КъурIэным щымыщу Мухьэммэд Бегъымбарым и жыIэгъэхэр
Ущызгъэгъуазэ
Толстой Лев и IэдэкъэщIэчI мы тхыгъэхэм ущеджэчIэ гу лъызытэм лъитэу, лъызмытэми лъитэн хуейуэ щыт Iуэхугъуэхэм щыщу къытхуэлъагъухэр, тхыгъэм и зэкIэлъыкIуэчIэм тетурэ къыхэдгъэщмэ, тхыгъэм еджэныр нэхъ узыншэ хъунущ.
Псом япэрауэ тхакIуэ цIэрыIуэм итхыжхэр псалъэхэм езы дыдэхэм (оригиналхэм) темыщIыхьауэ къыздырихари мынаIуэу, е зыхихауэ, е языныкъуэхэр зэдзэчIыгъэу къыпэщIэхуэу езым и жыIэчIэчIэ итхыжауэ щытынчIэ хъунущ. Апхуэдэу щыхъучIэ мы псалъэхэм «хьэдис» (бегъымбар жыIэгъэ) фIэпщыну игъуэрэ игъуэджэрэ чэнджэщу къоув. Абы хуэфащэуи, сакъыу бгъэдэхьэн хуей мэхъу.
ЕтIуанэрауэ, КъурIэныр бегъымбар псалъэу къызхэщ къегъэжьэчIэри узэхужын хуейм щыщщ; щымыгъуазэр имыгъэхутыкъуэн щхьэчIэ. ЗэрыфщIэщ, зэрыщытыххэщи КъурIэныр Алыхь псалъэу аращ. Абы бегъымбар жыIэгъэ хэткъым. Ар тхакIуэм имыщIэу щытами, е ищIэрэ пэт къагъэувхэм я захуэн-пэжын и лъэныкъуэчIэ КъурIэнымрэ бегъымбар жыIэгъэхэмрэ зэрамыгъэхьIауэ зэрыщытым тырищIыхьами, е мыхэр КъурIэным щыщу (щыщын хуейауэ) жиIэмэ цIыхум нэхъ янэсын папщIэми, уеблапэмэ муслымэнхэр игъэкъуэншафэ къытыригъауэмэ мы итхахэр хуэтхыну; армырамэ хуэмытхыну щытами… (сыту жыпIэмэ а зэманым Iисламым удихьэхыу абы урителъхьэу зэкъэбгъэлъагъуэнри тынш цIыкIуу щытагъэнукъым). Сытми тхакIуэм КъурIэнымрэ хьэдисымрэ зэрыхимыгъэщхьэхучIамчIэ къедгъажьэри абы дытопсэлъыхь жытIэри щIызыхимыгъэщхьэхучIа щхьэусыгъуэми дыхэIэбащ. Апхуэдэу щыхъуачIэ мы зыри жытэжынщ: Толстой мы тхыгъэр литэратурэ Iуэхугъуэ зэфэзэщу е Iущыгъэ, философие хьэтыру ара щIитхар? Хьэмэрэ езым пэжу Iущыгъэу къилъытэу а псалъэхэр зэрыпэжым папщIэ цIыхуми ахэр ялъэIэсмэ щхьэпэу къибжау ара? Хьэмэрэ мы итхыжахэр зи псалъэр тхьэ лIыкIуэу, бегъымбару зэрыщытыр ифIэщ хъууэ абы и Iуммэтым тщыщу зилъытэу, нэгъуэщIу жыпIэмэ, муслъымэну щытауэ, зэрылъэчIым хуэдизчIэи наIуэ зыкъищIауэ ара? Хэт ахэр иджы зэхэзгъэчIыжыфынур? Елэжьын, къэтIэщIын хуей Iуэхугъуэщ, къигъэгугъэм и дежкIэ.
Мы тхыгъэхэр къыздырихар, мыхэм лъабжьэрэ къэщтапIэрэ яхуищIыр жыпIэмэ ари наIуэкъым. Ауэ наIуэщ мыхэр Тхьэм и лIыкIуэм и псалъэхэм ящыщу зэрыщытыр; къыхуэт гуэр зиIэр, зэхъуэчIыныгъэ тIэкIу зэхэзэрыхьар нэхъыбэ пэтми.
