Иджы хуей хъуащ си гъащIэм къыпысщэн
Ацкъан Руслан
Сонетхэр
Пщэдей, мэлыжьыхьым и 20-м, и ныбжьыр илъэс 65-рэ ирокъу КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ, республикэм и Къэрал саугъэтым и лауреат (1994 гъэ), зэдзэкIакIуэ Iэзэ Ацкъан Руслан. Абы и махуэ лъапIэмкIэ дохъуэхъу, узыншагъэ быдэ, ехъулIэныгъэ куэд, гукъыдэж мыкIуэщI иIэну ди гуапэщ.
Ацкъан Руслан Хьэсбий и къуэр Лэскэн районым хыхьэ Ерокъуэ къуажэм 1949 гъэм къыщалъхуащ. Анзорей къуажэм дэт курыт еджапIэм урысыбзэмрэ литературэмкIэ и егъэджакIуэу, иужькIэ КъБР-м ЩэнхабзэмкIэ и министерствэм и лэжьакIуэу щытащ. абы зы зэманкIэ игъэунэхуащ журналист IэщIагъэри. Иджыпсту «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм и унафэщIщ.
Усэ тхылъу тIощIым нэблагъэ къыдигъэкIащ Ацкъаным, апхуэдэуи и тхыгъэхэр щызэхуэхьэса тхылъхэр «Эльбрус» (Налшык), «Современник», «Молодая гвардия» (Москва) тхылъ тедзапIэхэм дунейм къыщытехьащ. ТхакIуэ ныбжьыщIэхэм я тхыгъэхэр щызэхуэхьэсауэ Польшэм, Болгарием, Венгрием, Чехословакием, Сирием къыщыдэкIа тхылъхэми ихуащ абы и IэдакъэщIэкIхэм ящыщ.
Ацкъан Руслан и япэ усэ тхылъыр («Пшэ хужьхэр») 1972 гъэм, етIуанэр («Удз толъкъунхэр») — 1977 гъэм къыдэкIащ. абыхэм къакIэлъыкIуащ «Гъэрэ щIырэ» (1979 гъэ), «ШэсыпIэ» (1983), «Си махуэ — си хуарэ» (1984), «Усэхэмрэ новеллэхэмрэ» (1993), «НатIэм къритха» (1996), нэгъуэщIхэри. Ахэр хэмыту адыгэ литературэр уи нэгу къыпхущIэгъэхьэнукъым.
Ацкъаныр икIи прозаик ахъырзэманщ. ЦIыхухэм фIыуэ ялъэгъуащ абы и новеллэхэр. Гум илъыр псэм къыпищэну Iэмал къезыт тхыгъэщ ахэр.
ЗэдзэкIакIуэ гъуэзэджэу зыкъызэригъэлъэгъуар Ацкъаным хузэфIэкIа псоми ящхьэжу къэплъытэ хъунущ. «Уи хамэу зэи сыщытакъым» тхылъым ихуащ Лермонтов Михаил Кавказым триухуа и поэмибгъур Руслан зэридзэкIауэ. ИужькIи ахэр дунейм къытехьащ, ХьэфIыцIэ Мухьэмэд къыдигъэкI «Черкесика» серием хыхьэу. Ахэр зэгуэр урысыбзэм итауэ зэрыпщIэжын щымыIэу, адыгэбзэ бейкIэ, къабзэкIэ ди пащхьэм кърилъхьащ усакIуэм.
Нобэ Ацкъан Руслан и сонетыщIэхэр тыдодзэ.
171
Дунейр зэ нэху къекIамэ — нэгъуэщI гъащIэщ,
а гъащIэр махуэ псокIэ екIуэкIынущ.
Ар зэкIэ сщIэркъым къызэрыщIэкIынур,
аракъэ нэхъри гугъэ сэ зыгъэщIыр.
Псэун къыщIэздзэжынущ сэ щIэрыщIэу,
мыр едапщанэу щытми сымыщIэжу.
Сигу щызэблэкIым нобэ хэт щIэупщIэр,
итIани къобл жэуапыр, мыупщIэжу.
КъэдаIуэр Iэджэщ, мащIэр зэхэзыхырщ,
арщхьэкIэ хэт а мащIэм япэхъуну.
Абыхэм си псэр IупщIу ялъагъунущ,
къащIэнщ жызмыIэ щIыкIэ сызезыхуэр.
