Iыхьэ зэхэдзэ
ЩIэблэм ищIэн хуейщ тхыдэр. Абы ущымыгъуазэмэ, къэкIуэну гъащIэр екIурэ езэгъыу пхуэухуэнукъым (къэралым деж къыщыщIэдзауэ цIыху щхьэхуэм деж щыщIэкIыжу). Ди республикэм нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэр зэрырахужрэ илъэс 70 ирокъу. Ар тхыдэм дежкIэ зы напIэдэхьеигъуэм хуэдизщ, ауэ цIыхумкIэ гъащIэ псо мэхъу…
Зауэ (1941 — 1945) мыгъуэжьым имыгъэгуIа унагъуэ гъуэтыгъуейщ, зи лъапсэр игъэгъущыпари мащIэкъым… А зэманым зи сабиигъуэр хиубыдахэм ди къалэну къоув тлъэгъуамрэ тшэчамрэ я пэжыпIэр щIэблэм ягурыгъэIуэныр. УзэIэбэкIыжу блэкIам ухэIэзэщIыхьыж хъунукъым, ауэ дызыщымыгъуазэ гуэрхэр зэхуэщIауэ щыта архивым къыхэкIыжмэ — ар нэгъуэщIщ. Уэрэдым зэрыхэтым ещхьу жытIэнщи, «хужьыр хужьу, фIыцIэр фIыцIэу» щытын хуейщ. А тIум я увыпIэр зэхъуэжа хъуа нэужь, гъащIэр зэхозэрыхь, цIыхум хьэзаб къытохуэ.
Къэрал унафэщIыр зэрыхуейм хуэдэу тхыдэр птхы хъунукъым: Хрущев щхьэкIэ зы, Брежневым и зэманым нэгъуэщI, абы къыкIэлъыкIуам щхьэкIэ щыIам емыщхьыжыхэхэр. Брежнев Леонид и «Малая земля»-р езым итхакъым, хуатхащ жаIэу псалъэмакъ зэрахьащ 70 гъэхэм. Ар унафэщI нэс мыхъуамэ, а тхылъым зи гугъу щищIахэр, зи Хэкум папщIэ зи лъыр абдежым щизыкIутахэр, зи гъащIэр дэр папщIэ зытахэр сыткIэ къуэнша?! Тхылъым зи гугъу щыщIа щIыпIэр 1949 гъэм сэ слъэгъуащ, Новороссийск сикIыу Геленджик автобускIэ пионер лагерым сашэу. Шоферыр гудзакъэ зиIэ гуэру къыщIэкIынти, машинэр къигъэувыIэри исхэм дигъэлъэгъуащ абдеж щекIуэкIа зауэ гуащIэм кърикIуар: хьэпшып вагон зэхэкъутар щыт щхьэкIэ, къызыхэщIыкIа гъущIи пхъэбгъуи шэ зытемыхуауэ, зыпхымыкIауэ зы IэгупIэ хъун иIэтэкъым. ГъэщIэгъуэнт абы цIыху псэууэ къикIыжыныр. Генсекым и тхылъыр къыдэкIа нэужь, а вагоным траха сурэту слъэгъуам пхъэбгъу лъэпкъ кIэрылъыжтэкъым, ауэ гъущIым гъуанэ-пщIанэу шэхэм я лъэужьыр телът…
Унэм сыкъэкIуэжа нэужь, гъэщIэгъуэныщэ къысщыхъуа а теплъэгъуэм и гугъу си анэшхуэ Саупхъан (ТIасэ) щыжесIэм: «БдзапцIэ уэшх къыщешха мыгъуэти абы», — жиIэри къэгъащ. Нанэм и щIалищым ящыщ а щIыпIэм зэрыщыхэмыкIуэдар ищIэрт, ауэ езым хуэдэу гуIэж куэд зэрыщыIэм щыгъуазэти, и гур ящIэузырт.
Псоми фIыуэ ялъагъуу щыта Кулиев Къайсын и усэ гъуэзэджэхэм ящыщ зым щитхыгъащ: «Зауэм дэнэкIэ къикI и шэри зытехуэр анэгурщ», — жиIэри. Ар шэч зыхэмылъщ.
