоджэгу. Си гъащIэм уэ уи Iэмырым теплъэ зэмыщхьхэр щиIыгъщ.
ИкIи, пащтыхьхэм я Пащтыхь, уэ дахагъэр зыфIэплъхьащ, си гур пхьэхун папщIэ. Уи лъагъуныгъэри хокIуадэ фIыуэ плъэгъуам и лъагъуныгъэми, мис, Уэ укъыхощ зэпсэгъу насыпыфIэхэм я псэм.
- 57 -
Нур, си нур, дунейхэр зыгъэнщI нур, нэхэм телъащIэ нур, гур зыгъэIэфI нур! Уей, си лъагъуныгъэ, нурыр къыщофэ си гъащIэм и курыкупсэм, нурым къегъауэ си лъагъуныгъэм и бзэпсхэр; уафэр къызэкIуэцIоч, жьыбгъэр мэятэ, щIылъэм дыхьэшх макъыр кIуэцIрож.
Хьэндрабгъуэхэм я дамэхэр нурыбэм щызэкIуэцIах. Лилиехэмрэ жасминхэмрэ толъкъун нурым и тхыцIэм зыщаIэт. Ей, си лъагъуныгъэ, нурыр дыщэу щызэролъэлъ пшэ къэс, икIи налмэс уэрыр кърекIут. ГуфIэгъуэр тхьэмпэ тхьэмпэу зэрокI, си лъагъуныгъэ, гуфIэгъуэр щIэншэщ. Псыр и Iуфэхэм къикIащи гуфIэгъуэпс уэрыр дэнэкIи кIуэцIрокI.
- 58 -
ГуфIэгъуэм и пшыналъэ псори щызэхрехьэ си иужьрей уэрэдым – гуфIэгъуэу щIылъэр удз IувкIэ щIэзыхъумэр; гуфIэгъуэу зэтIолъхуэныкъуэ зэшыпхъуитIу гъащIэмрэ ажалымрэ дуней нэхум щызыгъэкIэрахъуэр; гуфIэгъуэу борэным щIыгъуу псэ зыIут псори дыхьэшх макъкIэ зыгъэушыр, гуфIэгъуэу щыму хьэзабым и удз гъэгъа плъыжь зэIухам и нэпсым хыхьам, гуфIэгъуэу и щIэин псори сабэм хэзыдзэ мыпсалъэр.
- 59 -
НтIэ, сэ сощIэ, уэ уи лъагъуныгъэу аркъудейщ, си гум фIыуэ илъэгъуа, мы нур дыщафэу тхьэмпэхэм теджэгухьыр, уафэм щыпхысыкI мы пшэ Iэтахэри, си натIэр щIыIэтыIэ къэзыщI мы жьыбгъэ цIыкIу блэлъэтри.
Пщэдджыжь нурыр си нэм къыщIидзащ – ар си гум къыхуэбгъэкIуа хъыбарегъащIэщ.
Уи нэкIур къепхьэхащ, уи нэхэр плъапIэ лъагэм иту си нэм къыщIоплъэ, сигури уи лъакъуэхэм ялъэIусащ.
- 60 -
Дуней уахътыншэхэм я тенджыз Iуфэм щызэхуэсащ сабийхэр. Уафэ лъащIэншэр абыхэм я щыгу щыхъейкъым, псы Iэуэлъауэри борэным зэщIищтащ. Дуней уахътыншэхэм я псы Iуфэм щызэхуэсащ сабийхэр къафэрэ джэгуу.
Абыхэм пшахъуэм унэхэр къыхащIыкI, блэтхьэкIумэ нэщIхэм ироджэгу. Тхьэмпэ къыпыхуахэм къыхаухуэныкI кхъухь цIыкIухэр, икIи гуфIэурэ архъуанэ бгъуфIэм траутIыпщхьэ. Сабийхэр щоджэгу дунейхэм я тенджыз Iуфэм. Абыхэм есыкIэ ящIэкъым, псыми хъы хадзэфкъым. МыщIэху къэзылъыхъуэхэм псым зыщIагъэмбрыуэ мыщIэхум щхьэ, сондэджэрхэр я кхъухьхэм ису псым тетщ, сабийхэм мывэ кIэщхъ къащыпри ирапхъ. Абыхэм къалъыхъуэкъым налкъутналмэс гъэпщкIуахэр, абыхэм хъыи хадзэфыркъым.
Тенджызыр дыхьэшх иным зыдиIэту къоукъубей, толъкъун къиуари гуфIэкIэ фагъуэу къонэху. Псэих толъкъунхэм сабийхэм гущэкъу уэрэд цIыкIухэр жраIэ, анэм гущэ щыщIиупскIэкIэ зэрыжиIэм хуэдэу.
Тенджызыр сабийхэм ядоджэгу, толъкъун къиуари гуфIэ мащIэм хуэдэу къонэху.
Дуней уахътыншэхэмя тенджыз Iуфэм щызэхуэсащ сабийхэр. Борэным уафэ гъуэгуншэм адэкIэ-мыдэкIэ зыщыщIедз; кхъухьхэр лъэужьыншэу архъуанэм ирехьэ, ажалыр мэятэ, сабийхэр мэджэгу.
- 61 -
ПщIыхьыр – сабий цIынэм и нэгу щIэкI пщIыхьыр дэнэ къикIми хэт ищIэрэ? НтIэ, нтIэ, жаIэ ар жылэ телъыджэм щыпсэууэ, тхьэгъэлэджхэм мащIэу ягъэнэху мэзым и ныбжьхэм фIэдза гул телъыджитIым ису. Абы къолъэтыкIри къокIуэ сабий цIыкIум и нэхэм ба хуищIыну.
ГуфIэр, сабий цIынэр щыжейкIэ и Iупэм телъ гуфIэр, - хэт ищIэрэ ар къыздалъхуар?
НтIэ, нтIэ, жаIэ ар мазэ хэхъуэм и нэху фагъуэр бжьыхьэ пшэ хэкIуэсэжым и кIапэм щылъэIусам япэ дыдэ абы щыгъуэм гуфIэр къэунэхуауэ; уэсэпскIэ тхьэщIа пщэдджыжьым и хъуапсапIэм къыхэкIри къэкIуащ сабий жейм и Iупэм телъ гуфIэр.
IэфIу, щабэу сабийм и пкъым щыуш къабзагъэр, - хэт ищIэрэ абы куэдрэ зыздигъэпщкIуар дэнэми? НтIэ, аращ, абы и анэр хъыджэбз щIалэу щыщытам и гум IэплIэ къыхуищIырт лъагъуныгъэ щабэм и щэху даущыншэм – абы къыхэкIащ къабзагъэ IэфIу сабийм и пкъым щыгъагъэр.
