Адыгэм папщIэ
Ди дунейм икъукIэ зихъуэжащ, зэхъуэкIыныгъэ куухэр гъащIэм къыхыхьащ. Абы къыхэкIащ цIыхухэм я зэхэщIыкIыр, гупсысэкIэр нэгъуэщI зэрыхъуар. А нэгъуэщIым дызыщыгуфIыкIыпхъэ куэд хэтлъагъуэми, дигъэнэщхъей къудей мыхъуу, дызыгъэгузави пыщIащ. Ар псом япэу адыгэпсэр адыгэбзэкIэ мыпсэлъэж зэрыхъурщ.
Багъ Марьям Япэм дригуфIэрт адыгэбзэкIэ тхауэ дунейм къытехьэ тхыгъэхэм цIыкIухэр куэду зэреджэм, зэгъусэу дытепсэлъыхьыжхэрт, я гупсысэхэмкIэ, къазэрыщыхъуамкIэ дызэдэгуашэрт. ПсэкIэ зыхащIэу, лъагъуныгъэр зищIысыр ящIэу, цIыхугъэр, пэжыгъэр, лIыгъэр тэмэму къагурыIуэу, я гупсысэхэр фIым хуэунэтIауэ къэхъурт щIэблэр.
Иджы щытыкIэм зихъуэжащ. Адыгагъэмрэ цIыхугъэмрэ нобэрей сабийм зыхедгъэщIэныр къалэнышхуэу ди пщэм къыдохуэ. Иджырей еджакIуэхэр куэд дыдэкIэ къащхьэщокI япэ итахэм, зыхэпсэукIыр нэгъуэщI гъащIэщ. Телефон зэгъэпэщахэр зиIэ сабийхэм я зэхэщIыкIыр нэхъ куущ, я акъылыр жанщ, зэчий ябгъэдэлъщ. Абыхэм я гупсысэм, я гъащIэ еплъыкIэм зедгъэужьын, фIым хуэдунэтIын папщIэ, я губзыгъагъым хуэфэщэн, къалъыхъуэ щIэщыгъуэм хуэкIуэ Iуэху бгъэдыхьэкIэ къэдгъэсэбэпыфын хуейщ. Курыт еджапIэм щадж дэтхэнэ предметми абыкIэ и Iуэху нэхъ зэпэщу жыпIэ хъунущ адыгэбзэм нэхърэ. Урысыбзэр езыгъэджхэм зэрагъапщэу зыхуейр къыхахыжыну тхылъу яIэр бжыгъэншэщ. Тхыдэр къащти, блыщIым нэс яIэщ. Хьэмэрэ тхыдэм махуэ къэс зихъуэжу ара? Апхуэдэщ адрей предметхэри.
Адыгэбзэм и гугъу щытщIкIэ, псом япэ къыжыIэпхъэщ зэредгъаджэ программэр нобэрей дунейм тещIыхьауэ гъэщIэгъуэну зэхэлъын зэрыхуейр. Дызэрылажьэр мащIэу зэхъуэкIыныгъэ гуэрхэр зрата программэщ.
Тхылъхэри щIэрыпсу къыдагъэкI, авторхэри ар дыдэхэрщ, иджыри къыздэсым дызэре-джэхэрщ, ауэ, гъэщIэгъуэнракъэ, рецензентхэр къыдэкIыгъуэ къэс яхъуэж. Зытхахэр щымыIэжми, хэлэжьыхьыжхэр диIэщ.
