Адыгэ лъэпкъым и хъугъуэфIыгъуэхэм ящыщ «Iуащхьэмахуэ» журналыр илъэс 60 ирокъу
ЩIыхь зыпылъ гъуэгуанэ
Илъэс 60 ирикъуащ «Iуащхьэмахуэ» журналым и япэ къыдэкIыгъуэр дунейм къызэрытехьэрэ. Абы къикIуа гъуэгуанэмрэ нобэ и Iуэху зыIутымрэ тедгъэпсэлъыхьын мурадкIэ, дэ иджыблагъэ зыхуэдгъэзащ журналым и редактор нэхъыщхьэ Мыкъуэжь Анатолэ.
Мыкъуэжь Анатолэ — Ди гуапэ хъунт «Iуащхьэмахуэм» и тхыдэм кIэщIу утхутепсэлъыхьамэ. Сыт хуэдэ зэхъуэкIыныгъэхэр игъуэта икIи зэманым дауэ зыдиужьа журналым?
— Дэтхэнэ лъэпкъми и зыужьыныгъэр псом япэу къызэралъытэр ар культурэ и лъэныкъуэкIэ здынэсыфа лъагапIэрщ. Культурэм и пкъыгъуэ нэхъыщхьэу щыт литературэр къапщтэмэ, ди адыгэ тхакIуэхэм зы лIы ныбжьым къриубыдэу яхузэфIэкIащ уте-мыукIытыхьу сыт хуэдэ утыкуми щыбгъэлъагъуэ хъуну литерату- рэ нэс зэрагъэпэщыну. Псом хуэмыдэу дэ ехъулIэныгъэ ин дыдэ-хэр щызыIэрыдгъэхьащ поэзием. ИкIи дигурэ ди щхьэрэ зэтелъу жытIэфынущ ди усакIуэ пажэхэм я тхыгъэ нэхъыфIхэр дунейпсо усыгъэм и щапхъэу ягъэлъагъуэхэм зыкIи къазэрыпимыкIуэты-нур.
Адыгэ литературэр художественнэ псалъэкIэ зэIуща зы унэшхуэу уи нэгу къыщIэбгъэувэмэ, абы и лъабжьэр зыгъэтIылъахэ-ми, и блыныр дэзыщIеяхэми, щхьэ тезылъхьэжахэми, ноби а унэр псэм и хъугъуэфIыгъуэхэм-кIэ зыгъэнщIхэми егъэлеяуэ фIыщIэшхуэ яхуэфащэщ. А фIыщIэм щыщ Iыхьэ, шэч хэмылъу, къылъос «Iуащхьэмахуэ» журналми. Къыпхуэмылъытэн хуэдизщ лъэпкъ литературэр зэфIэувэнымрэ анэдэлъхубзэм зегъэу-жьынымрэ хуэунэтIауэ абы зэфIигъэкIар.
Ди тхакIуэ нэхъыжь дыдэхэм къищынэмыщIа (абыхэм тхэн щыщIадзагъащIэм «Iуащхьэмахуэ» журналыр щыIакъым), мыдрейхэм япэ лъэбакъуэр щачар «Iуащхьэмахуэм» и напэкIуэцIхэрщ. «Iуащхьэмахуэрщ» ахэр гъуэгу махуэ тезыгъэувар. Ди журналыращ япэу къызытехуар КIыщо- къуэ Алим, Шортэн Аскэрбий, Теунэ Хьэчим, Нало Ахьмэдхъан, МафIэдз Сэрэбий сымэ я роман- хэр, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм, КIэрэф Мухьэмэд, Журт Биберд, Хьэх Сэфарбий сымэ я повестхэр, Нало Заур, Мэзыхьэ Борис сымэ я новеллэхэр, Тхьэгъэзит Зубер, Елгъэр Кашиф, Къагъырмэс Борис, КIэщт Мухьэз, Гъубжокъуэ Лиуан, Бещтокъуэ Хьэбас, Бицу Анатолэ, Ацкъан Руслан, Уэрэзей Афлик сымэ я усэхэр, Сокъур Мусэрбий, Шэвлокъуэ Пётр, Къэрмокъуэ Хьэмид, Къэжэр Хьэмид, КхъуэIуфэ Хьэчим, ХьэкIуащэ Андрей, КIурашын БетIал, Гъут Iэдэм сымэ я литературно-критикэ тхыгъэ- хэр.
Илъэс 60 мэхъури, зэи зэпыу имыIауэ мазитI къэс зэ къыдокI «Iуащхьэмахуэр». Нобэр къыздэсым дунейм къытехьакIэщ къыдэкIыгъуэ 358-рэ. Илъэсым и кIэм ирихьэлIэу а бжыгъэр 360-рэ ирикъунущ.
Зэманым зэрызихъуэж, абы къигъэув къалэныщIэхэм елъытауэ, журналми зэхъуэкIыныгъэхэр игъуэтащ. А зэхъуэкIыныгъэхэм я гугъу щыпщIкIэ, уигу къыумыгъэкIыжынкIэ Iэмал иIэкъым ар къызытехъукIыжа «КъаруущIэ», «МакъыщIэ», «Къэбэрдей» альманаххэр. ЯпэреитIыр 30 гъэхэм къыдэкIыу щытащ. «Къэбэрдей» альманахым и япэ къыдэкIыгъуэр 1945 гъэм и жэпуэгъуэ ма-зэм дунейм къытехьащ. ФIыщIэ лей яхуэфащэщ ар гъуэгу захуэ теувэным зи гуащIэшхуэ хэзылъхьа тхакIуэхэу Теунэ Хьэчим, КIыщокъуэ Алим, КIуащ БетIал, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм сымэ.
1958 гъэм дунейм къытехьащ адыгэ тхакIуэхэри тхылъеджэхэри куэд щIауэ зыщIэхъуэпс, лъэпкъым и гъащIэр — и культурэр, и литературэр, и щыIэкIэ-псэукIэр — лъэныкъуэ куэдкIэ къигъэлъэгъуэну къызыпэщылъ «Iуащхьэ-махуэ» журналым и япэ къыдэкIыгъуэр. Абы фIэщыгъэ-цIэ хуэхъунури, нэхъыфI къыпхуэмыгупсысыну, япэу зигу къэкIар ЩоджэнцIыкIу Iэдэмщ. А зэманым щегъэжьауэ и теплъэкIи, и IувагъкIи, зэрытрадзэ тхылъымпIэкIи, къытехуэ тхыгъэхэмкIи зэхъуэкIыныгъэфIхэр игъуэтурэ къогъуэгурыкIуэ журналыр.
Зэманым зэрыпэджэж Iэмал-хэм ящыщщ рубрикэхэр. Абы и лъэныкъуэкIэ ди япэ итахэм къыхалъхьа Iуэхугъуэ щхьэпэхэм къызэрыпытщэным, зэредгъэфIэкIуэным дэри дыхущIокъу. Псалъэм папщIэ, иужьрей зэманым дэ къызэIутхащ мыпхуэ-дэ рубрикэщIэхэр: «Литературэ щIэныгъэ. Критикэ», «ЛIэщIыгъуэхэм я лъэужь», «Дунейпсо классикэ», «Адыгэ хэхэс литературэ», «Хэхэсхэм я дуней», «Ди лъэпкъ хабзэхэр», «Фантастикэ», «ЩIэблэ», «Iуащхьэмахуэм» и псалъалъэ», нэгъуэщIхэри. Ди тхакIуэхэм я юбилейм хухаха «ЖьантIэ» рубрикэр къэдгъэнэжащ. Ауэ абыи зэхъуэкIыныгъэ хэтлъхьащ: иджы тхакIуэхэм я мызакъуэу, абы щыдогъэлъапIэ культурэм, искусствэм, щIэныгъэм, егъэджэныгъэм, медицинэм, нэгъуэщI IэнатIэхэми ехъулIэныгъэшхуэхэр къыщызыхьа, пщIэрэ щIыхьрэ яхуэпщIыну зыхуэфащэ ди цIыху пэрытхэр.
Журналым и жинтым, япэхэми хуэдэу, цIыхушхуэхэм — тхакIуэхэм, усакIуэхэм, артистхэм, спортсмен цIэрыIуэхэм — я сурэтхэр тыдодзэ. Ди республикэм и щIыпIэ дахэ- хэм я теплъэ удэзыхьэххэр къыдэкIыгъуэ щIагъуэ къэмынэу идот. Иджы дыдэ къэдублащ адыгэ усыгъэм и фIыпIэм щыщ сатыр-хэр жинтым къытеддзэу. Псалъэм папщIэ, журналым и иужьрей къыдэкIыгъуэ зэкIэлъыкIуищым тетащ ди усакIуэ пажэхэу КIыщокъуэ Алим, Тхьэгъэзит Зубер, Гъубжокъуэ Лиуан сымэ я усэхэр. Апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэр куэ- дым къыддаIыгъ.
