Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэ
(КIэлъыкIуэр.
ПэщIэдзэр №№23-25, 27, 29, 30-хэм итщ).
10
Мыхьмуд-Iэзэрэ сэрэ Онгёрен щызэфIэдгъэкI Iуэхухэр зы хабзэ пыухыкIам теува хуэдэу хъуат. Псом япэ дэ тутын къэтщэхурт — ар тутын щапIэм е ерыскъыхэкI гъущэ щащэ тыкуэн цIыкIум къыщытщтэрт. Абы иужькIэ гъущI Iунэ къэтщэхуну дыкIуэрт. Самсун щыщ пхъащIэр Мыхьмуд-Iэзэ ныбжьэгъу къыхуэхъуати, Iэмал имыIэу абы и дежи дыщIыхьэрт. Абыхэм тутын зырыз ягъэсу пырхъуэм тесыху, сэ сыкIуэрт Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм и щхьэгъубжэхэм сеплъыну. Зэзэмызэм пхъащIэм и лъэщапIэбжэхэр зэхуэщIауэ дрихьэлIэрт. Апхуэдэхэм деж Мыхьмуд-Iэзэ: «Мыдэ иджыпсту шей тIэкIу зыщIыпIэ дыщефэнщ», — жиIэрти, мафIэгу станцым къедза утым хуэкIуэ уэрам цIыкIум тет «Румелия» къэхьэуэефапIэм и Iэнэхэм щыщ зым дыбгъэдэтIысхьэрт. Абдеж ущысу плъагъутэкъым. Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм и унэр. Арати, сэ сызэрыIукIын щхьэусыгъуэ гуэрхэр къэзгупсысурэ зыIуезгъэхырти, абы и щхьэгъубжэхэр щыслъагъуфыну къэгъэшыпIэм нэс сыкIуэрт. И уэздыгъэхэр аргуэру къыщымыблэкIэ, къэзгъэзэжырт.
Уэрамым тет Iэнэ цIыкIум шей де-фэу дызэрыбгъэдэс сыхьэт ныкъуэм Мыхьмуд-Iэзэ къызэщIикъуэжырт а махуэм къриубыдэу зэфIэдгъэкIа лэжьыгъэр.
— КъытпэщIэхуа къыр дзакIэр егъэлеяуэ быдэу къыщIэкIащ, ауэ уэ умыгузавэ, сэ сызыхуейм си Iэр тезгъэхуэнущ, — жиIащ абы мывэ къырым дыщыIууа махуэм и пщыхьэщхьэм. ЕтIуанэ пщыхьэщхьэм, сызэрытемыпыIэм гу щылъитэм, Мыхьмуд-Iэзэ къыщIигъуащ: «Гъэсэным и гъэсакIуэм дзыхь хуищIыпхъэщ». Ещанэ пщыхьэщхьэм, зэрыхъуапсэр и псалъэм къыхэщу- рэ, псыкъуиитIыр хэщэтыкIащ: «Нэхъапэхэм къэдгъэсэбэпу щыта лагъы-мым хуэдэ диIатэмэ, ди Iуэхур куэдкIэ нэхъ псынщIэ хъунут. Ауэ, неIэмал, зауэкIэ къэрал ухуэкIэр щызэрахъуэкIа лъандэрэ къытхуадэжыркъым».
Зы пщыхьэщхьэ гуэрым Мыхьмуд-Iэзэрэ сэрэ, зэадэзэкъуэ хуэдэ, «Гюнеш» кинотеатрым дыкIуащ. ПщыIэм къэдгъэзэжа нэужь, абы къызжиIащ:
— Дяпэ тхьэмахуэкIэ сэ псы къэзгъуэтынущ. Пщэдей уи анэм ущепсалъэкIэ, жеIэ уэр щхьэкIэ мыгузэвэну.
