Псори щIэтщIэ ди щIэблэм дахуеплъэкIыпэмэ…
ТхьэмахуитI къэнэжауэ аращ щIэблэм еджэн щIадзэжынми, «Махуэкум» и къыдэкIыгъуэр абы тезухуэнут.
Унагъуэ дерсхэм
сабийр хуей?
Курыт еджапIэм щIэсхэми абыхэм я адэ-анэми мазищым загъэпсэхуащ, «кIуэи еджэ» — «сыхуейкъым, сешащ» псалъэмакъыр я тхьэкIумэм пIалъэкIэ икIати.
Мы Iуэхум щымыгъуазэр хэт? Махуэ псом лэжьа анэр къэсыжу, пщафIэу, быныр игъашхэу абыхэм я дерсхэр зэрызрагъащIэм кIэлъыплъу (и нэхъыбэм езым яхуитхыу) пщэдджыжьым и сабийр школым игъэкIуэн хуейщ. СабиймкIи балигъымкIи тыншкъым ар, уеблэмэ зэныкъуэкъуным я узыншагъэу халъхьэр нэхъыбэщ, щIэныгъэу а дерсхэм къыхахым нэхърэ.
Сыт хэкIыпIэу щыIэр? Къэрал куэдым щагъэмэщIащ цIыхухэр зэрылажьэ сыхьэт бжыгъэмрэ махуэ бжыгъэмрэ. Къапщтэмэ, шэджагъуэ нэужьым сыхьэтыр тIум-щым цIыхухэр щаутIыпщыж, тхьэмахуэм махуищ — плIы нэхъ щымылажьэ къэралхэр щыIэщ. Ди щIэныгъэлIхэмрэ IэщIагъэлIхэмрэ ирагъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэм трагъащIэу жаIэ: цIыхур сыхьэтийм и пIэкIэ сыхьэтих лажьэ щхьэкIэ экономикэм зэран хуэхъунукъым. Апхуэдэ Iэмал цIыхум къезытыр лэжьыгъэм къыпэкIуэр нэхъыбэ зыщI Iэмэпсымэ куэд къызэрагупсысарщ, кIуэ пэтми технологием зэрызиужьынури гурыIуэгъуэщ.
Лэжьэгъуэ махуэмрэ сыхьэтымрэ зэрагъэмащIэм фIыуэ хэслъагъуэр адэ-анэхэмрэ сабийхэмрэ нэхъыбэрэ зэрызэгъусэнум и закъуэкъым, атIэ дерс зрагъащIэу жаIэу, жэщ щыс ямыщIу, сабийхэм загъэпсэхуауэ школым кIуэну Iэмал зэрагъуэтынурщ.
ТхакIуэ Максимов Андрей «Домашнее страдание» зыфIища и тхыгъэм пыухыкIыпауэ щыжеIэ унагъуэ лэжьыгъэ сабийм зэрыратыр лейуэ. Щапхъэу къехь Израилым ЩIэныгъэмкIэ и министерствэм и унафэр: сабийхэм дерс-хэм зыхуамыгъэхьэзырами фемышхыдэ; унагъуэм щыщIын хуей дерс евмытыххэ е, зэрыхъукIэ, вгъэмащIэ.
ЗытращIыхьыр мы тхыгъэр къызэрыщIэддзаращ: сабийм еджэным гущыкI хуебгъэщI хъунукъым дерс куэдхэмкIэ. Абы и гъащIэм хэтын хуейщ джэгунри, къэжыхьынри, адэ-анэм я гъусэу музейм, театрым, паркым, нэгъуэщI щIыпIэхэм кIуэнри. Ар гъэсэныгъэщ икIи щIэныгъэщ.
Максимовым щапхъэу къехь IуэхущIапIэм щыхуэмыухыу унагъуэм лэжьыгъэ къэзыхьа балигъым ар къызэрытехьэлъэр. АтIэ, сабийм илъэс 11-кIэ унагъуэм лэжьыгъэ къехь. Ар ирегъэш егъэджакIуэхэри адэ-анэхэри къызэрытешхыхьым, ахэр арэзы щIэхъун «4» е «5» къихьыным щхьэкIэ еджэным нэхъ егугъум гукIэ зригъэщIэнущ, балигъхэм еджэн IуэхукIэ къахуэмыгъэшым ари пхуищIэнукъым.
