Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Хабзэ
ЦIыхубз хьэщIэ
Пасэрей ди цIыхубзхэр куэдрэ унэм икIыу щытакъым. «ЦIыхубзым и Iуэху жьэгу пащхьэмрэ бжэщхьэIумрэщ», — жаIэу щытащ. ЛIым кърихьэлIэр фызым зэригъэзахуэу, зэригъэпэщу унэм щIэсу щытащ. Унагъуэм зыгуэр къехьэлIэным цIыхубзым и Iуэху хэлътэкъым.
ЦIыхубзыр зэзэмызэххэт щежьэр, Iыхьлы гъунэгъухэр илъагъуну.
ЦIыхубзыр зэрежьэр выгут. Выгум Iэмал имыIэу гущхьэ телът. Гущхьэр и кIыхьагъкIэ щIэуфат упщIэкIэ, щагъэ хужь бгъуэшхуэкIэ тепхауэ. Гущхьэр щIытелъыр уэшхымрэ дыгъэмрэ щихъумэн, мыдрейуэ, гъуэгум зыщрихьэлIэну цIыхухэр къыIурымыплъыхьын щхьэкIэт. Пасэрей ди цIыхубзхэр, иджы хуэдэу, цIыхухъухэм я нэIуасэу, ахэр куэдрэ зэIущIэу щытакъым. ЦIыхубзым нэмыс лей хуащIырт.
ЦIыхубз зэрыс гум шу закъуэ къахуэкIуэу ирихьэлIамэ, бзылъхугъэм нэмыс хуищIу шум дигъазэрти, зыкъомрэ дэкIуатэрт. ЦIыхубз хьэщIэр здэкIуэм зэрынэсу, бысым цIыхухъум IумпIэр иубыдырти, пщIантIэм дишэрт. Ауэ хьэщIэр цIыхухъум иригъэблагъэртэкъым. Ар унэм щIэзышэр цIыхубзхэрат. Сыт хуэдиз и лъапIагъыу щымытми, цIыхубзыр хьэщIэщым ирашэртэкъым.
ЦIыхубзыр нэхъ зэрагъэхьэщIэ хабзэр джэдкъазт, кхъуейжьапхъэ, жэмыкуэ хуэдэхэр арат.
Адыгэ хабзэкIэ, зы унагъуэм цIыхухъурэ цIыхубзрэ зэрихьэлIауэ зэхьэщIэгъу хъуамэ, зэнэIуасэу щымытмэ, зэдэуэршэрыну, зэдэшхэну хабзэтэкъым. Ар къызыхэкIыр цIыхухъумрэ цIыхубзымрэ зэхуаIэ нэмысыр арат. Ауэ хьэщIэхэр щIалэ зи къэшэгъуэрэ хъыджэбз зи ишэгъуэу щытмэ, а тIур зэрагъэцIыхурт, хэгъэрей зэхуащIырт, зэдагъэуэршэрырт.
Хамэ цIыхухъу зыдэтIыс Iэнэм цIыхубз ядэтIысыртэкъым, ядэшхэртэкъым. Ядэшхэн дэнэ къэна, Iэнэм хьэщIэ щысмэ, цIыхубзхэр щIэкIырт е мытIысу ящхьэщытт, шхэн яухыху.
КъардэнгъущI Зырамыку.
ГущIагъщIэлъхэр
СощIэ, Уэ утетщ мы дунейм
Бзылъхугъэ дахэр — ар я нэхъ цIыхухъу диныншэри зи Iэмырым изышэф мажусий тхьэ гуащэщ.
* * *
«Си анэр фIыуэ солъагъу» жыпIэныр — гъэмахуэр гъатхэм къыкIэлъокIуэ е екIэпцIэм мыIэрысэ къыпыкIэркъым, жыпIэурэ удэуэным ещхьщ… Анэхэр фIыуэ ялъагъу къудейкъым. ФIыуэ ялъагъур гум и закъуэщ щыпсэур. Модрейхэр — зэрыщыту дэ тщыщщ. Е дэ дызэрыщыту ахэм дащыщщ. Ахэм я гуфIэр ди гуфIэщ. Ахэм я узыр ди узщ. Анэхэр щылIэкIэ, дэ ди зыгуэрхэр зыдахьри, ахэм я зыгуэрхэр дэ ди псэм къыдэпсэууэ къыхонэ.
