ЩIэныгъэлI Елмэс Албий
Ар бэшэчщ, псэ хьэлэлщ, вэгъзэгъщ. Нэхъыщхьэращи, цIыху пэжу, ищIэр фIэмащIэу дунейм тетщ. Хабзэ дахэ зэрылъ унагъуэм къызэрыхэкIар нэрылъагъу пщищIу зэпIэзэрытщ.
ЩIышылэм и 20-м зи ныбжьыр илъэс 75-рэ ирикъу Елмэс Албий Мурадин и къуэр Бахъсэн районым хыхьэ Къызбрун ЕтIуанэ иджы (Ислъэмей) къуажэм 1939 гъэм къыщалъхуащ, щеджащ. 1963 гъэм КъБКъУ-р къиухащ, мэкъумэш щIэныгъэхэм я докторщ, профессорщ, илъэс куэд хъуауэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал мэкъумэш университетым щрегъаджэ.
— Ди адэр жэщ-махуэ имыIэу губгъуэм итт, ди анэр зэрыбыниблым къыттеубгъуауэ дипIырт. Школым дыкъыщыдэхуэм, гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуэхэм деж зыри Iуэхуншэ дыхъуртэкъым. Сэ ди адэм сригъусэу губгъуэм сыкIуэн сфIэфIт — пхъэIэщэтес сахуэхъурт, Iэнэ зыщтэхэм, кIапIинэ зыщIхэм, Iэтэ зэтезылъхьэхэм сахэтт. Зэдэлъхузэшыпхъухэм ди сабиигъуэр зауэ нэужьым хиубыдами, унагъуэшхуэр дызэрызэрыIыгъым, дызэрызэхуэгуапэм гугъуехьхэр тщигъэгъупщэрт, — жеIэ Албий.
Игури и псэри щIым етауэ къэтэджащ Елмэс Албий. Курыт школыр къиуха нэужь, IэщIагъэ хуэхъунум куэдрэ егупсысакъым — Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым мэкъумэш IуэхухэмкIэ и факультетым щIэтIысхьэри агроному еджащ. 1963 гъэм, дипломыр къратыжыным мазэ бжыгъэ фIэкIа имыIэжу, я къуажэм щызэхэт колхозым яшэжри, трактор бригадэм и унафэщIу ягъэуващ. Ар Албий дежкIэ дзыхьышхуэт икIи жэуаплыныгъэ ин зыпылъ къалэнт. Ауэ щIалэщIэр къикIуэтакъым, университетым щызригъэгъуэта щIэныгъэ куур IэнатIэм къыщигъэсэбэпу хуежьащ. Абы щыгъуэ КъБКъУ-м и ректору щыта КIэрэф Къамболэт а хозяйствэм жылапхъэхэр щигъэунэхурти, Елмэсым и лэжьэкIэм гу лъетэ икIи здигъэIэпыкъуу щIедзэ. Албий щIэныгъэлI хъарзынэ къызэрыхэкIынур наIуэ къэхъуати, КIэрэфым и чэнджэщкIэ аспирантурэм щIэтIысхьащ, илъэсищ дэкIри, и кандидат диссертацэр пхигъэкIащ икIи агрономиемкIэ кафедрэм къагъэнэжащ.
— Къэхутэныгъэхэмрэ гъэунэхуныгъэхэмрэ хуабжьу сыдахьэхырти, зэпымыууэ си гур щIымкIэ щыIэт. Си зэфIэкIым сеплъыжыну сыхуэпабгъэрти, хуит сащIри, Май районым мэкъумэш хозяйствэмкIэ и управленэм агроном нэхъыщхьэу сагъэкIуащ, — игу къегъэкIыж а зэманыр Елмэсым.
Абдеж щыщIидзэри щIым зэрелэжьын хуей Iэмал зэмылIэужьыгъуэхэр Албий игъэунэхуащ. «Щхьэлыкъуэ» совхозми, «Аушыджэр» хозяйствэми агроном нэхъыщхьэу щыщыIа илъэсхэм етIысэхакъым. Хьэцэпэцэмрэ нартыхумрэ куэду ящIэрт, хадэхэкIхэмрэ жыг хадэхэмрэ зэрахьэрт, гъэ къэси яхуэбагъуэрт. Зэрыгумызагъэм, сыт хуэдэ Iуэхуми зэрыхуэIэижьым, щIэныгъэр и лъабжьэу лэжьыгъэр зэриунэтIым къыхэкIыу, пщIэшхуэ къыхуащIырт. Аушыджэр щыщыIам жыг хадэхэм зегъэужьыным къаруушхуэ ирихьэлIащ Албий. Ар зи унафэщI гупышхуэм жыг лIэужьыгъуэ 50-м щIигъу псы здэмыкIуэ джабэ нэкIухэм щагъэунэхурт. Я ухъуэнщIыкIэм щегъэжьауэ адэкIэ ещIапхъэхэм я деж щиухыжу, псори зэкIэлъызыгъакIуэр зи къаруилъыгъуэ агроном-щIэныгъэлIырт. Гектар миным щагъэунэху жыг лIэужьыгъуэхэм хьэлэмэтыщэу зэрызаужьыр щIыпэ куэдым хэIущIыIу щыхъуат. Иджы а хозяйствэм жыггъэкIхэм я союзпсо, урысейпсо семинар-зэIущIэхэр щрагъэкIуэкIырт. Я лэжьыгъэм, къагъэсэбэп Iэмалхэм зэхуэсахэр хигъэгъуазэу апхуэдэ зэхыхьэшхуэхэм Албий Iэджэрэ къыщыпсэлъащ.
