
Къэбэрдей литературэм и фIыпIэ
Адыгэ литературэр и лъэщагъкIэ, дахагъкIэ ди Кавказ къуршхэм ебгъапщэ хъунумэ, а бгы уардэм зи лъагагъкIэ къахэщхэм ящыщщ ЩоджэнцIыкIу Iэдэм и цIэр зыхуэбгъэфэщэну щыгур. Адыгэ (Къэбэрдейм и мызакъуэу) гъуазджэм, щэнхабзэм заужьыным апхуэдизкIэ куэд хилэжьыхьащ, Iэдэм и фIыщIэм хуэфащэ увыпIэ ди тхыдэм щиIыгъщи, абы и IэдакъэщIэкIхэм, и цIэмрэ и щхьэмрэ цIыхубэм хужаIэ щытхъу псалъэхэм хэхъуэурэ екIуэкIынущ.
Cэ зи гугъу сщIынур ахэракъым — абыхэм куэд тражыIыхь, тратхыхь — сигу къэзгъэкIыжыну сыхуейт а цIыху гъуэзэджэм сыщыхуэзахэм щыгъуэ дэслъэгъуамрэ ноби сигу къэкIхэмрэ.
Япэу Iэдэм сыщыхуэзам (арат япэ дыдэу псэ зыIут тхакIуэу слъэгъуар) еянэ классым сыщеджэрт. Ди къуажэгъу щэджащэм ижь зыщIихуа школакIуэхэм закъуэтIакъуэ фIэкI яхэту къыщIэкIынтэкъым Алим и усэ гукIэ зымыщIэ, абы зригъэщхьу усэ, щэху-нахуэми зымытх. Сэри сыарат. А ттхы тIэкIури зыгуэрым щедгъэлъагъур зэзэмызэххэт — ауаным дыщышынэрэт хьэмэрэ укIытэр къыттекIуэрэт? Уеблэмэ литературэм фIы дыдэу хэзыщIыкI ди егъэджакIуэ Куэшмэн Серафимэ щыдгъэпщкIурт.
АтIэ, мис апхуэдэу усэ зэрыIыгъ къысIэщIэтхыхьри, сеуэри Къэбэрдей-Балъкъэрым и ТхакIуэхэм я союзым езгъэхьащ, си жьэкIэ жызмыIэIами, сигукIэ IэджэкIэ сыгугъэу. Мазэ хуэдиз дэкIагъэну письмоулъэ хужь къысхуэкIуащ, тхылъымпIэ кIапэ цIыкIу дэлъу. Абы итар ноби гукIэ сощIэ, зы псалъэ дэмыхуауэ: «Борис, уи тхыгъэхэр къытIэрыхьащ, деджащ. ЗыхущIэбгъэхьэрэ ТхакIуэхэм я союзым укъэкIуамэ, нэхъ гупсэхуу дызэпсэлъэнт. ЩоджэнцIыкIу Iэдэм».
ЗыхущIэзгъэхьэнтэкъэ! ЕтIуанэ махуэм Налшык сыкIуащ. Лъэсу. А зэманым нобэ хуэдэу машинэхэр дэнэкIи щызэблэжыртэкъым. ГъуэгупщIэри гъуэтыгъуафIэтэкъым. СыкIуащ Налшык, ди бэзэр гъуэгужьымкIэ — Щхьэлыкъуэ чырбыш заводым, Кэнжэм я губгъуэ унэм блэкIыу, Шыхъуэфэпс къуэ куур зэпиупщIу, кхъужьей IэплIакIуэхэр зэрыт жыг хадэм пхрыкIыу Затишьем, иджы КъБКъУ-р здэщытым, уезышалIэ гъуэгумкIэ. ТхакIуэхэм я союзым и унэри къэзгъуэтащ. Ар «Iуащхьэмахуэ» тхылъ тедзапIэр зыщIэс унэм и етIуанэ къатым хуэзэрт. Бжэм сыбгъэдыхьэри сытеуIуащ, итIанэ мащIэу Iусхащ. «КъыщIыхьэ», — зэхызох макъ щабэ. СыщIыхьэмэ, стIолым къыпэротэджыкIри къыспожьэ (къыспожьэ!) кIэстум хужь-гъуатIафэ зыщыгъ, зи натIэцыр мащIэу икIа лIы нэхутхьэху, зи нитIым гуапагъэр къыщIихыр. Апхуэдэу сигу къинащ Iэдэм, иужькIэ Iэджэрэ сыхуэза, нэгъуэщI фащэхэр щыгъыу мызэу слъэгъуа пэтми: лIы нэхутхьэху нэкIу хъурейуэ, натIэцыр мащIэу икIауэ, кIэстум хужь-гъуатIафэр хуэбыхъу-хуэбыхъуу щыгъыу, пыгуфIыкIрэ и нитIым гуапагъэм и хуабэр къыщIихыу.
Си Iэр къиубыдщ, сыдишэри, и пащхьэм сригъэтIысхьащ. ИтIанэ сызригъэцIыхури, си усэжь тIэкIухэри стIол къыдэгъэжым къыдихыжащ. Аргуэру зэ нэкIэ ирижэри зэпкърихын щIидзащ. Дауи, IэджэкIэ сыгугъат «зыхущIэгъэхьи къакIуэ» жиIэу къыщысхуитхым. Iэдэм Iэдэбу, сатыр, псалъэ зырызыххэу си усэхэр зэпкърихри, ахэр тха зэрымыхъуар хьэкъ къысщищIащ.
Ауэ «мыхэр хъуакъым жыпIэу щумыгъэтыжу тхэ. Тхэ, еджэ» жиIэу си Iэр къыщиубыдыжам, абы и «убэр» зымащIи щхьэрыгъажэ сщIатэкъым, апхуэдэу дахэу, балигъым хуэдэу пщIэ къысхуищIу къызэпсэлъати.
ЩоджэнцIыкIу Iэдэм цIыху хэтыкIэ дахэ зэриIэр, и къулыкъу, гъащIэм щиIыгъ щIыпIэ емылъытауэ, дэтхэнэ цIыхуми пщIэ хуищIу, гурыIуэрэ къыгурыIуэу зэрыщытам сэ нэхъ иужьыIуэкIэ мызэ-мытIэу срихьэлIащ.
Республикэм и ТхакIуэхэм я союзым иIэу щытащ лъэпкъ литературэр цIыхубэм я деж нэзыхьэс IуэхущIапIэ. Iэдэм и лIыфIыгъэкIэ къызэрагъэпэщауэ, Тхьэзэплъ Хьэсэн и унафэщIу. БюрокIэ зэджэу щыта а лэжьапIэм и фIыгъэкIэ усакIуэхэм, тхакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэр щIэкIыджакIуэхэм я деж нэхьэса хъурт. Литературэр езыр цIыхубэм яхыхьэрт, тхакIуэхэмрэ ахэр зыхуэтхэхэмрэ гъунэгъуу зэрыцIыхурт. Абы лъэныкъуитIми я сэбэп хэлът: литературэр бэм я деж нэсырт, езы тхакIуэхэри гъащIэм нэхъ щыгъуазэ хъурт.
АтI э, мис а бюром и фIыгъэкIэ гъэмахуэ хъупIэхэм щылажьэ Iэщыхъуэхэм е колхоз губгъуэхэм ит мэкъумэшыщIэхэм я деж дыщыкIуэм, куэдрэ слъагъурт Iэдэм езым нэхъ и ныбжьын тхьэмадэхэм ябгъэдэсу я закъуэу зыгуэрым зэрытепсэлъыхьыр, я гукъеуэ, гуфIэгъуэ къызэрырахьэлIэр. Апхуэдэ зэIущIэхэм иужькIэ зи Iуэху зэфIэзэрыхьа гуэрхэм щадэIэпыкъури мащIэрэтэкъым — КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутат, партым и обкомым хэт, а псор мыхъуми, фIэлIыкIышхуэ зиIэ тхакIуэм дежкIэ абы гугъуехь куэд хэлътэкъым.
Сигу къинэжащ СССР-р илъэс хыщI зэрырикъум и щIыхькIэ 1982 гъэм и дыгъэгъазэ мазэм Москва Кремлым и Уардэунэ Иным СССР-мрэ РСФСР-мрэ я творческэ союзхэм я зэхыхьэ щекIуэкIыу Iэдэм щыдэтлъэгъуа хабзэ дахэр, нэмыс щыпкъэр. А зэIущIэм хэтат Iэдэм щIыгъуу ди республикэм икIауэ ХьэхъупащIэ Хьэжбэчыр, Ерчэн Леонид, Даур Аслъэн, Молэ Владимир, Зумакуловэ Танзиля, Акъсырэ МуIэед, Каркаев Мухьэрбий, Крымшокалов Хьэмзэт сыми. НыбжькIэ нэхъ щIалэхэм Iэдэм и нэIэ къыттригъэт зэпытт, къыджиIэрт дэ ди фэ ди лъэпкъхэм къызэрыраплъынур. Езыр сыт щыгъуи хуэдэу екIуу зэщыхуэпыкIат, къызыхэкIа лъэпкъым и щIыхьыр иIэту, и пщIэр имыгъэлъахъшэу къэралышхуэм и цIыху цIэрыIуэхэм яхэтт.
НэгъуэщI зыкIи гу лъыстащ абы щыгъуэ: ди къуэш абхъазхэм, адыгейхэм, шэрджэсхэм тхакIуэхэу а зэIущIэм хэтхэм дежкIэ ар малъхъэдист. Зыгъэпсэхугъуэ зэманми хьэщIэщым щыдгъэзэжам дежи, абы и пэшым хьэщIэхэр куэду щызэхуэсырт. Псом хуэмыдэу куэдрэ Iэдэм тлъагъурт Шинкубэ Бэгърат, Жанэ Къырымырзэ сымэ я гъусэу.
ТхакIуэ цIэрыIуэм телъыджэу зыдригъэкIурт тхэнымрэ жылагъуэ Iуэху зехьэнымрэ: зыр адрейм сэбэп хуэхъуу, зым адрейр и щIэгъэкъуэну. Абы и мызакъуэу, а IуэхугъуитIым литературэм, тхакIуэ псоми я пщIэ къаIэтырт, тхэн Iуэхур зэрылъэпкъ Iуэхур наIуэ ящIу. Арагъэнт а зэманым тхакIуэхэм я псалъэм пщIэ щIиIэри. ЖызыIэн щыIэщ: литературэр партым и идеологие и лъэныкъуэкIэ къигъэсэбэпащ. Ар пэжынщ, ауэ апхуэдэ къэгъэсэбэпыкIэм я зэран лъэпкъ литературэхэм къекIа? Фигу къэвгъэкIыжыт тхылъу къыдэкIыу щытар зихуэдизыр, абыхэм я тиражыр здынэсу щытар. Тхылъхэр щэнми нэхъ егугъуу щытакъэ? Жылэ куэд щыIакъым тхылъ тыкуэн дэмыту. Абыи ТхакIуэхэм я союзым, абы и тхьэмадэу илъэс куэдкIэ лэжьа ЩоджэнцIыкIу Iэдэм и фIыщIэ мымащIэу хэлъщ.
ЩоджэнцIыкIу Iэдэмрэ абы и лъэхъэнэм псэуа тхакIуэхэмрэ литератор IэщIагъэм пщIэ, цIэ иIэ зэращIам и щыхьэтщ мыри. ЩоджэнцIыкIур КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и япэ сессиехэр къызэIузых нэхъыжьыфIу къекIуэкIащ. Ар пщIэт, щIыхьт езы тхакIуэм дежкIи, литературэм дежкIи.
Бзэ дахэ зыIурылъ, гъащIэм куууэ кIуэцIрыплърэ и лъащIэ дыдэм щекIуэкI къэхъугъэхэр къэзылъагъуфу дунейм тета тхакIуэ щэджащэм къигъэщIа усэ жьгърухэр, образ щIэщыгъуэхэр къэбэрдей литературэм и фIыпIэщ. Iэдэм нобэ си нэгум щIэтщ япэ дыдэ щыслъэгъуам ещхьу — цIыху нэхутхьэхуу, и нитIым гуапагъэр щIэзрэ ину пыгуфIыкIыу. Апхуэдэу ар дунейм тетащ. Апхуэдэу ар и тхыгъэхэм яхэту дунейм къытенащ.
Мэзыхьэ Борис,
тхакIуэ, УФ-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
Iэдэм и фэеплъ
ЩоджэнцIыкIу Iэдэм сэ къысхуищIар пхужыIэнукъым. Унагъуэ сихьауэ, сабийхэри цIыкIуу къуажэм дыдэст. Махуэ гуэрым ди куэбжэр нызэIужри, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм ныдэуващ, къуажэм лIыуэ дэсыр абы иужь ит хъунт. Абы щыгъуэм тхакIуэхэр ялъытэрт, Iэдэм зымыцIыху щыIэтэкъым. Къуажэм къыдыхьэу мыпхуэдэр къызолъыхъуэ щыжиIэм, лIы гупым унэр ирагъэлъагъуну гъусэ зыкъыхуащIауэ арат. Слъагъур къысфIэщI си гугъэт, си фIэщ хъуртэкъым си деж ЩоджэнцIыкIу Iэдэм къэкIуауэ.
