Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Ущие зыхэлъ тхыгъэ
И акъыл хунэсакъым
Мэзым пхъэхуей лъагэ хэтти, зы тхьэрыкъуэ къэлъатэри, жыгыщхьэм абгъуэ щищIащ. Абгъуэм щыкIэцIри, тхьэрыкъуэ шыр къыщришащ. — Абгъуэр бажэм къыIэщIэлъэгъуащ.
— Мы мэзри мы пхъэхуейри си адэм къысхуигъэнауэ сысейщ, — жиIащ бажэм, тхьэрыкъуэр ишхын мурад ищIри. — Пхъэхуейр щхьэ сфIэбубыда? Уэри усшхынщи, уи шырхэри дэзгъэкIуэнщ. Зегъэхь аддэ, пхъэхуейр къизупщIыкIыжынущ.
— Жыгыр ибупщIыкIыжмэ, дэнэ дыкIуэн? — гузэвэгъуэ хэхуащ тхьэрыкъуэр.
— Си шырхэр дэнэ щыспIын?
— Шыр дапщэ уиIэ?
— Шырищ сиIэщ.
— Сыт хьэдыгъуэдахэ! Тхьэрыкъуэм шыритI нэхъыбэ иIэ зэрымыхъунур пщIэркъэ? Шырищым я зыр къысхуедзых, кIыгуугум хуэсхьынщи, пхуезгъэпIынщ. Къызумытмэ, жыгыр иджыпсту къизупщIыкIыжынущ.
Сыт ищIэнт тхьэрыкъуэм: бажэм зы шыр къыхуридзыхащ. Пабжьэм хихьэри, бажэм тхьэрыкъуэ шырыр ишхащ. Ишхри, тхьэрыкъуэм деж тригъэзащ бажэм.
— Уи шырыр кIыгуугум хуэсхьащи, пхуипIынущ. ШыритI пхуэгъэшхэнукъым уэ. ТIум я зыр къызэти, сэ пхуэспIынщ. Къызумытмэ, пхъэхуейр сысейщи, къэзгъэуэнущ, джыдэ къэсхьынурэ, — жиIащ бажэм.
ЕтIуанэри фIишхащ, пабжьэм хихьэри. Ещанэри фIишхын мурад ищIащ.
— Мы мэзри мы жыгри сысейщ. Ещанэри къызумытмэ, жыгыр къизупщIыкIыжынущ, — жиIащ.
— Ещанэр уэстынукъым, сыти къызэщIэ. Жыгыр къэбгъауэмэ, уэращ щIегъуэжынур, — жиIащ тхьэрыкъуэм.
— Джыдэ къэсхьмэ, уэсщIэм еплъ: щIегъуэжыр хэтми тлъагъунщ.
Бажэр IукIуэтауэ, кърур кърихьэлIащ. Тхьэрыкъуэр зэрынэщхъейр щилъагъум, кърур къеупщIащ:
— Щхьэ унэщхъей? — жери. — Уи жагъуэ къэзыщIаIа?
— Бажэм шыритI сфIишхащ, ещанэри сэри дишхын мурад иIэщ, — жиIащ тхьэрыкъуэм.
— Умышынэ: бажэр къыплъэIэсынукъым уэ. Къигъэзэжмэ, жепIэнуращ: «Дэ жыгыщхьэм дисщ, жыгыщхьэм къихьи, тIури дышх». Бажэр жыгыщхьэм нихьэфынукъым.
Апхуэдэ чэнджэщ къритри, кърум IуигъэзыкIыжащ.
Тхьэрыкъуэр къэгушхуэжащ.
Бажэр къыщысыжым, жриIащ:
— Жыгыщхьэм укъихьэфмэ, сэри си шырри дышх, уи хьэлэлщ.
Бажэм къыгурыIуащ тхьэрыкъуэр зыгуэрым зэригъэIущар.
— Хэт узыгъэIущар?
