ЩIэныгъэлI, журналист, щIэблэм я ущиякIуэ Къэмбэчокъуэ Iэдэм
БзэщIэныгъэмрэ егъэджэныгъэ IэнатIэмрэ лэжьыгъэфIрэ зэфIэкIышхуэрэ щызиIэ, филологие щIэныгъэхэм я доктор, КъБКъУ-м адыгэбзэмкIэ и кафедрэм и профессор, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ академием и академик, IэщIагъэлI- хэмрэ унафэщIхэмрэ я щIэныгъэм щыхагъахъуэ, етIуанэ IэщIагъэ щрату КъБКъУ-м хэт Центрым и унафэщI, КъБР-м щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Къэмбэчокъуэ Iэдэм иджыблагъэ илъэс 55-рэ ирикъуащ.
Iэдэм ящыщщ гъащIэм набдзэгубдзаплъэу хэплъэ, лъэпкъым и фIыр хъумэным зэпыу имыIэу зи гур хуэгъэпса, щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ лэжьакIуэ емызэшыжхэм. ГупсысэкIэ хьэлэмэт иIэрэ жьэнахуэу Iуэхугъуэ куэдым тепсэлъыхьыф профессорым и гъащIэ гъуэгуанэр игу къыщигъэкIыжкIэ, абы и псалъэмакъыр нэхъыбэу зытриухуэри щIэныгъэмрэ егъэджэныгъэмрэщ.
— Адыгэбзэмрэ литературэмрэ ущыхуеджэну КъБКъУ-м ущIэтIысхьэу Ленинград дэт къэрал университетым журналистикэмкIэ и факультетыр къэбухыныр сытыт къызыхэкIар?
— А зэманым, блыщI гъэхэм, зи цIыху бжыгъэкIэ нэхъ мащIэ лъэпкъхэм къыхэкIа ныбжьыщIэхэу зи анэдэлъхубзэхэм хуеджэхэм КПСС-м и ЦК-м и унафэкIэ Iэмал иратат Москва, Ленинград, Свердловск дэт еджапIэ нэхъыщхьэхэм журналистикэмкIэ я факультетхэм щIэныгъэ щызрагъэгъуэтыну. Сэри си насып кърихьэкIащ ар — ди университетым и 3-нэ курсыр къэзуха нэужь, Ленинград си щIэныгъэм щыпысщащ, къэзгъэзэжри газет зыбжанэм журналисту сыщылэжьащ, иужькIэ КъБКъУ-м и адыгэ, балъкъэр къудамэхэм щIэс студентхэр журналистикэм хуезгъэджэну къалэн къысщащIри, мыбы сыкъагъэкIуат.
— Уигу къеуакъэ журналист IэщIагъэр къызэрыбгъэнар?
— Абы апхуэдизкIэ сыхуэзэшырти, жэщкIэрэ сыкъэтэджыжурэ типографием сыкIуэрт, абы къыщIих мэмкIэ сыбэуэн щхьэкIэ.
— ЩIэныгъэмрэ егъэджэныгъэмрэ теухуа тхыгъэ пщIы бжыгъэхэр уиIэщ. Художественнэ тхыгъэхэм зеппщытакъэ зэи?
— Школым сыщеджэхукIэ стха усэхэр зыбжанэрэ газет, журналхэм къытрадзащ. Япэ дыдэу дунейм къытехьа си усэ гупым рецензие хуэзытхауэ щытар Гъубжокъуэ Лиуанщ. ТIэкIу нэхъ сыкъыдэкIуэтея нэужь, си гум илъыр псэм зигъэнщIу псалъэкIэ къэзмыIуэтэфу къыщысщыхъужым, усэ тхыныр IэщIыб сщIащ.
— Иужьрей зэманым адыгэ литературэм къыхохьэ зи зэфIэкIым уигъэгуфIэ ныбжьыщIэхэр. Сыщымыуэмэ, абыхэм къащхьэщыкIыу, бзэ щIэныгъэм дихьэхыу ди студентхэм къахэкIыр нэхъ мащIэщ. Сыту пIэрэ абы щхьэусыгъуэ хуэхъур икIи дауэ зебгъэхъуэжыфыну а щытыкIэм?
