Тхэн щIэзыдзагъащIэхэр зыхуэсакъыпхъэ хабзэхэр
Дэтхэнэ нану къалъхугъащIэри зыхуей хуэзауэ ягъэпскIыу ипэрей уIэбжьыгъуэр щхьэщыкIыху тIэкIу зрагъэгъэпсэхуа нэужь, мы псалъэхэр жраIэурэ фIыуэ яубэрэжьын хуейщ: «Умытхэ! Умытхэ! ТхакIуэ умыхъу!» Апхуэдэу зэпыфлъэщIыхьа нэужькIи а нанур иджыри тхэныгуу къанэ хъужыкъуэмэ, дахэкIэ фыхэзэгъэфмэ феплъ. ДахэкIи мыхъурэ, сабийм гугъэ хэфхыжи Iуэхур зэфIэкIауэ фыбж. Тхэн узыр пхуэгъэхъужынукъым.
Тхэм и гъуэгум ипэм щегъэжьауэ икIэм нэс банэ, гъущIIунэ, шупсыранэ тезщ. Абы къыхэкIыу, и акъылым хуитыж цIыхум зэрыхъукIэ тхакIуэ IэщIагъэм зыщидзеин хуейщ. Ауэ, апхуэдизу зэрысакъым хуэдэу, ухыгъэ гущIэгъуншэм нэрыбгэр тхэн Iуэхум ирихулIэмэ, и натIэ итыр нэхъ тынш зыщищIын папщIэ, а тхьэмыщкIэр къыкIэлъыкIуэ хабзэхэм тетыпхъэщ:
1. Уигу ибгъэлъын хуейщ зэрымыщIэкIэ е Iуэхум ирихьэлIэу зыгуэр птхыныр тхакIуэу ущытыпэным нэхърэ зэрынэхъыфIыр. Усэ зытх гъуэгупщIэхэхыр нэхъыфIу мэпсэу, гъуэгупщIэхэхыу мылажьэ усэрытхым нэхърэ.
2. КъинэмыщIауэ, гум фIыуэ иубыдэн хуейщ литературэ IэнатIэм зыри къыщомыхъулIэныр къохъулIэн’Iам нэхърэ зэрынэхъыфIыр. Япэрейм тезыру къыпхуихьыр Iуэхур узэрыщыгугъам хуэдэу къызэрыщIэмыкIамрэ пощтидзапIэм щысхь имыщIэу игу къыпхуилъыр зэримыбзыщIымрэщ. ЕтIуанэм и зэранкIэ гонорарым къыкIэлъыпкIухьын, ардыдэр 1899 гъэм къыдэкIа тхылъымпIэ ахъшэкIэ къеIыпхын, «кърикIуахэр» пшэчын, щIэрыщIэу зыгуэр къохъулIэным утегушхуэн хуей мэхъу.
3. «Гъуазджэм и хьэтыркIэ» утхэныр нэхъ фейдэщ гъущI гъуэжьыжьым уи нэ къыхуикIыу зыгуэр зыхэплъхьэн нэхърэ. Тхэхэм унэ къащэхукъым, мафIэгу ехьэжьакIэ зекIуэхэкъым, ахъшэкIэ джэгухэкъым, щыхь куцIи яшхкъым. Абыхэм я шхыныгъуэр - шыгъурэ кафем щащIа пIастэрэщ, я псэупIэр – фэтэр хьэхущ, зэрызекIуэр лъэсущ.
4. ЩIыхьыр джэгуакIуэм и джэдыгум къытепIиикI щыдэжын цIущ.[1] Ауэ литературэм укъыщацIыхун Iуэхум и гугъу пщIымэ, апхуэдэ щызекIуэр «литературэ» псалъэм къикIыр къагурыIуэн папщIэ, «Хамэ къэралыбзэхэм къыхэкIауэ псалъэ 300 000 зэрыт псалъалъэр» къыщрамылъэфажьэ хэгъэгухэращ.
5. Хъулъхугъэ, бзылъхугъэ ирехъу, хэт хуейми тхэну хуитщ, къулыкъуми, динми, ныбжьми, щIэныгъэ дипломми, унагъуэ насыпми емылъытауэ. Тхэну хуит ящI, уеблэмэ щхьэлажьэ зиIэхэри, сенэ утыку гъуазджэм дихьэххэри, хуитыныгъэ псори зыIэщIахахэри. НэхъыфIщ, итIани, Парнасым дэлъэпIэстхъейхэр зэрыхъукIэ зи акъыл тIыса цIыхуу, «кхъухь», «щIакхъуэ» псалъэхэм хьэрф «кхъу» къызэрыщагъэсэбэпыр ящIэу къыщIэкIыныр.
6. Ахэр армэ щIалэхэм е школакIуэхэм ящымыщмэ нэхъыфIщ.
7. ТхакIуэр гупсысэным хуэмыхейуэ щытын зэрыхуейм укъыфIэкIмэ, гъащIэми зыгуэр хищIыкIыпхъэу хуагъэфащэ. Гонорар нэхъ ин дыдэхэр зратыр гуэныхри бэлыхьри къызэзынэкIахэращ, нэхъ цIыкIу дыдэр зылъысыр емыIусэ цыс нэIухэмрэ зэи щымыуахэмрэщ. Ещанэу къэзышахэр, зызыукIыжыну хэтахэр, щай къахуэмынэу зи мылъкур ахъшэ джэгум езыгъэхьэхуахэр, щIакIуэ кIапэ тетахэр, щIыхуэ ямытыжын щхьэкIэ щIэпхъуэжахэр, къинэмыщIхэр япэрейхэм хеубыдэ. ЩIыхуэ зытемылъхэр, псэлъыхъухэр, мыфадафэхэр, институт пщащэхэр, къинэмыщIхэр етIуанэрейхэм яхохьэ.
8. ТхакIуэ ухъуну гугъуххэкъым. Зыгуэрым емыгуэкIуэфын хуэдизу нэджэIуджэ цIыхуи, хуэфэщэн щIэджыкIакIуэ имыгъуэтыжын хуэдизу купщIэншэ тхыгъи щыIэкъым. Аращи, укъимыкIуэт… Уи пащхьэм тхылъымпIэр илъхьэ, къэлэмыр убыди, акъыл зэщIэдияр къызэщIэбгъаплъэурэ ехуэкI. Сытым теухуауэ ухуейми тхы: пхъэгулъ фIыцIэм, хьэуам и щытыкIэнум, а уэ пщIэм къыщIигъэкI псыIэфIым, Хышхуэм, гъуэбжым, нэгъабэрей уэсым... ЕхуэкIын ууха нэужь, Iэрытхыр къащти, уи бгъэгум лъы щызезыхуэ гур пIейтейуэ редакцэм кIуэ. Сенэм кIэлошхэр щыщыпхыу «Зиусхьэн мыпхуэдэр щIэс?» жыпIэу ущIэупщIа нэужь, тхьэлъэIупIэм щIэхьэи фIым ущыгугъыу уи IэдакъэщIэкIыр ет... Абы иужькIэ шэнтжьейм уилърэ унащхьэм удэубжьытхейуэ зы тхьэмахуэкIэ унэм щIэс, уи нэгум къыщIэхьэхэм уи гур щыбгъэфIу. Тхьэмахуэ дэкIа нэужь, редакцэм кIуэи уи Iэрытхыр къеIыхыж. Абы иужь адрей редакцэхэр къызэхыбокIухь… Редакцэ псори къызэхэпкIухьу уи Iэрытхыр зыщIыпIи зэрыщыпхымыкIыр наIуэ хъуа нэужь, птхар тхылъ щхьэхуэу къыдэгъэкI. Еджэн къыкъуэкIынщ.
9. Зи тхыгъэхэр ядж икIи къытрадзэ тхакIуэ ухъуну гугъу дыдэщ. Ар къохъулIэн папщIэ: тхэкIэ-еджэкIэ нэгъэсыпауэ зэгъащIэ икIи, нэгъуэщI мыхъуми, джэш хьэдзэ къэзышэчын Iэзагъ зэгъэпэщ. Iэзагъышхуэ здэщымыIэм цIыкIум и уасэр щыдоуей.
10. ЕмыкIу умыщIэ. НэгъуэщIым итхар ууейуэ умыгъэIу, зы тхыгъэр зэуэ къыдэкIыгъуитIым къыщытомыдзэ, у-Курочкину е Курочкиныр уэрауэ къащомыгъэхъу, хамэкъэрал къикIам хуэдэ щымыIэу жумыIэ, къинэмыщIхэр. Сытми, хьэрэмым зыщыдзей.
11. Тхыгъэхэр щытрадзэ дунейм хабзэ щхьэхуэхэр щызокIуэ. ГъащIэм хуэдэ дыдэу, мыбыи гум ежэлIэнкIи хъунум и гугъу пщIыныр, зыгуэрым и бэлътокумкIэ уи пэр плъэщIыныр, уимыхьэлIамэм уи Iэ бэлагъыр хэпIуныр, къинэмыщIхэр къыщезэгъкъым.
12. Утхэну ухуеймэ, пщIэнуращ. Япэ щIыкIэ узытетхыхьынум егупсыс. Мыбдежым гъунэ зимыIэ хуитыныгъэ ущиIэщ. ЩхьэзыфIэфIу, уеблэмэ щхьэхуещэу укъыщIэкIми ягъэ кIынукъым. Ауэ Америкэр етIуанэ къызэIуумыхыжын, щIэрыщIэу гын къомыгупсысын папщIэ, куэд щIауэ ягъэныщкIуа Iуэхугъуэхэм утепсэлъыхьыным зыщыдзей.
13. Узытетхыхьынур зэхэкIа нэужь, къэлэм мыубзэщхъур зыIэщIэлъхьи зэхэмыцIэла хъэтI къихыгъуафIэкIэ узыхуейр напэм и зы лъэныкъуэм, адрейр нэщIу къэбгъанэурэ, тетхэ. Апхуэдэу щIын щIыхуейр тхылъымпIэ зыщэхэм нэхъыбэ къахэхъуэн щхьэкIэкъым, мыхьэнэ нэхъ зиIэ Iуэхушхуэхэм папщIэщ.
14. Уи нэгум хуиту зыгуэр къыщыщIэбгъэхьэкIэ, уи Iэм хуэсакъ. Сатыр бжыгъэм кIэлъеIэну хуумыдэ. Нэхъ кIэщIу икIи нэхъ зэзэмызэрэ утхэху, нэхъыбэрэ нэхъ куэд къыпхутрадзэ. КIэщIагъым Iуэхур зэIигъэхьэххэкъым. ХьэфэтегъэкI кIэщIым кIыхьым нэхърэ мынэхъ Iейуэ къэрэндащым итхар трегъэкIыж.
15. Птхыныр птха нэужь, уи цIэр щIэтхэ. ЦIэрыIуэ ухъуным ухуэмыпабгъэмэ, уаукIынкIэ ушынэмэ, унэцIэ нэпцI къэгъэщхьэпэ. Ауэ уигу игъэлъ, цIыхубэм сыт хуэдэ нэщыпхъуэкIэ зыщумыгъэпщкIуми, редакцэм уи цIэ-унэцIэмрэ ущыпсэумрэ ящIэн хуейщ. Апхуэдэу щIыщытыр зыгуэркIэ редактор нэхъыщхьэр илъэсыщIэмкIэ къохъуэхъуныгу хъумэ, укъыщигъуэтынур ищIэн щхьэкIэщ.
16. Птхар къызэрытрадзэу гонорарыр зыIэрыгъэхьэж. Авансым зыщыдзей. Аванс къеIызыхым и пщэдейрей махуэр IэщIошхыхьыж.
17. ТхыпщIэр къыпIэрыхьэжа нэужь, узыхуей дыдэр ещIэ: кхъухь къэщэху, гуэл игъэгъущыкI, сурэт зытрегъэх, гъукIэм тхьэгъуш егъэщI, щхьэгъусэм и бостейр щыкIэ нэхъ ину гъэбырыб… сытми, узыхуейуэ хъуар. Редакцэм гонорар къущитым деж, абы сыт ухуейми епщIэну хуитыныгъэ къыдыщIегъу. Ауэ зыгуэркIэ тхыпщIэр зрата нэрыбгэм ар зытригъэкIуэдамрэ зэригъэкIуэда щIыкIэмрэ зэрыт щыхьэт тхылъхэр редакцэм иригъэлъагъужыну гукъыдэж игъуэтмэ, ар ямыдэну щыткъым.
18. КIэух папщIэу мы «Хабзэхэм» и япэ сатырхэм иджыри зэ къеджэж.
1) Пушкин Александр и усэм щыщ пычыгъуэ: «Сыт щIыхьыр? – ДжэгуакIуэм и джэдыгум къытепIиикI щыдэжын цIущ». («Что слава? – Яркая заплата на ветхом рубище певца».)
Хъыбар зэшыгъуэ
(Зи жьы хъугъуэм и тхыгъэхэм щыщ)
I
ЩIыхьышхуэ иIэу профессор гуэр исщ Урысейм. Мыстхэ я къуэ Николай Степанович; дамыгъэ хэIэтыкIахэр зи фащэтелъ чэнджэщэгъу нэхъыщхьэ. Абы апхуэдизкIэ орден куэд урысхэмрэ хамэ къэралхэмрэ къратауэ иIэщи, а псори зыкIэрилъхьэн хуей щыхъукIэ, студентхэр нэщIыбагъкIэ «тыхь фIэдзапIэкIэ» йоджэхэ. И цIыхугъэхэр нэхъ хэплъыхьа дыдэхэм ящыщщ. Сыти жыlи, иужьрей илъэс тIощIырытху-щэщIым абы и уэрсэрэгъуу щымыта щIэныгъэлI цIэрыIуэ Урысейм исакъым икIи искъым. Иджы зыкIэлъыкIуэни иIэжкъым, ауэ блэкIам и гугъу пщIымэ, гумащIэрэ хьэрэмыгъэншэу абы къыбгъэдэта и ныбжьэгъуфI къомым я сатырыр Пирогов, Кавелин, усакIуэ Некрасов сымэ я цIэхэмкIэ еух. Ар хамэ къэрал университетищми, Урысейм иту хъуами лэжьыгъэкIэ япыщIащ. КъинэмыщIхэми къинэмыщIхэми. А къомымрэ иджыри жыпIэ хъун Iэджэмрэ къыхэщIыкIащ сэ «си цIэкIэ» зэджэр.
А си цIэр цIэрыIуэщ. Урысейм ису тхэкIэ-еджэкIэ зыщIэ дэтхэнэ зыми ар ещIэ, хамэ къэрал зэхуэсышхуэхэм "цIэрыIуэ", "зи щIыхьыр ин" пагъэувэурэ къыщапсэлъ. ЖыпIэкIи къытебдзэкIи бгъэпудыну хьэмэрэ щичэзуи щимычэзуи къипIуэну емыкIуу ябж цIэ ехъулIа закъуэтIакъуэм ящыщщ ар. Апхуэдэущ зэрыщытын хуейри. Сыту жыпIэмэ, сэ си цIэм зэфIэкI зиIэ икIи, шэч хэмылъу, сэбэпышхуэ къэзыхь цIыху цIэрыIуэ уи нэгу къыщIегъэхьэ. Сэ лэжьэн сфIэфIщ, махъшэм ещхьу сыбэшэчщ, абы мыхьэнэшхуэ иIэщ. Iуэхум сыхуэIэзэщ - абы и мыхьэнэр нэхъ иныжщ. ИтIанэ, псалъэм къыдэкIуэу, сэ сыцIыху гъэсащ, сынэмысыфIэщ икIи сыщIалэ пэжщ. Зэи литературэми политикэми сэ си бэлагъыр хэсIуакъым. ЩIэныгъэншэхэм седауэурэ цIэрыIуэ сыхъуну сыхэтакъым. ТхьэлъэIухэми си ныбжьэгъухэм я кхъащхьэхэми сыкъыщыпсэлъакъым... Хэбгъэзыхьмэ, сэ си щIэныгъэлI цIэм зы бжьыгъи илъкъым, щIэтхьэусыхэни бгъэдэлъкъым. Ар цIэ ехъулIащ.
