ГурыщIэ къабзэхэм я пащтыхь
Балъкъэр усакIуэ телъыджэ Зумакуловэ Танзиля нобэ илъэс 85-рэ ирокъу
Псом япэ ит
Балъкъэр усакIуэ Зумакуловэ Танзиля Iуащхьэмахуэ районым хыхьэ Гирхожан жылэм 1934 гъэм бадзэуэгъуэм и 18-м къыщалъхуащ. Абы и сабиигъуэр зауэ нэужь лъэхъэнэм ирихьэлIати, а зэманым и гугъуехь псори игъэващ. 1940 — 1944 гъэхэм ар щеджащ къуажэм дэт пэщIэдзэ еджапIэм. АдэкIэ щIэныгъэ зэгъэгъуэтыным щыпищар балъкъэр лъэпкъыр здаша Къыргъызращ.
Иджыри школым щIэсу литературэм и къару щигъэунэхуу хуежьащ Танзиля. И япэ усэхэр 1954 гъэм дунейм къытехьащ. Газетхэмрэ журналхэмрэ 1956 гъэм щегъэжьауэ къытохуэ и IэдакъэщIэкIхэр. УрысыбзэкIэ зэрадзэкIахэр «Пионер», «Дон» журналхэм, «Поэты Балкарии», «Голубые ели» усэ тхылъхэм ихуащ.
1959 гъэм къыдэкIащ «Къаяда гюлле» («Цветы на скале») и япэ усэ тхылъыр, усакIуэ бзылъхугъэм и зэфIэкIыр зыгъэлъэгъуар. Абы гурыIуэгъуэ ищIащ куэдкIэ узыщыгугъ хъун усакIуэ хъарзынэ литературэм къызэрыщыунэхуар. 1961 гъэм Зумакуловэр хагъэхьащ СССР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм. 1968 гъэм абы Литературэ курс нэхъыщхьэ Москва къыщиухащ. И усэхэр куэду дунейм къытехьэу хуежьащ, ди къэралым щыпсэу лъэпкъ зыбжанэм я бзэхэмкIэ зэрадзэкI хъуащ. 1970 гъэм «Тау аяз» («Прохлада гор», 1967), «Чирахтан» («Светильник», 1969) и тхылъхэм къыпэкIуэу Танзиля къыхуагъэфэщащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и литературэ саугъэтыр. Абы и усыгъэм къэралпсо литературэм нэрылъагъуу увыпIэ щхьэхуэ щеубыд.
Горький М. и цIэр зезыхьэрыр Къэрал саугъэтыр 1977 гъэм къыхуагъэфэщащ (1974 гъэм къыдэкIа «Сокровенность» тхылъым папщIэ). 1982 гъэм КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и унафэкIэ абы къыфIащащ «Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ» цIэ лъапIэр. ИлъэситI дэкIри, лъэпкъ щэнхабзэм и зыужьыныгъэм хуищI хэлъхьэныгъэм къыпэкIуащ Лъэпкъ зэныбжьэгъуныгъэм и орденыр. 1994 гъэм ар Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и цIыхубэ усакIуэ хъуащ, а гъэ дыдэм Чувашием и литературэ саугъэтри къратащ. Зэман зэмылIэужьыгъуэхэм Зумакуловэ Танзиля и зэфIэ- кIыр къалъытащ РСФСР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым, Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м, ВЛКСМ-м и ЦК-м, РСФСР-м, СССР-м и республикэ, хэгъэгу зыбжанэм я фIыщIэ, щIыхь тхылъхэмкIэ.
1957 гъэм щыщIэдзауэ бзылъхугъэр жыджэру хэтщ ди республикэми къэрал-ми я жылагъуэ лэжьыгъэм. Мызэ-мытIэу ар хахащ Налшык къалэ советым и депутату. УсакIуэр хэтащ СССР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и ревизионнэ комиссэм, РСФСР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и правленэм, КъБР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и правленэм и президиу-мым, ТхакIуэ зэгухьэныгъэхэм я дунейпсо IуэхущIапIэм и исполкомым.
