Тхыдэм къыхэнахэр
Къэбэрдейм ди тхыдэ гъунэгъум уриплъэжмэ, абы нэхъ куууэ укIуэцIрыплъмэ, уримыгушхуэу, уи щхьэр лъагэу умылъагъужу къанэркъым лъэпкъым, адэжь щIыналъэм хуэпэж, хэкур бийм къезыгъэлахэм я япэ сатырым хэта, зэи мыкIуэдыжыну зи цIэр къытхуэна цIыху щэджащэхэр къызэрытхэкIам. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, Аушыджэр щыщ зэшитIыр — Совет Союзым и ЛIыхъужьхэу Къардэнхэ Къубатийрэ Къэбардрэ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэухэр — нэхъыжьхэри ныбжьыщIэхэри — щыгъуазэщ зэкъуэшитIым лIыхъужьыгъэ къазэрыкъуэкIам, я зауэ гъуэгуанэм. Ауэ куэдым ящIэу пIэрэ абыхэм я сабиигъуэр матэщIэдзауэ зэрамыхьар? Аушыджэр щыщ Къардэн Лэкъумэн и щхьэгъусэ Бэджий Мырзият дунейм щехыжам къыщIэнат сабиищ: пхъуитIрэ зы къуэрэ. Нэхъыжь Лэхъан илъэсиплIт зэрыхъур, Къубатий илъэситI, нэхъыщIэ КIурацэ IэплIэрыс сабийт. Анэншэу къэна цIыкIухэр къэжэпхъыху япIыжащ я адэшхуэ-анэшхуэ, Псыгуэнсу щыщ Бэджий Лъостэнрэ абы и щхьэгъусэ Чэбэхъанрэ. Сабийхэм я адэ Лэкъумэн етIуанэу къишэжащ, абы щхьэгъусэ хуэхъуат балъкъэр хъыджэбз, Налжан и цIэу. Зэщхьэгъусэхэм бынищ ягъуэтащ: Къэбард, Хьэбалэ, Гуащэкъарэ сымэ.
Республикэр дызэрыгушхуэ зэшитIым ятеухуа ди тхыгъэм тегъэщIапIэ хуэтщIар Къубатий и шыпхъу КIурацэ и бынхэу Жынэ Борисрэ Къумыкъу Светэрэ я гукъэкIыжхэрщ. Борис Налшык дэсщ, илъэс 86-рэ мэхъу, Светэ Нарткъалэ щопсэу, илъэс 80 и ныбжьщ.
— Къэбард теухуауэ сэ сщIэжыр зыщ. Зауэм ипэкIэ дэ дыкъэIэпхъуат Налшык. Ди адэр Налшык районым финансхэмкIэ и къудамэм и нэхъыщхьэу ягъэувати, ПащIэхэ яйуэ щыта чырбыш плъыжь унэм пIалъэкIэ дыщIагъэтIысхьащ. Абы дыщыIэу зы махуэ гуэрым ди унэ нокIуэ Къэбардрэ Шэрджэс СулътIанрэ. А тIур зэныбжьэгъут. Дыдейхэм къысхуащэхуауэ кIэстум щIэрыпс цIыкIу сщыгът. Арати, куэбжэпэм деж сыджэгуу сыщыту, Къэбард къызбгъэдохьэри «ущIалэфI уэ?» къызжеIэ. «НтIэ», — изотыж жэуап. Абдеж тпэмыжыжьэу зы шэд итти, къыздэгушыIэу ара хъунт, «Умышынэу мобы ухэлъэфын?» къыщызжиIэм, «Сыхэлъэфынущ, ухуеймэ, сыхэтIысхьэфынущ», — зызогъэлIыхъужь. СыхопкIэ шэдми, си кIэстум щIэрыпсыр ятIэ защIэ мэхъу. Сыгъуэгыу щыщIэздзэм, тыкуэныр тпэжыжьэтэкъыми, зэныбжьэгъуитIыр макIуэри кIэстум щIэрыпс къысхуащэхуж, IэфIыкIэ гуэрхэри и гъусэу, — игу къегъэкIыж Жынэ Борис.
