Композитор гъуэзэджэ, цIыху гуащIафIэ Къардэн Хьэсэн Екъуб и къуэм и ныбжьыр илъэс 90 ирокъу
Макъамэр зи псэм щыушэ
Макъамэр фIыуэ зылъагъуу Къэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэухэм куэд щIауэ гуапэу и цIэ къраIуэ Къардэн Хьэсэн — музыкэ гъуэзэджэхэр зи Iэдакъэ къыщIэкIа композитор цIэрыIуэм.
Ар жанр псоми щолажьэ, псом хуэмыдэу уэрэд телъыджэхэр еус, камернэ музыкэ етх. Симфоние лэжьыгъэшхуэу, гъэщIэгъуэну Хьэсэн куэд дыдэ иIэщ. Ар иджыри цIэрыIуэщ кантатно-ораторие макъамэкIэ. Абы и щапхъэу урикъунущ «Светлая дружба» зыфIища кантатэм и закъуэ.
Къардэн Хьэсэн 1923 гъэм мазаем и 23-м Шэджэм районым хыхьэ Шэджэм Езанэм къыщалъхуащ. Абы и адэ Екъуб къуажэ гъукIэт, и анэ Лъостэ пшынэ еуэрт. АрщхьэкIэ, бын пIынри, унэм ис нэхъыжьхэм якIэлъыплъынри, колхоз лэжьыгъэри зи пщэм дэлъ бзылъхугъэм абы гулъытэшхуэ зэрыхуимыщIыфым къыхэкIкIэ, а и зэфIэкIым хигъэхъуэну Iэмал иIакъым.
Иджыри школым щIэс щIыкIэ Хьэсэн гу хуищIащ макъамэм. Ар зи фIыгъэр адыгэбзэмкIэ егъэджакIуэ Бекъшокъуэ Жумалдин и унафэщIу лъэпкъ макъамэ IэмэпсымэхэмкIэ школым щылэжьа оркестрырщ. Абы Хьэсэн макъамэ Iэмэпсымэхэм къанэ щымыIэу зыщыхуигъэсащ.
1937 гъэм зи адэр дунейм ехыжа, илъэс 14 фIэкIа зи мыныбжь Хьэсэн Налшык щыIэ школ-интернатым ягъакIуэ. Абы нэхъри макъамэм пэгъунэгъу щыхуэхъуащ щIалэ цIыкIур: художественнэ самодеятельностым, оркестрым хэтщ. Макъамэ кружокым макIуэ, уэрэд цIыкIухэр етх, абыхэм ящIилъхьэ макъамэхэм и ныбжьэгъухэр ирегъэдаIуэри, къехъулIэу къыщыжраIэкIэ, Iуэхум нэхъри тогушхуэ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, музыкант хъун щхьэкIэ еджэным занщIэу пищэну къыхуиухатэкъым Хьэсэн.
1942 гъэм Къардэн Хьэсэн зэуапIэм Iухьэри, Кавказым щыщIэдзауэ Германием нэс гъуэгуанэ кIыхьыр зэпичащ. Зауэр иухри, 1946 гъэм абы унэм къигъэзэжащ. МафIэ лыгъэм щыхэтми IэщIыб имыщIа и мурадыр — макъамэм хуеджэныр — пIалъэкIэ зримыгъэтIылъэкIыу хъуакъым. ГущIэгъуншэ зауэм иухъуэнщIа жылэм Iэпщэрылажьэу фIэкIа ущыпсэуфынутэкъым, атIэми гугъуехьым зи къарур щIилъэсыкIа и анэр куэд дэмыкIыу дунейм ехыжащ. «Къэбэрдей пэж» газетым лэжьэн щыщIидзащ Хьэсэн, арщхьэкIэ и плъапIэр гум щэхуу щигъафIэрт. 1947 гъэм ар щIэтIысхьащ Римский-Корсаковым и цIэр зэрихьэу Ленинград дэт консерваторэм къыщызэIуаха къэбэрдей оперэ студием.
