Къэзылъэфри зылъэфыжри…
(Бэзэрщауэ и гукъэкIыжхэр)
Псалъэжь гуэрым жиIэр зэрамыхъуэкIыжамэ, Iуэхум и пэр умыщIэу, уэлэхьи, и кIэри умыщIэну…
НтIэ, и пэр мыращ. КъуэзэвкIыхькIэ зэджэ ди къуажэм зы щхьэлыжь дэтт. Дэт щхьэкIэ, ди къуажэ щыщ цIыху абы зэрыщымыхьэжэрэ Iэджэ щIат. Сытыт и щхьэусыгъуэри? Умышхыжын мэкъумэш пщIарэ, гъавэм ухэджэгухьу ухэсмэ, абы и Iуэхур щхьэхуэти, ущыхьэжэурэ ипкIутыж хъунут, ауэ пшхын гуращэ уиIэу бгъэтIылъа гъавэ абы пшэнкIэ Iэмал иIэтэкъым: бгъави бгъажьи мыхъужу щыкIуэдынут.
ТIэ-э-э, арати, дэ дыщыужарэ Iуэхум хэзымыщIыкI хамэ къуажэхэр щыхьэжэу зэманыфI дэкIа нэужь, щхьэлыжьым и хъыбар хьэлэмэт, дууэ, къуажэм щоIу. Хъыбарым зэрыжиIэмкIэ, щхьэлыжьым Iиман къихьыжри, къызэрыкIыжауэ мод-дэ, урыс станицэхэм нэс къикIыурэ щыхьэжэрт, хьэжакIуэхэр очырэ зэхэмыкIыжу зэхэтхэт.
Ти-и, ар зэхэзыха си ТIатIэшхуэр пхутепыIэнт, къыслъитIысхьащи, кIуэаракъэ, сегъалIэ:
— ЖылэлIым урещхь, мыгъуэ, уэ езыр сытми. Абыхэм хьэжыгъэкIэ затIыжащ. Уэ сыт урищIыс! Мыбдежым укъызжьэхэмысу кIуэи тIэкIу тхуэхьэжэ!
Уи щхьэгъусэр дэгъуэшхуэмэ икIи ТIатIэшхуэмэ, абы уимыгъэщIэн щыIэ-тIэ. Сэри мы тыкуэн щIакхъуэр къысIэщIэужэгъуати, си шыд сырыхужьыр къызэщIызощIэ, гуэдз къэпиплIыр изогъэукIурие, сытотIысхьэжри: «Но-о-о!» — сокIуэ…
СыздэкIуам, тобэ, тобэ, очыри фэчыри щыIэкъым. «Пу-пу-пу» — щэней соубжьытхэ зызогъэзэкIри, бадзи цIыхуи щыдымыркъым. Бзэгу къихьыну кIуа тIасхъэщIэхым хуэдэу Iэуэлъауэншэу тэрэзэм зыбгъэдызогъахуэри, сыкъошачэ, сыкъохьэжэ, хьэжыгъэ къэпищым щIигъу къызопщыжри: «Но-о-о!» — макIуэ-мэлъей, сыкъэфлъэгъуакъым, фыслъагъужакъым. СыкъакIуэм, сыкъэущым, сыкъэхьэмкIэурэ, ди пщIантIэ дыщэм сыкъыдохьэж, уэлэхьи. Сыкъыдохьэжри…
Си ТIатIэшхуэр мэгуфIэ, дуней гуфIэгъуэр иIэщ! Сэри си пащIэ сыщIэгуфIыкIыурэ, си Iупэхэр схузэтемыхьэжу къэпхэр къызохри, кIыщым сыщIохьэ. Сэ сыкъуажэ гъукIэтэкъэтIэ. СыкъогъукIэ, сыкъогъукIэри, сыпIащIэу сыкъосыж… Сыкъэсыжмэ, си ТIатIэшхуэм и ахъи быхъи щыIэкъым. «Ярэби, дэнэ щыщIэбжьэхъуауэ пIэрэ мыри, щIакхъуэ игъэжьамэ, ди гъунэгъум зыхуигъэбэлыхьыну ирихьэкIауэ къыщIэкIынщ…» Ар щыжысIэ дыдэм, си ТIатIэшхуэу плъагъум зыкъигъэуцэрэфарэ и нэхэм хьэфэ сырымэр къыщIицыцыкIыу къысхудохьэж.
