Си гуапэщ жэщ къэсыху слъагъуну пщIыхь, А пщIыхьым хэту щытмэ Къэбэрдейр
Къайсэр зэкъуэш- зэшыпхъухэр зэхуешэc
ЛIэщIыгъуэрэ ныкъуэрэ ипэкIэ зи хэку зрагъэбгынэу хамэщIым ипхъа хъуа адыгэхэм я нэхъыбэр щыпсэур Тыркуращи, а къэралыр нэхъ тпэблагъэу къысфIощI, абы и сыт хуэдэ къали ди лъэпкъэгъухэм уащрохьэлIэри. Мызыгъуэгум дыздэщыIар адыгэ мин 60 хуэдиз зыдэс, Истамбыл километр 700-кIэ пэжыжьэ Къайсэр къалэрщ.
Къайсэр и теплъэр Эрджиэс бгы цIэрыIуэм и лъапэм кIэщIэс къалэщ Къайсэр. Иджырей Къайсэрыр зэманым декIуу зызыужь, унэ лъагэхэр щау-хуэ, мэжджыт инхэр зыдэт, парк телъыджэ зиIэ, щэнхабзэм, тхыдэм епха зыплъыхьыпIэхэр зи куэд къалэщ. ЖыпIэнуракъэ, пасэреймрэ иджыреймрэ апхуэдизкIэ зэгъунэгъу дыдэу щызэб-гъэдэтщи, лъэхъэнэхэр щыпфIызэхэгъуащэ къохъу. Пасэрей унэхэр зытет уэрам зэв цIыкIухэмрэ утыку хуитышхуэхэмрэ, абджхэмкIэ, бетонхэмкIэ дэщIея, къат куэду зэтет унэхэмрэ мывэ сэрейкIэ къещIэкIа псэуалъэхэмрэ зэпэзэву щызэхэтщ. Къалэжь зыдэт къалэхэр адрейхэм къахэщу къысфIощI. Къайсэри апхуэдэщ. Нэхъапэм щIэпхъаджащIэхэмрэ хъунщIакIуэхэмрэ етауэ цIыхухэм ятеуэу зэрыщытам къыхэкIкIэ, быдапIэ щIыкIэу яухуэрт щыпсэу щIыпIэр, арат къалэкIэ зэджэри. Къайсэри иIэщ апхуэдэ зы щIыпIэ телъыджэ. Абы и ныбжьыр хьэтхэм я деж къыщыщIедзэ, ди эрэм укъыдэбжэн ебгъажьэми, хьэлэмэт куэду зэхэлъ тхыдэщ иIэр. Къалэжьым дэт псэуалъэхэмрэ сэрейхэмрэ зыухуар пасэрей зэманым абдеж иса сельджукхэращ. УмыгъэщIэгъуэн плъэкIыркъым абыхэм я архитектурэр. Сытуи Iэзэт а унэхэр зыщIар! Гъэмахуэм унэр щIыIэтыIэу, щIымахуэм хуабэу щытын папщIэ, абыхэм къагупсысар иджыпсту махуэ къэс къежьэ технологиехэм нэхърэ нэхъ хьэлэмэтщ. А унэхэмрэ абы къыщагъэсэбэпу щыта хьэпшыпхэм-рэ иджырей зэманым къызэрахьэсыфар, зэрахъумар телъыджэщ, абыхэм лIэщIыгъуи 6 — 7 я ныбжьщ.
Мейкъуапэ икIа хьэщIэхэм щыщхэр. Истамбыл зыщуплъыхьыну фIымэ, Къайсэр уи нэгу зыщебгъэужьынуи зыщыбгъэпсэхунуи зыхуэдэ щыIэкъым. Абы и цIыхухэри гуапэщ, и уэрамхэм уи закъуэ удэтынри гугъэпсэхущ. Я шхынхэм я гугъу пщIымэ, тырку, европей ерыскъыхэм къадэкIуэу, мы къалэм езым и шхыныгъуэ иIэжщ. Япэ пщыхьэщхьэм куэд тхузэблахащ, Къайсэр зэрыцIэрыIуэ ерыскъыхэр дагъэцIыхуну. Абыхэм я нэхъыщхьэр «pastirma» зи фIэщыгъэ, мэлылым къыхэщIыкIа нэкулъырщ. Адыгэм и тхьэмщIыгъуныбэм ещхьщ, ауэ ар мэлылщ къызыхащIыкIыр икIи ягъажьэу аращ, ягъавэркъым. КъищынэмыщIауэ, «kaiseri mantisi» хьэнтхъупсри икъукIэ гъэщIэгъуэнщ икIи IэфIщ. Тхьэвым кIуэцIылъ лы хьэжар цIыкIуни-тIэ дыдэу зыхэлъ хьэнт-хъупс плъыжьщ ар. КIэщIу жыпIэмэ, къалэ шхапIэхэм сыт хуэдэ ерыскъыри щыбгъуэтынущи, абы теухуауэ гуныкъуэгъуэ уиIэнукъым, ауэ езы Къайсэррэ тырку шхыныгъуэхэмрэ зыпэпщIын щыIэкъым. Сельджукхэм я архитектурэм зыщумыгъэнщIу, Эрджияс и бгы джабэхэм удахьэхауэ укъыдэкIыжынущ Къайсэр. А псом ящхьэр хамэ щIыпIэ укIуауэ къыпщамыгъэхъуу абы дэс ди лъэпкъэгъухэмрэ абыхэм я гуапагъэмрэщ. СыткIэ ди гъунэгъу иджы- ри Къайсэр? Ар Налшыкрэ абырэ зэкъуэш-къалэ зэ- рызэрыщIарщ. Уеблэмэ, 2008 гъэм, ди республикэм и лIыкIуэхэри хэту абы къыщызэIуахауэ щытащ «Налшык» бульварыр. Абы щыгъуэм унафэщIхэр зэгурыIуащ щэнхабзэм и мызакъуэу, сатумрэ хьэрычэт IуэхумкIи дяпэкIэ зэдэлэжьэфыну зэрыщытымкIэ.
* * *
Къэбэрдей-Балъкъэрым, Къэрэшей-Шэрджэсым, Адыгейм икIа лIыкIуэ гупыр музей бжэIупэм деж щытщ. Къайсэр къедза адыгэ жылэжьхэм, Узун-Яйла щIыналъэм хиубыдэхэм, дэсахэмрэ абыхэм я хасэхэмрэт Адыгэ щэнхабзэм и дунейпсо фестивалыр зэхэзышар. А фестивалыр илъэс куэд лъандэрэ йокIуэкI. Ауэ мыгъэрейм и инагъымрэ кърихьэлIа цIыху бжыгъэмрэ ятепщIыхьмэ, телъыджэу къэплъытэ хъунущ. МахуитIкIэ екIуэкIа зэхыхьэм хэтащ цIыху мин 15-м нэблагъэ, ахэр Тыркум и къалэ куэдым къикIат, машинэкIэ, автобускIэ, кхъухьлъатэкIэ къэкIуахэр яхэтт, апхуэдэу фес-тивалым зыкърагъэхьэлIат Сирием, Иорданием, Германием, Урысейм, Израилым, Франджым, Кипрым, нэгъуэщI къэралхэми ящыщ адыгэхэм.
