Сэ есхулIами си бжьыхьэкIэм, Си гугъэр бланэ жэрым тож
Куууэ зэпкърех
Зыкъом щIащ ди литературэм къызэрыхыхьэ-рэ усакIуэ Бицу Анатолэ и лирическэ лIыхъужьыр, гу щабэ зыкIуэцIылъыр, ауэ хуей хъумэ, зи «гущхьэр къачэу» гъащIэм дэтхэнэ и зы бийми пэувыфыр.
Ар загъэлъэгъуэн нэхъ дерс ямыIэу, иужьрей илъэсхэм ди литературэм щиувыкIахэм къахокIуэтри гъэщIэгъуэну икIи куэду къызэкIуэцIокI, дунейм и гурыгъу-гурыщIэхэм гу пцIанэкIэ йоIусэ. Гуауэмрэ гуфIэгъуэмрэ я зэхуаку иIэ жьы дэхупIэ тIэкIум ирибауэ мы сатырхэм къаIуатэ гъащIэм и пэжыпIэр зи курых гупсысэ: «О, анэ, уи гур гъэбыдэ, гуфIэгъуэ хьэщIэу къэкIуащ!» Уса-кIуэр мэшынэ и нэгу щIэ- кIа гуауэхэм зи гур «пIащIабзэ» ящIа анэм къыхуэ- кIуа гуфIэгъуэр хуэмыхьыжынкIэ…
Бицум итха нэгъуэщI зы усэм нэхъ лъэщыжу къыщеIэт мы темэм епха гупсысэхэр. Зауэм хэкIуэда и къуэм и сурэт блыным фIэлъым еплъу щыт анэм щIыгъуу гуауэр зыпэмылъэща гъащIэ къуэпсхэри уса-кIуэм ди нэгу къыщIегъэувэф.
Бицур гъащIэм нэ жанкIэ хоплъэ, и тхыгъэхэм темэ куэд къыщеIэт, дэтхэнэри езым и бгъэдыхьэкIэ иIэжу куууэ зэпкърех, и гупсысэ-хэр усэбзэ дахэкIэ тхылъ- еджэм хуеIуатэ, зыхуиIуатэми ахэр къабыл ещI. Гум дохьэ усакIуэм и лирическэ лIыхъужьыр — псэ къабзэр, гу пцIанэр.
Ацкъан Руслан,
Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ.
ТепыIэншэу сыпоплъэ
ЦIыху къэс мы дунейм, гъащIэ къыхуиухам езым и IэнатIэ, къалэн пыухы-кIа щиIэжщ. Нэхъыщхьэри а къалэныр, IэнатIэр зыхуэдэр аракъым, атIэ а уи IэнатIэм псэ къабзэкIэ, гу хьэлэлкIэ узэрыбгъэдэт щIыкIэрщ, уи къалэныр къызэрыбгурыIуэжымрэ зэрыбгъэзащIэмрэщ.
Зи къалэныр фIыуэ къызыгурыIуэж икIи псэ къабзэкIэ, гу хьэлэлкIэ абы бгъэдэт усакIуэщ Бицу Анатолэ.
Бзэм и къарур — аращ усакIуэм и къару-ри зыхэлъыр. Аращ Анатолэ и анэдэлъхубзэм лъагъуныгъэ лей щIыхуиIэри. Бицум и усэхэм, уеблэмэ ди адыгэ усы- гъэм и лъагъуныгъэ лирикэм я фIыпIэхэм ящыщу къэплъытэ хъунущ «Къосыр уэс» усэр. Мы тхыгъэм щIэлъ гурыщIэм утепсэлъыхькIэ е ар къэпIуэтэжкIэ къыпхуэгъэнэIуэнукъым. А усэр зыхэпщIэн щхьэкIэ, псэкIэ укъеджэн хуейщ. Ар дэтхэнэ зы усэфIми хэлъын хуей хьэлщ. Лъа- гъуныгъэ къабзэм, лъагъуныгъэ дахэм и къару, гурыщIэ псори псэм къыщызыгъэуш усэщ мыр. Аращ уеджэ пэтми зыщумыгъэнщIу къыщIытебгъэзэжыр.
Сэ Бицу Анатолэ и тхыгъэхэр къызэрысщыхъур ныбжьэгъум и илъэс хыщIым ирихьэлIэу хуэстха мы усэ цIыкIум щыжысIэфауэ си гугъэжщ:
ГъащIэ тхылъ
Ди гъащIэ тхылъым дрегъаджэ,
Деущий, тхуобзафIэ, тхуожумарт.
Дыкъытощыжри абы гъуджэу,
Дегъэлъагъужыр ди сурэт.
Дегъэлъагъужыр ди сурэтыр,
Химылъхьэу теплъэм плъыфэ лей.
Ди махуэ псори и зэхуэдэу
Етхыж, хэмыту нэфI е ней.
Уи гъащIэ тхылъым сриплъэжу,
НапэкIуэцI хыщI зэзгъэдзэкIам
ПымыкIрэ сигу, къытезгъэзэжу,
Сэ усэфI Iэджи къизджыкIащ.
Пхурехъу а тхылъыр абрагъуэ,
Хуэщхьэпэу лъэпкъым махуэ къэс.
ЦIыху лъагъуныгъэр игъэбагъуэу,
Иджыри куэдрэ уэс кърес.
Бицу Анатолэ и усэхэр усыгъэ нэсым и щапхъэщи, адыгэ поэзиер гъуэгу тэмэм-кIэ унэтIыным хуэлажьэхэм я гъуазэ пэлъытэу ди усыгъэм къыщонэху. Аращ сэ Бицум и тхылъыщIэ, тхыгъэщIэ дунейм къытехьэным тепыIэншэу сыт щыгъуи сыщIыпэплъэр.
УЭРЭЗЕЙ Афлик,
усакIуэ.
ПсэкIэ мэпсэу
ЕтIощIанэ лIэщIыгъуэм и етIуанэ Iыхьэм адыгэ литературэм къыхыхьащ зэфIэкI зиIэ усакIуэ гупыфI. Абыхэм ящыщщ 60 гъэхэм и кIэуххэм адыгэ усыгъэм и уафэгум къыщыхъуэпскIа Бицу Анатолэ. А хъуэпскIым къигъэнэ-хуа уафэ джабэм иджы иболъагъуэ Бицум и псэм и нуркIэ зэщIигъэна, нобэми зэщIэплъэ дыгъэ гуащIафIэ.
