Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэ
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №№23-25, 27,
29-32, 37, 38, 42, 46, 48-50, 61, 64-хэм итщ).
32
ПщэдджыжькIэрэ Айшэ си гъусэу унэм къыщIэкIырти, Нишанташи хьэблэм щыIэ ди «Сухраб» IуэхущIапIэм лэжьакIуэ кIуэрт. Пщыхьэщхьэм сэ абы и деж сыIухьэрти, хэкIуэтэху дылажьэу дыщIэст, итIанэ ресторан гуэрым деж пщыхьэшхэшхэ щытщIырти, унэм дыкъэкIуэжырт.
2011 гъэм сэ сызыIута лэжьапIэм сыкъыIукIыжри, «Сухрабым» зегъэужьыным си гуащIэри си зэманри тыхь хуэсщIащ. Иджы сэ зезгъакIуэрт унэ щэн-къэщэхуным пыщIауэ Истамбыл щызэфIах Iуэху псори, ди IуэхущIапIэм и цIэр зытетха машинэр къалэшхуэм и уэрамхэм щызэтрихьа адрей машинэхэм хуэмурэ къыхэкIыху, сэ телефонкIэ зыкъом зэфIэзгъэкIырт. Щэн-къэщэхунымкIэ IэщIагъэлIхэр, прорабхэр, адвокатхэр, нэгъуэщI хьэрычэтыщIэу телефонкIэ Iуэху зыдэсщIэхэр псори хэтт зэтрихьа машинэхэм я бэлыхьым е, нэхъеижрати, Истамбыл и районыщIэхэм ящыщ гуэрым щыIэт. ЖыпIэнуракъэ, пхужымыIэнум хуэдиз псынщIагъкIэ къалэр хэхъуэрт.
Зэзэмызэм сэ си нэр тенауэ зыпэсплъыхьырт ди IуэхущIапIэ бжэIупэм щызекIуэ факъырэхэр, щIалэгъуалэр, уэрам сатуущIэхэр, хъумакIуэхэр икIи сегупсысырт иджы си ныбжьыр хуегъэзэкI зэрыхъуамрэ сызэрыкъулеймрэ, нэхъыщхьэращи апхуэдэ щытыкIэм сызэресам. ИтIанэ сызэупщIыжырт: «Сыт си гъащIэм фIыуэ икIи дахэу хэтыр, си щхьэгъусэмрэ сэрэ дызэрызэхущытымрэ Сухрабрэ Эдипрэ я хъыбархэр джыным сызэрыдихьэхымрэ къищынэмыщIа?» Си адэм сегупсысырт, Айшэ и деж сыпсалъэрт икIи сынасыпыфIэу си фIэщ сщIыжыну сыхэтт. Бын сызэримыIэм сригъэсат нэщхъейуэ икIи сабыру сыщытыным, иныкъуэхэм деж сегупсысырт: и чэзум сабий зэдэдгъуэтатэмэ, иджыпсту ар илъэс тIощIхэм нэблэгъауэ щытынут.
Къэдлэжьа ахъшэмкIэ Айшэрэ сэрэ щыгъын лъапIэхэр, Уэсмэнхэм я лъэхъэнэм ящIа хьэпшып цIуугъэнэхэр, пасэрей Iэрытх тхылъхэр, алэрыбгъу дахэхэр, Италием щащIа унэлъащIэ дэгъуэ, нэгъуэщI куэди къэтщэхуат, ауэ беягъ фэрыщIым дэ насыпыфIэ дыдэхъуакъым. Дэ къытфIэщIырт ди кIуэцIыр нэщIу, ди псэкупсэм зимыгъэнщIауэ, дыкъэзыухъуреихь псори нэщыпхъуэ къудейуэ. Ди мылъкум псынщIэу хэхъуэми, дэ дызэрызекIуэр нэхъапэм къэтщэхуауэ щыта «Рено» машинэжь цIыкIурт. Къэдлэжьым и нэхъыбэр нэгъуэщI щIы Iыхьэ къызэрытщэхуным тедгъэкIуадэрт е ухуэныгъэщIэхэм хэтлъхьэрти фейдэ къищIауэ къыхэтхыжырт. Къалэбгъухэм щыIэ щIы Iыхьэ къыщытщэхукIэ, къиубыда къэралхэм къыхигъахъуэми тетыгъуэр къызыхуигъэнэн зимыIэ пащтыхьыжьым хуэдэу зыкъысщыхъужырт. Истамбыл зэрыхэхъуэ псынщIагъым хуэдиз иIыгъыу ди «Сухраб» зиужьырт.
Зэгуэрым Айшэ си пащхьэ кърилъхьащ аукцион гуэрым теухуа хъыбарегъащIэ. Сэ абы сыхэмыджыхьыщэу интернет-картэр къызэIусхащ зи гугъу ящI щIыпIэр здыхуэзэр зэзгъэлъагъуну. Экраным къытридзар IупщIу сеплъын щхьэкIэ нэхъ ин щысщIым, сэ къэслъэгъуащ «Онгёрен» фIэщыгъэцIэр икIи си гур къилъэту къеуэн щIи-дзащ. Ауэ сэ, лIыукI Iэзэм хуэдэу, фэкIэ зыри къызыхэзгъэщакъым, атIэ си гъащIэм увыпIэшхуэ щызубыда а къалэ цIыкIур компьютерым къызит Iэмал-хэмкIэ зыпэсплъыхьу сыхуежьащ. Сэ къэслъэгъуащ Онгёрен и уэрам зыбжанэ, ауэ къысхуэцIыхужар мащIэ дыдэщ, сыту жыпIэмэ Гуглым къигъэлъагъуэр уэрамхэм зэрахьэ цIэ дыдэхэрат, атIэ илъэс щэщI ипэкIэ цIыхубэр зэреджэу щытахэратэкъым (псалъэм папщIэ «ШхапIэхэм я уэрам»). ЯпэщIыкIэ сэ картэм мафIэгу къэувыIэпIэр къыщызгъуэтащ, итIанэ кхъэр, абы пэмыжыжьэу къыщылъат дэ дыщылэжьа щIы Iыхьэр, ауэ и фIэщыгъэцIэр картэм щысхузэхэщIыкIакъым.
— Мурат зэрыжиIэмкIэ, абдеж гъуэгущIэ щащIынущ, псэупIэ унэхэр щыбухуэ хъун щIы Iэнэ-щIи къэнэнущ. Тхьэмахуэ махуэм дыгъакIуи дыгъаплъэ абы, — мэубзэрабзэ Айшэ, хъер здэщыIэнкIэ хъуну щIыпIэр къигъэунэхуауэ къыфIощIри.
Абы зи гугъу ищI Муратыр университетым къыщыздеджауэ щыта, Тегеран сезыгъэблэгъа си ныбжьэгъу щIалэрат. Унэ щэн-къэщэхуным фейдэ хъарзынэ къызэрищIыр къыщыгурыIуэм, абыи и IэнатIэр къигъанэри, ухуэныгъэмкIэ хьэрычэт щIэным хыхьат, властыр зыIэщIэлъ партым хэт и ныбжьэгъухэр къыдэIэпыкъурти и хэхъуэр дыдейм нэхърэ нэхъыбэт, дэри куэдкIэ зыкъытщIигъакъуэрт, ди Iуэху нэхъ къыщикIыну щIыпIэхэмкIэ къыддэгуашэрт, уасэ зиIэр къыджиIэрт.
— ЗэкIэ гъэтIылъ Онгёрен щыIэ щIы Iыхьэм теухуа Iуэхур, — жесIащ си щхьэгъусэм. — Тхьэ пхуэсIуэфынущ а щIыпIэм нэхъ дахапIэу иIэр зэрыхъур жэщ уафэ вагъуэбэм и закъуэу зэрыщытымкIэ.
33
А гъэм и гъэмахуэм Истамбыл псыр щызэпэубыдат: гъатхэр уэшхыншэу блэкIат, псыхъумапIэхэм итыжыр мащIэт, псы зэрыкIуэ бжьамийхэр мыхьэнэншэ хъуати, ирикIуэн хуейм и ныкъуэм нэхърэ нэхъ мащIэжт зэбграшыфыр. Языныкъуэ хьэблэхэм щыпсэу цIыхухэр жэщкIэ зэхэст бжьамийхэм ирикIуэ псым и макъ щызэхахынум ежьэу. Псалъэмакъыу дэнэкIэ щызэхэпхынури зытеухуар арат: дэнэ деж, дапщэщ икIи сыт хуэдиз псы къаутIыпщыну.
