Ислъамым и нур
Iуэху еплъыкIэ
Адыгагъэр фIэщхъуныгъэм и бийкъым
Ар гущIэгъубэщ: Мухьэммэдым
Арщ КъурIэн лыдыр къезытар.
Дэри Тхьэм нэхум дыхуиушэ!
Тхьэм дэри ди нэ къигъэплъэж!1
Пушкин Александр.
«КъурIэным зыпэсщIыжу»
Зымахуэ бзылъхугъэ гуэрым сыкъигъэувыIэри «Мыпхуэдэ тхылъхэр уфIэфI?» — жиIэурэ и «щыхьэт тхылъхэр» къызыкъуихын щIидзащ. «Си диным и Iуэхущ зесхуэр» жызоIэ, абы и гукъыдэжыр нэхъри къызэрыригъэблыр слъагъуу. «Мыбы псом ятеухуаи хэтщ, Мухьэммэд библиер фIыуэ ищIэу щытащ, абы Авраам (Ибрэхьим) и дин псори къабыл ящIыну къыхуриджэрт», — жеIэ.
ЛIыкIуэ лъапIэр уигу къэзыгъэкIын муслъымэн ухуэмызэнкIи мэхъу махуэм и кIыхьагъым, и цIэ къызэрыриIуар си гуапэт, ар и къунтхым хьэмбылууэ зэрыфIэлъыр IупщI пэтми. Дэри «Хьиса фIыуэ долъагъу» яжетIэркъэ-тIэ?! Ауэ дэ ди фIэщщ, щыхьэт пэж Тхьэм ищIынхэ, фэ дыкъызэрывгъапцIэр фощIэж, а дызыIэщIэфхынум дыкъызэрывитам гу лъывмытэу!
«Уадыгэ?» — жи. Бзаджафэкъыми, пфIэпсэкIуэд мэхъу… адыгэбзэр къэIуху. Жэуап щестым: «Можно по-русски?» — жи. «Къыхуриджэрт, ауэ мы фи диныр къабыл тщIыну унафэ къытхуищIакъым, мыр икIи динкъым, организацэщ», — жызоIэ. «Сыт-тIэ «организацэ» псалъэм дэбгъуэр, ара уигу иримыхьыр?» — и гугъэ схихыжыркъым. «Дин къыщIалъыхъуэ хабзэр псэр ефIэкIуэн папщIэщ, организацэм апхуэдэ къару ябгъэдэлъкъым», — зызогъэгубзыгъэ сэри.
«ФэрыщIхэм тхьэ яIуэ, Алыхьталэм узэрилIыкIуэм дрищыхьэтщ, жаIэри. Алыхьталэм езым ещIэ уэ узэрилIыкIуэр, щыхьэтуи къоув фэрыщIхэм пцIы зэраупсымкIэ ».2
Сектэхэр къыздикIымрэ къызэрыунэхумрэ нэрылъагъу пщохъу зэзэмызэ. Псалъэм папщIэ, а зэрызелъэфэныр, «дэ адрейхэм нэхърэ дынэхъыфIщ» Iэнэ укъуэдииныр апхуэдэ щапхъэщ, Iуммэтыр е абы и Iыхьэ жэмыхьэтыр организацэ зэхэтыкIэм хуиунэтIу.
Жэмыхьэтым и Iуэхур гурыIуэгъуэщ: фарз, суннэ, къурIэн, зэчыр, хабзэ, псапэ… Нобэ зы лъэбакъуэ тынш, пщэдей лъэбакъуэ гугъу — ефIэкIуэн, уи пIэ уимыуджыхьын. ПсэкIуэдыр зыгъэткIу, фIыр хэзыгъахъуэ, сытми, къабыл зэрыхъунум шэч зыхэмылъ, абы къикIыр — гъуэгур зэIузых лэжьыгъэ щекIуэкI щIыпIэрэ абы хухэха зэманрэщ. Ахэр бгъэзащIэмэ, псэр зыгъэкъабзэ къарум пыщIа уохъу.