«Нур» журналыр къызэIуахырти, абы сыщылэжьэну сригъэблэгъат. Нэщхъей сыкъызэрыхъуамкIэ, абы къыгурыIуащ сэ къуажэм сыкъыдэкIыну Iэмал сызэримыIэр. «Ди литературэр уи зэфIэкIым хуэныкъуэщ!» — жиIэу абы щыгъуэм къызэрыджиIар сэ зэи сщыгъупщакъым. Сытригъэгушхуэн папщIэ зэрыжиIар гурыIуэгъуэт, ауэ си дежкIэ ар куэд и уасэт! ИтIанэ къыпищащ: «Уэри, уи ныбжьэгъухэри Литературэ институтым фыщIыщедгъэджар зэдзэкIакIуэхэм дыхуэныкъуэти аращ…»
Арати, тхыгъэ зэздзэкIынухэр езым ищхьэкIэ нысхуишэурэ унэм сыщылэжьащ. А зэманым ТхакIуэхэм я союзым фонд яIэти, ахъшэ хъарзыни къыдатырт. Езым и «Щхьэгъубжэ нэху» повестри подстрочникыу зэрызригъэдзэкIат. «Мыбы тIэкIу ухэлэжьыхьыжмэ, тхылъ хьэзырщ. Москва къыщыдэзгъэкIынущи, ядэмэ, уэ уэзгъэщIынущ», — жиIат. АрщхьэкIэ къыхуадакъым, абы щыгъуэм тхылъ тедзапIэхэм езыхэм я зэдзэкIакIуэхэр яIэжт. Иужьым къыдимыгъэкIыу къихьыжащ. Абы лъандэрэ илъэс 30-м щIигъу дэкIащ. Нэгъабэ тхылъыр Iэдэм ипхъу Нинэ къысхуихьащ: «Мыр зэрызэрадзэкIар игу ирихьатэкъым, подстрочникым зэрыхэIэбэжа щыIэкъым, жиIэри. Тхылъым уэ уелэжьмэ, си адэм нэхъ къищтэрт», — жиIэри.
ЩIэрыщIэу селэжьыжри мы гъэм, тхакIуэшхуэр илъэсищэ щрикъум ирихьэлIэу, ар къыдэкIащ. Мы тхылъыр си дежкIэ Iэдэм и фэеплъщ.
Мэремкъул Ларисэ,
«Къэбэрдей-Балъкъэр» ГТРК-м и радиом и унафэщI, зэдзэкIакIуэ.
Москва щекIуэкI дунейпсо зэIущIэм хэтщ. 1985 гъэ
Куэдым я гум къинащ
Ди адэм и Iэрытххэм тхылъ дэлъхьэпIэ зыбжанэ яубыд. ТхылъымпIэ зэтелъхэр щызэтебдзкIэ, щхьэхуимыту узоупщIыж: «Зы гъащIэм къриубыдэу мыпхуэдизым дауэ узэрыхунэсынур? Сыт хуэдиз къарурэ зэманрэ уиIэн хуей, гупсысэ куу къэбгъэщIу, ар художественнэ тхыгъэу бухуэн папщIэ?» — жыпIэу. Абыхэм къищынэмыщIауэ, газетхэмрэ журналхэмрэ, радионэтынхэм, къэпсэлъэныгъэхэм щхьэкIэ абы итхам ущIэумыупщIэ.
Пэжщ, ди адэм и публицистикэр зэхуэдэкъым: яхэтщ гупсысэ купщIафIэхэр къызыщыIэтаи, урохьэлIэ я мыхьэнэкIэ нэхъ цIыкIухэми. Тхыгъэ куэд абы ятриухуащ ди тхакIуэхэмрэ усакIуэхэмрэ: Нэгумэ Шорэ, ПащIэ Бэчмырзэ, ЩоджэнцIыкIу Алий, ХьэхъупащIэ Амырхъан, КIыщокъуэ Алим, Кулиев Къайсын, Хьэх Сэфарбий, Мысачэ Пётр, Гъубжокъуэ Лиуан, Къардэн Бубэ, Кузьмин Валентин сымэ, нэгъуэщIхэми. ЩоджэнцIыкIу Алий теухуауэ ди адэм лэжьыгъэфI зыбжанэ и къалэмыпэм къыщIэкIащ, псом хуэмыдэу абы зэхуихьэсыжащ тхакIуэр зэман зэхуэмыдэхэм зыцIыхуахэм я гукъэкIыжхэр. Яхэтщ абы Алий концлагерым зэрикIуэдауэ щытам и щыхьэту щыта цIыхухэм я псалъи.
Ар куэдрэ тетхыхьащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и лэжьыгъэмрэ лъэпкъ литературэхэм зэрызаужьыну щIыкIэмрэ. Iэдэм 1990 гъэхэм «Кабардино-Балкарская правда» газетым «Не надо быть провидцем» фIэщыгъэр иIэу къытригъэдзауэ щыта и тхыгъэр нэхъ иужьрей дыдэхэм ящыщщ икIи абы къыщиIуэтари лъэпкъ щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ зыIэтын хуей цIыхухэм я зэхущытыкIэ хъуам ар зэригъэгузавэрт.
ЩоджэнцIыкIу Iэдэм зыплъыхьакIуэ емызэшт. Абы и насып кърихьэкIат, Хэкум икIыну и нэхъыбэр щыхуимытым, хамэ къэралхэми кIуэну. Ар щыIащ Австрие, Финляндие, Ливан, Тырку, Венгрие, Болгарие, Польшэ къэралыгъуэхэм. Абыхэм ди адэм ныбжьэгъу куэд щиIэт икIи зэпымыууэ ахэри ди деж къригъэблагъэрт. Венэ, Софие, Берлин, Мюнхен, Израилым, Тыркум къикIыу письмо пщIы бжыгъэхэр къытхуэкIуэрт. Абыхэм къыщицIыхуауэ ди адэм и гъащIэм увыпIэшхуэ щызубыду щытам и гугъу пщIымэ, ар нэмыцэ тха- кIуэ цIэрыIуэ, зэдзэкIакIуэ, альпинист, Кавказым и дахагъэм итхьэкъуауэ щыта Альфред Куреллот. Апхуэдэуи Iэдэм ящыщщ Тыркум щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм я деж япэу кIуахэм. А гъуэгуанэр абы куэдкIэ къегу-гъуэкIат, а Iуэхухэм утепсэлъыхьыжыну къыщIэбдзэмэ, тхыгъэ щхьэхуэ хъунуи къыщIэкIынт.
Тыркум къикIыжа нэужь, илъэгъуа, зыхуэза ди лъэп- къэгъухэм ар и гуи и пси хыхьэу къытхутепсэлъыхьы- жырт. Абыхэм ящыщт Бланэмыхь Фахьми, Джанкъат Кемалрэ и щхьэгъусэ Жалэрэ я унагъуэр, нэгъуэщIхэри. Ахэр иужькIэ я Хэкур зрагъэлъагъуну къэкIуэжауэ щытащ. Ди хьэщIащ нэгъуэщI зы ди лъэпкъэгъуи — ар Израилыр псэупIэ зыхуэхъуа Щоджэн Ехьят. Абы жиIэжырт Сирием зауэ щыщекIуэкIам, ябгына унэхэм ящыщ зым ЩоджэнцIыкIу Iэдэм и усэхэр зэрыт тхылъ къызэрыщигъуэтар, Къэбэрдейм апхуэдэ и Iыхьлы зэрыщыIэм а махуэм зэрыщыгуфIыкIар. Iэмал зэригъуэтыххэу ар къэкIуэжат, ди адэм фIыщIэ къыхуищIу зыкъыхуигъэзат. Ар ди адэм апхуэдэ и иужьрей зэIущIэт.
Ди адэр щIыпIэ куэдым зэрыщыIам къыхэкIыу, дэтхэнэми и гукъэкIыжхэмкIэ куууэ епхат, лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм я щэнхабзэм пщIэ хуищIырт, усакIуэхэм, къызыхэкIам емылъытауэ, я IэдакъэщIэкIхэр зэридзэкIырт. Езым ейм хуэдэу абы Абхъазри фIыуэ илъагъурт, республикэм щыпсэухэри и къуэш пэлъытэт. Ар- щхьэкIэ и гъащIэр, и псэр сыт щыгъуи зыхэлъар къыщалъхуа Бахъсэн щIыналъэрщ. И гупсысэр абыкIэ щыIэу иужьрей илъэсхэр игъэкIуащ абы. Ар щIэхъуэпс зэпытт дунейм емыхыж щIыкIэ, фIы дыдэу илъагъу ЩоджэнцIыкIу Алийрэ езымрэ я щIыналъэм зэ нэхъ мыхъуми Iуплъэжыну. Ди адэр зэпымыууэ хущIэкъуащ IуэхугъуитIым: и лъахэр и IэдакъэщIэкIхэм щиIэтынымрэ ЩоджэнцIыкIу Алий и фэеплъыр химыгъэкIуэдэжынымрэ. Уеблэмэ, тхакIуэм и благъэу цIыхум зыкърагъэщIэну щафIэмыкъабыл зэманми ар и къаруи еблэжакъым, и напи хутегъэхуакъым гъащIэ гугъу Iууа Алий и щхьэгъусэмрэ и бынхэмрэ защIимыгъэкъуэну.
… Ди адэр дунейм щехыжам, псом япэ дыдэу жаIэу зэхэсхар абы и гуапагъэр зэращымыгъупщэнырщ. НэгъуэщI сыткIэ цIыхум я гум укъинэну ухъуэпсэн?!
ЩОДЖЭНЦIЫКIУ Нинэ,
филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор.
ЗэIущIищ
Си ныбжьыр илъэс 13-м иту арат япэу ЩоджэнцIыкIу Iэдэм и деж сыщыкIуам. БжэщхьэIум сызэрыфIэкIыу усэ къеджэн щIэздзащ:
«Бьётся о берег лазурная
речка,
в комнатах спать улеглась
суета,
Слышит ущелье, открытое
в вечность,
как тихо по улицам бродит
мечта.
И вот в тишине открываются
двери…»
И кIэм нэс усэм сыкъеджэри, сызэщIэдэIукIыу сыувыжащ. Си цIэм къыщIэупщIэри, сызыбгъэдигъэтIысхьащ икIи си анэдэлъхубзэкIэ сытхэну чэнджэщ къызитащ. «Си анэдэлъхубзэкIэ стхаи сиIэщ!» — жысIэурэ сыкъыщылъэтри, си гуфIакIэм дэлъ тетрадыр къыдэсхащ…
А зэманым зи редактор нэхъыщхьэу щыта «Iуащхьэмахуэ» журналым къытридзащ си усэр, апхуэдэ щIыкIэкIи ЩоджэнцIыкIум творчествэм и дунейм и бжэр къысхузэIуихауэ щытащ. Абы иужькIэ илъэс зыбжанэкIэ сыхуэзакъым Iэдэм. Зи творческэ гупсысэкIэхэм нэхъыбэу сыдихьэх нэгъуэщIхэм саIущIэрт, ауэ япэ дыдэу тхакIуэм сызэрыхуэзар сытым дежи гуапэу сигу къэкIыжырт.
Ди къыкIэлъыкIуэ зэIущIэр къыщыхъуар мафIэгурщ. ТхакIуэхэм я съездым дыхэтыну Москва дыкIуэу дызрихьэлIат. Абы щыгъуэм куэдым сыкъригъэдэIуащ, и гукъэкIыжхэм сыхишащ. Абдежырщ ар хъыбарыр дахэу къэзыIуэтэжыф цIыху телъыджэу зэрыщытыр къыщысщIар. Уеблэмэ, сегупсысат абы и творческэ насыпыр зыхэлъыр арагъэнщ жысIэри…
Иужьрей зэIущIэр абы и дыуэщI махуэрт. Ар щызэхэт Къэбэрдей театрым и унэм и щхьэм къалэм къыдэзэрыхьа бгъэ гуп щыхуарзэрт. УсакIуэм и псэ тепыIэншэм хэщIапIэ ищIар а бгъэхэм языхэз къыщIэкIынщ. ГурыщIэ зэхэтхъуахэм, щIыIэм игъэкIэзызым хуэдэу, Iэпкълъэпкъыр зэщIаIыгъэрт…
Ацкъан Руслан,
Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ.
Адыгэ интеллигент
Дэтхэнэ зы гукъэкIыжри псэм къытохьэлъэ. ФIыуэ плъагъуу, узэхъурджауэу, узэдауэу, ауэ сытым дежи пщIэ зыхуэпщIу щыта цIыхур уигу къыщыкIыжкIэ нэщхъей укъохъу.
Си гъащIэ гъуэгуанэм сызыщрихьэлIа адыгэ нэхъ цIыхуфI дыдэхэм ящыщ зыщ ЩоджэнцIыкIу Iэдэм. Абы и усэхэм укъыщеджэкIэ, куэдрэ урохьэлIэ «гуапагъэ», «нурыбэ» псалъэхэм. Пэжщ, абы фIыуэ илъагъурт эпитет лъагэхэр къигъэсэбэпын. Ауэ, иджы, литературэр мыхъуу, цIыхум сыщегупсыскIэ, сэ къысщохъу а эпитетхэм ЩоджэнцIыкIу Iэдэм и псэкупсэ щытыкIэр къагъэлъагъуэу. КъищынэмыщIауэ, Iэдэм и унэцIэми жэуаплыныгъэшхуэ и пщэ къыдилъхьэрт. Ауэ иджы, си ныбжьри фIыуэ хэкIуэтауэ, Iуэхугъуэ куэдым хузиIэ еплъыкIэхэми зыщахъуэжым, сэ схужыIэнущ ЩоджэнцIыкIу Iэдэм и усыгъэр ЩоджэнцIыкIу Алий ейм зыкIи нэхъ мынэхълъахъшэу! Фыкъыспэрыуэну фемыпIэщIэкIыу, Iэдэм и IэдакъэщIэкIхэр щIэвджыкIыж.
