
Адыгэ щэнхабзэм и Сэтэней гуащэ
Илъэс пщIы бжыгъэ хъуауэ Урысейм и щIэныгъэ, творческэ IэнатIэхэм, дунейпсо утыкум къыщацIыху Бэчыжь Лейлэ. Абы и щIэныгъэ нагъыщэхэмрэ зыпэрыта, ноби зэрихьэ IэнатIэхэмрэ къедбжэкIын едгъажьэмэ, а Iуэхум дытезэшэнкIэ хъунущ. Апхуэдэу щытми, абы дыхуэщхьэхынкъым…
Адыгэ щэнхабзэм и Сэтэней гуащэ зыхужытIэ бзылъхугъэр филологие щIэныгъэхэм я докторщ, профессорщ, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием и академикщ, абы и вице-президентщ, еджагъэшхуэ-кавказыджхэм я европей жылагъуэм, диссертацэ советхэм хэтщ, Адыгэ Республикэм, Къэбэрдей-Балъкъэрым, Къэрэшей-Шэрджэсым щIэныгъэхэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэщ, Щэмил, Къандурым я цIэхэр зезыхьэ саугъэтхэм я лауреатщ, Къэрэшей-Шэрджэсым и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и правленэм и унафэщIщ, жылагъуэ Iуэхузехьэщ…
Лейлэ 1929 гъэм накъыгъэм (майм) и 29-м Къэрэшей-Шэрджэсым хыхьэ Хьэбэз районым щыщ ПсэукIэ-Дахэ къуажэм къыщалъхуащ. И адэшхуэ Бэчыжь Индрис къиухащ Ереван къалэм дэт мэжджыт нэхъыщхьэм щыIэ семинариер. Абы унагъуэм пщIэшхуэ щиIэт икIи аращ и къуэрылъху хъыджэбз цIыкIур щIэныгъэм хьэкъыпIэкIэ хуэзыунэтIар. И адэ-анэ Iэубэчыррэ Хъаджэтрэ я пхъуитIыр — Лейлэрэ Светланэрэ — ягъэсащ фIыуэ зэрылъагъуу, зэгурыIуэу. ЛIэщIыгъуэ кIуам и 30 гъэхэр къызэрымыкIуэу гугъуу щытами, зэшыпхъуитIыр еджэну щIагъэтIысхьащ областым щыIэ лъэпкъ еджапIэ-интернатым. Ар Лейлэ ехъулIэныгъэкIэ къиухащ 1950 гъэм. Илъэситху дэкIри, Ленинград къэрал университетым и филологие факультетыр къиухащ.
1957 гъэм шыщхьэуIум и 1-м Бэчыжь Лейлэ лэжьэн щыщIидзащ Къэрэшей-Шэрджэс щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым. Абы лъандэрэ абы едж Урысейм ис лъэпкъхэм я литературэр, адыгэхэм (шэрджэсхэм) я художественнэ щэнхабзэм игъуэта зыужьыныгъэм епха Iуэхугъуэхэр.
1958 гъэм щIэныгъэрылажьэр иужь йохьэ шэрджэс литературэм зэрызиужьа щIыкIэр къэгъэнэIуэжыным. Лейлэ къехутэ абы и лъабжьэр зыгъэтIылъахэу Абыкъу Хъалид, Гъуэщокъуэ Хъусин, Уэхъутэ Абдулыхь сымэ я творчествэр. ИужькIэ а псори зэгъэуIуауэ хохьэ 1964 гъэм Черкесск дунейм къыщытехьа «Черкесская советская литература. Становление и развитие» и япэ лэжьыгъэ иным и монографие Iыхьэхэм.
Япэ профессиональнэ литературэ критикыу щыткIэрэ, Бэчыжь Лейлэ хуэщхьэпащ Къэрэшей-Шэрджэсым ис лъэпкъ псоми я литературэхэм зегъэужьыным. Зэхуэдэу фIэгъэщIэгъуэну икIи жэуаплыныгъэкIэ бгъэдыхьэу ар япыкъуэкIащ къэрэшей лъэпкъым щыщ Байрамуковэ Хьэлимэт, абазэ ЧыкIутIу Микаэл, нэгъуей Капаев Суюн, къэрэшей Хубиев Уэсмэн сымэ, нэгъуэщIхэми я творчествэм.
1964 гъэм Бэчыжь Лейлэ СССР-м ЩIэныгъэмкIэ и академием егъэщIылIа, Горький Максим и цIэр зезыхьэ дунейпсо литературэ институтым «Черкесская советская литература» темэмкIэ ехъулIэныгъэ хэлъу щыпхигъэкIащ и кандидат диссертацэр.
