Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Псалъэжьхэр
Псыхьэлыгъуэ хыумыш
Гъатхэм жеяр бжьыхьэм магъыж.
Вы зимыIэм шкIэ щIещIэ.
Бжьэм ууей-сысей яIэкъым, зэдолажьэри зэдошхэж.
Джэдуужьым ещхьу щхьэнтэкум исщ.
Мыгъуащэрэ щымыуэрэ щыIэкъым.
Зи Iуэху егугъур дыгъэм япэ къотэдж.
Унэр зэращIа уэщыжьыр щIыбым щIадзыж.
Гъужа псыкъуийр уэсэпскIэ из пхуэщIыжын?
Псы къэмыжэм псыхьэлыгъуэ хыумыш.
Къармэ Iэсият
КIагуэ Iэгъуапэншэ
Гъатхэпэщ. Дыгъэр гуащIэу къопс. Мамэшхуэ «Зингер» лъакъуэрыгъадэм пэрысщи, дзапэ уэрэд жиIэурэ шэцыкуэм Iуданэр трешэ. «Зингер»-р щхьэгъубжэм бгъэдэтщ, Мамэшхуэ пщIантIэр хуиту елъагъу… Щхьэгъубжэм адэкIэ къыщытщ псылъэшхуэ. КIэлош фIыцIэ цIыкIуитI лъыпыIуауэ абдеж щоджэгу илъэсих зи ныбжь Iэминэ. Ар хуэлIыIуэлIыфэщ. Чы къурагъ гуэр къигъуэтауэ бабыщыжьыр хьинтIыру кърехуэкI. МыкIуэмытэ хъужауэ мо бабыщ бэвыр щыщIивэм деж, мыдрейр зэрылъэлъу мэдыхьэшхри, кIэлош зэмыгуэгъуитIыр къызэдэфэу тоуэ-топкIэ.
Ауэрэ бабыщри къыIэщIоужагъуэри, зыгуэр игу къэкIыжауэ, ар псылъэмкIэ мажэ. Зэпэхъурей цIыкIур «Iыхь-сыхь» ищIурэ псылъэм допщейри щхьэгъубжэм доплъ… Дыгъэр тоцIуукI — зыри илъагъуркъым. И пэр абджым кIэрепIытIэри, IэгуитI натIэ ищIу пэшым щIоплъэ.
Мамэшхуэ и щхьэр къеIэт:
— Ехыт! Уемыхуэх щIыкIэ ех жысIаи!
Ар Iэминэ и тхьэкIумэм иIуэркъым, лъакъуэрыгъадэ нэзым телъ ныкъуэдым и нэр тедияуэ зэпеплъыхь. Сыту пIэрэ а хужьыбзэр… Бацэплъ цIыкIуи Iуту зы дахэ гуэрщ. Хэту пIэрэ зыхуидыр? Дауи, сэракъым…
Анэшхуэм зэригъэзахуэр адэкIэ зэпиплъыхьурэ Iэминэ къонэщхъей. «Уарэ жыIэ! КIагуэ цIыкIу! Хужьыбзэу, Iэгъуапэншэу, бацэплъ баринэкIэ къэщIыхьауэ кIагуэ Iэгъуапэншэ. Ухуейми къаплъэ, аргуэрыжьу IэтIатщ зыхуидыр. Ар нэхъыжьщи, мамэшхуэ мыувыIэу зыгуэр хуед е хуебз. НтIэ, тхьэ, IэтIат нэхърэ нэхъ IэфIу мамэшхуэ со- лъагъумэ. Езыми къызжиIэркъэ: «Си Iэминэ-дыху баринэ, си Iэминэ дыгъэ нэху»… ЖыIэ пщIэ щIатрэ? Дахэу щыIэр IэтIат ейщ. Ар чеснэ-тIэ?»
Дауэрэ зыкъигъэгубжьыжами, псылъащхьэм тету щхьэгъубжэм зэрыдэплъам хуэдизи пэмыту, пщащэр къытехьэпащ.
— Куэду фIыщ! Сыхуеиххэкъым, — жиIэу IэштIым тIыгурымкIэ щхьэгъубжэнэм тоуIуэ.
Анэшхуэм нэгъуджэр зыIуихыурэ Iэ къещI:
— Ех, си сабий… Ех, си дыгъэ-щыгъэ, уехуэхынщ.
Аратэкъым щхьэгъубжэм щIытеуIуари, Iэминэ псынщIэрыпсалъэу кърепхъ:
Мэшхуэ-шхулъэ,
Пагуэ-пэгуныжь!
