Урысейм и ахъшэм къыпэплъэр сыт?
1998 гъэм шыщхьэуIум и 17-м урысей правительствэм жиIащ къэрал облигацэхэм пэкIуэ ахъшэр зэримытыжыфыр. Къэралыр дефолт щытыкIэм йохуэ телъ щIыхуэр щимыпшыныжыфым деж.
Абы щыгъуэ къэхъуар ди цIыхухэм я нэхъыбэм ящIэж. Мазэ зыбжанэм къриубыдэу сомыр долларым елъытауэ хуэдищым щIигъукIэ къехуэхащ, банк ухуэкIэр къызэтещэхащ, предприятэ куэд увыIащ. ЦIыхухэм яфIэкIуэдащ я гъэтIылъыгъэхэмрэ лэжьапщIэхэмрэ я нэхъыбэр…
Мы зэманым дефолтым аргуэру куэдрэ тепсэлъыхь зэрыхъуам къыхэкIыу, мурад тщIащ дефолтыр къытхуэзыша 1998 гъэм щыIа щытыкIэмрэ иджы Iуэхухэр зэрыщытымрэ зэдгъэпщэну. НэгъуэщIу жыпIэмэ, ахэр зэрызэщхьэщыкIыр къэдгъуэтыну.
Дыкъызэригъэгугъамрэ къызэрыщIэкIамрэ
1998 гъэ. — Сомыр пуд хъунукъым — девальвацэ щыIэнукъым. Ар шэч гуэри къызытумыхьэнщ. Сэ жысIэр уафэм къесхьэхакъым. Ар тещIыхьащ псори зэрызэпэтлъытам. Дэ зэпымыууэ дыкIэлъоплъ Iуэхур зыхуэдэм. Ар ди нэIэм щIэкIынукъым,- жиIащ Урысейм и Президент Ельцин Борис 1998 гъэм шыщхьэуIум и 14-м «Интерфакс» агентствэм и лэжьакIуэм щепсалъэм.
А псалъэхэр тхыдэм хыхьащ икIи цIыхухэм зэи ящымыгъупщэжыну ягу къинащ: махуитI нэхъ дэмыкIыу псоми къыщIидзащ…
2013 гъэ. Иужьрей мазэм дэ нэхъыбэрэ дытрагъэу хъуащ «сомыр пуд хъухукIэ шынагъуэ гуэри щымыIэу» къыджаIэурэ. Ауэ цIыхухэм ар я фIэщ хъущэркъым. Пэжщ, дефолтым теухуа хъыбарыр иджырей гъэмахуэм къызыхэкIар нэгъуэщI Iуэхущ. ЦIыхухэмрэ инвесторхэмрэ къызэщIэзыIэтар фи-нансхэмкIэ министр Силуанов Антонщ. Абы жиIащ сомым и «къарум» хамыгъэхъуэн папщIэ, министерствэм валютэ къищэхуну зэримурадыр. — Сомыр лъапIэным и фейдэ хэлъкъым хэхъуэхэр валютэкIэ зыIэрыхьэ къэрал бюджетым. Дефолтым и гугъу ищIакъым. Силуановым зытрищIыхьар долларымрэ еврэмрэ зы сом — сомитIкIэ дэкIуеинырщ. АрщхьэкIэ 1998 гъэм и ужькIэ хэт къулыкъущIэм и псалъэхэр зи фIэщ хъунур?
Сом лъапIэ дыхуейщ!
1998 гъэ. Абы щыгъуэм урысей унафэщIхэм я къару псори ирахьэлIат инфляцэр ираудыхыу сомыр ягъэбыдэным. Ауэ абы щхьэкIэ Iэмал гуэри щыIэтэкъым: бюджетыр ягъэбелджылырт, ахъшэшхуэ дыдэ хущыщIэу. ХэщIхэр ягъэмащIэу идэртэкъым Къэрал Думэм. Совет зэман лъандэрэ зызымыужьа промышленностым къит щыIэтэкъым. Арати, улахуэхэр мафIэдзкIэ, хьэкъущыкъукIэ, нэгъуэщIкIэ яту хуежьащ. Ауэ зы долларыр зи уасэр соми 6-т.
Телъыджэ къэхъуакъым. ШыщхьэуIум и 17-м сомыр ипэжыпIэкIэ «яутIыпщащ». Махуэ зыбжанэ нэхъ дэмыкIыу ар пуд дыдэ хъуащ.
2013 гъэ. Иджырей Правительствэри хущIокъу инфляцэр ириудыхыну, сомыр игъэбыдэну. АрщхьэкIэ ерыщагъышхуэ хэлъу пхужыIэнукъым. Сомыр къызэрехынум теухуауэ Силуановым жиIахэр абы щыхьэт тохъуэ. Къулейсызыгъэ къыкъуэкIмэ, ящIэнкIэ хъунур къигъэлъэгъуащ 2008 гъэм. Абы щыгъуэм девальвацэр хуэм-хуэмурэ ирагъэкIуэкIащ: 2008 гъэм бадзэуэгъуэм и 16-м щIидзэри, 2009 гъэм мазаем и 19-м нэсыху долларым и уасэр сом 23,12-м икIри сом 36, 43-м нэс дэкIуеящ.
