Лъапсэрых
Романым щыщ пычыгъуэ
Лабэ Iуфэ къыщежьауэ, дзэр къокIуатэ: хэт лъэсщ, хэт шущ, шыгури выгури гъунэжщ, топхэри къыздалъэф. Абазэхэ шухэр лъагапIэм тетщ, Щхьэгуащэ псыхъуэм къыдэужьгъауэ къэкIуатэ дзэм хоплъэри. Фоч, къэлат уэ макъхэр къоIу, сэлэтхэм я сэшхуэхэр, къамэхэр дыгъэм полыд. Генерал Филипсон офицерхэм яжриIэ зэпытщ: «Абазэхэм фахуэсакъ, фатемыплъэкъукI!»
Генералым и унафэщи, дзэм уэрэд къыхадзэ, уэрэдыр Хуарзэ, Хьэджэхъу, Кхъужьыпс тIуащIэм дэс жылагъуэхэм ноIус, нэхъ жыжьи мэIу…
Мыхьэмэт-Iэмин и нэ плъызауэ дзэм хоплъэ. Уахэплъэ щхьэкIэ, дэнэ щыпщIэн урысыдзэм къыпхуамурадыр — аращ нэIибым хузэхэмыхур. Щамил и унафэкIэ къэкIуащ нэIибыр Абазэхэм — цIыхур зауэм хузэщIиIэтэн къалэнщ и пщэ дэлъыр. Хасэм и пащхьэ ихьэн хуейщ — пхузэхуэшэсын ари?.. Абы игъэгумэщIу шэсыжащ Мухьэмэт-Iэмин. Дагъыстэным щыхъыбархэми щыгъуазэкъыми, игу ныкъуэнкъэ абы щхьэкIи…
Щамил и хъыбар къэIуащ. Дагъыстэным къикIа шум къыжриIащ Щамил урысхэм зэрызаритар. Заритами, псэущи, Алыхьым и шыкурщ — игу егъэфI нэIибым. ИмыщIэр езым и Iуэху зэрыхъунурщ — абы егъэгузавэ. Абазэхэхэм я хасэр щIэх дыдэ зэхыхьэнущ — сыт хасэм яжриIэнур? Хьэмэрэ ящибзыщIын — зытриубыдэнур ищIэркъым.
Мыбэлэрыгъмэ, нэхъыфIщ: и щхьэхъумэр къриджэри, и пщэ дилъхьащ:
— Дагъыстэн шур Лабэ зэпрышыжи, утIыпщыж…
Шум къыхуихьа хъыбарым абазэхэхэр щымыгъуазэмэ нэхъ къищтагъэнщ…
Щамил къехъулIаращ нэIибым и щхьэм имыкIыр. Ара езыми къыщIэлъыр? Абазэхэхэм яхэкIыжрэ зитмэ, нэхъ тэмэмкъэ? Щамил зитащ — яукIакъым, тхъапIэ яшащ. Щамил нэхърэ нэхъ хахуэ езыр?! И щхьэр абазэхэхэм зэрахихыным егупсысыпхъэщ. И чэзу хъуащ. Ауэ апхуэдэ мурад зэриIэр къыдащIэмэ, абазэхэхэм къелынукъым — абыи шэч къытрихьэркъым нэIибым. «Генералым зыхуэгъэзэн хуейщ япэщIыкIэ» — абы триубыдэнми щощтэ. Филипсон мафIэ къащIидзащ абазэхэхэм — уи щхьэр абы и IэмыщIэ иплъхьэ хъурэ: уи кIэр бжыхьым дэпхуэжауэ аращ итIанэ. УаIэщIэкIуэдэнщ абазэхэхэм. Адыгэм я псэлъафэкъэ: псэр ящэри, напэр къащэху. Си напэри темыкIауэ, си щхьэри хэзмылъхьауэ сахэкIыжыфатэмэ, нэгъуэщI сыхуейтэкъым… Зэгупсысын и мащIэкъым нэIибым. Генералым дзыхь хуимыщIмэ, езы пащтыхь дыдэр Кавказым къэкIуэнущи, абы и пащхьэ ихьэмэ, и Iуэху нэхъ дэкIынкIэ хъунт. Дапщэщ ар къыщысынур? Генералым зыхуигъэзэнщ япэщIыкIэ…
***
Зы шу зыщIигъури, Мыхьэмэт-Iэмин гъуэгу техьащ. Хьэджэхъу шытхым щхьэдэха къудейуэ, къэзакъ шухэм яIууащ.
— Фыхэт, дэнэ фыкIуэрэ? — къеупщIащ къэзакъхэр.
