Джанашиа Симон и «Адыгэ тхыгъэхэр»
Куржы кавказыдж цIэрыIуэ Джанашиа Симон и хэкум и тхыдэм зделэжьым, адрей кавказ лъэпкъхэми я къекIуэкIыкIар нэхъ тэмэму зригъэщIэн папщIэ, 1929 гъэм дунеяплъэ ежьащ. Ар щепсыха кавказ щIыпIэхэм язщ Адыгэ ЩIыналъэр. ЩIэныгъэлIыр дунейм зэрехыжрэ илъэс хыщI щыхъум ирихьэлIэу 2007 гъэм Тбилиси къыщыдэкIащ а лъэхъэнэм абы илъэгъуахэр, ахэр къызэрыщыхъуахэр щызэхуэхьэсыжа «Черкесские дневники» тхылъыр. Ар зи IэдакъэщIэкI щIэныгъэлIым и гъэсэнхэмрэ и Iыхьлыхэмрэ зэрыжаIэмкIэ, езы Джанашиа псэужамэ, а лэжьыгъэ гъэщIэгъуэныр апхуэдэу нэмыгъэсауэ тхылъу къыдигъэкIыну къыщIэкIынтэкъым. Ауэ IэбэкIэ зыщIэм нимыщIыса Iуэхухэри щхьэпэщ, зэхэщIыкI зиIэм зыхуейр къыщигъуэтыфу.
Адыгейми, Шэрджэсми, Къэбэрдейми щыIащ щIэныгъэлIыр, адыгэбзэм и диалектхэр зэрилъыту. Гукъинэж дыдэщ Джанашиа Нартан къуажэм, ПащIэ Бэчмырзэ и деж, щепсыхауэ зэрыщытыгъари. «Илъэс 80-м щIигъуа «Адыгэ тхыгъэхэр» («Черкесские дневники») ноби тхылъеджэм щIэщыгъуэ щыхъуну ди гугъэщ, — щетх тхылъым и пэублэм щIэныгъэлIым ипхъу Джанашиа Русудан. — Дыщогугъ абы и фIыгъэкIэ щIэныгъэр, щэнхабзэр, цIыхугъэр езыгъэфIэкIуэн зэпыщIэныгъэхэр куржыхэмрэ адыгэхэмрэ я зэхуаку щIэрыщIэу къыщыунэхужыну». Тхылъым щыщ пычыгъуэхэу нэхъ щIэщыгъуэу къытфIэщIхэр фи пащхьэ идолъхьэ.
1929 гъэм и мэлыжьыхь — накъыгъэ мазэхэм Джанашиа Симон
Адыгей областымрэ Шапсыгъ районымрэ щIэныгъэлI зекIуэ зэрыщыIам теухуа хъыбарегъащIэ
Мы зекIуэм щхьэусыгъуэ хуэхъуар, куржы тхыдэми делэжькIэрэ, адыгэ лъэпкъхэм я бзэм, я щыIэкIэ-псэукIэм теухуа Iуэхугъуэ гуэрхэм я пэжыпIэр зэхэдгъэкIын мурадырщ. А псом къыдэкIуэу, абхъазыбзэм делэжь пэтрэ, адыгэ грамматикэм и хабзэхэми дыдихьэхащ. Япэрауэ, «кIахэ» къэпсэлъыкIэр, нэгъуэщIу жыпIэмэ, Псыжьрэ тенджыз ФIыцIэ Iуфэрыс адыгэхэмрэ я псэлъэкIэр, зэдгъэщIапхъэу къэтлъытащ. Езы щIыпIэм Iэмал имыIэу дыкIуэн хуей щIэхъуар абы теухуауэ щыIэ тхыгъэхэм арэзы укъызэрамыщIырщ. Кавказыбзэхэр иджыри нэсу джа зэрымыхъуар къапщтэмэ, япэу зи цIэ къиIуапхъэр адыгэбзэрщ, абы и кIуэцIкIэ — кIахэ диалектырщ. Люлье Леонтий и «Урыс-адыгей псалъалъэ, грамматикэр гъэкIэщIауэ и гъусэу» тхылъымрэ абы къыкIэлъыкIуа гу зылъытапхъэ гуэрхэмрэ фIэкIа щыIэкъым адыгэбзэм теухуауэ. Зыпэрыхьа Iуэхум хуэхьэзыр IэщIагъэлIтэкъым Люлье. КъищынэмыщIауэ, абы адыгеибзэр индоевропей бзэхэм, псалъэм папщIэ, урысыбзэм и хабзэхэмкIэт зэриджыр <…> Мыхьэнэшхуэ яIэтэкъым Услар, Лопатинскэм хуэдэ IэщIагъэлIхэм «кIахэбзэм» траухуа тхыгъэхэми, хущIыхьэгъуэкIэ тха лэжьыгъэщ ахэр. КуэдкIэ нэхъыбэ щыбгъуэтынущ езы адыгэ лъэпкъым теухуа IэдакъэщIэкIхэм. А псор щхьэусыгъуэ схуэхъуащ тенджыз ФIыцIэ областым хыхьэ Шапсыгъ районым (и къалащхьэр ТIуапсэщ), Адыгей автономнэ областым (и къалащхьэр Бжьэдыгъухьэблэщ), Шэрджэс автономнэ областым (и къалащхьэр Баталпашинскщ) саутIыпщыну Куржы тхыдэр зыдж комиссэм зыхуэзгъэзэнымкIэ. Мы иужьрейуэ зи гугъу сщIыр гъэщIэгъуэн тщызыщIар а щIыпIэм беслъэней адыгэ диалектыр (кIахэбзэмрэ къэбэрдеибзэмрэ зэзыпхыр) щыбджыну IэмалыфI зэрыхъунурат.
