Гум къиIукI макъ
Хэкур зрагъэлъагъуну, бзэр зрагъэщIэну гукъыдэж яIэу Тыркум къикIри ныбжьыщIэ гуп адэжь щIыналъэм щыIащ. Ахэр я нэIэм щIэтащ а къэралым щыIэ адыгэ хасэхэм ящыщ зым ди анэ- дэлъхубзэр щезыгъэдж ЩIэжокъуэ Зафэр. «Гум къыпыткIухэр», «Сэ иджыри сы-ИстамбылакIуэщ» зыфIища и усэ тхылъхэмкIэ доцIыху ЩIэжокъуэр. ХамэщI къыщыхъуам и гум къиIукI макъым Iэмал имыIэу гумащIэ уещI.
ЩIэжокъуэ Зафэр сэмэгумкIэ еплIанэщ. «Бзэр зыдж гупым» (апхуэдэущ Зафэр къришэжьа ныбжьыщIэхэм зэреджэр) хэтащ КIуащ Огъуз, Шыкъ Гурай, Тыкъуэхэ Iэлыфрэ Алъпэрэнрэ, Нэгуэр Синэжан, Бэхъунэ Жансет, КIэрэф Ридадэ, ЩIэжокъуэ Мазэ, Чыл Екъуб, Алътуд Сэтэней, Дэгъубы Нэхунэ сымэ. Абыхэм я ныбжьыр илъэс 16 — 21-рэ мэхъу. Гупыр япэщIыкIэ къыщызэтеувыIащ Ады гей щIыналъэм. Абы махуэ бжыгъэкIэ щыIа нэужь, Къэбэрдей-Балъкъэрым къихьащ. КъэкIуэжахэм ирагъэлъэгъуащ ди щIыпIэ дахэхэр, я нэгу зрагъэужьащ. ЩIэныгъэлI Къардэн Мусэдин КъБКъУ-м адыгэбзэмкIэ дерс купщIафIэхэр махуэ къэскIэ щадригъэкIуэкIащ. ФIыщIэ хуэфащэщ и Iэнэгур сыт щыгъуи берычэ-ту абыхэм яхузэIузыха Куэцэ Лейла икIи, пэж дыдэу, а бзылъхугъэр ныбжьыщIэхэм ящхьэщытащ анэ гумащIэм хуэдэу.
Хэкум и дахагъми, абы щыIэ псэукIэми, нэгъуэщI куэдми кIэлъыплъащ ныбжьыщIэхэр мыбы щыIэхукIэ. Ялъэгъуа псори ягу зэрырихьари, жаIэжын зэрамымащIэри ябзыщIакъым.
Лъэпкъ Iуэхум иригузавэ, ныбжьыщIэхэр адыгагъэм къыхуигъэушыну хущIэкъу, къызыхэкIа лъэпкъым зи гур сыт щыгъуи хуэ-мыгъуэ ЩIэжокъуэм зыхуэдгъэ-защ, ар нэхъ гъунэгъуу зэдгъэцIыхуну ди мураду.
— Зафэр, хэкурысхэм укъызэрацIыхур усакIуэущ. Усэныр сыт къызыхэкIыр?
— Си сабиигъуэм къысхуихьауэ къысщохъу усэныр. СыкъызыдэкIа ЩIэжыкъуей къуажэм еджапIэ сыщыщIагъэтIысхьам щыгъуэ тыркубзэр сщIэртэкъым. Сэ схуэдабзэу си гъусэхэми ящIэртэкъым хамэбзэр. Сыщыуэнукъым тыркубзэр баштекъузэкIэ дагъэщIащ, жысIэмэ. Зэныбжьэгъу цIыкIухэр зэзэмызэ адыгэбзэкIэ дызэпса-лъэу зэхахмэ, къытхуадэртэкъым. Уи анэдэлъхубзэм урипсэлъэныр къыппаубыдыныр гугъу дыдэт, дызэрысабийуи зыхэтщIэрт ар, ауэ сыт тщIэнт, тыркубзэр пщIэныр зэрыIэмалыншэр псоми къыдгурыIуэрти, зыри жытIэфыртэкъым.
