Тырку Адыгэ Литературэ
Тэгъулан Екъуб
Къабзагъэр узыншагъэщ
Къайсэр сыщыдэсауэ щытам, нытIэ адыгэ сымаджэри куэду къахуэзэтэкъэ, си тырку дохутыр ныбжьэгъухэм ар жаIэ зэпытт:" КъэкIуа сымаджэр адыгэрэ мыадыгэрэ къыщыщIэхьэ дыдэм щыщIэдзауэ занщIэу къыбоцIыхуф" жари.
Ар даурэ къызэрыфщIэр жыпIэмэ, "ИпэщIыкIэ нэмысыфIэхэщ, сымаджэу къаша я анэжъ - адэжъхэм фIыуэ яхуыщытщ, дахэ хуыжаIэ, итIанэ къабзэхэщ, бэшэчхэщ, дохутырым къыщыкIуэхэкIэ я джанэгъуэншэдж щIагъщIэлъхэр зэрахъуэкI, ущеIэзэкIэ пщIэнтIэпсымэ къыпщIихьэнкъым" жаIэт.
Ари сэ си гуапэ хъут, срипагэт абы, жаIэр пэжщ, къабзагъэкIэ дызхэс лъэпкъым куэдкIэ дащхьэщокI. «Къабзагъэр узыншагъэщ" жызыIэ зы лъэпкъым дыкъыщыхэкIакIэ, ар гъэщIэгъуэныщэкъым.
Адыгэхэм я къабзагъэм гуы лъызытэр дохутыр закъуэхэракъым, адыгэ унагъуэ ихьа хэткIэй апхуэдэщ.
ГъуэгурыкIуэуэ зы къуажэ ущыблэкIкIэ зэрыадыгэ къуажэр унэхэм я щIыб теплъэмкIэ напIэзыпIэм къыбоцIыху, унэхэм я блынджабэхэр етIэхукIэ ящи уэсчэсэйм хуэдэуэ хужьыбзэщ, пщIэнтIэшхуэ къапытщ, я хьэщIэщхэр щхьэхуэу хэхауэ къыдэтщ, я хадэхэр узэдащ, уардэ унэу щымытми теплъэ дахэ яIэщ.
УнэкIуэцIхэри абы къыкIэрыхукъым, хьэпшыпкIэ къуауэ щымытынкIэй хъуынущ, ауэ, хуейм ирекъулейсыз хуейм иреунагъуэ бей, е фIейуэ е мэ Iей къыщIихыуэ адыгэ унагъуэ гъуэтыгъуейщ, сэ слъэгъуакъым.
ШхыныфI щащхын, пIэ къабзэ щыхэлъын, хьэщIагъэ зырагъэхын пIапщIэ, мэлыхъуэ щынахъуэр адыгэ къуажэм Iуэху шыхуежъэн, гъуэгурыкIуэхэр адыгэ унагъуэ щыхьэщIэну я нэр къокI.
Дыкъэcлъагъухэр къыдэхъуапсэрт.
Мы зи гугъ дщIахэр Адыгэхэр Тыркум нэхъ къыщыкIуагъэщIэхэрат, нобэ жыфIэмэ иджы куэдымкIэ къыткIэлъыщIэхьэжахэщ.
Адыгэхэр Хэкум къиIэпхъукIыу тырку щIыналъэм къыщыкIуа дыдэхэм, фIыгъэм хуэгъэза лъэныкъуэ куэдымкIэ дыкъызхэхьэ жылэм дакъыщхьэщыкIыу зэрыщытар ар сэ насыпыншагъэуэ солъытэ
Сыт щхьэкIэ жыфIэнурэ фгъэщIэгъуэнущ, лIыгъэкIэй, щэныфIагъэкIэй, тIэкIу ипэ зи гуыгъу тщIа къабзагъэкIэй, културэм хуэгъэза дэтхэнэ зы лъэныкъуэкIэй усхэтIысхьэ цIыхуыбэм уащхьэщыкIыуэ щытмэ мыувэIэу уотэ, а нэхъыкIэ щэнхабзэм хуэгъэзауэ къапыпхын бгъуэтыркъым, кIуэху уиIэри уфIокIуэдыж.
