Адыгэ бзылъхугъэ
ЛИЙ Лианэ: Сабиипсэр зэрытIасхъэр къыгурыIуэу щытын хуейщ егъэджакIуэм
Ди псэлъэгъур Щхьэлыкъуэ къуажэм щыщ егъэджакIуэ, жылагъуэ лэжьакIуэ, зи IэнатIэм зэфIэкI куэд къыщызыгъэлъагъуэ Лий Ланэщ.
— Уи IэщIагъэр дауэ къыхэпхат?
— Си анэ Iэминатрэ си адэ Исмэхьилрэ школым уры-сыбзэмрэ литературэмкIэ си егъэджакIуэу щытахэщ. 2001 гъэм Щхьэлыкъуэ школ №1-р къэзухри, нэгъуэщIым семыгупсысыххэу адэ-анэм я IэщIагъэр сэри къыхэс-хащ — заочнэу сыщIэтIысхьащ КъБКъУ-м урысыбзэмрэ литературэмкIэ и къудамэм. сыщеджа школым егъэджакIуэу лэжьэн щыщIэздзащ а гъэ дыдэм. ФIыуэ сызэреджэм папщIэ Нэгумэ Шорэ и стипендиеу КъБР-м и Правительствэм игъэувар къызатырт. Къэзуха нэужьи си щIэныгъэм щыпысщащ аспирантурэм. ЩIэныгъэ лэжьыгъэхэм хуабжьу сыдахьэхырт. Аспирантурэм сыщIэсыху сэ ВАК-м и журналхэм къытрезгъэдзащ щIэныгъэ лэжьыгъэу 12. ЩIэныгъэ докладхэр куэдрэ щысщIащ республикэ, урысейпсо, дунейпсо конференцхэм. Аспирантурэм сыщыщеджэм си щIэныгъэ унафэщIу щытащ педагогикэ щIэныгъэхэм я доктор Зэгъэщтокъуэ Айсэ. 2013 гъэм аспирантурэр къэзухащ, урысыбзэ глаголым и лIэужьыгъуэхэр адыгэ школхэм зэрыщегъэджыпхъэм теухуа си диссертацэри абы ирихьэлIэу пхызгъэкIащ. Университетым сыщыщеджа лъандэрэ аспирантурэм хуэзгъэтIыгъуэрт а темэр — абы щIэныгъэ унафэщIу щызиIа Будаевэ Людмилэ сыдригъэхьэхат. ЕджапIэр къыщызуха илъэс дыдэм си кандидат лэжьыгъэр Мейкъуапэ къалэ дэт къэрал университетым щыпхызгъэкIащ.
— Уи IэнатIэм теухуауэ сытым нэхъ уегугъурэ?
— Илъэс 15-нэ хъуауэ егъэджэныгъэ, гъэсэныгъэ Iуэхум сыхэтщ — Щхьэлыкъуэ школым сыщолажьэ. Согугъу ди школакIуэ цIыкIухэр зэхьэзэхуэ, зэпеуэ зэхуэмыдэ-хэм хэгъэтыным, адыгэ хабзэм тету гъэсэным. Езгъаджэхэм хъарзынэу ят школыр къызэраух къэрал экзаменхэр. Гулъытэ нэхъыбэ хузощI зи узыншагъэм сэкъат иIэ сабийхэм урысыбзэмкIэ ядэлэжьэным икIи солъагъу си гуащIэм и хъер — апхуэдэу сызыдэлэжьа ныбжьыщIэ куэдым ехъулIэныгъэхэр щызыIэрагъэхьэ урысыбзэмкIэ зэпеуэ зэмылIэужьыгъуэхэм. Псом хуэмыдэу сабийхэр дехьэх илъэс епщIанэ хъуауэ къахузэзгъэпэщ литературэ-театр гупжьейхэм. Гъэхуауэ усэ къеджэфу, утыкум зыкъыщагъэлъэгъуэфу, теплъэгъуэ цIыкIухэм тегушхуауэ хэтыфу изогъасэ, художественнэ тхылъыр фIыуэ язогъэлъагъу.
