Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
ГъэщIэгъуэнщ
ЩIэныгъэлIхэм къагъуэта пасэрей алыдж кхъуэщынхэм тет тхыгъэм адыгэбзэкIэ укъоджэ
Ди эрэм и пэкIэ V-VI лIэщIыгъуэхэм ящIауэ зыхуагъэфащэ кхъуэщынхэм тетым иджыри къэс зыри къеджэфыртэкъым. Ауэ иужьрей къэпщытэныгъэхэм къызэрагъэлъэгъуамкIэ, ахэр адыгэбзэрэ абазэбзэкIэщ зэрытхар.
Стэнфорд университетым и лэжьакIуэ Мэйр Эдриэнрэ Гетти Пол и цIэр зезыхьэ музейм и лэжьакIуэ Сондерс Дэвидрэ а кхъуэщынхэр илъэс зыбжанэкIэ яджащ. Кумбыгъэхэр 12 хъурт, дэтхэнэми пасэрей нэрыбгейхэр (амазонкэхэр) щакIуэ щыIэу е зауэм хэту къыщыгъэлъэгъуат, тхыгъэ гуэрхэри тедзат. Ахэр Канадэм щыщ щIэныгъэлI Коларуссо Джон ирагъэлъэгъуащ. Абы зэрыжиIамкIэ, тхыгъэхэм къыщыIуэтат нэрыбгейхэм я цIэхэр икIи ахэр зэрытхар илъэс 2500-кIэ узэIэбэкIыжмэ, тенджыз ФIыцIэм и Iуфэм щыпсэуа лъэпкъхэм (скифхэм) я бзэмкIэщ. Ауэ тхыгъэхэр абыхэм тезыдзар езы скифхэракъым, атIэ амазонкэхэм я цIэр, адыгэбзэм къыхэкIахэр, къэзыIуэтэну яужь ита алыджхэращ.
Къыхэгъэщыпхъэщи, нэрыбгейхэр зэрыщыIам щыхьэт техъуэн зыри зэрыщымыIэм къыхэкIыу, шыпсэу къалъытэрт, ауэ алыдж кхъуэщынхэм тет тхыгъэхэм я фIыгъэкIэ амазонкэхэр зэрыщыIар наIуэ мэхъу. Кхъуэщынхэм тет нэрыбгейхэм Iэщэ яIэщIэлъым елъытащ я цIэхэри. Псалъэм папщIэ, шабзауэм — Къыхуеджэ, фызшум — Афэгуащэ, кхъуэщыным къыщыгъэлъэгъуа бзылъхугъэхэм нэхъ дахэ дыдэу хэтым — IэкIуэцIыбг.
Зы кхъуэщыным къыщыгъэлъэгъуат нэрыбгеитI, хьэ ящIыгъуу щакIуэ щыIэу. Абы тедза тхыгъэр алыджыбзэкIэт зэрытхар, ауэ укъеджэмэ мыхьэнэ гуэри имыIэу я гугъэт. Тхыгъэр абазэбзэм къибгъэтIасэмэ, «хьэхэр еуштын» жиIэу, икIи нэрыбгеитIым я зым Хьэеушт и цIэу арат. «Дауи, мыхэр бзылъхугъэхэм я цIэ дыдэкъым, атIэ апхуэдэу еджэу арат зауэм е щакIуэ щыщыIэм деж. Дэтхэнэри зыгуэрым хуэIэижьт, хуэIэзэти, цIэлейкIэ кърагъэлъагъуэу арат», — жеIэ Коларуссо.
