
Ахэр зэших хъурт
ТекIуэныгъэ… ТекIуэныгъэм и махуэ лъапIэ! Илъэс 71-рэ хъуауэ ар дэ къытхуокIуэ накъыгъэ мазэу дунейм и щIэрэщIэгъуэ дахэм.
ЦIыху хей дапщэм я псэр щIата ТекIуэныгъэм, дапщэм я щхьэр зэуапIэ губгъуэм щагъэтIылъа! Бэлыхьищэр зыгъэва лIыжь-фызыжьхэм, зеиншэу къэна сабийхэм яшэча хьэзабыр сыт хуэдэ псалъэкIэ къыпхуэIуэтэн? Ар ди цIыхухэм зэи ящыгъупщэнукъым, зым адрейм Iэпихыурэ, а лъэхъэнэ хьэлъэм нэхъыжьхэм къагъэлъэгъуа хахуагъэми, зауае мафIэм псори зыхидзауэ щыта гуIэгъуэми ятеухуа пэжыр лIэщIыгъуэхэм кIуэцIрахынущ. КIуэцIрахынущ ди лIыхъужьхэм ягъэхъар ди тхыдэ къулейм къыхэнэн, абыхэм я фэеплъ нэхум щIэблэр щIапIыкIын, мамырыгъэм нэхъ лъапIэрэ зыхуэсакъыпхъэрэ зэрыщымыIэр дэтхэнэ зыми дапщэщи куууэ зыхищIэн папщIэ.
Илъэс 71-рэ… Псы куэд ежэхащ абы лъандэрэ, ауэ зауэ мыгъуэжьым и уIэгъэр мыкIыжауэ я гум телъщ мафIаем и курыкупсэм хэтахэми, ар зи нэгу щIэкIа, и хьэзаб псори псэкIэ зыгъэва дэтхэнэ зыми.
Къулъкъужын Ищхъэрэ къуажэм щыпсэуащ Гъусэхэ зэщхьэгъусэхэу Лъостэнрэ КIулацэрэ я унагъуэшхуэр. ЩIалихрэ зы хъыджэбзрэ зэдапIат. Зэшхэр мэш щIэкIэм, Iэщ зехьэкIэм хуагъэсат, пхъащIэ Iэзэхэт. ЦIыхур зэхъуапсэ унагъуэт. ЩIалэхэр уардэт, бжьыфIэт, я псы къэжэгъуэт.
Фашистхэр ди Хэкум къыщытеуам зэшхэм ящыщу СутIрэ Жэхьфаррэ 1939 гъэ лъандэрэ дзэ къулыкъум щыIэт. Махуэл дамыхыу, Мухьэжрэ Болэтрэ Iэщэ къащтащ. Абыхэм якIэлъеIэ пэтми, Мухьэбрэ Хьэбыжрэ къыщеджар 1942 гъэрщ. Къэзышауэ яхэтыр я нэхъыжь СутI и закъуэт. Абы къыщIэна бынитхум ящыщу нобэ псэужыр илъэс 81-рэ зи ныбжь Хъадижэтщ.
— Си адэшхуэм къыIэрыхьэ хъыбархэр гущIыхьэт. Зэпымыууэ согупсыс: дауэ хуэгъэва, дауэ къела а гуауэхэм, жысIэу. КъызэрыщIэкIамкIэ, хъыбар гуIэгъуэр зэрыт тхылъымпIэ кIапэхэр и щхьэнтэ щIагъым щIэлъми, я бынхэр псэууэ къыщыхъурт, куэбжэр къэкIыргъмэ, къэсыжауэ къыфIэщIырт. Мис апхуэдэу гугъэ зэпыту и гъащIэр ихьащ. Зэрыщытрати, си адэшхуэ Лъостэн пощтзехьэм гурыIуауэ, зэшхэм ящыщу тхур зэрыхэкIуэдам теухуа хъыбар гуауэхэр щIихъумэрт, ахэр си анэшхуэм зэрыщхьэщихыным яужь итт. Ауэ абы и гур тепыIэншэт, насыпыншагъэшхуэ къазэрылъыкъуэкIар псэкIэ зыхищIэрт, — къеIуэтэж Хъадижэт.
