МЭРЗЕЙ Аслъэн
тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат
Адыгэхэм я гъащIэм зекIуэм мыхьэнэуэ щиIар къэлъытэгъуейщ. ЗекIуэм пыщIа Iуэхугъуэ псори зэхэплъхьэмэ, зы щIэныгъэ псо мэхъу. «Зауэм, зекIуэмрэ я хабзэмрэ, лIыхъужьыгъэм и щапхъэм адыгэхэм хуэдэу зезыгъэужьа абыхэм я гъунэгъу лъэпкъхэм яхэткъым, – апхуэдэу къелъытэ КIашэ А. – Шууей нэсу, нэгъуэщIу жыпIэмэ, лIыхъужьу щытыныр адыгэ щхьэхуитым гъащIэмрэ ажалымрэ хэдэным хуегъадэ. ИкIи абы гурыIуэгъуэ ещI, цIыхубзхэмрэ зи щхьэ хуимыт цIыхухэмрэ хэгъэкIауэ, адыгэхэм зекIуэлI хъуну хуэмея зэрахэмытар». Тхыдэ къызыхэщ адыгэ уэрэдыжьхэм яIэтыр, ягъэпсыр зи хэку зыхъумэж зауэлIхэм я закъуэкъым, атIэ гъунэгъу къуажэхэм теуэхэри лIыхъужьыцIэ зэрахьэу хэтщ. Нало Заур гу зэрылъитащи, «лIыгъэ, хахуагъэ и лъэныкъуэкIэ бийм пэщIэтынри а зэманым щызэхуэдащ…»
Шууей IэкIуэлъакIуэу цIэрыIуэ хъуар пщIэ зыхуащI, хабзэ хэIэтыкIа зыкIэлъызэрахьэ лIыхъужьт. Лъэпкъ зэхуэс хъуамэ, абы и псалъэм мыхьэнэшхуэ иратт, батырыбжьэ къыхуагъэфащэт. Сталь К. I990 гъэм Тифлис къалэ къыщыдигъэкIа «Этнографический очерк черкесского народа» тхылъым итщ: «Шым шэсырейуэ щымыта лIым пщIэ лъэпкъ хуащIкъым, щIалэгъуалэм ар ауан щIыпIэу яIэщ, цIыхубзхэм Iумпэм ящI. Адыгэ цIыхубзым лIыгъэмрэ цIэрыIуагъэмрэ яфIэфIщ: щIалагъэр, дахагъэр, мылъкур зыуи къилъытэкъым абы, и псэлъыхъум хахуагъэкIэ и цIэр имыгъэIуамэ». КIашэ А. зэритхамкIэ, куэдрэ къэхъут «цIыхубзым и щытхъу псалъэм лIыр хахуагъэ къыщыгъэлъэгъуапхъэ Iуэхугъуэхэм зэрытригъэгушхуэр, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, шэрджэс цIыхубзым шууей IэкIуэлъакIуэм, зекIуэлI нэсым пищI щыIэтэкъым». Абы щыхьэт тохъуэ адыгэхэм я хъыбарыжь, IуэрыIуэтэж куэд. Псалъэм папщIэ, апхуэдэщ Къэрэшей-Шэрджэсым щыIэ Беслъэней къуажэм щыщ ПIатIэ А. жиIэжар, МафIэдз Сэрэбий и тхылъым къыщихьа хъыбарыр. Абы зэрыжиIэмкIэ, Къанокъуэхэ я пщы щIалэщIэ, акъылыфIэ икIи хьэл зэтет зиIэр, ауэ зауэ-банэм, зекIуэм хыхьэн зыфIэмыфIыр, зэуэзэпсэу дунейм ехыжащ. А хъыбарыр щхьэжэ зыщыхъуа щIалэм и ныбжьэгъухэр, гуащэм къыщыхуэгузавэм, къеупщIащ: дауэ хъуа Iуэхур, зиуIэжа е зыгуэрым къиукIа уи щхьэгъусэр? ЛIыгъэкIэ цIэрэ щхьэрэ зэзымыгъэгъуэта лIым и псэукIэм зэи арэзы темыхъуэ гуащэм жэуап къитыжащ: «Хэт къиукIынт ар? Куэбжэпэм щыфIэкIа къэхъуакъым. УIэгъэ лъэпкъи зэи телъакъым. И фэм фэнд къыхэпщIыкIамэ, мэкъуауэхэм псы щIыIэ ярихуэпхь хъунут». Нэчыхь ирагъэтха, унагъуэ хъуа нэужь, Хъан-Джэрий зытепсэлъыхьа хабзэр къызытехуэ псоми ягъэзащIэт: «Пщым, уэркъым къыхэкIар фыз къишэу махуитI-щы зэрыдэкIыу… гъуэгу жыжьэ теувэт, лIыпIэ зэриувар хахуагъэкIэ, бэшэчыныгъэкIэ къигъэлъагъуэ щIыкIэу».
ЗекIуэм и хабзэр жыжьэ дыдэу къыщожьэ. Илъэс минитIым щIигъу зи ныбжь «Нарт хъыбарыжьхэм» адыгэхэр къызытехъукIа нарт цIэрыIуэхэр егъэлеяуэ хахуэу, къикIуэт зымыщIэ лъэпкъыу щыгъэпсащ. Нарт хъыбархэм я сюжет куэдым лъабжьэ хуэхъуар гъунэгъу лъэпкъхэм зэрезауэр, зэрытеуэр, абы былымрэ шырэ кърахуу, мылъку къытрахыу зэрыщытарщ. Щхьэусыгъуэ пыухыкIа гуэри имыIэу, нартхэр гъуэгу куэдрэ тоувэ – я лIыгъэмрэ я зэфIэкIымрэ къыщагъэлъэгъуэн щIыпIэ лъыхъуэхэу. Адыгэ хъыбарыжьхэм зэрыхэтымкIэ, шым тес защIэу я гъащIэр ягъакIуэри, лIыхъужь цIэрыIуэхэр уанэгум инауэ къонэ. Адыгэ уэрэдыжьхэм зэрыхэтымкIэ, апхуэдэхэм «зекIуэлI» хужаIэ, абы нэмыщIкIэ «уанэгулIкIэ», «шыплIэрыхькIэ» йоджэ. «ЗекIуэ» псалъэм зауэм пыщIа ежьэныгъэ къокI, армырамэ ар зытеухуар дыгъуэн-хъунщIэнырщ. «Зыгуэрым теуэныр, хъунщIэныр адыгэм къызэрилъытэр хахуагъэущ, щIалэгъуэм, къарум и щыхьэтущ, – етх Хъан-Джэрий, – ауэ уи благъэ е уи гъунэгъу уедыгъуэжыныр а лъэпкъым дежкIэ емыкIушхуэ зыпылъщ. Апхуэдэ къызыIэщIэщIар нэхъапэм хэкум ирахуу е и IитIыр пхауэ псым хадзэрэ ирагъэтхьэлэу щытащ…»
ЗэгурыIуэныгъэкIэ зэмыпха, къыгуэмыт гъунэгъу лъэпкъым и щIым теуэныр хабзэншагъэу къэлъытэн дэнэ къэна, яфIэзахуэт. Хэкум нэхъ пэIэщIэху ежьахэм я пщIэр нэхъ инт. Аращ щIыпIэ жыжьэхэм я лъэ щIынахусу щытари. Абы щыхьэт тохъуэ хъыбарыжьхэри, тхыдэри. Зауэ IуэхукIэ ежьамэ, адыгэм къалэн зыхуигъэувыжтэкъым щIы къизэууэ ар иубыдыну. ЗекIуэ ежьам сыт щыгъуи и хэку къигъэзэж и хабзэт. Къызэрытынур тхьэмахуитI-щыми е илъэс зытIуми – зэлъытар здэкIуэм и жыжьагъырат. Къэшэж ТI. итхыгъа хъыбарыжьым къызэриIуатэмкIэ, ику ит лIэщIыгъуэхэм я щIэдзапIэм къриубыдэ зэманым уэркъхэм, лIакъуэлIэшхэм «чэзууэрэ ежьэн хуейуэ къатехуэт. Илъэс плIырыплIкIэ къэта нэужь, хэхъуэншэу къагъэзэж хъунутэкъым – ар напэтехт». ЗекIуэм хэт цIыху бжыгъэр зэхуэдэтэкъым – щэ бжыгъи мин бжыгъи хъункIэ хъунут. Шу закъуи щыIэт. Адыгэ IуэрыIуатэм ихъумащ шу закъуэу къэзыкIухь лIыхъужьхэм я цIэхэр: Андемыркъан, Борэ, Хьэтх и къуэ Мыхьэмэт, Дохъушыкъуэ Бгъунщокъуэ.
