
Хабзэм и телъхьэ
Къэралым и Президентым и УнафэкIэ 1993 гъэм Къалмыкъ Юрэ ягъэувауэ щытащ УФ-м юстицэмкIэ и министру. Хабзэм, хуитыныгъэм нэсу хэзыщIыкI, абыхэм дапщэщи я телъхьээу къэув а цIыху акъылыфIэм хуэфащэ дыдэт а къулыкъу лъагэр. А лъэхъэнэм къэралыр хуабжьу яхуэныкъуэт Къалмыкъ Юрэ хуэдэ къэрал лэжьакIуэхэм, абы и къэкIуэнум папщIэ жэуаплыныгъэ ин зыхэзыщIэ хэкупсэхэм.
Юридическэ щIэныгъэхэм я доктор, Саратов университетым и профессор Къалмыкъ Юрэрэ сэрэ илъэс куэдкIэ зэпыщIауэ дыщытащ ди лэжьыгъэкIэ, ди IэщIагъэкIэ. Къэрал къулыкъум пэрыувэн и пэкIэ, Къалмыкъым щIэныгъэ-къэхутэныгъэ купщIафIэхэр щригъэкIуэкIащ зи цIэ къисIуа еджапIэ нэхъыщхьэм, абы граждан правэмкIэ и кафедрэм и унафэщIу щыту. И къалэмыпэм къыпыкI лэжьыгъэхэм сащыгъуазэми, езыр и щхьэкIэ сымыцIыхуурэ екIуэкIащ. Япэ дыдэ Юрэ сыщыхуэзар Москващ, граждан правэмкIэ кафедрэхэм я унафэщIхэм я къэралпсо зэхуэс екIуэкIыущ. Ди зэхуэзэм IуэхугъуэфI куэд кърикIуащ. ЛэжьыгъэкIэ нэхъри зэпыщIа дызэрыхъуам къыдэкIуэу, дэ ныбжьэгъуфIи дызэхуэхъуащ (къыхэзгъэщынщи, щIэныгъэм и дунейм ныбжьэгъу пэж ущыщрихьэлIэр зэзэмызэххэщ). Ар гукIи псэкIи щыгуфIыкIырт си ехъулIэныгъэхэм, езым къеуэлIа насып гуэрым хуэдэу.
Къалмыкъым и гъащIэм хэтащ ехъулIэныгъэ лъагэхэр щызыIэригъэхьаи, фыгъуэ зыхэлъ гуэрхэр къыкIэщIэтхыхьрэ и къулыкъум щытрагъэкIаи. Зэгуэрым абы къыIэщIахат кафедрэм и унафэр. А къалэныр пщэрылъу зыхуагъэлъэгъуа къыдэлажьэ профессор цIэрыIуэм жиIэгъат: «Дэ тщыщу ар зыхуэфащэр профессор Къалмыкъым и закъуэщ». Захуагъэр зэфIэувэжауэ щытащ, цIыху пэжым, къабзэм и пщIэри абы щхьэкIэ нэхъ мащIи мыхъуауэ.
Зэгуэрым лэжьыгъэ IуэхукIэ Томск дыщызэрихьэлIат зэныбжьэгъухэу Басиныр, сэ, Къалмыкъыр. Дызыхэта зэIущIэхэр зэфIэкIауэ, къалэм зыщытплъыхьу, дызэдэуэршэру дыздыдэтым, Юрэ жиIащ гъащIэм фIыщIэ ин зэрыхуищIыр, дэ тхуэдэ ныбжьэгъуфI къызэрыритам папщIэ. Дэри къытщхьэщытым фIыщIэ хуэтщIат Къалмыкъым хуэдэ псэ зэIуха зиIэ цIыху абы ныбжьэгъу пэж зэрытхуищIамкIэ.
Бгъэдэлъ зэфIэкIышхуэхэмкIэ, акъылыфIагъэмкIэ щIэныгъэ зэхуэсхэм къазэрыхэщым хуэдэу, къызэрыгуэкI зэIущIэхэм дежи псоми къыдэфIэкIырт Къалмыкъыр. СощIэж: МКъУ-м дунейпсо симпозиум щекIуэкIауэ дызэбгрыкIыж пэтрэ, зэIущIэм хэта бзылъхугъэ псоми удз гъэгъа Iэрамэ зырызкIэ яхуэупсат ар. Апхуэдэ гуапагъэхэр, гукъэкI дахэхэр и куэдт Юрэ.
Гуапагъэмрэ дахагъэмрэ щытепщэт ар зи нэхъыжь адыгэ унагъуэ екIуми. Юрэ дыхуеблэгъамэ, абы и щхьэгъусэ Октябринэрэ и хъыджэбзищымрэ хьэщIагъэ екIу къыдахырт, зыщыщ бгырыс лъэпкъ уардэм зэрихабзэу.
ОЙГЕНЗИХТ Виктор,
юридическэ щIэныгъэхэм я доктор,
Таджик къэрал университетым и профессор.
КъызыхэкIа лъэпкъым хуэпэжт
Псоми гущIыхьэ тщыхъуауэ щытащ 1997 гъэм и щIышылэ мазэм къэIуа хъыбар гуауэр: щIэныгъэлI цIэрыIуэ, къэрал, политикэ, жылагъуэ лэжьакIуэшхуэ, профессор Къалмыкъ Юрэ Хьэмзэт и къуэр дунейм зэрехыжар.
Ленинград (иджы Санкт-Петербург) къэрал университетым и гъэсэн нэхъыфIхэм ящыщ Къалмыкъыр щIэныгъэм хыхьат лъэбакъуэшхуэкIэ икIи абы лъэ быдэкIэ щыуват. ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 80 гъэхэм я кIэухым Къалмыкъ Юрэ и гъащIэм зэхъуэкIыныгъэхэр къыщыхъуащ. Абы ирихьэлIэу ар щIэныгъэлI цIэрыIуэт, хабзэм ехьэлIа тхылъхэр, статьяхэр, студентхэм къагъэсэбэп пособие зэмылIэужьыгъуэхэр и къалэмыпэм къыпыкIат. 1989 гъэм екIуэкIа хэхыныгъэм абы депутат мандатыр къыщыхуагъэфэщат Саратов и хэхыпIэ округхэм ящыщ зым, цIыхубэм дзыхь лъагэ кърагъэзри.
А лъэхъэнэращ сэ Къалмыкъ Юрэ гъунэгъуу къыщысцIыхуар. Къэралпсо хабзэхэр убзыхуным зэгъусэу делэжьащ дэ. Абыхэм ящыщ дэтхэнэри гъэхьэзырыным и гуащIэшхуэ ирихьэлIащ Къалмыкъым, сыт хуэдэ псалъэри псалъэ зэпхари я мыхьэнэкIэ а хабзэ хэхам зэрыхуэкIуэр мызэ-мытIэу къипщытэжу.
Хабзэхэм елэжьхэм ди лэжьыгъэр къызыхуэтыншэу зэтриублэрт абы. Зэныкъуэкъу гуэрхэр гупым къыщыхъумэ, Iуэхур Iэдэбу зэтриуIэфIэжырт, зыми и жагъуэ зэримыщIыным хущIэкъуу. Ауэ щыхъукIи, дэтхэнэми пэжу, зэIухауэ къытхущытт, сыткIи сэбэп къытхуэхъуу. Гупыр игъэгупырти, шхэпс къытхуэхъурт, гушыIэ дахи хэлът. Ауэ, Iэмалыншэ хъуамэ, къикIуэт иIэнутэкъым Къалмыкъым.
Кавказым и бын пажэхэм ящыща Юрэ и щIыналъэми абы и цIыхухэми куэд яхуищIащ. И лъэпкъым дапщэщи псэкIэ пыщIауэ дунейм тета Къалмыкъыр и хэку цIыкIуми щылIэжащ.
Апхуэдэ цIыху щэджащэхэр къэзылъху лъэпкъым и къэкIуэнур зэрыдахэр си фIэщ мэхъу.
ТОЛСТОЙ Юрий,
профессор.
Сантьяго и аэропортым. Чили. 1990 гъэ
Уи фэеплъыр тхъумэнущ
(И кхъащхьэм щыжаIахэм щыщ)
ПщIэшхуэ зыхуэтщI Юрэ Хьэмзэт и къуэ! Сэ сыбзылъхугъэщи, схуэшэчыркъым уи кхъащхьэм деж сыщымыгъын. ИлъэситI и пэкIэ, 1994 гъэм мазаем и 9-м, юрист щэджащэ Кони Анатолий Федор и къуэр къызэралъхурэ илъэси 150-рэ щрикъум ирихьэлIэу уэ Москва и Колоннэ пэшышхуэм къыщызэбгъэпэщауэ щытащ абы теухуа фэеплъ зэхыхьэ. Абы щыгъуэм дэ, уэ ныбжьэгъу пэжу уиIа псоми, сыткIэ тщIэнт упсэуну къыпхуэнэжар апхуэдизу зэрымащIэ дыдэр?!
Урысей къэралыгъуэр хаб зэмрэ хуитыныгъэмрэ я лъабжьэу ухуэным уэ къаруушхуэ епхьэлIащ, жыджэрагъышхуэ пхэлъу жэрдэмыщIэхэри утыкухэм къипхьэрт, мурадыщIэхэри уи куэдт… Абыхэм уалъэIэсынырт, ахэр зэбгъэхъулIэнырт дэ дызыпэплъэр, арщхьэкIэ ажал гущIэгъуншэм и Iэ щIыIэм уэ ди гупым утхичащ щIэхыщэу…
ЗэрыжаIэщи, цIыхушхуэхэм къащхьэщих нурыр куэдрэ маблэ, вагъуэшхуэхэм хуэдэу. Езыхэр щымыIэжми, умылъагъужми, абыхэм я нэхунэ кIапэр ЩIым иджыри куэдрэ къытредзэ. Уэ апхуэдэ нурыбэ къызыщхьэщих щэджащэхэм уащыщт. Кони и псэкупсэ щIэиныр тыхь зыхуищIар уэ пхуэдэ юрист Iэзэхэращ, пщIэшхуэ зыхуэтщI Юрэ Хьэмзэт и къуэ. Уи гъащIэ кIэщIым къриубыдэу уэ апхуэдизу куэд пхузэфIэкIащ, уи гъэсэнхэри куэдым хуэбущиящ, уи щIэныгъэ тхыгъэхэмкIэ куэд къыджепIащи, пхуэфащэ дыдэщ Урысей Фемидэм и увыпIэ нэхъ лъагэхэм ящыщ зы. Уи кхъащхьэм сыщхьэщыту Тхьэ соIуэ: Кони и цIэр зезыхьэ «ЦIыхум и хуитыныгъэр хъумэн» дунейпсо комитетым хэтхэм абы и музей къызэдгъэпэщмэ (ар мыгувэу дгъэзэщIэну ди мурадщ), абы и гъэсэн нэхъыфIхэм ящыщ уэ фэеплъ плIанэпэ хэха абы щыпхухэтхынущ, ди гум куэдрэ илъыну Къалмыкъ Юрэ!
УздэкIуэр тыншыпIэ пхухъу, ди ныбжьэгъу лъапIэ! Щхьэщэ пхудощI, зи фэеплъыр куэдрэ мыкIуэдын юрист щэджащэ. Дэ ди гум зэи уихунукъым.
ЦОРИЕВЭ Азэ,
Кони Анатолий и цIэр зезыхьэ «ЦIыхум и хуитыныгъэр хъумэн» дунейпсо комитетым къыбгъэдэкIыу.
Вагъуэм и лъэужьыр
1997 гъэм щIышылэм и 16. Адыгэу дунейм тетым я дежкIэ ар хъуащ хъыбар гуауэ къахуэзыхьа махуае. Лъэпкъпсо лIыхъужь хъуа Къалмыкъ Юрэ и гур къэувыIащ абы щыгъуэ. Вагъуэр ижами, абы идза нурым и лъэужьыр куэдрэ иджыри хэгъуэщэнукъым.
Политик цIэрыIуэм, щIэныгъэлI щыпкъэм бгъэдэлъа зэфIэкIхэм куэд тепсэлъыхьащ. Ар дунейм щехыжам Урысей Федерацэм и щIэныгъэлI пажэхэм, къэрал, политикэ лэжьакIуэшхуэхэм псалъэ дахэ куэд хужаIащ. Ар ялъытэрт акъылышхуэ зиIа цIыху жыжьаплъэу, къэралым и къэкIуэнум папщIэ зигури зилри уз хэкупсэ нэсу.
Абхъаз лъэпкъым хуищIам фIэкIа нэгъуэщI зы Iуэху Къалмыкъым зэфIимыгъэкIами, дэ къыдбгъэдэкI фIыщIэм кIэ иIэкъым. Ди лъэпкъ щхьэхуитыныгъэм дапщэщи къыщхьэщыжа политикхэм ящыщащ ар. Ардзинбэ Владислав, нэгъуэщI политикхэм, щIэныгъэлI-экспертхэм я гъусэу абы иубзыхуащ ди лъэпкъыр зрикIуэну гъуэгур, ар конституцэ хабзэхэм тригъэувэу, ди зыужьыныгъэмрэ зэIузэпэщыгъэмрэ игъэнэхъапэу. Кавказым ис лъэпкъхэми, Урысейми, дуней псоми щызэлъащIысащ, ДАХ-м и президенту щыту, абы ЩIы хъурейм щикъухьа адыгэхэм зэрызахуигъэзар, щытыкIэ гугъум ихуа абхъазхэм щIэгъэкъуэн яхуэхъуну къыхуриджэу. Абы и псалъэм игъэпIейтеяуэ щытащ зэрыадыгэ дунейуэ. Абы иужькIэщ абхъазхэм я телъхьэу зауэм адыгэхэр къыщыхыхьауэ щытар. ЩIалэ куэд фронтым Iухьауэ щытащ, Къалмыкъым Налшык къыщызэригъэпэщауэ щыта апхуэдэ пэкIум икIри.
Куржы-абхъаз зауэр иуха нэужьи, УФ-м и Къэрал Думэм и депутат къалэнхэр ирихьэкIыу, Къалмыкъ Юрэ мызэ-мытIэу къыщхьэщыжащ Абхъазым, хабзэм къемызэгъыу абы тралъхьа экономикэ къуэдыхэр трыригъэхыжыну. Бгырыс лъэпкъым къыхэкIа лIы нэсым и лъэбакъуэт абы ичар, Шэшэн зауэр яублэну къащта унафэр ядимыIыгъыу, и къулыкъу лъагэр къыщигъэнам щыгъуи. Абы ехьэлIа зы Iуэхугъуэ сигу къэзгъэкIыжынщ.
