Бэм я джакIуэ
1895 гъэм, щIэмкIэ накъыгъэм и 7-м, Санкт-Петербург дэт технологие университетым и егъэджакIуэ, инженер Попов Александр Степан и къуэм а лъэхъэнэм хузэфIэкIар дуней псом и къэхъугъэ нэхъ ин дыдэхэм ящыщу къалъытэ. И IэдакъэщIэкIым теухуауэ къэпсалъэу абы мыпхуэдэу жиIэгъащ: «Мы си Iэмэпсымэр адэкIэ ебгъэфIакIуэмэ, токым и къарур къэбгъэсэбэпурэ сыт хуэдэ макъри дэнэ щIыпIи щыбгъэIуфынущ».
Арзэрызахуэр наIуэ къэхъуу хуежьащ ХХ лIэщIыгъуэм и пэхэм. А къэхутэныгъэр щIэдзапIэ хуэхъуащ иужькIэ лъэ быдэкIэ цIыхубэм я гъащIэм къыхыхьа связымрэ радиомрэ. Хуэм-хуэмурэ зэпэжыжьэ щIыналъэхэр зэпсэлъэф, дунейм, къэралым щекIуэкIхэм ятеухуа хъыбархэр къатыф хъуащ. Нобэ ди нэгу щIокI щIэныгъэр здынэсар, ар зылъэIэса лъагапIэр.
Коммуникацэм, нэгъуэщIу жыпIэмэ, цIыхухэм, къэралхэм, континентхэм я зэпыщIэныгъэм ехьэлIа зы къэхутэныгъи щыIакъым икIи щыIэкъым радиом куууэ пымыщIауэ. Къапщтэмэ, космосым цIыхур лъэтэфынтэкъым, абы пыщIа Iуэхугъуэ куэдыкIейхэр яхузэфIэгъэкIынтэкъым радиор я Iэпэгъуу щымытамэ. А Iэмалыр лъэщу къагъэIурыщIащ, ноби ефIакIуэ зэпытщ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и унафэщIхэм фIыуэ къагурыIуэрт жьэрыIуатэ псалъэм и мыхьэнэр. Газету къахудэгъэкIыр мащIэт, радиом и макъыр дэни нэсырти, абы зегъэужьыным гулъытэшхуэ хуащIырт.
«Псалъэр Налшыкщ» псалъэ гукъинэж-хэр япэу эфирым щыIуар 1927 гъэм накъыгъэм и 1-рщ. Абы иращIэкIа гуфIэгъуэм кърихьэлIат Мэзкуу, Ростов, Ставрополь къалэхэм, нэгъуэщI щIыпIэхэм щыщ хьэщIэхэр, республикэм и жылагъуэхэм я лIыкIуэ куэд дыдэ. Мы станцыр Кавказ Ищхъэрэм щыяпэт. Апхуэдэ щIыкIэкIэ илъэс 89-рэ и пэкIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхыдэм, ди цIыхухэм я гъащIэм радиор къыхыхьащ. Абы лъандэрэ «жьэрыIуатэ газеткIэ» еджэу къежьауэ щыта радиор къыддокIуэкI цIыхубэм я Iуэху еплъыкIэр, я гупсысэр зэришалIэу. Программэхэм унэтIыныгъэ куэд яIэт. ЩIэныгъэм къызэрихутамкIэ, жьэрыIуатэ псалъэм и мыхьэнэр апхуэдизкIэ лъагэт, лъэщт, куути, радиор адыгэбзэрэ балъкъэрыбзэкIэ лэжьэн щыщIидзам нэхъыжьхэми нэхъыщIэхэми я фIэщ яхуэмыщIу, телъыджэлажьэу къащыхъурт.
Эфирым щыжаIэм и пщIэр зыIэтыр ар зыхуэгъэза лъэпкъхэм я къекIуэкIыкIам, я нобэм, я психологием зэрыпэджэжырщ. Адыгэхэр къызэдокIуэкI жьэрыIуатэ псалъэ Iущым пщIэ лей хуащIу. Лъэпкъхэм я щэнхабзэм и зыузэщIэныгъэм псом япэу зэран хуэхъур ахэр зэрыщIэныгъэншэрт, дахэ-дахэу зэрымытхэфырт, зэремыджэфырт. ЩытыкIэм зрагъэхъуэжын папщIэ, радиом и Iэмалхэр ерыщу къэгъэсэбэпын щIадзэ. «ЩIэныгъэншагъэр дгъэкIуэдынщ», «Псори егъэджэн», «Илъэситху екIуэкIыр», «Радиом теухуауэ радиокIэ» жыхуиIэ программэхэм жылагъуэхэм щедаIуэрт, абыхэмкIэ ирагъаджэрт.
