Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
ГукъэкIыж
ФIы куэд зыщIа цIыху
ЦIыху гащIэ къезыхьэлIэ сэ лIыжьыр унафэщI куэдым садэлэжьащ. А псоми зы щхьэкIэ къахощ цIыху Iущу, хьэлэлу, нэмыс хэлъу, фIы куэд ищIэу дунейм тета Сэхъу Къэрэшей. ПсэкIи теплъэкIи цIыху дахэт ар, куэдым хуэIэзэт, гуп хэтыкIэ зыщIэт. Си журналист лэжьыгъэ кIыхьым щыщIэздзэм япэ дыдэ сызрихьэлIахэм, сэбэп къысхуэхъуахэм ящыщщ ар.
Дэ пединститутым и адыгэ къудамэм дыщыщIэса зэманым тхакIуэхэм, журналистхэм куэдрэ дахуэзэу, абыхэм чэнджэщ къыдату щытащ.
Сэ нэхъ сызыпыщIауэ щыт «Ленин гъуэгу» газетым Сэхъур жэуап зыхь секретару щылажьэрт. Зы тхыгъэ цIыкIу гуэр схьыри газетым и редакцэм сыкIуауэ Къэрэшей сыхуэзащ, си тхыгъэм къеджэри, гупсэхууи къызэпсэлъащ. Ар щхьэтечу, ехьэкI-къехьэкI хэмылъу псалъэрт. И нэ губзыгъитIыр къыстриубыдэри зыкъысхуигъэзащ:
— Къэрмокъуэ и къуэ цIыкIу, студентыр зищIысыр сэ сощIэ. Мы къэпхьар газетым теддзэмэ, сом къыпэкIуэнур уэркIэ зэрымылейр гурыIуэгъуэщ, зи щIалэгъуэм и зэманыр зэрылъапIэми сыщыгъуазэщ. Иджы умыукIытэу икIи пэжыр иумыхьэкIыу къызжеIэт ущIэтхэм и щхьэусыгъуэр?
— Ахъшэри къызэлеекIыркъым, ауэ аракъым сыщIэтхэр, — жызоIэ. АдэкIэ къыпысщэнуми емыжьэу Къэрэшей аргуэру къызоупщI:
— АтIэ сыт?
— СщIэркъым ар къызыхэкIыр, ауэ си псэм фIэфIщ сытхэну.
— Ар зэрылэжьыгъэ гугъур пщIэрэ?
— СщIэ си гугъэщ. Мы къэсхьар зэ стхыри сигу иримыхьыжу аргуэру къистхыкIыжащ.
— Мис ар сигу ирохь… «Узэгугъур къогугъуж» жаIэу зэхэпха?
— Ар ди дадэ и псалъитIым язщ.
— АтIэ, Мухьэмэд, иджы сэ жысIэм къедаIуэ. УэркIэ иджыпсту нэхъыщхьэр мы къэптхар аракъым, еджэнращи, абы егугъу. Къэпхьа тхыгъэми, тIэкIу ухэлэжьыхьыжмэ, тебдзэ хъунущ, — жиIэщ, чэнджэщ щхьэпэ къызитри сыкъиутIыпщыжауэ щытащ абы щыгъуэм.
Деджэрт, зэзэмызэ зыгуэрхэр стхыурэ редакцэм схьырти, ахэри къытрадзэрт. Апхуэдэу «Жэмыш» жиIэу си очеркышхуэ традзэри, къысщытхъуауэ щытащ. 1951 гъэм майм и 5-м, Печатым и махуэм ирихьэлIэу, Къэбэрдей АССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и щIыхь тхылъ зрата гупым сахэхуащ. ИужькIи институтыр къэзуха иужь, редакцэм сыщылэжьэну срагъэблэгъащ.