1973 гъэм абы и «Национально-художественные традиции и формирование повествовательных жанров адыгских литератур» лэжьыгъэ купщIафIэм къыпэкIуэу къыхуагъэфэщащ «Филологие щIэныгъэхэм я доктор» щIэныгъэ нагъыщэ лъапIэр. Кавказ Ищхъэрэ хэгъэгухэм щыщ бзылъхугъэ еджагъэшхуэхэм ящыщу Лейлэщ апхуэдэ пщIэрэ щIыхьрэ япэу къызыхуагъэфэщар.
1961 гъэ лъандэрэ СССР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм хэт Бэчыжь Лейлэ лэжьыгъэ куэд дунейм къытригъэхьащ лъэпкъхэм, лъэпкъ литературэхэм я зэдэлэжьэныгъэм, я зэрыгъэбеиныгъэм теухуауэ. Абы щыхьэт тохъуэ: «Ответственность слова», «Черкесский поэт Х. Гашоков», «Литература абазин», «Роль фольклора в становлении черкесской литературы», «Литература народов Карачаево-Черкесии на современном этапе», «Важный этап в изучении эпоса», «По законам взаимодействия и художественной самобытности», «Шолохов и проблемы литератур народов Северного Кавказа», «История и современность в прозе северокавказских литератур» тхылъхэр.
Бэчыжьым и щIэныгъэ къэхутэныгъэхэр литературэр джын закъуэм къыщыувыIэркъым. Абы и зэмани и къаруи тригъэкIуэдащ IуэрыIуатэр зэхуэхьэсыжыным, джыным, тедзэным. Сэкий Мусэрэ Мыжей Михаилрэ щIыгъуу абы IуэрыIуатэр щызэхуэхьэса тхылъищ итхащ. Черкесск нэмыщI, Москва, Одессэ, Мейкъуапэ, Ставрополь, Тбилиси, Ташкент, Кишинев къалэхэм щытрадзащ. Бэчыжьымрэ абы игуэщIа лэжьыгъэмрэ тетхыхьащ «Советская литература», «Советская женщина», «Вопросы литературы», «Дон» журналхэр, «Литературная Россия», «Литературная газета», «Молодой ленинец», «Ленинское знамя», «День республики» газетхэр.
«Антология литературы народов Северного Кавказа» къыдэкIыгъуэм и япэ томым шэрджэс литературэм теухуауэ ихуа тхыгъэхэр зытхари зэхэзыгъэувари Бэчыжь Лейлэщ. СССР-м, РСФСР-м я ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэхэм я съезд зыбжанэм хэтащ ар. Хэлэжьыхьащ дунейпсо, союзпсо, урысейпсо, хэгъэгу щIэныгъэ конференц куэдым…
Лейлэ и дежкIэ саугъэт нэхъыщхьэу щытыр езыр къызыхэкIа, зыхуэлэжьа лъэпкъым фIыуэ къызэрилъагъурщ. Абы щIыгъууи Лейлэ къэрал дамыгъэ лъапIэхэр: орден, медаль куэд къыхуагъэфэщащ. Абыхэм ящыщщ «Хэкум и пащхьэм щиIэ фIыщIэхэм папщIэ» орденым и медалым и етIуанэ нагъыщэр, Лъэпкъ зэныбжьэгъугъэ орденыр, «200 лет Шамилю», «450 лет с Россией» медалхэр, жылагъуэ саугъэтхэр.
Бэчыжь Лейлэ сыт щыгъуи хуэлэжьащ, ноби и зэфIэкI ирехьэлIэ Къэрэшей-Шэрджэсым щыпсэу лъэпкъхэм я щэнхабзэхэмрэ литературэхэмрэ заужьыным. Апхуэдэу щытми, зэи ибзыщIакъым къызыхэкIа адыгэ лъэпкъым хуиIэ гумащIагъэмрэ лъагъуныгъэмрэ. Ар дэркIэ «Нартхэр» эпосым къыхэкIыу ди зэманым къыхыхьа Сэтэней гуащэщ. И IущагъкIи, и теплъэ уардэкIи.
ДЭБАГЪУЭ Хьэтызэ.
