Анэдэлъхубзэм хуабжьу дегъэпIейтей
Урысей Федерацэм и Президент
ПУТИН В. В.,
Урысей Федерацэм и Правительствэм и УнафэщI
МЕДВЕДЕВ Д. А.,
УФ-м и Федеральнэ Зэхуэсым ФедерацэмкIэ и Советым и УнафэщI
МАТВИЕНКЭ В. И.,
УФ-м и Федеральнэ Зэхуэсым и Къэрал Думэм и УнафэщI
ВОЛОДИН В. В. яхуэгъэзауэ
Къэрал Думэм и депутат гупым 2018 гъэм и мэлыжьыхьым и 10-м къыхалъхьащ «Егъэджэныгъэм и IуэхукIэ» Федеральнэ хабзэм зэхъуэкIыныгъэхэр хэлъхьэным теухуауэ» законопроектыр. Абы къыщыгъэлъэгъуащ:
— Урысей Федерацэм хыхьэ республикэхэм я къэралыбзэхэр зэрегъэджыпхъэр хэгъэзыхь хэмылъущ, зыджхэм я фIэфIыныгъэр и лъабжьэущ; лъэпкъыбзэхэр зэраджыр зэран хуэхъун хуейкъым Урысей Федерацэм и къэралыбзэр джыным;
— УФ-м и цIыхухэм хуитыныгъэ яIэщ УФ-м щыпсэу лъэпкъхэм я бзэхэм ящыщ я анэдэлъхубзэр яджыну, егъэджэныгъэ IэнатIэм иIэ Iэмалхэм къитIасэу, анэдэлъхубзэр зыджхэмрэ абыхэм я адэ-анэхэмрэ абы зэрыхуэныкъуэр къэлъытауэ, егъэджэныгъэмкIэ хабзэм къызэригъэувым тещIыхьауэ;
— УФ-м хыхьэ республикэхэм я къэралыбзэхэмрэ абы щыпсэу лъэпкъхэм я анэдэлъхубзэхэмрэ ящыщу яджыпхъэ бзэр къыхэхыным и лъабжьэу щытын хуейр ар зыджынухэмрэ абыхэм я адэ-анэхэмрэ (хабзэкIэ я лIыкIуэхэмрэ) Iуэхум зэрыхущытымрэ адэ-анэхэм (хабзэкIэ я лIыкIуэхэм) ятх лъэIу тхылъымрэщ.
Шэч лъэпкъ хэмылъу, къыхалъхьа законопроектыр Конституцэм къыщыгъэлъэгъуахэм япэщIоувэ. Абы къыхэкIыу къыдолъытэ нэхъ зэпкърыхауэ Iуэхум тепсэлъыхьыпхъэу.
1.
УФ-м и Конституцэм щыгъэбыдащ мыхьэнэшхуэ зиIэ мыпхуэдэ Iуэхугъуэхэр:
— Урысейм хыхьэ Республикэр езым и конституцэрэ хабзэрэ зиIэж къэралщ (5-нэ ст.);
— Республикэм и статусыр убзыхуа мэхъу УФ-мрэ республикэмрэ я конституцэхэмкIэ (66-нэ ст.);
— Республикэхэм хуитыныгъэ яIэщ къэралыбзэу къалъытэну бзэхэр къыхахыну. Къэрал властым, щIыпIэ самоуправленэхэм я органхэм, республикэм и къэрал IэнатIэхэм ахэр къыщагъэсэбэп УФ-м и къэралыбзэм къыдэкIуэу (68-нэ ст.);
— УФ-м унафэ зытрищIыхьымрэ УФ-мрэ УФ-м хыхьэ субъектхэмрэ зэгъусэу унафэ зытращIыхьхэмрэ хэмыту, УФ-м и субъектхэм къэрал властым и хуитыныгъэ псори яIэщ (73-нэ ст.);
КъБР-м и Конституцэм щыгъэбыдащ мыпхуэдэ мардэхэр (76-нэ ст.):
— ЩIыналъэм щызекIуэ къэралыбзэхэщ адыгэбзэр, балъкъэрыбзэр, урысыбзэр.
— Республикэм зэхуэдэ хуитыныгъэ ярет къэралыбзэхэр хъумэ-ным, къэгъэсэбэпыным, абыхэм зегъэужьыным, егъэфIэкIуэным.
— КъБР-м и къэралыбзэхэр КъБР-м и къэрал властым, щIыпIэ самоупраленэхэм я органхэм, къэрал IэнатIэхэм къыщагъэсэбэп, зэхуэдэ хуитыныгъэ яIэу.
