Мериме Проспер (1803-1870) франджы тхакIуэ цIэрыIуэщ. Абы и къалэмым къыщIэкIащ хъыбар, новеллэ хьэлэмэт куэд, повесть зыбжанэ. Мериме къызэринэкIащ тхыдэр зи лъабжьэ тхыгъэ купщIафIэхэри.
Наполеонрэ урысыдзэмрэ Бородино щызэзэуэн и пэIуэкIэ Шевардино быдапIэр 18I2 гъэм шыщхьэуIум и 24-м (фокIадэм и 5-м) къаувыхьауэ щытащ франджыхэм. Абдеж щекIуэкIа зауэ гуащIэращ Мериме Проспер зи гугъу ищIыр.
ЗэзыдзэкIари пэублэ псалъэр зытхари Къэрмокъуэ Хьэмидщ
БыдапIэр къащтэ
Си ныбжьэгъухэм ящыщ офицер гуэрым къысхуиIуэтэжащ мы хъыбарыр. Езыр илъэситI-щы и пэкIэ Алыджым щылIащ. Хъыбарыр сигу къинащ, сщыгъупщэжыркъым. Аращ фхуэсIуэтэжынур.
Бжьыхьэпэ мазэм и плIым полкым сынэсащ. Полковникыр къысщыгуфIыкIакъым. Ней-нейуэ къызэплъащ. Генерал Б. и тхылъымпIэр щезгъэлъагъум, сызэпиплъыхьащ, ифI зыкъришэжауи къысфIэщIащ, псалъэ гуапэ гуэрхэри къызжиIащ.
Капитаным сригъэцIыхуащ абы. Дзэр къызэхикIухьри къигъэзэжа къудейт капитаным. ЦIыху къамылыфэ щхьэпэлъагэт ар, нэщхъыцэт. Сэлэтым къыщыщIидзэри, зэхэуэ Iэджэм хэхутащ, лIыгъэ зэримыхьатэмэ, эполетри жор дамыгъэри къыхуагъэфэщэнтэкъым. УIуплъэнкIэ домбейт, и макъыр гурымыхьт армыхъу. Иенэ деж шэ къыщытехуати, арат макъыхъу щIэхъуауэ жыхуаIэр.
Дзэ еджапIэр къэзуха къудейт – Фонтебло дэт еджапIэр. Ар щыжесIэм, капитаным и фэр зэлъащ, къызэплъри къызжьэхидзащ:
- Си лейтенантыр дыгъуасэ къаукIащ…
Сэ къызгурыIуащ абы къызиIуэкIар: «Абы и пIэ уиувэн хуей хъунущ, ар пхузэфIэкIын си гугъэкъым». Псалъэ дыдж пэздзыжын мурад сиIат асыхьэтым, ауэ зысшыIащ.
Ди щысыпIэм топ уэгъуитI хуэдэкIэ пэжыжьэ Шевардино быдапIэм къыщхьэщыуващ мазэр. Ар плъыжьыбзэт, инт, мазэ къыщIэкIыгъуэм деж зэрыхабзэщи. А пщыхьэщхьэм нэхъ иныж хъуауэ къысфIэщIащ мазэр.
Сэлэт лIыжь къызбгъэдэтти, абы гу лъитащ мазэр зэрыплъыжьыбзэм.
- Зэрыплъыжьыбзэ мазэр ныщхьэбэ! – игъэщIэгъуащ сэлэтым.- БыдапIэм гугъу дыдехьыныфэ тетщ.
Сэ Iэнкун сыкъэхъупащ, сэлэтым и псалъэр щызэхэсхым. ЗезгъэщIащ, ауэ жейм сезэгъакъым. СыкъызэфIэувэжащи, сыкъокIукI – сынокIукI. Шевардино жылэм пэгъунэгъу Iуащхьэхэм щызэщIэгъэна мафIэхэм сахоплъэ.