Хэку зауэшхуэр зэриухам теухуа хъыбарыр напIэзыпIэм къуажэм щызэлъэщIысат. Инми цIыкIуми я дуней гуфIэгъуэт. Лъостэни къахуэнэжа я къуэ закъуэм темыпыIэу пэплъэрт. Ауэ, мазэ ныкъуэ нэхъ дэмыкIыу, хъыбар гущIыхьэ къыIэрыхьащ — жэщи махуи Тхьэ зыхуелъэIу Мухьэж Берлин къалэр къыщащтэм хэкIуэдат.
Зэщхьэгъусэхэм къатепсыхар лъэпкъми, жылэми я зэхуэдэ гуауэт. КIулацэ я щIалэхэм пэплъэ зэпытт. Ахэр къызэрымыкIуэжынур зыщIэ къуажэдэсхэр абы хуэгумащIэт. Зауэр зэриухрэ илъэсипщIым щIигъуауэ, зыхьыну узыр къыщеуалIэм, къуажэ ефэндыр и щыхьэту, Лъостэн зиумысыжащ щIалэхэр зэрыхэкIуэдам теухуа хъыбархэр и щхьэгъусэм зэрыщигъэпщкIуамкIэ. КIулацэ зыри къыгурыIуэжыртэкъым, ахэр ямыIэжу, мыпсэужу зэхихыну хуейтэкъым. Апхуэдэ защIэу, псэухункIэ, и къуэхэм я кIуэдыкIар псэкIэ игъэващ.
Мухьэб — Польшэр, Жэхьфар — Кавказыр хуит къыщащIыжым, Болэт — Будапешт деж, Мухьэж — Берлин къыщащтэм, СутIрэ Хьэбыжрэ — Сальск губгъуэм щыхэкIуэдащ.
Зэш лIыхъужьхэм я шыпхъу закъуэ Жанпагуэ я адэжь лъапсэр ихъумащ, абыхэм я жьэгу мафIэр мыужьыхауэ, ноби маблэ. ТекIуэныгъэ Иныр илъэс 55-рэ щрикъум ирихьэлIэу а лъапсэм и гупэм зэкъуэшихым щыхуагъэува фэеплъыр цIыху кIуапIэщ, илъэс къэс накъыгъэм и 9-м зэхуэсхэр щрагъэкIуэкI, ди щхьэхуитыныгъэм зи псэр щIэзытахэр ягу къыщагъэкIыж. Мы гъэми къуажэдэс нэхъыжьхэр, еджакIуэхэр, ирагъэблэгъа хьэщIэхэр а щIыпIэм щызэхыхьэнурэ, Гъусэ Лъостэн и щIалэхэм я фэеплъым пщIэ хуащIынущ.
Зэманыр макIуэ, гъэхэр блокI, зауэ илъэс хьэлъэхэр тхыдэм хохьэж. Ауэ ТекIуэныгъэ Иныр къытхуэзыхьахэр ди цIыхухэм зэи ящыгъупщэнукъым, сыту жыпIэмэ, абыхэм я цIэр дапщэщи тщIыгъущ икIи дяпэкIи тщIыгъунущ.
ХЬЭЖЫКЪАРЭ Алик.
Гу лъащIэм щIэдгъэткIухьа мыл къырыр
Си адэ Тыгъуэн Нусэрэ си анэ ФатIимэтрэ быних зэдагъуэтами, зэдапIыжыну къахуиухатэкъым. Хэку зауэшхуэм ирагъэжьауэ щыта си адэр нобэр къыздэсым хъыбарыншэу кIуэдахэм яхэтщ.
Зэрыбынихым ди нэхъыжьыр илъэс 14 фIэкIа мыхъуу ди анэм дыкъыхуэнэри «гуфIакIэкIэ дипIащ». Пэжщ, а зэманым дэ тхуэдэр куэд хъурт, адэншэу, ибэу къэнахэри адэ къызыщхьэщытхэм нэхърэ нэхъыбэт. Зэанэкъилъхухэм ар ди гуныкъуэгъуэу дыкъэгъуэгурыкIуащ, а гуныкъуэгъуэр яIэу плIыр дунейм ехыжащ.
