Адыгэхэм я тхыдэм урегъэплъэж
Котляровхэ Мариерэ Викторрэ я тхылъ тедзапIэм иджыблагъэ къыщыдэкIащ «Адыги: воины и мастера» сурэтылъэ дэгъуэ. А къыдэкIыгъуэм (А4 формату напэкIуэцI 328-рэ мэхъу) ихуа тхыгъэр я купщIэкIи къызэщIаубыдэ IуэхугъуэкIи гъэщIэгъуэнщ, езым и теплъэкIи и зэхэгъэувэкIэкIи къызэрымыкIуэщ.
Апхуэдэ жэрдэмыр къызыбгъэдэкIа, тхылъ тедзапIэм и сурэтыщI Щоджэн Жаннэ а лэжьыгъэм илъэс зыбжанэ тригъэкIуэдащ. Жаннэ и лэжьыгъэм егугъуу зэрыбгъэдэтым и фIыгъэкIэ сурэтылъэм щызэхуэхьэса хъуащ адыгэхэм къадекIуэкIа IэпщIэлъапщIагъэм и лIэужьыгъуэ псори. Абы ихуащ ди къэралми хамэ щIыпIэхэми щыIэ музейхэм, цIыху щхьэхуэхэм я унэм щахъумэ хьэпшып куэдым я сурэтхэр.
Зыпэрыува лэжьыгъэм и инагъымрэ яIэ зэфIэкIымрэ зэхуэмыдэми, псори абы къызэщIебгъэубыдэфыну зэрыщымытыр къагурыIуэу тхылъ тедзапIэр хущIэкъуащ адыгэ IэпщIэлъапщIэхэм я зэфIэкIыр нэхъ щызу, куууэ къызэрагъэлъэгъуэным.
«Адыги: воины и мастера» къыдэкIыгъуэм къибгъуэтэнущ абы ихуа хьэпшыпхэм ятеухуа хъыбархэр адыгэбзэкIи инджылызыбзэкIи тхауэ, щэ бжыгъэкIэ абы къыщыгъэлъэгъуа сурэтхэм ящыщ куэдым тхылъеджэхэм я мызакъуэу, IэщIагъэлIхэри щыгъуазэкъым.
Тхылъыр плъыфабэу тра-дзащ, и жинтыр Iуву, икъукIэ дахэу гъэщIэрэщIауэ апхуэдэщи, къыдэкIыгъуэр хэт и дежкIи саугъэт дэгъуэщ. Сурэтылъэр къыдэгъэкIыным текIуэдэну мылъкум тхылъ тедзапIэр и закъуэкIэ щыпэмылъэщым, дэIэпыкъуэгъухэр къалъыхъуащ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, апхуэдэ лъэIум къыпэджэжар зы цIыху закъуэщ — Москва къалэм дэс, «Велес Капитал» инвестицэ IуэхущIапIэм и унафэщI Гнедовский Алексейщ.
КъыдэкIыгъуэр зылъэгъуа дэтхэнэми ар фIэгъэщIэгъуэнащ икIи абы ирогушхуэ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ а сурэты-лъэм и фIыгъэкIэ нэхъыбэм къащIащ адыгэ лъэпкъым и тхыдэм и кууагъыр, абы гъуэгуанэ купщIафIэ къызэрызэринэкIар.
Тхылъ тедзапIэм и унафэщI Котляров Виктор «Адыги: воины и мастера» лэжьыгъэшхуэм нэхъ зыубгъуауэ къытхутепсэлъыхьыну зыщыхуэдгъазэм жиIащ:
— XVIII лIэщIыгъуэм и етIуанэ Iыхьэм и щэнхабзэр зы-джа нэмыцэ тхыдэдж Гердер Иоганн Готфрид «дахагъэм и щIыналъэкIэ» зэджа Черкесиер нобэ картэм къыщымыгъэлъэгъуа къэралыгъуэщ. Адыгэ щэнхабзэр зыхуэдэр уи нэгу къыщIэзыгъэхьэ хьэпшып куэд дуней псом щызэбгрыдзащ. Ахэр зи теплъэкIэ, зи купщIэкIэ, ягъэзащIэ мыхьэнэкIэ куэд къыпхуэзыIуатэщ, дэтхэнэми езым и къалэн щхьэхуэ иIэжрэ художественнэ дахагъи япкърылъу. Иужьрейр — дахагъэр — дэтхэнэ хьэпшыпми хэплъагъуэрт, ирехъу ар Iэщэ, щыгъын, шым епха Iэмэпсымэ, унагъуэм къыщагъэсэбэп хьэпшып.
