«Адыгэ псалъэ» газетым и обозреватель ХЪУАЖЬ Фахъри: МэшбащІэ Исхьэкъ ди хэкум и цIэр Тыркум фIыкIэ щыжрегъэIэ
МэшбащІэ Исхьэкъ Тыркум щригъэкІуэкІа литературэ зекІуэм теухуауэ хъыбар кIэщI тетащ ди газетым. Иджы абы нэхъ убгъуауэ щыгъуазэ фыхуэтщІу аращ.
Дызэрыгушхуэ ди тхакIуэшхуэ МэшбащIэ Исхьэкъ 2016 гъэм щэкIуэгъуэм и 19 – 23-хэм Тыркум щыIащ. Абы дригъусащ Адыгэ республикэм щэнхабзэмкIэ и министру щэнейрэ щыта Жэмыфэ (Чемсо) Гъазий, Исхьэкъ и тхылъхэр тыркубзэкIэ зэзыдзэкIа Инэмыкъуэ Мэулид, сэ — Хъуажь Фахьри, а псор зи жэрдэму, литературэ зекIуэр зи мылъкукIэ къызэрагъэпэща ди хэгъэрей Нэгъуей Яшар сымэ.
Бурсэ къалэм.
Дюзджэ щагъэлъапIэ.
ИСХЬЭКЪ Тыркум и щыпэкIуэтэкъым. Ар 1976 гъэм къыщыщIэдзауэ мызэ-мытIэу щыIащ а къэралым, ауэ абы щыгъуэ нэхъ зыхуэзар адыгэхэр арамэ, иджы димылъэпкъэгъу куэдми, къэралым и лэжьакIуэхэми, абыхэм я тхьэмадэхэми, тырку журналистхэми яIущIащи, абы мэхьэнэшхуэ зэриIэм шэч хэлъкъым. А псори зи фIыщIэр, щIыпIэ куэдым къыщацIыху, Хэкужьми фIыкIэ зи гугъу щащI ди ныбжьэгъуфI Нэгъуей Яшарщи, абы ину фIыщIэ худощI.
МэшбащIэ Исхьэкъ япэу зрагъэблэгъар Истамбыл дэт уней еджапIэ нэхъыщхьэ щхьэхуитхэм ящыщу икIи къэрал политикэм имыдэ темэхэри къэзыIэтыфу Билги университеткIэ зэджэрщ. Абы и пэшышхуэ дызрагъэблэгъам щIэсащ адыги, абази, нэгъуэщI кавказ лъэпкъхэми, тыркухэми ящыщу цIыхуищэм щIигъу. Дауи, университетым и еджакIуэхэр нэхъыбэт. Абы егъэджакIуэхэри, нэгъуэщI хьэщIэхэри яхэтт. Ешхэ-ефэ, къафэ-джэгу, уэрэд-макъамэ хуэдэ нэгузегъэужьыгъуэ зыхэмыт щIэнIуатэ гъур къудейм апхуэдиз цIыху къекIуалIэу куэдрэ ухуэзэркъым. ИтIани, ахэр сыхьэтищым щIигъукIэ мыхъейуэ-мыбауэу жыхуаIэм хуэдэу, къыдэдаIуэу щIэсащ пэшым. Истамбыл и уэрамхэр машынэкIэ зэрыкудам къыхэкIкIэ дыгувэу, сыхьэт нэблагъэкIэ зэрызэдгъэжьари абы хыубжэжмэ, ахэр зыхуэдэ гупыр нэхъ гурыIуэгъуэ хъунущ.
