Ислъамым и нур
Махуэ лъапIэхэр
КъурIэн феджэ, Iыхьлыхэр вгъэгуфIэ
Ислъам календарым и мухьэрэм мазэм и епщIанэ махуэр IэшрыIщ. ЗэрыхуагъэфащэмкIэ (мазэщIэр къызэрыунэхум елъытащ), мы гъэм ар щэкIуэгъуэм и 13-м ирохьэлIэ.
КъурIэн лъапIэм къызэрыщыкIуамкIэ, а махуэращ Алыхьым уафэри, щIылъэри, мелыIычхэри, япэ цIыхури (Iэдэм) къыщигъэщIар. Хьэдисым къыщыкIуауэ Муслъим Iимамым къиIуэтэжащ абы техуэу унэщIыныр илъэс псом пIэщIэкIа гуэныхьхэр къызэрыпхуэгъун Iэмалу зэрыщытыр. «ФынэщI IэшрыI махуэм, абы и пэ ит махуэм е иужь ит махуэм», — жиIащ Мухьэммэд бегъымбар лъапIэм. Махуищми унэщIмэ нэхъ псапэжщ.
Пасэ зэманым IэшрыI махуэ лъапIэм Iуэхугъуэшхуэ куэд къыщыхъуащ. Псалъэм папщIэ:
— Алыхьым япэ дыдэу къигъэщIа цIыхум (ар бегъымбар лъапIэ Iэдэмщ) и духьэр къабыл хъури и гуэныхьыр Тхьэм къыхуигъэгъуащ;
— Ибрахьим бегъымбарыр къалъхуащ;
— бегъымбархэу Хьисэрэ Идрисрэ уафэм драхьеижащ;
— Ибрахьим бегъымбарыр джаурхэм я мафIэм имысу къэнащ…
IэшрыIым ирихьэлIащ ДыкъэзыгъэщIам фIыуэ илъэгъуа Мусэ бегъымбарымрэ абы IиманкIэ гъусэ хуэхъуахэмрэ къыщригъэлар. Бегъымбархэу Мусэрэ абы и къуэш Хьэрунрэ Тхьэм лIыкIуэу къигъэкIуат фирхьэунымрэ (Мысырым и пащтыхьт) абы и дзэхэмрэ Алыхьым и фIэщхъуныгъэм къыхураджэну, нэгъуэщI тхьэнэпцIхэм зыхуамыгъэщхъыну. Ауэ фирхьэуныр бзаджэнаджэт, езым тхьэпэлъытэу зибжыжт и лъэгущIэтхэми щхьэщэ зыхуригъэщIырт. А пцIыр наIуэ къащIыну бегъымбар зэкъуэшхэр иужь щихьэм къэгубжьри, ислъамыр къэзыщта цIыху псоми япэщIэуващ.
Фирхьэуным и дзэр цIыху мелуанрэ мин 700-м нэсырт, ислъамыр къэзыщтахэр мин 600 хъууэ арат. Апхуэдэу щыхъум Алыхьым Iэмыр ищIащ Мусэ бегъымбарым муслъымэнхэр гъусэ ищIу Мысырым икIыну. Ар къыщищIэм фирхьэуным и дзэр иришажьэри, абыхэм якIэякIэлъыпхъэращ. Ахэр зэрехулIащ тенджыз Плъы-жьым. Фирхьэуным и дзэ гуартэхэр щалъагъум мус-лъымэнхэр гужьеят, ауэ Мусэ бегъымбарым къажриIащ Iиманыншэ мыхъунхэу, Алыхьым и къарур зэрыгъунапкъэншэр зыщамыгъэгъупщэну.
