ЩIыуэпсым и макъ
Къэхутэныгъэхэр
Шэр сэбэпу пIэрэ?
Шэр цIыхум ижь-ижьыж лъандэрэ къыдэгъуэгурыкIуэ ерыскъыпхъэщ икIи ар къупщхьэмкIэ сэбэпу къалъытэ. Псалъэм папщIэ, дохутыр цIэрыIуэу тхыдэм къыхэщыж Боткин Сергей ХIХ лIэщIыгъуэм шэкIэ игъэхъужу щытащ узыфэ зыбжанэ. Абы зэрыжиIэу щытамкIэ, тхьэмщIыгъу, тхьэмбыл, лъатэ уз зиIэ, зи къупщхьэхэр мыщIагъуэхэм дежкIэ шэр хущхъуэшхуэщ. Ауэ, Гарвард щIэныгъэлIхэм къызэрахутамкIэ, шэмрэ гъэшхэкIхэмрэ ди зэманым шынагъуэ хъуащ.
ЩIыуэпсым и щытыкIэр зэрекIэкIуам къыхэкIыу, шэм хэлъынкIэ хъунущ гыну ябж свинецыр, мышьякыр, антибиотикхэмрэ микротоксинхэмрэ. КъищынэмыщIауэ, шэм куэду хэлъщ эстроген жыхуаIэ, цIыхубзым и Iэпкълъэпкъым къигъэщI гормоныр. Эстрогеныр гъэшым хэлъу цIыхухъу Iэпкълъэпкъым куэду хыхьэмэ, бзылъхугъэ теплъэ иIэ мэхъу: и бгъэмрэ шхужьымрэ нэхъ ин, и макъыр псыгъуэ лъагэ мэхъу, мылъхуэ къахокI.
КъищынэмыщIауэ, Iэщыр узыншэу щытын, псынщIэу хэхъуэн, пшэр хъун, лы ищIын папщIэ, хущхъуэ зэмылIэужьыгъуэ куэд халъхьэ, гъэшыр зэрызэрахьэ хьэкъущыкъур щагъэкъабзэкIэ ар зэратхьэщIым щыщ къыхонэри, узыншагъэмкIэ зэранышхуэщ.
Шэр щысэбэпыр ар къызыщIаша жэ-мыр хъупIэ къабзэ итамэщ, хущхъуэу халъхьапхъэмрэ гъэшыр зыхуэдэмрэ кIэлъыплъамэщ. ЗэрытщIэщи, тыкуэнхэм щащэ шэм куэд иращIэ, ар щIэх зэIымыхьэн папщIэ. Псалъэм папщIэ, шэр градус 63 — 98-м нэс къагъэпщт, абы хэлъ микроорганизмхэр яукIын щхьэкIэ. Микроорганизмхэм къадэкIуэу, шэм хэлъ минералхэмрэ витаминхэмрэ зэрызэкIуэкIым куэд егупсысыркъым. Апхуэдэу, шэр градус 65-м нэс къагъэпщта нэужь, абы хэлъ кальцийм сэбэп лъэпкъ пымылъыжу зехъуэжри, къупщхьэм нэмысауэ, мыхьэнэ гуэри имыгъэзэщIауэ цIыхум къыпкърокIыж. Градуси 150-м нэс ягъэпщтыр шэ лIэужьыгъуэ щыIэщ. Апхуэдэм зы бактерие хэсыжкъым, минерали, витамини къызэрыхэмынам хуэдэу. Пэжщ, апхуэдэ шэр илъэс ныкъуэкIэ щытынущ, ауэ зыри и сэбэпыжкъым.
Шэм къупщхьэр быдэ ищIу жыхуаIэри пэжкъым. Уеблэмэ Iэпкълъэпкъым кальций куэду къылъысыным и пIэкIэ, къыхелъэсыкI! Сыту жыпIэмэ, шэм хэлъ белокыр лъатэм апхуэдизкIэ къытохьэлъэри, ар игъэткIун папщIэ минерал лей хуэныкъуэщ. Минералхэм ящыщу нэхъыбэ дыдэу Iэпкълъэпкъым хэлъыр дызытепсэлъыхь кальцийращи, ар къупщхьэхэм къыхех, шэм и белокым пэлъэщын папщIэ. Пэжщ, сабийм и ныбжьыр илъэси 9-10-м нэсыху Iэпкълъэпкъым къегъэщI дызытепсэлъыхь белокым зэрыпэлъэщ фермент — реннин жыхуаIэр. Ауэ иужькIэ, цIыхум и ныбжьыр хэкIуэтэху, ренниныр мэкIуэдыжыпэри аращ шэр щIыхуэмыгъэткIужри.
