МЭРЕМ ПШЫХЬ
•Дахагъэр Тхьэм къыббгъэдилъхьэ тыгъэщ.
•И лъабжьэр дыдж щхьэкIэ и пыкIэр IэфIщ.
•Ныбжьэгъугъэр - IэпкълъэпкъитIым хэт зы псэщ.
•ЩIыхуэ зытемылъ къулейсызыр куэдкIэ нэхъ къулейщ щIыхуэм щIигъэна бейм нэхърэ.
•Щхьэусыгъуэншэу зыри къэхъуркъым.
•Гугъуехь ухэмытауэ зыми зебгъэсэфынукъым.
•Зыгъэпсэхугъуэ зэман диIэн щхьэкIэ долажьэ, мамыру дыпсэун щхьэкIэ дозауэ.
•ЩIэныгъэр насыпыр зыгъэдахэщ, насыпыншагъэм ущызыхъумэщ.
•Зауэм и мурад нэхъыщхьэр - мамырыгъэщ.
•ЦIыхум нэхъыфI дыдэу хэлъыр гъэсэныгъэрщ.
•Дахагъэр зи тетыгъуэр кIэщI дыдэ пащтыхьщ.
•Уи ныбжьэгъухэр бий зыхуумыщI, уи бийхэр ныбжьэгъу къызэрыпщIыным иужь ит.
•Iуэхушхуэхэр занщIэу зэфIэкIыркъым.
•Акъылым зыри и мыхьэнэкъым, ар цIыхум къыхуэмысэбэпмэ.
•Iущагъыр насыпым и анэщ.
•Игу иримыхь гъэсакIуэм и деж цIыхум зыми зыщыхуигъэсэфынукъым.
•ЦIыхухэм я бзэгум фIамыщI пщтыр телъмэ нэхъ къащтэ, щэху яхъумэ нэхърэ.
•ЧэнджэщэгъуфIыр сыт хуэдэ мылъкум нэхъри нэхъ лъапIэщ.
•Ныбжьэгъугъэ я зэхуаку дэмылъмэ, цIыхухэм я зэпсэлъэныгъэм зыри къикIыркъым.
•Бзылъхугъэм и лъагъуныгъэм нэхъ щышынапхъэщ, цIыхухъум и лъагъумыхъуныгъэм нэхърэ. •Бзылъхугъэм ейр шынагъуэ зыщIыр и гуакIуагъырщ.
•Псалъэр зыгурымыIуэм, башри хэзэгъэнукъым.
Сымаджэщым и пэш нэщхъейхэм ящыщ зым щIэлъ щIалитIым языр щхьэгъубжэм и гъунэгъуу, адрейр щIэкIыпIэмкIэ нэхъ пэблагъэу ягъэгъуэлъащ.
- Сыт щIыбымкIэ къыщыхъур? - щIоупщIэ бжэмкIэ щылъ сымаджэр.
- Оо, сэ уафэ къащхъуэ, хьэкIэкхъуэкIэхэм я теплъэ гъэщIэгъуэныр къызытещ пшэ бжьэхуц Iэрамэхэр солъагъу, моодэ жыжьэу уплъэмэ, мэз цIыкIуи щыт хуэдэщ, - догуашэ ар и гъунэгъум.
Арати, ар хабзэ хъури, махуэ къэс щхьэгъубжэм и гъунэгъу сымаджэм и ныбжьэгъум хъыбар хуиIуэтэжын, щIыбымкIэ къыщыхъумкIэ тригъэун щIидзащ. Абы илъагъурт кхъуафэжьей цIыкIухэр, бдзэжьей ещэу зэхэс лIы гупыр, псы Iуфэм щыджэгу сабий нэфIэгуфIэхэр, нэгъуэщI Iэджи.
Ауэ щыхъукIи, а хъыбар псори зыжриIэж и гъунэгъум фыгъуэ-ижэ къытекIуэурэ зэгуэпырт фIыгъуэ псори езым зэримылъагъумкIэ. «Захуагъэ-тIэ ар? Мы щIалэр щхьэгъубжэм деж ягъэгъуэлъын папщIэ IурыцIэлъ зыхуищIар хэту пIэрэ? Мы бжэ фейцеймрэ лэч пIэнкIамрэ саIуплъэу жэщ-махуэ хъурейкIэ сэ сыщылъщ, мор мэтхъэжри, щхьэгъубжэм деж щылъщ».
