Зи усэхэр уэрэд хъуа УФ-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Къэжэр Пётр и ныбжьыр илъэс 80 ирикъуащ
Адыгэ усакIуэ цIэрыIуэхэм ящыщ Къэжэр Пётр и къалэмыпэм къыщIэкIащ усэ куэд, гупсысэ куукIэ гъэнщIауэ.
Къэжэр Пётр Хьэиб и къуэр 1935 гъэм щэкIуэгъуэм и 7-м Арыкъ (Борыкъуей) къуажэм къыщалъхуащ. Налшык къалэм дэт школ-интернатыр 1954 гъэм къиуха нэужь, ар щIэтIысхьащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и тхыдэ-филологие факультетым адыгэбзэмкIэ и къудамэм. Ар 1959 гъэм къиухащ. 1959 — 1961 гъэхэм Къэжэр Пётр щылэжьащ Налшык телестудием, «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм. 1971 гъэм ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм хыхьащ. 1982 — 1997 гъэхэм абы зэрихьащ «Нур» сабий журналым и редактор нэхъыщхьэ къулыкъур, иужькIэ щылэжьащ ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и правленэм.
Литературэм хилъхьа гуащIэм папщIэ Къэжэр Пётр къыфIащащ «Урысей Федерацэм щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр, «Печатым и отличник» дамыгъэр, ВДНХ-м и щIыхь тхылъхэмрэ медалхэмрэ къыхуагъэфэщащ.
Къэжэр Пётр и япэ усэ тхылъыр («Уэсэпс щыгъэ») 1961 гъэм къыдэкIащ. Абы иужькIэ усакIуэм и Iэдакъэ къыщIэкIащ «Шыхулъагъуэ», «Мыужьых мафIэ», «Гулъытэ» тхылъхэр; урысыбзэкIэ зэдзэкIауэ Налшыкрэ Москварэ къыщыдэкIащ Къэжэрым и тхылъ зыбжанэ — «Газыри», «Чуткость», «Время жить», нэгъуэщIхэри. КъызэщIэпкъуэжмэ, Къэжэр Пётр и тхылъ 20-м щIигъу адыгэбзэкIи урысыбзэкIи Налшыкрэ Москварэ дунейм къыщытехьащ. ЦIэрыIуэ хъуа и усэхэр зи лъабжьэ уэрэдхэр, оперэ, музыкэ комедие зыбжанэми я либреттэхэр («Мэз таурыхъ», «Гум и щэхухэр», н.) абы и Iэдакъэ къыщIэкIащ. Сабийхэм папщIэ итхащ «Албэч и къуэ Бекъан», «ЩIыхьэху» поэмэхэр.
Зи гуащIэр ин, куэд зылэжьа Къэжэр Пётр сабий литературэм зиужьыным хэлъхьэныгъэфI хуищIащ, IуэрыIуатэм къытрищIыкIыжа тхыгъэ, сабий усэ куэд и Iэдакъэ къыщIэкIащ. Ди литературэмрэ щэнхабзэмрэ зэи лъэужьыншэ щыхъунукъым абы и тхыгъэ купщIафIэхэр.
Уи щхьэ, уи лъэпкъ бгъэлъэпIэнумэ, уи бзэм хуэфащэ гулъытэ хуэпщIын хуейщ
УсакIуэ, УФ-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Къэжэр Пётр илъэс бжыгъэ дахэ щрикъум ирихьэлIэу ди гуапэу зыхуэдгъэзащ и гъащIэмрэ и лэжьыгъэхэмрэ тедгъэпсэлъыхьыну.
— Пётр, щIэныгъэ зэрызэбгъэгъуэтам, тхэн зэрыщIэбдзам, уи япэ усэхэр газетхэм, журналхэм къызэрытехуам, уи япэ тхылъыр къызэрыдэкIам я гугъу уэзгъэщIынут. Тхэн щIэзыдзагъащIэ дэтхэнэ зыми хуэдэу, дауи, гъуэгугъэлъагъуэ, чэнджэщэгъу, гъуазэ къыпхуэхъуа нэхъыжь щыIэу къыщIэкIынщ…
— Борыкъуей къуажэм и курыт еджапIэм ебланэ классыр къыщызуха нэужь, Налшык къалэм дэт школ-интернатым сыщеджащ. ИужькIэ КъБКъУ-м и тхыдэ-филологие факультетым адыгэбзэмкIэ и къудамэм сыщIэтIысхьащ.