«Ар зэкъуэхуауэ мыусакIуэу къыпхуэубыдынутэкъым», — хужаIэгъащ урыс усакIуэшхуэ гуэрым. А псалъэхэр сыт и лъэныкъуэкIи — и тхыгъэкIи, и дуней тетыкIэкIи, и хьэл-щэнкIи, и нэгу зэхэлъыкIэ- кIи — епхьэлIэ хъунущ Бицум. Апхуэдэу щIыщытми щхьэусыгъуэ иIэщ: дэтхэнэ усакIуэ нэсми хуэдэу, ар псэкIэщ зэрыпсэур, абы зэрегъэзахуэ дуней псор. УсакIуэм и пщэ къыдэхуэ къалэнышхуэм теухуауэ езы Бицум пасэу итхауэ щытащ мы сатырхэр:
УсакIуэр и плъыр сакъщ цIыху гъащIэм,
НэгъуэщIым ар сэ схуемыгъэщхь.
Щхьэщыубгъуауэ щIым игу пIащIэр
Абы и гъащIэ мащIэр ехь.
Зы махуэ и псэм псэху имыщIэ,
Зы жэщ имыIэ IэфIу жей.
Сыт хуэдэ къуакIи нэкIэ къищу,
Ар зыхуэплъырыр щIы хъурейрщ…
…Зыгуэр къытепщхьэм, жэщ мазэншэу,
Е блащхъуэр щIылъэм, зищIу щэху —
Еуэнщ усакIуэр игу-тхьэгъушым,
ЩIым цIыхуу тетыр къэушыху!
УсакIуэм и дежкIэ щыIэкъым щхьэ закъуэ насып. Абы и насыпыр къыгуэхыпIэ имыIэу епхащ щIым цIыхуу тетым, бэм я насыпым.
«ЦIыху мелуанхэм я гуауэр згъэвыну къысхуиухащ, лIэщIыгъуэ минхэм я хьэлъэм мы си плIэр къысфIиухуащ», — жиIэгъащ усакIуэ гуэрым. А гуауэмрэ и хьэлъэмрэщ Бицуми псэхугъуэ къезымытыр. Языныкъуэ «хьэрш» усакIуэхэм ещхьу, ар яужь иткъым уафэ къатиблым и щIыIукIэ усэ «жылэ» щытрисэну. Абы и дежкIэ нэхъыщхьэр дызытет щIырщ, цIыхурщ, цIыхупсэрщ, псалъэм и къарукIэ мы щIым щызэхуэмыхъухэр зэхуэгъэхъунырщ.
УсакIуэхэр лIэужьыгъуитIу егуэш: усакIуэ нэпцIхэмрэ усакIуэ нэсхэмрэ. Япэхэр, поэзием хэлъын хуей мафIэр я тхыгъэм хэмылъ пэтми, щхьэхуещагъэм и Iэмал псори къагъэсэбэпурэ, яхуэмыфащэ лъагапIэм яфIыдокI. АрщхьэкIэ пIалъэкIэщ зэрытетыфыр. «ЦIыхухэ, сэ фэ сывиусакIуэщ», — жаIэу къекIиех щхьэкIэ, апхуэдэр цIыхухэм кърадзэркъым, «утцIыхуркъым» — жари, йожьэж. Абдеж критик мылъхуэсым къигупсыса «усакIуэшхуэр», а бгы щыгум жьыIурыхьэгъуэ щимыгъуэтыж мэхъури, къуэладжэм докIуэдэж.
УсакIуэ нэсхэр аракъым. Ахэр цIыху- гум къошхыдыкI, цIыхум и гуауэми и гуфIэгъуэми поджэж, я псэм и мафIэкIэ цIыхупсэр ягъэхуабэ. А мафIэм езы къызыбгъэдэкIыр исми, абы и бзийхэр гуапэщ зезыгъэухэм дежкIэ. А гуапагъэм лъагъуныгъэшхуэ къегъэщI. Апхуэдэ усакIуэрщ бэм игъэлъапIэр, «ди усакIуэшхуэ» зыфIищыр. Апхуэдэр езы цIыхухэм яIэтри, поэзием и Iуащхьэ щыгум трагъэувэ, игъащIэ псокIэ тетыну. Акъыл жанрэ гурыщIэ куукIэ, псэ къабзэрэ гу пцIанэкIэ, нэхъыщхьэращи, зэчиягъэкIэ Тхьэр зыхуэуп-са закъуэтIакъуэрщ апхуэдэ насып зыгъэунэхуфыр. А закъуэтIакъуэм, шэч хэмылъу, ящыщщ усакIуэ Бицу Анатолэ.
ЦIыхум акъылкIэ къыгуроIуэ гъащIэм и хабзэ пхэнжхэр тыншу зэрыпхуэмыхъуэ-жынур. ЦIыхупсэр абы арэзы техъуэфыркъыми, псысэ къегупсыс. Псэ хейхэм я хеиж усакIуэми иIэжщ езым и дуней, дахагъэу щыIэмкIэ гъэнщIауэ. И гум къыщрихьэкI дуней телъыджэм ещхь мы дызытет дуней нэмыщIысар ищIынырщ дэтхэнэ усакIуэ нэсми и хъуэпсапIэр. Аращ Бицури зыщIэхъуэпсыр.
Илъэс зыбжанэ ипэкIэ сэ мы усэ сатырхэр хуэзгъэфэщауэ щытащ Бицум:
ИIэжщ усакIуэм и дуней,
Хуэсакъыу псэкIэ кърихьэкIыу.
Дахагъэ мыкIуэщIкIэ ар къулейщ,
Пэжыгъэрщ гъуазэу къыдекIуэкIыр.
Абы гулъ хужьхэр къыщотIэпI,
Абы жыг хужьхэр къыщогъагъэ.
Насып псынэпсыр къизыгъахъуэ
ЦIыхупсэ хейхэр щыIэдэбщ.
ИIэжщ усакIуэм и дуней,
Жэщ къэскIэ пщIыхьу илъагъужу.
И гугъэм хуэхъурэ ар пкIэлъей,
Уэрэд пщэдджыжьым хуиусыжу.
Зэгуэр усакIуэм и дунейм
Ещхь хъууэ щытмэ ди цIыху гъащIэр, —
Арщ къехъулIауи и гуращэр —
НэгъуэщI насыпи ар хуэмей!
Шэч хэлъкъым Бицу Анатолэ и творчествэр литературэм и щIэныгъэлIхэм дяпэкIи куууэ зэраджынум, куэди зэрытратхыхьынум.
МЫКЪУЭЖЬ Анатолэ,
«Iуащхьэмахуэ» журналым и редактор нэхъыщхьэ, усакIуэ.
