Шэ хьэлэл ефа КIэнэтI НурIэдил
Куэд щIауэ соцIыху а лIыр. Абы лъандэрэ илъэс тIощIым щIигъуащи, а зэрыщытщ — щымэлыхъуами, къулыкъу щиIыгъами и дуней тетыкIам зы мэскъалкIэ зихъуэжакъым а зы хьэлым тетщ, нэгъуэщIыр зи щхьэм езылъыт, гущIэгъу, цIыхугъэ, адыгагъэ зыхэлъ, зэ къэпцIыхуамэ, и шыфэлIыфэр зыхуэдэр къэпщIамэ, пщIэ зыхуумыщIынкIэ Iэмал имыIэ цIыху къызэрыгуэкIщ. Зи гугъу сщIыр Къэрэгъэш къуажэм щыщ КIэнэтI НурIэдилщ…
НурIэдил ящыщкъым зи сабиигъуэр матэщIэдзауэ зыхьахэм. Къыщалъхуа унагъуэшхуэм апхуэдэ Iэмали щигъуэтынутэкъым. Зэрыбынибгъу хъурти, зи щхьэ ба- дзэ тезыхужыфу унэм щIэс дэтхэнэ зыми къалэн пыу-хыкIа иIэт.
Еянэ классым къыщIэкIа нэужь, НурIэдил мэлыхъуэу лэжьэн щIедзэ. Ауэрэ, зэман докIри, Iэхъуэу ягъакIуэ. А IэнатIэм пэрытурэ балигъыпIэ йоувэ, и пIалъэр къосри, дзэм ираджэ, Германие щIыналъэм и къулыкъур щрехьэкI. Абы адыгэ щIалэр щыIащ къызыхэкIа лъэпкъым, и жылэжьым, адыгэм я пщIэр зэриIэтыным хущIэкъуу. ИкIи, сэлэт гъащIэм нэхъри ипсыхьауэ къегъэзэж, Зеленокумск дэт мэкъумэш техникумым щIотIысхьэри, зоотехникыу йоджэ, къиуха нэужь, мэзхъумэу макIуэ. А лъэхъэнэм, 80 гъэхэм икухэм Къэрэгъэш колхозым и тхьэмадэр Гугъуэт Хьэзрэталийт. ЩIэныгъэ зиIэ IэщIагъэлI хозяйствэр хуэныкъуэти IэщIэвыщIэ фермэр зезыхьэфын хозяйствэм и унафэщIым къилъыхъуэрт. Абы щыгъуэ япэу зи цIэр къраIуар Iэщым и пIалъэ зы- щIэ НурIэдилщ. КIэнэтIым и щытхъу мызэ-мытIэу зэхихати, щIалэр иреджэри зэдэлажьэмэ зэригуапэр къыжреIэ. И IэщIагъэмкIэ и зэфIэкI еплъыжыну щIэхъуэпсырти, арэзы мэхъу. ИужькIэ, зэрылажьэм хуэдэу, и щIэныгъэм хегъахъуэ, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал- мэкъумэш академиер къеух.
Илъэс зытIущкIэ а IэнатIэм пэрытауэ, фермэм и Iуэхур хъарзынэу зэфIигъэувауэ, мэкъумэш бригадэшхуэм и нэхъыжьу ягъэув. И пщэ къыдалъхьа а къалэныр илъэс зыбжанэкIэ екIурэ ещхьу зэрихьащ КIэнэтIым. ИужькIэ «Къэббалъкъмэкъумэштехникэ» зэгухьэныгъэм ирагъэблагъэри, IэнатIэ щхьэхуэ къыщрат. А пщэрылъри зэресам, хьэкъыу зэрыпхыкIам тету, и гури и псэри етауэ ирихьэкIащ.
«Мэкъумэштехникэм» щыIэху Къэрэгъэш къуажэм колхоз унафэщIхэр зыбжанэрэ щызэрахъуэкIащ. Зы гъэ гуэрым хозяйствэр тхьэмадэншэу къыщынэм, а IэнатIэр зэрихьэфыну къалъытэу псом япэу къагъэлъэгъуар КIэ-нэтIырщ. Апхуэдэ дзыхь къыщрагъэзым, жэуаплыныгъэшхуэ зыпылъ къалэн къызэрыпэщытыр къыгурыIуэу, лэжьыгъэщIэм пэроувэ. Хозяйствэ унафэщI щыхъуа зэманым къэралыр гугъуехь инхэм хэтт, рынок хъыжьэр лъэныкъуэ псомкIи къыщебгъэрыкIуэрт. Iуэху зехьэкIэ- хэр зэхэзэрыхьат. «Фызэрыхуейуэ фи щхьэ вгъэпсэуж» жыхуиIэу, къэралым лъэныкъуэ зригъэзу хуежьат.
