Хьэжы-Мурат
Толстой Лев
Повесть
(КIэлъыкIуэр.ПэщIэдзэр №№66, 67, 70 — 71, 73 — 79-хэм итщ).
Унемыжьи нэхъыфIщ. Уэ зырщ унагъуэм къинэр. Уи анэмрэ анэшхуэмрэ хъумэ.
Хьэжы-Мурат ищIэжырт зи щIалэгъуэр щхьэприхын, пагагъэр къебэкIынкIэ зэрыхъунур. Юсуфи а гурыщIэ дыдэхэм къызэщIагъэплъауэ жиIащ псэууэ и анэмрэ анэшхуэмрэ зы цIыхуми лей къызэрытригъэхьэнур. Шэсри, и адэм псы цIыкIум нэс дэкIуэтащ. Иджы Хьэжы-Мурат пэIэщIэщ и фызри, и анэри, и къуэри.
Мис а и къуэм и нитIращ Щамил ирищIыну жыхуиIэр! Абы и фызым ирищIэн жыхуэпIэм егупсысыххэну хуейкъым.
А гупсысэхэм апхуэдизкIэ Хьэжы-Мурат ягъэпIейтеяти, и пIэм исыфакъым. Ар къыщолъэт, ещIэкъуауэу мажэри бжэр Iуедз, Елдар йоджэ.
— КIуэи пристафым жеIэ зэштегъэу сызэрыкIуэр. Шыхэм уанэ ятефлъхьэ, — ещI унафэ!
ХХIV
А зэманым Бутлер зэш- тегъэупIэу иIэр зауэ хуэIухуэщIэхэм ехьэлIат, а Iуэхур къигъанэртэкъым къулыкъум щыпэрытми щызигъэпсэхум дежи. Адыгэ цей щыгъыу шыгъэджэу ищIырт, тIэу пшапэтIыс кIуат зыгуэрхэр къахуэмыубыда, ямыукIа пэтми. Зи хахуагъэкIэ хэIущIыIу хъуа Богданович зригъэныбжьэгъур Iуэху гуапэ, щхьэпэ къыфIэщIырт. И щIыхуэр журтым процентышхуэ пэкIуэу ахъшэ къыIихри ипшыныжат, нэхъ тэмэму жыпIэмэ, Iуэху зэфIэмыхар IуигъэкIуэтауэрат. А псом зэремыгупсысыным пылът, зауэ хуэIухуэщIэхэм нэмыщI, фадэкIи зытригъэурт. КIуэ пэтми нэхъыбэрэ ефэрт, кIуэ пэтми и пщIэр, нэмысыр ехуэхырт. Иджы ар Марье Дмитриевнэ дежкIэ Иосиф дахащэжтэкъым, абы щхьэкIэ къимыгъанэу гурбияну абы пылъын щIидзат, ауэ, кIэщIу къыпригъэхащ, икъукIэ къигъэпуду, къигъэукIытэу.
Апрелым и кIэм быдапIэм къэкIуащ зи щIыгу утехьэну шынагъуэу къалъытэ Шэшэным ихьэу и кIыхьагъкIэ кIуэцIрыкIын хуейуэ Барятинскэм къалэн зыхуищIа дзэ пакIэр. Абы хэтт Къэбэрдей полкым щыщ ротитI, икIи кавказым хабзэ зэрыщыхъуам тету, а ротэхэр Куринскэм щыIэхэм хьэщIэу ирагъэблэгъащ. Сэлэтхэр казармэхэм трагуэшащ, пщыхьэщхьэшхэу былымыл, кашэ хуэдэхэм нэ-мыщI, фадэ хутрагъэуващ, офицерхэри епсыхри, ахэри, мыбы зэрыщащIщи, ягъэхьэщIащ.
Пщыхьэщхьэшхэр фадэкIэ, уэрэдкIэ яухащ, Иван Матвеевич хьэдэу чэфт, ар иджы плъыжьтэкъым, фагъуэт, сэшхуэр кърихауэ, нэкъыфIэщI бийхэр зэтриупщIатэрт, хъуанэцIанэрт, дыхьэшхырт, хэт къыIэрыхьэми IэплIэ хуищIу, фIыуэ илъагъу уэрэдыр, «Шамиль начал бунтоваться в прошедшие годы, трай-рай- рататай, в прошедшие годы» жыхуиIэр къришу хитIэ-хисэрт.
