
Урысей Федерацэм щIыналъэ зыужьыныгъэмкIэ и министр Слюняев Игорь лэжьыгъэ IуэхукIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым щыIащ. КIуэкIуэ Юрийрэ УФ-м ЩIыналъэ зыужьыныгъэмкIэ и министерствэм и Iэтащхьэмрэ промышленнэ IуэхущIапIэ зыбжанэм, апхуэдэу иджыпсту яухуэ медицинэ IуэхущIапIитIым: Анзорей къуажэм дащIыхь сымаджэщымрэ Налшык къалэм и онкологие сымаджэщым и унэщIэмрэ еплъахэщ. А махуэ дыдэм КъБР-м и Правительствэм и Унэм IэнатIэ куэдым я лIыкIуэхэр къызрихьэлIа зэIущIэ щрагъэкIуэкIащ. Ар къызэIуихащ икIи иригъэкIуэкIащ КъБР-м и Iэтащхьэм и къалэнхэр пIалъэкIэ зыгъэзащIэ КIуэкIуэ Юрий.
КъБР-м и Правительствэм и УнафэщI Храмов Константин:
Къэбэрдей-Балъкъэрым и нагъыщэр абы и
экономикэ зыужьыныгъэр зэрылъахъшэрщ
Зэгъэпщэныгъэхэм къызэрагъэлъэгъуамкIэ, Iуэху
нэхъыщхьэ зыбжанэмкIэ
Къэбэрдей-Балъкъэрыр УФ-м и адрей
щIыналъэхэм къакIэроху
2012 гъэм Урысей Федерацэм ЩIыналъэ зыужьыныгъэмкIэ и министерствэм УФ-м и субъектхэм я гъэзэщIакIуэ властым и органхэм я лэжьэкIар къызэрипщытам ипкъ иткIэ къапщтэмэ, лъэныкъуэ псоми ятещIыхьауэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм къэралым и щIыналъэ 83-м ящыщу 66-нэ увыпIэр иIыгъыу аращ. Абы къыдэкIуэу иужьрей илъэсхэм Iуэхур нэхъ икIэ хъу зэпытщ. Къапщтэмэ, 2010 гъэм КъБР-м 20-нэ увыпIэр иIыгъамэ, 2011 гъэм 41-нэм нэсащ, 2012 гъэм 66-нэ увыпIэм нэсу ехащ. Апхуэдэу Iуэхур екIакIуэурэ щIекIуэкIым и щхьэусыгъуэр IэнатIэ щхьэхуэхэр зэпымыууэ зэрызэIыхьэрщ икIи абыхэм ехьэлIа бжыгъэхэмкIэ Урысей Федерацэм и субъектхэм ящыщу республикэр нэхъ къыкIэрыху дыдэхэм зэрахыхьарщ. Мыпхуэдэ зы щапхъэ: «налог хэхъуэу, налогхэм ящымыщ хэхъуэу Урысей Федерацэм и субъектым и бюджет зэгуэтым къыIэрыхьэм и куэдагъымкIэ» — 83-нэ увыпIэр, абы хиубыдэу куэдагъымкIэ 78-нэ увыпIэр, зэрыхэхъуэ (зэрыхэщI) псынщIагъымкIэ 82-нэ увыпIэр (2012 гъэм апхуэдэ ахъшэр зы цIыхум тещIыхьауэ сом мин 12,7-рэ е ику иту Урысейм нэхърэ куэдкIэ нэхъ мащIэу (сом мин 44,6-рэ) щытащ икIи илъэсищым къриубыдэу зэрыхэхъуар процент 11,7-кIэщ) иIыгъащ; «къыщIэкIым тещIыхьауэ хэхъуэу къаIэрыхьэр зыхуэдизымкIэ» — 80-нэ увыпIэр, абы хиубыдэу хэхъуэм и куэдагъымкIэ 75-нэ увыпIэр, зэрызихъуэж псынщIагъымкIэ 70-нэ увыпIэр (къыщIэкIым