Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Шхыныгъуэхэр
Лы гъэжьа-гъэбэкхъа
Мэлылыр ятхьэщI, яупщIатэ тыкъыр цIыкIуурэ, дзэху тепщэчым иралъхьэ, абы халъхьэ пIащIэурэ упщIэта бжьыныщхьэ, бжьыныху, шыбжий, шыгъу, псы щIыIэ щIакIэри, IэкIэ фIыуэ зэIащIэ, бжьыныр япIытIурэ и псыр къыщIахун щхьэкIэ. Шынакъыщхьэр трапIэри, щIыIапIэм сыхьэти 5 — 6-кIэ щагъэув, нэхъ зэхэшыпсыхьын щхьэкIэ. Лыр щагъэжьэнум и деж шынакъым лы тыкъырхэр кърах, кIэрыпщIа бжьын сытхэр кIэрахри, тIэкIу ягъэжэпхъ. Лы жэпхъар дзасэм фIалъхьэри мафIэ дэпкIэ ягъажьэ, лъэныкъуэ псомкIи тхъуэплъ дахэ хъухукIэ. Лы жьар дзасэм къыфIахри, тебэ куум иралъхьэ, абы халъхьэж а бжьын-бжьыныху зыхэлъар, псы къыщIэжари щIакIэж, джэдгын хаудэ, зэIащIэ, тебащхьэр трапIэри мафIэ щабэм тету ягъэбэкхъ дакъикъи 7 — 8-кIэ. Iэнэм пщтыру трагъэувэ. Дашх пIастэ, мырамысэ, чыржын, хьэлIамэ, щIакхъуэ.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ):
мэлылу — грамм 200
бжьыныщхьэ укъэбзауэ — грамм 80
бжьыныху укъэбзауэ — грамм 50
шыбжий сыр мыхьэжауэ — грамми 2
псы щIыIэу — грамм 50
шыгъуу, джэдгын убауэ — узыхуейм хуэдиз.
Тхъурэ форэ зэхэгъэшыпсыхьауэ
Мы шхыныгъуэ-хущхъуэгъуэр хуабжьу сэбэпышхуэ яхуохъу зи тхьэмщIыгъу, шхалъэ узхэм, зи давленэр ехуэхахэм, зи бгъэм щIыIэ хыхьахэм, Iупс бзаджэ зиIэхэм. Фом халъхьэр тхъу гъэвэжагъащIэщ. Тхъур кIэструлым иралъхьэ, хьэкум трагъэувэри ягъэткIу. ЗэIащIэурэ абы фо хакIэри, фIыуэ зэхагъэзэрыхь. Къытрахыжа нэужь абдж е кхъуэщын шынакъым иракIэри, и щхьэр тепIауэ щIыIапIэ-кIыфIыпIэм ягъэув. ЗэмыкIуэкIыу куэдрэ щытщ. Щашхынум и деж зыхуейм хуэдиз къыщхьэщахри ягъэхуэбэж. Мырамысэ хуабэм и кум илъу яшх е шэ гъэпщтам традзэри шхэн и пэ къихуэу ираф.
Халъхьэхэр:
фоуэ — грамм 1000
тхъу гъэвэжагъащIэу — грамм 1000
«Адыгэ шхыныгъуэхэр»
тхылъым къитхыжащ.
Леонардо да Винчи
МафIэмрэ шыуан цIыкIумрэ
Яжьэ хуабэм къыхэплъагъукI къудейуэ иджыри зы дэп цIыкIу къыщыблэрт. Абы, икIэм-икIэжым ужьыхыу сахуэ къащхъуэм хэмыкIуэдэжыпэн щхьэкIэ, хуэсакъыпэу къыхуэнэжа къару тIэкIур зэригъэзахуэрт.
Пщыхьэщхьэшхэм и зэманыр къыщысым, диижа хьэкум пхъэ IэплIэрэ гъуркI тIэкIурэ ирадзащ. Дэп цIыкIур ужьых пэтрэ къэщхьэлъэжащ, мыгувэуи пхъэгъэсыным, ищхьэжкIэ гъэвэгъуэ илъу шыгун шыуан цIыкIу зыфIэдзам, мафIэ бзийм зыкъыщиIэтащ.
Пхъэгъэсын гъущэм щыгуфIыкIыу, мафIэр, хьэкум хьэуа хьэлъэ итыр кърихуу, хуэм-хуэмурэ къызэщIэплъэрт. Пхъэхэм дэджэгуу, зэм я щхьэхэмкIэ, зэм я лъабжьэмкIэ зидзу, мафIэр нэхъри нэхъ ин хъурт.
