
Жыжьэ плъэрт
Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ революцэм и пэкIэ яIа къэрал-политикэ ухуэкIэм теухуауэ Бэрбэч ХьэтIутIэ и Iуэху бгъэдыхьэкIэр тхыдэдж, политолог куэдым нобэми яфIэхьэлэмэтщ. Абы и щIэныгъэ щIэиныр и щапхъэщ тхыдэр щIэуфэ хэмылъу пэжу къэгъэлъэгъуэжыным.
«Совет Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхыдэм теухуа очеркхэр» (1958 гъэ), «Къэбэрдей социалист лъэпкъ къызэрыунэхуар» (1958 гъэ), «Къэбэрдей-Балъкъэрым и лъэпкъхэр социализмэм зэрыхуэкIуар» (1964 гъэ) и лэжьыгъэхэм Бэрбэч ХьэтIутIэ щеубзыху тхыдэм и лъэхъэнэ зэмылIэужьыгъуэхэм ди лъэпкъхэм яIа социально-экономикэ ухуэкIэр. Къапщтэмэ, Къэбэрдейр Урысейм щыгухьа 1557 гъэм щыщIэдзауэ крепостной правэр щIыIуахыжа 1861 гъэ пщIондэ теухуауэ абы етх: «Патриархальнэ-лъэпкъ зэхущытыкIэр зэхэкъутэныр щIэхуэбжьащ. Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ щытепщэ феодальнэ зэхущытыкIэхэм къадэкIуэу капитализмэм и теплъэхэр къэунэхуащ. Абы нэхъ псынщIэу зиужьын щIидзащ Урысейм 1861 гъэм щекIуэкIа реформэхэм яужькIэ».
Бэрбэч ХьэтIутIэ нэхъыбэу зытелажьэу щытар Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ совет лъэхъэнэм зэрызаужьарщ. АрщхьэкIэ къэухь ин зиIэ щIэныгъэлIу щыткIэрэ ар къыпекIуэкIакъым адыгэ-урыс зэхущытыкIэхэм. Дэфтэрхэр къигъэсэбэпурэ Бэрбэчым хьэкъ щыхъуащ 1557 гъэм Къэбэрдейр езым и фIэфIыныгъэкIэ Урысейм зэрыгухьар. «Зыр адрейм дэIэпыкъунымкIэ зэгухьэныгъэ» а Iуэхугъуэм абы хилъэгъуакъым. А псом къыдэкIуэу Къэбэрдейр Урысейм зэрыхыхьам кърикIуа IуэхугъуитI къыхегъэщ:
Къэбэрдейхэмрэ балъкъэрхэмрэ я гъащIэм абы мыхьэнэфI щиIащ. А лъэпкъхэр къелащ Тыркум и гъэпщылIыныгъэм икIи урысхэмрэ Урысейм и адрей лъэпкъхэмрэ гъунэгъу зыхуащIыну Iэмал ягъуэтащ;
— Къэбэрдейр Урысейм зэрыхыхьам дунейпсо мыхьэнэшхуэ иIащ. Урыс къэралыгъуэм Кавказ Ищхъэрэм щиIэ тепщэныгъэр абы игъэбыдащ икIи Тыркур, Ираныр, Кърымыр къызэрыхуеIэр къызэпиудащ.
Бэрбэчым и лэжьыгъэхэм мыхьэнэшхуэ щаубыд Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ Октябрь революцэм и ужькIэ яIа къэрал ухуэкIэм. Сыт щыгъуи а Iуэхугъуэм зыщIыхуигъазэм щхьэусыгъуэ иIэт. Кавказ адрыщI федеративнэ республикэмрэ РСФСР-м хыхьэ Бгырыс республикэмрэ щагъэунэхуат федеральнэ зэгухьэныгъэмрэ автономиемрэ. Абы Iэмал къитырт лъэпкъ щIыналъэхэр хуей хъумэ къэралыгъуэ щхьэхуэ хъуну. АрщхьэкIэ автономиер щаухуэ лъэхъэнэм Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ я щхьэхуитыныгъэр Бгырыс республикэм и унафэщIхэм къызэпаудащ. Ахэр арэзытэкъым Бгырыс республикэр къагъанэу ди лъэпкъхэр автономие яIэу занщIэу РСФСР-м хыхьэну.
Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ къызэрыгуэкIыу щымыт я политикэ ухуэныгъэм тепсэлъыхькIэрэ, Бэрбэч ХьэтIутIэ тхыдэм и кхъузанэм щIегъэкI РСФСР-м автоном область мыхъуу, республикэу хагъэхьэну Къатхъэнымрэ Абазэмрэ ткIийуэ къызэрагъэувар. Бэрбэчым къыхегъэщ а лъэхъэнэм апхуэдэу букъуэдиину пасэIуэу щытауэ, Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ я хозяйствэ, щэнхабзэ зыужьыныгъэр зэрылъахъшэм къыхэкIыу.
Къатхъэнымрэ Абазэмрэ къагъэувым мыхьэнэшхуэ иIэт, Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ я щIыналъэр хъума хъун папщIэ. Бгырыс республикэм и унафэщIхэр хуейт абы щыпсэу псоми ятещIыхьауэ щIыр трагуэшэну икIи адыгэхэр храгъэлъэфэну. Апхуэдэуи ящIащ.
Нобэр къыздэсым хуэфэщэну къэлъыта хъуакъым ХХ лIэщIыгъуэм и 20 гъэхэм Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ яIа къэрал-политикэ ухуэкIэр. Тхыдэр зыджхэмрэ хабзэм ирилажьэхэмрэ къапэщылъщ абы и фIагъымрэ зэранымрэ куууэ яджыну.
«Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ я совет автономие» тхыгъэм Бэрбэчым зыубгъуауэ щызэпкърех ди лъэпкъхэр зы автоном областу зэрызэгуагъэхьар. Ар куууэ къытоувыIэ а Iуэхугъуэм теухуауэ большевикхэм я пашэхэм я Iуэху бгъэдыхьэкIэр зэрызэтемыхуэм. Къалмыкъ БетIал тегъэщIапIэ ищIурэ Бэрбэч ХьэтIутIи деIыгъ ди лъэпкъитIыр зы автономиеу зэрызэхагъэхьар икIи къелъытэ ар хэкIыпIэ нэхъыфI дыдэу щытауэ. ИужькIэ тхыдэри нобэрей гъащIэри абы щыхьэт техъуэжащ.
Бэрбэч ХьэтIутIэ хьэлъхьэныгъэ ин хуищIащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и зыужьыныгъэм. Си фIэщ мэхъу абы и цIэр лъэпкъым и цIыху пэрытхэм сыт щыгъуи зэрахэтынур.
ДУМЭН Хьэсэн,
тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор.
2011 гъэ
Махуэшхуэ пэкIум хэтщ и лэжьэгъухэм я гъусэу. Налшык,1964 гъэ
КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и цIыхубэ депутатхэр зочэнджэщ. 1964 гъэ
Срогушхуэ икIи сропагэ
Зи илъэси 100 юбилейр мы махуэхэм дгъэлъапIэ Бэрбэч ХьэтIутIэ иджыри си щIалэгъуэу сцIыхуауэ щытащ: ар КъБКъУ-м и ректору, сэ университетым и физико-математикэ факультетым сристуденту. Нэхъ гъунэгъужу сцIыхуну, сыдэлэжьэну зэманышхуэ Тхьэм къысхуи-мыухами, си гъащIэ гъуэгум сриплъэжмэ, иджыри зэ хьэкъ сщохъу и лъэпкъым и къэкIуэнум папщIэ хъуэпсапIэ инхэр зи гум щызыгъафIэ, абы хуэгъэпса му-рад абрагъуэхэр зиIа а цIыху щэджащэм къызжиIэгъауэ щыта псалъэхэр гъащIэ гъуазэ зэрысхуэхъуар.
КъБКъУ-р къыщызэIуаха илъэсым сэ пединститутым и япэ курсыр къэзуха къудейт. Зи бжэ хуитхэр дэ тхуэдэ щIалэгъуалэм папщIэ игъэузэщIыкIа а еджапIэ нэхъыщхьэр псоми ди щIэщыгъуэти, щIэныгъэфI зэгъэгъуэтыным къарурэ зэфIэкIыу диIэр етхьэлIэрт. Сэ фIы дыдэу сыщIеджэм нэгъуэщI зы щхьэусыгъуи иIэт: сыкъызыхэкIар бынунагъуэшхуэт, къызэрыздэIэпыкъуф щIа- гъуэ щыIэтэкъыми, си еджэным, шхэным текIуэдэну ахъшэр стипендиеу къэсхьын хуейт. А мылъку тIэкIум иджыри къыхэкIын хуейт си вакъэри, щыгъынри, н.къ.
ФизикэмкIэ сиIэ апхуэдэ зэфIэкIхэм щыгуфIыкIырт ди егъэджакIуэхэр. Псом хуэдэжтэкъым Бэрбэч ХьэтIутIэ университетым лэжьакIуэ къригъэблэгъауэ щыта профессор Франкль Феликс. Набдзэгубдзаплъэу студентхэм къыткIэлъыплъа нэужь, абы цIыхуи 6 дригъэблэгъауэ щытащ физикэмкIэ щIэныгъэ семинарым. Еджэныр къэзухыным куэд имыIэжу, зэуэзэпсэу дунейм ехыжауэ щытащ Франкль, ауэ ар псэуху и нэIэ къыстригъэтащ. Стипендие нэхъ лъагэ къэсхьын папщIэ (апхуэдэр япэм зрату щытар фIы дыдэу еджэ икIи гупжьей гуэрым кIуэ студентхэрт), япэщIыкIэ университетым и хорым, иужькIэ бэнэкIэ хуитымкIэ спорт секцэм сыхыхьат. Хорым щIэх дыдэу сыкъыхэкIыжат, «уэрэд жызмыIэмэ нэхъыфIу» абы и унафэщIым къызжиIэри, ауэ спорт секцэм Франкль сыкъыхишыжауэ щытащ, «Уэ уи щхьэм удын игъуэт хъунукъым, нэгъуэщIкIэ дыпщогугъ», — жиIэри. «Дыкъынэр щIэныгъэ-къэхутэныгъэм хэкIынкIэ Iэмал иIэкъым, — жиIэрейт абы, адрей егъэджакIуэхэми студентхэми зыхахыу. — Университетыр къиухмэ, абы бгъэдэлъ зэфIэкIхэм адэкIи щыхигъэхъуапхъэщ ди къэралым и еджапIэ нэхъ лъэрызехьэ- хэм».
Профессор цIэрыIуэм и нэ-Iэ сыщIэту седжащ, семи- нархэм жыджэру сыхэту, адрей студентхэр школым практикэ щыкIуэм деж, сэ си щIэныгъэм хэзгъэхъуэну Москва нэс сигъакIуэу. Мурадышхуэхэр къысхуиIэт Франкль. КъызжиIэрт университет нэужьым аспирантурэм сыщIэтIысхьэнымкIи щIэгъэкъуэн къысхуэхъуну. А Iуэхур абы щыпхигъэкIат ЩIэныгъэ со-ветым и зэIущIэми. Си дип-лом лэжьыгъэри щыстхыр Франкль и дежт. Абыхэми, иIа нэгъуэщI мурадхэми хунэмысу, 1960 гъэм дунейм ехыжащ ар. Сэри си лэжьыгъэр нэгъуэщI щIэныгъэлIым и деж щынэзгъэсыжащ.
