ТекIуэныгъэм и сэлэт хахуэ ШащIэ Мухьэжыр
Зы махуэм нэхърэ къыкIэлъыкIуэм нэхъ гъунэгъу дыхуещI ди къэралым и мызакъуэу, нэгъуэщI щIыналъэхэми мы гъэм щагъэлъэпIэну махуэшхуэм — 1941 — 1945 гъэхэм екIуэкIа Хэку зауэшхуэм ТекIуэныгъэ Иныр къызэрыщытхьрэ илъэс 75-рэ зэрырикъум. Абы ирихьэлIэу дигу къыдогъэкIыж а фIыгъуэ мылъытэр — щхьэхуитыныгъэр — ди хэку иным къыхуэзыхьа совет зауэлI хахуэхэм я цIэхэр. Абыхэм яхэтщ зэрахьа лIыхъужьыгъэ инхэмкIэ цIэрыIуэ хъуахэри хэкум и пащхьэ щаIа къалэнхэр къэмылэнджэжу, нэсу зыгъэзэщIауэ, арщхьэкIэ зи цIэхэр иджыри къэс хэIущIыIу мыхъуахэри. Иужьрейхэм, ди къэралым и щхьэхуитыныгъэм папщIэ зи гъащIэр зытыну хьэзыру псэзэпылъхьэпIэ IэнатIэм Iутахэм, ящыщщ ШащIэ Мухьэжыр Аслъэнбэч и къуэр.
Аруан щIыналъэм хыхьэ Къэхъун къуажэм дэса ШащIэ Аслъэнбэч и унагъуэр, властыщIэм иубзыху псэукIэщIэм и телъхьэу, гуащIэдэкI лэжьыгъэм зыпыIуамыдзу гъащIэр ирахьэкIащ. Зэщхьэгъусэхэм Тхьэшхуэр къазэрыхуэупсар бынитI къудейт: зы къуэрэ зыпхъукIэ. Ахэр нэхъыжьхэм ягъасэрт, лъэпкъ хабзэмрэ бзыпхъэмрэ тету, нэмыс яхэлъу. Хъыджэбзыр анэм и щапхъэр и гъуазэу, унагъуэ Iуэхухэм хуэIэкIуэлъакIуэу къэхъуащ. Мухьэжыр зыфIаща щIалэр адэм и гъукIэгъэсэнти, жылэм щызэгухьагъащIэ колхозым щекIуэкI мэкъумэш лэжьыгъэхэм хэтт, гугъуехьхэм запыIуимыдзу, пщэрылъ къыщащI сыт хуэдэ Iуэхури ныкъусаныгъэншэу зэфIихыу. Адэ-анэм я бынхэр япIырт, щIэныгъэ иратырт, гъащIэм и хъугъуэфIыгъуэ псори абыхэм къайхъулIэным щIэхъуэпсу, я щIэблэ IэфIым, мащIэм хуаIэ гупсысэ дахэхэр я гум щызэрагъэзахуэу.
Совет Союз къэралышхуэм щыпсэу апхуэдэ унагъуэ мелуанхэм гъащIэм хуаIэ а хъуэпсапIэхэр зэуэзэпсэу къызэпиудащ къэхъея зауэм. А зэманым Мухьэжыр хэкум къулыкъу хуищIэу Дзэ Плъыжьым хэтт, Аруан щIыналъэм щыIэ дзэ комиссариатым и тхылъкIэ абы ираджауэ. Япэ махуэхэм къыщыщIэдзауэ ар зэуапIэм Iухьащ икIи лIыгъэрэ хахуагъэрэ къигъэлъагъуэу бийм пэщIэтащ. УФ-м ЗыхъумэжыныгъэмкIэ и министерствэм и Архив Нэхъыщхьэм щIэлъ дэфтэрхэм къызэрагъэлъагъуэмкIэ, ШащIэр зэуапIэм Iутащ, Ипщэ, Ипщэ-КъухьэпIэ, Белорус фронтхэм хэту. Адыгэ щIалэщIэр 1942 гъэм и дыгъэгъазэм и 20-м къыщыщIэдзауэ хэтащ ЕплIанэ шууей дивизионым, иужькIэ Ебланэ Бэракъ Плъыжьзехьэ шууей корпусым и 57-нэ топгъауэ дивизион хэхам. Жэуаплыныгъэ ин зыхэлъ щIалэ набдзэгубдзаплъэр тIасхъэщIэх гупым ящыщти, зэрыхабзэу, бийм и щIыбагъ куэдрэ дыхьащ, ди дзэ- хэр Iэмалыншэу зыхуеину хъыбархэр, «бзэгухэр» къихьу.
