Памук Орхьэн, Нобель саугъэтым и лауреат
Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэ
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №№23-24-хэм итащ).
5.
Дыщылажьэ щIы Iыхьэм лъэсу укIуэмэ, дакъикъэ пщIыкIутхукIэ унэсыфыну пэгъунэгъу къалэ цIыкIум зэреджэр Онгёрент. Къалэ дыхьэпIэм щыфIэдза хъыбарегъащIэ пхъэбгъум зэрыжиIэмкIэ, абы цIыху минихрэ щитIрэ щыпсэурт. Япэ махуитIым дыкъэмыувыIэу псыкъуийр етIтIыха щхьэкIэ, ещанэ махуэм дэ ухуэныгъэ пкъыгъуэ гуэрхэм хуэныкъуэ дыхъу- ри, щыри дызэгъусэу къалэ цIыкIум дыкIуащ.
Япэ щIыкIэ Алий къуажэ пхъащIэм и деж дишащ. МетритI зи кууагъ мащэм ятIэр белкIэ къибдзыну нэхъ гугъу зэрыхъуам къыхэкIыу дэ хьэлъэ къызэраIэт Iэмэпсымэ димыIэныр Iэмалыншэт. Абы папщIэ Хъайри-бей и шыгухум къытхуиша пхъэбгъухэр мащIэIуэу къыщIэкIат. ПхъащIэр къыдэупщIащ дыхэтми, дысытми, зяужь дитри, дызэлэжьри зэригъэщIащ. Мыхьмуд-Iэзэ абы жриIащ дэ псыкъуий къызэрытIтIыр.
— А-а, модэ Iуащхьэм и щыгум, — жиIа фIэкIа, нэгъуэщI къыщIигъуакъым пхъащIэм, дыщылажьэ щIыпIэр зыхуэзэр къыщищIэм.
ИужькIэ, къалэм IуэхукIэ къыщыдыхьэкIэ, Мыхьмуд-Iэзэ а пхъащIэм деж лъагъунлъагъу Iухьэныр хабзэ хуэхъуащ. Абы и мызакъуэу ар къыщызэтеувыIэрт ерыскъыпхъэ зыщэ тыкуэнтетымрэ тутын щапIэр зеймрэ я деж, жэщыр хэкIуэтэху лажьэу гъущI Iунэ щащэ тыкуэн цIыкIуми щIыхьэрейт. Сэ сфIэфIт абы и гъусэу пщыхьэщхьэкIэрэ Онгёрен сехыну, лэжьэгъуэ махуэ хьэлъэм иужькIэ, къалэ цIыкIум и уэрам зэвхэм къыщыскIухьыну, шыкIуртIым дэгухэмрэ уэздыгъейхэмрэ къыщыкI къалэ хадэм и тетIысхьэ-пIэхэм зыщызгъэпсэхуну, шхапIэжьейхэм, лъэщапIэхэм уэрамыщхьэм къытрагъэува Iэнэ цIыкIухэм къэхьэуэ сефэу сыбгъэдэсыну.
ГъащIэр бзаджэу къыдэгушыIат Онгёрен къалэ цIыкIум. ЕтIуанэ дунейпсо зауэр щекIуэкIым абы къыдагъэтIысхьат Истамбыл къэхъумэныр зи пщэрылъ лъэсыдзэ. Илъэс плIыщI дэкIыжа нэужьи къалэм и мылъку хэхъуапIэуи къиин нэхъыбэ къыхуэзыхьыуи иIар зауэлIхэр абы зэрыдэсарщ.
Тхьэмахуэ махуэ къэс, сэлэтхэр къыщаутIыпщым ирихьэлIэу, къалэкум щызэхэт тыкуэн цIыкIухэм я нэхъыбэм щащэ пощт сурэтхэр, лъэпэдхэр, телефоным папщIэ жетонхэр, пивэ, нэгъуэщI хьэпшып цIыкIуфэкIухэри къанэ щымыIэу зэбгрыкIырт. Къалэдэсхэм «ШхапIэхэм я уэрам» зыфIаща зекIуапIэм а сэлэт дыдэхэм папщIэ зым и джабэм адрейр кIэщIэту щызэхэтт кебаб, псыхьэлывэ, нэгъуэщI ерыскъы щапщэфI уней шхапIэ мыинхэр. Жандармхэм я къулыкъури абдежт «щрахьэкIыр» — къыщIэмыкIыу плъыру щIэтт. IэфIыкIэ зэмылIэужьыгъуэхэр щащI пщэфIапIэ цIыкIухэмрэ къэхьэуэефапIэхэмри махуэ псом сэлэтхэр щIэзу щIэст. Пщыхьэщхьэ зэрыхъуу псори нэщI къэхъужти, нэгъуэщI къалэ ди нэгу къыщIэувэрт. Абы ирихьэлIэу жандармхэм ягъэсабырт тIэкIу къэжэна сэлэтхэр. Чэф зыгъуэта гуэрхэр зыщIыпIэкIэ щызэфыщIауэ къэхъуамэ, хьэргъэшыргъэ къэзыIэтахэр напIэзыпIэм япхъуатэрти хьэпсым щIадзэрт.
