ЛIы ныбжьыр къызэрапщыр
Къэбэрдей литературэм и псыпэр къыщежьахэм ящыщу къалъытэ Тэрч щIыналъэм хыхьэ Курп Ищхъэрэ къуа-жэм 1913 гъэм къыщалъхуа Къуэжей Сосрыкъуэ.
А тхакIуэм и гъащIэмрэ и IэдакъэщIэкIхэмрэ теухуа лэжьыгъэ куэд ди деж къэсыжакъым, ауэ а мащIэри а цIыху щэджащэм и зэфIэкI лъагэм щыхьэт тохъуэ. Адыгэ унагъуэ хуэмыщIам къыхэкIа щIа-лэм политикэ лэжьакIуэ пэрыт, тхакIуэ къищIыкIын хузэфIэкIат.
Къуэжей Мухьэмэд и къуэр щIэныгъэлIу илъагъуну щIэхъуэпсырти, хузэфIэкIымкIэ зыщIигъэкъуащ. 1913 — 1918 гъэхэм Сосрыкъуэ Налшык дэт реальнэ училищэм щIэныгъэ щызригъэгъуэтащ. Абы щыщеджэ зэманыр япэ дунейпсо зауэм ирихьэлIат. Тэрч щIыналъэм щекIуэкIа граждан зауэм илъэс 18-м иту Сосрыкъуэ хыхьэри, Совет властым щIэзэуащ, Беслъэней Хьэбалэрэ нэгъуэщI большевик пэрытхэмрэ ящIыгъуу Джылахъстэней полкым и штабым щы-лэжьащ. А лъэхъэнэращ ар партым щыхыхьар. 1920 гъэм Къэбэрдей шуудзэ полкым и комиссару, абы и ужькIэ облисполкомым, щIыналъэ прокуратурэм щылэжьащ.
1922 гъэм комсомолым и щIыналъэ комитет къыщызэрагъэпэщам секретару трагъэувар Къуэжей Сосрыкъуэщ.
Граждан зауэм хэтахэм я нэгу щIэкIахэм, зэрахьа лIыгъэхэм трагъэпсэлъыхьыну комсомолым и ячейкэхэм я лIыкIуэхэмрэ ЧОН-м и отрядым и зауэлIхэмрэ хэту Налшык щрагъэкIуэкIа пэкIум къэпсэлъапIэ лъагэм тету къызэхуэсахэм зыхуагъэзат Къалмыкъ БетIалрэ Къуэжей Сосрыкъуэрэ. Адыгэ, балъкъэр лъэпкъхэм зыIэрагъэхьа ехъулIэныгъэ лъагэхэм, дяпэкIи бэлэрыгъ зэрымыхъунум и гугъу ящIащ абыхэм.
20 гъэхэм икухэм нэблэгъэху Къуэжейр щIыналъэ прокуратурэм и следователь нэхъыщхьэу лэжьащ. IэнатIэр мытыншми, псэхугъуэ имыгъуэтми, цIыху къызэрыгуэкIхэм я деж пщIэшхуэ къыщилэжьат щIалэщIэм. Ауэ жагъуэгъухэри и мащIэтэкъым, захуагъэм тет совет судыр зыхуэлъэхэм Сосрыкъуэ мурад бзаджэхэр къыхуащIырт. Абы и щхьэгъусэ Къуэжей Ма- рие жиIэжырт Сосрыкъуэ зы жэщым тIэунейрэ къытеуауэ зэрыщытар.
1929 гъэм и кIэуххэм Къуэжейр облисполкомым ягъэкIуащ. ЩIыналъэм щызэхэзекIуэурэ мэкъумэшыщIэхэмрэ гуащIэрыпсэухэмрэ я фэм дэкI гугъуехьыр Сосрыкъуэ илъагъурт, ауэ щыхъукIи я къару щымысхьыжу пщэдейм зэрытелажьэм гу лъитэрт. Абы и нэгу щIэкIахэр я лъабжьэщ иужькIэ газетым къытридза очеркхэмрэ тхыгъэ кIэщIхэмрэ.
Сосрыкъуэ статья гъэщIэгъуэнхэр тхын щIидзэри, иужькIэ очеркым хуэкIуэжащ. ЩIыналъэ газет напэкIуэцIхэм гъащIэщIэм и бийхэр къыщыщIигъэщырт, щIалэгъуа-лэр зыхуэныкъуэм щытепсэлъыхьырт, комсомолым и мурадхэмрэ зыхуигъэувыж къалэнхэмрэ я гугъу ищIырт.
Къапщтэмэ, 1921 гъэм Сосрыкъуэ журналист лэжьыгъэм щIидзауэ жыпIэ хъунущ. Партым и щIыналъэ комитетым и унафэ- кIэ Къуэжейм нэгъуэщI щIалитI и гъусэу куейм и парт гъащIэм теухуа бюллетень мазэм зэ къыдигъэкIырт. А гъэхэм «Верный путь священной борьбы» фIэщыгъэм щIэ-ту Къуэжейм и Iэдакъэ къыщIэкIа тхылъыр Налшык япэу къыщыдагъэкIахэм ящыщщ.
Куэд дэмыкIыу Сосрыкъуэ парт лэжьыгъэ и пщэ къыдалъхьащ.Тынштэкъым а илъэсхэр тхакIуэм дежкIэ.
Къуэжейм илъэс куэдкIэ хъуэпсапIэу иIар 1934 гъэм къехъулIащ — литературэм игу- кIи и псэкIи хыхьащ, ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм къызэрагъэпэща гъащIэм и секретару хахри. Совет тхакIуэхэм я япэ съездым и лэжьыгъэм зэрыхэтар абы и дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхугъуэт.
ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм къызэгъэпэщакIуэ лъэщу щыIэт Сосрыкъуэ. Ар Iэрытххэм еджэрт, творческэ зэIущIэхэр, тхэн щIэзыдзагъащIэхэм я семинархэр къызэригъэпэщырт, IуэрыIуатэр зэхуэхьэсыжыным, ахэр печатым хуэгъэхьэзырыным и гуащIэ хилъхьэрт.
Коммунистхэм я мэкъумэш школ нэ-хъыщхьэу Налшык дэтым 1935 гъэм Къуэжейм щригъэджэн щIидзащ, СССР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм хыхьащ, абы къыдэкIуэу щеджащ Москва дэт Литературэ институтым. 1936 гъэм щегъэжьауэ Къэбэрдей-Балъкъэр тхылъ тедзапIэм художественнэ тхыгъэхэм я редактору щыIащ.
Журналисту иригъэжьами, гъащIэм щилъагъу зэхуэмыдэныгъэхэм, ухуэкIэщIэм къалэмыр кърагъащтэри, повесть инкIэ къэбэрдей литературэм хэбэкъуащ Сосрыкъуэ. 1934 гъэм и Iэдакъэ къыщIэкIа «ЩIэ» повестыр гъащIэщIэм теухуа япэ тхыгъэщ. Абы ипэ щыIа къэбэрдей прозэр нэхъыбэу граждан зауэрат зытеухуар. Къуэжейм и IэдакъэщIэкIыр щIыналъэм къыщыхъу социальнэ зэхъуэкIыныгъэхэм цIыхухэр зэрыпэджэжым ехьэлIат. Колхозыр зэкъуэту зэраухуэм, лэжьакIуэбэм къэкIуэну дахэкIэ ягу зэрагъэфIыр, Совет властым и бийхэм зэрапэщIэтыр къегъэлъэгъуэж тхакIуэм. Тхыгъэм и лIыхъужьхэм цIыхум и фIыпIэр къызэрапщыр социализмэ ухуэныгъэм ягу зэретам, зэрыхуэпэжым елъытауэт.
Комсомолхэм я пашэ Алимщ абы лIыхъужь нэхъыщхьэу къыхэщыр, аращ мурад бзаджэ иIэу комсомолым къыхыхьа беикъуэ Мулид къыщIэзыгъэщыр. Повестым зэхэхауэ къыщыгъэлъэгъуащ парт зэгухьэныгъэм игъэзащIэ къалэнымрэ абы щIалэгъуалэм зэрызыщIигъакъуэмрэ. Колхозым и парт зэгухьэныгъэм и секретарь Пагуэ захуагъэм и телъхьэщ, партым, Совет властым хуэпэжщ. Тхыгъэм хэлъ гупсысэ нэхъыщхьэр щIалэгъуалэ бригадэм хэт цIыху щхьэхуэхэр дунеищIэм хэгъэзэгъэнырщ. Къуэжейм и тхыгъэм хэт Хьэмзэт уеущиемэ, фIымрэ емрэ къебгъащIэмэ, гъуэгу захуэм пхутегъэувэнущ, ауэ Сэлим цIыху щхьэзыфIэфIщ, жылагъуэм къыщыхъу Iуэхухэр, зэманым къыздихь зэ- хъуэкIыныгъэхэр къыфIэIуэхуххэркъым. Ар Совет властым и бийхэм къагъэсэбэпынкIэ шынагъуэ щыIэщ. А тIум я щапхъэкIэ тхакIуэм дегъэлъагъу щIэблэм я деж къыхуеджэныгъэ лэжьыгъэ зэрыщебгъэкIуэкIын хуейр. ТхакIуэм къалэн нэхъыщхьэу зыхуигъэувыжыр зэманым къыздихьа гупсысэщIэхэр псом хуэмыдэу щIэблэм ягурыбгъэIуэн, абы фIыпIэу хэлъыр ебгъэлъагъун зэрыхуейрщ.
Зи гугъу тщIа Iуэхугъуэхэр къэплъытэмэ, «ЩIэ» повестыр къэбэрдей литературэр увыным и япэ лъэбакъуэу жыпIэ хъунущ.
Литературэ тхыгъэхэм къищынэмыщIауэ, статья купщIафIэхэри и Iэдакъэ къыщIэкIащ Къуэжейм. Борыкъуей ТIутIэ, ЩоджэнцIыкIу Алий, Нало Жансэхъу сымэ я гъусэу урысыбзэр и тегъэщIапIэу къэбэрдей тхыбзэр зэфIэгъэувэным и телъхьэу къэпсэлъауэ щытащ ар.
Сосрыкъуэ яхэтащ 1935 гъэм Налшык къыщыдэкIа «Кабардинский фольклор» академическэ тхылъым елэжьахэм.
1937 гъэм Къуэжейм пцIы къытралъхьэ-ри ягъэтIысауэ щытащ. Творческэ мурадхэр зи куэд щIалэр мыгувэу дунейм ехыжащ.
Пэжщ, илъэс 36-р мащIэт езы Сосрыкъуи лъэпкъми я дежкIэ. Ауэ абы къикIуа гъуэгъуанэр дахэт, бгъуфIэт, плъыфэбэт. И зэманым щекIуэкIа Iуэхугъуэ куэдым и цIэ фIыкIэ къыщыхэщащ а щIалэм: лъэпкъым гузэвэгъуэ къыщылъысым, Iэщэ къищтэри, бийм пэуващ, гъащIэр мамыр щыхъужым, лъэпкъым и уIэгъэр псалъэкIэ игъэхъужащ. Апхуэдэщ адыгэм «ЛIы и ныбжьыр къызэрапщыр ищIа Iуэхущ» зыхужаIэр.
Щомахуэ Залинэ.
