Акъбей Исхьэкъ: Си псэм анэдэлъхубзэмкIэ зигъэнщIыркъым
Псэ зыIутхэм цIыхум нэхърэ нэхъ бэшэч яхэткъым. Абы щыхьэт техъуэ щапхъэ куэдыкIей къыпхуэхьынущ, ди жагъуэ зэрыхъунщи. Псалъэм папщIэ, истамбылакIуэхэм ятелъа бэлыхьыр, тхьэмыщкIагъэр, яшэча гугъуехьыр апхуэдизкIэ инщи, уи гур къызэфIэмынэу къанэркъым а псом ущегупсыскIэ. Ауэ сыт хуэдэ гугъуехьми къелащ цIыхубэр, къелащ зэкъуэтти, зэрыIыгъти.
Ди лъэпкъэгъухэр нобэр къыздэсым къэмыкIуэжыфауэ щопсэу хамэ щIыпIэхэм. Щопсэу, я гур Кавказым къыхуэпабгъэу, Хэкужьым и теплъэр я пщIыхьэпIэм хэт зэпыту, я псэр мыбыкIэ къеIэу. КъэкIуэжу къытхэмытIысхьэжыфми, ахэр лъагъунлъагъу къакIуэурэ Адэжь щIыналъэм зыщаплъыхь, абы и хьэуа къабзэмкIэ мэбауэ, и дахагъ псори зрагъэлъагъу.
Мы тхыгъэр зытеухуа Акъбей Исхьэкъи Хэкужьым щIэх-щIэхыурэ къокIуэж, щохьэщIэ, зыщегъэпсэху, и къуэш-и шыпхъухэр зрегъэцIыху, и анэдэлъхубзэр нэхъыфIу зрегъащIэ. Адыгэбзэр зыIурылъ, адыгэпсэ зыIут, адыгэлъ зыщIэт щIалэр къыщопсалъэкIэ куэд щIауэ умылъэгъуауэ узыхуэзэша уи анэкъилъху хъыбар къыпхуиIуатэ фIэкIа пщIэкъым. Ди псэлъэгъум и гупсысэхэр гъэщIэгъуэн къытщыхъури, упщIэ зыбжанэкIэ зыхуэдгъэзащ.
— Исхьэкъ, уи гъащIэм тIэкIу укъытхутепсэлъыхьамэ, ди гуапэт.
— Сэ, Тыркум, адыгэхэр нэхъыбэу щыпсэу Къайсэр къалэм къедза Хьэзей къуажэ цIыкIум сыкъыщалъхуащ. Си сабиигъуэр щекIуэкIари аращ. Жылэм дэт еджапIэр къэзуха нэужь, ди унагъуэр ХьэпэщIей къуажэм дэтIысхьащ. Абы илъэситхукIэ дыщыпсэуа нэужь, Къaйсэр къалэм дыIэпхъуэри, лицейм сыщеджащ илъэсищкIэ. 1996 гъэм ар къэзухри радиом лэжьапIэ срагъэблэгъащ. Ар лэжьыгъэ IэнатIэ сщIыну сигу илъакъым зэи, си егъэджакIуэрауэ жыпIэ хъунущ зи фIыгъэр сытегушхуэу радиом сызэрыкIуар. «Исхьэкъ, уи макъыр гурыхьщ, радиом ущылэжьамэ, нэтынхэр фIыуэ ебгъэкIуэкIыфынут», — жиIэурэ си гум кърилъхьэри, абы сыyвауэ щытащ. Радионэтынхэр сэ езым згъэхьэзырурэ езгъэкIуэкIыжырт, нэхъыбэуи сыкъызэджэр гушыIэ кIэщIхэрт. Адыгэбзэр нэхъыбэм къазэрыгурымыIуэм къыхэкIкIэ, сызэрыпсалъэр тыркубзэрт. Мазэ бжыгъэ докIри, унагъуэр Истамбыл дыIэпхъуа нэужь, къалэм дэт Public Relations (PR) къэрал еджапIэ нэхъыщхьэм сыщIэтIысхьэри рекламэ-пиар IэщIагъэм илъэситхукIэ сыхуеджащ. А илъэсхэм икIи седжэу, икIи сылажьэурэ секIуэкIащ. А зэманым нэтын зэхуэмыдэхэр къызэзгъэпэщурэ езгъэкIуэкIыну телевиденэми срагъэблэгъауэ щытащ, икIи абы лъандэрэ си IэщIагъэм сригушхуэу сценэм ситщ.