Нартыху гъэкIынымкIэ Урысейпсо щIэныгъэ-къэхутакIуэ институт къыщызэрагъэпэщ лъэхъэнэм Елмэсым и зэфIэкIыр хэIущIыIу хъуати, абы ирагъэблэгъащ. Лабораторэм и унафэщIу, щIэныгъэ лэжьакIуэ нэхъыщхьэу зэрыщытым хуэдэу, мэкъумэш академием (иджы университетщ) щригъаджэрт икIи Тэрч районым щыIэ «ОПХ» хозяйствэм нартыху жылапхъэфIхэр щигъэунэхуу щIидзащ. ЩIы хэха яIэт, зыхуей техникэкIэ къызэгъэпэщати, Iуэхур хъарзынэу дэкIырт. Апхуэдэ гъэунэхуныгъэ дыдэ Нартан къуажэми щригъэкIуэкIыу хуежьащ. Лэжьыгъэ псори къыщежьэр Албий зи унафэщI лабораторэрт. Институтыр зэхуащIыжу Налшык дахыжыху, абы и щIэныгъэлIхэм къагъэхъуа жылапхъэхэм щIэупщIэшхуэ яIащ. Иужьрей илъэс 20-м Елмэсым Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал мэкъумэш университетым щIым узэрелэжьын, къэкIыгъэхэр къызэрыбгъэкIын хуейр студентхэм щрегъэдж.
2005 гъэм и щэкIуэгъуэ мазэм университетым и диссертацэ советым Елмэс Албий къыфIищауэ щытащ мэкъумэш щIэныгъэхэм я доктор цIэр. ИужькIэ Урысей Федерацэм и аттестацэ комитет нэхъыщхьэм а унафэр къищтащ. Абы и доктор диссертацэм лъабжьэ хуищIащ иужьрей илъэс 40-м еджагъэшхуэм иригъэкIуэкIа кIэлъыплъыныгъэхэмрэ гъэунэхуныгъэхэмрэ. Япэ дыдэ Кавказ Ищхъэрэм пхыгъэкIа щыхъуащ фIагъ лъагэ иIэу къэкIыгъэхэр хьэсэхэм къытеувэныр, гибрид нартыхухэм къатыну бэвагъыр куэдкIэ зэлъыта Iуэхугъуэхэм ятеухуа лэжьыгъэр. Апхуэдэу къыщалъытащ Ставрополь къалэм дэт мэкъумэш университетым.
— Елмэс Албий Къэбэрдей-Балъкъэрым и агроном-еджагъэшхуэ нэхъ лъэщ дыдэхэм ящыщщ. ЩIым и щытыкIэм, и зехьэкIэм, къэкIыгъэхэр зыхуэдэм, жылапхъэ лIэужьыгъуэхэм и Iэпхъуамбитхум хуэдэу хещIыкI. И щIэныгъэ куур, и Iэзагъ псори емызэшу студентхэм ябгъэделъхьэ. КъыдекIуэкI хьэл-щэн дахэм, хабзэ хьэлэмэтым пщIэ лей хуумыщIынкIэ Iэмал иIэкъым, зэрызэщIэкъуам, зэрызэпIэзэрытым зымащIэкIэ фIэкIа зымыцIыхуми гу лъетэ. Пэжагъэр япэ изыгъэщ цIыхущ, бзэ IэфIщ, егъэджакIуэ-къэхутакIуэщ, гъэунэхуакIуэ Iэзэщ. КIуэаракъэ, псэ къабзэкIэ зи дунейр гъэнщIа, зи псалъэм тебгъуэтэж еджагъэшхуэщ. И къэхутэныгъэхэр щызэхуэхьэса щIэныгъэ лэжьыгъэ купщIафIэу 100-м щIигъу иIэщ. Абыхэм ящыщу монографиерэ брошюрэу 10-р еджапIэ нэхъыщхьэхэм я студентхэмрэ АПК-м и IэщIагъэлIхэмрэ къагъэсэбэп. «ГуащIэдэкI хьэлэлыр цIыхум и лъапIэныгъэр къызэралъытэ пщалъэщ»,- жаIэ. А псалъэхэр зэхьэлIар Елмэс Албий хуэдэхэрщ. ПщIэ зыхуэтщI ди лэжьэгъу нэхъыжьыфIым и ныбжьыр илъэс 75-рэ ирокъури, си гум къыбгъэдэкIыу абыкIэ сохъуэхъу. Нобэ хуэдэу гупсысэ узыншэхэр и Iэпэгъуу, IуэхуфIкIэ дигъэгуфIэу иджыри куэдрэ ди япэ итыну си гуапэщ,- къыхегъэщ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал мэкъумэш университетым и проректор Бесчокъуэ Руслан.
И унагъуэкIи Албий насыпыфIэщ. И щхьэгъусэ Ритэ химие щIэныгъэхэм я кандидатщ, куэд щIауэ КъБКъУ-м щолажьэ. Я къуэ Мурат инженер-механикщ, япхъу нэхъыжь Маринэ Ставрополь дэт политехникэ институтым щеджащ, IэнатIэ хъарзынэ иIэу Налшык дэсщ, япхъу нэхъыщIэ Залинэ КъБКъУ-м и экономикэ, юридическэ факультетхэр диплом плъыжькIэ къиухащ, Санкт-Петербург къэрал университетым и аспирантурэм и ужькIэ, и кандидат диссертацэр пхигъэкIащ.
Елмэс Албийрэ абы и тIолъхуэныкъуэ, дзэм хэта полковник, КъБР-м и МЧС-м Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым щиIэ къудамэм и унафэщI Толбийрэ дохъуэхъу гуфIэгъуэ хэмыкIыу гъащIэ кIыхь къагъэщIэну, я щIэблэм я гуфIэгъуэ куэд ялъагъуну.
Хьэжыкъарэ Алик.