Япэ усэхэр тхын щыщIэздзам теухуа упщIэм жэуап ептыну тыншкъым. Усэ стхыуэ щезгъэжьам сигу къэкIыххэртэкъым зэгуэр тхылъ къыдэзгъэкIыну. Си щхьэ хуэстхыжу арат. Си усэхэм ятеухуауэ япэу сызыбгъэдыхьар КIуащ БетIалщ. Аращ гъуэгугъэлъагъуэ, чэнджэщэгъу схуэхъуари. Пэжщ, школ-интернатым сыщыщIэсым усэ цIыкIу гуэрхэр суцIырхъыу щIэздзат, ауэ тхэн щезгъэжьауэ сыбжыр си япэ тхылъыр дунейм къыщытехьа 60 гъэхэращ. Япэ дыдэу сатыриплI хъу си усэ цIыкIу газетым къыщытехуам гуапэ дыдэ сщыхъуат, сыкъэзыцIыху псоми ящIэу къысщыхъурт. Зи усэ газетым къытехуам е радиокIэ къагъэпсэлъам зэфIэкI ин иIэу къалъытэрт. Дауи, тхэн щIэзыдзагъащIэ дэтхэнэ ныбжьыщIэри щIохъуэпс и япэ тхыгъэхэм гулъытэ къыхуащIыну, ар зыщIыпIэ традзэну. Ауэ утыку узэрихьэну тхыгъэ къэбгъэщIыну тыншкъым, ар къызэрыгуэкI лэжьыгъэкъым. ТхакIуэшхуэхэри зэгуэр ятхауэ щыта тхыгъэхэм йогупсысыж, мыбы щыгъуэ мыр мыпхуэдэу щхьэ стхауэ пIэрэт жаIэу хущIегъуэжу. Сыт щыгъуи чэнджэщэгъу ухуэныкъуэщ, псом хуэмыдэу тхэн щебгъэжьам и деж. АбыкIэ къалэнышхуэ я пщэм къыдохуэ тхылъ тедзапIэм щIэс редакторхэм. «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм редактору сыува нэужь езы тхакIуэхэм садэлажьэ хъуащ.
— Пётр, гу къабзэрэ псэ хьэлэлкIэ упэрыту IэнатIэ зыбжанэ епхьэкIащ, лъэпкъ литературэм и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэфI хуэпщIащ, псом хуэмыдэу сабийхэм усэ, таурыхъ цIыкIухэр яхуэптхащ. КъищынэмыщIауэ, композиторхэм макъамэ щIалъхьащ уи усэхэм. Нэхъыбэу узыдэлэжьа композиторхэм я гугъу къытхуэщIыт.
— 1959 гъэм, телевиденэм мазищ къудейкIэ сыщылэжьауэ, «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм художественнэ литературэм пыщIауэ сабийхэм, балигъхэм папщIэ щыIэ и редакцэм сагъэкIуащ. Абы си гъащIэм, си щIалэгъуэм и дахэгъуэр щызгъэкIуащ. КПСС-м и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым и япэ секретару лажьэ Мэлбахъуэ Тимборэ 1982 гъэм сриджэри, «Нур» сабий журналым и редактор нэхъыщхьэ къулыкъур къысхуигъэфэщащ. Нэхъ иужьыIуэкIэ УФ-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и щIыналъэ къудамэм и правленэм сагъэкIуащ. Пенсэм сыкIуэху абы сыщыIащ. Иджы унэм сыщолажьэ.
Япэ дыдэу уэрэд зыдэстхар Къардэн Хьэсэнщ. КъБКъУ-м къыщызэрагъэпэща хорым и унафэщIу щытащ ар абы щыгъуэм. Аращ дыщызэрыцIыхуауэ щытари. Япэу зэдэттхар «Сызэхэх, си дахэ» уэрэдырщ. Ар университетым и хорым игъэзащIэу щытащ, радиоми ирагъэтхащ. Уэрэд нэхъыбэ дыдэ зыдэстхар Жырыкъ Заурщ. Ахэр лъагъуныгъэм, цIыхугъэм ятеухуащ. Радиом и архивым хэлъти, щIэх-щIэхыурэ къату щытащ, иджыри зэзэмызэ сыщрихьэлIэ щыIэщ. ХьэIупэ ДжэбрэIилрэ сэри уэрэд хъарзынэхэр зэдэттхащ, езым сызригъэдаIуэ макъамэхэм псалъэхэр езыр-езыру къашэу. КIуэаракъэ, макъамэр уигу щыдыхьэм и деж псалъэхэр езыр-езыру къакIуэу къыпщохъу.