УсакIуэр къэрал гъунапкъэр зыхъумэхэм я хьэщIэщ. Армение, Ленинакан къалэ.1971 гъэ
Бицу зэкъуэшхэр (сэмэгумкIэ къыщыщIэдзауэ): Георгий, Бабий, Юрэ (щысхэщ), ПIотIэ,
Гъуэгугъэлъагъуэ. КIыщокъуэ Алимрэ Бицу Анатолэрэ. ПсыкIэху,1984 гъэ
Шыпхъу къалэнкIэ хьэкъ къытенакъым
Дэ дыбынунагъуэшхуэт. Ди адэ-анэм бынипщI яIащ, Толэрэ сэрэ уна- гъуэм дранэхъыщIэт. Абы къыхэкIыуи зэман нэхъыбэ зэдэдгъэкIуащ. Нэхъыжьхэр хэти еджапIэ кIуэщ, хэти унагъуэ хъужхэри, зэбгрыкIащ. Толэ куэдым сыхуигъэсащ икIи сыхуиущиящ. Къапщтэмэ, литературэм куууэ сыдезыгъэхьэхар аращ, сызэджэнухэмкIэ чэнджэщ къызитырт, иужькIэ а тхыгъэхэм хэт лIыхъужьхэм зэгъусэу датепсэлъыхьыжырт. Москва еджа- пIэ щыщыIэми, абы и лъэныкъуэкIэ и нэIэ стригъэкIыртэкъым. ЗыгъэпсэхуакIуэ къыщыкIуэжам и деж сызэджэну тхылъхэр къысхуигъанэрти: «Си къыкIэлъыкIуэ къэгъэзэжэгъуэм ирихьэлIэу мыхэр щIэбджыкIауэ щы- тын хуейщ», — жиIэрт. КъэкIуэжамэ, сыкъипщытэрт.Мис апхуэдэу дуней- псо литературэм сыхигъэгъуэзащ.
ЦIыху насыпыфIэу къекIуэкIащ Толэ, и адэ-анэм, къуэш нэхъыжьхэм я жьауэм щIэту. Пасэу тхэн щIидзащ абы. Си дэлъху Бабийрэ си шыпхъу КIулэрэ школым щылажьэрти, егъэджакIуэхэм къыжраIэрт: «Толэ мэIущащэри партэм дэсщ, зыгуэрхэри етх. Дыбгъэдыхьэмэ, зыри къэмыхъуам хуэдэу мэтIысыж». Абы щыгъуэм усэ итхыу арат. Пасэу наIуэ хъуат ар творческэ цIыхуу зэрыщы-тыр. ЕджапIэм щагъэхьэзыр «Шыбжий» блын газетыр къыдигъэкIырт, абы хуитх тхыгъэхэм карикатурэхэри хуищIыжырт. КъищынэмыщIауэ, уэрэд дахэу жиIэу, спортми зэфIэкI- хэр щиIэу апхуэдэт.
Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым щеджэу, зыми ямыщIэу Москва дэт, Горькэм и цIэр зезыхьэ Литературэ институтым щIэтIысхьауэ щытащ. Абы зыщригъэдзыжам, езым зэрыжиIэжымкIэ, япэхэм «Кавказым къикIащ» жаIэу гулъытэшхуэ къыхуамыщIу екIуэкIащ. ИтIанэ и зэфIэкIыр, и щIэныгъэр ягъэунэхуа нэужь, псоми пщIэ къыхуащI хъуат, тхакIуэ, зэдзэкIакIуэ цIэрыIуэхэр ныбжьэгъу къыхуэхъуат. Абдеж IэнатIэ къыщыхуагъэлъэгъуат, ауэ ди анэр сымаджэт, и къуэр щIыпIэ жыжьэм къыщынэу фIэфIтэкъыми, абы жиIэм едаIуэри къэкIуэжауэ щытащ икIи «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм лэжьэн щыщIидзащ.
И цIыху щIыкIэкIэ, и хьэл-щэнкIэ и гугъу пщIымэ, икъукIэ хьэлэлщ, щабэщ, гу къабзэщ. ЗэрыцIыкIу лъандэрэ зэрыхузэфIэкIкIэ цIыхухэм сэ- бэп яхуэхъуу къокIуэкI. Апхуэдэу щытын хуейуи фIэкIа ищIэркъым. Ди хьэблэм дэс лIыжь-фызыжьхэм сытым дежи защIигъакъуэрт, я унагъуэ Iуэхухэр ядигъэпсэнщIэрт. Зэгуэрым, 11-нэ классым щIэсу, школым и унафэщIым и къуэдзэр щыIэтэкъыми, ар къыдишыну ягъэкIуат. Уэрам цIыкIу гуэрым дыхьауэ псыкъуий къатIу ирихьэлIащ. Хьэкхъуафэ хьэлъэм телъу ятIэр къыдрахьейрт, ар яунэщIырти, ирагъэжэхыжырт. Апхуэдэу ар къыдэзышейм зэрымыщIэкIэ IэщIэкIащ, ятIэр телъу хьэкхъуафэ хьэлъэр щехуэхыжым, псыкъуийм итыр къэкIиящ: «СеукI, сеукI!» — жиIэри. Хьэкхъуафэр зыIэщIэкIар гужьейри, Iужыжат. Толэ макъыр щызэхихым, щIэпхъуэри, хьэкъуафэр къызэрыдрашей гъущIджэрэзым бгъэкIэ зытридзащ, абы и джанэр дилъафэри, апхуэдэ щIыкIэкIэ къызэтеувыIащ. ГъущIджэрэзыр и натIэм къытехуэри, си дэлъхур жыжьэу къыIуидзащ. И щхьэми и Iэпкълъэпкъми удыныш- хуэ игъуэтауэ, лъыр къежэхыу, и закъуэпцIийуэ унэм къэкIуэжат. КъызэрыщIыхьэжу къэмэхри, дохутыр къыхуедджауэ щытат.
Толэ сытым щыгъуи лъагапIэм щошынэ. «Искож» хьэблэм щыдэсам, махуэ гуэрым лэжьапIэ икIыжауэ, я унэм деж цIыху куэд щызэхуэсауэ зэхэту, мафIэсгъэункIыфIхэри къраджауэ ирихьэлIэжащ. КъызэрыщIэкIамкIэ, и гъунэгъу фэтэрым мафIэс къыщыхъуауэ арат. Илъэси 4 зи ныбжь щIалэ цIыкIур и закъуэу унэм къыщIанат. Сабийр гъыуэ щхьэгъубжэм къыIутт. Абы и псэм телъ бэлыхьыр хуэшэчакъым си дэлъхум. ЛъагапIэм зэрыщышынэри щыгъупщэжауэ, 4-нэ къатым дэкIуеижщ, езым и унэм и балконымкIэ щхьэпрыкIри, гъунэгъу фэтэрым щIыхьэри щIалэ цIыкIур къригъэлауэ щытащ.
