Гугъэмрэ лъагъуныгъэмрэ
ШыщхьэуIум и 16-м КъБР-м и Лъэпкъ музейм къыщызэIуахащ адыгэ пхъурылъху Омар Аднан и IэдакъэщIэкIхэм я гъэлъэгъуэныгъэ гъэщIэгъуэн, «Гугъэмрэ лъагъуныгъэмрэ» зыфIищар.
Омар Аднан ЛIэужьым и закъуэкъым бжьиблкIэ уэр, лъэпкъым традзэ удынхэми гъащIэшхуэ зэраIэр пэшым щыплъагъухэм уи фIэщ ящIырт.
ЦIыхур щыпсэу щIыпIэм елъытакъым къызыхэкIам хуиIэну лъагъуныгъэмрэ ар и гум зэрыщигъэфIэнумрэ. Аднан и сурэтхэм адыгэ лъэпкъым хуиIэ гугъэмрэ лъагъуныгъэмрэ щызэпэджэжырт.
Алеппэ и щIыпIэ дахэхэм я сурэтхэм къищынэмыщIауэ, адыгэ щIалэрэ хъыджэбзрэ къызэдэфэу, лъэпкъ тхыпхъэхэр, дамыгъэхэр, гуфIэгъуэ махуэшхуэ, щыгъуэ махуэ, лъэпкъ IэпщIэлъапщIэхэм я IэдакъэщIэкIхэр къызытещхэм ущрихьэлIэнут абы. Сурэт къэс щIагъыбзэ щIэлъым уи гупсысэр пфIрашажьэрт. Аднан лэчкIэ сурэт зэрищIым и мызакъуэу, пхъэм, гъущIым, мывэм скульптурэ телъыджэхэр къыхещIыкI. Абыхэм ящыщщ абы гъущI кIэрыхубжьэрыхум къыхиIущIыкIа, адыгэ щIалэмрэ хъыджэбзымрэ я скульптурэр. Сурэтым итхэр зэрыадыгэр къызэрыпщIэр я фащэм и закъуэкъым. СурэтыщIым хузэфIэкIащ абыхэм я щэнри къигъэлъэгъуэн. Псалъэм папщIэ, адыгэ щIалэмрэ хъыджэбзымрэ я нэ зэтраубыдэу зэплъу зэрыщымытам, пщащэм хуищI пщIэр къигъэлъагъуэу щIалэм нэ хуищIакъым. Хъыджэбзыр и нэхэм хуэдэу зыми имыгъэдахэу къыщыхъурти, абы нэ пIащэхэр хуищIащ, ауэ адыгэ пщащэхэр зэрымыпсэлъэрейр къигъэлъагъуэу жьэ яхуищIакъым, гу хуабэ яIэу, гущIэгъушхуэ яхэлъу зэрыщытым и нэщэнэу гуитI яритащ.
Омар Аднан 1944 гъэм Сирием къыщалъхуащ. Дамаск дэт университетыр къиухащ. Сирием, Хьэрыпым, Эмират Зэгуэтхэм я сурэтыщIхэм я консилиумым хэтщ. Алеппэ дэт университетым Архитектурэмрэ декоративнэ сурэт щIынымкIэ факультетым илъэс 15-кIэ щригъэджащ. Абы и IэдакъэщIэкIхэм я гъэлъэгъуэныгъэ куэд Алеппэ, Дамаск щекIуэкIащ. И лэжьыгъэхэм я нэхъыбэр архитектурэ ухуэныгъэхэм хуэгъэпсащ. Эмиратхэм дзэмкIэ я министерствэм и университетым илъэс куэдкIэ щригъэджащ. Сирием къыщыхъуа зауэм и мафIэ лыгъэм я щхьэр къыхахри, мазих и пэ Аднанрэ и щхьэгъусэмрэ Адыгейм къэкIуэжауэ щопсэу.
Зэщхьэгъусэхэр пенсэм тIысыжащ. Ди къэралым и цIыхуу зэрыщытым и щыхьэт тхылъ мыгувэу къратыжыну поплъэ. Унэ къащэхури щIэтIысхьэжащ. ЩIалитI яIэщ, нэхъыщIэм Налшык университетыр къыщиухащ, гражданствэ иIэщ. ЩIалитIри Дубаи щолажьэ. Аднан иджыри адыгэбзэкIэ хуиту мыпсэлъэфми, бзэр фIыуэ къыгуроIуэ. Абы и мурадщ зэман гъунэгъум и гъэлъэгъуэныгъэр къуэш республикэхэми утыку къыщрихьэну.
Зи IэдакъэщIэкI дахэхэмкIэ утыкум къихьа сурэтыщIым и къекIуэкIыкIар тфIэгъэщIэгъуэн хъури, зыхуэдгъэзащ.
