Илъэс 50 гъуэгуанэ зэпызыча Къэбэрдей-Балъкъэр Музыкэ театр
Къалэн нэхъыщхьэ
Налшык дэт Музыкэ театрыр 1968 гъэм щIышылэм и 27-м Коган Лев и «Iэминат» балетымкIэ (либреттэр Проценкэ Александр ейт) къызэIуахащ. Ауэ абы и пэ къихуэу КъБАССР-м и цIыхубэ артист, Таджик Республикэм гъуазджэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Проценкэ Александр Къэбэрдей-Балъкъэр культпросветучилищэм и хореографие къудамэм щеджэхэр хэту къызэригъэпэща балет труппэм игъэуват лэжьыгъэ зыбжанэ. Ахэр ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезы-хьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и утыкум ехъулIэныгъэшхуэ яIэу щагъэлъэгъуа балетхэращ: Коган Лев — «Лалуцэ», «Дахэнагъуэ», Асафьев Борис — «Бахчисарайский фонтан», Чайковский Пётр — «Лебединое озеро». Дирижёрыр Шахгалдян Артемийрэ Щербаков Иванрэт.
Зи цIэ къитIуа дэтхэнэ зы лэжьыгъэри гулъытэ лей зыхуэщIыпхъэт, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм иджы япэу зыщрапщыт зрагъэу- жьын папщIэ. Псалъэм щхьэкIэ, «Дахэнагъуэ» балетым щхьэкIэ «Советская музыка» журналым итхыгъащ мыпхуэдэу: «Дахэнагъуэр», партитурэ къудей мыхъуу, балет спектаклу зэрагъэлъэгъуар зи ехъулIэныгъэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и закъуэкъым. Ар щыхьэт тохъуэ лъэпкъ ба-лет театрым Кавказ Ищхъэрэм лъабжьэ быдэ зэрыщигъуэтам».
Кавказ Ищхъэрэм япэ дыдэу Музыкэ театр къыщыщызэIуахар Налшык къалэр зэрыарамкIэ фIыщIэш-хуэ ябгъэдэлъщ а зэманым Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и унафэщIу щытахэм. Ар икъукIэ лэжьыгъэшхуэт. Ухуэныгъэр пщIыкIэ зэрызэфIэмыкIыр, IуэхущIапIэм щылэжьэфын IэщIагъэлIхэр уиIэн зэрыхуейри фIыуэ къагурыIуэрт абыхэм. Аращ, Музыкэ театрыр ямыух щIыкIэ, КъБР-м щэнхабзэмкIэ и министр Ефэнды Джылахъстэн къызэригъэпэща комиссэм зэчий зиIэ щIалэгъуалэр къыхихыу Москва дэт еджапIэ нэхъыщхьэхэм щIагъэкIуар. Къапщтэмэ, ГИТИС-р къэзыухахэм къыздашэжа «Севастопольский вальс» опереттэр япэу ягъэлъагъуэри, 1969 гъэм и фокIадэ мазэм Музыкэ театрым и гуащIэр ирикъуу лэжьэн щIидзауэ щытащ. Хуэм-хуэмурэ ди къэралым и къалэ зэхуэмыдэхэм я еджапIэ нэхъыщхьэхэр къэзыухахэр къызэхуосыж, Музыкэ театрым и труппэм зеузэщI, дунейпсо макъамэ классикэм и хъугъуэфIыгъуэхэм зэрызрипщытыфын зэфIэкI иIэ мэхъу. Япэ илъэсхэм яхузэфIэкIа лэжьыгъэшхуэхэм ящыщщ, псалъэм папщIэ, Бизе Ж. и «Искатели жемчуга», «Кармен», Мейтус Ю. и «Молодая гвардия», Верди Дж. и «Риголетто», «Травиата», Рахманинов С. и «Алеко», Чайковский П. и «Евгений Онегин» оперэхэр, Адан А. и «Жизель», Минкус М. и «Дон Кихот», Караев К. и «Тропою грома», Пуни Ц. и «Эсмеральда», Кажлаев М. и «Горянка», Баласанян С. и «Лейли и Меджнун», Бизе-Щедрин и «Кармен-сюита», Габичвадзе и «Медея» балет спектаклхэр, нэгъуэщIхэри.
Илъэс 50-м щIигъу гъуэгуанэм къызэщIеубыдэ цIыхубэм ирагъэлъэгъуа опереттэу, музыкэ комедиеу, мюзиклу куэд дыдэ. Ахэр: Штраус И. и «Цыганский барон», Кальман И. и «Цыган-премьер», «Фиалка Монмартра», «Сильва», «Мистер Икс», «Марица», Модуньо Д. и «Черный дракон», Дунаевский И. и «Вольный ветер», Александров Б. и «Свадьба в Малиновке», Стрельников Н. и «Холопка», Самойлов М. и «Похождение Дон Жуана», Лоу Ф. и «Моя прекрасная леди», Легар Ф. и «Веселая вдова», «Цыганская любовь», Птичкин Е. и «Бабий бунт», Гаджиев Р. и «Кавказская племянница», нэгъуэщI куэди.
Театрым зэи гулъытэншэу къигъанэркъым ныбжьыщIэхэр, абыхэм щIэдзапIэфI яхуэхъун спектаклхэр мымащIэу ягъэув. Апхуэдэхэщ зи бжыгъэр 40-м щIигъу макъамэ псысэхэмрэ балет спектаклхэмрэ. Абыхэм ящыщщ Гладков и «Бременские музыканты», Дружинин и «Буратино», Спадавекки и «Золушка», Березин и «Кот в сапогах», Баневич и «Остров сокровищ», Улановский и «Золотой цыплёнок», Къардэн Хьэсэн и «Мыщэ и къуэ Батыр» псысэхэр, «Доктор Айболит», «Муха-Цокотуха», «Кошкин дом», «Снежная королева» балет-таурыхъхэр. Абыхэм къадэкIуэу Музыкэ театрым илъэс къэс егъэхьэзыр ИлъэсыщIэ зыкъэгъэлъэгъуэныгъэхэр, школакIуэ ныбжьыщIэхэмрэ нэхъ цIыкIу дыдэхэмрэ я нэгу зрагъэужьу.
Псом хуэмыдэу къыхэгъэщып-хъэщ Музыкэ театрыр Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ макъамэ щэнхабзэм хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщI IуэхущIапIэу зэрыщытыр. Абы и солистхэр республикэм и уэрэджыIакIуэ нэхъыфI дыдэхэм ящыщщ. Зэман зэхуэмыдэхэм театрым и утыкур зыгъэбжьыфIахэщ Сыбэч Хьэчим, Урыс Iэмырбий, Лукьяновэ Людмилэ, Жылокъуэ Мухьэмэдин, Бэрэгъун Владимир, Къуэдзокъуэ Людмилэ, Щоджэн Еленэ, Бэгъуэ-тыж Светланэ сымэ, нэгъуэщIхэри. Нобэ абы и артистхэщ IэщIагъэлI нэсхэу Мэкъуауэ Хьэсэн, Таукеновэ Галинэ, Наршаовэ Шэхэдат, Ерчэн Ларисэ, Бесчокъуэ Майе, ШэджыхьэщIэ Аслъэнбий, Дау Марианнэ, Хъупсырджэн Албэч, Къалэбэч Иринэ, КъуийцIыкIу Валерэ, Шэрджэс Iэсият, Ташло Алий, Къумыкъу Мухьэдин, Къардэн Радик, Мамбэт Мадинэ, Мэз Джульеттэ, Морозовэ Наталье, Сивцовэ Маринэ, Абэнокъуэ Рустам, Гергокаевэ Хьэлимэт, Гуртуевэ Лейлэ, нэгъуэщIхэри. Нэгум къыщIэгъэхьэгъуейщ Музыкэ театрым и артистхэр зыхэмыт гуфIэгъуэ зэIущIэ.
