Хьэжы-Мурат
Толстой Лев
Повесть
(КIэлъыкIуэр)
Лорис-Меликовыр ар псэлъэгъу ищIынуи пылъат. Мыбы ущызэшыркъэ, жиIэу еупщIат, арщхьэкIэ и Iуэху щIэн къимыгъанэу, и нэ закъуэмкIэ къыхущIэплъри, макъ итхъунщIыкIамкIэ къыхуэгъумэтIымащ:
— Хьэуэ, сызэшыркъым.
Апхуэдэ дыдэу жэуап къритащ адрей зэреупщIахэми.
Лорис-Меликовыр нукерхэм я пэшым щIэтыху еплIанэ муридми къигъэзэжащ. Ар нэкIуцэ, зи пщи зи бгъи бацэу зэщIэкIа авар Хьэнэфийт. Елдар ещхьу ари зи мыIуэху зезымыхуэ, лэжьыгъэм пэрыт лIы зэрамыщIэжт, и тетым и унафэр емыгупсысу, текI имыIэу игъэзащIэу.
Прунж къищтэну ар нукерхэм я деж къыщыщIыхьэм, Лорис-Меликовым къегъэувыIэ икIи йоупщI дэнэ ущыщ, куэд лъандэрэ Хьэжы-Мурат пцIыхурэ, жеIэри.
— Илъэситху хъуауэ, — жэуап кърет абы Лорис-Меликовым и упщIэм. — Зы къуажэ дыщыщщ. Си адэм абы и адэ къуэшыр иукIати, илъ ящIэжу сэ саукIыжын я гугъащ, — жеIэ абы мамыру и надзэ зэхэкIэжахэм къыщIэплъу. — Апхуэдэу щыхъум, къуэш сищIыну селъэIуащ.
— МазитIкIэ си щхьэр сымыупсауэ, Iэбжьанэ-лъэбжьанэ пызмыупщIауэ сэ абыхэм я деж сыкIуащ. И анэ Патимэт деж сыщIагъэхьащ. Патимэт и бгъэм сригъафэри къуэ сыхуэхъуащ.
Гъунэгъу пэшым Хьэжы-Мурат и макъ къыщIоIукI. Елдар езым къызэреджэр къыгуроIуэри, и Iэхэр илъэщIу, ину бакъуэу хьэщIэщым щIохьэ.
— Къоджэ, — жеIэ абы къегъэзэжри.
Хъан-Магомэ дрипсырийм тутын иритри, Лорис-Меликовым хьэщIэщымкIэ игъэзащ.
XIII
Лорис-Меликовыр хьэщIэщым щыщIыхьэм, Хьэжы-Мурат абы нэщхъыфIэу къыIущIащ.
— НтIэ, пытщэрэ? — щIоупщIэ ар тахътэм итIысхьэурэ.
— Iэмал имыIэу, — жеIэ Лорис-Меликовым.- Уи нукерхэм я деж сыщIыхьащ, сайпсэлъащ. Зыр хуабжьу нэжэгужэщ, — щIегъуж Лорис-Меликовым.
— Пэжщ, Хъан-Магомэ цIыху тыншщ, — жеIэ Хьэжы-Мурат.
— Нэхъ щIалэр, нэхъ дахэр сигу ирихьащ.
— А-а, Елдари. Ар щIалэщ, ауэ гъущIым хуэдэу быдэщ.
ТIури мэщым.
— Пытщэрэ адэкIэ?
— НтIэ, нтIэ.
— БжесIащ хъанхэр зэраукIар. Арати, яукIри Хьэмзэт Хунзах Iэпхъуащ, хъан уардэунэр и псэупIэу, — къыщIедзэж Хьэжы-Мурат. — Хъан гуащэм и закъуэт къэнар. Хьэмзэт ар зэгуэр къреджэ. Къриджар къешхыдэу щыхуежьэкIэ, Хьэмзэт и мурид Асельдер нащхьэ хуещI, адрейр и щIыбагъымкIэ къыщоуэри къеукI.
— Сыт цIыхубзыр щIиукIар? — щIоупщIэ Лорис-Меликовыр.
— Арыншэу дауэ хъунт: фIалъэ лъакъуитIыр здэкIуам кIэбз лъакъуэхэр нэсын хуейщ. И лъапсэр ягъэгъущын папщIэщ. Щамил нэхъыщIэр бгым щидзри иукIащ. Авар псор Хьэмзэт и блыгум щIэуващ, си къуэш Уэсмэнрэ сэрэ дыщIэувакъым. Дэ хъанхэм ялъ тщIэжын хуейт. Дэ жыIэдаIуэ дыхъуауэ фэ зытедгъэуащ, ауэ дызэгупсысыр тIэкIу зытIэжьэну, дгъэжакъуэхэу, уардэунэм къыдэкI нэужь дыкъыпэтIысу дыукIыну арат. Зыгуэр къыткIэщIэдэIухьри, псори Хьэмзэт жриIэжащ, абы ди адэшхуэр ириджэри къыщыхьащ: «КъызжиIакъым жумыIэж, уи къуэрылъхухэм Iуэху мыщхьэмыпэ сэр щхьэкIэ зэхаублэу щытмэ, щхьэпылъапIэм абыхэм я гъусэу уэри уфIэслъэнщ. Сэ Тхьэм къабыл ищIын Iуэху солэжь, зэран къысхуэхъуIа хъунукъым. КIуэ, кIуэж, сэ бжесIар зыщумыгъэгъупщэ». Дадэ къэкIуэжри псори къытхуиIуэтэжащ. Абдежым къыдгурыIуащ афIэкIа зытIэжьэ зэрымыхъунур, мурад тщIащ мэжджытым япэ щекIуэкIыну жумэ нэмэзым дыкIуэу ар дукIыну. Ди дэрэгъухэр щIегъуэжри си къуэш Уэсмэнрэ сэрэ ди закъуэу дыкъэнащ. Дэ кIэрахъуэ тIурытI къыдощтэ, щIакIуэ зытыдопхъуэри мэжджытым докIуэ. Хьэмзэт мэжджытым къыщIыхьащ мурид тIощIрэ пщIырэ и гъусэу. Хьэмзэт ибгъукIэ къыщытщ фIыуэ илъагъу и муридыр, хъан фызыжьыр зыукIа Асельдер. ДыкъыщилъагъукIэ ар мэкIий щIакIуэхэр зыщытхыну икIи сэ къызбгъэдохьэ. Къамэр сIэщIэлъти, сеуэри сыукIащ. ЗанщIэуи Хьэмзэт зездзащ. Си япэ къищри си къуэш Уэсмэн абы кIэрахъуэкIэ еуат. АрщхьэкIэ, ар иджыри псэут, къамэ къихакIэ си къуэшым зыкъридзащ. Сэ и щхьэм сеуэри ар сукIыпащ. Муридхэр тIощIрэ пщIырэ хъурт, дэ дытIу къудейт. Абыхэм си къуэшыр яукIащ. Сэ сакъыIэщIэкIщ, щхьэгъубжэм сыдэлъри сежьэжащ. Хьэмзэт зэраукIар къыщащIэм, цIыхубэм зыкъаIэтащ, зыкъыщаIэтым муридхэр зэбгрыжыжащ, къэнам щыщу зы цIыху псэууэ къагъэнакъым.
Хьэжы-Мурат и псалъэр зэпегъэу, хьэлъэу бауэу.
— Псори хъарзынэ хъуа хуэдэт, — пещэ абы, — ауэ иужькIэ псори зэIыхьэжащ. Хьэмзэт и пIэ Щамил иуващ. Абы лIыкIуэ къысхуищIащ и гъусэу урысхэм сезэуэну сыкIуэну къысхуигъэуву, арэзы сымыхъумэ, Хунзах зэтрикъутэу сэри сиукIыну сигъэшынэрт. Сэ хуэсIуэхужащ и деж сызэрымыкIуэнури, си деж къызэрыдэзмыгъэхьэнури.
— Сыт абы ущIыгуэмыхьар? — щIоупщIэ Лорис-Меликовыр.
Хьэжы-Мурат жэуап зэуэ къитыркъым, кIыхьу йогупсыс.