Мис апхуэдэщ и дуней тетыкIэр. Зыгуэр дэIэпыкъуэгъу хуэныкъуэмэ, си щхьэр нэхъапэщ жиIэнукъым.
Толэ и щхьэгъусэр дунейм ехыжащ, нобэ и гурыфIыгъуэр и щIалэ закъуэрщ. Гуауэми гу быдэ ищIакъым ар, ноби и гулъытэр псоми ялъигъэсу апхуэдэщ. Сэ сыкъапщтэмэ, шыпхъу къалэнкIэ и хьэкъ къытенауэ схужыIэнукъым. Сытым дежи сигъэгушхуэу къызбгъэдэтщи, си дэлъхум сохъуэхъу и гуащIэрэ и къарурэ щIэмыкIыу иджыри куэдрэ къытхэтыну.
Бицу Юлие.
Зыми емыщхь
Курыт еджапIэм сыщIэсу и япэ тхылъ «ГуфIапщIэмкIэ» си гъащIэм къыхыхьащ Бицу Анатолэ. ИлъэситI нэхъ дэмыкIыу, 1971 гъэм, дунейм къытехьащ усакIуэм «Зы дакъикъэ» зыфIища и етIуанэ тхылъри. А тхылъитIым ярыт усэхэр апхуэдизкIэ щIэщыгъуэт, псэкIи си гъунэгъути, псори гукIэ зэзгъэщIауэ щытащ.
Бицу Анатолэ и усэхэр куэдрэ Iуамыха щхьэгъубжэр зэIуадзу пэшым къыщIэуа хьэуа къабзэм хуэдэт: абыхэм уи лъэр жан ящIырт, уи щхьэр ягъэуназэрт, гум-рэ псэмрэ я плIанэпэ нэхухэм удагъаплъэрти, цIыхугъэмрэ адыгагъэмрэ я хабзэхэм утетмэ, гъащIэм щыпхузэфIэмыкIын зэрыщымыIэр уи фIэщ ящIырт.
Бицум и усэхэр «ныбжьэгъу» къызэрысхуэхъурэ илъэс плIыщIым щхьэдэхами, сэ абы зэи сыхущIегъуэжакъым: зы махуи дэмыкIыу гъащIэм къысхуигъэува упщIэ куэдым я жэуапхэр абыхэм къыщызгъуэтащ.
Анатолэ зытетхыхьхэм бгъэдыхьэкIэ щIэщыгъуэ къахуегъуэтыф. УсакIуэхэм я нэхъыбэм, сэ зэрысщIэмкIэ, тхэн къызэрыщIадзэр я бгъэм къеныкъуэкъуу я гур къезыхуэкI лъагъуныгъэрщ. УсакIуэм и лирикэ лIыхъужьым лъагъуныгъэ зыхуищIа пщащэр зрамыгъэп-щар укIуэдыж. Ар хэт и дыщэщ, хэт и налкъутщ, хэт и налмэсщ, хэт и вагъуэщ, хэт и мазэщ, хэт и дыгъэщ, хэт и нэщ, хэт и псэщ, хэт а псори фIыуэ илъагъум зэуэ кIэрелъхьэ. ЖыпIэнурамэ, ахэр и ужь итщ лъагъуныгъэ зыхуащIа пщащэм хужаIэ псалъэ дахэхэмкIэ я лъагъуныгъэм и куууагъым шэч лъэпкъ къыщIытепхьэжын зэрыщымыIэр уи фIэщ ящIыну. Пэжу, усакIуэм и зэфIэкIым теухуауэ ар къызэхъулIи къызэмыхъулIи щыIэщ. Псалъэр къызэрыпхуэгъэсэбэпщ, зэрыпхуэгъэлажьэщ… Псори дызэсэжа, куэдым тфIэмыщIэщыгъуэж псалъэ цIуугъэнэхэм хуей тхылъеджэ иджыри щыIэмэ, дауи, ахэр къэгъэсэбэпыпхъэщ. Ауэ апхуэдэ усэ зытх усакIуэхэм нэгъуэщI тхэкIи зэрыщыIэр яригъэлъагъуну утыку къихьам хуэдэщ Бицу Анатолэ.
Сэ сызэреплъымкIэ, Бицум и лъагъуныгъэ усэхэр адыгэ лирикэм и фIыпIэщ. УсакIуэм фIыуэ илъагъур куэдщ: анэр, адэр, къуэшыр, шыпхъур, Хэкур, лъэпкъыр, зи Хэкур фIыуэ зылъагъу цIыхур, ар къэзыухъуреихь дуней дахэр, псэущхьэхэр… Дэтхэнэм, сытым и цIэр къипIуэн! Куэд мэхъу ахэр. Сыт зытеплъэ мыхъур, жыпIэмэ… ЦIыху гу щIыIэхэрщ, цIыху гунэфхэрщ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, цIыхур насыпыфIэ хъун щхьэкIэ зыхуейр икъукIэ мащIэщ.
Нэхъыщхьэр, уэ нэмыщI, гулъытэ хуей цIыху дунейм зэрытетыр пщIэнырщ, дэтхэнэ зы цIыхури уи щхьэм еплъытынырщ. Дунейр нобэ щимыухкIэ, зыгуэрым ухуэныкъуэми ягъэ кIынкъым:
Хъунущ упсэу гу лъумытэу
Зэрыахъшэншэр уи жыпыр,
Уи унэм зэрыщIэмытым
Жылэр зэхъуапсэ хьэпшыпхэр.
Ауэ къыпфIэмыIуэху щымыIэу дунейм утетыныр гуауэшхуэщ — ар цIыхугъэми адыгагъэми къезэгъыркъым:
Гъунэгъур щохьэ гъунэгъум,
ЛъэпкъитI зэщыхьэм — ар зауэщ…
А псоми уигу иримыгъум —
Дунейм утеткъым упсэууэ.
Мы тхыгъэ кIэщIыр щыстхым, сэ си пщэ дэслъхьэжакъым усакIуэшхуэ Бицу Анатолэ и творчествэр куу- уэ зэпкърысхыну. Апхуэдэ мурад сщIами, си зэфIэкIыр пэмылъэщынкIи хъунт. Си гум илъар зыщ: Бицу Ана- толэ и усэ гъэпсыкIэр, и хъэтIыр нэгъуэщIым ейм зэремыщхьыр, абы и усэхэм езым яхуидыжа «фащэ» къекIу зэращыгъыр къэзгъэлъэгъуэнырщ. Ди литера-турэ щIэныгъэлIхэм абы и творчествэр куууэ яджу бэкIэ дызыщыгугъ ди щIэблэм дерсу бгъэдалъхьэжын хуейщ.
