Бзылъхугъэ насыпыфIэ Мэремкъул Ларисэ
Узыпэрыт лэжьыгъэр уи псэм къыдэмыхьэмэ, абы зыужьыныгъи ехъулIэныгъи ущиIэнукъым. А псор къызогъанэри, апхуэдэ IэнатIэм уи махуэхэри гу-къыдэжыншэу декIуэкIынущ. Абы и лъэныкъуэкIэ и насып къикIащ нобэ ди псэлъэгъу бзылъхугъэм, «Къэбэрдей-Балъкъэр» ГТРК-м и радиом и унафэщI, зэдзэкIакIуэ, журналист цIэрыIуэ Мэремкъул Ларисэ.
Дэтхэнэ зыми гъащIэм щиубыдыну увыпIэр куэдкIэ елъытащ ар къыщыхъуа унагъуэм, абы и сабиигъуэр зэрыкIуам. Гум и зы плIанэпэ хухэхащ а лъэхъэнэ дахэм. А гукъэкIыж IэфIхэм ухэзышэжт Мэремкъулым дэрэ ди псалъэмакъыр къызэрыщIэддзар.
— Сабиигъуэ дахэ, гукъинэж сиIащ, — жеIэ Ларисэ. — ЦIыху цIэрыIуэ куэд къызыдэкIа Къармэхьэблэ жылэжьым сыкъыщыхъуащ. Къамбий Мухьэб зи унафэщIу щыта курыт школыр къэзухащ. Езыр къыщыхъуа унагъуэм хуэдэ дунейм темытауэ къыщохъу дэтхэнэми. Сэри апхуэдэущ а Iуэхум сызэреплъыр. Си адэ Мырзэкъан Мухьэмэд сыт щыгъуи колхозым хэтащ. Бухгалтер нэхъыщхьэу, итIанэ колхоз тхьэмадэу лэжьащ. Сытым дежи зыкIэлъыплъыжу, дыхумэ дахэ къыкIэрихыу, и щыгъыныр къабзэу, и вакъэхэр гъэцIууауэ, «къуажэ интеллигент» жыхуаIэм хуэдэт. Си адэр икъукIэ цIыху зэтетт, хабзэшхуэ зыхэлът, ткIийт, ауэ бзаджэтэкъым, и псалъэр мащIэми, кIуэцIрыкIырт. Уеблэмэ, си анэмрэ абырэ зэпсэлъэххэу къытщыхъуртэкъым, апхуэдизкIэ пыщIэныгъэ быдэ зэхуаIэти, нэхъыбэм нэкIэ зэрыщIэу арат. И макъ ину иIэтауэ игъащIэм зэхэтхакъым, ауэ дыфIэлIыкIырт. ГъащIэ мащIэт, илъэс 52-рэщ зэрыпсэуар. Си анэ ФатIимэт зы зэманкIэ ди еджапIэм щылэжьащ, иужькIэ унэгуащэ къалэныр ирихьэкIащ. Ари нобэ къытщхьэщытыжкъым, и ныбжьыр илъэс 73-м иту дунейм ехыжащ. Ди унэм тхылъыр щытепщэт, унагъуэм щIэсым зэIэпытхыу деджэрт. Тхылъ гъэщIэгъуэн куэд къищэхурт ди адэм, ахэр дахэу зэгъэкIуауэ дапхъэм екIуэкIыу дэтт. Пщэдджыжьым кIыфI зэхэту лэжьакIуэ дэкIыу жэщыбгым къэкIуэж си адэм тхылъ еджэным зэман къыхудигъэкIыфырт. Iэмал имыIэу шэджагъуэм и деж зы сыхьэтыпэкIэ зигъэпсэхуну къыдыхьэжырт, абы щыгъуэм занщIэу тхылъыр къищтэрт. Папэ тхылъыр къыIэщIэкIмэ, си анэм къищтэу, абы иужькIэ дэ деджэу апхуэдэут зэрыщытыр. А си анэ цIыкIум и пIэщхьагъым зы тхылъ кIэщIэмылъу игъащIэм жеижакъым. Зэгуэрым щIэупщIакIуэ дыкIуат ди благъэ цIыхубз гуэрым и нэр операцэ ящIауэ. Уэршэру щысурэ: «Тхьэ сэри си нэр зэIыхьам», — жиIащ си анэм. «Ущылъу уеджэурэ зэIыхьащ», — щыжысIэм: «А насып зиIэ, КъурIэн уеджауэ ара?» — щIэупщIащ бзылъхугъэр. Зыри жимыIэу си анэм и напIэр къригъэхуэхащ. АрщхьэкIэ си шыпхъум ибзыщIакъым: «НтIэ, — жиIащ абы, — художественнэ тхылъ йоджэри щылъщ». «Тхьэ сэ КъурIэныр къысхуэмыщта», — жиIэрт си анэм, абы щыгъуэм тхылъ еджэным хущIимыгъэхьауэ арат.
Зы пщIантIэм зэкъуэшитI дэст: Мырзэкъан Мухьэмэдрэ Iэбузедрэ. Си адэ къуэш Iэбузеди пщIэрэ щхьэрэ зиIэ цIыхут, егъэджакIуэу, районым егъэджэныгъэмкIэ и къудамэм и унафэщIу лэжьащ. Дэ зэрыбынитху дыхъурт: зэшы- пхъуитIрэ зэкъуэшищрэ. Иджыпсту дызэрыхъужыр зэшыпхъуитIымрэ щIалэ нэхъыщIэмрэщ. Си адэ къуэшым къуищрэ зыпхъурэ иIэти, абыи зы щIалэр пасэу тфIэкIуэдащ. Иджыпсту ди пщIантIэм зыри дэскъым, дыкIуэжурэ дыплъэу аращ. АбыкIэ къалэн нэхъыбэ зи пщэ къыдэхуэр ди дэлъху нэхъыщIэращ. Ди сабиигъуэ дахэр зэпха пщIантIэр тхухэгъэкIуэдэжынукъым. «Дунейм сытету ар сщэжынукъым икIи хэзгъэкIуэдэжынукъым», — жеIэ ди дэлъхуми, икъукIэ дыхуэарэзыщ.
— IэщIагъэ пхуэхъунур дауэ къыхэпха хъуат?
— Сызыхуеджэну IэщIагъэр школыр къэзмыухыу къыхэсхащ. Тхылъым ди унагъуэм щиIэ пщIэ-ра хъунщ тхакIуэ сыхъуну сы-хуейуэ сытезыгъэгушхуар. Апхуэдиз тхылъ ущеджэкIэ уэри зыгуэр птхыфу къыпщыхъужу къыщIэкIынщ. Зы бэлыхьу зыкъысщыхъужырт, стхыхэр мыхъуауэ сигу къэзгъэкIыххэртэкъым. Район газетым си IэдакъэщIэкI тIэкIухэр къытрадзати, абыи гушхуэныгъэ къысхилъхьат. Си адэми си егъэджакIуэхэми тхакIуэ сызэрыхъу-нур си фIэщ ящIыжу апхуэдэт. Си егъэджакIуэ Къамбий Хьэзрэталий: «Уэ умыщIэфын щыIэкъым, сытми упэлъэщынущ», — жиIэурэ сытригъэгушхуэрт. КIэщIу жыпIэмэ, зыкъысфIагъэщIыжат. Москва дэт Литературэ институтым сыкIуэну сыхуейщ щыжысIэм: «Абы тхакIуэ хьэзыр къыщIа-гъэкI», — къызжиIат егъэджакIуэм. Абы щыгъуэм си фIэщ хъурт ебгъаджэурэ тхакIуэ пщIы хъуну.
— Ларисэ, республикэм и къуажэ пхыдзам къыщыхъуа хъыджэбз цIыкIур Москва нэс ягъэкIуэну адэ-анэр дауэ тегушхуат?
— Пэжыр жыпIэмэ, игъащIэкIэ сагъэкIуэн си гугъакъым. Ауэ си адэм и фIэщ хъурт сэ зыгуэр къысхэкIынуи, зэран къысхуэхъуну хуей хъунтэкъым. Арати, абы си Iуэхур къыздиIыгъащ. АрщхьэкIэ институтым школыр къызэрыбухыу укъащтэртэкъым, илъэситIкIэ улэжьауэ щытын хуейт. Ар къыщысщIэм, Iейуэ гущIыхьэ сщыхъуат. НэгъуэщI еджапIэ сыщIэтIысхьэну си адэм къыщысхуигъэлъагъуэм, Литинститутыращ сызыхуейри, а илъэситIым сежьэнущ жысIащ. Апхуэдэ жэуапым си адэм и гур игъэзэгъэнт?! ТхакIуэхэм я союзым къакIуэри, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм зригъэцIыхуащ, си Iуэхур зыIутым щигъэгъуэзащ. Си насып кърихьэкIри, зэдзэкIакIуэу ирагъэджэн гуп институтым щIагъэтIысхьэну ягъакIуэрти, абы сыхигъэхуащ. Сытми, а илъэсым сыщIэтIысхьащ, сызыдеджэхэм сэ нэхърэ нэхъыщIэ яхэмыту.