«Iуащхьэмахуэр» къыдокI цIыхум игъащIэ лъандэрэ къыде-кIуэкI лъапIэныгъэхэр, адыгэп- сэм и хъугъуэфIыгъуэхэр литературэм и IэмалхэмкIэ тхылъеджэм и деж зэрынихьэсыным хущIэ- къуу. ЗэрыжаIэщи, фIыр гъунапкъэншэщ. Ди гупэр фIым хуэгъэзарэ зи дзыхь къыдэзыгъэзхэр зэрыдгъэпэжыным дыхущIэкъуу дяпэкIи ди IэнатIэм дыпэрытыну ди мурадщ.
— Журналыр зэфIэувэным, абы и лэжьыгъэр зэтеублэным зи гуащIэ хэзылъхьа, абы щылэ-жьа IэщIагъэлIхэр уигу къэбгъэкIыжу я цIэ къипIуэну сыхуейт.
— ЩIыхь зыпылъ гъуэгуанэшхуэ къызэпичащ «Iуащхьэмахуэ» журналым. Ар, зэрыгурыIуэгъуэщи, псом япэу, зи фIыщIэр абы щылэжьа тхакIуэхэмрэ усакIуэхэм-рэщ. Дигу къэдгъэкIыжынщ илъэс 60-м къриубыдэу абы и редактор нэхъыщхьэу щытахэр. Ахэр Щомахуэ Амырхъан, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм, Тхьэгъэзит Зубер, Къэрмокъуэ Хьэмид, Шэвлокъуэ Пётр, IутIыж Борис, илъэс зыбжанэкIэ редактор нэхъыщ-хьэм и къалэнхэр зыгъэзэщIа Елгъэр Кашиф сымэщ. Абыхэм куэдкIэ я фIыщIэщ журналыр зиужь зэпытурэ къызэрыгъуэгу-рыкIуар. А зыужьыныгъэм я гуащIэшхуэ халъхьащ зэман зэхуэ-мыдэхэм редакцэм щылэжьа тхакIуэхэу, усакIуэхэу, журналистхэу Шырыт Хьэтызэ, КIурашын БетIал, Мысачэ Пётр, Балъкъэр Фоусэт, Сокъур Мусэрбий, Елгъэр Кашиф, Гъубжокъуэ Лиуан, Къагъырмэс Борис, КIэщт Мухьэз, Уэрэзей Афлик, Джэрыджэ Ар-сен, ХьэIупщы МуIэед, Къаныкъуэ Заринэ сымэ.
Я цIэ фIыкIэ къисIуэну сыхуейщ ди журналым илъэс куэдкIэ машинисткэу щылэжьахэу ПхъэвэкъащIэ Марзиданрэ Амщокъуэ ШэIибэтрэ; техническэ редакторхэу Жэмбей КIуушкIэ, Гъурыжь Мадинэ, ЛIуп Лидэ, оператор Джатокъуэ Залинэ, корректор Мэремкъул Ленэ сымэ.
Мы зэманым хьэлэлу я къалэнхэр ягъэзащIэу ди деж щолажьэ редакторхэу Мыкъуэжь Людмилэ, Хьэвжокъуэ Людмилэ, НэщIэпыджэ Замирэ, корректор ЖьэкIэмыхъу Маринэ, оператор Джыназ Заретэ сымэ. Ахэр я гуащIэ еблэжыркъым ди журналыр зыхуей хуэзауэ и чэзум дунейм къытехьэн папщIэ.
— Уэ узиунафэщI нобэрей «Iуащхьэмахуэм» къалэн нэхъыщхьэу зыхуигъэувыжымрэ гулъытэ нэхъыбэ зыхуищIымрэ дыщыбгъэгъуэзамэ арат.
— «Iуащхьэмахуэм» и лэжьыгъэр, псом япэу, зыхуэунэтIар цIыхупсэмрэ цIыху акъылымрэ зегъэузэщIынырщ, лъэпкъ литературэм и курыххэм тхылъеджэхэр щыгъэгъуэзэнырщ, игъащIэ лъандэрэ адыгэ лъэпкъым къыде-кIуэкI лъапIэныгъэхэр хъумэ-нырщ, анэдэлъхубзэм зегъэужьынырщ, къытщIэхъуэ щIэблэр хэкупсэрэ псэкIэ къулейуэ къэгъэтэджынырщ, лъэпкъхэм яку дэлъ ныбжьэгъугъэмрэ зэгурыIуэныгъэмрэ гъэбыдэнырщ.
Журналыр литературэм и мызакъуэу, жылагъуэ гъащIэми тегъэпсыхьауэ щыщыткIэ, дэ абы къалэн къытщещI дызыхэпсэукI зэманым дыпэджэжыну, ди лъэпкъэгъухэм я гъащIэр лъэныкъуэ куэдкIэ къэдгъэлъэгъуэну. ЖыпIэ хъунущ абы ехьэлIауэ къытпэщыт къалэнхэр мыIейуэ къыдэхъулIэу.
Ди зэманым тхылъ къыдэгъэкIыным гугъуехьхэр пыщIащ: къэрал тхылъ тедзапIэм къыщыдэбгъэкIынумэ, илъэс зыбжанэкIэ упэплъэн е уэ езым уи ахъшэкIэ уней тхылъ тедзапIэм къыщыдэбгъэкIыжынумэ, ар къызыхэпхын мылъку уиIэн хуейщ. Мыбдеж тхакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэр дунейм къытехьэнымкIэ, абыхэм гъуэгу ягъуэтынымкIэ сэбэпышхуэ мэхъу журналыр. ЗэрыжаIэщи, дэтхэнэ авторым дежкIи журна-лыр гъэунэхупIэ нэсщ. А «гъэунэхупIэм» уикIамэ, уи сыт хуэдэ Iэрытхри нэхъ тегушхуауэ тхылъ тедзапIэми щIэплъхьэ мэхъу.
Ди литературэм и гугъапIэр къытщIэхъуэ щIэблэращ. Дэ ар фIыуэ къыдгуроIуэ икIи иужь дитщ тхакIуэ, усакIуэ ныбжьыщIэхэр къызэретшэлIэным, я тхыгъэ нэхъыфIхэр къызэрытеддзэным. Журналыр щытыпхъэщ тхакIуэ нэхъыжьхэмрэ нэхъыщIэхэмрэ, апхуэдэуи тхакIуэмрэ тхылъеджэмрэ зэпызыщIэ лъэмыж быдэу. Дэ ар зэи зыщыдгъэгъупщэркъым.
Ди лъэпкъым и мызакъуэу, нэгъуэщI лъэпкъхэми я литерату-рэм, я культурэм щыгъуазэ дощI ди щIэджыкIакIуэхэр. Апхуэдэщ, псалъэм папщIэ, иужьрей зэманым зи тхыгъэ ди журналым къытехуахэу Толстой Лев, Фет Афанасий, Лермонтов Михаил, Камю Альбер, Леонидзе Георгий, Отаров Керим, Кулиев Къайсын, Зумакуловэ Танзиля, Ольмезов Мурадин, Шинкубэ Бэгърат сымэ, нэгъуэщIхэри. Абыхэм я IэдакъэщIэкIхэр адыгэбзэм Iэзэу кърагъэтIэсащ ди тхакIуэ пажэхэу Ел- гъэр Кашиф, Къэрмокъуэ Хьэ-мид, Бещтокъуэ Хьэбас, Ацкъан Руслан, Уэрэзей Афлик, Мыз Ахьмэд сымэ. «Дунейпсо классикэ» рубрикэм щIэту зэман гъунэгъухэм ди журналым къытехуэнущ Гейне Генрих, Хемингуэй Эрнест, Петефи Шандор, Думбадзе Нодар, Хайям Омар, Хьэфиз сымэ я IэдакъэщIэкIхэр. Апхуэдэ Iуэху бгъэ-дыхьэкIэр сэбэп мэхъу зы лъэпкъым и культурэм адрейр щыгъэгъуэзэнымкIэ, я гупсысэкIэ, я псэм и беягъкIэ ахэр зэрыщIэнымкIэ.
Ди къэралым, ди республикэм къыщыхъу Iуэхугъуэ нэхъыщхьэхэм дыпэмыджэжу къанэркъым. Апхуэдэщ Къэбэрдей-Балъкъэрыр езым фIэфIу Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 460-рэ, Хэку зауэшхуэм ТекIуэныгъэ къызэрыщытхьрэ илъэс 70, Кавказ зауэр зэриухрэ илъэси 150-рэ зэрырикъум теухуауэ тхыгъэ купщIафIэ куэд къызэрытеддзар; Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэхэу КIыщокъуэ Алимрэ Кулиев Къайсынрэ къызэралъхурэ илъэсищэ щрикъу махуэхэр ди журналым и напэкIуэцIхэм зэрыщыдгъэлъэпIар.
Къэрэшей-Шэрджэсым, Адыгейм, апхуэдэуи хамэ къэралхэм щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм къахэкIа тхакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэр Iэмал зэриIэкIэ журналым къы- тыдодзэ. «Iэмал зэриIэкIэ» щIыжытIэр абыхэм я тхыгъэу закъуэтIакъуэ фIэкIа къызэрытIэрымыхьэрщ.