Къардэныр щеджащ профессор Исаченкэ Константин и деж, абы и унафэм щIэту макъамэ гъуазджэм и щэхухэр зригъэщIащ. КомпозицэмкIэ егъэджакIуэ гъуэзэджэ, профессор Кушнарев Христофор и дерсхэри Хьэсэн и дежкIэ уасэ зимыIэт.
Къардэным къыхиха IэщIагъэм нэхъри трагъэгушхуэу и япэ творческэ лъэбакъуэхэр къыдаIыгъащ композитор цIэрыIуэхэу Мурадели Ванорэ Вольфензон Сергейрэ. Консерваторэм щыщIэса илъэсхэм Къардэным и щIэныгъэм хигъэхъуэным хуэщхьэпащ Ленинград дэт оперэ театр, музей, симфоние оркестрхэм, драмэ театрхэм щагъэлъагъуэ лэжьыгъэхэри. Урыс оперэ, театр лэжьакIуэ цIэрыIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэр илъагъуну, абыхэм я дерсхэм щIэсыну и насып къихьащ. КъеуэлIа фIыгъуэр и фIэщ хуэмыщIу, ар едаIуэрт Чайковскэм, Шостакович, Бетховен, нэгъуэщI композитор гъуэзэджэхэми я IэдакъэщIэкIхэм.
Къыхэгъэщыпхъэщ, зауэ нэужь зэман хьэлъэм къалэшхуэм кIуа студентхэр абы зэрыщымытыншар. Ахэр жэщкIэрэ лэжьэн хуейт, я стипендиер зэрахуримыкъум къыхэкIыу. Абдежми Хьэсэн и насыпыр щытекIуауэ убж хъунущ. Оперэмрэ балетымрэ я Театр цIыкIум мимикэ ролхэр щигъэзащIэу уващ, зэзэмызи спектаклхэм роль мыинхэр къыщыщылъыс щыIэу. ИлъэсиплIым и кIуэцIкIэ а театрым и утыкум щекIуэкIа псоми хэтащ, классикэ макъамэм и щэхухэр къищIэнымкIэ ар сэбэпышхуэ къызэрыхуэхъуам шэч хэлъкъым.
Консерваторэм щIэсу Хьэсэн итхащ и япэ уэрэдхэр: «Колхоз щIалэщIэм и уэрэд», «Приходи вечерком на свидание» (1950 гъэ). Абыхэм кIэщIу къакIэлъокIуэ «Белая голубка» уэрэдыр, «В родном краю» симфоние теплъэгъуэр.
1954 гъэм еджапIэр къиухри, Къардэныр Налшык къэкIуэжащ. Абы и гурыщIэ уэрэду цIыхубэм фIыуэ илъэгъуахэри макъамэ гъуазджэм хэзыщIыкI псоми гу зылъата и симфониехэри радиокIэ къатырт, концертхэм щагъэзащIэрт. Профессиональнэ щIэныгъэ зэзыгъэгъуэту къэзыгъэзэжа щIалэр къыпхуэгъэувыIэжынт?! Абы и къалэмыпэм къыщIокI нобэр къыздэсым цIыхубэм яIурылъ уэрэдхэу «Си дуней», «Жэмыш уэрэд», «Хэку нэху», «Шыхъуэм и вагъуэ», «Си къалэ», нэгъуэщIхэри. Абыхэм нэмыщI композиторым а лъэхъэнэм етх симфоние произведенэ хьэлэмэтхэр, «Балъкъэр пшыналъэхэр», адыгэ пшыналъэхэр лъабжьэ зыхуищIа рапсодиехэр, «Ислъэмей», «Къафэ», «Удж» симфоние къафэхэр, поэмэхэр.