Арыххэу псылъащхьэм зыкърегъэщэтэхри, макIуэ-мэлъей, щызэранам деж зыздигъэпщкIу Дыкэ-мамэхэ зрегъэхь.
— УкъэкIуаи, сипхъу, — гуфIэу къоплъ абы Дыкэ, — мыбы узэрыщыIэр уи анэшхуэм ищIэрэ? УзэIына, тIу? Пагуэ щIэс, — жызоIэ…
— Н… н-нтIэ, — епIытI мыдрейм.
— Мыр сыту хуабжьу узэхэуцэрэфа… Е-е-ей, узэрана хъунщ аргуэру…
— Зыри аркъым-тIэ… И, Дыкэ, ныжэбэ уи гупэ сыхэбгъэлъын?
— Ахьеи ухэзгъэлъын, фотIатIэ! Мыдэ къакIуэ, мыдэ. Хъыршын пщтыр сиIэщ.
ПщыхьэщхьэхуегъэзэкIт. Дыкэ-мамэхэ я бжэщхьэIум теувауэ IэтIат маджэ:
— Дыкэ, Iэминэ фи деж щыIэ?
— НтIэ-нтIэ. КъэкIуатэт мыдэ. Сыт мы пщыгъ дахэр? А-а-а, Пагуэ пхуида къыщIэкIынщ, — Дыкэ игъэщIагъуэу IэтIат и кIагуэ хужьыр зэпеплъыхь, щIыIущхьэхэм йопэщэщ. — УокIупсри, Мэлэчыпхъу. УамылъагъужкIэ уэ! УокIупс, на! ФIыкIэ зыухьэ, дахэ!
Бжэ дазэмкIэ къыдэплъурэ а тIум къакIэщIэдэIухь Iэминэ къыгурымыIуауэ къоуIэбжь: IэтIат щыгъ кIагуэр…
— Щхьэ зыкъэбгъэбзэха аргуэру? Мамэшхуэ къуигъэпщэнущи удгъуэтыркъым. Нэхъей, нэхъей псынщIэу! — IэтIат зигъэбалигъыу зыхеш, кIагуэщIэм зыкъыдыфIэщIыжащи зегъафIэ. Ауэ аратэкъым иджыпсту Iэминэ зи бэлыхь иукIыр. IэтIат щыгъ Iэгъуапэншэр хужьыбзэт — и къэдыхьри хужьу; адрей илъэгъуам и къэдыхьыр дэпу плъыжьт…
Зебыршэу здэкIуэм, Iэминэ мэгузавэ: еууей, мыгъуэ. Дауэ иджы Мамэшхуэ сызэрыIуплъэнур? Си бзэм сыхуиттэкъым. СыпыкIащ сэ дяпэкIэ схуадынуми. Хэт-тIэ къуаншэр? Зэщхьыркъабзэу, тIуащIэу сыт щыгъуи тхуэдэртэкъэ, Мамэшхуэ? Пэжу, зэхэдмыгъэгъуэщэн папщIэ, IущIыхь зэмыфэгъу тхуIуилъхьэртэкъэ? Еууей, еууей!
КIэлош зэмыгуэгъуитIыр зылъигъэхури, Iэминэ бгъукIэ кIуэуэрэ пэшым щIыхьащ. Анэшхуэр пIэкум ист, Iэпхъуалъэ дакъэр хикъузэурэ щIыIунэ ирихыу.
— Къыздэбущыхьыр дэнэ, гуащэ Бичэ? Зэ мыхъуми зэ шарыщэм уихьынщи, уи Дыкэ-мамэр — мэхь-мэхь!
Мыдрейм и нэпсыр къызэщIэвауэ ерагъкIэ къыдрешей:
— Мэшхуэ, мы зэм къысхуэгъэгъуи… дяпэкIэ…
— Мэ, Бичэ, щытIагъи — сегъэплъ…
Iэминэ тогушхуэ: «Бичэ» — къыщыжриIэкIэ, зыкъыхуигъэгусакъым!
ПлъыжьыгъэкIэ къэщIыхьа кIагуэ хужь Iэгъуапэншэр быртIымым хуэфIыпст. Абы IитIымкIи Мамэшхуэ и пщэм зрешэкIри ба хуещI, нэгъуджэм кIэщIоплъэри:
— Ей, си мамэ IэфIышхуэ… Ныжэбэ уи гупэ сыхэбгъэлъын?
