ГукъэкIыжхэм ноби сызэщIаIыгъэ
ГъащIэр макIуэ, шэ илъэтауэ, дылъэщIэмыхьэрэ къытхуемыгъэгъазэу. Апхуэдэу щыхъукIи, дэ къыддокIуэкI къэтпсэуа илъэсхэм дызыпхыкIа Iуэхугъуэхэм, ди нэгу щIэкIа къэхъукъащIэ-хэм япыщIа гукъэкIыжхэр. «Адыгэ псалъэ» газетым къытехуауэ щыта зы сурэт гуэрым сыщрихьэлIам, сигу къэкIыжащ 1942 гъэм и шыщхьэуIу мазэм щыщ зы тхьэмахуэм къриубыдэу си нэгу щIэкIауэ щытахэр…
Шыгъэлыгъуэхэ. 1947 гъэ, накъыгъэм и 16
Шыгъэлыгъуэхэ я унагъуэр: Арсен, Мущтэфар, Жанпагуэ, Лиуан. 1981 гъэ
Мущтэфар и анэ ТэIибэт, и анэ шыпхъу Абидэт, Джэрыджэ Ленэ, Шыгъэлыгъуэ ХьэIишэт. 1955 гъэ
МатIэ, си анэм и дэлъху курытыр, ди унэ къэкIуауэ сенэшхуэ жыхафэгум и деж тет тахътэбаным щэхуу ист, и башым и жьэпкъыр тегъэщIарэ и щхьэр егъэзыхауэ lейуэ хэплъэу. Ар егупсысырт си къуэш нэхъыжь Хъусен Дон Iус Ростов и деж хъыбарыншэу зэрыщыкIуэдам, и къуэш нэхъыщIэ ШутIэ, «обозым» яхэту илъэс ипэкIэ армэм кIуам, хъыбар лъэпкъ зэримыIэм. Къуажэм мазэ ныкъуэкIэ, нэгъуэщI Iуэху ямыщIэ хуэдэу, «обозым» кIуэ гупыр ягъэхьэзырауэ щытащ.
Си къуэш нэхъыжь Хъусен, нобэ МатIэ къыщIэкIуар, илъэс 17 фIэкIа мыхъуауэ яхэтауэ щытащ МатIэ и къуэш ШутIэ зыхэта гупыр зыгъэхьэзырахэм. Жылэр зэрыщы-ту а зэманым зытелэжьыхьу щытар къуажэм къыхуагъэувам фIэмыкIыу, «обозыр» ирагъэжьэнырт. Къуажэ кIыщышхуэм шэдыбжьибл щIэтт, а блыри зэлэжьыр гухэр ящIу дзэм кIуэхэр «обозымкIэ» ирагъэжьэнырт. ГъукIэхэм я нэхъыжьитIыр, Хьэзизрэ Зуберрэ зэкъуэшитIыр, гъукIэ Iэзэхэт, 1925 гъэм Владикавказ училищэр къыщаухауэ щытати. Езы тIуми кIыщышхуэ яIэу цIыху зыбгъупщI ягъэлажьэрт, сыхьэт 48-м шитI зыщIащIэ зыгу къыщIагъэкIыу.
Iуэхум фIыуэ хащIыкIырти, «обозым» щхьэкIэ гу щIыныр и зэман къратам ирихьэлIэу псори зэфIагъэкIат. Хьэзизрэ Зуберрэ си адэ къуэш нэхъыжьым и къуэти, си къуэш нэхъыжь Хъусену иужькIэ зи щыгъуэ тхылъ къэкIуар кIыщым щылажьэрт илъэс пщыкIублым иту.
ГъукIэ лъэщапIэм тхьэмахуэ къэс гуитху-гуих къыщIагъэкIырт. Зы гупым гупхъэр ягъэжыхьырт, ар щащIкIэ адрейхэм гудзэ хэлъхьэпIэр ябдзырт, губхъэтIэкIум фIалъхьэ уэрдыхъухэр зыщIхэри щхьэхуэт… Абы хуэдэ къабзэу гум хэлъ дэтхэнэ пкъыгъуэхэри ящIырти, псынщIэу псори зэпкъралъхьэжырт. Шэдыбжь къэс зы махуэм зыгу ягъэхьэзырыну я къалэнти, ар Iэмал имыIэу зэфIагъэкIырт.