Сталинград деж щекIуэкIа зауэ гуащIэхэм ди къэралым и дежкIэ мыхьэнэуэ яIам дыщыгъуазэщ. «ИкIуэт» жыхуаIэ псалъэр езыхэм ехьэлIауэ зэи зэрыщымытынур хьэкъыу зи фIэщ хъужа нэмыцэдзэр абдеж хьэлъэу щыхагъэщIауэ щытащ ди зауэлIхэм. Фашист зэрыпхъуакIуэхэм щхьэмыгъазэу япэщIэта сэлэтхэм яхэтащ ди лъахэгъу адыгэ щIалэ хахуэри. Сталинград нэмыцэхэм ящихъумэу, абы и Iэшэлъашэхэм щекIуэкIа зэзауэ инхэм щызэрихьа лIыгъэм къыпэкIуэу ШащIэ Мухьэжыр 1943 гъэм и щэкIуэгъуэм къыхуагъэфэщауэ щытащ «Сталинград зэрахъумам папщIэ» медалыр. А дамыгъэ лъапIэр щэкIуэгъуэм и 7-м и саулыкъукIэ зэуапIэм щызэхаша зэIущIэм гвардием и генерал-майор Константинов Михаил щаритыжауэ щытащ зауэлI хахуэхэм. А дзэпщ къэмылэнджэжым и унафэм щIэту, ШащIэм адэкIи пищащ и зауэ гъуэгуанэм. Ар хэтащ Днепр, Вислэ, Одер псыхэм деж, нэгъуэщI щIыпIэхэми щекIуэкIа зэзауэхэм.
1944 гъэм Холм къалэм пэмыжыжьэу екIуэкIа зауэхэм лIыгъэшхуэ щызэрихьащ Мухьэжыр. «Гвардием и рядовой, тIасхъэщIэх Ша- щIэ Мухьэжыр, пщэрылъ къыхуащIа къалэнхэр игъэзащIэу, гу лъитащ бийм и топгъауэ батареемрэ лагъымыдзхэмрэ. Ахэр лъэпощхьэпоушхуэ хъурт, ди дзэхэм я ебгъэрыкIуэныгъэр къызэпауду. Бийм и тIасхъапIэхэр къихутэурэ, ди топгъауэхэм хъыбар къаригъэщIащ ШащIэм. А хъыбархэм я фIыгъэкIэ а быдапIэхэр зэхакъутауэ щытащ…» Апхуэдэ сатырхэр итщ ШащIэр зыхэт дивизионым и командирым абы теухуауэ итхауэ щыта, и Iэ зыщIэлъ тхылъым. А тхыгъэр и тегъэщIапIэу, 1944 гъэм и шыщхьэуIум адыгэ щIалэ хахуэм къыхуагъэфэщауэ щытащ «Хахуагъэм папщIэ» медалыр. Дызэрыщыгъуазэщи, сэлэтхэм хуагъэфащэ хабзэ а дамыгъэр хуагъадэрт «Совет Союзым и ЛIыхъужь» щIыхьыцIэм щIыгъу Вагъуэм. Куэд дэмыкIыу, зауэлIым и бгъэгум щылыдащ «Вагъуэ Плъыжь» орденри.