Сэ быным сранэхъыщIэти, ди анэм и лъэIукIэ 1970 гъэ лъандэрэ накъыгъэм и 9-м си адэм сэдэкъэ хуэзгуэшу сыкъокIуэкI. Гугъуехьымрэ хьэзабымрэ къарууншэ ящIа ди анэ тхьэмыщкIэр 1986 гъэм дунейм ехыжащ. Къуажэкхъэм Хэку зауэшхуэм хэкIуэдахэм ит я фэеплъым си адэшхуэр, си адэр, анэ дэлъхур хэкIуэдауэ тетщ, си адэм и унэцIэм щылIа зэманыр кIэщIэтхакъым…
Ди адэр щыкIуэдар зэзгъэщIэн мурадкIэ щIыпIэ зэмылIэужьыгъуэхэм лъэIукIэ захуэзгъэза щхьэкIэ, къикIа щыIэкъым. Абы письмо къитхауэ сыщыгъуазэкъым. Ауэ абы и гъусэу дашауэ щыта си адэ къуэш нэхъыщIэ Тыгъуэн Дзэдзу Тхьэм и фIыщIэкIэ къигъэзэжащ. Абы и военнэ билетымкIэ ди адэр къэтлъыхъуэну яужь дихьати, нобэр къыздэсым жэуапыншэщ.
Дэ, Хэку зауэшхуэм зеиншэ ищIахэр, дызыIущIа гугъуехьхэмрэ ди гу лъащIэм щIэдгъэткIухьа гукъеуэ мыл къырымрэ си благъэ, си ныбжьэгъу, Къэрэшей-Шэрджэсым щыщ Къэнтлъокъуэ Исмэхьил и усэм нэхъ куууэ къыщегъэлъагъуэ.
Тыгъуэн Назир.
Адэм и хъыбар
Зауэ мыгъуэжьым имыгъэгуIа унагъуэ ису къыщIэкIынукъым ди къэралым. Абыхэм дащыщщ дэри — Урыху къуажэм щыщ Хьэхокъуэхэ я лъэпкъыр. Унагъуэхэм ди адэхэр зауэм дэкIати, абыхэм ящыщу тIум (МуIэзинрэ Хьэжмуратрэ) къагъэзэжауэ аращ. Уэхьид, Мухьэмэд, Фузел, Хъусен, Хьэсэнбий сымэ хъыбарыншэу кIуэдащ.
Иужьрей зэманым архив дэфтэрхэм къыщалъыхъуэжурэ интернетым къралъхьэ хъуащ Хэку зауэшхуэм хэкIуэдахэм я хъыбархэр. Илъэс 70-кIэ хъыбарыншэу кIуэдахэм хабжэу щыта си адэ Мухьэмэд штаб лэжьакIуэу, зауэ техникыу зэрыщытар, офицеру 115-нэ шуудзэм зэрыхэтар къыщысщIар иджыщ. Мартыновкэ и деж зэхэуэ гуащIэ щекIуэкIыу, ар гъэру яубыдри, нэмыцэIуэм илIыхьащ. Си адэ къуэшхэм я кIуэды- кIам иджыри дыщыгъуазэкъым, дыщIохъуэпс абыхэм ятеухуа хъыбар гуэр къытIэрыхьэну. «Адыгэ псалъэ» газетыр къэзгъэсэбэпу Урыху къуажэм и администрацэм и унафэщIым зыхуэзгъэзэну сыхуейт: Хьэхокъуэ зэшхэр зыдэса уэрам цIыкIум абыхэм я цIэ фIащыжамэ арат.
Иджыблагъэ Мартыновкэ къикIыу Iуащхьэмахуэ лъапэ щыхьэщIа лъыхъуакIуэ гупым дахуэзат. Абыхэм едгъэлъэгъуащ си адэм и сурэтымрэ интернетым къитха хъыбарымрэ. Я нэхъыжьым занщIэу къицIыхужри: «Мыр Хьэхокъуэращ, зауэ техникыу щытащ…» жиIащ. Дэфтэрхэр сIихащ я районым Хэку зауэшхуэм хэкIуэдахэм я лIыгъэм щыхьэт техъуэ дэфтэрхэмрэ хьэпшыпхэмрэ щахъумэ музейм щIилъхьэну.
Къущхьэ (Хьэхокъуэ) Лусэ.