1995 гъэм накъыгъэм и 14-м сэ, Абхъаз телевиденэм и режиссер нэхъыщхьэ Гамгие Амиран си гъусэу, згъэхьэзырырт Къалмыкъ Юрэ и интервью. Ар республикэм щыхьэщIэрт, а махуэхэм зи илъэс 50-р зыгъэлъапIэ Ардзинбэ къригъэблэгъауэ. Гупыр дыздэщыIэр Новый Афон щыIэ къэрал дачэрт. Къалмыкъым гукъыдэж хъарзынэ иIэт, абы жэуап купщIафIэ икIи убгъуа къаритырт си упщIэхэм. Гу зэрылъыстати, политик цIэрыIуэр хуабжьу ирипIейтейрт Шэшэным щекIуэкIхэм. Абы хэкIыпIэу иIэу къилъытэр зыт: зауэр щыгъэтауэ политикэ IэмалхэмкIэ мамырыгъэм хуэкIуэжынырт. Эфирым папщIэ нэтыныр дгъэхьэзыра нэужь, Къалмыкъыр гупсэхуу къытхутепсэлъыхьыжащ зауэр щIидзэн ипэ Шэшэным кIуэуэ Дудаев Джохар зыхуигъэзауэ зэрыщытам. «Шэшэным, Кавказ псом а зауэм къахуихьынур сщIэрт сэ, арщхьэкIэ, си гугъуехьхэм зыри къикIакъым…» — гущIыхьэу жиIэрт абы. Тхыдэдж Анчабадзе Юрэ зэрыжиIауэ, Къалмыкъыр апхуэдизу жыжьэ плъэ политикти, дэтхэнэ Iуэхугъуэм зэрызиужьынури абы къикIынури ищIэрт. Апхуэдэ зэхэщIыкI куу зиIэ куэдрэ къахэкIыркъым политикхэм.
Ди зэIущIэм и кIэухыу Къалмыкъыр къызэлъэIуащ Абхъазым и цIыхубэ усакIуэ, тхакIуэ цIэрыIуэ Шинкубэ Багърэт хуэзгъэзэну. АбыкIэ хъыбар зэзгъэщIа Багърэт гукъыдэжышхуэ иIэу къыIущIащ икIи а тIур сыхьэтым щIигъукIэ тепсэлъыхьащ абхъаз, адыгэ тхыдэхэм, Кавказ щIыналъэм къыщыхъу Iуэхугъуэхэм. Шинкубэ Юрэ хуиIуэтащ и творческэ гурылъхэр. Лъэпкъ литературэм и зыужьыныгъэм фIыуэ щыгъуазэ Къалмыкъми тхакIуэ цIэрыIуэм чэнджэщ гуэрхэр иритырт, езым къыжриIэхэм ящыщи иIыгъ блокнотым иритхэрт. Гухэхъуэт а тIум, зыщыщ лъэпкъхэм я цIыхушхуитIым, я псалъэмакъым укIэлъыплъыну. Ар купщIафIэт, хьэлэмэтт, гупсысэщIэ куэд къыщыунэхурт.
Абхъаз лъэпкъым и цIыху цIэрыIуэ куэдым апхуэдэу япыщIат Къалмыкъыр. Абы хужаIэ псалъэхэм ящыщт «нарт лъахэм и бын пажэ», «зи гум и нурымкIэ дунейр зыгъэнэху», «зи дамэпкъыр къытщIэзыгъакъуэ ди къуэш лъапIэ», н.къ.
Ди къалащхьэ Сыхъум и уэрамхэм ящыщ зым нобэ зэрехьэ а адыгэлI щэджащэм и цIэр. Ди мурадщ абы и фэеплъ сыни къалэм щыдгъэувыну. Къалмыкъ Юрэ иIэта лъэпкъ ныпыр зыIэпыдгъэхункъым, мамырыгъэмрэ зыузэщIыныгъэмрэ хуэгъэпсауэ щыта абы и гупсысэхэр нахуапIэ щIыным дыхущIэкъунщ.
ЗАНТАРИЕ Владимир,
усакIуэ, публицист, тхыдэдж, Урысей щэнгъуазэхэмкIэ Академием щIыхь зиIэ и академик,
«Абхъаз — Кавказ Ищхъэрэ» щэнхабзэ фондым и тхьэмадэ.
Акъылым и лъапсэ
Тхыдэр зыгъэкIуатэр цIыхухэрщ. Куэд-мащIэми дэтхэнэ зыми абы и Iыхьэ хелъхьэ, дунейм зэрытет къудеймкIэ, арщхьэкIэ языныкъуэхэм я щыIэныгъэр тенджызым и зы ткIуэпсым хуэдэщ — мыхьэнэшхуэ иIэкъым. Адрейхэм я гъащIэм и дэтхэнэ махуэри куэдым гъуазэ яхуохъу. Иужьрейхэм, зи гъащIэри зи гуащIэри бэм япыщIауэ псэуахэм, ящыщщ Къалмыкъ Юрэ Хьэмзэт и къуэр.
ЩIэныгъэлI Iущым, политикышхуэм икIи жылагъуэ лэжьакIуэшхуэм и щIэин лъапIэхэм ящыщщ абы и къалэмыпэм къыпыкIа тхыгъэ зэмылIэужьыгъуэхэр. Абыхэм щыгъуазэ защыхуэпщIкIэ, занщIэу зыхыбощIэ акъылышхуэмрэ гупсысэ куумрэ я лъапсэм узэрихьар. Апхуэдэщ Къалмыкъым и гукъэкIыжхэр щызэхуихьэсыжауэ щыта «ГъащIэм и къэгъэшыпIэхэр» тхылъыр. Ар зэрызэхэлъ Iыхьэхэри авторым тхуегъэнаIуэ: «ПарламентитIым. Зы Правительствэм. Лъэпкъ зэ-щIэхъееныгъэм». Тхылъым апхуэдизу узыIэпешэри, къыпфIощI ар зэ тIысыгъуэкIэ итхауэ. ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 80 гъэхэм я кIэухым — 90 гъэхэм я пэщIэдзэм ди къэралым щекIуэкIа зэхъуэкIыныгъэхэм нэсу ущегъэгъуазэ тхылъым. Апхуэдэу хъуати, Къалмыкъыр езыр куууэ хэтащ а къэхъукъащIэхэм, а лъэхъэнэм и тхыдэр зытхахэм езыри щахэт щыIэу. Къэралым къыщыхъу Iуэхугъуэ нэхъыщхьэхэм я курыкупсэм «щы-кIэрэхъуа» авторым зыхищIащ абы и фIыпIэхэри укъэзылыпщI и IеипIэхэри, Iэмали иIащ ахэр я щIыбкIи я кIуэцIкIи илъагъуну, иджыну.
Къалмыкъыр зытепсэлъыхьыж Iуэхугъуэхэр иджырей тхылъеджэхэм ящыщ куэдым фIыуэ зэращIэжым къыхэкIыу, абыхэм яфIэхьэлэмэту зэрагъапщэ политик Iущым жиIэжхэмрэ къэхъукъащIэхэр езыхэм къазэрыщыхъуамрэ. Апхуэдэуи абыхэм я пэжыпIэр наIуэ къохъу. КъинэмыщIауэ, авторым и дуней еплъыкIэр, гупсысэхэр, мурадхэр зэIухауэ къыщыгъэлъэгъуа а тхылъым Къалмыкъ Юрэ нэхъ гъунэгъуу уегъэцIыху, а адыгэлI нэсым армырами хуэтщIу щыта пщIэмрэ нэмысымрэ нэхъри лъагэ ещI.
И IэдакъэщIэкIым «ГъащIэм и къэгъэшыпIэхэр» зэрыфIищари хьэлэмэтщ. ЦIэрэ щхьэрэ зэригъэпэщауэ, и Iуэху дэкIыу, псэукIэ зэпIэзэрыт иIэу къэралым и еджапIэ нэхъыщхьэхэм языхэзым щылажьэ профессорым а къэгъэшыпIэхэм къыщыпэплъэрт зэрыхьзэрийрэ къэхъукъащIэ къызэрымыкIуэхэмкIэ гъэнщIа псэукIэ. Ар хэхуат къэралым щекIуэкI политикэм и архъуанэм и кууупIэм.
Зэ еплъыгъуэкIэ къыпщохъу Къалмыкъыр политикэм зэрымыщIэкIэ хыхьауэ, арщхьэкIэ, укIэлъыплъыжмэ, гурыIуэгъуэ мэхъу ар езым гурэ псэкIэ къыхиха гъащIэ гъуэгуу зэрыщытыр. ЗэхъуэкIыныгъэхэм я лъэхъэнэр зыхуэныкъуэ цIыхут ар, аращ ар тхыдэм утыкум къыщIришари. Къалмыкъ Юрэ хуэдэ политик лъэщхэр а зэманым къэрал властым хэмытамэ, жылагъуэр зыхуэкIуэнур гурыIуэгъуэт. Зи лъабжьэр игъащIэкIи къэмытIэсхъэну я гугъа совет властым и лъэкIыныгъэр иухарэ «демократ нэсу» зызылъытэж, къэрал мылъкур зэлъэфэлIэныр зи мурад нэхъыщхьэ бзаджащIэ гупхэм я къарур властыр къэщтэным нэсу хузэщIамыгъэуIуэфауэ — апхуэдэт а илъэсхэр. А зэман кIэщIым къэралым и жылагъуэ-политикэ утыкушхуэм къихьащ Къалмыкъым хуэдэ жыжьаплъэхэр, зи зэфIэкIри щIэныгъэри хэкум и зэпIэзэрытыныгъэр, и щыIэныгъэр хъумэным хуэзыгъэпса хэкупсэхэр. ИкIи куэдкIэ абыхэм я фIыгъэщ ди гъащIэм нобэкIэ хэт демократиемрэ либерализмэмрэ. Апхуэдэ еплъыкIэхэм я лъабжьэр къэралым щыгъэбыдэнымкIэ фIыщIэшхуэ бгъэдэлъщ СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм Хабзэхэр зэхэлъхьэнымрэ хуитыныгъэмкIэ и комитетым и унафэщIу а лъэхъэнэм щыта Къалмыкъ Юрэ. Абы иубзыхуауэ жыпIэ хъунущ иджырей Урысей Федерацэм и гъащIэм и лъабжьэ хабзэ нэхъыщхьэхэм ящыщ куэд.
А лэжьыгъэхэр зэрызэтраубла, зэфIэха зэрыхъуа псори и гукъэкIыж тхылъым къыщеIуэтэж Къалмыкъым. Абыхэм хухиха напэкIуэцIхэм тхылъыр хуабжьу купщIафIэ, гукъинэ ящI. «Властыр цIыхубэм я дежкIэ нэхъ зэIуха зэрыхъуным дыхущIэкъурт. Апхуэдэ дыдэ демократие мардэхэр яхуэдгъэувырт жылагъуэм и гъащIэр зэIузэпэщ зыщIыпхъэ къэрал IэнатIэ псоми», — жиIэрт Юрэ.
Совет Союзыр зэбгрыутIыпщыкIыжыным и бийуэ щытами, Къалмыкъым къыгурыIуэрт властыр зыIэщIэлъхэм ирагъэкIуэкI политикэмрэ къэралыр зэрыува тхыдэ щытыкIэмрэ зэрызэхуэмыкIуэр. «Ди къэрал унафэщIхэм къагурыIуэркъым хэкум щекIуэкI Iуэхугъуэхэр е, псори ящIэ, ауэ гулъытэ хуащIыну хуэмейуэ аращ», — итхырт абы, Горбачёв Михаил и IуэхущIафэхэм, къищтэ унафэхэм тепсэлъыхьу, абыхэм ткIиягърэ акъылыфIагърэ химылъагъуэу. Союзыр ипэкIэ зэрыщытам хуэдэу къэралыгъуэ лъэщ зэрымыхъужынур ищIэрт Къалмыкъым, арщхьэкIэ абы къимыщтэр а зэгухьэныгъэр зэбгрыщэщыжмэ, мылъкур щагуэшыжкIэ, абы хэт щIыналъэ нэхъ къарууфIэхэм «шхыIэныр езым я дежкIэ ялъэфу», адрейхэр зэрыхъу хъууэ къэнэну шынагъуэ зэрыщыIэрт. Совет лъэхъэнэ нэужьым къэхъуахэм къагъэлъэгъуащ Къалмыкъыр зытегузэвыхьа Iуэхугъуэхэм ящыщ куэд а зэманым къызэрыдэкIуар.
Политикым хэлъыпхъэ хьэл-щэн нэхъыфIхэм ящыщщ къапщтэ унафэм кърикIуэнкIэ хъуну Iуэхугъуэхэр уи нэгу къыщIэбгъэхьэфу, абыхэм зэпэшэчауэ уегупсысыфу ущытыныр. Апхуэдэ фIыгъуэкIэ Тхьэр зыхуэупса хэкулIт Къалмыкъ Юрэ. Ар наIуэ къэхъуауэ щытащ лъэпкъ зэщIэхъееныгъэхэр къэралым щыщызэщIэплъа лъэхъэнэм. Езыр зыщыщ бгырыс лъэпкъхэм я гугъу пщIымэ, этнополитикэ щытыкIэр а илъэсхэм ткIий щыхъуат Къэбэрдей-Балъкъэрым, Къэрэшей-Шэрджэсым, Адыгейм, Шапсыгъым. А щIыпIэхэм щыпсэу дэтхэнэ лъэпкъри хуейт езым и щхьэхуитыныгъэ иIэжыну. Псом хуэдэжтэкъым адыгэ лъэпкъ зэщIэхъееныгъэр. Абы щыгъуэми абы и пашэ хъуар Къалмыкъ Юрэщ — акъыл тIыса зиIэ цIыху зэпIэзэрытырщ, жыжьэ плъэф политикырщ. Дунейпсо Адыгэ Хасэм и япэ унафэщIу щыту, ар хущIэкъуащ лъэпкъ Iуэхур зэрызэтриублэным, пщтырагърэ гуащIагъ ямылейрэ хэмылъу.
Дэтхэнэ Iуэхуми сакъыу бгъэдыхьэ икIи апхуэдэ дыдэ унафэ тезыщIыхь политик IэкIуэлъакIуэм, хуей хъумэ, ткIиягъышхуэрэ лIыгъэшхуэрэ зэрыхэлъыр къыуигъащIэрт. Апхуэдэ быдагъэр абы мызэ-мытIэу дэтлъэгъуащ.
Апхуэдэт ар — и напэр и гъащIэм япэ изыгъэщу псэуа адыгэлIыр.
АНЧАБАДЗЕ Юрий,
тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат, РАН-м
Этнологиемрэ антропологиемкIэ и институтым и щIэныгъэ лэжьакIуэ нэхъыщхьэ,
Абхъазым Москва щиIэ щэнхабзэ центрым и унафэщI.
Саратов юридическэ институтым. 1972 гъэ
ЛIэщIыгъуэм и цIыху
ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 90 гъэхэм къэрал утыкум къихьа политик цIэрыIуэхэм ящыщщ ди лъэпкъэгъу щэджащэ Къалмыкъ Юрэ.
СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм, УФ-м и Къэрал Думэм, ЮстицэмкIэ и министерствэм купщIафIэу къызэрыщыпсэлъауэ щытахэмкIэ къэралым и цIыху мелуанхэм я гум къинащ Къалмыкъ Юрэ. Хабзэ зэмылIэужьыгъуэхэм я проектхэм щытепсэлъыхькIэ, псоми нэрылъагъу ящыхъурт Къалмыкъым хэлъ зэпIэзэрытагъыр, бгъэдэлъ щIэныгъэ куур, зытепсэлъыхьым нэсу зэрыхищIыкIыр икIи лъэныкъуэ псори зэпэшэчауэ Iуэхум зэрыбгъэдыхьэр. Апхуэдэу ар зэрыщытыр куэдрэ жаIэрт абы къыдэлэжьахэу Черномырдин Виктор, Степашин Сергей, Яковлев Вениамин, Нишанов Рафик, Крашенинников Павел, Куликов Анатолий сымэ, нэгъуэщIхэми. Къэралым и хабзэ нэхъыщхьэхэр зыубзыхуахэм я пашэу зэрыщытам къыдэкIуэу, абы и нэIэм щIэту гъэхьэзыра хъуащ юрист цIэрыIуэхэр, Кавказ Ищхъэрэ щIыналъэр, Урысей Федерацэ псор нобэ зэрыгушхуэхэри яхэту.