Уэрэдыр фIы зыщIыр, дауи, макъамэрауэ къыщIэкIынщ, ауэ псалъэми мыхьэнэ иIэщ. Макъамэ дахэм псалъэр екIужмэ, уэрэдыр къохъулIауэ убж хъунущ. Абы и лъэныкъуэкIэ зи цIэ къисIуа композиторхэм ядэстха уэрэдхэр сигу дохьэ.
— ЗэрысщIэмкIэ, япэу ди щIыналъэм щагъэува сабий оперэхэм яхуэптха либреттэхэми щIэуп-щIэшхуэ яIащ, нобэр къыздэс- ми аращ…
— ШэджыхьэщIэ Хьэмыщэрэ сэрэ зэдэттхауэ щыта либреттэр Тыркум щагъэувауэ щытащ. Ар опереттэ дыди мыхъуу, уэрэд цIыкIухэр щагъэзащIэу зэхэдгъэуващ. Москва а зэманым къикIыжауэ щыта ди артистхэм ар яфIэгъэщIэгъуэну ягъэуващ. Абы цIыхушхуэ къекIуалIэу, щIэупщIэшхуэ иIэу къекIуэкIами, ди жагъуэ зэрыхъунщи, куэдрэ ди театрым щагъэлъэгъуакъым.
— Пётр, пенсэм тIысыжауэ зызыгъэпсэху дэтхэнэ зы тхакIуэми хуэдэу, пщIэнрэ блэжьынрэ уиIэу къыщIэкIынщ. Абыхэм укъытхутепсэлъыхьамэ ди гуапэт.
— ЗыбгъэусакIуэу ущыщыткIэ, тIэкIу умыусэу пхуэшэчынукъым. Хуэмурэ сотхэ, солажьэ. Сабийхэм усэ цIыкIухэр яхузотх. Тхылъ щхьэхуи къыдэзгъэкIыну си мурадщ.
Нобэ поэмэ е усэ стхынщ жыпIэ щхьэкIэ къохъулIэнукъым. Абы укъызэрыхуэушщ. ЗэманкIэ зыгуэрхэр сигу къокI. Зэгуэр уи щхьэ къилъадэу пщымыгъупщэжын щхьэкIэ тхылъымпIэ кIапэм тептхауэ щыта уи гупсысэхэр, зы едзыгъуэ е сатыритI хъу «усэ» кIапэлъапэм, зы зэман дэкIа нэужь къытыбогъэзэжри умыщIэххэу усэ къощIыкI. Армыхъумэ, усэ стхынущ жыпIэу утIыскIэ къомыхъулIэнкIи хъунущ.
— НэхъапэIуэкIэ узыпэрытауэ зи гугъу пщIа IэнатIэхэр ефIакIуэу къэплъытэрэ? УсакIуэнэкIэ уеплъмэ, абыхэм я щытыкIэр дауэ къыпщыхъурэ?
— Зы илъэс тIощIкIэ узэIэбэкIыжрэ ди тхакIуэхэм, усакIуэхэм ятхахэр зэбгъапщэмэ, ди литературэм лъэбакъуэщIэ зэричам, ар зэрефIэкIуам шэч хэлъкъым. Арыншауи хъунукъым, сыту жыпIэмэ, дэтхэнэ зыри хущIокъу нэхъыфI зэритхыным. Къапщтэмэ, иджыпсту сытIысу стха усэр къызэхъулIауэ къэслъытэ щхьэкIэ, нэху сыкъекIрэ седжэжмэ, абы арэзы сытемыхъуэжу щызэсхъуэкIыж щыIэщ. ЦIыхум фIыр нэхъыфIыж ищIыну щыхущIэкъум и деж зыхуэмыарэзыжу аращи, адэкIи ебгъэфIэкIуэн хуейщ.