— Мыхьэмэт-IэминкIэ зэджэ нэIибыр сэращ, фи генералым деж сынэвгъэс.
Филипсон хъыбар ирагъэщIащ. Генералым и фIэщ хъуакъым:
— ПцIы иупс хъунщ, — жери. — Зыгуэрым хэвгъэзэрыхьагъэнщ.
— Хэдгъэзэрыхьакъым, — жраIащ генералым. — Абазэхэхэм я нэIибращ. КъыпIущIэн фIэигъуэщ.
— Къевгъэблагъэ-тIэ,- унафэ ищIащ Филипсон.
НэIибыр ирагъэблэгъащ. Генералым зигъэгувакъым: и фащэр зыщитIагъэри, нэIибыр зыщIэс пэшым щIыхьащ.
— Еблагъэ, нэIиб. Сытым укъытхуихьа? ХьэщIэ утщIынщ…
— ХьэщIапIэ сыкъэкIуакъым, — жиIащ Мыхьэмэт-Iэмин, къызэфIэувэри. — Iуэху пхузиIэщ, зи щIыхьыр ин. Ди закъуэ дызэпсалъэмэ ар нэхъ сфIэигъуэщ.
Офицерхэми нэIибым и гъусэ щIалэми лъэныкъуэ зрагъэзащ. НэIибым и гъусэ щIалэм, Мырзэбэч, и гуапэ хъуакъым пэшым къызэрыщIагъэкIар.
— СынодаIуэ, нэIиб. Сытым укъытекIухьа? — жиIащ генералым.
— Нобэкъым уэрэ сэрэ дыщызэрыцIыхур. Дзыхь уэзгъэзащи, сыкъызытекIухьар сыбзыщIыжынкъым. Дагъыстэным къыщыхъуам ущыгъуазэщ. Сэ сыкъыщIэкIуар уи IэмыщIэ зислъхьэн щхьэкIэкъым, — жиIащ Мыхьэмэт-Iэмин. — ДызэгурыIуэн щхьэкIэщ сыкъыщIэкIуар. Абазэхэхэм я цIэкIэ сыкъэкIуащ, абыхэм сралIыкIуэщ. КIыхьлIыхь зумыгъэщIмэ нэхъ къэсщтэнущ. Iуэху пIэщIэгъуэщ.
Генералыр Мыхьэмэт-Iэмин къеплъащ. Тхьэм ищIэнщ зэгупсысар. Зыпэмыплъа Iуэхущ нэIибым кърихьэлIар. «Лъы игъажэ нэхърэ ифI зыкъришэжмэ, нэхъ фIэзахуэ хуэдэщ, — егупсысащ генералыр. — Щхьэ къыгурымыIуэрэ абазэхэхэр Урысейм зэрицIыхур — аращ къыщыщIэдзэн хуейр…»
- Дызэзауэ нэхърэ ды-зэфIмэ, сфIэтэмэмыр аращ, — жиIащ Филипсон. — Урысеймрэ Тыркумрэ Адрианополь зэрыщызэгурыIуэ лъандэрэ абазэхэхэр Урысейм щыщ хъуащ — абы ущыгъуазэщ уэ. Iэщэр ягъэтIылърэ я пIэ итIысхьэжмэ, абазэхэхэр зыми зэхэзехуэн ищIынукъым, фэри Урысейм фрицIыхущ — ар къагурыIуэн хуейщ абазэхэхэм. И чэзу хъуакъэ?
— Си псалъэр ескъухыжынукъым, сыкъыщIэкIуар сыбзыщIыжын муради сиIэкъым, генерал. СывэувэлIэн щхьэкIэщ сыкъыщIежьар. Ар къызэхъулIэнукъым абазэхэхэмрэ фэрэ фызэгурымыIуауэ. Абазэхэхэр утыкум къизнэ хъунукъым, кIэбгъу зысщIыжауэщ зэрыжаIэнур, си щхьэр къахэсхмэ. Абазэхэхэмрэ фэрэ фызэгурыIуауэ тхылъ къызэти, шэч къысхуащIынукъым. Уэращ си щхьэр зэсхьэлIэнур, — жиIащ нэIибым.
— Iэщэр ебгъэгъэтIылъыжрэ абазэхэхэр я пIэ ибгъэтIысхьэжыфмэ, псалъэ узот уи щэхур сыбзыщIынкIэ. Абазэхэхэм шэч къыпхуезгъэщIынкъым. Мыр Iуэху цIыкIукъым, уэри къыбгуроIуэ ар, апхуэдэ лъэбакъуэ щыпчакIэ, — зрилъэфыхьащ генералым.
