Тхылъи 150-рэ къызэщIэзыубыдэ «Черкесика»-р
Урыс усакIуэшхуэ Лермонтов Михаил теу- хуа тхылъыфIхэм екIуу яхэуващ иджыблагъэ дунейм къытехьа «Черкесика»-м и етIуанэ къыдэкIыгъуэр.
НэгъуэщI зы кавказыбзэми къемыхъулIауэ
Тхылъым и япэ Iыхьэр къызэIуах Лермонтов Михаил Кавказым триухуа и поэмибгъум. Зыр — «Мцыри»-р — «куржы» тхыгъэу ябж. Адрейхэр — езы урыс усакIуэри зыхэта, илъэсищэрэ зыкIэ екIуэкIа Кавказ зауэм теухуахэращ.
ЕтIуанэ Iыхьэм а поэмэ дыдэхэр итщ, КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ, ди зэманым нэхъ Iэзэ дыдэу къалъытэ адыгэ усакIуитхум хабжэ Ацкъан Руслан зэридзэкIауэ. Iуэхум хэзыщIыкIхэм зэрыжаIэмкIэ, Руслан и зэдзэкIыгъэхэр апхуэдизкIэ фIыуэ къехъулIащи, зэзэмызэ езы урыс усакIуэм и IэдакъэщIэкIхэм щефIэкI къохъу. Абы и щхьэусыгъуэу къэплъытэ хъунури IупщIщ. Лермонтовым «Шэрджэсхэмрэ» «Кавказ гъэрымрэ» щитхар и анэшхуэм и гъусэу Псыхуабэ зыгъэпсэхуакIуэ къыщыкIуа 1827 гъэрат, езы усакIуэр илъэс 13 фIэкIа мыхъуу. Ацкъан Руслан ахэр зэридзэкIын щыщIидзар езыр илъэс щэ ныкъуэм щхьэдэха нэужьщ, цIыху балигъым и акъылкIэ псори зэпишэчауэщ. Апхуэдэ щIыкIэкIэ, нэгъуэщI зы кавказыбзэми къемыхъулIауэ, Лермонтовым и поэмибгъур адыгэбзэкIэ зэдзэкIа хъуащ.
«Черкесика» тхылъ гупымрэ «Британика» щIэнгъуазэмрэ
Сэ адыгэбзэ сщIэркъыми, нэсу къызгурымыIуэнкIи хъунщ тхылъым и фIагъыр, ауэ зэхэсхамрэ слъэгъуар къызэрысщыхъуамрэ ятеухуауэ сытепсэлъыхьынщ зи гугъу сщIы лэжьыгъэм.
Зы тхылъым адрейр кIэлъыкIуэу къыдэкIын щIэзыдза «Черкесика» тхылъ Iэрамэр зэбгъапщэ хъунур «Британика» щIэнгъуазэращ. ЗэрамурадымкIэ, ахэр тхылъищэрэ щэ ныкъуэрэ ирикъунущ, бзитIым игъэзэгъауэ: языныкъуэ тхыгъэхэр урысыбзэкIэщ, адрейхэр адыгэбзэкIэщ къызэрыдэкIынур. Мы етIуанэ къыдэкIыгъуэм ещхьу, бзитIри щызэгъуси къыхэхуэнущ.
Аращ унафэу къащтар проектым и редколлегием. Абы хохьэ КъШР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщI, филологие щIэныгъэхэм я доктор Бэчыжь Лейлэ, «Звезда» журналым и редактор нэхъыщхьэ Гордин Яков, ДАХ-м и тхьэмадэ Сэхъурокъуэ Хьэутий, Адыгеймрэ Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ я ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэхэм я Iэтащхьэхэу МэщбащIэ Исхьэкърэ КхъуэIуфэ Хьэчимрэ, н.
Адыгэ тхыдэр, IуэрыIуатэр, щэнхабзэр, диныр, бзэр, гупсысэкIэр, псэукIэр зыфIэгъэщIэгъуэнхэм сэбэп яхуэхъун защIэу щытынущ а тхылъхэр. Абыхэм ихуэнущ литературэ тхыгъэхэр, дэфтэрхэр, политикэм, дзэм, литературэм, жылагъуэ гъащIэм щыцIэрыIуэ адыгэхэм я къекIуэкIыкIахэм теухуахэр.
Тхылъ гупым и япэ Iыхьэр СССР-ми Урысей Федерацэми куэд хуэзылэжьа, щIэныгъэлI зэчиифIэ, политик щэджащэу щыта Къалмыкъ Юрэ теухуауэ къыдагъэкIащ.
ЕтIуанэ томым, зэрыжытIащи, Лермонтовым и кавказ поэмэхэр адыгэбзэрэ урысыбзэкIэ ихуащ. Мы къыдэкIыгъуэм щыщу тхылъипщI тыгъэ хуащIынущ Лермонтовым и музейуэ Псыхуабэ дэтым.