Педагог гъуэзэджэу къалъытэ Ушинский Константин жиIэгъащ: «Унэм щащIыну дерсхэр куэду ирату, хузэмыгъэщIамкIэ, къыгурымыIуамкIэ жэуаплъыныгъэ зыхьын хуейри сабийр арауэ урысей егъэджэкIэм зэригъэувар щыщIэныгъэм я нэхъ ину икIи щыуагъэшхуэу къэплъытэ хъунущ».
Overweight Brother and Sister on a Sofa Eating Takeaway Food and Watching the TV Еджэным дихьэх закъуэтIакъуэра егъэджакIуэм дежкIэ ехъулIэныгъэр, хьэмэрэ, гугъу зезыгъэхьыну хуэмейр щIэныгъэм дригъэхьэхынра? Ауэ курыт еджапIэм кIэухыншэу щекIуэкI гъэунэхуныгъэхэмрэ егъэджакIуэфI IэнатIэм къешэлIэнымрэ зэрыгугъум (улахуэр зэрымащIэм къыхэкIыу) тепщIыхьмэ, зэман гъунэгъум зыгуэр ефIэкIуэну пхужыIэнукъым. «ЕгъэджакIуэр къэрал къулыкъущIэ дывгъэщI, щIэныгъэфI зыбгъэдэлъ, сабийм ядэлэжьэф цIыхухэр курыт еджапIэхэм къетшэлIэну дыхуеймэ — жаIэу Къэрал Думэм къыщыхалъхьат, ауэ зэкIэ зыри къыкIэлъыкIуакъым.
ЕГЭ-р ята зэрыхъунум школхэр телажьэу къызэрагъэнам и щIыIужкIэ, иджы оценкэ гъэувыкIэри балли 10-12-м хуэгъэкIуэн хуейуэ къалъытащ, сабийм и щIэныгъэр а щIыкIэм тету нэхъ къэпщытэгъуафIэу жаIэу.
— ЩIэныгъэ зэреттыну Iэмалхэр ирагъэфIэкIуамэ нэхъыфIт, ар къызэрапщытэр яхъуэжыным зэман трагъэкIуадэ нэхърэ — жеIэ Максимовым икIи абы арэзы утемыхъуэн плъэкIыркъым.
Зы сабийкъым щIэныгъэм гущыкI хуэзыщIар щIэблэр зэрырагъэджэн хуей Iэмалхэм зыри хэзымыщIыкI егъэджакIуэхэм, — мы гупсысэри Ушинскэращ къызэзынэкIар.
ЦIыхухэр нэхъыбэ дыдэу зыхуэшхыдэр хэт? Дохутырхэращ. «Сымаджэр къыфIэIуэхуакъым, и чэзум къихутакъым къеузыр», — куэдрэ зэхыдох апхуэдэу жаIэу.
ЕгъэджакIуэм щIэныгъэ къабгъэдилъхьэфакъым, а IэнатIэр а цIыхум хуэфэщэххэкъым, — жаIэу школыр зрагъэбгына сэ си ныбжьым срихьэлIакъым. Ауэ шэч къызытезмыхьэхэр зыщ: сабий садымрэ курыт еджапIэмрэ щылажьэхэм щIэныгъэрэ гъэсэныгъэу ябгъэдэлъым куэдкIэ елъытащ ди щIэблэр псэкIи IэпкълъэпкъкIи узыншэныр. ЕгъэджэкIуэфIым ипсыхьа сабийр щIэпхъаджащIэ хъунукъым. Аращ щIыжытIапхъэри егъэджакIуэ IэщIагъэм нэхъыщхьэ щымыIэу. Адэ-анэ мыхъумыщIэм я бын егъэджакIуэм цIыху щищIыфа куэдрэ къэхъуащ. Сыту фIыт ар къагурыIуэтэмэ щIэныгъэ IэнатIэр зыIэщIэлъ къэрал къулыкъущIэхэм.