Зэгуэрым щхьэгъубжэм деж щылъ лIым псчэн щIидзэри, и псчэм игъэмэх щыхъум, дохутырыр къриджэну и макъыр къыхудэмышейуэ и псэр хэкIащ, а псом кIэлъыплъа ныбжьэгъум дежкIэ зыри хэлътэкъым дохутырыр къриджэну, ауэ къриджакъым…
Заул дэкIыу лIым и хьэдэр пэшым щIахыжа иужь, бжэмкIэ щылъа лIыр лъаIуэри, щхьэгъубжэм и гъунэгъуу ягъэгъуэлъати, дохутырыр щыщIэкIыжым сымаджэр щтэIэщтаблэу кIэлъыджащ.
- Мыр дауэ! Мы щхьэгъубжэм деж щыт мывэ блын сэрейр дэнэ къыздикIар? Мы пIэм илъам цIыху, мэз, псы, уафэ къащхъуэхэр илъагъуу щытати-тIэ?
Дохутырыр щабэу пыгуфIыкIри, жиIащ:
- Уи гъунэгъум зыгуэр илъагъункIэ Iэмал иIэтэкъым, ар хьэфизт, уэ утригъэууэ арат…
Голубь сизый скалистый - къурштхьэрыкъуэ
Голуби дикие - тхьэрыкъуэ Iэлхэр
Дятел - жыгыуIу
Жаворонок рогатый кавказский - уэсхьэгуагуэ
Завирушка бледная - кIыкъырфагъуэ
Каменка-плясунья кавказская - бзущхьэщэщ
Камышовка тонкоклювая - бгъэнбзунабдзэху
Клест-елевик - пэкъыу
Козодой южный - бжэнщIэф
Крапивники семейство - банэщIэж лъэпкъыр
Крачка черная - псытхьэрыкъуапцIэ
Куропатка бородатая - адэжынэцIыкIу
Мухоловка малая - жьыкъанжьэгъуплъ
ДжэгукIэ гугъукъым. Джэгур щIалэ цIыкIухэрщ. НэхъыщIэхэри (илъэсибл-бгъу) нэхъыжьыIуэхэри (илъэс пщыкIух-пщыкIубл) зэхэту мэджэгу. Джэгухэр дапщэ хъуми, тIурытIу къызэролэ. Псоми баш зырыз яIыгъщ. Хьэшакъ фIэтмэ, нэхъыфIщ. Гуп къэс пхъэ топ зырызи яIэщ.
Губгъуэ джафэм (удзыпцIэми хъунущ, ауэ удз имытмэ, нэхъ псынщIэу щокIуэкI) джэгухэр псори сатыритIу щоувыкI. ГупитIым я зэхуаку лъэбакъуибгъу-пщIы дэлъщ, зы гупым хэтхэр лъэбакъуэ 20 - 25-кIэ зэпэжыжьэщ. Сатырхэм нэхъыщIэ цIыкIухэр япэ ирагъэувэ. Япэ дыдэ ититIым пхъэ топхэр ират. Ахэр щIым ягъэтIылъ, зэрырахужьэным хуэдэу загъэхьэзырауэ.
Сатырхэм я ужь дыдэ итыр тхьэмадитIырщ. Абы языр ину мэкIий: «Топ… зэрыж», - жеIэри. Ар зэрызэхахыу пхъэ топхэм бгъэдэт щIалэ цIыкIуитIым топхэр ирахужьэ, я гъунэгъум нэс яхуу абы иратыну. Зратам адэкIэ пащэ. Апхуэдэххэурэ тхьэмадитIым я деж носхэр. Тхьэмадэхэм топхэр ирахужьэри, зэраухылIауэ тур зытращIа щIыпIэм нэс яху.
Топзэрыж щыджэгукIэ, зыгуэр ину еуэу и гъунэгъум блихуу адрей къыкIэлъыкIуэм ирит хъунукъым. Абы апхуэдэу блихуамэ, топым лъэщIыхьэу езым къригъэгъэзэжу зи чэзууэ щытам деж къихужын хуейщ. ИтIанэщ мыдрейм щыпищэнур. Ауэ хуит ящI зи чэзур тIэкIу къикIуэту топыр къэзыхум нэхъ пасэу къыIихыну.
Иужь дыдэу топыр зылъысыр тхьэмадэхэрщ. Мис ахэр хуитщ зэрафIэщкIэ топыр щIахуэу, зэраухылIа турым ар яхунэгъэсмэ, нагъэсыну. Ауэ абы щыгъуэми езыхэр Iэмал имыIэу жэрыгъэкIэ а турым нэсын хуейщ. Къытежу япэ нэсым и гупыр текIуэу аращ.
