Сытхэр уи пщэдей, си адыгэбзэ, Жэнэтбзу щхьэхуит зыгъэбзэрабзэ?
Пэублэ псалъэ
Угъурлыуэ къытхущIэкIа гъатхэпэ
ЩIэныгъэлIхэм зэрыжаIэмкIэ, илъэси 170-м нэсащ адыгэхэм тхыбзэ диIэу зэрыхъурэ. Абы и щIэдзапIэу къалъытэ адыгэ еджагъэшхуэ Бырсей Умар «Адыгэ псалъалъэ» тхылъыр къыщыдигъэкIа зэманыр, угъурлыуэ къытхущIэкIа махуэр: 1853 гъэм и гъатхэпэм и 14-р. Ар и тегъэщIапIэу, адыгэу дунейм тетым ди лъэпкъ зэгухьэныгъэ нэхъ ин дыдэм — Дунейпсо Адыгэ Хасэм — 2003 гъэм унафэ щхьэхуэ къищтащ гъатхэпэм и 14-р илъэс къэс Адыгэ тхыбзэм и махуэу дгъэлъэпIэным ехьэлIауэ. Ди бзэм хуэфэщэн пщIэрэ гулъытэрэ иIэн папщIэ яубзыхуа махуэшхуэр абы лъандэрэ илъэс къэс гъатхэпэм и 14-м зэдыдогъэлъапIэ адыгэ псоми.
Лъэпкъым и анэдэлъхубзэр дамыгъэ хэхахэмкIэ къэгъэлъэгъуауэ, ар къыдекIуэкIыу, зиужьу, къыщIэхъуэ щIэблэм Iурылъу къэтэджыныр — ар уасэ зимыIэ фIыгъуэшхуэщ. Адрей тхыбзэхэм еплъытмэ, адыгэ тхыбзэм къикIуа гъуэгуанэр кIыхькъым, арщхьэкIэ абы зыкIи игъэлъахъшэркъым абы и лъапIагъыр, игъэмащIэркъым и IэфIагъыр. Ди лъэпкъым бгъэдэлъ зыужьыныгъэм, щIэныгъэм, гъэсэныгъэм, щэнхабзэм я лъапсэщ ди анэдэлъхубзэр. Аращ усакIуэ гъуэзэджэ КIыщокъуэ Алим ар къэхъугъэ псоми я къежьапIэу къыщIилъытари.
Ди лъэпкъым и цIыху пэрытхэр, хэкупсэ нэсхэр сыт хуэдэ зэманми иропIейтей адыгэбзэм зиужьыным, зиузэщIыным и Iуэхум. Пасэ зэманым абы елэжьахэщ лъэпкъ узэщIакIуэхэу Хъан-Джэрий СулътIан, Нэгумэ Шорэ, ХьэтIохъущокъуэ Къазий, Тамбий Пагуэ сымэ. Абыхэм кърахьэжьа Iуэхур игъэкIуатэу, адыгэбзэм и тхыбзэр зэфIэгъэувэным елэжьащ лъэпкъ еджагъэшхуэ Бырсей Умар. Абы и лэжьыгъэм пащащ и ужь ита ди лъэпкъ щIэныгъэлIхэм, къэхутакIуэхэм. 1917 гъэм екIуэкIа Жэпуэгъуэ революцэшхуэм и ужькIэ адыгэбзэм и алфавитыр урыс хьэрфхэм хуагъэкIуауэ щытащ. ИлъэситI-щы нэхъ дэмыкIыу, бзэм и макъхэр хьэрып хьэрфылъэмкIэ къагъэлъэгъуащ. АбыкIэ къэбэрдей школхэм щрагъэджащ илъэс зыбжанэкIэ. 1923 гъэм и пэщIэдзэм Псыхуабэ щрагъэкIуэкIащ адыгэбзэм зегъэужьыным хуэунэтIа зэIущIэ ин. Абы унафэ къыщащтащ адыгэбзэ алфавитыр дяпэкIэ латин графикэм тегъэувэн хуейуэ. А лэжьыгъэм яужь ихьауэ щытащ адыгэ щIэныгъэлI, еджагъэшхуэ, хэкупсэ нэс Хъуран Батий. Абы и алфавитым цIыхубэр щыгъэгъуэзэн мурадыр яIэу адыгэ щIэныгъэлIхэу Елбэрд Хьэсэнрэ Къэшэж ТIалибрэ 1923 гъэм къыдагъэкIауэ щытащ «Адыгэбзэм и азбукэ» тхылъыр. КъыкIэлъыкIуэ илъэсым, алыфбеищIэм хэплъэжа нэужь, абы хэлъ ныкъусаныгъэхэр игъэзэкIуэжщ, зыхущыщIэхэр хилъхьэжри, Хъураным 1924 гъэм «Букварь» къыдигъэкIауэ щытащ.
Хъуран Батий зэхигъэува алыфбейр адыгэхэм илъэс бжыгъэкIэ яхуэлэжьащ. Ар щахъуэжар 1936 гъэращ. Абы щыгъуэ адыгэбзэр урыс хьэрфылъэм и дамыгъэхэмкIэ къэгъэлъэгъуэн щIадзэжауэ щытащ, иджыри абы тетщ. Мы зэманым псалъэмакъ гуэрхэр йокIуэкI ди алыфбейм зэхъуэкIыныгъэхэр хэлъхьэным теухуауэ. ЩIэныгъэлIхэр, къэхутакIуэхэр, адыгэбзэр щIэблэм езыгъэдж, абы ирилажьэ IэщIагъэлIхэр, анэдэлъхубзэм и къэкIуэнум иригузавэ нэгъуэщIхэри хущIокъу ар ирагъэфIэкIуэну, адыгэ псоми зэдай, ди зэхуэдэ хьэрфылъэ зэхалъхьэну. ЗэкIэ Iуэхур зыми теубыда хъуакъым, ауэ къэунэхуащ ар нэхъ тыншу сабийхэм зэребгъэдж хъуну методикэ зэмылIэужьыгъуэхэр (Бетыгъуэн Мусер и «Феникс» мегапроектыр, ХьэцIыкIу Раисэрэ Хъурей Люсенэрэ я «Адыгэ псалъэ» тхылъхэр, н. къ.). Абыхэм я нэхъыфIхэм гъуэгу етын хуейщ.
Адыгэбзэр хъумэным елэжьыр щIэныгъэлIхэм, къэхутакIуэхэм, егъэджакIуэхэм я закъуэкъым — абы ирогузавэ къэрал унафэщIхэри. Ди республикэм щыпсэу лъэпкъхэм я анэдэлъхубзэхэр хъумэным, абыхэм адэкIи зегъэужьыным хуэунэтIа унафэ зэмылIэужьыгъуэхэр КъБР-м и Парламентым къищтащ. Апхуэдэу илъэс зыбжанэ лъандэрэ республикэм и школхэм ящыщ куэдым пэщIэдзэ классхэр адыгэбзэкIэ щрагъаджэ. Ди анэдэлъхубзэр къэкIуэну щIэблэхэм яхуэхъумэнымкIэ ари зы хэкIыпIэщ, зы Iэмалщ.
Лъэпкъым и блэкIари и нобэри къэзыгъэлъагъуэу, и тхыдэр, хабзэр, щэнхабзэр къэкIуэну щIэблэхэм яхуэзыхъумэу щыIэр тхыбзэрщи, абы сыт щыгъуи гулъытэ хуэщIыпхъэщ. Лъэпкъыбзэу щыIэхэм я нэхъыжьхэм хабжэми, ди адыгэбзэм и Iуэхуми узыгъэпIейтей куэд хэтщ. Абы и щыхьэтщ Лъэпкъ Зэкъуэтхэм я Зэгухьэныгъэм (ООН-м) бзэхэм елэжь и къудамэм иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэр. Абыхэм къагъэлъагъуэ адыгэбзэр зызыужь, ефIакIуэ бзэхэм зэращымыщыр. Уеблэмэ, ар зыхэт абхъаз-адыгэ бзэ гупым хыхьэхэм ящыщ гуэрхэр Урысейм щыпсэу лъэпкъхэм я бзэхэм я Тхылъ Плъыжьым иратхащ.
Адыгэбзэм и пщIэр къэIэтыныр, лъэпкъым анэдэлъхубзэмкIэ бгъэдэлъ щIэныгъэр адэкIи егъэфIэкIуэныр, щэнхабзэр хъумэныр и мурад нэхъыщхьэу, ди лъэпкъэгъухэр куэду щыпсэу республикэхэмрэ къэралхэмрэ мы гъэм илъэс ещанэ хъуауэ къыщызэрагъэпэщ Дунейпсо адыгэ диктант. Адыгэ тхыбзэм и махуэм ирырагъэхьэлIэ Iуэху дахэр мы гъэм дэнэкIи щекIуэкIынущ гъатхэпэм и 12-м. Дунейпсо Адыгэ Хасэм анэдэлъхубзэмкIэ и къудамэм къыхилъхьауэ щыта диктантым зыкърагъэхьэлIэ хабзэщ лъэпкъым и цIыху пажэхэм, бзэмрэ хабзэмрэ зи гурыщIэм щызыгъафIэ хэкупсэхэм. АбыкIэ, жыпIэнурамэ, нэрылъагъу мэхъу адыгэ еджагъэшхуэ Нэгумэ Шорэ лъэпкъым зэрыхуэупсауэ щыта гурыщIэр: «Ухыгъэмрэ къэхъугъэмрэ зи Iэмырым солъэIу анэдэлъхубзэм хузиIа лъагъуныгъэр здэзыгуэшын щIэблэ си ужь къихъуэну». Анэдэлъхубзэр и псэм щыщ Iыхьэу зэрыщытыр гум къиIукI а псалъэхэмкIэ къигъэлъэгъуауэ щытащ Нэгумэм. Лъэпкъым хуэгъэпса апхуэдэ хъуэпсапIэ дэтхэнэ адыгэми дигу ирырелъ, бзэмрэ лъэпкъым и псэмрэ зэрызэпхар тщIэжу.