Бутлери мыбы щыIэт. Мы ефэ-ешхэми зауэ хуэIухуэщIэ хилъагъуэну хуейт, игукIэ Иван Матвеевич фIэгуэныхьт, ауэ ар къэбгъэувыIэнкIэ зы Iэмал щыIэтэкъым. Фадэр и щхьэм зэрыдэуеяр зыхищIэри, Бутлер унэм кIуэжащ.
Жэщ мазэгъуэм унэ хужь цIыкIухэри гъуэгум телъ мывэхэри игъэнэхурт. АпхуэдизкIэ мазагъуэти, дэтхэнэ мывэ цIыкIури, хьэуазэ шхийри, шывейри плъагъурт. БжэIупэм щыIухьэжым ар IущIащ IэлъэщI зэзышэкI Марье Дмитриевнэ. Къызэрыпригъэхрэ Бутлер укIытэрти, Марье Дмитриевнэ зыхуигъазэртэкъым. Иджы жэщ мазэгъуэ дахэм, зэфа фадэм къыхэкIкIэ абы зэрыIущIам щыгуфIыкIащ икIи езым и деж иригъэблэгъэну игу къихьащ.
— Дэнэ уежьа? — йоупщI ар.
— Си лIыжьыр слъагъуну, — ныбжьэгъугъэ хэлъу жэуап къет модрейм. Абы игукIи и псэкIи къыпригъэхат кIуапIэ къезымыту къыкIэрыхъыжьа Бутлер, ауэ нэмыплъ къызэрыритыр игу къеуэрт.
— Сыт лъагъунлъагъу ущIэкIуэнур, езыр къэкIуэжынщ.
— КъэмыкIуэжмэ-щэ?
— КъэмыкIуэжмэ, къахьыжынщ.
— Аракъэ Iейр, — жеIэ Марье Дмитриевнэ. — АтIэ, сымыкIуэнрэ?
— УмыкIуэ, нэкIуэжи нэхъыфIщ.
Марье Дмитриевнэ егъэзэжри, Бутлер бгъурыту унэм кIуэжыну йожьэж. Мазэр апхуэдизу къопсри, гъуэгум тридзэ ныбжьым и щхьэр нуру блэ хуэдэу долъагъу. Бутлер цIыхубзым йоплъ, дауэ мыхъуами, абы ар игу зэрырихьыр жриIэну зегъэхьэ- зыр, ауэ къызэрыщIидзэнур ищIэркъым. Марье Дмитриевнэ поплъэ абы жиIэнум. Апхуэдэу щыму пщIантIэм щыдыхьэжым, плIанэпэм шу гуэрхэр къыкъуэкIащ. Офицеррэ абы и хъумакIуэм- рэ.
— Хэт Тхьэм мы къытхуихьар? — жиIэу Марье Дмитриевнэ токIуэт.
КъыIухьар и щIыбагъым-кIэ мазэм къыщигъэнэхурти, Марье Дмитриевнэ ар къыщицIыхупар гъунэгъу дыдэу къыбгъэдыхьа нэужьщ. Ар Каменев офицерырт, нэхъапэм Иван Матвеевич щIыгъуу къулыкъу зыщIарт, арат Марье Дмитриевнэ щIинэIуасэри.
— Петр Николаевич, уэра? — зыхуегъазэ абы Марье Дмитриевнэ.
— Сэр дыдэрщ, — жеIэ, — О, Бутлер! Уузыншэм! Жейм уезэгъыркъэ? Марье Дмитриевнэ ущIыгъуу уи нэгу зебгъэужьрэ? Сакъ, Иван Матвеевич, уи щхьэр пхуфIищIыкIынщ. Дэнэ щыIэ ар езыр?
— Зэхэпхыркъэ, — жеIэ Марье Дмитриевнэ, Iэуэлъауэшхуэ къыздиIукIымкIэ и Iэр ищIурэ. — Йофэхэр.
— Фыфейхэра ефэр?
— Хьэуэ, Хасавюрт къикIахэрщ, мес ягъэхьэщIэ.
— Ар дэгъуэщ, дэри дыкъыкIэрыхуа хуэдэкъым. Сэ дакъикъэ закъуэкIэ абы и деж сыкъыIухьауэ арат.
— СлIо, Iуэху хуиIэу ара? щIоупщIэ Бутлер.
— Iуэху цIыкIунитIэ хузиIэщ.
— ФIы хьэмэрэ Iей?
— Ар узэреплъщ. ДэркIэ фIыщ, ауэ зыгуэрхэм я дежкIэ узижагъуэнщ, — мэдыхьэшх Каменевыр.