АткIэ, а хъэбарегъащIэ лъапIэм и цIэ къипIуэху къэс ар дэ тхуэдэ къуажэдэс къудейуэ зэрыщымытыр къэзыгъэлъагъуэ щIыхь псалъэ дыщIыбгъуныр Iислам дин гъэсэныгъэу зэрыщытым имызакъуэу цIыху акъыл узыншэм, нэхъри цIыху акъыл хэIэтыкIам гу зылъитапхъэ къалэну щытын хуейщ. Толстой хуэдэ цIыху ау къызэрымыкIуэм а цIэр къыриIуэху къэс «Тхьэ лIыкIуэр» жиIэу щIыгъуамэ езыми нэхъ хуэфащэт, ягъэ чIынтэкъым Тхьэм жиIэмэ. Ар абы и цIэчIэ дэ щIыдгъужащи, хуит дыкъищIауэ добж. Фыкъызыбгъэдыдонэ тхакIуэ цIэрыIуэм и зэнэчI купщIафIэхэм язымрэ фэ щхьэмахуэхэмрэ.
Толстой Лев илъэгъуат икIий еджат Индейм щыщ щIэныгъэлI Абдуллах Iэс-сухрэ-уэрдий игъэхьэзыра хьэдис тхылъу «Мухьэммэд щхьэмахуэм и жыIэгъэхэр» зыфIища тхылъыр. А тхылъым къыхищыпычIыу зыригъэуIуауэ тхылъжьей къыдигъэчIауэ щытащ «Мухьэммэд и псалъэхэу КъурIэным имыхуахэр» жиIэу фIищауэ. Зи гугъу тщIы тхылъыр 1909 (мин щибгъу бгъуы) гъэм къыдэчIауэ щытащ, «Посредник» тхылъ тедзапIэм и къыдэгъэчIыгъэу.
Гуащокъуэ Абдул
1
Мухьэммэд (лIыкIуэ лъапIэр) жыг щIагъым жейуэ щIэлът. Ар зэуэ къэушри къилъэгъуащ и бий Дьютур, сэшхуэр иIэтауэ къыщхьэщыту. «Хэт ажалым иджы укъезыгъэлынур, Мухьэммэд?» - къеупщIащ ар. «Алыхьым»,- къритыжащ абы жэуап Мухьэммэд (лIыкIуэ лъапIэм). Дьютур и сэр ирихьэхыжащ. Мухьэммэд (лIыкIуэ лъапIэр) зэуэ пхъуэщ, абы и сэр къыIэщIичри[1] еупщIащ: «Хэт-тIэ уэ иджы ажалым укъезыгъэлынур?» «Зыми»,- жиIащ Дьютур. «АтIэ зэгъащIэ а Тхьэ дыдэм уэри укъызэрыригъэлынур,- жриIащ абы Мухьэммэд (лIыкIуэ лъапIэм), и сэр хуишиижурэ. Абы иужь Дьютур Мухьэммэд (лIыкIуэ лъапIэм) и ныбжьэгъу нэхъ пэжхэм ящыщ хъуащ.
2
Ди тхьэ! ФIыуэ услъагъуу сыщI! Уэ фIыуэ плъагъухэри фIыуэ сыгъэлъагъу! Уэ пфIэфI IуэхущIафэхэри сыгъэлэжь, си щхьэ, си унагъуэ, си мылъку нэхърэ Уи лъагъуныгъэр сэркIэ нэхъ лъапIэ щIы!
3
ЖыфIэ, пэжыр! Ар цIыхухэм яфIэдыджми, гурымыхь ящыхъуми.
4
«ДэIэпыкъу уи къуэш муслъымэным, ар хэтми зэхомыдзу; лей зрихьэми, лей къытехьэми»,- жиIащ Мухьэммэд (лIыкIуэ лъапIэм). – Лей зезыхьэм дауэ дызэрыдэIэпыкъунур? – жаIэри къеупщIащ. – ДэIэпыкъу лей зезыхьэм, зэрихьэ лейм щыпхъумэн папщIэ,-жиIащ.
