Ашыкъ-Кериб
Тырку шыпсэ
ЗэзыдзэкIар ХьэтIохъущокъуэ Къазийщ
Тифлис, I86I гъэ
Зы зэман Куржым и щыхьэр Тифлис зы тырку бей дэсащ. Тхьэм дыщэ куэд къритат абы, арщхьэкIэ зыпхъу иIэти, Магул-Мегери и цIэуэ, дыщэ куэдым нэхърэ нэхъ игъэлъапIэрт. Уафэм вагъуэ дахэхэр щолыд, а вагъуэхэм я щIыбкIэ мелыIычхэр щыIэщ нэхъ нур дахэххэ яIэжуэ, абы нэхъейуэ Магул-Мегери а щыхьэрым дэс хъыджэбзхэм я нэхъыфIащ. А зэманым Тифлис зы тхьэмыщкIэ дэсащ, Ашыкъ-КерибкIэ еджэу. ТхьэмыщкIэ щхьэ, Ашыкъ-Кериб гушыIэрейт, уэрэдкIэ Iэзэт. Джэгурэ гушыIэрэ къыщыхъум, Ашыкъ-Кериб щымыIэм ягу загъэртэкъым; Iэпэ пшынэ ирагъауэурэ пасэрей лIыфIхэм я пшыналъэ жрагъэIэурэ зэрашэрт. Зэ зы фызышэ джэгу хэтхэуэ Ашыкъ-Керибрэ Магул-Мегерирэ щызэрылъагъум, хьэщыкъ зэхуэхъуащ. АрщхьэкIэ, хъыджэбзыр къызэрырамытынур ищIэри, Ашыкъ-Кериб тхьэмыщкIэр куэдуэ нэщхъей хъуащ.
Зы махуэ Ашыкъ-Кериб хадэм зы жыг жьауэ щIэсуэрэ щIэщхьэукъухьащ. Асыхьэтым Магул – Мегери и ныбжьэгъу хъыджэбзхэр щIыгъууэ блэкIырти, языхэз зым Ашыкъ-Кериб жейуэ щилъагъум, зыкъыкIэригъэхури, къыбгъэдыхьащ. «Щхьэ ужейрэ, тхьэмыщкIэ, уэ фIыуэ плъагъур мыбыкIэ блэкIрэ пэт?» - жиIэри еджащ. Ашыкъ-Кериб къыщыушым, хъыджэбзыр бзу хуэдэ псынщIэу къыбгъэдэлъэтыжри, и ныбжьэгъухэм къахыхьэжащ. Магул-Мегери, хъыджэбзым жиIар зэхихати, ешхыдэу хуежьащ. «Ар зыжесIар пщIатэмэ, табу къызжепIэнт, - жиIащ адрейми,- ар уэ уи Ашыкъ-Керибщ». Пэжуи, накIуэт-атIэ, - жиIэри Магул – Мегерирэ хъыджэбзымрэ Ашыкъ и деж кIуахэщ. Магул-Мегери Кериб нэщхъейуэ щилъагъум, еущиеу хуежьащ. «Сыту сымынэщхъеинрэ, сэ уэ фIыуэ услъагъу щхьэкIэ, ныбжькIэ сысей ухъунукъым», - жиIащ Ашыкъ-Кериб. «Си адэм елъэIу, дэ тIури дызэрыпсэуни, ди фызышэ джэгухэр зэращIыни къыдитынщ», - жиIащ Магул-Мегери. «Аякъ-Огъа и пхъум щхьэ ахъшэ щымысхьынкIэ хъунщ, арщхьэкIэ хэт ищIэрэ, зы зэман укъызэгиижынкъэ, уэ зикI уиIэтэкъым, сэрщ псори къыпхуэзыхьар, жыпIэу? Хьэуэ, си псэм хуэдэ Магул-Мегери, сэ быдагъэ сщIащ: илъэсиблкIэ дунейр хъурейуэ къэскIухьу, е бей сыхъуну, е сэтей губгъуэм зытезгъэлIыхьыжыну; уегуакIуэрэ укъыспэплъэмэ, сэ узуейщ. «Хъунщ, ауэ а пIалъэм уфIэмыкI, уфIэкIым, слъэмыкIыу си адэм Куршуд-Бек сритынщ», - жиIащ хъыджэбзым.
