Псэемыблэж
Армэм и командующэм иужьрей зауэм къыщыхэжаныкIауэ орден зратынухэм теухуа лъэIум Iэ щIидзыну щыхуежьэм, къызэтеувыIэжащ: «Ахуэмгъуэт Хьэсин Тамбий и къуэ». Хэт хъуну апхуэдэу щхьэмыгъазэу ди армэм хэт шууейр? — еупщIащ генералыр тхылъымпIэхэм Iэ щIригъэдзыну къэзыхьа полковникым — ЩIыхь орденым и 1-нэ нагъыщэр? Мис ар нэгъэсауэ лIыхъужьщ, ЩIыхь орденищри иджы абы иIэнущ. Сыщымыуэмэ, ди армэ псом орденым и нагъыщи 3-ри иIэу хэтыр сэлэт зыбгъупщIщ. Батальоныр ипэкIэ кIуэну къиIэтри, текIуэныгъэр къихьащ. Мис ар фIыуэ къызгуроIуэ. Кавказым къикIа а щIалэ щхьэмыгъазэр Iэмал имыIэу зэзгъэцIыхуну сыхуейщ, — жиIэри зауэр зэ тIэкIу зэрызэтеувыIэу, армэм и штабым къашэну унафэ ищIащ.
Ахуэмгъуэт Хьэсин — Абы и бжыгъэр 70-м нэса си гугъэщ, сыщымыуэмэ, — Хьэсин пщIэ хуищIу щIэупщIащ командующэр.
— Пэжщ, ныбжьэгъу генерал, зэрыпхъуакIуэ фашисту 70 и снайпер фочымкIэ иукIащ. Езым хуэдэу снайпер шэрыуэу абы игъэсащ полкым щыщ сэлэт щищым нэблагъэ.
— Ар уIэгъэ хьэлъэ хъуауэ щыта?
— Хьэуэ, зэи хъуакъым.
Командующэмрэ Хьэсинрэ зэпсэлъэну зэман куэд яIакъым. Генералым абы упщIэ куэдкIэ зыхуигъэзакъым, сэлэтми кIэщIущ жэуап зэрыритар, абы зэманыр къилъытэри. Сэлам зэрахыжа иужькIэ генералым унафэ ищIащ щIэуэ къахуэкIуа снайпер фочым щыщ «Сержант Ахуэмгъуэт Хьэсин, командующэм къыбгъэдэкIыу» тратхэу абы тыгъэ хуащIыну.
… И ныбжьыр илъэс 17 фIэкIа мыхъуауэ Ахуэмгъуэтыр щIэлъэIури зауэм кIуащ. Абы зэрыIухьэу, снайпер фоч кърату ипэкIэ ягъэкIуэну ар командирым елъэIуащ (и ныбжькIэ щIалэми, ар фочауэ Iэзэт). Дэтхэнэ зауэми абы фашисту хигъэщIым и бжыгъэм щыхэхъуэ зэпытт икIи ар зэрыIэубыдыпIэншэм псори есэжат. Зэгуэрым нэмыцэ снайперым зы мэскъал нэхъапэу абы гу къылъитэщ, шэм пилоткэр пхриудри, щхьэцыр илыпщIащ. «Тэмэму зыщIэзуфатэкъым, ар дерс схуэхъунщ», — жиIащ Хьэсин игукIэ.
Куэд щIат Хьэсин зэрихьа лIыгъэмрэ Хэкум зэрыхуэпэжымрэ гу лъатэу, коммунистхэм рекомендацэ къызэрыратрэ, ауэ зауэлIхэм зэман къахуихуэртэкъым парт собранэм абы щытепсэлъыхьыну. Зауэ гуащIэр екIуэкIырти, уеблэмэ жеину, шхэну хущIыхьэгъуэ щамыгъуэтыр нэхъыбэт. Нобэ псом хуэмыдэжт. Ирадза удын хьэлъэрауэ къыщIэкIынт — бийр зы тэлайкIэ сабыращ. Бэуэгъуэ зэрагъуэту, коммунистхэр зэхэтIысхьащ, Хьэсин ираджэри.
— Дызытепсэлъыхынур зы Iуэхугъуэщ, партым и членхэм я кандидату хыхьэну лъаIуэу Ахуэмгъуэт Хьэсин къитха лъэIурщ, — къэIуащ собранэр езыгъэкIуэкIым и макъыр. — ЗауэлIым етх: «СыныволъэIу ди текIуэныгъэ псоми я къызэгъэпэщакIуэ Коммунист партым и членхэм я кандидатхэм сыхэвгъэхьэну. Фи дзыхьыр щIыхь пылъу згъэпэжыну фыкъызогъэгугъэ. Си псэр пытыхукIэ, бийр зэхэкъута мыхъуауэ сыувыIэнкъым».