Ар икъукIэ цIыху зэпIэзэрытт, хуэму псалъэрт, хуэму и еплъыкIэр пхигъэкIырт, хуэму къикIухьырт, ауэ сытым дежи и щхьэр лъагэу Iэтат. «Адыгэ интеллигент» псалъэ зэпхар фIы дыдэу хуокIуэ ЩоджэнцIыкIу Iэдэм и теплъэм.
Абырэ сэрэ щIэх-щIэхыурэ бдзэжьеящэ дыкIуэрт. Апхуэдэу ди япэ кIуэгъуэм сымыувыIэу къытезгъэзэжурэ жысIащ сэ бдзэжьеящэ лъэщу сызэрыщытыр. АрщхьэкIэ Нептун игу къызэбгъагъэнщ, а махуэм сэ зыри къэзубыдакъым. Унэм дынэсыжа нэужь, Iэдэм а махуэм къиубыда псори къысхуешийри: «Уи анэм хуэхь…», — къызжеIэ. Ар сигу къыщыкIыжкIэ, си гур къызыфIозэрыхь…
НэгъуэщI зы махуэ гуэрым, тIуми ди къунтхым бдзэжьей къэмыкIуэу дыздэщысым, зыкъысхуегъазэри: «ФIыуэ плъагъу усэхэм къысхуеджэ», — жеIэ. СощIэж, урыс усыгъэм фIыуэ сызэрыщыгъуазэмкIи, инджылыз усакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэри зэрысщIэмкIи зызгъэщIэгъуауэ зэрыщытар. «АдыгэбзэкIэ къеджэ», — къызжиIащ абы. Си анэм сигъэщIа ПащIэ Бэчмырзэ и усэхэм сыкъеджащ, «Нартхэм» щыщ пычыгъуэхэр жысIащ, зыгуэр сщыгъупщэжамэ, езым къызигъэщIэжурэ. АдэкIэ Бещтокъуэ Хьэбас и усэ куэд сыкъеджащ. Сызэпимыуду икIи гупсэхуу къызэдэIуащ. ИтIанэ зэуэ къызжеIэ: «Иджы ууейхэм ящыщ гуэр…». Зыкъомрэ щыму дыщысащ. ИтIанэ къызоплъри: «КхъыIэ, къеджэ», — жеIэ.
«Хьэбасрэ фэрэ фи щхьэри фи псэри фхъумэжащ, дэ демагогием дыкъыIэщIэкIыфакъым. Ди къару хурикъуакъым абы дыпэщIэтыну, фэ сынывохъуапсэ…» ИужькIэ а псалъэхэр абы жиIащ Тхьэгъэзит Зубер зэхихыуи. СыкъэзыгъэуIэбжьар сэ схуэгъэза абы и щытхъу псалъэхэракъым, атIэ лIыгъэ хэлъу зыкъызэриумысыжыфарщ. ЛIыгъэшхуэ зыхэлъ творческэ цIыхурщ апхуэдэ жызыIэфынур.
ХьэIупэ ДжэбрэIил,
УФ-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
ХьэхъупащIэ Амырхъан Налшык къэкIуащ. 1970 гъэ
Иджы усакIуэр щыIэжкъым…
Налшык щыпсэу си ныбжьэгъум и деж сыпсэлъауэ ЩоджэнцIыкIу Iэдэм дунейм зэрехыжар къызжиIащ. Си гум щIыхьащ хъыбарыр, си жагъуэ дыдэ хъуащ КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ ЩоджэнцIыкIу Iэдэм Угъурлы и къуэр ТекIуэныгъэ Иныр илъэс 50 ирикъуным махуэ бжыгъэ фIэкIа къэмынэжауэ зэрылIар. ВакIуэлIым икIи зауэлIым, усакIуэм икIи прозаикым а юбилейм и фIыщIэ Iыхьи хэлът. АдыгэлIым зэрыхуэфащэм хуэдэу лIыгъэ къигъэлъагъуэу, псэемыблэжу зауэ IэнатIэм Iутащ ар.
Урыс литературэм ЩоджэнцIыкIу Iэдэм и лъагъуэ щыпхишащ. Налшык укъэкIуауэ ухуэзами, Москва ущрихьэлIами а зы щытыкIэм итт сытым дежи: гуфIэр и нэгум кърихыу, и макъым зримыгъэIэту, зэпIэзэрыту, зэщIэкъуауэ, и псалъэр кIэщIрэ акъыл хэлъу.
ЩоджэнцIыкIу Iэдэм зыплъыхьакIуэ къикIухьыну фIэфIт. Абы зэщIигъэхьащ Совет Союзым и щIыналъэ псори, хамэ къэралхэми щыIащ. Ауэ дэнэ щIыпIэ щымыIами, сытым дежи къыхуэпабгъэрт фIыуэ илъагъу Къэбэрдейм, и псэр къыхуеIэрт абы и губгъуэ щхъуантIэхэм, Iуащхьэмахуэ бгы уардэм. Аращ ЩоджэнцIыкIу Iэдэм и усыгъэр гум хыхьэу, философие гупсысэ щIэлъу щIыщытри. Къэбэрдей литературэм щыяпэу сонет усэ гъэпсыкIэр зи творчествэм къыщызыгъэсэбэпари аращ.
Абы и зэфIэкIым апхуэдэуи пщIэ лъагэ иIакъым, ауэ дэнэ щымылэжьами, сытым дежи Iуэхур нэгъэсауэ зэрызэфIихыным пылът. ЩоджэнцIыкIум КъБР-м и ТхакIуэхэм я союзым и унафэщI къалэныр илъэс куэдкIэ пщIэрэ щIыхьрэ иIэу ирихьэкIащ. А илъэсхэр, 50 — 70 гъэхэр, ди къэралым тхэн Iуэхум зыщиужьа лъэхъэнэщ. Литературэ гъащIэр ефIакIуэрт, тхылъеджэ мелуанхэм прозэри поэзиери щIаджыкIырт.
А зэман насыпыфIэрщ ЩоджэнцIыкIу Iэдэм и зэфIэкIым зыщиужьари. Абы усэхэр, поэмэхэр етх, цIэрыIуэ хъуа «Софят и гъатхэ» и повестыр къыдокI, щIыпIэ театрхэм и пьесэхэр ягъэув. 1969 гъэм ЩоджэнцIыкIу Iэдэм къыхуагъэфащэ «КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ» цIэ лъапIэр.
ЩоджэнцIыкIу Iэдэм дунейм тетащ цIыхуфIу икIи Iущу. Ныбжьыр зэрыхэкIуатэм зыкъригъащIэрт, ауэ сытым дежи ди гъащIэм къыщыхъу зэхъуэкIыныгъэхэм зэрызыщигъэгъуэзэным хущIэкъурт, тхэкIыжахэр игу къеуэрт.
Иджы усакIуэр щыIэжкъым…
Дементьев Вадим,
тхакIуэ. 1995 гъэ
НэфIэгуфIагъэр ди нэгу ирыремыкI!
Иджыблагъэ Аушыджэр щыщIалъхьащ ди усакIуэ телъыджэ Бицу Анатолэ и анэр. ДыуэщI куэдым сыщыIащ сэ, ауэ абы къекIуэлIам хуэдиз цIыху зыщIыпIи щыслъэгъуакъым. Ефэндым жиIэм гупсэхуу сыздедаIуэм къызгурыIуащ къызэрыгуэкI бгырыс бзылъхугъэр иужьрей гъуэгуанэм трагъэувэжыну апхуэдиз цIыху къыщIызэхуэсар. Псэемыблэж лэжьыгъэм и закъуэтэкъым абы игъэнэхъапэр, атIэ сытым дежи и гу хуабагъэмкIэ щIыми, къэкIыгъэхэми, хьэкIэхъуэкIэхэми, къуалэбзухэми, псом хуэмыдэу цIыхухэм яхуэупсэнырт. Ар икIи щIэныгъэ лъагэ зиIэ цIыхуиблкIэ дунейм хуэупса анэ телъыджэт. Ленинскэ учебнэ къалэ цIыкIум къыщыздеджа Гъут Хьэжы жаIэхэм дыщIигъужу къыхигъэщащ: «Ефэндым и гугъу ищIакъым мыхьэнэшхуэ зиIэ абы и зы хьэлым — абы и гуфIэкIэ дахэм! Сыт хуэдэ Iуэху гурымыхьрэ гугъуехьрэ иримыхьэлIами, Гуащэгъагъ и нэгум кърих нэфIэгуфIагъэр яхуэгъэкIуэдакъым. Абы щыгъуэми абы и гъащIэр сытым хуэдэу хьэлъэу щыта!»
НэфIэгуфIагъэм теухуауэ си ныбжьэгъум жиIа псалъэхэм сэ куэдым срагъэгупсысащ. ГущIыхьэ сщыхъуу сегупсысащ цIыхухэр дызэрызэхуэмыгуфIэжым. Ди щIакхъуэ Iыхьэ къызэрыдлэжьыным дегупсысу, сытым дежи зыщIыпIэ дыпIащIэу дызэрыпсэум ди нэгур зэхэлъу дыкъигъэнащ, гъащIэм и IэфIагъри, ар плъыфэбэу зэрызэхэлъри дымылъагъужу дыхъуащ. Дэ тщыгъупщащ угуфIэныр икIи нэгъуэщIхэр бгъэгуфIэныр зы телъыджэ гуэру зэрыщытыр.
Мыгъэрей мазае мазэр икIыхьагъкIэ уэс хужь щабэр телъу, щIыIэтыIэу екIуэкIащ. Гъатхэпэми блэкIа мазэм и къабзагъэ-щIыIэтыIагъэм къыпищащ. ЩIымахуэм и дахагъэм ситхьэкъуауэ, сэ сытым дежи щIыуэпсым сопсалъэ. Лениным, Лермонтовым, Пушкиным, ЩоджэнцIыкIу Алий сымэ я цIэкIэ щыIэ уэрамхэр зэпыбупщIыурэ укъыздэкIуэм, зихуэдэ щымыIэ ди жыг хадэ телъыджэм ухуозэ. ЩоджэнцIыкIу Алий и уэрамым укъызэрытекIыу пхъэхуей мэз цIыкIум укъыщохутэ. Иджы дыдэ хуэдэщ ахэр щыдгъэтIысар. АрщхьэкIэ а пхъэхуейхэм я ныбжьыр илъэс 20-м щIегъу. Уэсыр псори текIыжакъым, итIани пхъэхуейм и щхьэкIэ лъагэу зызыIэтахэр мэзым къыхонэхукI, и къудамэхэр гъуаплъафэ хъуащ, гъатхэр къызэрысамкIэ хъыбар дигъащIэу. Нэхъ лъагэу удэплъеймэ, уафэр къащхъуэ зэрыхъуам гу лъыботэ, дыгъэри нэхъ щIэх-щIэхыурэ къыкъуэплъ хъуащ.
Илъэс дапщэ къэзгъэщIа, сыт хуэдизрэ сыкъэкIуа мыбы, ауэ итIани ди жыг хадэр япэу слъагъу телъыджэ гуэрым хуэдэу къысщохъу. Ноби гъатхэпэ жыг хадэм ит пщIащэншэ жыгхэм зыкърахыу къысщохъу. Лъэдий яжьафэхэр щIы щхьэфэм IупщIу щыболъагъу. Езым и хъэтI зиIэж гъатхэ жыг хадэм гупсысэ зэхуэмыдэхэм сыхуашэ. Согупсыс ди гуфIэгъуэхэр нэхъ мащIэ, гукъеуэхэр нэхъыбэ зэрыхъум. Зэуэ сигу къокI: гъатхэр къихьащ, абы и япэ мазэр и кIэм ноблагъэ. Гъатхэм и хуабагъэри зыхыбощIэ. Абы къыдэушыжыну пIэрэ-тIэ ди псэхэри?
Ерыскъыхэр щащэ тыкуэн гуэрым цIыхушхуэ чэзум хэту талонкIэ тхъуцIынэ къащэхурт. Блыным фIэлъ гу зылъытапхъэм зэритымкIэ: «Ныкъуэдыкъуэхэмрэ Хэку зауэшхуэм и ветеранхэмрэ чэзум хэмыту зыхуейр ират». Дамыгъэ лъапIэхэмкIэ апхуэдэ хуитыныгъэр къэзылэжьа нэхъыжьыфIхэм а хабзэр къагъэсэбэпыну хуежьащ. Чэзум хэтхэм я деж цIыхубз макъхэр къыщыIуащ: «Дапщэщу пIэрэт фэ фыщылIэнур?», «Сталиным къела насыпыншэ гуп, фыздэпщыр дэнэ?», — жаIэу.
Ветеранхэм зыри къащхьэщыжакъым. Ахэр щытт зэхаха псалъэ жагъуэхэм нэщхъей ищIарэ зэщIиIулIауэ. Апхуэдэ псалъэ икIэхэр зыжраIахэм фашистхэм я деж текIуэныгъэр къыщытхьын папщIэ зауэ IэнатIэм лъы щагъэжащ, сыхьэт 12 — 14-кIэ лэжьыгъэ хьэлъэхэм пэрытащ.