Си анэм творчествэр апхуэдизкIэ фIэфIти, абы ехьэлIа сыт хуэ- дэ Iуэхури къыбдиIыгъынут. Си дэлъху нэхъыжь Руслан дахэу сурэт ищIырт. ЕджапIэр къыщиухым, здыщIэтIысхьэнумкIэ щычэнджащэм, зи гугъу ящIхэр си анэм зыри игу ирихьтэкъым. «СурэтыщI ухъуну ухуеймэ, сыарэзыщ», — жиIэурэ къызыпхигъэIукIырт. Япэ дыдэу суцIырхъа гуэр газетым къыщытрадзам абы гуфIэгъуэу зэрихьар къыпхуэIуэтэнкъым, зы бэлыхь сыхъуауэ къыщыхъурт. Абы щыгъуэм иджыри школым сыщIэст. Си ныбжьэгъу хъыджэбз цIыкIу къызигъашэщ, гуэгуш схуиукIри сигъэлъэпIауэ щытащ.
— Ларисэ, шэч хэмылъу, тхэныр къызэрыщIэбдзар усэ къыщIэкIынщ.
— Сабийхэм псоми къызэрыщIадзэр аракъэ?! Прозэ Iуэху зэи зесхуакъым. Ауэ институтым сыщIэсу усэ тхынри щызгъэтыжащ. Сэ стхыхэмрэ къыздеджэхэм ейхэмрэ щызэзгъапщэм, абы си Iуэху зэрыхэмылъыр къызгурыIуащ. Сызыхэс гупыр сэ нэхърэ фIыуэ нэхъыжьт. Апхуэдэт зи гъусэу сыкIуахэри: Нэхущ Мухьэмэд, Уэрэзей Афлик, Битокъу Славик сымэ. Абыхэм цIэрэ щхьэрэ яIэт, я IэдакъэщIэкIхэр зыхуэдэр слъагъурт. Сытыт абыхэм уапекъуну яужь ущIихьэнур?! Сэ насып сиIэти, пасэу къызгурыIуащ тхакIуэ къызэрысхэмыкIынур. ТхакIуэ хъунур фIы дыдэу тхэн хуейщ, ар къемыхъулIэмэ, къалэмыр зыIэпигъэхужын хуейуэ аращ. Ар къызыгурымыIуэ куэд гугъу йохь, я гъащIэ псокIэ зыгуэр ятхыурэ къекIуэкIыу, ар хутрамыдзэу, къыхудамыгъэкIыу, езыхэри абы ирибэмпIэжу мэпсэу. Апхуэдэ гугъуехь сэ сыхэтакъым, си Iуэхур къикIауэ къызолъытэ зэдзэкIакIуэ гупым сазэрыхэхуамкIэ, мис а унэтIыныгъэм зыщыстIыжащ.
— ТхакIуэ ухъуным ущIэхъуэпсами, зэдзэкIакIуэ къызэрыпхэкIам ухущIегъуэжакъым.
— Зы махуи сыхущIегъуэжакъым, си дежкIэ абы нэхърэ нэхъыфI дунейм теткъым. А лэжьыгъэм гукъыдэж къызиту сыпэрытщ.
— Япэ дыдэу зэбдзэкIа тхыгъэр пщIэжрэ?
— СощIэж. Ар институтым ягъэкIуэну гупым сыхигъэхуэн папщIэ ЩоджэнцIыкIу Iэдэм къызита лэжьыгъэхэрщ. Усэ сатыр 700 адыгэбзэкIэ зэздзэкIащ, апхуэдиз дыдэ урысыбзэ сщIащ. Си анэм школымрэ правленэмрэ яIэ зэрытрадзэ машинкэ зырызыр къаIихри, Iэпэ зырызкIэ дэ тIур ды- зэбгъэдэсу теддзащ а къомыр. ЗэманымкIи сыкъикIат, тхыгъэхэри кIуэцIрыкIат. Ауэ ахэр яхэзбжэркъым зэздзэкIа лэжьыгъэхэм. АбыкIэ гъуэгу сытехьауэ аращ. ИужькIэ Къагъырмэс Борис, Къэжэр Пётр, Бицу Анатолэ сымэ я усэхэр зэздзэкIащ. Усыгъэ зэдзэкIынымкIэ Озеров Лев и семинарым, прозэмкIэ Еутых Аскэр ейм сыкIуэрт. ЗэдзэкIакIуэ лэжьыгъэм и щэху куэд къыщысщIащ абыхэм я деж. Мис абы щыгъуэм зэддзэкIахэм ящыщ си диплом лэжьыгъэм хэхуащ. Iуэхум сытезыгъэгушхуахэм яхэтщ къуажэ усакIуэ Шэру Хьэсэни, ар егъэджакIуэу школым щыIэти, си лэжьыгъэхэр абы и деж ихьурэ си анэм иригъэлъагъурти: «Мыбы зыгуэр къыхэкIынущ», — жиIэурэ трыригъадзэрт. Абы щыгъуэм сызэрыщытар си нэгу къыщыщIэзгъэхьэжкIэ, нобэ тIэкIу си щхьэр ауан сощIыж. Сабийщ жаIэу къыспэщIэкIуэта хъунщ, ауэ, нэхъыщхьэрати, сытрагъэгушхуащ.
— Ларисэ, уи лэжьыгъэхэм хэт сымэ я IэдакъэщIэкI нэхъ уигу къыдыхьэу зэбдзэкIауэ къыхэбгъэщынт?
— Усыгъэр къапщтэмэ, Бицу Анатолэ ейуэ зэздзэкIар мащIэми, мыIейуэ къызэхъулIауэ къыс- щохъу, ауэ си диплом лэжьыгъэм адэкIэ кIуакъым ахэр. Къэжэр Пётр и усэхэри сфIэфIу сщIауэ щытащ. Си дипломым щхьэкIэ зэздзэкIат адыгэ гущэкъу уэрэдхэри. СыкъэкIуэжри дэфтэр хъумапIэм сыщIэтIысхьэри, лэжьыгъэшхуэ езгъэкIуэкIат. Мис ахэр щхьэхуэу къысхудэгъэкIакъыми, сигу къоуэ. Сыдихьэхауэ, сфIэфI дыдэу и ужь ситат абы, Озеровми къыздиIыгъыу, «мыбы укъыкIэрымыкI, мыр лэжьыгъэ хьэлэмэтщ» жиIэу. Институтыр къэзуха иужь прозэм нэхъ зестащ. АбыкIэ авторхэр нэхъ къысщIэупщIэрт.
Сызэрыгушхуэ лэжьыгъэхэм я гугъу пщIымэ, псом япэрауэ, си насып къихьауэ къысщохъу КIыщокъуэ Алим и «Лъапсэ» романыр зэрызэздзэкIар. Ар Тхьэгъэзит Юрийрэ Гъут Iэдэмрэ я фIыгъэкIэ сщIа лэжьыгъэщ. Иджыпсту а тхыгъэм сыкъоджэжри, зэрызэздзэкIар сигу ирихьыжкъым. Иджы дыдэ Тхьэгъэзит Юрий зыхуэзгъэзат, КIыщокъуэм и романым сегъэлэжьыжи, иджыри зэ къыдэдгъэгъэкIыж жысIэри. Ар зэрызэдзэкIам сэ иджыпсту арэзы сыкъищIыркъым, зэгъэзэхуэжын хуей зыкъом абы хэлъу къысщохъу.
IутIыж Борис дзыхь къысхуищIырт. Ар зэрыдимыIэжыр ди лъэпкъ литературэм дежкIэ икъукIэ хэщIыныгъэшхуэщ. IутIыжым сэ стеухуауэ мыпхуэдэу итхат: «ЗэдзэкIакIуэм уелъэIуу и ужь уитурэ пхузэридзэкIыу аращ, игъащIэм къэхъуакъым езыр-езыру зыгуэрым и тхыгъэ зэридзэкIыу щыхуахьыж». IутIыж Борис гъунэгъуу сызэрыбгъэдыхьэнур сымыщIэу, зыри жызмыIэу и «Кхъужьеибэ» пьесэр зэздзэкIауэ щытащ. Тхыгъэр хьэзыр хъури, Борис и деж сыкIуащ, театрым къыщызгъуэтри лэжьыгъэр и пащхьэм ислъхьащ. «Уэлэхьи, «Кхъужьеибэр» зэридзэкIам», — жиIэри къысщыгуфIыкIат. Абы иужькIэ и «Кушыкупщ» трагедиери и рассказ зыбжани зэздзэкIат. Куэдрэ сызыщытхъужу къащыхъунщ, ауэ Борис къысхуищIа дзыхьым сызэрыригушхуэр къыхэзгъэщыну сыхуейуэ аращ. Ар дунейм ехыжауэ, и шыпхъум и къуэ къэкIуащ си деж, IутIыжым и тхылъ къыдагъэкIыну зэрамурадыр къызжиIэну. Борис и тхылъ къыдагъэкIыну и архивым щыхэплъэжым, абы къыхагъуэтащ езыр щымыIэжу апхуэдэ Iуэху зэрахуэ хъумэ, хагъэхьэну и IэдакъэщIэкIхэр къыщигъэлъэгъуа тхыгъэ. Абы си цIэр хэтт, мыбы зэридзэкIауэ хъуар жиIэу. Тхыгъэхэр зыхуэтхьэсыжри, къыдагъэкIа «Грани» тхылъым ихуауэ щытащ. Ар дауэ сэ зэрысщыгъупщэжынур?! Сэ си дежкIэ ар пщIэшхуэщ.
