ЗекIуэм и плъыфэхэр
Ди газетымкIэ хъыбар зэрывэдгъэщIащи, Тырку къэралым щыхьэщIащ Къэбэрдей-Балъкъэрым икIа щIалэгъуалэ гуп. Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым ФилологиемкIэ и институтым адыгэбзэмкIэ и къудамэм щеджэхэмрэ ар къэзыухахэмрэ зыхэт гупыр зэхуишэсащ КъБКъУ-м и профессор Бакъ Зерэ. Ахэр къыхахын папщIэ ныбжьыщIэхэм эссе ирагъэтхащ Тырку Республикэм, абы усэ зыбжанэ щызытха ЩоджэнцIыкIу Алий ятеухуауэ. Зи лэжьыгъэр нэхъыфIу къалъытахэрщ гъуэгу техьар.
Студентхэр езыгъэблэгъар Тырку Республикэрати, къалэхэм я унафэщIхэм даIущIащ, къэралым и университет зыбжанэм дыщыIащ, къуажэхэр къызэхэткIухьащ. Зерэ къыжраIащ иригъаджэхэм ящыщ Тыркум и еджапIэ нэхъыщхьэхэм пщIэншэу я щIэныгъэм щыхагъэхъуэну ягъакIуэмэ, зэрагуапэр.
Шаргъышла къалэм и тхьэмадэ Огур Тургай Бакъ Зерэ тыгъэ къыхуещI.
«ЗекIуэ» гупым хэтахэу НэщIэпыджэ Залинэрэ Гугъуэт Заремэрэ.
Анкара
Къэбэрдей-Балъкъэрым икIыу Тыркум кIуахэр Анкара дынэсащ. А къалэм и унафэщI Сельчук Четин дригъэблагъэри, къытхутепсэлъыхьащ Анкара и тхыдэм, и щIыпIэ дахэхэм, щыпсэу цIыхухэм, абы дэлъ IуэхущIафэхэм.
— Дэ хьэщIэ фIыуэ долъагъу, — жиIащ Сельчук Четин,- икIи сыхуейщ ди зэхуэзэр махуэ хъуну. Дызэрылъагъунщ, дызэдэIэпыкъунщ, дызэкъуэтынщ.
Бакъ Зерэ фIыщIэ хуищIащ къулыкъущIэм къыдиха хьэщIагъэм папщIэ икIи къыхигъэщащ Тырку къэралым гуп и гъусэу къэкIуэныр, къалэ унафэщIым и дежи еблэгъэныр жылагъуэ лэжьакIуэхэу Озайдын Кемалрэ ГунэпщIей Гулсеренрэ зэрафIыщIэр.
— Мыпхуэдизу жэуаплыныгъэшхуэ зыпылъ IэнатIэ уIутын папщIэ уи гум илъын хуейуэ къыщIэкIынущ мы уи пэш блыным зи сурэт фIэлъ Ататюрк и псалъэхэр: «Алыхьым ухуэлIыщIэм хуэдэу, жылэм уахуэлIыщIэн хуейщ». Тыркум сэ мызэ-мытIэу сыкъэкIуащи, гу лъызотэ Кавказым къикIа цIыхухэм пщIэ зэраIэм.
Бакъ Зерэ бысымым тыгъэ хуищIащ Къэнжал зауэм къэбэрдеипщхэр зэрыхэтам и тхыдэр къэзыIуэтэж сурэт. Зерэ жиIащ къэбэрдеипщхэм зэфIэкIышхуэрэ пщIэрэ яIэу зэрыщытар, абыхэм я блыгущIэтхэм я Iэтащхьэм щхьэкIэ я псэр ятыну хьэзыру къызэрекIуэкIар. Сельчуки ехъуэхъуащ фIы зигу илъ унафэщIхэмрэ абыхэм къакъуэт цIыхубэмрэ къэралым нэхъри зрагъэужьыну. Сельчук Четини абы къыхуэупсащ тырку бзылъхугъэ IэпщIэлъапщIэм и IэдакъэщIэкI, удз гъэгъа дахэ зэрыт сурэткIэ.
Анкара вилайетым и уэлийм (губернаторым) дригъэблэгъащ. Тхьэмадэр къэбэрдейщ. Гъубжокъуэ Мехьмет гуапэу къытIущIащ жыпIэмэ, тIэкIу мащIэщ. Гумрэ псэмрэ къабгъэдэкI псалъэхэр щIэхыу зыхэпщIэркъэ атIэ — тхьэмадэм и псалъэхэм дэтхэнэри дигъэпIейтеящ.
— Си хэку сыкIуэжа, къыздалъхуахэм сабгъэдэс хуэдэщ иджыпсту, апхуэдизу согуфIэри. Сыныфхоплъэри… игъащIэ лъандэрэ фысцIыхум хуэдэщ, уеблэмэ си гур къызэфIонэ. Сыхуейкъым мы дакъикъэхэр иухыну, — жиIащ Мехьмет.
