Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Шхыныгъуэхэр
ШэкIэ щIа мырамысэ
Шыуаным псы иракIэри къагъэкъуалъэ, бэлагъкIэ зэIащIэурэ абы шэ щIэмыху хакIэри къагъавэ дакъикъи 2-3-кIэ. Шыгъу тIэкIуи хадзэ. Абы иужькIэ а шэ къэкъуалъэм нартыху хьэжыгъэ хакIутэри, мафIэшхуэм тету дакъикъэ 20-25-рэ хуэдизкIэ ягъавэ. ИтIанэ мафIэр ирашэх, шыуаныщхьэр трапIэри, зэзэмызэ бэлагъкIэ япщурэ хьэзыр хъуху дакъикъи 8-9-кIэ ягъажьэ. Мырамысэр хуабэу тепщэчым иралъхьэ, щхьэхуэу шейщIэткIэ шатэ е шатэкIэ щIа бжьыныху шыпс дытрагъэувэ. Нэхъ щашх хабзэр пщэдджыжьырщ.
Халъхьэхэр (цIыхуитху Iыхьэ):
Нартыху хьэжыгъэ ухуэнщIауэ — г 480-рэ
Псыуэ — г 420-рэ
Шэуэ — г 1500-рэ
Шыгъуу, шатэу е бжьыныху шыпсу — узыхуейм хуэдиз.
Мырамысэ, кхъуей хэлъу
Шэ щIэмыху шыуанкIэ хьэкум трагъэувэри къагъэкъуалъэ, абы тхъуцIынэ халъхьэ, нартыху хьэжыгъэ хаудэри, хьэзыр хъуху бэлагъкIэ зэIащIэурэ ягъажьэ, мафIэр ирашэхри мырамысэм кхъуей быдэ хагъэщащэ, зэIащIэурэ тхъуцIынэ халъхьэри зы дакъикъэ хуэдизкIэ ягъэжьэж. Хьэзыр хъуа мырамысэр шыуаным къыкIэрощэт. Iэнэм тепщэч куукIэ трагъэувэ, шатэ, шху дашх.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ):
Шэуэ — г 500
ТхъуцIынэу — г 50
Нартыху хьэжыгъэу — г 100
Кхъуей быдэу — г 50
Къубатий Борис.
Адыгэ псалъэжьхэр
Нэ илъагъу нэ ещIэж
Гъатхэ унэ гъуанэщ.
Дыжэф пцIанэ хъуркъым.
Дыщэр и Iэм къыпощ.
ЗыщI нэхърэ еплъ нэхъ Iэзэщ.
Нэ илъагъу нэ ещIэж.
Улажьэу ушхэжын нэхъыфI щыIэкъым.
Хэкужьыхьэ лъэщщ.
ХамэIэр Iэгъэзагъэ щхьэкIэ, гугъэзагъэкъым.
Iуэху пщIыр Iуэху мэхъу.
Хамэхьэр къохьэри унэхьэр иреху.
Джатэрыпщ нэхърэ пщы Iущабэ.
Жылэм я мыгъуэ я гъуощ.
Пщы зыфIэпщым пщылI къыпфIещ.
Хамэ ущие тхьэмахуэщ, хабзэ хьэху махуищщ.
Хамэр гъэшэраши унэр гъэшэрыуэ.
Фэ зытетым гу кIуэцIылъщ.
Гъатхэ дыгъэ си нысэ тепси, бжьыхьэ дыгъэ сипхъу тепсэ.
Гъунэгъур гъуджэм хуэдэщ.
Жьы зэрымысым нэмыс илъкъым, щIэ зэрымысым насып илъкъым.
