Малъхъэдис
Псалъэжьхэр
ЛIы ищIа иIуэтэжыркъым
КъыпкIэлъымыкIуэм узыкIэлъигъэкIуэнукъым.
КъыптекIуэр лъэщщ.
Къыхэдзэ закъуэ — дежьуун бгъуэтынщ.
Къэбублэр хабзэщ.
Къэмыфэфым пшынауэм трелъхьэ.
ЛIы ищIа иIуэтэжыркъым.
ЛIыхъужь и лъэужь кIуэдыркъым.
Лъагъуныгъэр дахагъэ-Iеягъэкъым.
Лъэпкъыншэр насыпыншэщ.
Лъэрымыхь и Iыхьэ хокIуадэ.
Мардэ зимыIэ щыIэкъым.
Мастэр зэрыкIуэм Iуданэри ирокIуэ.
МафIэм псыр къегъавэ, псывэм мафIэр егъэункIыфI.
Мывэ дзыкIэ зымыщIэм и щхьэм къохуэж.
Мывэкъуршыммэштрасэркъым.
Адыгэ лIакъуэхэр
Абазэхэхэр
Абазэхэхэр курыт лIэщIыгъуэхэм адыгэ лъэпкъхэм я нэхъ инхэм ящыщ зыуэ щытащ, иджы адыгейкIэ (кIахэ адыгэкIэ) дызэджэм хыхьэ зы гупщ. Пасэ зэманым лъэпкъым и цIыхухэр нэхъыбэу зэлэжьу щытар гъавэ щIэнымрэ Iэщ гъэхъунымрэщ, апхуэдэу абыхэм яIэт жыг хадэ хъарзынэхэри. ЩIым къытрах, Iэщым къыпах хъерымкIэ сату дащIырт я гъунэгъу лъэпкъхэм.
XVIII-XIX лIэщIыгъуэхэм Кавказыр къэгъэIурыщIэным хуэунэтIауэ урысей пащтыхьхэм ирагъэкIуэкIа Iуэхугъуэхэм я зэранкIэ, абазэхэхэм ящыщу я лъахэм къинэжыгъар цIыхуу исам и Iыхьэ пщIанэрщ. 1863 гъэм генерал Евдокимовым а лъэпкъым ирищIылIа зэгурыIуэныгъэм ипкъ иткIэ, ахэр Псыжь Iуфэ и тафэ щIыпIэхэм итIысхьэн е 1864 гъэм и мазаем и 1 пщIондэ Тыркум Iэпхъуэн хуейт. Унафэр зымыдахэр хэкум икIыжащ, адрейхэр къуршым ихьэжыгъащ, ауэ бгыхэми ахэр къахъумэфакъым: щIыIэмрэ мэжэщIалIагъэмрэ икIуэдыкIащ. 1901 гъэм абазэхэ адыгэу Кубань областым къинэжар цIыху мини 5-м щIигъуртэкъым.
Абазэхэ адыгэхэр нобэ куэд хъужыркъым. Ахэр щопсэу Хьэкуринэхьэблэ, Мамхэгъ жылэхэм (Адыгэ Республикэ). А жылэхэр тIысауэ щытащ 1862 — 1863 гъэхэм, Хуарзэ псыр яку дэжу. 1958 гъэм Хьэкуринэхьэблэрэ Мамхэгърэ зэгуагъэхьэжри Щоджэнхьэблэ къуажэ къызэрагъэпэщащ. Адыгэ Республикэр къэунэхуа нэужь ахэр зэгуагъэкIыжри, япэм яIа цIэхэр иратыжащ. А жылэхэм щыпсэухэрщ адыгэбзэм и абазэхэ диалектым ирипсалъэхэр.
Беслъэнейхэр
«Беслъэней» фIэщыгъэр къэбэрдеипщхэр къызытепщIыкIыжа Инал и къуэ Къэсей и къуэ Беслъэн деж къыщежьэу тхыдэтххэм хуагъэфащэ.
