Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
ЖыIэгъуэхэр
ГъащIэ узыншэ пIалъэ хъумэ, лIэщIыгъуэри напIэзыпIэу блолъэт
Бгыщхьэр плъапIэщ, ауэ псэупIэкъым: езыр-езыру дэкIар къохыжыф, дахар зыщIыпIэ къыщоху е кърадзыхыж.
Гур илъщ, лъэр щIэхуащ.
Зи къару илъыгъуэм щIэгъэкъуэн и куэдщ.
ГъащIэ узыншэ пIалъэ хъумэ, лIэщIыгъуэри напIэзыпIэу блолъэт.
Насыпыншагъэми зэ мыхъуми зэ кIэ гуэр егъуэт.
Узыщымыгугъауэ къэбгъуэтыжыр щIэуэ къыпхэхъуэ пэлъытэщ.
ЗэфIэнэгъуэм фIэгъэнапIэ ящIар зэкIужыгъуэм IэубыдыпIэу къагъэсэбэп.
Ныбжьэгъуми жагъуэгъуми уфIэкIынт, фыгъуэ- ижэм уигъакIуэмэ.
Дэтхэнэ зэманми езым и пэж иIэжщ.
КъэгубжьыгъуафIэр гу пцIанэщ.
Къызэрыпхущытым хуэдэу узыхущытыжым зы Iей гуэр епщIауэ къыщохъу.
ПцIым икIунур икIуа нэужь, пэжым и гупкIэм потIысхьэ, пызагъэмэ, аргуэру гублащхьэр еубыд.
ТIэкIу-тIэкIу мызахуэ щыIэкъым, аращ зым адрейр щIигъэкъуаншэр.
Псалъэм и кIэр къаIэрыхьэмэ, и пэм лъыхъуэн щIадзэ.
Чэнджэщ къуатмэ, къеIых, уэ зыхыумыщIэми, нэгъуэщIым урихуэупсэжынщ.
Бейтыгъуэн Сэфарбий.
Лъэпкъ шхыныгъуэ
ШыбжиитхъукIэ гъэжьа лы Iыхьэхэр
ЛыпцIэр Iыхьэ-Iыхьэурэ зэпаупщI, я Iувагъыр см 1,5 — 2, я хьэлъагъыр г 100 хъууэ. ЯтхьэщI, шыгъу щахуэри дакъикъэ зытхухкIэ щагъэлъ, шыгъур хыхьэн щхьэ- кIэ.
Лы Iыхьэ шыуахэр тIэкIу ягъэжэпхъри, тебэм ит шыбжиитхъу къэплъам халъхьэ, тебащхьэр трапIэри, зы дакъикъэ-дакъикъитIкIэ ягъажьэ, зэрагъэдзэкIри, мафIэ щабэм тету ягъажьэ, хьэзыр хъуху. Ар тхъуэплъ дахэ хъун хуейщ. Пщтыру яшх, шыбжиитхъу зэрагъэжьар лым тракIэри. ПIастэ хуабэ дашх.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ): былымыл щабэу — г 200, шыбжиитхъуу — г 30, шыгъуу — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр»
тхылъым къитхыжащ.
ГъукIэ Маринэ
Бэджыхъым ирихьахэр
Рассказ
Ленэ и гъащIэм интернетым нэхъ гурыфIыгъуэ зэрыхэмытыр куэд щIауэ ещIэ. Ар абы и дежкIэ пхуэмыIуэтэн гуфIэгъуэщ. Мы дунейм зыхуей псор щимыгъуэтмэ, абы здэкIуэн щIыпIэ сыт щыгъуи иIэщ. «Адрей дунейм» къызэрыщыхутэу, абы дамэ къытекIэм хуэдэщ. Ныбжьэгъухэм хуейми сыти жрыраIэ, ауэ мис аращ ар къызыгурыIуэ цIыхухэр здэщыIэр. Абы ныбжьэгъухэр щикуэдщ. ГъащIэм щыхужымыIэну псалъэ куэд интернетым щыхуэIуэтэнущ. Абы зэри-хьэу, гушхуэныгъэ гуэр къыпкърохьэ. ГъащIэм ар щыхэт?! КъызэрыгуэкI студенткэщ… Интернетым йохьэри, ар мэхъу «Хыгуащэ». А тIур зэхуэдэ хъун?! И напэкIуэцIым къихьэхэм я письмо цIыкIухэм хуеймэ, жэуап ярет, хуэмеймэ, ауи къеджэххэркъым. И сурэтхэм дамыгъэ нэхъ лъагэхэм фIэкIа къалэжьыркъым!
