Аиссе
(1694-1733)
ЗэзыдзэкIар Къэрмокъуэ Хьэмидщ
Францием и дипломат граф Шарль де Ферриоль пхъу ищIауэ щыта цIыхубз Хьэишэт (Аиссе) француз литературэм и классик хъуауэ щытащ. Илъэс щитIрэ щэ ныкъуэм нэсауэ абы и творчествэм тхакIуэу, критикыу, литературоведу тетхыхьыжыр мащIэкъым. Адыгэ цIыхубз телъыджэм хуагъэпсащ романхэр, повестхэр, пьесэхэр, рассказхэр.
Хэт хъуну-тIэ Хьэишэт (Аиссе)? Дауэ ар Францием къызэрыщыхутар?
Хьэишэт (Аиссе) 1698 гъэм ливр 1500-кIэ Истамбыл бэзэрым къыщащэхуат. Ар къызэрыхъукIар унагъуэ хуэщIат. Езыр егъэлеяуэ дахэт, екIут, гуакIуэт, псэм дыхьэм хуэдэщ жыхуаIэт. Къехъуапсэхэри, гъунэгъу зыкъыхуэзыщIыну, зыкъыпащIэну хуейхэри куэдыщэ хъурт. Ауэ ар зыми яхутечыртэкъым. Францием и тет дыдэ езы герцог Орлеанскэ мызэ-мытIэу иужь ихьат Аиссе къыдихьэхыну, пащтыхь цIыхубзхэм я пашэу щигъэтыну. Ауэ ари къыпригъэхат.
Абы теухуауэ Сент-Бёв мыпхуэдэу итхыжат: «Азие бэзэрым къраша а адыгэ цIыхубзыр Францием къыщIашар цIыхубз щIыхьымрэ абы и къабзагъымрэ зэфIагъэувэжын хуейуэ арагъэнт».
Ауэ Аиссе и гъащIэм зэхъуэкIыныгъэ игъуэтащ щIалэ хахуэ Блезом-Мари д’Эди щыхуэзам. Ар фIыщIэу илъэгъуат адыгэ хъыджэбзым. ИкIи ар зыхьэхуа щIалэм щхьэгъусэ хуохъу.
Куэд къигъэщIакъым Аиссе. Ар дунейм ехыжащ I733 гъэм гъатхэпэм и 13-м, и ныбжьыр илъэс 39-м иту. Ар щыщIалъхьащ Париж дэт Щихъ Рок члисэм. А члисэм и тхылъым нэсу итщ абы и цIэр – Шарлоттэ-Элизабет Аиссе. (Абы чристэн диныр 1698 гъэм кърагъэщтат)
Блезом-Мари д’Эди хуабжьу игу щIыхьаи фIыщэу илъагъу и щхьэгъусэр зэрыIэщIэкIар. Зы хъыджэбз цIыкIу яIэти, Аиссе и фэеплъу къыхуэнауэ егъэлеяуэ фIыуэ илъагъурт, и анэм ар ещхь зэрыхъужыным хущIэкъуу ипIырт. А цIыкIур виконтесси хъуат.
Апхуэдэ щыIэкъым жыхуаIэ литераторт Аиссе. Абы «дэтхэнэ зы псалъэми и мэр къыщIихьэрт», пшынэм хуэдэу ар игъэбзэрабзэрт, шэрыуэу, гурыхьу, гупсысэ дахэ хэлъу.
Япэ дыдэу адыгэ цIыхубзым и литературэ зэфIэкIым тепсэлъыхьар «Манон Леско» зытха Превощ. «Алыдж пщащэм и тхыдэ» романым Аиссе и образыр къыщигъэлъэгъуат. Апхуэдэ дыдэу ищIащ Мариви. Абы «Марианнэ и гъащIэ» романым (174I) и лIыхъужь нэхъыщхьэу къыщигъэлъэгъуар Аиссещ.
Францием и тхакIуэ, критик нэхъ цIэрыIуэхэм яхэту къыщIэкIынкъым адыгэ цIыхубзхэм темытхыхьа. Абыхэм ящыщщ Ж. Руа. «Аиссе, е адыгэ бзылъхугъэ ныбжьыщIэ» - арат абы и повестым фIищар. «Одеон» театрым и джэгуакIуэ нэхъ цIэрыIуэ дыдэ Сарэ Бернар «Мадемуазель Аиссе» спектаклым адыгэ цIыхубзым и ролыр щигъэзэщIат. Ар щIэгъэувар 1872 гъэрщ.
Адыгэ цIыхубз телъыджэм и зэфIэкIым, и Iэзагъэм, и лъэкIыныгъэхэм тетхыхьыжхэр франджыхэм я закъуэтэкъым. Къапщтэмэ, Англием и тхакIуэ нэхъ цIэрыIуэ дыдэхэм ящыщ Кемпбелл Прейд романышхуэ итхат абы теухуауэ.
Апхуэдэу адыгэ цIыхубзым тетхыхьахэр куэд мэхъу. Абыхэм ящыщщ Жюль Суре, Эмиль Анрио, Андре Моруа. Ахэр зы къэмынэу франджы Англием и тхакIуэшхуэ Эдмон Пилони и тхыгъэхэр абы хуигъэпсащ.
Мейкъуапэ Пушкиным и цIэр зезыхьэ къэрал драмэ тетарым 1980 гъэм щагъэуващ Адыгейм и драматург цIэрыIуэ Щхьэплъокъуэ Хьисэ и «Хьэишэт» пьесэм къытращIыкIа спектаклыр.
1985 гъэм урысыбзэкIэ дунейм къытехьащ Аиссе и тхыгъэ хьэлэмэт зыбжанэ. «ЩIэныгъэ» тхылъ тедзапIэм къыдигъэкI «Литературэ фэеплъхэр» серием, и тиражыр минищэ хъууэ, урысыбзэкIэ къытрадзащ Аиссе и «Тхыгъэхэр».
Аиссе и Iэрытххэр псалъэ хэIэтыкIахэмкIэ гъэпсакъым, къызэрыгуэкIщ. Ауэ ахэр апхуэдизу шэрыуэу къыхэха, убзыхуа, шэщIа хъуащи, уи гущIэм зыкъыщIэрегъэIэ, гупсысэ дахэхэм ухуагъэуш.