Театрыр ядолажьэ ди композиторхэм. Ди щIыналъэм и щэнхабзэ гъащIэм дежкIэ мыхьэнэшхуэ иIэт ЩоджэнцIыкIу Алий и «Мадинэ» поэмэмкIэ (либреттэр ХьэхъупащIэ Хьэжбэчыр ейщ) Балэ Мухьэдинрэ Къардэн Хьэсэнрэ зэдатха «Мадинэ» япэ адыгэ оперэр зэрагъэувам. Музыкэ театрхэм я Урысейпсо еплъыныгъэ 1970 гъэм екIуэкIам япэ нагъыщэ зиIэ и дипломыр а лэжьыгъэм къыхуагъэфэщауэ щытащ. Балъкъэр усакIуэ цIэрыIуэ Зумакуловэ Танзиля и либреттэмкIэ 1985 гъэм ягъэувауэ щытащ Чайковский Петр и «Верность» оперэр. КъыкIэлъыкIуащ Молэ Владимир и «Дахэнагъуэ» оперэр (1991 гъэ). ИужькIэ утыку кърахьащ Молэ Владимир и «Легенда гор», Дружининымрэ Жеттеев Мустафиррэ зэдатха «Легенда Чегемского водопада» балетхэр, Балэ Мухьэдин и «Шамхьун и фызышэ» япэ адыгэ музыкэ комедиер, Молэ Владимир и «Обманутые женихи», Жырыкъ Заур и «Тайна сердца» музыкэ комедиехэр, Двоскин и «Похищенный джигит» лэжьыгъэр, нэгъуэщIхэри.
Спектаклхэр Музыкэ театрым щыгъэувыным гуащIафIэу елэжьащ режиссёрхэу УФ-м и цIыхубэ артистхэу Хмельницкий Юлийрэ Ерчэн Леонидрэ, УФ-м гъуазджэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Теувэж СулътIан, Кузнецов Николай, СССР-м и цIыхубэ артист Ансимов Георгий, КъБР-м и цIыхубэ артист ШэрэIужь Анатолэ, КъБР-м гъуазджэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Темрокъуэ Риммэ, Сафаровэ Тамарэ, нэгъуэщIхэри. Дири-жёр къалэн мытыншыр я пщэм дэлъащ КъБР-м и цIыхубэ артист Шахгалдян Артемий, УФ-м щIыхь зиIэ и артист Щэбэтыкъуэ Натбий, КъБР-м гъуазджэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Щербаков Иван, Поповэ Марие, Супер Анатолий, Хануков Сергей сымэ, нэгъуэщIхэми.
Утыкур зыхуей хуэзауэ къызэгъэпэщыным мыхьэнэшхуэ зэриIэм псори дыщыгъуазэщ. Зэман зэхуэмыдэхэм абы елэжьащ театр художникхэу УФ-м гъуазджэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Мурзин М., Фаюткин И., Мальцов Сергей, Зэхъуэхъу Вале- рий, Щхьэцэ Владимир, ПщыхьэщIэ Хьэсэнбий, Пащты Герман, иджыпсту Дэцырхъуей Рузаннэ, Махиевэ Катеринэ, Жылэ Къантемыр сымэ. Балетмейстеру щытащ Таджик Республикэм гъуазджэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, КъБР-м и цIыхубэ артист Проценкэ Александр, Гъубжокъуэ Болэт, Абыдэ Арсен, Хьэкъул Розэ, ПащIэ Рамед, сымэ.
Щхьэхуэу къытеувыIапхъэщ Музыкэ театрыр Урысей Федерацэм и щIыналъэ зэхуэмыдэхэм зэрыщыIам. Абыхэм зыкъызэрыщагъэлъагъуэр сэбэпышхуэ хъурт я къарур ягъэунэхунымкIэ, я зэфIэкIым хагъэхъуэнымкIэ, гупыр зыхуэпабгъэ лъагапIэм пэгъунэгъу хъунымкIэ. Дэнэ лъэныкъуэкIэ ди артистхэм ямыгъэзами, щытхъур я куэдт, щIыналъэ газетхэмрэ журналхэмрэ гуапэу къытетхыхьырт, телевиденэм фIыкIэ я гугъу ищIырт. Апхуэдэу Музыкэ театрыр щыIащ Ереван, Ростов, Харьков, Новочеркасск, Таганрог, Тернополь, Винницэ, Новгород, Псков, Тамбов, Липецк, Калугэ, Смоленск, Астрахань, Луганск, Армавир, Мейкъуапэ, Черкесск, Псыхуабэ, Владикавказ, нэгъуэщI къалэхэми. Иджыпсту театрым зекIуэхэр къызэригъэпэщыныр тIэкIу нэхъ гугъущ, ауэ илъэс кIуам грант къэтхьри, Адыгеймрэ Къэрэшей-Шэрджэсымрэ дыкIуэн тхузэфIэкIащ.Театрыр зэрыгушхуэ лэжьыгъэхэм ящыщщ Верди Дж. и «Риголетта», «Травиата», Рахманинов С. и «Алеко» оперэхэр, ди лъэпкъ оперэм и лъагапIэ нэхъ ин дыдэу къэплъытэ хъуну Молэ В. и «Къамботрэ Лацэрэ», Штраус И. и «Летучая мышь», «Цыганский барон», Кальман И. и «Мистер Икс», Александров Б. и «Свадьба в Малиновке» опереттэхэр, Гаджиев Р. и «Не прячь улыбку», Лукашев В. и «Моя жена — лгунья» музыкэ комедиехэр, Спадавекки и «Золушка», Гладков Г. и «Бременские музыканты», Саве-льев Б. и «Кот Леопольд», Дружинин В. и «Колобок», Сафаровэ Т. и «Музыкальное шоу-представление», «Космические пришельцы», «Поющие Джунгли», «Фабрика звезд в подводном царстве» макъамэ псысэхэр, Кулишев и «Кошкин дом» балет-спектаклыр.
Иужьрей зэманым Музыкэ теат-рым и режиссёрхэм ягъэуващ Сафаровэ Т. и «Сон принцессы», «Леди Сюр», «Шрек и Фиона» псысэхэр, Леонкавалло Р. и «Паяцы» оперэр (режиссёрыр Сафаровэ Тамарэщ), Кажлаев М. и «Валида» мюзиклыр, Думэн М. и «Хьэбалэрэ Хьэбашэрэ» макъамэ комедиер, Чайковский П. и «Иоланта» оперэр, Балэ М. и «Шамхьун и фызышэ» опереттэр (Дэбагъуэ Роман), «Колобок» (Къуныжь Алим), «Муха-Цокотуха» (Хьэкъул Розэрэ Кузнецов Юрийрэ), «Приключения Буратино» (Сапрыкинэ Галинэ) таурыхъхэр, Гъуэт А. и «Гимн восходящему солнцу» балетыр (ПащIэ Рамед), нэгъуэщI куэди. Мы зэма-ным йолэжь Гаджибеков У. и «Аршин мал алан» спектаклым.
ИлъэсиплIкIэ зыхуей хуагъэзащ Музыкэ театрым и унэр. А зэманыр абы и лэжьыгъэм зэран зэрыхуэхъуам пцIы хэлъкъыми, иджыпсту ди къарур хуэунэтIащ ар зэрыдгъэзэкIуэжы-ным, ди къалэн нэхъыщхьэу къэтлъытэри IуэхущIапIэм и уэрэджыIакIуэхэм, балет труппэм, хорым, оркестрым зэчий зиIэ щIалэгъуалэ къыхэшэнырщ. Ди лэжьыгъэм кIэлъыплъхэм си гугъэщ а Iуэхум ехьэлIауэ ехъулIэныгъэ дызэриIэм гу лъатэу.
БЭРЭГЪУН Руслан,
Музыкэ театрым и унафэщI,
КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь
зиIэ и лэжьакIуэ.
Мэз Джульеттэ: Пащтыхьыпхъуу ущытыныр зэшыгъуэщ
Музыкэ театрым и солисткэ Мэз (Пщыунэ) Джульеттэ иджыри сабийуэ и IэщIагъэр къыхихат.
Пщащэм и гъащIэ гъуэгур иубзыхунымкIэ мыхьэнэшхуэ иIащ и адэ-анэр щэнхабзэм и дунейм зэрыщыпэкIур. Абыхэм культпросветучилищэр къаухат: Джульеттэ и анэ Мысостышхуэ Светланэ режиссёру еджат, и адэ Iэниуар «Кабардинка» къэрал академическэ ансамблым и къэфакIуэт. КъищынэмыщIауэ, Iэниуар ди республикэм фIыуэ къыщацIыху сабий тхакIуэ хъарзынэщ.