1961 гъэм ехъулIэныгъэ лъагэхэр сиIэу еджэныр зэфIэсхащ икIи сыкъыщалъхуа Зеикъуэ къуажэм сыкIуэжащ. Куэд дэмыкIыу лэжьапIэ сыуващ гъунэгъу жылэм дэт школым. УнафэщIым и къуэ-дзэу, физикэ лабораторэу къызэзгъэпэщам сриунафэщIу екIуэкIырт Iуэхухэр.
Зэгуэрым унагъуэм тхылъ къытIэрыхьащ, еджэным пысщэн зэрыхуейм ехьэлIауэ КъБКъУ-м сызэрыраджэр иту. Ди анэр гъырт: «ФIы дыдэу уеджэу жыпIати, унэмыджыса мыгъуэу ара? Дэнэ нэс уагъакIуэрэ?» — жиIэурэ. Ди адэри хэплъэрт, адрей псори нэщхъейт. Сэ жысIащ зыщIыпIи сызэрымыкIуэнур, си IэнатIэ хъарзынэми сызэрыпэрымыкIынур… АрщхьэкIэ си гум илъыр нэгъуэщIт: си щIэныгъэм адэкIи хэзгъэхъуэным сыщIэхъуэпсырти, «Дауэ сщIымэ, дауэ хъуну?» — псалъэхэр си щхьэм икIыртэкъым.
Iуэхур хъунумэ, аракъэ… Школым лэжьакIуэ сикIыжу, ТырныаузкIэ къижу зы машинэ гъуэгубгъум къыщыувыIэри (автобусхэр зекIуэртэкъым абы щыгъуэ), исыр къикIащ. Сэри зэуэ сеупщIащ: «НалшыккIэ укIуэрэ?» — «НтIэ. КъитIысхьэ», — жэуапыр къызитщ шофёрми, сеуэри университетым сыкIуащ, нысхуагъэхьа тхылъым сыщIэупщIэну. Сэ къыспэплъэ фIэ- кIа умыщIэну, абдеж сыщыхуэзащ а зэманым ди деканым и къуэдзэу лэжьа Бырсыр Талий. «УздэщыIэр дэнэ? Письмо ныдотхри, е жэуап къептыркъым, е укъакIуэркъым. Ар дауэ?» — жиIэри Бэрбэч ХьэтIутIэ деж занщIэу сишащ. Ректорыр гуапэ дыдэу къысIущIащ, си щхьэкIи сыкъызыхэкIа унагъуэкIи къытщIэупщIащ. Сэри абы хуэсIуэтащ ди Iуэху зыIут псори. ИтIанэ жиIащ: «Уи щIэныгъэм адэкIэ хэбгъэхъуэну ухуэмейуэ ара? Гугъуехь здэщымыIэр дэнэ? Мы университетыр къыщIызэIутхар лъэпкъ щIэныгъэм зедгъэужьыну, ди IэщIагъэлIхэр дгъэхьэзырыжыну аращ. Утызогъэгушхуэ а Iуэху щхьэпэм. Новосибирск кIуэи абы дэт еджапIэ нэхъыщхьэм и аспирантурэм щIэтIысхьэ. Апхуэдэ Iэмал махуэ къэс къыкъуэкIыркъым».
Си хъуэпсапIэр къызэхъулIэным лъэбакъуэщIэ зэрыхуэсчын хуейр сщIэрт, арщхьэкIэ си анэр сигу къэкIырти, ХьэтIутIэ жесIэрт: «Сэ физикэр фIыуэ сщIэ щхьэкIэ, нэмыцэбзэм хэсщыкIышхуэ щыIэкъым. АбыкIэ экзамен схуэмытынкIэ хъунущ». — «IэщIагъэ пхуэхъунумкIэ «5» къэхьи, адрейм сэ зыгуэр есщIэнщ», — къызжиIэри сыкъыщIигъэкIыжат абы.
Унэм сыкъэкIуэжри, ди адэ-анэм яжесIэжащ Iуэхур зытетыр. Ахэр арэзы хъуа нэужь, сэри щIэздзащ экзаменхэм захуэзгъэхьэзырын. ФизикэмкIэ сигурэ си щхьэ- рэ зэтелъ щхьэкIэ, нэмыцэбзэмкIэ си Iуэху щIагъуэтэкъыми, ар зэгъэщIэным иужь сихьащ. СощIэж: Бахъсэн псым и Iуфэм дыIусти, абдеж щыт екIэпцIэ жыгыжьым гъуэлъыпIэ еспхауэ абы махуэ псом сыщеджэрт, ди анэ тхьэмыщкIэми шэджагъуашхэ нысхуихьырти: «Еджэ, тIасэ, Iэмалыншэу щыжаIакIэ. Дэ зэран дыхъункъым», — жиIэрт, тIэкIу къызбгъэдэсырти унэмкIэ кIуэжырт.
И чэзур къэсри, щэкIуэгъуэ мазэм экзаменхэр стащ. Аспирантурэр зэпэубыдат, ныкъуэкъуэгъуитIи сиIэт, урыс лъэпкъым щыщу. Абы и щIыIужым, Бэрбэчри Индием кIуауэ къэтт. НэмыцэбзэмкIэ дезыгъэджауэ щытари тIэкIу къысщIэнакIэрт: «А предметыр пхуэтыну си фIэщ хъуркъым», — жиIэу. АрщхьэкIэ физикэмкIэ «5», нэмыцэбзэмкIэ «4» къэсхьри сыпхыкIащ икIи Новосибирск къэрал университетым и аспирантурэм сыщIэхуащ.
Си еджэныр хъарзынэу зэфIэзгъэкIауэ, кандидат лэжьыгъэри и кIэм нэзгъэсырт, а университетми лэжьапIэ сыкъащтат, доктор лэжьыгъэми сытрагъэгушхуэрт. Апхуэдэуи сщIыну къыщIэкIынт, арщхьэкIэ 1965 гъэм и пэщIэ-дзэ дыдэм ди деж никIри телеграммэ къысIэрыхьащ ди анэр сы-маджэ зэрыхъуар иту. ЗанщIэу къытездзэри сыкъэкIуэжащ. Си анэр илъэситхукIэ тхуэпсэужащ. Быным къыткIэлъыплъащ, псори унагъуэ дыхъуауэ илъэгъуащ. Сэри куэд дэмыкIыу университетым лэжьапIэ сыуващ, еджапIэ сызыгъэкIуа Бэрбэчри хуабжьу къысщыгуфIыкIыу къысIущIэжащ. Кандидат лэжьыгъэри док- тор диссертацэри Ленинград щыпхызгъэкIащ. Жэуаплыныгъэ зыпылъ къалэн куэд щызгъэзэщIащ университетым, ноби си къаруи щIэныгъи изохьэлIэ лъэпкъ щIалэгъуалэм щIэныгъэ куу егъэгъуэтыным.
Апхуэдэ щIыкIэкIэ еджэным пызигъэщащ, физикэ IэщIагъэм нэхъ куужу сыхуеджэнымкIэ Iэмал къызитащ Бэрбэч ХьэтIутIэ. Езыр къытхэмытыжми, сигуми си псэми къабгъэдэкIыу сохъуэхъу ар къызыхэкIа Бэрбэч лъэп-къым. И ужьыр махуэ Тхьэм яхуищI. АпхуэдэлI адыгэ лъэпкъым дызэриIами срогушхуэ икIи сропагэ.
ДЫКЪЫНЭ Хьэсэнбий,
физико-математикэ щIэныгъэхэм я доктор,
КъБКъУ-м и профессор.
Фэеплъ гъэлъэгъуэныгъэр мэлажьэ
Мэлбахъуэ Тимборэ и цIэр зезыхьэ къэрал библиотекэм мазаем и пэщIэдзэхэм къыщызэIуаххащ гъэлъэгъуэныгъэ хьэлэмэт. Ар теухуащ лъэпкъ зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIа, КъБКъУ-р къызэзыгъэпэща икIи абы и япэ ректору щыта Бэрбэч ХьэтIутIэ МутIэ и къуэр къызэралъхурэ илъэси 100 зэрырикъум.
Ди библиотекэм лъэпкъ хэкурыдж литературэмкIэ и къудамэм щIэлъщ тхыдэ мыхьэнэ зиIэ къэхъукъащIэ-хэм я махуэгъэпс. Абы къыщыгъэлъэгъуащ щIэныгъэлI щыпкъэ, жылагъуэ лэжьакIуэ цIэрыIуэ Бэрбэч ХьэтIутIэ къызэралъхурэ илъэси 100 зэрырикъур, — жеIэ къудамэм и библиотекарь нэхъыжь Безыр Еленэ. — Библиотекэм къыщызэдгъэпэща гъэлъэгъуэныгъэр хьэлэмэтщ, купщIафIэщ. Абы щызэхуэхьэсащ а цIыху щэджащэм и IэдакъэщIэкIхэм ящыщ куэд, езым теухуауэ жаIахэр, тхыгъэ щхьэхуэр, сурэтхэр, нэгъуэщI дэфтэрхэри.
Гъэлъэгъуэныгъэм цIыху куэд еплъащ, республикэм и цIыхухэм щIэныгъэ нэхъыщ-хъэ щызрагъэгъуэт IуэхущIапIэм и лъабжьэр зыгъэтIылъа Бэрбэч ХьэтIутIэ теухуа дэфтэрхэм гунэсу щыгъуазэ захуащIу.
А фэеплъ гъэлъэгъуэныгъэр махуэ зыбжанэкIэ щыIащ Аушыджэр къуажэм дэт курыт школым. Апхуэдэ гулъытэр хуабжьу гуапэ ящыхъуащ аушыджэрдэсхэм. ЦIыху цIэрыIуэр къызыдэкIа жылэм щыпсэухэм Iэмал ягъуэтащ абы и экспонатхэм хэплъэну.
КЪАРДЭН Маритэ.
Университетым щылажьэ и ныбжьэгъухэм я гъусэу зегъэпсэху. 1963 гъэ
Шэджэм аузым щагъэхьэщIэ усакIуэ, зэдзэкIакIуэ цIэрыIуэ Козловский Яков. Абы и гъусэщ (ижьымкIэ къыщыщIэдзауэ) Геттуев Магомет, Бэрбэч ХьэтIутIэ, Кулиев Къайсын, Гугу Рашад, Тресков Илья сымэ.1964 гъэ
И нитIым гъащIэрэ акъылрэ щIэзт
Къэбэрдей къэрал пединститутым и студентхэр гъэмахуэ псом Къэзахъстан щIыщIэхэм дыщылэжьауэ, 1957 гъэм и бжьыхьэм дыкъызэхуэсыжат. ДыкъыздекIуэлIэжа еджапIэ нэхъыщхьэр, къызэрыщIэкIамкIэ, иджы ящIат Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университет.