ТЭТРОКЪУЭ Астемыр,
журналист.
Налшык щохьэщIэ МэшбащIэ Исхьэкъ. Абы и гъусэхэщ Бицу Анатолэ, Зумакулов Борис, Къэрмокъуэ Мухьэмэд, МафIэдз Сэрэбий. 2004 гъэ
ТхакIуэ Журт Биберд, Олимп джэгухэм я чемпион Брумель Валерий, Бицу Анатолэ. 1981 гъэ
КъБАССР-м и тхакIуэхэм Москва къикIа хьэщIэхэм Iуащхьэмахуэ лъапэ зыщрагъэплъыхь. 1972 гъэ
«Сэ си усэр псэрыщIщ»
ГъэщIэгъуэнщ усэ зытхымрэ абы еджэмрэ я зэхущытыкIэр. ПцIыхуркъым ар, уи псэлъэгъууи щытакъым, ауэ уи гъащIэм къыбдекIуэкIам къыбжимыIэфа къыпхуеIуатэ, уегъэгушхуэ, уи бампIэр пщхьэщех, уи гупсысэр усэ сатырхэу зэгъэзэхуауэ, зэгъэуIуауэ тыгъэ къыпхуещIыж…
Зэманым гъуэжь ищIауэ тхылъ цIыкIу сиIэщ, сэ сигу ирихь усэхэр истхауэ.
«ЗэфIэптхъыжауэ си письмоуэ хъуар,
УеувэлIауэ хьэкум щибгъэсхьэжым,
КъыхэскIыкIауэ уи гур,
Си псэ, пщIэжрэ?
Мыпхуэдэ сатырхэмкIэ къыщIидзэ усэр зымыщIэ филологием хуеджэхэм къытхэтагъэнукъым. Абы щыгъуэм ди насыпт, усэфI къытIэрыхьам ди ныбжьэгъухэм я тхылъ цIыкIухэм иредгъэтхэну дыхуэпIащIэрт. Иджы жып телефонщ, машинэ дахэщ, зыщагъэпсэхуа щIыпIэщ, щыгъынщ пщащэхэм я напщIэм телъыр. Дэра, хьэмэрэ иджырейхэра нэхъ насыпыфIэр? Зыри быукъуэдий хъунукъым — фэкIэ дызэрызэмыщхьым хуэдэщ псэм къилъыхъуэмкIэ дызэрызэтемыхуэри. Си щхьэкIэ согуфIэ усэ щызэIэпахыу щыта 80 гъэхэм си щIалэгъуэр зэрыхиубыдам папщIэ.
УсакIуэм и Iуэхур Iуэхушхуэщ. Япэрауэ, абы и гъащIэр зытеухуа усыгъэр къэзылъыхъуэр апхуэдэу куэд хъуркъым. ЕтIуа-нэрауэ, а укъэзылъыхъуэм игу удыхьэн папщIэ «къащIэ иIэщ» жыхуаIэм ухуэдэн хуейщ. А «къащIэ» хъужыр акъылымрэ щIэныгъэмрэщ. Ещанэрауэ, усакIуэр Пэжымрэ Дахагъэмрэ къытхуагъакIуэ гъуощ. ЕплIанэрауэ, Пэжымрэ тепщэгъуэр зылъысамрэ щызэгурыIуа зэи къэхъуакъым. Дауэ укъелыну а псом?
Къемыли щыIэщ: Пушкин, Лермонтов, Есенин, Маяковский, ЩоджэнцIыкIу Алий, Нало Жансэхъу — сыту кIыхьыщэу къеббжэкIыфыну. Iэмал имыIэу щыткъым усакIуэм и гум фоч тумыубыдэнкIэ. Ар псалъэми иукIынущ, абы и мыхьэнэр къыгуроIуэри.
ЖаIэж 1830 гъэм и бадзэуэгъуэм Франджым щекIуэкIа революцэм щхьэхуитыныгъэ къахуихьауэ я гугъэу ехъуэпса Пушкин, Вяземский сымэ я тхыгъэ «Литературная газета»-м къытезыдза Дельвиг жандармхэм я корпусым и унафэщI Бенкендорф ириджэу къытекIияуэ, «уэри уи ныбжьэгъухэри Сыбырым фыщызгъэкIуэдынщ» къыжриIауэ. Дельвиг едэIуащ абы лIыгъэ зэрыхэлъри, и щхьэм пщIэ зэрыхуищIыжри и нэгум къищу, ауэ жандармхэм я унафэщIыр къызэрытекIияр, и пщIэр зэрыхиутар хуэмышэчу, плъыржьэру сымаджэ хъуащ икIи мазищ хуэдизщ зэрыпсэужар.
Сыт хуэдэ зэманра усакIуэхэм яхуэфIар? Сэ сщIэркъым апхуэдэ щыIауэ, итIани, дэ тхужымыIэр метафорэхэмкIэ щIэуфауэ е нэр изыщI пэжагъкIэ гъэпсауэ зытхар мащIэкъым.
Бицу Анатолэ и усэхэр сигу щIыдыхьэм и зы щхьэусыгъуэщ ахэр метафорэкIэ зэрымыкудар. Абы и усэхэр прозэм, публицистикэм хуэдэу гурыIуэгъуэщ, и гупсысэр шэщIащ, къиIуэтэну зыхуейм уришэлIэхукIэ укъимыутIыпщу. ПсынщIэу зызыхъуэж, цIыхухэм я гур изыуд къэхъукъащIэхэмкIэ егъэлеяуэ гъэнщIа ди зэманым а усэхэр къозэгъ. КъызгуроIуэ: усыгъэр щIыщыIэжыр усыгъэрауэ жызыIэм ар идэнукъым. Сэ нэхъ сфIэкъабылыр усыгъэм къалэн гуэр игъэзэщIэнырщ цIыхум гъэсэныгъэ, щIэныгъэ, гулъытэ хэлъыным теухуауэ.
ЦIыхум зыкIи зихъуэжакъым (и щыгъын, зыщIэс унэ, зэрыс машинэ, н.къ. Iуэхум хэмыту деплъмэ). Ар хуейщ гулъытэ, лъагъуныгъэ, захуагъэ. А дызылъыхъуэмрэ ди зэманым къыдитыфымрэ щызэтемыхуэр нэхъыбэщи, ди щхьэм мыгъуагъэ худохьыж, ди насыпыншагъэхэмкIэ къуаншэу къэтлъытэхэм губгъэн яхудощI. Апхуэдэ дакъикъэхэм, Бещтокъуэ Хьэбас зэритхыгъащи, дунейм укъыгуэщэтауэ къыщыпщыхъум, цIыхум зэжэлIэн къелъыхъуэ: хэт паркыр и гугъэпсэхущ, хэти и ныбжьэгъум и щхьэр ирехьэлIэ, хэти усэ тхылъ къещтэ, хэти Iэщэ къещтэ революцэ ищIыну. Ауэ псори аргуэру дызэзышэлIэж щыIэщ — цIыхугъэ.