НэгъуэщI щIэныгъэлI гупым къахутащ Гераклрэ Ахилессрэ я сурэтхэр зытещIыхьа кхъуэщынхэр. Абыхэм тет тхыгъэхэми къеджэфыркъым бзэм ирилажьэ щIэныгъэлIхэр. АдыгэбзэкIэ къеджэну хэтагъэнукъым. Къеджэфынри хэлът. Абыи и щапхъэ щыIэщ. Ди эрэм и пэкIэ 400 гъэм ящIауэ зыхуагъэфащэ кхъуэщын гуэрым хабзэм ирилажьэ цIыхухъум чы матэ иIыгъыу, матэм хьэмбылу илъу и сурэт тетт, тхыгъэ кIэщIи кIэщIэтт. Илъэс бжыгъэкIэ а тхыгъэм къикIыр къахуэмыщIэу гугъу ехьащ щIэныгъэлIхэр, абы адыгэбзэкIэ къеджэну я щхьэр нэсыху. Тхыгъэм «щIалэжь цIыкIур мобы йодыгъуэ» жиIэу арат къикIыр. Къыхэгъэщыпхъэщи, тхыгъэр зэридзэкIыну зрата, бзэм ирилажьэ щIэныгъэлIым кхъуэщыным тет сурэтыр ирагъэлъэгъуатэкъым. КъызэрыщIэкIамкIэ, а зэман жыжьэм Афинхэм я бэзэрхэм скиф хабзэхъумэхэр кIэлъыплъу щытащ, икIи абыхэм ящыщ зым адыгэбзэкIэ жиIар кхъуэщыныр зыгъэжым алыдж алфавиткIэ итхыжауэ арат.
ЩIэныгъэлIхэм мы къэхутэныгъэр нэхъ куууэ яджыну я мурадщ, а зэманым алыджхэмрэ адыгэхэмрэ я зэхуаку дэлъа зэхущытыкIэмрэ адыгэ-абазэ лъэпкъхэм пасэрейм щаубыду щыта увыпIэмрэ зэхэгъэкIынымкIэ сэбэп хъунущи.
Фырэ Анфисэ.
ЦIыкIухэм папщIэ
ЩIыпыч
ЩIалэ цIыкIуи хъыджэбз цIыкIуи мэджэгу, зэхэтуи щхьэхуэ-щхьэхуэуи. Лъэбакъуищ-плIы я зэхуакуу башитI хатIэ е мывэ ягъэтIылъ, тур тращIэу. Абы я зэхуэдитIыпсыр гъунапкъэу иратхъэ. Иджы къыщIэзыдзэнур пхъэидзэкIэ зэхагъэкI. Зи пхъэ къикIар техьэу аращи, ар гъунапкъэ иратхъам и лъапэхэр нэмысыпэу мэуври, лъакъуэ зэбгъурыткIэ малъэ. Абы и лъэдакъэр зытеувам и лъапэр къэс къудейуэ адрейр къоуври, къолъэж. Апхуэдэххэурэ хэт япэ и ныкъуэкъуэгъум и турым нэсми, токIуэ. ЩIыпыч гупитI защIауи мэджэгу. Мыбы щыгъуэ гупхэм хэтхэр тхьэмадэхэм я унафэкIэ лъэуэ аращ. ЛъэкIэм и IуэхукIи джэгухэр зэрызэгурыIуэщ: лъакъуэ зэбгъурыткIэ, хьэмэрэ лъакъуэпцIэрыхьу.
МафIэдз Сэрэбий.
Шхыныгъуэхэр
КIэртIоф хьэнтхъупс
Шыуаным тхъу иралъхьэри, мафIэ щабэм тету ягъэткIу. Абы зэпэплIимэурэ упщIэта бжьыныщхьэ халъхьэри, зэIащIэурэ ягъэлыбжьэ, шыбжий сыр хьэжа хакIутэ, зэIащIэурэ тхъуэплъ дахэ хъуху ягъэлыбжьэ. Абы псывэ къагъэхьэзырам щыщ бэлагъкIэ зэIащIэурэ щIакIэ, зэIащIэурэ мафIэ щабэм тету дакъикъитI-щыкIэ къагъэкъуалъэ. Абы халъхьэ IупщIэурэ упщIэта кIэртIоф. Псывэ къэнар щIакIэжри шыгъу хадзэ, зэIащIэ. Шыуаныщхьэр трапIэри, хьэзыр хъуху мафIэ щабэкIэ ягъавэ. Хьэзыр хъуа хьэнтхъупсыр пэшхьэкум къытрахри джэдгын, бурш хаудэ, шыуаныщхьэр трапIэжри дакъикъитхукIэ щагъэт. Пщтыру фалъэкIэ Iэнэм трагъэувэ. ЩIакхъуэ е лэкъум дашх. Шати хэзыкIэ щыIэщ.