— Сыгухьэ хъунутэкъым. Щамил си къуэш Уэсмэнрэ Абунунцалрэ ялъ телът. Арат сыщIэмыкIуар. Абдежым Розен-генерал офицерыцIэ къысфIищри, Аварым и тет сищIащ. Псори тэмэм къысфIэщIат, арщхьэкIэ Розен япэ щIыкIэ Аварым и тету къазикъумыкъ Мыхьэмэт-Мырзэ, абы иужькIэ Ахъмэт-Хъан сымэ игъэуващ. Иужьрейр бий кIэуфIыцI къысхуэхъуат. Сыту жыпIэмэ, и къуэм щхьэкIэ хъан гуащэм ипхъу Салтанет лъыхъуати, щрамытым, абы си Iуэху хэслъхьауэ илъытэри саукIыну унафэ ищIат. Мис абы щыгъуэщ генерал Клюгенау и пащхьэм сыщыщигъэулъияр — жриIащ авархэм сэлэтхэм пхъэ ирезмыгъэту. ЖриIат, сарыкъ, мис мы сарыкъыр, щхьэрыстIэгъауэ, щыщхьэрыстIэгъакIэ, Щамил сыгухьауэ, — Хьэжы-Мурат и сарыкъым тоIэбэ. — Ауэ Клюгенау а псор и фIэщ хъуакъым, къызэмыIусэнхэу унафэ ищIащ. Генералым Тифлис зэригъэзэжу, Ахъмэт щхьэзыфIэфIагъ илэжьащ: сэлэт ротэ псом саригъэубыдащ, Iэхъулъэхъу сищIри, топышэм сыпригъэпхащ. Апхуэдэу жэщих-махуихкIэ саIыгъащ. Ебланэ махуэм сыкъыпапхыкIыжри, Темыр-Хъан Шурэ сахуащ, фоч узэда зыIыгъ сэлэт плIыщIым сыкъаувыхьауэ. Си Iэхэр пхат, сыщIэпхъуэжыну иужь сихьэмэ, саукIыну унафэ яIэт. Сэ ар сщIэрт. Мэкъсэхъу щIыпIэм дынэсауэ ди лъагъуэр Iузэ дыдэ хъуащ, сэмэгумкIэ мывэ блынт, ижьырабгъу лъэныкъуэр щыхупIэт, санжэ щэ ныкъуэ хуэдиз и кууагъыу. Сэлэтхэм сакъыхэкIауэ ижьырабгъу лъэ-ныкъуэм зыщестым, абыкIэ сымыкIуэну зы сэлэт къыспэувынтэкъэ, ауэ сэ щыхупIэм селъащ, сэлэтыр здэсхьу. Сэлэтыр зэшэзэпIэу иукIащ, сэ, зэрыплъагъущи, мис псэууэ сыкъэнащ. Си дзажи, си щхьи, лъакъуи — псори зэхикъутат. Сыпщын си гугъэу сеIэ щхьэкIэ, дэнэт?! Си щхьэр уназэри сымэхащ. ЗыкъыщысщIэжам щыгъыну сщыгъыр лъы защIэт. Iэхъуэ гуэрым гу къыслъитащ. ЦIыхухэр къриджэри къуажэм сахьащ. Дзажэри щхьэри кIыжащ, лъакъуэри кIыжащ, арщхьэкIэ нэхъ кIэщIу къэнащ.
Хьэжы-Мурат и лъакъуэ Iушэр къеIэт.
— СризокIуэ, ари хъарзынэщ, — жеIэ абы. — ЦIыхухэм сыкъащIэри къакIуэу хуежьащ. Ауэ-рэ сыхъужащ, сыхъужри Цельмес сыIэпхъуэжащ. Си унафэм щIэувэну авархэм аргуэру къыщысхуагъэувым, арэзы сыхъуащ, — Iэдэбу, ауэ гушхуэныгъэ хэлъу жеIэ Хьэжы-Мурат.
Хьэжы-Мурат псынщIэу къызэфIоувэ. Хъуржын зэпедзэкIым дэфтэрылъэ кърех, абы гъуэжьу зи фэ текIыжа письмоитI къыдехри, Лорис-Меликовым ирет. Ахэр генерал Клюгенау къитха письмот.
Лорис-Меликовыр абыхэм къоджэ. Япэ письмом итт:
«Прапорщик Хьэжы-Мурат! Си деж къулыкъу щыпщIэу ущыщыIам уэ сыпхуэарэзащ, цIыхуфIу услъытащ. Иджыблагъэ генерал-майор Ахъмэт-Хъан хъыбар сигъэщIащ уэ узэрепцIыжакIуэм теухуауэ, уэ сарыкъ щхьэрыптIэгъащ. Щамил пэшэгъу пщIащ, цIыхухэр урыс унафэщIхэм емыдэIуэну къыхубоджэ. УагъэтIысу си деж укъашэну унафэ сщIати, уэ щтапIэ уихьэжащ, сщIэркъым узэрыщIэпхъуэжар Iейрэ фIырэ, сыту жыпIэмэ, узахуэрэ умысэрэ тэмэму сыщыгъуазэкъым. Иджы мы сэ ныбжесIэм къедаIуэ. — Ди пащтыхьышхуэм и пащхьэм уи напэр щыкъабзэмэ, къуаншагъэ лъэпкъ пкъуэмылъмэ, си деж къакIуэ. Зыми ущымышынэ — сэ уэ суриуэчылщ. Хъаным уэ зыри къуищIэфынукъым, ар езыр сэ си унафэм щIэтщ, абы къыхэкIыу, ущIэшынэн щыIэкъым».
АдэкIэ Клюгенау къитхырт ар сыт щыгъуи жиIа псалъэм зэрытетыр, захуагъэм зэрителъхьэр, Хьэжы-Мурат аргуэрыжьу къелъэIурт и щхьэр ирихьэлIэну.
Лорис-Меликовым письмом къеджэн щиухкIэ, етIуанэ письмор къещтэ, ауэ Лорис-Меликовым зэкIэ IэщIимылъхьэу, япэ письмом жэуап зэрыритар хуеIуатэ.
— Сэ абы хуэстхащ сарыкъ зэрызесхьэр, ауэ Щамил щхьэкIэкъым, атIэ си псэр жыхьэнымэм мыкIуэн папщIэкIэщ. Щамил сыгухьэну зэрызимымурадыр, сыту жыпIэмэ, абы и зэран хэлъщ си адэри, си къуэшхэри, си Iыхьлыхэри зэраукIам, урысхэми сахыхьэфынукъым, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, напэтех къыскIэлъызэрахьащи. Iэпхлъэпхыу Хузнах сыщыщаIыгъам бзаджэнаджэ, гуэр къыстегъутхьащ. А цIыхур псэууэ дунейм тету сэ сывгухьэфынукъым. Псом нэхъыщхьэращи, сэ Ахъмэт-Хъан пцIыупсым сыщошынэ. Абы иужькIэ мы письмор къысхуитхащ, — жиIэурэ, Хьэжы-Мурат Лорис-Меликовым ирет адрей тхылъымпIэ гъуэжьыр.
«Си письмом жэуап къептащ, фIыщIэ пхузощI, — къоджэ Лорис-Меликовыр. — Уэ къыботх къэбгъэзэжыну ушынэу, джаурым къуиха емыкIум уи лъэр илъахъэу, сэ уи фIэщ сщIыну сыхуейщ урыс законхэр захуагъэм зэрительхьэр, уи нэкIэ плъагъунщ уи напэр тезыхам ихь тезырым и инагъыр, сэ унафэ сщIащ а Iуэхур зэхагъэкIыну. КъэдаIуэ, Хьэжы-Мурат! Сэри хуитыныгъэ сиIэщ уэ зыпхуэзгъэгусэну, си псалъэм и пщIэр здынэсыр уи фIэщ зэрымыхъум къыхэкIыу, ауэ сэ ар пхузогъэгъу, бгырыс псоми яхэлъ дзыхьмыщIыгъэм сыщыгъуазэщи. Уэ уи напэр къабзэмэ, сарыкъыр уи псэр пхъумэн папщIэ щхьэрыптIэгъар пэжмэ, уэ узахуэмэ, урыс Правительствэм хуиту уIуплъэн, си нэхэм гу къабзэ уиIэу укъыщIэплъэн плъэкIынумэ, уи фIэщ щIы, лей къыпкIэлъызезыхьам тезыр хьэлъэ ихьыну, уи мылъкур къуатыжыну, уи нэкIэ плъагъунщ икIи къэпщIэнщ урыс закон жыхуаIэр, нтIэми урысхэр уи Iуэхум зэреплъыр нэгъуэщIущ. Абыхэм къалъытэркъым уэ уи щIыхь лъэхъшауэ, бзаджэнаджэм уи напэ трихауэщ зэреплъыр. Сэ си щхьэкIэ гимриндэсхэр хуит сщIащ сарыкъ зэрахьэну, я Iуэхур фIыуэ къызгуроIуэри, а псом къыхэкIыу, уэ ущIэшынэн щыIэкъым. ЛIыкIуэ ныпхуэсщIам щIыгъуу къакIуэ си деж, ар уи бийхэм я гъэркъым, ар Правительствэм гулъытэ хэха зыхуиIэ цIыхум и ныбжьэгъущ».
АдэкIэ Клюгенау Хьэжы-Мурат къигъэдаIуэрт урысым яхыхьэну.
— Си фIэщ хъуакъым абы къитхахэр, — жеIэ Хьэжы-Мурат, Лорис письмом къеджэн иуха нэужь, — Клюгенау деж сыкIуакъым. Си дежкIэ нэхъыщхьэр Ахъмэт-Хъан илъ згъэжэнырт, сэ абыкIэ Клюгенау сэбэп къысхуэхъунутэкъым. А зэман дыдэм Ахъмэт-Хъан и дзэхэм сыкъаухъуреихьат, саубыду саукIын щхьэкIэ. Си цIыхур мащIэт, сэ абы сыпэщIэувэфыртэкъым. А лъэхъэнэ дыдэм Щамил и лIыкIуэр къэкIуащ Щамил и письмо къишэри. Абы сыкъигъэгугъэрт Ахъмэт-Хъан себэнынымкIэ къыздэIэпыкъуну, ар иукIыну, Аварыр си унафэм къыщIигъэувэну. Сэ куэдрэ абы сегупсысащ икIи Щамил сыгухьащ. Мис абдежым щыщIэдзауэ сэ урысхэм сезэуащ.
Хьэжы-Мурат зауэу игъэхъахэр къыжиIэжащ. Ахэр куэд дыдэ хъурт, абыхэм ящыщ зыкъомым езы Лорис-Меликоври щыгъуазэт. Дэтхэнэ теуэри псынщIэу, хахуэу зэфIигъэкIырт, сыт щыгъуи текIуауэ зауэм къыхэкIыжырт.