Курыт лIэщIыгъуэхэм беслъэнейхэр Псыжь и адрыщI Лабэ и Iуфэ щIыпIэхэм щыпсэуащ. Беслъэней пщыхэм я къежьапIэр Инал и лIакъуэ Къанокъуэщ, ауэ ахэри унагъуитIу гуэшыжащ — Щолэхъухэрэ Бэчмырзэхэрэ. А унагъуитIым яIэщIэлъащ щIышхуэ, БеслъэнейкIэ еджэу. Беслъэнейхэр къэбэрдейхэм къакIэлъыкIуэу адыгэ лъахэм къуэкIыпIэ лъэныкъуэм щыпсэурт. XIX лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэм беслъэнейхэр я бжыгъэкIи, я псэукIэкIи адыгэ лъэпкъхэм я нэхъ лъэщхэм ящыщ хъуат. Ауэ абы и цIыху куэд Кавказ зауэм хэкIуэдащ, нэхъыбэж Тыркум Iэпхъуащ. Къэбэрдейхэмрэ кIэмыргуейхэмрэ яку дэса беслъэнейхэр хэкум икIыжа нэужь, зэпыча хъуащ къуэкIыпIэмрэ къухьэпIэмкIэ щыпсэу адыгэхэм я зэпыщIэныгъэр, къэбэрдей адыгэбзэр адрей адыгэхэм я бзэм къыгуэщхьэхукIащ.
Мы зэманым беслъэнейхэр щопсэу Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и Беслъэней, ВакIуэжылэ къуажэхэм, Адыгэ Республикэм хыхьэ Блашэпсынэрэ Улапрэ, Краснодар крайм щыщ Успен районым и Кургъуокъуейрэ Къанокъуейрэ. ЗэрыхуагъэфащэмкIэ, беслъэнейхэр цIыху мини 8-м ноблагъэ, къэбэрдей-шэрджэсыбзэм и беслъэней диалектым иропсалъэ.
Темыркъан Юрий и илъэс
Зыми емыщхь дирижёр щэджащэ Темыркъан Юрий СССР-м, РСФСР-м, КъБР-м я цIыхубэ артистщ, Совет Союзым, РСФСР-м, Урысей Федерацэм я Къэрал саугъэтхэм я лауреатщ. Ар Санкт-Петербург дэт къэрал филармонием и академие симфоние оркестрым и художественнэ унафэщIщ икIи и дирижёр нэхъыщхьэщ.
Темыркъаныр щIэх-щIэхыурэ хамэ къэрал оркестрхэм я гъусэу утыкушхуэхэм йохьэ. Апхуэдэу ар ядэлэжьащ Филадельфием, Берлин, Венэ, Амстердам, Чикаго, Нью-Йорк, Сан-Франциско, Рим, Тель-Авив, нэгъуэщI къалэ куэдми я симфоние оркестр цIэрыIуэхэм. Мастер-классхэр щитыну Юрий ирагъэблагъэ дуней псом нэхъыфIу къыщалъытэ макъамэ еджапIэхэм.
Хъыбархэр
Жьэгу пащхьэ мафIэ
Ижь-ижьыж лъандэрэ адыгэхэм пщIэшхуэ хуащI жьэгу пащхьэ мафIэм. Абы лъабжьэ хуэхъуар иджыкIэ IупщIкъым. Ауэ хуэбгъэфащэ хъунущ нартхэр щIыIэм ису Сосрыкъуэ мафIэ къихьу къыщригъэлам е адыгэхэр мажусий диным щита лъэхъэнэм къыщежьауэ.
«Тхьэуэ мор зи уафэ, Тхьэуэ мыр зи щIылъэ» жаIэу тхьэ зэраIуэу щытам ещхьыркъабзэу, «Тхьэуэ мыр зи жьэгу пащхьэ мафIэ» — тхьэрыIуэр куэд щIауэ щыIэщ.
Адыгэхэм унэщIэ ящIамэ, япэу жьэгу пащхьэ мафIэ зыщIыр унэгуащэрт. Жьэгу мафIэр хэти ищI хъурт. Абы къимыдэкIэ, «Угъурлыгъэщ» жаIэри, абы пэрылъ мафIэр зэи ягъэункIыфIыртэкъым. Сэ мыувыIэу сигу къокIыж жьэгу пащхьэ мафIэм теухуауэ зыгуэрым жиIэжу зэхэсха мы хъыбарыжьыр:
Дыщэ пыIэ щхьэрыгъыу, унэм ирамыгъэкIыу илъэскIэ ягъэныса нэужькIэт нысащIэм япэ дыдэу мафIэ ирагъэщIу лэгъуп щызэфIрагъадзэр. Зы адыгэ унагъуэ гуэрым я нысащIэм япэу мафIэ зэщIигъэстауэ пщэфIэну щыщIидзэ дыдэм ирихьэлIэу хъыбар къэIуащ къуажэм зричу, пIалъэ лъэпкъ къыхэмыкIыу, Iэпхъуэн хуейуэ.