ФIыщIэшхуэ хуэсщIыну сыхуейщ сызыдыхьа жылэхэм я унафэр зыIэщIэлъ IуэхущIапIэхэми абы щыпсэу щIэныгъэрылажьэхэми, уеблэмэ сызэпсэлъэну къысхуихуа дэтхэнэ зы адыгэми. Дуней псом щыцIэрыIуэ адыгэм и бысым гумащIагъыр хэплъхьэжмэ, ди лэжьыгъэр псынщIэ къытщызыщIахэм ящыщщ ахэр.
Зэрызыхуагъазэхэр
«Фэ» жаIэу цIыху закъуэм зыхуагъазэркъым, ауэ нысащIэр апхуэдэу и тхьэмадэм (пщым) йоджэ, абхъазыбзэм зэрыхэтым ещхьу. НысащIэм и щхьэгъусэм и Iыхьлыхэм я цIэхэр ехъуэж, ар Абхъазми щыхабзэщ. Тхьэмадэм нысащIэр щеджэкIэ «дипщ» жи, гуащэм щхьэкIэ — «ди гуащэ»; пщыкъуэм «си шу» жеIэри зыхуегъазэ, апхуэдэ дыдэу — цIыхухъу благъэ псоми. Пщыкъуэм иджыри «Дахэкъашэ» цIэ леймкIэ щеджэ щыIэщ («дахэ къэзышэн» жыхуиIэу). ЛIым и благъэ бзылъхугъэхэм защыхуигъазэкIэ нысащIэм «си щIасэ» («фIыуэ слъагъу») жеIэ. Ауэ нэрыбгэр и щхьэ щытепсэлъыхьыжкIэ «дэ» зыхужеIэж.
Бжьэдыгъухьэблэ,
1929 гъэм мэлыжьыхьым и 28-м
Нэхъапэм Анапэрэ Кызылташрэ я зэхуакум хьэт рам и цIэу адыгэ лъэпкъ дэсащ. А щIыпIэм зэреджэр ХьэтрамтIыгу-щ. Уэгъу зэпыту зэрыщытым щхьэкIэ къиIэпхъукIри, 1862 гъэм Суворово-Черкесск къуажэр, (адыгэбзэкIэ — ХьэтрамтIыгу) яухуащ. Ахэр натыхъуейхэм хеубыдэ. Хъыбарыр къыджезыIар а къуажэм щыщщ, псори зэхэту пщIантIэ 80 мэхъу. Зэрыпсалъэхэр шапсыгъыбзэщ.
Бжьэдыгъухьэблэ, 1929 гъэм накъыгъэм и 8-м
Шапсыгъ
жылагъуэр
1929 гъэм накъыгъэм
и 10-м
Нобэ кхъухьым дису Бжьэдыгъухьэблэ дыкъикIри, Афэпсэп къуажэм дыкъэкIуащ, километр 18 хуэдизкIэщ ар Бжьэдыгъухьэблэ зэрыпэжыжьэр. Ди цIыхугъэ Ибрэхьим и деж дыкъыщыувыIащ. ХьэщIэщым дыщIашэ. Гъуэгум, иджыри унэм дыщIэмыхьэ щIыкIэ, хъыджэбзитI къыщытпежьащ, зыр иджыри цIыкIуу, адрейр нэхъ балигъыу. Ди хъуржынхэр занщIэу тIахащ. ХьэщIэщыр зэрыхъур зы пэшщ, ятIэ лъэгуу. И кум хьэкушхуэ итщ, унэр лъахъшэщ, блынхэр хужьу зехьащ, унэ лъэгум деж зы кусэ ирокIуэ нэхъ сырыхуфэу. Лъэгур щIы зэтеубащ, кусэ сырыхухэр щызэпрыдзауэ. ХьэщIэщыбжэр ди къэкIуэгъуэм ирихьэлIэу ину зэIухат. Пэшым щIэтхэщ: зы пхъэ гъуэлъыпIэ, арджэнрэ щхьэнтэрэ илъу, стIолтепхъуэ хужь зытелъ Iэнэ, шэнт зыбжанэ. Блыным фIэдзапIэ кIыхьышхуэ еIулIащ щыгъыным папщIэ. Унэр нэр пIэпихыу къабзэщ, унэ лъэгум мастэ щыкIуэдынукъым. Блынхэри апхуэдэ дыдэу къабзащэщ. Зыдмыгъэпсэхуу къуажэ зэхуэсым дыкIуащ. Абхъазхэм я нэкIу зэхэлъыкIэр сигу къагъэкIыж слъагъухэм. Ди къуажэм щыщ гуэрхэм саIуплъэ къысфIэщIырт. ЩIэсхэм я нэхъыбэр зэщIэупсащ. ЗэрыжаIэмкIэ, нэхъыжьхэм жьакIэ ятет хабзэщ. Я къэпсэлъыкIэр абхъазхэм ейм ещхьщ. Адыгэ пыIэ лъахъшэ е сарыкъ ящхьэрыгъщ. (Мыр зыщызгъэгъупщэ хъунукъым, иджыпсту къызжаIа къудейщ: хьэщIэр шууэ къыдыхьэмэ, шыр егъэджэгу, ауэ щыдэкIыжкIэ ар къемызэгъщ. ХьэщIэр щыдэкIыжкIэ и шым щIопщкIэ еуэмэ, бысымым хуэмыарэзыуэ аращ) <…>