Къэбард зауэм зэрыхэта мазийм къриубыдэу лIыгъэу къыкъуэкIам и инагъыр умыгъэщIэгъуэн плъэкIыркъым. 1944 гъэм гъатхэпэ мазэм Украинэм щызауэу, махуищ къудейм и кIуэцIкIэ, ар зи командир танк взводым бийм хьэлэчыпцIэр хилъхьащ. Фашист танкыу якъутащ 5, кхъухьлъатэм зэреуэ зениткэу зы, миномёту 2, Iэщэ къызэрырашэкI шыгуу 20, апхуэдэу нэмыцэ офицеррэ сэлэту 90-м нэс хагъэщIащ. Ауэ а мафIэ лыгъэм хэкIуэдащ адыгэ зауэлI хахуэри. Абы щыгъуэ тхылъымпIэ ягъэхьэзырат «Совет Союзым и ЛIыхъужь» цIэр зэрыхуэфащэмкIэ, арщхьэкIэ а зэманыр ирихьэлIат балъкъэрхэр я щIыпIэм щраша махуэхэми, Къэбард и анэр а лъэпкъым зэрыщыщым къыхэкIыу, цIэ лъапIэр орденкIэ зэрахъуэкIащ. ЛIыхъужь цIэр Къэбард къыщыфIащыжар иужькIэщ.
Къубатии мызэ-мытIэу хэхуащ псэзэпылъхьэпIэ, щэнейрэ ажалым къелащ. Абы фIыуэ щыгъуазэщ Борис.
— Мэздэгу и Iэшэлъашэм щызауэу, гъэмахуэкIэ мазэу, Къубатий и кхъухьлъатэм биишэ къытохуэри, и Iэблэ сэмэгуми, и лъакъуэ лъэныкъуэми фэбжьышхуэ ягъуэт. Абы ирихьэлIэу езым нэмыцэ кхъухьлъатэу 9 къриудыхакIэт, — жеIэ абы. — Сытми, ерагъыу и «Як»-р къегъэтIыс аэродромым пэмыжыжьэу. Дыдейхэр къыпожажьэ, япхъуатэри нагъэс уIэгъэщым. Куэдрэ щIэлъащ абы. И узыншагъэр нэхъ зэтес хъужа нэужь, дзэм къыхагъэкIыжыну зэрамурадыр къыщищIэм, идакъым «сэ иджыри сызэуэнущ» жери. Арати, апхуэдэу щиукъуэдийм, кхъухьлъатэм ирагъэтIысхьэри йоплъ. Iэзэу къызэригъэIурыщIар щалъагъум, хуит ящIри хагъэхьэж дзэм.
1962 гъэм Америкэмрэ ди къэралымрэ зэпэщIэувауэ щытащ. И щхьэусыгъуэр США-м и ракетэхэр Тырку къэралыгъуэм зэрыщигъэуварт, щыхуей дыдэм ди хэкум къеуэфын хуэдэу. Абы и жэуапу ди ракетэхэр Кубэм яшащ. А щIыналъэм ягъэкIуахэм яхэтащ Къардэныр. Борис зэрыжиIэжымкIэ, а зэманым Къубатий къулыкъу щищIэрт КъуэкIыпIэ Жыжьэм. Абы кърашыжщ, къызэрыгуэкI щыгъынкIэ яхуапэри, зыкъом хъууэ кхъухькIэ ежьащ, Кубэм кIуэуэ. Кастрэ Рус Фидель чэнджэщэгъу хуэхъун хуейуэ арат и пщэ дэлъыр. ЗдэкIуэм къащIэщ аби, американхэм къагъэуащ ди кхъухьыр. Зы къэмынэу хэкIуэдат абы щыгъуэ, Къубатий нэмыщI. Кхъухьым къыщылыда мафIэр и щIыфэм зыхищIэу къепхъуауэ, псым хэлъэщ, пхъэ пкъо гуэр къигъуэтри, и Iэ сэмэгу узымкIэ ар иIыгъыу, Iэ ижьымкIэ есурэ псы Iуфэм нэсащ. Абдежым Кубэм я сымаджэщым яшэри, хъужыху щIэлъащ.