СыIуплъэмэ, а-а-а, узижагъуэн-сызижагъуэн жыхуаIэм хуэдэщ. Сэ псынщIэу кIэбгъу зыкъызощIри, зызмыгъэIэуэлъэуащэурэ пщэфIапIэм зыщIызодзэ. АрщхьэкIэ уIэщIэкIынт ТIатIэшхуэ! Си лъэдакъэр печ жысIэу ныскIэлъыщIопкIэ пщэфIапIэм. Зыкъызэкъуех:
— Жылэм емыщхь уэ, иджы нэгъуэщIы- щхьэ къыпфIэкIэжынт. Уи хьэжыгъэри уэри фызэщхьщ. Мэ, къомыгъанэIауэ мыр шхы, — жеIэри, иIыгъ щIакхъуэр къысIэщIегуэ…
Тобэ Iистофрилэхь, жыпIэкIэ уи фIэщ хъункъым, ауэ ерэ фIырэ схузэхэх зэрыхъу лъандэрэ уадэ зыгъэдалъэ си IитIыр зэуэ щIакхъуэм сфIырешэх… Сытми, си ТIатIэшхуэ и унафэкIэ Iэнэм сыпэротIысхьэри, пшхынумэ, къеблагъэ… Зыуигъэшхын къудейуэ щысти абы: зэпошри, зэпош, ухуейми, кIуэаракъэ, Iэнэм къешэкI… АрщхьэкIэ укъикIуэтыж хъунутэкъым. СыкъоIэ-сыноIэ. ЕIи пэт, си жьэр зэщIишхащи, схузэтехыжыркъым. Си ТIатIэшхуэу плъагъури бжэ блэпкъым егъэщIарэ, и IэшхуитIыр и бгъэм деж щызэрыдзэжауэ нэкIэ сешхри къысщхьэщытым, уэлэхьи.
СогъэныщкIу, согупсысэ, согупсысэ, согъэныщкIу… Ти-и-и, ныбжьэгъу, си Iэфтэритетыр абы дэкъутэри, мы дунеишхуэу плъагъур зэуэ къыстеункIыфIащ: гукъыдэж сиIэжкъым, си щхьэр си лажьэщ. Лажьэшхуэм сыхэзыдза си фызми увыIэгъуэ имыIэу шыплIэ пулемету зыкъыстреунащIэ.
Арати, гузэвэгъуэм къуимыгъэгупсысын щыIэ, мурад сощI: «А-а-а, зэрыхъу хъунщ! СеуэнщсеIэнщи, хьэжыгъэр сщэнщ. Сщэнщи, абыкIэ нэгъуэщI къэсщэхужынщ, итIанэ сэри си ТIатIэшхуи дытыншыжынщ…
Аргуэрыжьти, си Сырыхужьыр къызэщIызощIэ, хьэжыгъэ къэпищыр изолъхьэри, дзапэ уэрэд тIэкIу жысIэурэ си мурадыр згъафIэу соущэх. Сеущэхыурэ, Бахъсэн бэзэрыракъэ Iуэху зэфIэмыкIыр щызэфIэкIыжыр, абы сыщопсых.
Мы бэзэрыр зымыцIыхум псалъэкIэ фэзгъэцIыхунщ жысIэу ар къалэн зыщысщIыжыфынукъым, ауэ уимыгъэбэлэрыгъын щхьэкIэ бжесIэнщи, уи щIыIу тасхъэу, уи бохъшэ махэу, уи напэр техыгъуафIэу мыбы укъытемыхьэ. Ирачынущ, ирахынущ, трахынущ. Сэ, сыт сщIэн, сытехьати, сахоплъэ. Сахэплъэмэ, цIыху цIыкIуу тетыр зэрызохьэ, зэрызокъуэ, я фэр зэрытох, ихъуреягъкIэ зэрыхьзэрийщ!
Гузавэ къэсщтащ: «Ярэби, бэзэр кIуэрейуэ щымыт сэ дауэ сыкъикIыну пIэрэ нобэ, дауи сыхъуну?
А-а-а, зэрыхъу хъунщ. Сытохьэ, сахоплъэ, зызоплъыхь, сакIэщIодэIухь… АрщхьэкIэ, лIо, зыми пэчом къызжаIэркъым. «Дауэ сыхъуну, дауэ сщIыну, сыт щIыкIэкIэ зыIэщIэзгъэкIа хъуну мы къэпищыр?»