Узун-Яйла щIыпIэр нэхъапэм ди лъэпкъэгъухэр куэду щызэхэса, адыгэ къуажэ 62-рэ зыхиубыдэ лъахэщ. Сэ Тыркум куэд- рэ щызэхэсхат: «Узун-Яйла къыдэкIахэращ адыгэбзэр нэхъ зыщIэжыр», «Абы щыщмэ, зэрыадыгэлIым шэч къытумыхьэми хъу-нущ». Пэж дыдэу, адыгэбзэр яIурылъу, адыгэ Iуэху зэрахуэу сэ сцIыхухэм я нэхъы-бэм я лъапсэр къыщежьэр абдежщ.
Адыгэ щэнхабзэм и дунейпсо фестивалым Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщу ирагъэблэгъат КъБР-м Граждан жылагъуэ IуэхущIапIэхэм ядэлэжьэнымрэ лъэпкъ IуэхухэмкIэ и управленэм и унафэщIКIурашын Анзор, «Хэку» ассоциацэм и тхьэмадэ НэкIацэ Владимир, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэм и къуэдзэ, КъБКъУ-м и лэжьакIуэ Щоджэн Iэминат, театрым, кином я режиссёр, Адыгэ Республикэм гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ ЕмкIуж Андзор, журналистхэр. Апхуэдэуи Адыгейм никIащ а республикэм Адыгэ и Хасэм тхьэмадэ ЛIымыщэкъуэ Рэмэзан зи пашэ гупыр, Краснодар Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ Шэртэн Алий, Шэрджэс Хасэм и тхьэмадэ Аслъэн Алии езым и лIыкIуэ щIалитI нигъэкIуащ.
Тхьэмадэхэм жаIэ
Адыгэхэм езыхэм къалэжьыжащ яхуэтщI пщIэр, ахэр цIыху пэждыдэхэщ
КъБР-м и лIыкIуэхэм Къамчы Сулеймэн тыгъэ хуащI.
Фестивалым и жэрдэмщIакIуэ ди лъэпкъэгъухэм драгъэблэгъа нэужь, я Iуэху зыIутхэмкIэ къыддэгуэшащ, гуфIэгъуэ зэхыхьэшхуэр зэрекIуэкIынум къытхутепсэлъыхьащ икIи абыкIэ къэрал къулыкъущIапIэхэр къазэрыдэIэпыкъуар жаIащ. ГуфIэгъуэ зэIущIэм и япэ махуэм дэ дригъэблэгъащ Къайсэр вилайетым и тхьэмадэ Къамчы Сулеймэн.
— Ди гуапэщ ди лъахэм фыкъызэреблэгъар, — жиIащ Къамчым. — Къайсэр сыт щыгъуи хьэщIэхуэфIщ. Къалэм цIыху мелуаным щIигъу щопсэу, ахэр тыншу псэун щхьэкIэ зыхуеину псори щагъуэт. Адыгэхэр щIы- пIэ куэдым щызэбгрыпхъа икIи щыцIэрыIуэ лъэпкъщ. Дэри дахэу къытхэсщи, мыпхуэдэ зэхыхьэхэм дыхэтынуи, ар къызэрагъэпэ-щын папщIэ защIэдгъэкъуэнуи тфIэфIщ.
КIурашын Анзор Къэбэрдей-Балъкъэрым и унафэщIхэм я сэламыр Iэтащхьэм ирихыжа нэужь, жиIащ ди лъэпкъым и нэхъыбэр зэрыс лъахэм зэрихьар, дяпэкIи зэпыщIэныгъэ нэхъыбэ зэхудиIэныр зэригуапэр. «Абы нэмыщIуи, Къайсэррэ Налшыкрэ зэкъуэш-къалэ зэрыщIауэ зэрыщытым щхьэкIэ, экономикэ, щэнхабзэ, туризм я лъэныкъуэкIэ тыншу дызэдэлэжьэфыну къызолъытэ. Уи деж дыкъэкIуэн ипэкIэ къалэм зыщытплъыхьащ. Дэ тлъэгъуащ Къайсэр и теплъэкIи и зэгъэпэщыкIэкIи къызыхуэтыншэу зэрыщытыр, цIыхухэр тыншу зэрыпсэур абыхэм я нэгу зэIухамкIэ къызэрыпщIэр. КъищынэмыщIауэ, мыбы гъэщIэгъуэну щызэхэтщ пасэрей ухуэныгъэхэри, иджырей зэманым декIу унэ лъагэхэри. УнэщIэхэр щаухуэ хьэблэ зыбжанэ тлъэгъуащ, абы къегъэлъагъуэ Къайсэр зэманым зэрыдэбакъуэр, зэрызиужьыр», — жиIащ Анзор.
Къайсэр къалэм и тхьэмадэ Челик Мустэфарэ КIурашын Анзоррэ ди зэпыщIэныгъэхэм топсэлъыхь.
Челик Мустэфарэ хэкужьым икIа лIыкIуэхэмрэ.
НэкIацэ Владимир: — Тыркур лъахэ зыхуэхъуа ди къуэшхэм я щхьэр лъагэу евгъэлъагъужу, пщIэ яхуэфщIу къызэрыфхэсым щхьэкIэ фIыщIэ фхудощI. Дэ ди къалэн нэхъыщхьэу къэтлъытэр Тыркум ис шэрджэсхэмрэ Кавказым исхэмрэ нэхъ зэгъунэгъу щIынырщ, УФ-м и Президент Путин Владимиррэ Тырку Республикэм и Президент Эрдогъан Реджеп Тайипрэ я Iуэхушхуэхэр ядэтIыгъынырщ. Адыгэхэр дэнэ къэрал щымыпсэуми зыхэсхэм ягурыIуэу апхуэдэщи, Тыркур етIуанэ хэку зыхуэхъуа ди къуэшхэми фыкъызэрагъэпэжынум шэч къытетхьэркъым.
Щоджэн Iэминат: — Тыркум и къалэ зэмылIэужьыгъуэхэм, абы Къайсэри яхэту, никIа щIалэгъуалэ щоджэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым. Ахэр я гъэсэныгъэкIи еджэныгъэкIи адрейхэм къащхьэщы-кIыу схужыIэнущ. Сыт щыгъуи ди гуапэщ, мыбы щыпсэу адыгэхэми фи лъэпкъэгъухэми ящыщ нэхъыбэ еджакIуэ Налшык нэкIуэну, ди зэпыщIэныгъэхэр Iуэхугъуэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ нэхъри дгъэбыдэну.
