Сыт псом япэр?
Псалъалъэхэм, социологие, лъэпкъ Iуэхухэм тепсэлъыхь тхылъхэм уащыхэплъэкIэ, ухуозэ лъэпкъ псалъэм и мыхьэнэр къызэрыбгурыIуэнур зэтемыхуэу жаIэу. Ауэ лъэпкъым и пкъы- гъуэ нэхъыщхьэ дыдэу а псоми арэзыуэ япэ ирагъэувэр мыращ: зы щIыналъэ щыпсэуныр, нэгъуэщIу жыпIэмэ, хэкур. АтIэ, цIыхур уафэм е хы щIагъым щыщымып-сэуфкIэ, дауи, зы щIы кIапэ (Хэку) иIэн хуейщ, щыIэн, псэун щхьэкIэ.
Пэжщ, Хэкур зы щIы кIапэщ, зы щIыгъурыфэ (географие) пакIэщ, ауэ ар щIы кIапэ къызэрыгуэкIкъым. Дэтхэнэ зы щIы кIапэми цIыхур щыпсэуфынущ, щылэжьэфынущ, ауэ ХЭКУ жыхуаIэр — ар нэгъуэщI щыпкъэщ.
Ныпыр нып зыщIыр
Лъэпкъыр, жылэр къызытехъухьауэ, и бзэр, щэныр, хабзэр, щэнхабзэр, лъапIэныгъэу къилъытэр къыщыпкърыхьа, и псэр щипсыхьа; и къару, и пщIэнтIэпс, апхуэди къыщыхуихуэм деж и лъыпс хигъэлъадэурэ, и псэ хилъхьэурэ ихъума, игъэлъэпIа зы щIы кIапэу аращ ар.
Тырку усакIуэ цIэрыIуэ Гёкиай Орхьан Шайк (1902-1994) дахащэу зэрыжиIауэ:
«Ныпыр нып зыщIыр абы телъ лъыпсырщ, ЩIылъэр — псэ щIатамэщ ар ХЭКУ щыхъур».
Лъэпкъыр къэхъун, зиужьын, нацие хъун щхьэ- кIэ Iэмал имыIэу ХЭКУ хуэныкъуэщ.
Нэхъыбэм АНЭмрэ ХЭКУмрэ зэхуагъадэ, зэрагъапщэ, зэпалъыт. Ар пэжщ икIи захуагъэщ. Хэкур, анэм фIэкIа, зэбгъапщэ хъуни, зыпэпщIыни щыIэкъым. Сабийм дежкIэ анэр зэрылъапIэр, абы мыхьэнэшхуэ зэриIэр зымыщIэ щыIэкъым. АтIэ, лъэпкъым дежкIэ Хэкур анэм нэхъри нэхъ лъапIэжщ. Сыту жыпIэмэ, сабийр анэншэу къанэми, зыгуэрхэм япIыжыфынущ, ауэ лъэпкъыр Хэкуншэу къанэмэ, и Iуэхур зэфIэкIащ.
Къэзыгъэзэжахэм я махуэ
Мыбдежым къыщыхэзгъэщыну сызыхуейр аращи, Къэзыгъэзэжахэм я махуэм зэрыбгъэдыхьэн хуейри ХЭКУ-ЛЪЭПКЪ зыхэщIэмкIэщ. Абы и фIэщыгъэр захуэкъыми, хэплъэжын икIи гъэтэмэмыжын хуейуэ къызолъытэ. Сыту жыпIэмэ, ар къэзыгъэзэжахэм я закъуэ я махуэкъым. АтIэ, къэзыгъэзэжынухэми, къыздагъэзэж Хэкуми, къызыхыхьэж хэкурыс лъэп-къэгъухэми ди зэхуэдэу махуэщ. Аращи, «Къэзыгъэзэжахэм» жыдмыIэу, «Къэгъэзэжыным и ма-хуэ» е «Хэкумрэ лъэпкъымрэ щызэрыгъуэтыж махуэ» жытIэмэ нэхъ тэмэму си гугъэщ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, абы и фIэщыгъэ хъуам ди цIыхухэр егъэплъэхъу. «Къэзыгъэзэжахэм я махуэмэ, езыхэм ирегъэлъапIэ! Дэ сыткIэ дыхэт абы!?» жызыIэу, а махуэм и мыхьэнэмрэ, и уасэмрэ къызыгурымы-Iуэу, щIэмыгупсысу щыIэр мащIэкъым. Хэкурысхэм ящыщу а махуэр къэзыгъэзэжахэм ядэзыгъэлъапIэри куэдкъым. А махуэр — шыщхьэуIум и 1-р — Хэкумрэ лъэпкъымрэ зэрыгъуэтыжыным зэримахуэр зэи зыщыдгъэгъупщэ хъунукъым икIи хэхэс-хэкурыс жыдмыIэу, адыгэ лъэпкъым зэдэдгъэлъэпIэн хуейщ.