ЦIыхум лей къытезыгъэхьэ, абы и пщIэр езыудых зэхущытыкIэхэр щыгъэIэн хумейуэ дыщыпсалъэкIэ, языныкъуэхэм жаIэ хабзэр къащыфIэIуэху зэману зэрыщымытыр — тыкуэнхэр нэщIщ, хэти тхьэмыщкIэу мэпсэу. Сэ си щIалэгъуэм щыгъуэ, Хэку зауэшхуэм и зэманым, цIыхухэм щIыIэри мэжэщIалIагъэри къафIэмыIуэхуу жэщи махуи щылэжьам, къызыхэкIа лъэпкъми емылъытауэ, зыр зым гуапэу хущытыныр, зыщIигъэкъуэныр япэ ирагъэщырт. Аращи, напэншагъэ къэгъэлъэгъуэныр тыкуэнхэм зэи зыри зэрыщIэмылъым елъытакъым. Псори къызыхэкIыр цIыхухэр гухэщтыншэ зэрыхъуарщ. ЦIыхухэм я щыщIэныгъэ псори къыщежьэр псэм и дежщи, абы «еIэзэн» хуейщ.
Иджыпсту гъатхэм щIылъэм тепщэныгъэр щеубыд. Абы цIыхухэм ягухэм дахагъэр къыщигъэушыну, я нэгум нэщхъеягъэр ирихыну догугъэ. Жыг хадэм, губгъуэм, мэзым фыкIуэ. Бзухэм я уэрэдхэм, гъатхэм и «Iущащэ» макъым федаIуэ. Ажэгъуэмэхэм, епэр шакъафэ-хужьыфэхэм, шэгъэфIэIу удзым и тхьэмпэ данэ цIуугъэнэхэм фи гум гуфIэгъуэр къыщрагъэуш. ФыгуфIэ! Гъатхэр гуапэу зэрыщытым хуэдэу, нэфIэгуфIагъэр фи нэгу имыкIыу, адрейхэми абыкIэ фадэгуэшэфу фыщыт.
ЩоджэнцIыкIу Iэдэм.
1991 гъэ, гъатхэпэм и 29.
ЩоджэнцIыкIу Iэдэм: ТхакIуэр жьы хъуну хуиткъым
ЩIыуэпсыр, гуащIэдэкI лэжьыгъэр, лъагъуныгъэр — а щырщ ЩоджэнцIыкIу Iэдэм и усыгъэм курых хуэхъуар. Абыхэми, нэгъуэщI Iуэхугъуэ куэдми дытепсэлъыхьащ Шэджэм псыкъелъэхэм я деж дыщыту, цIыхубз щхьэц ухуэнахэм ещхьу хьэуам къедзыхауэ къыпфIэщI псыпыхум дыдихьэхауэ дыздеплъым.
Кавказым и дахагъэм сесэжауэ, ар си дежкIэ къызэрыгуэкI гуэру схужыIэнукъым, — жиIащ ЩоджэнцIыкIу Iэдэм. — Дзэлыкъуэ хъупIэхэм сыкIуа нэужькIэ, яр япэу слъагъум хуэдэу къысщохъу. ЩIыуэпсым сыхэтыныр сфIэфIщ. Гухэхъуэгъуэ къызет мэкъу еуэным. ЗыкIи къыстемыхьэлъэу километри 10 — 20-р схуэхьынущ.
— Уанэгум уису къыпхуэжыхьрэ?
— Уоу, ауэ сытми! ИлъэситI и пэкIэ Литературэм и махуэр дгъэлъапIэу усакIуихым шы жэрхэр къыдбгъэдашащ. Абы псынщIэу шэсу къыхуагъэува гугъуехьхэм фIэкIым саугъэт къыпэплъэрт. Соплъри, Iэпслъэпсыр зэрызэхэзэрыхьар солъагъу. Языныкъуэхэр занщIэу шэсащ. Сэ сы-кавалеристкъэ… Шым и Iэпслъэпсхэр зэрыщытын хуейм фIы дыдэу сыщыгъуазэт. Ар тэмэму зыхуей хуэмыгъэзамэ, уанэгум зыщыпIыгъыфынукъым. СымыпIащIэурэ Iэпслъэпсыр зыхуей хуэзгъазэри, итIанэщ лъэрыгъым сыщиувар… Сытми, саугъэтыр къэсхьащ.
— Iэдэм, уэ зауэм ухэтащ. АрщхьэкIэ языныкъуэхэм хуэдэу зауэ лъэхъэнэм и усакIуэ ухъуакъым.
— Зауэм теухуа усэ куэд стхами, сэ зауэ усакIуэу зыкъэслъытэжыркъым. Фронтым сыщыIутами, тхэныр щызгъэтакъым. Махуэм си нэгу щIэкIыр апхуэдизкIэ си гум хыхьэрти, жэщым ар усэ сатырхэм сфIиувэрт. Сыкъэзыухъуреихь си ныбжьэгъухэр зэрыхэкIуадэр слъагъухукIэ, зауэм хузиIэ гущыкIым хэхъуэрт. ЦIыху 250-м нэблагъэ, щIэныгъэ нэхъыщхьэ зиIэ а щIалэ гупыр а зэманым диIа щIалэгъуалэм я курыхт. Ахэр сэ гукIи псэкIи спэгъунэгъу хъуат, зэкIэлъхьэужьу щысфIэкIуэдкIэ, си гум щыщ Iыхьэ гуэри здахьырт. Иджыри си нэгум щIэтщ, биишэр ятехуэу жэрыжэу кIуэ шым и уанэгум ахэр къызэрехуэхыр.
— Зауэ нэужьым уи усэхэм лъабжьэ яхуэхъуар мамырыгъэрщ.
— Пэжщ, сэ усэ куэд стхащ гъавэгъэкIхэм, гъукIэхэм, шахтэм щIэтхэм я лэжьыгъэм теухуауэ. Сэ езыри убрууакIуэу сылэжьащ. Абы щыгъуэми зыми ищIэртэкъым сэ сытхакIуэу. Ар къыщызгъэлъэгъуэжащ «Бгыщхьэ мафIэ» поэмэм, иджыпсту стхы романым щIэдзапIэ хуэхъуам. Абы щыпхрыша гупсысэр мыпхуэдэщ: ди къыр лъэпкъыгъуэхэм молибденрэ вольфрамрэ хэлъщ. Руда зыхэмылъхэм «кIэрыхубжьэрыху пщIэншэкIэ» йоджэ. ЩIы щIагъ щIыIэм а къыр лъэпкъыгъуэхэм металл къызэрыщыхахым къыщIэхыпIэм сыщыкIэлъыплъащ. Апхуэдэщ цIыхухэри — языныкъуэхэр металл мэхъу, адрейхэр кIэрыхубжьэрыхущ. Мис абы романым сыщытепсэлъыхьыну сыхэтщ. Ауэ гугъуехьу хэлъыр сыт? Сэ фIыуэ солъагъу бзэ къабзэр, шэрыуэр, гурыIуэгъуафIэр — прозэри си деж-кIэ усыгъэм хуэдэщ. Мо сыздэтхэм щIэныгъэ, техникэ терминхэр къэзгъэсэбэпын хуей мэхъу, апхуэдэ псалъэхэр адыгэбзэм хэткъым. Аращи, усыгъэм и бзэ дахэр мэкъутэ. Ар икъукIэ зэран мэхъу.
— АбыкIэ нэгъуэщI литературэхэм я щапхъэр дэIэпыкъуэгъу хъунукъэ?
— Дауи, щапхъэ зытепх хъун куэд щыIэщ. ПщIэшхуэ яхузощI Абрамов Федор и романхэм, Пряслинхэ ятеухуа и тетралогием. Апхуэдэуи ар жьэрыIуатэбзэми хуэIэзэт, хъыбар гъэщIэгъуэн куэд жиIэжу седэIуащ абы. ФIы дыдэу матхэ Распутин Владимир. ГуIэгъуэр, лъагъуныгъэр, цIыхухэм яхуиIэ гулъытэр икъукIэ гъэщIэгъуэну зэхэухуэнауэ къыщегъэсэбэп абы и тхыгъэхэм. ЗыхэсщIэу сыкъеджащ Думбадзе Нодар и «Закон вечности» тхыгъэм. А зэманым Куржым щыIа щытыкIэр лIыгъэ хэлъу къызэригъэлъэгъуэфам сехъуэпсащ. ФIыуэ солъогъу Гончар Олесь, абы и «Собор» романым Iэрытхыу седжауэ щытащ. Стельмах Михаил и IэдакъэщIэкIхэр сигу къыдохьэ. Сэ литератор цIэрыIуэ куэд ныбжьэгъуу сиIащ. Ноби ди къэралым и республикэ псоми щыпсэу усакIуэхэм яхэтщ си ныбжьэгъуфIхэр.
— НэгъуэщI лъэпкъхэм я усыгъэм куууэ узэрыдихьэхым лъэпкъ хабзэхэр пIэпигъэхункIэ шынагъуэ щыIэкъэ? Классикэ къухьэпIэ усэм дунейпсо усыгъэм и деж и фIыщIэр щыинщ.
— Сэ къухьэпIэ усыгъэр фIы дыдэу солъагъу икIи Фирдоуси, Хайям, Саади, Хафиз сымэ, нэгъуэщIхэми я IэдакъэщIэкIхэм набдзэгубдзаплъэу зыщызгъэгъуэзащ. Шэч къытесхьэркъым «газель» жыпхъэм нэгъуэщI купщIэ зэрыпхуетынум. Нобэрей гъащIэм теухуауэ сонетхэр дотхри-тIэ, ари классикэ жыпхъэщ. Псори зэлъытыжар классикэ жыпхъэр иджырей зэманым IэкIуэлъакIуэу «зэрыхуэбгъэлэжьэфырщ». Шыр Iэпслъэпс екIухэмкIэ дэгъуэу къыпхузэгъэпэщынущ, ауэ шыгъэджэгум и хабзэхэм ущымыгъуазэмэ, абы ущытекIуэнукъым. Усыгъэри апхуэдэщ…
— Хабзэ зэрыхъуауэ, «газель» жыпхъэм лъагъуныгъэ гухэлъкъэ къраIуатэр?
— Лъагъуныгъэр иджырей гурыщIэкъэ? Сэ лъагъуныгъэ гурыщIэ симыIамэ, сытхэфынтэкъым. УсакIуэр сыт хуэдэ ныбжьым итми, цIыхубз дахагъэм гу лъитэфу, ар иIэтыфу, лъагъуныгъэ гурыщIэр фIэмыкIуэду щытын хуейщ. Лъагъуныгъэ, лъагъумыхъуныгъэ гурыщIэхэр симыIамэ, гукъеуэр, гухэхъуэр зыхэзмыщIэу щытамэ, сэ усэ стхынутэкъым.
— Абы теухуауэ уи щхьэгъусэм сыт жиIэнт?
— Си щхьэгъусэми къелъытэ лъагъуныгъэ гурыщIэ сытым дежи схуэщIу щытын хуейуэ.
— Нобэ къэралым жылагъуэ гугъуехьхэм ущрохьэлIэ. Я щхьэ Iуэхухэм хуащI гулъытэм нэхърэ нэхъ мащIэ ирамыту къэрал Iуэхухэм жыджэру топсэлъыхь.
— Къэралым щекIуэкIыну зэхъуэкIыныгъэм и программэр егъэжьэн и пэ, цIыхухэм я психологие гурыщIэр къэщIэрэщIэжын, гъэкъэбзэн хуейщ, тхакIуэми ар къыпэщылъщ. ТхакIуэм и къалэныр и псалъэ пэжымкIэ, нахуэмкIэ цIыхур нэхъыфI, нэхъ гуапэ хъунымкIэ дэIэпыкъун хуейщ. Абы щыгъуэщ Iуэхур щыдэкIынур икIи апхуэдэ цIыхурщ зэхъуэкIыныгъэм и программэр гъащIэм хэзыпщэфынур…
— А зэхъуэкIыныгъэм кърикIуэнум куэдрэ дежьэн хуей мыхъуну пIэрэт? ГъащIэм жьыгъэри хэтщ, цIыхур зы ныбжь гуэрым нэса иужькIэ, ипэкIэ зэрыкIуэтэн къару иIэжкъым.
— Адрейхэр сщIэркъым, ауэ усакIуэр жьы хъуну хуиткъым. Жьыгъэр зыхэпщIамэ, уэ уусакIуэжкъым. ГъащIэми и IэфIыр зыхыумыщIэжыфмэ, усэфIи пхуэтхыжынукъым. УсакIуэм и гур щIалэу къэнэн хуейщ. Пэжщ, жьыгъэм теухуа усэхэри птхы хъунущ, ауэ тхьэусыхафэ хэмыту. КIэщIу жыпIэмэ, усакIуэм и гъащIэр иухыхукIэ Пегас и уанэгум тегушхуауэ исын хуейщ. Уанэгум ис къудейм къыщымынэу, абы и зэфIэкI шыгъажэми къыщигъэлъагъуэфын хуейщ.
Епсэлъар Ульяшов Павелщ.