Шэмрэ гъэшхэкIхэмрэ «зэрысэбэпыр» зэпымычу зэхихыу цIыхур къэгъуэгурыкIуащи, ар зэрызэраныр фIэщ щIыгъуейуэ къыщохъу.
Гарвард и профессор Кэмпбел Колин иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэм къызэрагъэлъэгъуамкIэ, шэм къыхокI къупщхьэ узыр, лъатэ узыр, уеблэмэ лышх узыфэр. Абы къиIуэтащ цIыхум къылъыс казеинымрэ (шэм и зы пкъыгъуэ) канцерогенезымрэ (лышхыр къызыхэкI щхьэусыгъуэмрэ) зэрызэпыщIар: казеиныр нэхъыбэху, канцерогенезри нэхъ лъагэщ. КъищынэмыщIауэ, эстрогеныр зэбэкI цIыхухэм нэхъыбэу къофыкI лышхыр. ИщхьэIуэкIэ къызэрыхэдгъэщащи, жэмхэр кIэщI-кIэщIурэ зэрыуэндэгъум къыхэкIкIэ, эстрогеныр я куэдщи, шэми куэду хэлъщ.
Абы и щыхьэтщ Японием щрагъэкIуэ- кIа къэпщытэныгъэхэри. Лымрэ гъэшхэкIымрэ Японием я лъэпкъ шхыныгъуэу зэи щытакъым икIи мащIэ дыдэущ зэрашхыу щытар, ауэ зауэ нэужьым IэмалыншагъэкIэ я Iэнэм къытехьащ, абы къыдэкIуэ-уи лышх узыфэр зэузхэм я бжыгъэр псынщIэу хэхъуащ. Ар дыдэращ къащыщIар мыдрей къэралыгъуэхэми.
«Лактозная непереносимость» узыфэр зыпкърыту дунейм къытехьэ сабийхэм я бжыгъэм хохъуэ кIуэ пэтми. Лактозэр — шэр IэфI зыщI фошыгъу лIэужьыгъуэу аращ. Лактозэр игъэткIун папщIэ, сабийм и Iэпкълъэпкъым лактазэ жыхуаIэ ферментыр къегъэщI. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, сабийм и ныбжьыр хэкIуэтэху, лактазэри мэкIуэдыж, ренниным хуэдэу. Дызытепсэлъыхь лактазэр имыIэххэу къалъхуа сабийм анэ быдзышэри емызэгъыу щыкъи-ин щыIэщ, и ныбэр игъэузу, къэкъуалъэу, къигъэжьу, ныбажэ ищIу, и щIыфэр къригъэлъэлъу. Апхуэдэ сабийхэм папщIэ, лактозэ хэмылъу кашэ лIэужьыгъуэ зыбжанэ къыдагъэкI.
Лактозэр лактобактериехэм я шхыныгъуэу жызыIи щыIэщ. Мыбдеж зэхэщIыкIыпхъэщ цIыхум и кIэтIийм ис лактобактериехэмрэ шэм хэлъ лактозэмрэ Iуэху лъэпкъ зэрызэхуамыIэр, зыкIи зэрызэлъэмыIэсыр. Лактобактериехэм кIэтIийр ягъэлажьэ икIи абыхэм я шхыныгъуэр хадэхэкIхэм, пхъэщхьэмыщхьэхэм, курпIэм хэлъ клетчаткэр аращ икIи гъэшын-шэу псэуфынущ. Ауэ лактозэр куэдрэ, ар цIыхум хуэмыгъэткIумэ, цIыхум ишхари зэтрегъэфыхь, узыфэ зэхуэмыдэхэри къегъэхъей. Абы и щыхьэтщ «белковая диета» жыхуаIэм тет, лым, гъэшхэкIым тезыгъащIэ цIыхухэм я жьэм мэ Iей къызэрыжьэдихыр, уеблэмэ я пщIэнтIэпсри нэхъ гуащIэ зэрыхъур.