ЩIэнIуатэр иригъэкIуэкIащ Чэлэмэтхэ япхъу Чигдем. Арат ди программэр къызэзыгъэпэщари. Ар профессионалщ, езым фирмэ иIэщ мыпхуэдэхэр къызэригъэпэщу, ауэ иджыри къэс зэи адыгэхэм ятеухуауэ апхуэдэ Iуэху зэрыхэмытам къыхэкIыу, илъэгъуар, зэхихар хуабжьу гъэщIэгъуэн къыщыхъуащ. Чэлэмэт Чигдем дэ къыджиIащ: «Иджыри къэс мыпхуэдэ зэхуэс куэд езгъэкIуэкIащ. Си лъэпкъым и щэнхабзэм теухуауи сытхащ, сыпсэлъащ, зэхыхьэхэр зэхэсшащ, ауэ си адэжь щIыналъэм нобэ хуэдэу гурэ псэкIэ гъунэгъу сыхуэхъуакъым. Хэкужьым апхуэдизу гъунэгъу сызэрыхуэпщIыжам щхьэкIэ ину фIыщIэ, щIыхь пхузощI, Исхьэкъ, Тхьэм куэдрэ утхуигъэпсэу». Псом хуэмыдэу, адэжь щIыналъэм къэгъэзэжын гупсысэр цIыхухэм ядэзымыIыгъхэм, хэкур зыхэт Урысей Федерацэм нэфIкIэ къемыплъхэм апхуэдэу жызыIэн къахэкIащ МэшбащIэм и фIыгъэкIэ.
Чэлэмэтхэ я пхъум япэ псэлъэгъуэр Инэмыкъуэ Мэулид иритащ. Абы я гугъу ищIащ Исхьэкъ и IэдакъэщIэкIхэм, ахэр зытеухуахэм, я гъэпсыкIэм, и тхыгъэхэм хэт лIыхъужьхэр «къызэригъэпсалъэм», нэхъ гъэщIэгъуэну абыхэм яхэлъхэм.
Псэлъэгъуэр Жэмыфэ Гъазий къыщылъысым, абы жиIащ Исхьэкъ и тхылъхэм зэрыщIапIыкIар, абыхэм еджэурэ къызэрытэджар, ауэ аргуэру щIиджыкIыжын зэрыщIидзэжар. Сыту жыпIэмэ, МэшбащIэм и тхылъхэр зэ уеджэу хыфIэбдзэж хъунухэм ящыщкъым, абыхэм щIэныгъэ куу яхэлъу, уеджэху щIэ, гъэщIэгъуэн гуэр къахыбохыф.
Пэшым щIэсу хъуар зэжьэр Исхьэкъти, псэлъэгъуэр абы деж щынэсым, Iэгуауэм зрагъэIэтащ.
«Сэ мыбы сыкъэзыхьар си адыгэгурщ»
АПХУЭДЭУ псэлъэн щIидзэрт МэшбащIэ Исхьэкъ, итIанэ абы къригъэкIыр зэпкърихыжырт: абы къызэщIеубыдэ адыгэбзэр, адыгэ хабзэр, адыгэ тхыдэр, адыгэм и щхьэм кърикIуа гуауэшхуэр, адыгэм и лIыгъэр, и гущIэгъур, и дуней еплъыкIэр, и цIыхугъэр. Исхьэкъ абы хэту яхуиIуэтащ и анэм, и адэшхуэ-анэшхуэхэм езыр адыгэ хабзэм, ди тхыдэм зэрыщIапIыкIар, итIанэ ахэр дунейм яригъэцIыхуну и пщэ зэрыдилъхьэжар, тхакIуэ гъуэгуанэм зэрытеувар, сыт щыгъуи и анэдэлъхубзэмкIэ зэрытхэр, тхылъищэм нэблагъэ зэриIэр, ахэр урысыбзэкIи нэгъуэщIыбзэхэмкIи къызэрыдагъэкIар, абыхэм ящыщу тIощIым щIигъур зэрыроманыр, романхэм ящыщу 6-р Урыс-Кавказ зауэм, ИстамбылакIуэм, хэхэс гъащIэм зэратеухуар, плIыр хьэрыпыбзэкIэ, щыр тыркубзэкIэ къызэрыдэкIар, иджыри зэрызэрадзэкIыр.
«Сэнауш зыхэлъ цIыхур тхэнумэ, и анэдэлъхубзэрщ зэрытхэн хуейр. Сыту жыпIэмэ, цIыхур зэрыгупсысэр, и гум щыхъэхэр нэхъыфI дыдэу къызэриIуэтэфыр и анэдэлъхубзэрщ. АнэдэлъхубзэкIэ птхаращ цIыхубэм я гум нэсыр», — яжриIащ Исхьэкъ къедаIуэхэм.