— АдыгэбзэкIи урысыбзэкIи тхылъ тIощIым щIигъу къыдэбгъэкIащ. Абыхэм ящыщу нэхъ ппэгъунэгъур дэтхэнэра?
— Поэмэхэри, усэхэри, уэрэдхэри щызэхуэхьэса, си тхыгъэ къыхэхахэр зэрыхуауэ къэслъытэ тхылъращ. НэхъыфIыж схуэтхмэ, зэманым къигъэлъэгъуэнщ.
— Тхэн щыщIэбдза 60 гъэхэмрэ иджырэ зэбгъапщэмэ, а зэманым къриубыдэу гъащIэм зэхъуэкIыныгъэ куэд къызэрыщыхъуам къыдэкIуэу, тхакIуэхэмрэ тхылъеджэхэмрэ я зэхущытыкIэми а зэхъуэкIыныгъэхэм яжь къыщIимыхуу къэнакъым…
— ТхакIуэ, «Литературная Кабардино-Балкария» журналым и редактор нэхъыщхьэ Тхьэзэплъ Хьэсэн ди республикэм къыщызэригъэпэщауэ щытащ литературэ пропагандэмкIэ бюро. Псори зэхэту илъэс зытIущщ ар зэрылэжьауэ щытар. Абы щыгъуэм тхакIуэхэмрэ тхылъеджэхэмрэ зэпыщIэныгъэфI яку дэлъу щытащ. Къуажэхэм я курыт еджапIэхэм щIэсхэм, колхозхэм, совхозхэм я лэжьакIуэхэм, дзэлыкъуэ хъупIэхэм щыIэхэм папщIэ тхакIуэхэм я зэIущIэхэр мазэ къэс ирагъэкIуэкIырт. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, гурыIуэгъуэкъым а бюрор щIызэхуащIыжам и щхьэусыгъуэр. Апхуэдэ зыгуэр къызэIуахыжыну дыщогугъ. Литературэ зимыIэ лъэпкъ щыIэкъым. Тхылъыр къыщIыдэдгъэкIыжыр тхылъеджэращ. Ди зэманым тхакIуэхэмрэ тхылъеджэхэмрэ нэхъыбэрэ зэхуэзэныр Iэмалыншэу щытын хуейщ.
— Ди адыгэ литературэр критик хуэныкъуэу къэплъытэрэ?
— Литературэ ущиIэкIэ, критики ухуэныкъуэщ. Критикыр ар тхакIуэм и нэр къэзыгъэплъэж цIыхуу щытын хуейщ. Тхыгъэм ныкъусаныгъэ, дагъуэ иIэу щытмэ, абы гу лъыуагъэтэжа нэужь, ар зэгъэзэхуэжыпхъэщ е щIэрыщIэу тхыжыпхъэщ.
— Ди лъэпкъ литературэм зезыгъэужьыну гугъэ уэзыгъэщI щIэблэ къытщIэувэу гу лъыптэрэ?
— А Iуэхум укъуэдияуэ сытепсэлъыхьыфынукъым. Абы нэхъ зыубгъуауэ щыгъуазэхэр тхакIуэ, усакIуэ ныбжьыщIэхэм я тхыгъэхэр, я япэ тхылъхэр нэхъ щIэх-щIэхыу здахь журналхэм, тхылъ тедзапIэхэм я унафэщIхэрщ. Нэхъ пасэм апхуэдэ тхылъхэр тхылъ тедзапIэм къэзыхьхэр къызэхуэтшэсурэ Iуэхум теухуа чэнджэщхэр етту, рецензэхэр яхуэтщIу дыкъекIуэкIащ. Редакторымрэ тхакIуэмрэ зэбгъэдэтIысхьэрти зэчэнджэщырт.
— УсакIуэ Къэжэр Пётр сыт иджыпсту зыгъэгузавэу щыIэр?
