Хъыдзэдж Борис: ЦIыхухэм театрыр фIыуэ ялъагъуу псэуныр си хъуэпсапIэщ
ЩоджэнцIыкIуАлий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и артист Хъыдзэдж Борис емызэшу, щIэныгъэм хуэпабгъэу зэрыщытым ифI къекIри, и мурадым лъэIэсащ. Ар ящыщщ насыпыфIэу зыкъэзылъытэж цIыхухэм. ГъащIэ къэзыгъэщIа псоми абы дерс къыхахыркъым, ауэ зи ныбжьыр нобэ илъэс 65-рэ ирикъу Хъыдзэджым къыбжиIэни узэриущиини и куэдщ.
КъБР-м щIыхь зиIэ и артист Хъыдзэдж Борис ди республикэм къыщызымыцIыхурэ абы игъэзащIэ ролым щымыгъуазэрэ къэгъуэтыгъуейщ. Апхуэдэу щытми, Хъыдзэджыр нэхъ гъунэгъуу фэдгъэцIыхун мурад диIэу упщIэ зыбжанэкIэ зыхуэдгъэ-защ.
— Илъэс 40-м щIигъуауэ узыхуэлажьэ, узыхуэпэж IэщIагъэр къызэрыхэпха щIыкIэм дыщыбгъэгъуэзамэ арат.
— Еханэ классым сыщIэсу Мысостышхуэ Пщызэбий хэту спектакль гуэр ди Абей къуажэ нашауэ сеплъати, занщIэу сызэщIиубыдэри, сыдихьэхат. Слъэгъуа телъыджэм сытригъэгушхуэри, Пщызэбий и адресыр къеIысхащ икIи зэхуэтхэн щIэддзэри, ныбжьэгъуфI дызэхуэхъуащ. ЗанщIэу жысIэну сыхуейщ си гъащIэм увыпIэ нэхъыщхьэ щаубыду нэхъыжьыфI куэд ныбжьэгъуу, цIыхугъэу сызэриIар, абыкIи си насып къикIауэ жыпIэ хъунущ. Ахэр узэрицIыхугъэ къудейм уигъэгушхуэрт. Апхуэдэхэщ Мысостышхуэ Пщызэбий, КъардэнгъущI Зырамыку, IутIыж Борис, Нало Заур сымэ, нэгъуэщIхэри.
Щукиным и цIэр зэрихьэу Москва дэт еджапIэр къэдухыу къыщыдгъэзэжам нэхъыжьыфIхэу, театрым и лъабжьэр зыгъэтIылъахэу Болэ Мурат, Сонэ Мухьэрбий, ДыщэкI КIунэ, ТIыхъужь Алий, Токъуий Хъусен, Сибэч Быхуэ сымэ дарихьэлIэри, утыку дызэдитыну си насып къикIащ. Абыхэм къахыхьащ Къаздэхъу СулътIан, Мысостышхуэ Пщызэбий, Сэкрэк Мухьэдин, Шыгъушэ Лидэ сымэ. Ахэр театрым и тхыдэм къыхэна артист цIэрыIуэ защIэщ. Абыхэм къакIэлъокIуэ нобэ ди театрыр зыгъэбжьыфIэ, псоми фIыуэ ялъагъу ЖьакIэмыхъу кIунэ.
Си IэщIагъэр къызэрыхэсхари? Къыхэсха сэ ар? Артист дунейм и Iупхъуэ къуагъым сыщыкъуэплъэм къэгъэзэжыпIэ сиIакъым (мэдыхьэшх). Зэрыхъуар мыращ. Еянэ классым сыщIэсу, урысыбзэмкIэ дезыгъаджэ Гуэбэшы Амурбэч къызбгъэдыхьэри, «Акъсырэ Залымхъан и пьесэхэр уиIэу жаIэри, пэж?» — щыжиIэм, къызэригъэсэбэпынумкIэ сеупщIа иужь, ТекIуэныгъэ Иным ирихьэлIэу игъэувын мурад зэриIэмкIэ къыздэгуэшащ. Апхуэдэу щыхъум, сэ егъэджакIуэм хуэсIуэтащ а тхылъым зауэм теухуауэ «Дыгъэр къыщыщIэкIым» пьесэр зэритыр. А зэманым адыгэбзэкIэ къыдэкI псоми седжэрт, ар зи фIыгъэри си анэ тхьэмыщкIэрат. Езым щIэныгъэ имыIэми, абы адыгэ тхыгъэхэр къызэрымыкIуэу фIыуэ илъагъурти, сыкъригъаджэ зэпытт.