Тхэнми мыбзаджэу сыхэзэгъат, ауэ сэ сызэрыгугъам нэхърэ нэхъ гугъуу къыщIэкIащ. Си гъусэу пединститутыр къэзыуха КъуэщIысокъуэ Нурхьэлии нэкIуат редакцэми, игу иримыхьу къыIукIыжат, зы илъэси мылажьэу. ТIуми ди гум темыхуэр зыт: махуэ псом зэбгъэпэщу птхам: «Хъуакъым, кIуэркъым», — жаIэу къытратхэу къыщигъэзэжырт. Къэрэшей къуэдзэу тIу иIэти абы язырат абыкIэ ерыщыр. «Сыт щIэмыхъуар?» — жыпIэмэ, дахэ-дахэу къопсалъэртэкъым. «ЩIэмыхъуар — хъуакъыми аращ», — жиIэрти къыпщыдыхьэшхырт. Ар, дауи, гутехуэгъуейт. Аурэ си дзэр слъыурэ, тхьэмахуэ зэхуакум зэ екIуэкI «летучкэ» жыхуаIэр зэхуэсащ. Абы япэ къыщыпсалъэ хабзэр зэры-Сэхъу Къэрэшейри сщыгъупщэжри, сэ сыкъыщылъэтащ. Къэрэшеи зэ себжьэкъуауэри, ар зи унафэщI секретариатри хьэм езгъэхьри сытIысыжащ. Си ужькIэ езы Сэхъур къэтэджри зыгуэрхэм я щхьэфэ иIэбащ, щабэу, губзыгъэу, шыIэныгъэ хэлъу. ИтIанэ гупым захуигъазэри жиIащ: «Мухьэмэд мы редакцэм къызэрыщIыхьэрэ сэ сыкIэлъоплъри, зы махуэм нэхърэ къыкIэлъыкIуэм хигъахъуэу мэлажьэ». ИтIанэ си дежкIэ зыкъигъазэри къыпищащ: «Умыгузавэ, Мухьэмэд, хъарзынэу ухэзэгъащ. ДызэкIужауи бжы».
Абы иужькIэ дэнэ укIуэжынт. Зыри къызгурымыIуэжу сыджэрэзащ. Си щхьэр субыдыжри «шарикхэри» и пIэм хуэмурэ изэгъэжащ.
Сэ Къэрэшей куэдрэ сыдэлэжьащ, зэрымыпсэужрэ мызэ-мытIэуи сытетхыхьащ, ауэ а си губжьымрэ езым и дахэмрэ зэи и гугъу сщIатэкъыми, мы тхыгъэ цIыкIури къызрикIуар аращ.
Къэрмокъуэ Мухьэмэд.
Нэщэнэхэр
Пщэдджыжь пшэплъым узэригъэплъэкIкъым
Пхъэдакъэжьым и фэр тепхыну фIыкъым.
Пщыхьэщхьэ пшэплъыр махуибл уэфIщи, пщэдджыжь пшэплъым узэригъэплъэкIкъым жаIэрт.
ПщIантIэ лъагъуэм удз къытекIэну фIыкъым.
ПыIэ къэзыщэхуам ехъуэхъуртэкъым, узэхъуэхъур щхьэузрилэ мэхъу жаIэрти.
Сабий цIыкIур япэ губгъуэм щыдахкIэ, лъапэ махуэ ирихьэжьэну жаIэрти, мышхэми, и Iыхьэ худахырт.
ГушыIэ
И ныкъуэр къэгъани, адрейр ихыж
ЗэлIзэфызыр хъарзынэу зэдэпсэуурэ илъэс тIощIым нэс дэкIауэ, лIым ефэу къиублат. Ар фызым и гум техуакъым икIи лIым жриIащ:
— Алыхь, ефэныр щумыгъэтыжмэ, зы махуэ симысыну, сыкIыжынум!
— ИкIыж, — и напIэр хуэдакъым лIым, ауэ укъыщысшам щыгъуэ килограмм 50 фIэкIа ухъуу щытакъым, иджы килограмми 100-м нэбгъэсащи, си деж щызытеплъхьа лыр къэгъанэ, адрейр ихыж.
Мы сурэтыр Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ Нало Заур нэгъабэ накъыгъэ мазэм и 23-м трахащ. Абы и гъусэр абхъаз усакIуэ, журналист цIэрыIуэ Аламие Геннадийщ. Заур псэуну къыхуэнэжар махуэ 44-рэт.
Псалъэжьхэр
Емызэш и Iуэху къыдохъу
Адакъэрэ пэт джэджьейр егъашхэ.
Блэжьын бгъуэтмэ, пшхыни бгъуэтынщ.
Гуэн нэщI нэхърэ — хадэ нэщI.
Дыжэф пцIанэ хъуркъым.
Дыщэр дыщэ зыщIыр пщIэнтIэпсщ.
Емызэш и Iуэху къыдохъу.
