Бзэ Хасэ зэхашэ
Налшык дэт бизнесымкIэ институтым и пэш хуитышхуэм зэман гуэр и пэкIэ щызэхэтащ зэIущIэ щхьэпэ. Ар Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтым и щIэныгъэ лэжьакIуэ Табыщ Мурат зи пашэ гупым къызэрагъэпэща Бзэ Хасэм и япэ зэхыхьэрт. ЗэIущIэм кърагъэблэгъат къэрал IуэхущIапIэ зэмылIэужьыгъуэхэм, министерствэхэм я лэжьакIуэхэр, адыгэбзэр сабий садхэм, школхэм, еджапIэ нэхъыщхьэхэм щезыгъэджхэр. Бзэ Хасэм и зэхэублэ зэIущIэм къыщыпсэлъахэм утыку кърахьа Iуэхугъуэхэр теухуат ди зэманым адыгэбзэмрэ ар зэрырагъэджымрэ дэхуэха зэрыхъуам, анэдэлъхубзэр хъума хъун папщIэ лэжьыпхъэхэм, а Iуэхугъуэхэм теухуауэ Бзэ Хасэм и пщэ дилъхьэж къалэнхэм, нэгъуэщIхэми. Хасащхьэм хэт гупым щхьэхуэу сахуэзэжри сепсэлъэфащ адыгэбзэм ехьэлIауэ я гуныкъуэгъуэхэмрэ Iуэхум и щытыкIэм зегъэхъуэжынымкIэ я мурадхэмрэ теухуауэ.
Табыщ Мурат — Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтым и щIэныгъэрылажьэ, Бзэ Хасэм и унафэщI:
— АдыгэбзэмкIэ егъэджакIуэхэм я Iуэху зытетыр зэдгъащIэу ар цIы- хухэм, къэралым ялъэдгъэIэсын мурадкIэ, цIыху гуп яужь дихьащ мы Хасэр зэхэтшэну. Хасэм ХьэтIохъущокъуэ Къазий и цIэр фIэтщащ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, ХьэтIохъущокъуэ Къазийщ япэ дыдэу адыгэбзэмкIэ егъэджакIуэ зыгъэхьэзырар, япэ дыдэу еджапIэ къызэIуахыу абыкIэ лэжьыгъэ зэтезублар. Абы нэгъуэщI IуэхуфIхэри илэжьащ, ауэ зэкIэ а псом кIыхьу дытепсэлъыхьынкъым.
ЕгъэджакIуэхэр зэхуэтшэсащ абыхэм я гукъеуэхэм дедаIуэу, адыгэбзэр зэрырагъэджыр зэрытхуегъэфIэкIуэну щIыкIэр, Iэмалхэр дубзыхун папщIэ. Мыбы бгъэдыхьэкIэ тэмэм къыхуэдмыгупсысу щытмэ, ди бзэм епхауэ Iуэху къиин куэд зэтрихьэнущ, иужькIэ пхузэтемыхыжынкIэ шынагъуэу.
Адыгэбзэр къэралыбзэу щыщыткIэ, абы хуэфэщэн сыхьэт бжыгъэ еджапIэм щаIын хуейщ. Дэ къыдгуроIуэ «федеральный компонент» жыхуэтIэм къызэщIиубыдэ дерсхэм ухэIэбэ мыхъуу зы бжыгъэ гуэрым тету къызэрыкIуэр. Апхуэдэу щыт пэтми, сыхьэт 36-м уфIэмыкIыу еджакIуэм иджын хуейуэ хуигъэбелджылым сыт хуэдэ IэмалкIэ дыбгъэдыхьэми, адыгэбзэм гулъытэ иIэу абы хэгъэувэн хуейщ. «СыхьэтиплIыр тхуэгъэнщIарэт», — жызыIаи щыIэщ. А сыхьэтиплIыр адыгэбзэм тебухуауэ улажьэмэ, уегъэджакIуэр пэжмэ, пхуэгъэнщIын щызогъэтри, «иджыри мыр дауэ яжесIа хъуну» жыпIэу зэманыр зэбгъэзахуэу щытыпхъэщ. Си щхьэкIэ къызолъытэ махуэ къэс зы сыхьэт адыгэбзэу егъэджын хуейуэ. Адыгэбзэм и сыхьэт бжыгъэр хэбгъахъуэ къудейкIэ хъуркъым. Адрей дерсхэм хуащI гулъытэм хуэдэ игъуэтын папщIэ, Зыуэ щыт къэрал экзаменхэм адыгэбзэри хамыгъэхьэныр Iэмалыншэщ. Абы къыдэкIуэуи лэжьыпхъэ куэд иджыри щыIэщ. Ди бзэм ехьэлIауэ дызыщIэхъуэпс щытыкIэм дыхуэкIуэн папщIэ, адыгэбзэр зэрадж тхылъхэр, дэIэпыкъуэгъу пособиехэр, къэхутэныгъэ-лэжьыгъэхэр, псалъалъэхэр, тхыдэм ехьэлIа хъыбархэр зэрыт тхылъхэр егъэджакIуэхэм яхуэгъэхьэзырын хуейщ.