5
Тхьэм жиIащ: «Зы IуэхуфI зыщIэм пщIыкIэ е, Си нэфI зыщыхуэм, нэхъыбэкIэ хуэзгъэбэгъуэнущ. Iей зылэжьым, хуэзмыгъэгъумэ, хуэдиз лъызгъэсыжынущ. Хэт залэкIэ спэгъунэгъу хъуну хуейми, хуэдэу пщыкIутIкIэ пэгъунэгъу зысщIынущ. ЛъэбакъуэкIэ къыспежьэм деж жэрыгъэкIэ сыщIэпхъуэнущ. Си пащхьэ гуэныхьлэжьу итым Сэ и фIэщ сыхъуу щытмэ, ищIар хуэзгъэгъуну Сыхьэзыру и пащхьэм Сыкъыщилъагъунущ.
6
Си Тхьэ! Си гъащIэр хуэныкъуэу сыгъэхь, хуэныкъуэуи сыгъэлIэж[2].
7
ЦIыхум и пщIантIэпскIэ къилэжьа мащIэм къыхихыу хузэфIэкIкIэ нэгъуэщIым дэIэпыкъумэ, ар Тхьэм нэхъ ифIэфI сэдэкъэращ.
8
Зыми ирифакъым нэхъ фадэ IэфI, Алыхьым папщIэ и губжьыр езыкъухыжам хуэдэу.
9
Зыми и Iиманыр нэгъэса хъунукъым и къуэш муслъымэным езым и щхьэ хуигъэфащэр хуимыгъэфэщауэ.
10
Жэхьэнэмэр псэм фIэфIкIэ къэухъуреихьащ, жэнэтыр гугъуехьымрэ тхьэмыщкIагъэмрэ щIэгъэпщкIуащ.
11
Алыхьым жеIэ: «Уа цIыху! Си унафэр гъэзащIэ закъуи, Сэ сэщхь ухъунщ, «ирехъу» жыпIэмэ узыхуейр къэхъуу»[3].
12
Фигухэр фымыгъалIэ фи ныбэ из фщIыуэ.
13
Мэлэичхэм жаIащ: «Ди Тхьэ! ЩыIэу пIэрэ Уэ къэбгъэщIахэм щыщу мывэм нэхърэ нэхъ лъэщ? Тхьэм жиIащ: «ЩыIэщ, гъущIыр нэхъ лъэщщ, абы мывэр егъэщащэри. Мэлэичхэм жаIащ: «Ди Тхьэ, щыIэу пIэрэ уэ къэбгъэщIахэм щыщу гъущIым нэхърэ нэхъ лъэщ?» - ЩыIэщ, - жиIащ Алыхьым, - мафIэр нэхъ лъэщщ гъущIым нэхърэ, ар егъэткIури. Мэлэичхэм жаIащ: «Ди Тхьэ, щыIэу пIэрэ Уэ къэбгъэщIахэм щыщу мафIэм нэхърэ нэхъ лъэщ? Тхьэм жиIащ: «ЩыIэщ, псыр нэхъ лъэщщ, абы мафIэр егъэункIыфIри». ИтIанэ мэлэичхэм жаIащ: «Ди Тхьэ, щыIэ Уэ къэбгъэщIахэм щыщу псым нэхърэ нэхъ лъэщ»? Тхьэм жиIащ: «ЩыIэщ, жьыр нэхъ лъэщщ, ар ирехужьэфри». Абыхэм жаIащ: «Уа ди Тхьэ, щыIэу пIэрэ Уэ къэбгъэщIахэм щыщу жьым нэхърэ нэхъ лъэщ»? Тхьэм жиIащ: «ЩыIэщ, Iадэм и бынхэм щыщу сэдэкъэ зытхэр, я Iэ ижьымкIэ ятыр сэмэгум щызыбзыщIхэр сытми ятекIуэнущ».
14
Тхьэм жеIэ: «Сэ зыми имыцIыху кIадэу сыщытащ. Сэ сыхуеящ сащIэну (сацIыхуну). Арати цIыхур къэзгъэщIащ».
15
Зыри умыуб. Уэ зыгуэрым уиубын щIидзэрэ дагъуэу къыбдищIэхэр утыку кърилъхьамэ, абы дэпщIэхэр уэ бзыщI.
16
Хьэлэлыр IупщIщ, хьэрэмри IупщIщ, ауэ щыIэщ тIуми яку дэлъу шэч зыхэлъхэр. Мис апхуэдэу шэч зыхэлъ урихьэлIамэ, убгъэдэмыхьэу зыIыгъ.
