Крещатик: 1980 гъэм и гъатхэмрэ 2014 гъэм и щIымахуэмрэ
Иджы жыжьэ хъуа 1980 гъэм и гъатхэр сэ Киев щызгъэкIуащ. Уэрэдхэр зыхуауса жыгхэр зэрызэщIэгъагъэр слъэгъуащ, дэнэ щIыпIэкIи хужьыгъэт. Сэ мыбы хуабжьу сыщытыншт. Махуэ къэс сахуэзэрт Москва сыщеджа илъэсхэм ныбжьэгъу къысхуэхъуа украинхэм. Киев сыкъэкIуа иужь абыхэм нэгъуэщIхэри къахэхъуат. Украинхэр хьэщIагъэ къозыхыф цIыху хьэлэлхэщ, ныбжьэгъугъэр япэ изыгъэщхэщ.
Май махуэшхуэхэм япэ къихуэу си ныбжьэгъухэм — компартым и ЦК-м и лэжьакIуэхэм — къысхуахьащ гуфIэгъуэ Iуэхухэм дыхэтыну дезыгъэблагъэ билетитI — зыр сысейт, адрейр лъэгъунлъагъу нэкIуа си щхьэгъусэм ейт. Сэ сигу къинащ а билетхэм ярытхэр: «Kиiвский миський комiтет Компартii Украини i виконком мiскоi Ради народных депутiв запрошують Вас на гостьову трибуну святковоi демонстацii трудящих, явка вiдбудеться на Хрещатику 1 травня 1980 року о 10 годинi».
Накъыгъэм и 1-р дыгъэпсу, хуабэу щытащ. Трибунэм дэ къыщыдбгъурытащ уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэ Гнатюк Дмитрий. Абы дэщIыгъут Ротару зэшыпхъухэр, олимп чемпион Борзов Валерий, зихуэдэ щымыIэ гимнасткэ Дерюгинэ Иринэ. Метри 8 нэхърэ нэхъ тпэмыжыжьэу гуфIэгъуэ демонстрацэм хэтхэм ехъуэхъурт Украинэм и компартым и ЦК-м и япэ секретарь Щербицкий Виктор.
Демонстрацэ нэужьым ди ныбжьэгъухэм я гъусэу дэ Крещатикым къыщыткIухьащ. А уэрам цIыкIур автотранспорт лIэужьыгъуэ псоми папщIэ зэхуащIат. Мыгувэу дэ дыкъыщыхутащ си ныбжьэгъухэм ящыщ зым и деж. ГуфIэгъуэ Iэнэр кIыхьлIыхь хъуати, дэ абы и деж жэщыр щыдгъэкIуащ. ЕтIуанэ махуэм и пщэдджыжьым нэгъуэщI си зы ныбжьэгъу нокIуэри, фIэкIыпIэ имыIэу езым деж деблэгъэн хуейуэ къытпеубыд. ДымыдэнкIэ Iэмал иIэтэкъым.
Пщыхьэщхьэм къыдбгъэдэсахэм къахэхъуащ нэхъапэм си нэIуасэу щымыта цIыху. Ар зи ныбжь хэкIуэта тхыдэджт, профессорт. Къэбэрдей-Балъкъэрым дызэрикIар щыжраIэм, абы зыкъытхуигъэзащ мыпхуэдэ упщIэкIэ: «Сыт фэ Къалмыкъ БетIал теухуауэ фызыщыгъуазэр?» Сэ абы кIэщIу хуэсIуэтащ сщIэр, Налшык и щIыпIэ дахэм фэеплъ зэрыщыхуагъэувар, и цIэр къалэм и уэрамхэм ящыщ зым зэрыфIащар.
ИтIанэ абы къытхуиIуэтэжащ 30 гъэхэм БетIал мызэ-мытIэу хуэзауэ, ар къаруушхуэ зыхэлъ, пщIэ зыхуащI цIыхуу зэрыщытар.
Украин щIалэхэм сэ сыкъыщрагъэжьэжащ Днепр и Iуфэм. Киев и гъущI гъуэгу вокзалым къыщысIэщIалъхьащ къалащхьэм щащIа тортхэр, хьэпшып зыбжанэ, Кулиев Къайсын къыхуащIа тыгъэр. Махуэ зыбжанэ нэхъ дэмыкIыу, Шэ- джэм сыкIуэри сэ а тыгъэр Къайсын естыжащ.
Абы лъандэрэ илъэс 35-м нэс дэкIащ. АтIэ сыт ар нобэ сигу къыщIэкIыжар?
Сэ хуабжьу сегъэгузавэ Украинэм и щIыналъэ зэмылIэужьыгъуэхэм, Киев, сэ фIы дыдэу слъэгъуа Крещатикым къратыкI телерепортажхэм. Сыт щыгъуи согупсыс гугъуехь инхэм, псэ зэпылъхьэпIэ Iуэхухэм хэхуа си ныбжьэгъухэм. Уэрамхэм щызэхоуэ, баррикадэхэр ягъэуващ, къалэ-лIыхъужьым и унэхэр мафIэм ес… ЯукIахэр, уIэгъэ хъуахэр мащIэкъым. Зэгуэр зыуэ щыта лъэпкъыр тIууэ зэкIэщIэкIащ, зэIыхьлыхэр зэпэщIэуващ, зэгъунэгъуитIыр бий кIэрыуфIыцI зэхуэхъуащ. Оппозицэм и мурадкъым увыIэну. Ар хуейкъым хуагъэлъагъуэ худэчыхыныгъэхэми. Махуэ къэскIэ министерствэхэм, нэгъуэщI IуэхущIапIэхэм я унэхэр яубыд, кIуэ пэтми нэхъ ткIийуэ зэпэщIоувэ властымрэ зыкъэзыIэтахэмрэ.
Си гугъэщ Украинэри зыхэта СССР лъэщыр щыIэжамэ, апхуэдэ гуэри ауэ жыжьэуи къэхъуну щымытауэ. Апхуэдэу согупсыс хабзэмкIэ щыIэ властыр тезыдз Iуэхухэу Африкэм, КъуэкIыпIэ Гъунэгъум, Куржым, нэгъуэщI щIыпIэхэм щекIуэкIхэм. Революцэ «гъуабжэхэр» кIуэ пэтми нэхъ гъунэгъу къыхуохъу ди къэрал гъунапкъэхэм. Ар ди хэкум и дежкIэ шынагъуэщ.
Си ныбжьэгъухэмрэ си цIыхугъэхэмрэ я деж сыпсэлъэфыркъым. Уеблэмэ сэбэп къыщысхуэхъуркъым , Интернетри. Апхуэдэ щытыкIэ иуващ Киев.
Мэшыкъуэ Тэзал, публицист.