«Сэ адыгэ лъэпкъым и щхьэм кърикIуа гуауэращ тхакIуэ сызыщIар. И лъэпкъ тхыдэр фIыуэ зымыщIэр, зыхэзымыщIэр тхакIуэ хъуфынукъым, хъуми, жыжьэ нэсыфынукъым», — пищащ МэшбащIэм. «Сэ епщыкIузанэ лIэщIыгъуэм къыщыщIэдзауэ адыгэ лъэпкъым и тхыдэр, абы и щхьэм кърикIуа гуауэр къыщызогъэлъагъуэ си тхылъхэм».
Дауи, абы и закъуэкъым Исхьэкъ и тхылъхэм къыщигъэлъагъуэр, атIэ адыгэр адыгэ зыщIа и хабзэри къыщегъэлъагъуэ. «Зи цIэ дымыщIэж ди адэшхуэхэм я адэшхуэжхэм къытхуагъэнауэ хабзэ диIэщ дэ адыгэхэм. Абы адыгэ хабзэкIэ доджэ. Ар мытхауэ конституцэщ», — жиIащ абы.
Сэри, сызэрыюристым и фIыгъэкIэ, щIызгъужащ: конституцэ къудейкъым, мытхауэ юридическэ системэ псо мэхъу ар, нанур анэм и фэм щыхидзам къыщыщIэдзауэ щIалъхьэжыху и гъащIэм и дэтхэнэ щIыпIэри иубзыхуу.
Исхьэкъ тхакIуэр зэрыщытын хуейми яхутепсэлъыхьащ, щапхъэхэри къихьурэ, зэзэмызэ езыми зиумысыж-зиухеижурэ.
«Си тхылъхэм зэи джатэр лъыпсыр къыпыжу къыщызгъэлъагъуэркъым, — жиIащ абы, — сыту жыпIэмэ, тхакIуэм къалэну зыхуигъэувыжын хуейр мамырыгъэрщ, зэкъуэшыгъэрщ, и къалэмыр зыхуигъэбзэн хуейр лъэпкъхэр зэпэгъунэгъу, зэныбжьэгъу зэрыхъунырщ. Ауэ абы щхьэкIэ пэжыр щIэббзыщIын щыIэкъым. Пэжыр пэжщи, гува-щIэхами къыпфIыщIэпщынущ. Сэ къехьэкI-нехьэкI, нэфI-ней сиIэкъым, къэхъуа-къэщIар зэрыщытым тету къызогъэлъагъуэ. Зыри згъэмысэркъым, згъэкъуаншэркъым. Зыми IэштIым езгъэлъагъуркъым, си Iэр хуэсщIыркъым. Зыми сыкъыщхьэщыжыркъым. ФIыр фIыщ, Iейри Iейщ. ФIыри Iейри гъащIэм щызэхэтщ, ауэ сыт щыгъуи фIыращ щытекIуэр, щынэхъыщхьэр».
ЦIыхухэм къэхъуа-къэщIар ипэжыпIэкIэ къыщащIэкIэ, зэбияхэми нэхъ тыншу гъуэгу къыхуагъуэтыфынущ зэфIыжыным, зэныбжьэгъуным. IитIыр зэрымыщIэу зэрыфыщIми, зэрыщIэмэ, зэрытхьэщIыфынущ. ЦIыхухэр зэхуэзэху зэрощIэ, зэрыщIэху зэротхьэщI, нэхъыфIым, нэхъ дахэм, тхъэгъуэ-гуфIэгъуэм хуокIуэ. Апхуэдэурэ гъащIэм, зэкъуэшыгъэм, мамырыгъэм зеужь.