Щикъухьащ адыгэр дунеижьым
Тыркум щылажьэ Адыгэ бзылъхугъэ хасэм хэтхэр гъэмахуэм Хэкужьым щыхьэщIащ. Абыхэм зрагъэлъэгъуащ я къуэпсыр къыщежьэ щIыналъэм и щIыпIэ дахэхэр, къищынэмыщIауэ, куэдым я унэкъуэщхэр къагъуэтыжащ икIи абыхэм я унагъуэхэм щыхьэщIащ. Апхуэдэу Тыркум къыщыхъуа Къудэбердокъуэ зэшыпхъухэу Фемихъан, Перихъан, Хъандан сымэ я лъэпкъыр щыпсэу Хьэтуей жылэм щыIащ. Ахэр Къудабердокъуэхэ Iэбурэ ДжэбрэIилрэ я унагъуэхэм ирагъэблагъэри ягъэхьэщIащ.
1873 гъэм Хьэтуей къуажэм дэкIыу Тыркум Iэпхъуа Къудэбердокъуэ Мырзэбэч и лIэужь етхуанэм и щIэблэщ зэшыпхъуищыр. Зэунэкъуэщ зэрыгъуэтыжахэм зэжраIэн я куэдт. Зэрызэрылъагъу зэманыр къаймэщIэкIыу ахэр зэбгъэдэсащ, дяпэкIи нэхъ зэрыщIэну, я зэпыщIэныгъэхэр ирагъэфIэкIуэну зэгурыIуащ.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Бжьыныхурэ форэ
Мы шхыныгъуэр щащIыр бжьыхьэрщ. Бжьыныху укъэбзар тыкъыр цIыкIуурэ яупщIатэ, убалъэм иралъхьэри щабабзэ хъуху, и псыр къыщIэжыху яуб. Хьэкъущыкъу мыулъийм иралъхьэ, абы фо щIэхуагъащIэ хакIэри фIыуэ зэIащIэж. И щхьэр ягъэбыдэри зы тхьэмахуэ хуэдизкIэ щIыIапIэ-кIыфIыпIэм щIагъэт, нэхъ зэхэшыпсыхьын щхьэ-кIэ. Щашхынум и деж зэIащIэ. Шха иужькIэ зы бжэмышхышхуэ из трафыхьыж. Мы ерыскъыр я хущхъуэгъуэщ псчэрейхэм, Iупс бзаджэ, тхьэмщIыгъу, жьэжьей уз зиIэхэм.
Халъхьэхэр:
бжьыныху убауэ — г 2000, фоуэ — г1000.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
ГушыIэхэр
КIий макъыр уэрэд мэхъуж
Хъуэжэ джэгум къыщIэкIыжауэ зы уэрам кIыфI гуэрымкIэ кърикIуэжырт. Ар бэлэрыгъауэ бжыхь лъабжьэмкIэ къыздрикIуэжым, зы хьэ гуэр пабжьэм къыхэцIэфтри, и цеикIэм къепхъуэри блэжащ. Хъуэжэ абы къигъащтэри, и къарум къызэрихькIэ «Уа-а-а!» — жиIэу кIийуэ щIидзащ.
Хъуэжэ и кIий макъыр мыужьыхыж щIыкIэ, дыхьэшх макъ и щIыбагъымкIэ къыщыIуащ. КъеплъэкIри къилъэгъуащ езым кIэщIу и ужь иту къэкIуэж здэгушыIэ хъыджэбзымрэ абы и ныбжьэгъумрэ. Ахэр къызэрилъагъуу, Хъуэжэ и кIий макъ «уа-а-а»-м нэхъри зригъэIэтри «рау-ри-ра-рий!» — жиIэу пигъэувэжащ, къащтэу зэрыкIияр уэрэд жиIэ хуэдэу хъыджэбзхэм къафIигъэщIыну икIи зыфIимыгъэIуэхуу лъабакъуэ хуабжькIэ ежьэжащ.
Махуэ Алисэхь.
Зы уэрэдым и хъыбар
„Си гъатхэ“
Гухэлъ, лъагъуныгъэ уэрэд даха-щэ куэд къызэдагъэщIащ ди усакIуэхэмрэ композиторхэмрэ. ЗэманыфIкIэ узэIэбэкIыжмэ Тхьэгъэзит Зубер итхауэ щытащ «Си гъатхэ» усэр. УдимыхьэхынкIэ Iэмал имы-Iэу макъамэ дахэ абы щIигъэуващ композитор ХьэIупэ ДжэбрэIил.
Апхуэдэ псалъэ дахэхэр зыхуигъэфэщар хэтми къэтщIэн мурад диIэу 2012 гъэм Тхьэгъэзит Зубер и деж дыкIуащ. Гуапэу дригъэблагъэри, тIэкIуи укIытэу, и псалъэмакъыр иригъэжьащ.