…Нэмыцэ зэрыпхъуакIуэр Ростов къыфIамыгъэкIыну жаIэу зэхыдох. Сыт ищIыси бийм къахуэсэбэпын мылъку зыри къэмыгъэнауэ ишын, гъэпщкIун хуейуэ унафэ ящI. Ар яхузэфIэмыкIмэ, сэбэп мыхъужыну зэтекъутэн хуейуэ арат. Колхоз Iэщыр унагъуэхэм трагуашэ.
Сабийхэр дызыщышынэ «извещенэ» тхылъымпIэ кIапэм имыгъэгуIа унагъуэ щIагъуэ хьэблэм дэсыжтэкъым. Си нанэ тхьэмыщкIэр гъыринэу, тхьэусыхэрейуэ, адрейхэм къащымыщIа хуэзауэ зэи илъытэртэкъым, зишыIэрт, зиубыдырт. Зауэр псом я дежкIи зэрыгузэвэгъуэшхуэр къыгурыIуэрт. «Сыт мыгъуэм фыкъихуа мыбы нэс? Дывгъэунэхъуащ», — мызэ-мытIэу жиIэу зэхэсхар иджыри гум илъщ. Сабийм дежкIэ «фыкъихуа» псалъэм къикIри гурыIуэгъуэ дыдэу къыщIэкIынтэкъым: цIыхур дауэ зыщIыпIэ зэрыпхунур? ЯужькIэщ псори гурыIуэгъуэ щыхъуар…
Владикавказ (Орджоникидзе) кIуэ гъуэгум дыпэжыжьэтэкъым. Абы машинэми лъэсми зыгуэр щыземыкIуэу зэи къэхъуртэкъым. Гъуэгум ирикIуэхэр бэлэрыгъынкIэ Iэмал иIэтэкъым: кхъухьлъатэхэр къащхьэщыхьэрти, бомбэ кърадзыхырт, пулеметкIэ къахэуэрт, лъахъшэ защIурэ къуажэ кIуэцIым щызекIуэхэм, зызыгъэпщкIуну хунэмысахэм къеуэрт. Ди унэм пэмыжыжьэу уэрам зэхэкIыпIитIым бомбэ къыщрадзыхат, кумбитI къриудари куут, бгъуэт. ХадэхэкI щIалъхьэну ящIа щIыунэу диIэр ди зыгъэпщкIупIэт, кхъухьлъатэ макъ зэрызэхэтхыу, гъуэлъыпIэ щIагъым сабийхэр дыщыщIэпщхьаи къэхъуащ…
Партизан гупыр мэзым щIэст, Хъыу пэмыжыжьэу. Зы махуэ гуэрым абы шууэ кIуэжхэрт Хуцынэ Исуфрэ Щынахъуэ Къамботрэ. Къуажапщэм нэсахэу нэмыцэ кхъухьлъатэр къещам хуэдэу, бгым къыкъуэлъэтри, къахэуэу щIидзащ. ШууитIым псынщIэу зыкърадзыхри гъунэгъуу щыт пщIантIэм дэт гуэщым щIэлъэдащ. АрщхьэкIэ, пулеметышэ къытракIутэм щыщ Къамбот и щIыбым къытехуащ.
— Сэ сыхьэзырщ, Исуф, — жиIэри зи лъабжьэр паха жыгыу къэукIуриящ икIи а уIэгъэм къелакъым. Ар Налшык и япэ комсомол секретарт, щIэныгъэ зыбгъэдэлъ, зи IэнатIэр тэмэму зезыхьэ адыгэ щIалэт. И къуэш нэхъыжь Кушыку жиIэжу зэхэсхат абы и кIуэдыкIар.