Адыгэм аращ къащыщIар, яхэлъ фIыгъуэхэм зыкъомыр яIэпыщIэхуащ, зыкъомыри IейкIэ зэрихъуэкIащ, яIэщIэлъхэри зэрыхуэфащэу фIымкIэ яунэтIэфакъым.
ИкIи социално-экономикэ и лъэныкъуэкIэ фIыуэ зиужъыфакъым икIикI илъэс мин бжыгъэкIэ зэригъэпэща и хабзэ дахэхэр ихъуымэфу абы ищIыIу щIагъуэ трилъхьэфакъым.
Абы ищIыIуыжи, а зэманхэм Уэсмэн паштыхьыгъуэми и къэкъутэжыгъуэ и тхьэмыщкIэгъуэт, зехьэзэхуэрэ зауэбанэм хэтти Адыгэ хэхэсхэри зы гуыгъуехьым къыхэкIхэри адрей гуыгъуехьым хэхуахэт.
БлэкIа уэлбанэм щIакIуэ къыкIэлъыпщтэжкIэ зырикI къикIынукъым, ауэ зэзэмызэ согуыпсыс: адыгэхэм ХэкуыжьыпIэр щырагъэбгынам тырку щIыналъэхэр мыхъуу, мамыру, социалнэ-экономикэ и лъэныкъуэкIэ, културэкIэ нэхъ хуэщIауэ, зауэбанэ зыдыщымэIэ зы къэралыгъуэ Iэпхъуауэ щытатэмэ, нобэ и щытыкIэр даурэ хъуыну пIэрэт жызори ?
Нэхъ Iей зэрымыхъуыну щытам шэч хэлъкъым.
СУРЭТ ГУЭРЫМ И ХЪЫБАР
ЖызыIэжар Тамбий Тухьфэщ,
зытхыжар Тэгъулан Екъубщ, Тырку щIыналъэ
Бешкъэзакъхьэблэрэ Азейрэ я зэхаку шыкIэ дэлъыр зы махуэ ныкъуэ гъуэгущ. Зы шы дэгъуэ утесу Мэчэнеикъуэ удэхьэрэ ПсышхуэмкIэ урекIуэкIмэ, Ло КъуажэкIэ зиукъуэдийуэ нэхъ кIэщIу зы шы гъуэгу иIэщи, мис абыкIэ урикIуэмэ шэджагъуэ мыхъууи унэсынущ.
Ауэ «ТIэкIу зызгъэпсэхунщ, тIэкIуи си шыр езгъэпхъуэнщ» жыпIэрэ шхуэ уанэ - кIапэ пщIырэ Азей гъуэгу щхьэIум тет къуажэхэуэ Аслэнхьэблэ е Къунашэй удэхьэмэ, шэджагъуэ нэужь мыхъуауэ Азей узрыщемыпсыхыфынур Iэнэм телъщ.
Азей и гъуэнэгъу адыгэ къуажэхэм щхьэкIэ Быгъурбащ жаIэ, а Быгъурбащ къуажэхэм я цIэхэр «ХьэщIэ фIыуэ зымылъагъу къуажэхэр» жаIэри апхуэдэу ягъэIуащи, а къуажэхэм удэхьэмэ, я унэбжэхэр быдэуэ къыхуащI, я щхьэгъубжьэ Iупхъуэхэри къыIуапхъуа жаIэ.
Аслэнхьэблэхэм ар къыпхуадэнкъым, ауэ жаIэжыр мыращ. Къуажэм зэгуэрэм жи, я щIалэр дзэм щыIэти, дзэм къикIыжри я дей къэкIуэжауэ, щIымахуэ уаеуэ жэщыбгым я унэм къыIухьэжри шхьэгъубжэм теуIуат жи. «Хэт ар?» жаIэри, «Сэращ, фи щIалэр» жиIэу жэуап ирита щхьэкIэ, «Mыр гъуэгурыкIуэщ, бжэр Iудигъэхынущи аращ» жаIэри я фIэщ мыхъуу я щIалэр нэху щыху щIыбым дагъэтат жаIэ, пцIыи пэжи, гушыIэурэ ар жаIэж.