- 62 -
Сэ джэгуалъэ лахэр къыщыпхуэсхьым и деж , си нэху цIыкIу, сэ къызгуроIуэ пшэмрэ псымрэ я щIыIур щхъуэкIэплъыкIабэу щIэджэгур, удз гъэгъахэм я фэри апхуэдизу плъыфабэу щIызэтепщIыкIыр къызгуроIуэ, джэгуалъэ лахэр уэ щосткIэ, си сабий.
Укъэзгъэфэну уэрэд щыбжесIэкIэ, сэ фIыуэ сощIэ толъкъунхэм я макъ зэщIэжьыуэр щIым игу къэдаIуэм деж щIынагъэсыр – сэ уэрэд щыжысIэкIэ, уэ укъэзгъэфэну.
Уи Iэ цIыкIу нэпсейхэм IэфIыкIэ къащыхуэсхькIэ, сэ сощIэ гъэгъам и кум фо щIилъри, пхъэщхьэмыщхьэхэм щэхуу IэфI къащIыщIыхьэри – сэ IэфIыкIэ уи Iэ нэпсей цIыкIухэм къащыхуэсхькIэ.
Уи нэкIум ба щыхуэсщIкIэ, узгъэгуфIэну сыхуейуэ, си лъагъуныгъэ, сэ къызгуроIуэ пщэдджыжь пшэплъым хэту уафэм къех гухэхъуэр зыхуэдизыр, гъэмахуэ жьыбгъэм си пкъым къыхуихь IэфIагъыр зыхуэдэр, уэ ба щыпхуэсщIкIэ, узгъэгуфIэну сыхуейуэ.
- 63 -
Уэ цIэрыIуэ сыщыпщIащ сымыцIыхуу щыта ныбжьэгъухэм я деж. Уэ хамэ унэхэм тIысыпIэ къыщызэптащ. Уэ жыжьэр гъунэгъу къысхуэпщIри хамэр къуэш схуэбгъэхъуащ.
Си гур мэгумэщI си быдапIэм сикIын хуей щыхъукIэ, - сэ сщогъупщэж щIэми жьыр зэрыхэтыр, уэри абы узэрыщыпсэур.
Къэхъугъэми лIэныгъэми, мы дунейми, адрейхэми, дэнэкIэ сумыгъэкIуами уэ абы ущыIэщ, уэ зыр си гъащIэ мыухым уригъусэщ, сытым дежи мы си гур зэмыса гуфIэгъуэхэм йупхыу.
Уэ укъэзыцIыхум зыри и хамэжкъым, абы папщIэкIэ бжэ псори зэIухащ. Уо-о, зэхэх си лъэIур, уи закъуэныгъэм къызит IэфIагъыр уэршэрхэм сфIыхомыгъэкIуадэ!
- 64 -
Псыежэхми, джабэ нэкIу нэщIми, удз кIырми сыхэту сеупщIащ абы: «Дэнэ уздэкIуэр хъыджэбз, уи щIыIутелъым уэздыгъэр щIиуфэу? Сэ си унэр кIыфIщ икIи нэщIщ – къызэт уи уэздыгъэр». Абы и нэ фIыцIэхэр къиIэтри зы напIэзыпIэкIэ си нэкIу къиплъащ кIыфIыгъэм хэту. «Сэ псым сыкъэкIуащ, - жиIащ абы итIанэ, - дыгъэр къухьэпIэмкIэ кIуэдыжа иужь си уэздыгъэр псым тезутIыпщхьэну». Сэ си закъуэ сыкIэлъыплъырт псым тет уэздыгъэм и нур бзий щтэIэщтаблэм.
Жэщ къэблагъэм и щымыгъэм сыхэту сэ сеупщIащ абы: «Ей, хъыджэбз, фи уэздыгъэ псори маблэ, дэнэ укIуэрэ уи уэздыгъэр пIыгъыу? Сэ си унэр кIыфIыбзэщ икIи нэщIщ – къызэт уи уэздыгъэр. Абы и нэ фIыцIэхэр зы напIэзыпIэкIэ къиIэтри къыстриубыдащ, итIанэ дзыхьмыщIу зэщIэувыIыкIащ. «Сэ сыкъэкIуащ, - жиIащ абы икIэм-икIэжым, - си уэздыгъэр уафэм тыхь хуэсщIыну». Сэ сыщытащ абы и уэздыгъэ цIыкIу уафэм хэту писыкIым сеплъу.
Мазэншэ жэщым сыхэту сеупщIащ сэ абы: «Ей, хъыджэбз, сыт уэздыгъэр уи гум деж щIэпIыгъыр? Сэ си унэр кIыфIщ икIи нэщIщ, - къызэт уи уэздыгъэр». Ар къэувыIэри зы напIэзыпIэкIэ хэгупсысыхьащ, кIыфIыгъэм си нэкIур щызэпиплъыхьу. «Сэ къэсхьащ си уэздыгъэр, - жиIащ абы, - факелхэм я джэгум сыхыхьэн папщIэ». Сэ сыщытащ мафIэхэм яхэзэрыхьа абы и уэздыгъэ цIыкIум сыкIэлъыплъу.
- 65 -
Сыт хуэдэ тхьэ санэт Уэ къыплъысыну узыхуеяр си Тхьэ лъапIэ, си гъащIэу кхъуэщыным из хъуауэ къыщхьэприхум къыхэпхыу?
Си УсакIуэ, уэ арэзы укъищIрэ си нэкIэ уи къэгъэщIыгъэхэр плъагъуным, си тхьэкIумэкIэ Уэ уи дахагъэ зэкIуж мыкIуэщIхэм я макъамэм уедэIуэным?
Уэ уи дунейм си акъылым псалъэхэр щызэхеухуанэ, Уэ уи гуфIэгъуэм абы макъамэр гъусэ хуещI, Уэ зыкъызыбот, икIи уэ езым уи IэфIагъыр сэркIэ зэхыбощIэ.
- 66 -
Псэм хэзмыхыу, къэнахуэми, къэлъагъуэми, къыхэлындыкIми я пшапэ кIыфIым си псэм зимыхъуэжу хэлъар, пщэдджыжь нэхулъэм деж зэи зи щхьэтепхъуэр зымыIэтар си иужьрей тыгъэу уэстынущ Уэ, си Тхьэ лъапIэ, си иужьрей уэрэдым хэлъу.
Псалъэхэр хущIэкъуащ, ауэ зэи ар къызэщIаубыдэфакъым; фIэщхъуныгъэм и IэплIэ шыIэныгъэншэхэм лейуэ зашийрт абы и дежкIэ.
