
КъикIуэт зымыщIэ лIыхъужь
ЯмыIэт щхьэх, ямыщIэт еш
И бынхэм адыгэ щIыналъэм.
Ягъэхъурт Iэщ, ягъэкIырт мэш, —
Яхьт гъащIэр, я Iэр Iуэхум хэлъу.
ПсэхупIэ бийхэм кърамытт,
Арат къыщIащтэр куэдрэ Iэщэр.
Шагъдийхэм шэсмэ — псори нартт,
Ажалт зыIущIэр, я псэм къещэр…
Щхьэ къэIэтыпIэ ямыгъуэт
Къудейуэ арагъэнт, армыхъумэ
Мы дуней псом Iуэху къащыхъуа
А Iуащхьэмахуэу зи щхьэр тхъуам
Щхьэ зылI дэмыкIрэт,
зэ нэхъ мыхъуми?!
…Я пашэу Купфер къызэхуос
ЦIыху куэд хуэIэкIуэлъакIуэу
къуршхэм.
ЛъагапIэм дэкIын гуп зэхашэ.
Абы, иIыгъыу Iэхъуэ башыр,
Яхохьэ ди зы къуажэдэс.
Мыл гъуэгум гугъуу лъэр щыщIокI.
Хьэуар мэхъу мащIэ, зыпIэтыхукIэ.
Къигъазэу хамыбжэм хуэмыхум,
ИукIми идэу, къуакIэм дэхуэу,
АдыгэлI лъэщыр къуршым докI.
ЛъагапIэм хэти ирикуфми,
ЛъагапIэм хэти пэмылъэщ.
Бгы задэм щIакIуэм телъу Купфер
Къырахьэхыжыр… КIэрощэщ
Апхуэдэ защIэурэ щIыгъуахэр.
Жьапщэшхуэ гъуэгум
къыщыхъуащи,
Бащлъыкъ хужь щIалэр еутхыпщI.
ИтIани хахуэр макIуэр, мэпщ,
Къарууэ иIэр зэщIикъуауэ…
Жыжьащэ имыхьахэр зи лъэ,
Уэх гуэрым гупу щызэхэтщ.
Iэрпхъуэру зэIэпах нэрыплъэр,
Телъыджэ къащыхъуауэ зэплъхэр
И щыгум Iуащхьэмахуэ тетщ.
ИгъащIэм гъащIэм зэреплъар
Апхуэдэу хъунщ адыгэ нэсыр:
И напэм, лIыгъэм Iуэхур нэсым,
КъикIуэт иIэнкъым пыту и псэр, —
ИщIэнщ ищIар Хьэшыр Чылар!
Бицу Анатолэ,
Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ.
Брамтэдэс Хьэшыр Чылар
Бгы дэкIынкIэ IэкIуэлъакIуэ, игъащIэм цIыхум и лъэр зытемыува лъагапIэхэм нэсыф альпинист хахуэхэм сыт щыгъуи пщIэрэ щIыхьрэ хуащI. Апхуэдэ цIыху лъапIэхэм ящыщу щытащ Хьэшыр Чылар. 1829 гъэм ар Европэм щынэхъ лъагэ бгым — Iуащхьэмахуэ — псом япэ дэкIыгъащ.
А лIы щыпкъэм и гъащIэмрэ и лэжьыгъэмрэ теухуауэ дэ тщIэр мащIэщ. Ауэ щыхъукIи, ди лъахэр къэрал псом и альпиниз-мэм и жьантIэу жыпIэ хъунущ. НэгъуэщI щIыпIэ къикIхэурэ Къэбэрдей-Балъкъэрым щэ бжыгъэкIэ гъэ къэс зыгъэпсэхуакIуэхэр къокIуэ. Абыхэм я дежкIэ гъэщIэгъуэнщ Iуащхьэмахуэ псом япэ дэкIа адыгэлIым теухуа дэтхэнэ зы Iуэхугъуэри…
Лъахэхутэ литературэм щызокIуэ лъабжьэ лъэпкъ зимыIэ хъыбар. Абы зэрыжиIэмкIэ, Хьэшыр Чылар Кушмэзыкъуей жылэм (Бахъсэн къалэ) щыщу щытащ. Апхуэдэу къыщIалъытэм и щхьэусыгъуэри зыщ — Чылар и къуэхэм, 1870 гъэм а къуажэм щыпсэуахэм, я письморщ. Ауэ абы щыгъуэ Кушмэзыкъуей дэсар езы Чыларкъым, атIэ и къуэхэу Джырандыкъуэрэ Увжыкъуэрэщ. Зэманыр-щэ? Iуащхьэмахуэ и щыгу къащтэу илъэс 40-м щIигъу дэкIа нэужьт а жыхуаIэ зэкъуэшхэр абы щыдэсар. ЗэхъуэкIыныгъэ гуэр щыIэнумэ, ирикъункъэ ар зэману? Дауи, ирикъунт.
Документхэр щыхьэт зытехъуэ, ауэ ди лъахэхутэ- хэм ящыщу зыми гулъытэ лъэпкъ зыхуимыщIа нэгъуэщI Iуэхугъуэшхуи щыIэщ. 1865 гъэм пащтыхь правительствэм жылагъуэхэр гъэIэпхъуэным теухуа реформэ Кавказ Ищхъэрэм щригъэкIуэкIащ. Абы щыгъуэ зэкIэщIэпхъауэ адэ- мыдэкIэ щыIэ жылэ цIыкIухэр зэгуагъэхьэжащ. Адыгэхэм абы «жылэкъутэ» фIащауэ щытащ. Ауэ а Iуэхум мыхьэнэшхуэ иIат щIыпIэм экономикэм зыщиужьынымкIэ, лъэпкъхэм яку дэлъ зэпыщIэныгъэр нэхъ быдэ хъунымкIэ. Къэбэрдейм абы щыгъуэ иса жылагъуи 116-м я пIэкIэ реформэ нэужьым щыIэжар 39-рэт.
