
Журт Биберд
Шыдыгъу
Детектив повесть
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №№138, 139-хэм итщ).
Капитан и нэр зэуэ хуэзакъым нэхъ икIэIуэкIэ дурэш хуэдэм деж цIэ ещэу дэс лIым. Ар щилъагъум и гур къызэрыдэхьеящ, арщхьэкIэ зызэтриIыгъащ. Капитан ар зэрилъэгъуам гу лъитэри, бомж нэхъыжьым жиIащ.
— Ди ныбжьэгъущ, модэ къалэкIэмкIэ щопсэу. ТхьэмыщкIэр тIэкIу зигъэкъэбзэну къыдэкIуеящ. Ахэр щыпсэур мыхьэнэншэ дыдэщ, гъэмахуэм хуабэм, щIымахуэм щIыIэм еукI. Абыхэм елъытауэ, дэ жэнэтым дисщ.
Пэж дыдэу, абыхэм я «пэшыр», уесэжа иужькIэ, псэупIэфI гуэру къыщIэкIынут: тхьэм ещIэт къыздрашари — я уэздыгъэр блэрт, щыгъын фIэдзапIэхэр, тумбочкэ гуэрхэр яIэт.
— ГъуэлъыпIиплI фиIэщ, фэ щы фIэкIа фыхъуркъым, мо фи ныбжьэгъур щхьэ зыхэвмыгъэхьэжрэ? — къыфIэмыIуэху-къыфIэмыIуэхуу щIэупщIащ Капитан.
— Абдеж зыри гъуэлъ хъунукъым! — кIэщIу пиупщIащ бомж нэхъыжьым.
— Ар сыт щхьэкIэ?
— Абдеж хэлъар яукIагъащIэщ! Алыхьым къиукI ар къэзыукIар, — и нэпсым къызэпижыхьащ зи лъакъуэ ижьым сэкъат иIэм.
— Тхьэм жиIэ, — дежьууащ Капитани.
— Сом минитху къызитынущ, зы Iуэхутхьэбзэ хуэсщIэмэ, жери дуней гуфIэгъуэр иIэу кIуат тхьэмыщкIэр.
— Хэтыт къезытынур?
— ЛIы гуэрым, тIэурэ-щэрэ машинэкIэ къыIухьэурэ Iуишащ, иужьу щыIуишам къэкIуэжакъым. Е езым къиукIащ, ахъшэр къримытын щхьэкIэ, е ахъшэр къыщритым зылъэгъуа гуэрым IэщIэкIуэдащ.
— ТIэ, лIыр щыфцIыхукIэ, мылицэм щхьэ яжевмыIэрэ? — и фIэщ дыдэу жиIащ Капитан.
— ЛIыр тцIыхурэ дэ, моддэ жыжьэу къэувыIэу арат. ТцIыхупэуи сощIри, сыт мылицэм яжетIэкIи. Бомж яукIа щхьэкIэ, хэт и мылицэ уэ пхуэгузэвэнур?
— Сыщымыуэмэ, а Iузышам и цIэр Шыдыгъу жиIауэ сфIощIыж тхьэмыщкIэм, — къэпсэлъащ зи лъакъуэм сэкъат иIэ лIыр. — Ахэр куэд щIауэ зэрыцIыхурт.
Капитан и гур аргуэру къызэрыдэхьейри, бетэмалу «кърикIут» пэтащ. Ар щхьэусыгъуэ ищIри, жиIащ:
— КхъыIэ, фи жагъуэ фымыщIу фи закъуэ фефэ, сэ ныщхьэбэ тIэкIу езгъэлеяуэ къыщIэкIынущ!
— Умыгузавэ, умыгузавэ! — жиIащ бомж нэхъыжьым, — мы ди «пэшри» егъэлеяуэ хуабэщ ныщхьэбэ.
Капитан бомж нэхъыжьыр и гъусэу къыдэкIуеижащ. А дакъикъэм абы къыщыхъуащ жыхьэнмэм къикIыжу жэнэтым къыщыхутэжауэ. Абы куэдрэ зимыIэжьэжу зыкъыIуигъэбзэхыкIыжащ бомжхэм я хэщIапIэм.
— Сыт къэсщIар дунейм? — егупсысащ ар къыздэкIуэжым.
«Сызэригугъамрэ къэсщIамрэ шурэ лъэсрэ я зэхуакущ, — егупсысырт Капитан. — Ауэ пщIэншэрыкIуэ дыди сыхъуауэ жыпIэ хъунукъым. Iузыша лIым и цIэр Шыдыгъущ, ар пэжу щытмэ, минитху къритыну къигъэгугъат, Iуэхутхьэбзэр хуищIэмэ. Ахэри мащIэкъым. Iуэхутхьэбзэр, шэч хэмылъу, Езид теухуауэ къыщIэкIынут. Догуэ, армырауэ пIэрэ Езид зыгъэундэращхъуэу дачэм къыIузышар? Заурбэчрэ Сэфарбийрэ здэкIуам сыт къыщащIауэ пIэрэ, ярэби? Абыхэм дачэхэр зыхъумэ лIыжьыр къагъуэту епсэлъэн хуеящ».
И щхьэм Iэджэ щызэригъэзахуэурэ Капитан унэм нэсыжащ. Ар ваннэм щIыхьащ, щыгъыну щыгъар зыщихри, къэп гуэрым ирилъхьэри и щхьэр ипхэжащ. Ар зылъэгъуа и щхьэгъусэр къэуIэбжьауэ щIэупщIащ:
— Сыт на, пщIэр?