Тхьэм и нэфIыр зыщыхуа Мусэ иIыгъ башымкIэ тенджызым хэуэну Къытщхьэщытым Iэмыр ищIащ. Ар щигъэзэщIам тенджызыр зэгуэкIащ. А лъагъуэм Тхьэм и лIыкIуэмрэ абы и Iумэтхэмрэ техьащ. Къэхъуар щилъагъум фирхьэуныр пэгащ — и гугъащ тенджызым щхьэщэ къыхуищIу. И дзэр игъусэу муслъымэнхэм я лъагъуэм ар техьащ, ауэ Алыхь IэмыркIэ тенджызым зызэхуищIыжри итхьэлащ, и дзэри исраф ищIащ. А гузэвэгъуэм къела джаурхэм я фIэщ хъуртэкъым Тхьэуэ ябжу щыта фирхьэуныр псым хэкIуэдауэ. АрщхьэкIэ абы и хьэдэр зэхэбэгэжауэ толъкъуным тафэм къыщытридзэжым зэгупсысыжахэщ.
Мухьэммэд бегъымбар лъапIэм и зэманми IэшрыI махуэм мыхьэнэшхуэ иIащ. Къапщтэмэ, хьиджрэм и еплIанэ илъэсым и мухьэрэм мазэм и епщIанэ махуэм «Зат Ар-рикэ» зауэшхуэм щIидзэну щытат, ауэ джаурхэм я гум шынэ къихьэщ, я къарум шэч къытрахьэжри, муслъымэнхэм къемызауэу щIэпхъуэжахэщ. Апхуэдэ щIыкIэкIэ Мухьэммэд бе-гъымбарри абы и Iумэтхэри Алыхьым джаурхэм я бза-джэм щихъумащ.
Къызэрыхэдгъэщащи, мухьэрэмыр ислъамым и мазэ нэхъ лъапIэ дыдэхэм ящыщщ. Абыи IэшрыIыр хаIэтыкIыжащ. А махуэм нэхъыбэрэ КъурIэн еджэн, сабийхэр, Iыхьлыхэр, гъунэгъухэр гъэгуфIэн, Алы-хьым ифIэфI Iуэхугъуэхэр лэжьын хуейщ.
Жылокъуэ Люсаннэ.
Мэжджыт цIэрыIуэхэр
Бегъымбарым къригъэжьат
Дуней псом и мэжджыт нэхъ ин икIи лъапIэ дыдэу Сауд Хьэрыпым и Мэккэ къалэм дэт Аль-Масджид аль Хьэрэмым къыкIэлъокIуэ а къэралыгъуэ дыдэм хиубыдэ Мединэ щыIэр. Ар Мухьэммэд бегъымбарыр псэууэ яухуащ икIи ЛIыкIуэ лъапIэр абы хэлэжьыхьащ.
Хъыбарыжьхэм къызэрыхэщыжымкIэ, хьиджрэм и япэ гъэм (илъэс 1435-рэ ипэкIэ) бегъымбарыр махъшэм тесу Мединэ (хьэрыпыбзэкIэ «къалэ» къикIыу аращ) къыдыхьащ, гупышхуэ и гъусэу. Зэман дэкIри, абдежым щIы Iыхьэ къыщищэхуащ икIи унэ щищIащ.
Япэ щIыкIэ абы тхьэелъэIупIэ теплъэ иIакъым. ПщIантIэм цIыхухэр къыщызэхуэсырт, Iуэхухэр щызэфIагъэкIырт, зэгъусэу Алыхьым щелъэIурт. Хуэм-хуэмурэ ухуэныгъэм къыпащащ икIи мэжджыт теплъэ ирагъэгъуэтащ. ЛIыкIуэм и Iыхьлыхэмрэ ислъам диныр пхызыгъэкIхэмрэ я гъусэу абы ихъуреягъкIэ я псэуалъэхэр щаухуащ.
Мухьэммэд бегъымбарыр щылIари, щыщIалъхьэжари мы щIыпIэращ. Мыбдежым я кхъащхьэр щыIэщ абы и Iыхьлыхэм ящыщхэм, и дэIэпыкъуэгъу нэсу щытахэу Абу Бакр, Гъумар сы-мэ.