Уэркъхэм къащхьэщыкIыу, пщыхэм я закъуэу къакIухьыну къезэгътэкъым. Гъусэ нэхъыбэ яIэхукIэ я пщIэр нэхъ инт. МэкъумэшыщIэ къызэрыгуэкIхэри, уеблэмэ щхьэхуимытхэри зекIуэм щыхэт къэхъут. АбыкIэ цIэрэ щхьэрэ щызрагъэгъуэт щыIэт. Сыт хуэдэ ежьэныгъэми адыгэр зэреджэр зекIуэт, ауэ щыхъукIэ, а ежьэныгъэхэм щхьэусыгъуэ зэмылIэужьыгъуэхэр яIэт. Псалъэм папщIэ, зекIуэр зауэм и хьэтыркIэ куэдрэ къызэрагъэпэщт. Апхуэдэу I5-нэ лIэщIыгъуэм Инал цIэрыIуэр – къэбэрдей пщыхэр къызытепщIыкIыжар, Абхъазым зекIуэ кIуауэ щытащ. И щыкъуадэм дэIэпыкъукIэрэ, мегрелхэм япщ Дадиани Мамие и дзэхэр зэтриукIащ. ЗэрыпхъуакIуэхэм, бийм зэрапэщIэувэ, зауэ зэрырагъэкIуэкI Iэмалу къэплъытэ хъунущ зекIуэр. Къалэн гуэр зыхуагъэувыжа е тхьэрыIуэ ятами – абы къыхэкIынкIэ хъунут ежьэныр. Дэ тфIэгъэщIэгъуэн зекIуэр куэд щIауэ къежьа хабзэжь «зауэ демократием» и лъэхъэнэм лъабжьэ зэзыгъэгъуэту феодалхэм я зэманым зызыхъуэжауэ къекIуэкIырщ. А хабзэр зыхуэдэр нэгъэсауэ итхыжащ Хъан-Джэрий: «ЗекIуэ ежьэгъуэу адыгэм зэман хэха яIэщ... гъатхэмрэ бжьыхьэмрэ. Абдежым уэркъ щIалэ гупхэр зэхуашэсри, пщыхэм щIыпIэ зэгъуэкI къыхах, пщыIэ ящIри щIотIысхьэ. ИтIанэ щхьэж хузэфIэкIымрэ къытехуэмрэ илэжьыну иужь йохьэ. ЩIалэгъуалэм щыщ къуажэхэм кIуэурэ яукIыу яшхыну мэл, Iэщ къаху... Къэбдыгъуну яфIэемыкIу шхыныгъуэхэр, ху, кхъуей, шэ хуэдэхэр, гъунэжу жылэхэм кърах. Шууей нэхъыфIхэр абы къриубыдэу щIыпIэ жыжьэхэм макIуэ, шыбз гуартэхэр къаху, цIыху гъэру яубыд, къаIэрыхьар я Iыхьэу жэщи махуи ефэ-ешхэу, къежьэу зэхэс я ныбжьэгъухэм деж къокIуэж. Апхуэдэу бжьыхьэр ягъакIуэ, щIымахуэр къэсыху, гъатхэр ирах, гъэмахуэр хуабэ дыдэ хъуху...»
Апхуэдэ зэхуэсхэр, ежьэныгъэхэр, Белл Дж. къызэригъэлъагъуэмкIэ, бзыщIауэ, щэхуу екIуэкIырт икIи тепщэу щытхэрат ар къызэзыгъэпэщыну, абы хэтыну хуитыр. Потоцкий Я. и «Путешествие в Астраханские и Кавказские степи» тхылъым мыпхуэдэу итщ: «...а псор екIуэкIыху пщыхэм къахуэпэж уэркъхэр ящIыгъущ. Ауэ пщыIэм къекIуэлIэну хуиткъым я унагъуэм щыщ гуэри, ар я къуэш дыдэуи ирехъу. Псоми къыпхуэмыцIыхун хуэдэу захуапэ, адыгэбзэкIи псэлъэххэкъым – зэрызэгурыIуэр езыхэм фIэкI нэгъуэщIхэм къагурымыIуэ щакIуэбзэщ. ТхьэмахуихкIэ йокIуэкI а зэрызехьэр. Абы къриубыдэу нэкIуIупхъуэхэр яIулъу гуп цIыкIухэр жылагъуэхэм щодыгъуэ. Iуэхур зыIутыр ящIэри, псори мэсакъ, ауэ уIэгъэ е укIыгъэ хъуа къахэмыкIыу зэфIэкIкъым… Зыгуэрхэм зэратеуэ, заредыгъуэм нэмыщI, пщыхэмрэ уэркъхэмрэ щакIуэт, ефэ-ешхэу зэхэст, зауэм зыхуагъасэт. ЗекIуэм и зэманыр икIти, къаIэрыхьар зекIуэлIхэм зэхуагуэшыжырти щхьэж и унэ екIуэлIэжырт. ЗекIуэ щыIахэм жылэм дэсхэр къехъуэхъурт. Модрейхэм, хабзэм тету, псоми тыгъэ гуэр лъигъэсырт, Iэщыр, нэгъуэщI мылъкур лIыжь-фызыжьхэм хуагуэшырт, я ныбжьэгъу-жэрэгъухэри Iыхьэншэ ящIыртэкъым». ИщхьэкIэ къэгъэлъэгъуа Iуэхугъуэм шу пщыIэкIэ йоджэ. Ар къыгуэхыпIэ имыIэу зекIуэм пыщIащ. ЦIыхухъухэм я зэгурыIуэкIэ къызэгъэпэща, абыхэм я зэпыщIэныгъэр къэзыгъэлъагъуэ зэхуэс-зэхыхьэм хуэдэ нэгъуэщI лъэпкъхэми яIащ нэхъапэм. Мы зи гугъу тщIым абыхэм я нэщэнэ нэхъыщхьэхэр пкъырылъщ. Япэрауэ, ар зэман пыухыкIам ирихьэлIэу, итIанэ щIэчэ имыIэу къызэрызэрагъэпэщырщ.
ЗекIуэм и хабзэ пыухыкIарщ абы и зэманри зэлъытар: гъатхэм (мэлыжьыхь - мэкъуэуэгъуэ) – удзыр къэкIыхукIэ, бжьыхьэм (фокIадэ-щэкIуэгъуэ) – щIыр зэщIэщтхьэхукIэ. ЩэкIуэгъуэ нэужьым зэхэзекIуэ Iуэхур зэпагъэут – губгъуэ нэщIхэм, гъуэгу цIыхуншэхэм жьапщэмрэ щIыIэмрэ тепщэ щыхъут. Адрей лъэпкъхэм я зэхуэсхэри я псэукIэм, я лэжьыгъэм епхауэ щытт. Апхуэдэу, щIым телэжьыхь таджикхэм ялIхэм зэхуэсу щыщIадзэр гъавэр Iуахыжа нэужьт. ИтIанэ щIымахуэ псом, гъатхэр къэсу вэн-сэным щIадзэху зэхэкIтэкъым. ЗэрыжытIащи, шу пщыIэм хэтыну къызылъысыр пщымрэ абы и блыгущIэт уэркъхэмрэт. Адыгэхэм я псэукIэм щыгъуазэ урыс офицер Торнау Ф. щыхьэт зэрытехъуамкIэ, зекIуэлIхэм я къэувыIэпIэм гъунэгъуу убгъэдыхьэну ухуиттэкъым, абыхэм уащIэупщIэуи къыпхуадэнутэкъым. НэгъуэщI лъэпкъхэми, къапщтэмэ, индоевропейхэм, я зауэлIхэм къызэрагъэпэщ гупхэм хабзэу яхэлъащ, зыри зыщымыгъуазэ дамыгъэхэр зэрахьэу, Iуэху щэхухэр зэдалэжьу щытащ. ЗекIуэлIхэм бзэ щэху зэраIэу щытам и гугъу тщIащ – лIы гупхэм я зы нэщэнэщ ари. Тхыгъэхэм, хъыбархэм апхуэдэ бзищ къыхощ: «щакIуэбзэ», «фаршыбзэ», «зиковшир». Языныкъуэ щIэныгъэлIхэм, псалъэм папщIэ, Думэн Хь. къызэрилъытэмкIэ, щакIуэбзэр къагъэсэбэпу щытащ щакIуэхэми, зекIуэлIхэми. Бгъэжьнокъуэ Б. зэрыхуигъэфащэмкIэ, «зекIуэлIхэр пасэрей щакIуэбзэм ирипсалъэт, абы халъхьэжIауэрэ езыхэм къазэрыхуэсэбэпын ящIауэ. ИтIанэ, зекIуэлIхэм ялэжь псоми къыдэкIуэу, щакIуэхэт. ГъэщIэгъуэнращ, мэкъумэшыщIэхэр зекIуэм «щакIуэкIэ» фIэкI еджэу хуадэтэкъым, зекIуэм зэуэн, дыгъуэн Iуэхур зэрыпыщIар наIуэти». Къэгъэлъэгъуапхъэщ, щакIуэбзэр къагурыIуэми, ирипсэлъэну мэкъумэшыщIэхэр хуит зэрамыщIыр.