— Мыр щIэхи, пхъэнкIийм хэдзэ. Хэт ищIэрэ, тхьэмыщкIэ гуэрым къищтэнкIэ хъунщ.
— Ар сыт щхьэкIэ, апхуэдэ зэман иджы, щыгъын щIэрыпсхэр пхъэнкIийм хадзэу?
— Апхуэдиз жыпIэну къыптехуэркъым, къыбжаIэр щIэ! — щIэгубжьащ ар и щхьэгъусэм.
— Алыхь, делэ ухъуакIэ уэ слъагъур, — жиIэурэ Капитан и щхьэгъусэм къэпыр къищтэри щIихащ.
ЛIым и щIыфэм зы IэпапIэ закъуи иIэтэкъым мышхэу. Абы ваннэм псы хуабэ иригъахъуэри, куэд дыдэрэ зигъэпскIыжащ.
ЕтIуанэ махуэм лэжьакIуэ кIуа иужькIэ, Капитан Заурбэч еупщIащ:
— Сыт къикIа дыгъуасэ фыздэкIуам?
— Уигу фIы къэзыщIын лъэпкъ къыпхуэсхьакъым. Езид и щIалэм къыджиIэжахэм фIэкIа нэгъуэщI зыри къыпытхакъым хъумакIуэм. НэгъуэщIи ищIэркъым а слъэгъуам, ищIэу щытамэ, гуфIэжу къыджиIэнут. Уэ сыт къапыпха бомжхэм?
Капитан и Iуэхур къызэрекIуэкIар щыжриIэжым, Заурбэч зыкъомрэ дыхьэшхащ, и дзэлыфэр зэтемыхьэжу.
— Иджы тэмэму къызжеIэж хъумакIуэ лIыжьым фызэрепсэлъар, — и фIэщу жиIащ Капитан.
— Абы зэ тедмыгъэзэжу хъунукъым. ХъумакIуэм зэрыжиIэмкIэ, Езид пэмыжыжьэ дыдэу дачэм зы фызыжь щопсэу. Абы зыгуэрхэр илъэгъуауэ хъумакIуэм гурыщхъуэ ещI.
— АтIэ, щхьэ дыгъуасэ фемыпсэлъарэ?
— Къалэм къэкIуат шхын къищэхуну. ЛIыжьым зэрыжиIэмкIэ, тхьэмахуэм зэ къох, адрей зэманым сыт щыгъуи исщ дачэм.
— ГурыIуэгъуэщ. Ныщхьэбэ дыдэкIуеинщ зэгъусэу, — жиIащ Капитан. — Абы зыгуэр илъагъуххамэ, къыпыдмыхыу хъунукъым. Зэман куэдыIуэ догъэкIуэд, Iуэхур зэфIэдмыгъэкIыу-рэ.
— ДгъэкIуэдыр Iуэхутэкъым, зыгуэрхэр къытхуэщIамэ. Пэжыр бжесIэнщи, Капитан, си фIэщи хъуркъым къэдгъуэтынIауи. ИкъукIэ зэхэзэрыхьащ псори.
— Мис апхуэдэу зыри зэфIэкIынукъым. Быдэу уи фIэщ хъууэ щытын хуейщ, зи ужь уихьар тэмэму зэхэбгъэкIыну. Арыншамэ, иджыри бжызоIэри, зыри къикIынукъым!
Пщыхьэщхьэм ахэр Долинск дэкIуеящ. ЩIэх дыдэуи къагъуэтащ хъумакIуэ лIыжьри, дачэм щыпсэу фызыжьри. Фызыжьыр зыгуэрым хуабжьу щышынэрт, зыщышынэри жиIэфыртэкъым. Псалъэмакъым къыщимыкIIам, Капитан нэгъуэщI щIыпIэкIэ къыщеуащ.
— Дачэм щхьэ ущыпсэурэ, нанэ, къалэм унэ ущиIэкъэ?
— СиIащ уни, си щIалэ цIыкIу, унэ хъарзынэ Къэбэрдей уэрамым тету. Къэуа мыгъуэщ илъэситху ипэкIэ. Иджы мис, мыбы сыщопсэу.
— Гугъу уехьыркъэ икIи уи закъуэпцIийуэ?
— Сехьу къэнэжрэ, псом хуэмыдэу щIымахуэм. Мис иджы щIымахуэр къэсащи, си щхьэфэцым зресэ. Сыт мыгъуэр сщIэн, мы дачэ тIэкIури Алыхьым дуней насыпу къызитат.
— Бын сыт уиIэкъэ, ди анэ?
— СиIэ мыгъуэкъым быни. Лъхуэркъым жаIэри сыкърагъэкIыжауэ щытащ, си Iуэхур ноби ныжэби езым.
Фызыжьым игу зэрыщIэгъур IупщIу Капитан и щхьэр игъэсысащ.
— Унэ къуатыну зэи улъэIуауэ щытакъэ?
— Сыт сыщIэмылъэIуар, сылъэIуащ, илъэс тIощI мэхъури сыкъагъэгугъэ.
— Сэ сыпхущIэупщIэнщ абы пщэдей, нанэ. Хэт ищIэрэ, унэ къуатыну укъамыгъуэтыжми пщIэркъым.
Фызыжьыр тхьэмыщкIафэ дыдэу къыпыгуфIыкIащ.
— ТIэ, нанэ, Езид и Iуэхур апхуэдэу щыхъуа махуэм зыри умылъэгъуауэ ара?