Танзиля и усэ тхылъу 30-м щIигъу дунейм къытехьащ. Абыхэм ящыщщ «Тауланы жыры» («Песня гор». 1962), «Дым очага» (1965), «Радуга над домами» (1968), «Молчание» (1972), «Сокровенность» (1974), «Весна в горах» (1982), «Тхыгъэ къыхэхахэр» тхылъитIу (1994), нэгъуэщIхэри. Зумакуловэм и гуащIэм гулъытэ щыхуащIыр ди республикэм, къэралым и закъуэкъым, атIэ нэгъуэщI щIыпIэ куэдми абы и IэдакъэщIэкIхэр къыщащIэ. Усыгъэр къызэригъэIурыщIам тепщIыхьу ар ябгъэдэбгъэувэ хъунущ Гамзатов Расул, КIыщокъуэ Алим, Кулиев Къайсын сымэ.
Танзиля и гуащIэр къыщежьэр, абы и къигъэхъуапIэр лъэпкъ лирикэрщ, цIыхубэм къигъэщIа Iущыгъэхэрщ. «Си дежкIэ лъэпкъ IуэрыIуатэр лъапIэ дыдэщ, зэрыжаIэу, си анэм и быдзышэм щIыгъуу къыспкърыхьащи, си лэжьыгъэм абы мыхьэнэшхуэ щиIэщ», — жеIэ Танзиля.
Зумакуловэр зи IэдакъэщIэкIхэр тхауэ дунейм къытехьа, газетхэм, журналхэм традза япэ балъкъэр усакIуэ бзылъхугъэщ. Абы ипэкIэ псэуахэм яуса уэрэдхэр зы жьэм жьэдэкIым адрейм жьэдыхьэу къекIуэкIауэ аращ. Танзиля и «Горские поэтессы» усэм къыхощ ар зэригуныкъуэгъуэшхуэр, япэу ущытыным жэуаплыныгъэу пылъыр къызэрыгурыIуэри жеIэ.
Зумакуловэ Танзиля и гъащIэр къыгуэхыпIэ имыIэу епхащ къызыхэкIа и лъэпкъым. Абы и гъусэу бзылъхугъэм ишэчащ гугъехь куэд, къыщалъхуа щIыналъэм пэIэщIэу илъэс 13-кIэ псэун хуей хъуащ. 1957 гъэм и лъэпкъым и гъусэу къигъэзэжа иужь, балъкъэрхэм гуапэу къахущыта къыргъыз щIыналъэм и цIыхухэм и усэ сатырхэмкIэ гуапэу захуигъэзэгъащ.
КъызэрыгуэкI цIыхум и гъащIэр, дыкъэзыухъуреихь дунейр, цIыхур а дунейм зэрыхущытыр — ахэращ Танзиля и гуащIэм щигъэнэхъапэр. КъыкIэлъокIуэ езы цIыхухэм я зэхущытыкIэр, къыщалъхуа щIыналъэм, лъахэм хуаIэ фIылъагъуныгъэр къэгъэлъэгъуэныр. А гурыщIэхэм я зэхэлъыкIэр къитIэщIкIэрэ езым и еплъыкIэ щхьэхуэм дыщегъэгъуазэ, апхуэдэуи ахэр тхъумэн зэрыхуейм дыщIепIыкI. Лъагъуныгъэм увыпIэ щхьэхуэ хухех усакIуэ бзылъхугъэм икIи и щхьэр течауэ а гурыщIэ дахэм и гугъу ещI.
Лъэпкъым и гуфIэгъуэри гузэвэгъуэри, ехъулIэныгъэри гугъуехьри, къанэ щымыIэу дэзыгуэш бзылъхугъэ усакIуэм и дежкIэ псом нэхърэ нэхъапэр къэзылъхуахэм, къызыхэкIам хуэпэжынырщ. Абы и усэхэр гъащIэм и пэжыр къэзыгъэлъагъуэ защIэщ, фIым ущагъэгугърэ гугъапIэ дахэхэр къуату.
ИСТЭПАН Залинэ.
Насып къозыт хуитыныгъэ
Балъкъэрым и усакIуэ нэхъыфIхэм я гупсысэр, я цIыхугъэр, я образхэр къызыхахар я лъэпкъым и IуэрыIуатэрщ. Образ щIэщыгъуэхэр, гухэлъ узыIэпызышэхэр я нэщэнэщ Зумакуловэ Танзиля и тхыгъэхэми. Абы и усэхэр бзэ куэдкIэ зэрадзэкIащ. Иджы ар хабжэ лъэпкъ куэду зэхэт совет усыгъэм и усакIуэ нэхъ Iэзэ дыдэхэм. Мы сатырхэр зейр Зумакуловэрщ:
Къэзылэжьым тхэну
хуитыныгъэ
ХураIэт и щIыхьыр и усыгъэм.