Гъатхэмрэ бжьыхьэмрэ шу пщыIэ къыщызэрагъэпэщ зэманыр адыгэ щIалэгъуалэр гъэсэным теухуауэ уасэ зимыIэт. Зауэм, Iэщэ къэгъэсэбэпыным и закъуэкъым ахэр зыхуагъэхьэзырыр, зыхурагъасэр, атIэ нэхъыжьхэм я зэфIэкIыр къэзыщтэ щIалэщIэхэр гугъуехьым есэт, бэшэч, хахуагъэ яхэлъ хъут, щIыпIэр фIыуэ къацIыхут, н.къ. Ефэ-ешхэ зэхаубламэ, щIэблэр уэрэдыжьхэм, хъыбарыжьхэм щIэдэIут, лъэпкъ хабзэхэм щыгъуазэ зыхуащIт, жьакIуэ хъуным зыхуагъасэт. Шу пщыIэ къыщIызэрагъэпэщым и щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэу жыпIэ хъунут щIым телэжьыхь пщылIхэр хъумэн зэрыхуейр. ЗекIуэм и зэманым къриубыдэу пщымрэ я гъусэхэмрэ нэгъуэщI жылэхэм зэратеуэм и мызакъуэу, езым и цIыху, и Iэщ, шыхэр иримыгъэдыгъун папщIэ, захъумэжт. Шу пщыIэм зекIуэлIхэр текIт, къадыгъуар, къазэуар кърахьэлIэт. Арат абы гъунэгъу зыхуэпщIынуи, щекIуэкIым и хъыбар ущIэупщIэнуи щIамыдэр.
ЗекIуэм ехьэлIа нэгъуэщI Iуэхугъуэхэри щыIэщ: адыгэм ЗекIуэтхьэ яIэу щытащ. КъызэралъытэмкIи, ар дыдэрат зекIуэлIым къыдэIэпыкъуфынур, къыхуэсакъынур. ЗекIуэ щежьэр махуэ хэхат: мэремыр, тхьэмахуэр махуэфIу ябжт. Гъубжымрэ бэрэжьеймрэ насып къыдэмыкIуэну къалъытэт. Шухэр дэкIа нэужь, ахэр псым зэпрымыкIауэ унэм пхъэнкIий ипх мыхъуну жаIэт. Ядэтэкъым къэтхэм я цIэ жыпIэу. УакIэлъыплъыну фIытэкъым. ЗекIуэ ежьам и анэм е и щхьэгъусэм кIэлъыгъэхуабэ ищIыну къытехуэт. Мэл е джэд яукIти ежьам и Iыхьлы дыдэхэр къраджэт. ИрамыгъэфыгъуэнIа щхьэкIэ, хамэхэм щабзыщIт унагъуэм ящыщ къыщIэтыр. ЗекIуэ ежьэхэм щхьэкIэ нэхъыжьхэм хъуэхъу жаIэт, нэхъыбэу ар Тхьэм хуэгъэзат. Ислъам диныр къащтэху – Тхьэшхуэм, иужькIэ – Алыхьым.
Я Алыхь!
Ди щIалэ жанхэр
Насыпым хуэшэсхэу,
ГуфIэгъуэм хуепсыххэу,
Шуупэ хуэпхъэхэу,
ЗыхущIэкъу псори къайхъулIэу,
ЛIэныгъэм къыпимыгуэхэу...
ЗыхуаунэтIым я Iыхьэ къыпахыу,
ЯлI къыщанэу къыщIэмыпхъуэжу,
Пхъэрыр къыщысым трагъэувыIэу
УIэгъэ къыщащIым яхуэмыубыду,
Удын ядзыр гущхьэм лъысу,
КъакIэлъыс псори ирагъэпсыхыу,
ХуарапцIэ нэсхэр я Iэдэжу,
ФIыгъуэкIэ къытхуэхьыжхэ!
Ежьэхэм «уанэ махуэ тувылъхьэ» жраIэти, шым теухуа хъуэхъуи кIэлъыжаIэжт:
Шыуэ фызытесыр жэрым хуэнахуэу,
НэбдзыпэщIэплъхэу,
Хьэджафэ псыгъуэхэу,
Я нэр зытеплъэр яIэщIэмыкIыу,
Псы икIыгъуэм хуэбжэнбланэпкъыу,
Къумым ихьэмэ, къызэфIэмылIэу,
ЛIыуэ ятесхэр къытхуагъэгушхуэу,
Шхуэуэ япщIыхэлъхэр ямыгъэхуадэу,
Я лъэр быдэрэ мылъэпэрапэу,
Я Алыхь, гъуэгуанэ дахэ кърахьэлIауэ
КъегъэкIуэлIэжхэ!
ЗекIуэ къикIыжахэм къуентхъ къащIам и Iыхьэ нэхъыфIыр ЗекIуэтхьэм иратырт – жыг хэхахэм хуфIадзэт. ЗекIуэлI Тебу де Марьини зэритхыжамкIэ, хы ФIыцIэм и Iуфэ щыпсэу адыгэхэм а хабзэр 19-нэ лIэщIыгъуэм и япэ Iыхьэ пщIондэ яIащ. Зауэ щхьэусыгъуэкIэ зекIуэ ежьэн унафэр лъэпкъ псом къыщыбгъэдэкIи, гуп щхьэхуэм е зы цIыхум къыщыхилъхьи щыIэт. ЗекIуэр лъэпкъым къызэригъэпэщмэ, дзэм шу пашэ хухахт, ежьэн гукъыдэжыр цIыху щхьэхуэм ищIамэ, ар езыр зекIуэми дзэми я унафэщIт. НэхъапэкIэ зауэлI хахуэу, шууей Iэзэу зыкъэзыгъэлъэгъуарат дзэпщ ящIыр. Ар псоми щапхъэ яхуэхъун хуэдэу, пкъыфIэу, узыншэу, къарууфIэу, щIыIэри, хуабэри, мэжэщIалIагъэри, гугъуехьри и фэм дигъэхуэфу щытын хуейт. Абы къыщынэмыщIауэ, дзэпщым иришэжьа гупым гъуазэ яхуэхъуфыныр, гъуэгур, щIыпIэр фIыуэ ицIыхуу, вагъуэхэр, нэгъуэщI нэщэнэхэр къигъэсэбэпкIэрэ, щIыпIэ мыцIыхухэми тыншу къикIыжыфыныр и къалэнт. «Нэхъапэм, Псыжьрэ Тэнрэ я зэхуаку дэлъ щIым и нэхъыбэм зыри щытемысам, шууей хахуэм Тэн и Iуфэ къэтIыс нэгъуейхэм, нэгъуэщI лъэпкъ Iэпхъуэшапхъуэхэм я шы гуартэхэр къахут, – етх Хъан-Джэрий. – ЩIыпIэ хамэхэр фIыуэ зэрацIыхум, абыхэм тыншу зэрихьэ-къызэрикIыжыфым щхьэкIэ якIэрымылъ кIэралъхьэу, гъуазэхэр жинхэм япыщIауэ къыщалъытэ щыIэт. Ауэ щыхъукIэ, гъуазэхэм щIыпIэгъэлъагъуэу къагъэсэбэпыр дыгъэр, мазэр, вагъуэхэрат. Гупым здаунэтIын хуей лъэныкъуэр шу пашэм кърищIэт жьыр нэхъыбэрэ къыздепщэмкIэ, нэгъуэщI нэщэнэхэмкIэ». Мазэгъуэ жэщхэм уафэм кърипхъа вагъуэхэм къыхалъагъукIт Шыхулъагъуэ, Вагъуэзэшибл вагъуэбэхэр, Нэхущвагъуэр – гъуэгур ахэмкIэ къагъуэтыжт, Дейжыг вагъуэмкIэ (созвездие Лиры) сыхьэт бжыгъэр къращIэт. Кавказым илъэс зыбжанэкIэ къулыкъу щызыщIа декабрист Якубовичым зэритхыжамкIэ, «гъуазэм и зэфIэкIымрэ жанагъымрэ пхуэмыIуэтэным хуэдизщ. Жэщым я нэхъ кIыфIу уафэм пшэ щытелъми, абы и шу гупыр щыгъуащэр зэзэмызэххэщ. ХъумпIэцIэдж Iуащхьэхэри, жыгхэри, жьыри гъуэгугъэлъагъуэу къегъэсэбэп абы. Iуащхьэ цIыкIу гуэр деж къыщоувыIэ, и гуфIакIэм дилъхьэурэ игъэхуэба и Iэр абы и лъэныкъуиплIым кIэрилъхьэурэ, ищхъэрэ лъэныкъуэр дэнэкIэми щыуагъэншэу къыхуощIэ». Апхуэдэ гъуазэ Iэзэу щытащ адыгэ уэрэдыжь зыбжанэ зыхуауса Ажджэрий Кушыкупщыр, тхыдэм лIыхъужьу къыхэнар, Урыс-Кавказ зауэм и зэманым ехьэлIауэ щыIэ урыс тхыгъэхэм зи цIэ мызэ-мытIэу къыхэщыр. Адыгэ уэрэдыжьхэм