Мы Iуэхур къетхьэжьэн и пэ къихуэу, псалъэмакъ куэд къызэрекIуэкIыр зэхэтхат. Ахэр нэхъыбэу зытеухуар адэ-анэм я деж куэд къыщынэу, абыхэм я арэзыныгъэ — мыарэзыныгъэ Iуэхум елъытакIэ сабийм адыгэбзэ ирагъэджу зэрыщытырщ. «Сэ си сабийм адыгэбзэр езгъэджу и оценкэхэр езгъэуцIэпIынукъым», — жиIэу а Iуэхум пэщIэувэхэр щыIэщ. Ауэ щыхъукIи, мэлищэ щIакъуэншэ хъуркъым жыхуаIэращ. Зэман гуэр щIауэ адыгэбзэр Iэмалыншэу яджу щытщ. «Сыт хуэдэ бгъэдыхьэкIэкIэ дыбгъэдыхьэн бзэм и егъэджэныгъэм?» — жысIэурэ куэдым сепсэлъащ. Ярэби, ди сабийхэм «бзэ къутэ — бзэ щIыж» жыпIэнум хуэдэу, ди адыгэ IуэрыIуатэр пэщIэдзэ еджапIэхэм къыщыщIэдзауэ ябгъэдэтлъхьэтэмэ, я акъылми нэхъ зиужьынтэкъэ, я жьабзэми нэхъри зиукъуэдиинтэкъэ, гупсысэу зыхуейр къаIуатэу тхуегъэсэнтэкъэ. Дэ ди гупым хэтщ ШэджыхьэщIэ Марие и структурнэ методикэм ипкъ иткIэ, тхылъ зыхэзыгъэува ХьэцIыкIу Рае. Мис а лэжьыгъэр, а бгъэдыхьэкIэхэр къигъэсэбэпурэ Рае щапхъэхэр щызэIуищэм щыгъуэ, нэхъыбэу тегъэщIапIэ ищIар адыгэ IуэрыIуатэращ. Аращи, дызэрегупсысымкIэ, ди IуэрыIуатэр егъэджэныгъэ программэхэм нэхъыбэу хэгъэхьэн хуейщ. Адыгэбзэр сабийм къемыхьэлъэкIыу нэхъ IэфI ящызыщIыну хэкIыпIэхэм ящыщ зыщ IуэрыIуатэр.
Школым зэрыщрагъаджэ тхылъхэр хъуакъым, жытIэу дыныкъуэкъуэну аракъым, ауэ нэгъуэщI егъэджэкIэ Iэмали зэрыщыIэр едгъэщIэну, а Iэмалыр дгъэнэIуэну дыхуейщ. Адрей предметхэмкIэ щэ ныкъуэ бжыгъэкIэ зэмыщхьхэу программэхэр, тхылъхэр щыIэщ. Школ щхьэхуэхэм, уеблэмэ езы егъэджакIуэхэм а программэхэм хэдэу нэхъ яфIэкъабылыр къыхахыну щыхуиткIэ, адыгэбзэмкIэ езыгъаджэм щхьэ а Iэмалыр иIэн хуэмейрэ?
Дэ къыдгуроIуэ зы Бзэ ХасэкIэ зэрыпхуэмыгъэкIуэтэнур мы къетхьэжьа Iуэхур. Ар акъыл зэхэдзэкIэрэ дызэгурыIуэу, зылI и бын хуэдэу дызэлэжьыпхъэщ, ди адэжь-анэжьхэм я бзэр зетхьэну дыхуеймэ.
Аброкъуэ Бэллэ — усакIуэ, радиожурналист:
— Мы Iуэхур къетхьэжьэн и пэ хасащхьэм хэт цIыхуийр тхьэмахуэм тIэуней дызэхуэсурэ ди къалэнхэм дытепсэлъыхьащ. Нэхъыбэу дызыгъэпIейтей Iуэхугъуэхэм ящыщщ егъэджакIуэр утыку къиша, и пщIэр къэIэта зэрыхъунур. Бзэр хъумэным, абы зедгъэужьыным теухуауэ къэралым сыткIэ зыкъытщIигъэкъуэфыну, къэрал IуэхущIапIэ Iутхэм сыт къытхуащIэфыну? Бзэ Хасэ дыхъурэ утыку дыкъихьэмэ, егъэджакIуэ, гъэсакIуэхэм сыт яхуэтщIэфыну? Мис а упщIэхэмкIэ куэдым захуэдгъэзащ, зыкъызэрытщIагъэкъуэфынури нобэкIэ къыджаIащ, дагъэубзыхуащ. Къару зэдгъэуIуну яужь дызэрихьар къыддэзыIыгъахэм жаIэ: «Дэ сыт хуэдэу яужь димытами, дызыгъэпIейтей Iуэхугъуэхэр ди щхьэ закъуэкIэ тхудэгъэкIакъым». Псалъэм папщIэ, университетым и лэжьакIуэхэм я гуныкъуэгъуэр зыщ, бзэ щIэныгъэлIхэм я гуныкъуэгъуэр щхьэхуэщ, педколледжри аращ. КъызэрыщIэкIамкIэ, дызыгъэпIейтейуэ щыIэр куэдыщэ мэхъу. Зэманыр кIуэтэхукIэ, бзэм и Iуэхур нэхъри дэдзыха мэхъу, дэри дызыхуэзышэсар аращ. Къэрал IуэхущIапIэхэм я лэжьакIуэхэми захуэдгъазэри, дэ ди пщэ дэтлъхьэжащ зыми дыщымыгугъыу тхузэфIэкIыну Iуэхухэр. Абы и лъэныкъуэкIэ лэжьыгъэ гуэрхэр дубзыхуауэ щыIэщ.
