Я къежьэкIари кIуэдыжыкIари зэхуэдэт
Иджы иризодауэ: къезэгърэт колхозхэр хьэмэрэ къемызэгърэт?
Зэдзейуэ гъавэ щIэным и хабзэр пасэ лъандэрэ къокIуэкI. Ар къызыхэкIри гурыIуэгъуэщ — мэкъумэш IэнатIэми Iэщ гъэхъунми цIыхур езым и къару закъуэкIэ зыпэмылъэщыну лэжьыгъэхэр щымащIэкъым. Аращи, зэкъуэувэн хуей мэхъу. Адрей лъэпкъхэм я деж дыкIуэнкъыми, абы щыхьэт техъуэ куэд ди IуэрыIуатэ къудейм хэтщ: «ВакIуэдэкI, «ВакIуэихьэж», н. къ.
АрщхьэкIэ, 1930 гъэм мазаем и 1-м Совет Союзым зыщыщIидза коллективизацэм хуэдэ нэхъапэм щыIауэ тхыдэм ищIэжыркъым. Ар и пэм къыщыщIэдзауэ и кIэм нэсыху большевикхэм къагупсыса Iуэхут. Сытыт и купщIэр?
Я мылъку зэхалъхьэурэ, псоми зэдай хозяйствэхэр (колхозхэр) къызэрагъэпэщырт. Ахэр зэрахьэнут я зэхуэдэ къарукIэ. КъыпэкIуэм, зэрыжаIэмкIэ, дэтхэнэми и Iыхьэ хэлът. Мыбдежым мыхьэнэ гуэри щиIэтэкъым хэплъхьар зыхуэдизым — щхьэж бгъэдэлъым елъытат. Мис а иужьрейрщ бэлыхьыр къызэрыкIар. НэгъуэщIхэр зыгъэлажьэ къулейхэм (кулакхэм) я дежкIэ ар, дауи, удынышхуэт икIи къемызэгът. Абы къыхэкIыу жэрдэмыр къыхэзылъхьахэм зыкъыпэщIасащ. УхуэкIэщIэм хуэкIуэну епIэщIэкIыртэкъым курыту псэухэри.
1930 — 1932 гъэхэм колхозхэр ямыдэу СССР-м и мэкъумэшыщIэхэм псори зэхэту мин 13-м щIигъурэ зыкъыщаIэтауэ щытащ — цIыху мелуани 2-рэ мин 500-м нэсым. АрщхьэкIэ, абыхэм къагъэувыIэфакъым властыр зыIэщIэлъхэр. Иужьрейхэм къагъэсэбэпырт залымыгъэ Iэмалхэр. Пэжщ, жыIэн хуейщ къуажэдэсхэм я нэхъыбэм коллективизацэр зэрыдаIыгъар.
НэгъуэщI хэкIыпIэ
щыIэтэкъым
СССР-р щытыкIэ гугъу къихутат: абы КъухьэпIэмкIэ къыщытеуэнкIэ хъунут Инджылызымрэ Франджымрэ зи пашэ Антантэ ЦIыкIур, КъуэкIыпIэмкIэ къыщыхуэдзэлашхэрт Япониер. Адрей и гъунэгъухэми дзыхь яхуэпщIыщэ хъунутэкъым. Арати, къыхуэнэжыр и промышленностым псынщIэу зригъэужьынырт, къэрал лъэщ-хэм яхыхьэнырт. НэгъуэщIу жыпIэмэ, индустриали-
зацэм и гъуэгум шэщIауэ теувэн хуейт. АрщхьэкIэ, абы и лъабжьэр коллективизацэрт. Къуажэрат мылъкум и хэкIыпIэр. Ауэ езы мэкъумэшыщIэхэри хилъафэртэкъым. Абыхэм ящыщ куэдым я дежкIэ колхоз ухуэкIэм Iэмал къаритырт заузэщIыну: IэщIагъэ зрагъэгъуэтыну, езы колхозым, щIыналъэм IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм щыпэрыувэфыну.
Япэ илъэсиплIым къигъэлъэгъуащ ухуэкIэщIэр тэмэму къызэрыщIэкIар. 1929 — 1932 гъэхэм мэкъумэшыщIэхэм къэралым иратащ НЭП-м и зэманым кърахьэлIам нэхърэ хуэдэ 1,3-кIэ нэхъыбэ гъавэ (пут мелуани 3-рэ мин 738,6-рэ). 1930 гъэм Совет Союзым нэгъуэщI къэралхэм ярищащ гуэдз тонн мелуани 5-рэ мин 84-рэ. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, абы къыщIэкIа ахъшэр хуабжьу щIэгъэкъуэн хуэхъуащ индустриализацэм.
Колхоз ухуэкIэм фейдэ зэрыпылъыр ди къэралым сэбэп къыхуэхъуащ зауэм зыщыхуигъэхьэзырми езы зауэр щекIуэкIми. АрщхьэкIэ, а зэхъуэкIыныгъэм и зэранкIэ цIыху мелуани 4 — 5 ягъэкIуэдащ, щыпсэу щIыналъэхэм ирагъэкIащ цIыху мелуани 4. А псоми яхэлъхьэж 1932 — 1933 гъэхэм гъаблэм зи гъащIэр ихьа цIыху мелуанхэр.
