Школхэр къэзыуххэм щIэуэ сыт къапэплъэрэ?
ИлъэсыщIэ зыгъэпсэхугъуэ махуэхэр блэкIри, мы гъэм школыр къэзыуххэм еджэн щIадзэжащ. Иджы абыхэми, егъэджакIуэхэми, адэ-анэхэми лэжьыгъэшхуэ къапэщытщ. Зыуэ щыт къэрал экзаменхэр зэратынум зыхуагъэхьэзырын хуейщ. А лэжьыгъэр 2014 гъэм зэрекIуэкIынум, Iуэхум щIэуэ халъхьэхэм топсэлъыхь КъБР-м и Парламентым и УнафэщIым и къуэдзэ, педагогикэ щIэныгъэхэм я кандидат Саенкэ Татьянэ:
Саенкэ Татьянэ — Нэхъ хэхауэ сыкъытеувыIэну сыхуейт зыуэ щыт къэрал экзаменхэр мы гъэм зэрырагъэкIуэкIыну щIыкIэм щIэуэ халъхьэхэм. 2014 гъэм мы лэжьыгъэр егъэкIуэкIынымкIэ щIыналъэхэр быдэу зэпыщIауэ щытынущ: зы щIыналъэм и еджакIуэхэм ятха лэжьыгъэхэм хэплъэжынур нэгъуэщI щIыналъэм щылажьэ педагогхэрщ. Лэжьыгъэхэм я вариант псори зэхэхауэ махуэр япэкIэ къыщыунэху щIыналъэм щегъэжьауэ сыхьэт къэс тещIыхьауэ ягъэхьэзырынущ. Апхуэдэу зи Iуэхур нэхъ зэкIэлъымыкIуэу къабжа щIыналъэхэм (нэгъабэ дагъуэ нэхъыбэ зыхуащIахэм) экзаменхэр къыщыIах щIыпIэхэм металлхэр къызэралъыхъуэ дэкIыпIэхэр щагъэувынущ. Экзаменхэр щрагъэкIуэкIкIэ ягъэува хабзэхэр къызэрызэпаудым теухуауэ школхэр къэзыуххэм хъыбар ирагъащIэ хъунущ Егъэджэныгъэм и IэнатIэм кIэлъыплъынымкIэ федеральнэ агентствэм. Абы папщIэ зыхуэфащэ тхыгъэхэр ягъэзэщIа лэжьыгъэхэм далъхьэ. Апхуэдэу зехъуэж экзаменхэр къызэрыIахыну упщIэхэр щIыналъэхэм зэрашэ щIыкIэми: нобэм къэс ахэр дэтхэнэ субъектми экзаменхэр къэсыным махуищ иIэжу яIэрыхьэу щытамэ, иджы щаIэрыхьэнур экзаменхэр къыщыIахынум япэ ит махуэрщ, апхуэдэу къаIэрыхьа упщIэхэр зэрыт тхыгъэхэр пэш хэхахэм щахъумэнущ, видеокамерэхэмкIэ кIэлъыплъу. Жылагъуэ кIэлъыплъакIуэхэр Егъэджэныгъэм и IэнатIэм кIэлъыплъынымкIэ федеральнэ агентствэм Iэмал имыIэу щатхын хуейщ. Зыхуэфащэ курсхэр къауха нэужь, апхуэдэхэм ират «федеральнэ жылагъуэ кIэлъыплъакIуэхэм» я статус.
Зэрыщыту къапщтэмэ, зыуэ щыт къэрал экзаменхэр къыщыIах щIыпIэхэр и Iыхьэ плIанэ хуэдизкIэ (щIыпIэу 6500-м щегъэжьауэ 5000-м нэсу) ягъэмэщIэну я мурадщ. Апхуэдэу экзаменхэр щатыну щIыпIэхэр къызэрызэрагъэпэщми зехъуэж, информацэмкIэ шынагъуэншагъэ нэхъ нэсу зэтегъэувэным хуэгъэзауэ. Жып телефонхэм ехьэлIа хабзэри нэхъ ткIий ящI. ФщIэжу щытмэ, блэкIа илъэсхэм ахэр экзаменхэр щат зэманым къриубыдэу къагъэсэбэпу хуамыдэу арат, иджы хабзэ мардэхэм иратхащ экзамен зытхэм жып телефонхэр, связым и адрей Iэмэпсымэхэр яIыгъыну зэрыхуимытыр.
