Уи Хэкум и мывэри дыщэщ
Щапхъэ
Абазэ Шэрэф и гъуэгу гугъухэр
Сирием и Парламентым и депутату, КъухьэпIэ лъэныкъуэмкIэ щыIэ шэрджэс хэхэсхэм я пашэхэм ящыщу щыта, дохутыр Iэзэ Абазэ (Мэршэн) Шэрэф хэкужьыр псэу-пIэ ищIыжащ. Ар илъэсиплI ипэ Абхъаз къэралым Iэпхъуэжащ. Нобэ Шэрэф езым хуэдэу адэжь щIыналъэм къэзыгъэзэжхэм зэрыхузэфIэкIкIэ ядоIэпыкъу. Дамаск дэт Адыгэ ФIыщIэ Хасэм и тхьэмадэу илъэс 12-кIэ тета Абазэ Шэрэф мы заманым АР-м Iэпхъуэшапхъуэ IуэхухэмкIэ къэрал комитетым Iуэху щещIэ.
Абазэ Шэрэф (ижымкIэ етIуанэщ) Дунейпсо Адыгэ Хасэм и IV Конгрессым кърихьэлIащ.1998 гъэ «Уи гугъу къытхуэпщIамэ ди гуа- пэт», жыпIэу Шэрэф зыхуэбгъэзамэ, жиIэр мыращ: «Илъэс 77-рэ сохъу. Аращ си гъащIэ гъуэгуанэр». Шэч хэмылъу, ар цIыху зэпIэзэрытым, зи щхьэ щытхъужыну зи жагъуэм и жэуапщ. Аращ абы къэзыцIыхухэм, и гъащIэм щыгъуазэхэм, къыдэлажьэ нэхъ щIалэIуэхэм «ахъырзэманщ» щIыхужаIэр.
1940 гъэм Мэршэн Шэрэф къы-щалъхуащ Абхъазым зэгуэр икIауэ Дамаск щыпсэу унагъуэм. Джулан лъагапIэхэм и Iэгъуэблагъэм и сабийгъуэр щигъэкIуащ. Махуих зауэр (1967 гъэ) щекIуэкIа, нобэр къыздэсым Сириемрэ Израилымрэ яхузэрымыгъэгуэш а щIыпIэрщ Кавка- зым икIа лъэпкъхэм я псэупIар. Израилым иригъэкIуэкIа зауэм иужь- кIэ абхъазхэмрэ адыгэхэмрэ я нэхъыбэм Джуланым щыIэ жыла-гъуэ 14-р ябгынэри, Дамаск псэупIэ ящIащ.
— Си адэ-анэри сэри дыкъыщалъхуар Дамаскщ. Дыщыпсэуа къуажэм зэреджэр Мумсиещ, абы дэсахэм я нэхъыбэр абазэт. Си адэшхуэм и адэшхуэ Мэршэн Хьырипс Эскишехир (Тырку) къиIэпхъукIри, Кавказым къикIахэм я гъусэу ЩамкIэ иунэтIащ,- пещэ Шэрэф.
Школыр къиухыу дзэм къулыкъу щищIа нэужь, медицинэмкIэ университетым щеджэну ар Тыркум макIуэ. А зэманым Абазэр дехьэх коммунист гупсысэхэм икIи а идеологием ехьэлIа пэкIухэм хэту яубыда щIалэр хьэпсым ирадзэ.
— Сэ нобэр къыздэсым сыкоммунистщ,- жеIэ Шэрэф и щхьэр лъагэу.
Лъэхъуэщым къикIыжынымкIэ абы сэбэп къыхуэхъуащ Сирием и Президент Хьэфез Асад. Ар Абазэ Шэрэф и къуэш нэхъыжь Мамдухь и ныбжьэгъуфIт. Шэрэф къаутIыпщыжын папщIэ Сирием гъэр щащIа тыркуитIкIэ коммунист щIалэр къахъуэжащ.
