Си ЕгъэджакIуэ
Псоми фIы дыдэу къыдгуроIуэ дыкъэзылъхуа ди адэ-анэм я щIыхуэшхуэ зэрыттелъыр. Си гугъэмкIэ, апхуэдэуи дэ я щIыхуэ ттелъщ цIыху нэс дыхъуным, гъащIэм лъэ быдэкIэ дыхэувэным мащIэ-куэдми зыгуэр хэзылъхьа дэтхэнэми. Зи гугъу сщIыр щIэныгъэ къыдэзыта ди егъэджакIуэхэм, зи тхыгъэхэм дыкъыщIэхъукIа тхакIуэ гъуэзэджэхэм, зи сурэтхэм дыдахьэх художникхэм, зи роль гукъинэжхэм дыдэплъея артистхэм, гупсысакIуэшхуэхэм я закъуэкъым, атIэ дерскIэ мыхъуу, зи щапхъэкIэ дызыпсыхьа нэхъыжьыфIхэрщ. Дэтхэнэ зы цIыхури и гъащIэ гъуэгум щрихьэлIащ апхуэдэ, ауэ мащIэщ къытхэкIар ахэр псэуху хуэфащэ гулъытэрэ псалъэ гуапэрэ лъигъэсауэ.
Къардэн Башир Мэхьмуд и къуэр апхуэдэущ сэри, 60 гъэхэм КъБКъУ-м и тхыдэ-филологие факультетым и студенту щыта си ныбжьэгъухэми къызэрытхущытар. Дызэреджа илъэситхуми ар декану щытащ. Зыпэрыт IэнатIэр лэжьыгъэ къудейтэкъым абы и дежкIэ, атIэ ар ди адэ етIуанэми ярейт. Мыр псалъэ гъущэ къудейкъым: а илъэсхэм Кавказ Ищхъэрэм вузитI иту арат — Дагъыстэнымрэ дыдеймрэ. Арати, нэгъуэщI щIыпIэхэм къикIа, мазэ-мазитIым зэ фIэкIа унэм мыкIуэжыфхэр щеджэрт.
Студентхэр зыщыгугъыр стипендие тIэкIурат. Ар щIыжысIэращи, егъэджэныгъэр къызэгъэпэщыным нэмыщI псэуныгъэм ехьэлIа Iуэху къиинхэри щыIэт. Мис а псор зэфIэхыныр я пщэ дэлът деканым, абы и къуэдзэм, жылагъуэ дэIэпыкъуэгъухэм. Къардэн Башир хузэфIэкIат егъэджэныгъэм къыдэкIуэу, студентхэм я махуэ къэс гъащIэри зэтригъэувэн, факультетым щеджэхэр зы унагъуэшхуэм хуэдэу зэришэлIэн. Дэ дызэрыцIыху къудейтэкъым, зым адрейм и Iуэху зыIутыр фIыуэ тщIэрт. Сэ куэдрэ къысхуихуащ сессие нэужьым стипендиер зратынухэм, общежитием и пэшхэр зылъысынухэм, нэгъуэщIхэм унафэ тезыщIыхь комиссэм сыхэтыну. Мызэ-мытIэу сэ хьэкъ сщыхъуащ дэтхэнэ студентми и гъащIэм дэр нэхърэ нэхъыфIу Башир зэрыхищIыкIыр. Зыхуей-зыхуэфIыр ищIэ къудейтэкъым, абыхэм зэрызащIигъэкъуэн псалъэ гуапэхэри къигъуэтырт, чэнджэщ щхьэпэхэр яритырт, я еджэныгъэм, жылагъуэ Iуэхухэм, псэуныгъэм ехьэлIауэ хузэфIэкI псомкIи ядэIэпыкъурт.
