
Лъэпкъым и къэкIуэнум хуэлэжьа Урыс Хьэталий
Адыгэбзэм зегъэужьыным зи гъащIэ псор тыхь хуэзыщIахэм ящыщщ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIэныгъэ, жылагъуэ, щэнхабзэ лэжьакIуэшхуэ, КъБКъУ-м и профессор, УФ-м цIыхухэм щIэныгъэ нэхъыщхьэ егъэгъуэтынымкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Урыс Хьэталий Щыхьым и къуэр. Филологие щIэныгъэхэм я докторыр, егъэджакIуэ гъуэзэджэр, щIалэгъуалэм я ущиякIуэ Iущыр къызэралъхурэ мы махуэхэм илъэс 95-рэ мэхъу. Езыр яхэмытыжми, Хьэталий бгъэдэлъа Iуэху зехьэкIэр КъБКъУ-м и адыгэбзэ кафедрэм и лэжьакIуэ дэтхэнэм и дежкIи ноби щапхъэщ.
Урыс Хьэталий Шэджэм районым хыхьэ Нартан къуажэм 1922 гъэм накъыгъэм и 2-м къыщалъхуащ. МэкъумэшыщIэ унагъуэм къыщыхъуа щIалэ цIыкIур къыщIэтэджащ гуащIэдэкI лэжьыгъэм. Къэралыр псэукIэщIэм щыхуэкIуэ лъэхъэнэм хиубыдащ абы и сабиигъуэр. Жылэм дэт курыт школым и еджакIуэ Хьэталий щIэныгъэм и гур хузэIухат, апхуэдэуи жылагъуэ лэжьыгъэми дихьэхырт. ФIыуэ зэреджэмрэ хьэл-щэн дахэ зэрыхэлъымрэ къалъытэри, ар етIуанэ классым щIэсу хагъэхьауэ щытащ абы щыгъуэ цIэрыIуэу щыта пионер зэгухьэныгъэм. Ебланэ классым щIэсу Хьэталий хагъэхьащ ВЛКСМ-м. Еджэным, жылагъуэ лэжьыгъэм дахьэхауэ къэхъу ныбжьыщIэм и гъащIэр нэгъуэщI ищIащ 1941 гъэм къэхъея Хэку зауэшхуэм. Ди къэралым и сабий минищэхэм яхуэдэу, Хьэталий школыр къигъэнащ икIи гуащIэдэкI лэжьыгъэм пэрыуващ.
Сыт хуэдэ IуэхуфIми и зэхэублакIуэу, пэрыту къэтэджа щIалэщIэр къуажэм щызэхэт комсомол организацэм и секретару щытащ зауэ илъэс гугъухэм, щIалэгъуалэм щапхъэ яхуэхъуу, лэжьыгъэм тригъэгушхуэу. Апхуэдэу Хьэталий хэтащ колхоз правленэм, абы и къэпщытакIуэ гупым я пашэуи лэжьащ. Комсомолец жыджэрым и цIэр мызэ-мытIэу къытехуащ а лъэхъэнэм къыдэкIа район, республикэ газетхэм. Зауэ зэманым псэемыблэжу фронтым, Хэкум зэрыхуэлэжьар къалъытэри, СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым 1945 гъэм къыдигъэкIа указым ипкъ иткIэ, Урыс Хьэталий къыхуагъэфэщауэ щытащ «1941 — 1945 гъэхэм екIуэкIа Хэку зауэшхуэм и илъэсхэм зэфIиха гуащIэдэкI хьэлэлым папщIэ» медалыр. 1946 гъэм Урысым къратащ Къэбэрдей АССР-м и Совет Нэхъыщхьэм къыбгъэдэкI ЩIыхь тхылъыр. Къэралым, ди республикэм я унафэщIхэм къабгъэдэкIа апхуэдэ гулъытэхэр хуэфащэ дыдэт адыгэ щIалэ жыджэрым.
Колхоз, жылагъуэ лэжьыгъэм лъэ быдэкIэ хэувами, Хьэталий и гупсысэхэм хэлъыр нэгъуэщI Iуэхугъуэт: ар щIэхъуэпсырт курыт школыр къиухыжу и щIэныгъэм адэкIи хигъэхъуэну. Апхуэдэ Iэмал игъуэтащ ди къэралым мамырыгъэр щытепщэ хъужа нэужь. Школыр къызэриухамкIэ аттестатыр 1946 гъэм къызыIэрыхьэжа Урыс Хьэталий лъэпощхьэпоуншэу щIэтIысхьащ Къэбэрдей къэрал пединститутым и филологие къудамэм. Студент илъэсхэр купщIафIэу, жыджэру ирихьэкIащ Хьэталий. ФIыуэ зэреджэм къыдэкIуэу, абы факультетым щигъэзащIэрт жылагъуэ лэжьыгъэ зэмылIэужьыгъуэхэри. Курсым и пашэу (старостэу) щыт Урысыр апхуэдэуи факультетым и комсомол зэгухьэныгъэм и секретарт. Студент нэхъыфIхэм хабжэу къекIуэкIащ ар. ЕджапIэм къыщызэрагъэпэщ зэхуэс зэмылIэужьыгъуэхэм я утыкухэм щIэх-щIэхыурэ къыщыпсалъэрт. Студент илъэсхэм ирохьэлIэ Урыс Хьэталий и япэ щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэри.