«Литературная Россия»,1988 гъэ
Си гъащIэр
ГукъэкIыжхэм щыщ пычыгъуэхэр
Ди къуажэм къыщызэIуаха совет еджапIэм языныкъуэр щытхъурт, ныбжьыщIэ цIыкIухэм щIэныгъэ нэс щагъуэту жаIэрт. НэгъуэщIхэми зэрыжаIэмкIэ, а еджапIэм щеджэхэр Iимансызт, Тхьэм и ней зыщыхуэн цIыхухэт. А псалъэмакъитIми гу зэралъыстэ щымыIэу, мыдрисэм сыщеджэрт.
Зы махуэ гуэрым, еджэныр дыухауэ, шэджагъуэ нэужьу, мыдрисэм сыкъыздыщIэкIыжым, ди Iустаз Къэрэшей сыкъегъэувыIэри къызоупщI:
— Уи къуэшым и усэхэм уеджэрэ?
— Сыт си къуэш? Къуэш усакIуэ сиIэу сщIэркъым.
— Iэгъу-гъу, ар дауэ хъун, зиунагъуэрэ! — жиIэурэ газет гуэр зэгуехри къоджэ гъатхэм теухуа усэ. — Уи къуэш ЩоджэнцIыкIу Алийщ ар зытхар!
Газетым соплъри — абы ит псалъэхэр зэрытхар зыкIи ещхьтэкъым сэ сызыщыгъуазэ хьэрып хьэрфхэм.
— Ар дауэ, Къэрэшей, — жызоIэ, — дэ дызэбгъаджэ хьэрфхэм зыкIи ещхькъым абы ит псалъэхэр зэрытхар?
— Дэ дызэджар хьэрып Iэлыфбейщ. Мыр адыгэбзэм хузэхалъхьащ.
— АтIэ, ди бзэмкIэ думыгъаджэу, хамэбзэ дымыщIэм щхьэ дебгъэлIалIэрэ?
— ЗэтепIэ уи жьэр, Iэлахьу тэхьэла, Азалыхь лъапIэм деж нэмысын псалъэщ а жыпIэр! Хамэбзэкъым — Iэлъхьэмдуриллахьу уэ сэламун хьэ-лей закъуэрщ ар зи бзэр! Ди ФIыцIа-гъэ лъапIэри Азалыхьталэрщ ди щIыпIэм къезыгъэхар. Аращи, Азалыхьталэм деж нэмысын псалъэкIэ умыупщIэ дяпэкIэ! — жиIэурэ газетыр зэкIуэцIелъхьэжри, псалъэм къыпещэ. — Ауэ Алий и усэхэр пщIэн хуейщ.
— Дауэ сщIэн, адыгэбзэкIэ зы хьэрф думыгъэщIамэ? Езы «усэ» псалъэри нобэ зэхэсхыу аращ япэ дыдэу. КхъыIэ, Къэрэшей, Азалыхьталэм и ФIыцIа-гъэ лъапIэм ищIыIужкIэ адыгэбзэ Iэлыфбейми дегъаджэ.
— Куэдщ, куэдщ жыпIар!.. Сэ езым ерагъыу зэзгъэщIа къудейщ ар…
Ди унэм сызэрынэсыжу, сядэм сеупщIащ Алий щхьэкIэ.
— Уи адэшхуэмрэ Алий и адэшхуэмрэ зэкъуэшхэм я бынщ, — жиIащ сянэм. — Ди къуажэм дэсхэм ящыщу щIэныгъэ нэс зиIэр Алийрэ ДыщэкI Хьэбасрэ я закъуэщ. ЗэрыжаIэмкIэ, пэщIэдзэ еджапIэр Бахъсэн къыщиухри, ар щеджащ Дагъыстэнми Тыркуми. Иджы егъэджакIуэу Бахъсэн щолажьэ… Уэри мыдрисэр фIыуэ къэбухмэ, Къэрэшей хуэдэу улэжьэнщ Iустазу.
Сянэм Къэрэшей хуэдэу сыхъуну жыхуиIар зыкIи си гуапэ хъуатэкъым. Къэрэшей тIэкIу секIужами, слъагъу хъуртэкъым, и гущIыIагъэм, цIыхугъэншагъэм, гущIэгъуншагъэм къыхэкIкIэ. Мыдрисэм къызэрызгъэзэжамкIи сыщIегъуэжат.
Арати, мыдрисэм илъэситIыр къыщызмыухыу мурад сощI Алий зыщылажьэ еджапIэм сыщIэтIысхьэну. Абы тетуи зэи сыздэмыкIуа Алийхэ я унэм сокIуэ. Алий и къуэш нэхъыжь ТIалий пхъэ икъутэу щытти, сыукIытауэ, зыспIытI-зысхузу, сыбгъэдыхьэри сэлам есхащ. КъысщыгуфIыкIыу сызэришалIэри и бгъафэм сыщIикъузащ, си щхьэфэм Iэ къыдилъащ. Алий сыхуейуэ щыжесIэм:
— Мес, — жиIэри и Iэр я унэ шындэбзиймкIэ ишиящ.
Унэ лъахъшэ кIыхьым и къаблэ лъэныкъуэмкIэ щыст Алий шэнт щхьэгуэ цIыкIум тесу, и лъэгуажьэм триIыгъэ тетрадым зыгуэр иритхэу.
Сыбгъэдыхьэри, сэлам зэресхыу къэтэджащ. Си Iэр икъузу здиIыгъым, нэщхъыфIэу си нэгу къыщIэплъэу жиIащ:
— Хэтхэ уарей, къызэроджэр хэт?
Си цIэри си унэцIэри щыжесIэм, аргуэру къызэупщIащ:
— Угъурлы урикъуэщ, мыдрисэм ущоджэ?
— Аращ.
— АтIэ дауэ уехъулIэрэ?
— Хъарзынэщ, — жысIащ зислъэфыхьурэ, — ауэ абы сыщеджэну сфIэфIтэкъым… Уэ зыщебгъаджэм сынэкIуэнут…
— Ар, плъагъуркъэ, Iэдэм, ди еджапIэм щеджэхэр революцэм хэтахэм я бынщ, хэхауэ къагъэкIуахэщ. ИтIанэ, абы щIэсхэм пэщIэдзэ еджапIэр къаухащ… Уэ мыдрисэм ущIэсу аращ. Ди Iэлыфбейми ущыгъуазэу къыщIэкIынукъым… Ущыгъуазэ?
— Хьэуэ.
— АтIэ, ди къуажэ еджапIэм щIэтIысхьэ. Абы щолажьэ егъэджакIуэ гъуэзэджэ ЛIыгъур Ибрэхьим.
Ди къуажэ еджапIэм сыщIэтIысхьэныр си мурад хэхауэ сыкъыдокIыж Алийхэ я пщIантIэм.
…1926 гъэм и сентябрым щIидза къудейт. Махуэ еджэгъуэр иухауэ унэм сыздэкIуэжым, ди гъунэгъу щIалэ цIыкIум сыхуозэ, къуажэ еджапIэм къикIыжу. ТхылъитIи, тетрадь зыбжани, къэрэндащи, ручки, зэрытрагъэкIыж хьэфэ цIыкIуи иIыгът, тхьэкIумэкIыхь сурэт тещIыхьауэ. ЦIуугъэнэу, дахащэу гъэщIэрэщIа тхылъхэми тхьэкIумэкIыхь сурэт зытещIыхьа хьэфэми си нитIыр яхьэхуауэ сыдахьэхыпат.
— Хэт хуейми щIагъэтIысхьэрэ къуажэ еджапIэм? — соупщI щIалэ цIыкIум.
— АтIэ. Хэт хуейми.
ПIалъэ къыхэзмыгъэкIыу сокIуэ еджапIэм.
Алий зи гугъу къысхуищIа егъэджакIуэ ЛIыгъур Ибрэхьим гуапэу къызопсалъэ. Тхылъ щхьэхуэхэм сретхэри буквари, тетрадищи, ручки, къэрэндащи къызет.
— Аращ, Iэдэм, нобэ щыщIэдзауэ удиеджакIуэщ. Пщэдей къакIуэ. Иджы хъунущ унэм укIуэж.
АрщхьэкIэ зэрызислъэфыхьым гу лъитауэ, зыкъысхуегъазэ Ибрэхьим:
— Сыт, Iэдэм, укIуэжыркъыми?
— ТхьэкIумэкIыхь сурэт зытет хьэфэ цIыкIур… — жысIэнум сынимыгъэсу Ибрэхьим къыжьэдолъэт:
— А-а, уэзмытауэ ара?
Хьэфэ цIыкIур къызетри, си лъэр щIым нэмысми ярейуэ псынщIэ сыхъуауэ, сыгуфIэу сокIуэж ди унэ.
СыкъыздэкIуэжым, сымыгупсысэххауэ си гум къолъэт: мыдрисэм сыкIуэныр хэзмынэу, къуажэ еджапIэм сыкIуэ хъунукъым. Ар сянэм къысхуидэнкIэ Iэмал зимыIэщ. Сядэрщи — ауи идэххэнукъым!
Арати, щэхуу къуажэ еджапIэм сыкIуэным тызоухуэ. Ауэ щыхъуакIэ, си буквари си тетради сянэм езгъэлъагъункIэ Iэмал зимыIэщ. Абы нэхъ хэмылъуи ди гуэщыжьым и нэхъ гъущапIэ дыдэр си тхылъми тетрадми гъэпщкIупIэ яхузощI.
Ауэрэ зы мази докI, мазитIи макIуэ. Ди деж сыкъамыщIэн щхьэкIэ, дерсхэм я ужькIэ еджапIэм унэ лэжьыгъэр щызогъэзащIэ.
Махуэ гуэрым, декабрым и пэщIэдзэм зэуэ щIыIэ къэхъуат. Уэсыр мащIэу, щIыIэр гуащIэу щIымахуэм зилыгъуэжырт. ЕджапIэм сыкъыздикIыжым солъагъу — къуажэ гупэ ныджэр мыл зэфэзэщ хъуат. Гугухэм я щхьэлыпсыр къыдэухри мылу щтыжат. ЩIалэ цIыкIухэр а мылым тезу кIэн мэджэгу, чын ягъэву, къыщажыхь, Iэжьэ цIыкIукIэ къызэрошэкI. Ар зэрыслъагъуу, сыпIащIэу, жэрыжэу ди деж сыносыж. Сысакъын зэрыхуейри сщыгъупщэжауэ, ди пэш ипщэм сыщIолъадэри тхылъи тетради щхьэгъубжащхьэм тызодзэ. Чын щIопщымрэ си бжей чыныжьымрэ къызопхъуатэри ныджэ мылым сожэ.
Сешауэ, сымэжэлIауэ, си гуэншы-рыкъымрэ си хъурыфэ джэдыгумрэ псыр къапыжу, пыуцIыныкIауэ ахъшэмхэм деж сыкъокIуэж. Сянэр пэшыбжэм деж щытт, и мыхабзэу нэщхъ уфарэ, и фэр губжьым зэригъэкIуэкIауэ. «Си тхылъхэр!» — зэуэ си гур къресыкI сыгузэвэщауэ. Сянэмрэ пэшыбжэмрэ бгъу захузощIри зыщIызодзэ пэшым. Тетради тхылъи телъыжтэкъым щхьэгъубжащхьэм. Ехуэха къысфIэщу зызодзых унэ лъэгум.
— Умылъыхъуэ алейкIэ! Жьэгу мафIэм езгъэсакIэщ а узылъыхъуэр! — къызэхызох сянэм и псалъэр.
ГуIэгъуэм сызэфIигъэпкIауэ сыздэщысым, сопыхьэ зысхуэмыIыгъыжу. ЯпэщIыкIэ сыкъэфIэIуэхуатэкъым сянэм. Ауэ си шыпхъу нэхъыжьищми сахуэмыувыIэжу, сигу зэрыхэщIым гу лъатауэ къызэдэхащIэу Iэ къыздалъэ. Апхуэдэу къызэрызэдэхащIэм щхьэкIэ, сигу зэрыхигъэщIам папщIэ тобэ къихьыжауэ сыгугъэу, сянэм солъэIу къуажэ еджапIэм кIуэуэ Ибрэхьим елъэIуну — мафIэм иса си тхылъхэм я пIэкIэ тхылъыщIэ къызитыжыну. АрщхьэкIэ ар щIэрыщIэу къэгубжьыжауэ къызошхыдэ, Тхьэм игу къызэрызэбгъэн щIэпхъаджагъэ злэжьауэ жиIэу. Сэри ерыщ секIуауэ жызоIэ афIэкIа мыдрисэм лъэбакъуэ сымычыну.
— Пчырэ умычрэ сеплъынщ, уи адэр къэкIуэжмэ!
ПыуцIыныкIа джэдыгур шэнт натIэм ездзщ, гуэншэрыкъыр жьэгу дакъэм теслъхьэри сыгъуэлъыжат.
Шхуми шэми сису нэху сыкъекIати, еджапIэм сыкIуэфатэкъым къыкIэлъыкIуэ махуэм.