— Езидыжь мыгъуэ, си жагъуэ дыдэ хъуащ. Зыгуэр къысхуимыщIэу зы илъэсыщIи блигъэкIыртэкъым. Алыхьым IэкIэщIлъэкIэщIу игъэхъуж. Мы унащхьэр зэрысхузэригъэпэщыжа къудейр сыт и уасэ?
— ТIэ, итIани плъэгъуар щхьэ къыджумыIэжрэ? Езид апхуэдизу фIыуэ плъагъур пэжмэ?
— Сошынэ мыгъуэ, си щIалэ цIыкIу. Плъагъуркъэ, дыгъурыгъуум хуэдэу, си закъуэпцIийуэ мы пабжьэм сыхэсщ жэщи махуи. Сошынэ.
— Мы дунейм зы псалъи къытедгъэхьэнкъым, ар быдэу уи фIэщ щIы.
— Къытевгъэхьэ мыгъуэми сывгъэунэхъуауэ аращ! Псэууэ щIым сыщIэфтIауэ аращ къытевгъэхьэми.
Фызыжьым щIалэхэм къажриIащ балэбанэ дыдэу хуэпауэ зы лIышхуэ Езид деж къызэрыдыхьар, Езид унэм къыщыщIэкIым пхъэ кIапэ гъумыщIэ гуэркIэ еуэу зэригъэундэрэщхъуар. Езид и закъуэ машинэм ирилъхьэну щыпэмылъэщым, зылI машинэм къикIыу къызэрыдэIэпыкъуар.
— ЛIым сыт и теплъэт, нанэ?
— ЛIышхуэт, щIым хэуэрэ жыпIэу плащ хужь кIыхьышхуэ щыгъыу, шляпэ фIыцIэ щхьэрыгъыу.
— И нэкIукIэ сыт хуэдэт, нанэ, а лIыр?
— И нэкIур дахэ-дахэу слъэгъуакъым, си щIалэ цIыкIухэ, нэгъуджэ фIыцIэшхуэ Iулъащ и нэкIу псор щIихъумэрэ жыпIэу…
— ГурыIуэгъуэщ, нанэ, езы машинэм и номер сыт зыгуэр плъэгъуа?
— Хьэуэ мыгъуэ, апхуэдэнэ сиIэ сэ! Ауэ машинэм ипэ щхьэгъубжэр ину къэчауэ щытащ.
— Машинэм и фэр сыт хуэдэт, фIыцIэт, хужьт?
— Хужьт, тIасэ, хужьт. «Волгэ» хужьт.
Фызыжьым нэгъуэщI къыпихын щымыIэу къыщилъытэм, Капитан къэтэджыжащ. Ар щилъагъум, нанэм и фIэщыпэу жиIащ:
— А, си щIалэ, унэ тIэкIум усхущIэупщIэну жыхуэпIар пэж хьэмэрэ мы фызыжь щхьэгъавэм игу фIы хуэсщIынщ жыпIэу укъыздэгушыIауэ ара?
— Хьэуэ, нанэ, сыгушыIакъым. Пщэдей фIэкIа пIалъэ имыIэу сыпхущIэупщIэнщ!
Заурбэч игъэщIагъуэу и лэжьэгъум еплъырт, жыпIэнт Капитан куэд хузэфIэкIыну. Абы нэгъуэщIыфэ пхуеплъынутэкъым и псэлъэкIэмкIэ. ЕтIуанэ махуэм лэжьапIэм къыщIыхьэжа иужькIэ, Заурбэч и лэжьэгъум еупщIащ:
— Сыт къыбжаIар, фызыжьым и унэм щхьэкIэ?
— А-а, ар сигу къэкIыжыртэкъыми, — жиIэри Капитан телефоныр къищтащ.
ГъэщIэгъуэн дыдэ хъуат фызыжьым и унэм и Iуэхур. Ар илъэсищ хъуауэ къалъыхъуэрт унэ иратыну, арщхьэкIэ ягъуэтыртэкъым, нэхъ тэмэму жыпIэмэ, я гугъакъым псэужу. Нанэр псэууэ къыщыщIэкIым, илъэсыщIэм ятыну ягъэхьэзыра унэщIэм хатхэжащ. Насыпыр къызэрыкIуэнур къыпхуэщIэнукъым, ущыпэмыплъа, уи гущхьи къыщымыкI дакъикъэм къоуэлIэнкIэ хъунущ. «Къагъуэтыжа» фызыжьым зы тхьэмахуэ нэхъ дэмыкIыу ордер хуатхри, иратащ унэщIэ ягуэшхэм ящыщ зы. Нанэм къеуэлIэжа насыпым и хъыбар щызэхихым, зыхуэмышыIэу и нэпс пIащэхэр Iэпыхуащ.
Щэбэт махуэм, и хьэпшыпыр зэрагъэIэпхъуэн машинэ къыхуагъуэтри, Капитанрэ Заурбэчрэ нанэр ягъэIэпхъуэжащ, дачэхэр зыхъумэ лIыжьри тIэкIу къадэIэпыкъури.
VIII
ЩIымахуэ хъуауэ къыщIатхыкIыжащ Езид сымаджэщым. Ар хуабжьу къарууншэт, нэхъапэми пшэркIэ уемыджэнуми, моуэ зыIэщIэлъыфIу щыта лIыр фэмрэ къупщхьэмрэ хуэкIуат. Езид хуэмурэ унэ кIуэцIым къыщикIухьырт, зэзэмызэ кIэлындорым къытехьэрт. Абы къыфIэщIырт щIыбми щIэкIыфыну, моуэ бжэIупэхэми къыщикIухьыфыну. АрщхьэкIэ, щIыIэм хыхьэ хъунутэкъыми, абы ебэкъуэфыртэкъым.
