Дунейпсо Адыгэ Хасэм и жэрдэмхэр
Ди газетым зэрытетащи (21.05.13), Дунейпсо Адыгэ Хасэм и ГъэзэщIакIуэ гупым и зи чэзу зэхуэсыгъуэр накъыгъэм и 18-м Мейкъуапэ щызэхэтащ.
Зэхыхьэр къызэIуихащ икIи иригъэкIуэкIащ ДАХ-м и тхьэмадэ Сэхъурокъуэ Хьэутий. Абы кърихьэлIащ АР-м и премьер-министр КъумпIыл Мурат, ХъыбарегъащIэ IэнатIэхэмкIэ, хамэ къэрал щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм запыщIэнымкIэ къэрал комитетым и тхьэмадэ Щхьэлахъуэ Аскэр, щэнхабзэмкIэ министр Къул Мухьэмэд, Адыгейм ис нэхъыжьхэм я советым и тхьэмадэ Хъунэгу Чэтиб, филологие щIэныгъэхэм я доктор, АКъУ-м и профессор ШащIэ-Ергъукъу Шамсэт, Адыгейм и щIэныгъэ-къэхутакIуэ инс-титутым и унафэщI Бырсыр Батырбий сымэ. Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщу зэIущIэм ирагъэблэгъащ КъБР-м хъыбарегъащIэ IэнатIэхэмкIэ, жылагъуэ, дин зэгухьэныгъэхэм ядэлэжьэнымкIэ и министр Къумахуэ Мухьэдин, ДАХ-м деж щыIэ ЧэнджэщакIуэ советым и унафэщI Нэхущ Заурбий, КъБКъУ-м и профессор Дзэмыхь Къасболэт, Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ къэхутакIуэ институтым и лэжьакIуэ Хъуажь Фахъри, «Хэку» обществэм и тхьэмадэ НэкIацэ Владимир, Сирием къикIыжауэ Налшык щыпсэу Къущхьэ Надим сымэ, нэгъуэщIхэри.
Сэхъурокъуэ Хьэутий зэIущIэр къызэIуихри, иджыпсту куэд зыгъэпIейтей, Сирием бэлыхь щыхэхуа ди къуэшхэм я щхьэ къарикIуам зэригъэгумэщIыр, адыгэ зыдэс жылитI зэрызэтра-къутар къызэхуэсахэм ягу къигъэкIыжри, хэкIуэдахэм псори зы дакъикъэкIэ яхуэщыгъуащ.
ЗэIущIэм хэтхэм фIэхъус псалъэкIэ захуигъэзащ АР-м и премьер-министр КъумпIыл Мурат икIи я мурадхэр къайхъулIэну, къаIэтыну упщIэхэм я хэкIыпIэхэр тыншу зэдаубзыхуну ехъуэхъуащ.
— Ди республикэм и унафэщIхэмрэ хасэмрэ сыт щыгъуи тыншу зэдолажьэ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, а тIури зи ужь итыр зы Iуэхущ. ЗэкIэ гугъуехь псоми дапэлъэщу жысIэфынукъым, ауэ ди Iэр къызыпекIуэкI псори хуэмурэ зыдогъэхъулIэ. Дунейпсо Адыгэ Хасэм сыт хуэдэ лэ-жьыгъэ кърихьэжьэми, лъэпкъым и сэбэпынагъ хэлъщи, сыт щыгъуи вдэтIыгъынущ, дыфкъуэтынущ.
УнафэщIым и псалъэхэм къыпищэу хьэщIэхэм захуигъэзащ Хъунэгу Чэтиб. Абы жиIащ адыгэ лъэпкъым нобэкIэ къыхуэна фIыгъуэр щызыгъэIэри, дяпэкIэ щигъэIэн зылъэкIынури хасэр зэрыарар, апхуэдэуи къыхигъэщащ Сирием щыпсэу адыгэхэр хэкум къэшэжынымкIэ, а Iуэхур унафэщIхэм я деж нэгъэсэнымкIэ ДАХ-м зэрыщыгугъыр. Зэкъуэш республикищым ис адыгэхэм я бзэр зэрызэтемыхуэр игу зэрыримыхьыр, ар зы щIынымкIэ лэжьыгъэ убгъуа иригъэкIуэкIыну Хасэшхуэм зэрыщыгугъыр къыхигъэщащ нэхъыжьыфIым.
ГъэзэщIакIуэ гупым хэтхэм махуэм зэрылэжьэну щIыкIэмрэ къаIэтыну Iуэхугъуэхэмрэ яубзыхуу IэIэткIэ къащта нэужь, IX Конгрессыр зэрекIуэкIрэ ДАХ-м илэжьа Iуэхухэм теухуа видеофильм кIэщI къагъэлъэгъуащ.