— Кърум, — къыжриIащ тхьэрыкъуэм.
— Дэнэ кIуэжа а гъуамэр?
— Псы Iуфэм Iутщ.
Бажэр псы Iуфэм Iухьэри, кърум бгъэдэкIуэтащ.
— Жьыр ипщэкIэ къыщепщэмэ, уи щхьэр дэнэкIэ пшиину? — еупщIащ бажэр кърум.
— ИщхъэрэкIэ сшиинщ, — жиIащ кърум.
— ИщхъэрэкIэ къыщепщэмэ-щэ?
— ИпщэкIэ сшиинщ.
— Жьыр ипщэкIи ищхъэрэкIи къыщепщэмэ, уи щхьэр дэнэ здэпхьынур?
— Си дамэ щIагъым щIэслъхьэнущ.
— Уи щхьэр уи дамэ щIагъым щIэхуэну си гугъэкъым. ЩIэлъхьи, сыгъэлъагъут щIэхуэрэ щIэмыхуэрэ. Си фIэщ хъуркъым.
Бажэм и дзыхь иригъэзри, кърум и щхьэр дамэ щIагъым щIилъхьащ.
— Чэнджэщ ептри, тхьэрыкъуэмрэ и шырымрэ сIэщIэбгъэкIащ. Уи щхьэр къызэребгъэлын акъылщ уимыIэр, — жиIэри, бажэм кърур ифыщIащ.
ГъащIэм щыщ теплъэгъуэхэр
Дунейм ущытеткIэ цIыху куэдым уахуозэ, гуп зэхуэмыдэхэм уахохьэ, ар гуфIэгъуэ е гузэвэгъуэ ирехъу, лэжьыгъэ IуэхукIи узыIууэр мащIэкъым. БгъэщIагъуэу, уигъэгупсысэу Iэджэ болъагъу, яIуэтэжу зэхыбох. Апхуэдэ хъыбархэм хэтщ дыхьэгъ зыкъоми. Си нэгу щIэкIа е жаIэжу зэхэсха хъыбар кIэщI цIыкIу зыбжанэ зэхуэсхьэсащи фи пащхьэ изолъхьэ.
КъыщIигъэлъащ
Ди благъэу цIыхуищ, фэтэр хьэху щыпсэууэ, езыхэм яйуэ хэщIапIэ ямыIэу, щедгъэтхат ди унэм. Зэман дэкIри ахэр ди тхылъым иредгъэтхыкIыжыну дызэгурыIуащ. Ар суд Iуэху хэмыту зэрызэфIэмыкIынур ЖЭК-м къыщызжаIэм, сокIуэ хеящIэхэм я унэм. СыздэкIуам судыщIэм и дэIэпыкъуэгъум сыкърегъэдэIуэ:
— ЛъэIу тхылъ тхыи къэхь, фи благъэхэр тхылъым щIифтхыкIыжым и щхьэусыгъуэр иту.
КъыщыщIэзгъэзыкIыжым къыскIэлъыжеIэ:
— Ар уэ тэмэму, щыуагъэншэу пхуэмытхынкIи хъунщ. Мыбдеж гъунэгъуу, унэ зы-тIу къэбгъанэмэ, ещанэм, юрист цIыхубз гуэр щIэсщи, (и цIэри къызжеIэ) апхуэдэ IуэхухэмкIэ ар IэкIуэлъакIуэщ. Абы зыхуэгъази къыбдэIэпыкъунщ.