Къэрмокъуэ Мухьэмэд куэдрэ сыдэлэжьащ. Iэджэри дызэныкъуэкъуащ, и лэжьыгъэм сигу иримыхьи хэлът, сысейми дагъуэ къыхуищIырт. Дэтхэнэ зы тхакIуэми хуэдэу, ари итхам тегужьеикIырт. Ауэ иужьым дзыхь къысхуищIауэ: «Сыт епщIэми содэ, уэ уелэжьмэ», — жиIэрт.
— Тхыгъэр уигу иримыхьмэ, пхузэдзэкIыну?
— Сигу иримыхь Iэджи зэздзэкIащ, сышхыдэу, зызлыгъуэжу. Уигу ирихь защIэ къуатын-тIэ?! Ар зэрыщытыращ: уигу ирихь къуатын щхьэкIэ, япэщIыкIэ уигу иримыхь Iэджэ пщIын хуейщ.
— НэгъуэщI лъэпкъ тхакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэм ящыщу адыгэбзэкIэ зэбдзэкIахэр уиIэ?
— Апхуэдэ лэжьыгъэ гуэрхэри щыIэщ, ауэ ахэр куэд хъуркъым. Институтым сыщыщIэсым къыддеджэхэм я рассказхэр зэздзэкIауэ щытащ, ахэр си диплом лэжьыгъэм хэзгъэхьащ.
— ФIыуэ плъагъуу, нэхъыбэрэ къэпщтэжурэ зи IэдакъэщIэкIхэр щIэбджыкIыж тхакIуэхэр хэт сымэ?
— ТхакIуэ щыIэщ, сыт имытхами, ар зы письмо кIапэ фIэкIа мыхъуми, си дежкIэ мыхьэнэшхуэ иIэу. Апхуэдэхэщ Искандер Фазиль, Аксёнов Василий, КIыщокъуэ Алим, IутIыж Борис, Бещтокъуэ Хьэбас, ХьэIупэ ДжэбрэIил, Бещтокъуэ Фузэ сымэ. Къанкъул Заур диIэжамэ, ди лъэпкъ литературэм дежкIэ хъугъуэфIыгъуэшхуэт. Абы къыщIэна дэтхэнэ и лэжьыгъэри си дежкIэ лъапIэщ. Абы и рассказхэр зэздзэкIащ, къыдэкIын хуейуэ тхылъ тедзапIэм щIэлъщ. ФIыуэ солъагъу испан литературэр. АдэкIэ къеббжэкIыу щIэбдзэмэ, куэд хъунущ.
Япэм хуэдэу, иджыри тхылъ къыдэкIыу хъуам седжэн хуейуэ къысщыхъуу щытщ, ауэ ар схузэфIэкIыжкъым, си зэманым къитIасэркъым. щIэуэ дунейм къытехьахэм сызэреджэным сыху- щIокъу, зэрыхъукIэ. Иджырей литературэр сфIэлъэрызехьэщ.
— Ларисэ, щхьэхуэу ди литературэр къапщтэмэ, уэ узэреплъымкIэ, сыт хуэдэ абы и къэкIуэнур?
— «Ди лъэпкъ литературэр мэлIэж, ди бзэр мэкIуэдыж», — жаIэу куэдрэ зэхыдох. СфIэфIкъым апхуэдэу щыжаIэм деж. А псалъэмакъыр иумыгъэкIуэкIыу, уэ пхузэфIэкIынумэ, тIыси, зы тхылъыфI тхы. Пхуэмытхынумэ, зыри жумыIэ. «Бзэр мэкIуэдыж» жыпIэу умытхьэусыхэу, абыкIэ уэ плъэ-кIыр щIэ. Уи унагъуэм ар щызе гъакIуэ, уи щIэблэм яIурылъхьэ. Псалъэр Iуэхум хуэгъакIуэ.
Нэхъ щIалэгъуалэу къызэщIэувауэ, лъэ быдэкIэ ди литературэм щыувауэ дызэрыгушхуэн тхакIуэхэр, усакIуэхэр диIэщ. ПщыукI Латмир и усэхэм, сэ сызэреплъымкIэ, зы псалъэ хэбдзыну хэлъкъым, апхуэдэу дахащэу матхэ а щIалэри. Къаныкъуэ Заринэ и IэдакъэщIэкIхэм сфIэфI дыдэу соджэ. Аброкъуэ Беллэ бзэ къулей Iурылъщ, Лъостэн Музи дахэу матхэ. НэхъапэкIэ зи гугъу сщIа Къанкъул Заур пасэу тIэщIэкIами, нобэрей щIалэгъуалэм къадекIуэкIыу собж, и тхыгъэхэр къытхуэнащи. ЗэдзэкIакIуэхэм я зэхыхьэ Звенигород къалэм иджыблагъэ щекIуэкIауэ дыщыIащ. Абы нэкIуащ НафIэдз Мухьэмэд, Щомахуэ Залинэ, Къэжэр Иннэ, Къэрэшей-Шэрджэсым щыщ усакIуэ щIалэ Бемырзэ Зураб сымэ. Абыхэми зэфIэкI хъарзынэхэр къагъэлъагъуэ. Мис ахэр диIэу дыщIэгузэвэн щыIэкъым.
Тхьэусыхафэр сытым дежи къокIуэкI, щIалэгъуалэр кIуэдауэ, тхэни димыIэу, щыIэми я къалэмыпэм къыщIэкIар мыхъумыщIэу жаIэу. Зэман докIри псори наIуэ мэхъу. Иджыри аращ, псори зэманым къыщIигъэщынущ.
— Ларисэ, иджыпсту, уэ, дауи, зы тхыгъэ гуэрым уемылэжьу ущыскъым.
— Шортэн Аскэрбий и «Бгырысхэр» романым и еплIанэ тхылъыр си пащхьэм илъщ, нэзгъэсауэ жыпIэ хъунущ. Мыр нэхъапэкIэ зэздзэкIауэ щытат. Абы щыгъуэм подстрочник сщIыну къызатауэ арат. Пэжыр жыпIэмэ, сэ подстрочник схуэщIкъым, занщIэу зэздзэкIмэ, нэхъ къызощтэ. Сытми, тхылъым фIыуэ селэжьауэ, ТхакIуэхэм я союзым сыкIуэри селъэIуащ, лэжьыгъэр сэ къызату сагъэщIыну. АрщхьэкIэ нэгъуэщI зыгуэрым иратауэ къыщIэкIащ. Си жагъуэ хъуат, ауэ зратам къытепхыжынт. ИужькIэ а зратам, Iэпхъуэшапхъуэ Iуэхухэм хэтурэ, Iэрытххэр игъэкIуэдауэ къыщIэ-кIащ. Зэман дэкIауэ Шортэн Аскэрбий и щхьэгъусэ Даниткэ тхылъыр зэздзэкIыну къысхуи-хьат. Тхылъ псо хъу си лэжьыгъэр зэрыкIуэдар си гум щIыхьати, ар къытезгъэзэжу схуэщIынукъым жысIэри, здатэкъым. СыхущIегъуэжат апхуэдэу зэрыжысIами. Зэ къызэлъэIужамэ, тхылъыр зэздзэкIынт жысIэурэ нобэм къэс къекIуэкIащ. Иджы «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм и унафэщI Ацкъан Руслан къызитащ, къыдагъэкIыну сыщогугъ.
Къапщтэмэ, иджыпсту сэ зи ужь ситхэр къызытезгъэзэжа лэжьыгъэщ. ЩоджэнцIыкIу Iэдэм сэ къысхуищIар пхужыIэнукъым. Унагъуэ сихьауэ, сабийхэри цIыкIуу къуажэм дыдэст. Махуэ гуэрым ди куэбжэр нызэIужри, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм ныдэуващ, къуажэм лIыуэ дэсыр абы и ужь ит хъунт. Абы щыгъуэм тхакIуэхэр ялъытэрт, Iэдэм зымыцIыху щыIэтэкъым. Къуажэм къыдыхьэу мыпхуэдэр къызолъыхъуэ щыжиIэм, лIы гупым унэр ирагъэлъагъуну гъусэ зыкъыхуащIауэ арат. Слъагъур къысфIэщI си гугъэт, си фIэщ хъуртэкъым си деж ЩоджэнцIыкIу Iэдэм къэкIуауэ. «Нур» журналыр къызэIуахти, абы сыщылэжьэну сригъэблагъэрт. АрщхьэкIэ сэ къуажэм сыкъыдэкIыну Iэмал сиIэтэкъым. Арати, тхыгъэ зэздзэкIынухэр нысхуригъашэурэ унэм сыщылэжьащ. А зэманым ТхакIуэхэм я союзым фонд яIэти, ахъшэ хъарзыни къыдатырт. Езым и «Щхьэгъубжэ нэху» повестри подстрочник сигъэщIат. «Мыбы тIэкIу ухэлэжьыхьыжмэ, тхылъ хьэзырщ. Москва къыщыдэзгъэкIынущи, ядэмэ, уэ уэзгъэщIынущ», — жиIат. АрщхьэкIэ къыхуадакъым, абы щыгъуэм тхылъ тедзапIэхэм езыхэм я зэдзэкIакIуэхэр яIэжт. Иужьым къыдимыгъэкIыу къихьыжащ. Абы лъандэрэ илъэс 30-м щIигъу дэкIащ. Иджы тхылъыр Iэдэм ипхъу Нинэ къысхуихьащ: «Мыр зэрызэрадзэкIар игу ирихьатэкъым, подстрочникым зэрыхэIэбэжа щыIэкъым, жиIэри. Тхылъым уэ уелэжьмэ, си адэм нэхъ къищтэрт», — жиIэри. Ари щIэрыщIэу къыщIэздзэжауэ сощI, илъэсыщIэр къэмысу сухынущ. Мы тхылъыр си дежкIэ Iэдэм и фэеплъщ.