Ар адыгэбзэкIэ къызэрыдэпсалъэр ди гуапэт. Езым зэрыжиIэмкIэ, нэхъапэхэм фIы дыдэу ирипсалъэу щытащ анэдэлъхубзэм, иджы тIэкIу IэщIэху хъуащ:
— ДыщыцIыкIум къуажэм тыркубзэкIэ дыщыпсалъэртэкъым, зэхэтхри къыджьэдэкIри адыгэбзэт. Уеблэмэ, тыркубзэ къыхэдгъахуэмэ, ди нэхъыжьхэр къыщыдэшхыдэ щыIэт. Зэман дэкIащ… Иджы си анэдэлъхубзэр апхуэдэу фIыуэ сщIэжыркъым, гугъу сехьу сопсалъэ.
Тхьэмадэм адыгэ щIалэгъуалэр зырызурэ дызригъэцIыхуащ, дэтхэнэми ди унэцIэм, дызыщыщ къуажэм, дыщеджэм е дыщылажьэм щIэупщIащ, къэралым дызэрихьэрэ тлъэгъуахэм ящыщу ди гум нэхъ къинахэмкIэ дыдэгуашэмэ зэригуапэр жиIащ. Дэри тхьэмадэм хуэтIуэтащ гукъинэ тщыхъуахэр.Гъубжокъуэ Мехьмет къыджиIащ дэ дыздэщыIа адыгэ къуажэхэм ящыщ зым — Абыкъухьэблэм — езым и адэ-анэм дазэрыщыIущIам зэрыщыгъуазэр.
Гупым ди пашэ Бакъ Зерэ тхьэмадэм фIыщIэ хуищIащ, псалъэ гуапэкIи зыхуигъэзащ.
— Нобэ Тыркум и щыхьэрым и вилайетым и уэлий адыгэ щIалэр укъызэрытхуэзам дегъэгушхуэ. Ди зэхуэзэр сэ къыздэсша щIалэгъуалэми зэи ягу ихунукъым. Мыбдеж гуапагъэр, хьэщIагъэшхуэ къызэрыдэпхар Хэкуми щыжытIэжынущ. Иджы Къэбэрдейм унакIуэрэ ущыхьэщIэмэ, дэри ди гуапэ хъунт. Хэкум зэ неблэгъэж! — жиIащ Зерэ.
— Сигу фыпыкIкъым, — жиIащ уэлийм, — ди хабзэми къызэрыхэщщи, ерыскъым нэхъри гъунэгъу узэхуещI. Ерыскъы Iэнэм дызыдыпэрысмэ, си гуапэщ.
Гупыр дригъэблэгъащ Хамэ къэрал щыпсэу тыркухэмрэ тыркум я благъэ лъэпкъхэм я IуэхухэмкIэ зэгухьэныгъэм и унафэщI Бюлбюл Кудрет. Ар щIэупщIащ къэралыр къызэрытщыхъуам, тлъэгъуахэм ящыщу ди гум къинахэм, адыгэ къуажэхэм зи унэцIэджэгъу щыхуэзэжахэм, Къэбэрдей-Балъкъэрым щыIэ адыгэхэмрэ мыбы щыпсэу адыгэхэмрэ я псэукIэм зэтехуэ-зэтемыхуэу хэлъым.
— Сэ КъБКъУ-м щызогъэдж хамэщI щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм я тхыгъэхэр. Къыздэсша гупым хэтхэми ар яджащ. Си студентхэр мыбы щыпсэу адыгэхэм я гъащIэм щыгъуазэт дэфтэрхэмкIэ, тхылъхэмкIэ, кинофильмхэмкIэ. Иджы яджар я нэкIэ ялъагъужащ. Адыгэ лъэпкъым теухуауэ сигу къеуэхэр, сызыгъэгуфIэхэр, сызыгъэпIейтейхэр, сызыгъэнэщхъейхэр псалъэкIэ яжесIэрт. Ауэ зэ ямылъэгъуауэ, сэ сызэрыхуейм хуэдэу зыхащIэнутэкъым ар. Нэм илъагъур псэм нэхъ тыншу зыхищIэу си гугъэщ.
Мыхьэнэшхуэ иIэщ мы Iуэхум щIалэгъуалэр хэтыну зэрыте- вухуам. Нэхъыжьхэм мыбы къэкIуэнымкIэ лъэпощхьэпо яIэкъым, гугъуехь пылъкъым. Ауэ ныбжьыщIэхэм зыкъызэщIакъуэу гупу гъуэгу къытеувэну нэхъ гугъут. АбыкIэ сэбэп фызэрыхъуам папщIэ фIыщIэшхуэ фхузощI, — жиIащ Бакъ Зерэ.