А цIэр зезыхьэу «сэ»-ра хъужым, илъэс хыщIырытI зи ныбжьым; зи щхьэр джафэ, зи дзэхэр дзэ лей, тик хэтIэса зэфыкI цIыхум и теплъэщ си теплъэр. Си цIэр зэрылыдым, зэрыдахэм хуэдизынкIэ, сэ езыр фае сыхъуащ икIи сылъагъугъуейщ. Си щхьэмрэ си Iэхэмрэ къарууншэщи мэкIэзыз. Си пщэр Тургенев зытетхыхьа хъыджэбз гуэрым ейм хуэдэу шыкIэпшынэм и къум ещхьщ. Си бгъэр иуащ, си плIэр бгъузэщ. СыщыпсалъэкIэ е лекцэ сыкъыщеджэкIэ си жьэр лъэныкъуэкIэ йоIушэкI. СыщыгуфIэкIэ си нэкIур зэрыщыту лIыжь хьэдафэу золъэ. Фэншэ дыдэщ си Iэпкълъэпкъ зэфIэшыжар, тикыр къыщыхэлъадэм и гугъу умыщIыххэми. Апхуэдэхэм деж си теплъэм щытыкIэ гуэр егъуэт, хэт къысIуплъэми игъэгужьейуэ: "Мыбы, тобэ ирехъу, куэд икIужынкъым",- жримыгъэIэнкIэ Iэмал имыIэу.
Сэ иджыри мыlейуэ лекцэ сыкъоджэ. Иджыри езгъаджэхэр сыхьэтитIым и кIуэцIкIэ зызогъэдэIуэф. Сыдихьэхауэ, тхыбзэм тету, гушыlи хэлъу сызэрыпсалъэм си макъым и дагъуэхэр ягъэпщкIу - ар езыр икIащ, пхъашэщ икIи тхьэгъэпцIым ейм ещхьу зэпош. Си тхэкIэращи - lисрафщ. Тхэн Iэзагъыр къызэрыкIыкI си щхьэкуцI къуэпсыр гъуащ. Щыгъупщэх сыхъуащ, гупсысэхэр зэрызэкIэлъыкIуапхъэм хуэдэу зэрыIыгъкъыми, тхылъымпIэм истхэн зэрыщIэздзэу ахэр зэзыгъэубыдыр зэхэсщIэжкъым. А зы ухуэкIэжьращи, псалъэухар къуийщ икIи мыкIуэмытэщ. Стхым жысIэну сызыхуейр къыщимыкI куэдрэ къохъу. ИкIэм сыщынэсым къызэрыщIэздзар сщогъупщэж. ЩIэх-щIэхыурэ псалъэ къызэрыгуэкI дыдэхэр сIэщIоху икIи сыт щыгъуи къаруушхуэ сфIехь тхыгъэм псалъэ лейрэ псалъафэрэ хэзмыгъэхьэным - а тIури цIыхум и щхьэр тэмэму зэрымылажьэм и щыхьэтщ – Iэмал хуэзгъуэткъым. Хьэлэмэтракъэ, тхыгъэр нэхъ къызэрыгуэкIыху, бэлыхьу стелъыр нэхъ инщ. ЩIэныгъэм сыщытетхыхькIэ сэ IэджэкIи си гур нэхъ утIыпщащ икIи нэхъ зысфIэгубзыгъэжщ зыгуэрым псалъитI-щыкIэ сехъуэхъун е къулыкъу тхылъымпIэ гуэр стхын щыхуейхэм нэхърэ. ИтIанэ: нэмыцэбзэкIэ е инджылызыбзэкIэ сытхэну нэхъ сфIэтыншщ урысыбзэкIэ нэхърэ.
Иджырей си псэукIэм и гугъу пщIымэ, сызэрымыжеифым си фэр зэрырихым и гугъу сымыщIу хъунукъым. Сыт уи псэукIэм гу лъумытэнкIэ Iэмал имыIэу нэхъ къыхэщыр жиIэу зыгуэр къызэупщIамэ, «жейр зэрысфIэкIуэдар» жысIэнт. Япэм ещхьу, сызэресауэ, жэщыку зэрыхъуу зызотIэщIыжри согъуэлъыж. ЗанщIэу сыIурех, ауэ сыхьэтитIыр екIуэкIыу сыкъызэщоуж сымыжеиххам хуэдэу. Сыкъэтэджыжу уэздыгъэр щIэзгъэнэн хуей мэхъу. Зы сыхьэт е сыхьэтитI сыкъикIукI-сыникIукIыу пэшым сыщIэтщ, зызэрысщIэжрэ фIэлъ сурэтхэм сеплъу. КъэскIухьын сыужэгъуа нэужь, си Iэнэм сыбгъэдотIысхьэ. Зыри сыхуэмейуэ, зыми семыгупсысу, зызмыгъэхъейуэ сыщысщ. Си пащхьэм тхылъ илъмэ, езыр-езыру къызогъэкIуатэри зыкIи сфIэмыхьэлэмэту соджэ. Апхуэдэу жэщ гуэрым езыр-езыру роман псо щIэзджыкIащ "ПцIащхъуэм и уэрэд" цIэ мыгурыIуэгъуэр иIэу. Е сытемыгупсысыкIын щхьэкIэ миным нэс сыбжэну къалэн зыхузогъэувыж. Хьэмэрэ ныбжьэгъухэм языхэз си нэгу къыщIызогъэхьэри, дапщэщ, сыт хуэдэ щIыкIэкIэ лэжьапIэм къэува хъуами къызогубзыгъыж. СызыпхыдэIукIын сфIэфIщ. Зэм пэшитIкIэ спэIэщIэу сипхъу Лизэ мэIуэщхъу. Зэм фызыр хьэщIэщым шэху уэздыгъэ иlыгъыу кIуэцIрокIри, Iэмал имыIэу мафIэдзыр Iэпоху. УнэлъащIэ тIорысэр мэкIыгъ е уэздыгъэкум зуун щIедзэ, икIи, къызыхэкIыр сымыщIэу, а макъ псоми сагъэпIейтей.
Жэщым умыжеймэ дакъикъэ къэс пхухэту зыкъыпщохъуж. Аращи, сымыжеину сыщыхуит пщэдджыжьымрэ махуэмрэ къысхуэмыгъэсу сожьэ. Уи гущхьэр игъэуфIыцIу зэманышхуэ макIуэ пщIантIэм дэт адакъэр Iуэн и пэкIэ. Япэрей гуфIапщIэр абы къелэжь. Ар Iуакъэ - сыхьэт зэрыдэкIыу и лъабжьэм хъумакIуэ къыщыушар зыгуэр щхьэкIэ шхыдэу, зигъэпсчэуIуу къызэрыдэкIуеинур сощIэ. ИтIанэ щхьэгъубжэ щIыбым хуэм-хуэмурэ хьэуам и фэр щыпыкIынурэ уэрамымкIэ макъхэр къиIукIын щIидзэнущ…
Си махуэр фызым и къыщIыхьэгъуэмкIэ къыщIедзэ. Ар ныкъуэхуапэщ, и щхьэцыр мыжьщ, ауэ зитхьэщIакIэщ, удзхэкI дыхумэ къыкIэрех. ЗэрымыщIэкIэ къыщIыхьа нэхъей, абы сытым дежи жиIэр зыщ:
- Къысхуэгъэгъу, иджыпстуупцIэ сыщIэкIыжынущ... Ныжэбэ гуэрми ужеякъэ?
ИтIанэ уэздыгъэр егъэункIыфI, Iэнэм бгъэдотIысхьэри псэлъэн щIедзэ. Сэ сыбегъымбаркъым, ауэ къыщIимыдзэ щIыкIэ сощIэ ар зытепсэлъыхьынур. Пщэдджыжь къэс а зыращ. Зэрыхабзэу, си узыншагъэ зытегузэвыхьым щIэупщIа нэужь, зэуэ Варшавэ къулыкъу щызыхь ди къуэ офицерыр игу къокIыж. Мазэм и кIэм абы тумэнитху худогъэхь - аращ нэхъ дызытепсэлъыхьри.
- Тхьэ, ар ди дежкIи мытынш, - мэщатэ фызыр, - ауэ и Iуэху зэтеувэху тIэкIу зыщIэдмыгъакъуэу хъунукъым. Сабийр хамэ щIыпIэм щыIэщ, и улахуэри мыхьэнэншэщ... Ар жысIэ щхьэкIэ, ухуеймэ, мазэ къакIуэ тумэнитху мыхъуу плIы хуедгъэхьынщ. Дауэ уеплърэ?
Махуэ къэс и нэгу щIэкIхэм си фызым и фIэщ ящIын хуейт нэхъыбэрэ дытепсэлъыхь щхьэкIэ дгъэкIуэдыр нэхъ мащIэ зэрымыхъур. АрщхьэкIэ зыгуэр гъэунэхун жыхуаIэр абы къыфIэIуэхукъым икIи димыгъэхуIауэ пщэдджыжь къэс ди къуэ офицерми, щIакхъуэр, Тхьэм и шыкуркIэ, нэхъ пуд зэрыхъуами, фошыгъур кIэпIейкIитIкIэ зэрыхэхъуами къысхутопсэлъыхь. Ари хъыбар щIэрыпс къызжиIэм хуэдэу. Сэ содаIуэ, езыр-езыру арэзы сыдохъу, итIани, жэщым сызэрымыжеяра къыщIэкIынщ, мыхьэнэ зимыIэ гупсысэ зыщымыщхъухэм сызэщIаубыдэ. Соплъ си фызми сабийм зыгуэр зэригъэщIагъуэм хуэдэу согъэщIагъуэ. СыкъэуIэбжьыжу сызоупщIыж: пэжу пIэрэ мыпхуэдиз зи пшэрагъ фызыжь мыкIуэмытэр; Iуэху мыфэмыцхэмрэ щIакхъуэ lыхьэмрэ ягъэгужьеярэ щIыхуэмрэ къэщэхупхъэмрэ фIэкIа емыгупсысу зи нэм пшагъуэ трихьар; ахъшэ зытригъэкIуадэм нэмыщI зыми темыпсэлъыхьыжыфрэ уасэ пуд фIэкIа зыщыгуфIыкI мы дунейм темытыжыр… Пэжу пIэрэ мы цIыхубз дыдэр и акъыл нэхум, псэ къабзэм, дахагъэм, Отелло Дездемонэ дилъэгъуа «гущIэгъур» си щIэныгъэ Iуэхухэм къызэрыхуиIэм щхьэкIэ зызмыщIэжу зэгуэр фIыуэ слъэгъуа а Варя бгы псыгъуэ цIыкIурауэ? Зэгуэр къуэ къысхуэзылъхуауэ щыта си щхьэгъусэ Варя мы цIыхубз дыдэра?
Сэ быдэу соплъэ фызыжь мыкIуэмытэм и нэгум, си Варя сылъыхъуэу. Ауэ хэлъам щыщу абы къыхэнэжар си узыншагъэм зэрытегузэвыхьымрэ си улахуэм "ди улахуэкIэ", си пыIэми "ди пыIэкIэ" зэреджэ къудеймрэщ. Си гур мыузу сеплъыфкъым абы. Аращи, тIэкIу теун папщIэ сытри жызогъэIэ. Уеблэмэ цIыхухэм яхуэмыфащэ щахужиIэми, сымаджэхэм сазэремыплъымрэ еджакIуэ тхылъ къызэрыдэзмыгъэкIымрэ щхьэкIэ къыщызэхъурджауэкIи сыпэрыуэфкъым.
Ди уэршэрыр сыт щыгъуи зэщхьу еух. Фызым зэуэ шей сызэремыфар къещIэжри къощтэ.
- Сыт lей сыщIыщысыр? - жеIэ абы къэтэджурэ. Самоварыр куэд щIауэ Iэнэм тетщ, сэ еуэкIэ сыкъовэ. Гу зи цIэ сиIэжкъым, Тхьэ!
Ар щIопхъуэри мыр жиIэну бжэм деж къыщоувыIэж:
- Егор мазитху лъандэрэ сом еттакъым. Пщыгъупщэжа? УнэIутым и улахуэр зытрегъэхьэн хуейкъым жысIэурэ дапщэрэ жысIа? Зы мазэм тумэн ептыну нэхъ тыншщ мазитхум тху ептын нэхърэ!
БжэщхьэIум йобакъуэ, итIанэ аргуэру къоувыIэжри жеIэ:
- Ди Лизэ тхьэмыщкIэм хуэдэу сфIэпсэкIуэд мы дунейм теткъым. Хъыджэбз цIыкIур консерваторием щоджэ, цIыхум яхэт зэпытщ, ауэ зэрызихуапэр сытым ещхь. Абы и шубэжь цIыкIумкIэ уэрамым удыхьэну емыкIущ. НэгъуэщIым ипхъуу щытами иджыри зыгуэрт, ауэ псоми ящIэ и адэр зэрыпрофессор цIэрыIуэри зэрычэнджэщэгъу нэхъыщхьэри.
Апхуэдэу си цIэри си къулыкъури къызеудэкIри ар зэ мыхъуми зэ щIокIыж. Аращ си махуэм зэрыщIидзэр. ЗэрекIуэкIри нэхъ щIагъуэкъым.
Шей сефэ пэтрэ шубэ цIыкIурэ пыIэ цIыкIурэ щыгъыу, нотэхэр IэщIэлъу, консерваторием кIуэн хьэзыру си Лизэ къыщIохьэ. Ар илъэс 22 мэхъу. НэхъыщIафэ тетщ, дахэ цIыкIущ, си фызыр щыщIалам тIэкIу ещхьщ. Абы гумащIэу си нэзэрыхъэмрэ си Iэгумрэ ба къыхуищIурэ:
- Дауэ ущыт, папочкэ? Уузыншэ? - жеIэ.
ЩыцIыкIум абы гъэдиигъэ ифIэфI lейти, щIэх-щIэхыурэ IэфIыкIэ щащэ тыкуэным сшэн хуей хъут. Гъэдиигъэр абы и дежкIэ дунейм фIыгъуэу тетым и пщалъэт. Къысщытхъуну хуеймэ: "Уэ, папэ, усливочнэщ",- жиIэрт. И зы Iэпэ цIыкIум "дэ цIыку хэкIутат", адрейр "сливочнэт", ещанэр "мамкъутт», нэгъуэщIт къинэмыщIт. Десауэ "уи пщэдджыжь фIыуэ" къызжиIэну къыщыщIыхьэкIэ, си куэщIым изгъэтIысхьэти, и Iэпэ цIыкIухэм ба хуэсщIурэ:
- Мыр сливочнэщ, мыбы дэ хэлъщ, мыбы - лимон… - жысIэрт.
Иджыри, къысхуинауэ, Лизэ и Iэпэхэр Iупэм хузохьри: "Мыбы дэ хэлъщ, мыбы - лимон, мыр сливочнэщ …" жысIэурэ согурым, ауэ ещхь хъужкъым. Си гур гъэдиигъэм хуэдэу щIыIэщи си напэр мэс. Пхъур къыщIыхьэу си нэзэрыхъэм IупэкIэ къыщеIусэкIэ, бжьэ къызэуам хуэдэу сыкъоскIэ, лIыгъэкIэ си дзэлыфэр зэтызошри, нэгъуэщIыпIэкIэ соплъэ. Жей сызэримыIэжрэ си щхьэкуцIым дыд къыхаIуам хуэдэу иугъуэну зы упщIэ итщ. Си пхъум елъагъу сэ лIыжьым, цIыху цIэрыIуэм, унэIутым и щIыхуэ зэрыстелъым сигъэукIытэу си псэм хьэзабу тригъэлъыр. Абы ещIэ лэжьыгъэр хыфIэздзэурэ сыхьэт бжыгъэкIэ сыкъикIукI-сыникIукIыу щIыхуэ жьгъейхэм сегупсысу сызэрыбампIэр. АтIэ сыту зэ закъуэ нэхъ мыхъуми и анэм имыщIэу къакIуэрэ щэхуу: "Ди адэ, мис си сыхьэтыр, си Iэпщэхъухэр, тхьэгъухэр, бостейхэр. Мыбыхэм я уасэ къеlых, уэ ахъшэ ухуейщ», - къызжимыIэрэ? И анэмрэ сэрэ щхьэгъэпцIэж емыкIум зыдедгъэхьэхауэ ди тхьэмыщкIагъэр дгъэпщкIуну дызэрыхэтыр щилъагъукIэ, сыт апхуэдиз зи лъэпсеягъ мэкъамэм ухуеджэн насыпыр щIыIуимыгъэкIуэтыр. КъеIысхынутэкъым сыхьэти, Iэпщэхъуи, зыри пэзубыдынутэкъым, Тхьэм сыщихъумэ! Аракъым сэ сызыхуейр.
