Зэманыр IуэхукIэ игъэнщIыфырт
УхуакIуэ цIэрыIуэ, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь Алмэ Алий ТIалэбий и къуэр щыпсэуа унэм абы и фэеплъ пхъэбгъу щыфIадзащ. Налшык къалэ округым и щIыпIэ администрацэм щэнхабзэмкIэ и къудамэм къыхилъхьа а Iуэху щхьэпэм хэтащ КъБР-м ЩэнхабзэмкIэ, УхуэныгъэмкIэ, ЖКХ-мрэ гъуэгу хозяйствэмкIэ и министерствэхэм, жылагъуэ организацэхэм я лIыкIуэхэр, и Iыхьлыхэмрэ и ныбжьэгъухэмрэ.
Тау Ритэ Республикэм и ухуакIуэхэм ящыщу Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь цIэ лъапIэр къызыхуагъэфэщар Алмэ Алий и закъуэщ. Абы щыгъуэ ар зэрыхъур илъэс 25-рэт. Къармэхьэблэ щыщ къызэрыгуэкI мэкъумэшыщIэ унагъуэм къыщыхъуа ныбжьыщIэр а IэщIагъэм къызэрыхуалъхуар бэянт. Iэ псынщIэт, зэIусэр хъурт, гумызагъэт, фIагъым хуэсакъырт. Апхуэдизу лэжьыгъэм хуэIэзэ хъуати, нэхъ щыщIэныгъэ мащIэми гу лъитэрт, ар ямыгъэзэкIуэжауи етIысэхынутэкъым. Гуп щхьэхуэ IэщIалъхьа нэужь, къызэгъэпэщакIуэ Iэзэу зыкъигъэлъэгъуащ. «Къэббалъкъпромстрой» трестым и къудамэ псоми абы и цIэр щызэIэпахырт, и лэжьэкIэр щапхъэ яхуэхъуат. Алмэм и гупыр зыхэт етхуанэ ухуакIуэ управленэр цIэрыIуэ хъуауэ, бжьыпэр иутIыпщыртэкъым.
Дзэ къулыкъур иуха нэужь и бригадэм зэригъэзэжам гупыр хуабжьу щыгуфIыкIырт. Алий ахэр Iуэхум тригъэгушхуэрт, и жэрдэмкIэ ухуакIуэ IэщIагъэ зыбжанэм хуригъаджэрти, сыт хуэдэ лэжьыгъэми пэлъэщыфынут.
1958 гъэм бригадэм хэтхэр тогушхуэри, «Коммунист лэжьыгъэм и коллектив» цIэ лъапIэм хущIэкъуну мурад ящI, трестым и унафэщIхэм абыкIэ хъыбар ирагъащIэ. Ерыщу, къэмылэнджэжу зэрылажьэм къыдэкIуэу, къыкIэрыхухэм ядэIэпыкъурт, хабзэхъумэхэм ящIыгъуу уэрамхэмрэ пщIантIэхэмрэ жылагъуэ хабзэхэм щыкIэлъыплъырт, художественнэ самодеятельнэ кружокхэм щыжыджэрт. Республикэр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 зэрырикъум и цIэр зезыхьэ утыкум и Iэшэлъашэм IуэхущIапIэхэр, псэупIэ унэхэр, нэхъ ищхьэIуэкIэ «Восток» кинотеатрыр зытраухуа пIалъэм къитIасэу яухуэ, езыхэм я жэрдэмкIэ нэгъуэщI лэжьыгъэ щхьэпэхэр зэфIагъэкI. Ар лъагапIэщIэт. Псори зэпалъытри, 1960 гъэм мазаем и 2-м постройкомым и зэIущIэшхуэм «Коммунист лэжьыгъэм и коллектив» цIэр Алий и гупым къыщыфIащащ. Республикэм щыщу ар япэу зыхуагъэфэщар мы бригадэрт. Гулъытэм и мызакъуэу, ар икIи дзыхьышхуэт. Гупыр къызыфIэщIыжакъым, а цIэр ягъэпэжу, щапхъэ ягъэлъагъуэу я зэфIэкIым хагъахъуэрт, ехъулIэныгъэщIэхэм хуэкIуэрт. «Коммунист лэжьыгъэм и коллектив» зэрыхъурэ мазиплI нэхъ дэмыкIыу, «Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь» цIэ лъапIэр Алий къызэрыфIащам теухуа гуфIэгъуэ хъыбар бригадэм къыIэрохьэ. Абы я лъэр нэхъри егъэжан, текIуэныгъэщIэхэм трегъэгушхуэ. Езы Алмэри, гупым щыщхэри бэшэчт, вэгъзэгъти, тыншу зэгурыIуэрт. Ахэр мы дунейм зэреплъыр ухуакIуэм и нэкIэт.
Попович Виктор Мэрем кIуам, шыщхьэуIум и 11-м Алий щыпсэуа унэм и блыным кIэралъхьа фэеплъ пхъэбгъур къыщызэIуахым, а псор къыхагъэщащ.