Ауэ къыр дзакIэм зыкъигъэтIэсхъэну игу илътэкъым. Абы еныкъуэкъуурэ еукIылIа хъупа Мыхьмуд-Iэзэ симыгъусэу зэгуэрым къалэм сехауэ, сэ гъунэгъу зыхуэсщIащ шэтырым щIэт театрым. Абы и щIыхьэпIэм фIэлъ хъыбарегъащIэм тетхат: «УсакIуэм и лъыщIэж, Рустамрэ Сухрабрэ, Бгыр пхызых Ферхьэт. ТелевизоркIэ фымылъагъуну телъыджэхэр». Нэхъыбэу сыдэзыхьэхар телевизоркIэ къамыгъэлъагъуэ телъыджэхэрат, ауэ щIыхьэпщIэм Мыхьмуд-Iэзэ къызита лэжьапщIэм и Iыхьэ тхуанэм хуэдиз техуэрт икIи сабийхэмрэ еджакIуэхэмрэ папщIэ а уасэм зыри кIэрагъэхуртэкъым. Пэжщ, хъыбарегъащIэхэм ящыщ зым хьэрфышхуэкIэ тетхат «Дзэ къулыкъур езыхьэкIхэм папщIэ щIыхьэпщIэр нэхъ мащIэщ! Щэбэтымрэ тхьэмахуэмрэ сыхьэтыр 1.30-м щегъэжьауэ сыхьэти 3 пщIондэ».
Зэгуэрым Мыхьмуд-Iэзэрэ сэрэ шей дефэу дыщысу, сэ зыкъэсIэтри сыIукIащ. Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм и унэ щхьэгъубжэ кIыфIхэм сеплъыну. «ШхапIэхэм я уэрамым» сытехьауэ сэ сыIууащ Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм и дэлъхуу къэслъытэ щIалэм икIи мурад сщIащ ар здэкIуэм нэс сыкIуэну.
ЩIалэм утыр зэпиупщIри, зи щхьэгъубжэ нэхур тхьэмахуэ хъуауэ згъэхъу унэм и бжэм щIыхьащ. Си гум и къеуэкIэр нэхъ псынщIэ хъуауэ абы сеплъакIуэрт. ГъэщIэгъуэнщ, сыт хуэдэ къатрауэ пIэрэ нэхур къыщыпынэнур? Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэр абы щIэсу пIэрэ? ЕтIуа-нэ къатым нэхур къыщыщIэнам, сэ нэхъри пIейтей сыхъуат, ауэ асыхьэтым щIалэр бжэщхьэIум къытехутэж-ри си дежкIэ къиунэтIащ. Сэ си гур кIуэдыпауэ гъэпщкIупIэ сылъыхъуэу зыкъэсплъыхьри вокзалым и унэм зыщIэздзащ, дурэшым дэт тетIысхьэпIэм сетIысэхри зызудыгъуащ. Вокзал кIуэцIыр цIыхуншэт икIи щIыIэтыIэт.
Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм и дэлъхур вокзалымкIэ къэмыкIуэу, «Румелия» къэхьэуэефапIэмкIэ иунэтIат. Иджыпсту абы иужь сиувэмэ, Мыхьмуд-Iэзэ гу къыслъитэнкIэ хъунущ. Абы къыхэкIыу сэ сыкIуащ «ШхапIэхэм я уэрамым» дэкIуэу ех нэгъуэщI уэрам цIыкIумкIэ икIи къэрэгъэш жыгым и лъэдий гъумыщIэм зыкъуэзгъэпщкIуащ. ЩIалэр хэгупсысыхьауэ икIи гу къыслъимытэххэу зблэкIащ, сэ щэхуу абы сыкIэлъыкIуащ.
Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм и дэлъхур къалэбгъум нэс кIуэри уэздыгъэ гъуэжьыфэм и нэхур къызыпхыпс театр шэтырым щIыхьащ. Сэ жэрыжэкIэ сыкъэкIуэжащ Мыхьмуд-Iэзэ къыщызгъэна щIыпIэм.
— Дэнэ ущыкIуэдар?
— Си анэм сепсэлъэну сыхуеят.
— Хуабжьу ухуэзэшрэ уи анэм?
— НтIэ, егъэлеяуэ…
— Сыт-тIэ жиIэр уи анэм? ЖепIа тхьэмахуэ нэхъ дызэрымыгувэжынур? А къыр дзакIэм дызэрыпхыкIыу, и щIагъым псы къыщыдгъуэтынущ, мыдэ зэ умыпIащIэ уэ!
— ЖесIащ.
Пощтыр пщыхьэщхьэм сыхьэтибгъу пщIондэ лажьэрти, абы щIэт телефонымкIэ сепсэлъат си анэм а пщыхьэщхьэм.