Турыр гупитIым я дежкIи зыщ. ЗэрызэгурыIуа лъэбакъуэ бжыгъэм щIигъуу зыгуэрым и топыр лъеямэ, ар хэткъым. Абы щыгъуэ тхьэмадэр а топым кIэлъыжэу турым дежкIэ къеуэжын хуейщ. А псоми зэман токIуадэри, дауи, адрей гупым я тхьэмадэр къыкIэрыхуами, япэ ищыжыныр бетэмалщ.
МафIэдз Сэрэбий.
Дзэм къулыкъу щызыщIэ щIалэм полковникыр бгъэдохьэ:
- НакIуэ, нэхъыщхьэм сриджащи, сыпшэн хуейщ.
- Ныбжьэгъу полковник, машинэр схузэщIэгъанэркъым.
- Къэгъанэ. ЯпэщIыкIэ сыши, итIанэ зэщIэбгъэнэнщ.
Бзылъхугъэм и щхьэгъусэм зыхуегъазэ:
- Пщыхьэщхьэ си ныбжьэгъухэм я гъусэу рестораным сыкIуэн хуейщи, кофе къызэрысщэхун доллар 300 къызэт.
- Зы кофе крушкIэм доллар 300 и уасэуи?
- Сыту угъэщIэгъуэн уэ, мы сщыгъ мыхьэнэншэмкIэ рестораным сызэрымыкIуэнур къыбгурыIуэркъэ?!
Пщыхьэщхьэм нэхэр йозэш. Абыхэм зевгъэгъэпсэхун папщIэ, мыпхуэдэ зэхэлъхэр къэвгъэсэбэп хъунущ:
Халъхьэр: шэ щIэмыхум къыхэщIыкIа кхъуейлъалъэ бжэмышхышхуэ, шэ бжэмышхышхуитI, зы апельсин мыиным и фэ тхъунщIа.
Зэрагъэхьэзырыр: ахэр зэхыболъхьэри, зэщыщ хъуху зэIыбощIэ. ИтIанэ хъурей цIыкIуурэ богъэджэрэз.
Къызэрагъэсэбэпыр: хъурей цIыкIухэр екIуэкIыу нэм и хъуреягъым тыболъхьэри, дакъикъэ 15-кIэ тыбогъэлъ. Псы хуабэкIэ ботхьэщIыж.
* * *
Халъхьэр: шэфталымрэ мандаринымрэ я купщIэу бжэмышхышхуэ зырыз, шатэ бжэмышх цIыкIу, сэхуран дагъэу апхуэдиз.
Зэрагъэхьэзырыр: псори зэхалъхьэри, зэщыщ хъуху зэIащIэ.
Къызэрагъэсэбэпыр: нэм и хъуреягъкIэ щахуэри, дакъикъи 10 хуэдизкIэ кIэрагъэлъ. ЯпэщIыкIэ псы хуабэкIэ, итIанэ псы щIыIэкIэ ятхьэщIыж.
* * *
Халъхьэр: къуэн грамм 30, оливкэ дагъэ бжэмышхышхуитI.
Зэрагъэхьэзырыр: зэIыбощIэри, нэхъ пасэу бгъэхьэзыра, щэкIым къыхэщIыкIа къэп цIыкIум иболъхьэ.
Къызэрагъэсэбэпыр: нэхэм тыболъхьэри, дакъикъэ 15 дэкIа нэужь, салфеткэ гъущэкIэ болъэщIыж.
Къэбарт Мирэ.
Лолэ, илъэс тIощI зи ныбжь тхьэIухуд сырыху цIыкIур, хадэ бжыхьым кIэрытщи, абы теIулIа пхъэбгъум и жьэпкъыпэр трилъхьауэ, жэщым хоплъэ. Губгъуэ жыжьэри, Iэрамэурэ уафэм телъ пшэхэри, мафIэгу тедзапIэри, лъабакъуипщI нэхърэ мынэхъ жыжьэу хадэм блэж псы цIыкIури Iуащхьэм къыкъуэкI мазэм и нур плъыжь-фIыцIафэм щIигъэнащ. Жьым ищIэн игъуэткъыми псыежэхыр егъэтхытх, удзхэмкIэ мэщхъыщхъ... Iэгъуэблагъэр щымщ... Лолэ мэгупсысэ... Абы и нэкIу дахэ цIыкIур зыкIэ нэщхъейщ, и нэм апхуэдизкIэ гукъеуэшхуэ щIэтщи, кIуэ, емыкIущ икIи гущIэгъуншагъэщ абы и гум щыщIэр къыумыгъэIуэтэну.
