КъафэкIэ дунейр къэзыхьэхуахэр
1952 гъэм и мэкъуауэгъуэ мазэт. Илъэс 12 фIэкIа мыхъуами, Алэкъей Мухьэмэд тегушхуэри уэрэдымрэ къафэмкIэ ансамблым кIуат, яхыхьэну хуейуэ. А зэманым гупым хэтхэр балигъ защIэт, я ныбжьыр илъэс 25-м къыщыщIидзэу. Дауи къащтат щIалэ цIыкIур ансамблым?! «Нобэми ар сэ езым къызгурыIуэжыркъым. Си насып кърихьэкIауэ къызолъытэ. ЗэрыжаIэщи, и зэманым, и чэзум срихьэлIащ. Гупым и балетмейстер Смелянский Леонид си къэфэкIэм еплъати, игу ирихьагъэнт, сыкъигъэнауэ щытащ», — къыддогуашэ Алэкъейр.
Дыщэ медалыр къахьауэ «Кабардинка»-р къокIыж Москва щекIуэкIа ЩIалэгъуалэмрэ студентхэмрэ я дунейпсо фестивалым. 1957 гъэ НыбжьыщIэм къафэ щхьэхуэхэр зэкIэ имыгъэзащIэми, гупым и гъусэу Кисловодск, Псыхуабэ, Армавир, Ростов, Харьков, Киев, Львов къызэхикIухьырт. Ауэ псом хуэмыдэу а лъэхъэнэхэм фIэгъэщIэгъуэну абы игу къинар Калининградщ. «Зауэм и ужь илъэсхэрати, а къалэм и теплъэм сыкъигъэуIэбжьат. ЦIыхур дэзу дэтт, арщхьэкIэ уни псэуалъэ гуэри къыщыпIэщIэлъагъуэртэкъым. КъызэрыщIэкIамкIэ, цIыхухэр щIыунэхэм щыпсэууэ арат. Зы унэ закъуэ — Офицерхэм я унэр — щыIэти, абы зыкъыщыдгъэлъэгъуауэ щытащ, — игу къегъэкIыж Мухьэмэд. — Гуапэу си нэгу къыщIохьэж 1952 гъэр, Къашыргъэ КIурацэрэ Балъкъэр Зэбитрэ утыку япэ дыдэу къызэрихьауэ щытар. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ адыгэ драмэ театрым а тIум щызэдагъэзэщIа «Къафэр» егъэлеяуэ лъэщ хъуат».
Хуэмурэ къэблэгъащ 1956, 1957 гъэхэр. Сыбыр, Урал, Поволжье, Прибалтикэ, Украинэ, Белоруссие — ансамблым щIэх-щIэхыурэ концертхэр ет. Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 щрикъу илъэсым Мухьэмэд и ныбжьыр 17-м нэблэгъат. Махуэшхуэр зэрагъэлъэпIэнум илъэситIкIэ зыхуагъэхьэзыращ. Ансамблым къищынэмыщIауэ, а Iуэхум къыхашауэ щытащ республикэм щылажьэ гуп зэмылIэужьыгъуэхэр. ЦIыху 350-рэ Москва ягъэкIуат. Алэкъейм зэрыжиIэжымкIэ, абы щыгъуэ ягъэлъэгъуауэ щытащ Шейблер Трувор и «Нартхэр» оперэ-балетыр. Ар ягъэуват Театр Иным и солист Корин Сергей, Дэшу Хьэшыр, Ленинград щыщ балетмейстер Гальперин Григорий сымэ. Бэтрэзу джэгуар Чехра-дзе Дадикот, Сэтэнейр Сосмакъ Валентинэт, Алэкъейм къыхуагъэфэщат Сосрыкъуэ и ролыр. Нэхъ хьэлэмэтратэкъэ, Мухьэмэд къафэу, Сосрыкъуэ и партиер Къашыргъэ Билал игъэзащIэу къызэрагъэпэщат. «Уэрэдыр зэрызгъэзэщIэн макълъэщ сиIэтэкъыми, апхуэдэ Iэмалым дыхуекIуат», — жеIэ Мухьэмэд.