Абдежым ахэр Иван Матвеевич и бжэIупэм Iуохьэ.
— Чихирев!- йоджэ Каменевыр къэзакъым. — КъакIуэт мыдэ.
Дон къэзакъыр адрейхэм къахокIри къабгъэдохьэ. Ар къызэрыгуэкI къэзакът дон фащэ щыгъыу — шырыкъу, шынел, уанэ къуапэм хъуржын зэпедзэкI фIэлъу.
— Къащтэт а зэдэтщIэр, — жеIэ шым епсыхыурэ.
Къэзакъри йопсых, хъуржын зэпедзэкIам къэп кърех зыгуэр илъу. Каменевым къыIехри, къэпым и Iэр ирегъэлъадэ.
— ХъыбарыщIэ фэзгъэлъагъун? Фыщышынэркъэ? — зыхуегъазэ абы Марье Дмитриевнэ.
— Сыт сызыщышынэнур?- жеIэ Марье Дмитриевнэ.
— Мис мыбы, — жеIэри, Каменевым къэпым цIыхущхьэ кърех, мазэм и нэхур нэхъ тепсэн хуэдэу иIэтурэ. — КъэфцIыхужрэ!
Ар цIыхущхьэ упсат, набдзэм и щхьэкIэ натIэбжьэ къупщхьэр нэщIащэм лъагэу къытету, зытещыхьа жьакIэ фIыцIэ, пащIэ тету, нитIым языр зэтепIат, адрейр ныкъуэкъаплъэт, щхьэ упсар уIэгъэ хьэлъэу зэхэупщIэтат, и пэр зэрыщыту лъы фIыцIэ пцIат. Пщэм лъы защIэ напэIэлъэщI къешэкIат. Щхьэм сыт хуэдиз уIэгъэ темылъами, Iупэ ущхъуэнтIахэм сабий пыгуфIыкIыкIэ гуапэ къатещт.
Марье Дмитриевнэ еплъщ, зы псалъэ жимыIэу зигъазэри, псынщIэу унэм щIыхьэжащ.
Бутлер и нитIыр къытримыхыфу еплъырт щхьэ шынагъуэм. Ар пщыхьэщхьэ куэдкIэрэ игъэныбжьэгъуу, уэршэрэгъуу гуапэу зыбгъэдэса езы Хьэжы-Мурат дыдэм и щхьэрат.
— Мыр дауэ? Хэт ар зыукIар? Дапщэщ? — йоупщI ар.
— ЩIэпхъуэжын и гугъат. Къаубыдыжащ, — жеIэри, Каменевым щхьэр къэзакъым иретыжыр, Бутлер и гъусэу унэм щIохьэ.
— ЛIы хуэдэу лIащ, — жеIэ Каменевым.
— Дауэ зэрыхъуар?
— Зэ умыпIащIэ, Иван Матвеевич къэкIуэжмэ, псори зэхэхауэ нывжесIэнщ. Аращ сыкъыщIагъэкIуар. БыдапIэ псоми, къуажэ псоми сокIуэ, цIыхухэм язогъэлъагъу.
Иван Матвеевич лIыкIуэ хуащIати, езым ещхьу щIихуэу ефа офицерхэр щIыгъуу къэкIуэжащи, Каменевым IэплIэ хуещI.
— Сэ, — жреIэ Каменевым абы, — Хьэжы-Мурат и щхьэр къыфхуэсхьащ.
— ПцIыщ жыпIэр! ЯукIа?
— ЯукIащ, щIэпхъуэжын и гугъат.
— ЖысIатэкъэ дыкъызэригъэпцIэнур. Дэнэ щыIэ и щхьэр? Щхьэр дэнэ щыIэ? Сыгъэлъагъу.
Къэзакъым къоджэ, абы щхьэр зэрылъ къэпыр къыщIехьэ. Щхьэр кърах, Иван Матвеевич чэфынэхэмкIэ абы куэдрэ йоплъ.
— Дауэ мыхъуами, лIы хахуэт, — жеIэ абы. — Къащтэ, ба хуэзгъэщI.
— Пэжщ, щхьэмыгъазэт, — жеIэ офицерхэм ящыщ гуэрым.
Псори ирагъэплъа нэужь, щхьэр къэзакъым иратыж. Къэзакъым щхьэр, лъэгум щытехуэкIи макъышхуэ имыщIын хуэдэу хуэсакъыу, къэп лъащIэм ирелъхьэж.
