Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Къэхъуа
МыIэрысэ хущхъуэхэр
Ди хьэблэ дэсащ щIалэ цIыкIуитI: Къумыкъу Болэрэ Шагъыр Мышэрэ. Ахэр зэныбжьэгъуфIт, зы махуэ зэхуэмызамэ, зэхуэзэшу. Болэ Iэпсыгъуэлъэпсыгъуэт, нэбжьыц кIырт, Iупэ Iувт. Мышэ нэхъ зэIэщIэлът, и Iэ-и-лъэхэр инт, езыр къарууфIэт. НыбжькIи зэрагъэхь щыIэтэкъым, тIури зыгъэшкIэт, мазэ бжыгъэкIэ Мышэ нэхъыжьу. Илъэс пщыкIутI-пщыкIущым итхэу арати, я джэгугъуэт, бзаджэгъуэт. Зауэ нэужьти, псэукIэр хьэлъэт, ауэ цIыкIухэм ар зыхамыщIэ хуэдэт, зэрызытрагъэуни ящIэни ягъуэтырт.
Болэрэ Мышэрэ зэрызэгъунэгъу къудейратэкъым зэныбжьэгъу зыщIар. Зэрыгъэунэхуауэ, тIуми шынэ жыхуаIэр ящIэртэкъым, дэтхэнэри я нэхъ жэщ кIыфIми къуажэкхъэм ихьэфырт и закъуэу. Адрей щIалэ цIыкIухэу абыхэм я ныбжьэгъухэм ар ялъэкIыртэкъым. Арати, Болэрэ Мышэрэ, я псэр зы чысэм илъщ, жыхуаIэм хуэдэу, къызэдэхъурт.
Зэгуэрым, гъэмахуэр щиух лъэхъэнэу, Болэ сымаджэ хъуат. Мышэ къакIуэри абы и пIэ лъапэм деж зыкъомрэ щысащ щыму, нэщхъейуэ.
— ЛIо, Мышэ, пфIэгуэныхь сыхъурэ? — еупщIащ абы Болэ.
— Ахьейми ухъурэ, — жиIащ Мышэ.
— НтIэ сыхъужыну ухуей?
— Ахьей сыхуей. Си закъуэщи созэш.
— НтIэ, ухуеймэ, мыдэ къэдаIуэ: занщIэу сыхъужыну къысфIощI, ЗакIуий Быбэхэ я мыIэрысэ пасэм щыщ сшхымэ. КъыбгурыIуа?
— КъызгурыIуащ, — жиIащ Мышэ. — СыкIуэнщи Быбэ селъэIунщ.
ТIури щIэдыхьэшхыкIащ, нащхьэ зэхуащIри.
ЗэрыжиIам хуэдэу, пщыхьэщхьэхуегъэзэкI хъуауэ, Мышэ ипщэ хьэблэм кIуащ, Быбэ мыIэрысэ къыIрихыу Болэ къыхуихьыну.
Куэбжэм Iуту джэурэ, сытми зы зэман Быбэ зэхихри къыщIэкIащ. Ар лIышхуэт, набдзэ Iуву, нэкIу тхъуэплъ хъужауэ.
— ЛIо узыхуейр? — къеупщIащ ар Мышэ, бжыхьым къыщхьэпрыплъурэ.
— Быбэ, — жиIащ Мышэ, — Къумыкъу Машэ и къуэ Болэ сымаджэ хъуащи, фи мыIэрысэ пасэм щыщ ишхамэ, хъужыну жеIэри, кхъыIэ, къызэти, хуэзгъэхь.
— А, хьэмэ къилъхуа, абы сыткIэ ищIэрэ дэ мыIэрысэ пасэ диIэу?
— Модэ Елей Мурид сымэ къыжраIащ… — пцIы иупсащ Мышэ. Армырамэ, дауэ жриIэнт Болэрэ абырэ хэтхэ я хадэ сыт итми фIыуэ зэращIэр…
— ЛIо, ди мыIэрысэхэр хущхъуэ хъуа и гугъэ абы? — жиIащ Быбэ. — Хьэмэрэ фи хьэблэ щимыгъуэту ара? Зегъэхь адэ, сэ мыIэрысэ згуэшыркъым.
