Вертинский Александр
«Сэрэсатэ пшыналъэр»
Спэмыжыжьэу, щхьэхуэу щыт Iэнэ цIыкIум иджы мыщIалIэж бзылъхугъэ лъагъугъуафIэ щыст, зэрешар плъагъуу и Iэхэр и лъэгуажьитIым телъу. Гугъэншагъэ гуэр хэлът абы и щысыкIэм. ЩтэIэщтаблэу щIыхьэпIэмкIэ плъэурэ, бжэр кIыргъыху къыхэщтыкIырт цIыхубзыр.
- Еплъ - Владеско! – зэуэ жиIащ Петя, ди щымыгъэр къызэпиуду.
СыкъызэплъэкIащ. ШхапIэм зэщIэлыдэу румын гъумытIэ къыщIыхьэрт, и гъэмахуэ кIэстумыщхъуэм и щIыIунэм къармэфибл игъэсарэ, и IэпхъуамбэжьакIэ ижьым куэзырджэгухэм ярылъ хабзэ налкъутналмэс гъуэжьышхуэр къицIуукIыу.
Уи гур къригъакIуэу щIыкIафIэу, абы цIыхубэм зыхуигъэщхъырт, и нэхэр щIригъэлъэфэху дыщэ зытебза и цыджаныдзэхэр къыIуигъэпсу. АпщIондэху фIыуэ къежьа и ныбэм шыкIэпшыналъэр кIэрикъузэурэ, утыкум ихьэныфэу кIуэцIрыкIырт.
- Хэт Владеско жыхуэпIэр? – сыщIэупщIащ сэ. – Венэ шыкIэпшынэ щеуэу щытари?
- НтIэ.
КъэсцIыхужащ. Ресторанхэм щыцIэрыIуэ цIыхуитхум, цыджан макъамэ гъэзэщIэкIэм ипщхэм язт ар. Гъы фIэкIа умыщIэну, щабэу тхьэусыхэ абы и шыкIэпшынэм и макъ Iувым уитхьэкъупэрт. Бжьамиймрэ «Бабилон гъыбзэмрэ» зэдежьу фIэкIа пщIэнтэкъым.
Оркестрым марш къыхидзащ. Владеско абы хуиIуэхуIатэкъым. Макъамэр езышажьэр езырати, ар оркестр гупэм къитт, къызыфIэщIыжарэ зримыпэсIауэ, апщIондэху, дзыхь хуимыщIу зыпиплъыхь нэхъей, зызыфIишурэ и шыкIэпшынэр IэкIэ игъэкIэрахъуэу. Апхуэдэу зикъутэурэ зриIуэнтIыхьынкIэ ирикъуа нэужь, сытми, зримыусыгъуэджэу, бзэкъур шыкIэпшынэ Iэпэм трилъхьащ.
Гъыбзэм и макъ IэфI дезыхьэжьам бэлыхь телъыр хуэмышэчыжу щэIу къыпфIэщIынт. КIыфIу, пщтыру, нэщхъеягъэ къыщхьэприкIыкIыр я псэм хуэмыхьыжым хуэдэу, гуащIэу къэIу макъхэм гур яIэщIэкIырт. ШыкIэпшынэ лъабжьэм, лъым ещхьу Iуву, щытынкIэ ирикъуа пасэрей шагъыр плъыжьдэп къыщIикIыкIым хуэдэт.
Зэм уэрэд къыхидзэрт шыкIэпшынэм, зэм уIэгъэшхуэ зытелъ псэущхьэм ещхьу гызырт, зэм макъ хэIэтыкIакIэ тхьэджэрт, макъ къришыр и лъагапIэм щынэсым деж и псэр гущIыхьэу иту… Гъэру яубыда пщылI гуэрым, лъэхъуэщым здисым, гукъэкIыжхэм зыхигъэлIыхьурэ и хэку тхьэмыщкIэм гур хэзыгъэщI уэрэд хуиусу къыщыпфIэщIи щыIэт.
- Телъыджэщ! – къызжьэдэхуащ сэ.
- Хьм… пэжщ! ЕуэкIэ абы ещIэм! – хэгупсысыхьу жиIащ Петя. – А гъыбзэхэр тыркухэм зэраубыдрэ къахуинащ абыхэм. Лъэпкъым и щэIу дыдэщ.
