Сталиград зауэ — 70
Хэкум игъэгушхуэр хахуэ мэхъу
Налшык къалэ дэт етIуанэ курыт еджапIэ-лицейм зэхыхьэ гуапэ щекIуэкIащ. Ар теухуат нэмыцэ-фашист зэрып-хъуакIуэхэм Сталинград къызэрыIэщIагъэкIыжрэ илъэс 70 зэрырикъум.
Курыт школым щIэс цIыкIухэмрэ абыхэм я егъэджакIуэхэмрэ нэмыщI, зэхуэсым къекIуэлIат Индыл псы Iуфэм щекIуэкIа зэхэуэ гуащIэхэм ди республикэм щыщу псэемыблэжу хэта нэхъыжьыфIхэр, «Урысей зэкъуэт» политикэ партым и щIыналъэ къудамэм, Налшык къалэ ЕгъэджэныгъэмкIэ и департаментым, ветеранхэм я къалэ советым я лIыкIуэхэр, журналистхэр.
Пшыхьыр къызэIузыхари езыгъэкIуэкIари езы школым щеджэ цIыкIухэрщ. Ахэр, зэхуэсым къекIуэлIа псоми къабгъэдэкIыу, Сталинград зауэм хэта ветеранхэм махуэ лъапIэмкIэ ехъуэхъуащ. Я цIэ-унэцIэхэр зырызыххэу къыщраIуэм, пэшым щIэсахэм абыхэм Iэ-гуауэшхуэ хуаIэтащ.
Псалъэ иратащ Налшык къалэ администрацэм и унафэщIым и къуэдзэ Дол Анжелэ:
— ИлъэсыщIэр къызэрихьэрэ ди республикэм ТекIуэныгъэм теухуа IуэхущIафэ зыбжанэ щыдогъэкIуэкI, — жиIащ абы. — Абыхэм ящыщщ нэмыцэ-фашист зэрыпхъуакIуэхэм Къэбэрдей-Балъкъэрыр къызэрыIэщIагъэкIыжрэ, Сталинград деж щекIуэкIа зэхэуэ гуащIэхэм советыдзэр зэрыщытекIуэрэ мы гъэм илъэс 70 зэрырикъум ехьэлIахэр.
Нобэ дигу къыдогъэкIыж Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщ 115-нэ шууей дивизэм Сталинград и Iэшэлъашэхэм щызэрихьа лIыгъэр. Адыгэ, балъкъэр шууейхэм къалэм хьэщхьэрыIуэу хуеIэ бийр Сал псым къегъэщIылIа губгъуэжьым махуэ зыбжанэкIэ щызэтраIыгъащ. Индыл Iуфэ Iут къалэшхуэр хуит къызэра-щIыжрэ илъэс 70 зэрыри-къум теухуа Iуэхугъуэхэр мазаем и 2-м Волгоград Iэтауэ щекIуэкIащ. Абыхэм хэтащ ди республикэм щыщ ветеранхэри. Нобэ ди хьэщIэщ а махуэм Волгоград щыIахэу Герасименкэ Нинэрэ Асташевэ Любовьрэ.
АдэкIэ Дол Анжелэ Индыл Iуфэ Iут къалэм и Iэтащхьэ Боженов Сергей ди республикэм щыщ ветеранхэм къазэрехъуэхъу телеграммэм къеджэри, дэтхэнэми зырызыххэу къахуигъэхьа фIыщIэ тхылъри яритыжащ.
Зэхыхьэм къекIуэлIахэр Сталинград зауэм хэкIуэдахэм дакъикъэкIэ яхуэщыгъуэри, зауэлI фащэкIэ зэщыхуэпыкIа еджакIуэхэм ТекIуэныгъэм и Бэракъ Плъыжьыр утыку кърахьащ.
