Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэ
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №№23-25, 27, 29-32, 37, 38, 42, 46, 48-50, 61-хэм итщ).
Сценарист куэдым «Шахнаме» эпосыр щIаджыкIыжурэ, тырку, къэжэр фильмыщIэхэм я сценарийхэр ятх. КъуэкIыпIэ IуэрыIуатэр фIыуэ щалъагъу Пакистанми, Индиеми, Азие Курытми икIи абы щыщ теплъэгъуэхэр зэпымыууэ я фильмхэм къыщагъэщIэрэщIэж.
Сэ Фикрие-хъаным жесIащ сызэрымысценаристыр, фильм техыным Iуэху зэрыхузимыIэр, си IэщIагъэр инженер-геологыу зэрыщытыр, пасэрей къэжэр хъыбарыжьхэм сыдихьэхыныр лэжьыгъэ IуэхукIэ щIэх-щIэхыурэ Ираным сыкIуэн хуей зэрыхъуам къызэрыхэкIар. КъищынэмыщIауэ, сэ абы сеупщIащ Рустам Сухраб игъеижу зэрыт пасэрей сурэтхэм ящыщ зы а къэралым нобэ ищэхужыну зэрызигъэхьэзырым теухуа Iуэхум щыгъуазэрэ щымыгъуазэрэ. Нью-Йорк дэт «Метрополитен» музейм «къыIэщIагъэкIыжу» а миниатюрэр Иран къашэжын папщIэ IэщIагъэлI Iэзэхэр Iуэхум къыхашэн, мылъкушхуэ халъхьэн хуей хъуащ къэрал унафэщIхэм.
— А уэ зи гугъу пщIы миниатюрэ цIэрыIуэр зэрыта Iэрытх тхылъыр Топкапы и хъумапIэм щIэлъу щытащ, — жиIащ Фикрие-хъаным хэщэтыкIыурэ. — Ауэ пащтыхьхэм мы уардэунэр щабгынэм, тхылъыр ядыгъури, КъухьэпIэмкIэ къыщыщIидзащ. ЯпэщIыкIэ ар Ротшильдхэм яIэщIыхьащ, итIанэ Америкэм щащащ. А тхылъым, абы къыхэщыж лIыхъужь насыпыншэхэм ещхьу, натIэ хуэхъуащ хамэ щIыпIэхэм екIуэлIапIэншэу къыщикIухьыныр, хамэIэхэм зэIэпахыныр, фейдэ хэхыпIэу къагъэсэбэпыныр. Ди жагъуэ зэрыхъущи, нобэр къыздэсым ар я Iэщэу политикэ, лъэпкъ Iуэхухэр зэрагъакIуэ. Уэ зэи уигу къэкIакъэ «Шахнаме» эпосым бий кIэуфIыцIрэ еIуящIэ лъагъугъуейуэ къыщыгъэлъэгъуар тыркухэр дызэрыарар? Ауэ щыхъукIи, ди хъумапIэхэм «Шахнаме»-р щIэзу щIэлъщ…
— Ар щатха 976 — 1011 гъэхэм тыркухэр иджыри Азием къикIатэкъым, — жысIащ сэ сыкъыпыгуфIыкIыурэ.
— Мы Iуэхум теухуауэ уэ профессор гуэрым нэхърэ нэхъыбэ зэрыпщIэм шэч хэлъкъым, ауэ, итIани, уэ абы удихьэхыу аркъудейщ, уIэщIагъэлIкъым, — къызиIуэкIащ Фикрие-хъаным.
СызэрымыIэщIагъэлIыр си нэм къызэрыщIаIужар зыцIыкIу си жагъуэ сымыщIу, сэ фIыщIэ гуапэ хуэсщIащ и зэман зэпэубыдам щыщ схухихыу иIэмкIэ къыздэгуэша бзылъхугъэ еджагъэшхуэм. А бжьыхьэ пщыхьэщхьэр хэкIуэтэху дэ музейм дыщIэсащ. Фикрие-хъаным иджырей политикэм зыкIи димыхьэх пэтми, «Шахнаме» эпосым и Iэрытх нэхъ лъапIэ дыдэхэм я щхьэ кърикIуар къысхуиIуэтащ, политикэ лъабжьэ зэриIэр къыхигъэщурэ. ИкIи а Iуэхугъуэм сэ сигу къигъэкIащ Эдипрэ Сухрабрэ зэщхь зыщI нэгъуэщI зы гуэри, нэхъапэкIэ зэи семыгупсысауэ — ахэр тIури я хэкум пэIэщIэу къэхъуащ, политикэ щхьэусыгъуэкIэ лъахэр зрагъэбгынахэм ещхьу… Си адэр куэдрэ тепсэлъыхьырт а Iуэхум, зауэкIэ къэрал ухуэкIэм зрагъэхъуэжа нэужь, абы и ныбжьэгъухэм ящыщ куэдым хэкур ябгынэу Германием щIэпхъуэжын хуей хъуат. Си адэм хуэдэхэмрэ щIэпхъуэжыну къызэмыхъулIахэмрэ полицэм IэщIэхуэри хьэзабыр ирагъэшэчат.