Пэжыр жыпIэнумэ, Мышэ щыгугъыщэртэкъым Быбэ мыIэрысэ къритыну, итIани елъэIуу къыжриIэнум еплъыну хуейти арат щIэкIуар.
Мышэ Быбэхэ я куэбжэм къыIукIыжри къежьэжащ. Пшапэр зэхэуэу хуежьат. Мышэ уэрамым щыджэгу цIыкIухэм зыкъомрэ яхэтащ, итIанэ къежьэжащ псоми ялъагъуу: «сокIуэж» жиIэри.
АрщхьэкIэ абы и мурадтэкъым IэнэщIу Болэ къыхуэкIуэжыну. ИкIи къыхуэкIуэжакъым, къыхуихьащ мор зыщIэхъуэпс мыIэрысэ пасэхэм щыщу и гуфIакIэм дэз…
Пщэдджыжьым Быбэ я жыг хадэм зэрихьэу къилъэгъуащ мыIэрысэ куэд жыг щIагъым зэрыщIэлъыр, зыгуэр теувэурэ зырызхэри ипIытIауэ. «Ядыгъуащ, — игу къэкIащ Быбэ. — Дыгъуэпшыхьрей щIалэ цIыкIур армырауэ пIэрэ?» Уэрамым дыхьэри, хьэблэ щIалэ цIыкIухэм еупщIащ: «Дыгъуэпшыхь ищхъэрэ хьэблэм щыщу мыпхуэдэ флъэгъуа?» — жиIэри. «НтIэ, къыддэджэгури тлъагъуу ехыжащ», — жаIащ цIыкIухэм. «Пэжынущ,- жиIэрт Быбэ, и пщIантIэ къыдыхьэжурэ. — Апхуэдэ цIыкIу мышынэу хадэм къихьэфынукъым. Хэту пIэрэ-тIэ?»
Быбэ сыткIэ ищIэнт дыгъуэпшыхьрей щIалэ цIыкIур, хадэ дэнэ къэна, жэщ ныкъуэм кхъэм ихьэфу?..
Тхьэмахуэ нэхъ дэмыкIыу, Болэрэ Мышэрэ жыжьэу блэкIыу Быбэ ялъэгъуати, «мес мыIэрысэ хущхъуэ зиIэр!» — жаIэри, дыхьэшхыу щIэпхъуэжахэщ.
Къагъырмэс Борис.
ГушыIэ
ЩIалэ Iейхэр дыкIуэж хъуну?
— Iэпщэрылажьэ лэжьыгъэм сэбэпынагъ ин пылъщ, — жеIэ класс унафэщIым, сыхьэтихкIэ еджа щIалэ цIыкIухэр къыщIинауэ здахэпсэлъыхьым. — Спортым хуэдэ къабзэу, абы Iэпкълъэпкъыр жырым хуэдэу епсыхь, щхьэ ешам зрегъэгъэпсэхуж, курорт ущыIэм хуэдэу. Жейр абы IэфI зэрищIыр-щэ? Топ дэнэ къыщына, лагъым Iэтэ ягъэуакIэ уакъыхуэгъэушынукъым.
А псор, си псэр зышхын цIыкIухэ, фэ вгъэунэхуащ, зымахуэ фысшэу, си хадэ зэщIэкIэжар щысхуэвгъэкъэбзам… ФыщIалэфIщ фэ псори! Нэсри къэсыжауэ фыщIалэфIщ!..
