Тхыдэ мыхьэнэ зиIэ щIыпIэхэмрэ фэеплъхэмрэ
«Дыщалъхуа щIыналъэм и хъугъуэфIыгъуэхэр дывгъэхъумэ» къыхуеджэныгъэм щIэту мы махуэр — International Day for Monuments and Sites жыхуиIэр — гъэлъэпIэным теухуа унафэ ЮНЕСКО зэгухьэныгъэм Фэеплъхэмрэ щIыпIэ хьэлэмэтхэмрэ яхуэсакъынымкIэ и дунейпсо ассамблеем 1982 гъэм къыщащтащ.
Абы кърикIуащ 1984 гъэм къыщыщIэдзауэ тхыдэ мыхьэнэ зиIэ щIыпIэхэмрэ лъэпкъхэм ижькIэрэ къадекIуэкI щэнхабзэм и фэеплъхэмрэ жылагъуэм гулъытэ хэха щыхуащI махуэу мэлыжьыхьым и 18-р дуней псом къыщегъэлъытэныр.
Тхыдэм и щIэин къалэжьхэм, Iуащхьэжьхэм, кхъэлъахэхэм цIыхубэ хозяйствэм ехьэлIа хуэIухуэщIэхэр щемыгъэкIуэкIыным, зэранщIакIуэхэм ахэр къемыгъэтIыным хуэгъэза унафэ 1924 гъэм СССР-м ЩIэныгъэ IуэхухэмкIэ и цIыхубэ комиссариатым къищтауэ щытащ. Ауэ илъэсипщI дэкIри, 1934 гъэм, къэралым хозяйствэ ухуэныгъэхэм зэрызыщрагъэубгъуам къыхэкIкIэ, япэрейр зыкъутэж унафи къыдагъэкIат.
Ауэрэ здекIуэкIым, 1976 гъэм Совет Союзым къыщащтащ тхыдэмрэ щэнхабзэмрэ я фэеплъхэр хъумэнымрэ ахэр къызэрыбгъэсэбэп хъуну щIыкIэмрэ теухуа хабзэщIэ. АрщхьэкIэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, аргуэрыр ди гъащIэм зэрыщыхапщэ щIагъуэ щымыIэу дызэрыт зэманым дыкъэсащ: зи гугъу тщIы хабзэм ебакъуэхэм ткIиягъ хэлъу ябгъэдыхьэркъым, Iуэхугъуэ мыщхьэпэхэр зылэжьхэр жэуапым щрашалIэр мащIэ дыдэщ. Ауэ щыхъукIи, тхыдэм пыщIа щIыпIэхэм, фэеплъхэм, мэзгъэфIэнхэм, зэрахуэфащэм хуэдэу, щысхьын зэрыхуейр къызыгурыIуэ цIыхухэм иджыри дахуэныкъуэщ.
А псом теухуауэ къыхэдгъэщынщи, Европэм щыIэ къэралхэм щапхъэ къатехыпхъэщ. Абыхэм тхыдэм пщIэ зэрыхуащIым и нэщэнэщ лъэхъэнэ жыжьэм къыщегъэжьауэ нобэр къыздэсым щIыпIэ дахэхэм я теплъэр зэрыщытауэ къызэрызэтрагъэнэным зэрыхущIэкъури, щIытI лэжьыгъэхэр щрагъэкIуэкIа щIыгум иIа теплъэр зэрыратыжри. Псалъэм папщIэ, Инджылызым и ищхъэрэ лъэныкъуэмкIэ нобэр къыздэсым щахъумащ «Адриан и къуэтIыхь» зыфIаща, километри 117-рэ зи кIыхьагъ, мывэ хъунэу зэтралъхьа шытх екIуэкIыр. ЩIырэ мывэкIэ зэхэлъ блын зызыукъуэдия кIыхьыщэр зэтрезыгъэлъхьауэ щытар Римым и император Адрианщ, къэралыгъуэ абрагъуэм и ищхъэрэ гъунапкъэхэр ирихъумэн папщIэ.
Ди республикэр къэтщтэнщи, дригушхуэ хъуну диIэщ тхыдэмрэ щэнхабзэмрэ я фэеплъу мин бжыгъэ. Абыхэм ящыщу 425-р къэрал тхылъхэм иратхащ, 76-р археологием, 321-р тхыдэм я щIэинщ, 40-р гъуазджэм пыщIащ, 74-р архитектурэм и къулеигъэщ.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
