Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Псалъэжьхэр
Узылъыхъуэр лъапIэ мэхъу
ТхьэкIумэм зэхих нэхърэ — нэм илъагъу.
Уджым сыхэплъафэ щхьэкIэ, сыкъеплъэфэкIын?
Уи насып зыхэмылъым дагъуэ къыхубогъуэт.
Фалъэм имыт икIутрэ?
Фом тхъу хэплъхьэкIэ зэIигъэхьэркъым.
ЦIыкIу щхьэкIэ — лъабжьэщ.
ЦIыхугъэ зиIэм жагъуэгъуи иIэщ.
ШыгъупIастэм хьэтыр иIэщ.
Щэху гуэр зимыIэ щыIэкъым.
Узылъыхъуэр лъапIэ мэхъу.
Теплъэгъуэ
Бжьыхьэ дыщафэ. Сурэтыр Къарей Элинэ трихащ.
Тхыгъэ кIэщIхэр
МыIэрысэм и щыуагъэр
Жыгым пыт мыIэрысэхэм ящыщ зым пщыхьэщхьэ гуэрым жеIэ:
— Куэдщ сэ уи къудамэм сызэрыпытар. СутIыпщ, жыгыжь. Сэ къыспоплъэ гъэщIэгъуэн куэд.
Жыгым жеIэ:
— Умыделэ, фIыуэ ухъуху пыт. Уэ иджыри ущхъуантIэщ.
АрщхьэкIэ мыIэрысэр абы едэIуакъым. Жьыбгъэ къыкъуэуам елъэIури, жыгым зыпригъэудащ. Жыг щIагъым здыщIэлъым, абы къыбгъэдохьэ зы щIалэ цIыкIу. МыIэрысэр къелъагъури, къещтэ. Хъуа и гугъэу йодзакъэ, асыхьэтуи хыфIедзэж, «мыхъущ» жери. Иджы ар яхэлъщ нэмыхъусу жыгым къыпыщэща мыIэрысэ фахэм икIи жыгым доплъей, хъухункIэ абы пытыну мыIэрысэхэм ехъуапсэу.
ХъунщIакIуэ мышынэ, мыукIытэ
ХъунщIакIуэр унэм щIыхьэри, бжэр къигъэбыдэжауэ ахъшэуи дыщэхэкIыуи къыхуэгъуэтар и шумэданым дигъэзэгъа къудейуэ, бжэм хэлъ уэзджынэр къэзууащ. И кIэрахъуэр кърипхъуэтри, бжэм бгъэдыхьащи, хъунщIакIуэр мэгупсысэ: «Бжэм адэкIэ къыщытыр фэтэрыр зейр арауэ щытамэ, и IункIыбзэIухымкIэ бжэр Iуихынти къыщIыхьэжынт. Аращи, хамэ гуэр къэкIуащ…»
«Хэт ар?» — щIоупщIэ хъунщIакIуэр. «Сэращ, ФатIимэтщ. Си шыпхъур дэнэ кIуауэ пIэрэ?» «КъакIуэ, къыщIыхьэ, — хъунщIакIуэм фызыр къыщIегъэхьэ. — Уи шыпхъур мыдэ тыкуэным кIуащ, щIакхъуэ къищэхуну. Иджыпсту къэсыжынущ, пэплъэ. Сэ семыжьэжу хъуркъым. Сэлам схуехыж. Жэмал ежьэжащ, жыIэ».
Шумэданыр къищтэри, хъунщIакIуэр щIэкIыжащ. Фыз хьэщIэр щысщ, поплъэ и шыпхъур къыщысыжынум. Ауэрэ, пщыхьэщхьэ хъури, фэтэрыр зейр лэжьапIэ къикIыжащ. ЩIыхьэжмэ — и шыпхъу ФатIимэт щIэсщ. «Мыр дауэ укъыщIыхьа?» — жи. «Тхьэ, Жэмал и цIэу лIы гуэрым сыкъыщIигъэхьам, мыбы щIэсти. Езыр ежьэжащ, сэлам схуехыж уи шыпхъум, жиIэри».