Дыуэршэр пэтрэ, зы лIыку къыдбгъэдыхьэри сэлам къыдихащ. Зыкъомрэ зрилъэфыхьащ тхуэмытIысу. Ибрэхьим хигъэзыхьа нэужьщ щетIысэхар. Шэджагъуашхэ дагъэщIащ: цIыкIуу зэпыупщIа лы, тхъукIэ гъэжьауэ, помидор щIэлъу. ИтIанэ шей. Сэ жьантIэм сыдагъэтIысхьащ. ШхыныгъуитIри сэ япэу къысхутрагъэуващ. Бысымыр къыдбгъэдэтIысхьакъым. Ар пщэфапIэм щышхауэ къыщIэкIащ. КъызэрыщIэкIымкIэ, бысымыр хьэщIэм зэи бгъэдэтIысхьэркъым. Шхэн щIэзыдзэр хьэщIэращ. Бысымым и къуэ Сулеймэн егъэджакIуэщ, унагъуэщ. Абы и щхьэгъусэри, и анэри къыщIэкIакъым, Ибрэхьим зэрыжиIэмкIи, къыщIэкIыну хабзэкъым.
Бжьэдыгъухьэблэ, накъыгъэм и 12-м
Нобэ къалэм сыкъэкIуэжащ, сфIэфIыпсу шапсыгъхэм иджыри садэлэжьэнут, ауэ си бысымыр згъэпIейтеину сыщысхьащ, армырами къыдолIалIэ… Си нэгу щIэкIахэр зэзгъэзэхуэжыну сыхэтщ. Псом нэхърэ нэхъ схуэмыIуатэр хабзэр ткIийуэ зэраIыгъращ: хьэщIэм кIэлъызэрахьэр, нэхъыжьхэм я пащхьэ зэфIэту зэритыр. Ибрэхьим куэдкIэ сэ нэхърэ нэхъыжьщ, пщIэшхуи иIэщ, ауэ япэ сатырым щытыр сэрат, сызэрыхьэщIэм щхьэкIэ. ЖьантIэм сыщыст. ЖьантIэу ялъытэр блыным бгъэдэт Iэнэм и къуапэращ, хьэщIэм и гупэр бжэмкIэ гъэзауэ щытын хуэдэу. Шэджагъуашхэм цIыхуищ дыхъурт: сэ, Ибрэхьим, пщIэ зиIэ гъунэгъу гуэр. Дыгъуасэ пщыхьэщхьэшхэм тхьэмадитI къыдбгъэдагъэсащ. Нобэ пщэдджыжьым бысымыр укIытапэурэ къэтIысащ. Сытми, хьэщIэ къыщрагъэблагъэкIэ, Iэнэм нэхъыжьу зыгуэр щысын хуейщ. Нэхъыжьу гъунэгъу гуэр щагъэтIыскIэ, ерыскъы къызэрахьу, бысымыр хьэщIэщым щIокIри, шхэн яуха нэужьщ къыщыщIыхьэжыр. ИужькIэ, Iэнэшхуэм тетыр трахыжа нэужь, Iэнэ лъакъуищ къыщIахьэурэ адрей гъунэгъухэр ягъэшхащ, шэнт цIыкIухэм тесу. Унагъуэм щыщ зыри хьэщIэщым щышхакъым. Ахэр сытым дежи зэфIэтт. Псом хуэмыдэу абы укъыщигъэуIэбжьыр пщыхьэщхьэхэм дежщ — сыхьэт бжыгъэкIэ апхуэдэу къыщыпщхьэщыткIэ. Iэнэм дыпэрысыху, шхэн щIэздзэну сыхагъэзыхьырт. Шхэн щIэзыдзэр нэхъыжьырщ, зыухри аращ. Аращи, ар хуэму машхэ, адрейхэм загъэнщIыну Iэмал яIэн папщIэ. Нэхъыжьым шхэн зэрыщигъэту, нэхъыщIэхэри мэувыIэ. Сэ зэи зылъызгъэсыртэкъым а пщIэшхуэри, нэхъыжьыр сыт щыгъуи Тхьэ елъэIурт. ДыщышхэкIэ бысымым ипхъу нэхъыжьыр къытщхьэщытащ, гъунэгъу бзылъхугъэ гуэр къыдэIэпыкъуу. Иныкъуэ шхыныгъуэхэр тIум зы тепщэч къалъысу къахьырт. Iэнэм бжэмышхрэ гуахъуэрэ телът. БжэмышхкIэ хъудырымрэ шхумрэ тшхащ. Ди пэшым къубгъанрэ тасрэ щIэтти, дышхэн и пэкIэ ди Iэхэр дагъэтхьэщIащ. Ихъуреягъыр къабзэу зэщIэлыдэрт. Дыгъуэлъыжын и пэкIэ, щIыбым дыдэтыху, бысым бзылъхугъэхэм пIэхэр тхуащIыжащ: уэс чэсейм хуэдэ тепIэнщIэлъынхэр — щхьэнтэхэр, щащыхухэр. Абы ирихьэлIэу унэ лъэгури къапхъэнкIащ.