Адыгэхэм (шэрджэсхэм) я махуэм, Адыгэ тхыбзэм и махуэм ирихьэлIэу тхыгъэхэр идот. Дунейпсо Адыгэ Хасэм и лэжьыгъэм, къэрал куэдым щикъухьа ди лъэпкъэгъухэм я гъащIэм, я псэукIэм ди щIэджыкIакIуэхэр щыгъуазэ зэрытщIыным дыхущIокъу. А Iуэхугъуэхэм журналым и напэкIуэцIхэм купщIафIэу щытопсэлъыхь ДАХ-м и тхьэмадэ Сэхъурокъуэ Хьэутий, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и унафэщI ХьэфIы-цIэ Мухьэмэд, журналист НэщIэпыджэ Замирэ, лъэпкъ Iуэхум игъэпIейтей нэгъуэщI политикхэр, щIэныгъэлIхэр.
Журналыр щытыпхъэщ лъэпкъ литературэм, культурэм я зыужьыкIэр къызэрыщ гъуджэу; интеллигенцэм я гупсысэ къэIуэтапIэу; тхакIуэ ныбжьыщIэхэм я псыпэм и къежьапIэу; тхэн IэщIагъэм и щэхухэм зыщыхуагъасэ еджапIэу. Дэ сыт щыгъуи дыхущIокъу ди лэжьыгъэм джэлэс хуэхъуж а IуэхугъуиплIми хуэфэщэн гулъытэ зэрахуэтщIыным.
— Журналым апхуэдэуи мыхьэнэшхуэ иIэщ анэдэлъхубзэр хъумэным, абы зегъэужьыным теухуауэ…
— Сыт хуэдэ лъэпкъыбзэми пщIэ нэс щиIэнур, ар и къару псомкIи щылэжьэнур икIи зыщиужьынур а бзэр къэрал IуэхущIапIэхэм щызекIуэмэщ. Ауэ дэ нобэ апхуэ-дэ Iэмал диIэкъым. Къэнэжыр дэтхэнэ адыгэри зэхэщIыкI лъагэ диIэу Iуэхум дыбгъэдыхьэнырщ, ди бзэм, ди культурэм, ди литературэм зезыгъэужьыну Iуэхугъуэ пыухыкIахэм дытелэжьэнырщ.
Лъэпкъ прозэмрэ поэзиемрэ я курыххэр, тхэн щIэзыдзагъащIэхэм я IэдакъэщIэкIхэр, адыгэ хъыбарыжьхэмрэ псалъэжьхэмрэ къытеддзэкIэрэ, ди культурэм, искусствэм, щIэныгъэм щыпашэхэм датетхыхькIэрэ, дэ яужь дитщ ди журналыр бзэ къулейкIэ «зэрыдгъэпсэлъэным», адыгэбзэм и беягъымрэ и IэфIагъымрэ щIэджыкIакIуэм зэрызыхедгъэщIэным.
— XXI лIэщIыгъуэр глобализацэмрэ технологиещIэхэмрэ щIэгъэхуэбжьауэ зыщаужь зэманщ. Уэ дауэ уеплърэ, лъэпкъыр дыхэмыкIуэдэжу, ди культурэ, ди литературэ, ди хабзэ-бзыпхъэ диIэжу дыкъызэтенэнымкIэ сыт хуэдэ хэкIыпIэхэр щыIэ?
— Пэж дыдэу, щIэныгъэмрэ техникэмрэ иджы хуэдэу щIэгъэ- хуэбжьауэ зыщаужь зэи къэхъуакъым. ЩыгуфIыкIыпхъэ хьэмэ иригузэвапхъэ апхуэдэ зыужьыныгъэм? Зэ еплъыгъуэкIэ, цIыхум и зэфIэкIхэм хохъуэ, абы, гугъу демыхьыщэу, зыхуей информацэ псори интернетым къыщегъуэтыф, дунейм щекIуэкI сыт хуэдэ Iуэхугъуэми щыгъуазэ зещIыф и унэм щIэмыкIыу, сыт хуэдэ къэралми «щохьэщIэф», и нэгуи зыщрегъэужьыф. АрщхьэкIэ апхуэдэ «тыншыгъуэм» пхуэмыгъэзэкIуэжын мыхъумыщIагъэхэри кърокIуэ. Ар, псом япэу, цIыхупсэм и хъугъуэфIыгъуэ нэхъ лъапIэ дыдэхэр — цIыхугъэ, лIыгъэ, гуапагъэ, напэ, щIыхь, гущIэгъу жыхуэтIэ-хэр — цIыхум тIэкIу-тIэкIуурэ зэ- рыфIэкIуэдырщ, интернеткIэ илъагъу дуней «IэрыщIым» малъхъэдисым хуэдэу зыщIишауэ, мы дыкъэзыухъуреихь дахагъэр абы зэримылъагъужырщ, зыбгъэдэс компьютерым ещхьу, езыри хуэм-хуэмурэ псэншэ зэрыхъурщ.
ЩIэныгъэ-техническэ зыужьыныгъэм фIыуэ къыдэкIуэмрэ Iейуэ къишэмрэ ущегупсыскIэ, «зым и хущхъуэр адрейм и щхъухьщ» жыхуиIэ адыгэ псалъэжьыр уигу къокIыж. Абы щыгъуэми хущхъуэр нэхъыбэу пхужыIэнукъым.
Глобализацэм псом япэу Iэна- тIэ Iей Iуигъэувэнур лъэпкъ цIыкIухэрщ. Абы и псыдзэшхуэр къытщIэуэрэ Лъэпкъ ЖыгкIэ дызэ-джэм и лъабжьэр тфIыщIилъэсыкIмэ, а жыгыр щIым зэрыхэт къуэпсхэр зыми иIыгъыжынукъым. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, къуэпсхэм ямыIыгъыж жыгым гулъи къищIыжынукъым икIи къэгъэгъэжынукъым, къудамэщIэхэри къыдэжыжынукъым.
Дауэ-тIэ глобализацэм дызэрыпэщIэтынур? Сыт дэ абы пэдгъэувыфынур? Ар псом япэу ди бзэр тхъумэжынымрэ абы зедгъэужьынымрэщ. Дызэрыщыгъуазэщи, лъапIэныгъэу щыIэ псо- ми ефIэкI хъугъуэфIыгъуэшхуэу дэтхэнэ лъэпкъми иIэр и бзэращ. Бзэращ лъэпкъым псэуэ Iутыр. Бзэр имыIэжмэ, лъэпкъри щыIэжкъым. Аращ, нэр напIэм зэрихъумэм хуэдэу, ди анэдэлъхубзэр тхъумэжын щIыхуейр. АрщхьэкIэ глобализацэм къыдежьа «узы-фэ» псоми я хущхъуэгъуэ закъуэу бзэр къэплъытэныр тэмэмкъым. Гулъытэшхуэ зыхуэщIыпхъэ нэгъуэщI Iуэхугъуэхэри щыIэщ. Ар ди лъэпкъ зэхэщIыкIым зедгъэужьын, ди тхыдэр, ди IуэрыIуатэр дджыжын, ди диныр, ди хабзэ- хэр тIыгъыжын, ди дуней лъагъукIэр, ди псэм и зэхэлъыкIэр, нэгъуэщIу жыпIэмэ, ди лъэпкъ менталитетыр тхъумэжын зэрыхуейрщ. А псори пкърылърэ зыщыщ лъэпкъым гукъуэпскIэ зэрыпыщIар езым псэкIэ зыхищIэу икIи абы иригушхуэу щIэблэр къэгъэтэджыныр дэтхэнэ адыгэми ди зэхуэдэ къалэнщ.
Узыщыщ лъэпкъым псэкIэ ухуэпэжу, уи фIымкIэ адрей лъэпкъхэми уадэгуашэу, узэгурыIуэрэ узэдэIуэжу узэрызэдэпсэуфы- нум, нобэрей гъащIэми узэрыдэ-бэкъуэфынум шэч хэлъкым. Аращ ди гупсысэр зыхуэунэтIауэ щытыпхъэр. Апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэрщ зэманым и «жьы кIэрахъуэм» губгъуэжьым дримыпхъэжу, дэ дыкъезыгъэлыфынур.
— Журналым и лэжьакIуэхэм- рэ щIэджыкIакIуэхэмрэ сыт хуэдэ зэпыщIэныгъэ фиIэ? «Iуащ- хьэмахуэм» еджэхэм я лъэIу, чэнджэщ къыщывахьэлIэ щыIэ?