Пхъэ зэхуакухэмкIэ ерыщу къыщыпхиудурэ, мафIэ бзийхэм пIэнкIыжу хъуаскIэхэр Iэбжьэ-Iэбжьэу къыдрапхъейрт. ПщэфIапIэм зауфэбгъуауэ щIэт жьауэ фIыцIэхэр нэжэгужэу къафэурэ плIанэпэхэм зыщаудыгъужащ. Езы мафIэ-зэраныщIэр, гуфIэжрэ еIуящIэу «уф-сыф» жиIэу, хьэку гъэбыдапIэхэм фIэкIыжу къикIыну хуэпабгъэрт. Мыгувэуи хьэкум вуун, макъамэ зэмылIэужьыгъуэкIэ уэрэд жиIэн щIидзащ, зэм жыджэру щIэфиихьыжу, зэми, тхьэмыщкIафэу, къугъыу. ПщэфIапIэр нэхъ хуабэ икIи Iэхуитлъэхуит хъуащ.
Пхъэр зэрыщыту и IэмыщIэ къызэрихуар, и бжьым къызэрыщIэхуар щилъагъум, мафIэр щхьэзыфIэфI-IэубыдыпIэншэ, ябгэ хъуащ. И бгъэр къызэгуичу зыкъыфIэщIыжу, егъэлеяуэ зигъэпагэу хуежьащ, хьэкури къезэвэкIыу абы нэсащ.
МафIэм шынагъуэу пщIыпщIын, пIэнкIын, цIычэн щIидзащ, пхъэгъэсын псом и хъуаскIэ пIащэхэмкIэ яхэуэу. И бзийхэр ищхьэмкIэ иунэтIауэ, абы и мурадышхуэт уафэ лъащIэм нэсыну, ауэ, натIэкIэ еуэу, кIэрыхуащ… кIэгъуасэм игъэуфIыцIа шыуаным и щIэм.
ЗэзыдзэкIар Хьэту Пётрщ.
Гъатхэм и теплъэгъуэхэр. Сурэтыр Козуб Валерие ищIащ.
ЦIыхушхуэхэм я гупсысэхэр
ЩIэпсэу псори зыфIэкIуэдаращ щхьэхуитыр
ЗдэкIуэ лъэныкъуэр зымыщIэж цIыхум жьы къепщэр гъуэгуакIуэ хуэхъунукъым.
Сенекэ.
Сэбэпынагъ гуэр къыумыхьу упсэуныр кIэншэ зимыIэ лIэныгъэщ.
ГЁте Иоганн.
ЦIыхур щIэпсэу псори зыфIэкIуэдаращ щхьэхуитыр.
Ремарк Эрих.
ГъащIэм и купщIэм нэхърэ нэхъыфIу лъагъун хуейщ езы гъащIэр.
Достоевский Фёдор.
ЦIыхур тIэу псэуркъым, ауэ а зэми мыпсэуфыр куэдщ.
Рюккерт Фридрих.
ГъащIэр, щIалэгъуэм и нэкIэ, кIэ зимыIэ къэкIуэну гуэрщ, хэкIуэтам и нэкIэ, блэкIа кIэщI гуэрщ.
Шопенгауэр Артур.
КъэбгъэщIар къызэрыппщытэнур илъэсхэркъым, атIэ IуэхуфIхэрщ.
Шеридан Ричард.
Ди лъэпкъэгъухэр
Гюлджан бзипщIкIэ уэрэд жеIэ
Таймэз-Алтан Гюлджан Истамбыл къыщалъхуащ, и адэ-анэр Денизли къалэм хыхьэ Чардак щIыналъэм и Хъейрие адыгэ къуажэм щыщщ.
Гюлджан пэщIэдзэ классхэм щIэсу и егъэджакIуэм гу лъитауэ щытащ макъамэхэмкIэ зэрыгурыхуэм. Къапщтэмэ, хъыджэбзым и уэрэд жыIэнри абдеж къыщежьауэ къэплъытэ хъунущ.
Курыт щIэныгъэ зригъэгъуэта нэужь, Гюлджан туризмэм хуеджащ, и IэщIагъэми ирилэжьэну хунэсащ. Иужьым экономикэ IэщIагъэ зригъэгъуэтыну зрипщытат, арщхьэкIэ зэрысабийрэ дэзыхьэх музыкэм 2001 гъэм къыщыщIэдзауэ щыхуеджащ Истамбыл дэт къэрал консерваторэм. Ар къыщиухым и диплом лэжьыгъэр триухуат адыгэхэм я къафэ макъамэхэм. Абы къыщымынэу, Гюлджан иджыри къыздэсым йолэжь лъэпкъ макъамэ лIэужьыгъуэхэм я лъабжьэр къэтIэщIыным.