Сэлэт гъащIэр, дауи, лъэужьыншэ щыхъуакъым Хьэсэн и творчествэм, зауэлIхэм фэеплъ яхуищIа уэрэд зыбжани иIэщ («На Марухском перевале», «Усэ ныкъуэтх», «Уигу игъэлъ, сэлэт», «Хъыбарыншэу кIуэдахэр»). Щхьэхуэу ятепсэлъыхьыпхъэу къыщIэкIынщ Къардэным и гурыщIэ уэрэдхэр. ЗымыщIэ щыIэ къыщIэкIынкъым Бахъуэ БетIал и псалъэхэр зыщIэлъ «Ленэ дахэкIей», «Хэт усIэщIиха?», Гъубжокъуэ Лиуан и усэр зи лъабжьэ «Уи цIэр Мадинэ хьэмэ Маринэ?», Къэжэр Петр и «Сызэхэх» уэрэдхэр, нэгъуэщIхэри. Ахэр апхуэдизкIэ гурыхь ящыхъуати, уэрэду зэрыжаIэр яфIэмащIэу къызыдэфэ пшыналъэ ящIат.
Лъэпкъ оперэ зэи димыIауэ зэрыдгъуэтар зи фIыщIэр Къардэн Хьэсэнщ. Абырэ Балэ Мухьэдинрэ ЩоджэнцIыкIу Алий и «Мадинэ» поэмэм оперэ хуатхауэ щытащ. Ар псэм дыхьэу тха зэрыхъуам хуэдэ дыдэу, оперэри гурыхь ящыхъуат зылъэгъуа псоми.
Профессиональнэ музыкэм зэрыхуэлэжьам къыдэкIуэу, Хьэсэн жыджэру хэтащ жылагъуэ гъащIэми. Илъэс куэдкIэ абы и унафэм щIэтащ КъБР-м и Композиторхэм я союзым и правленэр, абы жэуап зыхь и секретару щытащ, РСФСР-м и Композиторхэм я союзым и правленэм, СССР-м и Композиторхэм я союзым и ревкомиссэм мызэ-мытIэу хахащ.
1969 гъэм Къардэн Хьэсэн къыфIащащ «Къэбэрдей-Балъкъэрым гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр, 1974 гъэм ар республикэм и Къэрал саугъэтым и лауреат хъуащ. Зыбжанэрэ къратащ гъунэгъу щIыналъэхэм я ЩIыхь, Щытхъу тхылъхэр, макъамэ гъуазджэм хуищI хэлъхьэныгъэфIым папщIэ къэралым и дамыгъэ лъапIэ зыбжанэ къыхуагъэфэщащ. ИужькIэ абы къыфIащащ «РСФСР-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ», «Урысей Федерацэм и цIыхубэ артист» цIэ лъапIэхэр. Къэбэрдей-Балъкъэрым хуитха Гимным псори дропагэ. Хьэсэн и IэдакъэщIэкIхэр щызэхуэхьэса тхылъ зыбжанэ Москваи, Налшыки, нэгъуэщI къалэхэми къыщыдэкIащ.
БЛИЙ Даянэ.
Лъэпкъым и дыщэ пхъуантэ
Искандер Фазиль итхахэм мыпхуэдэу хэтщ: «Уи лъэпкъ генийр хэту щытми къызжеIи, узищIысыр бжесIэнщ», — жеIэри. Ди гуапэ зэрыхъунщи, адыгэ лъэпкъым лIы нэс куэд къыхэкIащ. Абыхэм ящыщщ мы махуэхэм зи ныбжьыр илъэс 90 ирикъуа Къардэн Хьэсэн.
Хьэсэн сыщIалэ цIыкIуу япэ дыдэ сыщыхуэзауэ щытар 1962 гъэращ. Япэ уэрэдыр, «Си гъатхэ» зыфIэсщар, зы композитор гуэрым деж схьати, «мыр хъунукъым, мыбыхэм ухэмыт» къызжиIащ. Сэри сыбзаджэ цIыкIуу къыщIэкIынти, абы жиIам тезмыщIыхьу, Хьэсэн езгъэдэIуэну мурад сщIащ. Iуэхур зыIутыр жесIэу уэрэдым щIэслъхьа макъамэр щезгъэлъагъум: «Алоу-алыхь, мыр цIыхум зэIэпахыу уэрэд хъунущ», — къызжиIат. Абы жыхуиIам хуэдэуи хъуащ, уэрэдыр нобэми жаIэ, ауэ Хьэсэн абдежым къызжиIэу сытримыгъэгушхуамэ, сэ композитор сымыхъункIэ хъунут. «Мастэпэри гуауэщ, мастэпэри гуапэщ», — жиIащ адыгэм. Хьэсэн и псалъэ гуапэм сэри моуэ дамэ къыстригъакIэри, афIэкIа Iуэху сымыщIэу сытхэн щIэздзауэ щытащ. Езы Хьэсэн консерваторэм сыкIуэху сригъэджащ сэ, композитор IуэхукIэ си япэ егъэджакIуэр аращ икIи абы хуабжьу сропагэ.