Адыгэхэм я зауэ гъуэгуанэр, псом япэрауэ, къыпхуаIуатэ ахэр гъущIым зэрелэжьу щыта щIыкIэм. ГъущIым и къэгъэсэбэпыкIэм, абы нэгъэсауэ Iэзагъ ин хэлъу Iэщэ къызэрыхащIыкIым я цIэр фIыкIэ игъэIуат. Адыгэ афэ джанэр Персым нэс ирагъашэрт, адыгэ гъукIэ-фочыщIэ нэхъыфIхэр Москва ирагъэблагъэрти, сэшхуэхэмрэ къамэхэмрэ абдеж щрагъэщIырт. Уеблэмэ, тхыдэм къызэрыхэщыжымкIэ, апхуэдэ IэщIагъэлIхэр яхузэрымыгъэгуэшу зауэхэр къыщагъэхъей щыIэт. Абы и щхьэусыгъуэри гурыIуэгъуэт: зихуэдэ щымыIэ хьэпшып дахэр зэращIым и мызакъуэу, а IэпщIэлъапщIэхэм мыхьэнэшхуэ ягъэзащIэрт лъэпкъым щэнхабзэщIэ зэригъэпэщынымкIэ, абы зиужьынымкIэ. Адыгэ сэшхуэр, адыгэ къамэр, адыгэ фочыр — а псалъэ зэпхахэр фIагъ псалъэм и синоним хъуат. «Дыщэрэ дыжьынкIэ ахэр зэрагъэщIэращIэр Iэщэм дихьэх европейхэм зэрагъэщIэгъуэныр къахуэщIэртэкъым», — итхыжыгъащ адыгэхэм я щхьэхуитыныгъэм щыщIэбэным яхэта Лапинский Теофил (1827-1886 гъ.гъ).
Адыгэхэм я Iэщэ лIэужьыгъуэхэр адрейхэм къазэрыщхьэщыкI нагъыщэ нэхъыщхьэр абыхэм тет тхыпхъэхэрт. Ар адыгэхэм я щэнхабзэм и зы Iыхьэ гъэщIэгъуэнщ. Тхыпхъэхэм уащрохьэлIэ лъэпкъ фащэм, цIыхубз, цIыхухъу бгырыпххэм, вакъэм, дыщэхэкI хьэпшыпхэм, шым епха Iэмэпсымэхэм, пхъэм къыхэщIыкIа хьэкъущыкъу зэхуэмыдэхэм.
Адыгэ лъэпкъ фащэм, псом хуэмыдэу бзылъхугъэм ейм, тхыпхъэ зэмылIэужьыгъуэхэр хэту апхуэдэщ, ар дыщэ, дыжьын IуданэхэмкIэ хэдыкIащ, уагъэхэмкIэ гъэдэхащ. Дуней псом цIэрыIуэ щыхъуащ икIи кавказ лъэпкъ щыгъыныгъуэ нэхъыщхьэу къалъытэ адыгэ цIыхухъу фащэр, щIакIуэр, бащлъыкъыр. Кавказым щыпсэу лъэпкъхэм я закъуэкъым абыхэм щапхъэ тезыхар, нобэ а фащэр зэрахьэ къэзакъхэми.
Адыгэ IэпщIэлъапщIэхэм ящIа дэтхэнэ зы хьэпшыпри и теплъэкIэ зэрыдахэм хуэдэу, и къэгъэсэбэпыкIэкIи тыншу, сыт и лъэныкъуэкIи гъащIэм хуэщIауэ щытщ. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, адыгэ Iэщэхэр, шы Iэпслъэпсхэр, вакъэр, зыгуэрхэр кърепхьэкIыну ящIа чысэр, хъуржыныр, къэлътмакъыр.
Котляровхэ я тхылъ тедзапIэм жэуаплыныгъэшхуэ и пщэ дилъхьэжу илъэс куэдкIэ иригъэкIуэкIа лэжьыгъэр дунейм къызэрытригъэхьэфам, гугъэ къыдет дунейпсо тхыдэм зи лъэужь къыхэзына лъэпкъым и къекIуэкIыкIам и щэху куэд къытхузэIузых лъэбакъуэщIэхэр адэкIэ ячыну.
ТХЬЭХУЩЫНЭ Ланэ.