— Уэ сыт ухуейт, Угъурлыжь? — егъэджакIуэр щIоупщIэ, зи Iэр къэзыIэта щIалэ цIыкIум гу щылъитэм. — ЖыIэт…
— ЩIалэ Iейхэр дыкIуэж хъуну? — жиIащ Угъурлыжь, егъэджакIуэр къыщеуэр (хадэ яригъэтIыну зэримурадыр) занщIэу къыгурыIуэри…
ЛIыгъур Чэрим.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Хугу кхъуейжьапхъэ
Псым шыгъу хадзэри, и щхьэр тепIауэ зэ къагъэкъуалъэ, абы хугу лъэсар халъхьэ, тхъурымбэр чымчыркIэ къытрах. Шыуаныщхьэр трапIэри дакъикъэ 15-кIэ хуэму къагъавэ, ауэ хугур щабэу вэху зэIыщIэн хуейкъым. ИтIанэ шатэ, псы щIыIэкIэ зэхэщIа джэдыкIэ цIынэ хугу вам хакIэ, Iыхьэ цIыкIуурэ зэпыупщIауэ кхъуей цIынэ халъхьэри, ар ткIуху ягъажьэ. АдэкIэ, зэIащIэурэ, нартыху хьэжыгъэ ухуэнщIа хакIутэри, мафIэ цIыкIум тету, и щхьэр ныкъуэтепIэу дакъикъэ 25-кIэ ягъажьэ.
Хьэзыр хъуа кхъуейжьапхъэм тхъу къыщIедз. Кхъуейжьапхъэр щыжьэкIэ шыуаныщхьэр тепIамэ, къикIыпIэ имыгъуэту, и бахъэр псы мэхъури езым холъэдэж, абы тхъур куэдрэ къыщIидзыркъым. Зэрыпщтыру яшх, пIастэ е щIакхъуэ и гъусэу.
Халъхьэхэр (цIыхуиплI Iыхьэ): хугуу — г 70, псыуэ — г 300, шатэу — г 1000, шыгъуу — г 8, нартыху хьэжыгъэу — г 12, джэдыкIэ кугъуэу — г 20, кхъуей цIынэу — г 20.
Балыджэ зэхэупщIэта, бжьыныху хэлъу
Балыджэ къагъэхьэзырар яупщIатэ пIащIэ хъурей цIыкIуу е IупщIэурэ. Бжьыныху укъэбзам шыгъу халъхьэри яуб. Бжьын цIынэ тхьэщIар хъурей цIыкIуурэ зэпагъэлъэлъ. А псори зы хьэкъущыкъу ла куум иралъхьэ, шыбжий фIыцIэ хьэжа хаудэ. Шатэ хакIэри зэIащIэж. Тепщэч цIыкIукIэ Iэнэм трагъэувэ. КIэртIоф гъэва, кIэртIоф пIастэ, щIакхъуэ, лэкъум дашх.
Халъхьэхэр (цIыхуитI Iыхьэ): балыджэу — г 200, бжьыныху укъэбзауэ — г 15, шатэу — г 100, бжьын цIынэу — г 40, шыгъуу, шыбжий фIыцIэу — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
Псалъэжьхэр
Насыпыр пщэдджыжьым ягуэш
Гъатхэ уафэ гъуанэщ.
Гъатхэм тумысар бжьыхьэм къытепхыжыркъым.
Джэдым джэдыкIэр и гуащIэщ.
Куэд жызыIэ нэхърэ — куэд зылэжь.
Мылэжьэф щхьэусыгъуэ и куэдщ.
Насыпыр пщэдджыжьым ягуэш.
ПщIэнтIэпс пщIэншэ хъуркъым.
Гупсысэ кIэщIхэр
Ныбжьрэ ныбжьэгъурэ
ФIыуэ ялъагъу, пэжу зыхущыт, я нахуэри я щэхури зрахьэлIэ, Iуэху гуэр къалъыкъуэкIамэ, япэ дыдэу зэпхъуэ, я гуауэр къыдэзыгъэгуауэ, я гуфIэр яхуэзыгъэдахэ цIыхум адыгэхэр зэреджэр ныбжьэгъущ.
Ныбжьэгъу… Ныбжьым хуэдэу пкIэрымыкIыу уи гъусэм ныбжьэгъу фIащащ.
