КIэрэфхэ Къамболэтрэ Майерэ
Зи зэфIэкI лъагэхэмкIэ ди республикэми къэралми щыцIэрыIуэ щIэныгъэлI щыпкъэ, Хэку зауэшхуэм и ветеран, адыгэхэм ящыщу щIэныгъэхэм я доктор цIэр япэу зыхуагъэфэща, КъБКъУ-м и ректору 1965 — 1973 гъэхэм лэжьа КIэрэф Къамболэт Наурыз и къуэр Къэбэрдей-Балъкъэрым щIэныгъэм зыщегъэужьыным хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIа хэкулIщ. Хэку зауэшхуэм и ужь лъэхъэнэм ди щIыналъэм мэкъумэш хозяйствэр щызэфIэгъэувэжынымкIэ, абыхэм ехьэлIа къэхутэныгъэхэр егъэкIуэкIынымкIэ лэжьыгъэшхуэ зэфIэзыха Къамболэт апхуэдэуи къызэригъэпэщауэ щытащ къэкIыгъэ лIэужьыгъуэщIэхэр къэгъэкIынымкIэ IэнатIэ щхьэхуэ.
Мэкъумэш лэжьыгъэхэр къызыхуэтыншэу зэтеублэжын къалэн гугъур 50 гъэхэм я пэм дзыхь къыхуащIауэ щытащ КIэрэфым, республикэм мэкъумэш хозяйствэмкIэ и министру ягъэуври. Ар я пашэу зэрагъэпэщыжауэ щытащ пхъэщхьэмыщхьэхэр, хадэхэкIхэр гъэкIыным елэжь щIэныгъэ IэнатIэхэр, псыщIэгъэлъадэм пыщIа станцхэр.
КIэрэфым къару куэд ирихьэлIащ ди щIыпIэм хъарзынэу къыщыхъуфыну щIыIэрысэ гуэдз лIэужьыгъуэхэр, узыфэхэм япэщIэтыф, гъавэ бэв къэзыт нартыху лъэпкъыгъуэхэр къэгъэкIыным. Абы къэхутэныгъэхэр щригъэкIуэкIырт къуажэхэм щызэхэт колхозхэм, совхозхэм я губгъуэхэм, техникэ станцхэри зэгъэпэщыжынми гулъытэ хэха хуищIу, къэкIыгъэ лIэужьыгъуэщIэхэм я зэфIэкIхэр къэхутэным, нэхъ псынщIэу ахэр хозяйствэ псоми къагъэсэбэпыф, апхуэдэуи гъавэ бэв къытрахыф хъуным хуэнабдзэгубдзаплъэу.
Жэуаплыныгъэ зыпылъ IэнатIэ куэдым пщIэрэ щIыхьрэ иIэу пэрытащ КIэрэфыр. ЩIэныгъэ куу, акъыл шэщIа зыбгъэдэлъ IэщIагъэлI щыпкъэр лэжьащ Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и унафэщIу. Абы къыкIэлъыкIуэу ар и пашэ хъуащ Кавказ Ищхъэрэм щынэхъ ин дыдэу къалъытэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым. ЗэфIэкIышхуэ, гудзакъэ зиIэ щIэныгъэлI Iэзэм мыбдежми зыкъыщигъэлъэгъуащ лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ нэсу. КъызэIуахагъащIэ еджапIэ нэхъыщхьэр зыхуэныкъуэр IэщIагъэлIхэм я закъуэтэкъым, атIэ а иIэ егъэджакIуэ мащIэри зыхуей-зыхуэфI куэдым хущыщIэрт. Абы къыхэкIыуи егъэджэныгъэр, щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэр тэмэму зэтеубла хъуртэкъым. Iуэхур зыIутым фIыуэ щыгъуазэ зищIа нэужь, КIэрэфым мурад ищIащ зэман кIэщIым къриубыдэу университетыр мылъку-техникэ лъабжьэ быдэкIэ къызэригъэпэщыну икIи ар зригъэхъулIащ. Къамболэт и фIыгъэкIэ нэхъ псынщIэу зэфIэкIауэ щытащ университетым и химие-биологие, тхыдэ-филологие, физико-математикэ факультетхэм, механизацэм, зауэ Iуэхухэм щыхурагъаджэ къудамэхэр щылэжьэну унэхэр ухуэныр. Апхуэдэу студентхэм папщIэ яухуауэ щытащ спорт пэшышхуэр, общежитхэр, тIысыпIэ 300 зиIэ шхапIэ иныр, библиотекэр.
