ЩIэныгъэлI щыпкъэ Нэхущ Iэдэм и ныбжьыр илъэс 80 ирокъу
Нэхущ Iэдэм и щIыхькIэ
ЩIэныгъэхэмкIэ Урысейпсо Академием и Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ центрым Прикладной математикэмрэ автоматизацэмкIэ и институтым дыгъуасэ щекIуэкIащ зи ныбжьыр илъэс 80 ирикъуа КъБКъУ-м и профессор, физико-математикэ щIэныгъэхэм я доктор Нэхущ Iэдэм и щIыхькIэ къызэрагъэпэща конференц.
Абы кърихьэлIат КъБР-м и Парламентымрэ Правительствэмрэ я лIыкIуэхэр, КъБКъУ-м и лэжьакIуэхэр, езы щIэныгъэлIым и гъэсэнхэр, Урысей Федерацэм и щIыналъэ зэмылIэужьыгъуэхэм къикIа хьэщIэ лъапIэхэр, щIэныгъэлIхэр.
ЗэIущIэр къызэIуихри, Нэхущ Iэдэм къикIуа гъуэгуанэ купщIафIэм, и Iэдакъэ къыщIэкIа лэжьыгъэфIхэм ятеухуа доклад ищIащ Къэзахъстаным ЩIэныгъэхэмкIэ и лъэпкъ академием и академик, физико-математикэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор Кальменов Тынысбэч. Математикэ щIэныгъэм и лъэныкъуэкIэ Нэхущым лэжьыгъэшхуэ зэрызэфIихам, абы и лэжьыгъэхэр куэдрэ тегъэщIапIэ зэращIым, нэгъуэщI куэдми тепсэлъыхьащ Кальменовыр.
КъыкIэлъыкIуэу, физико-математикэ щIэныгъэхэм я доктор Псху Арсен ЩIэныгъэхэмкIэ Урысейпсо Академием и унафэкIэ Нэхущ Iэдэм къыхуагъэфэща РАН-м и ЩIыхь тхылъыр иритыжащ. Апхуэдэу ар зэIущIэм къыщеджащ КъБР-м цIыхухэр егъэджэнымкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министр Къумыкъу Iэуес и хъуэхъум.
Лъэпкъым и зыужьыныгъэм гурэ псэкIэ хьэлэлу хуэлажьэ еджагъэшхуэ Нэхущ Iэдэм и махуэмкIэ апхуэдэу ехъуэхъуащ Алматы къикIа щIэныгъэлI Ареповэ Гаухар, КъБКъУ-м и щIэныгъэлIхэр, езым и гъэсэну Урысей Федерацэм и щIыналъэ зэмылIэужьыгъуэхэм щылажьэ IэщIагъэлI куэд.
Зэхуэсым кърихьэлIахэм абы и ужькIэ къудамэкIэ загуэшри, конференцым пащащ.
ХЬЭРЭДУРЭ Аллэ.
Адыгэм папщIэ псэу хэкулI телъыджэ
Физико-математикэ щIэныгъэхэм я доктор, КъБКъУ-м и профессор, Урысейм естественнэ щIэныгъэхэмкIэ и академием, ЩIэныгъэмрэ ГъуазджэмкIэ Петровскэ академием я действительнэ член, ЩIэныгъэхэмкIэ, Технологиемрэ IэщIагъэ езыт егъэджэныгъэмкIэ Испан академием щIыхь зиIэ и академик, ЩIэныгъэхэмкIэ Абхъаз академием щIыхь зиIэ и член, УФ-м, КъБР-м, КъШР-м, АР-м щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ Нэхущ Iэдэм и IэдакъэщIэкIхэмкIэ ди республикэм, Урысейм я мызакъуэу, щIыналъэ, къэрал куэдым къыщацIыхуащ.
ЩIДАА-м и зэхуэс ирегъэкIуэкI.
Iэдэмрэ абы ипхъу Викториерэ.
Нэхущ зэкъуэшхэр: генерал-майор Мырзэбэчрэ профессор Iэдэмрэ. 1978 гъэ
Нэхущ Iэдэм Къэзахъстаным егъэлъапIэ. Алма-Ата, 2008 гъэ
1938 гъэм дыгъэгъазэм и 5-м Зеикъуэ (ХьэтIохъущыкъуей Ипщэ) адыгэ къуажэм къыщалъхуащ ар. Къуажэм дэт курыт школ нэужьым абы еджэным щыпищащ КъБКъУ-м и физико-математикэ къудамэм. Ар 1961 гъэм Iэдэм диплом плъыжькIэ къиухащ икIи я жылэм дэт курыт школым математикэр иригъэджу уващ. И щIэныгъэмрэ IэщIагъэмрэ хигъахъуэ зэпыту къекIуэкIащ Нэхущыр. ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 60 гъэхэм я пэщIэдзэм абы и щIэныгъэм щыхигъэхъуащ СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и Академием Сыбырым щиIэ къудамэм МатематикэмкIэ и институтым и аспирантурэм. Кандидат диссертацэр ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкIа нэужь, академик Лаврентьев Михаил Новосибирск 1966 гъэм иригъэблагъэри, МатематикэмкIэ институтым щIэныгъэ лэжьакIуэ нэхъыжьу ягъэуващ. 1971 гъэм Нэхущым утыку ирихьащ щытхъушхуэ зыхужаIа и доктор диссертацэр.