Дэ абы хуабжьу дригуфIэрт, дригушхуэрт. Япэ дыдэу Кавказ Ищхъэрэм къыщызэIуаха университетыр дыдейрат. Дэ фIыщIэшхуэ хуэтщIырт апхуэдэ гулъытэкIэ къытхуэупса къэрал правительствэм, ауэ зэкIэ хэтщIыкI щыIэтэкъым а псори къызэрыхъуа щIыкIэм. Ар къыщытщIар еплIанэ курсым дыщеджэу ди университетым и ректору Бэрбэч ХьэтIутIэ щагъэуварщ. Ар дэ лекцэ къытхуеджэрт Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхыдэм теухуауэ.
Бэрбэчыр хуабжьу лIы зэкIужт: и нэгур зэлъыIухат, и нитIым гъащIэрэ акъылрэ щIэзт, абыхэм щIэплъагъуэрт ар зэрыхахуэр, зыхуейр, зыхущIэкъур фIыуэ зыщIэж цIыхуу зэрыщытыр, и щхьэри зыгуэрым хуигъэлъэхъшэну игу зэримылъыр. Тхъугъэ мащIэ зыхидза и щхьэц Iувыр хуэлъаджэу щIэщат. Бэрбэчым екIупст сыт хуэдэ щыгъын щIитIагъэми: кIэстум зэфIэтри, бгырыпхыбгъуэ зыщIэкъуза галифери.
Дэ, адыгэ студентхэр, хуабжьу дригуфIэрт апхуэдэлI ди еджапIэм и тет зэрыхъуам, ар и лъэпкъри и щхьэри лъагэу зылъагъуж цIыхуу зэрыщытым дрипагэрт.
ХьэтIутIэ лекцэ къыщытхуеджэкIэ, куэдкIэ деупщIырт. Ди лъэпкъым и тхыдэм хэтщIыкIышхуэ щыIэтэкъым, абы зыщIыпIи щыхурагъаджэртэкъым. Бэрбэчым щыгъуазэ дыхуищIырт а гъэхэм зи гугъу пщIыну иджыри дзыхьщIыгъуэджэу щыт, яущэхуурэ къекIуэкIа Iуэхугъуэ куэдым. Псалъэм папщIэ, «тройкэм» и унафэ къудейкIэ, я суд ямыщIэу ди республикэм щыщ цIыху куэд лажьэ ямыIэу зэрагъэкIуэдам, зэраукIам къытхутепсэлъыхьыжырт ХьэтIутIэ. НэгъуэщI Iуэхугъуэ куэдми щыгъуазэт Бэрбэчыр. Абы къыджиIэ псоми дэ, щIалэгъуалэм, ди зэхэщIыкIым зрагъэузэщIырт, ди гупсысэм зрагъэужьырт, ди щIэныгъэм хагъахъуэрт, дунейм, езы гъащIэм нэхъ жану дыпхагъэплъырт.
ЕплIанэ-етхуанэ курсхэм сыщыщIэсам, сэ ди факультетым и студентхэм я профсоюз бюром сриунафэщIти, си къалэнхэм хыхьэрт студентхэм я псэукIэм, я еджэкIэм зыщызгъэгъуэзэныр. Зы егъэджакIуэ гуэрым студент куэдым оценкэ Iей яхуигъэувырти, стипендие къаригъэхьыртэкъым. А Iуэхум теухуа зэхыхьэшхуэ диIэу сыкъэуври жысIащ: «Неуд» къахьыну аракъым студентхэр щIеджэр, атIэ щIэныгъэ зрагъэгъуэтыну аращи, егъаджэ, ар нэхъ къогугъуэкIыну пэтми». Бэрбэчыр ди зэхуэсым щIэсти, дыхьэшхри Iэгу еуащ. Студентхэри аратэкъэ зыхуеиххэр! Iэгур япхъуатэри яIэтащ. Абы и ужькIэ а егъэджакIуэм щигъэтат апхуэдэу «жумарту» оценкэ Iейхэр къригуэшэкIын, и лекцэхэри нэхъ гъэщIэгъуэн, нэхъ куу хъуат. Дауи, хуищIэу епсэлъат абы Бэрбэчыр.
Сэ сропагэ Бэрбэч ХьэтIутIэ хуэдэ адыгэлI нэсым, щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъам университетыр къыщызухам щыгъуэ, диплом плъыжьыр и IэкIэ къызитауэ зэрыщытам. А лIы щэджащэм хуэфащэ щIэблэ дапщэщи кърырехъуэ ди республикэм.
КЪАГЪЫРМЭС Борис,
КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ.
2015 гъэ
Куэд къэзыгъащIэ нэхърэ куэд зылъэгъуа
А адыгэ псалъэжьым купщIэшхуэ хэлъщ. Бэрбэч ХьэтIутIэ и гъащIэ кIэщIым, ауэ IуэхугъуэфI куэдкIэ гъэнщIауэ щытам нэгъуэщI гупсысэми ухуешэ: «IуэхуфI куэд зылэжьар нэхъыфIщ куэдрэ псэуам нэхъри куэд зылъэгъуам нэхъри». Бэрбэчыр щытащ ди лъэпкъым и цIыху къызэрымыкIуэхэм, щэджащэхэм ящыщ зыуэ. Зэманыр кIуэтэхукIи, ар нэхъ IупщIу уи нэгу къыщIохьэ. Абы къыхэкIыу лъэхъэнэщIэм къытщIэхъуэ щIэблэщIэхэм иджыри куэдрэ зыхуагъэзэнущ Бэрбэчым и образым, я гупсысэхэр нэсынущ абы и гъащIэмрэ и лэжьыгъэмрэ кIуэцIрыплъыным.
А лъэпкъылI бэлыхьымрэ сэрэ илъэси 10-м щIигъукIэ дызэрыцIыхуащ, ди гупсысэхэмрэ Iуэху еплъыкIэхэмкIэ дызэдэгуашэу. Ди мурадхэмрэ зыхуэдгъэувыж къалэнхэмкIэ куэдкIэ дызэтехуэрт дэ тIур. Апхуэдэхэм деж абы жиIэрейт: «Дэ тIур идеологиемкIэ секретару ауэ дыщытакъым». ХьэтIутIэ партым и обкомым идеологиемкIэ и секретару, сэ комсомолым и обкомым апхуэдэ къулыкъу дыдэ зэрыщысIыгъар фIэфIу къыхигъэщу арат ХьэтIутIэ. Бэрбэчыр дунейм ехыжа нэужьи куэдрэ сщыгъупщакъым а псалъэхэр. Мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхугъэ гуэрхэр зэфIэсха нэужь, сегупсысырт: «ХьэтIутIэ къыздиIыгъыну пIэрэт мыр, арэзы къыздэхъуну пIэрэт иджыри?» Хьэлэмэтращи, дапщэщи шэсыпIэ сиувэфырт Бэрбэчыр си мурадхэмрэ IуэхущIафэхэмкIэ арэзыуэ зэрыщытынутэмкIэ.
Бэрбэчым и гъащIэр куэдрэ щапхъэ схуэхъуащ сэ. СощIэж, районым и прокурору сагъэуват, иджыри сыщIалэ дыдэу. Захуагъэм и телъхьэу дапщэщи сыщытыныр си хьэлым хэлъ нэхъ быдагъэ дыдэхэм ящыщщи, ар зэзэмызэ зэран къысхуохъуж. Абы щыгъуэми щытыкIэ гугъу сихуат, унафэщIхэр къызэрысщыгугъа дыдэм хуэдэу сакъыхущIэкIатэкъыми. Сэ хэкIыпIэ къэслъыхъуэрт, чэнджэщи сыхуэныкъуэт. Абдеж сигу къэкIащ Бэрбэч ХьэтIутIэ и щапхъэр. Республикэм къулыкъу лъагэ щиIыгъ пэтми, абы ар ихъуэжат къызэрымыкIуэ къаруушхуэ зэхьэлIэн хуей, мыхьэнэшхуэ зиIэ IэнатIэкIэ — партым и обкомым и япэ секретарым къытекIри, университет къыщызэригъэпэщат ди щIыпIэм. Сэри прокурор къулыкъур къэзгъанэри, Бэрбэчым къызэIуиха еджапIэ нэхъыщхьэм ассистенту сыкIуауэ щытащ.
ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 90 гъэ гугъухэм сэ аргуэру сихуащ апхуэдэ щытыкIэ хьэлъэ, хэхыныгъэ пыухыкIа сщIын хуейуэ. Абы щыгъуи сэ гъуазэ схуэхъуар ХьэтIутIэ и щапхъэрщ. Къэбэрдей-Балъкэрым и ехъулIэныгъэ зыхэлъыну Iуэхухэм папщIэ ар къапикIуэтыртэкъым сыт хуэдэ лъэпощхьэпохэми. Хэлъ лIыгъэмрэ зэпIэзэрытыныгъэмрэ я фIыгъэкIэ абы къэрал унафэщIхэм я деж щыпхигъэкIыфат СССР-м хыхьэ союз республикэхэм я мызакъуэу, автономие щхьэхуэхэми, еджапIэ нэхъыщхьэ яIэжын зэрыхуейр. Бэрбэчым Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м къэрал университет къыщызэIуихыфа нэужь, СССР-м къызэщIиубыдэ автономие республикэ псоми (ахэр 25-рэ хъурт) лъэпкъ университетхэр яIэ хъуащ! ХьэтIутIэ хэлъа хэкупсэ гупсысэхэр лъэпкъ мащIэхэм ипэжыпIэкIэ яхуэхъуащ ягъуэта зыужьыныгъэм и джэлэс. Дэ, Бэрбэчым и шынэхъыщIэхэр, дыхущIэкъурт абы и щапхъэр ди гъащIэ гъуазэ зэрытщIыным. Хуей хъумэ, сэ иджыри зэ срикIуэжынт а гъуэгум, си унэтIакIуэ гъуэзэджэм ещхьу.
Бэрбэчым и Iуэху зехьэкIэ мардэхэр куэдым яфIэгъэщIэгъуэнт абы щыгъуэ. Къапщтэмэ, ар куэдрэ яхуэзэрт студентхэм, едаIуэрт абыхэм я гупсысэхэм, къищIэрт зыгъэпIейтей, я еджэным зэран хуэхъу Iуэхугъуэхэри, абыхэм яфI къызэрыкIын унафэхэр къищтэрт.
ХьэтIутIэ и хьэл-щэн къызэрымыкIуэм дихьэхырт абы цIыхугъэ, псэлъэгъу къыхуэхъу дэтхэнэри. Абы теухуа зы щапхъэ. КъызэраIуэтэжымкIэ, куржы щIэныгъэлI цIэрыIуэ Джанашие Бэрбэчыр нэхъ гъунэгъуу ицIыхуа нэужь жиIэгъащ: «Сэ лъэпкъкIэ куржыуэ сыщымытамэ, адыгэу сызэрыщытынум шэч лъэпкъ хэлътэкъым». Апхуэдэу къэхъурт дапщэщи: сыт хуэдэ Iуэхум хыхьами, абы къыпкърыкIырт нэхугъэ ин, цIыхугъэ лъагэ, пэжыгъэ нэс.
КъызыхэкIа лъэпкъым и тхыдэм фэеплъ мыкIуэдыжу къыхэнащ Бэрбэч ХьэтIутIэ.
ЩЭНЫБЭ Юрий,
социологие щIэныгъэхэм я доктор,
жылагъуэ лэжьакIуэ цIэрыIуэ.