Дыгъэр пшэм зэрыщIилъафэу, ныбжьри мэкIуэдыж, къызэрыщIэкIыжу — дэнэкIэ бгъазэми, къыпкIэрымыхуу ныбжьри нокIуэ.
Ныбжьэгъур уи дыгъэр къыщепсым уи гъусэрэ уи дыгъэр щыкъухьэм кIуэдыжыр аракъым. ЦIыхубэм игъэлъапIэр аракъым, атIэ уи дунейр кIыфI хъуауэ уи нэм зыри щимылъагъужым деж дыгъэ нэбзийуэ къыпхуэунэхурщ, дыгъэм хуэдэу укъэзыгъэхуабэрщ, ущещIэкIэ, жыр пкъоуэ къыпщIэувэрщ ныбжьэгъур.
Жьэгумрэ уэнжакъымрэ
Унэм и псэр жьэгумрэ уэнжакъымрэщ. Пэжкъым жыпIэрэ! АтIэ зы тхьэмахуэ къудей мафIэ умыщIи, уи унэр псыIэ зэрыхъум, нэщIыфэ абы къызэрытеуэм, зеиншафи ар зэрыхъум еплъыт.
Моуэ дымэжэлIауэ дыкъыщIыхьэжмэ, ди ныбэ из зыщI ерыскъыр къызыпэрахыжри, дыпIыщIауэ дыкъэкIуэжым дызыгъэхуэбэжри е гуныкъуэгъуэ диIэу къэдгъэзэжамэ, ди пIэ дизыгъэувэжыр жьэгужьыращ.
МафIэс къэхъурэ унэ псор исами, иувыкIауэ зэхэмыщэщауэ къанэр жьэгумрэ уэнжакъымрэщ.
Жьэгужьыр диIэу ди мафIэр ункIыфIынкъым. Сысейр зыгуэркIэ ункIыфIрэ — уи деж сынэкIуэнщ, ууейр ункIыфIмэ, си деж укъэкIуэнщ. МафIэ щыIэу, нэхурэ хуабэрэ дыщыщIэнкъым.
И пIэм щитыжым…
ЯтIэ зыкIэрыпщIа е сабэ зытрихьа налкъутналмэсым и пщIыпщIыр мэкIуэд. ФIейр абы зэрытебгъэкъэбзыкIыу, ар зэщIэпщIыпщIэжу, зэщIэлыдэжу хуожьэ. Псалъэхэри абы ещхьыркъабзэщ. Зыхуэфащэ и пIэм псалъэхэр иумыгъэувэмэ, сабэ зытрищIа налкъутналмэсу, абы и нурыр мэкIуэд. Ар и пIэм щитым, адрей псалъэхэм егъэкIуауэ ар щагъэувым, сыт хуэдиз къару, сыт хуэдиз лъэщагъ, сыт хуэдэ дахагъ абы иIэ хъурэ!
Теунэ Хьэчим.
Хъуэхъухэр
Налшык къалэмщыпсэу Къуэдзокъуэ Джамболэт Тембот и къуэм
и ныбжьыр илъэс 80 зэрырикъур егъэлъапIэри, дохъуэхъу
Зи пщIэр лъагэ, лъэпкъыр зэрыгушхуэ нэхъыжьыфI, совет зэманым я дзыхь кърагъэзу Хэкум, хамэ къэрал зыбжанэм къулыкъур щезыхьэкIа, зи гумрэ зи псэмрэ зэIухауэ КъБР-м и къэкIуэнур зей щIэблэр хэкупсэу къэтэджыным хуэзыущий, отставкэм щыIэ полковник Къуэдзокъуэ Джамболэт и ныбжьыр илъэс 80 зэрырикъур Iэтауэ и быным, къыдалъхуахэм, фIыуэ къэзылъагъу и ныбжьэгъухэм хуагъэлъапIэри, и махуэшхуэмкIэ дохъуэхъу. Узыншагъэ быдэ уиIэу, уи жьэгур уардэунэрэ хьэщIэ етIысэхыпIэу, уи бынхэм я насыпым ущыгуфIыкIыу, къуэрылъху-пхъурылъхухэм уи лъэр жан ящIрэ гукъыдэжыр къаIэту куэдрэ упсэуну, фIыгъуэу щыIэмкIэ Тхьэр къыпхуэупсэну ди гуапэщ!