Бзэр зэбгъэщIэну сабийм абы и макъхэм и бзэр хуэкъутауэ щытын хуейщ. Урысыбзэри, нэгъуэщIыбзэхэри езыгъэджхэм яIэщ логопед IэщIагъэлIхэр. Абы мыхьэнэшхуэ иIэщ бзэр къэзыщIэу щIэзыдза сабийм удэIэпыкъунымкIэ. Сыту жыпIэмэ, сабийр и бзэм зэрыримыпсэлъэфым къыхэкIкIэ укIытэу щIедзэ. А укIытэр гужьгъэжьым хуокIуэж. ГъэсакIуэм, адэ-анэм Iэпэдэгъэлэл ящIрэ бзэр и чэзум кърамыгъэщтамэ, иужькIэ сабийм гузэрыдзэ ещIри, гуемыIу щыхъуу ар хьэл-щэнми хэпща мэхъу. Ар гуныкъуэгуэшхуэщи, абыи елэжьын хуейщ. Къалэдэс сабийхэм адыгэбзэр хамэ къэралыбзэм хуэдэу ирагъэджын хуейуэ къызолъытэ. Сыту жыпIэмэ, адэ-анэр къалэм къыщыхъуарэ адыгэбзэр яIурымылъу щытмэ, сабийм ар къыхуэщтэркъым. Языныкъуэ егъэджакIуэхэр апхуэдэ Iуэху еплъыкIэм къегъэуIэбжь, ауэ нобэ адэ-анэу щэ бжыгъэ къэувынущ абыкIэ арэзы хъууэ. Апхуэдэхэр зэребгъэджэн программэщIэ, тхылъ яхузэхэлъхьэн хуейщ. Абы къинэмыщIауэ, къуажэдэс, къалэдэс сабийхэм пэщIэдзэ классхэм грамматикэр зэрыщрагъэджыр зэхуэдэныр сфIэтэмэмкъым.
НобэкIэ дэ тщIэфынум елъытауэ, мы Бзэ Хасэм и сайт къызыдогъэпэщ. Абы къалэн куэд и пщэ делъхьэж, ауэ псом я пажэу къысщохъу адыгэбзэ зэрырагъэдж тхылъхэр компьютерым илъу, дэтхэнэ егъэджакIуэми сабийми дяпэкIэ къызэрыIэрыхьэнур. Тхыдэм ехьэлIауэ хъугъуэфIыгъуэу диIэхэри абы хуэныкъуэхэм компьютерым къыщагъуэтынущ Бзэ Хасэм и фIыгъэкIэ. Къыхэзгъэщыну сыхуейщ икIи фIыщIэ хуэсщIынут компьютерым ехьэлIа лэжьыгъэхэмкIэ икъукIэ дэIэпыкъуэгъу къытхуэхъуа, иджыри куэдкIэ дызыщыгугъ Хьэмдэхъу Анзор.
Иужьрей зэманым икъукIэ заужьащ хамэ къэрал щыпсэу адыгэхэмрэ Хэкужьым исхэмрэ яку дэлъ зэпыщIэныгъэхэм. Хэхэс адыгэхэм я пщIыхьи къыхэхуэркъым бзэм теухуауэ гуныкъуэгъуэ диIэу. Ахэр тхылъкIи егъэджакIуэкIи зыщыгугъыр дэращи, ди мурадщ дадэIэпыкъуну, тщIэнури убзыхуауэ диIэщ.
Бзэр зэрырагъэджым теухуауэ Iуэху еплъыкIэ зэхуэмыдэхэри щыIэщ. Пэжщ, сабийм адыгэбзэм гущыкI хуищIынуми, дихьэхыу иджынуми мыхьэнэшхуэ иIэщ егъэджакIуэм и Iэзагъым. Къапщтэмэ, иужьрей зэманым языныкъуэ егъэджакIуэхэм я гур иудауэ мэлажьэ, адыгэбзэм и Iуэхур дэхуэха зэрыхъуам къыхэкIыу. НэгъуэщI гупи щыIэщ егъэджэныгъэм Iэпэдэгъэлэлу, къыфIэмыIуэхуу хущыту, я лэжьыгъэми фIы дыдэу хамыщIыкIыу. ЕгъэджакIуэфIхэри щыIэщ. Мис ахэр утыку къишэн хуейщ. Абыхэм ятеухуауэ дэ зыгуэрхэр ди мурадщ, икIи дыщогугъ ахэр къыдэхъулIэну.
Къып Гупсэ — хьэрычэтыщIэ:
— Сэ хэкум сыкъызэрыкIуэжрэ илъэс 18 хъуащ. СыкъыщыкIуэжагъащIэм цIыхухэм я анэдэлъхубзэр къагъэсэбэпу зэрыщытамрэ иджыреймрэ зэплъытмэ, а щытыкIэм куэду зихъуэжащ. ЦIыхухэм я анэдэлъхубзэр нэхъ мащIэу къагъэсэбэп хъуащ. Къуажэдэсхэм ятеухуауэ зыри схужыIэнукъым, ауэ къалэдэсхэм ядэтлъагъуращи, я анэдэлъхубзэм нэхърэ нэхъыбэу урысыбзэр къагъэсэбэп. Ари къыдгуроIуэ — къэрал IуэхущIапIэхэм нэхъыщхьэу щызекIуэр урысыбзэращ. Ауэ адыгэхэр езыхэр зэрызэпсалъэ бзэр и нэхъыбэм урысыбзэращ. Сабийхэм бзэр зэраIурылъ щIыкIэм дыщытепсэлъыхькIэ, япэ идгъэщын хуейр адэ-анэращ. Нэхъыжьхэм я анэдэлъхубзэм пщIэ хуащIу, езыхэр щIэблэмкIэ щапхъэу щытын хуейщ, ди бзэр тIэщIэмыкIын папщIэ. Сэ, къапщтэмэ, хэкум къыщызгъэзэжым си гущхьэ къэкIыртэкъым мыпхуэдэ Iуэху къэтIэту дытепсэлъыхьыну. Мыбы бзэм теухуауэ гуныкъуэгъуэ щымыIэу къэслъытэрт. Хэкум щыIэ щытыкIэм нэхърэ нэхъ узыгъэпIейтейщ хэхэсхэм я деж къыщекIуэкIыр. Тыркум щыбгъуэтынукъым сабийр и анэдэлъхубзэкIэ псэлъэфу. ЩIалэгъуалэм псэлъэфу яхэтыр мащIэщ, бзэр къызыгурыIуэр нэхъыбэ хъуми.