— Литературэ пшыхьхэр, жылагъуэ Iуэхум ехьэлIа зэIущIэхэр щIэх-щIэ-хыурэ къызэрызэбгъэпэщым дыкIэлъоплъ…
— «Дэтхэнэри усэ къоджэ» пшыхь къызэзгъэпэщри, абы нэхъыфIу зыкъыщызыгъэлъэгъуа сабийхэри дгъэгушхуащ. ЦIыкIухэр усэ къеджащ адыгэбзэкIи урысыбзэкIи. КIыщокъуэ Алим теухуауэ екIуэкIа район зэпеуэр, Тхылъым и дунейпсо махуэм ирихьэлIэу зэхэта «ТхылъыфIыр си гъуэгугъэлъагъуэщ, си ныбжьэгъущ» республикэ зэпеуэр къызэзыгъэпэщахэми сахэтащ. Шэджэм къалэм щедгъэкIуэкIащ Адыгэ ныпым и махуэм теухуа зэхыхьэ. Ди лъэпкъ ныпым и тхыдэм, ар щыIэным мыхьэнэуэ иIэм щIалэгъуалэм дахутепсэлъыхьа нэужь, ЩэнхабзэмкIэ унэм и утым адыгэ джэгу щытщIащ.
ПсапащIэхэм я щIалэгъуалэ зэгухьэныгъэу «Уи гъунэгъум дэIэпыкъу» зыфIащауэ Шэджэм щIыналъэм щыIэм и къудамэми сриунафэщIщ. А Iуэхум сыхэтурэ школакIуэ цIыкIухэр куэдрэ тшащ сабий зеиншэхэм я деж. Дыхэтащ «Полк уахътыншэ», «Фэеплъ аллее» Iуэхухэр республикэм щыщрагъэкIуэкIым. ЩIэх-щIэхыурэ къызыдогъэпэщ ныбжьыщIэхэм папщIэ нэгузыужь зекIуэхэр. А Iуэхухэр сэбэп мэхъу щIэблэр гущIэгъурэ зэхэщIыкIрэ яIэу гъэсэнымкIэ, къыщалъхуа лъахэр фIыуэ ялъагъуу икIи яцIыхуу къэхъунымкIэ.
— ЕгъэджакIуэм нэхъыщхьэу хэлъын хуей хьэлыр сыт хуэдэ?
— Япэрауэ, егъэджакIуэр иригъаджэхэм я дежкIэ сыт и лъэныкъуэкIи щапхъэу щытын хуейщ, сыту жыпIэмэ, цIыкIухэр абы доплъей, и хьэлым щыщ куэд зыхалъхьэ. ЕгъэджакIуэм пэжыр сыт щыгъуи и гъуазэу, сабиипсэр зэрытIасхъэр къыгурыIуэу щытыпхъэу къызолъытэ, абы зэхищIыкIын хуейщ щIэблэр гъэсэнымкIэ дзыхь къызэрырагъэзар, къыщыгугъхэр игъэщIэхъункIи Iэмал зэримыIэр.
— УФ-м и егъэджакIуэ нэхъыфIхэм я зэпеуэм нэгъабэ япэ увыпIэ къыщыпхьащ.
— Зэпеуэм къигъэув Iуэхугъуэхэм ящыщт иужьрей илъэсищым длэжьахэр къэтпщытэжу, тхылъ къыдэдгъэкIын хуейуэ. Си лэжьыгъэхэр къызэщIэскъуэжа нэужь, напэкIуэцI 657-рэ хъууэ къыщIэкIащ. Къапщтэмэ, дэтхэнэ егъэджакIуэми махуэ къэс и гуащIэм къыпэкIуэр зэхилъхьэжмэ, лэжьыгъэшхуэ мэхъу, гу зылъимытэж щхьэкIэ. Республикэм щекIуэкIа зэпеуэм и етIуанэ Iыхьэм а тхылъыр къыщыгъэлъэгъуэн, зэпкърыхауэ щытепсэлъыхьын хуейт. Утыку сыкъихьэмэ, си псалъэр къызэрыщIэздзэнум куэдрэ сегупсысащ, пэщIэдзэм куэд зэрелъытар згъэунэхуауэ сщIэрти. НэхъыфI дыдэу слъагъу усакIуэ Лермонтов Михаил и IэдакъэщIэкIхэм щыщ зы гукIэ сыкъеджэну мурад сщIащ. Сыкъыщеджэм, гу лъыстащ къэпщытакIуэ гупым хэтхэм я гум сыдыхьэнымкIэ а Iэмалыр къызэрысхуэсэбэпар. ИужькIэ, зэпеуэм кърикIуа псори зэхалъхьэжу къыщапщытэжым, япэ увыпIэр сэ къысхуагъэфэщащ.
