Уафэбгыкъу и нэлат
МэшбащI Исхьэкъ
Тхыдэ роман
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №№37 — 39, 41, 42-хэм итщ.).
Къубгъаным къыпыж псымкIэ и Iэхэр зэригъэIуэтурэ Жанхъуэт фIэфIыпсу щIэдэIурт щхьэгъусэм къипсэлъхэм. ЩIалэм папщIэ зэрыгузавэри, нысэм щхьэкIэ Алыхьым зэрелъэIури и гуапэт, ауэ Къэсей хьэжым и цIэ зэрызэхихам ирибампIэу:
МэшбащIэ Исхьэкъ усакIуэ Исаев Егоррэ КхъуэIуфэ Хьэчимрэ щIыгъуу Орёл къалэм щохьэщIэ. 2002 гъэ
— Уа, а сохъустэ ныкъуэм и цIэр ухуэсакъыпэурэ зэрыжыпIэм ещхьу, игъащIэм си цIэ къыупсэлъакъым уэ. ЩхьэлъащIэ зезыхьэ фэ гупым зы хьэпэщыпхэ дыуэ фхущIимытIауэ си фIэщ мыхъун… И-и?!
— КхъыIэ, дотэ, сынолъэIу, Алыхьым деж нэмысын псалъэ уи Iупэ къыумыгъэкIу. Зыгуэрым узэхихмэ, ислъам диныр зыIыгъхэм, пщы уэлий гуащэшхуэр псом япэ иту, зэхэзехуэн уащIынщ.
— Иджыпсту ди закъуэщ. Сэ жысIащ — уэ зэхэпхащ. Адрей зи бзэ хуимытыжхэр сэ си псэлъэгъукъым… апхуэдизу ущыгузавэкIэ, нэмэзыр унэм щысщIынщ, мэжджытым сыдэмыкIыу.
— НэхъыфIт, мэжджытым укIуамэ.
— Уэ, АфэщIагъуэхэ япхъу, сэ сщIапхъэмкIэ сумыущиижу, нэмэзлыкъыр къэхь мыдэ.
ЛIым и хьэл IуэнтIар зыщIэ бзылъхугъэм:
— Уэ зэрыжыпIэщ, — жери игукIэ: «ИтIани, нэхъыфIыр аратэкъэ, жэмыхьэтым уахыхьэу, мэжджытым укъыщалъэгъуатэмэ!»
Пщыхьэщхьэ Iэщыр ягъэзэщIэжри, гъунэгъулIхэр щызэхуэсащ Шурдымхэ я хьэщIэщым. Нэхъ щIалэIуэу яхэтитIыр бжэм нэхъ пэгъунэгъуу еувэкIахэщ. Нэхъыжьхэр здызэхэсым щIалэгъуалэр щытIыскъым. Ар хабзэщ. ХьэщIэщыр нэхущ: уэздыгъэр маблэ, мазэгъуэ нурыр щхьэгъубжэм къыдопс. ЛIы гупри пIащIэркъым. Мэуэршэр, махъсымэ йоIуб:
— Ярэби, мыпхуэдэ махъсымэ къэуат зэрысIумыхуэрэ сыт и жыл?! — жеIэ Дэмдей.
— Махъсымэм и фIыр ар зэщIэзылъхьэм елъытащ. Ауэ псом нэхърэ нэхъыщхьэр къызыхах хурщ. Санэху щIыжаIэр сыт уи гугъэ? — педзыж абы Къундет.
— Уа, Жанхъуэт, сыщIэупщIэнут мы гъавэр щыпщIэм. Бахъсэн и Iэхэлъахэм щымыIэу зы фIы гуэрщ мыр. Дэни къипхрэ? КъыджепIатэмэ, дылъэс-дышуми, дыкIуэнт. Шыд дытесу къэтлъыхъуами, зэдгъэгъуэтынт, — жеIэ Дэмдей.
— Шыи умышэс, Дэмдей, шыди умылъыхъуэ, лъапэриси умыхъу абы щхьэкIэ. Мо уи гъунэгъум еупщIи, къыбжиIэнкIэ хъунщ. КъыпщибзыщIмэ, арэфу сыкъуаншэщ.
— Уа, Жанхъуэт, жылэм къайлыжар уэ зымрэ си закъуэкIэ бзыщIа хъункъым, — погуфIыкI Къундет, — уэри, Дэмдей, угушыIэрей гуэрщ. Пэж фыхуеймэ, модэ Уафэбгыгъу адэжкIэ, кхъущхьэхъу хъупIэхэм щызощIэ а иджыпсту фызэфэр. Хьеймащэ щызощIэ… абы зы бамэ щыIэщи!
