Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Шыпсэ
Мазэм адыгэхэр щопсэу
Дунейм и щIыпIэ куэдым щопсэу адыгэхэр. Уеблэмэ, Африкэми абыхэм уащрихьэлIэ щыIэщ. Зи тхыдэр лIэщIыгъуэ жыжьэм къыщежьэ ди лъэпкъым и тхыдэр нобэр къыздэсым нэгъэсауэ зэфIэгъэувэжа хъуакъым.
Адыгэ тхыдэм и Iэужь къытещыжу IуэрыIуатэ, хъыбарыжь куэд ди нэхъыжьхэм къытхуагъэнащи, абыхэм ящыщ зым и гугъу фхуэсщIыну сыхуейт. Мы дунеижьыр щымыджэмыпцIэу адыгэ лъэпкъыр къызэригъэщIрэ дунейм и къэхъукъащIэхэм набдзэгубдзаплъэу кIэлъоплъ, нэхъыжьхэм гу зылъатар нэхъыщIэхэм хуаIуэтэж, апхуэдэурэ лъэпкъым и нэщэнэхэр зэрегъэпэщ, дуней хабзэм щыгъуазэ хуохъу. Си хъыбарыр адыгэм ижь-ижьыж лъандэрэ гу зылъита Iуэхугъуэщ зытеухуар.
Гъатхэпэ жэщу, мазэр бзыгъэу уэгум зигъэщIагъуэу ису, къэхъуащ си хъыбарыр. А зэман жыжьэм, жэщ кIыхьхэр хъыбар зэпэдзкIэ зэрагъакIуэм и мызакъуэу, дунейм и къэхъукъащIэхэм кIэлъыплъырт, зыгуэрым гу лъатэмэ, нэхъыжьхэр зэчэнджэщырт, къэхъункIэ хъу-нур абы къращIэн мурад яIэу.
Апхуэдэ жэщхэм языхэзым адэшхуэм и къуэрылъхур и гъусэу пырхъуэм тетIысхьауэ зэдэуэршэрырт.
— Плъагъурэ мазэщIэ къыкъуэкIар? — еупщIащ адэшхуэр и къуэрылъхум.
— Солъагъу, — къет мыдрейми жэуап.
— Ар щIэныкъуэр къызжепIэфын-тIэ? Мазэ ныкъуэр хэт зыдыгъуар?
— Дадэ, мазэ ныкъуэр зыми идыгъуакъым. Уэ умы-щIэу ара, ар мазэщIэщи аращ апхуэдэу щIыщытыр. И ныбжьыр нэсмэ, хъарбызышхуэ хуэдэ, из хъунурэ зыкърихыу къытхэплъэу къэтIысыжынущ, — къет жэуап щIалэ цIыкIум.
Адэшхуэм зэхихамкIэ арэзыуэ адэкIэ пищащ.
— Уэ пщIэуэ пIэрэ-тIэ, вагъуэхэм языныкъуэхэр нэхъ нэхуу, адрейхэр нэхъ фагъуэу щIыщытыр? — аргуэру щIоупщIэ адэшхуэр, и къуэрылъхур игъэунэхуну.
ЩIалэ цIыкIум абы и жэуапыр зэримыщIэр къыщыгурыIуэм, лIыжьым пещэж:
— Пэжым ухуеймэ, вагъуэхэр псори зэхуэдэщ, ауэ ахэр щIым зэрыпэгъунэгъум елъытауэ языныкъуэхэр нэхъ нэхуу, адрейхэр нэхъ кIыфIу къытщохъу. Вагъуэ быныр щызэхуэса уафэ нэкIур плъагъурэ? Ар алъпышым тес нартхэм я зекIуапIэу щытауэ жаIэж. АлъпышкIэ зэджэр шы къызэрыкIуэтэкъым, абы дамэ лъэщ тету уэри щIыри зэпигъазэрт, шы бэшэчт ар. Плъагъурэ мазэм ис мэлыхъуэ лIыжьыр, щIакIуэ теубгъуарэ бащлъыкъ дэлъу, и хьэ сакъри къыбгъэдэсу. Ар мыадыгэу пхужыIэн?
