Бразилием щекIуэкIа ХХХI Гъэмахуэ Олимп джэгухэм кърикIуахэр
Куэдым зэрамыгугъауэ
Рио-де-Жанейрэ щызэхэта Олимпиадэм ди спортсменхэр телевизоркIэ фIэкIа емыплъыфыну щытащ. Дэ дощIэж Допингым пэщIэтынымкIэ дунейпсо комитетым Урысей Федерацэм ирищIылIа зауэ гуащIэр зыхуэдар. Ар щызэхаублари Олимп джэгухэм щIадзэным махуэ бжыгъэ фIэкIа имыIэжущ. Жэгъуэгъухэр щыгугъащ ди спортсменхэр я пIэм кърашыну, хагъэлъэдэну е я лъэр щIагъэхуну. АрщхьэкIэ, къайхъулIакъым. Зэпеуэхэм щIадзэным зы тхьэмахуэ иIэжущ Урысей Федерацэм икIахэр Бразилием кIуэну хуит зэращIамкIэ унафэр къыщащтар. Зэхьэзэхуэхэм я гуащIэгъуэу абы хагъэхьахэри щыIэщ, Ефимовэ Юлие, Клишинэ Дарье сымэ хуэдэу.
Мудрэн Беслъэнрэ абы и тренер Тау Хьэсэнбийрэ Урысейм и япэ дыщэм Рио-де-Жанейрэ щыщогуфIыкI. Апхуэдэ щытыкIэ уихуауэ Олимп джэгухэм хуэдэ зэпеуэ инхэм хуэфэщэну зыхуэбгъэхьэзырыну икIи екIуу ухэтыну Iуэху къызэрыгуэкIкъым. Ар яхузэфIэкIащ ди спортсменхэмрэ абыхэм я тренерхэмрэ икIи дэтхэнэ зыми пщIэ лей хуэфащэщ, къихьа увыпIэм емылъытауэ. Пэжщ, илъэсиплI и пэкIэ дэ Лондон инджылызхэм дащеныкъуэкъуащ, ещанэ увыпIэр зыIэрыдгъэхьэну, иджы еплIанэм щхьэкIэ нэмыцэхэр хьэрхуэрэгъу тхуэхъуащ. Псори зэхэту къэтхьа медаль 56-м ящыщу 19-м фIэкIа зэрымыдыщэри 1952 гъэ лъандэрэ нэхъыкIэ дыдэщ. Апхуэдэу щыт пэтми, Олимпиадэ-2016-р Урысей Федерацэм ехъулIэныгъэкIэ кърихьэлIауэ къэлъытапхъэщ. Сыти жыIи атлетикэ псынщIэмрэ атлетикэ хьэлъэмкIэ ди спортсменхэр Рио-де-Жанейрэ зэрыщымыIам медаль куэдым дыхагъэкIыжащ. Дыщэр я Iэрылъхьэу плъытэ хъунут тIэунейрэ Олимп чемпион Исимбаевэ Еленэ, дуней псом тIэунейрэ я чемпион ди лъахэгъу Кучинэ Марие, нэгъуэщI куэдми.
АдэкIи бэлэрыгъ хъунукъым
Зым и дежкIи щэхукъым: иджырей спортым цIыхум къыдалъхуауэ иужькIэ иригъэфIэкIуа и зэфIэкI къудеймкIэ ехъулIэныгъэшхуэхэр щиIэнукъым. Я шхынкIи, узыншагъэр зэфIэгъэувэжынкIи, уеблэмэ дуней тетыкIэкIи ахэр адрейхэм къащхьэщыкIмэщ лъагапIэ инхэр къыщащтэфынур. Къарумрэ зэфIэкIымрэ зыгъэбатэ, тезыгъэгушхуэ хущхъуэхэри абыхэм хохьэ. Допингым пэщIэтынымкIэ дунейпсо комитетым илъэс къэс хэIущIыIу ещI къэбгъэсэбэп хъунухэмрэ къемызэгъхэмрэ. Паубыдыр иужькIэ цIыхум и узыншагъэр зэIызыгъэхьэфынухэращ. Спортым ехъулIэныгъэ гуэрхэр ущиIэн папщIэ уи гъащIэр щхьэ хэплъхьэн хуей?