— Уи журналист лэжьыгъэхэри цIыхухэм ягу дыхьэу, уи нэтынхэм сытым дежи щытхъу яIэу къокIуэкI. А IэнатIэм дауэ упэрыуват?
— Институтым и 4-нэ курсым сыщIэсу практикэ сыкъэкIуэжауэ, радиом сыкIуащ. Къэрмокъуэ Мухьэмэд и деж къыщыщIэздзащ. ЕджапIэр къэзуха иужь, япэщIыкIэ телевиденэм сыуващ, иужькIэ радиом сыкъэкIуэжащ. Илъэс щэщI хъуауэ сыщыIэщ. ХъыбарыщIэхэр щагъэхьэзыр къудамэм къыщыщIэздзащ, пэжыр жысIэнщи, абы сигу апхуэдэу хыхьащэтэкъым. Сэ нэхъ сыдэзыхьэхыр литературэм, сабийхэм, щIалэгъуалэм ятеухуа нэтынхэрт. Радиом сигурэ си псэрэ нэхъ щыкIэрыпщIар урысыбзэкIэ «эфир занщIэхэр» дгъэхьэзырын щыщIэддзаращ. Гъурф Бэллэ, Теувэжыкъуэ Марианнэ, сэ дызэгъусэу ар тщIыуэ къыщедгъэжьам, лэжьыгъэм апхуэдизкIэ дыдихьэхати, дылъатэу къытщыхъужырт. Мис абы щыгъуэм сытри тхузэфIэкIыу къытщыхъужу дыхъуауэ аращ. Гъурф Бэллэ мы гъэм тIэщIэкIащ, ар гуауэшхуэу диIэщ. Зы махуэ закъуэ дызэкIэрымыкIауэ а илъэс 30-м дыкъызэдекIуэкIащ, унагъуэкIи дызэкIэлъыкIуэу.
Нобэ радиоми зэхъуэкIыныгъэхэр игъуэтащ. «Къэбэрдей-Балъкъэр» ГТРК-м и радиом и унафэщI къалэнхэр си пщэ дэлъщ. Сызыдэлажьэ цIыкIухэр нэхъы- бэу щIалэгъуалэщ. ЩIалэгъуалэр Iейщ жызыIэхэр мы гупым къахэзгъэплъарэт. Хабзи нэмыси яхэлъщ, гукъыдэж яIэу я лэжьыгъэр ящIэ, жысIэр зэхахыу, я гупсысэр къызгурыIуэу, дызэхуэарэзыуэ дыкъызэдокIуэкI.
Нэхъыбэу хъыбарыщIэхэрщ дызэлэжьыр, ауэ нэтынхэри догъэхьэзыр. Махуэм эфирым сыхьэт зырызу тхуэ дыкъохьэ. Сыхьэт бжыгъэр къыдомэщIэкI, махуэми жэщми дылажьэми еттын диIэт. КъБР-м и радиор сыхьэт 24-кIэ лажьэу ящIащи, ари куэд и уасэщ.
— Лэжьыгъэм укъыщыдэхуэ зэманым дауэ зыбгъэпсэхурэ?
— Мэкъу феуэурэ фезэшамэ, Iэнэ фщтэурэ зывгъэпсэху жызыIэм ещхьщ ди Iуэхур. Радио лэжьыгъэм сытезашэмэ, зэдзэкIын Iуэхум зызот, ар къыстехьэлъэ хъуамэ, мыдрейм сыпэроувэж. Адрейр гъащIэу аращ, унагъуэм абы увыпIэ нэхъыщхьэ щиIыгъыу.
— Ларисэ, уэ узэреплъымкIэ, цIыхубзым дежкIэ сыт нэхъыщхьэр: и IэнатIэра хьэмэрэ уна- гъуэра?
— Унагъуэращ, дауи. Ауэ, сэ сызэреплъымкIэ, тIури пхузэдэхьынущ. Абы щхьэкIэ унагъуэ зэгурыIуэ уи щIыб къыдэтын хуейщ. Е лэжьапIэр, е унагъуэр жаIэу къыщыппаубыдым и деж абы гъащIэр хьэлъэ къыпщещI. Сэ абыкIи си насып къикIауэ къызобж.
— Пэжщ, цIыхум гъащIэм хуиIэну гукъыдэжыр, абы и ехъулIэныгъэр зэлъытар и унагъуэращ. Уи унагъуэр дыбгъэцIыхуамэ ди гуапэт, Ларисэ.
— Унагъуэм и гугъу щысщIкIэ, сыкъызыхэкIахэмкIэ къыщIэздзэну сыхуейт. НэхъапэкIэ си адэ-анэм я гугъу сщIащ. Къыздалъхуахэм ящыщу си дэлъхуитIыр, Русланрэ Резуанрэ — ар гухэщI мыухыжщ — диIэжкъым. ЩхьэгъусэфI, бын дахэ къытхузэранэкIащи, ди насыпщ. Си дэлъху нэхъыжь Руслан щхьэкIэ си анэшхуэм: «Мыбы сыщомэхъашэ, дуней цIыхукъым мыр», — жиIэрт. Апхуэдэу щыжиIэм деж сфIэфIтэкъым. ЗэрыжиIа дыдэм хуэдэуи къыщIэкIащ, илъэс 32-рэ псэуауэ аращ. ГъащIэ мащIэт Резуани, и ныбжьыр илъэс 46-м иту ари тIэщIэкIащ. Си шыпхъу нэхъыжь Люсэ зэрызиIэм срогушхуэ. Дыщызэгъусэм деж «мыр уи шыпхъу нэхъыщIэра» къызжаIэу апхуэдэщ икIи зыкIи си жагъуэ хъуркъым. ЗэшыпхъуитIым дамэу диIэр ди дэлъху нэхъыщIэ Юрэщ. Ар ди щIыб къыдэтыхункIэ дуней диIэщ. Адыгэм анэкъилъхум придзыхыркъым адэ шыпхъу, адэ къуэш бынхэр. Апхуэдэу си адэ къуэшым ипхъу Теувэжыкъуэ Марианнэ си анэ къилъхуауэщ къызэрыслъытэр, адрей и дэлъху цIыкIухэми хуэдэу. Дэ зэхэх диIэкъым, мыбдеж дызэдолажьэри, махуэм сымылъэгъуамэ, си гур ныкъуэщ. Си адэ шыпхъум ипхъу Ритэ си нысэгъущи, зэнэзэпсэу допсэу. Ар Мэремкъулхэ къашэри, апхуэдизкIэ ягу ирихьати, мыри Ритэ ещхь хъунщ жаIагъэнщ, сызыхэс унагъуэр згъуэтащ. Си щхьэгъусэ Константинрэ сэрэ зы хъыджэбзрэ зы щIалэрэ диIэщ — Динэрэ Арсен- рэ. Адэшхуэ-анэшхуэм ди гуры- фIыгъуэщ къуэрылъху-пхъурылъ-хухэр — Тимур, Руслан, Беллэ.
— Ларисэ, гъащIэм сыт хуэдэ къыхуеджэныгъэ ущиIэ?
— Къыхуеджэныгъэкъым, тхьэлъэIу жыпIэ хъуну къыщIэкIынщ. Къыздалъхуахэм я гукъеуэ афIэкIа сумыгъэлъагъу, си бынхэм я Iуэхур мыщIагъуэу, сэ садэмыIэпыкъуфу апхуэдэ щытыкIэ сумыгъахуэ жысIэу Тхьэ солъэIу. Сэ зыгуэр яхуэсщIэфынумэ, я Iуэхур Iейкъым. Сыт хуэдизкIэ лэжьыгъэр мылъапIэми, уигу къыдэмыхьэми, уи унагъуэкIэ гукъеуэ уиIэмэ, зыри и мыхьэнэкъым. Ди деж щылажьэ щIалэгъуалэм зыпэрыт IуэхумкIэ ягу хэщIу щыслъагъукIэ: «Мыр лэжьыгъэ къудейуэ аращ, апхуэдизу фримыгумэщI», — яжызоIэ. Абы къикIыркъым лэжьыгъэр згъэмащIэу, ауэ ар узыукIын Iуэхукъым.
— Уи тхьэлъэIухэр Тхьэм къыпхуищIэ!