Зи гугъу тщIы конституцэ хабзэхэр щыхьэт тохъуэ Республикэм и Конституцэр Урысей Федерацэм и конституцэ-хуитыныгъэ мардэхэм, ахэр зэрызэхэт Iыхьэхэм зэращыщым. Абы къокI Республикэм и Конституцэм къыщыгъэлъэгъуа мардэхэр къэрал орган псоми къулыкъущIэхэми, федеральнэхэри яхэту, фIэкIыпIэ имыIэу ягъэзэщIэн хуейуэ.
Тэтэрстан Республикэм и къэралыбзэр курыт школхэм зэрыщадж конституцэ-хуитыныгъэ мардэхэр УФ-м и Конституцэ судым къыщипщытам щыгъуэ, игъэбелджылащ а мардэхэр УФ-м и Конституцэм зыкIи зэрыпэщIэмыуэр (2004 гъэм и щэкIуэгъуэм и 16-м къыдэкIа унафэ №16-П).
Апхуэдэущ Урысей Федерацэм и Суд Нэхъыщхьэм 2009 гъэм и мэлыжьыхьым и 15-м къищта унафэми зэрыщигъэбелджылар Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм анэдэлъхубзэхэр зэрыщадж хабзэхэр къыщипщыта дэфтэрым. Абы зэритымкIэ, УФ-м и Конституцэм и 72-нэ статьям и 1-нэ Iыхьэм къыщыгъэлъэгъуащ егъэджэныгъэм пыщIа Iуэхугъуэхэр УФ-ми абы хыхьэ субъектхэми я унафэм зэхуэдэу зэрыщIэтыр. Ауэ щыхъукIи, республикэхэм щадж къэралыбзэхэми адрей бзэхэми епха Iуэхугъуэхэр Урысей Федерацэм и субъектхэм щызекIуэ хабзэхэм тетын хуейуэ ягъэуващ. УФ-м 2005 гъэм мэкъуауэгъуэм и 1-м къыдигъэкIа «Урысей Федерацэм и къэралыбзэм теухуауэ» Федеральнэ хабзэм зэрыщыгъэувамкIэ, УФ-м и къэралыбзэр Iэмал имыIэу къызэрыгъэсэбэпыпхъэм къикIыркъым Урысей Федерацэм хыхьэ республикэхэм щызекIуэ къэралыбзэхэр ямыдэну е абыхэм я хуитыныгъэ-хэр гъэмэщIэн хуейуэ.
Апхуэдэу щыхъукIэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и къэралыбзэхэм я хуитыныгъэхэр къызэпызыуд сыт хуэдэ Iуэхугъуэхэри хабзэншагъэщ.
2.
УФ-м хыхьэ республикэхэм я къэралыбзэхэр зыджхэм я фIэфIыныгъэр и лъабжьэу егъэджыным теухуа законопроектым щIэдзапIэ хуэхъуащ УФ-м и Президент Путин В. Лъэпкъхэм я зэхущытыкIэхэмкIэ советым и зэIущIэ 2017 гъэм бадзэуэгъуэм и 20-м Йош-кар-Ола къалэм щыщригъэкIуэкIым щыгъуэ жиIауэ щытахэр.
Къыхэгъэщыпхъэщ Урысейм щыпсэу мыурыс лъэпкъхэр зэхуэ-дэ щIыным, ахэр лъэпкъышхуэм хэгъэшэпсыхьыжыным хуэунэтIа политикэ шынагъуэ 2000 гъэхэм къыщыщIэдзауэ ди къэралым мурад пыухыкIам хуэкIуэу зэрыригъэкIуэкIыр. Нэхъыщхьэ дыдэу а Iуэхум хэлъыр бзэм епха политикэращ. Путиныр зи пашэ Урысейм а Iуэхум теухуауэ къищтащ Урысей пащтыхьыгъуэм иIа еплъыкIэр. Апхуэдэу, Урысей империем цIыхубэм щIэныгъэ егъэгъуэтынымкIэ и министр Шварц Александр илъэси 100-м щIигъу и пэкIэ жиIэгъащ: «Адрей лъэпкъхэм зыгуэру зыкъыхагъэщхьэхукIыну е лъэпкъ школхэр къызэрагъэпэщыну яужь ихьэным пыщIа сыт хуэдэ Iуэхухэри яхуэмыдэн. Хэдз имыIэу адрей лъэпкъ псоми я дежкIэ нэхъыщ- хьэ дыдэу щытын хуейр зыуэ щыт урыс къэрал школым и мардэхэращ, егъэджэныгъэм и пэм къыщыщIэдзауэ и кIэм нэсыху».