КъикIуэт зымыщIэ Джэду Iэниуар. Урысей спортсменхэм я закъуэкъым допинг зэзыхьэлIауэ къыщIагъэщахэр. НэгъуэщI къэралхэм ящыщу Рио-де-Жанейрэ Олимпиадэр щекIуэкIым медалхэр зытрахыжахэри щыIэщ. Ди тренерхэмрэ спортым и унафэщIхэмрэ зыхущIэкъун хуейр къыпаубыд хущхъуэхэкIхэр къызэрамыгъэсэбэпынырщ, атIэ зэрыщIахъумэнракъым. Псалъэм къыдэкIуэу къыхэдгъэщынщи, Урысей Федерацэм икIа спортсменхэм нэхърэ нэхъ къабзэ Бразилием щыIауэ фIэщщIыгъуейщ. Зы махуэм къриубыдэу ахэр тIэу-щэ къыщапщытэ къэхъурт икIи зыри къапэщIэхуакъым. Абы тетмэ, псоми я фейдэ хэлъщ. Армырамэ, дуней псор зы лъэныкъуэкIэ, дэ адреймкIэ дыкъыщынэнущ.
Совет Союзыр зэрылъэлъэжрэ дыкъекIуэтэх зэпытщ
СССР-р экономикэрэ политикэрэ я закъуэкъым зэрылъэщу щытар, ар спортымкIи дуней псом щыпэрытт. Щапхъэу урикъунщ 1952 гъэ лъандэрэ ар зыхэта олимпиадэхэм блэнейрэ япэ увыпIэр зэрыщиубыдар, щэнейрэ етIуанэ зэрыщыхъуар. Нэхъ лъахъшэу къыщекIуэтэха къэхъуакъым.
Совет Союзыр лъэлъэжа иужькIэ, Урысей Федерацэм икIахэм зэи бжьыпэр яубыдыфакъым: тIорытIэ етIуанэ, ещанэ, еплIанэ увыпIэхэр къалъысащ. НэхъыкIэ щыхъуахэр иужьрей олимпиадитIращ. Допинг Iуэхур тэмэму зэфIэха хъурэ зэхьэзэхуэ инхэм ди спортсмен псори хэтыну Iэмал къыкъуэкIыжми, фIэщщIыгъуейщ къэрал нэхъыфIищым ящыщ зы щIэх дыхъужыфыну. Ар илъэсиплI и пэкIэ Лондон щекIуэкIа Олимп Джэгухэми наIуэ щытщащIащ.
Олимп чемпионыр хегъащIэри, Рамонов Сослъэн езым бжьыпэр еубыд. Пэжщ, Великобританием икIахэм Бразилием хуабжьу я насып къыщикIащ. 1912 гъэ лъандэрэ ямылъэгъуа етIуанэ увыпIэм нэс ахэр дэкIуэтеифащ, езыхэм я деж илъэсиплI и пэкIэ щыIа Олимпиадэм нэхърэ дыщэ медаль нэхъыбэ къыщахьри. Ауэ ар зэрымыщIэкIэ къэхъуакъым. Спорт лIэужьыгъуэ 16-м инджылызхэм бжьыпэр щаубыдащ. Дэ ар щытхузэфIэкIар 11-ращ. КъызэрыщIэкIымкIэ, дэ далъэщIыхьэжыфынукъым мылъкур зи куэд Америкэм и Штат Зэгуэтхэм, цIыху бжыгъэкIэ къыдэбэкI Китайм, Iуэхур фIыуэ щызэтегъэува Великобританием. Къытхуэнэжыр нэхъ лъагэ дыдэу еплIанэ увыпIэмкIэ арэзыуэ сыт щыгъуи дыщытынура? Нобэрей ехъулIэныгъэхэр сыт хуэдэ IэмалкIи зыIэрыгъэхьэныр IэщIыб тщIырэ къэкIуэнум дыхуэмылажьэмэ, къытхуэнэжыр аращ.