Ди лъэпкъэгъу хъыджэбзым бзипщIкIэ, абыхэм адыгэбзэр, абхъазыбзэр, шэшэныбзэр, баскыбзэр яхэту, уэрэд жеIэ.
Кубэ революцэр илъэс 50 зэрырикъур щагъэлъапIэм, Гюлджан и гъусэу уэрэд жиIащ Кубэм щыщ уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэ Алфонсо Герардэ. Гюлджан Адыгэ Республикэм 2008 гъэм щыIащ, концерт щитащ. 2009 гъэм Испанием и Баск хэкум баскыбзэкIэ, адыгэбзэкIэ уэрэдхэр щигъэIуащ.
Таймэз Гюлджан тыркубзэрэ адыгэбзэкIэ макъамэхэр зытет альбомхэр къыдигъэкIащ. И япэ апхуэдэ лэжьыгъэр дунейм къыщытригъэхьэм, Гюлджан жиIауэ щытащ: «Зэгуэр Франджым, Германием, Швецием, Баскым адыгэ макъамэхэр цIэры-Iуэ щыхъунущ икIи си фIэщ мэхъу цIыхухэм ахэр дзапэ уэрэду зэраIэнур. Аращ сызыхущIэкъур, къызэхъулIэмэ, ар мы гъащIэм нэхъ лъапIэ дыдэ щысщыхъунущ».
Гюлджан къыщыхъу унагъуэм щызэхихыр адыгэбзэти, и анэдэлъхубзэр и тхьэкIумэм иту къыдэкIуэтеящ. Ауэ псори къыгурыIуэми, мэукIытэ къабзэу и анэдэлъхубзэм зэрыримыпсэлъэфым.
КъыдигъэкIа и лэжьыгъэхэм ящыщу къыхэбгъэщ хъунущ «Гунэху» («Гунэф») зыфIища и альбомыр. Абы хигъэхьащ адыгэм и щхьэм кърикIуа насыпыншагъэм, и адэжь щIыналъэм зэрырахуам, и бзэр, хабзэр зэхэзехуэн зэрыхъуам теухуа уэрэдхэр.
Гюлджан иджырей макъамэ Iэмэпсымэхэу адыгэ пшынэр, пхъэцIычыр, бэрэбаныр зэдигъэIэпыкъуурэ «теплъэщIэ» яриту и уэрэдхэр зэригъэзащIэр гъэщIэгъуэнщ. Ахэр нобэрей гъащIэм къезэгъ зэрыхъуным хуэдэу, ауэ леи хэмыту утыку кърехьэф.
Иужьрейуэ Гюлджан къыдигъэкIа «Гунэху» лэжьыгъэм хэтщ езым иусыжа зы уэрэд. КъищынэмыщIауэ, лэжьыгъэр купщIафIэ ящI «Адыгэ Хэку», «Дэнэ укIуэрэ, си гуагуэ?!», «Iэдииху», «Гум и уэрэд», «Си псэу си адыгэ» уэрэдхэм, «ИстамбылакIуэ» гъыбзэм. ЗыфIэгъэщIэгъуэныр Гюлджан и уэрэдхэм щхьэхуэу щедэIуэфынущ мыпхуэдэ Интернет адресхэм: www.gulcanaltan.com/index.php/Tr/haber/I76
www.gulcanaltan.com/index.php/Tr/album/gunefalbum
ХЪУАЖЬ Фахъри.
Интернетымдыкъыщоджэ
Мэлыжьыхьым къэхъуахэр
Урысейм и гербыр
1857 гъэм мэлыжьыхьым и 11-м Александр II Урысей къэралыгъуэм и гербыр — щхьитI зыфIэт бгъэр — къищтауэ щытащ. Апхуэдэуи унафэ ящIащ Урысейм и инагъымрэ зэкъуэтыныгъэмрэ я дамыгъэ къэрал гербхэр — Иныр, Курытыр, ЦIыкIур — къэщтэным теухуауэ. 1857 гъэм и накъыгъэм Сенатым къытрыригъэдза-уэ щытащ гербыщIэхэм я теплъэмрэ ахэр къызэрагъэсэбэпынумрэ ятеухуа Указыр. Абы зэхъуэкIыныгъэшхуэ хамылъхьэу 1917 гъэ пщIондэ къэгъуэгурыкIуащ.