— Мис ар хъуащ! — мэдыхьэшх Къашыргъэ гъукIэм и уадауэ Дэмдей. — Сыкъегъафэт иджыри а Хьеймащэ къэуатым и зы фалъэ…
ЩIалэгъуалэр зэплъыжурэ, щэхуу иридыхьэшхырт Дэмдей и гушыIэ еншэм. А псалъэмакъым щыму щIэдэIу Быж ЛIыгъур, нэхъыжьыIуэм, жери:
— Къашыргъэ, зы хъыбарыфI дыкъебгъэдаIуэркъэ, «хьэщIэщыбжэмрэ хъыбар бжыкъурэ» жыхуаIэращ, зиунагъуэрэ…
— Нэхъыжьым игъуэу къыщилъытэкIэ, бжыкъури дубыдынщи, пкIэунэми дыдэпщеипэнкъым, — гушыIэ IуэрыIуэдзым гупыр уэру пэдыхьэшхыурэ хьэщIэщыр щым щыхъужым, гъукIэм хъыбарыр ирешажьэ:
— Мыр къызыщыщIар фэрмыра, сэрмыра, итIани, Къэсей хьэжым дызэхихыжмэ, дунейм хуиту дытримыгъэтын…
Зэгуэрым, Хъуэжэ и жэмыбгъэ бжьакъуэкIэрэфыжьыр хъуакIуэ дихуат. НэбгъузкIэ жэмыжьым хуеплъэкIыурэ, Хъуэжэ мэщхьэукъуэ, кIэрэфыжьыр зи бжьакъуэри щхьэхынэу гъуэгунапщIэ удзым щохъуакIуэ. Сохъустэ гуп шууэ блэкIрэ пэт, Хъуэжэр къацIыхури, фIэхъус кърах:
— Бохъу апщий, Хъуэжэ!
— Упсэу апщий!
Сохъустэхэм зы гушыIэрей яхэтти, и гъусэхэм нащхьэ яхуищIурэ:
— Хъыбар гуауэ къыпхуэтхьырт, Хъуэжэ…
— Дунейм гуауэ Iэджэ щызэрахьэ. СыныводаIуэ.
— Пщэдей дунейр къэкъутэжыну жаIэри, ди ныбжьэгъухэм я хьэдрыхэ напэлъагъу тщIыну дыкъежьауэ арщ.
— Уэллэхьэ, хъыбар гуауэмэ! Сыт-тIэ иджы тщIэнур?
— Сыт тщIэнур?.. Жэми сыту пщIыжын, Хъуэжэ? ТхуэукI, дыгъэхьэщIи, Алыхьым и пащхьэ зыдгъэнщIарэ ди ныбэ изу дихьэжынщ.
— Дунейр къэкъутэжмэ, жэми зэрысщIынур сыт? — жери Хъуэжэм жэмыбгъэжьыр и IэкIэ къахуешэ сохъустэхэм. Модрейхэми пIащIэу запхъэх, зыщахар Iэтэу ягъэтIылъри, уанэхэр зытраха яшхэр лъэхъауэ удзыпцIэм хаутIыпщхьэ. ЗэдэIэпыкъуурэ сохъустэхэм фIагъэжа жэмыр зэIахыу лэгъупышхуэм ирагъэзэгъа нэужь, Хъуэжэ:
— Мэзым фыжи пхъэ къэфхьыт, щIалэхэ! — жи.
ЩIалэхэр гуфIэу мэзым мажэ. Здэжэм Хъуэжэ ауан ящI: «И IэкIэ къишэри, жэмыбгъэр фIыдигъэгъэжащ. Дэр фIэкIа ар къызыхуэгъэпцIа щыIэкъым»!
МыдэкIэ сохъустэхэм зыщаха щыгъыни, зыкIэраха хьэпшыпи, зыр дыжьыныжьмэ, адрейр дыжьыны-щIэу, Хъуэжэ зэщIекъуэри, къуэ цIыкIум щегъэпщкIу.
«ЕIуящIэ гуп! СыкъагъэпцIа къафIэщIыжу аращ иджы… Си жэмыжьым и уасэр щыкIэ гъэбэгъуауэ къыщIэсхыжаи! Фи щхьэщ къэвгъэпцIар, зинэкIэ къалъхуа гуп», — жиIэурэ, уанэ къутахуэхэмрэ къамышы зыбжанэмрэ лэгъупым кIэщIилъхьэри, мафIэ зэщIигъэстащ.
Сохъустэхэм пхъэ IэплIэхэр яIыгъыу къыщыIухьэжам, лэгъупым ит псыр къэкъуалъэрт, лыри вэрт.
— Уогъавэри лыр?! Пхъэр дэнэ къипха? — ягъэщIагъуэ сохъустэхэм.
— Пщэдей дунейр къызэрыкъутэжынум къыхэкIыу нобэ иужь дыдэ зыдгъэнщIу дышхэнущ. ДяпэкIэ сыту фщIын щыгъынрэ уанэрэ? Мес мафIэ ирисщIащ. Лыри, мэууэ, хьэзыр хъунущ. ФымэжэлIа?
— Сыт мыгъуэ а къыдэпщIар, Хъуэжэ?! Дыбгъэунэхъут, зэ унэхъугъуэу!