Адыгэр лъэпкъыпсэ-хэкупсэу щытмэ, абы къэралхэри зэришэлIэнущ
ИСХЬЭКЪ и «адыгэгум» хэту хэкуми лъэпкъми ятепсэлъыхьащ. «Адыгэ лъэпкъри, адыгэбзэри, адыгэ хабзэри къыщыхъуар сэ сыкъыздикIа Кавказырщ, Шэрджэсырщ, фи адэжь щIыналъэрщ. Адыгэр Кавказым и щIыдэхъу лъэпкъщ. Сыт и лъэныкъуэкIи щIыпIэ дахащэщ Тхьэм къыдипэса ди хэкур. Абы къехъуапсэу къемыбгъэрыкIуа къэнакъым жыпIэми, ущыуэщэнукъым. Ауэ псоми ди адэшхуэхэм псэемыблэжу щахъумащ ди Хэкур.
Нобэ адыгэ лъэпкъыр дуней псом и къэрал куэдым (50-м нэблагъэм) щопсэу. Ауэ дэнэ дыщымыпсэуми, ди адэжь щIыналъэр зэи зыщыдгъэгъупщэ хъунукъым. Ухэкупсэным къикIыр аращ. Дунейм теткъым си хэкур зыпэсщIын, ауэ, итIани, сылъэпкъыпсэщи, адыгэр дэнэ щыпсэуми, абыхэм «Хэку» зыфIаща щIыналъэхэр сэри си хэкуу къызолъытэ. Мис, Тыркум сыт щыгъуэ сыкъакIуэми, хамэ къэрал сыкъыщыхута хуэдэу къысщыхъуркъым. Иорданиери, Сириери, Израилри апхуэдэщ. Сирием къыщыхъухэр сытым хуэдэу си жагъуэ хъурэ?! Апхуэдабзэу, си жагъуэ хъуат нэгъабэ ди къэралитIыр зэрызэщыIеяр. А хъыбарыр сэ Мэзкуу Жылагъуэ палатэм и зэIущIэм сыхэсу зэхэсхати, ар си жагъуэ зэрыхъуар, си гур зэрыкIэзызар пхужыIэнтэкъым! Дауэ си жагъуэ мыхъунрэт?! Урысеймрэ Уэсмэн империемрэ я гъащIэр зэбийуэ къахьами, иужьрей илъэсипщI-пщыкIутхум ныбжьэгъуфI зэхуэхъуат. Абы и фIыгъэкIэ адыгэхэр, къэралитI мыхъуу, къалэ щхьэхуитIым дыщыпсэу хуэдэу, дызэхыхьэф дыхъуат. Ауэ, ар апхуэдэу зэрымыкIуэнур, и пIэ зэриувэжынур си псэм ищIэрт, мыгувэу и пIэм ирагъэувэжарэт, жысIэрт. Ди къэралитIым я президентхэм — Эрдоганрэ Путинымрэ — абыкIэ лIыгъэ къызэрагъэлъэгъуам щхьэкIэ ину фIыщIэ яхузощI. Абы фэри, хэкурысхэми ди IыхьэфI хэтлъхьауэ си гугъэщ. Сыту жыпIэмэ, КАФФЕД-м и тхьэмадэ Хьэгъундокъуэ Яшар Эрдоган зэрыхуэзар дощIэ. Ди дежкIи ди хасэхэм, Дунейпсо Адыгэ Хасэм ялъэкI къагъэнакъым.