Тыркум къикIыжу Дамаск къэзыгъэзэжа Шэрэф и IэщIагъэм ехьэлIауэ ехъулIэныгъэшхуэхэр зыIэригъэхьащ. Ар гастроэнтерологиемкIэ дохутыр Iэзэ хъуащ. ИужькIэ Сирием щыIэ дохутырхэм я зэгухьэныгъэм и пашэу ягъэуващ, абы къыдэкIуэуи, Адыгэ ФIыщIэ Хасэм и тхьэмадэу хах. Мы къэралым щыпсэу абхъазхэр адыгэхэм къыгуэхыпIэ имыIэу пыщIащ. Абазэхэм я нэхъыбэм я анэдэлъхубзэр ящIэжкъым, зэрыпсалъэр адыгэбзэрэ хьэрыпыбзэрэщ. Шэрэф зэрыжиIэмкIэ, зы къуэпсым къикIыкIа зэкъуэш лъэпкъитIыр зэпэщхьэхуэ ящIынкIэ Iэмал зимыIэт. ИкIи сыт хуэдэ Iуэхугъуэхэми ахэр зэкъуэту яужь ихьэрт.
— Абы щыIэ шэрджэс диаспорэм хохьэ абхъазхэр, абазэхэр, къэбэрдейхэр, адыгейхэр. Кавказым къикIауэ Сирием щыпсэу ди лъэпкъэгъухэр занщIэу къыбоцIыху. Ахэр жыджэрщ, икIуэт зымыщIэщ. Дэ сыт щыгъуи дыхущIэкъурт адэжь щIыналъэм ди лъым хэту къыздитха хабзэр, нэмысыр зэрытхъумэнум, — игу къегъэкIыж Абазэм.
1998 гъэм Шэрэф Сирие Хьэрып Республикэм и Парламентым и депутат хъуащ, иужькIи тIэунейрэ абы хахыжащ.
— Башар Асад щIэныгъэ куу, зэхэщIыкI лъагэ зиIэ цIыхущ. Абы фIыуэ елъагъу къызыхэкIа лъэпкъыр. Езыми цIыхубэм пщIэ къыхуещI.
Сирием зауэ къыщыхъея нэужь, Мэршэн Шэрэф и унагъуэм и ныкъуэр Щам къыдэнащ, адрейхэм Абхъазым къагъэзэжащ. Мы зэманым мафIэм хэт Сирием къикIыжауэ Сыхъум къэкIуэжахэм я бжыгъэр 100-м щIегъу. Къэралыр иужь итщ абыхэм зэрыхузэфIэкI-кIэ зэрызащIигъэкъуэнум.
— Адэжь щIыналъэращ псэхупIэ схуэхъужар, — жеIэ гуфIэу Шэрэф.
Япэ дыдэу Абазэр Совет Сою-зым къыщихьар 1980 гъэхэрщ. Ар мызэ-мытIэу щыхьэщIащ Къэбэрдей-Балъкъэр, Къэрэшей-Шэрджэс, Адыгэ республикэхэм.
Мы зэманым Сирием щопсэу Шэрэф и къуэш нэхъыщIэ Уэлид. Ар генерал-лейтенантщ, Джулан лъагапIэхэм щыIэ фронтымкIэ жэуап ехь. Махуэ къэс зэкъуэшхэр телефонкIэ зопсалъэ, хъыбарыщIэхэмкIи зохъуажэ. Шэрэф и къуэшым деж лъагъунлъагъу мазитIкIэ зэрыщыIэри куэд щIакъым. Абы зэрыжиIэмкIэ, Урысейр Сирие Iуэхухэм зэрыхэIэбэрэ щытыкIэр нэхъыфI хъуащ. МафIэ лыгъэр гъэувыIэным теухуауэ зэращIылIа зэгурыIуэныгъэми гугъэ къахилъхьэж хуэдэщ. Асад и дзэм зауэр ягъэувыIами, террорист гупхэм иджыри Iэщэр ягъэтIылъыну хьэзыркъым. Абы къыхэкIкIэ щIыпIэ-щIыпIэхэм зэхэуэ-хэр щекIуэкI къохъу. ПIалъэ кIэщIкIэ террорым и телъхьэхэм Iэщэр ямыгъэтIылъмэ е абыхэм къагъэхъея зауэм я щхьэр хамылъхьэмэ, щытыкIэр щIэрыщIэу зэщIэплъэжынкIэ шынагъуэщ. Апхуэдэу къэхъумэ, а зауэм хы- хьэнущ Тыркур, Иракыр, Ираныр. Абы я сэбэп хэлъкъым нэхъ къэ-рал лъэрызехьэхэу Урысеймрэ США-мрэ. Iуэхум хуабжьу ирогузавэ хэкужьым къэзыгъэзэжа ди лъэпкъэгъухэр.