А цIыхугъэращ Бицум зытригъащIэр. ЕщIэ, цIыхугъэр IэщIыб зэрытщIу, революцэ мыухыж дызэрыхэхуэнур.
Сыт Анатолэ зыгъэгузавэр? Адэ-анэмрэ бынымрэ я зэхущытыкIэм, анэдэлъхубзэр къызэрытфIэIуэху-къызэрытфIэмыIуэхум, ди кэралымрэ дунеймрэ къыщыхъу-къыщыщIэр, ахэр къызэрыгуэкI цIыхум къызэрыжьэхэуэ щIыкIэр, фIыуэ тлъагъухэмрэ дыкъэзылъагъухэмрэ ягу зэрытхъумэфыр — куэд мэхъу Анатолэ къытхуиIуатэр. Литературэр, къапщтэ- мэ, усыгъэм и къарур Iейм текIуэу щытамэ, ди дунейр нэгъуэщIынут, ауэ а «темыкIуэри» димыIэжмэ, зэрыхьзэрий дыхъупэнукъэ?
Бзэм и къулеягъыр усыгъэмрэ псалъэжьхэмрэ хуэдэу зыхозыгъащIэ щыIэу къыщIэкIынкъым. Анатолэ и усэхэр абы и щыхьэтщ. Ауэ узыпэмыплъагъэххэщ бзэм теухуауэ жиIэр:
«Си анэдэлъхубзэ —
Си сабий сымаджэ».
Истамбыл щыIэу итхауэ щытащ мы усэр, Къардэн Дурие тыгъэ хуищIу. УсакIуэм къанэ щымыIэу зыхищIащ адыгэ хэхэсхэм я анэдэлъхубзэм къыщыщIар. Ар абы сабий сымаджэм иригъэщхьащ. Адэ-анэм я гум щыщIэр къэIуэтэгъуейщ, я сабийр сымаджэмэ. Бзэри мис апхуэдабзэут зыхэтщIэн зэрыхуейр. Сабийр сымаджэмэ, дохутыр жыпIэнщ. Анэдэлъхубзэм гулъытэ имыгъуэтыжу сымаджэмэ-щэ? Анатолэ бзэмрэ сабиймрэ зэрызэригъэпщам щIэлъ гупсысэр уи псэм пхокI. Дунейм нэхъ лъапIэу тетыр зэрипхащ, зыгуэр къыдгурыIуэххэнумэ.
УсакIуэм анэмрэ сабиймрэ зэрызыхищIэм и куууагъыр Анатолэ къызэриIуатэр зы усэкъым-уситIкъым. Ауэ «Зэгуэр уи анэм и джэ макъ зэхэпхмэ», «Гущэкъу уэрэд» жыхуиIэхэр гъуэзэджэщ. Ахэр пхъу, анэ гумащIэхэм я псалъэщ, я дунейщ, цIыхухъу-усакIуэм а щабагъэр щызыхищIар уэ къащIэ!
Анатолэ и лъагъуныгъэ усэхэр къащти, «Къосыр уэс…» жыхуиIэр дуней псом нэхъыфIу къыщалъыта лъагъуныгъэ лирикэм и зы налъэу зэрыщытым шэч хэлъкъым.
Къосыр уэс…
Къос, жьыбгъэм кърихьэкIыу,
Щащэу, щабэу…
ЩIылъэ псор еуфэбгъу.
Сэ уэращ,
Уэ зырщ сигу нобэ къэкIыр —
Уэ къыщесыр уэсыр
ФIыуэ плъагъут.
УсакIуэм и къэухьри и гупсысэри нэгъуэщIын зэрыхуейм, цIыхур кIыхьу зытепсэлъыхьынкIэ хъунур къузауэ, ауэ укъыздеджэм къызэрылъэлъу, зэтепщIыкIыу гъэпса усэрщ телъыджэ къыпщыхъур. Ар апхуэдизкIэ «пкъузын», уи гурыщIэм шыIэ пхэлъу утепсэлъыхьын щхьэкIэ сыт хуэдэу зыхэпщIауэ щытын хуей а лъагъуныгъэр! Композитор ХьэIупэ ДжэбрэIил абы макъамэ щIилъхьэжри, уахътыншэ гуэр къызэдагъэщIауэ къыщIэкIащ.
Сэ нэхъ сигу ирихь усэхэм ящыщщ «Вындым и монолог» зыфIищар.
Ди дунейр, ди зэхэтыкIэр, ди зэхущыты- кIэр зэрызыхищIэмрэ ар къызэриIуэтэж щIыкIэм философиеу щIэлъымрэ апхуэдизкIэ куущ, гъэщIэгъуэнщ, псэм къыпэджэж гуэрщи, ар зыхузэфIэкIа Анатолэ хуэдэ усакIуэ дызэриIэм сигу хегъахъуэ.
НэгъуэщI зы усэ гуэрым щыжеIэ мыпхуэдэу:
«ФлъэкIынум тIэкIу сщхьэщыфх
си хьэлъэр», —
ЖызыIэу дунейм тетыр куэдщ.
Сыту пэж ар! ГъащIэм зэIумыбз куэд хэтщ, къарур щIихыу, псэм къеныкъуэкъуу. Абыхэм ящыщ зыщ бын мыдаIуэм адэ-анэр зыхагъэт бэлыхьыр. Зы зэмани къэхъуагъэнкъым нэхъыжьхэр щIэблэмкIэ щыарэза, езыхэм яхэлъа гъэсэныгъэм хуэдэ дамылъагъужу, нэхъ хуэмыхухэу къалъытэу щемыхъурджэуа. Ди зэманым щIэблэр делэнумэ, сытри щыIэщ: фадэ, тутын, афиян, ди щIалэгъуалэм я узыншагъэр къызыщIанэ шхапIэ-ефапIэ бжыгъэншэхэр, лэжьапIэншагъэр, щIэныгъэншагъэр, нэгъуэщI лъэпкъхэм я хьэл-щэну, дуней тетыкIэу, зыхуэпэкIэу, гупсысэкIэу къапхъуэтар. А псомкIэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, къуаншэр дэращ, нэхъыжьхэрщ. Ауэ Iэмал къызыхуумыгъуэтыххэ бынми къахокI. Иужьрей илъэс 20-м дэ щIалэгъуалэу тфIэкIуэдамрэ абыхэм я адэ-анэхэм къагуIамрэ теухуа усэ гъуэзэджэм гу лъывэзгъэтэнут. Мыр усэбзэкIэ тха щхьэкIэ, публицистикэщ. Литературэм кIэлъымыплъыщэ нанэхэм гъыбзэ ягугъэнри хэлъщ. Куэдым я гурыгъузыр зыхэзыщIэ усакIуэ набдзэгубдзаплъэм и IэдакъэщIэкIщ ар. СыегъэджакIуэтэмэ, етхуанэ-епщыкIузанэ классхэм щIэсхэм я дерсхэм а усэр хэзгъэхьэнт: адэ-анэр узыхуапэ, узыгъашхэ къудейкъым — ар куэдкIэ нэхъ лъапIэщ. ЩIэблэм ар къагурыбгъэIуэн папщIэ, къытебгъэзэжурэ утепсэлъыхьын хуейщ.
