Бжыгъэми нэмысми щIыхэщIым и щхьэусыгъуэр
Еджагъэшхуэхэм жаIэ Кавказ Ищхъэрэм унагъуэм къыдекIуэкI хабзэхэр хуэм-хуэмурэ щыкIуэдыжу. Абы и нэщэнэ нэхъыщхьэщ сабийуэ къалъхум зэрыкIэрыхумрэ щызэхуащIу щыта нэмысыр зэрекIакIуэмрэ. «Жылагъуэм и абгъуэу» лIэщIыгъуэ куэдкIэ къекIуэкIар щIызэтещэхэжым и щхьэусыгъуэр къищIэну хущIэкъуащ «РГ»-м и лэжьакIуэр.
Сабийуэ нэхъ мащIэ
Зэман кIыхькIэ Кавказыр къалъытэу щытащ демографие и лъэныкъуэкIэ зи Iуэху нэхъ зэпэщ щIыналъэу: «Африкэм хуэдэщ, бын куэд къащыщIохъуэ».
— Ауэ ар апхуэдэу щыткъым. Иужь илъэсхэм щIыналъэ псоми щытыкIэм зыщихъуэжащ. Псалъэм и хьэтыркIэ, Къэрэшей-Шэрджэсым, Адыгейм, Къэбэрдей-Балъкъэрым щыхуокIуэ бынитI нэхърэ нэхъыбэ зимыгъэIэным. Ингушым, Шэшэным, Дагъыстэным я унагъуэхэм нэхъапэм бынитху нэхърэ нэхъыбэ щапIу щытамэ, иджы сабии 2 — 3-м къыщызэтоувыIэ. Псоми къакIэрыху Осетие Ищхъэрэмрэ Ставропольемрэ — абыхэм я унагъуэхэм ику иту къыщалъхур сабиитIым нэхърэ нэхъ мащIэщ, — жиIащ Стратегие къэхутэныгъэхэмкIэ Урысей институтым и унафэщIым и чэнджэщэгъу, социологие щIэныгъэхэм я кандидат Белобородов Игорь.
Еджагъэшхуэм и псалъэхэм ятепщIыхьмэ, къыкъуэкIа шынагъуэхэм ящыщ зыщ унагъуэм къыдекIуэкI хабзэхэм зэрытекIыр, абы сабийуэ къыщалъхур нэхъ мащIэ зэрыхъур.
— Ди къэхутэныгъэхэм я гъуазэщ сабийуэ къалъхур зыхуэдизыр, зэщхьэгъусэхэр зэрызэхуэпэжыр, унагъуэ яIэну зэрыхуейр. 2013 гъэм къызэригъэлъэгъуамкIэ, кавказ лъэпкъ пщыкIузым щыщу тIу къудейщ къадекIуэкIыу щыта хабзэхэм тетыжыр — шэшэнхэмрэ ингушхэмрэщ, — къыхигъэщхьэхукIащ Белобородовым. — Сабийуэ къалъхум и бжыгъэм кIэрызыгъэху щхьэусыгъуэхэм ящыщщ къэхьпэным къыхэкI узхэр, уэндэгъугъэр къутэжыныр, зэбгъэдэкIыжыныр къэзышэхэр.
Еджагъэшхуэм къелъытэ щIэблэ нэхъыбэ диIэныр анэм ират мылъкумрэ (сабий етIуанэм щхьэкIэ) пособиехэмрэ я закъуэкIэ пхузэфIэмыгъэкIыну. «Унагъуэхэр сабий нэхъыбэ яIэным тедгъэгушхуэн папщIэ ахъшэ еттми, зэщхьэгъусэхэм я процент 60-р илъэсипщIи дэмыкIыу зэбгъэдэкIыжынущ. Пэжщ, статистикэм ди гур фIы ещI цIыху бжыгъэм зымащIэкIэ хэхъуэу жиIэурэ, ауэ щыIэ шынагъуэри зыщыдгъэгъупщэн хуейкъым, — къыхегъэбелджылыкI еджагъэшхуэм.
