Илъэси 180 гъуэгуанэ
КъБР-м МафIэсым пэщIэтынымкIэ и къэрал къулыкъур къызэрызэрагъэпэщрэ мэлыжьыхьым и 4-м илъэси 180-рэ ирикъуащ. Бжыгъэ дахэр щагъэлъэпIа гуфIэгъуэ зэIущIэ абы и IуэхущIапIэм щекIуэкIащ.
Iуэхугъуэ гуапэр даIыгъыну пшыхьым кърихьэлIащ илъэсипщI бжыгъэкIэ лэжьа ветеранхэу Бырхьэм Iэубэчыр, Сэмыт Аниуар, Говорухин Владимир, Къумыкъу Азрэт сымэ.
Республикэм МафIэсым пэщIэтынымкIэ и къэрал къулыкъум и унафэщI Борэн МуIэед махуэшхуэ зэхыхьэр къызэIуихри, юбилеймкIэ я лэжьакIуэхэм ехъуэхъуащ, я къалэным къыщыхэжаныкIахэм щIыхь тхылъхэмрэ саугъэтхэмрэ яритащ. IуэхущIапIэм и ветеранхэри гулъытэншэ ящIакъым, абыхэм ящыщ дэтхэнэми фIыщIэ письмохэр хуагъэхьащ.
МафIэсым пэщIэтынымкIэ IуэхущIапIэм и лэжьакIуэхэм ягъэлъапIэ махуэшхуэмкIэ ехъуэхъуну къахуеблэгъащ Урысей МЧС-м и Управленэ нэхъыщхьэу КъБР-м щыIэм и унафэщIу щыта Шагин Сергейрэ иджы республикэмкIэ МЧС-м и тхьэмадэм и къалэнхэр зыгъэзащIэ Надежин Михаилрэ. Ахэри IэнэщIтэкъым — зи лэжьыгъэр хьэлэлу езыхьэкI лэжьакIуэ нэхъыфIхэм иратащ Урысей МЧС-м и фэеплъ медаль, КъБР-мкIэ МЧС-м и фIыщIэ тхылъхэр, саугъэт лъапIэхэр. Медалыр зылъысахэм ящыщщ МафIэсым пэщIэтынымкIэ IуэхущIапIэм и егъэджэныгъэ пунктым и унафэщI Амщокъуэ Мухьэмэд.
МафIэсгъэункIыфIхэм я махуэм и пэ къихуэу, хабзэ зэрыхъуауэ, республикэм щрагъэкIуэкI «Фысакъ — мафIэ» сурэтыщI ныбжьыщIэхэм я зэпеуэ. Абы щытекIуахэр пшыхь гуапэм ирагъэблэгъащ.
Республикэм ит районхэм къыщыхаха лэжьыгъэхэр Iыхьитхуу гуэшат. 5-нэ классхэм я деж щытекIуащ Лашынкъей къуажэм и школакIуэ зэшыпхъухэу Къуэныкъуейхэ Юлианэрэ Арианэрэ. Тэрч щыщ Белгуэш Динэ етIуанэ, Май къалэм щыщ еджакIуэ Джыбыл Янэ ещанэ увыпIэхэр къахьащ.
Еханэ классхэм щеджэ школакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэм нэхъыфIу къыхахащ Прохладнэ районым хыхьэ Заречнэ къуажэм щыщ Шэрджэс Фаридэ и лэжьыгъэр. Башиевэ Марьям етIуанэ хъуащ, Тэрч къалэм и школакIуэ Джаурджий Аидэ ещанэ увыпIэр лъысащ.
Ебланэ класс гупым я деж Дзэлыкъуэдэс къуажэм щыщ Ныр Дианэ щытекIуащ. Зэрэгъыж къуажэм и школакIуэ Бэджий Алинэрэ Бахъсэн щыщ Дол Алинэрэ 2-нэ увыпIэр къахьащ, Къармэхьэблэ къуажэм и еджакIуэ Вэрокъуэ Резуан ещанэщ.
Еянэ классхэм щеджэ школакIуэхэм ящыщу тэрчдэс Бэлэтокъуэ Тимур япэ увыпIэр къихьащ. Май къалэм щыщ Строгонов Максимрэ Шэджэм ЕтIуанэ къуажэм и школакIуэ КIыщ Алимрэ — етIуанэ, былымдэс Даванидзе Зурият ещанэ хъуащ.
Етхуанэ гупым — 9-нэ классхэм щеджэхэм — я деж бжьыпэр щиубыдащ псыхъурейдэс УнащIэ Дианэ. Бахъсэн къалэ округым щыщ БжыкIший Резуан 2-нэ, Къэшкъэтау къуажэм и еджакIуэ Чеченовэ Динарэ 3-нэ увыпIэхэр ялъысащ.