— Дэ дыщыгъуазэщ уэ КъБР-м и Жылагъуэ палатэм дэлажьэ щIалэгъуалэ советым узэрыхэтым. Сыт хуэдэ къалэн абы щыбгъэзащIэр?
— КъБР-м и Жылагъуэ палатэм дэлажьэ щIалэгъуалэ советым егъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIэблэр хэкупсэу гъэсэнымкIэ и комиссэм сриунафэщIщ. Жылагъуэ лэжьакIуэ ныбжьыщIэхэм сащыхыхьэм мурад пыухыкIа сиIэт — сыхуейт республикэм и щытыкIэм тегузэвыхь, гудзакъэ зиIэ щIалэгъуалэ нэхъыбэ Iуэхум къыхэсшэну, дызэкъуэувэу дызэдэлэжьэну. А Iуэхуращ иджыпсту укъуэдияуэ дызэлэжьыр икIи хъарзынэу къыдэхъулIэу къысщохъу.
— УсакIуэхэм, тхакIуэхэм ящыщу хэт и IэдакъэщIэкI нэхъ удэзыхьэхыр?
— СызэрыцIыкIурэ литературэр сфIэфIщ. Тхылъ гуэр сыкъеджэмэ, сэ езыр сыхэту фIэкIа къысфIэщIыркъым. Усэ къеджэныр зыпэсщI щыIэххэкъым. ЩоджэнцIыкIу Алий, КIыщокъуэ Алим, Лермонтов Михаил, Рождественский Роберт, Асадов Эдуард сымэ я IэдакъэщIэкIхэр фIыуэ солъагъу. Тхылъ 2000 нэблагъэ щызэхуэхьэса унэ библиотекэ диIэщи, еджэныр сытым дежи си Iэпэгъущ.
— Ланэ, уи сабиигъуэм епхауэ нэхъыбэу сыт уигу къэкIыжыр? Уи гъащIэм хэт щапхъэ щыпхуэхъуар?
— Си сабиигъуэм нэхъ гуфIэгъуэ ин дыдэу хэтар си нанэ Лий Фардэусщ. Хуабжьу Iущт, хъыбар куэд къыджиIэжырт. ИтIанэ, тхылъ сыкъригъаджэурэ къызэдэIуэн фIэфIт. Си къеджэкIэр игу нэсу къыщIэкIынти: «Алыхь уэ зыгуэр ухъунум…» жиIэурэ сигъэгушхуэрт. Дахагъэм, гуапагъэм, пэжыгъэм си адэ-анэрщ сыхуэзыгъэсар, си лэжьыгъэр екIуу есхьэкIынымкIэ, гъащIэ гъуэгум пэжу сытетынымкIэ ахэр щапхъэ схуэхъуащ.
— Къыхуеджэныгъэ гуэрым утет?
— УсакIуэ Татьяничевэ Людмилэ итхауэ щытащ: «ФIы пщIэху фIы уохъу». Абы арэзы сытохъуэ.
— Упсэу, уи мурад дахэхэр къохъулIэну ди гуапэщ.
Епсэлъар
НафIэдз Ахлъимащ.
И Iэпэм пшынэрхуэжыIэщIэщ
Зи гугъу фхуэтщIыну Апсэ Дианэ Черкесск къалэм щыщщ.