Я фащэр
щIахъуэжыр
— Шэшэн Республикэм и цIыху псоми я процент 67-м щIигъур щIалэгъуалэщ. Абы щыгъуэми, ди къэралым ику иту а бжыгъэр зэрыщыхъур процент 22-щ. АрщхьэкIэ кавказ пыIэ зыщхьэрызытIэгъа капитализмэм кIуэ пэтми бжьыпэр еубыд. Нэхъапэм кавказ унагъуэм щагъасэрт Хэкум хуэлэжьэну хьэзыр, нэхъыжьхэм пщIэ яхуэзыщI щIэблэ. Иджы цIыхухэр нэгъуэщIщ, — жеIэ Шэшэн къэрал пединститутым философиемкIэ, политологиемрэ социологиемкIэ и кафедрэм и унафэщI, философие щIэныгъэхэм я кандидат Гадаев Вахэ. — Зэпымыууэ зыхущIэмыхьэ адэ-анэхэм я бынхэм гурагъэIуэфыркъым дэ дыухуэ жылагъуэр зыхуэдэр, гъуазэхэр ирагъэлъагъуфыркъым. Ди насыпщи, зэкIэ псори йодаIуэ духьэшыхэм. Си гугъэщ абыхэм унагъуэр ягъэбыдэн яхузэфIэкIыну.
Ислъамым ижь къащIихури, Шэшэным, Дагъыстэным, Ингушым я хъыджэбз куэдым муслъымэн фащэкIэ зыкъахуэпащ. НэгъуэщI щIыналъэхэм кIуэмэ, ахэр хуабжьу къахощ а щIыпIэхэм щыпсэухэм.
— Къэплъытэ хъунущ ар СМИ-хэм, Интернетым щыбэгъуа мыхъумыщIагъэхэм я жэуапу. Хъыджэбзхэм я щхьэхэр, бгъэхэр, лъакъуэхэр щIахъумэ, телевизорхэм ныкъуэпцIанэу къихьэхэм къащхьэщыкIын папщIэ, — къыдгурегъаIуэ Гадаевым. — Дэ ди бынхэм хьэлу зыхалъхьэ езыхэм лъапIэныгъэу къалъытэхэр. Апхуэдэ щытыкIэм къихута куэдыр афияным покI. Ар телъыджэщ: мы мыгъуагъэм пэщIэтын папщIэ мэлажьэ клиникэхэр, институтхэр. Ауэ абыхэм къаймыхъулIэр духьэшыхэм къохъулIэ. Иужь зэманым Кавказым нэхъ цIыхухъу хуэщIахэм фызитI-щы къыщашэу хуежьащ. Пэжщ, мы Iуэхум зэрыбгъэдыхьэр зэтехуэркъым. И щхьэгъусэм и адэ-анэр зэрамыхьэн щхьэкIэ хъыджэбз куэд щIохъуэпс «етIуанэ фыз» хъуну.
Нэхъыжьхэр
я гъуазэу
— КъытщIэхъуэ щIэблэм псэкупсэ лъапIэныгъэхэр нэхъыжьхэм хамылъхьэмэ, ныбжьыщIэхэм ягъэсэжыфынукъым къащIэхъуэнухэр, — жеIэ Осетие Ищхъэрэм и муфтий Гацалов Хьэжмурат. — Нэхъапэм нэчыхьыншэу зэдэпсэухэр Iумпэм ящIырт, иджы абы трагъэгушхуэ. Рынок зэхущытыкIэхэр нэмысми лъэIэсащ, псори ящи къащэхуи мэхъу. Унагъуэ быдэм и хабзэхэм ткIийуэ щытету щытащ Кавказым. Иджы ахэр мэкIуэдыж. Мы Iуэхур къызэтедмыгъэувыIэмэ, зы экономики зы технологии сэбэп къытхуэхъунукъым цIыху бжыгъэм хэмыщIынымкIэ.
ЕМЕЛЬЯНОВЭ Светланэ.
«Российская газета».