— Сыт, Каменев, жыпIэр цIыхухэм щхьэр щебгъэлъагъум деж? — щIоупщIэ зы офицер.
— Хьэуэ, къащтэ мыдэ ар, ба хуэзгъэщI. Сэ абы сэшхуэ къызитащ, — мэкIий Иван Матвеевич.
Бутлер щIыбым щIокI. Марье Дмитриевнэ дэкIуеипIэм и етIуанэ дапхъэм тесщ. Ар Бутлер къоплъри, губжьауэ и щIыб къыхуегъазэ.
— СлIо, Марье Дмитриевнэ?- йоупщI Бутлер.
— ФыщхьэфIэбзщ фэ псори, фыщхьэфIэбз. Сыфтеплъэ хъуркъым. ФыщхьэфIэбзщ, — жеIэ абы къэтэджурэ.
— Ардыдэр хэти къыщыщIынкIэ хъунущ, — жеIэ Бутлер, нэгъуэщI жиIэн къыхуэмыгъуэту. — Зауэ жыхуаIэращ.
— Зауэ жыпIа? — къыхокIиикI Марье Дмитриевнэ. — Дэнэ къикIа зауэ? ЩхьэфIэбз жыхуаIэращ. Хьэдэр щIым щIэлъхьэн хуейщ, мыбыхэм ягъэпIийуэ кърахьэкI, я дзэлыфэ ятIри зэхэтщ. Фыщхьэ- фIэбзщ, жыпIэнурамэ, — къытригъэзэжурэ жеIэри, шыгъуэгубжэмкIэ унэм щIохьэж.
Бутлер хьэщIэщым егъэзэжри, Каменевым йолъэIу Iуэхур къызэрекIуэкIар зэхэхауэ къажриIэну.
Каменевым къажриIащ.
Мыпхуэдэущ ар къызэрыхъуар.
ХХV
Хьэжы-Мурат хуит ящIат къалэм и Iэгъуэблагъэм шууэ и нэгу зыщригъэужьыну, ауэ абы щыгъуэм къэзакъ хъумакIуэ гуп щIыгъун хуейт. Нухь къэзакъ щэ ныкъуэ хуэдиз дэсу арат, абы щыщу пщIыр Iэпыдзлъэпыдзу унафэщIхэм зэбграшати, къэнар, унафэ зэращIам ещхьу, цIыху пщIырыпщIу ирагъэбыдылIэмэ, дэтхэнэри махуитI къэс зэ абы дэщIыгъун хуейт. Япэ махуэм цIыхуипщI щIагъуами, итIанэ мурад ящIащ Хьэжы-Мурат и Iэпыдзлъэпыдзхэр здримышэжьэну елъэIухэу, дяпэкIи цIыхуитху фIэкIа дыщIамыгъужыну, арщхьэкIэ апрелым и 25 махуэм Хьэжы-Мурат и Iэпыдзлъэпыдзитхури гъусэ ищIащ. Хьэжы-Мурат шым щышэсым дзэ унафэщIым абы жриIат и Iэпыдзлъэпыдз псори здришэжьэну ар зэрыхуимытыр, арщхьэкIэ Хьэжы-Мурат зэхимыха зищIу и шым щелъэдэкъауэм, унафэщIми абы къыфIигъэкIатэкъым. Къэзакъхэм ящIыгъут георгиевскэ нагъыщэм и щауэ, зи щхьэр кIэщIу ещэкIа, шэри лъыри зэщIэту зи нэгу щыджэгу щIалэ хахуэ урядник Назаровыр. Ар старообрядческэ унагъуэм я бын нэхъыжьт, и адэр ящхьэщытыжтэкъыми анэмрэ шыпхъуищымрэ гугъапIэу яIэр а зырат.
— Хуэсакъ, Назаров, жыжьэ IуумыгъэкI! — кIэлъыджащ абы унафэщIыр.
— СынодаIуэ, зи щIыхьыр ин, — жэуап къет абы, лъэрыгъым здиувэм фочыр и плIэм иригъэзагъэу, иш дэгъуэр-алащэгъуэ пагуэ пIащэжьыр ущу иутIыпщу. Абы и ужьым къэзакъиплI итт: хъунщIэн-рэ IэпашхэлъэпашхэнрэкIэ зыхуэдэ щымыIэ Ферапонтовыр — лIы къуэгъу кIыхьыр, Гамзал гын езыщауэ щыта дыдэр; зи къарур зыгъэлъэгъуэн зыфIэфI, къулыкъу пIалъэр нэзыгъэблэгъа лIы хэкIуэта зыIэщIэлъ Игнатовыр; псоми я ауан щIалэ IэупцIлъэупцI Мишкин ныбжьыщIэр; анэм и бын закъуэ, щIалэ сырыху гушыIэрей, дэтхэнэми хуэгуапэ Петраковыр.