Жагъуэу плъагъу Iуэхум гур хуэнэфщ.
ЗыщI нэхърэ еплъ нэхъ Iэзэщ.
ЖыIэгъуэхэр
Фадэ пкIэлъейм кукъу иIэкъым
Гугъэм гъащIэр егъэдахэ.
Фадэ пкIэлъейм кукъу иIэкъым.
ЩыгъкIэ фадэ нэпс къыщIокI.
ГъэфIа нэхърэ — гъэса.
АкъылкIэ къахьар бзэгукIэ яхьыжащ.
Жьыгъэм башыр и къэрэгъулщ.
Гугъэр бгъунлъамэ, лъэр щIеуд.
ЖыпIэм сыт и мыхьэнэ, зыми зэхимыхмэ.
ПцIы иупсурэ къыхуэнэжакъым ныбжьэгъу, иджы зыми ищIыркъым псэлъэгъу.
ЩыIэщ къызыхэкIа лъэпкъыр зымыщIэж. Абы дзыхь хуумыщIу блэкI.
Хигъахъуэ и гугъэу и гъащIэм, махуэ къэскIэ щIоплъэ стэкан лъащIэм.
Яхэтащ и ныбжьэгъухэм хъухукIэ къулей, иджы яхуэзамэ, и пэр дрегъэзей.
Пхъум уегъэув, къуэм къыпхуегъэув.
ЩIыхьыр къызэрыбзэукъым, атIэ къызэрыпхьщ.
НэгъуэщI лъэпкъым еубзэурэ, адыгэбзэр щыгъупщэжащ.
Хабзэр бзыпхъэкъым, щыдэжын ящIыркъым.
Зэщхьэгъусэхэм я псэр зы чысэм щимыхуи щыIэщ.
МыхъумыщIэ пщIам ухэщыпыхьыжкIэ мыхьэнэ иIэкъым.
Фадэм имыкъутэф «быдапIэ» щыIэкъым.
ЖызыIэ нэхърэ — жыIэщIэ.
Япэм уеплъым плъыжь хъууэ щытар, иджы мэуфIыцI.
И кIэныр къикIат, ауэ и кIэнтIыIур хилъхьащ.
Къардэн Мухьэмэд.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Нартыху хьэлIамэ
Нартыху хьэжыгъэр яухуэнщIри тепщэчышхуэм иракIутэ, бэлагъкIэ зэIащIэурэ, шыгъу зыхэдза псы къэкъуалъэкIэ япщ. ХупцIынэм и щхьэр трапIэ, дакъикъэ 15 — 20-кIэ ягъэупщIыIу. ИтIанэ абы гуэдз хьэжыгъэ ухуэнщIа щIапщэри, и щхьэр тепIауэ сыхьэти 10 — 12-кIэ щIыIапIэм щагъэт, хупцIынэм IэфI къыщIыхьэн щхьэкIэ. ИужькIэ, Iэр псыф ящIурэ, ар Iыхьэ-Iыхьэу яупIэпI — я Iувагъыр см 1,5 — 2, я хьэлъагъыр г 120 — 130-рэ хъууэ — хьэлIамэ пIащIэ хъурейхэр къыхащIыкI. Ахэр шыгъу зыхэлъ псы къэкъуалъэм хадзэри, дакъикъэ 30 — 40-кIэ ягъавэ, хьэлIамэхэр и щхьэм къыдридзеиху.
ХьэлIамэр хьэлIамэпс къэкъуалъэм зэрыхадзэу бэлагъкIэ зэIащIэ — щIэтIысыкIыу и лъабжьэм къыкIэрынахэр къыкIэрыкIыжын щхьэкIэ. Зэрагъавэ шыуаныр инмэ, абы 3 — 4 халъхьэ, ауэ, дапщэ хъуми, ахэр псым щIигъанэу, мыщащэу, зэкIэрымыпщIэу щытын хуейщ. Ва нэужь чымчыркIэ къыхахыжри псы щIыIэ щIагъэж, хьэлIамэ щIыIум тевыхьа хьэжыгъэр кIэрихыху. ХьэлIамэр пщтыруи щIыIэуи яшх. 3 — 4 илъу тепщэчкIэ Iэнэм трагъэувэ. Ар шхум, шэм, шатэм дашх, хьэ-лIамэпсым драф. ЛыхэкI шхыныгъуэхэми гъэшхэкIхэми дашх.