Лолэ дыгъуасэмрэ нобэмрэ зэрегъапщэ. Нэгъабэ гугъэ IэфIкIэ гъэнщIа мыпхуэдэ дыдэ накъыгъэ мазэ щIэращIэм, цIыхубз институтыр къиухырт абы. Ауэрэ и нэгу къыщIохьэж я класс унафэщI мадмуазель Морсо.
Сымаджэрилэрэ и гур иудауэ, шынэр зэи и нэгум щIэмыкIрэ и пэшхуэр къэпщIэнтIауэ зи гъащIэр езыхьэкI а псэущхьэ мыкIуэмытэм, а гъэм къэзыух хъыджэбзхэр сурэт ятрыригъэхыну ишат.
- Адыдыд, Тхьэм щхьэкIэ мыбыхэм цIыхухъу сурэт къевмыгъэлъагъу! - елъэIурт ар сурэттехым и къуэдзэ цIыхубзым.
ЕлъэIурт, и нэпсым къызэпижыхьауэ. И гъащIэм гъунэгъуу хъулъхугъэ зымыцIыхуа а шындырхъуо тхъэмыщкIэм дуней къутэжыгъуэр къэсам хуэдэу и щхьэфэцым зиIэтырт цIыхухъу нэпкъ-пэпкъ къызэрилъагъуу. Дэтхэнэ зы «псэхэхми» и пащIэ-жьакIэм къэгъазэ имыIэу жыхьэнмэ мафIэм ухэзылъафэ гурыфIыгъуэ IэфI хилъэгъуэфынут абы. Пщащэхэр Морсо делэм щыдыхьэшх щхьэкIэ, езыхэм ягухэри «гугъэхэмкIэ» кудахэти, ар зыгъэпIейтейр зыхамыщIэу къанэртэкъым. Абыхэм быдэу я фIэщ хъурт институт бжэщхьэIум къызэребакъуэхэу, адэ жьы хуегъэзэкIхэмрэ дзэм кIуэну зызыгъэхьэзыр дэлъхухэмрэ уакъыфIэкIмэ, зэрызехьэу усакIуэ щхьэцэхэр, зи фэ пыкIа уэрэджыIакIуэхэр, ауаныщI дыджхэр, хэкулI псэемыблэжхэр, зи мылъкур къыпхуэмыбжын мелуанырыбжэхэр къахузэпещэу щыту. Уи нэпсыр кърагъакIуэу бзэ IэфIхэрэ къыпщхьэщыжын хьэзыру, езыхэр удэзыхьэх защIэу... Хэплъыхь а гуп зэрызехьэми - къыхэх! Лолэ, псалъэм папщIэ, шэч къытрихьэртэкъым институтыр къызэриухыу, Iэмал имыIэу Тургенев и тхылъхэм хэт щIалэхэми пэжымрэ зыужьыныгъэмрэ щIэбэн абыхэм ещхьхэми - роману хъуари, тхыдэ пасэри, ику итри, нобэрейри зэрытемыгъакIуэу зытепсэлъыхьхэм - зэрахуэзэнум.
Мы накъыгъэм Лолэ унагъуэ ихьакIэщ. Абы и лIыр къекIущ, къулейщ, щIалэщ, еджащ, псоми пщIэ къыхуащI. Ауэ, а псом емылъытауэ, ар (дауэ мы накъыгъэ щIэращIэм зыхуэбумысыжын) псэлъэкIэмыщIэщ, тIыгурывэщ икIи мышущ дэлъху мин плIыщI мышухэм хуэдэу*.
