Щхьэхуитыныгъэм и усакIуэ
Украинэм щынэхъ цIэрыIуэ дыдэхэм ящыщщ абы и литературэм и классикыу ялъытэ, усакIуэ, тхакIуэ цIэрыIуэ, сурэтыщI, этнограф, ХудожествэхэмкIэ Император Академием и академик Шевченкэ Тарас Григорий и къуэр. Ар Черкасскэ областым щыщ Звенигород куейм и Моринцы къуажэм 1814 гъэм мазаем къыщалъхуащ. УнэIут мэкъумэшыщIэ унагъуэм къыщалъхуа щIалэ цIыкIум гугъуехьыр пасэу зыхищIат. Ибэу къанэри, и щхьэр игъэпсэужын папщIэ ар Iэхъуэу, члисэм щIэт щоджэным и Iэпыдзлъэпыдзу лэжьащ, илъэс 14 щыхъуам къыщыщIэдзауэ ныбжьыщIэр ипщ Энгельдарт и IуэхутхьэбзащIэщ. ТхэкIэрэ къеджэкIэрэ къуажэ щоджэным и дэIэпыкъуэгъум деж щызригъэщIащ.
Тарас тхэн пасэу щIидзат. Абы и нэхъапэ IэдакъэщIэкIхэу ди зэманым къэсахэм ящыщщ «Порченая» балладэр, «Думка», «Котляревскэм и фэеплъ мыкIуэдыжын» усэхэр, «Катерина» поэмэр. Ахэр 1837 — 1838 гъэхэм итхащ.
1840 гъэм къыдэкIащ Шевченкэ и усэхэр щызэхуэхьэса япэ тхылъыр — «Кобзарь» зыфIищар. Абы итт нобэр къыздэсым цIэрыIуэ усэ куэд, романтизмэм и хъэтIым иту тхахэр.
Шевченкэ и балладэхэмрэ поэмэхэмрэ къыхощ а лъэхъэнэм щыIа щытыкIэмрэ хъыбарыжьхэм къаIуэтэжхэмрэ. Ауэ усакIуэм пасэу итхахэм къыщыщIэдзауэ болъагъу реализмэм и хабзэхэм ар ткIийуэ зэратетыр.
УсакIуэр тотхыхь лъэпкъ-щхьэхуитщIыжакIуэ бэнэныгъэм теухуа Iуэхугъуэхэм. Абы и лъэныкъуэкIэ нэхъ тхыгъэшхуэхэм икIи лъэщхэм ящыщщ 1868 гъэм поляк зэрыпхъуакIуэхэм я бийуэ зэрызыкъаIэтар къыщыгъэлъэгъуэжа «Гайдамаки» поэмэр. Тхыдэм теухуами, поэмэр зыхуэгъэзар усакIуэм и лъэхъэнэгъухэрщ. Шевченкэ украин цIыхубэр къыхуреджэ я адэжьхэм я щапхъэм тету щхьэхуитщIыжакIуэ бэнэныгъэ ирагъэкIуэкIыну.
1843 гъэм Шевченкэ Украинэм кIуэри, Бытырбыху къыщигъэзэжар 1844 гъэм и мазаерщ. УсакIуэм зэпымыууэ Украинэр къызэхикIухьырт. Киев и археографие комиссэм и художникыу Киевскэ, Полтавскэ, Черниговскэ, Волынскэ губернэхэм щыщыIам пщылIыпIэм ит мэкъумэшыщIэхэм хьэзабу ягъэвыр и нэгу зэрыщIэкIам нэхъри щIигъэхуэбжьащ усакIуэм гъэпщылIакIуэхэм яхуиIэ лъагъумыхъуныгъэр икIи и усэхэмкIэ цIыхухэр революцэм къыхуриджэу щIидзащ. А лъэхъэнэм итха апхуэдэ усэхэр «Илъэсищ» зыфIища альбомым иритхауэ усакIуэр и цIыхугъэхэм къахуеджэрт, яритурэ тригъэтхыкIырт.