тещIыхьауэ къаIэрыхьа хэхъуэм илъэсищым къриубыдэу къыщIигъуар проценти 2,6-рэщ (зэрыщыту Урысейм — процент 11,1-рэ) икIи зы цIыхум тещIыхьауэ сом мини 149,9-рэ хъуауэ аращ, ар ику иту Урысейм елъытауэ хуэдэ 1,6-кIэ нэхъ мащIэщ) иIыгъащ; «бюджет ахъшэр хэмыту зы цIыхум тещIыхьауэ капитал нэхъыщхьэм къыхалъхьэ инвестицэхэмкIэ» — 63-нэ увыпIэр, абы щыщу инвестицэхэм я куэдагъымкIэ 79-нэ увыпIэр, абыхэм зэрызахъуэж псынщIагъымкIэ 54-нэ увыпIэр (илъэсищым къриубыдэу зы цIыхум тещIыхьауэ инвестицэхэр процент 43,9-кIэ нэхъыбэ хъуащ (зэрыщыту Урысейм — 62,9-кIэ) икIи зы цIыхум хуэзэу сом мин 24-м нэсащ, ар ику иту Урысейм елъытауэ хуэди 3-м щIигъукIэ нэхъ мащIэщ) иIыгъащ; «лэжьапIэншагъэмкIэ» — 50-нэ увыпIэр, абы щыщу лэжьапIэншэхэм я бжыгъэмкIэ 76-нэ увыпIэр (лэжьапIэншэхэр проценти 8,9-рэ мэхъу, ар ику иту Урысейм елъытауэ проценти 3,4-кIэ нэхъыбэщ) иIыгъащ.
Урысей Федерацэм и субъектым и гъэзэщIакIуэ властым и лэжьэкIэр цIыхухэм къазэрыщыхъум и лъэныкъуэкIэ республикэм 80-нэ увыпIэр иIыгъщ
Урысей Федерацэм и субъектым и гъэзэщIакIуэ властыр зэрылажьэр цIыхухэм къызэралъытэмкIэ, щIыналъэм 58-нэ увыпIэр иIыгъщ, ауэ Урысей Федерацэм и субъектым и гъэзэщIакIуэ властым и лэжьыгъэр цIыхухэм къазэрыщыхъур къызэрапщытам кърикIуахэмкIэ республикэр 80-нэ увыпIэм щытщ.
Урысей Федерацэм ЩIыналъэ зыужьыныгъэмкIэ и министерствэм Урысей Федерацэм и субъектхэм я социально-экономикэ щытыкIэр къызэрипщытам кърикIуахэмкIэ, социально-экономикэ зыужьыныгъэм и лъэныкъуэ псори зэхэплъхьэжмэ, 2013 гъэм и мазэ 11-м республикэр 80-нэ увыпIэм щытщ. Абы къыдэкIуэу, Урысейм ЩIыналъэ зыужьыныгъэмкIэ и министерствэм къызэритамкIэ, иужьрей илъэсищым къриубыдэу Iуэхур зэIыхьэ зэпытщ: 2010 гъэм 31-нэ увыпIэр иIыгъамэ, 2011 гъэм 72-нэ увыпIэм, 2012 гъэм 76-нэ увыпIэм нэсащ, 2013 гъэм щIидзэри 80-нэ увыпIэм нэсу ехащ.
ИщхьэкIэ къыщыгъэлъэгъуа индексым и адрей лъэныкъуэхэмкIи республикэр нэхъ къыкIэрыху дыдэхэм яхэтщ: инвестицэ щытыкIэмкIэ абы 80-нэ увыпIэр, цIыхухэм къаIэрыхьэ хэхъуэхэмрэ ахэр лэжьапIэ IэнатIэхэмкIэ къызэрызэгъэпэщамкIэ 80-нэ увыпIэр, бюджет системэм и щытыкIэмкIэ 70-нэ увыпIэр, экономикэм мылъкур къызэзыгъэпэщ и IэнатIэм и щытыкIэмкIэ 67-нэ увыпIэр иIыгъыу аращ.