ЖЫЛАСЭ Маритэ,
«Адыгэ псалъэ» газетым егъэджэныгъэмрэ
щIэныгъэмкIэ и къудамэм и унафэщI.
Щапхъэ
Егъэджэныгъэм и мардэщIэхэм хуокIуэ
Иджырей школыр ар егъэджакIуэмрэ абы и нэIэм щIэт сабиймрэ я творческэ лъэщапIэу жыпIэ хъунущ. Абы щекIуэкI педагогикэ лэжьыгъэ псори зытеухуари зытещIыхьари еджакIуэращ: абы щIэныгъэфI егъэгъуэтыным, гъэсэныгъэ тэмэм етыным, бгъэдэлъ зэфIэкIхэр, зэчийр наIуэ къэщIыным, абыхэм адэкIи зегъэужьыным. А къалэнхэр къызыхуэтыншэу зыгъэзэщIэфынури егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм къыхыхьэ мардэщIэхэм хуэкIуэ Iуэху зехьэкIэ пэрыт зиIэ егъэджакIуэращ. Апхуэдэхэм ящыщу къалъытэ Бахъсэн щIыналъэм хыхьэ Кыщпэк къуажэм КIуэкIуэ Валерэ и цIэр зэрихьэу дэт курыт школым адыгэбзэмрэ литературэмрэ щезыгъэдж Тхьэкъуахъуэ Фозэ.
И сабиигъуэм гу зыхуищIу балигъ хъуа нэужь зыхуеджа и IэщIагъэм илъэс 30-м щIигъуауэ иролажьэ Фозэ. Кыщпэк дэт курыт школыр ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, бзылъхугъэ цIыкIур лъэпощхьэпоуншэу щIэтIысхьащ КъБКъУ-м и филологие факультетым. Куэд дэмыкIыуи егъэджакIуэу къащтащ езым къиуха школым. ЕгъэджакIуэ ныбжьыщIэм зэман кIэщIым къриубыдэу бзэ дахэ къахуигъуэтащ и нэIэм щIэт сабийхэм, дэтхэнэми и псэм зэрынэсыным хущIэкъуу.
— Школым сыщыувам гъуэгугъэлъагъуэ схуэхъуащ егъэджакIуэ нэхъыжьхэр, абыхэм я Iуэху бгъэдыхьэкIэр, гупым я зэхэтыкIэр си дежкIэ щапхъэу. КъыжыIапхъэщ ди курыт школым (унафэщIыр Балъкъэр Дадусэщ) егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэфI щызэфIахыу къызэрекIуэкIыр. Ар, ди щIыналъэм щылажьэ курыт школи 10-м ящIыгъуу, къэралым щынэхъыфIхэм халъытащ икIи «ТОП-500» урысейпсо реестрым хэхуащ, — жеIэ Фозэ. — Ди лэжьэкIэр зэредгъэфIэкIуэным, сабийм щIэныгъэфI зэреттыным дыхущIэкъуу дапщэщи дызэдолажьэ гупыр. ЗэрыжаIэщи, мурадыр быдэмэ, Iуэхур къохъулIэнущ. Лэжьыгъэм къыхыдошэ адэ-анэхэри. Ахэр зыдэдгъэIэпыкъуурэ сабийм и зэфIэкIыр, хьэл-щэныр, дэзыхьэх Iуэхугъуэхэр зыдогъащIэ. Сабийм и ныкъусаныгъэр, IэщIэкI щыуагъэхэр зэрыплъагъум хуэдэу, фIыуэ хэлъми гу лъытэн хуейщ. Дэтхэнэ сабийми и зэфIэкIыр, бгъэдэлъ зэчийр наIуэ къэщIыпхъэщ, итIанэщ и ныкъусаныгъэхэми ущелэжьыфынур.
ЕгъэджакIуэм къызэрилъытэмкIэ, сабиймрэ егъэджакIуэмрэ зэрымыцIыхумэ, зэмысэмэ, ахэр ныбжьэгъу зэхуэмыхъумэ, егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ Iуэхур кIуэтэнукъым. ЕджакIуэр дэзымыхьэхыф егъэджакIуэм лъэкIынукъым абы щIэныгъэ нэс иритын, бгъэдэлъ зэфIэкIхэми адэкIэ зригъэужьын. Дауи, куэд елъытащ егъэджакIуэм и щIэныгъэм и кууагъым, абы и IэщIагъэм хуиIэ лъагъуныгъэ къабзэм, цIыхухэм, сабийхэм хэхауэ, яхуиIэ псэ хуабагъэм. Апхуэдэ хьэлыфIхэр зыхэлъ унэтIакIуэм сабийм еджэным хуиIэ гукъыдэжыр къиIэтыфынущ. Ауэ щыхъукIэ, ерыщу еджэм ехъулIэныгъи иIэнущ.
И IэщIагъэм зэрыпэрыувэрэ блэкIа илъэсхэм къриубыдэу и щIэныгъэм хигъахъуэ зэпыту, ехъулIэныгъэфIхэр зыIэригъэхьэу мэлажьэ Фозэ. ЕгъэджакIуэ Iэзэм и гъэсэнхэр дапщэщи жыджэру хэтщ Бахъсэн щIыналъэм, республикэм щекIуэкI зэхьэзэхуэхэм, олимпиадэхэм, икIи, ди гуапэ зэрыхъущи, абыхэм увыпIэфIхэр къыщахь, щIэныгъэфIхэр къагъэлъагъуэурэ. Тхьэкъуахъуэм игъэхьэзырурэ, школакIуэхэр щIэх-щIэхыурэ хъарзынэу хэтщ ныбжьыщIэхэм я щIэныгъэ-практикэ конференцхэм. Апхуэдэ зэдэлэжьэкIэфIхэм текIуэныгъэ къыщыдэкIуэр мащIэкъым. Абыхэм егъэджакIуэми еджакIуэ цIыкIухэми я лъэр щIагъэкI, Iуэху нэхъ иныжхэм трагъэгушхуэ. ЕхъулIэныгъэ яIэу ныбжьыщIэхэри егъэджакIуэри зыхэта зэпеуэхэм ящыщщ «Педагогикэ гупсысэщIэхэм я жармыкIэ», «ТхыбзэмкIэ дерс нэхъыфIхэр», «Си бзэ — си псэ, си дуней», нэгъуэщIхэри. Фозэ класс нэхъыжьхэм адыгэбзэр зэраригъэдж методикэр нэхъыфIу къалъытэхэм ящыщу къокIуэкI илъэс зыбжанэ лъандэрэ. Тхьэкъуахъуэм и иужьрей текIуэныгъэщ методикэ пэрытхэр утыку къыщрахьэ мыгъэрей республикэпсо зэпеуэм и «ШколакIуэхэм я жыджэрагъыр къэIэтынымкIэ джэгукIэ зэмылIэужьыгъуэхэр зи лъабжьэ технологиехэм яIэ мыхьэнэр» унэтIыныгъэмкIэ япэ увыпIэр къызэрыщихьар.
— Апхуэдэ и Iуэху зехьэкIэмкIэ Тхьэкъуахъуэр дапщэщи фIэфIу ядогуашэ анэдэлъхубзэр курыт школым щезыгъэджхэм. Иджырей мардэхэм хуэкIуэу къалъытэу, абы и лэжьэкIэфIыр щызэпкърах егъэджакIуэ-хэм я шыщхьэуIу зэхуэсхэм, щIэныгъэ-практикэ семинархэм, — жеIэ Кыщпэк курыт школым и унафэщIым егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэмкIэ и къуэдзэ Бэч Марьяннэ. — ИКТ-рэ технологие пэрытхэмрэ зи лъабжьэ дерс зэIуха купщIафIэхэр егъэджакIуэфIым щIэх-щIэхыурэ щет щIыналъэпсо семинархэм.
Иригъаджэ сабийхэр адыгэбзэмрэ лъэпкъ литературэмрэ дригъэхьэхын папщIэ, Фозэ и дерсхэр апхуэдэу зэмылIэужьыгъуэу еухуэ, щIэщыгъуагъ, щIэ гуэрхэр хилъхьэурэ. Тхьэкъуахъуэм зэрыжиIэмкIэ, щIэгъэхуэбжьауэ зызыужь мы зэманым егъэджакIуэм и пащхьэм къалэныщIэхэр кърегъэувэ. ЕджакIуэхэм щIэщыгъуэ ящыхъун Iэмалхэр къэлъыхъуэн, къэгъуэтын хуейщ, къызэрыгуэкI Iуэху бгъэдэхьэкIэхэмкIэ сабийхэр къыпхудэхьэхыжынукъыми. Апхуэдэ Iэмал нэхъыщхьэхэм Фозэ хелъытэ лъэхъэнэм къихьа урок къызэгъэпэщыкIэщIэхэр, стандарт ткIийм имыт дерсхэр, лэжьэкIэщIэ технологиехэр. Абыхэм ящыщу егъэджакIуэ гумызагъэм нэхъыбэрэ къегъэсэбэп конференц, зачёт, зэдауэ, джэгу, къэхутэныгъэ, спектакль хуэдэхэр зи лъабжьэ лэжьэкIэщIэ мардэхэр. Апхуэдэ щIыкIэкIэ егъэджакIуэ IэкIуэлъакIуэм и гъэсэнхэм я псэм къыщегъэуш анэдэлъхубзэм хуаIапхъэ лъагъуныгъэр, захрегъащIэ абы и IэфIыр, и къарур, лъэпкъ гупсысэри ныбжьыщIэхэм я гум ирелъхьэ.
