Бузд Къэралбий и щапхъэ
Лъэпкъ щIэныгъэм и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIа ди лъахэгъухэм халъытэ КъБКъУ-м и химико-биологие факультетым и япэ декану щыта, химиер IэщIагъэу къыхэзыха щIэблэ куэдым гъуэгугъэлъагъуэ, унэтIакIуэ яхуэхъуа Бузд Къэралбий Аслъэнбэч и къуэр. Еджагъэшхуэм и ныбжьыр мы махуэхэм илъэс 90 ирокъу. КъигъэщIа гъэхэм ящыщу 65-м щIигъур Буздым тыхь хуищIащ егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ, щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэм. НэхъыжьыфIыр ноби я щапхъэщ иригъэджауэ щытахэм, зыцIыху куэдым.
Бузд Къэралбий Тэрч щIыналъэм хыхьэ Дей (Мэртэзей) къуажэм 1930 гъэм и мэлыжьыхь мазэм къыщалъхуащ. Дунейм и зэхэлъыкIэм дихьэхыу къэхъуа щIалэщIэр курыт школыр ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, химие IэщIагъэм хуеджащ. Студент илъэсхэр жыджэру, купщIафIэу езыхьэкIахэм ящыщащ Буздыр. Комсомолец пэрытыр 1957 гъэм къыщыщIэдзауэ илъэситIкIэ щытащ а къэралпсо щIалэгъуалэ зэгухьэныгъэм и Налшык къалэ комитетым и япэ секретару.
КъБКъУ-м и мэкъумэш факультетым 1964 гъэм химие къудамэ къыщызэIуаха нэужь, абы ирагъэблэгъащ а щIэныгъэмкIэ зэфIэкI зыбгъэдэлъ лъэпкъ IэщIагъэлIхэр. Абыхэм ящыщащ а лъэхъэнэм ирихьэлIэу химик цIэрыIуэ хъуа Бузд Къэралбий. Абы и гъусэу а зэма-ным лэжьащ щIэныгъэлIхэу Къарэ Зырамыку, Бырхьэм Михаил, ХъуэкIуэн Тамарэ, Къэзанш Александр, Багъ Ибрэхьим, Шурдым Гъэзалий, Шэрджэс Бэлэтокъуэ сымэ, нэгъуэщIхэри. Химие-биологие факультет щхьэхуэ 1966 гъэм къызэрагъэпэща нэужь, а щIэныгъэ къудамэм и унафэщI къалэныр дзыхь зыхуащIауэ щытар щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ, лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэ, егъэджакIуэ Iэзэ Бузд Къэралбийщ. Факультетым и лъабжьэр зыгъэтIылъа, абы и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIа а щIэныгъэлIым, жыпIэнурамэ, химие щIэныгъэр и гъащIэ гъусэу и илъэсхэр ирихьэкIащ, ноби аращ. Факультетым и декану куэдрэ лэжьа нэужь, Буздыр зэман кIыхькIэ щытащ абы и кафедрэхэм ящыщ зым и унафэщIу.
— Химие факультетым и япэ дека-ну щыта Бузд Къэралбий доцIыху 1964 гъэм и фокIадэ мазэ лъандэ-рэ. Сэ сызыхэса гупыращ химие къудамэм и япэ студенту щытахэр. Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым химием хэхауэ дызэрыщыхуеджар зэрыт дипломхэри япэу зратари дэрат, — игу къегъэкIыж университетым и химие къудамэр 1969 гъэм къэзыуха Щомахуэ Мухьэмэд. — Еджэным дыщыпэрыхьа япэ махуэм къыщыщIэдзауэ нобэр къыздэсым дызэрыIыгъщ зэкурсэгъуу щытахэр, ди нэхъыжьыфI Бузд Къэралбий ди пашэу илъэс къэс дызэхуос Химикым и махуэм ирихьэлIэу. Химие щIэныгъэмкIэ IэщIагъэлI дыхъуу щхьэж и IэнатIэ, увыпIэ гъащIэм щыдгъуэтыжами, ди егъэджакIуэр дапщэщи къытщIоупщIэ, ди Iуэху зыIутыр зрегъащIэ. Дэри сыт щыгъуи дыхуэныкъуэщ абы и чэнджэщхэм, куэдри сэбэп къытхуэхъуащ и ущие псалъэхэри. Къэралбий иригъэджа псоми я цIэкIэ сохъуэхъу фIыуэ тлъагъу, пщIэ зыхуэтщI цIыху щыпкъэм къыщалъхуа махуэшхуэмкIэ. Узыншагъэ быдэ иIэу куэдрэ Тхьэм дяпэ иригъэт. Къэралбий хуэстха усэм зэрыщыжысIэщи, «Хъуэхъуу жытIэр къабыл хъуну, Зи гур къабзэу зи бзэр IэфI уэ Илъэсищэм тIэкIу щIыгъужу КъэбгъэщIэну дыпхуолъаIуэ!»