Пащтыхьым усакIуэр зэхэзехуэн щIищIхэм ящыщт 1844 гъэм итха «ПщIыхьэпIэ» усэмрэ 1845 гъэм итха «Кавказ» поэмэмрэ. А тхыгъитIми лъэщу ипэкIэ ягъэкIуэтат украинэ литературэм и политикэ лирикэр. Абыхэм пащтыхь къэралыгъуэм и щытыкIэ дыдэр къагъэнаIуэрти, Урысейм щыпсэу лъэпкъхэр къыхураджэрт я зэкъуэшыныгъэр ягъэбыдэу, лейзехьэхэм я бийуэ зыкъаIэтыну.
1847 гъэм и мэкъуауэгъуэм ссылкэ ягъэкIуа усакIуэр хуит къыщыхъужар 1857 гъэм и шыщхьэуIу мазэрщ, Николай Езанэр лIа нэужьщ. Абдежми щиухакъым усакIуэр бэлыхь хагъэтыныр, ссылкэм къызэрикIыжа гъуэгури кIыхьыщэт. Илъэс хьэлъэхэми, здэщыIа пшахъуэщI щIыналъэ ткIийми Шевченкэ и зэчийр ягъэкIуэщIын, щхьэхуитыныгъэм зэрыхущIэкъур ягъэжэщIын ялъэкIакъым. ЗэрыпхъуакIуэ зауэхэм я бийуэ, лейзехьэхэм я напэншагъэр и тхыгъэхэм хэIущIыIу щищIу, ахэр зищIыс дыдэм и пэжыпIэр цIыхухэм я деж нихьэсу къэгъуэгурыкIуащ. Аращ езыри тыншыгъуэ ирамыту щIагъэпсэуар. Ауэ псалъэ пэжыр сыт хуэдэ залымми пэщIэтыфынущ. Ар щынэрылъагъут мы усакIуэшхуэм деж. Лейзехьэхэм, диныр къагъэсэбэпурэ, цIыхухэр ягъэжакъуэу, езыхэм зэхащIыхьхэр абыкIэ щIауфэныр я нету, ялэжьхэр нэхъ наIуэу къыщигъэлъэгъуахэм ящыщщ «Кавказ» поэмэр. ГъэщIэгъуэнращи, Шевченкэ мыр щитхар 1854 гъэрщ, Урыс-Кавказ зауэр и гуащIэгъуэу щекIуэкIырщ. А зэманым апхуэдэу утегушхуэным хэлъа шынагъуэр зыхуэдизыр, утемыпсэлъыхьми, гурыIуэгъуэщ. Поэмэм наIуэу къыжеIэ усакIуэм щхьэхуитыныгъэм щIэбэнхэр тригъэгушхуэу, лъэпкъхэр зэкъуэту залымыгъэм пэщIэтыным къыхуриджэу зэрыщытар.
Шевченкэ Т. Г. 1861 гъэм Бытырбыху дунейм щехыжащ. УсакIуэшхуэр зэрылIар литературэмрэ щхьэхуитщIыжакIуэ зэщIэхъееныгъэмрэ я хэщIыныгъэ ин дыдэт. Ар щыщIалъхьэм литературэ, жылагъуэ лэжьакIуэ цIэрыIуэхэр щыIащ, Некрасовым итха «Шевченкэ и лIэныгъэм теухуауэ» усэр, некролог щIыгъуу, Герценым «Колокол» журналым тридзауэ щытащ.
Езы усакIуэм къищIыжа уэсятым ипкъ иткIэ, Шевченкэ и хьэдэр 1861 гъэм и накъыгъэм Украинэм яшэжри, Днепр псым и Iуфэм, Чернечье бгым щыщIалъхьэ-жащ.
Шевченкэ и гъащIэм ухэзыгъэгъуазэ мы тхыгъэ кIэщIым и гъусэу фи пащхьэ ныдолъхьэ «Кавказ» поэмэм щыщ зы Iыхьэ.