И къару емыблэжу ехъулIэныгъэхэм хуэкIуэфырщ лIыхъужьыр
Лъэпкъри къэралри зэрыгушхуэщ цIыху ахъырзэман, щIэныгъэлI, еджагъэшхуэ, зи цIэр фIыкIэ Хэку утыкум щызыгъэIуа, экономикэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор, ЩIДАА-м и академик, УФ-м и Правительствэм и нэIэ щIэту лажьэ Москва Финансовэ университетым и ректор Есчындар Мухьэдин. Зи щIэныгъэр IэщIагъэ къыхихам хуэзыунэтIу, зи гуащIэкIэ къэралым хуэлажьэхэм ящыщщ ар. Езыр лъэпкъкIэ Къэрэшей-Шэрджэсым щыщ Беслъэней къуажэм и зы къуэпсщ, Есчындар Абдурэхьмэн и къуэщ, 1951 гъэм къэхъуащ.
Мухьэдин игу къызэригъэкIыжымкIэ, зэрыцIыкIу лъандэрэ лэжьыгъэм етауэ къекIуэкIащ. Илъэси 8-10 щыхъуам Iэхъуэ-мэлыхъуэу чэзууэ губгъуэм итащ. Ебланэ классыр къиуха къудейт, комбайнерым и дэIэпыкъуэгъуу губгъуэм щихьам.
— Си гъащIэм и гукъэкIыж нэхъ IэфIхэм ящыщщ къуажэ губгъуэр. Пщэдджыжьым жьыуэ укъэтэджу, гуэдзымрэ сабэмрэ къыпкIэрыпщIэжауэ улэжьэным нэхъ гурыфIыгъуэ тлъагъуртэкъым абы щыгъуэм, — жеIэ Мухьэдин.
И псалъэхэми фэрыщIыгъэ зэрыхэмылъыр наIуэ пщещI мы зы щапхъэми: Москва дэт финанс институтым щIэтIысхьэри, зы илъэскIи емыджауэ, экзаменхэм я пIалъэр къэмысами, мэлъаIуэ — ахэр нэхъ пасэу етри, къуажэм мэкIуэж, комбайным тесу лэжьэным хуэпабгъэу.
ИужькIэ щIалэм щIэныгъэм зритри, къэралым и еджапIэшхуэ нэхъ цIэрыIуэхэм, аспирантурэхэм Iэзагъэ нэс щызригъэгъуэтащ. А псом лъабжьэ хуищIар еджэныгъэм, тхылъхэм яхуиIэ лъагъуныгъэращ. «Сэ тхылъхэращ лъабжьэ схуэхъуар. Си насыпышхуэу къызолъытэ, тхылъым хузиIэ лъагъуныгъэр си бынхэми зэрахуэкIуар», — жеIэ Мухьэдин.
И тхылъхэм я нэхъыбэр, зэрыгурыIэгъуэщи, щIэныгъэм ехьэлIащ. Арами, иджыри къыздэсым и гуапэщ художественнэ, философием ехьэлIа тхыгъэхэри.
1976 гъэм Мухьэдин къиухащ Москва дэт финанс институтым и кредит-экономикэ къудамэр, «экономист» IэщIагъэр иIэу. КъыкIэлъыкIуэ илъэсхэм мы институт дыдэм и аспирантурэм и щIэныгъэм щыпещэ. 1981 гъэм къыщыщIэдзауэ, IэнатIэ зыбжанэ зэрихъуэкIащ: институтым и кафедрэм и ассистенту, финанс-экономикэ къудамэм и деканым и къуэдзэу, егъэджакIуэ нэхъыжьу, кадрхэмкIэ къудамэм и унафэщIу, «Факультет международных экономических отношений» къудамэм и декану.
АдэкIэ, СССР-м икIауэ Аден къалэм (Йемен) дэт университетым щылажьэ егъэджакIуэ гупым я унафэщIщ, егъэджэныгъэ лэжьыгъэмкIэ проректор пажэщ, дунейпсо экономикэмрэ валютэ-кредит зэхущытыкIэхэмкIэ кафедрэм и профессорщ. 2002 — 2006 гъэхэм Урысей Федерацэм и Правительствэм и нэIэ щIэту лажьэ Финанс академием и проректор пажэщ. 2006 гъэм къыщыщIэдзауэ ардыдэм и ректорщ. 2010 гъэм ар ягъэуващ УФ-м и Правителствэм и нэIэ щIэту лажьэ Финанс университетым и ректору.
