Гугъуехьхэм зэи къапикIуэтакъым
Ди республикэм и тхыдэм, псом хуэмыдэу абы и егъэджэныгъэ IэнатIэм къикIуа гъуэгуанэм зи цIэ къыхэбелджылыкIхэм ящыщщ КъБР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ, УФ-м егъэджэныгъэмкIэ и отличник Пащты СулътIан Аслъэмырзэ и къуэр. Хэку зауэшхуэм щызэрихьа лIыгъэмрэ хахуагъэмрэ къапэкIуэу ЩIыхь Орденым и нагъыщитIыр, Вагъуэ Плъыжь орденыр, Хэку зауэ орденым и етIуанэ нагъыщэр, нэгъуэщI къэрал дамыгъэ лъапIэхэр зыхуагъэфэща, зауэ нэужь лъэхъэнэм зэфIэкIрэ щIэныгъэу бгъэдэлъыр щIыналъэм егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэр щегъэфIэкIуэным хуэзыгъэпсу, пщIэрэ щIыхьрэ зиIэу дунейм тета цIыхущ Пащтыр. Псэужамэ, абы и ныбжьыр илъэс 90 ирикъунут.
Пащты СулътIан Пащты СулътIан Бахъсэн районым хыхьэ Къулъкъужын Ипщэ къуажэм 1923 гъэм къыщалъхуащ. Жылэм дэт илъэсибл школыр ехъулIэныгъэ иIэу къиуха нэужь, щIалэ жыджэрыр и егъэджакIуэхэм я чэнджэщкIэ щIэтIысхьащ Налшык дэта педрабфакым. ГъащIэщIэр къэралым щыщаухуэ зэманти, цIыхубэм нэхурэ щIэныгъэрэ къахуэзыхь IэщIагъэлIхэр, псом хуэмыдэу егъэджакIуэхэр, дэнэкIи щымащIэт. А IэщIагъэм илъэсищкIэ хуеджа СулътIан пэщIэдзэ классхэм я егъэджакIуэу Къармэхьэблэ дэт школым ягъэкIуащ. Апхуэдэу къыщIидзащ фIыгъуэ куэд къезыта, езыми и гуащIэшхуэ зыхилъхьа егъэджакIуэ гъуэгуанэр.
Хэку зауэшхуэр къыщыхъеям, Пащтым дзэм къулыкъу щищIэрт. Фочауэхэр, радистхэр щагъэхьэзыру Краснодар дэта школыр къэзыухахэм яхэту Пащтыр зауэм щыIухьащ Мелитополь, Новокузнецк къалэхэм япэмыжыжьэу. 1942 гъэм и накъыгъэм къыщыщIэдзауэ ар щызэуащ Сталинград и Iэшэлъашэхэм, къалэр бийм щызыхъумэ, генерал Руссиянов зи унафэщI гвердейскэ корпусым хэту. Сталинград деж щекIуэкIа зауэ гуащIэхэм СулътIан и псэ емыблэжу щапэщIэтащ бийм, мызэ-мытIэуи уIэгъэ хьэлъэ хъууэрэ сымаджэщым щIэлъащ. Къалэр щихъумэм къытехуауэ щыта лагъым къутахуэр Пащтым илъэс 56-кIэ кърихьэкIащ и дамэм хэлъу. ИужькIэ операцэ ящIри къыхахыжауэ щытащ. А щIыпIэм, псэзэпылъхьэпIэ хьэлъэм икIи зауэм и зэхэгъэкIыпIэ шынагъуэм, щызэрихьа хахуагъэм папщIэ Пащтым къыхуагъэфэщауэ щытащ къэрал дамыгъэ лъапIэ куэд, ЩIыхь Орденым и ещанэ, етIуанэ нагъыщэхэри яхэту. Абы щыгъуэм ар хагъэхьауэ щытащ коммунист партми.
Сталинград бийм щахъума нэужь, 1944 гъэм Пащтыр зыхэт фочауэ дивизэр щызэуащ Запорожье, Днепропетровск къалэхэм я гъунэгъуу. Абдеж зауэлI хахуэр еплIанэу уIэгъэ щыхъуащ, ауэ ари иужьрейтэкъым япэ итхэм ящIыгъуу бийм ебгъэрыкIуэ адыгэ щIалэм и дежкIэ. Сымаджэщым нэхъыфI щыхъужа нэужь, ар аргуэру фронтым Iухьэжащ икIи Украинэм, Румынием, Чехословакием, Венгрием щызэуащ. Етхуанэ биишэр сэлэт хахуэм къыщытехуащ Венгрием щыIэу. ЗимыщIэжу хьэлъэу ар гъэр ящIащ, арщхьэкIэ мыбдежми лIыгъэ къыкъуэкIащ Пащтым. ГъэрыпIэм цIыхугъэ щыхуэхъуа зауэлI гупым я пашэу ар къыщIэпхъуэжыфащ, ди дзэми къахыхьэжыфащ, и зауэ гъуэгуанэми адэкIэ пищащ. Хэку зауэшхуэр иухыху Iутащ ар фронтым. ИужькIэ Япон зауэми хэтащ.