Махуэр, пшагъуэ къытрихуауэ нэху къекIами, пщэдджыжь шхэгъуэм щынэсым, дунейм зиукъэбзыжри тхьэмпэ зыдза жыгхэри, удзыщIэ зыкъэзыIэтахэри, гъавэ хьэсэхэри, гъуэгум и сэмэгурабгъумкIэ щежэх псыри игъэщIэращIэу дыгъэм къепсын щIидзащ.
Хьэжы-Мурат и шыр лъэбакъуэкIэ кIуэрт. Къэзакъхэмрэ Iэпыдзлъэпыдзхэмрэ абы зыкъыкIэрагъэхуртэкъым. Ауэрэ быдапIэм блэкI гъуэгум тохьэхэр. Чы матэ зи щхьэм тет цIыхубзхэм, шыгум ис сэлэтхэм, хыв зыщIэщIа выгу кIыргъхэм яблокIхэр. ВерститI хуэдиз якIуащ жыпIэну, Хьэжы-Мурат и адыгэшым лъэбакъуэхъу зрегъэщI, абы щыщIэмыхьэкIэ, Iэпыдзлъэпыдзхэм яшхэр ягъэущ. Ущым хуокIуэ къэзакъышхэри.
— Сыту шы дэгъуэ тес, — жеIэ Ферапонтовым, — къы-дэзауэу щыщыта зэманым дыкъихужатэмэ, къезгъэпсыхынт.
— Ей, си къуэш, а шым Тифлис сом щищ къыщыдатырт.
— Си шымкIэ сытежынщ абы, — жеIэ Назаровым.
— Мохьщ, утежынщ… — идэркъым мыдрейм.
Хьэжы-Мурат нэхъ псынщIэ зещI.
— Ей, кунак, ар хъунукъым. Нэхъ хуэм зыщI, — кIэлъоджэ абы Назаровыр кIэлъеIэурэ.
Хьэжы-Мурат къоплъэкI, ауэ зыри жиIэркъым, нэхъ хуэм зимыщIу зэрылъэхъуу макIуэ.
— Плъагъуркъэ къагупсысыр,- мэшхыдэ Игнатовыр, — хуэм защIыркъым.
Апхуэдэу верст хуэдиз къуршхэмкIэ кIуэуэ зэпач.
— Хъунукъым ныбжесIакъэ? — маджэ Назаровыр аргуэру.
Хьэжы-Мурат жэуап къритыркъым икIи къеплъэкIыркъым, нэхъ псынщIэ зещIри и шым и кIуэкIэр ехъуэж, щIегъэхуабжьэ.
— Ущоуэ, усIэщIэкIынкъым, — мэкIий Назаровыр, губжьыр къыщыхьауэ.
И алащэм щIопщ уэгъуэ ирех, лъэрыгъым йоувэри шым зытриубгъуауэ зэрылъэкIкIэ Хьэжы-Мурат кIэлъоIэ.
Уафэр къабзэт, хьэуар IэфIт, Назаровым и щIалэгъуэт, и гуащIэр и псэм щыджэгурти, иш лъэщымрэ езымрэ зы хъуауэ, гъуэгу захуэм тету ар Хьэжы-Мурат кIэлъылъатэрт мыщхьэмыпэ, нэщхъягъуэ, шынагъуэ гуэр къэхъуну и щхьэм къимыхьэу. Ар щыгуфIыкIырт илъыгъуэ къэс Хьэжы-Мурат нэхъ гъунэгъу зэрыхуэхъум, зэрылъэщIыхьэм. Къэзакъым иш пIащэм и лъэмакъымкIэ Хьэжы-Мурат къищIащ ар гъунэгъу къызэрыхуэхъур, куэд мыщIэу къызэрылъэщIыхьэнур икIи Iэ ижьымкIэ кIэрахъуэр иубыдри, сэмэгумкIэ мащIэ-мащIэурэ къыжьэдикъуэу щIедзэ бахъэр къыIурихыу къызэщIэплъа адыгэшыр.