Изрэ ныкъуэрэ зэрыщIэрэ, Узуняйлэм икIыуэ Азей кIуэж -къэкIуэжхэм я зыгъэпсэхупIэт а къуажэхэр, шур езыр бгъэхьэщIэнт, хьэуэрэ и шыр «бгъэхьэщIэнт», гъуэгурыкIуэм я щхьэр щIрагъэхьауэ къыщIэкIынт.
Бешкъэзакъхьэблэ щыщ Тамбий Казим зы къуэрылъу цIыкIу иIэт ТухьфэкIэ еджэуэ, и куэщIым иримыгъэкIыу, абы аткIэ щымыIэуэ фIыуэ илъагъут хъыджэбз цIыкIур.
Казим, цIыкIууэ и зы хъыджэбз лIати, абы и фэеплъуэ абы и цIэр и къуэрылъу хъыджэбзым фIищыжат.
Хъыджэбзыр бгъафIэмэ щIыкIафIэ мэхъу жаIа. «ТIатIу» жиIэурэ Iейуэ игъафIэт адэшхуэм и къуэрылъху хъыджэбзыр.
Зы махуэ гуэрэ, Казим пщэдджыжьым жьыуэ Азей кIуэну къэтэджри, и шым мышэс щIыкIэ и къуэрылъу цIыкIур жейм и IэфIыгъуэм къыхишщ, къриджэри ар жыриIащ жи: «ТIатIу, Азей сокIуэри иджы сыт къыпхуэсхьын?» - жиIэри. Хъыджэбз цIыкIуми: «Хьэж Дадэ, укъыщыкIуэжкIэ данэ бохуцеяпхъэ къысхуэхь» жиIэри и адэшхуэм IэплIэшхуэ иришэкIри иригъэжьащ.
Дадэр и шым елъэдэкъауэщ, МэчэнеикъуэкIэ щхьэдэхри, Азей и гъуэнэгъу къуажэхэми Iумыуэуэ занщIэуэ Азей кIуэщ, и Iуэху зыфIигъэкIри шэджагъуэ нэужьхэм къуажэм къыдэхьэжащ.
Хъыджэбз цIыкIури, «Дадэ данэ бохуцеяпхъэ къысхуихьынущ» жиIэу къыпэплъэти, и адэшхуэр къуажэм къэсыжауэ лъэмыжым къикIыжу зэрилъагъуу жэрыжэкIэ бгъэдэлъэдащ: «Хьэж Дадэ, си данэ бохуеяпхъэр къысхуэпхьа?» жиIэри.
Казим пщIэхьэпIэуэ игу къэкIыжатэкъым и къуэрылъу цIыкIур данэ бохуцеяпхъэкIэ къызэригъэгугъуар.
Казим абдежым шым къемыпсыхыу, занщIэу къиIуантIэщ, мыщхьэхыу Азей нэс игъэзэжщ, хъыджэбз цIыкIум данэ бохуцеяпхъэр къыхуищэхури къуажэм къэкIуэжатэм жаIэри жаIэж.
Адыгэхэр, езыбы я бынхэм щIагъуэу нэсэIуасэ яхуэмыхъуу зыбгъадэмыгъэхьэ хуэдэу щытми, я къуэрылъ-пхъурылъухэмкIэ икъукIэ хъыжьэхэщ.
Зыгъэи апхуэдэуэ, абы щыгъуэ сурет техыныр къежьагъащIэти, и шыпхъумрэ и къуэрылъу хъыджэбз цIыкIумрэи яхэту и унэгъухэм щыщ зы гуп Азей ишэри зыхэтхэуэ сурет зытырагъэхри къагъэзэжауэ щытащ.
Зытырагъэхщ къагъэзэжри, къагъэзэжа щхьэкIэ и къуэрылъху хъыджэбз цIыкIур сурэтым нэщхъейуэ къикIат жаIэ.
«ЩIыпIэ кIуэдыныр зыхуэмыкIуэнум трахыфакъым» жиIэри зримысыгъуэджэуэ зы тхьэмахуэ нэужьым аргуэру псори зэщIикъуэщ, Азей нэс ишэхэри щIэуэ я сурэтхэр тыригъэхыжат жаIэ.