— Артисту седжэну щытезухуар езы дыдэм сщIэжыркъым, ар сыт щы- гъуи къыздэгъуэгурыкIуа гупсысэщ, — жеIэ Джульеттэ. — Школ нэужьым музыкэ училищэри Кавказ Ищхъэ- рэм ГъуазджэхэмкIэ и институтри къэзухат. Пэжу жысIэнщи, а IэщIагъэр къызэрыхэсхам си адэр щыгуфIыкIатэкъым, артистыным гугъуехьу пылъыр ищIэрти, сыщихъумэну хуейт а псом. Ауэ сызыщIэхъуэпсыр къыщыгурыIуэм, къыспэрыуакъым. Езым зыкъызимыгъащIэми, иригушхуэу къысщыхъурт утыку сызэритыр щилъагъукIэ. Театрым лэжьэн щыщIэздзам пащтыхьыпхъу, Золушкэ хуэдэ ролт нэхъыбэу згъэзащIэр, ар зыуэ зэшыгъуэщи, ныкъусаныгъэ зыхэмылъ лIыхъужьу ущытыныр. ИужькIэ уд фызыжьым, кикиморэм, угъурсызым я ролхэр къызатри «зыстIыжащ», сэ сымыцIыху хьэл, щытыкIэ сиувэн зэрыхуейм, ар къызэрызэхъулIэм сэ зыкIэ къару ин къысхилъхьэрти!
— Сыт хуэдэ роль япэу бгъэзэщIар?
— «Летучая мышь» (Штраус Иоганн) опереттэм Адель и ролыр щызгъэзэщIат. Зэи сщыгъупщэжынкъым япэу утыку сыкъызэрырашауэ щы-тар, артистхэр гуапэу къызэрыспежьар.
Театрым и псэр актёрхэращ. Актёрхэр зэрызэкъуэтым, зэрызэрыIы-гъым куэд дыдэ елъытащ. Дяку къаугъэ дэлъмэ, ар къыдэплъым зыхимыщIэнкIэ Iэмал иIэкъым. Псалъэм папщIэ, сэ тхьэкIумэкIыхьу сыщыджэгу таурыхъым, бажэм и ролыр зыгъэзащIэр къэмыкIуамэ, ролитIри сэ щызгъэзащIэ къохъу. Апхуэдэурэ зым адрейм зыщIыдогъакъуэ.
— ПфIэфIу, фIыуэ плъагъуу бгъэ-зэщIа ролым и гугъу уэзгъэщIынут.
— Дэбагъуэ Роман игъэува «Вали-да» музыкэ комедием (Кажлаев Мурад) Валида и ролыр щызгъэзэщIат. Зыбжанэрэ фIэкIа зыкъэдмыгъэлъэгъуауэ, си лIыхъужьми зыщызмыгъэнщIауэ, ди театрыр зэрахьэну зэхуащIри, къэнэжащ. Псыкъелъэхэр дахэ дыдэу утыкум щагъэувауэ, дигу, дипсэ хыхьэу дыхэтат абы. Ныбжьышхуэ зэриIэм емылъытауэ, Кажлаевыр къакIуэри премьерэм щIэсауэ щытащ, хуабжьу игу ирихьауэ кIуэжат. ИужькIэ «Культура» телеканалым а композиторым теухуауэ игъэхьэзыра нэтыным ди деж щагъэува мюзиклым щыщ Iыхьэ хигъэхьауэ щытащ.
— Иджыпсту сыт хуэдэ ролхэр бгъэзащIэрэ?
— МузыкэмкIэ театрым хэхъуэ нэхъыбэу къыхуэзыхьыр сабий спектаклхэращи, ахэращ мы зэманкIэ нэхъыбэу сыщыджэгур. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, ди цIыхухэм оперэм и «IэфIыр» иджыри зыхащIэфакъым, абы къыхэкIыу цIыхур нэхъ къезышалIэ таурыхъхэмрэ музыкэ комедиехэмрэ дгъэувын хуей мэхъу. Сафаровэ Тамарэ опереттэ, романс пшыхь-хэр къызэрегъэпэщри, пычыгъуэ къыхэхахэр догъэлъагъуэ.
— Артист IэщIагъэр къызэрыхэпхам ущыхущIегъуэжа къыпхуи- хуа?
— Хьэуэ. Сэ нэгъуэщI зыри къысхэкIынутэкъым, а IэщIагъэращ нобэ флагъу Джульеттэ и хьэлыр, дуней еплъыкIэр зэфIэзыгъэувар. Артистыным къищынэмыщIа, нэгъуэщI «роль» мы гъащIэм щысхуэгъэзэщIэну къыщIэкIынтэкъым.
— Ауэ щыхъукIи, анэм, щхьэгъу- сэм я ролри мыIейуэ къохъулIэ. Уи унагъуэр дыбгъэцIыхуамэ арат.
— Си щхьэгъусэр и IэщIагъэкIэ мыартистми, си лэжьыгъэр фIыуэ къыгуроIуэ, сыт хуэдэ Iуэхури къыздигъэпсынщIэ зэпытщ. БынитI диIэщ, щIалэ нэхъыжьыр медицинэ факультетым и ещанэ курсым щоджэ, хъыджэбзыр иджыри школакIуэщ.
— Артист IэщIагъэ мытыншыр къыхэзыхыну мурад зыщIам сыт жепIэнт?
— Ди жагъуэ зэрыхъунщи, артист ныбжьыщIэхэм я нэхъыбэр хьэгъуэлIыгъуэ егъэкIуэкIыным дехьэх, профессиональнэ сценэмрэ абырэ зэхэбгъэзэрыхьынкIэ Iэмал иIэкъым. Сценэм хуэфащэ пщIэмрэ лъагъуныгъэмрэ щыбгъэмэщIамэ, и щIыб къыпхуигъэзэнкIэ зыхуэIуа щыIэкъым, а IэщIагъэм ухуэпэжын, ар къызэрымыкIуэу фIыуэ плъагъун хуейщ зыгуэр къохъулIэн папщIэ.
Епсэлъар Щомахуэ Залинэщ.
Си щхьэр лъагэу сегъэлъагъуж
Сэ срогушхуэ дунейм щыпсэу лъэпкъхэм дахэмышыпсыхьыжу ди макъамэхэр дгъэIуну, ди бзэ- кIэ уэрэд жытIэну, лэжьыгъэ гъуэзэджэхэр щыдгъэувыну Музыкэ театр дызэриIэм. Дэ дылъэпкъышхуэкъым, адыгэхэм нэхърэ куэдкIэ нэхъыбэ хъухэми, щIыналъэ нэхъ ин исхэми ящыщу ди театрым хуэдэ зимыIэхэр куэдыкIейщ. Иджыри зэ жызоIэри, си щхьэр лъагэу сегъэлъагъуж мы ди IуэхущIапIэ уар-дэм, абы сызэрыщылэжьэфын зэчий сызэриIэм сринасыпыфIэщ.
Дэ фIыщIэшхуэ хуэтщIу ди гум идгъэлъыпхъэщ Ансимов Георгий, ди егъэджакIуэшхуэм. Аращ ди театрым япэ дыдэу щагъэлъэгъуа «Севастопольский вальс»-р» зи нэIэм щIэту ягъэувауэ щытар. ИужькIэ зэ-чий зиIэу къыхэжаныкI закъуэтIакъуэр дыкъыхишурэ абы и классым дыщригъэджащ. Япэу абы иригъэджа-хэм ящыщщ Мэкъуауэ Хьэсэн. ИужькIэ абы и классым сэ сыщIэсащ, сяужькIэ — Къумыкъу Мухьэдинрэ Бэлахъуэ Анитэрэ. Ар сигу нэхъри къыщIэкIыжар мастер-класс- хэр димыIэу зэрымыхъунурщ. Апхуэдэ цIыхушхуэхэр къытхэмыхьэмэ, ди зэфIэкIыр ямыгъэунэхумэ, дэри абыхэм дадэплъейуэ щIэ гуэрхэр къэдмыщIэмэ, сыт хуэдэ щIэныгъэ, зэфIэкI димыIэми, дыщIэтIысыкIынущ. Зэман-зэманкIэрэ зэчийр «зэщIэгъэплъэн» хуейщ. Мис абы ехьэлIауэ Ансимовым хуабжьу лэжьыгъэшхуэ ищIащ.
Сыт и уасэт Мэкъуауэ Мулид, ПащIэ Ахьмэд, Дэбагъуэ Хьэсэн сымэ я зэфIэкIыр театрым далъагъуну?! Апхуэдэкъэ илъэс куэд хъуауэ ди IуэхущIапIэм щылажьэ Белоцерковская Динэ, Морозовэ Наталье сымэ.