ЗэфIэкI абрагъуэ зыбгъэдэлъ цIыхущ Нэхущ Iэдэм. Гъунэ зимыIэ и щIэныгъэр и лъабжьэу лэжьыгъэ купщIафIэ куэд зэфIигъэкIащ абы, жэрдэмышхуэ хэлъщ, Iуэхум и къызэгъэпэщакIуэ ахъырзэману къекIуэкIащ. ЛIэщIыгъуэ блэкIам и кIэхэм Новосибирск къикIыжри, щалъхуа щIыналъэм къигъэзэжащ Нэхущым. ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академиер, Прикладной математикэмрэ автоматизацэмкIэ, Математикэмрэ нанотехнологиехэмкIэ институтхэр къызэрызэIуихар — куэд мэхъу Iэдэм зэфIигъэкIа Iуэхухэр. Узбекистаным, Къэзахъстаным, нэгъуэщI хамэ къэрал куэдым щыIэщ абы и еджакIуэу щыта щIэныгъэлI лъэрызехьэхэр. Нэхущыр я щIэныгъэ унафэщIу цIыху 50-м щIигъум ягъэхьэзыращ икIи ехъулIэныгъэкIэ пхагъэкIащ кандидат, доктор диссертацэхэр.
Профессор Iэзэм КъБКъУ-м физикэмрэ математикэмкIэ и къудамэм зиужьыным и гуащIэ куэд зэрыхилъхьам къыдэкIуэу, езым и институт къызэригъэпэщыжащ. Илъэс 30-м щIигъуащ Нэхущым Прикладной математикэмрэ автоматизацэмкIэ институтыр къызэрызэIуихрэ. А зэманым къриубыдэу IуэхущIапIэм зригъэхъулIахэри абы и лэжьакIуэхэм зыIэрагъэхьа лъагапIэхэри къэлъытэгъуейщ. Iэдэм нэхъ хэкъузауэ щолажьэ ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ академием, апхуэдэуи Математикэмрэ нанотехнологиехэмкIэ дунейпсо институтым и унафэщIщ.
ЩIэныгъэлI щыпкъэм математикэ унэтIыныгъэм къэхутэныгъэ купщIафIэ куэд щригъэкIуэкIащ. Ахэр къыщыгъэлъэгъуащ абы и къалэмыпэм къыпыкIа щIэныгъэ лэжьыгъэ 250-м щIигъум. Абыхэм яхэтщ монографие щхьэхуэу тху.
Гулъытэншэу къэнакъым Нэхущым и зэфIэкI къызэрымыкIуэр. Урысей щIэныгъэм и зыужьыныгъэм псэ хьэлэлкIэ зэрыхуэлэжьам папщIэ абы къыхуагъэфэщащ Урысейм, Украинэм щIэныгъэхэмкIэ я Академиехэм щылажьэхэм я профсоюзым я ЩIыхь тхылъхэр, КъБР-м и Президентым и ЩIыхь тхылъыр, «Адыгэ Республикэм и пащхьэм щиIэ фIыщIэм папщIэ» медалыр, Зэныбжьэгъугъэм и орденыр, нэгъуэщI къэрал дамыгъэ лъапIэхэр, щытхъу, фIыщIэ тхылъхэр.
Лъэпкъым и зыужьыныгъэм гурэ псэкIэ хьэлэлу хуэлажьэ еджагъэшхуэ Нэхущ Iэдэм хуэфащэ дыдэщ и Iуэхур адэкIэ зыгъэкIуатэ и бынхэу ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием и академик, математикэ щIэныгъэхэм я доктор Викториерэ физико-математикэ щIэныгъэхэм я кандидат Заремэрэ. Ябгъэдэлъ щIэныгъэкIи зэфIэкIкIи зыхэтхэм къахэщ адыгэ бзылъхугъэхэр куэдым я щапхъэщ я Iуэху зехьэкIэкIэ, дуней еплъыкIэкIэ.
КЪАРДЭН Маритэ.