17
Тхьэм и къэгъэщIыгъэм хуэгумащIэм, Тхьэри хуэгумащIэщ, абы къыхэкIыу щIылъэм тет цIыхум гущIэгъу хуэщI, фIыми, Iейми; Iейм гущIэгъу хуэпщIмэ, ар и Iеигъэм щыпхъумэу аращ.
18
Мухьэмэд (лIыкIуэ лъапIэм) «Иманым и лъагапIэр сыт»? - жаIэу щеупщIым, жиIащ: «ЯхуэфщIэ цIыхухэм фэ фи щхьэкIэ фызыхуэхъуапсэр, явмыщIэ цIыхухэм фи щхьэ хуэвмыгъэфащэр».
19
Дэтхэнэ муслъымэнми и гу къабзагъэр зэрагъэунэхур и къару имылъым и Iуэху зэримыхуэнращ.
20
Тхьэм ищIащ гъуэгу захуэ, блынитIым яку дэту, IупхъуэкIэ щIэхъума бжэ зэIухахэр хэту. Гъуэгум и ублапIэм щытщ унэтIакIуэ, мыр жиIэу: «Гъуэгум захуэу фрикIуэ, лъэныкъуэкIэ зывмыгъазэ». Абы и щхьэм къытетщ нэгъуэщI узэщIакIуэ, бжэхэмкIэ зыунэтI дэтхэнэми жриIэу: «Мы бжэхэм фыщIэмыхьэ, итIанэ фехуэхынкIэ хъунущ». АтIэ мис а гъуэгур гъащIэращ, бжэ зэIухауэ хэлъхэр Тхьэм хьэрэм ищIа Iуэхухэращ. Iупхъуэ Iупхъуахэр Тхьэм игъэува хъийхэращ, япэ унэтIакIуэр Тхьэм и псалъэращ, етIуанэр муслъымэн къэс и гум илъ Тхьэращ.
21
Сэдэкъэр дэтхэнэ муслъымэнми и къалэнщ. Ар зыхуэмытынум IуэхуфI ирелэжь, Iейм зыщрехъумэ, ар хуэхъунщ сэдэкъэ.
22
Дэтхэнэ нэ хъуапсэри зинащIэщ, цIыхубзым дыху зытрикIэрэ цIыхухъу здэщыIэ зэхуэс зигъэлъэгъуэну кIуэрэ и нэ игъэджэгумэ – ар зинэщIакIуэщ.
23
Мухьэмэд (лIыкIуэ лъапIэм) зэгуэрым Вабишах жриIащ: - Уэ укъыщIэкIуар фIымрэ Iеймрэ ущIэупщIэну армырауэ пIэрэ? – Аращ, жиIащ абы, ардыдэращ сыкъыщIэкIуар. ИтIанэ Мухьэмэд (лIыкIуэ лъапIэм) и Iэпхъуамбэр мэ дахэ къызыхих псым хилъхьэри абы и бгъэм трилъхьащ, и гум хуэгъэзауэ, итIанэ жриIащ: «Уи гум еупщI». Ар щэ къытригъазэурэ жриIа нэужь, щIигъуащ: «ФIыр – ар уи гум арэзыныгъэрэ мамырыгъэрэ къизылъхьэращ, Iейр – шэч къозыгъэхьращ – цIыхухэм уэ ущаухей зэманым дежи».
24
Фэ фихьэнукъым жэнэтым иман фимыIэу, фи иманыр нэгъэса хъунукъым фIыуэ фызэрымылъэгъуауэ.
25
Iэсэнымрэ щэныфIэнымрэ иманым и нэщэнэщ, псалъэ купщIэншэмрэ бзэ гъэщIэрэщIамрэ IуитIбзитI нэщэнэщ.
26
Уи закъуэ ущысыныр нэхъыфIщ, цIыху Iей убгъэдэс нэхъ, цIыхуфI убгъэдэсыныр нэхъыфIщ, уи закъуэ ущысын нэхъ. ЩIэныгъэ къэзылъыхъуэм жепIэныр нэхъыфIщ, ущымын нэхъ, ауэ ущымыныр нэхъыфIщ псалъэмакъ купщIэншэ нэхърэ.
27
ФIыгъуэ нэхъ лъагэр Тхьэм иритынущ и губжьыр кърикIутыфыну ар езыкъухыжыф дэтхэнэ зыми.
