Баллдырэ и борэн, е Бэдрэжуз — жэмыжьгъэгыз
Мы тхыгъэм сэ и гугъу щысщIынущ академики профессори зыхэмыта адыгэ мэкъумэшыщIэхэм илъэсым и IыхьиплIми, и дэтхэнэ мазэми, дунейм и къэхъукъащIэхэр блэкIа зэманым и дерсхэмкIэ, нэщэнэхэмкIэ, гъэм и сыт хуэдэ лэжьыгъэми, Iуэхугъуэми акъыл хэлъу, IэкIуэлъакIуэу бгъэдыхьэфу, ягъэзэщIэфу зэрыщытам.
Сэри ахэр ди лъэпкъым, нэгъуэщI лъэпкъхэм я тхьэмадэ, ныбжьыщIэ, цIыхубз акъылыфIэхэм я Iуэху бгъэдыхьэкIэу щытахэу ди япэ итахэм къаIуэтэжахэм, езыхэм я нэгу щIэкIауэ жаIэжахэм къыхэсха зэчийщ.
Сэ япэу и гугъу фхуэсщIынущ Баллдырэ и борэным (адыгэхэр абы зэреджэр бэдрэжузщ), ар зищIысымрэ нэгъуей хэкум абы ехьэлIауэ къыщыхъугъамрэ. Ар щIымахуэм и иужьрей дыдэ махуиплIымрэ гъатхэм и япэрей махуищымрэ къэхъу хабзэ борэнщ. Ар иужьрей бжэкIэмкIэ гъатхэпэм (мартым) и 19 — 25-хэращ, жэщибл-махуибл мэхъу.
АтIэ, а Баллдырэ и борэныр 1601 гъэм Нэгъуей хэкум икъукIэ гуащIэу къыхуэкIуат. А гъэм гъэмахуэр зэрикIыу, щIыIэхуэкIуэ щыхъум, щIы щIагъым гъуэ щызиIэу щыпсэу дзыгъуэхэм я псэупIэр ябгынащ, нэгъуэщI егъэзыпIэ къызэрагъэпэщащ. Абыхэм я гъуэхэр щаухуэрт мэкъу, хьэуазэ, пыпхъуэ лъабжьэхэм, губгъуэм къыщыкI удзыжь нэхъ лъабжьэ быдэ зиIэхэм я зэхуакум. Дуней и пIалъэ зыщIэ, абы и нэщэнэхэм щыгъуазэхэм къагурыIуащ 1602 гъэм и щIымахуэм борэн гуащIэ къызэрыхъунум. МэкъумэшыщIэ махуэгъэпсымкIэ (кIэлындарымкIэ) псэухэм щIымахуэм зыхуащIащ. Емыгугъуахэм мэкъумылэр къаймэщIэкIащ. Нэгъуейхэр Iэщ куэд зезыхуэ лъэпкъщ, абыхэм ящыщ зыбжанэм я былымыр яшхын зэрамыIэм, щIыIэм икIуэдыкIащ.
Уеблэмэ жаIэж, нэгъуеипщым, былым куэдыIуэ зиIэм, и мэкъумылэр къемэщIэкIауэ а борэныр къытехъуауэ. Пщым хэкур и кIыхьагъкIи и бгъуагъкIи къызэхикIухьащ, мэкъумылэ щэн зиIэ лъыхъуэу. Ауэ мэкъуи, хьэуази, мэш гъупщи ищэну зиIэ имыгъуэтауэ екIуэлIэжащ.
Къуажэпщым ищIэрт МухьэмэдкIэ зэджэ я къуажэ щIалэр гъэтIылъыгъэкIэ зэрымыбэлэрыгъыр. ИкIи пщым лIыкIуэ абы и деж егъакIуэ. Пэжу, Мухьэмэд и чэзум мэкъу куэд игъэхьэзырырт. И Iэщхэм щIымахуэм къадэхуэр екIуу зэщIибгъэжырти, гъэ иригъажьэрт. Уеблэмэ абы иIэт илъэси 9 — 10 зи ныбжь пыпхъуэ зэщIэбгъэжахэр. Ауэ лIыкIуэм сыт имыщIами, Мухьэмэд гурыIуакъым мэкъу кърищэну. Жэуапу къритар зыщ: «Ахъши, дыщи, былыми — зыри сыхуейкъым. Мэкъум и уасэр пщым и пхъуращ».