Гуэбэшыр пьесэм зэреджэу, игу ирихьри, къищтащ, сэрэ си классэгъу Беслъэней Татьянэрэ, епщIанэ классым щIэсхэм, къуажэдэс нэхъыжьхэм ящыщи къыхишэри, езы Амурбэчи къытхэту, пьесэр екIуу, фащэкIи дыкъызэгъэпэщауэ, игъэувауэ щытащ. Ди щIыналъэр къызэхэткIухьат ар дгъэлъагъуэу.
1967 гъэм Гуэбэшыр Москва дэт ГИТИС-м режиссёрым щыхурагъаджэ и къудамэм щIэтIысхьащ. Куэдым абы и цIэр къащIэжыну къысщохъу. Ар «Школьный вальс», «Дорога на край жизни», нэгъуэщI фильм зыбжанэм я режиссёру щытащ, езыри артисту кинохэм хэтащ. Апхуэдэ щIыкIэкIэ театрым и дунейм хыхьа Гуэбэшыр сэри къыздэIэпыкъуащ. Ауэ, шэч хэмылъу, си сабиигум актёр IэщIагъэм и мафIэр щызэщIэзыгъэнар Мысостышхуэ Пщызэбийщ.
— Школыр къыщыбуха зэманым артист IэщIагъэм къищынэмыщIауэ, нэгъуэщI гуэрми зеппщытыну ухуейуэ, гуитIщхьитIу ущытт хьэмэрэ ар шэч къызытумыхьэжт?
— Сэ школыр къыщызухар 1969 гъэрат. Щукиным и цIэр зезыхьэ училищэм, илъэс дэкIмэ, зы гуп зэрагъэкIуэнур Пщызэбий къызжиIауэ зызгъэхьэзырырти. Фермэм и унафэщI Къардэн Фузел абы сыщылэжьэну къыщызэлъэIум, си Iуэху зытетыр жесIэри, абы сыкIуащ ауэ мэлыжьыхь мазэ пщIондэ фIэкIа зэрызызмыгъэгувэнури щызбзыщIакъым. Зэманыр къыщыблагъэм, училищэм щIэтIысхьэнухэм я гъусэу экзаменхэр стащ, ауэ абы щIэхуахэр наIуэ хъуху зыми хъыбар езгъэщIауэ щытакъым.
— Щукиным и цIэр зезыхьэ училищэм театрым и дуней телъыджэм куууэ ущыхашэри, IэщIагъэм и щэху псори сэтей къыщыпхуащIащ. Уэ театрыр уи нэгу къызэрыщIэбгъэхьэмрэ егъэджакIуэхэм уи пащхьэ къралъхьэмрэ куэдкIэ зэщхьэщыкIрэт?
