Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и вагъуэ
КъБР-м и цIыхубэ, КъШР-м щIыхь зиIэ я артисткэ Щэрмэт Людмилэ нобэ илъэс 60 ирокъу
Нобэ зи махуэр зыгъэлъапIэ бзылъхугъэ, КъБР-м и цIыхубэ артисткэ, цIыху къызэрыгуэкI, ауэ зэчий ин зыбгъэдэлъ Щэрмэт Людмилэ и джэгукIэм кIэлъыплъыну Iэмал зиIа псори щыхьэт техъуэфынущ ар сыт хуэдэ ролми зэхуэдэу фIыуэ зэрыпэлъэщым. Образ зэмылIэужьыгъуэхэр гъэщIэгъуэныщэу утыкум щыдегъэлъагъу Людмилэ, псом хуэмыдэу фIы дыдэу къехъулIэу къызолъытэ абы гуэхыпIэ имыIэу езгъэкIу гушыIэбэ лIыхъужьхэр. ЦIыхум и гуп хэтыкIэр, и цIыху щIыкIэр утыкум зэритым темыхуэнкIи мэхъу. АрщхьэкIэ и артистыгъэмкIэ куэд щIауэ сцIыху, ауэ гъунэгъуу сызэпсэлъылIэну Iэмал симыIа Щэрмэт Людмилэ сызэрыщыгугъа дыдэм хуэдэу къыщIэкIащ. Сыпсалъэу сыхуэзэну сызэрыхуейр щыжесIэм, абы и гуапэу и унэ сригъэблэгъащ, сыхьэт бжыгъэхэр зэрыкIуар сымыщIэу дызэдэуэршэращ. «Интервью къеIысхащ» схужыIэнукъым, ди зэпсэлъэныгъэр апхуэдизкIэ хуиту, тыншу щытащи. Ар, шэч хэмылъу, зи фIыгъэр Людмилэ зыгуэр щIихъумэн мурад зимыIэ, псэ къабзэ, гу хьэлэл зыкIуэцIылъ цIыху зэIухауэ зэрыщытырщ. Куэдщ щытхъур, ар абы фIэмыфIыщэ Iуэхугъуэщ.
Псори лъапIэщ си дежкIэ
ГъащIэр зыубзыху щIэдзапIэр
ГЪУАЗДЖЭМ и лэжьакIуэ ухъун щхьэкIэ, дауи, ухуеин къудейр мащIэщ. Ар икIи уи лъым хэтыпхъэу къыщIэкIынущ. Людмилэ IэщIагъэ хуэхъуауэ и гъащIэм къыщыдэгъуэгурыкIуэр и адэ-анэм я деж къыщожьэ.
— Артистыгъэр яхэлът си адэми си анэми, — жеIэ Щэрмэтым. — Къуажэм щагъэува «Къамботрэ Лацэрэ» спектаклым ахэр зэрыхэтам и мызакъуэу, си анэр къызэрыгуэкI гъащIэми щыджэгурейт. Ди гъунэгъу гуэрым щIыхьэху яIэмэ, цIыхухъуу зихуапэрт, пащIэхэр зытригъэувэрти, и ныбжьэгъу цIыхубзхэр и гъусэу хьэблэр къызэхикIухьырт, къыхахахэр Iуэху зиIэм хуахьырт. Илъэс 90-кIэ псэуати, и нэкIум зы зэлъагъэ иIакъым, си адэмрэ абырэ зэгурыIуэ-зэдэIуэжу, я псэр зы чысэм илъщ жыхуаIэм ещхьу зэрызэдэпсэуар арагъэнщ. Сызэрианэм щхьэкIэ жысIэу щIэджыкIакIуэхэм къащыхъуну сыхуейкъым, ауэ цIыху угъурлыт, езым зэрыфIэфIу щытам ещхьуи жэнэзышхуэ игъуэтыжащ.
ГъащIэ хъарзынэ къигъэщIами, и анэр зыми игъэлIэнтэкъым. Къуэрылъху-пхъурылъхуу 14, абыхэм къалъхужауэ 22-рэ илъэгъуащ си анэм, итIани сигу къоуэ, и жагъуэ хъуну жысIахэм согупсысыж. ИтIанэ ар дунейм зэрехыжрэ гъащIэр зэрыкIэщIым сегупсыс хъуащ. Уэсым изогъэщхь цIыху гъащIэри, пIалъэ гуэркIэ къытохьэри токIыж…
ГушыIэр Тхьэм и щIасэщ
1989 гъэ УРЫСЫБЗЭР фIыуэ зымыщIэу Москва кIуа хъыджэбз цIыкIум гъэщIэгъуэн Iэджэ къыщыщIащ икIи жиIащ. Ар иджы и ныбжьэгъухэм яIуэтэж, Людмилэ зигъэгусэн дэнэ къэна, езыри зыщодыхьэшхыж. Ар и щыхьэтщ Щэрмэтым гушыIэшхуэ зэрыхэлъым, езым ар фIыуэ къызэрыгурыIуэм.