Хьэсэн дауэ лъэпкъым зэрыгуэувар, жыпIэрэ укъызэупщIмэ, си жэуапыр мыращ: гъэтIылъыгъэ жыхуэтIэу уэрэдыпкъ макъамэ нэхъ дахэ дыдэу лъэпкъым иIэхэм ящыщщ Хьэсэн иуса уэрэдхэр. Абы «ПщыхьэщхьэхуэкIуэу си деж къыщIыхьэ» уэрэдым и закъуэ фIэкIа имыусами, си фIэщ хъуркъым игъащIэкIэ лъэпкъым и набдзэу къэмынэну, апхуэдизкIэ макъамэ дахэщ ари. «Анэм и Iэ», «Жаннэ», «Тхьэрыкъуэ пщэху» — дэтхэнэр къыхэбгъэщын. КIэщIу жыпIэмэ, Къардэныр къыщIалъхуар уэрэду къыщIэкIынущ, ар нэгъэсауэ уэрэдусщ.
Дэ ди насыпт Хьэсэнрэ Балэ Мухьэдинрэ хуэдэ егъэджакIуэ-ущиякIуэ дызэриIамкIэ. Абыхэм гъуэгур тхузэIуахым, дэ абы хуиту дрикIуэурэ нобэм дыкъэсащ. Ар куэд дыдэ и уасэщ, «Нэхъыжь зимыIэм и Iуэхур Iэнкунщ», — жиIащ ПащIэ Бэчмырзэ. Сэ композитор IуэхукIэ гугъу сехьами, езы Хьэсэн, хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкIэ, куэдкIэ нэхъ гугъу ехьащ. Сыту жыпIэмэ Хьэсэн япэ зыри итакъым, дэ абы дригъэджэжащ. Уэрэд тхыныр макъамэкIэ зэфIэкIыркъым, абы гармоние, полифоние, фактурэ жыхуиIэхэр и гъусэщ. Ахэр псори уэрэдым и фащэщ, абыхэм ухуе-джауэ щумыщIэм деж гугъущ. Мис абы и лъэныкъуэкIи куэдым дэIэпыкъуэгъу къытхуэхъуащ Хьэсэн.
Къардэн Хьэсэн уэрэдус къудейкъым, симфоние произведенэ телъыджэ куэд иIэщ абы, лъэпкъым и дыщэ пхъуантэм далъхьауэ. Камернэ, инструментальнэ, хоровой жыхуэтIэхэр и куэдщ, балет итхащ, сабий уэрэд дахэхэр иIэщ. Хьэсэн и Iэр здынэмыса зыри къигъэнакъым, сыту жыпIэмэ ар профессиональнэ композиторщ. Куэд лъокI, ауэ сэ уэрэдыр хэIэтыкIауэ щIыжысIэр апхуэдэ уэрэдус телъыджэ зэи диIагъэнукъыми аращ.
Хьэсэн гулъытэшхуэ хэлъщ. Композиторхэм я союзми Къэрал филармониеми щылажьэхэм ящыщу зы цIыхуи щыгъупщэнукъым къыщалъхуа махуэмкIэ емыхъуэхъуу. Ар имыщIэми хъунущ, зыми гукъанэ къыхуищIынукъым, ауэ ар абы и хьэкъыу елъытэж, къыбгъурыт цIыхум и гъащIэр, и махуэр нэхъ дахэ ищIыным хэтщ.