— Абы тэмэму гу лъыптащ, ауэ а упщIэм кIэщIу жэуап ептыныр тыншкъым. Къапщтэмэ, ди студентхэм яхэтщ бзэм елэжьыну жэрдэм зиIэ закъуэтIакъуэхэр. Ауэ ахэр мащIэ дыдэщ. Дауэ-тIэ ар зэрызэгъэзэхуэжыпхъэр? Шэч зыхэмылъыжыр зыщ: университетым и адыгэбзэ къудамэм щылажьэхэмрэ анэдэлъхубзэр зи лъым хэту къалъхуа, ар псэкIэ зыхэзыщIэ цIыкIухэмрэ зэрыгъуэту, зэрыцIыхуу а ныбжьыщIэхэр класс нэ-хъыжьхэм щыщIэсым къыщегъэжьауэ ядэлэжьэн щIадзэху, къуажэ школхэм адыгэбзэр щезыгъэджхэмрэ кафедрэм и лэжьакIуэхэмрэ абыкIэ я Iуэху бгъэдыхьэкIэр зэтехуэху фIэщщIыгъуейщ апхуэдэ сабий телъыджэхэр езыр-езыру ди къудамэм къекIуэлIэныр. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, арэзы укъищIу апхуэдэ лэжьыгъэ иужьрей илъэсхэм зэредмыгъэкIуэкIарщ ди деж къыщIэтIысхьэ ныбжьыщIэхэм ягури я псэри бзэм зегъэужьыным етауэ къахэкIыр щIэмащIэ дыдэр.
— КъызэрыплъытэмкIэ, щытыкIэм фIыкIэ зихъуэжыным и хэкIыпIэхэм ящыщщ бзэщIэныгъэм пэрытхэмрэ школым щылажьэхэмрэ зэпыщIауэ щытыныр…
— Шэч лъэпкъ хэмылъу. Абы и зэпыщIапIэ нэхъыщхьэри егъэджакIуэхэм я щIэныгъэм щыхагъахъуэ институту ди университетым хэтырщ. Я щIэныгъэм хагъэхъуэн папщIэ, курыт школхэм адыгэбзэр щезыгъэджхэр щIэх-щIэхыурэ къокIуалIэ а институтым. Ауэ мыбдежми институтымрэ кафедрэмрэ, зэрыжаIэщи, «я кIапэ зэтеувэркъым». Пэжщ, курсхэм къекIуалIэ егъэджакIуэхэм ди щIэныгъэлIхэри зэзэмызэ лекцэ къахуоджэ, ауэ ар мащIэщ. Иджыблагъэ адыгэбзэ кафедрэм щекIуэкIа зэхуэсым къыщыхэтлъхьащ зи щIэныгъэм хэзыгъэхъуэну институтым къекIуалIэхэр зэрырагъэджэну планхэр, программэхэр щызэхагъэувэкIэ, абы кафедрэм и лэжьакIуэхэр Iэмал имыIэу хэтын хуейуэ. Абы нэхърэ нэхъыщхьэжырщи, а программэхэм лъабжьэ яхуэщIын хуейр нобэр къыздэсым тэмэму зэIубз мыхъуауэ бзэм хэт Iуэхугъуэхэу езы егъэджакIуэхэм я лэжьыгъэм нэхъ къащехьэлъэкIхэрщ. ЯхэупщIыхьауэ, апхуэдэ Iуэхухэр белджылы къэщIын хуейщ. Ахэрщ къызэхуэсхэм я пащхьэ дыкъыщызэджэну лекцэхэри зытеухуапхъэр.
— Иужьрей зэманым егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмрэ куууэ къыхыхьащ компьютерхэр. Дауэ уеплърэ: абы къытхуишэр фIы хьэмэрэ зэраныгъэ?
— ЦIыхум щIэныгъэ игъуэтынымкIэ икъукIэ щIэгъэкъуэнышхуэ мэхъу компьютерыр. Хэт нобэ абы шэч къытезыхьэжыр? Ауэ гъащIэм щыхабзэкъым щIэгъэкъуэным къанэ щымыIэу нэхъыщхьэр щызэрихъуэкIыфыныр. Тхылъырщ, сызэреплъымкIэ, «фундаментальнэ» жыхуаIэ щIэныгъэр къозытыфынур. Компьютерым къытхуихьа фIыгъуэ псом нэмыщI, узыгъэгумэщI Iуэхугъуэ гуэрхэри къыздихьащ: абы тхылъыр нэхъ тпэIэщIэ ищIащ.