Унэм зэрыщыIа тхьэмахуитIым хэпщIыкIыу нэхъыфI хъуат Езид. АтIэми, къуажэм къикIри и анэр къэкIуауэ щыIэти, хуабжьу къегугъурт. Пэжщ, Езид мыхьэмышх ищIыртэкъым, ауэ дахэ-дахэу шхэфыртэкъым, нэхъ тэмэму жыпIэмэ, и дзэ къутахэм ягъашхэртэкъым. Анэм Езид щыцIыкIум нэхъ фIэфIу щыта шхыныгъуэхэр хуищIырт.
Езид нэхъыфI хъухукIэ унэм нэхъ щIэзашэрт. Махуэ псом щхьэгъубжэм кIэрытт дэплъу. Ар щилъагъум, и анэм щхьэгъубжэм деж шэнтжьейр хуигъэуври, щхьэнтэ цIыкIуитI зэтелъу хурилъхьащ. Иджы ар нэхъ тыншу, сыхьэт бжыгъэкIэрэ къэмытэджу бгъэдэст щхьэгъубжэм дэплъу.
Езид щыпсэур зи унэ зиIэж хьэблэти, апхуэдэу цIыхушхуи щызекIуэртэкъым, ауэ икIи зэшыртэкъым — гъуэгум узэпрыкIмэ, Езидхэ яхуэзанщIэу, тыкуэнышхуэ щытт. Нэхъапэм, властыр щымыкъутэжым, ар тыкуэнитIу зэпыту щытащ, щIыхьэпIэ зырыз иIэу. Зы тыкуэным ерыскъыхэкIхэр щIэлът, адрейр хьэпшып щащэ тыкуэнт. Ауэ властыр къутэжауэ къэралыр зэрапхъуэжу щыщIадзагъащIэм, зыгуэрым ищэхужри, тыкуэнитIри зэхигъэхьэжащ, узыхуейри нэхъ щыбгъуэт хъуащ, ауэ щIэлъхэр лъапсейщи, уезэгъыркъым. «Къалэм дэт адрей тыкуэнхэм хуэдэу пщIыркъэ, нэгъуэщI мыхъуми!» — жаIэурэ зыбжанэрэ ираIуэкIа щхьэкIэ, тыкуэныр зейм зыри ихъуэжын идакъым. «Абыхэм фыкIуэурэ фыщахуэ» — аращ къыпахар жэуапу. Абы лъандэрэ нэхъ ерыщхэр адрей тыкуэнхэм макIуэ, пIащIэхэрщ е нэгъуэщI щIыпIэ мыкIуэфхэрщ тыкуэным щIыхьэр, къалэдэсхэм ящыщу къэзымыщIэ, гъуэгурыкIуэу кърихьэлIэхэрщ щыщахуэр. Ауэ тыкуэныр зейр абы щхьэкIэ зыкIи гузавэркъым, зэрыжаIэмкIэ, нэгъуэщI тыкуэнхэри иIэщ къалэм дэту.
Махуэ етIуанэ хъуауэ зэпымычу уэс къос, къос щIымахуэ уэс дахэ, удихьэхыу, уеплъ пэтми утемызашэу. Илъэс зыбжанэ хъуауэ мыпхуэдэ щIымахуэ къэхъужакъым: щIымахуэр къызэрихьэу къесауэ телъщ уэсыр, къыхилъхьэ мыхъумэ хэмыщIу, зэманри игъэдахэрэ псынщIэу ущыкIуэкIэ макъамэ гуэрхэри уи лъэгум къыщIэIукIыу. Ар уэсыр псалъэу аращ, тхьэм ещIэ абы жиIэхэр зищIысыр? Иджы мис, илъэсыщIэри къэблэгъэпащи, уэсми дунейр нэхъ игъэщIэращIэу къыпщохъу.
Езид щхьэгъубжэм бгъэдэсщ доплъри. Ар илъагъу псоми щогуфIыкI дунейм къыщытехьар дыгъуасэ хуэдэ, щогуфIыкI гъащIэм, къытехуа удын хьэлъэм къызэрелам, и нэщхъеягъуэ и адэ-анэми и бынми зэрамылъэгъуам.
Мис, тыкуэн бжэIупэм лIитI-щы щызэхуэсауэ зыгуэрым топсэлъыхь тегъэчыныхьауэ. Езид фэ зэрыриплъымкIэ, ахэр зы бжьэ ефэну арагъэнущ, мыдэкIи я гъунэгъу щIалэ цIыкIуитI къызэрошэкI чэзууэ, Iэжьэ цIыкIум ищIа кIапсэр зэпычмэ зэпащIэжурэ. Ахэр зэми зэщохьэ, зэми зокIуж. Дауи, я Iэжьэм ищIа кIапсэр зэрызэпычыр арагъэнщ щхьэусыгъуэр. Зэпычынкъэ-тIэ, щIэп кIапсэ псыгъуэр, нэхъри псыф хъуамэ, сыт и зэпыч, зэуэ зэполъэфри йожьэж. Лъэрыжэ зыщIэлъ щIалэ цIыкIухэр къэсауэ ахэр ауан ящI, ящIонакIэ, и нэпсыр Iэ пцIанэкIэ щIилъэщIыкIыу нэгъуэщI зы щIалэ цIыкIуи блокI абыхэм емыплъу. Тхьэм ещIэ абы и жагъуэ къэзыщIар.