АдэкIэ псалъэ иратащ ветеранхэм я Налшык къалэ советым и унафэщI Абдуллаев Мустэфа:
— ЦIыкIухэ! — захуигъэзащ абы пэшышхуэм щIэмыхуэжу щIэс ныбжьыщIэхэм. -ГъащIэр нэхъ IупщI, зэхэщIыкIыгъуафIэ зыщI тхыдэ Iыхьэщ нобэ фызэдгъэдаIуэр! Мыбыхэм сыт текIуэныгъэ къыщIахьар? Хэкум лъагъуныгъэшхуэ хуаIэти аращ. АтIэ дэри ды- къыщалъхуа щIыналъэм апхуэдэу дыхущытмэ, хэт къыттекIуэфыну щыIэр?! Си псэр зэзгъэшхынхэ, нэ-хъыжьхэм гуапэу фахущыт. Псом хуэмыдэу гулъытэ яхуэфщI Хэкур яхъумэн папщIэ фашистхэм япэщIэтахэм. Абыхэм ящыщу псэууэ къэнэжар мащIэ дыдэщ. ГъащIэм и хабзэр аращи, ахэр кIуэ пэтми нэхъ мащIэж хъунущ.
ЕджакIуэ цIыкIухэр Сталинград щекIуэкIа зэхэуэхэм я едзыгъуэ зэхуэмыдэхэр къызыхэщыж усэхэм къеджащ. Пэшышхуэм къыщызэхуэсахэм я пащхьэ къиува пщащэм гущIэгъумрэ гу щабагъэмрэ ухузэщIэзыгъэушэ уэрэд дахэ жиIащ. Макъамэ дахэ зыщIэлъ псалъэхэр щызэхэпхкIэ, зауэм хэта цIыхухэмрэ абыхэм япэплъэу унэм иса я благъэхэмрэ зыхащIэу щыта гурыгъузыгъэр уи нэгу къыщIигъэувэрт. Уэрэдым декIуу адрей цIыкIухэм шэху уэздыгъэхэр утыку кърахьэри, гъэлъэгъуапIэм и кум ит вагъуэ къуапитхур зэщIагъэнэхуащ.
Баш цIыкIу иIыгъыу утыкум кърашащ ветеран Асташевэ Любовь. Ар Сталинград дэт трактор щаухуэ заводыр зыхъумахэм, 237-нэ зенитнэ-топгъауэ полкым хэтахэм ящыщщ.
— Зауэм утепсэлъыхьыжыну гугъущ, — жеIэ Асташевэм. — Зы топышэ къытIэщIэмынэжыху бийм дыпэщIэтащ. Абы и ужькIэ, гъунэгъуу щыт унэ зэтекъутахэм закъуэдгъапщкIуэурэ, фочрэ автоматкIэ тхуэщIэ къэдгъэнакъым. Зэхэуэхэр нэхъ кIащхъэ щыхъум, комиссарым дэ ттеухуауэ жиIауэ зэхыдохыж: «ЦIыхубзхэм бийр трактор щащI заводым бгъэдагъэхьакъым!»
И къэпсэлъэныгъэм и кIэм Асташевэ Любовь уэрэд гъэщIэгъуэн жиIащ. Зэхэуэ гуащIэхэр здекIуэкIым, сэлэтхэм ядэIэпыкъуу яхэт, ЛюсэкIэ зэджэ пщащэ нэщIэпкIэ цIыкIур зэрыхэкIуэдам теухуат ар. ЩхьэлъащIэр зыгъеижурэ щIэзылъхьэ зауэлIхэм я гум къигъыкI хуэдэт а уэрэдым щIэлъ псалъэхэри. Абыхэм едаIуэу, пэшым щIэс балигъи ныбжьыщIи ягухэр къызэрызэфIэзэрыхьам гу лъумытэнкIэ Iэмал иIэтэкъым.
ЕджакIуэхэр зырызых- хэурэ ветеранхэм ябгъэдыхьэри удз гъэгъахэр IэщIалъхьащ.
