СССР-м и цIыхубэ егъэджакIуэ
Хабзэ хъуащи, къэралпсо, щIыналъэпсо мыхьэнэ зиIэ махуэшхуэхэм ирихьэлIэу я цIэ фIыкIэ къраIуэ лъэпкъ экономикэм, политикэм, щэнхабзэм, социальнэ IэнатIэм, нэгъуэщI унэтIыныгъэхэм я зыужьыныгъэм зи зэфIэкI куэд езыхьэлIа цIыхухэм. Къэбэрдей-Балъкъэрми дапщэщи щаIэт апхуэдэ лэжьакIуэ гуащIафIэхэр. Къапщтэмэ, ди республикэм къэралыгъуэ зэригъуэтрэ илъэс 60 щрикъу 1981 гъэм ягъэпэжауэ щытащ псэ хьэлэлу зи IэнатIэр езыхьэкI IэщIагъэлI гуп. Абыхэм яхэтащ бгъэдэлъ щIэныгъэ куур, хьэл-щэн екIур, и псэ хуабагъыр къытщIэхъуэ щIэблэм тыхь яхуэзыщIу егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэ купщIафIэ къезыхьэлIа адыгэ бзылъхугъэ цIэрыIуэ Къанщыкъуей Риммэ Хьэмид и пхъур. А илъэсым Риммэ Къэбэрдей-Балъкъэрым щыяпэу къыфIащауэ щытащ «СССР-м и цIыхубэ егъэджакIуэ» цIэ лъапIэр.
Къуэныкъуей Риммэ Риммэ 1938 гъэм Хьэтуей адыгэ къуажэжьым къыщалъхуащ. Лъэпкъ хабзэрэ нэмысрэ зэрылъ, щIэныгъэм пщIэ щиIэ адыгэ унагъуэщ ар къыщыхъуар. Риммэ и адэ Хьэмиди и анэ Абчари егъэджакIуэу я гъащIэр ирахьэкIащ, лэжьыгъэм ехъулIэныгъэ лъагэхэр щызыIэрагъэхьэу. Абчарэ Урысей Федерацэм, Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ я егъэджакIуэт. ЩIэныгъэ куу, гъэсэныгъэ екIу зыхэлъа нэхъыжьхэм фIагъыу, Iущагъыу ябгъэдэлъа псори я бынхэм, бын пэлъытэу яIа я гъэсэнхэм я хьэл-щэным зэрыхапщэным хущIэкъуащ. Зи адэ-анэр щапхъэ нэс зыхуэхъуа Риммэ курыт школыр ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, КъБКъУ-м хамэ къэралыбзэхэр щадж и факультетым 1956 гъэм щIэтIысхьащ икIи, зэрихабзэм хуэдэу, студент пашэхэм ящыщу щытащ. Еджэным къыдэкIуэу, Къанщыкъуейр жыджэру хэтащ университетым щекIуэкI жылагъуэ Iуэхухэми. Апхуэдэу ар хэлэжьыхьащ щIыщIэхэр Къэзахъстаным къыщыIэтыным. 1957, 1958 гъэхэм ар хъуат къэрал мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэху.
— ЕтIуанэ курсым дыщеджэрт абы щыгъуэ, щIыщIэхэм лэжьыгъэхэр я гуащIэгъуэу щекIуэкIырт. Ди адэ-анэхэм я арэзыныгъэкIэ, дэ, щIалэгъуалэм, ди жэрдэмкIэ а Iуэхугъуэшхуэм дыхэтауэ щытащ, — игу къегъэкIыж Риммэ. — Гукъыдэж зиIэр куэд хъурт, арщхьэкIэ комсомол путёвкэ зратыр нэхъыфI дыдэхэр арати, абыхэм дащыхэхуам дуней гуфIэгъуэр диIэт. Хуабэмрэ жьыбгъэмрэ, сабэмрэ пшахъуэмрэ я щIыналъэм гъэмахуитIкIэ ди зыгъэпсэхугъуэ мазэхэр щыдгъэкIуат, жэщ-махуэ дымыщIэу лэжьыгъэм дыпэрыту, гуэдз бэгъуар хэкIуэдыкIыншэу къэралым и гуэным икIутэным дыхущIэкъуу. ЩIалэгъуалэм ди гуащIэдэкI хьэлэлым къыпэкIуауэ щытащ япэ къэрал дамыгъэхэри.