ЕджэнымкIи гушыIэрейуэ къыщIэкIащ Людмилэ: бзэр гъэхуауэ зэримыщIэм хуэдэу, стипендие лъагэ къихьу яфIеджащ, «Драмэмрэ эстрадэмрэ я театрым и артист» иту диплом зрата цIыхуиблым ящыщ зыщ. «ЦIыхур зыукIыр игурэ и щхьэрэ зэтелъу «сощIэ сэ ар» щыжиIэ зэпытырщ. А Iуэху бгъэдыхьэкIэм къегъапцIэри, зымыщIэу жыхуаIэу зыщыдыхьэшхар щхьэпрокIыж», — жеIэ абы.
— Мысостышхуэ Пщызэбий лIыхъужь къысхищIыкIыну хэтащ сэ, Лацэ и ролыр къыщызитам. Сызэрагъэхьэзырар комедийнэ характернэ актрисэми, теплъэкIэ сыхуэкIуэрти, арэзы сытехъуат. АрщхьэкIэ Лацэу уджэгуу гуащэм и ролым уехъуэпсэныр дауэ къыпщыхъурэт, ар нэхъ си гъунэгъут (мэдыхьэшх). ИтIанэ «Василиса Прекрасная»-м Василисэу сыджэгурти, ар Уд фызыжь щыхъум и деж утыкум сыкъижыжырт, си дзэхэр хэзлыкIырт, бэлэбанэу зысхуапэрти силъэдэжырт. Джэдзауэ Венерэ ищIырт а ролри, зэи Уд фызыжьу яхуэджэгуакъым, ар зыгъэзащIэр Мэшыкъуэ Фенят. Сэ сфIэфIыщэу ролитIри сщIырт.
Гум щыбгъафIэ хъун ролхэр
АПХУЭДЭ защIэу къелъытэ Людмилэ утыкум къыщиджэгуну къыхуихуа образхэр. Ролищэм щIигъу щищIащ Къэбэрдей театрым и утыкум, иджыпсту ягъэлъагъуэ спектакль 14-м щыщу 8-м хэтщи, абыхэм хигъэфIыкIым сыщыщIэупщIэкIэ, хогупсысыхьри къызжеIэ:
— Псори лъапIэщ си дежкIэ, «эпизодщ ар, зэ сихьэу сыкъикIыжынуращ» жысIэу сыджэгуну сыхуейкъым, апхуэдэ щIыкIэкIэ Iэпэдэгъэлэл сщIаи яхэткъым. Роль нэхъыщхьэр нэхъ тыншщ пщIыну цIыкIухэм нэхърэ, сыту жыпIэмэ етIуанэр цIыхум гукъинэж ящыпщIыным икъукIэ уелIэлIапхъэщ.
Эпизод ролыр фIыуэ къызэрызэхъулIэр «къызэIузыхар» режиссер гъуэзэджэ Дэбагъуэ Романщ. «ФIыуэ сыкъэплъагъуу жыбоIэ, роль къызэптыркъым», — жысIэу сыщыкIэрыхъыжьэм, «ХъуэпсапIэм и трамвай» жыхуиIэм гъунэгъум и ролыр щысхухихащ, сыкъекIиехыу. Iэгуауэ ин зэрысхуаIэтар щилъагъум, «Кин ЕплIанэми» сыхигъэхьэри, Голсуэлсу сыджэгуащ.
НэхъыфIу слъагъуу сиIэщ «Гулъытэншэ хъуахэр» лэжьыгъэм щызгъэзащIэ цIыхубзым и ролыр. Ар къызытесщIыкIар Горнэ хьэблэм щыпсэу, быни унагъуи зимыIэ урыс бзылъхугъэт. Ар прототипти, япэ махуэм щыщIэдзауэ сыкъызэреджам нобэми сытетщ.
КIунэ абы щигъэзащIэ ролыр езгъэкIуртэкъыми, ехьэкI-къехьэкI сиIэ мыгъуэ сэ, езы ЖьакIэмыхъури зэрыщыту ар жысIащ. Сефыгъуэу аракъым, Тхьэм жимыIэкIэ. КIунэ хуэдэ щыIэкъым, зэгуэр диIэнуи си фIэщ хъуркъым. И ныбжьым емылъытауэ, ар сытым дежи нэхъ щIалафэщ — илъэс 20 дыхъуу дыкъыщыкIуэжам, КIунэ а ныбжьым иту джэгурт, дэ илъэс 40 хъухэм я ролыр дгъэзащIэрт. Дэ 40 дыхъури, абы нэхърэ куэдкIэ нэхъыжьхэм я образхэр тщIы хъуащ, КIунэ а ныбжьыр къылъысащ. Иджы дэ 60 дохъури, 70 — 80-у доджэгу, а актрисэр ди илъэсхэм иджыри фIэкIакъым. Тхьэм иригъэфIакIуэ, куэдрэ узыншэу ди япэ итыну си гуапэщ. Ауэ езмыгъэкIур бзылъхугъэ щабэ цIыкIум и ролырат: ар дауэ, псори дызыфIэлIыкI бзылъхугъэ уардэр, тIэкIуи ткIийр шэфтал щабэ цIыкIуу?! Пщызэбий дунейм щехыжа лъэхъэнэм ирихьэлIэу Украинэм дыкIуэн хуей хъуащ дэ. Мис абы щыгъуэ КIунэ и пIэкIэ Хьэмыку Жаннэ хагъэхьащ, ТыIэщ Маринэ и ролыр КIэхумахуэ ФатIимэ иратащ. Спектаклым къызэригъэувым хуэдэу сытогушхуэф Жаннэ, КIунэ деж тIэкIу щтэIэщтаблэ сыщыхъурт.