2006 гъэм шыщхьэуIум и 3-м УФ-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм къищта унафэ №201-м тещIыхьауэ УФ-м щызекIуэ лъэпкъ-егъэджыныгъэ политикэм къыщыгъэлъэгъуащ: «Егъэджэныгъэр Iыхьэ-Iыхьэурэ зэхэту къызэращтам Iэмал къитащ абы и унэтIыныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэм щIыналъэ, федеральнэ IэнатIэхэм зыщаужьынымкIэ. Абы къикIа Iуэхугъуэхэм ящыщщ: егъэджэныгъэм и лъэпкъ-щIыналъэ Iыхьэр автономиехэм езыхэм зэрыхуейуэ къызэрагъэсэбэпыр, егъэджэныгъэр урысыбзэмрэ урыс щэнхабзэмрэ зэрапыщIар нэхъ мащIэ зэрыхъуар, щIэныгъэ щрагъэгъуэт IуэхущIапIэхэу лъэпкъ-щIыналъэ Iыхьэр къэзыгъэсэбэпу егъэджэныгъэр анэдэлъхубзэрэ (мыурыс), урысыбзэкIэ (мыанэдэлъхубзэ) езыгъэкIуэкIхэр лъэпкъыр зэкъуэзыгъэувэ IуэхущIапIэ зэрыхъур, ахэр федеративнэ зэхущытыкIэхэр конфедеративнэхэм хуэзыгъакIуэ Iэмэпсымэу къызэрагъэсэбэпыр».
Егъэджэныгъэм и лъэпкъ-щIыналъэ Iыхьэу процент 15-м нэмысыр, къызэрыщIэкIымкIэ, Урысейм и къэрал шынагъуэншагъэр къэзыгъэтIасхъэ Iуэхугъуэу къалъытащ!
Зи гугъу тщIы дэфтэрыр зыгъэхьэзырахэм я мурадыр зыщ — къытщIэхъуэ щIэблэр лъэпкъ зэхэщIыкIымрэ я анэдэлъхубзэмрэ пыгъэкIынырщ. Абы щыгъуэм хэкум къитэджэнур зыщыщ лъэпкъри, зи блэкIари, зи хабзэри зымыщIэж цIыхущи, апхуэдэхэр щIэх дыдэу пхудегъэхьэхынущ радикальнэ гупсысэхэм. Мис аращ къэплъытэнур Урысейм и къэрал шынагъуэншагъэр къэзыгъэтIасхъэ Iуэхугъуэу!
2014 гъэм Къэрал Думэм къыщыхалъхьауэ щытащ «Урысей Федерацэм и лъэпкъхэм я бзэхэм ятеухуауэ» хабзэм зэхъуэкIыныгъэхэр хэлъхьэным тещIыхьа законопроект. Абы къызэрыщыгъэлъэгъуамкIэ, къэралым и курыт школ псоми урысыбзэр щаджын хуейт анэдэлъхубзэм хуэдэу, еджакIуэхэр зыщыщ лъэпкъым емылъытауэ.
Апхуэдэ мардэ-хуитыныгъэ Iуэхугъуэхэр къэралым иригъэкIуэкI, зы лъэпкъыр адрейм ефIэкIыу къэлъытэным къыхуезыджэ политикэм (шовинизмэм) и нэщэнэщ. Абыхэм я тегъэщIапIэр Урысейм и мыурыс лъэпкъхэм я анэдэлъхубзэхэр дэкъузэным хуэгъэпса гупсысэхэращ:
— анэдэлъхубзэу щымыт бзэр лъэщыгъэкIэ ебгъэджыну ухуимытмэ, мыурыс сабийхэм урысыбзэр щIаджын хуейр сыт? Ар къэралыбзэщи.
— Урысейм хыхьэ республикэм апхуэдэ хуитыныгъэ иIэу езым и къэралыбзэхэр щигъэувыжкIэ, (урысыбзэм и хуитыныгъэм хуэдэ дыдэ яIэу) а бзэхэр а лъэпкъ щIыналъэхэм Iэмал имыIэу щIыщамыджын хуейр сыт?
— хамэ къэралыбзэхэр джыныр Iэмалыншэщ. Урысей еджакIуэхэм я дежкIэ а бзэхэр анэдэлъхубзэу щыт?