— Нобэ школхэм адыгэбзэр, адыгэ литературэр зэрыщрагъэдж тхылъхэм теухуауэ сыт къыджепIэн?
— Илъэс зыбжанэ и пэкIэ Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ министерствэм комиссэ гупитI къызэригъэпэщауэ щытащ, бзэмрэ литературэмрэ зэрырагъэдж тхылъхэмрэ программэхэмрэ егъэфIэкIуэныр я пщэрылъу. Адыгэ литературэмкIэ тхылъыщIэхэмрэ программэхэмрэ нэхъапэ дунейм къытехьащ. Сэ сылитераторкъыми, абыхэм яхужысIэнIауи къыслъыскъым. Iуэхум хэзыщIыкIхэр зэреплъымкIэ, а тхылъхэм, псом хуэмыдэу, класс нэхъыжьхэм зэрыщрагъаджэхэм, елэжьахэм я мурадыр мыбзаджэу къехъулIащ.
БзэмкIэ учебникхэм я Iуэхур нэхъ дэхуэха хъуащ: школхэм щезыгъаджэхэм къалъытакъым тхылъхэр ефIэкIуауэ. Ар къызыхэкIам щхьэусыгъуэ зыбжанэ иIэщ. Псоми я гугъу сымыщIми, нэхъыщхьэрщи, тхылъхэр зэхэзыгъэувар а лэжьыгъэр япэщIыкIэ зыхуагъэфэщахэркъым. Абы теухуауэ хэт сыт жимыIэми, сэ шэч къызытезмыхьэжыр зыщ: ар бзэмкIэми литературэр арами, школым сабийхэр зэрыщрагъаджэ тхылъхэм я зэхэлъхьэным Iэмал имыIэу IэщIагъэлI лIэужьыгъуитI хэтын хуейщ: яджыпхъэ предметым икъукIэ куууэ хэзыщIыкI щIэныгъэлIрэ ар щIэблэм зэрабгъэдэлъхьэпхъэ щIыкIэ нэхъыфIхэм щыгъуазэ егъэджакIуэ-методистрэ. Егъэджэныгъэм пэIэщIэ къулыкъузехьэм («тхылъымпIэзехьэ» жызмыIэн щхьэкIэ) е и гъащIэм къриубыдэу ныбжьыщIэхэм я пащхьэ иту зы сыхьэт, ар урок е лекцэ ирехъуи, езымыгъэкIуэкIа щIэныгъэлIым зрипщыту адыгэ щIэблэр зэреджэн учебник зэхигъэувэныр, ар иджы къызэрыхъуам хуэдэу, икъукIэ сфIэигъуэджэщ. ФIы нэщэнэкъым ар лъэпкъым и дежкIэ.
— Уи гъуэгугъэлъагъуэу плъытэр хэт?
— Сыт щыгъуи сэ жызоIэ ар: си дуней тетыкIэкIи, гупсысэкIэкIи, хьэл-щэнкIи псом япэу щапхъэ схуэхъуар си адэшхуэрщ. Сытым дежи чэнджэщакIуэр и куэдт абы. Псом хуэмыдэу ди деж къэкIуэрейт ди къуажэгъу лIыжь бэлыхьхэр: ХьэхъупащIэ Амырхъан, Къардэн Долэтджэрий, Къуэшыхэ Хьис, Хъутар сымэ. Езыри щIэх-щIэхыурэ абыхэм якIэлъыкIуэрт. Я щIалэгъуэм уэтэрым щызэхаха хъыбарыжьхэр ягу къагъэкIыжу, хьэщIэщым щызекIуэу щыта хабзэхэмрэ хьэщIэм кIэлъызэрахьэу къекIуэкIа Iуэхугъуэхэмрэ тепсэлъыхьыжу нэху щыху щысыфынут ахэр. Зи ныбжьыр школакIуэм нэмыса сэри, си адэшхуэм и пIэм сыхэлъти, абыхэм сахэкIыххэртэкъым.
