Лъэпкъым и набдзэ, гупсысакIуэ лъэщ
УсакIуэ, тхакIуэ цIэрыIуэ, публицист Къуиикъуэ Налбий къызэралъхурэ илъэс 75-рэ ирокъу
Адыгэ усакIуэ, прозаик, драматург, публицист, жылагъуэ лэжьакIуэ цIэрыIуэ Къуиикъуэ Налбий Инус и къуэр Адыгэ Республикэм и Теучэж районым хыхьэ Къунчыкъухьэблэ къуажэм 1938 гъэм бадзэуэгъуэм и 20-м къыщалъхуащ. 1957 гъэм Адыгей къэрал пединститутым щIэтIысхьащ. ЕджапIэр къыщиуха 1962 гъэм щыщIэдзауэ 1978 гъэ пщIондэ «Социалистическэ Адыгей» газетым корректору, корреспонденту щылэжьащ. 1978 — 1991 гъэхэм щIыпIэ радиом адыгэбзэмкIэ и къудамэм и унафэщIу, 1991 — 1993 гъэм «Гъуазэ» газетым и редактор нэхъыщхьэу щытащ. 1993 — 1997 гъэхэм Адыгэ Республикэм и радиом и унафэщIу лэжьащ. 1997 гъэм республикэм и тхылъ тедзапIэм и редактор нэхъыщхьэ, АР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэ къалэнхэр зэдигъэзэщIащ.
Налбий и Iэдакъэм къыщIэкIащ усэхэр, поэмэхэр, пьесэхэр, рассказхэр, повестхэр, шыпсэхэр, «Адыгэ хабзэ» тхылъыр. Къуиикъуэр адыгэбзэм и диалектитIымкIи урысыбзэкIи тхэуэ щытащ. УрысыбзэкIэ дунейм къытехьа и тхылъхэм ящыщщ «Танец надежды» (1979 гъэ), «Светлый друг» (1982 гъэ), «Звезда близка» (1984 гъэ), «Продрогшая вишня» зыфIищахэр. И тхыгъэ щхьэхуэхэр Къэбэрдей-Балъкъэр, Къэрэшей-Шэрджэс республикэхэм, Тбилиси, Урысейм и къалэ зэмылIэужьыгъуэхэм, хамэ къэралхэм щыщу Болгарием, Тыркум, Сирием, Израилым къыщыдэкI газетхэмрэ журналхэмрэ къытехуащ. Шекспир Уильям и «Укрощение строптивой», Гольдони Карло и «Хозяйка трактира», Мольер Жан-Батист и «Тартюф», Гоголь Николай и «Ревизор», Чехов Антон и «Иванов» тхыгъэхэр, куржы, чех, нэмыцэ усакIуэхэм я усэ щхьэхуэхэр адыгэбзэм къригъэзэгъащ. Гуащэ театрым папщIэ пьесэхэр адыгэбзэкIи урысыбзэкIи и Iэдакъэ къыщIэкIащ. Къыхэгъэщыпхъэщ, Испанием щекIуэкIа кинофестивалым и саугъэт нэхъыщхьэр зылъагъэса «Сумерки надежд» япэ адыгэ художественнэ фильмым и сценарийр Къуиикъуэ Налбий зэритхар, гъуазджэмрэ щэнхабзэмрэ и лэжьакIуэ пажэхэм теухуа теленэтынхэр зэригъэхьэзырар.
Къуиикъуэ Налбий СССР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм 1974 гъэм хыхьащ. УсакIуэм и гуащIэр къалъытэри, «Адыгэ Республикэм гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэр къыфIащащ, Адыгейм и Къэрал, Къандур Иззэт и цIэкIэ ягъэува дунейпсо саугъэтхэм я лауреат хъуащ.
И ныбжьыр илъэс 70-м иту, 2007 гъэм Къуиикъуэ Налбий дунейм ехыжащ. ТхакIуэр Мейкъуапэ къалэм щыщIалъхьэжащ.
Адыгэу укъэнэну тыншкъым
УсакIуэ, прозаик, драматург, гупсысакIуэ Къуиикъуэ Налбий дунейм зэрехыжрэ илъэситху ирокъу.