Фозэ зэфIих апхуэдэ лэжьыгъэфIыр гулъытэншэу къанэркъым. Егъэджэныгъэ IэнатIэм щиIэ фIыщIэ-хэм, ныбжьыщIэхэр республикэ, щIыпIэ зэпеуэхэмрэ олимпиадэхэмрэ егугъуу зэрыхуигъэхьэзырым, абыхэм купщIафIэу зэрадэлажьэм, щIэблэр хэкупсэу гъэсэным жыджэру зэрыхэтым папщIэ, Тхьэкъуахъуэм къратащ КъБР-м ЦIыхухэр егъэджэнымкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм, Бахъсэн щIыналъэм егъэджэныгъэмкIэ IэнатIэм, ХьэтIохъущокъуэ Къазий и цIэр зезыхьэ Адыгэбзэ Хасэм, нэгъуэщI IуэхущIапIэхэми къабгъэдэкI щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр, саугъэт лъапIэхэр. ЕгъэджакIуэхэм я зэхуэсышхуэхэм и цIэр фIыкIэ щIэх-щIэхыурэ къыщраIуэ лэжьакIуэ пашэр пщIэ хуащIу хагъэхьащ адыгэбзэмкIэ щыIэ эксперт, къэпщытакIуэ гупхэм.
Зи IуэхущIафэ дахэм щытхъу, фIыщIэ куэд къыпэкIуэ егъэджакIуэ, гъэсакIуэ Iэзэм, гуапагъэ къызыпкърыкI цIыхубз щыпкъэм дохъуэхъу зыпэрыт IэнатIэм дяпэкIи ехъулIэныгъэщIэхэр къыщихьыну, и хъыджэбз закъуэм и насып куэд илъагъуу, абы хуиIэ мурадхэмрэ хъуэпсапIэхэмрэ къехъулIэу, узыншэу куэдрэ псэуну.
Къардэн Маритэ.
Ди анэдэлъхубзэм теухуауэ
Куэд зыхыбощIэ
А бзэм (адыгэбзэм) и макъхэр апхуэдизкIэ телъыджэщ, зэмыфэгъущи, жьыбгъэр зэрыфийр, пщIащэр зэрыщхъыщхъыр, псы уэрым и даущыр, щIыр зэрыбауэр, псым хэлъ мывэджейхэр зэрызэнтIэIур, гур къызэреуэр, бзур зэрыбзэрабзэр зыхыбощIэ, абы ирипсалъэу щызэхэпхкIэ. Ар щыхьэт зытехъуэр зыщ: адыгэбзэр хуэщIащ дунейм и къэхъугъэ псори кърипIуэтэным.
ТРУБЕЦКОЙ Николай,
урыс щIэныгъэлI.
1827 гъэ
Пасэрей дыдэ
Адыгэхэм я бзэр дуней псом щынэхъ пасэрей дыдэхэм, гъэщIэгъуэныщэхэм, купщIафIэхэм ящыщ зыщ. Шэч хэмылъу, а зырауэ щытынкIэ мэхъу Азие Ипщэм щыIауэ кIуэдыжа бзэхэм я щэхухэр къэхутэнымкIэ «IункIыбзэIух» хъуфынури. Зэгуэр лъэщ дыдэу щыта бзэ зэлъэпкъэгъухэм я зы пыудахуэ абхъаз-адыгэхэм я бзэм къыпкърыкI къарум къуегъащIэ ахэр зыхэпсэукI дунейр зэхэзыщIыкIыфынур акъылкIэ даIуэ цIыхурауэ зэрыщытыр.
МЕССАРОШ Лайош,
мэжэр щIэныгъэлI.
1839 гъэ
Дэтхэнэ макъми
Пасэрей кавказ лъэпкъыжь дыдэхэм ящыщщ адыгэхэр. Абыхэм я бзэр адрей кавказыбзэхэм псалъэкIи ухуэкIэкIи къащхьэщокI, я макъхэр апхуэдизкIэ къэпсэлъыгъуейщи, сэ сызыщыгъуазэ алфавитхэм псори къыпхуигъэтIэсэнукъым. Дэтхэнэ макъми къэпсэлъыкIэ зыбжанэ иIэщ, зы европеи бгъуэтынукъым ахэр къыхуэпсэлъыну.
БЛАРАМБЕРГ Иоганн,
нэмыцэ генерал.
1834 гъэ
Ди бзэмрэ сэрэ
ЛIэщIыгъуэ дапщэ къэдгъэщIами,
Сэлам къытпежьэм дэ етхынщ.
Ди бзэр псэужмэ, апщIондэхукIэ
Си гугъуи ящIу зэхэфхынщ.
МакIуэр сыхьэтыр, къимыгъазэу,
Вагъуэм нэсыни хулъэмыкI.
Нэхъ згъэкIыхьынут бзэм и гъащIэр,
АрщхьэкIэ зыми ар лъэмыкI.
КъэдгъэувыIэнут а сыхьэтыр,
АрщхьэкIэ ди бзэр гум пымыкI.
Си щIыбым илъу стелъщ сэ хьэлъэ,
Бэлыхьу Iэджэм сыхэмыкI.
Сэ щIы къатиблыр къыслъысами,
Си анэм и бзэр сIэщIэмыкI.
Щыблэр къыщыуэм щыщIэдзауэ
Вагъуэ зэшиблым деж нэсыху —
Аращ дэ гъуэгуу дызытетыр,
Ди анэм и бзэр тхъумэжыху.
КIыщокъуэ Алим.
Си анэбзэ, си адыгэбзэ
Пщэдджыжь нэхулъэм вагъуэр
полъэлъри,
Къуалэбзуубзэр мэхъур пшынэбзэ.
Бзум и бзэ дахэр сфIощI си анэбзэ —
Сэ си анэбзэ, си адыгэбзэ.
КъэтIысыт сибгъукIэ си анэ дыщэ,
Гущэкъу уэрэдкIэ къызэIущащэ,
Сэ псэуэ сиIэр ар си анэбзэщ,
Ар си анэбзэщ, си адыгэбзэщ.
Жыгей мэзыжьу жьым къигъэушым
Ныдэуэршэру псынэр мэушэ,
Псынэ Iущащэр сфIощI си анэбзэ,
Сэ си анэбзэ, си адыгэбзэ.
Гъатхэ накъыгъэм щIыр игъэпсалъэу,
Гулъхэр бэвыгъэу къызэрылъэлъым,
ЩIылъэм Iурылъыр сфIощI
си анэбзэ,
Сэ си анэбзэ, си адыгэбзэ.
Джэдгъэф Борис.
Iуэху еплъыкIэ
ЦIыхупсэр къэзыгъэнэху хъугъуэфIыгъуэ
Тхыбзэр и тепIэным бзэр
мэхуабэ,
Бзэм зешэщI, хуиту
зеукъуэдий.
Тхыбзэр пэIэщIамэ,
бзэр мэлIэжыр,
Гур бгъэдэмыхьэжу ар мэдий.
(Елмэс Iэулдин)
Дэтхэнэ лъэпкъми и анэдэлъхубзэр зыхуэбгъадэ хъун щымыIэ фIыгъуэшхуэщ. Бзэр — псэр зыгъэнэху, гур зыгъэхуабэ лъапIэныгъэщ. КъызэрысщыхъумкIэ, Iурылъ и анэбзэращ дэтхэнэ цIыхуми гъащIэм гъуэгугъэлъагъуэ щыхуэхъур, абы увыпIэ хэха щигъуэтынымкIэ быдапIэу иIэр. Апхуэдэу щыщыткIэ, гъащIэм нэхугъэ къыхэзылъхьэ а хъугъуэфIыгъуэм, нартхэм пхъэдзакIэмафIэр зэрахъумам хуэдэу, дыхуэвгъэсакъ, пщIэ хуэдвгъэщI, зедвгъэгъэужь, и къабзагъымрэ дахагъымрэ дыкIэлъывгъэплъ.
Лъэпкъым щыщ цIыхуу зыкъэзылъытэж дэтхэнэми ди къалэну щытми, бзэр хъумэныр, ар зыIурылъ щIэблэ къытщIэувэныр куэдкIэ ди пщэ къыдохуэ анэдэлъхубзэр школхэм щезыгъэджхэм. Пэжщ, сабийм анэбзэм хуиIэ щытыкIэр, псом япэрауэ, унагъуэм къыщожьэ. Адэ-анэхэм я нэхъыбэм я бынхэм хамэ къэралыбзэхэр ирагъащIэмэ нэхъ къащтэ. Нэхъыжьхэм яIэ апхуэдэ еплъыкIэм щыгъуазэ сабийхэми а гупсысэм пащэну хьэзырщ: «Зэман тедгъэкIуадэу адыгэбзэр щIэдджынур сыт, дэ ар зыкIи сэбэп къытхуэхъунукъым», — жаIэу. Абдеж гъэтIылъа щохъу цIыхумрэ абы и анэбзэмрэ яку дэлъыпхъэ зэхущытыкIэм и япэ мывэр. Ди жагъуэ зэрыхъущи, апхуэдэу адыгэхэми мымащIэу къытхэкIыу хуожьэ зи анэдэлъхубзэр зэзымыпэсыж цIыху «къулейсызхэр». Апхуэдэу къэхъумэ, щытыкIэр зэзыгъэзэхуэжыфыну щыIэр курыт школым адыгэбзэр щезыгъэдж хэкупсэхэращ.
