Мытыншми лъагэу утетыну…
Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIэныгъэ лэжьакIуэ цIэрыIуэ, ди республикэм щыпсэу бзылъхугъэхэм ящыщу щIэныгъэхэм я доктор япэу хъуа, КъБР-м щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, РСФСР-м и изобретатель, профессор КIэрэф Майе Къамболэт и пхъум и гъащIэ гъуэгуанэ купщIафIэр хуэбгъадэ хъунущ КIыщокъуэ Алим и къалэмыпэм къыпыкIа «Мывэм тет удз» усэ цIыкIум ди нэгум къыщIигъэувэ образым. «Зы удз цIыкIу закъуэ мывэм тету, Дунейр мышынэу зэпеплъыхь, Къуэм дэтщ и лъэпкъыу ар зыщыщыр, Езым жьы къепщэр къыщымысхь…» Япэу ущытыныр пщIэрэ щIыхьрэ зыпылъ Iуэхуу зэрыщытым къыдэкIуэу, абы гугъуехьу пыщIари къыхощ усэм, итIани «Мытыншми лъагэу утетыныр, Улъагэм дыгъэр уэрщ зэтар!»
Зи гугъу тщIы образым хуэкIуэу, Майе и гъащIэ псор тыхь хуищIащ лъэпкъ егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмрэ я зэфIэувэныгъэм, ехъулIэныгъэм. Биологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор Iэзэ КIэрэфым и къалэмыпэм къыпыкIащ къэхутэныгъэ лэжьыгъэ купщIафIэ куэд. Аращ ди республикэм и еджапIэ нэхъыщхьэм япэу къыщызэзыгъэпэщар ГенетикэмкIэ, селекцэмрэ жылэхэм елэжьынымкIэ кафедрэ щхьэхуэр. Майе къигъэхъуа нартыху, бжьыхьэсэ гуэдз, зэнтхъ лIэужьыгъуэхэр лъэпкъ щIэныгъэ-къэхутэныгъэр здынэсыфа лъагапIэ къудейкъым, атIэ мэкъумэш IэнатIэм мыхьэнэшхуэ щызиIэ Iуэхугъуэ инхэщ. Биологие, мэкъумэш щIэныгъэхэм хэлъхьэныгъэфIхэр нобэ хуэзыщI щIэныгъэлIхэм я нэхъыбапIэр КIэрэф Майе и нэIэм щIэтущ къэхутэныгъэхэм я гъуэгу мытыншым, ауэ хьэлэмэтым зэрытехьар. НэгъуэщIуи хъунутэкъым: а псомкIи Майе щапхъэ хуэхъуащ зи зэфIэкI лъагэхэмкIэ ди республикэми къэралми щыцIэрыIуэ щIэныгъэлI щыпкъэ, Хэку зауэшхуэм и ветеран, адыгэхэм ящыщу щIэныгъэхэм я доктор цIэр япэ зыхуагъэфэща, КъБКъУ-м и ректору 1965 — 1973 гъэхэм лэжьа КIэрэф Къамболэт Наурыз и къуэм и гъащIэр, и гупсысэхэр, и Iуэху бгъэдыхьэкIэр. Бгъэдэлъ зэхэщIыкI лъагэм, щIэныгъэ куум я фIыгъэкIэ, гугъуехьхэм къапимыкIуэтрэ хэкIыпIэ нэхъыфI дыдэхэр къигъуэтыфу зэрыщытым къыхэкIыу зи адэм и лъэужьым ирикIуэ Майе хулъэкIащ КъБР-м и мызакъуэу, УФ-ми я щIэныгъэ лэжьакIуэ пажэхэм халъытэныр.
КIэрэф Майе ящыщщ зи сабиигъуэр, балигъ хъугъуэр Хэку зауэшхуэм и илъэс хьэлъэхэм, абыхэм къакIэлъыкIуа лъэхъэнэ ткIыбжьым хиубыдахэм. Майе игу къызэригъэкIыжымкIэ, зауэр щыщIидзам щыгъуэ ар Налшык дэт курыт школ №9-м и етIуанэ классым щIэст, и ныбжьри илъэси 9 ирикъуа къудейт. Къамболэт занщIэу зыхригъэтхат ди щIыналъэм къыщызэрагъэпэщауэ щыта 115-нэ шууей дивизэм икIи япэу фронтым Iухьахэм яхэтащ.
— Хуабжьу къызэхьэлъэкIауэ щытащ ар спэIэщIэ зэрыхъуар. Ди анэ Лидэрэ си дэлъху закъуэ Станислав цIыкIурэ зэрыхъукIэ сщхьэщахырт си гукъеуэр, арщхьэкIэ адэр зэрызмылъагъум сымаджэ срихъурт, апхуэдизу абы сыхуэныкъуэти, — жеIэ Майе. — Тхьэм и фIыщIэкIэ, гъащIэ иIэти, си адэри псэууэ бынунэм къытхыхьэжащ.