— КъызгурыIуэркъым фыщIэгу- жьеяр, — и нэхэр щэтегъауэ хъурей ещI Хъуэжэ. — Пщэдей дунейр къэкъутэжынущ. Зыри фыхуеижынукъым. Дывгъашхэт иджы IэфIу!
КъащыщIа щIэщхъум иригубжьауэ, бзаджэу щыIэр Хъуэжэ ирапэсри, сохъустэ пцIанэхэр шы цIахуцIэхэм тесу ежьэжащ.
Уэздыгъэ нэфым и бзий гъуэплъхэр къыдэскIэу, къыщиудри ину дыхьэшхащ Жанхъуэт и хьэщIэхэр. Къашыргъэ и Iэпхъуамбапщэр игъэдалъэурэ Хъуэжэ и хъыбарым пащIэIуантIэ иритыжт:
— Мывэ дзыкIэ зымыщIэм и натIэ къохуэж жыхуаIэращ ар.
Дэмдей къэпсалъэри:
— Яхуэфащэр ярищIащ! Хъуэжэ и пIэм ситатэми, бетэмал… Хьэуэ, жызмыIэмэ, нэхъыфIщ апхуэдэм есщIэнутэр.
— Насып дэ диIэти, у-Хъуэжэтэкъым, — Къундет щыжиIэм, гупыр аргуэру къыщиудащи мэдыхьэшх. Къундети ерыщу Дэмдей хегъэзыхь:
— Хьэуэ, къыджыIэт, сытыт пщIэнур, апхуэдэ уIущIамэ?
— «Хуэмызэ лIыфIщ», — жи. ЖызмыIэмэ нэхъыфIщ абы есщIэнур.
— Си ныбжьэгъужьым жиIэну зыхуэмейр шытепхъуэм и хъыбарым ещхь гуэру къысфIощI, — жери Къашыргъэ нэгъуэщI хъыбар ирешажьэ…
Джылахъстэнейм къикIауэ зылI щыхьэщIэрт Къэбэрдеишхуэм. ХьэщIэм и шытепхъуэр зыгуэрым игъэбзэхащ. Мыдрейри, хэт и деж щемыпсыхми, «Си шытепхъуэр ядыгъуащ. СощIэ сэ сщIэнур», — жиIэрт. Жылэдэсхэр гузэващ: «Мы шум зы мыгъуагъэ гуэр дыхимыгъаплъэ щIыкIэ и шытепхъуэр къыхуэгъуэтыжын хуейщ… Зы бзаджэнаджэм и ягъэкIэ жылэм ди напэр зытетхыжын?» — жаIэри къыщIаIукIащ шытепхъуэр здэщыIэр. ДжылахъстэнеилIым фIадыгъуар иратыжри:
— ГъащIэм апхуэдэ гуэрхэри къыщохъу. Нэхъыщхьэращи, нэщIэбжьэ къыхэмыкIыу пIэрыдгъэхьэжащ пфIэкIуэдар. Мы зыр къытщумыбзыщI — сытыт пщIэнур шытепхъуэр къыпхуэдмыхьыжатэмэ?
— Уэлэхьэ, сыгуфIэжу вжесIэным. Си щIакIуэр теспхъуэу сежьэжыну арат! — жэуап къитыжащ модрейм.
ХьэщIэщым дыхьэшх макъыр щыувыIэртэкъым. Къашыргъи аргуэру:
— И-и, си ныбжьэгъужь, апхуэдэ гуэру къыщIэкIынт уэри а сохъустэхэм епщIэнур? — жиIэурэ Дэмдей хуоплъэкI.
— Тебгъапсэ щхьэкIэ, ублоцIэфт, Къашыргъэ, — зыхуэмыIыгъыу къыщеудри, и нэпсхэр илъэщIурэ Дэмдей мэдыхьэшх, — аращ сэ уи цIэмкIэ сыномыджэу, къащыкъ-шынакъжьей щIыпфIэсщар. Урещхьыркъабзэщ, хьэлэболэжь! Хъунщ, бжесIэнщ есщIэнур: яшхэр фIезгъэгъэжу шыл езгъэшхыжынут!
— Къэбэрдей адыгэхэм шыл яшхрэт-тIэ?! — жеIэ зым.
— Адыгэр сохъустэ хъурэт? — мэгушыIэ адрейр.
— Хьэуэ, хьэуэ, сохъустэхэр джылахъстэнейт. Хъуэжэ — Бахъсэн псыхъуэ щыщ къэбэрдейт… Хъунщ ар, фащымыдыхьэшх. Шыл фшхыну фыпIэцIеижми, кърым тэтэрхэм къыфлъагъэсынкъым. Фемышамэ, иджыри зы хъыбар фхуэсIуэтэнщ бжьэдыгъухэм япщ Джэджыкъуэ теухуауэ. Зыри щIызмыгъуу, къызэрызащамкIэ фызощэж ари, — погуфIыкI Къашыргъэ.
— ЖыхуэпIэр — «Сыщыжеинум деж хьэндыркъуакъуэхэр фымыгъэкъуакъуэ!» — жызыIа Джэджыкъуэпщырат? — щIоупщIэ Жанхъуэт.