«Иджы укъыдэкIуащ емыфэ…»
Битохъу Къылышбий пхъащIэ Iэзэт, абы къыдэкIуэуи гушыIэрейт, IуэрыIуэдзт. «Къылышбий жиIат» жаIэри, цIыхухэм нобэми яIуэтэж абы и хъыбархэр. Абыхэм ящыщщ мыри.
Къылышбий зэрефэм щхьэкIэ фызитI бгъэдэкIыжат. Абы иужькIэ къимышэжу зыкъомрэ щысауэ, ТэрчкIэ хьэщIапIэ кIуат. Йоуэри, зы пхъужь гуэр кърагъэлъагъу, къишэжынуи чэнджэщ ират. ЦIыхубзым игу ирохь мо щIалэ къабзэ гушыIэрейр. Арати, куэд мыщIэу Къылышбийм къешэ ар щхьэгъусэу. Iэуэлъауэшхуи ямыщIу хьэгъуэлIыгъуэр зэфIагъэкIа нэужь, пщыхьэщхьэ гуэрым Къылышбий и фызым йоупщI: «Сыноплъри — уIейкъым, уи IэпкълъэпкъкIи къэт хуэдэкъым, ныбжькIи тхьэм къузэритынщ, хуэмыхуфи птеткъым. Сыт атIэ япэ уиIа лIым укъыщIыбгъэдэкIыжар?»
Куэдрэ мыгупсысэу, цIыхубзым жиIащ: «Тхьэ, ефэрти арам…»
— Уэлэхьи-тIэ, мис иджы укъыдэкIуам емыфэ, — жиIэри Къылышбий ину дыхьэшхащ, я пщIантIэ къыдэкIри, къыхуэзэу хъуам яхуиIуэтэжащ и щхьэгъусэм къыжриIари езым абы пидзыжари.
Къагъырмэс Борис.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Лэпс зэщIэт, мэлыл, кIэртIоф, пхъы хэлъу
Мэлылыр зэпаупщI е зэпауд Iыхьэ цIыкIуурэ, г 30 — 40 хъууэрэ. Псы щIыIэкIэ ятхьэщI, шыуаным ит псы щIыIэм халъхьэри, мафIэ иным тету зэ къытрагъэкъуалъэ, тхъурымбэр къытрахыурэ. МафIэр цIыкIу ящI, шыуаныщхьэр трапIэри, лыр ныкъуэвэфI хъуху ягъавэ, тхъурымбэр къытрахыурэ. ИтIанэ зэпэплIимэу упщIэта кIэртIоф халъхьэ, зэ къытрагъэкъуалъэри, бжьыныху убам и ныкъуэр халъхьэ, зэIа-щIэ, шыуаныщхьэр трапIэри, мафIэ щабэм тету къагъавэ дакъикъипщI-пщыкIутхукIэ. Абы халъхьэ зэпэплIимэ цIыкIуурэ упщIэта пхъы укъэбза. Шыуаныщхьэр трапIэжри, къагъавэ дакъикъиплI-тхукIэ. ИтIанэ халъхьэ зэпэплIимэ цIыкIуурэ упщIэта бжьыныщхьэ, бжьыныху-шыгъу къэнар, шыбжий, шыуаныщхьэр трапIэжри, хьэзыр хъуху ягъавэ.
Шыуаныр пэшхьэкум къытрах, джэдгын хаудэри, шыуаныщхьэр тепIауэ дакъикъи 4 — 5-кIэ щагъэт, нэхъ мэ гуакIуэ къищтэн щхьэкIэ. Пщтыру фалъэ куукIэ Iэнэм трагъэувэ. ЩIакхъуэ, пIастэ щIыIэ, чыржын дашх.