Уэсыр нэхъ щIохуабжьэ, уэрамри хуэм-хуэмурэ нэхъ нэщI мэхъу. ЩIым лъахъшэу зыкъратауэ, зы бэлыхь лажьэ ящIэ хуэдэ, къуаргъыжьхэр зэрыгъэкIийуэ зэрызохьэ. Ахэр зыгуэрым зэрытегузэвыхьыр я щытыкIэ псоми къегъэлъагъуэ. ЗэкIэ Езид къыIэщIэлъагъуэркъым ахэр зытегузэвыхьын, ауэ ахэр хъийм икIауэ зэрызохьэ. Уэрамыбгъум хуэм дыдэурэ зы къуаргъыжь къыкъуокI, и дамэ лъэныкъуэр щIым илъэфу. Шэч хэмылъу, ар лъэтэжыфыркъым, арагъэнщ къуаргъхэр щIызэрызехьэри. Къуаргъыжьыр, Езидхэ я унэм къыхуэкIуэу, хуэмурэ гъуэгум къызэпрокI. Ауэрэ Езид къелъагъу абы ещакIуэу и ужьым ит джэду домбейр. Ар тыкуэным я джэдуужьырщ, ягъашхэурэ зэгуэкIыкIауэ ерагъкIэ фIэкIа зыхуэгъэхъеижыфыркъым, итIани, еплъ зыхэтым! Джэдуужьым щIым зыхиудыгъуауэ, къуаргъ ныкъуэдыкъуэм хуэм-хуэмурэ къопщылIэ. Ар щалъагъукIэ, къуаргъ зыхыблым зэуэ заIэтри, джэдум тоуэ, я пэ папцIэхэр джэдум хаукIэу. Къуаргъхэр нэхъыбэ къыщыхъукIэ, джэдуужьыр мэгужьейри, къарууэ иIэмкIэ зречри, тыкуэным щIолъэдэж. Къуаргъхэр гуфIэжауэ, зи дамэ къутар къаухъуреихьауэ йоубзэрабзэ, Тхьэм ещIэ жраIэхэр.
Езид хуабжьу егъэщIагъуэ илъэгъуар. Ар игъэщIэгъуэн имыухыу, аргуэру къуаргъыжьитI къотIыс я жьэм зыгуэрхэр жьэдэлъуи, ахэр къуаргъ ныкъуэдыкъуэм и пащхьэ иралъхьэ. Езид и нэхэм тэмэм дыдэу къиубыдыркъым къуаргъыжьитIым къахьа шхыныр сытми, ауэ зи дамэ къутар хуабжьу зэрымэжалIэр IупщIу, и пащхьэ иралъхьам зэкIэлъигъэпIащIэу хоуэ. Куэдыщэ дыдэ дэмыкIыу джэдуужьыр тыкуэн бжэIупэм къыIуотIысхьэжри, къуаргъ ныкъуэдыкъуэм дежкIэ къоплъэ. Ар щалъагъукIэ, къуаргъхэм зэрызехьэн щIадзэж.
— Мыдэ къакIуэт, щIалэ, — къреджэ Езид и къуэр, — кIуэи, мо зи дамэ къута къуаргъыр къэубыди къэхь.
— Ар сыт щхьэкIэ? — егъэщIагъуэ Мурадин.
— Къэхь, жаIащи, къэхь.
Къуаргъхэр хьэргъэшыргъэшхуэ зэрыгъэхъуарэ зэрызехьэу, Мурадин зи дамэ къутар къеубыдри унэм къехь. Ауэ абыхэм дзыхь ящIыркъым Мурадин къытеуэну. Пэшым къыщIахьа къуаргъыжьым и дамэм пхъэщIэпхэ хуещI Езиди, кIэлындорым трегъэтIысхьэ, шхыни куэду ирет. КIыфI хъухукIэ къуаргъхэм Езидхэ я унэр къауфэрэзыхь, иужькIэ мэлъэтэж, пщэдджыжь аргуэру къагъэзэжу я ныбжьэгъум лъыхъуэну зэрамурадым шэч къытрыуамыгъэхьэу. ТхьэмахуитI дэкIри, кIыжащ дамэ къутар, зэрыхъужыххэуи иутIыпщыжащ Езид. АпщIондэхукIи къуаргъхэр Езидхэ я унащхьэм щхьэщыкIакъым, къуаргъыжьыр щахыхьэжым, дуней гуфIэгъуэр яIэу зыкъомрэ зэрызехьэри лъэтэжащ.
IX
Лэжьэгъуэ махуэр иухат. Капитан зыгуэр щхьэкIэ пэшым щIэкIати, Заурбэч епIэщIэкIыу зихуапэри зигъэбзэхащ. Ар зыдэгушыIэ хъыджэбзым тхьэмахуэ псо хъуауэ хуэзэфыртэкъым, нэхъ тэмэму жыпIэмэ, Капитан иритыркъым апхуэдэ Iэмал — лэжьыгъэ нэужьым Езид и Iуэхум теухуауэ ирешажьэ. Иджы Капитан къыщIэмыхьэж щIыкIэ зигъэбзэхмэ сыт ищIэн? Пэжщ, екIущэркъым апхуэдэу зэрищIри, ауэ нэгъуэщI хэкIыпIэ иIэкъым.