Халъхьэхэр (цIыхуитI Iыхьэ): нартыху хьэжыгъэ ухуэнщIауэ — г 200, хупцIынэр зэрапщыну псывэу — г 260-рэ, гуэдз хьэжыгъэ ухуэнщIауэ — г 60, зэрагъэвэну псыуэ — г 700, шыгъуу — узыхуейм хуэдиз.
Балыджэ фIыцIэ зэхэупщIэта
Балыджэ фIыцIэр ятхьэщI, яукъэбзри тIу-щыуэ зэгуаупщIыкIри ятхъунщI, абы хъурейуэ, пIащIэу упщIэта бжьыныщхьэ, шыбжий плъыжь, фIыцIэ хьэжахэр, шыгъу халъхьэ, серчэ хакIэ. А псори фIыуэ зэхагъэзэрыхьри тепщэчым иралъхьэ, и щхьэм дахэу упщIэта балыджэ плъыжь зэгъэзэхуауэ тралъхьэ. ЩIакхъуэ, лэкъум, кIэртIоф гъэва, кIэртIоф пIастэ, чыржын дашх. ЛыхэкI шхыныгъуэхэми дашх. Зи бгъэм щIыIэ хыхьахэм яшхыну сэбэпышхуэщ.
Халъхьэхэр (цIыхуитI Iыхьэ): балыджэ фIыцIэу — г 200, бжьыныщхьэ упщIэтауэ — г 30, балыджэ плъыжьу — г 60, серчэу — г 15, шыгъуу, шыбжийуэ — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
Фэ фщIэрэ?
Лъэпкъыжь дыдэ
Адыгэ, адыгэхэр. Ижь-ижьыж лъандэрэ Кавказ Ищхъэрэ щIыналъэр зи хэщIапIэ, абы къихъухьа, лъыкIэ зэпха лIакъуэ-лъэпкъ зыбжанэ (абазэхэхэр, беслъэнейхэр, бжьэдыгъухэр, жэнейхэр, кIэмыргуейхэр, къэбэрдейхэр, мамхэгъхэр, мэхъуэшхэр, нэтыхъуейхэр, убыххэр, хьэтыкъуейхэр шапсыгъхэр) къызэщIэзыубыдэ, езыхэр зэрызэджэж фIэщыгъэщ. Курыт лIэщIыгъуэхэм щегъэжьауэ къуэкIыпIэ, къухьэпIэ лъэпкъхэм я тхыдэ тхыгъэхэм адыгэхэр хыхьащ «шэрджэскIэ» къеджэу. Щыпсэу щIыналъэ елъытауэ нобэ адыгэхэр гуэшащ адыгей, къэбэрдей, шэрджэс адыгэу.
Адыгэр лъэпкъыжьщ. Пасэм щыгъуэ абы пыщIэныгъэ яхуиIэу щытащ Циркумпотий щIыналъэм, Азие Гупэм, нэгъуэщIхэми. Жэз лIэщIыгъуэм ипэхэм адыгэ этносыр зэфIэувэн щIидзащ. А лъэхъэнэм хуозэ «Мейкъуапэ щэнхабзэр» къэунэхунри. Пасэ зэманым адыгэхэм «мэуэт» фIэщыгъэцIэр яIащ. Абы и къудамэт синдхэр, ахейхэр, керкетхэр, зиххэр, нэгъуэщIхэри. Ди эрэм ипэкIэ илъэс минкIэ узэIэбэкIыжмэ, мэуэт этносыр пыщIауэ щытащ киммерейхэмрэ скифхэмрэ, нэхъ иужьыIуэкIэ — щэрмэтхэм, аланхэм, алыдж къалэхэм. А зэпыщIэныгъэхэр сэбэп хуэхъуащ Синдикэ къэралыгъуэр къэунэхуным. Ди эрэм и пэкIэ IV лIэщIыгъуэм Синдикэр хыхьащ Боспор къэралыгъуэм. Ди эрэм и япэ илъэс миным и етIуанэ Iыхьэм адыгэхэр зэкъуэувэри, Зих конфедерацэр зэхашащ, Никопсис и къалащхьэу. Курыт лIэщIыгъуэхэм я япэ лъэхъэнэм «зих» фIэщыгъэмкIэ нэгъуэщI лъэпкъхэр къеджэрт адыгэ лIакъуэ псоми. X — XII лIэщIыгъуэхэм ятха къэжэр, хьэрып, урыс тхыдэ тхыгъэжьхэм адыгэ лъэпкъым «касог» («кашак») цIэр иIэу къыхощ.