Си щхьэкIэ сэ срогушхуэ си IэщIагъэм, адыгэбзэмрэ лъэпкъ литературэмрэ щIэблэм езгъэджыну, збгъэдэлъ щIэныгъэмкIэ ныбжьыщIэхэм садэгуэшэну Тхьэшхуэм Iэмал къызэрызитами хуабжьу сыщогуфIыкI. ЕгъэджакIуэр езыр, къапщтэмэ, ухуакIуэщ. Унэ зыщIым ар чырбыш зырызурэ набдзэгубдзаплъэу зэтрилъхьэмэ, егъэджакIуэми сабиипсэ къабзэр хуэмурэ, сакъыурэ еунэтI, ар къызэIуех, фIым, дахэм къыхуриджэу, цIыху нэсым лъапIэныгъэу къилъытэн хуейхэм, къызыхэкIа лъэпкъым и хабзэм щIипIыкIыу. А лэжьыгъэр хуабжьу гугъущ икIи жэуаплыныгъэшхуэ зыпылъщ, атIэми сыт хуэдэ гухэхъуэ бгъуэтрэ, уи гъэсэным цIыху нэс къищIыкIауэ щыплъагъум деж. «ШыIэныгъэр — ар зи лъабжьэр ткIыбжь, зи хъерыр IэфI жыгщ» — аращ си педагогикэ Iуэху еплъыкIэм хэлъ гупсысэ нэхъыщхьэр.
Бзэм и хабзэхэри литературэм и теориери еджакIуэхэм зэредгъащIэм къыдэкIуэу, ди школым адыгэбзэр щезыгъэджхэр дыхущIокъу анэбзэр зи псэм хэлъ еджакIуэ нэхъыбэу диIэным. Сабийм и акъылым, и зэхэщIыкIым зиужьынымкIэ анэбзэм мыхьэнэ зэриIэр, «анэдэлъхубзэкIэ» дызэджэ а фIыгъуэм нэмыплъ епт зэрымыхъунури къагурыдогъаIуэ абы. Анэдэлъхубзэр зэредгъэджым, адрей егъэджакIуэхэм къащхьэщыкIыу, иджыри зы Iэмал къыдет адыгэпсэ зыIут, къызыхэкIа лъэпкъым зигури зи псэри хуитхьэщIыкIа щIэблэ къэгъэтэджынымкIэ. Сэ сыхуейщ си гъэсэнхэм щалъхуа щIыналъэр, къыдалъхуа я бзэр, лъэпкъ хабзэхэмрэ щэнхабзэмрэ фIыуэ ялъагъуну. Езгъэдж предметыр къэзгъэсэбэпу, адыгэхэм ди дуней еплъыкIэмрэ адрей лъэпкъхэм я псэукIэ мардэхэмрэ я зэхуаку изодз ахэр зэпызыщIэ, нэхъ гъунэгъу зэхуэзыщI лъэмыж. Апхуэдэу иужь дитщ лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм къахэкIа ныбжьыщIэхэм яку шыIэныгъэ, зэхэщIыкI, гуапагъэ зэрыдэлъыным.
Сабиипсэм нэхърэ нэхъ къабзэрэ нэхъ зэIухарэ щыIэкъым. Абы занщIэу зыхещIэ балигъым и лэжьыгъэми ныбжьыщIэми хуиIэ гурыщIэм и инагъыр, лъэщагъыр. ЕджакIуэм и дежкIэ егъэджакIуэм и щапхъэм мыхьэнэшхуэ зэриIэр си щхьэкIэ зыхэсщIа Iуэхугъуэщ. Адыгэбзэр фIыуэ сэзыгъэлъэгъуари ар IэщIагъэу къыхэсхынымкIэ щапхъэ схуэхъуари сыкъыщалъхуа ХьэтIохъущыкъуей жылэм дэт курыт школым егъэджакIуэу щызиIа, хэкупсэ нэсу дунейм тета Джэдгъэф Хъусенщ. Лъэпкъ щэнхабзэр хъумэным зэфIэкIышхуэ езыхьэлIа а унэтIакIуэ Iэзэм сэ схуэдэ куэдым я псэр къыхуигъэушащ хэкум худиIэн хуей гурыщIэ къабзэм. Сэри, си егъэджакIуэм дэслъэгъуа Iуэху бгъэдыхьэкIэм сытету, сыхущIокъу адыгэбзэр къуалэбзум къриш уэрэд дахэу, къаруущIэ къыпхэзылъхьэ фIыгъуэу къызыщыхъу щIэблэ ди ужь къиувэным. Зыхуэзгъэувыжа а мурадыр и лъабжьэу соухуэ адыгэбзэмкIэ дерсхэр. Iэмал зэхуэмыдэхэр, технологие пэрытхэр къэзгъэсэбэпурэ, а зы сыхьэтым къриубыдэу сабийхэм нэхъыбэ къазэрезгъэщIэным, сызытепсэлъыхьым нэхъ куууэ зэрыхэсшэным солIалIэ. СфIэфIщ классщIыб лэжьыгъэри. Апхуэдэ дерсхэм къриубыдэу еджакIуэм и зэфIэкIыр здынэсыр нэхъ наIуэ къохъу, и Iуэху еплъыкIэхэри нэхъ гъэщIэгъуэну утыку ирехьэф, къинэмыщIауэ, егъэджакIуэмрэ абы и гъэсэнымрэ псэкIэ нэхъ зэпэгъунэгъу мэхъу, я хьэл-щэнкIи нэхъ зэрощIэ.
Дэтхэнэ урокми классщIыб лэжьыгъэми уи псэр хыумылъхьэмэ, фIэщщIыгъуейщ зыхуэунэтIа еджакIуэм псэкIэ ептыр зыхищIэну, фIэгъэщIэгъуэну иджыну.
ЕгъэджакIуэм и зэфIэкIыр езыгъэлъагъужыр, и лэжьыгъэм и хъерыр къызэрилъытэр и предметымкIэ и гъэсэнхэм яIэ щIэныгъэрщ. Тхьэм и шыкуркIэ, абыкIэ гушхуэныгъэ къытхэзылъхьэ ехъулIэныгъэхэр диIэщ. Апхуэдэщ, псалъэм папщIэ, анэдэлъхубзэмкIэ екIуэкI хабзэ республикэпсо олимпиадэхэм, зэпеуэхэм, нэгъуэщI зэхыхьэхэм дэ-ри ди еджакIуэхэри жыджэру зэрыхэтыр, текIуэныгъэхэр къыщахьу. Абыхэм ящыщщ ехъулIэныгъэ диIэу дызыхэта «Адыгэхэм ди тхыдэр» чемпионатыр, «Лъэпкъ шхыныгъуэхэр», «Адыгэ тхыбзэ» щIыналъэ зэпеуэр, «Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэпсо фестивалыр, «Акъыл жан» джэгу-зэпеуэр, «Лъэпкъ зэхэщIыкIыр зи лъабжьэ ехъулIэныгъэ» урысейпсо зэхьэзэхуэр, нэгъуэщIхэри. Абыхэм дызэрыщытекIуам, лауреат дызэрыщыхъуам щыхьэт техъуэ тхылъхэр, саугъэтхэр къыда- тащ.
Сыщылажьэ школри ящыщщ егъэджэныгъэ-гъээсэныгъэ IуэхуфIхэмкIэ щапхъэу ягъэлъагъуэ IуэхущIапIэхэм. Ди школым и лэжьакIуэхэм сыт хуэдэ IуэхугъуэфI къетхьэжьэми, ар жыджэру къыддаIыгъщ ди унафэщI щыпкъэ, лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэ Къаскъул Ирини абы и къуэдзэхэри.
Апхуэдэу зэгъусэу зы мурадым дыхуэлажьэмэ, ди зэфIэкIхэмкIэ дызэдэгуашэрэ Iуэху зехьэкIэфIхэр егъэджэныгъэм къыщыдгъэсэбэпмэ, ди анэдэлъхубзэри, ди лъэпкъ хабзэхэри, щэнхабзэри нэхъыфIу хъума, егъэфIэкIуа зэрыхъунум шэч хэлъкъым. Лъэпкъым и блэкIари и нобэри къэзыгъэлъагъуэу, и тхыдэр, хабзэр, щэнхабзэр къэкIуэну щIэблэхэм яхуэзыхъумэу щыIэр тхыбзэрщи, сэ къызэрыслъытэмкIэ, абы сыт щыгъуи гулъытэ хуэщIыпхъэщ. Ди анэдэлъхубзэр хъумэным, ар егъэфIэкIуэным, къытщIэхъуэ щIэблэм ар яIурылъу къэхъуным хуэгъэпса хъуэпсапIэхэр дэтхэнэ адыгэми дигу илъын хуейщ. Аращ си тхыгъэм пэублэ хуэсщIа «Си бзэ, си адыгэбзэ» и усэм Елмэс Iэулдин щIыщыжиIэр:
Сэ сыхуейкъым лIэну
си бзэр нобэ,
Сэ сыхуейкъым лIэну
ар пщэдей,
Си бзэ дахэрщ си гур
зыгъэхуабэр,
Сыпхурехъу къурмэн уэ,
си бзэу си уней.