* * *
Анэр, лъэпкъыр, хэкур фIыуэ зэрыплъагъур къытхуэпIуэтэну ухуемыжьэ. Ар яхуэмыIуэтэщI лъагъуныгъэщ.
* * *
Дахагъэр дэнэкIи щикъухьащ. Ауэ ахэр, Тхьэм къигъэщIу иузэщIыжа псэ зиIэхэр мыхъумэ, нэгъуэщIхэм къахуэщыпынукъым.
* * *
ФIыуэ сыкъэплъагъур пэжмэ, уи гум сыщыгъэпсэу. Мы дунейм нэгъуэщI егъэзыпIэ щиIэкъым лъагъуныгъэм.
* * *
Узэрыдахэр къэпщIэну ухуеймэ, си нэхэм къащIэплъэ.
* * *
Уэ уапхуэдэкъым. Узэрымыапхуэдэр сощIэ. Ауэ ар зэрысщIэр си гум къезгъащIэркъым… Абы уэ уритхьэIухудщ. Урихурхъыджэбзщ. Дуней цIыхуу узэрыщытыр къищIэмэ, ункIыфIынкIэ хъунущ.
* * *
Уэ сэркIэ утхьэпэлъытэщ, бзылъхугъэ. А укъызэрыслъытэм хуэдэуи укъыщIэкIынуи сыхуейщ. Аращ фIы щыпхужысIэкIи Iей щыпхуэзгъэфащэкIи езгъэлейуэ къыщIыпщыхъур.
* * *
Анэр зищIысыр нэгъэсауэ къэпщIэну ухуеймэ, зи анэ лIам еупщI. Я нэхъ гу пхъашэми къибгъуэтэнущ абы теухуа симфоние.
* * *
Уэ укъагъэщIын щыхуеяр сэ си гум ущыпсэуа нэужькIэт. Си гупсысэ IэфIхэм узэрыщысхъумэм хуэдэу. Укъабзэу. Угуапэу. Ущабэу… Ауэ бзылъхугъэ дахэхэр къыщигъэщIкIэ, Езы Тхьэ дыдэри шейтIаным зыгуэркIэ ечэнджэщу къыщIэкIынщ.
* * *
Дахагъэр — Тхьэм цIыхур гъунэгъу зэрызыхуищIым щыхьэт техъуэ дамыгъэщ.
* * *
Уэ сэ укъысхуигъэщIащ. Сэ уэ сыкъыпхуигъэщIащ. Ар псоми фIэщ ящысщIыну утыку дэтхэнэми сихьэну сыхьэзырт. Ауэ укъысхуэгъуэтыркъым. Сыкъыпхуэгъуэтыркъым. Нобэми. Ныжэбэми.
* * *
СощIэ, Уэ утетщ мы дунейм. Си гупсысэхэм уазэрыхэтым ещхьыркъэпсу. Удахэу. Укъабзэу. Угуапэу. Уи цIэр сымыщIэми, Уэ нэхъ нэIуасэ симыIэу. Махуэм я нэхъ щIыIэми си гур уи хуабэм къигъэплъу. Псалъэхэр сIыпхыурэ усэ къысхухэпщIыкIыу… уэ утетщ апхуэдэу си дунейм. Сыпхуэмызами. Узмылъэгъуами. Укъамылъхуами.
IутIыж Борис.
Идар Темрыкъуэ ипхъу Гуащэнэ (Марие) урыс пащтыхь гуащэр (1544 - 1569) къызэралъхурэ илъэс 470-рэ ирокъу.