Урысейм ЩIыналъэ зыужьыныгъэмкIэ и министерствэм къызэрилъытамкIэ, республикэр экономикэ зыужьыныгъэ лъэныкъуэкIэ къыкIэроху икIи дызэрыт илъэсым абы и макроэкономикэ бжыгъэхэм я нэхъыбапIэр ику иту къэралым щыIэхэм нэхърэ нэхъ икIэу щытащ.
Валовэ щIыналъэ продуктыр зы цIыхум тещIыхьауэ 2012 гъэм сом мини 110,7-рэ хъуащ, ар ику иту къэралым щыIэ бжыгъэм нэхърэ (сом мин 436,8-рэ) хуэди 4-м нэблагъэкIэ нэхъ мащIэщ, 2005 гъэм ар хуэди 2,9-кIэ нэхъ мащIэу щытауэ аращ.
2013 гъэм и пэщIэдзэм щегъэжьауэ промышленнэ продукцэм процент 91,7-м нэсу кIэрыхуащ икIи КъБР-р яхыхьащ Урысей Федерацэм и субъектхэм ящыщу промышленнэ IэнатIэм нэхъыбэ дыдэу щыкIэрыхуа субъекту плIым.
«Капитал нэхъыщхьэм халъхьэ инвестицэ» лIэужьыгъуэмкIэ зы цIыхум тещIыхьауэ къапщтэмэ, 2005 — 2012 гъэхэм бжыгъэр хуэди 4,5-кIэ нэхъыбэ хъуащ (2005 гъэм щыIа сом мини 6,5-м елъытауэ 2012 гъэм сом мин 29,7-м нэсащ). Ауэ а бжыгъэр ику иту Урысейм щыIэ сом мин 87,7-м елъытауэ хуэди 3-м нэблагъэкIэ нэхъ мащIэщ. Абы къыдэкIуэу, 2013 гъэм и пэщIэдзэм щегъэжьауэ капитал нэхъыщхьэм блэкIа илъэсым елъытауэ процент 40-кIэ кIэрыхуащ икIи республикэр а бжыгъэр нэхъ мащIэ зэрыхъумкIэ къэралым нэхъ къыщыкIэрыху субъектиплIым ящыщщ хъуащ. Зы цIыхум тещIыхьауэ капитал нэхъыщхьэм КъБР-м щыхалъхьа инвестицэхэр мази 9-м къриубыдэу сом мини 10-м зымащIэкIэ щIигъуауэ аращ, икIи абы и лъэныкъуэкIэ Урысей Федерацэм и субъект псоми къакIэрыхуащ, нэгъуэщIу жыпIэмэ, 83-нэ увыпIэр иIыгъащ.
ПсэупIэхэр ухуэным и лъэныкъуэкIэ къапщтэмэ, 2005 гъэм щегъэжьауэ 2012 гъэм нэсыху псэупIэу метр зэбгъузэнатIэ мелуани 2-м нэблагъэ хьэзыр ящIащ. 2013 гъэм республикэм псэупIэ унэу процент 1,7-кIэ нэхъыбэ щаухуащ абы япэ ита илъэсым елъытауэ (ику иту Урысейм — процент 13,3-кIэ). Ауэ зы цIыхум тещIыхьауэ 2012 гъэм КъБР-м псэупIэу щаухуар ику иту Урысейм елъытауэ процент 27,9-кIэ нэхъ мащIэщ икIи зы цIыхум хуэзар метр зэбгъузэнатIэ 0,328-рэщ (ику иту Урысейм — метр зэбгъузэнатIэ 0,455-рэ).
Зы цIыхум тещIыхьауэ иригъэкIуэкI ухуэныгъэ лэжьыгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым 82-нэ иужьрей дыдэ увыпIэр иIыгъщ. «Ухуэныгъэ» экономикэ лэжьыгъэм хиубыдэу зы цIыхум хуэзэу 2013 гъэм и мазэ 11-м щызэфIагъэкIар сом мини 6,9-рэ и уасэщ (ику иту Урысейм сом мин 35,7-рэ).
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и социальнэ IэнатIэми зэпIэзэрытыныгъэ щыIэкъым.