Япэу псалъэ иратащ бысым хасэм и тхьэмадэ Бэгъущэ Iэдэм. Ар тепсэлъыхьащ зи унафэщI хасэм блэкIа пIалъэм зэфIигъэкIахэмрэ лъэпкъ Iуэхур и пэкIэ кIуэтэн папщIэ щIапхъэу къилъытэхэмрэ.
— БлэкIа илъэсым зэфIэдгъэкIа лэжьыгъэхэр зыхуэдэмкIэ къыщIэздзэну сыхуейщ си псалъэмакъыр. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, ди Iуэху зехьэкIэм зэхъуэкIыныгъэхэр хэтлъхьащ, апхуэдэуи Iуэхугъуэ куэд къызэщIэзыубыдэ къалэнхэм иужь дитащ, — жиIащ Бэгъущэм. — Дызыхэплъэж пIалъэм къриубыдэу дэ хабзэщIэ куэд къэтщтащ, илъэс зыбжанэ и пэкIэ зэрыщытам темыхуэу. Псом япэрауэ, лъэпкъым ехьэлIауэ щIэн хуейхэм ящыщу япэ игъэщыпхъэхэр дгъэнэIуащ. А къалэнхэр ягъэзэщIэн папщIэ хасэм хэдгъэхьащ цIыху зэпIэзэрытхэр, щIэныгъэлIхэр, къэрал къулыкъум пэрыта, министру щыта ди нэхъыжьыфIхэр. Мыбы хэтын хуейр лъэпкъым и гъуэгур зыгъэлъэгъуэфынщ, апхуэдэ акъыл, гулъытэ, къару уимыIэмэ, щыпщIэн щыIэкъым.
Къыхэгъэщыпхъэщ хасэр парламентым хуэдэу лажьэу зэрызэтедублар. Дгъэнэхуа Iуэхугъуэ нэхъыщхьэхэм ди гъусэу елэжьын хуейщ властми, хабзэхъумэ IэнатIэхэми я лэжьакIуэхэр. Абыхэмрэ дэрэ дызэдэлэжьэн, дызэкъуэтын, зы бзэ къызэдэдгъуэтыныр Iэмал зимыIэщ.
Адыгэ бэракъым и махуэр хуабжьу Iэтауэ дгъэлъэпIащ, — къыпещэ адэкIэ Бэгъущэ Iэдэм. — Къэрал къулыкъущIэхэри, IэнатIэ зэхуэмыдэхэм пэрытхэри, цIыхубэри зэхыхьэри, махуэр дахэу екIуэкIащ, уеблэмэ, къэзакъхэри, тэтэрхэри, алыджхэри ди хьэщIэу, къытхуэгушхуэу къытхэтащ. Апхуэдэ дыдэу фащэм и махуэр къыщызэдгъэпэщми, къэзакъхэм я фащэу къалъытэ хъуа щыгъын екIум и къекIуэкIыкIамрэ ар зей лъэпкъымрэ дгъэлъагъуэу дыдэтащ. Абы щыгъуэ- ми къэзакъхэм фIыщIэ къытхуащIащ, ящыгъ фащэр къыздикIар къазэрыгурыIуар жаIащ. КъищынэмыщIауэ, Краснодар крайм и тхыдэр сабийхэм щрагъэджкIэ, зы псалъи адыгэхэм ятеухуауэ жраIэу щытакъым, Урысей Ипщэм и щIыпIэхэм, псыхъуэхэм, къалэхэм адыгэцIэ зэрахьэрэ пэт. Иджы мы илъэс зытIум ирагъэджу къызэраублам ди фIыгъи хэлъщ. ЗыдгъэгусэкIэ, зыгуэрхэм дапэувкIэ къызэримыкIынуIар къыдгурыIуэри, къэзакъ, славян жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм дадэлажьэу дублащ.