ЗдэкIуэм Заурбэч щIегъуэжри, зэи хэтащ лэжьапIэм игъэзэжыну, арщхьэкIэ хъыджэбзым хуиIэ лъагъуныгъэр ищхьэ къыфIэхъуащ. Ахэр зэхуэзэну щызэгурыIуа щIыпIэм, Абхъазым и утыкум, щынэблагъэм Заурбэч зыхищIащ дунейр нэхъ щIыIэ къызэрыхъуар, езыри къызэрыпIыщIар. «ЗыщIыпIэ дыщIыхьэнщ, армыхъумэ, мы уаем дыдэтыфынукъым», — егупсысащ Заурбэч. Ар игу къэкIа къудейуэ, Марини къыIухьащ, къаплъэныфэм къыхэщIыкIа джэдыгу къекIу и лъащхьэм дэуэу щыгъыу, бажафэ фIыцIэ пыIэшхуэ щхьэрыгъыу. А псоми абы и нэкIу дахэ цIыкIур ерагъыу хэплъагъукI къудейт.
— Дэнэ дыкIуэн, Марэ, мы щIыIэм дыдэтыфынкъым, — жиIащ Заурбэч, хъыджэбзым гуапэу сэлам ириха иужькIэ.
— ПщIэрэ, Заурбэч, — къэпсэлъащ хъыджэбзыр нэшхуэгушхуэу щIалэм и Iэблэр иубыдурэ, — сэ укъэзмыгъэпцIэн щхьэкIэ сыкъэкIуащ, армыхъумэ, зэман сиIэкъым. Дыгъуэпшыхь лъандэрэ ди адэр сымаджэу хэлъщ. Хуабжьу зегъэпщтыр.
— Дохутыр къевджэкъэ-тIэ? — Маринэ жиIар и гуапэ зэрымыхъуар IупщIу жиIащ Заурбэч.
— Къедджащ дохутыри, сыт къыщIедмыджар? Пыхусыхуу хуегъэфащэ.
— Апхуэдэу щыщытым укъэкIуэн хуеякъым, сэ си жагъуэ хъунутэкъым…
— ПсынщIэ дыдэу сынэсыжыну къэзгъэгугъэри сыкъыдэкIащ, дэ тхьэмахуэ псо мэхъу дызэрызэрымылъагъурэ!
— Пэжщ, мэхъу тхьэмахуэ псо!
— НакIуэ, дыуэршэрурэ лъэсу дыкIуэжынщ ди деж нэс, — жиIащ хъыджэбзым, — дакъикъипщIкIэ сынэсыжынущ.
Дакъикъитхуи кIуа игугъакъым Заурбэч «Сыкъэсыжащ» жиIэу Маринэ къыщыувам. Илъэсым щIигъуауэ зэпсалъэ пэтми, Заурбэч иджы япэу къыIухьэу арат Маринэхэ я куэбжэ. И мыгъуэр къыщыувыIа унэм и инагъымрэ ар екIуу зэрыщIамрэ щилъагъум, Заурбэч зэуэ къыкъ хъуащ. Пэжу, къалэм дащIыхьа, дащIыхь унэхэр Заурбэч и щыпэлъагъуу аратэкъым, атIэ ар пэплъатэкъым Маринэ апхуэдэ унэ щыпсэууэ.
Маринэ зэи фIэфIтэкъым я унагъуэм и гугъу ищIын, псом хуэмыдэу и адэм тепсэлъыхьын. Заурбэч и гур щэхуурэ зыгуэрхэм жэрт, ауэ хъыджэбзым зыри жриIэртэкъым. А тIур куэбжэм Iухьа къудейуэ «Мерседес» машинэ къэсри къэувыIащ, нурым хуэдэу зэщIэблэу. Ар щилъагъум «папэ къэсыжащ» жиIэри, Маринэ Заурбэч сэлами къримыхыжу куэбжэ цIыкIур Iуиудри, пщIантIэ Iэхуитлъэхуитышхуэм зыдидзэжащ. Хъыджэбзыр шынарэ, ищIэнур имыщIэжу унэм щIэлъэдэжащ. Заурбэч хуэмурэ къыщыIуигъэзыкIыжым, Маринэ и адэр къэджащ:
— Ауэ зэ къэувыIэт, щIалэ!
Заурбэч и щхьэщыгумкIэ къыщыхыхьэри и лъэпхъуамбэшхуэмкIэ щыпхыкIыжащ и Iэпкълъэпкъ псом щIыIэ къыпхызыхуа къару нэрымылъагъу лъэщ гуэр, уафэхъуэпскIым хуэдэу къыхыхьэу хэкIыжар. Абы щIалэм къарууэ иIэр щIихат.
ЛIым и къыбгъэдыхьи и къэIэби зы ищIащ. Заурбэч и джанэпщэр зэIетхъ жыпIэу иубыдри жиIащ:
— КъызжиIакъым жумыIэж, щIалэжь цIыкIу, си пхъум делагъэ гуэр къыкIэлъызепхьэну жыпIэнщи, щIым щыщ усщIыжынщ! Зэхэпха бжесIар?
Заурбэч и джанэпщэр абы апхуэдизкIэ икъузати, псэлъэн дэнэ къэна, бауэжыфыртэкъым. Абы лIым и IитIыр иубыдри, къыхуэнэжа къару тIэкIумкIэ къеIащ, лIым и Iэр къыIуидзащ.
— Иумыгъэлейуэ пIэрэ уэ? — жиIащ Заурбэч, и макъым зримыгъэIэтыщэу, ауэ мыдрейм ищIар зэрыхуимыдэнур и макъым къыхэщу.