Ауэрэ Варшавэ къулыкъу щызыхь си къуэ офицерри сигу къокIыж. Цlыху губзыгъэ, цIыху пэж, зэпIэзэрытщ ар. Ауэ си дежкIэ ар мащIэщ. Сэ сызэрегупсысращ. Жьы хуегъэзэкI хъуа адэ сиIэрэ и тхьэмыщкIагъэм щытеукIытыхьыж дакъикъэ абы къыхуихуэу сщIамэ, офицер IэнатIэр зыгуэрым естынти, сэ езыр лэжьапIэ сыувынт. Сабийхэм ятеухуа апхуэдэ гупсысэхэм зыри къысханэжкъым. Сыт ахэм я мыхьэнэр? Цlыху къызэрыгуэкIым ар зэрымылIыхъужьым щхьэкIэ хуэбэмпIэфынур къэухьышхуэ зимыIэ цIыху ерущ. Хъунщ зэкIэ абы теухуауэ.
ПщIым дакъикъэ пщыкIутху иIэжу си щIалэ цIыкIухэм деж сыкIуэн хуейщ лекцэ сыкъеджэну. Зызохуапэри илъэс щэщI хъуауэ сцIыху, езым и тхыдэ щхьэхуэ си дежкIэ зиIэж гъуэгумкIэ соунэтI. Мис аптекэ зыхэт унэ гъуабжэшхуэр. Мыбдеж зэгуэр унэ цIыкIу щытат пивэ ефапIэ хэту. Абы сыщIэсу си диссертацэм сегупсысу щытащ. Варя япэ лъагъуныгъэ письмо щыхуэстхари арат. "История болезни" жиIэу зытедза тхылъымпIэ напэм къэрэндащкIэ истхат. Мис тыкуэн цIыкIури. Ар зы зэман щIыхуэу тутын къызэзыту щыта журтыжь цIыкIу гуэрым и IэмыщIэ илъащ. ИтIанэ дэтхэнэ студентри "анэ зэриIэм щхьэкIэ" фIыуэ зылъагъуу щыта фыз гъумыщIэм. Иджы абы сондэджэр щхьэцыгъуэ гуэр щIэсщ, къыфIэIуэху щымыIэрэ гъуаплъэ шейнычкIэ шей ефэу. Мис куэд щIауэ Iэ зэмыIуса университет куэбжэ зэхэуфахэри. КIагуэ зыщыгъ пхъэнкIакIуэ еша, жыхапхъэ, уэс зэхуэтхъуса... ЩIэныгъэм и сэрейр пэж дыдэу сэрейуэ къызэфIигъэщIыу къуажэм къикIагъащIэ щIалэ цIынэ цIыкIур мы куэбжэхэм щIрамыгъэгъуэжынкIэ Iэмал иIэкъым. Хэбгъэзыхьмэ, университет унэ кхъахэхэри, пырхъуэ кIыфIхэри, кIэгъуасэ зыкIэрищIа блынхэри, нэхур хуиту къызэрыщIимыдзэри, дэкIуеипIэхэм, щыгъын фIэдзапIэхэм, тетIысхьэпIэхэм я теплъэ гурымыхьри лъэпкъыр дахэмкIэ мыплъэжу езыгъэса Iуплъэгъуэхэм ящыщщ… Мис ди жыг хадэри. Сызэрыстудентрэ абы фIыкIи lейкIи зихъуэжауэ сщIэкъым. Фlыуэ слъагъукъым ар. КуэдкIэ нэхъ губзыгъагъэт абы бзииху ныкъуэлIэхэм, кIарц гъуэжьхэм, мэжджытжыг пыщыкIахэм я пIэкIэ уэздыгъей лъагэхэмрэ жыгеифIхэмрэ къыщыкIыу щытамэ. Къэзухъуреихьым зи дуней еплъыкIэр елъыта еджакIуэм щеджэ щIыпIэм лъэбакъуэ къэс и пащхьэм лъагэ, лъэщ, щIэращIэ защIэ щилъагъупхъэщ. Тхьэм щихъумэ ар жыг ныкъуэлIэхэмрэ щхьэгъубжэ къутахэмрэ, блын гъуабжэхэмрэ фэ чэтхъа зытебза бжэхэмрэ.
ЩIэхьэпIэм сыкъыщыблагъэкIэ, бжэр зэIуокIри, си лэжьэгъужь, си цIэджэгъу, бжэIут Николай къыспожьэ, дэ икIи дызэныбжьщ.
СыщIегъэхьэ, и макъым зрегъэтхъунщIри:
- Уаещ, зи щIыхьыр ин!- жеIэ.
Хьэмэрэ, си джэдыгур псыфмэ:
- Къошх, зи щIыхьыр ин!
ИтIанэ бжэуэ си гъуэгум тетыр Iуихыурэ сяпэ иту мажэ. ЛэжьапIэ пэшым къысхуэсакъыурэ джэдыгур щысщех. АпщIондэху ар хунос университет хъыбар гуэр къызжиIэну. Университетым бжэIутрэ хъумакIуэу дэтыр фIыуэ зэрызэрыцIыхум и фIыгъэкIэ абы факультетиплIми, канцеляриеми, ректорым и пэшми, тхылъ хъумапIэхэми щекIуэкIыу хъуар ещIэ. Абы имыщIэр укIуэдыж! Псалъэм папщIэ, ректорыр е деканыр зэрытекIым фIэкIа Iуэху щыдимыIэжым, зэхызох трагъэувэнкIи хъунухэм я гугъу хъумакIуэ щIалэхэм зэрахуищIыр. Абдеж дыдэм мор министрым зэримыдэнур, мыдрейр езыр зэрыхуэмеинур къащыгуригъаIуэу. ИтIанэ къэхъункIэ Iэмал зимыIэ, пщIыхьэпIэм ухэту фIэкIа къыпхузэфIэмыгъэщIын хъыбар гуэрхэр ирешажьэ канцелярием къаIэрыхьа тхылъымпIэ хьэлэмэтлажьэхэм, министрымрэ уэчылымрэ яIа псалъэмакъ щэхум, къинэмыщIхэм теухуауэ. А хъыбархэр хэбгъэкIмэ, нэхъыбэм ар захуэу къыщIокI. ЯгъэувынкIэ хъунухэр гъэщIэгъуэну къегъэлъагъуэ, ауэ абы щыгъуэми жиIэр пэжщ. Хэт дапщэщ диссертацэ пхигъэкIамэ, лэжьапIэ къэувамэ, IукIыжамэ е лIамэ фщIэну фыхуеймэ, мы сэлэтым и гурыхуагъ абрагъуэм фыщIэупщIи илъэсыр, мазэр, махуэр къывжиIэн дэнэ къэна, а Iуэхугъуэм епха нэгъуэщI гуэрхэри къыдыщIигъунущ. Апхуэдиз зигу къыпхуинэфынур фIыуэ укъэзылъагъу закъуэращ.
Абы университет хъыбарыжьхэр ехъумэ. Езым япэ ита хъумакIуэхэм университет гъащIэм теухуа таурыхъ куэд къыхуагъэнащ. А мылъкум езым и lыхьэфI, лэжьэху зэригъэпэщауэ, хилъхьэжащ икIи, ухуеймэ кIэщIу, ухуеймэ кIыхьу, абы хъыбар Iэджэ къыбжиIэжыфынущ. ЗыхамыщIыкI мы дунейм темыт еджагъэшхуэхэми, тхьэмахуэ бжыгъэкIэ гъуэлъу мыжей лэжьакIуэ ехьэжьахэми, щIэныгъэм щхьэкIэ куэд зышэчахэмрэ зи псэр зытыпахэмрэ я гугъу къыпхуищIыфынущ. ФIыр абы сыт щыгъуи lейм трегъакIуэ, къарууншэр-лъэщым, Iущыр-делэм, Iэдэбыр-пагэм, щIалэр-жьым... Iэмал имыIэу щыткъым а шыпсэ къомыр уи фIэщ мыхъункIэ. Ауэ ахэр щIэгъэпщи, шыбзэм узыхуейр къинэнущ: ди хабзэфIхэмрэ псоми яцIыху лIыхъужь дыдэхэмрэ. Ди цIыхубэм щIэныгъэлI гъащIэм теухуауэ ящIэр профессорыжьхэр егъэлеяуэ зэрыщыгъупщэхымрэ зэм Грубер, зэм - сэ, зэм Бабухин патхэ псалъэ шэрыуитI-щымрэ деж щеух. ЩIэныгъэ зыбгъэдэлъ лъэпкъым дежкIэ ар мащIэIуэщ. ЩIэныгъэр, щIэныгъэлIхэр, студентхэр цIыхубэми Николай хуэдэу фIыуэ илъагъуу щытамэ, куэд щIат абы къыбгъэдэкI литературэм тхыгъэ куу, тхыдэ лъагэ, хъыбар щIэщыгъуэ зэрыхэтрэ. Иджыпсту, ди жагъуэ зэрыхъунщи, хэмытхэр.
ХъыбарыщIэ къызжиIа нэужь, Николай и нэгур зэхеуфэжри Iуэхум тепсэлъыхьын щIыдодзэ. А дакъикъэм хамэ гуэр къэдаIуэрэ Николай терминхэр къызэрыжьэдэлъэлъыр зэхихамэ, тобэ ирехъу, ар унэIуту хуэпа еджагъэшхуэу къыщымыхъутэм. Пэжыр жыпIэмэ, а университет хъумакIуэхэм щIэныгъэшхуэ ябгъэдэлъщ жыхуаIэр фIыуэ егъэлеящ. Дауи, Николай щэм щIигъу фIэщыгъэхэр латиныбзэкIэ ещIэ. Хьэдэ къупщхьэр зэпкърелъхьэф. Зэзэмызэ препаратыр егъэхьэзырыф. ЗыщIыпIэ къриха псалъэуха кIыхькIэ студентхэр егъэдыхьэшхыф. Ауэ, псалъэм папщIэ, лъыр зэрызекIуэ хабзэ къызэрыгуэкIыр абы и дежкIэ илъэс тIощI ипэкIэ зэрыщыта дыдэм хуэдэу гурыIуэгъуейщ.
Кабинетым щIэт стIолым лъахъшэу и щхьэр егъэзыхауэ тхылъым е препаратым си прозектор Петр Игнатьевич щхьэщысщ. ЩIэныгъэм зи насып хэмылъ лэжьакIуэжь нэмысыфIэ. Илъэс 35-рэ хъуми аращ, ауэ ныбэфщ и щхьэри икIащ. Ар пщэдджыжьым щыщIэдзауэ жэщ хъуху мэлажьэ. Узижэгъуэну куэд йоджэ, зэджа псори фIы дыдэу ещIэж, икIи а лъэныкъуэмкIэ ар цIыхукъым - дыщэщ. Ауэ адрей псомкIи ар шы хьэлъэзешэщ е, зэрыжаIэщи, еджагъэшхуэ щхьэдыкъщ. Шы хьэлъэзешэр хэлъэт зиIэм къызэрыхэпцIыхукIыну хьэлхэр мыращ: абы и къэухь цIыкIур и IэщIагъэм и гъунапкъэм деж зэуэ щыпеч. IэщIагъэм щымыщ Iуэхум и деж ар сабийм хуэдэу щыкъаплъэнэфщ. Зэгуэр, сощIэж, пщэдджыжьым сыкъыщIэхьэри:
- Ярэби, сыту гуауэшхуэ! Скобелев лIауэ жаIэ,- жысIащ.
Николай Iэпэ жор ищIащ. Петр Игнатьевичым зыкъригъэзэкIри:
- Хэт Скобелев?- жиIэри щIэупщIащ.
Иджыри зэ - ар тIэкIу нэхъ пасэу - профессор Перов зэрылIар щыжысIэм, Петр Игнатьевичу тIасэ цIыкIур къызэупщIыгъащ:
- Сытыт абы зэрыригъаджэр?
Си фIэщ хъуркъым и тхьэкIумэм деж Патти уэрэд къыщыхидзами, Урысейм китаидзэр къытеуами, щIыр хъеями, абы и Iэпкълъэпкъыр зы мэскъалкIэ хъеину, нэ иуфIыцIамкIэ и микроскопым иплъэу щысын фIэкIа. Сытми, Гекубэ и Iуэху лъэпкъ абы зэрихуэкъым. СымыщIэн щыIэтэкъым а пхъэдакъэжьыр и фызым и гупэм зэрыхэлъым сеплъын папщIэ. Иджыри зы хьэл: щIэныгъэм жиIэм итхьэкъун, псом хуэмыдэу, нэмыцэхэм ятхым. Абы игурэ и щхьэрэ зэтелъщ. И препаратхэм шэч къытрихьэкъым. ЩIэпсэур ещIэ. Iэзагъ зыбгъэдэлъ цIыхухэм я щхьэцхэр зыгъэтхъу шэч, щIегъуэж жыхуаIэхэр абы ищIэххэкъым. Зи цIэ Iуам къыжьэдэкIар щхьэгъэтIылъкIэ къепхъуатэри езыр гупсысэн Iуэху зэрихуэххэкъым. Ар зэ жиIам хущIебгъэгъуэжыну гугъущ. УедэуэнкIэ Iэмал зимыIэщ. Едауэ, Тхьэм щхьэкIэ, щIэныгъэ нэхъыфI дыдэр медицинэрауэ, нэхъ цIыхуфIу дунейм тетхэр дохутырхэрауэ, нэхъ хабзэфI дыдэу щыIэр дохутыр хабзэхэрауэ къэзылъытэ цIыхум. Дохутыр IэщIагъэм и дыгъуасэрей махуаем къелауэ щыIэжыр нобэ дохутырхэм ядэлъ галстук хужьырщ. ИтIани щIэныгъэлIми ауэ цIыху еджами къилъытэн хуейр университет псом щызекIуэ хабзэхэращ, ахэр дохутырхэм, юристхэм, нэгъуэщI къинэмыщIхэм ейкIэ зэхэмыдзауэ. АрщхьэкIэ Петр Игнатьевич ар зэридэн дунейм теткъым икIи Къемэт махуэр къэсыху абы щхьэкIэ къодэуэфынущ.
Ар зыхуэщIар сэ IупщIу солъагъу. И гъащIэ псом къриубыдэу дунейр я къабзагъыу препарат щэ бжыгъэ игъэхьэзырынщ, екIуу реферат зэшыгъуэ зыкъом итхынщ, тхыгъэ зыбгъупщI псэемыблэжу зэридзэкIынщ, ауэ щIэ гуэр къыхуэгупсысынукъым. ЩIэм щхьэкIэ хэлъэт, гукъэкI, къащIэ гуэр уиIэн хуейщ. Апхуэдэ зыри Петр Игнатьевич бгъэдэлъкъым. КIэщIу жыпIэмэ, ар щIэныгъэм щыбысымкъым - щыIэпыдзлъэпыдзщ.
Сэ, Петр Игнатьевич, Николай ди макъым зедмыгъэIэту допсалъэ. Дэ тIэкIу дыIэнкунщ. Тенджыз къэукъубеям ещхьу студент къомыр бжэ щIыбагъым щызэщIэвууэкIэ, нэхъ лейуэ зыгуэр уи гум зэхещIэ. Илъэс щэщI хъуауэ сесэкъым а гурыщIэм, пщэдджыжь къэси зыхызощIэ. Сэ сыкъэгумахауэ къэпталыр сопхэ, Николай зыри къызэрымыкI упщIэхэр изот, сыкъогубжь... Сышынэ хуэдэу щытщ, ауэ къэрэбгъагъкъым ар, нэгъуэщI зыгуэрщ, фIэсщынури зэзгъэщхьынури къысхуэмыщIэу. ЗыкIи сыхуэмейуэ сыхьэтым соплъри,
- ИIэ-тIэ! ЩIэхьэн хуейщ,- жызоIэ.
Мыпхуэдэ щIыкIэу дожьэ: япэ иту Николай макIуэ, препаратхэр е атласхэр иlыгъыу. Абы иужьым – сэ. Си ужьым Iэдэбу и щхьэр иригухауэ шы хьэлъэзешэр нолъэбакъуэ. Е, дыхуей хъумэ, япэу хьэдэр щIахьэ, абы иужь Николай щIохьэ... Сэ сыкъызэралъагъуу еджакIуэхэр къотэдж, итIанэ мэтIысыж. Тенджыз Iэуэлъауэр зэуэ мэудэIу. Жьыугъуэджэм щIедзэ.