Дэ щIэх-щIэхыурэ хьэщIэ лъапIэхэр къытхуеблагъэрт — тхакIуэхэр, усакIуэхэр, музыкантхэр, ди факультетыр зэман зэхуэмыдэхэм къэзыухахэр, кIэщIу жыпIэмэ — цIыху гъэщIэгъуэнхэр. Ар зи фIыщIэр Баширт, щэнхабзэмкIэ министру, иужькIэ КъБР-м и радиокомитетым и тхьэмадэу зэрылэжьам и фIыгъэкIэ цIыхугъэ и куэдти, ахэр къригъэблагъэрт. Уеблэмэ, Москва, Тбилиси, Ленинград, Ростов къалэхэм къикIа хьэщIэхэр къыщытхуиша къэхъуащ абы. Ди деканым и жэрдэмкIэ зэхуашэсауэ утыкум бжьыфIэу ит самодеятельнэ гупхэм ягъэдахэрт апхуэдэ пшыхьхэр. Къуажэ пхыдзахэм щыщ щIалэгъуалэм я дежкIэ псынэпс къабзэм хуэдэт апхуэдэ зэIущIэхэр, лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм я щэнхабзэм щыгъуазэ хъунымкIэ хэкIыпIэфIт. Сыт-тIэ абы гъэщIэгъуэну хэлъыр, жаIэнкIи мэхъу. ГъэщIэгъуэныр къызэрыгуэкI къуажэдэс хъыджэбзхэмрэ щIалэхэмрэ лъэпкъ интеллигенцэм и курых — егъэджакIуэхэр, журналистхэр, щIэныгъэ лэжьакIуэхэр, тхакIуэхэр — къазэрыхэкIарщ, абы щыгъуэми я пщэ дэлъ къалэн мытыншыр къагурыIуэрэ абы хуэпэжу. А илъэсхэм студенту щытахэм егъэджакIуэфIхэр, Кавказми къэрал псоми къыщацIыху тхакIуэхэмрэ усакIуэхэмрэ, щIэныгъэм и докторхэмрэ профессорхэмрэ къазэрищIыкIар зи фIыгъэр Къардэнымрэ абы и дэIэпыкъуэгъухэмрэ зэпыу имыIэу ирагъэкIуэкIа лэжьыгъэрщ, дэтхэнэми гъащIэм ди гъуэгу щыхэтшынымкIэ щIэгъэкъуэн къызэрытхуэхъуахэрщ.
И цIыху щIыкIэкIэ псалъалэтэкъым Башир, кIий-гуо хэлътэкъым. Абы щыгъуэми и дэтхэнэ псалъэри гущIэм кIуэцIрыкIырт. Упэрыуэ хъурт: къодэIуэфырт ар икIи уриудыхыну зэи хэттэкъым. Уедэуэныр гугъут, сыту жыпIэмэ зыхуейр апхуэдизу зэгъэкIуауэ, хьэкъ пщыхъуу зэкIэлъихьырти, апхуэдэ Iэмал къуитыртэкъым. Унафэ ищIутэкъым къызэропсалъэр, псы щэхум хуэдэт, ауэ и гупсысэр куут икIи лъэщт.
Студент гъащIэр, псоми зэрытщIэщи, щIалэгъуалэм я лъы къэплъыгъуэм и зэманщ. Дэри къытхэтт къаугъэ къэзыIэтхэр, псынщIэхэр. ГъэщIэгъуэныщэу абыхэми бзэ къахуигъуэтыфырт Башир, псалъэмакъри ди факультетым адэкIэ мыкIуэу къызэтригъэувыIэфырт. Нобэр къыздэсым къызгурыIуэркъым абы и макъ щабэмкIэ цIыху IэубыдыпIэншэр, ерыщыр къигъэIурыщIэфу зэрыщытар.
Зи гупкIэ исым и уэрэд жызыIэхэм ящыщтэкъым Башир. И къуэш нэхъыжь, Дзэ Плъыжьым и офицер Къардэн Iэмин 1937 гъэм пцIы тралъхьэу яукIахэм ящыщт. Къардэныр щIэст партым и зэIущIэшхуэ гуэр. Абы псэлъапIэр хуит къыщыхуащIым жиIащ лажьэ зимыIэу ягъэкIуэдахэр щаухеижкIэ, абыхэм я псэр зыгъэнахэр гъэкъуэншэн зэрыхуейр. Езы Башир а Iуэхум и гугъу зэи ищIыртэкъым, ауэ, цIыху щхьэхуэм и цIэ къриIуауи жаIэж. Къардэн Iэмини абы хуэдэ нэгъуэщI куэдми я псэр гъэныным теухуа унафэхэм зи Iэ щIэлъахэм ящыщ парт лэжьакIуэ хэст президиумым…
Абдежым щегъэжьауэ лъакъуэпэщIэдз къыхуащIын щIадзащ Башир, къулыкъуми къытрагъэкIри, республикэм и гъащIэми къыхадзыну пылъащ. АрщхьэкIэ абы къыхуэсэбэпащ зауэ нэужьым, зэманыр зэрыхьэлъэм емылъытауэ, кандидат диссертацэр пхигъэкIауэ зэрыщытар. ЩIэныгъэ-егъэджэныгъэ IэнатIэм пэрыувэри, фIыщIэрэ щIыхьрэ пылъу а къалэн мытыншыр ирихьэкIащ.
