Бацэжь Мухьэмэд-Хъер: Лъэ быдэкIэ щIым тетыфыр и Хэку исыжырщ
ЩэкIуэгъуэм и 12-м и ныбжьыр илъэс 80 ирикъуащ Иорданием щыщ адыгэ щIэныгъэлI, профессор Бацэжь (Мамсыр) Мухьэмэд-Хъер. Тхьэмадэм и махуэшхуэм ирихьэлIэу тфIэигъуэщ ар Хэкужьым къыщыкIуам къызэрацIыхуа тхыгъэхэр фигу къэдгъэкIыжыну. Абыхэм ящыщщ а зэманым «Iуащхьэмахуэ» журналым щылэжьа Джэрыджэ Арсен и интервьюр.
Бацэжь Мухьэмэд-Хъер ящыщщ Иорданием нэхъ цIэрыIуэ дыдэу ис адыгэхэм и щIэныгъэкIи, и пщэрылъкIи, зэрихьа къулыкъухэмкIи. Ар философие щIэныгъэхэм я докторщ, Иорданием и университет зыбжанэм я декану, ректорым и къуэдзэу, ректорым и къалэнхэр игъэзащIэу щытащ. КъинэмыщIауэ, Бацэжьыр зэфIэкIышхуэ зиIэ политикщ ар щэнейрэ хахащ Иорданием и министру, Парламентым и сенатору щытащ. А псом къадэкIуэу, Мухьэмэд-Хъер комитет, федерацэ, комиссэ, совет куэд дыдэм я унафэщIу лэжьащ. И щIалэгъуэм Иорданием и баскетбол командэм и капитану, иужькIэ абы и тренер нэхъыщхьэу, Иордан Олимп комитетым и унафэщIу щытащ. ЩIэныгъэм, спортым зегъэужьыным хэлъхьэныгъэ ин дыдэ зэрыхуищIам, общественнэ лэжьыгъэм, щIалэгъуалэр гъэсэным жыджэру зэрыхэтым папщIэ, къэралым орден зыбжанэ къыхуигъэфэщащ.
Пенсэм зэрыкIуэрэ Мухьэмэд-Хъер и зэфIэкI псор ирехьэлIэ адыгэхэм я культурэр, я хабзэр, я тхыдэр джыным. Абы тхылъ зыхыбл къыдигъэкIащ Иорданием щыпсэу адыгэхэм ятеухуауэ. Илъэс зыщыплI япэкIэ тхын иухащ и гъащIэм щынэхъыщхьэ дыдэу къилъытэ лэжьыгъэшхуэр адыгэ тхыдэм и энциклопедиер. Илъэс мин зыбгъупщI къызэщIэзыубыдэ а лэжьыгъэр 2009 гъэм Амман къыщыдэкIащ напэкIуэцI 5200-рэ зыдэт тхылъий хъууэ. Иджыблагъэ Мухьэмэд-Хъер ди редакцэм щыхьэщIащ, ди упщIэ зыбжанэми жэуап къритащ.
— Мухьэмэд-Хъер, псом япэу уи унагъуэр дыбгъэцIыхуамэ, ди гуапэт.
— Сэ сыкъыщалъхуар Сириеращ. Си къуэшитIыр къэхъуа нэужь, си ныбжьыр илъэсиблым иту Иорданием дыкъэIэпхъуэжри, абы школым сыщыщIэтIысхьащ. СыкъызыхэкIа лъэпкъым и гугъу пщIымэ, си адэр къэзылъхужахэр Абейкъуажэм (Урожайнэм) иIэпхъукIащ. Си анэр Батыр дэгухэ яйщ. Зы щIалэрэ зы хъыджэбзрэ сиIэщ Нартрэ Тамарэрэ.
ТIури унагъуэщ. Си щIалэр Эмиратхэм щопсэу, лэжьыгъэ хъарзынэ иIэу. Си бынхэм я анэр Къандурхэ япхъущ. Школыр къэзуха нэужь, 1954 гъэм ЩIэныгъэхэмкIэ министерствэм Мысырым (Египетым) еджакIуэ сигъэкIуащ, спортым пыщIа IэщIагъэ зэзгэгъуэтыну. Абы илъэсиблкIэ сыщыIауэ сыкъэкIуэжри, си щIэныгъэм адэкIи хэзгъэхъуэну Америкэм сыкIуащ.