ЕмкIуж Андзор: — ДыкъызытекIухьа Iуэхум дигу хегъахъуэ, илъэси 150-м щIигъуауэ хамэ хэку ис ди къуэшхэмрэ шыпхъухэмрэ я щэнхабзэр зэрахъумэм, мыпхуэдэ фестивалхэр къызэрагъэпэщурэ я лъэпкъ зэхэщIыкIым зэрызиужьым уримыгушхуэнкIэ Iэмал иIэкъым. Апхуэдэ жэрдэмхэр ядэзыIыгъ, я IуэхухэмкIэ защIэзыгъакъуэхэм фIыщIэ ин фхузощI. Адыгэхэм лъэпкъ зэхэгъэж тщIыркъым, сыт хуэдэ лъэпкъми тыншу дазэрыдэпсэуфыр ди щхьэм кърикIуа гузэвэгъуэм къигъэлъэгъуащ, фэри абы щыхьэт фытехъуащ. ДощIэ, дунейм мамырыгъэр щытепщэу щытын папщIэ, лъэпкъ зэгурыIуэныгъэр псом нэхърэ зэрынэхъыщхьэр. Тыркум ис ди къуэшхэмрэ дэрэ дызэрыс къэралитIыр зэгурыIуэнымкIэ, зэдэлэжьэнымкIэ сыт щыгъуи сэбэп дыхъуну дыхьэзырщ. Щэнхабзэр къапщтэмэ, сэ къысщохъу ар лъэпкъым и напэу. Абы ипкъ иткIэ, Тыркум щыхэхэс адыгэхэм я лъэпкъ напэр яхъумэжыфауэ жыпIэ хъунущ, апхуэдиз цIыху зэхуашэсу фестиваль щрагъэкIуэкIыфкIэ. Сэ си IэщIагъэкIэ, лэжьыгъэкIэ нэхъыбэу зи ужь ситыр лъэпкъ Iуэхуращ, аращ япэ изгъэщри. Псалъэм къыдэкIуэу жыпIэмэ, иджыпсту тесх фильмыр зытеухуар лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм къахэкIа цIыхухэр зэрылъытэн, зэгурыIуэн, лъагъуныгъэ я зэхуаку дэлъын зэрыхуейрщ.
Къамчы Сулеймэн: — Лъэпкъхэр гуапэу зэхущытыным теухуа фильмыр дэни щыбгъэлъэгъуэну щхьэпэу къызолъытэ, ди гуапэ хъунущ ар ди дежи къапшэмэ. Тырку Республикэр щагъэпсам щегъэжьауэ ди гъусэщ дэ шэрджэсхэр. Ахэр нэгъуэщI лъэпкъыу къэтлъытэркъым, ди къуэшу фIэкIа. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, езыхэм къалэжьыжащ апхуэдэ пщIэ, сыт щыгъуи къыткъуэтщ, пэжкIэ къыдбгъэдэтщ, ди бзэ, ди хабзэ Iумпэм ямыщIу, ауэ щыхъукIи, езыхэм я адэжьхэм ейр яхъумэжу. Дэ лъэпкъ зэхэдз тщIыркъым, мыбы ис псори дызэкъуэшщ. Ди зэпыщIэныгъэр едгъэфIэкIуэным сэри срителъхьэщ, ди гуапэу дывдэлэжьэнущ.
ХьэщIэхэмрэ бысымхэмрэ фэеплъ сурэт зытрагъэха нэужь, Къамчы Сулеймэн сызыщIэупщIахэм жэуап къаритащ:
— Сулеймэн, уэ узиунафэщI Къайсэр вилайетым щIыналъэ дапщэ хиубыдэрэ, сыт хуэдэ абыхэм я псэукIэр?
— Къайсэр вилайетым район 14 къепхащ, абы нэмыщI куеитI къалэ кIуэцIым дэтщ. Езы Къайсэр къалэр къапщтэмэ, цIыху мелуанрэ щиплIрэ дэсщ. Ди экономикэр нэхъыбэу зэпхар хьэпшып, Iэмэпсымэ къыщIэзыгъэкI фабрикэшхуэхэрщ, сату Iуэхурщ. Абыхэм цIыхухэр лэжьыгъэкIэ къызэрагъэпэщ, ящIэн-яшхын ягъуэту мэпсэу. Къэбгъэлъагъуэмэ, мыр къэралым и промышленнэ сату щIыпIэу жыпIэ хъунущ.
— Налшыкрэ Къайсэррэ зэкъуэш къалэу зэрыщытым нэхъ зэгъунэгъу дызэхуищIыфыну къэплъытэрэ, лэжьыгъэкIэ, IуэхукIэ нэхъ зэпха дыхъумэ?
— Налшык хуэдэу къуэш къищIа къалэ зыбжанэ иIэщ Къайсэр. Узэдэлажьэмэ, пхузэфIэмыкIын щыIэкъым. Сэ сыхуейт Налшыкрэ ди къалэмрэ я зэгурыIуэныгъэр тхылъымпIэм къытенэ мыхъуу, Iуэху пыухыкIахэр зэдэтщIэну. ИкIи си фIэщ мэхъу къалэ тхьэмадэхэм гъуэгу къызэры- зэхуагъуэтыфынур. Си щхьэкIэ схузэфIэкI къэзгъэнэнукъым.
* * *
Абы къыкIэлъыкIуэу, фестивалыр щекIуэкIыну махуэм и пщэдджыжьым дэ дригъэблэгъащ Къайсэр къалэм и Iэтащхьэ ЧеликМустэфа и деж:
— Япэрауэ, сэлам гуапэ фызох, дгъэныбжьэгъу къэралыгъуэм фыкъикIри Iуэху дахэкIэ фыкъытхыхьащ. ТхыдэкIэ къапщтэмэ, Къайсэр и лъабжьэр жы-жьэ къыщожьэ, ауэ нобэ сэ сызиунафэщI къалэм и ныбжьыр илъэс мини 6 ирокъу. ХьэщIэ лъапIэ куэд къокIуэ ди деж, фэри абыхэм ящыщ зы фыхъуащ. КъищынэмыщIауэ, дунейм тет къэралыгъуэхэм ящыщу муслъымэн дапщэ дэIэпыкъуныгъэ хуэныкъуэу къытхэмыхьэми, защIыдогъакъуэ, ар дэ ди пщэрылъщ. Балканым, Кавказым, Китайм, Хьэрыпым къикIауэ лъэпкъ куэд исщ Тыркум, псори зэкъуэшхэм хуэдэу зэхущытщ. Дэ дызэрыпагэхэм ящыщщ мис а лъэпкъхэр зэгурыдгъаIуэу, я зэхуаку хьэлэбэлыкъ къыдэмыхъуэу зэдэгъэпсэуныр къызэрызэдгъэпэщыфыр. НэгъуэщI щIыпIэхэм пасэу къикIахэр, адыгэхэри яхэту, бысым хъужауэ щопсэу мыбы, фэ фхуэдэ я къуэшхэр кърагъэблагъэу. Абыхэм защIыдогъэкъуэф, дызэгуроIуэри абы дегъэин.