«Адыгэ псалъэ» газетым и лэжьакIуэхэр,
Къэбэрдей Адыгэ Хасэр.
Тэмазэ Миланэ Лиуан и пхъум и ныбжьыр илъэс 16 ирокъури, дохъуэхъу
ФIыуэ тлъагъу ди пщащэм уи дунейр дахэрэ узыншагъэр уиIэу, уэркIэ дыпагэу гъащIэм гу щыпхуэну ди гуапэщ. Уи уафэр къащхъуэрэ уи щIылъэр щхъуантIэу, Iуащхьэмахуэ мылылъэ уардэм хуэдэу уи нэмысыр лъагэрэ уи псэр къабзэу, гуфIэгъуэмрэ дэрэжэгъуэмрэ уи Iэпэгъуу, уи Iыхьлыхэр уи пщIэмрэ щIыхьымрэ иригушхуэу, гъащIэ дахэрэ насып инкIэ Тхьэр зыхуэупсахэм ящыщ пщащэ ухъуну дыпхуохъуахъуэ!
Уи адэ-анэхэу Лиуанрэ Тамарэрэ, уи анэ
дэлъхухэу Батыррэ Маратрэ, уи анэшхуэм и шыпхъу Розэ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 7. Губгъуэм … Iэнэ щыдухуэри зыдгъэтхъэжащ. Удз тхьэмпэшхуэми апхуэдэу йоджэ. 8. Дзэлыкъуэ щIыналъэм хиубыдэ къуажэ. 10. Жыг … . 12. Жьым щытхъуи щIэр … . 13. Щхьэгъусэм и къуэш. 17. Къэбэрдей усакIуэ … Петр. 18. Зыщышынэн имылъагъумэ, кхъуэр абы докI. 19. Уэрэдыжь зыгъэзащIэм къыдэзыгъэпсынщIэ гуп. 22. Шы къэпщIэнтIам къыщхьэщех. 23. Купсэ кIыхь кунэщI зиIэ къэкIыгъэ. ЦIыхум ешх. 25. Фадэ фIыуэ уефамэ, апхуэдэу уохъу. 28. Къэрэшей-Шэрджэсым щыпсэу, адыгэм ди гъунэгъу лъэпкъ. 30. Къэнжал хьэку цIыкIу. 31. Зэгуамыгъэжу псэущхьэм траха фэ. 33. Жьэгу натIэм хэщIыхьа тегъэувапIэ. 36. КIуэ пэтми бжьиз зымыкIу. 38. Адыгэ сабийхэм папщIэ къыдэкI журнал. 40. IуплъапIэ. 42. Хеймрэ мысэмрэ щызэхагъэкI IуэхущIапIэ. 44. Адыгэр къызытехъукIа пасэрей лъэпкъ. 45. Ныпышхуэ. 48. Я пIэм икIэрэхъухьу, мэлым къахыхьэ узыфэ. ЦIыхури апхуэдэу щыхъу щыIэщ. 49. Муслъымэн лъэпкъышхуэ. 51. Псым и адрей лъэныкъуэр. 52. « … къэзышэхэмрэ» — ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей драмэ театрым куэдрэ щагъэлъэгъуа спектакль, Шортэн Аскэрбий и пьесэм къытращIыкIауэ. 54. Iэпслъэпс.