КIэщIрэ Iущыгъэ хэлъу жиIащ. Ар и щыхьэтщ Танзиля гурыщIэ куукIэ усэну зэрыхущIэкъум. Зумакуловэр Iуэхум ткIийуэ бгъэдэт усакIуэщ. Аращ къызыхэкIри напэ иIэу, пэжыгъэ хэлъу, жьэнахуэу щытыныр. Апхуэдэ фIэщхъуныгъэншэу усакIуэшхуэ ухъуфынукъым. ИкIи егъэлеиныгъэ лъэпкъ хэмылъу жытIэфынущ Танзиля тхэну иIэ хуитыныгъэмкIэ зэрынасыпыфIэр.
НэщIэбжьэ куэд зылъэгъуа, ауэ и тхыдэм щыщу нэхъ лъэхъэнэ хьэлъэ дыдэм къела, гугъапIэфIхэр имыгъэкIуэдурэ уэрэд гъуэзэджэхэр зэхэзылъхьа балъкъэр лъэпкъыр иригушхуэ хъунущ Зумакуловэ Танзиля хуэдэ усакIуэ къызэрыхэкIам.
Бахъсэныщхьэ и къыр зэхуакухэм дэс Гирхожан къуажэ цIыкIум удэзышэ мывалъэ лъагъуэхэм къыщызыжыхьа хъыджэбз цIыкIур усыгъэр фIыуэ зылъагъу псоми къацIыхуа усакIуэшхуэ хъуащ.
IуэрыIуатэ усыгъэм и сатыр телъыджэхэр къэзыгъэщIа балъкъэр цIыхубз Iэджи къэзыцIыху щIагъуэ щымыIэу ехыжащ дунейм. АтIэми, нобэ дызыгъэгуфIэ, ди нэпсхэр къезыгъакIуэ сатыр-хэр гум къыщешыкъылIэкIэ фIыщIэ зыхуэтщIыр ахэращ, а сатырхэр дунейм къытхутезынахэрщ.
Зумакуловэ Танзиля дуней псом къыщацIыхуа япэ балъкъэр цIыхубз усакIуэщ. Аращ дэ абы гулъытэ хэха щIыхуэтщIри. Урысей Федерацэм и лъэпкъхэм я цIыхубз усакIуэхэм ящыщу Горький М. и цIэкIэ щыIэ Къэрал саугъэтыр япэ дыдэу зратар Зумакуловэ Танзилящ. А саугъэтышхуэр къыщыхуагъэфэщам, Танзиля и усэхэр фIыуэ зылъагъу тхылъеджэхэм яIа гуфIэгъуэр щIэншэщ. Си гугъэщ, усакIуэм ущытепсэлъыхь-кIэ, ар къыщалъхуа, къыщыхъуа, и творчествэр къыщежьа щIы- пIэми и гугъу щIын хуейуэ. УсакIуэм зэрызыхищIэм хуэдэу зыми зыхищIэфынукъым щалъхуа щIыналъэм и теплъэр, а щIыналъэм и бзэр абы къызэрыгурыIуэм хуэдэу нэгъуэщIхэм къагурыIуэфынукъым. Аращ лIэщIыгъуэ Iэджэ щIауэ къызэрекIуэ-кIыр. Апхуэдэущ зэрыщытар Гёте, Пушкин, Мечиев Кязим сыми. Аращ зэрыщытын хуейри.