— Сыт хуэдэ еджапIэ нэхъыщхьэми хуэдэу, ди университетым и къалэн пажэу къилъытэр IэщIагъэрылажьэ нэс гъэхьэзырынырщ. Я IэщIагъэм хуедгъаджэм и мызакъуэу, студентхэр гъащIэми хуэхьэзыру дгъэсэну яужь дитщ. «Зэкъуэту фIым телэжьэн» — аращ ди университетым иригъэкIуэкI лэжьыгъэм лъабжьэ нэхъыщхьэ хуэхъур. СызэрегупсысымкIэ, ар къыдэхъулIэу къэплъытэ хъунущ. Уеблэмэ япэ курсым къыщIэтIысхьа ныбжьыщIэхэм щIэх-щIэхыурэ яжызоIэ: «Фызыдеджэхэм фахэплъэ: абыхэм яхэвгъуэтэнущ дяпэкIэ ныбжьэгъу пэж къыфхуэхъунухэри, гъащIэ гъусэ фщIынухэри. Ди университетым и къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщ зыщ IэщIагъэкIи, щIэныгъэкIи, цIыхугъэкIи зэдэгъуэгурыкIуэну цIыхухэр зэрыдгъэгъуэтыныр».
Мухьэдин и гъащIэм щапхъэ къыщыхуэхъуауэ къилъытэхэм ящыщщ и япэ декан, профессор Никольский Пётр. Ар зауэм хэтащ, и гъащIэ псом псэху имыIэу мамыр лэжьыгъэм пэрытащ.
«ЛIыхъужьыр и къару емыблэжу зи гуащIэ зыгъэтIылъу, ехъулIэныгъэхэм хуэкIуэфращ», — жеIэ Мухьэдин. Езым и гур нэхъ зыхуэмыкIуэ хьэлхэм ящыщу жеIэ щхьэхынагъэмрэ гъащIэм мурад хэха щыуимыIэнымрэ.
ИгуэщIа лэжьыгъэ Iыхьэм къыпэкIуэу, Мухьэдин къыхуагъэфэщащ фIыщIэ нагъыщэ куэд: «Урысей Федерацэм цIыхухэм щIэныгъэ нэхъыщхьэ етын и IэнатIэм пщIэ зиIэ и лэжьакIуэ», «Урысей Федерацэм щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэхэр, УФ-м и Президентым, Правительствэм я саугъэтхэр, Зэныбжьэгъугъэ орденыр къратащ, Къалмыкъым, Ингушым, Къэрэшей-Шэрджэсым, Къэбэрдей-Балъкъэрым, Бурятие, Адыгэ республикэхэм щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ я лажьакIуэщ.
2014 гъэм Есчындарым къыхуагъэфэщащ «Хэкум и пащхьэм щиIэ фIыщIэхэм папщIэ» орденым и еплIанэ нагъыщэр. Абы нэмыщI, IэнатIэ куэдым я фIыщIэ тхылъхэр, медалхэр къратащ, хамэ къэрал куэдми зи цIэр фIыкIэ щагъэлъэпIа щIэныгъэрылажьэ нэсщ.
БЕМЫРЗЭ Зураб.
Дер Вячеслав: Лъэпкъым ухуэлэжьэнырщ нэхъыщхьэр
И ныбжьыр илъэс 70 зэрырикъур шыщхьэуIум и 20-м игъэлъэпIащ ди лъэпкъым къыхэкIа цIыхушхуэм, хыхьэхэкI IуэхумкIэ дунейпсо цIэрыIуагъ къэзылъэща, къэралым, адыгэм я пащхьэ пщIэ щызиIэ политик, псапэ щIэныр зи гъащIэ джэлэс ди нэхъыжьыфIым — Дер Вячеслав Едыдж и къуэм.
Илъэс зэхуэмыдэхэм Дер Вячеслав зэрихьащ къэрал IэнатIэ лъагэхэр. Апхуэдэу, КъШР-м и гъэзэщIакIуэ власть къулыкъум къыбгъэдэкIыу, республикэм и Iэтащхьэ Темрезов Рашид и унафэкIэ, Дерыр УФ-м и Федеральнэ Зэхуэсым ФедерацэмкIэ и Советым сенатору ягъэкIуауэ щытащ (2011 — 2016 гъэхэм). КъищынэмыщIауэ, КъШР-м и ЦIыхубэ ЗэIущIэм (Парламентым) и зэхуэсыгъуитIым (2-нэ, 4-нэ) и депутату щытащ. Дуней псом цIэрыIуэ щыхъуа «Меркурий» фирмэр къызэзыгъэпэща зэкъуэшхэм языхэзщ.