СоунэтI жыхуиIам деж. СыздэкIуэм согупсыс: «А юристым, дауи, пщIэншэу ар пхуитхынукъым, сом 500 хуэдиз сIихыну къыщIэкIынщ. Зэпыту укIуэ, ари естынщ. Ауэ сыт щIысхуэмытхынур лъэIу тхылъ? Я нэхъ мащIэрамэ, республикэм и Iэтащхьэми, Налшык къалэм и унафэщIми, нэгъуэщI къулыкъущIэшхуэхэми я деж, си цIыхугъэ гуэрхэм зыкъысхуагъазэурэ, лъэIу тхылъымпIэу зы 40 хуэдиз стхагъэнт. Арати, сыщIохьэ юрист бзылъхугъэм деж. СыщIэкIуамрэ сызыгъэкIуамрэ щыжесIэм: «Мыпхуэдэ документхэр къэхьи пщэдей къыIухьэ, сом минищ и гъусэу», — къызжеIэ. НапэкIуэцI ныкъуэ фIэкI мыхъу лъэIу тхылъымпIэм сом минищ сIихынут. КъыщIигъэлъатэкъэ! Естакъым. Сэ стхыжри схьащ судым. Дагъуэ къыхуамыщIуи пхыкIащ.
Псори зэщхькъым
ЖызыIэ щыIэщ бэзэрым тет псори хьэрэмышхыу, тэрэзэкIэ укъагъапцIэу, напэ ямыIэу. Ар пэжкъым. Абы и зы щапхъэщ мыр. Унэгуащэр къызэлъэIури бэзэрым сигъэкIуат джэдыкIэ къэсщэхуну. Ящэхэм сахэплъэщ, сахэплъэри нэхъыфIыIуэу, нэхъ къабзэу къысфIэщIар зейм сыбгъэдыхьащ:
— Зы 30 хуэдиз къызэт. Торт ящIынущи …
— Торти? — къызэплъащ бзылъхугъэр. Абы щыгъуэ, — и Iэпэр ишиящ нэгъуэщI цIыхубзым дежкIэ, — мобы ейр къэщэху, ар нэхъ свежэщ.
А цIыхубзыр и напэм емыплъамэ, зыри жимыIэу къызищэнтэкъэ и джэдыкIэр.
СыхулIэ апхуэдэ хьэблэ!
Мыр къыщыхъуар Нартанщ. Хьэблэ гуэрым дэст зы фызыжь, хуэкъулейсызу. Зы жэм иIэти гъунэгъухэр игъэтхьэусыхэрт: я хадэхэм ихьэурэ Iисраф зэтрищIэрт. Ауэ фызыжьым жраIэнIауэ дзыхь ящIыртэкъым, жьэ бзаджэ щIэтти. ЦIыхубзхэр зэгурыIуэри хьэблэм дэс лIыжьитI-щым елъэIуащ: «КхъыIэ, фытхуэкIуи и жэмыр кIэрыутIыпщ имыщIыну тхужефIэ, фэ нэхъ къыффIэлIыкIынщ», — жаIэри. Арати, лIыжьхэр дыхьащ фызыжьым и пщIантIэм. ЩIэкIуа Iуэхур щыхуаIуатэм, къажриIэращ: «Си жэмыжь закъуэр фхуэмыгъашхэу ара? СыхулIэ апхуэдэ хьэблэ!»
Саут СулътIан.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
КIэртIофыщIэ жьэрыкуей
КIэртIофыр яукъэбз, псы щIыIэкIэ ятхьэщI, пIащIэу, хъурейуэ яупщIатэ. Тебэм тхъу иралъхьэри градуси 120-130 хъуху къагъэплъ. Абы бжьын упщIэтар, кIэртIоф упщIэтар халъхьэ, шыгъу, шыбжий плъыжь хадзэ, псы щIыIэ тIэкIу щIакIэри мафIэ щабэм тету зэIамыщIэу тебэм и щхьэр тепIауэ дакъикъи 10-12-кIэ ягъажьэ. ИужькIэ хуэсакъыурэ зэIащIэ. КIэртIофыщIэр дакъикъэ 15-кIэ хьэзыр мэхъу.