Урыс Хьэталий, Iэмрокъуэ Ибрэхьим, Тамбий БетIал, Джаурджий Хьэтыкъэ, Ержыб Аслъэн, ХьэкIуащэ Андрей, Дзасэжь Хьэсанш, Багъ Николай, Тау Жанти, Зэхъуэхъу Лиуан, КъуэщIысокъуэ Нурхьэлий, Гугъуэт Лол, КIэрэф Мухьэмэд сымэ хэкупсэхэу, адыгэбзэмрэ адыгэ литературэмрэ заужьын папщIэ лъэкI къамыгъанэу лэжьа щIэныгъэлIхэщ, ди нэхъыжьыфIхэщ. Дауи, хъунущ иджыпсту абыхэм ялэжьам ухэплъэжу дагъуэ яхуэпщIын къыхэбгъуатэ. Псалъэм папщIэ, урыс термин куэд бзэм къыхагъэхьащи, къуаншагъэу къэплъытэ мэхъу. Ауэ егупсысыпхъэщ а къуаншагъэр зэзыгъэпэщыжын щIэныгъэлI абыхэм яужькIэ щIыдимыIам. Сыт хуэдэ щIэныгъэ Iуэхуми зиужьу, ефIакIуэу йокIуэкI. Ди щIэныгъэлI пажэхэм къагъэсэбэпа урыс терминхэр адыгэбзэм къибгъэтIасэ хъуну щытмэ, иджыри къэс щхьэ зыгуэр утыку къимыхьарэ, и Iуэху еплъыкIэ пхимыгъэкIарэ? НобэкIэ мылъкуу диIэр зи цIэ къитIуахэм я IэдакъэщIэкIхэр аракъэ? ЩIыбагъ уимыIэу, гупи уиIэнукъым. Абыхэм зы зэман яIащ, ауэ дунейр чэзущ. «Зэманым декIур лIыфIщ», — жиIащ Къэзанокъуэ Жэбагъы. Нобэрей ди адыгэ щIэныгъэлIхэр нобэрей зэманым декIупхъэщ, Урыс Хьэталий сымэ я зэманым зэрыдекIуам хуэдэу.
Ди бзэр кIуэдыжынкIэ хъуну шынагъуэ къытщхьэщыхьащ. «Насып иIэжкъым лъэпкъым, и бзэр кIуэдмэ», — жиIащ Къагъырмэс Борис. ДызэдэвгъэIэпыкъу, адыгэбзэм елэжьхэм гулъытэрэ пщIэрэ яхуэдвгъэщI, хэкIыпIэ тэмэмхэм зэдэууэ девгъэгупсыс. Узэгъусэмэ, бгыри пкъутэфынущ.
Сыт хуэдэ фIыгъуэми и къежьапIэр еджапIэращ. Абы къикIыркъэ ди бзэм и пкъыр щIэмылIэным еджапIэм щегугъун хуейуэ? Апхуэдэ лэжьыгъэ ежьащ. Дунейм къытехьащ я зэхэлъыкIэкIи, ящIэлъ гупсысэкIи хуэдэ димыIауэ тхылъыщIэхэр. СтруктурнэкIэ зэджэ щIэныпхъэр адыгэбзэм кърагъэтIэсри ХьэцIыкIу Раерэ Хъурей Люсенэрэ ятхащ «Адыгэ псалъэ» зыфIаща пособиехэр. Ди бзэм и къулеягъыр сэтей къэзыщI, псалъэм и ухуэкIэмрэ и лэжьэкIэмрэ хэлъ хьэлэмэтагъым сабийм гу лъезыгъатэ «Адыгэ псалъэ» пособиехэр хуэгъэпсащ етIуанэ классым къыщыщIэдзауэ ебланэм нэс щеджэ цIыкIухэм. «Адыгэ псалъэ» пособиехэм я лъэтеувэр щекIуэкIащ БизнесымкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтым. Мы еджапIэм хэтщ Бзэхэм зэрыхурагъаджэ щIэныпхъэ щаубзыху институт. Ар зи фIыщIэр институтым и унафэщI, академик, профессор Хъурей Феликсщ. Абы хузэфIэкIыр ищIащ ШэджыхьэщIэ Марие и къэхутэныгъэ телъыджэр хъумэнымкIэ, ар ди щIэблэр егъэджэным тегъэлэжьэнымкIэ. ЗэIущIэм кърихьэлIат щIэныгъэлIхэр, егъэджакIуэхэр, щэнхабзэм и лэжьакIуэхэр, студентхэр. Куэду узыщыгуфIыкIыпхъэт, дэрэжэгъуэ ин къозытт мы пшыхьыр.
Пособиехэр зытхахэм ятеухуауэ. ХьэцIыкIу Рае Бзэхэм зэрыхурагъаджэ щIэныпхъэ щаубзыху институтым и унафэщIщ, Хъурей Люсенэ а институтым адыгэбзэм щелэжьу хэт лабораторэм и лэжьакIуэ пашэщ. ТIури егъэджакIуэщ. Бжьэ цIыкIухэм хуэдэу мэлажьэ, къалъыхъуэри фIыщIэкъым — хэкIыпIэщ. Къагъуэтаи хуэдэщ, сабийхэр дэзыхьэхын пособие гъуэзэджэхэр ятхащ.