ЕджапIэр къэзухыу университетым сыщыщIэтIысхьэм, къуажэ-ри сыбгынэн хуей хъуащ. Адыгэ защIэу дызэхэсу десауэ, къалэм еджакIуэ дыщагъакIуэм, къысщыхъуащ аргуэру IэмалыншагъэкIэ къуажэри дагъэбгынауэ.
Къуажэм дыкъыдэкIа нэужь, хуэм-хуэмурэ адыгэбзэр тIэщIэхужу, уеблэмэ, тыркубзэкIэ дыгупсысэу хуежьащ. Апхуэдэ щытыкIэм сыщихьам щыгъуэщ лъэпкъ Iуэхум сегупсысу щыщIэздзэжар. Университетым сыщыщIэса илъэсхэм Хасэми сыхэтти, си ныбжьэгъу гупыр си гъусэу адыгэ Iуэ-хум теухуауэ тыркубзэкIэ театрхэр дгъэувырт. Лъэпкъ Iуэху зезыхуэну гукъыдэж зиIэ щIалэгъуалэри мащIэтэкъым. Адыгэбзэ тхылъ- хэм деджэрт, газеткIэ е нэгъуэщI зыгуэрхэмкIэ щIэтхъумэурэ — нэгъуэщIу къытхуадэнутэкъым. Мис абы щыгъуэщ си гум къиIукI макъыр усэу зэхэслъхьэу сыщыхуежьар. КIуэ пэтми нэхъ зыхэс-щIэрт лъэпкъ Iуэхур.
— Фи дзэр мышу лъэпкъ, бзэ Iуэхухэр зефхуэну хуитыныгъэ сыт щыгъуэ щывгъуэтар?
— Нэхъ иужьыIуэкIэ ди бзэкIэ дытхэну, дыпсэлъэну хуитыныгъэ къыщыдатым, 1992 гъэм «Маржэ» жыхуиIэ журналыр къыдэдгъэкIыу щIэддзащ. Дэ адыгэбзэкIи тыркубзэкIи къытхуэтхэрт лъэпкъ Iуэхум иригузавэхэр. А зэманым адыгэбзэкIэ тхэуэ мащIэт щыIэр, я нэхъыбапIэм ар яIэщIэхужыпат, къэнар ирипсэлъэф къудейт. Абы къыхэкIыу журналыр зы илъэскIэщ зэрылэжьэфар. Мыбдеж дэри Iуэхум жыджэру дыбгъэдэтакъым. Апхуэдэу щIэхъуам и зы щхьэусыгъуэщ дызыхэс лъэпкъым я зэхэтыкIэм зыдедгъэкIун хуей зэрыхъуари.
ИужькIэ, 2006 гъэм, Тыркум ит хасащхьэхэм хэтхэм Iэмал къахукъуэкIащ адыгэбзэр нэхъ куууэ зрагъэщIэну. Абы щеджа гупыр зыщыщ хасащхьэхэм екIуэлIэжри, бзэр зэзыгъэщIэну гукъыдэж зиIэхэм ядэлажьэу щIадзащ, ноби зэпыуакъым а Iуэху щхьэпэр. Хасащхьэм и гъэсэнхэри зэхуэдэкъыми, абыхэми гупитIу дадолажьэ: адыгэбзэр зыщIэу еджэн-тхэным хуэдгъасэ нэхъыжьхэмрэ бзэр зэзыгъэщIэну гукъыдэж зиIэ ныбжьыщIэхэмрэ. Нобэ сызыдэлажьэ гупым сыщогугъ бзэр екIуу зрагъэщIэжыну.
— Зи гугъу пщIы дерсхэр гувауэ къыпщыхъуркъэ? Адыгэбзэм Тыркум гъащIэ щиIэ?