ТевмытхыкI,
фыкъащIэнущ
ЕджапIэ нэхъыщхьэ къэзыух- хэм диплом лэжьыгъэ зэратхт щIыкIэр, ди жагъуэ зэрыхъунщи, фэрыщIагъым къыщымынэжу гъэпцIагъэм щыхуэкIуэр мащIэкъым. Иджыри къыздэсым псоми псори ящIэу, ауэ зыми зыри жимыIэу екIуэкIащ: диплом зыхуатхыр гугъу емыхьмэ идэу; диплом тхынымкIэ ахъшэ къэзылэжьыр насыпыфIэу, ар я егъэджакIуэ дыдэрауэ, е абы хуэIэзэ гуэру щрети. Мы Iуэхум нэхъ хилъафэр, зэ еплъыгъуэкIэ и быныр илъэситхукIэ езыгъаджэу, дипломи къыхуэзыщэхуж адэ-анэр арагъэнщ, ауэ укIэлъыплъыжыпэмэ, илъэситхур зым щымыщу зыгъэкIуа, и IэщIагъэм зыхуэзымыгъэхьэзыра щIалэрщ е пщащэрщ зи щхьэм лей езыхыжыр.
ТелевизорымкIэ флъэгъуагъэнщ сабий поликлиникэм диплом нэпцIкIэ дохутыру щылэжьа бзылъхугъэм теухуауэ къагъэлъэгъуар. Ар сигу къыщIэкIыжар диплом нэпцIыр къыщIэгъэщыгъуафIэ зэрыхъуарщ: еджапIэ къэс я сайтым къыщыбгъуэтынущ ар къэзыухахэм я унэцIэр. Абы къикIращи, а гъэпцIагъэр ди гъащIэм хэкIуэдыкIыжыну Iэмал щыIэ хъуащ.
Курсым и лэжьыгъэр, диплом лэжьыгъэр дяпэкIэ «антиплогиат» системэм пхагъэкIынущ. ЭкономикэмкIэ школ нэхъыщхьэм и ректор Кузьминов Ярослав зэрыжиIэмкIэ, «диссертацэхэр антиплагиаткIэ къызэрапщытэхэм хуэдабзэу, диплом лэжьыгъэхэми еплъын хуейщ».
А Iуэхур урысей еджапIэ нэхъыфIхэм, Москва, Томск, Новосибирск, нэгъуэщI къалэхэми щыIэхэм яублагъэххэщ.
Экспертхэм жаIэращ: къэралым еджапIэ нэхъыщхьэу лэжьэну хуит ищIхэм яхуигъэув Iуэхухэм ящыщ зыуэ щытыпхъэщ студентхэр дипломхэм зэрегугъур. Дауэ ар зэрыбгъэбелджылынур? ЕджапIэ псори зы антиплагиатым ирапхыну, хьэмэрэ университет къэс езым ей къигъэсэбэпыну? Ар пыухыкIауэ зэхэгъэкIа хъуакъым, ауэ гурыIуэгъуэщ еджапIэ псоми абыкIэ зэхуэдэу жэуап яхьын зэрыхуейр.
МГИМО-м и ректор Торкунов Анатолий зэрыжиIэмкIэ, антиплагиаткIэ укъэувыIэ хъунукъым, магистратурэм щIэсхэм я диссертацэхэр интернетым илъхьэн хуейщ хэт хуейми къеджэфу.
Диплом зытххэм сом мини-9-м щыщIэдзауэ (адэкIэ зэрызэгурыIуэщ) Iах абы гугъу зыдезыгъэхьыну хуэмейхэм. Ахэр тыншу зэрогъуэт «диплом сотх» хъыбарегъащIэр интернетми, газетми, н.къ. зыкIи щыщIэмыуфауэ къытрадзэри. Зы мазэ хуэдэкIэ узэIэбэкIыжмэ, Къэрал Думэм къыщащтащ «Рекламэм и IуэхукIэ» Хабзэм халъхьэ зэхъуэкIыныгъэхэр. Абы къызэрыщагъэлъэгъуащи, юридическэ лицохэм жыхуаIэм диплом лэжьыгъэ игъэхьэзыру къыщIагъэщмэ, сом мин 50 ирагъэпшынынущ, апхуэдэ Iуэху зезыхуэ цIыхум — сом мини — 2,5-рэ.