ЖысIэфынущ Танзиля бгыхэм, къурш гъуэгухэм, жыгхэм, щхьэмыжхэм, сэхуранхэм, мывэхэм я бзэр къыгурыIуэу. Пэжщ, къыгуроIуэ абыхэм я бзэр. Ар — усакIуэщ. Мы иджыпсту жысIахэм щыхьэт тохъуэ Танзиля и усэхэр. Абыхэм нэхъ щыхьэтыфIи къэгъуэтыгъуейщ, сыту жыпIэмэ, усэм фэрыщIагъ хэплъхьэфынукъым, «усакIуэр зэрыпсалъэр зэрыбауэм хуэдэ дыдэущ». Дыгъэ бзийхэр зытелыдыкI къурш щыгухэр — Iуащхьэмахуэ, Ушбэ, Шхельдэ — щIыуэпсым телъыджащэрэ гъуэзэджэу къигъэщIахэр япэ дыдэу зылъагъухэм жаIэ хабзэщ, мы щIыналъэм укъыщалъхуамэ, ущыпсэумэ, усакIуэ умыхъункIэ Iэмал имыIэу. Си гугъэщ а лъахэм къыщалъхуар икIи къызэрыгуэкIыу, икIи усакIуэшхуэу щытыфыну. Апхуэдэ щIыналъэм и усакIуэу щытын насыпыр куэдым къаритыркъым. Ауэ щыхъукIэ, Танзиля и насып тIуащIэу къикIащ. Мечиев Кязим къытхуигъэна уэсятым хуэпэжу, Зумакуловэм етх: «Абы и уасэр сыт хуэдизми, пэжыныгъэщ сызыхуейр». А псалъэхэр ткIий къудейкъым, атIэ жэуаплыныгъэшхуи зыхэлъщ. Къалэнышхуэ икIи гугъу дыдэ зыхуегъэувыж усакIуэм, усакIуэ къалэныр зэи тыншу щымытами. Сэ сыт щыгъуи сигу ирихьу щытащ, ноби ирохь Танзиля усыгъэм, усакIуэ IэщIагъэм зэрыхущыт щIыкIэр. Шэч хэмылъу, Зумакуловэр щеджар езым и пэкIэ щыIа балъкъэр бзылъхугъэ нэхъыжьхэм я деж и закъуэкъым, атIэ дерсышхуэ хуэхъуащ урыс, дунейпсо усакIуэ нэхъ ин дыдэхэм я IэрыкIхэри.
Сэ балъкъэр Музэр зэрыткIийр жысIакIэщ. Ди литературэм и апхуэдэ щытыкIэ щхьэхуэр епхащ дыщалъхуа щIыналъэм и щытыкIэм, балъкъэр лъэпкъым къызэринэкIа гъуэгуанэ хьэлъэм. Ди Усыгъэм цIыхухэр хуригъаджэу щытащ, ноби хурегъаджэ, хуегъасэ бэшэчыныгъэм, гъащIэр фIыуэ лъагъуным, лIыгъэм, лэжьыгъэм. Балъкъэр Музэр езы балъкъэр цIыхубзхэм, ди анэхэм, гуапагъэ тхэлърэ гъащIэ ткIийм дыпэщIэтыфу дызыгъэсахэм, ещхьщ. Ди лъагъуныгъэшхуэмрэ зихуэдэ щымыIэ ди бэшэчыныгъэмрэ зи фIыщIэр ахэращ. Бзылъхугъэ усакIуэм и творчествэм щызэхэухуэнащ ди адэжь щIыналъэ телъыджэм и плъыфэ зэмылIэужьыгъуэхэр — нэхъыщхьэ дыдэращи, балъкъэр лъэпкъым и хьэл нэхъыфIхэр. Си гуапэу къыхэзгъэщынут балъкъэр цIыхубз усакIуэ Зумакуловэ Танзиля и плIэм дилъхьэжа къалэн хьэлъэр щIыхь пылъу, игъащIэ лъандэрэ дэтхэнэ усакIуэми и натIэм къызэрыритхам хуэдэу, зэрихьыр. Утхэну хуитыныгъэ уиIэн насыпыр къозытыр зэчийрщ. А насыпыр зритахэм ящыщщ Зумакуловэ Танзиля.
КУЛИЕВ Къайсын. 1983
ТхакIуэ цIэрыIуэхэм къыхужаIахэр
Зумакуловэ Танзиля и усэхэр гъынанэу тхьэусыхэркъым, фэрыщIуи нэжэгужэну хэткъым. Усэ гъуэзэджэхэщ — гум дыхьэу. Апхуэдэ гурыщIэ усэм хэзылъхьэфынур гуапагъэкIэ гъэнщIа зэчиишхуэ зиIэрщ…
КУГУЛЬТИНОВ Давид.
Танзиля сэ фIыуэ соцIыху. Ар тыркубзэкIэ тхэуэ дунейм тетхэм я нэхъыфIхэм ящыщ зыщ. Ди Азие Курытыр къапщтэмэ, цIыхубзхэм ящыщу поэзием къыщыблэ вагъуэ нэхъ ин дыдэр Зульфиящ. Кавказым ехьэлIауэ къапщтэмэ — апхуэдэ вагъуэу къэплъытэ хъунур Зумакуловэ Танзилящ.
