Гу пцIанэхэр фымыгъэбэлэрыгъ
Иужьрей махуэ зыбжанэм адыгэхэм тхылъ гъэщIэрэщIаишхуэ зэIэпахыу уолъагъу. Ар Кърым хытIыгуныкъуэм щыщ Осташкэ Андрей и жэрдэмкIэ къыдэкIа «Дунейм и теплъэхэр» зи фIэщыгъэ серием и япэ томым и япэ Iыхьэращ. «Лъэпкъхэр: адыгэхэр» — аращ а тхылъышхуэм зэреджэр.
Лъэпкъ щхьэхуэ гуэрым теухуа тхылъ а лъэпкъым щымыщ цIыхум къыщыдигъэкIым деж, ар зытеухуахэм къазэрыщыхъур икъукIэ гъэщIэгъуэнщ. А Iуэхугъуэр, адыгэхэм хуэдэу, тхыдэ бэIутIэIухэм ягъэгулэза лъэпкъым щепхам деж, а лэжьыгъэм фIыщIэшхуэ къызэрыкIэлъыкIуэнур гурыIуэгъуэщ.
Осташкэ Андрей илъэс зыбжанэ хъуауэ ди нэIуасэщ, уеблэмэ «Адыгэ псалъэм» и хьэщIэщым къытхуеблагъэри, депсэлъылIауэ щытащ. Нобэ дунейм къытехьа тхылъым гъуэгу зэригъуэта щIыкIэм ар щытопсэлъыхь мэкъуауэгъуэм и 1-м «Архъыз-24» телеканалым ирита интервьюм. «Дэ цIыху 15 хъууэ дызэдолажьэ, адыгэ зыри къытхэткъым, — жеIэ Андрей. — Мы къыдэкIыгъуэр адыгэхэм ятеухуауэ тхылъибл хъу серием и япэ Iыхьэу аращ». ЩIалэм зэрыжиIэмкIэ, лэжьыгъэр хьэзыр хъун папщIэ, жэрдэмщIакIуэхэм зыплъыхьакIуэ зекIуэу 7 ирагъэкIуэкIащ. «Тхылъым илъэситху хъуауэ цIыхухэр пэплъэрти, мис, дунейм къытехьащ. Апхуэдэ зэи традзакъым жыпIэмэ, ущыуэнукъым», — мызэ-мытIэу къытригъазэурэ къыхегъэщ Осташкэ Андрей.
Тхылъу къыдэкIам и бжыгъэр мини 5 мэхъу. Ар сом мини 2-кIэ «Адыгэ унэмрэ» «Акрополь»-мрэ щащэ. Адыгэ республикищми мылъкурэ щIэныгъэкIэ щIэгъэкъуэн куэд щигъуэтащ зи гугъу тщIы лэжьыгъэм. Уи гуапэ мыхъуу щыткъым Осташкэ адыгэхэр щыпсэу щIыпIэхэм я гугъу щищIкIэ, ахэр зы дунейуэ къызэрилъытэр и псэлъэкIэм къызэрыхэщыр, IэдакъэщIэкIым къыщагъэщхьэпэри «Шэрджэс хэку» фIэщыгъэращ. «Адыгэ щIыналъэм къыщыщыткIухьым щыгъуэ, дэ сытым дежи щысхь ямыIэу хъыбаркIэ къыддэгуашэ, гъуэгур — а псалъэм и мыхьэнитIри къиубыду — къытхузэIузых цIыху жумартхэм даIущIэрт, — ятхыж тхылъым елэжьахэм. — ФIыщIэ зыхуэтщI ди ныбжьэгъу псоми я цIэ къитIуэну дыхущIэкъуащ дэ, ауэ зыгуэрым и цIэ тIэщIэхуамэ, дигу фIыкIэ фызэрилъым шэч къытевмыхьэ». Тхылъыр къыдэзыгъэкIахэм щIэныгъэ и лъэныкъуэкIэ дэIэпыкъуэгъу яхуэхъуауэ фIыщIэ хуащI КъШР-м щыщ тхыдэдж, тхакIуэ Уэзы ФатIимэ, КъБР-м щыщ ПхытIыкI Хьэутий, Налшык дэт Лъэпкъ музейм и унафэщI Накуэ Феликс, Адыгейм и «Налмэс» къэфакIуэ ансамблым и унафэщI Хьэжы Аслъэн, нэгъуэщIхэми. Тхыдэджхэу Хъуэткъуэ Самир, Бгъэжьнокъуэ Барэсбий, Мэрзей Аслъэн, Къущхьэбий Анзор сымэ я цIэхэми урохьэлIэ. Тхылъыр къыдэкIын папщIэ мылъкукIэ зыщIагъэкъуащ Къанокъуэ Арсен, Ажахъуэ Къанщобий, Быф Арсен, Къардэн Хьэсэн сымэ. Абы елэжьахэр псом хуэмыдэу хуэарэзыщ зыплъыхьакIуэ зекIуэхэр мылъкукIэ къызэзыгъэпэща хьэрычэтыщIэ Шорэ Аслъэн.