Мэзкуу къыщыдэкI «Революцэмрэ бгырысымрэ» журналым и 4-нэ номерым 1931 гъэм къытехуауэ щытащ: «Къэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэу епщIанэ унагъуэ къэс школ къыщызэIуахауэ къэплъытэ хъунущ. Нобэ зы уни къыщыбгъуэтынкъым еджэ- кIэрэ тхэкIэрэ щызэрамыгъащIэу».
ЦIыхубэ хъыбарегъащIэ IэнатIэм и IэмалыщIэм хэп-щIыкIыу зиужьырт, радиом едаIуэхэр нэхъыбэ хъурт, эфирым Iэуэлъауэ макъ лейхэр итыжтэкъым. Арами, адыгэбзэрэ балъкъэрыбзэкIэ ягъэхьэзыр нэтынхэр хуабжьу зэрымащIэр цIыхухэм ягу къеуэрт, дакъикъипщIым фIэкIыртэкъым, къанэ щIагъуэ щымыIэу зэрекIуэкIыр урысыбзэт. А щыуагъэр гъэзэкIуэжын зэрыхуейр къелъытэри, партым и обкомым 1936 гъэм и мэлыжьыхь мазэм къещтэ радиокомитетым и лэжьэкIэм зэрыщыту хэплъэжыным теухуа унафэ. Программэхэр щIэм тету ягъэхьэ-зыру щIадза нэужь, эфир зэманым и процент 80-р адыгэбзэмрэ балъкъэрыбзэмрэ, процент 20-р урысыбзэм лъагъэс. Абы и фIыгъэкIэ, анэдэлъубзэмкIэ къатхэм щIэх-щIэхыурэ хагъэхьэрт гъэсэныгъэм, егъэджэныгъэм, политикэм, экономикэм, литературэмрэ щэнхабзэмрэ теухуахэр. Радиом къыдэлэжьа корреспондентхэм къахэкIащ парт, къэрал лэжьакIуэхэр, тхакIуэхэр, нэгъуэщI цIыху цIэрыIуэ Iэджи.
Хэку зауэшхуэм щыгъуэ, бийр ди щIыналъэм къыщы-сам, «Псалъэр Германиерщ» зыфIаща пункт фашистхэм къызэIуахат. Налшык ипсэлъыкI радиор абы лъэщу пэщIэтащ. ЗэрыпхъуакIуэхэм зэрахьэ лейр, ди цIыхухэм къагъэлъагъуэ лIыгъэмрэ хахуагъэмрэ ЗыхъумэжыныгъэмкIэ Комитетым и унафэм щIэту зэпымыууэ хэIущIыIу ящIырт. Ди журналистхэм къадэIэпыкъурт Союзпсо радиом и корреспонденту Ипщэ фронтым щыIэ Ковановыр. Нэмыцэ-хэр къэблэгъапэ щыхъум, партым и обкомым и япэ секретарь КIумыхъу Зуберрэ 37-нэ армэм и унафэщIхэм-рэ я щIэгъэкъуэну техникэри, бзищымкIэ къеджэнухэ- ри Тбилиси ягъэIэпхъуэри, бийр хэкум ирахужыху абы щылэжьащ. А мазэхэм радиом и лэжьыгъэр яунэтIащ Теунэ Хьэчимрэ Залиханов Жэнэкъаитрэ. 1943 гъэм щIышылэм и 4-м Налшык хуит къащIыжащ. Республи- кэм и къалащхьэм япэу къыдыхьэжа советыдзэхэм я гъусэу ди щIыпIэ корреспондентхэм къагъэзэжащ икIи зэрыпсалъэ Iэмэпсымэр псынщIэу ягъэуври, Налшык хуит къызэращIыжам теухуа хъыбарыр Кавказ Ищхъэ- рэм щыяпэу Левитан и макъымкIэ ягъэIуауэ щытащ. Я лэжьыгъэр зэтраублэжа нэужь, зэуапIэ IэнатIэхэм щекIуэкIхэр щIэмычэу къатырт, «Иужьрей сыхьэт», «Фронтым къикI письмохэмрэ абы ятххэмрэ» псалъащхьэхэм, нэгъуэщIхэми щIэту ягъэхьэзыр нэтынхэм цIыхухэр пэплъэ зэпытт. Программэхэм куэду хагъэхьэрт ди хэкуэгъу зауэлIхэм, псалъэм папщIэ, Кардэн Къубатий, Къуэныкъуей Назир, Байсултанов Алим, КIэфо зэкъуэшхэм, Головко Арсений, нэгъуэщI куэдхэми ятеухуа тхыгъэхэмрэ очеркхэмрэ. Жылагъуэхэр къызэхакIухьырт, лъэщапIэ-хэм кIуэрт, цIыхухэр къагъэпсалъэрт, Iуэхум нэхъри трагъэгушхуэрт.