Зи гугъу тщIы лъэхъэнэм адрей жылагъуэхэм зыкъомкIэ къащхьэщыкIырт япэ унагъуэхэр 1826 гъэм зыдэтIысхьауэ щыта Брамтэр (апхуэдэут а зэманым Вольнэ Аулым зэреджэр). Къэбэрдейм къуажэ щыIэтэкъым пщы-уэркъхэр зыдэмыс, мы зым фIэкIа. Брамтэм щызэхуэсат, езы лъахэм нэмыщI, Адыгейм, Шэрджэсым, Балъкъэрым иIэпхъукIахэри. «Пщыншэ хьэблэм» псынщIэу зиужьырт, щIэх дыдэуи унагъуэхэм я бжыгъэр 200-м нэсащ.
Пащтыхь правительствэм абы гу лъимытэу къэнакъым. ИкIи а щхьэзыфIэфI къуажэм кIэ етын хуейуэ къелъытэ. Абы и дежкIэ фейдэтэкъым хэт хуейми и пщыр къигъанэу Брамтэ къызэрыIэпхъуэр. Абы я «хьэл мыхъумыщIэм» адрейхэм щапхъэ трамыхын папщIэ, Къэбэрдейм и къуажэхэм ар хагуэшэжыну иужь йохьэ.
ЗыхъунщIэ хэмылъу, мы жылэм дэкIыу нэгъуэщI къуажэ Iэпхъуахэм нэхъ нэлейкIэ еплъырт, уеблэмэ щIы кIапэ тIэкIукIэ хуэупсэрт, языныкъуэ налог лIэужьыгъуэхэр ирагъэтыртэкъым. Брамтэр зэбгрыхуным зи фейдэ хэлъхэм ягъэIуу щIадзэ къуажэдэсхэм я бынхэр къытрахыну унафэ щыIэ хуэдэу, джаурхэр щыпсэу Налшык быдапIэм и гъунэгъуу ущысыну мыдурысу.
Мис а лъэхъэнэм куэд дэIэпхъукIыжауэ щытащ Брамтэм. Абыхэм я спискэм итщ Чылар Джырандыкъуэрэ Хьэшыр Тепсэрыкъуэрэ. Ахэр къуажэм щыдэкIыжар нэхъ иужьыIуэкIэт — 1863 гъэрат.
Прапорщик Кушмэзокъуэм мыхъур зытелъ тхыгъэкIэ псалъэ ет ахэр и къуажэм къыдигъэтIысхьэжу, езым и Iизыныншэу жылэм дэкIыу зыщIыпIи имыгъэкIуэну.
1863 гъэм Чылар и къуэ Джырандыкъуэ Вольнэ Аул щыпсэуа? И закъуэт абы? Тхылъ щыIэщ Чылар и къуэ Увжыкъуэ унэидзыхьэ гуэрым хэкIуэдауэ, Джырандыкъуэ и закъуэ жьы дыдэ хъуа и анэм къыбгъэдэнауэ.
А щIыкIэм тету гурыIуэгъуэ мэхъу Кушмэзыкъуей щыпсэун ипэкIэ Чылар и бынхэр Вольнэ Аул зэрыдэсар.
Иджы езы унэцIэм теухуауэ. Дызытепсэлъыхьа Iуэхугъуэхэр къыщыгъэлъэгъуа документхэм мы унэцIэр зэм Чылару, зэми Хьэшыру къыщызэкIэлъыхьащ. Дэтхэнэра а тIум пэжыр? Чылар Джырандыкъуэрэ Хьэшыр Увжыкъуэрэ зы анэ къилъхуа зэкъуэшуи зэкъуэшитIым я бынуи щытынкIэ хъунущ. ИтIани, а зэманым щыIа документхэм куэдрэ ущрохьэлIэж Чылар цIэм. Зытхым елъытауэ, бгырысхэм я унэцIэр къащтэрт. Ахэр зэм адэм, зэми адэшхуэм я цIэхэм къытекIырт. Псалъэм папщIэ, Жан-хъуэт Кушыку и къуэр Кушыку Жамболэтщ, ХьэтIохъущокъуэ Мысост и къуэр Мысост Рослъэмбэч хъуащ.
Вольнэ Аул теухуауэ щыIэ документ гуэрым, илъэси 157-рэ и пэкIэ ятхауэ щытам, Чылар Джырандыкъуэ и гъусэу ущрохьэлIэ Хьэсанэ Даути. Сыт ар къызыхэкIар? Ар къэтщIэнымкIэ дэIэпыкъуэгъу къытхуэхъуащ Вольнэ Аул щыпсэуа, илъэс 85-рэ хъууэ иджыблагъэ дунейм ехыжа Хьэсанэ ТIалиб. Абы и анэшхуэр — а документитIым къыхэщу жыхуэтIэ Даут и анэр — Чылар и шыпхъу Хужьт. Апхуэдэу щыщыткIэ, Чыларрэ Хьэсанэ Даутрэ зэблагъэ дыдэт, арат куэдрэ зэгъусэу щIатхри.
Мис а псоми къагъэлъагъуэ Хьэшыр Чылар лъэпкъ- кIэ, къупщхьэкIэ брамтэдэсхэм зэрепхар. АтIэ щхьэусыгъуэ щыIэж абы и ужькIэ Чылар Кушмэзыкъуей щыщауэ жыпIэну?
Ехъутэныдж Хьэсэн, тхыдэтх.