Дзэлыкъуэ хъупIэм къехыжа мэлхэр ТIуащIэ уэтэрым щаIыгъти, мэрем пщыхьэщхьэ къэс къэкIуэжырт сядэр. Ныщхьэби арат — мэрем пшыхь хуэ- кIуэу къэкIуэжат. ЛIыщIапщIэм и лейуэ мэл бгъуэщIи, нартыху хьэжыгъэ пути, хугу пщэфIыгъуи, зы фо хьэкIуи къратри къыздихьат. Къихьа тIэкIуми, узыншэу къызыхыхьэжа унагъуэми иригуфIэу, нэщхъыфIэ дыдэу къыдбгъэдэсат дядэр. Пщыхьэщхьэшхэм зыхуэтщIа къудейуэ, лIы макъ гуэр къоджэ. Сянэр щIоплъри, къэджар мыдрисэ Iустаз Къэрэшейуэ щыжиIэм, дядэр щIокIри зыкъомрэ къэтауэ къыщIохьэж. Зэрыгубжьар белджылыуэ и пыIэ къуацэр еуфэхат. Ар зэрыслъагъуу сыкъыщолъэт сыщIэжыну. АрщхьэкIэ сядэм сыкъеубыдри сызэщигуэжу сегъэтIысыж. Дядэр къэгубжьырейтэкъым, ауэ зэ къэгубжьамэ, гуащIэт. Сянэр нэхъ къыщыгубжьами, и макъыр а зэрыщабэт.
— А зиунагъуэрэ, къэхъунум ящхьэ-жыр къэхъуарэ пэт, зыри жыпIэркъыми! — жреIэ сянэм, и пыIэ къуацэр мащIэу дригъэкIуэтейуэ, и нитIым къыщылыда губжьыгъэ мафIэр игъэлъагъуэу. Ар зылъэгъуа си шыпхъуищри си шынэхъыщIэри ди пэш хуабэ закъуэм щIокIхэ.
— МазитI ен хъуауэ мыкIуауэ жеIэ мыдрисэм!
— Алыхь, арамэ.
— А зиунагъуэрэ, уэ пщIар сыт ар апхуэдизрэ абы щымыкIуэм?!
— Азалыхь, махуэ къэс щIэкIамэ, мыдрисэм кIуэ си гугъэу. АрщхьэкIэ къуажэ еджапIэм кIуэуэ къыщIэкIащ.
— Iиманыншэ еджапIэми?!
Сядэм и выфэ Iув бгырыпхыр зыщIитIэтыкIауэ щилъагъум, сянэр поув:
— Алыхь, уезмыгъэуэну… ИтIанэ, пщэдей щыщIэдзауэ кIуэнущ ар мыдрисэм…
— Уэи, сымыкIуэну, — ауи сымыгупсысау къызжьэдолъэт.
— Ей, ехь, щыкIыпай мы слъагъур! — пщэпкъкIэ унэ лъэгум сытреIэтыкIри сыкIуэцIекъухь, «укIуэнкъэ?» жиIэурэ. АрщхьэкIэ ерыщ секIуауэ хужысIакъым мыдрисэм сыкIуэну.
Сядэ-сянэм пщэдджыжьым фIы зыкъысхурашэжауэ аргуэру къызэлъэIуат Iиманыншэ еджапIэр къыщызнэу мыдрисэм сыкIуэну. АрщхьэкIэ щахуэзмыдэм, сядэм гущIыхьэ щыхъуауэ щыму щысащ тэлайкIэ, хэплъэу.
Сядэр ежьэжри, шэджагъуэ нэужьым ди пщIантэм къыдыхьэри къэджащ Ибрэхьим. Iуэхур зытетыр сянэм щыжриIэм, ди унэм къыщIыхьащ. Унэ лъэгум тещIыхьауэ сызыхэлъ пIэм нетIысэхащ, дахащIэу си натIэм теIэбэри жиIащ:
— Хьэуэ, Iэдэм, уплъыржьэркъым. УщIэгузэвэн щыIэкъым уэри, ТIабыху, уи щIалэм лажьэ иIэкъым. Аращи, пщэдей щыщIэдзауэ унакIуэ хъунущ еджапIэм, — жиIэурэ къотэджыжри сянэм зыхуегъазэ:
— Зэран фыхуэмыхъуну сыволъэIу. Мыр къызыхуигъэщIар еджэнырщ.
Сянэм зыри жимыIэу жыхэфэгум тетт, и IитIыр и ныбащхьэм щызэблэдзауэ.
— Зыри жыпIэркъыми, ТIабыху?
— Сыт жысIэкIэ, и адэм иубэрэжьат, цIыху мыхъужыным хуэдэу. ИтIани къытхутегъэхьакъым мыдрисэм кIуэну.
Мыдрисэм сызэрыщеджар икъукIэ сэбэп къысхуэхъуат къуажэ еджа-пIэм сыщеджэнымкIэ. ЩIэх дыдэу сесат IэлыфбеищIэмкIэ тхэнми еджэнми. Сызыщыгъуазэ хьисэпымкIи хуиту сщIат зэхэлъхьэнри, зэхэхынри, гуэшынри, гъэбэгъуэнри. Абы къыхэкIкIэ, мазищ фIэкIа япэ классым сыщемыджауэ, етIуанэ классым Ибрэхьим сыщIегъэтIысхьэ.
Ещанэ классым сыщIэсу, гъэ еджэгъуэщIэм щIэддзэжа къудейуэ, ЩоджэнцIыкIу Алий ныщIохьэ дызыщеджэ пэшым. Абы къыджеIэ Ибрэхьим и пIэкIэ дригъэджэну къагъэкIуауэ.
КъызэрыщIэкIамкIэ, Ибрэхьим зыгуэркIэ ягъэкъуаншэри зыбжанэрэ район ОГПУ-м ираджат, еджапIэм щылажьэ мыхъунуи егъэджакIуэ лэжьыгъэр IэщIахат…
Арати, ди къуажэ дэт пэщIэдзэ еджапIэр илъэсищым къэзухат.
ЩоджэнцIыкIу Iэдэм.
И ныбжьэгъухэр и гъусэу. 1937 гъэ
ЩоджэнцIыкIу Iэдэм
Щхьэгъубжэ нэху
Повестым щыщ пычыгъуэ
ЦIЫХУР балигъ мэхъу, щIэныгъэкIэ зиузэду, IэщIагъи егъуэт. СыткIи хуэщIауэ и гугъэжу, гъащIэ гъуэгуанэм тоувэ. Апхуэдэу щыт пэтми, гъащIэм щиIэну увыпIэр зыхуэдэм щегупсысыр зымащIэщ. Абы гу лъригъэтауэ къыхуэзыгъэуш гуэр цIыхум щIымыгъумэ, щемыгупсысыххэри нэхъыбэжщ. Пэжу, зэхэщIыкIышхуэ яIэу, куэд я нэгу щIэкIауэ псэуфхэр гъащIэ гъуэгу гъусэ зыхуэхъуа цIыхухэри я фэкIэ зэрызэмыщхьым хуэдэ къабзэу, абыхэм яIэн хуей гъащIэ увыпIэм зэрегупсысри зэтехуэркъым. Зым папщIэ гъащIэ увыпIэр гурыхь-дэзыхьэх лэжьыгъэ къудейщ. НэгъуэщIым папщIэ — лэжьыгъэ гурыхь-дэзыхьэхым щIыгъуу иIэн хуейщ щIапIэ, унэ зэIузэпэщ, пхымыдзыща къуажэм дэту. Ещанэри хущIокъу ищIэшхуи щымыIэу, щIыхь Iыхьэнши зимыщIу гъащIэр ихьыным. НэгъуэщIи щыIэщ, гугъу-ехьхэм защимыдзейуэ, гъэунэхугъуэ гуащIэхэм гъащIэр щихь зэпыту. Апхуэдэр гъащIэ гъуэгуанэм тезыша хьэл-щэнри гуращэ хэхари зыхуэдэр егъэу-нэху фIыщIэ лейри фIэмыIуэхуу, гупсэхугъуэми хуэмыпабгъэу…
Мысхьуд и фIэщ дыдэу гугъат щIэныгъэ ищхьэ зригъэгъуэтыну. Пэжу, зыгуэрхэр зэпкърих-зэпкърилъхьэу, Iэпэ щабагъэ лэжьыгъэм дихьэхми, а щIэныгъэ ищхьэм къритыну IэщIагъэр зыхуэдэм зэрегупсыса щыIэтэкъым. Ар дэнэ къэна, зэрылэжьэнум гурыхьагъ-дэхьэхыгъэ хуиIэми хуимыIэми къыфIэIуэхуатэкъым. Арауи къыщIэкIынт щIэны- гъэ ищхьэ зригъэгъуэтыну ищIа мурадым ар апхуэдизу тыншу къыщIыпыхужар…
«Дыгъэм пшэ техьэкIэ, ар ункIыфI хабзэкъым!» — емыгупсысыхэми, и гум жиIэ зэпыту, Мысхьуд, жьыщэти, мыпIащIэу дыхьат колхоз пщIантIэ хуитым. Ар япоплъэ и лэжьэгъу шофёрхэм, завгарыр къэсу унафэ къахуищIыным.
Дыгъуэпшыхь къищэхуа «Ленин гъуэгу» газетыр гуфIакIэ жыпым кърехри лъэныкъуэ зрегъэз еджэну. «Тхьэмахуэ» напэ кIуэцIым итхам йоджэ. «ПщIэну щхьэпэщ», — жыхуиIэ тхыгъэри щIеджыкI. «Дэнэ сыт къыщыхъуа», — жыхуиIэми «ирожэ». Ауэ щIалэр сытым еджэми, абы и гур зыIыгъ гупсысэ-хэм нэхъри ягъэплъыржьэр мыхъумэ, зэрытепыIэ щыIэтэкъым. А здэплъыржьэрым, игу къокIыж Лауцэ и анэ дэлъху уэрэджыIакIуэм жиIэгъа псалъэхэр: «Уи зэфIэкIым елъытауэ, уи гур зыкIэрыпщIа лэжьыгъэм хуэунэтI уи мурадыр. Уи зэфIэкIым игъэнэхун хуейщ уи гугъэ унэр!»… Арыххэу Батыр и псалъэхэри абы игу къокIыж: «Уи гурыхуагъэ зэфIэкIым къару ептыфмэ, уи гъащIэ мурадыр мэщхьэгъубжэ нэху, я нэхъ щыкIыфIми уи гур игъаплъэу, уи лъэр щIигъэкIыу». А псалъэхэм я закъуэтэкъым нобэ Мыс-хьуд зыгъэплъыржьэрыр.
Сытуи щрети, и гур зыхуеIэм тещIыхьауэ, IэщIагъэ игъуэтауэ елъытэж. И акъылым жиIэ къудеймкIэ мыхъуу, и гум и макъми едэIуэжу къыхихащ зэрылэжьэну IэщIагъэр. Демазэ Батыр зэрыжиIащи, абы и гъащIэр дяпэкIэ нэхъ зыщихь хабзэр гъуэгурщ. Псэлъэгъууи, гупсысэгъууи, чэнджэщэгъууи а гъуэгум нэхъ щиIэр машинэрщ. Аращ ар дяпэкIи хэхауэ гурэ псэкIэ нэхъ зэгугъупхъэр, фIым худэплъейуэ, хъер къыпигъакIуэу…
Мысхьуд Джэдыкъуэ къуажэм щылэжьэн и мураду къыщигъэзэжам, абы ину къыщыгуфIыкIат колхозым и Iэтащхьэ Мэшыкъуэ Дэбэчи, мех- звеном и унафэщI, езыр зи гъукIэгъэсэну щыта ХьэцIыкIуи. Ауэ а лъэхъэнэ дыдэм колхозым иIэтэкъым Мысхьуд къыIэщIалъхьэн хуэдэу зы машинэ хуит. Трактор пщыкIублри, хьэлъэзешэ машинэ тIощIри яIэщIэлът механизаторхэмрэ шофёрхэмрэ. КъищынэмыщIауэ, машинэхэр зэрылэжьыхьат, дэтхэнэ зыри зэгъэпэщын хуейуэ. Абы къыхэкIкIэ, зэ зыщIыпIэ ягъакIуэм, зэми и мыIэщIагъэ лэжьыгъэ къратурэ, ар IэкIуэлъакIуэ яхуэхъуат механизатор IэщIагъэ зыбжанэм. Хуиту ирилажьэрт иджы бульдозерми, катокми, грейдерми. КъыхуащI и унафэу лажьэрт, хэплъыхьи мыхьэмышхи имыIэу. Ауэ, илъэс ныкъуэм нэблэгъауэ зэрылажьэм, игу гъэтIылъауэ арэзы ирихъуатэкъым ар и лэжьыгъэм…
Машини къратауэ, езыми: «Мис иджы наIуэу згъэунэхунщ си зэфIэкIыр здынэсыр!» — жиIэу игурэ и щхьэрэ зэтелъу лэжьэн щIидзат. АрщхьэкIэ щхьэжэ удын хуохъу Iулъхьэ тыныр — яIэщIилъхьэн хуей хъурт завгарми, автослесарми, дагъэгъэсын хуизыгъэхъуами. Абы къыхэкIкIэ гуфIат дзэм къулыкъу щищIэну ираджэу хъыбар къыщрагъэщIам…
Ежьэным махуищ фIэкIа имыIэжу, тредзэри Налшык макIуэ, Лауцэ зригъэлъагъуну, зэрежьэм и хъыбар иригъэщIэну.