Зыщыщ лъэпкъым ифIри и Iейри зыхищIэу, и гуфIэгъуэр ядиIэтрэ и гуауэр ядигуэшу псэуащ Къалмыкъыр. Абхъаз Республикэм лъэпкъ зыхъумэжыныгъэмкIэ и министру щыта Сосналы СулътIан жиIауэ щытащ: «Къалмыкъ Юрэ ипэжыпIэкIэ щытащ адыгэ, абхъаз лъэпкъхэм я джакIуэу икIи унэтIакIуэу, я пашэу икIи плъапIэу. Абы и пщIэ инырщ, бгъэдэлъ зэхэщIыкI куурщ къэзыхьар зы тхыдэ лъабжьэ зиIэ бгырысхэр абхъаз лъэпкъ цIыкIум и къыщхьэщыжакIуэу увыныр. Аращ Абхъазым ядэIэпыкъуа гупым дзэпщ пэлъытэу яIар. Къалмыкъым и къыхуеджэныгъэм зэуIу ищIауэ щытащ зэшхэм я зэфIэкIыр, я къарур. Апхуэдэ зыхузэфIэкIа ди лъэпкъхэм иджыри къахэкIауэ сщIэркъым. Пэжыгъэмрэ захуагъэмрэ, лIыгъэмрэ хахуагъэмрэ, цIыхугъэмрэ зэхэщIы-кIымрэ я нэщэнэу ар бэм я гум куэдрэ илъынщ».
Апхуэдэ псалъэ дахэ куэд абы хужаIащ Къэбэрдей-Балъкъэрым, Къэрэшей-Шэрджэсым, Адыгейм, нэгъуэщI щIыпIэхэми щыщ цIыху цIэрыIуэхэм. США-м щыпсэу ди лъэпкъэгъу Къэзан Яхья Юрэ и кхъащхьэм щыжиIауэ щытащ абы и лIэныгъэр адыгэу дунейм тетым ди хэщIыныгъэ ину зэрыщытыр.
Дэтхэнэ лъэпкъми иIэщ езыр зэрыгушхуэ икIи зэрыпагэ цIыхушхуэхэр, лIэщIыгъуэкIэрэ я тхыдэм хэмыкIыу. Адыгэхэм ди дежкIэ апхуэдэщ Къалмыкъ Юрэ.
ТХЬЭГЪЭПСО Анатолэ, журналист.
Къалмыкъ зэщхьэгъусэхэу Юрэрэ Октябринэрэ. 1959 гъэ
Зи мурад псом хунэмыса
Ленинград къэрал университетым и юридическэ факультетым и 3-нэ курсым щеджэт Къалмыкъ Юрэ, сэ ар къыщысцIыхуам щыгъуэ. «Граждан хуитыныгъэ» предметымкIэ практикэ дерсхэр курсым щезыгъэкIуэкIри гупым и кураторри сэрати, гу лъызмытэу къэнакъым а унэтIыныгъэм Юрэ хуабжьу зэрыдихьэхым. Зыхэс гупым а щIалэр къахэщырт и акъылым и жанагъымкIэ, жыджэрагъымкIэ, лэжьыгъэм хилъхьэ творчествэмкIэ.
ЩIэныгъэ зыщIэхъуэпс IэщIагъэмрэ зригъэгъуэту щалъхуа щIыналъэми гъэзэжами, сэ сщIэрт абы и гурылъ нэхъыщхьэр — щIэныгъэ-къэхутэныгъэм зетыныр — ауэ къызэримыгъэнэнур. Апхуэдэуи хъуащ: абы и щIэныгъэм щыхигъэхъуащ Саратов дэт юридическэ институтым, кандидат лэжьыгъэр, иужькIэ доктор диссертацэри итхащ. Псоми хуабжьу яфIэхьэлэмэтауэ щытащ абы и доктор лэжьыгъэр. Ар теухуат промышленнэ IуэхущIапIэхэр хозрасчетым хуэгъэкIуэным, абы пыщIа хуитыныгъэхэри зэпкърихат. И ныбжькIэ щIалэми, щIэныгъэлI акъылыфIэм и чэнджэщхэм куэд щIэдэIуат.
КъыкIэлъыкIуэ илъэсхэми сэ куэдрэ срихьэлIащ Къалмыкъым икIи дапщэщи хуабжьу сыщыгуфIыкIырт абы зыIэригъэхьэ ехъулIэныгъэфIхэм, здынэс лъагапIэхэм. ЕджапIэ нэхъыщхьэхэм я ГЭК-м сыхэтти, оппоненту сызрагъэблагъэ юридическэ институтхэм ящыщт Саратов дэтри. Апхуэдэ къалэнхэр си пщэм илъу япэ дыдэ Саратов сыщыкIуам щыгъуэ Юрэ сигъэцIыхуауэ щытащ и бынунагъуэ дахэр. Сыту щхьэгъусэ телъыджэт икIи адэ гумащIэт ар! И пхъуищыр и псэм хэлъти, фIыщэу илъагъурт, и щхьэгъусэ Октябринэти — а тIум яку дэлъ пщIэмрэ нэмысымрэ удамыхьэхынкIэ Iэмал иIэтэкъым. ИужькIи зыбжанэрэ сыщыхьэщIащ Юрэ и унагъуэм. Дапщэщи ахэр къысхуэгуапэт, хьэщIагъэ ин къызахыу, пщIэшхуэ къысхуащIу. Зызгъэпсэхуауэ, апхуэдэ цIыху дахэхэм сазэрыбгъэдэсам гукъыдэжрэ дэрэжэгъуэрэ къызатауэ си Iуэху иужь сихьэжырт.
80 гъэхэм я кIэухымрэ къыкIэлъыкIуэ илъэсхэмрэ къэралым щекIуэкIа зэхъуэкIыныгъэхэр зылъэмыIэса унагъуи цIыху щхьэхуи хэкум къинатэкъым. Къалмыкъ Юрэ и гъащIэри нэсу яхъуэжат абыхэм. Куэд щыгъуазэщ абы а лъэхъэнэм къэрал зыужьыныгъэм хилъхьа гуащIэшхуэм. СССР-м щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, УФ-м щIыхь зиIэ и юрист, ХъыбарегъащIэ процессхэмрэ технологиехэмкIэ дунейпсо академием и академик, юрист-цивилист лъэщ Къалмыкъ Юрэ зэи лэжьэфыртэкъым къару ныкъуэкIэ, зэфIэкI ныкъуэкIэ – зыпэрыт Iуэхум нэсу ирихьэлIэрт и гуи и пси. Апхуэдэущ ар политикэм зэрыхэтари.
ГъащIэм хуиIа мурад псоми хунэсакъым Къалмыкъыр. Иужь дыдэу абы сыщыхуэзар ди унэрщ. Профессор Яковлев Вениаминрэ абырэ Санкт-Петербург къэрал университетым и юридическэ факультетым нэкIуат, хеящIэ IэнатIэм щекIуэкI зэхъуэкIыныгъэхэм дытепсэлъыхьыну. Пщыхьэщхьэм ахэр си деж нысхуеблэгъауэ щытащ. Юрэ гукъыдэжышхуэ иIэт, нэжэгужэт, дахэу гушыIэрт…
Апхуэдэущ ар си нэгум къызэрыщIэнар…
И ахърэтыр нэху ухъу!
ЯКОВЛЕВЭ Валентинэ,
юридическэ щIэныгъэхэм я доктор,
Санкт-Петербург къэрал университетым и профессор.
Памяти Юрия Хамзетовича Калмыкова
Ушел из жизни Юрий Хамзатович КАЛМЫКОВ — видный ученый-юрист и государственный деятель, человек высших принципов, мужественной гражданственности и светлой души.
Воспитанник известной ленинградской школы цивилистов, он многие годы всецело отдавал себя любимой науке и подготовке юристов в Саратовском юридическом институте. В сообществе ученых широко известны его научные труды. Его ученики работают по всей стране.
В конце восьмидесятых годов из академической среды профессор Ю. X. Калмыков был вовлечен в самую гущу политической жизни. Как председатель Комитета по законодательству Верховного Совета СССР он вел огромную работу по обновлению законодательства, укреплению начал правового государства, вкладывая в этот труд высокий профессионализм. Многие из фундаментальных демократических законодательных актов прошли через ум и сердце Юрия Хамзатовича. Всю страсть ученого он вкладывал в свою родную стихию — гражданское законодательство. Сначала это были Основы гражданского законодательства и другие законодательные акты рыночной экономики. Затем это стал новый Гражданский кодекс Российской Федерации, одним из основных авторов которого был он.
В качестве заместителя председателя Совета исследовательского центра частного права при Президенте Российской Федерации, где разрабатывался Гражданский кодекс депутата Государственной Думы, министра юстиции Ю. X. Калмыков сделал все возможное, чтобы страна обрела свою «экономическую конституцию».
Возглавляя Министерство юстиции России, Юрий Хамзатович последовательно решал две главные задачи — законотворчества и судебной реформы, сочетая волю руководителя и мудрость ученого.
Внезапная смерть прервала взятое им на себя трудное дело подготовки юристов высшей квалификации в Российской школе частного права, ректором и ведущим профессором которой он был.
В памяти всех знавших Юрия Хамзатовича Калмыкова он останется человеком богатого природного дарования и большой доброты.
Б. Н. Ельцин, В. С. Черномырдин, С. С. Алексеев, М. И. Брагинский, В. В. Витрянский, Г. Д. Голубов, В. А. Дозорцев, В. А. Ковалев, М. А. Краснов, В. М. Лебедев, А. И. Лукьянов, А. Л. Маковский, А. Е. Себенцов, Н. Ю. Сергеева, Ю. И. Скуратов, С. В. Степашин, Е. А. Суханов, В. А. Туманов, И. Г. Цыганенко, А. Б. Чубайс, С. М. Шахрай, Б. С. Эбзеев, М. К. Юков, В. Ф. Яковлев.
«Российская газета»,
1997, 18 января
Дэтщ Черкесск къалэм Къалмыкъ Юрэ и фэеплъ сын. Сурэтыр Къарей Элинэ трихащ.
Адыгэ лъэпкъым и цIыху щэджащэ
УФ-м щIыхь зиIэ и юрист, щIэныгъэлI цIэрыIуэ, къэрал, жылагъуэ лэжьакIуэшхуэ Къалмыкъ Юрэ Хьэмзэт и къуэр ящыщщ Урысей Федерацэм и иджырей тхыдэм лъэужь ин къыщызыгъэна хэкулIхэм. Алыдж IуэрыIуатэм и лIыхъужь Прометей зэрихьауэ щыта лIыхъужьыгъэм хуэдэщ Къалмыкъ Юрэ къэрал политикэм щигъэзэщIа къалэныр: щIэныгъэм, зэхэщIыкI куум, псэ хуабагъэм я нэхур цIыхубэм яхуихьащ, и гущIэм кърихыурэ. Абы бгъэдэлъа зэфIэкI лъагэр, хэлъа псэкупсэ къулеягъыр, жыпIэнурамэ, иджыри нэсу наIуэ къэхъуфакъым, апхуэдизу ахэр лъащIэншэщ, гъунапкъэншэщи.
ГъащIэ купщIафIэ икIи Iуэхугъуэ инхэмкIэ гъэнщIа къикIуащ Къалмыкъ Юрэ. Ар 1934 гъэм щIышылэм и 1-м къыщалъхуащ Шэрджэс автономнэ областым хыхьэ Хьэбэз куейм и Абазакт къуажэм. Я жылэм дэт курыт школыр, иужькIэ областной медицинэ еджапIэр фIы дыдэу къиухри, Калининым и цIэр зезыхьэ Ленинград юридическэ институтым 1952 гъэм щIэтIысхьащ. 1954-1957 гъэхэм еджэным щыпищащ Ждановым и цIэр зезыхьэ Ленинград къэрал университетым юристхэр щагъэхьэзыр и факультетым. Ар ехъулIэныгъэхэр иIэу 1957 гъэм къиуха нэужь, абы игъэзэжащ къыщалъхуа и хэкум — Къэрэшей-Шэрджэсым. Ар япэщIыкIэ стажеру, иужькIэ цIыхубэ судыщIэу щылэжьащ Хьэбэз куейм. IэщIагъэлI щIалэм а лъэхъэнэм зыкъигъэлъэгъуащ щIэныгъэ куу, зэфIэкIышхуэ зыбгъэдэлъ лэжьакIуэу, хабзэм пщIэ хуэзыщI, абы зы бжьизкIи къытемыкI юрист IэкIуэлъакIуэу. Хабзэм фIэкIа нэгъуэщI захуагъэ зэрыщымыIэм и телъхьэ апхуэдэ лэжьэкIэ ткIийр куэдым ягу ирихьыртэкъым. Къулыкъу «дэкIуеипIэм» псынщIэу икIи тыншу «дэжейхэри» властым хуэIурыщIэхэр арауэ зэрыщытыр къыгурыIуэми, Къалмыкъыр и Iуэху зехьэкIэ мардэм къыпхутешыну IэщIагъэлIхэм ящыщтэкъым. «Уи Хэку бегъыбар зэрыщымыIэр» хьэкъыу зыпхыкIа цIыху губзыгъэр а зэманым иужь ихьащ и хъуэпсапIэр зригъэхъулIэну: щIэныгъэм зриту абы и лъахэм и лъэкIыгъэ псори наIуэ щищIыну.
Саратов дэт юридическэ институтым и аспирантурэм щыщIэса илъэсхэр (1959-1962) Къалмыкъ Юрэ и дежкIэ хъуащ и Iуэху еплъыкIэхэм я лъабжьэр щигъэбыда лъэхъэнэ. ГъащIэм хэлъ Iуэхугъуэ зэмылIэужьыгъуэхэр и тегъэщIапIэу абы иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэ хьэлэмэтхэр щызэхуихьэсыжащ и япэ щIэныгъэ лэжьыгъэм — кандидат диссертацэм. Ар Къалмыкъым ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкIащ 1963 гъэм. Куэд дэмыкIыу абы игъэхьэзыращ и доктор лэжьыгъэри. 1971 гъэм утыку кърихьа а диссертацэм пщIэшхуэ щигъуэтащ щIэныгъэ дунейм. Абы къыщыщIэдзауэ ар ялъытэу хуежьащ зэфIэкIышхуэ, щIэныгъэ куу, еплъыкIэ гъуэзэджэ зиIэ юрист-цивилисту.