Аиссе и зэманым псэуа, абы мызэ-мытIэу IущIа Вольтер икъукIэ фIэтелъыджэт а адыгэ цIыхубзым и IэкIуэлъэкIуагъэр, и бзэм и дахагъэр, абы гупсысэу хэлъыр. Езыми абы усэ хузэхилъхьат. ИужькIэ Аиссе и тхыгъэхэр псори щIиджыкIа нэужь, мыпхуэдэу итхыжащ: «Куэд щIакъым мадемуазель Аиссе и письмохэм я том псо зэрыщIэзджыкIрэ… Ахэр ауэ къызэрыгуэкIкъым. Абы къыгуроIуэ фIыри Iейри, къэзыухъуреихь псори, абы езым зегъэкъуэншэж. ЗыгуэркIэ щыуамэ, ар зэрилэжьам папщIэ, езыр икъукIэ гуапэу, гущIэгъулыуэ щыт пэтми…».
ЕпщыкIубгъуанэ лIэщIыгъуэм псэуа критик Ш. О. Сент-Бёв хуэдэ критик Францием имысауэ тхьэ щаIуэж. Абы гупсэхуу зригъэщIауэ, иджауэ щытащ адыгэ цIыхубз тхакIуэ цIэрыIуэм и гъащIэмрэ и лэжьыгъэмрэ. Сент-Бёвщ 1846 гъэм Аиссе и «Тхыгъэхэр» етIуанэ къыдэзыгъэкIыжар.
Дэ, адыгэхэр, Аиссе и Iуэхухэр щызэрихьар нэгъуэщI къэралми, щыпсэуа зэманыр жыжьэми, ноби дригушхуэ хъунущ апхуэдэ цIыхубз телъыджэ къызэрытхэхъукIам, и цIэр фIыкIэ дуней псом зэрыщигъэIуам. Ари дыдейщ, лъэпкъ набдзэщ. Францием къыщыхъуами щыпсэуами къэзылъхуар адыгэ анэщ.
КАЛАНДАРИНИ ГУАЩЭ ХУЭСТХЫР
Уи нэIуасэхэм я гугъу пхуэсщIынщ иджы. Зиусхьэн Ферриоль зэрыцIыху гуапэщ, и узыншагъэкIэ зыдигъуэ щыIэкъым, къыфIэIуэхушхуи слъагъуркъым; и пщIыхьэпIэ хэмыкIыр молинистхэращ – нэкурэ напIэрэ иIэкъым абыхэм фIэкI. Абыхэм я жагъуэгъу гуэрым епсэлъэн хъумэ, де Ферриоль къызокIуэкI, уеблэмэ апхуэдизкIэ игу хохьэри, жейм езэгъыжыркъым. Нэху щамэ, сыхьэтийм зеужьри дыгъуасэ зэхиха хъыбар мыфэмыц гуэрым тепсэлъыхьурэ махуэр егъакIуэ. Си дыхьэшхын къокIуэ, ар щыслъагъукIэ. Мадам Ферриоль къыфIэIуэхукъым ар, абы щхьэкIи зэгуэпыркъым. Мадамыр къызэрыбгъэнащ, нэхъ пшэр зэрыхъуам и гугъу умыщIмэ. И хьэлыр пщIэжыркъэ: къыпэрыуэIауэ игу техуэркъым. Къыпэрыуэнрэ зэгуэзыгъэпынрэ и мащIэкъым: еджэ пэтми къыбгъэдэмыхьэ хьэмаскIэри, пщIэ лъэпкъ къыхуэзымыщI унэIут лIыжьри – пхурикъункъэ а тIур! УнэIутым къыжриIэми еплъ: "Уэращ зи лажьэр - бгъэсэхъуащ..." ПэрыIэбэ езутIыпщарэт жызоIэ, ар щызэхэсхкIэ, си гур апхуэдизкIэ хуоплъри. Езым игу къызэрысхуэплъыр слъагъуркъэ: сиукIын тIэу еплъынутэкъым, хузэфIэкIамэ. Адрей унэIутхэри нэхъ щIагъуэкъым, уешхыдамэ, зыпхуагъэубэлэц, загъэщэныфIэ щхьэкIэ. Аракъэ мадам Ферриоль и жьэр щIакIэримыгъэкIыр: ешхыдэурэ щигъагъ къохъу куэдрэ, сэ унэIутхэм сигу ящIогъури содэхащIэ, тызогъэуж. И къуэхэм зэрахущытщ мадам Ферриоль. Зыр щигъэкIащи, сыт зэхищIыхьми, зы псалъи жриIэркъым. ЩIыхудичыхыр и узыншагъэр зэрымыщIагъуэращ. ЩIалэфI дыдэщ, цIыху гуапэщ, псоми фIыуэ ялъагъу – ар хуэфащэщ абы. Д’Аржанталь хущIыхьэгъуэ иIэкъым, и къалэныр егугъуу егъэзащIэ: пщэдджыжьым ХеящIэхэм я сэрейм макIуэ, шэджагъуэ нэужьым сыхьэтитху пщIондэ унэм щолажьэ. Театрыр зыпищI щыIэкъым Д’Аржанталь. Гу зэрылъыстамкIэ, фIыуэ илъагъу иIэкъым. ЦIыхубзхэм яхуэгуапэщ, пщIэ яхуещI, псалъэ гуемыIу щазэхригъэх къэхъуркъым; Найт зэлIзэфызым техьэгъуэ къеуэлIащ. И лIым пщIэ зэрыхуищI слъагъуркъым мадам Найт, лIы зэриIэр и напщIэм телъ фIэкI. ЩхьэзыфIэфIщ мадам Найт, къыпэпсэлъэжIауэ игу техуэркъым. Куэдрэ зэдэпсэуныфэ ятеткъым а тIум – уи нэ фIыкIэ илъагъу. Нэпс щIигъэкIын жыхуэпIэр зыуи къыщыхъуркъым мадам Найт, абы щыгъуэми игъэкъуаншэр и лIыращ. Уи шыпхъум бзэгу хуумыхьыж: и пхъур щигъэкIауэ си гугъэщ. Ягъэсэхъуащ, армыхъу зыгуэр къыхэкIынкIи хъунт абы. Ягъэсэхъуащи, упэрыIэбэ хъужыркъым иджы, гум техуэгъуейщ. ЗэдаIуэ дунейм теткъым, езым фIимыгъэжар хьэрэмщ, игу иримыхьын зэхихакъэ – сабэр дрепхъей, ухэзэгъэжынукъым, и фэм йокI. Ар сигу къемыуапIэр иIэкъым, фIы къехъулIэмэ, си гуапэщи.