ГъэмахуэкIэм жьы хуабжь зыщIэт уэлбанэшхуэхэр щыIащ, Истамбыл и хьэблэ зыкъом уэшхым къыздрилъэсэха ятIэпсым щIигъанэу. А зэманым ирихьэлIэу си адэм и унэм дригъэблэгъащ пщыхьэщхьэшхэ щытщIыну. Апхуэдэ Iуэху зыкIи дыпэмыплъауэ, абы и щхьэгъусэм электрон пощтымкIэ егъэблагъэ тхыгъэ къытхуигъэхьащ. «Си адэм езым къызжиIэ щхьэ мыхъуарэ?» — сегупсысащ сэ.
Сарыйер хьэблэм и Iэгъуэблагъэм хы ФIыцIэ лъэныкъуэмкIэ гъэзауэ щаухуа унэщIэхэм щыщ зым щыпсэурт ахэр. МашинэкIэ дыкIуами, гъуэгум сыхьэтитIым нэблагъэ текIуэдащ. Фэтэру къащта псэупIэр интэкъым, и щхьэгъубжэм укъыдэплъмэ, тенджызыр плъагъурт, ауэ зауэм и пэкIэ ящIам хуэдэу жьыфэ тетт. Унащхьэм псы къызэрыпхыжам гу лъыптэрт, унэкIуэцIыр зэрыкуда хьэпшыпхэм ящыщ куэдыр сыщысабийм слъэгъуауэ си нэIуасэт. ЦIыхухэр зэхуэза нэужь, зэжраIэ хабзэ фIэхъус псалъэхэмрэ гушыIэ мышу цIыкIуитI-щым иужькIэ, сэ гу лъыстащ си адэр жьы зэрыхъуами, гъащIэм зэригъэзэшами, ахъшэкIэ зэрыхуэмыщIами. ИкIи а псор щхьэрыгъажэ сщыхъуащ.
Сыщысабийм сыткIи щапхъэ тесхыну сызыхуэпабгъэу щыта, и гулъытэрэ нэплъэгъуэрэ къыслъысыным сыхущIэкъуа цIыхур гъащIэ архъуанэм ипIытIщ, ихузщ, зэхигъэщащэри фэншэрэ гукъыдэжыншэу къызыжьэдидзыжащ. Си адэр жьажьэ хъуащ, и тхыр къыдэкIащ, зигъэшащ, нэхъыкIэращи, гъащIэм къызэрыхигъэщIам арэзы техъуащ. Япэм лIы зыкъизыхыу щытар иджы бэлэбанэу хуэпащ, и узыншагъэр зэрызэкIэлъымыкIуэри къыфIэIуэхуркъым, «Социалист нэсым япэ иригъэщыр ищIыIу-кIэ плъагъуракъым, атIэ кIуэцIылъращ!», — жиIэурэ зыщIилъэфыжт.
Апхуэдэу щыт пэтми, ар зэпымыууэ дэгушыIэрт тхьэкIумэкIыхьыдзэ дыхьэшхэн цIыкIухэр къызыIупс и щхьэгъусэм, а тIум щазакъуэм деж зэрымызэшыр къызыхэщ хъуэрыбзэ гуэрхэри ириутIыпщырт. Куэд дэмыкIыу Айшэ абыхэм задригъэкIун щIидзэри, я гушыIэкIэр къадищтащ, итIанэ лъагъуныгъэм, къэшэн-яшэным, щIалэгъуэм, унагъуэ псэукIэм теухуа псалъэмакъхэр цIыхубзитIым ирашэжьащ. Сэ тхылъ телъхьэпIэр зыдэт плIанэпэмкIэ щыму сыдэст, тхылъхэм я жинтхэм тетхахэр зыпэсплъыхьу, уэршэрхэм жаIэхэми седаIуэу. Гъэмахуэм псы щамыIэ куэдрэ къызэрыхъуар си адэм и щхьэгъусэм щыжиIэм, сэ Мыхьмуд-Iэзэ сигу къэкIыжащ.
— Мы щIыпIэм, Сарыйер и Iуащхьэхэм, пасэ зэманым зэращIу щытам хуэдэу, псыкъуий хъарзынэ къыщыптI хъунущ, — къахэслъхьащ уэршэрхэм си псалъэ. — ПхъэбэкъухэмкIэ гъэжыпсыр къегъэжэкIауэ и блынхэр къэбгъэбыдыхьыжынщи, зэфIэкIащ.
— Уэ дэнэ а къомыр щыпщIэр? — къызэупщIащ си адэр.
— 1986 гъэм и гъэмахуэм, уэ дыкъэбгъанэу уежьэжа иужь, зы илъэс дэкIыжауэ, сэ мазэ псокIэ псыкъуиитI Iэзэм и гъусэу сылэжьащ университетым сыхуэзыгъэхьэзырын курсхэм естыну уасэр къэзлэжьын щхьэкIэ, — естащ абы жэуап. — Апхуэдэ Iуэху си гъащIэм зэрыхэтар, уеблэмэ Айшэ жесIэжатэкъым…
— Сыт щхьэкIэ? ЛэжьакIуэжь гъащIэм утеукIытыхьауэ ара? — къызэупщIащ си адэр.
СызэрыпIейтеяр къыстекIуэри, сэ сыхуежьат абы хуэсIуэтэжыну псыкъуий къэтIыным сыщыхэтам къыдежьауэ Эдип пащтыхьым, Рустамрэ Сухрабрэ я хъыбархэр джыным сызэрыдихьэхар, абыхэм ятеухуа тхылъ куэд зэрыщIэзджыкIар, музей Iэджэм сызэрыщыIар, сурэт хьэлэмэтхэр зэрызэзгъэлъэгъуар, мы дунейм къыщекIуэкIым теухуауэ Айшэрэ сэрэ ди политикэ еплъыкIэ щхьэхуэ дызэриIэжыр, нэгъуэщIхэри.
— А уэ зи гугъу пщIыхэм зэпкърыхауэ икIи гурыIуэгъуафIэу Виттфогель зэрытетхыхьрэ Iэджэ щIащ, — зэпиудащ си псалъэр си адэм. — Ауэ хэт иджы абы еджэр? Куэд щIауэ ящыгъупщэжащ… ГъэщIэгъуэнщ, сыту пIэрэт абы жиIэнур Истамбыл щыпсэу социалист лIыжь гуэрым и уней библиотекэм абы и тхылъ зэрыхэлъыр къищIатэмэ?
Абы жэуап езмыту, фадэбжьэ сIэщIэтым сеIубащ. ЦIыхубзхэм я уэршэрым пащэрт, си адэм зыри жимыIэу Iэнэм бгъэдэст.
— Си адэ, — нэмыщI-IэмыщIу зыхуэзгъэзащ сэ абы. — Япэм политикэ IуэхукIэ уи нэIуасэу щытахэм маоист-революционер яхэтакъэ? Сыт хуэдэт ахэр?
— О, абыхэм ящыщ куэд соцIыху! — жиIащ си адэм. — Хъыджэбзхэри щымащIэтэкъым абыхэм я гупым, — къыщIигъужащ абы, школакIуэ щIалэжь цIыкIум хуэдэу и нэхэр къигуфIыкIыурэ.
Асыхьэтым си щхьэм ирижащ апхуэдиз илъэс лъандэрэ сэ езым зыщызбзыщIыну сыхэт гупсысэр: шэч хэмылъу си адэм ецIыху шэтыр театрым щыджэгуа псори, Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэри яхэту.
Зы тэлайкIэ ди закъуэ дыкъыщынэм, си адэр си анэм къыщIэупщIащ. Сэ жысIащ Гебзе дэту унэ къызэрыхуэсщэхуар, тхьэмахуитI къэс зэ Айшэрэ сэрэ абы и деж лъагъунлъагъу дызэрыкIуэр.
— Си гуапэщ уи анэр зэрынасыпыфIэр, — жиIэри, си адэм псалъэмакъыр нэгъуэщIкIэ ихъуэжащ.
Фадэм тIэкIу сызэрыхэфам къыхэкIыу, дыкъыщыкIуэжым машинэр къэзыгъэкIуар Айшэщ. Мэз цIыкIум пхырыкI гъуэгум дыкъытехьэжа нэужь, сэ сыIурихащ, Виттфогель и тхылъыр сIэщIэлърэ, хьэуа къабзэмрэ цIырцIырхэм я макъымрэ си гур мамыр дэхъуауэ.
