Жыхьэнмэм хуагъадэ планетэ
КIэи пэи зимыIэ хьэршым и зы къуэгъэнапIэу къалъытэ Бдзэжьейхэм я Вагъуэбэм (Созвездие Рыб) астрофизикхэм иджыблагъэ къыщагъуэтащ, и щIыгум къыщешх «уэшхыр» зэрыгужьеигъуэ дыдэм къыхэкIыу, жыхьэнмэм хуагъадэ планетэ шынагъуэ.
ГъэщIэгъуэныр аращи, уафэщI жыжьэм и щхьэфэм жэщкIэрэ техэр дэ дызэсэжа псыIагъэм хуэдэкъым, атIэ, къыщызэщIэплъэкIэ бахъэ щыхъурэ щыупщIыIужкIэ ткIуаткIуэу щызэрыубыдыж гъущI ткIуэпсхэрщ.
WASP-76b нагъыщэр зрата, гъуэзу зэхэухуэна пшэ Iувхэр зыщхьэщыт планетэ абрагъуэр ди Дыгъэм къедза Юпитерым нэхърэ зымащIэкIэ нэхъ псынщIэми, и зэпрыупIэр хуэдэ 1,8-кIэ нэхъ инщ. УафэщI жыжьэм и щхьэфэм хуабэр махуэ шэджагъуэм Цельсий и пщалъэмкIэ градус 2400-м щыноблагъэ, ар жэщыкум градус 1500-рэ щохъу.
Абы щыгъуэми къыхэгъэщыпхъэщ, зи гугъу тщIы планетэр зэкIэрэхъуэкI и дыгъэм, ар сыт хуэдэ зэман ирехъуи, зыбгъукIэ фIэкIа зэрыхуэмыгъэзари. НэгъуэщIу жытIэмэ, а планетэм и щIылъэныкъуэм щынэху зэпытщ, адрейм — дапщэщи щыкIыфI зэфэзэщщ.
ГъущIыр къыщызэщIэплъэу бахъэ щыхъур — я дыгъэр зытепсэрщ, ткIуэпс жьэражьэу къыщеткIухыжыр — зэпымыууэ жэщ здэщыIэрщ. ЛъэныкъуитIым апхуэдэ зэщхьэщыкIыныгъэ щIаIэр жьышхуэхэр, увыIэгъуэ ямыIэу, а планетэм къызэрыщепщэрщ, ауэ щыхъукIи, бахъэ теплъэ зыгъуэта «гъущIыпшэхэр», я пIэ изэгъэнкIэ Iэмал ямыIэу, и уэгум зэрыщызэрызехьэрщ.
УафэщI жыжьэм и щIы щхьэфэм «дунейм и щытыкIэм» телъыджащэу зэрызыщихъуэжым астрофизикхэм гу лъезыгъэтар абы къыпкърыпсыкI нурым зэрызиубгъу и спектрым и дисперсие лъагэ Iыхьэм далъэгъуа нэщэнэхэрщ. Иджы щIэныгъэлIхэр темыпыIэжу поплъэ, Уэбб Джеймс и цIэр зэрихьэу (James Webb Space Telescope — JWST), технологие зызыужьахэр я тегъэщIапIэу зэпкъралъхьа телескопыщIэр, «Хаббл» зи фIэщыгъэм нэхърэ нэхъ лъэщыжыр, ЩIым и хъуреягъыр къэзылъэтыхь обсерваторием щагъэлажьэу гъэ къакIуэ щрагъэжьэну пIалъэм. Астрофизикхэм къызэралъытэмкIэ, а IэмэпсымэщIэр IэмалыфIщ «экзопланетэ» зыхужаIэ уафэщI жыжьэхэр уэрдыхъум хуэдэу къэзыухъуреихь я атмосферэхэм я лъащIэм щIэплъэнымкIи къыщекIуэкIхэр нэхъ IупщIу зэхэгъэкIынымкIи.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