Адыгэ зауэлIым и шыр зэщIещIэ. Сурэтыр Вильям Алан ищIащ. 1843 гъэ
ГъэщIэгъуэнщ
Нобель и саугъэтыр
Ар ятын щIадзащ 1901 гъэм. Саугъэтыр зыхуагъэфащэр щIэныгъэм, щэнхабзэм я зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэфI хуэзыщIхэмрэ мамырыгъэр хъумэным хуэщхьэпэхэмрэщ. А саугъэтыр ят Нобель Альфред щылIа махуэм — дыгъэгъазэм и 10-м. Щатыр Швециерщ. Саугъэтыр къыхокI а фондым иIэ хэхъуэм.
Алыфбейр къызэрагупсысар
Япэ щIыкIэ псалъэхэр, пычыгъуэхэр къызэрыкI сурэт цIыкIухэр къагупсысащ. Нэхъ кIасэIуэу Финикий сондэджэрхэм хьэрф языныкъуэхэр кърагъэжьащ, ауэ ахэр хьэрф дэкIуашэт. ИтIанэ ди эрэм и пэкIэ IX — VIII лIэщIыгъуэхэм пасэрей алыджхэм хьэрфзешэхэри кърагъэжьащ, абыхэм я тхыбзэр «альфэрэ» «бетэу» зэхэтт. Урысхэм я деж ар къэсащ икIи славяныбзэкIэ «аз» «бука» хъуащ, абыи къытекIащ «азбука» псалъэр. Дунейм тет лъэпкъхэм я нэхъыбэм езым я алыфбей къагупсысакъым, нэгъуэщIхэм ейр къагъэсэбэпауэ аращ — дэри, адыгэхэм, урыс алфавитырщ къэдгъэсэбэпыр.
Бжыгъэхэм я бзэкIэ
Тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор Бгъэжьнокъуэ Барэсбий зэритхымкIэ, илъэсищэкIэ екIуэкIа Кавказ зауэм адыгэу цIыху мелуанитIым нэс хэкIуэдащ, абы и зэранкIэ я хэкур ябгынащ цIыху мелуаным щIигъум.
КIэртIофыр къыздикIар
КIэртIофыр къыщежьауэ къалъытэр Эквадорымрэ Перумрэщ. ХVI лIэщIыгъуэм и пэхэм а къэкIыгъэ хьэлэмэтыр Испанием къашащ, итIанэ Европэ псом лъэIэсащ, фIыуэ ялъагъуу, егугъуу ящIэуи щIадзащ. Нэхъ иужьыIуэкIэ Урысейми къэсащ. Ауэ, пэжщ, абы щыгъуэ ди деж къэса кIэртIофымрэ нобэ къэдгъэкIымрэ зэщхьыжкъым, лIэужьыгъуэ куэд къагъэхъуащ, нэхъ бэви хъууэ, щIыпIэ нэхъ щIыIэхэри езэгъыу. ИджыкIэртIофырУрысейФедерацэм и щIыпIэкуэдымфIыуэщохъу.
Гупсысэр – псалъэкIэ
Пэж
Сытым хуэдэу си гум укъэкIа! Сынаджэ, сынэлъаIуэ пэтми, уи ныбжь къудейм гущIэгъуншэу сыхубогъэныкъуэ. Узэхэсхыну, сыпIущIэну, си дунейм укъыхэсшэну си нэ къызэрыпхуикIыр къысхуэмыIуэтэнкIэ сошынэ. Сошынэ, куэду сопIейтей афIэкIа зэи узыхэзмыщIэжыну, уэркIэ сымыIуэтэжыну къысщохъури. ЗэкIэ ущымщ, удэгу сэрощ. Уэрэ сэрэ дызэпэжыжьэщ, дызэпэжыжьащэщ. Закъуэныгъэрэ зэш зэфэзэщкIэ укъызэтэурэ си фэр ибох, укъысхуэхъуркъым зыкIи бампIэдэх. Зи нэм бжэгъуу укъыщIэуэ уи бий къомым я кIэн къикIауэ яуфэбгъуащ мы дунейр, къаплъэныфэмрэ пцIыIуэпцIышафэмрэ я фащэр хуэфIыпсу зыщатIэгъа дуней домбейр. Уи лъапсэр яунэщIыну, уи къуэпсыр ягъэгъуну щIэхъуэпсхэм я мурадым гъуэгу игъуэтынкIэ зы Iэмали иIэкъым. Зэгуэр дуней жьэгум урижьантIэдэсу зэрыщытар, фIэщхъуныгъэмрэ дахагъэмрэ я нуркIэ угуашэу къызэрекIуэкIар псоми яIэщIэхужыпэмэ, мис итIанэщ шынагъуэм и лъахэм щхьэхуимыту дыкъыщихутэнур.
