Дунейм щыхъыбархэр
Тхьэмахуэ махуэ кIуам - шыщхьэуIум и 9-м - Белоруссием щекIуэкIащ президент хэхыныгъэхэр. Абы кърикIуахэр зэхэзылъхьэж ХэхакIуэ комиссэ нэхъыщхьэм зэкIэ къызэритамкIэ, абы бжьыпэр щиIыгъщ къэралым и иджырей унафэщI Лукашенкэ Александр.
Къэралым и унафэщIым и къулыкъум зыхрагъэхыну цIыхуитхум зыкъагъэлъэгъуат: Лукашенкэ Александр, Тихановская Светланэ, Дмитриев Андрей, Канопацкая Аннэ, Черечень Сергей сымэ.
IэIэтым цIыху мелуанитхурэ мин 790-рэ хэтащ, ар къэралым и унафэр зыIэщIалъхьэнур ягъэбелджылыну хуиту спискэхэм иратхахэм я процент 84,23-рэ мэхъу.
ХэхыпIэ участкэхэм къекIуэлIахэм я процент 80,23-р Лукашенкэ и телъхьэу къыщIэкIащ. Абы кIэлъыкIуэр Тихановская Светланэщ - абы хэхакIуэхэм я проценти 9,9-м я дзыхь ирагъэзащ. Адрей кандидатищым проценти 2-м нэхърэ нэхъ мащIэщ къахуэхьар - Дмитриев Андрей - процент 1,04-рэ, Канопацкая Аннэ - процент 1,68-рэ, Черечень Сергей - процент 1,13-рэ я телъхьэу аращ.
«Хэхыныгъэхэм кърикIуахэм теухуауэ нобэ хэIущIыIу тщIа бжыгъэхэм щIагъуэу захъуэжыну къыщIэкIынукъым», - жиIащ къэралым и ХэхакIуэ комиссэ нэхъыщхьэм и унафэщI Ермошинэ Лидие.
«Хэхыныгъэхэр Белоруссием и хабзэхэм тету, зэIухауэ, цIыху куэд кърихьэлIэу, абыхэм я Iуэху еплъыкIэхэр къагъэлъэгъуэнымкIэ къапэрыуэ щымыIэу екIуэкIащ. IэIэтым и пэжагъым шэч къыщIытепхьэн щхьэусыгъуэ ди кIэлъыплъакIуэхэр ирихьэлIакъым», - жиIащ СНГ-м хыхьэ къэралхэм я гъэзэщIакIуэ комитетым и унафэщI Лебедев Сергей.
Апхуэдэу щытми, экзитполхэм къагъэлъагъуэхэр наIуэ къэхъуа нэужь, къэралым и щыхьэр Мински, Брест, Гроднэ, Бобруйск, Гомель, Барановичи, Жлобин, Кобрин, Пинск, нэгъуэщI къалэхэми пэкIухэр щекIуэкIащ, хэхыныгъэхэм кърикIуахэм арэзы темыхъуэхэр хэту. Къэрал хабзэр къызэпауду уэрамхэм къыдыхьахэм япэуващ милицэм и лэжьакIуэхэр икIи ягъэсабырыжащ.
Зэрынэрылъагъущи, сыт хуэдэ хэхыныгъэми, ар щекIуэкI къэралым емылъытауэ, псалъэмакъи зэныкъуэкъуи къокI. Абы и щхьэусыгъуэри гурыIуэгъуэщ - цIыху псори зы Iуэхум зэреплъыр зэтехуэнкIэ хъунукъым. Уризэдауэ хъунущ абы и IуэхущIафэхэм - и лэжьыгъэм мыхъумыщIагъэу хэлъымрэ цIыхухэм я пщIэ къызэрилэжь щIыкIэмрэ, ауэ хъыбарегъащIэ IуэхущIапIэхэм къызэратымкIэ, а хэкум щыпсэухэм я нэхъыбапIэр арэзыщ Лукашенкэ Александр къэралыр зэрызэрихьэмкIэ, иригъэкIуэкI политикэмкIэ. Мыбдежым щынэхъыщхьэри аращ. Президентым пэщIэтхэм къахуэнэжыращи, абы декIуэкIын хуей хъунущ.
Лукашенкэ Александр иджы еханэ пIалъэу президент къулыкъум хахыжащ - ар Беларусь Республикэм и президентщ 1994 гъэм къыщыщIэдзауэ.
2017 гъэм мазаем и 1-м къыщыщIэдзауэ мэлажьэ «КъуэкIыпIэ Жыжьэ гектар» къэрал программэр. Абы ипкъ иткIэ УФ-м щыщ дэтхэнэри хуитщ а щIыпIэм пщIэншэу щIы къыщыIихыу ар гъавэ щIапIэ ищIыну, псэуалъи щиухуэну. Программэр къыщыхалъхьэм къэралым и унафэщIхэм Iуэхур зытращIыхьар а щIыналъэм щIыIэнэщIу иIэм цIыхухэр Iэпхъуэным тегъэгушхуэнырщ.
Программэр зэрылажьэм и щапхъэхэр мымащIэу щыIэщ. ЦIыху мини 109-м лъэIу тхылъхэр щIалъхьащ а Iуэхур къызэрежьэрэ, абыхэм ящыщу мин 40-м ейм арэзы техъуащ, мин 35-м щIы Iыхьэхэр хухахакIэщ. Нэхъыбэу цIыхухэр здэкIуэну нэхъ къащтэр Приморскэ, Хабаровскэ крайхэрщ, Саха (Якутие) республикэрщ.