— СССР-кIэ зэджэ къэралыгъуэр щыщыIа, совет идеологиер тепщэу щыщыта илъэсхэм егъэлеяуэ гулъытэшхуэ хуащIу щытащ лъэпкъ куэду зэхэт совет литературэм зегъэужьыным. А зэманым «Iуащхьэмахуэ» журналри тиражышхуэу къыдэкIыу щытащ. АрщхьэкIэ 90 гъэхэм къэхъуа зэхъуэкIыныгъэхэм — зы къэрал ухуэкIэм дыкъытекIыу нэгъуэщI къэрал ухуэкIэм дызэрыхуэкIуам — цIыхухэм я гъащIэми я гупсысэкIэми зригъэхъуэжащ. Тхылъыр тыгъэу щыIэ псоми я нэхъ лъапIэщ, щыжаIэу щыта зэманыр икIри, абы и пIэм нэгъуэщI лъапIэныгъэхэр, и щхьэ течауэ жыпIэмэ, ахъшэмрэ мылъкумрэ къиуващ. Абы ди щIэджыкIакIуэхэмрэ дэ- рэ ди яку дэлъ зэпыщIэныгъэхэр зыкъомкIэ къигъэтIэсхъами, дэ яужь дитщ ахэр зэрыдмыгъэкIуэдыпэным. ДаIущIэми, телефонкIэ дызэпсалъэми, журналыр зыIэрыхьэхэмрэ дэрэ дызэры- щIэу дыкъокIуэкI. Ди гуапэ мэхъу ахэр ди деж къакIуэурэ е къэпсалъэурэ чэнджэщ щхьэпэхэр къызэрыдатыр, езыхэм нэхъ яфIэхьэлэмэтхэр, нэхъ дэзыхьэххэр къызэрыджаIэр. Дэ а чэнджэщхэр гулъытэншэу къэдгъанэркъым. ИкIи ар сэбэп мэхъу ди журна- лым и къыдэкIыгъуэхэр нэхъ купщIафIэ хъунымкIэ.
Ди щIэджыкIакIуэхэр хэт сымэ жыпIэмэ, ахэр лъэпкъ интеллигенцэм щыщхэрщ, курыт школхэм, колледжхэм, еджапIэ нэхъыщхьэхэм щеджэхэрщ, егъэджакIуэхэрщ, щIэныгъэлIхэрщ, тхакIуэхэрщ, усакIуэхэрщ, нэгъуэщI IэнатIэ зэхуэмыдэхэм пэрытхэу адыгэ литературэр, анэдэлъхубзэр фIыуэ зылъагъухэрщ, тхылъ еджэнымрэ гупсысэным- рэ зи щIасэхэрщ. Абыхэм куэдкIэ я фIыщIэщ ди журналым и тиражыр минитI и кIэ къимыхуэу нобэ къызэрыдэкIыр.
— Интернетымрэ иджырей хъыбарегъащIэ Iэмалхэмрэ цIыхум и псэкупсэ дунейм щысхьыншэу къыхоIэбэ. ЦIыхупсэм лъабжьэ хуэхъуж лъапIэныгъэхэр тфIэзыгъэкIуэд а «зыужьыныгъэм» дауэ хэпсэукIа хъуну журналыр?
— Ди жагъуэ зэрыхъунщи, иужьрей зэманым культурэм и пщIэр кIуэ пэтми йохуэх, тхылъеджэхэм я бжыгъэми, махуэ къэс жыхуаIэм хуэдэу, кIэроху. Тхылъыр ямыщIэ гуэр къызэращIэ Iэмэпсымэу щытыжкъым. Литературэми хуэм-хуэмурэ фIокIуэд щIэныгъэ, техникэ, культурэ я лъэныкъуэкIэ цIыхум игъащIэ лъандэрэ зыIэригъэхьа ехъулIэныгъэхэр бэм я деж нэхьэсын къалэныр.
Псом хуэмыдэу уегъэгузавэ лъэпкъыбзэхэм я пщIэр зэрехуэхым. Ар, ди республикэр къапщтэмэ, щIэныгъэрэ акъылкIэ диIэфыну зэфIэкIыр къыжьэдэзыкъуэ Iуэхугъуэщ. Литературэ, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм, библиотекэхэм я закъуэкIэ мы щытыкIэм зыпхуегъэхъуэжынукъым. Мыбдеж Iэмал имыIэу Iуэхум къыхыхьапхъэщ къэралыр икIи тхылъымрэ литературэмрэ я пщIэр къэIэтыжыным, лъэпкъыбзэхэм зегъэужьыным хуэунэ- тIауэ фIэкIыпIэ имыIэу гъэзэщIэн хуей Iуэхугъуэ пыухыкIахэр абы къыхилъхьапхъэщ.
Анэдэлъхубзэхэр «вакъэ зэв» зэриувам, псом япэу, гу лъызы- тэн хуейр лъэпкъ гъуазэу щытыныр зи къалэн интеллигенцэрщ. Ауэ интеллигенцэм и закъуэкIи Iуэхур зэфIэкIынукъым, абы и жэрдэмхэр, и Iуэху еплъыкIэр властым къыдимыIыгъмэ. Къэрал гулъытэмрэ лъэпкъ зэхэщIыкIымрэ зы мурадым хуэлажьэ нэужькIэщ ди бзэми, ди культу- рэми, ди литературэми нэсу зыщаужьыфынур. Апхуэдэ зыужьыныгъэр, шэч хэмылъу, шэсыпIэ хуэхъунущ лъэпкъхэм яку дэлъ зэхущытыкIэхэр егъэфIэкIуэным и мызакъуэу, ди къэралыгъуэшхуэм и лъабжьэр нэхъри гъэбыдэным.
… Тхылъымрэ интернетымрэ я гугъу пщIымэ, а тIум я зэхущытыкIэр сэ зэзгъэщхьыр мэз лъапэм къыщыкI удз гъэгъамрэ удз гъэгъа IэрыщIымрэщ. Зым псэ хэтщ, адрейм хэткъым. ИкIи, сэ сызэреплъымкIэ, дунейр къызэрыунэхурэ псэмрэ акъылымрэ я хъугъуэфIыгъуэу цIыхум зэригъэпэщыфа псоми я хъумапIэ тхылъыр зэзыхъуэкIыфын щыIэкъым.
— «Iуащхьэмахуэм» и къэкIуэнум дауэ уеплърэ?
— КъыдэкIын зэрыщIидзэрэ лъэпощхьэпо Iэджэ къызэринэкIащ «Iуащхьэмахуэ» журналым. Ауэ а псоми емылъытауэ, абы хузэфIэкIащ езыр зи цIэджэгъу бгым и щыгум нэс ди лъэпкъ литературэр иIэтыну, анэдэлъхубзэм зригъэужьыну, талантыщIэхэр къызэIуихыну, цIыхупсэм и хъугъуэфIыгъуэ нэхъ лъапIэ дыдэхэр щIэджыкIакIуэ-хэм я деж нихьэсыну. Ноби ар и гъуэгу тетщ, нэхъыжьхэм кърахьэжьа IуэхуфIхэр ипэкIэ игъэкIуатэу, езыми жэрдэмыщIэхэр къыхилъхьэрэ мурадыщIэхэм уанэ хузэщIилъхьэу.
Ди щIэджыкIакIуэхэми зэрыщыту адыгэ лъэпкъми махуэ тхурехъу «Iуащхьэмахуэм» и юбилейр. Мы нобэрей къыдэкIыгъуэм иджыри къыдэкIыгъуэ минхэр къыкIэлъыкIуэну Тхьэм жиIэ!
— Фи мурадхэр къывэхъулIэну ди гуапэщ.
Епсэлъар НЭЩIЭПЫДЖЭ Замирэщ.
Редактор нэхъыщхьэ Мыкъуэжь Анатолэ
УсакIуэ Мыкъуэжь Анатолэ Хьэбалэ и къуэр Советскэ (иджы Шэрэдж) районым щыщ Аушыджэр къуажэм 1956 гъэм мэкъуауэгъуэм и 21-м къыщалъхуащ. 1973 гъэм къуажэ школыр, 1978 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и филологие факультетыр къиухащ. 1979 — 1995 гъэхэм «Адыгэ псалъэ» газетым корреспонденту, 1995 — 2013 гъэхэм «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм художественнэ литературэмкIэ редактору, адыгэ литературэмкIэ редакцэм и унафэщIу щылэжьащ. Мы зэманым «Iуащхьэмахуэ» журналым и редактор нэхъыщхьэщ.
Мыкъуэжьым и Iэдакъэ къыщIэкIащ адыгэ литературэм хэлъхьэныгъэ нэс хуэхъуа тхыгъэ купщIафIэ куэд. 1985 гъэм дунейм къытехьащ «Жьэгу пащхьэ» зыфIища и япэ тхылъыр. Абы къыкIэлъыкIуащ «Къалэ жыжьэ», «Дунеижь», «Адэжь щIэин», «Маринэ», «Лъэхъэнэ», «Къэрэгъул бжыхь» тхылъхэр. 2016 гъэм «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм зы том хъууэ къыщыдэкIащ Анатолэ и усэ нэхъыфIхэр щызэхуэхьэса «Си лIэщIыгъуэр» тхылъыр.