Кубэр къибгынэу и хэку къэкIуэжа нэужь, Къубатий къыхуагъэлъэгъуат къулыкъу ин. Кавказ Ипщэ дзэ округым и командующэм кхъухьлъатэ IуэхухэмкIэ и къуэдзэу ягъэувыну унафэ къыдэкIат, арщхьэкIэ а унафэм гъуэгу игъуэтакъым. Къардэныр сымаджэ хьэлъэ къэхъущ, икIэщIыпIэкIэ Москва нагъэсри, операцэ ящIащ. И узыншагъэр зэфIэувэжа нэужь, IэнатIэ нэхъ тыншыIуэ ягъэкIуащ.
Дзэм хэтым и Iуэхур зэрыщытыращи, ищхьэкIэ унафэ къыхуащIым елъытащ къулыкъу щищIэну щIыпIэр. Зи гъащIэм и нэхъыбэр нэгъуэщI щIыналъэхэм щызыхь Къубатий, дауи, къыхуэзэшырт и жылэжьым, и хэку цIыкIум, и Iыхьлы-Iэулэдхэм. ИкIи Iэмал зэригъуэту къэкIуэжырт.
— Москва е къулыкъу щищIэ адрей щIыпIэхэм къикIыжамэ, ди унэм къыщыувыIэрт си анэ дэлъхур. Ар партым и обкомым ирагъэблагъэрт занщIэу. Абы и Iуэхур щызэфIэкIа нэужьт и Iыхьлыхэм я деж лъагъунлъагъу щыкIуэр. Псом япэу и шыпхъуитIым яхуэкIуэрт: Щхьэлыкъуэ дэс и шыпхъу нэхъыжь Амщокъуэ Лэхъанрэ си анэ КIурацэрэ я деж.
И шыпхъу бынхэм ящыщу Къубатий и нэIэ нэхъ зытетар, нэхъыбэрэ зыIущIэу, зэпсалъэу щытар Светэщ. Ар Нарткъалэ щопсэу, Къумыкъухэ я нысэщ.
— Къызэдалъхуахэм ящыщу зыгуэр дунейм фIыуэ зэрылъэгъуауэ тетмэ, Къубатийрэ абы и шыпхъухэмрэ етIуанэщ. А зауэ нэужь зэман Iейхэм щыгъуэ зы посылкэм адрейр иужь иту къытхуигъэхьу щытащ Батий (арат зэреджэр и шыпхъуитIыр). СыщыцIыкIум щыгъуэ шубэ дахэ дыдэ къысхуигъэхьати, си адэ-анэм ядакъым, «адрейхэм ящымыгъ мыпхуэдэ щыгъыныфI щодгъэтIэгъэнукъым» жари, ягъэтIылъыжащ. Иужьым иратыжащ си адэ шыпхъум ипхъу цIыкIум, — Борис и гукъэкIыжхэм пещэ Къумыкъу Светэ. — Си анэ дэлъхур щIыпIэ жыжьэхэм щыIэт, къыщыкIуэжыфыр зэзэмызэт. Зэгуэрым, ар зэман кIыхькIэ ди щIыпIэм щымыIауэ, си анэр сымаджэ хъуат. «Сымылъагъужу сылIэнущ», — жиIэурэ гъуэгырт. ИтIанэ си деж, къалэм, къэсшащ телефонкIэ езгъэпсэлъэн си мураду. АрщхьэкIэ санаторэ щыIэу къыщIэкIри зыпытщIэфакъым.