Сэ зы хэгъуэгум сикIыурэ адрейм сыкIуэрт, ар сигу лъащIэм щысхъумэу, икIи абы ихъуреягъкIэ заIэтурэ ехуэхыжащ си гъащIэм и хэхъуэри и ужьыхыжыныгъэри. Си гурылъэхэми си IуэхущIафэхэми, пщIыхьхэми хъуапсэхэми ар я тепщэу щытащ, езыр щхьэзакъуэу икIи щхьэхуэу псэуа пэтми.
Куэд къыIухьащ си бжэм абы щIэупщIэу, я гугъэри хахыжауэ IукIыжахэщ.
Мы дунейм зыри абы и нэкIу иплъакъым, ар и къуэгъэнапIэм къуэсащ Уэ къыщыпцIыхуным пэплъэу.
- 67 -
Уэ у-уафэщ икIи у-абгъуэщ. Уей, дахагъэ! Мыбдеж, мы абгъуэм, уи лъагъуныгъэм псэр кIий макъкIи, IэуэлъауэкIи, мэ дахэкIи еуфэ.
Пщщэдджыжьыр къокIуэ, дахагъэ зэкIэрыблар и дыщэ матэм илъу иIэм IэщIэлъу, щIылъэм щыму щхьэритIэгъэн папщIэ.
Пщыхьэщхьэри кърокIуэ мэлыхъуэхэм ябгына хъупIэхэм, лъагъуэ зэкIэщIэжахэм, и дыщэ кхъуэщынымкIэ мамрыгъэм и къухьэпIэ хым и Iубыгъуэ щIыIэтыIэхэр къихьу. Ауэ, псэр здэлъэтэн хуей уафэ гъунэншэм зыздиубгъум, щытепщэщ нур хужь къабзащэ. ЩыIэкъым абы махуи, жэщи, теплъи, плъыфи, икIи зэи-зэи псалъэ щыIукъым.
- 68 -
Уэ уи дыгъэ бзийм и IэплIэр зэIухауэ мы си щIылъэм къолъатэри махуэ кIыхьым си бжэм Iутщ, уи лъакъуэм си нэпсхэмрэ хэщэтыкIхэмрэ уэрэдхэмкIэ зэIуща пшэр хуихьыжын папщIэ.
Лъагъуныгъэм уигу хигъахъуэу уэ зэщIыбоуфэ уи вагъуэ бгъафэр пшэ гъуабжэ IэрамэмкIэ, теплъэ зэмыщхьхэмрэ лэдэх бжыгъэншэхэмрэ тебдзэу, икIи фэзэхъуэж защIэу блэуэ.
Ар апхуэдизкIэ псынщIэщ, щабэщ, апхуэдизкIэ нэпс щIэзщ икIи кIыфIщи, - аращ Уэ ар фIыуэ щIэплъагъур, Уэ къабзэурэ наIуэм. ИкIи, мис аращ уэ уи нур хужь абрагъуэр ныбжь идзхэм я гушхуэныгъэмкIэ щIыщIихъумэфыр.
- 69 -
Си лъынтхуэхэм жэщми махуэми ирижэ гъащIэпс уэрыр, къафэ зэщIэжьыуэу дуней псом ирокIуэ.
А гъащIэпс дыдэм къуэпс бжыгъэншэу щIы сабэм къыпхрокIри удз гъэгъа тенджызу зеIэт.
А гъащIэпс дыдэр щошкIур къэхъугъэмрэ ажалымрэ я гущэм и хым, къыIуихьэурэ Iуихыжу.
Сэ зыхызощIэ си Iэплъэпкъыр а гъащIэм и дунейр къызэрыслъэIусам зэригъэлъэпIар. Сэ си пагагъэри хэпсэукIащ лIэщIыгъуэхэм я гъащIэпсым, мы напIэзыпIэм си лъым къыщыфэу хэтым.
- 70 -
Уэ пхузэфIэмыкIыу ара мы макъамэм и гуфIэгъуэмкIэ угуфIэн? ЗыбгъэкIэрахъуэу, упIащIэу, узэхэщэщэжыну пхузэфIэкIрэ а гуфIэгъуэшхуэм и жьы кIэрахъуэм уиту?
Псори къэмыувыIэу япэкIэ кIуэтэну хущIокъу, зы къаруи хузэфIэкIынукъым а жэрыжэр къигъэувыIэн, псори япэкIэ мэкIуатэ.
А макъамэ псынщIэ зэпымыум декIуу гъэм и зэманхэр къоунэхури мэкIуэдыж; плъыфэхэр, макъамэхэр, мэ дахэхэр, псыпыху кIэншэу ежэхыурэ гуфIэгъуэ мыкIуэщIым хохуэж. Апхуэдэу напIэзыпIэ къэс къобыргъукI, мащIэ мэхъури мэкIуэсэж.
- 71 -
Сэ си сэр сщIыгъуу псоми гухэхъуэу сакIэлъыплъурэ уэ уи нурым ныбжь зэмыфэгъур трезгъэдзэнущ, аращ уи уи Майяр.
Уэ езым уи щыIэныгъэм лъэпощхьэпо хыбогъэувэри макъ бжыгъэншэкIэ уи щыIэныгъэ зэпыудар къыбоджэж. А уэ уи щхьэ зыщыдзеиныгъэр сэ схэщIыхьа хъуащ.
ГухэщI уэрэдыр къыщоIу уафэр зи инагъым нэпс зэмыфэгъурэ гуфIэгъуэу, гузавэрэ гугъапIэу, толъкъунхэм заIэтри аргуэру йохуэхыж, уафэгъуагъуэм зеублэри аргуэру къыщIедзэж.
Мы уэ дэпщIея блыным пкъыгъуэ бжыгъэншэхэр махуэмрэ жэщымрэ я къалэмым трищIыхьащ. Абы адэкIэ щыIэщ уэ уи хьэршыр, линие занщIэ гъущэр зыфIэмыкъэбыл итхъа нашэкъашэ хьэлэмэткIэ хэдыкIауэ.
Уэрэ сэрэ ди сурэт абрагъуэм уафэр еуфэбгъу. Хьэуар зэрыщыту егъэкIэзыз уэрэ сэрэ ди уэрэдым и макъым, икIи, лIэщIыгъуэ псори йокI уэрэ сэрэ дыщIахъумэурэ дыкъалъыхъуэу.
- 72 -
Аращ ар, гурылъ лъапIэрщ, си псэр и еIусэ щэху гъэпщкIуахэмкIэ къэзыгъэушыр. Аращ мы нэхэр къыщипхъуэу дэзыхьэхыр, икIи си гум и Iэпэсхэм гуфIэурэ ириджэгу IэфIагърэ уз зэхуэмыдэрэ зэхезыгъащIэр.