Адэмрэ пхъумрэ яку дэлъа гурыщIэ къабзэм къригъэлауэ жиIэжырт езы Къамболэти, бийм текIуэу щалъхуа щIыналъэм къыщигъэзэжам щыгъуэ. А зауэ нэужь лъэхъэнэ хьэлъэми пхыкIыфащ КIэрэфхэ я унагъуэр, адрей унагъуэ минхэми хуэдэу, бийм зэтрикъута цIыхубэ хозяйствэр зэфIэгъэувэжыным я къарурэ зэфIэкIрэ ирахьэлIэу. Ауэ а гугъуехь псори апхуэдэу къыщыхъуртэкъым Майе, сыту жыпIэмэ абы и адэр къыщхьэщытт, зэрыхъукIэ быныр игъафIэрэ игъэгушхуэу.
Курыт школыр къиухыу IэщIагъэ къыхихын хуей щыхъум, Майе триухуат тхыдэм нэхъ куууэ хуеджэну, арщхьэкIэ Къамболэти Лиди (ахэр тIури мэкъумэшым хуеджат, Къамболэт абы щыгъуэ республикэм мэкъумэш хозяйствэмкIэ и министрт) зыщIэхъуэпсыр я бын пажэр я лъагъуэм ирикIуэнырт. Апхуэдэу щыхъум, бзылъхугъэ ныбжьыщIэм къыхихащ биолог IэщIагъэр икIи абы щыхуеджащ Москва дэт къэрал университетым, Ломоносовым и цIэр зезыхьэм. Студент илъэсхэр щызу, купщIафIэу ирихьэкIащ адыгэ хъыджэбзым. ФIыуэ зэреджэм къыдэкIуэу, ар жыджэру хэтт МКъУ-м щекIуэкI жылагъуэ, студент гъащIэми. А зэманым ирохьэлIэ Майе и япэ къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэри. ЗэфIэкIышхуэ зыбгъэдэлъу къалъытэ бзылъхугъэ цIыкIур абыхэм ар трагъэгушхуэрт и егъэджакIуэхэм.
— ЖысIэну сызыхуейращи, си адэм увыпIэшхуэ щиубыдащ си гъащIэм. Ар шэч лъэпкъ зыхэмылъ Iуэхугъуэщ. КъинэмыщIауэ, схузэфIэкIа, сыздынэса лъагапIэхэмкIэ фIыщIэ ин ябгъэдэлъщ курыт школым сыщезыгъэджа IэщIагъэлIхэм я деж къыщыщIэдзауэ университетым, аспирантурэм, докторантурэм сыщызыунэтIа профессор цIэрыIуэхэм, — и егъэджакIуэхэм, гъащIэм гъуэгугъэлъагъуэрэ щапхъэрэ щыхуэхъуа цIыхухэм ятопсэлъыхь Майе. — Апхуэдэхэщ ноби си гум зи цIэхэр къинауэ егъэджакIуэхэу Врубель Верэ, Нечипуренкэ Тамарэ, Куянцевэ Иринэ, профессор цIэрыIуэхэу Куперман Фаинэ, Декапрелович Леонард сымэ, нэгъуэщIхэри. Апхуэдэ цIыху щэджащэхэм я Iуэху зехьэкIэр си гъащIэ мардэу сэри сыкъэгъуэгурыкIуащ.
1955 гъэм Майе диплом «плъыжькIэ» къиухащ университетыр. Абы ирихьэлIэу ар унагъуэ хъуакIэт. Адыгэ бзылъхугъэ цIыкIум унагъуэм малъхъэ къахуищIат я курсым и старостэу щыта, щIалэ Iэдэб икIи гъэса Лучков Пётр. Майе зэрыжиIэмкIэ, Тхьэр къызэрыхуэупса насып ину къыщIэкIащ ар. Илъэс 50-м нэскIэ зэгурыIуэрэ зэдэIуэжу, нэмысрэ пщIэрэ яку дэлъу зэдэпсэуащ зэщхьэгъусэхэр, я хъыджэбз закъуэ Лиди ягъэсащ, щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ иратащ, я нэхъыжьхэр щапхъэ хуащIу. Лидэ Ленинград къэрал университетым и филологие факультетыр къиухащ, педагогикэ щIэныгъэхэм я кандидатщ. Мы зэманым Германием щопсэу, и унагъуэр и гъусэу.