КъэфакIуэ гупым Шэрэджыщхьэ зыщагъэпсэху. 1956 гъэ Совет Армэм и театр (Москва) цIэрыIуэм къыщагъэлъэгъуа а теплъэгъуэхэр куэдым ягу къинащ. А лъэхъэнэм ансамблыр зыхэта Iуэху дахэхэр къызэрыщ сурэтитIрэ видеопленкэ дакъикъитI хуэдэ хъурэ фIэкIа хъума хъуакъым — ар Алэкъейм игу зыгъэныкъуэ Iуэху нэхъ ин дыдэщ. «Япэ сурэтым къыщыгъэлъэгъуар Къашыргъэ КIурацэрэ Ашуров Тэнэхъумрэщ, оркестрым дэщIыгъухэу. Адрейм Къашыргъэ Билалрэ Лапченкэ Зоерэ «Зэныб-жьэгъугъэ» къафэр ягъэзащIэу итщ. Сурэтхэр КъБР-м и архив IуэхущIапIэм щIэлъщ».
Алэкъейр илъэс 20-м иту арат «КъБР-м щIыхь зиIэ и артист» цIэ лъапIэр къыщыфIащам. И ныбжьыр илъэс 24-рэ щыхъуам, абы иIэт «Республикэм и цIыхубэ артист» цIэри. Илъэсих дэкIри, а ехъулIэныгъэхэм къакIэлъыкIуащ «УФ-м щIыхь зиIэ и артист» фIэщыгъэри.
Мухьэмэд хэтащ 1957 гъэм ЩIалэгъуалэмрэ студентхэмрэ я дунейпсо фестивалу Москва щекIуэкIам. «Драгъэблэгъами, ипэхэм зыми гулъытэ къытхуищIатэкъым, уеблэмэ Молотовым и цIэр зезыхьэ Москва энергетикэ институтым спортымкIэ и пэшырт хэщIапIэ тхуащIар. МахуищкIэ абы дыщIэсауэ, союзпсо зэпеуэм и программэм дыхагъэхьащ. Абы къыщыхахынут фестивалышхуэм хэтынухэр. Зэхьэзэхуэр екIуэкIри, куржыхэмрэ ермэлыхэмрэ дыщэ медалыр иратащ, къэфэкIэ зэмылIэужьыгъуищ зыгъэлъэгъуа дэ — дыжьыныр къытхуагъэфэщащ. щыIэ хабзэхэмкIэ, дыжьын къэпхьауэ фестивалым ухагъэхьэнутэкъым, — игу къегъэкIыж Алэкъейм. — Дыгъэм зедгъэууэ, тIэкIуи дыкъепэзэзэхыу дыздэщысым, КъБАССР-м щэнхабзэмкIэ и министру щыта Къардэн Башир къыдбгъэдохьэри, «Сыт, фыкъыпиха?», — жеIэри зыкъытхуегъазэ. Абдеж зыкъыдощIэжри, Корин Сергей къыдогъуэт, «Налшык ущыпсэуакъэ, ди деж ущылэжьакъэ, улахуэ къыщыпхьакъэ, зыгуэр тхуэщIэ», — жыдоIэри и пщэпкъыр доубыд. Дунейпсо фестивалым и къэпщытакIуэ гупым балеринэ цIэрыIуэ Улановэ Галинэ хэтти, Кориныр холIыфIыхьри, Совет Союзым къыбгъэдэкIыу фестивалым хэтыну лIыкIуэхэм дыхагъэхьэ. къызэрытхущытми занщIэу зехъуэж: хьэщIэщым дыщIагъэтIысхьэ, махуэм щэ дагъашхэ, «Совет Союзым и лIыкIуэхэр» зытет тхылъымпIэри къыдатащи, трамвайри, метрори, троллейбусри — псори пщIэншэщ. Апхуэдэу а зэхыхьэшхуэм дыхыхьа хъуами, иужькIэ ди зэфIэкIыр къалъытащ, лъэпкъыр къызэрытщыгугъ щIыхьри къытхуащIащ. Ди «Къафэм» ЩIалэгъуалэмрэ студентхэмрэ я дунейпсо фестивалым и дыщэ медалыр къыхуагъэфэщащ. «Сэ куэд си нэгу щIэкIащ, ауэ мыбы хуэдэ къэфэкIэ екIу слъэгъуакъым. Къыу дахэхэр Москва къесылIа фIэкIа къысщыхъуакъым», — жиIат Улановэ Галинэ».