— Америкэм ущыщеджакIэ, хьэрыпыбзэм нэмыщI, инджылызыбзэри фIыуэ пщIэуэ къыщIэкIынщ.
— СощIэ. Адыгэбзэри сощIэ мыIейуэ. Абы нэмыщIкIэ, нэмыцэбзэм, ермэлыбзэм сропсэлъэф. Абыхэм садэлажьэурэ сщIа хъуащ.
— Ар уи IэщIагъэу, уи щIэныгъэу щыщымыткIэ, адыгэм я тхыдэр птхыжыным уи акъылыр дауэ хуэкIуа, абы яужь щхьэ уихьа?
— Мысырым сыщеджэну сыщыкIуам цIыхугъэ схуэхъухэр къызэупщIырт, дэнэ укъикIа жаIэрти. Сэ срипагэу жэуап ястыжырт, сыэдыгэщ, сышэрджэсщ жысIэурэ. СщIэртэкъым «шэрджэс» псалъэм абыхэм я деж Iей къыщрахыу. КъызэрыщIэкIамкIэ, сыт мыхъумыщIэу я щхьэ кърикIуами, бэлыхьу зыхэхуауэ хъуари шэрджэс мамлюкхэм я зэрану жаIэурэ, я цIыхухэм шэрджэсхэм гущыкI хурагъэщIауэ арат. Апхуэдизу къыхуэдзэлашхэхэрти, джэд къуий нэгъунэ адыгэ джэдщ хужаIэрт, мыхъумыщIагъэ зыщIа ирихьэлIамэ, шэрджэсхэм ирагъэщхьырт, цIапIагъэ гуэр къэхъуамэ, ари зыкIэралъхьэр адыгэрат. Мыр дауэ, адыгэр игъащIэм апхуэдэу щытакъым, нэмыс хэлъу, и щхьэм пщIэ хуищIыжу къогъуэгурыкIуэ жысIэри, зэхэсххэр си щхьэм ихьащ. Абдеж къыщыщIэздзэри, зэхуэсхьэсу щIэздзащ адыгэ тхыдэм, адыгэхэм ятеухуа тхылъхэр. Мамлюкхэр зищIысми сыщыгъуазэтэкъым абы щыгъуэ фIыуи, ари зэзгъэщIащ.
Мысырым сыкъикIыжа нэужь, къэрал куэд къызэхэскIухьын хуей хъуащ си лэжьыгъэм пыщIауэ. Дэнэ сымыкIуами, сыадыгэщ яжесIамэ, сыт ар зищIысыр, тхыгъэ фиIэ, тхыдэ фиIэ жаIэрти къызэупщIырт. Абы нэхъри къызэщIигъэплъащ адыгэ тхыдэр тхыжыным теухуауэ сщIа мурадыр Iэмал имыIэу гъэзэщIэн зэрыхуейр. 2003 гъэм, адыгэхэм я щыгъуэ махуэм щхьэкIэ дызэхуэсауэ, а Iуэхур къэтIэтри дытепсэлъыхьащ.
АрщхьэкIэ, зым зы жиIэу, адрейм нэгъуэщI жиIэу, ди Iуэху еплъыкIэр зэтехуэртэкъым. Сэ тхылъ куэд седжат Мысырми, Тыркуми, Европэ къэралхэми щатхауи, Урысейм нэхърэ мынэхъ мащIэу Инджылызми, Франджыми, Тыркуми лей къызэрыдахар жысIэрт. Ар адрейхэм къысхуадэртэкъым, пэжкъым жаIэрти. Зэи ди акъыл зы хъуакъым, куэдрэ дызэныкъуэкъуами. ИтIанэ, мыр мыпхуэдэу хъунукъым, сэ сетIысылIэнщи стхынщ жысIэри сегупсысащ. Ар 2004 гъэрат. Абы и ужькIэ, дэнэ къэрал сымыкIуами, адыгэм теухуауэ згъуэту хъуар зэхуэсхьэсащ, хэт зэрытхылъу, хэти сурэт трезгъэхауэ. Урысей архивым документ миным щIигъу къыщызгъуэтащ, мыбы щыIэ си унэкъуэщхэр къыздэIэпыкъуурэ.