Интернетым щекIуэкI и гъащIэр щIэщыгъуэщ. Махуэ къэс ныбжьэгъущIэ, сурэтыщIэ, письмо гъэщIэгъуэнхэр… Мыдрей гъащIэм апхуэдэ хэткъым. Абы сыт щыгъуи зыщ къыщыхъур: унэ, еджапIэ, библиотекэ. Зэшыгъуэщ…
Мис, нобэ гукъыдэж иIэкъыми етх:
Сынэщхъейщ…
ЗанщIэуи, къыхуэгузавэхэм я упщIэхэр дэнэ лъэныкъуэкIи къоIукI: Сыт къэхъуар? Хэт уи жагъуэ къэзыщIар? СыткIэ сэбэп дыхъун? Хьэуэ, Ленэ ещIэ а упщIэхэр къезытхэр зэрыпэжыжьэр, уеблэмэ хэбгъэзыхьмэ, сэбэп къызэрыхуэмыхъуфынури. Ауэ, итIанэми, зэрыжаIэ къудейм и гур хегъахъуэ.
Мес, уеблэмэ, «Пират» жиIэу зыгуэрым къыхегъэзыхьыпэ:
— Апхуэдэ хъыджэбз дахэм хэт и жагъуэ къэзыщIар???
— ЩыIэщ апхуэдэхэри…
— Сэ сщIынутэкъым…
— Псоми аращ жаIэр…
— Сэ адрейхэм сарещхькъым, сынэгъуэщIщ…
Дзыхь къысхуэпщI хъунущ…
— Ар чэнджэщ гъэщIэгъуэнщ: зэи умылъэгъуам уи дзыхь ебгъэзыну…
— Зэи умылъэгъуам уепсэлъэну нэхъ тыншщ…
— Ар хэт жызыIар?
— Сэращ…
— Апхуэдэу «МэзылI» гуэри къыхуогузавэ:
— Сыт узыгъэнэщхъейр?
— Щхьэусыгъуэ сиIэщ…
— КъэхъуаIа?
— УщIэгузэвэнышхуэ къэхъуакъым…
— Умынэщхъей…
Хьэуэ, Ленэ интернетым фIэкIа Iуэху имыIэу аракъым. Абы и гъащIэм нэгъуэщI Iуэхугъуэ Iэджи хэтщ. Псалъэм папщIэ, музей, галерее, концерт зэхуэмыдэхэм кIуэну абы зэрытриухуэрэ илъэс мэхъу, зэкIэ хущIэмыхьауэ аращ. Ямылейуэ интернетым искъым ар! Махуэм сыхьэтищ е сыхьэтиплI, хьэмэ сыхьэтитху… Хъунщ, сыхьэтиблым фIигъэкIыркъым. ФигъэкIми, щхьэусыгъуэкIэщ: абы зыхуей хъыбар Iэджэ къыщегъуэт.
Аргуэру къокIуэ письмо:
— Уи гукъыдэжым зыкъиIэтыжа?
— ТIэкIу…
— Арамэ нэхъыфIщ…
-Укъызэрысхуэгузавэм щхьэкIэ упсэу.
Абы хэту, Ленэ игу къокIыж и анэм махуэ псом зэ зэремыпсэлъар! Ар, дауи, гузэвэнущ! Анэм деж псэлъэну телефоныр къищтащ Ленэ, ауэ абы хэту аргуэру «письмо» къэкIуащ. Зэ, мы зым еджэжынщи, итIанэ и анэм епсэлъэнщ…
ДызэфIэмыкIуэдын щхьэкIэ къытхуагупсыса Iэмэпсымэхэм я бэджыхъым дрихьауэ, псори докIуэд…
Къалащхьэм и зы теплъэгъуэ.
Фэ фщIэрэ?
Псалъэхэм я мыхьэнэр
Фызышэпежьэ. Хабзэм къызэриубыдымкIэ, фызышэр къуажэм къыщыблэгъэжым и деж, шхын, фадэ яIыгъыу хэгъэрейхэр япежьэрти, гупыр кърагъэблэгъэжырт. Абы «фызышэпежьэкIэ» еджэрт. Хабзэр ди зэманым щыIэжкъым.