— Арагъэнщ, Жанхъуэт. И пэжыпIэр сщIэркъым… Джэджыкъуэ Пщымахуэ нэхъ пщы залым бжьэдыгъу лъахэм имысауэ жаIэж. Джэджыхьэблэ щыпсэурт ар. ЛъхукъуэлIхэм: «ХакIуэмыхъум жылэр егъэунэхъу» жыхуаIэм хуэдэт а пщыр.
Зэгуэрым, бейгуэл гъусэ щIымыгъуу, пщыр къуажэм шууэ дэкIащ. ИпэкIэ плъэри, шу гъуэгурыкIуэ къэблагъэу щилъагъум, «гъуэгум дезгъэ-дзыхынщ», жери игу къокI пщы щхьэзыфIэфIым. Модрейми гу къы-лъитагъэнт шу щэныншэм и зыщIыкIэми, къэсри хутемыкIуэту къыпэуващ:
— Гъуэгу уиIэщи, ирикIуэ. Сэри си гъуэгу сригъакIуэ. Ухэту щымытми, гъэпажэ захуагъэр. Гъуэгур тIуми къыдэлыжынущ.
— Мо пабжьэмкIэ дэдзыхи къыспэкIухь. Гъуэгур зейр сэращ, — и пэщхъыным дыджу къопсэлъыкI пщыр.
Шу гъуэгурыкIуэр абазэхэ лъэрызехьэ Нэущхъуокъуэ Ахьмэдт. Абазэхэм къыщымынэу, адрей лъахэхэми зи лIыгъэ щыIуа лIыт.
— ЗыкъыспэщIумысэу, уи лъэныкъуэр пIыгъыжамэ нэхъыфIт, — жеIэ абазэхэм.
— Си пIэм сыкъыумышу, мо пабжьэмкIэ къекIуэкI! — пхъашэу педзыж Джэджыкъуэпщым.
Нэущхъуокъуэр шум зыкъызэрыхуищIым хуабжьу иризэгуэпат. И уа- нэгу исыкIэкIэ, и псэлъэкIэкIэ мо къыпэщIэувар зэрыпщыр абы къыгурыIуат, итIани, «ухэт» жиIэу щIэмыупщIэу:
— ФIыкIэ узблэкIыну ухуэмеймэ, уилъ уи лъынтхуэ изгъэпцIыхьыжынщ…
Абазэхэ лIы гуащIэр зыIэзыбжьэу илъри, пщыр хьинтIыру иригъэпсыхащ:
— Уэ, зинэрылъхуу, зыхуейр зымыщIэжыр, — жиIэурэ пщыр зэкIуэцIипхэри, уанэ къуапэм ирикъузылIэжащ.
— ГъэрыпIи сыпхуишэнукъым, фейдэщIэхыуи сыпхуэщэнукъым, саугъэтуи сыпхуэтынукъым, — мэдыхьэшх Джэджыкъуэр. — Сыпщщ сэ!
— Упщмэ нэхъыфIыжщ, нэхъ лъапэIуэу усщэнщ. — Нэущхъуокъуэм пщыр зэрызэкIуэцIыпхауэ хы ФIыцIэм и Iуфэм щыIэ гъэрщапIэм ешэ. Джэджыкъуэ Iэпхлъэпхыр Ахьмэд щIы пцIанэм ирегъэтIысэхри:
— ФейдэхуэлIэу укъэсшакъым мыбы. Уэ езым хей Iэджэ мыбдеж щыпщащи, иджы уи щхьэкIэ зыхэпщIэнщ ар IэфIрэ дыджрэ.
Пщыр здэщысым къыщинэри, Нэущхъуокъуэр лъэбакъуэ зыбжанэкIэ IукIуэтащ зиплъыхьурэ.
Лей зытехьэ и лъэпкъэгъухэм защIигъакъуэу, а щIыпIэм щызэхэзекIуэ адыгэ шу гуэр, зэрымыщIэххэу, блэкIрэ пэт, пхыру щIым щыс Джэджыкъуэр къицIыхури:
— Пщымахуэ! Сыт мы слъагъу хьэдэгъуэдахэр?!
Джэджыкъуэри, а къепсалъэм и нэр щигъэпщкIуурэ, хымкIэ маплъэри:
— МобыкIэ щыIэр сызэпрыкIыу зэзгъэщIэну сыхуейщ сэри, — жи.
— СщIэрт зэ мыхъуми зэгуэр ар къызэрыпщыщIынур! СщIэрт икIи абы сыпэплъэрт… Гъэр узыщIар, хэту ар щымытами, нэгъэсауэ лIыщ. ЛIы дыдэ ухуэзауэ аращ, Джэджыкъуэ. Блэжьар уигъэгъуэтыжаи! — жиIэурэ щызэплъэкIым, абазэхэ лъхукъуэлIыр къе- лъагъури:
— Нэущхъуокъуэ, мы пщым уи губгъэныр къыщIихьам сыщIэупщIэххэнукъым, сыту жыпIэмэ, сощIэ и напэ тригъэхуэфыр зыхуэдизыр. ИтIани, утIыпщыж мы бзаджейр!