Епсэлъар
ЩхьэщэмыщI Изэщ.Узыпэрыт лэжьыгъэр уи псэм къыдэмыхьэмэ, абы зыужьыныгъи ехъулIэныгъи ущиIэнукъым. А псор къызогъанэри, апхуэдэ IэнатIэм уи махуэхэри гу-къыдэжыншэу декIуэкIынущ. Абы и лъэныкъуэкIэ и насып къикIащ нобэ ди псэлъэгъу бзылъхугъэм, «Къэбэрдей-Балъкъэр» ГТРК-м и радиом и унафэщI, зэдзэкIакIуэ, журналист цIэрыIуэ Мэремкъул Ларисэ.
Дэтхэнэ зыми гъащIэм щиубыдыну увыпIэр куэдкIэ елъытащ ар къыщыхъуа унагъуэм, абы и сабиигъуэр зэрыкIуам. Гум и зы плIанэпэ хухэхащ а лъэхъэнэ дахэм. А гукъэкIыж IэфIхэм ухэзышэжт Мэремкъулым дэрэ ди псалъэмакъыр къызэрыщIэддзар.
— Сабиигъуэ дахэ, гукъинэж сиIащ, — жеIэ Ларисэ. — ЦIыху цIэрыIуэ куэд къызыдэкIа Къармэхьэблэ жылэжьым сыкъыщыхъуащ. Къамбий Мухьэб зи унафэщIу щыта курыт школыр къэзухащ. Езыр къыщыхъуа унагъуэм хуэдэ дунейм темытауэ къыщохъу дэтхэнэми. Сэри апхуэдэущ а Iуэхум сызэреплъыр. Си адэ Мырзэкъан Мухьэмэд сыт щыгъуи колхозым хэтащ. Бухгалтер нэхъыщхьэу, итIанэ колхоз тхьэмадэу лэжьащ. Сытым дежи зыкIэлъыплъыжу, дыхумэ дахэ къыкIэрихыу, и щыгъыныр къабзэу, и вакъэхэр гъэцIууауэ, «къуажэ интеллигент» жыхуаIэм хуэдэт. Си адэр икъукIэ цIыху зэтетт, хабзэшхуэ зыхэлът, ткIийт, ауэ бзаджэтэкъым, и псалъэр мащIэми, кIуэцIрыкIырт. Уеблэмэ, си анэмрэ абырэ зэпсэлъэххэу къытщыхъуртэкъым, апхуэдизкIэ пыщIэныгъэ быдэ зэхуаIэти, нэхъыбэм нэкIэ зэрыщIэу арат. И макъ ину иIэтауэ игъащIэм зэхэтхакъым, ауэ дыфIэлIыкIырт. ГъащIэ мащIэт, илъэс 52-рэщ зэрыпсэуар. Си анэ ФатIимэт зы зэманкIэ ди еджапIэм щылэжьащ, иужькIэ унэгуащэ къалэныр ирихьэкIащ. Ари нобэ къытщхьэщытыжкъым, и ныбжьыр илъэс 73-м иту дунейм ехыжащ. Ди унэм тхылъыр щытепщэт, унагъуэм щIэсым зэIэпытхыу деджэрт. Тхылъ гъэщIэгъуэн куэд къищэхурт ди адэм, ахэр дахэу зэгъэкIуауэ дапхъэм екIуэкIыу дэтт. Пщэдджыжьым кIыфI зэхэту лэжьакIуэ дэкIыу жэщыбгым къэкIуэж си адэм тхылъ еджэным зэман къыхудигъэкIыфырт. Iэмал имыIэу шэджагъуэм и деж зы сыхьэтыпэкIэ зигъэпсэхуну къыдыхьэжырт, абы щыгъуэм занщIэу тхылъыр къищтэрт. Папэ тхылъыр къыIэщIэкIмэ, си анэм къищтэу, абы иужькIэ дэ деджэу апхуэдэут зэрыщытыр. А си анэ цIыкIум и пIэщхьагъым зы тхылъ кIэщIэмылъу игъащIэм жеижакъым. Зэгуэрым щIэупщIакIуэ дыкIуат ди благъэ цIыхубз гуэрым и нэр операцэ ящIауэ. Уэршэру щысурэ: «Тхьэ сэри си нэр зэIыхьам», — жиIащ си анэм. «Ущылъу уеджэурэ зэIыхьащ», — щыжысIэм: «А насып зиIэ, КъурIэн уеджауэ ара?» — щIэупщIащ бзылъхугъэр. Зыри жимыIэу си анэм и напIэр къригъэхуэхащ. АрщхьэкIэ си шыпхъум ибзыщIакъым: «НтIэ, — жиIащ абы, — художественнэ тхылъ йоджэри щылъщ». «Тхьэ сэ КъурIэныр къысхуэмыщта», — жиIэрт си анэм, абы щыгъуэм тхылъ еджэным хущIимыгъэхьауэ арат.
Зы пщIантIэм зэкъуэшитI дэст: Мырзэкъан Мухьэмэдрэ Iэбузедрэ. Си адэ къуэш Iэбузеди пщIэрэ щхьэрэ зиIэ цIыхут, егъэджакIуэу, районым егъэджэныгъэмкIэ и къудамэм и унафэщIу лэжьащ. Дэ зэрыбынитху дыхъурт: зэшы- пхъуитIрэ зэкъуэшищрэ. Иджыпсту дызэрыхъужыр зэшыпхъуитIымрэ щIалэ нэхъыщIэмрэщ. Си адэ къуэшым къуищрэ зыпхъурэ иIэти, абыи зы щIалэр пасэу тфIэкIуэдащ. Иджыпсту ди пщIантIэм зыри дэскъым, дыкIуэжурэ дыплъэу аращ. АбыкIэ къалэн нэхъыбэ зи пщэ къыдэхуэр ди дэлъху нэхъыщIэращ. Ди сабиигъуэ дахэр зэпха пщIантIэр тхухэгъэкIуэдэжынукъым. «Дунейм сытету ар сщэжынукъым икIи хэзгъэкIуэдэжынукъым», — жеIэ ди дэлъхуми, икъукIэ дыхуэарэзыщ.
— IэщIагъэ пхуэхъунур дауэ къыхэпха хъуат?
— Сызыхуеджэну IэщIагъэр школыр къэзмыухыу къыхэсхащ. Тхылъым ди унагъуэм щиIэ пщIэ-ра хъунщ тхакIуэ сыхъуну сы-хуейуэ сытезыгъэгушхуар. Апхуэдиз тхылъ ущеджэкIэ уэри зыгуэр птхыфу къыпщыхъужу къыщIэкIынщ. Зы бэлыхьу зыкъысщыхъужырт, стхыхэр мыхъуауэ сигу къэзгъэкIыххэртэкъым. Район газетым си IэдакъэщIэкI тIэкIухэр къытрадзати, абыи гушхуэныгъэ къысхилъхьат. Си адэми си егъэджакIуэхэми тхакIуэ сызэрыхъу-нур си фIэщ ящIыжу апхуэдэт. Си егъэджакIуэ Къамбий Хьэзрэталий: «Уэ умыщIэфын щыIэкъым, сытми упэлъэщынущ», — жиIэурэ сытригъэгушхуэрт. КIэщIу жыпIэмэ, зыкъысфIагъэщIыжат. Москва дэт Литературэ институтым сыкIуэну сыхуейщ щыжысIэм: «Абы тхакIуэ хьэзыр къыщIа-гъэкI», — къызжиIат егъэджакIуэм. Абы щыгъуэм си фIэщ хъурт ебгъаджэурэ тхакIуэ пщIы хъуну.
— Ларисэ, республикэм и къуажэ пхыдзам къыщыхъуа хъыджэбз цIыкIур Москва нэс ягъэкIуэну адэ-анэр дауэ тегушхуат?
— Пэжыр жыпIэмэ, игъащIэкIэ сагъэкIуэн си гугъакъым. Ауэ си адэм и фIэщ хъурт сэ зыгуэр къысхэкIынуи, зэран къысхуэхъуну хуей хъунтэкъым. Арати, абы си Iуэхур къыздиIыгъащ. АрщхьэкIэ институтым школыр къызэрыбухыу укъащтэртэкъым, илъэситIкIэ улэжьауэ щытын хуейт. Ар къыщысщIэм, Iейуэ гущIыхьэ сщыхъуат. НэгъуэщI еджапIэ сыщIэтIысхьэну си адэм къыщысхуигъэлъагъуэм, Литинститутыращ сызыхуейри, а илъэситIым сежьэнущ жысIащ. Апхуэдэ жэуапым си адэм и гур игъэзэгъэнт?! ТхакIуэхэм я союзым къакIуэри, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм зригъэцIыхуащ, си Iуэхур зыIутым щигъэгъуэзащ. Си насып кърихьэкIри, зэдзэкIакIуэу ирагъэджэн гуп институтым щIагъэтIысхьэну ягъакIуэрти, абы сыхигъэхуащ. Сытми, а илъэсым сыщIэтIысхьащ, сызыдеджэхэм сэ нэхърэ нэхъыщIэ яхэмыту.