Хьэсэн сэ сфIэфIу иджыри хэлъри? ЕкIуу, къабзэлъабзэу хуэпауэ, и щхьэцыр дахэу дэжьеярэ дыхумэ дахэ къыкIэрихыу фIэкIа нобэр къыздэсым плъагъунукъым. Абы къикIыр зыщ: ар нэгъэсауэ музыкантщ. Езым и щхьэр егъэлъапIэри, мис апхуэдэу къабзэлъабзэу зыхущытыжщ. Абы куэд дыдэ къеубыд.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, дэ къытхэкIар нэсу тхуэгъэлъапIэркъым, дыхуэмейуэ аракъым, атIэ дунейр апхуэдэу хъуащ. Лъэпкъ бгъэкIуэдынумэ, къэрал быукIынумэ, япэ дыдэ и щэнхабзэр къутэ, щIалэгъуалэр зэмыджэн егъаджэ, зэмыплъын егъэплъ. Сэ си закъуэкъым мыр зи гукъеуэр, езы Хьэсэни мыбыхэм куэдрэ топсэлъыхь, телевиденэм, радиом и нэтыну ар зыхэтхэм абыхэм я гугъу щещI.
Куэдрэ согупсыс сэ: «Ярэби, Хьэсэн и жьы хъугъуэм арат хуэфащэр?» — жысIэу. Хьэсэн хуэдэ цIыхур къыщалъхуа махуэм и закъуэкъым щыгъэлъэпIэн хуейр. Къалмыкъым я усакIуэшхуэ, гупсысакIуэшхуэ Кугультинов Давид щIыналъэ унафэщIым унэ хуригъэщIщ, цIыху кIэлъыплъын къищтэри, дунейм ехыжыху абы щIэсащ. Ар хьэкъыу сэ сощIэ. Мис апхуэдэ пщIэ лъысыпхъэщ Къардэн Хьэсэн.
Хьэсэн къилэжьа псор си псалъэхэм къысхуимыгъэтIэсагъэнкIи мэхъу, ауэ «Адыгэ псалъэр» къэзгъэсэбэпу сыхуейт ди музыкантхэми, Композиторхэм я союзым хэтхэми къабгъэдэкIыу Хьэсэн иджыри зэ сехъуэхъуну. Узыншагъэ быдэ дяпэкIи уиIэну, Хьэсэн!
ХЬЭIУПЭ ДжэбрэIил,
КъБР-м и цIыхубэ артист,
УФ-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
Къэзан Аслъэнджэрий, Къардэн Хьэсэн, ХьэхъупащIэ Хьэжбэчыр, Молэ Владимир, Темыркъан Борис, ХьэIупэ ДжэбрэIил сымэ.
Апхуэдэхэр зырызщ
Къардэн Хьэсэн ящыщщ ди лъэпкъ щэнхабзэм зезыгъэужьахэм. Псом хуэмыдэу, абы и гуащIэ ирихьэлIащ симфоние музыкэм цIыхубэр дегъэхьэхыным. Пэжщ, абы япи республикэм диIащ композитор цIэрыIуэхэр, Шейблер Трувор хуэдэхэр, ауэ ди лъэпкъым къыхэкIауэ ипэ итхэр Къардэн Хьэсэн, Балэ Мухьэдин сымэщ.
Адрей композиторхэм я лэжьыгъэхэм къазэрыщхьэщыкI хэлъщ Къардэн Хьэсэн и IэдакъэщIэкIхэм. Абы и лэжьыгъэхэм IуэрыIуатэм щыщ Iыхьи иджырей зэманым и теплъи къыхощ. Поэмэ, увертюрэ, рапсодие, фантазие жанрхэрщ нэхъыбэу Хьэсэн зызыхуигъазэр. Я цIэ къиIуапхъэщ композиторым симфоние оркестрым папщIэ итха и IэдакъэщIэкI нэхъыщхьэхэм: «В родном краю» (1952 гъэ), «Вечер в ауле» (1959 гъэ), «Балкарские напевы» (1960 гъэ), «Танцевальная сюита» (1964 гъэ), «Долина счастья» (1965 гъэ), «Моя республика» (1971 гъэ), «Горские ритмы» (1977 гъэ) зыфIищахэм.