Зэманыр псынщIэу макIуэ, ауэ адыгэ лъэпкъым и къуэ нэхъыфIхэм ящыщ Налбий и цIэр тщыгъупщэркъым. Ди къэралми адыгэ щыпсэу нэгъуэщI щIыналъэхэми щыцIэрыIуэт ар.
ГъащIэ къэзыгъэщIа сэ къэскIуа гъуэгуанэм куэдым сащыхуэзащ. Языныкъуэхэр ныбжьэгъу схуэхъуащ, адрейхэр спэIэщIэ хъуащ, гуми къемыуэу. Къуиикъуэ Налбий къызэрысцIыхуар насыпышхуэу къызолъытэ. Зи псалъэмрэ зи IуэхущIафэмрэ зэтехуэ цIыху иджыри дунейм зэрытетыр аращ быдэу си фIэщ зыщIар.
Журналист, усакIуэ, прозаик, драматург… Сытым абы и гур нэхъ хуэгъэзат? Абы и жэуапри хьэзырщ. А псори зэуэ Налбий хэухуэнат, зыр зым дигъэIэпыкъуу. Ар цIыху тыншт, къызэрыгуэкIт, псэлъэгъу бэлыхьт. ТхакIуэр уэрамхэм къыщацIыхурт. Налбий къэзыцIыху дэтхэнэри къыбгъэдыхьэурэ сэлам кърахырт, къепсалъэрт. Абы и лъэпкъыр фIыуэ илъагъурт, езыри фIыуэ къалъагъурт, пщIэшхуэ къыхуащIырт. ГъащIэм хилъагъуэ мыхъумыщIагъэхэм щытепсэлъыхькIэ къыпэрыуэну зыми къыщIрамыкури арат.
Къуиикъуэ Налбий лъэпкъым и напэщ. Адыгэм фIыщIэ хуэфащэщ апхуэдэ цIыху зэригъэсам папщIэ. Ар дунейм щехыжам тфIэкIуэдар зыхуэдэмрэ зыхуэдизымрэ зэман дэкIмэщ къыщыдгурыIуэнур. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, абы хуэфащэ гулъытэ псэу щIыкIэ хуэтщIакъым.
Зэгуэрым Налбий теухуа тхыгъэ стхыну иужь сихьат. Ауэ, къысхущIэмыдзэурэ, зэманыр кIуэрт. Апхуэдэу зы тхьэмахуи тхьэмахуитIи блэлъэтащ. Си стIолым усэ тхылъитI телът, щIэх-щIэхыурэ къытезгъэзэжурэ седжэу. Зыр Ляпин Игорь ейт. Абы усэ гъэщIэгъуэн сыщрихьэлIащ, Къуиикъуэ Налбий и гъащIэмрэ и гуащIэмрэ теухуауэ. А усэм сыкъеджа нэужь, си нэр къэплъэжащ. Къэсхьынщ ар зэрыщыту:
Есть грань такая, что за нею —
И боль — не боль, и страх — не страх,
И нет предела вдохновенью,
И враг за ней повержен в прах.
За этой гранью — подвиг, слава,
Безверья нет, бесчестья нет,
За нею на бессмертье право
Тому, кто юн, тому, кто сед.
Там каждому предначертала
Судьба высокой чести дань.
Да нужно мужество сначала,
Чтобы шагнуть за эту грань.
