МэшбащIэ Исхьэкъ и тхыдэ романыщIэ
Хъыбар гуапэ къытIэрыхьащ — Адыгэ, Къэбэрдей-Балъкъэр, Къэрэшей-Шэрджэс республикэхэм я цIыхубэ тхакIуэ МэшбащIэ Исхьэкъ илъэсыщIэм адыгэ лъэпкъым саугъэт лъапIэкIэ яхуэупсащ. Абы нитхысащ Къэнжал зауэм теухуа «Ажал гъуэгу» зыфIища тхыдэ романыр.
Ди лъэпкъыр дуней псом къызэрыщацIыху зэхэтыкIэ дахэр, хабзэ екIур, яхэлъ гъэсэныгъэр, я лIыгъэмрэ къэмылэнджыгъэмрэ, я теплъэ уардэр къытещыжу МэшбащIэм и Iэдакъэ къыщIэкIа романхэм тхыдэр къатIэщIыж къудейкъым, атIэ ар гъэпсыкIэ дахэрэ философие куукIэ щIэгъэбыдэжауэ дунейм къытрегъэхьэ. Иджырейри, адрей роман 19-м хуэдэу, шэч хэмылъу, тхыдэм и дыщэ бдзумэу къэплъытэ хъунущ.
Исхьэкъ и романхэр бзэ куэдкIэ зэдзэкIауэ дунейм къытехьащ. Псалъэм папщIэ, нэгъабэ абы и романих зэуэ хьэрыпыбзэм ирагъэзэгъащ. Ар и щыхьэт нахуэщ тхакIуэ щэджащэм и зэфIэкI лъагэм.
МэшбащIэм и «Ажал гъуэгу» романым къежьапIэ хуэхъуам, абы тезыгъэгушхуахэм, тхыгъэм лъабжьэ хуищIам теухуауэ вэсэмахуэ упщIэ зыбжанэкIэ зыхуэдгъэзати, къыджиIахэр ди гуапэу тыдодзэ.
— Илъэс куэд щIауэ си ныбжьэгъуфI, «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд си деж къэпсалъэри зыкъысхуигъэзащ, Къэнжал зауэм теухуа тхыдэ роман стхыну, жиIащ, езыри яхэту, тхыдэджхэр къызэрызэлъэIур. Си гур занщIэу къэпIейтеящ: апхуэдэ лъэIур си гуапэ хъуат, ауэ Iуэху мытыншым занщIэу зеспщытакъым. Тхыдэ материал зэхуэхьэсын щыщIэздзам, си акъылым абы ехьэлIа Iуэхугъуэхэр щIы гъущIауэ зэщIишэрт. Адыгэхэм я гъащIэм увыпIэ щхьэхуэ щызубыда а Iуэху иным теухуауэ куэд дыдэ щIэсплъыкIащ. Романым и пкъыр тхыдэм къыпкърысхарщ, абы щIэслъхьа IэфIагъыр дэтхэнэ тхакIуэри зы- хуит художественнагъэрщ. Къыхэгъэщыпхъэщ адыгэхэм я мызакъуэу а зауэм нэгъуэщI лъэпкъ куэди къызэрызэщIиубыдэр, абыхэм я тхыдэми а Iуэхур дамыгъэ щхьэхуэу къазэрытещыжыр. ИлъэситIым нэблагъэкIэ селэжьауэ жыпIэ хъунущ тхылъым. Тхыдэдж цIэрыIуэхэм сахуэзащ, адыгэхэм я къэIуэтэкIэм и мызакъуэу абы хэта адрей лъэпкъхэм я тхыдэджхэми жаIэр зэзгъэщIащ, зауэр щекIуэкIа щIыпIэм ХьэфIыцIэ Мухьэмэд сишэри сыщыIащ. Абы къисхыу къэсхьа мывэ закъуэр романыр тхын сухыху си стIолыщхьэм телъащ. Мывэхэр бзэмыIу щхьэкIэ, блэкIам и хъумакIуэщ, абыхэм яхэлъщ я нэгу щIэкIам и къарур. Тхыдэм и мызакъуэу лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм я IуэрыIуатэм щыщ теплъэгъуэ куэдми фыщрихьэлIэнущ абы. Хуабжьу щIэгъэкъуэн къысхуэхъуащ тхыдэдж, щIэныгъэлI куэдым я IэдакъэщIэкIхэр, ахэр цIыху тIощIым щIегъу, псори къедбжэкIынкъым, ауэ абыхэм фIыщIэ яхуэсщIу я цIэр тхылъым тестхащи, еджэм къилъагъунщ.