Мадам де Тансен техьэгъуэ къеуэлIэрейщ. ЗэрызэхэсхамкIэ, абы щхьэкIэ къэнакъым: пшэр хъуащ. Абырэ сэрэ дызэпсалъэркъым иджыри, дызэрылъагъуркъым, арагъэнщ щIым дыщIыхьэжыхуи зэретхьэкIынур, архиепископыр къэкIуэжа нэужь, дыхигъэзыхьрэ дызэримыгъэкIжмэ. Ар зэрызмылъагъури дызэрызэмыпсалъэри сигу къеуэркъым, уеблэмэ сыщогуфIыкI, секIужын муради сиIэкъым, хэт сыхигъэзыхьми: тIуми дощIэ дызэтеплъэ зэрымыхъур, дызэзэгъынкIи Iэмал зэримыIэр. Зиусхьэн Бертье зэрызмылъагъурэ куэд щIащ, пэжыр бжесIэнщи, сэращ ар зи лажьэр: дапщэрэ къакIуэми, унэм сису кърихьэлIэркъым. Аблон дыкIуэн мурад диIэщ, мы мазэм и нэхъыбэр абы щитхынкIэ мэхъу. Iэпкълъэпкъ узым си щхьэр щIызигъэхьащ, пыхусыхури скIэрыкIыркъым. Ди унэ укъызэримыхьэжыр сигу къеуэ зэпытщ, уэзгъэлъэгъуащэрэт си пэшыр – къыпхуэцIыхужынтэкъым. Зыми хэзмылъхьэр уэ къызэпта фалъэ цIыкIурщ – зыпэсщI щыIэкъым. Ла Мезанжер зымахуэ къыщIыхьати, жиIаращ: «Хьэкъущыкъу дахащэ уиIэщ, фалэ цIыкIур псоми йофIэкI». Си пэшым щIэт унэлъащIэр егъэлеяуэ жыпIэнкъым, ауэ екIу дыдэщ. Фалъэ цIыкIур зрагъэлъагъун щхьэкIэщ хьэщIэ нэхъыбэрэ къыщысхуэкIуэр.
***
Париж, 1728, мэкъуауэгъуэм и 10-м.
Пон-де-Вель дыкIуэн мурад тщIащ икIэм икIэжым. Мадам Ферриоль гъуэгуанэм тегушхуэркъым. ЩIытемыгушхуэн щхьэусыгъуэ иIэж хуэдэкъым: хеящIэм ихьэн хуеяти, пIалъэр ягъэIэпхъуащ; и лIыр ныддемыжьэну жиIэрти, ари арэзы хъуащ. И лIыр унэм къринэн шынэрт мадам Ферриоль, и закъуэ къанэмэ, ахъшэм щымысхьын и гугъэти. Хуеймэ, гукIэ, хуеймэ, лъэсу ныддежьэну жиIащ де Ферриоль. ИтIани щхьэусыгъуэ къигъуэтащ мадам де Ферриоль: «Леди Болингброк хъыбар къыдигъэщIащ мадам де Ферриоль Париж дэмысынумэ, етIанэгъэ гъэмахуэ пщIондэ къызэремыжьэнумкIэ. НэгъуэщI щхьэусыгъуи къигъуэтащ мадам де Ферриоль: ахъшэ зэримыIэр. И дэлъхум щIыхуэ къритащ. Зэрыплъагъущи, щхьэусыгъуэ иIэжкъым мадам де Ферриоль, тегушхуаи хуэдэщ. Псы хущхъуэ ефэн зэрыхуейр игу къэкIыжащ итIанэ. Псы хущхъуэр къаша щIыкIэкъым. Аргуэрыр фэгъэнапIэ ищIыфынущ. Дауи щрети, къытедгъэхьэфын сфIощI. Щхьэусыгъуэ щIищIыр сыт уи гугъэ: маршалыр игу пыкIыркъыми аращ. Езы маршалым мадам де Ферриоль и пщIэр дэуеин и гугъэщ – ар къыдащIа псоми, и нэщIыбагъкIэ къыхужамыIэ къагъанэркъым. Мадам де Ферриоль нэхъ быдэ, нэпсей мэхъу кIуэ пэтми, ахъшэм къилъхуащ жыпIэнщ. ПщIэ хуэсщIын хуейуэ къыстохуэри, аращ къызэхьэлъэкIыр – абы нэхъыкIэ щыIэ: уи гум имыдэ пэтрэ пщIэ хуэпщIын зэрыхуейм?
Шевальем игу къызэрыдэмыжщ, нэхъ нэжэгужэ хъужауэ фэ тетми. И закъуэ унэм къызэризнэр къызохьэлъэкI, къызэхьэлъэкIми, сыт сщIэн: мадам де Ферриоль сыдежьэн хуейуэ къыстохуэ. Псы хущхъуэ ефэн хуейщи, Пон-де-Вель нэмыкIуэмэ, псы хущхъуэ игъуэтынукъым, игъуэтми, ефэнукъым, дэ хэдмыгъэзыхьмэ. Сэ сигу къеуэр шевальещ. Абы зыгуэр къыщыщIмэ, схуэмышэчынкIэ сошынэ. Мадам де Ферриоль сыдемыжьэмэ, игу къызэбгъэнущ шевальем. И закъуэ гъуэгу тебгъэхьэ хъунукъым, жи, абы удежьэн хуейщ, уи пщэ къыдохуэ, жи, езыр зэрыгукъыдэмыжщ, и щхьэр и жагъуэщ, узым къыщигъэдзыхэ куэдрэ къохъури, сегъэгузавэ. И тхьэмбылыращ къыхэзыгъэзыхьыр, абы сызэрыригъэгузавэр зыми къыздищIэркъым. Уэ иджыпсту сызэрыпхуэныкъуэр пщIатэми! Си гукъеуэр сщхьэщыпхынт, си гуныкъуэгъуэ носхьэлIэнт, лъагъунлъагъу укъытхуэкIуамэ.
Мадам де Тансен техьэгъуэм зэриIыгъщ. Иужьрей тхьэмахуитIым къыхигъэзыхьатэкъыми, хъужа къыфIэщIри и жьэр цIыхум ятриунэщIащ, зи щхьэфэ имыIэба къигъэнэжакъым, шевалье щхьэкIэ фIеягъэ Iэджэ жиIащ, мадам де Ламбер бзэгу хуихьащ. Мадам де Ламбер хуэшэчыжакъым: кIуэри шевальем псори жриIэжащ. Шевалье тхьэ иIуащ мадам де Тансен щхьэкIэ игъащIэм зы псалъэ фIей къыжьэдэмыкIауэ. Ла Френе и хъыбарым щыгъуазэ пэтрэ шевальем ар иIуэтэжакъым, щIимыIуэтэжауэ жыхуиIэр абы и шыпхъумрэ сэрэ къызэрытфIэлIыкIырщ.