Мы зэ далэ, и хъыджэбз цIыкIур нэжэгужэрэ нэщхъыфIэу дэгъуэ дыдэуэ къикIат.
Ар къызыщыщIар и къуэрылъу хъыджэбз цIыкIур мыхъуу языхэз нэгъуэщI зыуэ щытамэ, Тамбий Казим абы щхьэкIэ апхуэдиз гъуэгур аргуэру зэримыкIужынум шэч хэлътэкъым.
«Уэр щхьэкIэ си псэр сымыгъэгъум» жыхуиIэ и къуэрылъу хъыджэбз цIыкIур апхуэдэу нэщхъейуэ сурэтым иту, ар игу техуэнт нтIэ адэшхуэм…
Зымышхыжынум и мэкъу мэш щIэкIэ
Адыгэхэм ехьэлIа тхыгъэхэр щыуэ зэщхьэщокI.
1) АдыгэбзэкIэ тха тхылъ – тхыгъэ. ДэркIэ пщIэщхуэ зиIэуэ «Адыгэ Литературэ» жыхуэтIэр мыращ, зытхар хэти ирехъу. Адыгэбзэр зыхъумэнури абы зезыгъэужьынури мыпхуэдэ тхыгъэхэращ.
2) АдыгэбзэкIэ мытхами адыгэхэм хуегъэзэкIауэ тхылъ – тхыгъэ. Мыбыи пщIэхуэ иIэщ, ауэ ар Адыгэ Литературэкъым. Мыхэр адыгэбзэм къыхуэщхьэпэуэ щымытми, лъэпкъыр цIыхухэм егъэцIыхунымкIэ я фIагъ куэд хэлъщ.
3) Зытхар адыгэуэ, ауэ адыгэ Iуэху хэмыту тхыль – тхыгьэ. «Зытхар адыгэщ» жытIэу, мыбы дэркIэ нэхъ лейуэ зы пщIэ иIэкъым. Мыхэр цIыху псомикI сыткIэ къахуэщхьэпэми, адыгэхэмикI абыкIэщ къазэрыхуэщхьэпэр.
Адыгэ Лъэпкъым и щэнхабзэм, и гъуазджэм, и тхыдэм, и литературэм дыщытепсэлъыхьым, дыщытетхыхьым деж, адыгэбзэр IэщIыб тщIырэ нэгъуэщIыбзэхэр зетхьэ зэпыт хъумэ, кIуэху адыгэбзэр къыдэгуа хъунущ. Аурэ аурэ апхуэдурэ, къэралыгъуэ утыкушхуэ зиIэ бзэхэм адыгэбзэр къыхагъащIэнурэ, Тхьэм апхуэдэ зы махуэ къытхуимыгъэкIуэ, ауэ итIанэ тыркубзэкIэ-урысыбзэкIэ-инджылызыбзэкIэ мыпхуэдэу мопхуэдэу «Адыгэ» жаIауэ зы лъэпкъ щыIэуэ щытащ жаIэ хъужунущ.
Адыгэ Литературэр, Адыгэбзэр фIэкIыпIэншэ щIэхъур аращ. Ди тхакIуэхэр зэ нэгъущI зы бзэкIэ тхэмэ, зэи адыгэбзэкIэ тхэн, адыгэбзэкIэ тхылъ къыдагъэкIын хуейщ. Абы Адыгэбзэмрэ Адыгэ Литературэмрэ къыдэмыкIуэмэ, адыгэм ятеухуауэ сыт хуэдизу тыркубзэкIэ - урысыбзэкIэ - инджылызыбзэкIэ утхэуэ щытми, абы къикIын щыIэкъым. Апхуэдэу хъумэ, зы махуэ зы махуэкIэрэ лъэпкъри бзэри мыкIуэдыжыну Iэмал иIэкъым, ухуейми жэщи махуи хамэбзэхэмкIэ адыгэм тепсэлъыхь.
Зи бзэ щымыIэж лъэпкъым тыркубзэкIэ - урысыбзэкIэ -инджылызыбзэкIэ псалъэ дахэхэр жыпIэурэ утетхыхькIэ сыт къикIынур? Зы мастэ къикIынукъым.