КIэрэфыр КъБКъУ-м и ректору щыщыта илъэсхэм абы апхуэдэу къыщызэIуахауэ щытащ студентхэр ухуэныгъэм, промышленностым, мэкъумэш IэнатIэм епха IэщIагъэхэм щыхурагъаджэ, медицинэ факультетхэр. Псори зэхэту а лъэхъэнэм университетым къыщIигъэкIыу щытащ цIыхубэ хозяйствэм и унэтIыныгъэ 11-м щылэжьэф IэщIагъэлIхэр. Абыхэм я щIэныгъэм щыхагъэхъуэн, я къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэм щыхэплъэн папщIэ а зэманым КъБКъУ-м къыщызэрагъэпэщауэ щытащ кандидат диссертацэхэмкIэ совет щхьэхуэ. ЩIыпIэ щIэныгъэлI ныбжьыщIэхэм я зэфIэкIым хэгъэхъуэнымкIэ ар IэмалыфI хъуауэ щытащ.
ЩIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэ купщIафIэхэр иригъэкIуэкIащ Къамболэт. Абы къигъэкIащ къэкIыгъэ лIэужьыгъуэхэу «Кабардинец» (зэнтхъ), «Кабардинка» (гуэдз), «Кабардинская белая зубовидная», «Юбилейная-50» (нартыху лъэп-къыгъуэхэр). Ахэр цIэры-Iуэ щыхъуар ди республикэм и закъуэкъым, атIэ ди къэралым и щIыпIэ куэдми, хамэ щIыналъэхэми щытхъушхуэ щыхужаIащ. Абы игъэхьэзыращ щIэныгъэхэм я кандидатрэ доктору 60-м щIигъу, и къалэмыпэм къыщIэкIащ щIэныгъэ лэжьыгъэу 400-м нэс.
Еджагъэшхуэм зэфIиха лэжьыгъэхэр гулъытэн-шэу къэнакъым. Абы къыхуагъэфэщауэ щытащ СССР-м и къэрал дамыгъэ зыбжанэ, къратауэ щытащ РСФСР-м, КъБАССР-м я Совет Нэхъыщхьэхэм къабгъэдэкI щIыхь тхылъхэр, ВДНХ-м, ВСНХ-м я дыщэ, дыжьын медалхэр. Апхуэдэу щIэныгъэлI, ЩIДАА-м и академик, КъБКъУ-м и профессор КIэрэф Къамболэт къыфIащауэ щытащ УФ-м, КъБР-м щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ, щIыхь зиIэ я агроном, КъБР-м щIыхь зиIэ и нартыхугъэкI цIэхэр.