Ашыкъ-Кериб я деж къэкIуэжри и анэми и шыпхъуми IэплIэ яришэкIащ, узыншэу дыкъызэIущIэж, жиIэри; итIанэ зы артмакъыжьрэ зы башрэ къищтэри къуажэм къыдэкIащ. Зы тэмэщэ къикIуа нэужь, зы шу къыщIыхьэ хъуащ, зэплъэкIым, Куршуд-Бекщ. «ГъуэгуфI уижьапщий, дэнэкIэ укIуэми, дызэгъусэщ», - жиIэри къыбгъэдыхьащ Куршуд-Бекыр. Ашыкъ-Кериб фIэфIтэкъым Куршуд-Бекыр и гъусэнкIэ, ащхьэкIэ сыт и Iэмалт. Ауэрэ зыбжанэрэ зэдэкIуащ. ИужькIэ зыпс, лъэмыжи икIыпIи имыIэу, IущIахэщ. «Уэ нэхъапэ нызэпрыкI, сэ иужькIэ сынызэпрыкIынщ», - щыжиIэм Куршуд-Бек, Ашыкъ зищтэри псым хыхьащ. ЗэпрыкIрэ къызэплъэкIыжым, Куршуд-Бек и щыгъынхэр ехьри екъууэ сабэр къыдригъэхьейуэ щыхьэрым мэкIуэж. Тифлис къызэрысыжу щыгъынхэр ищтэри Ашыкъ и анэм деж кIуащ. «Мыхэр уи къуэм и щыгъынщ, езыр итхьэлащ», - жриIащ. И анэжь тхьэмыщкIэм и псэм хуэдэ и къуэм и щыгъыныжьхэм зэтридзэри, псы защIэ ищIыху тепыхьащ. ИужькIэ щыгъынхэр Магул-Мегери и деж ихьри кIуащ. «Си къуэр псым итхьэлащ, и щыгъынхэри Куршуд-Бек къихьыжащ, уи щхьэ ухуитщ", - щыжиIэм, Магул-Мегери дэхьэшхри: "Уи фIэщ умыщI, ахэр Куршуд-Бек и хьилэхэщ" ,- жиIащ. ИужькIэ Iэпэ пшынэр пылъапIэм къыпихри, дахэу Ашыкъ нэхъыфIу илъагъу уэрэдыр жиIэу тIысыжащ.