Жьы къабзэкIэ сыбэуа нэужь, згъэзэжри си пIэ сизэгъэжащ, цейр зытеспхъуэри си нэр зэтеспIащ, нэху щыху сыжеин мурад сщIауэ. Жейм сыкъибгынами ярейт: си нэбдзыпэ къехакъым. Жейм сыщемызэгъкIэ, сигу фIы щыщIэнт? Iэджэм согупсысри сыщылъщ. Си щхьэм къимыхьэ щыIэкъым. Мы уэхым щигъуэлъыкIа къомым – минищэм щIигъум си зы ныбжьэгъу яхэткъым. УIэгъэ сыхъумэ, сымаджэщым сыщIадзэнущ, дохутыр Iэшмэкъугухэр, дауи, къызэлIэлIэнукъым къысхуащIэфыни щыIэкым. Абы сыщегупсыскIэ, жейр нэхъри сщхьэщокIуэт: сыхелъафэ щыжысIэм, сыкъоскIэри, сыкъызэщоуж. Гупсысэ фейцей Iэджэ щызэблож си щхьэм – жеипIэ срагъахуэкъым гупсысэ мыфэмыцхэм.
ИкIэм икIэжым сыхилъэфащ жейм. Нэху щыри бжьамий макъ къэIуащ – абы сыкъызэщигъэуащ. ДиувыкIащ, дабжа нэужь, фочхэр зэдгъэувэкIыжащ. КъэхъунIа хуейтэкъым нобэ, ди пIэ дисын хуэдэт.
Сыхьэтищэм деж адъютантыр къытхыхьащ, унафэм къытхуеджэн щхьэкIэ. Фочхэр зыпщIэхэддзэжащ, фочауэхэм губгъуэм зрагуэшащ, абыхэм я ужь диуващ дэри. Дакъикъэ тIощI хуэдиз дэкIауэ, гу лъыттащ урысхэр зэхэзежэ зэрыхъуам – заIэтри быдапIэм дыхьэжащ.
Топхэр ижьырабгъумкIи сэмэгурабгъумкIи щызэхэтщ, ахэр тпэжыжьэщ дэ, дяпэ ищауэ бийм яхоуэ. Бийри теплъэкъукIыркъым – шэр къыттракIутэ. Шевардино быдапIэр Iугъуэм зэщIищтащ щIэх дыдэ.
Урыс топышэхэр тщхьэщолъэтри ди топгъауэхэм ятолъалъэ, зы топышэ – топышитI хуэдэ къытхэхуэми, щIыр кърауд фIэкI, дигу хагъэщIыфкъым.
Бийм дебгъэрыкIуэн хуейуэ унафэ къэсащ. Капитаным и нэр къыстриубыдащ – шэч къысхуищIагъэнщ сыкъэшынауэ. Апхуэдэфэ стеттэкъым сэ, я ужь зыкъизгъэнэн муради сиIэтэкъым – арагъэнщ си пащIэ къыхэжагъащIэм сыщIытеIэбар. Шынэ жыхуаIэр си пщIыхьэпIи къыхэхуэтэкъым, сызыщышынэр къэрабгъафэ къызаплъынырт. Топышэхэр тщхьэщолъэт, ар къысфIэмыIуэхуфэ зытызогъауэ. Нобэрей махуэм си нэгу щIэкIар щысIуэтэжкIэ я фIэщ сымыхъункIэ сышынэти, арат сигу къеуэр.
Дзэр зэхикIухьурэ ди ротэм къыщысым, полковникым къызжиIащ:
- Зауэ уи щыпэлъагъущ, умыбэлэрыгъ, укъэдзыхэ хъунукъым.
Сэ сыкъыпыгуфIыкIащ, лIыфэ зытезгъауэри. Си Iэщхьэри згъэкъэбзэжащ, гъунэгъу дыдэу къыщехуэха топышэм ятIэ къызиупцIати.
Урысхэм гу лъатагъэнщ я топышэхэр псыхэкIуадэ зэрыхъум – лагъым къыдаутIыпщащ: къуэм дыдэсти, топышэм нэхърэ лагъымыр нэхъ къытлъэIэсынут. Лагъым къутахуэм си пыIэр сщхьэщиудащ, сэ къызбгъэдэт сэлэтри зэшэзэпIэ ищIащ.