Уэращ, зи нэр щапхыкIыу щIэткIукI-щIэсыкIыр къызыхуагъакIуэу щыхупIэм тIэкIу-тIэкIуххэурэ щхьэщагъэува уэращ дыгъэм и гъэфIэн закъуэр, мазэм и гур щыз зыщIыжыфыр, уафэм и фэр къизыгъэхьэжыфыр, щIылъэм щызекIуэ псоми я лъэр щIэзыгъэкIыр. Уэ зыращ. ПщIэрэ, тегушхуэгъуафIэ узыщIа уи жагъуэгъу мыфэмыцхэм уазэрытекIуэн, зэрыхэбгъэщIэн къару лъэщ пкъуэлъщ уэ. ЕбгъэрыкIуэ, тегушхуи зыIэрыгъэхьэж тепщэгъуэр. Къыпхуиухащ уэ уи хьэмтетыгъуэ зэфэзэщу ущызекIуэну мы щIым, ущыпсэуну, уахуэупсэну цIыхупсэм уи ижэгъухэм я нэхейкIэ, я губжьым уепэбжьауэу, я икIагъэм кIэ епту, я щэху пцIышыпсэхэм ураIэщакIуэу, си Пэж.
КхъуэIуфэ Рабия.
Прозэу тха усэхэр
Уэшх хьэщIэ
Уэшхым содаIуэ. ЛъапцIэу сыхэтщ. Зыри жимыIэу, куэд къызеIуэкIри, уэ узогъэщхьыр уэшхыр. Уафэм къыщожьэ, щIылъэм лъоIусри, ткIуэпсхэр мэщащэ. Сыту сфIэмащIэ уэшхыр… СызыхуэпIащIэ ткIуэпсхэр уафэм еубыдыжри, сэри салъэIэсыжыркъым. Си гум илъыжкъым гуауэ. Ауэ… уэшхыр къемышхыуи дауэ?! Сэ ар къысфIощI уэрауэ… СощIэ, жыпIэнур сощIэ… УкъысхуэкIуат уэшх хьэщIэу. Уи гур нэщхъейрэ нэщIу. УщыIукIыжым, къешхырт…
Си гум илъыжкъым гуауэ. Си гум щызопI макъамэ. Уэшхым схузэхилъхьауэ. Зыми зэхимыхауэ.
Гугъуэт Заремэ.
Нарт Щэуей и хъыбархэм щыщ
Къанж и къуэм и лIыгъэр
Къанж и къуэ Щэуей, и ныбжь нэсу нартхэм къахыхьауэ ядызекIуэми, лIыгъэ-шыгъэкIэ хузэфIэкIынур къаригъэлъагъуртэкъым, зекIуэ ежьэн хъумэ, шу закъуэт, гъусэ ищIыртэкъым.
— Нэрыбгейм и къуэ закъуэм и лIыгъэ здынэсыр дэ къыфхуэтхутэнщ, — жари Iэнейм и къуитIыр къэуващ.
— Дауэ къызэрыфхутэнур? — жаIащ нартхэм.
— ЗекIуэ щежьэкIэ иужь дихьэнщи, ищIэм деплъынщ, — жаIащ Iэнейм и къуитIым.
