«1837: Лермонтовыр Кавказым зэрыщыIам пыщIа щэхухэр»
1837 гъэм Пушкин Александр мыхьэнэ зимыIэ зэдауэм кърикIуа зэрыукIым хэкIуэда нэужь, илъэс 23-рэ ныбжьым ит Лермонтов Михаил нэхъыщхьэхэм яхуэгъэзауэ усэ гуащIэ итхауэ щытащ. УсакIуэшхуэр зэрамыхъумэфамкIэ тепщэхэр щигъэкъуаншэ а сатырхэм «къалэжьа» тезырт Лермонтов-щIалэщIэр япэу Кавказым къыщIагъэкIуа щхьэусыгъуэр. УсакIуэм ди щIыпIэм щрихьэкIа а илъэсым нэгъуэщIынэкIэ урегъэплъ КъБР–м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ Щоджэн Хьэутий и тхылъу «1837: Тайны странствования Лермонтова по Кавказу» зыфIищам.
Кавказым щыщхэм, адыгэхэри яхэту, Лермонтовым теухуауэ ятххэм нэхъыбэу къыхагъэщыр зы гупсысэщ: усакIуэр XIX лIэщIыгъуэм екIуэкIа Урыс-Кавказ зауэм пащтыхь къэралыгъуэм и зауэлIу хэтами, и нэгу щIэкIар цIыхугъэ хэлъу къигъэлъэгъуэжащ. Езыр илъэс 27-кIэ фIэкIа мыпсэуами, усакIуэ щIалэм ди блэкIам и сурэт пэжыр псалъэ шэрыуэкIэ тхыдэм къыхинащ. Ар мащIэкъым, дауи. Ауэ ди лъэпкъым емыпха гъащIи зиIа Лермонтовым гулъытэ нэхъыбэ хуэмыфащэу пIэрэ?! А упщIэм и жэуапу пхужыIэнущ Щоджэн Хьэутий гурэ псэкIэ фIыуэ илъэгъуа усакIуэр щIэрыщIэу къыщыдигъэцIыхуж и IэдакъэщIэкIыр.
Тхылъыр щIэщыгъуэу зэхэлъщ. Зы лъэныкъуэкIэ, ар цIыхушхуэхэм я гъащIэ гъуэгум дэхуа махуэ, мазэ, сыхьэт бжыгъэ гуэрхэр щрырагъэкъуж тхыдэ лэжьыгъэм ещхьщ. Ауэ тхыгъэр усакIуэм зэрытеухуам литературэр щхьэхуэу къэбгъэнэну Iэмал къуитыркъым, уеблэмэ, удихьэхыу укъезыгъаджэ щхьэусыгъуэхэм ар япэ итщ. Адыгэм зэритхам къыхэкIыу, тхылъыр усакIуэм ди лъэпкъэгъу жыжьэхэм я гугъу зэрищI къудейм теухуауэ къыпфIэщIынкIи хъунущ, ауэ абдежым къыщыувыIэркъым. Лермонтовыр Кавказым япэу къыщагъэкIуа 1837 гъэр щапхъэу къещтэри, гулъытэм щымысхьу, Щоджэныр усакIуэм и гъащIэ гъуэгум ироплъэ, апщIондэху зи гугъу ищIым хуэмыфащэу кIэрыпщIа еплъыкIэ пхэнжхэр зэрегъэзэхуэж.