Вячеслав 1949 гъэм Адыгэ-Хьэблэ къуажэм къыщалъхуащ. ЖыпIэнурамэ, нэщIэбжьэ куэд зылъэгъуа, гугъуехь мымащIэ къызэзынэкIа и лъэпкъым и къекIуэкIыкIам, и къэкIуэнум акъыл нэхукIэ, къабзэкIэ пыкъуэкI адыгэлI щыпкъэщ. АтIэ, политикэ Iуэхум, хыхьэхэкI лэжьыгъэм и гъащIэ псор ирипхауэ къэгъуэгурыIуэ пэтми, Вячеслав зэи лъэпкъым и жылагъуэ гъащIэм пэIэщIэ зищIакъым. И IуэхуфIхэмкIэ, адыгэм и къэкIуэнур нэхъри нэхъыфI ищIыным зэрытелажьэмкIэ лъэпкъыр ноби егъэбжьыфIэ, егъэгушхуэ, еIэт.
КъызыхэкIа адыгэ лъэпкъми, Дерхи я къекIуэкIыкIам Вячеслав фIыуэ щыгъуазэщ, тегъэчыныхьауэ я унагъуэм и тхыдэри къитIэщIыжащ. Ирогушхуэ Адыгэ Республикэм «Дер хьэблэ» цIэр зезыхьэ жылагъуэ зэрыщыIам, Дерхэ щыпкъэу лъэпкъми, къэралми зэрыкъуэтым. Игу къеуэу къыхегъэщ Дерхэ къэрал куэдым зэрыщикъухьар. Апхуэдэу щытми, абыхэм яхуиIэ пыщIэныгъэр зэримыгъэкIуэдри къыхегъэщ.
— Дер лъэпкъым и тхыдэр къэтIэщIыжыным, Адыгэ Республикэм щыIа «Дер хьэблэр» зэфIэгъэувэжыным теухуа Iуэхур къезыхьэжьар си шынэхъыжь Стаст. «Дерхэр ди Iыхьлыщ» жытIэу зэи дегупсысыркъым. Тэмэмыр «дэ тщIэтыр зылъщ» жытIэнращ. А лъыращ зы лъэпкъыу дызэрыщытыр зыгъэщыпкъэр, — жеIэ Вячеслав. — Срогушхуэ пщIэ ин зиIэ лъэпкъ уардэм сыкъызэрыхэкIам. Псом нэхърэ нэхъыщхьэуи къызолъытэ сыкъызыхэкIа Дерхи, адыгэ лъэпкъри си напэр къабзэу зэрызгъэщыпкъэр…
Вячеслав уепсалъэу, и адэ-анэм, къыдалъхуахэм, псом хуэмыдэу, и шынэхъыжь Станислав и гугъу умыщIыныр тэмэмкъым.
— Ди адэм хэлъа щыпкъагъымрэ ар цIыхушхуэу зэрыщытамрэ дылъэщIыхьэным куэд хуейщ… Классибл фIэкIа къыумыухауэ заводым и унафэщIу ущытыныр акъылым къыпхуигъэтIасэркъым! Ди анэри апхуэдэт. Псэ къару телъыджэ хэлът. Ахэр ди щапхъэу зэкъуэшхэри, ди шыпхъури дыкъэтэджащ. Стасрэ сэрэ дяку илъэситIт дэлъри, «Я псэр зы чысэм илъщ» зыхужаIэм дрещхьт. Пэжщ, дыцIыху псынщIэхэщ, Iуэху еплъыкIэ зэхуэмыдэхэри диIэу дыкъэтэджащ. Арами, дыкъызэрыздалъхуар, зылъ зэрытщIэтыр, пщIэ зэхуэтщIын зэрыхуейр зэи зыщыдгъэгъупщакъым. Арат нэхъыщхьэр. Арат дыкъэзылъхуахэм дызэрагъэсар. Ди шыпхъу закъуэрати, зыми си фIэщ ищIыфынукъым шыпхъум дэлъхум хуиIэ лъагъуныгъэ къабзэм пэувыфын щыIэу! — къыхегъэщ Вячеслав.
Дерым зэрыжиIэмкIэ, дунейм тетыхукIэ щапхъэу иIэнур, зыдэплъейр и къуэш Станиславщ.
— Станислав сыт и лъэныкъуэкIи пашэт, лъэрыхьт, щапхъэт. Дунейм зэрехыжрэ илъэс 12 хъужащи, ноби цIыхубэм ящыгъупщакъым республикэми, цIыху къызэрыкIуэхэми, къызыхэкIа лъэпкъми щхьэузыхь захуищIу ар зэрыпсэуар. И IуэхуфIхэр, и дуней тетыкIа дахэр дунейм къытенащ. Тхьэшхуэм иухат ар адыгэ лъэпкъым и пашэ хъуну… Аращи, сыт хуэдэ Iуэху сымыублэми, абы дауэ еплъынут си шынэхъыжьыр жысIэу, гукIэ Стас сочэнджэщ. Псом хуэмыдэу, ар лъэпкъ Iуэхум ехьэлIамэ, — жеIэ Вячеслав.