Девальвацэ зизымычри щIагъуэкъым, арщхьэкIэ, дефолтым хуэмыдэу, уи ахъшэр ущыхуей дыдэм и деж къыхэпхыж хъурт сыт хуэдэ банкми.
ГъэтIылъыгъэхэмрэ щIыхуэхэмрэ
1998 гъэ. Урысейм гъэтIылъыгъэхэр иIэтэкъым, нэгъуэщI къэралхэм я щIыхуэшхуэ дыдэ телът. ОблигацэмкIэ итыжын хуейхэри хэту, къэрал кIуэцIми щIыхуэшхуэ къыщытехуат. Совет промышленностыр иджыри къызэтенат, ауэ къарууншэ дыдэ хъуат — ВВП-р африкан къэрал лъэрымыхьхэм ейхэм хуэдэу цIыкIу дыдэт. Иджырей Алыджым ещхьу, Урысейр зэрыпсэур дунейпсо финанс зэгухьэныгъэхэм кърат ахъшэрт. Иужьрей щIыхуэр МВФ-м къритащ шыщхьэуIум и 17-р къэсыным махуэ бжыгъэ фIэкIа имыIэжу. Сэбэп къыхуэхъуакъым…
2013 гъэ. Иджырей дыщэ валютэ гъэтIылъыгъэхэмкIэ япшыныжыфынущ Уры- сейм телъ щIыхуэ псори — къэрал щIыбми къэрал кIуэцIми щиIэр. Резерв фонди диIэщ. ВВП-м и инагъымкIэ Урысейр яхохьэ къэрал нэхъ лъэщу пщIым. НэгъуэщIкIи къыщхьэщокI: 1998 гъэм щIыдагъэр хуэдитху хуэдизкIэ нэхъ пудт. Дауи, ар нэхъ пуд хъухукIэ, Резерв фондыр къаIэщIэухэнкIэ хъунущ. Мы гъэм ВВП-м зиIэтыркъым. Ауэ 1998 гъэм къэхъуам къигъэзэжынукъым.
Абы щыгъуэ бэлыхь хэхуар Урысейм и закъуэт, иджы псори гугъу йохь
1998 гъэ. Абы щыгъуэм апхуэдэ къызыщыщIар Урысейм и закъуэт. Азием и фонд рынокри гугъуехь хэтт, щIыдагъэм и уасэр зэрехуэхам къыхэкIыу. Ауэ Урысейм къыщыхъуам хуэдэ абыхэм ялъэгъуакъым.
2013 гъэ. Иджы дуней псор кризисым хэтщ. Къэрал куэдым облигацэхэр Iуащхьэу зэтракIутащ. США-м къэрал облигацэхэр къыщызэтещахэмэ, долларри еврэри ехуэхынущ: Мис итIанэ дэри къытлъэIэсу, дуней псом Iуэхухэр щызэIыхьэнущ.
Сыт щIэн хуейр?
1998 гъэ. Абы щыгъуэм щIэн хуейр къызэрыгуэкIт икIи гурыIуэгъуэт: и чэзум зи сомхэр изыгъэкIыу доллар къэзыщэхуахэр унащ.
2013 гъэ. Иджы апхуэдэу щытыжкъым. IэщIагъэлIхэм жаIэ: дэнэ лъэныкъуэкIи «къыщыгуэункIэ» хъунущ. Хэбгъэзыхьмэ, дыщэми ущымыгугъыщэмэ нэхъыфIщ. ПIалъэ кIыхькIэ ар лъапIэ дыдэу щытащ, ауэ иджы нэхъ пуд хъужу хуежьащ.
IэщIагъэлIхэм я Iуэху еплъыкIэр мыбыкIэ зэтохуэ: зэман гъунэгъум сомыр ехынущ хуэм-хуэмурэ (бжьыхьэр къэсыху). АдэкIэ къэхъунур зыми къыбжиIэфынукъым. Сомыр дэкIуей-къехыжу щытыну къыщIэкIынущ. Абы къыхэкIыу IэщIагъэлIхэм иужь илъэсхэм дужэгъуа чэнджэщыр къыдат: ахъшэ гъэтIылъыгъэхэр Iыхьищу-сому, доллару, еврэу вгуэш. Зыр ехуэхмэ, адрейр дэкIуеинущи, гъэтIылъыгъэхэм хэщIыныгъэшхуэ ягъуэтынукъым.
ЖытIэнщи, урысейхэм я процент 65-м нэблагъэм къалъытэ зэман гъунэгъум сомыр пуд хъуну.
Аракелян Еленэ.
«Комсомольская правда»