фIыуэ хэзыщIыкI КъардэнгъущI Зырамыку а лIыхъужьым теухуауэ мыпхуэдэу етх: «Нэхъыжьхэм зэрыжаIамкIэ, Ажджэрий и къуэ Кушыку зекIуэ ежьэрей шууей цIэрыIуэу щытащ. Абы нэхъ Iэзэу вагъуэхэр, нэгъуэщI нэщэнэхэр къигъэсэбэпкIэрэ, щIыпIэ мыцIыхухэм кIуэуэ къэкIуэжыф, гъуэгур тыншу къэзыгъуэтыф щыIакъым. ЗекIуэ ежьауэ жэщым губгъуэм здитым ар къэувыIэт, дыд къызыкъуихти, и гъусэхэм ар яригъэлъагъуурэ, «дыкъыщыкIуэжкIэ мыр къэтщтэжынщ», – жиIэти, шым къемыпсыхыу ар щIым хитIэт. КъыщагъэзэжкIи а щIыпIэ дыдэр щыуагъэншэу къигъуэтыжти, «мис мыпхуэдэу къыфхуэгъуэтыжын хуейщ гъуэгур», – жиIэурэ, дыдыр щIым къыхичыжт. Мис апхуэдэу лIы губзыгъэ, шууей Iэзэ, щIыпIэр фIыуэ зыцIыхут шу пашэ, дзэпщ ящIыр. ЗекIуэ ежьэнумэ, абы шу джакIуэхэр зэбгригъэкIт, гъуэгу къыдытеувэну хуейхэм щызэхуэсыну зэманымрэ щIыпIэмкIэ хъыбар яригъащIэу. Ауэ псори зэхуэсу зрачыным нэсыху щIежьэм и щхьэусыгъуэр пыухыкIауэ, шу пашэм къищынэмыщIа, зыми ищIэтэкъыми аращ. «Шу джакIуэ зыкIэлъагъакIуэ» жыхуиIэ псэлъафэр аращ адыгэ IуэрыIуатэм къыщIыхихари. ЗауэлI хахуэу, шууей Iэзэу ятеIуат шу джакIуэ зыхуагъэкIуэнур. Хъан-Джэрий зэритхыжамкIэ, зи лIыгъэкIэ, хахуагъэкIэ яцIыхум дежкIэ зекIуэ къыдежьэн гуп зэхуэпшэсыным гугъуехь лъэпкъ пыщIатэкъым. Сыту жыпIэмэ, апхуэдэлIым джакIуэ зэбгригъэкIамэ, жылэм зауэлI нэсу дэсыр къызэхуэсынут.
Хъан-Джэрий етх мыпхуэдэу: «ЗекIуэ псалъэр зэхебгъэхамэ, нэхъыбэ яжепIэну хуейкъым, здэкIуэнуми, щIэкIуэнуми щIэупщIэкъым, асыхьэту зрачын хьэзырщ. Мыбдежым IуэхугъуитIщ мыхьэнэр зэлъытар: уэркъхэм, лIакъуэлIэшхэм цIэрэ щхьэрэ яIэу загъэIуну зэрыхуеймрэ, зекIуэм хъер, мылъку къыхэзыхыну щыгугъхэри куэду зэрыщыIэмрэщ». Урысыдзэм и офицеру Кавказым къулыкъу щызыщIа Бларамберг И. щыхьэт зэрытехъуэмкIэ, «мэкъумэшыщIэхэм ящыщ зекIуэ къыщыздащтэ куэдрэ къэхъутэкъым. Къыздащтэми, щIыздрашажьэр зауэлIхэм я бжыгъэр нэхъыбэ ящIын щхьэкIэщ. ИкIи уэркъ-лIакъуэлIэшхэм хуэдэу мэкъумэшыщIэм зауэлI нэс къыхэкIкъым, абы IэщэфIи иIэкъым». ЗекIуэм хэтынухэм я бжыгъэр цIыху минищым щынэси щыIэт, ауэ нэхъыфIыр гуп мыин дыдэ зэхуэпшэсмэти, цIыхуипщIым щегъэжьауэ щэм нэс щызэгухьэр нэхъыбэт. Уэркъым езым и зауэлI гуп къыхишэт Iуэхум. ИкIи абы и лъэпкъ дамыгъэр (сэнджакъ) тету нып зэрихьэт, жыжьэу укъаплъэмэ, зауэм хэтыр кърипщIэу. Ехъутэныдж Хьэсэн зэритхымкIэ, апхуэдэ ныпыр зыIыгъыну зи къалэным сэнджакъ щIэтт зэреджэр. Абы нэмыщIкIэ, адыгэхэм зэрахьэт зауэлI гупыр зыщыщ лIакъуэр зыгъэнаIуэ бэракъхэри. Уэркъхэм я бэракъзехьэр езыхэм ящыщт. ИкIи абы и къалэныр и щIэблэм къыхуэнэт. Бгъэжьнокъуэ Барэсбий и къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэм бжьэдыгъухэм яIа бэракъзехьэхэм я унэцIэ къыщыхьащ. Бжьэдыгъухэр къуэпситI хъурт: чэрчэнейрэ хьэмыщейрэ, япэрейхэм я бэракъзехьэр хьэкъуий уэркъхэм ящыщт, адрейхэм ейр лъэпцIэрыщэ уэркъ лъэпкъхэм. ЗекIуэ ежьахэм джэгуакIуэ къыщыздащтэ куэдрэ къэхъут. Нэгумэ Шорэ зэритхыжымкIэ, зауэм и пэ къихуэу джэгуакIуэм псалъэ иратырт, зауэлIхэр нэхъ игъэгушхуэн папщIэ. Дзэм и пащхьэ къиувэрти, езым иуса уэрэдкIэ е усэкIэ тепсэлъыхьт нэхъыжьхэм яхэлъа хахуагъэм, зауэлIхэм ар щапхъэу къахуигъэлъагъуэу. Цеищхъуэт джэгуакIуэм зэрихьэр, зэреджэри цеищхъуэшут. Къамэ къищынэмыщIа, Iэщэ бгъэдэлътэкъым, сыту жыпIэмэ, абы пщIэшхуэ къыхуащIти, зыри къеIусэну хуиттэкъым. ДжэгуакIуэм уи Iэ къыхуэпIэтыныр емыкIушхуэу къалъытэрт. Урыс-Кавказ зауэм и зэманым, муслъымэн диным адыгэхэм я деж нэхъри зыщиубгъуа нэужь, молэхэр зекIуэм, зауэм хыхьэ хъуащ. Уэркъым, лIакъуэлIэшым къахэкIар зауэ хуэIухуэщIэ къищынэмыщIа, диным хуэлэжьэну кърагъэзэгътэкъыми, абыхэм молэ хъун къахэкIтэкъым. ЗэуапIэм IуткIэрэ, диным и лэжьакIуэм лъэпкъым и пщIэ къилэжьт икIи къызыхэкIамкIэ зэрымыцIэрыIуэр абыкIэ игъэзэкIуэж хуэдэу хъут. Хы ФIыцIэм и Iуфэ щыпсэуа адыгэхэм илъэсищкIэ яхэса англичанин Белл Джеймс диным и лэжьакIуэхэм ятеухуауэ зыгуэрхэр итхыжыгъащ. Молэ гуэр кърагъэцIыхуат абы, псоми зэрыжаIэмкIэ, зы зауи блимыгъэкIыу хэт гуэрт. «Гугъу зевгъэхьи иужькIэ фытыншыжынщ жызыIэу зи щхьэр а гугъуехьым хэзых тырку молэхэм хуэдэтэкъым мыр. Адыгэ молэхэм, – етх адэкIэ Белл, – Iэщэ къащтэну адрейхэр къыхураджэу тIысыжкъым, атIэ езыхэм абыкIэ щапхъэ ягъэлъагъуэ». ЗекIуэ ежьэнухэр щызэгурыIуа зэманым деж зэраухылIа щIыпIэм щызэхуэст. Абдежым гуп-гупу загуэшти, ежьэным зэрыхуэхьэзырыр ягъэунэхут. Гупым я пашэр цIыху къэс и Iэщэ-фащэм, шы-уанэм еплът. И гъуэмылэ е нэгъуэщI ирехъу, зыгуэр зыхущыщIэр къыхихужынут. ИкIи апхуэдэу къызыхахужам езым и закъуэтэкъым зи напэ текIауэ къалъытэр, атIэ щIалэр зэкIэлъымыкIуэу къезыгъэжьа лъэпкъри емыкIушхуэ ящIт. Гъуэгу щытеувэкIэ адыгэхэм зэи гъуэмылэ куэд здрахьэжьэртэкъым, сыту жыпIэмэ, унэм щисым деж я нэхъ мащIэ дыдэми зрагъэкъуу есахэти.
