Мечиев Кязим къызэралъхурэ илъэси 160-рэ ирокъу
Нэхурэ фIыгъуэрэ, лIыгъэрэ къабзагъэрэ
Кязим… Нэхурэ фIыгъуэрэ, лIыгъэрэ къабзагъэрэ хыболъагъуэ а цIэ кIэщIым. Абы и деж къыщыщIедзэ балъкъэрхэм я тхыбзэм.
Мечиев Кязим 1859 гъэм Хъолам-Безенги къуэм дэс Шыкъы къуажэм, Кавказыкум къыщалъхуащ. Азие Курытым щыIэ Къэзахъстаным и Талды-Курган областым хыхьэ Тельман къуажэм 1945 гъэм дунейм щехыжащ. ЛIэщIыгъуэ зыбжанэ къызэщIэзыубыдэ балъкъэр лъэпкъым и тхыдэмрэ и гъащIэ щIэращIэмрэ изэгъащ а пIалъэ кIэщIым. Мечиевым и усэхэр бзэ куэдкIэ щызэрадзэкIащ. Лъэпкъым къытепсыхэ бэлыхьхэр абы и гум пхигъэкIырт:
Гуауэр тезщ дунейм, гуфIэгъуэр — закъуэтIакъуэщ,
Насып кIуапIэр сэ къысхуэгъуэтакъым.
Бэлыхьу щыIэр си псэм тегъуэлъхьащ.
Кязим куэд щIауэ япэщIэтт абыхэм.
Хьэрыпми бгырысми я нэхэм
ГухэщI нэпсхэр къыщIоувэ, зэхэгъэж ямыщIу,
ТхьэмыщкIэ псоми сигу ящIогъу сыщеплъкIэ.
Кязим и усэхэм я къарур мылIэжыныгъэм къыIахри псэм трагъэлажьэ, тхылъеджэм и гум хуэкIуэ гъуэгу нэхъ кIэщI дыдэм тоувэф ахэр. Хэт абы и усыгъэм псэ хэзылъхьэр, дамэ къытезыгъакIэр, мыкIуэдыжын дунейм и куэбжэхэр яхуIузыхыр? Ди дежкIэ ар щэхущ. Шэч хэлъщ ар зэгуэр къызэIутхыфынуми. ИгъащIэкIи къыпхуэмыIэтын нэщыпхъуэ гуэр ятелъынущ абы и усэхэм сыт щыгъуи.
А усэхэм уи закъуэу уакъыбгъэдэнэху, укъоуIэбжь: «Хьэуэ, цIыхум мыпхуэдэ хуэтхынукъым». А псалъэхэр уафэм къраIущэщэхынкIи хъунущ, усакIуэм мелыIычхэр къащыдежьукIэ, е вагъуэхэм зэхалъхьэнри хэлъщ.
Кязим, малъхъэдисым ещхьу, щIылъэм и инагъымрэ дунейм и кууагъымрэ къызэщIеубыдэ. Абы и псалъэм и мыхьэнэр къыбгурыIуэн папщIэ, зыгуэрым ухуеджэн хуейкъым. Зыгуэрым уригъасэрэ уэздыгъей мэзхэм ущIэту бгыщхьэ хьэуар жьэдэпшэу? Абы итхам укъыщеджэкIэ, жэнэт бзухэми я макъыр щымыIуж уэздыгъей мэзым щызэхыбох:
Лъагэщ ди къуршхэр,
Аращ бийхэр щIэкуэдыр.
Иралъагъу къыдэузхэр,
ЦIыхуцIэ зэрызетхьэр!
ЩIым нэхърэ мывэр нэхъыбэщ,
Ди ерыскъыри мащIэщ,
ИтIани, жьэгум мафIэ дэлъщ,
ЦIыхуцIэ зыдохьэ.
Къыддэхуэкъым мылъкуи былыми,
ЦIыхуи дыхуэныкъуэщ,
Ауэ псэм псори ешэч,
ЦIыхуцIэ зыдохьэри.