Муслъымэнхэм сыт щыгъуи Мухьэммэд бегъымбарым и псэуалъэр ирагъэфIакIуэурэ нобэр къыздэсым къекIуэкIащ. Къапщтэмэ, ар мэжджытхэм я нэхъыжь дыдэу къалъытэ икIи Алыхьым и ЛIыкIуэм и цIэр зэрехьэ. Иджыпсту абы метр зэбгъузэнатIэ 400500-рэ еубыд икIи цIыху мин 600 щIохуэ. Хьэж щIыгъуэхэм и деж тхьэ елъэIупIэм зэуэ къекIуалIэхэм я бжыгъэр мелуаным нос.
ПщIэну щхьэпэщ
Тобэ къыщахьыжымрэ тхьэ щелъэIумрэ я мазэ
Муслъымэн илъэсыщIэр хьиджрэмкIэ мухьэрэм мазэм и япэ махуэм къохьэ. Абы къыхэкIыу щэкIуэгъуэм и 4-м (мухьэрэмым и 1-м) ислъамымкIэ 1435 гъэр къэунэхунущ.
ИлъэсыщIэр къызэрихьэр дэ дызэресам хуэдэу ехьэжьауэ ислъамым игъэлъапIэхэм ящыщкъым икIи муслъымэн къэралыгъуэхэм ар щаIэткъым. А махуэм мэжджытхэм тхьэ щолъэIу, нэмэз щащI, Мухьэмэд бегъымбарыр Мэккэ икIыу Мединэ 622 гъэм зэрыIэпхъуам теухуа уазхэр щат.
Муслъымэн махуэрыбжэм мухьэрэмыр и япэ мазэщ икIи ар зэребхьэкIым хуэдэу а илъэсри къэбгъэщIэну къалъытэ. Абы къыхэкIыу Алыхьталэм а лъэхъэнэм цIыхухэм япиубыдащ зэныкъуэкъуныр, зэфIэнэныр, ялъ ящIэжыныр, зауэхэр ирагъэкIуэкIыныр лъэныкъуэ ирагъэзын хуейуэ.
Мухьэрэмыр тобэ къыщахьыжымрэ тхьэ щелъэIумрэ я мазэ лъапIэщ. Мухьэмэд бегъымбарым цIыхухэр зэгуэрым еупщIащ: «Рэмэданым къищынэмыщIауэ сыт хуэдэ мазэм унэщIыну нэхъыфI?». «Тхьэм и мазэу «мухьэрэм»-кIэ фызэджэрщ», — къитыжащ жэуап. Абы и зы махуэкIэ нэщIар нэщI мазэ 30 езыхьэкIам хуегъадэ.
Щапхъэ
Лъэсу километр 6387-рэ
Пакистаным хыхьэ Карачи къалэм къыщыщIидзэри абы щыпсэу Раи Харлзаде Казрат Мэккэ нэс лъэсу хьэжыщI кIуащ.
Илъэс 37-рэ зи ныбжь лIыр мэкъуауэгъуэм и 7-м гъуэгуанэ теуващ. МазиплIым нэблагъэм къриубыдэу Ираным, Иракым, Иорданым я гъунапкъэхэр зэпиупщIри, ар Сауд Хьэрыпым жэпуэгъуэм и 1-м нэсащ икIи хэжыщIым щIидзэным тхьэмахуитI иIэжу Мэккэ кIуащ.
«Сэ сыхуейщ дуней псом мамырыгъэрэ зэгурыIуэныгъэрэ щыщыIэну икIи муслъымэн псори быдэу зэкъуэувэну, — жиIащ Раи Харлзаде Казрат журналистхэм щахуэзам. — КъызгурыIуэрт лъэсу сызытеува гъуэгуанэр зэрышынагъуэр икIи зэрыхьэлъэр, ауэ Алыхьым сыкъихъумащ икIи сыпсэурэ сыузыншэу хьэжыщIым сыкъэсащи ДыкъэзыгъэщIам шыкур хузощI».