- Сынохъуэхъу,- къызжиIащ капитаным, пыIэр къэсщтэжа нэужь. – Нобэ ущIэгузэвэжын щыIэкъым, къэнэкIафIэ ухъуащ.
Си пыIэр щхьэрыскъуэжащ, шэр зэ здытехуам деж нэгъуэщI къызэрыщемыхуэхынури сигу къэкIыжащ: ар я нэщэнэщ зауэм хэтхэм.
- Ди жагъуэ ди щIасэми, ди щхьэр яхуэдгъэщхъын хуей хъуащ,- жысIащ.
Делагъэ жысIарэ пэт, си гъусэхэр нэщхъыфIэ къэхъужащ.
- Сынохъуэхъу,-къыщIигъуащ капитаным,- шэм уIэщIэкIащ, къытригъэзэнукъыми, ущIэгузэвэн щыIэкъым, ротэр уи IэмыщIэ къихуэнущ пщыхьэщхьэ. УIэгъэ сыхъуху къэс къызбгъэдэт офицерым и гущхьэр шэм пхисыкI хабзэщ – зэкъым зэрызгъэунэхуар… ГъэщIэгъуэнракъэ, абыхэм я цIэр П. хьэрфкIэ къыщIидзэт даIимауэ.
Ар си фIэщ мыхъуауэ фэ зытезгъэуащ. Апхуэдэфэ зэтригъэуэнт хэти, си пIэ итатэмэ. Зауэ сыщIыхэхуар нобэт, итIани къызгурыIуэт уигу бгъэкIуэд зэрымыхъунур, лIыгъэ зыхэбгъэлъын зэрыхуейр.
Сыхьэт ныкъуэ хуэдэкIэ шэр къыттракIутэри, щIегъуэжа нэхъей, урысхэр сабырыжащ, дэ къуэгъэнапIэм дыкъуэкIри бадапIэмкIэ дунэтIащ.
Ди полкыр батальонищ хъут. ЕтIуанэ батальоным быдапIэм и щIыб дыхьэн хуейуэ унафэ хуащIащ; адрей тIур быдапIэм ебгъэрыкIуэн хуейт. Сэ ещанэ баталбоным сыхэтт.
ЩIытIым дыкъыдэкIри дежьащ. Бийм шэр къыттрипхъэ щхьэкIэ къытфIэIуэхукъым. Шэр мэфий, къытхэуэр нэуфIыцIщхьэрыуэ хуэдэщи, дыдзыхэкъым, закъуэтIакъуэщ тхаукIыкIыр. Зыгуэр джалэмэ, сызоплъэкI, си гъусэхэм ауан сыкъащI: «Щхьэ узэплъэкIрэ апхуэдизрэ, жьэкIэ умыплъэ, сакъ». «Сызэригугъауэ шынагъуэкъыми зауэр!» - сегупсысащ сэ.
Лъэхъулъэущ зытщIауэ дожэ быдапIэмкIэ, япэ ищахэм дазэрыщIэхьэжынщ дызыхэтыр. Урысхэм я кIий макъ зэхэтхащ: «Ура!» щэнейрэ кIиящ урсыхэр, итIанэ щым хъуащ, къытхэуэнри щагъэтащ.
- Сигу ирихькъым щым зэрыхъуар,- жиIащ капитаным,- фIы къытхудэкIуэнукъым абы.
Ди сэлэтхэр зэрыгъэкIийуэ къысфIэщIащ сэ – ар сигу ирихьакъым. Урысхэр зэрыщымщ.
БыдапIэм щIэх дыдэ дынэсащ. Бжэгъу яехэр топышэм иращIыкIат, щIыри зэхэвыхьат. Сэлэтхэр быдапIэм тезэрыгуащи, зэрогъэкIий: «ИугъащIэ императорым!» АпхуэдизкIэ зэрогъэкIийри, быдапIэ я щыпэлъагъу къыпфIэщIынт.