— Челик Асуман ханым, уэ къопсэлъэну хуейщ Онгёрен щыIэ Челик Джем. Уепсэлъэну? — жеIэ пощтым щылажьэ бзылъхугъэм.
— Сепсэлъэнущ, — зэхызох си анэм и макъ къэщтаифэр.
Пощтым и лэжьакIуэр къызэрыдэдаIуэри, дызэрызэпсалъэм техуэ уасэр зэрылъапIэри, си щхьэм щызеуэ адрей гупсысэхэри зэран къысхуэхъурт си анэм хуиту сепсэлъэнымкIэ. Арати, зэжетIэ хабзэм тету дызыщIэупщIа фэкIа нэгъуэщI жесIэфакъым.
Си анэмрэ сэрэ дяку къыдэхъуа Iэнкуным хуэдэ а пщыхьэщхьэ дыдэм сэ щызыхэсщIащ Мыхьмуд-Iэзэрэ сэрэ дякуми. Вагъуэхэм дыхуэкIуэу Iуащхьэм дыщыдэкIыжым, дэ тIури дыщымт. КъыпфIэщIынт тIум дязым зыгуэр къыIэщIэщIарэ, уафэм лыдыжу къеплъых вагъуэхэри удз кIырым «уэршэру» хэс цIырцIырхэри абы щыхьэт хуэхъуауэ. Кхъэм дэт шыкIуртIым дэгум и къудамэм зыхэзыгъэпщкIуа жьындур къэджащ, апхуэдэ щIыкIэкIэ фIэхъус къыдихыу.
ПщыIэм дыкъытехьэжа нэужь, Мыхьмуд-Iэзэ иджыри зы тутын ирифащ, фIыуэ зэрыхэгупсысыхьар нэрылъагъуу.
— Дыгъуасэ уэ къызжепIэжат пащтыхьыкъуэ гуэрым теухуа хъыбар гууз, — къыхидзащ абы. — Нобэрей махуэм абы согупсыс. Сэри сощIэ зы хъыбар, натIэм къритхам узэрыфIэмыкIыфынум теухуауэ…
Сэ занщIэу къысхуэгубзыгъыжакъым абы зи гугъу ищIыр зэры-Эдипыр.
— Пасэ зэманхэм щыIащ уэ уи ныбжьыну зы пащтыхьыкъуэ щIалэщIэ, — къригъэжьащ Мыхьмуд-Iэзэ и хъыбарыр. — Ар пащтыхьым и къуэ гъэфIэнт, и нэми и псэми хуихьрэ, мы дунейм зыпищIын нэгъуэщI щымыIэу. И пащтыхьыгъуэр къыхуигъэнэну зыщыгугъри арат. Пащтыхьыкъуэр зыхуейр и жьэм къыжьэдэмыкI щIыкIэ хуащIэрт, абы и щIыхькIэ джэгушхуэхэр зэхаублэрт, ерыскъышхуэ къыщащтэ пшыхьхэр щIэх-щIэхыурэ хуащIт.
Апхуэдэ пшыхьхэм ящыщ зым пащтыхьыкъуэ щIалэм гу лъитащ и адэм къыбгъэдэт лIы уфам икIи къыгурыIуащ ар зэрыпсэхэхыр. Пащтыхьыкъуэмрэ псэхэхымрэ я нэплъэгъуэхэр щызэтехуэм, щIалэр къэгузэващ икIи джэгу нэужьым и адэм жриIащ я хьэщIэхэм ХьэзрэIил псэхэхыр зэрахэтар, ар къызыкIэлъыкIуари пащтыхьыкъуэм и псэрауэ зэрыщытыр. И къуэ гъэфIэныр ажалым щигъэпщкIун щхьэкIэ, пащтыхьым унафэ ещI зыми къримыгъащIэу щIалэр Тебриз игъэкIуэну. «Ираным и пащтыхьыр ди ныбжьэгъущ, ар къыбдэIэпыкъунщ!» — жеIэри щIалэр еутIыпщ, езым нэгъуэщI джэгу зэхеублэри ХьэзрэIилыр кърегъэблагъэ.
— Зиусхьэн пащтыхь, уи къуэ гъэфIэныр яхэслъагъуэкъыми ныщхьэбэрей джэгум хэтхэм? — щIэупщIащ псэхэхыр.