Абы и цIэр къэкIуэнуми хуолажьэ
Адыгэ узэщIакIуэ цIэрыIуэ Къэзанокъуэ Жэбагъы еупщIат, жи, «Хэт лIыфIу тлъытэнур?» — жаIэри. «Зэманым декIур лIыфIщ», — жэуап итыжыгъат а лIы Iущым.
Жэуап кIэщIхэм, зэрыхабзэщи, зэпкърыпхыжын хуейуэ къагъэув. Сыту пIэрэ-тIэ Жэбагъы «Зэманым декIур лIыфIщ» жэуапымкIэ жиIэну зыхуеяр? Абы и щапхъэ нэсщ Бэрбэч ХьэтIутIэ и гъащIэ купщIафIэр. Абы нэсу къыгурыIуащ зыхэпсэукI лъэхъэнэм къигъэув къалэнхэр, япэ иригъэщ Iуэхугъуэхэр. Ахэр и тегъэщIапIэу, абы хузэфIэкIащ пщэдейрей махуэм лъэпкъым къыпигъэтIылъыну къалэнхэм яхуэкIуэ Iуэхугъуэхэр нобэм зэфIихын. КъэкIуэну зэманым хуэлэжьащ а парт, къэрал къулыкъущIэ IэкIуэлъакIуэр.
Языныкъуэхэм къазэрыщыхъумкIэ, «зэманым декIур» ар цIыху жыIэщIэу, жыIэдаIуэу щытхэрщ. Апхуэдэ цIыхухэм жэрдэм гуэри къабгъэдэкIыркъым, ахэр «псы ежэхым зыдехь», зыми зэран яхуэхъуркъым, езыхэри къизыдзащэ щыIэкъым. Къохъу ахэр «ищхьэмкIэ къыщыдридзей», къулыкъушхуэхэр яхуэмыфащэу щаIэрыхьэ. Апхуэдэхэм деж абыхэм пщIэи щхьэи куэдым хуащIынукъым, а ягъуэт мащIэри, дыгъэпсым хэткIухьыж пшагъуэм хуэдэу, кIуэдыжынущ, унафэр зэрыIэщIахыу.
Бэрбэч ХьэтIутIэ зыгуэрым зыхуигъэщхъын дэнэ къэна, езы зэман дыдэр къэзыгъэIурыщIэфа цIыху телъыджэт. Пединститутыр университет ищIыну яужь щихьам щыгъуэ, шэч хэлъкъым, куэдым я гугъащ а гупсысэм лъабжьэ имыIэу икIи мызыгъуэгукIэ ар зыми хузэфIэмыкIыну. Акъыл шэщIарэ гупсысэ куурэ зыбгъэдэлъ адыгэлIыр къыпикIуэтакъым гъащIэм, цIыхухэм къыхуагъэува лъэпощхьэпохэм. ЩIыналъэ псом щыяпэ, IэщIагъэ куэдым щыхурагъаджэ университет Къэбэрдей-Балъкъэрым къызэрыщызэIуихам и мызакъуэу, зэман кIэщIым къриубыдэу ар Бэрбэчым ищIыфащ есэпымкIэ, техникэмкIэ, гуманитар унэтIыныгъэхэмкIэ къэхутэныгъэ хьэлэмэтхэр икIи купщIафIэхэр щызэфIах щIэныгъэ центр ин.
Зы пщалъэ гуэрми тыншу пхуимыгъэзагъэ лэжьыгъэшхуэ лъэпкъми къэралми яхуэзылэжьа цIыхущ Бэрбэч ХьэтIутIэ. Абы и цIэр, и феплъыр зэи мыкIуэдыжынщ, сыту жыпIэмэ Бэрбэчым и цIэр къызыхэщыр ди университетым и фIэщыгъэм и закъуэкъым, атIэ а унэцIэр хэтщ унэтIыныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэм къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр щызыгъэзэщIа щIэныгъэлIхэм я къалэмыпэм къыпыкIа тхыгъэхэм. Нэхъыщхьэжыращи, ХьэтIутIэ и цIэр я гум илъщ ар зи пашэу щыта еджапIэ нэхъыщхьэр къэзыуха IэщIагъэлI минхэм: егъэджакIуэхэми, агрономхэми, зоотехникхэми, инженерхэми, дохутырхэми, нэгъуэщIхэми.
Иджыри илъэси 100 куэдкIэ псэунщ Бэрбэч ХьэтIутIэ и цIэр.
ГЪУТ Iэдэм,
филологие щIэныгъэхэм я доктор.
Си нэгу щIэтщ
Бэрбэч ХьэтIутIэ сэ къыщысцIыхуар илъэс 56-рэ ипэкIэщ. ЕджапIэ нэхъыщхьэм зэрыщIэтIысхьэ экзаменхэр щызэфIэкIа нэужь, къащтахэр 1959 гъэм и шыщхьэуIу мазэм и кIэм университетым ирагъэблэгъат. Сэри сахэтт университетым щеджэну зи насып къикIахэм.
Университетым и актовэ пэшышхуэм дыщIашэри дагъэтIысащ. ЩIалэгъуалэр дынэщхъыфIэт, дынэжэгужэт. Ди гумрэ ди псэмрэ иIэ а щытыкIэ дахэм ди хъуреягъри зэщIищтауэ къытщыхъурт. Апхуэдэу заулрэ дыщыса, дыуэршэра нэужь, пэшым къыщIыхьащ икIи псэлъапIэмкIэ дэкIуейри абдеж къыщызэтеувыIащ университетым и IэщIагъэлI, егъэджакIуэ гуп. Сэлам къыдаха нэужь, ахэр бгъэдэтIысхьащ утыкум ирагъэува стIолышхуэм. Куэд дэмыкIыу ди пащхьэ къиуващ зи щхьэц фIыцIэ Iувым тхъугъэ мащIэ хидза лIы хэщIыхьа лъагъугъуафIэ.
— ПщIэ зыхуэсщI студентхэ, — зыкъытхуигъэзащ абы. — Фи гъащIэм мыхьэнэ ин дыдэ зиIэ зэхъуэкIыныгъэ къызэрыщыхъуамкIэ — Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и студент фызэрыхъуамкIэ – сынывэхъуэхъуну хуит сыкъэфщI.
Iэгуауэ ин къэIуащ абдеж. Ар зыхуэтIэтар ди ректор Бэрбэч ХьэтIутIэт. Ректорыр екIуу, гъэхуауэ, гурыIуэгъуэу псалъэрт. Абы апхуэдизкIэ узыIэпишэрти, уемыдэIуэни плъэкIынтэкъым. Бэрбэчыр адэкIэ къытеувыIащ университетым зэрыщрагъаджэ программэри дызэрыт лъэхъэнэм совет цIыхубэм я пащхьэм къригъэувэ къалэнхэм елъытауэ зэрызэхагъэувэнум. НэхъыжьыIуэхэм ящIэж къытщIэхъуэ щIэблэр гуащIэдэкI лэжьыгъэм щIэпIыкIыным ехьэлIауэ лIэщIыгъуэ блэкIам и 50 гъэхэм я кIэм совет правительствэм къищтауэ щыта унафэр. Арат ректорыр зытепсэлъыхьари.
— Мы гъэм къэтщта студентхэр махуэм лэжьыгъэ IэнатIэ пэрытынущ, пщыхьэщхьэкIэ еджэнущ, езанэ, етIуанэ курсхэр къаухыху, — къыхигъэщырт абы. – Апхуэдэущ зэрылэжьэнур ди къэралым и еджапIэ нэхъыщхьэ псори.
Ректорыр гушхуэныгъэ ин, лIыгъэ зыхэлъ цIыхуу зэрыщытри къыдгурыIуащ абдеж. Ар и щхьэ течауэ тепсэлъыхьащ лэжьыгъэм зыпыIузыдз куэд ныбжьыщIэхэм зэрахэт хабзэр, абыхэм я нэхъыбапIэри къулыкъущIэхэм я быну зэрыщытри, апхуэдэхэм зыри зэрыхудамычыхынури жиIащ.
Бжьыхьэр къэсати, мэкъумэшыщIэхэр гъэ псом зэлэжьа гъавэр кIэрыхуншэу къехьэлIэжын хуейт. А Iуэхум студентхэр жыджэру зэрыхэлэжьыхьынур къыджиIащ Бэрбэчым икIи пщэдей, фокIадэм и 1-м, нартыхур Iутхыжыну колхозхэм дызэрыкIуэнум дыхуэхьэзыру университетым декIуэлIэн зэрыхуеймкIи хъыбар къыдигъэщIащ.
Сэ абы щыгъуэ армырами IэнатIэ сыIутт, ухуакIуэ бригадэм сыщылажьэрт. Си Iуэхур зытетыр истхэри, ректорым и деж лъэIу тхылъ схьащ. Бэрбэчым деж щIыхьэну зы гуп щыту срихьэлIати, чэзур къыслъысыхункIэ, сыгузавэу сегупсысырт си Iуэхум тращIыхьыну унафэр зыхуэдэнкIэ хъунум. Си чэзур къэсу ректорым и деж сыщыщIыхьам, ар щыст тхэуэ. Сытемыгушхуащэурэ нэхъ гъунэгъу зыхуэсщIащ и стIолым икIи си лъэIур хуэсшиящ. СIихри къеджащ, зыгуэр тритхэри деканым деж схьыну къызжиIащ. «УхуакIуэу ущылажьэкIэ, инженер-ухуакIуэ факультетым щхьэ ущIэмытIысхьарэ, тхыдэ-филологием умыкIуэу?» — къызэущиежри сыкъыщIигъэкIыжащ.
Бэрбэчым Iэ зытридза тхылъымпIэр деканым щилъагъум, тIэкIу къыпыгуфIыкIри жиIащ: «ХьэтIутIэ МутIович хуит укъищIамэ, зэфIэкIащ, уи лэжьыгъэм пэрыхьэж».
Арати, гъавэ Iухыжыгъуэр зэфIэкIа нэужь, студентхэр еджапIэм дыкъекIуэлIэжащ, щIэныгъэ къэугъуеиным дыхуэпIащIэу. Дезыгъаджэхэм яхэтт Бэрбэч ХьэтIутIэрэ Балъкъэр Борисрэ. Ректорым Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхыдэм, проректорым бзэ щIэныгъэм дыхурагъаджэрт. Дэ абыхэм хуабжьу дафIэлIыкIырт икIи дащыукIытэрт. А предметхэмкIэ семинар щыдиIэкIэ, зэрытхузэфIэкIкIэ зыдгъэхьэзырырт.
Зэрыбелджылыщи, ди тхыдэм и пэжыпIэр ябзыщIу зэман кIыхькIэ екIуэкIащ. Ар щэхуу щытащ, 50 гъэхэр иухыху. ХэтщIыкI щыIэтэкъым, къапщтэмэ, илъэсищэкIэ екIуэкIа Урыс-Кавказ зауэм адыгэхэм къытхуихьа мыгъуагъэхэр зыхуэдизым. А псори ди дежкIэ наIуэ щыхъуар Бэрбэч ХьэтIутIэ и лекцэхэм дыщыщIэса зэманырщ. И къулыкъур фIэкIуэдынкIэ мышынэу, абы пэжыр жиIэфырт. Жьэнахуэт, лIыгъэ зыхэлъ цIыхут.