Унэм дыкъэсыжа нэужь, а тхылъым сыхэмыплъэу компьютерыр къызэIусхащ. Сыхуейт интернет-картэхэмкIэ Онгёрен аргуэру зэ сыдэплъэну. Сэ къэслъэгъуащ мафIэгу къэувыIэпIэм къедза утым ит IэфIыкIэ щащэ тыкуэнымрэ банкымрэ, Истамбыл кIуэ гъуэгубгъум тет дагъэ игъэхъуапIэм я рекламэхэр. Си нэхэр зэтеспIэри си нэгу къыщIэзгъэхьэну сыхэтащ сцIыхуу щыщытам а щIыпIэхэм яIа теплъэр, Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм яужь ситу дызрикIуа уэрамхэр…
Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм и ныбжьым теухуауэ къызжиIар пэжмэ, иджыпсту ар илъэс хыщIым нэблэгъауэ щытын хуейщ, си адэм и щхьэгъусэм хуэдэу. Уеблэмэ хы ФIыцIэм хэплъэ унэ фэншэ цIыкIум си адэм и гъусэу ар щыпсэууэ гугъу лъэпкъ сыдемыхьу къызыщызгъэхъуат.
Сэ зыпэзубыдыжат Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм лъыхъуэныр. ЗэрыжьыщIэ е зэрытхьэщIэ хьэпшып гуэр игъэлъагъуэу е банкым ахъшэ хилъхьэу бынунагъуэ дахэм я анэ насыпыфIэ телерекламэм хэту щыслъагъукIэ, сызэупщIыжырт: «Дэнэ щыIэу пIэрэ Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэр? Сыту пIэрэ ищIэр?» Фадэм игъэутхъуа нэхэмкIэ сыхэплъэрт сулътIан Фатихь, Сулейман Кануни, Хюррем сымэ ятеухуа телефильмхэм, «Пащтыхьым къыхуаша зи чэзу нысащIэр гаремым зэрыхэзэгъэну бзаджагъэхэм хуэзыгъасэ артисткэр си япэ лъагъуныгъэр армырауэ пIэрэ?» — жысIэурэ. Иныкъуэхэм деж сэ къысфIэщIырт хамэ къэралхэм щытраха фильмхэр тыркубзэкIэ «зыгъэпсалъэхэм» Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм и макъ яхэту. ИкIи сыхущIэкъурт абы и макъыр, илъэс щэщI ипэкIэ театр Iэпхъуэшапхъуэм и шэтыр гъуэжьым сыщIэсу сызытхьэкъуауэ щытар, къэсщIэжыну.
Апхуэдэу махуэхэр екIуэкIыурэ, зэгуэрым си электрон пощтым тхыгъэ къэкIуащ Онгёрен ухуэныгъэ мыхьэнэншэ гуэрхэр зэрыт щIы Iыхьэ зэрыщащэжым теухуауэ. Тхыгъэр къызыбгъэдэкIыр «Сухрабым» и лэжьакIуэхэм ящыщ зыт, унэ щэн-къэщэхунымкIэ жэуап ихьу. Абы къызита хъыбарым къызэрыхэщымкIэ, Мыхьмуд-Iэзэрэ сэрэ псыкъуий къыщыттIа щIыпIэм пэмыжыжьэу ящэжырт хьэпшып гъэтIылъыпIэ инрэ жьы хъуа лъэщапIэ гуэррэ. Къысхуатхам теухуауэ зы псалъэ Айшэ жезмыIэу, сэ тхыгъэм жэуап естыжащ, а Iуэхум дыхыхьэну дызэрыхуейр къикIыу.
34
А пщыхьэщхьэ дыдэм си адэм и щхьэгъусэр гъуэгыу Айшэ и жып телефоным къэпсэлъащ икIи жиIащ ар зэрыхьэлъэр. Дэ асыхьэтым машинэм зиддзащ, ауэ унэм дыщынэсар сыхьэтищым щIигъу дэкIа нэужьщ. Я щхьэгъубжэхэм нэху къызэрыдимыдзым гу лъыстэри, сэ нэхъри пIейтей сыкъэхъуащ. Си адэм и щхьэгъусэм и нэпсыр къежэхыу бжэр къыщыIуихам, сэ япэ-щIыкIэ къысфIэщIащ ахэр зэщыхьауэ аркъудейуэ, арщхьэкIэ унэм сызэрыщIыхьэу сэ къызгурыIуащ си адэр зэрымыпсэужыр.
Дохутыр къэкIуам жиIащ си адэр игу къэчам зэрилIыкIар. Абы и щхьэгъусэр апхуэдизкIэ хуабжьу гъырти, сэ си гъы макъыр зыхэсхыжыртэкъым…
35
Си адэр Ферикёй хьэблэм щыIэ кхъэм щыщIалъхьащ. ХьэдэщIэлъхьэм кърихьэлIахэр гупищ хъурт: псом япэ итыр зи нэпсыкIэр зэпымыу и щхьэгъусэрат, абы Айшэрэ сэрэ яужь дитт, ди унэкъуэщ, Iыхьлы зыбжанэ ди гъусэу; лъэныкъуэкIэ къыщытт ухуакIуэ, инженер, хьэрычэтыщIэ гупышхуэ, си адэр яцIыхуу щымытами, сэ къысхуэгузэвэн щхьэкIэ къэкIуахэу; абыхэм я щIыбагъ къыдэтт политикэ IуэхукIэ си адэм и пэщIэщIэгъуу щыта ныбжьэгъу гуп.
ХьэдэщIэлъхьэр зэрекIуэкIам зэпкърыхауэ сытепсэлъыхьыну сыхуейкъым, зи гугъу тщIы Iуэхум ар зыкIи зэремыпхам щхьэкIэ. Ауэ къыхэзгъэщынут кхъэм дыкъыщыдэкIыжым зылI мыцIыху къызбгъэдыхьэу IэплIэ быдэ къызэрысхуищIар.
— Сэ уэ илъэс куэд щIауэ узоцIыху, Джем-бей, — къызжиIащ абы.
КъызэрызмыцIыхужар си еплъыкIэмкIэ къыщыгурыIуэм, «Къысхуэгъэгъу», — жиIэри и визиткэр си жыпым кърилъхьащ. ЛIы мыцIыхум и цIэ-унэцIэмрэ и хэщIапIэмрэ къыщыгъэлъэгъуа тхылъымпIэ кIапIэр сэ къыщыслъагъужар тхьэмахуитI дэкIыу лэжьыгъэм сыпэрыхьэжа нэужьщ. А махуэм къызбгъэдыхьахэр си нэгу къыщIэзгъэувэжыну сыхэтащ, Онгёрен щыщу типографие Iуэхухэм хэт Сияхоглу Сырры къэсцIыхужын си гугъэу. Зыри къыщимыкIым, сэ мурад сщIащ абы и визиткэм къыщыгъэлъэгъуа электрон пощтымкIэ сыхуэтхэну. Сэ сыхуейт абы и деж щызэзгъэщIэну Онгёрен нэхъапэм щыпсэуахэм теухуауэ ар зыщыгъуазэр, къищынэмыщIауэ, абы сыпкърыупщIыхьынут щIыпIэм къыщытщэхуну ди гугъэ щIы Iыхьэм теухуауи.
Махуэ зыбгъупщI дэкIауэ дэ дыщызэхуэзащ Нишанташи щыIэ «Сарай» шхапIэм. Ди зэIущIэр кIэщIу зэрыщытам хуэдэу, сэркIэ ар купщIафIэу къыщIэкIащ. КъызэрыщIэкIамкIэ, Сырры-бей си адэр ицIыхуу, пщIэ хуищIу, фIыуэ илъагъуу щытат икIи щыгуфIыкIырт хьэдэщIэлъхьэ махуэм щыгъуэ къызбгъэдыхьэну Iэмал зэригъуэтам. Абы сыкъызэрилъагъуу сыкъицIыхуат — Тхьэм и фIыщIэкIэ сэ си адэм срещхьыркъабзэт теплъэкIи, зыIыгъыкIэкIи. Си адэр хэкупсэт икIи цIыху хахуэт. Абы и хэкум, щалъхуа къэралым тыхь зыхуищIащ, гукIи псэкIи арэзыуэ. Абы хьэзабыр ирагъэшэчащ, ауэ зэи къэдзыхакъым, хьэпсым ирагъэсащ, ауэ зыхущIэкъу идеехэр IэщIыб ищIакъым. Си адэр яубыдын хуей щIэхъуар абы и ныбжьэгъу бзэгуфIэхэм пцIы къызэрытралъхьарщ.
— ПцIы къытралъхьащ жыхуэпIэм сыт къикIыр, Сырры-бей?