АпщIондэху мыдэкIэ гъуэгурыкIуэр лъапцIэрэ пцIанэу зы къуажэ къыдэхьащ; цIыхуфIхэр уэрэдыфIрэ псалъэфIрэкIэ игъэгушыIэхэри, закъригъэшхащ икIи закъригъэхуэпащ. Къуажи щыхьэри зыдэхьам уэрэд щыжиIэурэ зыбжанэрэ къикIухьащ; и хъэбарыфI дэнэкIи нэсащ. Ауэрэ зыбжанэрэ къикIухьа нэужь, ХъалэфкIэ зэджэ щыхьэрым къыдэхьащ. ЗанщIэу къэхьау ефапIэм кIуэри, и пшынэр къищтэри уэрэд жиIэу тIысащ. А зэманым Хъалэфым зы пэщэ дэсащ, уэрэд куэду фIэфIу. УэрэдкIэ Iэзэ куэд къыхуаша щхьэкIэ, зыри игу еIуртэкъым. И пщафэхэм, къажыхьурэ ешауэ, къэхьау ефапIэм блэкIрэ пэт, уэрэд щIагъуэ зым жиIэу зэхахащ. Унэм къыщIэлъадэхэри: «Ди пэщэм и деж ныддэкIуэ, е уи щхьэр фIэтхынкIэ уи фIэщ щIы», - жаIэри къыщыхьахэщ Ашыкъ-Кериб. «Сэ сыщхьэхуитщ, сыгъуэгурыкIуэщ, ТифлискIэ сыкъокI, сегуакIуэм сынэкIуэнщ, семыгуакIуэм сыкъэнэжщ, сигу щрихьым уэрэд жызоIэ, фэ фи пэщэр сипщкъым, лъэщыгъэкIи уэрэд жызигъэIэнкъым», - яжриIащ Ашыкъ-Кериб. АрщхьэкIэ жиIам емыдаIуэу яубыдри, лъэщыгъэкIэ къалъэфащ пэщэм и деж. «ЖыIэ уэрэд», - жиIэри пэщэм къыхигъэзыхьащ. ЛъэмыкIыу Ашыкъ-Кериб и пшынэр къищтэри Магул-Мегери и фIыгъэ, и дахагъэхэм щытхъуу уэрэд хуиусар къригъэжьащ. Пэщэм уэрэдыр куэду игу еIури, Ашыкъ-Кериб къиутIыпщыжакъым. Ахъшэрэ щыгъын дахэрэ хущымысхьыжрэ игъафIэрэ игъатхъэу зэрешэ. Магул-Мегерирэ езымрэ пIалъэ зэIахар къэсащ, арщхьэкIэ Ашыкъ-Кериб щыгъупщэжами сымыщIэ, Магул-Мегери игу къэкIыжыркъым; бей хъуа щхьэ къежьэжыным зыхуигъэхьэзыркъым. МыдэкIэ Магул-Мегери ищIэн имыщIэу гузавэ хъуащ. Асыхьэтым зы сондэджэр махъшэ плIыщIрэ шэсыр пщIейрэ иришажьэу ежьэну щызэхихым, къригъашэри мыр жриIащ: «Мы дыщэ тепщэчыр здэщти къуажэм уи тыкуэн щыбухуэкIэ мэуэ яжеIэ: «Мы тепщэчыр сысейщ жиIэу си фIэщ зыщIым, мы тепщэчри езым ишэчри естынщ, жыпIэурэ схузехьэ», - жеIэри сондэджэрым йолъэIу. Купецым тепщэчыр Iихри, Магул-Мегери езым зэрыжиIам хуэдэу ищIэну къигъэгугъэри ежьащ. ДэнэкIэ кIуами хъыджэбзым жиIам темыкIыу илэжьа щхьэ, тепщэчыр сысейщ жызыIэн къэхъуакъым. Ауэрэ сатури иухыным нэсауэ Хъалэф щыхьэрым къыдэхьащ, и тыкуэныр иухуэри, къэкIуахэм тепщэчым и таурыхъ яхуиIуэтащ; Ашыкъ-Кериб щызэхихым, къажэурэ къэкIуащ. Тепщэчым, зэрилъагъуххэу, епхъуэри, «мыр сысейщ», - жиIащ. «Пэжщ, уэ ууейщ ар, Ашыкъ-Кериб, сэри усцIыхужащ», - жиIащ купецым. «Тифлис щIэхыу укIуэжын хуейщ, Магул-Мегери