28
IуэхущIафэхэр неткIэ зэхагъэкIыжынущ.
29
Тхьэм фIыуэ елъагъу зи ерыскъыр къэзылэжьыжхэр.
30
ЦIыху пэжыр - гугъуехьым шыIэныгъэ пэзыгъэувымрэ зи гум гукъанэ изымыгъэлъымрэщ.
31
ЩэныфIагъэ нэгъэсар фIыгъуэ псоми я щIэдзапIэщ.
32
Щэнрэ къабзагъэрэ зимыIэм имани иIэнукъым.
33
ФIы щIэнымкIэ ерыщу фыщыт.
34
Нурым сыщIэхъуэпсати, нурым сыхэсу сопсэу.
35
НасыпыфIэщ хэтми, фIы илъагъумэ Тхьэм шыкур хуэзыщIыр, насыпыншагъэ къеуалIэмэ шыIэныгъэ зыхэзыгъэлъыр. Апхуэдэм Алыхьыр сытым и дежи къыхуэупсауэ аращ.
36
Гъуэгу захуэ теувахэр абы текIынтэкъым зэдауэм хэмыхьэу щытамэ.
37
Тхьэм и бий бзаджэр – ар муслъымэну жаIэу, ауэ пцIым и телъхьэрэ лъы ягъажэу дунейм тет цIыхухэращ.
38
Кхъэ мащэр – мыкIуэдыж гъащIэм и япэ теувапIэщ.
39
Зауэ нэхъ иныр – цIыхур и псэм щытекIуэж зауэращ.
40
Зы сыхьэт гупсысэр нэхъыфIщ уимыкъалэну псапэхуэщIэу илъэскIэ Тхьэм ухуэлэжьэн нэхърэ.
41
Нэмэзыр – Алыхьым псэкIэ муслымэныр пэгъунэгъу зыщI зэпыщIэныгъэщ.
42
ЛIэныгъэр – зэныбжьэгъухэр зэпызыщIэж лъэмыжщ.
43
Сэ срогушхуэ хуэныкъуэу сызэрыщытым.
44
Иман зиIэр щылIэкIэ Алыхьым и ухыгъэмкIэ арэзырэ абы и гущIэгъум щыгугъыу малIэ.
45
Нэм и зинэр нэгъуэщIым и бзылъхугъэм хъуапсэнэкIэ уеплъынырщ, бзэгум и зинэр Алыхьым игъэхьэрэма къыупсэлъынырщ.
46
Алыхьым нэхъ и жагъуэ щыIэкъым цIыхухъурэ цIыхубзу, Тхьэм хуэмыпщылIу, зинэ зыщIэхэм хуэдэу.
47
Тхьэм гущIэгъу хуещI ерыскъыр къимылъэIухуу и пщIантIэпскIэ къэзылэжьыжым.
48
Бэлыхьым и инагъым хуэдизщ къыпэкIуэ псапэр. Хэт сыт хуэдизкIэ бэлыхь телъми, гугъу ехьми, абы и псапэри нэхъ ин, икIи нэхъ ирикъу хъунщ. И пэжыпIэкIэ, хэт Алыхьыр фIыуэ илъагъуми, абы ар егъэунэху.
49
Мухьэммэд (лIыкIуэ лъапIэм) нэмэз нэужьым жиIэ хабзэт: «Уа си Тхьэ, иманым си гур теубыдэ, гъуэгу захуэм сытегъэт, Уи гущIэгъум сыхомын, арэзы узыщI щэн схэлъу Уи пащхьэ сигъэт; иджыри сынолъэIу Iейр IэщIыб ищIыфу гу къабзэрэ бзэгу пэжрэ къызэптыну; сынолъэIу Уэ пфIэфIыр къыслъыбгъэсыну, пфIэмыфI щэныншагъэхэм сащыпхъумэну, Уэ къыздэпщIэ гуэныхьхэр къысхуэбгъэгъуну».
50
Уэ пщIэрэ ди диным и лъабжьэр къэзыгъэтIасхъэмрэ ар къезыкъутэхымрэ? Ар пхэнджу зэпкърызыххэр, IуитIбзитIхэм я зэдауэр, гъуэгу захуэм текIа унафэщIхэм я унафэхэращ.
