
Уаз
Iейм я нэхъ Iейщ бзэгу зехьэныр
Япэми зэрыжытIащи, гуэныхьышхуэхэр 70 мэхъури, абыхэм ящыщщ бзэгу зехьэныр.
Алыхьыр зыгъэгубжь Iуэхугъуэщ ар. Ислъам динымкIэ щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ щIэныгъэлIхэм я тхылъхэм зэпкърыхауэ къыщокIуэ бзэгузехьэм Къемэт махуэм игъэвынур зыхуэдизыр. Алыхьым цIыху Iейхэм яхебжэ апхуэдэ хьэл зыхэлъхэр. Бзэгум куэд хузэфIокI, уеблэмэ, цIыху гъащIэр зэтрекъутэф. Аращи, Тхьэшхуэм цIыху Iейхэм дахибжэмэ, сыт къэдгъащIэм и мыхьэнэжыр?
Бзэгу зехьэн хьэлыр зыхэлъ цIыхур апхуэдизкIэ Алыхьым фIэлъагъугъуейщи, Тхьэм и псалъэу КъурIэным къыщокIуэ: «Алыхьым фIэфIкъым псалъэ щызэрахьэм деж, лажьэ имыIэу лей зытехьам къищынэмыщIа. Алыхьым псори зэхех, елъагъу». («ЦIыхубзхэр» сурэм щыщ Iэятщ).
Ауэ щыхъукIи, лажьэ ямыIэу пцIы къызытехуахэм, лей зылъысахэм я гукъеуэр яIуатэкIэ, гуэныхь къахьынукъым, абы щыгъуэми, лей зылъысар зыми IейкIэ тепсэлъыхьи, зыри игъэпуди хъунукъым. Алыхьым бгъэдилъхьэу, езым къехьэлIауэ лей зезыхьам хуигъэгъуфмэ, абы Iиман щыпкъэ иIэу аращи, апхуэдэхэм папщIэ КъурIэным къыщыкIуащ: «Залымыгъэм пагъэувыжыр залымыгъэщ. Ауэ ар игъэгъуу екIужым Тхьэм и фIыщIэр къихьынущ. Шэч хэлъкъым Алыхьым хабзэншагъэр зэримыгъэгъум».
Бзэгу зехьэныр Тхьэм апхуэдизкIэ и жагъуэщи, ар хуегъадэ хьэдрыхэ щыIэ анэкъилъхум и лыр зышхым. КъурIэным къыщокIуэ: «Уа, Тхьэр зи фIэщ хъуахэ! Зыщыфхъумэ псалъэ зехьэным, ар хьэрэмщ. Зым и щIыбагъкIэ адрейр фыхуэмыпсалъэ. Дунейм ехыжа фи анэкъилъхухэм я лыр фшхыжыну фыхуей? Ар фэркIэ гущыкIыгъуэкъэ?! АтIэ, фыщышынэ Алыхьым. Тхьэм гущIэгъу хэлъщ».
Аращи, а хьэл мыхъумыщIэм дэтхэнэ зыри Алыхьым дыщихъумэ! ИщхьэкIэ зи гугъу щытщIахэм дызыхуаущийращи, Алыхьыр зыщымыгъупщэу, зи бзэм хуэсакъыу дунейм тетыфым и насыпщ.
Къэралым щынэхъ ин дыдэ
Мы мэжджытышхуэр Париж дэтщ, ар къэралым щынэхъ ин дыдэщ. Ар 1926 гъэм бадзэуэгъуэм и 15-м къызэIуихауэ щытащ Франджым и президент Думерг Гастон.
Япэ дунейпсо зауэм иужькIэ яублауэ щытащ абы и ухуэныгъэр. Франджыр нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм къаIэщIэгъэкIыжыным щIэзэуа муслъымэнхэм хуащIауэ арат ар. Мэжджытым и азэн джапIэм метр 33-рэ и лъагагъщ.
Тхьэм и унэм и кIуэцIыр зихуэдэ щымыIэщ. Абы хэлъ тхыпхъэхэр зыхэлъу нэгъуэщI зыри бгъуэтынукъым.
Узыфэ куэдым я хущхъуэгъуэ
КъурIэн лъапIэм и Iэятхэр узыфэ куэдым зэрахущхъуэгъуэр иджы щIэныгъэлIхэми къахутащ.