КПСС-м и ЦК-мрэ партым и Къэбэрдей обкомым и VI пленумымрэ лъэпкъ IэщIагъэлIхэр щIыналъэм щыгъэхьэзырыным теухуа унафэ къащтауэ щытащ абы щыгъуэ. Абы ипкъ иткIэ Къэбэрдей къэрал пединститутым и филологие факультетым къыщызэIуахащ урысыбзэмрэ литературэмрэ, адыгэбзэмрэ литературэмрэ щыхурагъаджэ къудамэ щхьэхуэ. Ди анэдэлъхубзэр нэхъ куууэ джынымкIэ, лъэпкъыбзэмкIэ IэщIагъэлIхэр гъэхьэзырынымкIэ ар Iэмал гъуэзэджэт. Адыгэбзэр зи псэм хэлъ Хьэталий езыр зыщIэс урысыбзэ къудамэм къыдэкIуэу ари къиухауэ щытащ. 1950 гъэм еджэныр къэзыуха щIалэщIэм диплом плъыжьитI къратауэ щытащ: урысыбзэмрэ литературэмрэ, адыгэбзэмрэ литературэмрэ я егъэджакIуэ зэрыхъуар зэрыт дипломхэр. Урысыбзэми анэдэлъхубзэми зэхуэдэу хуэIэзэ хъуа IэщIагъэлI щIалэм мурад ищIащ зэфIэкIыу иIэ псори и лъэпкъыбзэм и зыужьыныгъэм ирихьэлIэну. Аращ ар адыгэбзэ кафедрэм и ассистент щIэхъуари.
Адыгэбзэр, лъэпкъ IуэрыIуатэр, литературэр джынымкIэ щIэныгъэ-педагогикэ центр нэс хъуащ абы щыгъуэ а кафедрэщIэр. А лъэхъэнэм, лIэщIыгъуэ блэкIам и 50 гъэхэм, ирохьэлIэ адыгэбзэр, лъэпкъ литературэр джыным зи гъащIэр тезыухуа IэщIагъэлI гуп кафедрэм къыщыкIуар. Хьэталий нэмыщI, абы увауэ щытащ иужькIэ щIэныгъэ лэжьакIуэ цIэрыIуэ, академик хъуахэри яхэту, КIуащ Тамарэ Хьэзрэт и пхъур, Нало Ахьмэдхъан Хьэмырзэ и къуэр, ХьэкIуащэ Андрей Хьэнащхъуэ и къуэр, нэгъуэщIхэри. Абыхэм я фIыгъэкIэ дунейм къытехьащ адыгэбзэм, литературэм ятеухуа къэхутэныгъэ купщIафIэхэр, апхуэдэу елэжьын щIадзащ бзэм и псалъалъэ зэмылIэужьыгъуэхэр зэхэгъэувэным.
ЩIэныгъэ куурэ IэкIуэлъакIуагъ екIурэ зыхэлъу гу зылъата Хьэталий мыгувэу а кафедрэм егъэджакIуэ нэхъыжьу ягъэуващ. Студентхэм ядригъэкIуэкI егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэм къыдэкIуэу, абы ерыщу иригъэкIуэкIырт щIэныгъэ-къэхутэныгъэхэри. 1956 гъэм ирихьэлIэу Урысым хьэзыр ищIащ икIи ехъулIэныгъэ иIэу пхигъэкIащ и кандидат диссертацэр. «Иджырей къэбэрдей-шэрджэсыбзэм и плъыфэцIэр» фIэщыгъэу зиIа а лэжьыгъэр ди анэдэлъхубзэм и хабзэхэм ятеухуауэ къыдэкIа япэ тхыгъэ купщIафIэхэм ящыщт. Апхуэдэ къэхутэныгъэхэм адэкIи пызыщэну мурад зыщIа щIэныгъэлIыр 1958 гъэм ягъэуващ КъБКъУ-м и урысыбзэ-адыгэбзэ къудамэм адыгэбзэмкIэ и кафедрэм и доценту.
1967 гъэм къыщыщIэдзауэ 1990 гъэ пщIондэ Урыс Хьэталий лэжьащ университетым адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и кафедрэм и унафэщIу. Жэуаплыныгъэ зыпылъ а къулыкъур къызыхуэтыншэу зэрырихьэкIым, кафедрэм щекIуэкI лэжьыгъэ псори тэмэму зэриунэтIым къыдэкIуэу, Хьэталий елэжьащ и доктор диссертацэми. «Адыгэбзэ морфонологие» фIэщыгъэр зиIа а лэжьыгъэ цIэрыIуэр Урысым 1984 гъэм хьэзыр ищIащ икIи ЩIэныгъэхэмкIэ куржы академием БзэщIэныгъэхэмкIэ и институтым ехъулIэныгъэкIэ щыпхигъэкIащ, филологие щIэныгъэхэм я доктор цIэри къыфIащащ. Куэд дэмыкIыу ар хахащ КъБКъУ-м адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и кафедрэм и профессору.