Къэбэрдей-Балъкъэр радиом и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэфI хуащIащ журналист нэхъыжьхэу Тхьэщокъуэ Мурадин, Журт Тыгъуэн, Дыджэ Зулъкъэрней, Къардэн Жыраслъэн, Емуз Гъузер, Сэкрэк Хьэсэн, Дыкъынэ Хьэмид, Къэрмокъуэ Мухьэмэд, АфIэунэ Рае, Шэт Николай, Гувэжыкъуэ Пётр, Тэрчокъуэ Исуф, Хьэлышх Иннэ, Къагъырмэс Борис, Журт Биберд, Къуэдзокъуэ Хьэсэн, НэщIэпыджэ Ибрэхьим, БжэныкIэ Мухьэб, Джыназ Юрэ, Джэрыджэ Арсен, дикторхэу Щакуэ Хужь, Безрокъуэ Хужь, Багъэтыр Аркадий, Мыз Майе, операторхэу Ащнокъуэ Николай, БакIуу Борис, ГъущIо Ритэ, режиссёр Къуэдзокъуэ Тамарэ, инженер Жаным Мухьэмэд сымэ, нэгъуэщI куэдхэми. Сэри илъэс 25-рэ республикэ радиом естащ. Си япэкIэ увахэми, си яужькIэ нэкIуахэми садэлэжьащи, дэтхэнэми и IуэхущIафэм мыIейуэ сыщыгъуазэщ. Зы псалъэу жысIэнщи, игури и псэри етауэ и къалэныр езымыхьэкI яхэткъым. Дэтхэнэри Iуэхум хуэпэжщ, дагъуэншэу лэжьыгъэр зэрыдигъэкIыным хущIокъу.
Щапхъэ тхуэхъухэр мащIэтэкъым. НэхъыжьыфI Емуз Гъузер фIы щIэнымрэ дахагъэмрэ къахуигъэщIами ярейт. ЦIыху гумызагъэт, псоми защIигъэкъуэну хьэзырт, хэлъэтышхуэ иIэт. Программэхэр эфирым езыт къудамэм и унафэщIти, дэтхэнэми и лэжьыгъэм хуэсакъырт, Iуэхур зэблэмыун щхьэкIэ, нэтынхэр зэрыхьэзырым ткIийуэ кIэлъыплъырт, ахэр зыхуей хуэмызауэ етIысэхынутэкъым.
Радиом адыгэ нэтынхэмкIэ и редактр нэхъыщхьэ Къэрмокъуэ Мухьэмэд зэрытхакIуэ щэджащэм къыдэкIуэу икIи журналист Iэзэт. Лэжьыгъэм фIыуэ хищIыкIырти, ущигъэуэнутэкъым. Тхэфынури, абы пэмылъэщынури тыншу зэхигъэкIыфырт. Аращ абы и зэманым къащтахэм лэжьакIуэфI, журналист, тхакIуэ хъарзынэхэр къащIыхэкIар. Уеблэмэ, Къэбэрдей-Балъкъэр радиом и фIыпIэхэр зыIыгъри, зыгъэбагъуэри, адэкIэ зыгъэкIуатэри ахэращ. Апхуэдэхэщ ди щIыналъэми, ди къуэш республикэхэми, хамэ къэралхэм щыпсэу ди лъэпкъэгъухэми фIыуэ къыщацIыху журналист гуащIафIэхэу Мыз Ахьмэд, Къудей Лидэ, Тэтрокъуэ Астемыр, Хьэмту Къадир, МахуэлI Хъаджэт, Мыз Майе, Багъэтыр Нинэ, Вындыжь Марие, Пщыгъэуш (Гъубжокъуэ) Раметэ, «Нур» сабий журналым редактор нэхъыщхьэу ягъэкIуа Аброкъуэ Беллэ сымэ, нэгъуэщIхэри. Дэтхэнэми езым и журналист хъэтI иIэжщи, и бзэкIэ, и псэлъэкIэ и Iуэху еплъыкIэр къеIуатэ, радиом едаIуэхэм ябгъэделъхьэ. Къапщтэмэ, Къудей Лидэ и нэтынхэм гъащIэм и плъыфэ зэхуэмыдэхэр хыболъагъуэ. Ди япэ ита нэхъыжьыфIхэм я IуэхущIафэу щытам, я къекIуэкIыкIам щатепсэлъыхькIэ, абы и бзэ шэрыуэм зэман блэкIахэр IупщIу уи нэгу къыщIегъэхьэ. Псом хуэмыдэу, пщIэ лей хуещI Хэку зауэшхуэм хэтахэм, хэкIуэдахэм я