Ди псэлъэгъухэр
Лъэпкъым и къэкIуэнум дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ академие
Зи ныбжьыр мы махуэхэм илъэс 80 ирикъу Нэхущ Iэдэм Мэрем и къуэр дуней псом къыщацIыху математикэ щIэныгъэм и зыужьыныгъэм хуищIа хэлъхьэныгъэ абрагъуэмкIэ. ЩIэныгъэм и дунейм пщIэшхуэ щызиIэ Нэхущыр апхуэдэуи жылагъуэ лэжьакIуэ цIэрыIуэщ. Хэкупсэ нэсым 1992 гъэм къызэригъэпэщауэ щытащ ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академиер. Адыгэ лъэпкъым зиужьыным, ефIэкIуэным хуэлажьэ а жылагъуэ зэгухьэныгъэ иным илъэс 25-м щIигъукIэ и президенту щытари Нэхущ Iэдэмщ. ЩIДАА-м и президентым и къулыкъур игъэзэщIэну хуагъэфэщащ ди республикэм и Президенту щыта Къанокъуэ Арсен. Абы и жэрдэмкIэ Нэхущ Iэдэм Мэрем и къуэр хахыжащ а Академием ЩIыхь зиIэ и Президенту. Апхуэдэ пщIэр Нэхущым къилэжьащ и къаруи и зэфIэкIи щымысхьу адыгэм и зыужьыныгъэм хуищIа хэлъхьэныгъэшхуэмкIэ.
Лъэпкъ Iуэхур зи псэм хэлъ цIыху щыпкъэм, щIэныгъэ куу, гъэсэныгъэ екIу зыхэлъ академик лъэрызехьэр тыдогъэпсэлъыхь и гъащIэми и щIэныгъэ-къэхутэныгъэ инхэми епхауэ, хэухуэнауэ зэфIиха а жылагъуэ лэжьыгъэшхуэм, езым къигъэщIа икIи зызригъэужьа ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием.
— Iэдэм, уэ уи акъыл куумрэ зэфIэкIымрэ лъэпкъым къыхуахьа Iуэхугъуэхэм ящыщщ ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академиер. Сыт хуэдэу щытат абы и япэ лъэбакъуэхэр?
— Адыгэхэм жылагъуэ щIэныгъэ зэгухьэныгъэ диIэн зэрыхуейр сигу къыщыкIам щыгъуэ, сэ иджыри Новосибирск сыщыIэт, СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и Академием и Сыбыр къудамэм МатематикэмкIэ и институтым сыщылажьэу. Новосибирск дэт къэрал университетыр къэзуха нэужь, абы си щIэныгъэм адэкIи щыхэзгъэхъуэну, сыщылэжьэну сыкъагъэнауэ щытащ. ЩIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэм хуабжьу сыдахьэхауэ, кандидат, доктор диссертацэхэр згъэхьэзыращ. Ауэ щыхъукIэ, адыгэ Iуэхур зэи сигу ихуртэкъым, абы сыт щыгъуи фIыкIэ сыхуэхъуапсэу апхуэдэт. Ди лъэпкъым и къекIуэкIыкIамрэ зыIууа лъэпощхьэпо инхэмрэ фIыуэ щыгъуазэ сэ щIэх-щIэхыурэ сегупсысырт абы и цIыху псори Хэкужьым и куэщI къитIысхьэжа зэрыхъуным, адыгэхэр дэнэ щымыпсэуми, зэрыщIэным. Абы и лъэныкъуэкIэ схуэщIэнурати, лъэпкъым и зыужьыныгъэм хьэлэлу хуэлажьэ щIэныгъэлIхэр гъусэ сщIыри ЩIэныгъэхэмкIэ Адыгэ Академие къызэгъэпэщыным яужь сихьащ. Апхуэдэ академие яIэххэт ди гъунэгъу лъэпкъхэм. БжыгъэкIэ абыхэм нэхърэ дынэхъ мащIэу, щIэныгъэ и лъэныкъуэкIэ дынэхъ лъэрымыхьу дыщыщымыткIэ, адыгэхэми апхуэдэ зэгухьэныгъэ диIэныр къезэгъым къыщымынэу, Iэмалыншэт.
Сыщалъхуа республикэм къэзгъэзэжащ лIэщIыгъуэ блэкIам и 90 гъэм икIи куэд дэмыкIыу, 1991 гъэм, Прикладной математикэмрэ автоматизацэмкIэ институтыр къызэIутхащ. КъыкIэлъыкIуэ илъэсым къриубыдэу ЩIДАА-р къызэгъэпэщыным мычэму делэжьащ. Ди къэралым ди лъэпкъэгъу щIэныгъэлIу исхэми, хамэ къэралхэм щыпсэу ди цIыху цIэрыIуэхэми запытщIащ. Ди Iуэху еплъыкIэхэмрэ мурадхэмрэ зэхуэтIуэта нэужь, академием и лъабжьэр зыгъэтIылъ зэхуэс едгъэкIуэкIащ. ЩIэныгъэлIхэм нэмыщI, политикхэри жылагъуэ лэжьакIуэшхуэхэри гъусэ къытхуэхъуащ. Зэгухьэныгъэм и Уставымрэ Положенэмрэ къэтщтащ.