— Джем-бей, сэ сыхуейкъым ди зэIущIэм хухэтха зэман мащIэр мыхьэнэ зимыIэж хъыбарыпцIхэр къэIуэтэжыным тезгъэкIуэдэну. Сэ нэгъуэщIт сызытепсэлъыхьыну си гугъар. ЛъэIу пхузиIэт. Уэ шэч хэмылъу ущыгъуазэщ узиунафэщI «Сухраб» IуэхущIапIэм си щIы Iыхьэр къищэхуну зэригугъэм. Ауэ унэ щэн-къэщэхуным ирилажьэ уи IэщIагъэлIхэмрэ инженерхэмрэ къызокъуэншэкI. Уэ урикъуэщ захуагъэмрэ пэжымрэ и телъхьэу къэгъуэгурыкIуа лIы гу къабзэм, абы къыхэкIыуи си Iуэху зыIутыр пщIэн хуейуэ къэслъытащ, сызэхэпщIыкIынкIи сыщогугъ.
КъызэрыщIэкIамкIэ, абы и щIапIэм хуигъэува уасэр ирататэкъым, Iыхьэгъу иIэу къыщIрагъэдзри, ауэ Сырры-бей шэч къытрихьэртэкъым щIы Iыхьэр езым и закъуэ ейуэ зэрыщытым.
— Сырры-бей, уи щIы Iыхьэм и кадастр номерыр къызжепIэфын?
— Ар сысейуэ зэрыщытымкIэ щыхьэт тхылъым и сурэтыр къыздэсхьащ ухуеймэ, — жиIащ абы. — Ауэ, тхьэм щхьэкIэ сынолъэIу, унафэ къэпщтэным ухуемыпIэщIэкIыну, псори и кIэм нэсу зэхэбгъэкIыну.
Щыхьэт тхылъым и сурэтым сыхэплъэри, сыхэгупсысыхьауэ жысIащ:
— ПщIэрэ, Сырры-бей, сэри Онгёрен зы зэман сыщыIауэ щытащ, мы щIыпIэхэри тIэкIу соцIыху.
— СощIэ, Джем-бей! Уэ ди театрым укъэкIуауэ щытат. А мазэм Тургай-бейрэ и щхьэгъусэмрэ си унэм фэтэру щIэсат, абы и адэ-анэр ищхьэ къатым щыпсэуат.
Мис иджыщ къыщысцIыхужар а лIыр! Абы и унэрат Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэмрэ сэрэ дыщызэгъусар. Абы и щхьэгъусэрат бжэр къысхуIуихыу актёрхэр къалэм зэрыдэкIыжар къызжезыIар. Иджыри къэс ар сыту къысхуэмыщIэжарэт?!
— Мыхьмуд-Iэзэрэ уэрэ псыкъуий къэфтIауэ щытащ, — жиIащ абы. — Си щIы Iыхьэр фи псыкъуийм пэгъунэгъубзэщ. Тхьэр арэзы зыхуэхъун Мыхьмуд-Iэзэ абдеж псы къыщигъуэта нэужь, щIыпIэр ухуэныгъэ зэмылIэу-жьыгъуэхэм псынщIэу яуфэбгъуат. Сэри си лъэщапIэм фейдэ щIагъуэ къысхуимыщIми, си щхьэгъусэмрэ сэрэ ахъшэ тIэкIу зэхуэддзысри, дэри абдеж щIы пакIэ щызыIэрыдгъэхьат. Иджы ди унагъуэм мылъку гъэтIылъауэ дбгъэдэлъыр зэрыхъур а щIы Iыхьэ тIэкIуращ.
Апхуэдэ щIыкIэкIэ сэ къэсщIащ Мыхьмуд-Iэзэ зыри къызэрыщымыщIар, псыкъуий къэтIыным пищэу зэрыпсэуар. Си гур къызэфIэзэрыхьати, Сырры-бей абы гу лъезмыгъэтэну, си нэплъэгъуэр шхапIэм къыщIыхьэ цIыхухэм дежкIэ есхьэкIащ. ЗэрымыщIэкIэ сIэпыхуа пэгуным Мыхьмуд-Iэзэ зэриукIар си фIэщ хъуауэ илъэс щэщIым щIигъукIэ дауэ сыпсэуа? Эдип и хъыбарым сыкъеджэри ар си фIэщ сщIати аращ…
ИпэжыпIэкIэ Мыхьмуд-Iэзэ псыкъуий мащэм икIуэдатэкъым, псыри къигъуэтри, Хъайри-бей тыгъэ лъапIэхэр къриту игъэфIэжат, нэгъуэщI лэжьыгъэ зыбжани иригъэщIат. Апхуэдэу щыт пэтми, сэ сIэпыхуа пэгуным и зэранкIэ псыкъуиитIым и дамэ сэмэгум фэбжь игъуэтат, уеблэмэ абы къыхэкIыу Мыхьмуд-Iэзэ пщIэ нэхъыби къыхуащI хъуат. Хъайри-бей абы къригъэтIащ псыкъуийуэ иджыри тIу, ахэр зэпыхьэу иригъэщIри псыхъумапIэ къыхригъэщIыкIыжащ. Фабрикэ мыинхэр, лъэщапIэ зэмылIэужьыгъуэхэр зыгъэлажьэ цIыху зыкъомми яхуэлэжьащ Мыхьмуд-Iэзэ. Ауэрэ а къалэ цIыкIум къыдэнэжри абы щыпсэуащ. Сырры-бей зэрыжиIэмкIэ, псыкъуиитIыр зэрылIэрэ илъэс зыбжанэ хъуащ. Ар щыщIалъхьащ дэ дыщылэжьауэ щыта Iуащхьэмрэ Онгёренрэ я зэхуакум дэта кхъэ дыдэм, Мыхьмуд-Iэзэрэ сэрэ ди зекIуапIэу щытам. Жэнэзы нэмэзым зыкърагъэхьэлIат къалэ цIыкIум цIыхухъу балигъыу дэсу хъуар.
— Си адэм хуэдэу фIыуэ слъагъуу щытащ Мыхьмуд-Iэзэ, — жысIащ сэ.
Сырры-бей къызэрызэплъамкIэ, сэ къызгурыIуащ ар зыгуэрым зэрыщыгъуазэр. Ауэ апхуэдэуи гурыIуэгъуэт хъыбарым зригъэукъуэдиину ар зэрыхуэмейр, сыту жыпIэмэ, Сырры-бей си дэIэпыкъуэгъу хуэныкъуэщ. Сэри сщIэну сыхуейт Мыхьмуд-Iэзэ псыкъуий мащэм къикIыжа зэрыхъуа щIыкIэр, Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм адэкIэ и Iуэху зэрыхъуар, нэгъуэщI куэди, ауэ зызэтесIыгъэрт.
— Мыхьмуд-Iэзэ зэпымыууэ уи гугъу ищIырт, жиIэрт и гъэсэнхэм уэ нэхърэ нэхъ гурыхуэрэ нэхъ губзыгъэрэ яхэмытауэ, — жиIащ Сырры-бей, сэ къызэпхауэ псалъэ гуапэ гуэр къыхигъэщмэ зэрыфIэфIыр нэрылъагъуу. Тхьэм ирещIи, Мыхьмуд-Iэзэ апхуэдэу щыжиIэхэм деж, дыщIигъуж къыщIэкIынт «ЩIэныгъэ зиIэм щышынэ» жыхуаIэм хуэдэ псэлъафэ гуэр. ЖиIэми, захуэт. Сэратэкъэ зи ягъэр абы фэбжь къызэрытехуар?
Сырры-бей щыгъуазэтэкъым япэу фIыуэ слъэгъуа бзылъхугъэм и гъусэу и унэм нэху сыкъызэрыщекIам. Сэри сызыгъэпIейтей упщIэр абы езмытыфу, къиIуэтэжхэм седаIуэу сыбгъэдэст. Абы и хъыбархэмкIэ сэ къэсщIащ мафIэгу къэувыIэпIэм и утым къыбгъэдэта унэм Сырры-бейрэ и щхьэгъусэмрэ куэд щIауэ зэрыщымыпсэужыр, а унэр ирахыу абдеж сату щIапIэ инышхуэ зэрыращIыхьар, ар щIалэгъуалэм я зэхуэсыпIэ, нэгузегъэужьыпIэ зэрыхъуар. Онгёрен щыIэ щIы Iыхьэр зэзгъэлъагъуну мурад сщIырэ, абы сыкIуэмэ, Сырры-бей Iэмал имыIэу и унэ сригъэблэгъэнущ. Ар куэд щIауэ къахэкIыжащ маоистхэм, ауэ и ныбжьэгъухэр IэщIыб ищIакъым. Зэзэмызэм абы къещэху «Революционнэ лъахэ» газетыр, ауэ япэхэм хуэдэу, хьэрф зырызу щIиджыкIыркъым, тIэкIу хэджыхь мыхъумэ.
— Американ империализмэм и щхьэл мывэм псы хутракIэу зэ-хэса нэхърэ, унэхэр зыухуэхэмрэ зыщэхэмрэ зэрахьэ хьэрэмыгъэхэм тетхыхьу щытамэ нэхъыфIт, — жиIащ абы.