Иджыри зы Iуэхугъуэ… ЦIыхум пыхусы-хур къыщыпкърыхьам деж шэм фо е тхъу тедзауэ ирагъафэ, сэбэп хуэхъун, къызэфIигъэувэжын я гугъэу. Ауэ, цIыхум къыгурыIуэркъым, фIы ищIэ и гугъэурэ, апхуэдэ щIыкIэкIэ сымаджэм лей зэрырихыр. Сыту жыпIэмэ, шэм Iупс бзаджэр нэхъри кърегъаблэ, мыдрей псоми къищынэмыщIауэ. Аращи, пыхусыхур зэфыкIым шей хуабэ куэду ефэмэ, пхъэщхьэмыщхьэм нэхъ тригъащIэмэ, гъэшхэкIыр Iуихыпэмэ, нэхъ псынщIэу къызэфIэувэжынущ.
СыткIэ зэпхъуэкI хъуну-тIэ шэмрэ гъэшхэкIхэмрэ?
Жэмышэм нэхърэ куэдкIэ нэхъ сэбэпщ икIи лъатэм къемыхьэлъэкIыу хуогъэткIу соем къыхащIыкI шэр, кхъуейлъалъэр, кхъуейр, шхур. Пэжщ, языныкъуэхэр щошынэ соем хэлъ фитоэстрогеным, ауэ ахэр жэмышэм хэлъ гармоным хуэдэу шынагъуэкъым. КъищынэмыщIауэ, прунжым, хьэм, кокосым, миндалым шэ къыхащIыкI, дызэса шэм нэхърэ куэдкIэ нэхъ сэбэпу.
Къыхэгъэщыпхъэщ шэм хэлъ кальцийр Iэпкълъэпкъым изэгъэн папщIэ, витамин D зэрыхуейр. Ауэ шэм а витаминыр хэлъыххэркъым — витамин D-р дыгъэпсращ зыхэлъыр, е лабораторэм щащI.
ЖытIам къикIыу пIэрэ цIыхур зы ныбжь гуэрым нэса нэужь шэ ефэныр щигъэтын хуейуэ?! Гарвард щIэныгъэлIхэм зэрыжаIэмкIэ, шэр зи шхыныгъуэр сабийхэращ. Сабийм и ныбжьыр илъэси 9 — 10-м нэса нэужь шэм хуэныкъуэжкъым.
Тамбий Гуащэмахуэ.
ЩIыпIэ телъыджэхэр
Хьеймащэр зищIысыр
Къэбэрдей-Балъкъэ-рым щыпсэухэм я закъуэ мыхъуу, Урысейм къикIа къэхутакIуэхэми къахуэщIакъым ХьеймащэкIэ дызэджэ хъупIэ телъыджэм и щэхур. ЕкIэпцIэкъуэ, Гундэлэн, Тызыл, Къармэхьэблэ я зэхуакум дэлъ щIы километр зэбгъузэнатIэ 30-м гъэщIэгъуэну къыщыхъухэмкIэ хэIуащ цIыху цIыкIум.
Совет зэманым а хъупIэм Iэщ куэд яхурт, зэрыжаIэмкIи, ахэр щыбагъуэрт, гъэшми къыщыщIигъурт. Ауэ узыгъэгузави щыIэт: Хьеймащэ щыIэ къуэкIийм и кумб бжыгъэншэхэм я нэхъ инитIым ярыт псым ефэну еха былымыр къыдэкIуеижыфыртэкъым, псым хэхуэрти, ягъуэтыжыртэкъым.
Дызытепсэлъыхь кумб-хэм я къэунэхукIэм теухуауэ Iуэху еплъыкIэ зыбжанэ щыIэщ. КъызэрыгуэкI цIыхухэр а щIыпIэм щошынэ, къагурымыIуэ куэд зэрыхэлъым къыхэкIыу.
ХъупIэм и фIэщыгъэцIэр къызытехъукIам и гугъу пщIымэ, зэхъуэкIыныгъэ зыбжанэ игъуэтащ абы. Псалъэм папщIэ, нэхъ пасэм а щIыпIэм зэреджэу щытар Хъермащэщ — Iэщыр зэрыщыбагъуэм, хъер зэрыхъум къыхэкIыу. ИужькIэ, къуэкIийм еха былымыр къыдэмыкIуеижыфу кIуэд щыхъум, цIыхухэм «Хъермащэкъым ар, Хьеймащэщ ахъумэ!» жаIэу щIадзащ, мыарэзыуэ. Языныкъуэхэми зэрыжаIэмкIэ, ХьэмащэкIэ еджэу щытащ къуэкIийм. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, щакIуэхэм къуэкIийм къупщ-хьэ иракIутэрт, абы къишэну дыгъужьхэм ещакIуэу.