«Обозыр» ежьэным иIэжыр махуищ къудейт. Яужь дыдэ къинат ШутIэрэ Хьид-рэ ягухэр. Абыхэм яхущыщIэрт гулъэфым-рэ гулэнымрэ. Хъусен ди анэм махуэ къэс шхын хуищIурэ си къуэш нэхъыщIэмрэ сэрэ худигъэхьырт. Аращ кIыщым щекIуэкI Iуэхухэм дыщыгъуазэу щIыщытар. Си къуэшымрэ сэрэ гъуэмылэ тхьауэ дыщыту Хьэзиз жреIэ ШутIэ: «Мы уи гум, Хьид ейр и гъусэу, си псэр Iутмэ, пщэдджыжь ирихьэлIэу лэжауэ нэху къезгъэкIынщ, умыгузавэу кIуэжи уи унагъуэм ныжэбэ яхэс». ШутIэ хъыджэбз цIыкIу къыхуалъхуауэ сабийр нобэ къызэрашэжари ищIэрт Хьэзи-зи, аращ нэхъри щIиутIыпщыжар. «АтIэ, Хьэзиз, апхуэдэу щыжыпIэкIэ, си шыпхъур здесшэхыжынщи, унэмкIэ сэри сыкIуэжынщ», — жиIэри ШутIэ Шыгъэлыгъуэхэ накIуэри, псори дызэгъусэу ШутIэхэ дахуеблэгъащ.
Махуэр хуабэт, зыкъом щIауэ уэшхи къемышхауэ. Гъуэгухэм сабэ Iув телъти, гъуэгубгъум дыIутурэ ШутIэхэ дынэсащ. Си къуэшымрэ сэрэ я жыг хадэм дихьащ. Пасэу хъууэ кхъужь цIыкIу хадэм итти, дыдэпщеящ жыгым. Хадэм дыкъыщикIыжам, Хьид гулъэфиплI пщIантIэм къыдихьауэ гуфIэжу бгъэдэту щытт. «Хьэзиз и деж сыкIуэнщи згъэгуфIэнщ, ящIу бэлыхь хэмытын щхьэкIэ», — жиIэри шызакъуэгум гулъэфиплIыр ирилъхьэжри, и закъуэ дэкIыжащ. А махуэм къалъхуа хъыджэбз цIыкIум Марие фIрагъэщащ, ШутIэ жраIэри.
МахуитI дэкIри, ещанэм ежьащ обозхэр. Абы лъандэрэ илъэс дэкIа пэтми, ежьахэм я зы хъыбари нобэр къыздэсым зыми ищIэркъым. ТхьэмахуитI нэблэгъауэ къуажэм зы унафэщI дэсыжтэкъым. Жылэм къыщыувыIауэ щыта сэлэт уIэгъэ къомри щыдэкIыжа зэманыр зыми ищIэртэкъым. Абы-хэм ещхьыркъабзэу, къуажэ школхэм я унэм щIагъэтIысхьауэ щыта, Ленинград къраша сабийхэри дэкIыжахэт. Дзэ Плъыжьыр къикIуэтырти, Бахъсэн псыхъуэ и сэмэгурабгъум дэт мэз цIыкIум и деж щащIа быдапIэхэр къагъанэри, псым и ижьырабгъу лъэныкъуэмкIэ икIри щIэрыщIэу абдеж зыщагъэбыдат. Къуажэр щэху хъуат, зэхэзекIуэ зыри плъагъужыртэкъым.
Зэзэмызэ «КIэдыкъуакъуэр» («Фокке Вульф-189-1») Бахъсэн къалэ лъэныкъуэмкIэ къилъэтыкIырти, Бахъсэныпсым и ижьырабгъу лъэныкъуэр иlыгъыурэ, Бахъсэн ГЭС-м нэс кIуэрт, къуажапщэм и деж игъэшырти, Къулъкужын ИпщэмкIэ кIуэжырт.
