Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Зы уэрэдым и хъыбар
«Умынэщхъей»
Композиторхэм гулъытэ зыхуащIахэм ящыщщ усакIуэ Бицу Анатолэ. Абы и усэ купщIафIэхэр зыщIэлъ уэрэдхэр цIыхухэм ягу дыхьащ, дзапэ уэрэд хъуащ.
1976 — 1977 гъэхэм Къэбэрдей-Балъкъэр радиомрэ телевиденэмрэ къату щIадзащ «Умынэщхъей» уэрэдыр. АпхуэдизкIэ дахэу, удимыхьэхынкIэ Iэмал имыIэу ПащIэ Ленэрэ ШэджыхьэщIэ Аслъэнбийрэ ягъэзэщIати, цIыхубэм нобэми ар щыгъупщакъым икIи щIэлъэIуурэ иджы-ри кърагъэт.
Усэр зей Бицу Анатолэ, дауи, щхьэусыгъуэ гуэр имыIэу апхуэдэ псалъэхэр итхауэ къыщIэкIынкъым. Абы макъамэ хуэзытха Щомахуэ Хьэсэнбий къызэриIуэтэжамкIэ, псалъэхэм зэ къеджэри игъэтIылъыжыфакъым икIи занщIэу макъамэ щIилъхьащ. «Усэр апхуэдизкIэ си пкъым хыхьати, сыблэкIын слъэкIакъым. Хэт зыгъэзэщIэнур жысIэуи гугъу сехьакъым. А зэманым хуабжьу цIэрыIуэу щыта ПащIэ Ленэрэ ШэджыхьэщIэ Аслъэнбийрэ уэрэдыр естри, зэгъусэу ягъэзэщIащ. Илъэс дапщэ дэкIа абы лъандэрэ, нобэр къыздэсым уэрэдыр ягу ирихьу, яфIэщIэщыгъуэу цIыхубэр йодаIуэ», — жеIэ Щомахуэ Хьэсэнбий.
КIУНТIЫЩ-ХЬЭПЦIЭ Аннэ.
* * *
Уэ унэщхъейм —
Дунейри мэхъур нэхъ нэщхъей.
Мы нобэ къысщыщIар ар, мы дыгъуасэ.
СыщIэгъуэщау мэз кIыфI сыщIэт нэхъей,
ЗгъэщIащ зы мазэ кIыхь сэ сыгузасэу.
Ежьу:
Умынэщхъей,
Мес, уэсым щабэу щIыр есей,
Уэ унэщхъейм —
Мычэму си псэр мэгужьей.
Сэ сискъым щIыIэм щIымахуэр къэсакIэ,
Сэ сесыр щIыIэм, уэ ущынэщхъейм.
Уэ унэщхъейм —
Мычэму си псэр мэгужьей,
Мыпхуэдэу сфIэщIу къэнэжын ди гъащIэр,
КъысхуэгуфIэжи нэху къэщIыж дунейр,
Сыкъуаншэм, къысхуэгъэгъуи уэ гумащIэу.
Ежьу.
Умынэщхъей,
СщумыщI си гъащIэр нэхъри гугъу,
Мес, плъагъукъэ, щабэу уэс дахащэ къосыр,
Мы уэсым, си псэм я хьэтыр къэлъагъу,
Уэ сытым щыгъуи фIыуэ плъагъути уэсыр.
Ежьу.
Хъыбар
Къербэч
ЖаIэж ди къуажэм лIы гуэр дэсауэ КъербэчкIэ еджэу. Тхьэ яIуэ абы нэхъ хъыжьэрэ къару зыхэлърэ а зэманым ди лъахэм куэд щымыIауэ. Шыгъу центнер зэрылъ къэпыр дзэкIэ къищтэрт, тыкуэным къыщIихырти гуэщым нэс ихьырт, гуэщ бгыкъум зыдрихьейрт, зыкърихьэхыжырт, цIыху еплъхэм «хъунщ иджы» жаIэху. Езыри къызыфIэщIыжауэ, нэхъыжь нэхъыщIи къримыдзэу, къэзыгъэувыIэфи щымыIэу псэурт.