Халъхьэхэр (цIыхуитI Iыхьэ): мэлылу — г 500, лыр зэрагъэвэну псыуэ — г 1400-рэ, кIэртIоф укъэбзауэ — г 200, пхъы укъэбзауэ — г 80, бжьыныщхьэ укъэбзауэ — г 30, бжьыныхуу — г 35-рэ, шыбжий сыру, шыгъуу, шыбжий фIыцIэу, джэдгыну — узыхуейм хуэдиз.
Хьэиуэ тхьэмпэ шей
Бжьыхьэм къыпыщэща хьэиуэ тхьэмпэ гъуэжьыр къащып, IуданэкIэ яблэри, жьауапIэм щагъэгъу. Шей щагъэвэнум деж ятхьэщI, псывэ щIакIэ, и щхьэр трапIэжри, мафIэ цIыкIум тету дакъикъэ 15 — 20-кIэ ягъавэ. Абы плъыжь дахэу къыщIэвыкIар Iэнэм щытрагъэувэкIэ кхъузанэкIэ яз. Фошыгъу хэлъуи, шыгъу хэдзауи, шэ хэкIауи ираф. Тхьэмпэ куэдыщэ хэлъмэ, шейр дыдж мэхъу. Шыгъу хадзэнумэ, хьэиуэпсым шэ гъэпщта хакIэри, къытрагъэкъуалъэ.
Пщтыру ираф, щIакхъуэ, чыржын, мэжаджэ е лэкъум щIыгъуу, кхъуеи дашх. Шатэпс хэзыкIи щыIэщ.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
Сатыр пIаскIуэхэр
Iэгъэбэгум
Хамыбжэу хъуакъым лIыхэм
Iэгъэбэгур:
Щхьэрыгъэсат абыи
ПыIэ тIэкIур.
Лэчым
МыхъумыщIагъэу щIэбуфахэр лэчым,
Утыратхъури, къыщIэщащ хьэлэчыр.
Хьэмрэ сабиймрэ
ИIыгъыхукIэ сабийм щIакхъуэ Iыхьэр,
Хьэр абы дэджэгурт щыгуфIыкIыу,
IэплIэ хуищIу сабийм ар бгъэдыхьэрт,
КъритыхукIэ щIакхъуэм
къыпищIыкIыу.
Сабийм иIыгъ щIакхъуэр зэрыфIишхыу,
Хьэр абы, кIэбгъу зещIри, бгъэдокIыжыр,
«Тузик!» — жиIэу дапщэрэ мыджами,
Ауэ жыжьэу къыхуемыплъэкIыжу.
Шыд критик
«Си теплъэр къекIукъэ? Уигу ирихьрэ?» —
Шыр шыд бгъэдэтым щеупщIам,
Къитащ жэуапу: — «ФIыт нэхъ кIыхьрэ
ТхьэкIумэр
Уи пкъыр нэхъ цIыкIуам».
Вым
«Сыт-тIэ уэ бжьакъуэ щIыптемытыр?» —
Выр шкIэм ифIэщу йохъурджауэ,
Езым щеIуэжыр иувыкIауэ
Бжьакъуэншэу ныбэм къимыкIауэ.
Былыхъуэ
Мылъкум и нэр къыщипхъуащ —
Къэгубжьащ Былыхъуэ:
Сомым мафIэ щIигъэнау
Апэсым мэлъыхъуэ.
Джатокъуэ Юрэ.
Хьэлимэт
(Ауан)
Ди хьэблэм дэсщ зы цIыхубз, Хьэлимэт жари. ГушыIэшхуэ зэрыхэлъым щхьэкIэ хъунщ — абы и нэхъыбэр къызэреджэр Хьэлэмэтщ. Ар щыгушыIэм и деж зы гуауэ лъэпкъ и нэгум иплъагъуэркъым, и гъащIэр мытынш пэтми: и щхьэгъусэри дунейм ехыжащ пасэу. И адэ-анэм я гугъу умыщIыххэ. И дэлъху закъуэри щIилъхьэжащ. АтIэ ар гъунэгъу фызхэм къахыхьэмэ, мыгушыIэу зэрахэмытынур ящIэри, абы и гъунэгъуу псори къыщызэхуос.