Псори зэхэту къапщтэмэ, Хьэталий илъэс 54-рэ университетым щрихьэкIащ. Абы щыщу 23-м кафедрэм и унафэщIу щытащ. А зэманым абы щылэжьахэм зэрыжаIэжымкIэ, Урысым и Iуэху бгъэдыхьэкIэр кафедрэм и IэщIагъэлIхэм я гъуэгугъэлъагъуэт.
— Нобэ егъэджэныгъэм ехьэлIауэ бзэ щIэныгъэлIхэм къэдгъэсэбэп дэфтэрхэм я нэхъыбэр Хьэталийщ зэхэзылъхьар, аращ зыухуар е зыщIар, — жеIэ КъБКъУ-м и профессор Тау Хьэзешэ. — КъинэмыщIауэ, ар еш имыIэу хуэлэжьащ ди къэкIуэнум, нэхъ щIалэхэр игъасэу, ядэIэпыкъуу, щIэныгъэ-къэхутэныгъэ Iуэхушхуэхэр ядилэжьу. Ауэ, гъэщIэгъуэныракъэ, Хьэталий езым и щхьэ Iуэху зэрыдэкIыным зэи елIэлIакъым. Абы езым и цIэ жыжьэ игъэIуну зэи хущIэкъуакъым, утыкухэм ихьэрейуэ икIи и ехъулIэныгъэхэм тепсэлъыхьырейуэ щыттэкъым. Абы и дежкIэ нэхъыщхьэр лъэпкъ бзэщIэныгъэм зегъэужьыныр арат, ар адэкIэ зыгъэкIуэтэфын щIэныгъэлI IэкIуэлъакIуэ иужь къихъуэнырт.
Пэж дыдэу, егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэр зи псэм хэлъ IэщIагъэлIхэм ящыщт Хьэталий. Абы студентхэр фIыуэ илъагъурт, еджэну хуейм сыт хуэдэ лъэныкъуэкIи дэIэпыкъунут, щIэгъэкъуэн, чэнджэщэгъу хуэхъунут. И IэщIагъэм хуэIэижь щIэныгъэлI Iэзэр сыт хуэдэ лэжьыгъэми жэуаплыныгъэ зыхищIэу пэрытт. Абы и унафэм щIэту щIэныгъэм хэша хъуащ лъэпкъыбзэм и зэхэлъыкIэм дихьэх куэд.
Лъэпкъым и къэкIуэнум лъэныкъуэ куэдкIэ хуэлэжьа хэкупсэ нэсым щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэу 80-м нэс, монографие 20-м щIигъу абыхэм яхэту, и къалэмыпэм къыпыкIащ. ЩIэныгъэлI зэчиифIэм и цIэм епхащ бзэщIэныгъэм и унэтIыныгъэхэу фонетикэм, грамматикэм, морфологием, синтаксисым ехьэлIауэ ирагъэкIуэкIа къэхутэныгъэ куэд. Урыс Хьэталийщ адыгэ орфографиемрэ нагъыщэ гъэувыкIэмрэ я хабзэхэм я лъабжьэр зыубзыхуар. Хьэталий игъэхьэзыра икIи къыдигъэкIа щIэныгъэ лэжьыгъэ цIэрыIуэхэм, купщIафIэхэм ящыщщ «Морфемика адыгских языков», «Орфографический словарь кабардино-черкесского языка», «Адыгэбзэм и тхыдэ», «Адыгэ грамматикэ: Синтаксис, Пунктуацэ», «АдыгэбзэмкIэ практическэ стилистикэ», «Адыгэбзэ орфографиемрэ пунктуацэмрэ я хабзэхэр», нэгъуэщIхэри. А лэжьыгъэшхуэхэм къыщыдэхуэ зэманым ар я щIэныгъэ редакторт адыгэбзэр студентхэм, школакIуэхэм зэрадж тхылъхэм, пособиехэм, программэхэм, егъэджакIуэхэм я дэIэпыкъуэгъу нэст, чэнджэщэгъу Iущт.
Зыхэт гупым и акъылыфIагъкIэ, бгъэдэлъ щIэныгъэ куукIэ къахэщу IэнатIэр ирихьэкIащ Хьэталий. Урысым хуэдэу ткIийуэ, гъэхуауэ зи IэнатIэм бгъэдэт цIыху гъуэтыгъуейт. Абы хуэфащэ дыдэу пщIэшхуэ щиIэт КъБКъУ-м и унафэщIхэми, къыдэлажьэхэми, иригъаджэ студентхэми я деж. «Урысей Федерацэм цIыхухэм щIэныгъэ нэхъыщхьэ егъэгъуэтынымкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр 1997 гъэм къыфIащауэ щытащ Хьэталий. Апхуэдэу абы зэфIиха лэжьыгъэшхуэм къыпэкIуащ щIыхь, фIыщIэ тхылъ куэди.