КIурашын Анзор: — Ди къуэш-хэм фи гугъу къытхуащIащ, зэхэтхащ Къайсэр дэсхэр къызэрыфхуэарэзыр. Дэ иджы япэу дыкъакIуэу аращ мы къалэм. Дунейм къалэ нэхъ дахэу, нэхъыфIу тетыр Налшыкыу къызолъытэ, абы къыкIэлъыкIуэр Къайсэру жысIэфынущ, укъыщыдыхьа махуэм щегъэжьауэ гупсэхугъуэ щыбогъуэтри. ФIыщIэ фхуэсщIыну сыхуейщ мы екIуэкIыну Iуэхум фи чэнджэщ, фи гуащIэ зэрыхэлъым щхьэ-кIэ. Ди къуэшхэр зэрыс сыт хуэдэ щIыпIэми нэхъ быдэу депхауэ дыщытыныр тфIэкъабылщ. Си гугъэщ дяпэкIэ программэ щхьэхуэ зэдэдгъэпсу, абы тету дызэдэлэжьэну, щэнхабзэ, ту-ризм, экономикэ я IуэхукIэ лъэныкъуитIми я фейдэ къызыхэкIыну зэгурыIуэныгъэхэр зэдэтщIыну.
КIурашын Анзор къыхигъэщащ, Налшык елъытауэ, Къайсэр щхъуантIагъэр зэрыщымащIэр, къалэм хьэблэщIэ псо хъу унэщIэхэр щIыпIэ куэдым щаухуэу зэрилъэгъуар, абы ипкъ иткIэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым щагъэкI щхъуантIагъэхэм щыщ кърагъашэрэ Къайсэр щыхасэмэ, ар ди зэпыщIэныгъэм щIэдзапIэфI зэрыхуэхъунур, къалэри зэригъэдэхэнур.
УнафэщIхэр абыкIэ арэзы зэ-дэхъуащ икIи фестивалым щызэIущIэну пIалъэ зратри, зэбгъэдэкIыжащ.
Лъэпкъ Iуэху
Гуимыхужт Узун-Яйла зэхыхьэр
ХьэщIэхэр нэщанэ еуэ шууейхэм йоплъ.
Фестивалым кърихьэлIа къулыкъущIэхэр.
ЩIыналъэ куэдым къикIа цIыхухэр пщэдджыжьым щегъэжьауэ щызэхуэсырт Къайнар и губгъуэ хуитышхуэм. «ФIэхъус апщий!» жиIэу зытетха «куэбжэ» иным удыхьа нэужь, цIыхушхуэ къызэрекIуэлIэнур къалъытэри, ахэр зэрагъэтыншыну псомкIи щIыпIэр къызэрагъэпэщат. Сценэ иным хуэплъэу шэтырхэр бжыгъэншэу кърагъэувэкIат, шэнтхэр щIэту. Зы лъэныкъуэкIэ екIуэкIырт шхыныгъуэхэр щызэблах шэтырхэр. МыдэкIэ укъаплъэмэ, ди лъэпкъэгъухэм ящыщу тхакIуэ, усакIуэ, сурэтыщI цIэрыIуэхэм, IэпщIэлъапщIэхэм, щIалэгъуалэм я IэдакъэщIэкIхэр щагъэлъагъуэ шэтырхэр щытт. ГъэщIэгъуэн куэдым ущрихьэлIэрт абы: къызыхэкIар адыгэми, тырку тхакIуэ цIэрыIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэр, илъэси 150-рэ хъуауэ хамэм яхэсми, лъэпкъ хъугъуэфIыгъуэхэр зэхуэзыхьэсхэм, фэм, щэкIым къыхэщIыкIа лъэпкъ тхыпхъэщIыпхъэхэмрэ дамыгъэхэмрэ, апхуэдэхэр зытет щыгъынхэр. Апхуэдэ хьэлэмэт куэд щызэхуэхьэса гъэлъэгъуэныгъэ ин къызэрагъэпэщат.
Шууейхэм хьэщIэхэр кърагъэблагъэ.
Министр Озхьасеки Мехмет къопсалъэ.
Челик Мустэфа и псалъэ.Къущхьэ Догъэн
Джымокъуэ Тамбий
Зэманыр пшапэм хуэкIуэху, цIыхур нэхъ Iув къэхъурт, лъэпкъ махуэшхуэу арати, зэхуэгумащIэу зэщIэупщIэхэмрэ зэIущIэхэмрэ я куэдагъыр пхужыIэнтэкъым. Зы къали къэмы-нэу и лIыкIуэхэр гуп-гупурэ къэкIуащ абы, Хасэ щхьэхуэхэри зэрыIыгъыу къызэхуэсащ. Мин бжыгъэкIэ зэхыхьа адыгэм ущыхэплъэкIэ, гур къигуфIыкIырт, ауэ а къомыр хэкум зэримысыжым уигъэгумэщIырт.
Къызэхуэсахэм я сэлам гуапэрэ я IэгуауэкIэ кърагъэблэгъащ хьэщIэхэр. Абы кърихьэлIащ Тырку Республикэм дыкъэзыухъуреихь дунейр хъумэнымрэ ухуэныгъэхэмкIэ и министр Озхьасеки Мехмет, Къайсэр къалэм и тхьэмадэ Челик Мустэфа, Узун-Яйла щIыналъэр зыхиубыдэ Пынарбаш куейм и унафэщI Аташ Дурсун, Къайсэр Парламентым и депутат, «АК» партым (Тыркум и политикэ парт нэхъыщхьэщ) хэт Нергиз Хурия (адыгэ бзылъхугъэщ), Тырку Правительствэм, Парламентым, Къайсэр вилайетым, абы и къулыкъущIапIэхэм я лIыкIуэхэр, Хасэ тхьэмадэхэр, хэкум икIахэр, нэгъуэщIхэри.
Япэу къэпсэлъапIэр хуит хуащIащ Адыгэ щэнхабзэм и дунейпсо фестивалым и къызэгъэпэщакIуэ гупым и тхьэмадэ, Къайсэр щыIэ Кавказ Хасэм и унафэщI Байкал Озхьан. Тыркум исхэми, нэгъуэщI щIыпIэ къикIахэми фIэхъус псалъэкIэ захуигъэзащ абы. Адыгэм и дуней тетыкIэр, зыхэсхэм пщIэ къызэрыхуащIыр, я дзыхь къызэрырагъэзыр, къуэш пэлъытэу къызэрабжыр къыхэщу утыкушхуэм къыщыпсэлъащ къулыкъущIэхэр. Къайсэр дэт Кавказ Хасэм къыбгъэдэкIыу щIакIуэрэ пыIэрэ тыгъэ хуащIащ Озхьасеки Мехмет.
Къызэхуэса псори адыгэ хъуэхъу дахэкIэ къригъэблэгъащ Къайнар дэс нэхъыжьыфI Къущхьэ Фикри. КIурашын Анзор хэкужьым къикI фIэхъус къызэхуэсахэм ярихыжащ Къэбэрдей-Балъкъэрым, Къэрэшей-Шэрджэсым, Адыгейм икIа гупхэм къабгъэдэкIыу. «Адыгэм и лъэпкъ хъугъуэфIыгъуэр ихъумэжын папщIэ къызэригъэпэщыну гупыж ищIа Iуэхур къэралым зэрыдиIыгъар хуабжьу ди гуапэ хъуащ. Зи мылъкукIи чэнджэщкIи мыбы хэлIыфIыхьа дэтхэнэ зы къулыкъущIэри тхьэм иузэщI. Къызэзыгъэпэщахэми, езыгъэкIуэкIхэми, кърихьэлIахэми фIыщIэ фхузощI, къытщIэхъуэ щIэблэм я гъуазэ тхьэм ищI нобэрей адыгэ зэхыхьэр, фестивалым къэкIуэн дахэ иIэу тхьэм къыщIигъэкI, — хъуэхъуащ КIурашыныр.
