Адыгэбзэм и къару мыгъэунэхуа
ИлъэсипщI ипэкIэ, 2011 гъэм шыщхьэуIум и 22-м, япэу интернет губгъуэм ихьауэ щытащ «Адыгэбзэм и къару» зыфIэтща щIэныгъэ хэщIапIэр (adygabza.ru). А япэ лъэбакъуэр щытчам мурад нэхъыщхьэу диIар дунейпсо щэнхабзэм игъэфIа тхыгъэ цIэрыIуэхэмрэ щIэныгъэмрэ ди анэдэлъхубзэмкIэ къэдгъэпсэлъэнырт. Лэжьыгъэм дызыхуей лъагагърэ кууагърэ къытхуегъэщтауэ жытIэныр захуагъэу къыщIэкIынкъым, итIани, зы бжьизкIэ нэхъ мыхъуми ди пIэ дызэрикIам и щыхьэтхэр мащIэкъым.
ИлъэсипщI ныбжьыр щхьэусыгъуэфIу къэтлъытэри, тхыбзэм зиужьын папщIэ, зэдзэкIыгъэхэм яIэ мыхьэнэм тедгъэпсэлъыхьыну ди хьэщIэщ уэршэрым къедгъэблэгъащ филологие щIэныгъэхэм я кандидат, КъБКъУ- м и Урыс, хамэ къэрал литературэхэм я кафедрэм и доцент, «Нальчик» газетым и журналист Битокъухэ Маринэ.
- Дэ фIыуэ дощIэ иужькIэ «классик» зыфIащыжа тхакIуэ-усакIуэ куэдым нэгъуэщIыбзэкIэ дунейм къытехьа тхыгъэхэр зэрадзэкIыу зэрыщытар. Достоевскэми Толстойми, Цветаевэми Ахматовэми, КIыщокъуэми ЩоджэнцIыкIуми хамэбзэхэм кърахыурэ я анэдэлъхубзэкIэ тхыгъэхэр зэрадзэкIыу щытащ. А лэжьыгъэр езыхэм я тхэкIэм зиужьынымкIи къахуэщхьэпащ, гугъу зыщIрагъэхьа бзэми фIыкIэ хэIэбащ. Нобэ зыгуэркIэ къытхуэсэбэпыжу къэплъытэрэ зэдзэкIыгъэхэр?
- ЗэдзэкIыгъэхэм я Iуэхур Iуэхушхуэщ. Лъэпкъ литературэ куэд щыIэщ тхыгъэхэр зэрадзэкIын зэрыщIадзам деж къыщежьауэ. Апхуэдэщ, псалъэм папщIэ, урыс литературэр. XVIII лIэщIыгъуэм и кIыхьагъкIэ абы алыдж, урым щэнхабзэр, курыт лIэщIыгъуэм, узэщIыныгъэ лъэхъэнэм къриубыдэу ятхахэр урысыбзэкIэ щызэрагъэзахуэурэ къекIуэкIащ. Абы тхакIуэм и бзэри зэлэжьым нэхъ хуэкъута ещI, и Iэри Iуэхум ирегъасэ.
ЗэдзэкIакIуэм тхыгъэр зэрызэпкърылъ щIыкIэр, абы и кIуэцIым щызекIуэ зэпыщIэныгъэхэр елъагъу, лэжьыгъэм нэхъ хищIыкIыуи мэхъу. Аращи, зэдзэкIыгъэхэм мыхьэнэшхуэ яIэщ. Зи цIэ жыжьэу Iуахэм ящыщу зыри епэгэкIакъым зэдзэкIын Iуэхум.
Псалъэм папщIэ, Бродский Иосиф Америкэм Iэпхъуа нэужь, инджылызыбзэкIэ зэрытхэм икIи зэрыригъаджэм къыдэкIуэу, куэд дыдэ зэридзэкIырт. Ар ахъшэ къэлэжьыпIэу е зэштегъэууэ къимылъытэу, и лэжьыгъэр езыгъэфIакIуэ гуэрут зэригъэувыр. Абы къыхэкIыу, зэдзэкIыгъэхэр къытфIэмыIуэхуу хъунукъым. Абыхэм я фIыгъэкIэ усакIуэбзэми зеужь, тхыгъэр зэрызэрадзэкI лъэпкъыбзэри йофIакIуэ.