ИремащIэ ем дызэрыпэщIэт къарур,
Ди лъы гуащIэр къокъуалъэ,
Бийми гугъуехьми дыщышынэркъым,
ЦIыхуцIэ зыдохьэ дэ.
КIыфIыгъэм хэтщ ди лъэпкъыр,
Ди тхьэрыIуэр зэкъуэтыныгъэрщ.
Ауэ хьэщIэм едгъэшхын диIэщ,
Дэ цIыхуцIэ зыдохьэ.
Лъэпкъыр зэкъуэзыгъэувэн къарум лъыхъуэ зэпытт усакIуэр, и Iэгу пхъашэр псоми ятриубгъуэу. Гуауэм иримыгъэщIыкIыу, Кязим дэтхэнэ зыми щIэгъэкъуэн хуэхъурт. Ди лъэпкъыр псэуху, Кязимрэ абы и усыгъэмрэ нэхъ къабзэ дадэхъуу декIуэкIынущ, ди цIыхугъэмрэ ди губзыгъагъэмрэ хэхъуэу, махуаем дызэрыубыдыфу икIи дыкъимыкIуэту. Псом нэхърэ нэхъыщхьэращи, Кязим ди гъусэху, зым адрейм и гукъеуэр нэхъ зыхэтщIыкIыу дыщытынущ.
ПцIым, гужьгъэжьым, зым адрейр лажьэ имыIэу игъэкъуэншэн хьэлым я щхьэ къыщаIэта нобэрей махуэр егъэлеяуэ Кязим хуэныкъуэщ.
«Дунейм сыт нэхъ IэфIу тетыр, уи къуажэжь къыщыпщIихьэ гуарцэмэм нэхърэ», — жызыIа усакIуэм КъуэкIыпIэм гъуэгуанэ куэд щызэпичащ. Байрон ещхьу, ещIэкъуауэурэ, ар нэсащ Мэчэми, Мэдинэми, Багдади:
Си лъакъуэ тхьэмыщкIэхэм шы къахэсщIыкIри,
Насып лъыхъуакIуэ сежьат, ауэ къысхуэгъуэтакъым.
Куэдрэ къэзущыхьащ, пэжыр зыщIыпIи щыIэкъым.
Си гужьеигъуэращ ныбжьэгъуу къысхуэнар.
Кязим и усыгъэр зэрыщыту телъыджэщ. Ауэ гъэщIэгъуэныр сыт жыпIэмэ, лъэпкъым ишэч бэлыхьхэм я гъуджэу зэрыщытым хуэдэу, абы зэи и гукъеуэр щхьэщызыхын къилъыхъуакъым. А уIэгъэхэр псоми ялъагъун хуэдэу, утыку къищIу аращ. Нахуэу плъагъу уIэгъэр нэхъыфIу мэкIыж, пэжкъэ? И усэ къэс афIэкIа сатыр къримытхъэжыным хуэдэу итхырт. Мэчэм щыIэу, мыхъужынкIэ гузавэу сымаджэ щыхъуам, абы, уэсят папщIэу, Лыкъумэн-хьэжы мы сатырхэр къыхуигъэнауэ щытащ:
«ТхьэмыщкIэхэм я гур нэхущ», — жызыIа Кязим
Абыхэм гуауэу ягъэвыр зыхищIэпащ, — жыпIэнщ.
Си нэхэм пшахъуэ пщтырыр щIэз хъуа нэужь,
ДыщIыгъу абы, ар факъырэхэм тхьэ
яхуелъэIуу зэрыщытари.
ЩIэгъэкъуэн зимыIэм бийр и куэдщ, ныбжьэгъу
и мащIэщ,
Алыхьми щыгъупщэжащ ахэр, жыпIэнщ.
МэжэщIалIэм и ныбэр зэчырхэми Iэятхэми
яхуэгъэнщIынукъым,
Си динэгъу, къыхуэлъыхъуэ лъэпкъым
нэплъэжыгъуэ.
Сэ хамэ щIыпIэм жыжьэу сыкъыщынэнщ,
Хамэ уэшххэм си кхъащхьэр яуфэнщIу,
Фэ, псэухэм, лъэпкъыр фхъумэ,
Иджыри къалъхунущ абы къыщхьэщыжын.