Гъэсэныгъэ хъыбар
Нысэ къызэрыхахыр
ЛIым и къуэ нэхъыщIэм къригъэшэну мурад ищIащ. Зэманыр бжьыхьэт. И щхьэгъусэми емыупщIу езым Iуэхур зэфIигъэкIмэ, нэхъ къищтащ абы. Хъарбыз бэгъуа къехъулIати, выгум тажджэ иригъэувэщ, хъарбызыр из ищIри, я гъунэгъу къуажэм кIуащ:
— Хъарбыз пхъэнкIийкIэ сохъуэж, жылэ махуэ хъун, хъарбыз пхъэнкIийкIэ сохъуэж, — жиIэурэ кIийуэ.
ЛIыжь «делэм» къуажэм хъыджэбзу дэсым пхъэнкIийр уэсу къыхурагъэсащ.
Хэт матэкIэ къехь, хэт пэгункIэ, хэти хьэнцэм тезу къыхуегъэс. Ауэрэ зы хъыджэбз и IэмыщIэм пхъэнкIий тIэкIунитIэ фIэкIа имылъу къыхуэкIуащ лIыжьым:
— КхъыIэ, мыбы пэкIуэ зы хъарбыз цIыкIу къызэт. ПхъэнкIийкIэ хъарбыз яхъуэжыну си мыгугъэу жьыуэ псори зэщIэспхъанкIэри пхъэнкIийри издзыжат, мы тIэкIур гуэщ плIанэпэм къыкъуэспхъэнкIыкIыжауэ аращ, — жиIэри.
ЛIыр зыхуейр арати, и выгур хъыджэбзым я пщIантIэм дигъэхьэри, абы щиунэщIащ. Куэд димыгъэкIыуи хъыджэбзым и адэ-анэм я деж лъыхъухэр игъэкIуащ, «дывгъэблагъэтэмэ» жиIэри.
МафIэдз Сэрэбий.
Сабийхэм я бзэкIэ
Кхъухьлъатэ, жысIакъэ
Алим цIыкIу джэгуу пщIантIэм здыдэтым, уэгум ит кхъухьлъатэм гу лъитащ. АдэкIэ къыщыт анэшхуэми ар иригъэлъагъуну щIалэ цIыкIур еджащ:
— Нанэ, нанэ, еплъыт: кхъухьлъатэ.
АрщхьэкIэ нанэм ар зэхимыхарэ е къыфIэмыIуэхуарэ — къэплъакъым.
Къытригъэзэжурэ Алим анэшхуэм еджа щхьэкIэ къызэплъэкIыртэкъым. ИтIанэ щIалэ цIыкIум къэгубжьауэ жиIащ:
— Нанэжь, кхъухьлъатэ, жысIакъэ?!
ТхьэкIумэр Iуэхукъым
Синэмис цIыкIу и адэ къуэшым я деж хьэщIапIэ кIуауэ щыIэт. Унагъуэм я хъыджэбзым и щхьэцхэлъхьэр Синэмис и щхьэ хъурыфэм хигъэзагъэри, зигъэкIэрахъуэу тэлайкIэ гъуджэм иплъащ. И теплъэмкIэ зыхуэарэзыжу, унэм къыщIэкIащ, и адэ къуэшым зыхуигъэщIэгъуэну.
— Мылэ, къаплъэт, сыдахэкъэ? — зыхуигъэзащ абы адэ къуэшым.
— Удахэкъым-тIэ, уи тхьэкIумитIыр мэпIий, — дэгушыIэжащ мыдрейр хъыджэбз цIыкIум.
— Сыдахэщ-тIэ, сыдахэщ, тхьэкIумэр Iуэхукъым, — пидзыжащ абы Синэмис цIыкIу.
Дол Аминэ.
Прозэу тха усэхэр
Псалъэм и пщIэр
Нэ фыгъуэ зытрамыгъаплъэу тхьэIухудт КIуэракIуэ. Зэгъунэгъу жылагъуиблри къыхузэпещэрт. Ауэ ирахьэжьэну къракуртэкъым: цIыхухэм жаIэрт КIуэракIуэ Албэч и къэшэну, а тIур зэхуэзэу е зэпсалъэу зыми имылъэгъуами.
МащIэ дэкIа, куэд дэкIа, сытми, зэгуэрым зэрымыщIагъэкIэ япхъуатэри, КIуэракIуэр шу гупым ирахьэжьащ.