Нартан къуажэ
Пэжщ, блэкIам къэгъазэ иIэкъым
Узыншагъэ быдэ иIэу, гурыфIыгъуэ щымыщIэу илъэс куэдкIэ псэуным ящыщщ хъуну сыхуохъуахъуэ Мырзэкъан Къазий. Абы щIышылэм и 27-м къыдэкIа «Адыгэ псалъэ» газетым «Алий Хэкум къэзышэжар» фIэщыгъэм щIэту къытригъэдза тхыгъэм си малъхъэ Дэхъу Хьэзиз и къекIуэкIыкIар сигу къигъэкIыжащ. Хэку зауэшхуэм и зэманым ар нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм гъэру яубыдри, Бобруйск къалэ дэт лъэхъуэщым ирадзауэ щытащ. КъызэрыщIэкIамкIэ, ЩоджэнцIыкIу Алий зэрысрат. Сэ сызэрыцIыкIурэ абыхэм ятелъа хьэзабым и хъыбар куэд срагъэда— Iуэу щытащ. Пэжым ухуеймэ, гущIэгъу зиIэм апхуэдэ лей зэрихьэну фIэщ щIыгъуейщ.
Ди къуажэ щIалэ гуэр нэмыцэхэм ягухьауэ, абы я шхынтету зэрыщыIэр къищIат ди малъхъэм. Махуэ гуэрым а щIалэм нэхъ гъунэгъу зыхуищIри, Алийрэ езымрэ мэжэщIалIагъэм ихьынкIэ шынагъуэ зэрыщы-Iэр жриIэу, зы мащIэкIэ нэхъ мыхъуми закъыщIигъэ- къуэну щелъэIум «ФыкIуэ, Сталиным къывитынщ» фIэкIа къыхупыхакъым. Хьэзиз къигъэзэжри гупым къахыхьэжащ, Алий мамыру зэрыщыст. Тэлай дэкIауэ, зэрызехьэшхуэ къэхъури, гупышхуэ хъууэ Хьэзиз сымэ къыщIэпхъуэжри, Алийрэ езымрэ абдежым щызэфIэ-кIуэдауэ щытащ.
Нобэ си ныбжьыр хэкIуэтами, куэдым сегъэгумэщI. Дунейм къыщыхъу-къыщыщIэхэр схузэмыгъэзахуэу согупсыс. Украинэм щекIуэкIымрэ зауэ лъэхъэнэмрэ зэпызолъытри, ди щIэблэм сытогужьейкI.
СощIэж сэ IупщIу зауэ зэманыр. ПщыхьэщхьэхуэкIуэу, ди адэм губгъуэм Iэщ кърихужыну кIуауэ, уIэгъэ хьэлъэ хъуа щIалэ и дамэм телъу къихьауэ щытат. Унагъуэр зэхэзехуэн дащIауэ нэмыцэм гугъу драгъэхьат. Куэд дэмыкIыу хъужа щIалэм зауэм игъэзэжа иужь, и хъыбар къытIэрыхьэжакъым.
БлэкIам къэгъазэ имыIэр пэжщ, ауэ абы гум тридзэ дыркъуэр кIыжыгъуейщ.
Хьэшыр Жануэс.
Жыжьэ — гъунэгъу
ЛIар зыщыгугъыр псэуращ
Хэку зауэшхуэм и илъэс хьэлъэхэм я псэ емыблэжу бийм езэуащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и журналистхэри. Куэд дыдэми ди ТекIуэныгъэ Иныр ялъагъуну я насып къикIакъым. Нобэ ирихьэлIэу къызэрытхуэхутамкIэ, Хэкум и щхьэхуитыныгъэм газетхэм, радиом я лэжьакIуэу фронтым Iухьахэм ящыщу 27-м я гъащIэр халъхьащ.
Ди жагъуэ мэхъу, ауэ ар иджыри зыкIэлъыплъыжын, гъэтэмэмыжын хуей бжыгъэщ. Дэ тэмэму тщIэркъым дапщэ зауэм кIуами, хэкIуэдами. Дыщыгъуазэкъым зи хъыбар гуэр тщIэхэм я гъащIэр къызэрекIуэкIар. Псалъэм папщIэ, а 27-м ящыщу 15-р адыгэщи, зи сурэт нобэ дымыгъуэтыжи яхэтщ — зэманыр гущIэгъуншэщ: езыхэр фыз, бын ямыIэу кIуэдащ, адэ-анэ, къыдалъхуа яIами дунейм ехыжащ, архивхэри нэсу хъума хъуакъым.