Трагедием ущыджэгуну нэхъ тыншщ, гушыIэм нэхърэ. Комедием зэ ебгъэхуэхмэ, ролыр къыпхудэхьеижкъым, театреплъхэр пIыгъыну гугъу дыдэщ. Трагедиер-лIо, нэпс къебгъэжэбзэхыныр дакъикъэ Iуэхущ, арщхьэкIэ ари ди IэщIагъэм идэркъым, дэ дыщIагъэджыкIащ зэи утыкум ущыгъ зэрымыхъунум. «Анэм игу» спектаклым зэрыщысхузэфIэкIыр сщIэркъым, ауэ абы сыщыджэгуху еджапIэр сигу къокIыж.
Куэдрэ жызоIэ ар сэ, иджыри къытызогъэзэжри, узэрыт ролыр «къэппсэун» хуейщ. «Репетицэ зэ, тIэу тщIымэ зэфIэкIащ» Iуэху бгъэдыхьэкIэр захуэкъым, апхуэдэкIэ театреплъыр къыпхуэгъэпцIэнукъым. ПщIэр уэ езым къыбгурымыIуауэ, ар дауэ цIыхум деж нызэрыпхьэсыфынур?!
СфIэфI дыдэу садэлэжьащ, зыхуэзгъэдэн щымыIэу цIыху зэчиифIэхэщ, режиссер IэкIуэлъакIуэщ Фырэ Руслан, Теувэжыкъуэ Владимир, Дэбагъуэ Роман сымэ. Сащытхъу пэтми зызгъэнщIыркъым, ахэр дызэриIэм апхуэдизкIэ сыщогуфIыкIри.
Думэн Мурадин и «ХьэфIыцIэ, Хьэкъарэ, Хьэнэхъу, е ХьэкIуцэ, КIуэкIуцэ, КIурацэ» спектаклым щоджэгу (сэмэгумкIэ япэу щысщ).
УэрэджыIакIуэ Нэхущ Чэримрэ Щэрмэт Людмилэрэ.
И бынхэу Фарисрэ Адисэрэ я гъусэу.
Сезыудыхыр сытми пщIэрэ уэ?!
РАДИОМРЭ телевиденэмрэ сыкIуэн сыукIытэ сыхъуащ, куэдыIуэрэ утыку сихьэу пIэрэ жызоIэри. АрщхьэкIэ схуэгъэщIэхъуркъым, зыкъысфIэщIыжауэ къащыхъуну сыхуейкъым. Сыунэхъури зэ яжесIащ: «КхъыIэ, рассказыфIхэр фымыуцIэпI, сэ пщIэншэу сыкъыфхуеджэнщ». КъызэхьэлъэкIыркъым икIи сыщIегъуэжакъым, ауэ радиом операторитI фIэкIа иIэкъыми, къыплъысын щхьэкIэ куэдрэ уежьэн хуей мэхъу. Си зэманыр пщIэншэу зэрыкIуэдым сризэгуэпу сожьэ чэзур къыщыслъысынум.
ГушыIэ щIыкIэм тетуи си лэжьэгъухэм жаIэ: «Спектаклыр утыку къыщрамыхьэжыну пIалъэр къэса иужьи Щэрмэтым образым хилъхьэн щIэ къелъыхъуэ». Пэжщ, утыкум тIэу зэкIэлъхьэужьу зэщхьу сыкъихьэну сыхуейкъым, абы щыгъуэми ипэкIэ сщIар нэгъуэщIым къигъэсэбэпу слъэгъуауэ.
Псом нэхърэ нэхъ си жагъуэ хъур, сезыудыхыр сытми пщIэрэ уэ?! Уи мыIуэху зумыхуэ щыжаIэм и дежщ. Ар къызэмыузмэ — срипсэлъэнукъым, сыщигъэпIейтейкIэ — си Iуэхущ. Псалъэм папщIэ, театрым сыдыхьэу солъагъу лIы гуэрым театрым уэсыр кIэщIитхъуэу. Ар ткIумэ зэрыкIэщIэлъэдэнум щхьэкIэ, къыкIэщIитхъужыну селъэIуащ, идэртэкъыми, тумэнипщI естри уэсыр мыдэкIэ къезгъэхьыжащ. Си Iуэхукъэ, ар си театрщ сэ.