БлэкIа илъэсым къриубыдэу щIэныгъэрылажьэхэр, бзэм нэхъ елэжьхэр хэту зэIущIи 10-м нэблагъэ едгъэ- кIуэкIащ бзэр лэжьэн, хъума хъун папщIэ. Мыбы псори дызэрыIыгъыу иужь дитын хуейщ. Сэ сызэреплъымкIэ, республикищым щытрах нэтынхэмкIэ нэхъ щIэх-щIэхыурэ дызэхъуажэу, ди театрхэр зэкIэлъыкIуэу щытыпхъэщ. Ди республикэхэри, адыгэ щыпсэу хамэ щIыпIэхэри унэтIыныгъэ псомкIи дызэпхауэ щытмэ сфIэигъуэщ. Псалъэм папщIэ, хуабжьу сэбэп мэхъу ди сабийхэр нэгъуэщI адыгэ щIыгухэм дгъакIуэурэ зэрызедгъэгъэпсэхур. Абы мыхьэнэшхуэ иIэу къызолъытэ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, тхьэмахуитI нэхъ мыхъуми, зэгъуса ныбжьыщIэхэр зэгъунэгъу зэхуохъу, бзэм и диалектхэр зрагъащIэ, иужькIэ ИнтернеткIэ зэрощIэ. Си щхьэкIэ сыкъапщтэмэ, сыстуденту зы илъэскIэ къэбэрдей щIалэ си гъусати, къэбэрдеибзэр къызгурыIуэу сыхъуащ. Дэ дыхуейщ абы теухуа программэ хэха ди унафэщIхэм къедгъэщтэну.
Бэгъущэм жиIащ АР-м и хасэм хыхьэу нэхъыжьхэм я совет зэрызыхашар, къэрал къу- лыкъущIапIэхэм я лIыкIуэхэри щIэсу тхьэмахуэм зэ зэIущIэ зэрырагъэкIуэкIыр, зи ужь ит Iуэхухэр я хэгъуэгум и Iэтащхьэхэм къазэрыгурыIуэр, зэрызыкъыщIагъакъуэр.
АдэкIэ псалъэ зрата ДАХ-м и тхьэмадэм и япэ къуэдзэ Къэжэр Артур убгъуауэ тепсэлъыхьащ Дунейпсо Адыгэ Хасэм и ГъэзэщIакIуэ гупыр 2013 — 2015 гъэхэм зэлэжьыну Iуэхугъуэ нэхъыщхьэхэм.
— ДАХ-р зэрылэжьэну планыр зэкIэ хуэгъэфэщауэ зэхэтлъхьащ, абы щIыдгъужынущ комитети 10-м къагъэлъагъуэхэр, — жиIащ Артур. — Ди лэжьыгъэр нэщIыса щыхъунур лъэпкъым и гугъуехь нэхъыщхьэхэм елэжьыну дубзыхуа комитетхэр купщIафIэу лажьэмэщ. Абыхэм яхэтщ Хэхэс адыгэхэр адэжь щIыналъэм къэшэжынымкIэ; Анэдэлъхубзэр хъумэнымрэ зыуэ щыт адыгэ алыфбей зэхэлъхьэнымкIэ; Къэрал IуэхущIапIэхэмрэ дунейпсо зэгухьэныгъэхэмрэ ядэлэжьэнымкIэ; Урысеймрэ адрей къэралхэмрэ щыIэ адыгэ жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм я лэжьыгъэр зэуIу щIынымкIэ гупхэр, нэгъуэщIхэри. Къэбгъэлъагъуэмэ, ди лэжьыгъэм и унэтIыныгъэ нэхъыщхьэр хабзэр, бзэр, щэнхабзэр хъумэнырщ. Хабзэ зэрыхъуам тету, ДАХ-м гъэ къэс ирегъэкIуэкI анэдэлъхубзэр хъума хъуным теухуа щIэныгъэ конференц, мы гъэм ар Тыркум щекIуэкIынущ. 2014 гъэм и гугъу пщIымэ, Кавказ зауэр зэриухрэ илъэси 150-рэ зэрырикъур адыгэ щIыгухэм щегъэкIуэкIыныр зыхуей хуэзэу къызэдгъэпэщын хуейщ.
Сыт хуэдэ Iуэху къепхьэжьэми, фэ зэрыфщIэщи, мылъку токIуадэ. Абы ипкъ иткIэ, ди комитетхэр щхьэж зи ужь итым теухуауэ проектхэр ягъэхьэзырурэ, Урысейм щыIэ фондхэм ирагъэкIуэкI зэпеуэхэм хэтурэ, грантхэр къахьмэ, хъарзынэт.