Академием япэу хыхьахэм ящыщщ къэбэрдей щIэныгъэлI цIэрыIуэхэу Болэ Владислав, Быгу Хьэзрэталий, Борей Рауф, Габуние Зинаидэ, Гугу Рашад, ХьэкIуащэ Андрей, нэгъуэщIхэри. Москва, Санкт-Петербург къалэшхуэхэм щылэжьа ди лъэпкъэгъухэу Къалмыкъ Юрэ, Къумахуэхэ Мурадинрэ Мухьэдинрэ, МэкIэтIей Абдулыхь, Тыркум щыщу адыгэ щIэныгъэлI Мустэфа Урдым, Голландием щыщ Раджаб (Хьэткъуэ) Фатхьи сыми ЩIДАА-м и япэ академикхэщ. Апхуэдэу лъэпкъ Iуэхум игъэпIейтей цIыху куэдым я гуащIэкIэ къызэгъэпэща хъуауэ щытащ академиер. Псори зэгъусэу абы щыгъуэ дызэрыхъур цIыху 25-рэ къудейт. Зи цIэ къисIуахэм ящыщ куэд иджыпсту дунейм тетыжкъым, атIэми адыгэм щыгъупщэнукъым дэтхэнэми лъэпкъ зыужьыныгъэм хуищIа хэлъхьэныгъэ иныр.
— Сыт хуэдэ къудамэхэр, щIыналъэ центрхэр иIэ адыгэ зэгухьэныгъэм? Дэтхэнэхэм я Iуэху нэхъ дэкIрэ?
— Ди академием лэжьыгъэу щызэфIэкIыр абы и къудамэхэм ятегуэшащ. Ахэр куэд мэхъу икIи дэтхэнэри щIэныгъэм и унэтIыныгъэ щхьэхуэм йолэжь. Апхуэдэхэщ тхыдэ-филологиемкIэ, химиемкIэ, медико-биологиемкIэ, физикэмкIэ, энергетикэмрэ механикэмкIэ, математикэмкIэ, хъыбарегъащIэ технологиехэмкIэ, къызэрабж IэмалхэмкIэ, щIымрэ щIыуэпсымрэ ехьэлIа щIэныгъэхэмкIэ, биомеханикэмкIэ, жылагъуэ щIэныгъэхэмкIэ къудамэхэр.
ЩIДАА-м щIэныгъэ центру 5 иIэщ. Ахэр щолажьэ Адыгей, Къэрэшей-Шэрджэс республикэхэм, Ставрополь, Краснодар крайхэм, Москва къалэм. А щIыналъэ IуэхущIапIэхэм щекIуэкI лэжьыгъэхэр къызыхуэтыншэу яунэтIауэ щытащ щIэныгъэлI цIэрыIуэхэу КIыргъ Iэсхьэд, Темыр Умар, Лий Адэлджэрий, Щоджэн Iэсхьэд, Абыдэ Мусэ сымэ.
Апхуэдэу академием и къудамэ щхьэхуэ къыщызэдгъэпэщащ Абхъаз Республикэм, Иорданием, Израилым.
НэхъыфIу зызыужьа центрхэм ящыщщ Адыгейм щыIэр, ауэ адрей ди щIэныгъэ IуэхущIапIэхэри зыхуагъэувыж къалэнхэр гъэзэщIэным пылъщ темыплъэкъукIыу. Мы зэманым Академием цIыхуищэ бжыгъэхэр хэтщ. Зы илъэси къанэркъым абы член-корреспондентрэ действительнэ членрэ щIэуэ къыхэмыхьэу. Хуабжьу си гуапэщ лъэпкъ щIэныгъэм бжьыпэр щызыIыгъхэм щIалэгъуалэ куэди зэрахэтыр. ЩIДАА-м къыхыхьэр ди лъэпкъэгъухэм я закъуэкъым, атIэ нэгъуэщI лъэпкъхэм ящыщ куэди — урыси, нэмыци, франджыи, испани, инджылызи, журти, дагъыстэни, балъкъэри, къэрэшеи, кIэщIу жыпIэмэ, зи гуащIэри зи щIэныгъэри адыгэ лъэпкъым и зыужьыныгъэм хуэзыгъэпс нэгъуэщIхэ-ри къыхохьэ. ЩIДАА-м и пщIэр жылагъуэм нэхъ ин щохъу, зэфIах лэжьыгъэхэми лъэпкъым и къэкIуэнум дежкIэ мыхьэнэшхуэ яIэщ.
