МэшбащIэ Исхьэкъ и «Ажал гъуэгу» романым узыхуишэ гупсысэхэр
Адыгэ лъэпкъым и тхыдэ беймрэ и щэнхабзэ куумрэ хъумэным хуэунэтIауэ МэшбащIэ Исхьэкъ къызыкъуиха зэфIэкIым хуэдэ гъуэтыгъуейщ. «Ди япэ итахэм яхэлъа лIыгъэм сигу хигъахъуэрт икIи сигъэпIейтейрт, — жеIэ езы тхакIуэм. — Ди лъэпкъым лIэщIыгъуэ бжыгъэкIэрэ къыздрихьэкI нэщхъеягъэмрэ гухэщIымрэ зыхэзмыщIамэ, и гум телъ хьэлъэр къысхуэIуэтэнутэкъым».
АДЫГЭГУМ нэхъ куууэ зыхищIэ тхыдэ напэкIуэцIхэм щIэгупсысурэщ, архивхэм щIэсурэщ тхыдэ романым хуэIэижь хъуа МэшбащIэм и хъэтIыр зэрызэфIэувар. Къэнжал зауэм щыгъуазэ зызыщIыну хуейхэм я бжыгъэм кIуэ пэтми хохъуэ дызэрыт зэманым. А тхыдэ напэкIуэцIым Исхьэкъ зэрыпэджэж сатырхэр щIэджыкIакIуэхэм нэпсейуэ зэрапхъуатэр уи нэгу щыщIэкIкIэ, МэшбащIэм и къалэмыпэм къилэжьа пщIэр щIыхуэу къызэримыщтар, тхакIуэм иджыри цIыхухэм яжриIэн зэрикуэдыр наIуэ мэхъу.
«Ажал гъуэгур» зытеухуар адыгэ-шэрджэсхэм я тхыдэм увыпIэшхуэ щызыубыд Къэнжал зауэрщ. 1708 гъэм Къэбэрдейм щекIуэкIа а къэхъукъащIэм теухуауэ МэшбащIэм и Iэр зылъэIэс дэфтэр хэмыплъэу къимыгъэнами ярейщ. А зэманым урыс-къэбэрдей зэпыщIэныгъэхэр нэхъ тIасхъэ хъуауэ кърым-тэтэрхэр адыгэ щIыналъэхэм нэхъ къиужьгъэрей хъуат. А унэтIыныгъитIри Iэзэу къыщигъэлъэгъуащ МэшбащIэм и романым.
ТхакIуэм сюжетыр гъэщIэгъуэну еухуэ, итIани, нэхъыщхьэр романым и зэхэлъыкIэракъым. МэшбащIэм зэманым и нэщэнэхэр зэпилъытурэ, лъэхъэнэм цIыхур къызыхуриджэр зыхэпщIэну Iэмал къует.
Тхыдэдж Сокъур Валерэ къызэрилъытэмкIэ, Къэбэрдейр зэи Кърымым и унафэ щIэтакъым, ауэ XVI-XVII лIэщIыгъуэхэм щIыналъитIым я зэбгъэдэтыкIэр унафэщI-пщылI зэхущытыкIэм хуэкIуауэ щытащ. Кърым хъанхэм къэбэрдеипщхэр щхьэхуиту къалъытэ хуэдэу защIми, къуэдышхуэ къытралъхьэрт — щIалэхэр, пщащэхэр, Iэщэ-фащэ, шы, къинэмыщI хьэпшып лъапIэхэр хэгъэзыхьыгъэкIэ Iахырт. XVIII лIэщIыгъуэм лъэныкъуитIыр зэпэщIэувэныр къызыхэкIар кърым лъэныкъуэм Къэбэрдейр зригъэува щытыкIэм къринэну зэрыхущIэкъурт. Ауэ къэбэрдейхэм кърым хъанхэм я щхьэхуещагъэр ягу техуэжыртэкъым: уасэшхуэ къызэрытралъхьэм нэмыщIыж, ахэр Къэбэрдейм къытеуэурэ щIыналъэр ягу къызэрихьэм хуэдэу зэтракъутэрт.