Гулъытэ нэхъ зыхуэщIыпхъэхэм ящыщщ ди щIалэгъуалэр. Абыхэмрэ нэхъыжьхэмрэ щызэгурымыIуэ куэдрэ къызэрыхъум къыхэкIыу, сэ къызолъытэ щIэх-щIэхыурэ яхыхьэн, яхуэзэн, ядэуэршэрын хуейуэ, я гурыгъухэр зэдгъащIэу абыхэм ятеухуа лэжьыгъи едгъэкIуэкIыпхъэу. ЩIалэгъуалэр яубу куэдрэ урохьэлIэ, ауэ иджыпсту дуней псор зэпызыщIэ Интернетым укIэлъыплъмэ, абыхэм яхэтщ гупсысэ купщIафIэхэр къэзыIуатэ, зи лъэпкъым и къэкIуэнум игъэпIейтей, абы папщIэ Iуэху щхьэпэ зэфIигъэкIыну хьэзырхэри. Хамэ къэрал щыщ ди лъэпкъэгъухэм я щIэблэр нэхъыбэу ди республикэхэм къакIуэурэ щеджэу зэтеублэнри фIыгъуэшхуэт. Абы папщIэ Урысейм квотэ мымащIэ къыдет, ауэ ахэр мин бжыгъэкIэ къатшэурэ щIедмыгъаджэм и щхьэусы- гъуэр къысхуэщIэркъым. Пэжщ, къэпшэжкIэ, псэупIэ ягъуэтынымкIэ уадэIэпыкъукIэ зэфIэкIыркъым, атIэ хэкум зэрыщыпсэуфын, хэкурысхэм зэрахэзэгъэн Iэмалхэр къахузэгъэпэщын хуейщ.
ДАХ-м и лэжьыгъэм щIэуэ хэлъхьапхъэхэм я гугъу щищIым Къэжэрым къыхигъэщащ Сирием щыхэхэс адыгэхэм ядэIэпыкъунымкIэ комитет щхьэхуэ къызэIухыныр, ДАХ-м деж щыIэ ЩIалэгъуалэ совет къызэгъэпэщын хуейуэ къызэрилъытэр.
Кавказ зауэшхуэр зэриухрэ илъэси 150-рэ щрикъум ирихьэлIэу екIуэкIыну Iуэхугъуэхэр убзыхуным теухуауэ къэпсэлъащ Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд.
— Мы Iуэхум теухуауэ КъАХ-м зэхилъхьа планыр Iуэхугъуэ 29-рэ хъурти, «Адыгэ лъэпкъым и тхыдэм теухуахэр» тхылъыр къызэрыдэкIрэ илъэси 100 щрикъум ирихьэлIэу Къудащ Елбэздыкъуэ и фэеплъ зэIущIэхэр егъэкIуэкIыныр дыщIыдгъужащ, — жиIащ абы.
Къэбэрдей Адыгэ Хасэм зэхилъхьа планым хохьэ тхылъхэр, альбомхэр, махуэгъэпсхэр, сборникхэр, журналхэр къыдэгъэкIыныр, телевиденэхэм, радиом, газетхэм а Iуэхум теухуауэ нэтынхэр, тхыгъэхэр ягъэхьэзырыныр, спектаклхэр гъэувыныр, докумен-тальнэ фильм техыныр, «Черкесское зарубежье» музейр къызэIухыныр, нэгъуэщIхэри. Абыхэм Адыгейм я Хасэм игъэхьэзырахэри дыщIагъужынурэ 2013 — 2014 гъэхэм елэжьынущ.
СХьР-м къикIыжауэ Налшык щыпсэу, Сирием щылажьэ Адыгэ ФIыщIэ Хасэм и лIыкIуэ Къущхьэ Надим къызэхуэсахэр щигъэгъуэзащ иджыпсту зауэ щекIуэкI къэралым ис адыгэхэм я Iуэху зыIутым.
— Сирием нобэ къыщекIуэкI Iуэхугъуэхэм фэ фIыуэ фыщыгъуазэщ, — къыщIидзащ абы. — Гузэвэгъуэ хэхуа ди къуэшхэм я щхьэм кърикIуам нобэрей зэхуэсым нэхъ убгъуауэ фыщытепсэлъыхьыну, адэкIи фазэрыдэIэпыкъуфыну Iэмалхэр наIуэу къэвгъэлъэгъуэну къывэлъэIужащ сызилIыкIуэ гупыр. А зауэр дэ тхуэгъэувыIэнукъым, ар къэралышхуэхэм я зэхуаку къыдэхъуа зэгурымыIуэныгъэщ. Дэ ди къарур здэдунэтIын хуейр ди адыгэ тIэкIур хамыукIыхьу, Iуэху фIейхэм хамы- лъафэу къэтхъумэныр аращ. НобэкIэ дэ тщыщ цIыхуи 111-рэ хэкIуэдащ зэрыхьзэрийм, уIэгъэ щыхъуахэр нэхъыбэжщ. Унагъуэ мини 4-м щIигъу Дамаск Iэпхъуащ, нэгъуэщI къэралхэм кIуахэри яхэтщ.
Дэнэ щыпсэу адыгэри къызэщIэгъэуIуауэ ди къуэшхэм дадэIэпыкъун хуейщ. Апхуэдэ гущIэгъу зэрытхэлъым и щапхъэщ адыгэхэр Косовэ кърашыжу Махуэхьэблэ зэрыдагъэтIысхьар, Абхъазым зауэ къыщыхъеям ди лъэпкъэгъухэр зэщIэтэджауэ зэрыщытар.