ЩIагъыбзэ хэлъауэ пIэрэ а иужьрей псалъэхэм? ЗыгуэркIэ сигъэшынэну имымураду пIэрэ мы лIыжьым?
— Сырры-бей, умыгузавэ. Сэ си лэжьакIуэхэм унафэ яхуэс-щIынщ уи Iуэхур къабзэлъабзэу, хьэрэмыгъэ хэмылъу зэфIахыну, — жесIащ абы. — Ауэ сэри зы лъэIу пхузиIэт. Си адэм къытралъхьа-уэ щыта пцIым теухуауэ пщIэ псори, кхъыIэ, къысхуэIуатэ.
Сырры-бей къызэрызжиIэ-жамкIэ, къэхъуар мырат. Пасэрей марксист-социалистхэм, псом хуэмыдэу Анадолэ лъэныкъуэмкIэ къиIэпхъукIыу Истамбыл къэкIуахэм, яхэужьынауэ яхэлът феодализмэм и хуэмэбжьымэхэр. Абыхэм яфIэфIтэкъым, ядэнкIи Iэмал иIэтэкъым партым зэдыхэт щIалэхэмрэ хъыджэбзхэмрэ лъагъуныгъэ Iуэху яку къыдэхъуэу. Парт зэгухьэныгъэхэм я къудамэ унафэщIхэм ар щIамыдэр лъагъуныгъэм ебийуэ аратэкъым, атIэ гупым хэтхэр абы фыгъуэ-ижэкIэ зэрызэпэщIигъэувэрат. Си адэр зыхэта гупми арат къыщыхъуар.
— Хъыджэбзыр егъэлеяуэ дахэт, — жиIащ Сырры-бей. — ИкIи абы ехъуапсэр уи адэм и закъуэтэкъым. «Революционнэ лъахэ» газетым и редакцэм щылажьэу зы щIали абы къещэу къыщIэкIащ.
ИкIэм-икIэжым, си адэр а парт гупым къыхэкIыу нэгъуэщIым хыхьэн хуей хъуащ. Адрей щIалэм хъыджэбзыр къишащ, ауэ куэдрэ зэдэпсэуну насып яIакъым — и лIыр жандармхэм щаIэщIэкIуадэм, фызабэ щIалэр и пщыкъуэ нэхъыщIэм дэкIуэжын хуей хъуащ. А зэманым ирихьэлIэу си адэмрэ си анэмрэ зэрышащ, сэри дунейм сыкъытехьащ. Сырры-бей къыщIигъужащ апхуэдэ пасэрей хъыбархэм сигу хамыгъэщIыну, си адэ щымыIэжым губгъэн хуэзмыщIыну зэрыщыгугъыр.
— БлэкIар блэкIащ, къэхъуари къэмыхъуа пхуэщIынукъым, Сырры-бей, — жысIащ сэ. — Щхьэрыгъажэ сщIыни мы Iуэхум хэлъкъым лъагъуныгъэм теухуа хъыбару аркъудейщ.
— Джем-бей, уэ ахэр боцIыху.
— Хэт сымэ зи гугъу пщIыр?
— Уи адэм и япэ лъагъуныгъэр зыдэкIуэжауэ щыта и пщыкъуэр. Ар Тургай-бейщ. Уи адэм фIыуэ илъэгъуа бзылъхугъэр си унэр фэтэру зыIыгъа актрисэ щIалэращ.
— Дауэ?
— Мис апхуэдэу! Зи щхьэцыр дыщафэ Гюльджихан-хъаным. Аращ уи адэ тхьэмыщкIэм и лъагъуныгъэу щытар. Ахэр щызэпылъа зэманым Гюльджихан-хъаныр щхьэцыгъуэт.
— Пэжуи? АтIэ иджы дэнэ щыIэ Тургай-бейрэ абырэ?
— Абыхэм я шэтыр театрыр иджыри гъэмахуитIкIэ къэкIуащ Онгёрен, сэлэтхэм я пащхьэ зыщагъэлъагъуэн папщIэ. ИужькIэ ахэр слъагъужакъым, — жиIащ Сырры-бей. — Ауэ абы я къуэр иджы си деж щолажьэ бухгалтеру.
Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм теухуа нэгъуэщI сыщIэупщIакъым. ГурыIуэгъуэт, си жагъуэ къимыщIын щхьэкIэ, Сырры-бей хъыбарыр тIэкIу игъэщIэращIэурэ, зыгуэрхэр трицIа-
лэурэ къызэриIуэтэжар. Ар фIы дыдэу къызгурыIуат, си адэр зыхэта Iуэхухэр илъэсипщIкIэ нэхъ пасэу, си анэр къимышэ щIыкIэ къэхъуауэ щыжиIам. Ауэ сэ сщIэжыркъэ илъэсий фIэкIа сыщымыхъум, си адэм илъэситIкIэ зигъэкIуэдауэ зэрыщытар? Си анэмрэ сэрэ тщIэрт си адэм и дуней тетыкIэм политикэ Iуэху зэрыхэлъыр, ауэ абы иIэт и щхьэ Iуэхур къэзыубыд щхьэусыгъуи. Сэ къызгурыIуэрт си анэм и губжьыр къэралымрэ политикэ гъащIэмрэ я закъуэ зэрыхуэмыгъэзар.
Сырры-бей къызжиIа псори си щхьэм ихьауэ, дэ тIур шхапIэм дыкъыщIэкIыжащ.
36
Сэ иджыри зыкъомрэ къыщыскIухьащ къалэ уэрам-хэм, зэхэсхахэм сегупсысу. Сыкъуэншауэ е сыхущIегъуэжауэ зыхэсщIэным и пIэкIэ, сэ дэкум хуэдэу къагъэпцIа сабийуэ зыкъысщыхъужырт. Сыту пIэрэт си адэм жиIэнур и къуэмрэ фIыуэ илъэгъуауэ щыта бзылъхугъэмрэ зэрызэгъусар къищIатэмэ?
«Сухраб» псынщIэу зиужьырт. Унэхэр щэн-къэщэхунымкIэ къудамэм и Iуэхухэр иджы Айшэ и дэлъхум и къуэм зэригъакIуэрт. Дэ тфIэфIт дытепсэлъыхьыну ди IуэхущIапIэм зэрызиужьымрэ зэрыхэхъуэмрэ. «Сухраб» ди къуэ хуэдэу хъуат.
Дызэрызэдэпсэуа илъэсхэм и кIуэцIкIэ Айшэ къыгурыIуащ сэ абы сыпызыщIэр лъагъуныгъэм зэримызакъуэр, атIэ бзылъхугъэ Iущ икIи гуащIафIэ си Iэпэгъуу щытыным сызэрыхуэныкъуэр. Абы фIыуэ ищIэрт зэи къызэрызмыгъэпцIэнур, хьэрэмыгъэ зэрезмыщIэнур, зыри зэрыщызмыбзыщIынур, псэукIэ гъэпщкIуа сызэримыIэнур. «Сухраб» IуэхущIапIэм и пэшхэм сыхьэтым щIигъукIэ дыщызэримыхьэлIамэ, тIум я зыр адрейм и деж Iэмал имыIэу дыпсэлъэнурэ «Дэнэ ущыIэ?» — зэжетIэнут.
Егъэлеяуэ ди щхьэ дызэрыщыгугъыжым и зэранкIэ, хьэрычэтыщIэ Iуэхум епха зы щыуагъэшхуэ 2013 гъэм къытIэщIэщIащ. Абы щыгъуэм ухуэныгъэ бизнесым хэт IуэхущIапIэ ин куэдым къэрал хабзэхэм я тIасхъапIэхэр къагъэсэбэпурэ, телеканалхэмрэ газетхэмкIэ я рекламэр зэбграгъэкIырт, псэупIэ яухуахэр ящэн папщIэ. Дэри зэгурыIуэныгъэ етщIылIат рекламэ зыщIхэм ящыщ зы IуэхущIапIэм.
Рекламэ сурэтхэмрэ теплъэгъуэхэмрэ тезыххэм къызэралъытэмкIэ, Айшэрэ сэрэ зэгъусэу дыкъагъэлъэгъуэным мыхьэнэшхуэ иIэт. Адрей IуэхущIапIэхэм зи мылъкуи, зи ныбжьи ирикъуа цIыхухэр къагъэлъагъуэу арамэ, дэ нэрылъагъу къэтщIын хуейт щIалэгъуэм, жыджэрагъым, иджырей технологиехэм тегъэпсыхьауэ «Сухраб» зэрылажьэр. Абы ди «быныр» пашэ ищIынут.