Эдипрэ Сухрабрэ я адэхэр къалъыхъуэжыху, щалъхуа къалэхэмрэ щIыпIэхэмрэ япэIэщIэ хъурт, апщIондэху я жагъуэгъухэм ахэр хьэщIэм хуэдэу ирагъэблагъэрти, езым я фейдэ зыхэлъымкIэ къагъэсэбэпырт. ЭпоситIми а Iуэхугъуэр щIэтхъауэ къыхагъэщыркъым, сыту жыпIэмэ, Софокл и дежкIи, Фирдоуси и дежкIи унагъуэм, пащтыхьым, лIакъуэм и къежьапIэ адэм пыщIэныгъэ хууиIэныр нэхъыщхьэт, цIыхубэм е хэкум ухуэпэжын нэхърэ. Ауэ адэхэм лъыхъуэ Эдипи Сухраби я къэралхэм къебийхэм Iуэху дащIэн хуей хъуащ.
31.
С
и ныбжьыр илъэс плIыщI, Айшэ щэщIрэ ирэ щрикъум, дэ къыдгурыIуэу хуежьащ бын зэи дызэримыIэнур. НэгъуэщIу жыпIэмэ, тырку дохутырхэмрэ нэмыцэ, американ клиникэхэмрэ къызэхэткIухьурэ ахъшэшхуэрэ зэман куэдрэ зытедгъэкIуэда Iуэхум ди гугъэр хэтхыжын щIэддзащ. Ауэ зы ехъулIэныгъи къыхэтхащ а Iуэхум — дызыщIэхъуэпсым дызэрылъэмыIэсам ди гур къызэрикъутамрэ абы дылъыхъуэху дызэрезэшамрэ зэщхьэгъусэхэр нэхъри нэхъ зэкъуэт икIи зэпэгъунэгъу дызэхуищIащ. Дэ иджы дызэщхьэгъусэ къудейтэкъым, атIэ зэныбжьэгъу гупсэ дызэхуэхъуат. Сабий къызэрытхуэмыхъунур зэрызэхэтщIыкIам дэ гущIыIэ дызэхуищIын дэнэ къэна, ди зэхуаку дэлъ псэкупсэ беягъым куэдкIэ къыхигъэхъуащ. Иджы дэ апхуэдэу куэдрэ дакIэлъыкIуэжыртэкъым сабий зыпI ди ныбжьэгъухэм. Си щхьэгъусэр иригъэзэшат, езым и псалъэхэмкIэ жысIэнщи, «тхьэкIумэкIыхьым хуэдэу лъхуэрей и нэIуасэ унэгуащэхэм» Айшэ «яфIэпсэкIуэд» зэрыхъум икIи фIэфIтэкъым абыхэм яхуэзэну. ЯпэщIыкIэ абы лэжьапIэ къилъыхъуащ, Iуэху гуэрым яужь ихьэмэ, нэхъ теуну икIи щхьэпэу къыщыхъурти. ИужькIэ сэ тезухуащ ухуэныгъэм пыщIа уней IуэхущIапIэ къызэIусхыу ар зегъэкIуэным ехьэлIа къалэнхэмрэ унафэмрэ си щхьэгъусэм IэщIэслъхьэну. КъызэIутха ухуэныгъэ IуэхущIапIэм «Сухраб» фIэтщащ. Айшэ псынщIэу есащ инженерхэми рабочэхэми я пщэрылъхэм унафэ тещIыхьыным. Ауэ, ипэжыпIэкIэ, фирмэм и Iуэхухэр зезыгъакIуэр сэрат.