— Iэдэм, илъэс 25-м щIигъукIэ узипашэу щыта академием и пщэрылъ къалэнхэр, дауи, куэд мэхъу. Абыхэм ящыщу нэхъыщхьэ дыдэхэр сыт хуэдэ?
— ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием и Хабзэм зэритымкIэ, абы и къалэнхэр псори тещIыхьащ адыгэ лъэпкъым и зыужьыныгъэм, ар егъэфIэкIуэным, и цIэр фIыкIэ дуней псом щыгъэIуным. Зэгухьэныгъэм Iэмал къыдитащ къэралым и нэгъуэщI щIыпIэхэм, хамэ къэралхэм щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм щIэныгъэ IуэхукIэ запытщIэну, дызэлэжьхэмкIэ, ди мурадхэмкIэ дызэдэгуэшэну. Гулъытэшхуэ зыгъуэт Iуэхугъуэ нэхъыщхьэхэм ящыщщ щIэныгъэм и унэтIыныгъэ псоми зедгъэужьыныр. Ди ехъулIэныгъэхэр адыгэ щIэныгъэм и хъугъуэфIыгъуэ закъуэ мыхъуу, къэралпсо, дунейпсо щIэныгъэхэм я хэлъхьэныгъэщ.
Адыгэ Академием фIэкIа ди лъэпкъым и цIыху пэрыт псори зэхуэзышэсыфын нэгъуэщI сыт хуэдэ зэгухьэныгъи щыIэкъым. Физикхэм, химикхэм, тхыдэджхэм, медицинэм и лэжьакIуэхэм, н. къ. IэщIагъэлIхэм я закъуэкIэ пхузэфIэмыхын куэд иIэщ ди лъэпкъым. Ауэ щIэныгъэлIхэм я акъыл зэхэдзэкIэ жыжьэ унэсыфынущ, адыгэм и дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхугъуэхэр блэжьыфынущ. Апхуэдэу ди зэхуэсхэм я утыку Iуэхугъуэшхуэхэр къыдолъхьэ. Абыхэм я зэфIэхыныр щIэныгъэлIхэм я пщэ идолъхьэ, щхьэж и IэщIагъэрэ лэжьыгъэм и унэтIыныгъэрэ елъытауэ. Дэ мылъкукIэ защIэдгъэкъуэну Iэмал дызэримыIэм къыхэкIыу, лэжьыпхъэу, къэхутэныгъэхэр нэхъ зытещIыхьыпхъэу къэдгъэлъагъуэ темэхэр щIэныгъэлIхэр езыхэр зэпха институтхэм, университетхэм щызэпкъ-рах.
ЩIэныгъэм нэмыщI, ди академикхэм я псалъэ халъхьэ жылагъуэ Iуэхухэми. Ди къэралым е хамэ щIыпIэхэм щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм лей гуэр къатехьэмэ, ЩIДАА-р абыхэм я къыщхьэщыжакIуэу мэув.
Зыхуигъэувыжа къалэнхэм елъытауэ ЩIэныгъэ Академием Iуэхугъуэ куэд къиIэтащ илъэс блэкIахэм къриубыдэу. Абыхэм яхэтщ дунейпсо цIэрыIуагъ зыгъуэта лэжьыгъэ купщIафIэхэр. Къапщтэмэ, «Адыгэ щIэнгъуазэ» тхылъыр дунейм къызэрытехьар Iуэхугъуэшхуэщ. КъыжыIапхъэщ абы елэжьынымкIэ жэрдэмыр къыхэзылъхьауэ щытар ЩIДАА-рауэ зэрыщытыр. Ди лъэпкъ щIэныгъэлIхэр илъэс бжыгъэ куэдкIэ зэлэжьа къэхутэныгъэ хьэлэмэтыр икIэм-икIэжым цIыхухэм яIэрыхьащ. Адыгэмрэ адыгэ Iуэхумрэ ехьэлIа тхыгъэ хьэлэмэт куэд щывгъуэтынущ лъэпкъ щIэнгъуазэ телъыджэм. Апхуэдэу ХьэфIыцIэ Мухьэмэд къыдигъэкIащ «Кто есть кто в АМАН» тхылъыр. Академием и Президиумым иIэщ «ЩIДАА-м и докладхэр» журналыр. Краснодар щIэныгъэ центрым дапщэщи зэпэщу егъэхьэзыр егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмрэ ятеухуа къыдэкIыгъуэ щхьэхуэхэр. Академием и журнал къыщыдокI Армавири нэгъуэщI къалэхэми. ЩIэныгъэлI щхьэхуэхэм я монографиехэр къыдэгъэкIынымкIи щIэгъэкъуэн дохъу.
