Гъуабжэгъуэщ
Къалэдэсым и гукъэкIыж
КъэхъуаIуэху
Ди хэкум и дэтхэнэ и зы къуажэми иIэщ абы и цIыхухэм зыхалъхьэ щымыIэу фIыуэ ялъагъу щIыпIэ пыухыкIа. Сэ сыщалъхуа жылэжьми, Къэбэрдейми Джылахъстэнейми зыхамыгъэхьэ Борыкъуейм, дэсхэми я нэу, я псэу щытащ «ЩIыщIэжькIэ» зэджэ щIыпIэ телъыджэр. И сабиигъуэр абы зэрыщигъэкIуар, и псэм зэрыдыхьар арагъэнущ Сокъур Мусэрбий и усэ тхылъхэм ящыщ зым «ЩIыщIэжь» щIыфIищар.
ГурыгъуазэкIэ жыпIэмэ, и инагъкIэ ар гектар 400-м нызэрохьэс. ИщхъэрэкIэ зэдехыу ар йоуалIэ Тэрч бгъурылъ мэз абрагъуэм, къуэкIыпIэмкIэ, вапIэ щIапIэхэр IыхьитIу зэпиуду, къыщылъщ зи инагъкIэ зэхуэмыдэ, IэпапIэ-IэпапIэурэ хуей зыбжанэ зыхэгуэша гъуей мэз цIыкIу. А лъэныкъуэмкIэ абы и гъунапкъэр КъалэкIыхьымрэ Владикавказрэ зэпызыщIэ гъущI гъуэгурщ. КъухьэпIэмкIэ ЩIыщIэжьым къыпылъщ МэртэзеищIыр, а тIум я гъунапкъэр къигъэлъагъуэу, мывэ тур ини тещIыхьащ. Мэз лъапэм декIуэкI гъуэгум узэпрыкIмэ, къибыргъукIыу псынэ телъыджэ къыщIож. ЩIым бэрычэту, тхъурымбэ къищIу къыщIэж зэнзэныпсым ущызэкIэщIэплъу гуэл хъуреишхуэ къигъэщIащ. Абы и Iуфэм уIуту ухэплъэмэ, уолъагъу аргъей пIащэхэр зым и ужь адрейхэр иту зэрыщерсыр. Гъэмахуэм и нэхъ хуабэгъуэми ар щIыIэщ укъигъаскIэу икIи къабзэщ, лэжьыгъэм къыщыдэхуэхэм деж сабии балигъи абы зыщагъэпскI. Тэрч Iуфэ къыщыщIэж псы цIыкIу зыбжанэм ягъэгушхуэри, ар псышхуэ мэхъу; абырэ Тэрчрэ зэхэмыхьэу, зэбгъурыту километр зытIущ зэдажри, ар гъущI гъуэгу лъэмыжым ипщэIуэкIэ и анэшхуэм хохуэж.
А псыежэх цIыкIум и Iуфэм зауэм ипэкIэ IуащIыхьауэ щытащ бригадэ унэ къекIу, абы къыбгъэдэтащ пщэфIапIэ, шхапIэ, зытхьэщIыпIэ. Зауэ илъэсхэм хэпщIыкIыу нэхъ фаджэладжэ хъуами, ар екIуэкIа зэрыхьзэрий къомым къелащ. Сабий зиIэ бзылъхугъэхэр къуажэм яшэжырти, бригадэ лIыжьхэмрэ хьэлIамэрэ хьэлIамэпсрэ щхьэкIэ лэжьэн хуей хъуа щIалэгъуалэмрэ жэщкIэрэ абы къытенэрт.
Гъуей мэз цIыкIум и ижьырабгъумкIэ Тэрч бгъурыту ежэх псыпцIэм еуалIэу щылъащ алэрыбгъу щхъуантIэу нэр зытепщIыпщIэ жылгъэн губгъуэшхуэ. Абы и жыгхэр щIым теубгъуауэт къызэры-кIыр, абыхэм егъэлеяуэ лъабжьэшхуэ яIэти, езыхэм ящымыщ зыхагъэхьэртэкъым, ящIыгъуу къэкIыну къару хуагъуэтыртэкъым. А губгъуэ щхъуэшыр Хэку зауэшхуэм ипэкIэ трактор лъэщкIэ явэри, и лъапсэр ягъэгъущащ, гъунэжу къыхатхъа лъабжьэхэр жылэдэсхэм пхъэгъэсыну зэманыфIкIэ яхурикъуащ.