Ардзинбэ Астандэ.
Сыхъум къалэ
Ди псэлъэгъухэр
ФIы щIэи, псым хэдзэ
Дэ ди псэлъэгъущ «Жьэгу» жылагъуэ зэгухьэныгъэм и къызэгъэпэщакIуэ, апхуэдэуи псапащIэ жылагъуэ зэгухьэныгъэ зыбжанэм хэт Къарэ Ратмир. Абы Хэкум къэзыгъэзэжахэм яхуэгъэзауэ лэжьыгъэ куэд ирегъэкIуэкI.
Къарэ Ратмир — Ратмир, ди гуапэт газетым и щIэджыкIакIуэхэм евгъэкIуэкI лэжьыгъэхэм я гугъу яхуэпщIамэ. КъищынэмыщIауэ, адэжь щIыналъэм къэзыгъэзэжахэм уадэIэпыкъун хуей щIэхъуам утезгъэпсэлъыхьынут.
— Сирием зауэр щыщIидзам щыгъуэ, Кавказым къихьэжагъащIэхэм я деж сыкIуэри, я Iуэху зытетыр зэзгъэщIауэ щытащ. Сэри а Iуэхум теухуауэ жэуаплыныгъэ гуэр схьыну къызэрыстехуэр къызгурыIуэрт. Арати, хэкIыпIэу щыIэхэр къэслъыхъуэу щIэздзащ. Зауэм кърихужьэжахэм я псэукIэм зыщызгъэгъуэ- за нэужь, нэхъапэу зызыхуэзгъэзахэм ящыщщ Щхьэлыкъуэ къуажэм и щIыпIэ администрацэм и унафэщI Къуныжь Хьэчим. Абы «мыр зэкIэ хьэзыру сIыгъщ» жиIэщ, занщIэу и жыпым ахъшэ кърих-ри, хьэжыгъэ къэпитху, дагъэ къищэхури яхузигъэшауэ щытащ. Абы иужькIэ «Пэрыт» жылагъуэ зэгухьэныгъэми сыкIуащ.
Къыхэзгъэщынут, интернетым къыдит Iэмалхэри къызэрыдгъэсэбэпыр. «Фейсбук»-м къыщызгъуэтащ КъБАССР-м щэнхабзэмкIэ и министру илъэс куэдкIэ лэжьа Ефэнды Джылахъстэн ипхъу Бэджрэт Ольгэ къызэригъэпэща «Сирием къикIыжа ди лъэпкъэгъухэм дадэвгъэIэпыкъу» гупыр. Сэри абы сыхыхьащ. Дэ къыхэтлъхьащ накъыгъэм и 21-м Адыгэхэм я фэеплъ махуэм ехьэлIауэ зэIущIэхэр едгъэкIуэкIыну.
Япэ дыдэу Сирием къикIыжахэм я сабиийхэр зэхуэтшэсри, IэфIыкIэхэр яхуэдгуэшащ. Абы иужькIэ нэщIикIыж махуэм аргуэру а цIыкIухэм «Сабийхэм хэкум къагъэзэж» псалъэхэр тету тортышхуэ яхуедгъэщIащ. МащIэ-куэдми, апхуэдэт ди япэ лъэбакъуэхэр.
Хуэм-хуэмурэ а щIыкIэм тету мы Iуэ- хум сыхыхьащ. Зэман дэкIри, адэжь щIыналъэм къэкIуэжахэм жылагъуэхэм унэхэр Дунейпсо Адыгэ Хасэм къыщыхуащэхуащ. КъэIэпхъуэжахэр нэхъыбэу дагъэтIысхьащ Прохладнэ, Лэскэн, Бахъсэн щIыналъэхэм хиубыдэ къуажэхэм.
Иужьрей зэманым къыдэхъулIахэм ящыщщ Адыгэ махуэгъэпс къызэрыдэдгъэкIар. Абы къыщIэтх ахъшэр нэхъ хуэныкъуэхэм еттынущ. «Унэ хуит» фIэщыгъэцIэм щIэту Iуэху къызэдгъэпэщауэ щытащи, ари илъэситI мэхъури зэпымыууэ йокIуэкI. Унагъуэхэм къамыгъэсэбэпыж, ауэ иджыри тIорысэ мыхъуа хьэпшыпхэр къыхэхауэ унэ зрату ягъэтIысыжахэм яIэрыдогъэхьэ.