Си анэ Мэрали яхыхьат а партизан гупым, фIыуэ къыгурыIуэрт партым, комсомолым хэтхэр а фашистхэм къазэремылынур. АрщхьэкIэ я зэхэтыкIэр игу ирихьакъым икIи къахэкIыжащ, ди дзэм я гъусэу дэкIын и мураду. Ауэ и адэ ЖэбрэIил идакъым:
— Уи дэлъхуиплIыр зауэм щыIэщ, я щхьэ илъ пщIэркъым, къелыни-къемылыни, дэ жьы дыхъуащ, быным ящыщу зы дигъусэн хуейщ, — жиIэри. Къыдэнащ. ЯужькIэ абы къикIыну бэлыхьыр зыми игу къэкIыххэртэкъым: нэмыцэхэр ди щIыпIэм къыщихьам щыгъуэ зи унэ исыжам Совет властым дзыхь хуищIыжыртэкъым…
Нэмыцэхэр къэсри, езым я унафэм псори щIагъэуващ: къуажэм дэсыр къыхатхыкIащ, къэп, ахъшэ къыхахащ. БомбэкIэ зэхакъута гъуэгум цIыхур дахури мывэкIэщхъ трагъэкIутащ. А лэжьыгъэм пэрытахэм си анэри яхэтати, иужькIэ ягъэкъуэншэжащ, езым фIэфIу нэмыцэм яхуэлэжьауэ жаIэри.
Нэмыцэхэри, румынхэри, венгрхэри блэкIырт, фронтым кIуэхэу. Ди къуажэм къыщыщыувыIи къэхъурт. Абыхэм къахэкIырт унэм къыщIыхьэу ерыскъы щIэлъыр упщIи-уси щымыIэу щыщIах. Ди хадэм къыдачыжауэ дум илъ нартыхур кърагъэури шым ирагъэшхат, хьэжыгъи нартыхуи димыIэу дыкъыщIанэри. Гъавэ щIыхуэ хэт къеIыпхын? Унагъуэр псэууэ нэху дыкъемыкIынри хэлъщ. Къэпщэхунущи, ахъшэ лъэпкъ диIэкъым. Мазэ лэжьапщIэу хуагъэзар гъэмахуэм къратауэ арат, иджы щIымахуэт.
Си анэм мурад ищIащ Щхьэлыкъуэ къыщина нартыхум щыщ кIуэуэ къишэжыну. Си мылъхуадэр абы щыщт, си анэр егъэджакIуэу щылэжьат. Илъэсищ иримыкъу и пэкIэ партым и Налшык райкомым щылэжьэн щIидзат. Фронтыр къыщыблагъэм, колхоз губгъуэм илъ гъавэр къуажэдэсхэм трагуашэри кърахьэлIэжат. Гъавэншэу дыкъэмынамэ, абы и Iуэху зэрихуэнутэкъым.
Зы щIыпIэ укIуэн щхьэкIэ, комендатурэм и тхылъ уиIэн хуейт. Дадэр кIуэри ар къыIихащ.
ШыIэжьэм шитIыр щIищIэри иутIыпщащ си анэмрэ ди гъунэгъу щIалэ цIыкIу Умар Мышэрэ: абы илъэс 12 и ныбжьт, шы щIищIэну апхуэдэ зэфIэкI иIэтэкъым. МахуитIкIэ къэтахэщ. А зэманым ирихьэлIэу зауэ щекIуэкI щIыпIэм (Орджоникидзе лъэныкъуэкIэ) кIуэхэу сэлэт блэкIхэм хьэблэм зыкъыдагуашэри ди пэш лей дызыщIэмысым зыщыплI къыщIэтIысхьащ.
Нэмыцэ псори фашисту — лIыукIыу, зэрыпхъуакIуэу, езым я лъэпкъыр адрей псом нэхърэ яфIэнэхъыфIу щыттэкъым. Абы и щапхъэу зы сигу къокIыж. ДызыщIэс пэшым и бжэм зыгуэр къытеуIащ. Дадэм бжэр Iуихри, шейнык иIыгъыу зы сэлэт къыщIыхьащ (пэш лейм хьэку щIэттэкъым). IэпэтэрмэшкIэ абы дадэм къыгуригъэIуащ псы къигъэвэну зэрыхуейр. Шейныкыр хьэкум тригъэувэри щIэкIыжащ, куэд мыщIэуи къигъэзэжащ. Зы фошыгъу кIанэ къысхуишиящ, къеIысхын сымыдэу дадэм и къуагъым сыкъуэувати, абы къритащ. Сэлэтыр и бгъэгу жыпым иIэбэри зы сурэт кърихащ: ар и унагъуэм и сурэтт. И Iэпэр трилъхьэри абы ит хъыджэбз цIыкIур сэри сигъэлъэгъуат: пщащэ цIыкIум срещхьт си сырыхуагъкIэ, си ныбжькIэ. Езы сэлэтым и нэпсыр къызэпижыхьауэ зэ сэ, зэ сурэтым къыдэплъырт.