Зи бзэ щымыIэж лъэпкъым хамэбзэкIэ романышхуэхэр, усэшхуэхэр хуэптхкIэ лIо къикIынур?
Ди тхыгъэхэм, ди тхылъхэм адыгэбзэр къыдэмыкIумэ, ар дэркIэ «Зымышхыжынум и мэкъу мэш щIэкIэ» жыхуаIэм хуэдэ мэхъу.
ШЫ ДЫГЪУ Адыгэ литературэр – Тыркум: Тэгъулан Екъуб
ХъупIэ и куэду, шы щызепхуэну фIыт Узуняйлэр.
Хэкуми тIэкIу ирагъэщхьу, «Шы щызепхуэну дэгъуэщ жаIэри» арат абы итIысхьэн щIэхъуар адыгэхэр. ШыкIэт цIыхухэр зэрызекIуэр, уасэфIи ищIт шым, къэралыгъуэ дзэм иращэуэ. Адыгэхэр апхуэдэурэ зыкъомрэ шым тепсэукIащ.
I950 гъэр къыщынэсам, кIуэху нэхъ мащIэ хъууэ щIидзами, Узуняйлэ щIыгум иджыри шы хъушэхэр итт изу. А гъэм, Узуняйлэм къизэрыхьат зы тырку дыгъу гуэрэ, шы сытхэр пихурэ ихуу. Ди къуажэи дэст абы хуэдэ, Хьэшым жари зылI, дыгъуэнкIэ Iэзэрэ апхуэдэ Iуэхухэм хуэIэкIуэлъакIуэу. Тырку дыгъумрэ мы Хьэшымымрэ кIуэгьу - тIысэгъу зыхуэхъуауэ Iуэху къыздырагъэкIуэкIт. Ауэрэ а тIум ди къуажэ шыхэми нэIэ традзэ. Ди къуажэ шыхъуэр Сэлихьт, Сэлихь гъуэнэгъу къуэжитI-щым яшхэри хэту хъушэшхуэ пэрытт.
Зы махуэ гуэрэ, Хьэшымрэ и гъусэмрэ жэщ хъууэ цIыхухэр зэгъэжьа нэужь, зы фо матэи къадыгъури, Сэлихь шы щигъэхъу губгъуэм яхьри макIуэ. ШывейкIэ мафIэ ящI, абы и IугъуэмкIэ бжьэр ягъалIэ, бжьэ матэр якъутэри яшх. Сэлихьи къытырагъэхьэу и шыр пахуну арат я мырадыр.
" Уэри Iэхьэгъу удощI", - жаIэри Сэлихьыр къагъапцIэ.
Ар щыжраIэм, "Хьэуэ" жиIащ Сэлихь. «Апхуэдэу фщIымэ, дыкъащIэнщ, ауэ Мэжид лъэрыгъышитI иIэщ, щIопщ илъагъумэ, мафIэ къэлындам хэхьэну, мис ахэр щIэфш", - дыщIигъужащ.
Мэжид, «шыхэр ядыгъунущ» жиIэу тегужьеихьауэ и бор IункIыбзэIулъкIэ иIыгът быдэуэ къетауэ, ауэ ХьэшымкIэ ар Iуэхутэкъым. Хьэшым дыгъуэным апхуэдизкIэ хуэIэзэ хъуати, IункIыбзэIулъыр шэхудэкIэ къытырибзыкIти езбы IункIыбзэ хуищIт. Мэжид и бо IункIыбзэри апхуэдэуэщ зэрызыIэригъэхьар.
МахуитI-щы нэужьым, Iэдакъэм щыскIэлъагъэпIащIэм, жьыууэ къуажэм къыдэлъэдащ Сэлихь, "Ныжэбэ дыгъу къэкIуащ, дыгъу итщ губгъуэм " жиIэу. Дыгъу-сыт щыIэуэ аратэкъым, езбыхэм гурыщхъуэ зыхурамыгъэщIыну дыгъу щыIэ хуэдэу ягъэIуу арат.
Къуажэр Iэрпхъуэр мэхъури дыгъу лъыхъуэуэ губгъуэм докI. ДэкIа щхьэкIэ, шуи лъэси и лъэужь ягъуэтакъым.