— «Урысей Федерацэм егъэджэныгъэр къызэрыщызэрагъэпэщым и IуэхукIэ» Федеральнэ законым ипкъ иткIэ яхъуэжащ зыуэ щыт къэрал экзаменхэм къарикIуахэм къару щаIэ зэманыр. БлэкIа илъэсхэм екIуэкIа экзаменхэм къарикIуахэми а мардэщIэм и къарур техуэрэ?
— Псом япэу къэгъэлъэгъуапхъэщ зи гугъу пщIы Федеральнэ законыр къащтэным и пэ къихуэу щыIа мардэм ипкъ иткIэ зыуэ щыт къэрал экзаменхэм къарикIуахэм я къарур тхылъыр къыщратыжа гъэм къыкIэлъыкIуэ илъэсым и дыгъэгъазэм и 31-м иухыу зэрыщытар. Иджы, Федеральнэ законым и 70-нэ статьям и Iыхьэ 2-м зэритымкIэ, бакалавриатымрэ специалитетымрэ я программэхэмкIэ еджэну щIэтIысхьэхэм я дежкIэ зыуэ щыт къэрал экзаменхэм къару яIэщ тхылъхэр къыщратыжам къыкIэлъыкIуэ гъэм щегъэжьауэ илъэсиплIкIэ. Мы мардэр 2012, 2013 гъэхэм къратыжа тхылъхэми ятохуэ икIи апхуэдэ тхылъхэм къару яIэнущ 2016, 2017 гъэхэм нэсыху.
— Къэралым и цIыхубэ хъыбарегъащIэ IуэхущIапIэ щхьэхуэхэм къызэратамкIэ, школхэр фIыуэ, фIы дыдэу къэзыуххэм папщIэ медалхэр щыIэжынукъым. Абы и пэжыпIэм щыгъуазэ дыщIыт.
— Пэж дыдэу, УФ-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм зэIухауэ щыжаIащ къэралым и школхэр къэзыуххэм дыщэ, дыжьын медалхэр зэрырамытыжынур. АбыкIэ тегъэщIапIэу къагъэлъэгъуащ «Урысей Федерацэм егъэджэныгъэр къызэрыщызэрагъэпэщым и IуэхукIэ» Федеральнэ законыщIэм апхуэдэ мардэ зэримытыр. Апхуэдэу убгъэдыхьэмэ, иджыри къэс зекIуа законми къыщыгъэлъэгъуауэ щытакъым фIы дыдэу еджа- хэм медалхэр зэрыратыр. «ЕджэнымкIэ ехъулIэныгъэ хэхахэр зэриIэм папщIэ» школхэр къэзыуххэм ират медалым и статусыр езы IэнатIэм щагъэува хабзэ мардэм, апхуэдэу УФ-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм и Iэтащхьэм къищта Положенэм япкъ иткIэ зэблагъэкIыу щытащ.
ФIыуэ зэреджэм папщIэ медалхэр Урысейм щрату щыхуежьар Екатеринэ ЕтIуанэм и лъэхъэнэрщ. Ахэр иратырт ЛъэсырыкIуэ шляхтэ, Кадет корпусхэр нэхъыфI дыдэу къэзыуххэм. 1820 гъэм щегъэжьауэ щIалэхэр щрагъаджэ дэтхэнэ гимназиеми езым и медаль иIэ хъуащ. А медалыр къыхуагъэфэщэн папщIэ школакIуэр латиныбзэмкIэ, пасэрей алыджыбзэмкIэ, математикэмкIэ фIы дыдэу еджэу, гъэсэныгъэрэ щэнрэ хэлъу щытын хуейт. Илъэс щэ ныкъуэ дэкIри, дыщэ, дыжьын медалхэр хъыджэбзхэр щрагъаджэ гимназиехэр нэхъыфI дыдэу къэзыуххэм етыным теухуа хабзэри 1870 гъэм ягъэуващ.