Хьэсэн и зэчийр зыпэпщIын къэгъуэтыгъуейщ. Музыкэм и жанр псоми ар хуэIэкIуэлъакIуэщ. Ауэ, къызэрысщыхъумкIэ, абы и IэдакъэщIэкIхэм щыпашэр лирикэ уэрэдхэрщ. Псалъэм папщIэ, КIыщокъуэ Алим и псалъэ щIэлъу абы итха «Белая голубка» уэрэдыр зымыщIэ щыIэ?! Ар уэрэджыIакIуэхэм яфIэфIу ягъэзащIэ, уеблэмэ а уэрэдыр зэи жьы хъуну къыщIэкIынукъым.
Хьэсэн цIыху гъэщIэгъуэнщ, псэлъэгъу хьэлэмэтщ. Абы хэлъщ шыIэныгъэри гушыIэри. Си дежкIэ ар цIыху угъурлыщ, композитор Iэзэщ.
Къыхэгъэщыпхъэщ мыри: КъБР-м и Композиторхэм я зэгухьэныгъэм хэтхэм аращ я нэхъыжьыр. ИкIи ар пщIэ зыхуащIщ, фIыщIэ къэзылэжьащ. Къардэныр ящыщщ «классик» цIэр зыхуэфащэхэм. Сыхуейт макъамэ гъуазджэм зезыгъэужьа композиторым узыншагъэрэ дэрэжэгъуэрэ иIэу псэуну. Хьэсэн хуэдэхэр зырызщ, ар тщIэн хуейщ.
КЪАРДЭН Юлие.
Жьыщхьэ махуэ
Сэ сызэригугъэмкIэ, мы псалъэхэр зыхуэфащэр гъащIэ кIыхь къэзыгъащIэркъым, атIэ Къардэн Хьэсэн хуэдэу, къызыхэкIа лъэпкъым и тхыдэм лъэужь дахэ къыхэзынэ, зи дуней тетыкIэ-лэжьэкIэр щапхъэ хъуахэрщ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и макъамэ щэнхабзэр Къардэн Хьэсэн и цIэр хэмыту уи нэгу къыщIэгъэхьэгъуейщ.
Япэ адыгэ оперэ «Мадинэр» (Балэ Мухьэдин и гъусэу), япэ адыгэ кантатэхэр зытхар Къардэн Хьэсэнщ. Макъамэм къыхуигъэщIа цIыхум и псэр, и дуней зэхэщIыкIыр итххэм купщIэ яхуохъу. Абы ехьэлIауэ гупсысэ щIэщыгъуэхэмкIэ гъэнщIащ ар зэлэжьа уэрэдхэр, романсхэр. ГъэщIэгъуэнракъэ, сыт хуэдэ псалъэм нэхъри нэхъ IупщIу, куууэ зыхыбощIэ мы композиторым и макъамэхэр. «Анэм и Iэхэр», «Ленэ дахэкIей» уэрэдхэр зыфIэмыфIрэ зымыщIэрэ щыIэкъым…
ЗэрытщIэщи, Хьэсэн и адэ Екъуб гъукIэ Iэзэу щытащ. Абы ноби игу къегъэкIыж адэм и кIыщым зэман куэд щигъакIуэу зэрыщытар. Уадэмрэ гъущIхэмрэ я зэщIэжьыуэр, мафIэ жьэгум къыдих хъуаскIэхэр… Хэт ищIэрэ, ахэр арагъэнщ лъабжьэ хуэхъуар Хьэсэн макъамэм гу хуищIыным. Е и анэ Лъостэ деж къыщежьауэ пIэрэ — абы пшынэр IэкIуэу игъэбзэрабзэу щытащ.