— Куэд дыдэкIэ. Училищэр Вахтанговым и цIэр зезыхьэ театрым и школщ. Езы театрым Щукиным и училищэр къэзыуха фIэкIа къащтэркъым. Дэ ди насып кърихьэкIри, езы Вахтанговым и гъэсэну щыта цIыху зыщыплIым, Щукиным и щхьэгъусэри яхэту, драгъэджащ. Ар си дежкIэ школышхуэт. Таурыхъым дыхэтым хуэдэт дыщеджэ зэманыр. Вахтанговым и цIэр зезыхьэ театрым щагъэува пьесиплIым дыщымыпсалъэу ауэ къалэн пыухыкIа ди пщэ дэлъу дыщыджэгуащ. Училищэм дыщыщIэтIысхьам иужьрей курсым щIэсхэр къыхэщыпыкIауэ артистыфI защIэт. Ди егъэджакIуэм къыджиIауэ щытащ апхуэдэ курс лъэщ дызэрырихьэлIамкIэ ди насып къызэрикIар. Абы щIэсахэр хэт жыпIэмэ, Гундаревэ Наталье, Варлей Наталье, Тихонов Владимир, Райкин Константин, Богатырёв Юрий сымэт. Абыхэм я диплом лэжьыгъэхэм дащыдэлэжьащ. Ар, дауи, насыпышхуэт.
— БгъэзэщIа ролхэм ящыщу уигу нэхъ зыкIэрыпщIам и гугъу уэзгъэщIынут.
— Республикэм къыщыдгъэзэжам ди гупым спектакли 8 къэтшэжауэ щытащ. Ди гъусахэм ящыщу Шэрджэс Мухьэмэдрэ Фырэ Русланрэ режиссёр IэщIагъэм заочнэу хуеджати, 8-м ящыщу зыр Фырэм игъэуват, адрейхэр ди егъэджакIуэхэм я лэжьыгъэт. Шекспир Вильям и «ЕпщыкIутIанэ жэщыр», Еврипид и «Ипполитыр», Вампилов Александр и «Къуэ нэхъыжьыр», Горький Максим и «Мещане» жыхуиIэр — спектакль къыхэщыпыкIа защIэт. Ахэр ди республикэм и щIыналъэхэм, къуажэхэм тшэурэ дыкIуэрти, цIыхухэм дыкъамыутIыпщыжу даIыгът. Мис ахэр сигу къинэжащ.
IутIыж Борис и «Эдип» пьесэм Креон и ролыр щызгъэзэщIащ. Ар роль тыншхэм ящыщтэкъым, ауэ гукъинэж зыщIыжыр аракъэ. Артистым зы зэчий гуэр бгъэдэлъмэ, абы къигъэнэIуэнут. Ар зыгъэувауэ щыта Теувэж СулътIан режиссёр бэлыхьщ, абы хуэдэу артистхэм я бзэм елэжьрэ ар зыгъэкъабзэрэ щыIэу къыщIэкIынкъым. Хьэрф къэскIэ артистхэм зэхэщIыкIыгъуэу къажьэдэкIыным егугъурт, гумызагъэт, арат игъэувхэри къыщIехъулIэр. Къыхэзгъэщыну сыхуейщ ди артистхэм я нэхъыбэм я зэчийр IутIыж Борис и пьесэхэм къызэрагъэнэIуар. Ар псом япэ зи фIыгъэр драматургырщ, абы и IуэхукIэ фIыщIэ мыух IутIыжым хуэтщIыпхъэщ.
— Сэ сызэрыщыгъуазэмкIэ, уэ художественнэ тхыгъэ куэд адыгэбзэм къыбогъэтIасэ, тхылъ уеджэн пфIэфIщ. Ауэ щыхъукIэ, езым апхуэдэ гуэр умытхыр пэж?
— Хьэуэ, стхыркъым, ауэ куэд седжэну сфIэфIщ. Лъэпкъ литературэм художественнэ тхыгъэ нэс къыщыхэхъуэкIэ сыщогуфIыкI, ятххэм радиокIэ сыкъыщеджэ щыIэщ.
— Радиом узэрыщылажьэр, а Iуэхум хэша узэрыхъуар сфIэгъэщIэгъуэнщ.
— сэ езыр радиом сыкIуэри, Къэрмокъуэ Мухьэмэд и рассказ сыкъеджэну сызэрыхуейр Журт Биберд щыжесIэм (арат а зэманым радиом и редакторыр), къыспэрыуакъым. Режиссёр Ащнокъуэ Тамарэ деж сигъэкIуати, дзыхьмыщIу къызэплъа щхьэкIэ, рассказым сыкъызэреджэу къысщыгуфIыкIауэ щытащ. Абдежым щедгъажьэри, езыхэми тхыгъэ къагъуэтурэ, сэри сигу ирихь срихьэлIэмэ, яхуэсхьурэ дызэдолажьэ иджыри къэс.