— Цивилизацэр, лъэпкъым и псэукIэр, и дунейр зэрыщыту къэзгъэлъэгъуэну сыхущIокъу иужьрей зэманым, — къыддогуашэ Аднан. — ДызэIэбэкIыжмэ, диIэ лъабжьэ быдэр къыщызгъэлъэгъуэну сыхуейщ си лэжьыгъэхэм. Сирием сыщыщыпсэуам абы къыщекIуэкI гъащIэр, и цIыхухэр, Эмиратхэм ейхэри апхуэдэу лэжьыгъэ щхьэхуэхэу сиIэщ.
— Хэкум къуит къарум и гугъу къытхуэпщIамэ арат.
— ЦIыхур щыпсэукIэ, гъащIэ къыщыхуагъэфэщакIэ и хъуреягъыр зыхищIэн, зыщIишэу щытын хуейщ. Удз гъэгъам и дахагъыр, бзу макъым и жьгъырууагъыр, махуэщIэм и гуакIуагъыр зыхэпщIэрэ гупсысэ дахэхэр абыхэм къагъэщIыфу щытын хуейуэ къызолъытэ. Сэ а дахагъэр си лэжьыгъэхэм хэслъхьэжыну сыхущIокъу. Сабий нэгъунэ къэкIуэнум егупсысу мэпсэу, пщэдей зэрыджэгуну хьэпшыпхэр егугъуу зэрахьэ. ЦIыхум и гъащIэм гугъэмрэ лъагъуныгъэмрэ щыхэмытыжым деж гъущэ мэхъури — псэужыфыркъым. Сэ си гъащIэр гугъэкIэ гъэнщIащ. А гугъэр куэдкIэ схуегъэбагъуэ хэкум. ГъащIэм и лъабжьэр къа-бзэ зыщIыр лъагъуныгъэращ. Ар димыIэжмэ, цIыхум лей къытохьэ- ри, гъащIэм и купщIэр надэ мэхъу.
— Гъэлъэгъуэныгъэр зыгъэдахэхэм ящыщщ «Алеппэ — сигу, си псэ» лэжьыгъэр. Шэч хэмылъу, цIыхур къыщалъхуа щIыпIэм и гум щыщ Iыхьэ хэлъщ, уэри апхуэдэу узэрыщытыр лэжьыгъэм къыдгурегъаIуэ. Ауэ щыхъукIи, гузэвэгъуэ къыщыфлъэIэсым, уи анэшхуэм и хэкум укъэкIуэжмэ нэхъ къэпщтащ. Абы и щхьэусыгъуэр къэсщIэну сыхуейт.
— Узахуэщ. ЦIыхум и сабиигъуэр щигъэкIуа щIыпIэм хуэдэу нэгъуэщI зыгуэри фIыуэ хуэлъагъуну фIэщщIыгъуейщ. Ауэ щыхъукIи, сэ хэкур си анэшхуэмрэ си анэмрэ сызэрыцIыкIурэ фIыуэ сагъэлъэгъуат.
Си адэшхуэм Тыркум щыпсэу адыгэхэм ящыщ къишауэ щытащ. Абы и щIэблэми — си адэми, сэри, си къуэми — щхьэгъусэ тхуэхъуахэр адыгэ бзылъхугъэхэрщ.
Хэкум теухуауэ сэ хъыбар дахэ куэд зэхэсхащ. АрщхьэкIэ, мыбыкIэ къэзгъэзэнымкIэ щхьэусыгъуэ хъуар зауэращ, ауэ сэ Iэпхъуэшапхъуэу зыслъытэркъым, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, апхуэдэхэр хамэ къэрал Iэпхъуэхэращи. Мы щIыпIэм и дахагъыр, къэкIыгъэхэм я зэхэлъыкIэ хьэлэмэтхэр, къуршхэр солъагъури, хэкум икIахэм ар апхуэдизрэ ягу щIилъар къызгуроIуэ. Сэ къызэрыслъытэмкIэ, дэнэ ущымыIэми, уи гум къабзагъэ илъу, фыгъуэным, гупсысэ утхъуахэм уапэIэщIэу ущытыпхъэщ. Абыхэм утетмэ дэнэ щIыпIи ущынасыпыфIэнущ, ауэ щыхъукIи, уи хэкум къуит къарум хуэдэ зыщIыпIи щызыхэпщIэнукъым. А щхьэусыгъуэращ зэщхьэгъусэхэм къытхуэнэжа гъащIэ Iыхьэр хэкум щыдгъэкIуэну ди хъуэпсапIэу дыкъыщIэкIуэжар.
Сирием къикIыжа зы щIалэрэ сэрэ дызэгъусэу сабийхэм япэ классым щегъэжьауэ сурэт щIынымкIэ дадэлэжьэну дызэгурыIуащ. Абы текIуэдэну ахъшэр (сабийхэр зэрыдгъэлэжьэну лэчыр, тхылъымпIэр, нэгъуэщIхэри) Сирием къикIыжа адыгэ щIалэхэм ящыщ зым и пщэ дилъхьэжащ. Школхэм лэжьэн зэрыщIадзэжу а Iуэхум дыпэрыхьэнущ. А мащIэмкIэ лъэпкъым дыхуэщхьэпэмэ, ари хъарзынэщ.
Щомахуэ Залинэ.