51
Бзылъхугъэр цIыхухъум и Iыхьэ ныкъуэщ.
52
ЩIэныгъэр ныкъуэ мэхъу ящыгъупщэжмэ, ауэ мэкIуэдыжыпэ, зыжрамыIапхъэм бгъэдалъхьэмэ. Хэт щIэныгъэ зиIэр? ИщIэр зыгъэзащIэрщ.
53
Куэд мыщIэу къэхъунущ зэман ди диным щыщу и цIэм фIэкIа зыри къэмынэжауэ, КъурIэным щыщу и теплъэм фIэкIа щымыIэжу, мэжджытхэм щIэныгъи гьибадэти щызэрамыхьэжу, щIэныгъэлIхэр дунейм тет цIыхухэм я нэхъ Iейуэ, зэдауэмрэ зэфIэнэмрэ абыхэм къабгъэдэкIрэ къабгъэдэхьэжу.
54
ЩIэныгъэм хущIэкъуныр дэтхэнэ зы муслъымэнми и къалэнщ, ауэ зыхуэмыфащэ бущииныр – ар кхъуэм и пщэм дыщэ, налкъут-налмэс иплъхьэным хуэдэщ.
55
Ущиер лIэужьыгъуищ мэхъу: зи пэжагъкIэ шэч къызытумыхьэращи – абы тет; гъуэгу захуэм утезышхэращи – абы зыщыхъумэ, IупщIу щымытхэращи – ахэр Тхьэм зэхегъэгъэкI.
56
Иман зиIэхэр лIэкъым – абыхэм я псэр дуней нэпцIым йокIри дуней мыкIуэдыжым мэIэпхъуэ.
57
Иманыр хьэкъыу зыпхыкIам фIы къехъулIамэ, Тхьэм шыкур хуещI, гъэунэхупIэ ихуамэ Тхьэм щогугъ.
58
Тхьэм щыгугъ, ауэ уи махъшэри епх.
59
Дунейм телъ псори фIыгъуэ лъапIэщ, ауэ абы щыщу псом нэхърэ нэхъыфIыр цIыхубзыфIращ.
60
Лэбид нэхъ нэхъ пэжу зы усакIуи жиIакъым: «Тхьэм фIэкIа адрей псори зыри къызэрымыкIщ».
61
Пэжым фыкъуэувэ, пцIым зыщывдзей.
62
Муслъымэным цIыху и щIыхь хиутэкъым, зыми ебгкъым, хуэпсалъэкъым, ар дэтхэнэ зы псалъэмакъ купщIэншэми пэIэщIэщ.
63
ЦIыхухэм я дагъуэ гу лъытэнми, тепсэлъыхьынми зыщывдзей, псом хуэмыдэу а дагъуэхэр фэ фхэлъмэ.
64
Нэхъыбэрэ ущымынымрэ хьэл-щэныфI пхэлъынымрэ нэхъыфI сыт щыIэ?
65
Iуэхугъуихым фыщысакъ: фыпсалъэмэ пэж жыфIэ, къэвгъэгугъэмэ – вгъэзэщIэж, щIыхуэхэр фпшыныж, фи гупсысэхэри IуэхущIафэхэри къабзэу щывгъэт, фи Iэр лей зехьэным щыфхъумэ икIи Iейхэм псоми пэжыжьэ зыфщI.
66
Алыхьыр къыдоущие жыIэдаIуэу, щэн тхэлъу, дымыпагэу, гугъу дызэремыгъэхьу дыпсэуну.
67
Дэ тщыщкъым лей щызэрихьэкIэ адрейхэри дэIэпыкъуэгъу къэзыщIыр, дэ тщыщкъым и лъэпкъым пцIыкIэ бгъэдэтыр, дэ тщыщкъым и лъэпкъым хабзэншагъэ къыхуигъанэу лIэжыр.
68
Фи лъагъуныгъэм фещI дэгу-нэф.
69
И щхьэ хуигъэфащэр и къуэш муслъымэным хуэзымыгъэфащэм и иманыр ирикъуакъым.
70
Псалъэ купщIэншэм щызыхъумэ гурэ бзэгу къабзэрэ зимыIэм иман иIэнукъым.
71
Бзэгу бзаджэм и гуэныхьыр дин къалэн гъэзэщIэным пщхьэщихынкъым.