Владеско нэжэгужэу, къызэщIэрыуауэ ирагъэблагъэрт. Адэ-модэкIэ цIыхубэм нэхъ ягу ирихь макъамэхэм я цIэр щызэхэпхырт, ирагъэгъэзэщIэну лъаIуэу. Официантым абы зыгуэрым тыгъэу къыхуригъэхьа шампанскэр Iэпс дыжьыныфэм иту блихащ.
- Ауэ цIыхугъэ и лъэныкъуэкIэ хьэбыршыбыр дыдэщ ар! – зэуэ жиIащ Петя.
- И гугъу къысхуэщIыт! – селъэIуащ сэ.
Петя хуэмеищэурэ псэлъэн щIидзащ.
- Мо дэкIуеипIэм пэгъунэгъуу щыс цIыхубзыр плъагъурэ? – щIэупщIащ ар, гу зылъыста бзылъхугъэ лъагъугъуафIэмкIэ игъэлъагъуэурэ. – Ар абы и щхьэгъусэщ.
- Сыт жыпIэр?
- Зэгуэр актрисэ цIэрыIуэу щытащ ар… Тоскэ Сильвие! Зыхэпхакъэ а цIэр? Дуней псом щылыд вагъуэшхуэт ар! Сытым хуэдэ вагъуэт! Уафэм зэрынэмысыным хуэдэт апхуэдэ бзылъхугъэ абы къыIэрыхьэныр.
- Иджы-щэ?
- Иджы кином къыхэкIыжыпащ! И лIым хыфIригъэдзауэ аращ, зэрыгурыIуэгъуэщи. ИрефыгъулIэ...
- АдэкIэ-щэ?
- АдэкIи? Еубэрэжь! Псори зэхэту! И напэм йоуэ! Чэфмэ, е къытехьамэ.
- Къыщхьэщыжын къыкъуэкIыркъэ?
- Хьэуэ! Хэт зэлIзэфызым я Iуэху хэIэбэну хуейр?
- Ара жыхуэпIэр? Уэ узэрегуакIуэщ, ауэ сэ сыщыту апхуэдэ гуэр ищIэмэ, сIэщIэкIуэдэнущ.
- Мыхьэнэ закъуи иIэнукъым! И лIыр фIыуэ елъагъу абы! ФIыуэ елъагъу, къыбгурыIуэрэ? Абы и хьэтыркIэщ и IэкIэ и гъащIэр щIызэхикъутэжар. И IэщIагъэми, и цIэми, щхьэгъусэ бейми, пщIэми щIызыхигъэкIыжар… Мы плъагъум а цIыхубзым и налкъутналмэсхэри, и мылъкури, щIыхьри, гупсэхугъэри зыIэщIилъхьащ. Иджы, мис, дунейм ефапIэу тетым кIэлъыущу дэтщ. Абы поплъэри жэщкIэ щысщ!
Сэ хъыбарыр си гум щIыхьауэ щыму сыщыст. Хуэмурэ хьэщIэщыр Iэуэлъауэншэ хъуащ.
Владеско нэхъыфI дыдэу слъагъу макъамэхэм яз игъэзащIэрт – «Сэрэсате пшыналъэр». Мэгъу къару гуэр хэлъ фIэкIа пщIэнтэкъым абы. Иныкъуэхэм деж и Iэпэ лъабжьэм къыщIэIукI макъамэр цIыхубзэкIэ псалъэм хуэдэт, шыкIэпшынэу умыщIэну…. Псэ зыIут макъ, тхьэджэурэ, къедаIуэхэм я гум зыщиубгъуу…
Мазэгъуэ лъагъуэ щIыхум утетым ещхьу, абы и макъамэм дуней мыцIыху гуэрым уздишэрт, пхуэмыIуэтэну лъагэ, зыхэщIэгъуэ телъыджэхэм я дунейм, жейм ухэту нэпс щIэбгъэкIхэм ещхьу, нэхурэ къабзэу.
Си нэр къысхутехыжыртэкъым Владеско. ЗэпIэзэрыту, пшынэ Iэпэ шэщIам ещхьу, и пкъыр зэщIэкъуауэ игъэзащIэрт абы макъамэр, щIылъэм тетыжу умыщIэну. И натIэм пщIэнтIэпсыр къытрикIутат. И нэгу зэхэлъым губжьри, нэщхъеягъэри, узри, щабагъри зым адрейр иужь иту щызэридзэкIырт. КъэгъэщIыныгъэм и мафIэм илыпщI нэгур гухэхъуэт, дахащэт.