Пащты СулътIан щалъхуа и щIыналъэм и лъэр щытеувэжар 1946 гъэращ. Мамыр гъащIэм хуэпабгъэу къэкIуэжа зауэлI хахуэм, лейтенант нэхъыжьым и бгъэгум щылыдырт зауэм щызэрихьа лIыгъэхэм папщIэ кърата ордениплIрэ медалиблрэ, апхуэдэу абы къыхуагъэфэщат Советыдзэхэм я Командующэ Нэхъыщхьэ Сталиным къыбгъэдэкI ФIыщIэ тхылъи. Коммунист жыджэрым занщIэу дзыхь къыхуащIащ жэуаплыныгъэ зыпылъ парт IэнатIэ. Ар ягъэуващ КПСС-м и Куба райкомым пропагандэмрэ агитацэмкIэ и къудамэм и унафэщIу, иужькIэ къызэгъэпэщыныгъэ лэжьыгъэхэмкIэ къудамэм и пашэуи лэжьащ. ЗэфIэкI лъагэ, гупсысэ шэщIа, акъыл нэху зиIэ Пащтыр мыгувэу ягъэуващ райкомым и секретару. А парт къулыкъум пэрытурэ, СулътIан къиухащ Геленджик къалэм дэт парт школыр, иужькIэ КъБКъУ-м и тхыдэ факультетыр.
ПщIэ зиIэ парт къулыкъу лъагэ зэрихьэми, Пащтым и гум сыт щыгъуи илът егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ Iуэхур. Дауи, ар зыпэрыт IэнатIэри куэдкIэ епхат цIыхубэм щIэныгъэ егъэгъуэтыным, къэралым хуэфащэ щIэблэ къэгъэтэджэным, арщхьэкIэ егъэджэныр зи псэм хэлъ цIыхум и дежкIэ ар мащIэт.
— Ди адэр егъэджакIуэ IэщIагъэм къыхуалъхуауэ зыхужаIэ цIыхухэм ящыщт. Гува-щIэхами, абы а IэнатIэм зэригъэзэжынур нэрылъагъут, — и адэр игу къигъэкIыжу жеIэ абы и къуэхэм ящыщ, «КПРФ» политикэ партым и Къэбэрдей-Балъкъэр щIыналъэ къудамэм и пашэ Пащты Борис. — Абы хуабжьу фIыуэ илъагъурт и щIалэгъуэм къыхиха IэщIагъэр, абы пыщIа псори. Апхуэдэу ди адэр ущиякIуэ, унэтIакIуэ гъуэзэджэт. Ухимыгъэзыхьыщэу, къыптримыкъузэу, абы гъуэгу захуэм утришэфырт. Абы хуэщIат абы и псалъэ Iущхэри, чэнджэщ лъапIэхэри, езым и гъащIэ щапхъэри.
Илъэс 35-м щIигъукIэ Пащты СулътIан хэтащ егъэджэныгъэ IэнатIэм. Пэжыгъэр, жэуаплыныгъэр, зэпIэзэрытыныгъэр, цIыху хэтыкIэ лъагэр, зэхэщIыкI куур зи хьэл цIыху щыпкъэм дзыхь къыхуащI дэтхэнэ IэнатIэри иригъэфIакIуэрт. Къулъкъужын Ищхъэрэ къуажэм дэт курыт школ №4-м и унафэщIу щыщыта илъэсхэр ноби ящIэж жылэм дэсхэм, а лъэхъэнэм абы къыдэлэжьахэм, иригъэджахэм. Пащтым и фIыгъэкIэ, школым къыщызэрагъэпэщауэ щытащ еджакIуэхэм я производственнэ бригадэ. Абы и лэжьыгъэр апхуэдэу къызыхуэтыншэу зэтеубла хъуати, щIэх дыдэу хъер къиту хуежьащ. НыбжьыщIэхэм я гуащIэдэкI лэжьыгъэм къэрал гулъытэ игъуэтауэ щытащ. Абыхэм я зэфIэкIыр щагъэлъэгъуащ Союзпсо мэкъумэш гъэлъэгъуэныгъэм, абы и дыжьын медалри къыхуагъэфэщат. УнафэщI IэкIуэлъакIуэм и нэIэм щIэту лэжьахэм, еджахэм зэрыжаIэжымкIэ, Пащтыр адрейхэм къахэщырт и Iуэху зехьэкIэ пэрытымкIэ, гупыр зы мурадышхуэм хуиунэтIыфырт, зэкъуигъэувэрт, ехъулIэныгъэм хуишэрт.