НапэкIуэцI щитхум нэблагъэ монографиер Iыхьэ пщыкIузу гуэшащ. Псалъэм папщIэ, «Иван Васильевич пащтыхьым теухуа…» зи псалъащхьэ Iыхьэм зи гугъу щищI «Калашников сатуущIым теухуа уэрэдым» ехьэлIауэ тщIэм фIыуэ зыщрегъэубгъу. Мыхьэнэ дахэ иIэу зэхэлъхьа хъуа а усэ кIыхьым и гугъу щащIкIэ, нэхъыбэм ар Гуащэнэ и гъусэу пащтыхь Грозный Иван и деж къулыкъу щызыщIа Идар Темрыкъуэ и къуэ Мамсрыкъуэ ирапх. Ара къыщIэкIынщ адыгэлIыр лейзехьэу къызыхэщ поэмэр дигу ирихьми, фIыуэ щIэдмылъагъур. Хьэутий апхуэдэ Iуэху еплъыкIэр зэгъэзэхуэжа хъуным фIыкIэ щыхоIэбэ мы тхылъым. Езыр зыкIэлъыплъа тхыгъэхэм япкъ иткIэ, абы къыджеIэ, япэрауэ, Лермонтовым и поэмэм лъабжьэ хуэхъуар нэгъуэщI хъыбару зэрыщытыр. ЕтIуанэрауэ, Мамсрыкъуэ гум зэрыдэмыхьэн шыфэлIыфэм ирагъэувэу хузэхалъхьа урыс лъэпкъ уэрэдыжьыр къихь пэтрэ, укъуэдияуэ пхегъэкI ар зэхэзылъхьахэм лъэпкъхэр щIызэпэщIэувэн щхьэусыгъуэ къызэраугъуеям ищIыIужкIэ, зрапх къэхъукъащIэри щыуагъэншэу къызэрамыIуатэр. Апхуэдэ щIыкIэу Щоджэным зэуэ Мамсрыкъуэ еухеижри, ар зэрыщытар нэгъэсауэ зи нэгу щIэмыт дэри Iуэхум нэгъуэщI зыгуэ-ру дрегъэгупсыс.
ЩIэщыгъуэу уоджэ щIэныгъэлIым «Ди зэманым и лIыхъужь» повестым хэт Бэлэ къызыхэкIа кавказ лъэпкъым теухуа зэдауэхэм кIэ зэрырит тегъэщIапIэхэми. Хахуагъ ин хэлъу Щоджэныр топсэлъыхь Лермонтовыр фIыуэ зылъагъу тхылъеджэхэм усакIуэр я нэгу къызэрыщIэувэ щIыкIэм пхъашэу теIэзэщIыхьа «цIыхугъэ» щхьэхуэхэм. ЗэрыбкIэ къэщыпауэ зэджэ дэтхэнэ тхыгъэми игъэщхьэрыуэ куэд зэрыщыIэр нобэрей хъыбар зэIэпыхыпIэхэм ди нэгу щIагъэкI. ЩIэныгъэлIым и Iуэхур нэхъ гугъужщ: ар зэлэжьыр къэралым тридза тхылъщ, итыр пэжрэ пцIырэ езыр-езыру зэхигъэкIыжын хуейуэ. БлэкIа зэманым утыку кърахьа, «гукъэкIыж» зыфIаща, пщIэ зиIэ тхылъхэм ихуа тхыгъэхэм зэхэдзыкIэ ткIийкIэ ябгъэдохьэри, Хьэутий щыхьэт псалъэхэри, акъылым узыхуишэхэри, бгъэдыхьэкIэ нэхъ узыншэ зиIэхэм я жыIэгъуэхэри зэпилъытурэ, Лермонтовыр теплъаджэу, цIыху мыхьэнэншэу щыта хуэдэу зыгъэIуахэм къытрагъэуа фэ мыщIагъуэр кIэрегъэкъэбзыкIыж.
«Шэч закъуи хэмылъу, гузэвэгъуэ дыдэщ, я дзэ мышу, урысей щIэныгъэм апхуэдэ напэкIуэцI хьэдэгъуэдахэхэр хагъэхьэныр къабыл зэращIыр, Лермонтовым тетхыхьу къызэрекIуэкIам и фIыгъэкIэ зыхуэмыныкъуэIауэ зи гъащIэр езыхьэкIа литературэ щIэныгъэлIхэм усакIуэм и пщIэр яIэтыжын, захуагъэр трагъэкIуэн папщIэ зызыгъэхъеин къазэрыхэмыкIыр», — гупсысэ хахуэ къыщегъэнаIуэ Щоджэн Хьэутий «Напэ зимыIэ цIэимыIуэм усакIуэм трилъхьа пцIыр» зыфIища Iыхьэм.