МащIэкъэ а къуэдыр? Абы къигъэувыIэну мы Iуэхур? Зэманым къигъэлъэгъуэнщ. Нэхъыщхьэр «зэгуэр зыгуэрым хуеджащ» псалъафэр къежьа щIэхъуам и лъабжьэр махэ ящIыну яужь зэрихьар арагъэнщ.
Сабийхэм
дахуэвгъэсакъ
Ди цIыхухэр, балигъи сабии, пшэр мэхъу. Абы и щхьэусыгъуэхэм ящыщ зыуэ диетологхэм къагъэлъагъуэр узыншагъэм емыгуауэу шхэн зэрыхуейм теухуа щIэныгъэ цIыхухэм зэрамыIэрщ.
2015 гъэм Узыншагъэр хъумэнымкIэ дунейпсо организацэм жиIащ цIыхухэр пшэр зэрыхъум зы къэралми зыщимыхъумэфу. Урысейр къэтщтэнщи, илъэс 20 къэс хуэдипщIкIэ нэхъыбэ мэхъу сабий пшэрхэм я бжыгъэр. ЦIыкIу щIы-кIэ е балигъыпIэм нэмысу пшэр хъууэ щIэзыдзам узыфэ куэд яхуэлъэщ, псори зыщышынэхэм ящыщу: фошыгъу, лышх, гу-лъынтхуэ, лъатэ-кIэтIий, тхьэмщIыгъу узыфэхэр. Иджы дохутырхэм абыхэм хагъэхьэ щIалэ, пщащэ пшэрхэм сабий ямыIэнкIэ зэрыхъунур.
Медицинэм и лэжьакIуэхэм зэрыжаIэххэщи, мащIэу зэхэзекIуэ, куэд зышх (ари зэхилъхьэу) цIыхуращ пшэр хъур. Адэ-анэр шхынымрэ я Iэпкълъэпкъыр япсыхьынымкIэ зыхуэмысакъыжмэ, сабийри абыхэм ещхьыркъабзэ хъужынущ.
Мази 4-6-м щегъэжьауэ ныбжьыщIэр егъэсэн хуейуэ жаIэ сэбэп къыхуэхъуну шхыныгъуэхэм. IэщIагъэлIхэм трагъэчыныхь, сабийр узыншэну дыхуеймэ, пщэдджыжьым кашэ, щIакхъуэ, тхъуцIынэ тIэкIу тецIэлъауэ, хьэжыгъэ нэхъыфIым къыхэщIыкIа макарон, мащIэу дагъэкIэ е шатэкIэ гъэIэфIауэ, егъэшхын хуейуэ. Аращ балигъхэми я махуэр къызэрыщIадзапхъэр. СэбэпынагъкIэ абы- хэм къакIэлъокIуэ хадэхэкIхэмрэ (грамм 400 махуэм хуэзэу) пхъэщхьэмыщхьэмрэ (грамм 300). Ахэр гъэмахуэм вгъэщту щIымахуэм къэфщтэжым нэхъыфIщ, теплицэхэм щагъэкIауэ щIымахуэм ящэм нэхърэ. Фи сом тевмыгъэкIуадэ хамэ къэралхэм къраш пхъэщхьэмыщхьэм — цIыхур щыпсэу щIыпIэм къыщыкIращ абы и Iэпкълъэпкъыр зыхуэныкъуэр. Ещанэу Iэнэм къытехьапхъэр лы, бдзэжьей, гъэшхэкIращ. Лыуэ е бдзэжьейуэ махуэм цIыхур зыхуеинур грамми 100-150-рэщ, гъэшхэкIыу — стаканитIым ихуэным хуэдиз.
Курыт еджапIэхэм я шхапIэхэм чипс, псыIэфI, пхъэщхьэмыщхьэм къыщIахуа псы, IэфIыкIэ цIыкIу-хэм къыщрамытыну къэрал уна-фэ щыIэн хуейуэ IэщIагъэлIхэм къалъытэ. Абыхэм трагъэчыныхь хьэжыгъэм къыхэщIыкIа ерыскъымрэ IэфIыкIэмрэ сабийм куэдыщэу зэрашхым пшэр ищIу, я узыншагъэри зэIигъэхьэу.