Ти-и-и сыкъызэрокI:
— БулъкIэ, булъкIэ, булъкIапхъэ!.. Къыбжьэхэлыдэу хьэжыгъэ! ЗгъэлъапIэркъым!.. Зыщэхуа щIегъуэжыркъым! – мис апхуэдэу си тхьэ къызэрихькIэ мо бэзэр зэрызехьэм сахокIие.
Тобэ, тобэ. Си кIиикIэр ягу ирихьа е нэгъуэщI сытми, цIыхур моуэ фоужь епщIа бжьэуэ къызэрыIуогуэ. Сэри си тхьэ сеплъыжыркъым, тызогъалэри тызогъалэ.
Абдежым унасыпыфIэмэ, куэдрэ, моуэ-щэ, алыхьталэм къыхуригъэтIылъэха фIэкIа умыщIэну, асыхьэтым зы фыз фафIэшхуэ, Си ТIатIэшхуэ и плъыфэщ жыпIэну, къыIуокIырахъуэ:
— Сыт, тхьэмадэ, мы уи нэд цIыкIухэм жыпIэр?.. «Нэдым ураукуэ, лъэнкIапIэшхуэ», — жызоIэ сигукIи, псалъэкIэ пызощэ:
— ТIурэ тхурэ.
Имыдэу дызодауэ. Зегъэпхъашэ, ауэрэ нэхъ щабэ къохъуж, сегъэдыхьэшх. Апхуэдэ лъэнкIапIэ зиIэ куэдрэ уедэуэнт, си гур къегъэтIатIэри, си ТIатIэшхуэм ещхь мо лъэнкIапIэшхуэм къэп къэс сом пщыкIуийкIэ изощэ.
«Сыкъэбгъэделэ уи гугъэурэ, дэкум хуэдэу укъэзгъэпцIакъэ, дэгъуэжь», — жысIэурэ, тумэнитхумрэ сомиплIымрэ согъэкIэрахъуэ, зы сомитху схухэзагъэртэкъыми, къыхызогъэкIэрэхъукIыж, къулыкъущIэ шхэкIэу сыкъошхэри, хьэжыгъэщэху бэзэрым сытохьэж. Сахоплъэ, саходэIухь, садогушыIэ. Абдежым, унасыпыфIэмэ, фIыкъэ, зы лIыжь дамэду цIыкIу, хьэрхьуп жьакIэ хъужауэ къызолъагъу. «Муслъымэныфэ къабзэщ», — жызоIэри, изоку, зэдауэ куэдым дызэрыхэмыгъэту, тIурытIрэ щырыщкIэ къэпищыр къыIэщIызогъэкI.
Ущи хэтыжтэкъым иджы си Iуэхум – сохьэмкIэ, уэрэдыжьи ину къызош… Сырыхужьырщи, алыхь-алыхь, ахъырзэманщ. Сэращи, си тIатIэшхуэр нэгум щIэтщ, гукIэ сопсалъэ, зыхузогъэлI… Ауэрэ-щэ, сыхьэмкIэурэ, ди пщIантIэ сыдохьэмкIэж. СыдохьэмкIэжри-и-и… тIатIэшхуэу плъагъур бжэщхьэIум къытетщ и IэшхуитIыр и шхужьышхуитIым къиту, и сыхьэтышхуэри Iэ ижьым къипIиикIыу…
— Мэ!..
Ти-и-и, нэхулъэ къыщищIым сыкъызэщоу, сыкъотэдж, зыкъызотхьэщI, зыкъызыпызолъэщIыхьыжри-щэ, зызмыгъэIейуэ ди Iэнэ хъурейм сыкъэпотIысхьэ… Си тIатIэшхуэми, угъурлыфэ хъужауэ, зимыIэжьащэу бахъейр къызыщхьэщих щIакхъуэ хъуреишхуэ къысхуехь… КъысIэщIегуэри… «Уэдыдыд мыгъуэ, мыр сыт, мыр дауэ?! АпэсищкIэ къызощэху, сом ныкъуэкIэ сощэж, фейдэр здэкIуэр сщIэркъым, жыхуиIэм хуэдэу, си хьэжыгъэ дыдэр нэхъ лъапIэу къызащэж…»
ЕI, лIыжь цIыкIу дамэду! Си пыIэкум укъиуэщ, си лыр къэпшхщ, си лэпсым укъефэжри, пабжьэм ухэлъэдэжащ!..
Мис аращ къэзылъэфри зылъэфыжри пщIэнукъым, жыхуаIэр!
Кумыщ Абдул.