— Iуэху пIэщIэгъуэщ, уи щхьэм селъыт, генерал.
— СэркIэ зэфIэкIын Iуэхуу си гугъэкъым мыр, — жиIащ генералым.
— Тифлиси Бытырбыхуи щыгъэгъуэзэн хуейщ. Тхылъ едгъэхьын хуейщ Тифлиси Бытырбыхуи. ДызэрызэгурыIуам щыхьэт техъуэ тхылъ.
— Апхуэдэ тхылъ згъэхьэзыракIэщ, — жери нэIибым тхылъымпIэ напэ генералым хуишиящ. ЗаулкIэ зиIэжьэри къыщIигъужащ. — Сэ схузэфIэмыкIынумкIэ укъэзгъэгугъэнукъым, апхуэдэ хьэл сиIэкъым. Мыр хьэрыпыбзэкIэщ зэрытхар. ДызэрызэгурыIуэм щыхьэт тохъуэ, урысыбзэкIэ зэребгъэдзэкIмэ, шэч къытепхьэжынкъым.
— УрысыбзэкIэ зэддзэкIауэ ныпIэрызгъэхьэнщ, пщэдей нэхъ пIалъэ къыхэзгъэкIынкъым, — тхылъымпIэр зэпиплъыхьурэ жиIащ генералым.
— ДызэгурыIуа нэужь, тхылъым Iэ щIэддзынщ. ХьэрыпыбзэкIи урысыбзэкIи. Дякум къыдыхьэнIауэ си гугъэкъым, абазэхэхэри фэри дызэувэлIапхъэщ мы Iуэхур. Абазэхэхэм щхьэкIэ умыгузавэ. Абазэхэхэр си псалъэм къеувэлIэнущ, сэ жысIэм фIэкIынукъым. КIыхьлIыхь мыхъуамэ, арат сызыхуейр, — и кIэн къи- кIыпауэ илъытэри, пыгуфIыкIащ Мыхьэмэт-Iэмин.
«НэIибыр щыхуэпIащIэкIэ, Тифлиси Бытырбыхуи я жэуапым сыпэплъэнкъым, тхылъым сэ щIэздзынщ Iэ, — жиIащ игукIэ генералым. — IэщэкIэ дапэлъэщыркъым абазэхэхэм, мы тхылъыр сэбэп къытхуэхъунри хэлъщ. АдэкIэ зэрыхъури тлъагъунщ…»
Генералым и пащхьэ здисым, Мыхьэмэт-Iэмини и щхьэ Iуэхут зэгупсысыр: «Зыри хузэфIэмыкIыфэ зытрегъауэ инэрал пащIацэм… Тифлиси ечэнджэщынущ, Бытырбыхуи лIыкIуэ иIуэхунущ… Абазэхэхэм я пIэ итIысхьэжын, Iэщэр ягъэтIылъын мурад ящIамэ, угуфIэн хуейщ, генерал. Абазэхэхэр къэвувыхьащ, Iэпхлъэпх фщIащ — сыт яхузэфIэкIыжын? Къыспэрыуэнукъым абазэхэхэр. ФIыщIэ къысхуащIын хуейщ — илъэсипщI хъуауэ садозауэ. Я кум сыдыхьэрэ абазэхэхэмрэ урысхэмрэ зэзгъэкIужмэ, аращ яхуэсщIэжыфынур. Си щхьэм и фейдэи хэлъщ абы…»
— Мырзэбэч, зыми къыддищIэ хъунукъым урыс генералым деж дызэрыщыIар. Уи гум иубыдэ ар! — и тхьэкIумэр хуикъузащ Мыхьэмэт-Iэмин и шу гъусэм, гъуэгу техьэжауэ Хьэджэхъу шытхым щыдэкIыжым.
* * *
Абазэхэхэм я хасэм хэт хэри жылэ тхьэмадэхэри мэз лъапэм щызэхэувауэ поплъэ генералым. Хэт шущ, хэт лъэсщ. Ешащ псори. Гъэмахуэ шылэщи, пщIэнтIэпсыр къохуэх.
— Инэралым зегъэгувэ, щIемыгъуэжауэ пIэрэ? — жаIэ.
— Къэсыным сыхьэт ныкъуэщ къэнэжар, — жиIащ Мыхьэмэт-Iэмин. — Фыкъытримыч. ДызэгурыIуащ, дызэрызэгурыIуам щыхьэт техъуэ тхылъыр хьэрыпыбзэкIи урысыбзэкIи тхауэ къытIэрагъэхьакIэщ. Хасэм хэтхэри тхьэмадэхэри щыгъуазэ тщIащ тхылъым. Iэ щIэддзын хуейуэ аращ къытхуэнэжыр.