Мадам де Тансен и шыпхъум хуэтхьэусыхащ зы унэ дыщIэс пэтрэ сэ абы и узыншагъэм сызэрыщIэмыупщIам щхьэкIэ игу къызэбгъауэ, иужьрей илъэс ныкъуэм абы зы фIэкI сыкъызэримылъэгъуар и жагъуэ хъуауэ Iэджэ къыхуригъэкIуэкIащ.
Пон-де-Вель сыкIуэнукъым, мадам де Ферриоль абы тхьэмахуищ фIэкI щымыIэну жеIэ, щIэкIуэнури Iуэху гуэрхэр зэфIигъэхьэжын щхьэкIэущ зэрыжиIэр. Уэ сызэрыпхуэзэшар пщIэркъым, сигу укъэкIащи, си цIэр сэзэгъыжыркъым. Гува-щIэхами узэрыслъагъунур сощIэри, а зыр си гурыфIыгъуэщ. Мадам де Ферриоль шэчыгъуей дыдэ хъуащ, апхуэдизкIэ ирегъэлейри, сыкъыщригъэчынкIэ сошынэ. ИтIани сигу щIогъу. Гукъеуэмрэ гуныкъуэгъуэмрэ сыхэкIыркъым зы махуи, си гукъеуэр сщхьэщызыхыни сиIэкъым, уэр фIэкI. Шевалье узыр къытегуплIащ, плъэгъуамэ, къыпхуэцIыхужынтэкъым, апхуэдизкIэ зихъуэжащи. Абы уигъэхыщIэнкъэ? Сигу щIэхыщIэн си мащIэкъым иджыпсту: сылIэмэ, уэ къыпхуэзгъэнэн си гугъа Iэлъын цIыкIур згъэкIуэдащ, ди хьэ цIыкIури бзэхащ. Хьэ цIыкIур ди бжэщхьэIум телъ зэпытт – ядыгъури дыхэкIыжащ. Си тхьэгъухэмрэ щыгъэхэмрэ сщэжат, акцэ къэсщэхун мурад сщIыри. Акцэр къызыхуэсщэхунур уэ уощIэ – сыхунэсакъым: мадам де Ферриоль ахъшэ хуей хъури сIихащ, махуитI нэхъыбэкIэ щIыхуэр зэтримыгъэлъыну къызжиIэри. Илъэс ныкъуэ дэкIащ абы лъандэрэ, щIыхуэр къызитыжын зэрыхуейр и пщIыхьэпIи къыхэхуэркъым… Зиусхьэн Бертье фIыуэ укъызэрилъагъурщ иджыри, пщIэ къыпхуещI, ауэ мадам де М. зэрылIар игу щIыхьащи, и щхьэр и лажьэщ, цIыхум зэрыхыхьэж щыIэкъым, апхуэдэ гукъыдэж иIэкъым иджыпсту. Зиусхьэн Бертье куэд щIауэ и нэ къыхуокI Константинополь, лIыкIуэ къулыкъум щагъэгугъащ, ауэ зиусхьэн Пон-де-Вель абы зэрыщIэкъур къыщищIэм зиусхьэн де Морепарэ де Морвилрэ я деж кIуэри яжриIащ лIыкIуэ къулыкъум зиусхьэн Пон-де-Вель щIэбэгмэ, езыр зэрикIуэтыжыр, а къулыкъур зиусхьэн Пон-де-Вель нэхъ хуэфащэу зэрилъытэр. Ди деж зымахуэ щыхьэщIати, абы и IуэхукIэ зы псалъи къыджиIакъым зиусхьэн Бертье. Абы лъандэрэ зиусхьэн Бертье пщIэ нэхъри хуэсщI хъуащ. Уипхъу тIасэм схужеIэ зиусхьэн Бертье пщIэ хуэсщI фIэкIа, нэгъуэщI сигу зэримылъыр.
Зиусхьэн д’Аржанталь и гугъу пхуэсщIынщ иджы. Абы нэхъ щIалэ екIу дунейм тет хъункъым; екIу къудейкъым – акъыл иIэщ, Iущщ. ХьэлывэкIэ зигъэнщIыркъым – а зымкIэщ уигу ебгъэ зэрыхъунур: ерыскъыр зэдмыгъэзахуэмэ, къытIэщIэухэнурэ, шхын щхьэкIэ гузэвэгъуэ дыхэхуэнущ. Зэдгъэзахуэурэ а уэ пщIэ шым къыщыщIар къытщыщIынкIэ сошынэ: Iусым щагъэун мурад хуащIри, шыжь гуэр ирапхати, Iусым щыуа къудейуэ къаIэщIэлIащ. Дэри къытщыщIынкIэ хъунущ ар. Куэд къыпхуезгъэкIуэкIащ, уи щхьэр згъэузагъэнщ. Уэ зэзэмызэххэщ укъызэрысхуэтхэр. «Гулливер» къызэрыпщыхъуар къысхуэптхакъыми? ПщIэ зэрыпхуэсщIым шэч къытумыхьэ.
***
Париж, 1728, шыщхьэIум и 13
Шынагъуэ узэрыхэтар къызжиIэжри уи пхъум сигъэгузэващ – зыри щхьэ къысхуумытхарэ? ЗыхэпщIагъэнщ, дауи. Сэрауэ щытамэ, сыкъемылынкIэ хъунт. Куэдрэ уи гугъу дощI дэ: мадам Найт, сэ, уи пхъур. А тIур фIыуэ зэрызмылъагъур уощIэ. Зиусхьэн Кабан зыдэзгъэIэпыкъуу, уи пхъум и Iуэхур зэрызэфIэзгъэувэжыным сыпылъащ, ауэ абы нэхърэ нэхъ сызыхэмызагъэрэ нэхъ жыIэмыдаIуэрэ срихьэлIауэ сщIэжыркъым. ЦIыху гумащIэщ, щабэщ, псэ дахэ къритащ уи пхъум, аракъэ нэхъри сыщIыхузэгуэпыр: сызыхигъэзэгъакъым, си зы псалъи и тхьэкIумэ иригъэхьакъым, дахэкIи IейкIи къысхуэгъэдэIуакъым, сыхуэгубжьами, сехъурджэуами, сешхыдами, зыри къикIакъым.
