Сэлэт хахуэ Хутэ Умар
Зэгуэр илъэгъуар, зэхихар сабиигум быдэу иреубыдэ, и нэгум къыщIонэри, балигъ хъуа нэужьи мычэму ар игу къредзэж. Апхуэдэ гукъэкIыж гуапэщ курыт еджапIэм дыщыщеджэ илъэсхэм Хэку зауэшхуэм и ветеранхэм даIущIэу, ахэр классхэм къытхурагъэблагъэмэ, къытхуаIуэтэж хъыбархэм нэхъуеиншэу дыщIэдэIуу зэрыщытар.
Накъыгъэм и 9-м къызэрагъэпэщу щыта пэкIу уардэхэр-щэ?! ЛIыгъэмрэ гуеигъэмрэ я нагъыщэ орденхэр, медалхэр зи бгъэгухэм къыщылыд, махуэшхуэм нэхъри дэбжьыфIэжа ветеранхэм я сатырхэм уахэплъэныр сыту гухэхъуэгъуэт! Ди жагъуэ зэрыхъущи, блэкIащ а илъэсхэр, 1941-1945 гъэ ерухэм я зауэлIхэм я сатырхэм хэщIурэ, ветеран закъуэтIакъуэщ къытхуэнэжар. Абы нэхъри къалэн къытщещI, къытхэмытыжхэми, зи щIыхьыр щIылъэм къытезына ди лъэпкъэгъухэм, хэкуэгъухэм я хъыбархэр щIэблэм махуэ къэс зэхедгъэхыныр, къытхуахьа мамырыгъэм дызэрыхуаша зауэ гъуэгуанэхэм гукъэкIыжкIэ дрикIуэжыныр.
Мы тхыгъэр теухуащ Али-Бэрдыкъуэ къуажэм щыпсэуа Хутэ Умар. 1939 гъэм, колхозым щылажьэу, и ныбжькIэ къулыкъу щIэгъуэм нэсати, щIалэр дзэм ираджащ. Ди къэралышхуэм и къуэкIыпIэ лъэныкъуэмкIэ щыIэ, топгъауэ дзэ пакIэхэм щрихьэкIащ Умар и граждан къалэныр икIи къигъэлъэгъуащ гъэсэныгъэ дахэ зэрыхэлъыр, зэрыбэшэчыр.
Абыхэм къапэкIуэу Умар сержант хъуащ, отделенэм и командир къалэныр кърагъэзащ. Къулыкъу щIэгъуэ илъэситI пIалъэр иухыу зи лъахэм къэзыгъэзэжу, мамыр гъащIэм хыхьэжыну зи гугъа щIалэм, къэралым и къуэ минищэ бжыгъэхэми хуэдэу, и мурадхэр къызэпиудащ 1941 гъэм мэкъуауэгъуэм и 22-м къэхъея зауэм.
«Белоруссием щызэуащ, 1942 гъэм и щэкIуэгъуэ мазэм уIэгъэ хъуащ, Вагъуэ Плъыжь орденым и ещанэ нагъыщэр, Хэку зауэ орденыр, «ЩIыхь» орденым и ещанэ нагъыщэр, «Сталинград зэрахъумам папщIэ», «Германием зэрытекIуам папщIэ» «ЛIыгъэм папщIэ» медалхэр къыхуагъэфэщащ. 1946 гъэм дзэм къыхэкIыжащ…». Апхуэдэ сатыр гъущэхэм дыкъыщоджэ Хьэбэз районым и зауэлIхэм я хъыбархэр зратха «ЩIыхь Тхылъым». Дэфтэр сатырхэу щытми, абыхэм купщIэшхуэ якIуэцIылъщ, зауэлI пщIэнтIэпскIэ, лъыкIэ, хьэзабкIэ иIа гъуэгуанэ пхырокI псалъэ къэскIэ.
Хутэ Умар зэрыжиIэжу щытамкIэ, сэлэт къулыкъур зэдрахьэкIырт адыгэ щIалищым: Жьакуэ къуажэм щыщ Мэшэжь Гъэфур, и къуажэгъу ЛIымахуэ Сэлам, езыму. Амур Iуфэм Iус Комсомольск къалэм щыми танк еджапIэр къыщызэдаухри, Сталинград лъэныкъуэмкIэ яшащ. ЩIалэхэр тепыIэжыртэкъым, бийм щыпэщIэувэну пIалъэм хуэпIащIэрт. Серафимович къалэм деж щыIэ тIасхъэщIэх гупым ахэр хагъэхьэ. А щIыпIэм дежщ щIалэхэм япэу щагъэунэхуар бийм и къарур. Серафимович дежщ Мэшэжь Гъэфур щыхэкIуэдар. И ныбжьэгъум и ажалыр зи нэгум щIэкIа Умар иужькIи зэгуэрми и гум ихуакъым а гуауэр.