«Зыгуэрым теуэн мурадкIэ адыгэр щежьэкIэ, фэм къыхэщIыкIа хъуржын цIыкIум илъу абы къыздещтэ ху хьэжыгъэ тIэкIурэ мэлыл гъэгъуа IыхьитI-щырэ, – жери етх Бларамберг И. – А гъуэмылэр абы хурикъунущ тхьэмахуитI-щыкIэ. Псалъэм папщIэ, урыс сэлэтым апхуэдиз ети, махуищ нэхъыбэ хурикъунукъым». ЗекIуэ ежьахэм я гъуэмылэр нэхъыбэм зэрыхъур лы гъэгъуарэ къэгъулрэт (фокIэ япща ху хьэлу). Къэгъулым къэуат щIэлът икIи куэдрэ зэкIуэкIтэкъым. «ГъуэмылэкIэ зэджэр, – етх Хъан-Джэрий, – илъэсипщIкIи нэхъыбэкIи зэмыкIуэкI шхыныгъуэщ. ИкIи ар зи шхыныр гъуэгу тет зэпыту, нэхъ тэмэму жыпIэмэ шым къемыпсыхыу зи гъащIэм и нэхъыбэр езыхьэкIхэрщ. ПсыкIэ зэIихыурэ ар тIэкIу-тIэкIуурэ щишхкIэ, уэркъым е лIакъуэлIэшым къыхэкIам зегъэщIагъуэ апхуэдэ гъуэмылэжь дыдэ зэриIэм щхьэкIэ». Сыт хуэдэ гугъуехьми, уеблэмэ ажал дыдэми зэрыхуэхьэзырым и щыхьэту зекIуэ ежьахэм хьэдэ джанэкIэ зэджэ джанэ хужь къыздащтэт. Iэщэ-фащэм, шы-уанэм, н. къ. еплъа нэужь, шу пашэм гупым хигъэхьэнухэм тхьэ яригъаIуэт, езым пэжу къыбгъэдэтынхэу, и жыIэ тетынхэу. ТхьэрыIуэ къыщащтэкIэ зауэлI хъуар гъуэрыгъуэурэ я бгъэм пэзанщIэу баш зырыз зыIыгъ зауэлIитIым я зэхуаку дэкIт. А тIум я зэхуаку дэкIам тхьэрыIуэ къищтауэ арат зэралъытэр икIи асыхьэтым шу пашэм къищIэрт гъуэгу къыдытеувэну шухэм я бжыгъэр (мы Iуэхугъуэм зэреджэр зэпэбашщ). ТхьэрыIуэ къызэращтэу шуудзэм тIууэ зигуэшт. Зыр, шупэхутэкIэ зэджэ уэркъыдзэр, дзэм и Iыхьэ нэхъыфIырати, ипэ иту кIуэнут. Адрейм, зи Iэщэ-фащэ нэхъ мыхьэнэншэхэр зыхэтым шуукIэ къалэкIэ еджэрт, дзэм и ужь итуи кIуэрт. Шуудзэр къыщызэрагъэпэщкIэ зи Iэщэ-фащэр мыхьэнэншэм е зауэлI щIагъуэ мыхъунум и шыфIыр къыIихыу зиш мыщIагъуэ зауэлIыфIым иритыну шу пашэр хуитт. ПщIэрэ щхьэрэ иIэщ жыхуаIэхэм хуэдэу, хабзэ зэрыхъуати, нэхъ ныбжь зиIэхэм ящыщу гупым шухьэтий хахырт. Гъуэгу теува нэужь, зыр адрейм къыкIэрымыхуу зэрыкIуэнум пылъу, шу пашэм унафэ гуэр ищIамэ, ар ялъигъэIэсрэ зэрагъэзащIэм кIэлъыплъу – арат шухьэтийм и къалэныр. Гъуэгу тетыхукIэ шупэхутэмрэ шуукIэ къалэмрэ зэбгъурыту, ауэ зыр адрейм хэмыхьэу, хэмызэрыхьу кIуэт. Шуудзэм ипэ иту тIасхъэщIэх ягъакIуэт, шугъуазэхэри яутIыпщт. Нэхъыбэм деж бийм зыкърамыгъэщIэн щхьэкIэ жэщырат шуудзэм и гъуэгу щыхигъэщIыр. Ауэ шынагъуэ щымыIэмэ, махуэм гъуэгум тету, жэщым загъэпсэхуу ящIт. Жэщым зыгуэр якIэрымыхун щхьэкIэ шуудзэр зэрыIыгът, шу пашэр лъэбакъуэ щитI-щищкIэ псом япэ иту, и фочыр узэдауэ иIыгърэ шым и тхьэкIумэм быдэу еплъу кIуэрт, «Жэщым шыр нэхъ сакъщ», – жаIэти, абы и тхьэкIумитIыр «зэблигъэплъу», къыхэпырхъыкIыу щIидзамэ – уэри усакъын хуейуэ арат. А зы гъуэгум куэдрэ теувэмэ, зекIуэ хэщIапIэкIэ зэджэ къыщыувыIэ щIыпIэхэр хэхауэ яIэ хабзэт. Дзэм зыщигъэпсэхукIэ плъырхэр ягъэувт, зызыплъыхьу жыг щхьэкIэм фIэсхэм жыгыщхьэрыскIэ еджэт. Я хэщIапIэр здэщыIэм зэрыщымыгъуазэIам, зыми къызэримыгъуэтынум зекIуэлIхэм шэч къытрамыхьэмэ, шыхэм уанэр трахт, лъахъэ иралъхьэрти ягъэхъуакIуэт, мафIэ ящIти шхын пщтыр гуэр ягъэхьэзырт. Ауэ мафIэ зэщIагъэст мыхъунумэ, къыздащта гъуэмылэм щыщт яшхыр. Уанэгу щхьэнтэр я щхьэм щIадзт, уанэщIагъщIэлъым тегъуалъхьэхэт, щIакIуэр зытрапIэрти загъэпсэхут. Уэшхым щызыхъумэри а щIакIуэрат, – щIым баш хаIути, ар фIадзэт. Гъэмахуэ жэщмэ, плъырхэр щамыхъуэжыр нэхъыбэт, ауэ щIымахуэмэ, зы жэщым тIэу е щэ зэрахъуэкIт. Ахэр зыгъэуври якIэлъыплъри шу пашэрат. Псы ежэх хуэзамэ, дзэр зэпрыкIын хуейти апхуэдэу фIэкI мыхъунумэ, щэхуу жэщым зэпрысыкIт. Бларамберг И. абы теухуауи етх: «Ахэр (адыгэхэр – М. А.) зекIуэ щежьэкIэ псым я нэхъ уэрым, куум къигъэувыIэнукъым, сыту жыпIэмэ, яшхэр псым зэпрысыкIыфу ягъэсащи». Псым щызэпрыкIкIэ хуабжьу къагъэсэбэпырт фэндыр. Абы и зы кIапэмкIэ я Iэщэ-фащэр, гъуэмылэр, шэпхъыр ирагъэзагъэт, быдэу щхьэщапхыкIыжти, адрей кIапэмкIэ ягъэпщт. ИужькIэ ар шы ныбэгум кIэщIапхэт. «А псор зэфIэкIа нэужь, – етх зауэм и урыс тхыдэтх Дубровин Н. – я фочхэр узэдарэ Iэ ижьымкIэ яIыгъыу, я пыIэм екIуэкIыу шэр дэлъу ящхьэрыгъыу яшхэм мэшэсри, зэкIэлъхьэужьу, шу пашэр псоми япэ иту псым зэпрыкIын щIадзэ». ЩIежьа щхьэусыгъуэмрэ зауэлIхэм я бжыгъэмрэ елъытат