Театрыр зы Iэпкълъэпкъщ, зы ансамблщ. НэхъыфIщ, нэхъ Iейщ жыпIэу бгуэш хъунукъым. Зым хэмылъыр адрейм хэлъу, зызыщIагъакъуэу зэдэлэжьэныр театрым щIэлъ хабзэхэм ящыщ зыщ. Апхуэдэхэщ Бэгъуэтыж Светланэ, Бесчокъуэ Майе, Таукеновэ Галинэ, Къалэбэч Иринэ, Сидоренкэ Любэ, Асадулаевэ Любовь, Азэмэт Наталье, Шэрджэс Iэсият, Нежинэ Маринэ, Мамбэт Мадинэ, Мэз Джульеттэ. ЦIыхухъухэм — Жылокъуэ Мухьэмэдин, си гъусэу зы махуэм театрым къэзыгъэзэжауэ щы- та Хъупсырджэн Албэч, зэфIэкIышхуэ зиIэ КъуийцIыкIу Валерэ, дызэрыгушхуэ Батыр Мухьэдин. Тенор партиер Куэт Къанщобийрэ ШэджыхьэщIэ Аслъэнбийрэ зэдагуэшу илъэс куэдкIэ сценэм итащ, иужькIэ а макъ лIэужьыгъуэр димыIэу Къумыкъу Мухьэдин къэкIуэжауэ щытащ. Спектаклхэм лIыхъужь нэхъыщхьэ ролыр нэхъ щызыгъэзащIэхэм ящыщщ Ташло Алий, сыт и лъэныкъуэкIи зэфIэкI зиIэ, куэд дыдэкIэ дызыщыгугъ артистщ ар.
Кавказ Ищхъэрэм ГъуазджэхэмкIэ и къэрал институтым солист къыщIегъэкI, ауэ иужьрей илъэси 10-12-м уэрэджыIакIуэхэу Нежинэ Маринэ, Къардэн Радик, Гуазэ Тимур, Мамбэт Мадинэ, Мэз Джульеттэ сымэ фIэкIа къыдимытами, а IуэхущIапIэм дыхуэарэзыщ. ФIыкIэ дызыщыгугъ, куэд зыхузэфIэкIыну щIалэгъуалэщ Гуртуевэ Лейлэ, Абэнокъуэхэ Рустамрэ Эльмирэрэ, Щоджэн СэIихьэт, Гергокаевэ Хьэлимэт, Холамханов Къайсын, ЦокIыл Азэмэт, нэгъуэщIхэри.
Наршаовэ Шэхэдат, Ерчэн Ларисэ, Къуэдзокъуэ Людмилэ, Къуныжь Алим сымэ ягъэзащIэ «характернэ роль» жыхуэтIэхэр хэмыту зы спектакли зэчий щекIуэкIыркъым. Псоми я цIэ къисIуэфакъым сэ, шэч хэмылъу, ауэ къыхэзгъэщыну сызыхуейр зыщ: солистхэр цIыху 30-м нэс дохъури, псори фIыуэ дызэхущытщ. Ди театрым щылажьэхэр зигури, зи псэри етауэ зи зэчийр лъэпкъым хуэзыгъэлажьэ цIыху гупщ. Псори дызытегузэвыхьыр зы Iуэхущ — улахуэр зэрымащIэм и зэранкIэ цIыхухэр ди IэщIагъэм зэрыхуемыджэрщ, IэщIагъэлIхэр къызэрыдэмэщIэкIырщи, а унафэр зи IэмыщIэ илъхэм абы гулъытэ хэха хуащIыну дыщогугъ.
ДАУ Марианнэ,
УФ-м щIыхь зиIэ и артисткэ,
Щэнхбзэм и лэжьакIуэхэм
я профсоюзым и рескомым и унафэщI.
Iэдэбу лэжьыгъэшхуэ зыщIэхэр
Театрым и гугъу щащIкIэ, и лэжьакIуэ щхьэхуэхэм я цIэ фIы- кIэ щраIуэкIэ щIыбагъымкIэ къыдэнэ и IэнатIэхэм ящыщ зыщ артистхэр утыку къызэрихьэ щыгъынхэр щад цехым и IэпщIэлъапщIэхэр. Iэджырэ Иннэ, Казанцевэ Иринэ, Доценкэ Верэ сымэ гугъу зыдемыхьа зы щIыIуни IуэхущIапIэм щIэлъкъым жыпIэ кIэ ущыуэнукъым. Зи унафэщI къудамэм и гугъу къытхуищIыну Иннэ сыщелъэIукIэ идэркъым, «театрыр къыщы- зэIуаха махуэм щыщIэдзауэ мыбы щылажьэр Иринэщи, абы къыбжиIэмэ нэхъыфIщ» жеIэри.
— Курыт еджапIэм и ебланэ классым сыщIэсу Проценкэ Александр зэхуишэса къэфакIуэ студием сыхагъэхьауэ щытащ. А гупым щыщу Музыкэ театрым и балет труппэм щхьэкIэ къыхахар цIыхуихт дызэрыхъур, пенсэм дыкIуэхуи дыщылэжьащ абы. Иджыри студием сыхэту сэ сыщыджэгуащ ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэр- дей къэрал драмэ театрым щагъэува «Лалуцэ» япэ лъэпкъ балетым. 1968 гъэм щIышылэм и 27-м Музыкэ театрыр къызэIутхащ Коган Лев и «Iэминат» балетымкIэ. Абы щыгъуэм театрыр ухуэн яухатэкъым, дэ репетицэ тщIыуэ утыкум дыздитым уэс къыттесэрт. ДыщIалэт, апхуэдизкIэ ди къарумрэ зэфIэкIымрэ дыкъигъэгугъэрти, хуабэ гуэр щыттIэгъэну дигу къэкIыртэкъым. Абы зи узыншагъэр ихьахэри мымащIэу къытхэтащ, — игу къегъэкIыж Иринэ.
1990 гъэм, пенсэм кIуа иужь, щыгъынхэр щад цехым и лэжьыгъэм щыпищащ Иринэ. Ари зэрымыщIэкIэ къэхъуа Iуэхукъым. «Адыгэ театрым ауэ къызэрымыкIуэу щыгъын тыншхэр щытхуадырт. Мыбы дыкъэкIуэжа иужь дэ дыIууащ дызыпэмып- лъа Iуэху: оперэм, балетым щыджэгухэм я щыгъыныгъуэхэр тыншу зэрыщытын хуейр ди дэрбзэрхэм къазэрыгурымыIуэм. Ар сигу илъурэ сыкъэгъуэгурыкIуа-ти, цехыр IэнатIэ схуэхъуа иужь, си гъусэхэм яжесIэу щIэздзащ, зэгъусэуи актёрхэр зыгъэтыншын фэилъхьэгъуэхэр ддыуэ едгъэжьащ», — жеIэ Иринэ.
— Пэж дыдэщ, — къыпещэ це- хым и унафэщI Iэджырэ Иннэ. — Уэрэд жаIэ къудейкъым дэ дызыхуэдэхэм, къофэ, я Iэр дра- хьей. Дакъикъэ къэс я щыгъы-ныр зэрагъэзэхуэжу утыкум ит хъунукъым ахэр. Мис абы, жаIэ къудей мыхъуу, фIыуэ щыгъуазэт Ирини, чэнджэщэгъуи къытхуэхъуащ, псалъэ лей хэмыту сыкъызыгурыIуэ лэжьакIуэ хъарзынэщ.
Театрыр апхуэдизкIэ и псэм хэлъти, IукIыжу унэм щIэтIысхьэжыфынутэкъым Иринэ, ар и гъащIэм хэмытуи и нэгу къыхущIэгъэхьэртэкъым. Иджыпстуи театр зэхуэмыдэхэр зи кIуапIэ бзылъхугъэм дыщегъэгъуазэ сыт и лъэныкъуэкIи зыхуей хуэзэу спектаклхэр щагъэув IуэхущIа- пIэ закъуэтIакъуэм Музыкэ театрыр зэращыщым. «Москва сокIуэ сэ щIэх-щIэхыурэ. Абы щылажьэ театрхэм утыкум и теплъэми актерым и фащэми зрагъэлIэлIэжыркъым. Зы бохъшэшхуэ утыкум кърагъэувэу абы и къуагъым къыкъуэкIыурэ спектаклым и кIэм нэсыху ар ямыхъуэжу лэжьэфынущ. Дыдейр аракъым. КъызэрыгуэкI лэжьыгъэм щхьэкIэ дэ фэилъхьэгъуэ 60-м нэс дод, утыкум и теплъэращи, егугъупэу, щIэщыгъуэ хъун хуэдэу йолэжь», — дыщегъэгъуазэ Иринэ.
