Апхуэдэущ ягу къызэринэжари
Ар цIыху щэхут, къызэрыгуэкIт, щIым и бэуэкIэр зыхищIэ нэхъей, щызекIуэкIэ щабэу теувэрт. Бзэ IэфIт, лэжьакIуэшхуэт, ныбжьэгъу пэжт. Апхуэдэущ зыцIыхуу щытахэм ягу къызэринэжари…
Хьэпэ Хьэбил Зи IуэхущIафэ дахэкIэ щытхъу къэзылэжьхэм пщIэ лей къалъыхъуэркъым. Мис абыхэм ящыщт хьэл-щэн дахэ хэлъу, Iэдэбу дунейм тета, Зеикъуэ къуажэм къыщалъхуа, щапIа, зи гъащIэ псор ухуакIуэ IэщIагъэм езыпха Хьэпэ Хьэбил. КъызыхэкIа лъэпкъым, къыдалъхуахэмрэ и Iыхьлыхэмрэ иджыблагъэ яIэщIэкIащ а лIы щыпкъэр…
НэгъуэщI куэдхэми хуэдэу, Хьэбил и сабиигъуэр Хэку зауэшхуэмрэ абы и ужь лъэхъэнэ хьэлъэмрэ хиубыдащ. И адэ НэфIыцIэ Харьков областым хыхьэ Александровскэ къуажэм и Iэшэлъашэм 1942 гъэм щыхэкIуэдащ. Абы щыгъуэ езыр илъэсым зэрыщIигъуа щыIэтэкъым. Ауэрэ зэманым пасэу псэкIэ балигъ дэхъуа ныбжьыщIэ къэжэпхъам ери фIыри зыхищIэ хъуати, губгъуэ лэжьыгъэми, еджэнми зыхунигъэсырт, нэхъыжьхэм я гум зэрыдыхьэным, арэзы зэрищIыным хущIэкъу зэпытт. «Лъагъуэ урикIуэмэ, гъуэгу утохьэ», — жеIэ псалъэжьым. Къуажэ школым щыщIэсым хуэм-хуэмурэ наIуэ къэхъурт Хьэпэр ухуэныгъэ Iуэхум зэрыдихьэхыр, а IэщIагъэм зэрытегушхуэр. Илъэс 16 фIэкIа и мыныбжьу, щхьэгъубжэ абджхэр Iэзэу хилъхьэрт, пхъэбгъулъэгухэр IэкIуэлъакIуэу иридзырт. КIуэаракъэ, ухуакIуэ хьэзырт!
ЕджапIэ нэужьым къыхихыну IэщIагъэм куэдрэ егупсысакъым, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и инженер-техникэ факультетым щIэтIысхьэри, ар фIы дыдэу къиухащ. А лъэхъэнэм республикэр ухуакIуэ Iэзэхэм хуабжьу хуэныкъуэти, япэ щIыкIэ Хьэбил Зеикъуэ туф карьерым инженер нэхъыщхьэу ягъэкIуащ, иужькIэ «Къэббалъкъпромстрой» трестым и ДСК-м ирагъэблэгъащ. Абдежым щыщIидзэри, лэжьыгъэм зыкъригъэла-къым, и щIэныгъи, и зэфIэкIи еблэжакъым. Налшык и унэухуэ комбинатым зэрыщыIа илъэс 30-м къриубыдэу производственнэ-техникэ къудамэм и инженер нэхъыжь, и мастер, и диспетчер нэхъыщхьэ, монтаж управленэм и унафэщI къулыкъухэр екIурэ ещхьу ирихьэкIащ. Бэшэчт, псэ хьэлэлт, вэгъзэгъти, фIыуэ къалъагъурт, пщIэшхуи къыхуащIырт, ищIэр зэрыфIэмащIэм щхьэкIэ «зыщигъэпсэхур щылажьэрщ» хужаIэрт. ИпэжыпIэкIэ, ар мы дунейм зэреплъыр ухуакIуэм и нэкIэт.
СэмэгумкIэ къыщыщIэдзауэ щысхэр: Хьэбил, Хьэлимэт, щытхэр: и бынхэу Валерэ, Эльмирэ, Ахьмэдхъан, Залымхъан. 2011 гъэ Хьэпэ Хьэбил и цIэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и ухуэныгъэ IэнатIэм и зэфIэувэкIам, и зыужьыкIам къыгуэхыпIэ имыIэу епхащ. ХыщI гъэхэм Налшык псынщIэу зиужьу хуежьат, зэи щымыIа предприятэшхуэхэр республикэм къыщызэIуахырт. Къалэдэсхэр псэупIэкIэ къызэгъэпэщыныр къалэн нэхъыщхьэ дыдэхэм ящыщ хъуат. Ди ухуакIуэхэм а илъэсхэм яхузэфIэкIам уримыгушхуэнкIэ Iэмал иIэкъым. Къапщтэмэ, 1966-1970 гъэхэм къриубыдэу псэупIэу метр зэбгъузэнатIэ мелуаным нэблагъэ ятат, цIыху мин 80 фэтэрыщIэкIэ къызэрагъэпэщат. Мис а Iуэхушхуэм Хьэпэм и гуащIэ хьэлэл хэлъщ.
