ФIыщIэ жыг зыхуэфащэ
Псэр зэрыхэтыр Iэпкълъэпкъым
ЦIыхугур бгъэм къыщеуэхущ.
ЗэрыщыIэнур ди лъэпкъыр
Пхуэдэ адыгэ псэухущ.
Мыкъуэжь Анатолэ.
КъэбэрдейБалъкъэрым, Кавказ Ищхъэрэм, адыгэ зэрыс хэгъуэгухэм, хамэ къэралхэм щыцIэрыIуэ жылагъуэ лэжьакIуэ, публицист, литературовед ХьэфIыцIэ Мухьэмэд и ныбжьыр илъэс 70 зэрырикъур Iэтауэ щагъэлъэпIащ Кэнжэ къуажэм ЩэнхабзэмкIэ и унэм. УФм и ТхакIуэхэм, Журналистхэм я зэгухьэныгъэхэм хэт, Урысей Федерацэм щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, Адыгэ, КъэбэрдейБалъкъэр, КъэрэшейШэрджэс республикэхэм щIыхь зиIэ я журналист, «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ, ДАХм и Хасащхьэм хэт, ЩIДААм и вицепрезидент, ЩIэныгъэмрэ гъуазджэмкIэ Петровскэ академием, ТворчествэмкIэ дунейпсо академием, Урыс географие зэгухьэныгъэм хэт ХьэфIыцIэ Мухьэмэд къикIуа гъащIэ гъуэгуанэмрэ абы и Iэдакъэ къыщIэкIа лэжьыгъэхэмрэ къызэщIэпкъуэжу уасэ гуэр хуэбгъэувыныр тыншкъым, а илъэс 70р зэрызэхэт махуэхэр апхуэдизкIэ купщIафIэщи, гуащIафIэщи. Апхуэдэу щытми, Кэнжэ ЩэнхабзэмкIэ и унэм и унафэщI Мамий Заретэрэ абы и къуэдзэ Балэ Людмилэрэ жэрдэм ящIащ Мухьэмэд и ныбжьэгъухэр, лэжьэгъухэр, бзэ щIэныгъэлIхэр, щIэблэр зыгъасэхэр зэхуашэсу лъэпкъылIу, хэкупсэу къалъытэ, ноби адыгэ Iуэхум и къызэгъэпэщакIуэ пашэу ди япэ ит тхьэмадэр я жьантIэдэсу пшыхь гуапэ ирагъэкIуэкIыну.
ЗэIущIэм кърихьэлIащ КъБРм и Жылагъуэ палатэм хэт Тау Пщыкъан, КъэбэрдейБалъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и щIэныгъэ институтым и лэжьакIуэ, филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор БакIуу Хъанджэрий, тхакIуэ, тхыдэдж Бейтыгъуэн Сэфарбий, «КабардиноБалкарская правда» газетым и лэжьакIуэ Мэшыкъуэ Тэзал, щIэныгъэ институтым и лэжьакIуэ, теолог Хъуажь Фахъри, «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм и унафэщI, усакIуэ Ацкъан Русланрэ тхылъ тедзапIэм и редактор, усакIуэ Джэрыджэ Арсенрэ, «Iуащхьэмахуэ» журналым и редактор нэхъыщхьэ Мыкъуэжь Анатолэ, КъБРм и радиом адыгэбзэмкIэ и къудамэм и унафэщI Тэтрокъуэ Астемыр, ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ фондым и унафэщI ЩоджэнцIыкIу Леонид, «Нур» журналым и редактор нэхъыщхьэ Аброкъуэ Бэллэ, абы и лэжьэгъу Хьэту Пётр, Кэнжэ къуажэм и ветеранхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщI ЖьэкIэмыхъу Борис, нэхъыжьыфIхэу Иуаз Мухьэмэд, Болий Мустэфар, Ахъмэт МуIэед сымэ, «Си бзэ си псэ, си дуней» республикэпсо фестивальзэпеуэм и къэпщытакIуэ гупымрэ абы пашэныгъэ къыщызыхьахэмрэ, республикэм и районхэм ЕгъэджэныгъэмкIэ я IуэхущIапIэхэм я лIыкIуэхэр, школакIуэхэр, нэгъуэщIхэри.