Сурэтхэр зыщытредгъэхым щегъэжьауэ дэ къыдгурыIуат зи яужь дихьар зэрыщыуагъэр: ипэжыпIэкIэ дызэрыщымыт зытщIу, къэвэжауэ дыкъулейуэ, зыдгъэевропейуэ, дыIэбэмэ дызыхуейм дылъэIэс хуэдэу телеутыку дыкъихьэн хуейт. Зы лъэныкъуэкIэ укъыщеплъмэ, абы зыри Iей хэлъ хуэдэтэкъым, ауэ, гур зэрыгъум дыгъур иро-жэ, жыхуаIэм хуэдэу, ди ныбжьэгъу куэдым я щIыбагъ къытхуагъэзащ. Рекламэм и фIыгъэми, абы и Iуэху хэмылъами схужыIэнукъым, ауэ а махуэхэм дэ щIэхыу икIи лъапIэу унэ ныкъуэщI зыбжанэ Истамбыл и Каваджик, Картал, Онгёрен хьэблэхэм щытхуэщащ. Ауэ, абы къыдэкIуэуи ди ныбжьэгъухэр къыдэупщIын щIадзащ: «Апхуэдэу зыбгъэлъэгъуэну къезэгърэ?» — жыхуаIэу.
Зы зэманкIэ унэм дыкъыщIэкIын, цIыхум дахыхьэн ди дзэр шыуэ, телевизорыр щIэдгъэнэну дыхуэмеиххэу дыщытащ, рекламэм къытхуихьа бэлыхьыр иухыным дежьэу. Уеблэмэ «Сухраб» и пщылIу зыкъытщыхъужу дыхъуат. А псом дэщIыгъужт къытхуэхъущIэу цIыхухэм къытхуатх тхыгъэхэри. Сэ апхуэдэ тхыгъэхэр къызэрызэтесхыу зэфIэстхъырт. Ауэ абыхэм ящыщ зы хыфIэзмыдзэу си жыпым щызгъэпщкIуащ. Абы итт:
«Джем-бей! Сэ сыхуейт уэ пщIэ пхуэсщIыну, уэ сэ узиадэщ. Ауэ «Сухраб» мыхъун Iуэхухэр Онгёрен щызэхещIыхь. Уи къуэу сыщыщыткIэ, хъыбар уэзгъэщIэнри си къалэну къысщохъу. Жэуап къызэптыжрэ дызэхуэбгъазэмэ, сэ псори бжесIэнщ. Ущымышынэ уи къуэм.
Энвер».
Тхыгъэм кIэщIэтт къэзытхам и электрон пощтым и хэщIапIэр. ЯпэщIыкIэ сэ си гугъащ Онгё-рен щыпсэухэм ящыщ гуэрым псалъэмакъ мыфэмыцхэр телъхьэпIэ ищIу шынагъэкIэ зыгуэр къытпихыну хуейуэ. Ауэ сэ сфIэхьэлэмэт икIи си гуапэ хъуат тхыгъэр къэзытхам адэу сыкъызэрилъытэр. КъищынэмыщIауэ, сэ къэсщIэну сыхуейт «Сухраб» мыхъумыщIэу Онгё-рен щызэхищIыхьынкIэ хъунур зищIысыр. Абы къыхэкIыу сэ сечэнджэщащ ди IуэхущIапIэм и адвокат Нэждэт-бей.
— Онгёрен дэс псоми ящIэ уэ илъэс щэщI ипэкIэ абы псыкъуий къыщыптIауэ зэрыщытар, — жиIащ абы. — Иужьрей зэманым екIуэкIа рекламэ Iуэхухэм лъандэрэ уи гъащIэм щыщ а пычыгъуэм таурыхъым хуэдэу зиубгъуащ. Онгёрен щыпсэухэм я гуапэщ ухуэныгъэ бизнесым япэ увыпIэхэр щызыIыгъ хьэрычэтыщIэр, рекламэ дахэм зи сурэт щалъагъу лIы къекIур и щIалэгъуэм я гъунэгъуу зэрыщытар, а щIыпIэм псыкъуий къыщатIынымкIэ дэIэпыкъуэгъу хъууэ зэрыщылэжьар. Абы къыхэкIыуи унэ, лъапсэ е щIы Iыхьэ «Сухраб» IуэхущIапIэм къыщращэкIэ имыуасэ жаIэ. Уасэр кърагъэхыну ди лэжьакIуэхэр абыхэм епсэлъэн щыщIадзэкIэ, загъэгусэри я лъагъуныгъэр лъагъумыхъуныгъэшхуэкIэ зэрахъуэкI. А псом къыдэкIуэу Iуэхур нэхъыкIэ зыщIхэм щыщщ зэщхьэгъусэхэр фыхэту къагъэлъагъуэ рекламэм иту хъуар яфIэщыпс зэрыхъур. Къищы-нэмыщIауэ, жагъуэгъухэм зыпхагъэIукI уэрэ Мыхьмуд-Iэзэрэ фи зэхуакум Iуэху мыщхьэпэ гуэр а зэманым къыдэхъуауэ щытауэ. Къыхэгъэщыпхъэщ, Мыхьмуд-Iэзэ щихъым хуэдэу фIыуэ Онгёрен зэрыщалъагъур, сыту жыпIэмэ, аращ а Iуащхьэм япэу псы къыщызыгъуэтар. Сэ къызэрыслъытэмкIэ, уэ икIэщIыпIэкIэ абы укIуэу цIыхухэм уахуэзэн хуейщ, уакъызэрыщыхъумрэ узэрыщыт дыдэмрэ зэрызэхуэмыдэр къагурыбгъэIуэн папщIэ.
37
Сэ зикI сытегушхуэртэкъым Онгёрен сыкIуэну. Апхуэдиз илъэс лъандэрэ щIэзджыкI икIи сызэгупсыс Эдипрэ Сухрабрэ я хъыбархэм си гур шынагъэкIэ ягъэнщIати, арат и щхьэусыгъуэр сыщIытемыгушхуэм.
Тхьэмахуэ зытхух дэкIауэ, Нэждэт-бей къызэлъэIуащ ди закъуэу дызэхуигъазэу дызэригъэпсэлъэну.
— Джем-бей, зы щIалэ гуэр къэунэхуащ уи къуэу жиIэу.
— Хэт ар?
— Абы и цIэр Энверщ. Илъэс 26-рэ и ныбжьщ. 1986 гъэм и гъэмахуэм абы и анэмрэ уэрэ Онгёрен фыщызэгъусауэ жеIэ.
Пшэ бдзапцIафэхэр Истамбыл къыщхьэщыгъуэлъхьат, дунейр уэмти, бэуапIэ бгъуэтыртэкъым. Нишанташи хьэблэм щыIэ сату щIапIэ иным ищхьэ дыдэ къатищыр зыубыд «Сухраб» IуэхущIапIэм и пэшхэм ящыщ зым адвокатымрэ сэрэ дыщызэпсалъэрт.
— Уэ абы щыгъуэ илъэс пщы-кIух къудейт узэрыхъур, — къыпищащ и псалъэмакъым Нэждэт-бей. — Апхуэдэ Iуэхухэм япэрей судыщIэхэр пхухэплъэнкIэ Iэ-мал иIэтэкъым, анэми, абы къилъхуами едэIуэнутэкъым судыр. Сыту жыпIэмэ, хабзэ ягъэувам ипкъ иткIэ, быныр къезыгъэлъхуар зэхэгъэкIынымкIэ Iуэху къаIэтыну щыхуитыр сабийм и ныбжьыр илъэс ирикъухущ. Иджыри къэс апхуэдэу щытащ… Сэ къызэрысхутамкIэ, зи гугъу тщIы щIалэр дунейм къытехьэну къыщищIам, а цIыхубзыр лIы бгъэдэсащ, актёр гуэрым и щхьэгъусэу щытащ. Унагъуэр зэтриIыгъэн, емыкIум зыщихъумэн папщIэ, сабийр езым ейуэ лIым иригъэтхагъэнущ. НэгъуэщIуи хъунутэкъым, сыту жыпIэмэ, япэм щыIа хабзэхэм ипкъ иткIэ, лIым епцIыжа фызыр хьэпсым ирадзэнут.
— Иджы а хабзэхэм зихъуэжауэ ара?
— Хабзэхэм захъуэжын ипэ, медицинэм зихъуэжащ, Джем-бей. Нобэ Iэмал имыIэу щыткъым зэадэзэкъуэр суд пащхьэм къипшэу, я нэгум ущIэплъэурэ уемыупщIынкIэ. Иджы лъэныкъуитIми лъы хашри ДНК-анализ ящI икIи щыуагъэншэ къабзэу наIуэ къащI хэт адэми, хэт къуэми. Япэм апхуэдэ пщIэфынутэкъым, цIыху зэхэтыкIэр къэзыгъэтIасхъэ Iуэхугъуэхэм щыщу ар ябжырти.