Абы и къэшэгъуэ дахэт. Ар зэгуэкIуауэ щытауэ жыхуаIэри Дохъушокъуэхэ япхъу къамылыфэ бгы псыгъуэ Жансурэтт, ауэ лъэпкъитIым яку лъы дэлъти, къишэну Iэмал игъуэтыртэкъым. Абы нэхъри тэмакъкIэщI ищIа Къербэчи, дыгъужь пщагуэм хуэдэу, дэнэкIи къыщыкъуэхурт.
Зэгуэрым кIэху къыщищIым ар Псыгуэнсу кIуэну шууэ ежьащ. Пшагъуэти дунейри IупщI дыдэтэкъым. Арати, Къербэч зы шу хуэзащ. ГъуэгурыкIуэм сэлам кърихри блэкIащ. Къербэчи мыпсалъэу и щхьэр, «упсэу» жиIэу ищIащ. АрщхьэкIэ щIалэм кIэщIу кIэлъыплъыжащ, шы екIум хуэфэщэж уанэ телът, шхуэри уанэри дыжьыныжьт. Шым тес щIалэ цIынэри Iэщэ-фащэ екIукIэ зэщIэузэдат. НапIэзыпIэм абы и гум къэкIащ: «Мы щIалэ цIынэр езгъэпсыхыу и шымрэ и Iэщэ-фащэмрэ къытесхыу щхьэ сымыутIыпщыжрэ?» Арати, куэдрэ мыгупсысэу, и шыр къриIуэнтIэкI-ри гъуэгурыкIуэм ирихулIащ:
— Упсэу апщий, щIалэщIэ. Хэтхэ уарей?
Шууейр, ней-нейуэ Къербэчым къеплъурэ, Iэдэбу къэпсэлъащ:
— Гугъуэтыжхэ. Сыт ущIыщIэупщIэр?
— СлIожь-тIэ, апхуэдизу зыщIэбгъэлIыр? Уэр фIэкIа мы дунеижьым зыри темытыжу ара уи гугъэр? — Къербэчыр шум ебгъэрыкIуэу хуежьащ: — Къепсых мы шым, къыщIыгъу уи Iэщэ-фащэри!
— Iэгъу, ар дауэ хъун, абы фIэкIа хэмылъу?! КхъыIэ, дыхыумыгъэт абыхэм, сэ сылIыкIуэщ, псалъи сохьыж Iуэху гуэрым теухуауэ. Ухуеймэ, пIалъэ къызэти, иужькIэ дызэIущIэнщ, — жиIэри щIалэр лъэIуащ, арщхьэкIэ Къербэчым ахэр гурыIуэнт.
— Сыт мыбы «псалъэ, пIалъэ» жиIэу къибжхэр! Къепсых, жысIащи, къепсых, укъемыпсыхынумэ, тхьэр нахуэу пхуэзгъэпцIащ, укъезмыгъэлIыхым! — жиIэу гурбияныр къамэм щеIэм, щIалэщIэми и къамэр къригъэлъэтащ.
— Уэ сэ слъагъур уз уолъыхъуэ, — жиIэщ щIалэми, и шыр Къербэчым ейм къыбгъэдихуэри, шыбгъэкIэ лIыр ириудыхщ, и къамэр тришащIэри, — ЗытIэщI иджы уэ, ныбжьэгъу, къащтэ мыдэ, уи псэм ухуеижмэ, уи шымрэ уи Iэщэ-фащэмрэ, — макъ хэкъузакIэ къыпиубыдащ щIалэм.
Къербэчым къыхуэнэжар зыти, и Iэщэ-фащэр зыщIихри щIалэм хуишиящ.