БзэщIэныгъэм лъэужьышхуэ къыщызыгъэна IэщIагъэлI щыпкъэр, лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэр, къэхутакIуэ Iэзэр, профессор цIэрыIуэр дунейм ехыжащ 2004 гъэм. Урыс Хьэталий Хьэшым и къуэм и гъащIэ псор укъызыхэкIа лъэпкъым пэжу къулыкъу зэрыхуэпщIэфынум и щапхъэ нэсщ. «Псэ хьэлэлу зи лъэпкъым хуэлэжьа цIыхухэм я цIэр бэм зэи ящыгъупщэркъым», — жаIэ. Урыс Хьэталий хуэдэщ а псалъэхэр зыхужаIэр.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
Зи щIыхуэ ттелъ цIыху
Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым сыщыщIэса илъэсхэм сезыгъэджахэм ящыщу зи лэжьыгъэм игурэ и псэрэ етауэ зэрыпэрыта и лъэныкъуэкIэ Урыс Хьэталий хуэзгъэдэну закъуэтIакъуэххэщ зыхуэзгъэфащэр. Ар и лекцэ ирехъу, е иресеминар, е иренэгъуэщI — дапщэщи зы дакъикъи пщIэншэу зэримыгъэкIуэдыным, студентхэм Iэмал зэриIэкIэ щIэныгъэ нэхъыбэ зэрабгъэдилъхьэным хущIэкъуу и IэнатIэм бгъэдэтт ар. Аудиторэм Iуэхур апхуэдэу тэмэму щебгъэкIуэкIын щхьэкIэ, абы зыхуэбгъэхьэзырыным зэманрэ къарууэ тебгъэкIуэдэн хуейм и куэдагъыр гурыIуэгъуэщ. АбыкIэ зыщымысхьыж цIыхут Хьэталий.
БзэщIэныгъэм удихьэхыу, абыкIэ зыгуэр пхуэзэфIэкIыну гу лъитамэ, жэщ-махуэ жимыIэу къыбдэлэжьэнут, хузэфIэкI псомкIи зыкъыпщIигъакъуэу. Урысхэм я псэлъафэр къэзгъэсэбэпынщи, хьэрфышхуэкIэ къригъажьэ ЕгъэджакIуэт ар. ЕгъэджакIуэ нэсым зэрихьэлуи, ар дэ къызэрыхущытым нэфI-ней лъэпкъ хэлътэкъым, студентхэр абы «зэрызэхидзыр» еджэ-емыджэ, егугъу-емыгугъу жиIэут. Щхьэхынэхэм яхуэпхъашэт, арщхьэкIи къысхуэщIэжыркъым и макъым зэгуэр зэригъэIэтауэ, гуемыIу псалъэ къыжьэдэкIауэ — дапщэщи а зэрызэпIэзэрытым хуэдэт, ауэ пщIэн хуейр зумыгъэщIамэ, дунейм теттэкъым абы узэрыфIэкIын нэгъуэщI Iэмал.
Я щIэныгъэкIэ хъарзынэу пэлъэщу адыгэбзэм хуезыгъаджэ IэщIагъэлI ди республикэм мымащIэу зэрисыр псом нэхърэ нэхъапэу икIи нэхъыбэу зи фIыщIэхэм ящыщщ Урыс Хьэталий. Абы и къалэнхэр зэпхауэ щытар езым иригъэдж предметхэм я закъуэтэкъым: адыгэбзэмрэ литературэмкIэ кафедрэм и унафэщIу зэрыщыта илъэсипщI бжыгъэхэм абы и нэIэм щIэтащ адыгэ-урыс къудамэм щIэс студент псоми я егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ Iуэхур тэмэму къызэгъэпэщыныр, егъэкIуэкIыныр. ЖыпIэ хъунущ а къулыкъур Хьэталий ипэкIи иужькIи апхуэдэу псэемыблэжу икIи ехъулIэныгъэ хэлъу зыми зэримыхьауэ.
Адыгэбзэми адыгэ лъэпкъми я пащхьэ Урысым щиIэ фIыщIэхэр абы и закъуэкъым. Хьэталий лэжьыгъэшхуэ зэфIихащ бзэр зэрырагъэдж тхылъхэр зэхэгъэувэнымкIэ. Курыт школхэм я 6 — 9-нэ классхэм адыгэбзэр лIэщIыгъуэ ныкъуэм щIигъуауэ зэрыщаджыр а щIэныгъэлI щыпкъэм и къалэмыпэм къыпыкIа тхылъхэмкIэщ. Аращ 1963 гъэм къыдэзыгъэкIар адыгэ пэжырытхэмрэ нагъыщэ гъэувыкIэхэм я хабзэхэмрэ ятеухуа тхылъхэри псалъалъэ инри. Къэбэрдей-Балъкъэр, Къэрэшей-Шэрджэс къэрал университетхэм нобэр къыздэсым адыгэбзэр зэраджыр Урыс Хьэталий итхауэ щыта тхылъиплIымкIэщ, синтаксисым, морфологием, бзэм и тхыдэм, стилистикэм ятеухуахэмкIэщ.