Быным хьэл-щэн хэлъхьэн зэрыхуейм хуэдабзэу, ахэр узыншагъэмкIэ зэрынэхъыфIым хуэдэу шхэуэ егъэсэныр балигъхэм я къалэн пажэщ. Мы Iуэхум теухуауэ гъэщIэгъуэн къысщыхъуащ Белорусым и щапхъэр. «Для детского питания» маркировкэр зытемыт сабий садхэми курыт еджапIэхэми щIрагъэхьэркъым. А маркировкэр зытыр Узыншагъэр хъумэнымкIэ министерствэращи, здыхаса щIым и щытыкIэм деж къыщыщIэдзауэ къытраха къэкIыгъэм деж щыщIэкIыжу я фIагъыр къахутэ. Министерствэм къалэн ящищIам пэлъэщым и ерыскъыхэкIращ сабийхэм щхьэкIэ гъэсапIэхэмрэ еджапIэхэмрэ къащэхур.
Адрейхэр зэрыхъуу хъунщ, мы зэманым щыIэ ерыскъыхэм ар есэн хуейщ,- жызыIэ анэ щыIэщ, «сабийм чипс йомыгъэшх, псым и пIэкIэ псыIэфI йомыт», жаIэмэ. Апхуэдэ гупсысэкIэр пхуэхъуэжы-ну къыщIэкIынукъым. Абыхэм зыкъыщащIэжыр сабийм уз гъэтIылъа зэриIэр дохутырхэм къыжраIа нэужьщ.
Мы Iуэхум джэгу зэрыхэмылъым щыхьэт техъуэ бжыгъэхэм фы-щызгъэгъуэзэнут. РАМН-м Сабийм я узыншагъэмкIэ и щIэныгъэ- къэхутакIуэ институтым къызэригъэлъагъуэмкIэ, сабий узыншэм и бжыгъэр проценти 10-12-м фIэкIыркъым. Иужьрей илъэси 10-м ныбжьыщIэхэм я уз гъэтIылъахэр хуэдитIкIэ нэхъыбэ хъуащ. Нэхъ пыухыкIауэ къэбгъэлъагъуэмэ, илъэси 7-9 зи ныбжьхэм я зэхуэдитIым, абыхэм нэхърэ нэхъыжьхэм я процент 60-м уз гъэтIылъа яIэщ. Нэхъыбэ хъуащ узыфэ зыбжанэ зиIэ сабийхэр.
Иджыри зэ къытызогъэзэжри, цIыкIухэр тэмэму зэрымышхэр, жейкIэ зэрыримыкъур, куэдрэ зэрызэфIэсыр аращ я узыншагъэр нэхъыбэу зыхьыр (жып телефонхэм, компьютерхэм къарищIэм и гугъу тщIыххэнкъыми).
Сабийхэм къызэражыхьын, зэрызагъэхъеин хуейм и процент 35-40-м фIэкIыркъым абыхэм етт Iэмалыр. НэхъыжьыIуэхэм я Iуэхур нэхъ Iеижщ — процент 75-85-рэ еубыд ахэр зэрызэфIэсым. Аращ я къупщхьэм, лыпцIэналъэм (мышцы) зыщIамыужьыр, щIэкъарууншэр, псынщIэу щIешхэр, къэгубжьыгъуафIэ щIэхъур.
Дохутырхэм жаIэ узыншагъэр кIуэ пэтми зэрекIакIуэр, щIэблэм и процент 90-р зэрымыузыншэр, къэралым и генофондыр зэрекIакIуэр.
Сабийхэр гъэсэным, узыншэу къэгъэхъуным теухуауэ куэди ятх, куэди жаIэ. Мы тхыгъэри абыхэм ящыщ зыщ. Зэуэ зыгуэрым зэрызимыхъуэжынури гурыIуэгъуэщ, ауэ сабийм дыпэщIэмыувэныр, зэрыхъукIэ и Iуэху дэдгъэпсынщIэныр тхузэфIэкIынущ, нэхъыжьхэм тIэкIу гугъу зедгъэхьмэ. Девгъэгупсыс тхуэщIэнум, абыхэм мазибгъу лэжьыгъэ къапэщылъщ, еджапIэм сыхьэтитху — хыкIэ щызэфIэсу, апхуэдизкIи унэ дерсхэм бгъэдэсыну.
Ширдий Маринэ.