«ЛIар зыщыгугъыр псэуращ», — жеIэ адыгэм. Нобэ мы Iуэхум псори дызэдемыгугъумэ, зыгуэрхэр зы щIыпIэхэм къыщызэтенами тфIэкIуэдыпэнущ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и Журналистхэм я зэгухьэныгъэм журналистхэм ятеухуа тхылъ егъэхьэзыр.Дауи, абы къызэщIиубыдэфынукъым илъэс 96-м ди газетхэм, радиомрэ телевиденэмрэ щылэжьа псори. ЗэкIэ абы иттхэр Iуэхум хэлъхьэныгъэ нэхъыбэ хуэзыщIа, дамыгъэ лъапIэ дыдэ зыхуагъэфэщахэрщ. Тхылъым увыпIэшхуэ щаIыгъщ Хэку зауэшхуэм хэтахэм. Ауэ ар щыдгъэхьэзырым мис а зи гугъу сщIа гъуехьхэм дыIууащи, щIэджыкIакIуэхэм зыфхудогъазэ — мы зи цIэ къитIуэнухэм я гъащIэр къызэрекIуэкIам щыгъуазэ, я сурэт зиIэ къыфхэкIмэ, фыкъыддэIэпыкъу. Мис ахэр:
Амщокъуэ Мухътар Айтэч и къуэ (Вольнэ Аул,1890-1941 гъгъ.);
КъардэнгъущI Зырамыку Шухьиб и къуэ(Псыгуэнсу,1900-1943 гъгъ);
Тыкъуэ Къубатий Батырбэч и къуэ(Нартан,1916-1942 гъгъ.);
Хужьокъуэ Амырхъан Кушыку и къуэ (Шэрэдж Ищхъэрэ,1911-1943 гъгъ.).
Щхьэхуэу Алэкъей Хьэталий и цIэ къисIуэнут. Мы щIалэр «Социалистическэ Къэбэрдей-Балъкъэр» газетым щылэжьащ. 1941 гъэм дзэм ираджащ, 1945 гъэ пщIондэ зэуауэ, Польшэр хуит къыщащIыжым хэкIуэдащ. Ди жагъуащэ зэрыхъущи, Алэкъейм и адэцIэри къыщалъхуа жылэри къытхуэщIэркъым. И цIэ дыдэр зэтемыхуэу жызыIэ щыIэщ. Алэкъейхэ лъэпкъышхуэщ, къалъхуа е къалъхуам къалъхужа гуэр къыкъуэкIыу зыкъытщIигъэкъуэну догугъэ.
Иджыри къытызогъэзэжри, мы къэтхьа бжыгъэхэр тэмэму дэ къытфIэщIыркъым. Зи цIэ нобэкIэ дымыщIэ къэмынауэ зыри шэсыпIэ ихьэфынукъым. Апхуэдэу щыщыткIэ, дызэхэвгъэхьи, ди щIалэ хахуэхэм я цIэхэр къэдвгъэхутэж. ДызэрызэрыщIэнур: Налшык къалэ, Лениным и уэрам,5, КъБР-м и Журналистхэм я зэгухьэныгъэ, тел. 422164.
МЭЗЫХЬЭ Борис,
КъБР-м и Журналистхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэ .
Дохъушыкъуей щыщ лIыхъужьхэм сропагэ
Старэ Шэрэдж къуажэм щыщу Хэку зауэшхуэм хэтащ цIыху 371-рэ, 247-р хэкIуэдащ. Хъыбарыншэу кIуэдахэмрэ гъэрыпIэм илIыхьахэмрэ я бжыгъэр 50-м щхьэдох. Псэууэ къела цIыху 70-м щыщу нэхъыбэм ныкъуэдыкъуэу къагъэзэжащ. Сыхуейт си къуажэгъу зыбжанэм Хэку зауэшхуэм къыщагъэлъэгъуа лIыхъужьыгъэхэр къэзгъэнэIуэну.