Къалэнышхуэ зи пщэ дэлъ унафэщIым зэман къигъуэтырт студентхэм я псэукIэми, я дуней тетыкIэми кIэлъыплъыну. Сэ гъэщIэгъуэн дыдэ къысщыхъуауэ щытащ ар университет шхапIэм щIэсу япэу щыслъэгъуам. ХьэтIутIэ щыст нэхъ икIэIуэмкIэ щыт стIолым и закъуэ бгъэдэсу, студентхэм яшх дыдэм хуэдэкIэ шэджагъуашхэ ищIу. МыпIащIэу, хуэмурэ шхэрт, ихъуреягъкIэ къыщыс щIалэгъуалэм гупсэхуу яхэплъэу. ГъэщIэгъуэнырати, шхапIэм иIэт пыгъэщхьэхукIа пэш щхьэхуэ цIыкIухэр. Абыхэм щышхэрт нэхъыжьхэр, дэри зэзэмызэ дыщитIысыкIырт абдеж. Дауи, ректорыр къызэрыгуэкI цIыхуу зэрыщытым и закъуэтэкъым мыбдеж узэгупсысыр. Студентхэм яхэсу абы зэригъэзахуэрт гъэсэныгъэм пыщIа Iуэхугъуэхэр. Ар кIэлъыплъырт еджакIуэхэм я зыIыгъыкIэм, я зэпсэлъэкIэм, я шхэкIэм. ЦIыхугъэшхуэ, хабзэ зыхэлъ, нэмыс зиIэ еджагъэшхуэм и губгъэн къызэрыдмыхьыным дэри дыхущIэкъурт.
Зэгуэрым, пщыхьэщхьэр тIэкIу хэкIуэтауэ, зы гуп дыхъуу общежитым декIуэлIэжащ. КIэлындорым цIыху куэд щызэхэтти, дабгъэдыхьэри къэтлъэгъуащ абыхэм Бэрбэчыр зэрахэтыр. Ар тепсэлъыхьырт зэман гъунэгъум къриубыдэу студентхэм я псэукIэр зэрефIэкIуэнум, университетым IэщIагъэ зэмылIэужьыгъуэ куэдым щыхурагъаджэ къудамэхэр къызэрыщызэIуахынум.
— Ди деж щеджэ щIалэгъуалэр щыпсэун студент къалэ цIыкIу духуэнущ, — жиIэрт ХьэтIутIэ. — Фэ щIэныгъэ нэс, куу вгъуэтын папщIэ, Iэмал псори фызэриIэным дыхущIэкъунущ.
Ректорым жиIэхэм псори Iэдэбу едаIуэрт. Ар тепсэлъыхьырт ди университетыр Кавказ Ищхъэрэм и мызакъуэу, СССР псом и еджапIэ нэхъыщхьэ нэхъыфIхэм зэрыхабжэм, егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэм адэкIи зэрызиужьынум, къэралым и щIэныгъэлI цIэрыIуэ куэд КъБКъУ-м щылэжьэну къызэрырагъэблагъэм…
А пщыхьэщхьэм ди ректорым и псалъэ гуапэ куэд зэхэтхат щIалэгъуалэм. Зэманыр хэкIуэтауэ сэлам къыдихыжри щIэкIыжауэ щытащ. Ноби си нэгу щIэтщ абы и нэжэгужагъыр, нэщхъыфIагъыр, тIэкIуи къыпыгуфIыкIыу зэрыпсэлъар. Слъагъу хуэдэщ: дыщеджа тхыдэ-филологие факультетым (иджы медицинэ факультетырщ) къыщIэкIыжауэ ректорыр и унэ мэкIуэж. Абдеж щыт псей щхъуантIэхэм екIупс бэлътоущхъуэмрэ абы и плъыфэ пыIэмрэ щыгъыу жыгхэм япхокI, Лениным и цIэр зезыхьэ уэрам бгъуфIэшхуэм ухуэзышэ лъагъуэм тету. Ар мыпIащIэу макIуэ, нобэ студентхэм къазыхуеджа лекцэхэр зыдэлъ папкэр и блэгущIэм щIэлъу.
Апхуэдэу си гум къинэжащ щIэныгъэм и бжэ хуитыр ди цIыхубэм къахузэIузыха Бэрбэч ХьэтIутIэ МутIэ и къуэр, щIэныгъэлI Iэзэр, хэкулI гъуэзэджэр, гушхуэ зыкIуэцIылъа цIыху щыпкъэр.
КЪЭГЪЭЗЭЖ Валерэ.
Жэмтхьэлэ Ищхъэрэ къуажэ
Дагъыстэн къэрал университетым къикIа хьэщIэхэр КъБКъУ-м щегъэлъапIэ.Налшык, 1961 гъэ
Зэныбжьэгъухэм я зэхуэзэ гуапэ. Бэрчэч ХьэтIутIэрэ КIыщокъуэ Алимрэ.1964 гъэ
ХьэтIутIэ къытхуигъэна тхыдэ щIэинымрэ иджырей лъэхъэнэмрэ
ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 50 гъэхэм я етIуанэ Iыхьэмрэ 60 гъэхэм я пэщIэдзэмрэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхыдэм къыхэнащ абы щыпсэу цIыхухэм яIа жылагъуэ-политикэ, щэнхабзэ зыужьыныгъэ лъагэм и лъэхъэнэу. ЦIыхухэр зыгъэпIейтея икIи куэдым гукъинэ ящыхъуа къэхъукъащIэхэм ящыщащ Къэбэрдейр езыр фIэфIу Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 зэрырикъур зэрагъэлъэпIар, балъкъэр лъэпкъыр хей ящIыжу я хэкум къызэрагъэзэжар, «Адыгэ-урыс зэхущытыкIэхэр XVI — XVIII лIэщIыгъуэхэм» фIэщыгъэр зиIэу томитI хъу тхыгъэ зэхуэхьэсахэр, «Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м и тхыдэр» томитI хъу тхылъыр къызэрыдэкIар, Кавказ Ищхъэрэм щыяпэ классикэ лъэпкъ университет ди республикэм къызэрыщызэIуахар, нэгъуэщIхэри.
Зи цIэ къисIуа дэтхэнэ Iуэхугъуэми псалъэмакъ щхьэхуэ къызэрилэжьым шэч хэлъкъым. Сэ сыкъытеувыIэнщ ди alma mater жыхуэтIэм — Къэбэрдей-Балъкъэр университетым — и тхыдэм и напэкIуэцIхэм языхэзхэм.
Тхыдэр щыхьэт тохъуэ дэтхэнэ къэхъукъащIэми и щIыбагъ зы цIыхушхуэ гуэрым и гъащIэ, и зэфIэкI, и гуащIэ къызэ-
рыдэлъым. КъБКъУ-м утепсэлъыхьмэ, абы и къызэгъэпэщынри зэфIэувэныгъэри куэдкIэ епхащ Бэрбэч ХьэтIутIэ МутIэ и къуэм и цIэм. ХХ лIэщIыгъуэм и етIуанэ Iыхьэм щIэныгъэ нэхъыщхьэм ди щIыналъэм, Кавказ Ищхъэрэ псом зэрызыщиужьар щыбджкIэ, а цIыху щэджащэм а Iуэхум хуищIа хэлъхьэныгъэ иныр наIуэ къэмыхъункIэ Iэмал иIэкъым. Абы къыхэкIыу гурыIуэгъуэ дыдэ мэхъу Бэрбэчым, а лъэхъэнэм псэуа политик, жылагъуэ лэжьакIуэ, щIэныгъэлI нэхъ цIэрыIуэхэм ящыща цIыху телъыджэм, и цIэр абы къызэригъэпэща еджапIэ нэхъыщхьэм щIыфIащыжар.
Аращ Къэбэрдей-Балъкъэрым и иджырей тхыдэмкIэ щIэныгъэ школым и лъабжьэр зыгъэтIылъар. И ныбжь нэмысу, зэуэзэпсэу дунейм зэрехыжам ХьэтIутIэ Iэмал къритакъым езым и гъэсэнхэр игъэхьэзырыну, арщхьэкIэ Бэрбэчым и тхыгъэхэм, лекцэхэм къыщигъэнэIуа къалэн нэхъыщхьэхэр хъуащ ХХ лIэщIыгъуэм и етIуанэ Iыхьэм республикэм и щIэныгъэ дунейм щагъэнэхъэпа, IэщIагъэлI куэд зэлэжьа унэтIыныгъэхэу. Апхуэдэхэт, къапщтэмэ, щIыналъэм и экономикэ, политикэ, щэнхабзэ, щIэныгъэ лъабжьэхэм зегъэужьыныр, лъэпкъ тхыдэхэр джыныр, нэгъуэщIхэри. Бэрбэчыр дунейм ехыжами, абы и лъэужь нэхур гъуазэ яхуэхъуащ лъэпкъ щIэныгъэлI куэдым.
Бэрбэчым и «Къэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэу лъэпкъхэр социализмэм зэрыхуэкIуар» и монографием мыхьэнэшхуэ иIащ республикэм щIэныгъэ-къэхутэныгъэм адэкIи зыщиужьынымкIэ. А тхыгъэм Бэрбэчым щызэпкърихащ лъэпкъ щIэныгъэлI зыбжанэм республикэм и блэкIам хуаIэ щытыкIэмрэ ахэр къыщыгъэлъэгъуа я IэдакъэщIэкIхэмрэ. ХьэтIутIэ яхуигъэлъэгъуа ныкъусаныгъэхэр зэрагъэзэхуэжри, абыхэм пащащ къэхутэныгъэщIэхэм икIи доктор диссертацэхэр ятхыну яхузэфIэкIащ, щIыналъэм и щIэныгъэлI цIэрыIуи хъуащ нэхъ иужьыIуэкIэ.
Куэдрэ къохъу фIыгъуэр (ар цIыхуу е хьэпшыпу ирехъу) адэжь лъапсэм къыщамылъытэу, абы нэгъуэщIым гулъытэ хуищIу. Апхуэдэу Бэрбэчым и доктор диссертацэр лъагэу къыщалъытат СССР-м и щIэныгъэ дунейм, ауэ щыхъукIэ, абы зэман кIыхькIэ хуэфащэ гулъытэ щыхуащIакъым ди республикэм.
ХьэтIутIэщ Кавказ Ищхъэрэ щIыналъэм и щэнхабзэ зыужьыныгъэр джыным и лъабжьэр зыгъэтIылъар. Бэрбэчым кърихьэжьа Iуэхум къэхутэныгъэ щхьэхуэхэмкIэ иужькIэ пащащ нэгъуэщI щIэныгъэлIхэм. Абыхэм ящыщщ Сэбаншы Хъусен («Щэнхабзэ революцэм Къэбэрдей-Балъкъэр парт зэгухьэныгъэм щигъэзэщIа Iуэхугъуэхэр», 1973 гъэ), Джырандокъуэ Михаил («Къэбэрдей-Балъкъэрым щекIуэкIа щэнхабзэ ухуэныгъэр (1917 — 1940)», 1984 гъэ), Мамбэт Хьэлымрэ Хутуев Хьэнэфийрэ («Къэбэрдей-Балъкъэрым и щэнхабзэ зыужьыныгъэм урыс лъэпкъым къыхуищIа хэлъхьэныгъэр», 1984 гъэ) сымэ, нэгъуэщI щIэныгъэлIхэми я къалэмыпэм къыпыкIа къэхутэныгъэхэр. Апхуэдэ лэжьыгъэфIхэм я фIыгъэкIэ джа хъуащ лъэпкъ щэнхабзэм и унэтIыныгъэ зыбжанэ.