— Тхьэм и фIыщIэкIэ, си щхьэгъусэ Лидэрэ сэрэ унагъуэкIэ гукъеуэ диIэкъым. Ди адыгэбзэм хуэфащэ гулъытэ зэрыхуамыщIырщ сызыгъэгузавэу щыIэр. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, сабий гъэсапIэхэми курыт еджапIэхэми щIагъуэу анэдэлъхубзэр щIэблэм щрамыгъэджу зэхызох. Сабий гъэсапIэм щыщIэдзауэ бзэр егъэщIэн хуейщ. Къахуеджэурэ зрагъащIэ хабзэкъэ?! Япэ классым щыщIэдзауэ иумыгъаджэмэ, сыт и мыхьэнэ? Е япэ классым щыщIэдзауэ етхуанэ класс пщIондэ ебгъаджэу адэкIэ Iэпэдэгъэлэл пщIы хъурэ? А Iуэху зэIумыбзыр зэрырамыгъэфIакIуэр, зэрамыгъэзэкIуэжыр сигу къоуэ. Зи бзэ зыужэгъужа лъэпкъ щыIэкъым. Уи щхьэ, уи лъэпкъ бгъэлъэпIэнумэ, уи бзэм хуэфащэ гулъытэ хуэпщIын, уи анэдэлъхубзэмкIэ тхылъхэр къыдэбгъэкIын, щIэблэм а бзэр ебгъэджын хуейщ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, а Iуэхур икъукIэ къагъэтIэсхъащ, IэщIыб ящIащ.
Сабийхэм папщIэ мащIэ дыдэщ къыдагъэкIыр. Сурэт дахэхэмкIэ гъэщIэрэщIа тхылъым уситI е щы фIэкIа имытми, сабий гъэсапIэхэм екIуалIэ ди щIэблэм ахэр яфIэгъэщIэгъуэну зрагъэщIэнущ. Къэбгъэлъагъуэмэ, сурэтхэми дихьэхынущ, езы усэ цIыкIухэми къыхуеджэу щытмэ, бзэр нэхъ тыншу зрагъэщIэнущ. Сабий литературэр нэхъыбэу къыдэгъэкIыпхъэщ. Зы усэ цIыкIу фIэкIа имытми, а тхылъ зэгуэпх-зэгуэплъхьэр (раскладушкэр) Iэмал имыIэу ди сабийхэм къахудэгъэкIын хуейщ. Уи анэдэлъхубзэм уедэхащIэу къепхьэкIыпхъэщ.
Зи бзэ зымыщIэжыр адыгэу къэплъытэ хъунукъым. Газетхэми щIэх-щIэхыурэ бзэм теухуа тхыгъэхэр къытехуэн хуейщ. Сабий гъэсапIэхэм ирагъэкIуэкI лэжьыгъэм, абыхэм адыгэбзэр зэрыщрагъэджым кIэлъыплъын хуейщ. Школхэми сабий гъэсапIэхэми къыщыублапхъэщ ар. Чы щIыкIэ къыумыгъэшар, бжэгъу хъуа нэужь къыпхуэгъэшыжынукъым.
Школ библиотекэхэм адыгэ тхакIуэхэм я тхылъхэр куэду щыбгъуэтыркъым. Зи тхылъ щIэмылъыххэ тхакIуэхэри щыIэщ. Къэпщытапхъэт библиотекэхэм адыгэбзэкIэ тхахэм ящыщу нэхъыбэу щIэупщIэ зиIэу яхэт тхылъхэр зыхуэдэр. Шортэн Аскэрбий и «Бгырысхэр» романыр 10-нэ классым щаджын хуейуэ программэм хэт пэтми, библиотекэ псоми щIэлъкъым. Экземпляр 500 е 1000 фIэкIа къыдэмыкIмэ, дауэ а тхылъхэр школ библиотекэхэм зэрыIэрагъэхьэнур? Экземпляр бжыгъэр миным зэи фIагъэкIакъым. Сэ тхылъ тедзапIэм сыщыщыIа зэманми апхуэдэу къе-
кIуэкIащ. Республикэм и библиотекэхэм экземпляр тIурытI яхуэбгуэшмэ, къыдэбгъэкIа тхылъыр умыгъуэтыжу укъэнэнущ. Школ программэм хэт тхылъхэр библиотекэхэм щIэлъыпхъэщ. Къуажэм и мылъкум къыхэкIами, а тхылъхэр школ библиотекэм щIэлъын хуейщ. Зы роман школым щIэс псори къеджэн хуеймэ, апхуэдизым зы тхылъыр зыIэпахыфынукъым. Япэ тхылъыр минипщIу къахудэмыгъэкIми, ди тхакIуэ пажэхэм, псом хуэмыдэу классикхэм, я тхыгъэу курыт еджапIэхэм, КъБКъУ-м, педколледжым я адыгэбзэ факультетхэм я программэхэм хэт тхылъхэр нэхъыбэу къыдагъэкIамэ, хъарзынэт. А Iуэху зэIумыбзхэр къэIэтын хуейщ.
