ЩIэныгъэм и щыгум нэса Пыл Iэуес
Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и ректор Бэрбэч ХьэтIутIэ Москва къикIа письмор Iэ-щIэлъу зыкъомрэ гупсыса нэужь, игукIэ унафэ ищIащ: «Пылыр дгъэкIуэнщ абы…» Заул димыгъэкIыу абы къриджащ зыхуей деканыр икIи унафэ хуищIащ Iуэхур зэфIигъэкIыну: гистологхэм, анатомхэм, эмбриологхэм я 4-нэ съезду Москва щекIуэкIынум хэтыну траухуат щIэныгъэлI Пыл Iэуес.
— Умыгузавэ икIи укъимыкIуэт, — трагъэгушхуащ ар ректорми деканми. — Абы къыщыпсэлъэнухэр уэ пхуэдэщ. Еджагъэшхуэхэм жа-Iэм уедэIуэнщ, уэри закъебгъэцIыхунщ. ИтIанэ, ар Iэмал хъарзынэкъэ уи къэхутэныгъэхэр адрейхэм ейм ебгъэпщэну. ЯжеIэ абыхэм ди лъэкIыныгъэхэр, дызэлэжьхэр. УщIэшынэн щыIэкъым, уэри уеджагъэшхуэщ, уи къэхутэныгъэхэр аращи, куэ-дым ейм йофIэкI, тегушхуауэ щыт, «адыгэ щIалэ нэс» зыхужегъэIэ.
Ректорым зэрыжиIамкIэ, Пылыр хатхат зэхуэсым къыщыпсэлъэнухэм, абы и Президумым хэсынуи къыхуа-гъэфэщат. А псори зэригъэзахуэурэ я унэ нэсыжащ Iэуес…
ГъащIэ къэбгъэщIэныр гъуэгум узэпрыкIыным хуэдэкъым. А псалъэхэм я мыхьэнэм языныкъуэхэр щегупсысыр я ныбжьыр хэкIуэта иужькIэщ. Пылыр абы егупсысащ пасэу, Сэрмакъ курыт школыр къыщиухам щыгъуэ. Къыхиха мэкъумэш IэщIагъэм ар япэу тезыгъэгушхуар и адэ Хъусенщ. Къыхэдгъэщынщи, адэм быным жриIэ зэпытт: «ЦIыхур цIыху зыщIыр лэжьыгъэрщ, и къалэнхэр зэригъэзащIэрщ. Сыт хуэдэ лэжьыгъэми, ар инуи цIыкIуи щрырет, уи къару уемыблэжу убгъэдэтмэ, уцIыху нэсщ, уадыгэлIщ. УкъикIуэта, ухуэмыхуа — абы щыгъуэ лIыгъэ пхэлъкъым. ЩIалэ цIыкIуу укъызэралъхуам лIы нэс къыпхэкIыну къикIыркъым. Уи напэ уемыпцIыжу, уи псалъэ утрагъуэтэжу, пщэрылъ къыпщащIхэр тэмэму зэфIэпхмэ, мис ар хъарзынэщ». Хьэблэ лIыжьхэми щIалэм хужаIэрт: «Уэлэхьи, мы Хъусен и къуэм IэщIагъэлIыфI къыхэкIынумэ, еплъыт абы я Iэщхэр зэры-зэрихьэм: былымыр зыщIэтыр къабзэщ, щIэтхэри я фэм къыщопкIри мэджэгухэр, езым узхэм щхьэкIэ хущ- хъуэ яхелъхьэж, сымаджэ къыхэкIмэ, егъэхъуж».
Куэд щIат Iэуес Iэщ дохутыр IэщIагъэм зэрехъуапсэрэ, ауэ унэм щIэсхэм закъригъэщIэн дзыхь ищIыртэкъым. Зэгуэрым адэм къуэм зыхуигъэзащ:
— Уэ Iэщ фIыуэ болъагъу, уахуэгумащIэщ, махуэ псом уахэтщ, уакIэлъоплъ, богъашхэ. Ди университетым мы гъэм щIэуэ къыщызэIуаха ветеринар къудамэм ущIэтIысхьамэ, нэхъ къэсщтэнут. Ар къэбухмэ, къуажэм укъэкIуэжынщи, колхозым ущы-лэжьэнщ. Уэ зыращ дэ диIэр…
Адэм жиIамкIэ арэзы хъуащ Iэуес икIи ветеринар IэщIагъэм хуеджащ. Общежитым зы пэш дыздыщIэсу университетыр къэдухыхукIэ дызэгъусащ дэ, дызэрыгъэпэжу, пщIэ зыхуэтщIу. Ноби аращ: дызэфIэкIуэдакъым, дызэхуозэ щIэх-щIэхыурэ. СощIэж, лекцэхэм дыщыщIэскIэ, профессорым и псалъэхэр занщIэу къипхъуатэрт Iэуес, сыт зэмани къыбжиIэжыфынут зэдэIуа псори, зы тхылъи къимыщтэу. Экзаменхэри, къанэ щIагъуэ щымыIэу, «автомату» къихьырт щIалэ гурыхуэм.
1968 гъэм абы фIы дыдэу къиухащ университетыр. ЩIалэм и мурадат адэм къызэрыжриIам хуэдэу, къуажэм игъэзэжыну, арщхьэкIэ, Пылыр фIы дыдэу еджахэм ящыщти, ректорым чэнджэщ къритащ бгъэдэлъ щIэныгъэм адэкIи хигъэхъуэну. Апхуэдэу щыхъум, Iэуес адэ-анэм яжриIащ Iуэхур зыIутыр. Апхуэдэу, нэхъыжьхэм я арэзыныгъэ хэлъу, щIалэщIэм пищащ еджэным. Ар теуващ иужькIэ гъуэгу бгъуфIэу къыхущIэкIа щIэныгъэ лъагъуэм.