Лейтенант нэхъыжь Мер Чылэний Хьэтуи къуэр Брест щыIа полкым и 67-нэ фочауэ ротэм и командиру щытащ. 1944 гъэм ар зи унафэщI ротэр Ясув Подляс- ки къалэм (Польшэм) деж щекIуэкIа зэхэуэ гуащIэу 5-м хэтащ. Нэмыцэ сэлэтрэ офицеру 50-м нэблагъэ хигъэщIат, пулемётищрэ зауэ Iэщэ-фащэ зэрылъ шыгуи 10-рэ къатрихат абы щыгъуэм. 1944 гъэм Клецкэ районым и Радзивил къуажэм деж щикIуэтыж фашистхэм ротэр щыпэуври, я техники Iэщэ-фащи хыфIадзауэ нэмыцэхэр щIагъэпхъуэжащ. Абдежым бийм къыщигъэнащ танки 3, автомашини 5, сэлэт 50-м я хьэдэхэр. ЗауэлIым хэлъа хахуагъэм папщIэ къыхуагъэфэщащ «Вагъуэ Плъыжь», «Александр Невский» орденхэр.
Майор Хьэмдэхъу Башир Хьид и къуэр Ищхъэрэ флотым Дзэ-Хьэуэ къарухэм хэту Хэку зауэшхуэм и пэ махуэхэм щегъэжьауэ 1945 гъэм щIышылэм и 22 пщIондэ зэуащ. Бийм лагъым яхидзэну, я тIасхъэ къищIэну е ди сэлэтхэр хуит къищIыжыну 192-рэ уэгум зиIэтащ. 1944 гъэм бадзэуэгъуэм и 5-м щыщIэдзауэ 1945 гъэм щIышылэм и 22 хъуху 118-нэ полкым и 2-нэ авиаэскадрильем и унафэщIу щытащ. «Хахуагъэм папщIэ», «Зауэ щIыхьым папщIэ» медалхэр, «Ушаковым и орденым» и етIуанэ нагъыщэр, «Бэракъ Плъыжь» орденыр къыхуагъэфэщащ.
Майор Сэхъурокъуэ Аслъэныкъуэ Исмел и къуэр 968-нэ топгъауэ полкым и командиру, иужькIэ 408-нэ фочауэ дивизэм и командиру щытащ. 1942 гъэм шыщхьэуIум щегъэжьауэ фокIадэ пщIондэ Гупайкэ псым деж щекIуэкIа зэхэуэм Сэхъурокъуэм фашист сэлэтрэ офицеру куэд щиукIащ, ауэ зы зэманым бийм и къарур зэщIигъэуIуэжри, ди зауэлIхэр къаухъуреихьат. Сэхъурокъуэр зи унафэщI 63-нэ полкым хузэфIэкIащ автомат къудейкIэ я гъуэгур пхратхъын. Махуэ 18-кIэ зауэ-банэм хэтауэ, ахэр бийм къаIэщIэкIащ, хэщIыныгъэшхуи ямыIэу. 1943 гъэм гъатхэпэм и 10-м щегъэжьауэ накъыгъэм и 6 пщIондэ Абиновая, Крымская деж щекIуэкIа зауэ гуащIэм майор Сэхъурокъуэм и полкым зэтрикъутащ бийм и пулемёт 40, танкым пэщIэт Iэщэу 4, лагъымгъауэу 4, танкитI, фашист сэлэтрэ офицеру 250-м нэблагъэ хигъэщIащ.
Сэхъурокъуэм къыхуагъэфэщащ «Вагъуэ Плъыжь», «Хэку зауэшхуэ» орденым и япэ нагъыщэр, нэгъуэщIхэри.
Иуан Хьэсэн ТIэлиб и къуэр лейтенант нэхъыжьт, ротэм и командирт. 1944 гъэм фокIадэм и 19-м щегъэжьауэ и 28 пщIондэ Эстонием деж бийм и зауэлI куэд щыхигъэщIащ ар зи унафэщI ротэм. Командир набдзэгубдзаплъэм, зи къалэныр къикIуэт зымыщIэу зыгъэзащIэм и фIыгъэкIэ абы и ротэм зауэ гъуэгу километр 350-рэ зэпичащ, бийм и сэлэтрэ офицеру 40-м нэс гъэру яубыдащ. 1945 гъэм щIышылэм и 24-м Одер псым деж Иуан Хьэсэн и ротэм зэтриукIащ бийм и зауэлIи 100-м нэблагъэ. Абдежым лIыхъужьыр уIэгъэ хьэлъэ щыхъуауэ щытащ.
Иуан Хьэсэн ТIэлиб и къуэм къыфIащащ «Совет Союзым и ЛIыхъужь» цIэ лъапIэр.