КАВКАЗ
(Поэмэм щыщ Iыхьэ)
<…>Бгыхэм адэкIи бгыхэщ къыщытыр,
ГуIэ нэпс лъыкъуалэм ягъэщIытэу.
ЛIэщIыгъуэ дапщэ хъуауэ Насрэн ЖьакIэ
Ирапхауэ кIэрыт къырыжь дзакIэм,
Бгъэжьыр еуIухукIэ и тхьэмщIыгъум,
Къурш щхьэ тхъуахэр гызкIэ зэщIэгъуагъуэу?
Бгъэжьыр йоуIу, зэхиуIухьу дзажэр,
Икъутэу и гур, ирихыфми и фэр,
ГъащIэр зыIыгъ лъыр иримыфыфу.
Ерыщ екIуауэ бгъэжь жагъуэм пэщIэту,
Гур мэдыхьэшх, къеуэн хущимыгъэту:
ХэкIынкъым си псэр, сэ щхьэхуитыныгъэрщ
Къару уахътыншэу сызэтезыIыгъэр.
Щыпхишынкъым вагъэбдзумэр
зэрыпхъуакIуэм
Хым и щIагъым, илэжь псор къыщIэкIуэу.
Нэпсеягъэр, къыщIэмыщIэу и лъэр,
ТекIуэфынкъым Тхьэм тхуэбгъэува
псалъэм.
Ди фарзкъым дэ дынодэуэну!
Къыттемыхуэ уи хьэкумыр тщIыну!
Къытхуэнэж закъуэри дыгъынырщ,
Нэпсрэ лъыкIэ зыхэтщIэу тхьэвыр.
Къытщодыхьэшхыр пцIыIуэпцIышэр,
Пэжыр чэф хьэлъэу хэтщ жей Iувым,
Ар сытым щыгъуэ къэушыну?
Уэри, ди Тхьэшхуэ, ужеину
Сытым щыгъуэ ущыгъуэлъыжынур?
Ди Тхьэшхуэм уи зэфIэкIыр
Ди фIэщ мэхъур —
Къэушыжынущ пэжыр,
Лъэпкъхэм я Iэхъулъэхъур
Ирахыжынурэ, щхьэхуиту
Бэуэжынущ, хъуэхъухэр къыпхуаIэту,
УагъэфIэнущ Уэ игъащIэ псокIэ!
Ауэ зэкIэ йожэхыр псыхэр…
Яхэлъадэ лъыр зыдрахьэхыу!
Бгыхэм адэкIи къыщытхэщ бгыхэр
Пшэ фIыцIэр ятепхъуауэ, лъыр къапыжу.
А къуршхэм ис бгырыс тхьэмыщкIэм
Лъыуэ ящIэтыр къыщIафыкIыр,
Къахуэнэжа щхьэхуитыныгъэр
Къатрихыну ищIа гугъэрщ
Хъийм зэрыпхъуакIуэр изыгъэкIыр,
И ужьым къринэж лъыкIпсыкIыр
Ирифыжам арат пащтыхьым.
И пщышхуэхэр хагъэпскIыхьам арат
Фызабэхэм я гуIэ нэпсхэм,
Хъыджэбз зи шэгъуэм и нэпс пщтыру,
ЖэщкIэ гъэпщкIуауэ щIигъэжым уэру,
Анэ гузасэм и нэпс сырым.
Зэхолъэдэжри нэпсхэр псыдзэу,
Лъагъуэ щыпхашыр джабэ задэм.
Зыхуэубыдыжкъым, уеблэм адэм,
ЩIегъэж и нэпсыр гузэрыдзэу.
Нэпсхэр зыхэлъэдэж тенджызым
ТолъкъункIэ гуIэу ахэр езыр,
КъызэщIигъаплъэу гущIэгъуншагъэм
Щхьэщытщ тенджызым мафIэ лыгъэр <…>
ЗэзыдзэкIар
УЭРЭЗЕЙ Афликщ.