Тыркум щыпсэу адыгэхэр япэхэм дыхуиттэкъым ди бзэкIэ дыпсэлъэну, дытхэну, тхылъ къыдэдгъэкIыну. НобэкIэ апхуэдэ хуитыныгъэ диIэ хъуащ, къэралым къыдигъэкIа хабзэм ипкъ иткIэ. 5-нэ классым щыщIэдзауэ школ къэс адыгэбзэ зыджыну гупхэр щызэбгъэуIу хъунущ. Абы теухуауэ дэIэпыкъуэгъу хуейщи, хэкумкIэ къоплъэ хэхэс адыгэхэр. Псалъэм папщIэ, егъэджакIуэ яхурикъуркъым, зэрырагъэджэни яIэкъым. Абы теухуауэ Бзэ Хасэм куэдкIэ дыщогугъ.
ЛIызэм Лидэ — «Амра» фондым и унафэщI.
— Лъэпкъым бзэр зэрихьэн, къигъэсэбэпын хуейуэ къимылъытэмэ, зыри пхуещIэнукъым. Сыт бущэхукIи: я бзэмкIэ псэлъэну яфIэемыкIуу, я сабийхэми ирагъэщIэну хуэмейуэ куэд щыIэщ. Iуэхур ап- хуэдэу щыхъуакIэ, къалэн нэхъыщхьэу щыIэн хуейр пропагандэ жыхуаIэращ. Иджыпсту щыIэ Iэмалхэр — ар интернет, газет е радио ирехъу, — а псори хуэгъэлэжьэн хуейщ бзэм и пщIэр къэIэтыжыным.
Нэхъыжьхэм ди щIалэгъуалэм щапхъэ едмыгъэлъагъумэ, жытIэм зыри къикIынукъым. Осетие Ищхъэрэм и телевиденэм рекламэ егъэлъагъуэ бзэр зрагъэщIэну къыхуриджэу. Дэри апхуэдэ дыхуэныкъуэу къыщIэкIынущ. Къэралми, а къыхуеджэныгъэм нэмыщI, зи гугъу тщIы Iуэхугъуэм зы сом гуэр тригъэкIуэдэфу щытын хуейщ.
ЗэрытщIэщи, ди лъэпкъым и тхыдэр жыжьэ къыщожьэ. Иджы ди деж къэса бзэр, хабзэр дгъэкIуэдыжу щытмэ, дэ псори дыхуэмыхуу аращ. Ди щхьэм хуэдгъэфащэ хъунукъым ар.
ХьэцIыкIу Рае — филологие щIэныгъэхэм я кандидат, егъэджакIуэ, Бзэхэр джынымкIэ щIэныгъэхэр щаубзыху институтым и унафэщI:
— КъэкIуэнур щыдиIэну ди бзэм зедгъэужьмэщ. Хъума щыхъунур къытщIэхъуэ щIэблэм яIу-рылъмэщ. Зыщиужьынур дгъэлажьэмэщ. Адыгэбзэр адыгэ лъэпкъым и бзэу, Къэбэрдей-Балъкъэрым и къэралыбзэу, лъэпкъыр зэрызыгъэIыгъ, зы зыщI Iэмалу зэрыщытыр сабийм пкърызыгъэхьэфынур егъэджакIуэрщ. АдыгэбзэкIэщ сабийр адыгэ дунейм хэша зэрыхъунур, и адыгэ гупсысэкIэр зэрызэтеувэнур, и къэухьым, гъэсэныгъэм зэрызиужьынур. Апхуэдэу щыщыткIэ, упщIэ къоув: «Сыт ди Iэмал а къалэнхэм дыпэлъэщынымкIэ?» А упщIэм и жэуап тэмэм къэгъуэтыныр лъэпкъ Iуэхущ, ди къэкIуэным и щытыкIэнур куэдкIэ зэлъытащ. ИкIи абы и жэуапыр егъэджэкIэр тэмэму къыхэхынырщ.
Дэтхэнэ бзэми и джыным ехъулIэныгъэ ущиIэнур езы бзэм хэлъыж хабзэмрэ иIэ щытыкIэмрэ елъытауэ егъэджэкIэр убзыхуамэщ. Бзэм щызекIуэ хабзэхэм, зэхущытыкIэ гъэщIэгъуэнхэм гу лъызыта сабийм ар псэкIэ зыхещIэ, абы къыхэкIыуи фIыуэ елъагъу, пэгъунэгъу дыдэ мэхъу. Анэдэлъхубзэр зыдэпсэухэм зэрагурыIуэ бзэуэ зэрыщытым и мызакъуэу, а бзэм и тхыдэ, и хабзэ, адрей бзэ псоми ещхь щытыкIэ гуэрхэри, къащхьэщызыгъэкI гъэщIэгъуэнагъ куэди хэлъу къэзыхута сабийр и бзэм иригушхуэнущ, нэхъ куууэ иджыным тригъэгушхуэнущ.