Зауэм и кIыхьагъкIэ хэта Хутэм щэнейрэ къытехуащ биишэр, ауэ сыт щыгъуи ерыщу и лъэ къытеувэжырти, фронтым Iухьэжырт. И адэм теухуа хъыбархэм дыщIигъэдэIумэ ди гуапэу иджыблагъэ зызыхуэдгъэза Темыр Фаризэт къыддэгуэшащ Умар жиIэжу унагъуэм щызэхихахэмкIэ.
— Ди адэм хуабжьу фIыщэу илъагъурт ТекIуэныгъэм и Махуэр. Ар абыкIэ махуэшхуэ къудейтэкъым, атIэ и гъащIэм щыщ Iыхьэт. А махуэр къэсыным тхьэмахуитI иIэу щIидзэти, зыхуигъэхьэзырырт. Унагъуэм щIэсым зыми дзыхь къытхуищIыртэкъым и кIэстумыр, и зауэлI нагъыщэхэр. Псори езым и IэкIэ игъэкъабзэрт, игъэцIурти, дахащэрэ зэгъыщэу къыщылыдыкIыу махуэшхуэ пэкIум екIуалIэрт. Унагъуэм щыщ псори а махуэм Iэмал имыIэу дыщызэхуэсыжырт адэм и жьэгум. Iэнэ берычэтыр дузэдырт. ДытемыпыIэжу дыпэплъэрт ди адэр пэкIум къикIыжу псори дыщызэхыхьэным. Езыри апхуэдэ дыдэти, зэIущIэхэр зэрызэфIэкIыу къэкIуэжырт. «Гъунэгъу-жэрэгъухэр къэмыкIуэ щIыкIэ» жиIэрти, и нысэхэм яхуэупсэу Iэнэм иришалIэрт, игъэхъуахъуэрт, езыми псалъэ гуапэ яжриIэрт. Махуэ псом къыщIыхьэрт хьэщIэхэр, псори папэ къехъуэхъурт, и хъыбархэм щIэдэIуу зэхэст. Гуапэщ а псори уигу къэбгъэкIыжыну, — жеIэ пхъум, и нэпсхэр щIилъэщIыкIыурэ.
— Абыхэм дыхуэныкъуэжыну, къыджезыIэжын ветеранхэр къытхэмытыжыну ди нэгум къыщIыхьэртэкъым икIи къытхуаIуэтэж хъыбархэр псори ди гум идубыдэным нэхъ тегъэчыныхьауэ дыпылъакъым. Абы къыхэкIыу, си гум къинар папэ и гукъэкIыжхэм я пычыгъуэщ, я Iыхьэщ. Абы фIэфIт зауэ хъыбархэм дыщIигъэдэIуну, езыри апхуэдэ щIыкIэкIэ и ныбжьэгъу хэкIуэдахэм «ялъыгъуэзэну». ГъэщIэгъуэнракъэ, ди адэм и гукъэкIыжхэр апхуэдизкIэ наIуэт, псори фIыуэ ищIэжырти, Iуэхур къыщыхъуа махуэри, щIыпIэри, фIэщыгъэхэри IупщI дыдэу, щымыуэу къриIуэрт.