А лъэхъэнэр бзаджэт ди лъэпкъым дежкIи, тетIысхьэгъуэ зимыIэ жыхуаIэм хуэдэу, дыкърахуэкIырт, псэхугъуэ къыдатыртэкъым ди бийхэм.
Жылэр щыIэпхъуэм, зи япэ лэгъупыIэмпIэр къызытекъута нысащIэм игу фIы щыщIэнт — къытехъуам иринэщхъейт, «сыту мафIащхьэ угъурсызт» къысхужаIэнщ, жиIэрти тегузэвыхьырт. Сытми, нысащIэм и мафIэ зэщIэплъам щыщ дэп тасым ирилъхьэщ, гуарцэ къригъэтIылъэкIри: «Я дэ ди Тхьэу Тхьэшхуэ, си жьэгу пащхьэ мафIэр сыкъызыхыхьа лъэпкъми сыкъызыдыхьа жылэми угъурлы яхуэщI!» — жиIэри здришэжьащ.
Жылэ Iэпхъуар тIыса иужь, нысащIэр илъэс пщIейкIэ псэужати, зы махуэ и жьэгу пащхьэ мафIэ зэхигъэкIакъым, жылэри а здэIэпхъуа щIыпIэм имыкIауэ нобэми ныжэбэми исщ. Абы лъандэрэ къежьауэ «ГукIакъуэхэ я гуащэжьым и жьэгу пащхьэ мафIэу» хужаIэ зи лэгъупыIэмпIэ зэфIэлърэ зи жьэгу пащхьэ мафIэ блэуэ зрихьэлIэ адыгэ унагъуэм.
ЛIыжьымрэ фызыжьымрэ
Зы лIыжь цIыкIурэ зы фызыжь цIыкIурэ псэут. ЛIыжьымрэ фызыжьымрэ зэхуэбзаджэт. ФIыуэ зэрылъагъуртэкъым. Хуэмыхьыжу лIыжьым и щхьэр ирихьэжьэри ежьэжащ. ЗдэкIуэр имыщIэу куэдрэ гъуэгу тетауэ, зы мащэшхуэ гуэр IущIащ. Иплъэмэ — благъуэ абрагъуэ ису лIыжьым къилъэгъуащ. Къигъэзэжри лIыжьыр и фызыжьым деж къэкIуэжащ.
— Дэнэ уздэщыIар? — жиIэри фызыжьыр лIыжьым щIэгубжьащ.
— Зы мащэ гуэрым дыщэ куэд илъу срихьэлIати, си закъуэти, симыхьэфу сыкъэкIуэжащ, — жиIащ лIыжь цIыкIум.
— НакIуэ, — жиIащ фызыжь цIыкIум.
КIапси къыздащтэри, еуэри кIуащ. ЛIыжьыр мащэм щхьэщыхьэри иплъащ.