Нэгъабэ лъандэрэ хэкум зыкъом къэIэпхъуэжащ, Сирием къикIыжри. Абыхэм фIыщIэшхуэ хуащI КъБР-м и Iэтащхьэ Къанокъуэ Арсен, Адыгейми къыхуэарэзыщ, Тыркум ис ди къуэшхэми зрашэлIащ, ауэ абыкIэ псори къегъэла хъунукъым. Сирием мини 100-м щIигъу адыгэу исщ. Абыхэм къагуроIуэ я Iуэхур тэрэзу зэфIэкIын папщIэ фи Iэр псоми къызэрыпемыкIуэкIыр. Абы ипкъ иткIэ, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэми, хэгъуэгу Iэтащхьэхэми, Урысейм и Къэрал Думэм щылажьэ ди лъэпкъэгъухэми зы жьэу жаIэу УФ-м и УнафэщIым деж нагъэсын хуейщ адыгэ Iуэхур.
Адыгэм и макъ мы дунейм щысIэтыну хуабжьу къызэлъэIуахэщ гузэвэгъуэ хэхуа ди къуэшхэр. Акъыл, ерыщагъ, зэфIэкI хэдвгъалъхьи дадэвгъэIэпыкъу!
Апхуэдэ псалъэхэр къызыхэщ, цIыхухэр мы Iуэхум къешэлIэным, зы сом нэхъ мыхъуми халъхьэным теухуа джэ макъ зэрагъэхьэзырар жиIащ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд.
Сирием къикIыжу Къэбэрдейм къэIэпхъуэжахэм я Iуэху зыIутым кIэщIу къызэхуэсахэр щигъэгъуэзащ Сэхъурокъуэ Хьэутий.
Абы къыхигъэщащ унагъуэ 20-м щIигъум унэлъапсэ къыхуащэхуауэ зэрыпсэур, КъБР-м и Iэтащхьэм и унафэкIэ дяпэкIэ унагъуэ 53-м унэхэр къызэрыхуалъыхъуэр.
— Ди районхэм щыпсэу лъэпкъхэм яхэдгъэтIысхьэжын мурад диIати, ди жагъуэ зэрыхъущи, къэбэрдейм щымыщ унэцIэхэри яхэтщ, — жиIащ Сэхъурокъуэм. — Нэхъ тыншу щыпсэун щIыпIэхэр къыхуалъыхъуэурэ ягъэтIыс. А Iуэхур зэкIэлъыгъэкIуауэ зэрекIуэкIым кIэлъыплъу КъБР-м и Правительствэм деж комиссэ щхьэхуэ щолажьэ. Абы къащта унафэхэм ящыщщ накъыгъэ мазэм, къыкIэлъыкIуэ мазэм еплъу, зыгуэркIэ унагъуэ псори псэупIэкIэ къызэрамыгъэпэщыфмэ, район тхьэмадэхэм къалэн щащIу унэ тхурытху-хырых я куейм къыщыхурагъэщэхуну. Пэжщ, нобэкIэ дызы-хуей псори яхуэтщIэфыркъым, дызыхуей псори Урысейм къытхуищIэфыркъым, ауэ а Iуэхур кIуэтэн щхьэкIэ тлъэкI къэдгъанэркъым. Нэхъ псынщIэу Iуэхур зэрыкIуэтэну Iэмалхэр фщIэмэ, чэнджэщ фиIэмэ, нобэ утыку къифлъхьэну сыныволъэIу.
— Сирием щыIэхэм я закъуэкъым, адыгэ псори гуIэгъуэ дыхэхуауэ къызолъытэ, — къыпищащ псалъэмакъым Адэмокъуэ Альберт. — Сыт хуэдэ Iуэхури егъэтIылъэкIауэ Щам щыпсэу ди къуэшхэр гузэвэгъуэм къыхэшыным деужьэрэкIын хуейщ. Къэрэшей-Шэрджэсым цIыху 41-рэ нэIэпхъуащ, абыхэми я тхылъхэр зэрымыхьэзырым гугъу ирегъэхь. Сэ къыхызолъхьэ ди къэралым и цIыхуу къэкIуэжхэм папщIэ унафэ пыухыкIа Урысейм къегъэщтэным егугъун зэрыхуейр, Къэрал Думэм и депутатхэм адыгэхэм къабгъэдэкIыу зэрызахуэдгъэзапхъэр.