— КъэувыIэ бжесIакъэ! — мэкIий Назаровыр, Хьэжы-Мурат ирихулIэпарэ, абы и шым и шхуэмылакIэр иубыдыну Iэбэурэ. АрщхьэкIэ шхуэмылакIэм епхъуэн хунэмысауэ, кIэрахъуэ уэ макъ къэIуащ.
— Сыт пщIэр? — къэкIиящ Назаровыр и бгъэм епхъуэжурэ, ар уанэгум щызеуалэри, и шы пщэдыкъым дэхуащ.
Бгырысхэм къэзакъхэм япэ я Iэщэр кърапхъуэтащ, кIэрахъуэкIэ къэзакъхэм еуэн, сэшхуэкIэ ахэр къраупщIэтэхын щIадзащ. Ныбжьэгъухэм яш зэхэлъэдэжам я хъуреягъыр Назаровыр и пщэм дэлъу абы и шым къижыхьырт. Игнатовыр зытес шыр джэлащ, абы и лъакъуэр щIиубыдауэ. БгырыситIыр яш къемыпсыхыу сэшхуэкIэ ар яупщIатэрт, и щхьэм, и Iэхэм еуэурэ. Петраков и ныбжьэгъур къригъэлыну зидзат, арщхьэкIэ бгырысхэм къаутIыпща шитIым язым и щIыбыр, адрейм и джабэр къасащ, езыри къэпым ещхьу шы лъабжьэм щIэхуащ.
Мишкиным игъэкIэрахъуэри, быдапIэмкIэ щIэпхъуэжащ. Хьэнэфийрэ Хъан-Магомэрэ абы кIэлъежьат, арщхьэкIэ фIыуэ ящхьэщыкIати, бгырысхэр лъэщIыхьэжакъым.
Къэзакъым зэрылъэщIэмыхьэнур щалъагъум, Хьэнэфийрэ Хъан-Магомэрэ къагъэзэжащ. Гамзалэ къамэкIэ Игнатовыр иукIыпэри, Назароври шым къридзыхри фIибзащ. Хъан-Магомэ укIыгъэхэм шэ зэрылъ хъуржынхэр къапщIыхихащ, Хьэнэфий Назаровым и шыр къиубыдын и гугъат, арщхьэкIэ Хьэжы-Мурат ар къыхуимыдэу гъуэгум техьэри ежьэжащ. Муридхэр абы иужь иуващ Игнатовым иш къакIэлъыжэр зыбгъэдахуурэ. Нухь верстищ хуэдизкIэ пэIэщIэ хъуахэу абыхэм зэхахащ быдапIэм топ зэрыщагъэуар, гузэвэгъуэ къызэрыхъуам и щыхьэту.
Петраков гумэщIу, сэшхуэм зэхиупщIэта и ныбэр къыдэгъэзеяуэ щылът, щIалэщIэм и нэгур уэгум хуэгъэзат, псым къыхадза бдзэжьейм ещхьу макъыншэу зэщыджэу ар лIэрт.
— ДыкъэзыгъэщIа, абы къыдащIам еплъ, — и щхьэм епхъуэжащ быдапIэм и тетыр Хьэжы-Мурат зэрыщIэпхъуэжар щыжраIам. — Си щхьэр пахащ! ХъунщIакIуэр зыIэщIагъэкIащ, — кIийрт ар Мишкин къыжриIахэм здедаIуэм.
ДэнэкIи хъыбар ягъэхьащ, щIэпхъуэжахэм пхъэр хуащIащ Iэгъуэблагъэм яхущызэхуэшэса псори, ахэм нэмыщI, зауэм хэмыт жылагъуэхэм дэс милиционерхэри. Хьэжы-Мурат и ныбжьэгъухэр щIыгъуу къэзакъхэм зэраIэщIэкIрэ сыхьэтитI нэхъ дэмыкIыу приставыр я пашэу шу щитI якIэлъыщIэпхъуащ щIэпхъуэжахэр къагъуэту къаубыдыжыну.