АЙТМАТОВ Чингиз.
Зумакуловэ Танзиля гупсысэшхуэ зиIэ усакIуэ гу щабэщ. Абы хулъокI псалъэкIэ дэтхэнэ зы цIыхуми и гум дыхьэну.
ОШАНИН Лев .
Зи гурыщIэмкIэ, зи гупсысэм и кууагъымкIэ хьэрэмыгъэншэу узыгъэпIейтеиф лирик Iэзэщ Зумакуловэ Танзиля.
ДОРИЗО Николай.
И фIагъкIэ къапщтэмэ, Зумакуловэ Танзиля и творчествэр зыбгъэдэгъэувапхъэр Твардовский Александр, Гамзатов Расул, Кугультинов Давид, Мустай Карим, КIыщокъуэ Алим, Исаковский Михаил, Межелайтис Эдуардас, Смеляков Ярослав, Тычинэ Паблэ, Бровкэ Петрус, Кулиев Къайсын, Марцинкявичюс Юстинас, Бажан Миколэ, Зульфия сымэ хуэдэ усакIуэ гъуэзэджэхэу дунейпсо литературэр зэрыгушхуэхэрщ.
БАРУЗДИН Сергей.
Зумакуловэ Танзиля
Си щIылъэ, фIыуэ узолъагъу
Мо уэшхыр и щхьэ зэрыхуит!
Къыщошх, хуейм, къуршым,
Хуеймэ — тафэм.
Ар къошх, хуейм, махуэ,
Хуейм — махуитI…
Аращ укъыщалъхуамэ уафэм!
Бэлыхь щIым къыщалъхуахэр хэтщ.
Мес, псыежэхым, дэтщи нэпкъым,
И гъащIэр ехь хузауэ и пкъыр,
Лъэпощхьэпохэри и куэдщ:
Зэм къыпоувыр къыр мывэжьыр,
Зэм къыпогъуэлъыр жыг къэуар.
Зым къыпежыхь, зым здрехьэжьэ…
Ещхьщ цIыхуми и псэукIэм ар.
Си плъапIэм, семыхьауэ гугъу,
ЛъэIэскъым зэи си Iэр. Ауэ,
НэгъуэщI тыншыпIэ сыхуэмейуэ,
Си щIылъэ, фIыуэ узолъагъу!
* * *
ЩымыIэ игъащIэм сэ пэжым пэсщIа.
ИтIани зэгуэрым мыращ къысщыщIар:
…Сыдэтт сыкIуэжауэ ди къуажэм
а махуэм.
Уэрамым зы лIыжь сыщыхуозэ
тIэкIу сцIыхуу.
Сэлам абы щесхым, гупсэхуу сеплъат —
Гъэшат а тхьэмыщкIэр,
и нэкIури зэлъат.
ЛIыжь кхъахэм арыххэу
сэ пцIы хузоупс:
— Бэлыхьу зыпIыгъщ
уэ иджыри, бгырыс!
НэгъуэщI зы хэлъакъым.
Къохъуж ар щIэрыпс —
И башыр къеIыхи, ухуейм, шым гъэшэс! —
ИIыгъщ и бгыр захуэу,
иIыгъщ и щхьэр лъагэу…
И гъуэгу техьэжащ, плъэуэ япэкIэ пагэу.
…Зымахуи апхуэдэ лIыжь
гуэр сыхуэзат.
И теплъэм абыи бэлыхь сыхидзат.
Зи гъащIэр сфIэхьэлъэу
мо сигу зыщIэгъуам
СымыщIэт сэ пэжкIэ сещын
хуей щIэхъуар.
Арати къысхуищIу и гугъу
абы жьыгъэм,
ЖызоIэ:
— Хэмылъ, тхьэ, а Iуэхум гуфIэгъуэ.
Ди ныбжьхэр хокIуатэ, ди узхэр мэятэ…
Зихузу-зипIыту тIэкIу щотри еплъыхыу,
Солъагъур: тхьэмыщкIэм
мэункIыфIыр и нитIыр.
Йожьэж и лъакъуитIыр
ерагъкIэ зэблихыу…
ЩымыIэ игъащIэм сэ пэжым пэсщIа.
ИтIани зымахуэ аращ къысщыщIар.
* * *
Ди куэдкъэ Iэзэхэр шэч щIынкIэ,
Къытхэткъэ зыри зи фIэщ мыхъу?!