Мыкъуэжьыр 1987 гъэ лъандэрэ Урысейм и Журналистхэм я зэгухьэныгъэм, 1991 гъэ лъандэрэ Урысейм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм хэтщ. Абы къыхуагъэфэщащ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и ЩIыхь тхылъыр, Урысейм и Журналистхэм я зэгухьэныгъэм и дипломыр.
Мыкъуэжь Анатолэ и усыгъэм тетхыхьащ ди республикэм и тхакIуэ, критик цIэрыIуэхэу Тхьэгъэзит Зубер, Къагъырмэс Борис, Бещтокъуэ Хьэбас, IутIыж Борис, Къэрмокъуэ Хьэмид, Къэжэр Хьэмид, Гъут Iэдэм сымэ. Псори зэхэту усакIуэм и гъащIэмрэ и гуащIэмрэ теухуауэ тхыгъэ 80-м щIигъу дунейм къытехьащ. Абыхэм къызэрыхагъэбелджылыкIащи, «ди лъэхъэнэм и фIи и Iеи IупщIу къызэрыщ гъуджэщ» Мыкъуэжьым и IэдакъэщIэкIхэр.
Редактор нэхъыщхьэу лэжьахэр
Щомахуэ Амырхъан
Адыгэ сабий литературэр зэхэзыублахэм ящыщщ Щомахуэ Амырхъан Къамызэ и къуэр. Абы и къалэмыпэ къыщIэкIащ нэхъ цIыкIухэми балигъхэми гукъинэ ящыхъуа усэ, рассказ, повесть хьэлэмэтхэр, роман, драматическэ тхыгъэ зыбжанэ.
Амырхъан къыщалъхуар Тэрч районым хыхьэ Курп Ищхъэрэ къуажэрщ, 1910 гъэм жэпуэгъуэм и 10-м. Ар щеджащ къуажэм дэта пэщIэдзэ школым, Ленинскэ еджапIэ къалэ цIыкIури (Налшык къалэ) къиухащ. ЩIэныгъэм зыIэпиша щIалэр иужьыIуэкIэ щеджащ Орджоникидзе (Владикавказ) дэт Кавказ Ищхъэрэ педагогикэ институтым. Илъэс зыхыблкIэ ар щылэжьащ Налшык педтехникумым, япэщIыкIэ и егъэджакIуэу, итIанэ абы и унафэщIу. 1938 гъэм Амырхъан ягъэуващ «Социалистическая Кабардино-Балкария» газетым и редактору. Хэку зауэшхуэм и лъэхъэнэм Щомахуэр Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м цIыхубэм щIэныгъэ егъэгъуэтынымкIэ и комиссарщ. Ар лэжьащ партым и райкомым и япэ секретаруи, республикэм щIэныгъэ IуэхухэмкIэ и министруи, «Къэбэрдей пэж» газетым и редакторым и къуэдзэуи. 1958 гъэ лъандэрэ къыдэкI «Iуащхьэмахуэ» журналым ар и япэ редактор нэхъыщхьэщ. А IэнатIэм ар пэрытащ 1965 гъэ пщIондэ. 1965 — 1970 гъэхэм Амырхъан лэжьащ республикэм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и правленэм жэуап зыхь и секретару. Амырхъан Къэбэрдей-Балъкъэрым фIыуэ къыщацIыху усакIуэт.
Лъэпкъ литературэмрэ гъуазджэмрэ зегъэужьыным хуищIа хэлъхьэныгъэр къалъытэри, Щомахуэ Амырхъан 1979 гъэм къыфIащащ «Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ», «КъБАССР-м и цIыхубэ усакIуэ» цIэ лъапIэхэр.
ЩоджэнцIыкIу Iэдэм
УсакIуэ, тхакIуэ, драматург, зэдзэкIакIуэ Iэзэт ЩоджэнцIыкIу Iэдэм Угъурлы и къуэр. Ар къыщалъхуар Бахъсэн районым щыщ Кушмэзыкъуей къуажэрщ. Абы курыт еджапIэр къыщиуха нэужь зы илъэскIэ колхозым щылэжьауэ, ар щIотIысхьэ Ленинскэ еджапIэ къалэ цIыкIум. ИужькIэ Къэбэрдей-Балъкъэр пединститутым илъэсищкIэ щеджауэ, Дыгулыбгъуей къуажэм егъэджакIуэу ягъакIуэ. Ар абы щолажьэ илъэсрэ ныкъуэкIэ.
1939 гъэм ЩоджэнцIыкIу Iэдэм ТхакIуэхэм я союзым хагъэхьащ. 1941 гъэм и щэкIуэгъуэ мазэм щегъэжьауэ Iэдэм шууей дивизэм хэтащ. Зауэ IэнатIэм здыIутым, абы зэхуэдэу егъабзэ фочри къалэмри. Ар ящыщщ Кавказыр, Украинэр, Молдавиер хуит къэзыщIыжа зауэлIхэм, адэкIэ Румынием, Венгрием, Австрием, Чехословакием щызэуахэм…
Зауэ нэужьым Iэдэм къулыкъу зыбжанэ зэрихъуэкIащ, жылагъуэ лэжьыгъэшхуэхэр иригъэкIуэкIащ. 1947 гъэ пщIондэ ар Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым литературэмрэ IуэрыIуатэмкIэ и секторым и унафэщIу лэжьащ. 1941 — 1951 гъэхэм Къэбэрдей педагогикэ институтым и егъэджакIуэщ. 1954 гъэм Iэдэм хах республикэм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и правленэм и тхьэмадэу, 1955 — 1956 гъэхэм Къэбэрдейм щэнхабзэмкIэ и министрщ. 1965 — 1970 гъэхэм ЩоджэнцIыкIу Iэдэм «Iуащхьэмахуэ» журналым и редактор нэхъыщхьэщ.
Iэдэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и Совет Нэхъыщхьэм и депутату, Мамырыгъэр хъумэнымкIэ республикэ комитетым и унафэщIу мызэ-мытIэу хахащ, ди литературэм хуищIа хэлъхьэныгъэшхуэм папщIи «КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ» цIэ лъапIэр (1969 гъэм), Лэжьыгъэм и Бэракъ Плъыжь орденыр (1976 гъэм) къыхуагъэфэщащ.
Тхьэгъэзит Зубер
КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ Тхьэгъэзит Зубер Мухьэмэд и къуэр Тэрч районым хыхьэ Мэртэзей (Дей) къуажэм къыщалъхуащ. Школыр къиуха нэужь, Зубер щIэтIысхьащ Къэбэрдей къэрал пединститутым и тхыдэ-филологие факультетым адыгэбзэмрэ урысыбзэмкIэ и къудамэм. 1960 гъэм къыщыщIэдзауэ 1965 гъэ пщIондэ Тхьэгъэзитыр «Советская молодежь» газетым щылэжьащ. 1965 — 1971 гъэхэм ар «Iуащхьэмахуэ» журналым и редактору, итIанэ редактор нэхъыщхьэу щытащ. КъыкIэлъыкIуэ илъэс тIощIым Зубер ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм жэуап зыхь и секретарщ, 1991 — 1994 гъэхэм абы и тхьэмадэщ.
Тхьэгъэзитым тхэн щыщIидзар 1949 гъэрщ. Абы и къалэмыпэм къыщIэкIащ усэ, поэмэ, тхыгъэ куэд. Зубер и IэдакъэщIэкIхэр зэрадзэкIауэ я анэдэлъхубзэхэмкIэ йоджэ украинхэр, латышхэр, куржыхэр, ингушхэр, шэшэнхэр, абхъазхэр, балъкъэрхэр, азербайджанхэр, болгархэр, венгрхэр, хьэрыпхэр.
Езы Тхьэгъэзитым адыгэбзэкIэ ди пащхьэ кърилъхьащ Руставели Шота и «Къаплъэныфэ зыщыгъ зекIуэлI» тхыгъэр, Мечиев Кязим и усэхэр, Пушкин Александр и усэхэмрэ поэмэхэмрэ щыщхэр, нэгъуэщI куэди. Зубер Комсомол саугъэтым (1965), КъБАССР-м и Къэрал саугъэтым (1981) я лауреатщ.
Къэрмокъуэ Хьэмид
ЩIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ, зи анэдэлъхубзэр дахэу зыгъэшэрыуэ Къэрмокъуэ Хьэмид Гъузер и къуэм лэжьыгъэ купщIафIэхэр къызэринэкIащ, IуэрыIуатэмрэ литературэмрэ ятриухуа и IэдакъэщIэкIхэр тхылъеджэхэм гунэс ящыхъуащ.
Хьэмид къыщыхъуар Бахъсэн районым хыхьэ Зеикъуэ къуажэрщ. Курыт еджапIэр къиуха нэужь, ар щоджэ Къэбэрдей къэрал пединститутым филологиемкIэ и факультетым. Илъэс зытIущкIэ Хьэмид «Ленин гъуэгу» газетым щолажьэ, иужькIэ «Iуащхьэмахуэ» журналым критикэмкIэ и къудамэм и унафэщIу ягъакIуэ. Абы и зэфIэкIхэр къалъытэри, а журнал дыдэм и редактор нэхъыщхьэ ящI ар (1972 гъэм). ИлъэситхукIэ а къалэным пэрытауэ Хьэмид ягъакIуэ «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм и унафэщIу. Нэхъ иужьыIуэкIэ ар «Адыгэ псалъэ» газетым мэувыжри, илъэс зыбжанэкIэ абы щолажьэ.