Урыс усыгъэм и гугъу тщIымэ, зэдзэкIакIуэхэм щIэныгъэ къудамэ лъэщ зэфIагъэувауэ щытащ, яхуэбгъэдэн Европэ псом щыгъуэтыгъуейуэ. Усэ зэзыдзэкI усакIуэм бзэр нэхъ зыхищIэу зэрыхъум нэмыщI, тхыгъэр зэрызэридзэкIыр нэхъыбэм езым и анэдэлъхубзэрщи, абы и къаруущIэ, иджыри къэс гу зылъамыта и лъэныкъуэщIэ игъэунэхуну Iэмал кърет. Аращ зэдзэкIыгъэхэм мыхьэнэшхуэ щIаIэр.
- Тхыгъэ щызэрадзэкIым деж ар усакIуэм и анэдэлъхубзэм къизых щыIэщ, зыгуэрым зэридзэкIар зэзыдзэкIыжи урохьэлIэ. Псалъэм папщIэ, Шекспир псоми инджылызыбзэм кърахыркъым. Оригиналым къытращIыкIар нэхъ зыхуей хуэзауэ, зытхам и гупсысэм нэхъ пэгъунэгъуу къалъытэ. Ауэ апхуэдэ Iэмал ущимыIи къохъу. Сыт пхужыIэнур зэдзэкIыгъэхэр зэрагъэхьэзыр щIыкIэм теухуауэ?
- Дэтхэнэ зэдзэкIыгъэри оригиналым и IункIэбзэIух хуэдэу щытщ. УсакIуэбзэм нэщыпхъуэр трихым ещхьщ зэдзэкIакIуэм. ГурыIуэгъуэщ а лэжьыгъэр зэфIэкIыху оригиналым хэлъ гуэрхэр зэрыкIэрыхур. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, тхыгъэр здэбгъэIэпхъуэ бзэм и Iэмалхэр иримыкъункIи хъунущ оригиналым щIэлъ мыхьэнэ псори къиIуэтэну. Абы зэрызэбдзэкI бзэр игъэнэхъыкIэу, е абы зыгуэр хуэчэму къикIыркъым. Оригиналым и бзэмрэ зэдзэкIыгъэм еймрэ зэмыщхьу аркъудейщ.
Иджы «зэдзэкIыгъэм къытрахыжа зэдзэкIыгъэм» и гугъу тщIымэ, абы усэбзэр етIуанэ зэрих хуэдэу мэхъу. Абы, зы лъэныкъуэкIэ, тхыгъэм щIэщыгъуэу хэлъыр нэхъ хегъэщI, нэгъуэщI лъэныкъуэкIэ уеплъми, оригиналым IукIэщIэ къызыкъуихыну Iэмал ирет. Апхуэдэу щыхъур зэдзэкIын Iуэхур литературэм и къудамэ щхьэхуэу къатщтэмэщ.
Бзэм и Iэмалхэр къэпщIэн къудей папщIэ зэдзэкIыным зыщептым деж, псом нэхърэ нэхъыфIу къысфIэщIыр «подстрочник» жыхуаIэм хуэдэ пщIынырщ: зэрызэбдзэкI бзэмкIэ тхыгъэм къикI дыдэр птхыныр.
Мы Iуэхур кавказыбзэхэм, лъэпкъ цIыкIукIэ зэджэ бзэхэм я узщ, къэбэрдей адыгэбзэри хиубыдэу. Дэ куэд дыдэ урысыбзэкIэ зэрадзэкIахэм къытыдощIыкIыж. ИпэжыпIэкIэ апхуэдэу щытын хуейкъым. Ар зыхуэбдэж щыхъунур зэдзэкIыкIэ зебгъэсэхущ, бзэм и Iэмалхэм уеплъын щхьэкIэ.
