Махуэ лейм и къэунэхукIэр
2020 гъэр, зэрытщIэщи, «високоснэщ» (латин псалъэщ, «къытрагъэзэж еханэ махуэ» жыхуиIэщ). АтIэ, сытым къыхэкIа илъэсищ дэкIрэ еплIанэр «високоснэу», абы и махуэ бжыгъэр адрейхэм елъытауэ зыкIэ нэхъыбэу къызэралъытэр? А упщIэм и жэуапым дылъыхъуэу, махуэгъэпсым и тхыдэм дриплъэнщ.
Пасэрей урымхэм яIащ щIыхуэр щатыжын хуей пIалъэр зратхэу щыта тхылъ щхьэхуэ. Абы щыгъэбелджылат къатенар щызытрагъэкIыж мазэхэм я пэщIэдзэ махуэхэр — «календхэр». Мы псалъэмкIэ иужьым еджэ хъуащ къытезыгъэзэж пIалъэ зэхуэдэхэм тету вагъуэхэм зэрызагъазэм, Дыгъэмрэ Мазэмрэ къызэрыкъуэкI-зэрыкъухьэжым, абы хуэдэ нэгъуэщI Iуэхугъуэу хьэршми щIыуэпсми къыщекIуэкIхэм къытращIыкIа къэбжыкIэхэм.
Тхыдэм къыхэщыж илъэс минхэм къриубыдэу цIыхухэм календарь куэд къагупсысащ. Дауи, абыхэм я зэхэгъэувэкIэр, зэрыгурыIуэгъуэщи, елъытат лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм яIа псэукIэмрэ я зыужьыкIэр зыхуэдамрэ.
Къызэрыхэгъэщыпхъэщи, махуэгъэпсхэм ящыщу хьэршым къытезыгъэзэжурэ къыщекIуэкI (астрономическэ) Iуэхугъуэхэм, е щIыуэпсым, мардэ гуэрым тету, пIалъэкIэрэ къыщыунэху къэхъукъащIэхэм: жэщымрэ махуэмрэ я зэблэхъукIэм, мазэм и теплъэм и зыхъуэжыкIэм, гъэм и зэманхэм я зэблэукIэм, нэгъуэщI абы хуэдэхэми къытрагъэпсыкIа календархэр зэхалъхьащ «тропик илъэс», «синодическэ мазэ зэхуаку», «дыгъэм и жэщ-махуэ лъэхъэнэ» зыфIаща пIалъэхэм тету.
Дызэрыщыгъуазэщи, дыгъэм и къыкъуэкIыгъуитI зэкIэлъыкIуэм я зэхуакум, ику иту, дэлъыр сыхьэт 24-рэщ. ЩIэныгъэлIхэм къызэрабжамкIэ, мазэм и теплъэм къыщытригъэзэж и пIалъэр, «синодическэ мазэ зэхуакукIэ» зэджэр, зэрекIуэкIыр жэщ-махуэ 29-рэ сыхьэт 12-рэ дакъикъэ 44-рэ секунди 3-рэщ. Гъэрэ щIырэ щызэхэкI лъэхъэнитIыр, «тропик илъэскIэ» зэджэр, зэрызэпэIэщIэр суткэ 365-рэ сыхьэти 5-рэ дакъикъэ 48-рэ секунд 46-рэщ. Гу зылъытапхъэр аращи, япэхэм щыIа календарь лIэужьыгъуэ куэдми яхуэдэу, нобэрейхэми а Iуэхугъуищыр я лъабжьэщ.
Сыт хуэдэ махуэгъэпсу пIэрэ, атIэ, ди зэманым нэхъ къагъэсэбэпыр? Муслъымэн диным къигъэув пщалъэхэр зи тегъэщIапIэу Азием, Африкэм щыIэ къэралхэм Мазэм и теплъэм и зыхъуэжыкIэм тегъэпсыхьа календарыращ щызекIуэр. Ауэ, къыхэдгъэщынщи, ЩIы Хъурейм щыпсэу цIыхухэм я нэхъыбапIэм къагъэсэбэпри, нэхъ яфIэтыншри «григорианскэ» жыхуаIэ, Дыгъэм и къекIуэкIыкIэм къытращIыкIарщ. КъуэкIыпIэ Жыжьэм щыIэ къэралхэми аращ щызекIуэр.
«Мазэ махуэгъэпсыр» Iыхьэ пщыкIутIу, жэщ-махуэ 29-рэ, 30, 31-рэ хъу мазэхэр щызэкIэлъыкIуэу зэхэтщ. «Мазэ» илъэсыр суткэ 354-рэщ зэрыхъур, ауэ абыи къыщалъытэ и закъуэу къыхагъэщхьэхукIа, жэщ-махуэ 355-рэ хъу «високоснэр». «Мазэ» илъэсыр «дыгъэ» илъэсым нэхърэ жэщ-махуэ 11-кIэ зэрынэхъ кIэщIым къыхэкIыу, абы и пэщIэдзэр гъэ къэс мэIэпхъуэ икIи «дыгъэ» илъэсым и дэтхэнэ мазэми хуэзэнкIэ хъунущ. Тхыдэм къыщыгъэлъэгъуэжахэм ятетщIыхьмэ, «мазэ» махуэгъэпсым муслъымэнхэм къыдэбжэн щыщIадзар 622 гъэм бадзэуэгъуэм и 16-рщ.