Аращ ар, дыщэмрэ дыжьынымрэ я фэ зэхэхугъуейм, щхъуантIэмрэ удзыфэмрэ я фэм мы Майя и щэкIыр къыхэзыIущыкIыр, абы и зэтедза къуапэхэм сызыгъэмэх и лъэтхьэмпэхэр къыдигъэщу къыслъэIуса иужь.
- 73 -
Хуит къэщIыжыныгъэр си дежкIэ IэщIыб щыжынракъым, хуитыныгъэм и IэплIэр щызэхэсщIэр уэ сыщыпкъузкIэщ.
Уэ сыт щыгъуи къысхубокIэ уи шагъырым щыщ Iубыгъуэ IэфIхэр – я плъыфэкIи я мэкIи зэмыщхьу – мы кхъуэщын къутэнум из пщIыуэ.
Си дунейм и лыгъэм щIигъэнэнущ уэздыгъищэ зэхуэмыдэхэр икIи тригъувэнущ уи утхьэрыIуапIэм и пащхьэ.
Хьэуэ, сэ зэи зэхуэсщIынукъым си гурыщIэхэм я бжэр. ТхьэкIумэми, нэми, бзэгуми я гухэхъуэр и лъабжьэнущ уэркIэ зызгъэнщIыным.
Аращ, си хъуапсапIэ псори хисхьэнущ гуфIэгъуэм и мафIэ лыгъэм, си хуеиныгъэ псори щыхъунущ лъагъуныгъэм и Iэрысэм.
- 74 -
Махуэр кIуэри ныбжьхэр щIылъэм тегъуэлъхьащ. И чэзу хъуащ псым сыкIуэу си кхъуэщыным из сщIыну.
Пщыхьэщхьэ хьэуар псым и макъамэ нэщхъеймкIэ мэзу. Уэху, пшапэзэхэуэгъуэм къызоджэ.
Гъуэгу закъуэм зыри щызекIуэкъым, жьыбгъэм зиIэтащ, псы щIыIур тоукъуэлэныкI.
СщIэкъым унэм къэзгъэзэжынуми, сщIэкъым хэт сыхуэзэнуми. Абдеж, псытепхъэм, кхъуафэжьей цIыкIум ису лIы мыцIыхур и шыкIэпшынэм йоуэ.
- 75 -
Уэ Уи тыгъэхэм, дэ, лIэжыныпсэхэм, ди гугъапIэ псори арэзы ящI, арщхьэкIэ, уи деж нагъэзэж нэхъ мащIи мыхъуауэ. Псым махуэ къэс и къалэныр игъэзэщIэн хуейщи, губгъуэхэмрэ къуажэхэмрэ пIащIэу кIуэцIрож.
Ауэ абы и ежэх зэпымыум къэгъэшыпIэхэм деж уи лъакъуэхэр итхьэщIыну хущIокъу.
Удз гъэгъам хьэуар и мэ IэфIымкIэ егъэнщI, ауэ абы и иужьрей къалэныр уэ къурмэн зыпхуищIынырщ. Уэ зыпхуигъэщхъыным дунейр зыкIи нэхъ тхьэмыщкIэ ищIкъым.
УсакIуэм и псалъэхэм цIыхухэм езыхэр зыхуей мыхьэнэхэр кърах; ауэ абыхэм зи гугъу ящIыр уэращ.
- 76 -
Махуэ къэс, си гъащIэм и Пащтыхь, Уи нэкIу сиплъэу уи пащхьэ ситыну пIэрэ? Си Iэхэр зэтедзауэ, Дуней псоми я Тхьэ, уи нэкIу сиплъэу уи пащхьэ ситыну?
Уэ уи уафэ абрагъуэм и щIагъым, нэщIыгъэмрэ щымыгъэмрэ сыхэту, си гур цIыкIу хъуауэ, ситыну пIэрэ уи пащхьэ, уи нэкIу сиплъэу?
Сыт хуэдэ си IуэхущIафэ, Пщыхэм я пщыж, мы дунейм щалэжьынур, ситыну пIэрэ уи пащхьэ, си закъуэу икIи сыщыму Уи нэкIу сиплъэу?
- 77 -
Сэ узоцIыху, си Тхьэм хуэдэу, икIи жыжьэу сыщытщ – сэ усцIыхукъым усысей хуэдэу, икIи сыныббгъэдохьэ нэхъ гъунэгъуу. Сэ узоцIыху си адэ хуэдэу, икIи зызогъэзых уи лъакъуэмкIэ – сэ къэспхъуатэкъым уи Iэхэр, ныбжьэгъу хуэдэу.
Сэ сыщыткъым уэ щIылъэм укъыщех щIыпIэм деж, сэ узейуэ щыжыпIэкIэ си гум уескъузылIэу ныбжьэгъу усщIын папщIэ.
Уэ си къуэшхэм уащыщу узикъуэшщ, ауэ сэ абыхэм щхьэ зыкIи сыгузавэкъым, си гуащIэдэкIымкIи садэгуашэкъым, зэрыщыту уэ бдызоугуэш.
ГуфIэгъуэми гугъуехьми сэ цIыхухэм сабгъэдэткъым, сызыбгъэдэтыр Уэращ. Сэ си гъащIэр сыбгынэным сыщошынэ, аращи гъащIэпс иным сыхыхьэкъым.
- 78 -
КъэгъэщIыгъэхэр иджыри щыщIэм, вагъуэ псори зэращIауэ щызэщIэблэм, тхьэхэр хьэршым щызэхуэсри уэрэд жаIат: «Уей, дахагъэ нэщIыса, зыми имыгъэукIытэ гуфIэгъуэ!!».
Ауэ абдежым ящыщ зым жиIащ: «Нэху зэпыщIар зэпыча хуэдэщ, зы вагъуэр хэтыжкъым».
Абыхэм я арфэм и дыщэ Iэпэпсыр къэкIэзызащ, я уэрэдхэр зэпыуащ, езыхэри шынауэ къыхэкIиикIащ: «Аращ а вагъуэ кIуэдар псом нэхъ нэхъ дахэт, уафэ псоми я набдзэт!»
А махуэм лъандэрэ а вагъуэр къалъыхъуэ, зы тхьэм икIыу адрейм деж макIуэ а кIий макъыр; дунейм и гуфIэгъуэ закъуэр а вагъуэм хэкIуэдауэ жиIэу.
Ауэ жэщкIэ даущыншагъэ куум хэту вагъуэхэр зохъуцацэ хуэму: «Лейщ лъыхъуэныр! ПIэимыкI дахагъэр псоми я щыгу итщ!»