ЗэфIих щIэныгъэ-къэхутэныгъэхэм къадэкIуэу Къалмыкъ Юрэ пэрытт егъэджэныгъэ IэнатIэми. Аспирантурэм щыщIэса япэ илъэсхэм щегъэжьауэ ар кафедрэм щылэжьащ, студентхэр иригъаджэу. ЩIэныгъэлIым нэсу икIуащ еджапIэ нэхъыщхьэм и IэщIагъэлIхэм я гъуэгур: ассистент, егъэджакIуэ нэхъыщхьэ, доцент, профессор. 1968 гъэм, и ныбжьыр илъэс 34-рэ ирикъуа къудейуэ, Къалмыкъ Юрэ дзыхь лъагэ къыхуащIащ: ар ягъэуващ къэралым юристхэр щагъэхьэзыру иIэ еджапIэ нэхъыщхьэхэм ящыщу нэхъ пашэхэм халъытэ Саратов юридическэ институтым граждан хуитыныгъэмкIэ и кафедрэм и унафэщIу. Апхуэдэ гулъытэ лъагэр Къалмыкъым хуэфащэ дыдэт. Ар абы къихьат бгъэдэлъ щIэныгъэ куумкIэ, илэжь Iуэхугъуэ купщIафIэхэмкIэ. НыбжькIэ щIалэми, зэфIэкIышхуэ зыбгъэдэлъ адыгэ щIалэр ящыщ хъуат а лъэхъэнэм къэралпсо, дунейпсо цIэрыIуагъ зиIэу щыта профессор вагъуэбэм: щIэныгъэлI щэджащэхэу Грибанов Виниамин (Москва къэрал университет), Иоффе Олимпиад (Ленинград къэрал университет), Красавчиков Октябрь (Свердловск юридическэ институт), Басин Юрий (Къэзахъ къэрал университет), Ойгензихт Виктор (Таджик къэрал университет).
Саратов дэт университетым и профессору, кафедрэм и унафэщIу Къалмыкъ Юрэ лэжьащ илъэс 20-м щIигъукIэ — СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и цIыхубэ депутату хахыхункIэ. Егъэджэныгъэм щыпэрыта а илъэсхэм къриубыдэу IэщIагъэлI щэджащэм и нэIэм щIэту гъэхьэзыра хъуащ щIэныгъэхэм я кандидатрэ доктору пщIы бжыгъэхэр, жыпIэнурамэ, абы езым и щIэныгъэ школ къызэригъэпэщакIэт.
УмыгъэщIэгъуэн плъэкIыркъым Къалмыкъым бгъэдэлъа зэчиишхуэр, апхуэдэу ирихьэкI лэжьыгъэм хуиIэ гукъыдэжышхуэр. КъэхутакIуэ емызэшым, щIэныгъэлI щэджащэм и къалэмыпэм къыпыкIа тхыгъэхэм уатепсэлъыхьмэ, ахэр куэд дыдэ мэхъу: абы игъэхьэзыращ монографиеу 10, щIэныгъэ лэжьыгъэ щхьэхуэхэу 200-м щIигъу. Ахэр ятеухуащ уней мылъкум, граждан зэхущытыкIэхэм, псэупIэ, унагъуэ Iуэхухэм ехьэлIа хуитыныгъэхэм. Къалмыкъ Юрэ и редакцэм щIэту Саратов 1991, 1995 гъэхэм къыщыдэкIащ граждан хуитыныгъэмкIэ зэреджэ тхылъ, томитI хъууэ.
ЩIэныгъэлI щыпкъэм, егъэджакIуэ IэкIуэлъакIуэм 1989 гъэм дзыхь лъагэ къыхуащIащ: ар хахащ СССР-м и цIыхубэ депутату. Апхуэдэ гулъытэ лъагэрэ пщIэ инрэ къызэрыхуащIам папщIэ фIыщIэ ин ищIу, Къалмыкъ Юрэ мурад ещI игурэ и псэрэ етауэ цIыхубэм яхуэлэжьэну, абыхэм яфI къызэрыкIын, я псэукIэр езыгъэфIэкIуэн Iуэхугъуэхэр къэрал утыкум щыпхыгъэкIыным къарууэ иIэр ирихьэлIэну. Абы бгъэдэлъ гъунапкъэншэ зэфIэкI псори наIуэ къэхъуащ СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм Хабзэмрэ хуитыныгъэмкIэ и комитетым щыхагъэхьам щыгъуэ. 1990 гъэм и гъатхэпэм къыщыщIэдзауэ Къалмыкъыр ягъэуващ а комитетым и унафэщIу. Ар и пашэу иужькIэ къызэрагъэпэщащ СССР-м щызекIуэ хабзэхэр убзыхуным елэжь гуп хэха. Къалмыкъым и нэIэ щIэту а зэманым ягъэхьэзырауэ икIи Совет Нэхъыщхьэм къащтауэ щытащ къэрал зыужьыныгъэмкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ хабзэ зыбжанэ. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, «СССР-м щыIэ конституцэ кIэлъыплъыныгъэм теухуауэ» (1989), «ЦIыхубэ IэIэтым (референдумым) теухуауэ» (1990), нэгъуэщIхэри. А лъэхъэнэм къыдэлэжьахэм зэрыжаIэжымкIэ, хабзэм и дэтхэнэ псалъэри цIыхухэм къыгурыIуэн, ар бэм яхуэлажьэу щытын папщIэ, Юрэ лъэкI къигъэнакъым, игури и псэри етауэ, и творческэ къару псори, дапщэщи хуэдэу, зыпэрыт, мыхьэнэшхуэ зиIэ а Iуэхум хуигъэпсауэщ абы и пщэрылъхэр зэрызэфIихар. Къалмыкъ Юрэ бгъэдэлъ фIыщIэ инхэм ящыщщ ар хэту ягъэхьэзырауэ икIи къащтауэ щыта «Урысей Федерацэм и граждан кодексыр». А дэфтэрыщIэр и купщIэкIи и мыхьэнэкIи къыщхьэщыкIырт япэрей апхуэдэ кодексхэм, ар тещIыхьащ къэралым къыщыхъуа зэхъуэкIыныгъэхэм, игъуэта статусым, лъэхъэнэщIэм къыдэкIуа нэгъуэщI IуэхугъуэщIэхэми.
Зи къэралыр, щалъхуа щIыналъэр фIыуэ зылъагъу а хэкупсэм и къару куэд ирихьэлIащ къызыхэкIа лъэпкъым и зыужьыныгъэм. Ар щытащ адыгэхэм я япэ лъэпкъпсо зэгухьэныгъэм – Дунейпсо Адыгэ Хасэм – и япэ тхьэмадэу. ЛIыгъэшхуэ зыхэлъ, псэкупсэ къулеягъышхуэ зиIэ абы лэжьыгъэшхуэ зэфIигъэкIащ, хамэ къэрал щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм Урысей Федерацэм къыхуаIэ щытыкIэмрэ гупсысэхэмрэ фIы и лъэныкъуэкIэ заригъэхъуэжын папщIэ.
IэнатIэфIрэ къулыкъу лъагэрэ зыIэрыгъэхьэным зэфIэкI псори езыхьэлIэу щIэбэна цIыхухэм зэи ящыщакъым Къалмыкъыр. Абы гъащIэм щызыIэригъэхьа ехъулIэныгъэ псори, къищтэфа дэтхэнэ лъагапIэри езым бгъэдэлъ зэчий лъагэкIэ, щIэныгъэ куукIэ, акъыл гъунапкъэншэрэ гупсысэ шэщIакIэ къихьащ. Апхуэдэу щыт цыхурт къэралым и къулыкъу нэхъ лъагэхэм ящыщ зы — УФ-м юстицэмкIэ и министр — а лъэхъэнэм дзыхь зыхуащIыфынур.
Апхуэдэ къулыкъу лъагэ, жэуаплыныгъэшхуэ зыпылъ IэнатIэ куэд пщэрылъ къыхуащIащ Къалмыкъым. Ар Конституцэ зэхуэсым УФ-м и Президентым и лIыкIуэу, УФ-м и Къэрал Думэм и депутату щытащ, УФ-м ЗыхъумэжыныгъэмкIэ и Советым и коррупцэм пэщIэтынымкIэ и комиссэ хэхам, Шэшэным и IуэхухэмкIэ Стокгольм къыщызэрагъэпэщауэ щыта дунейпсо трибуналым хэтащ, Уней хуитыныгъэмкIэ Урысей школым и ректору лэжьащ, н.къ. Сыт хуэдэ IэнатIэ пэрытами, сыт хуэдэ къалэнхэр пщэрылъ къыщащIами, ахэр Къалмыкъ Юрэ ирихьэкIащ пщIэрэ щIыхьрэ пылъу, иригъэфIакIуэу, къэралым и зыужьыныгъэм, зыузэщIыныгъэм и IуэхущIафэ псори хуигъэпсу.
Си фIэщ мэхъу: Къалмыкъ Юрэ цIыху насыпыфIэу зилъытэжащ, сыту жыпIэмэ, щIэныгъэ дунеймрэ къэрал, политикэ, жылагъуэ IэнатIэхэмрэ щызыIэригъэхьа ехъулIэныгъэхэм къадэкIуэу, унагъуэ дахэм и нэхъыжьти, ныбжьэгъуфIкIэ къулейти. Абы и щхьэгъусэ Октябринэ лъэкI къигъэнакъым щIэныгъэлI цIэрыIуэ, къэрал, жылагъуэ лэжьакIуэшхуэ Къалмыкъ Юрэ и щIэиныр цIыхубэм ялъэIэсын папщIэ.
Дунейм тетыну зэманышхуэ къыхуиухатэкъым Къалмыкъ Юрэ Хьэмзэт и къуэм – илъэс 63-рэ къудейт. Зэ еплъыгъуэкIэ ар мащIэ дыдэщ, арщхьэкIэ, абы къриубыдэу Къалмыкъым хузэфIэкIа лэжьыгъэхэр, къикIуа гъуэгуанэ купщIафIэр уи нэгу къыщIэувэмэ, ар мэхъу лIэщIыгъуэ псо хуэдиз. ПщIэм, щIыхьым, цIыхугъэ лъагэм дыхуэзыущий зэману Къалмыкъ Юрэ и лIэщIыгъуэкIэ узэджэ хъуну Iыхьэшхуэщ ар. А цIыху щэджащэм и щапхъэм иджыри щIапыкIынщ щIэблэ куэд.
ПСЫХЭМЫХЬЭ Мусэ,
тхакIуэ, усакIуэ, жылагъуэ лэжьакIуэ цIэрыIуэ. КъШР
Си гукъэкIыжхэр куэд мэхъу
Юрэрэ сэрэ дызэрызэдэпсэуа илъэс 36-р зы махуэм хуэдэу блэлъэтащ, апхуэдизу ахэр Iуэхугъуэ куэдкIэ гъэнщIат, купщIафIэт икIи хьэлэмэтти. Дэ тIури юрист IэщIагъэм дыхуеджати, унагъуэм илъ Iуэхухэм, сабийхэм, абыхэм къащIэхъуэ щIэблэ IэфIым япыщIам нэмыщI, дызытепсэлъыхь, дыдэзыхьэх куэд диIэт. Юрэ щIэныгъэлIт, политикт, жылагъуэ лэжьакIуэ емызэшт, сэ практикэм нэхъыбэу зестауэ си IэщIагъэм срилажьэрт. Сыт хуэдэ зэманми си щхьэгъусэр схуэхъурт чэнджэщэгъу, унэтIакIуэ, ныбжьэгъу пэж.
Къалмыкъ Юрэрэ и щхьэгъусэ Октябринэрэ.
Куэд мэхъу Юрэ епха си гукъэкIыжхэр. Ахэр ехьэлIащ абы и гъащIэ псом: и сабиигъуэм къыщыщIэдзауэ дунейм ехыжыху…
И ныбжьыр илъэс 13-м нэса къудейуэ абы и анэр дунейм ехыжащ. Абы къыщыщIидзащ абы и щхьэ зыхуей хуигъэзэжыныр. АдэфIи иIащ Юрэ. Ари, и анэм хуэдэу, школым щылэжьащ егъэджакIуэу. Унагъуэм библиотекэ бэлыхь яIэт, нэхъыжьхэм зэрагъэпэщауэ. Школым, нэгъуэщI къалэнхэм къыщыдэхуэ зэман псори Юрэ тригъэкIуадэрт тхылъ еджэным.
Курыт школыр къиуха нэужь, и адэм и чэнджэщкIэ Юрэ щеджащ Черкесск дэт медучилищэм, ауэ иужькIэ юриспруденцэм дихьэхри, и гъащIэ псор абы тыхь хуищIащ. Гурэ псэкIэ къыхиха а гъуэгум абы ехъулIэныгъэфIхэр щызыIэригъэхьащ, ауэ гугъуехь мымащIэхэри щишэчащ. Илъэс 38-рэ фIэкIа иримыкъуауэ щIэныгъэм я доктор, кафедрэм и профессор, абы и пашэ Юрэ зэрыхъуар куэдым ягу техуэртэкъым икIи лъэпощхьэпохэр къыпагъэтIылъыну хущIэкъурт. Апхуэдэхэм деж псалъэмакъ мышухэм зыдригъэхьэхыртэкъым Юрэ, атIэ щIэныгъэ-къэхутэныгъэм зритырти, монографиещIэм елэжьырт. КъызэрысщыхъумкIэ, апхуэдэ щIыкIэкIэ абы зихъумэжырт.
Саратов дыщыдэса илъэсхэр гъэщIэгъуэнт икIи купщIафIэт. ЯпэщIыкIэ тIури дыеджакIуэт (сэ — сыстудентт, Юрэ — аспирантт). ЩIэныгъэрэ IэщIагъэрэ зэдгъэгъуэта нэужь, унагъуэ тэмэм дыхъуащ, ди бын цIыкIухэри ди закъуэ тпIащ, ди Iыхьлыхэр-благъэхэр зэрытпэжыжьэм къыхэкIыу дэIэпыкъуэгъу къытхуэмыхъуфу. Ауэ щыхъукIэ, Юрэ дапщэщи хэтащ щIэныгъэ зэIущIэ зэмылIэужьыгъуэхэм, нэгъуэщI къалэхэм щыкIуэр нэхъыбэу, абыхэм доклад купщIафIэхэр щищIырт. ГЭК-м и унафэщIуи, оппонентуи куэдрэ щытащ.
НэгъуэщIым и гуауэр езым ей дыдэм хуэдэу зыхищIэрт Юрэ. Апхуэдэ дыдэу щыгуфIыкIырт зыгуэрым и ехъулIэныгъэм. Хуабжьу фIэфIт ди унагъуэм хьэщIэ къыщихьэр. Сыт хуэдэу ныбжьэгъуфI куэд иIа абы а зэманым. ЕхъулIэныгъэфIхэмрэ мурадыфIхэмрэ диIэу етхьэкIащ а лъэхъэнэр, щIалэгъуэмрэ гугъапIэхэмрэ я зэман IэфIыр.
1989 гъэм Юрэ хахащ СССР-м и цIыхубэ депутату. Парт лэжьакIуэшхуэхэм, Саратов дэт IуэхущIапIэ ехьэжьахэм я унафэщIхэм япэ ищат университет егъэджакIуэр. Куэдым къалъытэрт а текIуэныгъэр административнэ-унафэщI IэнатIэ псор хэзыгъэщIа ехъулIэныгъэ лъагэу. Махуэ зыбжанэкIэ увыIатэкъым ди унэ телефоным и къеуэ макъыр, апхуэдизу цIыху куэд абы къехъуэхъурти. Абыхэм яхэтт студентхэр, ныбжьэгъухэр, къыдэлажьэхэр, къэзымыцIыхуххэхэри.