Казанцевэм и лэжьыгъэр гулъытэншэ хъуакъым. Зэман зэхуэмыдэхэм абы къыхуагъэфэщащ фIыщIэ, щытхъу тхылъхэр, абы къратащ Дунейпсо Артийскэ комитетым и медалыр.
ХЬЭТУ Иридэ.
Гъунэ зылъа гупыр
Балет труппэр къыщежьар ди хэкуэгъу, Май къалэм къыщалъхуа Проценкэ Александр Москва къикIыжу Налшык къыщыкIуарщ. Абырэ Уэрсей Фаинэрэщ ди республикэм и къуажэхэр, къалэхэр къызэхэзыкIухьу къэфэным ди-хьэх ныбжьыщIэхэр къыхэзышар, ахэр щеджэ культпросветучилищэм и хореографие къудамэм и гупышхуэр зыгъэсар. Проценкэ и япэ еджакIуэхэм ящыщщ Хьэкъул Розэ, Архэст Хьэсэнбий, Къардэн Борис, Энеев ТIэхьир, Кузнецов Юрэ сымэ, нэгъуэщIхэри.
Балет труппэр
ИлъэситIкIэ ахэр иригъаджэри, балетхэр гъэувыным яужь ихьащ балетмейстер гъуэзэджэр. Абы «Лалуцэ» балетым и либреттэр езым игъэхьэзырауэ иIэти, Коган Лев макъамэр щIригъалъхьэри, ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым аращ япэ дыдэ балету щагъэлъэгъуар. Абы къыкIэлъыкIуащ «Дахэнагъуэ», «Бахчисарайский фонтан», «Лебединое озеро» балетхэр. «Ещанэ ди лъэпкъ балетыр, «Iэминатыр», и кIэм нэмысауэ театрым и труп- пэм дыхагъэхьат, — къызжиIауэ щытащ Музыкэ театрым и балетмейстер нэхъыщхьэу илъэс куэдкIэ лэжьа Хьэкъул Розэ. — Ар цIыхухэм зэредгъэлъагъуным хуэдгъэхьэзыращ ухуэныгъэр и кIэм нэзыгъэс ухуакIуэхэм я лъащэ макъым щIэту. Балет труппэр и закъуэ (адрей гупхэр зэхуашэсыху) илъэсрэ ныкъуэкIэ щылэжьащ Музыкэ театрым».
Музыкэ театрыр къыщызэIуахам щегъэжьауэ 1972 гъэ хъуху балетмейстер IэнатIэм пэрытащ классикэ хореографием и лъабжьэр Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щызыгъэтIылъа Проценкэ Александр. ИужькIэ Гъубжокъуэ Болэт, Абыдэ Арсен, Хьэкъул Розэ сымэ, 2012 гъэм къыщыщIэдзауэ — КъБР-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, ди республикэм ЩэнхабзэмкIэ и министерствэм и къудамэм и унафэщI ПащIэ Рамед. Театрыр къыщызэIуахам щегъэжьауэ балет труппэм хэтащ Кузнецов Юрий, иужькIэ абы «Муха-Цокотуха» сабий балетыр Хьэкъул Розэ и гъусэу игъэувауэ щытащ.
Балет жанрым хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщIахэм ящыщщ къэфакIуэ телъыджэхэу Зэхъуэхъу Сэлэмэт, Архэст Хьэсэнбий, Къардэн Борис, Величкэхэ Анатолийрэ Галинэрэ, Къардэн Еленэ сымэ, нэгъуэщIхэри.
Рамед щыгъуазэ дызэрищIамкIэ, иджыпсту балет труппэр цIыху 25-рэ мэхъу.
— Ди цIыху бжыгъэр къы-щыдэмэщIэкIым и деж къыдогъэблагъэ щэнхабзэмрэ гъуазджэмкIэ колледжым (зэгурыIуэныгъэ зэтщIылIауэ щытщ) къафэ гъуазджэмкIэ и къудамэм щеджэхэр. Студентхэр лэжьыгъэм хыдогъэгъуазэ, догъэхьэзырри, зыхузэфIэкIыну къэтлъытэхэр спектаклхэм, опереттэхэм, музыкэ комедиехэм, балетхэм хыдогъэхьэ.
Балет труппэм хэтщ зи IэщIагъэр фIыуэ зылъагъу, ар зыкIи зыхуэмыхъуэжыну цIыхухэу Хьэкъул Анжелэ, балетмейстер-постановщик Чуякъуэ Юрий, Щэбэтыкъуэ Юлие сымэ, нэгъуэщIхэри. Сценэр зыгъэдахэу къытщIэхъуэ щIэблэм ящыщщ профессиональнэ къэфакIуэхэм я зэхьэзэхуэм, Эсамбаев Мэхьмуд и цIэр зезыхьэм (Грознэ къалэ), и лауреат Къущхьэ Камилэ; зэфIэкI хъарзынэ къэзыгъэлъагъуэ, щэнхабзэмрэ гъуазджэмкIэ колледжым и студенткэ, си гъэсэн Къан- дур Адисэ. Зэпеуэ куэдым хэтащ Адисэ, иужьрейуэ Санкт-Петербург щыIати, абы щекIуэкIа зэхыхьэшхуэм япэ увыпIэхэм яз къыщи-хьащ. ФIыкIэ дащогугъ Мустафаев ТIэхьир, Тут Ксение, ХьэхъупащIэ Астемыр сымэ. Ди театрым и концертмей-стер нэхъыщхьэ, балет труппэм и концертмейстер щIалэ Щэбэтыкъуэ Заур зыхуэбгъадэ хъун щымыIэ музыкантщ, — жеIэ Рамед.
ЖыпIэнурамэ, труппэм махуэ къэс къаруущIэ егъуэт, цIыхущIэ къыхохьэ, лэжьыгъэщIэхэр утыку кърехьэ. Псалъэм и хьэтыркIэ, иджыпсту гупыр йолэжь «Кошкин дом» сабий балетым, «Ночи в садах Испании» спектаклым. Илъэс кIуам «Гимн восходящему солнцу» балетыр Адыгей, Къэрэшей-Шэрджэс республикэхэм щагъэлъэгъуащ.
БЛИЙ Даянэ.
Утыку ущитым деж
Музыкэ театрым илъэс 40-м щIигъукIэ щылэжьа Бицу Юрэрэ илъэс зыбжанэкIэ а IуэхущIапIэм и хорым и пашэу щыта Бекъул Зауррэ яужькIэ а къалэныр пщэрылъ хуэхъуащ КIуащ Заретэ. Илъэс кIуам и фокIадэ мазэм щыщIэдзауэ ар хормейстер нэхъыщхьэщ. Саратов консерваториер къиухыу къызэригъэзэжрэ абы щригъэджащ Кавказ Ищхъэрэм ГъуазджэхэмкIэ и къэрал институтым.
Хорым хэтхэр
— ИлъэсиблкIэ сыщыIащ сэ институтым. СфIэгъэщIэгъуэну, сыдихьэхыу сыпэрытащ Iуэхум. Ди кафедрэри зэкъуэтт, студентхэм уахэтынри икъукIэ гухэхъуэт. Зыми и жагъуэ сщIыну сыхуейкъым, ауэ хорым ехьэлIа лэжьыгъэр нэхъыфIыжщ. Сэ сыдирижёрщ, сыхормейстерщ, гупым сыдэлэжьэныр, хорым сыщIыгъуу зыгуэр къэзгъэщIыныр си къалэн нэхъыщхьэу къызолъытэ. Сэ зэи мыбы уэрэд щыжысIэну къысхуихуатэкъым, сызыдеджа, зи гъусэу утыку сыкъихьахэр мымащIэу зэрыхэтым, щытхъу зэриIэм сыщыгъуазэ мыхъумэ. Хорым и лэжьыгъэр екIуу къызыхэщ лэжьыгъэхэр, «Севастопольский вальс»-м хуэдэхэр, и мащIэкъым театрым. ЖыпIэнуракъэ, зи лэжьыгъэр фIыуэ зылъагъу защIэщ хорым хэтхэр. Я нэгум уиплъэмэ, болъагъу, ролыр ягъэзащIэ къудей мыхъуу, абы зэрырипсэур. Ар мыхьэнэ ин дыдэ зыгъэзащIэщ, сыту жыпIэмэ макъ уиIэн къудейкIэ ди Iуэхур зэфIэкIыркъым, утыкум ущиткIэ артист нэсуи зыкъэбгъэлъэгъуэфыныр Iэмал зимыIэщ, — дыщегъэгъуазэ Заретэ.