Исхьэкъ и къэпсэлъэныгъэр зэфIэкIа нэужь, упщIэ-жэуапхэми пIалъэ къыхуагъанэрт. Сыт хуэдэ упщIэ кърамытми, хуэфэщэн пэгъуэдз яритыжырт Исхьэкъ. Нэхъыбэр жэуапхэмкIэ арэзы зэрыхъури къахэщырт. Дауи, цIыхухэр зэхуэдэкъым, зэрагъэсам, зыхуеджам, зыхэт гупым, нэгъуэщIхэми къахэкIыу дэтхэнэ зыми езым и еплъыкIэ иIэжщ. ЗэрытщIэщи, адэжь щIыналъэм, ар зыхэт Урысей Федерацэм нейкIэ къеплъри мащIэкъым. Апхуэдэхэм ящыщ гуэрым жиIащ: «Уэ уи романхэм адыгэхэр, адыгэм ди лIыхъужьхэр, ефэндыхэр Iей дыдэу къыщыбогъэлъагъуэ, хэутэн щыбощI. Ар апхуэдэу щIэхъур сыт? Апхуэдэу фымытхмэ, фрагъэзу, къыфтракъузэу ара? Псалъэм щхьэкIэ, Гамзатов Расул Щамил теухуауэ итха мыхъумыщIэхэм хущIегъуэжри, и ныбжьыр ирикъуа нэужь, «къысхуэвгъэгъу, сыщыуащ» жиIэжыфащ. Ауэ Бэгърат Шинкубэ Бэрзэдж Джырандыкъуэ игъэпуду итхахэр имыгъэзэхуэжу дунейм ехыжащ. Уэ апхуэдэу птхахэм щхьэкIэ ущIегъуэжыркъэ?»
Исхьэкъ упщIэм къызэщIигъэплъами, фэкIэ къызыхигъэщакъым. «Гамзатов Расул, ныбжькIэ сэ нэхърэ нэхъыжьами, си ныбжьэгъут. И махуэ лъапIэ псоми сахэтауэ жыпIэ хъунущ, ауэ апхуэдэу «къысхуэвгъэгъу» жиIэжауэ сщIэркъым. ЖиIэжауэ щытми, ар езым, я лъэпкъым я Iуэхужщ. Щамил и лъэпкъым — авархэм — яхуищIам щхьэкIэ иухеижа хъунщи, абы емыкIу хэлъкъым. Ауэ Щамил и ягъэшхуэ адыгэ лъэпкъым къызэрыдигъэкIар сэ сощIэри, абы щхьэкIэ апхуэдэ схужыIэнукъым. Сэ сызыхущIегъуэжын стхакъым. Бэрзэдж Джырандыкъуэ теухуауэ фэ фымыщIэ куэд сэ сощIэ. Къыттеуэну зызыгъэхьэзыра урысыдзэм я пашэм, мазитI пIалъэкIэ къыттемыуэну гурыIуэри и лъэпкъэгъухэр уней кхъухь къищтэу пIащIэгъуэкIэ зэрыришам и закъуэми ирикъунщ. Сэ зыми имылажьэ теслъхьакъым.
Сэ згъэмысар ефэндыхэр аракъым, «молэмыхъу IэнэухъуэнщI» жыхуаIэм хуэдэу, КъурIэным къикIыр къагурымыIуэу, нэгъуэщIхэм гъэпцIакIуэу къагъэсэбэпахэращ. Пэжщ, диныр Iумпэм щащI лъэхъэни щыIащ, ауэ унагъуэ куэд щыIэщ, я диныр IэщIыб ямыщIауэ. Сэ сыкъызэрыхъухьа унагъуэми диныр сыт щыгъуи щызэрахьащ. Си анэшхуэ-си адэшхуэхэр КъурIэн еджэрт, нэмэз ящIырт. Абыхэм къащIэнауэ илъэс 300 и ныбжьу КъурIэн сохъумэ сэ. КъурIэныр япэ дыдэ адыгэбзэм изылъхьар сэращ. Пэжщ, ар си закъуэу сщIакъым, Куэшбей Пщымахуи сигъусащ, ауэ япэ тедзэгъуэр си мылъкукIэ къыдэзгъэкIащ. Сэ сыдинырылажьэу, нэмэз сщIыуэ жысIэфынукъым, ауэ Тхьэр сигу илъщ. Жэщ къэс си унагъуэм, си лъэпкъым щхьэкIэ Тхьэм семылъэIуу сыжеижыркъым, сыкъызэрыушуи апхуэдабзэу солъэIури, итIанэ лэжьэн щIызодзэ. КIэщIу жытIэнщи, ефэнды нэпцIхэрщ сэ згъэкъуаншэр. Ахэри згъэкъуаншэу аракъым, зэрыщыту къэзгъэлъагъуэ мыхъумэ. Аращи, сэ сызыхущIегъуэжын стхакъым. Стхауэ хъуам архивхэм къыщызгъуэта тхыгъэхэр я тегъэщIапIэщ. Дауи, стхахэр зигу иримыхьыни щыIэнущ. ЦIыхухэр псори зэуэ арэзы пхуэщIынукъым. Сэ стхащ, мис мы щIалэхэм зэрадзэкIри фи пащхьэ къралъхьащ. Фигу ирихьмэ, феджэ, фигу иримыхьрэ… Тхылъым жинт щIытелъым и щхьэусыгъуэхэм ящыщщ ар зэтеппIэу бгъэтIылъыжыныр, аращи, фигу иримыхьмэ, зэтефпIи вгъэтIылъыж.