Сабийхэм адыгэбзэр егъэджэным пыщIа Iуэхухэм я къызэгъэпэщыкIэр щIэщыгъуэ щIыным, ахэр дэзыхьэхын егъэджэкIэщIэхэр къэхутэным щелэжь, бзэхэр зэра-джыпхъэр щаубзыху институт щыIэщ. Ар хэтщ Къэбэрдей-Балъкъэрым БизнесымкIэ и институтым. Институтыр илъэсищ и пэкIэ Хъурей Феликс къызэIуихри, дэ абы Iэмал къыдитащ Iуэху бгъэдыхьэкIэщIэхэр дубзыхуну, къэпщытэныгъэ едгъэкIуэкIыну, егъэджэныгъэ лэжьыгъэр езыгъэфIэкIуэн тхылъхэр къыдигъэкIащ. Дунейр йофIакIуэ, псынщIэ дыдэу зеужь. Бзэ щIэныгъэри зы пIэмрэ зы жыпхъэмрэ иткъым. Абы иIэ ехъулIэныгъэхэр, психологием къихутахэр, нобэрей сабийм и гуащIэр здынэсыр, лъэпкъыр къыщIэхъуэ щIэблэм зэрыщыгугъыр — а псори къэлъытауэ егъэджэкIэм худиIэ бгъэдыхьэкIэми зихъуэжыпхъэщ.
ЖысIэну сыхуейщ лъэпкъ цIыкIухэм я анэдэлъхубзэхэм я щытыкIэм игъэгузавэр дызэримызакъуэр. Осетие Ищхъэрэм къэхутэныгъэ гъэщIэгъуэн щрагъэкIуэкIащ. Владикавказ дэт педагогикэ институтым и лэжьакIуэхэм пособиехэр ягъэхьэзыращ я анэдэлъхубзэри, урысыбзэри, инджылызыбзэри зэгъусэу лъабжьэ хуащIауэ. Ар бзэ зыбжанэкIэ сабийм щIэныгъэ зэрыратым и мызакъуэу, осетиныбзэм и пщIэр къэзыIэт Iуэху бгъэдыхьэкIэщ. ЕджакIуэхэм я нэгу щIокI лъэпкъышхуэхэм я бзэм иIэ зэфIэкIым осетиныбзэри къызэрыкIэрымыхур. Пушкин Александр, Шекспир сымэ я IэдакъэщIэкIхэм дэщIыгъуу Хетагуров Коста и усэхэми къоджэ, зэпкърах. Абы псалъэ лей хэмыту сабийхэм хьэкъ ящещI Пушкинымрэ Шекспиррэ я лъэпкъым хуащIам хуэдэ Хетагуровми зэрылъэкIар. Езы институтым хэтыжу классхэр къызэрагъэпэщауэ щрагъаджэ, кIэлъоплъ, я лэжьыгъэм нэгъуэщI щIыпIэ къикIахэр щыгъуазэ ящI.
Къэбэрдейми апхуэдэ лэжьыгъэ щызыщIа щыIэщ. Ар Урыху дэт еджапIэм и егъэджакIуэхэрщ. АдыгэбзэмкIэ, урысыбзэмкIэ, инджылызыбзэмкIэ езыгъаджэхэр зэгухьэри ягъэхьэзыращ зэчий зыбгъэдэлъ сабийхэм дерс нэужьым зэрадэлэжьэн тхылъ. Абы ит тхыгъэхэр зытеухуар ди щIыпIэм и дахагъымрэ ди хабзэхэмрэщ. Сабийр дэзыхьэхын, яджыр ящызыгъэпсынщIэн куэд итщ абы. Хъунут Iэмал яIарэ нэхъри куууэ егъэлэжьыжамэ, ди республикэм и еджапIэхэм къыщагъэсэбэпыну къыдэгъэкIамэ.
Абы теухуауэ дэ ди институтым лэжьыгъэ иригъэкIуэкIащ, дяпэкIи иригъэкIуэкIыну и мурадщи, сэ си лэжьыгъэр щIэщыгъуэ сщIыну сыхуейщ жызыIэр фыкъакIуэ. АдыгэбзэмкIэ езыгъаджэхэр гуп зэрыгъэхъумэ, курс тхуегъэкIуэкIынущ, дызэлэжь щIэныпхъэм фыщыдгъэгъуэзэнущ, дерсхэм я ухуэкIэхэм фыкIэлъыдгъэплъынущ.
Багъ Мэрьям — Налшык дэт гимназие №14-м и егъэджакIуэ:
— Илъэс куэд хъуауэ адыгэбзэмкIэ сыегъэджакIуэщи, жысIэфынущ иджырей щIэблэр япэ итахэм куэдкIэ къазэрыщхьэщыкIыр, абы и зэхэщIыкIыр япэрейм хуэдэжкъым. Ди цIыкIухэр езыхэр акъыл жанхэщ, Iущхэщ, куэдым хащIыкI. Ауэ щыхъукIэ, егъэджэныгъэр нэхъ гъэщIэгъуэну, удэзыхьэхыу гъэпсыныр, псом хуэмыдэу адыгэбзэмкIэ егъэджакIуэм дежкIэ, Iуэхушхуэщ. ЕгъэджакIуэм сыт хуэдиз фIагъ бгъэдэлъми, абы и закъуэкIэ зэфIэха хъунукъым бзэм и Iуэхур. Адэ-анэхэми езы еджакIуэхэми япэ ирагъэщыр IэщIагъэ къыхахынум епха дерсхэрщ, экзамен зэратынухэращи адыгэбзэм апхуэдэу зрагъэлIалIэркъым. Сэ тэмэму къызолъытэ, адрей дерсхэми хуэдэу, адыгэбзэри ЕГЭ-м хагъэхьэныр. Апхуэдэу дымыщIмэ, къалэм щеджэхэр къанэ щымыIэу кIуэнущ бзэр зыджыну къыщIэзыдзэ классхэм.
Сыарэзыщ Мурат жиIамкIэ: адыгэбзэ дерсхэми классщIыб лэжьыгъэхэми IэмалыщIэхэр къыщыгъэсэбэпыпхъэщ, ар Интернет, къэхутэныгъэ лэжьыгъэ, IуэрыIуатэр и лъабжьэу дерсхэр зэхэлъхьэн, нэгъуэщI ирехъуи. Нэхъапэм зэредгъаджэу щыта Iэмалхэр къекIужыркъым иджырей мардэщIэхэм.