Зэрыхъу хабзэу, щIэныгъэ Iуэхум хыхьа псоми лъагъуэ гуэр пхаша нэужь, абы псом нэхърэ нэхъыфIу хащIыкIыу залъытэжу хуожьэ. ЩIэныгъэлIыр и цIэм хуэфащэу щыщытым деж ар Iуэху щхьэпэщ. Ауэ нэхъыбэм дэтхэнэ зыри хьэл пыухыкIа, гурей-гурыфI зиIэ цIыху къызэрыкIуэу къыщынэкIэ, цIыху цIэрыIуэм и гъащIэ гъуэгу апхуэдэхэм зэфIагъэувэжар лъэныкъуабэ мэхъу. Армырауэ пIэрэ и щхьэусыгъуэр Щоджэн Хьэутий Лермонтовым и къекIуэкIыкIам-рэ и IэдакъэщIэкIхэмрэ зыджхэм ящыщу зи цIэр нэхъ Iуа Андроников Ираклий зытес лъагапIэр «щIигъэсысыр». Шэч хэлъкъым совет зэманым узылъэIэсыпхъэ дэфтэрхэр иджы хуэдэу хуиту зэрыщымытам. КъищынэмыщIауэ, къэхутакIуэхэм зыхуей псори жаIэфын хуэдэу, унафэ ткIий къащхьэщымыту къекIуэкIакъым. Абы и щыхьэт гъэщIэгъуэнхэм язу Щоджэным къехь Лермонтовыр Пушкиным къызэрыщхьэщыжам щхьэкIэ ягъэкъуэншами, ар пащтыхьым ены- къуэкъу усакIуэу зэрыщымытар. Уеблэмэ, а зэманым Урысейм и тепщэр ягъэпудыну пабгъэхэм япэпсалъэу зэхилъхьа сатыр зыбжанэм я фIыгъэкIэ, абы и «Кавказ тезырри» щабэ хуащIауэ зэрыщытам гу лъыдегъатэ.
Щоджэн Хьэутий гъэ блэкIам илъэс 80 ирикъуащ, ар егъэджэныгъэ IуэхумкIэ республикэм пщIэ лъагэ къыщызылэжьа нэхъыжьхэм язщ. Абы илъэс зыбжанэкIэ къыдигъэкIащ «Щоджэн лъэпкъыр» зыфIища газетыр. «Уи IэнатIэ узэрыпэрытым хуэдэу Iуэху дахэ куэд зэрызэфIэпхыфынур ди фIэщ ищIащ ди нэхъыжьыфIым и щапхъэм», — Хьэутий зи унафэщIу щыта, Нарткъалэ дэт 5-нэ еджапIэм и лэжьакIуэхэр гуапэу топсэлъыхь абы. КъызэрыщIэкIымкIэ, тхьэмадэм усэ зэхэлъхьэнри и хамэкъым. Армырамэ, Лермонтовым и сатырхэр апхуэдэу гум нэсу зыхищIэнтэкъым, и тхылъыр къэзыщтэ дэтхэнэри езым и Iуэху еплъыкIэм лъэIэсын хуэдэуи тепсэлъыхьыфынтэкъым. Литературэмрэ тхыдэмрэ дихьэх ди лъэпкъэгъухэм ягу зэрырихьынум нэмыщI, Урысей литературоведением увыпIэ щхьэхуэ щызубыдыфын лэжьыгъэ щхьэпэщ Щоджэн Хьэутий и Iэдакъэ къыщIэкIа, фыкъеджэну фызытедгъэгушхуэ тхылъыр.
ЧЭРИМ Марианнэ.