Роль ущIэхъуэпсыныр захуагъэщ
ЩЕДЖЭ зэманым «Ромеорэ Джульеттэрэ» спектаклым щыджэгуну ехъуапсэу щытащ Людмилэ. Иджы зыхуейр купщIэ зиIэ, узыгъэгупсысэ образщ.
— Айтматов Чингиз и «Плаха»-м хэт дыгъужь анэм и ролыр схуэщIынут, абы и зэхэщIыкIыр егъэлеяуэ спэгъунэгъущи. Сыту тхакIуэ лъэщт ар, сыту гъэщIэгъуэныщэу цIыхухэмрэ хьэкIэкхъуэкIэхэмрэ зэригъэпщат!
Къубатий Мухьэмэд «Шэнтхэр» жеIэри зы лэжьыгъэ къысхуегъэлъагъуэ, жьы хъуа зэлIзэфыз фIэкIа хэмыту. Шэнтхэр къегъэувэкIарэ къахуеблагъэу щытахэр ягу къагъэкIыжу. Пьесэм зыбжанэрэ сыкъеджащ, Мухьэмэд а спектаклым сыкъыщелъагъу, сэ зэкIэ апхуэдэу схужыIэнукъым. Япэрауэ, гугъу дыдэщ, етIуанэрауэ, мистикэ хэлъщи, тIэкIу сегъэгуитIщхьитI, — жеIэ Людмилэ.
Театрымрэ лэжьэгъухэмрэ
ИДЖЫПСТУ театрым и нэхъыжьхэмрэ къищта ныбжьыщIэхэмрэ къурш зэрахуэгъэзынур си фIэщ мэхъу. Дэтхэнэ зы театр лъэщми пеуэфынущ ар, сыт хуэдэ спектакль гугъури яхуэгъэувынущ. Бзэр яIурылъщ, уадэлэжьэн хуейуэ аркъудейщ. Москва театрым иIэр къети, дыдейхэр зы щхьэкIэ нэхъ лъагэнущ. Сыт щыгъуи Къэбэрдей театрым и пщIэр адрейхэм нэхърэ нэхъ лъагэу щытащ, къызэрызэгъэпэщын хуейр лэжьыгъэм я гур хуэзыгъэкъэбзэн IуэхугъуэхэмкIэщ. Театрым щылэжьэн хуейкъым ар фIыуэ зымылъагъу. ДиIэщ актерхэр зылъагъу мыхъу цIыхуитI-щы, щIэлажьэр дэрауэ зэрыщытыр къагурымыIуэу. Апхуэдэхэм ди IуэхущIапIэр дяпэкIэ Тхьэм щихъумэ.
И псэм хэлъым дыхамыхыну дыкъэзылъагъухэри, ди гуапэ зэрыхъунщи, ди мащIэкъым. Апхуэдэщ театрым и унафэщIым и къуэдзэ Дэцырхъуей Хьэчим, ди щхьэцхэр тхуэзыгъэдахэ урыс бзылъхугъэ Борисовэ Любэ, реквизитор Даур Тамарэ, дэрбзэр ХьэхъупащIэ Мадинэ, утыкур зыгъэнэху художник Къанкъул Анзор, щIыхьэпIэм деж щыт Даур Розэ, ди щыгъыныгъуэхэм я художник Дэцырхъуей Рузаннэ сымэ, нэгъуэщIхэри.
ТхьэмыщкIэ, зыхузэфIэмыкI уэрамым дэту илъагъумэ, Фырэ Руслан и нэпсыр къыфIокIуэ, апхуэдэ цIыхур IеинкIэ Iэмал иIэкъым. Тхьэм хущIигъэхьэ, дызэрыщыгугъ фIым ар зэрытедгъуэтэнум шэч къытесхьэркъым, — жеIэ Людмилэ. — Театрым и унафэщIыр Пащты Иринэщи, цIыху зэпIэзэрытщ, артистхэр зыхуей дыдэм хуэдэу гъэщIэрэщIэнымрэ егъэфIэкIуэнымрэ и нэрыгъщ. Иджыпсту иIэ зэфIэкIымрэ и гухэлъымрэ зэхуэгъакIуи — дифI фIэкIа абы къызэрыхэмыкIынур си фIэщ мэхъу.