- 79 -
Мы си гъащIэм уэ сыпхуэзэн хуейуэ имыухамэ, хуит сыщI сыт щыгъуи зыхэсщIэну, уэ сыпIуплъэным сызэрыханар, зы напIэзыпIэкIи сщомыгъэгъупщэу си хъуапсапIэ пщIыхьэпIэхэм сыщыхэткIи, сыщымыжейкIи а насыпыншагъэм и хьэзабыр сыгъэшэч.
Си махуэхэр мы дунейм и бэзэр Iувым хэту щекIуэкIкIэ, си Iэхэми махуэ къэс къыщаугъуейкIэ, сыт щыгъуи зыхэзгъащIэ сэ зыри къызэрызмылэжьар – зы напIэзыпIэкIи сщомыгъэгъупщэу си хъуапсапIэ пщIыхьэпIэхэм сыщыхэткIи, сыщымыжейкIи а насыпыншагъэм и хьэзабыр сыгъэшэч.
Гъуэгубгъум сешауэ икIи псы схуэлIауэ сыщыIускIэ, сабэм пIэ щыхэзубгъуэкIэ, сыт щыгъуи зыхэзгъащIэ гъуэгу кIыхьыр иджыри зэрызмыухар - зы напIэзыпIэкIи сщомыгъэгъупщэу си хъуапсапIэ пщIыхьэпIэхэм сыщыхэткIи, сыщымыжейкIи а насыпыншагъэм и хьэзабыр сыгъэшэч.
Си пэшхэри гъэщIэрэщIауэ, макъамэхэми еуэу, дыхьэшх макъи щыIэмэ – уэ сыт щыгъуи сигу игъэлъ уэ си унэм узэрезмыгъэблэгъар, - зы напIэзыпIэкIи сщомыгъэгъупщэу си хъуапсапIэ пщIыхьэпIэхэм сыщыхэткIи, сыщымыжейкIи а насыпыншагъэм и хьэзабыр сыгъэшэч.
- 80 -
Сэ сыхуэдэщ бжьыхьэ пшэ пычахуэу уафэм зеуалэу итым, уо, нуру зэщIэблэ си дыгъэ! Уи Iэ къыслъэIусам иджыри игъэткIуакъым си бахъэр, сэ уэ уи нур сигъэхъуу, иджы мис, уэ сыппыIудзауэ сэ собж мазэхэмрэ гъэхэмрэ,.
Уэ уи Iэмырыр арауэ щыщыткIэ, уэ уи джэгукIэри арауэ щыщыткIэ, къащтэ мы нэщIыгъэри плъыфабэу гъэщIэращIэ, дыщэкIэ тетхыхь, жьыбгъэ къуейщIейм и IэмыщIэ илъхьи хьэлэмэт зэмыщхьхэм деж щикъухь.
Жэщыр къыщыблагъэкIэ, уи джэгукIэр бухыну ухуей хъумэ, сэ сыхэткIухьу сыхэбзэхэнущ кIыфIыгъэм, е пщэдджыжь хужьым и гуфIэкIэм, ущызэкIэщIэплъ къабзагъэм и щIыIэтыIагъэм.
- 8I -
Махуэ Iуэхуншэу зэкIэлъыкIуэхэм сэ сыхущIегъуэжт зэман кIуэдам. Ауэ ар зэи кIуэдкъым, зиусхьэн. Уэ къэпщтэжащ си гъащIэм и зы напIэзыпIэри.
Сытми игу лъащIэм щIэлъу, уэ жылэм пщIанэ къыкъубогъэж, къэтIэпIахэр богъагъэ, гъэгъахэри пхъэщхьэмыщхьэ бэв богъэхъу.
Сешауэ си гъуэлъыпIэм сыщыжейрт, Iуэху псори суха си гугъэу.
Пщэдджыжьым сыкъэушри къэслъэгъуащ си жыг хадэр, удз хьэлэмэтхэр изу иту.
- 82 -
Зэманым ух щиIэкъым уи деж, си Пащтыхь. Зыми ибжыфынукъым Уэ уи дакъикъэхэр.
Махуэхэри, жэщхэри блокI, лIэщIыгъуэхэри къогъагъэри полъэлъыж, удз гъэгъам ещхьу. Уэ уи гъищэхэр зыр адрейм кIэлъокIуэ, зы мэзудз гъэгъа цIыкIур ягъэщIэращIэу.
Дэ зэман дгъэкIуэд хъунукъым, зэман димыIэу ди Iэмалхэр къэдгъэсэбэпын хуейщ. Дэ дытхьэмыщкIащэщ, дыкъыкIэрыхун щхьэ.
Иджы мис зэманыр зэрызгъакIуэр, цIыху зэшыгъуэ къэс тыгъэ хузощI, си зэманым хущIэкъуу зыкъызигъэщIамэ.
Уэ уи тхьэрыIуапIэри иужьрей дыдэ дакъикъэм нэс къурмэн тыхь темылъу нэщIщ.
Махуэр и кIэм щынэблагъэкIэ, сэ сопIащIэ, уи бжэхэр зэхуэщIауэ срихьэлIэжын сфIэщIу сышынэу; ауэ си фIэщ мэхъу иджыри зэман зэрыщыIэр.
- 83 -
Анэ, си нэпс шыугъэхэм къыхэсщIыкIынщи, налкъут щыгъэ пхузэфIэсщIэнщ. Вагъуэхэм нурым къыхаIущIыкIри уи лъакъуэхэм лэрыпс хуащIащ, сэ си пщэхъур уи бгъэгум илъынущ.
Уэ беягъэмрэ щIыхьымрэ урикъежьапIэщ, уэ ухуитщ ар хэт ептынуми, хэт хэбнынуми. Ауэ, мы сэ си гухэщIыр – зэрыщыту си закъуэ сысейщ, ар тыхьу уэ къыщыпхуэсхьым и деж, уэ уи хъерыр къызыбот.
- 84 -
ЗэпэIэщIэныгъэм и зэшым дуней псом зыщеубгъури уафэ гъунэншэм теплъэ бжыгъэншэхэр къыщегъэщI.
ЗэпэIэщIэныгъэм и гухэщIым жэщ псом и плъэгъуэ щэхур зы вагъуэм текIым адрейм техьэурэ тхьэмпэ щхъыщхъхэм щIэжьыуэ яхуохъу июнь уэшхрилэм и пшыхьым.
ДэнэкIи щызэкIэщIэж хьэзабыр куууэ хохьэ лъагъуныгъэмрэ фIэфIыныгъэмрэ, цIыхум и гухэщIымрэ и гуфIэгъуэмрэ; ар кIэншэу си уэрэдхэм хэткIухьурэ къреутхыкI сигу усакIуэм.
- 85 -
ЗауэлIхэр япэ дыдэ я пащтыхьым и уардэунэм щыщIэкIам дэнэ абыхэм я къарур здыщIахъумар? Дэнэ щыIа я Iэщэ-фащэр?