А тхылъхэр къыдэгъэкIыным сыхэлIыфIыхьыфауэ зэрыщытам хуабжьу срогушхуэ. Хьэзыр хъуа Iэрытххэр тхылъ тедзапIэм и планым хухамыгъэхьэу, ахэр университетми къыщыхудамыгъэкIыу, зэманыфIкIэ кърихьэкIащ Хьэталий. Сэ щIэныгъэрылажьэ сыхъуауэ щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и лIыкIуэу ЩIэныгъэ IуэхухэмкIэ министерствэм и егъэджэныгъэ-методикэ советым сыхагъэхьати, Хьэталий чэнджэщ естащ и лэжьыгъэр абы нритыну. Советым хэт гуэрхэр мыарэзыми, министерствэм и планым хэдгъэхьэри, а тхылъхэр дунейм къытехьауэ щытащ. Ахэр си тхылъ дапхъэм нобэ нэхъ щызгъафIэ тхылъхэм ящыщщ, сыту жыпIэмэ, сэ фIыуэ сощIэ абыхэм я мыхьэнэм и инагъыр, къинэмыщIауэ, езы Хьэталий «фIыщIэшхуэ пылъу» жиIэу къысхутритхэу тыгъэ къысхуищIауэ щытащи.
ИпэкIэ жысIа псоми къокI адыгэбзэр егъэджыным практикэ и лъэныкъуэкIэ хэлъхьэныгъэ нэхъ ин дыдэ хуэзыщIауэ диIэр Урыс Хьэталийуэ зэрыщытыр. Адыгэбзэм и псалъэ къэхъукIэхэм ятеухуауэ Хьэталий и къалэмыпэм къыпыкIауэ щыта тхылъышхуэр адыгэ бзэщIэныгъэм и классикэм щыщщ. Абы икъукIэ куууэ щызэпкърыхащ псалъэ лъэпкъыгъуэхэм ящыщу зэIумыбзыгъэ куэд зыхэлъ плъыфэцIэхэр. Бзэм епха Iуэху къиинхэм зэи зыпыIуидзу щытакъым абы, дэтхэнэмкIи щIэныгъэ лъабжьэкIэ щIэгъэбыда и Iуэху еплъыкIэ иIэжт икIи ар пхигъэкIыфырт.
Мыпхуэдиз зыхузэфIэкIа, зи гуащIэ дэхуа цIыху щэджащэм пщIэуэ игъуэтыжар икъукIэ мащIэщ. УмыгъэщIэгъуэнкIи уризэгуэмыпынкIи Iэмал иIэкъым е егъэджэныгъэмкIэ, е щIэныгъэмкIэ республикэм щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ цIэр лъамыгъэсу ар дунейм зэрехыжар. Акъыл зиIэ, и лъэпкъыр фIыуэ зылъагъу дэтхэнэ адыгэм и дежкIэ нэрылъагъущ Урыс Хьэталий дэ къытхэкIа цIыху щэджащэхэм зэращыщыр. Ди щIыхуэ абы къызытринакъым, ауэ дэ, шэч хэлъкъым, абы и щIыхуэ ттелъщ. Си щхьэкIэ сыкъапщтэмэ, зэи сщыгъупщэнукъым бзэ щIэныгъэм хэсча япэ лъэбакъуэр, «ЩоджэнцIыкIу Алий и бзэм хэлъ гъэщIэгъуэныгъэхэр» диплом лэжьыгъэр, Хьэталий и нэIэм сыщIэту стхауэ зэрыщытар. А IэщIагъэм абы сыхишауэ, сыдригъэхьэхауэ щымытамэ, нэгъуэщI гъуэгу къыхэсхынри хэлът. Апхуэдэу а лIым зэфIигъэкIар мащIэкъым.
Адыгэ лъэпкъым зи гъащIэр щхьэузыхь хуэзыщIа Урыс Хьэталий и цIэр тщымыгъупщэным, и щIыхьыр тIэту дыпсэуным дыхущIэвгъэкъу.
БИЩIО Борис,
филологие щIэныгъэхэм я доктор, Къэбэрдей-Балъкъэрым
Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым адыгэбзэмкIэ и къудамэм и унафэщI.
Емызэш мэшыбэ ещIэ
Адыгэбзэм зегъэужьыным зи гъащIэ псор тыхь хуэзыщIахэм ящыщщ Урыс Хьэталий. Абы адыгэ бзэщIэныгъэм хуищIа хэлъхьэныгъэм и инагъымрэ къыдигъэкIа тхылъхэм мыхьэнэуэ яIэмрэ зэхэзымыщIа адыгэбзэм ирилажьэу къыщIэкIынукъым. «Емызэш мэшыбэ ещIэ» зыхужаIэ цIыхум хуэдэу дунейм тетащ Хьэталий. Адыгэ бзэщIэныгъэм и Iыхьэ нэхъыщхьэхэм тхылъ зырыз тритхыхьын хузэфIэкIащ абы. Курыт школым щIэсхэр зэреджэн тхылъхэр тхын иуха нэужь, студентхэми университетым щылажьэ егъэджакIуэхэми папщIэ лэжьыгъэ куэд и Iэдакъэ къыщIэкIащ.