Мы зэманым Академиер нэхъыбэу зэлэжь унэтIыныгъэхэр къэбгъэлъагъуэмэ, ахэр куэду зэщхьэщыхащ. Апхуэдэщ лъэпкъ хъугъуэфIыгъуэу къэтлъытэ IуэрыIуатэр нэсу джыныр, зэхуэхьэсыныр, ди блэкIа тхыдэм теухуа къэхутэныгъэхэр нэхъ шэщIауэ егъэкIуэкIыныр, лъэпкъым къикIуа гъуэгуанэ мытыншым ириплъэжыныр.
— ЩIДАА-р дапщэщи къокIуэкI ди лъэпкъым и зыужьыныгъэм и хэкIыпIэхэм ящыщ зыуэ. Абы и иджырей унафэщIхэм сыткIэ захуэбгъэзэнт, Iэдэм?
— Пэжу, ЩIДАА-м хэт дэтхэнэ зы щIэныгъэлIми хузэфIэкI къигъанэркъым лъэпкъым и цIэр фIыкIэ гъэIунымкIэ, абы и ехъулIэныгъэмрэ зыужьыныгъэмрэ хуэунэтIа Iуэху щхьэпэхэр лэжьынымкIэ. Ди академикхэм яIэ зэфIэкIхэм я инагъыр наIуэ къохъу, абыхэм я къэхутэныгъэхэр егъэджэныгъэм къыщыщагъэсэбэпым деж.
Академием жыджэру хэтщ икIи лэжьыгъэ купщIафIэхэр щызэфIах лъэпкъ щIэныгъэлI куэдым. Абы зэфIих Iуэхугъуэхэр дапщэщи къыддаIыгъщ адыгэхэр щыпсэу республикэхэм я Iэтащхьэхэм. Абыхэм фIыщIэ ин яхузощI икIи ЩIДАА-м зэфIих лэжьыгъэхэм яIэ мыхьэнэри нэсу къызыгурыIуэ а хэкупсэхэр къыхузоджэ ди зэгухьэныгъэм и жэрдэмхэр дяпэкIи къыддаIыгъыну. Апхуэдэу фIыщIэ яхуэфащэщ мылъкукIэ зыкъытщIэзыгъакъуэ IуэхущIапIэхэри цIыху щхьэхуэхэу академием лэжьыгъэфI щызэфIэзых щIэныгъэлIхэри ахъшэ саугъэткIэ зыгъэпажэхэм.
Тхьэшхуэр къызэрытхуэупса хъугъуэфIыгъуэшхуэу къызолъытэ ЩIДАА-р диIэ зэрыхъуар. Абы и иджырей унафэщIхэм сохъуэхъу лъэпкъым и пащхьэм щаIэ къалэнхэм пэлъэщу, абы и зыужьыныгъэмрэ ехъулIэныгъэмрэ ягъэнэхъапэу я IэнатIэр узыншэу ирахьэкIыну. Псом ящхьэр адыгэхэм тхэлъ хьэл-щэн дахэхэр едгъэфIакIуэу, дызэгурыIуэу, ди хуабэри ди щIыIэри зэрыщIэу, зыр адрейм щIэгъэкъуэн дыхуэхъуфу, Къэзанокъуэ Жэбагъы зэрыжиIауэ, «ДифI дымыгъэпуду, ди Iей дымыгъэпщкIуу» лъэпкъ узыншэу дыкъэгъуэгурыкIуэнырщ.
— Упсэу, Iэдэм. Уэ къызэбгъэпэща а жылагъуэ зэгухьэныгъэ иным адэкIи ехъулIэныгъэфIхэр зыIэригъэхьэну, иригъэкIуэкI къэхутэныгъэхэмкIэ адыгэхэм дунейпсо цIэрыIуагъ иджыри къахуихьыну ди гуапэщ. ЩIДАА-м и гъуэгуанэм куэдрэ дяпэкIи узыншэу Тхьэм укIэлъигъэплъ.
Епсэлъар ЖЫЛАСЭ Маритэщ.
ЩIэныгъэлIым хужаIахэр
Куэдым я дежкIэ щапхъэ
Гъунэ зимыIэ и щIэныгъэр и лъабжьэу лэжьыгъэ купщIафIэ куэд зэфIигъэкIащ Нэхущ Iэдэм Мэрем и къуэм. Зеикъуэ курыт школым егъэджакIуэу къыщыщIидзэри, и щIэныгъэмрэ IэщIагъэмрэ хигъахъуэурэ, профессор хъуащ, КъБКъУ-м физикэмрэ математикэмкIэ зыщиужьыным и гуащIэ куэд зэрыхилъхьам къыдэкIуэу, езым и институт къызэригъэпэщыжащ, адыгэ жылагъуэм мыхьэнэшхуэ щызиIэ Iуэхугъуэ куэд зэфIигъэкIащ.