Зым и ужьым адрейр кIэлъыкIуэу къэтэджурэ зауэлI-коммунистхэр къэпсэлъащ. Абыхэм ящыщ дэтхэнэми жеIэ Хьэсин зауэлI мышынэжу, Хэкум и къуэ пэжу, ныбжьэгъуфIу зэрыщытыр. Псоми зэдэарэзыуэ, ар партым зэрыхагъэхьэмкIэ Iэ яIэтри, коммунист ныбжьыщIэм ехъуэхъуну хунэмысу тревогэ къаIэтащ. Коммунист щыхъуа япэ махуэр Хьэсин и дежкIэ гъэунэхуныгъэ ину щытащ.
Нэмыцэхэм Кърым хытIыгу ныкъуэм зыщагъэбыдат. Абыхэм я мурадащ абдежым ди дзэхэр къыщызэтрагъэувыIэну. АрщхьэкIэ, ди дзэхэр Керчь ебгъэрыкIуэу щIадзащ. Зауэ гуащIэм псыдэжыр мафIэу къигъэлыдат. Хьэсин бийм щыщ куэд иукIащ, офицер, сэлэт зыбжанэ гъэр къищIащ. Ауэ зауэ нэхъ гуащIэжыр иджыри къапэщыту къыщIэкIащ. Псыдэжыр зэпаупщIри, Кърым щIыгум итурэ, ди дзэхэр Севастополь и гъунэгъу хъуащ. Сапун бгыр нэмыцэхэм яIыгъти псори ялъагъурт, зэрыхуейуи дыдейхэм къахэуэрт. ИкIэщIыпIэкIэ а лъагапIэр абыхэм къаIэщIэгъэкIын хуейт.
Жыжьэу щыт машинитIым ис нэмыцэ сэлэтиплIыр, къыздиукIыр ямыщIэурэ, зэтреукIэ. ИужькIэ ди сэлэтхэм ящIыгъуу ебгъэрыкIуэныгъэхэм яхохьэ… «Ура-а-а!» макъ лъэщым зеIэт…. Хьэсин и нэкIум зыгуэр къытохуэри и фочыр IэщIоху, лъыр къежэхыу мэукIурий. Ауэ, зыкъещIэжри, и гъунэгъуу щыт нэмыцэр къелъагъу. Къарууэ иIэр зэхуихьэсри абы зидзащ. Бийм хуищIа лъакъуэпцIэрыуэм ар щхьэпредзри, и гущIыIум зредзэж. Арати, зы фашист иукIащ, ауэ езы щIалэр къэмэхащ. Ар лъы куэд щIэкIауэ, зимыщIэжу и ныбжьэгъухэм къагъуэтыжри госпиталым ирагъэшащ. Абы зыхэта частым куэд дэмыкIыу игъэзэжащ. Хьэсин игу техуакъым Севастополь щхьэхуит къезыгъэщIыжхэм яхэмыту.
А зэманым зауэлI хахуэм сэлэт дамыгъэ лъапIэхэр къыхуагъэфэщат. Абыхэм ящыщщ ЩIыхь орденым и II, III нагъыщэхэр, нэгъуэщI медалитху.
…Дунеишхуэр къызэщIэушауэ и дахэгъуэт. УдзыщIэ цIыкIухэм пщэдджыжь уэсэпсым зыхагъэпскIыхь. Бахъсэн псыжьри, сыт щыгъуи хуэдэу, хъущIэу жьэ-гъум йоныкъуэкъу. Къызбрун нэкIури зэщIэгъэгъащи, бжьэхэр щопэщащэ.
Ислъэмей къуажэм дэт унэхэм ящыщ зым и пщIантIэм пащIэ екIу зытет лIы бжьыфIэр дыхьэжащ. БжэщхьэIум ар щыдэкIуейм япэу бжэм къыщыIущIар и щIалэ цIыкIурщ. Адэм и куэщIым зридзэу «папэ, папэ» жиIэу гуфIа сабийм зэуэ зипхъуатэри, пэшым щIэлъэдэжащ.
