Пащтыхьыкъуэмрэ факъырэмрэ
(пычыгъуэ)
ЗэзыдзэкIар Дудар Хь. М., 1963 гъэ
Япэ едзыгъуэ
Пащтыхьыкъуэр къызэралъхуар, факъырэри къызэралъхуар.
ГущIэгъуныгъэм хъеритI зэуэ пылъщ:
ГущIэгъу зыщIри зыхуащIри насыплыщ,-
Ар лъэщым иIэм – нэхъри егъэлъэщ;
Пащтыхьым дежкIэ и тетыгъуэм нэхъ
Ар сыт хуэдизкIи нэхъ къегъэсэбэп.
Шекспир, «Венецианскэ купец»
Ар къыщыхъуар епщыкIуханэ лIэщIыгъуэм и етIуанэ IыхьэплIанэм и кIэухырщ.
Ижьрей Лондон къалэм щыпсэу Кенти къулайсыз унагъуэм зы бжьыхьэ махуэ гуэрым къыщалъхуащ зыкIи зыхуэмей щIалэ цIыкIу. А махуэ дыдэм Тюдорхэ я унагъуэ къулайм къыщалъхуащ езы унагъуэ къудейр мыхъуу, Англие псор зыхуей нэгъуэщI щIалэ цIыкIу. Англиер абы апхуэдизкIэ куэд лъандэрэ щIэхъуэпсырт, пэплъэрт икIи абы щхьэкIэ Алыхьым елъэIурти, ар къыщалъхуам щыгъуэ англичанхэр гуфIащэри делэ хъу пэтащ. ЕрагъкIэ зэрыцIыху къудей цIыхухэр а махуэм зэIущIамэ, IэплIэ, ба зэхуащIырт, гъыхэрт. Зыри лажьэртэкъым, псоми ар ягъэлъапIэрт – къулайсызхэмрэ къулайхэмрэ, цIыху цIыкIухэмрэ цIэрыIуэхэмрэ – ефэ-ешхэрт, къафэрт, уэрэд жаIэрт, шагъыр ирафырт. Апхуэдэурэ дауэдапщэр махуэ зыбжанэрэ жэщ зыбжанэрэ екIуэкIащ. Махуэм Лондон нэгузыужьыпIэ гъэщIэгъуэн дахащэу плъагъурт: дэтхэнэ балконми, дэтхэнэ унащхьэми нып цIуугъэнэхэр щыхуарзэт, зыкъырахыу уэрамхэм цIыхухэр дэтт. Жэщми узэплъын щыIэт: уэрам зэхэкIыпIэ псоми хьэрищэ мафIэ къыщылыдырт, ахэр ефэ-ешхэ цIыхухэм къаухъуреихьырт. Англие псом щызекIуэ псалъэмакъ псори зытеухуар къалъхуагъащIэ Тюдор Эдуард, принц Уэлскэм, и закъуэт, ар езыр шылэмрэ дариймрэ кIуэцIылъу, а зэрызехьэ псоми зыри химыщIыкIыу, лорд, леди цIэрыIуэхэм зэрыщIаупскIэр имыщIэу щылът,-абы и дежкIэ псори зыт. Ауэ хъыданжэрумэм кIуэцIыгъэджэрэза адрей сабийм, Том Кенти, теухуауэ зыщIыпIи зыри щызэхэпхыртэкъым. Абы и гугъу щащIыр ар дунейм къытехьэныгъэм лъэпощхьэпо куэдым хидзэнкIэ хъуну факъырэ унагъуэрат.
ЕтIуанэ едзыгъуэ
Том и сабиигъуэр
Илъэс зыбжанэкIэ дызэIэбэкIыжынщ. Лондон лIэщIыгъуэ пщыкIутху хъуауэ къэгъуэгурыкIуэрт, а зэманым елъытауи ар къалэшхуэт. Абы цIыху минищэ щыпсэурт, ауэ языныкъуэхэм я гугъэт – хуэдитIкIэ нэхъыбэу. Уэрамхэр бгъузэт, нэшэкашэт, фIейт, псом хуэмыдэу Лондонскэ лъэмыжым пэмыжыжьэу Том Кенти щыпсэу Iыхьэм. Унэхэр пхъэ унэт; етIуанэ этажыр езанэм щхьэщыкIуэтат, ещанэм и блыпкъхэр етIуанэм жыжьэу щхьэпрыпIиикIырт. Унэхэр нэхъ лъагэхункIэ, нэхъ бгъуэ хъуурэ дэкIуейрт. Абыхэм я пкъыр пхъэзэтеупщIэт, бгыкъухэм я зэхуакухэм материал быдэ дэлът икIи и щIыIур штукатур щIат. Бгыкъухэр плъыжьу, щIыхуу, е фIыцIэу, унэр зейм зэрыфIэфIым хуэдэу, лат, абы унэхэм фэ дахэ дыдэ къатригъауэрт. Щхьэгъубжэхэр цIыкIут, абджынэхэр хьэлыуэ IупщIэу щIат, петлэ зыхэлъ бжэм хуэдэу ахэр и щIыбымкIэ щыIупх хъурт.