ФIыуэ дыщIызэрылъагъун, дыщIызэрыIыгъын щхьэусыгъуэ димыIэу жызыIэхэм пэжыр ялъагъуркъым. Кязим зы цIыхум адрейм пщIэ щIыхуищI псори къызэрыкI фIэщхъуныгъэр пкъырытт. Кязим хуэдэ цIыхущ лъэпкъыр лъэпкъ зыщIыжри. Абы и теплъэр уи нэгум къыщIэувэмэ — гукъанэ псори зыщыбгъэгъупщэу уэ пхуэдэр щIэбгъэлъэпIэн щхьэусыгъуэ улъыхъуэу апхуэдэщ, фIымрэ фIыгъуэмрэ зэрыщыIэм шэч къытумыхьэжу.
Сыфхуэарэзыщ, си Iыхьлыхэ,
ПщIэ зыхуэсщI си Iыхьлыхэ!
Си хэкум ис лъэпкъым —
ЩIалэгъуалэми нэхъыжьхэми.
Тхьэм Кязим тхуиIэта тхьэлъэIухэр къытлъигъэс, си лъэпкъ Iумахуэ! Ар къэмыхъункIэ Iэмал иIэкъым, ди псэм фIыуэ илъагъухэм дахуэсакъыфу зедгъасэмэ. Кязим и псалъэр щызэхамых зэман къэхъун хуейкъым, сыту жыпIэмэ, абы «пэжым, гуащэм ещхьу, пщIэ хуищIыфу щытащ».
ДОДУЕВ Аскэр,
КъШР-м и цIыхубэ усакIуэ.
Кязим. Сурэтыр Глуховцев Александр ищIащ.1969 гъэ
Кязим бгъэдэтщ Отаров Керимрэ Кулиев Къайсынрэ. 1940 гъэ
Шыкъы къуажэм дэтщ Кязим и унэ-музей.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэхэу Отаров Керимрэ Кулиев Къайсынрэ Мечиевым и фэеплъым деж щытщ. Бабугент къуажэ. 1969 гъэ
Мечиев Кязим и усыгъэхэр
Уэс къос
Къосыр уэсыр, къос… Борэнщ.
Бейм и дежкIэ ар зэран?
Бейм игу уэсым иримыгъу —
Бейм и Iэщыр лъапIэ мэхъу.
Хэлъщ ар къауцыпIэ щабэм.
Хуабэщ унэр, щIыIэщ щIыбыр.
Щылъщ Iуэхуншэу махуэ кIыхьым,
Жэщыр хъуамэ — IэфIщ и пщIыхьыр.
ПщIантIэм жьыбгъэр къыщокъугъыр,
Бейм имыIэ гуныкъуэгъуэ.
КIэншэу ахъшэ ебж и фызым,
Щоуэ, йошри, зэзэмызэ.
И къуэр, къэкIуэжащ ефауи,
Илъщ гъуэлъыпIэм щIэуфауэ.
И пхъур, и щхьэр ежьри, щысщ —
Уэркъ псэлъыхъухэм йогупсыс…
Исхэр щIыIэ нобэ хэт?
Исхэр лIыщIэщ, унэIутщ.
Бейм телажьэу жэщи махуи,
Зымылъагъухэрщ дуней нэхур.
Дэсхэрщ зи сабий жьэгу щIыIэм,
Шхын е щатIэгъэн ямыIэу.
Бейм и псыхьэр псыхъуэм щогъу —
И бын тIэкIум игу ящIогъу…
Ещхьыркъабзэу ер я натIэщ
Iэхъуэ-шыхъуэу губгъуэм итым.
Бжьыр ятелъу гъащIэр зыхьхэм
ЗылI ишхын лэжьапщIэу къахькъым.
Тхьэусыхэ хъум къахэкI —
Чыржын Iыхьэм занщIэу покI.
Сыт нэгъуэщI бейм къыпыпхын —
УтхьэмыщкIэм, лей къуихынщ.