ШащIэ Мухьэжыр и зауэ гъуэгуанэм епха нэгъуэщI тхыгъэхэри щIэлъщ ди къэралым и Дзэ Архив Нэхъыщхьэм, УФ-м ЗыхъумэжыныгъэмкIэ и министерствэм и нэIэм щIэту Подольск къалэм щыIэм (ЦАМО РФ). Мис иджыри абыхэм ящыщ зы: «1945 гъэм и щIышылэм и 14-м, Калши къалэр бийм къыIэщIэгъэкIыжынымкIэ екIуэкI зэзауэхэм хэту, ныбжьэгъу ШащIэ Мухьэжыр лIыгъэрэ хахуагъэрэ къигъэлъэгъуащ. ТIасхъэщIэх къэмылэнджэжым еш имыIэу кIэлъыплъыныгъэхэр щригъэкIуэкIащ а щIыпIэм икIи къихутащ бийм и лъэсыдзэ куэд абдеж зэрыщызэхуэсам. АбыкIэ ШащIэм хъыбар иригъэщIащ топгъауэ батареем и унафэщIым икIи бийм и дзэхэр топкIэ зэтракъутащ. Апхуэдэу къызэпыуда хъуащ къытпэщIэт дзэхэм я ебгъэрыкIуэны-гъэр. Апхуэдэу, Петцник къалэм и Iэшэлъашэм 1945 гъэм и мазаем и 16-м щекIуэкIа зэзауэ гуащIэхэм тIасхъэщIэх ШащIэм иригъэкIуэ-кIа кIэлъыплъыныгъэм ипкъ иткIэ, наIуэ къэхъуащ ди дзэхэм къахэуэну хьэзыру а щIыпIэм бийм и топитI зэрыщагъэувар. Ныбжьэгъу ШащIэм абыкIэ хъыбар яригъэщIащ батареем. ПIалъэ къыхэмыкIыу, ди топхэр яхэуащ бийм и дзэм икIи ахэр ирагъэкIуэтащ, ебгъэрыкIуэныгъэм щIадзэным ипэкIэ. Абы и фIыгъэкIэ ди дзэхэм Iэмал ягъуэтащ здынэса щIыпIэм нэхъри зыщагъэбыдэну. Зэзауэ щекIуэкIым щыгъуэ, зауэлI ШащIэм езым и IэщэмкIэ иукIащ бийм и сэлэти 7. Гвардием и рядовой, тIасхъэщIэх ШащIэ Мухьэжыр хуэфащэщ «Вагъуэ Плъыжь» къэрал правительствэ дамыгъэ.
57-нэ топгъауэ батареем и командир, гвардием и майор Зубин Д..
Гъатхэпэм и 17, 1945 гъэ»
Командованием хуагъэхьа а дэфтэрым къыщыгъэлъэгъуа Iуэхугъуэхэм япкъ иткIэ, зауэлI ШащIэ Мухьэжыр етIуанэу хуагъэфэщащ «Вагъуэ Плъыжь» орденыр. Ар абы зэрыратамкIэ унафэр 1945 гъэм и гъатхэпэм и 27-м къыдэкIащ, гвардием и генерал-майор Изумрудов Григорий и Iэр щIэлъу.
Мухьэжыр ящыщащ Берлин нэсахэми. Хэку зауэшхуэр ди ТекIуэныгъэкIэ иуха нэужь, ШащIэр хэтащ 1945 гъэм и шыщхьэуIу — фокIадэ мазэхэм екIуэкIа Совет-Япон зауэми. Абыи текIуэныгъэр къыщахьа нэужьи, дзэ къулыкъум занщIэу къыхагъэкIыжакъым Мухьэжыр.
Щалъхуа щIыналъэм ар къыщыкIуэжыфар 1946 гъэращ, занщIэуи жыджэру яхэуващ фашист зэрыпхъуакIуэхэм зэхакъута цIыхубэ хозяйствэр зэфIэзыгъэувэж къуажэдэсхэм. Ар учётчикыу илъэс зыхыблкIэ щылэжьащ Къэхъун къуажэм щызэхэт хозяйствэм. Куэд дэмыкIыуи унагъуэ иухуащ, Кыржынхэ япхъу Лела щхьэгъусэ ищIри. Зэщхьэгъусэхэм Тхьэр къазэрыхуэупсэну къахуиухар Хьэдис зыфIаща зы щIалэ закъуэкIэт. А сабийм и ныбжьыр илъэситI ирикъуа къудейуэ арат и адэм и жьауэр щыщхьэщыкIам: зауэм къриха фэбжьхэр къэятэжри, Мухьэжыр 1953 гъэм дунейм ехы-жащ.
«Щэ и уасэу зы уэстын хьэмэрэ зы и уасэу щэ уэстын?» адыгэ псалъэжьым зи гугъу ищI, цIыхуищэм я пIэ иувэфын зы къуэу Хьэдис хъуащ Мухьэжыр и дежкIэ. Абы лэжьыгъэшхуэ зэфIихащ и адэм и цIэр зэфIэгъэувэжыным епхауэ.