— ЗэрыжыпIэмкIэ, лэжьапIитIым ущыIэщ. IэнатIитIми нэтынхэр щыбгъэхьэзырыну, къалэнитIыр зэдэпхьыну гугъукъэ?
— ФIыуэ плъагъу, уигу ирихь лэжьыгъэр епхьэкIыныр гугъукъым. Радиом телефоным къэпсалъэ цIыхухэм сеуэршэрылIэу, садэгушыIэу, хъыбарыщIэхэр езгъащIэу, нэтын згъэхьэзырахэр утыкум къислъхьэу сыщыIэщ, телевиденэм концертхэр, фестивалхэр щезгъэкIуэкIыу аращи, махуэ къэскIэ куэдым сахуозэ, щIэ куэд къызощIэ, цIыху Iэджэ зызогъэцIыху. Къыхэзгъэщыну сыхуейт си нэтынхэр ягу ирихьу Германиеми Франджыми сызэрырагъэблэгъари, абы иужькIэ Сирием сызэрыщыхьэщIари. А псоми лэжьапIэ IуэхукIэщ сызэрыкIуэр. ТIэкIуи гугъущ, ауэ уи IэщIагъэм и хъерыр щыплъагъукIэ, цIыхухэм ягу ирихь пшыхь къызэбгъэпэщауэ абы ехьэлIа псалъэ, хъуэхъу дахэ къыщыбжаIэкIэ, псори пщогъупщэж.
Апхуэдэ лэжьыгъэр дауэ фIыуэ зэрумылъагъунури, ар къызэрыптехьэлъэнури.
— Къэбэрдей-Балъкъэрым япэу укъыщыкIуэжам дауэ укърагъэблэгъэжа? ИужькIэ къытебгъэзэжын хуей щIэхъуами укъытхутепсэлъыхьыну сыхуейт.
— Хэкужьым япэ дыдэ сыкъыщыкIуэжар илъэсибгъу ипэкIэщ, 2007 гъэм. Абы щыгъуэ куэдрэ сыщыIэну Iэмал сиIатэкъым, си гум иджыри зимыгъэнщIауэ сыкIуэжат. ИлъэситI дэкIри, си пщэм къалэн мытынш къыдалъхьат — сабий гупым сэ сранэхъыжьу Кавказым къасшэу зыщезгъэплъыхьыну. Къысхуагъэфэща лэжьыгъэр дапхуэдизу мыгугъуми, сыхуэпIащэрт дыкъыщежьэну махуэр къэблэгъэным, си гум сызэрихуэрти.
ИкъукIэ фIы дыдэу дыкърагъэблэгъат абы щыгъуэми — «Радуга» санаторэм пэшхэр щытхухахри тхьэмахуитIкIэ зыщыдгъэпсэхуауэ щытащ. Сабийхэм ялъагъу псори яфIэтелъыджэу дыщыхьэщIат, къалэм и дахагъэм нэмыщI, Шэджэм псыкъелъэхэр, Гуэл щхъуантIэхэр, Бахъсэн аузыр дагъэлъэгъуащ, Iуащхьэмахуи дыдашауэ щытащ. Ауэ тхухаха пIалъэр иухри, Хэкужьым аргуэру гу щыдмыхуауэ дыкIуэжат.