Нэхъыбэу къыхэзгъэщыну сызыхуейр ди щIалэгъуалэм я гъэсэныгъэрщ. Абыхэм апхуэдизкIэ хабзэ яхэлъщи, нэ ятезмыгъэхуащэрэт жызоIэ. Музыкэ театрым улахуэ ныкъуэкIэ сыщолажьэ-тIэ сэ, «Хьэбалэрэ Хьэбашэрэ» спектаклым сыхэтщ. Зыми и жагъуэ сщIыну сыхуейкъым, ауэ абы сыкъыщIэкIыжауэ ди театрым сыкъыщыщIыхьэжкIэ, си гум «уэху» жеIэж. Зэи ди хабзакъым зыщIыпIэ дыкIуэн хуей хъумэ, автобусым и жьантIэм ныбжьыщIэхэр дытIысу, ар зейр ди нэхъыжьхэрт, иджыпстуи Къэбэрдей театрым къыщекIуэкIыр аращ. Ар нэмысщ, пщIэщ, нэхъыжьми лъыбгъэсу, уи щхьэми хуэпщIыжу.
Насыпыр плъыфэбэщ
СЭ СЫНАСЫПЫФIЭЩ си бынхэмкIэ. Фарисрэ Iэдисэрэ гугъу сехьу спIащ, артистым и улахуэкIэ сабиитI къэпIэтын жыхуэпIэр тыншкъым. Зыми ищIакъым массаж щIыкIэ зезгъэсауэ пщIэкIэ абы срилажьэу, хьэмэрэ тепIэн къэсхьрэ зжьыщIу, пщыхьэщхьэкIэрэ сылъэсакIуэу. Абы и ужькIэ театрым сыгуфIэу утыку сыкъыщихьэрт. Иджы я щхьэ Iуэху зэрахуэжыф, сэри къыщыспэIэбэ щыIэу. Фарис унагъуэщ, щIалитI иIэщ. ПщафIэ Iэзэщи, хуэмыщI шхыныгъуэ къэбгъуэтынукъым. Iэдисэ нэхъ пасэу къызжиIат уэрэджыIакIуэ хъуну зэрыхуейри хуэздатэкъым, утыкум итым пщIэ зэримыIэр тегъэщIапIэ сщIыри. Москва кIуэри илъэсибгъум щIигъукIэ абы щылэжьащ. Маникюр ищIу зригъэсауэ абы иропсэу. Махуэ псом абыкIэ къилэжьа ахъшэр иретри, уэрэд ирегъэтх. Куэд щIакъым артисткэм теухуа уэрэдыр хьэзыр зэрыхъурэ, псалъэхэр и ныбжьэгъум ейщ, макъамэ щIэзылъхьар Факъхэ я щIалэщ. Дауэ щытми, фIыуэ къехъулIэр IэщIыб ищIакъым. Бгъунлъа и насыпым тIэкIу сегъэгумэщIри, зэтеувэжыну сыщогугъ.
Насыпышхуэу сиIэхэм ящыщщ си ныбжьэгъухэр. ПэжкIэ къызбгъэдэтщ илъэс куэд щIауэ къыздэгъуэгурыкIуэ, сифIри си Iейри къыздэзыщIэ бзылъхугъэхэу Зэгъэщтокъуэ Ася, Мэремкъул Людмилэ, Къущхьэбий Светэ, Эммэ сымэ. АпхуэдизкIэ абыхэм сесащи, зы махуэ къэмыкIуамэ е къэмыпсэлъамэ, си пIэм симызэгъэжу сохъу. Псом хуэдэжкъым Эммэ, жэщ-махуэ жумыIэу псалъэ къудей, си бынхэм нэхъапэ къос, къыпхуимыщIэни бгъуэтынукъым, — жеIэ Людмилэ.
Зэи нэщI хъуакъым Людмилэ и унэр. Студенти, и лэжьэгъуу щытаи, Шэшэн, Абхъаз зауэхэм кърахужьаи — абы щымыпсэуар укIуэдыж. «Дауэ екIуэлIапIэншэу уэрамым цIыху къызэрыдэбнэнур, пцIанэу, шхын имыIэу, и псэм игъэгужьеяуэ. Унэри пхыхуакъым, сэри си гур къабзэщ. Ари насып плъыфэбэм щыщщ», — къыддогуашэ Людмилэ.
Сыт артистыр зыхуейр? Лэжьыгъэм тезыгъэгушхуэ щытыкIэ театрым иIэрэ утыку къихьэмэ, джэгурэ спектаклым къэкIуахэм Iэгуауэр хуаIэтмэ, дунейм теткъым яхуумыщIаи, ар зыхузэфIэкIын лъэпкъ Тхьэм дищI. Зы адыгэ щыIэху, театрыр кIуэдыжынукъыми, ар Щэрмэт Людмилэ хуэдэ артисткэ игъащIэкIэ щымыщIэну дохъуахъуэ!
ИСТЭПАН Залинэ.