— Ар дауэ къызэрыпщIар?- Iэнкуну щIоупщIэ къуэрылъхур.
— И фащэмкIэ, тIу, и фащэмкIэ. Мазэм цIыху щыщыпсэукIэ псыи щыIэщ, Iэхъуэм щIакIуэ щытеубгъуакIэ е щIыIэщ, е уэлбанэщ. ЦIыхум псэупIэ гуэри абы зэрыщиIэр шэч къызытумыхьэнщ. Мазэм мэзи щыIэщ, армыхъумэ, ди Iэхъуэр зэрыпщэфIэн, щIымахуэм и псэупIэр зэригъэхуэбэн дэнэ кърихынт?! Мэзым хьэкIэкхъуэкIэри щыкуэдщ, къуалэбзухэри жыг щхьэкIэ- хэм щызэподжэж. Уеблэмэ, дыкъызытехъукIыжа нартхэр абы щыпсэухэм ящыщу щIылъэм къехауэ щытауэ къэзылъытэ щыIэщ.
— Дадэ, сыт хуэдэбзэ абы щыпсэухэр зэрызэпсалъэр, сыт хуэдэ хабзэ яIэр?
— УмыпIащIэ тIу, умыпIащIэ! Си алъпышым гъэхъуныр къиухрэ илъэсыщIэм деж къигъэзэжмэ, и плIэм зытеддзэнщи хьэршым дылъэтэнщ, мазэм дыщетIысэхынщи мэлыхъуэ щIалэм зыхуэдгъэзэнщ. Къэдгъэзэжмэ, мэлыхъуэм къытхуиIуэтэжахэмрэ мазэм щытлъэгъуахэмрэ ди ныбжьэгъу цIыкIухэм яхуэтIуэтэжынщ.
Пщыбий СулътIан.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Былым тхьэмщIыгъуныбэ
КIэтIий гъумыр хуабэ щIыкIэ зэрагъэдзэкIри псы хуабэкIэ ялъэс. ИтIанэ псывэм шыгъу хадзэри кIэтIийр абы халъхьэ, къыхахыжри сэкIэ ятхъунщIурэ къабзэ хъуху ялъэс.
ТхьэмщIыгъур ятхьэщI, псыр кIэрагъэж, тIэкIу ягъэжэпхъ е хъыдан къабзэкIэ псыр кIэралъэщIыкI. ИтIанэ тхьэмщIыгъу гъэкъэбзар сэкIэ Iыхьэ-Iыхьэурэ, пIащэшхуэурэ зэтрагъэж (г 200-300), ар бэлагъкIэ яущэб, хуэпIащIэ хъухукIэ.
Щэ тхъурымбэри ятхьэщIа нэужь бэ- лагъкIэ яущэб, щэ кIанэ хэлъмэ, Iыхьэурэ зэпаупщIыж. ТхьэмщIыгъу, щэ тхъурымбэ къагъэхьэзырар тепщэчышхуэм иралъхьэ, абы бжьын упщIэта, бжьыныху уба, шыгъу, бурш, шыбжий плъыжь, джэдгын хьэжа халъхьэ. Псори фIыуэ зэIащIэри абыкIэ кIэтIий лъэсар якудэ, ирамыубащэурэ, кIэтIий кIапэр зэрыхыгъуафIэу папхыкI. Ар шыуаным иралъхьэ, псы хуабэ щIакIэ, кIэтIий кудар щIигъанэу, хьэкум трагъэувэри мафIэр ину дэшеяуэ зэ къытрагъэкъуалъэ, тхъурымбэр чымчыркIэ къытрахыурэ. ИтIанэ шыгъу хадзэ, шыуаныщхьэр трапIэри мафIэ щабэм тету ягъавэ. КIэтIий кудар къыщывэм и деж къэуэным хуэдэу къопщ. Апхуэдэу зэрыхъуу, тхьэмщIыгъуныбэр шыуаным бэлагъкIэ къыхахри Iэнэм тралъхьэ, кIэтIий пыпхыкIар къагъэлалэри бахъэр бэлагъкIэ телъэщIыхьурэ кърагъэкI, папхыкIыжри шыуаным иралъхьэж. Апхуэдэурэ тIэу, щэ щащI щыIэщ.