ЩIэныгъэлIым и лэжьыгъэхэм щIыпIэ ин щаубыд япэ лъэпкъ узэщIакIуэхэм, адыгэ литературэм и лъабжьэр зыгъэтIылъахэм, ди зэманым жыджэру хэт тхакIуэ-усакIуэхэм я творчествэр зэпкърыхыным. Абы иIэщ КIэрашэ Тембот, Гулиа Дмитрий, Iэщын Хьэзрэт сымэ ятеухуа тхыгъэ хьэлэмэтхэр. Сабийхэм фIыуэ ялъэгъуащ Къэрмокъуэм и «Жыр пыIэ», «Бажэ пшынэ», «Таурыхъхэр», «Нартхэр» тхылъхэр.
«КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр зыфIаща мы цIыху гуащIафIэ икIи зэдзэкIакIуэ Iэзэщ. Абы адыгэбзэм къригъэзэгъахэм, зэридзэкIа тхыгъэхэм ящыщщ Къаз-Джэрий и «ХьэжытIэгъуей аузыр», КIашэ Адэлджэрий и рассказхэр, «Абрэджхэр», «Iуащхьэ щыгум» повестхэр, Шинкубэ Бэгърат и «ЖылакIэ» романыр, Къандур Мухьэдин и «Кавказ» романыр, нэгъуэщI куэди.
Шэвлокъуэ Пётр
Шэвлокъуэ Пётр Жэбагъы и къуэр Аруан районым щыщ Старэ Шэрэдж къуажэм 1927 гъэм къыщалъхуащ.
1944 гъэм къыщыщIэдзауэ 1945 гъэм нэсыху Шэвлокъуэр «Къэбэрдей пэж» газетым корреспонденту щылэжьащ. КъыкIэлъыкIуэ илъэситIым ар а газет дыдэм мэкъумэш IэнатIэмкIэ и къудамэм и унафэщIщ, 1946 гъэм жэуап зыхь и секретарщ, 1946 — 1948 гъэхэм газетым и литературэ секретарщ.
1948 — 1950 гъэхэм Пётр «Къэбэрдей пэжым» щэнхабзэмкIэ и къудамэм и унафэщI ящI. 1950 гъэм ар щIотIысхьэ Горький Максим и цIэр зэрихьэу Москва дэт Литературэ институтым. 1955 гъэм ар къеухри, зы илъэскIэ Къэбэрдей тхылъ тедзапIэм и редактор нэхъыжьу мэлажьэ.
ИлъэситIкIэ Шэвлокъуэ Пётр щытащ Къэбэрдей-Балъкъэр радиом и редактору. Абы и ужькIэ 1965 гъэм нэсыху ар «Iуащхьэмахуэ» журналым прозэмкIэ и къудамэм и редакторщ. КъыкIэлъыкIуэ илъэсхэм Шэвлокъуэр лэжьащ «Iуащхьэмахуэм» жэуап зыхь и секретару, редактор нэхъыщхьэу.
Шэвлокъуэм и литературэ-критикэ тхыгъэхэр къытехуэрт республикэ газетхэмрэ журналхэмрэ, «Эльбрус» тедзапIэм тхылъ щхьэхуэу къыщыдэкIырт.
Пётр къыфIащащ «КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэр.
IутIыж Борис
Илъэс 17-кIэ «Iуащхьэмахуэ» журналыр зыгъэбжьыфIа, адыгэ тхакIуэ, усакIуэ, драматург IутIыж Борис Къуней и къуэр Шэрэдж районым хыхьэ Зэрэгъыж къуажэм 1940 гъэм жэпуэгъуэм и 15-м къыщалъхуащ. БалигъыпIэ иувэху и гъащIэр къуажэм щигъэкIуащ, абы курыт еджапIэр къыщиухащ.
Борис дзэм илъэсищкIэ къулыкъу щищIащ. 1963 — 1968 гъэхэм Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и къудамэм щеджащ. Университетыр къызэриухыу, IутIыжыр Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым адыгэбзэмкIэ и секторым щылэжьэну ягъэуващ икIи илъэс 22-кIэ а IэнатIэм пэрытащ. А зэманым къриубыдэу Борис къиухащ бзэ щIэныгъэхэмкIэ Тбилиси дэт институтым и аспирантурэр. А институт дыдэм щыпхигъэкIащ и кандидат диссертацэри. Адыгэбзэм ехьэлIауэ абы къыдигъэкIащ монографие, тхылъхэр, тхыгъэ щхьэхуэхэр, апхуэдэуи ар елэжьащ псалъалъэ зэмылIэужьыгъуэхэр зэхэлъхьэным.
Борис егъэджакIуэхэм я щIэныгъэм щыхагъахъуэ институтым (Налшык къалэ) лъэпкъыбзэхэмрэ лъэпкъ литературэхэмкIэ и кафедрэм и унафэщIу лэжьащ.
1991 гъэм IутIыжыр хахащ «Iуащхьэмахуэ» журналым и редактор нэхъыщхьэу икIи 2008 гъэ пщIондэ, дунейм ехыжыху, а къулыкъу мытыншыр абы ирихьэкIащ.
IутIыж Борис дэзыхьэхыу, нэхъыбэу зыхэлэжьыхьу щытар лъэпкъ драматургиерщ. Абы и къалэмыпэм къыщIэкIащ пьесэу пщIы бжыгъэхэр. Ахэр ди Адыгэ театрым и мызакъуэу щагъэуващ Адыгейми, Къэрэшей-Шэрджэсми, Дагъыстэнми. Борис и «Тыргъэтауэ» драмэр Москва щагъэлъэгъуауэ щытащ, хьэрыпыбзэкIи зэрадзэкIри, Щам тхылъуи къыщыдагъэкIат икIи абы къытращIыкIа спектаклри щагъэлъэгъуат. «Дамэлейр» Тыркум и къалащхьэ Стамбул щагъэуващ.
ЦIэрыIуэ хъуа драматургическэ тхыгъэхэм къадэкIуэу, Борис и къалэмыпэм къыщIэкIащ радиомрэ телевиденэмрэ папщIэ итха сценарийхэри. Жанр зэхуэмыдэхэм зыкъызэрыщигъэлъэгъуам и щапхъэщ абы и поэмэхэр, гушыIэ рассказхэр, нэгъуэщIхэри.
А псом къадэкIуэу ар сурэтыщI Iэзэт, скульптор IэкIуэлъакIуэт, зэфIэкI зиIэ щIэныгъэлIт. Абы хуэфащэ дыдэу къыфIащат «УФ-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ», «КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ» цIэ лъапIэхэр.
Елгъэр Кашиф
Елгъэр Кашиф Мысост и къуэр Шэджэм районым хыхьэ Щхьэлыкъуэ къуажэм 1935 гъэм жэпуэгъуэм и 10-м къыщалъхуащ.
1960 гъэм Горький Максим и цIэр зезыхьэ Литературэ институтыр (Москва) къиухащ. А илъэсым щегъэжьауэ 1964 гъэ пщIондэ Елгъэрыр Налшык телевиденэм и студием редактору щылэжьащ. 1965 — 1968 гъэхэм ар «Ленин гъуэгум» и лэжьакIуэщ, 1968 — 1970 гъэхэм а газетым жэуап зыхь и секретарым и къуэдзэщ.
1970 гъэм Кашиф «Iуащхьэмахуэ» журналым макIуэ, абы и къудамэм и унафэщIу илъэсиблкIэ мэлажьэри, 1977 гъэм журналым жэуап зыхь и секретару ягъэув. 2008 гъэм къыщыщIэдзауэ илъэсиплIым щIигъукIэ «Iуащхьэмахуэм» и редактор нэхъыщхьэ къалэныр игъэзэщIащ Елгъэрым.
Елгъэр Кашиф литературэм япэ лъэбакъуэр зэрыхичар усыгъэкIэщ, нэхъ пыухыкIауэ жыпIэмэ, гушыIэрэ ауанкIэ гъэпса и тхыгъэхэмкIэщ. Апхуэдэт Кашиф 10-нэ классым щIэсу итха и япэ усэр. «Сэ епщIанэр къэзухащ» и IэдакъэщIэкIыр 1955 гъэм мазаем и 20-м къыдэкIа «Советская молодежь» газетым къытехуауэ щытащ. А гъэ дыдэм «Къэбэрдей пэж» газетми къытрадзат «Лу шыдыгум икIуэдащ» и усэри. УсакIуэ щIалэм къуажэ школыр къыщиухым ирихьэлIэу, и тхыгъэ зыбжанэ «Къэбэрдей» альманахми къытехуауэ щытащ.
