Зэманым добакъуэ
Сыту псынщIащэу ежэкIрэ илъэсхэр. Дыгъуасэ хуэдэти я къуажэм дэс щIалэгъуалэм я пашэу, я узэщIакIуэу Лэдин щыщытар, дыгъуасэ хуэдэти щалъхуа жылэжьыр къигъанэу Налшык къыщыкIуар, дыгъуасэ хуэдэти рабочэу лэжьэн щригъэжьар. ЗэплъэкIыжу къикIуа гъуэгуанэм щриплъэжкIэ, Лэдин къыфIощI а псор зы меданым блэлъэтауэ. КъыфIощI, и гъащIэм и дэтхэнэ Iыхьэри IуэхукIэ гъэнщIауэ щытащи.
Слъон Лэдин Щалъхуа и щIыналъэм, и жылэжьым пащI щыIэкъым адыгэм я нэхъыбэм. Апхуэдэщ мы тхыгъэр зытеухуа лIыри — ар Слъонхэ Лэдинщ. ГуфIэгъуэ Iуэху хэтыну е и шынэхъыщIэмрэ и шыпхъумрэ я деж лъагъун-лъагъу и къуажэм — Аушыджэр — щыкIуэжкIэ абы и гур, и псэр дэрэжэгъуэм зэщIащтэ, и сабиигъуэр, Шэрэдж Iуфэ щигъэкIуа зэман IэфIыр, и ныбжьэгъу цIыкIухэр, адэ-анэм я псалъэр тIэужыIэ яримыгъэ-щIу къызэрыгъуэгурыкIуар и нэгу къыщIоувэж.
Лэдин школым щыщIэса лъэхъэнэм, 60 гъэхэм, зи жьауэ щIэтыр, зи чэнджэщ емыбакъуэр адэ-анэм, хьэблэдэс, къуажэдэс нэхъыжьхэм я закъуэтэкъым. Псом хуэмыдэу яфIэлIыкIырт егъэджакIуэхэм.
Курыт школыр къиуха нэужь, Слъоным и тхылъхэр университетым ехь Iэщ дохутыр IэщIагъэм хуеджэну. Экзаменхэри мыIейуэ ет, арщхьэкIэ, балл бжыгъэр хурикъуакъым. Куэд дэмыкIыу дзэ къулыкъум даш щIалэщIэр. ЛIы хуэдэлIу, зыщыщ лъэпкъым и пщIэр иIэту ар кърехьэлIэри къегъэзэж, и тхылъхэр аргуэру КъБКъУ-м ирет мэкъумэш IэнатIэм пыщIа механизацэ Iуэхум заочнэу хуеджэн хьисэпкIэ. Хэт ищIэн, и псэм къимыщтауэ арагъэнщ, ещанэ курсым щIэсу еджапIэр къегъанэ. Ауэ къуажэм фIыуэ къыщацIыхурти, лэжьыгъэ къыхуагъэфащэ — клубым и унафэщIу ягъэув.
Зыпэрыхьа IэнатIэм къызэгъэпэщыныгъэ Iуэху зыбжанэ щызэхеублэ щIалэщIэм. А псор зыхуэунэтIар жылэм дэс ныбжьыщIэхэр я IуэхущIафэкIи, я зыгъэпсэхугъуэ зэманкIи гъэнщIауэ щытынырт. Лэдин щIэгъэкъуэн къыхуохъу комсомолым и райкомыр. Абы и Iэтащхьэм къыжреIэ сов-
хозым и комсомол организацэм и секретару игъэлъэгъуэну зэримурадыр. Сыт и лъэныкъуэкIи къыдэIэпыкъуну псалъэ къыщритым, Слъоныр арэзы мэхъу икIи хозяйствэм и щIалэгъуалэм я пашэу хаха нэужь, клуб лэжьыгъэри ари зэдихьу ирегъажьэ. Комсомолым и райкомым и чэнджэщкIи щIалэгъуалэ гуп зыбжанэ къуажэм къыщызэрагъэпэщ — мэкъуауэ, шофёр, механизатор бригадэхэр, хадэхэкI IэнатIэм — щIалэгъуалэ звенохэр. Ахэр зэпригъауэу, текIуэхэр игъэпажэу и къалэныр ирехьэкI.