Сэ сызытепсэлъыхьынур сощIэ, ауэ сыт хуэдэ щIыкIэу езгъэкIуэкIынуми, сыткIэ къыщIэздзэнуми, дауэ сыухынуми сщIэкъым. Зы псалъэуха хьэзыр щхьэм илъкъым. АрщхьэкIэ аудиториер зэ къэсплъыхьрэ - ар езыр хъурейуэ амфитеатр хуэдэу къокIуэкI - жаIэ хабзэ "лекцэ кIуам дэ дыкъыщыувыIар" къызэрызжьэдэкIыу, псалъэухахэр зым и ужьым зыр иту си гущIэм къилъэтурэ - макIуэ мэлъей! Сэ увыIэгъуэ симыIэу псынщIэу, сыщIихьауэ сопсалъэ, икIи си псалъэр зэпызудыфын къару щыIэу си гущхьэ къэкIкъым. Дэгъуэу, - абы къикIыр мызэшыгъуэу, - къедаIуэхэми сэбэп гуэр хахыу лекцэ укъеджэн папщIэ, Iэзагъым нэмыщI хуэIэкIуэлъакIуэу, бгъэунэхуауэ ущытын хуейщ, уи къарур здынэсри, укъызыхуеджэхэри, зи гугъу пщIы Iуэхугъуэхэри Iэмал зэриIэкIэ нэхъ IупщIу уи нэгу къыщIэбгъэхьэфу. КъинэмыщIауэ, бзаджагъэ тIэкIуи пхэлъын хуейщ, набдзэгубдзаплъэу уакIэлъыплъу, зы тэлайкIи нэм къиубыдым утемыплъэкъукIыу. ДирижерыфIым композиторым и мурадыр къыщиIуатэкIэ зэуэ Iуэху тIощI зэфIегъэкI: партитурэм йоджэ, баш цIыкIур щIеупскIэ, уэрэджыIакIуэм кIэлъоплъ, зэм бэрэбаным, зэм валторнэм, къинэмыщIхэмкIэ зеший... Сэри аращ сщIэр лекцэ сыкъыщеджэкIэ. Си пащхьэм зыр адрейм емыщхьу нэкIуищэрэ щэныкъуэрэ исщ. ЗанщIабзэу си нэкIум къытеубыдауэ нэ щищ къызоплъ. Си плъапIэр - апхуэдизыщхьэ зыфIэт благъуэм сытекIуэнырщ. Абы и гулъытэм и инагъымрэ и зэхэщIыкIым и къарумрэ сыщыпсалъэ дакъикъэ къэс къысхузэфIэгъэщIмэ, ар си IэмыщIэм илъщ. Адрей си бийр сэ езым сщыщыжщ. Ар - гъуни нэзи зимыIэ теплъэхэмрэ, къэхъукъащIэхэмрэ, Iэмалхэмрэ, сысеи сысымеи зэхэту, абыхэм къагъэхъужа гупсысэ къомымрэщ. Дакъикъэ къэс сэ IэкIуэлъэкIуагъ схурикъун хуейщ а къызыхэхыпхъэ къомым нэхъ мыхьэнэ зиIэ, нэхъ зыхуейр сызэрыпсалъэм хуэдэ дыдэу псынщIэу къыхэспхъуэтурэ благъуэм нэхъ къызэрыгурыIуэн, и гулъытэр нэхъ къэзыхьэхун жыпхъэм изгъэувэну. ИтIанэ теплъэкъукI щымыIэу елIэлIэн хуейщ гупсысэхэр къызэрыкIуэ щIыкIэм темыту, зэрызэкIэлъыкIуапхъэм, сэ я нэгу къыщIэзгъэувэну сызыхуей сурэтыр IупщIу я нэгу къыщIыхьэн хуэдэу, яIэрыгъэхьэным. АдэкIэ сэ сыхэтщ си псэлъэкIэр тхыбзэм тету, дэтхэнэр сытми кIэщIрэ шэрыуэу, псалъэухар гурыIуэгъуафIэрэ удихьэхыу сыухуэну. Дакъикъэ къэс сэ зыкъэзубыдыжурэ сыхьэтрэ дакъикъэ плIыщIрэ фIэкIа сызэримыIэр къэсщIэжын хуейщ. Сытми, пщIэн мащIэкъым. Зэуэ щIэныгъэлIуи, ущиякIуэуи, жьакIуэуи зыкъэзгъэлъэгъуэн хуей мэхъу, икIи Iуэхур зэlыхьащ жьакIуэр ущиякIуэмрэ щIэныгъэлIымрэ, е ахэр мыдрейм къатекIуэу щытмэ.
Дакъикъэ пщыкIутху, сыхьэт ныкъуэ укъоджэри, гу лъыботэ еджакIуэхэр унащхьэмкIэ, Петр Игнатьевич дежкIэ плъэн зэрыщIадзэм. Зыр бэлътоку кърихыну мэIэбэ, адрейр нэхъ тыншу мэтIыс, ещанэр и гупсысэхэм щIогуфIыкIыж... Абы къикIыр гулъытэр езэшауэ аращ. Зыгуэр щIэн хуейщ. Япэу къызэрысхуихуэу гушыIэ гуэр жызоIэ. НэкIуищэрэ щэ ныкъуэм я Iупэр зэтож, тенджызым и Iэуэлъауэр тIэкIурэ зэхыбох... Сэри содыхьэшх. Гулъытэр къэщIэрэщIэжащи пысщэми хъунущ.
ИгъащIэм спортми, нэгу зегъэужьыкIэ е джэгукIэ гуэрми сигу хигъэхъуакъым лекцэ къеджэным хуэдэу. Лекцэм и закъуэщ сэ зызмыщIэжу сызытхьэкъупар, псэр хьэхун жыхуаIэр усакIуэхэм
къамыгупсысауэ пэж дыдэу зэрыщыIэр къызгурыIуэу. Си фIэщ хъуркъым Геркулес и лIыхъужьыгъэ нэхъ курых дыдэхэм иужькIи сэ лекцэ нэужь къэс IэфIыу сызэрезэшу щытам хуэдэу ешауэ.
Ар япэм щыгъуэщ. Иджы лекцэхэм хьэзаб фIэкIа зыри щызыхэсщIэжкъым. Сыхьэт ныкъуи дэмыкIыу си лъакъуэхэмрэ си плIэмрэ схуэмышэчыжу къыхоузыкI. Шэнтжьейм сотIысхьэ, ауэ сэ сыщысу сыкъеджэу сесакъым. Дакъикъэ докIри сыкъотэджыж, сыщыту пызощэ, итIанэ аргуэру сотIысыж. Си Iур йогъущыкI, макъыр къикIыжкъым, щхьэр мэуназэ... КъызэдаIуэхэм къысщыщIар къезмыгъэщIэн щхьэкIэ еуэ-еуэу псы софэ, сопсчэ, щIэх-щIэхыурэ си пэр яхузогъаджэ, пыхусыхур зэран къысхуэхъу хуэдэ, гушыIэхэр къемызэгъыу къыхызодзэ, икIэм икIэжым зыгъэпсэхугъуэ пIалъэр къэмыс щIыкIэ соутIыпщ. Ауэ нэхъыщхьэращи, соукIытэ.
Си напэмрэ си акъылымрэ къызжаIэ сэ иджыпсту нэхъыфI дыдэу схуэщIэнур щIалэ цIыкIухэм иужьрей лекцэ сакъыхуеджэу, сэлам есхыжу, сехъуэхъуу, си IэнатIэр сэ нэхърэ нэхъ щIалэ, нэхъ къарууфIэм естын зэрыхуейр. Ауэ, Тхьэм унафэ къысхурещI, напэм къекIур сщIэну сэ лIыгъэ схурикъукъым.
Си насыпыншагъэкIэ сэ сыфилософкъым икIи сыдухьэшыкъым. Сэ фIы дыдэу сощIэ сыпсэуну илъэс ныкъуэ нэхъыбэ къызэрысхуэмынэжар. Уегупсысмэ, иджы нэхъ къысфIэIуэхун хуейр ахърэт кIыфIыгъэмрэ хьэдрыхэ бэным си нэгу щыщIэкIыну пщIыхьхэмрэт. АкъылкIэ а Iуэхухэм мыхьэнэшхуэ зэраIэр къызгурыIуэми, итIани си псэм ахэр къыщIыфIэмыIуэхур сщIэркъым. Илъэс тIощI-щэщI ипэкIэ зэрыщытам хуэдэ дыдэу, иджыпстуи, сылIэн и пэкIэ, сэ къысфIэIуэхур щIэныгъэм и закъуэщ. Си псэр щыхэкIкIи сэ быдэу си фIэщ хъунущ щIэныгъэм нэхърэ мыхьэнэ нэхъ зиlи абы хуэдэу дахащи цIыхур нэхъ зыхуэныкъуи зэрыщымыIэр. Аращ сыт хуэдэ зэмани лъагъуныгъэм и пшыналъэу щытари щытри. ЩIэныгъэм и закъуэщ цIыхум дунеймрэ езым и псэмрэ зэрезэгъыжын Iэмал къезытыр. А си фIэщ щIыкIэр жыжьэ нэсуи захуагъэм тетуи къыщIэкIынкъым и къежьапIэм къыщыщIэдзауэ. Ауэ ар сэ си лажьэкъым, а диныр схъуэжынуи схузэфIэкIынукъым.
ИтIани аракъым Iуэхур зыIутыр. Сэ сылъаIуэ мыгъуэу аращ, зэрысхузэфIэмыкIым гущIэгъу къыхуащIыу, къагурыIуэну: дунейр къыщIэунэхуам нэхърэ щхьэкуцIым теухуа къэхутэныгъэхэр нэхъ къызыфIэIуэхур кафедрэмрэ и еджакIуэхэмрэ къакIэрыпчынри ар езыр лIэным уемыжьэу къапщтэу бэным дэбгъэзэгъэнри тIури зыщ.
Жей зэрызимыIэжымрэ зызмыгъэпсэхуу къарууншагъым сызэреныкъуэкъумрэ къахэкIыу егъэлея гуэр къысщощI. Лекцэм и курыкупсэм си тэмакъыщIэм зэуэ нэпсхэр къыщIоувэ, нэхэм шхэн щIадзэри, си Iэхэр ипэкIэ сшийуэ, зызымубыдыжу макъышхуэкIэ сытхьэусыхэну къысхохъыжьэ. СыкIийурэ жысIарэт жызоIэ сэ, цIыху цIэрыIуэм, ухыгъэм укIкIэ тезыр къызэрыстрилъхьар. Илъэс ныкъуэ хуэдиз дэкIмэ, мы еджакIуэ пэшыр нэгъуэщI зыгуэрым зэрыIэрыхьэнур. Сэ щхъуэ къызэрызахьэлIар яжесIэну сыхуейщ: иджыри къэс сымыцIыхуа гупсысэщIэхэм си иужьрей илъэсхэм гъудэм ещхьу я шэрэзыр къыхаукIэри, си гъащIэм и IэфIыр щIафыкIащ. Апхуэдэ дакъикъэхэм си Iуэхур апхуэдизкIэ хьэдэгъуэдахэу къысщохъужри, къызэдаIуэ псори гужьеяуэ къыщылъэту, я псэр IукIауэ, зэщIэкъугъуэу щIэкIыпIэмкIэ зэрыхьарэт жызоIэ.
Тыншкъым апхуэдэ дакъикъэхэр пшэчыну.
ЕтIуанэ Iыхьэ
Лекцэ нэужьым солажьэри унэм сыщIэсщ. Журналхэм, диссертацэхэм соджэ е къыкIэлъыкIуэ дерсым зыхузогъэхьэзыр, зэзэмызэ зыгуэр сотх. КъакIуэхэр къезгъэблэгъэн хуей мэхъури, зэпызгъэуурэ солажьэ.
Уэзджынэр къоуэ. Ар ныбжьэгъур Iуэхум тепсэлъыхьыну къэкIуауэ аращ. Абы пыIэрэ щIакъуэ башрэ иlыгъыу къыщIохьэри, тIури къысхуишийурэ жеIэ:
- Сэ зы дакъикъэкIэ, зы дакъикъэкIэ! Щыс, коллегэ! ПсалъитI къудей!
ТIуми хабзэшхуэ зэрытхэлъымрэ дызэрылъагъуну икъукIэ дызэригуапэмрэ зым адрейм едгъэлъагъуну дыхуожьэ. Сэ ар шэнтиуэм изогъэтIысхьэ, езым сэ сегъэтIыс. Абдежым дызыхуэсакъыурэ зым адрейм и бгым ди Iэр ирыдогъажэ, щIыIухэм доIусэ, дисынкIэ дышынэу зыкъэтIэбэрэбыхь нэхъей. Дыхьэшхэн зыри жыдмыIэ пэтми, тIури додыхьэшх. Ди пIэ дизэгъа нэужь, ди щхьэхэр зэхудогъэщхъри, макъхэм зедмыгъэIэту псэлъэн щIыдодзэ. Сыт хуэдизкIэ дигухэр зэхуэмыIэфIми, дэ тхуэшэчкъым ди псалъэмакъыр чын хуэIухуэщIэ гуэркIэ дымыгъэтэрэфэрэну. Псалъэм папщIэ, "уэ пэжу гу лъыптат абы" е "си насыпу собж бжесIэну Iэмал сызэриIэр". Тхуэшэчкъым тIум языр гушыIэмэ, ар къемызэгъыу щытми, зыдукIыжу дымыдыхьэшхыну. Iуэхум тепсэлъыхьын иуха нэужь, ныбжьэгъур къыщолъэтыжри, и пыIэр си тхыгъэхэр здэщыIэ лъэныкъуэмкIэ щиудэурэ сэлам къызихыжын щIедзэ. Аргуэру зыкъэтIэбэрэбыхьурэ додыхьэшх. Сенэм нэс щIызошыж. Мыбдеж ныбжьэгъум джэдыгур щыщызогъэтIэгъэж, ауэ езым зэрыхузыфIэкIкIэ а пщIэшхуэр зылъимыгъэсыну хэтщ. ИтIанэ Егор бжэр щыIуихкIэ, ныбжьэгъум Тхьэ еIуэ щIыIэ къызэрысхыхьэнумкIэ, сэращи - щIыбым нэгъунэ сыдыщIэкIыну сыхьэзыр хуэдэу зызощI. ИкIэм икIэжым кабинетым сыкъыщIыхьэжа нэужь, си Iупэхэр иджыри мэгуфIэ, къэмыувыIэжыфу ара къыщIэкIынщ.
Зэман докIри, нэгъуэщI уэзджынэ. Зыгуэр сенэм къыщIохьэ, кIыхьлъыхьу зетIэщI, мапсчэ. Егор студентыр къызэрыкIуамкIэ хъыбар къызегъащIэ. «КъыщIэгъэхьэ»,- жызоIэ. Тэлай докIри щIалэ лъагъугъуафIэ къыщIохьэ. Зы илъэс хъунщ абырэ сэрэ дыкъызэрызэрешэкIрэ: абы си экзаменхэм Iэпэдэгъэлэлу фIэкIа зыхуигъэхьэзыркъым, сэращи - «зыхэр» хузогъэув. Апхуэдэ щIалэфIхэр, студентхэм я жыIэкIэу, сэ пезгъэххэр е къесхуэкIхэр, илъэс къэс цIыхуиблым нызэрохьэс. Зи къару пэмылъэщхэм е зэрысымаджэм къыхэкIкIэ экзамен зыхуэмытхэм я натIэм итыр тэмакъкIыхьу яшэч икIи къызэдауэркъым. Къызэдауэри унэм къакIуэри сыт щыгъуи сангвиникхэрщ - кIыхьлъыхь хъуа экзаменым IэфIу имыгъашхэ, оперэм хуиту имыгъакIуэ щIалэжьхэр. Япэрейхэм яхудызочых, мыдрейхэр илъэсым и кIуэцIкIэ къызохуэкI.
- Тlыс,- жызоIэ сэ хьэщIэм.- Сыт къыджепIэн?
- Къысхуэгъэгъу, профессор, узэрызгъэпIейтейм щхьэкIэ,- щIедзэ абы зэlынэ-зэlыпкIыу, си нэкIуми къимыплъэу. - Сэ узгъэпIейтеину дзыхь сщIынутэкъым, ауэ... Сэ тхуэ экзамен уи деж щыстыну сыхэтащ, икIи... икIи сыкъыпихащ. КхъыIэ, Тхьэм щхьэкIэ, сынолъэIу, схуэгъэув, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ...