— Щамил сэрэ дяку зэныбжьэгъугъэ зэи дэлъакъым, — и кIэм негъэс Хьэжы-Мурат и хъыбарыр. — Ар сэ къысщышынэрт, ауэ сэ сримыIэуи хъунутэкъым. Апхуэдэу къекIэрэхъуэкIри, зэгуэр Щамил иужькIэ хэт Iимам хъунур жаIэри къызэупщIауэ щытащ. Сэ Iимам хъунур зи джатэ нэхъ жанращ жысIэгъащ. Ар щыIурадзэжым, Щамил лъэныкъуэ сригъэзыным пыхьащ. Зэгуэр Табасарань сегъакIуэ. СокIуэри мэл минрэ шы щищрэ къызоху. И унафэр сымыгъэзэщIауэ къыспеубыдри, нэIибыгъэм сытрегъэкI, ахъшэ псори хуезгъэхьыну къысхуегъэув. Сэ дыщэ мин хузогъашэ. Абы и муридхэр къегъакIуэри, си лъапсэр зэрыщыту стрех. Абы унафэ къысхуещI и деж сыкIуэну; сэ сщIэрт сиукIын мурад зэриIэри сыкIуакъым. Дзэ къыщызиутIыпщым, сакъыIэщIэкIри Воронцовым зыкъестащ. Ауэ си анэри, фызри, щIалэхэри абы и IэмыщIэ къинащ. СхужеIэ сардарым, си унагъуэр абы и деж щыIэху зыри схулъэкIынукъым.
— ЖесIэнщ, — къегъэгугъэ Лорис-Меликовым.
— ЗыкъысщIэгъакъуэ. Сыт збгъэдэлъми узот, джыназыр къыздэгъэIэпыкъу закъуэ. Сэ сызэрыпха кIапсэм и кIапэр Щамил IэщIэлъщ.
А псалъэхэмкIэ иухащ Хьэжы-Мурат Лорис-Меликовым хуиIуэтэжа хъыбархэр.
XIV
Декабрым и тIощI махуэм Воронцовым мы IуэхумкIэ министр Чернышев хуитхащ. Письмор французыбзэт.
«Иужьу нэкIуа пощтым сыныщыпхуэтхакъым, джыназ щэныфIэ, Хьэжы-Мурат и Iуэхум тетщIыхьыну унафэр зэрыдмыубзыхуам, абы нэмыщIу иужь махуитI-щым сызэрыгукъыдэмыжам къыхэкIыу. Си иужь письмом Хьэжы-Мурат мы и къэкIуэкIэ хъуар хъыбар зэрозгъэщIащ: ар Тифлис къэкIуащ 8-нэ махуэм; етIуанэ махуэм сэ зэзгъэцIыхуащ. МахуийкIэ е бгъукIэ сэ сепсэлъылIащ, сегупсысащ сыт абы къытхуищIэфыну пIэрэ, жысIэу, псом хуэмыдэу и унагъуэм и Iуэху зыIутым ар икъукIэ иропIейтей, хэт псэлъэгъу хуэмыхъуами, щхьэтехауэ абы и гугъу ещI, абы и унагъуэр Щамил и IэмыщIэ илъыху гуапэу къызэредгъэблэгъам, ищIахэр зэрыхуэдгъэгъуам щхьэкIэ къытхуищI фIыщIэр къигъэлъэгъуэн хьисэпкIэ зыгуэрхэр илэжьыну хузэфIэкIыркъым. И псэм пищI и Iыхьлыхэм я Iуэху зытетыр зэримыщIэм абы псэхугъуэ къритыркъым, абы кIэлъыплъыну зи пщэ дэслъхьахэм хьэкъ сщащIащ жэщкIэрэ зэрымыжейр, мышхэххэу жыпIэ зэрыхъунур, зэпымыууэ нэмэз ещI, тхьэ йолъэIу, къэзакъ зы-тIущ и гъусэу шууэ тIэкIу къежыхь — илъэс Iэджэм хьэл хуэхъуа а нэгузыужьыкIэм фIэкIа ар зыщIэлъэIу щыIэкъым. Махуэ къэс ар си деж къокIуэ и унагъуэм и хъыбар гуэр сщIэмэ щIэупщIэну, къызолъэIу ди унафэм щIэт линие зэмылIэужьыгъуэхэм щытIыгъ гъэрхэр зэхуэтшэсу абыхэмкIэ Щамил деж и унагъуэр къыщыхуэтхъуэжыну, езыми ахъшэ гуэрхэр трилъхьэнущ. ЩыIэщ цIыху абы папщIэ ахъшэ къэзытын. Сэ мызэу къызжиIащ: си унагъуэр къысхуегъэл, итIанэ Iэмал къызэфт (абы лезгин линэр нэхъ къыхех) къулыкъу фхуэсщIэну, зы мазэм и кIуэцIкIэ Iуэхутхьэбзэшхуэ фхуэзмыщIэмэ, фызыфIэфI тезыр къыстефлъхьэ.
Сэ абы жесIащ а псоми захуагъэ хэлъу къызэрысщыхъур, уеблэмэ ди деж анэмэту щымыIэу, абы и унагъуэр бгым къинауэ ди цIыху куэдым я фIэщ зэрымыхъунур, ди гъунапкъэхэм гъэру щаIыгъхэр зэхуашэсыным слъэкI зэрыхэсщIыхьынур, щхьэщэхупщIэу ахъшэм ди кIэзонэ ахъшэ хэтлъхьэну уставхэм хуит дамыщIми, сызэрыдэIэпыкъун гуэр къызэрыхуэзгъуэтынур. Абы иужькIэ бзыщI хэмылъу жесIащ Щамил дауэ мыхъуами и унагъуэр фIырыфIкIэ къызэрыримытыжынур, хэт ищIэрэ, къигъэгугъэнкIэ хъунщ къуаншагъэ псори къыхуигъэгъуну, и къулыкъури къритыжыну, имыгъэзэжмэ, и анэри, фызри, и бынихри иукIынкIэ къигъэшынэнкIэ зэрыхъунур. Сэ абы селъэIуащ а жыхуэсIахэм тету Щамил хъыбар къригъащIэмэ, къищтэну унафэр зыхуэдэр къызжиIэну. Хьэжы-Мурат уэгум дэплъейщ, и IитIыр уафэм хуишийри, къызжиIащ псори Тхьэм и IэмыщIэ зэрилъыр, абы зэи и бийм и IэмыщIэ зэрызримылъхьэнур, сыту жыпIэмэ, хьэкъыу ещIэ Щамил къызэрыхуимыгъэгъунур, игъэзэжмэ куэдрэ псэууэ дунейм зэрытримыгъэтынур. И унагъуэр зэтриукIэным и гугъу пщIымэ, Щамил апхуэдизу щхьэпскъым и бийр нэхъ хъыжьэж, нэхъ шынагъуэж зыхуищIыну, етIуанэрауэ, Дагъыстэным иджыри исщ ар къызэрыдашэхын, фIэлIыкI зиIэ цIыху куэд. ИкIэм жиIащ Тхьэм дяпэкIи сыт къыхуимыгъэфэщами, и унагъуэр къызэрищэхужын Iуэху фIэкIа и щхьэм зэримылъыр, Тхьэм и цIэкIэ къызэрызэлъэIур Шэшэн щIыналъэм и Iэгъуэблагъэхэм кIуэжыну Iизын естыну, ди унафэщIхэм хуит зыкъригъэщIу и унагъуэм зыпищIэну, нобэ я Iуэху зытетыр, хуит къищIыжын папщIэ хэкIыпIэу иIэр къихутэн мурадкIэ, мыувыIэу жеIэ дэ къыдэбий цIыху куэд, абы и нэIибхэри хэту, Хьэжы-Мурат ноби и телъхьэу дыкъэзыгъэбий а лъэныкъуэм зэрыщыIэр; урысхэм къагъэIурыщIа е димыфIми дызымыгъэбий цIыхухэм, дэри дадэIэпыкъуурэ запедгъэщIатэмэ, жэщми махуэми и гум псэхугъуэ къезымыт гукъеяуэр зэтес хъужыну, ди сэбэп зыпылъ Iуэхухэр лэжьын щIидзэну ди дзыхь къихьыну. Ар мэлъаIуэ къэзакъ шууей хъыжьэ тIощI, тIощIрэ пщIырэ хуэдиз, абы и унафэм щIэту икIи къахъумэу гъусэ хуэтщIу, Грознэм дгъэкIуэну, абы жиIэхэр зэрыпэжым ар и шэсыпIэ хъуну.
Уэ къыбгурыIуэнщ, джыназ щэныфIэ, а псом хуабжьу сызэрагъэпIейтейр, сыт сымылэжьами, си пщэ жэуаплыныгъэ ин къызэрыдэхуэр. ИкъукIэ мысакъыныгъэ ин хъунт абы нэсу дзыхь хуэтщIыныр; ауэ щIэпхъуэжын папщIэ абы Iэмалу иIэр къеIытхынумэ, ар щIэдубыдэн хуей хъунт; ар, сэ сызэреплъымкIэ, захуагъэ хъунтэкъым, политикэ и лъэныкъуэкIи тэмэму къыщIидзынтэкъым. Апхуэдэ Iуэху кIэлъызетхьэмэ, абы и хъыбар щIэх дыдэу Дагъыстэн псом щызэлъэщIысынщ, куэд-мащIэми Щамил нахуэу зыпэщIэзысэну хьэзыр псори (ахэр куэд мэхъу) набдзэгубдзаплъэу къыкIэлъоплъ Iимамым и дзэпщ нэхъ хахуэу икIи дэIэпыкъуэгъуфI, гъащIэм ирихулIэу а зи щхьэр къыдэзыхьэлIэн хуей хъуам и Iуэхур зэрыхъум. ЗауэлI гъэрым и натIэ илъыр Хьэжы-Мурат етпэсауэ щытамэ, ар Щамил зэрепцIыжам дэркIэ иIэ мыхьэнэр кIуэдат.