— Мыр къыщIэсшар зезгъэщIэжын си гугъэу арщ. НэгъуэщIхэм я щхьэр мыукIытэу зыщэф мы Iиманыншэм пщылIыпIэр и щхьэ-и псэм ирикIуэну къелэжь…
Апхуэдэу жиIа щхьэкIэ, Ахьмэд Джэджыкъуэпщыр Бжьэдыгъум ишэжри, а зэрызэкIуэцIыпхауэ и жылэ ибгъу щыпигъэщэтыжым, пщым:
— Нэущхъуокъуэ, сыукIыпэ! СыукIи нэхъыфIщ. Мыпхуэдэ пудыныгъэ къызумых закъуэ!
— Зэгуэр шы ушэсыжрэ гъуэгуанэ утехьэмэ, уи лъэныкъуэм зыдэIыгъ. ПщIэнукъым иджыри узыIущIэнур! — жиIэурэ, пщыр пхыру къигъанэри, абазэхэ лъхукъуэлIыр и шым елъэдэкъэуащ.
ХьэщIэщыр япэм хуэдэу дыхьэшхыжтэкъым иджы. Щымт гупыр. Быж ЛIыгъур къэпсалъэри:
— Къамыгупсыса хъыбар жыхуаIэм хуэдэщ ар. Адыгэ гъащIэм и зы теплъэгъуэщ. ДэркIэ яублакъым, дэркIи яухынукъым. Джэджыкъуэ Пщымахуэ игъэпудар и щхьэт. «Пагэм и блыпкъ-блащхьэ къутэгъуафIэщ» — жиIэртэкъэ пасэрейм… Насып дэ диIэти, Хьэ- тIохъущокъуэпщыр гурыкъ щхьэзы-фIэфIкъым.
— Дагъуэншэу къыщIэкIынкъым ХьэтIохъущокъуэпщри… — башыр джафэу иупсурэ, псоми зэхахын хуэдэу гъумэтIымащ Къашыргъэ, гъукIэр.
Зыгуэрхэр къэуIэбжьауэ зэрызэплъыжам гу лъитэри, Къашыргъэ жиIар мащIэу трилъэщIэж щIыкIэу:
— Къэсей хьэжым и жыIауэ, мы дуней нэпцIым теткъым гуэныхьымрэ щыуагъэмрэ яхуэхей. Жагъуэгъури зэи уи дагъуэхэм блэплъыкIыркъым. Си ныбжьэгъужь Дэмдей и псэлъафэщ: «Жагъуэгъущхьэрэ мывэ пIэщхьагърэ».
Дэмдей псалъэ кIапэр ипхъуатэри, нэгъуэщI гупсысэмкIэ ириIуэнтIэкIыу:
— Къашыргъэ Iущышхуэ! Хъыбар дыхьэшхэнхэр уи куэдтэкъэ уэ? Моуэ, зэ-тIэу дыкъигурыгукIыу дыкъэгъэдыхьэшхи, щхьэж и унэ — бжэн лъакъуэ!
— Мыдэ, ныбэхуэфIым и зы хъыбар вжесIэнщ, иджыри фемышамэ…
Зы ныбэбыхъу гуэрым къыIурыцырхъащ я гъунэгъум тхьэмщIыгъуныбэ ягъавэу. Хэтыт зыфIэмыфIыр тхьэмщIыгъуныбэ? — Къашыргъэ щыжиIэм, гупыр и акъылэгъуу зэщIэгъуэгъуащ.
— НтIэ, тхьэмыщкIэжьым гъунэгъумкIэ нацIакIуэ зрырегъэхьэкI. ЩIыхьащи, и гурыIупсыр ирегъэнэхри щысщ, щагъэшхэнур къыхуэмыгъэсу. ТIэкIу къыпыуэршэрыкI хуэдэуи зещI, арщхьэкIэ и ныбэр къызэрыкъуалъэр нэхъыбэщ, къипсэлъым нэхърэ. Ауэрэ Iэнэр къахьри, къахьар джэш хьэнт- хъупсщ… мырамысэ щIыгъуу! НыбэрицIэм и хьэкIэ псым хэуауэ, и нэхэр гуауэу щIрегъэлъафэри:
— Ныжэбэ кIуам пщIыхьэпIэ Iей си нэгу щIэкIащ, си гъунэгъужь.
— Хъер Алыхьым ищI. КъыджеIэж, къытхуэIуатэ.
— Блэхэм гузэвэгъуэу сыкърахуэкIырт. Ауэ сытми пIащэт ахэр, езыхэр гъумыщIэ хъужауэ! Моуэ… мо жьэгущхьэм къелэлэх тхьэмщIыгъуныбэхэм хуэдэнут я гъумагъыр…
— Умыдзыхэ, си гъунэгъужь, жагъуэгъу уи куэдщи аращ пщIыхьыр зыхуэплъэгъуар.