— Я ди Тхьэ, мы къытхуэкIуар! — жеIэри Гуащэ щIож сенэм, бжэIупэм къыIухьа Мысхьудыр илъэгъуауэ. — Лауцэ! — маджэри фэрыщIыгъэр къебэкIыу гуфIагъэфэ зытригъэуауэ унэм ешэ Мысхьудыр. Ар пэщIокIуатэри и нэгум йоплъэ, зызэщIепхъуэтри Iэ делъэ щIалэм. — АIей гущэ, дунейм утетыж, Мыс-хьуд?
— Уэи, сытетмэ, — ерагъыу къыжьэдеш щIалэм.
— АтIэ, зы псалъэ нэхъ мыхъуми, сыту думыгъащIэрэ уздэщыIэм и хъыбар?
— Уэи, хущIыхьэгъуэ симыIа… ИтIанэ, си лэжьыгъэр зикI зэфIэмыхьэурэ сыпэплъащ.
Гуащэ и фэрыщIыгъэ псалъэхэр зэпыуауэ зеIэжьэ. Лауцэ къыщIэкIмэ, зэран хъуну илъытэу унэм щIохьэ.
Лауцэ зэхихакIэт Мысхьуд и макъ. КъыщIэлъэтыну хьэзырт ар пэшым. Ауэ ерагъкIэ зиIыгът, анэ шыпхъур Мысхьуд бгъэдэкIыным пэплъэу. Арати, Гуащэ унэм зэрыщIыхьэу, Лауцэ къыщIокI. ФIэмыIуэхуфэ зытригъэуауэ бгъэдохьэ щIалэм. Мысхьуд зэуэ зыкъреч, зыгуэр къеIунщIа щIыкIэу зыкъедз. Ауэ Лауцэ зэрыгуфIэгъуэншэм гу лъитауэ, зызэщIиукIауэ ерагъкIэ зеIыгъ. А тэлайм зэIуоплъэри зэхуонэху щIэгуфIыкIыу.
Арыххэу Мысхьуд зедзри, Лауцэ бжэщхьэIум къыт-репхъуэтыкI. Хъыджэбз цIыкIуу фIэкIа къызэрыщыхъу щымыIэу, зэщIикъузауэ егъэкIэрахъуэ. Лауцэ абы IэщIэхуну икIи дзыхатэкъым, ауэ: «Сыт пщIэр, Мысхьуд, уи щхьэр унэзэнщ!» — жиIэу щIалэм и пщэм зришэкIауэ зрекъузылIэ. «Сыту лъэщ атIэ! Сытуи жыр защIэ и IитIыр»! — къолъэт хъыджэбзым и гум гушхуагъэ псалъэхэр. Ауэ зэуэ къыходзэкъыкI и гур, пщащэм и гурыфIыгъуэр игъэупщIыIуу. И губгъэныр кърикIуту дыджу зэрыхъущIэну псалъэхэр зэуэ къеблат, бгъэгум щызэрыпIытIу, щызэрыгъэплъу. АрщхьэкIэ Лауцэ хулъокI имыгъэпхъэрыщэу зэтриIыгъэн къебгъэрыкIуа губгъэныр: сытуи щрет, сыт зэмани дрекI, сыт хуейми ирещхьэусыгъуэ, къыхуэкIуакъэ Мысхьуд къытридзэри. Ауэ щыхъукIэ, лъагъунлъагъу къудейкъым ар къыщIэкIуар…
— Куэдщ иджы, Мысхьуд! СыутIыпщ! — жиIэурэ зыIэщIех щIалэм. — ЕмыкIури пщIэжу си гугъэкъым уэ сэ слъагъум.
— ЕмыкIу лъэпкъ злэжьыркъым, Лауцэ, — зэреныкъуэкъу щымыIэу еутIыпщыж хъыджэбзыр. ЕутIыпщыжри зеплъыхь, Гуащэ къакIэлъыплъауэ и гугъэу.
Тегушхуауэ, и гурылъ псори кърикIутыным хуэщIауэ къэкIуат Мысхьуд. АрщхьэкIэ: «Куэдщ иджы! СыутIыпщ!» ткIиигъэ хэлъу Лауцэ зэрыжиIам щIалэр зэуэ игъэщэбат. Лауци фIэфIыщэ хъуатэкъым апхуэдизу Мысхьуд зэрыжыIэмыдаIуэр. «ЕмыкIу лъэпкъ злэжьыркъым!» — жимыIэу тету иIыгъамэ нэхъ къищтэнут. Иджы тIуми я напIэ зэхуаIэту зэплъыну дзыхь ямыщIу зэхущытт.
«Хьэуэ, — игукIэ жеIэ Лауцэ, — сянэ КъантIасэ жиIар зэрыпэжыр хьэкъщ: «Балигъ ухъуащ, си хъыджэбз. УмыщIэххэу унагъуэ уихьэнкIэ хъунущ. Пхъум я натIэ къритхар аращ — зым къалъху, япIри, хамэ унагъуэм йохьэ. НэрыбгэщIэ яхуохъу. Абы папщIэ и гуащэр анэ пэлъытэу жаIэ, тхьэмадэр адэ хуэхъуну ягъэIу. Апхуэдэу хъункIи мэхъу. Ауэ ар — зэзэмызэщ. Зэпсэгъуу къыщIидза ныбжьыщIитIым я гур лъагъуныгъэ пэжым зы зэхуищIамэ, нысэм гущIагъщIэлъ нэсу хущытыр щхьэгъусэрщ. Ар уи щхьэм и гъусэ щыхъуакIэ, уи гъащIэ гъусэри аращ, — жиIэрт КъантIасэ. — Ауэ щыхъукIэ, уи щхьэгъусэр къэзылъхуу зыпIа Iыхьлыхэр зыщумыгъэгъупщэу, псэгъу пхуэхъуам хуэIэтыф уи гухэлъри гулъытэ нэхъыщхьэри… СыткIи хуэдэхащIэ абы, уи щIэщыгъуагъэр гухэхъуэ хуэпщIу. УщIэмыгъуалъхьэ зэи псэгъум и тэмакъ: «Уэ уджатэмэ, сэ сытопщ!» — жыпIэу. Дыджу уи жьэр зэщIэпхыу, щыхуейми щыхуэмейми, думышхыхь. ЛIы тэмакъкIэщIыгъэм хуэакъыл, и лэжьыгъэм уригупсэхуну зылъэгъэкI… Зы тIэкIунитIэ нэхъ мыхъуми, акъыл зиIэ лIым а фIыгъэр къигъэнэнкъым гулъытэншэу… ЛIыр щыкъуаншэми, губжьрэ гужьгъэжьрэ мыхъуу, зылъэгъэкI уи акъылрэ шыIагъэ хэхакIэ зебгъэцIыхужыну… Щысхь уи щхьэгъусэм, хуэгумащIэ!» — жиIэри Лауцэ игу тIысыжауэ щытат зытэлайкIэ. АрщхьэкIэ къыхопIэскIукI аргуэру абы и гур: «Езыр Iейуэ мыгумащIи!»
КъэскIат Лауцэ и фэм зихъуэжу, ауэ зигъэIуатэкъым, зиIыгът и гур зэхуищIыжыпауэ.
Хъыджэбзыр арыххэу зэрыпIейтеям гу лъитауэ, къопсалъэ Мысхьуд:
— Сыт, Лауцэ, апхуэдизу ухэзыгъаплъэр?
— Уи гумащIагъэрщ… Илъэсым нэблагъэкIэ, Налшык узэрыдэкIыж лъандэрэ, махуэ къэс къысхуэп-тха письмохэрщ! — Хъыджэбзыр и анэм къыжриIэгъа Iущыгъэхэм ебакъуэу и шыIэншагъэр къызэребгъэрыкIуэм гу лъитэжа пэтми, къызэтемыувыIэжыфу къыщIегъу и шхыдэм. — «Дыгъэм пшэ техьэкIэ, ар ункIыфI хабзэкъым!» — жыпIэри зыбгъэбзэхыжащ, ущыхэтыр сымыщIэу!
— Япэрауэ, зы илъэс ныкъуэщ дэкIар. ЕтIуанэу, зы мазэщ дызэхуэмызэу дэкIар. Ещанэу, зыбжанэрэ унэкIуэжащ къуажэм, абы сызэрыдэсым ущыгъуазэу.
— АтIэ сыту зэ зыкъысхуумыгъэзарэ?
— УкъыдэкIыжа и ужькIэщ уи хъыбар щызэхэсхар… Уэ… м… м… ягъэ кIынтэкъым зыкъэзбгъэщIамэ…
«ЛIым и тэмакъым ущIэмыгъуалъхьэ… Щысхь уи щхьэгъусэм… хуэгумащIэ», — къыхолъэт аргуэру Лауцэ и гум анэм и псалъэхэр, ауэ и тэмакъкIэщIы-гъэр къыфIопсалъэ: «Ар си щхьэгъусэ, хьэмэрэ къысхуэгумащIэ!?»
— Лауцэ, къысхуэгъэгъу, — къопсалъэ Мысхьуд къыдэмыплъейуэ, и щхьэ ехьэхауэ здэщытым. — Шэч хэмылъу, сынокъуэншэкIащ. Ауэ сэ сыкъыщIэ-кIуар си къуаншагъэмкIэ зызумысыжын къудейуэ аракъым, — и псалъэхэр зэпегъэу тэлайкIэ, и жыIэр хъыджэбзым къызэрыщыхъур зригъэщIэну пэплъэу.
Лауцэ зэрыщымт.
— Сожьэ, Лауцэ, — къыжьэдеш Мысхьуд.
Хъыджэбзым и щхьэр зэуэ къеIэт.
— Сожьэ жыпIа?
— Аращ.
— Дэнэ уздэкIуэр?
— Дзэм сокIуэ къулыкъу щысщIэну.
Лауцэ къыщолъэт. Зыгуэр къеIунщIа щIыкIэу къоскIэ.
— ПщIэрэ, — жеIэ Мысхьуд, Лауцэ къызэрыщтам гу лъимытэу, — БыртIым дыгъуасэ ежьакIэщ, си гур тепщэхащ.
— Мысхьуд, дауэ жыпIэфрэ апхуэдэу?
— Сыту?
— Ана, абы и натIэ къритхар пщIэрэ? Сыту щытми, дзэм яшащ… Дзэм кIуэныр фызышакIуэкъым…
— ТIури зыщ БыртIым папщIэ! Апхуэдэр пхъэмыфщ, псыми щIимылъафэу, мафIэми имысу…
— Хьэуэ, Мысхьуд, — Iэпеуд псалъэр хъыджэбзым, — гущIэгъуншэщ дзэм кIуэм папщIэ «Си гур тепщэхащ!» — жыпIэныр.
— Уэи, мыгущIэгъуншагъэ атIэ. Куэд щIат ар дзэм кIуэн зэрыхуейрэ. Ауэ щхьэусыгъуэ Iэджэ къигъуэтурэ, зыпигъэIэщIащ. Иджыри хэтащ ар мыкIуэну. Ядэри езыри Iэджэм елъэIуащ къагъэнэну. Уеблэмэ, Iулъхьэ ятыну хэтауэ жаIэ…
Лауцэ щым дыдэу гузавэрт, зэхих щымыIэжу. Мысхьуд и псалъэри зыщIыпIэ дэгуу, зэхэщIыкIыгъуэншэу къиIукIыут иджы зэрызэхихыжыр.
— Уэи, сэ абы сыхущIэджэу е си ней щыхуауэ армыра. Ауэ сытми хуэфащэу зэрагъакIуэм тежысIэ къудейщ.
Лауцэ зэрыщымт. Абы зыри фIэIуэхужтэкъым. Пщащэм игури и псэри зэщIащтат гузэвэгъуэ щIыIэкIэ Мысхьуд и псалъэхэм — «Дзэм сокIуэ къулыкъу щысщIэну», — зэрыжиIам. Еуэнурэ ежьэжынущ. Къигъэзэжыни къимыгъэзэжыни!.. Сыт жиIэр?! Дауэ и жьэ къекIуа! Зэм зыхуошхыдэж, зэми дзыхьщIыгъуэджэ щIыIэм зэщIеIулIэ хъыджэбзыр. Ауэрэ, уэгъу щIанэ хулIами ярейуэ, зэщIохулIэ и Iэпкълъэпкъыр. И фэр шэхуу покI. ЗэфIэкIи лIэкIыныгъи хэмылъыжу зэфIоутахэ. И пIэ имытыжыфу зыщричым, и щхьэр мэуназэ, ауэ зиIыгъщ лъэныкъуэкIэ емыщIэу. Гу лъызыта Мысхьуд жеIэ:
— Лауцэ, зыгуэр уи лажьэщ уэ слъагъум! — ЩIы щIагъым къыщIэIукI макъ дэпу мащIэут ар Лауцэ зэрызэхихар. — Сыт, Лауцэ, сыт нэхъ зыдэбгъуэр, зи лажьэр кIуэду зи узыр сэ схьын? — жиIэу и щхьэм Iэ делъэ, плъыржьэру зрекъузылIэ. Хъыджэбзым Iуплъэну мащIэу зыIуегъэкIуэтри, а тIум я нэр зэIуощIэ. ГукIи псэкIи зэхуэхьэлэлу ягу зэрызэхэлъыр зэхуаIуатэрт абы я нитIым. Зы гурылът, зы гуплъыгъуэт а тIум зэхуаIэр. Хьэкъыу и фIэщ хъуат ар Лауцэ. Шэч зыхэмылъыжт ХьэщIэлI Мысхьуд папщIи. Пэжу, и гумрэ и щхьэмрэ фIызэныкъуэкъуу щыхэплъэ щыIэт Мысхьуд гуитIщхьитIу: «Узэсэр сэгъейщ». — А тIур зэсам ебакъуэу насып зэхуэхъуфыну пIэрэ? Хьэмэрэ «Уэ уджатэмэ, сэ сытопщ!» — жаIэу я жагъын зэпагъэуву, зэса фызкъэмышэ гъащIэм щаIэ фIыгъэ сэбэпхэр ираудыхыу, а тIум я гур зэхуэмыуфIыцIыну пIэрэ? Абы и закъуэ сытми! Зэщхьэгъусэ-зэпсэуэгъухэм я гъащIэм щилъагъу мыхъумыщIагъэ къомым езыр ебакъуэу, а Лауцэ насып хуэхъуфыну пIэрэ?..
