Япэу институтыр къэзыуха адыгэ тхакIуэ
Къэбэрдей прозэм тематикэкIи жанркIи нэхъ укъуэдияуэ зыужьын щыщIидзар лIэщIыгъуэ блэкIам и тхущI гъэхэрщ. Зэманым и нагъыщэу щыт Iуэхухэр, цIыху гуащIафIэхэм я дуней тетыкIэр, я гурыгъу-гурыщIэхэр гупсысэ жанкIэ узэщIауэ, акъыл хэлъу, пэжу цIыхум я деж нэзыхьэс тхыгъэ купщIафIэхэр зи Iэдакъэ-щIэкI тхакIуэ щIалэу зыбжанэм я цIэ а лъэхъэнэм сэтей къохъу. Абыхэм ящыщ зыщ игъуэ нэмысу дунейм ехыжа Къущхьэ СулътIан.
КЪУЩХЬЭ СулътIан 1930 гъэм мэкъуауэгъуэ мазэм Бабыгуей къыщалъхуащ. Къуажэ школыр къиуха нэужь, ар Къэбэрдей-Балъкъэр педагогикэ институ-тым щеджащ. 1951 гъэм къыщыщIэдзауэ ар Мэзкуу Горький Максим и цIэр зезыхьэ Литературнэ институтым и студентщ. Мис а илъэсырщ сэ япэ дыдэу СулътIан щысцIыхуар.
Мэзкууи, нэгъуэщI къалэшхуэхэми щеджа адыгэ щIалэхэм ящыщу нэхъыфI дыдэу еджауэ, къыхаха Iэ-щIагъэм теухуауэ щIэныгъэшхуэ ягъуэтауэ, куэдкIэ узыщыгугъ хъунхэу адэжь хэкум къихьэжахэм ящыщ зыт СулътIан. Зыгуэр мурад ищIарэ, ар Iуэху щхьэпэмэ, Къущхьэр къыщIикIуэтын дунейм теттэкъым. Телъыджэт абы хэлъ ерыщагъыр.
Зы щапхъэ закъуэ. СССР-м и ТхакIуэхэм я союзым и Литературнэ институтым ущIэтIысхьэн папщIэ, ущхьэпрыкIынкIэ Iэмал имыIэу зы хабзэ щыIащ, иджыри щыIэщ. Тхэн IуэхумкIэ талант уиIэу укъигъэгугъэмэ, дэнэ ущеджауи ирехъу (зи гугъу сщIыр еджапIэ нэхъыщхьэхэрщ), уредохутыр, уреинженер, уретхыдэтх, щIэныгъэ нэхъыщхьэ бгъуэтауэ сыт хуэдэ IэщIагъэ уиIэми, Литинститутым ущIэтIысхьэну, ущеджэну ухуеймэ, япэ курсым къыщыщIэбдзэжын хуейт. СулътIан Литинститутым щыщIэтIысхьам, шэч хэмылъу, а хабзэм щыгъуазэти, экзамен итри, япэ курсым хагъэтIысхьат.