Си щхьэкIэ нобэр къыздэсым срогушхуэ апхуэдэ цIыху щыпкъэм сригъэджауэ зэрыщытым, адыгэ псалъэухам и ухуэкIэм хэлъ щэху псори зэрызигъэщIам, адыгэбзэм и мызакъуэуи, абхъаз-адыгэ бзэ гупым къакIуа гъуэгуанэм и тхыдэм куууэ сызэрыщигъэгъуэзам. Хьэталий хуэдэ бзэщIэныгъэлI пажэм илъэс куэдкIэ сызэрыдэлэжьари, си къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр згъэпсынымкIэ ар гъуэгугъэлъагъуэу сызэриIари си напщIэм телъщ. Сыщыдэлэжьа зэманми, студентхэм хуэдэу, Хьэталий къызэджэ лекцэ купщIафIэхэм, аудиторием сыщIыхьэурэ, щIэх-щIэхыурэ седаIуэу щытащ. Лекцэ нэужьым сыбгъэдыхьэжурэ, зи гугъу ищIа бзэхабзэ Iуэхугъуэхэм дытепсэлъыхьыжырт. Хьэталий ущригъаджэкIэ ткIийт, ауэ лекцэ нэужьым езым уепсэлъэну тыншт. ЦIыху гъэщIэгъуэнт, псэлъэгъу гъуэзэджэт, языныкъуэхэм дежи уи фIэщ мыхъужу (псалъэ лей жимыIэу дунейм зэрытетым къыхэкIыу), дахэуи гушыIэфырт ар.
Хьэталий бзэщIэныгъэм елэжьу, ар иригъэджу щытами, ди лъэпкъ литературэми фIыуэ щыгъуазэт, адыгэ тхакIуэхэм, усакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэм якIэлъыплъу, и нэIэ тету апхуэдэт. Псалъэуха ухуэкIэ гъэщIэгъуэн гуэр абыхэм я IэдакъэщIэкIхэм щрихьэлIэмэ, къыхитхыкIырт, псалъэхэм псалъэухам щаIэ зэкIэлъыкIуэкIэхэр зригъэлъагъурт, жыIэкIэ гуэрхэм гу лъитамэ, карточкэ ищIырт, абы иIэ щхьэхуэныгъэхэр иубзыхурт. Псом хуэмыдэу, Хьэталий, къэрандащ иIыгъыу, щIиджыкIырт Къашыргъэ ХьэпащIэ, КIэрашэ Тембот, ЩоджэнцIыкIу Алий, КIыщокъуэ Алим сымэ я тхыгъэхэр, игу ирихьа псалъэуха щIэщыгъуэхэр щIитхъэрт, абыхэм щагъэува нагъыщэхэм кIэлъыплъырт. Куэдрэ жиIэрт Къашыргъэ ХьэпащIэ и тхыгъэхэм я бзэр къулейуэ, шэрыуэу икIи апхуэдэ псалъэухахэр и тхылъым иритхэрти, бзэщIэныгъэ и лъэныкъуэкIэ щызэпкърихырт.
Хьэталий и япэ тхылъыр 1953 гъэм къыдэкIауэ щытащ, «Адыгэбзэ (3 класс)» жиIэу. ИужькIэ абы къыкIэлъыкIуащ къэбэрдей-шэрджэс литературэбзэм и Iуэхугъуэ куэдыр куууэ щызэпкърыха тхылъ тIощIым нэс. Абыхэм ящыщщ курыт еджапIэм зэрыщеджэ «Адыгэбзэ» тхылъхэр, «Орфографиемрэ пунктуацэмрэ я хабзэхэр» (1963), «Адыгэ тхыбзэм и тхыдэ» (1968), «Морфемика адыгских языков» (1980), «Орфографическэ псалъалъэ» (1982), «Адыгэбзэ морфонемикэ», «Адыгэ грамматикэ (синтаксис, пунктуацэ)» (1994), «Адыгэбзэмрэ адыгеибзэмрэ зэлъытауэ» (1995), «Адыгэбзэм и тхыдэ» (2000), «Адыгэбзэ грамматикэ (фонетикэ, морфонемикэ, морфологие)» (2001), «Адыгэбзэм и практическэ стилистикэ» (2002), «Адыгэбзэ пэжырытхэмрэ нагъыщэ гъэувыкIэмрэ я хабзэхэр» (Налшык, 2005), нэгъуэщIхэри. Зи гугъу тщIа лэжьыгъэхэр егъэджакIуэхэм, студентхэм, тхылъ, газет тедзапIэхэм, радиомрэ телевиденэмрэ я лэжьакIуэхэм гъуазэ яхуэхъуу щытщ.