Ерыщхэм «пцIы къыщIэгъэщынкIэ»
ИгъащIэм срагъэхьт сэ гугъу.
СыцIыкIуу зэ сыкIуат хадапщIэ,
ЦIыхуитIым ямыщIэныр сщIат.
Балигъхэм къызжаIат сэ: «ДощIэ
Уи закъуэ ар зэрумыпщIар»…
Сыухуэнт сэ си щхьэц кIыхьхэр пIащэу,
Къыздеджэ цIыкIухэм Iуэху сыкъащIт.
«Уи щхьэцым хамэ щхьэци пощIэ!» —
Къызэщэхэу, си гур сфIыхагъэщIт.
Сыпыхьэу сэ абы я пащхьэ
ЩыстIатэрт си щхьэц ухуэнар.
Модрейхэр, зэхуащIыжу нащхьэ,
Дыхьэшххэрт — арат зыхуеяр?..
ПасэIуэу сщIэртэкъым сыхъуами
Балигъ — си нэкIущхьитIыр тхъуэплът.
Гъунэгъухэр гъумэтIымэрт: «Гъуамэ!
Зыхелъхьэ махуэ къэс сэхусэплъ».
Ди пщIантIэ сыкъыдэлъэдэжти,
КъизгъэкIыу «пэжкъым
ар — фыкъеплъ!»,
Си напэр стхьэщIырт сэ, сIуэтыжу, —
Нэхъ Iейуэ нэкIущхьитIыр къэплът…
СцIыху гуэрхэм усэ сакъыхуеджэрт.
КъызжаIэрт: «Дэгъуэ дыдэ хъуащ».
ИужькIэ ахэр къысхущIэджэрт:
«Тхьэм ещIэ къызыфIидыгъуар».
…БлэкIащ илъэсхэр. Си щIыбагъкIэ
Иджы щыжаIэу зэхэзмых:
«Щхьэц лей, хидзауэ мащIэу тхъугъэ,
Абы нэгъуэщIым къреIых.
СэхусэплъкIэ ещI и нэкIур фагъуэ,
IэмалкIэ зэрегъалъэ ар…».
Дахащэу си щIалэгъуэ! ПщIыгъуу
Бзэха-тIэ къысхуапсэлъу хъуар?
Насыпу срикъунт сэ нобэ:
Жагъуэгъухэм къысщыхуэу я ней,
СиIэжу сиIа теплъэр япэм,
Сытетыжыну тIэкIу дунейм;
КъэзгъэщIу усэ телъыджащэ,
Щыхъуну зэIэпах щIым ар! —
Зыгуэрхэр къеджэрэ, чэнджащэу:
«Арауэ пIэрэ мыр зытхар?»
* * *
Хьэдагъэншэу зыдахын и хьэдэр
Иремыхъу и пщIантIэр си бий дыдэм…
Нобэ лIати ди гъунэгъу лIыжь гуэр,
Зыми игъеижыртэкъым ар.
ЗимыIэжым зы Iыхьлыи благъи
Сыхуопыхьэ, жылэм сыкъалъагъуу…
— Сыт делагъэ! — щыIэщ зыгъэщIагъуэ, —
Уэ уэрэдщ, ахъу нэпскъым
уи IэщIагъэр…
Гуауэм къыщIимыхум зи нэм нэпс,
Хуэусыну, жыфIэт, уэрэд нэс?
* * *
— Сытым, гуауэ, сэ укъысхуихьа уэ,
Щхьэ си жьэгум укъыдэбжьэхъуа?
— Фи бжэIупэм арт сыныIухьауэ,
ЗанщIэу къыIупхащ унэбжэр уэ.
— ЖыIэт, хъунум, гуфIэгъуэ, уэ дауэ
Си жьэгу хуабэр къызэрубгынар?
— Уи унэбжэ хуIупхар уэ гуауэм
ИгъэузэщIыкIауэ къэбгъэнат…
ЗэзыдзэкIар БИЦУ Анатолэщ.
ГурыщIэ налкъутналмэсхэм я усыгъэ
Тхэну хуитыныгъэ къызыхуэхьым
Сытым щыгъуи иреин и щIыхьыр.
Мы сатырхэр зи IэдакъэщIэкIыр Горький М. и цIэкIэ щыIэ Къэрал саугъэтым и лауреат, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ Зумакуловэ Танзилящ.