Арати, еджэн щIидзэри, махуэ тIощI-мазэ нэхъыбэ дэмыкIауэ, зы пщыхьэщхьэ гуэрым къызиIуэтылIащ: институтым и директорым (Серёгин Иван Николаевич икъукIэ цIыху зэтетт, ткIийт, псори фIэлIыкIыу) деж сыкIуэнущ, жиIэри. «Сыт щхьэкIэ?» — соупщI. «Сэ Налшык пединститутым и япэ курситIыр къыщызухащ, ди институтым и ещанэ кур-сым сыхигъэтIысхьэну селъэIунущ», — жеIэ. И фIэщрэ гушыIэрэ къызгурымыIуэу, игъащIэкIэ мыхъун Iуэхуу мыбы къыхиIуар сыт жыхуэсIэу, губгъэн хэлъу сеплъащ СулътIан. АрщхьэкIэ, къызэрызгуригъэIуамкIэ, хуабжьу игурэ и щхьэрэ зэтелъу, и фIэщт. «ХъункIэ Iэмал зимыIэщ, сыт а мыхъунум щхьэкIэ директорым деж укIуэу делафэ зыщIребгъэплъынур?» — жызоIэ, СулътIан кърихьэжьа Iуэхум зыри къызэримыкIынур, псом хуэмыдэу, мо щIалэ Iущым апхуэдэ къемызэгъ, «мыхъумыщIагъэ» и щхьэм къизэрыхьынкIэ зэрыхъуар си фIэщ мыхъуу. АрщхьэкIэ дэнэт! КIуащ директорым деж. ЗэрыкIуам нэхърэ нэхъ псынщIэжуи къигъэзэжащ, губгъэн, емыкIу къыхуищI-ри, къыщIигъэкIыжащ. Сытми, абы иужькIэ зы тхьэмахуэ хуэдэкIэ СулътIан апхуэдэ псалъэмакъ лъэпкъ хэтыжакъым. АрщхьэкIэ, аргуэру «директорым деж сыкIуэнущ» жеIэри, СулътIану плъагъум къыхохъыжьэ. «УмыщIэ апхуэдэу, къэбгъэгубжьынщ, емыкIущ…» — Iэджэ жесIащ, селъэIуащ. АрщхьэкIэ дэнэт, щIезгъэгъуэжыну Iэмал хуэзгъуэтакъым.
ЕтIуанэ махуэми кIуащ. ЩIэкIуам аргуэру зыри къимыкIауэ къигъэзэжащ… Ауэ СулътIаныр япэм хуэ- дэу къепэзэзэхыртэкъым. Уеблэмэ, къызэщIэбла-къызэщIэблауэ щытт. «Дауэ зэрыхъуар?» — щыжесIэм: «Япэрауэ, сызэрыщIыхьэу, иджыри щхьэ укъэкIуа, сыт узыхуейр?» — жиIэри, а уэ пщIэр ткIийуэ къызэплъащ. Аргуэру сыкъыщIэкIуар мыращ щыжесIэм, нэхъ пхъашэжу къызэплъщ-къызэплъри, моуэ хэпщIыкI къудейуэ, къыпыгуфIыкI хуэдэу къэхъури, щIилъэфыжащ. ИтIанэ уи цIэр сыт жиIэри къызэупщIащ. Арати, дахэ дыдэу си цIэмкIэ къызэджэри, апхуэдэ ткIиягъи хэмылъыжу, Iэдэбу къызэупщIащ: «Сыноплъри, ущIалэ делэкъым, дэнэ апхуэдиз ерыщагъ къыздипхар?» — жиIэри. Си жэуапми пэмыплъэу, ярэби, мы Иван Николаевич игу къысщIэгъуа хуэдэщ жызигъэIэу, «Сэ зыми нэгъуэщIхэм иджыри къэс яхуэзмыщIа сщIэну сыхуиткъым, армыхъумэ сыбдэIэпыкъунт, уи жагъуэ умыщI, ди институтыр инкъым, дяпэкIи сыкъэплъагъунщ. Псом ящхьэращи, фIыуэ еджэ, сэ гулъытэншэ усщIынкъым, мыхъуну Iуэхур къэгъанэ, нэгъуэщI IуэхукIэ укъакIуэмэ, сыбдэIэпыкъунщ», — зыри къысхуимыщIами, дахэ къызжиIэри сыкъыщIигъэкIыжащ», — и зекIуэм къикIар СулътIан къысхуиIуэтэжащ.
АрщхьэкIэ абдеж щиухакъым СулътIан и зекIуэм. Зэман дигъэкIри, ещанэуи кIуащ. КъыжриIар зы псалъэщ: «Уэ пхуэдэу езыгъэлей иджыри къэс срихьэлIакъым. Апхуэдэу ущыетакIэ, сеплъынщ уэ пхузэфIэкIынум, — ткIийуэ жиIэри, кIэщIу пиупщIащ. — Уэ бгырыс щIалэр дахэкIэ уувыIэнукъым, пIалъэу махуипщI узот. А махуипщIым и кIуэцIкIэ а укъыздикIа институтым щумыджауэ, илъэситIым къриубыдэу ди деж спецкурсу щаджа псори, зачёти экзамени, фIырэ фIы дыдэкIэ тыи, мис итIанэ къакIуэ, армырмэ…» — жиIэри, гуапагъэ лъэпкъ и нэгум имылъу, сыкъыщIигъэкIыжащ».