Зи гугъу тщIа лэжьыгъэ псоми адыгэбзэм дежкIэ мыхьэнэшхуэ яIэщ, къалэн пыухыкIаи ягъэзащIэ, ауэ ахэр псори нобэ къедбжэкIыфынкъым. Апхуэдэу щытми, къыхэдгъэщыну дыхуейт 1994 гъэм Урыс Хьэталий ди пащхьэ кърилъхьа «Адыгэ грамматикэ (Синтаксис, пунктуацэ)» зыфIища тхылъ гъэщIэгъуэныр. ЗанщIэу жытIэнщи, адыгэ синтаксисым и Iуэхугъуэ нэхъыщхьэхэр щызэпкърыха лэжьыгъэщ мыр. Абы IупщIу арэзы укъищIу къыщыгъэлъэгъуа хъуащ адыгэ синтаксисым къызэщIиубыдэ мыпхуэдэ Iуэхугъуэхэр: псалъэ зэпхам и синтаксис, псалъэуха къызэры-кIуэм и синтаксис, псалъэухам и пкъыгъуэ нэхъыщхьэхэм я терминхэр (подлежащэ, сказуемэ: сказуемэ къызэрыкIуэ, сказуемэ зэхэт, сказуемэ зэхэлъ; цIэ-сказуемэ, глагол-сказуемэ, н.), псалъэухам и пкъыгъуэ етIуанэ къэзыгъэлъагъуэ терминхэр (дополненэ, определенэ, обстоятельствэ), мурад елъытауэ псалъэуха лIэужьыгъуэхэм яIэ фIэщыгъэцIэхэр (зэраIуатэ, зэрыупщIэ, унафэ, хэIэтыкIа, фIэфIыныгъэ), пкъыгъуэ нэхъыщхьэу зы фIэкIа зимыIэ псалъэуха къызэрыкIуэхэм я фIэщыгъэцIэхэр (щхьэ белджылы зиIэ псалъэуха, щхьэ мыбелджылы зиIэ, щхьэ зимыIэ, инфинитив, цIэиIуэ, эллиптическэ), цIэ гъэпсыкIэмрэ причастнэ гъэпсыкIэмрэ яIэ щхьэхуэныгъэхэр, подлежащэм и формэм тещIыхьауэ псалъэухам и конструкцэхэм къызэщIаубыдэ терминхэр, пкъыгъуэ пыщхьэхукIа зыхэт псалъэухахэм я фIэщыгъэцIэхэр, псалъэуха зэхэлъым и синтаксис, нэгъуэщIхэри. Зи гугъу тщIы тхылъым къибгъуэтэнур синтаксисым ехьэлIа упщIэхэм я закъуэкъым, атIэ къэбэрдей-шэрджэс нагъыщэхэмрэ абыхэм я гъэувыкIэмри увыпIэ хэха щаубыд мы тхылъым. Псалъэм папщIэ, абы къыщыгъэлъэгъуащ, точкэрэ запятойрэ, точкитI, точкэ куэд, тире щагъэув хабзэм и орфограммэхэр.
Адыгэбзэм хуатха грамматикэ- хэм ущрохьэлIэ къэхута, зэхуэхьэса хъуа Iуэхугъуэ гуэрхэмкIэ зэтемыхуэ еплъыкIэ зэрыщыIэм, бзэм и хабзэхэр джыныр гугъу къащIу. 2001 гъэм Хьэталий къыдигъэкIа «Адыгэ грамматикэ (фонетикэ, морфонемикэ, морфологие)» тхылъым фонетикэмрэ морфологиемрэ теухуа Iуэхугъуэ куэд арэзы укъищIу щызэпкърыхащ икIи нэхъапэкIэ нэгъуэщI щIэныгъэлIхэм ятхахэм темыхуэу, езым иIэ, нэхъ тэмэму къилъытэ еплъыкIэ куэд къыщихьащ, псалъэм папщIэ, дызытепсэлъыхь тхылъыр къыдэкIыхукIэ, адыгэбзэм елэжьа щIэныгъэлIхэм я тхыгъэхэм причастиер глагол формэу къыщыгъэлъэгъуащ, абы арэзы темыхъуэу Урысым и тхылъым мыпхуэдэу щетх: «Причастиер — псалъэ лъэпкъыгъуэщ, глагол щытыкIи цIэ (плъыфэцIэ) щытыкIи иIэу, причастием хэлъ лэжьыгъэр, е зытехуэ предметыр, е къызэрыхъу щIыкIэр игъэбелджылыуэ» (Урыс Хь. Адыгэ грамматикэ (фонетикэ, морфонемикэ, морфологие). Налшык, 2001, 194). Апхуэдэу мы лэжьыгъэм япэ дыдэу щытха хъуащ ударенэм, орфоэпием, морфонологием я Iуэхугъуэ зыбжанэ, псалъэм папщIэ, адыгэбзэм энклитикэ, проклитикэ ударенэхэр зэриIэр япэу къэзыхутар Хьэталийщ. Адыгэбзэм морфемэм хэт макъ дэкIуашэр нэгъуэщI макъ дэкIуашэм зэрыхуэмыкIуэри япэу зытхар аращ.