«Фрагъэзрэ, къыфтракъузэрэ?» жыхуэпIам теухуауэ вжесIэнщ. Къэрал здэщыIэм текъузэныгъэ гуэр щымыIэнкIэ Iэмал зимыIэщ. Арыншамэ, «хаос» хъунущ. Ауэ тхакIуэм «мор тхы, мыр умытх» жиIэу зыми къытрикъузэфынукъым. Зыщыпсэу щIыуэпсыр, къэралыр, жылагъуэр зэрыщытыр къызыгурыIуэ, зыхэзыщIэ тхакIуэм сыт жиIэну хуейми жиIэфынущ, жыIэкIэ къыхуигъуэтыфынущ. Пэжщ, зэманым зехъуэж. Зэгуэрым зыгуэрхэр птхы мыхъуну щытамэ, итIанэ псори птхы хъуну зэман къокIуэж. Зыхуейр зымытхыфын, абы тхыкIэ къыхуэзымыгъуэтыфын тхакIуэ щыIэкъым. Адрейуэ жаIэхэр IуэрыIуэтэжщ, пропагандэщ».
Исхьэкъ и жэуапыр, къеупщIахэм къазэрыщыхъуар тщIэркъым, ауэ куэдыр арэзы зэрищIам гурыщхъуэ хэлътэкъым.
Исхьэкъ тхакIуэ къудейм къыщымынэу, депутату зэрыщытари яжриIащ. Иджыри жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм, Дунейпсо Адыгэ Хасэм и чэнджэщэгъухэм я нэхъыжьу зэрыщытри, Мэзкуу щыIэ Жылагъуэ палатэм зэрыхэтри, Адыгэ Республикэм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм илъэс 54-м щIигъуауэ зэритхьэмадэри, Урысейм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэ къуэдзэу зэрылажьэри яжриIащ. Дауи, дэри яжедмыIэу къэнакъым Исхьэкъ адыгэ республикэхэми, Абхъазми, Краснодар крайми, Урысей Федерацэми, СССР-ми пщIэшхуэ къызэрыщыхуащIыр, щIыналъэ зыбжанэм я цIыхубэ тхакIуэу зэрыщытыр, саугъэт куэд къызэрыхуагъэфэщар, икIэм-икIэжым, езыр псэууэ и мывэ фэеплъ махуэ зыбжанэ ипэкIэ къызэрызэIуахар.