Фызышэ тхьэмадэ. Фызышэ ягъэкIуахэм ящыщу зы нэхъыжь хахырт, «фызышэ тхьэмадэкIэ» еджэу. Тхьэмадэу хахыр нэхъ ныбжь зиIэ, адыгэ хабзэм, зэхэтыкIэм фIыуэ хэзыщIыкI лIы Iущт. Ар благъагъэми, Iыхьлыгъэми епхатэкъым. Фызышэ тхьэмадэныр къалэн яхуэхъуауэ къуажэм тIу, щы дэст.
Фызышэм хэтхэм къагъэзэжыху сыт хуэдэ Iуэхури арат зи пщэ илъыр. Абы жиIэм псори едэIуэн хуейт: гупым зэуэрей, ефэрей хэтмэ, апхуэдэр здимышэну хуитт тхьэмадэр. Фызышэр къэсыжа нэужь тхьэмадэм и къалэныр щхьэщахыжырт.
Фызышэ шыгъажэ. Пщы, уэркъ, нэхъ хуэкъулейхэм нысэ къыщашэм и деж шыгъажэ ящIырт. МахуитI-щы ипэ иту ягъэIурт шыгъажэ зэращIынум и хъыбар, цIыхухэм загъэхьэзырын папщIэ. Зиш къытежам вы, шы, мэл саугъэту иратырт. ХьэгъуэлIыгъуэ шыгъажэм хэт иш къыщигъэжэнуми хуитт, абы хэтын щхьэкIэ, нэгъуэщI къуажэхэми хьэщIэхэр къикIыурэ къакIуэрт. Хабзэр ди зэманым щыIэжкъым.
Хасэ. Жылагъуэ зэхэтыкIэм епха псалъэщ. Лъэпкъ псом дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхугъуэхэм унафэ тращIыхьын папщIэ, адыгэхэр зэхуэсу щытащ. Абы нэхъыбэу къекIуалIэр ныбжь зиIэ цIыху- хъухэрт, ауэ щыIэт нэхъыщIэхэри къыщраджэ. Апхуэдэ зэхуэсым «хасэкIэ» еджэрт. УнафэмкIэ зэгурыIуа нэужь, шыгъупIастэ Iэнэ къащтэрт; ныбжьыщIэхэр зэпрагъауэрт, лIыгъэр, къарур, IэкIуэлъакIуагъэр ирагъэунэхуну.
Хасэр XX лIэщIыгъуэм и 90 гъэхэм къэунэхужащ. Апхуэдэу йоджэ Адыгейм, Къэбэрдей-Балъкъэрым, Къэрэшей-Шэрджэсым щыIэ, хэхэс адыгэхэм я жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм, Адыгэ Республикэм и Парламентым.
Думэн Хьэсэн.
ГушыIэ
И кIуапIэр къапщIэмэ…
Зэгуэрым Хъуэжэ и шыдыжьымкIэ пхъэ къихьу къыздэкIуэжым, джабэм къызэрыкIэрыхьэу, шыдыр къэувыIащ. Абы и шыдыжьым жагъын хэлъти, зыщIэувыIыкIа иужь, уеуэкIи, и щытын иримыкъуауэ, зэрыпхуежьэжын щыIэтэкъым.
Жэщ хъурт, дыгъэр къухьэрт. Хъуэжэ хьэм яшхынкIэ шынэрти, шыдым чымкIэ еуэу щIидзащ. АрщхьэкIэ зэреуэр къыфIэмыIуэхуу шыдым зимыгъэхъейуэ щытт. Хъуэжэ абы текIиящ, еуащ, ауэ а псори пщIэншэт: шыд къииным и тхьэкIумэр гуэлэлу щытт. Щымыхъум, Хъуэжэ апхуэдизкIэ губжьыщати, шыдым и тхьэкIумитIыр къиубыдри, еIэу щIидзащ, джабэм дилъэфыну. Абы щыгъуэм шыдыр къикIуэту хуежьэри, Хъуэжэр джабэм кърилъэфэхыжу щIидзащ. Ар щилъагъум: «Ахьаа, къэзбгъэщIащ иджы уи хущхъуэгъуэр, къысхуэгъэгъу, шыдыжь, гукъэкIыншэу сыкъызэрыщIэкIамкIэ», — жиIэри, и щIыбагъымкIэ къежэкIри абы и кIэм къеIэу щIидзащ. Шыдыжьыр екъури, Хъуэжэр лъэпэрапэу джабэм дилъэфащ.
Махуэ Iэлисэхь.
Зы уэрэдым и хъыбар
Сэрмахуэ
Ди адэжьхэм къащIэна уэрэдыжьхэр адыгэ лъэпкъым ди тхыдэщ, ди бзэщ, ди лIыгъэщ, ди гупсысэщ, ди гъуджэщ.