Организацэр партым, бандэм, мафием ещхьщ. Фейдэ гъунэгъум зэридзылIа зы гуп нэгъуэщI гупым япэщIэтщ, зыгуэр зыIэрагъэхьэ яфIэщIу. Мыбы кIуэ пэтми нэхъ гъэр уещI.
Iэпкълъэпкъым пыщIа къалэнхэр зэгъусэу пщIэну нэхъ тыншщ: нэмэз, нэщI, хьэж, хьэдагъэ, дыуэщI, къинэмыщI. Iэпкълъэпкъ пщэрылъкIэ узэрызэхуэдэмрэ цIыху куэдым — зым елъытауэ — нэхъыбэ къазэрехъулIэмрэщ зэрыгъэгупыным лъабжьэ узыншэу щIэлъыр. Ауэ зыхэпщIэр сыт щыгъуи гурыщIэ щхьэхуэщ, адрейхэм ейм емыщхь, уэ уи закъуэ къыпIэрыхьэ, зыми думыгуэш гурыфIщ. Псоми я гъусэу бгым удэкIми, бгыщхьэм къыщыпщIихьэр уэ пфIэфI удз гъэгъам и мэращ, уи пщIэнтIэпсхэр зэрыпхуилъэщIыжри бэлътоку щхьэхуэщ. А гугъафIэ щабэр хэмытамэ, диныр пхузехьэххэнтэкъым. Алыхьталэр зэрызакъуэми, цIыхуу укъызэрагъэщIам гугъэфI хозымыгъэхыж лIыкIуэ лъапIэм и щэнми узэратхьэкъу Iэмалыр аракъэ — Ар уэращ икIи сэращ, дэращ икIи Езыращ. «Езыхэм зыкъагъэщIыжауэ пIэрэ абыхэм?»
Зэхуэдэныгъэр къызытехьэлъэхэр диным зэрыщыщтэр щIэщыгъуэжкъым, ауэ дин зезыхьэу апхуэдэу щытхэри жыжьэ щIынэмысыр а щхьэусыгъуэращ: псоми сарещхьу, адрейхэм нэхърэ сымынэхъыфIу — дауэ? Сектэхэм я къапхъэн нэхъ къарууфIэри уэ пхуэдэхэм зэрызахэпIэтыкIын зыкъыфIэщIыжыкIэм узэрырагъасэрщ. Дауи, гукъеуэ гуэр зимыIэ щыIэкъым, ар пщхьэщызыхым фIыщIэ хуэпщIыныр цIыху хьэлщ. ИтIани зыгуэркIэ зыкъуигъэцIыхуну хуэмеямэ, Алыхьталэм зыри къыпщигъэщIынтэкъым. Хэт фIыщIэ зыхуэпщIыр? Сыт хуэдэ IэмалкIэ щIыхуэ зэрызытебгъэкIыжыр? Аращ адэкIэ узрикIуэну гъуэгур зыхуэдэнур зэлъытар.
Адыгэхэм ящыщ зыгуэрхэр «щыхьэт нэпцIхэм», е абыхэм куэдкIэ къащхьэщымыкI дин, парт къудамэхэм щIахэзэрыхь щхьэусыгъуэхэм я нэхъ иныр ди лъэпкъ хабзэм иукъуэдий къалэнхэр зэрахуэмыгъэкъарум къахуихь гужьеигъуэрщ.