Илъэс къэс, губгъуэ мэракIуэр зэрыхъуу, хьэблэ сабийр дызэрызехьэу а гъуей мэз цIыкIум дыкIуэрт. Абы и хуейхэм ар телъыджэу щыбагъуэрт. Иджы жыпIэкIэ я фIэщ пхуэмыщIынкIэ хъунщ, ауэ узримыгъэплъу плъыжьыбзэрэ Iум иткIухь, IэфI мэракIуэр апхуэдизу абы щыбагъуэрти, дыщыту къыпытчыныр къыдэхьэлъэкI щыхъукIэ, дыгъуэлъырти тшхырт, унэм къэтхьынуи ди гущхьэ къэкIыртэкъым.
НэгъуэщI зы гукъэкIыж IэфIи си щхьэкIэ хузиIэщ ЩIыщIэжьым. Нэхъ гъунэгъуу, гъуэгуакIуэ мы- хъуу борыкъуейдэсхэм Бжейкъалэ (иджы Александровкэ) узэрыкIуэ гу гъуэгу къагъэсэбэпу щытащ. Си нэгу иджыри щIэтщ сысабийуэ, щIымахуэ уаеу, шы дэгъуитI зыщIэщIа Iэжьэм сису, нэгъуэщIхэм яхэмыгъуащэ мэкъумэ гуакIуэр жьэдэсшэу, щIакIуэ фIыцIэм сыкIуэцIылъу Семэн ЛутIэ, Александровкэ дэт крахмал заводым къулыкъу щызыщIэу щыта ди малъхъэм, я деж сызэришэгъар.
Зауэ нэужь лъэхъэнэхэм а жэнэт лъапсэр жылэжьым IэщIагъэкIащ, Тэрч Iуфэ мэзри, абы бгъурыт псыежэх хъарзынэхэри, сытым щыгъуи гъавэ бэв къызытекIэу щыта щIы берычэтри яфIэкIуэдащ. Псалъэмакъыншэу, къаугъэ къамыIэту си къуажэгъухэм ар зэрызыIэщIагъэкIар нобэр къыздэсым сигу къоуэ, ещIапIэ иджы зэримыIэжыр къызгурыIуэ пэтми.
ЩIыщIэжьым нэIуасэ фыщыхуэхъуакIэ, иджы езы хъыбарми щыгъуазэ фыхуэтщIынщ.
1944 гъэм и бжьыхьэ мазэт, Хэку зауэшхуэри и гуащIэгъуэу екIуэкIырт. Гугъуехьищэхэр пылъу а щIыпIэм гъатхэм хагъэзэгъа нартыхур а илъэсым щыбэгъуат. Зи адэр зауэм щыIэ, бынунагъуэшхуэм я нэхъыжь, илъэс 15 фIэкIа мыхъу сэ, анэмрэ сабийхэмрэ къызэрысщыгугъыр къызгурыIуэри, еджапIэр къэзгъанэри колхозым сыщылажьэу щIэздзащ. Нэхъ пасэхэми выгу зэщIэщIа зесхуэу зэрыщытар къалъытэри, бэлыхь Iэджэ зи фэ дэкIа, фIыуэ зи ныбжь хэкIуэта выжьитI къызат, ауэ ахэр зыщIэсщIэну гур къыщызагъэлъагъум — яхуэздакъым. Псалъэмакъ къыщикIым, шэрхъхэр кIыщым яшэри зэщIакъузэж, гупхъэхэр пхъащIэм зэрегъэпэщыж, сэ къысхуэнэжыр зыти, арэзы сытемы-хъуэу хъуркъым.
Лэжьыгъэ зэхуэмыдэхэр згъэзащIэу зэман гуэрхэр екIуэкIауэ, ещанэ бригадэм и унафэщIым, пыIэр къэхь жаIэрэ унафэ къыхуащIамэ, щхьэр зыхьыну хьэзырым, къызжеIэ нартыхудэчым зэрыщIадзэр, хьэблэ цIыхубзхэмрэ сабийхэмрэ си гумкIэ ЩIыщIэжьым пщэдджыжь жьыуэ сшэн зэрыхуейр. Си къалэныр абыкIэ зэрызэфIэмыкIыныр сэри къызгурыIуэрт, ауэ, си выжьитIым я ныбжь фIыуэ зэрыхэкIуэтам емыплъу, нартыху къыдачыр элеваторым зышэхэм сыхагъэхьэну си пщIыхьэпIи къыхэхуакъым.