Албэч ар къыщищIэм, и шы-уанэ зэщIилъхьэри якIэлъежьащ. И щIопщыр зылъэIэсыр шым къригъэпсыхыурэ, пщыкIубгъум яфIэкIащ, етIощIанэм Iэдэбу бгъэдыхьэщ, щабэу пщащэр къыIэщIихыжри зыдаха пщIантIэм диутIыпщхьэжащ.
Куэдыщэ димыгъэкIыу лъыхъури, КIуэракIуэ тхьэIухудыр щхьэгъусэу къишащ.
ИлъэсипщIи дэкIащ.
Илъэс тIощIи дэкIащ.
Бын яIэтэкъым.
Благъэми гъунэгъуми ялъэкI къагъэнакъым КIуэракIуэ ирырагъэкIыжу нэгъуэщI кърагъэшэну. Зыри къикIакъым. Албэч и тхьэкIумэ зы псалъэ иригъэхьакъым, зыми зыри пимыдзыжми. Ауэ зэи КIуэракIуэ и жагъуэ ищIакъым. Щымыхъум, тIэкIу-тIэкIуурэ благъэри гъунэгъури зэтесабырэжащ. Зэщхьэгъусэхэр илъэс хыщIкIэ зэдэпсэуауэ, КIуэракIуэ щылIэм, мыпхуэдэу къэлъэIуащ:
— КъызжеIэт, лIыжь, нэгъуэщI мыхъуми, сыщыщIалэм фIыуэ сыкъэплъэгъуа?
— Умыгузавэ фызыжь, — етыж Албэч жэуап, — умыгузавэ: пщIэну щыткъым, услъэгъуагъэнкIи хъунщ.
Къэжэр Хьэмид.
Хъуэхъу
Батыр ФатIимэ дохъуэхъу
КъБР-м физическэ щэнхабзэмрэ спортымкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, РСФСР-м, СССР-м (1971) Европэм (1972) стIолыщхьэ теннисымкIэ я чемпион, спортым щIыхь зиIэ и мастер, тренер Батыр ФатIимэ пщэдей егъэлъапIэ къыщалъхуа махуэр, илъэс бжыгъэ дахэ ирокъури дохъуэхъу.
ПщIэ зыхуэтщI ФатIимэ! ЦIыхубзхэм я дунейпсо махуэшхуэмкIэ, укъыщалъхуа махуэмкIэ дынохъуэхъу! Дунейр зыдэщIэращIэ, псэр зыдэушэ гъатхэм уи махуэшхуэр уогъэлъапIэри, узыншагъэр уи бэу, уи гъэсэн цIыкIухэм я ехъулIэныгъэхэм уи гукъыдэжымрэ дэрэжэгъуэмрэ яIэту, цIыхубз насыпыр зыхэпщIэу, уи хъуэпсапIэхэр, уи гум щыбгъафIэ мурадхэр нахуапIэ пщыхъуу гъащIэ кIыхь къэбгъэщIэну ди гуапэщи, Тхьэшхуэр фIыгъуэу щыIэмкIэ къыпхуэупсэ!
«Адыгэ псалъэ» газетым и лэжьакIуэхэр.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Лы хьэжа зэрылъ мыIэрысэ гъэжьа
МыIэрысэ нэхъ быдэхэр къыхах, псы щIыIэкIэ ятхьэщI, якIхэр кърач, я пэ цIыкIухэр бжэмышхкIэ кърагъэщэщри гъущэу ялъэщIыж. МыIэрысэкIыр здитам и деж сэ жан пIащIэкIэ и кур кърагъэж. МыIэрысэкум щыщу зы сантиметр нэблагъэ фэм къыкIэранэ. КунэщI хъуа мыIэрысэм лы хьэжар иралъхьэ.
Лы хьэжар зэрагъэхьэзырыр: былымыл гъэвар цIыкIу-цIыкIуу яупщIатэри лыхьэжым щIагъэкI, абы бурш, шыгъу, бжьын упщIэта, пхъы гъэва халъхьэ. Прунж гъэва хэзылъхьи щыIэщ.