Хьэпэ Пётр Хьэзешэ и къуэр хьэуа десант дивизэм и 7-нэ гвардием и полкым и телефонистт. Кунишевкэ къуажэм щекIуэкIа зауэхэм щыгъуэ связыр бгъуэ зэпаудати, бгъуэми зэпищIэжыфащ. 1943 гъэм щэкIуэгъуэм и 17-м Медеревэ районым деж дакъикъи 7-8-м и кIуэцIкэ связыр тIэу щызэпищIэжащ. 1944 гъэм шыщхьэуIум и 14-м Чайновэ жылэм и Iэгъуэблагъэм бийм зэпымыууэ къыщигъэуа лагъымхэм я зэранкIэ связыр кIуэдат. Хьэпэм дакъикъи 10-м и кIуэцIым связыр хэнейрэ зэтриухуэжащ. 1945 гъэм и щIышылэм Стопницэ бгым и Iэгъуэблагъэм щекIуэкIа зауэ гуащIэм связыр зэпымыууэ Iисраф ищIырт. 7-нэ гвардие полкым связымкIэ и командир сержант Хьэпэ Пётр мафIэ лыгъейм хэту связыр 17-рэ зэпищIэжащ. 1945 гъэм мазаем Одер псым щызэпрыкIым, батареемрэ дивизионым и командирымрэ я зэпыщIэныгъэр абы тэмэму къызэригъэпэщащ. Апхуэдэ лIыгъэ абы щигъэлъэгъуащ Каушен къуажэми, Шпрее псым дежи.
Сэбан Николай Аубэчыр и къуэр 28-нэ сапёр гвардием и командирт. 1944 гъэм бийм и танк атакэм пэщIэтащ. И псэр игъэнэхъапэртэкъым, нэмыцэхэм пэгъунэгъу дыдэ щыхъухэм дежи. Фашистхэр къызрикIуэну гъуэгум лагъымхэр щыщIитIэри, абы бийм и танк къигъэуащ. Тирасполь областым и Слобудкэ-Джурильнэ районым 1944 гъэм Сэбаныр зыхэта гупым щыщIатIащ лагъым 300-м щIигъу. 1945 гъэм гъатхэпэм и 29-м сержант Сэбаным унафэ къыIэрыхьащ гъущI кIапсэ банэхэмкIэ гъэбыда, лагъым щыщIатIа щIыпIэм гъуэгу щыпхашыну: сэлэт лъэсыдзэмрэ Iэщэ-фащэ къезышэкIхэмрэ блэгъэкIын хуейт. Гвардием и сержант Сэбан Николай и гупым лагъым 300-м нэблагъэ къыщIахащ. Абы къыхуагъэфэщащ «Вагъуэ Плъыжь», «ЩIыхьым и 3-нэ нагъыщэ» орденхэр, «Хахуагъэм папщIэ» медалыр.
Лейтенант Дзыгъуанэ СулътIан Хьэжсет и къуэр зыхэта батареер 1944 гъэм мэкъуауэгъуэм и 17-м топышэр къытелъалъэу бийм япэ Салменкайтэ псым зэпрыкIри, къуэкIыпIэ лъэныкъуэмкIэ щыIэ и Iуфэм деж зыщигъэбыдащ. Абдеж бийм топышэм зызэрыщахъумэ и пулемётитI икъутащ, зауэлI 20 хигъэщIащ. Батареем и командир лейтенант Гольченкэ уIэгъэ хъуа нэужь, 1944 гъэм бадзэуэгъуэм и 26-м лейтенант Дзыгъуанэр батареем и командир ящIащ. ИкIи абы а къалэныр лIыгъэ хэлъу ирихьэкIащ.
Дзыгъуанэ СулътIан къыхуагъэфэщащ «Хэку зауэ» орденым и етIуанэ нагъыщэр.
Хьэмдэхъу Мухьэмэд.
Хэку зауэшхуэм и лъэужьхэр
Илъэс блыщIрэ зырэ мэхъур
Хэку зауэшхуэр зэриухрэ,
Псэууэ къэнахэм дэ дохъуэхъур
Куэдрэ яIэну щхьэрэ пщIэрэ.
Зауэм къелахэр къэкIуэжащ,
Iыхьлы-Iэулэдхэр ягъэгуфIэу.
Зей къэтхэр куэдрэ щыгугъащ
Абыхэми къагъэзэжыну.