1917 гъэм екIуэкIа революцэм егъэджэныгъэм и IэнатIэм зэхъуэкIыныгъэ пыухыкIахэр хилъхьащ. НэхъыфIу еджахэм дамыгъэ щхьэхуэхэр етынымкIэ хабзэр якъутэжащ. Ауэ абы щхьэкIэ къэмынэу 1918 гъэм Дунаевский Исаак Киев дэта гимназиер къыщиухым дыщэ медаль къратащ, Симферополь дэта гимназиер 1920 гъэм къэзыуха Курчатов Игори а дамыгъэ дыдэр къыхуагъэфэщауэ щытащ.
Къэралым и школхэр къэзыуххэм медалхэр етынымкIэ хабзэр ягъэуващ «Дыщэ, дыжьын медалхэм ятеухуа Положенэу» СССР-м и ЦIыхубэ комиссархэм я советым 1945 гъэм накъыгъэм и 30-м къыдигъэкIа унафэмкIэ къищтам ипкъ иткIэ. Абы щыгъуэ медалыр зыхуагъэфэщар экзаменхэр имыту къэралым и вузхэм ящыщу езыр зыхуей дыдэм щIэтIысхьэну хуит ящIауэ щытащ. Пэж дыдэу, школхэр къэзыуххэм папщIэ медалхэр 1960 гъэм нэсыху дыщэм е дыжьыным къыхащIыкIырт, ауэ иужькIэ металл лъапIэр цIуугъэнэ нэхъ пудхэмкIэ зэрахъуэкIащ. Медалхэм я мыхьэнэмрэ ахэр зратахэм яIэ хуитыныгъэхэмрэ захъуэжурэ иужьрей зэманым къэсыху екIуэкIащ. Абыхэм мыхьэнэшхуэ ямыIэж хъуащ зыуэ щыт къэрал экзаменхэр зэдыщIэкIыу ирагъэту щыщIадза 2010 гъэм щегъэжьауэ. Апхуэдэу щыт пэтми, медалхэр къахьын папщIэ узыхуэмей зэрызехьэ куэд зэрекIуэкIыр ди республикэми щытлъэгъуащ.
фIы дыдэу еджахэм абы щыхьэт техъуэ аттестатхэр иратыну аращ иджы. Абы и тэмэмагъыр наIуэ щыхъунур зэман пыухыкIа дэкIмэщ.
— Школхэр къэзыуххэм яхуэгъэзауэ къэкIуэну зэманым нэгъуэщI зэхъуэкIыныгъэ гуэрхэри щыIэнкIэ хъуну?
— 2015 гъэм щегъэжьауэ зыуэ щыт къэрал экзаменхэр къызэрыIахыр УФ-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм нэхъ къызэрыгуэкIыу къызэригъэпэщыну и мурадщ. Псалъэм папщIэ, школыр къэзыухыр техническэ вузым щIэтIысхьэну хуеймэ, абы и IэщIагъэм нэхъ хуэгъэзауэ щытыну математикэмрэ псоми зыхащIыкIын хуей урысыбзэмкIэ экзаменхэр итынущ. Гуманитар вузыр къыхэзыхым и дежкIэ урысыбзэр экзамен нэхъыщхьэу, математикэр абы къыкIэлъыкIуэу щытынущ.
ЩIэуэ нэгъуэщI зы зэхъуэкIыныгъи щыIэнущ, нэхъ тэмэму жыпIэмэ, япэкIэ щыIа хабзэр къащтэжынущ. Школым къыщIэкIхэм сочиненэ ирагъэтхынущ. УФ-м и Президент Путин Владимир къэралым и Федеральнэ Зэхуэсым зэрызыхуигъэзам хиубыдэу УФ-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм хуигъэуващ 2014 — 2015 гъэ еджэгъуэм щегъэжьауэ школыр къэзыуххэм сочиненэхэр зэратхам кърикIуахэр еджапIэ нэхъыщхьэхэм щыщIагъэтIысхьэкIэ къалъытэныр къызэригъэпэщыну. Апхуэдэу Урысей Федерацэм и Правительствэми хуагъэуващ пэщIэдзэ щIэныгъэ, курыт щIэныгъэ, курыт специальнэ щIэныгъэ зэрырагъэгъуэт федеральнэ къэрал мардэхэр езыгъэфIэкIуэн Iуэхухэр иригъэкIуэкIыну икIи урысыбзэмрэ литературэмрэ зэрырагъэдж щIыкIэр а мардэхэм къыщилъытэну.
КъБР-м и Парламентым и пресс-IуэхущIапIэ.