Алэкъей Мухьэмэд и творческэ гъуэгуанэм япэ лъэбакъуэхэр хечэ. 1954 гъэ Мухьэмэд топсэлъыхьыж фестиваль нэужьым ансамблыр гуапэу Налшык къызэрыщрагъэблэгъэжауэ щытами зыгъэпсэхуакIуэ тенджыз Iуфэм мазэ псокIэ зэрагъэкIуами.
ЦIыху гуащIафIэм и гукъэкIыжхэри купщIафIэщ. Псом хуэмыдэу Мухьэмэд дежкIэ лъапIэщ 1958 гъэм ансамблыр Монголием зэрыщыIар. «Хъыбар къыдагъэщIащ ЩIалэгъуалэмрэ студентхэмрэ я дунейпсо фестиваль Москва щекIуэкIам Монголием и лIыкIуэу щыIам ди къэфэкIэр игу зэрырихьар, и къэралми дызэрыригъэблагъэр. ИкъукIэ пщIэшхуэ къыщытхуащIауэ щытащ абы. Мазэ псокIэ дыщыIат Улан-Батор къалэм, Оперэмрэ балетымкIэ Монголие театрым концерт 33-рэ щыттат, — жеIэ артистым. — А зэманым СССР-м и лIыкIуэу Монголием щыIэр Молотов Вячеславт. Абы и щхьэгъусэ Жемчужинэ Полинэ и жэрдэмкIэ, иужьрей пшыхьым Монголие театрым и зы артисткэмрэ сэрэ ислъэмей дыкъыщызэдагъэфауэ щытащ. Нартокъуэ Мыхьэмэтджэрий, Дыкъуэ Заудин, Ульбашев Мутай, Соттаев Къанщауэ, Дэшу Хьэшыр, Къэнэмэт Марие, Лапченкэ Зое, Борий Иринэ сымэ Гоби концертхэр щагъэлъэгъуэхукIэ, дэ а къафэм зыхудагъэгъэхьэзырат… Монголием и Iэтащхьэ Цеденбал Юмжагийни, къэрал къулыкъущIэхэри зыхэта пшыхь екIу, куэдым я гуи къинауэ, зэхэтшауэ щытащ…».
1962 гъэм Алэкъейр армэм дашащ. Совет Союзым и гъэунэхупIэ полигон нэхъыщхьэ Капустин Ярт и къулыкъур щрихьэкIын хуейр, спутникхэр щагъэлъатэ щIыпIэрат ар.
— ТкIийуэ, сакъыу къыщызэгъэпэщат абы лэжьыгъэр, уеблэмэ къулыкъу щытщIэ щIыпIэр ди Iыхьлыхэм яжетIэну дыхуиттэкъым, къахуэтххэм еджэхэрт, — жеIэ Мухьэмэд. — Нэхъ хьэлэмэтыжратэкъэ, илъэсищкIэ армэм сыщыIауэ сыкъыщыкIуэжам, военкоматым повесткэ къысхуигъэхьат… апхуэдизкIэ щэхуу Кап-Ярым дыщаIыгъа- ти, ящIатэкъым дзэм къулыкъу зэрыщысщIар.
Кап-Ярым офицер хьэщIэщ дэтт. Зэгуэрым зэхэсхащ абы зы полковник гуэр къызэрыщыувыIар, щэнхабзэ IуэхукIэ зэфIэкI зиIэхэр къыхишын мурадкIэ. СыкIуащ абы деж, сыкъызэригъуэтыну адресыр итхри, ежьэжащ. Мазищ дэкIауэ, телеграммэ къысIэрохьэ «ИкIэщIыпIэкIэ Москва укъызэрысын» псалъэхэр иту. Накъыгъэм и 9-м илъэс 20 ирикъурт Хэку зауэшхуэм текIуэныгъэр къызэрыщытхьри, абы иращIэкIыну Iуэхугъуэхэм сыхагъэтыну арат. Программэр Iыхьэ зыбжанэу зэхагъэувати, си пщэ къралъхьар Кавказ дзэ округым хиубыдэхэм зегъэгъэхьэзырынырт. Абы хэту къыщIэкIащ артист нэхъыфI дыдэхэр. Мазэ псокIэ зызыхуэдгъэхьэзыра махуэшхуэм кIэлъыплъат Брежневри политбюром хэтхэри. Ди къалэныр къызэры- дэхъулIам и щыхьэту СССР-м зыхъумэжыныгъэмкIэ и министрым Iэпщэ сыхьэт къызитауэ щытащ.