ТхьэмщIыгъуныбэр къэпща нэужь гугъу здрамыгъэхьу сапэкIэ е дзасэкIэ зыугъуэни щыIэщ. Ауэ апхуэдэу зыщIхэм я тхьэмщIыгъуныбэр ва нэужь гъущэ мэхъу. ИщхьэкIэ зэрыттхам хуэдэу пщIымэ, тхьэмщIыгъуныбэр щызэпыбгъэжкIэ щабэу, дагъэри къыщIэжу щытщ, мэ гуакIуи къыхех.
ТхьэмщIыгъуныбэ вар бэлагъкIэ лэпсым къыхахыж, сэкIэ хъурейуэ, мыIув дыдэу зэпаупщI, тепщэчым иралъхьэри пщтыру яшх — бжьыныху шыпс текIауэ е ар фалъэ цIыкIум щхьэхуэу иту. Дашх пIастэ, мырамысэ хуабэ, чыржын.
Халъхьэхэр (цIыхуиплI Iыхьэ): кIэтIий гъуму — узыхуейм хуэдиз, тхьэмщIыгъуу — г 1200-рэ, щэ тхъурымбэу — г 600, бжьын укъэбзауэ — г 100, бжьыныху укъэбзауэ — г 120-рэ, буршу — г 5, шыбжий плъыжь хьэжауэ — г 5, джэдгыну — г 10, шыгъуу узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр»
тхылъым къитхыжащ.
Псалъэжьхэр
Унэ зимыIэ бей щыIэкъым
Гум илъыр фэм къеIуатэ.
Гугъэ нэпцIыр щхьэгъэпцIэжщ.
Зи псэр бампIэм псалъэр къомэщIэкI.
Унэ зимыIэ бей щыIэкъым.
Уи насыпым, хы щIагъым щыIэми, укъегъуэт.
Уи япэкIэ мывэ хъурей бгъажэмэ, уIуощIэж.
Ебгъэлеймэ, хущхъуэри щхъухьщ.
Псым езым и жапIэр къегъуэтыж.
Нэхъыжьыр щыуэмэ, нэхъыщIэм и мыгъуагъэщ.
Насыпыр хьэщIэщ, къокIуэри мэкIуэж.
ЖыIэгъуэхэр
ЦIэр фIащ, дзыр зыфIащыж
Гумызагъэр гупсысэ-гурыщIэкIэ къулейщ.
Гуныкъуэгъуэ зимыIэм имыIэ щыIэкъым.
Зэман къэкIуэнум псэр щогугъ, блэкIам и ужьыр Iэпкълъэпкъым еху.
Зи жьэм и зэран зэкIыжа щыжаIэкIэ, щхьэр сэбэп зыхуэхъуа щыIэщ жыпIэнкъэ.
IэпкълъэпкъипщIыр куэдым ярокъу: гумрэ щхьэмрэ зыхущыщIэм зищIэжыркъым.
ЕпщIар къозыщIэжым лей къуихыу къыпщохъу.
Жейр птеумэ, гупсысэр къыптоуэ.
Зым и щхьэ темылъ трелъхьэ, адрейм и щхьэ тримылъхьэр къылъос.
МафIэм пэгъунэгъу лыр мажьэри, пэрыхуэр ес.
Мурадым Iэр техуэмэ, лъэр щIоху.
ПщIыхьэпIэ дыдэри пцIы телъхьэпIэу къагъэсэбэп.
Сэбэпыншэр зэхэзехуэн пщIымэ, и зэран къокI.
Узыхуэныкъуэм Iуэху куэд къылъыкъуокI.