Унагъуэм къыщагъэсэбэп хьэпшыпхэр, унэлъащIэхэр, щыгъынхэр, ерыскъыпхъэхэр — куэд мэхъу а псапащIэ Iуэхум къитIасэр. Унэ зратахэр зыхуэныкъуэIауэ къэпсалъэмэ, зыщIэлъэIуар къазэрыхуэдгъуэтынум дыхущIокъу. Унагъуэхэм къыдат хьэпшыпхэр хуэныкъуэхэм яIэрыгъэхьэным гугъуехьхэр щыпыщIа къэхъуми, къыттехьэлъэркъым.
Иджыблагъэ цIыхубз гуэр къэпсэлъат «гъуэлъыпIэ гуэрхэр фэстынут», жиIэри. Ар езыр 12-нэ къатым тест. ГъуэлъыпIэр инт, къат дэкIуеипIэхэр зэвти, зытхуемыгъэгъазэу куэдрэ деныкъуэкъуащ. Ар къыщIэзыха щIалэхэми пщIэнтIэпсыр къапыхурт, ябгхэри игъэузат. ГъуэлъыпIэр Благовещенкэ къуажэм тшащ. Ар зыIэрыдгъэхьа унагъуэм я сабийхэр щIым щылъу жейуэ арати, абыхэм я гуфIэкIэр ялъэгъуа нэужь, щIалэхэм гугъуехьыр ящыгъупщэжат.
Налшык дэт Гъэш комбинатым шэ къыдитри зэбгрытшауэ щытащ. Ар нэхъыбэу зылъэдгъэIэсар къалэм дэс унагъуэхэращ. Хэт шху игъэпцIащ, хэти кхъуей хихащ. Зымахуэ Жэмтхьэлэ щыщ щIалэ Сыбырым щыпсэуну Iэпхъуэжырти, «Си унэм нэхъ хуэныкъуэ гуэр щIэв-гъэтIысхьэ», — жиIэри къэпсэлъащ. Апхуэдэ гукъэкI дахэ зыщIхэм уамыгъэгушхуэу къанэркъым.
«Гъавэ бэв» жытIэри, аргуэру Iуэху къызэдгъэпэщащ. Абы и фIыгъэкIэ къыхэтха жылапхъэхэр яхуэтшэри псоми яхуэдгуэшащ. Сирием къикIыжахэм я нэхъыбэр къалэращ щыпсэуар, къуажэ псэукIэм нэхъ пэжыжьэхэщ. Гъавэ зэращIэм и щэхухэм зэрыщымыгъуазэри гурыIуэгъуэт. Абыхэм урысыбзэ тэмэ- му зэрамыщIэр, адыгэбзэкIэ псори къызэремыджэфыр къэслъытэри, «Адыгэ псалъэ» газетым сыкъэкIуащ. «Уней лъапсэ» напэкIуэцIхэр къэзгъуэтыжщ, кIэртIоф зэрыхэпсэнури хущхъуэ зэрытепкIэнури зэрыт тхылъ цIыкIури хьэрыпыбзэкIэ зэредгъэдзэкIри яIэрыдгъэхьащ. ЖылапхъэхэмкIэ нэхъыбэу къыддэIэпыкъуар Дзэлыкъуэ щIыналъэрщ. Щхьэлыкъуэ къуажэм и тхьэмадэ Къуныжь Хьэчими кIэртIоф къэп тIощI къыдитащ. А жылэхэр хасащ. Абыхэм къыпыкIахэр хасэжурэ ягъэбэгъуэнщ, Тхьэм жиIэмэ.
ЗимыIэм, нэхъ хуэмыщIахэм адыгэр дэIэпыкъуу пасэм зэрыщытам и фIыгъэт жылэхэм тхьэмыщкIэ дэсу узэрыримыхьэлIэр. А хабзэ екIур ноби ди цIыхухэм къазэрыдэгъуэгурыкIуэм и щыхьэтщ мыпхуэдэ щапхъэхэр.
— «Жьэгу» зэгухьэныгъэм и IуэхущIафэхэм дыщыгъуазэщ. Абы и къежьэкIам и гугъу уэзгъэщIынут.
