ЕхъулIэныгъэм и хэкIыпIэр
«Отбор» инновацэ-производственнэ агрофирмэр къызэрызэрагъэпэщрэ мы махуэхэм илъэс 25-рэ ирокъу. А зэманым къриубыдэу зэлэжьыр нартыху гибридыщIэхэр къэгъэхъунырщ. Абы папщIэ, жылапхъэхэр, хьэсэ хэхахэр, къэкIыгъэ зэмылIэужьыгъуэхэр ягъэунэху. Агрофирмэм и Iуэхур еунэтI нартыхумкIэ Урысейпсо щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и Къэрал щагъэунэху станцым жылапхъэхэмкIэ и къудамэм илъэс 17-кIэ щылэжьа Джыназ Расул.
Iэбубэчыр Руслан нартыху гибридхэр щагъэунэху хьэсэм Прохладнэ муниципальнэ щIыналъэм хыхьэ Комсомольскэ къуажэм 1999 гъэм и мэлыжьыхь лъандэрэ ар зи унафэщI гупым къэхутэныгъэхэм щыпещэ. «Отбор» ИПА-р нартыху селекцэмкIэ ЗэзыгъэуIу советым, «НартыхугъэкIхэмрэ нартыху жылапхъэхэмрэ я лъэпкъ зэгухьэныгъэм» хэтщ. Урысей Федерацэм и щIэныгъэ IуэхущIапIэ пщыкIублым, къапщтэмэ, нартыхумкIэ ВНИИ-м, Краснодар дэт НИИСХ-м, ВНИИК-м и Воронеж къудамэм, ВНИИЗБК-м, Сербием мэкъумэш, хадэхэкI къэкIыгъэхэмкIэ и институтым жыджэру ядолажьэ.
— ЩIэныгъэр и лъабжьэу агрофирмэм селекцэм и программэр егъэхьэзыр, псалъэм папщIэ, мэкъумэш къэкIыгъэхэмрэ жылапхъэхэмрэ зэрагъэунэху Iэмалхэр еубзыху. А лэжьыгъэр еунэтI жылапхъэгъэкI пашэ, фирмэм и къызэгъэпэщакIуэхэм ящыщ зы, абы и унафэщIым щIэныгъэ IуэхухэмкIэ и къуэдзэ Iэбубэчыр Руслан. Къэбэрдей-Балъкъэрым нартыху жылапхъэхэм зэрыщелэжьым теухуа «Губгъуэм и махуэ» зыфIэтща зэIущIэр илъэс къэс идогъэкIуэкI. Нартыху, сэхуран гибрид нэхъыфIхэмрэ ди мэкъумэш техникэмрэ абыхэм щыдогъэлъагъуэ, къытхуеблагъэхэр ди лэжьыгъэм кIэлъыдогъэплъ, ди ехъулIэныгъэхэм хыдогъэгъуазэ, — жеIэ Джыназ Расул.
Жылапхъэхэмрэ гибридхэмрэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIыпIэхэм, къапщтэмэ, Прохладнэ щIыналъэм зэрыщезэгъыр ягъэунэхуурэ, нэгъуэщI къэралхэмрэ Урысеймрэ я селекционерхэм я къэхутэныгъэхэр агрофирмэм и IэщIагъэлIхэм жыджэру къагъэсэбэп. Абы и зы щапхъэщ Франджым и По къалэм мэкъумэш къэкIыгъэхэмкIэ и департаментым и унафэщI Паэбу Франсуа я пашэу «Евралис Семанс» фирмэм и лIыкIуэхэр къазэрыхуеблэгъар, нартыху гибридхэр зэрагъэунэху, къатепщIыкIхэм зэрыкIэлъыплъ Iэмалхэр яфIэщIэщыгъуэу зэраджар. Франджымрэ Урысеймрэ я нартыху жылапхъэхэм зэкIуныгъэрэ зэщхьэщыкIыныгъэу яIэхэр зэпкъраха нэужь, гибрид жылапхъэ хьэзырхэм я щIэупщIэр зыхуэдэмрэ зэращэ щIыкIэмрэ хьэщIэхэм хуаIуэтащ. Тэтэрстаным, Башкирием, Рязань, Тулэ, Калугэ, Курск областхэм, нэгъуэщI щIыпIэхэми гибрид пасэхэм щIэупщIэшхуэ щаIэщ.