Ар жьа нэужь и щхьэр трахри джэдгын цIынэ къудамэ тхьэщIахэр кърагъэтIылъэкI, тебащхьэр трапIэжри мафIэм темыту дакъикъи 5-6-кIэ щагъэт, мэ дахэ къищтэн щхьэкIэ. Iэнэм щытрагъэувэкIэ джэдгын къудамэхэр къытрахыжри кIэртIоф жьар тепщэчым иралъхьэ. Пщтыру яшх, пIастэ, чыржын е щIакхъуэ и гъусэу.
КIэртIофыр тебэм Iувыщэу иралъхьэркъым, кIэртIоф упщIэтахэр зэхэжьыкIын щхьэкIэ.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ): кIэртIофыщIэ укъэбзауэ — г 325-рэ, бжьын укъэбзауэ — г 40, шыгъуу — г 4, тхъууэ — г 50, псы щIыIэу — г 150-рэ, джэдгыныщIэ къудамэу — 3-4, шыбжий сыр хьэжауэ — узыхуейм хуэдиз.
Балыджэ зэхэупщIэта
Балыджэ ятхьэщIар сэкIэ яупщIатэ хъурей цIыкIуурэ е IупщIэурэ, абы шыгъу, бжьын цIынэ зэпыгъэлъэлъа халъхьэ, шатэ щIакIэри зэIащIэж. Iэнэм щытрагъэувэкIэ, пIинэу тепщэч цIыкIум иралъхьэ. ЩIакхъуэ, лэкъум, кIэртIоф гъэва, кIэртIоф пIастэ, чыржын дашх.
Халъхьэхэр (цIыхуитI Iыхьэ): балыджэу — г 200, шатэу — г 100, бжьын цIынэу — г 50, шыгъуу — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
Гъатхэ теплъыгъуэхэр
Налшык паркым и теплъэр ехъуэж. Сурэтыр Къарей Элинэ трихащ.
Си хъуреягъкIэ
— Ныбжьэгъухэ, сэ си щхьэкIэ сигу ирохь мы тхылъыр, — жиIащ зым. — Ауэ бжыгъэ куэдыIуэ хэтщ. Абы зэраныгъэшхуэ къешэ… Уигу пхуиубыдэркъым узэджэр, занщIэу пщогъупщэж!
— Нобэ мы зи гугъу тщIы тхылъыр, шэч лъэпкъ хэмылъу, купщIафIэщ икIи щхьэпэщ, — къэпсэлъащ етIуанэр. — Ауэ, сэ ар зытхам сыхуэдамэ, а цIэ-унэцIэ къомыр нэхъ мащIэ сщIынти, езы цIыхухэм нэхъыбэу сатепсэлъыхьынт, я хьэл-щэнхэр къэзгъэлъэгъуэнт!..
Апхуэдэурэ делэхэр тепсэлъыхьырт делэщым къащыIэрыхьа телефон тхылъым.
* * *
Зыхыхьа унагъуэр игу ирихь-иримыхьым щыщIэупщIэм, зэрашэрэ куэд мыщIа пхъум лъэкIакъым игу къеуэ тIэкIур и анэм щибзыщIын.
— Псори хъарзынэт, — жиIащ абы. — Зы закъуэр мыхъужамэ… Уи фIэщ зэрыхъун, сазэрыхыхьэрэ зы пщэдджыжь напэIэлъэщI гъущэкIэ зыслъэщIыну къысхуихуакъым, зытхьэщIыпIэм фIэлъыр сыт щыгъуи псыфу срохьэлIэ!
— Ар дагъуэкъым, — къэпсэлъащ псори зэхэзыха адэр. – Жьыуэ къэтэджи, напэIэлъэщIыр гъущэу щытынущ.
* * *
ЛэжьапIэ пэшыр зэлъыIузыхыр зэрахъуэкIат. Си жагъуэ хъуакъым — плIанэпэм дэт пхъэнкIиилъэм тхылъымпIэжь сыт издзаIамэ, ирихырти, абдеж щиухырт а IукIыжам и къалэныр. Мыр хуабжьу егугъурт. КъыпхуэцIыхужынтэкъым си пэшыр апхуэдизкIэ къабзэ хъуати. Сызытес шэнтым и лъакъуэхэм къыщыщIэдзауэ, бжэ-щхьэгъубжи стIолыщхьи зылъэмыIэс къигъанэртэкъым. ЗэщIэлъэсат, зэщIэлъэщIат, зэщIэпхъэнкIат, унащхьэ нэгъунэ зэдэкIуэу, псори.