Епсэлъар ТекIужь Заретэщ.
КIэщт Мухьэз, Къэжэр Пётр, Елгъэр Кашиф, Бицу Анатолэ сымэ.
Гъубжокъуэ Лиуан, Къэжэр Пётр, Мысачэ Пётр, Жаным Борис, Тхьэгъэзит Зубер, Брай Адэлбий сымэ.
Бэм ягу дыхьэ
ЦIыхур Хэкум, лъахэм, гъащIэм егупсыс зэпыту псэуркъым. Абы лэжьыгъэ IэнатIэ кърехьэлIэ. Iэмал зимыIэу къилъытэ Iуэхухэр имыгъэныкъуэурэ, сыхьэтыр сыхьэтым, махуэр махуэм кIэлъокIуэ. Ауэ Iэмал имыIэу къыхуохуэ щызэщIэгупсысыкI. Апхуэдэ зэманым абы псори щогъупщэри, мэгупсысэ. Куууэ, и акъылым къызэрихькIэ. Мис абы щыгъуэщ щалъхуа Хэкум и пщIэр, щыпсэу лъахэм и лъапIагъыр, гъащIэм и уасэр, лъагъуныгъэм и IэфIыр псэкIэ зэрызыхищIэр къыщищIэжыр. ИтIанэ гузэвэхыу къызоплъэкIыж. И ныбжьыр здынэсам гу лъетэ. Зэпелъыт: хуэщIар, иджыри зыхунэмысу къэнар, и зэфIэкIыр зыхуэдизыр…
Абыхэм я закъуэкъым, нэгъуэщI гупсысэ зэмыщхь зыбжанэ гущIэм къыщызэщIегъэуIуэ Къэжэр Пётр и усэхэм. Ину, гухэхъуэу дыхьэшх плъэгъуамэ, уи Iупэр пфIызэтемыжу къанэркъым. Джэгу ухуэзами нэжэгужэ укъохъу. ФIым зэи Iей къишэркъым. ГъащIэр, цIыхур, дунейр фIыуэ зылъагъум щIинасыпыр IэфIу, щIэщыгъуэу езыр зэрыпсэум и закъуэкъым. Абы дэрэжэгъуэ нэгъуэщIхэми зэраритырщ. УсакIуэри апхуэдэщ. СтрофаитI къудейщ зэрыхъур ди сурэтыщI нэхъ Iэзэхэм ящыщ зым — Къып Мухьэмэд — хуитха усэр. Ауэ Iэджэ щызэрегъэзахуэ, щызэпелъыт. Жэщыбгым щыушэ псынэпс къабзэм, дунейр зэрыдахащэм гу лъыдегъатэ, вагъуэ пщIыпщIыр, жьыр зэIумахуэ пщащэр ди нэгу къыщIегъэувэри, итIанэщ усэр шэрыуэу щиухыр: «Зыщ мы си гум щыщIэр: сымыщIэу, сщIэуэ сызэрыхъурщ жьы…».
Лъагъуныгъэм, Хэкум, лъэпкъым, цIыхугъэм, ныбжьэгъугъэм Iэзэу тотхыхь Къэжэрыр. Ди композиторхэм уэрэд зыбжанэ ятхащ Къэжэр Пётр и псалъэхэр ящIэлъу. Абыхэм я нэхъыбэр бэм ягу дохьэ, куэд щIауи цIэрыIуэ хъуащ.