Си анэм творчествэр апхуэдизкIэ фIэфIти, абы ехьэлIа сыт хуэ- дэ Iуэхури къыбдиIыгъынут. Си дэлъху нэхъыжь Руслан дахэу сурэт ищIырт. ЕджапIэр къыщиухым, здыщIэтIысхьэнумкIэ щычэнджащэм, зи гугъу ящIхэр си анэм зыри игу ирихьтэкъым. «СурэтыщI ухъуну ухуеймэ, сыарэзыщ», — жиIэурэ къызыпхигъэIукIырт. Япэ дыдэу суцIырхъа гуэр газетым къыщытрадзам абы гуфIэгъуэу зэрихьар къыпхуэIуэтэнкъым, зы бэлыхь сыхъуауэ къыщыхъурт. Абы щыгъуэм иджыри школым сыщIэст. Си ныбжьэгъу хъыджэбз цIыкIу къызигъашэщ, гуэгуш схуиукIри сигъэлъэпIауэ щытащ.
— Ларисэ, шэч хэмылъу, тхэныр къызэрыщIэбдзар усэ къыщIэкIынщ.
— Сабийхэм псоми къызэрыщIадзэр аракъэ?! Прозэ Iуэху зэи зесхуакъым. Ауэ институтым сыщIэсу усэ тхынри щызгъэтыжащ. Сэ стхыхэмрэ къыздеджэхэм ейхэмрэ щызэзгъапщэм, абы си Iуэху зэрыхэмылъыр къызгурыIуащ. Сызыхэс гупыр сэ нэхърэ фIыуэ нэхъыжьт. Апхуэдэт зи гъусэу сыкIуахэри: Нэхущ Мухьэмэд, Уэрэзей Афлик, Битокъу Славик сымэ. Абыхэм цIэрэ щхьэрэ яIэт, я IэдакъэщIэкIхэр зыхуэдэр слъагъурт. Сытыт абыхэм уапекъуну яужь ущIихьэнур?! Сэ насып сиIэти, пасэу къызгурыIуащ тхакIуэ къызэрысхэмыкIынур. ТхакIуэ хъунур фIы дыдэу тхэн хуейщ, ар къемыхъулIэмэ, къалэмыр зыIэпигъэхужын хуейуэ аращ. Ар къызыгурымыIуэ куэд гугъу йохь, я гъащIэ псокIэ зыгуэр ятхыурэ къекIуэкIыу, ар хутрамыдзэу, къыхудамыгъэкIыу, езыхэри абы ирибэмпIэжу мэпсэу. Апхуэдэ гугъуехь сэ сыхэтакъым, си Iуэхур къикIауэ къызолъытэ зэдзэкIакIуэ гупым сазэрыхэхуамкIэ, мис а унэтIыныгъэм зыщыстIыжащ.
— ТхакIуэ ухъуным ущIэхъуэпсами, зэдзэкIакIуэ къызэрыпхэкIам ухущIегъуэжакъым.
— Зы махуи сыхущIегъуэжакъым, си дежкIэ абы нэхърэ нэхъыфI дунейм теткъым. А лэжьыгъэм гукъыдэж къызиту сыпэрытщ.
— Япэ дыдэу зэбдзэкIа тхыгъэр пщIэжрэ?
— СощIэж. Ар институтым ягъэкIуэну гупым сыхигъэхуэн папщIэ ЩоджэнцIыкIу Iэдэм къызита лэжьыгъэхэрщ. Усэ сатыр 700 адыгэбзэкIэ зэздзэкIащ, апхуэдиз дыдэ урысыбзэ сщIащ. Си анэм школымрэ правленэмрэ яIэ зэрытрадзэ машинкэ зырызыр къаIихри, Iэпэ зырызкIэ дэ тIур ды- зэбгъэдэсу теддзащ а къомыр. ЗэманымкIи сыкъикIат, тхыгъэхэри кIуэцIрыкIат. Ауэ ахэр яхэзбжэркъым зэздзэкIа лэжьыгъэхэм. АбыкIэ гъуэгу сытехьауэ аращ. ИужькIэ Къагъырмэс Борис, Къэжэр Пётр, Бицу Анатолэ сымэ я усэхэр зэздзэкIащ. Усыгъэ зэдзэкIынымкIэ Озеров Лев и семинарым, прозэмкIэ Еутых Аскэр ейм сыкIуэрт. ЗэдзэкIакIуэ лэжьыгъэм и щэху куэд къыщысщIащ абыхэм я деж. Мис абы щыгъуэм зэддзэкIахэм ящыщ си диплом лэжьыгъэм хэхуащ. Iуэхум сытезыгъэгушхуахэм яхэтщ къуажэ усакIуэ Шэру Хьэсэни, ар егъэджакIуэу школым щыIэти, си лэжьыгъэхэр абы и деж ихьурэ си анэм иригъэлъагъурти: «Мыбы зыгуэр къыхэкIынущ», — жиIэурэ трыригъадзэрт. Абы щыгъуэм сызэрыщытар си нэгу къыщыщIэзгъэхьэжкIэ, нобэ тIэкIу си щхьэр ауан сощIыж. Сабийщ жаIэу къыспэщIэкIуэта хъунщ, ауэ, нэхъыщхьэрати, сытрагъэгушхуащ.
— Ларисэ, уи лэжьыгъэхэм хэт сымэ я IэдакъэщIэкI нэхъ уигу къыдыхьэу зэбдзэкIауэ къыхэбгъэщынт?
— Усыгъэр къапщтэмэ, Бицу Анатолэ ейуэ зэздзэкIар мащIэми, мыIейуэ къызэхъулIауэ къыс- щохъу, ауэ си диплом лэжьыгъэм адэкIэ кIуакъым ахэр. Къэжэр Пётр и усэхэри сфIэфIу сщIауэ щытащ. Си дипломым щхьэкIэ зэздзэкIат адыгэ гущэкъу уэрэдхэри. СыкъэкIуэжри дэфтэр хъумапIэм сыщIэтIысхьэри, лэжьыгъэшхуэ езгъэкIуэкIат. Мис ахэр щхьэхуэу къысхудэгъэкIакъыми, сигу къоуэ. Сыдихьэхауэ, сфIэфI дыдэу и ужь ситат абы, Озеровми къыздиIыгъыу, «мыбы укъыкIэрымыкI, мыр лэжьыгъэ хьэлэмэтщ» жиIэу. Институтыр къэзуха иужь прозэм нэхъ зестащ. АбыкIэ авторхэр нэхъ къысщIэупщIэрт.
Сызэрыгушхуэ лэжьыгъэхэм я гугъу пщIымэ, псом япэрауэ, си насып къихьауэ къысщохъу КIыщокъуэ Алим и «Лъапсэ» романыр зэрызэздзэкIар. Ар Тхьэгъэзит Юрийрэ Гъут Iэдэмрэ я фIыгъэкIэ сщIа лэжьыгъэщ. Иджыпсту а тхыгъэм сыкъоджэжри, зэрызэздзэкIар сигу ирихьыжкъым. Иджы дыдэ Тхьэгъэзит Юрий зыхуэзгъэзат, КIыщокъуэм и романым сегъэлэжьыжи, иджыри зэ къыдэдгъэгъэкIыж жысIэри. Ар зэрызэдзэкIам сэ иджыпсту арэзы сыкъищIыркъым, зэгъэзэхуэжын хуей зыкъом абы хэлъу къысщохъу.
IутIыж Борис дзыхь къысхуищIырт. Ар зэрыдимыIэжыр ди лъэпкъ литературэм дежкIэ икъукIэ хэщIыныгъэшхуэщ. IутIыжым сэ стеухуауэ мыпхуэдэу итхат: «ЗэдзэкIакIуэм уелъэIуу и ужь уитурэ пхузэридзэкIыу аращ, игъащIэм къэхъуакъым езыр-езыру зыгуэрым и тхыгъэ зэридзэкIыу щыхуахьыж». IутIыж Борис гъунэгъуу сызэрыбгъэдыхьэнур сымыщIэу, зыри жызмыIэу и «Кхъужьеибэ» пьесэр зэздзэкIауэ щытащ. Тхыгъэр хьэзыр хъури, Борис и деж сыкIуащ, театрым къыщызгъуэтри лэжьыгъэр и пащхьэм ислъхьащ. «Уэлэхьи, «Кхъужьеибэр» зэридзэкIам», — жиIэри къысщыгуфIыкIат. Абы иужькIэ и «Кушыкупщ» трагедиери и рассказ зыбжани зэздзэкIат. Куэдрэ сызыщытхъужу къащыхъунщ, ауэ Борис къысхуищIа дзыхьым сызэрыригушхуэр къыхэзгъэщыну сыхуейуэ аращ. Ар дунейм ехыжауэ, и шыпхъум и къуэ къэкIуащ си деж, IутIыжым и тхылъ къыдагъэкIыну зэрамурадыр къызжиIэну. Борис и тхылъ къыдагъэкIыну и архивым щыхэплъэжым, абы къыхагъуэтащ езыр щымыIэжу апхуэдэ Iуэху зэрахуэ хъумэ, хагъэхьэну и IэдакъэщIэкIхэр къыщигъэлъэгъуа тхыгъэ. Абы си цIэр хэтт, мыбы зэридзэкIауэ хъуар жиIэу. Тхыгъэхэр зыхуэтхьэсыжри, къыдагъэкIа «Грани» тхылъым ихуауэ щытащ. Ар дауэ сэ зэрысщыгъупщэжынур?! Сэ си дежкIэ ар пщIэшхуэщ.