«Дэ къыдгурыIуэрт нобэ Интернетым и дунейр зэрынэхъ къарууфIэри, абы еса цIыхум «сIыгъарэт» жиIэн хуэдэущ тхылъыр зэрытщIар», — щыжеIэ Андрей ищхьэкIэ зи гугъу щытщIа, Ерчэн Азрэт ирита интервьюм.
«СIыгъарэт» жыпIэным и мызакъуэу, тхылъым узэрыIуплъэу «седжарэти» жыбоIэ. Сыту жыпIэмэ, абы адыгэу зызылъытэж дэтхэнэ зыми къыфIэIуэху е къыфIэIуэхупхъэу щыт «лъэпкъ цIуугъэнэхэр» нэм зыкъыщIидзэу щызэщIопщIыпщIэ. Iыхьэ пщыкIуплIу зэхэт тхылъым и псалъащхьэхэм дривгъаплъэт: «Шэрджэс хэку телъыджэ»; «Шуудзэ шыщхьэмыгъазэм» и щэхухэр»; «Кавказ Ищхъэрэм и щIыуэпс къызэрымыкIуэр»; «ЦIыху Iущым и лъэужьым диту» (Къэзанокъуэ Жэбагъы теухуащ); «Шэрджэсым и кодекс» (Адыгэ хабзэм топсэлъыхь). Абыхэм къакIэлъокIуэ адыгэ сэшхуэм, уэркъ хабзэм, бзылъхугъэ теплъэмрэ щэнымрэ я гугъу щащI Iыхьэхэр. ЗыплъыхьакIуэхэм мыхьэнэ иратащ урыс пащтыхьым и щхьэгъусэу щыта Гуащэнэ — Марие жагъуэгъухэм тралъхьа пцIыр кIэрахыжыным, ар пщIэ зыхуэфащэ бзылъхугъэу зэрыщытар къыщIэгъэщыжыным.
Тхылъым и редактору икIи тхакIуэу утыку къихьэ Осташкэ зэрыжиIэмкIэ, езымрэ и лэжьэгъухэмрэ сыт хуэдэ лъэпкъым и гугъу ямыщIми, ар Кърымым зэрепхар къагъэлъэгъуэнращ я плъапIэ нэхъыщхьэри, абы и щхьэусыгъуэкIэ а щIыналъэм и тхыдэ Iыхьэ гуэрми, «Феодорэ пщыгъуэ» и фIэщыгъэу, щыгъуазэ дащI. Тхылъыр еух езы Осташкэ адыгэхэм я къежьапIэу къалъытэ Араб-хъан зыхэт литературэ тхыгъэкIэ.
«Ди лъэпкъым и цIэр лъагэу иIэтащ, Тхьэр арэзы къыхухъу», — пхужыIэнущ мы тхылъым теухуауэ. Лъэпкъым щыщ дэтхэнэ зыри щIэныгъэлIкъым, ауэ къызыхэкIар ищIэжыну хэти и къалэнщ. Лэжьыгъэр щхьэпэ хъун хуейщ лъэпкъым щымыщхэм я дежкIи. «Итыр пэж?», «Лэжьыгъэр зыхуей хуэза?» — жыпIэу ущIэупщIэмэ, шэч къызытепхьэн, дауи, бгъуэтынущ. IэдакъэщIэкIымкIэ жэуап зыхьыр ар къыдэзыгъэкIаращи, зыгуэр щыуэкIэ, пэжым зихъуэжыркъым. Ауэ тхылъыр зытеухуам фыщыдгъэгъуэзэну щыдикъалэнкIэ, къызэрытщыхъуа дыдэр наIуэ къэтщIынри тфIэигъуэщ.