Нобэ республикэм щекIуэкI жылагъуэ гъащIэм, адыгэм и къэкIуэнум фIы и лъэныкъуэкIэ зезыгъэхъуэжыну IуэхуфIхэм Дерыр жыджэру хэтщ. Лъэпкъым зэран хуэхъун Iуэху блэжь мыхъуну, абы къыхэкIыуи сыт хуэдэ Iуэхуми куууэ егупсысауэ бгъэдыхьэн хуейуэ къелъытэ.
Гу зылъытапхъэщ нэгъуэщI зы лъэныкъуэми. Илъэс зыбжанэ хъуауэ Вячеслав яужь итщ адыгэшым и пщIэр къэIэтыжыным, абы дунейпсо цIэрыIуагъ къегъэлъэщыжыным, утыку инхэм ар ишэным. Ари лъэпкъым нэхъри зегъэужьыным и зы Iэмал лъэщщ…
— Уи лъэпкъым фIы хуэпщIэну ухуеймэ, гу ихакIэ, напэ къабзэкIэ Iуэху блэжьын хуейщ. ЦIыхум и ныбжьыр хэкIуэтэху къызыхэкIа лъэпкъым и къэкIуэнум нэхъри тегузэвыхь мэхъу. Сэри шэч къытесхьэркъым сыкъызыхэкIа лъэпкъым дунейм сытетыху сыхуэлэжьэн зэрыхуейм. Къыскъуэт цIыхухэри апхуэдэщ — узыфIэмыкIыжыну хэкупсэ-лъэпкъыпсэхэщ. Абыхэм нэхъри къару къысхалъхьэ. Дэ тхыдэм къыхэднэн хуейщ лъэужь мыкIуэдыжын, лъэужь дахэ. Абы папщIэ дызэрыубыду, зызэщIэдгъакъуэу, лъэпкъым еджэныгъэкIэ, щIэныгъэкIэ, гъэсэныгъэкIэ, хыхьэхэкI IуэхумкIэ зыкъедгъэIэтыжын хуейщ. Абы щыгъуэщ зыщытхъумэжыфынури зыщыдужьынури. Си фIэщ мэхъу ар къызэрыддэхъунур, — къыддогуашэ Вячеслав.
АБИДОКЪУЭ Лусанэ.
ЩIэныгъэм и щыгум ихьэфа Бэвыжь Мухьэмэд
Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм хыхьэ Жьакуэ къуажэм къыщалъхуащ зи зэфIэкIкIэ къэрал куэдым цIэрыIуэ щыхъуа щIэныгъэлI щэджащэ Бэвыжь Мухьэмэд Данял и къуэр. Ар къызыхэкIар хэгъэгум щIэныгъэм зыщегъэужьыным хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIа, лъэужь мыкIуэдыжын республикэ тхыдэм къыхэзына лъэпкъщ.
Мы къуажэр Къэбэрдейм къиIэпхъукIыу 1892 гъэм иджы зэрыс щIыпIэм щыщетIысэхам, Къубатей (иджы Жьакуэ) къуажэм Бэвыжьхэ ящыщ зэкъуэшищ дэсащ — Хьэжы, Къарэ, Аслъэныкъуэ сымэ. Хьэжырэ Къарэрэ 1885 — 1905 гъэхэм Тыркум Iэпхъуащ. Нобэ Бэвыжь унэцIэр зезыхьэхэр къызытехъукIар Аслъэныкъуэщ. Абы къуищ иIащ: Илас, Исмел, ХьэбатI. Илас къуиблрэ (Абдулыхь, МутIалиб, Исмел, Пщымахуэ, Зейд, Билал, Хьэзиз) зы пщащэрэ (Мэчырхъан) иIащ. Зыхалъхуа зэманым емылъытауэ, Абдулыхь, МутIалиб, Зейд сымэ щIэныгъэфI ябгъэдэлъащ икIи жьакуэдэсхэр егъэджэным я гуащIэ ин халъхьащ.
Бэвыжь Мухьэмэд и адэшхуэщ МутIалиб. Абы и щIалэ Даняли адэм и лэжьэкIэр и щапхъэу, акъылыфIэу къэтэджащ. ЖыIэпхъэщ, Бэвыжьхэ я унагъуэр зэхэзехуэн ящIа лъэпкъхэм зэращыщыр, Хэкури ирагъэбгынауэ зэрыщытар.