Бэрбэч ХьэтIутIэ иубзыхуа методологие Iуэху зехьэкIэ лъабжьэр тегъэщIапIэ яхуэхъуащ лъэпкъ щIэныгъэлIхэм. А щIэныгъэлI щыпкъэм къыщIэна тхыдэ лэжьыгъэхэм, дауи, ятелъщ ар зыхэпсэукIа совет лъэхъэнэм и лъэужь. ИтIани, абыхэм я мыхьэнэр зэрыиныр къыумылъытэн плъэкIыркъым. Абы и къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэм нэсу къыщигъэлъэгъуащ икIи щызэпкърихащ адыгэхэми балъкъэрхэми ягъуэта щэнхабзэ зыужьыныгъэм лъабжьэ яхуэхъуар; ар Iэмалыншэ зыщIар къэралым, республикэм щекIуэкIа социально-экономикэ зэхъуэкIыныгъэ инхэрщ. Бэрбэчым къигъэсэбэпа методологием и лъабжьэр тхыдэм, гъащIэм къыщыхъу Iуэхугъуэхэм пэжу еплъыным, къэхъукъащIэхэм яхуэфащэ увыпIэрэ мыхьэнэрэ егъэгъуэтыным ехьэлIат. Апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэм Iэмал къует лъэпкъ тхыдэр зэрызэхэлъ Iуэхугъуэхэр зыр адрейм епхауэ бджыну.
Зи гугъу тщIа псори щыхьэт тохъуэ Бэрбэч ХьэтIутIэ къыщIэна щIэиныр сыт хуэдэ лъэхъэни ехьэлIауэ мыкIуэдыжыну зэрыщытыр. Жыжьэ кIуэцIрыплъыфу щыта а къэхутакIуэ емызэшым и лэжьыгъэхэм къыщиIэта унэтIыныгъэхэм тхыдэ щIэныгъэ школ щхьэхуэу зыщаужьар нэхъ иужькIэщ, ХХ лIэщIыгъуэм и кIэуххэрщ. Бэрбэчым абыхэм гу ялъитат илъэс 50 ипэкIэ.
МАМСЫР Хьэмидбий,
тхыдэ щIэныгъэхэм я
доктор, КъБКъУ-м и
профессор.
Антропологиемрэ этнографиемкIэ VII дунейпсо конгрессым хэту. Москва,1964 гъэ
Бэрбэч ХьэтIутIэрэ профессор Цалабек Янушрэ. Брно къалэ, Чехословакие.1962 гъэ
Бэрбэч ХьэтIутIэ яхуэзащ Польшэм къикIа щIэныгъэлIхэм. Налшык,1964 гъэ
Аушыджэрыр зэрыгушхуэ
Адыгэ лъэпкъми Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу цIыху псоми къагуроIуэ щIэныгъэм ехьэлIауэ Бэрбэч ХьэтIутIэ Хэкум хуилэжьа Iуэхум и инагъыр. А цIыху щэджащэм пасэу, иджыри сабийуэ, къыгурыIуащ лъэпкъ цIыкIухэм къахэкIахэм я дежкIэ щIэныгъэм мыхьэнэуэ бгъэдэлъыр. Аушыджэр къуажэ еджапIэм щыщIэс лъандэрэ абы и хъуэпсапIэт и къуэш, и ныбжьэгъу, и къуажэгъу щIалэгъуалэр щIэныгъэлIу, IэщIагъэлIу, я IуэхущIафэхэмкIэ Хэкур ипэкIэ ягъэкIуатэу псэуну. А зэманым щыщIэдзауэ Бэрбэч ХьэтIутIэ МутIэ и къуэм игури и псэри щIэныгъэм иритащ. Абы архивхэм, библиотекэхэм къыщилъыхъуэрт адыгэм и тхыдэр, и зыужьыкIэр, цIыхубэм я пащхьэ ирилъхьэн папщIэ икIи тхылъ къыдегъэкI адыгэбзэкIи урысыбзэкIи, и диссертацэри зытриухуар арат.
ЩIэныгъэ-къэхутэныгъэ Iуэхури обкомым и секретарь къулыкъури зэдэзыхь ХьэтIутIэ щIэныгъэлIхэр къыхуриджэрт тхыдэм и пэжыр зэфIэгъэувэжыным, абы теухуауэ я зэхэщIыкIыр къэIэтыным хущIэкъурт. Сыт хуэдэ IэнатIэ Iумытами, ар лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ Iэзэт, унафэщI тэмэмт, щIэныгъэлI гъуэзэджэт, щIэм и лъыхъуакIуэт.
Псэемыблэжу зи лъэпкъыр, зи хэку цIыкIур фIыуэ зылъагъум, Хэкум ис дэтхэнэ цIыхуми пщIэ хуищIырт, игъэлъапIэрт.
Къэбэрдейр Урысей къэралыгъуэм зэрыгухьэрэ илъэс 400 щрикъум ирихьэлIэу ХьэтIутIэ Iуэху щхьэпэ утыку кърилъхьащ — 1932 гъэм къызэIуаха пединститутыр Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университеткIэ зэрихъуэкIыну. Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъ псори зыщIэхъуэпс Iуэхугъуэт ар. ЗэрыжаIэжымкIэ, «ищхьэмкIэ» лъэкIыныгъэ щызиIэ къулыкъущIэм Бэрбэчым и мурадыр щыхуиIуатэм: «Апхуэдэ республикэ цIыкIум университеткIэ фщIэнур сыт, хэт абы и ректору фхуэлэжьэнури?» — жаIэу къыщыщIэупщIэм, и къулыкъури, зыбгъэдэт IэнатIэри къигъанэу езыр ректору увыну псалъэ иритащ. ХьэтIутIэ и фIыщIэ инщ ди университетым IэщIагъэлI Iэзэхэр къыщIигъэкI зэрыхъуар.
Зэман кIэщIым къриубыдэу Бэрбэчым ди университетым лэжьыгъэр адрей къалэшхуэхэм яйхэм нэхърэ мынэхъыкIэу зэтриублащ. Къыпхуэмылъытэнщ Бэрбэчым IэщIагъэлI нэс гъэхьэзырыным, студентхэм щIэныгъэ куу зрагъэгъуэтыным хилъхьа лэжьыгъэм и инагъыр.
УтыкулI нэс Бэрбэчым фIэфIт адыгэ лъэпкъым и лIы Iущ Къэзанокъуэ Жэбагъы и псалъэхэр куэдрэ къигъэсэбэпын: «Зэманым декIур лIыфIщ». ХьэтIутIэ сыт хуэдэ Iуэхуми щыпэрытт: щIэныгъэ IуэхукIи, спорт зэхьэзэхуэкIи, къэфэнкIи, адыгэ хабзэ IыгъынкIи. Къэралпсо, дунейпсо утыкушхуэхэм лIы хуэдэу ихьэрти, и теплъэкIи, и акъылкIи, и псэлъэкIэкIи ягу ирихьарэ лъэужьыфIи къигъэнауэ къикIыжыфырт ар.
ХьэтIутIэ и гъащIэ мащIэр адыгэ лъэпкъым и къуэ лъэщу, еджагъэшхуэ гъуэзэджэу, Iуащхьэмахуэ хуэдиз акъыл бгъэдэлъу, и къарур Iущагъым игъэлъэщу ирихьэкIащ икIи адыгэ лъэпкъым щIэблэ дахэ хуэгъэсэным, IэщIагъэлI нэсхэр хуэгъэхьэзырыным триухуащ. Ар иригушхуэрт университетым щеджэ щIалэгъуалэм я бжыгъэм къызэрыхэхъуэм икIи ахэр къыхуриджэрт щIэныгъэм гукIи псэкIи зратыну, хьэл-щэн дахэ, цIыхугъэ ин яхэлъу дунейм тетыну. А цIыху дахэм и нэ къызыхуикIахэр къехъулIауэ жыпIэ хъунущ.
Ди Аушыджэр жылэжьым дэсхэм зэи я гум ихуркъым Бэрбэч ХьэтIутIэ и фIыгъэкIэ апхуэдиз щIэныгъэлI ди къуажэм къызэрыдэкIар. Аушыджэр курыт школым и егъэджакIуэхэм куэдрэ и гугъу дощI КъБКъУ-м дыщыщеджа зэманым ХьэтIутIэ къыдэлэжьахэр, а лIы гъуэзэджэр дызэрикъуажэгъум къыхэкIыу, нэ лейкIэ къыдэплъу зэрыщытам.
МурадыфIу иIам и гъунэ ирилъа къудейт, и ныбжькIэ лIыпIэ иуващ жыхуаIэм хуэдэт, ар дунейм щехыжам. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIауэ, «Куэд зымыгъащIэу куэд зылъэгъуа» цIыхут ХьэтIутIэ.
Абы и лъагъуэм нобэ ирикIуэ ди егъэджакIуэхэращ зэлъытар Бэрбэчым и нэр апхуэдизу къызыхуикIыу къызэIуиха университетым и зэфIэкIри, и къэкIуэнури.
«Псэ зиIэм уахъты иIэщ», — жеIэ адыгэ псалъэжьым. Дыхуейт дэтхэнэ зыми ар игу илъу псэуну, лэжьэну, иужькIэ «мис ар цIыху хуэдэ цIыхуу дунейм тетащ» хужаIэн хуэдэу. Апхуэдэущ ХьэтIутIэ зэрыпсэуар. Абы къызэринэкIа лъагъуэри мыкIуэдыжын щIэхъуари аращ.
ШЭШЭН Людмилэ,
УРЫС Жанусэ,
Аушыджэр къуажэм дэт курыт школым и
егъэджакIуэхэ.
Тыгъэ гуапэ
Хэкупсэ нэс Бэрбэч ХьэтIутIэ къызэралъхурэ илъэси 100 зэрырикъур щагъэлъэпIащ абы и адэжь лъахэми. Жылэм дэт курыт школым, библиотекэм къыщызэрагъэпэщащ дерс зэхуэмыдэхэр, гъэлъэгъуэныгъэ хьэлэмэтхэр. Апхуэдэу Аушыджэр еджапIэм и пщIантIэм къыщызэIуахащ спорт утыку ин. Абы щрагъэкIуэкIащ Бэрбэчым и фэеплъ зэхьэзэхуэхэр.
Спорт утыкур къызэрызэIуахым иращIэкIа дауэдапщэм хьэщIэ куэд кърихьэлIат. Жылэм и унафэщIхэм, абы и нэхъыжьыфIхэм, Бэрбэч лъэпкъым и лIыкIуэхэм нэмыщI, зэIущIэм кърагъэблэгъат ХьэтIутIэ къызэригъэпэща Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и ректор Алътуд Юрий зи пашэ щIэныгъэлI гуп. Спорт зэхьэзэхуэм щIидзэн и пэкIэ къихуэу, Алътудым школым и еджакIуэхэм тыгъэ яхуищIащ футболымкIэ дунейпсо чемпионату 2018 гъэм екIуэкIынум зэрыщыджэгуну топхэм хуэдэ зы.