Том и адэр щыпсэу унэр Обжорнэ сатырым адэкIэ бамэр къыздих плIанэпэм дэтт. А плIанэпэм ПхъэнкIиидзыпIэ ПщIантIэкIэ еджэрт. А унэр цIыкIут, кхъахэт, лъэбышэт, IэпэдэупIэ имыIэу къулайсызхэр щIэст. Кенти и унагъуэм ещанэ этажым зы пэш цIыкIу щиIыгът. Адэмрэ анэмрэ гъуэлъыпIэм ещхь гуэр яIэт, ауэ Томи, абы и анэшхуэми, и шыпхъуитI Бэтрэ Нэнри апхуэдэ гугъуехь ятелътэкъым: абыхэм унэ лъэгу псор къалъысырти ахэр дэнэ деж хуейми щыжеифынут. Абыхэм шхыIэн ныкъуэжьитI-щы, хьэуазэжь лъэлъа блыгу зырыз-тIурытI яIэт, ауэ абы тепIэн-щIэлъынкIэ уеджэ хъунутэкъым, сыту жыпIэмэ, а псори пщэдджыжькIэ зыщIыпIэ Iэмбатэу щызэтратхъуэрти жэщкIэ щхьэж зыхуейр къыхихыжырт.
Бэтрэ Нэнрэ илъэс пщыкIутху хъу зэтIолъхуэныкъуэ хъыджэбз цIыкIухэт, псэ хьэлэл зиIэ, щыгъын чэтхъахэр зыщыгъ, IэфIейлъэфIей адэмыгу цIыкIухэт. Анэри абыхэм куэдкIэ къащхьэщыкIыртэкъым. Ауэ адэмрэ абы и анэмрэ нэгъэсауэ алмэстыт: ахэр дэнэ щахузэфIэкIми ефэрти зэзэуэжырт, е зыхуэзэм езауэрт. Щычэфхэми щымычэфхэми я зэхуэдэу, абыхэм лъэбакъуэ ячынтэкъым мыхъуанэхэу. Джон Кенти дыгъуу щытат, абы и анэр – факъырэт. Абыхэм факъырэIус къыхахыу сабийхэр ирагъэсат, ауэ дыгъу ящIыну яхузэфIэкIакъым.
Унэм щIэзу щIэс факъырэхэмрэ дыгъухэмрэ ящымыщу зы цIыху яхэтт. Ар пащтыхьым пенсэ мащIэ тIэкIу Iуридзэу уэрамым дидзэжа поп лIыжь хьэлэл гуэрт. Абы сабийхэр щэхуу езым и деж ишэрейт, хьэлэлыгъэр фIыуэ лъагъуным ахэр хуригъаджэрт. Абы Том иригъэщIащ къеджэкIэрэ тхэкIэрэ, абы и сэбэпкIэ Том латиныбзэм зыкъом хищIыкI хъуащ. ЛIыжьыр хуейт хъыджэбз цIыкIухэми тхылъ яригъэщIэну, ауэ хъыджэбз цIыкIухэр я ныбжьэгъухэм ящышынэрт, ахэр къазэрыщыдыхьэшхынум щхьэкIэ.
ПхъэнкIиидзыпIэ ПщIантIэ псори, Кенти щыпсэу унагъуэм хуэдэу, хьэдзыгъуанэ абгъуэт. Фадэфэныр, къаугъэхэр, зэзауэхэр мыбы къызэрыгуэкIт икIи нэхущ нэблэгъэху екIуэкIырт. Щхьэ пхыудын жыхуэпIэр зыми фIэгъэщIэгъуэнтэкъым, гъаблэм хуэдэ къабзэу. Дауэ щытми Том цIыкIу насыпыншэу зилъытэжыртэкъым. Абы зэзэмызэ мэжэлIэныр хуабжьу къыщытехьэлъэ щыIэт, ауэ езым и тхьэмыщкIагъэм мыхьэнэшхуэ къыригъэкIыртэкъым; ПхъэнкIиидзыпIэ ПщIантIэм дэс щIалэ цIыкIу псори апхуэдэут зэрыпсэур; абы къыхэкIыуи и гугъэт нэгъуэщI зыгуэру щытын хуэмейуэ.