— фIэфIыныгъэр и лъабжьэу яджыныр анэдэлъхубзэ (мыурысыбзэ) предметым фIэкIа нэгъуэщIым епхьэлIэ щхьэ мыхъурэ?
— адрей предметхэр егъэджы-ным (физикэ, химие, географие, н. къ.) ахэр зыджхэмрэ абыхэм я адэ-анэхэмрэ я арэзыныгъэ хэлъын щхьэ хуэмейрэ?
— сыт хуэдиз нэмыукIытагъэ пхэлъын хуей, балигъыпIэ имыува еджакIуэм анэдэлъхубзэр иджыну хуейрэ хуэмейрэ уеупщIыфын щхьэкIэ?
Урысейм хыхьэ республикэхэм я бзэхэр джыным зэхъуэкIыныгъэ-хэр хэлъхьэным хуэзыша щхьэусыгъуэмкIэ къэралым и Iэтащ- хьэм щеупщIам, абы жиIащ зы мурад закъуэ зрагъэхъулIэну хуейуэ зэрыарар: къэралым и еджакIуэ псоми зэхуэдэ Iэмал етын хуейщ, урысыбзэкIэ егъэджэныгъэр щекIуэкI еджапIэ нэхъыщхьэхэм щIэтIысхьэфын папщIэ. ГупсысэкIэ телъыджэщ ар: Урысейм игъащIэ лъандэрэ щыпсэу лъэпкъхэм я анэдэлъхубзэхэм я мыхьэнэр ягъэлъахъшэ, анэдэлъхубзэр егъэджынымрэ абыкIэ ирагъэджэнымрэ Iэмал имыIэу хуишэу къалъытэ урысыбзэр ямыщIэным.
Пэжыр жыпIэнумэ, зи анэдэлъхубзэр фIыуэ зыщIэ сабийм нэхъ тыншу къещтэ икIи зрегъащIэ урысыбзэр. Анэбзэм хуэмышэрыуэр урысыбзэми хуэлъэрымыхьщ. Уи бзэр пщIэмэ, абы урипсалъэмэ, урысыбзэр умыщIэну жызыIэхэм а бзэхэр зэпэщIагъэувэ, бзаджагъэм хуекIуэу.
ГурыIуэгъуэщ: зы лъэпкъыр хэIэтыкIыным къыхуезыджэ гупсысэкIэм къитIасэркъым псоми ящIэ, щIэныгъэ лъабжьэ зиIэ пэжыр: анэдэлъхубзэращ цIыхум бгъэдэлъыфыну хьэл-щэн нэхъыфIхэм, зэфIэкIхэм я къигъэхъуапIэ хъур. «Анэдэлъхубзэм куэдым ухурегъаджэ, бгъэщIагъуэу тыншу, зи тIасхъэр къыпхуэмыщIэ гъэпсыкIэ хьэлэмэтым тету», — итхыгъащ Ушинский Константин, егъэджэныгъэр анэдэлъхубзэкIэ ублэн зэрыхуейм и телъхьэу.
Анэдэлъхубзэхэм ятеухуа хабзэм и проектыр къащтэмэ, УФ-м хыхьэ лъэпкъ республикэхэм я къэралыбзэхэм ехьэлIауэ я конституцэхэм щыгъэбыда Iуэхугъуэхэр лъабжьэншэ мэхъу. Абы апхуэдэу къегъэув УФ-м и Конституцэми абы хыхьэ республикэхэм я конституцэхэми хуэфэщэн зэхъуэкIыныгъэхэр яхэлъхьэн хуейуэ.
3.
Урысей Федерацэм Федераль-нэ Зэхуэсым и Къэрал Думэмрэ ФедерацэмкIэ Советымрэ 2017 гъэм и фокIадэм зэдэууэ къащтащ «Украинэм игъащIэ лъандэрэ щыпсэу лъэпкъхэмрэ зи бжыгъэр мащIэ лъэпкъхэмрэ я анэдэлъхубзэмкIэ еджэну яIэ хуитыныгъэхэр къызэпемыгъэудыным теухуауэ» дэфтэрыр. Абы къызэрыщыгъэлъэгъуамкIэ, Украинэм «Егъэджэныгъэм и IуэхукIэ» и хабзэм а къэралым игъащIэ лъандэ-рэ щыпсэу лъэпкъхэмрэ зи бжыгъэр мащIэ лъэпкъхэмрэ я анэдэлъхубзэмкIэ къэрал IуэхущIапIэхэм щеджэну зэрыхуимытыр, ауэ коммунальнэ IэнатIэхэм апхуэдэ Iэмал зэрыщыщыIэр, къэплъытэ хъунущ:
— Украинэм щыпсэу урысхэм я хуитыныгъэр дэзыкъузэ Iуэхугъуэу;
— Украинэм щыпсэу лъэпкъхэм я зэхуэдэныгъэр хэзыутэу;
— щIыналъэм щызекIуэ бзэхэр, зи бжыгъэр мащIэ лъэпкъхэм я анэдэлъхубзэхэр лъэпкъ щэнхабзэм и хъугъуэфIыгъуэу къэзылъытэ, дэтхэнэ бзэри хъумэныр, абы зегъэужьыныр къэралхэм я къалэну къыщыгъэлъэгъуа европей хартиер къызэпызыуду.