А псом къыхэкIыу, сэ нэгъуэщIу Iуэхум сыбгъэдыхьэфакъым, Хьэжы-Мурат щIэпхъуэжыну и щхьэ къихьэ хъужыкъуэмэ, щыуагъэшхуэ сIэщIэкIауэ сагъэкъуаншэн пэтми. Ди къулыкъум, псом хуэмыдэу мыпхуэдэу зэхэзэрыхьа Iуэхум, епхауэ гугъущ, жыпIэ хъунущ пхузэфIэмыкIыххэну, зы гъуэгу захуэ хэхакIэ, ущыуэнкIэ умышынэу, урикIуэну, ауэ гъуэгур захуэу, тэмэму къыпщыхъумэ, абы ирикIуэн хуейщ — зэрыхъуIауэ ирехъу.
СыволъэIу, джыназ щэныфIэ, мы си Iуэху еплъыкIэр ди пащтыхьым и пащхьэ схуиплъхьэну, сэ насыпыфIэ дыдэу зыслъытэжынущ, пащтыхь дотэм си IуэхущIафэр тэмэму къилъытэмэ. Мы уэ ныпхуэстхыр генералхэу Заводскэмрэ Козловскэмрэ яхуэстхащ, Козловскэм и щхьэкIэ Хьэжы-Мурат и Iуэху зэрихуэну, абы и Iизыншэу зы щIыпIэ кIуэ зэрымыхъунур Хьэжы-Мурати быдэу жесIащ. Апхуэдэу сэ абы жесIащ шу гъусэ щIыгъуу быдапIэм къыдэкIыурэ зигъэлъагъуэмэ нэхъыфIу, Хьэжы-Мурат щIэубыдауэ тIыгъыу, Щамил хъыбар имыгъэIун щхьэкIэ; абы щыгъуэми псалъэ къеIысхащ зэи Воздвиженскэм мыкIуэну, сыту жыпIэмэ, Хьэжы-Мурат абы и IэмыщIэ зрилъхьа щхьэкIэ, си къуэр абы щыунафэщIкъым; абы псалъэмакъ мыщхьэмыпэхэр къишэнкIэ мэхъу. ЖыпIэнурамэ, Воздвиженскэ дэ къыдэбий цIыхубэ куэд дыдэм пэгъунэгъуIуэщ, абы къыхэкIыу дзыхь зыхуищIхэм запищIэн щхьэкIэ Хьэжы-Мурат дежкIэ Грознэр сыт и лъэныкъуэкIи нэхъыфIщ.
КъыхэщыпыкIа къэзакъ шууей тIощI, зы лъэбакъуэ хуэдизкIэ къыбгъэдэмыкIынухэм нэмыщI, абы згъэкIуащ цIыху зэпIэзэрыт, пщIэрэ щхьэрэ зиIэ, офицер Iущ ротмистр Лорис-Меликовыр, тэтэрыбзэкIэ псалъэр. Хьэжы-Мурат фIыуэ зыцIыхур, си гугъэмкIэ, нэсу абы дзыхь къыхуещI. МахуипщI мыбы щигъэкIуам Хьэжы-Мурат подполковник джыназ Бархановым, Шушенскэ уездым и тет, къулыкъу IуэхукIэ мыбы къэкIуам, цIыху телъыджэм, сэри нэсу дзыхь зыхуэсщIым, щIыгъуу псэуащ. Абыи Хьэжы-Мурат и дзыхь къилэжьащ, абы фIэкIа нэгъуэщI ди мыгъусэу, тэтэрыбзэ къабзэу зэрищIэм и фIыгъэкIэ, дэ Iуэху щэхухэм дытепсэлъыхьащ.
Хьэжы-Мурат етщIэнумкIэ сэ Тархановым сечэнджэщащ. Сэ зэрысщIара тэмэмыр, хьэмэрэ тутнакъэщым иддзэу зэрытхузэфIэкI псомкIи тхъумэн хуея — е кIэлъызепхьауэ ар пхъумэн жыхуэпIэр тынш цIыкIукъым, хьэмэрэ мы лъахэр едгъэбгынэн хуея? Иужьрей бгъэдыхьэкIитIыр къыхэтхыгъамэ, Хьэжы-Муратрэ Щамилрэ зэрызэщыхьам дэ ефIэкIыныгъэу къыдита псори хэдутэжауэ арат, абы нэмыщI Щамил и Iуэху зымыдэ бгырысхэм къаIэтурэ псалъэмакъ зэщIэплъэ зэпытыр зэпыдуда-уэ арат. Джыназ Тархановым къызжиIащ Хьэжы-Мурат пэжу къызэрыдбгъэдэтыр и фIэщ зэрыхъур, къыхуигъэгъуну къигъэгугъуа пэтми, Хьэжы-Мурат фIыуэ зэрищIэр Щамил къызэрыхуимыгъэгъунуIар, зэрыIэрыхьэххэу, и щхьэр зэрыпилъэнур. Тархановыр зыгъэпIейтейуэ щыIэр зы Iуэхугъуэ закъуэщ — ар Хьэжы-Мурат зэрыдинлырщ икIи абы ибзыщIыркъым а лъэныкъуэмкIэ Щамил къыщытрикъузэнкIэ зэрыхъунур. Ауэ, зэрыжысIащи, абы Хьэжы-Мурат и фIэщ хуэщIынукъым, иджыпсту мыхъуми, игъэзэжу зэман гуэр дэкIа нэужь, и ажалыр къимыгъэсыну.
Аращ, джыназ щэныфIэ, мы къекIуэкI ди Iуэхухэм я зы теплъэгъуэм ехьэлIауэ ныбжесIэну сызыхуеяр».
XV
Т хыгъэр Тифлис икIыу гъуэгу техьащ декабрым и 24 махуэм, 52 гъэм. ИлъэсыщIэм и пэ къихуэу шы зыбгъупщI игъэпщу зэгуэзыгъэуда, шыгухуипщIхэм я накIэлъакIэр щIэзыуда фельдегерым письмор а зэманым зауэ IуэхухэмкIэ министру щыта джыназ Чернышевым и пащхьэ ирилъхьащ.
1852 гъэм январым и 1-м адрей Iуэхухэм ящIыгъуу, Воронцов и письмор император Николай хуишащ.
Чернышевым Воронцовыр фIыуэ илъагъуртэкъым — илъагъуртэкъым Воронцовым псоми пщIэ зэрыхуащIым, абы и къулеягъым, Воронцовыр зэрыджыназ нэсым, езы Чернышевым зэрыапхуэмыдэм, псом нэхъыщхьэращи, императорыр Воронцовым егъэлеяуэ фIыуэ зэрыхущытым папщIэ. Абы къыхэкIыу, Iэмал игъуэтыху Чернышевыр Воронцовым зэран зэрыхуэхъун иужь итт. Кавказ Iуэхухэм теухуауэ нэхъапэм доклад щищIам щыгъуэ абы Николай Воронцовым гукъанэ хуригъэщIын и гугъат урыс унафэщIхэм я зэранкIэ бгырысхэм сэлэт гуп миныр къызэрызэтраукIэм щхьэкIэ. Иджыпстуи ар иужь итт Хьэжы-Мурат теухуауэ Воронцовым къищта унафэр зэблэшауэ пащтыхьым и пащхьэ ирилъхьэну. Ар хэтт урысхэр хригъэлъафэу, Воронцовыр бгырысхэм сыт щыгъуи къащхьэщыжыну, Хьэжы-Мурат Кавказым къызэрыщинар делагъэу, Хьэжы-Мурат зыкъыщIитар ди тIасхъапIэхэр къихутэну ара хуэдэу, ар Урысейм и курыкупсэм къишауэ, и унагъуэр къащэхужа нэужь фIэкIа абы дзыхь ебгъэз мыхъуну пащтыхьым и фIэщ ищIы-ну.
Ауэ Чернышевым и мурадыр къехъулIакъым , январым и 1-м хуабжьу гукъыдэжыншэу нэху къызэрекIам къыхэкIыу, а пщэдджыжьым езым и щхьэм къихьам фIэкIа нэгъуэщIым и чэнджэщкIэ унафэ къищтэнутэкъым Николай I, псом хуэмыдэу Чернышевым къыбгъэдилъхьэ IуэхукIэ, хэбгъэзыхьмэ, абы ар ерагъкIэ ишэч къудейт, зэкIэ зэрызэрихъуэкIын зэрыщымыIэм къыхэкIыу, де-кабристхэм я Iуэхур щызэха-гъэкIым, Захар Чернышев игъэунэхъуу и мылъкур зэрилъэфэлIэну зэрыхэтар ищIэрти, цIыху цIапIэу ибжырт. Николай зэрыгукъыдэжыншэм и фIыгъэкIэ, Хьэжы-Мурат Кавказым ирамышу къэнащ, и гъащIэм зэхъуэкIыныгъэ игъуэтакъым, ауэ Чернышевым и докладыр нэгъуэщI зэманым ищIауэ щытамэ, Хьэжы-Мурат и Iуэхум нэгъуэщIу зиублэрэкIынкIэ хъунт.