Къехыу: 1. ЩIалэр … куцIрэ фо цIынэкIэ япIащ. 2. Силос гъущэм гущыкI хуэзыщIа колхоз жэмхэр зыщIэхъуэпсу щыта шхыныгъуэ. 3. ЦIыху мывэгъзэгъ, ерыщ. 4. БжэIулъэ. 5. … и щIагъ нанэ щыIэкъым. 6. МахуэцIэ. 9. Пекин щекIуэкIа дунейпсо Олимп зэхьэзэхуэхэм дыщэ медаль къыщызыхьа адыгэ щIалэ. 11. Мыщэм фIэбэлацэ хьэкIэкхъуэкIэ. 14. Вакъэ, пыIэ щащIкIэ къагъэсэбэп. 15. Ажалыр … нэхърэ нэхъ благъэщ. 16. Кавказ Ищхъэрэм щыщ лъэпкъ. Ди республикэми мин бжыгъэкIэ исщ. 20. … къэхъуати, комбайныр нартыху хьэсэм хыхьэфакъым. 21. «Нал …» — КIыщокъуэ Алим и роман. 22. УнэлъащIэ, пхъэ гъуэлъыпIэ хуэдэхэм дищIэ хьэпIацIэ. 23. Ди къуэш щIыналъэм щыщ артист гъуэзэджэу щыта. Абы и цIэр зэрехьэ Черкесск дэт адыгэ драмтеатрым. 24. ЩIалэм Iэпкълъэпкъ … иIэщ. 25. ЩэкI Iув пхъашэ зэIуща. 26. … зезыхьэ и Iэпэ йобзей. 27. Псэхэлъхьэж. 29. Iэщым, шым я фэр изых бадзэжь. 32. ПIастапхъэ. 34. Пхъэщхьэмыщхьэ хъурей цIыкIу, фIыцIэ-къащхъуафэрэ ткIыбжьу. 35. Муслъымэн диным зэрыжиIэмкIэ, зи щIалэгъуэр зэи имыкIыу жэнэтым ис пщащэ. 37. Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь, гъавэгъэкIыу щыта … Iэхьед. 39. Зиусхьэн лъэпкъ. 41. Псы къызэрахь пэгунитI зыфIадзэ пхъэ къуаншэ. 43. «… Мурат» — адыгэ уэрэдыжь. 44. Уафэм мазэр щумылъагъуэ жэщ. 46. ЩэкI Iув, цы кIэщI щабэ тету. 47. Къуацэчыцэ. 49. Хывым апхуэдэуи йоджэ. 50. Пщым и пщIантIэм щыIуэхутхьэбзащIэ. 53. Псы фIей ина. 55. Зи щхьэгъусэм къыбгъэдэкIыжа цIыхубз.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Мэлыжьыхьым и 27-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу: 2. Хьэкъ. 5. ПщIащэ. 6. Аргъуей. 10. ХьэкIуэ. 11. Уэд. 12. Гъэужь. 14. Хьэвэ. I5. Щхьэ. 17. Хъушэ. 19. Бзий. 23. Гъатхэ. 25. Хамэгу. 26. Гъуаплъэ. 30. Хьет. 31. БжьыхьэкIапэ. 32. УэфI. 33. Дурэш. 35. Пхъэпс. 37. ХьэжыщI. 39. Пашэ. 41. Пэу. 43. Къурш. 44. ГущыкI. 48. Плъыр. 49. Нал. 50. Арму. 51. Псафэ. 52. Джэдыгу. 53. Кусэ.
Къехыу: 1. ПщIакIуэ. 2. ХьэтIутIэ. 3. Къаздэхъу. 4. Къемэт. 7. Тхьэв. 8. Бжьиз. 9. Дыхьэгъ. 13. Фейдэ. 16. Хьэх. 18. Шыгу. 20. Уэ. 21. ХъумпIэцIэдж. 22. Егъу. 24. Тэтэр. 27. Прунж. 28. Ужьэ. 29. Гъупщ. 33. Дапхъэ. 34. Шы. 35. Пшэ. 36. Сыр. 37. Хьэ. 38. ЩIыкIей. 40. Шэпхъ. 42. Уэншэку. 43. Къуэладжэ. 45. Щауэ. 46. Шыпсэ. 47. Ержыб.