— Сэ сихьэнщ, фызыжь, уэ моуэ щыт, — жиIащ абы. Ауэ фызыжьыр мащэм щхьэщыхьащ. Абы иплъэну зыщишийм, лIыжьыр еIунщIри, и щхьэр и щIагъыу фызыжь цIыкIур мащэм иридзащ. ЛIыжьыр къыщIэпхъуэжауэ къыздэжэм, къызэщIэувыIыкIащ. Фызыжьым игу щIэгъужри къигъэзэжащ. Къыздигъэзэжам, еплъмэ, къелъагъу: фызыжьым благъуэр гъуэм кърихуащ. Апхуэдизу зи жагъуэ ящIа благъуэр жылэ гуэрым кIуэри егъуэлъылIащ, цIыхуи Iэщи къыдимыгъэкIыу. Къуажэр хьэлэбэлыкъышхуэ хэхуащ. Ар лIыжь цIыкIум къыщищIэм, а жылэм къэкIуащ. И пыIэр зыщхьэрехри едз, и цейр зыщехри хуедз, благъуэм дежкIэ мажэ. ЯгъэщIагъуэу зэрыжылэу лIыжьым йоплъ. Благъуэм и щхьэр къиIэтри: «Сыт укъыщIэкIуар, лIыжь мыгъуэ цIыкIу?» — къеупщIащ. «Фызыжьыр мащэм къикIыжауэ къокIуэ уи деж, ар бжесIэну аращ сыкъыщIэкIуар», — жиIащ лIыжьым. «Фызыжьыр къакIуэуи?» — щIэупщIащ благъуэр. «Къожэ, иджыпсту къэсынущ», — жиIащ лIыжьым. Благъуэм кIэбгъу зищIри зигъэпщкIужащ. ЛIыжьри, игъэзэжри, и унэ кIуэжащ.
Зытхыжар КIурашын БетIалщ.
ГушыIэ
Дыгъухэр къызэраубыдар
ЛIы гуэрым и мэлыр къадыгъуну щIалитI чэтым щIыхьащ.
ЛIым Iэуэлъауэ щызэхихым, мыч-мыбжэгъуу башышхуэ къищтэри Iуэм ихьащ. КIыфIт, зыри илъагъуртэкъым. Мэлыр зейр Iуэм къыщихьэм, дыгъухэр чэтым щIэт шхалъэм дэтIысхьэри, заущэхуащ.
Мэлыр зейм Iуэр хъурейуэ къикIухьри жиIащ:
— ДыгъуакIуэ си деж къэкIуам, Алыхьым Iэмыр ищIауэ, и лъэпхъуамбэшхуэцым хуищIэу сыкъеIащэрэт, нэгъуэщI есщIэну сыхуейтэкъым!
ДыгъуакIуэ къэкIуахэр лъапцIэт.
— Сыту пIэрэ мыр лъэпхъуамбэшхуэцым къеIэну щIыхуейр? Апхуэдизу узу пIэрэ? — жиIэщ зыми, и гъусэм и лъэпхъуамбэшхуэцым къеIащ. Зи лъэпхъуамбэшхуэц къеIар ину кIиящ.
Мэлыр зейр зыхуеиххэр арати, башымкIэ яхэуэурэ дыгъухэр дихужащ.
КъардэнгъущI Зырамыку.
Къуажэхьхэр
Уэстесэми, плъыжьыбзэ
ЩхьэкIэ кIэплъ,
Лъабжьэ плъыжь.
Жьыбгъэм банэ кърихуэкI,
Банэ жылэ къезыхьэкI.
Гуэдзым и къуэш,
Шым ишх къэуат.
Уэс тесэми, плъыжьыбзэ,
Уедзакъэми, гуащIабзэ.
Зи щхьэкIэр Iусыпхъэ,
Зи лъабжьэр шхыныпхъэ.
Шэдым къыщыкI,
Уэру дэкIей.
Зэхэзылъхьар Щоджэн Леонидщ.
ЖЭУАПХЭР:
Жэгундэ. Жьуджалэ. Зэнтхъ. Зэрыджэ. КIэртIоф. Къамыл.
ЖыIэгъуэхэр
Iейм зыкъызэкъуех, фIыр къызэрокI
АкъылыфIэр гъуэмбми йозагъэ, акъыл ныкъуэр дунейм техуэркъым.
Губзыгъэм зыфIегъэлIыкI, делэм зыщегъэшынэ.
Делэ унафэ гъэзэщIэгъуафIэщ: къутэн мыхъумэ, щIын гугъу ящIыркъым.
Пщыхьэщхьэм нэхърэ пщэдджыжьыр нэхъ Iущщ жаIэ, арагъэнщ Iуэхур пщыхьэщхьэм щIалэжьыр.
Баш иупсу къыщымыхъуу пцIы еупс.
Зы пэж жыуамыгъэIэн щхьэкIэ пцIищэ уагъэупсыни!
КъысфIощI щыжаIэми, шэч къытрахьэу къызыфIумыгъэщI.