— И ужь фихьауэ фыкъищIэмэ, фIы щIывигъэхынкъым, фыIэщIэкIуэдэнщ.
— ЗыкъедгъэщIэнкъым, и ужь зы теуэгъуэкIэ дитынщ, къызэплъэкIмэ, дыкъимылъагъуу.
Къанж и къуэ Щэуей, зекIуэ ежьэн хъури, гъуэгу техьащ. Iэнейм и къуитIри кIэлъыдэкIащ, и лъэужьым теувэри.
Махуищ гъуэгу икIуауэ, Къанж и къуэр къызэплъэкIащ: шууитI къыкIэлъыкIуэрти, епсыхри зыщIигъэхьащ.
— Iэнейм и къуитIыр дэнэ фежьа? — къеупщIащ Къанж и къуэр. — Хэт и лъэужь зефхуэр?
Iэнейм и къуитIыр Iэнкун хъуащ.
— Гъусэ дыпщIмэ, гъусэ дыпхуэхъунщ, — жаIащ абыхэм.
Iэнейм и къуитIыр гъусэ ищIри, Щэуей гъуэгу техьэжащ.
Гъуэгу техьэжри, махуищ гъуэгу зэпачащ.
Махуищ гъуэгу зэпачауэ, тIуащIэм дыхьэж шы лъэужь ирихьэлIащ.
— Сэ тIуащIэм сыдыхьэнущ, — жиIащ Къанж и къуэм. — Мы лъэужьыр здэкIуэр къэзмыхутауэ къэзгъэзэжынукъым. Iэнейм и къуитIыр мыбдеж фыкъыщыспэплъэ. Зы мазэкIэ къэзмыгъэзэжмэ, фыкIуэж — фыкъыщIыспэплъэжын щыIэкъым.
Iэнейм и къуитIым ар къажриIэри, Щэуей тIуащIэм дыхьащ, шы лъэужьыр ирихужьэри.
Махуэ гъуэгу зэпичауэ, банапцIэ чо ирихьэлIащ Къанж и къуэр.
Чом зы пщащэ къыдэкIащ — нэгъуэщI къыIэщIэлъэгъуакъым.
— Уи закъуэ щхьэ удэс тIуащIэм? — еупщIащ Къанж и къуэр пщащэм. — Мыбы къыдыхьэ лъэужьыр хэт и лъэужь?
— Ди адэм и шы лъэужьщ, — къыжриIащ пщащэм. — Ди адэм тIуащIэм сыкъыдигъэтIысхьауэ сыдэсщ, ди адэм и шы лъэужьым кърикIуэфым сритынущ — ар и псалъэщ. Махуэ гъуэгу пкIужмэ, ди унэм псы Iуфэм ущрихьэлIэнущ. Ди адэр зекIуэ ежьауэ къэтщ, унэм исыр ди анэм и закъуэщи, укIуэмэ, адэкIэ зэрыхъунум ди анэм ущигъэгъуэзэнщ.
Къанж и къуэр шэсыжри, махуэ гъуэгу икIуауэ, псы Iуфэм зы унэ щрихьэлIащ. И шыр фIэдзапIэм фIидзэри, езыр хьэщIэщым ихьащ.
Iэнэ кърихьэри, хьэщIэщым бысым гуащэр къихьащ. И Iуэху зэрыхъуар щыжриIэм, бысым гуащэм Къанж и къуэ Щэуей къыжриIащ:
— ЛIыжьым и къэсыжыгъуэщ, унэм къихьэжмэ, уи Iэнэм къэтIысынурэ фызэдэшхэнущ. Фызэдэшха нэужь, къыбжиIэнущ: «НакIуэ, ди хьэщIэ, зыкъэтплъыхьынщ». Уигъэшэсынурэ уришэжьэнущ. Ди мэл пщыIэми утришэнущ, ди Iэхъушэри уигъэлъагъунущ, ди шыбз гуартэми ухигъэдэнущ — къыхэпхынур уэ пщIэжынщ.