Абыхэми егупсысырт МатIи. Ди анэр жьэгум дэст и щIыбагъыр къэгъэзауэ, хъыршын игъэжьэну гуарцэ мафIэм тебэшхуэ-кIэ пэригъэувэрт, и дэлъхум къепсалъэурэ. Ди анэм и дэлъхум жриIэрт нобэ МатIэ къызыкIэлъыкIуа Хъусен дзэм ираджа нэужькIэ, Георгиевск къалэм яшэри мазэм щIигъукIэ связым хурагъаджэу щыIати, плIэнейрэ абы лъэсу кIуэурэ зэрилъэгъуар, унагъуэ шхын хуихьурэ. Яужь дыдэу си анэр Хъусен и деж щыкIуа махуэм фронтым, Ростов деж Iутым, къикIа командирым сэлэтхэр сатыру игъэувауэ зауэм ишэнухэр къыхихыу ирихьэлIат. Абдеж пэмыжыжьэу ди анэр щытти, фронтым сэлэтхэр ишэну сатырым къыхэзыш командирыр фагъуэ lейуэ зэрыщытым гу лъитати, ди анэр lейуэ гузавэрт. Хъусен деж нэсри, командирым къыхишащ занщIэу. Командирым сэлэтхэр хуит ищIащ сыхьэтитIкIэ я щхьэ Iуэху зэрахуэну. Абы и ужькIэ си анэмрэ си къуэш Хъусенрэ иужь дыдэу зэбгъэдэсыжауэ арат. Абы щыгъуэ ихьа ерыскъыхэм щыщ иригъэшхащ. СыхьэтитIыр псынщIэ lейуэ иухри, лъэсу ежьэу Ростов нэс кIуэну ирашэжьэну си къуэшым ди анэм IэплIэ къришэкIыжри, иужьрей псалъэу къыжриIащ: «Напэ хужькIэ ахърэтым Алыхьым дыщызэхуихьыж», — жиIэри.
Зы сыхьэт хуэдизкIэ си анэр ежьащ сэлэт-хэр фронтым зэрыкIуэнум хуэдэу хьэзыру казармэм къыщIэкIыным. Сэлэтхэр зыхуеину псори яlыгъыу сатыру ягъэуври ирашэжьащ. Абыхэм шинелыр гъэкIэрэхъуауэ я плIэм илът, бел цIыкIумрэ противогазым-рэ зэрылъ къэлътмакъхэри я бгым кIэрыщIат, каскэри и гъусэу, фочыр я дамащ-хьэм фIэдзауэ. А псом и щIыIужкIэ рюкзакыр я щIыбым илът. А къомыр якIэрыщIауэ накъыгъэ мазэ хуабэм лъэсу Ростов нэс кIуэну зэрежьам ди анэр иригузавэу кIэлъыплъурэ имылъагъуж хъухукIэ и къуэм кIэлъыкIуэтат. Накъыгъэм и етIощIа-нэ махуэт ахэр псори къыщыхъуар.
Ди анэм и нэгу а махуэм щIэкIахэм и дэлъхур дахэ-дахэу къызэремыдаIуэм гу лъитэри, щигъэтыжащ и гукъэкIыжхэр адэкIэ жиIэныр. Арати, ди анэм и дэлъхум жриIащ: «Иджыпсту унэгупэ хадэм сихьэн-щи, помидор къисхынщ. Хъыршынри апщIондэхукIэ хьэзыр хъунущ», — жиIэри и нэпсыр илъэщIурэ хадэм кIуащ. Сэри абы яужь сиуващ.
ШыщхьэуIу мазэт. Нышэдибэ ди анэм жэмыр къишри унэм къыщыщIыхьэжам жиIат: «Жэщыр бзыгъэу щытащ. Iуащхьэмахуи апхуэдизу къабзэу нэху къекIащи, мэлыд, удзхэми Iуву уэсэпс ятелъащ, нобэ икъукIэ хуэбэну къыщIэкIынщ дунейр». ЗэрыжиIам ещхьыркъабзэу, махуэр апхуэдизкIэ уэмти, жыг тхьэмпэхэр гъэжам хуэдэт, уафэр щхъуантIэпст, пшэ зыри телътэкъым, щхьэщыгум къит дыгъэм укъижьэрт. Унэм къыщIэнат МатIэ, си къуэш нэхъыжьыр, си къуэш нэхъыщIэр, илъэсищым ит си шыпхъу цIыкIу ХьэIишэт. Сэ ди анэм помидор къыпичыхукIэ, кIэсыжу къэкIауэ кIэртIофыпкъэм ит Iущхьэр къыпысчурэ жылэр сшхыуэ ситт хадэм.