Псэр щытынш жьэгу
Щэрмэт Людмилэ СулътIан и пхъур 1953 гъэм Аруан районым хыхьэ Къэхъун къуажэм къыщалъхуащ. Курыт еджапIэр къиухри, ар 1970 гъэм щIэтIысхьащ Щукиным и цIэр зэрихьэу Москва дэт театр училищэм (адыгэ студием, егъэджакIуэр профессор Калиновский Леонидт). 1975 гъэм Налшык къызэригъэзэж лъандэрэ, ар ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым щолажьэ. Щэрмэтым 1997 гъэм Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм щIыхь зиIэ и артисткэ, 2008 гъэм КъБР-м и цIыхубэ артисткэ цIэ лъапIэхэр къыхуагъэфэщащ.
Театр гъуазджэм пэжкIэ къулыкъу зэрыхуищIа илъэс 38-м къриубыдэу Людмилэ игъэзэщIащ роли 100-м щIигъу. Щэрмэтыр хьэл зэмыщхь зиIэ цIыхухэм я щытыкIэм тыншу зэриувэфым и фIыгъэкIэ, абы утыку кърихьащ лIыхъужь зэмылIэужьыгъуэ куэдым я образхэр. Псалъэм и хьэтыркIэ, Къэбэрдей театрым и тхыдэм къыхэнащ Еврипид и «Ипполит» (Корифейкэм и образыр), ЩоджэнцIыкIу Алий и «Къамботрэ Лацэрэ» (Лацэ), Думбадзе и «Кукарачэ» (Ревекэ), Шортэн Аскэрбий и «Яшэмрэ къэзышэхэмрэ» (Цоцэ), Иоселиани и «Хъыджэбз къыдэнэжахэр» (хъыджэбзихми я ролхэр гъуэрыгъуэу), Арро и «Мо къэкIуам феплъыт» (Ларисэ), IутIыж Борис и «Тыргъэтауэ» (Адисэ) спектаклхэм, нэгъуэщI куэдми Людмилэ щигъэзэщIа роль купщIафIэхэр. Характернэ, лирикэ, комедие лIыхъужьхэм я образхэм къадэкIуэу, егъэзащIэ драмэ ролхэри. Абы къегъэлъагъуэ Людмилэ и зэфIэкIыр нэхъыбэ зэрыхъур, и къэухьым зэрызиузэщIыр. Абы и щыхьэту жыпIэ хъунущ актрисэр езым и жыпхъэ, и джэгукIэ щхьэхуэм и гугъу щыпщI хъуну зэманым зэрынэсар. Щапхъэ нэрылъагъущ Кайтов СулътIан и пьесэм къытращIыкIа «Анэм и гур» спектаклым щигъэзащIэ Марие Павловнэ, Николаи Альдо и «Гулъытэншэ хъуахэр» лэжьыгъэм хэт Пьер сымэ я образхэр къызэригъэщIар, Нало Заур и новеллэм къытращIыкIа «IэфIынэ и нэ фIыцIитIыр» спектаклым анэм и ролыр, Горин Григорий и «Кин ЕплIанэм» Голсуэлс и ролыр зэрыщигъэзащIэр. Тырку драматург Несин Азиз и пьесэм къытращIыкIа «СыукI иджы, дунейнэху!» спектаклым хэт Дихэ и ролыр здигъэзащIэм, иджыри зэ Людмилэ джэгукIэ гъэщIэгъуэн ди пащхьэм кърилъхьащ.
Къэбэрдей театрым теухуауэ сыт хуэдэ тхыгъэ газетхэм, журналхэм къытехуэми, дэтхэнэми къыщагъэлъагъуэ Щэрмэт Людмилэ зи IэщIагъэм хуэIэижь цIыхуу зэрыщытыр. Людмилэ къыгуроIуэ режиссерым абыхэм я пащхьэм къригъэувэ къалэнхэр икIи ахэр фIы дыдэу зрегъэхъулIэф, зэлэжь образыр режиссерым зэрилъагъумрэ езым и бгъэдыхьэкIэмрэ екIуу зэхеухуанэри. Арагъэнщ игъэзащIэ дэтхэнэ ролри щIэплъыфэбэр, щIэжьыуэ дахэ зыхэплъагъуэу щIыщытыр, цIыхухэм я гум къыщIинэр.
— Иджыпсту ди гъащIэм къыщыхъу Iуэхугъуэхэр сценэм къыщыдгъэлъагъуэмэ, ар пэж дыдэу зыми и фIэщ хъункъым, — жеIэ Людмилэ. — Сэ хьэкъыу спхыкIащ ди гъащIэ псор зэрытеатрыр, дэ дызэрыактерыр. Сценэм хуэдэу сэ гъащIэм сыщыджэгуфынутэкъым, пцIым, бзэгу зехьэным, зэкIэлъымыкIуагъэм срабийщи. Слъагъу хъуркъым цIыхум пцIы иупсу, абы щыгъуэми пэжым и телъхьэ цIыху захуэу уи пащхьэ зыкъыщигъэлъэгъуэну щыхэтым деж. Театрым щылажьэ псоми ящIэ си Iуэху еплъыкIэр къехьэкI-нехьэкI хэмылъу зэрыжысIэр. Сэ къызэрысфIэщIымкIэ, уи напэр къабзэу, ущIэукIытэн ббгъэдэмылъу, цIыхум и гум узэреуэн псалъэ Iей гуэр къыбжьэдэмыкIыу упсэуным нэхърэ нэхъ насып щыIэкъым.