А псори фIыуэ зэIащIэри мыIэрысэм и кум из хъуху иралъхьэ, и щIыIум тхъуцIынэ тралъхьэ е шатэ тракIэ. АдэкIэ пщагъэ хэмылъу тхьэв япщ. Ар хъурейуэ, мм 3-4 и Iувагъыу яхури, лы хьэжар щралъхьэнум кърагъэжа щIыпIэм деж тралъхьэ, и щхьэфэм гъуанитI-щы хуащI, бахъэр къикIын щхьэкIэ, арыншэмэ щыжьэкIэ мыIэрысэр къэчэнущ. МыIэрысэр «зэрагъэбыда» тхьэвыщхьэм шатэ щахуэ. Апхуэдэу ягъэхьэзыра мыIэрысэхэр зэбгъурылъу тебэм иралъхьэри, псы щIыIэ тIэкIу щIакIэ. Тебэр хьэкулъэм ирагъэувэри мыIэрысэм дыщафэ къытеуэху дакъикъи 8 — 10-кIэ ягъажьэ. Iэнэм тепщэч чэнжкIэ трагъэувэ, зы цIыхум хуэзэу мыIэрысищ-плIы илъу. ЩIакхъуэ щIыгъуу пщтыру яшх. МыIэрысэм и кум кърагъэжар мыIэрысэпс ящI хъунущ.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ): зи кур къигъэжа мыIэрысэу — 3, лы гъэва хьэжауэ — г 145-рэ, пхъы гъэвауэ — г 6, бжьыныщхьэ упщIэтауэ — г 6, тхъуцIынэу — г 20, тхьэву — г 30, шатэу — г 15, шыгъуу, шыбжийуэ — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
Фэ фщIэрэ?
ТхьэIухудхэм я зэпеуэр къызэрежьар
«Дуней псом щынэхъ тхьэIухуд» зэпеуэ япэ дыдэу XX лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэхэм Лондон щызэхаублащ.
Абы щыгъуэ хъыджэбз нэхъ дахэ дыдэу къалъытар илъэс 18 зи ныбжь инджылыз пщащэщ. А бзылъхугъэм зэрыжиIэмкIэ, абы щыгъуэ зыхэта зэпеуэм пщащэ мини 8-м щIигъу щызэхьэзэхуэрт. Абыхэм ягъэлъэгъуэн хуейр я дахагъэмрэ гуакIуагъэмрэ я закъуэтэкъым, атIэ я Iэпкълъэпкъым и жанагъыр, яхэлъ жыджэрагъыр, спорт зэмылIэужьыгъуэхэм зэрыхэзагъэр утыку кърахьэн хуейт. Апхуэдэу зэпеуэм хыхьэрт лъэпкъ къафэхэр гъэзэщIэныр, цIыхубэ уэрэдхэр жыIэныр, макъамэ Iэмэпсымэхэм еуэныр, нэгъуэщIхэри.
Япэ дыдэу «Дуней псом щынэхъ тхьэIухуд» цIэр зыхуагъэфэщам ирата саугъэтыр иджырей ахъшэмкIэ доллар 250-м хуэкIуэу аращ.
1914 гъэм екIуэкIа «Дуней псом щынэхъ тхьэIухуд» зэпеуэм щытекIуа инджылыз пщащэм зэреджэр Хайден Элисщ.