— Си адэр дунейм ехыжа нэужь, зэман дэкIри, си анэм (ар щIалэ дыдэу фызабэу къэнат) унагъуэ иухуэжащ, быныфIи хъужащ. Сэ си анэшхуэ Кыржын Лъостэ сыбгъэдэсащ, ар дунейм ехыжыху. ИужькIэ сапIыжащ си анэр зэрыс Тамбийхэ, я бын дыдэм хуэдэу сыкъалъагъуу. Балигъ сыкъэхъури, унагъуэу сытIысыжащ, си адэ тхьэмыщкIэр зыдэса хьэблэми сыIэпхъуэжащ, — жеIэ Хьэдис. — Сыщынэхъ сабийм къысфIэIуэхущэу щымытами, нэхъ ин сыхъуа нэужь, ТекIуэныгъэм и махуэр щыдгъэлъапIэкIэ, сигу къэкIырт си адэр. Ар Хэку зауэшхуэми Совет-Япон зауэми лIыгъэ хэлъу зэрыхэтам щыгъуазэт ди къуажэдсхэм ящыщ куэд, арщхьэкIэ абыхэм щыхьэт техъуэ дэфтэр гуэри къыщIэнатэкъым. Си адэр къытехуэу Налшык сымаджэщым яша нэужь, ахэр зэрымыщIэкIэ кIуэдауэ жаIэжащ иужькIэ.
Дауэ хъуми, жылэм дэс ветеранхэр щаIэт, зауэм хэкIуэдахэм е абы и ужькIэ дунейм ехыжахэм я цIэхэр щыжаIэ къуажэпсо зэхуэсхэм Хьэдис и адэ лIыхъужьым и цIэр зэи къыщраIуэртэкъыми, ар игу къеуэрт щIалэм. Нэхъыжьхэм захуигъазэми, къикI щыIэтэкъым: и псалъэм щыхьэт техъуэ дэфтэр гуэри IэщIэлътэкъыми. Апхуэдэу Iуэхур щыхъум, Хьэдис мурад ищIащ и адэр Хэку зауэшхуэм зэрыхэтам щыхьэт техъуэ тхылъхэр, ахэр щыIэххэмэ, къигъуэтыну, хэIущIыIу ищIыну. А IуэхумкIэ абы зыхуигъэзащ Аруан щIыналъэм и дзэ комиссариатым и унафэщIу илъэс куэдкIэ лэжьа Лыджыдэ Борис. А къулыкъущIэм ШащIэ Мухьэжыр Аслъэнбэч и къуэм теухуа хъыбархэр къыщыгъэ- лъэгъуэжа дэфтэрхэр ди щIыпIэм къыхуагъэхьыжыну зэрыт лъэIу тхылъ игъэхьащ Подольск къалэм щыIэ, УФ-м ЗыхъумэжыныгъэмкIэ и министерствэм и Дзэ Архив Нэхъыщхьэм, абы и зауэ гъуэгуанэр зэфIэгъэувэжынымкIэ сэбэп къахуэхъуну щыгугъыу. Жэуапым куэдрэ пэплъащ, сыту жыпIэмэ дэфтэр хъумапIэм щIэлъ тхылъхэм я нэхъыбапIэм «Щэхуу яхъумэ» мыхъурыр тещIати, хуиту наIуэ къэпщI хъуртэкъым. А дамыгъэр зауэ архивхэм я нэхъыбапIэм трахыжу «зэIуаха» нэужь, ШащIэ Хьэдис къыхуагъэхьыжащ и адэ Мухьэжыр ехьэлIауэ дэфтэр хъумапIэм щIэлъ тхылъ псоми я копиехэр, ди тхыгъэм къыщытхьахэри хэту.
