Зэрэгъыж къуажэм и щIыпIэцIэхэм я лъагъуэм тету
Лъахэхутэхэу Котляровхэ Викторрэ Мариерэ я тхылъ тедзапIэм иджыблагъэ къыщыдэкIащ щIэныгъэхэм я кандидат, фермеру лажьэ Къалмыкъ Эдуард и «Топонимика селения Зарагиж и прилегающих территорий» тхылъыр.
— Топонимикэр — щIыпIэцIэхэр зыдж щIэныгъэщ, — жеIэ тхылъ тедзапIэм и редактор нэхъыщхьэ Котляров Виктор. — Абыхэм куэд къызэщIаубыдэ. Языныкъуэхэр псом я дежкIи гурыIуэгъуэщ, ауэ нэхъыбэм щыгъуазэр а щIыналъэм щыпсэухэрщ. Зи фIэщыгъэцIэ зиIэжыр бгыхэмрэ псыхъуэхэмрэ, псыежэххэмрэ аузхэмрэ я закъуэкъым, атIэ географие картэм къыщыхьа, цIыху-бэм ягу къинэжа нэгъуэщI объектхэми яIэщ: губгъуэхэмрэ тафэхэмрэ, псынэхэмрэ псыежэххэмрэ, псыкIантIэхэмрэ мэзхэмрэ, хупIэхэмрэ къуэкIийхэмрэ, мащэхэмрэ Iуащхьэхэмрэ. Илъэс щэ бжыгъэкIэрэ а щIыпIэцIэхэр къэунэхуащ, абыхэм ящыщ куэд, псом хуэмыдэу тхыгъэхэм щыщIэмыгъэбыдэжахэр, ящыгъупщэжащ. БлэкIа зэманым щыIа щIыпIэцIэхэм ящыщ куэд цIыхубэм ягу къинэжащ, арщхьэкIэ, я тхыдэм щыгъуазэр ма- щIэщ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и Шэрэдж районым хыхьэ Зэрэгъыж къуажэм и щIыпIэцIэхэм ятеухуауэ щыIэ щыщIэныгъэхэр игъэзэкIуэжыну иужь ихьащ абы къыщалъхуа, щыпсэу, щылажьэ икIи и жылэм и Iэгъуэблагъэхэмрэ щыпсэухэмрэ фIыуэ зыцIыху Къалмыкъ Эдуард. Абы и Iэдакъэ къыщIэкIащ мэкъумэш хозяйствэм и Iуэху зэIумыбзхэм теухуа щIэныгъэ лэжьыгъэ пщIы бжыгъэхэр.
Езыр фIыуэ зыщыгъуазэ щIыпIэцIэхэм ящыщ куэд языныкъуэхэм, къуажэдэсхэри хыхьэу, псом хуэмыдэу щIалэгъуалэм къазэрыгурымыIуэм гу щылъитэм, ахэр къитIэщIыжу зэхуихьэсыжыну, я мыхьэнэр гурыIуэгъуэ ищIыну мурад ищIащ. Зи ужь ихьа Iуэхур зэ еплъыгъуэкIэ къызэрыпщыхъум хуэдэу лэжьыгъэ тынштэкъым, щIыпIэцIэ куэдым я япэ мыхьэнэм апхуэдизкIэ къытекIати, зэрэгъыждэсхэм абыхэм ар нэгъуэщIу къащыгурыIуэ щыIэт.
ЩIыпIэцIэхэр къэхутэжыным ехьэлIа и лэжьыгъэм щыпэрытым, Къалмыкъ Эдуард щIэщыгъуэ, гъэщIэгъуэн Iэджэм ирихьэлIащ. Тхылъым абы къыщигъэпсэужащ зэрэгъыждэс дэтхэнэми пэгъунэгъу щIыпIэхэр. ГурыIуэгъуэ мэхъу губгъуэхэм, къуэкIийхэм, щыхупIэхэм, мэкъумэш щIапIэхэм, Iуащхьэхэм я цIэхэр къызытехъукIар.
Илъэс мин бжыгъэкIэ узэIэбэкIыжмэ, тхыдэ напэкIуэцIхэм ягъэпщкIуа къэхъугъэхэм улъэIэсынымкIэ мы лэжьыгъэр щхьэпэщ. Къэбгъэлъагъуэмэ, «Иныжьыкхъэ» щIыпIэм сыт хуэдэ щэху ихъумэр? Пэж дыдэу къызэрыгуэкI цIыхухэм я инагъкIэ къащхьэщыкIыу пIэрэ абдеж щыщIалъхьэжахэр? «Иныжьыкхъэ» цIэр зезыхьэ щIыпIэцIэхэм нэгъуэщI щIыналъэхэми ущрохьэлIэ. Апхуэдэхэщ Сэрмакъ, Алътуд къуажэхэр. Зэрэгъыжыкхъэми дунейм щIэ гуэр къыщытхузэIуих-мэ-щэ? Псалъэм папщIэ, тхыдэ щIэныгъэм артефакт гъэщIэгъуэнхэр къыхуэзыхьауэ щыта, 1996 гъэм ГЭС ухуэныгъэм ирихьэ-лIэу къахута «Къалэжь» къалэшхуэм хуэдэу: дыщэ, домбеякъ Iэмэпсымэхэр, ятIагъуэм къыхэщIыкIа хьэкъущыкъухэр, таж папцIэхэр. А Iэмэпсымэхэр иджыпсту Пушкин Александр и цIэр зезыхьэ Урыс музейм щахъумэ «Зэрэгъыж къуажэм и хъугъуэфIыгъуэ» цIэм щIэту.
Къалмыкъ Эдуард и лэжьыгъэм еджэ IэщIагъэлIхэм щыщIэныгъэ, щыхьэт зимыIэ Iуэху еплъыкIэ гуэрхэри къыщагъуэтынкIи хъунщ, ауэ, зэрыжаIэщи, щыуагъэ зымыщIэр зыри зымылэжьырщ. Нэхъыщхьэращи, и къару къызэрихькIэ абы Зэрэгъыж къуажэм къыдэкIахэр сыт щыгъуи зыхуэныкъуэну щIыпIэцIэхэм ехьэлIа лэжьыгъэ ищIащ.
Котляров Виктор игу къегъэкIыж Iэпщацэ лъэпкъым теухуа «Крепкое запястье» тхылъыр зи Iэдакъэ къыщIэкIа ухуакIуэ Iэпщацэ Вадим. ИлъэсийкIэ а лэжьыгъэм и ужь итащ ар, цIыху пщIы бжыгъэхэм яIущIащ, архивым куэдрэ щылэжьащ а тхылъыр къыдигъэкIын папщIэ.
— Зэпэмыжыжьэу псэу, ауэ зэрымыцIыху а цIыхуитIыр зэкъуегъэувэ щалъхуа щIыналъэмрэ абы и цIыхухэмрэ фIыуэ зэралъагъумкIэ, пщIэ зэрыхуащIымкIэ. Къалмыкъ Эдуарди Iэпщацэ Вадими фIыуэ къагуроIуэ: цIыхум къыщIэнэнур зэхуихьэсаракъым, къищэхуаракъым, атIэ нэгъуэщIхэм зэрадэгуэшаращ, яхуилэжьаращ, — жеIэ Котляров Виктор.
БЖЬЫХЬЭЛI Розэ.