Абы и ужькIэ, цIыхухэр еплъащ нэщанэ еуэнкIэ Iэзэхэм я зэфIэкIым. Хуабжьу гъэщIэгъуэнт шы жэрым тесу здэжэм шабзэшэкIэ нэщанэ зэреуэр. ЦIыкIуи ини яфIэтелъыджэу кIэлъыплъащ абы, адыгэ пшынэм и макъ къэIуху.
Пшапэ зэхэуэгъуэм зыщIидза фестивалыр жэщыбг хъуху екIуэкIащ. Тыркум ит Хасэхэм щагъасэ ансамбль куэд утыку къихьащ, абыхэм ящыщщ Истамбыл и бзылъхугъэ Хасэм и цIыхубз хорыр, Эскишехир и къэфакIуэ ныбжьыщIэ цIыкIухэр, нэгъуэщIхэри. Iэгуауэмрэ дэрэжэгъуэмрэ щыкуэдт а пщыхьэщхьэм. Къызэхуэсахэр къызэфIэувауэ едаIуэрт Тыркум щыцIэрыIуэ уэрэджыIакIуэ Къущхьэ Догъэн. Хэхэс гъащIэр зи натIэ хъуахэм я гум жьы дезыгъэху цIыхущ Догъэн. Куэдым хуэIэзэщ, адыгэ Iуэхур хамэ къэралхэми адэжь щIыналъэми щыдэгъэкIыным хэлъхьэныгъэ ин хуищIащ, иджыри хуолажьэ, зыхэсхэми пщIэ къыхуащIрэ и къуэшхэми гъуазэ яхуэхъуу. Догъэн жиIа уэрэдищыр хэхэс адыгэхэм я дзапэ уэрэдхэрати, къызэхуэса псори дежьут. Езыри адыгэ фащэ екIукIэ хуэпауэ утыку итт, фестивалым и щIыхьыр и теплъэ къудеймкIи иIэту.
Нэхущ Чэрим
Быщтокъуэ Азэмэт
ЩIалэгъуалэм я гур хигъахъуэу уэрэд зыбжанэ жиIащ Адыгэ Республикэм щIыхь зиIэ и артист Быщтокъуэ Азэмэти. Дунейр интернетым зэпещIэ иджыпсту, ар хэкум къызэрыщацIыхум хуэдэ дыдэу хэхэсхэми яцIыхурти, игъэзащIэхэм щыщ уэрэдхэм щIэлъэIурт. Дэгу Каринэ, Мыщэ Азидэ сымэ я уэрэдхэри цIыхубэм ягу дыхьащ. НыбжькIэ щIалэми, къэрал куэдым цIэрыIуэ щыхъуащ пшынауэ Iэзэ, Сирием къыщалъхуа, иджыпсту Тыркум щыпсэу Джымокъуэ Тамбий. Пшынэ Iэпэр игъэбзэрабзэрэ абы къиIукI макъамэ дахэм лъэр щIигъэкIыу утыку итащ адыгэ щIалэр.
Адыгэ пщащэм и теплъэ гуакIуэмрэ и щэн дахэмрэ куэдым къезыгъэцIыхуа, «Адыгэ пщащэ» дунейпсо зэпеуэм япэ увыпIэр къыщызыхьа Кукан Беллэ и зыIыгъыкIэкIи, и псэлъэкIэкIи, и акъылым и жанагъкIи куэдым къахэщ хъыджэбзщ, ар щапхъэ яхуэхъуагъэнщ пшыхьым кърихьэлIа пщащэ цIыкIухэм.
Къайнар и уэгумрэ щIыгумрэ я зэхуаку дэлъ дэрэжэгъуэр тIуащIэу игъэбэгъуауэ жыпIэ хъунущ Къэбэрдей-Балъкъэрым, Къэрэшей-Шэрджэсым, Адыгейм, Ингушым, Осетие Ищхъэрэ — Аланием я цIыхубэ артист Нэхущ Чэрим. Абы и щIыбагъым дахэу къыщыфащ Къайсэр Кавказ Хасэм и «Ашэмэз» ансамблыр, апхуэдэуи Битокъу Оксанэ къафэ зыбжанэ игъэзэщIащ, адыгэ бзылъхугъэм и уардагъымрэ и къабза-
гъымрэ нэрылъагъу ищIу.
Чэримрэ абы игъэзащIэ уэрэдхэмрэ фIыуэ зэралъагъум и щыхьэтщ ди дежи, хамэ къэралхэми щит концертхэр, ауэ хэхэс адыгэхэм ар зэраIэтымрэ абы и уэрэджыIэкIэм я гур зэрыхигъахъуэмрэ плъагъуныр куэд и уасэт. Нэхущым и утыку къихьэгъуэр къыщысым, зыри щысыну хуеякъым, псори къызэрыIэтауэ сценэмкIэ зэрыхьырт, и цIэр жаIэрэ и уэрэдхэм дежьууэ. Адыгэбзэм, адыгэ пшыналъэм, уэрэдым хуэзэшауэ хамэ щIыпIэм ис ди лъэпкъэгъухэм я дежкIэ Чэрим уэрэджыIакIуэ къудейкъым, атIэ зеиншафэ къызытеуа сабийм и адэр къигъуэтыжам хуэдэу къыхуэпабгъэхэрт. «ФыкъэкIуати, фыкъыздежьу» жиIэри щIалэгъуалэр игъэгушхуати, къахэмыщыжу къаухъуреихьат. ЦIыхубэм фIыуэ ялъэгъуа уэрэд зыбжанэ жиIэри, хэхэсхэм яусахэр къыпищащ, абдежым щIалэгъуалэр къыпхузэтегъэувыIэжынт?! Дахэу уэрэд зэдыжаIащ. Сэ гу зылъыстар зыщ: цIыхум насыпкIэ хуэупсэф цIыху щыIэмэ, ар Чэримт а пщыхьэщхьэм, ди лъэпкъэгъу мин бжыгъэм абы яхуигуэша гурыфIыгъуэм уасэ хуэщIыгъуейщ.
ЗэбгрыкIыжыну хуейтэкъым Узун-Яйла фестивалым кърихьэлIахэр. Нэху щыхуи зэхэтыфынут, я гурыфIыгъуэхэмкIэ зэдэгуашэу. Нэхъыжьхэм я сэлам зэхыжыныр кIыхьу екIуэкIырт, апщIондэху щIалэгъуалэм гуп-гупурэ джэгу яублэрт. Дэнэ къэрал, къалэ, хэгъуэгу къикIари зэрыадыгэм зэрипхырт, адыгэ пшыналъэм игъэгумащIэрт. Зи нэпс къызыфIыщIэкIаи, зи гуныкъуэгъуэ къыдрихьеяи, зи гур хэхъуаи, зи лъэр щIэкIаи щыIащ фестивалым. А псори зыхэзыщIа цIыхум зэрыадыгэр зэи щыгъупщэнкъым, хамэщI ущыадыгэныр сыт хуэдизу мыгугъуми.