Абыхэм фагъуэу икIи дэIэпыкъуэгъуншэу фэ ятетт, шабзэшэхэри уэм хуэдэу къателъалъэрт, я пащтыхьым и уардэунэм къыщыдэкIа махуэм.
ЗауэлIхэм я пащтыхьым и уардэунэм щагъэзэжым, дэнэ я къарур здагъэпщкIуар.
Абыхэм сэшхуэхэри хыфIадзащ, шабзэхэри шэхэри зыпщIыхадзащ, мамырыгъэр я натIэм тетт, я гъащIэм и кIуэцIкIэ зэхуахьэсахэри, къагъуэтахэри я щIыб къыданащ, я пащтыхьым и уардэунэм щагъэзэжым.
- 86 -
Ажалыр, уэ уи IуэхутхьэбзащIэр, си бжэм къыIутщ. Ар тенджыз мыцIыхум къызэпрысыкIри уи джэ макъыр си унэ къихьащ.
Жэщыр кIыфIщ, сигури шынэм екъуз, ауэ си уэздыгъэр къасщтэу куэбжэр зэIусхынущ, щхьэщэ хуэсщIуи къезгъэблэгъэнущ. Уи хъыбарзехьэр къыIутщ си бжэм.
Сэ зыхузогъэщхъ абы си Iэхэр зэгуэлърэ нэпс щIэзгъэкIыу. Сэ зыхузогъэщхъ абы си гум и налкъутналмэсыр и лъакъуэм хуезгъэтIылъэхыурэ.
Ар кIуэжынущ и къалэн игъэзащIэу, си пщэдджыжьым ныбжь зэхэуфар трипхъуэу, нэщI хъуа си унэми къыщIэнэнур зеиншафэ си «сэ»- ращ, си иужьрей къурмэну уэ пхуэзгъэхьэзырар.
- 87 -
Гурыгъум сыхэту си пэшым и къуэгъэнапIэ псоми ар къыщызолъыхъуэ; сэ згъуэткъым ар.
Си унэр цIыкIущ, абы зэ щIэкIам зэи къигъэзэжыфынукъым.
Ауэ уэ уи псэупIэр гъунэншэщ, си пащтыхь, ар къэслъыхъуэурэ уи бжэм сыкъыIухьащ.
Сэ уи пщыхьэщхьэ уафэм и унащхьэ дыщафэм сыщIэтщи си нэ темыпыIэхэр соIэт уи нэкIу сиплъэну.
Сэ сыкъыIухьащ ухыгъэншэм и бжэIупэм, зэи зыри здэмыкIуэдыжым, - гугъапIэри, насыпри, нэпсым хэплъагъукIа нэкIури.
Уоху, нэщI хъуа мы си гъащIэр мы хым щIэгъэтIысыкI, и кууупIэ дыдэм хэдзэ. Зэ нэхъ мыхъуми сфIэкIуэда лъэIус IэфIхэр щызыхэзгъэщIэж псори къэзыугъуеиж мы дунейм.
- 88 -
Зэхакъута тхьэелъэIупIэм и Тхьэ!
Вина и Iэпэпс зэпычахэм дяпэкIэ щытхъу пхуаIэтыжынукъым. Пщыхьэщхьэ тхьэгъушхэми тхьэлъэIу зэманым хураджэжкъым. Уи хъуреягъкIэ хьэуар нэхущ икIи даущыншэщ.
НэщI хъуа уи псэупIэм щIызэрыгуащ гъатхэ жьыбгъэ къуейщIейр. Абы къихьынущ удз гъэгъахэм я хъыбар – уи щытхъу зыIэтурэ тыхь зыщIу щыта удз гъэгъахэм.
Жьы хъуа уи лэжьакIуэр йокIукI зыщIэлъэIуа гущIэгъум хуэзэшыурэ. Пщыхьэщхьэм деж, мафIэмрэ ныбжьымрэ щIылъэ кIыфIым щыхэкIуэдэжкIэ, абы ешауэ егъэзэж зэхэкъута тхьэунэм, и гур мэжалIэу.
Уи Махуэшхуэ куэд щыму блокI, зэхэкъута тхьэунэм и тхьэ, тхьэлъэIу жэщ куэди блокI уэздыгъэр памыгъанэу.
Гъуазджэм и IэщIагъэлI бзаджэхэм мывэ сурэт куэд ящIри зэманыр къыщыскIэ гум псори изыгъэху архъуанэм псы уэрым ирехьэж.
Ауэ тхьэунэ зэхэкъутам и тхьэм хуэпщылIын имыIэу, бгынэжауэ игъащIэкIэ къонэ.
- 89 -
Зэхэфхыжынкъым дяпэкIэ псалъэмакъ лъагэхэр – аращ си унафэщIым и Iэмырыр. ДяпэкIэ сэ сыIущащэурэщ сызэрыпсэлъэнур. Си гум и псалъэмакъыр псым и шкIурэ макъым къыхэщынущ.
ЦIыхухэр хуопIащIэ Пащтыхьым и Сату Махуэшхуэм. Абы щыIэнухэм псоми ящэнурэ къащэхунущ. Ауэ сэ имычэзууэ зыгъэпсэхуакIуэ сагъэкIуащ махуэ шэджагъуэм, лэжьыгъэм щипщтырыгъуэ дыдэм.
Си хадэм щрегъагъэ удзхэр, я зэманыр къэмысами, бжьэ махуэрылажьэхэм къраIэт я ву макъ щхьэхынэр. Сыхьэт куэд, куэдрэ куэд, тезгъэкIуэдащ фIымрэ Iеймрэ я бэнэныгъэм, ауэ иджы си дэджэгуэгьум ифIэфIщ махуэшхуэхэм си гур и дежкIэ дишэхын, аращи, сщIэкъым мы джэ макъ сызыпэмыплъар къыщIысхуейм и щхьэусыгъуэри, хабзэм щIытемытри.
- 90 -
Ажалыр уи бжэм къыщытеуIуэну махуэм сыт уэ абы ептыфынур? Сэ си хьэщIэм хуэзгъэувынущ си гъащIэр зэрыз кхъуэщыныр – сэ ар сутIыпщыжынукъым IэнэщIу. Си бжьыхьэ махуэхэмрэ гъэмахуэ жэщхэмрэ къесхьэлIэжа жызум IэфIхэр, си гуащIэдэкI гъащIэм къиугъуеямрэ хисамрэ махуэр щиухкIэ хуизгъэувэнущ си хьэщIэм и пащхьэ, лIэныгъэр си бжэм къытеуIуэм.