— И хьэл-щэнкIэ, и дуней тетыкIэкIэ сIэщIэкIа си ныбжьэгъум къыпэхъун къэгъуэтыгъуейт. Зэкъуэш дыдэм хуэдэу зы хьэблэм дыкъыщыхъуати, ди гъури ди цIыри зэрыщIэрт. Ди адэхэр Хэку зауэшхуэм хэкIуэдауэ, ди анэ тхьэмыщкIэхэм IупскIэ дызэрапIым гъунэгъу дыдэ дызэхуищIат, ди щэхухэр зэтхьэлIэу, ди мурадхэр зэхуэтIуатэу дыкъызэдекIуэкIащ. ЗэрысцIыху лъандэрэ нэхъыжь и псалъэ тIу ищIауэ е и губгъэн къихьа- уэ къысхуэгубзыгъыжыркъым, дэтхэнэми дэIэпыкъуну, зыщIигъэкъуэну хьэзырт. Хьэбил пэжагъыу дэслъэгъуар сфIэлъапIэщи, сыпсэухукIэ сщыгъупщэнукъым. Республикэм и IэнатIэ нэхъ гугъу дыдэхэм ящыщ зым зригъэужьащ, куэд дыдэ псэупIэкIэ игъэгуфIащ, — жеIэ хабзэхъумэ IуэхущIапIэхэм я ветеран, зеикъуэдэс Ует Аслъэнбий.- Хьэпэр зыхэта гупышхуэр цIыху 1500-м нэблагъэрти, сменищу зэблэкIыу лажьэрт. Налшык и къухьэпIэ хьэблэхэри, икухэри, нобэ зыгъэбжьыфIэ къатибгъуу зэтет псэупIэ унэ псори езыгъэщIар ахэращ. Иджыпсту хуэдэу си нэгу щIэтщ къэралыр зэхакъутэу ухуакIуэ IэнатIэ лъэщхэр ягъэкIуэдыжу щыхуежьам и псэм щыщIар зыхуэдизыр. «Къаплъэ, къэдаIуэ, абы тхьэмыщкIагъэшхуэ къытхудэкIуауэ плъагъунщ», -къызжиIэгъат. Апхуэдэуи хъуащ, цIыху лажьэншэхэр бэлыхь инхэм хэхуауэ нобэр къыздэсым закъыхуэщIэжыркъым. ЗыщIэсын зэрамыIэм и зэранкIэ, унагъуэщIэхэр зэтокъутэ, щIалэгъуалэм я гъащIэр яхузэтеухуэркъым. Абы Хьэпэм и гур хигъэщIырт.
ДСК-м къыщыдэлэжьахэм ящIыгъуу. 2003 гъэ И гум дыхьэу, и псэм фIэфIу зэгуэр къыхиха IэщIагъэм цIыхур егъэин, егъэлъапIэ. И Iуэху зехьэкIэми, и гуп хэтыкIэми а лъапIэныгъэр абы щыдалъагъу икIи мы гъащIэм гъусэ пэжу къыщыдокIуэкI. Хьэбили и зэфIэкI еблэжакъым, къызыхэкIа лъэпкъым и цIэфI жригъэIэу, и щхьэм хуэфащэ пщIэрэ щытхъурэ къилэжьыжащ. Я ухуакIуэхэм я IуэхущIафэм емызэшу тепсэлъыхьыфынут. Ар хуабжьу иригушхуэрт союзпсо, урысейпсо зэпеуэхэм бжьыпэр зэрыщаубыдым, я щIалэ пашэхэм я сурэтхэм «ЩIыхь пхъэбгъур» зэрагъэбжьыфIэм, къэрал дамыгъэ лъапIэхэр къызэрыхуагъэфащэм.
ТIури зы илъэсым — 1941 гъэм — дыкъалъхуащ.