Хьеймащэ кумбым и гъуанэ-пщIанэхэр къызыхэкIам утепсэлъыхьмэ, абыи еплъыкIэ зыбжанэ иIэщ. Урысейм ГеографиемкIэ и жылагъуэ зэгухьэныгъэм хэт Мысырджэн МуIэед зэрыжиIэмкIэ, Хьеймащэ и кумбхэр вагъуэижхэм (метеоритхэм) къраудауэ аращ.
— 1993 гъэм Хьеймащэ и щыгум вертолёткIэ дыкъихьэри зытплъыхьауэ щытащ. Абы щыгъуэ дэ къэдбжащ кумб 300-м щIигъу. Псы зэрытыр кумбитIыр аращ, адрейхэр цIыкIущ. ЯпэщIыкIэ, астрономиемкIэ мыхьэнэ гуэр иIэу къытщыхъуащ, сыту жыпIэмэ, Вагъуэзэшиблым ещхьу, кумб зыбжанэ зэпэщылъу къыхощ. ИужьыIуэкIи, 1998 гъэм, нэмыцэ къэхутакIуэ гупым ящIыгъуу сыщыIащ Хьеймащэ. Абыхэм зэрыхуагъэфэщамкIэ, кумбхэр вагъуэижхэм къраудауэ аращ, уэшхым хуэдэу къытещащэри, — жеIэ МуIэед.
Урысей экспедиторхэр иджыблагъэ щыIащ Къэбэрдей-Балъкъэрым, Хьэрэ-кхъуэрэ и бгъуэнщIагъым ехащ, Хьеймащи къаплъыхьащ. Абыхэм зэрыжаIэмкIэ, Кърымым щыIэ «Караби Яйла» бгы сэтхым (плато) ещхьщ Хьеймащэр, зэтIолъхуэныкъуэм хуэдэу. Абы тепщIыхьмэ, Хьеймащэ и кумбхэр къизыудар вагъуэ-ижхэракъым, атIэ щIым сэху куэду зэрыхэлъым къыхэкIыу, уэшхыпсымрэ щIы лъабжьэм щызекIуэ псым-рэ ялъэсри, гъуанэ-пщIанэ хъуауэ аращ. Ар пэжмэ, Хьеймащэ и лъабжьэм бгъуэнщIагъышхуэ щIэтщ псы иту, армыхъумэ, ап- хуэдиз Iэщыр здэбзэхар дэнэ?!
Хьеймащэ и къуэкIийр вулканым и Iуфэу жызыIи щыIэщ. Iуащхьэ ди гугъэу, вулкану къыщIэкIыжа лъагапIэ куэд Кавказым зэрыщыIэр щэхукъым. Псалъэм папщIэ, Казбек, Iуащхьэмахуэ, Кавказ тхыцIэм пэжыжьэу къэунэхуауэ щыта Iуащхьэ щхьэхуэхэр.
ЗэрытщIэщи, ЩIым и купщIэр пщтырщ. АпхуэдизкIэ пщтырщи, щIыр къегъэкъуалъэри, гъуэзымрэ мафIэмрэ щIы лъабжьэм щIэмызэгъэжу, щIы щхьэфэм къыдрехуей. Апхуэдэущ ди Iуащхьэхэри (нэхъ тэмэ-му жыпIэмэ, вулканхэр) къызэрыунэхуар. Ди щIыпIэм щыIэ Iуащхьэхэр илъэс мелуани 4 мэхъу къызэрыунэхурэ. Хэт ищIэрэ, а зэман жыжьэм нэхъапэж лъэхъэнэ гуэрым къэунэхуауэ щыта, щэщэжа вулканым и Iуфэу къыщIэкIынкIэ хъунущ Хьеймащэ кумбри.
Мысырджэн МуIэед зэрыжиIэмкIэ, иджыблагъэ щыIащ Хьеймащэ икIи гъэщIэгъуэн гуэр илъэгъуащ:
— ЗэрыжысIащи, Хьеймащэ и кумбхэм ящыщу тIуращ псы зэрытыр. Ауэ иджы дыдэ ещанэ гъуанэр (метри 3 и бгъуагъщ) къэунэхуащ, псы иту. ЩIыр ехащ, убгъэдыхьэну шынагъуэщ. Зыми ищIэркъым а псыр дэнэ къикIми, ауэ языныкъуэ гъуанэхэм метри 150-рэ я куууагъщ, — жеIэ абы.
