Анэ лъагъуныгъэм нэхърэ нэхъ гуащIэ щыIэкъым
Шэмызокъуэ Мухьэмэд Машэ и къуэм и цIэр зэхэзымыха нэхъыжь Къулъкъужын Ищхъэрэ къуажэм дэбгъуэтэну къыщIэкIынкъым.
Хэт ухуейми еупщI, къыбжаIэнур зыщ: «Зи IэнатIэм хьэлэлу бгъэдэта, лэжьакIуэ емызэшыжу, жэуаплыныгъэшхуэ зыхэлъу щыта цIыхущ». Шэмызокъуэр Хэку зауэшхуэм и гуащIэгъуэ дыдэм псэемыблэжу хэтащ, адэ гумызагъэу, унагъуэкIэ фIыуэ щытащ. Абы и цIэр сэ япэ дыдэу щызэхэсхар школым сыщы-щIэса 60 гъэхэращ. Къуажэм дэт курыт еджапIэ №4-м ныбжьыщIэ цIыкIухэр пэщIэдзэ дзэ хуэIухуэщIэ-хэм щыхуезгъаджэу сыщылэжьам, Шэмызокъуэм мызэ-мытIэу сыхуэзэну къысхуихуащ сэ.
ТекIуэныгъэм и махуэр щыдгъэлъапIэ ди зэхыхьэхэм Мухьэмэд дэ зыбжанэрэ къедгъэблэгъауэ щы-тащ. Шэмызокъуэм щIэблэр зэрыдущиин хъыбар хьэлэмэтхэр къыджиIэжырт, зауэ IэнатIэм щыпэрыта лъэхъэнэм теухуа и гукъэкIыжхэр къытхуиIуэтэжырт. Ауэ сэ къыхэзгъэщыну сызыхуейращи, Мухьэмэд, дызыщIэупщIэхэм жэуап къащритыжкIэ, щытхъу зи жагъуэхэм зэрахабзэу, езым и щхьэм кърикIуа гугъуехьхэр игъэбэтэн фIэфIыщэу щытакъым.
Шэмызокъуэ Мухьэмэд 1923 гъэм къалъхуащ. Абы и адэ Машэ граж-дан зауэм жыджэру хэтащ, къыщыхъуа и къуажэм гъукIэ IэщIагъэм щрилэжьащ, «зэIусэм псэ хелъхьэ» зыхужаIэм хуэдэу.
Мухьэмэд и хьэлыр гугъуехьхэм япсыхьащ. Зауэм щIидза нэужь, ар фронтым кIуэну щIэлъэIуащ икIи 1942 гъэм накъыгъэм и 10-м дзэм ираджащ. МазитIкIэ ягъэхьэзыра иужь, сержант цIэр къыфIащащ, Ипщэ фронтым и 5-нэ армэм и 40-нэ гвардейскэ дивизием и 3-нэ фочауэ полкым хыхьэ взводым и Iэтащхьэу ягъэуващ. Ар зэхэуэ гуащIэхэм хэтащ, лIыгъи къыщигъэлъэгъуащ. 1943 гъэм жэпуэгъуэм и 23-м Шэмызокъуэр уIэгъэ хьэлъэ хъури, 1944 гъэм и мазаер къэсыху уIэгъэщым щIэлъащ. Сыт хуэдизрэ мылъэIуами, Мухьэмэд фронтым яутIыпщыжакъым. А илъэс дыдэм ар ныкъуэдыкъуэу къалъытэри, и унэ къагъэкIуэжащ — абы и щхьэм фэбжьышхуэ телът.
Зэман дэкIа иужькIэщ, Шэмызокъуэм зэрихьа лIыгъэм папщIэ къыхуагъэфэща ЩIыхь орденым и 3-нэ нагъыщэмрэ Хэку зауэ орденым и 2-нэ нагъыщэмрэ къыщыIэрыхьэжауэ щытар. АрщхьэкIэ, къилэжьа медаль зыбжанэр зэрымыщIэкIэ кърамыту къэнащ.
Къызэрысыжу, Шэмызокъуэ Мухьэмэд Къулъкъужын Ипщэ къуажэм дэт курыт еджапIэ №5-м военрукыу ягъэуващ, пэщIэдзэ дзэ хуэIухуэщIэхэм ныбжьыщIэхэр щыхуигъасэу. Зэман докIри, ар колхоз унафэщIхэр щагъэхьэзыр Къэбэрдей мэкъумэш школым еджакIуэ ягъакIуэ. Къуажэм къигъэзэжа иужькIэ, ар колхозым и агроному ягъэув. 1955 гъэм Мухьэмэд къуажэ советым и унафэщIу хахащ.