Куэд щIат сэ Къуиикъуэ Налбий зэрысцIыхурэ, ауэ дызэнэIуасэтэкъым. Уэрамым дыщызэрихьэлIэмэ, сэлам зэтхырт, дызэпсалъэрт, усэ зэритхми сыщыгъуазэт. Налбий и къуэш Асфар нэхъ гъунэгъуу дызэригъэцIыхуащ. Абы щыгъуэм Налбий радиом щылажьэрт. Си усэхэм езгъэджэну щыжиIэм, щы къыхэсхри хуэсхьащ. Абыхэм къеджэри къызэплъащ, къытригъэзэжу къеджа нэужь, и щхьэр къиIэтри: «УсэфIхэщ, ауэ лъыкIэ гъэнщIащ», — жиIащ. ЗэкъуэшитIымрэ сэрэ а махуэм усыгъэм куууэ дытепсэлъыхьащ. Налбий адыгэбзэкIэ сыщIэмытхэм и щхьэусыгъуэм щIэупщIащ. Сэ жесIащ адыгэбзэр зэрызмы-джам къыхэкIыу, псэм щыщIэр, гурыгъу-гурыщIэхэр ди бзэмкIэ къызэрысхуэмыIуатэр. Абдеж щыщIэдзауэ зыр зым и тхыгъэхэм дыкIэлъыплъурэ дыкъэгъуэгурыкIуащ. АдыгэбзэкIи урысыбзэкIи итхахэм сфIэфIу седжэрт, и пьесэхэм къытращIыкIауэ Лъэпкъ театрым щагъэлъагъуэ спектаклхэми сыдахьэхат.
И тхыгъэхэм щыщ гуэрхэр лъэпкъ IуэрыIуатэм пэгъунэгъут. ПыухыкIауэ цIыху щхьэхуэхэмрэ Iуэхугъуэхэмрэ теухуами, зи гугъу ищIхэр къэхъуфынут блэкIа, къэкIуэну зэманхэми, ди нобэми. Къыхэгъэщыпхъэщ, Налбий нэхъыбэу зыгъэгузавэу щытар зэманыр зэрыармырар, атIэ цIыхухэм я зэхущытыкIэхэмрэ я IуэхущIафэхэмрэт.
Къуиикъуэ Налбий дунейм ехыжа нэужь, и шыпхъу Дарихъан мыр къызжиIэжат. Налбий и къуэш нэхъыщIэ Аслъэнбэч и деж унагъуэр щызэхуэсыжауэ махуэшхуэ гуэр ягъэлъапIэрт. Налбий Iэнэм къыпэрыкIащ, тутын ефэну. И шыпхъур бгъэдыхьэу итххэр къыздрихымкIэ щеупщIым, «СщIэркъым, сытхэну сыщытIыскIэ уафэр зэлъыIукIым хуэдэщ», — жиIащ Налбий.
Иджыри зы щапхъэ къэсхьынщ. ТхакIуэ Iэзэ Немченкэ Гарий илъэс 70 зэрырикъур дгъэлъапIэрт. Хъуэхъу жызыIэхэр куэдт. Налбий чэзур къыщылъысым, и псалъэхэм Iэгуауэшхуэ хуаIэтащ. Пшыхьыр и кIэм щынэблагъэм, Гарий къэтэджри, псоми фIыщIэ яхуищIащ. ИтIанэ, Налбий и хъуэхъур псоми къахигъэщу, жиIащ и тхылъыщIэм ар пэублэ хуищIыну зэримурадыр. Къэсхьынщ а псалъэхэр: «Вот я адыг, в 50 лет меня назвали известным поэтом, в 60 лет выдающимся. Скоро мне 70, и я с легкой душой и, без всякого сомнения, жду очередного повышения. Я не возражаю. У нас, адыгов, свои правила мерки. По этим меркам Гарий Леонтьевич должен быть, ну хотя бы чуток, повыше меня»…
Ди жагъуэ зэрыхъунщи тхакIуэр илъэс 70 ирикъуным мазитI къудей иIэжу дунейм ехыжащ. Налбий и тхыгъэхэр школхэмрэ еджапIэ нэхъыщхьэхэмрэ щадж, и гъащIэмрэ и гуащIэмрэ теухуа диссертацэхэр ятх, и пьесэхэмкIэ ягъэува спекталхэр театрым щагъэлъагъуэ. ТхакIуэм къыщIэнахэр хуолажьэ фIыуэ илъагъуу щыта лъэпкъым и зыужьыныгъэм. И тхыгъэхэм тхылъеджэхэр фIым, лъагъуныгъэм, гуапагъэм хуагъэуш.