1929 гъэм шыщхьэуIум и 14-м
Нобэ Нартан — Къылышбийхьэблэ — сыщыIащ. ЛIыжь гуэрым сыдолажьэ: ПащIэхэ Бэчмырзэ Машэ и къуэм, илъэс 72-рэ мэхъу. Абы къуиплIрэ пхъуитхурэ иIэщ. НэхъыщIэр илъэс 15 мэхъу. Ар Нартан къыщалъхуауэ къыдэмыкIыу мэпсэу. Къуажэ советым къритауэ абы тхылъ иIэщ, а жылэм зэрыщыщымрэ и щхьэгъусэм зэрыбгъэдэкIыжамрэ щыхьэт техъуэу. Ар мэкъумэшыщIэщ, зы еджапIи зы мыдрисэи щеджакъым (езым хьэрып тхыбзэмрэ урыс тхыбзэмрэ зригъэщIэжащ. УрысыбзэкIэ апхуэдэ дыдэу фIыуэ тхэркъым, и псэлъэкIэр нэхъ махэжщ), мылъку иIэкъым. Къамбийхэ къратауэ тхылъ иIыгъщ хъыбарыжьхэр, таурыхъхэр, Iэрытххэр, тхыдэ лэжьыгъэхэр зэрызэхуихьэсымкIэ, икIи абыкIэ зыкъыщIэзыгъэкъуэн къызэрилъыхъуэмкIэ. Бэчмырзэ езым Iэлыфбей зыхилъхьэжащ, хьэрып хьэрфхэр къигъэсэбэпурэ <…> А Iуэхум ар илъэс плIыщI зэрыхъурэ пэрытщ. «Сохъустэхэм (мыдрисэ еджакIуэхэм) мы сэ къэзгупсыса хьэрфхэр яIэкъым», — жеIэ Бэчмырзэ <…>
Дадэм и Iэр етхьэщI, сэ сыщытщ. Ар къызоплъри ифIэщу мэгуфIэ: «Адыгэщ, адыгэ дыдэщ, — жи. — Е мыбы къанэ, е сэ сыздэшэ». И Iэхэр пщэм иредзэри: мис, кIапсэ си пщэм къищIи сылъэф уи гъусэу жыхуиIэщ. ИтIанэ гукIэ усэ абрагъуэ къызжеIэ империе зауэри, революцэри, граждан зауэри къыхэщу. Мы лIыжьыр егъэлеяуэ цIыху гъэщIэгъуэнщ. Абы и гугъу иджыри Налшык къыщысхуащIащ. Нартан сыщIэкIуари нэхъыбэу абы сыхуэзэн папщIэщ. Ар къуажэ щIыбым, щIыунэм щопсэу, зы къуэ гуэрым и жьэгъум. ЩIыунэр цIыкIу дыдэщ, къуэгъэнапIэм пIэ къуэтщ, абы уэншэку илъщ щIакIуэ теубгъуауэ, щхьэнтэ; зытрипхъуэр джэдыгурауэ фэ тетщ. Адрей къуэгъэнапIэм гъуаплъэ хьэку къуэтщ. Шакъалъищ, къалэмрэ къэрэндащу зыкъом хьэкущхьэм телъу си нэ техуащ. ЕплIанэ шакъалъэр хьэку кIуэцIым итт. ТелъхьэпIэм хьэрыпыбзэкIэ тха тхылъ зыбжанэ телъщ. Дыкъыщысам езыр щIэстэкъым (гъуэгу дыздытетым мэжджытым дыщIэплъащ, абы дин зэрихьэрти абы щIэсынкIи хъунут). Къашэну кIуахэщ. Гуапэ дыдэу къысIущIащ. ЗанщIэу и Iэрытххэм лъыхъуэн щIидзащ. КъызэрыщIэкIамкIэ, ахэр дэни щегъэпщкIу: пIэ лъабжьэм, ашык щхьэхуэ гуэрым, уэншэку лъабжьэм, щхьэнтэ лъабжьэм, и гуфIакIэм. ТхылъымпIэхэр хъэтI зэмыщхьхэмкIэ зэхэтхыхьащ, бжыгъэ куэд итщ, есэп гуэрхэр, гъэхэр. Псалъэм папщIэ, махуэ зэхуэмыдэхэм я секунд бжыгъэ зэтемыхуэхэр, илъэсхэр, и гъунэгъухэм ящыщу хэт дапщэщ дунейм ехыжами, къинэмыщIхэр. Езым и тхыгъэхэр хьэрып хьэрфкIэ тхащ. Сэ си деж сшэнут, ауэ срамыгъэдзэкъауэ саутIыпщын ядакъым. Гу зэрылъыптэмкIэ, и къуэхэм языхэз гъунэгъуу мэпсэу: занщIэу шхын пщтыр къахьащ (кхъуейлъалъэрэ дагъэкIэ гъэжьа джэдыкIэрэ), пIастэ щIыIэ, щIакхъуэ, аркъэ. Аркъэ тIэкIу семыфауэ дадэм сиутIыпщыжакъым. ИтIанэ хъарбыз дупщIэтащ. Тэрмэшыр къыздэIэпыкъуурэ дызэпсалъэрт. «Тхьэм уигъэпсэу» щыжысIэм, дадэм зимыубыдыжыххэу игу зэрыхэхъуэр къигъэлъэгъуащ. «Адыгэщ, адыгэщ», — жиIэрт сэр щхьэкIэ.