Илъэс щэщI ипэкIэ, а щIыпIэм дзэ къулыкъур щезыхьэкIхэр щынэхъы-бэм щыгъуэ, зауэлIхэм я Iыхьлыхэмрэ я унагъуэм щыщхэмрэ къыщыувыIэн папщIэ хьэщIэщ зыбжанэ къалэм къыщызэIуахат. Ауэ иужькIэ, Истамбыл укIуэныр нэхъ тынш икIи псынщIэ зэрыхъуу, хьэщIэщхэр нэщI хъуащ. Къалэ цIыкIум япэу дыкъыщыдыхьам щыгъуэ, Алий къыджиIат а хьэщIэщхэм я нэхъыбэр нэчыхь зызэхуамыIэ зэщIасэхэр щэхуу щызэхуэзэ щIыпIэ зэрыхъуар. ХьэщIэщхэр мафIэгу станцыр здэщыт утым хуэзэрт. Ипэ махуэм щегъэжьауэ дэ фIыуэ тлъэгъуат а щIыпIэр. Абдеж щызэхэтт Ататюрк и фэеплъ мыиныр, шэIумыл IэфI щащэ «Йылдыз» («Вагъуэ») шхапIэ цIыкIур, пощт IуэхущIапIэр, «Румелия» къэхьэуэефапIэр.
Зэгуэрым Алий гъукIэм деж дишащ. Мыхьмуд-Iэзэ абы елъэIуащ хьэлъэ зэраIэт Iэмэпсымэм папщIэ гъущI егъэубыдыпIэхэр тхуищIыну. Апхуэдэу абы къищэхуащ шхэпс (цемент) къэпиплI, ар зэрытралъащIэ хупхъэ зыбжанэ, гъущI Iунэрэ кIапсэрэ куэду.
ГъукIэм хьэхуу къыдита шыгум а къомыр къитлъхьэри дыкъежьэжащ. Уэрамыр къэзыгъэпсалъэ шэрхъ кIыргъ макъым седаIуэурэ сэ нэщхъейуэ сегупсысащ мы псори щIэх иухыу си анэм деж Гебзе сызэрыкIуэжынум, итIанэ Истамбыл еджакIуэ зэрызгъэзэжынум. Уеблэмэ, сощIэж шым и нэ ешаифэхэм сыщIэплъэу ар зэрыжьы дыдэм сызэрегупсысар.
Апхуэдэу дыкIуэурэ дэ дытехьащ мафIэгу станцым къедза утым. ДызыблэкI унэм и бжэр къызэIукIри джинс зыщыгъ зы бзылъхугъэ къыщIэкIащ, зэплъэкIыжри, макъ ткIийкIэ ар зыгуэрым еджащ:
— ФыздэщыIэр дэнэ, еее?
БжэщхьэIум сэ нэхърэ илъэс зытхухкIэ нэхъыжьыну зы щIалэ къебэкъуащ, абы иужь иту — зи щхьэцыр дыщафэ цIыхубз щхьэпэлъагэ, мо щIалэм и шыпхъу нэхъыжьу къыщIэкIынт. КъызэрымыкIуэу икIи нэр ипхъуатэу зыгуэр хэлът а цIыхубзым.
Хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкIэ, япэ иту къыщIэкIа фызыр а щIалэмрэ бзылъхугъэмрэ я анэт.
— Ахъшэр къысщыгъупща си гугъэщ! — къэщтауэ къыхэкIиикIащ зи щхьэ-цыр дыщафэр.
Игъэзэжауэ унэм щыщIыхьэжым ар къеплъэкIри къызэплъащ, итIанэ псынщIэу и нэплъэгъуэр шыжьым дежкIэ ирихьэкIыжащ. Сэ къэслъагъуну сыхунэсащ абы и Iупэ пIащэ дахэ-хэр нэщхъейуэ къызэрыпыгуфIыкIар, сэрами мо шыжьым и теплъэрами, зы хьэлэмэт гуэр къытхилъэгъуа нэхъей. Абы и нэгур зэуэ нэхутхьэху къэхъуащ IэфIагърэ щэбагърэ кърихыу.
— Зыгъэхъей! Нэхъ псынщIэIуэу! — къэджащ абы и анэр, дэ гу къытлъимытэххэу.