Утыкум нэсам гъуанэдэсыр хуопсалъэ.
ФIыщIэм пэплъэурэ губгъэн къахь.
ЦIэр фIащ, дзыр зыфIащыж.
Щхьэлыр нэщIу кIэ- рахъуэмэ, мэудзэгу.
Щхьэхынэм и шкIэр сыт щыгъуи шхэрейщ.
ЯIэтыр нэхъ лъэщу зыIэтхэм къащохъу.
Бейтыгъуэн Сэфарбий.
МэшбащIэ Исхьэкъ и илъэс
МэшбащIэ Исхьэкърэ урыс усакIуэ Сорокин Валентинрэ. 2001 гъэ
Тхыгъэ кIэщIхэр
Джэд щыкъун и пщIыхьщ
Унэгуащэм джэдыр здигъашхэм, зы джэд купраузыфэ джэджьей и пэм къихутам йоуIу. Джэджьейри купраузщ и фэкIэ, унэгуащэм кърыригъэшахэм ящыщщ.
Фызым и щхьэр игъэIущыж хуэдэу жеIэ:
— Уа, делэу, джэд купрауз, джэджьей узэуIуу Iэнлъэм Iупхуар уи джэдыкIэм къришауэ уи бынми пщIэркъым, уэщхьыркъабзэщ.
Ауэ жаIэркъым цIыхухэм: «Джэд щыкъун и пщIыхьщ» псэлъафэр.
Сыт къыпыпхын «джэд акъылым». ЦIыхухэр нэгъуэщIщ, гупсысэ къаритащ Алыхьталэм.
Емыса лэгъупэжь хъурэ?
ЩIакхъуэ къэсщэхуну тыкуэным сокIуэ. Къуажэ уэрамым тет унэшхуэхэм саблокI, унэ нэхъ цIыкIуи солъагъу. Къуажэ щыхъукIэ, унэ Iэджи плъагъунщ.
Зы куэбжэ гуэрым деж бжэIупэм Iут пхъэ ашык хъыбийр зрегъэзэхуэжри зылI хъущIэу щытщ. «Фи адэм ищIа фи гугъэрэ мы ашыкыр?» — мэшхыдэ лIыр.
ЩIалэ цIыкIуищи я щхьэр фIэхуауэ, нэщхъейуэ къыдэкIуеижу саIуощIэ. «Сэшхуэ тщIыну ашык джабэм еIулIа пхъэхэр къыдигъэщтакъым», — жыхуаIэу.
ЛIыкур мэшхыдэ, ауэ ар нэхъыбэу зытехъущIыхьын хуейр и къуэ лэгъупэжь хъуарт, сыту жыпIэмэ ар зыкIи хуэмыIэзэу нэгъуэщI щIыпIэ къикIа гуэрхэм яхуэлэжьэну арэзы хъуат.
ЛIым и къуэм и гугъэщ езым хуэдэу Iэзэ щымыIэу, къэхуэупсауэ и щIыпIэм къэкIуа цIыхухэр. Ар егупсысыркъым мы пыIэзэфIэхь зэманым мэл гуартэр темыплъэкъукIыу зэрихъумэн хуейм, мэлыщхьэ бжыгъэкIэ къинэнкIэ шынагъуэ зэрыщыIэм.
И машинэ псынщIэмкIэ щIалэр езыр унэм къокIуэжри, абы нэху къыщокI, адэкIэ чэтым жэщым щекIуэкI Iуэхухэр ищIэркъым. ЩIалэщ, зэрысакъын хуейр къыгурыIуэркъым. «Ди мэл гуартэр ирикъужыркъым, Iисраф пщIащ», — жаIэу, лэгъупэжь щIалэм къыхурикъужмэ, мэлхэр зейхэм я «унафэм» щIэкIмэ, и унэри хилъхьэнкIэ хъунущ зыми щымыщу.
Арауэ пIэрэ адыгэм «Емыса лэгъупэжь хъуркъым», — щIыжиIар.