— Гуват, шэч лъэпкъ хэмылъу. Тыркум щыпсэу лъэпкъ зыбжанэм, псом хуэмыдэу курдхэм, зыкъаIэтащ я бзэр яджыжыну хуейуэ, апхуэдэ щIыкIэкIэ дэри хуитыны- гъэ диIэ хъуащ.
НобэкIэ я бзэр яджыжынымкIэ Iэмал ярет къэралым — тхьэмахуэм сыхьэтитI яхухех. ЦIыхуипщI нэхърэ мынэхъ мащIэу щытын хуейщ гупым щIэсхэм я бжыгъэри. Мыбдежи зы Iуэхугъуи къытлъыкъуокI: сабийхэм ядэлэжьэну егъэджакIуэхэри гъэхьэзырын хуейкъэ? Тыркум щыIэкъым апхуэдэ IэщIагъэлIхэр, щрагъаджэ икIи хасэхэм хэт-хэм ящыщхэр е езыр-езыру адыгэбзэр зэзыгъэщIэжахэр ирагъэблагъэу аращ. Апхуэдэ щIыкIэкIэ адыгэбзэр зэбгъэщIэфыну къысщыхъуркъым — ар унагъуэхэм щыIуу, абы ирипсалъэу, адыгэбзэкIэ тха тхылъхэр щIаджыкIыу щытын хуейщ.
Ауэ сызыгъэгушхуэ зы Iуэху щыIэщ: щIалэгъуалэ куэд дахуозэ адыгэбзэр ямыщIэу, ауэ зэрыадыгэм ирипагэу, адыгэгу якIуэцIылъу. Си гугъэщ а ныбжьыщIэхэр адыгэбзэр зэгъэщIэжыным пэлъэщыну.
— Бзэр нобэ зэрыт щытыкIэ гугъур къэплъытэмэ, лъэпкъыр сыт дызэзышэлIэфынур, Зафэр?
— 2008 гъэм Иорданием щекIуэкIащ адыгэхэм я дунейпсо зэIущIэ. Абы зыкърагъэхьэлIат къэрал зэхуэмыдэхэм я хасащхьэхэм, еджагъэшхуэхэм, щIэныгъэлIхэм, нэгъуэщI куэдми. Къызэхуэсахэр псори адыгэт, ауэ дезыгъэблэгъа Иорданием щыщ гупыр къызэрыдэпсэлъар инджылызыбзэкIэт. КърихьэлIахэм хуабжьу ди жагъуэ хъуауэ щытащ зэIущIэр ди бзэкIэ зэремыкIуэкIар. Хэбгъэзыхьмэ, Иорданием адыгэбзэкIэ щрагъаджэ колледж нэгъунэ дэтщ.
ИлъэсипщIкIэ сызэIэбэкIыжынщи, Анкара адыгэбзэ щыщезгъэджу щыщIэздзам щыгъуэ, си дерсым нэхъыбэу къакIуэр Джылахъстэней къуажэм къыдэкIахэрт. Узун-Яйла щыпсэухэм я унагъуэ- хэм адыгэбзэр нэхъ щызекIуэрти, я сабийхэр къафэхэм хуагъасэрт. А зэманым къэмыкIуахэм я бынхэрщ си дерсым нэхъыбэу иджыпсту къекIуалIэхэр. Бзэр мыхъумэ, адыгэр зэзышэлIэжыфын нэгъуэщI Iэмал гуэри щыIэу си фIэщ хъуркъым.
Зэгуэр адыгэгур къызэрыгъуэтыжынущ, ауэ гури гъэнщIын хуейщ. Иджыпсту къыдэкIуэтей щIэблэм адыгэ Iуэхум ехьэлIауэ еплъыкIэщIэ гуэрхэр къащтащи, нэхъыжьхэм ди къалэнщ абыхэм бзэр зрагъэщIэжыным, хэкум ягъэзэжыным ахэр тедгъэгушхуэну.