1934 гъэм шыщхьэуIум и 18-м Гирхожан балъкъэр къуажэ цIыкIум щыпсэу зэщхьэгъусэхэу Мэрямрэ Мустэфарэ я унагъуэм хъыджэбз цIыкIу къихъуащ. Пэжу, ахэр зыпэплъар щIалэ цIыкIут. Къуажэм я бынжэпыупщI фызыжьым, бгырысхэм я нэщэнэ куэд ищIэрти, жиIащ фо кхъуэщын къахьыну. Фызыжьым фор жэз тасым ирикIэри, хуэсакъыпэурэ сабийр лъакъуэкIэ абы хигъэуващ. ИтIанэ псоми зэхахын хуэдэу жиIащ: «Алыхьым къывитым фыщыгуфIыкI. ИтIанэ фи мурад, гуращэ псори къывэхъулIэнщ. Мы сабий цIыкIум сэ фIызощ Танзиля. Мы цIыкIур унагъуэр, Зумакуловхэ я лъэпкъыр, зэрыщыту Кавказыр зэрыгушхуэн цIыху хъунущ!» КъалъхуагъащIэм иращIэкIа дауэдапщэхэр зэфIэкIа нэужь, фызыжь тхьэгурымагъуэм жиIащ дяпэкIэ унагъуэм къралъхуэнухэр щIалэ цIыкIуу зэрыщытынур икIи, тIэкIу дигъэкIри, къыщIигъужащ: «Сыту жыпIэмэ, мы къэхъугъэщIэ телъыджэм тэмэму, фыщыгуфIыкIыу фыпежьащи». Абы щыгъуэ бгырыс фызыжьым и псалъэхэм мыхьэнэ иратакъым. АтIэми, псори зэрыхъуар фызыжьым зэрыжиIам хуэдэурэщ…
Мыжурэпэрэ псалъэкIэ Совет властыр щIыпIэхэм щагъэуву щыщыта а зэман жыжьэм цIыху жьакIуэм, шэчыншэу, пщIэшхуэ хуащIырт. Зумакуловэм и адэм, пщэдджыжь гуэрым район активым къызэрыщыпсэлъэнум зыхуигъэхьэзырти, и Iэхэр ищIурэ пэш зэвыр къызэхикIухьырт. ИлъэсиплI зи ныбжь Танзиля цIыкIу щыму и адэм кIэлъыплъырт. Мустэфа, и пхъум гу лъимытэххэу, тIэкIу бэуэну пырхъуэмкIэ щIэкIащ. Абдежым адэм къызэхихащ и пхъум и макъ жьгъырур. Адэр дэкIа и гугъэу, хъыджэбз цIыкIур зыгуэрым епсалъэрт, зыгуэрхэр гуригъаIуэу. Пхъум жиIэхэм щедаIуэм, адэр къэуIэбжьащ: Танзиля къыжиIэжыр адэм и псалъэхэрт. Адэм Мэрям къриджэри, тIури хъыджэбз цIыкIум елъэIуащ иджыпсту жиIахэм иджыри зэ къытригъэзэжыну. Хъыджэбз цIыкIум, и Iэхэр ищIурэ, зэми гъуджэм къыбгъэдэувыIэурэ, адэм и псалъэхэр къыжиIэжащ. Апхуэдэу адэ-анэм япэ дыдэу гу лъатащ я пхъур къызэрыгуэкIыу зэрыщымытым. ИужькIэ а хъыджэбз цIыкIур Къэбэрдей-Балъкъэрми ди къэралышхуэми цIэрыIуэ щыхъуащ.
Псалъэ купщIафIэр уахътыншэщ, сыту жыпIэмэ, ар дунейм илъэс мин бжыгъэкIэ щапсыхьащи. А псалъэр балъкъэр-къэрэшеибзэм щыпащтыхь Зумакуловэ Танзиля щыжиIэм деж, щIэрыщIэу къопсэужри, и нэхур дэнэкIи щызэбгрихыу дуней псом щызолъатэ, гурыщIэ къабзэхэр Тхьэм и IэмыркIэ тхылъеджэм игу лъащIэм нихьэсу.
БЕППАЕВ МутIалип.