Елгъэрыр жыджэру холэжьыхь адыгэ прозэм. Абы и рассказхэмрэ повестхэмрэ щызэхуэхьса и тхылъхэр Налшыки Москваи зыбжанэрэ къыщыдэкIащ. «Щыуагъэ» зыфIища и романыр 1988 гъэм дунейм къытехьащ.
ТхакIуэм и творчествэм увыпIэшхуэ щеубыд нэгъуэщIыбзэкIэ ятхахэр зэдзэкIынми. Апхуэдэщ урыс-совет классикхэм, Украинэм, Абхъазым, нэгъуэщI щIыналъэхэми я усакIуэхэм, тхакIуэхэм, драматургхэм я тхыгъэхэу газетхэм, журналхэм къытехуахэри, тхылъ щхьэхуэу къыдэкIахэри.
Елгъэрыр республикэм и ТхакIуэхэм я союзым хэтщ, абы «КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ», «КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ» цIэ лъапIэхэр къыхуагъэфэщащ.
«Iуащхьэмахуэ» журналым и редактор нэхъыщхьэ Мыкъуэжь Анатолэ и гъусэщ и ныбжьэгъухэр — ТIымыжь Хьэмыщэ, БищIо Борис (щысхэщ), Тэтрокъуэ Астемыр, ЩоджэнцIыкIу Леонид сымэ. 2016 гъэ.Сурэтыр Къарей Элинэ трихащ.
Хъуэхъухэр
Зыужьыныгъэм и «кIыщ»
Дэтхэнэ лъэпкъри лъэпкъыу щызыгъэIэр и анэдэлъхубзэращ. Бзэм и хэщIапIэу, и хъумапIэу щыIэр, дауи, театрырщ, лъэпкъыбзэкIэ къыдэкI газет, журналхэрщ. Адыгэм ди насыпщ «Iуащхьэмахуэ» журналыр дызэриIэмкIэ. Ар ди анэдэлъхубзэм и хъумакIуэ къудей мыхъуу, ди бзэмрэ литературэмрэ я зыужьыныгъэм и «кIыщу» схужыIэнущ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, журналыр зи унафэ щIэта редактор нэхъыщхьэхэр ди тхакIуэ нэхъыфIхэращ. Абы сыт щыгъуи къытрадзэ лъэпкъ прозэм, усыгъэм хуэIэкIуэлъакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэм нэмыщI, адыгэ гъащIэм и дэтхэнэ унэтIыныгъэми теухуа, цIыхупсэмрэ цIыху акъылымрэ зезыгъэузэщI тхыгъэ купщIафIэхэр.
Илъэс 60-м къриубыдэу зэман гугъу куэд къызэринэкIын хуей хъуами, «Iуащхьэмахуэ» журналыр и къалэнхэм щыпэмылъэщ зэи къэхъуакъым, цIыхубэм я пащхьэ кърихьэ къыдэкIыгъуэхэм я купщIэми зихъуэжакъым. Ди лъэпкъым и набдзэу сыт щыгъуи къекIуэкIа журналым и мыхьэнэр ноби нэхъ кIащхъэ хъуакъым ди дежкIэ. «Iуащхьэмахуэм» и цIэр къыщипIуэ къудейкIэ, и пщIэр зэрыиныр, и зэфIэкIыр зэрылъагэр къыбгуроIуэ. ЖыпIэнуракъэ, адыгэбзэм и IэфIыпIэр зыхэлъ дыщэ пхъуантэ хуэдэщ, къызэгуэпха нэужь, уи гур щыз ищIу. Апхуэдэу лъэпкъым къыхуэщхьэпэу, щIэджыкIакIуэхэм зэIэпахыу, адыгэбзэр игъэбзэрабзэу «Iуащхьэмахуэ» журналыр илъэс куэдкIэ Тхьэм щигъэIэ, ар зыгъэхьэзыр псоми гукъыдэжрэ насыпрэТхьэм къарит!
Къумахуэ Мухьэдин,
КъБР-м щэнхабзэмкIэ и министр.
Бэрэ Тхьэм щигъэIэ
«Iуащхьэмахуэ» журналыр къыдэкIын зэрыщIидзэрэ илъэс 60 зэрырикъум папщIэ ди гум къыбгъэдэкIыу дыфхуохъуахъуэ! Апхуэдиз илъэсым къриубыдэу къэбэрдей литературэм зэрызиужьам журналым и Iыхьэ зэрыхэлъым папщIэ иджыри лъагапIэхэр зэрызыIэригъэхьэфынур ди фIэщ хъууэ гъащIэ кIыхь къикIуну дыхуолъаIуэ. Къэбэрдей литературэм и цIэр жыжьэ игъэIуу, лъагэу иIэту, щIэуэ ятххэмкIэ щIэджыкIакIуэхэр игъэгушхуэу, макъыщIэхэр къигъуэт зэпыту иджыри бэрэ Тхьэм щигъэIэ.
Къэбэрдеибзэм и псэр нэхъ лъэщ, нэхъ дахэ зыщI тхакIуэхэм, усакIуэхэм я Iэпэ къыпыщ дыщэм «Iуащхьэмахуэ» журналым и напэкIуэцIхэм щIыпIэшхуэ щаубыду къекIуэкIащ, иджыри апхуэдэщ. КъищынэмыщIауэ, ди Адыгэ Республикэм и тхакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэр Къэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэу адыгэхэм япэу я пащхьэ изылъхьэр «Iуащхьэмахуэращ». ФIыуэ фыкъэзылъагъу фи къуэшхэу Адыгэ Республикэм ис тхакIуэ псори Тхьэм долъэIу адыгэ журналым гъащIэ мыухыж къритыну, тхыгъэ гъэщIэгъуэнхэмкIэ, гупсысэ куухэр зыхэлъ тхыгъэхэмкIэ еджэхэр игъэгушхуэ зэпытыну!
МэшбащIэ Исхьэкъ,
Адыгейм и ТхакIуэхэм
я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэ.
Шэрджэсхэм къабгъэдэкI псалъэ
Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм щыпсэу адыгэ тхакIуэ псоми къабгъэдэкIыу фи юбилей дахэмкIэ сынывохъуэхъу зи цIэр зефхьэ Iуащхьэмахуэ щэджащэм и пщIэмрэ и лъагагъэмрэ зи гъуазэ фи журналыр а бгыр щытыхукIэ ди лъэпкъым иIэну!
Ди жагъуэ зэрыхъущи, дэ, шэрджэс адыгэхэм, зэкIэ диIэкъым литературэ журнал Iув. Апхуэдэу щытми, ди тхакIуэхэм зеиншафэ къатумыгъауэу уэ, «Iуащхьэмахуэ» журналыр, удиIэщи, догуфIэ икIи догушхуэ.
Мыри къыхэзгъэщынут: зэманым нэхъри къыдгуригъаIуэурэ макIуэ адыгэхэр дигурэ ди псэкIэ нэхъ дызэрызыгъэIыгъын Iэмалхэр къэтлъыхъуэ зэпыту дыщытын зэрыхуейр. Апхуэдэ Iэмал нэхъыфIхэм ящыщщ ди литературэхэр, зэбгрылэжьыкIыурэ зэхамэ хъупэным нэдмыгъэсу, зэпэгъунэгъу тщIыуэрэ зэхэдгъэкIыхьыжыным дыхущIэкъуныр. Дэ къыдэмыхъулIэми, къэкIуэну щIэблэм къайхъулIэнкIэ согугъэ а хъуэпсапIэр.
А хъуэпсапIэм гъунэгъу дыхуэзыщIыфынухэм ящыщ зыщ «Iуащхьэмахуэ» журналри, и Iуэхур ефIакIуэ зэпыту, зэрыгушхуэн тхакIуэхэмрэ усакIуэхэмрэ къыбгъурыту игъащIэкIэ адыгэ лъэпкъым иIэну Тхьэм жиIэ!
БЭЧЫЖЬ Лейлэ,
КъШР-м и ТхакIуэхэм
я зэгухьэныгъэм и гуащэ.
Къалэн нэхъыщхьэ
«Iуащхьэмахуэ», «Минги-Тау» журналхэм къэбэрдей лъэпкъымрэ балъкъэр лъэпкъымрэ я дежкIэ мыхьэнэуэ яIэр къэлъытэгъуейщ. ЖыпIэ хъунущ ди литературэхэр къызэрыхъукIари зыужьыпIэ яхуэхъуари а журналхэрауэ.
Зэманыр макIуэ, гъащIэми дунейми захъуэж, ауэ хъуэж ямыIэу журналхэр тетщ къалэн нэхъыщхьэ къыщащIам икIи зыщащIыжам: адыгэ литературэмрэ балъкъэр литературэмрэ я зыужьыныгъэм телэжьэным.