Исхьэкъ литературэ институтым щыщеджэм тырку усакIуэ цIэрыIуэ Назым Хьикмэт зэрыхуэзари яжриIати, ар куэдым яфIэгъэщIэгъуэн хъуащ. Псом хуэмыдэу «Тырку хъыбар» жыхуиIэ газетым и журналистым абы теухуауэ упщIэ куэд къритащ, интервью къыщриIыхым. Абы теухуауэ Исхьэкъ жиIар мыращ: «Ды дызыщыпсэу общежитхэр зыдэтым ари щыпсэууэ зэхэсхати, хъыбар хуезгъэхьри сызыхуигъэзэну селъэIуащ. ЩIалэ цIыкIущ жимыIэу арэзы хъури, щыпсэу унэм сыщыхуэзащ абы икIи мыпхуэдэу жесIащ: «Сэ уи деж сыкъэкIуэн щIэхъуам щхьэусыгъуитI иIэщ. Зыр, уэ узэрыусакIуэ цIэрыIуэр аращ, абы щхьэкIэ узэзгъэцIыхуну си нэ къикIырт. ЕтIуанэри, уэ укъыздикIа къэралым си лъэпкъэгъухэр – шэрджэсхэр — щыIэрэ щымыIэрэ, щыIэу щытмэ, пцIыхурэ умыцIыхурэ зэзгъэщIэну аращ». Хуабжьу дахэу къыспэгъуэкIат, зимыгъэпагэу уэршэрэгъу къысхуэхъуат. Адыгэхэр зэрицIыхури къызжиIэри хуабжьу ящытхъуащ, лIыгъэ зэрахэлъыр, зэрыпэжхэр, я псалъэ зэрытетыжхэр къыхигъэщащ. Сытхэну сызэрыхущIэкъур щыжесIэм, и гуапэ хъуащ икIи къызэущиящ: «УмыувыIэу тхэ, уи лъэпкъым и блэкIар тхы». Шей дызэдефэри сэ сыкъыщIэкIыжауэ щытащ».
Абы и зы усэм щыщ едзыгъуиплIи къахуеджэжащ Исхьэкъ къедаIуэхэм:
«Сэ симысым,
Уэ уимысым,
Дэ димысым,
Дауэрэ къэнэхуну кIыфIхэр!?»
ЩЭКIУЭГЪУЭМ и 21-м Истамбыл и Кадыкёй районым дэт, къатитхуу зэтет Мыхъурдар тхылъщапIэ цIэрыIуэми гуп хъарзынэ къыщыхуэзэри и тхылъхэм Iэ щыщIрагъэдзащ. Абы хэту «Ени Шафак» («Нэхущ щIэрыпс») жыхуиIэ кIэзетыр къелъэIури, убгъуауэ къепсэлъылIащ. А махуэ дыдэм и пщыхьэщхьэм, Истамбыл дэт хасэхэм я нэхъыжь Кавказ щIэнхабзэ хасэм ирагъэблагъэри, адыгэ куэдым жэщыбг хъуху щадэуэршэращ. ЩэкIуэгъуэм и 21-м МэшбащIэр Дюзджэ къалэ университетым и адыгэбзэ-адыгэ литературэ къудамэм и унафэщIхэм, и егъэджакIуэхэм, и еджакIуэхэм яхуэзащ. А факультетым и къудамэм адыгэбзэ щызэзыгъэщIэну хэтхэм я псэлъэкIэм, ахэр Исхьэкъ и усэхэм къызэреджэм ирагъэдэIуащ, езыхэри Исхьэкъ и псалъэм, усэ къызэреджэм я гуапэу, яфIэгъэщIэгъуэну къедэIуащ.
А махуэ дыдэм хьэщIэхэр Адэпэзэр къалэм и адыгэ хасэм иригъэблагъэри, хасэм и зэхуэсыпIэ залым нэхъыжьи нэхъыщIи, адыги абази зыхэт гупым ядэуэршэращ. Зэхуэзэр жэщыбгми яухатэкъыми, жэщым абы нэху къыщекIри, иужьрей махуэм (щэкIуэгъуэм и 22-м) Бурсэ къалэм кIуащ. Абы Думэныщ Фэтхьи Хэкужьым щытриха сурэтхэм я гъэлъэгъуэныгъэ ягъэхьэзырауэ дрихьэлIэри, ар Исхьэкърэ къалэ унафэщIымрэ зэгъусэу къызэIуахащ. Ар зэфIэкIа иужькIэ, а зал дыдэм кърихьэлIа цIыху куэдым Исхьэкъ япсэлъащ.