Сыхьэтыр пщIым и ныкъуэ хъуауэ арат Чернышевым и шыгуху гъум кIэщI жьакIацэр, къэдабэ пыIэ пшэплъыфэр щхьэрыкъуауэ, Николай Павлович зэрызекIуэ хабзэм ещхь Iэжьэ цIыкIум и гублащхьэм дэсу ЩIымахуэ Уардэунэм и екIуэлIапIэ цIыкIум деж Iулъадэу джыназ Долгорукий и шыгуху вожэхэр и пхэм щIэдзауэ Iэджэ щIауэ щысым, нэхъ пасэу зи бариныр къэзышам, фIэхъус щрихам.
Чернышевым дзыдзэ пщампIэху зытелъ шынел щыгът, адакъэ къабзий зыдэIуа шляпэ щимэ щхьэрыгът. Мыщафэр и куэхэм ятридзщ, щIыIэм игъэдия, кIэлош зыщымыгъ и лъакъуэ дияхэр сакъыу къригъэувэхри (ар кIэлош зэрыщимытIагъэм ирипагэрт), шыгъэцIывхэр игъэпсалъэу, зигъэщхъыу швейцарым Iуиха бжэмкIэ ар щIыхьащ. Камер-унэIут лIыжьыр къыпожажьэри абы шынелыр пэIущIэм щыIех. Чернышевыр гъуджэм бгъэдохьэ, сакъыу и щхьэц лей гъэушэрэзам шляпэр щхьэщех. Гъуджэм йоплъэри, хабзэ зэрыхуэхъуауэ, нэжьгъуцхэр, натIэцыр ирелъэщIэкI, пщIэхэлъ жорыр зэрегъэзахуэ, дамэтелъхэм, бгырыпхым и Iэр ирегъажэри, фIыуэ къемыдэIуэж лъакъуэхэр ерагъыу зэблихыурэ, алэрыбгъукIэ къиубгъукIа дэкIуеипIэр къызэренэкI.
ЗэщыхуэпыкIарэ Iужажагъэ хэлъу загъэщхъауэ блыным еувэкIа камер-нэгуфIыщIэщIэхэм яблокIри, Чернышевыр пэIущIэ пэшым щIохьэ. Мы IэнатIэр къызэрылъагъэсрэ куэд мыщIа, фащэ щIэрыпси дамэтелъхэри къызыщылыдыкI, зэкIэ фадэмрэ цIыхубзымрэ ирамыфа нэгум зи пащIэ псыгъуэ цIыкIухэр теукъуэдия, Николай Павлович ещхьу зи нэжьгъуцхэр ежьэкIа адъютантыр пщIэ къыхуищIу абы къыIуощIэ. Зауэ IуэхухэмкIэ министрым и къуэ-дзэ джыназ Долгорукий Василий и нэгу делэIуделафэм зэшыр къищу къотэджри, фIэхъус кърех. Мыбыи и пащIи, жьакIи, нэжьгъуци Николай зригъэщхьу игъэкIырт.
— Императорыр щыIэ? — Чернышевым флигель-адъютантым зыхуегъазэ, и щхьэр кабинетыбжэмкIэ ищIурэ.
— Зи щIыхьыр иныр къэкIуэжа къудейщ — французыбзэкIэ жэуап къретыж, псы зэрыт стэчан и щхьэм тригъэувамэ, имыкIутын хуэдэу щабэрыкIуэ флигель-адъютантым, езым и макъым щIэдэIужрэ, абы гукъыдэж ин къызэрыритыр нэрылъагъуу. ЗдиунэтIа щIыпIэм пщIэрэ щIыхьу хуиIэм и инагъым и щыхьэту, макъ зымыщI бжэр Iэдэбу Iуехри щIохьэ.
Долгорукэм и дэфтэрылъэр зэтрехри, къыздихьа тхылъымпIэхэр аргуэру зэ зэIепщIыкI.
Чернышевым зызэхеуфэри пэшым ирокIукI, и лъакъуэ ундэрэбжьам зригъэукъуэдийуэрэ хуэшыр хигъэкIыу, пащтыхьым жриIэнухэм егупсысу. Чернышевыр моуэ бжэм щыбгъэдыхьэм, ар къызэIуокI, щыщIыхьэм щыгъуэ нэхърэ нэхъ лыдыжу, нэхъ щэныфIи къэхъуауэ, флюгель-адъюдантыр къыщIокIыж икIи и Iэр ещIри министрымрэ и къуэдзэмрэ щIыхьэну ирегъэблагъэ.
МафIэсым къела ЩIымахуэ Уардэунэр зэрызэрагъэпэщыжрэ Iэджэ щIат, арщхьэкIэ Николай иджыри щыпсэурт етIуанэ къатым. Министрхэм, нэгъуэщI унафэщIышхуэхэм щаIущIэ пэшыр икъукIэ лъагэщ, щхьэгъубжэшхуиплI хэтщ. Блын жьантIэм император Александр Езанэм и сурэт ин фIэлъщ. Щхьэгъубжэ зэхуакухэм бюроитI дэтщ; блынхэм шэнт зыбжанэ кIэрытщ, пэшым и кум стIол абрагъуэ, абы и жьантIэм Николай и шэнтиуэр, и гупэмкIэ къыщIыхьэхэр щигъэтIыс шэнтхэр къыщытщ.
Николай дамэтелъ цIыкIу фIэкIа зытемылъ къэптал фIыцIэ щыгът, дамэтелъ гъэщIэрэщIа эполеткIэ зэджэр щIымыгъуу. Ар стIолым пэрыст зигъэкъарэрэ бгырыпх бгъуфIэкIэ щIэкъузыкIа и ныбэф иныр ипэ иту, икIи гъащIэ къызыщIэмыщ нэ дияхэмкIэ къыщIыхьахэм къеплъырт. И шы нэкIу кIыхьу натIэ къэбкIэ иухми, щхьэ джафэм телъэщIауэ щхьэц лей зэрихьэми, сыт щыгъуи щIыIэмылыр къызыщIих напщIэ зэхэуфахэми, пщампIэм екъузылIа жьэпкъми абы и нэгум нэщхъыцэ, уеблэмэ губжьаифэ къытрагъауэрт. Апхуэдэ гукъыдэжыншагъэм и щхьэусыгъуэр зэрешарт. Езыгъэшари дыгъуэпшыхь зыхэта бал-маскарадыр арат. Зи щыгум бзу сурэт тет кавалергардскэ гъущI пыIэр щхьэрыгъыу лIы абрагъуэр екуэкуншэу щтэIэщтаблэу зэхэт цIыхухэм щапхрыкIым, мыбы и пэкIэ щыIа маскарадым къыщыIущIа цIыхубзым, нэкIуIупхъуэ зыIулъым, Iууащ. А цIыхубзым и Iэпкълъэпкъ зэкIужым, и щIыфэм и хужьагъым, макъ гуакIуэм пащтыхьыр дахьэхат. АрщхьэкIэ, лIыжь гурыщIэр къызэщIигъаплъэри, ар бзэхыжат, къыкIэлъыкIуэ маскарадыр пIалъэу къритри. Иджы, дыгъуэпшыхь, ар езыр къыщыбгъэдыхьэм иутIыпщакъым. Абы ар иригъэблэгъащ игу ирихьа цIыхубзхэм и закъуэу щыбгъэдэсыным хухаха пэш щхьэхуэм. Щыму бжэм нэс кIуэри Николай зиплъыхьащ, арщхьэкIэ и IуэхутхьэбзащIэр зыщIыпIэкIи щилъэгъуакъым. И нэщхъыр зэхиукIауэ Николай бжэм еIунщIащ, цIыхубзыр япэ иригъэщри.
— Мыбы зыгуэр щIэс хуэдэщ, — жиIащ цIыхубзым французыбзэкIэ. Пэж дыдэу пэшыр нэщIтэкъым. Къэдабэ зытебза шэнтжьейм ист улан офицеррэ зи нэкIуIупхъуэр Iуха цIыхубз сырыху щIалэ дахэ дыдэ цIыкIурэ. Къэгубжьауэ нэкIэ къепыдж Николай и Iэпкълъэпкъ гъумыщIэм къыщыIуплъэм, цIыхубз сырыху цIыкIум пIащIэ-тхъытхъыу нэкIуIупхъуэр зыIуилъхьэжащ, улан офицерым и нэгум гузэвэгъуэ щIыIэр къищу зыхуэмыгъэхъеижу и пIэм ижыхьащ.
ЦIыхухэр къызэрыщышынэм сыт хуэдизу емысэжами, абы и гуапэт цIыхухэр игъэшынэн, гузэвэгъуэм хидзэн, губжьыр дахэкIэ зэрихъуэкIыу и нэхэм гуапагъэ къыщIигъэхьэн, абы цIыхур нэхъри нэхъ щтэIэщтаблэ зэрищIыр ищIэрти. Иджыпстуи аращ ищIар:
— Уа, си къуэш, — жриIащ абы зи Iэпкълъэпкъыр хуэшым иубыда офицерым, — уэ унэхъыщIэщ, диваныр хуит къысхуэпщI хъунущ.
Офицерыр къыщылъэтащ, и фэр пыкI-пыхьэу, гъэшауэ щIэжыжащ, щIыгъуа цIыхубзым иужь иту.