— Адыгэ пшынэм и макъыр си тхьэкIумэм иту сыкъэхъуащ, си анэшхуэр пшынауэти. Илъэси 4-м щегъэжьауэ макъамэ школ сыкIуэн щIэздзащ. «Сабийр хьэулеину хущIэмыхьэн щхьэкIэ, и зэманыр Iуэху дахэкIэ гъэнщIауэ щытын хуейщ», — жаIэрт си адэ-анэм.
Макъамэ школым пшынэмкIэ си япэ егъэджакIуэу щытар Гуэж Галинэщ. Ар композиторщ, сабий уэрэдхэр етх. Илъэси 7-м ситу си еджэным щыпысщащ Ажыбэч Валерэ деж. Валерэ и фIыщIэщ адыгэ пшынэм си гъащIэр зэреспхар. Аращ пшынэ макъамэм нэхъри сыдезыгъэхьэхар, пшынэ хэмыту сымыпсэуфыну къысщызыгъэхъуар. Валерэ зэпымыууэ пшыхьхэм дыхигъэтт, ди Iэзагъым сыт и лъэныкъуэкIи хэдгъэхъуэну дытригъэгушхуэрт, — жеIэ Дианэ.
Апсэ Дианэ Черкесск щыIэ «Меркурий» къэрал ансамблым и аккомпаниатору лэжьэн щыщIидзам илъэс 16 хъууэ арат. Ансамблым и унафэщI Ажыбэч Валерэт пщащэ гурыхуэр абы щылэжьэну езыгъэблэгъар. Ансамблым илъэсищкIэ хэта нэужь, Черкесск макъамэ училищэм щIэтIысхьащ, Сыхъум дэт макъамэ училищэм кIуэжри, иужьрей курсыр абы къыщиухыжащ. Абхъазым щыщыIам Дианэ макъамэмкIэ и гъэсакIуэу щытар Хунцарие Отарщ. Абы еджэныр къыщиухри, пщащэр Къэбэрдей-Балъкъэрым къэкIуащ — Кавказ Ищхъэрэм ГъуазджэхэмкIэ и къэрал институтым и щIэныгъэм щыпищэну. Гум щыз дэрэжэгъуэ къыхихащ Дианэ студент гъащIэм икIи IэфIу ар игу къегъэкIыж.
— Институтым сыщыщIэса илъэсхэр си гъащIэм и нэхъ дахэгъуэхэм ящыщщ. ЕгъэджакIуэхэм сызыIэпашэрт, къыджаIэу хъуар зыхэслъхьэну сыхущIэкъурт. Псом хуэмыдэу къыхэзгъэщыну сыхуейт Кхъуэжь Мадинэ. Ар куэдым хэзыщIыкI егъэджакIуэ Iэзэщ, пшынэ еуэным теухуауэ езым ищIэр и гъэсэнхэм ябгъэдилъхьэн папщIэ Iэмал гъэщIэгъуэнхэр къегъэсэбэп.
Кавказым и щIыналъэ зэмылIэужьыгъуэхэм къикIауэ институтым щеджэхэр абы дызэришалIэрт, акъыл зэхэдзэ тщIынуми, щапхъэ зэIэпытхынуми Iэмал къыдиту. ПщыхьэщхьэкIэрэ дызэхуэсырти пшынэ деуэрт, уэрэд жытIэрт, адыгэ джэгухэр тщIырт — щхьэж зыхуэIэижь къэдгъэлъагъуэрт, — жеIэ абы.
Пшынэ еуэным езыгъэхъуэпсауэ щыта и анэшхуэм нэмыщI, Апсэ Дианэ щапхъэ хуэхъуащ а IэщIагъэ дахэр нэхъапэм зыIэщIэлъа нэхъыжьхэр. Къытригъэзэжурэ абыхэм я пшынэ макъамэм щIодэIуж, и IэщIагъэм зэрыхигъэхъуэн къызэрыхихынум шэч къытримыхьэу.