«Кабардинка» къэрал академическэ ансамблым и къэфакIуэ гупым дахэу къызэIуахащ пшыхьыр икIи япэ къафэм и ужькIэ ансамблым къыбгъэдэкIыу адыгэ пыIэ тыгъэ хуащIащ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд.
ЗэIущIэр езыгъэкIуэкIа Къанкъул Ислъам, Борсэ Саидэ, Къуэжей Темыркъан, Вындыжь Аскэр сымэ зэпадзыжу къеджащ Уэрэзей Афлик ХьэфIыцIэ Мухьэмэд хуитха усэм.
Утыкум япэу кърагъэблэгъащ Балэ Людмилэ.
Лъэпкъ цIыхур, хэкупсэр ар зи лъахэм папщIэ IуэхугъуэфI куэд зэфIэзых, къалэнышхуэхэр зыхуигъэувыжурэ ахэр екIуу зэфIэзыгъэкI, зи анэдэлъхубзэр зыгъафIэ, лъэпкъ хъугъуэфIыгъуэр хъумэным, егъэфIэкIуэным хущIэкъу, и лъэпкъэгъу цIэрыIуэхэр дуней псом къригъэцIыхуным и къару емыблэжу хуэлажьэрщ. Апхуэдэущ сэ зэрысцIыхур ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, жиIащ Балэм. ИщIа псор хэмытми, иджыпсту республикэпсо фестивальзэпеуэм хуэкIуа «Си бзэ си псэ, си дуней» зэхьэзэхуэр къызэрырихьэжьам, ноби зэрыригъэкIуэкIым папщIэ фIыщIэ хуэфащэщ Мухьэмэд. Илъэс 17м къриубыдэу фестивалыр къыддаIыгъащ IуэхущIапIэ куэдым, ауэ щхьэусыгъуэ гуэрхэмкIэ тхэкIыжахэщ, абы хуэпэжу къэнар, егъэджакIуэхэр ноби зыгъэгушхуэр Мухьэмэдщ. Дэтхэнэ сабийми егъэджакIуэми гулъытэ хуищIыну фIэфIщ ХьэфIыцIэм, абыхэм я ехъулIэныгъэхэр газетым тредзэ, егъэлъапIэ, я щхьэр лъагэу ярегъэлъагъуж, нэхъыбэжым трегъэгушхуэ. Зэпеуэм щытекIуа егъэджакIуэхэм Анэдэлъхубзэр езыгъэджхэм я урысейпсо зэхьэзэхуэхэм ехъулIэныгъэ къыщагъэлъагъуэ. Ахэри къэралпсо утыкум изышар ХьэфIыцIэм и лэжьэгъухэр и гъусэу кърихьэжьа Iуэхурщ. Дэтхэнэ зыми и текIуэныгъэр гулъытэншэу Мухьэмэд къигъэнакъым «Адыгэ псалъэм», Къэбэрдей Адыгэ Хасэм, Дунейпсо Адыгэ Хасэм я саугъэтхэр, я щIыхь тхылъхэр ярет, утыку къришэурэ егъэджакIуэ гуащIафIэхэм я ехъулIэныгъэхэм псори щегъэгъуазэ.
Илъэс бжыгъэ куэд щIауэ апхуэдэу зыдэлажьэ егъэджакIуэкъэпщытакIуэ гупым къабгъэдэкIыу ХьэфIыцIэ Мухьэмэд ехъуэхъуну, псалъэ гуапэ хужаIэну зэIущIэм зыкърагъэхьэлIат ДыщэкI Марие, Токъу Сарэ, Тэнащ Тамарэ, Бекъан Масирэт, Ефэнды Маринэ, Къарэжь Тамарэ, Апажэ Маринэ сымэ, нэгъуэщIхэми.