Къэралым и еджапIэ нэхъыщхьэхэм я нэхъ пажэр ехъулIэныгъэкIэ къэзыуха зэщхьэгъусэхэм Москва къэнэну Iэмал яIами, Налшык псэупIэ ящIащ, я щIэныгъэми адэкIи хагъэхъуащ. Пётр илъэс куэдкIэ КъБКъУ-м щригъэджащ, мэкъумэш щIэныгъэхэм я доктор хъуащ, «УФ-м щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр къыфIащащ. Республикэм и жыггъэкI IэнатIэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIахэм ящыщщ Лучковыр. Псалъэм папщIэ, Кэнжэ жылэм и жыг хадэшхуэр зи IэрыкIыр а щIэныгъэлI щыпкъэращ.
Майе 1956 гъэм щIэтIысхьащ Куржым Мэкъумэш щIэныгъэхэмкIэ и академием къепхауэ лажьэ институтым и аспирантурэм. МКъУ-м щIэныгъэ куу щызэзыгъэгъуэта бзылъхугъэр ерыщу пэрыхьащ къэхутэныгъэщIэхэр зэфIихыным. Абы и щIэныгъэ унафэщIыр дунейпсо цIэрыIуагъ зиIэ академик Вавилов Николай и гъэсэнхэм ящыщ академик, къэралым и биолог пажэхэм ящыщ Декапреловичт. Бгырыс бзылъхугъэ цIыкIум бгъэдэлъ щIэныгъэ куумрэ зэфIэкIышхуэмрэ занщIэу нэрылъагъу щыхъуащ профессорым икIи сыт и лъэныкъуэкIи абы сэбэп къыхуэхъуащ. 1961 гъэм Майе игъэхьэзыращ икIи ехъулIэныгъэкIэ Тифлис щыпхигъэкIащ и кандидат диссертацэр, нартыху лIэужьыгъуэщIэхэр къэгъэщIыным теухуар. Зэман дэкIри, 1969 гъэм, КIэрэф Майе ди республикэм щыпсэу бзылъхугъэхэм ящыщу япэ дыдэ къыфIащащ «Биологие щIэныгъэхэм я доктор» цIэ лъапIэр.
— Ди республикэм а лъэхъэнэм и пашэу щыта Мэлбахъуэ Тимборэ гулъытэшхуэ хуищIырт бзылъхугъэхэм щIэныгъэ нэхъыщхьэ егъэгъуэтыным. Ар хуабжьу щыгуфIыкIауэ щытащ адыгэ бзылъхугъэм «щIэныгъэхэм я доктор» цIэр къызэрысхуагъэфэщам. Абы щыхьэт техъуэ телеграммэ къысIэрыхьат, си лэжьыгъэр ехъулIэныгъэкIэ пхызгъэкIагъащIэу, — жеIэ Майе. — Республикэм къыщызгъэзэжам щыгъуэ, гуфIэгъуэ зэхуэсхэр зэхашауэ щытащ си саулыкъукIэ. Ахэр гуимыхужщ си дежкIэ…
КъыфIаща цIэ лъапIэм жэуаплыныгъэ лъаги къыдэкIуэрт. КъБКъУ-м и лэжьакIуэ пажэхэм ящыщу, КIэрэфым щIэныгъэрэ зэфIэкIыу бгъэдэлъыр ирихьэлIащ республикэ мэкъумэш IэнатIэм зиужьыным. 1973 гъэм абы ди университетым къыщызэригъэпэщащ икIи къызэIуихри и пашэ хъуащ Кавказ Ищхъэрэм щыяпэ кафедрэр — Генетикэм, селекцэмрэ жылэхэр хэхынымрэ елэжьыр. Абы щрагъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэм щIэупщIэшхуэ щиIащ къэралым и щIыналъэ куэдым. Майе зыхэт щIэныгъэлI гупыр зэлэжьахэм ящыщу «Юбилейная-50» нартыху, «Кабардинка» бжьыхьэсэ гуэдз лIэужьыгъуэхэм ВДНХ-м и дыщэ медалхэр къыхуагъэфэщауэ щытащ.
Илъэс 43-кIэ, 1973 — 2016 гъэхэм къриубыдэу, КIэрэф Майе щытащ езым къызэIуиха кафедрэм и унафэщIу. ЗэфIиха щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэ купщIафIэхэм къадэкIуэу (абыхэм я бжыгъэр 200-м нос) а лъэхъэнэм къриубыдэу Майе игъэхьэзыращ щIэныгъэхэм я кандидатрэ доктору пщIы бжыгъэхэр. Ар ирогушхуэ и лъэужьым ирикIуа и гъэсэнхэм, пхиша лъагъуэм техьэ щIэныгъэлI ныбжьыщIэхэм я ехъулIэныгъэхэм щогуфIыкI.