Тхьэхущынэ Ланэ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 1. Уэрэдус, уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэ Тхьэбысым … . 6. Егъэзыхыгъуэм шыгур къызэрыжьэдакъуэ. 9. Уэрэдым и зы Iыхьэ. 10. ЯфIэгуэныхь, ягу зыщIэгъу цIыхум, сабий зеиншэм щхьэкIэ жаIэ псалъэ. 12. Щыгъын. 13. Шху ящIыну ягъэпщта шэм хакIэ. 14. Нартыху гъэлыгъуа хьэжыгъэ. 15. Гъэмахуэ хъупIэхэм зэреджэ нэгъуэщIыцIэ. 16. Къуажэ унэхэм я нэхъыбэм я IуплъапIэр здэгъэза щIыпIэ. 18. Жэмыш цIэрыIуэ, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь Пащты … . 21. Джанэм, кIэстумым, бэлътом щыщ Iыхьэ. 24. Уафэ лъащIэм щызеджадэ «бжьэхуц» Iэтэ. 25. Лъэгум щыщу щIым темыувэр. 26. Литературэ тхыгъэ. 27. Тхьэгъэлэдж и ху нэдыр зыдыгъуа, нартхэм я бий. 28. Аруан районым хиубыдэ къуажэ. 29. ЩIакхъуэм, мэжаджэм я фэ Iув тежьыкIар. 30. ХъуаскIэ къызыхих, мафIэ зэрыщIагъанэу щыта мывэ быдэ. 33. ЩIалэ къуданым Iэпкълъэпкъ … иIэщ. 39. Адыгэ лъэпкъ. 40. Арджэн къызыхащIыкI къэкIыгъэ. 41. Сабийм и пыIэр жьым щхьэрезымыгъэх кIапсэ цIыкIу. 42. Районым, къалэм, псыежэхым зэрахьэ цIэ. 44. ЩIакхъуапхъэ. 45. ИлъэситI-щым ит шыщIэхъу мыгъасэ.
Къехыу: 1. ЛIыжьым и нэмэз … блигъэкIыркъым. 2. Ин, домбей. 3. Зи фэм щыз, лышхуэ зытелъ. 4. Пхъэщхьэмыщхьэ. 5. Зи … ит нэхърэ зи щхьэм ит. 7. Гъуэншэдж … . 8. Бжэныфэм къыхаха Iуданэ. 11. «Хьэлэл фхузощIыр, фытIыси фышхэ, лы … сэ фхуэзгъэжьащ…» — Пщынокъуэ БетIалрэ Мысачэ Петррэ яуса, ПащIэ Ахьмэд игъэзащIэ уэрэдым щыщщ. 12. Нартхэм я гъукIэ. 17. ЦIыхум зэреIэзэ хьэмбылу лIэужьыгъуэ. 19. ЕплIанэ нэмэз щIыгъуэ. 20. Пхъум и щхьэгъусэ. 22. Зи щхьэм имыт, мыгупсысэу, хъу-мыхъуми, Iуэху гуэрхэр зэрызыхъэ. 23. Адыгэ шхыныгъуэ. 31. ПщIащэ. 32. Европэмрэ Азиемрэ яку дэт къурш. 34. Хамэ щIыналъэм хэхэсу щыпсэу адыгэхэр я … щIыналъэм къыхуопабгъэ. 35. Ди гъунэгъум къаша нысэр дахэ дыдэщ, … щымыIэу. 36. Ныкъусаныгъэ, щыщIэныгъэ, дерт. 37. Хьэ … тIысыпIэншэщ. 38. Совет Союзым и ЛIыхъужь Иуан … . 42. ГъэшхэкI. 43. Пхъэщхьэмыщхьэ гуащIэ цIыкIу.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Гъатхэпэм и 1-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу: 5. Мэздэгу. 6. Шейныч. 8. Къулей. 9. Къаплъи. 12. Нарт. 13. Пхъу. 14. ПакIэ. 16. Хъудыр. 18. Ер. 20. Тхьэгъу. 22. Щэуей. 23. Пасэ. 24. Шынэкъэрабгъэ. 27. Дзыгъуэ. 28. Тхьэгъуш. 30. Мыщэ. 31. Вы. 32. Даущ. 34. Къудан. 35. Хьэ. 36. Хьэлу. 38. Амдэч. 40. Пэщэ. 41. Храмов. 42. Шумахуэ.
Къехыу: 1. Бзий. 2. Нэпкъ. 3. Дели. 4. Къунан. 5. Мэлыхъуэхьэ. 7. Черкесск. 10. Афэ. 11. Лъэхъу. 15. КIыщ. 17. Дей. 19. Мухьэрэб. 21. ГъумыщIэ. 23. Пэгъым. 25. Шыныбэпх. 26. Пщыхьэщхьэ. 28. Тау. 29. Шэд. 33. Щым. 34. Къурэ. 37. Умар. 38. Азот. 39. ЧнутI. 40. Пщае.