Тыркум щыIэ Адыгэ Хасэм и лъэIукIэ, адыгэбзэр нэхъ куууэ зэзгъэщIэну сыкъагъэкIуащ иужькIэ. Тыркум щезгъэкIуэкI нэтынхэм адыгэбзэ псалъэу къыхэзгъэхьэхэр мащIэ дыдэщ, куэдым къазэрыгурымыIуэм къыхэкIкIэ, ауэ ди гугъэщ дяпэкIэ адыгэбзэкIи нэтынхэр дгъэхьэзырурэ едгъэкIуэкIыну. Иджыпсту бэрэжьей къэс сыхьэтихым щIыдодзэри дакъикъэ 30-кIэ адыгэбзэкIэ дыкъопсалъэ, къэкIыгъэхэм, хьэкIэкхъуэкIэхэм я гугъу тщIыуэ. Ауэ тхьэмахуэм сыхьэт ныкъуэм къриубыдэ нэтын бгъэхьэзыррэ укъэпсалъэкIэ адыгэбзэр уи цIыхухэм егъэщIа хъунукъым. Аращи, бзэр нэхъыфIу зэзгъащIэу нэтынхэр абыкIэ езгъэкIуэкIыну, ди адыгэбзэр нэхъыбэрэ зэхахыну сыхуейт. Апхуэдэу фIэкIа мыхъуми, ди анэдэлъхубзэм цIыхухэр щIэдэIумэ, си гуапэщ.
Си гуми си псэми хыхьэу, махуэ къэскIэ щIэ гуэр къызэрысщIэным сыхущIэкъуу щызгъэкIуащ адэжь щIыналъэм щысхухаха зэманыр. Анэдэлъхубзэр нэхъыфIу зэзгъэщIэнымкIэ, си лъэпкъым и тхыдэм щыгъуазэ сыхъунымкIэ гугъу зыкъыздрагъэхьащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым адыгэбзэмрэ литературэмкIэ иIэ къудамэм и лэжьакIуэхэм. Псом нэхърэ нэхъ гулъытэ къысхуащIу къыздэлэжьащ Кавказ Ищхъэрэм ис лъэпкъхэм я литературэмрэ IуэрыIуатэмкIэ кафедрэм и доцент, филологие щIэныгъэхэм я кандидат Абазэ Албэч, филологие щIэныгъэхэм я кандидат УнэлIокъуэ Вячеслав, адыгэбзэ кафедрэм и егъэджакIуэ нэхъыжь Езауэ Мадинэ сымэ, нэгъуэщIхэри.
ЗэзгъащIэхэм нэмыщI адыгэбзэкIэ псалъэу слъагъу цIыхухэм си гур хагъахъуэу, си унэжь сыкъызэрыкIуэжар, си къуэш-си шыпхъухэм сакъызэрыхыхьэжар си гуапэу сыщыIащ.
— Зи бзэр зи псэу къэзылъытэхэм уащыщ уэ, Исхьэкъ…
— Сэ Хэкужьым япэу сыкъыщыкIуэжам згъэщIагъуэрт уэрамхэм адыгэбзэкIэ щызэпсалъэу, тыкуэнхэм ущIыхьамэ, адыгэбзэкIэ къопсалъэу, сабийхэми балигъхэми я бзэр яIурылъу, абыкIэ псэлъэну хуиту зэрыщытыр. АпхуэдизкIэ си гум зигъэнщIыртэкъыми, нэм илъагъу псори пщIыхьу къысщыхъурт, тIэкIу емыкIуми, псоми IэплIэ яхуэсщIарэт жысIэу сыщызекIуэт уэрамхэм.