Асыхьэту, щыблэ уам ещхьу, зы топышэ тпэгъунэгъу дыдэу ди хадэм къихуащ, кIэщIу абы яужь иту нэхъ жыжьэIуэу ди унэ щIыбагъым зы топышэ къыщыуащ. Си анэм си Iэпэр иубыдри, хадэм дыкъижыжащ. Унэм щIэсахэм топышэ къауэ макъыр щызэхахым, си анэ дэлъхур япэ иту псори къыщIэжахэщ: си къуэш нэхъыжь Хьид, си шыпхъу цIыкIу ХьэIишэт и Iэпэр иlыгъыу, абы яужь иту си къуэш нэхъыщIэ Мусэ. Псори унэ гупэм и деж дыщыщызэхуэзэм ирихьэлIэу ещанэ топышэр ди унэ шындэбзийм ипщэкIэ щылъ мывэ самэм хэхуэри къэуащ. Абы си къуэш нэхъыщIэм и лъакъуэр уIэгъэ ищIащ, си анэ дэлъху МатIэ и напэ ижьырабгъур иуIащ, и тхьэкIумэр дэкIуэу. Ар «зауэжьым» хэтати, жиIащ: «Ахэр шрапнелкIэ къауэу аращ. ПсынщIэу щIыунэм фынажэ». Хадэм ит щIыунэм псори дихьащ, ди анэм фIэкIа къэмынэу. Ди анэри дакъикъэ зытIущ нэхъ дэмыкIыу щIыунэм нехащ, бинтрэ йодрэ иlыгъыу. УIэгъэхэр псори япхащ. МатIэ а Iуэхухэм щыгъуазэт. Топ къауи щымыIэжу сыхьэт нэблагъэкIэ щIыунэм дисауэ, унэм дыкIуэжащ. Си анэ дэлъху МатIи тпэмыжыжьэу, ди ящхъэрэкIэ щыпсэурти, занщIэу я дежкIэ иунэтIащ.
Абы и ужькIэ мазитI хуэдэ дэкIауэщ МатIэ дыщыхуэзэжар. Къуажэм дэсахэм я нэхъыбэр зауэ здынэмыса щIыпIэхэм дэс я lыхьлыхэм я деж кIуауэ щытащ. Ди къуажэм шыщхьэуIум и 10-м къыщыщIэдзауэ жэпуэгъуэм и 25-м нэс зауэр щекIуэкIащ. Ислъэмей къуажэкIэм а махуэм и пщыхьэщхьэм румынхэр къыдыхьащ. Хьэблэм дэсхэр зэхуэсри дыдэкIыну дежьащ. «Бахъсэн лъэныкъуэмкIэ, къуажэкIэмкIэ румынхэр къыдыхьауэ арати, абыкIэ дыкIуэмэ, Бахъсэныпсым телъ лъэмыжым драмыгъэкIынкIэ хъунущ», — жаIэри Бахъ-сэн ГЭС-мкIэ дежьащ. Зы щэм щIигъунут дежьахэр, сабийхэри хэту. Жэщым дыздэкIуэм, къуажапщэм дынэблэгъауэ, гъуэгубгъум и сэмэгурабгъумкIэ щыт щиху баринэ жыгышхуэм и къуагъым къуэт красноармеецыр къэджащ: «Хэт къакIуэр?» Гупыр къэувыIащ. Урысыбзэ фIыуэ ищIэу Щэрдан Жамболэт и пхъур къытхэтти, абы яжриIащ: «Нэмыцэхэр Бахъсэн къыдыхьащ, дыкъыздикIымкIэ румынхэри къыдыхьащ. Бахъсэныпсым дикIынути, нэмыцэхэм лъэмыжымкIэ драмыгъэкIынкIэ дышынэри, ГЭС-мкIэ къэдунэтIащ». Сэлэтым жиIащ: «ГЭС-мкIэ щыIэ лъэмыжми псы Iуфэхэми лагъым щIэлъщи, фыкIуэ хъунукъым абыкIэ. Мы къуажэм фыкъыдэмынэу нэмыцэхэр къыздикIымкIэ фыкIуэ».
