Тхыдэр, лъэпкъым ифI зыхэлъхэр зыщывмыгъэгъупщэ
Щыгъуэ-щIыжмахуэ
Хабзэ зэрыхъуам тету, Адыгэхэм я щыгъуэ-щIэж махуэм — накъыгъэм и 21-м — и пщэдджыжьыпэм цIыхухэр жьыуэ щызэхуэсащ Налшык къалэ и гъущI гъуэгу станцым и гупэм къит утыкум.
Мыбдежым кIуэ пэтми нэхъыбэж щызэрыгъэхъурт лъэпкъым къыттепсыхауэ щыта мыгъуагъэр зыщыбгъэгъупщэнкIэ Iэмал зэримыIэр, абы и дерсхэм дяпэкIи иригъуэзэным и мыхьэнэр зэрыиныр къызыгурыIуэхэр, Урыс-Кавказ зауэм хэкIуэда ди адэжьхэм зи щхьэр яхуэзыгъэщхъыну мурад зыщIа нэхъыжьыфIхэмрэ щIалэгъуалэмрэ.
Адыгэ ныпыр уардэу зыщхьэщыбыбыкI, лъэпкъым ди бзэр, ди хабзэр хъумэным къыхуезыджэ тхыгъэхэр зытет щэкI удзыфэхэр зыIыгъ щIалэхэмрэ пщащэхэмрэ нэхъыжьхэр къаувыхьащ.
— Нобэрей Iуэхум фыхэтыну фыкъызэрекIуэлIам папщIэ фIыщIэ ин фхудощI! — захуигъэзащ къызэхуэсахэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и Адыгэ жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм я зэзыгъэуIу советым и тхьэмадэ Къалмыкъ Жылэбий. — Фыкъыхудоджэ, хабзэм демыбакъуэу, зэпIэзэрыту, гъэсэныгъэ куу зэрыдбгъэдэлъыр къыддалъагъуу Налшык и уэрам нэхъыщхьэм дрикIуэну. МыдэкIэ. Мыпхуэдэ ди зэхуэсхэм къыхыхьэхэр дынэхъыбэху лъэпкъым дежкIэ нэхъыфIщ, цIыхубэми властым щыщхэми ди гурыгъу-гурыщIэхэр зэхащIыкIыным, ди жыIэр нэхъ зэхахыным хуэгъэзауэ. Адыгэхэм зыкъэтщIэжын, зыкъэдужьыжын папщIэ, дяпэкIи къытпэщылъыр нэхъыбэжщ. Псалъэм и хьэтыркIэ, псом япэ идгъэщыпхъэхэм ящыщу сэ къызолъытэ бзэм и Iуэ-хур къэIэтыжыныр. Мыдрейуэ. Мы гъэм и фокIадэм илъэс 310-рэ ирокъу Къэбэрдейм и тхыдэм лъэужьышхуэ къыщызына Къэнжал зауэр зэриухрэ. Абы текIуэныгъэшхуэ ди адэжьхэм къызэрыщахьар гъэлъэпIэным иджыпсту щыщIэдзауэ зыхудогъэхьэзыр.
Ауэрэ дыздэщытым, хъыбар къэIуащ къалэм и шыгъэжапIэм къыIукIа шууейхэр гъунэгъу къызэрыхъуамкIэ. Гъуэгум и лъэныкъуитIымкIи щиувыкIа цIыхухэр а дакъикъэм нэхъыбэж хъуащ, псоми я нэгум гушхуагъэ ин къищу.
Шы лъэмакъым зэман жыжьэхэм ихьыжа ди гупсысэм нэхъри нэхъ куууэ зидзащ уэрам нэхъыщхьэм и къыщIэдзапIэ дыдэм деж щашэщIа, Урыс-Кавказ зауэжьым и зэманым зи лъахэр зыхъумэжу зи псэр зыта, а лъэхъэнэм лIыгъэшхуэ зезыхьа хэкупсэхэм ящыщхэм я цIэ-унэцIэхэр къыщыхьа щэкI удзыфэ кIыхьым дызэрыIуплъэу. Ар хуэсакъыпэу яIыгът лъэпкъ фащэ екIухэмкIэ зэщыхуэпыкIа щIалэхэмрэ пщащэхэмрэ.
Дэ зыхуэдгъэзащ абдежым гъунэгъуу щыт щIалэм.
— ЦIыпIынэхэ Идарщ къызэрызэджэр. Мы Iуэхур зэрекIуэкIым езгъэплъын мурадкIэ мы гъэм япэу къыздэсшащ, фи нэмыс нэхъ лъагэ ухъуи, си Iэблэм тес, зи ныбжьыр илъэсиплI фIэкIа мыхъуа си къуэ цIыкIур, — жиIащ абы. — ДыщIызэхуэсым и мыхьэнэр пхужымыIэным хуэдизу инщ. Ди тхыдэр зэбладзын хьисэпкIэ, хэт къыдэныкъуэкъуми, яхуэддэ хъунукъым. Ауэ щыхъукIи, ди блэкIам щыгъуазэ щIын хуейр дэ, балигъхэм, ди закъуэкъым, атIэ къытщIэхъуэ щIэблэри абы хуегъэджапхъэщ, хуэущиипхъэщ.
Шууейхэм Лениным и уэрамымкIэ драгъэзеящ. Абыхэм яужь иуващ адыгэ нып щхъуантIэшхуэр зэпэзыIыгъ сабийхэмрэ щIалэгъуалэмрэ.
Гупым дахэту дыздэ-кIуэм, гу зылъыттауэ дгъэщIэгъуахэм ящыщщ, зы илъэсым адрейр кIэлъыкIуэу, мыпхуэдэ Iуэхухэм зэдыхэтхэм ящыщу адыгэ фащэ зыщыгъхэр кIуэ пэтми нэхъыбэ зэрыхъури, ди тхыдэр къыдэзыгъэщIэж, и хуэмэбжьымэхэм яжь къытщIезыгъэху IэмалыщIэхэр къызэрыунэхури, ахэр лъэпкъым ифIкIэ екIуу къызэрагъэсэбэпыфри.
ЩIалэгъуалэм нэмыщI лъэс зекIуэм хэтащ адэ-анэхэр, дадэхэр, нанэхэр, егъэджакIуэхэр, къулыкъущIэхэр, нэгъуэщIхэри. Уэрам нэхъыщхьэм ирикIуахэм Псэ жыгымкIэ щаунэтIым, дэ дыбгъэдыхьащ япэщIыкIэ зищIысыр къыдгурымыIуэща, зыбгъэды-хьи къыхуэзи адыгэбзэкIэ хуиту щепсалъэм, шыни щтэIэщтаблагъи зыдэдмылъэгъуа щIалэм.
— Дыгъуасэ Тыркум къикIыу Къэбэрдейм автобускIэ къихьа цIыху 43-м сащыщщ. Адыгэбзэр балигъ сыхъуауэ зэзгъэщIэжауэ аращ. Хэкужьым исхэм анэдэлъхубзэкIэ сазэрепсэлъэфым, сызэрызэхащIыкIым срогушхуэ, сроин. Иджы етIуанэу сыкъокIуэ, дяпэкIи гъуэгу сыкъытехьэну си мурадщ, — жиIащ Думэныщхэ Фэрид.
Къумахуэ Аслъэн.