НэкIуIупхъуэ зыIулъыр швед-гувернерым ипхъу илъэс тIощIым ит, зи дзыгъуэ джанэр зыщамыха хъыджэбзу къыщIэкIащ. Хъыджэбзым Николай къыжриIащ зэрысабий лъандэрэ и сурэтхэм еплъурэ хьэщыкъ къызэрыхуэхъуар, тхьэ пэлъытэу къызэрилъытэр икIи, сыту мыхъуами, гу къызылъригъэтэн мурад зэриIар. Иджы, жиIэрт, си гуращэм сытеIэбащи, нэгъуэщI зыри сыхуейкъым, зыгуэркIи сыпщыгугъыркъым. ЦIыхубзхэм щахуэзэ къэхьпапIэм хъыджэбзыр иригъэшащ икIи сыхьэтым щIигъукIэ и гупэ хэлъащ.
Жэщым къигъэзэжри и гъуэлъыпIэ къурэ Iузэм щыгъуэлъыжат, Наполеон и шляпэм хуэдэу цIэрыIуэ хъуа (ардыдэрт абы жиIэр) плащыр зытрипIэри, ауэ щIэх жейм хилъэфакъым. Зэм абы и нэгу къыщIыхьэрт хъыджэбзым и нэкIуху шынэри гуфIэгъуэри къызэрыщыр, зэми Iэджэ щIауэ и щIасэ Нелидовэм и дамэ лыфIэр, лъэщыр и нэгу къыщIигъэхьэрти, а тIур зэригъапщэрт. Щхьэгъусэ зиIэ цIыхур щэныншэныр емыкIуу абы игу къэкIыххэртэкъым, ар зыгуэрым къыжриIами икъукIэ игъэщIэгъуэнт. Ауэ, псори тэмэму ищIэ хуэдэу къыщыхъуж пэтми, гурыщIэ ткIыбжь гуэр и гум къыщызэрыдэхьейрти, а гурыщIэр ирикъухын папщIэ, и гур игъэфIырт: сыту цIыху ин, сыту цIыхушхуэ ар!
Гувауэ жеижа пэтми ар, зэрихабзэу, сыхьэтийм ежьауэ къэушащ, сыт щыгъуи ещхьу, зитхьэщI-зигъэкъабзэщ, и щIыфэ пшэрыр мылкIэ зэпилъэщIыхьри, Тхьэм елъэIуащ — «Богородицэ», «Верую», «Отче наш» тхьэлъэIухэм къеджащ, къызэджам къарыкIым мыхьэнэ лъэпкъ яримыту тхьэ елъэIущ, шынелыр щитIагъэщ, фуражкэр тригъэсщ абыжми, щIыхьэпIэ цIыкIумкIэ къыщIэкIри псыIуфэ гъуэгум техьащ.
Гъуэгуку дыдэм деж ар щыIущIащ езым ещхьу цIыху абрагъуэм, правоведенэмкIэ училищэм и мундирымрэ шляпэмрэ зыщыгъ еджакIуэм. Училищэм и фащэр зэрилъагъуу, Николай Павлович и нэщхъыр нэхъри зэхэуащ — ятеплъэ хъуркъым гупсысэн, зыгуэрхэр зэзыгъэзэхуэну иужь итхэм, ауэ щIалэ зэIэщIэлъым и лъагагъым, екIуу иувыкIауэ, и IэфракIэр тэмэму Iэтауэ фIэхъус къызэрырихам абы и губжьыр иракъухащ.
— Хэт уи унэцIэр?- еупщIащ абы.
— Полосатовщ, Ди Пащтыхь Ин!
— Дзэм къулыкъу щыпщIэну ухуей?
— Хьэуэ, Ди Пащтыхь Ин!
— Ахьмакъ! — Николай и щIыб къигъазэри ежьэжащ, япэу и щхьэм къихьа псалъэр ину къипсэлъыурэ. «Копервин, Копервин, — къытригъэзэжурэ жиIэрт абы дыгъуасэрей цIыхубзым и цIэр . — ЦIапIагъэщ. ЦIапIагъэщ». Ар жиIэм егупсысыртэкъым, атIэ а псалъэхэмкIэ и гурыщIэ ткIыбжьыр ирикъухыу аркъудейт. «Аращ. Сэрыншэу сыт ищIыст Урысейр, — и щхьэ хужиIэжырт абы, и щхьэ хуэмыарэзыжын гурыщIэр къызэрыпкърыхьэр зыхищIэу. -Хьэуэ, сытым щыщт, Урысей къудейр мыхъуу, Европей псор!» Пруссием и король и щыкъу щIалэм и гуащIэмащIагъэр, делагъэр игу къокIыжри, и щхьэр егъэкIэрахъуэ.
Къыщигъэзэжам абы Салтыков и щIыхьэпIэкIэ зэджэм деж фащэ плъыжькIэ хуэпа IуэхутхьэбзащIэхэр щIымыгъуу гъуэгу темыхьэ Еленэ Павловнэ и гуимэр къыщилъэгъуащ. Абы дежкIэ Еленэ Павловнэ, щIэныгъэм, усыгъэм тепсэлъыхьым и мызакъуэу, цIыхухэм я унафэ щIыным Николай нэхърэ нэхъ Iэзэу пэлъэщыну къэзывхэм я цIыхуут къызэрилъытэр. Абы ищIэрт, зыхуэмыарэзы цIыхухэр сыт щIыкIэкIэ лъэныкъуэ иримыгъэзми, ахэр нэхъыбэ хъуауэ къыкъуокIыж. Игу къокIыж иджыблагъэ лIа Михаил Павлович. Зэгуэпауэ къонэщхъыцэ, аргуэруи игу къыпылъадэ псалъэхэр къиIущэщу щIедзэж. Iущэщэн щыщигъэтар Уардэунэм щIыхьэжа нэужьщ. И пэшым щIыхьэжщ, и щхьэцхэр, нэжьгъуцхэр трилъащIэщ, и пащIэхэр щIиIуантIэри, и унафэ щIэтхэм щахуэзэ пэшым зан-щIэу иунэтIащ.
Япэу Чернышевыр къригъэблэгъащ. Николай и нитIым зэрыщIэплъэу, Чернышевым, ар дыгъуасэ зыхэтахэр ищIэрти, занщIэу къыгурыIуащ абы гукъыдэж зэримыIэр. ЩIыIэ-щIыIэу фIэхъус кърихри игъэтIысащ, занщIэу и нэ гъащIэншэхэр къытриубыдащ.
Псом япэу Чернышевыр тепсэлъыхьащ интендант къулыкъущIэхэм мылъку куэд зэхадыгъуауэ къызэрыщIагъэщам; итIанэ урысыдзэр Пруссием и гъунапкъэм и Iэгъуэблагъэм зэрыщетIысэхам и гугъу ищIащ; илъэсыщIэм ирихьэлIэу дамыгъэ зратахэм хамытхэу къэнахэм я цIэ къриIуащ; абы иужькIэ Хьэжы-Мурат зэрызыкъитам ехьэлIауэ Воронцовым къитхам тепсэлъыхьри, медицинэ академием и студентыр профессорым и псэм зэреIам теухуауэ хъыбар мыфэмыцымкIэ и псалъэр иухащ.
Николай щыму, и Iупэхэр зэтекъузауэ зи Iэпэ цIэншэм дыщэ Iэлъын закъуэ илъ и Iэ хужьхэр тхылъымпIэ напэхэм иригъажэурэ дыгъухэм ятеухуа хъыбарым едэIуащ, и нитIыр Чернышевым и натIэмрэ натIэбжьэ пIиимрэ теубыдауэ.
Николай шэч къытрихьэртэкъым псори зэрыдыгъуэм. Абы ищIэрт интендант къулыкъущIэхэм тезыр зэратрилъхьэнур, ахэр псори сэлэту дзэм зэраритынур, ауэ ищIэрт трагъэкIахэм я пIэ къиувэнухэм ардыдэр зэращIэнур. КъулыкъущIэхэм я хьэлщ дыгъуэн, абы езым и къалэнщ абыхэм тезыр ятрилъхьэну, икIи, сыт хуэдизу имыужэгъуами, а къалэныр щхьэх имыIэу егъэзащIэ.
— КъызэрыщIэкIымкIэ, Урысейм мыдыгъуэу зы цIыху закъуэщ исыр.
Чернышевым занщIэу къыгурыIуащ а цIыху закъуэр езы Николайрауэ зэрыщытыр икIи ар диIыгъыу пыгуфIыкIащ.
— Арагъэнщ Iуэхур зытетыр, Зи ЩIыхьыр Ин, — жиIащ абы.
— Къэгъанэ. Iэ тездзэнщ, — жеIэ Николаи, тхылъымпIэхэр къещтэри стIолым и сэмэгура-бгъу лъэныкъуэхэмкIэ егъэтIыс.
Абы иужькIэ Чернышевыр ягъэпэжэнухэм, дзэр зэрыIэпхъуам топсэлъыхь, Николай спискэм ироплъэ, зыбжанэм я цIэр иретхъыкI, итIанэ кIэщIу, пигъэщхъыу унафэ ещI диви-зитI прусс гъунапкъэм ешэлIэным теухуауэ.
Николай прусс королым игу хуэплъырт 48 гъэм иужькIи конституцэ къызэрыригъэщтам папщIэ, и щыкъу щIалэм хуитх письмохэм сыт хуэдизу ар щимыгъэныбжьэгъу пэтми, абы и къэрал гъунапкъэм дзэ щиIыгъмэ нэхъ тэмэму къилъытэрт, къэхъуIамэ, епхъуэн хуэдэу. А дзэхэм ар хуейт Пруссием зэрыхьзэрий къыщыхъу хъужыкъуэмэ, щыкъу щIалэм и тахътэр ирихъумэн щхьэкIи, Австрием венргхэм ящихъумэу дзэ зэригъэкIуам ещхьу. «Аращ, сыт и натIэ хъунт иджы Урысейм сэр мыхъуамэ», — аргуэру егупсысащ ар.