Нэхъ псынщIэу, IупщIу дызэхахын щхьэкIэ, ди хэгъуэгухэм я лIыкIуэу Думэм щылажьэхэр, УФ-м и Правительствэм, Президентым и Администрацэм я лIыкIуэхэр, сенаторхэр, уеблэмэ, Путин Владимири яхэту, къедгъэблагъэу Москва зэхуэсышхуэ щедгъэкIуэкIыныр Iуэхум и хэкIыпIэу къызолъытэ.
КъаIэта псалъэмакъым теухуауэ Нэпсо Нихьэт къыщыпсалъэм къытеувыIащ мафIэсым кърихужьауэ хамэ къэралхэм зэбгрыIэпхъукI адыгэхэм я гупэр хэкужьымкIэ къагъэзэным къару псори ехьэлIэн зэрыхуейр.
Сирием икIыурэ Тыркум Iэпхъуа ди лъэпкъэгъухэм я Iуэху зыIутым тепсэлъыхьащ Гугъэв Джихьэн. Тыркум цIыху мини 4-м нэблагъэ зэрыIэпхъуар, абыхэм псоми псэупIэ къызэрыхудахар, адыгэхэр нэхъыбэу щызэхэс жылэхэм зэрырагъэтIысхьар къыхигъэщащ къэпсалъэм. Уеблэмэ, езы тыркухэри щыгъынкIэ, шхынкIэ ди къуэшхэм зэрадэIэпыкъур жиIащ.
Жэмыфэ Гъазий къыхилъхьащ ДАХ-м республикищым я лIыщхьэхэм зыхуигъазэу Урысейм и унафэщIхэм ирагъэпсэлъэн зэрыхуейр. ИкIи щапхъэу къихьащ Косовэ зауэ къыщыхъеям Джарымымрэ КIуэкIуэмрэ Ельцин Борис деж нагъэсу адыгэхэр Адыгейм къашэжауэ зэрыщытар.
Сирием къикIыжауэ мази 8 хъуауэ Мейкъуапэ щыпсэу Хъунэгу Гъияз жиIащ Сирием щыIэ Адыгэ ФIыщIэ Хасэм шэшэни, осетини, балъкъэри, дагъыстани зэрыхэтыр. Ахэр псори зы хасэм и жьауэм щIэту щызэдэпсэукIэ, хэкумкIэ щыIэ адрей лъэпкъхэри мы Iуэхум хэлIыфIыхьыныр зэрыфIэигъуэр къыхигъэщащ.
МэшхуэфI Нэждэт къыхилъхьащ Абхъазым лIыкIуэ гъэкIуауэ Сирием щыщ ди къуэшхэр тыншу и деж къришэлIэну елъэIун зэры- хуейр. Къуэдзокъуэ Анатолэ Iуэхум и хэкIыпIэу къилъытащ адыгэ республикэхэмрэ хамэ къэралхэмрэ щыпсэу адыгэ псори къызэщIиубыдэу Адыгэ лъэпкъым и дунейпсо съезд икIэщIыпIэкIэ зэхэшэн зэрыхуейр.
— Дунейм адыгэу тетым я хэкур мыращ, — жиIащ Хъуажь Фахъри. — Абы ипкъ иткIэ, дэнэ щIыпIи бэлыхь щыхэхуа ди лъэпкъэгъум къыщхьэщыжыну иIэр Урысейращ. Иджыпсту Сирием щыпсэу ермэлыхэм, хьэрыпхэм, нэгъуэщIхэм я лъэпкъэгъухэр къащхьэщож. Армением лъэкIыныгъэшхуэ зэримыIэм хуэдэу, и къуэшхэм зэрадэIэпыкъун Iэмал къегъуэт. Мыбдеж щыжаIахэр къадызощтэ, ди Iэтащхьэхэр, абы Шэшэнымрэ Дагъыстэнымрэ яйхэри хэту, къэрал унафэщIым зыхуагъэзамэ хъунт.
КIэрмыт Мухьдин къыхилъхьащ Москва щыпсэу, щылажьэ ди лIыкIуэхэр, ди къуэшхэр Iуэхум нэхъ жыджэру къыхэшэн зэрыхуейр. Апхуэдэуи КъБР-м, КъШР-м, АР-м я Iэтащхьэхэм захуэгъэзэным мыхьэнэшхуэ зэриIэр къыхигъэщащ.
Сэхъурокъуэ Хьэутий мы Iуэхум теухуауэ жаIахэр ядиIыгъащ икIи УФ-м и Президентым ди Iэтащхьэхэр хуэзэн, Абхъазыр къыддэIэпыкъуну делъэIун, Адыгэхэм я дунейпсо съезд зэхашэу адыгэм и макъыр ину гъэIун зэрыхуеймкIэ ДАХ-м унафэ къищтэныр зэрыфIэигъуэр къыхигъэщащ.