Сэри си гуауэ хъуащ де Виллар зэрылIар. И къуэм зыхищIащ – зыхимыщIапIэр иIэтэкъым. Ежьэным и пэ сыхуэзакъым, сызэрыхуэмызари нэхъыфI хъунщ: игу сыткIэ фIы хуэсщIыфынт зи адэ лIа щIалэм? Уи жьэм дауэ къекIуэрэ ар, си псэм хуэдэ: сэ фIыуэ узэрыслъагъур уощIэ, уи хъыбарым дауэ сытезэшэн? Уи псэр щыхыщIэм деж сэри зыхызощIэ, уи гуауэр сэри си гуауэщ. УтезэшэнкIэ сошынэ, армыхъу си хъыбарым кIыхьу уезгъэдэIуэнт. Кардиналым хуэстхам ущыгъуазэщ. КъикIынIакIэ сыщыгугъыщакъым, кардиналым хуэстхами. Софи тхьэмыщкIэм ливрищэрэ щэ ныкъуэрэщ къратыжар, нэгъуэщIкIэ къысщыгугъыркъым ар: щIыхуэр стекIыжыху, нэхъыбэ зэрезмытыфынур ещIэ. Сэ ливр щитIрэ плIыщIрэ къызатыжащ, иджы ливр минитIрэ щиблрэ плIыщIрэ сиIэщ, абы сыщыгуфIыкIынкIи хъунт, зиусхьэн де Ферриоль и унагъуэр ящымыгъупщэжатэмэ. Мадам де Тансен къратыжар ливр щищ къудейщ, аращ къытехьауэ сабэр щIыдрипхъейр. ИщIэн хуейуэ зы къигъэнакъым мадам де Тансен: зиусхьэн де Машо зыбжанэрэ зыIуигъэщIащ, кардиналми хуитхащ, и нэIуасэхэри Iуэхум хигъэлIыфIыхьащ – зы махуи шэч къытрихьакъым псори къызэрыратыжынум. ЗэрызэхэсхамкIэ, и Iуэхур щIагъуэкъым; зэрыпщIэщи, абырэ сэрэ дызэрылъагъуркъым…
Гольштейн лIыкIуэм и къуэшым зиукIыжащ, кIэрахъуэр и натIэгум ириубыдэри. ЗиукIыжын и пэ и унэм мафIэ щIидзэжащ, зэрызиукIыжар къаримыгъэщIэн щхьэкIэ.
Миледи Джерси зэрыфыгъуэнэдыр уощIэ, мадам Найт деж къэкIуэрей хъуащ ар, Iэнэм пэрытIысхьамэ, зигъэнщIыркъым, гъаблэгу зыщтам хуэдэщ: Iэнэм къыпэрыкIыжамэ, куэзыр джэгуным къыдэхуэркъым. И бзэр IэфI щхьэкIэ, и гур фIейщ миледи фыгъуэнэдым, дахэ къыбжиIэурэ, уи нэщIыбагъкIэ Iэджэ щызэрихъэн хузэфIэкIынущ. Уи жагъуэ умыщI ар зэрызубыр, абы и фэ къызэпплъми, схуэфащэщ, си бзэм сыщыхуимытыжкIэ.
Зиусхьэн Бертье зыкъысхуегъэгусэ лъагъунлъагъу къыщыкIуэкIэ унэм сызэрыримыгъуатэм щхьэкIэ. ДяпэкIи сригъуэтэн къысфIэщIыркъым. Ар зыхуейр плъагъуркъэ: сытелIэ хуэдэ, унэм сригъэсынут, къыщыкIуэнум сыпэплъэу. Мадам дю Деффан езгъэцIыхуащи, зрырегъэзэгъ: цIыхубз екIущ, гуапэщ, езыми игу ирихьа хуэдэщ. Ягу зэкIэрыпщIауэ къысщохъу, сахуэарэзыщ – гу зэщрехуэ. Зиусхьэн Бертье сэ къызэдаIуэ я гугъэщ цIыхум, и парикыр нэхъ кIэщI езгъэщIыфынкIэ къысщогугъ. Ар схузэфIэкIын си гугъэкъым сэ: и парикым бжьыфIэ щIэхъукIыущ езым зэрилъытэр. Уи благъэ цIыхубзыр голландым дэкIуэмэ, дунейм ехыжа и щхьэгъусэм къыхуигъэна мылъкум и ныкъуэр фIэкIуэдын хуэдэу зэхэсхащ, апхуэдэ уэсят къищIауэ жаIэ. Дунейм тетыху, и Iуэху зэкIэлъыкIуащ уи благъэ цIыхубзым и щхьэгъусэм, дунейм щехыжым зэIигъэхьэжащ. Абы и пIэ ситатэмэ, апхуэдэ уэсят къэсщIынтэкъым: мылъкур сыщIэмыфыгъужу къыхуэзгъэнэнт, себлэжынтэкъым.
Д’Аржанталь щхьэщэ къыпхуещI, абырэ сэрэ дызэныбжьэгъущ; псоми фIыуэ къалъагъу ар, къалъагъуми, хуэфащэщ: гу къабзэщ, и Iуэху ефIакIуэ зэпытщ, уигу щIебгъэн дэплъагъуркъым. Узыншагъэр тхьэм къуит, си псэм хуэдэ. Сэ Аблон сыкIуэнущ. Си узыншагъэр зэфIэувэжа хуэдэщ, ауэ нэхъ жьыфэ къыстеуащ, сыкъэплъэгъуамэ, сыкъэпцIыхужынтэкъым, апхуэдизкIэ зысхъуэжащи – илъэсипщIкIэ нэхъыжь сыхъуауэ къысфIощI.
***
Париж, 1728, мэкъуауэгъуэ – шыщхьэIу
Мы мазэм и 22-м къэптхар къысIэрыхьащ. Уи хъыбар щызэхэсх махуэр си гуфIэгъуэщ сэ. ФIыуэ плъагъу цIыхум и хъыбар зэхэпхыныр сыт и уасэ! Си гур хохъуэ уи хъыбарыфI щызэхэхскIэ. Гу къабзэрэ лъагъуныгъэкIэ къыдэта Тхьэм фIыщIэ хуэтщIын хуейуэ къыттохуэ уэрэ сэрэ. Уэ гу къабзэ къудейкъым Тхьэр къызэротар – къаруи къыпхилъхьащ, гуауэм зребгъэщIыкIыркъым, сытми узэрыпэлъэщын гуащIэ пхэлъщи, ар си гуапэ мыхъупIэр иIэкъым…
Пон-де-Вель укъыщIоупщIэ. Къулыкъу къратауэ зэхэсхащ. Къратамэ, зыIута IэнатIэм къыIукIын хуеящ – арыншауэ къулыкъу къратынутэкъым. ЗэрызэхэсхамкIэ, и узыншагъэри щIагъуэкъым Пон-де-Вель, узым ихьынкIэ сошынэ. Апхуэдэ цIыхур ди мащIэщ дэ, си щхьэкIэ, сэ дэзгъуэ щыIэкъым, акъыли гулыцIи иIэщ. ЦIыхугъи хэлъщ.