«Нартхэр» оперэ-балетым Мухьэмэд щигъэзэщIащ Сосрыкъуэ и ролыр. (Москва, 1957 гъэ) 1965 гъэм КъБАССР-м Уэрэдымрэ къафэмкIэ и ансамблым «Кабардинка» фIащащ. А зэманым абы и художественнэ унафэщIу Гальперин Григорий хахат, балетмейстерыр Ульбашев Мутайт. Алэкъейр армэм къыщикIыжар а илъэсым и кIэхэрт. «Къашыргъэ КIурацэ, Атэлыкъ Аслъэнджэрий, Ашуров Тэнэхьум, Балъкъэр Зэбит, Нартокъуэ Мыхьэмэтджэрий, Дэшу Хьэшыр, Шырыт МуIэед, Мамыщ Къэралбий, Къашыргъэ Музэчыр, Соттаев Къанщауэ, Ульбашев Мутай, Шэру Соня, Къэнэмэт Марие, Лапченкэ Зое, Атэлыкъ Зое, Бэдракъ Лейлэ, нэгъуэщI цIыху гуапэ куэдми садэлэжьащ сэ. Армэ нэужьым сцIыхуу гупым хэтыжар мащIэт: Соттаев Къанщауэ, ДыщэкI ФатIимэ, Чафаров Мишэ сымэт ар, адрей цIыху 50-р щIэуэ къыхыхьа защIэт, — жеIэ Мухьэмэд. — 1960 — 1980 гъэхэм «Кабардинка»-м нэхъ и къару илъыгъуэу щытауэ жыпIэ хъунущ. Ар Совет Союзым и ансамбль нэхъыфI дыдэхэм хабжэрт. Зыкъыщыдгъэлъагъуэрт Москва СпортымкIэ и унэм и Калоннэ, Октябрьскэ пэшхэм… Къытхуихуэрт мазэ зыбжанэкIэ Латинэ Америкэм, Малайзием, Сингапурым, Австралием е нэгъуэщI щIыпIэхэм дыщыщыIэ. Дэнэ дымыкIуами, ди щэнхабзэр зэрытIэтын мурадщ диIар. КIуэкIуэ Валерэ зыгуэр еупщIат: «Сыт уи дежкIэ «Кабардинка»-р? — жиIэри. Жэуапыр кIэщIт, ауэ купщIафIэт: «Ар лъэпкъым и набдзэщ». Илъэс пщыкIутI фIэкIа сымыхъуауэ ансамблым сыкъызэращтам иджыри зы фIыгъуэшхуэ хэлъщ, сыщыгуфIыкIыу. Зэман зэхуэмыдэхэм гупым и балетмейстеру щыта цIыху цIэрыIуэ куэдым я деж зыщызгъэсэну Iэмал сиIащ. Апхуэдэхэт Смелянский Леонид, Мариинскэ театрым и къэфакIуэ пажэу щыта Гальперин Григорий, Дэшу Хьэшыр, Ульбашев Мутай, Багдасаров Михаил, Никаев Ахьмэд, нэгъуэщIхэри. Дэтхэнэри щапхъэфI схуэхъуащ, дэтхэнэм дежи къысщхьэпэн гуэр къыщысщIат…
Си гугъэщ лъэпкъым и «вагъуэу» илъэс 80 лъандэрэ адыгэм къыдэгъуэгурыкIуэ «Кабардинка»-м фэеплъ хуэбгъэувыну къилэжьу. Осетиным и «Алан»-м, лъэпкъыр зэрыригушхуэр кърагъэлъагъуэу, щIалэрэ хъыджэбзрэ къызэдэфэу, пшынауэр лъэныкъуэкIэ къыщысу фэеплъ дахэ хуагъэуващ. «Кабардинка»-м хуэмыфащэу пIэрэ апхуэдэ?!
Аргентинэм и къалащхьэ Буэнос-Айрес 1974 гъэм щыIащ «Кабардинка»-р. Сурэтыр щызытрагъэхар хуитыныгъэм и утырщ.
Зытхыжар БАГЪЭТЫР Луизэщ.