Жэщым Нэгъуей Яшар плIыуэ зэтет и унэшхуэ хъарзынэм хьэщIэ гупыр щигъэхьэщIэри пщэдджыжьым жьыуэ кхъухькIэ аргуэру Истамбыл ишэжащ. Исхьэкъ Истамбыл къыщыпэплъэрт СулътIанбейли къалэжьейм и унафэщIымрэ Тырку Республикэм щэнхабзэмкIэ и министерствэм и къудамэу Истамбыл дэтым и тхьэмадэмрэ. КъинэмыщIауэ, ермэлыхэм я «Агос» жыхуиIэри яхэту, газетищым я журналистхэри Исхьэкъ зырызурэ къыхуэзэу къепсэлъылIэну къыхуэпIащIэрт.
СулътIанбейли къалэжьейм и Iэтащхьэми, щэнхабзэмкIэ министерствэм и тхьэмадэми дахэу, щIыхь къыхуащIу ирагъэблэгъащ Исхьэкъ. «Иджыри къэс Исхьэкъ зэрыдмыцIыхуар дэркIэ щыщIэныгъэшхуэщ, ар зи лажьэри дэращ, — жаIащ абыхэм. — Адыгэр ди къуэшу фIэкIа зэи хамэу тлъытакъым. А лъэпкъым къахэкIа мыпхуэдэ тхакIуэшхуэр иджыри къэс зэрыдмыцIыхуар ди щхьэм мыгъуагъэу худолъагъужыр».
Исхьэкъ и литературэ зекIуэр хуабжьу купщIафIэу, адыгэ тхыдэмрэ литературэмкIэ гъэнщIауэ, гушыIэ дахи хэлъу екIуэкIащ.
Тырку Республикэм щэнхабзэмкIэ и министерствэм и къудамэу Истамбыл дэтым и тхьэмадэм IуощIэ.
Бурсэ къалэм щыщ бысымхэм я гъусэу.
Дюзджэ къалэм щекIуэкI зэIущIэм.
Гум илъыр аращ бзэм жиIэр
ИСХЬЭКЪ гушыIэри фIэфIкъэ, зэзэмызэ ядэгушыIэрти, апхуэдабзэуи къыдэгушыIэжырт.
«Мыпхуэдэу щабэу сызэрыпсалъэм зыкъевмыгъэгъапцIэ, сэ сыбзаджэщ, псом хуэмыдэу лъэпкъ Iуэхум щынэскIэ, хуабжьу сыпхъашэщ икIи си псалъэм себлэжыркъым» жиIэри, Горбачёв Михаил парламентым и тхьэмадэу щытета, езыри абы депутату щыхэта лъэхъэнэм къыщыхъуа Iуэхугъуэ гуэр шыпсэ хуэдэу яхуиIуэтащ: «Премьер-министрыр хэтха нэужь, абы и япэ къуэдзэр хэхыным чэзур щынэсым Горбачёвым, Дэгужьей Виталий Хъусен и къуэ адыгэ щIалэм и цIэ-унэцIэр къриIуэри хуабжьу къыщытхъуащ, министр къуэдзэу зэрыщытами, хьэршым зыгъэлъатэхэм зэрахэтами нэсыжу, итIанэ и псалъэм «ауэ ар адыгэщ» жиIэри щIигъужащ. ЗысхуэмышыIэжу си Iэр ину къэсIэтри сыкъыщылъэтащ. Микрофоныр къысхуагъэсри жысIащ: «Уа, ныбжьэгъу Горбачёв! Премьер-министрым и япэ къуэдзэу къэбгъэлъэгъуа лIым дахэу и гугъу къэпщIа щхьэкIэ, «ауэ» жыпIэри, ипэм жыпIа псори ибудыжащ. Сыт «ауэ ар адыгэщ» щIыжыпIэжар? Ар урысу е куржыуэ щытын хуейуэ арат?» Апхуэдэу пхъашэу сыщыпсалъэм, укIытэжа, жиIам хущIегъуэжа хуэдэу къыспидзыжащ: «Исхак Шумафович, сэ ар къизгъэкIыу жысIакъым, къысхуэгъэгъу». Сытми, Горбачёвым и псалъэр иузэхужри, Дэгужьей Виталий Хъусен и къуэр 1991 гъэм премьер-министрым и япэ къуэдзэу хэтхыгъат».
(КъыкIэлъыкIуэнущ)