Пщэдджыжьым жьыуэ щыдэкIыжым, къыщIыхьэри си дадэм сыхьэт цIыкIу къритащ: и Iэр и бгъэм трилъхьэри къелъэIуу къыхуишият. ЯужькIэ дадэрэ нанэрэ абы и гугъу ящIыжащ, яфIэгуэныхь хъуауэ. Дауи, зауэм зыкIи хуэмейуэ ди деж къахуахэм ящыщт ар.
Зауэ нэужьым си анэр зэхэзехуэ щащIам къыкIэралъхьахэм ящыщт Щхьэлыкъуэ «нэмыцэ офицерым зэришари, сыхьэт къызэрыритари». Ауэ ар нэгъуэщI гукъэкIыжщ…
Ди къуажэдэсхэм насып яIэти, старостэу хаха Жэмыкуэ Хьэжмырзэ псори къихъумащ. Зы цIыху дэкIуэдыкIакъым бзэгу яхьауи, нэгъуэщI мыхъумыщIэ гуэр щхьэкIи. ЦIыхухэм ящIэрт Хьэжмырзэрэ и адэ ПIатIэрэ адыгэ нэсу, я псалъэри я IуэхущIафэри зэтехуэу, гууз-лыуз яхэлъу, муслъымэн нэсу зэрыщытыр. ИкIи псори зэрыщыгугъауэ къыщIэкIащ — яхъумащ къуажэр…
ЗэрыпхъуакIуэхэм дагъэтхъэну къызэрымыкIуар гурыIуэгъуэт. Абыхэм ираша мылъкур, зытракъутахэр хэщIыныгъэшхуэт ди республикэм дежкIэ. Яужь уитмэ, мылъкур зэбгъэпэщыжыфынут, ауэ зауэ бзаджэм цIыхуу хэкIуэдар дэнэ къипхыжынт? Абыхэм я анэхэр, щхьэгъусэхэр, шыпхъухэр, бынхэр мащIэрэ япэплъа? Я гугъэр хамыхыжу я гъащIэр ирахьэкIащ.
А зэман хьэлъэм сабийуэ щытахэращ иджы адэшхуэ-анэшхуэ ныбжьым итхэр. Насып яIэмэ, къащIэува щIэблэм псори зэрыщытар тэмэму къыгурагъэIуэнщ.
ЩIэблэр щIэныгъэншэ мыхъуу, лъэпкъым и тхыдэр ящIэу, нэхъыжьыр ялъытэу, я IэщIагъэм тэмэму ирилажьэу, лъэпкъ зэхэгъэж ямыщIу, ныбжьэгъу пэжхэу, дунейр ягъэдахэу, узыншагъэ быдэ яIэу бэрэ Тхьэм игъэпсэу.
Дэ, «зауэм и сабий»-кIэ зэджэхэм, ди къалэн нэхъыщхьэу солъытэ ТекIуэныгъэр илъэс 70 щрикъум (2015 гъэм) ирихьэлIэу ди анэшхуэхэм, анэхэм фэеплъ къекIу яхуэгъэувыныр. Къэралым ищIэнум дыпэмыплъэу, щIалэгъуалэр ди гъусэу, тхузэфIэкIын хуейщ а Iуэхур. Адыгэм ауэ жиIэркъым: «Удын зэхэдзэ нэхърэ, Iыхьэ зэхэдзэ».
КIЭФО Сталинэт.