Сэри сахэтт ахэм, къэдгъэзэжри си адэр гупсысэуэ пырхъуэм тест. " Къэвгъуэта Сэлихь и дыгъур?" – жиIэри щIэупщIащ, ауан тIэкIуи хэлъу.
Апщыгъуэ мэкъумэш зэманти, мэшхэр шэжыпсыфэ хъуауэ апхуэдэт. «Мэкъумэш зэманым дыгъу къызэрымыкIуэнур, къакIуэмэ, лъэужь къызэригъэнэнур фщIэкъэ?" – жиIащ.
Къуажэм нэхъ ипэ дыдэ хьэжым кIуар си адэрати, и цIэм «хьэж»' пагъэувауэ «Хьэж Ибрэхьим» жаIат, кIэщIу «Хьэжыи» жаIэт.
"Ахэр фэр хуэдэу мыделэ, шыр мэшым зэпырихуу и лъэужь къигъэнэну, уэрей мыбы зы Iуэху щыщэIэм"
Хьэж Ибрэхьим, хэтми зыгуэрэм къуажэр къызэригъапцIэр къыгурыIуат.
Си адэм ар жиIа нэужь, махуищ дэкIатэкъым, Хьэшымрэ и гъусэмрэ жэщым зымикI къамылъагъуу бом щIэхьэу ящIа IункIыбзэмкIэ боубжэр Iуахыу Мэжид и шы гъэфIа - гъэбжьыфIаитIыр бом къыщIашу еуэу щежьэжам.
ИщIакъым Мэжид нэху щыху и шыхэр бом зэрыщIэмытыжыр, хуейм зыхуейр игъуэтри бажэм хэдэу ущу дэкIыжат..!
Къежьащ пщэдджыжьым, " Сишхэр ядыгъуащ" жиIэри, ибзэри бзаджэри жиIэуэ.
Мэжид Думэныщхэ и анэшти, и анэшхэми утыку яIэти, "Сишхэр къысхуэвгъуэтыж" жиIэри и анэшхэм дей макIуэ.
Ар и анэшхэм дей макIуэ, ауэ Хьэж Ибрэхьим гурыщхъуэ зыхуищIыр жыжьэ щыIэтэкъым.
Хьэжыр шым мэшэс, зэмыплъэкIыу докIри губгъуэм Сэлихь шы щигъэхъум макIуэ.
Мы Iуэхур Сэлихь дей къыщызрекIуэкIар къищIат, Хьэшыми зытетыр ицIыхухэт нытIэ.
Мо лIыжь Iущым Сэлихь къегъэтIысри IуроупщIыхь.
"СщIэкъым" жи Сэлихь, ауэ пхущыгъэуэну зыгуэртэкъым Хьэжыр, зеплъыхь зыкъеплъыхьри фо матэ нэщIыр къегъуэт щIэтIауэ.
МафIэ зэрыращIыхьа шывей сахуэхэри утыкум IэткIэ-мыткIэ щикъухьат.
Хьэжым Сэлихь щыхигъэзыхьым, абы фIэкIа хуэмыбзыщIу зыкъеIуэтэж": «Шыр пахунути яхуэздакъым, щымыхъум Мэжид ишхэр щIахуащ".
Сэлихь къуажэм къишэжри тIэкIуи хэуащ: "Ухуэныкъуэкъым ухуэIучэкъым, сыт узезыхур" жиIэри, ауэ иужьым иутIыпщыжащ.
Узуняйлэм и гъунапIкъэу зы къалэ цIыкIу щыIэщ Гурын жари.
"Дэ дыкъэзгъуэтмэ дыкъэзыгъуэтынур Хьэжыращ " жиIэри ар жыриIат Хьэшым и тырку гъусэм.
Хьэшым и кIуапIэ - зекIуапIэхэр ищIэт Хьэж Ибрэхьим, занщIэуэ Гурын макIуэ.
ДэIуакIуэ-лъэIуакIуэ хэдэурэ лъыхъуэурэ Хьэшымрэ и гъусэмрэ зыщIэлъ хьэщIэщыр зырегъащIэ.