— Сыт иджыри? — щIоупщIэ пащтыхьыр.
— Кавказым фельдъегер къикIащ, — кърегъажьэ Чернышевым икIи Хьэжы-Мурат зэрызыкъитам теухуауэ Воронцовым къитхахэр хуеIуатэ.
-Ы-хьы, — жеIэ Николай. — Ар Iейкъым.
— ЩIыхьышхуэ зиIэ Фэ къыхэфлъхьа Iуэхум зыгуэр къыпэкIуэ хъуа хуэдэщ, — пещэ Чернышевым.
Стратегие и лъэныкъуэкIэ зэчий бгъэдэлъу жаIэу къыщытхъуныр Николай фIэфIт, апхуэдэ зэфIэкI зэримыIэр ищIэж пэтми. Иджы а щытхъур нэхъри хуаIэтыным и нэ къыхуикIырт.
-Уэ апхуэдэу къэплъытэрэ? — щIоупщIэ ар.
— Къызолъытэри ЩIыхьышхуэ зиIэ Фэ зэриубзыхуам тету дымыпIащIэу, хуэм-хуэмурэ мэзхэр пыдупщIу, я гъэтIылъыгъэхэр дгъэсу дыкIуэтамэ, Кавказыр къызэрыдгъэIурыщIэрэ Iэджэ щIат. Хьэжы-Мурат зыкъитыныр къызыхэкIари аращ. Абы къыгурыIуащ афIэкIа къызэрытпэщIэмытыжыфынур.
— Пэжщ, — арэзы мэхъу Николай.
Мэзхэр паупщIу, ерыскъыпхъэхэр Iисраф ящIу хуэмурэ бийм и лъахэм ихьэным теухуа Ермоловымрэ Вельяминовымрэ план зэхалъхьар Николай иукъуэдиям зыкIи ещхьтэкъым. Абы и унафэр нэгъуэщIт: Щамил и тIысыпIэр зэ теуэгъуэм къэубыдауэ хъунщIапIэ лъапсэр зэтегъэщэхэн хуейщ. А унафэм и зэранкIэ 1845 гъэм Даргин зекIуэм цIыху куэд хэкIуэдат. А псор щыгъупщэжауэ мэзхэр паупщIурэ, ерыскъыпхъэхэр Iисраф ящIурэ хуэмурэ кIуэтэныр Николай и щхьэм хуихь хъуат, езым къигупсыса хуэдэу. Къыпщыхъунт мэзхэр паупщIурэ, ерыскъыпхъэхэр Iисраф ящIурэ ипэкIэ кIуэтэныр абы и плану я фIэщ ищIын щхьэкIэ 45 гъэм ар ткIийуэ зытета Iуэху еплъыкIэр ибзыщIын хуейуэ. Ауэ ибзыщIыртэкъым, атIэ, а планитIыр зыр адрейм пэщIэувэ пэтми, а тIуми иригушхуэрт. Нахуэу, емыкIуу къыхужаIэ щытхъу нэпцIым ар апхуэдизкIи ягъэщхьэрыуати, сыт имыщIами жимыIами, ахэр щхьэм къимытIэсэным хуэ- дизу емыкIуу щытми, тэмэму, къекIуу къилъытэ хъуат.
Апхуэдэт Кавказым къикIа тхыгъэр хуиIуэта нэужь, медико-хирург академием и студентым и Iуэхум теухуауэ Чернышевым ищIа докладым трищIыхьа унафэри.
Iуэхур зэрыщытыр мырат: щIалэщIэм тIэунейрэ экзаменыр хуэмытауэ ещанэу итыну щIыхьэу, и Iуэхур экзаменаторым къыщримыгъэкIым, тэмакъкIэщI къэхъуа студентым къэрэндащ зэраупэпцI сэ жан цIыкIу стIолым телъыр къипхъуатэри, профессорым зэ уэгъуэу, тIэу уэгъуэу уIэгъэ цIыкIу гуэрхэр тридзат.
— И унэцIэр? — щIоупщIэ Николай.
— Бжевский.
— Поляк?
— Поляк лъэпкъ къыхэкIащ, католикщ, — жэуап къет Чернышевым.
Николай и нэщхъыр зэхеукIэ.
Абы полякхэм леишхуэ ярихат. А лейр игъэзэхуэн щхьэкIэ абы хьэкъыу и фIэщ зыщищIыжын хуейт поляк псори бзаджэнаджэу, якIэлъэзэрихьа лейм къишэчым хуэдиз лъагъумыхъуныгъэ яхуиIэт.
— Зэ умыпIащIэ,- жеIэ пащтыхьми и нэхэр зэтрепIэ, и щхьэр щIэгуауэ йоплъых.
Чернышевым мызэ-мытIэу зэхихауэ ищIэрт Iуэхушхуэ гуэрым унафэ трищIыхьын и пэ къихуэу и гум, и псэм къыжраIэм едаIуэ хуэдэ зищIу, икIи апхуэдэм деж и гум къыжриIам трищIыхьам нэхъ унафэ тэмэм щымыIэу къызэрыщыхъужыр. Иджыпстуи ар егупсысырт полякхэм яхуиIэ гужьгъэжьыр къэзыгъэуша студентым а гужьгъэжьыр зыгъэтIысын тезыр зэрытрилъхьэным. ИкIи и гум мыпхуэдэ унафэ къитэджыкIащ. Абы докладыр къищтэри и хъэт пIащэмкIэ тритхащ: «Щхьэпылъэ къелэжь. Ауэ, Тхьэм и фIыщIэкIэ, апхуэдэ тезыр ди деж щыIэкъым. Сэракъым ар къэзыублэнури. 12-рэ цIыху миным япхырышын». Николай ищIэрт удын мин 12-м цIыхур къемылын дэнэ къэна, лIэкIей зэрищIынур, удын минитхум цIыхум нэхъ лъэщ дыдэри къызэремылыр. Ауэ абы и псэм къехуэбэкIырт гущIэгъуншагъэр къызэребэкIри и пащтыхьыгъуэм щхьэпылъэ тезыр зэрыщымыIэжри зыхищIэну.
Iэ тридза нэужь, докладыр Чернышевым хуегъэкIуатэ.
— Мэ, — жеIэ. — Къеджэ.
Чернышевыр къоджэ, унафэ Iущыр зэригъэщIагъуэм и щыхьэту и щхьэр егъэщхъ.
— Студент псори плацым къифшэ, тезыр зэрытралъхьэр ялъагъун хуэдэу, — щIегъуж Николай.
«Абыхэм я дежкIэ щхьэпэ хъунщ. Революцэ хуамэбжьымэр къапкърысхунщ сэ абыхэм»,- йогупсыс ар.
— СыныводаIуэ, — жеIэ Чернышевым икIи мащIэу и псалъэр зэпегъэу, и натIэцым толъэщIыхьри, кавказ Iуэхухэм къытрегъэзэж.
— Сыт Михаил Семенович хуэттхыну уи унафэр?
— Си псалъэм ткIийуэ трырет: Шэшэным и жылагъуэхэр зэтрырекъутэ, ерыскъыпхъэхэр ирегъэс, зауэхэмыкIыу ирырегъэпсэу, — жеIэ Николай.
— Хьэжы- Мурат теухуауэ сыт уи унафэ? — щIоупщIэ Чернышевыр.
— Воронцовым къитхыркъэ Кавказым къыщигъэсэбэпыну и мураду?
— ДытемыгушхуэIуэу пIэрэ? — жеIэ Чернышевым, и нэхэм пащтыхьыр къыщIимыгъаплъэу. — Согузавэ, Михаил Семенович къитхыр мыдзыхьщIыгъуэджэу пIэрэ жысIэу.
— Уэ сыт жыпIэр-тIэ? — ткIийуэ къоупщI Николай, Воронцовым и унафэр хэутэн ищIыну Чернышевым зэримурадым гу лъитауэ.
— Сэ си гугъэт ар мыбы, Урысейм, къегъэшамэ нэхъ шынагъуэншагъэу.
— Уэ уи гугъэт, — Николай ар ауан ещI. — Сэ си гугъэкъым-тIэ, икIи Воронцовым срида- рэгъущ. Мис апхуэдэуи хуэтх.
— СынодаIуэ, — Чернышевыр къотэджыжри къыщIокIыж.
КъыщIэкIыжащ Николай дзэхэр гъэIэпхъуэным теухуауэ къызэреупщIам иритыжа жэуапым фIэкIа нэгъуэщI жызымыIа Долгорукийри.
Чернышевым иужькIэ ар IущIащ фIэхъус кърихыжын щхьэкIэ къэкIуа, КъухьэпIэ округым и тет Бибиковым. Православиер къащтэн ямыдэу хьэлэбэлыкъ къэзыIэта мэкъумэшыщIэхэм я бийуэ абы илэжьахэр тэмэму къилъытэри, унафэ хуищIащ абыхэм дзэ хьэкум лей ятрищIыхьыну. Абы къикIыр сэлэт сатырхэм пхырыхун хуейуэ арат, башыр тракъутэу. АдэкIэ унафэ ищIащ къэрал мэкъумэшыщIэ мин зыбжанэр цIыху щхьэхуэхэм зэрыратам теухуа тхыгъэр газетым къытезыдза редакторыр сэлэту дзэм яхуну.
— Ар апхуэдэу щIэсщIэр сщIыну сыхуейщи аращ, — жиIащ абы. — Унафэм зыгуэр тепсэлъыхьыжу здэнукъым.