Ди лъэпкъэгъухэр къыщыхута хамэ щIыпIэм адыгэу къыщынэныр тыншкъым. Ауэ, захъумэжын зэрыхуейр къагурыIуэу, я лъабжьэр, бзэр, хабзэр нэгъуэщI лъэпкъхэм ейм зэрыхамыгъэшыпсыхьыжыным хущIокъу. Зи хэку имысыжу ар къызэхъулIэхэм пщIэрэ фIыщIэрэ яхуэфащэщ. Къыщалъхуа щIыналъэм щыпсэу адыгэхэми ар тыншу къыдэхъулIэркъым. Уи хэку ущисыжым и деж зыми лъакъуэпэщIэдз къыпхуимыщIыну къыпщохъу. Ауэ дэтхэнэ къуэгъэнапIэми абы ущрихьэлIэнкIэ хъунущ. Аращ Налбий мы псалъэхэр щIитхари: «Адыгэм и щхьэр ихъумэжыным и щIыналъэми щыщIэбэнын хуей мэхъу».
Налбий хуэзуса мы усэмкIэ сухынщ си тхыгъэр:
От пологого берега сонной реки
Оттолкнусь я веслом
в непроглядность тумана,
Позади каждодневности нашей
силки и мирской суеты
беспросветной охрана.
Тишина. Только частые в днище
шлепки
Мелководной волны — благолепье,
нирвана.
Как же эти мгновения в жизни редки,
И созвучность с природою
как долгожданна!
О, божественный дух
первозданной природы,
Изначально заложенный
в буйстве стихий!
Ты прости, что живем мы
лишь телу в угоду,
Погрязая в соблазнах,
свершая грехи.
Если можешь, верни нам
былую свободу
Чистых мыслей, которые лягут
в стихи…
ЧЭМОКЪУЭ Долэтбий, усакIуэ.
Гулъытэ хэха хуащI
Адыгэ Республикэм 2013 гъэр щагъэуващ тхакIуэ, усакIуэ, драматург, жылагъуэ лэжьакIуэ цIэрыIуэ Къуиикъуэ Налбий и илъэсу, ар къызэралъхурэ мы гъэм илъэс 75-рэ зэрырикъум и щIыхькIэ.
ТхакIуэм и гъащIэмрэ и гуащIэмрэ теухуа зэхыхьэ зэмылIэужьыгъэхэр школхэм, еджапIэ нэхъыщхьэхэм, музейхэм, щIэныгъэ-егъэджэныгъэ IуэхущIапIэхэм щрагъэкIуэкIащ. А зэхуэсхэр къыщIызэрагъэпэщар тхакIуэм и гуащIэм, абы къыщIэна тхыгъэ купщIафIэхэм цIыху нэхъыбэм гулъытэ хурагъэщIын папщIэщ.
Къуиикъуэ Налбий къызэралъхурэ илъэс 75-рэ щрикъум ирихьэлIэу и тхыгъэхэр щызэхуэхьэса тхылъищ дунейм къытехьащ. Апхуэдэ тхылъитI илъэситI и пэкIи къыдагъэкIащ. ТхылъиплIыр адыгэбзэкIэ, апхуэдизыр урысыбзэкIэ къыдагъэкIыну яубзыхуащ. Тхылъхэм ихуа тхыгъэхэр жанркIэ ягуэшащ: прозэр, усэр, драматургиер, сабийхэм папщIэ итхар щхьэхуэщ. Къуиикъуэ Налбий и тхылъхэр къыдэгъэкIыным Адыгэ Республикэм и Правительствэм сом мелуани 6-м щIигъу ахъшэ хухихащ. Иужьрей тхылъитIыр мы илъэсым и кIэхэм къыдагъэкIынущ.
АР-м и Iэтащхьэ ТхьэкIушынэ Аслъэнджэрий республикэм и Правительствэм и Унэм иригъэблэгъащ Къуиикъуэ Налбий и щхьэгъусэ Жаннэрэ ипхъу Бэллэрэ.
«ТхакIуэм и литературэ щIэинхэр щIэблэм яхуэтхъумэну ди къалэнщ. Къуиикъуэ Налбий адыгэ литературэм хуищIа хэлъхьэны-гъэфIхэр тхъумэнущ, щIэблэм я деж нэтхьэсынущ», — жиIащ ТхьэкIушынэм.