Си щхьэфэцым зиIэтащ — предмет гугъу защIэу, япэм зэи имыджауэ, пщIым щIигъу апхуэдэ зэман кIэщIкIэ а сэ сщIэ егъэджакIуэ-хэм ептын жыхуэпIэр дзыхьщIыгъуэджэм къыщымынэу шынагъуэт. АрщхьэкIэ ар СулътIан хузэфIэкIауэ щытащ. Си фIэщ хъункъым (си закъуэкъым ар зыгъэщIэгъуар, ди институтым а зэманым щеджа куэдым зэрагъэщIэгъуэнур ямыщIэу телъыджэ ящыхъуат) абы фIэкIа ар зыхузэфIэкIын щыIауэ. Арати, зэи апхуэдэу Литинститутым къыщымыхъуауэ, директорым и унафэкIэ Къущхьэ СулътIан езанэ курсым къыщIашри, ещанэ курсым хагъэтIысхьат.
Илъэсищ дэкIри, Литературнэ институтыр ехъулIэныгъэкIэ къиухри къэкIуэжауэ щытащ. СулътIан и ерыщагъым теухуа мы хъыбарым щIызгъужынур мыращ. Сэ си нэгу щIэкIащ къыхуагъэува а махуипщIым къриубыдэу а щIалэ къэмылэнджэжыр (мы псалъэр СулътIан хуэфэщэпст) зэреджа щIыкIэр. Жэщ-махуэм и кIуэцIкIэ а зэман къыхуагъэувауэ щытам къриубыдэу, сыхьэт зыплIытху нэхъыбэ и напIэр зэтрилъхьакъым. Жэщи махуи жыхуаIэм хуэдэу, тхылъым кIэрысащ. Дапхуэдэу зэреджэр жыпIэмэ, студенту цIыху зытхух щыпсэу пэшым щIэсу, цIыху зэблэкIыпIэу, къыщIыхьэмрэ щIэкIыжымрэ зэпымыууэ… Ауэ нобэр къыздэсым згъэщIагъуэу сигу имыхужращи, Сулъ-тIан тхылъ щеджэм е зыгуэрым и фIэщу яужь щитым и деж, дунейм цIыху тетми-темытми, псалъэми-мыпсалъэми — зыри зэхихыртэкъым, и тхьэкIумэм иригъэхьэртэкъым, езыр зэджэм теплъэкъукIыу зэхихи илъагъуи щыIэтэкъым.
Куэдрэ си нэгу къыщIохьэж: СулътIан хьэмбыIу цIыкIуу, гъуэлъыпIэм е шэнтжьейм итIысхьэнти, къэмыхъейуэ сыхьэт бжыгъэкIэ щысынт. ЩIалэм и гурыхуагъэр, езым иIа талантыр абы хэплъхьэжмэ, апхуэдэу ехьэжьауэ къыфхуезгъэкIуэкI а хъыбарым — СулътIан и ерыщагъым кърикIуам — телъыджэу зыри хэлъу къыщIэкIынтэкъым.
Литературнэ институтыр Къущхьэм къыщиухар 1954 гъэращ. Къэбэрдей-Балъкъэрым икIауэ ди адыгэ щIалэхэм ящыщу СулътIанщ япэ дыдэу а институтыр къэзыухар.
Нобэ хуэдэу си нэгу щIэтщ СулътIан Литинститутыр къыщиухам кърата дипломыр щыпхигъэкIа махуэр, 1954 гъэм и накъыгъэ мазэр.
ШЭВЛОКЪУЭ Пётр.
1997 гъ.