Кочетков Павел илъэситхукIэ къилъыхъуащ ущыпсэуну тынш щIыпIэ икIи щIэхъуэпсырт Iэпхъуэным. Абы псори зэпилъытырт - щIыри щымылъапIэу, уни ипщIыхь хъуну, псыежэхи иIэу, къалэми егъэлеяуэ пэмыжыжьэу. «КъуэкIыпIэ Жыжьэ гектар» къэрал программэм и гугъу ящIу зэрызэхихыу, мурад ищIащ а щIыналъэр псэупIэ ищIыну. Иджы унагъуэр Iэпхъуэжащ Хабаровскэ крайм хыхьэ Кругликовэ къуажэм - езыхэм я унэм щIэтIысхьэжащ, щIым телэжьыхьыни щIадзащ.
ЩIы гектар мелуан 600-м щIигъу нэщIу здэщыIэ КъуэкIыпIэ Жыжьэм УФ-м и дежкIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ - и экономикэм зиужьынымкIи, и цIыху бжыгъэм хэгъэхъуэнымкIи. Аращи, программэм щыубзыхуахэр гъэзэщIэным я нэIэ тетщ къэралым и унафэщIхэм.
♦ЩIалэгъуалэм я дунейпсо махуэщ
♦Каспий тенджызым и дунейпсо махуэщ
♦Урысейм и Дзэ-Хьэуа Къарухэм я махуэщ
♦Таиландым щыпсэухэм ягъэлъапIэ Анэм и махуэр
♦1851 гъэм США-м щыщ дэрбзэр Зингер Исаак Iэрыгъадэ машинэщIэ къигупсысащ. Махуэ 11 къудейкIэщ ар зэрелIэлIар иужькIэ езыр дуней псом цIэрыIуэ щызыщIа, и цIэр зезыхьэ а Iэмэпсымэр зэпкърилъхьэным.
♦1865 гъэм Инджылызым щыщ хирург Листер Джозеф операцэ зэрищI Iэмэпсымэхэмрэ и Iэхэмрэ микробхэр кIэригъэкъэбзыкIын щхьэкIэ япэу къигъэсэбэпащ фенол (карболовая кислота) жыхуаIэр. Операцэ нэужьым уIэгъэхэр е екIуэурэ илIыкIхэм я бжыгъэр абы и фIыгъэкIэ хуэдищкIэ нэхъ мащIэ хъуауэ щытащ.
♦1953 гъэм СССР-м дунейм щыяпэу водород бомбэ игъэунэхуащ.
♦1981 гъэм IBM компанием къыщIигъэкIащ цIыхум щыхуей щIыпIэм деж щигъэуву къигъэсэбэпыным тещIыхьа компьютерыр.
♦1985 гъэм «Японием и авиалинэхэм» я «Боинг 747» кхъухьлъатэр Оцутакэ бгым еуащ. А гузэвэгъуэм цIыху 520-рэ хэкIуэдащ, 4-р къелащ. Кхъухьлъатэ къехуэхыу апхуэдиз цIыху зэуэ щыхэкIуэда абы фIэкIа къэхъуатэкъым.
♦2000 гъэм Баренц тенджызым дзэ зыгъэсэныгъэхэр щекIуэкIыу щIилъэфащ «Курск» псыщIагъырыкIуэ кхъухьыр. Абы иса цIыхуи 118-ри хэкIуэдащ.
♦2013 гъэм цIыхухэр пIэщIэгъуэкIэ зыхуей хъу Iуэхутхьэбзэхэм зэрыщIэупщIэ телефон номерым - 112-м - лэжьэн щIидзащ.
♦1681 гъэм къалъхуащ хыдзэлI, къэхутакIуэ Беринг Витус. Абы и экспедицэхэм къыщихутахэм мыхьэнэшхуэ яIащ дунейм и картэр зэхэгъэувэнымкIэ. И лэжьыгъэшхуэхэм папщIэ фIыщIэ зэрыхуащIэр къагъэлъагъэуэу фэеплъ куэд хуагъэуващ, и цIэр щIыпIэхэм фIащащ. Абыхэм ящыщщ Ищхъэрэ Мылылъэ хымрэ хы Щэхумрэ зэпызыгъэщхьэхукI псыдэжыпIэр.
♦1904 гъэм къалъхуащ урыс пащтыхь Николай ЕтIуанэм и къуэ Алексей.
♦1930 гъэм къалъхуащ химие щIэныгъэхэм я доктор, КъБКъУ-м и профессор Бырхьэм Михаил.
♦1944 гъэм къалъхуащ къэрал лэжьакIуэ, КъБР-м и Правительствэм и УнафэщIым и къуэдзэу щыта, УФ-м щIыхь зиIэ и ухуакIуэ Тыркуин Анатолий.
♦1954 гъэм къалъхуащ Франджым и президенту (2012 гъэм накъыгъэм и 15-м къыщыщIэдзауэ 2017 гъэм накъыгъэм и 14 пщIондэ) щыта Олланд Франсуа.
Дунейм и щытыкIэнур
«pogoda.yandex.ru» сайтым зэритымкIэ, Налшык пшэр техьэ-текIыу щыщытынущ. Хуабэр махуэм градус 26 - 27-рэ, жэщым градус 19 - 20 щыхъунущ.
Зыгъэхьэзырар ЖЬЭКIЭМЫХЪУ Маринэщ.