Интернетми куэд дыдэ къисхащ. Ахэр хэслъхьэжщ илъэс тIощI хуэдизкIэ зэхуэсхьэсахэми, лэжьыгъэм сеувэлIащ. Къызыхэсхынур си куэд щхьэкIэ, ахэр бзэ тIощI хуэдизкIэ тхат, езыхэр миниплIрэ щитхум щIигъурти, а псор акъылкIэ къызэщIэпкъуэу зэбгъэзэхуэныр Iуэху тынш цIыкIуу пхужыIэнутэкъым.
— НтIэ, апхуэдиз лэжьыгъэм уи закъуэу упэлъэща хьэмэрэ дэIэпыкъуэгъу уиIа?
— Чэнджэщэгъу гуэрхэр сиIащ. ТIу дыхъуамэ, куэдрэ тхуэухынутэкъым, щыдыхъуамэ, нэхъыбэжрэ делIэлIэнут е дызэгурымыIуэжу дызэбгъэдэкIыжынут. Ауэ ахъшэкIэ зыкъысщIагъэкъуащ си ныбжьэгъу гуэрхэ ми, Адыгэ хасэми, Амман и Iэтащхьэми (абы и анэр адыгэщ), щэнхабзэмкIэ министерствэми, нэгъуэщIхэми. Тхылъхэм текIуэдэнум и Iыхьэ щанэм хуэдизыр абыхэм схузэхалъхьащ, къэнар сэ хэслъхьэжащ.
Тхылъыр зы мин хъууэ къыдэзгъэкIати, дыхуейщ жызыIэу хъуам яхуэзгуэшащ: хамэ къэралхэм щыпсэухэми, Иорданием исхэми, университетхэми, библиотекэхэми, школхэми. Къэнар Хасэм естри, нэхъ пудурэ цIыхухэм иращащ, нэхъыбэм яIэрыхьэн папщIэ. Пащтыхьым пщIы ищэхуащ. Хьэрып куэдми къащтащ тхылъыр щалъагъум, сыту жыпIэмэ, дэ абыхэм дыкъызэращIэр хабзэ тхэлъу, ди къафэхэр дахэу, дылэжьакIуэшхуэу дазэрыхэтымкIэщ. Нэхъыбэм ящIэркъым тхыдэшхуэ, щэнхабзэ къулей, щIэныгъэ дызэриIэр. Ар яфIэгъэщIэгъуэн хъуащ. Тхылъым къеджа нэужь, хьэрыпхэм сызэрагъэлъэпIар уи фIэщ мыхъуным хуэдизщ. СыкърашэкIыурэ цIыхухэм сыIуагъэщIащ, университетхэм сашащ, радиом, телевиденэм сыкъыщагъэпсэлъащ, газетхэм, журналхэм сыкъытрадзащ.
— Мысырым ебгъэхьакъэ тхылъыр?
— НтIэ. Езгъэхьри си гур згъэзэгъащ. Абы адыгэу мин 250-рэ хуэдиз щыIэщ, зэрыадыгэр ящIэжу, абазэхэри мин 40 мэхъу. Абазэ хасэм тхьэмадэ яIэщ, Абазэ Щэмил жаIэри, илъэс 80 хъууэ. Абы деж сыкIуэри зэзгъэ цIыхущ, тхылъри естри, адыгэхэм яхигуэшащ. Абы хуабжьу къигъэушахэщ. ИужькIэ къыдэлъэIури, Иорданием щыщ адыгэ къэфакIуэхэр яхуэтшащ, ди хъыджэбзи нысэ ящIри джэгушхуэ яхуэтщIащ.