Абы ирихьэлIэу нэгъуэщI зы Iэни къыщIахьэ: хьэлыуэрэ фоупсрэ. Ар щилъагъум ныбэхуэфIым игу зэуэ къызэрогъуэтыжри:
— Уэ — сщIэркъым, ауэ сэ мо джэш хьэнтхъупсымрэ мо тхьэмщIыгъуныбэмрэ сшхы нэхърэ, мы хьэлыуэр нэхъ къызощтэ.
И ныбэ быхъум хьэлыуэр ириубэм, фоупсым теIубыхьыжурэ, здэщыIэри щыгъупщэжауэ къыщIэкIынти, и бысымым иджы зыхуегъазэ:
— Едзакъэ, зиунагъуэрэ, едзакъэ, узрихьэлIэ шхыныфIщ. ЦIыхуфI и Iэнэри хьэзырщ!
VII
ЩIэплъыпIэ нэзым дарий кхъуакIэу къыпыщэт дыгъэ гъуэплъышхуэм Бахъсэн псыхъуэр зэпилъащIэурэ иджы лъагэу зеIэт. Iуащхьэмахуэ и щыгу дыкъуакъуэм лъэтхьэмпэ-лъапэпцIийуэ йонтIэIури, дыгъэр мылылъэ ткIугъэмрэ псыхьэлъахуэ ужьгъыхумрэ гъуахъуэу зыIурызылъэфэж Бахъсэныжь йоплъакIуэ. Гъатхэщ!… Уафэ къундэпсом шащхьэ тхъурымбэхуу щызопщыпщэ уэшхылъэ пшэ бырыбхэр. Уафэ напщIэхъым лъагэу щохуарзэ гъатхэнэм зызэхэзышытIэ къуршыбгъэхэр. Жьыбгъэ Iубыгъуэр дамэ лъэщхэмкIэ зэгуахуурэ дыгъэ шэджэнэплъыр абыхэм хурзалэу къауфэрэфыхь.
ЩIым и гурыфIыгъуэщ а гъатхэр: жыгей лъэдакъачэ вэгъухэм я лъабжьэхэм щоулъэпхъащэ, мышхумпIэ щIыIэрыс къэзыкIэфыщэ цыжьбанэ шыр зэрыбыныр. Гъатхэ махуэм къигъэбырсея жэщхэс жьындум и джэ макъыр батыргъэнылъэм къыщоIури, зэуэзэпсэу мэбзэхыж. Дунейм и гъэзапIиплIри гъатхафэщ.
КъущхьэхъущIыр зи жьантIэ Уафэбгыкъу Iуащхьэжьыр иджы епэрылъэу зэщIогъагъэ. Iуащхьэ лъапэм щIэлъ IэхъупIэ куэщIхэр къэщхьэлъэн хьэзыру хъуэпсащ. Губгъуэ джэдгынымрэ фоуку гъуэжьыбзэмрэ иджыпсту я фIыгъуэ дыдэщ.
Уафэбгыкъу и Iэхэлъахэм вэсэмахуэ щакIуэ къикIыжа пщы уэлийм, къуршхэм я мамыр лъэщыр псэкIэ игъафIэурэ, гъавалъэ тафэмрэ мэкъупIэ бгылъэмрэ къызэхеплъыхь. Сытуи тхъэжыгъуэт мы гъащIэ даущыр!.. Сытуи гъэнщIыгъуэт мы гъатхэ дунейр! Кургъуокъуэ зэрегъэкIэс лъахэ гъунапкъэншэм щащIэну зыхунэмыса жыг хадэхэр, зэпелъыт пхъэIэщэдзэм иджыри зэщIимыгъэлъа щIы гъабгъэхэр… IуэхуцIыкIу-Iуэхушхуэу пщэдейм нобэрей хьэкъкIэ къыхэплъхэм я дэтхэнэ зыри сыту гурыфIыгъуэ зэгущт, Тыркумрэ Кърымымрэ я дауэ-далъэр лъыпсыдзэ уэщыжь Iэтыгъуэу къащхьэщымылъатэмэ!
Пщы уэлийм аргуэру зэригъэзахуэр: хасэр зэхыхьат, унафэри зэгурыIуэу къащтат, тепсэлъыхьыжат, итIани, зы нэхъыщхьэ гуэрыр… Зыгуэрыр лъэпхъэдэнэу и пIэ инауэ итт. ЗыщIыпIэ деж щызэщылъадэри жьэдэнащи, къиутIыпщыркъым а зыгуэрыр, а зы нэхъыщхьэр, а зы хэкIыпIэр. Зэм-зэми ХьэтIохъущокъуэ къыфIэщIырт, езым къищынэмыщIа, псэ зыIут нэгъуэщI зыгуэр а Iуэхум иримыгузавэу, хэкIыпIэ къэлъыхъуэнри езы пщым и щхьэзакъуэ тезыру. Ар нэхъыфIуи къыщэкIынщ. Iэхъуэншэу, дауи, хъушэ щыIэнукъым. Уафэбгыкъу Iуащхьэжьым и хьэуа мамырым мо къуршыбгъэхэр къызэрыхэкIуэтым ещхьыркъабзэу, а Iэмал щхьэрыуар зэгуэр гъуэбжэгъуэщу къыхэсыкIынущ щхьэзакъуэ гупсысэхэм.