Iэщэ-фащэр къищтэщ, къытриха шыри Iэдэж ищIри гъуэгурыкIуэр ежьэжащ. АрщхьэкIэ куэд имыкIуу къигъэзэжри:
— Ухэт уэ езыр? — жиIэри къеупщIащ сыным хуэдэу и пIэм ижыхьауэ ит Къербэчым.
— Хьэмдокъуэ Къербэч, — къыжьэдикъузыкIащ абы хуабжьу къехьэлъэкIыу.
— Iэу, уэра Хьэмдокъуэхэ я къуэу уей-уей жезыгъэIэр? — жиIэщ шуми, шыри, Iэщэ-фащэри иритыжащ. — АтIэ, сэри зыкъозгъэцIыхунщ, — и пыIэр щхьэрихри и щхьэцышхуэр и гупэмкIэ къридзыхмэ, ар Дохъушокъуэхэ япхъу Жансурэтт, Къербэчым фIыуэ илъэгъуарт…
Иуан Владимир.
Псалъэжьхэр
Iуэхуншэр зэи хущIыхьэркъым
Уи делэр псыхьэ бгъакIуэмэ, псынэр мэгъуж.
Фыз къэкIухьрейр и унэ нэсыжмэ, щIопхъуэ.
КхъузанэкIэ псы къехь.
Зыхишурэ къазыпщэ хъуащ.
И адэр къалъхури, и къуэм зигъэпсэхужащ.
Дыгъужьыдзэ Iутщ, бажэкIэ пытщ.
Удым и удыгъэр япэ ирегъэщ.
Iуэхуншэр зэи хущIыхьэркъым.
Шыр шыдым игъусэмэ, шыд хьэл зыхелъхьэ.
Хуэмыхум ищIэр фIэкуэдщ, ишхыр фIэмащIэщ.
Пылым ещхь зищIыну зыхишурэ, тхьэкIумэкIыхьыр зэгуэудащ.
Аслъэныр жьы хъуамэ, хьэIуцыдзыр щоды-хьэшх.
ГущIагъщIэлъхэр
ЦIыхухэр апхуэдизкIэ насыпым дыщыужащи, зэрымыщIэкIэ къыдэуалIэмэ, дыщIипIытIэнкIэ хъунущ.
* * *
Мы дуней дызытетыр хуабжьу къызэрыдэцIыкIуэкIым шэч хэлъкъым: уэ нэхъ къуаншагъэ куэд щызылэжьа темытами, абы ар хуэм-хуэмурэ къыщыпхуагъэгъунущ… текIыж закъуи.
* * *
ГъащIэм гурыфIыгъуэу хэлъыр махуэ зыбжанэ хъуми аращ. Адрей махуэ фагъуэхэмрэ зэшыгъуэкIэ гъэнщIа илъэсхэмрэ зырикIщ. Ди гурыфIыгъуэ тIэкIухэр къызэрытлъэIуху хъуржын гъуабжэжьщ.
* * *
ЦIыху псоми зы щIэин IэфI дыдэ ду- нейм къытранэ: зыри зыIэщIэмыкI ажалыр езым блэIэбыкIыну къыщызыгъэхъу гугъэ нэпцIыр.
* * *
Пасэрейм я жыIауэ дунейр гъуэрыгъуэ шэнтщ. Щабэр и мащIэрэ гъурыр и куэду шэнт абрагъуэщ. Дыгъуэгыурэ дытотIыс-хьэ, дызэрызекъуэу дытосри, псэхупIэ дымыгъуэт щIыкIэ дыкъагъэтэджыж… Псоми дгъуэтыжыр а зы кIыфIыгъэрщ. ГъурыпIэм тесами. ЩабапIэм хэсами.
* * *
Тенджызым и инагъыр зырикIщ, мы дунейм пцIыуэ траупсыхьым елъытауэ. Зэм-зэми уогупсыс: «Ярэби, щIимылъэфэжыну пIэрэ а дунейр езыр илъэс мин бжыгъэкIэрэ щызэтрихьа пцIым? Зи толъкъунхэр уафэм щIэуэ пцIы гъунапкъэншэм и хыжькуийм?