— Уи псалъэр ди фIэщ мэхъу, шэч пхуэтщIыркъым, пэж хъуамэ, арат дызыхуейр. Укъагъэгугъэ, псалъэ къуатри, укъагъэпцIэж, я псалъэм тебгъуэтэжыркъым, — жиIащ тхьэмадэхэм ящыщ зым.
— Узэригугъауэ псори хъутэмэ, нэгъуэщI щыIэт, — Мыхьэмэт-Iэмин игу ирихьакъым тхьэмадэм и псалъэр. — Дызэригугъауэ хъуатэмэ, апхуэдиз хьэзабым дыхэтынутэкъым… — Iэдакъэжьауэ ищIри, гъуэгум ириплъащ нэIибыр. — Къэсащ дызыпэплъэхэр. Инэралыр я пашэщ. ПедгъэжьэнIа хуейкъэ?
— ХьэщIэ ди жагъуэкъым дэ, ди щIасэщ, — жиIащ тхьэмадэхэм ящыщ зым. — Нэхъ къэблагъэмэ, шууитI-щы педгъэжьэнщ.
Пежьэри, генералыр кърагъэблэгъащ. Жылэм я пащхьэ иуващ нэIибыр.
— Тхьэм и нэфI зыщыхуэн жэмыхьэт! Хасэм и лIыкIуэхэ! Абазэхэхэм фIы къехъулIэмэ, нэгъуэщI сылъыхъуэркъым сэ. Аращ сызэрыфхэс лъандэрэ сызытелажьэр. Фи пащхьэ ит инэралымрэ сэрэ дызэпсэлъащ. Дызэпсэлъа къудейкъым. ДызэгурыIуащ. Абы щыхьэт тохъуэ мы тхылъыр. Тхылъыр урысыбзэкIи хьэрыпыбзэкIи тхащ. ТIури зы хьэрфкIи зы псалъэкIи зэщхьэщыкIыркъым. Хьэрыпыбзэр сэ адыгэбзэкIэ фхузэздзэкIынщ. Брагъун Ислъам урысыбзэ ещIэ. Урысыбзэр абы фхузэридзэкIынущ.
НэIибым и псалъэр лIы гъур кIыхь гуэрым IэщIихащ. Цей Хьэтырбийт ар.
— ФызэрызэгурыIуам щыхьэт техъуэ тхылъыр тхузэбдзэкIын и пэ къихуэу зыгуэркIэ сыноупщIынут, — жиIащ Цей Хьэтырбий.
— КъызэупщI. Сэ сыбзыщIынуIакъым.
— А тхылъым урысхэми Iэ щIадза?
Цей Хьэтырбий и упщIэр Брагъун Ислъам урысыбзэкIэ зэридзэкIащ — генералым къыгурыIуэн щхьэкIэ.
Генерал Филипсон къэкIуатэри нэIибым бгъурыуващ.
— Тхылъым сэри Iэ щIэздзащ, ауэ унафэ зыщIынур сэракъым, сэ нэхърэ нэхъыщхьэхэращ. Ар си пщэ щIыдэслъхьар лъэныкъуитIми Iэщэр дгъэтIылъын щхьэкIэщ. Ирикъункъэ лъыуэ дгъэжар! Зы махуи дэкIыркъым — дызэрыукI зэпытщ. Тифлиси Бытырбыхуи къысхуадэну си гугъэщ мы тхылъым Iэ зэрыщIэздзар. — И псалъэр иуха нэужь, генералым игукIэ жиIащ: «Фэ, абазэхэхэр, Урысейм фрицIыхущ, ар зыщывмыгъэгъупщэ».
Цей Хьэтырбий генералым зыхуригъэзэкIащ:
— Тхылъым сыт и пэрмэн, Урысейм я пащтыхьым Iэ щIимыдзамэ? НэгъуэщIкIи сыноупщIынущ: Щамил сыт и хъыбар, и Iуэхур сытым тет?
— Езыр арэзыуэ, Щамил Урысейм яшащ, и унагъуэри щIыгъущ, — жэуап къитащ генералым.
— ГъэщIэгъуэныр къыджепIаи!
— Езыр арэзыуи?
— Арэзыщ. Езым зыкъитащ, — и жэуапым къыщIигъуащ генералым. Гупым ящыщ зы нэIибым еупщIащ:
— Мыхьэмэт-Iэмин, уэ сыт уи мурадыр?