Верст зыбжанэ гъуэгу захуэм тету яжа нэужь, Хьэжы-Мурат и шы хужь пщIэнтIэпсым гъуабжэ ищIар къыжьэдекъуэ, къегъэувыIэпэ. Гъуэгум и ижьырабгъукIэ Беларджыкъуэ къуажэм и унэхэмрэ азэнджапIэмрэ къыщолъагъуэ, сэмэгумкIэ губгъуэщ, ар щиухым деж псы щожэх. Бгым кIуэ гъуэгур ижьырабгъумкIэ щыIэ пэтми, Хьэжы-Мурат и шыр сэмэгумкIэ триIуэнтIащ, пхъэрыр Iэмал имыIэу ижьымкIэ кIуэну къилъытэри. Езыр гъуэгу щымыIэми, Алазань псым зэпрыкIынщи, гъуэгушхуэм, абы зыри къыщыпэмыплъэм, тету мэзым нэс кIуэнщ, итIанэ псыр аргуэру къызэпиущIыжынщи, адрыщI мэзым хыхьэнщи, мэз щIагъ защIэкIэрэ къуршым ихьэжынщ. Апхуэдэу егупсысри, абы сэмэгумкIэ триIуэнтIащ. Ауэ псым нэс мыкIуэфыну къыщIэкIащ. Гъатхэ къэси зэращI хабзэу, прунж хьэсэхэм псыр траутIыпщхьати, шэдыпст, шы лъабжьэр щIигъанэу. Хьэжы-Муратрэ и Iэпыдзлъэпыдзхэмрэ зэм ижьымкIэ зэми сэмэгурабгъумкIэ траIуантIэ гъущапIэ къагъуэтын я гугъэу, арщхьэкIэ губгъуэ псом зэлъэIэсу псыр щхьэщытщ щIым куууэ зыщIифауэ. Шыхэм я лъэр пхощэт щIы цIынэми, къыщыхачыжкIэ Iэуэлъауэ ящI, лъэбакъуэ зыбжанэ зэрачу, хьэлъэу бауэу къоувыIэхэр.
Апхуэдэу гугъуехьищэр ятелъурэ, псыми нэмысауэ, пшапэр зэхэуэу хуежьащ. СэмэгумкIэ, тхьэмпэ хъуа гъуей щIыIэгупIэ щыIэти, Хьэжы-Мурат мурад ищIащ чыцэм хыхьэу шы ешахэм жэщ хъуху заригъэгъэпсэхуну.
Чыцэм хыхьэхэри, Хьэжы-Мурат и Iэпыдзлъэпыдзхэри епсыхащ, яшхэр ялъахъэри хъуэкIуэну яутIыпщащ, езыхэр къыздащта щIакхъуэм, кхъуеймкIэ зэIууахэщ. МазэщIэ къыщIэкIар къырым къухьэжати, жэщ мазэххэ кIыфIт. Нухь бзуущхъуэ щыкуэдми, мы гъуейми тIут хэсыр. Гъуейм щызеуэ Хьэжы-Муратрэ и цIыхухэмрэ я Iэуэлъауэм игъэщта бзуущхъуэхэм я уэрэд зэпагъэуащ, ауэ ахэр зэрытесабырэжу бзухэм я уэрэд зэфIащIэжащ. Жэщым и Iэуэлъауэм сакъыу пхыдэIукIыурэ Хьэжы-Мурат, хуей-хуэмейми, ахэм я ушэм едаIуэрт.
Андезыпс щхьэкIэ ныжэбэ къыщыщIэкIам бзуущхъуэхэм я фий макъым абы игу къигъэкIыжащ Хьэмзэт и уэрэдыр. Иджы сыт хуэдэ дакъикъэми ар Хьэмзэт зэрыта щытыкIэм ещхь ихуэнкIэ хъунут. Апхуэдэ дыдэ къызэрыхъунур и щхьэм къихьэри и фIэщи хъужащ. ЩIакIуэр иубгъури нэмэз ищIащ. Нэмэзыр иуха къудейуэ, чыцэм гъунэгъу къыхуэхъу Iэуэлъауэ макъхэр къэIуащ. Шэдым шы куэдым я лъэм Iэуэлъауэшхуэ ящIу къыпхрыкIырт. Нэ жан зиIэ Хъан-Магомэ чыцэ гъунэм Iулъадэмэ, кIыфIым хелъагъуэ шуми лъэсми цIыху куэд гъуейм гъунэгъу къызэрыхуэхъур. Хьэнэфий гу лъитащ адрей лъэныкъуэмкIи цIыху гупышхуэ къикIыу. Ар уездым и зауэлI унафэщI Каргановыр арат, милиционерхэр щIыгъужу.
«Сыт тщIэн, Хьэмзэт хуэдэу дызэуэнщ!» — егупсысащ Хьэжы-Мурат.