МЭРШЭНКЪУЛ Заремэ,
Ислъэмей къуажэм дэт курыт школ №3-м
адыгэбзэмрэ литературэмрэ щезыгъэдж.
ЕхъулIэныгъэхэм я къежьапIэ
«ИпэжыпIэкIэ жыпIэнумэ, егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэм къару нэхъыщхьэ дыдэу хэлъыр абы хэт дэтхэнэри — егъэджакIуэри абы и нэIэм щIэт ныбжьыщIэри — зэлIалIэ Iуэхум ехъулIэныгъэ къыпэкIуэну зэрыщыгугъырщ. А гурыщIэр лэжьыгъэм хэмылъмэ, абыхэм зэфIах псори мыхьэнэншэ мэхъу, Iуэхум узыIэпызышэу хэлъри хокIуэсыкI. Гугъу зэрехьам гуфIэгъуэ къызэрыпэкIуэнур зи фIэщ хъу сабийращ пщэдейрей махуэм зи гур къабзэу, зи лъэр жану хыхьэфынур. «Сэ мы Iуэхур слъэкIащ!» — псалъэхэр зыхуэарэзыжу, игукIэ нэхъ мыхъуми, еджакIуэм зыжриIэжамэ, ар педагогикэ лэжьыгъэфI зэфIэха хъуауэ аращ, зыгъэзэщIа сабийми ар абы хуэзыгъэуша унэтIакIуэми я зэхуэдэ текIуэныгъэу».
Апхуэдэу къелъытэ Дзэлыкъуэ щIыналъэм хиубыдэ Къармэхьэблэ жылэм дэт курыт школ №2-м и егъэджакIуэ Сонэ (Гъэунэ) Риммэ Хьэсен и пхъум. Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм илъэс 35-м нэсауэ пэрытщ Риммэ икIи зы махуи къэхъуакъым ар и лэжьыгъэм щытезэша, фIэмыфIу дерсым щыщIыхьа. Апхуэдэ Iуэху зехьэкIэм и лъабжьэр егъэджакIуэм и IэщIагъэм, сабийхэм яхуиIэ лъагъуныгъэ къабзэращ, бгъэдэлъ щIэныгъэр и гъэсэнхэм я пащхьэ щрилъхьэкIэ, езыми зыдэлажьэхэми зыхащIэ гурыщIэращ.
— Мыхьэнэшхуэ иIэщ уи IэнатIэм уфIэфIу упэрыхьэу ар къызыхуэтыншэу зэрепхьэкIыным ухущIэкъуу ущытыным. Псом хуэдэжкъым уи лэжьыгъэр цIыхум, сабийм епхамэ, — и гупсысэхэмкIэ къыддогуашэ Сонэр. — Абы и лъэныкъуэкIэ сэ насыпыфIэу зыкъызолъытэж — сабийхэм сазэрыдэлэжьэным сыхуэпIащIэу школым сокIуэ, нэхъыфIу сэ схэлъымкIи ихъуреягъкIэ щыслъагъу фIымкIи си гъэсэнхэм сахуэупсэну сыщIохъуэпс. Апхуэдэ си гурыщIэхэр щIагъэбыдэ езгъэдж анэдэлъхубзэмрэ лъэпкъ литературэмрэ ныбжьыщIэхэм ящыщ куэд дихьэхыу зэрыслъагъум. Я ныбжьым теухуауэ жыпIэмэ, еджэн-ращ школакIуэхэм нэхъ къалэнышхуэу гъащIэм щаIэр. Дауи, унагъуэм щызэфIахыпхъэ лэжьыгъэми мыхьэнэ ямыIэу жысIэркъым. ИтIани, еджэным щызыIэрагъэхьэ ехъулIэныгъэхэращ сабийм и щхьэм хуищIыж пщIэр зыIэтыр, абы къыхуащI гулъытэм хэзыгъахъуэр, адэкIэ къыпэщылъ гугъуехьхэм зэрыпэлъэщыфын къаруущIэ къыхэзылъхьэр. Апхуэдэ гуращэхэр зи гум илъ щIэблэ къэгъэтэджынымкIэ егъэджакIуэм иIэ мыхьэнэр къыпхуэмылъытэнщ. Курыт школым адыгэбзэр щезыгъэдж IэщIагъэлIхэм я пщэрылъхэм иджыри къыхохъуэ сабийр хэкупсэу, и анэдэлъхубзэми щалъхуа щIыналъэми я къыщхьэщыжакIуэу гъэсэныр.
ЕгъэджакIуэм иIэ апхуэдэ гупсысэ дахэхэм я къежьапIэр ар къызыхэкIа унагъуэращ здэщыIэр. Риммэ Къармэхьэблэ къуажэм къыщалъхуащ. Ар къыщыхъуа унагъуэр адыгэ хабзэрэ нэмысрэ зэрылъщ, щIэныгъэм пщIэ щыхуащIщ. Абы и адэ-анэ Гъэунэхэ Хьэсенрэ Масирэтрэ Мухьэмэд зыфIаща я щIалэ закъуэри, япхъухэу Муслъимэт, ФатIимэ, Риммэ сыми къагъэтэджащ а лъэпкъ фIыгъуэхэр я гъуэгугъэлъагъуэу. ЗэрыбыниплIым я нэхъыщIэ дыдэ Риммэ еджэныр хъарзынэу къехъулIэу, жылагъуэ Iуэхухэми хуэжыджэру школ гъащIэр ирихьэкIащ. Предмет псори фIыуэ илъагъуми, адыгэбзэмрэ литературэмрэ и гум нэхъ къыдыхьэрт пщащэм икIи и мурадт курыт школ нэужьым адыгэбзэмкIэ егъэджакIуэ IэщIагъэр къыхихыну. Риммэ зэрыжиIэжымкIэ, абыкIэ щапхъэ хуэхъуат анэдэлъхубзэр я къуажэ дэт школым илъэс куэдкIэ щезыгъэджа и адэшхуэ Гъэунэ Ахьмэдрэ Риммэ егъэджакIуэу иIа, иджы ди Къэбэрдей-Балъкъэр радиом и адыгэ къудамэм и лэжьакIуэ, журналист цIэрыIуэ МахуэлI Хъаджэтрэ. Абыхэм я жыIэм тету, пщащэ цIыкIур 1986 гъэм щIэтIысхьащ КъБКъУ-м и тхыдэ-филологие факультетым и урысыбзэ-адыгэбзэ къудамэм. Куэд дэмыкIыуи школым лэжьапIэ уващ, зэрылажьэм хуэдэури еджэныр зэфIихащ.
ЩIэныгъэ нэхъыщхьэ зэзыгъэгъуэта Риммэ зыщIэхъуэпса IэнатIэм щIэх дыдэу Iузэгъащ. Иригъаджэ сабийхэри, къыдэлажьэхэри, школым и унафэщIхэри дахьэхат егъэджакIуэ жыджэрым икIи гумызагъэм и Iуэху зехьэкIэм. Дерс зэIухахэр щIэх-щIэхыурэ езыгъэкIуэкI, лэжьыгъэм щIэщыгъуагъэ гуэрхэр сыт щыгъуи хэзылъхьэну хущIэкъу егъэджакIуэм сабиипсэм и IункIыбзэIухыр псынщIэу къигъуэтащ. Абы зэрыжиIэмкIэ, дэтхэнэ цIыхуми, и ныбжьми къызыхэкIа лъэпкъми емылъытауэ, пщIэ хуэщIыпхъэщ. Сабийм, псом хуэмыдэу иджырей щIэблэм, зыхегъэщIэн хуейщ зэфIэкI зэриIэр, наIуэми щэхуми зэчий гуэр зэрыбгъэдэлъыр. ЕгъэджакIуэм и къалэну къелъытэ а зэчийр къэхутауэ адэкIи зегъэужьыныр. Апхуэдэ лэжьэкIэм фIыгъуэ куэд къыхудэкIуащ Сонэм.