Иухащ. Iэгуауэр борэну къытракIутэ. ШыкIэпшынэр ирихьэхауэ, лъы къызытелъэда и нитIым, нэф хъуам ещхьу, зыри ямылъагъужу, Владеско утыкум йокIыж, щхьэщи имыщIыжу. Хуэмей-хуэмейуэрэ щIылъэм къытехьэжырт ар, къыфIэмыIуэхуIауэ.
Сэ сыкъызэплъэкIащ. Сильвие зэфIэту къежьэрт. Бзу щтам ещхь абы и нэхэм шыкIэпшынэм здигъэIэпхъуа дунейм и нэщыпхъуэр иджыри ятелът. Мэзым хэт гуэлым жэщу хэукIурия хьэ телъыджэм ещхьу, мазэгъуэ нэхур зытридзэ цIыхубзым и нэхэм дыжьыныфэ псыхьэлъыгъуэу нэпсхэр къыщIэжырт.
Владеско и Iэнэм екIуэлIэжащ. Зыри имылъагъуу икIи зыхимыхыу, бзылъхугъэм и Iэхэр къыхуишиящ. ПщIэ къыхуэзыщI гуэрым абы къыхуригъэхьа гуащэнапщIэ IэплIэ Iэнэм телъти, лIым ар лъэгум иридзыхри шэнтиуэм ищэтащ.
Данэ бэлътокушхуэкIэ Сильвие абы и натIэм къытрикIута пщIэнтIэпсхэр хуилъэщIырт. Хуэмурэ ар зэрыт хабзэ фэм ихьэжащ...
- Арам, - зиплъыхьурэ щIэгуфIыкIащ Петя.
- «Ауэ «Сэрэсатэ пшыналъэр» къыхидзэху», - си гум сатырхэр щIэпхъуауэ щызэпыувэрт.
Апхуэдэу дунейм къытехьащ а уэрэдыр.
Илъэсищ докI. АпщIондэху къэрал Iэджэ къызэхызокIухь. Александрием, Бейрут, Палестинэм уэрэд щыжысIащ. Африкэми сыщыIащ, кинофильм зытрезгъэхыу. А илъэсым Германием щыщIэздзат си концерт зэхэзекIуэхэр. Япэрейр щекIуэкIыр Берлинт. «Блютнер-хьэщIэщ» зыфIаща пэш дахэшхуэр пхъэкIэ къищIыкIат, макъамэр, фэнд пшынэм къиIукIым ещхьу, гуакIуэрэ гъэщIэгъуэну щыIуу.
Си программэм уэрэдыщIэ куэд хэтт. «Сэрэсате пшыналъэ» зыфIэсща, Черновицы щызэхэслъхьа уэрэдыр абыхэм язт. Ар ягу ирихьт. ЯцIыхурт.
Йоуэри, концерт щыстыну махуэм хьэщIэщым Барац Петя сыщыхуозэ. Ар Дрезден кIуэ пэтрэ Берлин къыдыхьауэ арат. Уэршэрын щIэддзащ.
- Эден-хьэщIэщым зыкъыщызыгъэлъагъуэр хэтми пщIэрэ? – зэрымыщIэкIэ зыгуэр къищIэжа хуэдэ къызоупщI ар.
- Хэт?
- Владеско! ПщIэжрэ, мис а…? Дыгъуасэ седэIуати, къысфIэмыIуэху хуэдэурэ езым теухуауэ уэрэд зэрызыхэплъхьар жесIащ.
- ЖепIэн хуеякъым! – къыпызупщIащ сэ. – Уэрэд къилэжьыркъым абы!
- Егъэлеяуэ къыфIэIуэхуащ, - пищэрт Петя, жысIар зэхимыха хуэдэ, - нобэ Iэмал имыIэу уи концертым къэкIуэну жиIащ.
Блютнер-хьэщIэщым цIыхур щIэзт. А пщыхьэщхьэм сэри сыкъызэрыкIат. Концертым щIидзэн ипэ Iупхъуэм иIэ гъуанэ цIыкIумкIэ сиплъащ. Владеско япэ сатырым щыст. КъызэрыгуэкI бостей екIу щыгъыу абы Тоскэ Сильвие къыбгъэдэст.
И нэкIу пшэрыр дыгъэм пэлыд гъуаплъэ тас тхъунщIам ещхьу цIуууэ, Владеско цIыхухэм захуигъэщхъырт. «И уэрэдым» едэIуэну къэкIуауэ арат.
- УмыпIащIэ уэ мыдэ, - бзаджэрэ нэжэгужэу жысIэрт сэри сигукIэ. – Сэ уэ укъэзгъэуджынмэ!