Адыгэ хабзэм текIуэныгъэм фIэкIа зыри къабыл ищIыркъым. ИкIуэтар хэкIуэдащ. Психолог цIэрыIуэ Фрейд Зигмунд езым и IэщIагъэм ипкъ иткIэ гурыIуэгъуэу топсэлъыхь зауэ къыщIэхъей щхьэусыгъуэхэм. ЦIыхухэм щэнхабзэ гуэр яукъуэдий. Щэнхабзэр цIыхур зэрыщыт дыдэм, ар зыхуей-зыхуэфIхэм щытемыщIыхьакIэ, гува-щIэхами фэрыщIыгъэм хуокIуэри, а зэхэтыкIэ пхэнжыр адэкIэ зыхуэмыхьыж бэм я зэхуаку зауэ къыщохъей. Псэм и узыфэу щыIэхэми я къежьапIэу щIэныгъэлIхэм ялъытэр гъащIэр зэрыщыт дыдэмрэ щэнхабзэ зекIуэмрэ зэрызэтемыхуэрщ. Диным и мурадыр, укъызэрагъэщIам елъытауэ, зэран зэрыпхуэмыхъуну IэмалкIэ узыхуейм улъигъэIэсынырщ. КъухьэпIэ хабзэхэр сыт щIэмылажьэр: абыхэм цIыхур зыхуей псори хуит хуащI хуэдэу защI, ауэ уэмызэгъын пшхымэ сымаджэ узэрыхъум хуэдэ дыдэу, нэрыбгэм хуэмыщхьэпэн псэукIэм и зэран йокI — телефоныр бензинкIэ лажьэркъым. «Культурэ», «демократие» зыфIащ псэукIэ зэгъэдзэкIар хабзэу къащтэху «хьэгулывэм фо хакIэри», мылIэжыныпсэр, ехъулIэ хуэдэурэ, дохуэхыпэ.
Адыгэ хабзэми дыболъагъу ардыдэр: абы щехъулIэхэри гугъу гуэр йохь, ауэ а гугъуехьым и фейдэуэ щытхъу къаIэрохьэ. ЕмыхъулIэхэм я адыгэ хабзэр къарууншагъкIэ зыгъэщIэгъуэнырщ. ЦIыху ухуозэ зыгуэр игу къеуэу. Ярэби, мыр щхьэщысхмэ, игу къызэрыгъуэтыжынщи, хуиту псэунщ жыбоIэри ухуотэмакъкIыхь. Пэжщ, игу къызэро-гъуэтыж, ауэ зыкъызэрищIэжу япэу «иригъэлъэтэхынур» ар зэрыса къэпым и щхьэр хуэзытIэта уэращ. Уэ зыращ абы и къарууншагъыр зылъэгъуари, япэрауэ, бэлыхьыр зэрыщхьэщыпхыу, ущымыIэжмэ нэхъ къещтэ. ЕтIуанэрауэ, абы къару хэзылъхьэжа уэ сыт хуэдиз къару езым къыпхуэнар?! Гукъеуэм хэпсэукIым ещхьщ ахэр: зэныкъуэкъун ямыIэмэ, гъащIэм и мыхьэнэр яIэщIоху. Апхуэдэ ныкъуэкъуэхым гъуэгуу игъуэтынур щIегъуэжыху уи пащхьэ къихутэжынырщ. А щапхъэхэм къагъэлъагъуэ унафэр къыдэмыкIауэ, псапэ зэрыщымыIэр, гущIэгъури ГущIэгъубэм и унафэкIэ фIэкIа зэрамыгуэшыр. «ШейтIаным нэгъуэщI Iэмал щимыгъуэтыжым деж «гущIэгъу къысхуэщI» жеIэ», — щIыжаIэри арагъэнщ.