Гупым хэтахэм жаIами фыщыдгъэгъуэзэнщ.
— Дыкъызэревгъэблэгъари, дахагъэу тлъэгъуари, цIыху гуапэу дызыхуэзари, ерыскъы IэфIу тIухуари, хъыбар гъэщIэгъуэну зэхэтхари — дэ псори дигу къинэнущ, Хэкум дыкIуэжмэ, дызэрыхьэжыну унагъуэхэм щытIуэтэжын, дгъэлъэгъуэжын куэду диIэщ. Тлъэгъуащ Тырку къэралыгъуэм зыужьыныгъэшхуэ зэриIэр, цIыхубэр тыншыным псори зэрыхуэщIар. ИкъукIэ ди гуапэщ ди лъэпкъэгъухэм дазэрыIущIар. ДяпэкIи дызэрыщIэну, дызэщIэупщIэну, дызэкIэлъыкIуэну дыхуейщ, — жиIащ АфIэунэ Артур.
— Къэралым и экономикэр хуабжьу зызыужьащ, — жиIащ Молэ Валерэ, — щапхъэ зытепх хъун куэд хэтщ. ЦIыху гуапэ куэдым даIущIащ, ди лъэпкъэгъухэм сэлам етхыну Iэмал дизэриIа къудейри лъапIэщ. Япэу дызыдыхьа Маргъущей къуажэм къыщытIущIа ди лъэпкъэгъухэмрэ дэрэ ди нэпс тхуэубыдатэкъым… Ди зэкIэлъыкIуэр нэхъыбэ щIын хуейщ, ди къуэш, ди шыпхъуу мыбы щыпсэухэм зыхащIэн папщIэ дэ абыхэм дазэрыхуэныкъуэр.
— Сэ сигу ирихьащ къэралым и ныпыр дэнэ лъагапIи, IуэхущIапIи, къырхэм я щхьэщыгуи уардэу зэрыщыхуарзэр. Къэралым пщIэ зэрызыхуищIыжым и зы нэщэнэщ ар, — жиIащ Къэбэрдей-Балъкъэрым БизнесымкIэ и институтым и лэжьакIуэ Кумыщ Оксанэ.
— Сэри си гуапэщ дызэрызэбгъэдэсар, дызэрызэпсэлъар. Си гъунэгъуфIым сыхуэзам хуэдэу сывдэуэршэращ. Дэ дыхуейщ Кавказым къикIауэ мыбы щыпсэухэм Хэкум Iыхьлы зэрыщаIэр ящIэну. ЗэрыжыфIэмкIэ, мыбы фызэрыщыIа зэманым къриубыдэу куэдым фи унэкъуэщ къэвгъуэтыжащ. Нэхъыщхьэ дыдэу аращ мы Iуэху къызэдгъэпэщам хэлъар — зэлъэпкъэгъухэр фызэрыгъуэтыжрэ лъагъуэ зэхуэфшэмэ, дэри ди мурадыр къыдэхъулIауэ дыбжынущ, — жиIащ Бюлбюл Кудрет.
Сивас
Сивас къалэм и Iэтащхьэ Айдын Сами, абы и къуэдзэ Озайдын Ахьмэд сымэ гуапэу къытIущIащ.
— Фи хабзэ дахэмрэ щэнхабзэмрэ, нэмысрэ гуапагъэрэ вгъэлъагъуэу фыкъытхуеблэгъащ нобэ. Ар куэд и уасэщ. Уегупсысмэ, мыр Iуэху цIыкIукъым икIи тыншкъыми, къызэзыгъэпэщахэм фIыщIэшхуэ яхуэфащэщ. Дэтхэнэ мыпхуэдэ зэIущIэри ди зэпыщIэныгъэр быдэ хъунымкIэ сэбэпщ. Щикъухьащ цIыхур дунейм: адыгэри икъухьащ, тыркури икъухьащ. Нэхъыщхьэр ахэр зэрыщIэнырщ, — къыхигъэщащ тхьэмадэм и псалъэм.
Бакъ Зерэ жиIащ Урысеймрэ Тыркумрэ я кум зэпыщIэныгъэ зэрыдэлъыр, хьэрычэт, щIэныгъэ Iуэхухэм епхауэ.
— Шхын, щыгъын жыпIэми, Налшык куэду нашэр Тыркум щащIхэм щыщщ. Тыркум щыпсэу адыгэ щIалэгъуалэм ящыщ куэдым щIэныгъэ щызрагъэгъуэт Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым. Псалъэм и хьэтыркIэ, зы илъэскIэ урысыбзэр щрагъэдж курс щхьэхуэ щыIэщ апхуэдэ студентхэм папщIэ.