Зы пщэдджыжь, Хьэшым и нэмэзыр ищIщ, и къурIэныр къищтэри хьэщIэщым дей ау зы выгу Iутти, а выгум йохьэри йотIысхьэ икIи къурIэн еджэу икIикI дыгъу ещэу.
МакъкIэ къурIэн еджэуэ зыдэщысым, мо Хьэшымыр елъагъу, и дамэм и джанэ къуэлэныр теубгъуарэ и бэщмакъ лъыгъхэм «такъ-такъ» жыригъэIэурэ дэкIуеипIэмкIэ къехыу.
Хьэжыр Хьэшым къимылъагъуу и щIыбагъымкIэ бгъэдохьэри и дамэм тоуIэ.
Хьэшым зыкъигъэзэу Хьэжыр къыщилъагъум къоуIэбжьри: "Уэ дэнэ укъыздикIар, зи унагъуэр бэгъуэн Хьэжы?" жеIэ.
"Уэ укъыздэкIуам сэ сыкъэкIуэфынукъэ зиунагъуэрэ!" жиIэри, абы хэту, ипэкIэ жэндэрмэм иригъэщIауэ къаувыхьагъэххэти, Хьэшыми, хьэщIэщым щIэлъ и тырку гъусэри, тIури къаубыдри хьэпсым щIадзэ.
Хьэшым и тырку гъусэр жэндэрмэр щилагъум апхуэдизкIэ шынати жи, дзыгъуэ гъуанэм ихьэнут.
Хьэжым, шыхэр зыращари къигъуэтщ, ахэри къыIырихыжри къеуэри къуажэм къэкIуэжащ.
Абы иужьым къуажэр зыхуэсщ, "Зэ ищIами ищIащ, иджы нэужь иремыщIэж" жаIэри, Хьэшыми и гъусэри хьэпсым къырагъэгъэкIыжащ.
Хьэпсым къикIыжа иужь, Хьэшым къуажэм къигъэзэжакъым.
Мы Iуэхур къэхъури илъэситI дэкIауэ, сэри дзэм сыхэту Урфа сыщыIэт. Урфар Тыркум и ипщэ - къуэкIыпIэ лъэныкъуэмкIэ къыщыт зы къалэщ. Абы сыщыIэуэ, зы махуэ гуэрэ, си гъусэ гуэрэри сыдэщIыгъуу гуэл Iуфэм дыIутт, адрыщIым дыспхырыкIыну къуафэжей дежьэу.
Зэуэ зэрызехьэуэ зы гуп къыIохьэ, тежджырем тесу зылIи къырахьэкIыу.
УхэмыкIыфу цIыхур Iувт.
"Сыт мы цIыхухэр щIызэрызехьэр?" жыдоIэри дыщIоупщIэ.
"Ар я щихъращ (хъуэжэшхуэ)" жаIэри ар жаIэ, ''Зы къуажэ цIыкIухэр сымаджэ зэдэхъуащи ирагъэпщэну яшэ".
Тежджырем тес щихъыр дыдейкIэ блэкI пэтрэ зэ дызэIуоплъэ.
ДызэIуоплъэри, сеплъмэ, Хьэшымт щихъыр, и жьакIэр и бынджэм къэсрэ и щхьэм щхьэфIэкъуэ хужьыр фIэшыхьауэ...!
Абдежым зэуэ, Хьэшым къурIэным хуабжьу дахэу еджэу зэрыщытар сигу къокIыж.
И къурIэн еджэкIэм цIыхухэр дригъэхьэха къыщIэкIынт.
Сыкъызэрилъагъуу тежджырэм къепкIыхщ къехри зыкъызишэкIащ.
Зэ къешэкIыгъуэм си тхьэкIумэ ижьым къыхуегъазэри къоIущащэ: "Алыхьыр пщIэмэ сыпIуэтэнкъым" жеIэри.
Адрей и къешэкIыгъуэм сэри и тхьэкIумэ сэмэгум хузогъазэри соIущэщэж: "Хъунщ, усIуэтэнкъым" жызоIэри.
Нобэ къэсыху Хьэшым зэи зы цIыхум хуэсIуэтэжакъым.