Жаннэрэ Бэллэрэ республикэм и Iэтащхьэм фIыщIэ хуащIащ, Налбий и щIэинхэм гулъытэ къызэрыхуищIам, и гъащIэмрэ и гуа-щIэмрэ теухуа фэеплъ пшыхьхэр къызэрызэригъэпэщым папщIэ.
— Налбий и хъуэпсапIэт и тхыгъэхэр щызэхуэхьэса тхылъиплI къыдигъэкIыну. Итха псори тхылъхэм зэрыхагъэхьар гуапэщ ди дежкIэ, — жиIащ Жаннэ.
Апхуэдэу Къуиикъуэ Жаннэ ТхьэкIушынэ Аслъэнджэрий жриIащ Налбий и тхыгъэхэр щызэхуэхьэса тхылъхэм я гъэлъэгъуэныгъэр Москва щрагъэкIуэкIыну къызэрыхуагъэлъэгъуар. Адыгэ Республикэм и Iэтащхьэм жиIащ щIыналъэм и унафэщIхэр а IуэхумкIи щIэгъэкъуэн хъуну зэрыхьэзырыр.
БЖЫХЬЭЛI Розэ.
Сосрыкъуэ и мафIэ
Адыгэ Республикэм и Лъэпкъ библиотекэм фэеплъ пшыхь щекIуэкIащ. Ар теухуауэ щытащ Къуиикъуэ Налбий къызэралъхурэ илъэс 75-рэ зэрырикъум.
Зэхыхьэм кърихьэлIащ Налбий и IэдакъэщIэкIхэр фIыуэ зылъагъухэр, тхакIуэхэр, щIэныгъэлIхэр, сурэтыщIхэр, артистхэр, еджакIуэхэр, тхакIуэм и благъэхэр, Iыхьлыхэр.
«И нэху къытхуигъэнащ» зыфIаща литературэ пшы-хьым щагъэлъэгъуащ Налбий и тхылъ пщIы бжыгъэхэр, тхакIуэм и гъащIэмрэ и гуащIэмрэ теухуа фильм гъэщIэгъуэн. Абы къыхэщырт 60 гъэхэм адыгэ литературэм къыхыхьа Къуиикъуэ Налбий зыщымысхьыжу илъэс 40-м щIигъукIэ зэрылэжьар, адыгэбзэкIи урысыбзэкIи тхылъ пщIы бжыгъэхэр къызэрыдигъэкIар, усыгъэми, прозэми, драматургиеми хэлъхьэныгъэфI зэрыхуищIар, щIэблэм тхыгъэ хьэлэмэтхэр къызэрыхуигъэнар.
Адыгэ Республикэм щэнхабзэмкIэ и министр Къул Мухьэмэд и псалъэм къыхигъэщащ зэчиишхуэ зыбгъэдэлъа Къуиикъуэ Налбий и тхыгъэ гъэщIэгъуэнхэмкIэ адыгэ лъэпкъыр дуней псом зэрыригъэцIыхуар, тхакIуэ акъылыфIэм къыщIэна и тхыгъэхэм гъэсэныгъэ-ущииныгъэ мыхьэнэшхуэ зэраIэр.
АР-м щэнхабзэмкIэ и министрым и къуэдзэ ЩэуэпцIэкъуэ Iэминат жиIащ Адыгэ Республикэм и Правительствэм 2013 гъэр Къуиикъуэ Налбий и илъэсу зэригъэувар, тхакIуэ цIэрыIуэр къызэралъхурэ илъэс 75-рэ зэрырикъум теухуа зэхыхьэхэр щIыналъэм зэрыщрагъэкIуэкIынур, абы и цIэр гъэлъэпIэным теухуауэ зэфIахыну Iуэхухэми я гугъу ищIащ.
Филологие щIэныгъэхэм я доктор, Адыгэ Республикэм и университетым и профессор Пэрэныкъуэ Къутас къыхигъэщащ Налбий и тхыгъэхэр адыгэ лъэпкъым и тхыдэм зэригъуджэр, IуэрыIуатэр зи лъабжьэ и IэдакъэщIэкIхэр IущагъкIэ зэрыгъэнщIар, адыгэ щэнхабзэм зезыгъэужьа тхакIуэр гупсысакIуэ лъэщуи зэрыщытар.
