Абы тыншыпIэ зэи къилъыхъуакъым
А махуэр гукъинэжт Мухьэмэдрэ абы и классэгъухэмрэ я дежкIэ. Дунейр щIэращIэт, я щIалэгъуэт, курыт еджапIэри къаухати, ехьэжьауэ я гуфIэгъуэт. Школым щекIуэкIа пщыхьэщхьэр зэфIэкIа нэужь, зэры- классу Къызбрун бжьэпэм дэкIри, хэкIуэтэху къакIухьат, я хъуэпсапIэ зэхуаIуатэу, зэчэнджэщу. Ауэ зи дахэгъуэ, зи дунейтехьэгъуэ щIалэхэмрэ хъыджэбзхэмрэ я хъуэпсапIэ псори къатекъутащ етIуанэ махуэм. Бахъсэн аузми къэсащ фашистхэр ди Хэкум къызэрытеуам теухуа хъыбарыр.
Уэрдокъуэ Мухьэмэд ЗэрыпхъуакIуэхэм япэувыну зызыIэта и къуажэгъухэр щилъагъум, езым иджыри военкоматыр къемыджами, Мухьэмэд мурад ищIащ япэ ищахэм гъусэ захуищIыну. Къыхуэмыгупсысыр ар и адэ-анэм зэражриIэну щIыкIэрт. А щIалэ закъуэм фIэкIа зэрамыIэм къыхэкIыу, абы къыфIэщIырт, «ар уигу къыумыгъэкIыххэ» жаIэу, адэ-анэр къыпэувыну. Ауэ Iуэхур зэрымыгугъауэ къыщIидзащ.
— Уи Хэку пхъумэжын нэхърэ нэхъ къалэн лъапIэ щыIэкъым, си щIалэ, — къыжриIащ и адэм, и мурадыр хуиIуэ-та нэужь. — Ди лъэпкъым зэи игу техуэу щытакъым и лъахэр бийм иутэу, «адыгэ щIалэщ» жегъэIэ, узыпIахэри уезыгъэджахэри умыгъэукIытэ. Уи хъыбарыфI тхьэм зэхыдигъэх.
Курыт школыр фIы дыдэу къэзыуха Уэрдокъуэ Мухьэмэд кхъухьлъатэзе-хуэ хъуну щIэхъуэпсами, гъунапкъэхъумэхэр щагъэхьэзыр еджапIэм ягъэкIуащ. Ар зыдэтыр Калининградти, къалэ ин зэи зымылъэгъуа щIалэм къыщыщIидзар фIэгъэщIэгъуэну зэпиплъыхьырт. Ауэ зэгуэр щIэращIэу, нэжэгужэу щытами, иджы къалэм и теплъэм гукъыдэж гуэри къуитыжыртэкъым. Унэхэмрэ заводхэмрэ я щхьэгъубжэхэр къегъэбыдэкIат, уэрамхэм нэхъыбэу щыплъагъур дзэлI фащэ зыщыгъ цIыхухэрт.
Къалэдэсхэр уэрамым дэтыну хущIыхьэгъуи гукъыдэжи зэрамыIэр нэрылъагъут, ахэр фронтым хуэлажьэрт, щхьэмыIэту.
ГъащIэр ткIийуэ щекIуэкIырт еджапIэми. Зэман кIэщI дыдэм къриубыдэу офицер хъун хуей щIалэхэм, еш-зыгъэпсэху жыхуаIэр ямыщIэу, дзэ Iуэ-хум зыхуагъасэрт. Ауэ куэд дэмы- кIыу зауэм къызэпиудащ курсант гъащIэри. Фронт гъунапкъэр къызэпызытхъа фашистхэм къалэдэсхэр щапэщIэувэм, курсантхэри абыхэм яхыхьащ. ГущIэгъуншэт Мухьэмэд зыIууа зауэр. УэгумкIи щIылъэмкIи шэр къащытелъалъэрт. ТIэкIу щхьэкъэIэтыпIэ къигъуэту щыплъэм, абы япэ дыдэу къилъэгъуащ фашист зыхужаIэ, дунейр зэрызыпхъуэну къе- жьа цIыхухэр. Ахэр тегушхуауэ къакIуэрт, къапэувыфын щымыIэу я фIэщ хъужауэ. Мухьэмэд и автоматыр нэхъ благъэ къыхуэхъуа сатырым триубыдэри, кIакхъур щIичащ. НэгъуэщI лъэныкъуэхэмкIи зэуэ къыщылъэлъащ автомат куэд. Абыхэм якIэлъыкIуащ танкхэм ирадза гранатэхэри, псори зэхэзэрыхьыжри, зауэр гуащIэ хъуащ, сыхьэт бжыгъэ нэхъ дэмыкIыуи, нэмыцэхэр ирагъэкIуэтыжащ.