«ЩIалэгъуэ зимыIа щыIэкъым, — жиIащ абы. — Ар гухэлъ дахэхэр «къыщытIэпI» лъэхъэнэщ. СиIащ сэри апхуэдэ зэман. Иджыри седжэу, сыстуденту, гухэлъ зыхуэсщIа хъыджэбз дахэм, иужькIэ щхьэгъусэ схуэхъуам, хуэстхауэ щытащ а усэр. Си гуапэщ а уэрэдыр цIыхухэм ягу зэрыдыхьар».
Уэрэдыр япэ дыдэу зыгъэзэщIауэ щытар Тут Заурщ. Ар радиом и фондым щахъумэ.
КIУНТIЫЩ-ХЬЭПЦIЭ Аннэ.
* * *
Гъатхэ жьыбгъэм зиущэхуауэ,
Ди зекIуапIэм къыщекIухь.
И зэманыр блэбгъэкIащи,
Сэ пIейтейуэ зызоплъыхь.
КъакIуэ псынщIэу, сэ уэр щхьэкIэ
Вагъуэ цIыкIухэр пызгъэнэнщ.
Уи цIэр хэту уэрэд гуапэ
Си гум ноби иусынщ.
А уэрэдым псалъэу хэтыр
Сэ уэ бзэншэу ныбжесIэнщ.
А уэрэдым и макъамэр
Сэ уэ нэкIэ уэзгъэщIэнщ.
Зи щхьэ закъуэм гъащIэр гъатхэу
ИгъэкIуэну лъэмыкIын.
Уэрэ сэрэ дызэгъусэм,
МайрзэиимыкIын.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 1. ПсыкIэ зыгуэрхэр тхьэщIыным, гъэкъэбзэным яужь итын. 4. Уэлбанэ нэужьым щIым къыхэпщ псэущхьэ. 7. МахуэцIэ. 10. Пхъэм е бы- лым бжьакъуэм къыхащIыкI, ар кърахуэкIыу цIыкIухэр щIымахуэм ириджэгуу щытащ. 11. … и фэр и бийщ. 12. Iэщ пIащэ. 13. Частицэ. 15. Адыгэ тхакIуэ. А унэцIэр зэрехьэ Нал- шык и уэрамхэм ящыщ зым. 17. Щхьэ цIэпапщIэ. 18. Си анэр къызбгъэдыхьэри си натIэм щабэу … къыхуищIащ. 19. Тэтэрстаным нэхъыбэу щыпсэу лъэпкъ. 21. Улажьэмэ, … пшхынщ. 22. Хадэм щагъэкI шхынхэлъхьэ удз. 23. Анэм и дыщым бынхэр зэреджэр. 25. УнэлъащIэ. 27. ЛъагапIэ. 29. Шыпсэм къызэрыхэщымкIэ, а фызыжьыр Iэмалшыщ. 30. ЦIыхубз щыгъын. 36. Жыгым и къудамэр паупщIа иужькIэ пхъэм къыхэнэр. 37. МэракIуэ фIыцIэ къызыпыкIэ гъурц. 38. Зыгуэр щащэ-къыщащэхум деж уасэ зэралъытэ дамыгъэ. 41. Нартыху хъумапIэ. 42. Хуужьгъа, пIастэ къыхащIыкI. 44. УнэцIэ. 46. Балъкъэрхэмрэ осетинхэмрэ абыкIэ йоджэ. 49. Лым кIэрылъ щэ. 51. УэрэджыIакIуэ … Азэмэт. 52. Щхъухь. 53. Нобэ куэдыщэ къэскIухьати, … сщIынкIэ сышынэрт. 55. Iэщ яукIам и пкъым щыщ Iыхьэхэу шхын папщIэу ягъэхьэзыр. 56. Пхъэм къыхэщIыкIа бжэмышх. 57. Урысей эстрадэм щыцIэрыIуэ адыгэ уэрэджыIакIуэ пщащэ. 59. Псы итыпIэшхуэ. 61. Гум псэхугъуэ зэримыIэм къыхэкIыу бгъуэт узыгъэпIейтей щытыкIэ. 62. Дин хабзэм емызэгъыу ялэжь Iуэху. 63. Дыгъэр щыкъухьэм деж махуэм и пIэ иувэр. 65. Нэ щхъуафэ. 66. ЦIыхухэм фIыуэ ялъагъу къуалэбзу, ар зышхи щыIэщ. 67. Мэз е мэкъушэ кIуэхэм къыздащтэ.