Сэ къысхуэнэжыр сыпсэун къудейщ,
къыщежьэр псом нэхъ гугъур мис абдежщ.
172
Дунейр хъуащ щIыIэ, уэ къехыну хъунщ,
ар зыхэзыщIэ жыгхэр щтэIэщтаблэщ,
зэхэтщ, си дежкIэ къысщыгугъыу къаплъэу.
Си зэфIэкIыншагъыр солъагъуж.
Мис, щIедзэ. Уэшхыр зэщхьыр хы толъкъунщ,
уэ пIащэр мывэкIэщхъыу кърепхъыхыр,
зы жыг къимыгъэна лей иримыхыу.
АбыкIэ гухэхъуэгъуэ игъуэт хъунщ.
Уэшх хуабэмрэ мыл кIанэмрэ зэщIэтщ,
щызэрыгъуэтар хэт къызжиIэну.
МэувыIэ. Уэм ищIар нэм къыщIиIунут,
щIым хыхьэу зигъэпщкIуну уэшхыр хэтщ.
Си Iуэхур гугъущ: уэм зы хуэбгъэгъу мыхъуну,
сыхуейт сэ уэшхым псори хуэзгъэгъуну.
173
Сэ зы бжэ гуэр Iусхыным сыщIохъуэпс,
дзыхьмыщIу саблэкIауэ нэгъуэщI Iэджэм.
Абы зы гъащIэ псокIэ сылъыхъуащ,
арати сыщыуауэ къыщIэмыкIым.
А бжэр зэрыIусхынур си нэгу щIэтщ,
гурыщIэ Iэджэ бгъэм къыщигъэушу.
Зы унэ гуэрым хэлъу ар щрет
е къыщIрекI шыгъуэгум сыхуэзышэу.
Псом ящхьэр сыIуигъащIэмэ аращ
щызекIуэр си гум зэхэзыщIыкIынум.
А бжэр итIанэ хэти къыхурещI,
сыкъикIуэтыжыну къыщIэкIынкъым.
Абдежым щыщIэдзауэ къэзгъэщIэнум
сэ хуэзгъэтIыгъуэр зым езмыгъэщIэну.
174
Мылъэтэж бзухэм куэдрэ согупсыс,
си гъащIэм и щэху гуэрхэр къэспщытэжу.
Апхуэдэ зы бзу цIыкIу жыг щхьэкIэм пысщ,
и плъэкIэм си псэм щыщ къыхэзгъуэтэжу.
Мыхъей и нэгур, ауэ сэ къысщохъу
абы зыхэлъыр лIыгъэ щызэблэкIыу.
Дунейм пэщIэт а бзум си гугъэр щIыгъущ,
езым къызгурымыIуэу къызыхэкIыр.
Си лъахэм щызыIыгъыр сыт къару
щIымахуэ щIыIэм игъэтхытх бзу цIыкIур?
Си дежкIэ щэху зэпыту ар къэнэнщ,
бзу гъащIэм хэлъ хъунщ имыщIапхъэ цIыхум.
ЛIыхъужьщ ар нобэ, ауэ, икIмэ щIыIэр,
яхэгъуэщэжынущ бзууэ щыIэм.
175
Аращ зэрыхъур, гугъэр арщ здынэсыр,
блэкIам къыщелъыхъуэж зыхэзыщIэн.
Хамэ къэрал гъунапкъэу уафэ нэзыр
зэгуэр къыщIыщыхъуари хэт ищIэн.
ТекIакъым и щIы кIапэ зэрищIэжрэ,
уимыкIыу уи пIэ дэнэ унэсын.
Захуигъэгусэрт бзухэр щылъэтэжкIэ,
къыщылъэтэжкIэ — япежьэн хьэзырт.
Жыг фIэкI мы дунейм тету си фIэщ хъуркъым
апхуэдэу къылъыс гъащIэр зыхуэхьын.
ЕутIыпщыр жыгым тхьэмпэр нэгъуэщI мыхъуми,
мыбы и пщIантIэ дигъэкIакъым бын.
Иджы жэщ къэс, игъэпщкIу зэпыту и нэр,
тхьэрыкъуэу пщIыхьым щеутIыпщ и бынхэр.
176
Дыгъэпс пщэдджыжьым куэд зэрегъэпэщ,
и курыкупсэм си нэр сфIыхэплъызэу.