Мухьэмэд и адэ Данял и гъащIэр Черкесск дэта «Молот» заводым епхауэ щытащ. Конструктор IэпщIэлъапщIэм къилъэщыфауэ щытащ «Техникэ зыужьыным и жэрдэмщIакIуэ» цIэ лъапIэри, къигупсысахэр иту тхылъ пщIы бжыгъэхэр, щIыхь тхылъхэр, фIыщIапщIэ куэд къыхуагъэфэщащ.
Адэшхуэмрэ адэ-анэмрэ къыхалъхьа акъыл жаныр, щIэныгъэр, цIыхугъэр Данял и щIалэхэу Мухьэмэдрэ Iэминри зыщIашащ. ЩIэныгъэм и Олимпым дэкIуеифа зэкъуэшитIыр Урысейми, дуней псом щыIэ къэрал куэдми фIыуэ къыщацIыху. Мы щIалэхэм яхузэфIэкIам ирогушхуэ абыхэм я лъапсэр къыщежьа Жьакуэ къуажэм дэсхэри, адыгэ лъэпкъри.
Зэгуэрым Мухьэмэд адэшхуэм теухуауэ мыр жиIауэ щытащ:
— Си адэшхуэр Жьакуэ къуажэм егъэджакIуэу щылэжьащ. Си анэри адэри зы классым хэсу иригъэджащ. Сэ сыщеджэм щыгъуэ си дадэр пенсэм кIуагъэххэт. Арами, дунейм тетыхункIэ щыгъупщакъым и IэщIагъэр, абы лъагъуныгъэ хуиIари игу ихуакъым. Дадэр акъылышхуэ зыбгъэдэлът. Си къуэшымрэ сэрэ гъащIэм худиIэ еплъыкIэр къыщежьар ди дадэ Iущым дежщ…
Иджыри еджапIэм щIэсу зэкъуэшитIри дихьэхауэ щытащ физикэ, есэп щIэныгъэхэм. Черкесск къалэми, областми, крайми, уеблэмэ Союзми япэ увыпIэхэр къыщахь зэпыту щытащ. Мухьэмэд физико-есэп щIэныгъэхэм я докторщ, нанотехнологиехэмкIэ, электроннэ техникэмкIэ материалхэм я технологиехэм я кафедрэм и профессорщ, нанотехнологиехэмкIэ Кавказ Ищхъэрэ къэрал университетым и купсэм и унафэщI IэнатIэм пэрытащ, УФ-м щIэныгъэмрэ техникэмкIэ и Къэрал саугъэтым и лауреатщ. 1997 гъэм Сорос и тыгъэр къыхуагъэфэщащ, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием и академикщ…
Курыт еджапIэр къиухри, 1970 — 1976 гъэхэм Мухьэмэд щеджащ Москва къалэм дэт инженер-физикэ институтым (МИФИ). ЕджапIэ лъэщыр ехъулIэныгъэ иIэу къиуха нэужь, адыгэ щIалэр ядернэ физикэм и купсэхэу Москва, Дубнэ, Протвино, Серпухов къалэхэм щыIэхэм щылэжьащ.
1976 — 1981 гъэхэм ядернэ къэхутэныгъэхэмкIэ институтым, Дубнэ къалэм щыIэм, и аспирантщ. 1982 гъэм ар «Физика атомного ядра и элементарных частиц» IэщIагъэр иIэу къеух. ИригъэкIуэкI ядернэ къэхутэныгъэхэр къалъытэурэ, абы институтым къыбгъэдэкI тыгъэхэр къыхуагъэфащэ, 1984 гъэм Комсомолым и саугъэтым и лауреат мэхъу.
«Кристалл» фIэщыгъэр зиIэ, совет-американ дунейпсо къэхутэныгъэхэм — «поворот заряженных частиц деформированными кристаллами» IэмалыщIэр япэ дыдэ къэзыгъэнэIуахэм яхэтащ щIэныгъэлI Бэвыжьыр. Зэкъым Мухьэмэд США-м, нэгъуэщI хамэ къэралхэм щылэжьэну зэрырагъэблэгъар, ауэ адыгэлI щыпкъэм и зэфIэкIхэр къыщалъхуа хэкум къыщигъэсэбэпмэ нэхъыфIу къилъытащ.
КъыкIэлъыкIуэу, 1981 — 1983 гъэхэм монокристаллхэм деж электронхэмрэ позитронхэмрэ къапыкI нэхур къэхутэнымкIэ ирагъэкIуэкIа лэжьыгъэхэм хэтащ ар. Мы темэмкIэ иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэм къагъэлъэгъуахэм Бэвыжьым и кандидат диссертацэр треухуэ, 1985 гъэм физико-есэп щIэныгъэхэм я кандидат мэхъу.