ЩIэныгъэлI нэсу ялъытэр къэхутэныгъэ хьэлэмэт куэд езыгъэкIуэкIа, унэтIыныгъэщIэхэр къэзыгъэнэIуа еджагъэшхуэракъым, атIэ, а псоми къадэкIуэу, ирихьэжьа Iуэхур къыдэзыIыгъын, ар адэкIэ зыгъэкIуэтэфын гъэсэнхэр зиIэ IэщIагъэлIырщ. Апхуэдэхэм я щапхъэщ адыгэ лъэпкъыр зэрыгушхуэ икIи зэрыпагэ Нэхущ Iэдэм. Абы къызэригъэпэща щIэныгъэ школым къызэщIеубыдэ цIыхуищэ бжыгъэхэр, зэфIих къэхутэныгъэ лъагэхэмкIи ди къэралми хамэ щIыналъэ куэдми щыцIэрыIуэщ.
ЦIыхур и гъащIэ гъуэгум къыхуеплъэкIыжмэ, илъагъур и Iэужьымрэ и гъэсэнхэмрэщ. А лъэныкъуитIымкIи Тхьэшхуэр къыхуэупсащ Нэхущ Iэдэм. Еджагъэшхуэм и къалэмыпэм къыпыкIащ щIэныгъэ-къэхутэныгъэ, зэреджэ, методикэ тхылърэ тхыгъэ щхьэхуэ куэдрэ. Апхуэдэу абы и лъэужьым ирикIуащ езым и нэIэм щIэту игъэхьэзыра IэщIагъэлI куэд: физико-математикэ щIэныгъэхэм я докторхэу цIыхуи 10-м щIигъурэ кандидату 50-м нэсрэ. Зы цIыхум и дежкIэ а Iуэхугъуэхэм языхэзри Iэужьышхуэщ.
Адыгэ лъэпкъым и цIэр фIыкIэ дуней псом щызыгъэIуа нэхъыжьыфIым, зи гъащIэ гъуэгур куэдым я щапхъэ Нэхущ Iэдэм Мэрем и къуэм дохъуэхъу узыншагъэ быдэ иIэу куэдрэ дяпэ итыну.
СЭХЪУРОКЪУЭ Хьэутий,
Дунейпсо Адыгэ Хасэм
и тхьэмадэ.
ЗэфIэкI къызэрымыкIуэ
Къыщалъхуа Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и мызакъуэу, Нэхущ Iэдэм Мэрем и къуэр фIы дыдэу къыщацIыху Къэрэшей-Шэрджэсми, Адыгейми, Урысей Федерацэм хыхьэ нэгъуэщI щIыналъэ куэдми. Еджагъэшхуэр, щIэныгъэлI щыпкъэр и IэдакъэщIэкIхэмкIэ цIэрыIуэ щыхъуащ хамэ къэрал куэдми. Математик Iэзэм езым щIэныгъэ куу бгъэдэлъ къудейкъым, атIэ а и зэфIэкI лъагэмкIэ фIэфIу ядэгуэшащ, ноби ядогуашэ а унэтIыныгъэм хыхьэ, ар зыфIэхьэлэмэт IэщIагъэлIхэм.
Сэ Тхьэшхуэм фIыщIэ ин хузощI, Нэхущ Iэдэм хуэдэ цIыху щэджащэм гъащIэ гъуэгум сызэрыщыхуигъэзамкIэ. Ар схуэхъуащ егъэджакIуэ, унэтIакIуэ. Iэдэм хэлъщ хьэл хьэлэмэтыщэ: абы хулъокI езым фIэхьэлэмэт Iуэхугъуэхэм, абыхэм я гугъуагъым емылъытауэ, тыншу икIи зэман кIэщIым къриубыдэу удригъэхьэхын. Нэхущым къыпхелъхьэф къалэн зыщыпщIыж пщэрылъхэм уазэрелэжьыфын, уазэрыпэлъэщын къару, еунэтIыф уи гупсысэр, шыIэныгъэрэ ерыщагъыу пхэлъыр къэбгъэсэбэпурэ, ахэр зэрызэфIэпхын лъагъуэм утрешэф. УзыгъэпIейтей, пхулъэмыкIыну е зэфIэмыкIыну къыпщыхъу дэтхэнэ Iуэхугъуэри (ар щIэныгъэм, къэхутэныгъэм е гъащIэм епхауэ щрырет) бэлыхьышхуэ ухэмыту тэрэз зэрыпщIыжыфынур уи фIэщ зыщIыф нэхъыжьыфIхэм ящыщщ ар. Абы уепсэлъылIа нэужь, ипэкIэ узыгъэпIейтея, пшагъуэм щIиуфауэ къыпщыхъуа псори къызэрыгуэкI Iуэхугъуэу, гурыIуэгъуэ икIи зэхэщIыкIыгъуэ хъуауэ, гъащIэми лэжьыгъэми уи гур яхузэIухауэ укъыбгъэдокIыж.