Куэд мэхъу мы зэрыгъэгупыкIэр, гъащIэр зэIызыщIэри мы гуп къомым я зэныкъуэкъумрэ абыхэм я зэжьэхэуэкIэмрэщ. Гъуэгу захуэкIэ дызэджэм апхуэдэ зэхэгъэщхьэхукIыкIэ пхэнж къыщыхэхуэм и деж, фIым гугъэ хыуегъэхыж, «мыбыхэм саримыгъусэу мыхъунумэ, сремыIэ апхуэдэ насып» жызыIэ дапщэ щыIэ?! ГубгъуэщIэм ихьагъащIэр ипэм деж «уэ уфIщ, адрейхэр Iейщ» тегъэгушхуэкIэ хуэныкъуэ хуэдэу щытщ, здиунэтIам хущIемыгъуэжын папщIэ. Ауэ «уэ узыгъэфIыр дэращи, ди жьауэм ущIэтыху уехъулIащ, нэгъуэщIым удэплъеинщи — укъэсыжащ» Iэнэ зехьэкIэр икIи адыгэ хабзэкъым, икIи муслъымэн хабзэкъым, — организацэ, парт, мафие, бандэ зэхэтыкIэщ. Абы, дауи, зэ бэкъуэгъуэкIэ ухэхуэркъым. Нобэ шей узэдефэурэ кофе ефэхэм уатопсэлъыхь, пщэдей кофем шэ хэзыкIэр бийуэ унафэ къыдыбогъэкI.
«ГукъэкI иIэщ, гукъэкI иIэкъым» — жаIэрейщ адыгэхэм, цIыхум и къэухьыр здынэсыр къыбгурагъэIуэну щыхэтым и деж. Сыт гукъэкI хъужыр? Алыхьталэм и къару мыгуэшым и Iыхьэ цIыкIуу узэрыщытыр ехъулIэгъуэу урикъунырщ, Ар зыхуейр бгъэзэщIэным утегушхуэфынырщ, къыпэкIуэн-къыпэмыкIуэн гупсысэр «псым хэбдзэфынырщ». Уадыгэми, уцыджанми, Абы узэрытехуэм мамыр щIэхъукI уи гум къихьэ псори гукъэкI узыншэщ, адыгагъэр фIэщхъуныгъэм и бийкъым — и нэщэнэщ.
Тхыгъэм псалъапэ хуэтщIахэр зи IэдакъэщIэкI Пушкин Александр урысу дунейм къытехьами, и хьэрыпылъыр «КъурIэным зыпэсщIыжу» усэм деж къыщызэпхиудыжащ. Хэгъэзыхь зыхэмылъ дин щабэр зи Iэпэгъу хабзэ тэмакъкIыхьым щIапIыкIахэри, пIастэр шыпсым кIэрыдмычу, лъэпкъ Iэнэм дыздыпэрыхуэнщ.
Чэрим Марианнэ.
Уаз
«Диныра хьэмэрэ хабзэра къыхэпхыр?» Апхуэдэу жызыIэхэр щоуэ
Алыхьым и псалъэу КъурIэн лъапIэм итщ: «Нобэ сэ фи диныр иризгъэкъуащ, си нихьмэтри иризгъэкъуащ, ислъам динри фи дину арэзы сыхъуащ».
Аращи, Алыхьыр арэзы зытехъуа ислъам диным дэ дауэ арэзы дызэрытемыхъуэнур?! Iэятым наIуэ тщещI ислъам диным и ужькIэ нэгъуэщI дин зэрыщымыIэ- нур, ари къызыхуэтыншэу зэрырикъуар.
Дин щIэныгъэшхуэ зыбгъэдэлъа ибн Кэсир итхащ мы Iэятым и мыхьэнэм ехьэлIауэ: «Дин нэгъэса, дин ирикъуа къазэрыритамкIэ, Алыхьыр псом хуэмыдэу къахуэупсащ мы Iумэтым. Абы ипкъ иткIэ, ахэр нэгъуэщI дини, нэгъуэщI бегъымбари хуэныкъуэжкъым. Мы диным зыгуэр хэлъхьэни, хэхыни хуеижкъым. ИкIи аращ Алыхьым Мухьэммэд бегъымбарыр лIыкIуэ псоми я кIэух щIищIар, цIыхуми, жынми къащIыхуигъэкIуар. Хьэлэлыр абы хьэлэлу къилъытэращ, хьэрэмри абы ибжыращ. Мухьэммэд бегъымбарым къытхуигъэлъэгъуа псори Алыхьым и Iэмырщ, ар хьэкъщ, шэч лъэпкъи зыхэмылъщ».