Бэджэнду яIыгъ гектар мини 2,5-м нартыху гибрид лъэпкъыщIэхэр, жылапхъэ хэплъыхьахэр къыщагъэкI. Нобэ ирихьэлIэу фирмэм гибрид лIэужьыгъуибл къыщагъэхъуащ. «Диана» лъэпкъыщIэм щелэжь хьэсэр селекцэм и ехъулIэныгъэхэм я Къэрал реестрым 2006 гъэм хатхащ.
— Мы илъэсым щегъэжьауэ гъашэр пызыупщI «Кастрикс» машинэр къыдогъэсэбэп. Нэхъапэм, гугъу дыдехьу, ар IэкIэ къыдэтчырт. КъэдгъэкIхэм куууэ дыщелэжь, ахэр щыдгъэгъущ завод, жылапхъэхэр зыгъэкъабзэ, зэпэзыдз аэродинамикэ Iэмэпсымэхэр, тонн минихым нэс зыщIэхуэну хъумапIэ зэпэщ диIэщ. Нартыху жылапхъэу тонн минитIым нэблагъэ, бжьыхьэсэ гуэдзу тонн минищ гъэкIэ къыдохьэлIэ икIи республикэм щыдощэ. Нартыху гибрид лъэпкъхэр Урысейм и щIыналъэ зэмылIэужьыгъуэхэм — Тэн Iус Ростов къыщыщIэдзауэ Алтай крайм нэс яхудогъашэ. Хэплъыхьауэ дгъэунэхуа «Диана», «Дарина», «Родник-179», «Родник-180», «Родник-292», «Ирида», «Алина» жылапхъэщIэхэм хуэдэу тонн щибл «Къэббалъкъгибрид» ОАО-м щызэпедгъэдзауэ, Владимир, Свердловск, Калугэ, Тулэ, Рязань, Ростов областхэм я гъавэгъэкIхэм яхудоутIыпщ. Кавказ Ищхъэрэм и бэджэндырылажьэхэм я лъэIукIэ къэдгъэкIащ «Стелла» зыфIэтща, нэхъ кIасэу хъу гибридыщIэ. Абырэ нартыху IэфI лIэужьыгъуэхэмрэ дыщелэжь хьэсэхэм дяпэкIэ къахэдгъэхъуэнущ, — къигъэлъэгъуащ агрофирмэм и унафэщIым.
«Отбор» ИПА-м и щIэныгъэлIхэмрэ Китайм и нартыхугъэкIхэмрэ зэпыщIэныгъэфI зэхуаIэщ. Iэбубэчыр Руслан я пашэу, агрофирмэм и IэщIагъэлI гуп мы махуэхэм а къэралым кIуэнущ, хэгъэрейхэм я лэжьыгъэм кIэлъыплъынущ, я къэхутэныгъэщIэхэр яджынущ, апхуэдэ Iуэху- кIэ етIанэгъэ Аргентинэм ежьэнущ.
— НэгъуэщI щIыпIэхэм кърашу щыта жылапхъэхэм дыдейхэр йофIэкI. Абы и щыхьэтщ къэдгъэкI, дгъэунэху лIэужьыгъуэхэмрэ гибридыщIэхэмрэ щIэупщIэ зэраIэр, къыддэлэжьэну хуейхэр нэхъыбэ зэрыхъур. Илъэсыр хъарзынэу къетхьэлIащ, абы зэрыпытщэным, ди зэфIэкIым зэрыхэдгъэхъуэным дяпэкIи дыхущIэкъунущ, — жеIэ Джыназ Расул.
Хьэжыкъарэ Алик.