Адрей си романхэми хуэдэу, мыбы сыщетIысылIэм, си тхылъ бжыгъэм къахэзгъэхъуэн мурадкIэ селэжьакъым, атIэ тхыдэм и пэжыпIэр къэзгъэлъэгъуэнырщ къалэну зыхуэзгъэувыжар. Дызыхэлъ гущэр езым щIэдмыупскIэжу, адыгэхэр дыкъацIыхун, лъэпкъ хахуагъэм и гъукIэ лъэхъэнэр ящIэн, ди зэфIэкIхэм щыдгъэгъуэзэн хуейщ. Тхылъыр мыгувэу адыгэбзэкIи урысыбзэкIи къыдэкIынущ, къищынэмыщIауэ, ар иджыри бзэ зыбжанэкIэ дунейм къытехьэнущи, дунейм и щIыпIэ куэдым ди лъэпкъ тхыдэм и зы Iыхьэм щыгъуазэ щыхъунущ. Сыхуейщ адыгэр уафэм къызэремыхуэхар, тхыдэ Iэужь ин зэраIэр щIэджыкIакIуэхэм къащIэну. А щхьэусыгъуэм къыхэкIыу романым сноскэ куэд дыдэ хуэсщIащ. Псалъэм папщIэ «Черкесы» — жиIэу тхыгъэм хэтмэ, ди тхыдэм и къежьапIэм, дэ ттеухуауэ щIэныгъэлI цIэрыIуэхэм пасэм жаIауэ щытар кIэщIу къыщызохь. ЩIэныгъэр лей хъуркъым.
Гъэ кIуам Къэнжал Iуащхьэ деж къыщыхъуа зэпэщIэувэныгъэр зигу къемыуа щыIэу къыщIэкIынкъым — тхыдэр зэрыдмыщIэм и зэран куэд къыдокI. Сэ сыхуеящ мы романымкIэ а зауэм теухуауэ кърахьэкI хъыбар нэпцIхэр IузгъэкIуэту, псом хуэмыдэу къыдэкIуэтей щIэблэм, я пащхьэ пэжыр зэIубзу ислъхьэну.
Романым и кIэух псалъэм деж сэ щыжызоIэ адыгэхэм я адэжьхэм я хабзэр яхъумэжу ижь-ижьыж лъандэрэ къызэрыгъуэгурыкIуэр, лъэпкъым и гъащIэм и щэху нэхъыщхьэр а Iэужьыр зэрытхъумэр арауэ. Хабзэм дытетым и мызакъуэу, абы и дахагъэр дуней псом къедгъэцIыхуфу, ди япэ итахэм дахуэфащэу дыпсэупхъэщ. Сыхуейщ романыр цIыхухэм, лъэпкъхэм я зэкъуэувэжыныгъэм къыхуэщхьэпэну, блэкIар ялъытэу, ди нобэм екIуу хэпсэукIыну. КъалэмкIэ псыкъуий къэстIым хуэдэу, и хьэрф къэс егупсысауэ, егугъуауэ стха романым щIэджыкIакIуэхэм сэбэпынагъ куэд къыхахыну сыщогугъ.
Къэбэрдейм мымащIэу щызиIэ щIэджыкIакIуэхэм илъэсыщIэмкIэ сохъуэхъу! ДэнэкIэ ягъазэми зэрыадыгэр ящымыгъупщэу, къызыхэкIам зэрыхуэфэщэным яужь иту, нэхъыжьыфI и напщIэу дунейм тетыну Тхьэм жиIэ!
МэшбащIэ Исхьэкъи, ар къызыхэкIа адыгэ лъэпкъми романыщIэмкIэ дохъуэхъу, и къалэм мыубзэщхъуу, лъэпкъ литературэм и жьантIэм узын-шэу иджыри илъэс куэдкIэ дэсыну Тхьэм жиIэ!
МэшбащIэ Исхьэкъ Налшык къеблэгъащ. Абы бгъэдэтщ (ижьымкIэ къыщыщIэдзауэ) МафIэдз Сэрэбий, Къэрмокъуэ Мухьэмэд, Зумакулов Борис, Бицу Анатолэ. 1990 гъэ
* * *
МэшбащIэ Исхьэкъ Краснодар щIыналъэм хыхьэ Щхьэщэхуж къуажэм 1930 гъэм къыщалъхуащ. 1951 гъэм Адыгей педагогикэ училищэр, 1956 гъэм Горький Максим и цIэр зэрихьэу Москва дэт Литературэ институтыр ехъулIэныгъэкIэ къиухащ. КПСС-м и ЦК-м и Парт школ нэхъыщхьэм журналистикэмкIэ и факультетым щеджащ. 1949 гъэм щегъэжьауэ и тхыгъэхэр къытрадзэ. Абы лъандэрэ тхакIуэм адыгэбзэкIэ къыдигъэкIащ и усэхэмрэ поэмэхэмрэ зэрыт тхылъхэр: «ЦIыху лъэщхэр», «Си дуней», «УэрэдыщIэ»,«Вагъуэ бын», «Пшыналъэ», «Псысэ-гупсысэхэр», «Лъэмыжхэр»,«Дыгъэгъазэ», «Дыжьын уэшх», «Гъатхэ уэгум и уэрэд», «Шу мафIэ»,«Вагъуэ лъагэм и нэхупс», «Махуэбгым и дыгъэ хуабэ», «ФIым и лъагъуэ», «Тхылъищ хъу тхыгъэ къыхэхахэр», «ТхылъитI хъу усэ, поэмэ къыхэхахэр», «Зэманым и шэрхъ», «ПсынэщIэж», «СатыриплIхэр»,«Усэу тха псысэхэр», нэгъуэщIхэри. Романхэу: «Ягъеяхэм япэплъэжыркъым», «ЦIыхур тIэу къалъхуркъым», «Жэщ лъагъуэхэр», «Бзиикъуэ зауэ», «ЩIыгу хъурей», «ФIы щIэи, псым хэдзэ», «Гуащэнэ»,«Мывэ щхьэлхэр», «ГъэритI», «Хъан-Джэрий», «Ридадэ», «Адыгэхэр»,«КъуэкIыпIэмрэ КъухьэпIэмрэ», «Айшэт», «Джасус», «ЩIыгумрэ уэгумрэ щызэпыхьэм сыт щыIэр?», «Лъапсэрых», «Хэхэсхэр», «Тхылъ тIощI хъу тхыгъэ къыхэхахэр», нэгъуэщIхэри. Илъэс зэмылIэужьыгъуэхэм Мейкъуапэ, Краснодар, Налшык, Москва урысыбзэкIэ къыщыдэкIащ тхылъ куэд.