— «ЩымыIэжхэм я санэ-бжьэ» зыфIища и романыр Налбий къытхуигъэна тыгъэфIу къызолъытэ. Новеллэ 17 хъу а тхыгъэм лъэпкъым къыдекIуэкI хабзэр, щэнхабзэр, цIыхухэм я щыIэкIэ-псэукIэр къыщыгъэлъэгъуащ. Магическэ реализмэм и щапхъэм тету гъэпса «Мэз закъуэ» повестым лъэпкъым и тхыдэр, и къекIуэкIыкIар къыхощ, — жиIащ Пэрэныкъуэ Къутас. — Къуиикъуэ Налбий и тхыгъэхэр цIыхухэм зэрафIэгъэщIэгъуэным и щыхьэтщ Москва тхакIуэм и фэеплъ пшыхьхэр зэрыщрагъэкIуэкIыр, Тыркум и Истамбыл, Анкара къалэхэм Налбий и творчествэм теухуа зэхыхьэ гукъинэжхэр къызэрыщызэрагъэпэщыр.
Къуиикъуэ Налбий и «Си гум щIыгур къыщокIыкI», «Жыг джэрэз», «Гум и лъагъуэхэр» усэ тхылъхэм, нэгъуэщI и тхыгъэхэми тепсэлъыхьащ филологие щIэныгъэхэм я докторхэу ХъуакIуэ ФатIимэ, ХьэщIэмыз Мирэ, филологие щIэныгъэхэм я кандидат Хъуажь Нуриет сымэ. ЩIэныгъэлI Анкудинов Кирилл жиIащ дунейпсо литературэм и щапхъэу къэплъытэ хъуну лэжьыгъэфIхэр Налбий къызэрыщIэнар. Адыгэ драмэ театрым и актрисэ Хьэткъуэ Анетэ къыхигъэщащ Къуиикъуэ Налбий и Iэдакъэ къыщIэкIа тхыгъэхэр бзэ къулейкIэ, гурыIуэгъуафIэкIэ зэрытхар.
Налбий и пьесэхэу «Псым ихь Iуащхьэ, «Пщы-уэркъ зауэ», «Ди адэжьхэм я уэрэдхэр», «СыныволъэIу, сыщIэфлъхьэжыну!», «Сосрыкъуэ и мафIэ», «Шужьейрэ емынэжьрэ», нэгъуэщIхэри 80 — 90 гъэхэм адыгэ драмтеатрым зэрыщагъэлъэгъуар, нобэр къыздэсми утыку зэримы-кIар, кинофильмым и сценарий зэритхар, Iуэху дахэ куэд зэрыдищIэгъар, нэгъуэщI-къинэмыщIхэми тепсэлъыхьащ Адыгэ драмтеатрым и художественнэ унафэщI Кукэн Мурат.
Махуэшхуэр ягъэдэхащ артисткэ Уджыхъу (Беданэкъуэ) Мариет и гъэсэн ныбжьыщIэхэм ягъэлъэгъуа теплъэгъуэхэм. Мариет зэрыжиIамкIэ, Налбий и «Адыгэбзэм хуэIэзэр» тхылъыр куэдрэ къегъэсэбэп, щIалэгъуалэр адыгэбзэм, хабзэм щыхуигъасэкIэ.
Адыгэ Республикэм и сурэтыщI Iэзэхэу Къат Теувэж, Бырсыр Абдулыхь, нэгъуэщIхэми Къуиикъуэ Налбий и сурэтыр ящIащ. Къат Теувэж зэхуэсахэм яжриIэжащ махуэ гуэрым зы сыхьэтым къриубыдэу Налбий и сурэтыр ищIыну къызэрехъулIам теухуа хъыбарыр. Абы къыхигъэщащ щIэин къулей лъэпкъым къыхуэзыгъэна Къуиикъуэ Налбий щыпсэуа унэм фэеплъ музей къыщызэIуахыну зэричэзур.