Дэ къытхуатх
ЩыIэщ иджыри апхуэдэ цIыхухэр
ЦIыхур щытыкIэ куэдым къохутэ икIи абыхэм ятеухуа гукъинэжхэр зэмылIэужьыгъуэщ: языныкъуэхэр нэхъ псынщIэу зэрыпщыгъупщэжыным яужь уитщ, ауэ къохъу уи гъащIэ псокIэ гум къини. Ар фIым, цIыхум и сэбэп зыхэлъым теухуамэ, дэрэжэгъуэ къозытщ, сэри зыгуэрым сегуэпарэт жозыгъыIэщ.
Ди анэм, Борсэхэ ди унагъуэм и гуащэм, и узыншагъэм дрипIейтейрт. Абы и гур операцэ ящIын хуейуэ къыхуагъэуват. Абы щхьэкIэ Астрэхъан кIуэн хуейт. «Сыкъэзыгъэпсэу гум дауэ хэзгъэIэбэну, кърикIуэнури сыт?» — тегушхуэфыртэкъым ар къыпэщылъ Iуэхум.
Япэмыжыжьэу щыпсэу уней хьэрычэтыщIэ Къан-къул Лиуанхэ дежкIэ махуэ гуэрым ар блэкIыу, «Хъунумэ, къыдыхьэт!», — жиIэри унэр зейр ди анэм къеджащ. «Уи хъыбар зэхэсхащ. Умышынэ, псори, Алыхьым жиIэмэ, фIыуэ зэфIэкIынущ. Тегушхуэ къыппэщылъ Iуэхуми, уи узыншагъэр зэфIэувэжынщ, абы уэри уи унагъуэри щыгуфIыкIыжынщ. МащIэми, мыри зыгуэркIэ къыпщхьэпэнщ», — къыжриIэри сом мин бжыгъэкIэ зыкъыщIигъэкъуащ.
Ди анэр, гуащэр абы и фIыгъэкIэ тегушхуэри и операцэри хъарзынэу зэфIэкIащ. Тхьэшхуэм и шыкуркIэ и узыншагъэри ефIэкIуэжащи, догуфIэ.
Апхуэдэ цIыху нэс, хабзэ зыхэлъ, Iиман зыбгъэдэлъ ди нобэм ущыхуэзэкIэ, ди лъэпкъым къыщыхэкIкIэ узэрыгушхуэщ. А цIыху телъыджэм теухуа тхыгъэ накъыгъэм къыдэкIа «Ислъамым и нурым» дыкъыщеджати, Iыхьэлейуэ гуапэ тщыхъуащ. Абы и дуней тетыкIэм, и Iуэху зехьэкIэм, и гум, и псэм къыбгъэдэкIыу куэдым зэрызэщIигъакъуэм къыпэкIуэжынур, дауи, фIыщ. ЗэрыжаIэщи, уи Iэгум икIырщ бгъуэтыжынур.
Къанкъул Лиуан псапэу зэрихьэм, и гулъытэм, и цIыхугъэмрэ хабзэмрэ папщIэ ину фIыщIэ худощI. И унагъуэм, и бынхэм, и щIэблэм я щапхъэу, гъащIэм и IэфIыгъэр зыхащIэу, и нэхугъэр къатепсэу, езыр жьэгум и тхьэмадэу куэдрэ псэуну дыхуохъуахъуэри, и гурылъхэмрэ мурадхэмрэ Тхьэм къыхузэпищэ, Алыхьышхуэр фIыгъуэм я нэхъ лъапIэмкIэ къыхуреупсэ.
Борсэхэ я унагъуэр.
Налшык къалэ
ФIыщIэ
Псапэ ялэжь
Гъуэгу щIыныр, лъэмыж телъхьэныр, цIыхухэм псы яхуэшэныр, ди лIахэр зыщIэлъ кхъэр зыхуей хуэгъэзэныр псапэ зыпылъ Iуэхугъуэхэщ.