- 91 -
Уэ, гъащIэм и кIэух – ЛIэныгъэ, си лIэныгъэ, уи Iущащэр пщIыгъуу къакIуэ си деж.
Махуэ къэси уэ сыножьэрт, уэр папщIэ си гъащIэм гуфIэгъуэри хьэзабри щысшэчащ.
Сэ си псэри, си гугъапIэри, си лъагъуныгъэри сыт щыгъуи уэ щэхуу къыпхущIэкъуу щытащ.
Уи нэхэр зэ закъуэ иужьрейуэ къысIуплъэм, си гъащIэр уэуей хъунущ игъащIэкIэ.
Удзхэр ухуэнащ, щауэм и удз ухуэнари хьэзырщ. Нэчыхь Iуэхур зэрызэфIэкIыу, нысащIэм и унэр ибгынэу, и закъуэу, жэщым и закъуэныгъэм хэту пежьэнущ и зиусхьэным.
- 92 -
Сэ сощIэ, къэсынущ махуэ, мы щIыр щызмылъагъужын; гъащIэри щыму IукIуэтынущ абы щыгъуэм, си нэхэм иужьрей тепхъуэр къытрипхъэу.
Ауэ вагъуэхэр исынущ япэми хуэдэу жэщ уафэм, пщэдджыжьри къэтэджынущ япэм хуэдэу, сыхьэтхэми заIэтынущ тенджыз толъкъуным хуэдэу, ищIыIум гуфIэгъуэхэри гухэщIхэри къыдрахьейуэ.
Сэ си иужьрей дакъикъэхэм сащегупсыскIэ, зэманым и блыныр мэщащри, лIэныгъэм и нэхум хызолъэгъукI уи дунейр, зыри зыфIэмыIуэху налкъутналмэсхэр зытезыр.
Лъагащэщ абы и тIысыпIэ нэхъ лъахъшэри, лъапIащэщ абы и гъащIэ нэхъ мыхьэнэншэри!
Сэ лейуэ сызыхуэзэшари, сэ къысIэрыхьари блырекI. КъысIэщIэлъхьэ сэ сыт щыгъуи сымыдамрэ Iумпэм сщIамрэ.
- 93 -
Сэ къызатащ зыгъэпсэхугъуэ. Сэлам къызэфхыж си къуэшхэ! Сэ фэ псоми щхьэщэ фхузощIри сожьэж.
Мис си унэм и IункIыбзэр фызотри, абыкIэ си хуитыныгъэри собгынэ. Сэ сызэрывэлъэIур сэлам псалъэ гуапэ тIэкIущ.
Дэ куэдэрэ дызэгъунэгъуащ, ауэ къысхуэфщIар нэхъыбэщ фхуэсщIам нэхъ.
Иджы махуэр икIэм нэблэгъащ, си къуэгъэнапIэ кIыфIыр зыгъэнэхуу щыта уэздыгъэми сын иухащ. Хъыбар къысIэрыхьащи, сэ сыхьэзырщ гъуэгу сытеувэну.
- 94 -
Мы сыщежьэж сыхьэтым насыпкIэ фысхуэхъуахъуэ, си ныбжьэгъу лъапIэхэ. Уафэр пшэплъым и нэкIущхьэплъу зэщIоблэ, си пащхьэ илъ лъагъуэри дахащэщ. ФыкъызэмыупщI, гъуэгум здепхьэжьэр сыт жыфIэу. Сэ сытохьэ гъуэгу сыIэнэщIу, си гур гугъэу.
Сэ зыфIэслъхьэнущ си нэчыхь удз ухуэнар. Сэ сэкIунукъым дунеяплъэ кIуэм и щыгъын плъыжь-гъуабжафэр, икIи си гъуэгур шынагъуэми, си псэм шынэ ищIэкъым.
Ахъшэм вагъуэр къэцIуунущ си гъуэгур щызухкIэ, икIи пщыхьэщхьэ уэрэдым и макъамэ тхьэмыщкIафэхэр Пщым и куэбжэм къыдэIукIынущ.
- 95 -
Сэ сщIэжкъым япэ дыдэу мы гъащIэм и бжэм сыкъыщебэкъуа дакъикъэр. Сыт къару сызэрызыгъэкIар мы щэхугъэ абрагъуэм, жэщ ныкъуэм мэзым гулъыр зэрытIэпIым ещхьу!
Пщэдджыжь нэхулъэм сыщыIуплъэм, сэ зэуэ зэхэсщIащ мы дунейм сызэрыщымыхэхэсыр; ЦIэи теплъи зимыIэ Зэкъуэущэхуам и IэплIэр къызишэкIащ си анэ и сурэтым иту. ЛIэныгъэм дежи, апхуэдэ къабзэу, ЯмыщIэр сэ къысщыхъунущ сыт щыгъуи сцIыхуа гуэру.
Мы гъащIэр фIыуэ зэрыслъэгъуам папщIэ, сэ сощIэ лIэныгъэри фIыуэ зэрыслъагъунур.
Сабийр магъ и анэм и бгъэ ижьым къыщIичыжамэ, ауэ, къыкIэлъыкIуэ напIэзыпIэм абы занщIэу сэмэгур къегъуэтри мэундэIуж.
- 96 -
Сэ мыбы сыщикIыжкIэ, си иужьрей псалъэу мыр щрет: а слъэгъуам нэхъ нэхъыфI щыIэнукъым.
Сэ сеIубащ нурым и хышхуэм къыщыгъэгъа лотосым и фо гъэпщкIуам, икIи сэ сыунащ – щрет ар си иужьрей псалъэу.
Мы теплъэ мыухыжхэм я театрым сэ си ролыр щызгъэзэщIащ, мыбдеж сэ къыщыслъэгъуащ теплъэм имытыр.
Си щIыфэри си Iэпкълъэпкъ псори зэщIэкIэзызащ зыри зылъэмыIусыр къыщыслъэIусым; ухыгъэри къэкIуэнум кърекIуэ – щрет ар си иужьрей псалъэу.
- 97 -
Сэ уэ сыщыбдэджэгум щыгъуэ зэи сыноупщIтэкъым ухэтми. Сэ сщIэртэкъым щтэIэщтаблагъэри, шынэри, си гъащIэр борэным ирихьэжьам хуэдэт.
Пщэдджыжьым жьыуэ, си ныбжьэгъуфI хуэдэу, уэ сыкъэбгъэушти сыщIэпхъуэрт уи ужь ситу, зы хуейм сикIым адрейм сихьэу.
А махуэхэм сэ зэи сегупсыстэкъым уэ къызжепIэ уэрэдхэм ящIэлъ гупсысэм. Си макъым абы и макъамэхэр къипхъуатэ къудейт, сигури гуфIэу абы и къеуэкIэм тетт.