— Сэ хуабжьу си гуапэ мэхъу ди республикэм, фи Аушыджэр жылэм Бэрбэч ХьэтIутIэ и фэеплъыр сакъыу зэрыщахъумэр. А цIыху щэджащэм, щIэныгъэлI икIи къэхутакIуэ емызэшым хуэфащэ дыдэщ пщIэ лъагэрэ гулъытэ инрэ хуэщIыныр, — къыхигъэщащ КъБКъУ-м и ректорым. — ХьэтIутIэ и щIыхькIэ нобэ евгъэкIуэкI спорт зэхьэзэхуэм ехъулIэныгъэ къыщыфхьыну, зэфIэкIрэ щIэныгъэу щIэблэм вбгъэдэлъым лъагапIэ куэдым, текIуэныгъэщIэхэм фыхуашэну сынывохъуэхъу. Фи Iуэху фIы ирикIуэ!
Бэрбэч лъэпкъым я нэхъыжь Заурбий хьэщIэ лъапIэхэм фIыщIэ яхуищIащ я къарурэ зэманрэ емыблэжу Iуэхур къызэрыдаIыгъым папщIэ. Я къуажэгъу, унэкъуэщ цIэрыIуэ ХьэтIутIэ къызэралъхурэ илъэси 100 зэрырикъур республикэм щыгъэлъэпIэнымкIэ лэжьыгъэшхуэ зэрызэфIихам папщIэ, абы Алътудым иритащ Шэрэдж район, Аушыджэр къуажэ администрацэхэм, Бэрбэч лъэпкъым къабгъэдэкI фIыщIэ тхылъ.
ХьэщIэхэри хэгъэрейхэри гукъыдэж яIэу еплъащ зэпеуэхэм. Абыхэм щытекIуахэр щIыхь, фIыщIэ тхылъхэмкIэ ягъэлъэпIащ.
КЪАРДЭН Маритэ.
А махуэр фIы дыдэу сощIэж
Си адэ къуэшхэм ящыщ Бэрбэч ХьэтIутIэ езыр фIы ды-дэу сщIэжыркъым, арщхьэкIэ ар дунейм щехыжа махуэр сигу зэи ихужынукъым. Москва къикIа хъыбар гуауэм ди лъэпкъри жылэри игъэпIейтеят. Сэ сымэжалIэрти, си анэм къыкIэлъыскIухьырт, сигъэшхэну селъэIуу, арщхьэкIэ абы гулъытэ лъэпкъи къысхуищIыфыртэкъым, нэщхъейт. ИужькIэ къызжиIащ: «Фызгъэшхэн зэрыхуейри сIэщIэхуаи, мыгъуэ… Ар си Iуэху? Уи адэ къуэш ХьэтIутIэ дунейм ехыжащ»…
Куэд дэмыкIыу ди адэр къыщIыхьэжащ икIи макъкIэ гъыуэ хуежьащ. Абы ап-хуэдизу и гур хэщIу зэи слъэгъуатэкъыми, уеблэмэ сыбгъэдыхьэни сышынэрт. Сэ си нэгум ноби щIэтщ ди Iыхьлыхэм я нэгу уфар. Зыри хуейтэкъым а хъыбар гуауэр я фIэщ ящIыну. «Ар дауэ? И къару илъыгъуэу, узыншэу, илъэс 49-рэ фIэкIаи мыхъуауэ? И дзэ узым щхьэкIэ къыхаIуа новокаиным дауэ ар зэрилIыкIар? Еууей мыгъуэ»…
Бэрбэчхэ ди лъэпкъыр сыт щыгъуи цIэрыIуэт гуащIэдэкI лэжьыгъэфIхэмкIэ. Дэ къытхэкIащ пхъэм, гъущIым елэжьынымкIэ цIыху IэкIуэлъакIуэ куэд. Ди лъэпкъым щыщу Бэрбэч ХьэтIутIэщ щIэныгъэ нэхъыщхьэ япэу зэзыгъэгъуэтауэ щытар. Ар апхуэдэуи щытащ тхыдэ щIэныгъэхэм я япэ адыгэ доктору, япэ ректору. Къуажэм дэт курыт школыр къиухауэ, еджэным нэгъуэщI щIыпIэ щыпищэну щыкIуэм, абы и саулыкъукIэ санэхуафэ тIэкIу хуащIыжат ХьэтIутIэ. Ди нэхъыжьхэм ящыщ гуэрым абы щыгъуэ жиIэгъат: «ЦIыхушхуэ къыхэкIынущ ХьэтIутIэ. Си псэм ещIэ: Бэрбэч лъэпкъыр дызэрыгушхуэн, дызэрыпэгэн хъунущ МутIэ и къуэр». Апхуэдэуи хъуащ.
Москва дэт къэрал университетым журналистикэмкIэ и факультетым сыщеджауэ арами, Бэрбэч унэцIэр зэрызесхьэм жэуаплыныгъэ хэха си пщэ къыдилъхьэу къысщыхъурт. Си унэцIэр къисIуэхукIэ, занщIэу абы къыкIэлъыкIуэт: «Бэрбэч ХьэтIутIэ уи Iыхьлы?» — упщIэр. СощIэж, ещанэ курсым сыщIэсу профессор Нечипоренкэ лекцэ къытхуеджэрт «Научный коммунизм» предметымкIэ. Япэ лекцэм, зэрыхабзэти, дыщызэрыцIыхуащ егъэджакIуэмрэ студентхэмрэ. Ар щIэупщIащ: «Бэрбэчыр хэт?» — «Сэращ», — жэуап стащ сэ. «Сэ ныбжьэгъуфI сиIащ, Бэрбэч ХьэтIутIэкIэ еджэу. Апхуэдэ цIыху Iущ сыхуэмызами ярейт, — жиIащ абы. — Уэ, щIалэфI, зэгъащIэ: ХьэтIутIэ и унэцIэр щызепхьэкIэ, а лъэпкъым укъыщыхэкIакIэ, ухуэфащэу ущытын хуейщ».
Апхуэдэ дыдэ Iуэхугъуэ къэхъуауэ щытащ етхуанэ курсым сыщIэсу. Къэрал экзаменхэр ттыуэ, сэ си цIэ-унэцIэр жысIа къудейуэ, цIыхуибл хъу къэрал комиссэм и унафэщI профессор Дацюк зэуэ жиIащ: «Ди гуапэщ, ныбжьэгъу Бэрбэч. Сэ фIыуэ сцIыхуу щытащ Бэрбэч ХьэтIутIэ. Къащтэ билет. Иджыпсту дэ деплъынщ уи адэ къуэшым узэрыхуэфащэм». Сэ занщIэу сыкъэпIейтеят. Билетыр къыхэсхри (абы и номерыр иджыри къэс сощIэж — 23-нэт), ит упщIэхэм седжащ. Абыхэм фIы дыдэу сащыгъуазэти, сылъэIуащ зызмыгъэхьэзыру жэуап стыну, хуит сыкъащIмэ. АрщхьэкIэ къысхуадакъым: «ЕтIысэхи, упщIэхэм нэхъ тэмэму хэплъэ». Дакъикъэ зытхух нэхъ дэмыкIыу си Iэр къэсIэтащ икIи сызэрыхьэзырыр жысIащ. Къэрал комиссэм хэтхэр гупсэхуу къедэIуащ си жэуапхэм, нэгъуэщI упщIэхэри къызатащ. Си насыпти, псоми тэрэзу жэуап ястащ. «Хъарзынэщ, — жиIащ профессорым, — «5» пхудогъэув. Си гуапэщ уи адэ къуэшым узэрыхуэфащэр».
Экзаменыр зэфIэкIа нэужь, гупыр дызэхуашэсыжати, Дацюк хуабжьу къысщытхъуат. Апхуэдэу ар тепсэлъыхьыжащ ХьэтIутIэрэ езымрэ яку дэлъа зэныбжьэгъугъэм, ар цIыху телъыджэу зэрыщытар къыхигъэщу.
Зэгуэрым си дзэр хуабжьу узу еджапIэм сыкIуатэкъым. Схуэмышэчыжыххэ щыхъум, поликлиникэм сыкIуащ, дзэ дохутыр зэзгъэплъыну. Абы сыщыхуэзащ IуэхущIапIэм и дохутыр нэхъыщхьэ Адамовэм. Абы къызжиIащ Бэрбэч унэцIэ зэрихьэу зы щIалэ ицIыхуауэ зэрыщытар, уеблэмэ абы дэкIуэну зэрыхуеяр. Кабинетым сыкъишэу, мастэ къысхаIун хуей щыхъум, абы щIэт медсестрар къызэупщIат: «Новокаин уэзэгърэ? Хуэсакъ, уи адэ къуэшыр зэрылIыкIар аращ», — жиIэри. Сэ згъэщIэгъуат медсестра къызэрыгуэкIыр си адэ къуэшым и кIуэдыкIам зэрыщыгъуазэр.
ХьэтIутIэ зи мурадхэм лъэIэсыф цIыху гъуэзэджэт. Университетыр къызэIуихыну игу щрилъхьам щыгъуэ, абы лэжьыгъэшхуэ зэфIихащ, а Iуэхур къэрал унафэщIхэм я деж щыпхигъэкIын папщIэ. Зыхуеину дэфтэр псори иIыгъыу ар жьыуэ Iухьат Кремлым и бжэIупэм икIи Хрущёвыр къэсыным абдеж щыпэплъэрт. Машинэ псынщIэ зыбжанэ Кремлым зэгъусэу Iулъадэу, Хрущёвыр къикIа нэужь, ар щIэупщIащ: «Мыпхуэдэу жьыуэ мыбдеж сыт щыпщIэр, ныбжьэгъу Бэрбэч?» ХьэтIутIэ и жэуапым едэIуа нэужь, абы Микоян ириджащ икIи жриIащ Бэрбэчыр къызытекIухьа Iуэхур тэмэму зэфIахыну. «Сэ слъэкI псори сщIэнщ а университетыр ехъулIэныгъэхэр зыIэригъэхьэу лэжьэн, къэралым IэщIагъэлI нэсхэр хуигъэхьэзырын папщIэ, ныбжьэгъу Хрущёв», — къэрал унафэщIыр къигъэгугъат абы щыгъуэ Бэрбэчым. Пэжу, абы и къаруи, щIэныгъи, зэфIэкIи ирихьэлIащ университетыр лъэ быдэкIэ увыным.
Сэ ныбжьэгъу сиIэщ: Жэмбейхэ Хьэутий, хьэрычэтыщIэ лъэрызехьэ. ХьэтIутIэ университетым и ректору щыщыта илъэсхэм ар абы щIэтIысхьат, арщхьэкIэ, я унагъуэр хуэмыщIауэ зэрыщытым къыхэкIыу, мурад ищIат еджэныр къигъанэу лэжьапIэ IэнатIэ увыну. Ар зэрыт тхылъ Бэрбэчым и деж щIихьат Хьэутий, арщхьэкIэ къыхуидакъым еджэныр зэпигъэууэ. И щхьэ течауэ я унагъуэ Iуэхум щыгъуазэ хуищIу, ахэр бынунагъуэшхуэу зэрыщытыр, я адэр Хэку зауэшхуэм фэбжь телъу къызэрикIыжар, абы къыхэкIыу лажьэмэ нэхъ къызэрищтэр жриIа пэтми, ректорым идакъым тхылъым Iэ щIидзын. Абы унафэ ищIащ щIалэм мылъкукIэ зыщIагъэкъуэну, университетым и шхапIэм пщIэншэу щагъэшхэну. А Iуэхугъуэм иужькIэ студент хуэмыщIахэр пщIэншэу щагъашхэ хъуауэ щытащ еджапIэм и шхапIэхэм.