Сыносыр губгъуэм. Мастэ хэзщ жыпIэнщ
къызэджэ щIыкIэу къысхуэгуфIэ удзым.
Iуащхьэжьым нэскIэ сэ сызэпхыкIынщ,
хъунщ сабиигъуэр абдеж къыщызэжьэ.
Абы нэхъ псынщIэу сыкъицIыхужынщ
жызоIэри, лъапцIабзэ зыкъызощIыр.
Мис си Iуащхьэжьыр, ауэ жьыбгъэм фIэкI
мыбдежым щызэранIау сымылъагъу сэ.
Хъурейуэ Iуащхьэм куэдрэ ар къожэкI,
зыгуэрым мэлъыхъуэжыр, сищIу гъусэ.
Сэ сщIэжкъэ, жьыбгъэр балигъ хъуркъым зэи.
Абы сыщIыгъумэ, сабий сохъуж сэри.
177
Уэ ди щIалэгъуэр уигу къыбогъэкIыж,
щымыщ къыщыхэбгъэхьэри нэхъыбэу.
Сэ сщIэжыр тIэкIу нэгъуэщIу къыщIэкIынщ,
е а къыщIыбгъур къыхэпха пщIыхьэпIэм.
ТIум щыгъуэми ар мэхъу ди гъащIэм щыщ,
зэм къыщIидзыжу абы и IэфIыпIэу.
Уи нитIым уэ гухэхъуэ ин къыщIощ,
уи гущIэм къиIукI псалъэхэр щыжыпIэм.
ХэщIыну уи гухэхъуэм сыхуэмей,
зыгуэри си фIэщ хъуркъым схухэлъхьэну.
Мыпхуэдэм деж гупсысэу сиIэр лейщ,
нэхъ тыншщ уи псалъэм щыхьэт сытехъуэну.
Ауэ иужькIэ гъэ гугъу гуэрхэм сакъыу
тIум ди псэри къыхызошыж си закъуэ.
178
ЩIым тездзэ ныбжьыр сIэщIэкIын къысфIощI,
ар хокI, кIэнауэ хуэзэм зэпиупщIу.
Сэ нобэ си щытыкIэм ущIэупщIэм,
си нэгу псэхугъуэ къыщIэзгъэхьэм сфIэфIщ.
Жьы зыщIэт уэшхым ещхьу екIуэкIащ
мы зэм фIэкIа къыслъымысыну гъащIэр.
Сыхэзэшауэ абы къыщIэкIынщ,
лъагапIэм сшэни хуейщ къысхуэнэ мащIэр.
Си гъусэхэм гумащIэу сахоплъэж,
сащыгугъакъым иджы хуэдэу зэи.
АрщхьэкIэ ахэм махуэ къэс захъуэж,
а фIэщщIыгъуафIэм сащыщыжкъым сэри.
Зыгуэрым блэкIрэ пэт сыкъигъэщIэхъум,
мы дуней псор къызэпцIыжа къысщохъур.
179
ГъащIэр ирагъэщхьыр куэзыр джэгум,
Iэзэу сэ куэзыр сымыджэгуф.
ЗэкIэ сыкъагъапцIэ, ещхьу дэкум,
куэдым запызмыщIэмэ нэхъыфIщ.
ГъащIэ уджэгуну гугъущ, уIэсэм.
Узэрыщымыт ухъунуи гугъущ.
КъысхэмыкIми сэ джэгуакIуэ Iэзэ,
натIэм итым хъункъэ сыщыгугъ.
КъэзгъэщIа гъэ бжыгъэм къыхэхъуэхукIэ
мэхъу нэхъыбэ сыкъэзыгъэщIэхъур,
ауэ сыпсэуну си къалэнщ.
Махуэу щыIэм яхэтщ си зы махуэ.
Къэсрэ ар щIэхуа куэзыру техуэм,
си псэр сфIахьрэ пэт — сыкъригъэлынщ.
180
Жэщыр джабэм дэкIым ещхьу макIуэ,
ди щIапIэжьым сэ нэху сыкъыщокI.
Си тхьэкIумэм къиува лъэмакъыр
зэм къоблагъэ, зэми жыжьэ IуокI.
Сэ къызгурыIуэжкъым си щытыкIэр,
сыхэтщ пщIыхьым икIи сыхэмыт.