Депутат лэжьыгъэм хыхьа, итIанэ УФ-м ЮстицэмкIэ и министерствэм ягъэкIуа нэужь, Юрэ зигъэпсэхунуи унагъуэм къытхэсынуи зэман къыхудэгъахуэртэкъым. Псом нэхърэ нэхъ сыщIэгузавэрати, ар езыр зыщысхьыжыртэкъым, и узыншагъэм кIэлъыплъыжыртэкъым. Жэщ-махуэ имыIэу ар лажьэрт, псэху имыIэу. Дохутырхэм я деж кIуэн и жагъуэти, сэ хущхъуэ къыхуэсхьу арат. Хущхъуэ ефэныр иухамэ — узри къэгъазэ имыIэу щхьэщыкIауэ къилъытэрт. «Алыхьым дэтхэнэ зыми гъуэгу щхьэхуэ тхухихащ, къалэн хэхахэр пщэрылъ къытхуищIащ, илъэс бжыгъэ гуэр дунейм дытетыну къыдитащи, абы тхухихам зыри дыфIэкIынукъым. Щхьэж и гъащIэр и натIэм къритхащ», — жиIэрейт Юрэ.
ЦIыху псэ къабзэу, и акъылымрэ и къарумрэ къимыхьауэ зы соми зыкIэримыгъапщIэу, и фейдэ зэи мылъыхъуэу гъащIэр ирихьэкIащ Юрэ. Ди бынхэри апхуэдэ къабзагъэм, пэжыгъэм щIэтпIыкIащ.
Сыбзылъхугъэ насыпыфIэу зызолъытэж сэ, ап-хуэдэ щхьэгъусэ пэж, цIыху псэ къабзэ гъащIэм сызэрыщрихьэлIам, сызэрыдэпсэуам щхьэкIэ. БлэкIа зэманым иту Юрэ сытепсэлъыхьынуи хуабжьу къызохьэлъэкI, сыту жыпIэмэ, ар дэ унагъуэм иджыри тщIыгъущ и псалъэхэмкIэ, гупсысэхэмкIэ, чэнджэщхэмкIэ.
КЪАЛМЫКЪ Октябринэ.
Лъэпкъ Iуэхумрэ демократиемрэ
СССР-м хэта республикэхэм мы зэманым щымащIэкъым зэпэщIэувэныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэр къыщыхъу щIыпIэхэр. Псом хуэмыдэу уегъэпIейтей Кавказ Ищхъэрэм щыщыIэ щытыкIэ ткIийм. Ди жагъуэ зэ-рыхъущи, ар къишащ 90 гъэхэм я пэщIэдзэ дыдэм къэралым а щIыналъэм щригъэкIуэкIа политикэм щыуагъэ куэд зэрыхэлъам.
Апхуэдэт, псалъэм папщIэ, Абхъазым дзэ ишэным теухуауэ Куржым и Къэрал Советым къищта унафэм ди къэрал властыр зыIэщIэлъхэр зэрыIущIа щIыкIэр. Абыхэм ящIэн икIи къагурыIуэн хуеящ Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъхэр къуэш пэлъытэу ябж абхъазхэм я телъхьэу къызэрыувынур. А щыуагъэм къишащ куржы-абхъаз зэпэщIэувэныгъэр кIыхь зэрыхъуари, адыгэ щIалэ куэд, апхуэдэу нэгъуэщI бгырыс лъэпкъхэм, къэзакъхэм ящыщхэри, а зауэм зэрыхыхьари. Политикхэр зэгурымыIуэмэ, зауэм Iухьэхэми абы хэкIуадэхэми я бжыгъэр нэхъыбэж хъууэрэ екIуэкIынущ.
Лъэпкъ Iуэхухэм ехьэлIа унафэхэр пщIы хъунукъым, цIыхубэм я жыIэм уедаIуэ хуэдэурэ (популист Iэмалхэр къэбгъэсэбэпурэ). ГурыIуэгъуэтэкъэ, Ингуш Республикэр къэунэхуауэ зэрыжаIэу, абы и гъунапкъэхэм теухуа къаугъэ къызэрыхъунур? ЩытыкIэм хуэфащэ гулъытэ хуэмыщIыныр зи Iуэху зехьэкIэ мардэу щыт къэрал унафэщIхэм я зэранкIэ лъыгъажэ къыдэхъуащ Ингушымрэ Осетие Ищхъэрэмрэ я зэхуакум.
Емыгупсысауэ яча лъэбакъуэм — Щэныбэ Юрэ зэраубыдам — къишащ махуэ 11-кIэ Налшык щызэхэта пэкIур. Адыгэ лъэпкъым и конгрессыр мыхъуатэмэ, ар лъыгъажэ зауэм хуэкIуэнкIэ хъунут. Абы щыгъуэми центрым дзэ зэщIэузэдахэр кърагъэкIа мыхъумэ, нэгъуэщI зы унафэ щхьэпи къикIакъым.
Апхуэдэ щыуагъэхэр къэкIуэну зэпэщIэувэныгъэхэм я жылэхэр щыхасэ Iуэху зехьэкIэ мэхъу.
Лъэпкъ Iуэхур къэрал политикэм мыхьэнэшхуэ щетын хуей унэтIыныгъэ щхьэхуэщ. Ар Iуэху къызэрыгуэкIыу зэрыщымытыр къагъэлъагъуэ Кавказ Ищхъэрэм мы зэманым щекIуэкI зэпэщIэувэныгъэхэм. А «дэ цIыкIур» апхуэдизу зэрыбыдэр, дэтхэнэ политикым и «дзэми игъэщэщэфыну» зэрыщымытыр нэрылъагъу дыдэ къэхъуащ иужьрей лъэхъэнэм.
ЩытыкIэр егъэфIэкIуэным хуэлэжьэнут лъэпкъхэм я зыужьыныгъэм хуэгъэпса программэ щхьэхуэхэр, щIэныгъэр зи лъабжьэ лъэпкъ политикэ губзыгъэ къэралым щыубзыхуауэ щытамэ. Ауэ щыхъукIэ, зыщыбгъэгъупщэ хъунукъым лъэпкъ псори: нэхъ инхэри зи цIыху бжыгъэкIэ нэхъ мащIэхэри — къэралым и дежкIэ зэрызэхуэдэр. И къалэнхэм дэщIыгъуу, дэтхэнэ лъэпкъми и хуитыныгъэхэри наIуэу ищIэжын хуейщ, ар я щэнхабзэм, тхыдэм е я щIыналъэ гъунапкъэм епхауи ирехъу.
Лъэпкъ политикэм ехьэлIа апхуэдэ программэр щызэхалъхьэкIэ, Iуэхум Iэмал имыIэу хэтын хуейщ къэралышхуэр зэрызэхэувэ субъектхэм я лIыкIуэхэр. ЗыгуэркIэ зэгурымыIуэ къыхэкIми, ар гъэтэмэмын хуейщ, лъэпкъхэм я хуитыныгъэм ехьэлIауэ щыIэ дунейпсо мардэхэм изагъэу.
КЪАЛМЫКЪ Юрэ,
Дунейпсо Адыгэ Хасэм и президент, юридическэ щIэныгъэхэм
я доктор.
(1992 гъэм щэкIуэгъуэм и 12-м къыдэкIа «Независимая газета»-м къытрадза тхыгъэм щыщ Iыхьэ).
Къалмыкъ Юрэ жиIащ
Лъабжьэ быдэ
1. Хабзэмрэ хуитыныгъэмрэ зи лъабжьэ быдэ къэралыгъуэ бухуэн папщIэ, нэхъ мащIэ дыдэрауэ, Iуэхугъуищ щыIэн хуейщ.
Япэрауэ, тэмэму, къызыхуэтыншэу зэтеублауэ щытын хуейщ властым и демократие механизмыр. Ар ехьэкI-нехьэкI хэмылъу нэсу хуэлэжьэн хуейщ демократиер щытепщэ жылагъуэм.
ЕтIуанэрауэ, сыт хуэдэ хабзэ екIухэр щымыIэми, къэралыр зэи зэфIэувэнукъым, ахэр псоми зэхуэдэу ямыгъэзащIэмэ — властым и щхьэкIэ дыдэм къыщыщIэдзауэ цIыху къызэрыгуэкIым нэсыху.
Ещанэрауэ, къэралым и унафэр зыIэщIэлъхэм къагурыIуэн хуейщ хабзэхэр зыхуатхахэм езыхэри зэрахэтыр, ахэр нэгъуэщIхэм щхьэкIэ къызэрамыгупсысар. Апхуэдэ гупсысэкIэм щыуагъэшхуэхэм къэралыр хуимышэнкIэ Iэмал иIэкъым.
2. Пхэлъ цIыхугъэр пфIэмыкIуэдыным дапщэщи ухуэсакъын хуейщ. Политикэр, адрей и мыхьэнэ псоми къадэкIуэу, IэмалыфIщ уи хьэл-щэным и быдагъыр кърипщIэну.
3. Хабзэр зэи гъэзэщIа хъунукъым: япэрауэ, ар къызыхуэтыншэу зэхэгъэувауэ, зэпэщIэуэныгъэ имыIэу, нэтхысауэ щымытмэ; етIуанэрауэ, сыт хуэдэу фIыуэ зэхэмылъхьами, цIыхубэм ар къимыщтэмэ; ещанэрауэ, къэралым унафэ ткIий имылърэ щхьэж зыхуейр щищIэу екIуэкIмэ. Хабзэм и фIагъыр зыкъомкIэ зэлъытар абы и проектым гумызагъэу, жэуаплыныгъэр зыхащIэу зэрелэжьа щIыкIэрщ.
4. Адыгэ хабзэр — ар адыгэм и дуней тетыкIэр къанэ щымыIэу зыубзыху Iуэхугъуэщ. Абы щыубзыхуащ цIыхур къыщалъхуам деж къыщыщIэдзауэ лIэжыху зэрыпсэуну хабзэхэр.
ЛIэщIыгъуэкIэрэ зэхалъхьащ ар икIи дэтхэнэ адыгэми и гъащIэм увыпIэшхуэ щеубыд. Ди лъэпкъым къикIуащ тхыдэ гъуэгуанэ кIыхь. Абы къриубыдэу дэ зыбжанэрэ тхъуэжащ къыддэгъуэгурыкIуа динри: япэщIыкIэ зетхьащ мажусий диныр, абы къыкIэлъыкIуащ чристэныр, нэхъ иужьыIуэкIэ къэтщтащ муслъымэныгъэр. Лъэпкъым зэрихьэ ди-ныр ихъуэжами, зызымыхъуэжу абы дапщэщи иIа фIыгъуэхэм ящыщщ адыгэ хабзэр. Хуитыныгъэр зыгъэнэхъапэу еса бгырыс лъэпкъым иIыгъ диным елъытауэ зэуэ зихъуэжыфыртэкъым — фIэщхъуныгъэм нэхърэ имыгъэнэхъ лъахъшэу абы дапщэщи зэрихьэжащ и лъэпкъ хабзэр.
5. Пасэрей адыгэхэм тхыбзэ димыIауэ жаIэ, арщхьэкIэ абы щхьэкIэ къэнакъым ди лъэпкъ хабзэмрэ щэнхабзэрэ лIэщIыгъуэхэм кIуэцIрытхыфын, къытщIэхъуэ щIэблэхэр абыхэм щIэтпIыкIын. Сэ сщIэркъым нэгъуэщI зы лъэпкъ гуэри щыIэу тхыгъэншэу и хабзэхэр апхуэдэу ихъумэфауэ.
КъызэрыщIэкIымкIэ, цIыхур жылагъуэм щытепщэ хабзэ хэхам игъасэу аращ. Апхуэдэщ ди дежкIэ адыгэ хабзэр. Дуней псом щикъухьа адыгэхэр ноби дызэзышэлIэф, зы дызыщIыжыф къару лъэщщ ар.
Тхыдэм дызыхуиущийр
Адыгэм ди тхыдэр гуауэщхьэуэу илъэсищэрэ тIощIым щIигъуауэ зэрызэкIэлъыкIуэм сыщегупсыскIэ, си нэгу къыщIызогъэхьэ дуней псом щызэкIэщIэдза си лъэпкъыр я Хэкум щызэхуэсыжу зы къэралыгъуэ щыхъужыну лъэхъэнэр. Апхуэдэ къабзэу си нэгу къыщIызогъэхьэ ди анэдэлъхубзэмкIэ къэрал Iуэху зетхьэжу, ди тхылъхэр зедгъакIуэу, зэхуэс хъурэ дызэхыхьэмэ ардыдэмкIэ псори дызэгурыIуэу…
Дэ куэдрэ дытопсэлъыхь адыгэ лъэпкъым дяпэкIэ зэрызиужьыжыну, абы и щIыналъэ зэригъуэтыжыну Iуэхугъуэхэм. Сэ зыкъэсщтэжынщи, «Черкес лъэпкъхэр» щыжаIэкIэ, сэ абы къизгъэкIыр адыгэхэм я закъуэкъым, атIэ тхыдэм зэригъэуваращи, абы къызэщIызогъэубыдэ абазэхэри, абхъазхэри, зы тхыдэкIэ, зылъкIэ, зы къупщхьэкIэ зи къежьапIэр зэтехуэ псори. АтIэ «адыгагъэ», «адыгэ нэмыс», «адыгэ хабзэ» щыжаIэкIэ, ди анэдэлъхубзэкIэ абыхэм къикIыр дызэрыгушхуэ, дызэрыпагэ, нэгъуэщI лъэпкъхэми къуэшыгъэрэ ныбжьэгъугъэрэ зэрахудиIэ щIыкIэ нэхъыфIхэращ.
Политикэ и лъэныкъуэкIэ ди лъэпкъхэм я Iуэхур мы зэман дыдэм къэсщтэнщи, къызэфIэдгъэкIын, зэдгъэхъулIэн хуей къалэн мащIэфащIэ къытпэплъэркъым. Ауэ, сыт хуэдэ Iуэхугъуэм иужь димыхьэми, дауи, нэхъыфIт щыхуейми-щыхуэмейми политикэм дыхыхьэу, фейдэ гуэри абы къыдимыту, гуэбэну зедмыгъэукIмэ. Сэ апхуэдэу щIыжысIэр щхьэусыгъуэншэкъым. Мы махуэхэм сэ сыщыIащ Къэбэрдейм. Абдежым ди лъэпкъэгъу куэдым сащыIущIащ, сепсэлъылIащ, депутатхэми сечэнджэщащ. КъызэрызгурыIуамкIэ, лъэпкъ Iуэхур ягъэкIуатэу жаIэурэ, щрагъэлейм и щапхъэхэри мащIэкъым: я правительствэр трагъэкI, республикэм и Совет Нэхъыщхьэм и тхьэмадэри абы дагъакIуэ, щыхуейми-щыхуэмейми гъаблэм зрагъэхьу цIыхум ялъагъуу къызэхотIысхьэ. ЖыпIэнуракъэ, нэгъуэщI хэгъуэгухэм къыщыхъу мыхъумыщIагъэхэм къытрагъэзэж, а псори адыгэ гъащIэм, адыгагъэм тегъэпсыхьарэ темыгъэпсыхьарэ зэхамыгъэкIыу.