Къуныжь ХьэIишэт.
Къуажэхьхэр
Iугъуэ зекIуапIэ, жьынду тIысыпIэ
Зи пэр щIэпIуантIэмэ,
зекIуэ,
ЗекIуэ щхьэкIэ, и пIэм
имыкI.
Тхьэмпэ куэду зэхэлъ,
Акъыл куэд зыхэлъ.
ЦIыху екIуэлIапIэ,
Хьэпшып хэплъапIэ.
Iугъуэ зекIуапIэ,
Жьынду тIысыпIэ.
Унэ блынхэр зэтезылъхьэ,
Бжэ-щхьэгъубжи
хэзылъхьэж.
Уэсым хуэдэу хужьыбзэ,
Фом хуэдэу IэфIыбзэ.
ЖЭУАПХЭР:
Сыхьэт. Тхылъ. Тыкуэн. Уэнжакъ. УхуакIуэ. Фошыгъу
Зэхэзылъхьар Щоджэн Леонидщ.
Зы уэрэдым и хъыбар
«Нэкъуэлэн»
Колхозхэр, совхозхэр къыщыунэхуа лъэхъэнэм уэрэд куэд къыхыхьащ ди гъащIэм. Уэрэдхэр жаIэу, хъуэрыбзэхэр зэпадзыжу губгъуэ лэжьыгъэхэр зэфIахырт цIыхухэм.
Ар дунейм къытехьащ блэкIа лIэщIыгъуэм и 30 гъэхэм. Нэхъ иужьыIуэкIэ, уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэ ШэджыхьэщIэ Лолэ уэрэдыр щIэрыщIэу иригъэтхыжри, радиом и гъэтIылъыгъэм хилъхьащ 1950 гъэм. Лолэ утыкум итыху ар игъэзэщIащ.
Ди зэманым уэрэдыр жаIэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал филармонием и уэрэджыIакIуэ пажэхэу ЗэшэкIуу Розэрэ Къул ФатIимэрэ.
КIУНТIЫЩ-ХЬЭПЦIЭ Аннэ.
Гъатхэ жэщу жейр щыIэфIым
Сыныппэплъэу нэху сыкъокI,
Нэ къуэлэну сэ си дыгъэ, уей.
Сыту гуащIэ лъагъуныгъэр,
Дыгъэр пшагъуэу сегъэлъагъу,
Узмылъагъум махуэр кIыхькъэ, уей.
Шылэхъарыр жьым стрех,
Си фэ дахэр уэ степхащ,
Мыдэ къакIуэ, Нэкъуэлэн, уей.
Куэбжэ хъарыр зэIузох,
Уэрамышхуэм сыныдохьэ,
Нэкъуэлэныр тезмылъагъуэ, уей!
Шыгъуэ цIыкIур лъэхъулъэущщ.
Нани дади схуэвущий
СызэгуакIуэм сыратыну, уей.
Лъагъуныгъэр, хуитыныгъэр
ЗыдэщыIэм сырирозэщ,
Сэ уэ щIалэрщ фIыуэ слъагъур, уей.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:3. ЩIымахуэ щыгъын. 8. ХадэхэкI. 9. Аруан районым хиубыдэ къуажэ. 10. Ныкъусаныгъэ, сэкъат, … 11. Дзыдзэ лъэпкъым щыщ псэущхьэ, щэ куэд телъу. 13. Iэщым хузэхащIэ Iус. 14. Махъсымэ щащIкIэ халъхьэ пщагъэ. 16. Пщым и IуэхутхьэбзащIэ. 20. Зауэ нэужьым къуажэхэм я нэхъыбэм яIар апхуэдэ «транспортщ». 21. Iэщым, хьеуаным зэреджэ нэгъуэщIыцIэ. 22. Жьэ бзаджэ зиIэ цIыху. 23. Къуацэчыцэ. 26. Шхынхэдзэ. 28. Узижагъуэм и нэм … ущIоуэ. 29. «Щихухэр иджыри …» — Къэрмокъуэ Мухьэмэд цIэрыIуэ зыщIа повесть. 31. «Гукъыдэж» псалъэм и пIэкIэ ари къэбгъэсэбэп мэхъу. 32. Зи къулыкъум илъэс Iэджэ щIауэ тет унафэщIхэм фIыуэ ялъагъу унэлъащIэ. 34. ЦIыхубзхэм зыкIэралъхьэ хьэпшып цIыкIу. 36. Пасэрей фоч. 38. Хывым зэреджэ нэгъуэщIыцIэ. 39. … уадэр Iэтыгъуейщ. 41. Зи мылъкур зыкъуз цIыху. 42. Япэ адыгэ щIэныгъэлIхэм, узэщIакIуэхэм ящыщ. Абы и цIэр зэрехьэ Налшык и къалэкухэм хуэзэ зы уэрамым.