ГъэщIэгъуэн бжесIэнщ: зиусхьэн д’Аржанталь сэрэ дызэщыIеящ, махуиплI хъуауэ дызэпсалъэркъым. КъызыхэкIари мыхьэнэншэщ: и анэм пщыхьэщхьэшхэ дэшхэн зэримыдарщ. Ежьэри тхьэмахуэкIэ къэтащ и анэр, къэкIуэжын и пэ къуэм хъыбар къригъэщIащ, гулъытэ, пщIэ къысхуэпщIыркъым жери зыкъыхуигъэгусащ, сэ ар д’Аржанталь жесIэжащ, щыжесIэжым, къилъри зыкъысхузэкIэщIишащ. Сэри зысхуэшыIэжакъым, сыкъэтэмакъкIэщIащ, езым нэхъыбэж къыстритхъуэжащ. Сыкъыщиудри сыгъащ абдеж. УнэIут пщащэм дызэхихащ, сызэрыгъари илъэгъуащ. УнэIут пщащэр си пэшым щIэкIыжа къудейуэ, зиусхьэн Пон-де-Вель къыщIыхьащ. Сыхигъэзыхьа щхьэкIэ, къэхъуар жесIакъым. УнэIут пщащэращ дызыIуэтэжар. ДызэрызэщыIеям мадам де Ферриоль щыгъуазэкъым, щыгъуэзамэ, гуфIэнут: зымахуэщ къыщыстекIияр д’Аржанталь сыкъызэрыщхьэщыжам щхьэкIэ. Мадам де Ферриоль къэсыжа нэужь, д’Аржанталь хьэщIапIэ зэрыкIуар жесIащ: тхьэмахуэ и пэкIэ ирагъэблэгъати, езыгъэблэгъар игъэщIэхъу хъуакъым… ПцIы зэрыхуэзупсар мадам де Ферриоль ищIэркъым. УнэIут пщащэр къыдбгъэдэтати, си псалъэр зэхихащ. «Зиусхьэн д’Аржанталь укъыщхьэщож», - жери къызэгиящ унэIут пщащэр. Илъэс тIощIрэ блырэ хъуауэ дызэныбжьэгъущ абырэ сэрэ, апхуэдизрэ дызэныбжьэгъуауэ дызэщыIеижыныр тынш? АпхуэдизкIэ сигу хэщIащи, мыр икIэм нэс нысхуэтхысынутэкъым. Езыми къыгурыIуэжа сигугъэщ зэрымызахуэр, къызэрысхуэгубжьам хущIегъуэжауэ фэ изоплъ.
***
1728, шыщхьэIум и 29-м
ТхьэмахуэкIэ дызэпсэлъакъым д’Аржанталрэ сэрэ. Сэращ япэ фIы зыкъизышэжар. Лажьэ зиIэр сэратэкъым, япэ фIы зыкъызэрисшэжам щхьэкIэ емыкIу сыкъэпщIми, схуэфащэщ, езыращ япэ щIегъуэжын хуеяр, дауи. Шэджагъуэ Iэнэм дыздыпэрысым, бжьэ къасщтэри сехъуэхъуащ, етIанэ махуэм ба хуэсщIащ. ДызэкIужащ абы лъандэрэ. Зыбжанэ щIауэ нэзмытхаIами, зы махуэ сигу уихуакъым – сыхущIэмыхьэурэ екIуэкIащ. Мадемуазель Бидо сыкъызэригъэгугъар къысхуищIакъым – сигу ебгъэркъым итIани. Зиусхьэн Кабан уи деж лъагъунлъагъу нэкIуэн мурад иIэщ. Абы хуэдэу сыщхьэхуитами! ПIалъэ къыхэзгъэкIынтэкъым: сынэкIуэнти, услъагъунт. Гува-щIэхами, сынэкIуэнщ: уэ ппэсщI щыIэкъым, слъэгъуащэрэт жызори си нэ къокI куэд щIауэ.
***
1728, фокIадэм
Иджыри къэс пщызбзыщIа щхьэкIэ, д’Аржанталь къеузар фэрэкIщ. Езыми и ныбжьэгъухэми ди насыпти, уз Iейм къелащ, IэщIэкIащи, догуфIэ. Дыгъуасэ уи пхъур слъэгъуащ – зэрытхьэIухудщ, зэрыщIэращIэщ, и анэм ещхь хъужащ. Мадам Найт уэндэгъущ, Англием игъэзэжын и мурадщ, сабийр дунейм къытехьэху. Миледи Болингброк нэхъ хьэлъэ хъуати, ягъэгъуэлъащ – хэлъмэ, и гум жьы нэхъ егъуэт. И лIым имыгъэтыншущ бзэгуцэхэм жаIэр, ар си фIэщ хъуркъым сэ.
Си Iуэху зытет ныпхуэстхыну укъызолъэIу. Си Iуэхур зэрымыщIагъуэр ныпхуэстхынщ. Мадам де Ферриоль сезэгъыркъым, си щхьэр щIызигъэхьащ. Унэм сисми, и жьэр скIэригъэкIыркъым, унэм сикIми, игу техуэркъым. Ди унэм къихьэрей цIыхубз гуэрщ нэхъри къызэщIэзыгъаплъэр: къысхужимыIэ къигъанэркъым. «Фыз бзэгуцэм жиIэм уодаIуэ», - жысIэри мадам де Ферриоль зымахуэ сыфIэнащ. Фыз бзэгуцэм ищIэххэркъым си нэщIыбагъкIэ щыжиIэ илъэпкъыр зэрызэхэсхыжыр. ХузэфIэкI къыремыгъанэ, сыти къысхужреIэ – абы сепсэлъэн си щхьэ хуэзгъэфащэркъым сэ. Мадам де Ферриоль къыIэщIэужэгъуа хуэдэщ фыз бзэгуцэр – къыгурыIуа хъунщ абы и гум фIы зэримылъыр.