Битокъу Оксанэ
Дэгу Каринэ
Мыщэ Азидэ
* * *
Брам (Куэблэ) Алаттин, егъэджакIуэ, къызэгъэпэщакIуэ гупым хэт (Истамбыл): — Фестивалыр зэхэшэным и Iуэхур щрагъажьэм, Узун-Яйла щIыналъэм ит адыгэ къуажэхэм я тхьэмадэ 53-р зэхуэсри, унафэ къызэдащтащ. Сэ сыкъыщалъхуа жылэм и тхьэмадэр, си къуэш нэхъыщIэр, яхэтти, садэIэпыкъумэ яфIэфIу сыкърагъэблэгъащ. Мыр ди къару мащIэкIэ едгъэкIуэкI зэрымыхъунур къыдгурыIуащ дэ занщIэу. ИкIи къэрал IуэхущIапIэхэм, ди хэгъуэгум и унафэщIхэм, къалэм и Iэтащхьэм захуэдгъэзати, дагъэщIэхъуакъым. Хэкум дыпыщIауэ дыщытыныр нэхъ къатщтэу, КъБР-м, КъШР-м, АР-м, Краснодар крайм щыщ ди къуэшхэр къедгъэблагъэри, хуабжьу дахэу даIэтащ, ди унафэщIхэм яхуэзащ, псалъэ гуапэхэр зэжраIащ. Фэри флъэгъуащ нобэ Тырку Правительствэм хэт министрыр къызэреблэгъар. Илъэс 21-кIэ Къайсэр и тхьэмадэу щытащ ар, къалэр къалэ зыщIахэм ящыщщ. Ари адрей хьэщIэхэри къыщыпсалъэм жаIащ мы къэралым ис лъэпкъхэм ящыщу адыгэм дзыхь нэхъ зэрыхуащIыр, лей зэрызэрамыхьэнур, Тырку къэралыгъуэр, бэракъыр, лъэпкъ зэкъуэтыныгъэр зыхъумэхэм ящыщу, гу щабэу, къабзэу, я гуфIэгъуэр даIэту, я гузэвэгъуэр дагъэпсынщIэу, мыбы ис лъэпкъхэм япэ ирагъэщу зэрыщытыр.
Нэгуэр Шанел,къызэгъэпэщакIуэ гупым хэт (Къайсэр): — Мы иджырей фестивалыр зигу къэкIари зэхэзышари Къайнар щIалэхэрауэ жыпIэ хъунущ. Iуэхур ежьа щыхъум, ди гупсысэхэмрэ Iэмалхэмрэ зэхэтлъхьащ, куэд къызэщIэзыубыдэ программэ щхьэхуэ дгъэпсащ. Ди мурадыр Къайсэр вилайетым, къалэм я тхьэмадэхэм щахуэтIуатэм, я гуапэ дыдэу къыддаIыгъащ. Хуабжьу ди гуапэ хъуащ гуп дахэу Къэбэрдей-Балъкъэрми, Къэрэшей-Шэрджэсми, Адыгейми фыкъызэрикIар.
Дэ мы фестивалым мыхьэнэшхуэ иIэу къыдолъытэ, сыту жыпIэмэ, къыдэкIуэтей щIэблэм бзэр, хабзэр, щэнхабзэр едгъэщIэнымкIэ, лъэпкъ гупсысэкIэр едгъэцIыхунымкIэ сэбэпышхуэ къытхуэхъунущ. Нобэ къызэхуэса нэхъыщIэхэм ялъэгъуащ лъэпкъым къыдекIуэкI IэпщIэлъапщIагъри, гупсысэкIэри, и цIыху цIэрыIуэхэри, зэхэтыкIэри, дуней тетыкIэри. Сэ си гугъэкъым къафэрэ джэгу къудейкIэ мыр ужьыхыжыну, атIэ цIыхугъэ зэхуэхъунущ, адыгагъэм и мыхьэнэр щалъагъунущ икIи куэдым иригъэгупсысауэ зэбгрыкIыжынущ. Ди лъэпкъэгъухэм нэмыщI, нэгъуэщI лъэпкъ къыхэкIа хьэщIэ куэд диIащ нобэ. Ари IэмалыфIщ хамэхэм закъедгъэцIыхунымкIэ, экономикэм, щэнхабзэм, псэукIэм епхауэ диIэ еплъыкIэхэр къыддалъагъунымкIэ, ХьэзизейкIэ дызэджэ мы щIыналъэм дызэрыщыпсэуар, ди анэдэлъхубзэр, ди хабзэр зэрыщызетхьар къедгъэщIащ, къэрал телевиденэхэм, радиохэм, газетхэм я лэжьакIуэхэр ди дэIэпыкъуэгъуу.
Къущхьэ Догъэн, уэрэджыIакIуэ, хьэрычэтыщIэ (Истамбыл): — Тыркум хэпхъауэ ис ди къуэшхэм я дежкIэ мыбы мыхьэнэуэ иIэр къыпхуэлъытэнукъым. Ди гур къыдришеящ къэрал лIыщхьэхэр къызэрытхыхьам, хэкум лIыкIуэ гуп фыкъызэрикIам, нэхъыжьи щIалэгъуали къызэрызэхуэсам. Хэхэсхэмрэ хэкурысхэмрэ Iэмал имыIэу зэпыщIэныгъэ яIэн хуейщ. Зы цIыху фIэкIа къэмыкIуэми, хэкум и жьыбгъэ къытщIрегъэху дэ, абыкIэ дынегъаплъэ, ди гур егъэпабгъэ, ди щхьэр егъэин. Адэжь лъахэмкIэ мыпхуэдэ гуэр щекIуэкIрэ хэхэсхэм ящыщ накIуэмэ, дэ къызэдгъэпэщрэ, фэ фыкъакIуэмэ, абы сэбэпынагъ куэд къихьынущ дызищIысыр тщIэжу хамэм дахэсынымкIэ.
Шурдым Гюнсел, Истамбыл щыIэ Бзылъхугъэ Хасэм и гуащэ: Адыгэ нэхъыбэ щыпсэуа щIыпIэщ нобэ фестивалыр щекIуэкIыр. Хуабжьу дахэу, Iэтауэ къызэрагъэпэщащ, Тыркум щыIэ Адыгэ Хасэхэм я уэрэджыIакIуэхэр, къэфакIуэхэр, пшынауэхэр хэтащ. Сэри сызиунафэщI Бзылъхугъэ Хасэм и цIыхубз уэрэджыIакIуэ гупыр къатшэри, уэрэд зыбжанэ жаIащ. Хэкум и уэрэджыIакIуэ нэхъ пажэхэр къызэреблэгъам хуабжьу нэхъ бей ищIащ фестивалыр. Мыр сэбэпышхуэщ дызэрыадыгэр дымыгъэгъуащэу дыкъэгъуэгурыкIуэнымкIэ, дызыхэс лъэпкъхэм дыкъацIыхунымкIэ.