— Дэ хъыбар зэрытщIэмкIэ, Ливиеми адыгэ исщ. Абы сыт хэпщIыкIрэ?
— Сыщыгъуазэщ абыи. Дэ хасэ щхьэхуэ диIэщ адыгэхэмрэ хьэрыпхэмрэ яку дэлъ зэпыщIэныгъэхэр егъэфIэкIуэным, абыхэм яку къаугъэ къыдэмыхъуэным телажьэу. Абыхэм ящыщу нэрыбгэ тIощIым щIигъу Ливием и пащтыхьым иригъэблагъэри, а къэралым щыIащ. Абы щыгъуэ и тхылъри здахьри пащтыхьым иратащ. Абы адыгэхэр фIыуэ ецIыху.
Ливием къалэшхуитху щыIэщ адыгээр дэсу. Езыхэм зэрыжаIэмкIэ, я бжыгъэр мин 60-м нос. Дауэ ахэр абы къызэрыщыхутар жыпIэмэ, мамлюкхэм я пащтыхьыгъуэр зэтракъутэу адыгэхэр Мысырым ирахуа нэужь, япэщIыкIэ ахэр Суданым щетIысэхащ. Египетым ухуэныгъэ ину куэд дыдэ зэрыщащIам ещхьыркъабзэу, адыгэ тхьэмадэхэм Суданми лъэужьышхуэ къыщагъэнащ. ЖыпIэ хъунущ а къэралым и къалащхьэр зыухуар адыгэхэрауэ, нэгъуэщI къалиплIи абы щIыгъужу.
ИужькIэ адыгэхэр Ливием Iэпхъуащ. Я бзэр ящыгъупщэжами, зэрыадыгэр ящIэжу, зэрыIыгъыу мэпсэу. Хасэ къызэрагъэпэщауэ, адыгэбзэ едгъэджэнущ жаIати, дадэIэпыкъуну дызопсалъэ. Сэри сахыхьэу я псэукIэр зэзгъэлъагъуну си мурадщ.
Адыгэхэр щопсэу Иракми. Кавказым икIахэм ящыщу абыхэм я гъусэщ дагъыстэнхэмрэ шэшэнхэмрэ. Зэгъусэуи зы хасэ яIэщ. НэхъапэкIэ уIэбэжрэ, адыгэхэм Иракым щагъэхъам и гугъу пщIымэ, нэхъ тхьэмадэшхуэу Багдад дэсахэм адыгэ тIощI хуэдиз яхэтащ. Ахэр псори итщ си тхылъым. Адыгэхэр щыпсэууэ сэ къызогъэлъагъуэ къэрал 45-рэ, я бжыгъэр мелуани 6,5-рэ хуэдиз хъууэ къызолъытэ.
— Адыгэ тхыдэм узделэжьым, нэхъ гъэщIэгъуэн дыдэ къыпщыхъуауэ сыт урихьэлIа?
— Нэхъ гъэщIэгъуэн къысщыхъуахэм ящыщщ французхэм трахауэ (адыгэ си гугъэщ тезыхари) къэзгъуэтыжа картэр, илъэс мини 3-4 ипэкIэ Кавказым иса цIыхухэр тету. А цIыхухэр кавказ нэгу зиIэ, кавказылъ зыщIэт жыхуаIэхэращ. Абыхэм къащIэнар дэращ. ЕтIуанэ гъэщIэгъуэну къэзгъуэтар къалэ цIыкIу щыIэщ Палестинэм, тенджыз Iуфэм Iуту, Аккэ и цIэу. Абы сын дэтщ. А сыным мыпхуэдэу тетхащ: адыгэ лIыхъужь Къалэун и дзэр щIыгъуу 1291 гъэм мыбы къыдыхьэри, жорзехьэу къэнэжар зэтриукIащ, зытIущ нэхъ къэмынэу, а зытIущри мыбдеж щыщIэпхъуэжащ. Абы нэхърэ нэхъ гъэщIэгъуэныжи къэзгъуэтащ. Адыгэхэм къэралыгъуэ яIэу, зэкъуэувэу зы хъуауэ щытакъым япэхэм щыгъуэ, жаIэ языныкъуэхэм. Пэжкъым ар. Сэ къэзгъуэтыжахэм хэтщ адыгэхэм 12-рэ къэралыгъуэ яIауэ. Синдхэм я деж къыщыщIедзэ абы.