Усэр зыгъэусэр бзэрщ, гъэпсыкIэрщ. Пётр абыхэм яхуэIэзэщ, шэрыуэуи къегъэсэбэп. Къэжэрым и тхыгъэхэм еджэм гу лъимытэу къэнэнкIэ Iэмал иIэкъым адрейхэм емыщхь усэ ухуэкIэ зэриIэм. Ар щышынэркъым псалъэ къытегъазэм. ТIэуи щэи къызэкIэлъихьыфынущ. Ауэ а зы псалъэр мызэ-мытIэу къызэрыкIуэр къапщIэркъым, къикIыр нэгъуэщI мэхъу, гупсысэщIэ къеIуатэри. ИтIанэ, занщIэу гу зылъумытэ зы хьэрф, е макъ цIыкIукIэ фIэкIа зэщхьэщымыкI псалъэ зэщхьхэри сатырыкухэм къыщызэкIэлъокIуэ, усэр къеджэгъуафIэ, едэIуэгъуафIэ, гум иубыдэгъуафIэ ящIу.
Уэ гуфIэ закъуи —
СыгуфIэнущ.
Къэзгъуэтыфынщ
Я бзэгъуэ бзум,
Псыкъелъэр
я бзэкIэ згъэфIэнущ.
ЯжесIэу псалъэ зи чэзур.
Хэкум теухуа усэхэм ящыщщ мы строфар къызыхэтхар, IэфIагърэ гуапагъыу мы сатыр зыхыблым ябгъэдэлъыр сыт хуэдиз?! А псори зэуIуу тхылъеджэм бгъэдэлъхьа зэрыхъуа щIыкIэр-щэ? Усэм и купщIэм тэмэму хуэлажьэ хьэрф «з»-р фIэрафIэу мэушэ.
Хьэх Сэфарбий, тхакIуэ.
Гурылъ къабзэм и хэкIыпIэ
…Усэ зытхым и гупсысэр инрэ цIыкIурэ зэхэзыгъэкI нагъыщэхэм ящыщщ абы нэхъыбэу тегъэщIапIэ хуэхъу Iуэхухэм я хэкIыпIэр. Тхэну къыщIэзыдзэ цIыхур и щIалэгъуэм деж зыIэпашэу ятхьэкъупэ хабзэщ усакIуэ инхэм я хадэ мыхуэлэжхэм, я гупсысэ куум, я фащэ хъуэпсэгъуэхэм. Апхуэдэ хадэм и жыг абрагъуэхэм я жьауэм къамылъху щIыкIэ «итхьэлэжауэ» усакIуэ лантIэ цIыкIу Iэджэ щыIэщ, тхыдэм зиутхыпщIу и куэщI ахэр иригъэщэщэжауэ. Хьэуэ, уяпэкIэ щыIами иджыпсту къыбдэпсэуми — усакIуэ Iэзэхэм я дерс ухуеджэу къыупщытэным, къэплъытэным, уигу къызэрыдыхьэ лъэныкъуэкIэ зыхыупщэным емыкIурэ шынагъэрэ хэлъкъым, сыту жыпIэмэ — еджэным дапщэщи гъунэ иIэкъым.
ИтIани, дэ дощIэ «Бланэ щалъху йокIуэлIэж» псалъэ Iущым усакIуэ нэсыр сыт щыгъуи зэрыхуэпэжыр.
Акъылри зэхэщIыкIри усакIуэм зэи игъэжыркъым мыл кIанэу, ахэр дапщэщи игъэхуабэу Пётр и усэ нэхъ укъэбзахэм дэ щыдо-лъагъу цIыхугъэ лъагэ, гумащIагъ, гуауэм, гуфIэгъуэм, лIыгъэм, лъагъуныгъэм къэскIэн хьэзыру пэджэж псэ. Гупсысэ жанкIэ блэкIам щыпхыплъыжи къэгумэщIауэ «жьэгу пащхьэм» щигъэзэжи, е ныбжьэгъум IэплIэ зэIухауэ щыпежьи — Пётр и усэ налъэхэм дапщэщи зи лъынтхуэр хъыжьэу, жану къыщеуэр ди нобэрей зэманырщ, сыт хуэдэ къарукIи гъэнщIа ди лъэхъэнэрщ. Зыхуей гупсысэр абы зыпкърилъхьэ образхэм я лъабжьэ, я гъащIэ яIэжщ, ахэр усэ фащэ екIукIэ къэIуэтэнырщ зэман Iэрымыубыдым и бэкъуэкIэ ди тхьэкIумэм щызыгъэIури ди нэгу къыщIэзыгъэувэри. ГурыIуэгъуэщ апхуэдэ мурадым щхьэмыж бэгъуауэ псалъэ купщIафIэхэр къызэришэр…
Пётр зыщедзей усэр зылъахъэ псалъэ хьэулейхэм, ар макъ щыз IэтакIэ мэпсалъэ, сыту жыпIэмэ, къиIэт Iуэхухэр лъэпкъ тхыдэм и нэщэнэхэр зыхэлъ псалъэхэмкIэ игъэтэмэммэ нэхъ къещтэ. Тхыдэм и пшынэбзэ ткIийхэр абы щхьэхуэ ищIыркъым, ахэр ди лъэхъэнэм и уагъэм дыжьын къудамэу хеухуэнэф, нобэ ди цIыхухэм ягъафIэ гупсысэхэм я къэIуэтакIуэ ещIыф.