Аспирантурэм щыщIэса илъэсхэр купщIафIэу къигъэсэбэпащ Пылым. Абы иригъэкIуэкI къэхутэныгъэхэр триухуащ куэд зэмылэжьа унэтIыныгъэм: Iэщхэм я патологием, онкологием. Къиугъуея щIэныгъэщIэхэр лъабжьэ зыхуищIа къэхутэныгъэр абы утыку кърихьащ 1974 гъэм. Ар ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкIри, щIэныгъэхэм я кандидат цIэр къыфIащащ. Апхуэдэу хъуами, Пылым фIыуэ къыгурыIуэрт щIэныгъэм и гъунэ иджыри зэрыримылъар, адэкIи нэхъ щIэгъэхуэбжьауэ еджэн, лэжьэн зэрыхуейр. Абы мурад ещI и къэхутэныгъэхэм адэкIи пищэну, доктор диссертацэр игъэхьэзырыну. Гугъуехьхэм къапикIуэту емыса щIалэр, зи яужь ихьа Iуэхур гурэ псэкIэ зыхищIэу, лэжьыгъэм ерыщу зритащ. Ар лъыхъуэрт икIи къигъуэтырт, зэригъапщэрт, пэжыр наIуэ къищIырт…
«КIуэм и гъуэгум хощI», — жыхуаIэрати, щIэныгъэм зезыта Пылым и мурадхэр зригъэхъулIащ. Ар щыIащ къа-лэ куэдым я библиотекэхэм, архив Iэджэ зэIипщIыкIащ. Абы фIыуэ къыгурыIуэрт зызрипщыта лэжьыгъэр зэрыгугъур, мастэпэкIэ псыкъуий къэптIыным зэрещ- хьыр. Пылыр есатэкъым къикIуэту, ешу, техьэулеикIыу. А хьэл-щэныфIым ехъулIэныгъэ лъагэ куэдым хуишащ си ныбжьэгъур.
2003 гъэм Пыл Iэуес ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкIащ и диссертацэр. Ар япэ дыдэу Кавказ Ищхъэрэм биологие щIэныгъэхэм я доктор щыхъуауэ щытащ. А пщIэ лъагэр Iэуес къихьат зыпэрыт IэнатIэм, лэжьыгъэм яхуиIэ жэуаплыныгъэмкIэ, бгъэдэлъ щIэныгъэ куумкIэ, зэхэщIыкI инымкIэ.
ЖыпIэнурамэ, щIэныгъэм, егъэджэныгъэм я «дэкIуеипIэ» псори къызэринэкIащ Пыл Iэуес. Ар щытащ кафедрэм и аспиранту, ассистенту, егъэджакIуэ нэхъыжьу, доценту, профессору. Хахауэ щытащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и Суд Нэ-хъыщхьэм и заседателу, илъэсиплIкIэ лэжьащ ГЭК-м (Къэрал экзамен комиссэм) и унафэщIу. Мы зэманым абы и унафэм щIэту магистр, кандидат лэжьыгъэхэр ягъэхьэзыр. Сыт хуэдэ къалэн имыIами, Пылыр лэ-жьащ гукIи псэкIи абы етауэ, гукъыдэж ин иIэу. Сыт-тIэ гукъыдэж ущIимыIэнур, IэщIагъэлI нэсу укъалъытэмэ, щIэныгъэм и щыгу дыдэм унэсамэ!
Пылыр биологие щIэныгъэхэм я докторщ, профессорщ. Абы и къалэмыпэм къыпыкIащ щIэныгъэ лэжьыгъэу 200-м щIигъу, монографие щхьэхуэхэр, методикэ чэнджэщхэр зэрыт тхылъхэр яхэту. Ар щIэх-щIэхыурэ ирагъэблагъэ щIэныгъэ конференцхэм, конгрессхэм, съездхэм. Зи лэжьыгъэр хьэлэлу езыхьэкI щIэныгъэлIым къыхуагъэфэщащ «УФ-м и еджапIэ нэхъыщхьэхэм щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ», «КъБР-м егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэхэр, щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр.
ЕгъэджакIуэ, гъэсакIуэ нэсщ Iэуес. Ар гъащIэр фIыуэ зылъагъу, иригъаджэхэм адэ пэлъытэ, ныбжьэгъу нэхъыжь яхуэхъуф цIыхущ. Ар ящыщкъым дыгъуасэ- рей махуэм къыхуихьа ехъулIэныгъэм и закъуэкIэ псэухэм. Iэуеси нэхъыбэу зыгъэпIейтейр къэкIуэну махуэрщ, абы къыздихьыну гупсысэщIэхэрщ.
Пыл Iэуес и ныбжьыр нобэ илъэс 75-рэ ирокъу. Абыхэм ящыщу илъэс 50-м щIигъу абы иритащ зыпэрыт IэнатIэм, лъэпкъ щIэныгъэм хэлъхьэныгъэшхуэхэр хуищIу. ЩIэныгъэлI щыпкъэм, къэхутакIуэ емызэшым, ныбжьэгъу пэжым, Пылхэ я унагъуэм и нэхъыжьыфIым си гуапэу сохъуэхъу и хъуэпсапIэ псори Тхьэм къригъэхъулIэну, къыщIэхъуэ и щIэблэ дахэм я насып илъагъуу дунейм куэдрэ тетыну.
КЪАРДЭН Мухьэмэд,
УФ-м и Журналистхэм я зэгухьэныгъэм хэт.
Ислъэмей къуажэ.
