Тхыдэм и лъэужьхэр дывгъэхъумэ
Фэеплъхэмрэ тхыдэ щIыпIэхэмрэ хъумэным и дунейпсо махуэр 1984 гъэм щыщIэдзауэ мэлыжьыхьым и 18-м ягъэлъапIэ.
Тхыдэ мыхьэнэ зиIэ къалэжьхэм, Iуащхьэхэм, кхъэлъахэхэм цIыхубэ хозяйствэм ехьэлIа хуэIухуэщIэхэр щемыгъэкIуэкIыным, ахэр емыгъэвэным, къемыгъэтIыным хуэгъэза унафэ 1924 гъэм, СССР-м ЩIэныгъэ IуэхухэмкIэ и цIыхубэ комиссариатым къищтауэ щытащ. Ауэ илъэсипщI дэкIри, 1934 гъэм, къэралым хозяйственнэ ухуэныгъэхэм зэрызыщаубгъуам къыхэкIкIэ, япэрейр зыкъутэж унафэ къыдагъэкIащ.
1976 гъэм, Совет Союзым тхыдэмрэ щэнхабзэмрэ я фэеплъхэр хъумэнымрэ ахэр къызэрыбгъэсэбэп хъуну щIыкIэмрэ теухуа хабзэ къыщащтащ. Ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, ар гъащIэм зэрыщыхапщэ щIагъуэ щымыIэу нобэрей зэманым дыкъэсащ. Хабзэм ебакъуэхэм ткIиягъ хэлъу ябгъэдыхьэркъым, Iуэхугъуэ мыщхьэпэхэр зылэжьхэм ятеухуауэ щыIэ унафэхэр дахэ-дахэу ягъэзащIэркъым, абыхэм иригъуазэхэри мащIэ дыдэщ. Тхыдэм пыщIа щIыпIэхэм, фэеплъхэм, мэзгъэфIэнхэм зэрахуэфащэм хуэдэу щысхьыркъым. Апхуэдэхэр жэуапым щрашалIэр мащIэ дыдэщ.
ГъэщIэгъуэнщ, ауэ абы и лъэныкъуэкIэ Европэм щыIэ къэралхэм я Iуэху зыIутыр куэдкIэ нэхъыфIщ. Абыхэм тхыдэм пщIэ зэрыхуащIым и щапхъэщ, лъэхъэнэ жыжьэм щегъэжьауэ нобэр къыздэсым щIыпIэ дахэхэм я теплъэр зэрыщытам хуэдэу къызэрызэтрагъэнэнум зэрыхущIэкъури, щIытI лъэжьыгъэхэр ирагъэкIуэкIа иужькIэ, щIыналъэм зэхэлъыкIэу иIар зэрызэтрагъэувэжри. Псалъэм папщIэ, Инджылызым и ищхъэрэ лъэныкъуэм, «Iэпэ лъамыгъэIэсауэ» жыхуаIэм хуэдэу, нобэр къыздэсым щахъумащ, Iуащхьэ лъагэу зэтетхъуауэ къекIуэкI, «Адриан и къуэтIыхь» шытхыр. Километри 117-рэ зи кIыхьагъ, щIым къыхэщIыкIа «блыныр» зэтрезыгъэтхъуауэ щытар Урымым и император Адрианщ, къэралыгъуэ абрагъуэм и ищхъэрэ гъунапкъэхэр ирихъумэн папщIэ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым щIэиным и фэеплъу мин бжыгъэ итщ, 425-р къэрал тхылъхэм иратхащ. Абыхэм ящыщу 76-р археологием и фэеплъщ, 321-р тхыдэм и щIэинщ, 40-р гъуазджэм пыщIащ, 74-р архитектурэм и къулеигъэщ.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