сэлам къуихащ, сэламым нэужькIэ, пIалъэ зэттар къэсащ, а пIалъэм укъемыкIуэлIэжмэ, нэгъуэщI зым сыдэкIуэнущ, къыбжиIащ», - жиIащ купецым. Махуищ лей пIалъэм къэнэжатэкъыми, Ашыкъ-Кериб тхьэмыщкIэр куэду гузэващ; иужькIэ нэгъуэщI Iэмал щимыгъуэтым, Тхьэм жиIар хъунщ, жиIэри, и артмакъыр дыщэкIэ из къищIри и шым къыкIэрипхэри, езыри къэшэсыжри, къекъууэ къежьэжащ. Арзиньянрэ Арзерумрэ яку дэт Арзиньян IуащхьэкIэ зэджэм къыщысым, и шыр джэлащ, езыми ищIэн имыщIэжу къэнащ; Арзиньянрэ Тифлисрэ мазитI гъуэгу я зэхуакут, езым махуитIт пIалъэу иIэжыр. «Я Аллахьу куэдыр зи гуащIэ! Иджы уэ сэ укъыздэмыIэпыкъум, сэ иджы мы дунейм щызлэжьынур сщIэжыркъым, - жиIэри тхьэусыхэри, бгым зридзыхыну щытехьэм, зы пщIэгъуалэ шу бгы щIагъым щIэту илъэгъуащ. Шум Ашыкъ-Кериб къыщилъагъум, къегуоуащ: «Сыт лIэужь, щауэ, пщIэрэ?» - жиIэри; «зызукIыжынущ», - жиIащ Ашыкъ-Кериб. «Армэ, мыдэ къех, сэ узукIынщ», - жиIэри Ашыкъ-Кериб иришэхащ. «Иджы си ужь уимыкI уэ», -жиIащ шум; «Дауэ сынэкIуэн уи ужь ситу, уэ уи шыр псынщIэ дыдэщ, сэ сылъэсщ, хьэлъи сIыгъщ», - жиIащ Ашыкъ-Кериб. «Ари пэжщ, - жиIащ шум,-армэ уи артмакъыр си шым къытелъхьэ». Артмакъыр шым трилъхьэри, ежьахэщ. Зыбжанэрэ кIуа нэужь, Ашыкъ-Кериб къыкIэрыху хъуащ, «Щхьэ укъыскIэрыхурэ?» - жиIэри къеупщIащ шур. «Дауэ сыкъызэрыпкIэрымыхунур, уи шыр, дамэ тет хуэдэ, мэлъатэ, сэ сешакIэщ», - жиIащ Ашыкъ-Кериб. Армэ, къэкIэси, уздынэсыну уигу хэлъыр къызжеIэ», - жиIащ шум. «Нобэ Арзерум сынэстэми куэдт». «Армэ, уи нэр зэтепIэ; зэтеппIа?» «НтIэ». «Къызэтехыж иджы», - жиIэри, къигъаплъэмэ, Арзерумым и азэн джапIэхэр, и унэхэр хужь хъужауэ, къилъэгъуащ; «Къуаншэ сыхъущ, сыгъуэщащ, артэкъым жысIэнур, нобэ Къарс сынэсынырт сызыхуейр», - жиIащ итIанэ Ашыкъ-Кериб.
«Пэжыр къызжеIэ жысIатэкъэ, щхьэ сыкъэбгъэпцIа? – жиIащ шум. – АтIэ иджыри уи нэ зытепIэ», - жиIэри и нэр зэтригъапIэри, куэдыщэ мыщIэу къигъэплъэжым, Къарс къэсахэщ. Мы псори зэригъэщIэгъуэн имыщIэу, зыбжанэрэ уIэбжьауэ щытащ Ашыкъ-Кериб, иужькIэ курмыщ ищIри, жриIащ шум: «Мыр ещанэу уи дежкIэ къуаншэ сыхъуащ; цIыхум зэ пцIы упсыным щыщIидзэкIэ пщэдджыжьым хуежьами, жэщ хъуху еупс, абы нэхъейуэ сэри иджыри къэскIэ узгъэпцIащ, пэжыр арщи, нобэ Тифлис сынэсым сызыхуэйр арщ». «Щхьэ ауэ утхьэгъэпцI бзаджэ»,- шур тIэкIуи къыхуэгубжьащ, арщхьэ абы фIимыгъэкIыу, ипэрей