Дызэрыс шыгур Онгёрен къыдэкIыу мывэкIэ къищIыкIа гъуэгум къытекIа нэужь, гу шэрхъхэм я кIыргъ макъыр нэхъ мащIэ хъуащ. Iуащхьэ щыгум дыщынэсыжам, сэ зыхэсщIащ дыздэщыIам зыкIи емыщхь нэгъуэщI дунейм дыкъызэрытехьэжар. Пшэхэр зэкIэщIихужри дыгъэр къыкъуэкIыжати, уеблэмэ дызытелэжьыхь щIы кIапэ мывалъэр щхъуэкIэплъыкIэу абы къызэщIилат. Нашэкъашэу ирикIуэ гъуэгум и бгъуитIри зыуфэбгъуа нартыху хьэсэхэм къуаргъхэр къыхэплъти, нэхъ гъунэгъу дащыхуэхъум зэбгрылъэтыкIхэрт. Сэ гу лъыстащ Хы ФIыцIэ лъэныкъуэмкIэ къыщып- лъагъу Iуащхьэ щхъуафэ лъагэр нэхъ щIыхуфэ зэрыхъуам, ар къэзыухъуреихь губгъуэхэм жыг закъуэтIакъуэхэр IэпапIэ щхъуантIэу къызэрытещым.
Псыкъуийр къыщытIтI Iуащхьэр, жыжьэу щыплъагъу унэ фаехэр, зи тхьэмпэ цIыкIухэр пысысыхь щиху лъагэшхуэхэр, уздынэмыплъысыр зи зекIуапIэу гъущI гъуэгур — нэм къиплъыхь псори дахащэт, абы нобэ сызыIуплъа бзылъхугъэ дыщэплъым и сурэт хэслъагъуэрти. Абы и теплъэм ситхьэкъуат. Абы и щхьэц дыщафэм нэху щытридзэкIэ нур гуэр къыпкърыкIым хуэдэу телъыджэ щIэхъукIырт. Абы и плъэкIэмкIэ, ар ещхьт Iуплъэжм хуэдэт куэд щIауэ ицIыху гуэрым. Жейм сыщыхилъафэм, сэ вагъуэхэм сахэплъэрт Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм и нэкIур абыхэм яхэслъэгъуэн сфIэщу.
6.
КъыкIэлъыкIуэ пщэдджыжьым, нэгъуэщIу жыпIэмэ, лэжьэн щыщIэддзам и еплIанэ махуэм, псыкъуий мащэм дэ щхьэщыдгъэуващ хьэлъэ къызэраIэт Iэмэпсымэр. Абы лъэныкъуитIымкIи къыщыбубыд хъууэ къу тетт, пхъэкI фIэлъу, икум пхъэрыгъажэ гъум дэлъти, пэгунхэр зыкIэрыщIа кIапсэр абы егъэубыдат. А псор мащэм къыщхьэщиIэтыкIырт тегъэувапIэ щимэм.
Алийрэ сэрэ пхъэкъухэр зэпэтIы-гъыу дгъэкIэрахъуэурэ щIыIум къыдэтхьейрт ятIэр изу зэрылъ пэгуныр. Ар тIэкIу нэхъ инт псыкъуийм псы къызэрырах хабзэ пэгуным нэхърэ; мывалъэ щIыр из къыщыхъукIэ, псыкъуиитIым и дэIэпыкъуэгъуитIри дызэхэту ар ерагъкIэ къытхудэшейуэ арат. Пэгуныкъум дылъэIэсын хуэдизкIэ къыдэтхьея нэужь, ар дыхуэсакъыу къэдубыдырти къыIутхырт. А псом IэкIуэлъэкIуагъи къаруи хуейт. Хьэлъэр тегъэувапIэм нэтхьэса нэужьт Алийрэ сэрэ жьы Iурыхьэгъуэ щыдгъуэтыр. ИтIанэ пэгуныщхьэм телъ ятIэр белкIэ къытетхыурэ гу цIыкIум иддзэрти, нэхъ псынщIэ хъуа нэужь езы пэгунри гум идгъэублэракIэт. Абы иужькIэ сэ пэгун нэщIыр псыкъуий мащэм сыхуэсакъыурэ езгъэхыжырт, псыкъуиитIым дызэригъэсам хуэдэу, «Къэубыд!» жысIэрти. Мыхьмуд-Iэ- зэ белыр зыIэпигъэхути, пэгуныр къипхъуатэрт, лъэгум игъэувырти аргуэру из къищIыжырт. Япэ махуэхэм сэ зыхэсхырт абы и бэуэкIэ хьэлъэр, ар, тIэкIуи губжьа хуэдэу, мывалъэ ятIэм белкIэ щеныкъуэкъукIэ. Махуэм зы метр иритIыхыурэ ехырти, кIуатэ пэтми абы и бэуэкIэр зэхэщIыкIыгъуей хъурт.