Гъуэгум дытетурэ къуажапщэм дынэсащ. «Дурачхэ я дэкIыпIэмкIэ», кхъэбгъум дыбгъурытурэ, бгым дыщхьэдэхри губгъуэм дихьащ. Гъуэгум тхьэмахуитI хуэдизкIэ зы-ри щыземыкIуауэ, уэшх нэужьым ятIэу щытар къургъакъ хъуауэ ди лъакъуэ лъапцIэ-хэр игъэузу докIуэ Къулъкъужын ИпщэкIэ. ИжьырабгъумкIэ сэхуран хьэсэшхуэ щылът, сэмэгурабгъумкIэ мэкъупIэт. Зы километр хуэдизкIэ бгым дыдэкIауэ, жэщым кхъухьлъатэ къытщхьэщыхьэри, хьэрэкIытIэкIэ дыкъигъэнэхуу хуежьащ, мастэ пкIэрыхуамэ уигъэлъагъун хуэдэу ди гъуэгум къигъэнэхуащ. Ди гъусэ лIыжьхэм сэхуран хьэсэм дыхагъэлъэдащ. Дакъикъэ зытIу нэхъ дэмыкIыу, хьэрэкIытIэри ункIыфIыжащ, кхъухьлъатэр тщхьэщыкIыжри, сэхуран хьэсэм дыкъыхэкIыжащ. Гъуэгури дахэ-дахэу дымылъагъужу дунейр кIыфI къэхъуащ занщIэу. Си къуэш нэхъыжь Хьид зыкъыкIэрызмыгъэхуу яужь ситу сыкъыхэкIыжырт хьэсэм, сыкIуэдын си гугъэу сышынэу. Хьиди псынщIэу кIуэрти, иришэхыурэ къиутIыпщыж сэхураныщхьэхэр къыстехуэурэ саубэрэжьырт. Си лъакъуэ пцIанэр мэракIуапцIэ лъэнтхъуийхэм яфыщIырт, lейуэ ягъэузырт. Ди япэ хэт ищами дымыщIэу, лъэ макъым яужь диту си къуэшымрэ сэрэ дыкIуэрт. Хьэсэм къыхэкIыжахэм дакъыщылъэщIыхьэжым, ди гур псэхужри, нэхъ хуэму гъуэгум дрикIуэу дежьэжат.
Гупым яужь диту дыкIуэурэ, дунейр нэху хъуащ, ипэкIэ ищахэр зэхэпцIыхукIын хуэдэу, ауэ ди ани, ди къуэши, ди лъэпкъым ящыщи абыхэм яхэту тлъагъуртэкъым. ПшэкIэху къыщищIым, Гуащэпсынэ деж псори къыщыувыIащ. Лlыжь-фызыжьхэм нэмэз ящIыну андез ящтэу псы къабзэм и Iуфэм етIысэкIащ. Псоми дахоплъэри, ди lыхьлы зыри яхэттэкъым.
Сэ упщIэ зэкIуэцIыпха сIыгъыр згъэтIылъри сытетIысхьащ. Хьид щIакхъуэ хъуреитI къэпым илъу иlыгъти, я зым къыпищIыкIри, зы lыхьэ сэ къызитащ, езым зы lыхьэ къищтэри, ар тшхыурэ псы Iуфэм дыIутурэ ипщэкIэ дыдэкIуейрэ гъуэгур зыпыдупщIа-уэ дыплъэмэ, псы Iуфэм и бгъум мэкъупIэр lейуэ зэхэутауэ, удзхэр уауэ хьэдэр изу илъу долъагъу. Абыхэм псоми кIагуэ дыта фIыцIэ ящыгът, нэхъыбэм буденновкэ пыIэм хуэдэ ящхьэрыгът, я щIыбым къэп ищIауэ илът, языныкъуэхэми хьэукI пыIэ ящхьэрыгът, тепIэн гъуабжьэжь зэкIуэцIыпхауэ зыбгъэдэлъи яхэтт. Дэ занщIэу дыкъэкIуэжри лIыжьхэм яжетIащ тлъэгъуар. ЛlижьитI-щы хуэдиз кIуэри занщIэу къагъазэжри «псынщIэу фыныIукIи фынежьэ», жаIэри псори гъуэгум дытеувэжащ.
Зыкъомрэ дыкIуауэ, нэхуи щауэ Абзуанхьэблэ зыдэс къуакIэм дыщхьэщыхьащ, кхъэм бгъурыту кIуэ гъуэгум дытету дехри, жыг хадэшхуэм и щIыбагъым дыкъыщыхутащ. Дакъикъэ 15 — 20 нэхъ дэмыкIыу, къуэм гупыр дохьэри, Къулъкъужын псыжь цIыкIум зэпрокI, нэпкъым деж кIэрыс унагъуэ гуэрым дохьэ, дэри драгъусэу. Дызыдыхьа унагъуэм цIыху зыкъом ди къуажэу щыIэу къыщIэкIащ, уеблэмэ сэ си классым щыщу тIум сахуэзащ. Зыр Джэрыджэхэ, адрейр Азычэхэ яйуэ. Пщэдджыжь жэм шыгъуэм и деж дынэсауэ арати, куэд дэмыкIыу, мэжаджэрэ къалмыкъ шейрэ къыдатри, гупыр псори дышхащ.