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и ТхакIуэхэм я союзым къыбгъэдэкIыу гурэ псэкIэ дынывохъуэхъу «Iуащхьэмахуэ», «Минги-Тау» журналхэм я редакцэхэм щылажьэхэми а журналхэр щIыщыIэж ди тхакIуэ псоми: фи Iуэхур нэхъри ефIакIуэу ди литературэхэм иджыри куэдрэ фахуэлэжьэну Тхьэм жиIэ!
БЕППАЕВ МутIэлип,
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэ.
Анэдэлъхубзэм и IэфIыр зыхыуегъащIэ
«Iуащхьэмахуэ» журналыр дунейм къыщытехьа махуэм щегъэжьауэ и къалэн нэхъыщхьэм пэлъэщу къогъуэгурыкIуэ. Апхуэдэу илъэс 60 лъандэрэ ар толажьэ адыгагъэм, анэдэлъхубзэм зегъэужьыным, ижь-ижьыж лъандэрэ ди лъэпкъым къыдэгъуэгурыкIуэ хабзэфIхэр хъумэным, тхакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэм щIэджыкIакIуэхэр щыгъуазэ щIыным, ди литературэм, ди тхыбзэм, ди бзэм я тхыдэмрэ я нобэрей щытыкIэмрэ щызэпкърыха тхыгъэхэр цIыхухэм я пащхьэ илъхьэным.
Журналым дыкъыщеджэ зэпытщ ди лъэпкъым и цIыху пэрытхэм я Iэужьым, зэрахьа лIыгъэм, яхэлъа хахуагъэм, нэмысым, гущIэгъум теухуа тхыгъэ зэмылIэужьыгъуэхэм, апхуэдэуи «Iуащхьэмахуэм» и къыдэкIыгъуэхэм щыдогъуэт тхакIуэ, усакIуэ, щIэныгъэлI цIэрыIуэхэм я къалэмыпэм къыщIэкIа, художественнэ фащэ зэмыфэгъукIэ гъэпса хъыбархэр, романхэр, повестхэр, усыгъэ хьэлэмэтхэр, чэнджэщхэр, нэгъуэщIхэри. Ар и къалэн нэхъыщхьэу щыт пэтми, абы и закъуэкъым журналым и пщэ дэлъыр. АтIэ анэдэлъхубзэм и IэфIыр цIыхум зыхегъэщIэн, абы щIэблэр щIэпIыкIын зэрыхуейми хъарзынэу йохъулIэ. ИкIи нэрылъагъущ и гуащIэр къебл зэпыту и гъуэгуанэр зэрикIур, кIуэ пэтми зэрефIакIуэр, зэманым нэхъ Iущ, нэхъ жан, нэхъ бзафIэ зэрыщIэхъукIыр.
Нобэ зи махуэшхуэр дгъэлъапIэ журналым ныбжьэгъу щимащIэкъым ди къуэш республикэхэми, адыгэ зэрыс хамэ къэралхэми. Абыхэм щыпсэу ди къуэшхэм щIэхъуэпсу зыIэрагъэхьэ журналыр, я гуапэу щIаджыкI абы и напэкIуэцIхэр. Апхуэдэу дэнэ щыпсэу адыгэри игъэгушхуэу, и теплъэр гуапэу, и щIыхьыр лъагэу, и IэужьыфIхэр адыгэ лъэпкъым и гъуазэу илъэс минхэр къигъэщIэну сыхуохъуахъуэ!
ХЬЭФIЫЦIЭ Мухьэмэд,
«Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ.
ЕхъулIэныгъэхэр еIэт
«Iуащхьэмахуэ» журналым къызэринэкIа илъэс 60 гъуэгуанэм адыгэ лъэпкъым, литературэм я зыужьыныгъэм хуищIа хэлъхьэныгъэр къэлъытэгъуейщ. 1958 гъэ лъандэрэ журналыр лъэпкъым къыдокIуэкI и ехъулIэныгъэхэр иIэтрэ и гуныкъуэгъуэхэр дигъэпсынщIэу. Сыт хуэдэ зэхъуэкIыныгъэхэр зэманым къыздимыхьами, «Iуащхьэмахуэм» и пщIэми, и купщIэми, и къаруми зэи зихъуэжакъым, ар сытым дежи набдзэгубдзаплъэу щытащ, гупсысэ нэхъыщхьэхэр иубзыхуфрэ цIыхубэр иунэтIыфу.
Лъэпкъыр захуагъэм, пэжыгъэм, акъылым къыхуезыджэ, ди щхьэр лъагэу дэзыгъэлъагъуж тхыгъэ куэд ноби къытохуэ журналым и напэкIуэцIхэм. КъыдэкIын щыщIидза махуэм щегъэжьауэ ар хъунщIэпсынщIэету зэи Iуэхум пэрыхьакъым, хуэмыфэщэн IэщIэкIакъым, атIэ «Iуащхьэмахуэ» цIэр игъэпэжащ. А бгым нэхъ лъапIэрэ нэхъ лъагэрэ диIэкъыми, абы хуэфащэу ди лъэпкъым къыдокIуэкI адыгэбзэкIэ къыдэкI журналыр. Адыгэр зэманым декIуу къэгъуэгурыкIуэнымкIэ, и анэдэлъхубзэр ихъумэжынымкIэ, и литературэм зригъэужьынымкIэ «Iуащхьэмахуэм» иригъэкIуэкI лэжьыгъэм уасэ хуэщIыгъуейщ, аращ абы иIэ пщIэр къызэрилэжьари.
Сэ сохъуэхъу ар нобэ зыгъэхьэзыр редакцэм щылажьэхэми, абы къатхэхэми, ди литературэм и классик пажэхэми я къалэмыпэр мыуб-зэщхъуу иджыри куэдрэ лъэпкъым тхуэлэжьэну, дифI тхуигъэбагъуэрэ ди щыщIэныгъэхэр тхуигъэзэкIуэжу, къызыкъуихыфа къарум хэмыщIу илъэс куэдкIэ щыIэну!
СЭХЪУРОКЪУЭ Хьэутий,
Дунейпсо Адыгэ Хасэм
и тхьэмадэ.
Iэмэпсымэ лъэщ
АдыгэбзэкIэ къыдэкI журналым лъэныкъуэ куэдкIэ зэфIэкIышхуэхэр къызэрызыкъуихар нэрылъагъу мэхъу, абы къызэринэкIа илъэсхэм уриплъэжмэ. Ар бзэр зыхъумэ, цIыхухэм я гупсысэр зыунэтI, я щIэныгъэм хэзыгъахъуэ Iэмэпсымэ лъэщу адыгэм диIэщ жыпIэкIэ, ущыуэнукъым.
Щхьэхуэу къыхэгъэщыпхъэщ адыгэ литературэм хуищI хэлъхьэныгъэм- рэ а литературэр зыгъэкIуатэ тхакIуэхэм яхуищI гулъытэмрэ. Тхылъу къыдэкIын и пэ ди тхакIуэхэм я IэдакъэщIэкI куэд утыку кърехьэ журналым. Апхуэдэу лъэпкъым къыхуэщхьэпэу, и зэфIэкIым хэхъуэ зэпыту, и къэухьым нэхъри зиубгъуу «Iуащхьэмахуэм» гъащIэ кIыхь иIэну Тхьэм жиIэ!
АЦКЪАН Руслан,
«Эльбрус» тхылъ
тедзапIэм и унафэщI.
Къэрэгъул бжыхь
«Iуащхьэмахуэ» журналыр, узицIэджэгъу бгыщхьэм ещхьыркъабзэу, адыгэхэм я деж ущыцIэрыIуэщ икIи ущылъапIэщ. Ар уэ къэблэжьащ къэбгъэщIа илъэс 60-м зы махуи щIумычауэ лъэпкъым и блэкIар зэрыбгъэлъапIэмкIэ, абы и къэкIуэнум узэрытелажьэмкIэ. Дэ ди пщэдейр зэрыхъунур, дунейм дытемыкIуэдыкIыжу дыкъызэтенэныр псом япэу зэлъытар ди бзэмрэ ди хабзэмрэ зэрытхуэхъумэжыращи, ди журнал закъуэр узыпэрыт IэнатIэ гугъури аращ: мы проблемэм игъэгузавэ псори къызэщIэвгъэуIуауэ ар къызыгурымыIуэ, къызыфIэмыIуэху ди лъэпкъэгъухэр фогъэIущ, фоущий. АбыкIи фэ нэхърэ нэхъ зэфIэкI зиIэ къэгъуэтыгъуейщ — абы и щыхьэткъэ нобэ адыгэбзэкIэ тхыгъэ къе- джэжIамэ, ар япэу икIи нэхъыбэу зэджэр «Iуащхьэмахуэ» журналыр зэрыарар.
Щысхьыншэу къыдэбгъэрыкIуэ нобэрей зэман бзаджэм щIэгъэкъуэну, «къэрэгъул бжыхьу» удиIэщи, уэри дэри ди насып Тхьэм тригъакIуэ, ди къэкIуэнур уи цIэм хуэдэу махуэ ухъу!
БИЩIО Борис,
филологиещIэныгъэхэм я доктор.