Пэжу, сэ нэгъуэщI лъэпкъхэр зыкIи згъэпудыну си мураду аракъым, ауэ адыгэхэр ижь-ижьыж лъандэрэ нэгъуэщIхэм къахэщырт зэтеубыдауэ, нэмысыфIэу зэрыщытымкIэ. Сэ тэмэму къысхуэлъытэнукъым Шэшэн-Ингушым зэрыщыдалъэхэр. Нэхъри си жагъуэ хъуар Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ Дагъыстэнымрэ шэшэн цIыхубэм я исполкомым къигъэув псори дащтэу къызэрызжаIаращ. А Iуэхугъуэ дыдэм теухуауэ Хасэм сыкъыщыпсэлъати, захуэзгъэзащ абы хэтахэм: япэщIыкIэ зыхуэпабгъэ, зыхуэкIуэ мурадхэр IупщIу ягъэбелджылымэ нэхъыфIу. Армырамэ, жыхуэсIа исполкомым и пашэ Дудаевым къигъэув Iуэхугъуэхэм къобэкI зыкIи зэфIэмыкIынухэр, нэгъуэщI лъэпкъхэри зыгъэIуэщхъунухэр. Дигу къэдвгъэгъэкIыжи, адыгэхэмрэ бгырысхэмрэ пасэу деплъагъэххэкъэ «къэзэуат зауэр» зыхуэдэми, ди щхьэ закъуэ дгъэпсэужыным къытхуихьа мыхъумыщIагъэхэми? Апхуэдэ щIыкIэхэм лъэпкъым и щхьэр хилъхьэныр шынагъуэщи, дэпIыгъ къудейми уи зэран мыхъумэ, узыгъэдэхэн Iуэху лъэпкъ къыхэкIынукъым.
Мис апхуэдэ узыхуэсакъыпхъэхэр хэмыхьэу, дэ, адыгэхэм, зэфIэтхын хуейуэ къытпэплъэр къыдэлыжу тхурокъу, Iуэхугъуэ нэхъыщхьэу къытхуэувахэм ящыщщ ди къэралыгъуэр зэфIэгъэувэныр, ди республикэхэр гъэбыдэныр. АтIэ дэгъуэкъэ ахэр, зэманри дэ къытхуэлажьэ щыхъуакIэ! Мис, адыгэхэр зыщыпсэу хэгъуэгуищми къэралыгъуэ хъарзынэ дгъуэтащ, ауэ ахэр нэджнэпцIу къэдгъэсэбэпын хуейкъым е щхьэхуещэ гуэрхэм зэрыхуейуэ хуит щIахуэтщIын щыIэкъым. Уахуэбэлэрыгъ хъуххэнукъым мафием и зыгъэзэкIэм. Апхуэдэхэр иджыри щымащIэкъым Къэбэрдей-Балъкъэрми, Къэрэшей-Шэрджэсми, Адыгейми, Абхъазми. Ди дежкIэ Iуэхугъуэ нэхъыщхьэр, адрей лъэпкъ къыддэпсэухэм яхуэдэ зыуэ, паритет гупсысэкIэм тету къэралыгъуэщIэр зехьэныр къытлъысыныращ. Хьэуэ. Ар егъэлея Iуэху бгъэдыхьэкIэкъым, емыкIуу, хабзэншагъэу зыри хэлъкъым, атIэ лъэпкъ цIыкIухэм захъумэжынымкIэ щыIэ хэкIыпIэхэм ящыщ зыщ. Мис ар тхузэфIэмыкIмэ, адыгэхэмрэ абазэхэмрэ дыкъапщтэмэ, илъэситI-щыкIэ узэIэбэкIыжмэ, «автономиекIэ» зэджэу щытам щыдиIа хуитыныгъэм нэхърэ нэхъыбэ къыщытлъысынукъым, нэхъ мащIэж къытлъымысмэ. Шэч хэмылъуи, ар губ-зыгъагъэщ, нэгъуэщI лъэпкъхэм мамыру ядэпсэуныр къызэфIэзыгъэкIщи, республикищми щыпсэу адыгэхэм ар къыщIыддэмыхъун щыIэу слъагъуркъым.
Е ди анэдэлъхубзэм зэрызедгъэужьынум теухуауэ тщIапхъэхэр къэдвгъащти, дапщэрэ дритхьэусыхэрэ абы ехьэлIауэ Iуэхухэр зэрыдэмыкIым. Къапщтэмэ, ди еджапIэхэм ар зэрыхуэфащэкIэ щрагъэджыркъым, лэжьапIэхэм къыщагъэсэбэпыркъым. АтIэ дауэ апхуэдэурэ дызэрефIэкIуэнур? Иджы дыдэ Къэбэрдей Адыгэ Хасэм дыщыпсэлъащ икIи мыпхуэдэу дыщызэгурыIуащ: адыгэ зыщыпсэу щIыпIэхэм лэжьыгъэ, еджэныгъэ Iуэху псори адыгэбзэкIэ щызегъэкIуэн хуейщ. Урысхэмрэ балъкъэрхэмрэ зэрыс щIыпIэхэми я анэдэлъхубзэхэр апхуэдэ къабзэу щызегъэкIуапхъэщ. ЕджапIэхэр-щэ? Ахэр къэзыух ди сабийхэм анэдэлъхубзэр анэ быдзышэу яIурымылъмэ, «дыадыгэщ» жаIэн укIытэу дунейм къытенэнущ. Абы и щапхъэ дыджхэр блэкIа илъэсхэм дгъэунэхуагъэххэщ.
Дэри, Дунейпсо Адыгэ Хасэм хэтхэм, ди зэIущIэ иджыблагъэ зэхыхьати, абдежым щыдгъэбелджылащ къыкIэлъыкIуэну илъэсым дызэрылэжьэну программэр. Ар лъэныкъуитIу зэщхьэщокI: къэрал кIуэцI, къэрал щIыб Iуэхугъуэхэу. Япэрейм хохьэ бзэм зегъэужьыныр, адыгэ лъэпкъым и тхыдэ пэжыр тхылъ щхьэхуэу къыдэгъэкIыныр, адыгэхэм ятеухуа тхыгъэхэр дунейм къытегъэхьэныр. Армырамэ, нобэрей еджакIуэ цIыкIум уеупщIми, къыбжиIэфынукъым и лъэпкъым къежьапIэ хуэхъуар, урыс-кавказ зауэр зыхуэдар, «хэхэс» жыхуаIэр, нэгъуэщIхэри. Сэ сыхуеиххэкъым лъэпкъхэр зэзуштыну. Ауэ тхыдэр зэрыщытам хуэдэу щIэблэм егъэджыжыпхъэщ. Ар къызытехъукIыжахэм лIыгъэ яхэлъу, я хабзэ, я нэмыс яхъумэжу къызэрыгъуэгурыкIуар ящIэн, а псоми иригушхуэу дунейм тетын щхьэкIэ. ЖыхуэсIа Хасэм деж дэ дыщызэгурыIуащ, зэгъэтIылъэкI щымыIэу, адыгэ лъэпкъым и тхыдэр зэраджыну тхылъыр зэхэлъхьауэ псынщIэу къыдэгъэкIын хуейуэ. Ар гуп щхьэхуэм пщэрылъ хуэтщIащ. Абы нэмыщI, хьэзыр мэхъу адыгэ хабзэхэр зэрырагъэджыну тхылъыщIэри, ар гъэ къакIуэ и гъатхэм къыдэкIыну дыщогугъ.
А мурадхэмкIэ къащта унафэхэр къыддаIыгъащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и Совет Нэхъыщхьэм хэтхэми. Сэ си щхьэкIэ а Советым и унафэщIхэм сабгъэдэсащ сыхьэтищ хуэдизкIэ: унэ щхьэхуэхэр, транспорт, типографие, нэгъуэщIхэр диIэн зэрыхуейм дрипсалъэу, икIи лъэныкъуитIри быдэу дызэгурыIуащи, а Iуэхугъуэхэм иужь дихьэнущ мы мазэм и кIэхэм.
Адыгэхэм я Дунейпсо Хасэу мы гъэм къызэдгъэпэщам щхьэхуэу сыкъытеувыIэнщи, абы зэпещIэ къэрал куэд. ДыщызэхыхьэкIэ къокIуэ Тыркум, Сирием, Иорданием, Израилым, Германием, США-м, нэгъуэщI къэралхэм щыщ лIыкIуэхэр. ЛIэщIыгъуэ блэкIам зи щIыналъэр залымыгъэкIэ зрагъэбгына, пхуэмыIуэтэщIыжыну леишхуэрэ насыпыншагъэрэ зылъыса ди лъэпкъэгъухэр сыт щыгъуи щIобэг я адэжь лъахэм къагъэзэжыным. Псом хуэмыдэу, ягури я псэри щыIэщ езыхар къэзылъхужахэр зэрыкIа иджырей республикищым я щIыналъэхэу адыгэхэр зэрысым. ИкIи ар политикэ захуэкIэ, зэпэщIэуэныгъэ къыхэмыхуэу, фэ жагъуэ къамыхьу зэфIэгъэкIыпхъэщ. Къэзыгъэзэжыну хуей хэхэсхэр енэцIыркъым зым и станици, и къуажи, и щIапIи. Ахэр зыхэгъэтIысхьэжыпхъэр я лъэпкъэгъухэращ, яубыдыжын хуейри адэжьхэм къагъэна лъахэращ. Къэбэрдей-Балъкъэрым зэхэгъэкIауэ щызэхалъхьагъэххэщ къэзыгъэзэжхэр зэрыхагъэзэгъэнур. Абы къыхэкIкIэ, республикищым дежи актхэр щызэхэлъхьэн хуейщ адыгэ лъэпкъхэм къащыщIа лейр, лъэпкъгъэкIуэдыр сэтей щащIу. ДяпэкIэ дэ дызэрылэжьэну щIыкIэми, хабзэм екIуу, ар лъабжьэ нэхъыщхьэ хуэхъунущ.
ЕтIуанэу, консульскэ къулыкъущIапIэ псоми — Иорданиеми, Сириеми, Америкэм и Штат Зэгуэтхэми, Тыркуми, адыгэхэр зыщыпсэу нэгъуэщI къэралхэми ди лъэпкъэгъухэм я лIыкIуэхэр гъэкIуапхъэщ, адыгэхэм хуэдэу, къэрэшей, абазэ, нэгъуэщI хэхэсхэри ящIыгъуу. Республикищми апхуэдэ унафэ къахьмэ, Урысейм и Парламентым ар зэрадищтэнум шэч хэлъкъым. Абы нэмыщI, щыIэщ ди лъэпкъэгъухэм къагъэзэжынымкIэ нэгъуэщI хэкIыпIэхэри. Хэкурысхэмрэ нэгъуэщI къэралхэм къикIа ди лъэпкъэгъухэмрэ зэгъусэу къызэрагъэпэщыфынущ предприятэхэр, щызэдэлэжьэфынущ нэгъуэщI IэнатIэхэм, къэралым иджы къыщыхъу Iуэхугъуэхэм зыдрагъэкIуурэ. Ауэ иджыри а псори тэрэзу къэгъэсэбэпа хъуакъым.
Пэжу, щыIэщ мыхъунухэм, хабзэкIэ щIумыгъэбыдэфыну Iуэхугъуэхэм закIэрызыщIэхэри, къапщтэмэ, адыгэхэм ди лIыкIуэ ООН-м хэгъэхьэныр. Ауэ абыхэм ящIэркъым Дунейпсо зэгухьэныгъэм ящтэр къэрал щхьэхуэу зэрыщытыпхъэр. Уеблэмэ союзнэ республикэхэми иджыри ар яхузэфIэкIакъым.
Ди лъэпкъэгъухэм къагъэзэжынымкIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ ОВИР-хэм я лэжьыгъэр зэрагъэпсым. Ауэ абы щыгъэлэжьэн хуейр хамэ къэралхэм насыпыншагъэкIэ къыщыхутахэм зи гур яхуэуз, абыхэм ядэIэпыкъуфыну, къезыгъэблэгъэжыфыну цIыхухэращ. Армырамэ сыт къэхъур? Хамэ хэкум къокIыжри, ди лъэпкъэгъур къокIуэж. ЩIыпIэщIэ игъэщу псэуну мэлъаIуэ, и зэран зыми иримыгъэкIыу. АрщхьэкIэ ОВИР-м и къулыкъущIэхэм апхуэдэр зыщхьэщагъэкI, къэрал лIыщхьэхэм емызэгъауэ ар щIыналъэм кърагъэтIысхьэжыну хуимыту жаIэурэ, ипэкIэ щыIа, къару зимыIэж хабзэжьхэр къыхукъуалъэфурэ. И чэзу хъуат зэманым, иджы къащта хабзэхэм къызэрагъэувым техуэу къытхуэкIуэжхэм ди республикэхэр бгъэдыхьэну. Зыщыгъэгъупщэн хуейкъым иджы абыхэм я щхьэ и унафэхэр ящIыжыну зэрыхуитыр. Гуауэкъэ зи хэкужь къэкIуэжар мазитI хуэдизкIэ ягъэIуэщхъуу, и гур хэщIауэ зыри хуамыщIэу щаутIыпщыжкIэ? Апхуэдэхэм деж сэ зыкъысхуагъазэмэ, нэхъыфIщ: къэзыгъэзэжам Iэмал имыIэу сыдэIэпыкъунущ. Мис апхуэдэу лыузыншэу зи пщэрылъым бгъэдыхьэ цIыхухэр жыхуэсIэ къулыкъущIапIэм къыщIэхун хуейщ, щысхьрабгъуншэу. Апхуэдэ мыхъумыщIэхэм я щапхьэм сэ куэдрэ срохьэлIэ, икIи апхуэдэхэр зи нэIэм щIэзыгъэтыпхъэр республикэхэм я Совет Нэхъыщхьэхэращ.
Си псалъэм и кIэм щыжысIэжынур аращи, тхыдэр щыдджыжкIэ, лъэпкъхэр зэфIэзыгъэкIуэдыну, пэжагъ зыхэмылъ Iуэхугъуэхэм хуэсакъыпхъэщ. Шинкубэ Бэгърат, Лохвицкий Михаил сымэ цIыхугъэ яхэлъу зэрыбгъэдыхьам хуэдэу, ди тхыдэр зэхэзылъхьэхэри Iуэхум бгъэдыхьапхъэщ. Ауэ адыгэ хасэхэм арэзы укъащIу лъэпкъ Iуэхум телажьэу схужыIэнукъым, лъэпкъ псом ахэр я плъапIэ пэтрэ. Адыгэхэм я насыпыншагъэр нэхъыбэу къэзыша фыгъуэижэмрэ адрей щэн мыхъумыщIэхэмрэ куэдщ къызэрыддекIуэкIар.
Адыгэхэмрэ абазэхэмрэ ди пхъэр къикIыжын, ди лъэпкъэгъухэр зы хъужауэ къэралым щыпсэу адрей цIыхухэм яхуэдэу я гъащIэ, я къэралыгъуэ яухуэн, ягъэбыдэн, я щэнхабзэм зрагъэужьын щхьэкIэ, псори дызэгупсысыжыпхъэщ, дызэкъуэувапхъэщ. Аращ дэ ди тхыдэ дыдэм дызыхуиущийри.
КЪАЛМЫКЪ Юрэ,
СССР-м и цIыхубэ депутат, Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ.
1991 гъэ
Студент илъэсхэр. Ленинград. 1957 гъэ
ГъащIэм и къэгъэшыпIэхэр
(Тхылъым щыщ пычыгъуэхэр)
Союзпсо Парламентым
ЦIыхум и гъащIэр зы мардэм тету къыпфIощI, арщхьэкIэ абы хэтщ лъэхъэнэ гуэр е къэхъукъащIэ щхьэхуэ, абы и псэукIэр, и Iуэху еплъыкIэхэр, и гупсысэхэр къанэ щымыIэу ихъуэжыфу. И щытыкIэкIэ, пкърылъ купщIэкIэ ар ещхьщ калейдоскоп телъыджэм.