— СэркIэ нэхъыщхьэр дызэрызэгурыIуаращ. Абы щыхьэт тохъуэ мы тхылъыр. Мыр зэрытхар хьэрыпыбзэщ, адыгэбзэкIэ фхузэздзэкIынщи, щыгъуазэ фысщIынщ. Абы феувэлIэнуми фемыувэлIэнуми, хуитыр фэращ. НэгъуэщI хэкIыпIэ диIэкъым нобэкIэ — ар зыгурывгъаIуэ. Тхылъым сыкъыфхуеджэнщ. Абы щыгъуазэ фытщIын щхьэкIэщ фыщIызэхуэтшэсар. Мыращ тхылъым итыр: «Дэ, абазэхэ уэркъхэми, лъхукъуэлIхэми, пщылIхэми тхьэлъанэ дощI Урысейм дыхуэпэжынкIэ, пащтыхьым и IэмыщIэ зитлъхьэнкIэ, абыи абы и дзэпщхэми я унафэхэм деувэлIэнкIэ, мыхъумыщIагъэрэ щIэпхъаджагъэрэ дымылэжьынкIэ. ЖыIэмыдаIуэхэр лъэныкъуэ едгъэзынкIэ, абыхэм яхуэфащэ тезыр ятетлъхьэнкIэ. Урысхэм емызэгъхэр зыхэтхункIэ, ди щхьэм къыдэдмыгъэкIуеинкIэ. Урысыдзэм къыхэкIуэсыкIауэ ди лъахэм зыщызыгъэпщкIу хьэхэбасэхэр зыхэтхужынкIэ, ахэр урыс дзэпщхэм я IэмыщIэ итлъхьэжынкIэ».
Мыхьэмэт-Iэмин къыщIигъужащ: — Мы тхылъым щыгъуазэ тщIащ урыс дзэпщхэр, ахэр акъылэгъу къыддэхъуащ. Инэрал Филипсон тхылъым къыщIигъуащ: «Урыс пащтыхьым зэрыхуэпэжынумкIэ абазэхэхэм тхьэлъанэ ящIа нэужь, абы и шэсыпIэ хъун щхьэкIэ, щIалэ цIыкIу пщыкIуплI анэмэт къытхуащIынщ. АбыкIэ хъыбар едгъэщIэнущ урыс пащтыхьым. Ди диным зыри пэрыуэгъу хуэхъунукъым. ХьэжыщI е Истамбыл кIуэнуIамэ, пэрыуэ щыIэнукъым — я гъуэгур занщIэщ, я закъуэ ежьэми е я унагъуэ зыщIагъуми. Дзэм къулыкъу щащIэн щхьэкIэ зыри хагъэзыхьынукъым, ауэ апхуэдэ гукъыдэж зиIэм гулъытэ хуащIынущ. Абазэхэхэм я щIыр зыми къатрихынукъым, езыхэм къахуонэж псори. Дэтхэнэми и мылъкур къэралым къихъумэнущ. Абазэхэ уэркъхэм я пщылIхэр къытрахынукъым, абыхэм ящыщ гуэрхэр кIуасэрэ урысхэм я IэмыщIэ зралъхьэмэ, ахэр къратыжынущ, абы щхьэкIэ пщIэ Iахынукъым. Абазэхэхэм унафэщI яхуэхъунухэр урыс дзэпщышхуэм къахуигъэлъэгъуэнущ. Абазэхэхэм я унафэр зи IэмыщIэ илъ урыс къулыкъущIэхэр Мейкъуапэ дэсынущ, абазэхэхэм я Iуэхум ахэр щыхэIэбэнур абыхэм хабзэм къемызэгъ гуэр щалэжьам дежщ — ар езы абазэхэхэрами я тхьэмадэхэрами. Тхьэлъанэ дощI мы тхылъым ит псори дгъэзэщIэнкIэ. Тхьэлъанэ дощI Алыхьым и цIэкIэ, абы и лIыкIуэ Мухьэмэд бегъымбарым и цIэкIэ, тхьэ доIуэ ИнджылкIэ, ТеурэткIэ, ЗабурымкIэ, КъурIэнымкIэ. Тхьэм и нэфI къытщыхуэ! Iэмин!»
Мыхьэмэт-Iэмин тхылъымпIэ напэр иIэтри, къыщIигъужащ:
— Абазэхэхэм лIыкIуэ фыкъащIащ, мы тхылъымкIэ арэзы фыхъун щхьэкIэ. Си псалъэр щэнейрэ къыздыжыфIэ: «Ди тхьэлъанэщ!» НэIибым игъэIущахэр зэрыгъэкIиящ:
— Ди тхьэлъанэщ!