— Методикэ и лъэныкъуэкIэ Iэзагъышхуэ хэлъу еухуэ Сонэ Риммэ и дерсхэр. Зи лэжьыгъэм хуэпсэхьэлэл егъэджакIуэм нэхъ Iэмал щхьэпэхэр къигъэсэбэпурэ, и еджакIуэхэр предметым сыт хуэдизкIи зэрыдригъэхьэхыным хэтщ. Абы и лэжьэкIэр хуэгъэпсащ дэтхэнэ сабийми и зэфIэкIхэр наIуэ къэщIыным. Езым и лэжьыгъэ бгъдыхьэкIэхэр Iуэхум хипщэкIэрэ, егъэджакIуэм школакIуэхэм яIэ зэфIэкIым зрегъэужь. «Сабийхэм я гупсысэм лъэныкъуэ куэдкIэ зегъэужьын» технологиещIэр лэжьыгъэм хэпща хъунымкIэ Iуэхугъуэ куэд ирегъэкIуэкI. ЕджакIуэ цIыкIухэр егъасэ, Iуэхугъуэ гуэрхэм кIэлъыплъыфу, къахутэфу, зэрагъэпщэфу, я еплъыкIэхэр хьэкъыгъэ хэлъу къагъэлъэгъуэфу, къазэрыщыхъуар жаIэфу. А Iуэхугъуэ псори сэбэп мэхъу сабийхэр тэмэму гупсысэфу, нэгъуэщIым щымыгугъыу и ныбжь елъытакIэ сыт хуэдэ Iуэхуми жыджэру бгъэдэувэфу, — жеIэ Къармэхьэблэ дэт курыт школ №2-м и унафэщI Маргъущ ФатIимэ. — А псоми я щыхьэт наIуэщ егъэджакIуэм и ехъулIэныгъэхэр. Къэтщтэнщи, иужьрей илъэс зыбжанэм къэхъуакъым Сонэм и гъэсэнхэр республикэ, район зэпеуэхэм жыджэру щыхэмыта, абыхэм я утыку щIэныгъэфIхэр къыщагъэлъагъуэрэ текIуэныгъэхэри къыщахьу. Римми абы иригъаджэ ныбжьыщIэхэри ехъулIэныгъэ яIэу зыхэтахэм ящыщщ «Адыгэ дуней», «Си бзэ — си псэ, си дуней», «Радиожурналист ныбжьыщIэ» республикэпсо зэпеуэхэр, «Псори сщIэну сыхуейщ» Сабий акъылыфIэхэм я дунейпсо зэхьэзэхуэр, «Сыщалъхуа си щIыналъэ» щIыуэпс-хэкурыдж эстафетэр, тхылъеджэхэм я щIыналъэпсо конференцыр, нэгъуэщIхэри.
IуэхущIапIэм и пашэр апхуэдэу гу зэIухакIэ ирогушхуэ Сонэм хуэдэ егъэджакIуэфI школым зэрыщылажьэм. Iуэху зехьэкIэ дахэ зыбгъэдэлъ, класс унафэщIхэм я школ зэгухьэныгъэм илъэси 6 лъандэрэ и пашэу щыт егъэджакIуэм и нэIэм щIэтщ класс гупитI. Абыи къегъэлъагъуэ Риммэ унэтIакIуэфIу, гъэсакIуэ Iэзэу зэрыщытыр. Пэжу, щIэблэр фIым хуэзыущий, щIэныгъэ зэгъэгъуэтыным хуэзыгъэпабгъэ цIыху зэпIэзэрыт гупым яхэтыныр куэд и уасэщ.
Сонэ Риммэ утыку ириша сабий жыджэрхэм я бжыгъэр куэд мэхъу. Абыхэм яхэтщ я егъэджакIуэр щапхъэ зыхуэхъуу абы и лъагъуэм ирикIуэныр къыхэзыхахэри. Апхуэдэхэщ, къапщтэмэ, адыгэбзэмрэ литературэмрэ республикэм и курыт школхэм мы зэманым щезыгъэджхэу Чыржын Раметэ, Гугъуэт Iэмирэт, Лу ФатIимэ сымэ, нэгъуэщIхэри. ЕгъэджакIуэм ноби и мащIэкъым зи зэфIэкIым иригушхуэ, ирипагэ ныбжьыщIэхэр. АнэдэлъхубзэкIэ ябгъэдэлъ щIэныгъэ куур зэпеуэ зэмылIэужьыгъуэхэм я утыкушхуэхэм нобэ къыщагъэлъагъуэ Риммэ и еджакIуэхэу Къэшэж Марат, Мэкъуауэ Лианэ, Кумыщ Элинэ, Мырзэкъан Ларинэ, Лыхь Алинэ сымэ. Абыхэм зыIэрагъэхьэ ехъулIэныгъэхэм Сонэм и лъэр нэхъри нэхъ жан ещI, лэжьыгъэщIэхэм трегъэгушхуэ.
— Уигурэ уи псэрэ зэIухауэ ущымыту, шыIэныгъэ инрэ гуапагъ мыкIуэщIрэ пхэмылъу сабийхэм уадэлэжьэфынукъым. Ар зэщхь хъунур макъ уимыIэу уэрэд жыпIэну утыкум укъихьэнращ, — жеIэ Риммэ. — Ар зи гуращэу лажьэ дэ, егъэджакIуэхэм, сыткIи щIэгъэкъуэни чэнджэщэгъуфIи къытхуохъу ди школым и унафэщIхэр. Абыхэм сыт щыгъуи къыддаIыгъщ анэдэлъхубзэм и пщIэр къэIэтыным хуэгъэпсауэ школым къыщетхьэжьэ Iуэху дахэхэр, езыхэри щIэх-щIэхыурэ мэхъу абыхэм я жэрдэмщIакIуэ.
ЗэфIих лэжьыгъэ екIум хуокIуэ Риммэ и щIыбагъ къыдэт унагъуэ дахэри. Абырэ и щхьэгъусэ Вячеславрэ зэгурыIуэрэ зэдэIуэжрэ, пщIэрэ нэмысрэ яку дэлъу къызэдогъуэгурыкIуэ илъэс куэд лъандэрэ. Абыхэм къащIэхъуащ хъыджэбзищ: Маринэ, Iэсият, Элинэ. Бынхэм ящыщ дэтхэнэми курыт школри я щIэныгъэм адэкIэ щыхагъэхъуа еджапIэ нэхъыщхьэхэри фIы дыдэу къаухащ. Маринэ КъБКъУ-м и медицинэ факультетыр, Iэсият — экономикэ къудамэр къаухауэ мэлажьэ. Ахэр унагъуэ хъуащ. Хъыджэбзхэм я нэхъыщIэ Элинэ ди университетым щIэсщ, юрист IэщIагъэм хуеджэу. КъащIэхъуэ щIэблэм я ехъулIэныгъэхэм я гур дэгуфIэу, зыпэрыт IэнатIэхэм езыхэри щыщапхъэу мэпсэу Сонэ зэщхьэгъусэхэр.
ЩIыналъэ егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм хэлъхьэныгъэфI хуэзыщI Сонэ Риммэ дохъуэхъу узыншагъэ быдэ иIэу, унагъуэ насыпрэ IэнатIэм кърит дэрэжэгъуэрэ щымыщIэу куэдрэ лэжьэну, псэуну.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
Пэрытхэр
Лъабжьэ
ДригушыIэмэ, дригупсысэмэ,
Ди адыгэбзэм псэщIэ еттынщ.
Дривгъэпсалъэмэ, дривгъэусэмэ,
Ридадэ и бзэр мыкIуэдыжынщ.
Зи тхыдэр жыжьэ къыщежьэ, ди япэ итахэм къытхуагъэна хъугъуэфIыгъуэхэм я нэхъ лъапIэ, къуалэбзууэ зэщIэжьыуэ адыгэбзэ гъуэзэджэм и щэхухэм еджакIуэхэр щыгъуазэ яхуэзыщIыр анэдэлъхубзэмрэ адыгэ хабзэ-нэмысымрэ зи псэм, зи гъащIэм, зи дуней тетыкIэм екIуу хэухуэна егъэджакIуэхэрщ.
Адыгэбзэм и къэкIуэнум игъэгумэщI, сабийхэр абы тэмэму ирипсэлъэфу, иритхэфу егъэсэным псэемыблэжу телажьэ цIыхущ Тэрч къалэ дэт курыт школ №2-м адыгэбзэмрэ литературэмрэ щезыгъэдж Темрокъуэ (Щокъал) Ларисэ. Мы гъэм илъэс 40 ирокъу Ларисэ егъэджакIуэу лэжьэн зэрыщIидзэрэ.
Хабзэ дахэ зыдэлъ ХьэпцIей къуажэм къыщалъхуа пщащэ цIыкIум егъэджакIуэ IэщIагъэм пасэу гу хуищIат. Налшык дэт педучилищэр къеухри, Ларисэ КъБКъУ-м тхыдэмрэ филологиемкIэ и факультетым и адыгэбзэ къудамэм 1981 гъэм щIотIысхъэ, а гъэ дыдэми къуажэм дэт курыт еджапIэм лэжьыгъэ IэнатIэм щыпэроувэ. Анэдэлъхубзэмрэ сабийхэмрэ фIыуэ зылъагъу егъэджакIуэм и дерсхэм цIыкIухэр дихьэхырт. Урок къэс щIэщыгъуэ гуэр зэрыхилъхьэм, дэтхэнэ сабийми бгъэдыхьэкIэ щхьэхуэ къазэрыхуигъуэтым абы и лэжьыгъэр гъэщIэгъуэн ищIырт.
Илъэс 20-м щIигъукIэ Ларисэ щылэжьащ ХьэпцIей дэт курыт школым. Абы и жэрдэмкIэ еджапIэм мызэ-мытIэу щекIуэкIащ адыгэбзэмрэ литературэмрэ езыгъэджхэм я семинар. А зэхуэсхэм Ларисэ щита урок зэIухахэр егъэджакIуэ куэдым щапхъэ яхуэхъуащ. Тэрч районым щекIуэкIа «Илъэсым и егъэджакIуэ» зэпеуэм Ларисэ дипломрэ саугъэт зыбжанэрэ къыщыхуагъэфэщащ.
2004 гъэ лъандэрэ Темрокъуэр Тэрч къалэ дэт курыт школ №2-м щолажьэ. Ларисэ сытым дежи хущIокъу и лэжьыгъэр гъэщIэгъуэну икIи щIэщыгъуэу къызэрызэригъэпэщыным. Адыгэбзэмрэ литературэмрэ щIэблэм яригъэдж къудей мыхъуу, абы и урокхэм щызэхеухуанэ адыгэхэм ижь-ижьыж лъандэрэ къыддекIуэкIыу щыта хабзэхэр, ди тхыдэм и напэкIуэцIхэр. Абы и фIыгъэкIэ Ларисэ и дерсхэр сытым дежи удихьэхыу, купщIафIэу йокIуэкI.
Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм къыхыхьэ Iуэху зехьэкIэщIэхэр дапщэщи къищIэным хущIэкъу, лэжьыгъэ нэхъ гугъу дыдэми гушхуауэ зезыпщытыф егъэджакIуэм зэIущIэ гъэщIэгъуэн куэд къыщызэрегъэпэщ школым. Темрокъуэр и унафэщIщ адыгэбзэмрэ литературэмрэ езыгъэджхэм школым щаIэ методикэ зэгухьэныгъэм.
Иджырей егъэджэныгъэ ухуэкIэм IэщIагъэлIхэм я пащхьэ къригъэувэхэм ящыщщ школакIуэхэм я гупсысэкIэм зезыгъэужь, я творческэ Iэзагъыр къызыкъуезыгъэх Iэмалхэр я лэжьыгъэм хэпщэныр. Апхуэдэ Iэмалхэр и лъабжьэущ Ларисэ и урокхэр зэриухуэр. Нэхъ зыубгъуауэ егъэджакIуэм къигъэсэбэпхэм ящыщщ зезыгъэужь технологиер, проектнэ методыр, къэхутэныгъэ лэжьыгъэр. Темрокъуэм и апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэщIэхэм я сэбэпкIэ еджакIуэхэм я щIэныгъэм хэпщIыкIыу хохъуэ, я къэухьым, я гупсысэкIэм, нэхъыщхьэращи, лъэпкъ зэхэщIыкIым заужь. Абы щыхьэт тохъуэ абы и гъэсэнхэр жыджэру, щIэныгъэфIи къагъэлъагъуэу район, республикэ олимпиадэхэм зэрыхэтыр, пашэныгъи къызэрыщахьыр. И къалэн нэхъыщхьэхэм къадэкIуэу, Ларисэ сытым дежи и зэфIэкI щегъэлъагъуэ район семинархэм, зэхьэзэхуэхэм, егъэджакIуэ ныбжьыщIэхэм чэнджэщ щхьэпэ куэд ярет.
И лэжьыгъэфIым папщIэ Темрокъуэ Ларисэ Тэрч щIыналъэм егъэджэныгъэмкIэ и IэнатIэм, администрацэм къабгъэдэкI щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр къыхуагъэфэщащ. Зи бзэр дахэ, зи акъылыр нэху егъэджакIуэ щыпкъэ, анэдэлъхубзэр зи гум илъ щIэблэ къытщIэхъуэнымкIэ лъэкI къэзымыгъанэ Ларисэ ехъулIэныгъэщIэхэр зыIэригъэхьэу, узыншэу, насыпыфIэу лъэпкъым иджыри куэдрэ тхуэлэжьэну ди гуапэщ.
ХЬЭГЪУР Светланэ,
егъэджакIуэ-методист.
ЖыIэгъуэхэр
Анэдэлъхубзэр анэ гумащIэм хуэдэщ.
Анэдэлъхубзэр — хущхъуэ пэлъытэщ.
Бзэр гурылъыр къызэраIуатэ Iэмалщ.
Дэтхэнэ зы лъэпкъми и тхыдэм нэхъыфIу щыгъуазэ зэрызыхуэпщIыфынур абы и анэдэлъхубзэмкIэщ.
Бзэр лъэпкъым и гупсысэхэр къызэрыщ гъуджэщ.
Акъыл закъуэкIэ бзэр къыпхуэгъэщIынукъым, ар — лъэпкъпсо хъугъуэфIыгъуэщ.
ЦIыхум узэрыщыгугъ хъунур кърипщIэфынущ ар и анэдэлъхубзэм зэрыхущытымкIэ.
Уи Хэкур фIыуэ пхуэлъагъунукъым, уи анэдэлъхубзэр фIыуэ умылъагъуу.
Зи бзэм елъэпауэр уи псэми елъэпэуэфынущ.
Бзэмрэ псэмрэ зэтохуэ.
Бзэр зей лъэпкъым и тхыдэщ.
Бзэрзыужьыныгъэмухуэзышэгъуэгущ.
Ди анэдэлъхубзэм теухуауэ
Адыгэбзэр адрейхэм куэдкIэ къащхьэщокI. Абы иропсалъэ Къэбэрдеишхуэмрэ Джылахъстэнеймрэ щыпсэухэмрэ Лабэ Iуфэ Iус беслъэней лIакъуэмрэ.
Псыжь адрыщIкIэ щегъэжьауэ хы Iуфэм нэс щыпсэу адрей адыгэ лIакъуэхэм я псэлъэкIэр абы мащIэу къыщхьэщокI. А бзэмрэ абы и диалект зыбжанэмрэ хэтщ макъ пIытIахэр, жьгъыжьгъхэр, бзэгупэмрэ бзэгу лъэдакъэмрэ къыщыхъу макъхэр. Абыхэм бзэр нэхъ къулей, дахэ ящI, ауэ хамэ лъэпкъ щыщхэм дежкIэ къэпсэлъыгъуейщ. Сэ къэхутэныгъэ пыухыкIа гуэри схуэщIакъым а бзэ телъыджэм ехьэлIауэ, ауэ сощIэ абыхэм къызэрыгуэкI, псоми зэдащIэ псэлъэкIэм нэмыщIи «щакIуэбзэ» (щIагъыбзэ) зэраIэр.
КЛАПРОТ Генрих,
урыс академик.
1807 гъэ
Акъыл жан
Адыгэхэр зэрыгурыхуэ защIэмрэ акъыл жан зэраIэмрэ тепщIыхьмэ, ахэр щIэх дыдэ ящIыхьэнут куэд щIауэ щIэныгъэ зиIэ лъэпкъхэм; абы щхьэкIэ псом япэ зыхуэныкъуэр тхыбзэщ, я нэр къыщызыпхъуэ хабзэ мыхъумыщIэхэри зыханэн хуейщ.
БРОНЕВСКИЙ Семен,
урыс щIэныгъэлI.
1828 гъэ
Шэрыуэ икIи гухэхъуэ
Абхъаз-адыгэбзэхэм я гуащIэр, я дахагъэр хыболъагъуэ а бзэм хэлъ зы гъэщIэгъуэнагъым: гупсысэр кърипIуэтэну гъуэзэджэу, урипсэлъэну шэрыуэу, уригушыIэну гухэхъуэу, хъуэхъу ирипIэтыну хуэдэ зэрыщымыIэмкIэ.
ШИНКУБЭ Бэгърэт,
Абхъазым и цIыхубэ усакIуэ,
Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ.
1983 гъэ
Дэ къытхуатх
Псэмхэлъ си IэщIагъэ
КъБКъУ-м и филологие факультетым адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и къудамэр 2003 гъэм къэзухащ сэ. Абы лъандэрэ блэкIа илъэс 20-м нэблагъэм Дыгулыбгъуей къуажэм дэт, КIуэкIуэ Валерэ и цIэр зезыхьэ еянэ курыт еджапIэм сыщолажьэ. А зэманым къриубыдэу зы махуи сыхущIегъуэжакъым егъэджакIуэ IэщIагъэр къызэрыхэсхам. IэщIагъэр си псэм хэлъщ. ЩIэблэм гъэсэныгъэрэ щIэныгъэрэ егъэгъуэтыным хуэунэтIащ си лэжьыгъэ псори.
Гулъытэ хэха хуэсщIу садолажьэ адыгэбзэмрэ литературэмрэ дихьэх еджакIуэ цIыкIухэм. СогуфIэ апхуэдэ сабий куэд дызэриIэм щхьэкIэ. Абыхэм яхэтщ адыгэбзэр зи псэм хэлъхэр, езыр-езыру адыгэ художественнэ литературэ еджэхэр, программэм хэмыт усэхэр гукIэ зэзыгъащIэхэр. Гур хохъуэ икIи уи фIэщ мэхъу бзэм къэкIуэну зэриIэр, апхуэдэ ныбжьыщIэхэм уащыхэткIэ.
Си гуапэ зэрыхъущи, ди еджакIуэ цIыкIухэм гъэ къэс олимпиадэхэм увыпIэфIхэр къыщахь, адыгэбзэкIэ екIуэкI сыт хуэдэ зэпеуэми, пшыхьми жыджэру хэтщ.
Ди курыт школым, районым нэмыщI, университетми иригъэкIуэкI олимпиадэхэм си еджакIуэ цIыкIухэр жыджэру хэтщ. 2020 гъэм абы щекIуэкIа зэпеуэ зэIухам 3-нэ увыпIэр къыщахьащ 10-нэ классым щIэсхэу Ахъий Раметэрэ КхъуэIуфэ Сэтэнейрэ. ХьэтIохъущокъуэ Къазий и цIэр зезыхьэ Адыгэбзэ Хасэм иригъэкIуэкI зэпеуэхэми ехъулIэныгъэхэр къыщагъэлъэгъуащ си еджакIуэ цIыкIухэм. Псом хуэмыдэу срогушхуэ си еджакIуэ Iущ цIыкIу Къуэдзокъуэ Фаридэ. А пщащэ цIыкIум Хасэм иригъэкIуэкIа сочиненэ зэпеуэм 2017 гъэм 2-нэ увыпIэр къыщихьащ, «БэрэIущ» зэхьэзэхуэр япэу щекIуэкIа гъэм абы щытекIуащ. КъинэмыщIауэ, республикэ олимпиадэм япэ увыпIэр къыщи- хьащ.