Нартан къуажэ дахэшхуэщ: зэрыщыту хадэхэм хоткIухь. Къуажэдэсхэр егъэлеяуэ къабзэу мэпсэу, я бжыхьхэр набжэу екIуэкI защIэщ, уэрамхэр зэвщ, нашэкъашэщ, къэкIыгъэхэр щыкуэдщ. Къуажэр Налшык псыежэхым и Iуфэм Iусщ, абы хашри жылэм псыIэрышэхэр яшащ. Си бысым гуащэр (сезыгъэблэгъа, тхылъ хъумапIэм и тет, хамэ къуажэ щыщ Тубэчыр абы деж фэтэру щIэсщ) цIыхубз щхьэзакъуэщ, фызабэщ. Сэ гуапэ дыдэу къысIущIащ. Тубэчыр къэтыху, «сымызэшын папщIэ» и хадэр сигъэлъэгъуащ, пхъэщхьэмыщхьэхэр къысхупичащ. Унэм дыкъэкIуэжа нэужь, «кхъуейжьапхъэ» сигъэшхащ. Дышхэн и пэкIэ сыт щыгъуи ди Iэхэр дотхьэщI. Пщыхьэщхьэм — кхъуей, шэ, пIастэ. Пщыхьэщхьэшхэ нэужьым бысым гуащэм (зыкъомрэ делъэIуа нэужь ди гъусэу нотIыс) пшынэ къищтэри тхуеуащ.
ПащIэ Бэчмырзэрэ Джанашиа Симонрэ. 1929 гъэ
Тбилиси университетыр япэу къэзыухахэр: Топуриа Варлам, Джанашиа Симон, Чикобавэ Арнольд, Ахвледиани Георгий. 1926 гъэ
Куржы щIыпIэцIэхэм адыгэбзэм щыщу узыщрихьэлIэхэр (куржы фIэщыгъэхэм я тхыдэ лъабжьэхэр)
Тхыдэ пасэми иджырейми ущелэжькIэ, фIэщыгъэхэм мыхьэнэшхуэ зэраIэр IупщI мэхъу. А лъэныкъуэмкIэ тхыдэм къыдитхэм (цIэхэм, унэцIэхэм, щIыпIэцIэхэм) я фIыгъэкIэ Куржыми Кавказ псоми я тхыдэм уроплъэф. Псалъэм папщIэ, Куржым лъэхъэнэжьым щыпсэуахэр кърипщIэну щIыпIэцIэхэм нэхъ тегъэщIапIэфI щыIэкъым. Тхыгъэхэм абы теухуауэ къыбжаIэр мащIэщ.
Ауэ щIэх-щIэхыу зэрызихъуэжым тепщIыхьмэ, щIыпIэцIэхэми ущагъэбэлэрыгъ куэдрэ къохъу… ГурыIуэгъуэщ щIыпIэцIэхэм щыуагъэ куэдым ухуашэнкIэ зэрыхъунури. А лъэныкъуэмкIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ фIэщыгъэхэр зэрызэхэлъ Iыхьэхэр.
КъухьэпIэ Куржым нэхъ щызекIуэ щIыпIэцIэхэм я зы лIэужьыгъуэу «псы»-кIэ иух фIэщыгъэхэм гу зылъыдагъэтащ. Псом япэ абыхэм яхэбгъэхьэфынущ Гурием щыIэ «Супсэ» псыежэхыр. Ар къыхэдгъэщхьэхукIыным дрихулIащ псыежэхыр къыщыщIэж «Суреби» къуажэм и цIэм. Иджыри — «Никопсия», е, нэхъ пэжу жыпIэмэ, «Никопси» цIэри къыхощ Куржым и тхыдэм. Ар нобэми «Ничепсухо» жаIэу къокIуэкI. Абы и къежьапIэм и ищхъэрэкIэ «Псыкупс» псыежэхри щыIэщ.