Бысым гуащэм зэрыжиIауэ, пщащэм и адэр зекIуэ къикIыжри, къыдыхьэжащ, хьэщIэм къыбгъэдэтIысхьэри жэщищ-махуищкIэ къыбгъэдэсащ.
Жэщищ-махуищкIэ къигъэхьэщIа нэужь:
— НакIуэ, ди хьэщIэ, зыкъэтплъыхьынщ, — къыжриIащ Къанж и къуэм, игъэшэсри иришэжьащ.
Мэл пщыIэм тришэри, лIыжьым къыжриIащ:
— Узыхуейм хуэдиз пыху.
— Мэл щхьэкIэ сыкъежьакъым, — жиIащ Къанж и къуэм. — ЗекIуэ сыкъежьащ.
Мэл пщыIэм тришыжри, лIыжьым и Iэхъушэр къригъэлъэгъуащ.
Iэщи къыIихын идакъым Къанж и къуэм:
— Былым щхьэкIи сыкъежьакъым, — жери.
Шыбз гуартэри къригъэлъэгъуащ:
— Шы пхуэхъун хэплъагъуэмэ, узот, — жери.
— Шыи сиIэщ, си шым нэхъыфI сыхуейкъым, — жиIащ Къанж и къуэм.
ЛIыжьым гу лъитащ хьэщIэр къызытекIухьам.
— Си пхъум псэлъыхъу и мащIэкъым, — къыжриIащ итIанэ. — Уэр фIэкI зыхуэфащэ къахэкIакъым: зыр былымым итхьэкъуащ, зым шы ихуащ. Сэ сызыхуейр шырэ былымрэ щхьэкIэ тIуащIэм къыдыхьэ щауэкъым.
Iэнейм и къуитIым «нобэ мазэ мэхъу» щыжаIэм, Къанж и къуэ Щэуей тIуащIэм къыдэкIыжащ, и шыплIэм пщащэ дэсу.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:7. Хьэсэхэм къыхэкIэ, зэран хъу удз щхьэ гъуэжь. 9. Къэбэрдей-Балъкъэрым и Iэтащхьэм и администрацэм и унафэщI. 10. Сирием адыгэр зэреджэу щыта цIэ. 11. … зыхэвэ нэхърэ, бжэн зыхэпкIэ. 12. Шым и кIуэкIэ. 14. Нартыху хъумапIэ. 15. Гуэгушыхъум, къазыхъум я бгъэгум тет пшэрыпIэ. 18. Бжьэхуц зыдэлъ щыгъын дыта кIэщI. 19. ЧнутIым зэреджэ нэгъуэщIыцIэ. 21. Къэрал унафэщIхэм … лей хуащI ди армэр Iэщэ лIэужьыгъуэщIэкIэ узэдыным. 22. Егъэлеяуэ нэпсей. 23. … зэхэдзэ нэхърэ, Iыхьэ зэхэдзэ. 25. ГуфIэгъуэ Iуэху гуэрым теухуа зэхуэсышхуэ. 28. Зыщышынэн имылъагъумэ, кхъуэр абы докI. 29. НэщI исым и пщэдджыжьышхэ. 30. Пхъэ уадэшхуэ. 38. Адыгэми курыт Азием я IуэрыIуатэми узыщрихьэлIэ лIы гушыIэрей. 39. Дунейм ехыжам и цIэкIэ тхьэмыщкIэхэм ират ахъшэ. 40. Вакъэ лъапщэ кIыхь. 41. Къэнжал хьэку цIыкIу. 42. Псы Iуфэм пэгъунэгъу мывалъэ-пшахъуалъэ щIыпIэ. 43. Мэкъумылэр къызэмэщIэкI унагъуэм жэмым, мэлым къадэхуа кIэрыхубжьэрыхукIэ игъашхэ хабзэ унагъуэ псэущхьэ щхьэзыфIэфI. 45. Уафэм къех мыл тыкъыр цIыкIу. 46. ПIастапхъэ. 48. ЩIалэр … куцIрэ фо цIынэкIэ япIащ. 50. МахуэцIэ. 51. СССР-м и Къэрал саугъэтыр зрата, Адыгейм щыщ тхакIуэ цIэрыIуэ. 52. Илъэс зытIу нэхъыбэ зимыныбжь шыщIэ.