Сивасым и тхьэмадэм жиIащ ди университетхэр, студентхэр зэдэлэжьэныр зэригуапэр.
Зерэ къыхигъэщащ щIалэгъуалэр зэрыгъэцIыхуныр, щхьэж и лъэпкъ щэнхабзэм удэзыхьэхыу хэлъхэмкIэ зэдэгъэгуэшэныр езыми зэрыфIэтэмэмыр.
Шаргъышла
Шаргъышла къалэм и тхьэмадэ Огур Тургай адыгэхэм ятеухуауэ жиIар гукъинэж тщыхъуащ, уеблэмэ дигъэгушхуащ.
— Тырку къэралым щопсэу Кавказым къикIа лъэпкъ зэхуэмыдэхэр: адыгэхэр, шэшэнхэр, абазэхэр, нэгъуэщIхэри. Сэ гу зэрылъыстамкIэ, абыкIэ къикIахэм ящыщу нэхъыбэу адыгагъэр, хабзэр зезыхьэр къэбэрдейхэращ. Апхуэдэ дуней тетыкIэ дахэм, цIыху зэпIэзэрытым пщIэ зыхууегъэщI Iэмал имыIэу, — жиIащ Огур Тургай.
Къалэ тхьэмадэм фIыуэ хищIыкIыу къыщIэкIащ адыгэ хабзэм.
— Къапщтэмэ, «емыкIу» псалъэм купщIэшхуэ иIэщ адыгэм дежкIэ. Ар зыщIыпIэ итхауэ, закону гъэувауэ щыткъым. АтIэми, лъэпкъым и цIыхухэр «емыкIу» жыхуаIэм ебэкъуэнукъым. Апхуэдэу удэзыхьэх хабзэ куэд хэлъщ лъэпкъым и гъащIэм. Сыныфхоплъэри, фызэрыадыгэ къабзэр фи нэгум кърех, нури къыфщхьэщех,- жиIэрт абы.
Тхьэмадэм дыщигъэгъуэзащ езым дзыхь яхуищIу адыгэ щIалиплI къызэрыдэлажьэм. Дыщысу и деж къыщIыхьат щIалэхэм ящыщ зы — ар Къармэхэ ящыщт, хэкумкIэ и лIакъуэр Къармэхьэблэ къуажэм къыщежьэу.
Тхьэмадэм гупыр дигъэхьэщIащ. ШыгъупIастэ Iэнэ къиIэта нэужь, езым и IуэхущIапIэми дригъэблэгъащ. Ар адыгэ пшынэ едэIуэну гупыж ищIати, ди зэхуэзэм адыгэ джэгу дахи етщIэкIыжащ.
Анкара къалэм и тхьэмадэ Сельчук Четин и деж.
КъБР-м икIа гупыр иригъэблэгъащ Бюлбюл Кудрет.
Адыгэ Хасэхэм
Гукъинэж тщыхъуащ Къайсэр Адыгэ Хасэм дызэрыщыIар. Абы къыщытпежьа щIалэгъуалэм депсэлъа нэужь къыдгурыIуащ абыхэм я псэр адыгэ Iуэхум хэлъу, я IуэхущIафэхэри лъэпкъым и къэкIуэнум тещIыхьауэ зэрыщытыр. Хасэм гулъытэ щагъуэт нэхъ цIыкIу дыдэхэми нэхъыжьыIуэхэми. ДызыIущIа щIалэгъуалэр адыгэбзэ къабзэкIэ къыдэпсэлъащ, ди тхыдэм и напэкIуэцIхэр къэзыIуэтэж сурэту Хасэ пэшым и блыным фIэлъхэр дагъэлъэгъуащ, мыбы щалэжь-щащIэхэм дыщагъэгъуэзащ.
Хасэм иIэщ «Ашэмэз» къэфакIуэ гуп, «Мазэ» уэрэджыIакIуэ гуп, абы егъэщIылIауэ мэлажьэ «Жылэ» театрри.
— «Ашэмэзым» хэтхэм Тыркур къызэхэткIухьащ, — жаIащ къэфакIуэхэм, иджы хэкум дыкъыщыфэну дохъуапсэ!
ХамэщI щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм анэдэлъхубзэр фIыуэ егъэлъагъунымкIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ «Жылэ» театрым. Мыбы щагъэув теплъэгъуэхэр зыгъэхьэзыр Бланауэ Амрэ езым бзэр щызригъэщIэжар илъэс 20 хъуа нэужьщ:
— Сэ адыгэбзэр сщIэуэ сыкъыдэкIуэтеякъым, балигъ сыхъури, Iэмал имыIэу ар зэзгъэщIэжын зэрыхуейр къызгурыIуэжауэ аращ. Зеспщытри, къызэхъулIащ, — жеIэ абы.