Жьы мызагъэм бжэр иреудэкIыр,
сытэджатэм — быдэу къыхуэсщIынт.
Сыщалъхуа унэжьым и мэ гуакIуэм,
губгъуэм силъ нэхъей, сыкъыдоуш.
Бжэр мэкIыргъыр: «Сэ усхуэIыгъакъым,
ежьэныгу ухъуам, умыдаIуэжт…»
Схуэгъэвыну сэ пщэдей къызэжьэр,
пэжу къыщIэкIыжмэ мы жэщыр?
181
Иджыри сыхэтщ щIалэгъуэм,
дунейр схуаухуами ярейщ.
Уэ фIыуэ сыкъыболъагъур,
ар зэкIэ умыщIэу аращ.
Сэ зэкIэ къызгурыIуакъым
зэрыхъур си гъащIэр уэ пщыщ.
КъуэзгъапщкIуэу куэдрэ бжэкъуагъым,
си гугъэ нэхъыщхьэр собзыщI.
Ар зыхуэзгъаплъэр гъуэгу жыжьэщ,
акъужьыр абыкIэ кIуэрейщ.
ЩыблэжкIэ къызодэхащIэ,
сишэну уэгу гъунэмкIэ хуейщ.
АрщхьэкIэ сыпоплъэ зыгуэрым.
Си натIэм итыр къэкIуэнущ…
182
СыдэкIынут мы къалэм куэд щIауэ,
схуэмыхьыж зэрызехьэм щхьэр хэсхыу.
СыщIэсынут щэху цIыкIуу уэгу щIагъым,
зэрытIэпIыр жыг хадэр зэхэсхыу.
Зэпымычу зыгуэрым IэщIэкIыу
къыщIысщыхъур мы къалэр сымыщIэ.
Езым сэ симыутIыпщу къыщIокIыр,
зэпыщIащи ди къуэпсу куэдыщэ.
Мис апхуэдэу докIуэкIыр зэгъусэу,
зэм слъэмыкIыу абы сыхуэусэу,
езым си гур зэрихуэу сыт щыгъуи.
СыдэкIынут мы къалэм, арщхьэкIэ
къыспежьэнущ, сыздэкIуэм нэсакIэу,
Iэуэлъауэм щышынэ зэшыгъуэр.
183
Зи ныбжь нэсахэм блокIри, сурэттехыр
мэлъыхъуэ зи щIалэгъуэ, зи дахэгъуэ.
Сыт зи щIалэгъуэ дахэм сурэт тепхкIэ,
къуитынкIэ хъунщ и теплъэм зы гухэхъуэ.
Ныбжь зиIэм еплъыт. И зэлъа къэсыхукIэ
гъуэгуанэ кIыхьу нэгум къыщIоувэ.
Абы ищIынщ гупсысэр зэхэзехуэ,
игъэтхытхынщ дэтхэнэми и щIыфэр.
Абы и гъащIэ гугъум хэлъыр щэхуу
къызэпхыпсынщ сурэтым кIыфIу, нэхуу.
Къысщохъу езыми и псэр нэхъ тыншыну.
Дахьэх зэпыту зи щIалэгъуэ дахэм,
зи ныбжь нэсахэм блокIыр сурэттехыр.
Къигъэзэжа нэужь, игъуэтыжыну?..
184
ПыгуфIыкIащ бзылъхугъэр, къызэплъэкIри,
ар къыстехьэлъэ зэшым къытекIуащ.
Апхуэдэу мэхъу уэгу лъащIэм хэплъэгъуэнкIэ
фIыцIагъэм къызэпхыщ нэху кIапэ гуэр.
Иджы сокIуэкI ар куэдрэ нэгу къыщIыхьэу,
си гъащIэр зыщыгугъыр арщ жыпIэнщ.
Ар сяпэ имытыжмэ, къысщохъур
щыхупIэм хуэзэу сылъэпэрэпэн.
Сщыгъупщэжынущ ари сэ зэгуэрым,
си гъуэгур здэкIуэр къэсщIэжа нэужь.
НэгъуэщI зыгуэр си зэшым къытекIуэнущ,
щымыIэу си фIэщ хъуж абы нэмыщI.
ГуфIэнщ щыблэкIкIэ япэрей бзылъхугъэр.