IX лIэщIыгъуэм икухэм «пщы Инал и къэралыгъуэр», нэгъуэщIу жыпIэмэ, Зих конфедерацэр къутэжащ. Къэзэрхэм я зекIуэр къагъэувыIа нэужь адыгэ лъэпкъ зэгухьэныгъэр къэунэхужащ. X — XI лIэщIыгъуэхэм абы зэгуигъэхьэжащ Зих архиескопиер здэщыIэ Тамтаркъейр, иужькIэ ар хуэкIуащ адыгэ-славян зэгухьэныгъэм. XII лIэщIыгъуэм ирихьэлIэу, ипщэ щIыналъэхэм щыпсэу лъэпкъхэр зэхэзехуэн зэрыхъуам къыхэкIыу, Тамтаркъейр Византием и жыIэм щIэуващ. А лъэхъэнэм къыщегъэжьауэ адыгэ зэгухьэныгъэм хэтхэм щхьэхуэ защIу хуежьащ.
Адыгэхэм я бзэр хохьэ кавказыбзэхэм я абхъаз-адыгэ Iэрамэм.
2002 гъэм екIуэкIа Урысейпсо къыхэтхыкIыныгъэхэм къызэрагъэлъэгъуамкIэ, Урысей Федерацэм исщ адыгэ мин 750-м нэблагъэ. Апхуэдэу ахэр щопсэу СНГ-м хыхьэ къэрал псоми, хамэ хэгъуэгу 40-м щIигъуми. КъызэралъытэмкIэ, нэгъуэщI къэралхэм псори зэхэту адыгэу щопсэу мелуани 8-м нэблагъэ.
Адыгэхэр муслъымэн-суннитхэщ, языныкъуэ мэздэгу адыгэхэм къищынэмыщIа. Абыхэм я нэхъыбэм чыристан диныр зэрахьэ.
Думэн Хьэсэн.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 3. Адыгэ тхакIуэ, усакIуэ, «Iуащхьэмахуэ» журналым и лэжьакIуэу щыта. 6. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей драмэ театрым и джэгуакIуэ, Урысей Федерацэм щIыхь зиIэ и артист. 9. ХьэщIэ лъапIэм хуаукI Iэщ. 11. Къэнжал хьэку цIыкIу. 12. Хъыджэбз ирахьэжьамэ е Iэщ гуп ирахужьамэ, кIэлъыщIэпхъуэ гуп. 13. Спектаклым и зы Iыхьэ. 14. Нэхъапэм адыгэм зэрахьэу щыта, гъуаплъэм къыхэщIыкIа псылъэшхуэ. 17. Ди унафэщIым дунейр къутэжыхункIэ и … къокIынукъым. 19. Хьэлу, мэжаджэ, чыржын … 21. МафIэ бзий къыдидзу, уафэм къыщоуэ. 22. Къамылым къыхащIыкI алэрыбгъу, лъэгурыдз. 23. Хьэкъущыкъум щыщ. 24. НапIэзыпIэ. 27. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, … вы бжьакъуэм къокI. 30. ПхъащIэ Iэмэпсымэ. 31. Ди гъунэгъу щIалэ цIыкIум … дахэ иIэщ. 32. Пасэрей адыгэ зауэлIым и джанэ. 33. Iуэху мыублэм … хэсщ. 38. Гъавэ къэкIыгъэ. 39. Шыр зэрагъэIэсэ кIапсэшхуэ. 41. Транспорт лIэужьыгъуэ. 42. Дыгъэ къыщIэкIыгъуэм уафэм къищI плъыжьыгъэ. 43. ЩоджэнцIыкIум и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей драмэ театрым и режиссер нэхъыщхьэу щыта, РСФСР-м и цIыхубэ артист. 45. Пхъэщхьэмыщхьэ фIыцIэ-къащхъуафэ ткIыбжь къызыпыкIэ жыг лъахъшэ. 46. Iэщэ лIэужьыгъуэ. 47. Пщыхьэщхьэм … ин къыкъуэуащ. 48. Бгы щIэуда, щIыхьэпIэ зиIэ. 51. УимыIыхьлы, уимыблагъэ. 53. Муслъымэн диныр зи тегъэщIапIэ судыщIэ. 55. Зиусхьэн лъэпкъ. 56. ЦIыхухъуцIэ е Къэрмокъуэ Мухьэмэд и роман. 57. … къакIуэм, кIэфий нэкIуэжынщ.