— Уа, Хьэлэмэт, дыгъуасэ бэзэрым ущыслъэгъуат, хьэмэрэ?.. — жиIэнщ зым.
— А мыгъуэ, а уэ пщIэ си лIыжьыр кхъэ джабэм къы-Iут уи гугъэкъэ, Аслъижан, джэд къысхуэщэху, жиIэу, мы дуней фIыгъуэр къысхуигъэнауэ сыхэс и гугъэжу. Зы джэдыжь хуэзукIынщи, гъунэгъухэм къесхьэкIынщ, жысIэри джэдщэху сыкIуати, пыл уасэ жаIэ на, джэджьейм.
Псори мэдыхьэшх.
— Хьэлэмэт, уа, Хьэлэмэт, ари зыгуэр хъунщ, ауэ Джэрий делэ уригъусэу уздэкIуэр дэнэт, Iей, зы махуэ? — къеупщIынщ нэгъуэщI зы фыз гуэри.
— Уэри сыкъэплъэгъуа, на, абы щыгъуэ? Алыхьым дунейм трихыж ар. Сыкъызэрилъагъуу си ужь къоувэ на. «Уи лIыр мылицэ иджыри?» — жиIэурэ къызоупщI сыхуэзэху. «НтIэ, кхъэм участковэу ягъэкIуащ», — жызоIэ сэри. Здэсхьынур дэнэ мыгъуэ мыр, жысIэу сукIытэурэ сыкъыздехым: «Фи унэр дэнэ деж здэщытыр, Хьэлэмэт?» — жиIэри къызэупщIати, «ЩIыбым дэтщ на», — щыжысIэм, «Уэлэхьи, сэ щIыбым дэт унэ сыхуэмей», — жери IукIыжащ.
— Сытыт на абы къригъэкIар? — мэдыхьэшх фызхэр.
— КхъыIэ, Хьэлэмэт, Хьэжбарэ мыгъуэр сымаджэу щIэупщIакIуэ сымаджэщым ущыкIуам и гугъу къытхуэщIыжыт, — мэлъаIуэ нэгъуэщI зыгуэрхэри.
— А махуэр сэ сщызыгъэгъупщэн щыIэкъым, азэлыхь. Мы дыгъэр къэракъэрэ, къэракъэу хуабэт, тхьэ дыдэ. СумкIэшхуитI сIыгъыу сыкIэлъыкIуат, езы мыгъуэр сымаджэщым щIэлъу. Сыносри, «тIэкIу зигъэкъэбзэну нэкIуэжащ», щыжаIэм, асыхьэту къэзгъэзэжащ. Ауэрэ троллейбус итIысхьэпIэм сыкъэсыжри сежьэу сыздэщысым, чышым тесу зы щIалэжь гуэр къэсри, «дыр-р-р» жиIэри, къэувыIащ. «КъитIысхьэ машинэм», — жери къысщIэкIиящ ар, мо и нэ утхъуахэр къысхущIигъэбэрду, и жьакIэ зэщIэкIэжам къыхэплъу. Сыкъэшынауэ зызоплъыхьри, зы цIыху псэ Iуту мы дунейм теткъым. Зыри жызмыIэу сыздэщысым, «КъитIысхьэ, жысIа, мыбы», — жиIэу етIуанэу хэкъузауэ къыщызжиIэм, сыт мыгъуэр сщIэнт, сумкIитIри зэрысIыгъыу чышым сыдэуващ. «ЗыIыгъ, машинэр изогъажьэ», — жери щIэпхъуащ. «Иджы къэгъэшыпIэщ, скоростыр зызохъуэкI, иджы кумбым хуэсакъ», — жиIэурэ, зы остановкэ сыкъишэри къэувыIащ. «ИкI иджы, дыкъэсащ», — щыжиIэм, «Е фIыгъуэ нэхур зыхуищIэн, сыту фIыт», — жысIэри чышым сыкъебэкъуащ. «МашинапщIэ къы-зэптын хуейщ», — щыжиIэм, сумкIэр згъэуври зы сомитху хуэсшиящ. Ар тIууэ зэпитхъри, «мыр уи сдачэщ», — жиIэри къыпитхъа и ныкъуэр сэ къызитыжащ. Арати, ар зэрыIужыжу сетIысэхри къалэмкIэ сыкъэплъащ. Абы сыкъэсыным къэувыIэпIэ зы-тIущ иIэжт иджыри. ФIыгъуэ нэхур зыхуищIэн, сыту фIыт, абы мо къалэм нэс «сызэримышар», силIыкIынти мы хуабэвэхым. Ахэр гукIэ зэзгъэзахуэурэ сыздэщысым, троллейбусыр къэсри унэм сыкъэкIуэжащ.