72
ВжесIэн нэщIми, сэдэкъэми, нэмэзми нэхърэ нэхъыфIыр? Ар – зэфIэна зэбгъэкIужынырщ: сыту жыпIэмэ зэбииныгъэмрэ зэхуэгубжьынымрэ цIыхур хагъэн Тхьэм и фIыгъуэ псоми.
73
Акъылым нэхърэ нэхъыфI Тхьэм къигъэщIакъым – нэхъ ирикъуарэ нэхъ дахэрэ; цIыхум ирит фIыгъуэхэр щIритри аращ, Алыхьыр къызэрацIыхури акъылращ.
74
Тхьэр щабагъэ зыбгъэдэлъщ, щабагъэкIи гъэнщIащ, цIыху щабэми ирет пхъашэм иримытынур.
75
Къарурэ лъэщыгърэ зыбгъэдэлъыр цIыхухэр изыудыфракъым, атIэ зи губжьыр езыкъухыжыфращ.
76
Къулеягъэр къызыхэкIыр дуней фIыгъуэхэм я куэдагъракъым, псэр арэзынращ.
77
Зэгуэрым Мухьэммэд (лIыкIуэ лъапIэр) арджэным тежаери къиуцIэпIауэ[4] къэушыжащ. Зыгуэрым къыжриIащ: «Уа, Тхьэм и лIыкIуэ, уэ ухуеятэмэ пIэ щабэ пхуэсщIынти». Мухьэммэд (лIыкIуэ лъапIэм) абы жэуап иритыжащ: «Сытым ищIыс мы дунейр си дежкIэ? Сэ мыбдеж сыщыгъуэгурыкIуэщ, жыг жьауэм сыщIэхьауэ иджыпсту сыщIэкIыжыну аращ».
78
Къулеягъэрэ дахагъкIэ фэ къывэфIэкI цIыху щыфлъагъукIэ, фигу къэвгъэкI фэ нэхърэ нэхъ мащIэ зритахэр.
79
Зевгъапщэ фэ нэхърэ нэхъ хуэмыщIахэм, Алыхьым и фIыгъуэхэр фымылъытэным абы фыщихъумэнщ.
80
ЗылI Мухьэммэд (лIыкIуэ лъапIэм) и деж къакIуэри къыжриIащ: «Сэ си фIэщу фIыуэ узолъагъу». Мухьэммэд (лIыкIуэ лъапIэм) абы жриIащ: «ЖыпIэм егупсыс». КъэкIуам аргуэру жиIащ: «Тхьэ соIуэ, фIыуэ узолъагъукIэ», икIи ар щэ къытригъэзэжащ. ИтIанэ Мухьэммэд (лIыкIуэ лъапIэм) абы жриIащ: «ЖыпIэр пэжмэ, гугъуехьым зыхуэгъэхьэзыр, сэ фIыуэ сыкъэзылъагъум гугъуехьыр толъкъуныр тенджызым зэрыкIэлъысым нэхърэ нэхъ псынщIэу къыкIэлъос».
81
ЦIыхуитI зэгурыбгъэIуэныр псапэщ, цIыху шым бгъэшэсу къэп къыхуэпIэтыжынри псапэщ, фIыщIэ зыпылъ псалъэ гуапэри псапэщ, щIэупщIэм Iэсэу жэуап ептыжынри псапэщ, цIыхум зэран яхуэхъур - ар банэ е мывэ гъуэгум телъу тепхауэ щытми, - ари псапэщ.
82
Алыхьым жеIэ: «Сэ фIыуэ слъэгъуа цIыхум сритхьэкIумэщ – иризэхихыу, сринэщ – ирилъагъуу, сриIэщ – кърищтэу, срилъакъуэщ – иризекIуэу».
83
ГъущIыр щIым щыпхъуэмэ зэригъэкъабзэм хуэдэу, зэчырым (Тхьэм и цIэ къиIуэным) гур егъэкъабзэ.
84
Дэтхэнэ IуэхуфIри псапэщ; атIэ абы щыщкъэ уи къуэш муслъымэным гуапэу сэлам епхыу уи фэндым ит псым щыщ и кхъуэщынхэм хуибгъэхъуэныр?