Брам (Куэблэ) Нэмидэ,нэхъыжьыфI: — Ди жагъуэ зэрыхъунщи, къуажэхэм апхуэдэу унагъуэ куэд дэсыжкъым, ауэ гъэмахуэм къызэхуосыжри, хадэ ящIэ, гъавэ трасэ, зыщагъэпсэху. Нобэ къуажэм къыдэна закъуэтIакъуэм мэл, бжэн зэрахуэ, былым, джэдкъаз ягъэхъу. Сэ си щIалэ нэхъыщIэр къуажэм и тхьэмадэщ. Нэхъапэм адыгэр нэхъыбэу щызэхэсу щытащ мыбы, дэтхэнэми и пщIантIэм хьэщIэщ дэтрэ ар я егъэблэгъапIэу, адыгэбзэ фIэкIа щызэхыумыхыу. Ауэ я бынхэр ирагъэджэн, зэрыпсэун къалэжьын зэрыхуейм къыхэкIкIэ, ди цIыхухэр къалэхэм Iэпхъуащ. Ар, дауи, сэбэп хъуащ я псэукIэр ефIэкIуэнымкIэ, ауэ, ди жагъуэ зэрыхъущи, бзэр яIэщIэкIащ. Иджыпсту нэхъыжьыIуэхэращ адыгэбзэкIэ псалъэр, щIалэгъуалэм ящIэжыркъым. Ауэ согугъэ хэхэс адыгэм и лъэпкъ зэхэщIыкIыр фIэмыкIуэдыну, дяпэкIэ нэхъ гулъытэ хуищIыну. АбыкIэ къалэнышхуэ игъэзэщIэнущ мы фестивалми.
Аслъэн Гъазми,нэхъыжьыфI: — Гёнен къалэм и гъунэгъу Балакесыр къуажэм сыщопсэу. Дэнэ къали щыIэ Хасэм щокIуэкI пщыхьэщхьэ зэхыхьэхэр, къафэхэр, джэгухэр. Ауэ мыпхуэдэ зэхуэс инхэм мыхьэнэ нэхъыбэ яIэщи, Iэмал зэриIэкIэ зэрызредгъэхьэлIэным иужь дитщ. Адыгэр адыгэу къызэтенэн папщIэ нэхъыщхьэр ди сабийхэм адыгэбзэр едгъэщIэнырщ, ди хабзэр я Iэпэгъуу къэдгъэхъунырщ. Сыт хуэдиз гугъуехь абы пымылъми, ар тхузэфIэкIын хуейщ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, ди бзэр дгъэкIуэдмэ, ди лъэпкъыцIэри тфIэкIуэдауэ аращ. Тхьэм ар димыгъэлъагъукIэ.
Хьэгъундокъуэ Яшар, КАФФЕД-м и тхьэмадэ (Анкара): — Япэрауэ, фIыщIэ фхузощI хэкужьым фыкъикIыу, хамэм яхэс ди лъэпкъэгъухэм я псэукIэм, зэхэтыкIэм дыхэплъэнщ жыфIэу гъуэгу кIыхь къызэрызэпыфчам щхьэкIэ. Ар дэркIэ гуфIэгъуэщ, Iуэху нэхъ мащIэми нэхъ зэпэгъунэгъу дещIри. Фестивалым и гугъу пщIымэ, куэд щIауэ дэр-дэру къызэдгъэпэщыжурэ дыкъекIуэкIырт. Иджы мыбы и мыхьэнэм зихъуэжащ. Фэри флъэгъуащ къэралыр къызэрыддэIэпыкъуари, къэрал къулыкъущIэхэр къызэрытхыхьари. Дэ абы ди гур хегъахъуэ хуабжьу. Тыркухэм нэмыщI, нэгъуэщI лъэпкъ мащIэхэри зэрисыр, абыхэм ядэIэпыкъун зэрыхуейр къагурыIуащ, ди бзэмрэ ди хабзэмрэ тхъумэжынымкIэ зыкъытщIагъакъуэу щIадзащ.
Щомахуэ Хьэкъан,Кахраман-Мараш къалэм щыIэ Хасэм и тхьэмадэ: — Мыпхуэдэ зэхыхьэхэм ди губампIэр дегъэкI, пэжым ухуеймэ. Дызэхохьэ, дызэролъагъу, гу зэщыдохуэ. Нэхъыщхьэращи, фэ фыкъыт-
кIэлъокIуэ, хэкумкIэ зыгуэр щекIуэкIмэ, дэри дыныфхохьэж. Мыр джэгу, Iэгу, къафэ къудейуэ къыфщымыхъу, мыпхуэдэу дыщызэхыхьэкIэ адыгэр дызэроцIыху, щхьэж и къару къихь елъытауэ дызэрызэдэIэпыкъужын Iуэху зыдохуэ. Апхуэдэ дыдэуи хэкум IуэхукIэ зыпытщIэныр тфIэигъуэщи, сыт щыгъуи Iэмал гуэрхэр къыдогупсыс. Кахраман-Марашыр джылахъстэней къуажэхэр зэрыс щIыпIэр зэпха къалэщ. Дэ щIымахуэ фестивалщ едгъэкIуэкIыр, ар гъэ къэс къызыдогъэпэщ. Ди дежи мыпхуэдэу фынеблагъэрэ ди хъыбар хэкум щыфIуэтэжмэ, ди гуапэ хъунущ.
Тэнащ Джихьат,Эскишехир къалэ Хасэм и тхьэмадэ: — Сэри зы къалэ Хасэ сыкъикIри, ди къэфакIуэ гупыр си гъусэу сыкъэкIуащ. Ди «Щыблэ» ансамблыр хэтщ концертым. Ди гуапэ хъуащ Къайнар щызэхаша мы Iуэху дахэм дыкъызэрырагъэблэгъар, ди щIалэгъуалэм адыгэ зэхэтыкIэ ялъагъунущ, лъэпкъ щэнхабзэм нэгъуэщIынэкIэ Iуплъэнущ. Эскишехир къуажэ 24-рэ къепхащ, къэбэрдейхэр, шапсыгъхэр, абазэхэр, абазэхэхэр дэсщ. Псори зэгъусэу къапщтэмэ, цIыху мин 50 дохъу.