Къыдэзэуахэм я цIэ-унэцIэ псори къыбжиIэфынут. Папэ щэнейрэ уIэгъэ хъуауэ щытащ. Абыхэм языхэзым и гугъу мыпхуэдэу къытхуищIыжат. ЗауапIэ губгъуэм и закъуэу къинэри, жэщ-махуэ бжыгъэкIэ илъауэ щытащ, лъы щIэкIыу. Дыдейхэм яхыхьэжыным хуэпIащIэ щхьэкIэ, и уIэгъэм Iэмал къритыртэкъым и гъуэгур псынщIэу хигъэщIыну. Апхуэдэу, зы махуэ гуэрым зэхихащ нэмыцэбзэ макъ. Кумб гуэрым зригъэщэтэхащ ди адэм. Нэмыцэ сэлэтхэр блэкIащ, ауэ зы угъурсыз къызэплъэкIыжри къигъэзэжащ. Ар щхьэщыхьащ папэ. «Зыкъомрэ къызэплъу щытри, и къару къызэрихькIэ къыскIуэцIыпкIащ лъакъуэкIэ. УIэгъэ стелъым и гущIыIужу къыстехуа удыным сыкъыхигъэкIиикIыным зымащIэщ иIэжар. Ауэ зы щэIуи, зы макъ кIапи зэхэзымыха нэмыцэжьым сылIауэ игъэуври сщхьэщыкIыжащ», — жиIэжырт папэ. — Езыми адэкIэ и гъуэгу пищащ. Пщыурэ, зы пщэдджыжь гуэрым ипэкIэ плъамэ — елъагъу нэрыбгищ къыхуэкIуэу. Лъыуэ щIэкIам зи акъылыр игъэутхъуа ди адэм ахэр нэмыцэ къыфIэщIащ икIи абдежым и Iуэхур щиухауэ къилъытащ. Мис апхуэдэу къелауэ щытащ абы щыгъуэми, — додаIуэ зауэлIым и пхъум къытхуиIуэтэж хъыбархэм.
Ди сэлэтхэм зауэ илъэсхэм лIыгъэрэ хахуагъэу къакъуэкIам къыщымынэу, хьилагъэ, Iэмал куэдым хуекIуэхэрт. Апхуэдэу, Умар куэдрэ и гугъу ищIыжырт къадэзэуа зы сэлэт гуэрым езым зэригъэпэща пулемётымкIэ нэмыцэ кхъухьлъатэ къриудыхауэ зэрыщытар.
Хутэр тIасхъэщIэххэм яхэту куэдрэ бийм и быдапIэхэм ихьэрт, «бзэгу» къахьырт. Мис апхуэдэ зы «зекIуэ» игу къигъэкIыж зэпытт икIи абы дыщегъэгъуазэ Фаризэт.
— Жэщу епщылIат «бзэгухьэ» здэкIуа нэмыцэ блиндажым. Ежьэу щысурэ, блиндажым къыщIэкIащ зы нэмыцэ сэлэт абрагъуэ. Папэ дыхьэшхыу игу къигъэкIыжырт абы зэрытеуар. Нэрыбгэ зытIущ хъууэ нэмыцэм и плIэм зрадзащ. Ауэ ар апхуэдизкIэ Iэчлъэчт, къарууфIэти, Iэпхлъэпх ящIын дэнэ къэна, езым псори зэбгридзащ, цыпэу къыщымыхъуу икIи папэ зыхэт гупыр хъунщIэпсынщIэету къикIуэтыжащ. Ауэ абыкIэ я гур зэгъэнт?! Трагъэзэжри къахьащ «бзэгу».
Хутэ Умар хэтащ зэхэуэ нэхъ гуащIэрэ хьэлъэу тхыдэм хыхьахэм ящыщхэм: Белоруссием, Польшэм, Орёл, Курск, Полоцк, Витебск, Шауляй, Сталинград, нэгъуэщIхэми щекIуэкIахэм. 1946 гъэм дзэм къыхэкIыжри, и лъахэ къихьэжащ. Коммунист, зауэлIыгу зыкIуэцIылъ Умар Iуэхуншэу щысакъым зы махуи. Щылэжьащ мэкъумэшми, шахтэми, ухуэныгъэ зэхуэмыдэхэми.
Шахтэм щыщылажьэми, адыгэлIым ехъулIэныгъэфIхэр къигъэлъэгъуащ. Абыхэм я щыхьэту «Шахтёрым и щIыхь» дамыгъэм и нагъыщитIри къыхуагъэфэщауэ щытащ, «РСФСР-м щIыхь зиIэ и шахтёр» цIэри, абы хуэфэщэн бгъэхэIури къратащ.
А псоми я щхьэжу убжми ущымыуэну, и щхьэгъусэ Нурхъанрэ езымрэ бын хъарзыни 8 зэдапIащ. Зэщхьэгъусэхэм я бынхэмрэ абыхэм къатепщIыкIыжахэмрэ цIыху 57-рэ мэхъу.
1994 гъэм Хутэ Умар дунейм ехыжащ, ауэ ноби адэм и щIыхьыр и бынунагъуэм яхъумэ. ТекIуэныгъэм и Махуэр мы унагъуэмкIэ къызэрымыкIуэщ, я адэ къащхьэщымытыжым и IуэхущIафэу щытахэр ягу къыщагъэкIыжщ, ар щагъэлъапIэщ.
ТУАРШЫ Иринэ.