АбыкIэ арэзы мыхъуари мащIэтэкъым, я макъым зрамыгъэIэтыщэми. Хуэм-хуэмурэ къызэрыкIащ абазэхэхэр, зыр зым емыдэIуэж хъуащ. ЦIыхур Iэуэлъауэ щызэрыгъэхъум, Мыхьэмэт-Iэмин къэгузэващ.
— Урыс дзэпщхэри арэзы абыкIэ? — щIэупщIэни къахэкIащ.
— Арэзыщ. Арэзы дыдэщ! Мыарэзы къахэкIакъым.
— ГъэщIэгъуэныр къыджыбоIэри! ПцIы къытхуэбупсыркъэ?
— СыгушыIэ фи гугъэ?
Утыкум къинауэ къыщыхъуащ Мыхьэмэт-Iэмин.
Зы шу къеупщIащ:
— ИнджылкIи, ТеурэткIи, нэгъуэщI гуэркIи тхьэлъанэ тщIын хуейуэ къытпэбубыдащ. Сыт ахэр зищIысыр? КъыджепIэркъэ!
— Чыристан тхылъщ ахэр. Чыристанхэм тхьэ щаIуэнум деж а тхылъ лъапIэхэм теIэбэурэ тхьэлъанэ ящI. — Ар жиIэри нэIибыр егупсысащ: «Абазэхэхэр зэрызехьэ мыхъу щIыкIэ Iуэхум кIэ етын хуейщ. КъызэрыкIмэ, куэдыIуэм щIэупщIэнущ абазэхэхэр».
НэгъуэщI гуэркIи дыноупщIынут, нэIиб. Уи Iуэху зэрыхъунум дегъэгузавэ. Сыт уи мурад? Щыгъуазэ дыпщIыркъэ, — къеупщIащ хасэм и лIыкIуэхэм ящыщ зы тхьэмадэ.
Мыхьэмэт-Iэмин и гум къишхыдыкIащ абы и IупэфIэгъухэм ящыщ зы:
— Шу пашэ къытхуэхъури, Мыхьэмэт-Iэмин дигъэщхьэрыуакъым, дигъэплъэкъуакъым. Иджы дэнэкIэ игъазэми, и гъуэгур махуэ ухъу.
НэIибыр зыхуеиххэ псалъэт ар. Уанэгум здисым, Мыхьэмэт-Iэмин и псалъэм къыпищащ:
— Сэ сыщIэпсэури сыщIэлажьэри фэращ. Абазэхэхэращ. Дэни сыщреIэ, сыти къысщрырещI, Алыхьыр сигу ихунукъым. Алыхьым и ужькIэ фэращ сиIэр. Тхьэлъанэ тщIащ нобэ, ди Iуэхум депцIыжынукъым…
Генералыр шэсыжащ. ШууитI-щы гъусэ хуащIащ. Гъусэ хуащIахэм къахэплъэри, инэралыр пыдыхьэшхыкIащ.
— Сыноплъри, урысыфэ птетщ. Хьэмэ сыщыуэрэ? — къеупщIащ щIалэхэм ящыщ зым.
— Фэ стет къудейкъым, сыурысщ, — жиIащ щIалэм.
— Абазэхэм дауэ укъыщыхута? — игъэщIэгъуащ генералым.
Сэракъым къыщыхутар, си адэращ. КъэкIуасэри, абазэхэхэм къахыхьащ, яхэсыхьащ, — жэуап къритащ щIалэм. — Яхэсыхьа къудейкъым: я диным ихьащ, ядэзэуащ. Апхуэдэр щымащIэкъым Абазэхэм.
— Ахэр къыдатыжын хуейуэ зэрызэдухылIар зэхэпхакъэ?
— Зэхэсхащ. Абы фыщымыгугъ: зыми нигъэзэн мурад иIэкъым. Къыватыжынукъым абазэхэхэм… ХьэщIэм щхьэкIэ я псэр ятыфынущ абазэхэхэм — игъащIэ лъандэрэ къадекIуэкI хабзэщ, а хабзэм ебакъуэр хьэрэм ящI.