— Сирием къикIыжахэм ядэIэпыкъунымкIэ щыIэ гупым хэтхэр дызэчэнджэщри, «Жьэгу» жылагъуэ зэгухьэныгъэр къызэдгъэпэщащ. Абы нэхъыбэу хэтыр хэкужьым къэзыгъэзэжхэм зыщIэзыгъэкъуэну хуей щIалэгъуалэрщ. Зэгухьэныгъэм офис диIэщ. Сэбэп хъуну хэт сыт хуэдэ хьэпшып иIэми, мыбы кърашалIэ. Хэкур зэзыгъэгъуэтыжахэр зыхуэныкъуэ щыIэмэ, къокIуэри щIаш. ДэфтэрхэмкIи дадоIэпыкъу, ауэ ар нэхъ гугъущ. «Жьэгум» ди цIыху щIэсщ, пщэдджыжьым къыщыщIэдзауэ пщыхьэщхьэ хъуху. Фи газетыр къэзгъэсэбэпу, дэIэпыкъуэгъу хъуну хуейхэм къезгъэщIэну сыхуейт ди хэщIапIэр здэщыIэр — ар Тэрчокъуэм и цIэкIэ щыIэ уэрамым тет унэ №2-ращ. Фыкъэпсалъэ хъунущ мы телефон номерымкIэ: 89289151550. Апхуэдэуи банкым счет щыдиIэщ. Ар къэдгъэлъэгъуа телефон номерымкIэ фыкъэпсалъэмэ, къэфщIэнущ.
— Хэкужьым къэзыгъэзэжахэм IэпщIэлъапщIэхэр, IэщIагъэ дахэхэр зиIэхэр мымащIэу яхэтуи къыщIэкIынщ… Апхуэдэхэм лэжьапIэ тыншу къагъуэтрэ?
— IэпщIэлъапщIэ куэд яхэтщ, шэч хэмылъу. Ауэ абыхэм нэхъ къатехьэлъэр урысыбзэ зэрамыщIэрщ. Бзэр умыщIэу лэжьапIэ къэбгъуэтынуи ущылэжьэнуи гугъущ. Сэ абыхэм яжызоIэ: фи бынхэр фегугъуу евгъаджэ, ахэр школым кIуэмэ, щIэныгъэ тэмэм зрагъэгъуэтмэ, къыдэкIуэтея нэужь, фэри фапIыжынщ.
Мыри жыIапхъэщ: лэжьэну хуейм сыт хуэдэ щIыкIэкIи ар къегъуэт. Хэкум къэкIуэжахэм яхэтщ ухуакIуэхэр, унэ зезыхьэхэр, шхапIэхэм щылажьэхэр. Сэ зы щIалэ соцIыху сыхьэтищ-плIы фIэкIа мыжейуэ жэщми махуэми шаурма ищIрэ ищэу. И щхьэ, и унагъуэ зэрипIы-жын иужь итщ. ЩIэныгъэ зыбгъэдэлъ, зэфIэкI зиIэ куэди яхэтщ хэкум къэзы- гъэзэжахэм. Дунейпсо компаниехэм бухгалтеру, дохутыру щылэжьа, шы гъэхъуным хэзыщIыкIхэри щыIэщ. Спортсмен лъэщхэри къахэкIащ. Абыхэм ящыщу Къанокъуэ Мухьэмэд каратэмкIэ Сирием и чемпионщ, къуэкIыпIэ спорт зэзауэ лIэужьыгъуэхэмкIэ къызэрымыкIуэу IэкIуэлъакIуэщ.
— Сыт хуэдэ гукъеуэхэр яIэ Хэкум къэкIуэжахэм?
— Къызэрыхэзгъэщащи, иджыри унэ ямыIэу зыбжанэ щыIэщ, ахэр илъэсищ хъуауэ санаторэхэм щIэсщ. Я Iуэхур иджыри зэIубз хъуакъым. Ар я гукъеуэщ. ДэркIэ нэхъыщхьэращи, зэрытхузэфIэкIкIэ абыхэм защIэдгъэкъуэным иужь дитщ.
— Фи мурадхэр Тхьэм къывигъэхъулIэ.
Епсэлъар НафIэдз Мухьэмэдщ.
МакъыщIэ
Уэтей Хьэзем утыку къохьэ
«ВагъуэщIэ» утыку къихьащ. Абы зэреджэр Хьэземщ. ЩIалэщIэр Сирием къикIыжа унагъуэхэм ящыщ Уэтейхэ къахэкIащ. Ар ныбжькIэ иджыри сабийми, дахэу уэрэд жеIэ. И макъ жьгъырур зыщигъэIуа Налшык дэт Къэрал киноконцерт залым щIэсахэм псоми гунэс ящыхъуащ.
