Джатэ и щIагъ нанэ щыIэкъым
115-нэ Къэбэрдей-Балъкъэр шууей дивизэ цIэрыIуэм хэту 1942 гъэм и бадзэуэгъуэ мазэм зауэм Iухьахэм ящыщщ Къуэжей Хьэжмэт НэIиб и къуэр. Ростов областым и Сальск губгъуэхэм, Къалмыкъым, Сталинград и Iэшэлъа- шэм и нэгу щыщIэкIар псэуху щыгъупщакъым. А щIыпIэхэм щекIуэкIа зауэр лъыгъажэ дыдэт. Топхэм я уэ макъымрэ танкхэм я гъуахъуэмрэ зэхыхьэжырти, щIылъэр зэщIащтэрт, Iугъуэмрэ гъуэзымрэ нэр ягъаплъэртэкъым. IэщэкIэ, техникэкIэ, цIыхукIэ къебэкIми, 115-нэ шууей дивизэм и командирхэмрэ зауэлIхэмрэ бийм хахуэу япэщIэтт. МазиплIым нэскIэ екIуэкIа зэхэуэ гуащIэхэм я ужькIэ, хэщIыныгъэшхуэ зыгъуэта диви-зэм щыщу къелахэр 4-нэ шууей корпусым хагъэхьащ…
Iэщэ къыщищта махуэм щегъэжьауэ бийр я гъуэм ираукIыхьыжыху Хьэжмэт къикIуэтакъым — щхьэмыгъазэу фашистхэм езэуащ, фронтым и IэнатIэ нэхъ гугъу дыдэхэм Iутащ. Зэкъым е тIэукъым псэзэпылъхьэпIэ бзаджэм къызэрихутар, ажалым и нэгу зэриплъар. Ар ящыщщ Краснодар щIыналъэр, Сталинград къалэр зэрыпхъуакIуэхэм ящызыхъумахэм, Украинэр, Мэжэрыр, Польшэр хуит къэзыщIыжахэм, Берлин нэсахэм.
Фашистхэм зэщIагъэна мафIэм щIалэ дыдэу хыхьами, Къуэжейр зэпIэзэрытт, ихъу-ипкIагъ хэлътэкъым, щытыкIэр зыхуэдэр зэпымыууэ зэпэшэчын зэрыхуейр фIыуэ къыгурыIуэрт. ЗэрыпхъуакIуэхэр къаруушхуэкIэ къебгъэрыкIуэрти, дэнэ щIыпIэкIи я гарнизонхэр щагъэувырт. Ахэр зэхэкъутэн хуейуэ унафэ щыIэти, Хьэжмэт зыхэт гупым а къалэн гугъур пщэ-рылъ щащIырт. 1942 гъэм и бжьыхьэм къриубыдэу апхуэдэ быдапIэ зыбжанэ Къалмыкъым и щIыналъэм щызэтракъутащ. Оми-Керюльчи жылагъуэм къыщызэрагъэпэща гарнизоным щытеуам фашист куэд зэтраукIащ, Iэщэ-фащэ хъумапIэхэр ягъэсащ. Бийм и щIыб къыдыхьэу хьэжэпхъажэ зэращIам, зэмыджахэм удынышхуэ зэрырадзам къыпэкIуэу, ди зауэлIхэм къэрал дамыгъэхэр къыхуагъэфэщащ. Къуэжейри гулъытэншэ хъуакъым — «Зэрихьа лIыгъэм папщIэ» медалыр къратащ. Деде-Ламин къуажэм щитIысыкIа фашистхэм я тIасхъапIэр къащIэн щхьэкIэ, «бзэгу» къахьын хуейт. Ар Хьэжмэт зыхэт гупым къалэн щащIати, гъуэгу зэхэкIыпIэм зыщагъэбыдэри, бийм пэтIысащ. Куэд дэмыкIыу, нэмыцэ зауэлIхэр зэрыс транспортыр къыкъуокI. Офицерхэм я автомашинэ псынщIэр абы щIыгъут. Гъунэгъу зэрахуэхъуу, яхэуэу щIадзэри, хьэлэч зэтращIэ, къелахэр гъэр къащI. Зыхуейхэр кърагъэIуэтати, хэщIыныгъэ щIагъуэ ямыIэу гарнизоныр къащтащ. А щIыпIэм къаруушхуэкIэ танкыдзэ къыхуеIэрт. Зэхэуэ гуащIэ къазэрыпэплъэр бэянти, ди сэлэтхэм абы зыхуагъэхьэзырын хуейт. А махуэм зыбжанэрэ ерыщу къебгъэрыкIуами, бий ерур благъэкIакъым, удынышхуэ ирадзри, къызэтрагъэувыIащ. Абы щыгъуэ къигъэлъэгъуа хахуагъэм папщIэ «Вагъуэ Плъыжь» орденыр Къуэжейм къыхуагъэфэщащ.