— Си гугъэмкIэ, пшынэм адыгэ макъамэ къыщибгъэкIым деж пшынауэ нэхъыжьхэм я щапхъэм ири-гъуэзэн хуейщ, — жеIэ Дианэ. — Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, КъБР-м щыщу Къашыргъэ КIурацэ, КъШР-мкIэ — Ерыжь Зулий, Цекъу Зэрылэ сымэ. Институтыр къыщызухым щыгъуэ си диплом лэжьыгъэр ахэрат зытезухуар: Къашыргъэ КIурацэрэ Ерыжь Зулийрэ я пшынэ еуэкIэм. Сыдихьэхыу селэжьащ. Зы зэманым псэуа пшынауитIым я макъамэ Iэмэпсымэ гъэджэгукIэр зэзгъэпщащ. СфIэгъэщIэгъуэну гу лъыстащ: Къашыргъэмрэ Ерыжьымрэ зы пшыналъэм зэреуэм чэзууэ уедаIуэмэ, пшынэм еуэр дэтхэнэрами пфIызэхозэрыхь, я гъэзэщIэкIэр апхуэдизкIэ зэтохуэри.
Иджырей пшынауэхэм а зы пшыналъэ дыдэр къызэрырагъэкIым уедаIуэмэ, тыншу зэхыбоцIыхукI Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщ пшынауэмрэ Къэрэшей-Шэрджэсым щыщымрэ я IуэкIэр. Щхьэж и гупсысэ щIилъхьэ хъуащ макъамэм. Ари хъарзынэщ, — топсэлъыхь пшынауэ ныбжьыщIэр и щIэныгъэ лэжьыгъэм зыхуиша гупсысэхэм.
Апсэ Дианэ хэтщ шыкIэпшынауэ Еуаз Зубер зи унафэщI «Пшынэбзих» гупым. Абы хыхьа зэрыхъуами и гугъу едгъэщIащ хъыджэбзым.
— Къэбэрдей-Балъкъэрым еджакIуэ сыкъызэрыкIуэрэ сехъуапсэрт шыкIэпшынэ сеуэфу Еуаз Зубер и деж зыщызгъэсэну. Ар Iуэху сымыщIурэ, еджэным сыкъыдэмыхуэурэ 5-нэ курсым сынэсащ. ЕджапIэр къызэрызухыу Къэрэшей-Шэрджэсым згъэзэжын хуей хъунути, шыкIэпшынэми сыхэкIыжыпэнут. Диплом лэжьыгъэм селэжьми, къэрал экзаменхэм зыхуэзгъэхьэзырми, зэманым хуэмурэ къыщыскIэщIикъузэм, Зубер и деж сыкIуащ. Абы щыгъуэ Еуаз Зубер пшынауэ-шыкIэпшынауэ гуп къызэригъэпэщырти, абы къысхутепсэлъыхьащ, сыхыхьэнуи сригъэблэгъащ. Сэри арэзы сыхъуащ — къысхуигъэлъэгъуар гукIи псэкIи спэгъунэгъут, — игу къегъэкIыж Дианэ.
«Пшынэбзих» гупым и япэ концертышхуэр щитар 2015 гъэрщ. Абы и ужькIэ занщIэу ар ди республикэми, къуэш щIыналъэхэми къыщацIыхуащ, хамэ къэрал щыпсэу ди лъэпкъэгъухэри гупым къыщIэупщIэ хъуащ.
— Нэгъабэ бадзэуэгъуэм и 13-м ди япэ концертыр ХьэтIохъущокъуэм и жыг хадэм щыттат. Ди япэ утыкуихьэр щIыуэпсым дыхэту, хьэуа къабзэкIэ дыбауэу, дыдэплъеймэ уафэм и телъыджагъыр тлъагъуу зэрекIуэкIар гукъинэщ. Гъэмахуэ пшыхьэщхьэ дахэм паркым итхэм я гум дехуэбылIэнщ жытIэри, дгъэхьэзырат а концертыр, — жеIэ Дианэ.
А концертым кIэщIкIэ иужь иту «Пшынэбзих» гупыр Тыркум щыхьэщIащ.
