Одиссей и сагъындакъыр
(пычыгъуэ)
Тудоровскэ T. прозэу итхыжар
Медалий Ф.Э. адыгэбзэкIэ зэридзэкIауэ,
Налшык, 1959 гъэ
Ефэ-ешхэр зэхаублэжащ. ИтIанэ Одиссей ину псэлъэн щIидзащ:
- ФыкъызэдаIуэ, Пенелопэ и псэлъыхъу хьэлэлхэ! – жиIащ абы. – Хуит сыфщI сагъындакъ хьэлэмэтым и къур къэзгъэшыфмэ сеплъыну. Сыхуейт сщIэну: къыхэнэжауэ пIэрэ зы мащIэ нэхъ мыхъуми си Iэпкълъэпкъым къару, хьэмэрэ тхьэмыщкIагъэмрэ жьыгъэмрэ зыри къысхамынэжауэ пIэрэ?
Псэлъыхъухэр абы еплъащ, къагурымыIуэу икIи ауан хэлъу. Антиной къэгубжьауэ кIиящ:
- СлIожь уэ, факъырэ мыхъумыщIэр, уи акъылым уикIыпаи? УфIэмащIэ дэ укъызэрыддефэр! – Уэ итIани уарэзыкъым! Нэрылъагъущ шагъырым уи щхьэ куцIыр зэригъэутхъуар! КъызжиIакъым жомыIэж, уи Iуэху Iей хъункIэ хъунщ!
А сыхьэтым пкъо къуагъым Пенелопэ къыкъуэкIри зэфIэнэ псалъэмакъым къыхыхьащ.
- Ущышынэу ара, Антиной, уэ, - къыжиIащ абы ауан зыхэлъ макъ жьгъырукIэ,- мы лIыжьым сишэну си ужь къихьэнкIэ, сагъындакъыр къигъэшыныр хузэфIэкIыпэу щытми? Ауэ мыбдежым псори фыхьэщIэщ, икIи дэтхэнэ зыри хуитщ зэхьэзэхуэм хэтыну.
Пащтыхь фызым жиIэр идакъым Эвримах:
- Хьэуэ, Пенелопэ, дэ ди напэм дытоукIытыхь. Дэ дошынэ ахейцхэр къытхуэпсэлъэнкIэ: «ЦIыху мыхьэнэншэхэ! ЛIыхъужь цIэрыIуэм и фызыр къашэну хэтхэщ, итIани абы и сагъындакъыр къахуэшэщIыркъым. Ауэ абыхэм я деж тщыщ къызэрыгуэкI факъырэ къакIуэри зыкIи къемыхьэлъэкIыу сагъындакъ цIэрыIуэр къигъэшащ!» - жаIэу.
- Си фIэщ хъуркъым, фэ цIыху «цIыкIухэм» жаIэнум фыщышынэу,- зэпиудащ ар Пенелопэ. – Фэ унагъуэр зей къэтым и унагъуэр зэрыфпхъуэнкIэ фыукIытэрэ сытми? Гъарибым сагъындакъыр къишэщIу щытмэ, сэ абы абэщIэрэ сэндал лъытIэгъэгъуэрэ естыну, зы бжьэфI саугъэт хуэсщIыну, итIанэ езыр зыхуей хэкум згъэкIуэжыну аращ.
Телемак къэтэджри и анэм бгъэдыхьащ.
- Си псэм хуэдэ си анэ,- жиIащ абы зэрылъэкIкIэ гуапэу,- сагъындакъым тепсэлъыхьыныр цIыхубз Iуэхукъым. КIуэжи унагъуэ Iуэхум елэжь. Мыбдежым сэ зырщ хуитыр си адэм и сагъындакъым и унафэр ищIыну.
Пенелопэ и къуэ Iущым хуэгуфIэри и унэIут цIыхубзхэр и гъусэу жыIэдаIуэу ищхьэм дэкIуеижащ. Ищхьэм кIуэжа нэужь абы и пщэм илъ налкъут щыгъэмрэ Iпщэхъу шэрэзамрэ къыриудри езыр гуIэу шэнтжьейм иджэлащ. Ар и Одиссей щхьэкIэ гуащIэу гъащ, нэпсхэм ягъэмэхыу жеижыху.
Телемак Эвмейрэ Филотийрэ зыбгъэдишэри макъ щэхукIэ абыхэм унафэ яхуищIащ. Эвмей занщIэу сагъындакъыр блыным къыфIихри шабзалъэр и гъусэу факъырэм хуихьащ. Одиссей гуфIэгъуэр иIэу сагъындакъыр ипхъуэтащ, псэлъыхъухэм яфIэмыфIу гъумэтIымами. Эвмей Эвриклее еджэри унафэ хуищIащ цIыхубзхэр зыщIэс пэшым и бжэр игъэбыдэну, Филотий жэри куэбжэр быдэу игъэбыдащ. ИтIанэ тIури пэшым щIыхьэжащ.