Амрэ дыщигъэгъуэзащ театрым щыджэгухэм я IуэхущIафэхэмрэ я мурадхэмрэ.
— «Жылэ» театрым дэ щыдгъэуващ IутIыж Борис и «Жьэмыгъуэ — Африкэм», «Хьэфотэ» пьесэхэр. Уеблэмэ «Жьэмыгъуэ — Африкэм» спектаклыр щыдгъэлъэгъуащ Мейкъуапэ. Театрым щхьэкIэ къыхэтх тхыгъэм долэжьыж, бзэр нэхъ тынш дымыщIмэ, хэхэс щIалэгъуалэм щIагъуэу къагурыIуэнукъыми,- къыхигъэщащ Амрэ.
Хасэм гулъытэ щыхуащI анэдэлъхубзэм и Iуэхум. Сабийхэр бзэм хурегъаджэ БжьыхьэлI Онур.
— МащIэ-мащIэурэ, я гум зэрыраубыдэфынум хуэдэу, ягурызгъэIуэну иужь ситщ. Япэ тхьэмахуэм изогъащIэ цIыху Iэпкълъэпкъым адыгэбзэкIэ зэреджэр, етIуанэм — хадэхэкIхэмрэ пхъэщхьэмыщхьэхэмрэ, ахэм къакIэлъокIуэ Iэщым, джэдкъазым ехьэлIахэр, плъыфэхэр къэзыгъэлъагъуэхэр… Илъэсым и кIуэцIкIэ хъарзынэу ящIэ мэхъу. Еджэным тезэша нэужь, зызогъэгъэпсэху, тIэкIу къызогъафэ. Адэ-анэхэр арэзы мэхъу я быным мыбы щызрагъащIэмкIэ, уеблэмэ «унэм нэкIуэжа нэужь, адыгэбзэкIэ фIэкIа депсалъэу ядэркъым» жаIэ, — къыддэгуэшащ Онур къигъэсэбэп IэмалхэмкIэ.
ЩIалэгъуалэм яхэтт Хэкум щыIахэри, адэжь щIыналъэр зымылъэгъуахэри. Иужьрейхэм я мурадщ Хэкум къэкIуэну, абы и щIыуэпсыр зрагъэлъагъуну, и лъэпкъэгъухэм яхэплъэну.
Тыркум и гъуэгухэм тхьэмахуэкIэ тета автобусым тратхат «Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университет» жиIэу.
Маргъущей къуажэм я сабийхэм ящIыгъущ гупым хэтахэу НэщIэпыджэ Залинэ, Выкхъэ Жаннэ, Багъэтыр Луизэ сымэ.
Истамбыл Хасэм щытлъэгъуар
-Истамбыл Хасэр мы къэралым щыIэ Хасэ нэхъыжь дыдэхэм ящыщщ (илъэс 63-рэ и ныбжьщ). Хасэм хэтхэм ди гуапэщ нобэ къедгъэблэгъэну Хэкум къикIа хьэщIэ лъапIэхэр. Налшык щыIэ университетым адыгэбзэм щыхуеджэ и студентхэр къакIуэу хъыбар щызэхэтхам, дигу къилъэтыным хуэдэу дыгуфIащ, пIейтейуэ дыфпэплъащ, — жиIащ Хасэм хэт Щоджэн Умит дыщригъэблагъэм.
Налшык икIа гупыр зытекIухьам, Тырку къэралым щыIэху гу зылъатахэм Бакъ Зерэ тепсэлъыхьа нэужь, псалъэ къищтащ Хасэм и тхьэмадэ Алъэсчыр Жамбэч.
— Нобэ ди хьэщIэщ адыгэбзэм телажьэ профессор Бакъ Зерэрэ Хэкум адыгэбзэр щызыджхэмрэ. ИкъукIэ си гуапэщ щIалэгъуалэр къызэрыкIуар. ЩIэблэращ пщэдей къытпэплъэр зэлъытар. Сэ си гур хуиту сутIыпщыфыркъым анэдэлъхубзэр зэрызмыщIэм къыхэкIыу. КхъыIэ, Хэкум вгъэзэжмэ, си лъэпкъэгъухэм яжефIэж флъэгъуахэр. «Зи бзэр зымыщIэж адыгэ хэхэс куэди даIущIащ, ауэ ахэри хуейщ я бзэр зрагъэщIэжыну» — жыфIэ. Фэ, бзэм телажьэхэм, куэдкIэ дыфщогугъ. Дыфщогугъ Iуэху дахэ ефхьэжьар къэвмыгъэнэжыну. Хэкурысхэмрэ хэхэсхэмрэ дызэрыщIэн, дызэкIэлъыкIуэн хуейщ, — жиIащ абы.
КъБР-м БизнесымкIэ и институтым и лэжьакIуэ Кумыщ Оксанэ тепсэлъыхьащ хэхэс адыгэхэм я бзэр зрагъэщIэжыным папщIэ Iэмалу щыIэхэм.