Си адэ къуэшыр хуабжьу цIыху гуапэу щытауэ жаIэж. Ар къуажэм къэкIуэжа нэужь, и Iыхьлыхэр псори къызэхикIухырт, дэтхэнэми щIэупщIэрт и Iуэху зыIутымкIэ, зыгъэпIейтей IуэхухэмкIэ. ИкIи дапщэщи хущIэкъурт лъэкIыр цIыхухэм яхуищIэну. Ар щIэхъуэпсырт къытщIэхъуэ щIэблэм щIэныгъэ нэхъыщхьэ, IэщIагъэ екIу ягъуэтыным. ЗэрыжаIэжымкIэ, ректорым бгылъэ щIыпIэ жыжьэхэм щитIысыкIа балъкъэр жылэхэм лIыкIуэ яхуигъакIуэрти, еджэну гукъыдэж зиIэхэр къыхригъэтхыкIырт.
Бэрбэч лъэпкъым къыбгъэдэкI фIыщIэ псалъэ яжызоIэ Бэрбэч ХьэтIутIэ и цIэр щIэблэм яхуэзыхъумэ цIыху псоми. Абы къызэригъэпэща университетым и щIэныгъэлIхэм, студентхэм си гуапэу сохъуэхъу япэ ректорым хуэфащэу еджэну, абы хэлъа ерыщагъымрэ гукъабзагъэмрэ сыт хуэдэ Iуэхуми хуаIэну.
БЭРБЭЧ Борис,
«Кабардино-Балкарская
правда» газетым и къудамэм и унафэщI.
КъБКъУ-р мэщыгъуэ.1965 гъэ
ХьэтIутIэ и иужьрей гъуэгуанэ
Бэрбэч ХьэтIутIэ и кхъащхьэм деж.
ЩIэин
Дэтхэнэ лъэпкъми иIэщ ар зэрыгушхуэ, зэрыпагэ цIыху пэрытхэр. Ахэр зыужьыныгъэм и джэлэсщ, лъэпкъым и ехъулIэныгъэм хуэлажьэ хэкупсэ-хэщ. Москва дэт къэрал университетыр къызэзыгъэпэща Ломоносовыр ящыщщ урыс лъэпкъым и цIыху зэчиифIэхэм, абы и цIэр МКъУ-м зэрехьэ. Париж дэт университет цIэрыIуэми зи цIэ зэрихьэр ар къызэIузыха Сорбоннэщ. Берлини дэтщ Гумбольдт Вильгельм зи лъабжьэр игъэтIылъа еджапIэ нэхъыщхьэ. Абы Гумбольдт и университеткIэ йоджэ.
Зи гугъу сщIа цIыху щэджащэхэм яхузогъадэ Аушыджэр къэбэрдей жылэжьым къыдэкIа адыгэлI щыпкъэ Бэрбэч ХьэтIутIэ МутIэ и къуэр. Ди республикэм щIэныгъэ нэхъыщхьэм зыщезыгъэужьа а щэджащэм и цIэр хуэфащэ дыдэу зэрехьэ езым къызэIуиха университетым. Адыгэ узэщIакIуэ цIэрыIуэ Нэгумэ Шорэ зыщIэхъуэпсауэ щыта «гъащIэ нэхунэхэм» ящыщщ Бэрбэч ХьэтIутIэ, лIыгъэшхуэ зыхэлъа а щIэныгъэлIыр. «Бэрбэч ХьэтIутIэ университетыр къызэIуихащ», — жыпIэныр мащIэ дыдэщ. Дэ зыщыдгъэгъупщэ хъунукъым а Iуэхум епхауэ абы зэфIигъэкIа лэжьыгъэшхуэхэр. ХьэтIутIэ еджапIэ нэхъыщхьэ къызэригъэпэща къудейкъым, атIэ ар лъэ быдэкIэ увыным, абы бгъэдэлъ зэфIэкIхэм, мылъку-техникэ лъабжьэм, егъэджакIуэхэм я Iэзагъым хэгъэхъуэным мычэму елIэлIащ хэкупсэ нэсыр. Уеблэмэ, псом нэхърэ нэхъыщхьэр Бэрбэчым и еджапIэм лъэпкъ IэщIагъэлIхэр зэрыщагъэхьэзыра щIыкIэхэр арагъэнущ. Ди республикэм, къэралым зыужьыныгъэ нэс ягъуэтыну дыхуеймэ, япэ ректорым абыкIэ хэлъа ткIиягъымрэ зыхищIэу щыта жэуаплыныгъэмрэ хуеплъэкIыжыпхъэщ икIи Iуэху зехьэкIэ мардэу къэщтэжыпхъэщ.
Дэ, нэхъыжьхэр, хуабжьу дащогугъ иджырей унафэщIхэм ХьэтIутIэ зытету щыта Iуэху бгъэдыхьэкIэхэр еджэныгъэ IэнатIэм къыщагъэщIэрэщIэжыну. Къыхихауэ зыхуеджэ IэщIагъэр гъащIэ гъусэ зыщIыну зи мурадхэращ къаруи зэмани зытегъэкIуэдапхъэр. ИтIанэщ ди лъэпкъ экономикэм зыужьыныгъэ нэс щигъуэтыжынур.
Мыбдежым къыхэзгъэщ хъунут Бэрбэчым щIэныгъэ-къэхутэныгъэ щIэин лъапIэ къызэрыщIэнар. Абы шэч хэлъкъым. Ди тхыдэджхэми а Iуэхум хуэфащэ гулъытэ хуащIащ.
Бэрбэч ХьэтIутIэ хьэл-щэн дахэ куэд зыхэлъа цIыхут. Ар щIэх-щIэхыурэ накIуэрт Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым, абы и ЩIэныгъэ советым хэтти. Абы уепсэлъэну, удыщысыну, зы Iуэху гуэрхэмкIэ уечэнджэщыну тыншт. Пагагъ ямылей зыхэмылъ а адыгэлI Iэдэбыр, дэ тщыщ зы фIэкIа дымыщIэу, и гур утIыпщауэ, къыддэгушыIэу къытхэтт. АтIэми, лэжьыгъэм епха Iуэхум щытепсэлъыхькIэ е ЩIэныгъэ советым и утыку доклад гуэрхэр щыщищIкIэ, ар екIуу, зэщIэкъуауэ, и Iуэху еплъыкIэ ткIийрэ гупсысэ шэщIарэ иIэжу ди пащхьэ къиувэрт. Абы жиIэхэм уедэIуэну хьэлэмэтт, апхуэдизу бзэ дахэ, шэрыуэ Iурылъти.
Зэи сщыгъупщэнукъым ар дунейм зэрехыжамкIэ хъыбар щызэхэсха махуэр. Зыри дызыпэмыплъа а гуауэм псори дригъэтIысэха хуэдэт. Си щхьэм дэ-уеят ХьэтIутIэ и лIэныгъэр. Абдежым сэ къызгурыIуащ адыгэ лъэпкъым хэщIыныгъэ ин зэригъуэтар…
Сегупсысыну сыхуейкъым ар зэрылIам — сызэгупсысыр абы къытхуигъэна фэеплъ мылIэжынырщ.
НАЛО Заур,
КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ.
2011 гъэ
ТхакIуэхэм я зэIущIэм хэтщ Бэрбэч ХьэтIутIэ, Москва щыщ зэдзэкIакIуэ Липкин Семён, Кулиев Къайсын, Отаров Керим. Абыхэм я щIыбагъымкIэ къыдэтщ Гъуэщокъуэ Хъусин, МэшбащIэ Исхьэкъ, КIурашын БетIал сымэ. 1963 гъэ
ХьэтIутIэ.1957 гъэ
Бицу Анатолэ
РекторитI
Бэрбэчхэ ХьэтIутIэ,
Лъостэнхэ Владимир,
Аушыджэр лIыфIхэ,
Лъэпкъ набдзэ дахитI,
КъэвгъэщIар зэшитIми
ЗылI гъащIэ къудейми,
Уахътыншэ зи гуащIэм
ИщIахэм фахэтщ.
Лъахэм и дыгъуасэм
ФщIэрт фэ и лъы уасэр.
Лъахэм и къэкIуэнур
Зэлъытари фщIэрт.
ЩIэныгъэр я гъуазэу
ЩIалэгъуалэр вгъасэу,
Гъуэгуу зэрыкIуэнур
Сэтей дахэ фщIырт.
ЕгъэджакIуэ Iущхэ,
Еджагъэшхуэ лъэщхэ,
Сыт хъунт тIэкIунитIэ
Фызыщысхьыжам.
Махуэ, жэщ фимыIэу,
Унэ, жьэгу жывмыIэу,
ФыIутащ IэнатIэ
Гугъу фызыхьыжам.
Фыхэтащ лэжьыгъэм
Хуэдэу мафIэ лыгъэм,
Фиту зауэ губгъуэ
ФыкIуэдам ярейщ.
ФызилIыгъэ щапхъэщ,
Къэзгъэнэнкъым сщIапхъэ,
Къалэм жаныр сIыгъыу
Сытетыху дунейм.
Схьынщ сэ сызелъатэу,
Фэ фыстетщи дамэу.
СыпIэщIэнщ хуэсщIэну
Си лъэпкъ мащIэм куэд.
Бэрбэчхэ ХьэтIутIэ,
Лъостэнхэ Владимир,
Си шынэхъыжьыфIхэ,
Фи кIуэдыр си кIуэдщ!
КъыдэкIыгъуэр зыгъэхьэзырам теухуауэ
Жыласэ (Къардэн) Маритэ Шэджэм районым хыхьэ Щхьэлыкъуэ къуажэм къыщалъхуащ. Москва къэрал университетым журналист IэщIагъэр щызригъэгъуэтащ. Адыгэбзэмрэ литературэмкIэ егъэджакIуэу, директорым егъэджэныгъэмкIэ и къуэдзэу Къэхъун курыт школ №1-м илъэс зыбжанэкIэ щылэжьащ.
2004 гъэм къыщыщIэдзауэ «Адыгэ псалъэ» газетым егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и къудамэм и унафэщIщ. КъБР-м Печатымрэ хъыбарегъащIэ IэнатIэхэмкIэ и министерствэм 2007 гъэм иригъэкIуэкIа зэпеуэм щытекIуащ, Хъуран Батий и цIэр зезыхьэ саугъэт нэхъыщхьэр къыхуагъэфэщащ, Дунейпсо Адыгэ Хасэм и дамыгъэр, IуэхущIапIэ зэмылIэужьыгъуэхэм я щIыхь тхылъхэр куэдрэ къратащ. Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щIыхь зиIэ и журналистщ.
Унагъуэщ. БыниплI, къуэрылъху-пхъурылъхухэр иIэщ.