ЖаIахэм едэIуа нэужь, ДАХ-м и тхьэмадэм и чэнджэщэгъу нэхъыщхьэ Нэхущ Заурбий жиIащ Сирием ис адыгэхэр къегъэлыным ехьэлIауэ зэкъуэш республикищым я тхьэмадэхэм Шэшэным, Ингушым, Дагъыстэнэм я Iэтащхьэхэм зыхуагъазэу, зы унафэ къащтэу Путин Владимир деж кIуэмэ, нэхъ тэрэзу къызэрилъытэр. Апхуэдэуи Москва деж зэIущIэ щрагъэкIуэкI нэхърэ Мейкъуапэрэ Налшыкрэ зы махуэм съезд щызэхашэмэ, зэрынэхъыфIыр къигъэлъэгъуащ.
ДАХ-м и Къэзыпщытэ комиссэм и тхьэмадэ Къуэдзокъуэ Анатолэ тепсэлъыхьащ хасэм и хэтыпщIэ мылъкур зэрызэхуахьэс щIыкIэхэм. Иужьрей илъэсиблым а Iуэхур зэрыщытар къапщытэри, зэхуэсхэми къэмыкIуэу, ахъши къыхамылъхьэу ДАХ-м хэт хасэ къудамэхэм фокIадэ хъуху иджыри зыкъамыгъэхъеймэ, я лэжьыгъэр къызэтрагъэувыIэу Конгрессым унафэ щащIу хагъэкIыжыну къыхилъхьащ. Къуэдзокъуэм къиIэта Iуэхугъуэхэм ящыщщ жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм ехьэлIауэ Урысейм къыщыдэкIа хабзэщIэм зыщагъэгъуазэу, абы тету дяпэкIэ я лэжьыгъэр яубзыхун зэрыхуейр.
Дунейпсо Адыгэ Хасэмрэ Олимп комитетымрэ зэрызэдэлэжьэну зэгурыIуэныгъэ зэщIылIэным теухуауэ къэпсэлъащ ДАХ-м и тхьэмадэм и чэнджэщэгъу Дзэмыхь Къасболэт. ИкIи 2014 гъэм Сочэ щекIуэкIыну Олимпиадэм и къызэгъэпэщакIуэ комитетым Зэрызыхуагъазэр зэман гъунэгъум игъэхьэзырыну и пщэ далъхьащ.
Хэхэсхэм я анэдэлъхубзэр хъума зэрыхъунум теухуа ЕтIуанэ дунейпсо щIэныгъэ конференц 2013 гъэм Тыркум щегъэкIуэкIыным теухуауэ Гугъэв Джихьэн къыщыпсалъэм къыхигъэщащ щIыпIэ зэмылIэужьыгъуэхэм къикIа ди лъэпкъэгъухэр хэту, ар фокIадэм къызэрагъэпэщыну зэрамурадыр, иджы щыщIэдзауэ зэрызыхуагъэхьэзырыр.
Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд тепсэлъыхьащ дунейм адыгэу тетым я зэкъуэтыныгъэм и махуэ хэха убзыхуным.
— Зы лъабжьэм, зы бзэм, зы хабзэм зэришалIэ адыгэхэр (шэрджэсхэр) гурэ псэкIэ зэкъуэзыгъэувэ махуэу фокIадэм и 22-р къыхэтхыныр тфIэкъабылщ, — жиIащ ХьэфIыцIэм. — Дэ диIэщ щыгъуэ-щIэж махуэ (накъыгъэм и 21), хэкум къэзыгъэзэжахэм я махуэ (шыщхьэIум и 1), адыгэбзэм и махуэ (гъатхэпэм и 14), адыгэ фащэм и махуэ (фокIадэм и 28), адыгэ бэракъым и махуэ (мэлыжьыхьым и 25). Иджы адыгэ псори щыгушхуэ, фестивалхэр, концертхэр, спорт зэхьэзэхуэхэр щрагъэкIуэкI, лъэпкъым и къуэ пажэхэр щагъэлъапIэ махуэ хэхар къэрал псоми щекIуэкIыу зэтеублэныр хъарзынэт. Абы лъэпкъыр зэкъуигъэувэнут, къигъэщIэрэщIэнут, бзэр, хабзэр, щэнхабзэр ихъумэнут, лъэпкъым и зыужьыныгъэмкIэ сэбэп хъунут.