хабзэу, уи нэр зэтепIэ, жиIэри, зэтригъапIэри, зы дакъикъэ хуэдиз хъуакъэ жыпIэн хуэдэ хъуа нэужь, «иджы уи нэр къызэтех»,- жиIэрэ и нэр къызэтригъэхым, Ашыкъ-Кериб и нэм илъагъу щхьэ, мыпхуэдэ сэирыр зригъэщхьын ищIэртэкъыми, егъэщIагъуэ; Тхьэми фIыщIэ хуищIщ, шуми курмыщ хуищIа нэужь, моуэ жиIащ Ашыкъ-Кериб: «Нобэ къысхуэпщIар Iуэху мащIэкъым, арщхьэкIэ хуит сыпщIым иджыри зыкIэ сынолъэIунущ; нобэ Арзиньян сыкъикIыу Тифлис сыкъэсащ, жысIэм, зыми и фIэщ хъункъым, ауэ щыщыткIэ, абыхэм я фIэщ зэрысщIын зы нэщэнэ гуэр къызэт», - жиIэри елъэIуащ. «Зегъэзыхи си шы лъабжьэ уи Iэгу из ятIэ къыщIэхи, уи гуфIакIэ дэлъхьэ; жыпIэр я фIэщ мыхъум, илъэсиблкIэ къэмыплъэж зы нэф гуэр къегъаши, мы ятIэр псыкIэ зыIыщIи, и нэм щыпхуэм, къаплъэ хъужынщ»,-жиIащ шум. Ашыкъ-Кериб щIыр къищтэри къыдэплъеижым, шыри лIыри думп хъужащ. Мыбы дежым ицIыхуащ къыдэIэпыкъуар зэры-Хьадерилясыр, мыдрей цIыху цIыкIухэм зэращымыщыр.
Къуажэм къыдэхьэжри, жэщ кIыфI хъуауэ ерагъыу и унэр къигъуэтыжащ. Бжэм еуIури: «Уэ, нанэ, ныIух, сыгъуэгурыкIуэщ, сешащ, селIащ; уи къуэ закъуэ ежьам и хьэтыркIэ сыгъэхьэщIэ ныжэбэризэм»,-жиIэри и анэжьым елъэIуащ. «Сэ сыткIэ узгъэхьэщIэн, нэгъуэщI узгъэхьэщIэн зылъэкIын унэ бей къуажэм щыIэхэщ, абы я деж кIуэ е къуажэм иджы зы фызышэ щыIэщи абы кIуэ, абы дежым уезэшынкъым, икIи уагъэтхъэнщ армыхъумэ, сэ ныуэжь тхьэмыщкIэм сыткIэ узгъэхьэщIэн?» - жиIэри зы ныуэжь макъ Ашыкъ-Кериб къепсэлъащ.
«Уэ, нанэ, мы къуажэр сэ сцIыхукъым, сынолъэIу, уи къуэ къэтым и хьэтыркIэ сыныщIэгъэхьэ»,- жиIэри аргуэру Ашыкъ-Кериб бжэм еуIуащ; абы щыгъуэм Ашыкъ-Кериб и шыпхъур къэтэджри: «бжэр Iузохри, къыщIызогъэхьэ»,- жриIащ и анэм. «А Iиман зимыIэ, сэ нэф сызэрыхъурэ Iэмал бгъуэту щIалэ блэкI закъуэр къебгъэблагъэм пфIэфIу ухъуащ»,- жиIэри ныуэжьыр къешхыдащ хъыджэбзым; арщхьэкIэ фызыжьым и шхыдэм емыдаIуэу, хъыджэбзым бжэр Iуихри Ашыкъ-Кериб къыщIигъэхьащ. Ашыкъ-Кериб нэгъуэщI зы хамэ хуэдэ, закъримыгъэцIыхуу, дахэу сэлам ярихри тIысащ. «Ди унэжьым зимыхъуэжау пIэрэ?» - игукIэ жиIэри, зиплъыхьри, блынджабэм и пшынэр цеипхъэжь къешэкIарэ пылъауэ илъэгъуащ. «Мыр сыт лIэужь мы блынджабэм пылъа, нынэ?» - жиIэри ныуэжьым еупщIащ. «Сыту ухьэщIэ мызагъэ, ныжэбэ щIакхъуэ тыкъыр уэдгъэшхрэ пщэдей уедгъэжьэжми, щхьэ арэзы умыхъурэ?» - жиIэри, ныуэжьым абы нэхъ жэуап къритакъым.