***
Париж. 1728
Зиусхьэн д’Аржанталь махуитI и пэкIэ къэсыжащ, фэрэкIым зэхишхыхьащ ар, и пэращ фэрэкIыр нэхъ зэгуэуар: нэхъ цIыкIу хъуауэ къыпщохъу и пэр, пагуэ хъуауи къыпфIощI. Япэм хуэдэжкъым, и фэм зихъуэжащ, ауэ игурэ и псэрэ зэрыкъабзэщ, езыр зэрыхьэлэлщ, и щытхъу фIэкI зэхэпхыркъым…
Пон-де-Вель дыкIуэнрэ дымыкIуэнрэ тщIэркъым иджыри. Мадам де Ферриоль нэхъ гъум хъу зэпытщ, псы хущхъуэ ефамэ, сэбэп къыхуэхъунт. Ар и фIэщ тщIын ди гугъащ и къуэмрэ сэрэ, къыхуедмыгъэкIуэкIа щыIэкъым, и тхьэкIумэм иригъэхьакъым армыхъу. Дунейм теткъым ар зэдэIуэн, нэхъ ерыщ къигъэщIам яхэткъым.
***
Париж, 1728
Iэджэ щIащ уи тхыгъэ кIапэ къызэрысIэрымыхьэжрэ. СогъэщIагъуэ зэрыпхуэшэчыр. Мазищ и пэкIэ жэуап нэстхыжын мурад сиIат, зы Iуэхум нэгъуэщI Iуэху къытехъуэурэ екIуэкIащи, хъыбарыр си гъунэжщ, къызэрыщIэздзэнуращ сымыщIэр. Мадам Болиргброк гукъыдэмыжти, абы селIалIэурэ, зэманыр кIуащ. Мадам де Ферриоли къысхухыхьэжащ абы – ари сымаджэщ, шэчыгъуей хъуащ. Д’Аржанталь мадемуазель де Тансен къыкIэлъижыхьыркъым, зэзэмызэ IущIэ фIэкI.
Мадам де Тансен зыкъысхуегъэгусэ и унэ сызэримыхьэм щхьэкIэ, зыкъысхуигъэгусэ дэнэ къэна, бий сищIащ. Езыри къыткIэлъыкIуэркъым, сэ унэм сису къищIамэ. Ар сигу къеуэ и гугъэщ мадам де Тансен. Зымахуэ дызрагъэкIужын я гугъащ. Де Ферриолхэ я хьэтыркIэ секIужынут, я хьэтыр слъагъун хуейуэ къыстохуэри. ДызэмыкIужамэ, зи лажьэр езыhащ, абы игу къыщIызэбгъэн лъэпкъ езлэжьыркъым сэ…
Хъыбар зэшыгъуэщ нэстхыр – уигу къызэбгъэми, схуэфащэщ. Зы хъыбар ныпхуэстхынщи, нэхъ пфIэгъэщIэгъуэнынкIэ сыгугъэнщ. ЛIы гуэрым и хъыбар зэхэсхащи, аращ узэзгъэдэIуэнур. Илъэсих е илъэсибл хъуащ ар Париж къызэрыдэтIысхьэрэ. Абы лъандэрэ зы махуи дэкIакъым псы Iуфэм мыкIуауэ: шэджагъуэ хъуамэ, псы Iуфэм макIуэри сыхьэтих хъуху къыIукIыркъым – къокIукI-нокIукIри Iутщ псы Iуфэм. Абы и хъыбар хуахьащ зиусхьэн Эро: «Сыт мыр зищIысыр?» - жари. Зиусхьэн Эро ириджащ лIыр. Ириджа щхьэкIэ, хуэкIуэкъым: «Сэ полицэм Iуэху щызиIэкъым», - жери. ЩыхуэмыкIуэм, езы зиусхьэн Эро лIым кIэлъыкIуащ, и фэтэрым щIыхьэри лIыр зригъэцIыхуащ. ЛIыр тхылъым хэсу ирихьэлIащ зиусхьэн Эро. «Сыноджат, щхьэ унэмыкIуарэ?» - щыжриIам, къритыжа жэуапыр мыращ: «Зиусхьэн, сэ уи ныбжьэгъухэм сащыщкъым, тхьэм и шыкуркIэ, полицэми Iуэху щызиIэкъым». «Ар пэжщ, - жиIащ зиусхьэн Эро. – Къуаншагъэ ббгъэдэлъу сщIэркъым, апхуэдэ хъыбар къысIэрыхьакъым. Махуэ къэс псы Iуфэм сыхьэтитху ней щыбгъакIуэр пэж? Сыт ар къызыхэпхыр?» «Къызыхэсхыращ, - къыжриIэжащ лIым, - ар узыншагъэмкIэ сэбэпщ. Апхуэдэ хьэл щIызиIэр пщIэнщ, сыкъызыхэкIа лъэпкъыр бжесIэмэ (лIакъуэлIэш лъэпкъ цIэрыIуэ къызэрыхэкIар къыжриIащ). Ливр мин тIощIрэ тхурэ сиIати, Реформэм и ужькIэ къысхуэнэжар щитху къудейщ. Си мылъкум елъытащ нобэ сиIэ хъуа псэукIэр. Тхылъ фIэкI къысхуэнакъым, тхылъым сыхэкIмэ, махуэр псы Iуфэм щызогъакIуэ, мы фэтэр Iэзэвлъэзэвыр егъэзыпIэ щIэсщIари аращ. Ди гъунэгъу шхапIэм лы гъэва къыщызощэхури, аращ сшхыр. Пщэдджыжьым жьыуэ сыкъотэдж, шэджагъуэ хъуху тхылъым сыхэсщ, шэджагъуэ нэужьым псы Iуфэм сокIуэри жьы къабзэкIэ собауэ. Си щхьэ сыхуитщ, зым и IэмыщIи силъкъым, сынасыпыфIэу зызолъытэж». Зиусхьэн Эро фIэделакъым лIыр. ЛIым и хъыбар королым хуихьащ. «Сымаджэ хъумэ, хущхъуэ уасэ игъуэтынукъым, - жиIащ королым. – Ливр щищ пенсиону зэрыхуэзгъэувыр жефIэ абы». Зиусхьэн Эро лIым деж цIыху игъэкIуащ: «ЗгъэгуфIэнщ», - жери. ЛIым къэкIуэн идакъым: «ЖыжьэIуэ сыщопсэу, гъуэгупщIэ сиIэкъым»,- жери щхьэусыгъуэ ищIащ. КъыщыхуэмыкIуэм, езы зиусхьэн Эро кIуащ лIым деж, королым ливр щищ пенсиону зэрыхуигъэувар жриIэну. ЛIым идакъым: «Ливр щитхум срокъу, лей сыхуейкъым», - жери. ХуэмыщIауэ псэуми, лIыр, зэрыжаIэмкIэ, нэжэгужэщ, жан гуэрщ. НыбжьэгъуитI иIэщи, тIури еджащ. А тIум щаIуощIэ псы Iуфэм. ЦIыхум и нэгум иплъамэ, зищIысыр къыбжиIэфынущ лIым, зэрызэхэсхамкIэ. Зым йоплъри, жеIэ: «Абы укъигъэпэжынукъым, уищэфынущ». ЕтIуанэм щхьэкIэ: «Ар жыпиIэбэщ», - жи. Ещанэм щхьэкIэ жиIэращ: «Напэншэщ, абы фыхуэсакъ».
