ИлъэсыщIэм и япэ къыдэкIыгъуэ
Котляровхэ Викторрэ Мариерэ я тхылъ тедзапIэм илъэсыщIэм и япэ махуэхэм къыщыдагъэкIащ «Кавказ» серием хыхьэ «Легенды и предания» тхылъыр.
КъыдэкIыгъуэ купщIафIэр зыIэрызыгъэхьэну хуейхэр фепIэщIэкI, сыту жыпIэмэ, апхуэдэ тхылъ нэхъапэкIэ дунейм къытехьакъым икIи и бжыгъэр зэрыхъур экземпляр 300 къудейщ. Абы хагъэхьащ Кавказымрэ Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ я тхыдэ хъыбар цIэрыIуэу 70-м нэблагъэ. Нэхъыбэр зытеухуар щIыпIэцIэхэращ: Iуащхьэмахуэ, Къазбэч, Мэшыкъуэ, Къэнжал, Сарай, Хъурей, Шэдхъурей, Джинал бгыхэр, нэгъуэщIхэрщ. Ахэр къызытехъукIыжахэр пасэрей цIыхубэ хъыбархэмкIэ ягъэнахуэ. КъыдэкIыгъуэр щIэщыгъуэщ.
«Терские ведомости» газетым къытехуа «Кабардинцы в своих легендах» лэжьыгъэр (Владикавказ, 1911 гъэ, №112) зи Iэдакъэ къыщIэкIа Решетин Николай итхыгъащ: «Тхы- дэ хъыбархэм, нэгъуэщI лъэпкъхэм къадекIуэкIхэми хуэдэу къыщыгъэлъэгъуэжащ ар къызыпкъры-кIа лъэпкъым и дуней лъагъукIэмрэ блэкIамрэ. Аращи, лъэпкъым нэIуасэ зыхуэпщIын папщIэ и IуэрыIуатэми зыхэбгъэгъуэзэн хуейщ».
Тхылъым и пэублэ псалъэм къыщыхьащ: «Хъыбархэмрэ таурыхъхэмрэ цIыхубэм къагъэщIащ икIи ахэр лIэщIыгъуэкIэрэ къадогъуэгурыкIуэ. Ахэр къэзыIуэтэжхэм щIэ гуэрхэр халъхьэ, зэманым ижь къыщIрагъэху, тхыдэ хъыбархэм нэхъ япэгъунэгъу ящI. Тхылъхэмрэ щIэны-гъэ зыбгъэдэлъ тхыдэджхэмрэ къэунэхуху апхуэдэу къекIуэкIащ».
Ар къалъытэри, революцэм и пэкIэ дунейм къытехьа тхылъ зэмылIэужьыгъуэхэм Кавказымрэ Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ къадэгъуэгурыкIуэ хъыбархэмрэ таурыхъхэмрэ щыщу ихуахэр зэхуахьэсыжри къыдагъэкIыжащ.
КъыдэкIыгъуэр Iыхьищ мэхъу. «Легенды Кавказа» япэ Iыхьэм хагъэхьащ Налшык 1958 гъэм апхуэдэ фIэщыгъэцIэ иIэу къыщыдэкIауэ щыта тхылъым ихуа лэжьыгъэхэр. Абы щызэхуахьэсыжащ Кавказ Ищхъэрэм и щIыпIэцIэхэм ехьэлIауэ тхылъ щхьэхуэхэм ит хъыбархэр.
«Кабардинские легенды» етIуанэ Iыхьэм хагъэхьащ апхуэдэ фIэщыгъэцIэ иIэу хъыбарыжьхэр щызэхуэхьэсауэ Баранов Евгений и Iэдакъэ къыщIэкIа лэжьыгъэр. Абы щIагъужащ революцэм и пэ абы итхахэри.
«Легенды Балкарии» ещанэ Iыхьэм хагъэхьащ революцэм и пэ къыдэкIыгъуэ зыбжанэм хыхьэу е тхылъ щхьэхуэу (Баранов Е., Малявкин Г.) я Iэдакъэ къыщIэкIа хъыбарыжьхэм щыщхэр.
«Кавказ» серием и 25-нэ къыдэкIыгъуэщ «Легенды и предания» тхылъыр. Абы мазаем къыкIэлъыкIуэнущ «Сказки и сказания» тхылъ гъэщIэгъуэныр.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