Одиссей гугъу лъэпкъ демыхьу сагъындакъыбзэр бзэкъум фIидзащ, икIи, игъэунэхуурэ, и бзэр щIичащ. Ар пцIащхъуэ лъэтам хуэдэу фиящ. Абы и жэуапу лъагэу уафэр къэгъуэгъуащ. Ар Зевс Одиссей хъыбар къыригъащIэу арт. Одиссей къэскIащ. Абы псынщIэу къабзий зыфIэлъ шэр къищтэри езым зыбгъэдилъхьащ. Япэми хуэдэу и пIэм зэрису абы шэр зыдэлъ сагъындакъыбзэр щIишщ, иригъапщэри уащ. Шэр фийуэ тхьэгъу зэпыщыт псоми икIащ икIи зыми еIусакъым. Шэрыуэ лъэщым Телемак зыкъыхуигъазэри кIиящ:
- Плъагъурэ, уи хьэщIэм уи напэр трихакъым, Телемак! Сэ иджыри сфIэкIуэдакъым си къарур, псэлъыхъухэр сэ къысщыдыхьэшх пэтми.
Псэлъыхъуэр къызэгуэпахэт. Шэрыуэ Iэзэм еплъыну зыри хуейтэкъым: дэтхэнэ зыми имылъагъуфэ зытригъауэрт, факъырэ мыхьэнэншэр ящыгъупщэжа хуэдэ защIырт.
Телемак еплъри Одиссей и щхьэр хуищIащ. НыбжьыщIэм и плIэм джатэпсыр иридзэщ, бжыр къищтэри и адэм и щIыбым къыдэуващ, зэрызэуэным хуэхьэзыру. Одиссей и щыгъыныжь фыщIар зытридзри бжэщхьэIу лъагэм сагъындакъыр иIыгъыу теуващ. Шабзалъэм илъ шабзэшэр езым и лъабжьэм деж унэ лъэгум щырикIутащ. Иджыпсту псэлъыхъухэр абы еплъауэ щытатэмэ, абыхэм ялъагъунт я пащхьэм къитыр зи Iэхэри зи лъакъуэхэри зэщIэсысэ япэрей лIыжь тхьэмыщкIэр зэрыармырар. ЗауэлI зэрамыщIэжыр щIыхьэпIэм деж щытт икIи ефэ-ешхэхэр шынагъуэу къызэхиплъыхьырт.
- Ныбжьэгъу псэлъыхъухэ! – кIиящ ар. – Сэ схулъэкIащ тхьэгъухэм шэр изгъэкIын. Иджы нэгъуэщI мурадым сеплъынщ, Аполлони сэ къыздэIэпыкъунщ.
Абы Антиной триубыдэри еуащ икIи ар иукIащ япэкIэ джалэу. Абы и япэ бийр, и къурмакъейр шэм пхихауэ, джэлащ.
Псори я пIэм къыщылъэтащ. Столхэр Iуадзурэ псэлъыхъухэр пэшыкум къилъэдахэщ. Абыхэм нэкIэ Iэщэхэр къалъыхъуэрт, арщхьэкIэ япэм мэIухэмрэ бжыхэмрэ зыфIэлъа блынхэр нэщIт. Унащхьэ бгыкъум пцIащхъуэ бгъэгуху тест. КъэщIэгъуейт ар къыздикIар. И дамэ папцIэхэр зэтридзэжауэ ар и нэ цIу цIыкIухэмкIэ псэлъыхъухэм къахэплъэрт. Ауэ псэлъыхъухэм ар ялъагъуртэкъым. Абыхэм иджыри къахуэщIэртэкъым зы цIыхур цIыхуищэм, джатэкIэ фIэкIа ахэр зэщIэмузэдами, ятеуэну зэрытегушхуэр. ДауикI, хамэщI цIыхум имыщIэу я ныбжьэгъур иукIащ. Ахэм Одиссей губжьауэ ехъурджауэрт, лей ирахынкIэ ягъэшынэрт.
- Уэ иужьрей дыдэ уэгъуэр пщIащ, факъырэ Iей! – кIийхэрт ахэр. – Уэ укIуэдащ: уэ букIащ итакийц псом я нэхъ цIэрыIуэр. Уэ къыпхуэгъункъым ар!