Къыхэгъэщыпхъэщ Къармэхьэблэ щыIэ, ШэдхъурейкIэ дызэджэ гуэлыр дызытепсэлъыхь бгъуэнщIагъ лIэужьыгъуэм зэрыщы-щыр. Ди нэхъыжьхэм жаIэжу щытащ Шэдхъурей зы жэщым къэунэхуауэ, ар къыщыунэхуа жэщми а щIыпIэм деж нэху къыщекIыну щепсыха мэлыхъуэм и мэл гуартэр зэригъусэу щIилъэфауэ щытауэ. «Илъэс зыбжанэкIэ псыщхьэм мэлыцыр къыдри- хьеящ абы иужькIэ», — жаIэж цIыхухэм.
Фырэ Анфисэ.
Дыгъэм дисыжыну хьэмэрэ уэшхым дилъэсыну?
Иужьрей илъэсхэм щIыуэпсым хьэдэгъуэдахэу зыкъызэридзэкIри, зэрыщымытауэ зыкъыдигъэлъэгъуащ: Москва зэтезыкъута борэнхэр, гъэмахуэкум Мурманск щIэзыхъума уэсыр, машинэхэмрэ унащхьэхэмрэ зэтезыкъута уэр, къалэхэмрэ къуажэхэмрэ зылъэса уэшх зэпымыухэр, Алтай щIыналъэм къыщепща жьышхуэхэр… Ар ди къэралым и закъуэкъым, нэгъуэщIхэми зыхащIащ щIыуэпсым къыщекIуэкI зэхъуэкIыныгъэхэр. Уеблэмэ языныкъуэ щIэныгъэлIхэм хуагъэфащэрт «дуней къутэжыгъуэр» къэблэгъауэ.
Nature Communications журналым иджыблагъэ къытехуащ США-м и Лъэпкъ Аэрокосмическэ IуэхущIапIэм игъэхьэзыра тхыгъэшхуэ. Абы зэрыжиIэмкIэ, илъэсипщI хуэдэ дэкIмэ щIидзэнущ зэи мыувыIэжыну уэшхыр. Ар пэжмэ, зэман хьэлъэхэр къытпэщылъщ. НАСА-м и лэжьакIуэхэм зэрыжаIэмкIэ, метеорологхэм щыуагъэшхуэу ящIэ дунейм и щытыкIэр щаджкIэ, тропикэм къыщхьэщыт пшэ Iувхэр мащIэ зэрыхъум гу зэрылъамытэр, мыхьэнэ зэрырамытыр.
Нэхъ гурыIуэгъуэу жыпIэмэ, зэпымычу гъэмахуэ здэ- щыIэ тропикым кIэщI-кIэщIурэ уэлбанэшхуэхэр къыщохъу, армырмэ, дыгъэм исыжынущ. Дызытепсэлъыхь пшэхэр а щIыпIэ жыжьэхэм мащIэ щыщыхъукIэ, гурыIуэгъуэщ уэлбанэри нэгъуэщI щIыналъэхэм зэрыIэпхъуэр, здэIэпхъуами зэи щамылъэгъуа уэлбанэу къызэрыщехыжыр. А псори къызыхэкIыр ЩIым и температурэр зэрыдэкIуейращ. Аращи, щIэныгъэлIхэм хуагъэфащэ дяпэкIэ уэлбанэр куэду зэрыщыIэнур, ди гъащIэм зэрызихъуэжынур, апхуэдиз уэшхым насыпыншагъэ куэд къызэрихьынур.
Иужьрей илъэс 40-м ирагъэкIуэкIа къэпщытэныгъэхэм ириплъэжа нэужь, Америкэм и щIэныгъэлIхэм къахутащ тхылъ лъапIэхэм къыхэщыж Псыдзэшхуэм къытригъэзэнкIэ шынагъуэу. Пэжщ, абы тафэр зэрыщыту щIимыхъумэнкIэ хъунущ, ауэ иджыпсту тцIыху хадэхэкI, пхъэщхъэмыщхьэ куэд дэкIуэдынущ.