Псори зэхэту иджыпсту республикэм лэжьапIэншэу исхэр цIыху мин 40 хъууэ къалъытащ, ар лэжьэгъуэ ныбжьым иту республикэм щыпсэухэм я проценти 9,8-рэ мэхъу. ЛэжьапIэншэу официальнэу ятхахэр (цIыхухэр лэжьапIэкIэ къызэгъэпэщынымкIэ IэнатIэм и учетым итхэр нэгъабэ и щэкIуэгъуэ мазэм цIыху мини 8,4-рэ е лэжьэгъуэ ныбжьым итхэм я проценти 2,2-рэ хъууэ щытащ, ар ику иту Урысейм елъытауэ (процент 1,1-рэ) хуэди 2-кIэ нэхъыбэщ.
ГуащIэдэкIым и лъэныкъуэкIэ щыIэ зэфIэкIхэм ятещIыхьа бжыгъэхэр къапщтэмэ, лэжьэгъуэ ныбжьым иту цIыхуу экономикэм и IэнатIэхэм япымыщIахэр 2013 гъэм и пэщIэдзэм цIыху мин 200-м щIигъуу щытащ, ар лэжьэгъуэ ныбжьым итхэм я процент 39-рэ мэхъу.
Лэжьэгъуэ ныбжьым итхэм ящыщ куэд республикэм иIэпхъукIын хуей мэхъу лэжьапIэ къагъуэтын папщIэ. 2005 — 2012 гъэхэм псори зэхэту республикэм цIыху мин 43,9-рэ хэщIащ
Лэжьэгъуэ ныбжьым итхэм ящыщ куэд лэжьапIэ къалъыхъуэн папщIэ республикэм иIэпхъукIын хуей мэхъу. Абы къыхэкIыу 2005 — 2012 гъэхэм республикэм и цIыхухэр мин 43,9-кIэ нэхъ мащIэ хъуащ.
ЦIыхухэм ящыщ куэдым лэжьапIэ зэрамыIэм къыдэкIуэу республикэр зыхэт социальнэ гугъуехь нэхъыщхьэхэм ящыщщ лэжьапщIэм и лъэныкъуэкIэ къатехуа щIыхуэр пшыныжыныр. А щIыхуэр блэкIа илъэсым елъытауэ 2013 гъэм хуэди 3,4-кIэ ягъэмэщIа пэтми (сом мелуан 13,9-кIэ), зы лэжьакIуэм тещIыхьауэ (соми 103,2-рэ) ар ику иту Урысейм елъытауэ (сом 66-рэ) хуэдитIым нэблагъэкIэ нэхъыбэщ.
ИпэжыпIэкIэ къыщIэкIым тещIыхьауэ цIыхухэм къаIэрыхьэ хэхъуэр илъэсищым къриубыдэу проценти 2,6-кIэ (Урысейм — процент 11,1-кIэ) нэхъыбэ хъуащ икIи зы цIыхум тещIыхьауэ соми 149,9-рэ мэхъу, ар ику иту къэралым елъытауэ хуэдэ 1,6-кIэ нэхъ мащIэщ. Псори зэхэту къагъэсэбэпа газымкIэ ятелъ щIыхуэр (IуэхущIапIэхэми унагъуэхэми) сом меларди 5,2-рэ мэхъури, абы щыщу цIыхухэм сом меларди 2,9-рэ, бюджет IуэхущIапIэхэм сом мелард 19,73-рэ, коммунальнэ IэнатIэм хиубыдэ предприятэхэм сом мелард 1,99-рэ ятелъщ.
Электрокъарур къэзыгъэсэбэпхэм (IуэхущIапIэхэми унагъуэхэми) ятелъ щIыхуэр сом 1 мелардрэ мелуан 309-рэ мэхъу.