Заурбэч зэуэ къыIурыуащ лIым къыжьэдих фадэмэр. Абы Iэджэ нэхърэ нэхъ къищтэнт лIыр къиIэту хыфIидзэну, кIуэцIикъухьыну, арщхьэкIэ укIытэрт, сыт хуэдэу щымытми, фIыуэ илъагъу хъыджэбзым и адэщ, хабзэми къезэгъыркъым нэхъыжьым хуэмыфащэ епщIэну, езым сыт хуэдэу зыкъыпхуимыщIми.
— Иумыгъэлейуэ пIэрэ жоIэ-тIэ! Езгъэлей мыгъуэр уэзмыгъэщIым сэ сы — Шыдыгъукъым, — жиIэу абы и Iэр къыщиIэтым машинэм зылI къижри къабгъэдэлъэдащ:
— А-а, зи унагъуэрэ, делэ ухъужа уи жьыщхьэ? — жиIэу я кум зыщыдидзэм, Маринэ и адэр икIуэтыжащ.
— Дэнэ ущылажьэр, щIалэ?- тIэкIу нэхъ щабэ хъуауэ щIэупщIащ ар.
Заурбэч абы жиIар зэхимых нэпцI зищIри, лIы къыIухьам зыхуигъэзащ:
— Сэ мыбы зыри есщIакъым, сщIэркъым зыхуейр?
— Ягъэ кIакъым, къохъу апхуэди. Нэхъыжьыр зы бжьэ ефамэ тIэкIу… — жиIэу лIым къыщригъажьэм, абы и псалъэр мыдрейм IэщIиудащ:
— Сыт узэпсалъэр зищIысыр? Къэгъанэ!
ИужькIэ Заурбэч зыкъыхуигъазэри къеупщIащ.
— Дэнэ ущылажьэр жысIэри сыноупщIащ сэ.
— Мылицэм сыщолажьэ. Сыт сэ сыщылажьэм мыхьэнэуэ иIэр?
— Мылицэм жыпIа? Зегъэхь адэ, афIэкIа зэи ди куэбжэм укъыIумыхьэ. УкъэкIуауэ услъагъумэ, къызжиIакъым жумыIэж, цIыкIу-цIыкIуу узэIыстхъынщ.
— А-а, зиунагъуэрэ, къыпщыщIар сыт? ИгъащIэм ину упсалъэу зэхэсхакъым, — машинэм къикIа лIыр щабэу псалъэрт. Иужьым Заурбэч зыхуигъазэри жиIащ:
— КIуэ щIалэфI, кIуэ кIуэж, мыр имыхьэлу къызэIыхьащ ныщхьэбэ.
Заурбэч хуэмурэ къыIуигъэзыкIыжащ нэхъ хуабжь зищIри, Головком и цIэр зезыхьэ уэрамым къытехьэжри, къалэмкIэ къиунэтIыжащ, тIэкIуи къэгубжьарэ и щхьэ хуэшхыдэжу. Абы къыфIэщIырт Маринэ и адэр зыщIыпIэ щилъэгъуауэ, ауэ, сыт имыщIэми, къыхуэщIэжыртэкъым щилъэгъуар. Абы иризэгуэпырт щIалэр. «А-а, зэпытрэ-зэкIэсу укIуэ ахэр, егупсысащ ар, — ахэр Iуэхутэкъым, ауэ унэм щIыхьэжа и пхъум къаугъэ ирищIэкIмэ, хъуакъым». Заурбэч и нэгу къыщIыхьэжащ «Мылицэм сыщолажьэ» щыжиIам, Маринэ и адэм и нэгум зэрызихъуэжар, лъы щIэмытыж хуэдэ, и фэр зэрыпыкIар. «Дауи, апхуэдэ унэ зиIэм, мылицэ фIыуэ илъагъун хуейкъым», — жиIащ абы игукIэ. Дунейм сыт хуэдэу зимыхъуэжми, дыгъуэгъуакIуэхэр щыIэщ иджыри.
ЩIалэм и гур аргуэру хъыджэбзым дежкIэ кIуэжащ. Абы фэ зэрыриплъамкIэ, а лIыр унагъуэкIэ цIыху тыншу къыщIэкIынутэкъым, езым фIэкIа унагъуэм исхэр зыхуити сыти щымыIэу къузауэ игъэпсэууэ фэ тетт. Апхуэдэ цIыхухэр зэи вэгъзэгъ хъуркъым. Арагъэнущ Марини щIыфIэмыфIыр я унагъуэм и гугъу ищIыну, псом хуэмыдэу и адэм щIытемыпсэлъыхьыр.
Заурбэч игу къэкIыжащ япэу Маринэ щрихьэлIар, зэхуэзэну зэрызэгурыIуар… Абы и щхьэм щызэблэжащ хъыджэбзыр цIыхугъэ зэрыхуэхъурэ блэкIа зэманыр. Ар дахэу зэрагъэкIуар. Абыхэм я дэтхэнэ зэIущIэри IэфIт тIум я дежкIи, IэфIт икIи гуимыхужт.
Маринэ теухуа гупсысэхэм къамыутIыпщурэ Заурбэч унэм нэсы- жащ.
ЕтIуанэ махуэм Заурбэч нэхъ жьыуэ лэжьапIэм кIуащ. Ар хуабжьу щыгуфIыкIащ Капитан къызэрымысам икIи нэхъыжьыр къэсмэ, жриIэнухэр зэригъэзахуэу щIидзащ, арщхьэкIэ къигупсысаишхуи щымыIэу къэсащ Капитан. Абы нэхъыщIэм сэлам ирихри, ней-нейуэ еплъащ, зэрыхуэмыарэзыр IупщIу.