Нобэ адыгэм и Iуэхур лъэмыж икIыпIэм нэсауэ къысщохъу. Гугъэр зэи дгъэкIуэд хъунукъым. Сыщогугъ лъэпкъри бзэри къэтIэтыжыфыну.
— Сыт абы щхьэкIэ щIэн хуейр?
— Псори зы бзэкIэ дызэпсэлъэн хуейщ. Абы къизгъэкIыр адыгэбзэкIэ дызэпсэлъэнракъым, атIэ абы дынэмыс щIыкIэ, гупсысэбзэкIэ дызэрыщIэнырщ. Гупсысэбзэм къикIыр сыт? Илъэсым и кIуэцIкIэ хэкум тIэу сыкъокIуэж, КIахэми Къэбэрдейми ис адыгэ куэдым сахуозэ, Хьэжрэтхэми саIущIащ. Фи фIэщ фщIы — хэкурысхэмрэ хэхэсхэмрэ ди гупсысэкIэр, ди гъащIэ еплъыкIэр зэтемыхуэ. Ди лъэпкъ Iуэхухэм ятеухуауэ ди пщэ дэтлъхьэжа къалэнхэр дгъэзащIэми дымыгъэзащIэми хъууэ апхуэдэщ.
Адыгэр хэкужьым зэрытхузэфIэкIкIэ щызэрыдгъэгъуэтыжыфмэ, хэхурысхэмрэ хэхэсхэмрэ ды-зэпхауэ, къэзымыгъэзэжыфхэми зы хэку зэраIэр зыщамыгъэгъупщэу къакIуэу, Iуэху щащIэу хуежьэмэщ, кIэщIу жыпIэмэ, зы еплъыкIэ яIэ хъуа нэужьщ, ди акъылри, ди гупсысэри щызэтехуэнур. Тхьэм а махуэхэр дигъэлъагъу.
— Ди къэкIуэнум къыдит гупсысэрауэ къыщIэкIынщ сабийхэр я адэжь хэку къыщIэпшар?
— Хэкур едгъэлъагъуну, адыгэбзэмкIэ дерсхэр еттыну гуп къафшэ, жаIэри нытхуаIуэхуащ. ГъэщIэгъуэнракъэ, ныбжьыщIэхэм а псалъэмакъыр щахуэсIуэтэжым, дыкIуэфын-дымыкIуэфын упщIэр къэувакъым, атIэ «дапщэщ дыщежьэну махуэр» жаIащ. Я адэ-анэхэм я арэзыныгъэ къыIахри, цIыхуипщI къыздесшэжьащ. Адыгэбзэ зыщIэ гуэрхэри къысхухэхынут, ауэ гукъыдэж зиIэхэращ къесшэжьар. Псалъэ дыгъэли фэрыщIагъи хэмылъу хэкурысхэм ялъагъумэ сфIэфIщ ди Iуэху зыIутыр. ЛъэныкъуитIми ди якум пэжагъырщ дэлъын хуейр.
ЦIыхур зыщIэхъуэпсын хуейр егъэлъагъупхъэщ. АбыкIэ жысIэну сызыхуейращи, хамэ къэрал щыпсэу ди лъэпкъэгъухэр къакIуэурэ адэжь щIыналъэр зыхуэдэр зрагъэлъагъун, хэкурысхэм я псэукIэм кIэлъыплъын, анэдэлъхубзэр зэхахын хуейщ. АдыгэбзэкIэ дызэпсалъэу дызэбгъэдэсмэ, тыкуэнхэм, къэувыIэпIэхэм, еджапIэхэм, IуэхущIапIэхэм бзэр щызэхахмэ, итIанэщ ахэр я щIыналъэм къагъэзэжыным щытегушхуэнури, бзэр щызрагъэщIэжыфынури.
— Упсэу, Зафэр. Уи хъуэпсапIэхэр нахуапIэ хъуну Тхьэм жиIэ.
Епсэлъар ТАБЫЩ Динарэщ.