Еханэ махуэм и пщэдджыжьым «ВанюшэкIэ» зэджэ миномётым гъуахъуэу щIидзэри, сыхьэтым нэблэгъэхукIэ уащ. ДыздэщыIэм я гъунэгъу цIыхубз хэкIуэта а махуэ дыдэм къакIуэри, си къуэшымрэ сэрэ дыкъилъыхъуэу къыдэджэри драшэлIащ абы. КъыдэупщIащ ди унэцIэмкIэ, дызибынымкIэ. Псори жетIа иужькIэ, IэплIэ къытхуищIри, я деж дишащ. Ар Шыгъэлыгъуэхэ Къасбот ипхъу УтIэт. Абы и деж и дэлъхум и бынхэри щыIэу къыщIэкIащ. Езыр Азычэ Мэжид и щхьэгъусэт. ЩIалитI иIэт, Хьид нэхърэ нэхъыжьу. Хьэбасрэ Хьэжмуридрэ я цIэу. Абыхэ я деж щыIэт цIыхуищэрэ щэ ныкъуэм щIигъу. Унагъуэр сыт хуэдэу хуэщIауэ щытми, апхуэдиз бгъэшхэн щхьэкIэ куэд ухуейт.
Си къуэшымрэ сэрэ махуэ къэс дыкъыдэкIырти адэкIэ-мыдэкIэ къуажэм къыщыткIухьурэ зы тхьэмахуэр кIуащ. А къыздэткIухьхэм Iэджи тлъэгъуащ, куэдми дахуэзэу щытащ. Зы махуэ гуэрым жыг хадэшхуэм дыкIуэри, Хьид унэм и бгъум деж щыт дей жыгышхуэр къиудынын щIидзащ. Жейуэ унэм щIэлъ нэмыцэр къэнжалыщхьэм телъалъэ дэхэм ящI макъым къигъэушри, автомат иlыгъыу къыщыщIэжым, къэслъагъури сыкъыщIэпхъуэжащ, унащхьэм къытелъ дей къудамэм тес Хьид гу лъимытэу. Iэуэлъауэ езыгъэщIар сэра и гугъэри, сыкъыIужыжу щилъагъум, автоматыр дригъэуейри щIыхьэжащ. Хьид сакъыурэ къехыжри къыщIэпхъуэжауэ щытащ. Абы и ужькIи зэкъуэшитIым зыбжанэрэ ди нэгу щIэкIащ нэгъуэщI Iуэхугъуэхэри: тлъэгъуащ румынхэм яукIахэри уIэгъэ ящIахэри. ЯукIар Азычэ Теувэжт.
Зы унагъуэ гуэрым сэдэкъэ ящIу дрихьэлIэри, зэкъуэшитIми Iыхьэ къыдатат. Абыи тIэкIу дыкъигъэшхащ. Абзуанхьэблэ къуажапщэм къыщыщIэдзауэ Къуэнхьэб-лэ къуажэкIэм нэс дыкъехауэ зыри дымыгъуэтауэ дгъэзэж пэтрэ, къуажэкIэмкIэ деплъыхри, зы шызакъуэгу къыдэкIуейуэ къэтлъэгъуащ. ЗанщIэу дыкъэгуфIэри дежьэу дыуващ: «ДелъэIунщи, зыкъомрэ зедгъэшэнщ, нэгъуэщI мыхъуми», — жытIэри. Къэсмэ, ди адэ къуэш нэхъыщIэм и къуэ нэхъыжь Хьэжсет вожэр иlыгъыу гуплIэмкIэ дэст, гупкIэмкIэ си анэмрэ си шыпхъу цIыкIу ХьэIишэтрэ ист. Гур къэувыIэри, си анэр къикIащ, къыдбгъэдэлъадэри тIуми IэплIэ къытхуищIауэ, зыкъыдишэкIауэ магъ. Кхъухьлъатэр къыщытщхьэщыхьэу дыщыдэкIа жэщым сэхуран хьэсэм дыщыщызэфIэкIуэдам щыгъуэ ди гъуса гупыр губгъуэм ит. Нэмыцэхэм Мусэ и лъакъуэр щалъагъум, ди анэм трахри, Къуэнхьэблэ дэт госпиталым зэрашар къыжраIати, къэкIуауэ арат нобэ. Ди анэр къытпкърыуп-щIыхьу ди Iуэху зыIутыр къищIа иужькIэ, гум дригъэтIысхьэри, дежьауэ дыкIуэу зы фызыжь гуэрым еупщIащ: «УIэгъэ хъуа нэмыцэхэр щагъэхъужыр дэнэ и деж щыту пIэрэ?» Абы къыджиIащ уIэгъэщыр здэщыIэр икIи куэд дэмыкIыу дынэсащ. Ди анэм къэлътмакъ цIыкIу гуэрым илъхэр зэlищIэурэ зы тхылъымпIэ цIыкIу кърихри, унэ щIыхьэпIэм и деж щыт нэмыцэ сэлэтитIым ар яхуишиящ. Абы еплъри, дэ дагъэунэтIащ си къуэш нэхъыщIэр здыщIэлъу жыхуаIа лъэныкъуэмкIэ.