ИужькIэ ВЦИК-мрэ СНК-мрэ къыдагъэкIа «Об уничтожении сословий и гражданских чинов» декретым (1917) ипкъ иткIэ урысей дамыгъэхэр, орденхэр, бэракъхэр, гербыр ягъэмэщIауэ щытащ. ЩхьитI зыфIэт бгъэм «къыщигъэзэжар» 1993 гъэращ, Урысей къэралыгъуэм и гербым къытращIыкIа сурэтыр къэрал гербу гъэувыным теухуа Унафэм Президентым Iэ щIидзащ.
Наполеон и япэ текIуэныгъэ
Генерал Бонапарт Наполеон и япэ дыдэ текIуэныгъэ иныр 1796 гъэм мэлыжьыхьым и 12-м къихьауэ щытащ, Монтеноттэ къыщизэум. А лъэхъэнэм Наполеон и ныбжьыр илъэс 27-рэ хъууэ арат.
1796 гъэм франджы дзэм и удын нэхъыщхьэр Австрием иридзыну мурад ищIат. Абы къыкIэлъыкIуэу Бонапарт Наполеон сэлэт мин 42-рэ хъу италие армэм еуэну и гуращэт — ар етIуанэ кIуэгъуэу арат Италие Ищхъэ-рэр зыIэригъэхьэнымкIэ. АрщхьэкIэ, а Iуэхур нэгъуэщIу къыщIидзащ, ар къыщы-хъуари Италиеращ. Абдеж франджыдзэр ебгъэрыкIуэу хуежьат. Абы щыгъуэм Бонапарт и дзэ къарууфIэр къызэщIиIэтэри, Монтеноттэ зэрызыIэригъэхьэным иужь ихьащ икIи Австрием къыщыпэщIэт дзэхэр къанэ щымыIэу зэтрикъутауэ щытащ.
Троллейбусхэр Санкт-Петербург къыщожьэ
1902 гъэм Урысейм япэу зекIуэн щыщIадзащ троллейбусхэм. А лъэхъэнэм «электроавтомобиль»-кIэ зэджэу щыта машинэхэр щагъэунэхуар Санкт-Петербургщ. Троллейбусым килограмм 820-рэ и хьэлъагът. Абы папщIэ электроIэмэпсымэхэр къызэрыщIагъэкIыр барон Шуленбург и проектымкIэт. Токыр зэрызекIуэ системэр зытращIыкIар франджы къэхутакIуэ Ломбар-Жерен къигупсыса конструкцэрщ.
Ток кIапсэкIэ къызэрыгуэкI гъуэгум къыщызыжыхь машинэр Урысейм занщIэу псоми щызэрагъэкIуэфакъым, илъэс 30 дэкIа нэужьщ ар Москва «къыщыдэувар».
ТхьэIухудхэм я зэпеуэ
1951 гъэм мэлыжьыхьым и 15-м Лондон япэ дыдэу щекIуэкIауэ щытащ ТхьэIухудхэм я дунейпсо зэпеуэр. А къэхъугъэм ипкъ иткIэ Лондон хъуащ дунейпсо дахагъэм и къалащхьэ. ИужькIэ «Мисс Вселенная» зэпеуэр щекIуэкIари Лондонщ. ТхьэIухудхэм я япэ зэпеуэм хъыджэбз 30 хэтауэ щытащ.
Апхуэдэ зэхьэзэхуэ СССР-м япэу къыщыщызэрагъэпэщар 1988 гъэращ. «Москва и тхьэIухуд-88» зэпеуэр комсомолым иригъэкIуэкIырт, абы щыгъуэ къыдэкIын щIэзыдзагъащIэ «Бурда» журналрат мылъкукIэ защIэ- зыгъакъуэр. Москвадэс хъыджэбз мин бжыгъэ абы хэтыну щIэхъуэпсу, ахэр къыщыхах зэIущIэхэм екIуалIэрт. Абы щыгъуэ япэ текIуэныгъэр зылъысар илъэс 16 хъу Калининэ Машэщ.