Зэпеуэм щытекIуа ныбжьыщIэхэм я IэнатIэм и фIыщIэ, щIыхь тхылъхэр, спонсорхэм къабгъэдэкI саугъэтхэр иратащ. Фэеплъ сурэтхэр зытрагъэхри, школакIуэ цIыкIухэм IуэхущIапIэм и пщIантIэм зыщаплъыхьащ, я техникэр зыхуэдэр зрагъэлъэгъуащ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIыналъэм мафIэс шынагъуэншагъэр къыщызэгъэпэщыным лъабжьэ хуэхъуащ Къэбэрдей линэм и унафэщI полковник Пирятинскэм 1834 гъэм мэлыжьыхьым и 4-м къыдигъэкIауэ щыта, Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ мафIэсым зэрыщебэныну Iэмалхэм ятеухуа «Предписанэ зэIухар». Абы къызэщIиубыдэрт Iэмал имыIэу ягъэзэщIэн хуей унэтIыныгъэ 13. Псалъэм папщIэ, уэрамхэм, унащхьэхэм я лъабжьэм тутын щефэныр къызэпыудыныр, сыт щыгъуи чейхэм ярыту псы яIэныр, мафIэс къэхъу хъужыкъуэмэ, къалэнхэр трагуэшэныр.
Зэманым къыдэкIуэу абы зэхъуэкIыныгъэхэр, хэлъхьэныгъэхэр игъуэтащ. Абы кърикIуэу 1864 гъэм, Урысейм и къалэ куэдми хуэдэу, Налшык мафIэсгъэункIыфI гупхэр иIэ хъуащ. 1871 гъэм Налшык дзэ ведомствэм къыхэкIри, гражданскэм хуэкIуащ икIи мафIэсым пэщIэтынымкIэ лэжьыгъэм и зыужьыныгъэр къызэтеувыIащ. Пщы казнам мафIэсгъэункIыфIхэр Iыгъыным мылъкуу хухихыр мащIэ дыдэт. Iэмал имыIэу зыхуеину Iэмэпсымэхэр зыIэрагъэхьэнымрэ мафIэсым ебэнынымрэ я лъэныкъуэкIэ къагъэсэбэп Iэмалхэр нэхъыбэм тхылъымпIэм къытенэрт. Абы щыгъуэми тхыдэм и напэкIуэцIхэм къызэрыщыгъэлъэгъуамкIэ, а лъэхъэнэм станицэ, къуажэ псохэр мафIэм щрих къэхъуащ.
ЗэхъуэкIыныгъэхэр къыщежьар 1918 гъэрщ, Ленин Владимир мэлыжьыхьым и 17-м «МафIэм пэщIэтынымкIэ къэрал Iэмалхэр къызэгъэпэщыным и IуэхукIэ» декретым Iэ щIидза нэужь. А дэфтэрыр цIыхубэ фIыгъуэр мафIэм щыхъумэнымкIэ совет правительствэм и япэ законодательнэ акт хъуащ. Мис абы щыгъуэ Урысейм и мызакъуэу, дуней псом япэ дыдэу мафIэсым зыщыхъумэныр къэрал къалэнхэм хагъэуващ. Декретым къыщагъэлъэгъуащ мафIэсым зыщыхъумэным и лъабжьэ нэхъыщхьэхэр, абы и щытыкIэр, къалэнхэмрэ и хуитыныгъэхэмрэ.
Нобэ КъБР-м МафIэсым пэщIэтынымкIэ и къэрал IуэхущIапIэр зыужьыныгъэшхуэ зыгъуэта, лэжьакIуэфIхэмрэ иджырей техникэкIэ къызэгъэпэща IэнатIэщ. Ар зэфIэувэным, ефIэкIуэным я гуащIэ халъхьащ абы и унафэщIу щытахэу Мелодинский Вячеслав, Воробьев Михаил, Башкирцев Иван, Думай Борис, ШэджыхьэщIэ Музэчыр, Гончаров Борис, Грешишин Евгений сымэ. 1994 гъэм щыщIэдзауэ а къулыкъум пэрытщ Борэн МуIэед.
Къыхэдгъэщынщи, иужьрей зэманым хэпщIыкIыу IэнатIэм фIы и лъэныкъуэкIэ зихъуэжащ. ТехникэкIэ нэхъ къызэгъэпэща хъуащ, мафIэсгъэункIыфI частхэми къахохъуэ. Иужь зэманым гулъытэ хэха хуащI жылагъуэ пхыдзахэм, хуей хъумэ нэхъ псынщIэу нэсын папщIэ, апхуэдэ къудамэхэр къыщызэIухыным.
IэнатIэм и унафэщIхэм республикэм и мафIэсгъэункIыфIхэм къакIуа гъуэгуанэр ялъытэу, ягъуэта зыужьыныгъэм адэкIи зэрыпащэным иужь итщ. А псори зи фIыщIэ, я зэфIэувэныгъэм зи гуащIэ хэзылъхьа, нобэ къалэныр езыхьэкI мафIэсгъэункIыфIхэм щапхъэ, чэнджэщэгъу яхуэхъу ветеранхэр ящыгъупщэркъым икIи сыт щыгъуи гулъытэ хуащI. Апхуэдэуи зи къалэныр хьэлэлу езыхьэкI я лэжьакIуэхэр ягъэпажэ, яхузэфIэкIымкIэ зыщIагъакъуэ.
УЭРДОКЪУЭ Женя.
