Шапсыгъ Хьэсэн ящыгъупщэнукъым
ЦIыхум и гъащIэр къызэрабжыр къигъэщIа илъэс бжыгъэркъым, атIэ къызэринэкIа Iэужь дахэхэрщ. Апхуэдэ цIыху гуащIафIэу псэуащ Шапсыгъ Хьэсэн.
Шапсыгъ Хьэсэн Бахъсэн щIыналъэм хыхьэ Ислъэмей къуажэм 1938 гъэм къыщалъхуащ. Къуажэм дэт курыт еджапIэр къиуха нэужь, дзэм къулыкъу щищIащ. Армэ нэужьым КъБКъУ-м щеджащ. Ар еш имыщIэу илъэс 40-м щIигъукIэ IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм пэрытащ. 1992 гъэм къыщыщIэдзауэ Шапсыгъыр Бахъсэн районым и Адыгэ Хасэм и тхьэмадэу щытащ. Сыт хуэдэ IэнатIэ пэрытами, ар и лъэпкъым гу къабзэрэ псэ хьэлэлкIэ хуэлэжьащ. Шапсыгъ Хьэсэн зытелажьэ Iуэхугъуэхэм ящыщт адыгэ лъэпкъыр зэгурыIуэрэ-зэдэIуэжу, я хабзэ-нэмыс яIыгъыжу, я IуэрыIуатэм, тхыдэм щыгъуазэу псэуныр, абы я щIэблэр щIапIыкIыныр. Хьэсэн гулъытэшхуэ хуищIырт анэдэлъхубзэр хъумэным, абы зегъэужьыным. ЛIы ахъырзэманым хьэкъыу къыгуры- Iуэрт лъэпкъыр лъэпкъ зыщIыж — къыдалъхуа бзэр хъумэным, абы зегъэужьыным хуэфащэ гулъытэ хуэщIын зэрыхуейр.
«ЛIыфI и щытхъу кIуэдыркъым», — жыхуиIэращи, Хьэсэн хуэгъэзауэ цIыхухэм ягу къинащ зэи мыкIуэдыжын щытхъу куэд. Ар гущIэгъулыуэ, гу щабэу зэрыщытам щыхьэт тохъуэ тхьэмыщкIэхэм, дэхуэхахэм зэпымыууэ ядэIэпыкъуу зэрыщытар. Абхъаз щIыналъэм зауэ щекIуэкIым, ди къуэшхэм гулъытэрэ дэIэпыкъуныгъэрэ щыхуащIэ екIуэлIапIэ Бахъсэн районым къыщызэрагъэпэщат Шапсыгъым и жэрдэмкIэ. Абы щыгъын хуабэу, ерыскъыпхъэу, хущхъуэ хьэлъэзешэ машинитI из хъун щызэхуэхьэсат, ахъшэ сом мин 70-м щIигъу кърахьэлIат.
«Выр лIэмэ, фэр къонэри, цIыхур лIэмэ, лъэужь къонэ», — жаIэ. Лъэужь дахэ къигъэнащ Шапсыгъ Хьэсэн. Абы бынищ — Арсен, Марьянэ, Лилэ — къыщIэхъуащ. И къуэ Арсен Ростов къалэм дэт институтыр къиухауэ Мейкъуапэ къулыкъущIэу щолажьэ. Ипхъу Марьянэ Бахъсэн къалэм дэт курыт еджапIэ №1-м инджылызыбзэмкIэ щрегъаджэ. Абы къыкIэлъыкIуэ Лилэ Налшык къалэм и Пенсэ фондым щолажьэ. И къуэрылъху-пхъурылъхухэри гъащIэм хэзэгъащ. Хэти дохутыр Iэзэщ, хэти щIэныгъэ нэхъыщхьэ зрегъэгъуэт.
Шапсыгъ Хьэсэн и лэжьыгъэфIым, гуащIэдэкI хьэлэлым къыпэкIуэу къыхуагъэфэщащ Хьэшыр Чылар и цIэкIэ ягъэува дыщэ медалыр. А цIыху гуащIафIэр, псэемыблэжыр цIыхубэм ящыгъупщэнукъым.
Шапсыгъ Хьэсэн и фэеплъу
УгъэсакIуэт, уущиякIуэт,
Лъэпкъым уригъуэгугъэлъагъуэт,
Жьым уэ акъылыр ядэбгуэшырт,
ЩIэми лъакъуэ ядэпшхыфырт.
Ди щIэблэщIэр фIым къыхуебджэрт,
Хабзэ-бзыпхъэм урителъхьэт.
Адыгагъэр лъэпкъ нэщэнэу
Зетхьэжыным къыхуикIт уи нэр.
Хасэ хъуамэ, урипашэт,
ЦIыху пэрытхэр уэ зэхэпшэт.
Псалъэ Iущу зэхебгъэххэр
Щэн хуэхъуауэ лъэпкъым хэлъщ.
Уэ сыт щыгъуи уцIыху щыпкъэт,
Ар и фащэт уи пкъым.
Нурыр къызрих уи нэгум
ЦIыху иплъамэ, хэхъуэрт и гур.
Лъэпкъым уи фэеплъ имыгъэкIуэду
Тхьэшхуэм укъытхуигъэнащ,
УэркIэ дгъуэта хэщIыныгъэр
Ди гум дыркъуэу къытенащ.
Быф Ленэ,
Бахъсэн къалэм и курыт еджапIэ
№3-м адыгэбзэмкIэ и егъэджакIуэ.