Къэбарт Мирэ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 1. Хугу хьэжыгъэм е нартыху хьэжы- гъэм къыхэщIыкIа хьэлу гъэва. 4. Осетие Ищхъэрэм щыщ къалэ. Е цIыхухъуцIэ. 7. ПхъащIэ Iэмэпсымэ. 8. Ди гъунэгъу щIалэм и кIэн къикIащ — лотерейкIэ ахъшэшхуэ къихьэхуащ. 9. Мывэ блын бгы задэ. 10. Псыр е шэр къыщыкъуалъэкIэ и щхьэм къытрещIэ. 13. Зыкъом, зыбжанэ. 15. Ди щIыналъэм щыIэ псыежэх. 16. Къуэш … нэхърэ — ныбжьэгъуфI. 18. ХакIуитI а егъэзыпIэм щIэзэгъэнукъым. 19. Бын. 20. Вакъэ лъапщэ кIыхь. 22. Адыгэ бзылъхугъэ уэрэджыIакIуэ Iэзэ, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал филармонием и артисткэ. 25. Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ. 26. Абы щыгъэ лъапIэхэр къыхащIыкI. 30. … бзаджэ тIысыпIэншэщ. 32. Бахъсэн районым щыщ уэрэджыIакIуэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и артист. 34. ЦIыхубз щыгъын. 35. Черкесск къалэм дэт драмтеатрым зи цIэр зэрихьэ, джэгуакIуэ Iэзэу щыта, Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и артист. 36. … хъунур шкIэ щIыкIэ уощIэ. 37. Гъэузи … 40. Егъэлеяуэ нэпсей. 41. АдыгэцIэ зэрихьэу ди гъунэгъу Ставрополь къалэм щыщ къалэ-курорт. 44. Улажьэ- мэ — … пшхынщ, умылажьэмэ, лажьэ бгъуэтынщ. 45. Къуажэм къахуеблэгъа хьэщIэ лъапIэм … хузэхашащ, и нэгу зрагъэужьащ. 46. Гъэмахуэм Iэщым я фэр изых бадзэшхуэ. 47. Агънокъуэ Лашэ … Iэзэу щытащ. 48. Гъавэр щахьэжкIэ хьэдзэхэм къытекI фампIэхэр.
Къехыу: 1. Удзыжь зыкъыпкIэрызыщIэ. 2. Лъахъстэн вакъэ пIащIэ. 3. …-абхъаз зауэм лIыгъэ щызэрахьащ ди адыгэ щIалэхэм. 5. ЦIыхубзыр и гъунэгъум хуотхьэусыхэ: «Си лIыр лажьэми пщIантIэми щыщкъым, ефэ — … здэщыIэм къикIыркъым». 6. Ди республикэм щыщ къалэ. 11. ЩIымахуэм щыгъыным хищIэ хьэпIацIэ къэзылъэтыхь. 12. Танэ мэжэлIам и … макъ къэIуащ. 14. ЦIыхубзым малъхъэ хуэхъуа щIалэм жреIэ: «Си пхъум … къытехьэу здэнукъым». 15. Уи щхьэ мыузым … иумышэкI. 17. Къуацэчыцэ. 20. Блэм и бзэгу. 21. Къуаргъ лъэпкъым щыщщ, щIымахуэм щIыпIэ хуабэхэм лъатэ и хабзэу. 23. Куэдрэ щыта махъсымэм и щIэтIысыкI. 24. Къурш лъэныкъуэмкIэ къриху жьы щIыIэтыIэ. 27. Нартхэм гъавэ бэв къахуэзыгъэкIыу щыта я нэхъыжьыфI. 28. БгитI зэхуаку. 29. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и джэгуакIуэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ артист. 31. Пасэрей зауэлI пыIэ, гъущIым къыхэщIыкIауэ. 33. ЩIалэщIэр … куцIрэ фо цIынэкIэ япIащ. 38. ЩIалэ мыин, мыцIыкIу — курыт. 39. Уи напIэр гъалIи, … зэгъэгъуэт, … зэрыбгъуэту уи джатэр къих. 41. Фызыжьыр мэтхьэусыхэ: «Иджырей щIалэгъуалэм екIу, … жыхуэпIэр ящIэркъым». 42. Зи кIуэцIыр нэщI, купщIэ зэрымылъ. 43. Зи … исым и уэрэд жеIэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Мэлыжьыхьым и 21-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:1. Сэшхуэ. 3. Тхьэгъуш. 6. Вагъэбдзумэ. 8. Танэ. 10. Бдзы. 11. Мащэ. 15. Джабэ.16. Арыкъ. 18. Гуу. 20. Iэмбатэ. 21. Хьэ. 22. Уд. 23. Бумэзей. 26. Хугу. 29. Хъудыр. 30. Хьэлу. 34. Къесу. 36. Гурэ. 37. Къамэ. 38. Къарэмырзэ. 39. Мухьэз. 40. Арджэн.
Къехыу: 1. Сохъустэ. 2. Хущанэ. 4. Хьэмэм. 5. Шортэн. 7. Бадзэ. 9. Ныджэ. 12. Аркъэ. 13. Абгъуэ. 14. Курыт. 17. Абрэдж. 19. Уэд. 21 Хьэху. 24. Удын. 25. Есэп. 27. Тхъупс. 28. Куба. 31. Акъылым. 32. Кърым. 33. КIэпхын. 35. Унагъуэ. 37. Къэзэр.