УФ-мрэ хамэ къэралхэмрэ анэдэлъхубзэр хъума щыхъун папщIэ лъэпкъ программэ зэхэлъхьэным и Iуэхум щытепсэлъыхьым, ХьэфIыцIэр къытеувыIащ абы ехьэлIауэ Къэбэрдей Адыгэ Хасэм игъэхьэзыра лъэпкъ программэм. Абы хэтщ школхэм анэдэлъхубзэхэр зэрыщрагъэдж сыхьэт бжыгъэхэр нэхъыбэ щIыным теухуауэ ЕгъэджэныгъэмкIэ министерствэхэм захуэгъэзэныр, адыгэбзэмкIэ егъэджакIуэ нэхъыфIхэр гъэ къэс гъэпэжэныр, школ пэшхэр зыхуей хуэзэу къызэгъэпэщыныр, анэдэлъхубзэмкIэ щыIэ тхылъхэм нэмыщI, зэманым декIу мультимедийнэ программэхэр, электроннэ тхылъхэр гъэхьэзырыныр, нэгъуэщI куэди.
Бзэр хъума хъуным, зегъэужьыным Къэбэрдей Адыгэ Хасэр куэд щIауэ иужь зэритыр къызэхуэсахэм ягу къигъэкIыжащ Мухьэмэд икIи щапхъэу къихьащ 1998 гъэ лъандэрэ «Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэпсо фестиваль-зэпеуэр КъБР-м зэрыщекIуэкIыр, иужьрей илъэсхэм Къэрэшей-Шэрджэсым, Ставрополь крайм хыхьэ Къурей районымрэ Осетие Ищхъэрэ-Аланием и Мэздэгу щIыналъэмрэ къызэрыдащтар.
Мэздэгу адыгэхэм я анэдэлъхубзэр ящымыгъупщэнымкIэ, я хабзэр яIэщIэмыхунымкIэ ящIэхэмрэ ялэжьхэмрэ тепсэлъыхьащ Мэздэгу Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ Дербит Валерэ. Абдежми ХьэфIыцIэм къыхилъхьащ ДАХ-мрэ КъАХ-мрэ Мэздэгу Адыгэ Хасэм зэрыдэлэжьэну Iуэхугъуэхэр. Ар къызэхуэсахэм даIыгъащ.
Филологие щIэныгъэхэм я доктор, АКъУ-м и профессор ШащIэ-Ергъукъу Шамсэт ДАХ-м кърихьэжьэ сыт хуэдэ Iуэхуми мыхьэнэшхуэ зэриIэр, ахэр сыт щыгъуи зэрыдиIыгъыр щыжиIащ мы зэIущIэм, апхуэдэуи хамэ къэралхэм щылажьэ хасэхэм ещхьу, ДАХ-ми бзылъхугъэ къудамэ иIэн зэрыхуейр дыщIигъуащ. Езым и IэщIагъэмрэ ДАХ-м и къалэнхэмрэ зэрипхри, къэбэрдейхэми, адыгейхэми, шэрджэсхэми я адыгэ литературэм зы лъабжьэ иIэн, я бзэр зыуэ щытын зэрыхуейм икIэщIыпIэкIэ зэрегугъупхъэр къыхигъэщащ.
АР-м щэнхабзэмкIэ и министр Къул Мухьэмэд къыщыпсалъэм жиIащ хасэм дэлэжьэну зэры-хьэзырыр. Зэкъуэш республикищыр щэнхабзэ и лъэныкъуэкIэ хъарзынэу зэрызэкIэлъыкIуэр, ауэ хамэ къэралхэм хуаIэ пыщIэныгъэр зэрымахэр и жагъуэ зэрыхъур къыхигъэщащ.
Зы литературэбзэм хуэкIуэным теухуауэ щыIэ хэкIыпIэхэм, адыгэхэр я хабзэкIи, я бзэкIи зэрызылъэпкъым теухуауэ къэпсэлъахэщ МэшхуэфI Нэждэтрэ Бырсыр Батырбийрэ.
ДАХ-м и ГъэзэщIакIуэ гупым и зи чэзу зэIущIэм и кIэухым Сэхъурокъуэ Хьэутий щыжиIащ лъэпкъым и зыужьыныгъэм, абы ифI зыхэлъ Iуэхухэр зэфIэхыным ехьэлIауэ Iуэхугъуэ пыухыкIахэр, купщIафIэхэр къызэрыхалъхьар, ахэр я лэжьыгъэм къызэрыщагъэсэбэпынур. Ауэ а псоми япэ игъэщыпхъэу адыгэм къылъыкъуэкIа Iуэхум — Сирием щекIуэкI зауэм хэкIуадэ дэ къуэшхэр къишыным — теухуауэ пIалъэ къыхамыгъэкIыу, я къару щымысхьу зэрылэжьэнур игъэбелджылащ.
НэщIэпыджэ Замирэ.