Ауэ, ди жагъуэ зэрыхъущи, дэ хамэ къэралыбзэхэмкIи дыщIагъуэкъым, адыгэбзэри нэгъэсауэ тщIэркъым. Абы къыхэкIыу, псоми дыкъезыгъэлыну къытфIэщI подстрочникым долъыхъуэ, ауэ щыхъукIэ, а подстрочникри, псалъэм папщIэ, испаныбзэм кърахри урысыбзэм къахьауэ аращ. Е инджылызыбзэм кърахри – урысыбзэм. КIуэ, дызытепсэлъыхьыр зи дагъуэр литературэракъым мыбдежым. Ар зи щыщIагъэр ди щIэныгъэрщ, щэнхабзэрщ. Европэм, псалъэм папщIэ, апхуэдэ бзэ ныкъусаныгъэхэр щызекIуэркъым.
- Уэ езым зэдзэкIыгъэ лэжьыгъэ гуэрхэр утыку къипхьауэ дрихьэлIат. Уи щхьэкIэ бгъэунэхуахэм ящыщу сыт уигу къинэжа, чэнджэщ хъун хуэдэу? АдыгэбзэкIэ сыт хуэдэ тхакIуэ е усакIуэ «къэдгъэпсэлъэныр» нэхъ пфIэигъуэ?
- Сэ си зэдзэкIыгъэхэр литературэ зэдзэкIыгъэу щыткъым. Сэ сыт щыгъуи сызэлэжьыр подстрочникхэрщ. Бзэ гуэр щызэзгъащIэм деж апхуэдэ лэжьыгъэр къыздэIэпыкъуу къысщохъу. Псалъэм папщIэ, испаныбзэ е инджылызыбзэ щызэзгъащIэм щыгъуэ, Гарсиа Лоркэ ей гуэрхэм, Шелли и усэхэм селIалIэу щытащ. Мачадо Мануэль и усэхэр испаныбзэм къисхащ аспирантурэм сыщыщIэса зэманым.
Си зы гуращэм и гугъу сщIыну сыхуейт. Егъэлеяуэ сыщIохъуэпс адыгэбзэкIэ Гарсиа Лоркэ и усэ къыхэхахэм я тхылъыфI диIэным. Си гугъэмкIэ, абы урысыбзэ зэдзэкIыгъэхэм идмыгъуатэ зыхэщIэныгъэ гуэрхэр къытхуздихьынущ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, испаныбзэм къыдекIуэкI щэнхабзэр куэд дыдэкIэ адыгэбзэм и мыхьэнэ къэщтэкIэм, и щIагъыбзэм, дуней еплъыкIэм, нэгу къыщIэгъэхьэкIэм ещхьщ. Кавказым егъэлеяуэ ещхьщ Лоркэ зыщыщ ипщэ Испаниер. Аращ абы сыщIыщIэхъуэпсыр.
Сэ сызэрегупсысымкIэ, сыт хуэдэбзэкIи зэдзэкIын хуейщ тхыгъэхэр. «Хэт абы къеджэнур?» - хуэмыху псалъафэр къызыфIэбгъэIуэху хъунукъым. Пэж дыдэу, нобэ абы зыри къемыджэнкIи хъунщ. Уеблэмэ пщэдеи зыри къеджэнкъым. Зэи зыри къемыджэххэну сощI. ИтIани, ЩIы хъурейм и ноосферэм (погуфIыкI) итынущ а зэдзэкIыгъэр, аращи, уи Iэр бгъэувыIэ хъунукъым.
Иджырей тхыгъэхэм щыщу сыт адыгэбзэкIэ зэдзэкIыпхъэу къэплъытэрэ жыпIэмэ, си щхьэкIэ Гарри Поттер теухуа тхылъхэр адыгэбзэкIэ зэддзэкIыныр сфIэигъуэщ. А тхылъ къызэрымыкIуэр ди анэдэлъхубзэм къидгъэзэгъэфмэ, ар Iэмал имыIэу бзэми литературэми къаруущIэ яхуэхъунущ, анэдэлъхубзэри тхылъеджэхэм нэхъ щIэщыгъуэ ящищIыжынущ.