Илъэс зыбжанэкIэ Слъоным зэрихьащ а IэнатIэр. Ауэрэ здекIуэкIым, и Iыхьлы гъунэгъум Лэдин къыжреIэ: «Уэ унагъуэ ухъуащ, уи улахуэкIи, унэ IуэхукIи узыхуей нэхъ ущыхуэзэнущ сыздэщыIэм, «Искож» комбинатым, накIуэ, ущIегъуэжынкъым». Слъоныр абы акъылэгъу дохъури, Налшык къокIуэ икIи предприятэм мэув. ЯпэщIыкIэ рабочэм и дэIэпыкъуэгъуу. Тынштэкъым Лэдин зыпэрыува IэнатIэр. Ауэ къуажэ лэжьыгъэм къыхэхъукIа, дзэр къызэзынэкIа щIалэм ар къытехьэлъэртэкъым. Куэд дэмыкIыуи зыпэрыт Iуэхум йосэ. Есэ къудейм къыщымынэу, комбинатым и рабочэ пашэхэм ящыщ зы мэхъу. Зи IэнатIэр гугъэзагъэу езыхьэкI Слъон Лэдин гугъу зэрызригъэхьым, и IэщIагъэм ижь зэрыхуэхъуам, и гъусэхэм зэрефIэкIым гу лъамы- тэу къэнакъым. Хуэфащэ пщIэи къыхуащI — «Къэбэрдей-Балъкъэрым промышленностымкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр къыфIащ.
Куэд мыщIэу гуп цIыкIум я бригадир мэхъу Аушы- джэр щыщ щIалэр, ауэрэ мастеру ягъэув. ПцIыр сыткIэ щхьэпэ — Лэдин зыщIэт цехыр узыншагъэмкIэ зэран IэнатIэу къалъытэрт. Ауэ абы егупсысыртэкъым лэжьыгъэм дихьэха адыгэ щIалэри, и гупри. Комбинат унафэщIхэм ар ящIэрти, цехым щIэтхэм яхуэсакъырт, я улахуэри хъарзынэт.
«Искож» комбинатым щыщыIа илъэсхэм и гугъу щищIыжкIэ, Лэдин щIэмычэу игу къегъэкIыж Мэзкуу и къэрал телевиденэмкIэ къызэрагъэпсэлъар. Апхуэдэу Совет Союзым къыщымынэу, хамэ къэрал Iэджэм фIэлIыкI щызиIэ цIыхушхуэм сэбэп хуэхъуауэ зэрыщытар щыгъупщэркъым.
— Ди унафэщI Пытов Георгий зы махуэ гуэрым сызыщIэт цехым нешэ космонавт цIэрыIуэ Леонов Алексей. Къызбгъэдешэ, сэлам зэдохри, «мис мы щIалэм псори пхузэфIигъэкIынущ», жеIэ. Космонавтхэм я къалэ цIыкIум щхьэкIэ фэ гуэрхэр гъэхьэзырауэ етын хуейуэ арат. «Сыт щыгъуэ пхузэфIэкIын?» — къызоупщI Леоновыр. «Си деж зыри къыщынэнукъым, — изотыж жэуап, — фэр къызэрысIэрыхьэу, занщIэу иужь сихьэнщ». ХьэщIэр щIашыжа нэужь, куэд дэмыкIыу къысхуаIуэху директорыр къоджэ, жаIэри. Абы и пэшым щIэст «Искож» комбинатым и къулыкъущIэ гупыр, парт, профсоюз комитетхэм я Iэтащхьэхэри яхэту. ХьэщIэшхуэм Iэнэ цIыкIу къыхузэрагъэпэщауэ арат. Шампанскэ кърагъэхъуати, стэканхэр зэдгъэунтIэIуащ, сэри тIэкIу сыхэIубащ. Космонавтыр къыщIэкIуа Iуэхури дгъэгувакъым — кIэщIу хузэфIэдгъэ-
кIащ. ИужькIэ, зэрызэхэсхыжамкIэ, яхуэдгъэхьэзыра фэ IэрыщIхэм арэзы техъуауэ щытащ Леоновыр…
Илъэс 20-м щIигъукIэ Слъоным и гуащIэ хилъхьащ «Искож» комбинатым щагъахъэу щыта лэжьыгъэшхуэм. ПщIэрэ щхьэрэ иIэу, цехым къыдыщIэтхэри унафэщIхэри къыхуэарэзыуэ, и пщэ къыдэхуэ къалэнхэр хьэлэлу игъэзэщIащ. Пенсэм кIуа нэужь «куэдщ сщIар» жиIэу тIысыжакъым. Ар ноби IэнатIэ Iутщ — Налшык дэт типографием щолажьэ.