Социально-экономикэ зыужьыныгъэм и Iуэхугъуэ нэхъыщхьэхэм зэрызахъуэжым тещIыхьауэ ищхьэкIэ къыщыдгъэлъэгъуа бжыгъэхэр щыхьэт тохъуэ экономикэм щыIэ гугъуехьхэм:
производствэм зрагъэужьын папщIэ халъхьэну инвестицэ ахъшэр къазэремэщIэкIым;
зы цIыхум тещIыхьауэ хуэзэ бюджет ахъшэр зэрымащIэм;
къыщIагъэкI языныкъуэ продукцэ лIэужьыгъуэхэм щIэупщIэ зэрамыIэм;
блэкIа илъэсхэм ятещIыхьауэ налогыу, къинэмыщI ахъшэу бюджетым и IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм, апхуэдэу бюджетым щымыщ фондхэм халъхьэн хуеймкIэ щIыхуэшхуэ зэрыщыIэм;
республикэм и рынокыр импортым зэриубыдым, нэгъуэщI къэралхэм, абыхэм Китайр, Азием и адрей щIыналъэхэм щыIэ къэралхэр яхэту, дунейпсо рынокыр (вольфрамым, промышленность псынщIэм и продукцэм я рынокыр) псынщIэу зыIэщIалъхьэу зэрыхуежьам.
Промышленностым ерыскъыхэкIхэр къыщIэзыгъэкI и IэнатIэр къэзылъахъэ гугъуехь нэхъыщхьэхэм ящыщщ фадэхэкIыу ящIыр нэрылъагъуу зэрагъэмэщIар.
Ухуэныгъэм ирахьэлIэ материалхэр къыщIэзыгъэкI промышленностым хиубыдэ предприятэхэм я лъэщагъ псори нэсу къахуэгъэсэбэпыркъым, продукцэм щIэупщIэшхуэ зэримыIэм къыхэкIыу. КъыщIагъэкI продукцэр нэхъыбэ ящIын папщIэ республикэм щагъэхьэзыр материалхэр къыщагъэсэбэп ухуэныгъэхэм, абыхэм псэупIэ ухуэнри хэту, зрагъэубгъун хуейщ.
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и коммунальнэ хозяйствэр зыхэт гугъуехь нэхъыщхьэр псы зрикIуэ бжьамийхэмрэ псы фIейхэр зэрыщIаш бжьамийхэмрэ жьы дыдэ зэрыхъуарщ. Абыхэм ящыщу зэрахъуэкIын хуейщ: псы зрикIуэ бжьамийхэм я процент 56-м щIигъур, канализацэм и бжьамийхэм я процент 40-м щIигъур. Зэрыщыту цIыхухэмрэ IэнатIэхэмрэ псыкIэ къызэрызэрагъэпэщымрэ псы фIейхэр зэрыщIашымрэ къэгъэщIэрэщIэжыным трагъэкIуэдэн папщIэ республикэм сом меларди 7-м щIигъу имыIэу хъунукъым.
Мэкъумэш хозяйствэр зыхэт гугъуехь нэхъыщхьэхэм ящыщу къэплъытэ хъунущ мэкъумэш техникэр жьы зэрыхъуар, предприятэ куэдым я финанс Iуэхухэр зэрызэкIэлъымыкIуэр, щIы Iуэхухэр зэрымыубзыхуар.
Республикэр дотацэхэм зэрелъытар къызэрагъэтIасхъэр езым къилэжьыж хэхъуэхэр зэкIэлъыкIуэу нэхъыбэ зэращIымкIэкъым (зэрыщытыпхъэм хуэдэу), атIэ федеральнэ бюджетым щыщу къыIах ахъшэр зэрагъэмащIэмкIэщ
Иджыпсту щIыналъэ мыхьэнэ зиIэ автомобиль гъуэгухэм я процент 50-р мардэкIэ зэрыщытын хуейм езэгъыркъым, блэкIа илъэсхэм тэмэму зэремылэжьам къыхэкIыу, гъуэгу лэжьыгъэхэр егъэкIуэкIынымкIэ дэтхэнэ илъэсми и программэм текIуэдэну ахъшэр ирикъуу къыхуаутIыпща пэтми. Иджы мы Iуэхум и лъэныкъуэкIэ щыIэ гугъуехьхэр илъэсипщIым къриубыдэу пхуэгъэзэкIуэжыну аращ.