— ХьэтIохъущокъуэм и жыг хадэм щытта концертым еплъа нэужь, КъБКъУ-м и профессор Бакъ Зерэ Еуаз Зубер къыжриIащ Тыркум ишэну щIалэгъуалэ гуп зэрызэхуишэсыр икIи абы дэри дыхыхьэну зэригуапэр. Тырку республикэм и къалэ, къуажэ куэдым щыдгъэIуащ адыгэ пшынэмрэ шыкIэпшынэмрэ я макъыр. Концерт нэужьхэм пшыхьым еплъахэм зыкъытхуагъазэурэ дгъэзэщIа макъамэхэм я тхыдэм, дызэреуэ щIыкIэхэм теухуауэ куэдым щIэупщIэрт. Нэхъыбэу а гъуэгуанэм щыдгъэзэщIахэр щIопщакIуэ пшыналъэхэрт, нэхъапэм адыгэр сымаджэм зэреIэзэу щытахэрт. Абы и хъыбар щахуэтщIми, дауи, телъыджэ ящыхъуащ. Мыхьэнэ иIэщ узэуэ макъамэм и тхыдэр пщIэным, абы щыгъуэщ ар псэкIэ щызыхэпщIэр. А бгъэзащIэм лъагъуныгъэрэ уи псэм щыщ Iыхьэрэ хэплъхьэмэ, ар Iэмал имыIэу къохъулIэнущ.
ИужькIэ гупыр Осетие Ищхъэрэм ирагъэблэгъащ. Абыи щагъэIуащ адыгэ макъамэр.
Апсэ Дианэ и мурадхэр и IэщIагъэм зэрыхигъэхъуэным епхащ. ЩIохъуэпс адыгэ макъамэм, пшынэм и щэху нэхъыбэ къитIэщIыну. Иджыпсту ар йолэжь езым игъэзащIэ пшыналъэхэр зытет диск къыдэгъэкIыным. АбыкIэ дэIэпыкъуэгъу къыхуохъу Еуаз Зубер.
Утыкум къыщихьэкIэ зыхищIэм дыщыщIэупщIэм, Дианэ къыджиIащ:
— Утыкум сыщитым деж си хъуреягъым зыри щыслъагъуркъым, макъамэмрэ сэрэ ди закъуэу дыкъызэхуонэ. Сэ макъамэм сыхэту аракъым, атIэ макъамэр езыр спкърытщ. Пшынэр си гум, си псэм къоIэзэ. Зэгуэр гъуазджэм и лъахэм ихьа цIыхур абы къыхэкIыжыфыну си фIэщ хъуркъым, сыту жыпIэмэ, абы уиутIыпщынукъым и дахагъэ псори уимыгъэлъэгъуауэ, игъащIэкIи уи гъусэу къэнэнущ.
Гугъуэт Заремэ.
Си нанэ
Си нанэу си псэм хуэзгъадэу
Дуней насып къызэзыт,
Уи гъащIэ гъуэгур уэрэду
Мы щIылъэм сэ щызоIэт.
Ежьу:
Си нанэу си дыщэ пшэплъ,
Дахагъэу щыIэр зыхэлъ,
СфIощI анэ псом уралей,
Уэрщ зыгъэнэхур дунейр.
Ойра, ойра, о-рира,
Ойра, ойра, о-рира,
Си нанэ дахэ,
Си нанэ, си нанэ,
Си нанэ дахэ,
Си нанэ дыщэ.
МазэщIэ бзыгъэм дыщафэу
Къищу солъагъу уи сурэт!
Нуру уогъаблэ си уафэр,
СщIыгъуу гъуэгуанэм утетщ.
Ежьу.
Сыпсэхумэ, пэIэщIэу унэм,
Силъ уи лъэпагъым
къысфIощI.
Уи жьыгъэ дахэм, си нанэ,
IэплIэ гумащIэу хузощI.
Ежьу.
Уэ гуапэу Iэ къыздэплъамэ,
Нэхъ фIыгъуэ сэ сыхуэмей.
Си гъащIэм и дыщэ дамэ,
Куэдрэ схуэпсэу, си дуней.
Ежьу.
Джэдгъэф Борис
ЗэнысэгъуитI
ЗэнысэгъуитI псыхьэ кIуати, пэгунхэм кърагъахъуэри, пхъэхьыр я дамащхьэм тралъхьэжащ.