щхьэгъусэхэм, а лъэхъэнэ хьэлъэм фронтым хуэлэжьахэм. Абыхэм щепсэлъылIэкIэ, я гукъэкIыжхэр къащригъэIуэтэжкIэ, и псалъэм хуосакъ, щабагъэр япэ ирегъэщ, цIыхухэр зэдэIуэну, гъэщIэгъуэн ящыхъуну къилъытэхэр къыхегъэщхьэхукI. Мыз Ахьмэд дэни нэсыф журналистщ. Ар къэзымыцIыху лэжьакIуэжь ди къуажэхэм къыщыгъуэтыгъуейщ. Мызыр жанр куэдым хэзагъэ, псом хуэмыдэу, радиоочеркым хуэIэижь журналистщи, а ефIэкIуэныгъэхэр IэкIуэлъакIуэу къегъэсэбэп. МахуэлI Хъаджэт эфирым щыIу и псалъэм пщIэ хуещI, узэрегъэдаIуэ, егугъуу зэригъэхьэзырым и щыхьэту, и нэтынхэр купщIафIэщ. Хьэмту Къадир бэм и сэбэп зыхэлъыр япэ ирегъэщ, адыгэм и тхыдэм, дин пэжым щIэх-щIэхыурэ топсэлъыхь, абыхэм куууэ щыгъуазэ щIэныгъэлIхэр, IэщIагъэлIхэр и нэтынхэм хешэ, жэуаплыныгъэ хэлъу и лэжьыгъэр къызэрегъэпэщ. Тэтрокъуэ Астемыр адыгэ гупым и унафэщIщи, редакцэм и Iуэхур тэмэму еунэтI, къалэнхэр зэщхьэщыхауэ зэкIэлъехь, къищынэмыщIауэ, нэтын щхьэхуэхэр ирегъэкIуэкI. Вындыжь Марие еджапIэхэм, гъэсапIэхэм, щIэблэм жыджэру ядолажьэ, абыхэм я IуэхущIафэм бзэ IэфIкIэ топсэлъыхь. Мыз Майерэ Гъубжокъуэ Раметэрэ зэманым декIуу, гугъэзагъэу икIи щIэщыгъуэу хъыбарыщIэхэмкIэ къудамэм и Iуэхур шэщIауэ къызэрагъэпэщ.
ЦIыхухэм гуапэ ящыхъуащ Къэбэрдей-Балъкъэр радиом канал щхьэхуэ къызэрыхудахар, 99,5 хьэуа толъкъуным хуэгъэпсауэ зэпымыууэ зэрылажьэр. Нэтынхэр хуабжьу зэмылIэужьыгъуэщ, гъэщIэм и лъэныкъуэ псоми теухуащ. Апхуэдэщ «Си Къэбэрдей-Балъкъэр», «Псалъэмакъ щхьэпэ», «ХьэщIэщ», «ТекIуэныгъэм и махуэшхуэ», «Ди зэIущIапIэм», «Ди лъахэ», «Адыгэхэр: тхыдэр, хабзэр», «Зэманым пэджэжу», «Дингъуазэ», «Дунейр нобэ», «Динымрэ гъащIэмрэ», «ГъащIэм и дамыгъэ», «Лъэпкъым и фIыгъуэхэр», «Утыку», «ЩIалэгъуэ» «Усыгъэ», «Прозэм и напэкIуэцIхэр», «Жаншэрхъ», «Набдзэгубдзаплъэхэм я клуб», «Лэгъупыкъу», «Таурхъан», «Ди гъусэу зывгъэпсэху», «Макъамэ 99,5-FM», «Фэр папщIэ», «Гухэлъ уэрэдхэр», «Къызэрыфэ пшыналъэхэр», «Адыгэ уэрэдыжьхэр», «Гукъыдэж», «Дэрэжэгъуэ», «Жэщыбг нэужьым», жыхуиIэхэр, нэгъуэщIхэри.
Мис апхуэдэ зэхущытыкIэ дахэ эфирымрэ цIыхубэмрэ зэхуаIэу къогъуэгурыкIуэ 1927 гъэм накъыгъэ и 1-м къы- зэIуахауэ щыта, къыкIэлъыкIуэ илъэсхэм зыужьыныгъэшхуэ зыгъуэта Къэбэрдей-Балъкъэр радиостанцыр.
«Гъунапкъэ зимыIэ лъэмыжкIэ» зэджэ радиор лъэ быдэкIэ увыным зи гуащIэрэ зи зэфIэкIрэ хэзылъхьахэм, абыхэм я Iуэхум пызыщэхэм я махуэ лъапIэмкIэ дохъуэхъу. Ди гуапэщ заузэщI зэпыту я IэнатIэр ирахьэкIыну, нэтын купщIафIэ куэд я Iэдакъэ къыщIэкIыну, я мурадхэм лъэIэсыну.
ХЬЭЖЫКЪАРЭ Алик.