ЖыпIэнурамэ, математикэм щIэныгъэ щхьэхуэу Къэбэрдей-Балъкъэрым зэрызыщиужьар куэдкIэ зи фIыгъэр Нэхущ Iэдэмщ. Ар абы зэфIиха лэжьыгъэ къызэрымыкIуэм и хъер нэрылъагъущ. Аращ а щIэныгъэм елэжь IэщIагъэлIхэм Iэмал псори къахузэзыгъэпэщар, я зэфIэкIым адэкIи хагъэхъуэн, къэхутэныгъэщIэхэр ирагъэкIуэкIыфын папщIэ.
Математикэ щIэныгъэм хэт, абы епха къэхутэныгъэхэр езыгъэкIуэкI сэ схуэдэ цIыхуищэхэм къабгъэдэкIыу Нэхущ Iэдэм си гуапэу сохъуэхъу къыщалъхуа махуэмкIэ. Ди егъэджакIуэ Iэзэм, щIэныгъэлI щыпкъэм, къэхутакIуэ емызэшым, лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ ахъырзэманым, адыгэ лъэпкъыр дызэрыгушхуэ цIыхушхуэхэм ящыщ нэхъыжьыфIыр узыншагъэ, дэрэжэгъуэ щремыщIэ, и лэжьыгъэм къыхуихьа пщIэмрэ нэмысымрэ зыхищIэу куэдрэ ирепсэу.
ПСХУ Арсен,
физико-математикэ
щIэныгъэхэм я доктор.
Зыужьыныгъэм ухуешэ
ГъащIэм, тхыдэм увыпIэшхуэ щызыубыда цIыхушхуэхэм ящыщщ Нэхущ Iэдэм. Абы и щыхьэту къэпхъ хъунущ, къапщтэмэ, математикэ дунейм «Краевые задачи со смещением» фIэщыгъэр иIэу хэт унэтIыныгъэр — щIэныгъэлIхэр абы дызэреджэр «Нэхущым и задачэхэр» цIэмкIэщ.
Нэхущым щIэныгъэм щигъэув, ехъулIэныгъэмрэ зыужьыныгъэмрэ ухуэзышэ къалэнхэм къызэрымыкIуэу мыхьэнэшхуэ яIэу щытщ, арщхьэкIэ ахэр зэрызэфIэхыпхъэр еджагъэшхуэм зэуэ тыншу, зэгъэкIуауэ къыдбгъэделъхьэри, тхулъэкIыну дызыщымыгугъа куэд ди зэфIэкIым, акъылым къызэщIыдогъэубыдэф. Нэхущым и къалэмыпэм къыпыкIа тхыгъэхэр къэхутэныгъэщIэхэм я тегъэщIапIэ, къегъэжьапIэ зэращI, я лэжьыгъэхэм къызэрыщагъэсэбэп я лъэныкъуэкIэ (индекс цитирования — аращ абы зэреджэр) адыгэ еджагъэшхуэм илъэс куэд лъандэрэ япэ увыпIэр щиIыгъщ математикэ дунейм. Абы и монографиехэр я Iэдэжу, я стIолыщхьэхэм темыкIыу ноби къагъэсэбэп дифференциальнэ уравнениехэм елэжь щIэныгъэлI минхэм.
Математикэм и дунейпсо картэм къыщигъэна лъэужьхэм уеплъмэ, къыпщохъу Нэхущ Iэдэм къызыхэкIар лъэпкъышхуэу, абы и лэжьыгъэхэр щызэфIиха Налшыки УФ-м и къалэ нэхъ инхэм ящыщу. ИпэжыпIэкIэ жыпIэнумэ, Нэхущым хуэдэ щIэныгъэлI щыпкъэ къызыхэкIыфынур лъэпкъ узыншэрщ, уардэрщ.
КАЛЬМЕНОВ Тынысбэч,
Къэзахъстан Республикэм ЩIэныгъэхэмкIэ и лъэпкъ
академием и академик, физико-математикэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор, Къэзахъстаным Егъэджэныгъэмрэ
щIэныгъэмкIэ и министерствэм Математикэмрэ математикэ моделированиемкIэ и институтым и унафэщI.