ХьэлIамэрэ хьэлIамэпсрэ фIэкI зыIумыхуэ лэжьакIуэхэр тхьэмахуэм щIигъукIэ я къару емыблэжу лэжьащ. Сэ нэхъыбэм зэ фIэкIа элеваторым сыкIуэртэкъым, ар зыдэт Мэртэзей вокзалыр (иджы Тэрч къалэ) тпэмыжыжьэ пэтми. Сыкъыщыдэхуэ зэманхэм си выжьитIыр щIэстIыкIыурэ згъэхъуакIуэрт, сыт щыгъуи сахуэсакъырт, къэдыгъуауэ нартыху щезгъэшхи щыIэт. Зэгуэрым ди бригадирым витIым нартыху яхуэсхьу сыкъиубыдати, и жьэ къихь фIейр къыстрипIащ, сригъэгъэтIысынуи сыкъигъэгугъащ, езым гущIэгъушхуэ хэлъу закъыфIигъэщIыну: «Ди цIыхухэр шхын щхьэкIэ зэтолIэ, уэ выхэр нартыхукIэ уогъашхэ», — къыскъуидзэжащ.
Зы махуэ гуэрым, шэджагъуэ нэужьыфI хъуауэ, тIэунейрэ элеваторым сыкIуауэ, сэри витIми зыгъэпсэхугъуэ гуэр къызэрытхуихуэнур си гуфIэгъуэу хьэсэм сыкъыхохьэж. Бригадэ унэмкIэ сыкIуэну сыщежьэ дыдэм, бригадир емынэр къыIуохьэ. Си мурадыр щыжесIэм, къысхуидэркъым, нартыху самэ къыдэчауэ хьэсэм зэрыхэлъыр, игъэкIуэн нэгъуэщI зэримыгъуэтыр, жэщым ар мыбы къыхэнэ зэрымыхъунур, ядыгъункIэ зэрышынагъуэр къысхурегъэкIуэкIри, унафэ къысхуещI икIэщIыпIэкIэ псори зэхуэсшэсу нартыхур гум ирезгъэкIутэну. ЛэжьакIуэхэр псынщIэу зэхуосри, нартыхур гум ирагъэзагъэ, зи нэщхъыр зэхэкIыжа бригадирри арэзы хъуауэ IуокIыж, элеватор нэужьым занщIэу къуажэм сехыж зэрыхъунур къызжеIэри.
ВыжьитIым къазэрехьэлъэкIынур сщIэ пэтми, Iэмалыншэти, дыгъэр щыкъухьэ дыдэм хьэсэм сыкъыхокIри, гъущI гъуэгум бгъурыкI гу гъуэгум сытоувэ, элеваторым сыкIуэну. ЦIыхухэм япэIэщIэ сызэрыхъуу, сызэрихабзэу, сэ нэгъуэщI къалэни си пщэ дэлъти, нартыху гъэлъэлъэным щIызодзэ. Ар гум имылъэлъын щхьэкIэ, си анэм сигу къигъэкIри, абы и лъэ-гум хуэфIу чэтэн ин изубгъуэри, и кIапиплIыр кIапсэкIэ лъэгум еспхыжат, нэм занщIэу къыIуимыдзэн щхьэкIи мэкъу щаби тезгъэщэ-щэжри. ТхьэмыщкIагъэм къыдигъэгупсыса а Iэмалым и фIыгъэкIэ пщыхьэщхьэ къэс нартыху гъэлъэлъауэ зы пэгун, пэгунрэ ныкъуэрэ къыздэсшэфырт. Къуажэм цIы-хубзхэмрэ сабийхэмрэ сшэжын хуей щыхъукIэ, зэрыгурыIуэгъуэщи, тажьджэр къитхырт, лъэгум хуэфIу илъ мэкъум нартыху гъэлъэлъа хэлърэ хэмылърэ гу лъыптэртэкъым.