* * *
Абазэхэхэмрэ урысхэмрэ зэгурыIуэжащ — жыжьэ нэIусащ а хъыбарыр. Псоми къабыл ящIакъым абазэхэхэмрэ урыс дзэпщымрэ зэIэпаха псалъэр. ЦIыхур хьэщIэщым щызэрихьэлIамэ е гъуэгум щызэхуэзамэ, зи гугъу ящIыр аращ. Абазэхэхэм яча лъэбакъуэр ягу ирихьащ бжьэдыгъухэм, къэбэрдейхэм, беслъэнейхэм. Шапсыгъхэм, убыххэм, садз абазэхэм зэралъытэмкIэ, абазэхэхэр щыуат, дахэ къыжраIэурэ урысхэм къагъэпцIауэ арат…
Генерал Филипсон, абазэхэхэм екIужа нэужь, и IитIыр зэтедзауэ щысакъым: гъуэгу-ирегъэщI, мэзыр иреупщIыкI, абы и унафэщи, къэзакъхэмрэ абазэхэхэмрэ сату зэдащI, бэзэрым щызэрохьэлIэ. Аркъудейкъым: дохутыр къахуегъакIуэ, сымаджэ хьэлъэхэр Мейкъуапэ ирегъашэ. Абазэхэхэмрэ урыс сэлэтхэмрэ зэфIмэ, аращ генералыр зыхуейр, ахэр зэгуригъэIуэн щхьэкIэ, сытри илэжьынущ, ар зигу иримыхь къэзакъхэм я пэр щIым щихуэнущ…
Абазэхэхэм я нэхъыбэр арэзы хъуащ Мыхьэмэт-Iэмин ича лъэбакъуэмкIэ. Сытым къыхихами, ичащ апхуэдэ лъэбакъуэ: езым зэрилъытэмкIэ, лъыгъажэ зауэм къыхэзышын лъэбакъуэ. МащIэщ а лъэбакъуэм и пэжыпIэм щыгъуазэр. Щыгъуазэщ урыс пащтыхьыр, генерал Филипсон. Кавказым и тет Барятинскэр, езы нэIибыр. КъагъэпцIауэ я фIэщ хъуртэкъым абазэхэхэм, мафIэм къыхэкIащи, ари Тхьэм и фIыщIэщ…
Псом нэхърэ нэхъ гузавэр шапсыгъхэмрэ убыххэмрэт: мафIэ лыгъейм и мэр ялъэIэсырт абыхэм. Шапсыгъхэмрэ убыххэмрэ я лIыкIуэхэр Мыхьэмэт-Iэмин къыхуеблэгъащ. А хъыбарым Абазэхэр зэлъищIысащ. Генерал Филипсон дежи нэсащ хъыбарыр — бзэгу зыхьын бгъуэтынтэкъэ!
Генералым унафэ ищIащ, къэгубжьри:
— Шапсыгъхэмрэ убыххэмрэ дэ къыдозауэ. Абазэхэм ихьэну хуиткъым абыхэм я лIыкIуэхэр. Иреубыди, Мейкъуапэ кърырегъашэ. Аращ Мыхьэмэт-Iэмин жефIэнур.
(Шапсыгъхэмрэ убыххэмрэ я лIыкIуэхэм яхэтащ Занокъуэ Къарэбатыррэ Бэрзэдж Джырандыкъуэрэ.)
Абазэхэм щымащIэкъым шапсыгъхэмрэ убыххэмрэ я лIыкIуэхэр къазэрыхуепсыхар зи гуапэ мыхъуахэр. «Сыт ахэр къыщIэкIуар, къытхуаIуэхур сыт? Урысхэм дазэрыгурыIуэж лъандэрэ я зэран къыдэкIакъым, гъуэгу тхурагъэщI, дохутыр къытхуагъакIуэ, ди сымаджэхэм къоIэзэ. Къыдэфыгъуэрэ шапсыгъхэмрэ убыххэмрэ? Дахуэныкъуэкъым, ди ужь ирырекI, я Iуэху къытхремылъхьэ…»
Шапсыгъымрэ Убыхымрэ я лIыкIуэхэр хьэщIэщым ирашащ. Бэрзэдж Джырандыкъуэ и псалъэр жыжьэ къыщыщIидзащ:
— Нэху щымэ, дыгъэр къыщIокI, щIымахуэр йокIри, гъатхэр къохьэ, абы гъэмахуэр къыкIэлъос. Дунейр шэрхъщи, мэкIэрахъуэ. А дунейм тетщ адыгэхэри. Зы бзэкIэ дыпсалъэми, ди акъыл зэтехуэркъым, дызэгурыIуэркъым, аращ ди мыгъуагъэ псори къызыхэкIыр. Кърурэ пэт пашэ яIэщ. Занокъуэ Сэфарбий зи ужь итар адыгэ лъэпкъхэр зэрызэгуигъэхьэнырщ. КъехъулIакъым. Нэхъ белджылыуэ жысIэнщи, и жагъуэгъухэм кърагъэхъулIакъым. Ди жагъуэгъухэращ лъакъуэпэщIэдз къытхуэзыщIыр, дызэгурызымыгъаIуэр.