Къехыу: 1. ЩIым гъуэ куу къыщизытхъу, хьэпIацIэхэр зи шхыныгъуэ псэущхьэ цIыкIу. 2. Бжыхь …, жьакIэ … е нейуэ щымыт. 4. Нартхэм я ныкъуэкъуэгъу лъэпкъ. 5. Хъыджэбз укIытэхым и нэкIущхьэр … къэхъуащ. 7. Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь … Алий. 8. ЕкIуэкIыу ит 3-мрэ 6-мрэ зи гугъу щытщIахэр къыщалъхуа къуажэ. 10. Акъыл зэпIэзэрыт зимыIэ. 15. Къуажэ пщIантIэм дэт псэуалъэ, гъэтIылъыпIэ, къуэдзапIэ. 16. Хадэ е Iуэ ихьэпIэм хуащI бжэ. 17. Гъавэ кърахьэлIэжам щыщу тхьэмыщкIэхэм папщIэ хатыкI Iыхьэ. 18. Сэхьид и … пажэр хэкIауэ щхьэхуэу мэпсэу. 19. … вакъэ лъыптIагъэмэ, щешхыкIыж. 20. Нэхъ пасэм адыгэм нэгъуэщI унагъуэм ирагъэпIу щыта сабий. 25. Зи къудамэхэр теухъуэнщIыкIа жыг лъэдий гъум. 26. Къэрэшей-Шэрджэсым щыпсэу лъэпкъ. 28. Зэпымыууэ уэс зытелъ бгы. 29. Зыкъомрэ щыта махъсымэм и лъабжьэм ар къыщIонэ. 34. Фызым и … макъыр лIым и щIэщыгъуэжкъым. 35. Псым, бгым я нэпкъ лъагэ. 36. Къэрэшей-Шэрджэсым и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщI … Лейлэ. 37. ГуфIэгъуэ Iэнэм щысхэр зыхуей хуэзыгъазэ. 39. Адыгэ таурыхъхэм узыщрихьэлIэ шы лъэрызехьэ. 40. УзыфIэфI дыдэм деж кIуэи тхьэусыхэ, уи … къысщыхуэ! 42. Унэм и зы Iыхьэ. 44. Нэхъапэм бригадэ зэхьэзэхуэхэм щытекIуам ирату щыта щэкI плъыжь цIыкIу. 48. … и пIэ … къокIэж. 49. ХадэхэкI. 50. Хьэцэпэцэ пыупщIа, ямыIуэжауэ. 52. « … ныкъуэ щхъуантIэ» — КIыщокъуэ Алим и роман. 54. БалигъыпIэ иува щIалэм и … кIуэгъуэщ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
ЩIышылэм и 19-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу: 5. Къэптал. 6. Уэнжакъ. 7. Тхьэрыкъуэ. 9. Бжэныхъуэ. 14. Хьэлэл. 16. ХьэмкIэ. 17. Умэ. 18. Шыд. 20. Дэп. 23. Лагъым. 24. Шырыкъу. 26. Къургъакъ. 28. Пыл. 29. Нэд. 31. Дыгъу. 33. Псынэ. 36. Набдзэ. 37. ГурыфIыгъуэ. 39. Бжэндэхъу. 41. ЛIэщIыгъуэ. 42. Къандур.
Къехыу: 1. Епэр. 2. Къанкъуэщ. 3. Къэнжал. 4. Бжэн. 8. Хьэлэ. 10. Хъурмэ. 11. Тхьэгъуш. 12. Шэмэджгъэдыргъ. 13. Хьэсет. 15. Лашэ. 16. Хьэпс. 19. Дэлэл. 20. Думэн. 24. ШкIэплъ. 25. Къупхъэ. 26. Къудан. 27. Къалэн. 30. Мыхъур. 32. Гъубжэ. 34. Мэгъуагъуэ. 35. Хьэждал. 38. ФIыщIэ. 40. Надэ.