* * *
Фыгъуэныр хьэл мыгъуэу пхэмылъамэ, уэ зыми укъицIыхунутэкъым: а зыращ уэ пхэлъхэм ящыщу нэщIысар. УзэрыцIэрыIуэр. Тхыдэм укъызэрыхэнэжынур. ЦIыху мыфэмыцхэм я тхыдэ мыфэмыцым.
* * *
Гупсысэр, нэхум нэхърэ, кIыфIым нэхъ щызэкIэщIоплъ. Телъыджэ бжыгъэншэхэр щызэIущащэ кIыфIым. А кIыфIыр зэлъыIугъэкIуэтыным хущIэкъу гупсысэхэращ телъыджэм я телъыджэжхэр наIуэ къэзыщIыфри.
* * *
Мывэ. Щтауч. Жыр. БампIэм пэбгъэувынкIэ сытым щыщ фэ фи быдагъыр?! АбыкIэ щапхъэ зытефхын фыхуеймэ, феплъ иджырей цIыху цIыкIум и гум. Къэмычэ щIыкIэ.
IутIыж Борис.
КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ
ЖыIэгъуэхэр
Гъавэ хыумысам къэкIыну ущымыгугъ
КъулыкъущIэкъум фIыкIэ ущымыгугъ.
ХакIуитI зы бом щIэхуэркъым, къулыкъущIитI зы пэшым щIэзагъэркъым.
Гъавэ хыумысам къэкIыну ущымыгугъ.
Жыг щхьэкIэр гъуами, лъабжьэм къыдожыж.
Банэ и пIэ удз гъэгъа къикIэркъым.
Хабзэ здэщымыIэм насып щыIэкъым.
НэхъыщIэу ущымытауэ нэхъыжь ухъунукъым.
Нэхъыжьым и пщIэр и ныбжькIэкъым къызэрихьыр, атIэ и хабзэ-нэмыскIэщ.
ЩхьэкIэм лъабжьэ иIэщ.
ЦIыхугъэ зыхэмылъым хабзэ-нэмыскIэ ущымыгугъ.
Гъунэгъу мыхъумыщIэм дэпсэугъуейщ.
ФIым сыт и куэдагъми, зы Iейм егъэкIуэдыжыф.
Iуэхутхьэбзэ пщIауэ ухущIемыгъуэж.
Удэплъей защIэ мыхъуу, щIылъэмкIи зэ еплъых.
Ныбжьэгъу псоми укъагъэпэжыркъым.
Пщыбий СулътIан.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Хьэгулывэ хьэнтхъупс
ФIыуэ лъэса хьэгулывэр псы къэкъуалъэм хакIутэри, тхъурымбэр къытрахыурэ зэ къытрагъэкъуалъэ. МафIэр щабэ ящIри, сыхьэтитI-щы нэблагъэкIэ ягъавэ, щIэх-щIэхыурэ тхъурымбэр къытрахыурэ. Шыгъу хадзэри, Iув хъуху ягъавэ. ИтIанэ зэIащIэурэ шэ гъэпщта щIакIэ. Ягъавэ хьэзыр хъуху — дакъикъэ пщыкIутху-пщыкIухкIэ, шэр къимыкIын щхьэкIэ зэзэмызэ зэIащIэурэ.
Хьэзыр хъуа хьэнтхъупсыр пэшхьэкум къытрах, бжьын гъэлыбжьа традзэ, джэдгын хаудэри шыуаныщхьэр тепIауэ дакъикъиплI-тхукIэ щагъэт.
Хьэнтхъупсыр зэIащIэ, фалъэ иракIэ, абы шатэпс тракIэжри пщтыру ираф. ЩIакхъуэ е лэкъум дашх.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ):
хьэгулывэу — г 40,
псыуэ — г 600,
шэ щIэмыхуу — г 400,
шатэпсу — г 40,
шыгъуу, джэдгыну — узыхуейм хуэдиз.