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэр дотацэхэр зрат щIыналъэщ. 2005 гъэм щегъэжьауэ 2012 гъэм нэсыху абы и бюджетыр дотацэхэм зэрелъытар процент 65-рэ хуэдизым щегъэжьауэ процент 50-м нэсу ягъэмэщIащ. Ауэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыпсэу дэтхэнэ зы цIыхуми тещIыхьауэ иужьрей илъэсхэм къагъэсэбэп бюджет ахъшэмкIэ Урысей Федерацэм и субъект 83-м ящыщу абы 82-нэ увыпIэр иIыгъыу къокIуэкI. Абы къегъэлъагъуэ республикэр дотацэхэм зэрелъытар къызэрагъэтIасхъэр езым къилэжьыж хэхъуэхэр зэкIэлъыкIуэу нэхъыбэ зэращIымкIэу зэремыкIуэкIыр (зэрыщытыпхъэм хуэдэу), атIэ федеральнэ бюджетым щыщу къыIах ахъшэр зэрагъэмащIэмкIэу зэрыщытыр.
Иджыпсту Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэр социально-экономикэ щытыкIэ гугъум итщ, ауэ дэ къалэн зыщытщIыжащ экономикэм и щытыкIэр псынщIэу едгъэфIэкIуэну икIи абы Iэмал къитынущ ику иту Урысейм щыIэ бжыгъэхэм дыкъызэрыкIэрыхур псынщIэу дгъэмэщIэнымкIэ, республикэм исхэм я псэукIэр едгъэфIэкIуэнымкIэ.
Урысей Федерацэм щIыналъэ зыужьыныгъэмкIэ и министерствэм и Iэтащхьэ Слюняев Игорь: Экономикэм и Iуэхугъуэ нэхъыщхьэхэм я нэхъыбапIэмкIэ республикэр Урысей Федерацэм нэхъ къыщыкIэрыху дыдэхэм ящыщщ
Урысей Федерацэм и щIыналъэм субъект 83-рэ щыIэщ, 2013 гъэм абыхэм я социально-экономикэ зыужьыныгъэм и лъэныкъуэ псоми тещIыхьауэ къапщтэмэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым 80-нэ увыпIэр, икIэмкIэ къыщегъэжьауэ еплIанэ увыпIэр, иIыгъащ. ЕтIуанэ IуэхумкIэ — экономикэм мылъкур зезыгъакIуэ и IэнатIэм и щытыкIэмкIи иIыгъар 67-нэ увыпIэрщ, ари ику итхэм фIыуэ къакIэроху. Инвестицэ щытыкIэмкIэ къапщтэмэ, 80-нэ увыпIэр, икIэмкIэ къыщыщIэдзауэ еплIанэ увыпIэр, иIыгъщ. ЦIыхухэм я хэхъуэхэмрэ ахэр лэжьапIэкIэ къызэрызэгъэпэщамкIэ Урысей псом 80-нэ увыпIэр – икIэмкIэ къыщыщIэдзауэ еплIанэ увыпIэр – иIыгъыу аращ.
Мы къыкIэлъыкIуэр бжыгъэ Iей хуэдэкъым: псэупIэу яухуэр процентищкIэ нэхъыбэ хъуащ. 2013 гъэм псэупIэ метр зэбгъузэнатIэ мин 285-рэ хьэзыр ящIащ. Ауэ абы щыщу уней ухуэныгъэхэмрэ фэтэр куэд хъу унэхэмрэ дапщэ зэрыхъур? Ар гурыIуэгъуэу тхузэпкърыхыну? Муниципальнэ, щIыналъэ, федеральнэ программэхэм хиубыдэр, абыхэм ящыщу гуп хэхахэм папщIэ – дзэм къулыкъу щызыщIэхэм, следователхэм, прокурорхэм, унагъащIэхэм, сабий куэд зиIэ унагъуэхэм, нэгъуэщIхэми папщIэ ящIыр сыт хуэдиз? Абы и лъэныкъуэкIэ бжыгъэ тэмэмхэри щыIэкъым, Iуэхури гурыIуэгъуэу зэпкърыхакъым. АдэкIэ гурыIуэгъуэкъым щIыналъэ валовэ продуктым и зэхэлъыкIэр. Сэ докладхэм къахэщу зэхэсхакъым валовэ щIыналъэ продуктыр зыхуэдизыр, абы 2012, 2011, 2010 гъэхэм елъытауэ зэрыхэхъуар. Апхуэдэ экономикэ «тхъурымбэм» и зы щапхъэ къыфхуэсхьынщ. А щапхъэр сэ хуабжьу сигу ирохь. США-р дуней псом мэкъумэш продукцэ нэхъыбэ дыдэ щызыщэ къэралщ. АтIэ США-м и валовэ щIыналъэ продуктым щыщу мэкъумэш продукцэм хуэзэр процент 1,5-рэщ. Апхуэдэу щыт пэтми, ямыгъэIэпхъуэ мылъкур щэн-къэщэхужыным, страхованэм, финанс рынокхэм къэрал кIуэцI валовэ продуктым и процент 46,5-р къыпокIуэ.