— Адыгэпщхэм я къежьапIэу ябж Инал Мысырым къикIыжри, мыбы къэкIуэжауэ къалъытэ. Ауэ абыкIэ тегъэщIапIэ нэхъыщхьэу къахьыр IуэрыIуатэращ. Уэ ухуэмызауэ пIэрэ Инал теухуа тхыгъэ гуэрхэм?
— Сызэджа куэдым хэтщ Инал и Iуэхур. Сэ сызэреплъымкIэ, мыпхуэдэущ ар зэрыщытар. Фирхьэун Рамзес ЕплIанэр мыбы къэкIуауэ щытащ, Мысырым къикIри. Щигъэзэжым щыгъуэ, абы и гъусэу адыгэ зыкъом икIахэщ. Абыхэм къулыкъушхуэ зыубыда куэд къахэкIащ. Я щхьэхэр щхьэцыгъуэу, я нэхэр щIыхуу нобэ Мысырым узыщрихьэлIэхэр абыхэм къатепщIыкIыжауэ аращ. ИтIанэ, а зэманым фирхьэунхэм яIурылъа бзэмрэ адыгэбзэмрэ зэтехуэу щытауэкъалъытэ. Абы щыхьэт тохъуэ Сирием щыщ еджагъэшхуэ зыбжани.
Иналыр Мысырым щетIысэха адыгэхэм ящыщу, абыхэм къахэкIыжу къэкIуэжауэ хуэбгъэфащэ хъунущ. Апхуэдэу уезыгъэгупсыс тхыгъэ срихьэлIэри, си тхылъми хэзгъэхьащ.
ИтIанэ, нэхъ гъэщIэгъуэну къэзгъуэтахэм ящыщщ мыри. Пасэрей алыдж тхыдэдж Геродот ди лъахэм къыщихьам, зыхуэзахэр зи щIыфэр хужь цIыху дахэ защIэт. Нэхъ фIыцIа-фэ гуэрхэми щарихьэлIэм щIэупщIащ, дэнэ мыхэр къыздикIар жиIэри. КъызэрыжраIамкIэ, ахэр къатепщIыкIыжат Рамзес мыбы къыщихьам къигъэна зауэлIхэм. Ахэр Индием къикIахэм къатехъукIауэ къэзылъытэхэри щыIэт. Хэт къыщIэнами, дауэрэ хъуами Тхьэм ещIэ, ауэ дэ лъэпкъ 30 хуэдиз къытхэсащ е къыддэпсэуахэщ, е къыдэзэуахэщ, е ди гъунэгъуу щысахэщ.
Ауэ, я хабзэ гуэрхэр мащIэу къэтщтами, ди бзи, ди хабзи абыхэм яхуэхъуэжакъым, ахэр дэ дэщхь хъуащ, ахъумэ езыхэм ещхь дыхъуакъым, адыгэр адыгэу къэнэжащ.
— Апхуэдэу жыжьэ уIэбэу адыгэ тхыдэм ущриплъэжакIэ, ди лъэпкъым и блэкIам, дауи, фIыуэ щыгъуазэ ухъуащ. Абы укъыпхыплърэ нобэ адыгэм и Iуэху зытет хъуам укъеплъмэ, дауэ дыкъищрэ нобэрей зэманым и гъуджэм, ди къэкIуэнур уэ сыт хуэдэу плъагъурэ?