Хьэсэн и IэдакъэщIэкIхэм увыпIэ щхьэхуэ щаубыдащ Хэку зауэшхуэм теухуа балладэхэм. «Гугъущ зауэ гъуэгуанэм утепсэлъыхьыжыну», — жеIэ езы Къардэным. Кавказым щекIуэкIа зэхэуэ гуащIэхэми Украинэр, Белоруссиер, Польшэр, Чехословакиер хуит къэщIыжынми и псэ емыблэжу хэтащ ар. «Мир нужен всем» симфоние поэмэр, «На Марухском перевале» балладэр, «Гимнастерка», «Мне снится ночами дорога», «Помни, солдат» уэрэдхэр — псори Къардэным зытриухуар зауэ гъуэгуанэрщ, лъэпкъым и лIыхъужьыгъэрщ.
Композитор Iэзэ къыпхэкIын щхьэкIэ а IэщIагъэм хэпщIыкIын къудейр мащIэщ, сыт щыгъуи уи къэухьым хэбгъахъуэу, макъамэм и жанр зэмылIэужьыгъуэхэм я щэхухэр къыпхузэIухыу щытын хуейщ. Абыхэм хуэIэижьщ Хьэсэн. Уеблэмэ абыкIэ сэбэп къыхуэхъуауэ езым къелъытэ Малеготе цIэрыIуэм (иджы Балетымрэ оперэмкIэ Мусоргский М. П. и цIэр зезыхьэ театрщ) зэрыщылэжьар. Абы и спектаклхэм хэтат, дунейпсо оперэмрэ балет макъамэмрэ куууэ хишат. Ленинград къэрал консерваторэр къиуха иужь, япэ илъэсхэм Хьэсэн нэхъыбэу зэлэжьар уэрэдырщ. А уэрэдхэр цIэрыIуэ хъуати, цIыхубэ уэрэдыжьхэм щыхагъэгъуащи къэхъурт — аракъэ щэнхабзэм и лъагапIэ хъужри! Симфоние лэжьыгъэхэм Къардэным зыщритар 60 гъэхэрщ. ИлъэсипщIым къриубыдэу абы итха симфоние макъамэхэр лъапIэщ дэркIэ.
АдыгэлIым нэхъ хуэфащэ хьэлхэр: цIыхур и щхьэ зэрырилъытыр, зэрыхьэлэлыр, зэрыщабэр Хьэсэн къобэкI… Ар дахэу, «хамэ Iуэху» жыхуаIэ бгъэдыхьэкIэр и гущхьи къэмыкIыу, чэнджэщкIэ хэти сэбэп хуохъу. Хьэсэн удэуэршэру ущыса къудейми, абы уи Iэпкълъэпкъыр зыгъэжан гуэр къыпхелъхьэ. Езыр цIыху дахэщ, гъэщIэгъуэнщ.
Къардэным и фIыщIэ хэлъщ балъкъэрхэм я щэнхабзэр, гъуазджэр къэIэта зэрыхъуами. 1960 гъэм композиторым зэхилъхьащ «Балкарские напевы» симфоние фантазиер, «Горские ритмы» оркестрым папщIэ сюитэр, «Тегерек тепсеу» къафэр. Мы Iуэхум къегъэлъагъуэ Хьэсэн жэуаплыныгъэрэ гущIэгъурэ зыхэлъ цIыхухэм зэращыщыр. Абы и сыт хуэдэ лэжьыгъэри игурэ и псэрэ къыбгъэдэкIащ.
Хьэсэн фIыуэ зылъагъу псоми къабгъэдэкIыу ди нэхъыжьым сехъуэхъунут и узыншагъэр мыкIуэщIу, и гуащIэм езыри дэри дыщыгуфIыкIыу илъэс куэдкIэ ди япэ итыну.
АЩХЪУЭТ Беслъэн,
профессор, ГъуазджэхэмкIэ Кавказ Ищхъэрэ
къэрал институтым и проректор.
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и гимн
Макъамэр Къардэн Хьэсэн, усэхэр Джэдгъэф Борис яйщ
Ди лъахэ дахэ, ди Хэку дыгъэ,
Псэм пэтщIу Къэбэрдей-Балъкъэр!
Къуитащ уэ Тхьэшхуэм лъапIэныгъэ,
УобжьыфIэ, Къэбэрдей-Балъкъэр!