Пщыр абыкIэ арэзы хъуакъым. ТIэкIурэ гупсыса иужь, пщым ахъшэу, дыщэу иIэр зэщIикъуэри унэм къыщIихащ икIи Iэщыр зэрыт Iуэм ихьащ. Пщым щIиха мылъку псори и былымхэм ятридзэну арат. И щхьэр здихьынур зымыщIэ, гупсысэ куум хэхуа и адэм абы ипхъу Баллдырэ кIэлъыкIуащ.
— Ди адэ, — жиIащ абы, — мы Iэщым и бэлыхьымрэ и хьэзабымрэ уэри сэри гъуэгу къыдатынкъым. Сет Мухьэмэд, мэкъур уасэу къеIыхи. Ар егъэшхи, уи былымыр гъейм къегъэл.
Адэр едэIуащ ипхъу губзыгъэм. Дэтхэнэми метр 20 и кIыхьагъыу мэкъу пыпхъуищ къыIихри, Баллдырэ дахэр абы иритащ.
А мэкъум къригъэлащ пщым и былымыр. Къуажэдэс мэкъумылэншэ хъуа унагъуэхэм я Iэщри, Мухьэмэд, мэкъу псапэу яритри, къахузэтригъэнащ. А псори я фIыщIэщ мэкъумэшыщIэ махуэгъэпсым ирипсэу, гъэм и щытыкIэну нэщэнэхэм хилъагъуэм теухуауэ гъэтIылъыгъэ зыщIа Мухьэмэд, бэлыхьымрэ хьэзабымрэ къызыгурыIуа цIыхубз губзыгъэ Баллдырэ дахэ сымэ.
Лъэпкъхэм псалъэжь Iущхэр яIэщ. Нэгъуейхэм жаIэ: «Ади кIуэ, мыди кIуэ, ауэ Баллдырэ и борэным унэм кIуэж».
МэкъумэшыщIэхэмрэ Iэщыхъуэхэмрэ зэрыбжэу щыта махуэгъэпсымкIэ илъэсыр мазэ пщыкIутI, махуэ 365-рэ мэхъу. Илъэсыр IыхьиплIу гуэшащ: гъатхэ, гъэмахуэ, бжьыхьэ, щIымахуэ лъэхъэнэхэу.
Гъатхэ. Ар махуэ 92-рэ мэхъу. Гъатхэр къохьэ гъатхэпэм (мартым) и 23-м. Абы хеубыдэ гъатхэпэм щыщу махуи 9, мэлыжьыхьыр (апрелыр) — махуэ щэщI, накъыгъэр (майр) — махуэ 31-рэ, мэкъуауэгъуэм (июным) щыщу махуэ 22-рэ.
МэкъумэшыщIэр иужь итт гъатхэм мыбэлэрыгъыным. Ижь-ижьыж лъандэрэ жаIэ: «Гъатхэ махуэ гъэ егъашхэ», «ГъатхэфIрэ гъэлъхуэфIрэ Тхьэм къывит», «Бэдрэжуз — жэмыжьгъэгыз».
Адыгэхэм щхьэж зыщыпсэу щIыналъэм езэгъыу, дэтхэнэ зи чэзу Iуэхур щегъэкIуэкIын хуейм теухуа махуэгъэпси яIэу щытащ. Псалъэм папщIэ, дэтхэнэ мэкъумэш къэкIыгъэри щытесэн хуей, вакIуэ дэкIыгъуэ, мэкъуауэгъуэ зэманхэм ехьэлIауэ. Апхуэдэу шыбз хакIуапщIэ къыщызэрагъэпэщ, мэл хъубжэм тIы, жэмхэм гуу щыхагъэхьэ лъэхъэнэхэри гъэунэхуауэ яIэт.