Мыгувэу дэ дыIэпхъуащ хы Iуфэм пэгъунэгъу Гюмюшсую хьэблэм щыIэ унэ лъапIэхэм ящыщ зым. ПэшиплI хъу фэтэр Iэхуитлъэхуитышхуэм и щхьэгъубжэхэм укъыдэплъмэ, тенджызым ухэплъэрт, ихъуреягъыр щIыпIэ хъуэпсэгъуэт. ЗэрышагъащIэу зэщIэщыгъуэ зэщхьэгъусэхэм ещхьу, дэ дунеяплъэ къэткIухьыну дежьащ. Кхъухьлъатэм зыкъиIэту Истамбыл къыщыщхьэщыувам, сэ, хабзэ зэрысхуэхъуауэ, щхьэгъубжэмкIэ зысшиящ икIи къэслъэгъуащ псыкъуий къыщытIтIауэ щыта щIы Iыхьэр зэрыщыту унэхэмрэ фабрикэхэмрэ зэрыщIагъэнар. КъызыхэкIар сытми сщIэркъым, ауэ ар апхуэдэу зэрыслъэгъуам си гур нэхъ мамыр ищIащ.
Дунеяплъэ къыщыткIухьым, дэ хьэщIэщ нэхъыфI дыдэхэм дыкъыщыувыIэрт, музейхэм дыкIуэрт, дымыщIэ Iэджэ къатщIэрт, абы къыдэкIуэуи цIыхум щIэблэ къыщIэгъэхъуэным елэжь дохутырхэми захуэдгъазэрт. Апхуэдэ IэщIагъэлI лъэрыхьхэм дащепсалъэкIэ, япэщIыкIэ ди гугъэр къэщIэрэщIэжырт, итIанэ нэхъеижу ди гур къутауэ дыкъыщIэкIыжырт.
Ди нэIуасэ дипломат гуэрым и фIыщIэкIэ, дэ ди насып къихьащ «Шахнаме» эпосым и пасэрей дыдэ Iэрытххэм ящыщ зым хуащIа миниатюрэхэм Дублин дэт Честер Битти библиотекэм дыщеплъыну. Илъэс дэкIауэ а сурэтхэр дэ щытлъэгъуащ Фикрие-хъаным и чэнджэщкIэ дыздэкIуа Британскэ музейм и тхылъхъумапIэ къудамэу пасэрей къэжэр Iэрытх тхылъхэр щаIыгъым. Музейм къакIуэ цIыхухэм ахэр ялъагъуну куэдрэ къахуихуэркъым, гъэлъэгъуапIэ дапхъэхэм зэзэмызэххэ фIэкIа къызэрытрамылъхьэм къыхэкIыу. Пасэрей къэжэр сурэтххэм сыщеплъым, сэ щхьэхуимыту зыдезгъэхьэхащ си щIалэгъуэмрэ Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэмрэ ятеухуа гукъэкIыжхэм икIи абыхэм аргуэру къызэщIагъэстыжащ си псэр зышх гурыгъузхэр.
Библиотекэм щылажьэ IэщIагъэлIхэу егъэлеяуэ къытхуэсакъхэм, уэздыгъэ гъуэжьыфэм къигъэнэху пэшхэм, лэжьакIуэхэм яIэрыгъ Iэлъэ хужь цIыкIухэм плъэмыкIыу урагъэгупсысырт а Iэрытх напэкIуэцIхэм щытлъагъу псори цIыху IэрыкIыу зэрыщытымрэ зэрыкIуэдыгъуафIэмрэ. Зыкъэзумысыжынщи, дэр-дэру музейхэм дыщыкIуэкIэ, дэ куэдыщэ къыдгурыIуэртэкъым ислъам диным къыдэунэхуа сурэтщIыкIэми, «Шахнаме» эпосым къызэщIиубыдэ теплъэгъуэхэм тращIыкIахэми, КъуэкIыпIэмрэ КъухьэпIэмрэ щыIэ щэнхабзэхэм я зэхущытыкIэхэми ятеухуауэ. Ауэ а Iэрытх тхылъхэм дыщэ Iуданэ псыгъуабзэкIэ хаухуэнами ярей миниатюрэхэм гурыIуэгъуафIэ къытщащIырт гъащIэр напIэIэтыгъуэ хуэдиз фIэкIа зэрымыхъур, блэкIам къызэрыпхуемыгъэгъэзэнур, пкъыгъуэ хэчыхьахэр дигу идубыдэмэ, псэуныгъэм и мыхьэнэри тхыдэм и купщIэри къыдгурыIуауэ дызэригугъэжыр щхьэгъэпцIэж къудейуэ зэрыщытыр. Музей библиотекэхэм я зекIуапIэ кIыфIхэр къэдбгынэурэ, Айшэрэ сэрэ европей къалэхэм я уэрам бгъуфIэхэм дыкъыщытехьэжкIэ, зыхэтщIэрт ди нэгу щIэкIа сурэт теплъэгъуэхэм я фIыщIэкIэ дыкъэзыухъуреихь псоми нэхъ набдзэгубдзаплъэ дазэрыхуэхъуар.