Ди къуэшым депсалъэу дыщыту, нэмыцэ гуэрым псоми шоколад цIыкIу зырыз къыдитащ. Абы ди анэм къыгуригъэIуащ махуищ дэкIмэ, сабийр къызэрыратыжынур. Мусэ ди анэм и деж къеIэрт, гъыуэ. Ди анэми и нэпсыр илъэщIурэ гум и деж дыкъекIуэлIэжащ псори. Гум дитIысхьэу дежьэжа нэужь, ди анэм лы гъур гъэжьарэ щIакхъуэрэ иlыгъыу къыщIэкIри, ар къытхуигуэшащ псоми.
Абзуанхьэблэ къуажапщэм дынэсащ шэджагъуэ нэужьым деж, дыгъэр фIыуэ ехауэ. Пщыхьэщхьэм мырамысэ тIэкIурэ кхъуей lыхьэ цIыкIу зырызрэ тшхащ. Пщэдджыжьым ди бысымым къалмыкъ шейрэ чыржынрэ дигъэшхри, къуажапщэ дыдэм, старшинар здэщыIэм, дыкIуащ. Писарь хуэдэу старшинам и гъусэр дакъикъитху-хы нэхъ дэмыкIыу къыщIэкIри псори дызэгъусэу дыщIишаш. «Дэнэ фыкъикIа?» — жиIэри ди анэм къыщеупщIым, псори жриIащ. Абдежым щIалэм жриIэри мэлитIрэ нартыху хьэжыгъэ къэпитIрэ иригъэтхщ, старшинам Iэ тридзэжри тхылъыр къыдитыжащ, ахэр къыщеlытхынур къыджаIэри дыкъыщIэкIыжащ. Ахэр къытIэрыхьа нэужь, Азычэ Мэжидхэ я деж псынщIэ дыдэу дыкъэсыжри, къэтшахэр еттащ. МэлитIыр яукIри ягъэхьэзырыну трагъэуващ шыуан зыщыплIкIэ. Мырамысэ хъушэу ящIри, псори ягъэшхащ. КъыкIэлъыкIуэ махуэм и пщэдджыжьым Мусэ уIэгъэщым къыщIэтшыжащ. Абы и уIэгъэхэр гъущэ хъужауэ зылъэгъуа ди анэр lейуэ гуфIат. А псори зэфIэкIа нэужь, дыкъежьэжащ. «Арыкъ куэбжэ» деж щыIэ къуэм дыкъыдэкIыжа къудейуэ кхъухьлъатэ къытщхьэщыхьэри, пулемёткIэ къытхэуэу щIидзати, цIыхухэр зэбгрыжауэ, иныкъуэр нартыху хьэсэмкIэ жэрт, адрейхэм сахуран хьэсэмкIэ яунэтIат. Дэ ди анэм дригъусэу нартыху хьэсэмкIэ дыжэри, псори высоковольтнэ линэм деж дыгъуэлъащ. Къуэм ипщэкIи ищхъэрэкIи зениткэхэр щытти, абыхэм кхъухьлъатэр къраудыхащ. Псори дызэхуэсыжат. Языныкъуэхэм Ислъэмей дыкIуэжынущ жаIэрт, нэгъуэщIхэм ХьэкIэщей дыкIуэнущ жаIэр- ти, дэ зыбгъущI ди гъусэу Абзуанхьэблэ дгъэзэжащ. Нэху дыкъекIри, пщэдджыжьым жьыуэ ди унагъуэм и закъуэ, зыри димыгъусэу, Абзуанхьэблэ дыкъыдэкIыжщ, ди къуажэм дыщыдэкIа жэщым дызэрыкIуа гъуэгум дыкъытехьэри, ди жылэ, ди унэм дыкъекIуэлIэжащ.