— Узахуэщ, Джырандыкъуэ. Акъылэгъу сыбдохъу, — жиIащ Мыхьэмэт-Iэмин.
НэIибым игукIэ жиIэр нэгъуэщIт: «Сызыхуейр къезгъэщIащ абазэхэхэм. Езыхэм я пщIыхьэпIэ къыхэхуэнутэкъым, сэ ягу къэзмыгъэкIатэмэ. ЕзгъэкIужакъэ урысхэм! Аращ шапсыгъхэмрэ убыххэмрэ ягу темыхуэр. Iуэхур сэ къыстевмыщIыхьыж: сэ сыфхэкIыжын мурад сщIакIэщ — си шым уанэ теслъхьащ. Лъэрыгъым сиувэмэ, макIуэри мэлъей жыхуаIэр сэращ».
Мыхьэмэт-Iэмин и псалъэм къыпищащ:
— Алыхьым и Iэмырщ псори. Абазэхэхэр я пIэ итIысхьэжащ, урысхэм екIужри. Щапхъэ зытрахым хуэдэщ абазэхэхэр. Занокъуэ Сэфарбий и чэзум деувэлIатэмэ, иужькIэ ди щхьэм кърикIуа псор ди нэгу щIэкIынутэкъым.
НэIибым и псалъэр абы нэсауэ, хьэщIэщым зы щIалэ къыщIэпкIащ.
— Сыт ар?
— Къэзакъ щууипщI къокIуэ. Плъырхэм ялъэгъуащ.
— Сыт къызытекIухьар. Фапежьи, къевгъэблагъэ, — жиIащ нэIибым.
Шу прагъэжьа щхьэкIэ къэзакъхэм къеблэгъэн ядакъым.
— Къеблэгъэн дэнэ къэна, епсыхын ядэркъым. Уэращ къызыкIэлъыкIуар, захуэгъазэ, — щIэх дыдэ къагъэзэжащ къэзакъхэм прагъэжьа щIалэхэм.
— ЕмыкIу сыкъэвмыщI, — яжриIащ нэIибым Къарэбатыррэ Джырандыкъуэрэ. — КъыщысщIэупщIакIэ, захуэзгъэзэн хуейуэ къыстохуэ. Зызгъэгувэнкъым, — жери Мыхьэмэт-Iэмин хьэщIэщым икIащ.
Къэзакъ шу зыбгъупщI щытт куэбжэпэм, абазэхэхэри адэ-мыдэкIэ щызэхэтт.
— Фыкъеблагъэ. Щхьэ фемыпсыхрэ? — жиIащ нэIибым.
— ДопIащIэ, депсыхынукъым. Генерал Филипсон тхылъ къыпхудигъэхьащ.
Тхылъыр къаIрихащ къэзакъхэм. Урысыбзэ зыщIэ абазэхэ щIалэм IэщIилъхьащ тхылъыр:
— Къеджэ. Инэралым къитхыр ящIэн хуейщ псоми.
Генерал Филипсон къитхырт:
«Шапсыгъхэмрэ убыххэмрэ я шу пашэхэр уи деж зэрыщыхьэщIэм щыгъуазэ сыхъуащ. Ахэр ди бийщ дэ. Абазэхэхэм я нэIибым и унэ ихьэ хъунукъым ахэр. АбыкIэ дызэгурыIуауэ щытащ, уи псалъэм щхьэ уепцIыжрэ? Фи хабзэм сыщыгъуазэщ сэ: фи хьэщIэхэр фубыду къызэрытхуэвмышэнур сощIэ. Уи унэ иумыгъэс ахэр. Зэребгъэжьэжыр нэзгъакIуэ къэзакъ шухэм я нэкIэ ялъагъун хуейщ. Абазэхэм къихьэ хъунукъым шапсыгъ тхьэмадэхэри убых дзэпщхэри — апхуэдэ псалъэ зэIытхатэкъэ? Псалъэм утемытыжынумэ, си нэщIыбагъкIэ апхуэдэ блэжьынумэ, дяпэкIэ дызэрыпхущытынур нэгъуэщIущ. Генерал Филипсон».
ЗэзыдзэкIар
КЪАРМОКЪУЭ
Хьэмидщ.