МэшбащIэ Исхьэкъ уи нэгу къыщIегъэхьэ апхуэдэ щытыкIэ гугъум ихуа Адыгэ хэкум ихъу- реягъкIэ щызекIуэ къэрал зэхущытыкIэмрэ зэкъуэтыныгъэ здэщымыIэ щIыналъэр 1708 гъэм ирихьэлIэу щхьэхуимыту зауэм гъунэгъу зэрыхуэхъумрэ. ЛIакъуэ куэду зэхэт лъэпкъышхуэм и къудамэхэр зэрызэрымыIыгъым ищIыIужкIэ, хамэ лъэпкъ зэрыпхъуакIуэхэм къагъэхъей зэрыхьзэрийхэм цIыхубэр бжыгъэшхуэкIэ хэкIуадэрт. ЗэгурыIуэныгъэрэ зэкъуэтыныгъэрэ здэщымыIэм акъылри чэнджэщри щолъэпэрапэ. ТхакIуэм зэманым и щытыкIэр уи нэгу къызэрыщIигъэхьэм нэмыщI, лъэпкъыр зэкъуэзыгъэувэфын къарухэр зэрызэригъэуIу щIыкIэр гъэщIэгъуэнщ. Адыгэхэм я дуней еплъыкIэр тхылъеджэм хузэпкърихыурэ, езы Къэнжал зауэзэрылIым наIуэ къищIа лъэпкъ хьэлым и теплъэр и лIыхъужьхэр и щапхъэу къызэфIегъэувэ.
Тыркухэри, нэгъуейхэри, дагъыстэнхэри, кърымхэри зэпеуэу щызэрызехьэрт адыгэ щIыналъэм, щхьэж хихыну зыщIэхъуэпс фейдэм елъытауэ. Ауэ зыми хуэмыдэжу лей зезыхьэр кърым хъанхэр Iэдэжэ зыхуэхъуа Тырку къэралыгъуэрт. Лъэпощхьэпо здэщыIэм лIыхъужьи щыIэщ. Адыгэ лъэпкъыр зэрыхуа щытыкIэ гугъум къришын папщIэ дунейм къытехьа хуэдэ, ХьэтIохъущокъуэ Кургъуокъуэ зэманым декIу лIыуэ къыхегъэувэ МэшбащIэм и романым. «Зы лъэпкъыу зытлъытэжу дызэкъуэмыувэмэ, ди хэкум къебгъэрыкIуэ дэтхэнэ зы бийми дыIэщIэкIуэдэнущ дэ», — Исхьэкъ дыхегъаплъэ лъэпкъыр лъэпкъ зыщIыж пщы уэлийм и гупсысэхэм.
Романым уи нэгу къыщIигъэхьэ дунейр убгъуащ: Къалмыкъыр, Урысейр, Тыркур, Къэбэрдейр. Лъэпкъыр къарууншэ зыщI щхьэусыгъуэхэм я нэхъыщхьэр адыгэпщхэм зыздагъазэ лъэныкъуэхэр зэрызэтемыхуэрщ: Талъостэнейр КърымымкIэ маплъэ, Джылахъстэнейр Урысейм нэхъ щогугъ. ТхакIуэр зэреплъымкIэ, ар къызыхэкIыр къэрал тепщэхэм я зэхуаку благъагъэ зэрыдэлъырщ. Тырку сулътIанри, кърым хъан куэди, урыс пащтыхьри адыгэхэм благъагъэкIэ епхат. КъинэмыщIауэ, кърым хъанхэм я къуэхэр адыгэ атэлыкъхэм ирагъэпIмэ нэхъ къащтэрт.
Лъэпкъ Iуэхур зи пщэ дэхуа ХьэтIохъущокъуэ Кургъуокъуэ и образыр щызэфIигъэувэкIэ, тхакIуэм ар зы лъэныкъуэкIэ цIыху къызэрыгуэкIыу, итIанэми, куэдым емыщхьу къигъэлъэгъуэну хэтщ. Пщыр дэтхэнэ зы Iуэхум теухуауи мэчэнджащэ, лъэпкъым и щIыбагъкIэ Iуэху зыри щызэрихьэркъым. Адыгэдзэр кърым зауэлIхэм я бжыгъэм нэхърэ куэдкIэ зэрынэхъ мащIэм къыхэкIыу, Кургъуокъуэ къыгуроIуэ, Iуэхум хьилагъэ гуэр химылъхьэмэ, бийм зэрытемыкIуэнур. «Къуэм дэдубыдэнщи, яхуэфI дыхъунщ, ди адэжьхэм зэращIу щытам ещхьу», — аращ икIэм-икIэжым пщыр зыхуэкIуэ Iэмалыр. Языныкъуэ тхыдэ дэфтэрхэм зэрыжаIэмкIэ, а гупсысэр зигу къэкIар Къэзанокъуэ Жэбагъыщ. Апхуэдэу щытми, я нэгу къыщIамыгъэхьэф текIуэныгъэр нахуапIэ зыщIар ХьэтIохъущокъуэрщ. Романым пщыр лъэпкъыр фIыкIэ зыщыгугъ, дзыхь зыхуищI тепщэ губзыгъэу къыхощ. Пщы Iущ къудей мыхъуу, ар икIи зауэлI лъэрызехьэщ.