Саратов юридическэ институтым илъэс 30-м нэс щызгъэкIуа нэужь, си гъащIэм зэхъуэкIыныгъэ къызэрымыкIуэхэр къыщыхъуащ. ИпэкIэ есхьэкIа гъащIэр мамыру щытт. Абы хыхьэрт студентхэм ядезгъэкIуэкI лекцэхэмрэ семинархэмрэ, экзаменхэмрэ зачетхэмрэ, кафедрэмрэ институтымкIэ сиIэ ныбжьэгъухэмрэ лэжьэгъухэмрэ сахуэзэныр, ди лэжьыгъэщIэхэмрэ мурадыщIэхэмкIэ гупсэхуу дызэдэгуэшэныр. ЩIэныгъэ конференцхэм, нэгъуэщI зэIущIэхэм сыхэтт, еджапIэ нэхъыщхьэ зэмылIэужьыгъуэхэм я ГЭК-хэм сраунафэщIти, хущIыхьэгъуэ сиIэтэкъым. КъысфIэщIырт апхуэдэу игъащIэ псокIэ екIуэкIыну…
ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 80 гъэхэм и кIэм сэ сызыхэхуа зэрыхьзэрийм хуэдэ зэи сыхэтатэкъым. А зэрызехьэм ноби сыхэтщ. Зэман кIэщIым къриубыдэу сэ парламентитIым срадепутатащ, зы правительствэм сыхэтащ, лъэпкъ зэщIэхъееныгъэм и пашэ къалэнри есхьэкIащ. АфIэкIа сымылъэгъуатэмэ, ар зырикIт: зыр адрейм яужь иту путчхэр, зэпэщIэувэныгъэхэр, къэралым щекIуэкI граждан зауэхэр, демократие нэпцIым къыхэтэджыкIа парт пщIы бжыгъэхэм я зэныкъуэкъу ткIийхэр… Совет Союзым и зэхэщэщэжыныр, Урысей Федерацэм и лъабжьэм иIэ хъуа «къэчаишхуэр» — куэд мэхъу а къэхъукъащIэ къызэрымыкIуэхэр. Апхуэдиз мыхьэнэ зиIэ Iуэхугъуэ инхэр къэхъуащ блэкIа илъэси 7-м къриубыдэу — сэри а зэманым и кIуэцIкIэ «псы ежэхым и куупIэм» сынэсри абы и «архъуанэми» срихьащ.
Абдежым си пащхьэм къихутащ «политикэкIэ» зэджэ Iуэхугъуэ гъэщIэгъуэныр. Жылагъуэр, хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкIэ, арыншэу псэуфынукъым дяпэкIэ.
Политикэр зищIысым тепсэлъыхьу, Конфуций жиIэгъауэ щытащ ар цIыхухэм я псэукIэм пыщIа, пщIэмрэ нэмысымрэ къыгуэхыпIэ имыIэу епха Iуэху зехьэкIэу зэрыщытыр. Илъэс минитIым щIигъуащ китай еджагъэшхуэм а псалъэхэр зэрыжиIэ лъандэрэ. Абы къриубыдэу зауэ куэд екIуэкIащ, ЩIы хъурейр мызэ-мытIэу ягуэшыжащ нэхъ лъэрызехьэхэм, къупщхьэшхуэхэм. Политикхэм дапщэщи ягъэзахуэ властыр зыIыгъ унафэщIхэм я Iуэху зехьэкIэ дэтхэнэри, уеблэмэ политикэмрэ цIыхугъэмрэ Iуэху лъэпкъ зэхуамыIэу жаIэ. Зы къэралыр адрейм зэрытеуэр къызогъанэри, уи хэку щыпсэу лъэпкъ щхьэхуэм зауэ ещIылIэныр гум къыхэмыщтыкIыу къыщищтэкIэ, Конфуций политикэм и купщIэм щхьэкIэ жиIэгъауэ щытар — цIыхубэр зыщIэхъуэпс гупсысэ лъагэу нобэми къэнэжу аращ.
Ауэ щыхъукIэ, иджырей лъэхъэнэмрэ а щэджащэр щыпсэуамрэ зэхэщIыкI и лъэныкъуэкIэ куэдкIэ зэщхьэщыкIакъым.
Си гъащIэм дыхуэкIуэжынщи, сэ иджы къэралым и политикэ Iуэхухэм и куупIэм сыхэтт — нэхъапэм сэ а Iуэхум телевизоркIэ сыкIэлъыплъу аркъудейт. 1989 гъэм къыщыщIэдзауэ ди къэралыр хэтщ политикэ зэрыхьзэрийхэм. ЛъэныкъуэкIэ укъыщеплъмэ, ар ещхьщ мафIэ гуащIэм тету къикъуэлъыкI шыуанышхуэм. ДэнэкIи зэхуэсхэр, зэдауэхэр щокIуэкI къэралым и къэкIуэнум ехьэлIауэ. Жылагъуэр хущIокъу демократиер зи лъабжьэ парламент зэхущытыкIэ ухуэным. А лъэхъэнэм зыми и Iуэху зэрихуэртэкъым Союз ЗэгурыIуэныгъэми, политикэ щытыкIэм зэхъуэкIыныгъэ ин гуэрхэр хэлъхьэнми, президент власть къэралым щыгъэувынми. ЦIыхубэр зыхущIэкъур зыт: къэрал власту къалъытэ Советхэр КПСС-м и унафэм къыщIэшауэ парламент щхьэхуит къызэгъэпэщынырт.
ЗэрымыщIэкIэ икIи зыкIи сыщымыгугъауэ къыслъысауэ щытащ депутат мандатыр, сыту жыпIэмэ партым и «щIыб» фIэкIа и «гупэ» сымылъагъуу сыхэтат хэхыныгъэхэм, къыспэщIэт кандидатхэри бзаджагъэ куэдым хуекIуат, сяпэ ищын я гугъэу. Сэ схуэдэ щIэныгъэлI къызэрыгуэкIыр къэралпсо зэхуэсым щынэсакIэ, ди гугъэт дэ, дяпэкIэ псори дэ, цIыхубэм, дэлъытащ: дызыхуей цIыхухэр парламентым хэдгъэхьэнщ, цIыхубэм дифI зыхэлъ Iуэхугъуэхэр апхуэдэу пхыдгъэкIынщ.
Зэманым къигъэлъэгъуащ апхуэдэ цIыхубэ гугъапIэхэм къэкIуэн зэрамыIэр. ИтIани СССР-м и ЦIыхубэ депутатхэм я езанэ съездым мыхьэнэшхуэ иIащ къэралыр демократие гъуэгум тешэнымкIэ. Илъэс куэд лъандэрэ къэмыхъуауэ, къэрал псор кIэлъыплъу, абы щытепсэлъыхьырт жылагъуэр зыгъэпIейтей Iуэхугъуэхэм, зэпэщIэувэныгъэхэр, ткIиягъ ямылейхэр щыхэлъи щыIэу. Апхуэдэхэм деж Горбачев зэIущIэм и лэжьыгъэр пIалъэкIэ къызэтригъэувыIэрти, итIанэ пищэжырт.
Съездым щыхахауэ щытащ къэралым и орган нэхъыщхьэхэр, Совет Нэхъыщхьэм и комиссэхэмрэ комитетхэмрэ хэтхэр. Правительствэм хагъэхьэнухэм я кандидатурэхэм щыхэплъэкIэ, гулъытэшхуэ хуащIырт цIыхум и IэщIагъэмкIэ, цIыху хэтыкIэмкIэ бгъэдэлъ зэфIэкIхэм. Экзаменым езгъэщхьырт а лэжьыгъэр: щхьэж къилэжьар лъысыжырт.
А парламентым щызэхуэсат лъэпкъым и цIыху нэхъыфIхэр. Абы хэтт дунейпсо цIэрыIуагъ зиIэ щIэныгъэлIхэр, IэщIагъэлI щыпкъэхэр. Тыншт апхуэдэ цIыху щэджащэхэм, акъылыфIэхэм уадэлэжьэну.
ТхьэмахуищкIэ екIуэкIа зэхуэсыр и кIэм щынэсам, абы кърикIуа IуэхугъуэхэмкIэ арэзы Рыжковым жиIэгъауэ щытащ: «Нобэ зэфIэкIащ ди хэкум и Правительствэр къызэгъэпэщыныр. Советхэр ди къэралым зэрыщыIэ лъандэрэ иужьрей илъэсипщIхэм апхуэдэ лэжьыгъэ щекIуэкIакъым ди деж. Мы махуэхэр тхыдэм фIыкIэ къыхэщыжыну зэманым щыщщ. Ахэр хъуащ къэралыр зытеува демократие гъуэгум и япэ лъэбакъуэ.
Демократиер — цIыху гуп щхьэхуэм е политикэ парт хэхам и Iэдэж Iуэхугъуэу аракъым. Ар хэлъыпхъэщ дэтхэнэ цIыхуми и Iуэху еплъыкIэм, и лэжьыгъэм, гупсысэм, апхуэдэуи къэралым щылажьэ IуэхущIапIэхэм, абы щытепщэ политикэ зэхущытыкIэм — дыщыпсэу, ди гъащIэм хэт, дыкъэзыухъуреихь Iуэхугъуэ псоми.
СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и лIыкIуэхэр Страсбург (Франджы) щыIэщ. 1992 гъэ
Тхьэмахуищым къриубыдэу цIыхубэ депутатхэм лэжьыгъэшхуэ ирагъэкIуэкIащ. Абы хэтащ совет цIыхубэри, зэфIэдгъэкI Iуэхухэм набдзэгубдзаплъэу зэрыкIэлъыплъымрэ абы хуаIэ щытыкIэмрэ письмохэмкIэ, телеграммэхэмкIэ, газетхэмкIэ къытIэрагъэхьэу.
ИлъэситIрэ ныкъуэм къриубыдэу лэжьыгъэшхуэ щекIуэкIащ къэралым: СССР-м и цIыхубэ депутатхэр тхуэнейрэ зэхуэсащ, Совет Нэхъыщхьэм сессиеуи апхуэдиз дыдэ иригъэкIуэкIащ. Абыхэм яхэзбжэркъым августым екIуэкIа пучтым иужькIэ абы иригъэкIуэкIа сессиер: абы зыри ищIакъым, ищIэфынIауи къару иIэтэкъым.
Союзпсо зэгурыIуэныгъэм и проектыр зыгъэхьэзыр лэжьакIуэ гупым хэтщ. Москва. 1991 гъэ
Лъэпкъ зэщIэхъееныгъэм
Лъэпкъхэр цIыхухэм хуэдэщ — ахэр псори зэмылIэужьыгъуэщ я фэкIи, я хьэлкIи, арщхьэкIэ дэ дызэкъуигъэувэн, дызэгуригъэIуэн хуейщ мы Iуэхугъуэ нэхъыщхьэм — дэ псори дыцIыхущ, акъыл диIэу, емрэ фIымрэ зэхэтщIыкIыу.
Си гъащIэм хэта къыкIэлъыкIуэ къэгъэшыпIэр 1992 гъэм къэхъуащ. Ар епхауэ щытащ лъэпкъ зэщIэхъееныгъэхэм жыджэру сызэрыхэтам. Хэт и гугъэнт, япэм гулъытэ хуэзмыщIыщэу, зи купщIэм сынэмысыщэу щыта Iуэхугъуэхэм сэ апхуэдизу сатхьэкъуну, гурэ псэкIэ лъэпкъ Iуэхум хуэлажьэ сыхъуну. Кавказым сыкъыщалъхуати, сэ сыкъэтэ-джащ ди анэдэлъхубзэр сIурылърэ ди лъэпкъ хабзэми сыщыгъуазэу. Къуажэм сызэрыдэса илъэс бжы-гъэхэм, къызэрыщIэкIамкIэ, си псэм къыханат лъэпкъ гупсысэм и лъабжьэхэр. Абыхэм иужькIэ къуэпс быдэу заужьащ икIи сыкъызыхэкIа лъэпкъым си гур хуитхьэщIыкIа сащIащ. Шинкубэ Багърат захуэщ, «сабиигъуэр — цIыхум и псэм и лъабжьэщ, иужькIэ ар мэхъу абы и хьэл-щэнрэ дуней еплъыкIэрэ» щыжиIэкIэ.
Иджыри сыстуденту, си псэм къыщыушын щIидзат а лъэпкъ гурыщIэм. Салтыков-Щедрин и цIэр зэрихьэу Ленинград дэт библиотекэм къыщыслъыхъуэрт икIи жэщыбг хъуху щыщIэзджыкIырт Нэгумэ Шорэ, Берже Адольф, Люлье Леонтий, Торнау Федор сымэ я тхыгъэхэу адыгэхэм я гъащIэм, Кавказ зауэм теухуахэр. А лъэхъэнэм ди къэралым и тхыдэр зэрытщIэр властым и нэIэм щIэту зэхэгъэува дэфтэрхэмкIэт. Дэ мащIэ дыдэт тщIэр Урысейм хыхьэ лъэпкъхэм къакIуа тхыдэ гъуэгуанэм, я зыужьыныгъэм ехьэлIауэ. А жэщыбг еджэныгъэхэр си дежкIэ хъуащ си адыгэ лъэпкъ тхыдэ пэжым япэу гъунэгъу сыщыхуэхъуа зэман.
80 гъэхэм я кIэухым — 90 гъэхэм я пэщIэдзэм къэралым щекIуэкIыу зыщIадза демократие зэхъуэкIыныгъэхэм къашащ лъэпкъ гупсысэми зиужьыныр. 1991 гъэм и накъыгъэм, СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и етхуанэ сессием и лэжьыгъэм сыхэту, сэ къысIэрыхьащ тхыгъэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и къалащхьэ Налшык щекIуэкIыну лъэпкъпсо Конгрессым сызэрырагъэблагъэр иту. ХущIыхьэгъуэ лъэпкъ симыIэми, Iуэху псори зэзгъэтIылъэкIри, сэ сылъэтауэ щытащ Налшык. А зэIущIэм и инагъыр, и мыхьэнэр, гуфIэгъуэрэ дэрэжэгъуэу щхьэщытыр къыпхуэмыIуэтэным хуэдизт. Абы кърихьэлIар адыгэ республикищым ис хэкупсэхэм я закъуэтэкъым, атIэ Тыркум, Иорданием, Израилым, Сирием, США-м, Германием, Голландием, Югославием щыпсэу ди лъэпкъэгъухэри къекIуэлIат. Ахэр псори зэхуэгуфIэрт, я псэукIэхэр зэхуаIуатэрт, къыпфIэщIырт куэд лъандэрэ зэрымылъэгъуа зэанэкъилъхухэр зэрихьэлIэжауэ зы унагъуэшхуэу зэхэсу. Дунейри дэгуфIэ хуэдэт а Iуэхугъуэшхуэм: накъыгъэ махуэхэр уэфIт.
А зэхуэсым къыщызэрагъэпэщауэ щытащ Дунейпсо Адыгэ Хасэр, щаубзыхуат абы и Уставыр, щыхахат и гъэзэщIакIуэ органхэр. Симыгугъэххауэ сыхахауэ щытащ ДАХ-м и президенту.
Адыгэ лъэпкъым и конгрессыр — ар лъэпкъ-демократие зэщIэхъееныгъэщ. Абы и къалэн нэхъыщхьэр — лъэпкъым и пщIэр къэIэтыжынырщ, жылагъуэм демократие зэхъуэкIыныгъэхэр щегъэкIуэкIынырщ, парт-къэрал бюрократхэр властым емыгъэкIуэлIэнырщ.