АдыгэбзэмкIэ зэредгъаджэ программэхэри нобэрей дунейм тещIыхьауэ гъэщIэгъуэну зэхэлъыпхъэщ. Дызэрылажьэр мащIэу зэхъуэкIыныгъэ гуэрхэр зрата программэщ. Тхылъхэри щIэрыпсу къыдагъэкI, авторхэри ардыдэхэрщ, иджыри къыздэсым дызэреджэхэрщ. Зэхэзылъхьахэр щымыIэжхэми, хэлэжьыхьыжхэр диIэщ. Урысыбзэр езыгъэджхэм зэрагъапщэу къыхахыну учебникыу яIэр бжыгъэншэщ. Тхыдэр къащти, блыщIым нос. АдыгэбзэмкIэ егъэджакIуэхэм методикэ лэжьыгъэхэр нобэрей дунейм къезэгъыу ямыIэми, куэд яхэтщ творческэу лажьэхэу, езыхэм я дерсхэр Iэмал удэзыхьэххэр къагъэсэбэпурэ гъэщIэгъуэну зэхэзылъхьэж. Апхуэдэ егъэджакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэри зэхуэхьэсауэ тэрэзт тхылъу къыдэгъэкIамэ. ЩыIэн хуейкъэ адыгэбзэкIэ езыгъаджэхэри зыхэдэн тхылъхэр.
ЕджакIуэхэм щIэныгъэ егъэгъуэтыным дэщIыгъуу, ахэр адыгэ хабзэхэми щIэпIыкIын хуейщ. Адыгэ хабзэр япэ классым къыщыщIэдзауэ 11-м нэсыху учебникыу зэхэлъхьауэ диIэныр ди хъуэпсапIэщ.
Урыс Хьэталий, Iэмрокъуэ Ибрэхьим, Тамбий БетIал, Джаурджий Хьэтыкъэ, Ержыб Аслъэн, ХьэкIуащэ Андрей, Дзасэжь Хьэсанш, Багъ Николай, Тау Жанти, Зэхъуэхъу Лиуан, КъуэщIысокъуэ Нурхьэлий, Гугъуэт Лол, Гугъуэт Лизэ, КIэрэф Мухьэмэд сымэ хэкупсэхэу, адыгэбзэмрэ адыгэ литературэмрэ зиужьын папщIэ лъэкI къамыгъанэу лэжьа щIэныгъэлIхэщ, ди нэхъыжьыфIхэщ. Абыхэм яужь иту лэжьыгъэшхуэ зэфIэзых щIэныгъэлIхэщ Сонэ Iэбдулчэрим, Гъут Iэдэм, ТIымыжь Хьэмыщэ, БищIо Борис, Абазэ Албэч, Къэжэр Хьэмид сымэ. ЩIыбагъ уимыIэуи гупи уиIэнукъым. Зэманым декIур лIыфIщ, — жиIащ Къэзанокъуэ Жэбагъы. Ди зэманым дэри декIуу дыщытыпхъэщ. Адыгэбзэр пщIэным фIагъыу къишэм и мыхьэнэм теухуауэ швед щIэныгъэлI Джон Коларуссо итхами фыщызгъэгъуэзэнут: «Адыгэ грамматикэр те-лъыджэщ. Адыгэбзэм макъыу иIэр адрей бзэхэм елъытауэ куэд дыдэ мэхъу. Я морфологиери, синтаксисри гугъущ, ауэ ахэр къыщапсэлъкIэ апхуэдизкIэ компонент куэд мэлажьэ, клеткэ куэд къызэщIохъаери щхьэкуцIым зиужьынымкIэ, ефIэкIуэнымкIэ икъукIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ. Ауэ щыхъукIэ, ар зэщхьыр иджырей тренажёр залым укIуэу махуэ псом ущIэтынырщ. Адыгэбзэр зэвгъащIи, фи узыншагъэр сытым дежи тэмэмынущ».
Ширдий Маринэ — «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэм и къуэдзэ:
Утыку дыкъыщIихьэм и япэ щхьэусыгъуэр адыгэбзэмрэ литерэтурэмрэ теухуа щIэныгъэр зэрымащIэр, щIэблэм и гъащIэр, и лэжьыгъэр а щIэныгъэм ирипхыну зэрыхущIэмыкъур, ди бзэр гъащIэм къигъэув Iуэхугъуэхэм къыкIэрыху зэрыхъуар нэрылъагъущи аращ.
Мызэ-мытIэу къащтащ бзэхэр хъумэным, зегъэужьыным лъабжьэ хуэхъун хуей къэрал программэхэр. А программэхэм щыгъэбелджыла Iуэхухэм я нэхъыщхьэхэм щыщщ бзэхэм щIэныгъэ лъабжьэ яIэу зегъэужьыныр, анэдэлъхубзэр сабий садым къыщыщIэдзауэ курыт, ищхьэ еджапIэхэм щаджыныр, газетхэр къыдэкIыныр, радиомрэ телевиденэмрэ я нэтынхэмкIэ адыгэбзэм зрагъэужьыныр.
Зэ еплъыгъуэкIэ а псори щыIэщ, ауэ бзэм а къарур кIуэ пэтми щIокI. Абы и щхьэусыгъуэр дуней псом щекIуэкI Iуэхугъуэхэм зэрепхам шэч хэлъкъым. Экономикэ, политикэ IуэхукIэ бжьыпэ зыIыгъ къэралым и бзэри дунейпсо утыкум щытепщэ мэхъу. Зэгуэр апхуэдащ франджыбзэр, иджы езы франджы дыдэхэр егъэгузавэ инджылызыбзэр къазэребгъэрыкIуэм.