УсакIуэр щытхьэусыхэ, уеблэмэ и щхьэм мыгъуагъэ щыхуихьыж къохъу, «хэт мы стхым хуэныкъуэр» жиIэу. А гупсысэр Анатолэ къызэрытехьэлъэм и щыхьэтщ «Зытхыр усэ ихьыжынущ усэм» щыжиIэкIэ. Ауэ щIогъуэжри, усэмрэ псэмрэ зэрызэпхар, абы цIыхур зэрыхуэныкъуэр нэгъуэщI сатырхэмкIэ къеIуатэ. Быным унэшхуэ яхуэзыщIымрэ езымрэ я дунейр зэрегъапщэри:
«Уэ уи унэр IэрыщIмэ,
Сэ си усэр псэрыщIщ, —
жеIэ. Аращ къызэрыщIэздзари: псэр гужьеигъуэ щихуэкIэ, нэм къилъыхъуэ тхылъхэр тыгъэ къытхуэзыщIа Анатолэ фIыщIэ хузощI.
Ширдий Маринэ.
Бицу Анатолэ, ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, УФ-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и япэ секретарь, урыс усакIуэ цIэрыIуэ Ляпин Игорь. 1992 гъэ
И ныбжьэгъу усакIуэхэр и гъусэу Налшык паркым зыщегъэпсэху. 1983 гъэ
Бицу Анатолэ, Гъубжокъуэ Лиуан, КIэщт Мухьэз сымэ. 1980 гъэ
Бицу Анатолэ и тхыгъэхэр
* * *
Зэгуэр уи анэм и джэ макъ зэхэпхмэ,
Ухэтми дэпым —
Уэ зэщIэувыIыIыкI.
Зэгуэр уи анэм и джэ макъ зэхэпхмэ,
Ажалу щытми къожьэр —
КъызэплъэкI.
Зэгуэр уи анэм и джэ макъ зэхэпхмэ,
Сэр ныкъуэкъихмэ сампIэм —
Ар илъхьэж.
Зэгуэр уи анэм и джэ макъ зэхэпхмэ,
Шэ бутIыпщам —
ЛъэщIыхьи къегъэгъэзэж…
МафIэс, къурш лъалъэ,
Дунейр зыхьыж псыдзэ… —
ЩымыIэ, сянэ, сэ сызыубыдын,
Щызэхэсхам къыбжьэдэкIауэ си цIэ.
Ар схулъэкIынщ сэ,
Сэ — уэ сурибынщ!
Ауэ сыныщожалIэм щтэIэщтаблэу,
Дапщэщи хуэдэу, къызжеIэ къудей:
«Сигу укъэкIауэ арат тIэкIу, си щIалэ…» —
ГуфIэгъуэм си псэр хэткIухьынщ абдей.
Семыжьэ Iей.
Ди Тхьэшхуэм имыухкIэ
Къэхъуну яужь дыдэ сыщебджэж!
ИтIани быдэу зызогъэIущыж:
Зэгуэр уи анэм и джэ макъ зэхэпхмэ —
И пащхьэм, псынщIэу нэси,
Сыну щыж!
* * *
Сымыгупсысэу сыщыпсалъэ,
Зызмыплъыхьауэ сыщытIыс
Сэ къысхуихуами сыщыщIалэм,
Сыхъуа хъунщ нобэ нэхъ зэтес.
Зызгъэгубзыгъэу абы къикIкъым,
Зызгъэбалигъыу аркъудейщ.
Дыгъуасэм сызэреплъа нэкIэ
Семыплъ си нобэм, си пщэдейм.
Сэ сиплъэрейщ иджы уэгу лъащIэм,
ГумащIэу щIыр къэсплъыхьырейщ.
Си нэпс нэхъыбэрэ солъэщIыр,
Сыт сщIэнур — кхъэхэм сихьэрейщ.
Сыхъуапсэ мыхъумэ, сымыфыгъуэ,
Сегугъуу, си щхьэ Iуэху сощIэж.
Ныбжьэгъум къехъулIамэ фIыгъуэ —
Сохуъэхъури, IэплIи хузощIыж.
Ирей ар хамэм, ирей благъэм,
Я гуауэр цIыхум си псэм телъщ.
Псом япэ изогъэщ гуапагъэр,
Куэд зыгъэвахэм ар я хьэлщ.
Егъэлеяуэ сымыхъущIэ,
Си фIыщIэ хэти лъызмыгъэс.
Си къалэмыпэри нэхъ кIащхъэу
ТхылъымпIэ напэм хъуащ лъэIэс.
И шыгъур гъащIэм сшхащ сэ путкIэ,
И фоми си гур къиуIэнщ.
ЗыкъомкIэ сымыпIащIэ пэтми,
СопIащIэ — сиIэщи жысIэн.
Сыхоплъэ лIыжь жьакIэху хэплъэкIэу,
Сабийуи Iупэр сфIызэтож…
Сэ есхулIами си бжьыхьэкIэм,
Си гугъэр бланэ жэрым тож.
Гущэкъу уэрэд
Я нэхъ махуэ бзыгъэр
Зыпэзгъаплъэ,
Я нэхъ жэщ мамырыр
Зи пIэщхьагъ,
УкъыщIыхэскIыкIыр сыт,
Си щIалэ?
Щхьэ ухъуа ныжэбэ уемызэгъ?
Мазэ тхъуэплъырщ
Щхьэгъубжэм къыдэплъыр,
Iэуэлъауэр мащIэу —
Блын сыхьэтщ.
УщIэхъун зыгуэркIэ щтэIэщтаблэ
Iэгъуэблагъэм
Къыщысхуэмыгъуэт.