— Си гуапэ хъуащ Хасэ тхьэмадэм адыгэбзэр зригъэщIэну зэримурадыр. Интернетыр Iэмал хъарзынэщ, ар къэдгъэсэбэп щхьэ мыхъурэ?! Скайпым къыдит Iэмалыр къэдгъэсэбэпу, дистанционнэу бзэр фэдгъэджыфынущ, — жиIащ абы.
Бзэр зыджыжыну хуейхэмрэ ахэр езыгъэджэнухэмрэ я Интернет хэщIапIэхэр зэIэпахащ.
— 2011 гъэм Хэкум дыкIуэжауэ, Бакъ Зерэ университетым дригъэблэгъащ. Абы щыгъуэ зэхэсха анэдэлъхубзэ дахэм ситхьэкъуат. Налшык дэт Лъэпкъ музейм дыщыIати, абы щIэлъ хьэпшыпхэм куэд къысхуаIуэтащ си лъэпкъым теухуауэ. Сегупсысырт: «Тыркум мыпхуэдэ зы лъэпкъ музей дыщиIамэ, сыту фIыт», — жысIэу. А си гукъэкIым сыхуишащ зы IэщIагъэ дахэм: зезгъэсауэ гъущIым къыхызощIыкI адыгэ теплъэ зиIэ хьэпшыпхэр, — жиIащ Хьалман Орхъан. Абы и гуапэу Бакъ Зерэ тыгъэ къыхуищIащ и IэдакъэщIэкIхэм ящыщ зы.
Адыгэ къуажэхэм.
Маргъущей
Къэбэрдей-Балъкъэрым икIыу Тыркум щыхьэщIа гупыр адыгэхэр щыпсэу Маргъущей къуажэм дыдыхьащ. Деблэгъащ Маргъущ Рабия и унагъуэм. Абы я пщIантIэм къыщызэхуэсауэ къытпэплъэрт къуажэдэсхэр. Къытпежьахэр адыгэ лъэпкъым къызэрыхэкIам щыхьэт техъуэрт я теплъэр. Деблагъэри, хьэщIагъэу къыткIэлъызэрахьамкIэ иджыри зэ наIуэ къытщащIащ ижь-ижьыж лъандэрэ хьэщIэкIэ гуапэу къэгъуэгурыкIуэ ди лъэпкъым и хабзэр IэщIыб зэрамыщIар. ПщIантIэм щыджэгуу, къыщажыхьу дэтт сабийхэр. «Мыпхуэдэ щIэблэ дахэ щаIэкIэ, хамэщI щыпсэу адыгэм я къуэпсыр гъункъым», — сегупсысащ абдеж. ДызэкIуэлIа бысы- мым хамэщIым щаIэ псэукIэм и гугъу къытхуищIащ. Рабия езым зы къуэрэ пхъуитIрэ, абыхэм я быныжу хы иIэщ. Ахэри къыдбгъэдишэурэ дигъэцIыхуащ.
— Маргъущ Щэбэтыкъуэщ Къэбэрдейм къикIыу мыбы къэкIуауэ щытар. Хэкум зэгуэр къикIауэ щыта Маргъущхэр зыщыпсэур мы къуажэращ. Пэжщ, Къайсэр къалэми ди унэкъуэщу зы унагъуэ дэсщ. Сэ езыр сыабазэхэщ, си анэр Къуныжьхэ япхъущ, — жиIащ унэгуащэм.
Нанэм делъэIуат мы къуажэ цIыкIум дэсхэм я унэцIэхэр къытхурибжэкIынуи, КIурашынхэ, Аскэрхэ, Таухэ, Емкъужхэ щыпсэууэ жиIащ.
— Нобэ насып къыдэфхьащ ди жьэгум, фи напэлъагъум си быныр псэкIэ Хэкум пэгъунэгъу зэрищIар солъагъури, фIыщIэ щIыныр схуэухкъым, — жиIэрт нанэм гъуэгу дыкъыщытеувэ-жым.