Хьэталий и дэтхэнэ тхылъри адыгэ бзэщIэныгъэм и хэлъхьэныгъэшхуэ хъуауэ щытми, сыт хуэдэ тхылъри купщIафIэу, щIэныгъэр и лъабжьэу щытми, «Адыгэбзэм и тхыдэ» зыфIищар псоми ефIэкIыу щытщ. Шэч хэмылъу, ар апхуэдэу къытщызыгъэхъур адыгэ тхыбзэм и тхыдэм теухуауэ а зы лэжьыгъэм фIэкIа лъэпкъым дызэримыIэрщ. А тхылъ щхьэпэм къыщыгъэлъэгъуащ лъэпкъым и тхыдэмрэ а лъэпкъым и бзэмрэ зэбгъэдэхыпIэ имыIэу зэрызэпыщIар, адыгэ тхыгъэр зэрызэфIэува щIыкIэр, ижь зэманым щыгъуэ тхыгъэ и лъэныкъуэкIэ адыгэхэм я Iуэхур зыхуэдар, XIX, XX лIэщIыгъуэхэм адыгэбзэм хузэхалъхьа алфавитхэр, лIэщIыгъуэ ныкъуэм къриубыдэу адыгэ литературэбзэр зэрызэфIэувар, абы зэрызиужьар, орфоэпиемрэ орфографиемрэ я Iуэхугъуэу зэIубз хъуахэр, фонетикэ, морфологиемрэ синтаксисымрэ я кIуэцIкIэ щIэуэ бзэм къыщыхъуахэр, адыгэбзэм и стилхэм къыщыхъуа зэхъуэкIыныгъэхэр, н.
Абы и тхылъищым къыщигъэлъэгъуа, щызэпкъриха, къыщихута бзэм и налъэ гуэрхэм я щхьэфэ диIэбами, зы докладкIэ ахэр къызэрыпхуэмыIуэтэнур фIыуэ къыдгуроIуэ. Абы и дэтхэнэ тхылъми къэхутэныгъэ-лэжьыгъэ щхьэхуэ тетхыхьыпхъэщ, щIэныгъэлI Iэзэм адыгэ бзэщIэныгъэм хуищIа хэлъхьэныгъэм и инагъыр, и сэбэпынагъыр зыхуэдизыр дяпэкIэ зыхэтщIэ зэпыту екIуэкIынущ, абы и лэжьыгъэфIхэм яIэ мыхьэнэр бзэ щIэныгъэлIхэм, егъэджакIуэхэм, еджакIуэхэм я дежкIэ зыкIи къэмылъахъшэу. Къыдолъытэ абы и лэжьыгъэ псори зэуIу щIыжауэ къыдэгъэкIыжыпхъэу, адыгэбзэ кафедрэ щIыхьэпIэм и деж «фэеплъ пхъэбгъу» егъэщIауэ къыфIэдзэни хуейуэ.
Хьэлэлу, и къару емыблэжу зи лъэпкъым хуэлэжьа Урыс Хьэталий дунейм зэрехыжар хэщIыныгъэшхуэщ адыгэ бзэщIэныгъэм и дежкIэ, ауэ абы къэхутэныгъэ-щIэныгъэ, егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ унэтIыныгъэхэм къыхина лъэужьыфIыр адыгэм адыгэу зилъытэжыху хэмыгъуэщэжынщ.
УНЭЛIОКЪУЭ Вячеслав,
Филологие щIэныгъэхэм я кандидат, доцент.
ЩIэныгъэлI щыпкъэ
УэщIым и хабзэр аращ зэрыщытри, зыр дунейм къытохьэ, адрейр токIыж, ауэ мыкIуэдыжыну къанэр абы и IэрыщI-IэрыкIырщ. Илъэс куэдкIэ адыгэбзэм елэжьа Урыс Хьэталий иджыпсту къытхэмытыжми, курыт еджапIэхэм, еджапIэ нэхъыщхьэхэм абы яхуигъэхьэзыра тхылъхэр къыщагъэсэбэп.
«Къэбэрдей-шэрджэсыбзэм хэт плъыфэцIэхэр» зыфIища кандидат диссертацэр 1956 гъэм япэ щIэныгъэ лэжьыгъэ хуэхъуащ Хьэталий. Нобэр къыздэсым адыгэ бзэщIэныгъэм и дежкIэ купщIэшхуэ зиIэу щытщ Урысым и «Адыгэбзэ морфонологие» доктор диссертацэри, ар 1984 гъэм пхигъэкIащ.
Дэтхэнэ зы щIэныгъэлIми егъэджакIуэми дежкIэ нэхъыщхьэу щытыр езым ищIэ, хузэфIэкI псори иригъаджэхэм ябгъэдилъхьэнырщ. Адыгэ бзэщIэныгъэм зегъэужьыныр, адыгэ грамматикэр ипэкIэ гъэкIуэтэныр щIэныгъэлI нэсым и хъуэпсапIэт.
ЩIэныгъэ лэжьыгъэу, тхылъ щхьэхуэу Урыс Хьэталий къытрыригъэдзахэм хуэдиз иджыри зыхуэмылэжьа щIэныгъэ IуэхущIапIэ щыIэнкIи мэхъу.
Бэрбэч ХьэтIутIэ и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым Урыс Хьэталий и щIэныгъэ лэжьыгъэхэр студентхэм папщIэ щIэрыщIэу къытримыдзэжу илъэс щIагъуэ дигъэкIыркъым нобэр къыздэсым.
КЪАРДЭН Мусэдин,
филологиещIэныгъэхэм я кандидат, КъБКъУ-м и адыгэбзэ кафедрэм и унафэщI.