УтхьэмыщкIэм, дунейм тет,
Гугъу уехьын фIэкI, узыхуит?..
Борэнышхуэщ, уэсыр къос.
IэпцIэлъапцIэр щIыIэм ес.
Бейм щымыIэ игу щIэуз —
Джэдыгу хуабэщ, ныбэизщ!
* * *
Ди нэмысыр, КъурIэн лъапIэу,
Щызетхьэныр щIым дэ тфIэфIт.
Куэду хабзэ, гущIэгъу, напэ
Къытщагъуэту дыпсэуфт.
Ди цIыхугъэр щхьэ, бгырысхэм,
ЩытфIэкIуэдрэ-тIэ дунейм?
ДещIыр зэман бзаджэм мысэ —
Къытщыхуащ дэ Тхьэм и ней.
ЩIалэгъуалэм пщIэ нэхъыжьхэм
ХуамыщIыжу щIокI си нэгу.
ЩыщагъэкIыр
пщыжь-уэркъыжьхэр,
Щхьэщэ хуащIурэ, си хэку.
Зэщохьэжыр си жылэгъухэр —
Яку IэфIыгъэ дэмылъыж.
Ди хьэ дыдэхэр — солъагъур —
Зыгъэшхахэм яхуолъыж.
Ещхьщ, уи хабзэр пщыгъупщамэ,
Андезыншэу пщIым нэмэз.
Гугъущ кIуэ гъуэгухэр Чэбэм, Щамым,
Гугъущ зепхьэнри уи нэмыс.
* * *
Фи унэмкIэ сыблокIыр
пщэдджыжьыпэу —
Упыхьэу уэ гущIыхьэу зэхызох.
Сыносри, сымылъагъуу щIыр,
къурш лъапэм —
Уи макъым къыр къэсыхукIэ зэIэпах.
МэгуIэ къуршыр, къытхуэгузэващэу.
ЩымыIэ цIыху, дэр папщIэ
зигу хэмыщI.
Къалъытэ псоми дэ дызэхуэфащэу,
Уи адэмрэ уи дэлъхумрэ нэмыщI.
* * *
КъэкIуат си кIыщым уядэр
иджыблагъэ.
А хьэщIэр сэркIэ зыми хуэмыдэжт.
СелIалIэу и шым щхьэкIэ хуэсщIа
лъахъэм
ДыщIызгъури, си гур незгъэхьащ
фи деж.
Хурехъу гъущI лъахъэр угъурлы
тхьэмадэм.
Сигу пщтырым уэ къыпхуимурадыр
фIыщ…
ЛIыжь бзаджэм иш мыдаIуэр
хуэубыдми,
Ухуэубыдыну уэ мыхъун си фIэщ!
* * *
ЗыхулъэкIхэм Алыхь дыдэри
я телъхьэщ.
Схутемых, си лъэпкъ, сэ уи псэм
хьэзаб телъыр.
Тхьэ селъэIукIи, нэмэз сщIыкIи
зы къимыкI,
Сэ си псалъэр тхьэрыкъуэфми
зыпхымыкI.
* * *
Мывэм исеижыр — ди хадэщ,
КIыфIым хэту псэухэр — ди цIыхущ.
ЦIыхум я нэхъыкIэр — ди тепщэщ.
Iэщ зехуэну диIэр — жэм закъуэщ,
Ари тхуэмыIыгъыу гугъу дохь.
Сыту хьэлъэ дыдэ ди гъащIэр.
* * *
Гур уIэгъэм — мэуз, мафIэм ису.
Лей зытехьэм — ещIэ лейр зищIысыр.
Лъыр йожэх, чы уапIэщи, ди щIыфэм.
Ди Тхьэ, уэ уолъагъур нобэ дгъэвыр.
Ди Тхьэ, нобэ дгъэвыр уэ уолъагъур.
Дэнэ щыIэ атIэ уи захуагъэр?
ГъащIэр тхьыну ди щхьэр егухауэ?
Гузэвэгъуэ ди натIэ къиптхар уэ?
ЗэзыдзэкIар Бицу Анатолэщ.