Щхьэхынэ псоми зэрызаухеиж щхьэусыгъуэу къахьыр сытым дежи зыщ: абыхэм адрей экзамен псори фIы дыдэу ятащ, къызыпихар сысейм и закъуэщ. Ар езыр гъэщIэгъуэн дыдэщ, сыту жыпIэмэ, си дерсхэм ахэр сыт щыгъуи псэемыблэжу еджащ икIи фIы дыдэу ящIэ. КъыщIыпихар зэрымыщIэ дыдэкIэ къэхъуа гуэрщ.
- Къысхуэгъэгъу, си къуэшыжь,- жызоIэ сэ хьэщIэм,- пхуэзгъэувыфынукъым.- КIуэи иджыри лекцэхэм еджи къакIуэ. ИтIанэ деплъынщ.
Щымщ. Сэ студентыр тIэкIу згъэбэмпIэну сигу къохьэ пивэмрэ оперэмрэ щIэныгъэм нэхърэ нэхъыфIу зэрилъагъум щхьэкIи, сыщатэурэ жызоIэ:
- Сэ къызэрысфIэщIымкIэ, уэ иджы нэхъыфI дыдэу пхуэщIэнур медицинэ факультетым ущIэкIыжыпэнращ. Апхуэдэу угурыхуэу экзаменыр щыпхуэмытыххэкIэ, гурыIуэгъуэщ уэ дохутыр ухъуну узэрыхуэмейри а IэщIагъэм уи насып зэрыхэмылъри.
Сангвиникым и нэкIум зызэблеш.
- Къысхуэгъэгъу, профессор, - погуфIыкI ар,- ауэ апхуэдэу сщIэмэ, сэ зыми сыкъыгурыIуэнукъым. ИлъэситхукIэ седжэу зэуэ... сыщIэкIыжу!
- Пэжщ! Илъэситху пщIэншэу бгъэкIуэдым нэхъыфIщ уи гъащIэ псом пфIэмыфI IэщIагъэм урилажьэ нэхърэ.
Ауэ ар занщIэу сфIэгуэныхь мэхъужри, жесIэну сопIащIэ:
- УзэрегуакIуэщ. Аращ, тIэкIу еджэжи къакIуэ.
- Дапщэщ? - дэгу-дэгуу щIоупщIэ хуэмыхур.
- Дапщэщ ухуейми. Ухуеймэ, пщэдей.
Аращи, абы и нэ гуапэхэм щIызолъагъуэ: "УкъакIуэ хъунут, ауэ уэ гъуамэм аргуэру сыщIэпхужынущ".
- Дауи, - жызоIэ сэ, - иджыри пщыкIутхурэ экзамен птыну укъакIуэкIэ уэ нэхъ еджа ухъунукъым, ауэ абы уи хьэлыр зэтриухуэнщ. АбыкIи берычэт бесын.
Псэлъэн щыдогъэт. Сэ сыкъотэджыжри хьэщIэр щIэкIыжыным сожьэ. Ар щытщ, щхьэгъубжэм йоплъ, и жьакIэ тIэкIур иIуэтурэ мэгупсысэ. Зэшыгъуэ мэхъу.
Сангвиникым и макъыр гуакIуэщ, щызщ, и нэхэр губзыгъэщ, пыгуфIыкIын хьэзырщ, и нэкIур хьэлэлыфэщ, пивэ егъэлеямрэ шэнтжьей илъынымрэ тIэкIу зэхаупIышкIуауэ. IупщIщ абы хъыбар гъэщIэгъуэн куэд оперэм, и лъагъуныгъэ Iуэхухэм, и ныбжьэгъужьхэм ятеухуауэ зэрыжиIэжыфынур. Ауэ абыхэм я гугъу ящI хабзэкъым. Сэ-тIэ сфIэфIыпсу седэIуэнт.
- Профессор! Псалъэ быдэ узот схуэбгъэуву щытмэ сэ...
Iуэхур "псалъэ быдэм" зэрынэсу сэ си Iэхэр сощIри стIолым сыбгъэдотIысхьэж. Студентыр иджыри дакъикъэкIэ мэгупсысэри хэплъэурэ жеIэ:
- Апхуэдэу щыхъукIэ узыншэу... Къысхуэгъэгъу.
- Узыншэу, си къуэшыжь. Узыншагъэ Тхьэм къуит.
Ар Iэнкуну сенэм щIокIыж, хуэмурэ зехуэпэжри, щIэкIыжа нэужь аргуэру гупсысэ къыщIэкIынщ. "ШейтIаныжьым" фIэкIа къыщысхуимыгъуэтым, ресторан мыхьэнэншэм пиво ефакIуэ, шхакIуэ макIуэ, итIанэ жеину унэм мэкIуэж. Уи ахърэт дахэ ухъу, лэжьакIуэжь!
Ещанэ уэзджынэ. Дохутыр щIалэ къыщIохьэ, кIэстум зэфIэтыщIэ фIыцIэ щыгъыу, нэгъуджэ дыщэ Iулъу, галстук хужьи, дауикI, дэлъу. ЗыкъызегъэцIыху. СогъэтIысри зыхуеймкIэ соупщI. ТIэкIуи гузавэурэ щIэныгъэм и щихъ къэунэхуам къызжиIэн щIедзэ мы гъэм докторантым и экзаменыр зэритар, диссертацэ итхын фIэкIа зыри къызэрыхуэмынэжар. Ар хуейт си унафэм щIэту си деж щылэжьэну икIи сэ хуэзмыщIа щыIэтэкъым диссертацэм и темэ естатэм.
- lейуэ си гуапэщ, коллегэ, сэбэп сыхъуну,- жызоIэ сэ,- ауэ япэ щIыкIэ диссертацэр зищIысым теухуауэ дызэгурыгъаIуэт. А псалъэм кърагъэкI хабзэр цIыхум и гуащIэр хилъхьэу езыр зэлэжьа IэдакъэщIэкIщ. Армырауэ пIэрэ? НэгъуэщIым и темэрэ и унафэкIэ ягъэзэщIа тхыгъэм зэреджэр нэгъуэщI зыгуэрущ...
Докторантыр щымщ. Сэ сыкъолыбри сыкъыщолъэт.
- Псори си деж фыкъыщIэкIуэращ сэ къызгурымыIуэр? - сокIий сэ сыкъэгубжьауэ. - Тыкуэн згъэлажьэ фи гугъэрэ? Сэ темэ сщэкъым! Минрэ езанэ псори фыскIэрыкIыну сыныволъэIу! Къысхуэвгъэгъу, сыхьэлыншэмэ, ауэ, хъуну щытмэ, мыр сужэгъуащ!
Докторантыр щымщ, и нэпкъ-пэпкъым плъыжьыгъэ тIэкIу къыщIэувэ къудейщ. Абы и нэкIум си цIэмрэ щIэныгъэлIхэм я деж щызиIэ пщIэмрэ зэрыфIэлIыкIыр къегъэлъагъуэ, арщхьэкIэ и нэхэм щIызолъагъуэ си макъри си Iэпкълъэпкъ мыфэмыцри, тэмакъкIэщIу дэздзей си Iэхэри илъагъу зэрымыхъур. Сыкъызэрыгубжьам абы схухэту сыкъыфIегъэщI.
- Мыр тыкуэнкъым! - сошхыдэ сэ. - Сытуи гъэщIэгъуэн! Фи щхьэ и унафэ фщIыжыну сыту пIэрэ фыщIыхуэмейр? Сыту пIэрэ апхуэдизу хуитыныгъэм фигу щIыщыкIар?
Сэ Iэджи жызоIэ, ар зэрыщымщ. Зы зэман зэ хуэм-хуэмурэ собэяуж икIи, дауикI, зызот. Докторантым щай зи мыуасэ темэ естынущ, си унафэм щIэту зыми къыхуэмысэбэпын диссертацэ итхынущ, щIыхь пылъу зэхуэс зэшыгъуэм щыпхигъэкIынурэ зыкIи зыхуэмей щIэныгъэлI цIэр къыIэрыхьэнущ.
Уэзджынэхэр кIэ ямыIэу зым иужьым зыр иту къеуэнlки хъунущ, ауэ сэ плIым деж сыкъыщыувыIэнщ. ЕплIанэ уэзджынэр къоуэри, зекIуэкIэр къызоцIыхуж, бостейм и щхъыщхъыр, макъ гурыхьыр...
Илъэс пщыкIуий и пэкIэ си ныбжьэгъу нэ дохутыр дунейм ехыжащ илъэсиблым ит ипхъу Катярэ ахъшэу сомин хыщI хуэдизрэ къигъанэри. И уэсятымкIэ сэ уэчылу сигъэуващ. ИлъэсипщI хъуху Катя си унагъуэм щыпсэуащ, иужькIэ институтым иратри гъэмахуэ мазэхэмрэ зыгъэпсэхугъуэхэм дежрэ фIэкIа щыIэжакъым. И гъэсэныгъэ Iуэху зесхуэну сэ сыхущIыхьэтэкъым, сызэрыкIэлъыплъар зэман-зэманкIэрэщ, абы къыхэкIыу и сабиигъуэм теухуауэ схужыIэнур мащIэ дыдэщ.
Япэ дыдэу си нэгу къыщIыхьэжри сигу къэзгъэкIыжыну сфIэфIри абы егъэлеяуэ дзыхьышхуэ къузэригъэзрат. Ди унагъуэм къыщихьагъащIэми, дохутырхэр зригъэплъын хуей щыхъукIи а дзыхьыр абы и нэкIу цIыкIум къилыдыкI зэпытт. Зэрыхабзэу, зыщIыпIэ деж и жьэгъур щIэпхауэ тIысынти, Iэмал имыIэу зыгуэрым и нэр триубыдэнт. Сэ сытхэурэ тхылъхэр зэрызэтездзыр, фызыр зэрыIэбэр, е пщэфIапIэм пщафIэм кIэртIоф зэрыщиукъэбзыр, хьэмэрэ хьэр зэрыджэгур илъагъумэ, сытым дежи абы и нэм щIэплъагъуэр зыт: "Мы дунейм щекIуэкI псори зэрыщыту дахащэщ икIи пэжщ". Абы псори ищIэну хуейти къыздэуэршэрын ифIэфI дыдэт. Си пащхьэм къитIысхьэнти, сщIэхэм къеплъурэ упщIэ къызитын щIидзэнт. Сыт сызэджэр? Университетым сыт щысщIэр? Хьэдэм сыщышынэрэ? Дэнэ си улахуэр здэсхьыр? Псори фIэхьэлэмэтт.
- ЕджакIуэхэр университетым щызэзауэрэ?
- Щызозауэ, тIасэ.
- Уэ ахэр лъэгуажьэмыщхьэу бгъэуврэ?
- Согъэув.
ЕджакIуэхэр зэрызэзауэри, сэ ахэр лъэгуажьэмыщхьэу зэрызгъэуври фIэдыхьэшхэнти дыхьэшхырт. Iэсэрэ тэмакъкIыхьу сабий хьэлэлт ар. Зэкъым-тIэукъым ар зыгуэр къытрахыу, къимылэжьауэ ягъэкъуаншэу е зыщIэупщIэр жрамыIэу зэрыслъэгъуар. Апхуэдэхэм деж дзыхьым нэщхъеягъэ къыщIэувэрт - аркъудейт. Сэ абы и телъхьэу сыкъэувыфыртэкъым, ауэ зэрынэщхъейр щыслъагъукIэ зэзубыдылIэу, дэгызэжьым ещхьу, "Си зеиншэ цIыкIу!" жысIэу седэхэщIэну сигу къихьэт.
СощIэж абы иджыри зыкъихынрэ дыху зытеутхэнрэ ифIэфIыщэу зэрыщытар. АбыкIэ сэ сэщхьт. Сэри сфIэфIщ щыгъын дахэрэ дыхуфIрэ.
И ныбжьыр илъэс пщыкIуплI-пщыкIутху щыхъум, Катя къэгъазэ имыIэжу зытхьэкъуа гурыщIэм зэрыщIидзами зэрызиужьами сыкIэлъыплъыну зэманрэ гукъыдэжрэ сызэримыIам сыхущIогъуэж. Зи гугъу сщIыр ар театрым хьэщыкъ зэрыхуэхъуаращ. Институтым къикIыжу ди деж зигъэпсэхуну къыщыкIуэжхэм и деж къызэщIэплъарэ зимыгъэнщIыжу абы пьесэхэмрэ актерхэмрэ хуэдэу зи гугъу ищI щыIэтэкъым. МыувыIэу театрым зэрытепсэлъыхьымкIэ дригъэзэшт. Фызымрэ сабийхэмрэ абы едаIуэртэкъым. Си закъуэт лIыгъэ зыхуримыкъур ар къызыфIимыгъэIуэхуну. Игу хэзыгъэхъуа гуэрым тепсэлъыхьыну щыхуейм деж си пэшым ныщIыхьэти, илIыкIыным хуэдэу къэлъаIуэт:
- Николай Степаныч, кхъыIэ, театрым сытегъэпсэлъыхь!
Сэ сыхьэтыр езгъэлъагъути жысIэт:
- Сыхьэтныкъуэ узот. ЩIэдзэ.
ИужькIэ абы и пщIыхьэпIэхэм хэмыкI актерхэмрэ актрисэхэмрэ я сурэтхэр IэплIэкIэ къихьын щIидзащ. ТIэурэ-щэрэ хущIыхьэгъуэкIэ ягъэув спектакль гуэрхэм щыджэгуну хэтащ, икIэм икIэжым, еджэн щиухым, актрисэ хъуным къыхуигъэщIауэ жиIэу къысхуэуващ.
Катя театрым зэритхьэкъуар сэ зэи сфIэкъабылтэкъым. Си гугъэмкIэ,
пьесэр фIымэ, ар пэжу къагурыIуэн щхьэкIэ, Iэмал имыIэу щыткъым актерхэр гугъу йомыгъэхьынкIэ: уеджэмэ зэфIэкIащ. Пьесэр lеймэ, ар фIы зыщIыжыфын джэгукIэ щыIэкъым.
Си щIалэгъуэм куэдрэ сыкIуэт сэ театрым, иджыри илъэсым тIэу хуэдэрэ унагъуэм тIысыпIэ къыIехри "жьы къысщIрагъэхуну" сашэ. Дауи, ар мащIэщ театрым утепсэлъыхьыну хуит ухъун папщIэ, ауэ тIэкIу и гугъу сщIынщ абы. КъызэрысфIэщIымкIэ, театрыр илъэс 30-40 ипэкIэ зэрыщытам нэхърэ нэхъыфI хъуакъым. Зэрыщытауи, театр щIыхьэпIэми зэблэкIыпIэхэми псы къабзэ кумбыгъэ щызгъуэткым. Зэрыщытауи, кIэлъыплъакIуэхэм си джэдыгум щхьэкIэ тезыр сагъэпшын, щIымахуэм щыгъын хуабэ пщыгъыну емыкIу зэрыхэмылъым хуэдэу. Зэрыщытауи, зэпыгъэугъуэхэм мыхьэнэ лъэпкъ имыIэу мэкъамэ кърагъауэ, пьесэр къызэрыпщыхъум щIэуэ лей гуэр къыхигъахъуэу. Зэрыщытауи, зэпыгъэугъуэхэм деж цIыхухъухэр буфетым ефакIуэ макIуэ.
Iуэху жьгъейхэм зыужьыныгъэ хэзмылъагъуэмэ, сыт щхьэкIэ ар нэхъ инхэм къыщыслъыхъуэн? И лъакъуэм щыщIэдзауэ и щхьэм нэс театр хабзэжьхэм Iэпхлъэпх ящIа актерым «ЩыIэн е щымыIэн» монолог къызэрыгуэкI дыдэм цIыху псэлъэкIэм емыщхьу, Iэмал имыIэу щIэфиихьыжрэ и Iэпкълъэпкъ псор зэщIэкIэзызэу къыщеджэкIэ; хьэмэрэ акъылыншэхэм куэдыIуэрэ епсалъэ, хъыджэбз акъылыншэ фIыуэ зылъагъу Чацкэр цIыху губзыгъэу, "Акъылым къыхэкIа бэлыхьыр" мыпьесэ зэшыгъуэу си фIэщ ящIыну щыхэтым и деж, сценэм илъэс плIыщI и пэкIэ си жеин къэзыгъакIуэу щыта а пасэреимэр кърех, хабзэ хъуа къугъыкIэрэ бгъэгу теуIуэкIэкIэ си ныбэ из ящIыну щыхэтар сигу къигъэкIыжу. Аращи, сызэрыщIыхьам нэхърэ нэхъ дзыхьмыщIыжу сыт щыгъуи сыкъыщIокIыж театрым.