Халъхьэхэр (цIыхуитI Iыхьэ):
тхъууэ — г 40,
бжьыныщхьэ укъэбзауэ — г 35-рэ,
псывэу — г 900,
кIэртIоф укъэбзауэ — г 200,
шыгъуу, шыбжийуэ, джэдгыну — узыхуейм хуэдиз.
КIэртIофрэ кхъуей цIынэрэ зыдэлъ дэлэн
Фэ темылъу гъэва кIэртIофыр ягъэупщIыIу, кхъуей цIынэр тыкъыр цIыкIуурэ зэпаупщI. А псори лыхьэжым щабэу щIагъэкI, тепщэчышхуэм иралъхьэ, шыгъу, шыбжий, джэдгын халъхьэ, фIыуэ зэхагъэзэрыхь. IэшкIэ ящIри ягъэтIылъ. ИтIанэ пщагъэ зыхэлъ тхьэв яху, абы кIэртIоф IэшкIэ тралъхьэ, тхьэв кIапэхэр зэкIэрагъэпщIэжри, хупхъэкIэ хъурейуэ яху, и Iувагъыр см 2 хуэдизу. Дагъэ зыщыхуа тебэм иралъхьэри, захуэ ящIыж. И кум сапэкIэ гъуанэ хуащI, хьэкулъэм ирагъэувэри хьэзыр хъуху, дакъикъи 10-11-кIэ, ягъажьэ. Тебэр къытрахыж, дэлэным тхъуцIынэ щахуэ, Iыхьэурэ зэпаупщIри хуабэу яшх, шатэ и гъусэу.
Халъхьэхэр:
тхьэвым:
гуэдз хьэжыгъэу — г 400,
псыуэ — г 200,
пщагъэу — г 10,
джэдыкIэу — ныкъуэ,
фошыгъуу, шыгъуу — узыхуейм хуэдиз;
дэлэным дэлъынур:
кIэртIоф укъэбзауэ — г 600
кхъуей цIынэу — г 400
бжьын цIынэу — г 100
шатэу — г 200
шыгъуу, шыбжийуэ, буршу, джэдгыну — узыхуейм хуэдиз,
дэлэн жьам щахуэ тхъуцIынэу — г 30.
«Адыгэ шхынхэр»
тхылъым къитхыжащ.
Чэнджэщхэр
Шыпсыр куэдрэ щыткъым
Нартыху пIастэ хуабэрэ бжьыныщхьэ укъэбзарэ шыгъум хагъауэурэ зышхрейхэр фIыуэ мэжей, абы лъыр фIыуэ зэрегъакIуэ, нэкIу зэлъахэми зрегъэшэщIыж.
* * *
Шха иужькIэ бжэмышхри гуахъуэри Iубауэ ягъэтIылъыркъым, гуэныхьышхуэ пылъщ жаIэ.
* * *
Къалмыкъ шей пщтырым адыгэ шатэ Iувыр хэпкIэмэ тхъууэ мэжабзэ. Апхуэдэу мыхъун щхьэкIэ, шатэ Iувым псы тIэкIу хакIэ, зэIащIэри итIанэ къалмыкъ шейм хакIэж.
* * *
Ямылейуэ ялъэса мэл е Iэщышхуэ лъатэм кхъуей щIагъуэу хихыжынукъым.
* * *
ШатэкIэ ящIа шыпсыр щIэх зокIуэкIри, куэдрэ щыбгъэт хъунукъым.
* * *
Щэ щагъэвэжкIэ бэлагъкIэ зэIащIэркъым, бэлагъыпэр песыкIри. ЗэрызэIыщIэн хуейр чымчыркIэщ.
* * *
Къаз, бабыщ дагъэ гъэткIуар мафIэм иса щIыфэм щыпхуэмэ мэхъуж.
* * *
ГъэтIылъыгъэ ящIу ягъэува кхъуейм и шэжыпсыр и щхьэм къыдэкIуейрэ кхъуейр и лъабжьэм кIуэмэ — уэшх къешхынущ, кхъуейр и щхьэм къакIуэрэ шэжыпсыр и лъабжьэм ехмэ — уэгъу хъунущ жаIэу щытащ.