Къубатийрэ абы и щхьэгъусэ Людэрэ я быным хуэдэу къалъагъуу зэрыщытар Светэ куэдрэ IэфIу игу къегъэкIыж. Кубэм къикIыжа нэужь, Къубатий телеграммэ къыхуигъэхьат Светэ, «къакIуэ си деж» иту. Абы щыгъуэ Волгоград къулыкъу щищIэрт абы. Университетым и 3-нэ курсым щеджэ пщащэм щIымахуэ сессиер псынщIэу итри, Волгоград лъэтауэ щытащ.
— Нэхумыщу сынэсат Къубатийхэ я унэм. Бжэр къыIузыха Людэ «Светкэ-конфеткэ къэкIуащ» зэрыжиIэу, Къубатий къыщIокI адрей пэшым, и нэгур зэIулъу. Къызбгъэдохьэри, IэплIи къысхуищIыркъым, сэлами къызихыркъым. ПыIэ сщхьэрыгъыр сщхьэрехри си щхьэцым йоплъ. «Алыхьым и шыкурщ», — жеIэри, итIанэщ IэплIэ къыщысхуищIар. КъызэрыщIэкIымкIэ, а жэщым пщIыхьэпIэ илъэгъуат си щхьэцышхуэр пезгъэупщIауэ. «Апхуэдэу пщIамэ, икъукIэ си жагъуэ хъунут — хъыджэбзыр зыгъэдахэр и щхьэцырщ», — жери и нэгур зэлъыIуокIыж. Пхъу яIэтэкъыми, я быным хуэдэу сыкъалъагъурт а тIум, — жеIэ Светэ. — ИтIанэ мыри сигу къокIыж. Нарткъалэ дэст зауэм лIыгъэшхуэ щызэрихьауэ Уэтэбейхэ МатIэ жари зылI хъарзынэ. Ар къызэлъэIуащ Къубатий си деж къакIуэмэ, хъыбарыншэ сымыщIыну. Арати, зы махуэ гуэрым къысхуоблагъэ Къубатийрэ Людэрэ. МатIэ деж сопсалъэри ар жызоIэ. Куэд дэмыкIыу къосри бжэщхьэIум къызэребакъуэу, «Товарищ генерал-майор, по Вашему приказанию прибыл», — жери IэплIэ зэхуащI. Зауэм и курыкупсэм хэта лIитIым, зэныбжьэгъуитIым зытепсэлъыхьын ягъуэтынтэкъэ… И адыгэбзэри къабзэт Къубатий. ДыщыпсалъэкIэ урысыбзэ къыхэдгъэхуамэ, «лIо, адыгэбзэр фщыгъупщэжауэ ара?» — жиIэрт.
Къубатий и щхьэгъуситIым щIалэ зырыз ядигъуэтащ: Валерэрэ Беслъэнрэ. ТIури псэущ. Беслъэн и щхьэгъусэр адыгэщ, Мамхэгъхэ ящыщщ. И анэ дэлъхухэм иригушхуэ икIи ирипагэ Светэ игу къоуэ Къубатий и гугъу щащIкIэ, и шыпхъухэм ящыщу Гуащэкъарэ и цIэм фIэкIа куэдым къызэрырамыIуэр, ауэ щыхъукIи Къубатий и ади и ани къилъхуауэ нэгъуэщI шыпхъуитIи иIащ: Лэхъанрэ КIурацэрэ.
Совет Союзым и ЛIыхъужь Къардэн зэшитIым я цIэр зэрихьэу Александровкэ хьэблэм щыIэщ уэрам цIыкIу. Ауэ зэшхэм арат къалэжьыр? Абыхэм фэеплъ яхуэгъэувын хуейуэ жэрдэм ящIащ, илъэс зыбжанэ ипэкIэ Iуэху кърахьэжьащ ди тхыдэм, ди лъэпкъым папщIэ гууз-лыуз зиIэхэм. Ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, нобэкIэ а Iуэхур ипэкIэ кIуатэркъым.
МЫЗ Ахьмэд.