Си гъэсэнхэм къахэкIащ адыгэбзэмкIэ егъэджакIуэ IэщIагъэр къыхэзыхахэри. 2009 гъэм ПхытIыкI Залинэрэ ТыIэщ Альбинэрэ КъБКъУ-м и адыгэбзэ къудамэм щIэтIысхьахэщ, ехъулIэныгъэкIи къаухащ. Ахэр нобэкIэ егъэджакIуэ пэрытхэщ. Нэхъ иужьыIуэкIэ езгъэджахэм ящыщу Куэцэ Арини КъБКъУ-м ФилологиемкIэ и институтым и етIуанэ курсым щIэсщ.
Уи еджакIуэхэм апхуэдэ ехъулIэныгъэфIхэр къыщагъэлъагъуэкIэ, уи лъэужьым иувэ къащыхэкIкIэ, лэжьыгъэм нэхъри утогушхуэ, IэмалыщIэхэр къэсхутащэрэт, си щIэныгъэм адэкIи хэзгъэхъуащэрэт, жыпIэу лъэр Iуэхум жан хуещI. Апхуэдэхэм деж нэхъри согугъу щIэблэр хэкупсэу гъэсэным, сабийхэм къыдалъхуа бзэм хуаIэ лъагъуныгъэм хэгъэхъуэным.
ЧЭРТЫ Сюзаннэ,
егъэджакIуэ.
Адыгэбзэр зыджа щIэныгъэлIхэр
Марр Николай
Кавказым щIэныгъэр къыщызэзыгъэпэща еджагъэш- хуэ, бзэ щIэныгъэлI, тхыдэтх, СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и Академием, 1912 гъэ лъандэрэ Петербург Академием хэта Марр Николай Кутаиси къалэм 1864 гъэм къыщалъхуащ.
20 — 30 гъэхэм Марр и жэрдэмкIэ Союзым хыхьэ республикэ псоми къыщызэрагъэпэщащ терминологиемкIэ комитетхэр. А щIэныгъэлIым къыхилъхьа Iуэхугъуэм ипкъ иткIэ, Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъхэм я бзэхэр джынымкIэ комитетым и лIыкIуэхэр зыхэт щIэныгъэ экспедицэхэр 1921 — 1922 гъэхэм Къэбэрдейм, Адыгейм, Абхъазым, Дагъыстэным, Шэшэным щыIащ.
Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу бгырыс лъэпкъхэм я цIыхухэр егъэджэным, абыхэм егъэджакIуэ къахэкIыным хуэунэтIа лэжьыгъэшхуэ зэфIигъэкIащ Марр Николай. Абы и жэрдэмщ Абхъазыбзэмрэ литературэмкIэ академие къызэрызэрагъэпэщар (1930 гъэм ар щIэныгъэ-къэхутакIуэ институт хъуащ).
Автоном республикэхэр щэнхабзэ-узэщIакIуэ лэжьыгъэхэмкIэ зыIууэ гугъуехьхэр зэфIэхынымкIэ Iуэху еплъыкIэ пыухыкIахэр Москва щыIэ ЩIэныгъэхэмкIэ Академием и къудамэу Яфетическэ институтым и лэжьыгъэм 1923 гъэм Марр къыхилъхьащ. ИужькIэ (1925) а IуэхущIапIэр КъуэкIыпIэ лъэпкъхэм я щэнхабзэр джынымкIэ институт фIащащ, итIанэ ар и лъабжьэу къэунэхуащ СССР-м ис лъэпкъхэм я институт, 1936 гъэм ар СССР-м ис лъэпкъэхэм я бзэмрэ я тхыбзэмкIэ институт хъуащ.
Марр Николай и IэдакъэщIэкIхэу нобэрей щIэныгъэм хуощхьэпэ «Кавказым и щэнхабзэ фэеплъхэр» (1912), «Кавказоведенэмрэ абхъазыбзэмрэ» (1916), «Кавказ лъэпкъ фIэщыгъэцIэхэмрэ щIыпIэ зэгъэпщэныгъэхэмрэ» (1922), Абхъаз-урыс псалъалъэ, Урыс-абхъаз псалъалъэ (1926), нэгъуэщIхэри.
Турчанинов Георгий
Адыгэ тхыбзэм и къэхутакIуэ емышыж, бзэ щIэныгъэхэмкIэ еджагъэшхуэ Турчанинов Георгий 1902 гъэм Санкт-Петербург къыщалъхуащ. 1930 гъэм къиухащ Ленинград дэт къэрал университетым и славян-урыс къудамэр. Студенту ар къэбэрдей-шэрджэсыбзэм дригъэхьэхащ абы и егъэджакIуэ профессор Марр Николай.
Турчаниновыр нэхъ дэзыхьэхар адыгэ-абхъазыбзэхэмрэ ахэр зей лъэпкъхэм я щэнхабзэ хъугъуэфIыгъуэхэмрэт. Цагъуэ Нурийрэ Турчанинов Георгийрэ адыгэбзэм и грамматикэр 1940 гъэм зэдатхауэ щытащ.
1938 гъэм адыгэбзэм и диалектхэм папщIэ къызэрагъэпэща щIэныгъэ экспедицэм и унафэщIу щытар Турчаниновырщ. Ар Ленинград дэт къэрал университетым адыгэбзэмрэ литературэмрэ теухуа лекцэхэм къыщеджэу щытащ, 1950 гъэм щегъэжьауэ дунейм ехыжыху (1989) Турчаниновыр щылэжьащ СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и Академием и къудамэу Ленинград дэтым.
Адыгэ бзэ щIэныгъэм зегъэужьыным хэлъхьэныгъэ хуищIахэм ящыщщ абы Нэгумэ Шорэ и IэдакъэщIэкIхэр иджыну, абыхэм елэжьыну, тхылъу къыдигъэкIыну зэрыхунэсар. Турчанинов Георгий и тхылъ «Открытие и дешифровка древнейшей письменности Кавказа» зыфIищам профессорым къыщелъыхъуэ Кавказым щыпсэуа лъэпкъхэм я пасэрей лъабжьэхэр икIи шэч къытримыхьэу къыхегъэщ ахэр адыгэ-абхъаз гупым быдэу зэрепхар. Апхуэдэу Турчаниновым къыдигъэкIащ мэздэгу адыгэхэм я диалектыр щызэпкърыха тхыгъэр (Налшык, 1946 гъэ), «Летописный Редедя и черкесское «Редада» (Налшык, 1947 гъэ), нэгъуэщI тхылъхэри.
Услар Пётр
Кавказ бгырыс лъэпкъхэм я бзэхэм щIэныгъэ лъабжьэ етыным папщIэ зэфIиха лэжьыгъэшхуэмкIэ тхыдэм зи цIэр хыхьа Услар Пётр (1816 — 1878) пащтыхьыдзэм и генералу щытащ. Абы и дзэ къулыкъум щыщIидзар Дагъыстэнырщ (1837), ауэ 1840 гъэм Петербург игъэзэжащ дзэ хуэIухуэщIэхэм пыщIа щIэныгъэм нэхъыбэу зыщигъэгъуэзэн мурадкIэ. Абы щыIэу офицер щIалэр генеральнэ штабым хагъэхьащ икIи 1850 гъэм аргуэру Кавказым къагъэкIуэжащ, Эривань губернэм и щытыкIэм тетхыхьын папщIэ.
Илъэс 25-кIэ иужь итащ Услар Пётр и щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэу Кавказым щригъэкIуэкIам, бгырыс лъэпкъхэм щэнхабзэ зыужьыныгъэ егъэгъуэтыным хуэунэтIауэ щытам. Бгырыс лъэпкъыбзэхэр джыным, абыхэм я грамматикэ зэхэгъэувэным Услар щыхуежьар 1861 гъэрщ, абы щыгъуэ щIэныгъэлIым къыдигъэкIащ абхъазыбзэм теухуа тхыгъэш-хуэ.
ЩIэныгъэ-къэхутэныгъэ зрищIылIэ бзэхэм Услар япэ- щIыкIэ алфавит хузэхилъхьэрт икIи абы лъабжьэ хуищIыр лъэхъэнэм и теориещIэхэрт. Услар Пётр адыгэбзэм и макъ псори убзыхуауэ къызэщIэзыубыдэ алфавит зэхигъэуващ, ар урысыбзэм, хьэрыпыбзэм, ермэлыбзэм, КъухьэпIэ ЕвропэмкIэ щыIэ бзэ зыбжанэм зэрыригъапщэ щапхъэхэри дэщIыгъуу къигъэлъэгъуащ. А алфавитращ ХьэтIохъущокъуэ Къазий къигъэсэбэпауэ щытар.
Услар и лэжьыгъэшхуэхэу «Абхъазыбзэ», «Шэшэныбзэ» монографиехэм 1863 гъэм Петербург щыIэ ЩIэныгъэхэмкIэ Академием къыхуигъэфэщауэ щытащ «Демидов и саугъэткIэ» зэджэр, кавказыбзэхэр джыным хуищIа хэлъхьэныгъэшхуэм папщIэ 1868 гъэм Услар Пётр ЩIэныгъэхэмкIэ Академием и член-корреспондент хъуащ.