* * *
Лы щтар псым (хуабэми щIыIэми) халъхьэу къагъэвыжыркъым — и IэфIыр щIокI.
Къубатий Борис.
Фэ фщIэрэ?
Къуалэбзухэм я цIэхэр
Галка альпийская — къуалэпэгъуэ
Огарь — къазплъыфэ
Каравайка — шэмэджыпэбзу
Овсянка камышовая — къамыл-кIырыкъ
Кваква — псыхэуэпщагуэ, псыхэуэпщэкIэщI
Мухоловка — жьыкъан
Пеночка — цIужьомэ
Сверчок — бзужэр, бзубгъэгуху
Галстучник — щхьэщ, пшахъуэджэд
Выпь — бгъэкIэхь, къамылджокъ
Кеклик — къуршджэд
Поползень — къэбцIацIэ
Снегирькавказский — бзупагуэ
Волчок — бгъэкIыхьцIыкIу
Пеликанкудрявый — жьэдзыуэин
Сипбелоголовый — бгъэпщэху, бгъэпщэпцIанэ
Улар — жумэрэкъ, къуршгуэгуш, къущхьэхъуджэд
Вяхирь — тхьэрыкъуэпщэху
Дубонос — дубэкъ
Сорока — къанжэ
Глухарь — бзудэгу
Султанка — натIэплъджэд.
«Кабардинка» къэрал академическэ ансамблым и солистхэм «Ислъэмей» къафэр ягъэзащIэ.
Псалъэ пэжхэр
Гуапагъэр лейкъым
КъэкIуэнум фемыгупсысмэ — апхуэдэ фиIэнукъым.
Закъуэныгъэракъым цIыхум дежкIэ нэхъ Iей дыдэу щыIэр, атIэ уи Iэр зэтедзауэ ущысынырщ.
Дэтхэнэри цIыху пэжу щытыным хущIокъу, ауэ куэдым къайхъулIэркъым.
ЛIэныгъэм Iейуэ хэлъри? Уэ дунейм утокIыжри, фIыуэ плъагъу псори къонэ.
Гуапагъэр — зи лейри зэран мыхъу хьэлщ.
Лъэпощхьэпохэм щышынэ лъагъуныгъэр лъагъуныгъэкъым.
ГушыIэныр зыхэвмын.
ЦIыхум дежкIэ гушыIэр зыхуэдэр розэм къыпих мэ гуакIуэрщ.
Делэращ псори ищIэу жызыIэфынур.
ГъащIэм нэхъ Iейуэ хэлъхэм ящыщщ пщIар зэпхъуэкIыжыну Iэмал ущимыIэм деж.
ЦIыхум пщIэ яхуэпщIыным къикIыр уи щхьэм пщIэ хуэпщIыжынырщ.
ЦIыху псори зэщхьщ: зэрахузэфIэкIкIэ нэхъыбэ къащтэ, ауэ ятыр нэхъ мащIэщ.
Гухэлъыр мэкIуэд жьыбгъэм щыхэбутIыпщхьэм деж.
ЦIыхум укъызэрыщыхъур уэ зыкъызэрыбгъэлъа— гъуэм хуэдэущ.