ТыркумкIэ къапщтэмэ, ди унагъуэр псори дыадыгэщ, псоми а бзэр къыдгуроIуэ. Ар зи фIыгъэри ди адэмрэ (и ахърэтыр нэху Алыхьым ищI) ди анэмрэщ. Ахэр ди анэдэлъхубзэмкIэ зэмыпсэлъатэмэ, ар дэ къытIурамылъхьатэмэ, дэри а бзэм и дахагъымрэ и IэфIагъымрэ зыхэтщIэнутэкъым. Ауэ дэ дрипсалъэкIэ, абыкIэ дызэгурыIуэкIэ, Iуэхур зэфIэкIыркъым — уэрамым дызэрыщызэпсалъэр тыркубзэщ, дэтхэнэми адыгэбзэр къыгурыIуэркъыми. Дапхуэдизу дыхуэмейми, а бзэр ди унагъуэм, ди Iыхьлыхэм, ди ныбжьэгъухэм я деж фIэкIа къыщытхуэгъэсэбэпыркъым. Сабийхэр адыгэбзэм щыхурагъаджэу еджапIэ диIатэмэ, дэтхэнэ зыми и анэдэлъхубзэр зригъэщIэну и нэр къыхуикIыу щытамэ, ар къыдэкIуэтей цIыкIухэми яIурылъу къэтэджынут. Ауэ, ди жагъуэ зэрыхъущи, а къезбжэкIахэм ящыщу диIэр, къытхуэнэжар мащIэ дыдэщ.
— Бзэр тэмэму ямыщIэми, Хэкужьым сыкIуэжарэт, зэ закъуэ нэхъ мыхъуми зыщысплъыхьащэрэт, жаIэрэ Тыркум щыпсэу уи ныбжьэгъухэм?
— Ауэ сытми я нэр къыхуикIрэ! Дэтхэнэ зыми и гур мыбыкIэ щыIэу жыпIэ хъунущ, апхуэдизкIэ къэкIуэжыну хуейщи. Хэкужьым зэ щыIауэ нэзыгъэзэжахэм къаIуэтэжхэм щыщIэдэIукIэ, псори яфIэгъэщIэгъуэну, уеблэмэ къытрырагъэзэжурэ жрагъэIэж ялъэгъуахэр. Сэ Къэбэрдейм сыкъэмыкIуэ ипэ си пщIыхьми хэттэкъым иджыпсту си нэгу щIэкIхэр. Нэхъ пасэм гугъут Тыркум укъикIыжу мыбы укъэкIуэжыныр, ар зыхузэфIэкIхэри мащIэ дыдэт, иджыпстукIэ нэхъ тынш хъуащ. Ди унагъуэм щыщу сэ зыращ Хэкур зылъэгъуар, сыкIуэжауэ слъэгъуахэр щажесIэжкIэ, зэрагъэщIэгъуэнур ямыщIэу къызодаIуэ, я псэр Къэбэрдейм нэхъ Iеижу къыхуеIэ мэхъу. Си къуэш нэхъыжьми къэкIуэжыну и гугъэщ.
— Сыщымыуэмэ, Шэрджэсым щыпсэу уи унэкъуэщхэр къызэрыбгъуэтыжрэ куэд щIакъым. Ар дауэрэ зэрыхъуар, Къэбэрдейм узэрыщыIэр къащIэу къыплъыгъуэзауэ ара, хьэмэрэ уэра къэзылъыхъуар?
— Куэдрэ къэслъыхъуа пэтми, ди унэцIэ зезыхьэ згъуэтакъым. Дапхуэдизрэ сыщIэмыупщIами, зыми ямыщIэу, уеблэмэ зэи зэхамыхауэ жаIэрт. Зыгуэр къэзгъуэтыным си гугъэр хэсхыжауэ жыпIэ хъунут, ауэ псоми фIыкIэ яцIыху, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и лэжьакIуэ, филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор КIуэкIуэ Жэмалдин сэрэ дызэпсалъэу дыздэщысым абдеж щыжысIащ сигу къеуэр икIи ди унэцIэр зезыхьэхэр щыпсэуа, иджыпстуи щыпсэу щIыпIэхэр къилъыхъуэн щIидзащ а сыхьэтым. Къэрэшей-Шэрджэсырауэ къихутэри, и цIыхугъэ гуэр щыIэт абыкIи, телефонымкIэ псалъэри жриIащ си Iуэху зыIутыр. ИужькIэ зы тхьэмахуэ хуэдэ дэкIауэ Акъбей лъэпкъым я нэхъыжьыр си деж телефонкIэ къеуащ икIи куэд дэмыкIыуи срагъэблэгъащ Шэрджэсым. ИкъукIэ гуапэу къысIущIахэщ, сызэрагъэлъэпIар псалъэкIэ къысхуэIуэтэжынукъым. МахуитIкIэ сыщыIати, зэрыжаIэщи, «сыдрахьеймэ, сыгъущIэрт, сыкърахьэхмэ, сыщIытэрт». СызэрыгуфIам гъуни нэзи иIэкъым. Сыт хуэдэ гуфIэгъуэт ар, уи унэцIэ зезыхьэ уи лъэпкъэгъухэр апхуэдиз илъэс бжыгъэ дэкIауэ хамэ къэрал укъикIыжауэ къэбгъуэтыжыныр!.