гупым ищIэну-илэжьынур. НаIуэу бийм ебгъэрыкIуэу езэуэну я къарум къимыкIынумэ, щэхуу теуэрт. ЗыIэрагъэхьэну хуей щIыпIэм е быдапIэм пшапэ зэхэуэгъуэу гъунэгъуу бгъэдыхьэти уащхъуэдэмыщхъуэу ебгъэрыкIуэт, жэщ кIыфIым хэту къызэрыIухыжын щхьэкIэ. Бийр къагъапцIэу ягъэщхьэрыуэнумэ, куэдрэ ящIэрат: зы щIыпIэ гуэрым деж щатеуэ хуэдэу защIти, къаубыдыну я мурад быдапIэм е жылэм я къару нэхъыщхьэр ядзт. Теуэныгъэхэм деж шупэхутэм хэт зауэлIхэр бийм йобгъэрыкIуэ, йозауэ, апщIондэхукIэ адрейхэм гъэрхэр къаубыд, шы гуартэхэр, Iэщыр яху. Зауэр щекIуэкIкIэ, – етх Бларамберг И., – уэркъхэм хахуагъэм и щапхъэр ягъэлъагъуэу зэхэуэр щынэхъ гуащIэ щIыпIэмкIэ зрат, я Iуэхур псэзэпылъхьэпIэми, къикIуэт жыхуаIэр ямыщIэу мэзауэ. ИкIи я напэр текIауэ аращ зауэлI гуэр къарурэ зэфIэкIкIэ абдеж къыщытекIуэмэ». Уэркъ-лIакъуэлIэшхэм къатехуэр зэуэну аращи, – етх Хъан-Джэрий, – я щхьэ хуагъэфэщэнукъым абдежым шы е былым, н.къ. зыIэрагъэхьэным иужь итыну».
ЗэуапIэм къызэрыIукIыжынумкIэ зэрощIэхэри къызэрыIуохыж. Гъуэгу къытеувэжакъэ – шупэхутэу щытар дзэм и ужь иту къокIуэри, къылъэщIыхьэрэ къеуэмэ, бийм пэщIоувэ. АпщIондэхукIэ дзэм и нэхъыбэм къаIэрыхьар яхь-яхуу епIэщIэкIыу мэкIуэж. ЛъэпкъыфI къыхэкIар мыпхуэдэм деж зыпылъыр пщIэрэ щIыхьрэ къызэрихьынырщ, армыхъумэ къуентхъыркъым дэзыхьэхыр. Бийм зэребгъэрыкIуэ, зэрезауэ Iэмал зэмылIэужьыгъуэхэр къагъэсэбэпт адыгэхэм. Шуудзэр сатыритIу иувыкIыу щызэдилъи, дзэщхьищу, «каре» жыхуаIэм хуэдэу дзэр иувыкIрэ хъума хъун щхьэкIэ шуудзэр я зэхуаку ириубыдэу щащIи щыIэт. Адыгэ шуудзэр зэуэ зэдилъти напIэзыпIэм бий бэлэрыгъам теуэт. Зылъэгъуахэр щыхьэт зэрытехъуэмкIэ, къикIуэтыжым, аргуэру къаруущIэ зэхуахьэсыжым бийм еуэурэ, шупэхутэр сыхьэт зыбжанэкIэ ебгъэрыкIуэфынут. Н. Грабовскэм зауэ гуэрым и гугъу ещIыжри, абы хэта адыгэхэр зэкIэлъыпытурэ сыхьэтихым щIигъукIэ бийм теуащ. КъикIуэтыж хуэдэу защIти, зэзауэр куэдрэ къагъапцIэт, загъазэрти къыкIэлъыщIэпхъуам хэуэрт е ар щIыпIэ хутыкъуапIэ гуэрым ирашэти хьэкIэлъыкIэр халъхьэт. Шу кIапсэкIэ зэджэ Iэмалри куэдрэ къагъэсэбэпт адыгэхэм. Шууейхэм щIэпхъуэжа нэпцI защIу лъэныкъуэ зырызкIэ задзт. КъакIэлъыпхъэрахэм сатыру зыщаукъуэдиинум нагъэст «ирахужьахэм», зэуэ я гупэ къагъазэти, къэсам бжыкIэ е сэшхуэкIэ къахэуэурэ, псори шым кърагъэпсыхт...
Къежьэжауэ къыщыкIуэжкIэ зекIуэлIхэр япэу къыщыувыIэр мэзым и щIыпIэ нэхъ дэгу гуэр дежт, псым пэгъунэгъуу. Абдежым мафIэ ящIт, я нэхъыжь дыдэм Тхьэм фIыщIэ хуищIти, былым къахумэ, абы щыщ яукIт, уIэгъэ хъуар япхэт. Гъэр къащIахэр, цIыхухъухэмрэ цIыхубзхэмрэ щхьэхуэщхьэхуэу гуэшауэ, яхъумэт. Зэрыхабзэти, цIыхубзхэр зыхъумэр псоми пщIэ зыхуащI зауэлI нэхъыжьт. КъаукIахэм я хьэдэр щIакIуэм кIуэцIашыхьт, зэкIуэцIапхэжти жыг щIагъым деж увыIэпIэ хуащIт. Абдеж дыдэм абыхэм я Iэщэр къудамэхэм щыфIадзэт. Гупым я пашэм и Iэщэр зыкIэрихыу зауэм хэкIуэдахэм я хьэдэм гъуэрыгъуэурэ щыму бгъэдэсыжыныр хабзэт. Абы и ужь иту зекIуэлI псоми ардыдэрат ящIэр. Шу пщыIэм е къызыдэкIа жылэм кIий-гуоуэ, фочхэр ягъауэу техьэжыр зи Iуэху къикIауэ къэзыгъэзэжхэрат. ЩIежьар къемыхъулIарэ хэщIыныгъэ яIэмэ, гупыр жэщрат къуажэм щыдыхьэжыр, хьэдэхэр щызэбграшыжыр. Гуауэр зылъэIэса унагъуэм япэ щIыкIэ щхьэкIуэ хуагъакIуэт – хабзэм тету ящIэрт а Iуэхугъуэри. Ижь-ижьыж лъандэрэ хабзэу къокIуэкI, зауэ хъуамэ, абы текIуэныгъэ къыщызыхьым фейдэ гуэр къыхихыу: ар мылъку, гъэру къаубыда цIыху, н. къ. ирехъу. Абы и щыхьэту тхыдэм къиIуэтэжыфынур мащIэкъым. Псом хуэмыдэу а хабзэр щынэрылъагъущ феодализмэм и зэманымрэ абы и пэ ита класс зэхэгъэж зимыIа зэхэтыкIэмрэ. Адыгэхэм зауэкIэ къаIэрыхьа мылъкур феодальнэ зэхущытыкIэхэм пыухыкIауэ къагъэув хабзэхэмрэ лъэпкъым и псэукIэм кIэщIу пыщIа щхьэусыгъуэхэмрэ тету ягуэшыжт. Илъэс къэс адыгэпщхэмрэ уэркъхэмрэ зекIуэшхуэ къикIыжа нэужь, кърахьэлIар зэрагуэшыжу щыта щIыкIэм Хъан-Джэрий тетхыхьащ. Абы къызэриIуатэмкIэ, зекIуэм и Iуэхур зэфIэкIа нэужь, къуентхъым (кърахьэлIам) и Iыхьэр, – ар и нэхъыбэм деж гъэр къащIа цIыхухэрат, – хьэпшып лъапIэхэмкIэ къахъуэжт: щэкI дахэкIэ, дыщэм, дыжьыным къыхэщIыкIа хьэпшыпхэмкIэ.