Ежьу:
ЕфIакIуэ, гъагъэ, ди щIыгу махуэ,
Адэжь щIыналъэ, ди дуней!
Насып дамыгъэщ Iуащхьэмахуэ,
Ди Хэкужь уардэ, щIыхькIэ бей!
Лъэпкъ зэныбжьэгъухэм инщ я гуащIэр,
Адэжь уэсятхэр догъэпэж.
Зэкъуэтыныгъэм еузэщI гъащIэр,
Дэхъунщ псэукIэр нэхъ дахэж.
Ежьу.
Уэ уегъэлъэщыр мамырыгъэм,
ДоIыгъ къуэшыгъэр Урысейм.
И гъуазэ нуркъэ ар уи лIыгъэм,
КъэкIуэну дахэ уи пщэдейм!
Ежьу.
Уи цIэр Мадинэ хьэмэ Маринэ
Псалъэхэр зейр Гъубжокъуэ Лиуанщ
Зи ныбжьэгъу пэжыр зыфIэкIуэдауэ,
Сэ къуажи къали къызощ.
Махуэл симыIэу укъызолъыхъуэ,
Сыщыпхуэзэнур дапщэщ?
Ежьу:
Хэтхэ узипхъур, хэт узишыпхъур,
Сэ си насып зыхэлъ.
Уи цIэр Мадинэ хьэмэ Маринэ?
Зэ закъуэ уэ къысхукъуэплъ.
НэкIукIэ зэкIужрэ хьэлкIэ гущыкIыу
Тетщ хъыджэбз Iэджи дунейм,
Ахэм уащыщу укъыщIэкIыну,
Си тIасэ, сэ сыхуэмей.
Ежьу.
Уэ укъэзгъуэтмэ, гъэмахуэ розэу
Мы си гум зызэIуихынщ.
ИгъащIэ псокIэ сыарэзыуэ
Гум и IункIыбзэр уэстынщ.
Ежьу.
Уи гум сэр папщIэ илъу зы хъуаскIэ
Уэ зыкъэзгъащIэ къудей,
Сыарэзыщ сэ зэхэдублэнкIэ
Ди хьэгъуэлIыгъуэр пщэдей.
Ежьу.
Ленэ дахэкIей
Псалъэхэр зейр Бахъуэ БетIалщ
Нарзан къабзэр зи Iуплъэгъуэ,
Нэхущ вагъуэ шыр,
Шэджэмыщхьэ и пщыхьэщхьэу,
УсфIыхохьэ пкъым.
ЩIэтщ си нэгум уи нэкIу дыгъэу
Куэдрэ къысхуепсар.
КъокI, къокI, къокI,
Мэгъагъэ розэ жылэу
Си гум щыхэпсар,
Ленэ дахэкIей,
Дахэ псом я лей,
Ленэ дахэкIей.
Уафэм уеплъмэ, сэ къысфIощIыр
Пшэхэр зэкIэщIэкI,
ПщэдджыжькIэ си лэгъунэм
СщIыгъуу укъыщIэкI,
Уэ си гъащIэм хуэхъуи гъусэ,
Нэху щIы си дунейр,
Уэрщ, уэрщ насып зыдэзгъуэтынур,
Ленэ дахэкIей,
Дахэ псом я лей.
Пшагъуэр губгъуэм щыгъуэлъами,
Си нэр сфIызэпхоплъ,
Уи сурэтщ щыслъагъур дэни,
Пшынэр зи плIэрыхь,
ПщIыхьуэ сиIэр уэ сIыпхащи,
Сэ сиIэжкъым жей,
Уэ, уэ фи къуажэм уримазэщ,
Ленэ дахэкIей,
Дахэ псом я лей.
Сыпхуэхъунущ гъатхэ мазэм
Дыгъэ къуэмыхьэж,
Зи дэкIуэгъуэм зэрихабзэу,
Уи жьэгу пащхьэр хъуэж,
КъызэпшэкIри уи нур уагъэр,
Си пкъыр пщIащ мыхъей,
Уэ, уэ сыхуэшэ насып лъагъуэм,
Ленэ дахэкIей,
Дахэ псом я лей.