Элеваторым кIасэу сынэса щхьэкIэ, къуажэм икIа гухэр куэд зэрыгъэхъуауэ абы и пщIантIэм щызэхэтт. Зы тэлай дэкIауэ си чэзур къосри, тэрэзэм сытохьэ, иужькIи гур ерагъпсэрагъкIэ соунэщI. ИкъукIэ сыгувауэщ, гъуэлъыжыгъуам фIэкIауэщ сэ гъуэгу сыкъыщытеувар. Къалэну си пщэ дэлъахэр згъэзэщIауэ, фIыуэ сцIыху гъуэгужьым сыкъызэрытехьэжам щхьэкIи си гур псэхужауэ, иджыри зыгуэрхэр сщIэн хуейуэ къызэрыспэщытри сщыгъупщэжауэ тажьджэм сыздилъым, занщIэу сыIурех. Сыт хуэдиз зэман дэкIами сщIэркъым, ауэ зы Iэуэлъауэ ин гуэрым сыкъегъэуш, зэрыхуэзгъэфащэмкIэ, ар гъущI гъуэгу зэрагъэпэщыжагъащIэм ирикIуа мафIэгур ару къыщIэкIынущ, здэкIуа лъэныкъуэр схузэхэмыгъэкIами. Сыкъызэщыурэ сызэщIэдэIукIмэ, гур хъейркъым, и пIэм итщ, сыщхьэхыпэурэ тажьджэм сыкъиIэбыкIыу выхэм сахэуа щхьэкIэ, загъэхъейркъым. Апхуэдэм деж цIыхум фIы игу къэкIыркъым, сэри япэщIыкIэ си гур здэжар зыщ — си витIыр щIатIыкIыу ирахужьауэ къысфIэщIащ. А зэман хьэлъэм апхуэдэ къозыщIэфынухэри лъахэм гъунэжу щызеуэрт, ауэ сэ нэхъыбэу сызытешыныхьыр си щхьэрт, абы къысхуихьыну хьэлэбэлыкъхэрт. Iуэхур зэрымыщIагъуэр къыщызгурыIуэм, сэ псынщIэу сыкъызэфIоувэ, витIыр зыщIэщIа лъэныкъуэмкIэ сыплъэмэ, тIури игъуэлъыкIауэ загъэбжьыжри гъуэгукум илъщ. Си гур тIэкIу къызэрогъуэтыж, ауэ сыт сымыщIэми дыздынэса щIыпIэри, дыздэкIуэн хуей лъэныкъуэри схузэхэгъэкIыжыркъым, жейм сызэтрихуащи. ВитIыр зыщIэщIа лъэныкъуэмкIэ сыплъэри, нэхугъэ лъэпкъ къысIэщIэлъэгъуакъым, и щIыбагъымкIэ зыкъызогъазэри, нэхугъэ гуэрхэр жыжьэу къыхэцIуукIырт. А нэхугъэр ди къуажэрауэ къысфIощI, витIыр къызогъэтэдж, гум сису абыхэм закъезгъэгъэзэну чнуткIэ сакъыхоуэ, ауэ сыт хуэдизрэ сатемыухьами, а тIум зыкъысхуагъазэркъым. ЕщIапIэ лъэпкъ а ерыщитIым щахуэзмыгъуэтыжым, гум сыкъокI, вытIощыщIэр соубыдри, ди къуажэм узэрыкIуэну сэ къысфIэщI лъэныкъуэмкIэ къытызогъэувэ. Ауэ гум ситIысхьэжыну сыхунэсатэкъым, а тIум, зэгурыIуа хуэдэ, зыкъраIуэнтIыкIыжу зэрыкIуэ лъэныкъуэмкIэ гъуэгум щытеувэжам. А тIум сазэреныкъуэкъун къаруи зэрызб-гъэдэмылъыжым, ахэр нэхъ губзыгъэу къыщIэкIынкIэ зэрыхъунум сегупсысыжри, я Iуэху зесхуэжакъым, гъуэгум и къэхутэнри езы тIум я пщэ дэслъхьэжащ.
Гум ситIысхьэжу дызэрежьэжу, гугъуехьымрэ мэжэщIалIагъэмрэ яужьыгуа сэ аргуэру жейм сыкъреуд. Гъуэгум дызэрытета зэманыр сэ къысхуэгубзыгъыжыркъым, ауэ жей IэфIым сыздыхэтым, шэрхъ-хэр псым щыхыхьэм ящI макъым сыкъызэщегъэу. КъызэхьэлъэкIыпэу сыкъызэфIэтIысхьэрэ тажьджэм сыкъиплъмэ, гъуни нэзи зимыIэ псы щхъуэш гуэрым дыхохьэ. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, си жейри занщIэу стоуж, си гур здэжэри щIагъуэкъым — витIым Тэрч сыхашэу къысфIощI. ХэкIыпIэ гуэр къэзгъуэтыну сыкъызэфIэувэрэ нэхъ набдзэгубдзаплъэу лъэныкъуэ псори къэсплъыхьу щыщIэздзэмэ, сIэщIолъагъуэ адэ жыжьэу псым и гущIыIум иту шу гуэр къакIуэу. Си анэр ефэндыпхъути, къулъхуолэ сигъэщIэну, къурIэным седжэфу сигъэсэну сыт хуэдизрэ хущIэмыкъуами, абы зыри къикIакъым. ПсэзэпылъхьэпIэ щихуэрщ фасикъми тхьэр зэрыщыIэр къыщищIэжыр, абы и дэIэпыкъуэгъу лъыхъуэу щыщIидзэр. Сэри си нэгу щIэкI а телъыджэлажьэр зыхуэсхьынур сымыщIэу алыхь Iэмыру къыщысфIэщIым, «бисмылахьи рахьмани рахьим» сщIэ тIэкIур, сыздэгужьеям, зытIущрэ къызобж. Псым дыхэту зыкъомрэ дыкIуа нэужьщ, си щыуагъэр къыщызгурыIуэжыр. КъызэрыщIэкIымкIэ, дэ дызыхыхьар ЩIыщIэжьым къикIыу къуажэм ухуэзышэ гъуэгум иIэ псы икIыпIэрт. Борыкъуейм бгъурыж Акъбащ псы ежэхым и зэпрыкIыпIэм гурэ Iэщу щызекIуэр апхуэдизкIэ куэд хъурти, абы и IуфитI етIысэхам псытепхъэ абрагъуэ къагъэщIащ. ИужькIэ къызэрызгурыIуэжамкIи, а дызыхыхьар псытэкъым, абы тегъуэлъхьауэ щхьэщылъыр бжьыхьэ жэщхэм псым щхьэщыт бахъэрт.