Къехыу:1. … имытмэ, лъакъуэм и мыгъуагъэщ. 2. Илъэсищэ нэблэгъами, лIыжьым … жан иIэщ. 3. IэмыкIуэлъэмыкIуэ. 4. А ерыскъым цIэ зыбжанэ иIэщ: чыржын, мэжаджэ, хьэтыкъ, … 5. Письмо, газет, журнал хуэдэхэр цIыхум яIэрызыгъэхьэ IуэхущIапIэ. 6. Нартхэм я гъукIэ. 8. Бэрбэч ХьэтIутIэ и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и ректору щыта. Мы зэманым а еджапIэм и президентщ. 13. Ди лъэпкъэгъу, Къэрал думэм и депутат. 14. Духьэ куэд зыщIэ цIыху. 16. Муслъымэн лъэпкъышхуэ. 17. Узижагъуэм и нэм бжэгъуу … 18. ШхэныIэ … 20. Iэщ цIыкIу щIэжьей. 24. Псэхэлъхьэж. 25. ЕуэкIыпIэ. 26. Джэдум зэреджэ гъэфIагъыцIэ. 27. Къуацэ-чыцэ. 31. Зи пэр щимэу пылъыкIа мастэ пIащэ. 32. Iужажэм и хабзэщ унафэщIым … къригъэжэхыу. 33. УэрэджыIакIуэ Iэзэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и артист … МуIэед. 34. Адыгэ макъамэ Iэмэпсымэ. 35. Адыгэм игъащIэ лъандэрэ къигъэкI гъавэ лIэужьыгъуэ. 36. Дэрбзэр хьэпшып. 37. ЛIы и къуэгъурэ вы и … 43. И … къурыкъуу ежьэжащ. 44. Ныкъусаныгъэ, сэкъат, … 45. … нэужьым удзыр нэхъ кIыр хъуащ. 47. Джабэм къех шыгур абыкIэ нэхъ хуэм ящI, иримыхьэжьэн щхьэкIэ. 48. Нанэм нэмэз … дахэ тыгъэ хуащIащ. 49. … топ.
Зэхэзылъхьар МызАхьмэдщ.
Гъатхэпэм и 19-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:5. КъулыкъущIэ. 6. Бжьэдыгъу. 9. Щхьэр. 10. Йемен. 11. Нало. 12. Ем. 13. Дзапэ. 15. Анэл. 17. Гъуо. 19. Пшэр. 21. Жьынду. 22. Мест. 23. Кумб.24. Бэдж. 25. Бру. 28. Пэгун. 29. Шэрэдж. 31. Тхьэв. 32. Хъун. 33. Къады. 34. Хъудыр. 35. Тхъу. 36. Убых. 38. ЩIалэфI. 41. Бжьэф. 42. Уэсукхъуэ. 43. ПщIантIэ.
Къехыу: 1. Мыхъур. 2. ПщIий. 3. Бжьын. 4. Къудан. 5. Къущхьэмышх. 7. Гъуалэгъуасэ. 8. Къум. 14. Пыжь. 16. Нау. 18. Андэгурэ. 20. Румын. 22. Мурат. 26. Уэгунэбзу. 27. Жэмтхьэлэ. 29. Шэд. 30. Джэд. 37. Хасэ. 38. ЩIакхъуэ. 39. Лы. 40. ФIыщIэ. 41. Банэ.