— Сэ стхам хэнейрэ седжэжащ. Седжэжыху къэскIи гупсысэщIэ гуэрхэм сыхуишэу, зыгуэрхэр зэзгъэзэхуэжу. СызыхуэкIуар аращи, илъэс минитхуминихым къриубыдэу адыгэм зэдгъэпэща хабзэм, цIыху хэтыкIэм, гупсысэкIэм, щIэныгъэм, культурэм щыщу и зэхуэдитIыр е абы нэхърэ нэхъыбэр тфIэкIуэдащ мы яужь илъэс щэ ныкъуэм бзэкIи, хабзэкIи, лIыгъэкIи сыт ищIыскIи. ХэкужьымкIэ иджыри зыгуэрхэр нэхъ щыIэщ, ауэ хэхэсхэр къапщтэмэ, хуабжьу дыкъыщIэхуащ. Илъэс щэ ныкъуэм къриубыдэу апхуэдиз щытфIэкIуэдакIэ, иджыри зы илъэс щэ ныкъуэ дэкIыжмэ, сыт ди натIэ хъунур жыпIэу уогупсыс. Ар хэплъэгъуэщ. Дыхуэмысакъмэ, адыгэ щыIат зэгуэр жаIэу дыкъэнэныр зыхуэIуа щыIэкъым.
— Апхуэдэм дыхуэмыкIуэн папщIэ, сыт тщIэн хуейуэ къэплъытэр?
— Псом япэрауэ, Iэмал имыIэу адыгэбзэр псоми зэдгъэщIэн хуейщ иджы къэхъухэми, ар зымыщIэу къэнахэми. Абы нэмыщIкIэ, дэтхэнэ зы цIыхури хэкупсэу гъэсэн хуейщ, псом хуэмыдэжу хамэ къэралхэм щыпсэухэр. Адыгэхэр, ахэр дэнэ щымыпсэуами, я адэжь хэкум къэкIуэжыным хуэзыгъэхьэзыр комитет гуэрхэр щыIэн хуейщ. КIийгуо хэмыту, губзыгъэу, гугъу зрагъэхьу лажьэу. Я хэку исыжхэрщ лъэ быдэкIэ щIым тетыфыр. Дауи, сэ жысIэркъым цIыхухэр гупышхуэгупышхуэурэ къызэрехьэжьэу хэкужьым къэкIуэжыфыну. Ар пхузэфIэмыкIынщ. Ауэ зи Iуэху хуэхъухэм я къэкIуэжыныр зэи зэпымыууэ екIуэкIыпхъэщ. А Iуэхур иджы нэхъ тегушхуэгъуафIэ, нэхъ тынш хъуащ. ИтIанэ гу лъыботэ мыбыи: нэхъапэхэм къэкIуэжхэр ныбжь нэхъ зиIэхэрауэ щытамэ, иджы хэкумкIэ къыхуеIэм я нэхъыбэр щIалэгъуалэщ еджэни ирехъу, лэжьэни ирехъу.
Абыхэм я нэхъыбэр щIохъуэпс мыбы унагъуэу щытIысыжыну. ЗэрыжысIащи, мелуанихрэ мин щитхурэ хуэдиз мэхъу нэгъуэщI къэралхэм щыпсэу адыгэри, зэкIэ зи ужь дитыр деплъурэ ахэр зэрыхэмыкIуэдэжынырщ. А псоми мин яхэт къыщIэкIынкъым адыгэбзэкIэ тхэфу. Ар гукъутэщ, зи лажьэжри дэращ. Абы къыхэкIыуи мы узыфэр хэхэсхэм нэхъ гуащIэу зыхыдощIэ.
Мыгувэу къызэхэскIухьыну си мурадщ адыгэ щыпсэу къэралхэри, анэдэлъхубзэм ехьэлIауэ дызыхэхуа гузэвэгъуэр тегъэчыныхьауэ ягу къэзгъэкIыжыну си гугъэщ. Щапхъэу къэсхьынщ цIыху минищ фIэкIа мыхъуу дэ къытхэс лъэпкъ гуэри, абыхэм я бынхэм псоми я бзэр ящIэж.
Я адэанэм я унэм щIагъэхьэжыркъым хамэбзэкIэ псалъэу. Дэ апхуэдэу дыщыт щхьэ мыхъурэ? Уи бзэр бгъэкIуэдмэ, псори зэрыпфIэкIуэдыр зыщыдогъэгъупщэ, е абы дегупсысыну, дытелэжьэну дощхьэх. Аращи, ди бзэм щIыгъуу ди пщIэри мэкIуэд, сыту жыпIэмэ зи щхьэм пщIэ хуэзымыщIыж лъэпкъым нэгъуэщIми къыхуищIынукъым.