Куэдрэ къыспэплъэн хуей хъуащ. «Сэрэсате пшыналъэр» программэм иужь дыдэут зэритыр. Владеско и тхьэкIумэр тегъэхуауэ, тIэкIуи къэуIэбжьауэ къызэдаIуэрт. Ресторанхэм щылажьэ адрей артистхэм ещхьу, мо здыхущIэмыхьэм, абы езым и концертхэм фIэкIа нэгъуэщIхэм едэIуэну къыхуихуэ къыщIэкIынтэкъым. И теплъэмкIи, и Iэгуауэ гуащIэхэмкIи абы си зэфIэкIым пщIэ къызэрыхуищIыр сигъэлъагъуну хэтт.
Сэ гу лъызмытафэ зытезгъауэрт. СыхуэгуфIэу е щхьэ хуэсщIыу ауи си нэ щIэзгъэплъакъым. Концертыр иухыху эстрадэм и кум ситащ, ауэ иужьрей уэрэдым сынэсу и цIэр къисIуа нэужь, нэрылъагъуу япэ сатырым абы щиубыд тIысыпIэм хуэзанщIэу сыуващ. Къыздежьум и макъамэр ирешажьэ, сэри къыхызодзэ:
Скрипкэ йоуэ уилI хуэдэр, ар щIыбышэщ, щхьэц тхъуащ,
И гъейрэтым щыIэлщ, уеубэрэжь, къыпхуэIэфIкъым,
ИтIани, «Сэрэсате пшыналъэр» къыхидзэху,
Уи гум бзуууэ зеIэт, уэрэд къыщришу уафэм.
Уэрэдыр зэрыжысIэм хуэдэурэ, Владескорэ Сильвиерэ я нэхэм чэзу-чэзууэрэ сыщIэплъэрт. ЛIым и псэр хьэршым кIуэжат. И нитIыр къыщыпкIыным хуэдэт. Шэнтым зрикъузэурэ, и пкъыр зэрыпщхьэжыным нэсат.
Удигуащ, уипIытIащ, уихъунщIащ, узырижкъым.
Псалъэхэр уэрт, и напэр кърахулэкIым хуэдэу. Абыхэм яIэщIэкIыну хэту, езым и нэгур программэ къуагъым къуигъапщкIуэрт, ауэ ахэр ятехуэрт – гущIэгъуншэрэ уаIэщIэмыкIыфу, езым хухэхыпауэ, си губжьым, си хьэлымрэ къызэрыспсэлъ щIыкIэмрэ нэхъ гуащIэж щIэхъукIыу…
И Iэ пхъашэ напэншэхэм уи гур хагъэщIу,
Дурэш гуэрым зыщыбудыгъуауэ ущыгъкIэ,
«Сэрэсате пшыналъэр» къыхедзэ уэр папщIэ -
Урихьэжьэрэ уи гущхьэлъапсэр зэпитхъыу.
И нэгум и Iэхэр Iуилъхьауэ, ар щэIурт, зэгуэудыным нэсауэ игъэв бампIэр хуэмышэчыжу. Сэри уэрэдыр нэзгъэсырт:
ЛIэн-къэнэну, сымаджэу, факъырэу, лъэрымыхьу,
Уигу щыкIарэ узыIумыплъэжыфу,
Уогъэгъу псори «Сэрэсатэ пшыналъэм» и щIыхькIэ,
ФIылъагъу узым ущыщхьэхуимытрэ уиукIыу!
ЗищIысыр сымыщIэ къару гуэрым сигу къигъэкIри, нэгум щIэт шыкIэпшынэр хыфIэздзэ хуэдэу, си Iэхэр ездзыхри лъакъуэкIэ сытеувэжащ.
ХьэщIэщыр Iэгуауэм зэгуихырт. ЗыхищIэ къыщIэкIынт екIуэкIыр мыконцертыжу, хейщIапIэ зэрыхъуар. УкI тезыр щытралъхьэ, лъыр щащIэж, утыкум ущраукIыхь.
ЦIыхубэр IэубыдыпIэншэт. ЛъакъуэкIэ теуэхэрт, кIийхэрт, фийхэрт. ЗэрыIыгъыу эстрадэм къызэрыдэхьейрт. Iупхъуэ къуагъым къуэт артист пэшым цIыхуу щIэхуэр щIэтт. Ныбжьэгъухэр, сцIыху гуэрхэр, сымыцIыхуххэхэр, актерхэр, актрисэхэр, музыкантхэр, журналистхэр щIэзт.