ЗэрафIэщIалэм къыхэкIыу тIэкIу дзыхьмыщI-дзыхьмыщIу гупыр пщащэ цIыкIум IущIам пцIы хэлътэкъым. АрщхьэкIэ зэман кIэщIым къриубыдэу абы хузэфIэкIащ и Iуэху бгъэдыхьэкIэр хорым хэтхэм наIуэ ящищIын. Театрым и «Iэпкълъэпкъым» щыщ зы Iыхьэм хорым — и къэкIуэнум зэригъэпIейтей къудейр куэд и уасэщ.
— Псори зэхэту хорыр цIыху 41-рэ мэхъу, сабий зэрапIым щхьэкIэ мылажьэхэр хэмыту цIыху 38-рэ утыкум итщ, — жеIэ КIуащым. — Тенор, бас, сопранэ, альт… макъ лIэужьыгъуэ псори диIэщи, сыт хуэдэ концертми ди къарур пэлъэщынущ. Хорышхуэ щымылажьэу мыхъуну «Пиковая дама»-р дгъэувыну дыхуейщ. КъБР-м ЩэнхабзэмкIэ и министерствэм зэгурыIуэныгъэ етщIылIауэ илъэс къэс хорым зы концерт егъэхьэзыр. Театрым и илъэс лэжьыгъэр щызэхуищIыжыну пIалъэм иредгъэхьэлIэну ди мурадщ ар, икъукIэ дегугъууи догъэхьэзыр. Абы и япэ Iыхьэр хухэтхащ «Пушкинский венок» циклым. ЕтIуанэм щыдогъэзащIэ ди республикэм и композитор цIэрыIуэхэм — ХьэIупэ ДжэбрэIил, Къардэн Хьэсэн, Къашыргъэ Билал сымэ, нэгъуэщIхэми я IэдакъэщIэкIхэр. Ахэр псори уэрэд, макъамэ гъуэзэджэщ, зыгъэзащIэри мащIэ дыдэщ.
Сэ срогушхуэ щIыхьыцIэ зиIэ, дызыдэплъей уэрэджыIакIуэхэр дызэриIэм. Ди деж щолажьэ Кърым Иринэ, Уэтэр МуIэед сымэ, нэгъуэщIхэри. Апхуэдэуи си напщIэм телъщ ди хорым щыщхэр (Габуевэ Зухра, Созаев Хъусен, Щауэ Артур, Сэбаншы Мухьэмэд, н.) театрым игъэув таурыхъхэм хэтыну щIэх-щIэхыурэ зэрырагъэблагъэр. Иджыпсту «Кот в сапогах» шыпсэр къалащхьэми, районхэми, къуажэхэми щагъэлъагъуэ.
Сэ сыщогуфIыкI зы унагъуэм хуэдэу дызэрызэхущытым. Иджыблагъэ Бицу Юрэ къедгъэблагъэри ди нэхъыжьыфIым къыщалъхуа махуэмкIэ дехъуэхъуащ. Сигу нэхъ щIэныкъуэр нэгъуэщI щIыналъэхэм дызэрымыкIуэфырщ, утыку кърихьэн лэжьыгъэрэ абы зэрыпэлъэщын зэфIэкIрэ иIэт гупым.
Зытхыжар Сомгъур Синэмисщ.
Ефэнды Джылахъстэн: Iупхъуэр зэIутхащ «Iэминат» балетымкIэ
Налшык дэт Музыкэ театрым и лъабжьэр зыгъэтIылъауэ хужыпIэ-кIэ ущымыуэну Ефэнды Джылахъстэн нэхърэ абы и къежьапIэм нэхъыфIу щыгъуазэ къэгъуэтыгъуейщ. КъыщIэплъыхъуэни щыIэкъым, сыту жыпIэмэ а IуэхугъуэфIыр, Налшык Музыкэ театр къыщызэIухыныр, зи жэрдэмри, абы ехьэлIауэ къыкъуэкIа Iуэху псори зэфIэзыхари а зэманым КъБР-м щэнхабзэмкIэ и министру лэжьа Ефэнды Джылахъстэнщ. Нобэ республикэм и щэнхабзэ IуэхущIапIэ уардэхэм ящыщ зыуэ щыт, дызэрыгушхуэ цIыхухэр щылажьэ театрым ехьэлIа и гукъэкIыжхэм зыщыдгъэгъуэзэн папщIэ дэ абы зыхуэдгъэзащ.
— Музыкэ театр Налшык щыухуэным сытым утригъэгушхуат, Джылахъстэн?
— Ди къалэм и кум, Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 зэрырикъуам и цIэкIэ щыIэ утыкум деж, щаухуэну театрым и проектым къыщыгъэлъэгъуар драмэ театырт. Сэ абыкIэ сыарэзытэкъым, балет, оперэ, опереттэ зиIэ Музыкэ театр къызэIутхыныр си хъуэпсапIэ нэхъ ин дыдэу щытти. Ар Музыкэ театр пщIын щхьэкIэ хьэзыру щыIэ проектым зэхъуэкIыныгъэ мымащIэ-хэр хэлъхьэн хуейт: сценэр, оркестр мащэр куэдкIэ нэхъ ин щIын, макъамэр къабзэу цIыхухэм я деж нэсын папщIэ акустикэ жыхуэтIэм бгъэдыхьэкIэ лей худиIэн, балетым щхьэкIэ репетицэ щащI пэш хэщIыхьыжын, нэгъуэщI куэди. А псом- кIи дэ зыкъытщIагъэкъуащ Москва дэт «Гипротеатр» проект институтым и IэщIагъэлIхэмрэ Музыкэ театрыр зыщIа «Къэббалъкъпромстрой» ухуакIуэ трестым и лэжьакIуэхэмрэ.
Къыхэгъэщыпхъэщ театрымрэ концерт залымрэ щIыныр сыт хуэ-дэ нэгъуэщI ухуэныгъэми зэремыщхьыр. Жэуаплыныгъэшхуэ пылъщ цIыху куэд дыдэ зэкIуэлIэ- ну IуэхущIапIэр ныкъусаныгъэн-шэу зэфIэгъэувэным. Мис мы театрыр щытщIми гугъусыгъу куэдым дыIууащ дэ. Псалъэм папщIэ, абы и блынхэр зэрызэтелъхьэн хуейуэ проектым къигъэув тхьэмбылыфэ туфыр дэ Армян ССР-м и Артик къалэм къитшын хуей хъуащ. И щхьэм щIаIулIэнур, люмивенткIэ зэджэр, Германием фIэкIа щащIыртэкъым. Сыт хуэдизу мыгугъуами, адыгэш лъэпкъыфIым хуэдэу шитIкIэ къэтхъуэжыфат театрым ирикъуну люмивентыр. Апхуэдэ куэд, куэд дыдэ къыкъуэкIырт, ауэ дыкъэмыувыIэу а Iуэхум дыпэщIэтащ, икIи илъэситхум и кIуэцI-кIэ Музыкэ театрыр духуащ.
— Театрыр къызэIупхкIэ зэрызэфIэмыкIынур гурыIуэгъуэт, Джылахъстэн. Абы щылэжьэфын цIыхуи ухуейт…
— Сыт хуэдэ театрым дежкIи нэхъыщхьэ дыдэр и творческэ гупырщ. АтIэми, Музыкэ театрым ар куэду зэчий щызэхэтщ. Абы щылэжьэн хуейщ зэчий абрагъуэ зыбгъэдэлъ уэрэджыIакIуэхэр, балет труппэ, хор, оркестр, режиссёрхэмрэ дирижёрхэмрэ, зи IэщIа-гъэм фIыуэ хэзыщIыкI техникэ лэжьакIуэхэр — сценэм и машинистхэр, радистхэмрэ нэхур зэрытридзэм кIэлъыплъхэмрэ, дэрбзэрхэр, нэгъуэщIхэри. А псом къыхэкIыу, театрыр ухуэным дэ дэдгъэкIуащ сценэм папщIэ IэщIагъэлIхэр гъэхьэзырынри. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым зи лэжьыгъэ щызыгъэлъагъуэ балет труппэ диIэххэт. Ахэр зыхэдгъэхьэжыну гупри Музыкэ театрым щхьэкIэ дгъэхьэзыру щIэддзащ.