Аращи, долъагъу коллективизацэм и гъуэгур нэшэкъашэу зэрыщытар. Псом хуэмыдэу хьэлъащ зауэ нэужь илъэсхэр. «Гуэдз щхьэмыжищым и хабзэм» (арат абы фIащар) и зэранкIэ ягъэтIысащ цIыху минхэр. Ахэр зэрыкъуаншэр я бын мэжэщIалIэхэм ирагъэшхын тIэкIу къызэращтарт. Къуажэдэсхэм къалэжь псори здэщыIэр къалэрт. Ар, дауи, захуагъэтэкъым.
Дэ, нэхъыжьхэм, дощIэж блэкIа лIэщIыгъуэм и 60 — 70 гъэхэм Iуэхухэр зэрыщытар. МэкъумэшыщIэхэмрэ Iэщыхъуэхэмрэ улахуэхэр ирату щIадзат, ауэ ар мащIэ дыдэт, я пенсэ сом 12-ми хуэдэу. Класс нэхъыжьхэм щеджэхэр гъэмахуэм губгъуэм дыщылажьэрт, къыдатышхуэ щымыIэу — зы нартыху хьэсэ гектар дыпщIэмэ (ар зы километр псо я кIыхьагъыу сатыр 14 хъурт, иджыри къэс сощIэж) хуэзэр соми 2-рэ ныкъуэрэт. Гъавэ къехьэлIэжыгъуэхэри арат. ГъэщIэгъуэнщ, ауэ дэнэ IэнатIи Iэпщэ къарур щытепщэрт. Псори зи зэранри ищхьэкIэ къыщащтэ унафэ купщIэншэхэрт. Хэтыт езыхулIар апхуэдизу епIэщIэкIыу щIыщIэр къагъэIурыщIэну? Къэралым щагъэхьэзыр мэкъумэш техникэм и нэхъыбэ дыдэр абы кIуэрти, игъащIэ лъандэрэ мэкъумэш щащIэ щIыпIэхэм ялъыс щыIэтэкъым. Ар щыуагъэ дыдэу зэрыщытар зэманым къигъэлъэгъуащ.
Ауэрэ колхозхэр нэхъ лъэрызехьэ хъужащ. Абыхэм мымащIэу къахэкIащ мелуанырыбжэ хъуахэри. ЦIыхухэм нэхъыбэ яIэрыхьэрт, лэжьакIуэ пэрытхэр санаторэхэм ягъакIуэрт. Ахэр депутату хахырт, орденхэмрэ медалхэмкIэ ягъэпажэрт. Къуажэдэсхэр колхоз ухуэкIэм апхуэдизкIэ есати, нэгъуэщI щыIэу ящIэртэкъым.
Мис апхуэдэурэ екIуэкIащ 90 гъэхэр къэсу властыр «реформатор къэунэхуахэм» яIэщIыхьэхукIэ. Ахэр мэкъумэш IэнатIэм ебгъэрыкIуащ. РСФСР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Iэтащхьэу щыта Хасбулатов Руслан игу къигъэкIыжащ мыр: «Сессиехэм ящыщ зым дыщедаIуэрт ФинансхэмкIэ министерствэм и лэжьыгъэм. Депутатхэм ящыщ зыр министр Ковалёв Валентин еупщIащ мэкъумэш IэнатIэм зэрызрагъэужьыну я мурадымкIэ. Абы мыпхуэдэ жэуап къитащ: «Дэ мэкъумэш хозяйствэм зедгъэужьынукъым. Дрикъунущ щIыдагъэмрэ газымрэ къыщIэтхым». Псори зэщIэдыхьэшхащ. Къэралым щыпсэу къуажэдэс мелуанхэм ящIэнур сытыт? ИкIэм-икIэжым, Iуэхур абы хуэкIуащ». Мис апхуэдэ къулыкъущIэхэрщ а лъэхъэнэм Правительствэм хэтар. Колхоз ухуэкIэр зыкъутэжари ахэращ. Псори зэсэжа а лэжьэкIэ-зэхэтыкIэ хьэлэмэтыр ягъэ-кIуэдыжмэ нэхъ къащтащ, абы хэлъ ныкъусаныгъэ-хэр лъэныкъуэ ирагъэз нэхърэ.
Иджы щыIэр дэ долъагъу. Нэхъапэм къуажэ псор зыхэпсэукIыу щыта щIыр цIыху зытIощIырыпщIым яIэрыхьащ. Дэтхэнэ нэрыбгэ узыншэри колхозым щылажьэ хъууэ щытамэ, иджы къуажэдэсхэр хэкIыпIэншэу къэнащ. Пэжщ, щIыр зыубыда фермерхэм яхуолажьэ, къыхуащI я унафэу. КъакIуэ къыжраIэмэ, макIуэ, къыжрамыIэмэ, дэсщ. Ауэ ари пIалъэкIэ ягъуэт IэнатIэщ, апхуэдэ къуажэдэсхэм лэжьакIуэ тхылъ яIэххэкъыми, я цIэкIэ Пенсэ фондым зыри кIуэркъым. Жьы хъумэ-щэ?
Нэхъапэм колхоз ухуэкIэм дагъуэу щытар псори зэрызэхуигъадэрт. Ауэ ар пэжкъым, нэхъ къыхэжаныкIхэр ягъэпажэрт сыт и лъэныкъуэкIи.
ЩIыпIэ куэдым къыщызэтенащ колхозхэр. Псом хуэмыдэу Ставропольем, Краснодар крайм, Ростов областым. Абыхэм лэжьыгъэр щIэм, нэгъуэщIу жыпIэмэ, захуагъэм тету щызэтраухуащ икIи ахэр здэщыIэ къуажэхэм IэнатIэншэхэр къыщыгъуэтыгъуейщ.