Ауэрэ нобэм дыкъэсащ,
ДымыщIэу адэм и сурэтыр,
Фызабэ анэхэм дапIащ,
КъыдгурымыIуэу дэ къытхуэтыр.
Зыгуэр къыдгурыIуэ щыхъуам,
КъэтщIащ дэ адэ щIыдимыIэр,
Зауэм гукъеуэу къыхэкIар,
Гугъуехьыу гъащIэм тхухихар.
ГумащIэу анэхэр псэуащ,
Гу зыми зылърамыгъатэу,
Я нэгу мынэджу гъащIэр кIуащ,
Я нэ нэщхъейхэм къыфIаIуатэу.
Зи щхьэгъусэр зауэм хэкIуэдахэм
Ящыщ дэсыжкъым нобэ къуажэм.
Ауэ къащIэнауэ псэущ я быныр,
Щхьэщэ хуащIу псоми зы сыным.
Мыин дыдэу зы сын гъуабжэщ
Къуажэм мылъку
зэхэдзэкIэ хуэщIар.
Къэрал лIыщхьэхэм ябжащ
Езым яйуэ а унафэр.
Къэралым зэи иIэгъакъым
ЛIыщхьэ и адэр хэкIуэдауэ.
Ибэу зыри щытыгъакъым,
ЖыпIэну щытмэ щхьэихауэ.
Апхуэдэ лIыщхьэм
дэ дызыхащIэнт,
Тыншу щипIыжкIэ езым и бын?
Дэ тхуэдэр ахэм кърадзэн?
Езыхэм залъытэж мыкъуаншэу.
Темытами хуэдэщ мы дунейм
Зи адэ зауэм хэкIуэда,
ЛъэмыIэсыфурэ зыхуейм
Нобэ къэсауэ, жьыи хъуауэ.
ГъащIэ гугъумыгъу дгъэщIэн
хуей хъуащ
Зи адэр зауэм хэкIуэдахэм.
Ибэныр еуэ тхухахащ, —
КъагурымыIуэ ар ди
пашэ хъуахэм,
ЯщIапэу щытми заущэху,
Нобэ къэхъуIамэ хуэхьэлэлхэщ.
Дэгъуэщ, сэбэп яхурырехъу —
Ахэри хамэкъым ди цIыхухэщ.
Ауэ зы упщIэ щхьэм къихьащ,
ЛIы сыхъуа нэужь къэсщIауэ:
Адэхэр хэкIуэдакъэ зауэм,
Я Хэкум папщIэ псэр ятауэ?
АтIэ, уи гъащIэр сыткIэ пщIэн
Ар, хэт ущыщми, пхужыIэнкъым.
Мы дуней мылъкум
псэр щIэптын?
Ар зыщIэфыну зы къэхъункъым.
Я псэр ди адэхэм ятащ.
Ди Хэкур бийм тхущахъумэну.
ИкIи абыхэм къафIэщIащ.
Къанэ я бынхэм пщIэ хуащIыну.
Ауэ аракъым зэрыхуар.
Къелахэр я щхьэм хуосакъыжыр.
Дунейм адэншэу къытенар,
Адэм хуэныкъуэу,
щIакъуэу макIуэр.
Куэди лIащ, игъуэ нэмысу,
Мы гъащIэм гу щамыхуэу,
Мэпсэу къэнахэр заущэхуауэ,
Зыри жамыIэу щхьэихауэ.
АтIэ, ухэтми уэ пщIэжын хуейщ:
Бжэр утеуIэмэщ щыIуахыр.
Нобэ унафэр езым яйщ.
Аращ дэ зыми дыщIимыIысыр.
КъеIэтыжыр хэти и пщIэр езым,
Зыри пхуэбэмпIэнукъым
дэр папщIэ.
КIуэдахэм я цIи жамыIэж,
ЗагъэпщкIуа пфIэщIынщ
зыщIыпIэ…
Мис аращ ди Iуэху зытетыр,
Зумыгъэгъуащэ хэт ущыщми.
УнафэщIхэм я мурадыр,
ЕгупсыскIи къахуэмыщIэ куэдым —
Зы зауэ зэи фIы къихьакъым.
Солъагъу гъырнэIу
анэхэм я нэгур,
Зауэм и Iэужьхэр ихукъым си гум.