Къэрмокъуэ Мухьэмэд куэдрэ сыдэлэжьащ. Iэджэри дызэныкъуэкъуащ, и лэжьыгъэм сигу иримыхьи хэлът, сысейми дагъуэ къыхуищIырт. Дэтхэнэ зы тхакIуэми хуэдэу, ари итхам тегужьеикIырт. Ауэ иужьым дзыхь къысхуищIауэ: «Сыт епщIэми содэ, уэ уелэжьмэ», — жиIэрт.
— Тхыгъэр уигу иримыхьмэ, пхузэдзэкIыну?
— Сигу иримыхь Iэджи зэздзэкIащ, сышхыдэу, зызлыгъуэжу. Уигу ирихь защIэ къуатын-тIэ?! Ар зэрыщытыращ: уигу ирихь къуатын щхьэкIэ, япэщIыкIэ уигу иримыхь Iэджэ пщIын хуейщ.
— НэгъуэщI лъэпкъ тхакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэм ящыщу адыгэбзэкIэ зэбдзэкIахэр уиIэ?
— Апхуэдэ лэжьыгъэ гуэрхэри щыIэщ, ауэ ахэр куэд хъуркъым. Институтым сыщыщIэсым къыддеджэхэм я рассказхэр зэздзэкIауэ щытащ, ахэр си диплом лэжьыгъэм хэзгъэхьащ.
— ФIыуэ плъагъуу, нэхъыбэрэ къэпщтэжурэ зи IэдакъэщIэкIхэр щIэбджыкIыж тхакIуэхэр хэт сымэ?
— ТхакIуэ щыIэщ, сыт имытхами, ар зы письмо кIапэ фIэкIа мыхъуми, си дежкIэ мыхьэнэшхуэ иIэу. Апхуэдэхэщ Искандер Фазиль, Аксёнов Василий, КIыщокъуэ Алим, IутIыж Борис, Бещтокъуэ Хьэбас, ХьэIупэ ДжэбрэIил, Бещтокъуэ Фузэ сымэ. Къанкъул Заур диIэжамэ, ди лъэпкъ литературэм дежкIэ хъугъуэфIыгъуэшхуэт. Абы къыщIэна дэтхэнэ и лэжьыгъэри си дежкIэ лъапIэщ. Абы и рассказхэр зэздзэкIащ, къыдэкIын хуейуэ тхылъ тедзапIэм щIэлъщ. ФIыуэ солъагъу испан литературэр. АдэкIэ къеббжэкIыу щIэбдзэмэ, куэд хъунущ.
Япэм хуэдэу, иджыри тхылъ къыдэкIыу хъуам седжэн хуейуэ къысщыхъуу щытщ, ауэ ар схузэфIэкIыжкъым, си зэманым къитIасэркъым. щIэуэ дунейм къытехьахэм сызэреджэным сыху- щIокъу, зэрыхъукIэ. Иджырей литературэр сфIэлъэрызехьэщ.
— Ларисэ, щхьэхуэу ди литературэр къапщтэмэ, уэ узэреплъымкIэ, сыт хуэдэ абы и къэкIуэнур?
— «Ди лъэпкъ литературэр мэлIэж, ди бзэр мэкIуэдыж», — жаIэу куэдрэ зэхыдох. СфIэфIкъым апхуэдэу щыжаIэм деж. А псалъэмакъыр иумыгъэкIуэкIыу, уэ пхузэфIэкIынумэ, тIыси, зы тхылъыфI тхы. Пхуэмытхынумэ, зыри жумыIэ. «Бзэр мэкIуэдыж» жыпIэу умытхьэусыхэу, абыкIэ уэ плъэ-кIыр щIэ. Уи унагъуэм ар щызе гъакIуэ, уи щIэблэм яIурылъхьэ. Псалъэр Iуэхум хуэгъакIуэ.
Нэхъ щIалэгъуалэу къызэщIэувауэ, лъэ быдэкIэ ди литературэм щыувауэ дызэрыгушхуэн тхакIуэхэр, усакIуэхэр диIэщ. ПщыукI Латмир и усэхэм, сэ сызэреплъымкIэ, зы псалъэ хэбдзыну хэлъкъым, апхуэдэу дахащэу матхэ а щIалэри. Къаныкъуэ Заринэ и IэдакъэщIэкIхэм сфIэфI дыдэу соджэ. Аброкъуэ Беллэ бзэ къулей Iурылъщ, Лъостэн Музи дахэу матхэ. НэхъапэкIэ зи гугъу сщIа Къанкъул Заур пасэу тIэщIэкIами, нобэрей щIалэгъуалэм къадекIуэкIыу собж, и тхыгъэхэр къытхуэнащи. ЗэдзэкIакIуэхэм я зэхыхьэ Звенигород къалэм иджыблагъэ щекIуэкIауэ дыщыIащ. Абы нэкIуащ НафIэдз Мухьэмэд, Щомахуэ Залинэ, Къэжэр Иннэ, Къэрэшей-Шэрджэсым щыщ усакIуэ щIалэ Бемырзэ Зураб сымэ. Абыхэми зэфIэкI хъарзынэхэр къагъэлъагъуэ. Мис ахэр диIэу дыщIэгузэвэн щыIэкъым.
Тхьэусыхафэр сытым дежи къокIуэкI, щIалэгъуалэр кIуэдауэ, тхэни димыIэу, щыIэми я къалэмыпэм къыщIэкIар мыхъумыщIэу жаIэу. Зэман докIри псори наIуэ мэхъу. Иджыри аращ, псори зэманым къыщIигъэщынущ.
— Ларисэ, иджыпсту, уэ, дауи, зы тхыгъэ гуэрым уемылэжьу ущыскъым.
— Шортэн Аскэрбий и «Бгырысхэр» романым и еплIанэ тхылъыр си пащхьэм илъщ, нэзгъэсауэ жыпIэ хъунущ. Мыр нэхъапэкIэ зэздзэкIауэ щытат. Абы щыгъуэм подстрочник сщIыну къызатауэ арат. Пэжыр жыпIэмэ, сэ подстрочник схуэщIкъым, занщIэу зэздзэкIмэ, нэхъ къызощтэ. Сытми, тхылъым фIыуэ селэжьауэ, ТхакIуэхэм я союзым сыкIуэри селъэIуащ, лэжьыгъэр сэ къызату сагъэщIыну. АрщхьэкIэ нэгъуэщI зыгуэрым иратауэ къыщIэкIащ. Си жагъуэ хъуат, ауэ зратам къытепхыжынт. ИужькIэ а зратам, Iэпхъуэшапхъуэ Iуэхухэм хэтурэ, Iэрытххэр игъэкIуэдауэ къыщIэ-кIащ. Зэман дэкIауэ Шортэн Аскэрбий и щхьэгъусэ Даниткэ тхылъыр зэздзэкIыну къысхуи-хьат. Тхылъ псо хъу си лэжьыгъэр зэрыкIуэдар си гум щIыхьати, ар къытезгъэзэжу схуэщIынукъым жысIэри, здатэкъым. СыхущIегъуэжат апхуэдэу зэрыжысIами. Зэ къызэлъэIужамэ, тхылъыр зэздзэкIынт жысIэурэ нобэм къэс къекIуэкIащ. Иджы «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм и унафэщI Ацкъан Руслан къызитащ, къыдагъэкIыну сыщогугъ.
Къапщтэмэ, иджыпсту сэ зи ужь ситхэр къызытезгъэзэжа лэжьыгъэщ. ЩоджэнцIыкIу Iэдэм сэ къысхуищIар пхужыIэнукъым. Унагъуэ сихьауэ, сабийхэри цIыкIуу къуажэм дыдэст. Махуэ гуэрым ди куэбжэр нызэIужри, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм ныдэуващ, къуажэм лIыуэ дэсыр абы и ужь ит хъунт. Абы щыгъуэм тхакIуэхэр ялъытэрт, Iэдэм зымыцIыху щыIэтэкъым. Къуажэм къыдыхьэу мыпхуэдэр къызолъыхъуэ щыжиIэм, лIы гупым унэр ирагъэлъагъуну гъусэ зыкъыхуащIауэ арат. Слъагъур къысфIэщI си гугъэт, си фIэщ хъуртэкъым си деж ЩоджэнцIыкIу Iэдэм къэкIуауэ. «Нур» журналыр къызэIуахти, абы сыщылэжьэну сригъэблагъэрт. АрщхьэкIэ сэ къуажэм сыкъыдэкIыну Iэмал сиIэтэкъым. Арати, тхыгъэ зэздзэкIынухэр нысхуригъашэурэ унэм сыщылэжьащ. А зэманым ТхакIуэхэм я союзым фонд яIэти, ахъшэ хъарзыни къыдатырт. Езым и «Щхьэгъубжэ нэху» повестри подстрочник сигъэщIат. «Мыбы тIэкIу ухэлэжьыхьыжмэ, тхылъ хьэзырщ. Москва къыщыдэзгъэкIынущи, ядэмэ, уэ уэзгъэщIынущ», — жиIат. АрщхьэкIэ къыхуадакъым, абы щыгъуэм тхылъ тедзапIэхэм езыхэм я зэдзэкIакIуэхэр яIэжт. Иужьым къыдимыгъэкIыу къихьыжащ. Абы лъандэрэ илъэс 30-м щIигъу дэкIащ. Иджы тхылъыр Iэдэм ипхъу Нинэ къысхуихьащ: «Мыр зэрызэрадзэкIар игу ирихьатэкъым, подстрочникым зэрыхэIэбэжа щыIэкъым, жиIэри. Тхылъым уэ уелэжьмэ, си адэм нэхъ къищтэрт», — жиIэри. Ари щIэрыщIэу къыщIэздзэжауэ сощI, илъэсыщIэр къэмысу сухынущ. Мы тхылъыр си дежкIэ Iэдэм и фэеплъщ.