Си ныбжьэгъуфI, ВЛКСМ-м и ЦК-м илъэситхукIэ къыщыздэлэжьа, РСФСР-м щэнхабзэмкIэ и министрым и къуэдзэ Кочетков Владимир си дэIэпыкъуэгъуу къыхэтшри, 1964 гъэм Москва дгъэкIуащ щIалэгъуалэ зэчиифIэ гупитI. Зыр Луначарский А. В. и цIэр зезыхьэ ГИТИС-м музыкэ театрхэм я артистхэр щагъэхьэзыр и факультетым (СССР-м и цIыхубэ артист Ансимов Георгий и классым), адрейр — Гнесинхэ я цIэр зезыхьэ Музыкэ-педагогикэ училищэм. Къэфэным къыхуигъэщIа ныбжьыщIэ зытхух щIэдгъэтIысхьащ Вагановэ А. Я. и цIэр зезыхьэ Ленинград хореографие училищэмрэ Пермь хореографие училищэмрэ.
— ЗэрыжыпIащи, драмэ театру къежьар сыт хуэдэ щIыкIэкIэ Музыкэ театру къызэIуфхыфа?
— 1967 гъэм и жэпуэгъуэ мазэм си дипломатыжь цIыкIум сегугъупэу зэхэзгъэтIылъыкIа дэфтэрхэр дэслъхьэри, Москва сылъэтащ. РСФСР-м щэнхабзэмкIэ и министр Попов Алексей зи ухуэныгъэр и кIэм нэблагъэ театрыр Музыкэ театру фIэкIа нэгъуэщI пщIы зэрымыхъунур быдэу и фIэщ щIауэ хьэкъыу пхыгъэкIын хуейт. Сыхуэзэри, сызытекIухьа Iуэхур кIэщIу жесIащ. Дэфтэрхэм дакъикъэ тIощI хуэдизкIэ зыри жимыIэу хэплъащ министрыр.
— Оперэ, опереттэ, балет жыхуэтIэхэр къызэщIикъуэу Налшык Музыкэ театр къыщызэIутхыну хуит дыпщIатэмэ, ди лъэпкъыр хуаб- жьу къыпхуэарэзынт, икIи зэи уз- дэщымыIа Къэбэрдей-Балъкъэ- рым унэкIуэным ар щхьэусыгъуэ дахэ хуэхъунт, — щыжысIэм:
— Музыкэ театрыр къызэIупхкIэ зэфIэкIыркъым, абы иIэн хуейщ зэчий зыбгъэдэлъ творческэ гуп, — жэуап щIыкIэу жиIащ Алексей Иванович.
— Ари сощIэ, — сыкъыхуикIуэ- тыркъым си федеральнэ министрым. — Дэ диIэщ балет труппэ, и репертуарыр спектаклиплI хъууэ: «Лалуцэ», «Дахэнагъуэ» лъэпкъ балетхэмрэ Астафьевым и «Бахчисарайский фонтан», Чайковскэм и «Лебединое озеро» классикэ лэжьыгъэхэмрэ. УэрэджыIакIуэхэр, къэфакIуэхэр догъэхьэзыр, Москва и еджапIэхэм гупитI къэдгъэкIуащ, ди ныбжьыщIэхэр нэгъуэщI къалэхэми щоджэ. Дирижёр, художник, режиссёр жыпIэми, псори диIэщ.
— Урысейм къалэ куэд дыдэ итщ цIыху мелуаным нэс щыпсэууэ, ауэ оперэмрэ балетымрэ я театри, опереттэм и театри ямыIэу. Уэ къалэ цIыкIум жанрищри къызэщIэзыубыдэ Музыкэ театр къыщызэIупхыну уи мурадщ…
— Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхур абы щыпсэум нэхърэ хуэдитIкIэ нэхъыбэщ. Зыщызыгъэпсэхухэмрэ зи узыншагъэр щезыгъэфIакIуэхэмрэ хэтмэщ жыхуэсIэр. Нэхъыщхьэращи, дэ ди лъэпкъхэр хуейщ икIи яхузэфIэкIынущ я оперэ къызэрагъэпэщыну, классикэ лэжьыгъэхэр телъыджэу утыку кърахьэну. Шэч хэлъкъым Музыкэ театрыр къытщIэхъуэ щIэблэм эстетикэ гъэсэныгъэ етынымкIэ щIэгъэкъуэнышхуэ зэрыхъунум, — жысIащ сэ икIи сыкъызэримыкIуэтынур, дауэ мыхъуами Налшык а театрыр къызэрыщызэIуахынур къыхэзгъэщу щIызгъужащ:
— Алексей Иванович, мы IуэхугъуэфIым и жэуапыр нэгъуэщIым кърумыгъэту, арэзы ухъутэмэ, ди гуапэт.
— Уэ сыт хуэдэ мывэри пкъутэнщ, си ныбжьэгъу, — жиIащ абы пыгуфIыкIыурэ. — Сэ сыарэзыщ, ауэ «къалъхугъащIэ» театрым мылъку дэнэ къыхуздисхынур, 1968 гъэм и бюджетыр, уэри зэрыпщIэщи, куэд щIауэ яубзыхуащ.
Министрыр щIэгузэвэн щыIэтэкъым, Музыкэ театрыр зыхуэныкъуэну зэхъуэкIыныгъэхэр ухуэныгъэм щыхезгъалъхьэм, ар япэ илъэсым зэрылэжьэну щIыкIэми сегупсысри, си цIыхугъэхэм я фIыгъэкIэ 1968 гъэм и бюджетым хезгъэгъэхьат.
Музыкэ театр Налшык зэриIэнур партым и обкомым и япэ секретарь Мэлбахъуэ Тимборэ къыщищIар театрыр къызэрызэIуахым теухуа гуфIэгъуэ зэхыхьэм къызэредгъэблагъэ тхылъыр хущIэсхьа иужьщ.
«Архстройконтроль»-м и комиссэм Музыкэ театрым и унэр лэжьэным зэрыхуэхьэзырымкIэ 1968 гъэм щIышылэм и 27-м и шэджагъуэм деж актым Iэ щIидзащ. А махуэм и пщыхьэщхьэ дыдэм, сыхьэт 19-м деж, театрым и пэшым цIыхур щIэзу къызэхуэсащ. Сэ сценэм сыкъихьэри, псалъэ кIэщI жысIащ, мы Iуэхум хэлIыфIыхьахэмрэ къызэхуэсахэмрэ сехъуэхъури, гушхуэныгъэ къызыхэщ макъ-кIэ жысIащ:
— Ныбжьэгъу лъапIэхэ! Аращи, Къэбэрдей-Балъкъэрым и Музыкэ театрыр къызэIудох!
Театрым и Iупхъуэр зэIутхащ «Iэминат» балетымкIэ. ЦIыхухэр абы еплъащ дихьэхауэ, щыгуфIыкIыу, Iэгуауэшхуэ хуаIэту.
Епсэлъар ИСТЭПАН Залинэщ.
Макъамэ гъуазджэр зыгъэбей
Къэбэрдей-Балъкъэрым и театр, макъамэ гъуазджэхэм хэлъхьэныгъэфIхэр хуэзыщI, Къэрал Музыкэ театрымрэ «Амикс» театрымрэ я уэрэджыIакIуэ Холамханов Къайсын ди псэлъэгъущ.
— Къайсын, уи IэщIагъэр дауэ къыхэпха хъуат?
— Уэрэд жыIэным пасэу, курыт еджапIэм сыщIэсу, сыдихьэхащ. ЯпэщIыкIэ эстрадэ уэрэдхэр згъэзэщIэн щIэздзащ. ИужькIэ цIыхубэ уэрэдхэм нэхъ сыдахьэхащ. Гукъинэж сщыхъуащ илъэс 12 фIэкIа сымыхъуу япэ дыдэу утыкушхуэм зыкъыщызгъэлъэгъуэну си кIэн къызэрикIар. ИужькIэ, 2006 гъэм уэрэд жыIэнымкIэ «Урал-Моно» дунейпсо фестивалым и лауреат сыхъуащ. Ди республикэми, нэгъуэщI щIыналъэхэми нэмыцэбзэмкIэ, урысыбзэмкIэ, есэпымкIэ щекIуэкIа олимпиадэхэм мызэ-мытIэу си зэфIэкI сыщеплъыжащ. Хьэсэней къуажэ курыт еджапIэр къэзуха нэужь, си адэ-анэм Социально-гуманитарнэ институтым сыщеджэну къысхуагъэлъэгъуа щхьэкIэ, уэрэд жыIэным дихьэхати, Кавказ Ищхъэрэм ГъуазджэхэмкIэ и къэрал институтым уэрэд жыIэнымкIэ и къудамэм сыщIэтIысхьащ. ЕджапIэр къыщызухым, аспирантурэм социальнэ философиемкIэ си щIэныгъэм щыхэзгъэхъуащ икIи си кандидат лэжьыгъэр пхызгъэкIащ. Институтыр 2010 гъэм къэзухащ. Абы щыщIэдзауэ нобэр къыздэсым Къэрал Музыкэ театрым сфIэфIу сыщолажьэ. УФ-ми КъБР-ми щIыхь зиIэ я артист Батыр Мухьэдин сригъэджащ. Иджы си лэжьэгъущ, гъуэгугъэлъагъуэщ, чэнджэщэгъущ.