Апхуэдэу а зэгухьэныгъэр елэжьынущ «адыгэ хабзэкIэ» дызэ-джэ лъэпкъ щэнхабзэр къэIэтыжыным. Псом нэхърэ нэхъапэр ди анэдэлъхубзэр хъумэнырщ, абы зегъэужьынырщ. Конгрессым ищIа унафэм ипкъ иткIэ, гъэ еджэгъуэщIэм ирихьэлIэу лъэпкъ школхэр къызэдгъэпэщынущ. Абыхэм адыгэбзэкIэ щрагъэджэнущ, япэщIыкIэ пэщIэдзэ классхэр. Программэм къызэрыщыгъэлъэгъуамкIэ, конгрессым и газет щхьэхуи иIэнущ. Апхуэдэу диIэнущ уней художественнэ киностудие, адыгэ лъэпкъым и тхыдэм теухуа къэхутэныгъэхэр едгъэкIуэкIынущ, абыхэм кърикIуахэр щызэхуэхьэсыжа щIэныгъэ тхылъхэр къыдэдгъэкIынущ.
Адыгэ лъэпкъым щыщ псори зэрыIыгъын хуейщ, ахэр щыпсэу е щылажьэ щIыпIэм емылъытауэ. ДАХ-м хуэдэ зэгухьэныгъэ нэхъапэIуэкIэ диIэн хуеящ, дауи, сыту жыпIэмэ ди лъэпкъыр дуней псом щикъухьа хъуащи.
Ди адыгэ усакIуэ цIэрыIуэ КIыщокъуэ Алим жиIауэ щытащ: «Адыгэхэр изогъэщхь дамэм телъу яхь къэп гъуанэм къищэща жылэхэм. Дэ дуней псом дыщикъухьащ». ДАХ-м и къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщщ а жылэхэр къызэщIэкъуэжыныр, нэхъ тэмэму жыпIэмэ, ахэр къэкIыфын икIи заужьыфын папщIэ, зыхуеину Iэмал псори къахузэдгъэпэщыныр, адыгэ лъэпкъыр зы щIыжыныр. Къапщтэмэ, хамэ къэралхэр псэупIэ зыхуэхъуа ди лъэпкъэгъухэм дапыщIауэ, абыхэм яфIри я Iейри хэкурысхэм тщIэуэ, дэIэпыкъуэгъу, щIэгъэкъуэн дахуэхъуфу щытын хуейщ. Зи адэжь щIыналъэм къэзыгъэзэжыну гукъыдэж зиIэхэм а я хъуэпсапIэр къайхъулIэнымкIи дадэIэпыкъупхъэщ.
Абыхэм къадэкIуэу, лъэпкъ щэнхабзэ и лъэныкъуэкIэ лэжьыгъэшхуэхэр къытпэщылъщ. Дуней псом щыцIэрыIуэ ди адыгэ хабзэр къэтIэтыжын, абы ехьэлIа тхылъхэр къыдэгъэкIын, къытщIэхъуэ щIэблэр а фIыгъуэм щIэпIыкIын хуейщ.
Лъэпкъ щэнхабзэхэр къэтIэтыжыну дызэрыхэтым зыри щIыщышынэн щыIэкъым. ЛъабжьэфI зиIэм бэвагъ къитынущ. Зи тхыдэмрэ щэнхабзэмрэ къадэкIуэу, гъунэгъу лъэпкъхэм яйми щыгъуазэ цIыхум и зэхэщIыкIыр нэхъ куу, и щхьэми адрей лъэпкъхэми яхуищI пщIэр нэхъ лъагэ хъуну аращ.
Ахэр зэбгъэтIылъэкI мыхъуну, лъэпкъпсо мыхьэнэ ин зиIэ Iуэхугъуэхэщ. ЖыпIэнурамэ, лэжьыгъэ ди куэдщ.
ИужькIэ куэдрэ сегупсысыжащ нэгъуэщI, псалъэм папщIэ, адыгэхэм пщIэшхуэ зыхуащI Щэныбэ Юрэ, хамыхыу а лъэпкъ зэгухьэныгъэ иным и пашэу сэ сыщIагъэувам и щхьэусыгъуэхэм. Хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкIэ, республикэм и унафэщIхэр щышынат а зэщIэхъееныгъэм и унафэр Щэныбэ Юрэ, политик пщтырым, къикIуэт лъэпкъ зымыщIэм, IэрыхьэнкIэ. Абыхэм я гугъащ сэ укъызгурыIуэну нэхъ тыншу, атIэми сэ Москва сыщыIэти, бэми апхуэдэу сакъылъэIэсыфыну къащыхъуакъым. АрщхьэкIэ властым нэгъуэщIу сыкъыхущIэкIащ. Сэ дапщэщи срителъхьэщ зэгурыIуэныгъэм, зэпсэлъэныгъэм, арщхьэкIэ зыгуэрым и унафэм сыщIигъэувэрэ жыIэщIэ сищIыну иужь ихьэрэ — апхуэдэ Iэмалхэр си деж зэи щыкIуэцIрыкIынукъым, властым сыщышынэу, сэ сфIэзахуэ Iуэху еплъыкIэхэри зэи IэщIыб сщIыуэ сыкъикIуэтынукъым.
Лэжьыгъэшхуэ щызэфIэтхащ а лъэхъэнэм ДАХ-м. ЕдгъэкIуэкIа съездхэм, нэгъуэщI зэхуэсхэм къыщытщтащ лъэпкъым и зыужьыныгъэм хуэгъэпса унафэхэр. А зэманым хиубыдащ куржы-абхъаз зэпэщIэувэныгъэри. Адыгэ щIалэхэм ящыщу а зауэм япэ дыдэу хэкIуэда Науржан Ибрэхьим и хьэдэр къыщашэжам щыгъуэ сэ си гур куэдрэ къызэрыгъуэтыжакъым, абыкIэ зызгъэкъуэншэжырти. СощIэж: абы и анэ Зельмэ къызжиIауэ щытащ: «Юрэ, си щIалэр зэрыщымыIэжымкIэ зумыгъэкъуаншэ. Ар уэри сэри къыдэупщIакъым — ар и къуэш къалэну къилъытэри зауэм кIуащ. Алыхьым апхуэдэу иухащ, сыт тщIэн…» Гуауэшхуэр зытепсыха а адыгэ анэм и псалъэхэм къарурэ фIэщхъуныгъэрэ къытхалъхьэжат…
Зэман дэкIа нэужь, сэ къызгурыIуащ Урысейм лъэпкъ политикэ тэмэм а лъэхъэнэм щыпхуегъэкIуэкIыну зэрыщымытар. Зэкъуэтыныгъэ зыхэмылъыж лъэпкъ зэщIэхъееныгъэм, властхэм зыкIи уащыгурымыIуэ щIыналъэм щекIуэкI Iуэхугъуэхэм сыхэтыну сыхуэмейуэ, Адыгэ лъэпкъ конгрессым и тхьэмадэ къулыкъум сытекIауэ щытащ. ИужькIэ, 1993 гъэм, сэ аргуэру сыхахат ДАХ-м и пашэу, арщхьэкIэ Правительствэм сыхыхьа нэужь, апхуэдэ жылагъуэ къулыкъу сIыгъыну сызэрыхуимытым къыхэкIыу, ар IэщIыб сщIауэ щытащ.
Урысей Правительствэм
1993 гъэм и гъатхэпэ мазэм и деж сригъэблэгъауэ щытащ вице-премьер Шахрай Сергей. Си псэукIэм, си Iуэху зыIутхэм кIэщIу щIэупщIа нэужь, абы къызжиIащ ЮстицэмкIэ министерствэм сыкIуэну Iэмал зэрыщыIэр. «Хьэуэ» къыхэзгъэкIакъым апхуэдэ псалъэмакъым, ауэ махуитI-щыкIэ сыгупсысэну хуит сыкъащIыну селъэIуащ. Сызэрыарэзыр жысIа нэужь, Черномырдиным сыхуагъэзащ, иужькIэ къыдэкIащ Президентым и Унафэ, УФ-м юстицэмкIэ и министрым и къалэнхэр згъэзэщIэну пщэрылъ къызэрысхуащIыр иту. Ар хъуащ си гъащIэм и зи чэзу къэгъэшы-пIэ.
ЮстицэмкIэ министерствэм иIэ управленэ 20-м абы щыгъуэ щылажьэрт цIыху 450-м нэс. Апхуэдэ власть IэнатIэ лъагэ зэи сыпэрымытами, сэ щIэх дыдэу гупым сыхэзэгъащ: абы щылажьэхэр зи IэщIагъэкIэ щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ цIыху акъылыфIэхэт. Дэ занщIэу деувэлIащ къэралыгъуэщIэм и хабзэ нэхъыщхьэхэр убзыхуным: Граждан, Уголовнэ, Граждан-процессуальнэ, Уголовно-процессуальнэ, ПсэупIэ кодексхэм. Апхуэдэу пытщащ суд реформэм, УФ-м и судыщIэхэм я советымрэ къэралым и судыщIэ орган нэхъыщхьэхэмрэ ди гъусэу.
А илъэс дыдэм и гъэмахуэм сэ сыхагъэхьауэ щытащ УФ-м ШынагъуэншагъэмкIэ и Советым. Зи мыхьэнэкIэ ин дыдэу, зэфIих лэжьыгъэхэмкIи къызэрымыкIуэу щыт а IэнатIэм и зэхуэсхэм щыхэплъэрт къэралпсо Iуэхушхуэхэм. Абы хэтри къэрал шынагъуэншагъэм зи лэжьыгъэкIэ пыщIа къулыкъущIэхэрт. Ельциным иригъэкIуэкIырт Советым и зэхуэсхэр. Утыку къралъхьэ Iуэхухэр тэмэму зэпкърыхауэ щымытмэ, абы бзаджэ яжриIэрт ар зи пщэрылъхэм, ауэ апхуэдэ къыщыхъур зэзэмызэххэт.
ШынагъуэншагъэмкIэ Советым сэ си нэIэ щIэтт «УФ-м щIэпхъаджагъэхэм япэщIэтынымкIэ теухуауэ» федеральнэ программэ хэхар гъэхьэзырыныр. Апхуэдэу сэ куууэ сыхэтащ УФ-м и Конституцэр гъэхьэзырыным икIи къэщтэным.
Апхуэдэурэ къэсащ 1994 гъэм и дыгъэгъазэр. Абы ирихьэлIэу наIуэ къэхъуат къэралым иригъэкIуэкI лъэпкъ политикэр зыхуэдэр: абы псом нэхърэ щынэхъыщхьэр къарурт. УнафэщIхэм къагурыIуакъым лъэхъэнэщIэм лъэпкъ гупсысэр лъагапIэщIэм зэрытригъэувар, апхуэдэуи зы лъэпкъи гъэр зэрыпхуэмыщIынур, сыт хуэдизу и бжыгъэкIэ мащIэу ар щымытми. Ар бгъэкIуэдыфынущ, ауэ, Гамзатов Расул зэрыжиIауэ, «лъэпкъыпсэр гъэр пхуэщIынукъым, лъэпкъыгур пхуиудынукъым».
Апхуэдэ гупсысэхэм сызэщIаIыгъэу, Шэшэным зауэ ещIылIэным теухуауэ Ельциным къыдигъэкIа УнафэмкIэ сымыарэзыуэ, сэ Правительствэм сыкъыхэкIыжащ. Абы иужькIэ Къэрал Думэм сыкIуащ.
Илъэсрэ мазийкIэ сызыщIэса министр пэшыр щызбгынэм, зы хьэпшып закъуэщ къыздыщIэсхар: Кони Анатолий и фэеплъ стIолыщхьэ бюст цIыкIурщ (Юристхэм я урысейпсо зэгухьэныгъэм я тыгъэт ар).
И ныбжьэгъухэм я гъусэу Тырку Республикэм щыIэщ. Истамбыл, 1993 гъэ
Къэрал Думэм
Урысей парламентаризмэр жыжьэ къыщожьэ. Япэ Къэрал Думэхэр я зэхэлъыкIэкIэ, Iуэху зехьэкIэкIэ иджырей Думэм ещхьт. Къэралым и хабзэ лъабжьэр къызэзыгъэпэщауэ щытар РСФСР-м и Совет Нэхъыщхьэмрэ етхуанэ Къэрал Думэмрэщ.
Абы сыхэту зэфIэсха лэжьыгъэхэм ящыщу арэзыныгъэрэ гупсэхугъуэ инрэ къызатауэ щытащ УФ-м и Граждан кодексыр зэхэзылъхьахэмрэ ар Къэрал Думэм щыпхызыгъэкIахэмрэ сазэрыхэтам. Апхуэдэу гукъинэ сщыхъуа Iуэхугъуэ нэхъыщхьэхэм ящыщщ «шэшэн Iуэхум» теухуауэ УФ-м и Конституцэ Судым сыкъызэрыщыпсэлъар. АбыкIэ Правительствэм иригъэкIуэкI политикэмкIэ сымыарэзыуэ юстицэмкIэ министр къулыкъум сыкъытекIа нэужьи, си гупсысэхэми IуэхущIафэхэми куэдрэ хэкIакъым а унэтIыныгъэр. Парламентым и ИщIагъ палатэм а Iуэхум ехьэлIауэ Конституцэ Судым зэрызыхуэдгъазэ дэфтэр щыдгъэхьэзырат, арщхьэкIэ ар IэIэтымкIэ пхыкIыфатэкъым. Сэ ар хуабжьу згъэщIэгъуауэ щытащ. Зэрылэжьа илъэситIым къриубыдэу Думэм зы хабзи къищтатэкъым къэралым щекIуэкI лъэпкъ политикэм епхауэ. Ар гъэщIэгъуэныщэт! Лъэпкъ куэду зэхэт къэралым и гъунапкъэхэм «хъуаскIэхэр къыщыдидз» дэнэ къэна, «мафIэшхуэхэр щыблэрт», арщхьэкIэ абыхэм яхуэфэщэн къэралпсо гулъытэ ягъуэтыртэкъым. Уеблэмэ, 1906 гъэм щыIауэ щыта япэ Къэрал Думэм лъэпкъ зэхущытыкIэхэм гулъытэ нэхъыбэ хуищIат, иджырей етхуанэ Думэм нэхърэ. «Шэшэн Iуэхум» апхуэдэу темыгузэвыхьу Думэм наIуэ зыщищIым, жэрдэмщIакIуэ гупым щхьэхуэу дгъэхьэзырауэ щытащ Конституцэ Судым хуэгъэза Зыхуэгъэзэныгъэ. Гупым я пашэхэм сэр нэмыщI хэтт Карелинымрэ Лукьяновымрэ.
Ди жагъуэ зэрыхъущи, «шэшэн Iуэхум» ехьэлIауэ Президентым иубзыхуауэ щыта гъуэгурщ Конституцэ Судым къыхихари.
Къэрал Думэм сызэрыхэта иужьрей мазэхэр техуауэ щытащ еханэ Къэрал Думэм и хэхыныгъэ кампанием. Урыс общинэхэм я цIэкIэ сэ иджы сыхэтт «Урысейм и лъэпкъхэм я союз» спискэм. Хэхыныгъэхэр екIуэкIыным мазиплI фIэкIа имыIэжу къызэрагъэпэща а зэгухьэныгъэм увыпIэ щигъуэтакъым Къэрал Думэм. Абы къыхэкIыуи парламентыщIэм сыхэхуакъым.
Ари гъащIэм и къэгъэшыпIэ ткIийхэм ящыщт, ауэ сэ абыхэм сесэжакIэт.
КЪАЛМЫКЪ Юрэ.