Къамболэт ирихьэжьа Iуэхухэр ягъэкIуатэ щIэныгъэлIым и лъэужьым ирикIуэ и гъэсэнхэм. Адэм и гъащIэр, и гупсысэхэр, и Iуэху бгъэдыхьэкIэр щапхъэ зыхуэхъуахэм ящыщщ абы ипхъу закъуэр. Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIэныгъэ лэжьакIуэ цIэрыIуэ, ди республикэм щыпсэу бзылъхугъэхэм ящыщу щIэныгъэхэм я доктор япэу хъуа, КъБР-м щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, РСФСР-м и изобретатель, профессор КIэрэф Майе Къамболэт и пхъум и гъащIэ псор тыхь хуищIащ лъэпкъ егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмрэ я зэфIэувэны-гъэм, ехъулIэныгъэм. Курыт школыр къиухыу IэщIагъэ къыхихын хуей щыхъум, Майе триухуат тхыдэм нэхъ куууэ хуеджэну, арщхьэкIэ Къамболэти Лиди (ахэр тIури мэкъумэшым хуеджат, Къамболэт абы щыгъуэ республикэм мэкъумэш хозяйствэмкIэ и министрт) зыщIэхъуэпсыр я бын пажэр я лъагъуэм ирикIуэнырт. Апхуэдэу щыхъум, бзылъхугъэ ныбжьыщIэм къыхихащ биолог IэщIагъэр икIи абы щыхуеджащ Москва дэт къэрал университетым, Ломоносовым и цIэр зезыхьэм. Студент илъэсхэр щызу, купщIафIэу ирихьэкIащ адыгэ хъыджэбзым. ФIыуэ зэреджэм къыдэкIуэу, ар жыджэру хэтт МКъУ-м щекIуэкI жылагъуэ, студент гъащIэми. А зэманым ирохьэлIэ Майе и япэ къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэри. ЗэфIэкIышхуэ зыбгъэдэлъу къалъытэ бзылъхугъэ цIыкIур абыхэм ар трагъэгушхуэрт и егъэджакIуэхэм.
Майе 1956 гъэм щIэтIысхьащ Куржым Мэкъумэш щIэныгъэхэмкIэ и академием къепхауэ лажьэ институтым и аспирантурэм икIи 1961 гъэм игъэхьэзыращ, ехъулIэныгъэкIи Тбилиси щыпхигъэкIащ и кандидат диссертацэр, нартыху лIэужьыгъуэщIэхэр къэгъэкIыным теухуар. Зэман дэкIри, 1969 гъэм, КIэрэф Майе ди республикэм щыпсэу бзылъхугъэхэм ящыщу япэ дыдэ къыфIащащ «Биологие щIэныгъэхэм я доктор» цIэлъапIэр.
Биологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор Iэзэ КIэрэф Майе и къалэмыпэм къыпыкIащ къэхутэныгъэ лэжьыгъэ купщIафIэ куэд. Аращ ди республикэм и еджапIэ нэхъыщхьэм япэу къыщызэзыгъэпэщар ГенетикэмкIэ, селекцэмрэ жылэхэм елэжьынымкIэ кафедрэ щхьэхуэр. Илъэс 43-кIэ, 1973 — 2016 гъэхэм къриубыдэу, КIэрэф Майе щытащ езым къызэIуиха кафедрэм и унафэщIу. ЗэфIиха щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэ купщIафIэхэм я бжыгъэр 200-м нос.
Зэадэзэпхъухэу Къамболэтрэ Майерэ къагъэхъуа нартыху, бжьыхьэсэ гуэдз, зэнтхъ лIэужьыгъуэхэр лъэпкъ щIэныгъэ-къэхутэныгъэр здынэсыфа лъагапIэ къудейкъым, атIэ мэкъумэш IэнатIэм мыхьэнэшхуэ щызиIэ Iуэхугъуэ инхэщ. Биологие, мэкъумэш щIэныгъэхэм хэлъхьэныгъэфIхэр нобэ хуэзыщI щIэныгъэлIхэм я нэхъыбапIэр а тIум я нэIэм щIэтущ къэхутэныгъэхэм я гъуэгу мытыншым зэрытехьар. Ябгъэдэлъ зэхэщIыкI лъагэм, щIэныгъэ куум я фIыгъэкIэ КIэрэфхэ Къамболэтрэ Майерэ яхулъэкIащ КъБР-м и мызакъуэу, УФ-ми я щIэныгъэ лэжьакIуэ пажэхэм халъытэныр.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