ЖыIэкIэмыщIэм гупсысэ дахэри фэладжэ ещI.
ЕпIуэкIыу зэман иумыгъэхьу, жыIи пыкI.
Сэбэпыншэ зэпэубыда щыIэкъым.
ХуэщIэ-хуэщIи зэ хуумыщIэжыфмэ, къаугъэ ухадзэнщи, утыншыжынщ.
Дзыхэр узым нэхъ къол, бэшэчым нэхърэ.
Къоуз псом и гугъу япэ къыпхуэзэм хуумыщI: езым къригъажьэмэ, сыкъэпщIэнщ.
Ежьужь мащIэ гум щыгъуалъхьэрэ?
Iейм зыкъызэкъуех, фIыр къызэрокI.
Дунейм и махуитI зэхуэдэкъым — цIыхури апхуэдэщ.
Дзажэр хьэлъэху, зылъэфым и лъэр нэхъ щIокI.
Зэрыщымыту зыкъыпщызыгъэхъур зэрыщытым тоукIытыхьыж.
Къэбгъуэтыжар щIэуэ къыпхэхъуам хуэдэжкъым — гуфIэгъуэ дыдэщ.
Бейтыгъуэн Сэфарбий.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
КIэртIоф гъэварэ кхъуей цIынэрэ
КIэртIоф гъэва щIэгъэгъущхьэжар зэрыпщтыру тепщэчым иралъхьэ. Щхьэхуэу тепщэч цIыкIукIэ кхъуей зэхэткIухьам бжьыныху ущэба, шатэ хэту дытрагъэувэ.
Ар зэращIыр: кхъуей ягъэтIэтIам бжьыныху уба, шыгъу хэлъу халъхьэ, шыбжий хадзэжри, фIыуэ зэIащIэ. ЩIакхъуэ, лэкъум Iэнэм тепщэчкIэ дытрагъэувэ. Шэ хуабэ, шху трафыхьыж.
Халъхьэхэр (цIыхуитI Iыхьэ): кIэртIоф укъэбзауэ — г 400, зэрагъэвэну псыуэ — г 400, шыгъуу — узыхуейм хуэдиз, кхъуей цIынэу — г 100, шатэу — г 100, бжьыныху укъэбзауэ — г 20, шыгъуу, шыбжий плъыжь сыр хьэжауэ — узыхуейм хуэдиз.
Шыбжиитхъу
Тхъу гъэвэжар шыуаным иралъхьэри ягъэткIу. Абы чымчыркIэ зэIащIэурэ шыбжий хьэжар хакIутэ. Тхъур тхъуэплъ дахэу къриIэхукIэ, мафIэ щабэм тету ягъажьэ. Шыуаныр пэшхьэкум къытрахыжри дакъикъи 4 — 5-кIэ щагъэтщ, шыбжий сахуэ сытхэр шыуан лъабжьэм щIэтIысыкIын щхьэкIэ. АдэкIэ шыбжиитхъу къабзэр щхьэщагъэжри, хьэкъущыкъу гъущэм иракIэри ягъэдииж. И щхьэр тепIауэ щIыIапIэ щызэрахьэ.
Шыбжиитхъур къагъэсэбэп хьэнтхъупс, лыхэкI, шыпс, гъэшхэкI шхыныгъуэхэр щащIкIэ. Шыбжиитхъур зэIымыхьэу куэдрэ щытщ.