— «Папэ къэсыжащ, папэ къэсыжащ!» — арат щIалэ цIыкIум иIэ гуфIэгъуэм и инагъыр къызэригъэлъэгъуэну игъуэтар. Адэр унэм зэрыщIыхьэжу, ар абы къыхудэплъейуэ къэуват и пыIэр, и кIагуэр къыIихыу игъэтIылъыну. А тIэкIур адэм зэрыхуищIэнур щIалэ цIыкIум насыпышхуэу къилъытэрт. Ауэ псом хуэмыдэу нобэ а щIалэ цIыкIур жан зыщIар и адэм къыхуагъэхьа телеграммэрт.
— Мэ, уэ къыпхуагъэхьащ, — гуапэу и лIым и нэгум иплъэри, и щхьэгъусэ ФатIимэт и нэпсым къызэпижыхьащ.
«Нобэ Совет армэмрэ Дзэ-Хьэуа Флотымрэ я махуэм гуапэу дынохъуэхъу! Ди къалэр бийм къыIэщIэзыгъэкIыжа уэ, узыншагъэ уиIэу куэдрэ упсэуну». Севастополь къалэм и еджакIуэхэм къагъэхьа тхыгъэм итт апхуэдэу.
ТекIуэныгъэр совет цIыхухэм къахьауэ зауэр щиухым, Хьэсин фIыуэ илъагъуу и гур зыхуэпабгъэ и къуажэм къигъэзэжащ. Iэщыхъуэу дзэм кIуа щIалэр пэрыувэжащ и IэнатIэм. Дауи, зауэм хуэдэу, псэзэпылъхьэпIэтэкъым Iэщ гъэхъуныр. Ауэ абыи гугъуехь куэд пылът. Ерагъыу зэрагъэпэщыжа Iэщым яшхын яIэтэкъым, цIыхухэми зыхуей ягъуэтыртэкъым. Апхуэдэу щыт пэтми, колхоз мылъкур гъэбэгъуэным псэемыблэжу хэлэжьыхьащ Хьэсин.
Зы гъэ гуэрым щIымахуэр хубжьу кIыхьлIыхь хъуат. Арыншами хозяйствэм и мащIэ мэкъумылэр зэраухрэ куэд щIати, губгъуэм ит Iэщым уэс щIагъым фIалъэкIэ къыщIауд мылыфырт яшхыр. Хьэсин мэлхэм щахэплъэкIэ, и гур узырт. Абы ищIэрт гъэ кIуам и кIэм хъун нэхъ здэщыIа щIыпIэхэр. Набдзэгубдзаплъэти, гъуейм гу лъитащ. Чыцэхэм я лъабжьэм къыщIэна мылыфыр псом хуэмыдэу абы сэбэпышхуэ къыхуэхъужащ.
А гъэ бзаджэм Iэщыхъуэ языныкъуэхэм мэл куэд яфIихьащ, ауэ Хьэсин и мэл миным щIигъур хэмыщIауэ ихъумэфащ. Мэл лъхуэгъуэу зэманыр зэрыщытар, щынэу къалъхуари къазэрыщIигъэхъуар къэплъытэмэ, абы Iуэхугъуэшхуэ зэфIигъэкIащ.
Колхозым и правленэмрэ парт организацэмрэ лэжьакIуэ емызэшыжхэр гулъытэ зыхуэщIыпхъэ IэнатIэ нэхъ гугъухэм пэрагъэуващ. Гъэш фермэхэми я Iуэху щIагъуэтэкъыми абы Ахуэмгъуэтыр ягъэкIуащ икIи дагъуэншэу ар илъэс 40-кIэ кърихьэлIащ.
IэнатIэ мытыншым, и зэмани и гуащIи емыблэжу, ехъулIэныгъэ иIэу апхуэдиз илъэскIэ пэрыта Хьэсин и лэжьыгъэми пщIэ иIащ. Абы къыхуагъэфэщауэ щытащ «ЩIыхьым и дамыгъэ», «Октябрь революцэм и орден» дамыгъэ лъапIэхэр…
ГъащIэм къыщыпэплъэр къэщIэгъуейщ. Зэгуэрым Хьэсин фермэм къикIыжат тIэкIу зигъэпсэхуу игъэзэжын и мураду. Ауэ бжэщхьэIум къызэреувэхыу джэлащ… Махуэ зыбжанэ дэкIри, ар дунейм ехыжащ. Ди мамыр псэукIэм, гъащIэ дахэм псэемыблэжу щIэзэуа, лэжьыгъэшхуэ къезыхьэлIа Хьэсин и къуажэгъухэми, къыдалъхуахэми, ар зыцIыхуу щыта дэтхэнэми я гум имыхужыну къинэжащ, и лъэужьыр иджыри хэгъуэщакъым.
Къардэн Мухьэмэд.
Ислъэмей къуажэ