Иджы, джэгуным и зэманыр икIа нэужь, сыт къикIыр зэуэ си нэгу къыщIэува мы Iуэхугъуэм? Дунейм и напIэр ирихьэхауэ уи лъапэм деж щытщ вагъуэ макъыншэхэр щIыгъуу щIыхь иныр пхуаIэтри.
- 98 -
Сэ удэсхьэхынущ си къуентхъ IыхьэхэмкIэ, сызэрыхагъэщIам и дамыгъэхэмкIэ. Сэ зэи си къару къихьынукъым сыхамыгъащIэу саIэщIэкIыну.
Сэ быдэу сощIэ си пагагъэр зэрыщэщэнур, си гъащIэр хьэзаб мыухым хэтурэ и гъущI Iэпхлъэпхыр къызэпичынущ, къамылым хуэдэ сигу нэщIри гъуэгым и макъамэу зэрыкIынущ, си нэпсми мывэхэр игъэткIунущ.
Сэ сощIэ лотосым и тхьэмпэ мин бжыгъэхэр зэхуэщIауэ игъащIэкIэ зэрыщымытынур, абы и фом и гъэпщкIупIэ щэхури къагъуэтынущ.
Зыгуэрым и нэ къызэплъынущ уафэ къащхъуэм къыпхыплъу, макъыншэуи къызэджэнущ. Сэ зыри къысхуэнэнукъым, зыри, икIи уи лъапэм деж сэ къыщыпIысхынущ псоми я кIэух лIэныгъэр.
- 99 -
Сэ жыр пыIэр щыхыфIэздзэкIэ сощIэ ар уэ къэпщтэну и чэзу къызэрысар. ЩIэн хуейр занщIэу гъэзэщIа хъунущ. Лейщ а бэнэныгъэр.
Уи Iэхэр Iухыжи узэрыхагъэщIам арэзы техъуэ, сигу, уи насыпуи къэбж мамыру уи пIэ укъызэринэжыр.
Мы си уэздыгъэхэр жьыбгъэ мащIэ тIэкIум егъэункIыфI, икIи, ар щIэзгъэнэжыну селIалIэурэ, сэ аргуэру псори сщогъупщэ.
Ауэ иджы сэ Iущу сыщытынущи кIыфIым сыхэту сыпэплъэнущ, си арджэныр лъэгум щызубгъуу; уэ ущыхуейм деж къакIуи, си пащтыхь, щыму къытетIысхьэ абы.
- 100 -
Сэ теплъэхэм я тенджызым сыхохьэ теплъэ зимыIэм и мыщIэху дахащэр къэзгъуэтын си гуращэу.
Сэ афIэкIа борэным зэхикъута кхъуафэжьейм сису псым сесынукъым, зы бгъэдыхьэпIэм сикIрэ адрейм сыIухьэу. Куэд щIащ толъкъун уэрхэм я къиукIэм зыдезгъэхьэхыу щыта зэманыр зэрыблэкIрэ.
Иджы сэ сыхуопабгъэ лIэныгъэмкIэ мылIэжыныгъэм сыхыхьэну.
Мардэншэу кууу лъащIэм деж щыт уардэунэу, макъыншэ шыкIэпшынэм и макъ къызыщIэIукIым деж, сэ къэсщтэнущ си гъащIэм и Iэпэ пшынэр.
Ар сэ тезухуэнущ пэубли кIэухи зимыIэ гъащIэм и макъым, иужькIэ, абы и иужьрей гъыбзэм и макъыр къигъэIуу щэху хъужа иужь, си Iэпэ пшынэ макъыншэр згъэтIылъынущ макъыншэм и лъапэм деж.
- 101 -
Сыт щыгъуи мы си гъащIэм си уэрэдхэмкIэ укъыщыслъыхъуэрт. Ахэращ зы бжэм сыIуашым адрейм сыбгъэдашэу сиIар, ахэмкIэ си хъуреягъым щысфIэкIуэда гъуэгур къэзгъуэтыжырт, си дунейр къэсхутэрт икIи иризэхэсщIэрт.
Си уэрэдхэм сэ сыхуагъэсащ иджыпсту сщIэ псоми; абыхэм лъагъуэ щэхухэр сагъэщIащ, си гум и уафэм хэс вагъуэ куэд сагъэлъэгъуащ.
Махуэ псом и кIуэцIкIэ гуфIэгъуэмрэ гухэщIымрэ я дунейхэм я щэхухэр схузэIуахащ, икIэм икIэжым, пшапэ зэхэуэгъуэм, си зекIуэр щызух дыдэм, сыт хуэдэ унэм и куэбжэпэ сызыIуашар?
- 102 -
Сэ цIыхухэм я пащхьэ сызыщытхъужырт уэ узэрысцIыхумкIэ. Абыхэм сэ си IэрыкI псоми уи теплъэр халъагъуэ. Ахэр къокIуэри къызоупщI: «Хэт ар?» - Сэ сщIэкъым абыхэм жэуапу естыжынур. Сэ жызоIэ: «ИпэжыпIэкIэ, сэ ар вжесIэфынукъым». Абыхэм сагъэкъуаншэри ауаныщIу дыхьэшхыпцIурэ IуокIыж. Уэ мыбдеж ущытщ упогуфIыкIри.
Уэ пхузэхэслъхьа повестыр уэрэд мыухыу пхузоусыж. Щэхур си гум псынэпсу къобыргъукI. ЦIыхухэр къокIуэри къызоупщI: «Абыхэм яжепIэну узыхуея псор дэ къытхуэIуатэ». Сэ сщIэкъым абыхэм жэуапу естынур. Сэ жызоIэ: «Ей, хэт ищIэн сэ си уэрэдхэм къикIыр!» ЦIыхухэр къысщIэнэкIауэ Iумпэму нэмыплъ къызатурэ IуокIыж. Уэ мыбдеж ущытщ упогуфIыкIри.
- 103 -
Си Тхьэ, сэлам щосхкIэ си гурыщIэхэр псори къэгъэуши уи лъапэм щылъ дунейм лъэгъэIус.
Уафэм лъахъшэу зыкIэрызыщIа гъэмахуэ пшэ уэшхырилэм хуэдэу, си псэр уи бжэм къыIуренэ сэлам къуихыу.
Си уэрэдхэм я ежьу зэкIэщIэкIахэр зы ирехъуи щымагъэм и тенджызым хурекIуэ уэ сэлам къуахыу.
Жэщми махуэми зи бгы абгъуэм хуэзэшауэ зыгъэзэж къру гупым хуэдэу,си гъащIэ псом и гъуэгур мыкIуэщIыж гъащIэм хурегъазэ уэ сэлам къуихыу.