ЩоджэнцIыкIу Iэдэм
Усыгъэхэр
Дэ хъуэпсапIэу диIэр
ЩIыгу насыпым лъэIэсынщ
Сыплъыхъуэрт
Сыплъыхъуэрт си гум сыхуимыту,
Узмыбжыхауэ си щыуагъэу.
Уи кIуапIэм куэдрэ схьащ сытету,
Сыпхуэзэххэнуи сымыгугъэу.
СыкIуэжми унэм, зызмытIэщIу,
Сыщыст сыщатэу – сыпхуэгухэу…
Къос гъатхэр аурэ. Дунейр
пщIыпщIу
Мэгъагъэ, плъагъум нэр пIэпахыу.
АрщхьэкIэ си гур зэрыщIыIэт,
Схуэмыхъуу гъатхэр гурыфIыгъуэ.
Дэнэ сыкIуами, уздыщыIэт,
Здумыхьу щытми зы Iуэху щIэгъуэ.
Хъуат уэркIэ си гур хьэжэпхъажэ,
Хуэнэхъуеиншэу лъагъуныгъэм.
«Ерыщым щхьэлыр егъэхьэжэ!» —
ЖысIэу, сытету схьырт си гугъэм.
А ерыщыгъэрщ зэхуэпабгъэу
ЗэпэIэщIахэр зы зыщIар.
СынасыпыфIэщ иджы слъагъуу
Уи нэкIу фопIытIыр, нитI
пщIыпщIар.
ЩIэрыщIэу гъэгъэн лъыбогъэкI
Уэрэд схужыпIэу седэIуакъым,
УкъысхуэгуфIэу слъагъуххакъым.
Е си гум хыхьэу псалъэ щыпкъэм
Уи макъ схуэбгъэIуу зэхэсхакъым.
Ауэ спхыкIауэ си гум ищIэрт —
ЗишыIэу тпэплъэу ди зэIущIэр:
Услъагъумэ — плъапIэ уахуэхъунщ,
Уи псалъэм си гур хигъэхъуэнщ.
Удыгъэу жаIэу зэхэсхакъым,
Ауэ къащIехыр нур уи нэгу.
КъызэрызжаIэмкIи, угъатхакъым,
Ауэ мэгъагъэ къоплъым игу.
Схьырт гъащIэр щIыIэу —
гухэлъмыщIу,
Гум зызщIихынуми — хуабэ щыщIэрт.
Хьэлэлу Iуэхур злэжьт хэзгъэщIу,
Гухэлъ щIэщыгъуэр зыхэзмыщIэу.
Ауэ, гувами, — дыгъэр носри,
ЩIымахуэр гъатхэм зэрехъуэкI.
Апхуэдэу си гум укъыщопсри
ЩIэрыщIэу гъэгъэн лъыбогъэкI.
Гугъэ
Пшапэм вагъуэ хэлыдахэр
Уи нэр ару къысфIэщIат,
Ауэ уи нэм хуэзгъэдахэр
Нэху зэрыщу сфIэкIуэщIат.
Зи изыгъуэ мазэ нэхури
Сэ уи нэкIуу къысфIэщIат,
Ауэ сфIэщIа а напэхури
Нэху зэрыщу сфIэкIуэщIат.
Нэху зэрыщу дыгъэр пщIыпщIу
Тэджри – уэру къысфIэщIат,
Ауэ пшапэм кIыфI зэрищIу,
Дыгъэ гуэрри сфIэкIуэщIат.
Си псэ, вагъуэу умыжыжьэ,
Мазэу махуэм умыбзэх.
Уэгуми дыгъэу ужьэражьэу
Усхуимыту, щIылъэм къех.
Вагъуи, мази, дыгъэ лыдри
Мис итIанэ къытхуепсынщ,
Дэ хъуэпсапIэу диIэ куэдри
ЩIыгу насыпым лъэIэсынщ.
* * *
Сигу уилъ зэпытти, узымейуэ
Къыхэхуэххакъым зикI си пщIыхь.
АрщхьэкIэ бгыщхьэ дэкIынейуэ,
Бгым сыдэбгъэкIыу гъащIэр сохь.
Сыжейми, пщIыхьым ухэмыкIыу,
Уафэгу нэхунэр пщIыгъу
къысфIощI.
Услъагъумэ
нахуэу-уафэхъуэпскIыу,
Щыбопхъуэ си нэр, сигу хогъэщI.
ЩIысфIэщIи щыIэщ уи жыIэгъуэр
Псынэ бзэрабзэу сигу щежэх,
Ауэ уи псалъэр уафэгъуагъуэу,
ГухэщIу си гум щоужьых.
ИтIани гугъэм сиIэтауэ,
Бгъэ дамэ лъэщкIэ сыныпхуехь.
Ауэ гугъапIэм сихутауэ
ЩысфIэщIми, сщIыркъым уэркIэ
дзыхь.
Уэ зырт си гугъэр гъатхэ хуабэу
ГурыщIэ нэхукIэ щIызэIусхар,
Ауэ си гъащIэр уэ бгъэибэу,
ГущIыIагъ уаещ схуэбухар.
Уэрэд
Пшэ Iувхэр дыгъэм зэпхесыкIри
Уэгу лъащIэм нуру егъэнэху,
Апхуэдэу си гум ущохъуэпскIри
Мэлыд гурыщIэр, сыпIуплъэху.
Бгы лъагъуэр бгъуэщIым ежэхащи,
ЩIыгу тафэ гъуэгуу зеукъуэдий.
ПхуэсщIа гухэлъым зызэIуихащи,
Ар хуэIыгъынкъым зы лъхудийм.
Си гугъэр гъащIэм и Iэмыру,
Насып нахуапIэу пыбгъэнащ.
Гухэлъ нэхугъэм ар и нуру,
Уэрэд мыухыу сигу къинащ.
ГурыщIэ нэху
Жыжьи благъи къысхуэмыщIэу,
Си насыпым сыпэплъат.
Лъэр зыщысчым – шагъдий гуащIэу
Сигу илъ-ипкIым – ар щилъат.
Ауэ зэкIэ гущтэпкIыгъэ
Пшагъуэм си нэр
къысфIыщипхъуэрт.
Хъун-мыхъуни лъагъуныгъэ
СщIам имыщIэу,
сфIызэщIэщхъуэрт.
СфIызэщIэщхъуэрт — Iэнкуныгъэ
Пшагъуэ Iувым сызэпхихыу,
Хы къубийуэ зи жаныгъуэ
Лъагъуныгъэ макъ зэхэсхыу.
«АтIэ, сытыт сызыпэплъэр,
Лъагъуныгъэр сэ къызэджэм?» —
ЖысIэу щытми, сигу зэщIэплъэр
Хуэжэрт щтэпкIыу гурыщхъуэ
Iэджэм.
ЖиIэрт си щхьэм: «Гугъэ делэр
И гухэлъкIэ насыпыншэщ.
Хуэмышэнум кIэлъыбанэу,
Насыпыншэу мэхъу ар икIэ!»…
Щхьэм и жыIэр гум имыдэу,
Гухэлъ мафIэр зэщIегъанэ,
Нэхъ щытыхукIэ гуащIэ фадэу,
ЗэщIост нэхъри, нэхъ нэхунэ.
* * *
Гъэгъа напIэ пылъэлъахэм хуэдэу,
Си щIалэгъуэр яхьащ
гъэхэм псынщIэу.
Уэ сыноплъри – пхьы зэпытщ
мыхуадэу,
Япэу гъатхэм сфIощI иджы
уIущIэу.
Уи ныбжьэгъу бзылъхугъэм
уащыхэтым,
Уэ псей щхъуантIэу абы уакъыхощ:
Уи щIалэгъуэр гу щIэщыгъуэу
щытым,
Уи ныбжьэгъухэм пщIащэр
япощэщ.
Махуэ уэмым ещIыха жыг хьэлъэм
Салъкъын псыIэм пкъыщIагъ
къретыж.
Си гур щыгъуми — гуапэу
укъысIуплъэм,
Си гухэхъуэм къару егъуэтыж.
Дыгъэ гуащIэм и бзий пщтырхэм
щIэту
Къурш уэс, мылхэм нэпс щIагъэкI,
Мажэ пIащIэу ахэр щIы къэуату,
Жыги гъави псы къарум ягъэкI.
Уэращ апхуэдэу си гур
зыхуэпIащIэр:
МыувыIэжуи уэрэд зыхужысIэр,
Уэ зырщ хуабэ зыщIыр си гурыщIэр,
МыкIуэщIыж гухэхъуэу уэ зырщ
сиIэр.
Си щIалэгъуэ блэкIам къигъэзэжу
Гъэгъэжыну къыщIэкIынкъым,
сощIэ,
Ауэ сыткIи гъатхэ гукъыдэжыр
Къызот гуащIэдэкIым, лIыгъэм
папщIэ.
* * *
Гъунапкъэ иIэкъым
сызыщIэхъуэпсым:
Зэм ар мэпхъашэ хуэдэу лIыгъэм.
Зэм ещхьу гуапэщ ар псынэпсым.
Зэм зыхуегъакIуэ гущабагъэм.
Зэм мэзым зысхьмэ сфIэфIт
сыщIэпхъуэу,
СыщIэхутэну ажэгъуэмэу, —
Гъатхэм нэхъ пасэу – ягу
хэзгъахъуэу
Зестынут цIыхухэм сэ пэрымэу.
Зэм хьэцыбанэу сфIэфIт
сыгъагъэм,
Нэхъ мэфIкIэ цIыхухэм ягу
згъэнщIыну…
Арыххэу си гур плъыржьэрыгъэм
ЗэщIещтэ – усэ зыщищIыну…
Ирех щIымахуэр щыму губгъуэм,
ГъащIэншэ пфIэщIу зэтелът и нэр.
АрщхьэкIэ куууэ уэс щIагъ игъуэм
Щехъумэ щIылъэм бэвагъ щIанэр.
Си гур щымами ехуэхауэ,
И пIалъэ къосри зэщIохъуапскIэ.
ЗыщIэхъуэпс Iэджэм къыхихауэ,
Мэбзабзэ гуапэу ар уэрэдкIэ.
Бжьыхьэ хадэ
Игу илъщ а хадэм зызэщIихыу
Гъэгъауэ напIэр щиIэтар,
Итщ и тхьэкIумэм мыужьыхыу
Бзухэм я макъамэ щхьэщытар.
Иджы и лъхуадэхэр тIыгъуащи,
Жыг уэндэгъуахэм ятохьэлъэ.
Бзу цIыкIу лъэтэжхэр илъэгъуащи,
Нэщхъейуэ, хъуапсэу хадэр маплъэ.
Фоупс къыпыткIуу мыIэрысэм,
Дыгъэпс ящIэту кхъужьхэм пфIощI,
Ауэ жьы мащIи къащеIусэм,
А пхъэщхьэмыщхьэ хъуахэр хощI.
Нэщхъейщ, фIэIуэхукъым хадэм
фIыгъуэр —
Итынт и фIыгъуэ псори хадэм,
Тэлай нэхъ мыхъуми, и гъэгъэгъуэр
Игъуэтыжыну ищIэгъатэм!
Гъатхэншэ фIэщIу, хадэ нэкIум
Кхъужь хъуахэр нэпсу йоджэлэх,
Чыху пцIанэр бжьыхьэ
къебгъэрыкIуэм
Зэлъа Iуданэу хуещI лэдэх.
Анэдэлъхубзэ
Си анэдэлъхубзэ, зэкъым
уэ губгъэну
ЗэрыпхужаIар нэху
къыптемыщхьэну,
ЖаIэрт убзэхыну, жьым зэрихьэ
бгъэну,
КъалэкIыхьым адкIи
сыфIумышыфыну.
Ауэ, зыпIэтащи, бгъэхэм
уохьэуохуэ.
Тэрчым и псыпыхуу мыкIуэщIыжщ
уи псалъэр.
Шууейр и уанэгум нобэ
щогъэхахуэ,
Тхуожумарт сыт IуэхукIи уэ
Iущыгъэу пхэлъыр.
ЗашэщIащ уи гъуэгухэм, къэрал
Iэджэм нэсу.
НэгъуэщIыбзэ жылэхэр
зыхэплъхьащ бэвыгъэу.
Фыздопсэу бзэ Iэджэ нобэ
зэнэзэпсэу.
Сэри сегъэусэ пхэлъ уи
шэрыуагъэм.
Си анэдэлъхубзэ, узианэщ — ушэ, —
Анэр зэи хъуркъым гущэ
уэрэдыншэ.