Одиссей, и натIэм къыщIэплъу нэщхъкIэ абыхэм яхэплъэри, жиIащ:
- А, фэри, хьэхэ! Фэ фигугъа сэ Троя сыкъикIыжу зэи сыкъэмыкIуэжыну? ФызэрыфIэфу си унагъуэр фхъунщIэну икIи си фызым фылъыхъууэрэ и щхьэр евгъэужэгъуну? Фэ псори сэ фысIэщIэкIуэдэнщ!
Псэлъыхъухэр гужьеигъуэм къыхэкIыу Одиссей и пащхьэм я пIэм щижыхьащ. Ар захуэт зэрыгубжьамкIэ, икIи абыхэм ящIэртэкъым абы и лей мыгъэгъуныгъэм ахэр IэщIэкIа зэрыхъунур дауэми.
Ахэм гъэпщкIупIэ ягъуэтынутэкъым. Пэшым и щIэкIыпIэм Одиссей Iутт езым и шабзэшэхэу ажалыр цIыхум хуэзыхьхэр иIыгъыу. Абы и щIыбым, бжы кIыхьыр къузауэ иIыгъыу, Телемак къыдэтт. Ар абы и гъащIэм и кIуэцIкIэ япэ къэхъуа зауэт.
Эвмей, Филотий сыми гуэнэщым бжы зырыз къыщIахри я зиусхьэн къэзыгъэзэжам къыдэIэпыкъуну къэжахэт.
Ауэ Эвримах иджыри хэтт Одиссей и губжьыр игъэщэбэну.
- Уэ пэж дыдэу упащтыхь Одиссейуэ икIи уи унэ къэбгъэзэжауэ щытмэ, - жиIащ абы, - ухуитщ хабзэншагъэ куэдкIэ дыбгъэкъуэншэну. Ауэ а псоми я къызэгъэпэщакIуэ нэхъыщхьэр – Антиной – хьэдэу щылъщ. Къытхуэгъэгъу, Одиссей. Дэ Iисраф тщIа псоми папщIэ къытхуэгъэув уэ узыхуей пщIэр: шагъырми Iэщми. Дэ тщыщ дэтхэнэ зыми и гуапэу ипшыныжынщ гъуаплъэрэ дыщэу гуу тIощIым я уасэр, я къуаншагъэр уи пащхьэм щагъэзэкIуэжын папщIэ.
АрщхьэкIэ Одиссей игу гущIэгъуншэр абыхэм яхуигъэгъункIэ я лъэIум хуэдэгут.
- Хьэуэ, Эвримах, хьэуэ, - жэуап яритырт абы,- фи адэхэм я мылъку псори къызэфтыну сыкъэбгъэгугъэу щытыпэми, сыхуейкъым! Фыкъызэзауэ е фыщIэпхъуэж, сытми защыфхъумэ фи щхьэщыгум щыхуарзэ уэлкулимотхэм[1]. Ауэ зэвгъащIэ уэлкулимотхэм гъуэгум псори фызэрыщаубыдынур.
- Ныбжьэгъухэ,- жиIащ итIанэ Эвримах хахуэм, гупу зэхэлъэдэжа псэлъыхъухэм захуигъазэу,- фэ фолъагъу мы цIыхум фIэкIыпIэ зэримыIэр. Абы дэ зырызурэ диукIынущ. Шэнтхэр шэпэIудз тщIыуэрэ, джатэхэр къитхынщи зэрыгупу дезэуэнщ абы, деплъынщ абы дытекIуэмэ!
Эвримах и гъуаплъэ джатэ жаныр иIэтри Одиссей хуэкIуэу ежьащ. Абы и ужь иту, шэнтхэр я мэIуу зэрехьэжьащ псэлъыхъухэр. Шэр фийри Эвримах и бгъэм зыхисащ. Абы и пIэкIэ ныбжьэгъухэр япэкIэ ишащ Амфином хьэлэлым: абыи лъэкIакъым фIэкI зимыIэ лъыщIэжыныгъэм арэзы техъуэн. АрщхьэкIэ абы и джабэмкIэ Телемак къебгъэрыкIуащ: абы и бжы кIыхьыр къыхиIури, Амфином тхьэмыщкIэр щэIуу зэфIэщэхащ.
Къателъадэр хагъащIэу, зым и ужьым зыр иту лъатэхэрт Одиссей и шабзэшэ зэтезыгъэкIуадэхэмрэ и дэIэпыкъуэгъухэм я бжы шэрыуэхэмрэ. ИтIани бийуэ къэнар куэд хъурт. Столхэр къагъэфэрэкIарэ ахэр япэмкIэ ягъэкIуатэурэ бийхэр Одиссей гъунэгъуу къепщылIэхэрт…
Мыбдежым Одиссей тхьэ цIыхубз Афинэ дэIэпыкъуэгъуу къыриджащ.