Уеблэмэ, зи гугъу тщIа Iэятым дыкъызыхуриджэр нэхъри щыгъэбелджылауэ къыщокIуэ «Хьимран» сурэм и 85-нэ Iэятым:
«Ислъам диным нэмыщI нэгъуэщI дин къэзылъыхъуэхэм — ар абыхэм Iахынукъым, икIи ахэр хилъэфахэм ящыщу къыщIидзынущ».
«Уа, Iиман къэзыхьахэ! Муслъымэныгъэр зэрыщыту къафщтэ, шейтIаным и лъагъуэм фримыкIуэ, ар нахуэу бийщ». (Аль-Бэкъэрэ сурэм и 208-нэ Iэятыр).
Аращи, ислъам диным ебэкъуапIэ иIэкъым. Аращ дэ Тхьэм къалэн нэхъыщхьэ къытщищIар.
Ауэ щыхъукIи, абы къикIыркъым дэ ди бзэр, хабзэр IэщIыб тщIын хуейуэ. Ди бзэри, ди лъэпкъри къытхухэзыхар Алыхьырщ. Диным фIэкIа хабзэ зевмыхьэ жиIэу Алыхьым Iэмыр тщищIакъым. Лъэпкъ къэскIэ хабзэ зырыз диIэжщи, ислъам диным къезэгъ хабзэ дахэхэр зехьапхъэщ. Адыгэхэм диIэщ апхуэдэ хабзэ куэд. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, куэдрэ урохьэлIэ «Уэ динра къыхэпхыр хьэмэрэ хабзэра?» — жызыIэ. Ауэ ар тэмэмкъым. А тIур щIызэпэщIэбгъэувэн щыIэкъым. Диныр Алыхьым къалэн тщищIащ, хабзэми диным езэгъыу хэлъ фIы псори зехьэн хуейщ.
Мухьэммэд бегъымбарыр хьэрыпу Алыхьым къыщигъэщIам, «укъызыхэкIа лъэпкъым я хабзэр ящыгъэгъупщэж» жиIэу къалэн щищIакъым. АтIэ ЛIыкIуэ лъапIэм и псалъэхэм къыхощ ар бегъымбару къыщIэкIуам и щхьэусыгъуэр — хьэл-щэн дахэу щыIэр нэхъри егъэфIэкIуэн мурадырщ. ИкIи аращ ЛIыкIуэ лъапIэм ищIари. Хьэрыпхэм я хабзэ фIейхэр яхихащ абы. Псалъэм папщIэ, абыхэм бзылъхугъэхэм пщIэ хуамыщIу, хъыджэбз цIыкIу къалъхуамэ, сабийр щIатIэжу щытащ. А мыхъумыщIагъэ псори IэщIыб яригъэщIащ Мухьэммэд бегъымбарым. Я хьэлым щыщу фIыри иригъэфIэкIуащ абы. Псалъэм и хьэтыркIэ, хьэщIэ яфIэфIу, езыхэр хьэлэлу щытащ хьэрыпхэр. Мис апхуэдэ хабзэ дахэхэр нэхъри щIигъэбыдащ ЛIыкIуэ лъапIэм. Аращи, диным езэгъ хабзэхэри динри зехьапхъэщ.
Дэри ди къалэн нэхъыщхьэр а хабзэм дрикIуэнырщ: диным емызэгъхэм защытхъумэнырщ, ислъам диным къезэгъ хабзэ дахэхэр едгъэфIэкIуэнырщ.
Щапхъэ
Къулейр мылъку зиIэракъым — зи псэ къабзэращ
Тыркум и Анталье къалэм хиубыдэ Елэмэ къуажэм 1945 гъэм къыщалъхуащ нобэ зи гугъу тщIыну Еджыдж Нихьаи.