Аддэ губгъуэрщ
КъыщакIухьыр щхъуэжьхэм,
Аддэ мэзырщ
Къыщыджэр жьынду.
ЩыIэщ ахэр
АпхуэдизкIи жыжьэ —
ПщIэнкъым тетхэу дунейм
Иджыпсту.
Сыт, си щIалэ,
УкъыщIыхэскIыкIыр?
Хэт зылъэкIыр уи жейм къедыгъуэн?
Япэлъэщ
ПщIыхь Iейуэ плъагъухэм зэкIэ,
АдкIэ,
ЛIы ухъунщи,
Зыгуэр хъунщ.
Жей, си нэ фIыцIэ,
Жей, си нэ пIащэ,
ГъащIэм и гугъуехьу хъуам
ТекIуэн.
Жей, си нэ пIащэ,
Жей, си нэ фIыцIэ,
Зи цIэр фIыкIэ
Мы дунейм теIуэн!
Ацкъан Руслан и деж къеблэгъащ Бицу Анатолэрэ Иорданием щыщ аспирант ДыщэкI Фатхьийрэ. 1979 гъэ
«Эльбрус» тхылъ тедзапIэм щылажьэ гуп: Моттаевэ Светланэ, Бицу Анатолэ, ШэджыхьэщIэ Тамарэ, ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, щысыр Къэжэр Пётрщ. 1979 гъэ
Фэеплъ сурэт. 1982 гъэ
Шэху уэздыгъэ
Гъэ еджэгъуэщIэм и кIэм курыт школхэр литературэ зэхьэзэхуэ гуэркIэ куейм дыщызэхашат. МыпIащIэурэ къызэщIэуфIыцIэщ, шэджагъуэхуэкIуэу зихъу-зилъри, щыблэшхуэкIэ зэщIэчэ уафэгъуагъуэ уэшхыу зыкърикIутащ уафэ уэндэгъум. Дызэрыс стадионым и тетIысхьэпIэхэр нэщI хъууэ хуежьат уафэр лэгъупыкъу куэщIым зигъафIэу къыщигъуэлъхьэжам.
— Зыри зэхэпхыжыркъэ?! — къаджэм, и Iэ-и лъэ ищIурэ, си классэгъу щIалэ цIыкIу тхылъ щхъуантIэ гуэр иIыгъыу къызбгъэдохьэ. — Мис уи япэ увыпIэр, уэ жыжьэ ущыIэти, сэ…
Тхылъ бгъузэ щхъуантIафэр зэпызоплъыхь: Бицу Анатолэ «Гуэл щхъуантIэ». (Иджыри си анэм зэрехьэ а тхылъыр). Зэрысаугъэтыр гурыIуэгъуэ ищIу, жинт кIуэцIымкIэ псалъэ зы-тIу тратхэжащ. НапэкIуэцIхэплъи сымыщIу, «Гуэл щхъуантIэр» къызэгузох. Зи усэ гуэрхэм а зэманми сыхуэмыхамэт мыр, ауэ тхылъым ихуахэм сариплъа нэужь, а мащIэри къыспкъры-хьэпащ хуэшу… Дахагъэм къигъэщI телъыджэ кIэухыншэри, телъыджэхэм убзэ зэпытурэ къапхыпс укIытэри, укIытэу щыIэм Iущащэурэ къапекIуэкI гущIагъщIэлъри щызэщIэшасэрт усакIуэм зэхишэ дунейм. Псалъэ къызэрыгуэкIхэмкIэ къызэрытIэтыкIырт псэ хьэхум и дуней лъащIэр. А дунейр и плъэфэбагъкIэ къыпикIуэтыртэкъым а дакъикъэхэм уафэ бынжэр Iупэ жьэражьэхэмкIэ зэпэзыкIухь лэгъупыкъу зыкъизыхым…
ЖаIэ хабзэщ «бзэ къулей иIэщ, и бзэр дахэщ». Пэжкъым ар! Апхуэдэ жаIэркъым усакIуэм щхьэкIэ. Уэри сэри дызэрызэпсалъэ бзэ дыдэрщ абыи Iурылъыр, зыри щIэуэ къигупсысыркъым. Абы иIэ «дахэм» зэреджэм фыхуеймэ: Псэщ. Псэ дахэщ, нэхъ тэмэму жыпIэмэ, псэм и тезырщ.
А лэгъупыкъум лъандэрэ гъащIи къэзгъэщIаи, Бицу Анатолэ и уэрэди Iэджэрэ къэIуаи. Ауэ а теплъэгъуэм пэсщIыфын зэщ щыслъэгъуар. Ар сыегъэджакIуэну къыщысхуихуам си еханэ классым щыщ щIалэ цIыкIум псэри гури къызэщIигъаплъэу: «Сыту пасэу жьы ухъуа уэ, мамэ…» Бицу Анатолэ и усэ сатырым къеджэу сыщыIуплъарщ. Сабий дыдэт ар, ауэ усэр псэкIэ зыхищIэщати, щыжиIэкIэ езы цIыкIум игу къызэфIэнэжырт. Сегупсысащ «Тобэ ирехъуи, шэху уэздыгъэ закъуэу жэщ жьызэпихум щыкIуэщI псэр, Бицу-усакIуэм и псэ зэIухар, мы сабийм куэдкIэ ещхьыщэт». ЛантIэщ а псэр здыщыгуфIэ дунейр — уэс хужьу, удз къэгъагъэу, дыгъэ нэпсу ар зэпощэщ. ТIасхъэщ а псэр здэщыпыхьэ дунейр — анэм и джэ макъ жыжьэу, адэм и уэсят псалъэу, адэм и шы лъэ макъыу ар зэподжэж. ГущIэгъу хуэныкъуэщ а псэр здэщыгугъэ дунейр — гъусэ пэжым и псэ пIалъэрэ къуэ закъуэм и гурыгъуз-гузасэкIэ ар зэщоджэ.
УсакIуэм и псэр жыжьэ хоплъызэ… Ар бынщи — мэгушхуэ. Ар псэгъущи — мэхъуапсэ. Ар адэщи – мэхыщIэ. А уэрэдым макъыбэу зиIэтыху, и псэр зэпоткIукI шэхувэ мыткIуэсу. Телъыджэщ а макъамэр. Ар щIыкIафIэу щхьэщосыкI дахагъэм иIэ Iулыджыр щыIэслъэс дуней IэрыщIым. Къабзащэщ а дахагъэр. Абы и купсэр сабий нэ кугъуэу гуэныхьыншэщ. Уахътыншэщ апхуэдэ къабзагъэр. Ар хъуапсэрилэу мэкIуасэ лэгъупыкъу лъахэм.
Къармэ Iэсият, усакIуэ.