— Сытыт цIыхухэр абы игъэпIейтеин щIыхуейр, къалъхуамрэ къезыгъэлъхуамрэ зыгуэрым зэхигъэкIынумэ?
— Джем-бей, а щIалэм и анэ Гюльджихан-хъанымрэ уэрэ фызэгъусауэ щыта 1986 гъэм и гъэмахуэм, илъэс пщыкIухым ущитам? — си упщIэр жэуапын-шэу къигъанэри къызэупщIащ Нэждэт-бей, си нэм къыщIэплъэурэ.
— Зэ закъуэ, — жысIащ сэ. — Ауэ сэ шэчышхуэ къытызохьэ а зэ закъуэм сабий къыхэкIыфыну зэрыщытам.
— ЗэрыжаIэмкIэ, а Энвер хъужым адвокат нэхъ лъэрызехьэ дыдэм зыпищIащ, мы Iуэхур и кIэм нэсу зэхигъэкIынуи игу илъщ.
— Гюльджихан-хъаным псэу? — сыщIэупщIащ сэ сыхуэсакъыпэурэ.
— Псэущ.
— Сэ илъэс пщыкIухым сыщитым, абы и щхьэцыр дыщафэт.
— Абы и щхьэцыр иджыри къыздэсым дыщафэщ. И дахагъми кIэрыхуа щымыIэу зэкIужщ. Ар и щхьэгъусэм къыбгъэдэкIыжа нэужь, Тургай-бей дунейм ехыжащ. НасыпыфIэ зэдэхъуатэкъым ахэр. Ауэ Гюльджихан-хъаным, япэхэми хуэ-дэу, и гъащIэр щызщ, театрым хуиIа лъагъуныгъэр мыужьыхауэ мэпсэу. ГурыIуэгъуэщ абы иджыри къэс ибзыщIа щэхур нахуэ къищIыным езыхулIар: и къуэр зыхэпсэукIын къыхузэригъэпэщын мурад иIэу аращ. Апхуэдэуи ар щымыгъуазэу щыткъым ДНК-анализ зэращIми, «зы илъэсым къриубыдэ» хабзэр зэрыщымыIэжми…
— ЩIалэм сыт и лэжьыгъэр?
— Бухгалтер Iуэхухэр университет гуэрым щиджащ, щIалэ фызкъэмышэщ, зыхуеджам теухуа IуэхущIапIэ мыин Онгёрен щиIэщ. ЗэрыжаIэмкIэ, Энвер япыщIащ националист щIалэгъуалэ зэгухьэныгъэхэм, курдхэмрэ «сэмэгухэмрэ» ятеплъэ хъуркъым, и адэми и гъащIэми гужьгъэжь яхуиIэу мэпсэу.
— «И адэм» щыжыпIэкIэ, зи гугъу пщIыр Тургай-бей?
— НтIэ.
— Нэждэт-бей, си пIэм уитатэмэ, уэ сытыт пщIэнур?
— Сэ уэ уи пIэм ситыфыну-къым, Джем-бей. Сыту жыпIэ-мэ, уэ нэхъыфIу бощIэ илъэс щэщI ипэкIэ уи щхьэ кърикIуар. Ауэ зи гугъу тщIы бзылъхугъэм узэригъусар къыщыпщIэжакIэ, уэркIэ иджыпсту нэхъыфIыр лъыр анализ ебгъэщIынырщ. Сэ суд Iуэхур есхьэжьэнущ икIи, кIыхьлIыхь мыхъуу, а щIалэми лъы итыну жесIэнущ. Медицинэм и жэуапыр къызэрытIэрыхьэу, судыщIэхэр хэзгъэзыхьынущ Iуэхур кIэщIу зэхуащIыжы-ну, абы сэтей къищIхэр прессэм утыку кърамыхьэн, «Сухраб»-м и цIэр ямыгъэулъиин щхьэкIэ.
— Айшэ-хъаным мыбы теухуауэ зыри ищIэну сыхуейтэкъым, и жагъуэ хъунущ егъэлеяуэ. ЯпэщIыкIэ Энвер-бей зыхуэгъазэ. Хэт ищIэрэ, Iуэхур судым нэмысу зэфIэкIынкIи мэхъу.
— Абы и адвокатым зэрыжиIамкIэ, щIалэр уэ къыпхуэзэну хуейкъым.
Ар къысхуэзэну зэрыхуэмейм сыкъызэригъэуIэбжьар сэ езым сфIэхьэлэмэт хъужауэ абдеж гу зылъыстэжащ.
38
МазитI дэкIа нэужь сэ лъы стащ. Судым папщIэ сымаджэ-щым къигъэхьэзыра тхылъым-пIэхэм итым Нэждэт-бей телефонкIэ сыщигъэгъуэзащ, зэIущIэм щIидзэным ипэ къихуэу. Иджыри зы тхьэмахуэ дэкIыжауэ, судым унафэ къищтащ Энвер-бей си къуэу къэслъытэн хуейуэ хабзэм къызэригъэувыр. Судым пыщIа дауэдапщэхэр щекIуэкIми, лъы стыну сымаджэщым сыщыщыIами, унафэм къыщеджэми, зэадэзэкъуэу дызэрыщытыр къэрал тхылъым щратхэм щыгъуи сэ си нэгу къыщIэзгъэхьэрт си къуэм сызэрыхуэзэну щIыкIэр. ГъэщIэгъуэнщ, сыт хуэдэу щытыну пIэрэт ди япэ зэхуэзэр?
Нэждэт-бей зэрыжиIэмкIэ, щIалэм зыкъысхуигъэзэн зэримыдэр нэщэнэфIт. Апхуэдэхэм деж къуэхэр, зэрыт ныбжьым емылъытауэ, я адэхэм теплъэ хъуркъым. Зэрызэхущытыр къэрал дэфтэрым зэрыратхэу, «лей зытехьа лъэныкъуэр» хуит мэхъу зымыпIа и адэм къытримыгъэкIуэда мылъкур къритыжынымкIэ Iуэху къиIэтыну. Си къуэми иIэт а Iэмалыр, сыту жыпIэмэ ар балигъ хъуху и анэри езыри гугъу ехьу къэгъуэгурыкIуащ. Си адвокатым фIы зыхилъагъуэр щIалэм апхуэдэ Iуэху къызэримыгъэхъейрат. Абы ахъшэ къытпихыну игу имылъыххэми тщIэртэкъым. Ауэ Нэждэт-бей къызжиIащ абыкIэ си щхьэр тезгъэужу сыщымысмэ зэрынэхъы-
фIыр. Къезыгъэлъхуар зэхагъэкIыну къаIэт суд Iуэху псори икIэм-икIэжым мылъку гуэшым Iэмал имыIэу хуокIуэж. Тхыдэм иджыри къэс къыщыхъуакъым мылъку зыбгъэдэмылъ факъырэр и адэу къиумысыну хуейуэ цIыхур утыку къыщихьа.
Нэждэт-бей зэрыадвокатым къищынэмыщIа, «Сухраб»-м мылъку къыхэзылъхьэхэм я Iуэхухэри зэригъакIуэрт. Абы къызжиIащ къуэ къызэрыщызгъуэтыжар щхьэусыгъуэ сщIы-уэ, Онгёрен цIыхубэ зэхуэс щедгъэкIуэкIыну икIи ди фирмэм и IуэхущIафэхэм абы щыпсэухэр нэхъ гъунэгъуу щыдгъэгъуэзэну.
— КъызэрыщIэкIамкIэ, къуэ сиIэщ, — нэмыщI-IэмыщIу зы пщыхьэщхьэ гуэрым жесIащ Айшэ, зыкъэзумысыжын ипэ фадэбжьэ цIыкIуитI езгъэхри. Апхуэдэ щIыкIэкIэ къезгъажьэри сэ абы хуэсIуэтэжащ псори зэрыщыта дыдэм хуэдэу. Асыхьэтым сэ зыхэсщIащ си дамэм телъа, си псэр зыпIытIа хьэлъэ гуэр зэрыскIэрыхуар. Ауэ сэ нэхъ псынщIэ сызэрыхъуам хуэдизыбзэ-кIэ ар Айшэ къытехьэлъащ.
Ар куэдрэ щыму щысащ, итIанэ жиIащ:
— Шэч хэмылъу, уэ жэуап щыбохь уи къуэм и пащхьэм, ауэ сэ мы хъыбарым насыпыншэ сищIащ.