МэшбащIэм адыгэ литературэм хуищIа хэлъхьэныгъэм папщIэ Адыгэ, Къэбэрдей-Балъкъэр, Къэрэшей-Шэрджэс республикэхэм я цIыхубэ тхакIуэ цIэ лъапIэхэр къыфIащащ, Кубаным гъуазджэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьа-кIуэщ, СССР-мрэ Урысей Федерацэмрэ я Къэрал саугъэтхэм, Шолоховым, Островскэм я цIэкIэ щыIэ литературэ саугъэтхэм я лауреатщ, Дунейпсо Адыгэ Хасэм и саугъэт нэхъыщхьэри къратащ. Къыщалъхуа и хэкум и литературэм зэрызригъэужьам папщIэ абы къыхуагъэфэщащ «Хэкум и пащхьэм щиIэ фIыщIэхэм папщIэ» урысей орденым и 2-нэ, 3-нэ, 4-нэ нагъыщэхэр, «Лъэпкъ Зэныбжьэгъугъэ» орденыр, «Адыгейм и ЩIыхь» медалыр, Адыгэ Республикэм и Къэрал Советым — Хасэм и «Закон. Долг. Честь» дамыгъэ нэхъыщхьэр, Абхъазым къыщратащ «ПщIэмрэ ЩIыхьымрэ» орденыр, «Кубаным и зыужьыныгъэм хуищIа хэлъхьэныгъэм папщIэ» медалым и япэ нагъыщэр къыхуагъэфэщащ. Исхьэкъ илъэс куэдкIэ щытащ Адыгэ Хэку Советым, СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм я депутату, иджыпсту УФ-м и Жылагъуэ палатэм хэтщ. МэшбащIэм итхащ Адыгэ Республикэм и Гимным щIэлъ псалъэхэр. Абы и Iэдакъэ къыщIэкIащ тхылъищэм щIигъу, урыс тхакIуэшхуэхэм я тхыгъэхэр, КъурIэныр адыгэбзэкIэ зэридзэкIащ, и усэ куэдым макъамэ щIалъхьэри, уэрэд цIэрыIуэ хъуащ. И IэдакъэщIэкIхэр адыгэбзэкIэ, урысыбзэкIэ, инджылызыбзэкIэ, испаныбзэкIэ, нэмыцэбзэкIэ, китаибзэкIэ, франджыбзэкIэ, хьэрыпыбзэкIэ, тыркубзэкIэ, чеххэм, лыхьхэм, болгархэм я бзэхэмкIэ зэрадзэкIащ.
МэшбащIэ Исхьэкъ Адыгэ Республикэм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм илъэс 54-рэ хъуауэ и тхьэмадэщ, Урысей Федерацэм и ТхакIуэхэм я союзым и тхьэмадэм и къуэдзэщ, СНГ-м хыхьэ къэралхэм я ТхакIуэхэм я дунейпсо зэгухьэныгъэм и ГъэзэщIакIуэ гупым и унафэщIым и къуэдзэщ, УФ-м и Президентым и лIыкIуэу Ипщэ федеральнэ щIыналъэм щыIэм егъэщIылIауэ лажьэ Нэхъыжьхэм я советым хэтщ, Дунейпсо Адыгэ Хасэм и Нэхъыжьхэм я советым и тхьэмадэщ, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием, ЩIэныгъэхэмкIэ Абхъаз Акаде-мием я академикщ. Адыгэ къэрал университетымрэ Мейкъуапэ къэрал технологие университетымрэ щIыхь зиIэ я докторщ, Мейкъуапэ къалэм щIыхь зиIэ и цIыхущ.
И ныбжьыр илъэс 85-рэ щрикъум ирихьэлIэу Дунейпсо Адыгэ Хасэм и Советым хэт ХьэфIы-цIэ Мухьэмэд и жэрдэмкIэ 2015 гъэр МэшбащIэ Исхьэкъ и илъэсу ягъэувауэ щытащ.
Щомахуэ Залинэ.