— Генетикэр иджырей лIэщIыгъуэм гулъытэшхуэ зыгъуэт щIэныгъэ унэтIыныгъэщ. Абы щIалэгъуалэ куэд зэрыдихьэхым сыщогуфIыкI, — и лэжьыгъэм топсэлъыхь КIэрэфыр. — Апхуэдиз илъэскIэ сызипашэу щыта кафедрэр нэгъабэ лъандэрэ IэщIэслъхьащ сэ езгъэджа, щIэныгъэ-къэхутэныгъэм хэсша IэщIагъэлI щыпкъэ Пэрыт Андзор. Лэжьыгъэм и пIалъэ фIыуэ зыщIэ адыгэ щIалэми адрей си гъэсэнхэми ябгъэдэлъ зэфIэкIхэм срогушхуэ, сропагэ. Абыхэм яхэтщ ехъулIэныгъэфIхэр зыIэрызыгъэхьахэр, мащIэкъым щылажьэр ди къэрал иным хыхьэ нэгъуэщI щIыналъэхэми.
ЩIэныгъэ лэжьакIуэ цIэрыIуэр, къэхутакIуэ емызэшыр, бзылъхугъэ щыпкъэр мы зэманым университетым и аспирантурэхэм ящыщ зым и унафэщIщ. Илъэс 60-м щIигъукIэ лъэпкъ щIэныгъэм и зыужьыныгъэм хьэлэлу хуэлэжьа КIэрэф Майе и гуащIэр гулъытэншэ хъуакъым. Абы мызэ-мытIэу къыхуагъэфэщащ УФ-м, КъБР-м я министерствэхэм, КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм, КъБР-м и Правительствэм къабгъэдэкI щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр, дамыгъэ лъапIэхэр. 2007 гъэм ар пашэ щыхъуащ «КъБР-м и бзылъхугъэ пажэ» зэпеуэм. Майе дежкIэ псом нэхърэ нэхъ лъапIэщ и унагъуэм исхэм, и гъэсэнхэм, и благъэхэм, Iыхьлыхэм, гъунэгъухэм къыхуащI гулъытэр.
— Зауэшхуэм и бэлыхьхэр зышэча, абы и гугъуехь псоми япхыкIа ди унагъуэр дыкъэгъуэгурыкIуащ насыпрэ дэрэжэгъуэрэ илъу, гъащIэм къытпигъэтIылъ лъэпощхьэпохэм дапэлъэщу. ЯпэщIыкIэ шхэпсу диIащ ди адэр, иужькIэ тегъэщIапIэ икIи дэIэпыкъуэгъушхуэ къысхуэхъуащ си щхьэгъусэр. Псом хуэмыдэу ди дежкIэ хьэлъэт лIэщIыгъуэ блэкIам и кIэухыр. Си дэлъху закъуэм и лIэныгъэр хуэшэчакъым ди анэм. Абыхэм якIэлъыкIуащ ди адэр. А лъэхъэнэ хьэлъэм сыкърашащ Пётррэ (ар 2011 гъэм дунейм ехыжащ) зэщхьэгъусэхэм дипхъу закъуэ Лидэрэ, — жеIэ Майе. — Нобэ си гъащIэр схуагъэдахэ си бынымрэ абы къыщIэхъуа щIалэ закъуэ Григорийрэ. Ахэр къызбгъэдэмысми, ди хъыбар зэрыщIэу, щIэх-щIэхыурэ дызэрылъагъуу апхуэдэщ. Си лэ-жьэгъухэри си гъунэгъухэри хуабжьу цIыхуфIхэщ, закъуэныгъэр зэи зыхызагъащIэркъым.
КIэрэф Майе Къамболэт и пхъум, республикэм и щIэныгъэ лэжьа- кIуэ цIэрыIуэм, анэ гумащIэм, анэшхуэ IэфIым, къыщалъхуа и махуэр нобэ хуагъэлъапIэ. Абы и унэм щызэхуэсащ и Iыхьлыхэр, благъэхэр, ныбжьэгъухэр. Майе ягъэ- гуфIэну, я псалъэ гуапэрэ хъуэхъу дахэрэ зэхрагъэхыну Германием къикIыжри къыхуэкIуэжащ ипхъу Лидэ, и пхъурылъху Григорийрэ абы и щхьэгъусэ цIыкIумрэ. ФIыуэ илъагъухэм къыхужаIэ хъуэхъум дэри дыхоувэри, узыншэу, бын гу-къеуэ имылъагъуу псэуну ди гуа-пэщ. И щIалэгъуэм зи бзий нэху- хэмкIэ къыхуэгуэпа дыгъэр къуэмыхьэжу иджыри куэдрэ къытрырепсэ бгырыс бзылъхугъэ цIэрыIуэм.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