— Къыхэгъэщыпхъэщ Лыджыдэм нэмыщI, Iуэхум лъэкI къамыгъанэу зэрыхэлIыфIыхьар Хэку зауэшхуэм хэтахэм я цIэхэмрэ я дамыгъэхэмрэ къэлъыхъуэжыным, зэфIэгъэувэжыным ехьэлIауэ лэжьыгъэшхуэ зэфIэзых хэкупсэхэу зэадэзэпхъу Нэхущхэ Ахьмэдрэ Дианэри, — жеIэ Хьэдис. — Си адэм и цIэ пэжыр, абы и зауэ гъуэгуанэмрэ зэрихьа лIыгъэхэм папщIэ къыхуагъэфэща дамыгъэ лъапIэхэмрэ хэIущIыIу хъужынымкIэ сэбэп къысхуэхъуа псоми фIыщIэ ин яхузощI. Дэ гугъу къызэрыддехьар псапэу Тхьэм къаритыж. Си адэм и псэри Тхьэм щигъэгуфIыкI и цIэр дяпэкIэ щIыхь пылъу къызэрыраIуэнум.
Апхуэдэу, лIыгъэрэ хахуагъэрэ хэлъу, нэгъуэщIхэм щапхъэ яхуэхъуу, Хэкум и къыщхьэщыжакIуэ нэсу фронтым Iутащ, мамыр гъащIэр къэралым щызыухуэжахэми яхэтащ ШащIэ Мухьэжыр Аслъэнбэч и къуэр. Дунейм зэрытетыну Тхьэшхуэм абы хухихар илъэс 30 къудейт. А зэман кIэщIыр абы къигъэщIащ и напэрэ и пщIэрэ емыпцIыжу. Адэм и щапхъэм тету мэпсэу абы илъ зыщIэту дунейм къытрина и щIалэ закъуэ Хьэдис. Нобэ ар унагъуэ дахэщ: и щхьэгъусэ Дахэуэс (ар Езийхэ япхъущ) и теплъэкIи хьэл-щэнкIи и цIэм ещхьщ — дахэщ, Iэдэбщ, щэныфIэщ. Зэщхьэгъусэхэм я къуэ закъуэ Мухьэмэд ирагъэгъуэтащ зэрыпсэуфын щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ, унагъуэуи ягъэтIысыжащ, Рае зи цIэ (ар Бэрэгъунхэ япхъущ) тэрч пщащэ цIыкIур нысэу къашэри. Нэхъыжьхэр щогуфIыкI зи щIалэгъуэхэр къазэрыхуэупса я къуэрылъху цIыкIуитIым: Идаррэ Имранрэ, абыхэм я япэ лъэбакъуэхэм, ехъулIэныгъэхэм кIэлъоплъ, гъащIэр нэхъ IэфI, щIэщыгъуэ къащыхъуу. Хьэдисрэ Дахэуэсрэ я щIэблэ дахэр гъэ къэс хэтщ ТекIуэныгъэ Иным и махуэшхуэм ирихьэлIэу, хабзэ хъуауэ, иужьрей илъэсхэм къызэрагъэпэщ «Полк уахътыншэ» пэкIум, я адэшхуэ лIыхъужьхэу ШащIэ Мухьэжыррэ Езий Алийрэ я сурэтхэр лъагэу яIыгъыу, абыхэм зэрахьа лIыгъэхэм иригушхуэу. Хьэдис и адэм жылагъуэм пщIэ щигъуэтыжыным хуэгъэпсауэ Къэхъун къуажэ администрацэм и Iэтащхьэ Къандэхъу Леонид къыхилъхьа Iуэхугъуэхэм ящыщщ ШащIэ Мухьэжыр щыпсэуа уэрамым абы и цIэр фIэщыныр. ЩIыпIэ самоуправленэм и депутатхэр а Iуэхум мыгувэу хэплъэнущ.
Зи гугъу фхуэтщIа лIыхъужьхэм хуэдэхэм я гъащIэр щапхъэ яхурырехъу абыхэм къащIэувэхэм. ШащIэ Мухьэжыр Аслъэнбэч и къуэм и зауэ гъуэгуанэ пэжыр зэрызэфIэувэжам гугъэфIхэр къарырет апхуэдэ гуныкъуэгъуэ зиIэ адрей цIыхухэм. ТекIуэныгъэ Иным щIата уасэ лъапIэм еш димыIэу щыгъуазэ хуэдвгъэщI ди щIыналъэм къихъуэ щIэблэр. Лъэужьыншэрэ хъыбарыншэрэ иремыхъу зы цIыхуфIи зы IуэхуфIи.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