БалигъыпIэ сиува нэужьи ДыкъэзыгъэщIар къысхуэупсащ насып мыухкIэ: лэжьыгъэкIэ, цIыхугъэкIэ сэ абы гъунэгъу сахуищIащ зи акъылрэ зи щIэныгъэкIэ хэкум цIэрыIуэ щыхъуа адыгэлI гъуэзэджэхэу Нало Ахьмэдхъан, Урыс Хьэтэлий, ХьэкIуащэ Андрей, Лъостэн Владимир, Къарэмырзэ Барэсбий, Шыбзыхъуэ Азэмэт, IутIыж Борис, Мэзыхьэ Борис, Мырзэкъан Суфян, ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, Джыназ Руслан, Хъурей Арсен сымэ, нэгъуэщIхэми. Сыт хуэдэ псалъэкIэ къысхуэIуэтэну, къэбгъэлъагъуэмэ, Бекъан Чыланий, Хьэх Сэфарбий, Уэрэзей Афлик, Мыкъуэжь Анатолэ сымэ, «Ленин гъуэгум» а зэманым Iута нэгъуэщI щIалэ бэлыхьхэм сащыдэлэжьам згъуэта дэрэжэгъуэр. АтIэ мис а цIыху телъыджэхэм куэдым сыхуагъэIущащ, я хьэлхэм, гупсысэкIэм, дуней еплъыкIэм, тетыкIэм щыщ куэди зыхэслъхьащ.
— ИлъэсипщI бжыгъэ зи кIыхьагъ гъащIэ гъуэгуанэ щызэпыпчкIэ, абы ущримыхьэлIэнкIэ Iэмал иIэкъым цIыхум езым и дуней еплъыкIэ щхьэхуэр зэфIэзыгъэувэ гъащIэ теплъэгъуэхэм — и псэм фIэIэфIымрэ фIэжагъуэмрэ, фIэтелъыджэмрэ фIэгуемыIумрэ ехьэлIа Iуэхугъуэхэм. Уи щхьэм епхьэлIэжмэ, уэ сыт пхужыIэнур абы теухуауэ?
— Гъуджэм хуэдэу джафэу гъащIэр щыщымыткIэ, абы ущыIуощIэ узыгъэгуфIи узыгъэгуIи. Дэтхэнэ цIыхупсэми езым иIэжу къыщIэкIынщ, дауи, а IуэхугъуитIым щыщ дэтхэнэми и щыгуфIыкIыкIи и гъэвыкIи. Абы и лъэныкъуэкIэ сэ сыкъапщтэмэ, си гур зыгъэгуфIэ, си псэм псэхугъуэ къезыт псоми ящхьэжу дунейм тетщ Iуэхугъуищ. Iэ пцIанэкIэ мафIэм сыпэрыIэбэ нэхъей, сыкъису сэ ар щызыхэсщIэр къуажэм сехыжу ди адэмрэ анэмрэ зыдэс щIапIэжьым сыщихьэжырщ, гъащIэр тIэу пкIэгъуэ яхуэмыхъуу зэрызехьэу, зэрыгъэкIийуэ зэдэджэгу си къуэрылъху цIыкIухэм сащыхэплъэрщ, адыгэбзэм и щэхухэм щыщу иджыри къэс ямыщIа гуэр езгъаджэ студентхэм яхуэсIуэта, къагурызгъэIуа нэужь, ар телъыджэ зэращыхъуар я нэгум щислъагъуэрщ.
«Дуней еплъыкIэ щхьэхуэр зэфIэзыгъэувэ гъащIэ теплъэгъуэхэр» жыхуэпIам жэуапу естыфынур мыращ. Си ныбжьым къриубыдэу нэхъыщхьэу къызгурыIуахэм ящыщщ зыхуэмыфащэм пщIэ хуэпщIынри зыхуэфащэм пщIэ хуумыщIу къэбгъэнэнри зэхуэдэу зэрымытэмэмыр. ГъащIэм и къэгъэшыпIэ зэвхэм сащыжьэхэуэурэ хьэкъыу си фIэщ хъуащ а гупсысэм и пэжагъыр.
— Уи лэжьапIэ IэнатIэм сытым ущыщIэхъуэпсрэ?