«Сыту сежьэжын, мыр си унэщ, уэ узианэщ, мор си шыпхъущ,- жиIащ Ашыкъ-Кериб. – СынолъэIу, сигу гъэзагъэ мы пылъар зи лIэужьыр сыгъэцIыху»,- жиIэри аргуэру и анэм елъэIуащ. Ашыкъ-Кериб жиIар фызыжьым и фIэщ хъуатэкъыми зэрымызагъэм щхьэкIэ, зэгуэпу; «Ар саазщ»,-къыжриIащ. «СаазкIэ зэджэр сыт?» - жиIэри аргуэру еупщIащ Ашыкъ-Кериб фызыжьым. «СаазкIэ зэджэр пшынэщ, абы еуэурэ уэрэд жаIэ, къофэ»,- жиIащ фызыжьым. «КхъыIэ, къыпызгъэхи сегъэплъ-тIэ»,- жиIэри елъэIуащ итIанэ Ашыкъ-Кериб фызыжьым. Идакъым фызыжьым: «Абы си къуэ тхьэмыщкIэр зэрежьэрэ мыр илъэсибл мэхъури зы цIыхуи еIусакъым»,- жиIэри. АрщхьэкIэ Ашыкъ-Кериб и шыпхъуэр и анэм емыдаIуэу пшынэр къыпихри Ашыкъ-Кериб къритащ. Ашыкъ-Кериб пшынэр къыщищтэм, Тхьэм елъэIуащ: «Аллыхьу куэдыр зи гуащIэ, си мурадыр къызэбгъэхъулIэнум, мы си пшынэр сэ зэрызухуам хуэдэу къыщIэгъэкIыж», - жиIэри. Пшынэм еуэри, зэгурыIуэу къыщыщIэкIым, гуфIэри мы уэрэдыр жиIащ: «Сэ сы-Кериб (гъуэгурыкIуэ) тхьэмыщкIэщ, си псалъэхэми, сэ схуэдэщи, фэ теткъым, арщхьэкIэ Хъадериляс лъапIэр дэIэпыкъуэгъу къысхуэхъури, бгы лъагэм сыкъришэхыжащ. СытхьэмыщкIэми, си псалъэхэри фейцейми, щхьэ сыкъыумыцIыхужрэ, си анэ, уи къуэр сэри». Мыбы дежым и анэм и къуэр игу къэкIри, гъыурэ еупщIащ хьэщIэм: «Уи цIэр сыт?» - жиIэри. «Рашидщ (хьэрэмыгъэншэ, цIыху Iэмин)», - жиIащ Ашыкъ-Кериб. «АтIэ, Рашид, къызэдаIуэ мыдэ, уи псалъэхэм си гур сабэу къакъутащ. Ныжэбэ кIуам си щхьэцхэр тхъуауэ слъэгъуащ, мыр илъэсибл мэхъури сыгъ зэпытурэ нэф сыхъуащ; сынолъэIу уэ уи макъыр си къуэм и макъым ещхьщи фIыуэ услъэгъуащ, къызжеIэ, сыт щыгъуэ къэкIуэжын си къуэр?» - жиIащ ныуэжьым. «Уэ уи къуэр сэрщ»,- жиIащ. Ныуэжьым ар и фIэщ мыхъуу мызагъэ хъуащ: «Си къуэм къыщигъэзэжынур къызжыIэ»,- жиIэу. Абы щыгъуэм Ашыкъ-Кериб мыр жиIэри елъэIуащ и анэм: «Мыбы фызышэ джэгу щыIэу къызжепIащи, Iэмал иIэмэ мы саазыр къызэти сыгъакIуэ; си шыпхъум сынишэсынщ: абы пшынэ сыщеуэнщ, уэрэд жысIэнщи ахъшэу къызатыр зэхуэдитIу дгуэшынщ».
