Бейдыдж и бгъуэнщIагъхэр
Бахъсэн псыхъуэ удэту ущыдэкIуейкIэ, Бейдыдж (Бедык) къуажэм пэмыжыжьэу къыдэж псы цIыкIур зыдэт къуэладжэм и щхьэхэм «гъуэ куу гуэрхэр» зэрыщыIэм Iэщыхъуэхэр куэд щIауэ щыгъуазэщ. Ауэ «гъуэжлаум» хуэфащэ гулъытэ хуащIын зэрыщIадзэрэ куэд щIакъым. Иджыблагъэ мы щIыпIэм щыIащ спелеологхэм я дунейпсо зэгухьэныгъэм хэт щIэныгъэлI зыбжанэ. Зи IэщIагъэм хуэIэижь щIалэхэр къурш кIуэцIым щихьэм яфIэгъэщIэгъуэну гу лъатащ япэу зыхуэза пэшышхуэм икIыу, дыгъэ бзийхэм хуэдэу, лъэныкъуэ псомкIи щызэбгрыкI гъуэ кIуэцI куэдым. ЩIэныгъэлIхэр бгъуэнщIагъым мы и япэрей щIыхьэгъуэм хунэсакъым «гъуэжлаум» и зы дэтхэнэ кIуапIэми я лъэр щаукъуэдиину икIи абыхэм уздашэ щIыпIэ псори зэхагъэкIыну.
Гъуэхэри я инагъ-цIыкIуагъкIэ зэхуэдэкъым: языныкъуэхэм узэфIэту къыщыпкIухь хъу щхьэкIэ, адрейхэр апхуэдизкIэ бгъузэщи, хьэлъакъуиплIу къыщыпхуэпщыхь къудейщ. Лъэныкъуэ псомкIи зэбгрыкI «пэшхэм» къат зыщыплIым зызытрагуашэ.
Сталагмитрэ сталактиту бгъуэнщIагъыщхьэм зыкIэрызыуфэбгъуа къеблэблэххэмрэ хьэрып хъэтIкIэ зэхатхыхьа фIэкIа умыщIэну, псы къеткIуэткIуэхым кIэрихъукIа блынхэмрэ, абы щIы щIагъым щIэт хы жьейри хэгъэхьэжи — псори щIыуэпсым телъыджащэу къигъэщIащ.
БгъуэнщIагъым упщIэу къигъэувхэри мащIэкъым. Псалъэм папщIэ, сыт и щхьэусыгъуэр «къыр жыпхэм» къыщIагъуатэ хьэдэкъупщхьэхэр зейуэ щыта цIыхухэр щыпсэуа лъэхъэнэхэр зэрызэтемыхуэм. Абыхэм ящыщ языныкъуэхэр бгъуэнщIагъым «зэрыщIагъэзэгъэжрэ» илъэсищэ бжыгъэ дэкIащ, адрейхэм илъэс мин зыщыплI я ныбжьщ.
Мы щIыпIэм къихьа къэхутакIуэхэм къызэралъытэмкIэ, хьэдэкъупщхьэхэр зейуэ щыта цIыхухэр къызэрыгуэкI щIыкIэм тету щIалъхьакъым. Ахэр щIыпIэ щхьэхуэхэм зэрыщызэхуэхьэсар къэплъытэмэ, уи фIэщ мэхъу мы бгъуэнщIагъым мыхьэнэшхуэ зиIэ хабзэ-бзыпхъэ щэху гуэрхэр зэрыщекIуэкIар.
— Сэ Къэбэрдей-Балъкъэрым сыщыхамэкъым, — жеIэ Польшэм щыщ спелеолог цIэрыIуэ Кравчек Павел. — Фи щIыналъэм сыздэмыкIуа щIыпIи, зэзмыгъэлъэгъуа бгъуэнщIагъи къизмынэжауэ къэслъытэрт. Ауэ иджы си фIэщыпсу жызоIэ Бейдыдж бгъуэнщIагъым хуэбгъэдэн щымыIэу! Ди япэрей къэкIуэгъуэм «гъуэжлаум» и кIуапIэ псори тхузэщIэгъэхьакъым. Абыхэм яхэтынкIэ мэхъу гъунэгъу бгымкIэ зыгъазэхэри. Ди гугъэщ етIанэгъэ мы щIыпIэм къытедгъэзэну. Мис абы щыгъуэ бгъуэнщIагъыр зэрыщыту щIэтпщытыкIынщ. «Гъуэжлаум» дэнэкIэ сыт хуэдэ кIуапIэ иIэми зэхэдгъэкIа иужькIэ, щIыпIэм и картэ-схемэр дгъэхьэзырынущ.
ГъэщIэгъуэнщ спелеолог гупым яхэта, а IэщIагъэм хуэIэижь налшыкдэс Шамрай Анатолэ къиIуатэжахэри.
— Нобэрей зэманым ирихьэлIэу къахутахэм тепщIыхьмэ, Бейдыдж бгъуэнщIагъыр ди республикэм щынэхъ ин дыдэщ, — жеIэ абы. — Тлъэгъуа псоми нэгъуэщI зы гупсысэгъуи дыхедзэ: «цIыхум и узыншагъэм теухуауэ мы бгъуэнщIагъым и мыхьэнэр зыхуэдизыр щIэныгъэлIхэм къахутамэ сыт ягъэ кIынт», — жыдоIэри. КъищынэмыщIауэ, зыпэгъунэгъу къуажэм зэреджэм пымыщIауэ, мы бгъуэнщIагъым езым екIуж цIэ гуэр къыхуагупсысамэ хъунут.
Бейдыдж къуэладжэм къыщагъуэта бгъуэнщIагъыр щIэныгъэрылажьэ цIыхухэм я кIуапIэ зэрахуэхъунум шэч хэлъкъым.
Котляров Виктор.