ПIащIэгъуэкIэ хъыбар кърагъэщIа нэужь, Каргановыр милиционерми къэзакъми цIыхуищэ щIыгъуу Хьэжы-Мурат кIэлъыпхъэращ, арщхьэкIэ и щхьи и лъэужьи къыхуэгъуэтакъым. Гугъэ лъэпкъ имыIэжу унэм игъэзэжауэ, пщыхьэщхьэхуегъэзэкIыу ар тэтэр лIыжь IущIащ. Каргановыр лIыжьым еупщIащ шууих умылъэгъуауэ пIэрэ жиIэри. ЛIыжьым жэуап кърет илъэгъуауэ. Абы илъэгъуат шууих прунж хьэсэм игъэщхьэрыуауэ иту, итIанэ ахэр абы езым пхъэ щыхиха гъуейм щепсыхауэ. Каргановым лIыжьыр зыщIигъури къигъэзэжащ, шы лъэхъахэмкIэ къищIащ абдеж Хьэжы-Мурат зэрыщыIэри икIи гъуейр къитIысыхьащ, нэху щымэ, Хьэжы-Мурат псэууэ е лIауэ иубыдыну.
КъызэратIысыхьар щилъагъум, гъуейм и курыкупсэм пхрыкI кIэнауэм итIысхьэу шэрэ къарурэ иIэху зэуэным Хьэжы-Мурат триухуащ. Апхуэдэу и ныбжьэгъухэм яжриIэри унафэ яхуищIащ егъэзыпIэ тэмэм зэрагъэпэщыну. Абыхэм жыг къудамэхэр къраупщIэхым, къамэкIэ щIыр къатIым, ахэр зэтратхъуэ-зэтраубэжурэ, щIытIыр ягъэбыдащ.
Нэхутхьэху зэрыхъуххэу, милицэм я унафэщIыр гъуейм гъунэгъуу къыщыбгъэдыхьэри къэджащ:
— Ей, Хьэжы-Мурат! Зыкъэт! Дэ куэд дохъу, фэ фымащIэщ.
Абы и жэуапу кIэнауэм Iугъуэм зыщеIэт. Шэ фий макъ къоIури ар зытеса шым шэ тохуэ, шэ зытехуа шым зыщIедзэри, мэджалэ. Абдежым мэз гъунэм щыт милиционерхэми я фоч уэ макъым зеIэт, шэхэм фийуэ, вууэ жыг тхьэмпэхэр, къудамэхэр къыпагъэлъэлъ щIытIым илъалъэу, ауэ цIыхухэм ятехуэркъым. Гамзалэ иш зыкъэзытIэтам фIэкIа адрейхэм шэ ялъэIэсакъым. Шым и щхьэр уIэгъэ хъуами, джэлакъым, атIэ лъахъэр зэпичри, адрей шыхэм яхыхьэжащи, защехъуэ, лъыкIэ удзыпцIэр етхьэщI. Хьэжы-Муратрэ и гъусэхэмрэ кIакхъу щыщIачыр милиционерхэм ящыщ гуэр япэ къыщилъадэрщ, ауэ, зэзэмызэххэщ зырагъэпщам щытемыхуэр. Милиционерищ уIэгъэ хъуакIэт, ауэ милиционерхэр тегушхуэркъым Хьэжы-Мурат е абы и цIыхухэм зыкърадзыну, атIэ кIуэ пэтми нэхъ япыIуокIуэтхэр, зэзэмызэ фIэкIа къэмыуэу, абы щыгъуэми хуэгъэфэщауэ фочыпэр яшийуэ.
Апхуэдэу зауэр екIуэкIащ сыхьэтищкIэ. Дыгъэм фIыуэ зиIэтат, Хьэжы-Мурати егупсыс хъуат шым шэсу яIэщIэкIыу и лъэр мэзым нихусыну, арщхьэкIэ а дакъикъэм зэрыгъэкIиишхуэ къоIу. Мехтулин щыщ Гаджи-Ага и цIыхухэр щIыгъуу къэсауэ арат. Ахэр щитI хъурт. Зэгуэр Гаджи-Ага Хьэжы-Мурат и ныбжьэгъуу, зэщIыгъуу къуршым щызэдэпсэууэ щытащ, ауэ иужькIэ ар урысхэм ягухьащ. Абы щIыгъут Ахъмэт-Хъан. Ар Хьэжы-Мурат и бийм и къуэщ. Гаджи-Ага, Каргановым ещхьу, япэщIыкIэ Хьэжы-Мурат къеджащ зитыну, ауэ япэм ещхьу абдежми фочауэщ жэуап зэрыритар.
ЗэзыдзэкIар МЭЗЫХЬЭ Борисщ.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