Лэдин ящыщкъым республикэм, къэралым, дунейм щекIуэкI Iуэхухэр къизымыдзэхэм. Псом хуэмыдэу ар егъэпIейтей ди лъэпкъым и къэкIуэнум, ди щIалэгъуалэм я пщэдейм: щIэблэм я гъэсэныгъэр Iэпэдэгъэлэл зэрыхъуам, адыгэбзэр куэдым IэщIыб зэращIым. ИкIи, къызэрилъытэмкIэ, лъэпкъыбзэр къарууншэ зэрыхъумкIэ къуаншагъэр унагъуэмрэ школхэмрэ я закъуэ щIахуэпхьын щыIэкъым, абы теухуауэ къэралми къалэн пыухыкIа и пщэ дилъхьэжыпхъэу ебж.
Лъэпкъ литературэмрэ гъуазджэмрэ и щIасэщ. Адыгэхэм я Iэдакъэм къыщIэкIа тхылъыфIхэм, макъамэхэм, уэрэд дахэхэм абы гукъыдэжышхуэ кърат.
— Тхылъ тэмэмыр сфIэфIщ — ирероман, ирерассказ, сыдихьэхыу соджэ. Псом хуэмыдэу сигу къинащ Къэрмокъуэ Мухьэмэд и тхылъхэр. ИтIанэ си къуажэгъу Журт Биберд и тхыгъэхэри гъэщIэгъуэнщ. КъимыдэкIэ, Хьэх Сэфарбий, Бицу Анатолэ сымэ ятххэми соджэ — ахэр си жылэм къызэрыдэкIам срогушхуэ. Музыкэр сфIэфIщ — ди композиторхэм я симфониехэм сыт щыгъуи седэIуэфынущ. Абыхэм сахэдэжмэ, Молэ Владимир ейхэм япэсщI щыIэкъым.
И ныбжькIэ здынэсаишхуэ щымыIэми, зылI ищIэн лэжьыгъэ хузэфIэкIащ Слъонхэ Лэдин. Унэ ищIащ, и щхьэгъусэ Светэрэ абырэ бынищ зэдапIащ: Iэулэдини, Мадини, Азэмэти щIэныгъэ ищхьэ яIэщ, IэнатIэ Iутхэщ. Азэмэт химие щIэныгъэхэм я кандидатщ, Бэрбэч ХьэтIутIэ и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым щрегъаджэ. Псом хуэмыдэу Лэдин и лъэр щIэзыгъэкIыр, и гурыфIыгъуэр, и гъащIэм къыпызыщэр и бынхэм къащIэхъуэжа цIыкIухэрщ. Дауи, абы и щIэблэм яIэщ лэжьыгъэ и лъэныкъуэкIи, адыгагъэ, цIыхугъэ и IуэхукIи щапхъэ зытрахын, гъуазэ яхуэхъун адэ, адэшхуэ.
МЫЗ Ахьмэд.