***
Париж, 1731
… Сызэрысымаджэр игу щIыхьащ шевалье, сылIэн и гугъэщи, гужьеящ. «Зыгуэр къыпщыщIмэ, сыкъелынукъым», - щыжиIэкIэ, сигу щIогъу шевалье. Уэ уощIэ сэ ар зэрыслъагъур. АпхуэдизкIэ зыхищIащи, и нэпсым къызэпимыжыхьауэ къысIуплъэфыркъым. Мадам де Ферриоль зэгуэрым къызэупщIыгъащ: «Сыт ар къызэрыдэпхьэхар?» - жери. Мадам де Ферриоль игу техуэркъым шевальем фIыуэ сыкъызэрилъагъур, къызэрызэфыгъуэри зыхызощIэ: езыр фIыуэ щалъэгъуа къэхъуакъым…
***
Париж, 1732
… Махуих хъуауэ сыхэлъщ, узым сызэщIиубыдауэ. Нобэ сынэхъыфI хуэдэщ. Узыр къыщыстехьэлъэпа махуэм зиусхьэн С. къезгъэшати, къысхуагъэзакъым – уи хъыбарыфIкIэ сигъэгуфIэн си гугъащ. Ноби къэкIуащ ар, абы къызжиIащ мадемуазель Дюкрест зиусхьэн Пикте зэрыдэкIуар. Уи насыпщ уэ, фIыуэ зэрылъагъуитIыр псэгъу щызэхуэхъу дунейм утетщи. Апхуэдэ насыпым сыхэкIыжа хъунщ сэ. Зиусхьэн С. къызжиIащ узыншагъэкIэ гуныкъуэгъуэ узэримыIэр – абы сызэрыщыгуфIыкIам щIэ щIэткъым. ИгъащIэкIэ сигу илъынущ уэ гуапагъэу бдэслъэгъуар.
Сыхъужыну къызжаIэ щхьэкIэ, нэхъыфI сызэрыхъу щыIэкъым, с къарур махуэ къэси зэрыкIуэщIыр зыхызощIэ. Тхьэм фIэкI, нэгъуэщI сызыщыгугъын сиIэжкъым. Тхьэм и къарур инщ – къысхуищIэнумкIэ хуитыр езыращ. Сигу къеуэр сабийращ. Шевалье сыкъызэригъэгугъар къысхуимыщIэжмэ, афIэкIа зыхуэзгъэзэжыфынутэкъым. Ар, дауи, тыншкъым си дежкIэ, сихьынкIи мэхъу. Сыт сщIэн: ара хъунщ си натIэм къритхар. Сэ ар фIыуэ солъагъу иджыри, езыми сыкъелъагъу – абы шэч къытесхьэркъым, уэр фIэкI си дзыхь зэзгъэзын слъагъуркъыми, аращ…
***
Париж, 1733
Си хъыбар щIэх-щIэхыурэ уэзгъэщIамэ, узэригуапэр къысхуэптхащ. Ар узэригуапэр сощIэ, абыкIэ шэч къысхуумыщI. Уэр нэхъ пщIэ зыхуэсщIрэ нэхъ слъытэрэ дунейм теткъым. Аращ сытри дзыхь щIыпхуэсщIыр. Дунейм сехыжмэ, щIым здыщIэсхьэнщ уэ пхузиIэ гурыщIэ къабзэр. Иужьрей мазитIым нэхъыфI сызэрыхъуа щыIэкъым. Дапщэщми, сыт и мыхьэнэж: гува – щIэхами дунейм дехыжынущ псори. НасыпыфIэ сыхъун си гугъащ, сымыхъуамэ, хэт бгъэкъуэншэн?
Си фэм зихъуэжарэ зимыхъуэжарэ укъыщIоупщIэ. СыкъэпцIыхужын си гугъэкъым, сыкъэплъагъумэ. Сыфагъуэщ, си нэщIащэр иуэжащ, къупщхьэм сыхуэкIуащ, сыжэщIри…
***
Париж, 1733
… АпхуэдизкIэ къарууншэ сыхъуащи, сыкъызэфIэувэжыфыркъым. Сэ къэгъэщIэнур къэзгъэщIа хъунщ: дунейм сыщехыжыну дакъикъэр къызэрыблэгъар зыхызощIэ. Сигу къеуэркъым дунейм сызэрехыжыр. Софи тхьэмыщкIэр зы лъэбакъуэкIи збгъэдэкIыркъым, ар мыхъуамэ, ноби сыкъэмысынкIэ хъунт. И нэпсыр щIилъэщIыкI зэпытщ тхьэмыщкIэм, игу зэрыхэщIыр солъагъу… Сэ сримыIэжми, ар зыми хуэныкъуэнукъыми, а зыр си гурыфIыгъуэщ: си ныбжьэгъухэм псоми фIыуэ ялъагъу ар. ТхьэмыщкIафэ къытезмыгъэуэн мылъку къыхузогъанэри, ари Тхьэм и фIыщIэщ. Шевалье къыстегужьеикIащ, сыкъыщилъагъукIэ къыщиудын хьэзырщ. Сабийм къыщхьэщыжынрэ зи нэIэ къытетынрэ иIэщи, си гур мамырщ…
Къару сиIэжкъым, дызэрымылъагъужмэ, псэм хуэдэу узэрыслъэгъуар уигу игъэлъ. Тхьэм и гущIэгъум дыщыгугъын фIэкI, сыт къытхуэнэжрэ? Дунейм сызэрехыжыр къызэхьэлъэкIыркъым, си напэр къабзэу сохьэж ДыкъэзыгъэщIам и пащхьэ. Ар насыпщ сэркIэ.