Фигу къэдгъэкIыжынщи, ЮНЕСКО-м 2010 гъэм къыдигъэ-кIа «КIуэдыжынкIэ шынагъуэ зыщхьэщыт бзэхэм я атлас» тхылъым ихуащ Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъхэм я бзэхэр, адыгэбзэри яхэту. Украинэм щыпсэу урысхэм я хуитыныгъэхэр хъумэным ерыщу хущIэкъу Урысейр, лъэпкъ щэнхабзэхэмрэ анэдэлъхубзэхэмрэ къэралым и хъугъуэфIыгъуэ ину къэзылъытэр, а мардэхэращ зытетын хуейр езым и къэралым щыпсэу мыурыс лъэпкъхэм ехьэлIауэ.
1998 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щылажьэ къуажэ школ 91-м я пэщIэдзэ классхэм егъэджэныгъэр зэрекIуэкIар адыгэбзэкIэщ. Абы къызэщIиубыдэрт сабий 25928-рэ. Республикэм и школи 177-м (еджакIуэхэм я бжыгъэр 72433-рэ хъурт) адыгэбзэр предмет щхьэхуэу ща-джырт. АдыгэбзэкIэ пэщIэдзэ классхэр егъэджэныр политикэ лъабжьэ зиIэ щхьэусыгъуэхэм- кIэ къызэпыудауэ щытащ 2000 гъэхэм я пэщIэдзэм. Къэрал Думэм и депутатхэм я терминологием утетмэ, ар лъэпкъыр дэзыкъузэ Iуэхугъуэщ. АрщхьэкIэ, Урысейр абдежым къыщыувыIакъым — иджы адыгэбзэр предметуи емыгъэджыжыным и чэзур къэсащ.
Зыми (Урысей Федерацэм и политикэ унафэщI нэхъыщхьэхэми, Къэрал Думэм и депутатхэми, ФедерацэмкIэ Советым хэтхэми) шэч лъэпкъ къытрахьэн хуейкъым, 2018 гъэм мэлыжьыхьым и 10-м къыхалъхьа, «Егъэджэныгъэм и IуэхукIэ» Федеральнэ хабзэ №438863-7-м зэхъуэкIы- ныгъэхэр хэлъхьэным теухуауэ» законопроектыр къащтэмэ, ар Урысей Федерацэм игъащIэ лъандэрэ щыпсэу мыурыс лъэпкъхэм я кIуэдыр къызэры-кIын хабзэ зэрыхъунум.
Илъэси 100-кIэ екIуэкIа Урыс-Кавказ зауэм лъэпкъкIуэдыр къызыхуихьа адыгэхэм я дежкIэ а проектым шынагъуэ ин дыдэ пылъщ.
Хабзэ гуэрми къемызэгъ, щIэпхъаджагъэ зыпылъ а проектыр къэщтэным пыщIа дэтхэнэри ящыщ хъунущ адыгэхэм нэлат зрах цIыху къанлыхэм: Екатери- нэ II, Александр II, Ермолов, Евдокимов, Засс, Булгаков…
Урысейм и напэр тезых, абы хуэмыфащэ хабзэм и законопроектым тепсэлъыхьыныр къыхэлъхьэн хуэмейуэ къыдогъэув дэ.
КЪАЛМЫКЪ Жылэбий,
КъБР-м и Адыгэ жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм я ЗэзыгъэуIу советым и унафэщI,
ХЬЭФIЫЦIЭ Мухьэмэд,
«Къэбэрдей Адыгэ Хасэ» жылагъуэ зэгухьэныгъэм
и тхьэмадэ,
«Пэрыт», «Нарт хэку», «Жьэгу»,
«Абхъазым щызэуахэм я зэгухьэныгъэ»,
«Къэбэрдей конгресс»
жылагъуэзэгухьэныгъэхэм я унафэщIхэр.