Лей къызытехьа цIыхур е ткIий хъууэ, е абы ткIиягъэм и бий къищIыкIыу жаIэ. ЕтIуанэр къызэрыхъур нэхъ мащIэрэщ, ауэ, ди гуапэ зэрыхъунщи, апхуэдэхэми уарохьэлIэ. А насыпым хуэдэмкIэ Тхьэр зыхуэупсахэм ящыщт Къардэн Башир. Студентхэм ди дежкIэ ар цIыхугъэ лъагэм, интеллигентыгъэм, псэ хьэлэлым и щапхъэ нэст. Гулъытэ хэха зэи къилъыхъуэртэкъым ди унафэщIым, куэдым зэрахьэлу, фIыуэ илъагъу къыхигъэщхьэхукIыртэкъым, и къалэныр пыплъхьэни пыпхыни щымыIэу тэмэму игъэзащIэу арат. Ар лIыгъэкъэ-тIэ!
Иджыри зы Iуэхугъуэм сыкъытемыувыIэн слъэкIынукъым. Си адэшхуэм и адэ Гъут Иналыкъуэрэ Башир и адэшхуэмрэ зэгъунэгъут. Абыхэм я пщIантIэхэр зэрызэпрыхукIар бжыхьт, зыхуей хуэгъэзэгъуэ къэси бжэ цIыкIу хуащIу. УэрамымкIэ зэкIэлъыкIуэну хуейтэкъым ахэр, зы пщIантIэм удэкIмэ адрейм удыхьэу, зы унагъуэм хуэдэу зэдэпсэумэ нэхъ къащтэрт. Апхуэдэ дзыхь зи зэхуаку дэлъыр, апхуэдэ зэхущытыкIэ зиIэр зэкъуэшхэрт е зэIыхьлы унагъуэхэрт. Жанусрэ Иналыкъуэрэ я къуэрылъхухэр, Баширрэ си адэмрэ, абыхэм я къуэшхэр зы унагъуэм хуэдэу зэхэсу къэхъуащ. Аращи, жыжьэ къыщежьэ зэпыщIэныгъэ яхудиIэщ Къардэн лъэпкъым, ди адэхэм, адэшхуэхэм, абыхэм я адэжхэм я фэеплъыр дгъэлъэпIэнуи ди пщэ къыдохуэ.
Сэ Башир сыхуэарэзыщ сыщыстудентым ткIийуэ къызэрысхущытам щхьэкIэ, чэнджэщ къызит мыхъуу, и щапхъэкIэ сызэригъэIущамкIэ. Апхуэдэ дыдэу сыхущытыжыну схузэфIэкIакъым икIи слъэкIынутэкъым. Ауэ, ди хабзэ дахэр схъумэу, цIыху гъэщIэгъуэным и фэеплъым сыхуэпэжу, махуэ къэс зызыхъуэж гъащIэм хэбакъуэ щIэблэм си Iэр хуэсшиинущ, зэгуэр Башир зэрищIам ещхьу. Ди пIэ иувэнухэм, си къару мащIэм къызэрихькIэ, естыжыфынущ си ЕгъэджакIуэм и щIыхуэу къыстенар. Апхуэдэ цIыху щыпкъэхэм фIыщIэ зэрахуэпщIыфынури а щIыкIэрауэ къыщIэкIынщ.
ГЪУТ Iэдэм,
филологие щIэныгъэхэм
я доктор,
профессор.