Къехыу: 1. Лъакъуэм лъыгъыр хущIэрыуэу лъыхын. 2. Кхъащхьэм тет, мывэм е пхъэм къыхэщIыкIауэ. 3. ПщIантIэ дыхьэпIэ, хадэ ихьэпIэ сыт хуэдэхэм щхьэкIэ чийм ещхьу хуауэ ящI бжэ. 4. ЦIыхухъуцIэ. 5. Iэщ щIэтыпIэ. 6. Куэдрэ темыужу къешх уэшх. 7. МэракIуэ плъыжь-фIыцIафэ. 8. Италием и къалащхьэ. 9. Египетым адыгэхэр зэреджэр. 14. Егъэлеяуэ цIыху ин, адыгэ таурыхъхэм ущрохьэлIэ. 16. Гъавэ гъэтIылъыпIэ. 20. Гуэгушми къазми ятрищIэ пшэр. 22. Бгылъэ щIыпIэхэр зи хэщIапIэ гуэгуш. 23. Iэщэм зыщахъумэн папщIэ пасэ зэманым зауэлIхэм зыщатIагъэу щытащ. 24. Шым тес цIыху. 25. ГъэшхэкI. 26. ЛъапэкIэ кърахуэкI зэры- джэгу хьэпшып. 28. УпщIэм къыхэщIыкIа щыгъын щIыIутелъ. 31. Псэуалъэ. 32. Псы ина. 33. Уи машинэр … зэбгъэпэщыжащ. 34. Пэжыр зэрыщIахъумэ. 35. Гъэсын хьисэпу паупщIа, якъута жыг. 39. Iэщ шхын. 40. Дыжьыныфэ-хужьыфэ металл быдэ. 41. Дейм къыпыкIэ. 45. Бгъавэу, бгъажьэу пшхы хъу хадэхэкI. 47. ГъэщIэгъуэн. 48. Къызэралъхурэ зэрыхъу зэманыр, илъэс бжыгъэр. 50. … нэхърэ шыпхъу нэф. 51. Гъавэ зыдэлъ, Iэщ зы- дэт колхоз пщIантIэ. 53. Гъуаплъэм къыхэщIыкIа псылъэшхуэ. 54. Къуаргъым нэ хуащIати, … жиIащ. 57. …-нехьэкI зыхэмылъ Iуэхущ ар. 58. … къысхуэпщIурэ сыкъыдэпхьэхащ. 60. Унэ лъэгур …, утемыхьэ. 63. Хьэуам хэт бахъэр щIыIэм игъэщту уэсым ещхьу щIылъэм къытехэр. 64. … вы бжьакъуэм къокI.
Татым Хьэзрэталий.
Къулъкъужын Ипщэ къуажэ
P.S.Псалъэзэблэдзыр зыщIа нэхъыжьыфI Татым Хьэзрэталий Тыкъэ и къуэм и ныбжьыр мы махуэхэм илъэс 80 ирикъуащи, дохъуэхъу узыншагъэ быдэ иIэу, и гукъыдэжым хэмыщIу, и пщIэр лъагэу и гъащIэр ирихьэкIыну.
Жэпуэгъуэм и 7-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:7. Бащлъыкъ. 8. Къаздэхъу. 9. «Адэ». 11. Сыдж. 12. Хъун. 14. Щэ. 15. Хъуэхъу. 18. Даур. 19. Псым. 21. Тумэн. 22. Гуэгуш. 23. Жэпкъ. 25. Хьэху. 28. Динэ. 29. ЩIалэ. 30. Кугъуэ. 36. Нало. 37. Црым. 39. Шырыкъу. 40. ЩIыIуб. 41. Акъыл. 42. КIий. 43. Уэ. 44. Шху. 46. Нэд. 48. Уэгъу. 49. Хьэуазэ. 51. Ереван.
Къехыу:1. Къубас. 2. Къущ. 3. Сытхъу. 4. Мащэ. 5. Уд. 6. Ахъуэхъу. 10. Дыгъэмыхъуэ. 13. Нартан. 14. Щхьэнтэ. 16. Гурышэ. 17. Апажэ. 18. Дэгу. 20. Макъ. 24. Щиху. 25. Хьэку. 26. ХущIэ. 27. Блэ. 31. Гъущэрылърэ. 32. Добрэ. 33. Мэшыкъуэ. 34. Мэкъумэш. 35. Ацкъан. 36. НэщI. 38. Мэл. 42. КIыхьщ. 43. Уэзы. 45. Хуарэ. 47.Данэ. 50.Ущ. 52. Вы.