КъуэкIыпIэм щыпсэу лъэпкъхэм гъуазджэхэмкIэ я музей Мейкъуапэ дэтым и унафэщI, архитектор Кушу Нафисэти мы зэхыхьэм хэтащ. Абы къыхигъэщащ и цIыхугъэкIэ, и зэфIэкIкIэ, и акъылыфIагъэкIэ щапхъэу дунейм тета Налбий тхакIуэ КIэрашэ Тембот и саугъэтыр зэрыхуэфащэр.
Зи тхыгъэ нэхухэр къытхуэзыгъэна Къуиикъуэ Налбий и гъащIэмрэ и гуащIэмрэ куэдрэ утепсэлъыхьыну къилэжьащ. ТхакIуэм и тхыгъэхэр щIэблэм едгъэджыну, и цIэр ящыдмыгъэгъупщэну ди къалэнщ.
МАМЫРЫКЪУЭ Нуриет.
Къуиикъуэ Налбий и усэхэр
Лъагъуныгъэ
ИлыпщIу, пщIыпщIу йожри уафэм,
Жэщ кIыфIым вагъуэр щIотIысыкI.
Гъуэгу къыщилъыхъуэу, щIым и бгъафэр
КъэкIуэну махуэм щIепщытыкI.
Иджыри пасэщ, уафэ хьэсэм
Жылапхъэу вагъуэхэр тепхъащ.
Си гъуэгугъэлъагъуэу нур ягъэсыр
Данэпсу пшэхухэм ятепхъуащ.
Чэщейщыкъу къабзэу пщэдджыжь бзыгъэр
Жэщ щхьэукъуам къыхотэджыкI.
Джэду натIэху сабийм иIыгъыу
Ар щIылъэ IэплIэм къолыдыкI.
Абдежым къохъу хьэлэмэтлажьэ:
Дыгъэр щIыгу псоми йобзэрабзэ,
Жыг щхьэкIэр жьыбгъэм ежьыр мажьэу,
Сэ къызгуроIуэ удзхэм я бзэр.
Ди щIылъэм, ещхьу дадэ Iущым,
КъытхуеIуэтэжыр тхыдэ пэжыр,
Уи Iэр ныдэплъэу уепэщэщым,
Игу хэхъуэу зеужь удз къыхэжым.
Уэ зыхуэгъэщхъи еплъыт щIылъэм,
Плъагъунщ, тэмэмуи зыхэпщIэнщ,
Жэщ кIыфIми зыр нэ жану щIэплъэр,
Зым щIылъэмыкIыр махуэм плъэн.
КъыбгурыIуэнщ уэ, гущIэгъулыуэ
ПхуэгуфIэу цIыхухэр щIыблэкIари,
Гущэм щхьэщыту нуру блэуэ
Уэздыгъэм нэхур щIигъэщари.
КъыбгурыIуэнщ уэ, си щIыналъэм
ЩIыпэмылъэщыр жьыбгъи гуауи,
Ди бийм и Iэщи жагъуэгъу псалъи
Игъэлъэлъауэ, Адыгейр
ЩIытетыр нобэ щIы хъурейм,
Дуней насыпыр хъуау и пщалъэ.
КъыбгурыIуэнщ уэ, щIым зэрипIыр
Лъэпкъым и быни и лIыхъужьи,
И гур хуиIэтмэ пэжым ныпу,
Къызэрыщинэр щIым лъэужьи.
КъыбгурыIуэнщ уэ, зы ажали,
Уэлбани, жьыбгъи пэмылъэщу,
ИгъэгуфIэну зи бзэр псалъи,
ЩIылъэм удзыщIэ цIыкIу къыхэпщи,
Зэрыпсэуфыр цIыху IуэхущIафэр,
Хилъхьам гурыщIэ псэм щигъафIэр.
Ар плъэзыгъэкIыр лъагъуныгъэрщ,
ФIылъагъуныгъэу хуиIэрщ Хэкум.
Арщ къезыгъэпсыр нуру дыгъэр,
Арщ зыгъэпсынщIэри ди гъуэгур.
