ЩIэныгъэлI щыпкъэ
Лъэпкъ щIэныгъэм и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIа еджагъэшхуэхэм ящыщщ КъБР-м щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, Дунейпсо генеалогие академием и академик, этнограф цIэрыIуэ, тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор Мусукаев Ахъмэт Ибрэхьим и къуэр. Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIэныгъэлIхэм ящыщу а хэкупсэращ генеалогие унэтIыныгъэм гулъытэ хэха япэу хуэзыщIар. Лъэпкъ щIэныгъэлI щыпкъэм иджыблагъэ игъэлъэпIащ и илъэс 70 юбилейр.
ЩIэныгъэм и унэтIыныгъэхэу этнологиемкIэ, этнографиемкIэ, генеалогиемкIэ щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ IэщIагъэлI цIэрыIуэм 1968 гъэм ехъулIэныгъэкIэ къиухащ Къэрэшей-Шэрджэс къэрал пединститутыр. Зригъэгъуэта IэщIагъэмкIэ лэжьэн щIидзами, Мусукаевыр хуабжьу дихьэхырт къызыхэкIа лъэпкъым и тхыдэм, и хабзэхэмрэ нэщэнэхэмрэ. Къэхутэныгъэм дихьэх IэщIагъэлIым а унэтIыныгъэхэмкIэ и щIэныгъэм хигъэхъуэну мурад ищIащ икIи щIэтIысхьащ СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и академием ЭтнографиемкIэ и институтым и аспирантурэм. А илъэсхэр абы сэбэпышхуэ къыхуэхъуащ губгъуэ къэхутэныгъэхэр егъэкIуэкIыным пыщIа методикэм, Iэзагъым щыгъуазэ зыхуищIынымкIэ, дэфтэр хъумапIэхэм щIэлъ тхылъхэм зэрадэлэжьэн хуей щIыкIэхэми Iэижь хуэхъуащ. Апхуэдэу щIэныгъэлI Мусукаевым иIэ хъуащ зыми емыщхь Iуэху бгъэдыхьэкIэ мардэ. Этнографие гъуэгуанэхэр, зекIуэ кIыхьхэр, студентхэм ядригъэкIуэкI губгъуэ къэхутэныгъэхэр, Къэрал архивхэм, музейхэм, библиотекэхэм щызэфIих лэжьыгъэхэр — а псори хъуащ хэкупсэ нэсым и гъащIэм и Iыхьэ ин.
ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 70 гъэхэм ирихьэлIэу Мусукаевым иригъэкIуэкIат лъэпкъхэм я къекIуэкIыкIам, я тхыдэм епха къэхутэныгъэ хьэлэмэтхэр. Абы зэхуихьэсыжырт унагъуэхэм, лъэпкъхэм ехьэлIа хъыбархэр. Ахэр и лъабжьэу щIэныгъэлIым игъэхьэзыращ икIи дунейм къытригъэхьащ генеалогиемкIэ лэжьыгъэ куэд. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, «Ящымыгъупщэжа ди блэкIам щыщ» (1975 гъэ), «Балъкъэр тукум» (1978 гъэ), «Балъкъэрымрэ а лъэпкъым и цIыхухэмрэ ятеухуауэ» (1982 гъэ), «УнагъуэцIэхэм я къежьапIэр» (1992 гъэ), «Лъэпкъхэм я лIэщIыгъуэхэр» (1998 гъэ), нэгъуэщIхэри. А лэжьыгъэм ноби пщIэшхуэ щаIэщ щIэныгъэ дунейм. Ахэр сэбэпышхуэ мэхъу Къэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэу лъэпкъхэм, унагъуэхэм я блэкIар зэфIэгъэувэжынымкIэ, ахэр я тегъэщIапIэщ а унэтIыныгъэмкIэ къэхутэныгъэ езыгъэкIуэкIыну гукъыдэж зыщI щIэныгъэлI ныбжьыщIэхэм я дежкIи. КъищынэмыщIауэ, профессор цIэрыIуэм и лэжьыгъэхэр яфIэхьэлэмэтщ зи блэкIар, зи нобэр зыщIэну хуей хэкупсэ куэдым, генеалогием дихьэххэм.
1993 — 1994 гъэхэм Мусукаев Ахъмэт къыхуагъэфэщащ РАН-м Фундаментальнэ къэхутэныгъэхэмкIэ и фондым къыбгъэдэкI грантитI. А зэман дыдэм ар хъуащ ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей академием и япэ стипендиат. Апхуэдэу ар хахащ Урыс пщы лIакIуэхэм я союзым къепхауэ лажьэ Тхыдэ-лъэпкъ зэгухьэныгъэм и действительнэ члену. ЩIэныгъэлI щыпкъэм и жэрдэмкIэ а лъэхъэнэм ди республикэми къыщызэрагъэпэщауэ щытащ КъБР-м и Тхыдэ-лъэпкъ зэгухьэныгъэ. 2000 гъэм ар хъуащ Кавказ Ищхъэрэм и генеалогие зэгухьэныгъэм и япэ унафэщI, а унэтIыныгъэмкIэ щIыналъэм щекIуэкI щIэныгъэ-къэхутэныгъэхэр иунэтIу.
Щалъхуа и хэкум, къызыхэкIа лъэпкъым я ехъулIэныгъэхэм папщIэ зэфIиха апхуэдэ лэжьыгъэ купщIафIэхэр гулъытэншэ хъуакъым. Абы къыхуагъэфэщащ УФ-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм, нэгъуэщI къэрал IэнатIэхэм къабгъэдэкI щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр, къыфIащащ «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр.
— ЩIэныгъэлI цIэрыIуэ Мусукаев Ахъмэт зи лъэпкъми, щIыналъэми, къэралми псэ хьэлэлу яхуэлажьэ цIыху щыпкъэщ, — жеIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхыдэдж-къэхутакIуэ Къармэ Руслан. — Сэ мызэ-мытIэу хуеин сыхъуащ а щIэныгъэлIым генеалогиемкIэ и чэнджэщ икIи дапщэщи абы и деж щызгъуэтащ сызыщIэупщIэ псоми я жэуап зэпкърыха. Къыхэзгъэщыну сыхуейт Мусукаевым зэфIиха лэжьыгъэхэр ди щIыналъэм и тхыдэм и хэлъхьэныгъэшхуэу зэрыщытыр.
Къармэм и псалъэхэм пищэу, Мусукаевым топсэлъыхь урысей генеалог цIэрыIуэ Шумков Андрей. Абы зэрыжиIэмкIэ, шэч хэлъкъым Мусукаевым иджыри лэжьыгъэ купщIафIэ куэд и къалэмыпэм къызэрыпыкIынум.
ЗэфIэкI лъагэ зыбгъэдэлъ щIэныгъэлI цIэрыIуэм, лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэм, хэкупсэ нэсым дохъуэхъу узыншагъэ быдэ иIэу, насыпыфIэу иджыри куэдрэ лъэпкъым, къэралым хуэлэжьэну.
КЪАРДЭН Маритэ.