Голсуорси Джон.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:1. Жэмыш цIэрыIуэу щыта, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь Пащты … 4. Аруан районым щыщ къуажэ. 7. ПхъащIэ Iэмэпсымэ. 8. Сирием адыгэхэр зэреджэу щыта цIэ. 10. Хамэм ейуэ адыгэ унагъуэм япIу щыта щIалэ цIыкIу. 11. ИбгъэкIыжа фыз … 13. Адыгэ композитор Iэзэ. 14. 1992 гъэм ди республикэм щекIуэкIа хэхыныгъэхэм президент къулыкъум щIэбэнащ КIуэкIуэ Валерэ, Къэрмокъуэ Хьэчим, Иуан Петр, … Феликс сымэ. 15. … вы бжьакъуэм къокI. 17. Къуэш … нэхърэ ныбжьэгъуфI. 18. Iэщ … бгъашхэмэ, уи Iупэр дагъэ къищIынщ, цIыху … бгъашхэмэ, уи Iупэм къеуэжынщ. 20. Мылъэтэфми, Iэзэу бадзэ къеубыд. 22. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, ар нэм хуэдэщ. Адэр дэм хуагъадэ. 23. ХьэщIэ лъапIэм хуаукI Iэщ. 24. Ху къызыщIаIукI къэкIыгъэ. 25. Къурш лъэныкъуэмкIэ къриху жьы щIыIэтыIэ. 26. Тхьэмпэшхуэ зытет, зи пхъафэр фIыцIафэ-щхъуафэ, пхъэ быдэ къызыхах жыг. 29. Джэрэзыжу, ар мыл гущIыIум къыщагъафэ. 31. Зэпэхъурейуэ пшэр. 32. … зиIэм кIэи иIэщ. 34. … жьгъей. 36. Илъэсищым ит шыщIэхъу мыгъасэ. 38. Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ. 40. Зишхэр, зивхэр зэдзылIауэ лажьэу щыта гупым зэреджэ. 43. Танкым ит Iэщэ. 44. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, ар куэдрэ уэмэ, и дамэр мэкъутэ. 45. ЦIыху ерыщ, мывэгъзэгъ. 46. ТепIэнщIэлъын.
Къехыу:1. Уэ пхуэ— дэ …, щэ иризгъэкъунщ. 2. Псыщхьэ тещтыкIа. 3. Кавказым щыпсэу лъэпкъ, мелуан зыбжанэ хъууэ. 5. ГъукIэм и лъэщапIэм щIэт Iэмэпсымэ. 6. … гъуэрыгъуэ шэнтщ. 9. … зыхэвэ нэхърэ бжэн зыхэпкIэ. 10. Мывэ блын бгы задэ.11. Зиусхьэн лъэпкъ. 12. ПщIийр къызыпыкIэр а жыгырщ. 16. Кхъухьлъатэзехуэу щыта, Совет Союзым и ЛIыхъужь. 18. Шыцуэс къесу унэм … 19. Европэм щыщ къэралипщIым я щIыналъэхэм щежэх псы. 20. Куэд зи фэ дэзыгъэхуэф цIыху. 21. Муслъымэнхэм дунейм ехыжар щыщIалъхьэкIэ кърашэкI щэкI хужь. 27. Ныкъусаныгъэ, сэкъат, щыщIэныгъэ, … 28. Зи … исым и уэрэд къреш. 30. ХъумпIэцIэдж Iуащхьэ. 33. Къуажэм, районым, республикэм, къэралым я щIыналъэр щиух щIыпIэ. 35. Къалмыкъ … е къэрэкъурэ … 37. Мурад, гуращэ. Е муслъымэн диным ехьэлIа Iуэхугъуэ гуэр. 39. Iуданэу зэхэща кIапсэ псыгъуэ цIыкIу. 41. Пасэрей Iэщэ зэрыпыджэ. 42. ЩIалэщIэр … куцIрэ фо цIынэкIэ япIащ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Мэкъуауэгъуэм и 3-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:3. Хьэлыуэ. 5. Сэрмакъ. 8. Хадэ. 9. Абдж. 10. Умар. 11. Бах. 12. Хьэ. 13. Ду. 15. Тэн. 16. Сэхъу. 17. Къаугъэ. 19. Къута. 22. Пхъэщхьэмыщхьэ. 25. Афэ. 26. Тутын. 28. Гъуджэ. 29. Дыд. 31. Удж. 33. Шху. 34. Ажэ. 35. Надэ. 36. Дыдж. 37. Хьэсы. 38. ЩIэрыкIуэ. 39. Гъуэрыгъуэ.
Къехыу:1. Хьэуазэ. 2. Псыджэд. 3. Хьэхэбасэ. 4. Лэдэх. 6. Мамкъут. 7. Къэрэндащ. 12. Хьэкъ. 14. Ужьэ. 18. УнэIут. 20. Уэм. 21. Пщы. 23. КъардэнгъущI. 24.Iэрэмысэ. 26. Тау. 27. Нэху. 30. Дудар. 32. Джэдгъэф. 33. Шэджагъуэ. 34. Апэсы.