Насыпыр къыздикIынур пщIэркъым. Ди театрым и лэжьакIуэ пажэхэм зэрырихьэлIар Людмилэ насыпышхуэу къелъытэ. Ахэр зэхуэзышар гъуазджэм хуаIэ лъагъуныгъэрт. Курыт еджапIэм щыщIэсым художественнэ самодеятельностым хэтами, Людмилэ хирург IэщIагъэт зыщIэхъуэпсыр. Ауэ адэм ар зэрыфIэмыкъабылыр къилъытэри, пщащэм нэгъуэщI IэщIагъэ къыхихащ.
Республикэ газетхэм ящыщ зым театр студием ягъэкIуэн щIалэгъуалэ къызэрыхахым теухуа тхыгъэм къыщеджэри, адэм гукъэкI ищIащ ипхъу нэхъыщIэр абыхэм зэрахэзэгъэнур. А зэманым щэнхабзэмкIэ министру щыта Ефэнды Джылахъстэн и нэIэм щIэту Советхэм я унэм къыщыхахат Москва ягъэкIуэнухэр.
Курыт еджапIэм адыгэбзэкIэ фIэкIа щемыджа Людмилэ и урысыбзэр тIэкIу «ещIэкъуауэрт», ауэ къылъыса лэжьыгъэр и анэдэлъхубзэмкIэ екIуу щигъэлъагъуэм, Калиновскэм зэуэ гу къылъитащ актрисэ хьэлэмэт къызэрыщIыкIыну пщащэм. ЕджэхукIи и нэIэ зытригъэтар а хъыджэбзым и закъуэкъым, атIэ адыгэ студием щеджа дэтхэнэ зыми ар адэ хуэдэу къащхьэщытащ.
Актер Iэзагъэм и щэхухэр Людмилэ шыIэ хэлъу, гунэсу зыIэригъэхьащ. Кавказ жыжьэм икIа щIалэхэмрэ пщащэхэмрэ къалащхьэм и еджапIэр лъапэ махуэ яхуэхъури, къауха иужь, Москва и театр зэмылIэужьыгъуэхэм лэжьапIэ къыщыхуагъэлъэгъуат, ауэ гупыр зэрызэрыIыгъыу, Калиновскэмрэ Ефэндымрэ илъэситхукIэ зыхуаущиям тету, я хэку къагъэзэжащ, Къэбэрдей театрым щылэжьэн папщIэ. «Нобэр къыздэсми, а лIитIым мыухыж фIыщIэ яхузощI», — жеIэ Людмилэ.
КъэкIуэжа щIалэгъуалэм республикэр щыгуфIыкIа щхьэкIэ, театрым Iуэхур зэрыщыщытыр тIэкIу нэгъуэщIут… Пэжщ, актер нэхъыжьхэу Сонэ Мухьэрбий, Жыгун Тимэ, ТIыхъужь Алий, ДыщэкI КIунэ сымэ ахэр я гуапэт, ябгъэдэлъ IэзагъэмкIэ, чэнджэщкIэ ядэгуэшэну хьэзырт. «Езы Москва дыди щыслъэгъуатэкъым Сонэ Му- хьэрбийрэ ДыщэкI КIунэрэ хуэдэ актер лъэщ. Абыхэм ягъэзащIэ ролхэр сценэм «къыщагъэпсэурт». Сэ си насып кърихьэкIри, ахэр иджыри утыку иту сакърихьэлIэжащ, — къыддогуашэ Людмилэ. — Театрыр си дежкIэ лъапIэу гъащIэм хэлъыр щызекIуэ унэщ, си псэр щытынш си жьэгущ. Мазэ бжыгъэкIэ абы и кIуэцI щIэмыхьэу зыхуэшэчхэм сэ сащыщкъым. — Махуэ зыбжанэ нэхъыбэ схудэхыркъым: сыхуейщ сценэм, сыхуейщ сыджэгуну. Илъэс 38-кIэ сыкъызыдекIуэкIа си лэжьэгъухэр иджы си дэлъхухэщ, шыпхъухэщ.
Актрисэр сценэм къыщихьэкIэ сыт зэгупсысыр? «Япэ щIыкIэ согузавэ, театреплъхэм саIуоплъэри, зызэтызоуIэфIэж (си унэжь сыщIэс хуэдэу). Къызэплъхэмрэ сэрэ дяку дэлъ зэпыщIэныгъэм гукъыдэж къысхелъхьэ», — жеIэ Людмилэ.