Си щхьэр къэсIэтри сыдэплъеящ. Зэи сщыгъупщэжынукъым слъэгъуар. Iугъуэ фIыцIэр уэгум ихьат, быдапIэми щхьэщылът, хэплъагъукI къудейуэ. ЩIытIым къыщхьэпроплъ урыс фочауэхэр, Я фочхэр гъэпкIащ, къыттрагъэпсауэ къытпоплъэ. Лъэбакъуэ зыхыбл нэхъ тпэжыжьэкъым я топыр, абы сэлэт бгъэдэтщ, топышэр къытхидзэным зыхуигъэхьэзырауэ.
Сэ сыкъэскIащ, жысIащ сигукIэ: кIэ згъуэта хъунщ. Урысхэр къытхэуэн хьэзырщ – кIэ бгъуэтынумэ, и чэзукъэ…
- Фымыдзыхэ! – кIиящ капитаныр.
Абы и макъ афIэкIа зэхэсхыжакъым – ар и иужьрей псалъэт.
БыдапIэм щэ топ макъ къыдэIукIащ. Урысхэм я фочхэр къызэттрагъэпсар слъагъури сыгужьеящ – иджы хъунщ кIэ щагъуэтар. Си нэр суфIыцIащ, топышэ макъыр къыщыIум. ЦIыхур зэрогъэкIий, зэрызохьэ. Си нэр къыщытесхыжым, згъэщIэгъуащ – сыпсэу хуэди! БыдапIэр Iугъуэ фIыцIэм щIигъэнэжащ. Си хъуреягъкIэ уIэгъэ хъуамрэ хьэдэхэмрэ щызэтелъщ. Капитаным и хьэдэр спэжыжьэкъым: топышэр къытехуэри, зэпкъриудащ. ЛъызащIэ сыхъуащ сэри. Ди ротэм щыщу къелар сэлэтихрэ сэрэщ.
ЗыкъащIэжа хуэдэщ ди сэлэтхэм, ягу къызэрыгъуэтыжауэ фэ ятетщ. И пыIэр шпагэм фIиIури, полковникыр ежьэжащ, абы и ужь иуващ къелахэр. АдкIэ зэрыхъуар къысхуэгубзыгъыжкъым. СощIэж быдапIэм дызэрыдэлъэдар. Iугъуэ фIыцIэм бийр хэтлъагъуэкъым. СлъэкI къэзгъэнагъэнукъым – си сэшхуэр лъызащIэ хъуат, макъ къыщыIуам: «ДатекIуащ!» Iугъуэр нэхъ тщхьэщыкIа нэужь, быдапIэм щызэтедукIа сэлэтхэм я хьэдэм сыIуплъащ. Топхэм теджэлауэ зэхэлъщ бийм и хьэдэ къуаншэхэр. Франджы зауэлIхэм фочыр яузэд, мыжурэхэр ялъэщI. Урыс гъэрхэр къопэзэзэх – пщыкIуз хъут ахэр.
БыдапIэ куэбжэм деж щылъщ полковникыр, ари лъы защIэщ. Сэлэтхэр къеувэкIащ абы; сэри сыбгъэдыхьащ.
- Дэнэ щыIэ капитан нэхъыжьыр? – полковникыр сержантхэм ящыщ зым еупщIащ.
Сержантым и дамэр дригъэуеящ:
- СщIэкъым.
- Лейтенант нэхъыжьыр-щэ?
- Мис дыгъуасэ къытхыхьа офицерыр,- жэуап къритащ сержантым.
Полковникыр къысхудэплъеящ.
- АтIэ, зиусхьэн,- жиIа абы,- уэращ иджы унафэр зейр. Шыгухэр Iугъэлъади, быдапIэ куэбжэр гъэбыдэ. Ди бийр лъэщщ иджыри, удэгушыIэ хъунукъым. Генерал Канн къывдэIэпыкъунущ, утыкум фыкъыринэнукъым.
- УIэгъэ хьэлъэ ухъуа, полковник? – сыщIэупщIащ.
- Сэ си вагъуэр ижакIэщ, си псэм хуэдэ. БыдапIэр къащтащи, аращ си гурыфIыгъуэр!