1961 гъэм Пащтым IэщIалъхьащ Бахъсэн районым егъэджэныгъэмкIэ и IэнатIэр. А къалэныр абы илъэс зыбжанэкIэ зэрихьащ, пэжу, гугъуехьхэм къапимыкIуэту, игъэлажьэхэм щапхъэ яхуэхъуу. ИужькIэ СулътIан лэжьащ Бахъсэн дэт етIуанэ курыт школым, итIанэ езанэм я унафэщIу. А илъэсхэм Пащтым аргуэру къызыкъуихащ зэфIэкI куэд. Ар зи унафэщI IуэхущIапIэр районым пашэ щыхъурт еджэнкIи, гъэсэныгъэкIи, жылагъуэ IуэхухэмкIи. Дэтхэнэ IуэхуфIми и жэрдэмщIакIуэт унафэщI гумызагъэр.
Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм щызыIэригъэхьа ехъулIэныгъэ лъагэхэр, бгъэдэлъ зэчиишхуэр къалъытэри, Пащты СулътIан къыфIащауэ щытащ цIэ лъапIэхэр, къэрал дамыгъэхэр.
И ныбжьыр нэсу пенсэм кIуа нэужьи, СулътIан тIысыжакъым. Япэ щIыкIэ ар лэжьащ район фильмотекэм и унафэщIу, иужькIэ щытащ ветеранхэм я Бахъсэн куей советым и пашэу. А жылагъуэ IэнатIэри пщIэ пылъу ирихьэкIащ Пащтым, районым и ныбжьыщIэхэм, щIалэгъуалэм хэкупсэ гъэсэныгъэ ядригъэкIуэкIыу, абыхэм яхуэзэрэ епсэлъылIэу, гупсысэхэмкIэ ядэгуашэу.
Апхуэдиз лэжьыгъэфI зи IэрыкI Пащтым унагъуэ дахи иухуащ. СулътIан и щхьэгъусэ Нини егъэджакIуэти, тIуми я къару куэд халъхьащ а IэнатIэр егъэфIэкIуэным. Зэщхьэгъусэхэм я ехъулIэныгъэ нэхъ ин дыдэхэм ящыщщ абыхэм я бынхэр. Абыхэм псоми щIэныгъэ нэхъыщхьэ яIэщ, я гум къыхиха IэщIагъэхэм иролажьэ, гъащIэм увыпIэ екIу щагъуэтауэ, унагъуэ щхьэхуэ хъужауэ. Быным я нэхъыжь Эммэ, и адэм ещхьу, курыт школым тхыдэр щрегъэдж. Валерэ дзэ академиер къиухащ, абы епха IэнатIэм Iутщ. Борис жылагъуэм щыцIэрыIуэ, пщIэшхуэ щызиIэ цIыхущ. Илъэс зыбжанэкIэ министру лэжьащ, иджыблагъэ дзыхь къыхуащIащ Компартым и щIыналъэ къудамэм и япэ секретару щытыныр. Абы къыкIэлъыкIуэ Ритэ экономистщ, IэнатIэ хъарзынэ иIыгъыу мэлажьэ. Зэдэлъхузэшыпхъухэм я нэхъыщIэ Альберти щIэныгъэ нэхъыщхьэ иIэщ. Ар адэжь лъапсэм и хъумакIуэщ.
Унагъуэ дахэм нобэ ящхьэщытыжкъым нэхъыжьыфIыр. Илъэс зыбжанэ и пэкIэ ар дунейм ехыжащ. Езыр щымыIэжми, ди гъащIэм къыхэнащ Пащты СулътIан, зауэлI хахуэм икIи егъэджакIуэ Iэзэм, и фэеплъ дахэ куэд. Абы и псалъэ Iущхэмрэ бгъэдэлъа Iуэху зехьэкIэ екIумрэ иджыри я щапхъэщ къыщIэна и унагъуэм, и бынхэм, къыдэлажьэу щытахэм, иригъэджахэм. Пащты СулътIан Аслъэмырзэ и къуэм и цIэр зэрехьэ Бахъсэн къалэм и уэрамхэм ящыщ зым. А цIэм иропагэ ар зыфIаща езанэ курыт школу Бахъсэн дэтым и гъэсэнхэри. Апхуэдэхэм я фэеплъыр куэдрэ жылагъуэм щахъумэ.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