Щэрмэтым и цIэ-унэцIэм екIуу къыгуэуващ «характернэ актрисэ» псалъэхэр. Нобэ ирихьэлIэу роль куэд дыдэ зыгъэзэщIэну хунэса Щэрмэтым и хъуэпсапIэм и Iэр лъэIэсащ. Режиссер Дэбагъуэ Роман и фIыгъэкIэ Людмилэ къехъулIащ нэхъапэхэм игъэфIа образыщIэ (графиня Голсуэлс, Горин Г. и «Кин ЕплIанэм»). «Хуабжьу сигу ирохь мы уэркъ бзылъхугъэ гъэфIар, щхьэпсыншэр, а псоми къыдэкIуэу икIи узыIэпызышэр. Ролым гугъу сыдехьащ, ауэ режиссерыр апхуэдизкIэ елIэлIат ар щиухуэми, сценэм сыщихьам егъэлеиныгъэу мы персонажым хэлъ псори узыIэпызышэу, щабэу джэгукIэм хэзагъэрт. Пэжыр жыпIэмэ, мы ролыр «ришелье» хэдыкIым ещхьщ: апхуэдизкIэ хэплъыхьащ, тIасхъэщ, ауэ щыхъукIэ лъэщу ухуащ». Москва критикхэм Щэрмэтым и Голсуэлс гуащэр нэхъапэм ялъэгъуа псоми къыхагъэбелджылыкIащ.
Мыбы и закъуэкъым Людмилэ щIэр къызыщигъэлъагъуэр. Николаи Альдо и пьесэм къытращIыкIа «Гулъытэншэ хъуахэр» спектаклым егъэлеяуэ телъыджэу щищIащ зи закъуэ псэу цIыхубзым и образыр. ФIы дыдэу къехъулIащ ар абы.
— «Зерно риса» спектаклым сыщыджэгуну сыхуейт. Зи къекIуэкIыкIар гуауэу, гугъуу зэхэлъ цIыхубзым и ролыр згъэзэщIэным иужь зэманхэм сызыIэпешэ. Уджэгуну зэрынэхъ тыншыракъым, атIэ цIыху щхьэхуэм и гум щигъэв гурыгъу-гурыщIэхэр театреплъхэм я деж нэсхьэсыну сызэрыхуейрщ. Дунейр хужь-фIыцIэу зэхэлъ къудейкъым. А гупсысэр хьэкъ пщохъу уи ныбжьыр нэхъ щыхэкIуатэм, образыр куууэ зэпкърыпхыф щыхъум деж, упщIэ куэдым я жэуап къэбгъуэтыфу уджэгуныр уи псэм къилъыхъуэ хъуа иужь. Къапщтэмэ, сфIэфIщ трагедиемрэ комедиемрэ щызэхэухуэна ролхэр згъэзэщIэн. Ауэ сытми узыгъэдыхьэшх къызэрыгуэкI гушыIэм е мыухыж нэпсым нэхърэ ар гъащIэм нэхъ пэгъунэгъущ, — жеIэ Людмилэ.
Зэи къыхуихуакъым актрисэм «си роль нэхъыщхьэр згъэзэщIащ, иджы сымыджэгуххэми хъунущ» щыжиIа. Иджыпсту и хъуэпсапIэщ IутIыж Борис и «Тыргъэтауэ» пьесэм хэт Тыргъэтауэу джэгуну. «СызыIэпызышэр Тыргъэтауэ лъагъуныгъэ зэхуэмыдэкIэ псори фIыуэ зэрилъагъурщ. Сэ зэуэн Iуэхум фIыуэ хэзыщIыкI, абы къыдэкIуэуи зи адэр, Хэкур, зи щхьэгъусэмрэ къуэмрэ фIыуэ зылъагъу цIыхубзым и образыр къысхуэгъэлъэгъуэнут. Абы ехьэлIа си Iуэху еплъыкIэхэм адэкIэ сытепсэлъыхьынкъым, а ролыр сэ зыми къызитакъым. Ауэ сытми си щхьэм илъ гупсысэхэмкIэ сывдэгуэшауэ аращ», — жеIэ Щэрмэтым.
«Сэ сыт хуэдэ лэжьыгъэми сытеукIытыхьыркъым, зыгуэрым и пщэдыкъым удэсыным нэхърэ нэхъ узыгъэлъахъшэ щыIэу сщIэркъым». Мы псалъэхэрщ Людмилэ и гъащIэм и джэлэсыр. Сыт хуэдэ роль игъэзащIэми, къыдэлажьэхэм, и ныбжьэгъухэм, гъунэгъухэм дауэ ябгъэдэтми, актрисэ, цIыху къызэрыгуэкI Щэрмэт Людмилэ нэхъыщхьэу хэлъым и къежьапIэр зэрылэжьакIуэшхуэмрэ цIыху пэжу дунейм зэрытетымрэщ. Арагъэнщ дэтхэнэ цIыхуми пщIэрэ щIыхьрэ къызэрилэжьыфыр.
МЭРЕМКЪУЛ Людмилэ.