Хэкужьым къэзыгъэзэжахэм мымащIэу яхэтщ зэфIэкI лъагэ зиIэхэр. Сабийм и зыкъэгъэлъэгъуэныгъэр зылъэгъуа нэхъыжьыфI, ХьэтIэхъущыкъуей къуажэм щыпсэу Джэдгъэф Хъусен абы адыгэ пыIэ хуищIащ.
Хьэзем и адэ Амыр и къуэшхэр и гъусэу Абхъазым щызэуащ 1992 — 1993 гъэхэм. Ар яхэтащ лагъым зыщIэлъ губгъуэхэр, щIыпIэхэр къэзыхутэу зыгъэкъэбзэжахэм. Сабий зэчиифIэм и анэ дэлъхури иракыдзэм кхъухьлъатэзехуэу хэтащ. Ауэ Абхъаз зауэр къызэрыхъейуэ, псори къигъанэри, Апсны щIыналъэр зыхъумахэм яхыхьат. ЩIалэщIэм и анэ Къардэн Хьидэт Сирием щыIэ шэрджэс ансамблым къыщыфэу, лъэпкъ фащэм уагъэхэр хиды-кIыу щытащ.
Хьэзем цIыкIу и адэш-хуэ ФуIэд Ефэнды Джылахъстэн и ныбжьэгъущ, Сирием щыIэ Адыгэ ФIыщIэ Хасэр къызэзыгъэ- пэщахэм ящыщщ.
Махуэщ Шумахуэ.
Iуэху еплъыкIэ
Жыжьэ дыдэ къыщожьэ
Мыващхъуэ кIанэм деж. Тырку, Хьэтусэ къалэжь
Нартхэм я зэманым къыщыщIэдзауэ нобэр къыздэсым адыгэхэм къыддокIуэкI тхьэрыIуэ псалъэ «Уащхъуэ Мыващхъуэ кIанэ» жыIэкIэр.
Илъэс мин бжыгъэ зи ныбжь «Нарт» пшыналъэм ущрохьэлIэ Сосрыкъуэ иш Тхъуэжьей мыпхуэдэу къыжриIэу: «Уащхъуэ Мыващхъуэ кIанэ, уэ лIы ухъумэ, сэ шы сыпхуэхъункIэ».
Абы нэмыщIкIи Сэтэней Гуащэрэ Лъэпщрэ зэрызэщыхьам теухуауэ къаIуэтэжым ущрохьэлIэ:
«… ВакIуэ-Нанэ IуегъэзыкIыжри,
кIуэм-лъэурэ,
Уащхъуэ Мыващхъуэ кIанэм
хуозэри, йолъэIу:
— Уащхъуэ Мыващхъуэ кIанэ, щхьэузыхь сызыхуэхъун!
Си пхъурылъхур схуэгъэIущ,
схуэущий!
Уащхъуэ Мыващхъуэ кIанэ
къепсщ, къэхъуэпскIри
IукIыжащ».
ЗанщIэу къыхэзгъэщыну сыхуейт мыбдежым «къепсщ, къэхъуэпскI-ри» жыхуиIэр дыгъэр къопс, уафэр мэхъуэпскI еплъыкIэу къызэрыбгурыIуэн хуейр.
Нобэр къэсыху дыщегупсыс къэхъурт Мыващхъуэ кIанэм, зэи дытемыплъауэ, ауэ ди бзэм хэту къыддекIуэкIар щыIэ гуэр хьэмэрэ къагупсыса жытIэу зыхуэтхьынур дымыщIэу. Ауэ а Мыващхъуэ кIанэр Анадолэм, нобэ Тырку къэралым щыIэ къалэжь Хьатусэ хьатхэм я къалащхьэу щытам, дэлъу къыщыдгъуэтыжым, куэдыр и пIэ иувэжащ икIи тхыдэми IуэрыIуатэми теухуауэ дэркIэ дызыхуейр зэIубз къищIащ.
Тхыдэтххэми щIэныгъэлIхэми щыжаIэ щыIэщ хьатхэр адыгэ-абазэ лъэпкъхэм я къуэшу, я бзэри зы лъабжьэм къыщежьэу. Ар щIигъэбыдэжу ди IуэрыIуатэми зыгуэрхэм ущрохьэлIэ.