А зэманым Iэщ гъэхъуныр колхоз лэжьыгъэм и IэнатIэ нэхъ гугъу дыдэхэм ящыщу къалъытэрт. Шэмызокъуэм гъэш фермэм и унафэщI IэкIуэлъакIуэуи зыкъигъэлъэгъуащ. ИужькIэ абы дзыхь къыхуащIащ Iусхэр зэгъэзэхуэным теухуа лэжьыгъэр. Мухьэмэд а IэнатIэри хъарзынэу ирихьэкIащ.
Шэмызокъуэр зэрылэжьакIуэшхуэр къалъытэри, щIыпIэ советым и депутату хахащ, колхозым и парткомымрэ и правленэмрэ хагъэхьащ. «Къэмылэнджэжу зэрылажьэм папщIэ» медалыр, КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и ЩIыхь тхылъыр, нэгъуэщI дамыгъэхэри къыхуагъэфэщащ. 1994 гъэм Шэмызокъуэ Мухьэмэд дунейм ехыжащ.
Ленэ и гъащIэ мытыншыр
— Абы лъандэрэ зэман дэкIащ, арщхьэкIэ ар зы сыхьэти сигу ихуакъым, псэум хуэдэу си нэгу щIэтщ, — къыджиIащ Ленэ.
Зызумысыжынщи, япэщIыкIэ мураду сиIар зауэм хэтам и щхьэгъусэ Ленэ и закъуэ сытетхыхьынырт. Абы щхьэусыгъуэ иIэт: нанэм и ныбжьыр илъэс 90-м щхьэдэхат. АрщхьэкIэ, зэрыфлъагъущи, Мухьэмэд и деж къыщыщIэздзэн хуей хъуащ.
Ленэ гуауэ куэд игъэващ. Абы и быни 8-м щыщу 3-р щIилъхьэжын хуей хъуащ: Любэ, МуIэед, Хьэсэн. ЩыгъкIэ, анэм и нэхэм нэпсхэр къыщIэкIыжыфыртэкъым. АрщхьэкIэ, гъащIэр гъащIэщ. ЦIыхум и гъуэгугъэлъагъуэр гугъэрщ икIи бзылъхугъэм махуэ насыпыфIэ куэ-ди илъэгъуащ.
И ныбжьыр хэкIуэта пэтми, Ленэ иджыри гурыхуэщ. Абы зэгъэ-кIуауэ, IупщIу икIи гурыIуэгъуэу къыпхуиIуэтэжыфынущ езыр къыщыхъуа Зеикъуэ къуажэм зауэм и пэ ита илъэсхэм къыщыдэлэжьауэ щыта цIыхухэм ятеухуа и гукъэкIыжхэр. Ленэ и хъыбархэм къызэрыхэщыжымкIэ, псом нэхъ гугъужу щытар фронтым кIуахэр цIыхубзхэмрэ балигъ мыхъуахэмрэ зэрахъуэкIын хуей щыхъуа илъэсхэрщ.
— ВыхэмкIэ, жэмхэмкIэ дыващ, гъубжэкIэ щхьэмыжхэр къэтхащ, нэху щыху хьэмым дыщылажьэрт, гуэдз къэпхэр къетлъэфэкIыу, — игу къегъэкIыж абы. — Зауэм кIуахэр гугъу зэрехьыр зэрызыхэтщIэм ди къарухэм хигъахъуэрт. Мыдрейуэ, ди бригадир Щауэ Аскэрбийрэ учётчик БжьыхьэлI Хьэсэнрэ ди лэжьыгъэм ткIийуэ къыкIэлъыплъырт.
Ленэ, дыбгъэдэсыху, япэщIыкIэ къытщыукIэтэрэ псэлъэгъуейуэ щытами, хуэм-хуэмурэ къыдэсэжащ. Уеблэмэ, Къулъкъужын Ищхъэрэм щыщ щIалэм зэрыхуэзэу зэрыдихьэхауэ щытари къытхуиIуэтэжащ. ЗэгуэкIуар къызэрыгуэкIтэкъым: Хэку зауэшхуэм жыджэру хэтат, школым и военрукт, и нэгу зэлъыIухамкIэ удэзыхьэхт. Мухьэмэд хуэдэ щауэхэр хъыджэбз куэдым яхузэрыгъэгъуэтыртэкъым. Пщащэми псэлъыхъур игу ирихьат: зэкIужщ, псалъэ лей жиIэнукъым, лэжьакIуэшхуэщ.