Дунейр шэрхъщи, мэкIэрахъуэ, — щIыжаIар апхуэдэ зыгуэру къыщIэкIынщ. Пщэдей къэхъунур, бжьыпэр зыубыдынур къэщIэгъуейщ. Ауэ дунейм дыкIэщIыхьэну дылъэпIастхъэурэ, дыдейм нэмыплъ щIеттыр гурыIуэгъуэкъым.
Сэ лъэпкъыр, хэкур, анэдэлъхубзэр фIыуэ флъагъу, жыпIэу зэгуэр къыхуебджэныр лейуэ къысщохъу. Уи щхьэр фIыуэ плъагъумэ, уигурэ уи щхьэрэ зэтелъу уи лъэпкъым ухэтынумэ, уеблэмэ нэгъуэщI лъэпкъми зыкъебгъэцIыхунумэ, пщIэ зыхуебгъэщIынумэ, уэ уи къежьапIэр пщIэн хуейщ.
Анэдэлъхубзэр щIызэбгъэщIапхъэм и етIуанэ щхьэусыгъуэр мы махуэхэм нэрылъагъу дыдэщ. ЦIыхухэр лэжьапIэ кIуэну Европэр я плъапIэу щытамэ, иджы ар мащIэ дыдэщ къызэхъулIэнур, езыхэм я цIыхухэр лэжьыгъэкIэ къызэрагъэпэщыжыфыркъыми. Хьэиху-бжэхуэщI жыхуаIэу укъагъэсэбэпын е щIэныгъэшхуэ гуэркIэ къыпхуэныкъуэн — Европэр къыщIыпхуеин ещанэ щхьэусыгъуэ щыIэу си щхьэкIэ сыщыгъуазэкъым. А псом тещIыхьауэ угупсысэмэ, анэдэлъхубзэр быным езыгъэщIа адэ-анэр нэхъ жыжьаплъэу къыщIэкIащ. Сэ фIыуэ сызыщыгъуазэ IэнатIэм и гугъу сщIынщи, щIалэгъуалэм лэжьапIэ нэхъ щагъуэтхэм ящыщщ республикэм и радиомрэ телевиденэмрэ, газетхэр. Къапщтэмэ, сыхьэт 17, кIэлъыкIуэу 24-кIэ жэщ-махуэм къриубыдэу лэжьэным зытезыгъэпсыхьыну республикэ телевиденэм иджыри куэдым IэнатIэ иритыфынущ. Ауэ абы щхьэкIэ, адыгэбзэм ухуэшэрыуэу, лъэныкъуэ куэдкIэ щIэныгъэ уиIэу ущытын хуейщ. А щIэныгъэмрэ адыгэбзэмрэщ иджы тхузэмыпхыжыр.
Бзэм и лъэныкъуэкIэ нэхъ зызыужьауэ диIэр литературэбзэращ, ар прозэуи усыгъэуи къащти. Абы щхьэусыгъуитI иIагъэнущ: япэрауэ, ди япэ ита тхакIуэхэмрэ усакIуэхэмрэ я адыгэбзэр беящ, нэгъуэщI къатегуплIэну хунэсатэкъыми, IуэрыIуатэр зи зэштегъэу адэшхуэ-анэшхуэхэм яIуатэ хъыбархэм щIапIыкIати. ЕтIуанэрауэ, Советхэм я зэманым зы лъэхъэнэ гъуэзэджэ щыIащ, цIыкIухэр пэщIэдзэ еджапIэм я анэдэлъхубзэкIэ щрагъаджэу. Абы хиубыдахэм я унэцIэ зыбжанэ фигу къэзгъэкIыжмэ, ар Нало Заурщ, дуней псом щыцIэрыIуэ щIэныгъэлI Нэхущ Iэдэмщ, тхакIуэ, усакIуэ, драматург IутIыж Борисщ, композитор, усакIуэ ХьэIупэ ДжэбрэIилщ. Республикэм и цIыху пажэ куэдым я цIэ иджыри къипIуэфынущ, ауэ кIыхь зезгъэщIынкъым. АдыгэбзэкIэ еджащ мыхэр ебланэ классыр къаухыху. Ауэ я урысыбзэри нэхъ махэ хъуакъым. Я щIэныгъэращи, дунейпсо литературэмкIэ Налор къызэджэфыну щыта лекцэхэмкIэ абы къыдихьэхыфынут литературэм и фIыпIэр къэзыгъэщIа франджыхэри, итальянхэри, инджылызхэри. Си гугъэкъым абы шэч къытезыхьэн яхэту Налор зыцIыхухэм, абы и тхыгъэхэм щыгъуазэхэм.
Бзэм теухуауэ сыт нэхъ махэр жытIэмэ, — ар жылагъуэ, политикэ, экономикэ Iуэхухэм епха псалъэхэрщ. Къапщтэмэ, адыгэбзэр абы пэмылъэщыну аракъым. Iуэхур зылъахъэр гъащIэм къыхыхьа псалъэщIэхэр бзэм къызэребгъэщтэфыну щIыкIэр зыубзыху гуп зэрымылажьэрщ. ЕтIуанэ щхьэусыгъуэр адыгэ газетхэмрэ журналхэмрэ еджэр зэрымащIэрщ. Ахэр дагъуэншэу жысIэфынкъым, ауэ политикэм, экономикэм, жылагъуэ Iуэхухэм епха псалъэхэм уи бзэр хуэкъута хъунукъым адыгэбзэкIэ къыдэкI газетхэм, журналхэм уемыджэмэ.