ГъэщIэгъуэнщ апхуэдиз акъыл зыбгъэдэлъ Кургъуокъуэ щIалэхэм ечэнджэщыныр зэрызримыусыгъуэджэр. НыбжьыщIэу романым къыхэувэ Жэбагъырэ абырэ щIэх-щIэхыурэ зоуэршэрылIэ. Лъэпкъым и тхыдэм зи цIэр фIыкIэ къыхэна уэркъхэу Ашабэ Миншакъ, ЦIыпIынэ Хьэсанш, Быж Нагъур, Шурдым Жанхъуэт, лъхукъуэлI мэкъумэшыщIэхэу Къашыргъэ, Дэмдей, Къундет сымэ уащрохьэлIэ романым. А лIыхъужьхэм я хьэлымкIэ тхакIуэм цIыхухэр нэхъ зыхущIэкъум, я зэфIэкI, акъыл здынэсым нэIуасэ дыхуещI.
Дэтхэнэ лъэпкъми цIыху пэж зэрыхэтым ещхьу, шыпшэруанэхэри епцIыжакIуэхэри къахокI. Иужьрейхэм я щапхъэу романым къыхоувэ Бэлэтокъуэпщыр. «Губзыгъэми бзаджэми къыпхуэщIэркъым, бдзэжьейм ещхьу цIанлъэщ, Iэм IэщIож», — топсэлъыхь абы Алигъуэт-пащэ. Ауэ Бэлэтокъуэр щIегъуэжыну хунэсами, абы нэхърэ нэхъ гугъущ Абрэдж Мырзэбэч и Iуэхур. И фейдэ фIэкIа мылъыхъуэу, тэтэр къулыкъущIэ хъуну щIэхъуэпс щIалэр Кърымым мэIэпхъуэри бийхэм ядолажьэ. Мыбдежми тхакIуэм цIыху хьэлым зыужьыпIэ ирет. МыхъумыщIагъэ зэрыIэщIэщIар къыгурегъэIуэжри, романым и кIэм деж тобэ кърегъэхьыж.
НэгъуэщIу жыпIэмэ, «Ажал гъуэгум» зэхэлъыкIэ убгъуа зэриIэр тхакIуэм зэран къыхуэхъуркъым абы хэт лIыхъужьхэм я хьэлыр куууэ къигъэлъэгъуэну. Уеблэмэ, дунейр апхуэдэ щытыкIэ гугъум щIыхуэкIуам и щхьэусыгъуэр абыхэм я цIыху щIыкIэм къызэрырикIуар уи фIэщ ищIыну хуожьэ.
Романым жьы къыщIэзыгъэхьэ Iэмалхэм язщ ар адыгэхэм я деж къыщызэтемыувыIэу, лъэпкъыр и гъунэгъухэм зэрахущытми зэрытепсэлъыхьыр. «ЗыгуэркIэ мыарэзы зыхэмыт лъэпкъ щыIэкъым. Ауэ, дауэ дымыщIми, дэ зыщI дытесщ, зы уэшх къыттошхэ, зы уафэ къыттогъуагъуэ». Гъунэгъум гурыIуэн хуейщ, ар ину, лъэщу щытми, къарууншэу, уэ фIэкIа зыщыгугъын имыIэми. ХуэпщIэр зэрызэхимыщIыкIынур, къызэрыппэщIэувэжынур наIуэми, абыи Iэмал къыхуэбгъуэтыпхъэщ. Гукъинэжу тхакIуэм зэхилъ-
хьащ Пётр Езанэм, Карл XII, Мазепэ Иван сымэ хуэдэ тепщэхэр уи нэгу къыщIэзыгъэхьэ напэкIуэцIхэр.