ЩIыхь зиIэм щытхъу хуэфащэкъым, жаIэ адыгэхэм, ауэ Мухьэмэд хуэдэм и IуэхущIафэхэмрэ и дуней тетыкIэмрэ утепсэлъыхьыныр зэи лей хъунукъым, ар лъэпкъым и пашэщи, щIэблэм я гъуазэщи, жиIащ КъБРм и цIыхубэ егъэджакIуэ ДыщэкI Марие. Шэджэм районым ЕгъэджэныгъэмкIэ и IуэхущIапIэм и унафэщIхэм, щылажьэхэм, ди куейм адыгэбзэмрэ литературэмкIэ щезыгъэджхэм си пщэ къралъхьащ уемызэшу, «нэхъыбэж цIыхум яхуэсщIарэт», жыпIэу дунейм узэрытетым щхьэкIэ фIыщIэ пхуэсщIыну. Уи узыншагъэкIи, уи гуащIэкIи иджыри уигу илъ псоми уапэлъэщу илъэс куэдкIэ ди япэ уитыну Тхьэм жиIэ!
Аброкъуэ Бэллэ фIыщIэ яхуищIащ пшыхьыр къызэзыгъэпэщахэм. «ХьэфIыцIэ Мухьэмэд хуэдэ лъэпкъылIыр къуажэ къэси щыбгъэлъапIэкIэ лей хъунукъым, жиIащ Бэллэ. Адыгэ лъэпкъымрэ адыгэбзэмрэ ехьэлIауэ Iуэху щхьэпэ зэфIэзых республикэм исмэ ар ХьэфIыцIэ Мухьэмэдщ. ИригъэкIуэкI «Си бзэ си псэ, си дуней» зэпеуэр анэдэлъхубзэр хъумэным, къыдэкIуэтей щIэблэм яIурылъыным, егъэджакIуэхэр гъэгушхуэным ехьэлIауэ зэрыфIыгъуэшхуэр къыпхуэмылъытэнщ». Бэллэ дахэу утыку къыщеджащ «Нур» журналым и лэжьакIуэ, усакIуэ Къармэ Iэсият ХьэфIыцIэ Мухьэмэд и юбилейм папщIэ зэхилъхьа усэм.
ЦIыхум и цIэр езым зыфIещыж жыхуаIэращи, сыт хуэдиз псалъэ дахэ, гуапэ хужумыIэми, езым къилэжьыжа пщIэм нэхърэ нэхъыбэ пхухуэщIынукъым, жиIащ Тау Пщыкъан. Ныщхьэбэ Мухьэмэд хужаIэм езым къимылэжьауэ зы псалъи хэткъым. Лъэпкъыр щыкъулейр цIыху губзыгъэ, Iущ, IэщIагъэлI куэду иIэмэщ, абы ефыгъуэ къахэмыкIыу зыгъэфIэн куэд къыкъуэтмэщ. Абы и лъэныкъуэкIэ къапщтэмэ, адыгэм ди щхьэр лъагэу дэзыгъэлъагъужщ мы пшыхьыр. Дэ догъэлъапIэ адыгэм и цIэр жыжьэу зыгъэIу, хамэ къэрал куэдым къыщацIыху лэжьакIуэшхуэ, лъэпкъылI нэс. уи мурадхэм IэкIэ утеIэбэу куэдрэ иджыри упсэуну сыпхуохъуахъуэ.
КъБКъУм и Педколледжым и егъэджакIуэ Тэнащ Тамарэ а махуэм къишат Иорданием, Сирием, Корее Ипщэм, Мали, нэгъуэщI къэралхэми къикIауэ ди университетым щеджэ щIалэгъуалэр. Абыхэм Мухьэмэд и творчествэр фIыуэ зэрацIыхум, адыгэм хуищIэ Iуэху щхьэпэхэм зэрыщыгъуазэм щхьэкIэ, ХьэфIыцIэр зрагъэлъагъуну я нэ къызэрикIыр жиIащ Тамарэ икIи апхуэдэ Iэмал яритащ. Ахэр Мухьэмэд дэуэршэращ, и гъусэу сурэт зытрагъэхащ.