… Аращ цIыху нэжэгужэм и гъащIэр зэригъакIуэр. Хэт ищIэрэ, абы и гум щыщIэ псор, ауэ егъэгуфIэ зыхуэзэ цIыхухэр.
Иуан Владимир.
ЖыIэгъуэхэр
Пэжым и нэр нэхъ жану маплъэ
МащIэ щыжаIэм гупсэхуу щыдаIуэ.
Мурадрэ гугъэрэ зэтIолъхуэныкъуэщ.
Мыхьэнэншэр къидмыдзэурэ бэлыхьышхуэ дыхедзэ.
Напэ зимыIэр дзажэпкъ щагъащIэртэкъым.
Напэр къабзэмэ, гур щабэщ.
Напэншэр напэм тепсэлъыхьырейщ.
Напэншэ нэхърэ — делэ.
НасыпыфIэу зызылъытэж насыпыншэкъым.
НэгъуэщI зыхулъэмыкIыр и щхьэ щотхъуж.
Нэм къыщIэIэбэр умылъагъумэ, угунэфщ.
Нэпсей и хьэщIэ къумым ис пэлъытэщ.
Нэпсейм и ныбгъуэри нышу къыщохъуж.
Нэпсейм и нэкIэ зумыплъыхь — ухэнынщ пшэрыхь.
НэхъыкIитIым фIы яхэткъым.
Нэфрэ дэгурэ зэгурыIуэгъуафIэщ.
Нэфым цIыхугъэр елъагъури, дэгум цIыхугъэр зыхещIэ.
НитIрэ пэт зэхуэдэу хэдэркъым.
Пэжым и нэр нэхъ жану маплъэ.
Пэжыр щIакъуэ щыхъум, пцIым шэсыжащ.
Пэжыр гъуэгу пхэнжми щылъэпэрапэркъым.