Заурбэч къыпыгуфIыкIыу къэтэджри, и IитIыр зэуэ иIэтащ:
— Сыкъуаншэщ, нэхъыжь лъапIэ, ауэ сыкъуаншэу къэнэжыркъым, арэфым нэхърэ сынэхъ къуаншэщ.
Капитан и щхьэр игъэкIэрахъуэри, зыри жимыIэу, зэрылэжьэнум хуэдэу стIолым бгъэдэтIысхьащ. Абы зыри жимыIыххэ щыхъум, Заурбэч хуэшэчакъым:
— Уа, Алыхьым и нэфIыр зыщыхуэн си нэхъыжь, зыкIи укъызэупщIынукъэ?
Капитан зыри жиIэртэкъым, тхылъымпIэ гуэрхэр къыдихауэ щыст щыму хэплъэу.
— Уэлэхьи, укъызэупщIамэ, дыгъуэпшыхь си щыкъу адэм сызэрытехьар бжесIэжынтэм.
Капитан ручкэр игъэтIылъри, къыбгъэдэсым гъэщIэгъуэн гуэру еплъащ.
— СлIо, ныжэбэ куэдыIуэ уефэу уи щхьэр зэтрихуауэ ара, сыт щыкъу адэ зи гугъу пщIыр?
— Капитан, зы ткIуэпси сефакъым, ауэ си щхьэр зэтемысыжыр пэжу къыщIэкIынущ. Дыгъуэпшыхь сэ сызыхэтам ухэтамэ, сеплъынт уи щхьэр тэмэмыжрэ мытэмэмыжрэ!
— СынодаIуэ, къипхъ!
Заурбэч къригъажьэри, дыгъуэпшыхь и Iуэхур къызэрекIуэкIар Капитан хуиIуэтэжащ. Капитани щIалэм едэIуащ гупсэхуу, и фIэщ ищIынумрэ имыщIынумрэ къыгурымыIуэу.
— Ауэ ар, си щыкъу адэщ жыхуэсIэр, дэнэ щыслъэгъуами, зыщIыпIэ щыслъэгъуащ. Ухуеймэ щхьэпылъэ сыщI, къысхуэщIэжыркъым щыслъэгъуар! — иухащ Заурбэч и псалъэхэр икIи блэ зэуам хуэдэу къыщылъэтащ, Капитани къигъащтэу.
— Ей, щIалэ, ар дэ къэтлъыхъуэ лIыукIырщ! — къыхэкIиикIащ Заурбэч. Шэч лъэпкъ хэлъкъым, аращ! Сэ ар слъэгъуауэ аракъым, Езид зи гугъу ищIар аращ, къысфIэщIыжащ слъэгъуауэ. Шляпэ иныр, нэгъуджэ фIыцIэр, и плащ хужь кIыхьыр… псори зэтохуэ, зы мэскъалкIэ зэщхьэщымыкIыу! КъищынэмыщIауэ, си джанэпщэр щиубыдам, «Сэ сы-Шыдыгъукъым» псалъэри къыжьэдэхуащ!.. ПщIэжрэ, бомжхэм къыбжаIат ар, «а Iузышам и цIэр Шыдыгъущ жиIауэ ди гугъэжщ», — жаIэри?.. Къэгупсысыжыт!
— Сыт къыщIэзгупсысыжынур, сэ зыри сщыгъупщэжакъым! — жиIащ Капитан.
— Ар занщIэу убыдауэ гъэтIысын хуейуэ аращ!
— Исуф утекIуэжаи, щIалэфI. Ар бгъэтIысын щхьэкIэ иджыри куэд хуейщ. Хъунущ бгъэтIыси, мо уэрамым удыхьэу япэ узыхуэзэри бубыду бгъэтIыс хъунущ. АдэкIэ-щэ? А гъэтIысыным зэ ухуэмыпIащIэ, абы сыт щыгъуи дыхунэсынущ. Иджы хъыджэбзым ухуэзэмэ, хьэуэ ныщхьэбэ Iэмал имыIэу зыхуэгъазэ, нэгъуэщI зыгуэрхэри къыбжиIэнкIэ хъунщ. Ауэ къызжиIакъым жумыIэж, гурыщхъуэ зыхуумыгъэщIурэ еупщI. Армыхъумэ, псори зэIыпщIэнкIэ хъунщ.
Абы хэту зы хъыджэбз псыгъуэ кIыхь цIыкIу, дэпу къызэщIэнауэ къыщIыхьащ.
— Заурбэч сыхуейт, — жиIащ абы щэху дыдэу.
— СынодаIуэ, ди шыпхъу цIыкIу, — къэтэджащ Заурбэч.
— Сэ Маринэ сриныбжьэгъущ, мыр абы къыпхузигъэхьыжащ, — жиIэри, Заурбэч и стIолым письмо трилъхьащ.
Заурбэч ар къищтэну хунэмыс щIыкIэ, хъыджэбзым:
— Узыншэу фыщыт, — жиIэри щIэкIыжыну хуежьащ.
— Зэ умыпIащIэ, дахэ цIыкIу, мыбы седжэнщи, жэуап гуэр хуозгъэхьыжынщ, — жиIэу Заурбэч къригъэжьа щхьэкIэ, хъыджэбзым кIэщIу пиупщIащ:
— Зыри хуейкъым!
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