СытIысыну сыхунэсатэкъым бжэ зэхуакум Владеско и шыфэлIыфэ къэсцIыхужар къыщыкъуэщам. И нэм щIыр имылъагъуу, мыщэ губжам ещхьу нэфу къакIуэрт ар си дежкIэ, цIыхухэм я лъакъуэхэм теувэурэ псори зэбгритхъуу. ЩIэтхэм я псэр IукIащ. «Иджыпсту хьэдэгъуэдахэ гуэр къэхъунущ», - къэкIащ си гум. СыкъызэфIэуващ.
Зы дакъикъэкIэ абырэ сэрэ дызэбгъэдэтащ зэрылIыну зызыгъэхьэзыр псэущхьэ IэлитIым ещхьу. Губжьым хужь ищIа и нэшхуэхэмкIэ къызэплъурэ бауэбапщэрт ар. Абы ихьар секунд бжыгъэщ. ИтIанэ… Зыгуэр щыхъеящ и гум. И щхьэм щыщIэдзауэ и лъабжьэм нэсыху и нэгур узым зэблишащ.
- Сы… СыбукIащ! СыбукIащ! – гъумэтIымэрт ар, жьы хуримыкъуу.
И Iэхэр кIэзызырт, и Iупэхэр пIэжьажьэрт. Техьэгъуэ къытехьам ещхьу, и пкъыр зэрыщыту зэщIэскъыскъэрт.
- Сэ сощIэ… КъызгурыIуащ... Сэ… Сэ апхуэдэу сыщытыжынукъым! Зыхэпхрэ? Сыщытыжынукъым! – зэуэ къыхэкIиикIащ ар гужьеигъуэм хэту.
И нитIым нэпсыр псыхьэлыгъуэу къыщIэжырт. Iэлу ихъуреягъыр къиплъыхьырт, тхьэрыIуапIэ ищIын къилъыхъуэм ещхьу.
- Си нэм къыщIэубжьытхэ! И? Зыхэпхрэ? КъыщIэубжьытхэ! ИджыпстуупцIэ!
ИтIанэ зэуэ, зэфIэщIыкIам ещхьу, ар шэнтиуэм ихуэри, зэщыджэу гъуэгын щIидзащ.
1927 гъ.
***
Щхьэж зэрыхуейуэ зыщIрегъэлъафэ
Щхьэж зэрехъулIэу и дуней йохыж
Е ауэ сытми къызэрыкIуэу малIэ
Зэрехъуэпсэфщ, зызэрызэкъуихыфщ.
Зэмыщхьу уэрэ сэрэ дыхокIуадэ
Дызэтемыхуэу, дызэгурымыIуэу,
ХэкIыпIэ къэмылъагъуэрэ теплъэджэу
МыгъэщIэгъуэну, гуащIэу, щысхь щымыIэу.
Дапхуэдэу мы нэщыпхъуэм и къэухьым
ДызэрыIэщIэкIынур, ди Тхьэу Лъагэ,
Дызэмыгъусэу афIэкIа мы щIылъэм
Дызэрытемытыжыфыр нэрылъагъумэ?
Пасэрей романс
Л. В[1].
Хуэсакъ, си псэ, утемыпсэлъыхь
Сэ фIыуэ узэрыслъагъум,
Уи данэпс бостей цIыкIур пщыгъыу
ЖэщкIэ узэрысшэжым.
Уи нэ къуэлэнхэм сыщIэплъэмэ
Дунейр зэрысщхьэщыкIуэтым
Жейм семызэгъыу бжьыхьэ жэщхэм
Хьэлъэу сызэрыпхуэзэшым.
АфIэкIа зырыз дыхъужынукъым
Зы псэ къыдэхьэнкъым ди зэхуаку
Гум игъащIэкIэи къинэн къудейщ
ЦIыху ем и IэбэкIэ пхэнжыр.
Уэ ущэху узэрыпсэ IэфIри,
Сэ гъэфIэн закъуэу сызэрыуиIэри,
Ди ехъулIэгъуэ хъииншэм
Зыри зэрыхэмыIэбэфынури.
Псори зы уэлбанэу теужынщ
ФIыр щыкуэдщ гъэ къытпэщылъхэм
Ди насыпри тхуэхъумэнущ
Лъагъуныгъэр токIуэ – уигу игъэлъ!
Уэ умыпIейтей, си вагъуэ лыд,
Мы закъуэр зыщумыгъэгъупщэ:
ФIыуэ плъагъум утемыпсэлъыхь,
ЖумыIэж зэи зыми зыри.