Си щхьэгъусэм упщIэхэр и куэдт: Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэр плъагъуну ухуей? Зэадэзэкъуэ нэсыр зэрызэхущытым хуэдэу гъунэгъу фы- зэхуэхъужыфыну? Армырауэ пIэрэ апхуэдиз илъэс хъуауэ дэ Эдипрэ Сухрабрэ ятеухуауэ ятха псори къэтлъыхъуэу, щIэдджыкIыу дунейм дыщIытетыр?
А жэщым дэ тIур чэф дыхъуху дефащ, ауэ икIи дыхунэсащ мыхьэнэ зиIэ Iуэху нэхъыщхьэ-хэми дытепсэлъыхьыну: Тыркум и къэрал хабзэхэм уэсятым къару иIэу къилъытэркъым, абы къыхэкIыу, сэ дунейм сехыжа нэужь, «Сухраб» IуэхущIапIэр Iыхьищ ипщIыкIмэ, тIур си къуэу къэслъытам къылъысынущ. ЩIэиным, хуитыныгъэхэм, адвокат Iуэхум, псапэ щIэным, нэгъуэщIхэми дытепсэлъыхьа нэужь, Айшэ жиIащ:
— ГъэщIэгъуэн хъунт уи къуэм и цIэри Сухрабу къыщIэкIатэмэ.
Апхуэдэу щхьэтечу дыщызэпсэлъа жэщым иужькIэ иджыри зыкъомрэ си щхьэгъусэр къыспкърыупщIыхьащ, си къуэм нэхъапэхэм сыхуэзэу щытарэ щымытарэ. И гур згъэпсэхун щхьэкIэ сэ Айшэ жесIащ а щIалэр къысхуэзэну зэрыхуэмеймрэ ар жылэм емыщхь гуэру къызэрысщыхъумрэ.
— Уэри ухуейтэкъэ абы ухуэзэ-ну, абы и нэгум уиплъэну?
— Хьэуэ, — пцIы хуэзупсащ си щхьэгъусэм.
Мазищ дэкIауэ, Афины къипсэлъыкIыу Мурат телефоным къытеуащ. Ар а къалэм дэт «Гранд Бретань» хьэщIэщым къыщыспэплъэрт. ЖыхуиIа щIыпIэм дыщызэхуэза нэужь, абы сыщигъэгъуэзащ Алыдж къэралыгъуэм мылъку зэрыбгъэдэмылъыжым и хъыбар мыгувэу хэIущIыIу зэращIынум, къалэм дэт унэхэм я уасэр хуабжьу къызэрехуэхам, дыщызэхуэза хьэщIэщым щIэсхэм я нэхъыбэр Германием къызэрикIам, ахэри зэщэр зэрыарам.
Муратрэ сэрэ махуитIкIэ унэхэм деплъу Афины дыдэтащ, щэн-къэщэхунымкIэ Iуэхузехьэ щIалэ ди гъусэу. Ещанэ махуэм такси къатщтэри сыхьэт гъуэгукIэ Афины пэжыжьэ Фивы дыкIуащ. Абы дэ щытлъэгъуащ гъущI гъуэгу улъияхэр, кхъахэ хъуа мафIэгухэр, лъэнтхъуиймрэ жыгдэжеймрэ зэщIащтауэ зыри зыхуэмеиж фабрикэхэмрэ ангар абрагъуэхэмрэ. Эдип пащтыхьыр зэгуэр щыпсэуа къалэр Iуащхьэ щыгу дыдэм тетт, Моро Гюстав, Энгр сымэ я сурэтхэм къызэрыхэ- щыжым ещхьэркъабзэу. Къэхьэуэ дефэу дыздэщысым, Мурат къызжиIащ Онгёрен щиIэ щIы Iыхьэхэр къызищэжыну зэ-рыхуейр.
Истамбыл щыIэ ди IэщIагъэлIхэм псынщIэу есэпыр ящIри хъыбар къызагъэщIащ Мурат ищэжхэм я уасэр къекIуэкIхэм нэхърэ нэхъ лъагэу зэрыщы-мытыр. ИкIи къыщIагъужащ «Сухраб» и фейдэ зыхэлъ а Iуэху хъарзынэр зэхэдублэн ипэкIэ, Онгёрен цIыхубэ зэхуэс щедгъэкIуэкIыу абы щыпсэухэм сепсэлъылIэныр нэхъ къезэгъыу къызэралъытэр. Си гъащIэм щыщ Iыхьэ гуэр а къалэ цIыкIум зэрыщызгъэкIуар, къалэдэсхэм сигу яхуилъыр зэрыфIыр, Мыхьмуд-Iэзэ пщIэ зэрыхуэсщIыр къыщыхэзгъэщын хуейт а зэхуэсым.
Сэ Нэждэт-бей селъэIуащ Гюльджихан-хъанымрэ Энвер-бейрэ ящIэупщIэну, я Iуэху зы- тет зэригъэщIэну. КъызэрыщIэкIамкIэ, суд Iуэхур къэхъун ипэ зэнэзэпсэу зэдэпсэуа зэанэзэкъуэм я зэхуэзэр нэхъ мащIэ хъуат, дахэ-дахэу зэлъихьэжыртэкъым. Зи щхьэцыр дыщафэ Гюльджихан-хъаным Истамбыл и Бакыркёй хьэблэм щыпсэурт, Тургай-бей къыщIэна фэтэрым щIэсу. Серие куэд хъу хамэ къэрал фильмхэм щыджэгу актёрхэр тыркубзэкIэ «къигъэпсалъэурэ», зыхэпсэукIын мылъкур абыкIэ къилэжьу арат.
Нэждэт-бей зэрыжиIэмкIэ, си къуэм игу ирихьакъым зэлIзэфызыр дызыхэт рекламэ теплъэгъуэхэр икIи Онгёрен щекIуэкI цIыхубэ зэхуэсым къэкIуэну и мурадкъым. КъыбгурыIуэ зэрыхъунумкIэ, ар бухгалтер бэлыхькъым, ауэ хьэрычэтыщIэ куэдым я мылъку Iуэхухэр хъарзынэу зэрегъакIуэ, онгёрендэсхэм пщIэ къыхуащI хэхъуэ-
шхуэ зимыIэхэм зэрадэIэпыкъум щхьэкIэ. Адвокатым жиIам тепщIыхьмэ, си къуэр зэпIэзэрыткъым икIи къэгубжьыгъуафIэщ, къищынэмыщIауэ цIыху вэгъзэгъкъым. Арауи къыщIэкIынщ абы иджыри къэс къыщIимышар. Ар яхохьэ езым хуэдэ щIалэ гупым, Гюльджихан-хъаным и фIыгъэкIэ театрым дихьэхахэм, и IэдакъэщIэкI усэхэр къыщытредзэ «Хиляль», «Пазар» литературнэ журналхэм. Абыхэм щыщу Нэждэт-бей къысхуихьа къыдэкIыгъуэхэм Айшэ зыкъезмыгъащIэу сыкъыщеджэм, сегупсысащ: сыту пIэрэт си адэм жиIэнур и къуэрылъхум и усэхэр дин унэтIыныгъэ зиIэ журналхэм къытригъадзэу ищIатэмэ?
А махуэхэм сэ «Сухраб» и рекламэ къудамэм щылажьэхэм унафэ яхуэсщIащ Онгёрен зэIущIэ зэрыщрагъэкIуэкIыным зыхуагъэхьэзырыну. Сэ езыр абы сыхэмытын щхьэкIэ Анкара сымыкIуэну Iэмал имыIэу къызыхуэзгупсысыжащ. Ауэ щэбэтым, лэжьапIэ пэшым сыщIэсу, сыщIегъуэжри, зэIущIэм сыкIуэну тезухуащ. Нэждэт-бей селъэIуащ Онгёрен сызэры-кIуэр си щхьэгъусэм щабзыщIыну. ЛэжьапIэ пэшым сыкъыщIэмыкI щIыкIэ сызэIэбэкIыжри сэ къэсщтащ «кырыккале» кIэрахъуэмрэ къэхутэны-
гъэ-ухуэныгъэ лэжьыгъэхэр едгъэкIуэкIыну къэралым хуит дыкъызэрищIа тхылъымпIэмрэ. Махуэ пщыкIутху хуэдизкIэ узэIэбэкIыжмэ, си кIэрахъуэр згъэунэхуну сэ сыщыIат «Сухраб»-м ухуэныгъэ щызэтриублэ щIы IэнэщI гуэрым: гъэжыпс зэрылъ къэпхэм птулъкIэ нэщI зыбжанэ къезгъэувэкIри, нэщанэ сеуат. Шэч хэмылъу сэ сыщышынэрт сызыпэмыплъа Iуэху гуэр къэхъункIэ.
ЗэзыдзэкIар
КЪЫП (НЫБЭЖЬ) Таисэщ.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