МахуитI-щы дэкIри, гу лъыптэ хъуащ а зэлъыIухакIуэм и лэжьыгъэм зэрыкIэригъэхуам. Аргуэру махуитI-щы дэкIыжри, сабэм, фIейм, пхъэнкIийм сыкърихьэлIэ хъуащ. ЛIот къэхъуар? Зыри…
ЩIэуэ къэува лэжьакIуэр и лэжьыгъэм есауэ арат!
* * *
— Музэчыр щIэныгъэхэм я доктор хъуа уи гугъэкъэ!
— Дауэ?!
— Абы илъэс куэдкIэ иригъэкIуэкIа и къэхутэныгъэхэм къызэрагъэлъэгъуамкIэ, уэсу къес псор щIым къэсыркъым, атIэ и ныкъуэр унэхэм, псэуалъэхэм, нэгъуэщIхэм я щхьэм къытонэ.
Хьэх Сэфарбий.
Псалъэжьхэр
Мардэ зимыIэ щыIэкъым
ГъащIэ зиIэм уахъты иIэщ.
ЕмыкIур екIу мэхъури, екIур емыкIу мэхъу.
Зи игъуэр дахэщ.
ИкIута из хъужыркъым.
Лъы уасэрэ пхъу уасэрэ мылъку хъуркъым.
Мазэрэ пэт дыркъуэ иIэщ.
Мардэ зимыIэ щыIэкъым.
Нобэ уи махуэщ, пщэдей си махуэщ.
ПащIэм къимыхьар жьакIэм къихьыжыркъым.
Фор IэфI дыдэщ — зигу иримыхьым ишхыркъым.
ФIэщхъуныгъуэ хущхъуагъэ хэлъщ.
ФIыгъуэм я нэхъыщхьэр зэгурыIуэщ.
Хейм и лъыр хамэм ещIэж.
Сатыр пIаскIуэхэр
Бжэныжьым
МапкIэ, допкIей, къопкIых,
Псы пэгуныр Iэнэм кърекIых.
Яхыхьэм чыцIхэм йобжьэкъуауэ –
И ныбжь имыщIэ ирикъуауэ:
ЩIалэгъуэр щытми зэфIэкIауэ,
Къэнащ чыцIыбжьэр фIэмыкIауэ.
Бацэ
Игъэпсэлъэжкъым нани Бацэ,
Трихужыф зэрыхъурэ и щхьэм бадзэ.
Батэр зыгъэшам
Iуэхугъуэшхуэ абы нобэ зэрихуащ:
Iуэху мыублэм блэуэ хэсыр къыхихуащ.
ЗыхуэмышыIэ пщтырафэм
Зыхимынэну и делагъэр:
ХиIунущ дэни и бэлагъыр.
Зи жьэр джатэм
И Iэм фIыуэ ищIэр
ЕгъэкIуэдыж, псэлъамэ, и жьэм.
Хэплъыхь-Iыхьэншэ
Уэшх блэкIам кIэлъищтэжащ и щIакIуэр —
Хэплъыхь Iыхьэншэу къыщIэкIащ:
Пщэдейрей ныбгъуэм ар ещакIуэу,
Нобэрей бзури IэщIэкIащ.
Мащэр къэзытIам
Исщ ар, ихуэжауэ къитIа мащэм.
Хъуащ Iэдэб, мамыр, гумащIэ.
Бажэм
И мыIуэхури зэрехуэфыр бажэм,
Къытемыхуэу и щхьэ цIыкIуми башыр.