Къарэахьмэд
Мараш къалэм егъэщIылIа Къарэахьмэд къуажэм бысым къыщытхуэхъуар Балъкъэр Октай и унагъуэрт. Октайрэ Лейларэ я унагъуэм дахэсыху, Хэкум сыщыIэ хуэдэу къысщыхъуащ… Абы си адэшхуэ-анэшхуэхэм жаIэу щыта нэщэнэхэри щызэхэсхащ, си анэм ипщэфIын фIэфI шхыныгъуэхэм щыщи щысIухуащ. Унагъуэ гуа-пэм я жьэгум дыдэсыху дытепсэлъыхьащ куэдым: бзэм и Iуэхум, адыгэм ижь-ижьыж лъандэрэ къыдэгъуэгурыкIуэ хабзэхэм, адыгэ къафэм, фащэм щэхуу яхэлъхэм, цIыху гъэсэныгъэм, ди лъэпкъыр пасэм дэзыхьэхыу щыта IэщIагъэхэм. Езыхэр щIэуп- щIащ Хэкум щыIэ щIыпIэ дахэ-хэм, жаIащ адэжь щIыналъэм и теплъэр телъыджэу я нэгум къызэрыщIагъэхьэр. Дэри ХэкумкIэ щыIэ гъащIэм, къуажэхэмрэ къалэхэмрэ зэрызэщхьэщыкIым дахутепсэлъыхьащ, Тыркум щытлъэгъуахэмкIи дадэгуэшащ.
Унагъуэм дыщекIуэлIа пщыхьэщхьэм унэ тхьэмадэр хъуэхъу дахэкIэ къытпежьащ:
— Фи къеблагъэр угъурлы хъуну сохъуахъуэ! Алыхьым ди зэхуэ- зэр махуэ ищI! Фи муради, гугъапIи, гухэлъи къывэхъулIэну ди гуапэщ. Ди дадэжьхэр щыпсэуа, ди нэгум щIэт зэпытми дымылъэ-гъуа лъахэм фыкъызэрикIа къудеймкIэ, нобэ насып къытхуэфхьащ. ФыхьэщIэ лъапIэ дыдэщ, дыфщогуфIыкI. Мыр фи щыпэ еблагъэми, къытевгъэзэну дыхуейщ — мы къэралым фыкъихьэмэ, фыдихьэщIэщ, ди бжэр фэр папщIэ сытым дежи зэIухауэ щытынущ.
Балъкъэр Октай сымэ зэкъуэшиплIрэ зэшыпхъуихрэ мэхъу. Къарэахьмэд къуажэм дэс Балъкъэрхэр бынунагъуэшхуэу зэтепщIыкIащ — абдеж щыпсэу зэунэкъуэщхэм я адэшхуэхэр зэкъуэшщ. Ахэри къакIуэурэ къыдбгъэдэсащ Хэкум икIахэм.
Октайрэ Лейларэ зы къуэрэ пхъуищрэ яIэщ. Я щIалэр Анкара щолажьэ — полицэм хэтщ. Хъыджэбз нэхъыжьитIыр, Серарэ Щылайрэ, унагъуэ исхэщ, я щхьэгъусэхэр адыгэщ. НэхъыщIэр — Джансу — хъыджэбздэсщ. Ар агроному еджащ, щIым и пIалъэм щыгъуазэщ. Пщащэ гурыхуэр зы IэщIагъэкIи къэувыIакъым. Автомобилхэр зэрызэпкърылъ щIыкIэр фIэгъэщIэгъуэнти, абыи зыхуигъэсащ. Ауэ аракъым гъэщIэгъуэныр: Джансу адыгэ уэрэдыжьрэ гъыбзэу ищIэр бжыгъэншэщ, уэрэду къыхадзэм дожьууф. Езым иусу макъами зыщIигъэувэжа уэрэд цIыкIуми дригъэдэIуащ, и макъыр телефоным едгъэтхри къыздэтхьащ. Октай и адэ къуэшым и къуэ Нэжэти къытхутепсэлъыхьащ езым и унагъуэм. Нэжэт тIолъхуэныкъуэу къуэш иIэщ, зэщхьхэщи куэдрэ зэхагъэзэрыхь. ЩIалитIри унагъуэщ, бын яIэщ.
— Сабийхэм адыгэбзэкIэ жытIэр къагуроIуэ, ауэ ирипсалъэркъым — тыркубзэкIэ жэуап къыдат. Ауэ дэ анэдэлъхубзэкIэ допсалъэ, цIыкIу щIыкIэ нэхъ къащтэфынущи, — жиIащ Нэжэт. Абы иIэ мурад- хъуэпсапIэхэм дыщигъэгъуэзащ:
— Хэкур зэзгъэлъагъуну, хьэжыщI сыкIуэну сыхуейщ.
Бысым тхуэхъуа унэгуащэм хадэхэкI егъэкI, гъэш зэрехьэ. Октай бжьэ егъэхъу. Дэри тIухуащ Лейла игъэкIа шыбжиймрэ помидорымрэ, нартыху, Октай и фо-безыр, япхъу нэхъыжьым игъэпцIа шхур. «ПцIыупсым и шхур фIыуэ мапцIэ», — жаIэу зэхызох сызэрыцIыкIурэ. Абы иригушыIэрт Балъкъэрхи.