Къэзахъстаным 1957, 1958 гъэхэм щыIа ди студент гупым я бгъэгухэм щылыдат «ЩIыщIэхэм фызэрыщылэжьам папщIэ» медалхэр. Апхуэдэ гулъытэ лъагэ къызэрыхуащIам абыхэм гушхуэныгъэ къахилъхьат, къарууэ яIэр Хэкум, лъэпкъым я зыужьыныгъэм адэкIи ирахьэлIэну хьэзыру.
Студент илъэсхэр блэлъэту, зыщIэхъуэпса IэщIагъэр зригъэгъуэта нэужь, апхуэдабзэу жыджэру, лэжьыгъэм и гур хузэIухауэ егъэджакIуэ IэнатIэм пэрыхьащ Риммэ. 1961 гъэм абы егъэджакIуэу лэжьэн щыщIидзащ Нарткъалэ дэт курыт школ №3-м. ЕгъэджакIуэ ныбжьыщIэм гъуэгугъэлъагъуэ, чэнджэщэгъуфI а лъэхъэнэм хуэхъуащ школым и унафэщIым егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэмкIэ и къуэдзэу абы щыгъуэ лэжьа Бекъалды Мухьэмэд. ЕгъэджакIуэ IэщIагъэм и щэху псоми фIыуэ щыгъуазэ, щIэныгъэ куу, цIыхугъэ лъагэ зыхэлъ адыгэлI щыпкъэм Къанщыкъуейр тришащ иужькIэ гъуэгу бгъуфIэу къыхущIэкIа лъагъуэ дахэм. Нарткъалэ дэт курыт школ №1-м Бекъалдыр и унафэщI хъуа нэужь, Риммэ абы иригъэблэгъащ икIи зи IэщIагъэр фIыуэ зылъагъу бзылъхугъэм пищащ и лэжьыгъэ гуащIафIэм, инджылызыбзэм и щэху псори сабийхэм къахузэIуихыу, щIэблэр абы дригъэхьэхыу. ЕгъэджакIуэ Iэзэри и гъэсэнхэри дапщэщи щыпэрытт школпсо, районпсо, республикэпсо мыхьэнэ зиIэ олимпиадэхэм, нэгъуэщI зэпеуэхэм. Риммэ иригъаджэхэм инджылызыбзэмкIэ щIэныгъэ куу ябгъэдэлъым и мызакъуэу, гъэсэныгъэ екIуи яхэлът. Арат нарткъалэдэсхэм «Зи псэ хуабагъыр сабийхэм езыта егъэджакIуэ нэсщ Къанщыкъуей Риммэ» щIыжаIэр. Гум къыбгъэдэкI апхуэдэ псалъэхэр и псэ хьэлэл лэжьыгъэфIымкIэ, Iуэху зехьэкIэ пэрытымкIэ къихьат егъэджакIуэ гумызагъэм.