«ЗэрыжаIамкIэ, тырку сулътIаныр къыдэIэпыкъуурэ, хъаным зауэлI мин пщIейм нэблагъэ игъэшэсынущ, — зэрегъэзахуэ, мафIэм хэплъэурэ, пщы уэлийм. — Аращи, ди зы шууей къэс — кърым зауэлIу йы къыпоув!
Бийм къару зэкъуэткIэ нэхъри дыкъигъэлэнджэну хэтщ. Егъэлеяуэ куцI къару гуащIэ ухуейщ апхуэдэу уэру зэрыубыда къанлым упэщIэувэн щхьэкIэ. КуцI къару… Си хьэрычэтым щыму къыхукъуэплъу зэхэс ди шупашэхэмрэ ди лъхукъуэлIхэмрэ-тIэ а гуащIэмкIэ сызыщыгугъынур? — игу хэщIу мэщатэ аргуэру пщыр. — ИтIани, дапхуэдизу IэштIым лъэщ бийм къызыкъуимыхами, абыхэм якъуэмылъ гуэр дэ диIэщ — дищIщ дызыщIэзэур. Ди жьэгущ тхъумэжыр. ДыкъэзыгъэщIар къытщхьэщытщи, къарури абы къытхилъхьэнщ. Iэмал къызэрымыкIуэ гуэр иIэн хуейщ мы Iуэхум, арщхьэкIэ адыгэлI пэрытхэм ящыщу хэт семыпсэлъылIэми, «псэ тхэтыху дызэуэнущ» жаIэ фIэкIа, зыри IупщIу къасхупыхыркъым. — Кургъуокъуэ мафIэр зэIещIэ. — Кърымхэм къыспагъэтIылъыр яхуэздэу сафIэкIын-тIэ?! Пщы уэлийхэм мызэ-мытIэу апхуэдэу ящIащ, нэхъыбэр ажалым щахъумэн папщIэ, щIалэ, пщащэ цIыкIухэр щхьэщатыкIырти, абыкIэ яфIэкIырт. Хьэуэ! Хьэуэ… Дауэ, уи щхьэ и къулей къэплъыхъуэурэ, сабийр пщылIыпIэ дзэпкъым зэрыжьэдэбдзэнур? Напэтех щыIэмэ, ар — икIагъэу напэтехщ! Кърымыращи, и гъаблэгур зэи пхуэгъэнщIыххэнукъым: нэхъапэхэм сабий щитI, нэхъ иужьыIуэкIэ — щищ, жаIэу къекIуэкIамэ, иджы щитху тIэщIатхъыну ныкъуакъуэ ящI. Щитхур щыгъэтауэ, зы сабий закъуэм и гъы макъыр пхурикъунщ дунейм утетыху уи псэм узу къефыкIыну. Мыдэ, нэгъабэ зэрытщIам хуэдэ гуэру, я нэвагъуэр егъэлъагъужын хуейуэ аращ иджы а хьэIуцыдз фыщIакIуэхэм! Хъуатэкъым ар Iуэху: дыкъэзыухъуреихь бгырыс лъэпкъхэр Кърымым щошынэри, зи хущхьэ хъум и бзууэ, зэрызехьэу дзэ бэджэндкIэ хъаным зыщIагъэкъуэну хэтщ. «Щхьэж и къис и къисщ» — жиIэнт иджыпсту Къэзанокъуэм… Абыхэм я мэсхьэбри гурыIуэгъуэщ: узыхьыну псым зыдегъэзых. Уезауэ нэхърэ, бгъэныбжьэгъумэ нэхъыфIщ… Зи щхьэм ар нэмысам узэхищIыкIын?