— ПщIэрэ, Iэминат, адэ, жыжьэу узэIэбэкIыжмэ, университетым и адыгэбзэ къудамэм щеджащ цIэрэ щхьэрэ зиIэ хъуа цIыху цIэрыIуэ куэд. Сэ куэд дыдэрэ сигу къолъадэ «блэкIа» зыфIаща а зэманым и пычыгъуэ зэхуэмыдэхэр зэхуэзгъакIуэу, АбытIэ Мухьэб, Урыс Хьэтэлий, Нало Ахьмэдхъан сымэ я лекцэхэм едаIуэу аудиториехэм щIэс щIалэхэмрэ хъыджэбзхэмрэ си нэгу къыщIэзгъэхьэжыну; еджэныгъэр зэфIэкIамэ, «Адыгэ хасэ» блын газетым и къыкIэлъыкIуэ номерыр зэхэзыгъэувэ IутIыж Борис, ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, Тэтрокъуэ Астемыр сымэ я IуэхущIафэхэм сыкIэлъыплъыну; жэщым жей IэфIым хилъэфа студент общежитым нэху къыздыдидз и щхьэгъубжэ закъуэтIакъуэхэм ящыщ зым сыIухьэу, «Уи щхьэгъубжэм си нэр къысхутехкъым» фIэщыгъэр Мыкъуэжь Толэ зыхуищIу иджыпсту стIолым къыпэриха къудей усэр езы Толэрэ абы и ныбжьэгъу Абазэ Владимиррэ зэм зэдауэу, зэми акъылэгъу зэдэхъужхэу псалъэ зырызу зэрызэпкърахым сыхукъуэплъыну. Студент гъащIэ хъуэпсэгъуэт ар. Яшхынрэ щатIэгъэнкIэ нобэ хуэдэу хуэмыкъулейхэми, зэман телъыджэт.
Ноби Iейкъым ди щIалэгъуалэр. ХабзэкIи щIэныгъэкIи хуэмыхухэкъым. Ауэ яхэплъэгъуэжыркъым япэ итахэм яку дэлъа хуабагъэр. Я нэм щIэплъагъуэркъым гъащIэм, щIэныгъэм, цIыхум, цIыхугъэм хуаIа нэхъуеиншагъэр. Ауэ, сэ сызэреплъымкIэ, ар щылъагъупхъэр ди ныбжьыщIэхэм я деж и закъуэкъым: лъэпкъым и къэкIуэнумкIэ дызыщыгугъ щIэблэр езыгъаджэ, зыгъасэ, гъащIэ гъуэгу мытыншыр зэрызэпачыным хуэзыущиину зи пщэ къыдэхуэ адыгэ кафедрэми и Iуэху зехьэкIэр иригъэфIэкIуэн, зэманым хуэкIуэ зэхъуэкIыныгъэхэр и лэжьыгъэм хилъхьэн хуейщ. ЕгъэджакIуэхэмрэ студентхэмрэ я зэхущытыкIэм нэхъыфIкIэ зегъэхъуэжыпхъэщ. Апхуэдэ гугъэм ди Iэр лъэIэсауэ къэплъытэ щыхъунур ди студентхэм сыт и лъэныкъуэкIи я дзыхь къыщыдагъэзыф, я гум щыщIэр къыщыдахьэлIэф зэхущытыкIэ дяку дэлъ хъуа нэужьщ. Аращ лэжьапIэ IэнатIэм щызихъуэпсапIэ нэхъыщхьэр. Си гугъэкъым ар дызылъэмыIэсыфын гугъапIэ жыжьэуи щыту.
«Лъэпкъым акъыл гъэтIылъарэ мылъку дэдзыхарэ зиIэ цIыху куэд хэмытмэ, и нэгум тхьэмыщкIафэр зэи икIынукъым», — жиIэгъащ адыгэлI Iущ IутIыж Борис. Лъэпкъ мылъкуу плъытэ хъуну акъыл гъэтIылъарэ щIэныгъэшхуэрэ зыбгъэдэлъ Къэмбэчокъуэ Iэдэм нобэ жыджэру зыпэрыт IэнатIэхэм ехъулIэныгъэ щиIэну, лъагапIэщIэ куэдым нэсыну ди гуапэщ.
Епсэлъар ЩОДЖЭН Iэминатщ.