Сэлам есхынщ, си благъэ гуэр си гугъэу.
185
Мы гъатхэ гуэрым жыгхэр къигъэпцIащ,
писыкIыжащ, пасэIуэу къигъэтIэпIри.
Абы гурыщхъуэ Iэджэ сэ сегъэщI,
дзыхь хуэзмыщIыжу къыспежьам Iэдэбу.
Си гъащIэм щыщу Iэджэ сигу къокIыж,
мы гъатхэм и гъэпцIагъэм ещхьыркъабзэу.
АрщхьэкIэ дыгъэр гуфIэу къыкъуокIыж,
емыщхьу зым си щIыфэм къеубзэрабзэу.
Сэ схуэдэ щыIэт, сщIэжтэм сызыхуейр.
Сэ нэхъ насыпыфIэ мы дунейм
темыту ноби къызыщызгъэхъунущ.
ПIейтей си нэгум дыгъэ бзийр щопэкIу.
Телъщ хьэлъэ си гум, ауэ къезмыгъэкIу
и пащхьэ дыгъэм сыщынэщхъеину.
186
Сянэ тхьэмыщкIэр къохьэ сигу аргуэру,
абы и пIейтеикIэр си нэгу щIэтщ.
СытемыпыIэ сэри. Жыжьэ кIуэну
зегъэхьэзырри, сянэр йопIэщIэкI.
ИгъащIэм жыжьэ IумыкIар ежьэну
хэзыгъэзыхьыр къызжиIэну хэт.
Зы хьэпшып закъуи хуейкъым къыздищтэну,
исынкъэ щIыIэм, хуейкъэ IэфIу шхэн?
И ужьым ситщ, а къомым сегупсысу,
арщхьэкIэ и нэр къысщегъэпщкIу езым.
Жьы сыхъужами, си псэр сабиипсэщ,
сыкъыщиуду сэ сыгъын хьэзырщ…
ЗыкъызощIэжри, зыри сымылъагъу.
Хэт-тIэ си щхьэфэм Iэ къыдэзылъар?
187
Нэху мэщыр. Сэ сыкъэушакъым,
сызыгъэIуэщхъури Iэджэ мэхъур.
Зэхэсхыр ещхь псыежэх макъым
е жьыр унащхьэхэм щысэхъурэ?
Сыкъэушынщи, дунеижьыр
зэпэсплъыхьынщ си нитIым щызу.
Къэслъыхъуэжынщи си лъэужьхэр,
зэзгъэщIэжынщ сэ сызищIысыр.
КъысщIихьэм дыгъэм и мэ гуакIуэр,
щыхъейм гъуэгущхьэхэм ву макъыр,
махуэщIэм хыхьэжынщ гупсысэр.
Сэ щIэздзэжынщ псэун аргуэру.
СщIэ хуэдэт нобэ сыздэкIуэнур,
игу илъыр сыт зи гупкIэ сисым?..
188
Жыгым пщыIэ тращIыхь сабийхэм,
къаIэрыхьэр абы ягъэIэпхъуэу.
Зэрызехьэу яухуэр абыхэм
сыткIэ къыщхьэщыкIрэ бзу абгъуэм.
СыкъоувыIэ, си нэр ятемыкIыу
зыщымыпсэуну унэр зыщIхэм.
ЩIэпхъуэжынущ, я щIэщыгъуэ икIым,
къыпынэнущ жыгым пщыIэ нэщIыр.
Унэ нэщIыр мэхъу тегушхуэгъуафIэ,
пщыIэр жьапщэм кърикъутэхынущ.
Ауэ зэкIэ сабийм ягу хегъахъуэ
ар зэращIым, щIохъуэпс яухыным.
Ещхьыркъабзэу псэм еухуэ гъащIэр.
И щIэщыгъуэ икIмэ — бгъуэтым къащтэ…
189
ЩIымахуэр гъатхэм щIыхэзгъэгъуэщар
сыхэтти арщ аргуэру гукъэкIыжым.
Уэрэд кърашырт бзухэм заукIыжу,
ямыщIэу жыгхэм мыл зэрыпищIар.
СкIэщIишу си гупсысэхэр щыхуейм,
аргуэру гъащIэм сыт сыщIигъэжакъуэр?
Гъэ куэдкIэ хэту жейм къэушыжауэ
иджы сыхоплъэ щэхуу мы дунейм.