Гупсысэ куу къиIэт пэтми, романым узыхуишэ Iущыгъэр тхакIуэм утыку зэрищIыр философхэм я псалъэуха хэIэтыкIахэмкIэкъым. Кууагъми лъагагъми лъэIэсыфыр гъащIэм пхыкIа цIыху гу къабзэхэрщ, мыкIуэдыж фэеплъ цIыхубэм яхуэхъур абыхэм къызэранэкI псалъэ пэжхэрщ. Тхылъракъым адыгэхэм я псэукIэ губзыгъэр къызыбгъэдахыр, — езы гъащIэрщ. Исхьэкъи Iущыгъэм и лъабжьэу къищтэр лъэпкъ гупысысэкIэрщ. Аращ абы и романым адыгэ псалъэжьхэр хэпхъауэ щIыщытыр, сытым дежи игъуэу лIыхъужьым и гупсысэм зыкъыщIагъакъуэу. Гъэсэныгъэм и къудамитIу жьымрэ щIэмрэ, нэхъыжьымрэ нэхъыщIэмрэ зэпызыщIэ лъэмыжри лъэхъэнэм пхызышыр аращ. А лъэмыжыр хъумэнырщ лъэпкъкIэ зэджэжу дунейм тетым къалэн зыщищIыжыр, абы и хьэтыркIэщ псэ зыIутыр хуитыныгъэм щIыщIэбэныр.
Къэнжал зауэм тхыдэм уасэу хуигъэувыр псалъэ шэрыуэкIэ къигъэлъэгъуащ тхыдэдж Кантемир Дмитрий. «Абы и мыхьэнэр адыгэхэр я бийхэм зэратекIуам деж щиухыркъым. А текIуэныгъэр ипщэ-къуэкIыпIэ Европэм щекIуэкI зэпэщIэтыныгъэм Урысейм и фейдэкIэ зихъуэжыным сэбэп хуэхъуащ. Къэнжал зауэращ зи фIыгъэр Полтавэ деж щекIуэкIа зауэм урысхэр зэрыщытекIуар».
Тхылъым тыншу укъезыгъаджэ Iэмалхэм язу тхакIуэм къигупсысари гукъинэжщ: тхыдэ щыхьэтхэр жыжьэ щимыгъэтIылъу, асыхьэтым пычыгъуэ къыхэхахэр къехь.
«Ажал гъуэгур» адыгэ тхыдэми литературэми хэлъхьэныгъэ къызэрымыкIуэу хэуващ. ТхакIуэ-тхыдэджыр и фIэщу романым щогупсыс цIыхур дунейм къыщIытехьэм, абы хэкум, лъэпкъ къызыхэкIам и пащхьэ щихь жэуаплыныгъэм.
МэшбащIэ Исхьэкъ и лэжьыгъэр орденхэмкIэ, медалхэмкIэ, цIэ лъапIэхэмкIэ къыхагъэщащ. Дызэрыт илъэсым Исхьэкъ хуэфащэ дыдэу «Урысей Федерацэм ЛэжьыгъэмкIэ и ЛIыхъужь» цIэ лъапIэр къыфIащащ. «А дамыгъэр сэ си закъуэ си ехъулIэныгъэу къэслъытэркъым, ар сыкъызыхэкIа лъэпкъым, зэры-Адыгей Республикэу къытхуагъэфэщауэ собж», — жиIащ тхакIуэм ар къыщратым.
ТхакIуэр ноби и Iэр зэтедзауэ щыскъым. Езыми зэрыжиIэщи, ар сыт щыгъуи хуэунэтIащ пщэдейрей махуэм. Ауэрэ «Лъэхъэнэ жыжьэм и джэрпэджэж, е Хьэтхэм я гъусэу есхьэкIа пщыхьэщхьэ тIощI» романри хьэзыр хъуныр Iуэхум хэлъщ.
ЩХЬЭЛАХЪУЭ Дарико,
филологие щIэныгъэхэм я доктор. Краснодар
(Бжьэдыгъукъалэ).
ЗэзыдзэкIар Чэрим Марианнэщ.