Абдежырщ Мухьэмэд япэу зауэм и гынымэ гуащIэр къыщыщIихьар. Ар абы и япэ гъэунэхугъуэт.
Абы и ужькIэ зауэ гуащIэ Iэджи хэтащ Уэрдокъуэр. И пIалъэр къэмысу офицер ящIу училищэм къыщIигъэкIа адыгэ щIалэр хэхуат НКВД-м щыщ фочауэ полкым. И къалэным фIыуэ зэрыхуэхьэзырым нэмыщI, лIыгъэ, тегушхуэныгъэ зэрыхэлъыр къалъытэри, ар ротэм и командирым и къуэдзэу ягъэуващ. А зэманым абы хуатха характеристикэм дыкъыщоджэ: «Зэман кIэщIым къриубыдэу Уэрдокъуэр ротэм пашэ щыхъуащ. Зауэ Iуэхухэм фIыуэ зэрыхуэхьэзырым папщIэ, абы ЩIыхь тхылъ къратащ, лейтенант нэхъыжь цIэри и пIалъэ къэмысу къыфIащащ».
1943 гъэм и гъатхэрт. Калининград фронтым Iут зауэлIхэм загъэхьэзы-рырт май махуэшхуэр ягъэлъэпIэну, абы хуэфащэу IущIэну. Уэрдокъуэр зыхэт гупым унафэ къыIэрыхьащ, майм и 1-м, пщэдджыжьым Крымкэ станицэр нэмыцэхэм къыIэщIагъэкIыжыну. Бий кхъухьлъатэхэм щысхьрабгъу ямыIэу бомбэр кърадзыхырти, къыпщыхъурт станицэм бгъэдыхьэпIи бгъэдэкIыпIи имыIэу. Ауэ, абы щхьэкIэ къимыгъанэу ротэр ежьащ, унафэр игъэзэщIэну. Станицэ дыхьэпIэм деж щызэхаубла зауэ гуащIэм командирыр уIэгъэ хьэлъэ щыхъуащ. Унафэр и пщэ дилъхьэжащ Уэрдокъуэм. Иджы абы и лIыгъэмрэ и унафэ щIыкIэмрэ куэд елъытат. ЗауэлIхэр станицэм зэрыдэгуэри, лагъымхэр фашистхэр къызыщIэукI унэхэм щIаутIыпщхьэу щIадзащ, щхьэгъубжэмкIэ къыдэлъа зырызхэри жыжьэ ягъэкIуакъым. Апхуэдэ щIыкIэкIэ, Уэрдокъуэр зи унафэщI ротэм май махуэшхуэм ирихьэлIэу иджыри зы станицэ зэрыпхъуакIуэхэм къыIэщIагъэкIыжауэ щытащ. А операцэр фIыуэ зэрызэфIигъэкIам папщIэ Мухьэмэд къыхуагъэфэщащ Вагъуэ Плъыжь орденыр. Пэжу, а хъыбар гуфIэгъуэр абы щызэхихар сымаджэщым щIэлъущ: ар уIэгъэ хьэлъэ хъуат, и ныбэм шэ къытехуэри.
НэхъыфI зэрыхъужу, Уэрдокъуэр зауэм Iуохьэж. Абы унэм къетх, зэрыузыншэр, бийм зэрезауэр, дамыгъэ лъапIэ къызэрыратар. Анэм письмор кърихьэкIыурэ гъунэгъухэм яригъэлъагъурт. Дауи, гуфIэгъуэт, узыншэу, орден къратауэ уи къуэ закъуэм и хъыбар къыпIэрыхьэныр.
Уэрдокъуэр зыхэт ротэр Псыжь и Iэхэлъахэм щызауэрт. Ар екIуэлIат бийм яIыгъ щIыпIэ гуэрым. БыдапIэр бгъэдыхьэпIэншэт, уи щхьэр къуимыгъэIэту дэнэ лъэныкъуэкIи шэр къилъэлъырти. Къэнэжыр зыт — фашистхэр гъэбэлэрыгъауэ жэщым быда- пIэм теуэнырт. А къалэныр и пщэ далъхьащ Уэрдокъуэр зи пашэ зауэлI гупым. Iэмалрэ лIыгъэу ябгъэдэлъыр къагъэсэбэпри, абыхэм быдапIэр жэщым яубыдащ. Абдеж къыщигъэлъэгъуа хахуагъэмрэ зэфIэкIымрэ пап-щIэ, Мухьэмэд къратащ етIуанэ дамыгъэ лъапIэр — Хэку зауэ орденыр.