— Си адэ шыпхъум и къуэщ Хьэбил. Ар Зеикъуэ, сэ Къызбрун Езанэм (иджы ХьэтIохъущыкъуей) дыщыщми, дызэрысабийрэ дызэкIэрыкIакъым, гугъуехь Iэджи зэдэдгъэващ. ДызэдэIэпыкъурт, хьэлу Iыхьэр зэдэдгуэшырт. Абы щыгъуэ къищта хьэлыфIым псэухункIэ текIакъым. Гугъуехьым ипсыхьати, лэжьыгъэм къыпикIуэтынутэкъым, хьэлэлт, гумызагъэт, псоми гууз-лыуз яхуиIэт. АпхуэдизкIэ сабийхэм яхуэгумащIэти, уащIэкIиеу, зыгуэркIэ я жагъуэ пщIыуэ къыпхуидэнутэкъым. Езыр ухуакIуэ Iэзэти, хэти дэIэпыкъуну хьэзырт. Шашкэ джэгун фIэфIт, лэжьыгъэм къыщыдэхуэ зэманым ар и Iэпэгъут. КъыдекIуэкI хьэл-щэн дахэм, хабзэ хьэлэмэтым пщIэ лей хуумыщIынкIэ Iэмал иIэтэкъым. ПсэкIи ныб- жьэгъукIи къулейт. И акъылыр зытеухуар фIы щIэнрати, Тхьэм гъэбэгъуауэ къритыжырт. ЦIыху пэжу, ныбжьэгъуфIу, Iыхьлыхэм хуэгупцIанэу дунейм тетащи, дэри ар тщыгъупщэнукъым, дэпщэщи апхуэдэу ди нэгум щIэтынущ, жеIэ Бжэмбей Хьэсанэ, и гур зэрыхэщIыр къиIуатэу.
ЦIыхум и шыфэлIыфэр псом япэу къозыгъащIэр къикIуа гъуэгуанэмрэ абы щыхузэфIэкIамрэщ. А пщалъэмкIэ убгъэдыхьэмэ, Хьэбил и щIыхуэ мы гъащIэм къытенакъым. Къэралыр щакъутэжым «Къэббалъкъ-промстрой» трест лъэрызехьэм и зэфIэкIым кIэрыхуащ икIи хуэм-хуэмурэ ар щIэтIысыкIащ. Абы къыхэкIыжами, Налшык унэухуэ комбинатри и къалэнхэм зэрыпэлъэщыжар илъэсих къудейщ. А IэнатIэри щызэпкърыхум, налог реформэхэр егъэкIуэкIынымкIэ щIэгъэкъуэн фондым деж «Ремонт-ухуакIуэ управленэ» ООО къыщызэригъэпэщри, пенсэм кIуэхункIэ абы и унафэщIу лэжьащ.
— Нэхъыжьхэми нэхъыщIэхэми я деж пщIэшхуэ щызиIэ цIыхут ди къуэшыр. Абы и лэжьэкIэмрэ и Iуэху зехьэкIэмрэ щапхъэфIу къыддекIуэкIырт. Пэжагъыр япэ иригъэщырт, бзэ IэфIт, гущIэгъулыт. ЖыпIэнурамэ, дуней гъэдахэт, угъурлыт, щыгуауи щыгуфIэгъуи псом япэ итт, ифI къыдигъэкIырт. ГъащIэм и дерс Iущхэр и Iэпэгъути, цIыхупсэ къулеигъэм и лъапIэныгъэхэр къебэкIырт. Унагъуэ дахэм и тхьэмадэт, и щхьэгъусэ Хьэлимэтрэ абырэ зэдапIа быниплIыр — Валерэ, Эльмирэ, Ахьмэд-хъан, Залымхъан сымэ гъэсауэ, нэмысыфIэу къызэрыхъуам, гъащIэм зэрыхэзэгъам иригушхуэ зэпытт. Нобэ къытхэмытыж ди шынэхъыжьым лъэужь дахэ хишащи, ар и щIэблэм гъуазэ зэрахуэхъунум шэч гуэри къытесхьэркъым, — къыхегъэщ гушхуэу Хьэбил и адэ къуэшым и къуэ Борис.
Зи дэтхэнэ махуэри IуэхуфIкIэ гъэнщIауэ къекIуэкIа Хьэпэ Хьэбил и гуащIэ хьэлэлыр гулъытэншэ хъуакъым, къэрал дамыгъэрэ фIыщIэ тхылъу куэд къыхуагъэфэщащ, «Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и ухуакIуэ» цIэ лъапIэр къыфIащащ, «Лэжьыгъэм и ветеран» медалыр къратащ.
КъызыхэкIа лъэпкъым, къэзылъхуахэм яхуэфащэу, абыхэм я пщIэмрэ я нэмысымрэ фIэлъапIэу Хьэпэ Хьэбил дунейм тетащи, хъуэпсапIэрэ мураду иIахэм и щIэблэм къахузэпищэну ди гуапэщ.
Хьэжыкъарэ Алик.
