Зы зауэкъым и нэгу щIэкIар
Сэ илъэс пщIейм сынэблэгъащ, ауэ блэкIар фIыуэ сощIэж. А сщIэжхэм ящыщу си гум щIэх-щIэхыурэ къыдовей си адэм ехьэлIауэ псэхупIэ къызимыту сызыгъэпIейтей гукъеуэр — абы илэжьам, и лIыгъэм, и цIыхугъэм, и дуней тетыкIам хуэфэщэн гулъытэ зэрыхуамыщIыжам теухуар.
Си адэ АфэщIагъуэ Мудар и щIалэгъуэу, и къару илъыгъуэу щыпсэурт къыщалъхуа и жылэжьым — ХьэтIохъущыкъуей къуажэм. Зэман зэхэзэрыхьыгъуэти, Урысей пащтыхьым и деж къулыкъу щащIэну ягъэкIуэн хуейт Къэбэрдейм икIыу шууищэ. Унафэ щыIэт ХьэтIохъущыкъуей къуажэми зы шууей абы хигъэхьэн хуейуи, си адэр ираджэри къыжраIэ: «Мудар, уэ пхудогъэфащэ ди напэри уи щхьэри пхъумэжыфыну, тхуэкIуэ къулыкъу пщIэну. Узытесынур Сыжажэ Къасым и шырщ, хуэдэ Къэбэрдейм иткъым, щIакIуэкIи уанэкIи укъызэдгъэпэщынущ».
Апхуэдэу си адэр хохуэ пащтыхьым и шуудзэм. Къулыкъур щрихьэкIым зыхэта дзэм наIуэ щыхъуащ Мудар зытес шым хузэфIэкIыр. Дзэзешэр шыфIым къохъуапсэри, си адэм къолъэIу шыр ирихъуэжыну. «Шыр схъуэж хъунукъым, абы сытесу къуажэм згъэзэжын хуейщ», — жеIэри егъэщIэхъу, арщхьэкIэ кIэрымыкIыу аргуэру тIэу-щэ къыхегъэзыхь. ИкIэм, си адэр пэмылъэщу, шыр IэщIагъэкIащ. Къулыкъур къиухыу къэкIуэжын хуей щыхъум, къигъэзэжащ кърахъуэжа шым тесу.
КIэщIу революцэр къэхъейри, япэ шэсу дашахэм яхэхуащ си адэри. Пулемёт къезышэкI тешанкIэ зэщIэщIам ирагъэтIысхьэ гузехуэу. Ауэрэ ныпзехьэ щIалэр яукIри, абы и пIэм ирагъэувэ си адэр. Полкым и командирым бгъурыту революцэр иухыху ныпыр кърихьэкIащ. Ар псэзэпылъхьэпIэ къулыкъут — япэу хаукIыкIыр командирымрэ ныпыр зыIыгъымрэт, ауэ си адэр къелат, Алыхьым и шыкуркIэ.
Революцэр иухыу и командирым бгъэдэкIыжын хуей щыхъум, абы си адэм къыжриIащ: «Зэкъуэшхэм хуэдэу дызэрылъэгъуащ, си хэкум накIуэ си гъусэу. Си мылъкум и зэхуэдитIыр уэстынщ, щхьэгъуси къозгъэшэнщи, унагъуэу утIысыжынщ». Абы си адэр арэзы тохъуэри, зэгуроIуэ, арщхьэкIэ иужькIэ щIогъуэжри, хэкум къэкIуэжыным треухуэ. IэплIэ гуапэ зэхуащIыжри, зэбгъэдокIыж зы анэ къилъхуам хуэдэ зэхуэхъуа щIалэхэр.
Си адэм и къуажэжьым къигъэзэжа нэужь, Къалмыкъ БетIал тхылъ къригъэхьащ АфэщIагъуэ Мудар исполкомым и унафэщIу увын хуейуэ. Апхуэдэ щIыкIэкIэ а къалэныр и пщэ къыдэхуащ си адэм. А лъэхъэнэм (1921 гъэм) абы и къуэдзэу лэжьахэщ Куп Бадрун, Шурдым Гъуэт, Iэпщэ Кушыку сымэ. А унафэм теухуа тхылъым и копие сэ къэрал архивым къыщызгъуэтыжауэ щытащ.
А зэманыр хьэлъэт цIыхухэм я дежкIи, къэралым и дежкIи. УзэрымыIыгъмэ, узэрымыгъэпэжмэ, лей къыплъысынкIэ шынагъуэт. Лэжьэгъум куэд елъытат, дзыхь зэхуэпщIмэт уи Iуэху щыкIуатэр. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, къэзымыгъэпэжа къахэкIащ си адэм а лъэхъэнэм и лэжьэгъуахэм. А IэнатIэм къыIукIыжмэ нэхъ къищтащ абы, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, къытехуэнкIэ хъуну удыныр зыхуэдэр илъагъурт. Ар зыми зэран яхуэхъуакъым, Алыхьым и шыкуркIэ.
Унагъуэ хъури, сабиищи — си шыпхъуитIымрэ сэрэ — дипIащ, быным къыттеубгъуауэ и гъащIэр ихьащ. Си адэм и натIэм къритхат Хэку зауэшхуэри и нэгу щIэкIынуи, абыи хэтащ хахуагъэ къигъэлъагъуэу. Зауэм къикIыжа иужькIи 1963 гъэ пщIондэ псэужащ, хьэлэлу и IэнатIэ ирихьэкIыу икIи и пIэщхьагъ телIыкIыжащ.
Гъуэгуанэ хьэлъэхэр къызэзынэкIа АфэщIагъуэ Мудар цIыху пэжу, къалэн къыщащIыр тэмэму зэфIигъэкIыу дунейм зэрытетар ящIэжу щытащ абы къыдэгъуэгурыкIуахэми, и къуажэгъухэми. Ауэ и къару емыблэжу абы къэралым, лъэпкъым къулыкъу зэрахуищIам хуэфэщэн пщIэ имыгъуэтыжауэ къызолъытэри, а гукъеуэрщ къалэмыр къызэзыгъэщтар. Сэ къысщохъу си адэм гулъытэ хуэфащэу, ар къилэжьауэ.
АФЭЩIАГЪУЭ Хьэсэнбий.
ХьэтIохъущыкъуей къуажэ