Къехыу:1. Сталиным иужькIэ къэрал лIыщхьэу щытащ, Хрущёв властыр иубыдыхукIэ. 2. Нартхэм я ныкъуэкъуэгъу лъэпкъ. 3. Бразилием щекIуэкIа дунейпсо Олимп зэхьэзэхуэхэм «дыщэм ефIэкIыу» дыжьын медаль къыщызыхьа адыгэ щIалэ. 4. Нартыху хъумапIэ. 5. Анэкъилъху. 6. Зи … исым и уэрэд жеIэ. 7. ЩэкI лIэужьыгъуэ. 12. ГъэшхэкI. 14. Бжьыным … къикIащ. 15. Хьэкъущыкъу. 17. Къуапищ зыхуащIа тхылъымпIэ. 18. Зи ныбжьыр хэкIуэта цIыхухъу. 19. Псым хэс псэущхьэ цIыкIу, хьэпщхупщ, лъакъуэ куэд щIэту. 24. Бзу … 25. КъурIэным и зы пычыгъуэ. 26. Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ. 27. … техьэ тенэркъым. 29. «ЩIыIу» псалъэр нэгъуэщIу зэрыжаIэ. 30. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и джэгуакIуэ, КъБР-м щIыхь зиIэ и артист. Е адыгэ лъэпкъ. 33. УэрэджыIакIуэ Iэзэу щыта, республикэм щIыхь зиIэ и артист. 35. ЩIалэ цIыкIу къэкIухьлъакъуэм и вакъэр … хъуащ. 36. ТхъуцIынэ щIэпхумэ, къанэ псыр. 37. Языныкъуэ удзхэм ятет «мастэ». 38. Хабзэншагъэ зылэжьар адыгэм нэхъапэм зрадзэу щыта мащэ куу. 40. ПIастапхъэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
ЩэкIуэгъуэм и 19-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:7. Хъурмэ. 8. Хъыдзэдж. 9. Сату. 10. Жьым. 11. Тхьэбзэ. 13. Хьэлыуэ. 15. Шхуэ. 22. Аму. 24. Тощ. 26. Сыдж. 27. Дыд. 28. ЛIы. 29. Тут. 30. Мы. 31. Сом. 33. КIэн. 34. Гъэр. 35. Нэху. 39. Пхъужь. 42. Хьэжмэт. 44. Чэщанэ. 46. Уае. 48. Пхыр. 49. Жызум. 50. Кипр.
Къехыу:1. Пхъуантэ. 2. Къумахуэ. 3. Дыгъужь. 4. Лэкъум. 5. Пащты. 6. Мудрэн. 12. Бо. 14. Лы. 16. Хугу. 17. Бэдж. 18. Къашыргъэ. 19. Пщымахуэ. 20. Нэд. 21. Псысэ. 23. Уэтэр. 24. Тутын. 25. Iуданэ. 32. Мыл. 33. КIыщ. 36. Тхъу. 37. Тхьэмпэ. 38. Къум. 40. Ущ. 41. Хьэкъырш. 43. Жырыкъ. 45. Алжир. 46. Урыху. 47. Емуз.