— Къул Амир зи художественнэ унафэщI, КъБКъУ-м уэрэдымрэ къафэмкIэ и «Амикс» театрым ухыхьа зэрыхъуам утезгъэпсэлъыхьынут.
— 2004 гъэм, илъэс 15 сыхъуу, Къул Амир зыхуэзгъазэри институтым сыщIэтIысхьэным и пэ къихуэу ар къыздэлэжьащ. Абы къищынэмыщIауэ, УФ-м щIыхь зиIэ и артисткэ Таукеновэ Галинэрэ компози-тор икIи япэ балъкъэр продюсер Этчеев Музэфаррэ уэрэд жыIэным и щэхухэм сыхагъэгъуэзащ. Си зэфIэкIхэр къызэкъуэсхын и лъэныкъуэкIэ ахэращ къыздэIэпыкъуар.
Уэрэдымрэ къафэмкIэ «Амикс» театрым и гъусэу Урысейм и щIыналъэ куэдым я утыкухэм зыкъыщыдгъэлъэгъуащ. Псом хуэмыдэу гукъинэжт уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэхэу Меладзе Валерий, Павлиашвили Сосо, Светиковэ Светланэ, Газманов Олег сымэ, Hi-Fi гупым, нэгъуэщIхэми я гъусэу зы утыку дитыну ди насып къызэрихьар. «Амикс» театрым и концертхэр, республикэ, къэрал махуэшхуэхэр щIэщыгъуэу къызэрызэдгъэпэщыным дыхущIокъу. Дэ догъэзащIэ зауэ зэманым, 60 — 70 гъэхэм нэхъ цIэрыIуэу щыта уэрэдхэр. КъищынэмыщIауэ, интернатхэм, жьы хъуахэм я унэхэм псапэхуэщIэу концертхэр зэпымыууэ щыдот.
— Уи лэжьыгъэхэр къызэщIэпкъуэжрэ кхъузанэм щIэбгъэкIыжмэ, дэтхэнэхэр нэхъ гукъинэж пщыхъуа?
— ФIыуэ слъагъу ролхэр куэд мэхъу. Нэхъ спэгъунэгъухэм икIи иджыпстуи ди репертуарым хэтхэм ящыщщ Музыкэ театрым и режиссёр Сафаровэ Тамарэ игъэува «Севастопольский вальс» опереттэм (Листов Константин) Ахьмэд и роль щызгъэзащIэр, Филатов Леонид и «Про Федота-стрельца удалого молодца» лэжьыгъэм щыщу пащтыхьым и роль къыслъагъэсар. Иджыпсту Дэбагъуэ Роман яужь итщ «Аршин мал алан» лэжьыгъэм. Абы хэт Вели и ролыр къысхуагъэфэщащ. Мыгувэу ар япэ дыдэу утыку щыдгъэлъэгъуэнущи, гупыж зыщIхэр псори фыкъыдогъэблагъэ. Лэжьыгъэр гъэщIэгъуэн фщыхъуну дыщогугъ.
— Упсэу, Къайсын. БгъэзэщIэну узэхъуапсэ роль е зыкъыщыбгъэлъэгъуэ-ну узыхущIэкъу щIыпIэ щыIэ?
— Иджыри къыздэсым нэхъыбэу пщэрылъ къысщащIыр гушыIэ ролхэращ. Ар си хьэл-щэным, дуней тетыкIэм нэхъ хуэкIуэу къалъытэу арагъэнущ. Арауэ къыщIэкIынущ драмэ ролхэм нэхъ сыщIыщIэхъуэпс-ри. Сыщогугъ Дэбагъуэ Романрэ Сафаро-вэ Тамарэрэ дяпэкIэ апхуэдэ роль къыслъагъэсыну.
Кавказ Ищхъэрэм и хэгъэгухэм, Москва, Тэтэрстаным, Башкоторстаным сыщыIащ. НэгъуэщI къэралхэм я утыку иджыри зыкъыщызгъэлъэгъуакъыми хуабжьу си нэ къокI.
— Зи гъусэу утыку уит уи лэжьэгъухэм ятеухуауэ сыт жыпIэнт?
— Зэлэжьэгъухэр зэгурыIуэ зэрылъ зы унагъуэшхуэм хуэдэу дызэхущытщ. Гупыр икIи дызэрогъэныбжьэгъу, унагъуэкIэ дызэроцIыху, дызэкIэлъокIуэ. Илъэс куэд щIауэ театрыр зыгъэбжьыфIэ ди нэхъыжьыфIхэм пщIэ яхудощI. Актёр Iэзагъ и лъэныкъуэкIи уэрэд жыIэнкIи ахэр си щапхъэщ.
— Музыкэ къэрал театрыр илъэс 50 зэрырикъум тещIыхьауэ IуэхущIапIэмрэ уи лэжьэгъухэмрэ сыткIэ уахуэхъуапсэрэ?
— ФIыуэ слъагъу IуэхущIапIэр ефIэкIуэну, зиужьыну, абы и утыку щыдгъэлъагъуэ лэжьыгъэ купщIафIэхэм иджыри къыхэдгъэхъуэну си гуапэщ. Си лэжьэгъу артист цIэрыIуэхэм узыншагъэ яIэрэ я зэфIэкIыр мыкIуэщIу илъэс куэдкIэ ди япэ итыну Тхьэм жиIэ. Театреплъхэм папщIэ ди бжэхэр сыт щыгъуи зэIухащ. Дызыхуэлажьэ цIыхубэр театрым куэду къекIуэлIэну ди гуапэщ, дэри абыхэм я гукъыдэжым зэрыхэдгъэхъуэнум, дэрэжэгъуэ зэреттынум дыхущIэкъунущ.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
ЕхъулIэныгъэрэ дэрэжэгъуэрэ
Музыкэ театрым и художественнэ унафэщI, дирижёр нэхъыщхьэ Щэбэтыкъуэ Натбий 1992 гъэ лъандэрэ мы IэнатIэм пэрытщ. Езыми зи унафэщI гупми дохъуэхъу, ди гуапэуи фыщыдогъэгъуазэ и гурыгъу-гурыщIэ къытхуиIуэтам.
— Сызипашэ оркестрыр лъэщщ, иджыпсту цIыху 35 — 38-рэ хэтщи, мыр мыхьэнэншэщ, зыпэрыт Iуэхум фIыуэ хищIыкIыркъым хужыпIэну зы цIыхуи щылажьэркъым. Ауэ ди улахуэр зэрымащIэр зыщIэ адэ-анэм нэгъуэщI лэжьыгъэ я быным яIэмэ нэхъ къащтэ. Музыкэ школ къэзыух дапщэ и IэщIагъэм иримылажьэрэ. Ауэ сэ сыщогугъ зэманым зихъуэжыну, ди лэжьыгъэм пщIэ нэхъ игъуэтыжыну. ФIым хуэплъэн, еджэн хуейщ, армырауи хъурэ?! — жеIэ Натбий.
Оперэхэмрэ опереттэхэмрэ я закъуэкъым дызэлэжьыр, сыт хуэдэ концерти тхуэщIынущ, тхуэгъэдэхэнущ. Сызэрыгушхуэ защIэщ си нэIэм щIэту Iуэху дахэ зылэжь гупым хэтхэр, ауэ псом хуэмыдэжщ илъэс куэд щIауэ зи лэжьыгъэм хуэпэжхэу Вялкэ Сергей, Лафыщ Катеринэ, Брухно Ольгэ, Къущхьэ Аслъэн, Атэлыкъ Къэралбий сымэ.
ГурыфIыгъуэхэм къыдэкIуэу, дигу щIэныкъуэм и гугъу пщIымэ, макъамэ Iэмэпсымэхэм дрикъуркъым. ИтIанэ, ахъшэ нэхъыбэ къыщахьри, ди музыкантхэм ящыщ куэд ди республикэм и къэрал филармонием щылажьэмэ нэхъ къащтэ. Ар икIи гурыIуэгъуэщ: псэун, я унагъуэр япIын хуейкъэ?!
КIУЭКIУЭ ХьэIишэт.