— «СССР-м и цIыхубэ егъэджакIуэ» цIэм, пщIэшхуэ къызэрыпэкIуэм хуэдэ дыдэу, жэуаплыныгъэшхуи пылъщ. А лъагапIэм сыткIи ухуэфащэу ущытын хуейщ: хьэл-щэнкIи, зыхуэпэкIэкIи, теплъэкIи, цIыху хэтыкIэкIи, Iуэху зехьэкIэкIи, унагъуэкIи. Уеблэмэ си еджакIуэу щытахэм я дуней тетыкIэми лэжьэкIэми мыхьэнэшхуэ яIэщ си дежкIэ, — жеIэ Риммэ. — Лэжьыгъэм сызэрыпэрыта илъэс 40-м къриубыдэу зэи сщыгъупщакъым ди анэм егъэджакIуэ IэщIагъэр къыхэзыха зэшыпхъуитIри дыкъызыхуриджэу щытар. «Сабийм жыфIэр зэхихыну фыхуеймэ, — диущийрт абы, — япэщIыкIэ езым жиIэр зэхэфх, сабиипсэм япэу фэ фынэс». Армырауи хъунукъым. Уэ узыхуэшэрыуэмрэ узыхуэIэижьымрэ еджакIуэм и деж нэпхьэсыфу, ар дэIуэгъу-псэлъэгъу къэпщIыфрэ къыдэпхьэхыфу щытын хуейщ. ИтIанэщ лъэужьыфIэ ущыхъунур.
ЕгъэджакIуэ Iэзэр ирогушхуэ и лъэужьым ирикIуа, инджылызыбзэмкIэ егъэджакIуэ хъуа куэд и гъэсэнхэм къазэрыхэкIам. Абыхэм ящыщщ Хьэмгъуокъу Лидэ, Хъаничэ Рустам, Былымгъуэт Лидэ, ТIымыжь Мухьэмэд сымэ, нэгъуэщI куэди. Абыхэм я ехъулIэныгъэхэм Риммэ и псэр догуфIэ, я цIэхэр фIыкIэ къраIуэмэ, и гур хохъуэ, насыпыфIэ ящI.
Сабиипсэ къабзэм хуэдэу зи псэр зэIуха Риммэ ди республикэм щыцIэрыIуэщ зэфIиха Iуэхугъуэ дахэхэмкIэ. ЛэжьыгъэфIхэр кърихьэлIэу, и къалэнхэр ныкъусаныгъэншэу игъэзащIэу IэнатIэм пэрыта Къанщыкъуейм абы фIыщIэ куэд къыхудэкIуащ. ЕгъэджакIуэ IэкIуэлъакIуэм, щIэблэм я ущиякIуэ Iэзэм мызэ-мытIэу къыхуагъэфэщащ къэрал дамыгъэ лъапIэхэр, егъэджэныгъэмкIэ министерствэхэм къабгъэдэкI фIыщIэ, щытхъу тхылъ куэд. Абыхэм ящыщщ Бэракъ Плъыжь орденыр, «ГуащIэдэкI хьэлэлым папщIэ» медалыр, нэгъуэщIхэри. ЦIыхубэм я дзыхь кърагъэзу, Къанщыкъуейр зыбжанэрэ хахащ СССР-м и цIыхубэ депутату. Ахэр я щыхьэтщ и къалэнхэм Риммэ и гуи и пси хилъхьэу, Iуэхур иригъэфIакIуэу дапщэщи зэрыпэрытам.
КъытщIэхъуэ щIэблэр егъэджэнымрэ гъэсэнымрэ, ныбжьыщIэхэм я зэфIэкIым зегъэужьынымрэ ябгъэдэлъ зэчийхэр къэгъэнэхуэнымрэ илъэс 40-м щIигъукIэ хьэлэлу хуэлэжьа, «СССР-м и цIыхубэ егъэджакIуэ» цIэ лъапIэр зыхуагъэфэща Къанщыкъуей Риммэ Хьэмид и пхъум дохъуэхъу КъБР-м и Къэралыгъуэм и махуэр угъурлы хуэхъуну. Нэмысышхуэрэ хабзэрэ зыхэлъ адыгэ бзылъхугъэ щыпкъэм и пщIэр лъагэу, и дунейр дахэрэ узыншагъэ иIэу, унагъуэ насыпым щымыщIэу псэуну, зыщIэхъуэпс, фIыгъуэу къилъытэ псомкIи Тхьэр къыхуэупсэну ди гуапэщ.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