— Уи журналист лэжьыгъэхэри цIыхухэм ягу дыхьэу, уи нэтынхэм сытым дежи щытхъу яIэу къокIуэкI. А IэнатIэм дауэ упэрыуват?
— Институтым и 4-нэ курсым сыщIэсу практикэ сыкъэкIуэжауэ, радиом сыкIуащ. Къэрмокъуэ Мухьэмэд и деж къыщыщIэздзащ. ЕджапIэр къэзуха иужь, япэщIыкIэ телевиденэм сыуващ, иужькIэ радиом сыкъэкIуэжащ. Илъэс щэщI хъуауэ сыщыIэщ. ХъыбарыщIэхэр щагъэхьэзыр къудамэм къыщыщIэздзащ, пэжыр жысIэнщи, абы сигу апхуэдэу хыхьащэтэкъым. Сэ нэхъ сыдэзыхьэхыр литературэм, сабийхэм, щIалэгъуалэм ятеухуа нэтынхэрт. Радиом сигурэ си псэрэ нэхъ щыкIэрыпщIар урысыбзэкIэ «эфир занщIэхэр» дгъэхьэзырын щыщIэддзаращ. Гъурф Бэллэ, Теувэжыкъуэ Марианнэ, сэ дызэгъусэу ар тщIыуэ къыщедгъэжьам, лэжьыгъэм апхуэдизкIэ дыдихьэхати, дылъатэу къытщыхъужырт. Мис абы щыгъуэм сытри тхузэфIэкIыу къытщыхъужу дыхъуауэ аращ. Гъурф Бэллэ мы гъэм тIэщIэкIащ, ар гуауэшхуэу диIэщ. Зы махуэ закъуэ дызэкIэрымыкIауэ а илъэс 30-м дыкъызэдекIуэкIащ, унагъуэкIи дызэкIэлъыкIуэу.
Нобэ радиоми зэхъуэкIыныгъэхэр игъуэтащ. «Къэбэрдей-Балъкъэр» ГТРК-м и радиом и унафэщI къалэнхэр си пщэ дэлъщ. Сызыдэлажьэ цIыкIухэр нэхъы- бэу щIалэгъуалэщ. ЩIалэгъуалэр Iейщ жызыIэхэр мы гупым къахэзгъэплъарэт. Хабзи нэмыси яхэлъщ, гукъыдэж яIэу я лэжьыгъэр ящIэ, жысIэр зэхахыу, я гупсысэр къызгурыIуэу, дызэхуэарэзыуэ дыкъызэдокIуэкI.
Нэхъыбэу хъыбарыщIэхэрщ дызэлэжьыр, ауэ нэтынхэри догъэхьэзыр. Махуэм эфирым сыхьэт зырызу тхуэ дыкъохьэ. Сыхьэт бжыгъэр къыдомэщIэкI, махуэми жэщми дылажьэми еттын диIэт. КъБР-м и радиор сыхьэт 24-кIэ лажьэу ящIащи, ари куэд и уасэщ.
— Лэжьыгъэм укъыщыдэхуэ зэманым дауэ зыбгъэпсэхурэ?
— Мэкъу феуэурэ фезэшамэ, Iэнэ фщтэурэ зывгъэпсэху жызыIэм ещхьщ ди Iуэхур. Радио лэжьыгъэм сытезашэмэ, зэдзэкIын Iуэхум зызот, ар къыстехьэлъэ хъуамэ, мыдрейм сыпэроувэж. Адрейр гъащIэу аращ, унагъуэм абы увыпIэ нэхъыщхьэ щиIыгъыу.
— Ларисэ, уэ узэреплъымкIэ, цIыхубзым дежкIэ сыт нэхъыщхьэр: и IэнатIэра хьэмэрэ уна- гъуэра?
— Унагъуэращ, дауи. Ауэ, сэ сызэреплъымкIэ, тIури пхузэдэхьынущ. Абы щхьэкIэ унагъуэ зэгурыIуэ уи щIыб къыдэтын хуейщ. Е лэжьапIэр, е унагъуэр жаIэу къыщыппаубыдым и деж абы гъащIэр хьэлъэ къыпщещI. Сэ абыкIи си насып къикIауэ къызобж.
— Пэжщ, цIыхум гъащIэм хуиIэну гукъыдэжыр, абы и ехъулIэныгъэр зэлъытар и унагъуэращ. Уи унагъуэр дыбгъэцIыхуамэ ди гуапэт, Ларисэ.
— Унагъуэм и гугъу щысщIкIэ, сыкъызыхэкIахэмкIэ къыщIэздзэну сыхуейт. НэхъапэкIэ си адэ-анэм я гугъу сщIащ. Къыздалъхуахэм ящыщу си дэлъхуитIыр, Русланрэ Резуанрэ — ар гухэщI мыухыжщ — диIэжкъым. ЩхьэгъусэфI, бын дахэ къытхузэранэкIащи, ди насыпщ. Си дэлъху нэхъыжь Руслан щхьэкIэ си анэшхуэм: «Мыбы сыщомэхъашэ, дуней цIыхукъым мыр», — жиIэрт. Апхуэдэу щыжиIэм деж сфIэфIтэкъым. ЗэрыжиIа дыдэм хуэдэуи къыщIэкIащ, илъэс 32-рэ псэуауэ аращ. ГъащIэ мащIэт Резуани, и ныбжьыр илъэс 46-м иту ари тIэщIэкIащ. Си шыпхъу нэхъыжь Люсэ зэрызиIэм срогушхуэ. Дыщызэгъусэм деж «мыр уи шыпхъу нэхъыщIэра» къызжаIэу апхуэдэщ икIи зыкIи си жагъуэ хъуркъым. ЗэшыпхъуитIым дамэу диIэр ди дэлъху нэхъыщIэ Юрэщ. Ар ди щIыб къыдэтыхункIэ дуней диIэщ. Адыгэм анэкъилъхум придзыхыркъым адэ шыпхъу, адэ къуэш бынхэр. Апхуэдэу си адэ къуэшым ипхъу Теувэжыкъуэ Марианнэ си анэ къилъхуауэщ къызэрыслъытэр, адрей и дэлъху цIыкIухэми хуэдэу. Дэ зэхэх диIэкъым, мыбдеж дызэдолажьэри, махуэм сымылъэгъуамэ, си гур ныкъуэщ. Си адэ шыпхъум ипхъу Ритэ си нысэгъущи, зэнэзэпсэу допсэу. Ар Мэремкъулхэ къашэри, апхуэдизкIэ ягу ирихьати, мыри Ритэ ещхь хъунщ жаIагъэнщ, сызыхэс унагъуэр згъуэтащ. Си щхьэгъусэ Константинрэ сэрэ зы хъыджэбзрэ зы щIалэрэ диIэщ — Динэрэ Арсен- рэ. Адэшхуэ-анэшхуэм ди гуры- фIыгъуэщ къуэрылъху-пхъурылъ-хухэр — Тимур, Руслан, Беллэ.
— Ларисэ, гъащIэм сыт хуэдэ къыхуеджэныгъэ ущиIэ?
— Къыхуеджэныгъэкъым, тхьэлъэIу жыпIэ хъуну къыщIэкIынщ. Къыздалъхуахэм я гукъеуэ афIэкIа сумыгъэлъагъу, си бынхэм я Iуэхур мыщIагъуэу, сэ садэмыIэпыкъуфу апхуэдэ щытыкIэ сумыгъахуэ жысIэу Тхьэ солъэIу. Сэ зыгуэр яхуэсщIэфынумэ, я Iуэхур Iейкъым. Сыт хуэдизкIэ лэжьыгъэр мылъапIэми, уигу къыдэмыхьэми, уи унагъуэкIэ гукъеуэ уиIэмэ, зыри и мыхьэнэкъым. Ди деж щылажьэ щIалэгъуалэм зыпэрыт IуэхумкIэ ягу хэщIу щыслъагъукIэ: «Мыр лэжьыгъэ къудейуэ аращ, апхуэдизу фримыгумэщI», — яжызоIэ. Абы къикIыркъым лэжьыгъэр згъэмащIэу, ауэ ар узыукIын Iуэхукъым.
— Уи тхьэлъэIухэр Тхьэм къыпхуищIэ!
Епсэлъар
ЩхьэщэмыщI Изэщ.