Щызэрышэм, Мухьэмэдрэ Ленэрэ пIалъэ жыжьэм тещIыхьа мурад гуэрхэри зэхуаIакъым. Шэч хэмылъу, сабий къащIэхъуэным хуабжьу щIэхъуэпсырт. Арати, Хьисэ дунейм къытехьа иужь, тIуми къащыхъуащ я пэшхэр нэхъ нэху, дахэ хъуауэ. Абы къакIэлъыкIуащ Любэ, Марие, МуIэед, Хьэсэнбий, Мусэ, Хъусен, Хьэсэн сымэ. Апхуэдиз бын пIыныр тынштэкъым, АрщхьэкIэ, Ленэ псоми зыхуигъэныкъуэрт, ахэр зыхуей хуигъэзэн папщIэ.
Зэманыр кIуэрт. Сабийхэр балигъ хъурти, гъащIэ щхьэхуэм хыхьэрт, дэтхэнэми езым и унагъуэ иухуэрт. Иджы нанэм и къуэрылъху-пхъурылъху языныкъуэхэми унагъуэшхуэхэр яIэ хъуащ.
Ныбжьышхуэ къэзыгъэщIа бзылъхугъэм зэрыжиIэмкIэ, ахэр и деж къокIуэ, тыгъэхэр къыхуахь, я деж яшэну къолъэIу, арщхьэкIэ езыр щыпсэу и унэр зы тхьэмахуэ зэхуаку закъуэкIи къыхуэгъэнэнукъым. Ленэ Хъусен и гъусэу мэпсэу. Абы и унагъуэми зиубгъуащ. И щхьэгъусэ ФатIимэрэ абырэ хъыджэбзиплIрэ щIалитIрэ яIэщ.
— СылIэмэ, зигу сыкъэзыгъэкIыжын сиIэщ, — жеIэ ныбжьышхуэ къэзыгъэщIа бзылъхугъэм. — Ди Тхьэшхуэм солъэIу ахэр дэр нэхърэ нэхъыфIу куэдрэ псэуну.
Дахэщ икIи кIыхьщ Ленэ къикIуа гъащIэ гъуэгур. Нэхъыщхьэжыращи, зэрыгушхуэн иIэщ. Ленэ сакъыу ехъумэ къыхуагъэфэщауэ щыта медалыр, «1941-1945 гъэхэм екIуэкIа Хэ-ку зауэшхуэм и лъэхъэнэм фIы дыдэу зэрылэжьам папщIэ» фIэщыгъэ зиIэр, «Лэжьыгъэм и ветеран» бгъэхэIур, «Анагъэ медалым» и етIуанэ нагъыщэр. А псори и щыхьэтщ Ленэ и гъащIэр купщIафIэу, унагъуэшхуэ-ри зэрихьэу, губгъуэ лэжьыгъэхэми щехъулIэу зэрыпсэуам. И бынхэми ялъигъэIэсащ езым и гу хуабагъэр. Сигу къокIыж Шэмызокъуэхэ я къуэхэм ящыщ зым, «Налшык къалэм щэнхабзэмрэ зыгъэпсэхунымкIэ и парк зэгуэт» IуэхущIапIэм и унафэщIым и къуэдзэ Мусэ и псалъэхэр:
— Дэ тщыщ дэтхэнэми дежкIэ ди анэр нэмысымрэ нэхугъэмрэ я гъуэгур къытхузэIузыха гъуазэщ. Абы нэхърэ нэхъ лъапIэрэ нэхъ гъунэгъурэ диIэкъым. Удэпсэун къудейр насыпщ. Анэ лъагъуныгъэм нэхърэ нэхъ гуащIэ щыIэкъым. Ар ноби дэркIэ дахэщ, Iущщ. А псори кIэщIу къыпхуэIуэтэнукъым. Тхьэшхуэм и ужькIэ, анэращ дэ гъащIэ къыдэзытар. Зыщыдвмыгъэгъупщэ щIэх-щIэхыурэ анэхэм едэхэщIэн, фIыуэ зэрытлъагъур зыхедгъэщIэн зэрыхуейр.
А псалъэ гъуэзэджэхэмкIэ мы си тхыгъэ кIэщIыр сухыну сыхуейт.
НЫР Iэуес.