Абы иужькIи зэуапIэм Iутащ Мухьэмэд, мызэ-мытIэуи лIыгъэ къигъэлъэгъуащ, ауэ и ныбэм телъ уIэгъэр къэятэжри, аргуэру сымаджэщым щIэхуэжащ. ТекIуэныгъэр къэсыным къэнэжар мащIэт, ар дзэм ныкъуэдыкъуагъэкIэ къыщыхагъэкIыжам.
Къэбэрдей-Балъкъэрым къигъэзэжа нэужь, Уэрдокъуэр ягъэуващ Ислъэмей къуажэм щыIа колхозиплIым я зым и унафэщIу. Ахэри зэгуагъэхьэжыхукIэ лэжьа иужькIэ, Уэрдокъуэм илъэс зыбжанэкIэ къулыкъу щызэрихьащ Къэрал кIуэцI IуэхухэмкIэ министерствэм. И узыншагъэр абыи хуэмыхъуж щыхъум, щалъхуа Къызбрун ЕтIуанэ къуажэм къэIэпхъуэжащ. Ауэ Мухьэмэд и гум техуакъым апхуэдэу пасэу зитыну. ЛIыгъэ зыхилъхьэри, ФизкультурэмкIэ институтым, Волгоград дэтым, щIэтIысхьащ. Зэ еплъыгъуэкIэ гугъут ар уи щхьэм къибгъэтIэсэну — ныкъуэдыкъуагъэкIэ лэжьапIэм къыIукIыжа щIалэр физкультурэ институтым щIэсу. Апхуэдэу щытми, Мухьэмэд ерыщагъ ин къыкъуэкIащ. Спорт лIэужьыгъуэ зыхыблкIэ япэ разряд къихьри, нэщанэ еуэнымкIэ спортым и мастер хъуащ. Уэрдокъуэм курыт школым илъэс бжыгъэкIэ физкультурэм щыхуригъэ-джащ, спортсмен цIэрыIуэ куэди а зэманым игъэсащ. Абыхэм ящыщщ Хьэххэ Хьэсэнрэ Нажмудинрэ, Улымбащ МутIалиф, ТIэхьир Валерэ, Елдар Мухьэдин сымэ. И лэжьыгъэфIым папщIэ абы къыхуагъэфэщащ СССР-м и ДОСААФ-м и ЦК-м и дамыгъэ зыбжанэ, «ЦIыхухэм щIэныгъэ егъэгъуэтынымкIэ и отличник» цIэ лъапIэр.
Мы сурэтыр зылъагъухэр щIэупщIэнкIэ хъунщ: «ПащIэшхуэ зытет мы лIы екIур щыслъэгъуар дэнэ?» жаIэу. Ар зыщыгъупщэжахэм фигу къызогъэкIыж: «Бгы къыгуэуа» («Лавина с гор») япэ адыгэ фильмыр тезыхахэм ирагъэблагъэри, Мухьэмэд абы щигъэзэщIауэ щытащ абрэджхэм я Iэтащхьэм и ролыр.
Абы и закъуэкъым Уэрдокъуэм и Iэужь зыхэлъ Iуэхугъуэхэр. Мухьэмэд курыт школым къыщызэригъэпэщауэ щытащ къэфакIуэ гуп. Ар Къущхьэхъу щыIэ Iэщыхъуэхэм я дежи къуажэхэми куэдрэ щыхьэщIащ, зыкъыщигъэлъэгъуащ. Аращ япэ дыдэу къамэхэр и жьэм жьэдэту къафэу щIэзыдзар.
И ныбжьыр илъэс 80-м щынэсами, Мухьэмэд, илъэс 60 зи ныбжь нэхъ щIалэ яхэмыту, къэфакIуэ гуп къызэригъэпэщри, илъэс зыбжанэкIэ къуажэдэсхэр игъэгуфIауэ щытащ.
Мухьэмэд мы тхыгъэр зытх сэри сригъэджауэ щытащ. Сэ иджы фIыуэ къызгуроIуэ, дэ абы сытым щыгъуи пщIэ хуэтщIу щIыщытар. Ар къекIуэкIащ и къалэным хуэпэж, ныбжьэгъум хуэхьэлэл, хабзэшхуэ зыхэлъ цIыхуу.
Уэрдокъуэм езым и бынхэри гъуэгу тэмэм тригъэуващ, IэщIагъэ зырыз яригъэгъуэтащ. Ахэр псори унагъуэ хъужауэ, адэм хуэфащэу, хъарзынэу мэпсэу. Нэхъыщхьэращи, къыщIэхъуа и щIэблэр дунейм тетщ, хабзэрэ нэмысрэ яхэлъу, пэжыгъэкIэ цIыхухэм ябгъэдэту.
Мухьэмэд и цIэр ислъэмейдэсхэм ноби ящыгъупщакъым.
КЪАРДЭН Мухьэмэд.