Си бгъэгур нэщIщ, къысфIощI жьыр щызэпеуэ,
сымыщIэ сигури нобэ щIызэпекъур.
СыздэкIуэм нэскIи гъуэгуанэшхуэ дэлъщ.
Къытепсэри игъафIэ щIыкIэу дыгъэр,
ди пщIантIэр хуримыкъуу псэуа ди хьэр
жьы зэрыхъуам сэ япэу гу лъыстащ.
190
И жагъуэ сщIащ сэ нобэ цIыхуфI гуэрым,
иджы сыIэбэм сылъэмыIэсыж.
ПщIыхьэпIэу ар ныжэбэ къысхуэкIуэнущ,
абы жесIэнур къысхуэмыгупсыс.
Къысщхьэщыхьэнщ ар, блыным къыпхыкIынщи,
IункIыбзэ си бжэм емытарэ пэт.
Абы зы псалъэ Iей къыжьэдэкIынкъым,
къыжьэдэкIами — тыгъэу къэслъытэнт.
И пащхьэ сыщыкъуаншэщ апхуэдизу.
Езыр къызэгупсысу арагъэнщ,
сиIыгъ зэпытщ абы епха гупсысэм.
Гум телъыр нэхъри дыгъэм къыщIегъэщ.
ЗгъэзэкIуэжынут сызэрыкъуэншар,
пхуэщIыжрэ занщIэ губжьым къигъэшар.
191
Мис аргуэру йощ гупсысэр сяпэ,
сыкIэлъеIэу сфIыхобзахэ жэщым.
Ар сIэщIокIри, сыкъытонэ бжьэпэм,
си нэр сфIыхоплъызэ псыежэхым.
Мажэ псым бгъурыту си гупсысэр,
дэнэ нэскIэ ар хуэгъэкIуэтэну?
Къигъэзэжрэ къысхуэхъужми гъусэ,
гур зыгъэпIейтейщ къысхуиIуэтэнур.
Къох мы ди псы цIыкIур, жыжьэ къикIыу,
сощIэ, псынэ защIэу зэхолъадэ.
Мис аракъэ гур щIыпикъузыкIыр,
зи псэ къабзэр куэдрэщ щыхэкIуадэр.
Псышхуэ хэлъэдэнкIэ мэхъу псы цIыкIум.
Хэлъэдэнщи, щIиIубэнщ ар здэкIуэм.
192
Жыглыц къытокIэ мэзым щыслъагъу мывэм,
зыхэтым хэгъуэщэным ар йогугъур.
Мывэшхуэ дыдэт. Абы сытоувэ,
сыздэкIуэжынур къэслъагъун си гугъэу.
АрщхьэкIэ мэзт, мэз защIэт нэм къиплъыхьыр,
щIахъумэжат си лъагъуэр тхьэмпэ гъуэжьхэм.
Гупсысэ щIыIэр си щхьэм къозэрыхьыр,
хэщэтыкIауэ мывэр къысщыхъуащ сэ.
КъыспкърыхьакIэт мывэм и гум щыщIэр,
абы ишэчыр хэтыт зышэчынур.
Къэзмыгъуэтыжатэм гъуэгур кIэщIкIэ,
къызгурыIуащ, си гущхьэр зэгуэчынут.
Ди ныджэм телъ мывэхухэр къысхуолыдыр,
ФэрыщIу ахэр иджы къызолъытэ.
193
Зэгуэрым щыIа жьапщэм къегъэзэж,
ар изогъэщхьыр фIэкIуэдам лъыхъуэжым.
Абы сыщогуфIыкIыр, згъэщIэгъуэжу,
къызэрыщIэкIымкIэ — сыхуэзэшт.
Сыхохьэ жьапщэм, абы щыщ сохъуж,
жьы щIэту екIуэкIынщ нобэрей махуэр.
Сэ нобэ къыспэщытыр Iэджэ мэхъур,
арщхьэкIэ жьапщэм псори зэхетхъуэж.
Абы си гъуэгу нэгъунэ ихъуэжащ.
Ар здэкIуэм сымыкIуэныр Iэмалыншэщ,
сыхъунщ хьэлыншэ, зищIмэ хьэлыншэу,
иужькIэ, сощIэ, сыхущIегъуэжынщ.