Бейтыгъуэн Сэфарбий жиIащ хэхэсхэмрэ хэкужьым къинахэмрэ япэ дыдэу зэпызыщIэфар зэрыМухьэмэдыр. «ЛIыгъэ хэлъщ ХьэфIыцIэм. Мухьэмэд фIыщIэ жыгыу адыгэм тхуэкIауэ къызолъытэри, лIэщIыгъуэкIэрэ а жыгыр быдэу щрет», дыщIигъуащ абы.
Лъэпкъым ди набдзэщ ХьэфIыцIэр, къыпищащ Тэтрокъуэ Астемыр. Ар зэрыхьэлэлыр, зэрыгуапэр, зэрыгукъабзэр илъэс бжыгъэкIэ зыгъэунэхуахэм сащыщщ сэри. И цIыхугъэмрэ и дуней тетыкIэ екIумрэ къыдэкIуэу, абы зэфIигъэкIа Iуэхушхуэр дэ занщIэу къыдгурымыIуэнкIэ хъунущ. Зы щIэныгъэкъэхутакIуэ институтым хузэфIэмыкIын хуэдиз хуилэжьащ абы адыгэ лъэпкъым. Фи фIэщ зэрыхъун, адыгэу дунейм тетыр зыдэплъейр арауэ къыпщагъэхъукIэ абы къыкIэлъыкIуэхэмрэ къыкIэлъыджэхэмрэ. Сэ си ныбжьэгъуфIым, си лэжьэгъум и юбилейм теухуауэ нэтынхэр радиомкIэ къэстын щIэздзати, КъэрэшейШэрджэсым, Адыгейм къипсэлъыкIхэрт. «дэри ХьэфIыцIэм теухуа псалъэ гуапэ жытIэну дыхуейщ», жаIэу. Абы къегъэлъагъуэ Мухьэмэд и пщIэр Къэбэрдейм и мызакъуэу, адыгэ зэрыс дэнэ щIыналъи зэрыщылъагэр, фIыуэ къызэрыщалъагъур.
Мухьэмэд цIыхум гурэ псэкIэ зэрыбгъэдэтыр къыхэщащ Вындыжь Марие и псалъэхэми.
Дадэ Суфэдин жиIащ дунейм нэхъыфIу тетымкIэ и шынэхъыжьым зэрыхуэхъуапсэр.
И гъащIэм зы къалэн закъуэ щызыхуигъэувыжри, абы ирикIуащ Мухьэмэд, ауэ а къалэныр хуабжьу инт къызыхэкIа лъэпкъым и Iуэхур гъэкIуэтэнырт, къыдалъхуа бзэр хъумэнырт, егъэфIэкIуэнырт. Ар зригъэхъулIэн папщIэ акъылэгъу къищIа гупи щызэхуэсащ нобэ мы пэшым ар адыгэбзэмкIэ егъэджакIуэхэрщ. Мухьэмэд ахэр зэригъэгушхуэм, зэрадэлажьэм къищынэмыщIауэ, къыдигъэкI «Адыгэ псалъэ» газетымкIэ къалэнышхуэ яхуещIэ.
Дадэм къыхигъэщащ Мухьэмэд щапхъэ тезых дэтхэнэ зыми куэд зэрыхузэфIэкIынур, Кэнжэ ЩэнхабзэмкIэ и унэм и лэжьакIуэхэми ар ехъуэхъуащ ехъулIэныгъэ яIэну.
«Си бзэ си псэ, си дуней» республикэпсо фестивальзэпеуэм и къэпщытакIуэ гупым, Мухьэмэд зи пашэм, къыбгъэдэкIыу къэпсэлъащ Токъу Сарэ. Мухьэмэд хузэхилъхьа усэм къеджащ Щомахуэ Дусэ.