Аращи, псы формантым псыцIэхэр къегъэхъу. Абы шэч хэлъкъым. Апхуэдэ дыдэу шэч къытетхьэркъым а псалъэпкъ Iыхьэр адыгэбзэм къызэрыхэкIам, «псы», «псыежэх» мыхьэнэр иIэу. А псы Iыхьэр пыту иджырей Адыгэ ЩIыналъэм псыежэх куэдым я фIэщыгъэхэр щызокIуэ.
Иджыри гу лъыттащ а Супсэ район дыдэм къуэ формантым узэрыщыхуэзэм. А Iыхьэр зыхэт фIэщыгъэхэр Хино-Дагва бгым деж щыIэщ <…> Иужьрей къэхутэныгъэхэм наIуэ къащIащ а Iыхьэхэм нэгъуэщI щIыпIэхэми узэрыщрихьэлIэр: Бокъуэ — Рачи ущрохьэлIэ, Акъуэ, Абзакъуэ — Абхъаз щIыналъэм. Цинцадзе Иасе доцентым хъыбар къыдигъэщIащ Гурием «Бэрыкъуэ» и цIэу псыежэх цIыкIу зэрыщыIэмкIэ. А къуэ-ри адыгэбзэм къыхэкIауэ худогъэфащэ <…>
Аращи, ди дежкIэ IупщI хъуащ КъуэкIыпIэ Куржым узыщрихьэлIэ щIыпIэцIэхэу — къуэ-кIэ иуххэр адыгэбзэм къызэрыхэкIар. Худогъэфащэ куэд дэмыкIыу адыгэбзэм къыхэкIауэ ещанэ псалъэпкъ къыхэтхутыкIыну, ар пэ-ращ. А псалъэм и мыхьэнэ нэхъыщхьэр — «пэщ», ауэ нэгъуэщI мыхьэнэ куэди къызэщIеубыдэ, псалъэм папщIэ, «псым и кIэ, и пэ» <…> Адыгэбзэр зи лъабжьэ а фIэщыгъэхэр щыхьэт наIуэ мэхъу пасэ зэманым а щIыпIэхэм адыгэхэр зэрисамкIэ.
1929 гъэм фокIадэм и 10-м
Джанашиа Симон Цей Ибрэхьим хуетх
ЩIыхьышхуэ зыхуэсщI Ибрэхьим!
УрысыбзэкIэ мыпхуэдэу зэрызыпхуэзгъазэм тIэкIу сегъэIэнкун. Апхуэдэу щIэхъуар уи адэцIэр зэрызмыщIэракъым къызыхэкIар, кавказым щыщ си ныбжьэгъухэм защыхуэзгъазэкIэ, урыс зыхуэгъэзэкIэ дыдэхэм сигу зэрахуэмыкIуэращ. Уэ узэрыцIыху угъурлыр сощIэри, апхуэдэ зыхуэгъэзэкIэр уэим умыщIыну сыщогугъ.
Кавказ Ищхъэрэм сыкъызэрикIыжу къысIэрыхьащ уи тхыгъэр икIи сыщыгуфIыкIащ. Зытхар езыр Тифлис щыплъагъуну нэхъыфIыжт жысIэри сегупсысащ, абы теухуауи ди гугъэр дгъэкIуэдынкъым. Къэбэрдеймрэ Дагъыстэнымрэ сыщыIащ. СымыбзыщIу жызоIэри, сигу загъуэу къэбэрдеибзэм селэжьыфакъым иджыри. Щхьэусыгъуэхэм я нэхъыбэр уэ уощIэ. Къэнар — дызэхуэзэмэ бжесIэнщ. Я цIыху еджахэр си нэIуасэщ, ауэ я нэхъыфIхэр, си жагъуэ зэрыхъущи, зыщIыпIэ щыIэхэт. Сыкъежьэжыным нэблэгъауэ, Шымэзокъуэхэ ящыщ бзэ щIэныгъэлI щIалэ зэзгъэцIыхуащ, сигу ирихьащ. ЦIыхубэ щIэныгъэлIкIэ узэджэн яIэкъым. «Лъахэр щадж кабинет» жаIэри зыгуэр джэдыкIэм къипщыну мэпэщащэ, Сараханов жеIэри зыгуэр и унафэщIу — аркъудейщ.