— Исхьэкъ, мис, Хэкужьым укъэкIуэжри абы къыщепщэ жьы къабзэмкIэ убэуащ, и дахагъ псори плъэгъуащ, уи унэкъуэщхэри къэбгъуэтыжащ. Иджы адэкIэ сытхэр уи мурад? УкъэкIуэжыпэну уи гугъэ?
— «Хэкужь» псалъэр зэхэсхамэ, си гур кIэзызу, си лъакъуэхэр щIэщIэущ сызэрыщытар — сэ схуэдэ дэтхэнэ зыри аращ. Пэж дыдэу жысIэнщи, зэи си гугъэнтэкъым мыпхуэдэу си Iуэхухэр хъуну. ИлъэсипщIкIэ узэIэбэкIыжмэ, си пщыхьэпIэми къыхыхьэртэкъым сэ Къэбэрдейм сыщыхьэщIэну, си унэкъуэщхэр Шэрджэсым къызэрыщызгъуэтыжам и гугъу сщIыххэнкъыми. Хэкужьым хуиIэ лъагъуныгъэр нэхъыбэу щызыхэпщIэр абы пэIэщIэу упсэуа е зэман гуэркIэ уежьэу укъэта иужькIэщ. Сэ хамэ къэрал сыкъыщыхъуауэ си хэкужьым сыкъэкIуэжауэ аращ, си нэхъыжьхэм ар къаймыхъулIами, сэ апхуэдэ насып зыхэсщIащ. Еплъ зэрыхъуам: хуэмурэ си щхьэм ахэр къихьат, къызэрихьам хуэдэ дыдэуи зиужьащ а гупсысэхэм.
Хэкужьым къэзгъэзэжыным теухуауэ, дауи, псори хыфIэздзэу Къэбэрдейм сыкъитIысхьэжкIэ зэфIэкIынукъым: си унагъуэри, си благъэхэри, ныбжьэгъухэри, си лэжьыгъэри Тыркум щыIэщ. Псори занщIэу схухыфIэдзэнукъым — абыхэм ящыщ дэтхэнэ зыри сэркIэ лъапIэщ. Ауэ Хэкужьым хузиIэ лъагъуныгъэри куущ, къабзэщ, дахэщ, мыбыкIи зыри сигу щыпыкIыркъым. ИджыпстукIэ зыми си Iуэхур теухуауэ щыткъым, адэкIэ зэрыхъунури сщIэркъым, ауэ зэкIэ, илъэсым зэ фIэкIа нэхъ мыхъуми, Къэбэрдейм сыкъэкIуэжурэ сыщыхьэщIэну си гугъэщ. АдэкIэ зэрыхъунур Алыхьым ещIэ…
— Исхьэкъ, дэнэ лъэныкъуэкIэ бгъазэми, мураду пщIыр Алыхьым къуигъэхъулIэ. Хэкум къыщепщэ жьыр зэрыпфIэкъабзэм хуэдэу уи гур къабзэу, уи псэм зэрыфIэIэфIым ещхьу, узрихьэлIэ дэтхэнэ цIыхуми и псэм фIыкIэ удыхьэрэ гуапэу уабгъэдэту куэдрэ Тхьэм уигъэпсэу!
Епсэлъар ХЬЭРЭДУРЭ Аллэщ.