ХьэфIыцIэм и ныбжьэгъуфIхэм ящыщ БакIуу Хъанджэрийрэ Хъуажь Фахърирэ я псалъэхэм къыхагъэщащ Мухьэмэд сыт хуэдэ Iуэху зримыпщытми, хуэIэижьу зэрызэфIихыр, хэхэсхэмрэ хэкурысхэмрэ зэпищIэжыным гуащIэшхуэ зэрыхилъхьар, ЩIДААм зэрыхэтыр къигъэсэбэпурэ адыгэ щIэныгъэлIхэр зэрызэригъэгъуэтыр. «Мухьэмэд зэхуихьэса тхыдэ дэфтэр куэд сэ хуит къысхуищIри, си диссертацэм къыщызгъэсэбэпащ, жиIащ Хъанджэрий. Абы хамэ щIыпIэхэм щызэхуихьэсахэр мыхъуамэ, си лэжьыгъэр къызэмыхъулIэнри хэлът. И хьэлэлагъымрэ и гумащIагъымрэ нэмыщI иджыри зы талант бгъэдэлъщ ХьэфIыцIэм ныбжьэгъу иIыгъыфщ. ГъащIэ гущIэгъуншэм жьы ухъуху уи ныбжьэгъухэри нэхъ егъэмащIэ, Мухьэмэд апхуэдэкъым. И ныбжьыр нэхъыбэ хъуху и ныбжьэгъухэм къахохъуэ. Нобэ мыбы куэд къызэрырихьэлIар щыхьэт тохъуэ сэ зи гугъу сщIым. НасыпыфIэщ Мухьэмэд. Тхьэм иригъэфIакIуэ».
Аруан районым ЕгъэджэныгъэмкIэ и IуэхущIапIэм и лIыкIуэхэм жаIащ цIыхубэр зыхуэарэзы зы цIыху щыIэмэ, Мухьэмэд зэрыетIуанэр. Адыгэм и фIыр игъэбагъуэу, шу пашэу лъэпкъым иIэ Мухьэмэд и лъэужьыр дахэу иджыри куэдрэ ди япэ итыну ехъуэхъуащ.
АдэкIэ псалъэ зрата Мыкъуэжь Анатолэ къыхигъэщащ пшыхьым щагъэлъапIэ цIыхум фIы фIэкIа зэрыхужамыIэфынур.
Мухьэмэд хуэдэ лъэпкъылI илъэсищэм зэ дунейм къытехьэу аращ. Ар ящыщщ лъэпкъым и напэщ, и щIыхьщ, и гъуазэщ, и джакIуэщ зыхужыпIэ хъунухэм. ХьэфIыцIэм ищIам и дзакIэ тIэкIу адыгэу зызылъытэж дэтхэнэми хузэфIэкIауэ щытамэ, дэ иджыпсту зызыужьа лъэпкъышхуэхэм дыхабжэнут. Куэд зыщIэм жагъуэгъу и куэдщ сыт щыгъуи, Мухьэмэди и мащIэкъым ахэр. Ауэ сенычыпэкIэ къурш пхуигъэкIуэтын? «Уэрщ сызыпсыхьар сэ Сосрыкъуэу, Сигу закъуэрщ пцIанэу къэбгъэнар», жиIэгъащ усакIуэ гуэрым. Мухьэмэд епхьэлIэ хъунущ а псалъэхэр. Сыт хуэдизу ар гъащIэм имыпсыхьами, егъэлеяуэ гу пцIанэщ, хузэфIэкIымкIэ дэтхэнэми зыщIигъакъуэу и гъащIэр ирехьэкI, нэгъуэщIуи псэуфынукъым.
ЩоджэнцIыкIу Леонид а пщыхьэщхьэм ХьэфIыцIэ Мухьэмэд щритащ ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ фондымрэ Лермонтовым и урысей комитетымрэ зэгъусэу ягъэхьэзыра, дыщэпс зытегъэлъэда медалыр. Адыгэ лъэпкъым и бзэр, щэнхабзэр, тхыдэр, щIэнгъуазэр хъумэнымрэ зегъэужьынымкIэ, ЩоджэнцIыкIу Алий и IэдакъэщIэкIхэм цIыхубэр щыгъэгъуэзэнымкIэ, щIэблэр хэкупсэу къэгъэхъунымкIэ лэжьыгъэшхуэ зэрызэфIигъэкIым папщIэ ЩIыхь тхылъи иритащ.