1994 гъэм Мухьэмэд «Физико-есэп щIэныгъэхэм я доктор» цIэ лъапIэри къелъэщ. 1984 — 1994 гъэхэм Мухьэмэд ИФВЭ-м и лэжьакIуэщ. Бэвыжьым и унафэм щIэту «Практическое применение элементов кристаллооптики в физическом эксперименте и ускорительной технике» лъэныкъуэмкIэ зэпкърыхыныгъэ лэжьыгъэшхуэ ирагъэкIуэкIащ. ИкIи, абы щахузэфIэкIар къалъытэри, 1996 гъэм УФ-м и Къэрал саугъэтыр, къыдэлэжьа гупым и гъусэу, Мухьэмэди къыхуагъэфащэ.
1994 гъэм Мухьэмэд и лэжьыгъэм щыпищащ Къэрэшей-Шэрджэс къэрал технологическэ академием. 2006 гъэм къыщыщIэдзауэ Бэвыжьыр КъШКъТА-м и щIэныгъэрылажьэ нэхъыщхьэщ, Москва къалэм щыIэ «Радий» НПП-м и щIэныгъэлI-чэнджэщакIуэщ.
2008 гъэм Кавказ Ищхъэрэ къэрал техническэ университетым Прикладной нанотехнологиемкIэ и щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и унафэщIу ягъэув, «Нанотехнологии и технологии материалов электронной техники» кафедрэми и профессорщ. Илъэс дэкIри, Мухьэмэд Кавказ Ищхъэрэм нанотехнологиехэмкIэ и къэрал университетым и купсэм и унафэщI IэнатIэр къыхуагъэфэщащ. Бэвыжьым и Iэдакъэ къыщIэкIащ щIэныгъэ лэжьыгъи 100-м щIигъу, и къэхутэныгъэхэм щыхьэт техъуэ патент зыбжанэ.
ЩОХЪУЖЬ Лусанэ.
Адыгэхэм ятеухуауэ
Адыгэр хахуэщ, гушхуэныгъэ хэлъщ, ауэ пщIэншэу лъы игъэжэн фIэфIкъым, игукIи бзаджэкъым. ЗекIуэ кIуэрейщ, арщхьэкIэ и Хэкум пэIэщIэныр и жагъуэщ. И гур здэщыIэр я мэзхэмрэ бгыхэмрэщ. И щхьэхуитыныгъэр насып нэхъ ин дыдэу къелъытэ. Щабэу уепсалъэмэ, сабийм хуэдэу къыпхуэгъэпцIэнущ, уепхъэшэкIми игу тригъэхуэфынущ, захуагъэм уемыбакъуэ закъуэмэ. И зэуэкIэм къыхужаIэм фIолIыкI, нэгъуэщIым и хахуагъэм пщIэ хуещI, ар и бийуэ щытми. Махуэ псом уэрэд къришу, и мылъкуи и уни хэкIуадэми, къыфIэмыIуэхуу, шыр игъэджэгуу дэту къыпфIэщIми, ар и унагъуэм гурэ псэкIэ хуэпэжщ. Адэ-анэм зэредаIуэмкIэ, унагъуэм щиукъуэдииф зэгурыIуэмкIэ дэтхэнэ лъэпкъ зызыужьауэ зызылъытэжми щапхъэ хуэхъуфынущ.
Лапинский Теофил, адыгэхэм къащхьэщыжыну
Польшэм къикIа лыхьыдзэм и унафэщI, полковник. 1857 гъэ
* * *
Адыгэхэм къыхэхыкIэ зэращIэр я фащэми, я Iэщэми, дыжьыным къыхэщIыкIауэ хьэпшып къыздрахьэкIхэми къыхощ. Гухэхъуэщ адыгэ шууейм уIуплъэну. Сыту тынш, екIу икIи зэщIэкъуа абы и цейри, и фочылъэри. И уанэм и тыншагъыр-щэ! ЩызауэкIэ сыт хуэдэу IэкIуэлъакIуэу и шыр зэригъакIуэрэ абы, фочыр къыщрипхъуэткIэ и IэбэкIэм удихьэхыу! Уэшх къешхмэ, е пшагъуэмэ, ауэ сытми екIуу зрипхъуэкIрэ абы и щIакIуэр! Афэ джанэмрэ жыр пыIэмрэ иджы къамыгъэсэбэпыжми, хэщэтыкIыурэ адыгэхэр зыхуехъуэпсэкIыж я пасэрей хабзэхэм я фэеплъу, пщIэ хуащIу ахэр яхъумэ.
Сталь Карл,
Кавказ зауэм хэта урыс дзэпщ. 1900 гъэ