Псалъэм папщIэ, кIэртIоф хэзысэхэм фIыуэ ящIэ, абы псыр ебэкIмэ, зэрыфыр. Ауэ, щIэныгъэлIхэм жаIэр пэжмэ, хадэхэкIым и закъуэкъым, атIэ гъавэри кIуэдынурэ, тропикым щыпсэухэм я шхэкIэм техьэнущ мыдрей щIыналъэм щыпсэухэри.
Ар, ди гуапэ зэрыхъунщи, щIэныгъэлIхэм хуагъэфащэ къудейуэ аращ, ауэ нэгъуэщI еджагъэшхуэхэм жаIэми узыгъэгуфIэн хэлъкъым. Мы лIэщIыгъуэм и кIэм Дыгъэр гуащIэIуэ хъууэ, цIыхухэм я зыхуэдитIыр хуабэм иукIыну хуагъэфащэ. Псом хуэмыдэу, гугъу ехьынущ тропикым щыпсэухэр. Псалъэм папщIэ, 1995 гъэм, зэи къызэрымыхъуауэ, ЩIым и температурэр дэкIуеят. Абы щыгъуэ Чикаго щыпсэу цIыху 740-рэ хуабэм иукIауэ щытащ. 2003 гъэм — Париж цIыху мини 5, 2010 гъэм — Москва цIыху мини 10 щылIащ хуабэр яхуэмышэчу.
Пэжщ, иужьрей зэманым дунейм зэхъуэкIыныгъэшхуэ щокIуэкI, ди жагъуэ зэрыхъунщи, ар щIагъуэуи къыщIэкIынукъым. Иужьрей илъэси 5-м дунейм щIыпIэ-щIыпIэкIэ щыIа хуабэм хуэдэ зэи ялъэгъуатэкъым цIыхухэм. Псалъэм папщIэ, Японием щыIакъым градус 31-рэ. Абы къыхэкIыу, зы тхьэмахуэм къриубыдэу сымаджэщым щIэхуауэ щыта цIыху 450-м и зэхуэдитIыр лIат, хуабэр яхуэмышэчу.
КъищынэмыщIауэ, бадзэуэгъуэ мазэм Сыбырым градус 35-рэ щыIащ, Азие КурытымкIэ къикIа хьэуа пщтырым и ягъэкIэ. Испаниери аращ, зэи къэмыхъуа хуабэ — градус 43-рэ — щагъэунэхуащ. Индиер нэхъ шынагъуэжщ — абыхэм я термометрхэм тхьэмахуищкIэ къагъэлъэгъуащ градус 47-рэ! Зэи къэмыхъуа жьэражьэм ихьащ а къэралым щыпсэу цIыху 500, цIыху мелуан 330-рэ псыншэу къанэри, гугъу ехьащ.
Аращ ди насыпым къихьари, цIыхур щIыуэпсым щыщымысхьыж, ириха лейм и зэран къыщекIыж лъэхъэнэм дыщопсэу. Къытпэщылъым и пэжыр зы цIыхуми къыхуэщIэнукъым, дунейм зыкъызэрызэридзэкIынур къыпхуэщIэнукъыми. Хуабэм дисыжынуми, щIыIэм диукIынуми къэщIэгъуейщ, ауэ хьэкъщ щIагъуэкъым къытпэщылъыр. Ди ЩIыр Дыгъэм зэрисыжынур жызыIэ щIэныгъэлIхэм къызэрабжамкIэ, 2046 гъэм Пекинрэ Нью-Йоркрэ цIыху щыпсэужынукъым, хуабэр яхуэмышэчу дэIэпхъукIынущи, 2063 гъэм ар дыдэр и натIэ хъунущ Москваи.
Метеорологхэм къызэрахутамкIэ, мы гъэр хуабэ хъунукъым уеблэмэ уэлбанэ кIыхьу етхьэкIынущ. Гидрометцентрым и унафэщI Вильфанд Роман зэрыжиIамкIэ, гъэм и зэманхэр зэрыщытын хуейм хуэдэу зэблихъу мыхъуу, хуабэр хуабэIуэу, щIыIэр щIыIэIуэу илъэси 10-кIэ щытынущ. Ар нэхъ пэжу къызолъытэ, си щхьэкIэ.
Сироткин Максим,
«Самые великие»
журналым къитхыжащ.
ЩIыпIэцIэхэр
Къуацэгъур (Къуацэхъурей — Коцехур, Кецехур)
Мы фIэщыгъэр зезыхьэ къуршылъэ тхыцIэ джафэр Кавказ Шытх Нэхъыщхьэм къыхэщхьэхукI Абын бгым пэгъунэгъущ, метр 921-рэ и лъагагъщ.