Джатокъуэ Юрэ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 5. Къэралым, республикэм я блэкIа зэманыр. 6. Псэлъэгъуей. 9. Нартхэм я фадэр абы къыхащIыкIырт. 10. Языныкъуэ муслъымэн къэралхэм я Iэтащхьэм зэреджэу щыта. 12. Егъэлеяуэ нэпсей. 15. Жьэгу натIэм хэщIыхьа тегъэувапIэ. 16. Къэбэрдей тхакIуэ … Хьэутий. Къызэралъхурэ мы гъэм илъэси 100 ирокъу. 17. ЛъахъшапIэ щIыпIэ. 18. Арыкъ къуажэм къыщыхъуа адыгэ усакIуэ. 20. Шэми шхуми … 23. Къуэпс быдэ, лъэдий кIыхь зиIэ, мэкъу щеуэкIэ шэмэджыр зыгъэтхьэусыхэ удз. 26. ПIалъэкIэ нэгъуэщIым къыIаха хьэпшып, Iэмэпсымэ. 27. Диным зэрыжиIэмкIэ, гуэныхь зытемылъу дунейм ехыжахэр абы къыщохутэ. 29. Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ художник. 30. КъурIэнаджэхэм … дахэу жаIэ. 32. Хэгъэрей. 33. Хъыджэбз … 35. Бжьэхэм я фэ зэхуэхьэсыпIэ. 37. Хъарбыз … е кхъуей … 39. Адыгэ театрым и режиссёр нэхъыщхьэу щыта, спектакль гъуэзэджэ зыкъом зыгъэува … Леонид. 40. Зи суд ящIэм къыщхьэщыж цIыху.
Къехыу:1. Iупэцабэм … хэплъыхь ещI. 2. Фочышэу къагъэсэбэп бдзапцIэ хъурей цIыкIу. 3. ХадэхэкI. 4. ФIыуэ ефэ щIалэжьыр … — небэу и унэмкIэ джэдэжащ. 7. ЦIыхум иреIэзэу къагъэсэбэп хьэмбылу лъэпкъ. 8. Муслъымэн диным щыхурагъаджэ. 11. БгитI зэхуаку. 13. БжэIулъэ. 14. Iэщым хузэхащIэ Iус. 19. Гум щIэщIа шитIым я зым … къищтащ. 21. Пхъэ уадэшхуэ. 22. Унагъуэ псэущхьэ щхьэзыфIэфI. 24. УсакIуэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэу щыта. 25. Анэм и гъуапэр пхъум и … 27. Дунейм щикъухьа лъэпкъ. 28. Хьэкъущыкъу. 31. Егъэлеяуэ дунейр щыщIыIэ. 34. Сталиныр къыщалъхуа къалэр. 35. … и пIэ … къокIэж. 36. Зыкъом, зыбжанэ. 38. Гуэдз … Е кIапсэкIэ зэкIуэцIыпха гуэр.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Мэлыжьыхьым и 24-м ди газетым тета
псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:1. Пщыкъуэ. 3. Номин. 6. Индонезие. 8. Пырхъ. 9. Гъуджэ. 10. Пагэ. 13. Пэтрэ. 14. Борис. 17. Мухьэрэб. 18. Гъуо. 19. Хъун. 20. Щхьэлыкъуэ. 23. «Лъапсэ». 24. Менлы. 28. Хъыщт. 30. Баш. 31. Бажэ. 32. КIуэдыжыгъуэм. 33. Блашэ. 34. Дудакъ.
Къехыу:1. Пхъампэ. 2. Къуентхъ. 4. Олимп. 5. Налмэс. 7. Ныджэ. 11. Арму. 12. Болэ. 13. ПцIэгъуэплъ. 15. Сосналы. 16. Хьэблэ. 21. Хьэсэ. 22. Къулей. 25. Щхъырыб. 26. Къанж. 27. Хьэщпакъ. 29. Тхьэгъуш. 31. Бжэгъуу.