Ди къуажэм румынхэр дэст абы щыгъуэ. ПсыкIэ гугъу ехьырт ди хьэблэр. Дэ Бахъсэныпсым пэгъунэгъуу дыпсэу щхьэкIэ, балигъ хъуа цIыхухъуи цIыхубзи псым псыхьэ дыхьэ хъуртэкъым, снайперыр къеуэрти яукIырти. Ар апхуэдэу щIащIыр мырат: румынхэм я сэлэт фащэр зыщахыурэ цIыхухэм я щыгъын зыщатIагъэурэ пхъэхь-рэ пэгунрэ яlыгъыу псыхьэ кIуэрти. Ди къуажэм щыщу цIыху куэд снайперхэм яукIауэ щытащ мазитIрэ ныкъуэм къриубыдэу. Абыхэм къащыщIар къащымы-щIын щхьэкIэ нэхъыбэу псыхьэ кIуэуэ щы-тар сабийхэращ. Си къуэш нэхъыжьым сэрэ зэпымычу псыхьэ дыкIуащ а зауэр ди деж щыщекIуэкIа мазитIрэ ныкъуэм…
Иджыри къэс си нэгум щIэтщ а лъэхъэнэм слъэгъуахэм ящыщ куэд. Апхуэдэ гузэвэгъуэ къытщIэхъуэ щIэблэхэм Тхьэм яримыгъэлъагъукIэ.
ШЫГЪЭЛЫГЪУЭ Мущтэфар,
УФ-м и гъэсэныпхъэ-энергетикэ IэнатIэм щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
Тхыгъэр зейм теухуауэ
Шыгъэлыгъуэ Мущтэфар Мэжид и къуэр Бахъсэн районым хыхьэ Ислъэмей къуажэм 1934 гъэм къыщалъхуащ. Жылэм дэт илъэсибл школыр фIы дыдэу къиуха нэужь, ныбжьыщIэ акъылыфIэм еджэным щыпищащ Налшык дэта республикэ школ-интернатым. Курыт щIэныгъэ зэзыгъэгъуэта щIалэ жыджэрыр абдеж къыщыувыIакъым. Ар лъэпощхьэпоуншэу щIэтIысхьащ икIи ехъулIэныгъэкIэ къиухащ Грознэ къалэм дэт, щIыдагъэм пыщIа IэщIагъэхэр щрагъэгъуэт къэрал институтыр.
Инженер-механик IэщIагъэр зэзыгъэгъуэта Шыгъэлыгъуэм 1958 гъэм лэжьэн щыщIидзащ Налшык дэт, машинэхэр щащI заводым. ИужькIэ ар къудамэм и пашэу щы-Iащ Къэбэрдей-Балъкъэрым ЩIыпIэ про-мышленностымкIэ и министерствэм, КъБР-м Гъэсыныпхъэ промышленностымкIэ и управленэм и унафэщIым и къуэдзэу, КъБР-м щIыдагъэ-гъэсыныпхъэ промышленностымкIэ и IэнатIэм и инженер нэхъыщхьэу илъэс куэдкIэ лэжьащ.
Сыт хуэдэ IэнатIэ дзыхь къыхуамыщIами, Шыгъэлыгъуэ Мущтэфар ахэр ирихьэкIащ жэуаплыны- гъэ хэлъу, иригъэфIакIуэу, IуэхугъуэщIэхэмрэ жэрдэмыщIэхэмрэ къыхилъхьэу. ЗэфIиха псэ хьэлэл лэжьыгъэхэм папщIэ Шыгъэлыгъуэм мызэ-мытIэу къыхуагъэфэщащ къэрал дамыгъэхэр, щытхъу, фIыщIэ тхылъхэр. Апхуэдэу абы къыфIащащ «УФ-м и гъэсэныпхъэ-энергетикэ IэнатIэм щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