- Дэ «Хамэ къэралыбзэ литературэ» («Иностранная литература») журналыр тIэщIэлъу дыкъэхъуащ. Апхуэдэ «журнал Iув» адыгэбзэкIэ къыдэгъэкIын гупыжым дауэ ухущыт, хамэбзэхэм къраха тхыгъэхэр къыщытрадзэу?
- Сэ си щхьэкIэ «Хамэ къэралыбзэ литературэр» сIэщIэлъа зэпыту схужыIэнукъым, ауэ Iэмал щызгъуэтым деж седжэрт. Куэд щIакъым ар цIыху дапщэм традзэжу пIэрэ жысIэу сызэреплъри (мэдыхьэшх), хьэршым щызекIуэ бжыгъэшхуэм нос я куэдагъыр. Си гугъэмкIэ, лэжьыгъэр къэмыувыIэн хуэдэу пхузэтеухуэмэ, апхуэдэ гупыжым фIы куэд къыдэкIуэнущ. Журналыр куэдым традзэнукъым, дауи, абы уигу къебгъэуIэ хъунукъым. КIуэ пэтми, къызыфIэIуэхухэм я бжыгъэр зэрыкIэрыхунум ухуэхьэзырмэ, нэхъыфIщ. Толъкъуным ещхьыну къыщIэкIынщ: дэуейрэ – къехуэхыжу, дэуейрэ – къехуэхыжу. Аращи, лэжьыгъэм зезыпщытыну цIыхур е гупыр абы хуэхьэзырын хуейщ. ТекIуэдэну мылъкури гу зылъытапхъэщ. Псом нэхърэ нэхъыфIыр абы ахъшэ хэзылъхьэн къэбгъуэтынырт. Ари зэхэщIыкI зиIэ цIыхуу щымыту хъунукъым. Псалъэм папщIэ, зэрахуэмыщэр игу техуэу. ИтIани, адыгэбзэкIэ зэрадзэкIа тхыгъэхэр зэрыт журнал къыдэбгъэкIыныр нэхъ сфIэгупыж узыншэщ сэ цIыхубэ-политикэ журнал е щэнхабзэм епха къыдэбгъэкI нэхърэ. «Псынэм» е абы ещхь адрейхэм къащыщIар сыт? Еджэр мащIэти, хуэм-хуэмурэ зи мылъку хэзылъхьэхэми Iуэхур яIэщIэужэгъуащ, аращ ахэр къыщIэувыIар. Зыгуэру а мылъку хэлъхьэн къалэныр къэралым и пщэ пхудегъалъхьэмэ (мэдыхьэшх), шэч хэмылъу, Iуэхур щхьэпэ дыдэ хъунущ. Сыту жыпIэмэ, абы и фIыгъэкIэ зэдзэкIыгъэхэм елэжь щIэныгъэ къудамэ зэдгъэпэщыфынущ. Апхуэдэ къудамэм мыхьэнэшхуэ иIэщ литературэр и пIэ имыуджыхьын щхьэкIэ. Ауэрэ илъэсипщI е тIощI дэкIмэ, бзэри адыгэ литературэри, зыгуэр къыщIэрыIам ещхьу, нэхъ яфIэщIэщIыгъуэ хъужынущ.
- Музей ящIыжа Толстой Лев и унэ лъапсэм щрагъэкIуэкIа критикхэм я зэхуэсым ущыIауэ хъыбар зэхэтхащ. СыткIэ уигу къинэжа а зэIущIэр?
- «Критикхэм я еджапIэм» и япэ зэхуэс щрагъэкIуэкIащ Ясная Полянэм. Урысейм критикэм и щIэныгъэ къудамэ къыщызэрагъэпэщыну я мурадщ. ГъэщIэгъуэн куэд щызэхэсхащ абы. КъызэрыщIэкIымкIэ, литературэ критикэр дэхуэхыжыпэным зэрынэсам гу лъатэри, къагупсысауэ аращ а Курбатов Валентин и цIэр зыфIаща еджапIэр. Критикэ лэжьыгъэхэм ехьэлIа куэдым и гугъу къытхуащIащ. Абы теухуауэ «Литературная Кабардино-Балкария» журналым тхыгъэ хузогъэхьэзыр иджыпсту.
Епсэлъар Чэрим Марианнэщ.