— Си къуэр иджыри щIалэщ, Тхьэм жиIэмэ, куэдрэ псэунщ. Уэ сыт абы ущIыщIэупщIэр?
— Махуищ ипэкIэ Тхьэшхуэм унафэ къысхуищIащ Ираным сыкIуэу Теб- риз и пащтыхьым и уардэунэм уи къуэм и псэр щыхэсхыну, — жеIэ ХьэзрэIил. — Дыгъуэпшыхьрей джэгум хэту ар щыслъэгъуам хуабжьу згъэщIэгъуат икIи сыгуфIат. Ауэ уи къуэм гу лъитащ адрейм къахэзгъэщхьэхукIыу сэ абы сызэреплъам».
Ар жиIэри ХьэзрэIил псэхэхым пащтыхьым и уардэунэм зыщIигъэбзэхыкIыжащ…
11
ЕтIуанэ махуэм шэджагъуэ хуэ- кIуэ хъуауэ, дыгъэм ди щхьэщIыбхэр щысхьыншэу къигъажьэу, къыр дзакIэу зэхэлъ къатыр Мыхьмуд-Iэзэ пхыхын иухащ, псыкъуий лъащIэр метрипщI и кууагъыу иритIыхауэ.
ЯпэщIыкIэ дэ дыгуфIат, ауэ зан- щIэу къыдгурыIуащ ди лэжьыгъэр абы щхьа нэхъ псынщIэ зэрымыхъунур: къыр дзакIэ къутахуэхэр хьэ- лъэт — Алийрэ сэрэ зэманышхуэ тфIихьырт апхуэдэ къутахуэ зытIущ къыдэтхьеиным.
Шэджагъуэ нэужьым Мыхьмуд-Iэ- зэ къыдэкIуеижащ.
— Сэ ищхьэмкIэ сыщыIэу тIум я зым сывигъусэу хьэлъэм сыкъеIэмэ, нэхъ щIэх къидгъэкъэбзыкIынущ псыкъуий лъащIэр, — жиIащ абы. — Хэт фэ тIум мащэм ехынур?
ТIуми зыри жытIакъым. ИтIанэ:
— Алий ехынщ, — жиIащ Мыхьмуд-Iэзэ.
Сэ си гуапэ хъуащ ар къызэрысщысхьари, псыкъуий мащэм сримыгъэхыну си анэм ирита псалъэр зэригъэпэжари. Алий лъакъуэ лъэныкъуэкIэ пэгуным иувэри, дэ ар хуэмурэ едгъэжэхащ. Иджы псыкъуиитIымрэ сэрэ дызэгъусэу ищхьэмкIэ дыкъытетщ. Сэ сыхуэарэзыт абы мащэм сызэрыримыгъэхам щхьэкIэ, икIи сегупсысырт фIыщIэ зэрыхуэсщIыжы- ну щIыкIэм. НэкIэ, плъэкIэкIэ къыс-хуегъэщIэну пIэрэ? Къезэгъыу пIэрэ апхуэдэу? ЦIыхум ямылейуэ зыхуэзгъэщхъыныр, Iуфэлъафэр къелъэщIэкIыныр си жагъуэт, ауэ сы- зэрыхуэарэзыр зыгуэркIэ къезгъа- щIэмэ, мы лэжьыгъэр есхьэкIыху къэзгъэщI гъащIэри нэхъ тынш хъуну, псыри нэхъ щIэх къэдгъуэтыну къысфIэщIырт.
Хьэлъэ зэраIэт Iэмэпсымэм и пхъэкъур щыдгъэкIэрахъуэкIэ, Мыхьмуд-Iэзэрэ сэрэ дызэпсалъэртэкъым, атIэ ди хъуреягъым къыщыхъу Iэуэлъауэ псоми дыщIэдэIурт. ЦIырцIырхэм я уэрэдыр махуэми зэпагъэуртэкъым. Сэ абы занщIэу гу лъыстатэкъым, къуалэбзухэм я макъым, Истамбыл икIыу Европэ лъэныкъуэмкIэ екъу мафIэгухэм я гъущI шэрхъхэм я макъым, дыгъэр я натIэу зэдэууэ зекIуэным зыхуэзыгъасэ сэлэтхэм я уэрэдхэм къахэщыртэкъыми.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