бжьын гъэлыбжьам:
тхъууэ — г 20,
бжьыныщхьэ укъэбзауэ — г 20,
шыбжий сыр хьэжауэ — узыхуейм хуэдиз.
Жэгундэ плъыжь зэхэупщIэта
Жэгундэ гъэвар IупщIэ цIыкIуурэ яупщIатэри, пIинэ къищIу тепщэчым иралъхьэ. ШатэкIэ зэхэ-щIа бжьыныху уба абы тракIэ. Ягъэдийри яшх. ЩIакхъуэ е лэкъум дашх.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ):
жэгундэ плъыжь гъэвауэ — г 200,
шатэу — г 50,
бжьыныхуу — г 5,
шыгъуу — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
ГушыIэ
ДиIэнупIэрэ насып?
Хъыджэбзыр фIыуэ илъагъу щIалэм еупщIащ:
— Сыт лъагъуныгъэр зищIысыр?
— Лъагъуныгъэр — на-сыпщ.
— АтIэ, дэ диIэну пIэрэ насып?
— ДиIэнущ, лъагъуныгъэ диIэмэ.
Бекъул Барэсбий.
Пасэрей урымхэм ящIа Герасие (Джэрэш) къалэм 1900 гъэм дэтIысхьащ Къэбэрдейм икIа унагъуэ 80 хуэдиз. Абы я нэхъыбэр нобэ щопсэу Иорданием и щыхьэр Амман. Сурэтым щыфлъагъур Джэрэш дэт урым амфитеатрым и нобэрей теплъэрщ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:3. Чыцэм къыпыкIэ пхъэщхьэмыщхьэ гъуэжь гуащIэ цIыкIу. 5. Сымаджэр … щIэупщIакIуэр лIащ. 7. Губгъуэм е мэзым къыщыхъу мафIэс ин. 8. Ху къызыщIаIукI къэкIыгъэ. 9. Зи фэр фIыцIабзэ къуаргъ лъэпкъ. 12. «ПыIэ гъуабжэ плъыфэм уи фэр изоплъри, лъахъшэу щхьэрызокъуэ, уей, шы … лъэ псыгъуэм бгъукIэ зыпезгъэхыурэ, унэм изохулIэ, уей» — Къэжэр Индрис и уэрэд цIэрыIуэм щыщщ. 13. Шы «вакъэ». 15. Пэжи пцIыи — апхуэдэ пэшэгъу зиIэ цIыхубз щыIэу яIуатэ. 17. Псалъэ дахэм … гъуэмбым къреш. 20. Котлет зыщIырейм и унэм щIэлъ Iэмэпсымэ. 21. ХупцIынэр зэрагъэтэдж. 23. Танкист хахуэу щыта, Совет Союзым и ЛIыхъужь. 26. ТхакIуэ цIэрыIуэхэу Къашыргъэ ХьэпащIэ, МафIэдз Сэрэбий, композитор Iэзэ Молэ Владимир сымэ я къуажэ. 27. Бийм ейуэ текIуахэм къаIэщIы-хьа мылъку, Iэщэ-фащэ. 29. Щхьэгъусэм и шыпхъу. 31. ТхакIуэ, публицист, Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэу щыта КхъуэIуфэ… 33. ХадэхэкI трищIэну унагъуэм игъэхьэзыра щIы Iыхьэ. 35. Даущыншэ. 37. Гукъеуэ зиIэр псэлъалэщи, … зиIэр тIэхъуалэщ. 38. Аушыджэр къуажэм щалъхуа адыгэ тхакIуэ, повесть, роман зыбжанэ зи Iэдакъэ щIэкIа. 32. Абы тутын иракIутэурэ ирофэ. 43. ПщIыхьэпIэ зылъэгъуам иIуэтэжа нэужь « … ухъу» жраIэ. 44. Адыгэ тхыдэм, IуэрыIуатэм увыпIэшхуэ щаубыд … лIыхъужьхэм — Сосрыкъуэ, Бадынокъуэ, Нэсрэн ЖьакIэ, Уэзырмэс, Ашэмэз, Щэуей сымэ, нэгъуэщIхэми. 45. Адрейхэм хэмыгъуэщэн папщIэ Iэщым традзэу щыта дамыгъэ. 46. Ныбэр къэблагъэм … пщегъэгъупщэ.