«ЦIыхубэ уэрэдкIэ» деджэу нобэ ди деж къэсахэр щаусари зыусари ящIэркъым. «Уэрэдым дамэ тетщ», — щIыжаIэри аращ. «Зы жьэм жьэдэкIыр жьищэм жьэдохьэ», — жыхуаIэращи, уэрэдыр зэIэпахыху, зэхъуэкIыныгъэ егъуэт.
Зи гугъу тщIыну «Сэрмахуэ» уэрэдыр зытхыжа КъардэнгъущI Зырамыку абы теухуауэ мыпхуэдэ хъыбар къигъэнащ: «1949 гъэм гъатхэпэм и 3-м Шортэн Аскэрбий ди унафэщIу дежьат, уэрэдыжьхэр зэхуэтхьэсы- жын мурад диIэу. Джылахъстэнейм хыхьэ Ботэщей къуажэм дыкIуауэ «Сэрмахуэ» уэрэдым и гугъу къытхуащIащ. Тэрч къалэ кIуэ гъущI гъуэгур Ботэщей къуажэм и гупэмкIэ блэкIырт. Махуэ гуэрым къуажэбгъум и деж лIыжь гупыр щызэхэсу, мафIэгур кIийуэ щыблэ-жым, абыхэм ящыщ зым, Абазэ Къамбот, мы усэр зэхилъхьащ:
Си щхьэр зи жагъуэр иджырей зэманым къаулъху,
Мылъхуэжыныр пащтыхь фызхэм къахукIуэ,
ЗекIуэ щIалэр къэзакъыжьу къегъасэ,
Пасэрейхэм зы псалъэфI къащIон,
ПIалъэ имыIэу маршынибл зэблож,
КъыблэжыхукIэ, жьакIэ бгъуитIыр къотхъуэкI,
КъегъэкIийри, щIалэ жейхэр къегъагъ.
Зы гъэ ныкъуэм жьэпкъ мэзыжьыр къаух,
Бжыхь зымыхум пIалъэ ныкъуэр фIатхьэкъу,
Дыуэркъыну дэ ди гуащIэр хунэскъым.
Тэрч дынокIри, сом зытIущ къыдохь,
Къэтхьа тIэкIур подэт ахъшэу хыдолъхьэ,
Iэрымылъхьэу мэл укIын къыдащэркъым,
Ботэщей тIэкIур щIы пщэдыкъым фыщысщ.
Мыр усэу къыджаIа мыхъумэ, уэрэду зэхыдагъэхыфакъым.
Уэрэдыжьхэр зэхуэхьэсыжыным теухуа ди зекIуэр Къэбэрдейми Шэрджэсми къыщетхьэлIэри, Адыгейм дынэсауэ абыи щызэхэтхащ мы уэрэдыр. Афэпсыпэ къуажэм щыпсэу Хъущт Ибрэхьим уэрэдыр жиIэу магнитофонкIэ едгъэтхащ. Ар Абазэ Къамболэт зэхилъхьам къытекIырт, зэхъуэкIыныгъэ зыкъом игъуэтат.
ИужькIэ экспедицэм къетхьэлIахэм селэжьу, «Сэрмахуэ» уэрэдыр Ало ЛутIэ иригъэтхыу, институтым къаритам сыхуэзащ. Ар шапсыгъыбзэкIэ Хъущт Ибрэхьим дигъэтха «Сэрмафэ» уэрэдым техуэрт.
Арати, зы уэрэдыр лIэужьыгъуитIу диIэ хъуащ».
КIунтIыщ — ХьэпцIэ Аннэ.
* * *
Насыпыншэу зэман бзаджэм дыхалъхуэщ,
Мылъхуэжыныр пщыжь-уэркъыжьхэм къахукIуэ,
Рэ-уэ-уой, сэрмахуэ!
ХьэщIэ къакIуэм пщылI хъыджэбзхэр иращэ,
Жэщыр хъумэ, гупсысэным дегъалIэ,
Рэ-уэ-уей, уо, сэрмахуэ!
Щэныбэжьхэм пщылI сабийхэр яукI,
КIэ имыIэу я гъы макъыр зэхохи,
Рэ-уэ-уей, уо, сэрмахуэ!
Мы гъэрэщым сэкъатыншэу докIуадэри,
Ди кIуэдыкIэм пщылI фызыжьхэр йолIыкIи,
Рэ-уэ-уей, уо, сэрмахуэ!