Нартыху щыдгъэжьа пщыхьэщхьэ дахэр гукъинэжт… Октай мафIэ тхуищIащ, ар дэп хъуа нэужь, нартыхур ттхъыурэ пэрытлъхьэри дгъэкIэрахъуэурэ дгъэжьащ. МафIэ дэпым сыщхьэщотIысхьэри си Iэр изогъэу, дэпым сыхоплъэ, Iугъуэмэр Iум щызу жьэдызошэ. Къармэхьэблэ щызгъэкIуа сабиигъуэм и зы теплъэгъуэ хуэдэт мы пщыхьэщхьэр: Iугъуэмэри, мафIэри, нартыху гъэжьари — псори ещхьт…
МахуитIкIэ дыздэщыIа унагъуэм хьэщIагъэу къыдахамрэ гуапагъэу ядэтлъэгъуамрэ псалъэкIэ къыпхуэIуатэркъым. Ди гум къинар нэхъыбэщ. Балъкъэрхэ дыкъызэрырагъэжьэжам и хъыбар тхыгъэм щыжысIэжынкъым: сэлам щызэтхым дынэжэгужами, щызэтхыжым дынэщхъейт.
И гупсысэр лъэпкъым хуэгъэзащ
Адыгэм хабзэу хэлъщ Iуэхур зи нэIэ тету екIуэкIа нэхъыжьым псалъэ гуапэ хужаIэжу. Бакъ Зерэ теухуауэ дэри а хабзэр дгъэзэщIэнщ.
Ди лъэпкъэгъухэр щыпсэу къэралым адыгэгу зыкIуэцIылъ щIэныгъэ лэжьакIуэ бзылъхугъэр лъэпкъ Iуэху зэрихуэу куэдрэ кIуати, ар къацIыхурт, Хасэхэм екIуалIэхэр Зерэ и лэжьыгъэхэм щыгъуазэт. Къуажэуи къалэуи дыздыдыхьам дащыхуэзэрт Зерэ бзэм хуригъэджахэм. Уеблэмэ, езым къимыцIыхужхэри къыбгъэдыхьэрт «Зерэ, дэ уэ дебгъэджащ», — жаIэу. «Зерэ, дэ нэхърэ уэ Тыркум нэхъ укъыщацIыху», — къыдэгушыIэрт Зерэ и ныбжьэгъухэу абы щыпсэухэр. Абы иригъэджа хэхэс адыгэхэр гупым щIэхыу къахэпцIыхукIырт: ахэр щыпсалъэкIэ, Хэкум щыIэ ди адыгэ тхакIуэхэм я цIэ къраIуэрт, усэ пычыгъуэхэм къеджэрт. ПщIэрэ гулъытэу дэ къытхуащIари ди нэхъыжьым и фIыгъэт, дауи. Мараш дыщы-кIуэм, гъуэгум нэхъыжьхэр къыщытпежьэри, сыхьэт бжыгъэкIэ къытпэплъащ, дыкъыщежьэжми, къыткIэлъыкIуэтащ машинэхэм ису.
Къэрал унафэщIхэм дащыхуэзэкIэ, Зерэ абыхэм яригъэцIыхурт ди лъэпкъыр, ди хабзэр, щэнхабзэр. Ди тхыдэм щыщ напэкIуэцIхэр щапхъэу къигъэлъагъуэурэ, лъэпкъым къыхэкIа цIыхушхуэхэм я цIэ къриIуэурэ, адыгэ макъамэ иригъэдаIуэу- рэ къыдихьэхат. «ДыщIэкIыжмэ, адыгэ ди хьэщIат», — жыфIэу фигу къэкIыжынщ, жиIэрти, Хэкум ириша хьэпшыпхэр, сурэтхэр яритырт. Адыгэ къуажэхэм, Хасэхэм дыщыкIуэми, ди лъэпкъэгъухэр Хэкум къэкIуэжыну къигъэхъуапсэрт.
Куэд тлъэгъуащ, зэхэтхащ, зы-хэтщIащ. Ауэ псом нэхърэ нэхъыщхьэр ди лъэпкъэгъухэм дазэрыIущIарщ. Си гугъэщ мы зекIуэм иджыри пащэну, ди зэкIэлъыкIуэр нэхъыбэ ищIыну. Арат зекIуэм мурад нэхъыщхьэу иIари. Гъуэгуанэ дахэ зэрызэпытчам, ди гум къина гукъэкIыжхэм папщIэ ди нэхъыжьым фIыщIэ хузощI «Нанэ» зекIуэм хэта псоми къабгъэдэ-кIыу.
Маргъущ Рабия я лIакъуэр хэкум икIауэ зэрыщытам и хъыбар къытхуеIуатэ.
Къарэахьмэд дэс ныбжьыщIэхэр.
Къайсэр Адыгэ Хасэм я щIалэгъуалэ хэкупсэр.
Босфор псыдэжыр.
Тхыгъэри сурэтхэри зейр
Гугъуэт Заремэщ.