Сытри зи гум ежалIэ цIыхубэ жыIэзыфIэщым и фIэщ пхуэщIынущ театрыр иджыпсту зэрыщытым хуэдэуи зыузэщIыныгъэм и хэщIапIэу. Ауэ зыузэщIыным къикI дыдэм нэгъэсауэ щыгъуазэр а къэпхъэнымкIэ къыпхуэубыдынукъым. СщIэркъым сэ ар илъэсищэ е щэныкъуэ дэкIмэ зэрыхъунур. Ауэ иджыпстурей IуэхукIэ театрыр зэштегъэу фIэкIа хъунукъым. А зэштегъэур лъапIэIуэщ адэкIи къэбгъэсэбэпын хуэдэу. Узыншэхэу, хэлъэт яIэхэу абы къэралым мин бжыгъэкIэ зи щIалэгъуэ цIыхухъухэмрэ цIыхубзхэмрэ яфIегъэкIуэд. Театрым я гъащIэр трамыухуамэ, ахэр дохутырыфI, мэкъумэшыщIэ, егъэджакIуэ, офицерыфI хъуфынухэт. ЦIыхухэр пщыхьэщхьэ сыхьэтхэм хокIыж - акъылым зебгъэужьыну, ныбжьэгъухэм уадэуэршэрыну нэхъ зэманыфI дыдэм. Сэ и гугъу сщIыххэркъым мылъкумрэ хабзэмрэ я лъэныкъуэкIэ театреплъым щыщIэныгъэ игъуэтым, лIыукIыр, зинэр, пцIы телъхьэныр пхэнжу сценэм щыпхагъэкIыну щыхэтым и деж.
Катя-тIэ зэрегупсысыр нэгъуэщI зыгуэрут. Абы си фIэщ ищIыну хэтт театрыр иджыпсту зэрыщытым хуэдэуи еджапIэхэми, тхылъхэми, дунейм тету хъуа псом нэхъри зэрынэхъ лъагэр. Театрыр гъуазджэм и къудамэ псори зи закъуэ къызэщIэзубыдэ къарущ, актерхэр - лIыкIуэхэщ. Сценэм хуэдэу пэжу икIи лъэщу цIыхупсэм зригъэужьыфын зы гъуазджэ къудамэми зы щIэныгъэми и закъуэ хузэфIэкIынукъым. Аращ къэрал кIуэцIым актер къызэрыгуэкIыр щIэныгъэлI нэхъыфI дыдэми сурэтыщIым нэхъри нэхъ щIэцIэрыIуэр. Сценэ лэжьыгъэм хуэдэу уигу хэзыгъэхъуэн, удэзыхьэхын IэнатIи щыIэкъым.
Арати, махуэ гуэрым Катя джэгуакIуэ гупым яхыхьэри ежьащ, Уфа си гугъэжщ здэкIуар, ахъшэ зыкъом, гугъэ IэфI гуп, уэркъ Iуэху еплъыкIэ здрихьэжьэри.
Гъуэгу тету абы къиутIыпща япэрей тхыгъэхэр телъыджэт. Седжэт
абыхэми сымыгъэщIэгъуэн слъэкIтэкъым апхуэдиз щIалагъэ, псэ къабзагъэ, гупцIанагъ жыIэзыфIэщ тхылъымпIэ напэ цIыкIухэм зэрихуэр, а псом цIыхухъу акъылым фэ къытезыгъэуэфын, мыхьэнэ зиIэ Iуэху еплъыкIэ куу дэщIыгъужу. Индыл псыежэхыр, дунейм и дахагъэр, къалэ здэщыIахэр, и ныбжьэгъухэр, къехъулIа-къемыхъулIахэр абы псалъэкIэ къигъэлъагъуэ къудейтэкъым, пшыналъэ къыхищIыкIт. Сатыр къэс и нэкIум ислъагъуэу сызэса и дзыхьымкIэ гъэнщIат,- а къомыр пэжырытхэм емызэгъыу щыуагъэ гуп хэпхъарэ нагъыщэхэр хэт-хэмыту къетхэкIауэ.
Илъэс ныкъуи дэкIатэкъым "Сэ зыгуэр фIыуэ солъагъу» жиIэу къыщIидзэу икъукIэ усэхуэкIуэ письмо хэIэтыкIа къыщысIэрыхьам. А тхыгъэм сурэт дэщIыгъут щIалэ зэщIэупса къигъэлъагъуэу, шляпэбгъуэ щхьэрыгърэ IэлъэщIышхуэ и плIэм едзэкIыжауэ. КъыкIэлъыкIуэ тхыгъэхэр къызэрежьауэ гъуэзэджэт. Ауэ абыхэм иджы нагъыщэхэр къыхэувакIэт, щыуагъэхэр кIуэдат икIи фIыуэ цIыхухъумэ къакIэрихт. Катя къитхт сатуущI къулейхэмрэ кхъухьыпщхэмрэ къытебгъэхьэу псапэ мылъкукIэ Индыл Iуфэм театрышхуэ щыпщIыну зэрыфIыр. Ахъшэр куэдынут, къыхэкIынур нэхъыбэжт, актерхэр здэгуашэу джэгунхэт… А псор, Тхьэм ещIи, фIы дыдэу къыщIэкIынкIи хъунт, ауэ, къызэрысфIэщIымкIэ, апхуэдэ гупсысэхэр щызекIуэ хабзэр цIыхухъущхьэрщ.
Дауэ мыхъуми, илъэс-илъэсрэ ныкъуэкIэ псори хъарзынэу екIуэкIа къыщIэкIынущ: Катя щIалэр фIыуэ илъагъут, и IэщIагъэмкIэ игурэ и щхьэрэ зэтелът икIи насыпыфIэт. Ауэ хуэм-хуэмурэ и гур зэрыфIэкIуэдыр къитххэм къыхэщ хъуащ. И ныбжьэгъухэм ятеухуауэ тхьэусыхэн зэрыщIидзам гу лъызигъэтащ абы. Ар псом япэ къищ нэщэнэ нэхъ шынагъуэ дыдэхэм щыщщ. ТхакIуэ е щIэныгъэлI щIалэм и лэжьыгъэр щIэныгъэлIхэмрэ тхакIуэхэмрэ техъущIыхьу къыщIидзэмэ, ар езэшащ, ищIэнури мащIэщ. Катя къысхуитхт и ныбжьэгъухэр репетицэхэм зэрымыкIуэмрэ я ролхэр зэи гукIэ зэрамыщIэмрэ. Пьесэ мышу зэрагъэувымрэ сценэм зэрыщызаlыгъ щIыкIэмкIэ абыхэм цIыхубэм пщIэ лъэпкъ зэрыхуамыщIыр къагъэлъагъуэ. Ахъшэ нэхъыбэу къыхэкIын папщIэ, зытепсэлъыхьыххэри аращ, драмэ артисткэхэм уэрэдыжь цIыкIухэр жаIэну зыхуагъэфащэ, трагедием щыджэгухэращи, лIы къагъэпцIахэмрэ цIыхубз псынщIэхэр уэндэгъу зэрыхъумрэ ауан щащI едзыгъуэхэр къраш, н.къ. ГъэщIэгъуэнщ щIыпIэ пхыдзахэм Iуэхур иджыри къэс щыкIуэцIрымыхупэу, апхуэдэ къуэпс ныкъуэфым зэрыщиIыгъыфыр.
Жэуапу Катя письмо кIыхь, икIи, пэжу жысIэмэ, письмо зэшыгъуэ хуезгъэхьыжащ. Адрей къомым къыдэкIуэу абы хуэстхт: "Сэ мызэ-мытIэу актер лIыжьхэм, гумащIэу къысхущыта цIыху хьэлэл дыдэхэм сеуэршэрылIэну къысхуихуащ. Сазэрыдэуэршэрам къыхэсхамкIэ, ахэм я лэжьыгъэр акъылымрэ хуитыныгъэмрэ трамыщIыхьу, цIыхухэр зыщIэупщIэмрэ ахэр дэзыхьэхымрэ нэхъ иралъытырт. Нэхъ Iэзэ дыдэу абыхэм яхэтахэм я гъащIэм и кIуэцIкIэ трагедиехэми, оперетэжь цIыкIухэми, париж ауанхэми, гушыIалъэхэми щыджэгуну къахуихуащ, а псом щыгъуэми зэхуэдэу гъуэгу захуэм тету икIи сэбэп къахьу забжыжу. Аращи, ем и лъабжьэр къыщылъыхъуэн хуейр актерхэм я дежкъым, гъуазджэмрэ цIыхухэр абы зэрыхущытымрэщ. А си тхыгъэм Катя фIыуэ зэгуигъэпа фIэкIа зыкIи ихъуэжакъым. Абы къысхуитхыжащ: "Уэрэ сэрэ уэрэдыпкъ зырыз къыдош. Сэ зи гугъу пхуэсщIар гумащIэу къыпхущыта цIыху хьэлэл дыдэхэракъым, хьэлэлагъыр яшхми зымыщIэ угъурсыз гупщ. Мыхэр нэгъуэщI зы щIыпIи къызэрыщамыщтэм щхьэкIэ, сценэм къэса цIыху мыгъасэ гуартэщ, зэрынапэншэм къыхэкIыу артисткIэ зэджэжу. Iэзагъ зыбгъэдэлъ яхэмытыххэу, зэфIэкIыншэ, ефэрей, къаугъэшы, дзыус защIэхэу. Си бзэм къиIуатэкъым апхуэдизу фIыуэ слъагъу гъуазджэр гущыкI зыхуэсщIа цIыхухэм зэраIэрыхьам си гур зэригъэузыр; гуузщ цIыху нэхъыфI дыдэхэми ер жыжьэу фIэкIа зэрамылъагъур, гъунэгъуу бгъэдыхьэну зэрыхуэмейр, икIи къыпкъуэувэным и пIэкIэ псалъэ хьэлъэкIэ псоми ящIэ, зыри зыхуэмыныкъуэ ущиехэр зэратхыр..." нэгъуэщIхэри къинэмыщIхэри, псори апхуэдэ защIэу.
Зэман дэкIри мыпхуэдэ письмо къысIэрыхьащ:"Сэ гущIэгъуншэу сыкъагъэпцIащ. АфIэкIа сыпсэужыфкъым. Си ахъшэхэм узэгуакIуэр ещIэ. Сэ адэу, си ныбжьэгъу закъуэу узбжу фIыуэ услъэгъуащ. Къысхуэгъэгъу".
КъызэрыщIэкIамкIэ, абы и мыгъуэри "цIыху мыгъасэ гуартэм" хыхьэт. Зи гугъу ищIа гуэрхэмкIэ иужькIэ къызгурыIуащ абы зиукIыжыну зэрыхэтар. Катя щхъухькIэ зигъэлIэж пэта си гугъэщ. ИтIанэ, уегупсыс зэрыхъунумкIэ, ар фIыуэ сымэджащ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, къыкIэлъыкIуэ письмор Ялтэ, абы дохутырхэм ягъэкIуауэ ара къыщIэкIынт, къритхыкIащи. Иужь дыдэу къысIэрыхьа абы и письмом лъэIу итт Iэмал зэриIэкIэ нэхъ псынщIэу Ялтэ сомин хуезгъэхьыну икIи зэриухыр мыпхуэдэут: "Къысхуэгъэгъу письмор апхуэдэу зэрыгукъыдэжыншэм щхьэкIэ. Дыгъуасэ си сабийр щIэслъхьэжащ".
Кърымым илъэс хуэдиз щыIа нэужь, ар унэм къэкIуэжащ. ИлъэсиплI хуэдизкIэ къэтат ари, а илъэсиплIми абы, зыкъэзумысыжынщи, икъукIэ гурымыхьу икIи мыгурыIуэгъуэу сыбгъэдэтащ. Япэ щIыкIэ актрисэхэм зэрыхыхьэр къыщызжиIами, иужькIэ и лъагъуныгъэм теухуауэ къыщысхуитхами, зэман-зэманкIэ ахъшэ ирипхъыну игу къыщихьэхэми сэ еуэ-еуэу къыщIэупщIэху зэм сомин, зэм тIу хуезгъэхьын хуей хъут. ЗигъэлIэжыну зэримурадым, итIанэ сабийр зэрылIар къыщысхуитхым, зэуэ си гур сфIэкуэдти, письмо кIыхь, письмо зэшыгъуэхэр зэрыхуэстхам фIэкIа и гъащIэр къызэрысфIэIуэхур зыкIи къэзгъэлъэгъуакъым. Ар сриадэ пэлъытэу, пхъум хуэдэу фIыуэ зэрыслъагъум хуэдэу!
Иджы Катя спэмыжыжьэу мэпсэу. Абы пэшитху хъу фэтэр къищтэри, игу зэрыдыхьэм тету, зыхуей хуигъэзащ. Катя и псэукIэр зыгуэрым сурэту ищIыну иужь ихьамэ, гу нэхъ зылъыптэу абы къыхэщыну гукъыдэжыр щхьэхт. Iэпкълъэпкъ хуэмыхум щхьэкIэ шэнтжьей, шэнтщхьэгуэ щабэхэр. Лъакъуэ щхьэхынэм папщIэ - алэрыбгъухэр, нэ хуэмыхум щхьэкIэ - фэ текIыжыгъуафIэ, кIыфI е зэIумыбзхэр. Псэ щхьэхынэм щхьэкIэ - блыным къекуэдэкI жьыху пудхэмрэ къыщыгъэлъэгъуам нэхърэ зыми зэремыщхьыр нэхъ къызэрыщ сурэт цIыкIухэмрэ. Iэнэ цIыкIу куэдыIуэ, зыкIи узыхуэмеин хьэпшып пуд гуп къыщегъэувэкIа телъхьэпIэ цIыкIухэр; Iупхъуэхэм я пIэкIэ теплъэ пыухыкIа зимыIэ бзыхьэхуэ гуэрхэр... Фэ IупщIхэм, унэ зэлъыIуха Iэхуитлъэхуитым зэрыщыщтэр дыщIыбгъужмэ, а псом къегъэлъагъуэ дахагъэм и мардэхэр абы зэрыIэщIэкIар. Махуэм и кIыхьагъым Катя тхылъ йоджэри шэнтжьейм илъщ, нэхъыбэу романхэмрэ повестхэмрэ. Махуэм и кIуэцIкIэ зэ закъуэ, шэджагъуэ нэужьым, сэ сыкъилъагъуну къыщIэкIыу аращ.
Сэ солажьэ. Катя спэмыжыжьэу шэнтжьейм исщ, щыму, щIыIэм ис хуэдэ шылэхъарым зыкIуэцIешыхь. ЗэрысфIэлъагъугъуафIэрами, зэрыцIыкIурэ си деж къыщIыхьэрейуэ зэрыщытарами сщIэкъым, ар зэрыщIэсыр сыгупсысэну зэран къысхуэхъукъым. Зэзэмызэ семыгупсысыххэу упщIэ гуэр изот, жэуап кIэщI къызетыж. Е тэлайкIэ, зызгъэпсэхун папщIэ, абы дежкIэ зызогъазэри дохутыр журнал гуэр е газет хэгупсысыхьауэ зэрызэпиплъыхьым соплъ. АпщIондэху гу лъызотэ абы и нэкIум япэрей дзыхь егъэзыкIэр зэримытыжым. КуэдыIуэрэ мафIэгум ежьа гъуэгурыкIуэм ещхьу, абы и нэкIур иджы щIыIэщ, зыри къыфIэIуэхукъым, тегупсысыкIащ. Япэм хуэдэуи дахэу, къызэрыгуэкIыу хуэпащ, ауэ емыгугъуу. Махуэ псом зэрылъ шэнтжьейхэмрэ шэнтиуэхэмрэ я лъэужь и щхьэцми бостейми хыболъагъуэ. Япэм хуэдэу сытри ищIэну хьэзырыжкъым. ГъащIэм псори щигъэунэхуауэ щIэ лъэпкъ зэхихыну щымыгугъыжым хуэдэу, упщIи афIэкIа къызитыжкъым.
СыхьэтиплIым щынэблагъэм хьэщIэщымкIэ Iэуэлъауэ гуэрхэр къоIукI. Ар, и ныбжьэгъу хъыджэбз цIыкIухэр къыздишэри, Лизэ консерваторием къикIыжауэ аращ. Зэхыбох роялым зэреуэр, макъхэр зэрызэралъытыр, зыкIуэцIылъэлъу зэрыдыхьэшххэр. ХьэкъущыкъухэмкIэ Iэуэлъауэурэ Егор шхапIэм Iэнэр къыщеузэд.