Къэрэгъэш щызэхэт колхозым и нэхъыжьу зэрыщыта илъэсипщIым къриубыдэу КIэнэтIым лэжьыгъэшхуэ иригъэкIуэкIащ. Псом япэу зыхущIэкъуар рынокым къиша зэхуэмыдэныгъэм итхьэлэ хозяйствэр зэтеIыгъэнырщ, цIыхухэм я IэнатIэр хъумэнырщ, зэхъуэкIыныгъэм къыздихьа гугъуехьхэр къуажэдэсхэм ящыгъэпсынщIэнырщ. НурIэдил зэрыцIыху жумартым, куэдым и сэбэп зэре- кIам, зи Iуэху зэхуэмыхъу Iэджэм зэрызащIигъэкъуам и гугъу дымыщIми, ар зэрыгущIэгъулыр мы щапхъэ за- къуэм къегъэлъагъуэ: щхьэусыгъуэ гуэрхэмкIэ псэупIэн-шэу къэна цIыхубзитIым абы унэ зырыз яхуригъэщIащ. Апхуэдэ цIыхугъэ зыхэлъ куэд яхэбгъуэтэну пIэрэ къулыкъу зыIыгъхэм?
… Илъэс зыбжанэ хъуащ НурIэдил фермер Iуэхум зэрызритрэ. Псыншокъуэ къуажэм къыщищэхужа Iэщ псэуалъэхэр зэригъэпэщыжауэ былыму 600, абы щыщу жэм къашу 200, шыуэ 50, мэлу 200 щиIыгъщ. Ахэр цIыху 15-м зэрахьэ. Я мазэ хьэкъыр сом мин 15-м и кIэ къихуэркъым. Тракторист щхьэхуэхэм сом мин мин 50-м нэс къахь. И IэнатIэм хилъхьа гуащIэм пэкIуэр щхьэж лъосыж. Iэщыхъуэхэм гуфIэгъуэ е гузэвэгъуэ къалъыкъуэкIмэ, гъавэкIи лыхэкIкIи защIегъакъуэ КIэнэтIым. Фермэм тесхэр махуэм щэ пщIэншэу ягъашхэ. ЩыхущIыхьэ сыхьэтхэми зэшыркъым, телевизор, шашкэ, шахмат яIэщ.
— Иужь зэманхэм ди Iуэхур нэхъыфI хъуащ,- жеIэ НурIэдил,- псом хуэмыдэу, ди хэкум санкцэ къызэрыращIылIэрэ гъэшымрэ лымрэ хъарзынэу дощэ. Къэралри дэIэпыкъуэгъу къытхуохъу: нэгъабэ субсидиеу сом мелуанитIрэ мин 800-рэ къыдитати, жэмыщIэу 100 къэтщэхуащ, иджы къэлъхуауэ къыдош. Ауэ, мэкъупIэр къызэрыдэмэщIэкIым къыхэкIыу, мы зэкIэ нэхъри зытхуэужьынукъым. Мэкъумылэр къэтщэхун хуей мэхъу. Ди IэщIэвыщIэр гъэм и нэхъыбэм Къуратышхуэм щытIыгъщ, армыхъумэ мыбы тету илъэс псом пхуэгъэшхэнукъым. Къэрэгъэшми Псыншокъуэми щIыр щызэпэубыдащ, езы къуажэдэсхэм яхурикъуркъым. ХэкIыпIэу слъагъур зыщ — ди щIым къигъэшхэн Iэщ къэдгъэнэн хуейуэ аращ. Гектар мин зэрызетхьэн техникэ диIэт, Iэщуи зы мин мы щIыпIэм щытхуэIыгъынут.
Фермерыр, дауи, имыгъэпIейтейуэ къанэркъым но- бэрей щIалэгъуалэм Iэщ гъэхъуным я щIыб зэрыхуагъэзам. Дяпэ илъэс зытхухкIэ а IэнатIэм щылэжьэн ямыгъуэтыжынкIэ мэшынэ.
НурIэдил и лэжьакIуэхэм гулъытэ, пщIэ зэрахуищIым и щыхьэтщ мы щапхъэри. Iэщ псэуалъэхэр зытет щIыпIэм дыщыкIуа махуэм езыр темысу дынэсат. ТелефонкIэ зыпытщIэри «дакъикъэ зытхухкIэ сынэсыжынущ», — къыщыджиIэм, уэршэрэгъу дощI шэ зрагъахъуэ бидон- хэр псы пщтыркIэ зытхьэщI жэмыш цIыхубзитIыр. Ахэр хамэ къуажэхэт- зыр Къармэхьэблэ, адрейр Старэ Шэрэдж къуажэм щыщт. ЦIыхубзитIри фермэм тесу арат. «Фи Iуэху дауэ хъурэ?» — жызоIэри соупщI. «Тхьэ, дылажьэ хуэмыдэ апхуэдизкIэ НурIэдил цIыхуфIщи», — къет жэуап Къармэхьэблэ щыщым. «НтIэ, Iуэху гуэр къыфлъыкъуэкIауэ къуажэм фыдыхьэжын хуей хъумэ, абы нэс дауэ фызэрыкIуэжыр?» — жысIэу защыхуэзгъазэм, «тхьэ, дыщыхуей дыдэм деж езы НурIэдил дешэжмэ», — къыхагъэщащ абыхэм я унафэщIым иригушхуэу. Сыт щIыбгъужын а бзылъхугъитIым жаIам — шэч хэмылъу, шэ хьэлэл ефа цIыхущ КIэнэтI НурIэдил.
МЫЗ Ахьмэд.