Америкэм и рекордхэмрэ Китайр зэрыкIуэцIрыхуамрэ
Щхьэхуэу дытепсэлъыхьыну дыхуейт иджыри къэс ди хьэрхуэрэгъу нэхъыщхьэу щыта Америкэм и Штат Зэгуэтхэмрэ Китаймрэ я спортсменхэм Бразилием къыщагъэлъэгъуахэм. 2000 гъэ лъандэрэ, зэи къэмыхъуауэ, Китайр ещанэ увыпIэм къекIуэтэхащ икIи илъэсий и пэкIэ я деж щызэхэта Олимп джэгухэм елъытауэ медаль 30-кIэ(!) нэхъ мащIэ къахьащ. Куэдым зэрыхуагъэфащэмкIэ, абы и спортсменхэр щышынащ допинг Iуэхур къызэрыхъеям икIи нэхъапэм къагъэсэбэпу щыта Iэмал куэд IэщIыб ящIын хуей хъуащ.
Бразилием къыщыткIуэцIытIыхьыну хэтар мащIэкъым, арщхьэкIэ дэри дыщэбакъым. ФехтованиемкIэ Урысей Федерацэм и спортсменхэм Рио-де-Жанейрэ дыщэ медаль комплекту 4, дыжьыну 1, жэзу 2 къыщахьащ. США-м и командэ къыхэхам къихьа медалхэм я бжыгъэмкIэ рекорд игъэуващ. Абы пэгъунэгъу хъуну зыхузэфIэкIа къэралыгъуэ Рио-де-Жанейрэ щыIакъым. ИлъэсиплI дэкIмэ, Токио щызэхэтыну зи чэзу Гъэмахуэ Олимп Джэгухэми Америкэм и Штат Зэгуэтхэм я ехъулIэныгъэхэм зэрыщыхэхъуэнум шэч хэлъкъым, абыхэм хуабжьу фIыуэ ялъагъу икIи зыри къащыпэмылъэщыну сёрфингыр, бейсболыр, скейтбордыр программэм зэрыхагъэхьэнур къэплъытэмэ.
Хэт сыт лъыса?
Рио-де-Жанейрэ щызэхэта XXXI Гъэмахуэ Олимп Джэгухэм, зэи къэмыхъуауэ, къэрал 207-м я спортсмен 10500-м щIигъу хэтащ. Гуп щхьэхуэу Бразилием ирагъэблэгъат щтапIэ ихьэжахэр — Дунейпсо Олимп Комитетым (МОК) и жьауэм щIэту абыхэм зыкъагъэлъэгъуащ.
Спортсменхэр тхьэмахуитIым щIигъукIэ иризэныкъуэкъуащ медаль комплект 306-м. Къэрал 59-м Олимп чемпионхэр яIэу я хэку ягъэзэжащ. Япэ дыдэу ар къызэхъулIахэм ящыщщ Иорданиер (тхэквондо), Фиджир (регби). А къэралыгъуэхэм ар я лъэпкъ махуэшхуэ хъуащ. Псори зэхэту къэрал 87-м икIахэм медаль зэмылIэужьыгъуэхэр яIыгъыу Бразилием икIыжащ. Апхуэдэ нэхъапэм зэи къэхъуакъым.
Олимпиадэм нэхъыфI щыхъуа къэралипщIым зыпэмыплъа къахэкIакъым. Ахэращ дунейпсо спортым иджыпсту тепщэныгъэр щызыIыгъыр.
Совет Союзым къыддыхэтауэ иджы къэралыгъуэ щхьэхуэ хъуа 15-м ящыщу Рио-де-Жанейрэ Iыхьэншэ щыхъуар Тыркумэным, Къыргъызым, Латвием икIахэращ. Абы щыгъуэми къыргъыз штангистым зыIэригъэхьа медалыр Рио-де-Жанейрэ щытрахыжащ, допинг зрихьэлIауэ къахутэри.