Иджырей «дыгъэ» календарыр къыщыунэхуар пасэрей Урымырщ. Ар ди эрэм и пэкIэ 45 гъэм щIышылэм и 1-м Цезарь Юлий иригъэкIуэкIа зэхъуэкIыныгъэхэм къарикIуащ. «Юлианскэ» календарым и илъэсыр жэщ-махуэ 365-рэ сыхьэти 6-рэ мэхъу. Ар къэзыщтахэр зэрызэгурыIуам тету, япэ илъэси 3-м и кIыхьагъыу ягъэувар махуэ 365-рэщ. Абыхэм къадэхуа сыхьэт бжыгъэхэр зэхалъхьэжри, зы махуэ нэблэгъэн ирикъуати, ар еплIанэ илъэсым хагъэувэжащ.
Абдежым къыщыщIэдзауэ, «юлианскэ» махуэгъэпсымкIэ зи бжыгъэр 4-м хуэбгуэш хъу дэтхэнэ илъэсри «високоснэщ». Абы щыгъуэ мазэ 12-м я цIэхэр зэрыщытауэ къагъэнэжат. АрщхьэкIэ, ди эрэм и пэкIэ 44 гъэм, квинтилис (етхуанэ) мазэм зэреджэу щытар, Цезарь Юлий и цIэкIэ, «июль» жиIэу зэрахъуэкIащ. Абы и щапхъэм ирикIуащ император Августи. Ди эрэр къэунэхуным илъэси 8 фIэкIа имыIэжу, абы мазаем аргуэру зы махуэ къыхихри, секстилис мазэм хилъхьащ, езым и цIэри фIищыжащ.
Ауэ, а махуэгъэпсри къызыхуэтыншэтэкъым. АбыкIэ къабж илъэсыр «тропическэм» нэхърэ дакъикъэ 11-рэ секунд 14-кIэ нэхъыбэт. Аращ къызыхэкIауэ щытар илъэси 128-рэ къэс зы жэщ-махуэ псо къыдидзэныр. 1582 гъэм а «щыщIагъэр» ягъэзэкIуэжын мурадкIэ, урым папэ Григорий XIII и унафэкIэ щIэныгъэлIхэр «юлианскэ» календарым аргуэру зэ хагъэлэжьыхьыжащ. Абы щыгъуэ зэгурыIуат илъэс 400 къэс махуи 3 календарым къыхадзыну. «Високоснэ» гъэхэм хагъэкIащ зи щэ бжыгъэхэр 4-м хуэбгуэш хъу, нолитIкIэ иух илъэсхэр. Псалъэм пащIэ, 1700, 1800, 1900 гъэхэр. А щIыкIэм тету зэрагъэзэхуэжа махуэгъэпсым «стилыщIэм и календаркIэ» е «григорианскэкIэ» еджэ хъуащ.
Иджы дэ къэдгъэсэбэп «григорианскэ» махуэгъэпсым и илъэсыр «тропическэ» гъэм нэхърэ зэрынэхъ кIыхьыр секунд 26-рэ къудейщ. Пэжщ, ари щыуагъэщ, ауэ абы зы жэщ-махуэ «щызэхуихьэсыфынур» илъэс 3280-м и кIыхьагъкIэщ.
Октябрь революцэ иным и ужькIэ, 1918 гъэм щIышылэм и 24-м РСФСР-м и ЦIыхубэ Комиссариатым къыдигъэкIа Декретым ипкъ иткIэ, ди къэралым «григорианскэ» календарыр къыщащтащ икIи махуэ бжыгъэхэр суткэ 13-кIэ япэкIэ ягъэIэпхъуащ. А гъэ дыдэм щIышылэм и 31-м къыкIэлъыкIуа мазаем и 1-р е 14-нэу ягъэувами, тхьэмахуэ зэхуакум хыхьэ махуэхэр зэрызэкIэлъыкIуэу къагъэнэжащ.
А календарми щыщIэныгъэ зыбжанэ иIэщ: мазэхэм я махуэ бжыгъэхэмрэ тхьэмахуэ зэхуакум къриубыдэ махуэцIэхэмрэ я зэкIэлъыкIуэкIэр щызэтемыхуэр нэхъыбэщ. КъищынэмыщIауэ, мазэхэм, кварталхэм, илъэс ныкъуэхэм я кIыхьагъри зэхуэдэкъым. А щыщIэныгъэхэр гъэкIуэдыным хуэунэтIауэ щIэныгъэрылажьэхэм проект куэд къагупсысащ икIи зэхалъхьащ. Ауэ зэкIэ а Iуэхум къэрал псори хуэхьэзыру зэрыщымытым къыхэкIыу, абыхэм гъуэгу иратыркъым.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