Зыхуэфащэ департаментымрэ Правительствэмрэ гулъытэ хэха хуащIын хуейщ экономикэм и IэнатIэ нэхъыщхьэхэм, мылъкур къыщалэжь IэнатIэм, агропромышленнэ комплексым, мэкъумэшхэкIхэр къехьэлIэнымрэ абыхэм елэжьынымрэ. Ахэрщ ди егугъуныгъэм и щыхьэту щытынур, сыту жыпIэмэ, иджыпсту валовэ щIыналъэ продуктым хиубыдэу псори къалъытэ – егъэджэныгъэри, узыншагъэр хъумэнри, социальнэ дэIэпыкъуныгъэри…
СынывэлъэIуну сыхуейт КъБР-м и зыужьыныгъэм и стратегием и лъэныкъуэкIэ япэ игъэщыпхъэхэр зыгурывгъэIуэну. Сыт фэ фи Iуэху зехьэкIэхэр зытегъэщIа лъабжьэу къэфлъытэр? Адрейхэм елъытауэ республикэм сыт хуэдэ ефIэкIыныгъэхэр иIэу флъагъурэ? Ди зэхущытыкIэхэр — федеральнэ центрымрэ республикэмрэ я зэпыщIэныгъэхэр сыт хуэдэу зэтегъэувапхъэ? Ар Iуэхушхуэщ, ауэ зэкIэ мыубзыхуауэ къонэ. Зыми зы псалъэкIи игу къигъэкIыжакъым социально-экономикэ зыужьыныгъэмкIэ стратегиер. Пэжщ, сэ сигу ирихьыркъым «социально-экономикэ зыужьыныгъэ» жыхуаIэр. Сытым дежи япэ итын хуейр экономикэрщ.
Урысейм щIыналъэ планхэр убзыхунымкIэ IэнатIэ пыухыкIахэм ятещIыхьа схемэу 6 щызэхалъхьащ. Дэ дыщыгъуазэщ энергетикэм, гъуэгу хозяйствэм, связым, адрейхэми зэрызаужьынум. АтIэ а документхэм республикэр сыт хуэдэу къызэрыхэщыр? Сыт длэжьыр ди стратегиехэмрэ планхэмрэ нэхъ жыджэру дыхэтын папщIэ? И нэхъыбапIэкIэ къызэрыпщыхъур ауэ сытми бжыгъэхэмкIэ отчет тщIы къудейуэщ. Псалъэм къыдэкIуэу жысIэнщи, абыхэм я гугъу тщIащ Юрий Александр и къуэмрэ дэрэ. Экономикэ щытыкIэмрэ псэукIэм и фIагъымрэ зэпкърыхыным пыщIа япэ гугъуехьыр зыхуэфащэ статистикэ бжыгъэхэр зэрыщымыIэрщ. Мис, псэупIэ фондымкIэ бжыгъэхэр щыIэкъым. ПсэупIэ фондыр учет щIынымкIэ бжыгъэхэр щыщымыIэкIэ, абы къикIыр жьы хъуа псэупIэхэмрэ унэ кхъахэхэмрэ учет щIынымкIэ бжыгъэхэр, псэупIэхэр хьэзыр зэращIымкIэ бжыгъэхэр щымыIэу аращ. Абы и щхьэусыгъуэр къызэрыгуэкI дыдэщ — муниципальнэ статистикэ зэрыщымыIэрщ. АтIэми абыхэм ехьэлIауэ къэдгъэсэбэп методикэхэмрэ методологиемрэ гъащIэм пэIэщIэщ, тэмэмкъым, статистикэр зыкIэлъыплъ IэнатIэхэр зыхуэдэр къыумыщтэми. ТегъэщIапIэ пщIын бжыгъэхэр уимыIэмэ, субъектым и экономикэ зыужьыныгъэм и стратегие лъэныкъуэр пхуэмыубзыхумэ, лэжьыгъэм фIы гуэрхэр кърикIуэну жыпIэну гугъущ.