Зи сатырхэр щIэщыгъуэ
ЛIэщIыгъуэ плIанэкIэ узэIэбэкIыжмэ, Зумакуловэ Танзиля и усэхэм япэ дыдэу сыкъыщеджам, сыпэмыплъауэ щIэщыгъуэ куэд къахэзгъуэтащ. Усэхэм узыIэпашэрти, зэкIэлъхьэужьу сыкъеджэу щIэздзащ. ГурыщIэ дэрэжэгъуэм сыкъызэщIиIэтауэ, къызгурыIуащ балъкъэр къуршхэм я куэщIым усакIуэщIэ къызэритэджыкIар. А гурыщIэхэмкIэ сыдэгуэшащ Зумакуловэм и лъэпкъэгъу, куэд щIауэ си ныбжьэгъу Кулиев Къайсын. Си ныбжьэгъум жиIащ, пэж дыдэуи, балъкъэр усыгъэр куэдкIэ Зумакуловэм зэрыщыгугъыр. Абы лъандэрэ Танзиля соцIыху и тхылъ гъуэзэджэхэмкIэ. Нобэр къыздэсми фIыуэ солъагъу Танзиля и зэчий нэхур. Абы и усэхэм удахьэх пэжыгъэкIэ, жьэнахуагъэкIэ. И тхылъхэм я лIыхъужьхэр къыпхуэцIыхунущ езы усакIуэм и усэ хъэтIымкIэ, и гупсысэхэр къызэриIуатэ образхэмкIэ къыпхуэщIэнущ ар къызыхэкIа лъэпкъыр, щыпсэу щIыпIэр. УсакIуэм и дунейм къызэщIеубыдэ щIым телъыджэу, гъуэзэджэу тет псори.
Танзиля и поэзиер Мечиев Кязим, Кулиев Къайсын сымэ я усыгъэм пызыщэщ, бэлыхь куэд зыгъэва балъкъэр лъэпкъым и псэмрэ и хьэл-щэнхэмрэ къэзыгъэнаIуэщ. А бэлыхьхэр езым Танзиляи игъэващ и сабиигъуэм къыщыщIэдзауэ. Сыту жыпIэмэ, ар зи пхъур залымыгъэкIэ хэкур зрагъэбгына лъэпкъырт.
Илъэс пщыкIущкIэ хамэ щIыналъэм щыпсэуа нэужь, Танзиля и хэкум къигъэзэжащ и псэм хуэдэ Балъкъэрым пэIэ- щIэу итха усэхэр иIыгъыу: «Алыхьышхуэ! Сызэхэх! Соунэхъужыр!.. Сыкъегъэл, си хэку сыгъэгъэзэжи! Си нэ къокI ди бгыжь-хэм саIуплъэну! Къуршхэм къыщыкI удз-хэм ба хуэсщIыну!..»
Блок Александр и гупсысэкIэ къэсIуэтэнщи, усакIуэм иIэн хуейр къулыкъукъым, атIэ гъащIэщ. Танзиля иIэщ гъащIэ, и лъэпкъым и гъащIэм хэухуэнауэ, а лъэпкъым и тхыдэм щыхьэт техъуэрэ пищэу. И лъэпкъым къытехьа лейм игъэгубжьу, абы гужьгъэжь иIэнкIи хъунт, ауэ лейм и жэуапу къызыкъуихар гужьгъэжькъым, атIэ гуапагъэрэ лIыхъужьыгъэрэщ, сыту жыпIэмэ, усыгъэ нэсым хэлъ хабзэр лIыхъужьыгъэрэ гуапагъэрэщи.
ЗагъэщIэрэщIэну Iэпщэм иралъхьэ Iэпщэхъуми, тхьэкIумэм иралъхьа тхьэгъуми талант нэсым зыри халъхьэфынукъым икIи хахыфынукъым. Танзиля нэхъыбэу зыгъэщIэращIэр гупсысэ куухэр зыхэлъ и усыгъэрщ, гуапагъэм хуиIэ лъагъуныгъэрщ. Къытезгъэзэжынщи, цIыхухъу уардэхэмрэ бзылъхугъэ телъыджэхэмрэ я лъахэ Кавказым щопсэу усакIуэ гъуэзэджэ Зумаку-ловэ Танзиля. Сыпоплъэ абы и усэщIэхэм.
ГАМЗАТОВ Расул,
Дагъыстэным и цIыхубэ усакIуэ.
1999гъэ
Кулиев Къайсын и унэм къеблэгъащ Зумакуловэ Танзилярэ Тхьэгъэзит Зуберрэ.1963 гъэ
И дэлъхухэр и гъусэу. 1979 гъэ