Сэ зы делэгъуэ дахэ къыслъысыжти,
мис, иужь дыдэу жьым сегъэшэсыжыр.
194
ЗэщIогъуагъуэ уафэр напIэзыпIэм,
щыблэ мауэ, щIылъэр игъэтхытхыу.
Ещхь хъуат уафэр зи гур ихьым бампIэм,
уафэхъуэпскIыр и нэхэм къащIихырт.
Сытыт апхуэдизу зыгъэгубжьыр
нетIэ псэм къыдыхьэу щыта уафэр?
Мыхьэнэ имыIэт, епткIэ упщIэ,
къыпыпхынур сыт, уеупщIкIэ мафIэм.
Щыблэр къытехуащ зимыIэм лажьэ,
щIидзащ мафIэ уафэм щыгугъ жыгым.
ИщIар уафэм къыгурыIуэжащи,
псыр жыг сахуэм уэру кърекIыхыр.
Пагэщ жыгыр, ещхьми хэкIуэдэнум.
Щхьэщихащ удыныр нэгъуэщI гуэрым.
195
КIыхь гуэрт мы жэщри, мардэ имыщIэжу,
аргуэру гукъэкIыжым сыхэмыкI.
Уэзджынэр къоуэ, пэшым дриджэжу,
сакъыкIэрохур — тIэкIу сытоджэгукI.
Сэ зэхызох и макъыр егъэджакIуэм,
сыкъызэрытым гу лъимытэхха.
Ар апхуэдизу мэхъури си жагъуэ,
ещхь сохъур хьэлъэ зи щхьэм къытехуам…
ГупцIанэу екIуэкIа си сабиигъуэ,
сыкъыпщхьэщыкI уи гугъэу къыщIэкIынщ.
Уэзджынэ гуэр къызоджэ сытым щыгъуи,
я нэхъыбапIэм си лъэр щIэмыкIын.
Сазэрыхэмытым гу лъамытэу
къыщынэр нэхъыбэжщ утыкум итхэм.
196
Пщэдджыжь къэсыху сытетщ мы гъуэгум,
сыздэкIуэм Iэджэми саIуощIэ.
Дэтхэнэ зыми къощ и нэгум
е и гухэхъуэр, е игу щыщIэр.
Жэщ кIуар, жэщ кIыхьыр зэрыщыту
зи нэм къыщIэщи срохьэлIэ.
Къызоплъ апхуэдэр, сыкъипщытэу,
абы и плъэкIэр къыстохьэлъэ.
Пщэдджыжь къэсыху сахуозэ Iэджэм,
дэтхэнэм уи псэр ебгъэшхыну.
Жэщ хъухукIэ си гур къезыхуэкIыр
абы я нэгум къыщIэсхынурщ.
Ахэр си гъащIэм зэрыщыщыр
нэхъыфIщ езыхэм зэрамыщIэр.
197
Зэрыщытауэ псори къэнэжащ.
Къылъымысынум щыгугъ къуажэ цIыкIум
зэшыгъуэр къыщхьэщытщ, зэрыхъуу жэщ.
ЗэблокI, зыхэсщIэу, я гупсысэр цIыхухэм.
А псоми къахэджэлу къэгъэгъащ
ди хадэм къыщыспэплъэ кхъужьеижьыр.
Дунейр щыкIыфIым — ар уэздыгъэм ещхьщ,
арат си гъащIэр нэхъ щIэщыгъуэ зыщIыр.
ИтIани зэкIэ хадэм сымыкIуэн,
кхъужьейм езгъэлъагъункъым нэгум къищыр.
Аргуэру сызезыхуэр къыстекIуэнщ,
си гъуэгу сытехьэжынущ, нэху зэрыщу.
Зи бынжэр къуажэ цIыкIум пыщIа сэ
сыхуейщ сыщыпсэуну дуней псом…
198
Сыкъоуш сэ аргуэру жэщ ныкъуэм,
макъ щэху гуэр къызэджауэ къысфIощI.
Щызолъагъу жэщыр здэкIуэ лъэныкъуэм:
уафэ гъунэм нэху кIапэ къыхощ.
Къыщынэхур абыкIэ сымыщIэ,
ауэ сыту щхьэгъубжэм ар ещхь.
Сытехьэнущи гъуэгу нэху зэрыщу,
ар си гъуазэу сыкIуэну сыхуейщ.