— Ди ветеран лъапIэхэ! -жиIащ Iуэхур щекIуэкI еджапIэм и унафэщI Мэлбахъуэ Борис, нэхъыжьхэм захуигъазэри. Мазаем и 2-м ирихьэлIэу ди еджакIуэхэм ящыщ зыбжанэ Волгоград дгъэкIуат. Абыхэм фэр папщIэ тыгъэ гуэрхэр къедгъэшащ. Абыхэм яхэтщ Сталинград щекIуэкIа зауэм и лъэхъэнэм ди сэтэтхэм ящхьэрыгъыу щыта «пилоткэ» пыIэ цIэрыIуэри. КъищынэмыщIауэ, фи сурэтхэр зэрыт махуэгъэпс цIыкIухэри фхуэдгъэхьэзыращи, зи гугъу сщIахэр, тIэкIу тфIэмащIэми, ди гуапэу тыгъэ фхудощI.
ЗэIущIэм кърагъэблэгъат Налшык къалэ дэт курыт еджапIэхэм зауэ лъэхъэнэм теухуа хьэпшыпхэр щаIыгъ хъумапIэхэм я лэжьакIуэхэри. Ахэр утыку кърашэри, Волгоград къраха ятIэм щыщ щIы Iэбжьыб зэрылъ чысэ цIыкIу зырыз иратащ.
Къызэхуэсахэм я гур хигъахъуэу, утыкум телъы-джэу къыщыпсэлъащ зи ныбжьыр илъэс 89-м хыхьа ветеран Хазан Борис. Ар зауэм зэрыхэтам, лIыгъэу щызэрихьам зэрыригушхуэр и макъым къыхэщырт.
— Пэжкъым гугъуехь псоми хуэхьэзыр цIыху зэрыщыIэр, — жиIащ абы. — Дэтхэнэ зы нэрыбгэми и гу лъащIэм аддэ куууэ щIэгъэп- щкIухьауэ лIыгъи щтэIэщтаблагъи щIэбгъуэтэнущ. А тIум ящыщу тригъэкIуэнур зэлъытар, дауи, езы цIыхуращ. МыдэкIэ фэ ныбжьыщIэхэм зэхывэзгъэхынут: цIыху щыпкъэу дунейм фытетыну фыхуеймэ, къывбгъэдэтым гущIэгъу хуэфщI, абы и гукъеуэр зыхэфщIэ, нэгъуэщIым сэбэп фыхуэхъуныр зыщывмыгъэгъупщэ.
ЗэIущIэр езыгъэкIуэкI щIалэмрэ пщащэмрэ къызэдэуджурэ, пэшым щIэс ветеранхэм ябгъэдыхьащ, абыхэм ящыщу зы цIыхухъурэ зы цIыхубзрэ къыдашри, вальс къадэфащ.
«Урысей зэкъуэт» политикэ партым и Къэбэрдей-Балъкъэр щIыналъэ къудамэм и исполкомым и унафэщI Канунниковэ Татьянэ езыр зи пашэ цIыхухэм я цIэкIэ ветеранхэм ехъуэхъури, тыгъэ цIыкIухэри яхуигуэшащ.
Зэхыхьэр и кIэм нэблэгъащ. Шэч хэлъкъым, къытщIэхъуэ щIэблэм я дежкIэ, мыбы хуэдэ зэхуэсхэр егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэм и теплъэгъуэ нэхъыфIхэм зэращыщым.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
Сурэтыр ТОЛГУРОВ Камал трихащ.
ЩIэблэм и гъуазэ
Сталинград деж щекIуэкIа зауэр зэриухрэ илъэс 70 зэрыри-къум теухуауэ Май щIыналъэм и тхыдэ-лъахэхутэ музейм гъэлъэгъуэныгъэ къыщызэIуахащ.