— Уэ зы! — жиIащ зэнысэгъуитIым я зым.
— Зыр мыгъуэ мэхъу!- жэуап къритыжащ адрейм.
— Уэ тIу!
— НитIым ялъагъур щыпкъэщ.
— Уэ щы!
— Iэнэр лъакъуищмэ, мэув.
— Уэ плIы!
— Жэм быдзиплIыр зэхуэдэмэ, шафIэщ.
— Уэ тху!
— Iэпхъуамбитхум хамэ хэткъым.
— Уэ хы!
— Хым хэхуэр етхьэлэ.
— Уэ блы!
— Вагъуэзэшиблым загъазэмэ, нэху мэщ.
— Уэ и!
— Им гъущIрэ пэт ешх.
— Уэ бгъу!
— ГъэщIэгъуэн слъэгъуащ!
— Сыт плъэгъуар?
— Дыгъужьибгъу ежэри, аргъуей куэпкъ яхуэшхакъым.
— Дыгъужь шыр хъунт!
— Шыр-мышырми, ТхыпцIэхэ я выгъашхэм хуэдиз мэхъу.
— Выгъашхэ цIыкIумэ-щэ?
— ЦIыкIу-мыцIыкIуми, бгы лъапэм тоувэри, бгыщхьэм щохъуакIуэ.
— Бгы лъахъшэ хъунщ?
— Лъахъши жыIэ: щауэр дэплъеймэ, и пыIэр щхьэроху.
— Щауэ жыхуэпIэр сабиймэ-щэ?
— Сабийуи жыIэ: псыкъуийм йоIэбыхри псы кърегъахъуэ!
— Псыкъуийр чэнж хъунщ?
— Чэнжуи щIы: пэгуныр пщэдджыжьым ебдзыхмэ, и щIэм щынэсыр пщыхьэщхьэрщ.
— Махуэр кIэщI хъунщ?
— Махуэр кIэщIуи жыIэ: пщэдджыжьым шкIащIэ дэпхуамэ, танэ хъуауэ пщыхьэщхьэм къыдохьэж.
Зы шу адрыщIкIэ псым къыIухьауэ къалъэгъуащ абы щынэсым.
— Мы шур дэнэ къиукI: псэлъэн щIэддза къудейуэ, псым дыдокIыж, — жаIэри, зэнысэгъуитIыр псым къыдэкIыжащ.
«Адыгэ IуэрыIуатэ» тхылъым къитхыжащ.
Анэм и хабзэр пхъум и бзыпхъэщ
Бзылъхугъэм псищэ Iутщ.
Бзылъхугъэ пшэрыхь хущанэ.
Унэгуащэр щIагъуэмэ, унагъуэм къеIуа-тэ.
ФызыфI гъэтIылъыгъэншэ хъуркъым.
ФызыфIыр унэщ фыз Iейр щIыунэщ.
ФызыфI и Iэнэ зэтетщ.
Фыз бзаджэ нэпсрыгуащIэщ .
Фыз фэрыщI лIыгъапцIэщ.
Анэр нэм хуэдэщ.
Анэм и хабзэр пхъум и бзыпхъэщ.
Анэ бгъафэрэ хъурыфэ джэдыгурэ.
Анэр нэщи, адэр лъэпкъщ.
Анэ шыпхъу анэ палъэщи, адэ къуэш адэ палъэщ.
Анэ зимыIэм гуIэр и махуэщ.
Дыгъэ нэпс нэхърэ — анэ бгъафэ.
И анэр гупсэщ, и адэ псэущ.
И анэ еплъи ипхъу къашэ.
Гуащэр гъэрмэ, мэжабзэ, хъыджэбзыр дэсмэ, мэутхъуэ .
Дахэр пагэмэ, пуд мэхъу.
Шыпхъум и гур дэлъхумкIэ гъэзащ.
Шыпхъуншэ нэхърэ — шыпхъу нэф.