КIэрэф Хьэсэнбий.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 3. Iэ Iэтыным ипэ къихуэу … комиссэ къызэрагъэпэщащ. 5. 2016 гъэм Бразилием щекIуэкIа дунейпсо Олимп Джэгухэм дыщэ медаль къыщызыхьа адыгэ щIалэ. 8. «Е гуфIэгъуэщ, е гузэвэгъуэщ» жари, лIыжь-фызыжьым ахъшэ … дадзыхащ. 9. Джэду лъэпкъым щыщ псэущхьэ Iэл, къаплъэным нэхърэ нэхъ цIыкIуу. 11. Къэрал гъунапкъэр зыхъумэхэр сыт щыгъуи … зэпытщ. 12. Гумахэ, зи гум темыхуэIа. 13. Ямыупсу нэхъапэм щхьэкум къытранэу щыта щхьэц Iэрамэ. 15. Пхъэ уадэшхуэ. 17. Губгъуэм ит Iэщым, шым гъэмахуэ зэманым я фэр изых ба- дзэшхуэ. 21. Палестинэм я лIыщхьэу, Совет Союзым и ныбжьэгъуу щыта … Арафат. 22. ПхъащIэ Iэмэпсымэ. 23. Жыг лъабжьэм и гъумыпIэ. 24. ГъэшхэкI. 25. МахуэцIэ. 26. Уи … си бжыхь къыумыпх. 31. …-жапIи ирамыту, ди зауэлIхэм бийр хагъэщIащ. 32. Зи лъабжьэр бжьыныщхьэм ещхь мэз бжьыныху. 33. ЗэкъуэшитIым къалъхуа зэIыхьлитI: тIури Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэхэщ. 34. Ди гъунэгъу Iэзэм … пэшэгъу иIэу жеIэ. 35. Зыкъомрэ щыта махъсымэм и щIэм къыщIонэ. 36. Iэпслъэпсым щыщщ. 37. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, ар куэдрэ уэмэ, и дамэр мэкъутэ. 41. Адыгэ уэрэджыIакIуэ Iэзэ, Урысей Федерацэм и цIыхубэ артист. 42. Пашэ е лэжьакIуэ … 44. Зи ныбжьыр хэкIуэта цIыхухъу. 45. …-щхьэрыуэ. 46. Джанэм, кIэстумым я зы Iыхьэ.
Къехыу:1. Республикэм ди мащIэкъым лъэпкъыр зэрыгушхуэ …, усакIуэ цIэрыIуэхэр. 2. Путин и … -секретарыр Песковщ. 3. Нартхэр зэрызэпеуэу щыта бэнэкIэ. 4. Хэку зауэшхуэм лIыгъэ къыщызыгъэлъэгъуа къэбэрдей усакIуэ. 6. Джыдэм нэгъуэщIу зэреджэ. 7. ЦIыху гъумыщIэ, нэпкъпэпкъышхуэ. 10. Дыхум … гуакIуэ къыхех. 14. Мэл … гъэжьар IэфIщ. 16. Лъахъстэн вакъэ пIащIэ. 18. СНГ-м щыщ къэрал. 19. Хьэпщхупщ. 20. Псы Iуфэ чыцэхэм, мэкъупIэхэм щыпсэу къуалэбзу цIыкIу, щIагъуэу мылъэтэфу. 27. ЦIыху мелуан 200-м щIигъу щыпсэу муслъымэн къэрал. 28. УнафэщIхэм … пхэнж зиIэу яхэтыр мащIэкъым. 29. Къуажэ, псыежэх. 30. Уи адэ и гъуэгужьрэ и … умыбгынэ. 38. ХъуаскIэ къызыхих мывэ джей быдэ. 39. … вы бжьакъуэм къокI. 40. ПлIанэпэ зэхуэдизу плIы зиIэ гуэр. 42. Псалъэжьым тепщIыхьмэ, абы лъакъуэ щIэткъым. 43. Гуэгушыхъум е къазыхъум и бгъэм трищIэ пшэрыпIэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Жэпуэгъуэм и 3-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:1. ПхащIэ. 3. Амдэч. 7. Бжьэпэтехуэ. 8. Псей. 9. Ауз. 10. Лыгъэ. 13. ХьэщIэр. 14. Гъымбу. 17. Абазэхэ. 18. Тхъу. 19. Хугу. 20. Пшынауэ. 23. Сабий. 24. Къурашэ. 28. Нэпкъ. 30. Блэ. 31. Хьэлъкъ. 32. Джугашвили. 33. Тумэн. 34. Шэджэм.
Къехыу:1. Пхъампэ. 2. ЩIэжьей. 4. Махуэл. 5. Чэнджэщ. 6. Хьэиуэ. 11. Лъэмб. 12. Шытх. 13. Хьэнтхъупс. 15. Унэгуащэ. 16. Кхъузанэ. 21. Шхий. 22. Уэркъ. 25. Анэмэт. 26. Блашэ. 27. Акъылым. 29. Къаугъэ. 31. Хьэлвэ.