Си щIыфэр игъэтхытхыу къыспкърыхьахэм ящыщт Репин Илья и Iэдакъэ къыщIэкIа сурэтыр, Грозный Иван иукIыжа и къуэр IэщIэлъу зэрытыр. Телъыджэ тщыхъуа а сурэтыр Айшэрэ сэрэ щытлъэгъуащ Москва Третьяковскэ галереем. Иван, Рустам ещхьу, и къуэр зыIэщIиубыдауэ иIыгът. Пасэрей къэжэр эпосым къыхэщыж Рустамрэ Сухрабрэ я хъыбарым къытращIыкIа миниатюрэхэм я фIыпIэр зыщIэзыфа а сурэтыр Ренессанс лъэхъэнэм иужькIэ къэунэхуа къэжэр сурэтыщI гуэрым и лэжьыгъэ хуэдэу къыпфIэщIынт. Адэ-пащтыхьым зрекъузылIэ лъыпсыр къызыпыж и къуэм и хьэдэр, псэ зыIумытыж пащтыхьыкъуэр и адэм IэщIэлъщ, абы ищIа унафэм зыдигъэша щIыкIэу, адэм и нэгум къощ ар егъэлеяуэ зэрыгужьеямрэ къыIэщIэщIам зэрыхущIегъуэжымрэ. Абы къыпкърыкI гурыщIэхэм я лъэщагъым, теплъэгъуэр къызэрыгуэкIыу икIи купщIафIэу къызэрыгъэлъэгъуам сэ зыхызигъэщIащ къэралыгъуэм и къару гуащIэр.
Моро Гюстав и музейуэ Париж дэтым сэ щыслъэгъуащ «Эдипрэ Сфинкс- рэ» сурэтыр. А теплъэгъуэмкIэ сурэтыщIым ди пащхьэ кърилъхьэр Эдип и гуэныхьхэракъым, атIэ абы и текIуэныгъэрщ. А сурэтым къытращIыкIыжа гуэрхэр дэ Нью-Йорк дэт Метрополитен музейми щытлъэгъуат. А музейм, зи гугъу сщIы сурэтыр щагъэлъагъуэ къат дыдэм тетщ ислъамым къыдэунэхуа гъуазджэмкIэ и къудамэр, «Шахнаме» эпосым хуащIа миниатюрэхэр щагъэлъагъуэу. Къудамэм къылъыс пэшхэр зэрыкIыфIыфэмрэ цIыху куэд зэрыщыземыкIуэмрэ иджыри и зы щыхьэтт дэ дызилъыхъуакIуэ Iуэхугъуэр куэд щIауэ IэщIыб зэрыхъуам.
Итальян режиссёр цIэрыIуэ Пазолини Паоло и фильмхэр щагъэлъагъуэ тхьэмахуэр Истамбыл щекIуэкIыу, Айшэрэ сэрэ деплъащ абы игъэува «Пащтыхь Эдип» фильмым. Кинор фIыуэ зылъагъу истамбылдэсхэр хуэфIу зыщIэс, Итальян щэнхабзэмкIэ унэм и гъэлъэгъуапIэм цIыху щыбэуэжу умыщIэну даущыншэу щысащ фильмыр иухыху. Ар Пазолини Мароккэ щытрихат, щIыпIэм щыIэ теплъэгъуэ плъыфэбэхэр куэду къигъэсэбэпурэ.
— Иджыри зэ сеплъыну сыхуейт а фильм плъыжьым, — жесIащ сэ Айшэ, Мароккэ и пшахъуэщI плъыжьыфэмрэ мывэ плъыжьым къыхэщIыкIа пасэрей быдапIэ гуэррэ фильмым къызэрыхэщым щхьэкIэ «плъыжь» фIэсщри. — DVD-м тету дымыгъуэтыну пIэрэ, унэм дыщеплъыжынт.
— Уеблэмэ Эдип и анэу джэгуа актрисэ Мангано Сельвинэ и щхьэцхэри плъыжьыфэт, — жиIащ си щхьэгъусэм…
ЗэзыдзэкIар
КЪЫп (НЫБЭЖЬ) Таисэщ.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