Америкэм и Штат Зэгуэтхэм дохутыр еджагъэшхуэ Ахьмэд Ал-Къади КъурIэным и Iэятхэр сымаджэм хущхъуэ зэрыхуэхъум теухуа къэхутэныгъэ пыухыкIахэр иригъэкIуэкIащ. Iэятхэм макъкIэ къыщеджэм деж щIэдэIу сымаджэхэм я гур зэрылэжьэн хуей мардэм зэрытехьэжыр, псантхуэхэр зэрызэфIэувэжыр наIуэ къащIащ.
Зи гугъу тщIы лэжьыгъэр щрагъэкIуэкIым зыкIэлъыплъа сымаджэхэм яхэтащ муслъымэн диныр зезымыхьэ, КъурIэным щыщу зы псалъи къызыгурымыIуэ, уеблэмэ, хьэрыпыбзэ зымыщIэ куэд. Ахэр щIагъэдэIурт макъкIэ ягъэIу Iэятхэм. ИужькIэ абыхэм я Iэпкълъэпкъым игъуэта зэхъуэкIыныгъэхэр Iэмэпсымэ, компьютер нэхъыфIхэмкIэ къапщытэжащ. КъызэрыщIэкIамкIэ, сымаджэхэм ящыщу процент 97-м узыфэхэр ящхьэщыкIащ икIи гум, псантхуэм, фэм, нэгъуэщIхэми сэбэп яхуэхъуащ.
Нидерландхэм щыщ профессор, муслъымэн диныр зезымыхьэ Вандер Ховен къихутащ «Алыхь» псалъэр хьэрыпыбзэкIэ гъэхуауэ жыIа щыхъукIэ, а псалъэм хьэрфу хэт дэтхэнэ зыри цIыхум узыр щхьэщыхынымкIэ сэбэп зэрыхуэхъур. Ар абы щыхьэттехъуащиужьрейIэмэпсымэфIхэмкIэ.
Алыхьыр зыщывмыгъэгъупщэ,
мылъкумрэ бынымрэ зыдевгъэхьэхыу
Дунеягъэри ахърэтри къэзыгъэщIауэ, псори дызыхуэныкъуэу, зыми хуэмыныкъуэж Алыхьым ейщ уафэми щIылъэми мылъкуу тетыр. Абы цIыхуу къигъэщIа псоми насып зэрызыххэ къабгъэдилъхьащ, хэти бынкIэ, хэти мылъкукIэ, хэти нэгъуэщI зыгуэркIэ. Ауэ а насыпым щхьэуназэ уищIрэ, Алыхьыр пщигъэгъупщэмэ, ахэр псори уэркIэ бий мэхъу.
КЪУРIЭН лъапIэм итщ: «Алыхьырщ зейр уафэхэми щIылъэми мылъкуу тетыр. Езыр зыхуейр къегъэщI: зыхуейм бзылъхугъэ ирет, зыхуейм хъулъхугъэ ирет. Е хъулъхугъэри бзылъхугъэри зэгъусэу ирет, ауэ зыхуейри мылъхуэ ещI. Езырщ псори зыщIэр, псори зылъэкIыр». («Шурэ» сурэм щыщ Iэятщ).
Алыхьым дунейр къигъэщIа нэужь, ар зэригъэщIэрэщIэн насып куэди къыкIэлъигъэкIуащ. Ахэри тIууэ зэщхьэщедз. Япэр къигъэщIа псоми яйщ. Псалъэм и хьэтыркIэ — дыгъэр, вагъуэхэр, хьэуар, псыр, нэгъуэщIхэри. ЕтIуанэр — щхьэхуэу дэтхэнэми хуигъэфэща насыпыращ. Псалъэм папщIэ, быныр, мылъкур, къулыкъур, нэгъуэщIхэри.
Алыхьым и псалъэу КъурIэным къыщыкIуащ: «Мылъкумрэ бынымрэ дунейр ягъэщIэращIэ» («Кааф» сурэм щыщ Iэят). Бынымрэ мылъкумрэ Алыхьым зрита и пщылIхэр а яритамкIэ я Iиманыр егъэунэху. Псалъэм папщIэ, быным узыфэ Iей е гузэвэгъуэ гуэр къылъыса нэужь, адэ-анэ куэдыр Iиманыншэ мэхъури, Алыхьыр зэрыщыIэр ящо- гъупщэж. Хэти дэIэпыкъуэгъу къилъыхъуэу Iэзэхэм я деж макIуэ, хэти нэгъуэщI зыщымыгугъыпхъэхэм ящогугъ. Псори къэзыгъэщIа Тхьэм къыпхуимыщIэр хэт хузэфIэкIын?