Асыхьэту бгыкъум, пцIащхъуэ дамэ фIыцIэр зытесам, хъурей ныкъуэу къехащ фэ къуацэ икIи ящхьэщыгъуэлъхьащ зауэлIхэм я щхьэм. Псэлъыхъухэр ялъэмыкIыу абы еплъахэщ. Фэм къытелъу абыхэм къайплъырт напэ шынагъуэ. МыцIыхунэ лыдхэм абыхэм ягухэр ягъэщтащ. Щхьэцым и пIэкIэ напэм и хъуреягъкIэ щызэщIэхъаерт блэ фIыцIэ псыгъуэхэр; абыхэм заIуантIэшантIэрт икIи щIэфиежу я шэрэз кIыхьхэр къырагъэжырт. Насыпыншэхэр къызэщIэгъуэхъуахэщ: ар эгидэт, Афинэ Палладэ и эгидэ, цIыхухэм я дежкIэ Iей дыдэрт. Горгонэ и щхьэ шынагъуэм зэрыIуплъэу, шынагъуэ бзаджэм зэщIиубыдащ зи кIуэдыжыгъуэр къэсахэр. Ахэр пэшым щызежэхэрт, Одиссей и шабзэшэхэр абыхэм дэнэ и дежи щакIэщIыхьэрт.
ИкIэм икIэжым пэш хуитыр щым хъужащ. Псэууэ къэнар уэрэджыIэ Фомий и закъуэт. Абы пкъо къуагъым зыкъуигъапщкIуауэ къуэтт, шынэм къыхэкIыу кIэзызу. Дыжьын чыданэхэр зытелъ и пхъэпшынэр и бгъэм ирикъузылIат. Одиссей и сагъындакъ шынагъуэр зэрырихьэхыжар щилъагъум, ар Одиссей бгъэдэлъадэри, гуащIэу елъэIуурэ, и лъэгуажьэхэм зыришэкIащ:
- Уи лъакъуэхэм ба хузощI, Одиссей, гущIэгъу къысхуэщI. ИужькIэ уэ езыр ухущIегъуэжынщ, тхьэхэм ягъэгушхуа уэрэджыIэ букIмэ. Сомыгъэунэхъу. Сэ зэи псэлъыхъухэм си фIэфIыныгъэкIэ я нэгу зезгъэужьакъым икIи абыхэм я ефэ-ешхэм залымыгъэкIэщ сызэрыхэтар.
УэрэджыIэм и псалъэхэр Телемак зэхихащ. Ар и адэм ину егуоуащ:
- Си адэ, лажьэншэр умыукI. ГущIэгъу хуэщI абы, абы хуэдэу гъуо Медонти: ар дэ сытым щыгъуи пэжу къытхущытащ. Ауэ дэнэ щыIэ Медонт хьэлэлыр? ИмыукIауэ пIэрэ ар Эвмей е Филотий?
Абы и макъыр Медонт и тхьэкIумэм къиIуащ. Гъуо къэщтар зэхэуэм и пэщIэдзэм щыгъуэ шэнт лъабжьэм щIэпщхьэри абы кIэщIэлъащ, зигъэшауэ икIи жэмыфэ зытриубгъуауэ. Абы фэр зытридзри Телемак и лъабжьэм зыщIидзащ.
- Мыбдеж сыщыIэщ, си псэм хуэдэ Телемак! – къэкIиящ ар. – Къыщысщхьэщыж уи адэ шынагъуэм и пащхьэм. Псэлъыхъухэм зэрахьа лейхэм сэ сахэтакъым, ар уэри уощIэ.
Одиссей лъаIуэхэм еплъри Iэщэр лъэныкъуэкIэ Iуидзащ.
- Фытэдж, - жиIащ абы,- сэ си Iэр тесшащIэркъым мыкъуаншэхэм. Фи унэ фыкIуэж икIи Итакэ щыпсэу псэми яжефIэж си гум къеуахэм зэрахуэзмыгъэгъуар. А насыпышэхэм я Iыхьлыхэр къысхузэгуремыпхэ! Езыхэм я къуэхэр щичэзум мыхъумыщIагъэхэм щахъумэфакъым икIи ардыдэмкIэ ахэр ягъэунэхъуащ.
[1] Уэлкулимот – диным зэрыжиIэмкIэ, уафэм къехыурэ цIыхухэр зыгъалIэ псэхэхырщ.