85
Мухьэммэд (лIыкIуэ лъапIэр) щIэупщIащ: «Дауэ феплърэ, анэм и быныр мафIэм хидзэфыну? «Хьэуэ», - къатащ жэуап. ИтIанэ Мухьэммэд (лIыкIуэ лъапIэм) жиIащ: «АтIэ Тхьэм къигъэщIахэм хуищI гущIэгъур куэдкIэ нэхъ инщ анэм и сабийм хуиIэм нэхърэ».
86
ЦIыхухэм псоми къагъэсэбэпыну зыхуитыр зым зрилъэфалIэмэ, ар гуэныхьщIакIуэщ икIи хабзэкъутэщ.
87
ЛэжьакIуэм и пщIантIэпсыр мыгъущ щIыкIэ и лэжьапщIэр етыж.
88
ЦIыхухэм яхуэбзэIэфI икIи уахуэмыткIий, яхуэгуапэ икIи умыгъэикIэ. «Жэнэтым и IункIыбзэр сыт»? - жаIэу журтхэмрэ чристэнхэмрэ уахуэзэрэ къоупщIамэ, яжеIэ жэнэтым и IункIыбзэр Тхьэм и псалъэм щыхьэт утехъуэнымрэ псапэ зыпылъ Iуэху лэжьынымрэщ.
89
Псапэщ уи къуэш муслъымэным ухуэгуфIэныр, псапэщ цIыхур IуэхуфIым тебгъэгушхуэныр, хьэрэмым щыпхъумэныр, псапэщ гъуэщар гъуэгум тебгъэувэжыныр, нэфым удэIэпыкъуныр.
90
Фэ фIыуэ флъагъурэ фи Тхьэр? Арамэ, псом япэ фIыуэ флъагъу цIыхухэр, муслъымэнхэр.
91
Iущ и псалъэ уедэIуэнымрэ цIыхухэм я гум фIы иплъхьэнымрэ псапэ пылъщ уи дин къалэн бгъэзащIэм хуэдэу.
92
Тхьэм и нэфI зыщыхуэр – и жагъуэ къэзыщIар и IэмыщIэ къихуами, хуэзыгъэгъуфырщ.
[1] Мы Iуэхугъуэр къыщыхъуар «Бэну гъэтIэфан» зекIуэращ. Муслъымэным къатеуэну дзэ зыхуэзышэс Хьарис и къуэ Гъэурэс (е Дугьсур) и быдапIэм хуэунэтIа зекIуэр щызэхахым Гъэурэси и гъусэхэми загъэпщкIуауэ бегъымбарым и дзэр Зу Iэмр-кIэ зэджэ быдапIэм нэсахэщ. Абы ирихьэлIэу уэшх къешхри лIыкIуэ лъапIэм и щыгъыныр упсыфати игъэгъущыну жыгым иридзауэ езыми зиукъуэдияуэ къалъагъу зызгъэпщкIуа гупым. «И закъуэщ, Iэщэншэщ, мэжей» жаIэри я пашэ Гъэурэсыр тырагъэгушхуэ теуэу ЛIыкIуэ лъапIэр иукIыну. Ари къэбырсейри щэхуу къыщхьэщохьэ сэшхуэ къихакIэ: «Нобэ уэ сэ хэт усIэщIихыфын?» жеIэри щхьэщоувэ. Бегъымбарым зы псалъэ закъуэ къыжьэдокI: «Алыхьым» жеIэ. Псалъэмрэ псалъэм и жыIэкIэмрэ игъэгужьея лIым сэшхуэр Iэщоху. ЛIыкIуэ лъапIэр мэIэбэри сэшхуэр къещтэри: «Иджы уэ сэ хэт усIэщIихыну» жиIэу зыщыхуигъазэкIэ; «Сэ сыкъезгъэлын щыIэкъым» жеIэри жэуап къет. А Iуэхугъуэр и щхьэусыгъуэуи диныр къещтэ.
[2] «Уэ сыпхуэныкъуэу, Уэ сыщIыпхуэныкъуэн сбгъэдэлъу, Уэ сызэрыпхуэныкъуэр слъагъужу, зэхэсщIэу».
[3] Алыхь закъуэр нэгъэсауэ зыхуэарэзы цIыхур зыхуеинумрэ Алыхьым и мурадымрэ, дауи, зэтехуэнущ.
[4] И щIыфэм пIэ ищауэ.
ЗэзыдзэкIар Кърымщокъал Маринэщ