Мыхьмуд-Iэзэ и щхьэр зэрехьэхам хуэдэу къаджэрт: «Iэт!» — жиIэрти. Алийрэ сэрэ хьэзыру дыщытмэ, пхъэрыгъажэм и кIым занщIэу депхъуэрт. Ауэ иныкъуэхэм деж Алий зыщигъэжьажьэкIэ, пхъэкъум си закъуэ сыпэлъэщтэкъыми, абы сыпэплъэн хуей хъурт. Зэзэмызэ Мыхьмуд-Iэ- зэ хуэму фIэкIа щымылэжьэф къэхъурти, абы пэгуным из къищIыху деплъу дыщытт. Зыгъэпсэхугъуэу къытхуихуэр апхуэдэ дакъикъэхэрати, Алийрэ сэрэ тIэкIу дызэпсэлъэну дыхунэсырт. Ауэ сэ япэ махуэм щегъэжьауэ къызгурыIуат къалэ цIы- кIум щытлъэгъуа цIыху псоми ятеухуа хъыбархэм сызэрыщIэмыупщIэфынур, псом хуэмыдэу Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм. Алий ар имыцIыхун си гугъэрэт хьэмэ абы теухуауэ си гур зыкъутэн гуэр зэхэсхынкIэ сышынэрэт, Тхьэм ещIэ…
Ауэ Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэр си щхьэм зэримыкIыр зыщызбзыщIыну сыхуейр Алий и закъуэтэкъым, атIэ сэ езыми зыпэзубыдыжт ар. ПщыхьэщхьэкIэрэ, нэ лъэныкъуэкIэ вагъуэхэм сеплъу, адреймкIэ Мыхьмуд-Iэзэ и телевизорыжь цIы-кIум сыхуеплъэкIыурэ жейм сыщыхилъафэм, Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм и теплъэр фIэкIыпIэншэу си нэгу къыщIэувэрт. Абы апхуэдэ гуфIэкIэ щабэ имыIатэмэ, куэд лъандэрэ сыкъицIыху хуэдэу гумащIэу, IэфIу къызэмыплъатэмэ, тобэ ирехъуи сэ а цIыхубзым апхуэдизрэ сегупсысыну къыщIэкIынтэкъым.
Махуищ къэс зэ, шэджагъуэ нэужьым ди пщыIэм къытехьэрт Хъайри-бей, Iуэхухэр зэрыкIуатэр зэригъэщIэным хуэпIащIэу. Шэджагъуашхэм кърихьэлIэмэ, щIакхъуэ-кхъуей, зейтун фIэIу, жузым, помидор тIэкIу, кока-кола, нэгъуэщIхэри зытелъ ди тхьэрыкъуэф Iэнэм Мыхьмуд-Iэзэ ар къригъэблагъэрт. ЩIы Iыхьэр зейм и къэкIуэгъуэр псыкъуиитIыр мащэм щитым хуэзэмэ, Хъайри-бей зыри жимыIэу еплъу щхьэщытт, абы и лэжьэкIэм пщIэ зэрыхуищIыр нэрылъагъуу. КъыдэкIуеижа нэужь, Мыхьмуд-Iэзэ Хъайри-бей ишэрт къыдэтхьея ятIэр Алий щрикIут самэм деж, щIыр зэрымывалъэр, къурш дзакIэ куэд зэрыхэлъыр иригъэлъагъун, Iуэхум и кIуэтэкIэр зэлъытар къыгуригъэIуэн щхьэкIэ.
Япэ махуэхэм дэ еттIыхар щIыгулъ щабэт, мывэ куэд хэмылъу. Куууагъыр метрищым фIэкIа нэужь, къат быдэм дыIууэри ди лэжьэкIэр абы куэдкIэ нэхъ хуэм къищIащ. Мыхьмуд-Iэзэ хьэкъыу и фIэщ хъурт а быдапIэм зэрыфIэкIыу псы къигъуэтыну. Ар щызэхихкIэ, Хъайри-бей инышхуэу: «Иншаллахь!» — жиIэрт икIи быдэу дыкъигъэгугъэрт а махуэ дыдэм щы-нэ тхуиукIыу гъэфIэжышхуэ тхуищIыну. ЩIимычэуи жиIэрт псыкъуиитIми абы и гъэсэнхэми тыгъэфIкIэ къыдэтэну, уеблэмэ а махуэшхуэм ирихьэлIэу иригъэщIыну IэфIыкIэхэм щхьэкIэ Истамбыл дэт тыкуэнхэм зэрыхэплъэр зэхыдигъэхырт.
ЗэзыдзэкIар КЪЫП (Ныбэжь) Таисэщ.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