КъБКъУм ФилологиемкIэ и институтым адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и кафедрэм и лэжьакIуэ УнэлIокъуэ Вячеслав жиIащ Мухьэмэд къудамэбэу зэкIэщIэкIа жыгышхуэм зэрыригъэщхьыр, апхуэдэуи фIыщIэ хуищIащ къыщIагъэкI IэщIагъэлIхэм ящыщхэр журналистикэм хуригъэджэжурэ лэжьыгъэ IэнатIэ зэраритым папщIэ.
Мухьэмэд зэфIигъэкI лэжьыгъэ псоми, мащIэкуэдми, фытепсэлъыхьащ нобэ, ауэ сэ къыхэзгъэщыну сызыхуейр «Адыгэ псалъэ» газетым щригъэкIуэкI лэжьыгъэрщ. Ар газетым и редактор нэхъыщхьэ хъуа нэужь, зыужьыныгъэшхуэ игъуэтащ анэдэлъхубзэкIэ къыдэкI газетым. Нобэ къэпсэлъахэми къыхагъэщащ «гъуазджэ», «щэнхабзэ», «щIэнгъуазэ» псалъэхэр. Мухьэмэд «Адыгэ псалъэм» кIуэн ипэ къыдэкIа псалъалъэхэм иткъым а зи гугъу сщIахэр. Ар языныкъуэхэм яфIэфIу ирахьэжьащ, языныкъуэхэми яфIэмытэмэму ирипсэлъащ. АрщхьэкIэ, иджы дызыхуэкIуэжам къегъэлъагъуэ а псалъэхэр ди бзэм къызэрыхыхьэжар. «Адыгэ псалъэ» газетым и бзэм теухуа дерс щхьэхуэ йоджэ магистрхэри бакалавриатхэри, абы теухуа диплом лэжьыгъэу 5 пхагъэкIащ. Абы къигъэлъагъуэр зыщ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд илэжь псоми пщIэ зэриIэрщ, сэбэпынагъ къызэрыпэкIуэрщ. Сыт хуэдэ Iуэху къепхьэжьэми псыхэкIуадэ мыхъуу, куэдрэ ди япэ Тхьэм уригъэт, жиIащ Вячеслав.
Кэнжэ дэт 20нэ курыт школым и унафэщIАслъэн Майе, Налшык къалэ дэт 13нэ прогимназием адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и егъэджакIуэ Апажэ Маринэ, Дзэлыкъуэ куейм къыбгъэдэкIыу Нэгумэ Лейлэ, КъБРм егъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министрым и къуэдзэу лэжьа Къанкъул Людмилэ, тхакIуэ, усакIуэ Апажэ Ахьмэд, кэнжэдэс нэхъыжьыфIхэр ехъуэхъуащ ХьэфIыцIэм а пщыхьэщхьэм. Псоми къыхагъэщырт нэхъыжьыфIыр дипломат набдзэгубдзаплъэу, жылагъуэ лэжьакIуэ цIэрыIуэу, тхыдэдж, тхакIуэ, журналист Iэзэу зэрыщытыр, гу къабзэрэ псэ хьэлэлрэ зиIэ цIыху щыпкъэу дунейм зэрытетыр.
Пшыхьым Мухьэмэд хузэхалъхьа усэ куэд щыIуащ, уэрэд тыгъэ хуэзыщIаи къахэкIащ хьэщIэхэм. Апхуэдэу пщыхьэщхьэр ягъэдэхащ уэрэджыIакIуэхэу Вындыжь Аскэр, Мамий Аслъэн, Тэхъу Артур, Кэнжэ дэт курыт школым щIэс къэфакIуэ, уэрэджыIакIуэ цIыкIухэм.
Си тхыгъэр сухыну сыхуейщ Мыкъуэжь Анатолэ а пщыхьэщхьэм ХьэфIыцIэ Мухьэмэд жриIа хъуэхъу псалъэхэмкIэ:
Iуэхушхуэ лъэпкъым хуэзылэжьым
Хуэфащэщ фIыгъуэу щыIэ псор.
Уи насып фалъэр изрэ изу
Тхьэм куэдрэ, куэдрэ уигъэпсэу!
НэщIэпыджэ Замирэ.
Сурэтхэр Къарей Элинэ трихащ.