Тыгъэ
Къуажэ гуэрым лIы Iущ дэтIысхьат, егъэлеяуэ IэпщIэлъапщIэу. Сабийхэр фIыуэ илъагъурт абы. Зэрыджэгу хьэпшыпхэр лIэужьыгъуэ куэду яхуищIырт. Ауэ, Iуэхуратэкъэ, хьэпшыпхэр махэ дыдэти, цIыкIухэм абы гу щамыхуэ щIыкIэ яIэщIэкъутэрт. Сабийхэр гъыуэ IэпщIэлъапщIэм деж къакIуэрти, лIыми зэрыджэгу хьэпшыпхэр нэхъри нэхъ дахэжу яхуищIырт. Ауэ ахэри нэхъ махэжт.
— Ди сабийхэм къепт хьэпшыпхэр дахащэщ, ауэ щхьэ апхуэдэу махэу пщIырэ? Хуэсакъыпэурэ ириджэгуми, къаIэщIо-
къутэ. Сыт хуэдэу я гум щIыхьэрэ!
ЛIы Iущыр погуфIыкIри:
— Мы зэманыр пIащIэу макIуэ. Балигъ хъуа нэужь, фипхъухэмрэ фи къуэхэмрэ тыгъэ къахуэзыщIын ирихьэлIэнущ — и гур къритынущ зыгуэрым. Гур езыр махэ дыдэщ. Сабийхэм сэ яхуэсщI зэрыджэгу хьэпшып цIыкIухэм ахэр хуигъэсэнущ гъащIэм къапигъаплъэ тыгъэм хуэсакъыным, пщIэ хуащIыным.
Чэнджэщ
Бзылъхугъэ гуэрым и сабийм увыIэгъуэ имыIэу фошыгъу ишхын фIэфIти, хузыхегъэныртэкъым. ИкIэм-икIэжым ар ечэнджэщыну кIуащ я къуажэм дэс лIыжь Iущым деж. ЗытекIу- хьар хуиIуэта нэужь, лIыжьым къыжриIащ етIуанэ махуэм и къуэр здишэу кIуэну. Бзылъхугъэм и къуэр ишащ. «Апхуэдизу пфIэфIу ара IэфI пшхыну?» — еупщIащ лIыжьыр щIалэ цIыкIум. Мыдрейми, абы жиIам щыхьэт техъуэу, и щхьэр ищIащ. Тхьэмахуэ дэкIмэ къытрагъэзэну къажриIэри къригъэжьэжащ. Тхьэмахуэ нэужьми апхуэдэ дыдэу еупщIащ. Ещанэуи апхуэдэ дыдэу еупщIу щIалэ цIыкIум жэуап къыщритым:
— Сэри IэфIкIэ сыерыщщ. Ауэ абы зэраныгъэ куэд къызэришэр уи фIэщ щIы. Уэри апхуэдиз IэфI умышх, — иущиящ лIыжьым сабийр.
Бзылъхугъэм къыгурыIуакъым лIыжьым Iэмал гуэр къыщIимыгъуэтар. Ауэ гу лъитащ, лIыжьым и ущиер зыхилъхьэу и къуэм фошыгъу шхыныр зэрыщигъэтам.
Бзылъхугъэр нэхъыжьым и деж кIуэри фIыщIэ хуищIащ.
— Уи чэнджэщыр зэрызыхилъхьэнур пщIэрэ пэт, зыри жумыIэу щхьэ къытедбгъэгъазэрэт? — фIэгъэщIэгъуэну щIэупщIащ ар.
— Япэу уи щIалэ цIыкIур къыщысхуэпшам, сабийм и дагъуэ дыдэр сэри схэлът — IэфIкIэ сыерыщт. ТхьэмахуэкIэ ар зыхэзну, сабийми сепсэлъэн си гугъами, а пIалъэм схузыхэнакъым. Ещанэу фыкъыщыкIуам си дагъуэр IэщIыб сщIати, сабийм сеущиенуи хуит сыхъуат, — къитащ жэуап лIыжьым.
Интернетым къитхащ.
НапэкIуэцIыр зыгъэхьэзырар ГУГЪУЭТ Заремэщ.