Сокъур Мусэрбий. 1995 гъэ
Къэжэр Петр и усэхэм щыщ
Лъагъуныгъэ
Бзухэм я псэр
Бзухэм я бзэщ,
Хэти ар зэхрещIыкI.
Уэщхьыркъабзэу,
Сэщхьыркъабзэу
ЯIэщ ахэм зэхэщIыкI.
Бзухэ, бзухэ,
Къуалэбзухэ,
Зи уэрэд фэ жыфIэр хэт?
Гъатхэ пасэр
Месыр, къосыр,
ЖыфIэ сэри си гухэлъ.
КъысхуогуфIэ зы дахащэ,
Зы дахащэ дахэкIей.
Сыбгъэдохьэ,
СодэхащIэ,
Ауэ ар къызэплъ къудейщ.
Бзухэ, бзухэ,
Къуалэбзухэ,
Си гум жеIэ псалъэ куэд,
Ауэ зыми и чэзукъым,
Зи чэзури сымыгъуэт.
Псэр зыщыщIэу
КъысхуэмыщIэ
Дахэр
Аруэ къыщIэкIынщ.
Арыншамэ,
Арыншауэ
ЩIым гъэгъа къыхэмыкIынт.
ЩыгумащIэм
ЖаIэр мащIэщ,
ЩыгумащIэм жаIэр пэжщ.
Пщащэм соплъыр,
Ар къызоплъыр,
— Сэ жесIэнут нэхъыбэж…
* * *
ЦIыхуфIым и нэгум
Гуапагъэр йокIупс,
ПщIэ ищIыр фIэмащIэу
Сыт щыгъуи къыпщохъу.
Псэ къабзэр дыхьэшхмэ,
Къуэладжэм ноIус,
И IэплIэм уикIуадэм,
Псалъэншэу къыпщотхъу.
Ар сощIэр фIы дыдэу:
Ныбжьэгъущ.
СоцIыхуж.
И плъэкIэ къудеймкIи,
Къопсалъэу къыпфIощI.
ЦIыху дахэм ифI жаIэм,
Сыт щыгъуи къокIуж,
НыбжьэгъукIи сыгушхуэм,
Си нэгум къысфIощ.
Гупсысэ
Гуауи гуапи
Щызэпылъ ди щIылъэм
МащIэкъым щагъэвыр
щыгумэщIым.
МащIэкъым ягъафIэр
щыгумащIэм…
Ауэ гъащIэр къызыщыпкI
Iэгуауэм,
Лъыр щопкIатэ утыкушхуэ
хуитым,
Уи щIэщыгъуэу!
Абы щыгъуи
КъыуащIэкIыжу «уитыр»!
Еуэ — хэтIэ!
Еуэ — хэсэ
Лъапэрисэ зыщIи,
Уэр фIэкIакIэ
А къэфэкIэр
Зым имыщIэ хуэдэ:
Ар уи дежкIэ куэдрэ!..
ХэтIэхэсэ
ЕщIыр щIалэм,
ЗеукIыж жыпIэну!
ЖьыдэхупIэу аращ иIэр
ХьэгъуэлIыгъуэ Iэнэм…
Ари гъащIэм и зы теплъэщ,
Зы щIэщыгъуэ мащIэщ.
ГъащIэ щIыхуэ
Зыми ттелъкъым…
ТIэкIудывгъэгумащIэ…