- Узыншэу,- жеIэ Катя. - Нобэ фыфейхэм деж сыщIыхьэнукъым. Я жагъуэ ирамыщI. СыхущIыхьэкъым. НекIуэкI.
Сенэм щыщIэсшыжкIэ и нэщхъыр зэхэлъу си лъакъуэм щыщIэдзауэ
си щхьэм нэс сызэпеплъыхьри гукъанэ хэлъу жеIэ:
- Нэхъ гъур уохъу кIуэ пэтми! Щхьэ зомыгъэхъужрэ? Сэ сыкIуэнщ Сергей Федорович дежи къэсшэнщ. Къурыреплъ.
- Хуейкъым, Катя.
- КъызгурыIуэкъым уи унагъуэр здэплъэр! Зыри яхужыпIэфынукъым,
дауи, яхуэдэ щыIэкъым.
Абы Iэрпхъуэру и джэдыгу цIыкIур щетIэгъэж, абдежым емыгугъуу зэщIэкъуа и щхьэцым Iэмал имыIэу щхьэцхэлъхьэ зытIущ къыхохури лъэгум йохуэх. Щхьэцыр зэщIикъуэжыну мэщхьэх икIи хущIыхьэкъым. IэмыкIуэлъэмыкIуэу щхьэц налъэ къехуэхахэр пыIэ цIыкIум щIегъапщкIуэри щIокIыж.
ШхапIэм сызэрыщIыхьэу фызыр къызоупщI:
- Катя щIэсакъэ иджыпсту? Сыт-тIэ ди деж къыщыщIэмыхьар? КъызэрыбгурыIуэнури пщIэкъым ар...
- Мамэ! - йошхыдэ абы Лизэ. - Хуэмеймэ, езым и Iуэхужщ. ЛъэгуажьэмыщхьэкIэ дыувын-тIэ?
- УзэрегуакIуэщ, ауэ абы къикIыр дыкъыфIэмыIуэхуу аращ. СыхьэтищкIэ кабинетым щIэсрэ игу дыкъэмыкIыжу. Дыхуэарэзыщ, апхуэдэу нэхъ къищтэмэ.
Варярэ Лизэрэ Катя ялъагъу хъукъым. Щхьэусыгъуэр сщIэкъым - ар къыбгурыIуэн папщIэ, цIыхубзу ущытын хуей къыщIэкIынщ. Си щхьэр пезгъэупщIынщ махуэ къэс си аудиторием щыслъагъу щIалэщIэ щэрэ щэныкъуэми, тхьэмахуэ къэс сызыхуэзэ лIыжьищэми, нэгъуэщI мыхъуми, зы Катя и блэкIар - дэмыкIуэу уэндэгъу зэрыхъуамрэ нэчыхьыншэу сабий къызэрилъхуамрэ - плъагъу щIэмыхъун е абы гужьгъэжь ущIыхуиIэн щхьэусыгъуэр къызгурыIуэн къахэкIмэ. Ауэ щыхъукIэ, зы цIыхубзи зы хъыджэбзи сцIыхукъым зэрымыщIэкIэ е и фIэщу а гурыщIэхэр зыхимыщIэу. Ар къызыхэкIыр цIыхубзыр цIыхухъум нэхърэ нэхъ къабзэу е нэхъ нэмысыфIэу зэрыщытыр аракъым: къабзагъэри нэмысри емыкIум мащIэщ къызэрыщхьэщыкIыр гурыщIэ бзаджэ ядэщIыгъумэ. Сэ абы хэслъагъуэр бзылъхугъэхэр зыужьыныгъэм зэрыхуэхейрщ. Насыпыншагъэ щилъагъукIэ иджырей цIыхухъур зэрыукIытэмрэ абы зыхищIэ гущIэгъу щхьэхынэмрэ щэнхабзэмрэ зыужьыныгъэмрэ нэхъ пэгъунэгъуу къысфIощI гужьгъэжьымрэ Iумпэмымрэ нэхърэ. Нобэрей бзылъхугъэхэр курыт лIэщIыгъуэхэм зэрыщытам хуэдэ дыдэу накIэпсыжэщ икIи гу Iувщ. ИкъукIэ захуэуи къысфIощI ахэр цIыхухъу гъэсэныгъэ зыхалъхэным тезыгъэгушхуэхэр. Фызым иджыри Катя илъагъу щIэмыхъухэм ящыщщ ар актрисэу зэрыщытар, фIыщIэ зэримыщIыр, зэрыпагэр, цIыхухэм зэремыщхьыр, а псом ищIыIужкIэ дэтхэнэ цIыхубзми адрейм къыхигъуэтэфыну мыхъумыщIагъэ къомыр зэрыхэлъыр.
Сэрэ си унагъуэмрэ нэмыщI ди деж щошхэ пхъум и ныбжьэгъу хъыджэбзитI-щырэ Лизэ иужь къит, зышэну зи мурад Гнеккер Александр
Адольфовичрэ. Ар илъэс щэщI нэхърэ нэхъыбэ мыхъун щIалэ сырыхущ, къызэрыгуэкI лъагагъ иIэу, пшэр lейуэ, плIабгъуэу, и тхьэкIумэм деж жьакIагъуэ тетрэ и нэкIу пшэр джафэшхуэр джэгуалъэу къыпфIэзыгъэщI и пащIэ цIыкIухэр лауэ. Абы щыгъщ кIэстум кIэщI дыдэ, кIагуэ къуэлэн, быхъу дыдэу къыщIидзэрэ бгъузэ lейуэ иухыжу гъуэншэдж зэпрыдз, лъэдакъэ зыщIэмыт бэтинкIэ гъуэжь. Абы и нэхэр къибыргъукIащ, елыркъышынэщ, и пщэдэлъыр елыркъышым и пщэ цIыкIум ещхьщ, къызэрысфIэщIымкIи, а щIалэм зэрыщыту елыркъыш лэпсымэ къыкIэрех. Ар махуэ къэс ди деж къокIуэ, ауэ си унагъуэм щыщу зыми ищIэкъым ар къызыхэкIари, щеджари, зыхэпсэукIри. Ар макъамэ къызэрыкI Iэмэпсымэ гуэри еуэфкъым, уэрэди жиIэкъым, ауэ музыкэми уэрэд жыIэнми зыгуэркIэ епхащ. ЗыщIыпIэ зыгуэрхэм я роялхэр щещэ, куэдрэ консерваторием макIуэ, зи цIэ Iуа псори ецIыху, концертхэм унафэ щещI, мэкъамэ гъуазджэм адрейхэр зыфIигъэлIыкIыу топсэлъыхь, гу зэрылъыстамкIи, псори тыншу акъылэгъу къыдохъу.
Цlыху къулейхэр игъащIэми якIэщIэпсэукIын гуэрхэм къамыухъуреихьу хъукъым. ЩIэныгъэмрэ гъуазджэмри аращ. Си фIэщ хъукъым дунейм гъуазджи щIэныгъи тету мы зиусхьэн Гнеккер хуэдэ щымыщ гуэр якIэрымыщIауэ. Сэ сымузыканткъыми, Гнеккер теухуауэ сыщыуэ къыщIэкIынщ, ар сэ икIи фIыуэ сцIыхукъым. Ауэ икъукIэ шэчышхуэ къытызохьэ абы хуаIэ фIэлIыкIми, зыгуэрым уэрэд щыжиIэкIэ е роялым щеуэкIэ, и щхьэм пщIэ хуищIыжу бгъэдэту ар абы зэредаIуэ щIыкIэми.
Минрэ лIы зэкIэлъыкIуэуи советник нэхъыщхьэуи ущрырет, пхъу уиIэмэ, дунейм теткъым хъыджэбзаплъэм, лъыхъум, фызышэм уи унэмрэ уи гукъыдэжымрэ къыхахьэну зэрызелъафэм ущызыхъумэн. Сэ, псалъэм папщIэ, зикI сесэкъым Гнеккер ди деж щIэсыху си фызым и нэкIур зэрыхиш щIыкIэм, сесэкъым дыхуей дгъуэту фIыуэ дызэрыпсэур езым и нэкIэ илъагъун хуэдэу, абы и закъуэ щхьэкIэ къытрагъэувэ шагъыр лъапIэхэм. Схуэхькъым иджыри Лизэ консерваторием зыщригъэсауэ къыщитхъыурэ дыхьэшхын къызэриублари, цIыхухъу ди деж къыщыщIыхьэкIэ абы и нэхэр зэрызэхуишэ щIыкIэри. Ауэ псом нэхъапэу сэ къызгурымыIуэххэращи, сыт махуэ къэс си деж къакIуэурэ къыщIыздэшхэн хуейр си хьэлми, си щIэныгъэми, си псэукIэми и хамэ, фIыуэ слъагъу цIыхухэм зыкIи емыщхь псэущхьэ. "Ар псэлъыхъущ" жаIэурэ фызымрэ унэIутхэмрэ мэIущащэ, ауэ итIани къызгурыIуэкъым сэ ар щIыщысыр. Негр къызбгъэдагъэтIысхьамэ сыкъызэрыуIэбжьыным хуэдабзэщ сэ ар къызэрысщыхъур. КъищынэмыщIауэ, сфIэгъэщIэгъуэнщ сабийуэ сыбжу сызэса си пхъум мо пщэдэлъыр, мо нэхэр, мо нэкIущхьэ щабэхэр зэрыфIэфIыр...
Япэм шэджагъуашхэр фIыуэ слъагъут е къысфIэIуэхутэкъым, иджы- щи зэшрэ бампIэрэ фIэкIа абы зыри сигу къигъэкIкъым. Зи щIыхьыр ин сыхъуу деканхэм сахыхьэу сакъызэрыхэкIыж лъандэрэ, унэм исхэм икIэщIыпIэкIэ тшхымрэ дызэрышхэ хабзэмрэ хъуэжын хуейуэ къалъытащ. Сыщыстудентамрэ дохутыру сыщыщыта зэманымрэ сызэса шхын къызэрыгуэкIхэм я пIэкIэ иджы мылпыж хужь гуэрхэр зыхэсыхь суп пIытIарэ шагъырым хэлъ жьэжьейхэмкIэрэ сагъашхэ. Инэрал къулыкъумрэ цIэрыIуагъэмрэ къэгъазэ ямыIэу сыхагъэкIыжащ боршми, дэлэн IэфIхэми, мыIэрысэ гъэжьа зэрылъ къазми, кашэ зыщIэлъ бдзафэми. Ар дыдэхэм Агашэ, фызыжь псалъэрей дыхьэшхрилэр, страхащ. Абы и пIэкIэ иджы шэджагъуашхэр Егор, щIалэ тумэ пагэжь цIыкIум, и Iэ ижьым Iэлъэ хужь Iэрыгъыу, къытрегъэувэ. «Антрактхэр» кIэщIщ, ауэ кIэ ямыIэу къыпщохъу къызэрыбгъэсэбэпынур пщIэкъыми. Япэрей нэжэгужагъри, Iэнкунагъ зыхэмылъ уэршэрри, гушыIэхэри, дыхьэшх макъри, шхапIэм дыщызэхуэскIэ сабийхэри, фызри, сэри дызыгъэпIейтейуэ щыта гуфIэгъуэри иджы щыIэжкъым. Сэ цIыху хущIэмыхьэм си дежкIэ шэджагъуашхэр зыщызгъэпсэхумрэ дыщызэрылъагъумрэ я чэзут, фызымрэ сабийхэмрэ дежкIэ ар махуэшхуэт. Пэжт, кIэщI дыдэу, ауэ нэхурэ гуфIэгъуэкIэ гъэнщIауэ, а сыхьэтныкъуэм и кIуэцIкIэ сэ щIэныгъэри, студентхэри къэгъэнауэ, езыхэм я закъуэ фIэкIа зыми сазэрымейр щызэхащIэу. ЩыIэжкъым афIэкIа зы бжьэм чэф сищIыфу щыщыта зэманри, Агаши, кашэ зыщIэлъ бдзафэри, щыIэжкъым шэджагъуашхэ зэхэвэзэхэжьэ цIыкIухэр къызэрыщIидзэу щыта Iэуэлъауэри, хьэмрэ джэдумрэ Iэнэ лъабжьэм щызэрызехьэу, е Катя и жьэгъум ар къызэрепхэкIа IэлъэщIыр къыщIэхурэ хьэнтхъупсым хэхуэу щыщытахэр.
Иджырей шэджагъуашхэм утетхыхьыну IэфIкъым зэрыпшхыным хуэдабзэу. Фызым и нэкIур хэIэтыкIащ, бэлыхьыфэ зытригъэуамрэ «хабзэм къыхуигъэув къалэнымрэ» къищу. Ар гузавэурэ ди тепщэчхэм къоплъэри: "ЗэрыслъагъумкIэ, лыбжьэр фигу ирихькъым... Ирихькъым, аракъэ?" – щIоупщIэ. Сэ жэуап естын хуейщ:"Умыгузавэ лейуэ, си псэм хуэдэ, лыбжьэр IэфI дыдэ хъуащ". Ауэ езым:"Уэ сытым дежи укъысщхьэщожри, Николай Степаныч, зэи пэжыр жыпIэкъым. Сыт-тIэ Александр Адольфович афIэкIа щIимышхар?" Зэрышэджагъуашхэу мис апхуэдэ защIэу йокIуэкI. Лизэ къыщитхъыурэ мэдыхьэшхри и нэхэр зэхуешэ. Сэ абыхэм сеплъурэ иджыпсту, шэджагъуашхэм дежщ хьэкъыу къыщызгурыIуэр тIуми я гум щекIуэкI гъащIэр куэд щIауэ си гулъытэм зэрыIэщIэкIар. КъысфIощI зэгуэр си унагъуэ пэж дыдэр си гъусэу си унэ сыщыпсэуауэ, иджы фыз нэпцIым деж хьэщIапIэ сыщыIэу шэджагъуашхэ сщIыуэ, слъагъу Лизэри нэпцIыу. ТIуми егъэлеяуэ захъуэжащ. Сэ блэзгъэкIащ а зэхъуэкIыныгъэр зэрекIуэкIа зэман кIыхьри,
гъэщIэгъуэнкъым зыри къызэрызгурымыIуэр. Сыт зыщIахъуэжар? СщIэкъым. Фызымрэ пхъумрэ сэ къызита къарум хуэдэ Тхьэм къазэрыримытара къыщIэкIынщ бэлыхьыр къызэрыкIар. СызэрыцIыкIурэ сэ зэран хъуфыну псоми сыпэщIэувэфу зезгъэсати быдэфI сыхъуат. ЦIэрыIуагъ, инэралыгъэ, пшхын щыбгъуэт псэукIэм укъикIыу къэблэжьым ущримыкъужым узэрыхуэкIуэм, зиусхьэнхэм якIэлъыкIуэн зэрыщIэбдзэм хуэдэ гъащIэм къыщыхъу хьэлэбэлыкъхэр сэ къызэцырхъа къудейщ, сызэрыщытам хуэдэ дыдэу сыкъэнэжащ. Ауэ нэхъ махэхэм, емыса фызымрэ пхъумрэ, ахэр уэс Iэтэшхуэм хуэдэу къатехуэри зэхапIытIащ.
Пщащэхэмрэ Гнеккеррэ фугэхэмрэ контрапунктхэмрэ, уэрэджыIакIуэхэмрэ пианинэ еуэнкIэ Iэзэхэмрэ, Бахрэ Брамсрэ топсэлъыхь, фызым музыкэм химыщIыкIыу гурыщхъуэ къыхуащIынкIэ мэшынэри, гумащIэу яхуэгуфIэурэ "Ар гъуэзэджэщ... Пэжуи? Дауэ къыпщыхъурэ..."- жиIэурэ мэгурым. Гнеккер фэ тету машхэ, фэ тету мэгушыIэ, пщащэхэм жаIэхэри игу трегъахуэ. Зэзэмызэ абы франджыбзэ мыхьэнэншэкIэ псэлъэну къыхохъыжьэри, зи щIыхьыр ин -кIэ къызэджэн хуейуэ къыфIощI.