«Сталинград зауэм хэта ди зауэлIхэр» фIэщыгъэм щIэту къызэIуаха выставкэм къыщыгъэлъэгъуащ ди къэралым къихьа Те-кIуэныгъэ иныр куэдкIэ зэлъытауэ щыта зауэшхуэм лIыгъэ щызезыхьа, Невский Александр и орденыр зыхуагъэфэща Цыбулин Степан, зи хахуагъэм и хъыбар куэдым зэлъащIыса Исаев Матвей, Воровьевэ Надеждэ сымэ я зауэ гъуэгуанэ хьэлъэр.
Къапщтэмэ, Сталинград зауэшхуэм Май щIыналъэм щыщу цIыху 80 хэтащ. Зэхуахьэса сурэтхэм ящIыгъущ абыхэм ящыщ дэтхэнэ зыми теухуа хъыбархэмрэ къэралым къахуигъэфэща дамыгъэхэмрэ. Музейм и унафэщI Федоровэ Еленэ щыгъуазэ дызэрищIамкIэ, мазаер икIыху ягъэлъэгъуэну выставкэм ипкъ иткIэ Хэку зауэшхуэм и лъэхъэнэм ди цIыхубэм яхэлъа лIыгъэм, шыIэныгъэм, я нэгу щIэкIа гугъуехьхэм теухуа лекцэхэр ирагъэкIуэкIынущ. Абы хэтынущ курыт школхэм щеджэхэр.
Шэрэдж Дисэ.
Тхыдэм и лъабжьэу
Советыдзэр Сталинград зэрыщытекIуэрэ илъэс 70 зэрырикъум теухуа зэIущIэхэр республикэм иджыри щокIуэкI. А Iуэхум щыпащащ ныбжьыщIэхэм я библиотекэ Мечиев Кязим и цIэр зезыхьэми.
Абы кърихьэлIат зи гугъу тщIы зауэ гуащIэм мызэ-мытIэу псэзэпылъхьэпIэ щихуа ветеранхэр, школакIуэхэр, студентхэр.
Советыдзэм зэрихьа лIыгъэм, сэлэтхэмрэ офицерхэмрэ Хэку зауэшхуэм къыщагъэлъэгъуа хахуагъэм, пэжагъ нэсрэ лъагъуныгъэ мыкIуэщIрэ зи лъахэм хузиIа зауэлIхэм ятепсэлъыхьащ библиотекэм и лэжьакIуэхэр.
Промышленность псынщIэмкIэ колледжымрэ Налшык къалэм и курыт школ №5-м щеджэхэмрэ иджыри зэ ягу къагъэкIыжащ илъэс 70-кIэ узэIэбэкIыжмэ екIуэкIа зауэм къэралым хэщIыныгъэшхуэ къызэрыхуихьар. 1942 гъэм бадзэуэгъуэм и 17-м щыщIэдзауэ 1943 гъэм мазаем и 2 пщIондэ екIуэкIа Сталинград зауэшхуэм ди сэлэтрэ офицеру минищэ бжыгъэхэр хэкIуэдащ.
Къэпсэлъахэм къыхагъэщащ Сталинград щекIуэкIа зэхэуэр цIыхухэм нобэр къыздэсым зэращымыгъупщэр, мамыр гъащIэм щIэзэуа лIыхъужьхэм я фэеплъхэр зэрахъумэр.
Совет сэлэтхэм я Iыхьлыхэм къыхуагъэхьа, текIуэныгъэр къызэрыблагъэр къызыхэщ тхыгъэхэм къызэхуэсахэм я нэпс къригъэкIуат. Апхуэдэу кърихьэлIахэр едэIуащ Щипачев Степан итха «Не потому ли я живу, что умерли они?» усэм. Хэку зауэшхуэм и ветеран Жуков Василий къызэхуэсахэр дежьууэ игъэзэщIащ «Поклонимся великим тем годам» уэрэдыр.
ГъуазджэхэмкIэ Кавказ Ищхъэрэ институтым и студентхэм зауэмрэ текIуэныгъэмрэ теухуа уэрэдхэр жаIащ.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