Гъэмахуэм и махуэгъэпсыр. Гъэмахуэр мэкъуауэгъуэм и 23-м къохьэ. А махуэм и жэщыр илъэс псом жэщу хэтым я нэхъ кIэщIщ — адыгэхэр абы «шэмыгъапцIэ жэщкIэ» йоджэ. Гъэмахуэр псори зэхэту махуэ 92-рэ мэхъу. Абыхэм хохьэ мэкъуауэгъуэ мазэм щыщу махуи 8, бадзэуэгъуэ (июль) мазэм щыщу махуэ 31-рэ, шыщхьэIу (август) мазэм щыщу махуэ 31-рэ, фокIадэм (сентябрь) мазэм щыщу махуэ 22-рэ. Гъэмахуэр мэкъумэш лэжьыгъэхэм щигуащIэгъуэ лъэхъэнэщ. Хьэсэхэр, пщIанэхэр къабзэу зехьэн хуейщ. Абы и закъуэкъым, атIэ къэкIыгъэхэм я бий псоми — хьэпIацIэхэм, узхэм ебэнын хуейщ. Зи гугъу сщIахэр и чэзум тэмэму зэфIумыгъэкIмэ, «пфIахьэхуауэ» аращ. Ахэр псори тэрэз пщIырэ — Алыхьталэм мэкъумэшыр къуипэсащ — «къэпхьэхуащ». Гъэмахуэ махуэ 92-р мы къэкIуэнум хуэдэу гуэшащ (адыгэ мэкъумэшыщIэ кIэлындарымкIэ): бадзэуэгъуэм и 17-м гъэмахуэ шылэр къохьэ — ар махуэ 40 мэхъу, шыщхьэIум и 22-м еух. Абы и ужькIэ иджыри фокIадэм и 22 пщIондэ гъэмахуэщ.
Бжьыхьэ. Мы лъэхъэнэри мэкъумэшыщIэм и зэман нэхъ хьэлъэ дыдэхэм ящыщщ. Гъэ псом къагъэкIар, къагъэхъуар къыщрахьэлIэж мазэхэщ. Ари махуэ 91-рэ мэхъу. Абы хохьэ фокIадэм (сентябрым) щыщу махуи 8, жэпуэгъуэр (октябрыр) зэрыщыту, махуэ 31-рэ, щэкIуэгъуэр (ноябрыр) зэрыщыту, махуэ 30, дыгъэгъазэм (декабрым) щыщу махуэ 22-рэ. БжьыхьэкIэ мазэхэм къэхъу щIыIэм, къех жэп гуащIэм къэкIыгъэхэм ящыщу кIэртIофыр, хадэхэкIхэу помидорыр, къэбыстэр, бжьыныр, нэгъуэщIхэри къегъэлыным хуэсакъын хуейщ.
АдэкIэ къокIуэ щIымахуэр — махуэ 90 хъур. Абы хохьэ дыгъэгъазэм щыщу махуи 9, щIышылэ (январь) мазэр зэрыщыту, махуэ 31-рэ, мазаер (февралыр) — махуэ 28, 29-рэ хъууэ, гъатхэпэ (март) мазэм щыщу махуэ 22-рэ.
ЩIымахуэ шылэр къохьэ щIышылэм и 17-м. щIымахуэ шылэр махуэ 40 мэхъу. Ар еух мазаем (февралым) и 23-м. Абы и ужькIэ аргуэру махуэ 25-кIэ щIымахуэу щытщ.
ИщхьэмкIэ къызэрыщыдгъэлъэгъуам хуэдэу зэхэлъщ адыгэ мэкъумэшыщIэм и илъэс махуэгъэпсыр. Сэ къызолъытэ ар акъыл хэлъу зэхэлъхьа хъуауэ. Гъэр къызэрыкIуэм, дунейм и щытыкIэм елъытауэ адыгэ мэкъумэшыщIэхэм я лэжьыгъэр зэтраухуэрти, я Iуэхур тэмэму къайхъулIэрт. КъайхъулIэрт, сыт хуэдэ гъэми и шыфIэлIыфэм, и къэкIуэкIэм елъытауэ мэкъумэшыр ящIэрти, Iэщыр зэрахьэрти. Абыхэм я гъащIэ псор «щIэщIауэ» яхьырт, зыгуэрым темыплъэкъукIын папщIэ.
Си гугъэщ адыгэ мэкъумэшыщIэхэм ижь-ижьыж лъандэрэ къадекIуэкIа махуэгъэпсыр ноби гъавэ зыщIэхэм, Iэщ зыгъэхъухэм щхьэпэ яхуэхъуну.
Ахэр IуэрыIуатэу ди деж къэзыхьэса, ищхьэмкIэ зи гугъу фхуэтщIа лIыжь губзыгъэхэм Тхьэ сахуолъэIу я гуэныхьыр къахуигъэгъуну, жэнэтыр унапIэ яхуищIыну.
ХЬЭФIЫЦIЭ Мусэбий.
2002 гъэ