Сабий къыщалъхукIэ
Сабий къыщалъхукIэ,
ЖыгыщIэ щIылъэм къыхокI,
Сабий къыщалъхукIэ,
Зэжагъуэхэм губжьыр щхьэщокI.
Сабий къыщалъхукIэ,
УэрэдыщIэ ди щыгу къобыбэ,
Псы къиуам егъэзэжри,
Ар йолъэдэжыр и ныбэ.
Сабий къыщалъхукIэ,
КъалэщIэ щIыгум къытохьуэ,
ПшахъуэщI щIэхъуэпсу,
Псым и кIэм нэпкъым зыщехъуэ.
Сабий къыщалъхукIэ,
Дунейр гуфIэгъуэм зэрехьэ,
Пщэдейрей махуэри
ЩIыгум сабийуэ къытохьэ.
Адэжь щIыналъэ
СыщIэгузавэ, си дэрэжэгъуэ,
Си адэжь щIыналъэ,
Пщыхьэщхьэр къэблэгъам уи губгъуэм
Къыщхьэщогъуалъхьэ пшэплъыр.
Дыгъэ тIысыжым и бзийхэм
ЩIохъукIыр ныбжьхэри нэхъ кIыхь,
Вындхэр къухьэпIэм къыщокIийхэр,
Махуэ ужьыхри здахь.
ПхосыкIыр пшэ чэтхъахуэм мазэр,
КIэщIэкIуэсыкIыу уафэ нэзым,
Щхьэгъубжэ зэIухам и лъабжьэм
ЩIэджэгухьри, щIэпхъуэжащ акъужьыр.
Зыкъагъэзэнурэ псы ныбэу пшэхэм,
КъыщIидзэнущ мыгувэу уэшхым.
КIыхьу щытынущ ныжэбэ жэщыр,
Пшэхэр хъыринэ уафэм щещIэнущ.
Жыгхэм я тхьэмпэ Iувхэр Iущащэу,
Губгъуэм шхыIэну къытралъхьэнущ.
Гущэкъу уэрэдкIэ къыпхуэшэрашэу,
Уигъэщхьэукъуэм псы нэшэкъашэм,
Гъатхэр къэсыхукIэ, хуэсакъыу уи жейм,
Уигъэлъагъунукъым пщIыхь нэщхъей.
Щоужьыхыжыр щIыгум зэдауэр,
Бзухэр лъэтэжкъым, ягъэшынауэ.
Уи къэушыгъуэр къахуэмыгъэсу,
Щыму къыппоплъэ къурш тхъуахэр, мэзыр.
Зиукъэбзыжауэ къоплъыхыр мазэр.
ПIырыпIыжауэ вагъуэ дыжьынхэр
Гущэкъу уэрэдым къыдежьуунущ.
Тыншу жей, ухэмыщтыкIыу жей,
ЗэкIэ жей, жэщыбг фIэкIа къудейщ.
УжеихукIэ сIуэтэжынущ уи хъыбар:
Уэ къысхуэпхьыжахэр дэрэжэгъуэу,
ПщIантIэм къысхудэпхьэжар гуфIэгъуэу. —
А псори сIуэтэжынущ, зызгъэщIагъуэу.
IэфIу жей, нэхущым и пшэкIэплъыр
Къыпхуихьыжынущ уэ иджыри дыгъэм.
Уи мэкъупIэм дыгъэ бзийр къыхэплъэм,
Удзхэр зэмыфэгъуу зэщIэгъагъэу.
Уэгунэбзур, зыкIэрищIауэ уафэм,
Къыпхуеуэнущ фIыуэ плъагъу пшыналъэм.
СакъуэгушхукIыу хьэсэшхуэхэу уфафэм,
КъыщыскIухьынущ си адэжь щIыналъэм.
СрикIуэнущ схухиша си лъагъуэм,
А лъагъуэм сришэнущ адэжь губгъуэм.
Уи гъусэнущ сыпсэухукIэ си псэр
Уи жыг хадэу, уи бзууэ, къуршыпсу.
ЩызгъэIунущ дэнэкIи пшыналъэу
И уэрэдыр си адэжь щIыналъэм.