Бибиковым къыгурыIуэрт залымыгъэкIэ православиер къызэрырагъащтэри, мэкъумэшыщIэ щхьэхуиту къэнэжар нэгъуэщIу жыпIэмэ, пащтыхьым и пщылI зэращIри икъукIэ зэрылейр. Ауэ упэув хъунукъым — зыри жиIакъым, и унафэр къумыщтэмэ илъэс плIыщIым я кIуэцIкIэ зэригъэпэща фIэлIыкI нобэ нэсу къигъэсэбэпу зыхэпсэукIым хэкIыжауэ аращ. Абы къыхэкIыу и щхьэ фIыцIэ тхъугъэ зыхидзар игъэщхъащ, пащтыхьым и унафэ гущIэгъуншэр, захуагъэ жыхуаIэм хуэхейр, акъыл гуэри къызыхэмыщыр игъэзэщIэну зэрыхьэзырым и щыхьэту.
Бибиковыр хуит ищIыжа нэужь, и къалэныр нэсу зэригъэзэщIам шэч къытримыхьэу, ныхупцIапцIэ хихуу зеукъуэдий, сыхьэтым поплъэри зихуэпэну макIуэ. Орденхэр зыхэлъ, эполетхэр зытебза мундирыр щетIагъэри абы егъазэ зи мундирхэмкIэ зэщIэкъуза, зи бгъэхэр ину къиха бостейхэмкIэ зэщыхуэпыкIа цIыхуищэхэр къыщыпэплъэ пэшым.
И нэгу гъащIэ къимыщу, и бгъэр къигъэцIыцIыкIарэ бгырыпхым зэпихулыкIа ныбэр зэкIэщIэпIиеу ар къыпэплъэхэм яхохьэ, псори и гущIэгъу лъыхъуэу пIейтейуэ къызэреплъыр щызыхищIэм, нэхъ уардафэ зытрегъауэ, и нэIуасэхэм я нэгу щиплъэкIэ, хэтми сытми къигубзыгъыжу къоувыIэ, зэм урысыбзэкIэ, итIанэ французыбзэкIэ псалъэ зы-тIу яжреIэ, абы щыгъуэми мылым и щIыIэр къызыщIих и нитIымкIэ я кIуэцIыкIэщIэм иплъэу.
Хъуэхъу хуаIэтыр щаухкIэ, члисэмкIэ егъазэ.
Тхьэми, и IуэхутхьэбзащIэхэм я жьэкIэ, абы фIэхъус кърех, Николай къегъэлъапIэ, ауэ щытхъури фIэхъусри зэсэжа защIэщ, иужэгъуари хэлъщ. Ауэ арыншауи хъунукъым — дуней псом и зэIузэпэщри насыпри абы къелъытащ, а псор иужэгъуа пэтми, дунейм щIэгъэкъуэн хуэхъуныр дауэ мыхъуами щигъэтыркъым.
Пщэдджыжь тхьэлъэIум иужькIэ джафэу зэщIэбзея къардэным «игъащIэкIэ псэуну» жиIэу хъуэхъур макъ дахэкIейхэм дапхъуэта нэужь, Николай къызоплъэкIри щхьэгъубжэм ибгъукIэ къыщыт Нелидовэм и дамэху фIэрафIэм гу лъетэ, дыгъуэпшыхьрей хъыджэбзыр абы къызэрыпэмыхъунум треубыдэ.
Тхьэм елъэIуныр зэфIэкIа нэужь, ар императрицэм деж макIуэ, и унагъуэм дакъикъэ бжыгъэкIэ яхэсщ, бынымрэ щхьэгъусэмрэ ядэгушыIэу. ИтIанэ ЭрмитажымкIэ щIокIри, и унагъуэ Iуэхухэр зезыгъакIуэ Волконский министрым деж макIуэ, псалъэм къыдэкIуэу абы унафэ хуещI и ахъшэ щэху хэхам къыхэкIыу дыгъуэпшыхьрей хъыджэбзым и анэм илъэс къэс иратын пенсэ хуигъэувыну. А псом яужькIэ жьы зыщIригъэхуну йожьэ.
А махуэм и шэджагъуашхэр Помпей залым къыщащтащ. И къуэ нэхъыщIитIым, Николайрэ Михаилрэ нэмыщI, абы кърагъэблэгъат барон Ливен, граф Ржевскэр, Долгорукэр, Пруссием и лIыкIуэр, Пруссием и королым и флигель-адъютантыр.
Пащтыхьымрэ абы и щхьэгъусэмрэ къыщыщIыхьэнум пэплъэу здэщысым, посланикымрэ барон Ливенрэ яку псалъэмакъ гъэщIэгъуэн къыдэхъуащ Польшэм къикIа иужьрей хъыбар мыфэмыцхэм теухуауэ.
— Польшэмрэ Кавказымрэ Урысейм и уIэгъэ мыкIыжщ. ИкIэ къихуарамэ, а къэралхэм дэтхэнэми цIыху минищэ зырыз дащыхуейщ.
— Фэ, Польшэм жывоIэ…
— Ар пэжщ, Меттерних бзаджэжьым гугъуехь дыхидзэн папщIэ куэд зэхищIыхьащ.
Псалъэмакъыр абы фIэмыкIауэ щхьэсыс хъуа императрицэр, зи нэкIум пыгуфIыкIыныр тедияр, къыщIыхьащ, абы иужь итт Николай.
Iэнэм здэщысым Николай жеIэ Хьэжы-Мурат зэрызыкъитар, мэзхэр ираупщIыкIыурэ, быдапIэхэр яухуэурэ бгырысхэр дэкъузэным теухуауэ унафэ яхуищIар зэрагъэзащIэм и сэбэпкIэ кавказ зауэр мыгувэу яухын зэрыхуейр.
Посланикыр къыфIэмы-Iуэху щIыкIэурэ хуоплъэкI дзэпщ бэлыхьу зыкъыщыхъужу Николай и щхьэм щытхъужу мы иджыпсту зытепсэлъыхь Iуэхур къазэрехъулIар жыжьаплъэу зэрыщытым и щыхьэту зэрилъытэм теухуауэ зэпсэлъа флигель-адъютантым.
Шэджагъуашхэ нэужьым Николай макIуэ фащэ пIащIабзэм зи Iэпкълъэпкъыр имыгъэпщкIу цIыхубзищэм щIигъу зыхэт балетым. Абы ящыщу зы икъукIэ игу ирохь, балетмейстерыр къреджэри фIыщIэ хуещI, налкъутналмэс зэрыс Iэлъын ирет.
ЕтIуанэ махуэм Чернышевыр къыщыкIуэм, Николай Воронцовым хуищIа унафэр щIигъэбыдэжащ: Хьэжы-Мурат зыкъыщитакIэ, иджы щIэгъэхуэбжьауэ Шэшэным текъузэн, быдапIэхэмкIэ къэухъуреихьын хуейщ.
Чернышевым а псор Воронцовым хуитхащ икIи нэгъуэщI фельдъегер, шыхэр зэгуэудыху игъэпщэхыу, шыгухухэм я нэжьгъыр ирикъутыхьу, Тифлис иунэтIащ.
ХVI
Николай Павлович и унафэр ягъэзащIэу, 1852 гъэм январым Шэшэным аргуэру теуахэщ.
Теуэм хухаха гупыр лъэсыдзэ батальониплI, къэзакъ щитI хъурт, топий ящIыгъуу. Дзэр гъуэгукIэ кIуэрт. Абы и бгъуитIымкIэ кIапсэу щыукъуэдияуэ, къуакIи бгыкIи зэщIагъэхьэу, шырыкъу лъапщэ кIыхь зылъыгъ, джэдыгу кIэщI зы-щыгъ, фочышэр япщIэхэбларэ езы фочыр я дамэ телъу егерхэр кIуэрт. Бийм и щIыгу тетти, зэралъэкIкIэ зэрымыIэуэлъэуэным яужь итт. Ауэ зэзэмызэ кумбым иуа топым, е а топым щIэщIа шым и щыщ макъ, сэлэтхэр зэрызэкIэщIэкIым, е IувыIуэу зэрызэхэпщхьэм къагъэгубжь дзэ унафэщIхэм я макъ щэхуу щыIу щыIэт. Зэ закъуэщ Iэуэлъауэшхуэ щащIар, бжэныщхъуэ ныбэху-тхьэху цIыкIу чыцэм къыхэлъащ, и бжьакъуэ цIыкIухэр пIийуэ. Псэущхьэ дахэр къэщтауэ сэлэтхэм я пащхьэ къыщихутэм, языныкъуэ сэлэтхэр илъат мыжурэпэкIэ епыджу къаукIын я гугъэу, арщхьэкIэ бжэным игъэкIэрэхъуэжщ, шууейхэмрэ хьэхэмрэ яIэщэкIри, мэзым щIэлъэдэжащ.
ЩIымахуэр икIатэкъым, ауэ дыгъэм лъагэу зиIэт хъуати, шэджагъуэм, пщэдджыжьым пасэу гъуэгу техьа дзэм верс-типщI хуэдиз зэпичауэ, апхуэдизкIэ хуабэ къэхъуат, дыгъэр апхуэдизкIэ гуащIэу къепсырти, жыр мыжурэхэм, гъуаплъэ топхэм я щIыIум нэр щIасыкIыу дыгъэ цIыкIухэр къателыдыкIырт.
ЗэзыдзэкIар МЭЗЫХЬЭ Борисщ.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