Жылагъуэр егъэджакIуэм щогугъ цIыху игъэсэну. Ауэ апхуэдэ къалэным ар щыпэлъэщынур езыр нэгъуэщIхэм ефIэкIмэщ. Дэнэ апхуэдэхэр къыздитхынур? Курыт еджапIэм фIыуэ щеджар ди университетым адыгэбзэмкIэ и къудамэм щIэмыкIуэм и щхьэусыгъуэр гурыIуэгъуэщ, кIыхьу дытемыпсэлъыхьми. НэгъуэщI факультетхэм щIэмыхуэфахэр «университетым дыщоджэ» жаIэн къудей щхьэкIэ, адыгэ Iуэхум хэпщIэкIэ, сыт абы халъхьэфынур? Къабэрдейм адыгэбзэм и пщIэр апхуэдизу щIыщIехуэхам и щхьэусыгъуэр зэхэгъэкIауэ, хэкIыпIэхэр убзыхун зэрыхуейм нэгъуэщI щхьэусыгъуэ щымыIэми, егъэджакIуэхэр зэкъуэгъэувэн, абыхэм ядэIэпыкъун хуейуэ къыдолъытэ мы Iуэхур къезыхьэжьахэм.
Японием и щыIэкIэ-псэукIэм дыщызыгъэгъуазэ «Ветка сакуры» тхылъым дихьэхыу куэд еджауэ щытащ. Фигу къэзгъэкIыжынщи, 1987 гъэращ а тхылъыр дунейм къыщытехьар. Ар зытха Овчинников Всеволод дызыщигъэгъуазэхэм ящыщу нэхъ сигу къинар а къэралым щIэныгъэм гулъытэу щигъуэтырщ. КъызэрыщIэкIымкIэ, XX лIэщIыгъуэм и етIуанэ Iыхьэм щыгъуэ Японием университету иIам хуэдиз КъухьэпIэ Европэ псом щыIакъым. А университетхэр къазэрыщхьэпар машинэхэмкIэ, техникэмкIэ Япониер дуней псом щапхъэ хуэхъуным и закъуэкъым. ЩIэныгъэмрэ лъэпкъым къыдекIуэкI гъэсэныгъэмрэ щызэгъусэм и дежщ зы къару лъэщ щыхъур. Абы и щыхьэтщ Пронниковымрэ Ладоновымрэ зэдатха «Японцы» тхылъым къыщыхэгъэща мы гупсысэр. Зэрытха бзэмкIэ сыкъыфхуеджэнщ, хэщIи-хэлъхьи щымыIэн папщIэ: «Японская школа культивирует национальный дух японцев, формирует у своих воспитанников соответствующие нормы морали, закладывает и развивает у них черты национального характера. Такое воспитание оставляло на психике японцев неизгладимый след. Бывший премьер-министр Японии Танака по этому поводу говорил: «Даже став взрослым, я до сих пор, думая о том, как жить, исхожу из тех основ, которые были заложены во мне еще в начальной школе».
Дэнэ щыIэ Япониер, дэнэ дыщыIэ дэ, жытIэу ди щхьэ мыгъуагъэ хуэтхьыжынумэ, ар зы Iуэху еплъыкIэщ, ауэ урысым, адыгэм, тэтэрым, шэшэным, балъкъэрым, нэгъуэщI лъэпкъхэми я щIэблэм курыт еджапIэм апхуэдэ хужаIэфын хуэдэу едгъаджэ, дгъасэ щIэмыхъун щхьэусыгъуэ щыIэу, абы къэралыр хуэмейуэ си фIэщ хъуркъым. Лъэпкъ цIыху мащIэхэм я бзэмрэ щэнхабзэмрэ хъумэн зэрыхуейм теухуауэ унафэ пыухыкIахэр ООН-м, ЮНЕСКО-м къащтауэ щыIэщ. Абы ифI къызэрыдэкIам и щапхъэ къэсхьыфынущ. Мыр къызжезыIэжар Дунейпсо Адыгэ Хасэ зэхэшэныр зи жэрдэму щыта Хьэткъуэ Фэтхьищ. Ар Голландиеращ щыпсэур. ДАХ-р къагъэщIыным тепсэлъыхьыну лIыкIуэхэр щрагъэблэгъам (абы КъБР-м, КъШР-м, АР-м икIахэр яхэтащ), а Iуэхум текIуэда псор Фэтхьи къезытар Голландиеращ. «Уэ лъэпкъ мащIэм и бзэрэ и щэнхабзэрэ хъумэным теухуа Iуэху къыщегъэжьакIэ, зыпщIэдгъэкъуэныр ди къалэнщ», — къыжраIащ. Дуней псом фIыщIэ зыпылъу щагъэува Iуэхум ди къэралым и нэ хуиуфIыцIыну къыщIэкIынкъым икIи хуиуфIыцIыркъым. Зэребгъэджэну тхылъ къыдэбгъэкIыну ахъшэ къует, адыгэбзэмрэ литературэмрэ я дерсхэр ди еджапIэхэм щат. Дауэ а Iуэхухэм дызэрыпэлъэщыр — аращ псори зэлъытар. Къапщтэмэ, адыгэбзэмрэ литературэмрэ хухах сыхьэт бжыгъэр еджапIэхэм щызэхуэдэкъым: унафэщIымрэ абы и къуэдзэмрэ я лъэпкъ зэхэщIыкIым щелъыта къохъу дерсхэр зыхуэдизынур. Аращи, адэ-анэм, адэшхуэ-анэшхуэм, егъэджакIуэхэм я деж къыщыщIедзэ анэдэлъхубзэм и щхьэм кърикIуэнкIэ хъунур. Ауэ адыгэбзэм къэралыбзэ къалэныр хуэгъэзэщIэн папщIэ, абы лъэныкъуэ куэдкIэ зегъэужьын зэрыхуейр мы зэманым къыдгуригъэIуэжауэ къысщохъу.
Зытхыжар ЩОДЖЭН Iэминатщ.