Къуажэ гъащIэми гунэсу зыщызгъэгъуэзэфакъым. Нартан къуажэ дахэшхуэм сыщыIащ. И ухуэкIэр Псыжь и Iэгъуэблагъэм итхэм хуэдэщ. Я хабзэхэри ардыдэхэращ. Налшык дэт тхылъ хъумапIэ гуэрым и лэжьакIуэм хъыбар къысхуригъэкIуэкIат лIыжь гуэрым теухуауэ. Ар зэзгъэцIыхуну арат сыщIэкIуар. ПащIэ Бэч-Мырзэ цIыху гъэщIэгъуэн дыдэщ, илъэс 72-рэ мэхъу. И щхьэгъусэмрэ я бынибгъумрэ къигъанэри къуажэкIэм пытIысхьауэ усыгъэмрэ астрономием ещхь гуэрхэмрэ йолэжь. АпхуэдизкIэ хэгъэрей дызэхуэхъуати, икIэщIыпIэкIэ си гъусэу Дагъыстэным нэкIуэну хьэзырт. Ауэ ар Iэмал зимыIэт. Зэгъусэу фэеплъ сурэт зытредгъэхащ. НыпхуезгъэхьынкIи хъунщ а сурэтыр музейм папщIэ. ЗыщIыпIи щемыджауэ, хьэрып Iэлыфбейр къэбэрдеибзэм хуигъэкIуащ. Си лъэIукIэ Лениным теухуа усэшхуэ схуитхащ, езым и гукъыдэжкIи нысхуэтхэну сыкъигъэгугъащ.
Адыгэхэмрэ абхъазхэмрэ я хабзэхэр, пэжу, куэдкIэ зэтохуэ, зэщхьыркъабзэщ пхужыIэну. Иныкъуэхэр абхъазхэм занщIэу зыхалъхьащ. Абрагъуэщ зым адрейм ижь къызэрыщIихуар. СфIэгъэщIэгъуэн куэд къэслъэгъуащ, ахэр фи Зэгухьэныгъэм лъэзгъэIэсыну сигу илъщ. Куржыбзэри куэдкIэ пыщIащ къэбэрдеибзэм. Псори иужькIэ бжесIэжынщ.
Ди ныбжьэгъухэр дауэ псэурэ? Мы тхыгъэм щIыгъуу адрей Ибрэхьимым «Джемаль-пэщэм и тхыгъэхэр» хузогъэхь. Ар фIэгъэщIэгъуэнт абы.
Си сэлам гуапэ щIыхьышхуэ зыхуэсщI уи щхьэгъусэми схуехыж.
Сэлам гуапэшхуэ изохыж Аслъэнбэч, Ибрэхьим, абыхэм я унагъуэхэм, ди цIыхугъэхэм, ныбжьэгъухэм.
Ингороквэ сэлам къуехыж, фIыщIи къыпхуещIыж.
Гурэ псэкIэ — Джанашиа Симон.
Профессор Рогавэ Георгий, философием и доктор Едыдж Батырай (Германие), Уджыхъу Тамарэ, Шенгелиа Важэ, ЛIыбзу Даут (Иордание). Мейкъуапэ, 1973 гъэ
Топуриа Варлам, Ломтатидзе Кетеван, КIэрашэ Тембот, Чикобавэ Арнольд, Шенгелиа Важэ, КIэрашэ Зейнаб, КIуащ Тамарэ, Нэгъуей Хьэмид, Бырсыр Батырбий, Гъыш Нухь, Уджыхъу Тамарэ, Абрэдж Альмир сымэ. Мейкъуапэ, 1973 гъэ
Джанашиа Русудан
Уджыхъу Тамарэ
Джанашиа Симон и
«Адыгэ тхыгъэхэр»
ПащIэ Бэчмырзэрэ Джанашиа Симонрэ а зэхуэзэм зэкъуэш ищIащ. Рехвиашвили Спартак зэритхыжымкIэ, «Куржы щIэныгъэлIымрэ адыгэ усакIуэмрэ я зэныбжьэгъугъэр лъэпкъым IуэрыIуатэ щыхъужащ».
Адыгей тхыбзэм дихьэха куржы щIэныгъэлIым адыгэхэм я тхыдэ хьэлъэр къыжраIэжурэ къыхуэтхьэусыхэхэрт цIыхухэр, я бзэр зэрыкIуэдыжыр, хабзэр зэрамыIыгъыжыр ягу къеуэрт абыхэм. Джанашиа игу къинэжат илъэс 91-рэ и ныбжьу, Нафсос зи цIэ шапсыгъ дадэ Агуй къуажэм зэрыщыхуэзар. Шапсыгъ хъыбарым и зы пычыгъуэ къыдохь: «1862 гъэм мухьэжырхэм я хъыбар Джубгъаш къэсащ. Илъэсибл екIуэкIащ тенджыз Iуфэм цIыху къупщхьэхэр Iулъ зэпыту. ЦIыхухъу жьакIэхэмрэ цIыхубз щхьэцхэмрэ къуаргъхэм абгъуэ къыхащIыкIырт. Илъэсиблым и кIуэцIкIэ тенджызым цIыху щхьэкъупщхьэхэр хъарбызым хуэдэу къызыхидзащ. Бийм урихуэупсэнкъым сэ си нэгу щIэкIам…».
Игу щIыхьэу дадэр тепсэлъыхьырт бзэми: «Бзэр псом нэхърэ нэхъапэщ. ЦIыхум зыщигъэгъупщэ хъунукъым и адэ-анэм я бзэр. Езым и бзэр ищIэжмэщ адрей зригъэщIа псори къыщыхуэсэбэпынур».