Сальск, Къалмыкъ губгъуэхэм ди щIалэ куэдым я щхьэр щагъэтIылъащ. И насып къихьу а мафIэ лыгъэхэм къапхыкIа адыгэлIым иджыри илъэсищым щIигъу гъуэгуанэ хьэлъэ къыпэщылът. Фашистхэм зэрахьэ лейм лъыщIэж зауэр нэхъри зэщIигъаплъэрти, хьэщхьэрыIуэхэм дэчых лъэпкъ хуаIэтэкъым. Со- вет-герман фронтым зэхъуэкIыныгъэфIхэр къыщыхъурт, ди дзэхэми еры-щу зэрыпхъуакIуэхэр къуэкIыпIэмкIэ яхурт.
Махуэ гуэрым Хьэжмэт зыхэт полкыр, загъэпсэхун мурадкIэ, мэз лъапэм къыщоувыIэ. ЕтIысэхыну хунэмысу фочауэ макъхэр къоIу — зэрымыщIэкIэ нэмыцэ зауэлI гупышхуэм ялъихьауэ арат. Iуэхур Iэпщэрызауэм хуэкIуати, «джатэ и щIагъ нанэ щыIэжтэкъым». Абдежми ди щIалэхэм фрицхэр лъыкIпсыкI щащIащ. А псэзэпылъхьэпIэм къыщигъэлъэгъуа хахуагъэм къыпэкIуэу, «Зэрихьа лIыгъэм папщIэ» етIуанэ медалыр Къуэжейм къыхуагъэфэщащ.
КъБАССР-м юстицэмкIэ и министру, и ужькIэ республикэм и Суд Нэхъыщхьэм и тхьэмадэу лэжьа Куэтэншы ТIалэ 115-нэ Къэбэрдей-Балъкъэр шууей дивизэ цIэрыIуэм и тхыдэм куууэ щыгъуазэт. Абы хэту зэуат, дивизэм зэрихьа лIыгъэр, ди щIалэхэм я щхьэм кърикIуар и нэгу щIэкIати, а псори зэкIэлъыхьауэ итхыжауэ щытащ. ТIалэ и тхылъым Къуэжей Хьэжмэт увыпIэ щхьэхуэ щеубыд. Куэтэншым абы щетх:
«Си взводым и тIасхъэ-щIэх Къуэжей Хьэжмэт НэIиб и къуэмрэ сэрэ зауэ гуащIэ куэдым дыздыхэтащ. ЩIалэ ахъырзэмант, хъыжьэт, шынэ жыхуаIэр ищIэртэкъым, ауэ кърикIуэнкIэ хъунум емыгупсысауэ, зэпимышэчауэ хэлъэдэнутэкъым. НыбжьэгъуфIт, цIыху пэжт, губзыгъэт, губгъуэм укъринэнутэкъым. СыуIэгъэу щэнейрэ зэуапIэ IэнатIэм сыкъыIуихащ. Япэм щыгъуэ Ростов областым, адрейр — Польшэм и щIыналъэм, ещанэм — Берлин дынэблэгъауэ. Къыдалъхуами ярейуэ, зауэ хуэIухуэщIэхэм хуэIэзэт, куэд зэпилъытыфырт, бийм дыщебгъэрыкIуэкIэ, Iэмал зэмылIэужьыгъуэхэр Iэрыхуэу къигъэсэбэпырт. Ныбжьэгъум щхьэкIэ и псэр итыну хьэзырт, мафIэ лыгъэм хыхьэфынут. Ар мызэ-мытIэу згъэунэхуащ. Зауэ нэужьми дызэфIэкIуэдакъым, дызэхуэзэрт, ди нэгу щIэкIахэр зэхуэтIуэтэжырт, Iэджи дигу къэдгъэкIыжырт».
Зауэ гущIэгъуншэм хахуэу зэрыхэтам и щыхьэту, Къуэжей Хьэжмэт къэрал дамыгъэ лъапIэхэр къыхуагъэфэщащ. Апхуэдэщ «Вагъуэ Плъыжь» орденыр, «Къигъэлъэгъуа лIыгъэм папщIэ» медалитIыр, «Берлин къызэращтам папщIэ», «Прагэ хуит къызэрищIыжам папщIэ», «Германием дызэрытекIуам папщIэ» медалхэр, СССР-м IэщэкIэ ЗэщIэузэда и Къарухэм я Командующэ Нэхъыщхьэ Сталин Иосиф и фIыщIэ тхылъиблыр.
Гугъуехьхэм ипсыхьауэ къэзыгъэзэжа зауэлIым Новэ-Хьэмидей къуажэм щызэхэта мэкъумэш хозяйствэм и зыужьыныгъэм и гуащIэ хьэлэл хилъхьащ, IэнатIэ хэплъыхь имыщIу, щытхъу пылъу и Iуэху Iыхьэр ирихьэкIащ. Дунейм зэрехыжрэ фIыуэ щIами, гуапагъэр къызэбэкIыу псэуа ветераныр ящыгъупщэркъым, и блэкIар яфIэлъапIэу, и фэеплъым пщIэ хуащI.
Дэцырхъуей Мусэрбий.