Щомахуэм зэрыжиIэмкIэ, Буздым хуэдэу лэжьыгъэр къызэзыгъэпэщыф IэщIагъэлI гъуэтыгъуейщ. Абы игъэтэрэзырт и нэIэм щIэту лажьэ егъэджакIуэхэм я Iуэхури, студентхэми яхуэнабдзэгубдзаплъэт. Абы далъэгъуа Iуэху зехьэкIэр куэдым щапхъэ иужькIэ яхуэхъуащ, езыхэр школхэм, IуэхущIапIэ зэмылIэужьыгъуэхэм щылажьэу щIадза нэужь. Хьэлэлу лэжьэн зэрыхуейм и закъуэкъым Буздым щIэблэр зыхуиущияр, атIэ гудзакъэ яIэу, фIым, захуагъэм я телъхьэу, цIыхур, гъащIэр фIыуэ ялъагъуу псэунми къыхуриджащ. Къэралбий иригъэджа куэдым гукIэ ящIэж я унэтIакIуэ щыпкъэм къажриIэу щыта псалъэ Iущхэр. Апхуэдэхэт Менделеев Дмитрий, Горький Максим сымэ я псалъэхэу химие щIэныгъэм и купщIэр къэзыгъэлъагъуэхэр: «Химиер — телъыджэхэм я щIыналъэщ. Аращ цIыху акъылыр здынэсыфыну, бэм я псэукIэр езыгъэфIэкIуэфыну щIэныгъэ къэхутэныгъэ куэдым я лъахэ хъунур» е «Си Хэкур си анэм хуэдэу фIыуэ солъагъу, сызыхэт химие щIэныгъэр хузогъадэ цIыхупсэр зыузэщI, гъащIэр нэхъ зэIузэпэщ зыщI фIыгъуэ иным».
Апхуэдэу, гъащIэм гъуазэ щахуэхъуа я егъэджакIуэм зыщIигъэдэIуахэмрэ зыхуиущияхэмрэ я гум илъу, къызэдогъуэгурыкIуэ Буздым и гъэсэнхэр. Ахэр щогуфIыкI химие щIэныгъэм и щэху куэд къахузэIузыха, адэ пэлъытэу яIэ, шынэхъыжьыфIи яхуэхъу я унэтIакIуэм и цIэр фIыкIэ щIэх-щIэхыурэ къызэрыраIуэм. И щIыбагъ къыдэлъ лэжьыгъэ хьэлэлым къыпэкIуэу щIэныгъэлIыр мызэ-мытIэу ягъэпэжащ СССР-м, УФ-м, КъБР-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ я министерствэхэм, нэгъуэщI къэрал IэнатIэхэм къабгъэдэкI щIыхь, фIыщIэ тхылъхэмкIэ, дамыгъэ лъапIэхэмкIэ. Абыхэм къахэхъуащ, дауи, УФ-м и Президент Путин Владимррэ КъБР-м и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Казбекрэ нэхъыжьыфIым къыхуагъэхьа Хъуэхъу телеграммэхэр.
Зи ныбжьыр илъэс 90 ирикъу щIэныгъэлIым, къэхутакIуэм, егъэджакIуэм, лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ цIыху щыпкъэм ноби пщIэшхуэ жылагъуэм щиIэщ. Абы и гъащIэр щапхъэу хуагъэлъагъуэ химие щIэныгъэм и щэхухэр джыным зезыпщыта иджырей студентхэми щIэныгъэлI ныбжьыщIэхэми.
Бузд Къэралбий Аслъэнбэч и къуэм и махуэшхуэмкIэ ди гуапэу дэри дохъуэхъу. Узыншагъэ уиIэу, уи пщIэр лъагэу, быным, абыхэм я щIэблэм я насыпым уи псэр игъэнэхурэ уи гум ехуэбылIэу, ноби хуэдэу абыхэм ураущиякIуэу, урачэнджэщэгъуу куэдрэ упсэуну, ди нэхъыжьыфI.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