Къехыу:1. ЩIакхъуэ … е хъарбыз … 2. Хъыджэбз тхьэIухудым щIалэ псори … къищIат. 3. Бжьын-бжьыныху лъэпкъыгъуэм щыщ мэз къэкIыгъэ. 4. Арджэныр къызыхащIыкI къэкIыгъэ. 5. УрысыбзэкIэ тхэуэ щыта адыгэ усакIуэ Iэзэ … Иннэ. 6. Волгэ псым адыгэр зэреджэу щыта цIэ. 10. Удын зэхэдзэ нэхърэ … зэхэдзэ. 11. 1992 гъэм ди республикэм щекIуэкIа президент хэхыныгъэхэм хэта, философие щIэныгъэхэм я доктор. 14. Адыгэ таурыхъхэм узыщрихьэлIэ шы лъэрызехьэ: щыхуейм мэпсэлъэф, щыхуейм мэлъэтэф. 16. Зеиншэ. 18. УэрэджыIакIуэ Iэзэу щыта, Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и артист. 19. ПшахъуэщI. 22. Совет зэманым зекIуэу щыта ахъшэ жьгъей хужь. 24. Абы щыкъуныр и пщIыхьэгъущ. 25. … пэтрэ илъэсым зэ мэфтырей. 27. Ди республикэм щыпсэу лъэпкъ, мин зыбжанэ хъууэ, гъунэгъу щIыналъэм щыщу. 28. Бдзэжьей зэрещэ. 29. ТхьэкIумэкIыхьым фIыуэ илъагъу хадэхэкI. 30. Ди гъунэгъум мэл … зэригъэпэщащ. 31. … бзаджэ тIысыпIэншэщ. 32. Чы цIыкIум къыхэщIыкIа кумбыгъэ — нартыху е нэгъуэщI гъавэ иракIутэу. 34. Армэм къулыкъу щызыщIэ. 36. ЩIыпIэ хуабэхэм хьэлъэзехьэу къыщагъэсэбэп псэущхьэшхуэ. 37. Къэушырыба, къэпща гуэр. 39. Мэлыхъуэ пщыIэ. 40. Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ. 41. Зи нэхэм дахэ-дахэу ямылъагъу цIыху.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
ЩIышылэм и 20-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:3. Бицу. 4. Еплъи. 6. Сыр. 7. ЩтапIэ. 8. Сабыр. 12. Гъурц. 13. ТешанкIэ. 16. Ауз. 19. КIэбгъу. 20. Шхий. 22. Къэб. 25. Пащты. 26. Жагъын. 28. Пхъы. 30. Акъыл. 34. Урыху. 36. Тут. 37. Бемырзэ. 38. Бжьэ. 41. Хьэмыку. 43. Бэшэч. 44. Мэз. 45. Къады. 46. Иреч.
Къехыу:1. Мусэ. 2. Дерс. 3. Батэ. 5. Иныжь. 9. Арджэн. 10. Дау. 11. Нурий. 14. Ефэ. 15. Иныжь. 17. Егъу. 18. Еш. 21. Хъущт. 22. Къып. 23. Бжы. 24. Бгъэ. 27. Гукъеуэ. 29. Выбжьэ. 31. Лы. 32. Уае. 33. Гъуэз. 34. Уэ. 35. ЦIыху. 39. Хьэлъкъ. 40. Тэрч. 42. Кумыщ. 43. Бзий.