Гъуэгу хозяйствэм и лъэныкъуэкIэ щыIэ щытыкIэр зэрыщыту къапщтэмэ, ар Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым щофIакIуэ, ауэ республикэм нэхъ икIэ щыхъуащ. Абы къикIыр гъуэгухэр тщIы пэтми, къызэрыщIэкIымкIэ, ахэр тхуземыхьэу аращ.
«Этана» проектыр хъарзынэ дыдэщ. Ауэ ар гъэзэщIэнымкIэ илъэси 2-кIэ укъыкIэрыхуным къикIыр сыт?! Абы къикIыр федеральнэ бюджетым и дэIэпыкъуныгъэу сом мелард 1,5-рэ трагъэкIуадэу къызэрагъэпэща инфраструктурэр тэмэму къамыгъэсэбэпу аращ. ИлъэситIкIэ къыщамыгъэсэбэпакIэ, капитальнэу зэрагъэпэщыжын хуейуэ къоув. Зэраныгъэ имыгъуэту тхъумэу дэ зедгъэсакъым. АдэкIэ. Проект хъарзынэщ «Севкаврентген-Д» жыхуэтIэри. Пэж дыдэу, УФ-м и Инвестицэ фондым и дэIэпыкъуныгъэкIэ къэрал шэсыпIэхэр къэдгъэсэбэпри, дэ а проектыр гъэзэщIэнымкIэ зыфщIэдгъэкъуащ. Ауэ абы къыщIигъэкI оборудованэр зыхуэдизым феплъыт — нэгъабэ псори зэхэту Iэмэпсымэ 50 хъууэ щытауэ аращ. Сыт атIэ ар зищIысыр?! Абы зыри ямыщIэу зэрыщымысыр къигъэлъагъуэ къудейуэ аращ. Инвестицэ проектхэр гъэзэщIэныр бюджет мылъкумкIэ, зыужьыныгъэм ехьэлIа IуэхухэмкIэ щыдэтIыгъым деж дэ Iуэху пыухыкIа гуэрхэм тетщIыхьын хуейщ, абыхэм лэжьапщIэр зыхуэдизу щытынур, бюджет IэнатIэм халъхьэну налогхэмрэ адрей ахъшэмрэ зыхуэдизынур, налогхэр зэрыщхьэщахыну зэманыр зыхуэдизынур яхэту. Ауэ ди деж зэрыщыщытыр зы лъэныкъуэм и закъуэ къыпэщыт къалэнхэр игъэзащIэу аращ. Дэ щIыр яхухэтхащ, инфраструктурэр къахузэдгъэпэщащ, налогхэр зэман пыухыкIакIэ ящхьэщытхащ икIи а псоми къапэкIуэу рентген Iэмэпсымэу 50 къытхуаутIыпщауэ аращ. Сыт абы къикIыр? Ар экономикэ?!
ЗэIущIэм и кIэухым КIуэкIуэ Юрий УФ-м ЩIыналъэ зыужьыныгъэмкIэ и министерствэм и унафэщIхэм фIыщIэ яхуищIащ республикэр зыхэт гугъуехьхэр зэрызыхащIэм икIи ахэр къызэнэкIынымкIэ хэкIыпIэхэр къэгъуэтыным зэрыхущIэкъум папщIэ.