Къулъкъужын Ипщэ (Абзуанхьэблэ) япэ дыдэу къыдэтIысхьахэм (1953 — 1954 гъ.) илъэс куэд хъуауэ къагъэсэбэп кхъэр хьэлэч хъуат. КъызэрыщIыхьа мывэ сэрейр зэтещэхати, Iэщ кIэрыутIыпщхэмрэ хьэ хьэулейхэмрэ кхъащхьэхэмрэ абыхэм ящхьэщыт сынхэмрэ Iисраф ящIырт. А щIыпIэм IуплъэхукIэ зи лIахэр а кхъэм щIэлъ къуажэдэсхэм я гури я псэри узырт. Апхуэдэу щыхъум мурад ящIащ щхьэж хуэзэфIэкI халъхьэу гъущI хъар абы Iуагъэувэну.
ИужькIэ гууз-лыуз зиIэ, муслъымэныгъэ куу зыбгъэдэлъ щIалэ зытIущым жэрдэм къыхалъхьащ жэмыхьэтым хиубыдэ лъэпкъхэм я унагъуэхэм сом мин зырыз къыIахыу кхъэр зыхуей хуагъэзэну. Iуэху щхьэпэр зэтезыубла, а лэжьыгъэм зи гуащIэ езыхьэлIахэм ящыщщ Бэлэгъы Хьэцу, АфIэунэ Хьэжмухьэмэд, Дзухэ Борис, Аслъэн, Руслан, Хъызыр, Мэмбэтхэ Лиуан, Хьэжмусэ, Юрэ, Тимур, Заур, Къардэн Хьэжмухьэмэд, Уэрэзей Олег, Батыр Артур сымэ, нэгъуэщIхэри. Абыхэм яхэтщ сом мин бжыгъэ Iуэхум хэзылъхьахэри, лэжьакIуэ гупыр махуэкIэ зыгъэшхахэри, езыхэм я гуащIэ езыхьэлIахэри. Я ныбжьыр хэкIуэтами, емызэшу а Iуэхум ирахьэлIащ АфIэунэ Хьэзрэталий, Батыр Залымхъан, Мэмбэт Хьэжмусэ (Исуф и къуэр), Кугъуэт Юрэ, Нэхущхэ Артур, Тимборэ, Мэмбэт Хьэжмусэ (Хьэлий и къуэр), Цей Хьэрэбий, АфIэунэ Аскэрбий сымэ.
Ди гугъуехьхэр тщагъэпсынщIащ икIи зыкъытщIагъэкъуащ Бахъсэн район администрацэм и тхьэмадэ Сыжажэ Хьэсэнрэ абы и къуэдзэ Iэхъуэбэч Анзоррэ. ЗыкъытщIэзыгъэкъуахэм ящыщщ Къулъкъужын Ипщэ къыщалъхуами и къулыкъукIэ Шэджэм къалэ псэупIэ зыхуэхъуа Iэхъуэбэч Амдул, Бахъсэн прокуратурэм и лэжьакIуэ Iэхъуэбэч Артур, Къанкъул Заур, ПщыукI Хьэчим, Азычэ Наурыз, ди къуажэм щыщхэу Бахъсэн щыпсэухэу Къардэн Анзор, КъуэщIысокъуэ Аслъэн сымэ. Къулъкъужындэсхэм абыхэм хужаIэ фIыгъуэр Тхьэм къалъигъэс!
Зи цIэ къисIуахэм, а Iуэху щхьэпэм зы мащIэкIэ нэхъ мыхъуми къыхыхьа дэтхэнэми я псапэр яхуэбагъуэмэ, берычэтрэ узыншагъэрэ къахудэкIуэмэ си гуапэщи, Тхьэм къаригъэхъулIэ, гугъу зыщIрагъэхьам ди лIахэм я псэр щыгуфIыкIыну Алыхьым жиIэ.
Къетхьэжьа Iуэхум адэкIи къыпытщэну, а зэгъэпэщыжыныгъэр и кIэм нэдгъэсыну ди мурадщи, зыгуэркIэ абы сыхыхьарэт жызыIэ ди къуажэгъухэр, абыхэм ящыщу нэгъуэщI щIыпIэ щыпсэухэри, фыкъыпэджэжмэ ди гуапэщ.
Поунэж-Бэч Хьэлий.