Дэ дубзыхун хуейуэ къытпэщытхэм ящыщщ ди сабийхэм адыгэбзэр зэредгъэджыну алфавитри. Нэхъыбэм нэхъ яфIэкъабылыр латин хьэрфхэрщ.
Сэри ар нэхъ тэмэму къызолъытэ, сыту жыпIэмэ, латин хьэрфкIэ тха адыгэбзэм къеджэфу дэтхэнэ зыми езырезыру зигъэсэфынущ. Адыгэ школ здэщымыIэ щIыпIэхэм абы мыхьэнэшхуэ щиIэщ. ИтIанэ, латин хьэрфыр интернетым нэхъ тыншу къыщыпхуэгъэсэбэпынущ. Дунейм адыгэу тетхэм интернеткIэ зэрыщIэу щIадзэмэ, ди бзэмкIэ нэхъ дызэгурыIуэж дыхъунщ. АдыгэбзэкIэ роман ямытхыфми, абыкIэ узэпсэлъэф ухъумэ, ар Iэджэ и уасэщ. Бзэр пщIэмэ, хабзэри, тхыдэри, культурэри пхузэгъэщIэнущ. Апхуэдэу хъарзынэт дэтхэнэ унагъуэми адыгэ фащэ, адыгэ тхылъ илъамэ, адыгэ макъамэ къыщыIуу щытамэ.
— Адыгэу дунейм тетыр дызэре-джэн, псоми ди зэхуэдэ зы букварь зэхэлъхьэным уэ дауэ уеплърэ? Абы зы литературэбзэ диIэнми дыхуимышэжыфыну пIэрэт?
— Ар хъарзынэ дыдэт. Ауэ иджыпстукIэ ардыдэм дынэсауэ къыщIэкIынукъым. ЗэкIэ дэ дызэлэжьыр латин хьэрфкIэ тха букварщ. Ар къэрал зытIущым щыдгъэунэхумэ, адэкIэ дызыхуэкIуэнур абы къигъэлъэгъуэну догугъэ. Зыри умыщIэу ущысынырщ нэхъыкIэр, зыгуэрым уелэжьмэ, ущыуэми, къэбгъэзэж мэхъу. Ар дигу илъу, тхузэфIэкI тщIэуэ псори лъэпкъ Iуэхум дытелэжьамэ, нобэ адыгэр зэрыт щытыкIэм къихутэнтэкъым. Зэрыбэлэрыгъар, щхьэхыным и псэр зэрыригъэубыдар къызыгурыIуэжын лъэпкъ Тхьэм дищI, кIасэ дыдэ мыхъу щIыкIэ.
Сэ илъэс 74-рэ къэзгъэщIащи, пэжыр жыпIэмэ, схузэфIэкIын гуэри си щхьэхынагъкIэ къыщызгъэна сщIэжыркъым. Си хъуэпсапIэ нэхъыщхьэр адыгэ тхыдэм теухуа тхылъыр и кIэм нэзгъэсынырати, ар къызэхъулIащ. Ауэ ар нэхъыбэу щIэстхар абы еджэ си лъэпкъэгъухэм зыкъащIэжу иригушхуэн, гъуэгугъэлъагъуэ яхуэхъун дерс къыхахын папщIэщи, а тхылъыр адыгэбзэкIэ къыдагъэкIауэ слъэгъуамэ, гъащIэм мураду щызиIа псори къызэхъулIауэ сыбж хъунут. Хэт ищIэн, си хъуэпсапIэм къыкъуэувэн гуэри къыкъуэкIынкIэ хъунщ, адыгэпси иIэу, мылъкуи бгъэдэлъу. Абы щыгъуэ си кIэн къикIат.
— Хъуапсэ и псэ кIуэдыркъым, жи. Тхьэм нахуапIэ ищI.
Епсэлъар
ДЖЭРЫДЖЭ Арсенщ.
2011 гъэ