Ди къуэшахэм ящыщу Узбекистаным нэхъ ехъулIэныгъэшхуэ иIащ. Абы и спортсменхэм дыщэ медалу 4, дыжьыну 2, жэзу 7 я Iэрылъхьэщ икIи официальнэу щымыт гуп зэпеуэм 21-нэ увыпIэр щаубыдащ. Узбекхэм зымащIэкIэ къакIэрыхуащ къэзахъхэр (22-нэ увыпIэ). Абы икIахэм дыщэ медалу 3, дыжьыну 5, жэзу 9 къахьащ. Украинэр 31-нэщ. Псори зэхэту абыхэм зыIэрагъэхьа медаль 11-м ящыщу 2-р дыщэщ, 5-р дыжьынщ, 4-р жэзщ.
Куржым, Азербайджаным, Белоруссием, Армением я командэ къыхэхахэм 38-нэ, 39-нэ, 40-нэ, 42-нэ увыпIэхэр зэкIэлъхьэужьу яубыдащ. Грузинхэм дыщэ медалитI, адрейхэм зырыз ялъысащ, нэгъуэщI лIэужьыгъуэхэм я гугъу умыщIмэ.
Зы дыщэ медаль и Iэрылъхьэщ Таджикистанми. Абы 58-нэ увыпIэр иIыгъщ.
Дыщэ зыIэрамыгъэхьэфами, IэнэщIу ягъэзэжакъым Литвам икIахэми. Дыжьын медалу 1-рэ жэзу 3-рэ къызэрахьам ахэр хуабжьу зэрыщыгуфIыкIым шэч хэлъкъым. Молдавиемрэ Эстониемрэ я спортсменхэм жэз медаль зырыз яIэщ.
Урысей Федерацэри яхэту СССР-м къытепщIыкIыжа къэралыгъуэхэм псоми зэгъусэу дыщэ медаль 34-рэ зыIэрагъэхьащ. Ахэр зэхэплъхьэжмэ, Рио-де-Жанейрэ и гуп зэпеуэм етIуанэ увыпIэр щаубыдынут.
Кавказ лъэпкъхэм я хэлъхьэныгъэр
Урысейм и спортсмени 107-рэ медаль зэмылIэужьыгъуэхэр яIыгъыу къикIыжащ Бразилием щызэхэта Гъэмахуэ Олимп Джэгухэм. ЛIэужьыгъуэ 19-м абыхэм къащыпэлъэщын къахэкIакъым. Сыт щыгъуи хуэдэу къэралым и ехъулIэныгъэм хэлъхьэныгъэшхуэ хуащIащ Кавказым икIахэм, псом хуэмыдэу бэнакIуэхэм. Абыхэм ящыщщ Урысей Федерацэм япэ дыщэри иужьри къахуэзыхьахэр.
ДзюдомкIэ килограмм 60-м нэс зи хьэлъагъхэм я зэпеуэм XXXI Олимпиадэм и япэ махуэм дыщэ медалыр къыщызыхьа адыгэ щIалэ Мудрэн Беслъэн зыкъыкIэригъэхуакъым а спорт лIэужьыгъуэ дыдэмкIэ чемпион хъуа (килограмм 81-м нэс) Халмурзаев Хьэсэн. КъызыхэкIа ингуш лъэпкъым абы и пщIэр лъагэу иIэтащ.
Урысейм и щIыхьыр зыхъумэ Чакветадзе Давид алыдж-урым бэнэкIэмкIэ килограмм 85-м нэс зи хьэлъагъхэм я зэпеуэм хэтащ. Куржы щIалэм финалым щыхигъэщIащ Украинэм щыщ дунейпсо чемпионыр.
БэнэкIэ хуитращ медаль нэхъыбэ къытхуэзыхьар. Дагъыстэным щыщ Садулаев Абдулрашид килограмм 86-м нэс зи хьэлъагъхэм я зэпеуэм пашэныгъэр щиубыдащ. Осетие Ищхъэрэ-Аланием икIа Рамонов Сослъэн ныбжькIэ щIалэми, и зэфIэкIыр хуабжьу лъагэу къыщIэкIащ. Финалым 11:0-у абы щыхигъэщIащ илъэсиплI и пэкIэ Олимп чемпион хъуа азербайджан щIалэ Асгаров Торгул.