Насыпыншэу зэман бзаджэм дыхалъхуэщ,
Мылъхуэжыныр пщыжь-уэркъыжьхэм къахукIуэ,
Рэ-уэ-уей, уо, сэрмахуэ!
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:1. Пщэ гъум. 3. … лъакъуэ шкIэ иукIрэ? 5. ЩIалэ бжьыфIэ, зэкIуж. 7. СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и УнафэщIу щыта. 1977 гъэм трагъэкIри, а къулыкъур Брежневым иратащ. 9. Фадэ гуащIэ. 10. Псэхэлъхьэж. 11. … хэтIасэмэ, пхуэгъэхъужыркъым. 14. Адыгэ генерал е Мыщэ и къуэ … 15. Пхъэщхьэмыщхьэ. 18. И теплъэкIэ шыгъум ещхьщ. Фэ щагъэтэджкIэ халъхьэу щытащ. 19. Жыг къэтIэпIам и нэщэнэ. 20. … куэбжэ зиIэ … мастэ щощIэ. 21. А унэцIэр зэрахьэ: пшынауэ цIэрыIуэм; тхакIуэм; композитор-уэрэдусым; уэрэджыIакIуэм. 24. Бжэныфэм къыхащIыкI Iуданэ. 25. ЗыхузэфIэмыкIым удэIэпыкъуныр … зыпылъ Iуэхущ. 29. УнэлъащIэм щыщщ. 31. ЩIы къиуда. 32. ТхылъымпIэм итыр зэрыпэжым щыхьэт техъуэ дамыгъэ. 33. Бзэ щIэныгъэхэм я доктор … Iэдэм. 36. Гагариныр здэлъэта щIыпIэ. 37. Ди гъунэгъу цIыхубз Iэзэм … пэшэгъу иIэу яIуатэ. 38. Псэлъэным хуэIэзэ.
Къехыу:1. Къэбэрдей-Балъкъэрым и профсоюзхэм и Iэтащхьэу илъэс IэджэкIэ щыта Тау … 2. Лэскэн куейм щыщ къуажэ цIыкIу. 3. … закъуэ мэз хъуркъым. 4. КъБР-м и Суд нэхъыщхьэм илъэс Iэджэ щIауэ и унафэщI. 5. А лIыр щыхэтыр уэ къащIэ, и шыкIэр … ежьэжащ. 6. Макъамэ къызэрыкI Iэмэпсымэ. 8. Сыбырым щыIэ къалэшхуэ, мелуаным щIигъу цIыхуу дэсу. 12. ЛIым и … макъым фызыр игъэжеякъым. 13. … жьгъей. 14. Псалъэр зыхуэмыгъэшэрыуэ, языныкъуэ хьэрфхэр тэмэму къэзымыпсэлъыф. 16. ХадэхэкI зытращIа хьэсэхэм хэс цIывыжь. 17. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и джэгуакIуэ нэхъ Iэзэхэм ящыщ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ артисткэ. 22. Къыдалъхуауэ цIыхум и щIыфэм хэс, хэт. 23. Хьэцэпэцэ пыупщIа, ямыIуэжауэ. 26. ЦIыхубз … хущанэ. 27. Iэпслъэпсым щыщ. 28. Псым и кууупIэ. 30. Уэзджынэшхуэ. 32. Къэбэрдей усакIуэ, «Iуащхьэмахуэ» журналым и редактор нэхъыщхьэ. 34. Бгырыпхыщхьэ. 35. Джэрэзыжу мылым къыщагъафэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Накъыгъэм и 6-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:3. Банэ. 6. Къуаргъ. 8. Аргъуей. 9. Жьы. 10. Хур. 12. Тут. 15. Уанэ. 17. Плъыр. 19. Налкъут. 21. ТепIэн. 22. Хъыдан. 25. Уардэ. 26. Пэрыт. 28. Дыщэ. 30. Пэгун. 31. Къып. 34. Дэ. 35. Ду. 38. Прагэ. 39. Вынэ. 40. КIыргъ.
Къехыу: 1. Къуныжь. 2. Даур. 3. Без. 4. Курыт. 5. Мест. 7. Гъэр. 11. Иуан. 13. Удж. 14. Иран. 16. Нало. 18. ЛъапIэ. 20. Тхыдэ. 21. Трамп. 23. Ерыщ. 24. Армэ. 25. Уадэ. 27. Джанэ. 29. Чы. 31. Къарэ. 32. Пагэ. 33. ЦIыв. 34. Данэ. 36. Урыху. 37. Магъ.