А щIыпIэр езыри гъэщIэгъуэнщ. Акъбащ абдеж къуажэм нэхъ пэгъунэгъу щохъу, ауэ метри 100 — 130-рэ зи лъагагъын бгым жьэхоуэри, зыри зыхуемыщIа къырым и сэмэгурабгъумкIэ зегъазэ, абы бгъурыту километр зытIущкIэ мажэри, Тэрч хохуэж. А бгы лъагэм и ижьырабгъумкIэ ябгынэжа кхъэжьыр къыщылъщ, сэмэгурабгъумкIэ бгы пэнцIыв дыдэм унэ кIыхь гуэрхэр къытетщ, а тIум я кум къуажэм укъызэрыдэкI гъуэгу задэр къох. Псытепхъэр зэрыиным, къэгъэшыпIэм псы куэд зэрыщызэтрихьэм, лъэныкъуитIымкIи бгы лъагэ къызэрыщхьэщытым къыхэкIкIэ абдеж жьы къыдыхьэркъым, хуиту зэкIэщIэжа псым бжьыхьэ жэщ- хэм къыхиху бахъэр зимыгъэ- хъейуэ абы щхьэщылъщ. Псым щхьэщыту къакIуэу къысфIэщIа шури бгым бгъурыту къех гъуэгу задэм и лъагапIэ дыдэм а дакъикъэм къытеувауэ арат.
Акъбащ дыхэкIыу сэмэгурабгъумкIэ бгым дэкI гъуэгум дызэрытеувэу, си щыуагъэр къызгурыIуэжащ икIи куэд дымыкIуу зан-щIэу сыIууащ тIэкIу зызыгъэпсэхуауэ нэху къимыщI щIыкIэ губгъуэм зыгъэзэж хьэсэпэхъумэ Джаурджий Инал. И къалэныр нэсу зэригъэзащIэм и щыхьэту, ар къызоупщI гум зыгуэр илърэ имылърэ. Сэри фIыуэ сыкъицIыхурт, и къуэм сриныбжьэгъути, зыгуэр илъами, сэ абы зыри къызищIэнутэкъым, сыкъищынуи мурад гуэри иIа-къым: «КIуэ, тIу, нэхулъэфI укъикI», — жиIа мыхъумэ.
ЕрагъпсэрагъкIэ ди псэр пичу выжьитIымрэ сэрэ ди унэм дызэрынолъэфэсыж. ПщIантIэм дызэрыдыхьэжу ахэр щIызотIыкI, Iуэм сошэри яшхын гуэрхэр яхузодз, сызэрымэжалIэри сызэрыхуэпари сщогъупщэжри, псынщIэу пIэм зыхызодзэж. Си шыпхъухэм ящIэрт я къалэныр: тажьджэр кърахыу нартыху гъэлъэлъар мэкъум къыхащыпыкIын, сыхамыгъэжаеу пщэдджыжьым жьыуэ сыкъагъэушын зэрыхуейр, цIыхубзхэмрэ сабийхэмрэ нартыхудэч сшэн папщIэ.
Алыхьталэм къысхуигъэфэща си гъащIэм щыщ а зы жэщ-махуэр зауэ зэман хьэлъэхэм апхуэдэу есхьэкIащ, иужькIэ абы къыкIэ-лъыкIуахэри нэхъ пщIэгъуалэу щытауэ пхужыIэнукъым.
ПЭЖ Андемыркъан.