Олимп лъагапIэм нэсыным зымащIэ дыдэ иIэжу зэкIэ къызэтрагъэувыIами, Джэду Iэниуар Рио-де-Жанейрэ зэрыщыбэна щIыкIэм иджыри илъэс IэджэкIэ цIыхухэр зэрытепсэлъы-
хьыжынум шэч хэлъкъым. Абы и дыжьын медалыр дыщэ куэдым ирагъэфIэкIащ IэщIагъэлIхэми, спортсменхэми, бэнэкIэ хуитым дихьэххэми.
Сэшхуэр гъэбзэнымкIэ Бразилием псоми щатекIуащ Егорян Янэ. И закъуэуи Урысей Федерацэм и командэ къыхэхам хэтуи ар Олимп чемпион хъуащ.
Апхуэдэ щIыкIэкIэ кавказ лъэпкъхэм къахэкIахэм ди къэралым дыщэ медалу 7 къыхуахьащ. Урысей Федерацэм зыIэригъэхьа дыщэ 19-м ар и IыхьэфIщ. Сыт щыгъуи апхуэдэущ зэрыщытри.
Адыгэ щIалитIым я ехъулIэныгъэхэм я гугъу пщIымэ, абыхэм я закъуэ ефIэкIыфащ Португалие, Норвегие, Финляндие, Индие, Мысыр, Израиль, Австрие къэралыгъуэ инхэм хуэдэхэм я спортсмен псоми икIи гуп зэпеуэм 48 — 50-нэ увыпIэхэр щаубыдынут.
Телъыджэ тщыхъуахэр
Дунейпсо зэхуэсышхуэ щыхъукIэ, дауи, абы телъыджэ куэд къыщохъу. Абыхэм, псом япэрауэ, ящыщщ Америкэм и Штат Зэгуэтхэм щыщ Фелпс Майкл Рио-де-Жанейрэ дыщэ медалу 5-рэ зы дыжьынрэ къыщихьу и олимп чемпионыгъэр 23-м зэрынигъэсар. Ар къызыщыбгъэхъун къудейуэ гугъущ. Илъэс 2168-рэ и пэкIэ пасэрей алыдж цIэрыIуэ Родос щыщ Леонид 12-рэ Олимп чемпион зэрыхъуам ар ефIэкIыжащ, и закъуэу епщыкIущанэу текIуэныгъэр псым есынымкIэ зэпеуэхэм щызыIэригъэхьэри (адрейхэр США-м и командэ къыхэхам дэщIыгъуу къихьащ).
Метри 100-мрэ 200-мрэ къыщызэдэжэкIэ Ямайкэм щыщ Болт Усейн къылъэщIыхьэн илъэс зыбжанэ хъуауэ щыIэкъым. Рио-де-Жанейрэ ар иджыри зэ наIуэ ящищIащ, нэхъапэм иIа олимп дыщэ медалитхум аргуэру 3 къыхигъахъуэри.
Фиджи хытIыгум и регбистхэр Олимп чемпион хъуну хуэзыгъэфэщар мащIэ дыдэщ. Инджылызым, Ирландием, Австралием, ЮАР-м я спортсмен лъэщхэр къызэбнэкIыу япэ увыпIэр бубыдыну ар хуабжьу Iуэху гугъущ.
Иорданием щыщ Абугъэуш Ахьмэд а къэралыгъуэм игъащIэм щыяпэу олимп медаль къыхуихьащ. ИкIи занщIэу — дыщэ! КъуэкIыпIэм къыщежьа тхэквондом апхуэдизу хьэрыпхэм я деж зыщиужьауэ нэхъапэм зыщIар зэкъуэтIакъуэщ. Иджы псори щыгъуазэщ.
Узытепсэлъыхь хъун нэгъуэщI куэди Рио-де-Жанейрэ щыIащ. Абыхэм мызэ-мытIэу къытрагъэзэжыну къыщIэкIынщ. Абы щхьэкIэ къэмынэу дунейм и спортсмен цIэрыIуэхэм иджы щыщIэдзауэ зыхуагъэхьэзырынущ 2020 гъэм Токио (Японием) щызэхэтыну XXXII Гъэмахуэ Олимп Джэгухэм. Ар нэхъ удэзыхьэхыж зэрыхъунум шэч хэлъкъым.
НапэкIуэцIыр зыгъэхьэзырар
Жыласэ Заурбэчщ.