Хэкумрэ лъэпкъымрэ зэрыгъуэтыжыным мыхьэнэшхуэ иІэщ. Хэхэс адыгэхэм ящыщу зы цІыху закъуэ фІэкІа мыхъуми, езым и къарурэ и Iэмал- кIэ Хэкум къигъэзэжмэ, абы мыхьэнэшхуэ иIэщ. Ар зы цIыху мыхъуу, зы унагъуэмэ, зы гупышхуэмэ, къуажэшхуэмэ е къуажэ зыбжанэ хъумэ, куэдкIэ зэрынэхъыфIыжыр гурыIуэгъуэщ. И мыхэкуми, цIыхур къыщалъхуа, щапIа, къуэпс щидза щIыпIэр хэку хуэхъуауэ аращи, абы зэуэ зыкъыхэпчыу уи адэжь щIыналъэ укъэIэпхъуэжыныр тыншкъым. Абы щхьэкIэ хэку зыхэщIэ быдэ уиIэн, шыIэ пхэлъын, Iэ-мал пхурикъун хуейщ. Аращи, ар зыхузэфIэкIахэм пщIэшхуэ яхуэфащэщ.
Хэхэс адыгэр Хэкум щыІэ и унэкъуэщ, и Іыхьлы, и благъэ, и ныбжьэгъу хуэдэ гуэрхэм къашэжмэ, абы и мыхьэнэр нэхъ иныжщ. Псом хуэмыдэу ар щIы-пIэм хэгъуэзэжынымкIэ, хэзэгъэжынымкIэ, лъэпкъ зэкIэрычар зэхэшыпсыхьыжынымкIэ зыщIагъакъуэмэ.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, езым и къарурэ и Iэ- малкIэ къэкIуэж хэхэс адыгэхэри, хэкурысхэр гъуазэ яхуэхъуу ахэр къызэрашэжри нэхъ мащIэ хъуащ, кIуэхукIэ абыхэм я бжыгъэм нэхъри кIэроху. Аращи, абы теухуауэ лэжьыгъэшхуэ егъэкІуэкІын, ДАХ-р япэ иту ди хасэхэм абы елэжьын гупхэр яухуэн хуейщ.
Псалъэм папщІэ, зи щхьэ пщIэ хуэзыщІыж дэтхэнэ зы хэхэс адыгэ унагъуэми къалэн зыщищІыжын хуейщ езым и унагъуэм щыщу зы цІыху нэхъ мыхъуми Хэкум игъэІэпхъуэжыныр. Апхуэдабзэу, зи щхьэ зылъытэж, щІыхь зыхуэзыщІыж дэтхэнэ зы хэкурыс адыгэ унагъуэми къалэн зыщищІыжын хуейщ езым и унэкъуэщ, и Іыхьлы, и благъэ, и ныбжьэгъу хуэдэ гуэрхэм гъуазэ яхуэхъуу, ахэр Хэ-кум къишэжыныр, лъапсэ щригъэухуэжыныр. Апхуэдэ лэжьыгъэ едмыгъэкIуэкIмэ, лъэпкъми хэкуми къэкIуэн щIагъуэ диIэну къыщIэкIынукъым.
Лъэпкъым зэдэдгъэлъэпІэн хуей а махуэм нэгъуэщІ зы мыхьэнэшхуи иІэщ, Iэмал имыIэу къыхэгъэщыпхъэу. Илъэсищэрэ щэ ныкъуэм щIигъу ипэ- кIэ, Урысей пащтыхьыгъуэм и лъэхъэнэм, къылъыса лейм и ягъэкІэ ха- мэ къэрал куэдым щикъухьауэ щыпсэун хуей хъуа, бзэ, хабзэ, щэнхабзэ я лъэныкъуэкІэ хэкІуэдэжыпэным нэса адыгэ лъэпкъым а махуэр хухихри, и гущІэгъуІэ къыхуишия хъуащ ди адэжь щІыналъэри, ди республикэхэри зыхэт Урысей Федерацэ къэралышхуэм. Ар зи мыуасэ щыІэкъым. Ар дяпэкІи гулъытэ къызэ-рытхуищIынумкIэ гугъапІэщ. Къэралышхуэм гулъытэ къытхуищІыху, хэхэс гъащІэм щІипІытІа, зигу ириуда ди лъэпкъэгъу хэхэсхэми я гур къигъэщэбэнущ, нэхъ нэфІкІэ къыдигъэплъынущ,
ЗэрыжытІауэ, ди хасэхэ-ри лъэпкъ Іуэхум я фІэщу яужь итын, абы щIэрыщIэу зытраухуэжын хуейщ. КъэкІуэжын-къэшэжыным, бзэм, хабзэм, тхыдэм ятеухуауэ Хасэм игъэзэщІэну и къалэныр убзыхуным, дипломатие-политикэ зэпыщIэныгъэхэр егъэфІэкІуэным, а Iуэхухэр зэрызэфIахыну мылъку къэгъуэтыным, ахэр нэхъыфIу зегъэкІуэным, интернет- сайт, электроннэ газет Iэмалхэр лъэпкъым нэхъ лъэщу хуэгъэщхьэпэным елэжьыну гуп щхьэхуэхэр зэрагъэпэщын хуейщ ди Хасэхэм.
Къэгъэзэжыным и махуэр, Адыгэ Республикэм хуэдэу, адрей ди хэгъэгухэми — Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ Къэрэшей-Шэрджэсымрэ — къэрал хабзэкIэ ягъэлъапIэ махуэхэм яхэту къызэрамыщтари гукъеуэщ. ГуIэгъуэри гуфIэгъуэри зэдэдгуэшмэщ лъэпкъхэр нэхъ зэкъуэт, хэгъэгури дунейри нэхъ мамыр щыхъунур.
ХЪУАЖЬ Фахъри.