«Черкесика» тхылъхэр къыдэгъэкIын жэрдэмыр къыхэзылъхьа, абыхэм я редактор нэхъыщхьэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд игу къегъэкIыж а музейм и унафэщIым нэIуасэ хуэхъуауэ зэрыщыта щIыкIэр. Урыс усакIуэм теухуауэ я школым 1964 гъэм щекIуэкIа зэпеуэм япэ увыпIэр къыщызыхьа щIалэм Андроников Ираклий, Лермонтовым и IэдакъэщIэкIхэр зы-джа щIэныгъэлIхэм я нэхъ Iэзэм, и тхылъ къратат. Илъэс щэ ныкъуэ дэкIа нэужь, Мухьэмэд ар музейм иритащ. Иджы а тыгъэм кIэлъокIуэ «Черкесика»-м и етIуанэ тхылъ щIэращIэр. Ар дыдэр Мухьэмэд ипхъу нэ-хъыжь Данэ лъигъэIэсынущ Иорданием и пащтыхьыпхъу Уиждан. Данэ илъэс куэд хъуауэ а къэралым щопсэу, и IэщIагъэкIэ егъэджакIуэщи, адыгэбзэр щIэблэм ярегъащIэ. Нэ- хъыщIэ Лацэ Налшык дэсщ, экономисту мэлажьэ.
— ФIыщIэшхуэ худощI ЩIДАА-м щIыхь зиIэ и академик Шакъ Елберд. Абы игъэлажьэ «Тетра-граф» тхылъ тедзапIэращ «Черкесика»-р къыщыдэкIыр, — жеIэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд. — ЕтIанэгъэ, Лермонтовыр къызэралъхурэ илъэс 200 щрикъум ирихьэлIэу, тредгъэдзэну ди мурадщ мы къыдэкIыгъуэм щыщ экземпляр 500.
«Уафэгъуагъуэ макъым» и джэрпэджэж
Ещанэ къыдэкIыгъуэм ихуэнущ Шинкубэ Бэгърат и «ЖылакIэмрэ» Лохвицкий Михаил и «Уафэ-гъуагъуэ макъымрэ». Абы хуигъэхьэзырауэ а тхыгъэхэр ХьэфIыцIэ Мухьэмэд и стIолым телъщ. Япэр Симонов Константин зэридзэкIауэ щытащ, етIуанэр зэрытхар урысыбзэщ. ТIури зытеухуар Кавказ зауэм ирилъэсыкIа убыххэмрэ тенджыз ФIыцIэм и Iуфэм щыпсэу шапсыгъхэм я къекIуэкIыкIамрэщ. Иужьрейхэм ящыщу къэнэжар цIыху миниплIрэ щитхурэщ.
Лохвицкэр езыр шапсыгъти, и лъэпкъым тетхыхьыжауэ аращ. Совет зэманым ар Куржым и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и урыс къудамэм и Iэтащхьэу щытащ. Абы и гъащIэ гъуэгум теухуащ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд и тхыгъэу ещанэ тхылъым ихуар. Арат зэзыдзэкIауэ щытар Лохвицкэм и повестым къытращIыкIыжа пьесэр. Апхуэдэу ещанэ тхылъым итынущ критик цIэрыIуэ Кожинов Вадим Шинкубэ Бэгърат триухуауэ щыта тхыгъэр.
— 1989 гъэм «Уафэ- гъуагъуэ макъыр» Къэбэрдей къэрал драмэ театрым щагъэуващ, — игу къегъэкIыж ХьэфIыцIэм. — Гъэлъэгъуэныгъэхэм езы Лохвицкий Михаил кърихьэлIэгъат.
Шинкубэрэ Лохвицкэмрэ я тхыгъэхэр адыгэбзэ дахэм къригъэзэ-гъащ, критикхэм зэрыжаIэмкIэ, нобэрей адыгэ тхыбзэм нэхъ хуэIэкIуэлъакIуэхэм ящыщ, тхакIуэ Къэрмокъуэ Хьэмид.
«Черкесика»-м и еплIанэ къыдэкIыгъуэм ихуэнущ «Щикъухьащ адыгэр дунеижьым» фIэщыгъэм щIэту зэхуэхьэса тхыгъищ: Къумыкъу Мамдухь и «Адыгэхэм ирагъэкIуэкIа бэнэныгъэмрэ зыхэта зауэхэмрэ»; КхъуэIуфэ Хьэчим зэхуихьэсыжа, XX лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэм Истамбыл щытрадзэу щыта «Гъуазэ» газетым и къыдэкIыгъуэхэмрэ абы и тхыдэмрэ; ХьэфIыцIэ Мухьэмэд хамэ къэрал щыпсэу адыгэхэмрэ Мысыр пащтыхьы- гъуэмрэ ятеухуауэ иIэ лэжьыгъэхэр.
«Черкесика»-м ихуэну псори нобэкIэ къытхуемыбжэкIынуми, тхылъеджэхэм я нэ къызы- хуикIхэм ящыщщ Гордин Яков и тхылъхэр, Ольшевский Милентий лыхь (поляк) тхакIуэм и лэжьыгъэхэр, Баддели Джон инджылыз щIэныгъэлIым и IэдакъэщIэкIхэр, испанщылъху Ван-Галлен Хуан и къалэмыпэм къыщIэкIахэр, Кавказ зауэм хэта генералхэу Тучков С. А., Гудович И. В., Германов И. И. сымэ я гукъэкIыжхэр. Абыхэм ягуэувэнущ лыхь къэхутакIуэ Пшишевич А. С., Александр Езанэ пащтыхьым и шугъусэу щыта граф де Рошешуар сымэ я тхыгъэхэри.
КъыкIэлъыкIуэну тхылъхэм ихуэнущ КъБР-м, Адыгейм, КъШР-м я щIэныгъэлIхэм Кавказ зауэм траухуа я лэжьыгъэхэр, МэшбащIэ Исхьэкъ, Чуякъуэ Инус сымэ я тхыдэ романхэр, нэгъуэщI куэди.
ОБИЛЬНЫЙ Петр.
«Московский
комсомолец» газетым къитхыжащ.
2013 гъэ,
мэлыжьыхьым и 17