Ар сыхьэтипщI зэрыхъуу къоуш, хъэлат щетIагъэри, зиупсыну мэтIыс. Iуэхушхуэ зэфIигъэкIым хуэдэу зеупс, игури и псэри етауэ, телефон зэпкърилъхьэ фIэкIа умыщIэну. Зиупса нэужь, псы гуэрхэм йофэ, ари зы бэлыхь ищIэм хуэдэу. ИтIанэ зэщIэлыдэу гъэкъэбзарэ ету зытедза защIэкIэ зехуапэ, щхьэгъусэм и Iэм йобэури, шыгу зэщIэщIамкIэ лэжьакIуэ макIуэ. Абы щилэжьыр Лолэ ищIэркъым. ТхылъымпIэ гуэрхэр къритхыкI къудейрэ, мурад Iущхэр къылъыкъуэкIрэ е, хэт ищIэрэ, лэжьэгъухэр и IэмыщIэ илъу зригъакIуэрэ - гурыIуэгъуэкъым. СыхьэтиплIыр екIуэкIыу лэжьапIэм къокIыжри, зэрешамрэ къызэрыпщIэнтIамрэ щхьэкIэ тхьэусыхэурэ и щыгъыныр зрехъуэкI. ИтIанэ шэджагъуашхэ ищIыну мэтIыс. Iэнэм бгъэдэсыху куэд ешх икIи къепсэлъ. Нэхъыбэу зытепсэлъыхьыр мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхухэращ. Цlыхубзхэр зэрыдакъузэми къэрал мылъкур къыздикI-здэкIуэжми топсэлъыхь. Зыгуэр щхьэкIэ Англиер еуб, Бисмарк щотхъу. Газетхэми, дохутырхэми, актерхэми, еджакIуэхэми яхуэфащэ ялъос. «ЩIалэгъуалэр егъэлеяуэ мыхьэнэншэ хъуащ»! Зэ шхэгъуэм Iуэхугъуищэ зэхегъэкI. Ауэ псом нэхъ бампIэгъуэращи, хьэщIэ къыдэшхэхэр а цIыху гугъусыгъум къедаIуэурэ къыдожьу. А делагъэрэ гупсысэ мыфэмыцрэ фIэкIа къызыжьэдэмыкIыр хьэщIэу хъуам нэхърэ нэхъ губзыгъэу къыщIокIри псори зыфIегъэлIыкIыф.
- ДиIэжкъым дэ иджы тхакIуэфI!- мэщатэ ар шэджагъуашхэ къэс, икIи а гупсысэр абы тхылъхэракъым къыздрихар. Ар зэикI зыри еджэркъым - тхылъи газети. Тургеневрэ Достоевскэмрэ зэхегъэгъуащэ, хъуэрыбзи гушыIи къыгурыIуэкъым. Зэгуэр Лолэ и чэнджэщкIэ Щедрин еджати, «мыгурыIуэгъуэу» тхэуэ къилъытащ.
- Пушкин нэхъыфIщ, си псэм хуэдэ... Пушкин дыхьэшхэн куэд иIэщ! Сэ сыкъеджащ... сощIэж...
Шэджагъуэ нэужьым ар пырхъуэм тохьэ, шэнтжьей щабэм йотIысхьэри, и нэхэр щIригъэлъафэу гупсысэн щIедзэ. Кlыхьу, хэплъэу, зэхэуфауэ, и натIэхэр зригъалъэу мэгупсысэ. Лолэ ищIэркъым ар зэгупсысыр. Абы ищIэращи, сыхьэтитIкIэ акъыл игъэхъея нэужьи ар зыкIи нэхъ губзыгъэ мыхъуауэ жиIэ хабзэ делагъэ дыдэхэм тохьэж. Пщыхьэщхьэм куэзыр мэджэгу. Набдзэгубдзаплъэу. КIуэгъуэ къэс фIыуэ йогупсыс икIи къыдэджэгур щыуэмэ, макъ гъэхуакIэ тэмакъкIыхьу куэзыр джэгун зэрыхуей щIыкIэр къыгурегъаIуэ. Куэзыр нэужьым, хьэщIэхэр зэрыкIуэжу, псы гуэрым йофэри, зэрыхущIэмыхьэр и нэкIум къищу мэгъуэлъыж. ЩыжейкIэ мывэм хуэдэу сабырщ. Зэзэмызэ мэIуэщхъу жумыIэмэ. Ауэ къиIуэщхъури мышущ.
- КъэувыIэ! КъэувыIэ! - шыгухум еджэу къыхэкIиикIащ ар хьэгъуэлIыгъуэм къыкIэлъыкIуэ жэщым.
Жэщ псом къокъуалъэ. И пэ кIуэцIри, и бгъэри, и ныбэри къокъуалъэ...
Аращ Лолэ хужыIэнур и лIым теухуауэ. Иджы ар хадэ ихьэпIэм деж щытщ, абы йогупсыс, илъэгъуа цIыхухъу псоми ирегъапщэри псом нэхърэ нэхъыфIу къелъытэ, ауэ сыт-тIэ абы щхьэкIэ. Мадмуазель Морсо и дунейкъутэж гужьеикIэм ар нэхъыбэжкIэ игъэгугъэрт!
ЗэзыдзэкIар Чэрим Марьянэщ.
* «Сэ ар дэлъху мин плIыщIым зэралъагъуфыным нэхърэ нэхъыфIу слъагъурт. (Шекспир У., Гамлет).
НапэкIуэцIыр зыгъэхьэзырар НЭЩIЭПЫДЖЭ Замирэщ.