Адыгэхэр жыIэзыфIэщу дызэрыщытыр тхыдэ лэжьыгъэ куэдым къыхощ. Щхьэусыгъуэр хэт ищIэн, ауэ зыхуэмыфащэ хамэр утыку къитшэныр нэхъ тфIэтыншщ, ди лъэпкъым къыхэкIа цIыхум хуэфащэ пщIэр еттыжын нэхърэ, апхуэдэхэр димымащIэ пэтми. Ара къыщIэкIынщ инджылыз тIасхъэщIэххэр, журт хабзэхъумэхэр, иджы мис, мы украин зыплъыхьакIуэхэр гъуэгугъэлъагъуэ щIытхуэхъур. Адыгэ щIэныгъэлIхэм я цIэхэр уэру зэрыхэпхъам уегъэбэлэрыгъри, журнал жыпхъэм фIэмыкI тхылъыр лъагэу Iэтын хуей гуэру къыпщохъу япэ Iуплъэгъуэм. Ауэ ипэжыпIэкIэ, бзэ зыбжанэ ищIэ хуэдэу жиIэми, зыхуэIэижьыр нобэми къытхуэмылъагъу мы щIалэ хъарзынэм и урысыбзэр къызэрыкIуэ уэршэрыбзэщ — щIэныгъэлIыбзэкъым икIи тхакIуэбзэкъым. Адыгэбзэм и лъэныкъуэкIэ чэнджэщэгъу хуэхъуахэми я щIэныгъэр здынэсыр гурыIуэгъуэкъым. Псалъэм папщIэ, Къэзанокъуэ Жэбагъы теухуа Iыхьэм (зыгъэхьэзырар Бондарюк Еленэщ) «Гупсыси псалъэ, зыплъыхьи тIыс» псалъэжьым и етIуанэ Iыхьэр къызэрыкIуэр (урысыбзэкIэ) мыпхуэдэ мыхьэнэм тетущ: «УзытетIысхьэм еплъи тIыс» («Осмотри и садись»). УщIызэдэуэфын Iуэхущ «фIэлIыкI», «хьэтыр», «гущIэгъу», «гулъытэ» псалъэхэм къикIыр зэрызэдзэкIа щIыкIэри. «ЩIэпхъаджащIэ» мыхьэнэ зиIэ «урка» урыс псалъэр урыс пащтыхьыгъуэм лъэхъуэщым иридза Черкасскэ пщыхэм я гъэрэщым адыгэ хабзэ щагъэува нэужь, «уэркъ» псалъэм къытехъукIауэ къыщIокI. А псалъэ дыдэр урыс псалъэ «ура»-ми и къежьапIэ хуэдэу къыджаIэ.
Адыгэхэм гу быдэу зыкъэтлъытэжыркъым, ауэ «хеящIэ» псалъэм къикIыр «къуаншэр захуэу къыщIегъэдзынращ» жыпIэныр къезэгъыу пIэрэ, хьэрфхэм апхуэдэ Iэмал къуатми? Тхыгъэр зэрыурысыбзэм делъахъэри, фIэгъэнапIэ хъу щапхъэхэм зедгъэубгъуркъым, итIани, псалъэм и хьэтыркIэ, Буровэ Анастасие и цIэр зыщIэлъ 78-нэ напэкIуэцIым дыкъевгъаджэт: «Шэрджэс хэкум муслъымэн диным и пэ къихуэ и тхыдэм (XVIII лIэщIыгъуэм) щапхъэ гукъинэж ущрохьэлIэ. Къэбэрдейм и шэрихьэт судым япэ дыдэ укI тезыр зытралъхьар зыукIын цIыху щIыналъэм къыщагъуэтыфакъым. Сыт щхьэкIэ? Iэщэ зымыIыгъ цIыхум, ар щIэпхъаджащIэуи щрырет, и щхьэ пиупщIу лей езыхыфын нэрыбгэ КъуэкIыпIэ Шэрджэс хэкум истэкъым».
Инал Нэху щацIыхукIэ, Интернет хъыбар Iэрамэу зэхэлъхьа мы тхылъым елэжьахэм щхьэ гу лъамытарэ абы и лъэхъэнэр XV лIэщIыгъуэм зэрырихьэлIэм? ЩхьэгъусиплIым къатепщIыкIа щIэблэм хэкур яхуэзыгуэшыжа пщым сыт хуэдэ дину пIэрэ зэрихьар? Захуагъэ здэщыIэм ар зэрахъумэ Iэмэпсымэ щымыIауэ дауэ ди фIэщ хъун? Псом хуэмыдэу, адыгэхэм я сабийхэр зауэлI нэс къахэкIын хуэдэу ягъасэу зэрыщытар тщIэмэ? Пэжщ, цIыхуфIым хьэндырабгъуэ хеи иукIынукъым, ауэ ди шыгъупIастэ зыIухуэр «къытщотхъу» жыдмыIэу, ди тхыдэр нэгъэсауэ дджыжыным дыхуэмыщхьэхыныр мынэхъ захуагъэу пIэрэ? «Фэ фхуэдэ дэнэ щыIэ» жаIэурэщ цIыху гу пцIанэхэр зэрагъэбэлэрыгъыр.
Аращи, девгъаджэ мыпхуэдэ тхылъхэм, ауэ шэч тIэкIу къытедвгъэхьэ. «Iэзэм деж сыкIуати, пэж куэд къызжиIащ» жызыIэм ещхьу, ди бзэр зымыщIэм дэ жетIэжам фIэкIа адыгэбзэм зыри къызэрыримыхыфынури дигу идвгъэгъэлъ.
ЧЭРИМ Марианнэ.