— ГъащIэм къару къущитрэ гурыфIыгъуэу уиIэм и гугъу уэзгъэщIынут.
— Япэрауэ, сыкъызыхэкIа лъэпкъыр. Къыздалъхуахэм срогушхуэ. СыткIи зыкъысщIигъакъуэу икIи критик ткIийуэ си щхьэгъусэр сиIэщ. зы спектакли къанэркъым ар нэмыкIуэу, гъэщIэгъуэнракъэ, актёр IэщIагъэ имыIэми, куэдым гу лъитэу апхуэдэщ, ущыджэгукIэ ебгъэлейми, уигу хэмыхьэми елъагъу. Си щхьэгъусэм и адэ-анэхэу Жырыкъхэ Iэбузаррэ МыIуминатрэ я цIыхуфIагъымрэ яхэлъа хабзэ дахэмрэ къыпхуэмыIуэтэным хуэдизщ. Я быным хуэдэу сыкъалъагъуу щытащ зэщхьэгъусэхэм. ГъащIэм ныбжьэгъу гъэунэхупIэ сригъэхуащ куэдрэ, нобэ сигурэ си щхьэрэ зэтелъу схужыIэнущ ныбжьэгъуфIхэр сызэриIэр.
— Уи хъуэпсапIэхэмрэ зыхуэбгъэувыж мурадхэмкIэ укъыддэгуэшамэ арат.
— Ди нэхъыжьыфIхэм хуэдэу, иджырей актёрхэри фIыуэ ялъагъуу, театрым спектакль гъэщIэгъуэн, дерс къызыхахын гупсысэ зыщIэлъхэр щыдгъэувыну, ди цIыхухэм театрыр фIыуэ ялъагъуу, режиссёр бэлыхьхэр диIэныр си хъуэпсапIэщ. Ди щэнхабзэм игъуэт пщIэр нэхъ лъагэ хъуну сыщIохъуэпс. А Iуэхум и хэкIыпIэм и зы щапхъэ къыфхуэсхьынщ. Осетие Ищхъэрэ-Аланием совет зэманым обкомым и япэ секретару щыта Кабалоев Билар театрыр апхуэдизкIэ фIыуэ илъагъурти, репетицэхэми кIуэурэ артистхэр зэрылажьэм еплъу щытауэ жаIэж. Ар куэдым щапхъэ яхуэхъурт. ди пашэхэм щэнхабзэр апхуэдэу фIыуэ зылъагъу къахэкIамэ, адрейхэми абы зыдащIурэ театрым и Iуэхур нэхъ кIуэтэнут.
Къыхэзгъэщыну сыхуейт театрым узыщыгугъ хъун щIэблэ хъарзынэ зэриIэр. Театрым щылажьэм и процент 80-р Щукиным и цIэр зезыхьэ училищэм щеджащ. Кавказ Ищхъэрэм ГъуазджэхэмкIэ и къэрал институтыр къэзыухахэри Щукиным и училищэм щIэсахэращ езыгъэджэжари, ахэри куэдкIэ зэпэжыжьэу схужыIэнукъым. Щукиным и училищэр 2015 гъэм къэзыуха щIалэгъуалэ дахэ къытхуэкIуэжащи, абыхэм я зэфIэкI дяпэкIэ къагъэлъэгъуэну дыщогугъ.
Хъыдзэдж Борис дэрэжэгъуэ, узыншагъэ, ролыщIэ щымыщIэу псэуну и щхьэгъусэ Жырыкъ Iэсятрэ езымрэ илъэс куэдкIэ зэдэузыншэну дохъуэхъу!
Епсэлъар Щомахуэ Залинэщ.