Алыхьым и псалъэу КъурIэным къыщыкIуащ: «Уа, Iиман къэзыхьахэ! Фи мылъкумрэ бынымрэ зыдевгъэхьэхыу, Алыхьыр зыщывмыгъэгъупщэ. Апхуэдэу зыщIэхэр унэхъуащ. Дэ фэтта мылъкум фIы къыпэвгъакIуэ, ажалыр къыфлъэмыIэс щIыкIэ. Ар къызылъэIэсым жиIэнущ: «Уа, си Тхьэ! ТIэкIу сыбгъэпсэужамэ, си мылъкуми сэджыт хэстыкIынт, цIыхуфIхэми ящыщ сыхъунт». Зи ажалыр къэсам Алыхьым хуигъэIэпхъуэркъым, Тхьэр щыгъуазэщ фэ фщIэм».
КъурIэным къыщыкIуащ: «Уа, Iиман къэзыхьахэ! Фи бынымрэ фи мылъкумрэ фэркIэ гъэунэхупIэ къудейщ» («Ал-Тэгъабуун» сурэм щыщ Iэятщ).
Iэятхэм къикIыр зыщ — сыт хуэдизу быныр мыгуащIэми, мылъкур мыIэфIми, ахэр къозытам япэ зыри ибгъэщ зэрымыхъунурщ. Тхьэм мылъку зыхуигъэфэщахэм, Алыхьым фIыщIэ хуащIрэ, я мылъкум псапэ хатыкIмэ, и Iуэхум фIы кърикIуэнущ. Абы и щыхьэтщ КъурIэным къыщыкIуа мы Iэятыр: «Уи мылъкум фIы хэпщIыкIмэ, пхуигъэбэгъуэнщ». Абы и мыхьэнэр: Алыхьым а бгъэкIуэдар щIыхуэу ептауэ ебжри, ахърэтым псапэу къущитыжынущ, дунеягъэкIи и сэбэпынагъ къыщокIыжынущ. Мухьэмэд бегъымбарым (Тхьэм и нэфIыр зыщыхуам) жиIащ: «Жыхьэнмэ мафIэм зыщыфхъумэ, зи мыхъуми, зы хъурмэ ныкъуэкIэ».
Бынри мылъкури Алыхьым къыдимытамэ, диIэнутэкъым. Дэтхэнэ зыми ди къалэнщ быныр Тхьэм и гъуэгум тету дгъэсэныр, мылъкуми псапэ хэттыкIыныр.
Адрейр дгъэкъуэншэну допIащIэ
Иджыпсту зи гугъу сщIы хъыбар кIэщI цIыкIум куэдым урегъэгупсыс. Дерс гуэр хэтхыфмэ, и сэбэпынагъ къыдэкIынут. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, куэдым ди хьэлщ Iуэхур зыIутым щыгъуазэ зыдмыщIу, япэ дищу цIыхур дгъэкъуэншэну.
САуд Хьэрыпым щыщ, Iиман щыпкъэ зыбгъэдэлъ Саид ал-Къэхьдани дохутыр цIэрыIуэм езым и сымаджэщ иIэжу игъэлажьэрт. Зы махуэ гуэрым ар лэжьапIэм кIуатэкъым, ауэ ар щIэмылажьэм щхьэусыгъуэ иIэт.
Дохутырым и Iуэху зыIутыр ищIэ пэтми, абы и сымаджэщым щылажьэ медсестрам телефонкIэ къыжриIащ:
— Дохутыр Сэхьид, сымаджэщым укъэмыкIуэнкIэ Iэмал иIэкъым, зы щIалэ цIыкIу сымаджэ хьэлъэу къытхуашащ, уэ фIэкIа нэгъуэщIым операцэр хуэщIынукъым.
— Хъунщ, Iэмал зэриIэкIэ нэхъ псынщIэу сынэкIуэнщ, — жэуап къитащ Сэхьид.