«Нарт» пшыналъэм къыхэщу IуэрыIуатэм хэтхэм нэмыщIи Iуэху ублэ хъуэхъуу ди хъуэхъужьхэм мыпхуэдэу къыщригъажьэ къохъу:
Ди Тхьэу, Тхьэшхуэ!
Анадолэу дыщэ къуэладжэ!
Iэ ижькIэ дыгъэублэ,
Iэ сэмэгукIэ дыгъэух …
(Хъуэхъум пещэ).
Мыващхъуэ кIанэр нобэ здэщыIэ-ри мы хъуэхъум зи гугъу ищI Анадолэу дыщэ къуэладжэу хьатхэр щыпсэуа щIыпIэращ.
Ар, сэ къызэрызгурыIуэмкIэ, илъэс мин бжыгъэ ипэкIэ адыгэ-абазэ лъэпкъымрэ хьатхэмрэ зэрыщIэу зэдэпсэуауэщ, я щIы кIапэ зэпылъу, зэкIэлъыкIуэу, нэгъуэщIу жыпIэмэ, зы Нарт хэкуу. Хьат щIыналъэр яубы- да иужь, хуэмурэ зэпэIэщIэ дыхъуами, Мыващхъуэ кIанэр абде-жым зэрыщыIэр дымыщIэжами, IуэрыIуатэм хэту ди бзэм ихъумащ.
Муслъымэн дин тхьэ IуэкIэхэр но- бэ ди бзэм нэхъ къыхыхьауэ щыт- ми, нэхъыбэу нанэхэм «Уащхъуэ Мыващхъуэ кIанэ» е «Уащхъуэ къа- ну Мыващхъуэ кIанэ» тхьэрыIуэкIэхэр иджыри жаIэу щызэхэпх къохъу.
И гугъу сщIыну сыхуейт тхакIуэ Iэзэ, адыгэбзэр фIыуэ зыгъэубзэрэбза IутIыж Борис и пьесэм къыхигъэща пычыгъуэм:
— Уащхъуэ Мыващхъуэ кIанэ!
ПхузощIыр сэри быдэу
мы Тхьэлъанэр.
Мы гъащIэ хышхуэм дэнэ
симыдзами,
Псэлъыхъу екIу дапщэм
гу къысхуамыщIами,
Уэ зэи, зыкIи, хэткIи усхъуэжыну,
ГукъэкI сэзыгъэщIын
къэмыхъуфыну!»
Иджыри зэ фигу къэзгъэкIыжыну сыхуейт Андемыркъан теухуа IуэрыIуатэм хэт теплъэгъуэр. Ар гъапцIагъэкIэ Iэщэ пцIанэу укIыпIэм щрашам, иужь псалъэу мыпхуэдэу жиIэжар:
— Сэ фэ гъуамэхэр си гущIыIу физмыгъэплъэнкIэ, Уащхъуэ Мыващ-хъуэ кIанэ, — жиIэри и сагъындакъыр и пщэм пэщIигъэкъуащ, лъэбакъуэхъуу уври щыту и псэр хигъэкIащ.
IуэрыIуатэм къызэрыхэщыжым-кIэ, Уащхъуэ Мыващхъуэ кIанэкIэ Тхьэ яIуэмэ, абы епцIыжын шынэ- хэрт, апхуэдэу тхьэ яIуатэмэ, дзыхь хуэпщI, шэч къытомыхьэ хъунут, апхуэдизкIэ а Мыващхъуэ кIанэм фIэлIыкIхэрти.
Мыващхъуэ кIанэ щIыжаIэр гурыIуэгъуэ мэхъу, езы мывэр плъагъумэ. Ар и плъыфэкIэ щхъуэщ, и теплъэкIи кIанэщ. Ауэ нобэ пыухыкIауэ жыпIэ хъуну сщIэркъым Уащхъуэ псалъэм къикIыр. Хьатхэм я бзэмрэ я тхыдэмрэ елэжьхэм зэрыжаIэмкIэ, «уащхъуэ» псалъэр Тхьэм и цIэу хьатыбзэм хэту къокIуэ, нэгъуэщI щIэныгъэлIхэми убыхыбзэм апхуэдэу къикIыу а псалъэр хэтауэ ятхыж. ЩыIэщ «уащхъуэ» псалъэм «уафэ щхъуэ» (щIыху) мыхьэнэ иIэу жызыIэхэри. Адыгэбзэри, абазэбзэри, хьатыбзэри фIыуэ умыджыжауэ, уримыплъэжауэ «Уащхъуэм» къикIыр нэсу къыпхуэщIэнукъым.