ТхакIуэ, егъэджакIуэ, лъахэхутэ Твёрдый Александр «Топонимический словарь Кавказа» и тхылъ телъыджэм зэрыщитхамкIэ, щIыпIэцIэр «къуацэ гъур», «къуацэ хъурей» мыхьэнэхэм хуэгъэкIуэгъуафIэ пэтми, апхуэдэ бгъэдыхьэкIэр купщIэн-шэу къэзылъытэхэри щыIэщ.
УарохьэлIэ фIэщыгъэр «кхъуэ», «цэ» («дзэ»), «гъур» псалъэхэмкIэ зэпкърызыхыну хэтхэми, нэгъуэщIу жытIэмэ, «кхъуэм и дзэпкъ быдэ» мыхьэнэм хуэзыгъакIуэхэми.
Ковешников Вячеслав «Очерки по топонимике Кубани» и тхылъым къызэрыщигъэлъэгъуамкIэ, щыIэщ щIыпIэцIэр «къэухъуреихьам ику» мыхьэнэм хуэзыхьыну пылъхэри, абхъазыбзэм хэт «ака-цахур» — «хьэцыбанэ» псалъэм тезыгъэхуэну хущIэкъухэри.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
Хъыбархэр
ЭлектрокъарукIэ лажьэ кхъухьлъатэхэр Норвегием щызэпкъралъхьэ. Мы къэралым машинэу итым и процент 50-р зэрылажьэр аращ. Апхуэдэ нэгъуэщI щIыпIэ щыIэкъым икIи абы и хьэтыркIэ, Норвегием и щIыуэпсыр нэхъ хъумауэ къызэтенащ. Ар къалъытэри, къэралым и унафэщIхэм къыхалъ-хьащ электрокъарукIэ лажьэ кхъухьлъатэхэри яухуэфмэ, я Iуэхур нэхъыфIыж хъуну. ЗэрыжаIэмкIэ, 2040 гъэм ирихьэлIэу ар къехъулIэнущ.
Гъатхэпэм и 22 — 23-хэм Москва щекIуэкIынущ «Экология» зыфIаща дунейпсо зэхуэсыр. Псым и дунейпсо махуэшхуэм ирихьэлIэу ар къызэрагъэпэщ УФ-м и Къэрал Думэм, УФ-м ЩIыуэпсым и хъугъуэфIыгъуэхэмрэ экологиемкIэ и министерствэм, УФ-м Ухуэныгъэмрэ псэупIэ-коммунальнэ IэнатIэхэмкIэ и министерствэм, нэгъуэщIхэми. Абы хэтынущ Урысейм и щIыналъэ 70-мрэ хамэ къэрали 10-мрэ я лIыкIуэу цIыху 1200-рэ.
Къуалэбзухэр адыгэбзэкIэ
Серый журавль — къру.
Кавказский сокол — къыр къэргъей.
Лебедь — къыу.
Грач — къуанщIэ.
Сизоворонка — къуаргъкъащхъуэ.
Кеклик — къуршджэд.
Чёрный гриф — къуршыбгъэ.
Юрок — къущхьэжэнэтбзу.
Кавказский поползень — къущхьэкъэбцIацIэ.
Фламинго — лъакъуапцIэплъыфэ.
Фазан — мэзджэд.
Ушастая сова — мэзжьынду.
Горлица — мэзтхьэрыкъуэ.
Коростель — мэкъупIэджэд.
Лесной жаворонок — мэзхуэусэ.
Полевой конёк — мэкъущIэж.
Полевой жаворонок — мэлыхъуэбзу.
Белая трясогузка — мывэкIэпыс.
Священный ибис — мысырбзу.
Тетерев — мысырджэд.
Малый зуек — ныбэхубзу.
Кавказский дубонос — пэгъум.
Колпица — пэхьэнцэбзу.
Красноголовый королёк — псейбзу.
Лысуха — псыджэд.
Зимородок — псыкъуаргъ.
Чечевица — псысхуолIэ.
Кваква — псыхэуэпщагуэ.
Бекас — сыр-сыр.
Чибис — темэнпсычэт.
Змееяд — тынужь.
Соловей — уэрэдбзу.
Чайка — хытхьэрыкъуэ.
Черный стриж — хьэпцIащхъуэ.
Удод — хьэрхьуп.