ЗэрыжиIам тету, дохутырыр епIэщIэкIыу сымаджэщым щIыхьащ. ЩIалэ цIыкIу сымаджэу телъым и адэм ар щилъагъум, дохутырым зыкъридзащ:
— УцIыхукъым уэ, цIыхугъи уиIэкъым. Си сабийр операцэ щIын хуейуэ телъщ, уэ укъыкIэрыхуауэ укъэ-кIуащ!
ЗимыщIэжу мэкIий адэр. АдэкIи къыпищащ:
— Ар уэ уи къуэу щытамэ, сеплъынт укъыкIэрыхумэ.
Дохутырым и нэпсхэр къежэха мыхъумэ, зы псалъэ жимыIэу щIыхьэри, сабийр операцэ ищIащ. КъыщIэкIыжри, дохутырым жиIащ:
— Псори тэмэму зэфIэкIащ, Алыхьым и фIыщIэкIэ.
Сабийм и адэр апхуэдизкIэ гуфIати, дохутырым псалъэ гуапэ жриIэну хуеят, арщхьэкIэ къигъэлъэгъуа хьэлыншагъэм ириукIытэжри, бгъэдыхьакъым.
Сымаджэщым щылажьэ медсестрар дохутырым бгъэдыхьэри, жриIащ:
— Алыхьым пщимыгъэгъупщэкIэ.
Ар зэхэзыха адэр бзылъхугъэм еупщIащ:
— Сыт апхуэдэу щIыжепIар, сыт къэхъуар?
— Ди дохутырым и къуэ закъуэр дунейм ехыжри, нобэ щIилъхьэжащ. ТелефонкIэ сыщепсэлъам, и сабийм и хьэдэр зэригъэзэхуэжу арат. И быныр щIилъхьэри, епIэщIэкIыу къэкIуащ уи быныр къригъэлын папщIэ. Аращ къыкIэрыхуауэ къыщIэкIуам и щхьэусыгъуэри, — жэуап итащ бзылъхугъэм.
Щапхъэ
Къуажэдэсхэр зыхуэарэзы
Дэтхэнэ зыми мы гъащIэм къалэн зырыз щыдогъэзащIэ. Сыт хуэдэ лэжьыгъэри фIыщ, купщIэ иIэрэ, дахагъэм ухуигъасэу щытмэ.
Нобэрей ди тхыгъэр зытеухуар Баший Борис Адэлбий и къуэращ. Ар 1936 гъэм Лэскэн щIыналъэм хиубыдэ Арщыдан къуажэм къыщалъхуащ. Куэду цIыху гуапэу, гушыIэ хэлъу, нэщхъейр къигъэгуфIэжу, гукъеуэ зиIэм игу фIы хуищIыжу къэгъуэгурыкIуащ. И щIэныгъэмкIэ ядэгуэшэн папщIэ, и къару къихь къимыгъанэу, и фIыщIэр куэдым ялъэIэсауэ зэрыщытыр Борис и гъащIэм IупщIу къыхощ.
Школыр ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, армэм дэкIщ, илъэсищкIэ дзэм къулыкъу щищIэри, щытхъу тхылъхэри къыщыхуагъэфэщауэ къэкIуэжауэ щытащ. ИужькIэ, Лениным и цIэр зэрихьэу я къуажэм щыIа колхо-зым лэжьыгъэшхуэ щрихьэкIащ: трактористу, Iэщыхъуэу, учётчикыу, фермэм и унафэщIу лэжьащ. Сыт хуэдэ лэжьыгъэ IэнатIэ пэрымытами, зыхэтым фIыкIэ къахэщу лэжьащ.
Нобэ Борис жэуаплыныгъэшхуэ зыпылъ къалэн и пщэ дэлъщ. Ар къуажэм дэт мэжджытым и Iимамщ 1993 гъэ лъандэрэ. Iимамхэм я щIэныгъэм щыхагъахъуэу Налшык щыIэ курсыр къиухащ. Бгъэдэлъ щIэныгъэр къахута нэужь, КъурIэн лъапIэр тыгъэу къыхуагъэфэщащ.
Къуажэдэсхэр зыхуэарэзы цIыху щыпкъэм узыншагъэ быдэ иIэу и гъащIэм адэкIи пищэну Тхьэм жиIэ.