Мэщри нэху, сыкъонэжыр семыжьэу…
Ар щIалэгъуэм и теплъэхэм щыщщ.
Къыспигъаплъэр къэкIуэнум сымыщIэ,
ауэ нобэ си гугъэр собзыщI.
Къэблэгъащи пщыхьэщхьэр, сигу ныкъуэу
сыпхоплъ жэщыр къыздикI лъэныкъуэм.
199
Си гъащIэм и щIэдзапIэр сяпэ йощ,
си гъащIэм и кIэухыр си ужь къонэ.
А тIур зэблэзыхъуам сегупсысащ,
къебла гурыщIэр си тэмакъым тенэу.
Апхуэдэу зэрыкIуэнур зэман кIэщIщ,
ар фIыуэ къызгуроIуэри, сопIащIэ.
Си сабиигъуэм сэ сыкIэлъыджэнщ,
къемыплъэкIынкIэ сыгузавэу мащIэу.
Ар къызэплъэкIми, сыкъицIыхужын,
и фIэщ хъум щыщуи мащIэщ си гъусэжыр.
Згъэшынэм, къыздикIам игъэзэжынщ,
и абгъуэм щиIа фIыгъуэм ехъуэпсэжу.
Иреувэж щхьэж и пIэ нэхъ псынщIэIуэу.
И кIуэкIэм гъащIэм нэхъыфI щыIэу сщIэркъым.
200
Си гъащIэм апхуэдизу зихъуэжауэ
си мыгугъэнт, арщхьэкIэ, мис, болъагъу.
Сэ жьы сызэрыхъуар умыщI уи жагъуэ,
дэ зы зэманым гущэм дыхэлъащ.
КъокIыж зыгуэрхэр сигу, дэтхытхыу щIыфэр,
итIани ди блэкIам гуфIэгъуэр хэзщ.
Уэ сщIэркъым, ауэ сэ сынасыпыфIэщ
сыкъызэрысамкIэ нобэм нэс.
ВакъитIыр, тепIытIауэ я лъэдакъэр,
къызожьэри щIэкIыпIэм и деж щытщ.
Жыг щIагъыр згъэщэбэнщ сэ, сыхуэсакъыу,
блэлъэтмэ бзу, Iэдакъэжьауэ сщIынщ.
Сыноплъри, уи нэм щIэмыхуэж зэшыгъуэр.
Си зэшри щыхыхьар абы сыт щыгъуэ?..
201
ЗымащIэ дыдэщ хуэсщIэфар си лъэпкъым,
сылъыхъуэурэ абы хуэзгъэфэщэн.
Иджы хуей хъуащ си гъащIэм къыпысщэн,
сэ згъэзэщIэнум си пщэм дэлъ илъэпкъыр.
Ар дауэ зэрыпщIынур жыпIэу щытмэ,
жэуап симыIэ, ауэ къэзгъуэтынщ.
Пхъуэжыну гъащIэм иухуар мытынш,
уи жьыгъэр нэм къыщIэплъэу къыппэщыту.
Сыт сымыщIам — мыхъуну ар къыстекIуэ.
Хуейщ сыпIэщIэн — си махуэхэр мэкIуэщI.
КIасэIуэу щытми, сэ къызгурыIуащ
гущIэгъу зимыIэ мы дунейм щызекIуэр.
ТхыгъитI и натIэм ихуэу къегъэщI цIыхур.
Зыр иту къалъху, адрейр езырщ зи Iуэхур.
202
ГъащIэр зэм таксим изогъэщхьыжыр,
махуэхэр гъуэгупщIэу къыпебжыкI.
Къэна гъуэгум щIэптын уимыIэжым,
уздежьам унэмысами — икI!
Сэ сыздэкIуэ дыдэм сынэмысу
дунейм теткъым сибгъэкI зэрыхъун.
Зэ си нэгу къиплъам гублащхьэдэсыр,
абы и щхьэусыгъуэр илъагъунт.
Имыгъуэтыжыну схуэдэ гъусэ
и фIэщ зэрысщIынум сыпылъынщ,
ахъумэ гъуэгу шэщIам и курыкупсэм
сыкъыщигъэнэн тIэу емыплъын.
Сэ сопсалъэ, ар жыпIэнщ мыбауэу.
ЖесIащ псори, зэхихауэ пIэрэ?…