И ныбжьыр илъэсийм иту абы и унагъуэр Анталье Iэпхъуащ. Абы школыр ехъулIэныгъэкIэ къыщиуха нэужь, Анкара дэт институтым щIэтIысхьэри, нэмыцэбзэмкIэ егъэджакIуэ IэщIагъэр щызригъэгъуэтащ Нихьаи. Абы и къару емыблэжу илъэс 25-кIэ ирилэжьащ. Адыгэ хабзэр ткIийуэ щызэрахьэ унагъуэм къыщыхъуа Нихьаи и ныбжьыр илъэс 20 фIэкIа мыхъуауэ Тыркум Адыгэ Хасэ къыщызэригъэпэщын хузэфIэкIащ. Зэрысабийрэ хъуэпсапIэу иIар и адэжь хэкум къигъэзэжынырати, ари къехъулIащ цIыху псэ къабзэм.
Нихьаирэ и щхьэгъусэ Шукранрэ бынитI зэдагъуэтащ. Япхъу Тамериси я щIалэ Едыджи еджапIэ нэхъыщхьэхэр ехъулIэныгъэкIэ къаухри, IэщIагъэ хъарзыни зрагъэгъуэтащ. ЗэгурыIуэрэ зэдэIуэжу абыхэм ягъэлажьэ куэд щIауэ Налшык къыщызэIуаха «Тамерис» шхапIэр. Уи нэкIэ умылъэгъуамэ, фIэщщIыгъуейщ зи гугъу тщIы шхапIэм щызэрахьэ ерыскъыхэм я къабзагъыр. Абы щапщэфI псом щыщи унагъуэм ямышхауэ, ар ягу иримыхьауэ, цIыхум хутрагъэувэнукъым. Лэжьыгъэ IэнатIэ яIэнымкIэ цIыху куэдым сэбэп яхуэхъуащ а унагъуэр. Абы щылажьэ дэтхэнэ зыми бгъэдыхьэкIэ щхьэхуэ къыхуагъуэтыф, сыт и лъэныкъуэкIи щIэгъэкъуэн зыхуащI.
ЦIыхухъум и къэкIуэнур, насыпыфIэ хъунуми, насыпыншэ хъунуми куэдкIэ зэлъытар абы гъащIэм псэгъу щищIращ. Нихьаи нобэ иIэ ехъулIэныгъэхэмкIэ абы и щхьэгъусэ Шукран фIыщIэ лей хуэфащэщ, сыту жыпIэмэ, акъыл жан зыбгъэдэлъ, жыжьэ плъэ а бзылъхугъэм еш имыщIэу, къикIуэт имыIэу Нихьаи и щIыбагъым дэтщ. Гугъуехь псори IэщIыб ящIурэ, я гъащIэр дахэу зэтраухуащ зэщхьэгъусэхэм. Абыхэм я бын Тамерисрэ Едыджрэ я зэхущытыкIэ къудейм къегъэлъагъуэ унагъуэм илъ пщIэ лъагэр. Псом ящхьэращи, Алыхьым и арэзыщIыныгъэм телажьэ зэпытщ Нихьаи.
— Къулейр мылъку зиIэракъым — зи псэ къабзэращ, — жеIэ псапащIэм. ЦIыху гумащIэм, бзэ IэфIым сом къыхэхъуэмэ, сом ныкъуэр Тхьэм хуегъэкIуэд. Школ, интернат, сымаджэщ жыпIэми зы илъэс къэмынэу зыбжанэм щIэгъэкъуэн яхуохъу. ТхьэмыщкIэхэм, зеиншэхэм япэIэбэ зэпытщ.
Иджыри мурадыфI куэд иIэщи, Тхьэм къыхузэпищэ Iиман щыпкъэ зыбгъэдэлъ Нихьаи.