ЕмкIуж Андзор, режиссёр (Налшык): — Сэ си ныбжьэгъухэм сыкърагъэблагъэри, япэу сыкъэкIуауэ аращ мыпхуэдэ зэхыхьэ. Ныщхьэбэ мыбыхэм сазэрыхэта сыхьэт зыбжанэм гу лъыстащ хэхэс адыгэхэм я анэдэлъхубзэр зрагъэщIэным хуэнэхъуеиншэу къызэрыгъуэгурыкIуам, хабзэ зэрахэлъым, лъэпкъ щэнхабзэм пщIэ зэрыхуащIым. ЦIыкIуи ини, нэхъыжьи нэхъыщIи щызэхуэсащ я лъэпкъ щIэину нобэм къахьэсар яIэтыну. Сэ слъэгъуаращи, мыпхуэдэ зэхыхьэхэр екIуэкIыху, адыгэр хамэм хэшыпсыхьыжынкъым. Адыгэбзэм фIы дыдэу иропсалъэ нэхъыжьхэр, ар зыIурымылъ ныбжьыщIэми адыгагъэ ядыболъагъу, я зыIыгъыкIэкIэ, нэхъыжьым хуащI пщIэмкIэ, я плъэкIэ къудеймкIэ. Си гур хигъэхъуащ Тырку Правительствэми, дыздэщыIэ щIыналъэми я къэрал къулыкъущIэхэр къызэрыкIуам, абыхэм жаIа псалъэ гуапэхэм. АпхуэдэпщIэр къалэжьыжащ ди къуэшхэм, тхьэм иригъэфIакIуэ.
Курыжэ Ясминэ(Къайсэр): — Къайсэр и Iэгъуэблагъэм щыпсэу адыгэхэр зэхэгъэплъэным, хэкум, нэгъуэщI къэралхэми щыпсэу ди лъэпкъэгъухэр къешэлIэным теухуа мурадыр дахэт икIи гуащIэшхуэ зыпылът. Абы иужь ихьахэм яхузэфIэкIар нобэ долъагъу, хуабжьу Iуэху дахэ къайхъулIащ. Псом хуэмыдэу сызыгъэгуфIэр мы адыгэ макъамэм щIэдэIу, адыгэ псалъэр зэхэзых ди щIэблэращ. Си гугъэщ ахэри мы фестивалым адыгагъэм къыхуигъэушыну. Си щIалэ нэхъыщIэр Нэхущ Чэрим и гъусэу къэфа ансамблым хэтщ. Ар къафэм зэрыдихьэхым, щIалэгъуалэ куэд Хасэм зэрекIуалIэм сегъэгушхуэ. Ауэ щыуагъэшхуэу солъытэ ди щIэблэм адыгэбзэр зэредмыгъащIэр. Ар гугъущ яIурыплъхьэну хамэхэм уахэсу, хамэбзэкIэ ебгъаджэу. Ауэ абы тщхьэщихыркъым сабийхэмрэ ди лъэпкъымрэ я пащхьэ щытхь жэуаплыныгъэр. Сытым дигъэадыгэн, а гугъуехьыр къызэднэкIрэ ди быным бзэр едмыгъэщIэжмэ?!
Лафыщхьэблэ щыщхэу Теувэжыкъуэхэ Мухьэмэдрэ Ибрэхьимрэ илъэси 10 — 12 ныбжьым иту арами, я адыгэбзэм и къабзагъымрэ я цIыху хэтыкIэмрэ сымыгъэщIэгъуэн слъэкIакъым. ЦIыхухэм депсалъэу, камерэкIэ тетхыу дыздэщытым, къыткIэлъыплъащ, фестивалым щылажьэ тырку телевиденэхэм къащхьэщыкIыу, адыгэбзэкIэ къызэрыдгъэпсалъэр яфIэгъэщIэгъуэну. ШыIэ яхэлъу зыкъомрэ ди бгъумкIэ щыта нэужь, ягъэщIагъуэу къыдэупщIащ: «Мыр сыт хуэдэ канал къэзыгъэлъэгъуэнур адыгэбзэкIэ?». ДыкъыздикIар щажетIэм, езыхэми къэпсэлъэну гупыж ящIащ. ЩIалитIми къыхагъэщащ мыпхуэдэ фестивалхэм дэтхэнэ зы адыгэ цIыхуми игу зэрыхигъахъуэр, зэныбжьэгъухэр зэрыщызэхуэсыр, къуажэдэсхэм школым адыгэбзэр зэрыщрагъэджыр, унэм анэдэлъхубзэкIэ зэрыщыпсалъэр.
Фестивалым и етIуанэ махуэри щIэщыгъуэу, гухэхъуэу екIуэкIащ. Абы кърихьэлIащ цIыху мини 4-м нэблагъэ. ЩIалэгъуалэм, жылэ-жылэкIэ загуэшри, спорт лIэужьыгъуэ зэмыщхьхэмкIэ зэхьэзэхуэхэр къызэрагъэпэщащ. Къафэракъэ зэхыхьэм и псэр — къэфэн ирагъажьэри, зэпеуащ, текIуахэм саугъэт иратащ.
Гухэхъуэт икIи гуимыхужт Узун-Яйла фестивалыр. Къызэхуэсахэм зэдэарэзыуэ жаIэ ди лъэпкъэгъу хэхэсхэм я дежкIэ абы мыхьэнэшхуэ зэриIэр, адыгэу къызэтенэнымкIэ щэнхабзэр сэбэпышхуэ зэрыхъур. Пэжу, бзэр зрагъэщIэным гугъуехь пылъу щытми, адыгэ къафэр, фащэр, пшынэр, макъамэр я псэм хэлъщ ди къуэшхэм. Мы ежьэгъуэм сызригъэгупсысамрэ цIыху мин 15 щызэхуэса зэхыхьэм щыслъэгъуамрэ иужь, зы Iуэхугъуэщ сэ сыкъызытеувыIар: дунейр IэмыщIэ из фIэкIа мыхъуу къыщытщыхъу лъэхъэнэщ дэ дызыхэпсэукIыр, хамэ къэралыбзэхэр тыншу щызэдгъащIэщ, къэрал зэмылIэужьыгъуэхэм гугъуехьыншэу дыщылъатэщ. Си гугъэщ апхуэдэ Iэмалхэм я сэбэпкIэ адыгэр дызэрыгъуэтыжыну, ди анэдэлъхубзэм хуэфащэ гулъытэ игъуэтыжыну, ди лъэпкъ хабзэр дунейпсо утыку тхуихьэну. АбыкIэ гугъэфIхэр уагъэщI интернетым узыщрихьэлIэ щIалэгъуалэмрэ зи лъэпкъ щэнхабзэр зыщызымыгъэгъупщэ хэхэс адыгэхэмрэ. Къэбэрдейм щыпсэууэ фIэкIа умыщIэу, адыгэбзэр ягъэбзэрабзэрт дэ дезыгъэблэгъахэмрэ Къайсэр дыщыщыIа махуэхэм ди гъусахэмрэ. Бзэр зымыщIэу яхэта щIалэгъуалэми етIуанэ зэхуэзэгъуэ хъуху зрагъэщIэжыну зэдухылIащ. Ар къызэрыдэхъулIэнум и щыхьэтщ Къэбэрдей-Балъкъэрым дыкъэсыжа нэужь, мащIэми ныкъуэми, адыгэбзэкIэ къызэрытщIэупщIар, къызэрытхуэтхар.
НапэкIуэцIхэм ит тхыгъэхэри сурэтхэри зейр НэщIэпыджэ Замирэщ.
Налшык — Истамбыл — Къайсэр.