«Хъункъым, си къуэр зэрежьэрэ и пшынэр унэм зыми щIезгъэхакъым»,-жиIэу имыдэ щыхъум фызыжьым, Ашыкъ-Кериб тхьэ иIуащ: «Пшынэм зы зэран есщIэм си мылъкукIэ сыборшлыкIэ»,- жиIэри. Фызыжьым Ашыкъ-Кериб и артмакъыр къиIэбэрэбыхьри ахъшэкIэ куэду щилъагъум, арэзы хъури кIуэнкIэ хуит ищIащ. И шыпхъум джэгур щыщыIэ унэм Ашыкъ-Кериб нишэсри, езыр бжэм къуэуващ, къэхъур слъагъунщ жиIэри.
Джэгур щыщыIэ унэр Магул-Мегери ейт.
Куршуд-Бек а жэщым Магул-Мегери и фыз хъунути, и благъэ, и ныбжьэгъухэр зэхуишэсри джэгу яхуищIат.
Магул-МегериикI и щхьэтепхъуэр къепхъухауэ тахътэм и ныбжьэгъу хъыджэбзхэм яхэст. «Куршуд-Бек и фыз сыхъу нэхърэ зызгъэлIэжынкIэ»,-жиIэри тхьэ иIуауэ и зы лъэныкъуэмкIэ гын зэфэнур иIыгът, адрей Iэ лъэныкъуэмкIэ къамэ иIыгът, Куршуд-Бек къыщыщIэхьэ сыхьэтым зиукIыжын гухэлъ иIэу. Магул-Мегери и щхьэтепхъуэр къызэрытепхъуауэ щысу, зы хьэщIэ къыщIыхьарэ мыр жиIэу зэхихащ: «Сэлам алейкум, хуит сыфщIрэ фи ефэ-ешхэм сэри сыныхэвгъэхьэтэм, фыщIегъуэжынтэкъым, уэрэдыфI вжесIэнти нэхъри фызгъэгушхуэнт». «Куэду дыарэзыщ»,- жиIащ Куршуд-Бек. «Мыдэ утыкум къихьи, уи цIэри къыджеIэ, уэрэдыфIкIи дыгъэгушыIэ, уи Iэгу из дыщэ уэстынщ»,- жиIэри, Куршуд-Бек Ашыкъ-Кериб къришащ утыкум. Си цIэр Шынди джерурсызщ (иужькIэ фщIэнщ) жиIа щхьэкIэ я фIэщ мыхъуу щыхуежьэм мэуэ жиIащ Ашыкъ-Кериб: «Си анэм сыкъыщилъхунум щыгъуэ гугъу ехьырти, къуэ хьэмэ пхъу Тхьэм къритар жаIэу еупщIакIэ къакIуэхэм, Шынди джерурсыз, яжриIэрти, сэ сыкъыщалъхуам а цIэр къысфIащыжащ», - жиIащ Ашыкъ-Кериб. ИужькIэ саазыр къищтэри мы уэрэдыр къригъэжьащ: «Хъалэф щыхьэрым мысыр фадэ сыщефащ, Тхьэм дамэ къызитри махуитIкIэ сыкъэсащ». Ар зэрыжиIэххэу Куршуд-Бек и дэлъху псынщIэм и къамэ кърипхъуэтри «пцIы уоупс, махуитIкIэ Хъалэф укъикIыу мыбы сыткIэ укъэсын»,- жиIэри къыхуилъащ. «СыщIэбукIынур сыт, джэгуакIуэхэм я дежкIэ дуней псори зэхуэдэщ, мыувыIэхэу дэнэкIи щызокIуэ, жысIар фегуакIуэм фи фэщI фщIы, фемыгуакIуэм фымыщI, абы щхьэкIэ ф’IысхIакъым»,- жиIащ Ашыкъ-Кериб. «Щыгъэт, жегъэIэ и уэрэд»,- жиIэри Куршуд-Бек и дэлъхур игъэувыIащ. Ашыкъ-Кериб и уэрэдым къыщIидзэжащ: «Пщэдджыжь нэмэзыр Арзиньян щысщIащ, шэджагъуэр – Арзерум, ечындыр – Къарс щысщIащ, ахъшэмым – Тифлис сыкъэсащ. Дамэ стетти мыбы сыкъэлъэтащ, къурмэн сыхухъу пщIэгъуалэм, бзу хуэдэ къэлъатэрт, бгыхэри къуейщIейхэри цы хуэдэ фIэмыщIу. Тхьэм дамэ къритри Магул-Мегери и фызышэм къэсыжащ».