Халъхьэхэр: тхъууэ — г 200, шыбжий сыр хьэжауэ — г 50.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:2. ХадэхэкIыр Iисраф зыщI дзыгъуэшхуэ. 4. … зэхэдзэ нэхърэ — акъыл зэхэдзэ. 5. ПхъащIэ Iэмэпсымэ. 6. Мыщэм … фIэбэлацэщ. 8. Пхъэщхьэмыщхьэ. 11. Къуэш … нэхърэ — ныбжьэгъуфI. 12. Лэскэн районым хиубыдэ къуажэ. 13. Пщым и унэIут. 18. ХьэщIэ лъапIэм хуаукI Iэщым щхьэкIэ апхуэдэу жаIэ. 20. Адыгэ усакIуэ Iэзэу, журналисту, зэдзэкIакIуэу щыта, къыщалъхуа Къулъкъужын щIыналъэм дахэу теусыхьа. 21. Мэз … е удз … 22. ПIастапхъэ. 23. ЛIы и къуэгъурэ … и гъуррэ. 24. Гъэмахуэм Iэщым, шым я фэр изых бадзэшхуэ. 25. Адыгэм къахэкIа усакIуэ нэхъ Iэзэ дыдэхэм хабжэ, Къэрэшей-Шэрджэсым и цIыхубэ усакIуэ. 28. Жыг лъагэшхуэ. 32. Гъатхэм пасэу щIым къыхэж удз гъэгъа къащхъуафэ-шакъафэ: ЩоджэнцIыкIу Алий и усэхэм щигъафIэу щытащ. 33. Мэлым къытращыкI цы щабэ. 35. Пхъэщхьэмыщхьэ гуащIэ цIыкIу. 37. … зезыхьэ и Iэпэ йобзей. 38. Урысей Федерацэм и щIыналъэ нэхъыщIэ дыдэ. 40. Лъапэ зыпымыт цIыхухъу щыгъын лIэужьыгъуэ. 41. Хьэлу … е хъарбыз … 42. Шэмэджыр зэралъ.
Къехыу:1. Нартыху гъэлыгъуа хьэжыгъэ. 2. Апхуэдэ пэшэгъу зиIэ цIыху щыIэу жаIэ, зыми имылъэгъуа пэтми. 3. Бжэныфэм къыхащIыкI къэп. 4. Дзыгъуэм и бий кIэуфIыцI, псэущхьэ дахэ цIыкIу. 7. Жьэ бзаджэ зыщIэт цIыху. 9. ЛъакъуэрыгъажэмкIэ дунейпсо Олимп зэхьэзэхуэхэм и чемпион … Борис. 10. Пщэ гъум. 12. Шым и кIуэкIэ. 14. ЦIыхухъу балигъ. 15. Зэщхьэгъусэхэр, я бынхэр. 16. Хъыджэбз тхьэIухудым щIалэщIэхэр … къищIат. 17. Куэд зигу изыубыдэф цIыху. 19. Iэпслъэпсым щыщ. 21. ГъукIэм и лъэщапIэ. 26. ТхъуцIынэ щIэпхумэ, къанэр. 27. Зэхэуэ, зэрыукI. 29. Зэпэхъурейуэ пшэр. 30. … лъакъуэрэ джэд лъакъуэрэ зыубыда щыIэ? 31. ЩыпсалъэкIэ зэIынэ. 34. Пасэрей зауэлI джанэ, гъущI хъару зэIущауэ. 36. НапIэзыпIэ. 39. ЕгъэджакIуэм къигъэсэбэп сэху тыкъыр цIыкIу. 41. Уэнжакъым йокIри, уафэмкIэ еунэтI.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Бадзэуэгъуэм и 28-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:5. Ахърэт. 6. Вабдзэ. 9. Идар. 10. Елъхъуэт. 12. ЖьакIуэ. 13. Мыл. 14. ХущIэ. 17. Усэ. 18. ЩIопщ. 20. Тхуей. 21. Бжы. 23. ГъукIэ. 26. Гъуджэ. 28. Ер. 29. Лэгъуп. 30. ЩIакIуэ. 31. Сэ. 32. Щхьэ. 33. Пкъы. 36. Ажэ. 37. Лъэпщ. 38. Собэ. 39. Ету. 42. Баш. 45. Деж. 49. Блэр. 50. ЛантIэ. 51. Щауэ. 52. Iэбгъэ. 53. Шырыкъу.
Къехыу:1. Щхъырыб. 2. Мэсей. 3. Мастэ. 4. Бдзэжьей. 7. АдрыщI. 8. ТкIуэпс. 11. Хъудыр. 15. Сом. 16. Без. 19. Щыгъупщащ. 20. ТхьэщIэпс. 22. Жырыкъ. 24. КIэсыж. 25. Блэ. 27. Хьэм. 34. Уэд. 35. Гъубж. 40. Ташло. 41. Берн. 43. Армум. 44. Мэрзэхъу. 46. Бащлъыкъ. 47. Благъэ. 48. Уэчыл.