— Алий лэжьакIуэшхуэт, ухуакIуэ Iэзэт икIи къызэгъэпэщакIуэфIт. Гупым и пашэт, и щапхъэт, уеблэмэ и егъэджакIуэт, жэуаплыныгъэшхуэ зыхэлъ цIыху емызэшыжт. Яхыхьэ щIалэхэм хуабжьу яхуэгуапэт, зэпымыууэ ядэIэпыкъурт, IэщIагъэм хуигъасэрт, лэжьыгъэм тригъэгушхуэрт. Бригадэр и къалэным пэмылъэщауэ, гугъуехь гуэрхэм къигъэдзыхауэ е абы щыщхэм «дешащ» жаIэу къызыпхагъэIукIауэ зэи зэхэсхакъым. Нэхъ IэнатIэ гугъухэм дгъакIуэрт икIи, дазэрыщыгугъауэ, дагъуэншэу, фIагъ хэлъу я пщэрылъхэр ягъэзащIэрт. Промышленнэ комплексу, псэупIэ унэу, сымаджэщу, еджапIэу, нэгъуэщI псэуалъэу Алмэм и гупым Налшык къыдигъэувахэм ноби нэр ягъэгуфIэ. ЛэжьакIуэ емызэшу, ухуакIуэ Iэзэу щыта ди ныбжьэгъуфIым и пщIэмрэ и фэеплъымрэ лъапIэщи, а псор и щIэблэм гъуазэ яхуэхъуну си гуапэщ, — къигъэлъэгъуащ «Къэббалъкъпромстрой» трестым и унафэщIу щыта, УФ-мрэ КъБР-мрэ щIыхь зиIэ я ухуакIуэ Попович Виктор мы Iуэху дахэм хузэхаша пэкIум къыщыщыпсалъэм.
Налшык къалэм и художник нэхъыщхьэ Дедегкаев Кимрэ Къэбэрдей-Балъкъэрым щэнхабэмкIэ и министрым и къуэдзэ Тау Ритэрэ къыхагъэщащ Алмэ Алий хуэдэ цIыху гуащIафIэхэм, ухуакIуэ къэмылэнджэжхэм я фIыгъэкIэ ди республикэм и щыхьэрым теплъэщIэ зэригъуэтар, абыхэм я Iэужьыр ди цIыхухэм зэрафIэлъапIэр.
— Нобэрей жэрдэмыр гупсысэ узыншэм ухуэзыгъэуш Iуэху дахэщ, щIэблэм къахуэщхьэпэну дерс гъуэзэджэщ. Мы фэеплъ пхъэбгъур зылъагъу щIалэгъуалэр, дауи, щIэупщIэнущ Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь цIэ лъапIэр къызыхуагъэфэща адыгэ щIалэм и IуэхущIафэу щытам, и къекIуэкIыкIам, бгъэдэлъа зэфIэкIыр зыхуэдэм. Хэт ищIэрэ, «ди республикэр, ди къалэр нэхъ- ри ефIэкIуэн папщIэ сытхэр схузэфIэкIыну?» — жаIэу езыхэри зэупщIыжынкIэ мэхъу. Ар куэд и уасэщ, сыту жыпIэмэ, Алмэр апхуэдизу цIэрыIуэу щытащи, ЛIыхъужьым хузэфIэкIар дэтхэнэ ныбжьыщIэм дежкIи щапхъэ нэсщ, — жаIащ абыхэм, мы Iуэхум и мыхьэнэр къыхагъэщхьэхукIыу.
Алий унагъуэ нысыпыфIэм и тхьэмадэт. И щхьэгъусэри лэжьакIуэшхуэт, Налшык электровакуум заводым еханэ разряд зиIэ и токарт, Ленин орденыр къыхуагъэфэщат. ХъыджэбзитI зэдагъуэтати, нэгъуэщIхэм емыхъуапсэу къагъэхъуащ.
Алмэхэ я лъэпкъым къыбгъэдэкIыу я нэхъыжьыфI ХьэпащIэ пэкIум къыщыпсэлъащ. КъызэгъэпэщакIуэхэмрэ пэкIум кърихьэлIахэмрэ фIыщIэ яхуищIа нэужь, Алий и щIэблэхэм ящыщу Алмэ Арсенрэ Тэмазэ Амырхъанрэ фэеплъыр къызэIуахри, абы и лъабжьэм удз гъэгъахэр щагъэтIылъащ.
Алий и цIэр республикэм и ухуэныгъэ IэнатIэм и зыужьыкIам къыгуэхыпIэ имыIэу епхащ. ХыщI гъэхэм Налшык псынщIэу зиужьырт, предприятэ инхэр къыщызэIуахырт. Къалэдэсхэр псэупIэкIэ къызэгъэпэщыныр къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщ хъуат. А илъэсхэм ди ухуакIуэхэм яхузэфIэкIам уримыгушхуэнкIэ Iэмал иIэкъым. 1966 — 1970 гъэхэм къриубыдэу псэупIэу метр зэбгъузэнатIэ мелуаным нэблагъэ ятат, цIыху мин пщIей фэтэрыщIэхэм Iэпхъуэжат. Мис а Iуэхушхуэм Алмэм и гуащIэшхуэ хэлъщ. Кавказ Ищхъэрэ псом щыпашэу щыта гуп зэкъуэтым иухуа псэупIэхэр абы хэта дэтхэнэми и фэеплъщ, Алий бэм зэрахуэупса тыгъэ лъапIэщ.
Хьэжыкъарэ Алик.