Магул-Мегери Ашыкъ и макъыр щицIыхужым, и гынри къамэри зырызу хыфIидзэжахэщ. «Ара уи Тхьэр зэрыбгъэпэжынур, ныжэбэ Куршуд-Бек и фыз ухъункIэ уарэзы щIыкIэщ, жаIэу и ныбжьэгъухэр къыщегийм, «Фэ фымыцIыхужа щхьэ, си псэм хуэдэм и макъыр сэ сцIыхужащ»,- жиIэри лэныстэкIэ и щхьэтепхъуэр пхигъэжри, дэплъащ, Ашыкъ-Кериб щицIыхужым, гуфIащэри, зыхуэмубыджыу къыщылъэтри и бгъэм зытридзащ; тIум къайхъулIам щыгуфIыкIыщэхэри къарууншэ хъухэри мэхахэщ абы дежым. Куршуд и дэлъхум и къамэр кърипхъуэтри тIури иукIыну хуежьат, арщхьэкIэ Куршуд-Бек игъэувыIащ: «Щыгъэт, цIыхур къыщалъхум Тхьэм и натIэм къритхар пхузэпыгъэункъым»,- жиIэри. Магул-Мегери къыщызэщыужым илэжьам куэдыщэу щIэукIытэжри щIэхыу и щхьэтепхъуэр зытридзыжри тахътэм тетIысхьэжащ.
«Иджы си фIэщ мэхъу узэры-Ашыкъ-Керибыр, ауэ мыпщIэндиз щIыналъэр щIэх дыдэу къызэрыпкIуар къызжыIэ», - жиIэри къеупщIащ Куршуд-Бек. «АтIэ, си сэшхуэм мывэр зэпиупщIым, е хьэуэ, илъэсибл лъандэрэ нэфу щыт зы ныуэжь къысхуэфши, сэ ар къаплъэ сщIыжым фи фIэщ хъункъэ?» - жиIащ Ашыкъ-Кериб абы щыгъуэм. И шыпхъум ар щызэхихым, и анэм и деж жэурэ кIуэри, накIуэ, уи къуэр къэкIуэжащ, жиIэри джэгум къишащ. Ашыкъ-Кериб и гуфIакIэм ятIэр къыдихри, псыкIэ зэхищIэри и анэм и нэм щыщихуэм, къаплъэ хъужащ. Куршуди къемыныкъуэкъуу Магул-Мегери къыхуиутIыпщыжащ. Ашыкъ-Кериби: «си шыпхъур Магул-Мегери и блэкI ирехъу, ахъшэрэ дыщэрэ узыхуейм хуэдиз уэстынщ», - жиIэри и шыпхъур фызу Куршуд иритри, зэблагъэхэу, зэдэтхъэу иджыри мэпсэу.