XVIII лIэщIыгъуэм феодальнэ зэхущытыкIэхэм ита Шэрджэсыр зэрыта щытыкIэр къэзыIуэтэжа Главани Ксаверио мыпхуэдэу етх: «ЗекIуэм гъэру къыщаубыдахэр ермэлыхэм иращэ. А ермэлыхэр езыхэр, адыгэ бейгуэлхэм якъуэувауэ, а щIыпIэм щIэупщIэ щызиIэ хьэпшып лъапIэхэр къашэри къокIуэ, ахэр зэрагъэкIуэкIын мурадкIэ. ИкIи я Iуэхур хъарзынэу къокI». Главани зи гугъу ищI сондэджэрхэм зекIуэм и зэманри, ар зэфIэкIыу ежьахэр я унэ щекIуэлIэжри ящIэрти, зекIуэлIхэм я къуентхъыр щагуэшыж гъэмахуэпэм е бжьыхьэкIэм зыкърагъэхьэлIэт. ЗекIуэ къикIыжхэр шу пщыIэм техьэж хабзэт. ИкIи абыхэм къаIэрыхьаIамэ, нэфI-ней хэмылъу къахуэзыгуэшын зы цIыху, псоми дзыхь нэхъ зыхуащIу хахт. Хъан-Джэрий зэритхымкIэ, къуентхъыр къезыхьэлIа цIыху бжыгъэм тещIыхьауэ ар ягуэшыжырт. Щрагъажьэр нэхъыжьхэм я дежт. Ныбжь зиIэм, – ар пщафIэ къудейуи ирехъуи, – ягуэшым япэу хагъадэти зыхуейр къыхрагъэхт. Псалъэм къыдэкIуэу къэдгъэлъэгъуэнщи, гупым пщафIэу хэтым зекIуэр екIуэкIыху мэл е Iэщышхуэ яукIыурэ яшхам къытраха фэр иратт. Мыдрейуэ, я ныбжьым елъыта хэмыту, гупым пашэу яхэт пщым е уэркъым къыхэкIам и Iыхьэр щхьэхуэу хэплъыхьат. Адыгэхэм хабзэ зэрахуэхъуам тету, я пщыжьым зекIуэм хыхьэн хулъэмыкIми, абы и уэркъхэм кърахьэлIам щыщ IыхьэфI хухахт. Псальэм папщIэ, Нэгумэ Шорэ зэритхымкIэ, гъэр къащIахэм щыщ е Iэщ, е нэгъуэщI зыгуэр хуагъэфащэт. Гъэру къаубыдам «Iэрыубыд»-кIи «кIэс»-кIи (кIэсу къахьа) еджэт. Гупым гъуазэу яхэтым IыхьитI лъагъэст. ИкIи ар езыр уэркъым къыхэкIа-къыхэмыкIам емылъытауэ. Зы Iыхьэр – псоми хуэдэу зекIуэм зэрыхэтам папщIэ, адрейр – гъуазапщIэ IыхьэкIэ зэджэр арат. Мы псалъэхэр адыгэ уэрэдыжьым щыщщ:
...Дзэшхуэр зезышэхэм
Вагъуэшхуэ лыд гущэхэр я гъуази,
Шу гъуазэу диIэхэм
ГъуазапщIэ Iыхьэхэр хухахри...
Къуентхъыр ягуэшыжа нэужь, дзэпщым шууейхэр еутIыпщыжри, езыри и унэ йокIуэлIэж. Жылэм дэсхэр къэкIуэжхэм гуфIэу къапожьэ. Мо зи Iуэху къикIауэ къэзыгъэзэжхэм я къуажэгъу тхьэмадэхэм, зи ныбжь хэкIуэта цIыхубзхэм, псом хуэмыдэу фызабэхэмрэ зеиншэхэмрэ, гулъытэншэу къамыгъанэу тыгъэ зэмылIэужьыгъуэхэр хуащI. Iэщ къахуам щыщ е хьэпшып гуэрхэр ират. Хъыджэбздэсхэр унагъуэ гуэрым щызэхуэсу зекIуэ къикIыжахэм тхьэлъэIу хуащIынри хабзэт. Абдежым Iэщ щаукIт, Iэнэхэр къагъэувт, къэкIуэжахэм джэгушхуэ иращIэкIт. ЩIалэхэм къахьам щыщ джэгум хэт хъыджэбзхэм Iэмал имыIэу иратт: щэкI кIапэ лъапIэхэр, дыщэм, дыжьыным къыхэщIыкIа хьэпшыпхэр, н. къ. Адыгэм къызэригъэувымкIэ, зекIуэлI нэсыр хьэлэлу, гущIэгъу хэлъу, тхьэмыщкIэм гулъытэ хуищIу щытын хуейт икIи зекIуэм кърихаIамэ, зи Iуэху хуэмыщIауэ псэухэм яхуэгуэшыныр и къалэнт. Абы езым мылъку зэхуэхьэсын жыхуэпIэр ищIэххэтэкъым, унэм тыншу исыну къытехуэтэкъым. А псор къыщежьэр хабзэрати, зыр адрейм дэIэпыкъуныр, гулъытэ хуищIыныр абы и лъабжьэт. Италием щыщ зыплъыхьакIуэ Интерианэ Дж. мыпхуэдэу итхыгъащ: «Адыгэхэм цIыху хьэлэлым пащI щыIэкъым. ИкIи ящыщ дэтхэнэми, и шымрэ и Iэщэмрэ къинэмыщIа, мылъкуу иIэр зэбгритыкIыфынущ. И щыгъыным и гугъу умыщIыххэ – ар апхуэдизкIэ зэбгратыкIри, уэркъ щауэм нэхърэ абы и пщылIыр нэхъыфIу щыхуэпар нэхъыбэщ. Илъэсым зэ е тIэу фэилъхьэгъуэфI ирагъэд, ауэ «мы пщыгъыр сыту дахэ» е «сыту къокIурэ» къыжезыIам асыхьэту иратынущ, ар ягу пымыкIыу гу зылърагъэтэныр напэтехыу къащохъури. Дарийджанэ дахэр джанэ тIорысэжькIэ къахъуэжри, цIыхум зыгуэркIэ зэрыхуэупсам щыгуфIыкIыу йожьэж. Уэркъым къыхэкIар адрейхэм нэхърэ сыт щыгъуи нэхъ бэлэбанэу щIэхуэпар аращ. Шымрэ Iэщэмрэ я закъуэщ адыгэлIым нэхъ лъапIэу бгъэдэлъыр…»
ЗекIуэ къикIыжым къыхуэзэIарэ: «Саугъэт!» – къыжриIамэ, Iэмал имыIэу, абы тыгъэ гуэр хуищIт. Шы нэгъунэ щрит къэхъут, цIыхур тыгъэншэу къигъэнэныр арат емыкIушхуэ зыпылъыр. А псори адыгэ хабзэм щыщт. Лъэпкъым и дуней тетыкIэм гулъытэр, хьэлэлагъыр, нэгъуэщIу жыпIэмэ – цIыхугъэр псом япэ игъэщын хуейуэ къигъэувти, зыр адрейм дэIэпыкъуныр къызэрыгуэкI Iуэхуут къызэралъытэр. А хабзэм и фIыгъэкIэ лъэпкъым и дэтхэнэ Iыхьэми: мэкъумэшыщIэ, пщылI, унэIут дыдэ ирехъу – тхьэмыщкIагъэм щыхъумауэ ирихьэкIт и гъащIэр. ИкIи факъырэIус къыхэзыхыу къэзыкIухьхэр адыгэм зэи къахэкIыу щытакъым. Абы теухуауэ XIX лIэщIыгъуэм тепсэлъыхь англичанин Белл Дж. мыпхуэдэу итхыгъащ: «...