Хьэдисхэр
Зы лIы гуэрым ЛIыкIуэм (Тхьэм и нэфIыр зыщыхуам) зыхуигъэзат Алыхьым гъунэгъу хуэзыщIын чэнджэщхэр къритыну.
Бегъымбарым жиIащ: «Зэи укъэмыгубжь». ЕтIуанэуи щыщIэупщIэм къыжриIащ: «Зэи укъэмыгубжь». Ещанэу щыщIэупщIэми жэуапу зэхихащ: «Сыт хуэдэ щIыкIэкIэ укъагъэгубжьми, шыIэныгъэ зыхэгъэлъ».
ЛIыкIуэм жиIащ: «ЦIыхум гущIэгъу хуэзымыщIым, Алыхьым и гущIэгъур къылъысынукъым».
ЦIыхум я нэхъыбэр жэнэт Iыхьлы зыщIыр Алыхьым хуиIэ фIэлIыкIыныгъэмрэ щытыкIэ дахэмрэщ.
Мухьэмэд бегъымбарым (Тхьэм и нэфIыр зыщыхуам) жиIащ: «Жыхьэнмэ мафIэм пэIэщIэ фызыщIынур вжесIэн?». «Сыт, ЛIыкIуэ лъапIэ?» — жаIэу щыщIэупщIэм, жэуапу зэхахащ: цIыхум псэкIэ пэгъунэгъур, бзэ IэфIыр, гу щабэр, гущIэгъу зыхэлъыр жыхьэнмэм пэIэщIэнущ».
Хэт а тIум нэхъ къулейр?
Зы сабий закъуэ фIэкIа зимыIэ бзылъхугъэ факъырэ гуэр и сабийр и IэплIэм тригъэтIысхьэри, лъэIуакIуэ ежьащ. Мылъкушхуэ зыбгъэдэлъ лIыжь губзыгъэ гуэрым и бжэм теуIуащ ар. ЛIыжьыр икъукIэ къулейт, ауэ бын иIэтэкъым.
— Сыфакъырэщ, сынолъэIу, мылъкукIэ зыкъысщIэгъакъуэ, — зыхуигъэзащ бзылъхугъэм лIыжьым.
— Хъунщ, зыпщIэзгъэкъуэнщ. Сэ мылъку уэстын папщIэ, уэри зыгуэр къызэптын хуейщ.
— Сыт мыгъуэ уэстын, сэ сыфакъырэщ, — жэуап итащ фызым.
— Уи IэплIэм тес уи сабийм и зы Iэпхъуамбэ цIыкIу къызэти, мылъкушхуэ уэстынщ, — жеIэ лIыжьым.
— Дауэ уэстын си сабийм и Iэпхъуамбэ! Сыт мы жыпIэ делагъэр?! — къэуIэбжьащ фызыр.
ЛIыжьыр унэм щIыхьэжри, къэлътмакъ из дыщэ къыщIихащ.
— Хъунщ атIэ, и Iэпхъуамби жысIэркъым, и лъэпхъуамбэжьакIэм щыщ зы Iыхьэ цIыкIунитIэ пызгъэупщIи, мы дыщэ къэлътмакъыр уэстынщ. А уIэгъэр щIэх дыдэу кIыжынущ. Уэри уи сабийри игъащIэкIэ фызрикъун мылъку фэстынущ, — жиIащ лIыжьым.
— Уэ лIыжьыр узэрымыгубзыгъэр наIуэщ. Тхьэ соIуэ, мы дунейм мылъкуу тетыр къызэптыну щытми, си сабийм и лъэпхъуамбэжьакIэр щыгъэтауэ, и лъэбжьанэр тозмыгъэхынкIэ! — жиIауэ фызыр къыщыIукIыжым, лIыжьыр абы кIэлъыджэри, къигъэувыIащ.
— АтIэ, си шыпхъу, мы дунейм мылъкуу тетым уезыгъэлъэпэуа мылъку уэ езым уи IэплIэм тесу, сыту утхьэусыхэфрэ «сыфакъырэщ» жыпIэу. Сэ мылъкуу сиIэм нэхърэ нэхъыфIт уэ уи IэплIэм тесым хуэдэ цIыкIу сиIэну, — жиIащ лIыжь губзыгъэм.
Аращи, дытхьэусыхэн ипэкIэ, дывгъэгупсысэ, Алыхьым фIыщIэ хуэдвгъэщI.