Мыващхъуэ кIанэр пымыту «Уащхъуэу си Тхьэ мыгъэпцI, згъэпцIмэ сыкIуэцIригъэз», е «Уащхъуэу си къан», е «УащхъуэкIэ соIуэ» тхьэрыIуэкIэхэри хэтщ ди бзэм.
Хэкум щыщу зы гуп дыкIуэри, Тыркум щыпсэу адыгэхэри нэгъуэщI къэралхэм щетIысэха ди лъэпкъэгъухэри дызэгъусэу дыщыIащ Хьэтусэ къалэм. Мыващхъуэ кIанэ здэщыIэ щIыпIэм тхьэлъэIу дыщIын щедгъэжьащ. Абдежым Тхьэм тыхь щыхуэтщIащ, адыгэ лъэпкъым хуэгъэза хъуэхъухэмкIэ тхьэ дыщелъэIуащ. Сыхуейт пхэнжу къагурымыIуэну, езы Мыващхъуэ кIанэм делъэIу хуэдэу. Мыващхъуэ кIанэр здэщыIэ Хьат щIыналъэу Анадолэу дыщэ къуэладжэм адыгэбзэкIэ тхьэм дыщелъэIуауэ аращ ди лъэпкъым хуэгъэза хъуэхъухэмкIэ.
Хьэгъэжей Беслъэн, «Юристхэр цIыхубэм я телъхьэщ»
зэгухьэныгъэм и лэжьакIуэ.
Усэхэр
Мы зы щIымахуэр игъэкIыж
«Адэжь щIыналъэм дыгъэкIуэж»,-
КъызжеIэ си щхьэгъусэм,
СлъэмыкIыу сэри сегъэкIуэщI
Гугъуехьыу телъым уи псэм.
Си щIалэ закъуэм согупсыс, —
Сигу щыщIэм сщIынт пэIэщIэ,
Гъуэгу сытехьэну сыхьэзырщ,
АрщхьэкIэ зызоIэжьэ.
Сэ нобэ зым къызиткъым гъуэгу.
Си гугъэр екъутэжыр:
Мы щIыпIэр сэ схуэмыхъуми Хэку,
Ар лъапсэщ си къуэм дежкIэ…
«Мы зы щIымахуэр игъэкIыж», —
ЖызоIэ си щхьэгъусэм.
Уи сабиигъуэ пIэщIэкIам
Хэт зылъэгъуар къигъазэу?
Шурдым Къундет.
Австрие, Инсбрук
Iуащхьэмахуэ
Iуащхьэмахуэу уэсу телъым
Жэщи махуи нэпсыр щIож.
ЩIым и бынхэр щикъухьащи,
Магъыр ар, имыщIэу еш.
Адэжь Хэкум нобэ исыр
Ди нэ-ди псэу фыдолъагъу.
Димыягъэу, димылажьэу
ДыфпэIэщIэщ — къытхуэвгъэгъу.
Iущхьэмахуэ дымылъагъуми,
Я нэхъ дахэу щIэтщ ди нэгу.
Хамэ щIыпIэ дыщыпсэуми,
Дрогушхуэ — ар ди хэкущ.
Ди анэ дахэу ди Хэкужь,
Ди нэхъыжьхэр димыIэж.
Хамэ щIыпIэм дыкъыумынэу,
Дурибынкъэ — дынэшэж.
Сыт ди лажьэр, ди Хэкужьыр
Дымылъагъуурэ долIэж.
Ди адэр лIами, ди анэр псэукъэ?!
ЦIыкIуи ини дывгъэкIуэж.
ЛIы зыукIым и бэлыхьыр
Илъэс бжыгъэкIэ еух.
Мыухыжу ттелъ бэлыхьым
Дигу хегъэщIыр, лъыр тфIыщIех.
Лыуэ ттелъыр дыдымейми,
Къупщхьэу диIэр Хэкум ейщ…
Дынэшэж уи деж нэхъ псынщIэу,
Адэжь лъахэу Къэбэрдей.
ТIэш Хьэмид.
Сирие, КъунейтIрэ