Куржыми Кавказ псоми Кавказыр зы унагъуэу зыбж гупсысэкIэт къыщекIуэкIыр сыт щыгъуи. Джанашиа Симон и гуащIэдэкIыр а лъэныкъуэмкIэ яча япэ лъэбакъуэщ. Адыгэ цIыхубэ лэжьакIуэхэу Наурыз Ибрэхьим, Цей Ибрэхьим, БжьафIэ Аслъэнбэч, нэгъуэщIхэми Адыгей музей къызэIуахынымкIэ ядригъэкIуэкIа лэжьыгъэм, Кавказыр къызэщIэзыубыдэ къэхутэныгъэхэм, абыхэм яхуригъэхь-кърагъэхьыжу щыта тхыгъэхэм, зэныбжьэгъухэм я зэхущытыкIам я гугъу умыщIыххэми хъунущ. Адыгэ ЩIыналъэм теухуауэ тхылъыжь дыдэхэр, сурэтхэр яIэригъэхьэрт. Музейр къызэIуахын папщIэ зыхуэныкъуэ, нэгъуэщI щIыпIэ щумыгъуэтыну тхылъхэр, щыхьэт тхыгъэхэр ялъигъэIэсырт. Адыгей музейр къызэIузыха Наурыз Ибрэхьим 1925 гъэм Тбилиси, Джанашиахэ я унагъуэм, щыпсэуащ. ЩIэныгъэлIыр а зэманым Джавахишвили Иванэ зи унафэщI, Куржым и тхыдэмрэ лъэпкъымрэ щадж Зэгухьэныгъэм щылажьэрт. Адыгэ щIэныгъэлIым сэбэп къыхуэхъуащ куржы щIэныгъэлI зыбжанэ: Беридзе Вукол, Ингороквэ Павел, абхъаз тхакIуэ икIи щIэныгъэлI Гулиа Дмитрий, нэгъуэщIхэри. Адыгэ ЩIыналъэм ягъэзэжа нэужьи Наурыз Ибрэхьим, Цей Ибрэхьим, БжьафIэ Аслъэнбэч сымэ Джанашиа къыхуэтхэрт. Зэныбжьэгъухэм зэIэпаха тхылъхэм къыхощ ахэр гугъуехьышхуэхэм пхыкIыу зэрылэжьари музейм щIалъхьэнухэр къагъуэтынымкIэ куржы щIэныгъэлIхэр дэIэпыкъуэгъушхуэ зэрыхъуари.
Шенгелиа Важэ
Академик Джанашиа Симон
адыгэбзэхэм (адыгэ диалектхэм) я къэхутакIуэщ
Совет тхыдэдж лъэрызехьэ, Куржыр, Кавказыр, КъуэкIыпIэ Гъунэгъур джынымкIэ нэхъ Iэзэ дыдэхэм ящыщ академик Джанашиа Симон (1900 — 1947) — адыгэбзэр япэ дыдэ щIэныгъэр и тегъэщIапIэу иджыну пэрыхьащ.
1929 гъэм Джанашиа Адыгеймрэ Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ щIэныгъэ-къэхутакIуэ IуэхукIэ тIэунейрэ щыIащ. И къэхутэныгъэхэр утыку къыщрихьэжым абы жиIэгъащ: «Мураду диIар адыгэхэм я бзэмрэ я щыIэкIэ-псэукIэмрэ теухуауэ дгъуэтыр зэхуэтхьэсу хуэдгъэфащэхэм я пэжыпIэр къэтщIэнырт».
Абы и Iуэхур Адыгеймрэ (а зэманым и къалащхьэр Бжьэдыгъухьэблэрат) Шапсыгъ автономнэ районымрэ щиублат 1929 гъэм. Мэлыжьыхь — накъыгъэ мазэхэм къриубыдэу екIуэкIащ а лэжьыгъэр. Бжьэдыгъухьэблэ къэса нэужь, ар адыгэ лъэпкъ зыбжанэм къахэкIахэм ядэлэжьащ. ИужькIэ Афыпсып шапсыгъ къуажэм кIуэри махуитIкIэ щыIащ. Бжьэдыгъухьэблэ къигъэзэжа нэужь, къигъутар зэхуихьэсыжын щIидзащ: кIэмыргуейхэм я деж — Джамбечрэ Мамхэгърэ, бжьэдыгъу къуажэ — Лъостэнхьэблэ, абэзэхэ къуажэ — Хьэкурынэхьэблэ, беслъэнейхэмрэ абазэхэмрэ я деж — Улап щыIащ. Накъыгъэм и 24-м Джанашиа ТIуапсэ кIуащ. Тенджыз ФIыцIэм и Iуфэм Iус шапсыгъ къуажэ Агуй махуитI щылэжьащ. АбыкIэ и япэрей щIэныгъэлI зекIуэр иухащ.
ЕтIуанэ ежьэгъуэм абы махуэ 16-кIэ къэбэрдеибзэр Налшык пэгъунэгъу Нартан къуажэм щызригъащIэу дэсащ, ар зыхуэзэр 1929 гъэм и бадзэуэгъуэ — шыщхьэуIу мазэхэрщ.
Зыгъэхьэзырар
ЧЭРИМ Марианнэщ.
