Жьыщхьэ махуэ хъуа Къумыкъу Мамдухь
Илъэс 30 ипэкIэ Дамаск зи унагъуэр къизышыжу адэжь щIыналъэр псэупIэ зыхуэхъужа щIэныгъэлI, тхакIуэ, Сириеми Урысей Федерацэми я ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэхэм хэт, егъэджакIуэу илъэс куэдкIэ хьэрып къэрал зыбжанэми Къэбэрдей-Балъкъэрми щылэжьа Къумыкъу Мамдухь и ныбжьыр илъэс 80 ирокъу.
Къумыкъухэ я унагъуэр ящыщт Хэкур зи пщIыхьым хэмыкI хэхэс къэбэрдейхэм я щIэблэм. Ахэр щыпсэуа Хъышней къуажэм адыгэбзэ къабзэр щызекIуэрт, адэжь щIыналъэм теухуа хъыбархэри фIыуэ ящIэрт. КъищынэмыщIауэ, ЕтIуанэ дунейпсо зауэм щыгъуэ СССР-м икIыу Европэм кIуахэу иужькIэ Сириемрэ Иорданиемрэ псэупIэ зыхуэхъужахэми Кавказым теухуа хъыбар зэмылIэужьыгъуэхэр здахьат. Хэкужьым и гъуэгур щызэIуахым, Мамдухь и щхьэгъусэ, Щоджэнхэ япхъу Сихьэми къэIэпхъуэжыну арэзы хъуащ икIи замыIэжьэу 1992 гъэм Хэкум къэкIуэжащ. Хьэрыпым щыхэхэсами, адыгэбзэр, лъэпкъ хабзэр зыхъумэжыфа ди лъэпкъэгъу унагъуэ дахэр къытхэзэгъэжащ, Къэбэрдейм зэпымыууэ исами ярейуэ. Куэд и уасэщ Дамаск щыIэ Адыгэ ФIыщIэ Хасэми зэщхьэгъусэхэр жыджэру зэрыхэлэжьыхьари.
Дэнэ щIыпIэ къыщымыхутами, зи бзэ зыхъумэжыну хущIэкъум дэтхэнэ Iэмалри къигъэсэбэпынущ. Абы и щыхьэтщ латиныбзэкIэ тха тхылъ закъуэтIакъуэхэр зыдагъэIэпыкъуурэ зэщхьэгъусэхэр анэдэлъхубзэм зэрыхуеджар, тхэкIэ-еджэкIэ зэрызрагъэщIар. Хрущёв Никитэ и зэманым щыгъуэ Хэкум икI письмохэр, тхылъхэр зыIэрыхьэ хъуа ди лъэпкъэгъухэм я гуфIэгъуэш-хуэт. Я щIэблэми курсхэр Адыгэ ФIыщIэ Хасэхэм къыщыхузэрагъэпэщурэ адыгэбзэр ирагъэджащ.
Къумыкъу Мамдухь художественнэ тхыгъэхэри щIэныгъэ лэжьыгъэхэри и Iэдакъэ къыщIэкIащ. Апхуэдэщ хьэрыпыбзэкIэ зэридзэкIауэ дунейм къытехьа «Нартхэр» тхылъыр, КъуэкIыпIэ Гъунэгъум щыпсэу пасэрей лъэпкъхэм я IуэрыIуатэм иригъапщэурэ зэпкъриха «Нарт» хъыбархэр, и Iуэтэж хьэлэмэтхэр щызэхуэхьэсауэ къыдигъэкIа «Сыт псыхъуэ цIыкIум жиIэр?» тхылъыр. Зи тхыдэр зыдж дэтхэнэми хуэщхьэпэнущ «Кавказымрэ КъуэкIыпIэ Гъунэгъумрэ папщIэ XIII лIэщIыгъуэм и кум къыщыщIэдзауэ XXI лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэм нэс ирагъэкIуэкIа зэпэщIэувэныгъэ инхэмрэ шэрджэсхэмрэ» и къэхутэныгъэ лэжьыгъэ купщIафIэр. Тхылъым сурэт куэди хагъэхьащ. Хьэрып къэралхэр 22-рэ мэхъури, абыхэм я библиотекэхэмрэ университетхэмрэ а лэжьыгъэр яхуигъэхьащ. «Черкесика» адыгэ щIэнгъуазэм ихуащ дуней псом щикъухьа адыгэхэм ятеухуауэ Къумыкъу Мамдухь иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэр, Кавказ Ищхъэрэм къыщыхъуа зауэ цIыкIухэмрэ зауэшхуэхэмрэ, адыгэ мамлюкхэм ятеухуахэр. Тхыдэр зи лъабжьэ лэжьыгъэхэр къыдигъэкIын щхьэкIэ, щIэныгъэлIыр адыгэбзэкIэ дунейм къытехьа тхыгъэхэми хьэрыпыбзэкIэ щыIэхэми пхыджыкIыурэ зэхуихьэсащ, дэтхэнэ и зы псалъэри дэфтэрхэмкIэ щIигъэбыдэжу.
— Абы и лъэныкъуэкIэ IитIыр зэрыIуэтыркъым. Хамэ къэралхэм къыщыдэкI тхыгъэхэм хэкурысхэр щыгъуазэкъым, нэгъуэщI щIыналъэхэм щыпсэу ди лъэпкъэгъухэми адыгэбзэкIэ къыдэкIахэм ящыщу яIэрыхьэр зырызыххэщ, — жеIэ Мамдухь.
«Нарт» хъыбархэм ятеу-хуа тхылъыр и кIэм нигъэсыну Къумыкъур щIэхъуэпсырти, къехъулIащ. АдыгэбзэкIи хьэрыпыбзэкIи зэгъусэу итхын щIидза щхьэкIэ, кIыхьлIыхьыIуэ хъууэ гу щылъитэм, нэхъ псынщIэу и гупсысэр къызэрыхуэIуатэ адыгэбзэм къытеувыIэжри, и тхыгъэр зэрыщыту «Адыгэ псалъэ» газетым трыригъэдзащ. Илъэс зыбжанэ дэкIри, Мамдухь и лэжьыгъэшхуэр (нэкIубгъуэ 900-м нэблагъэр) хьэрыпыбзэкIэ дунейм къытехьащ.
Хэкум къызэрыкIуэжам зы махуи хущIегъуэжакъым Къумыкъухэ я унагъуэ да-хэр. АбыкIэ фIыщIэр зейуэ къалъытэр къызыхыхьэжа, гуапэу къезыгъэблэгъэжа я лъэпкъэгъухэрщ, ныб- жьэгъухэрщ, гъунэгъухэрщ. Куэд и уасэу къалъытэ хэкурысхэр Iыхьлы-благъэм хуэдэу къазэрыIущIар.
Жьыщхьэ махуэ хъуа Мамдухьрэ и щхьэгъусэ Сихьэмрэ я бынхэр (Маринэ, Мирэ, Бибарс сымэ), абыхэм я быныж цIыкIухэрщ я гурыфIыгъуэри, узыншагъэ яIэу къуэрылъху-пхъурылъхухэм я ехъулIэныгъэ, гуфIэгъуэ куэд ялъагъуну ди гуапэщ.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