Мыдэ, плъагъуркъэ, Бэлэтокъуэпщым «цIутI» зэрыжимыIэр. Зиущэхуаи… Тыркумрэ Кърымымрэ я лIыкIуэхэр КIэмыргуейм щыIащ, Бэлэтокъуэр езыхэм ягуэту дэ, и къуэшхэм, къыдагъэзэуэну трагъэгушхуэу. ЛIыкIуэ зыгъэкIуахэми кIуахэми я акъы-лыр зытеухуар къуентхърэ фейдэ- рэщ. Бэлэтокъуэрщи, кIэмыргуейхэм мамырыгъэ къахущIиIукI и гугъэжмэ, ижынущ а и гурыгъыр: лъыпс зыIухуа хьэIуцыдзым, лъы хуэлIэху, зым адрейр кIэлъыкIуэурэ, адыгэ лъэпкъыр къанэ щымыIэу илIыху, къызэтеувыIэнукъым. Шэрджэс Ипщэм ис ди лIакъуэгъухэм пIалъэкIэ зауэр зыщхьэщагъэкIыу арщ. АрщхьэкIэ а пIалъэми гъунапкъэ гуэр иIэщ: дуней иныр зи Iэпэхэм къадэкIэрахъуэу зыкъызыщыхъуж кърым тэтэрхэм адыгэ щамыгъэIэныр я плъапIэщ…
Ахэр псори тхыдэм и дыгъуасэщ. Пщэдейм нахуэу петхьэжьэнур сыт? Ди лъэпкъыр ди лъахэ исыжу бэгъуэн папщIэ, а лъахэ щIыгулъым дилъ IэмпIэ-IэмпIэурэ ирифыжарамэ, дыкъикIуэт хъунукъым! Зауэмэ — зауэщ. Хьэлэр хьэлэкIэ Iуауду жиIэртэкъэ пасэрейм. Дгъэунэхунщ иджы хэт и бжыкIыщхьэ нэхъ лъэщми. ИтIани, Iэмал щыIэххэмэ, ди кIэрыхур нэхъ мащIэу… Къэбэрдейм къимыхьэ щIыкIэ дапежьэмэ, ярэби дауэ хъуну пIэрэт? АрщхьэкIэ, ди лIакъуэгъухэм къытхуадэну зэхэуэр езыхэм я щIы кIапэ щыдублэу?..»
Сосрыкъуэбг и лъапэмкIэ мыщэ къыщыщыгъуахъуэм, Кургъуокъуэ зэуэ гурыщхъуэ ещIри:
— Къарэжь, зэгъащIэт къэхъуар, — жиIэурэ щызэплъэкIым, зи IэплIэм мыщэ шыр ису къахуэкIуэ лъхукъуэлIыр къелъагъу.
— Мыр дэнэ къипха? — щIоупщIэ пщы уэлийр.
— ЛъхукъуэлIхэм мыщэбз къаубыдати, зиусхьэн, шырыр уэ къыпхузагъэхьащ.
Пщым мыщэ шырыр къищтэри, Iэ дилъэурэ и куэщIым иригъэтIысхьа щхьэкIэ, мыдрейм, анэм и гъуахъуэ къипщIэукIыжыр къэIуху, езым и лъэбыцэ кIэщI цIыкIухэр ХьэтIохъущокъуэм и бгъэм пэщIигъакъуэурэ, зыкъыщыхуIэщIэмыудкIэ, пщIэурт.
— Дауэ къэвубыда хъуат мы тхьэмыщкIэм и анэр?
— Хьэшым дэнащ. Иджыпсту лъхукъуэлIхэм трахынущи, мыщафэр къыпхуахьынщ, зиусхьэн.
— Мыщэбз зэщIэсым и фэ траудыну аркъым лIыр щакIуэ щIыдэкIыр, — Кургъуокъуэ зыкъеIэтри, лъхукъуэлIхэр здызэхэтымкIэ пIащIэу еунэтI:
— Къэвгъанэт! Апхуэдэ гуэныхь сыт щхьэкIэ зытефлъхьэн?
— Зиусхьэн, хьэшым иубыдащ ар, — къопсалъэ Дэмдей. — Мыщафэми гуащэр щыгуфIыкIынтэкъэ, зиунагъуэрэ…
— ЗэтепIэ уи тIуалэр, Дэмдей! Къыдэфх а и лъапэр!
— Къыдыуигъэхтэмэ жыхуэпIэр!
— Пхъэ дыкъуакъуэкIэ и псэфылъэр щывубыдыкIи, лъапэр хуит къэфщI. Ар зыхузэфIэкIын лIы къыфхэмыту ара? Дэнэ щыIэ Сэбанш?!
— Дауэ къытхэмытрэт? — Къашыргъэ гъукIэр гупым къахокIри: — СызыIуригъэлъэда папщIэ, дипщ, уи хьэтырщ! Дэмдей, си ныбжьэгъужь, Къэсей хьэжым дыуэ къыстрищIэжыну ухуэмеймэ, мо пхъэ дыкъуакъуэм жьэдэгъанэ и щхьэри, нэхъ быдэу Iыгъ. Сэбаншрэ Къундетрэ уадауэм фыдэIэпыкъут!
Мыщэбзым и лъапэ дэуплIэнщIар Къашыргъэ хьэшыдзэм къыщыди-хым ирихьэлIэу, Кургъуокъуэ мыщэ шырыр щIым игъэтIысщ, Дэмдей пхъэ дыкъуакъуэр зэуэ зыIэпигъэхужри, гупым, пщыри яхэту, щхьэж и занщIэу зызэбграпхъащ.
Мыщэ анэм илъагъур шырым и закъуэти, ар зэщIипамэщ, зэпибзаери, и лъакъуэ лъэбыцэшхуэр щIэкъуауэу зыкIэлъилъэфурэ мэз лъапэм щIэзэрыхьыжащ.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
Сурэтыр ПIэтIуащIэ Феликс ищIащ.