Зыхуейуэ хъуамкIэ къызэгъэпэщауэ адыгэ псори псэукъым, ауэ я Iуэху зэрырагъэфIэкIуэным иужь итхэщ. ИкIи ар зрагъэхъулIэ. Егъэлеяуэ къулей е егъэлеяуэ тхьэмыщкIэ абыхэм яхэткъым...» Псалъэм къыдэкIуэу жытIэнщи, мылъкум и закъуэ феодальнэ зэхущытыкIэхэм ит адыгэхэм мыхьэнэшхуэ ираттэкъым, ар зыбгъэдэлъым шууей хахуэу, цIыху хьэлэлу и цIэ имыгъэIуамэ. Хьэлэлагъыр уэркъ хьэлу щытын хуейуэ къалъытэт. ИкIи зэрыхуейм хуэдэу игуэш зэрыхъумкIэт зыхулъэкIым и мылъкум мыхьэнэ зэригъуэтыр. Мыбдежым зы Iуэхугъуэ къэгъэлъэгъуапхъэщ: феодальнэ зэхэтыкIэм пщIэрэ щхьэрэ ущиIэн, узыхуей цIыхухэм уапыщIа хъун папщIэ хьэлэлагъымрэ гулъытэмрэ укъэзымыгъэпцIэжын «Iэщэт». «...А зэманым зи Iуэху дэкIуэтейри, нэхъ лейуэ ялъытэри, зи цIэ фIыкIэ ягъэIури хьэлэлагъ зыдалъагъур арат. Къанлыуэ, гулъытэншэу яIуатэр цIыхум зэрахэзэгъэным пыкIат», – етх Барулин С. Мы псалъэхэр псом хуэмыдэу адыгэ феодальнэ обществэм хуэпхь хъунущ. «Адыгэпщым и лъэкIыныгъэр къэзыгъэлъагъуэр, зауэ къэхъуамэ, абы и бэракъым и благъэ-Iыхьлыуэ, и телъхьэхэу къыщIэувэм и бжыгъэрщ...» (Монпере Ф.) «Абы къыхэкIкIэ, – етх Хъан-Джэрий, – я уэркъхэм папщIэ зыхущысхь щымыIэу абыхэм зэпымыууэ тыгъэ лъапIэхэр хуащI. Уеблэмэ, адыгэхэм къызэралъытэмкIэ, мылъку зэхуэхьэсыныр мыхьэнэ лъэпкъ зимыIэщ. Къыпхэхъуэр бгуэшмэ – арат фейдэ зыпылъыр. Къуентхъым и Iуэхури апхуэдэт. Ар куэду къызыIэрыхьам зэрызауэлI хахуэр, зэрышууей Iэзэр къигъэлъэгъуауэ арат, армыхъумэ, языныкъуэхэм къазэрыщыхъум хуэдэу, мылъкуракъым щIежьари гугъу зыщIригъэхьари». Шэрджэсым цIэрыIуэ щыхъун папщIэ адыгэпщыр зауэлI къэмылэнджэжу, цIыху хьэлэлу псоми ятеIуэу щытын хуейт. Пэжу къыбгъэдэтын зауэлI бжыгъэшхуэ абы и деж къезышалIэу щыIэр а зы Iэмалырт. Орбелиани Г. етх: «Къэбэрдейм зи псалъэ къару щигъуэтыр, зауэм щыхахуэ, унэм щыбысым гуапэ пщырщ. Апхуэдэм уэркъ щауэ куэд къыхуэжыIэщIэ мэхъури, ар ягъэпашэу зауэм Iуохьэхэр». УкъызыхэкIар мыщIагъуэми, адыгэм ар къыпхуигъэгъунут уи цIэ фIыкIэ бгъэIуамэ. Арагъэнщ тумэкIэ зэджэхэм зекIуэлI цIэрыIуэ куэд къащIыхэкIар. Къудащ В. зэритхымкIэ, зэфIэкIышхуэ къэзыгъэлъагъуэ тумэм пщIэрэ щхьэрэ къыхуащI хъут, пщыцIэ къыщыфIащыпи къэхъуу. Арат пасэ зэманым абыхэм яхулъэкI къамыгъанэу зекIуэм, зауэм я хахуагъ щIыщагъэлъагъуэр, хьэлэлагъкIэ зыри зытрамыгъэкIуэну щIыхэтыр. Тумэхэм я иужьрей щапхъэфIщ I860 гъэхэм хуабжьу цIэрыIуэу щыта абрэдж хахуэ ХьэтIэхъущокъуэ Талъостэн.
Адыгэ уэрэдыжь, хъыбарыжь куэдым я лIыхъужь, ХVI лIэщIыгъуэм псэуауэ зыхуагъэфащэ Андемыркъани, языныкъуэ щIэныгъэлIхэм къызэралъытэмкIэ, тумэщ. ЗэрыжытIащи, къаIэрыхьэну къуентхъыр аратэкъым нэхъыбэу зекIуэ щIежьэр, атIэ абы пщIэрэ щхьэрэ щызрагъэгъуэтыну арат я нэ къызыхуикIыр. А зэманым адыгэхэм я псэукIэм набдзэгубдзаплъэу хущыта тхыдэтх Дубровин Н. етх мыпхуэдэу: «Шынэ зымыщIэ зауэлI нэсу лъэпкъ псом зытрагъэIуэн щхьэкIэ, адыгэм сыт хуэдэ гугъуехьри дигъэхуэнущ и фэм. ИкIи Iэщэ щIиIыгъри, псэхупIэ зримыгъахуэу щIэпсэури, зэхэуэ хъуамэ, и щхьэ щысхь жыхуаIэр имыщIэу абы щIыхэтри аращ: и жылэ закъуэм мыхъуу, и хэку псом пщIэ къыщихьын, хъыбаркIэ, уэрэдкIэ зигъэIун папщIэщ. Ар хуабжьу Iуэху гугъущ, сыту жыпIэмэ, езы адыгэм зыщытхъуж, и щхьэ Iуэху тепсэлъыхь и хьэлкъыми…» ДжэгуакIуэм уэрэд зыхузэхилъхьа адыгэлIыр лъэпкъым игъащIэкIэ щымыгъупщэн хъут.
Мывэ сыныр мэкIуэдыж,
МыкIуэдыжыр уэрэдщ.
Адыгэ зауэлIхэм я лъэр нэхъри щIигъэкIт дзэм щIыгъу джэгуакIуэм. А уэрэдусхэм уи пщIэ зэраIэтыфынум хуэдабзэу, шынэкъэрабгъэу гу къыплъатамэ, цIей-напейуэ жылэм удахьэнут. Зи Iуэхур абы хуэкIуар лъэпкъым дежкIэ напэтехт, абы и ныбжьэгъухэм я щIыб къыхуагъэзэнут, зы хъыджэбз къеплъыжынутэкъым, ауаныщIу псоми къахуэнэнур арат. ЛIыхъужь уэрэд зыхурагъэусын – а щIыхь иныр зылъагъэсын папщIэ зауэлIхэр я псэ емыблэжу зэхэуэм я нэхъ гуащIэми хэтт. Ауэ фIы здэщыIэм Iеи щыIэщ, адыгэхэм пщIэмрэ щIыхьымрэ апхуэдизу мыхьэнэ зэрыратым къайгъэ къыщишэ къэхъут. Бгъэжьнокъуэ Б. пэжу гу зэрылъитамкIэ, сыт щыгъуи, дэнэ дежи псом япэ ищыну, псоми закъыхигъэщыну хущIэкъу адыгэлIыр зи къарурэ зэфIэкIкIэ куэд къыдэзымыгъэплъ нэгъуэщI гуэрым Iэмал имыIэу ехъуапсэт, ефыгъуэт. Езым къефIэкI зэрыщыIэм псэхугъуэ къезымытыр къайгъэлъыхъуэти, фIэгъэнапIэ гуэр зэригъуэту, и «бийм» илъ игъэжэну хьэзырт. Адыгэпщхэр зэзэуэныр нэхъыбэу а щхьэусыгъуэм къыхэкIыу икIи абы лъэпкъым зэраныгъэшхуэ къыхуихьу щытауэ яIуэтэж.