Сэ-тIэ си нэщхъыр зэхэукIащ. Тхьэм ещIэ, сакъытехьэлъэ къыщIэкIынщ, езыхэри къыстохьэлъэ. Зэи япэм лъэпкъ зэхэгъэж жыхуаIэр нэгъэсауэ къызгурыIуэу щытакъым, ауэ иджы си фэр тезыхыр мис апхуэдэ гуэрщ. Сэ Гнеккерым хьэл lей фIэкIа хэзмылъэгъуэну сыхэтщ, ауэ ахэр псынщIэу къызогъуэтри собампIэ псэлъыхъум и пIэм схуэмыфащэ цIыху зэрыщысым щхьэкIэ. Ар зэрыщысым и зэран нэгъуэщI зыгуэркIи къызокI. Сэ сыщизакъуэм, е фIыуэ слъагъухэм я гуп сыщыхэсым, си ехъулIэныгъэхэм сегупсыс хабзэкъым, сегупсысми, щIэныгъэлI сыщыхъуар дыгъуасэ хуэдэ, ахэр мыхьэнэншэ дыдэу къысщохъу. Ауэ Гнеккер гуэр щыщысым деж, си ехъулIэныгъэхэр зи къуршхэр пшэхэм хэгъуащэ бгышхуэу солъагъу, и лъапэм нэм къиубыд къудейуэ Гнеккерхэр щызепщыпщэу.
Шэджагъуэ нэужьым кабинетым сыщIохьэжри тутын щIызогъанэ, махуэ псом а зы закъуэр, пщэдджыжьым щыщIэдзауэ пщыхьэщхьэ хъуху Iугъуэ зэрыдрезгъэхуейуэ щыта хьэлым щыщу къысхуинауэ. Тутын сыщефэкIэ фызыр къыщIохьэри къызэпсэлъэну мэтIыс. Пщэдджыжьми ещхьу, абы щIимыдзэ щIыкIэ сощIэ дызытепсэлъыхьынур.
- Ди фIэщу дызэмыпсалъэу хъунукъым уэрэ сэрэ, Николай Степаныч,- щIедзэ абы. - Сэ Лизэщ зи гугъу сщIыр... Сыту гу лъомытэрэ?
- Сыт ар?
- Уэ зыри умылъагъуу фэ зытыбогъауэ, апхуэдэу хъунукъым. Зыгуэр къыпфIэIуэхун хуейкъэ... Гнеккер Лизэ мурад гуэрхэр къыхуиIэщ... Сыт жыпIэн?
- Ар хьэбыршыбыру схужыIэнукъым, сцIыхукъыми, ауэ сигу зэрыримыхьыр минрэ бжесIащ.
- Апхуэдэу хъунукъым... хъунукъым...
Ар къотэджри гузавэурэ къекIухь.
- Мыхьэнэ зиIэ Iуэхум апхуэдэу ухущыт хъунукъым...- жеIэ абы.- Пхъум и насыпым псори щелъытам деж уи щхьэ Iуэхур IугъэкIуэтын хуейщ. СощIэ, ар уэ уигу ирихькъым... Хъунщ... Иджыпсту ар дымыдэмэ, псори зэтеткъутэмэ, Лизэ и гъащIэ псом димыгъэкъуэншэжыну ущыхьэт? Иджы апхуэдэу лъыхъу куэд lеи щыIэкъым, нэгъуэщI зыдэкIуэн къыкъуэмыкIыжынри хэлъщ... Абы Лизэ фIыуэ къелъагъу, езыми игу ирихь хуэдэщ... Пэжщ, IэнатIэ гуэри иIэкъым, ауэ лIо-тIэ пщIэнур? Тхьэм жиIэмэ, зэман дэкIмэ зыгуэр къигъуэтынщ. Ар унагъуэ хъарзынэм къыхэкIащ икIи къулейщ.
- Дэнэ уэ ар щыпщIэр?
- Езым жиIащ. И адэм Харьков дэту унэшхуэ, къалэм и Iэгъуэблагъэхэм лъапсэ щиIэщ. Сытми, Николай Степаныч, Iэмал имыIэу Харьков умыкIуэу хъунукъым.
- Сыт щхьэкIэ?
- КъыщыпщIэнщ абы... Уэ абы профессор цIыхугъэхэр ущиIэщ, ахэр къыбдэIэпыкъунщ. Сэ езыр сыкIуэнт, ауэ сэ сыцIыхубзщ. СыкIуэфынукъым.
- СыкIуэнукъым сэ Харьков,- жызоIэ си нэщхъыр зэхэукIауэ.
Фызыр мащтэри и нэкIум хьэзабышхуэ къощ.
- Тхьэм щхьэкIэ, Николай Степаныч! - мэлъаIуэ ар къызэфIэнауэ.- Тхьэм щхьэкIэ мы хьэзабыр сщхьэщых! Схуэхьыжкъым!
Сэ абы си гур мыузу семыплъыжыфу сохъу.
- Хъунщ, Варя,- жызоIэ щабэу.- УзэрегуакIуэщ, сыкIуэнщ Харькови узэрыфIэфI дыдэм хуэдэу сщIынщ.
Абы и нэм бэлътокур кIэрекъузэри гъыну и пэшым щIохьэж. Си закъуэ сыкъонэ.
ТIэкIу докIри уэздыгъэ къыщIахьэ. Шэнтиуэхэмрэ уэздыгъащхьэмрэ куэд щIауэ сужэгъуа я ныбжьхэр блынхэмрэ лъэгумрэ кIэредзэри, абыхэм сащеплъкIэ, жэщ хъуауэ си жей емызэгъ угъурсызым щIидзэ къысфIощI. ПIэм согъуэлъ, итIанэ сыкъотэджыжри пэшым къыщызокIухь, аргуэру согъуэлъ... Шэджагъуэ нэужьым си бампIэр и щытыкIэ нэхъ гуащIэ дыдэм ихьэ хабзэщ. Сэ щхьэусыгъуэ симыIэу гъын щIызодзэри си щхьэр щхьэнтэ лъабжьэм щIызоIу. Абдежым зыгуэр къыщIыхьэнкIэ сошынэ, сошынэ напIэзыпIэм сылIэнкIэ, си нэпсхэм сытоукIытыхь, сытми, схуэмышэчыж гуэру мэхъу. Сэ къызгуроIуэ адэкIэ си уэздыгъэри, си тхылъхэри, лъэгум тридзэ ныбжьхэри зэрысхуэмыхьыжынури, хьэщIэщымкIэ къыщIэIукI макъхэм сызэремыдэIуэжыфынури. Зы къару нэрымылъагъу гъэщIэгъуэн гуэр пхъашэу къызэIунщIурэ фэтэрым сыкъыщIеху. Сыкъыщолъэт, псынщIэу зызохуапэри, унэм щIэсхэм гу къыслъамытэн хуэдэу щIыбым сыкъыщIокI. Дэнэ сыздэкIуэнур?
А упщIэм и жэуап куэд щIауэ си гум илъщ: Катя деж.
къыкIэлъыкIуэнущ
Хадэм
Лолэ, илъэс тIощI зи ныбжь тхьэIухуд сырыху цIыкIур, хадэ бжыхьым кIэрытщи, абы теIулIа пхъэбгъум и жьэпкъыпэр трилъхьауэ, жэщым хоплъэ. Губгъуэ жыжьэри, Iэрамэурэ уафэм телъ пшэхэри, мафIэгу тедзапIэри, лъабакъуипщI нэхърэ мынэхъ жыжьэу хадэм блэж псы цIыкIури Iуащхьэм къыкъуэкI мазэм и нур плъыжь-фIыцIафэм щIигъэнащ. Жьым ищIэн игъуэткъыми псыежэхыр егъэтхытх, удзхэмкIэ мэщхъыщхъ... Iэгъуэблагъэр щымщ... Лолэ мэгупсысэ... Абы и нэкIу дахэ цIыкIур зыкIэ нэщхъейщ, и нэм апхуэдизкIэ гукъеуэшхуэ щIэтщи, кIуэ, емыкIущ икIи гущIэгъуншагъэщ абы и гум щыщIэр къомыгъэIуэтэну.
Лолэ дыгъуасэмрэ нобэмрэ зэрегъапщэ. Нэгъабэ гугъэ IэфIкIэ гъэнщIа мыпхуэдэ дыдэ накъыгъэ мазэ щIэращIэм, цIыхубз институтыр къиухт абы. Аурэ и нэгу къыщIохьэж я класс унафэщI мадмуазель Морсо.
Сымаджэрилэрэ и гур иудауэ, шынэр зэикI и нэгум щIэмыкIрэ и пэшхуэр къэпщIэнтIауэ зи гъащIэр езыхьэкI а псэущхьэ мыкIуэмытэм, а гъэм къэзыух хъыджэбзхэр сурэт ятрыригъэхыну ишат.
- Адыдыд, Тхьэм щхьэкIэ мыбыхэм цIыхухъу сурэт къевмыгъэлъагъу!- елъэIурт ар сурэттехым и къуэдзэ цIыхубзым.
ЕлъэIурт, и нэпсым къызэпижыхьауэ. И гъащIэм гъунэгъуу хъулъхугъэ зымыцIыхуа а шындырхъуо тхъэмыщкIэм дуней къутэжыгъуэр
къэсам хуэдэу и щхьэфэцым зиIэтт цIыхухъу нэпкъ-пэпкъ къызэрилъагъуу. Дэтхэнэ зы "псэхэхми" и пащIэ-жьакIэм къэгъазэ имыIэу жыхьэнэмэ мафIэм ухэзылъафэ гурыфIыгъуэ IэфI хилъэгъуэфынут абы. Пщащэхэр Морсо делэм щыдыхьэшх щхьэкIэ, езыхэм ягухэри "гугъэхэмкIэ" кудахэти, ар зыгъэпIейтейр зыхамыщIэу къанэртэкъым. Абыхэм быдэу я фIэщ хъурт институт бжэщхьэIум къызэребакъуэхэу, адэ жьы хуегъэзэкIхэмрэ дзэм кIуэну зызыгъэхьэзыр дэлъхухэмрэ уакъыфIэкIмэ, зэрызехьэу усакIуэ щхьэцэхэр, зи фэ пыкIа уэрэджыIакIуэхэр, ауаныщI дыджхэр, хэкулI псэемыблэжхэр, зи мылъкур къыпхуэмыбжын мелуанырыбжэхэр къахузэпещэу щыту. Уи нэпсыр кърагъакIуэу бзэ IэфIхэрэ къыпщхьэщыжын хьэзыру, езыхэр удэзыхьэх защIэу... Хэплъыхь а гуп зэрызехьэми къыхэх! Лолэ, псалъэм папщIэ, шэч къытрихьэртэкъым институтыр къызэриухыу, Iэмал имыIэу Тургенев и тхылъхэм хэт щIалэхэми пэжымрэ зыужьыныгъэмрэ щIэбэн абыхэм ещхьхэми - роману хъуари, тхыдэ пасэри, ику итри, нобэрейри зэрытемыгъакIуэу зытепсэлъыхьхэм - зэрахуэзэнум.
Мы накъыгъэм Лолэ унагъуэ ихьакIэщ. Абы и лIыр къекIущ, къулейщ, щIалэщ, еджащ, псоми пщIэ къыхуащI. Ауэ а псом емылъытауэ ар (дауэ мы накъыгъэ щIэращIэм зыхуэбумысыжын) псэлъэкIэмыщIэщ, тIыгурывэщ икIи мышущ дэлъху мин плIыщI мышухэм хуэдэу*.
Ар сыхьэтипщI зэрыхъуу къоуш, хъэлат щетIагъэри зиупсыну мэтIыс. Iуэхушхуэ зэфIигъэкIым хуэдэу зеупс, игури и псэри етауэ, телефон зэпкърилъхьэ фIэкIа умыщIэну. Зиупса нэужь, псы гуэрхэм йофэ, ари зы бэлыхь ищIэм хуэдэу. ИтIанэ зэщIэлыдэу гъэкъэбзарэ ету зытедза защIэкIэ зехуапэ, щхьэгъусэм и Iэм йобэури шыгу зэщIэщIамкIэ лэжьакIуэ макIуэ. Абы щилэжьыр Лолэ ищIэркъым. ТхылъымпIэ гуэрхэр къритхыкI къудейрэ, мурад Iущхэр къылъыкъуэкIрэ е, хэт ищIэрэ, лэжьэгъухэр и IэмыщIэ илъу зригъакIуэрэ - гурыIуэгъуэкъым. СыхьэтиплIыр екIуэкIыу лэжьапIэм къокIыжри, зэрешамрэ къызэрыпщIэнтIамрэ щхьэкIэ тхьэусыхэурэ и щыгъыныр зрехъуэкI. ИтIанэ шэджагъуашхэ ищIыну мэтIыс. Iэнэм бгъэдэсыху куэд ешх икIи къепсэлъ. Нэхъыбэу зытепсэлъыхьыр мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхухэращ. Цlыхубзхэр зэрыдакъузэми къэрал мылъкур къыздикI-здэкIуэжми топсэлъыхь. Зыгуэр щхьэкIэ Англиер еуб, Бисмарк щотхъу. Газетхэми, дохутырхэми, актерхэми, еджакIуэхэми яхуэфащэ ялъос. "ЩIалэгъуалэр егъэлеяуэ мыхьэнэншэ хъуащ"! Зэ шхэгъуэм Iуэхугъуищэ зэхегъэкI. Ауэ псом нэхъ бампIэгъуэращи, хьэщIэ къыдэшхэхэр а цIыху гугъусыгъум къедаIуэурэ къыдожьу. А делагъэрэ гупсысэ мыфэмыцрэ фIэкIа къызжьэдэмыкIыр хьэщIэу хъуам нэхърэ нэхъ губзыгъэу къыщIокIри псори зыфIегъэлIыкIыф.
- ДиIэжкъым дэ иджы тхакIуэфI!- мэщатэ ар шэджагъуашхэ къэс, икIи а гупсысэр абы тхылъхэракъым къыздрихар. Ар зэикI зыри еджэркъым - тхылъи газети. Тургеневрэ Достоевскэмрэ зэхегъэгъуащэ, хъуэрыбзи гушыIи къыгурыIуэкъым. Зэгуэр Лолэ и чэнджэщкIэ Щедрин еджати, "мыгурыIуэгъуэу" тхэуэ къилъытащ.
- Пушкин нэхъыфIщ, си псэм хуэдэ... Пушкин дыхьэшхэн куэд иIэщ! Сэ сыкъеджащ... сощIэж...
Шэджагъуэ нэужьым ар пырхъуэм тохьэ, шэнтжьей щабэм йотIысхьэри, и нэхэр щIригъэлъафэу гупсысэн щIедзэ. Кlыхьу, хэплъэу, зэхэуфауэ, и натIэхэр зригъалъэу мэгупсысэ. Лолэ ищIэркъым ар зэгупсысыр. Абы ищIэращи, сыхьэтитIкIэ акъыл игъэхъея нэужьи ар зыкIи нэхъ губзыгъэ мыхъуауэ жиIэ хабзэ делагъэ дыдэхэм тохьэж. Пщыхьэщхьэм куэзыр мэджэгу. Набдзэгубдзаплъэу. КIуэгъуэ къэс фIыуэ йогупсыс икIи къыдэджэгур щыуэмэ, макъ гъэхуакIэ тэмакъкIыхьу куэзыр джэгун зэрыхуей щIыкIэр къыгурегъаIуэ. Куэзыр нэужьым, хьэщIэхэр зэрыкIуэжу, псы гуэрым йофэри зэрыхущIэмыхьэр и нэкIум къищу мэгъуэлъыж. ЩыжейкIэ мывэм хуэдэу сабырщ. Зэзэмызэ мэIуэщхъу жумыIэмэ. Ауэ къиIуэщхъури мышущ.
- КъэувыIэ! КъэувыIэ! - шыгухум еджэу къыхэкIиикIащ ар хьэгъуэлIыгъуэм къыкIэлъыкIуэ жэщым.
Жэщ псом къокъуалъэ. И пэ кIуэцIри, и бгъэри, и ныбэри къокъуалъэ...
Аращ Лолэ хужыIэнур и лIым теухуауэ. Иджы ар хадэ ихьэпIэм деж щытщ, абы йогупсыс, илъэгъуа цIыхухъу псоми ирегъапщэри псом нэхърэ нэхъыфIу къелъытэ, ауэ сыт-тIэ абы щхьэкIэ. Мадмуазель Морсо и дунейкъутэж гужьеикIэм ар нэхъыбэжкIэ игъэгугъэрт!
* "Сэ ар дэлъху мин плIыщIым зэралъагъуфыным нэхърэ нэхъыфIу слъагъут. (Шекспир У., Гамлет).