Сэ къызолъытэ абыхэм лэжьыгъэшхуэ зэфIагъэкIауэ. Сыхуейт лъэтеувэм щекIуэкIа псалъэмакъым къыхэсха, гу зылъызигъэта гупсысэ гуэрхэмкIэ щIэджыкIакIуэхэм садэгуэшэну, пособием иджыри емыджауэ дяпэкIэ щыгъуазэ зызыщIынухэми си псалъэкIэ сапежьэну.
Мы цIыхубз цIыкIухэм я IэдакъэщIэкIхэр егъэджакIуэхэм куэду дигу ирихьащ, адыгэбзэр зэредгъэджын IэмалыщIэ ди пащхьэ къызэрыралъхьам дыщыгуфIыкIащ. КъызэрыгуэкIыу, дызэсэжауэ щымыт бгъэдыхьэкIэщ, чэнжу, нэгъуэщIу жыпIэмэ, зы лъэныкъуэм хуэунэтIауэ егъэджэныгъэ лэжьыгъэм бгъэдэтыныр IэщIыб зэрытщIын Iэмалщ.
Утыку кърахьахэм ящыщу етIуанэ классым щIэс сабийхэм папщIэ Люсенэ итха «Адыгэ псалъэ» тхылъыр купщIафIэщ, псалъэкIэ къулейщ, гъэсэныгъэ мыхьэнэ зиIэщ хигъэхьа тхыгъэ цIыкIухэр. Псалъэхэм, псалъэухахэм елэжьын хуейуэ аращ етIуанэ классым программэмкIэ къигъэуври, абы Люсенэ текIакъым.
Пособием и зэхэлъыкIэр дэIэпыкъуэгъу мэхъу сабийхэм псалъэм и купщIэр къагурыIуэу, тэмэму къагъэсэбэпу егъэсэнымкIэ. Апхуэдэу, кIуэцIрыкIыу хэтщ «Дауэ къэхъурэ псалъэхэр?», «Псалъалъэ дэIэпыкъуэгъу псынщIэ», «Бзэм зегъэужьын» рубрикэхэр.
Зэрыгъуэзэн щапхъэхэр лэжьыгъэ къэс екIу дыдэу бгъэдыхьэу къыщыхьащ. ЩIэщыгъуэщ, сабийхэри балигъхэри къеджэмэ дэзыхьэхынщ дерсхэр. ЩIэныгъэ, гъэсэныгъэ, Iущагъ къызыхэщ тхыгъэ цIыкIухэр къызэрымыкIуэу гъэщIэгъуэнхэщ, къызыхухаха сабийхэм я ныбжьым хуокIуэ, дихьэхынущ.
5 — 7-нэ классхэм папщIэ ХьэцIыкIу Рае зэхилъхьа пособиехэм икъукIэ лэжьыгъэшхуэ къызэщIаубыдэ. Къапщтэмэ, адыгэбзэмкIэ а классхэм программэм къыщыдит темэ дыдэхэр бгъэдыхьэкIэщIэм и фIыщIэкIэ нэхъ куууэ, нэхъ щIэщыгъуэу яджынущ, еджакIуэхэм я бзэр къулей зыщIын псалъэ нэхъыбэ къозыгъэцIыху есэп куэд щызэхуэхьэсащ.
5-нэ классым фонетикэ, лексикэ, синтаксис, морфологие, орфографие Iыхьэхэм структурнэ щIэныпхъэм тету псалъэщIэ куэдым я къэхъукIэр къыщигъэлъэгъуащ. Адыгэбзэм псалъэ къэхъукIэу диIэхэм (префикс, суффиксхэр пыувэу, лъабжьитI зэхыхьэкIэрэ) я щапхъэхэр къызэрымыкIуэу куэд мэхъу. Мыхьэнэшхуэ зиIэу къызолъытэ псалъэхэр ягъуэт мыхьэнэ елъытауэ гуп-гупурэ гуэшауэ (псалъэ къэхъукIэ лъэпкъыгъуэурэ) пособием къызэрыщыхьар. Ар структурнэ щIэныпхъэм и щытыкIэ нэхъыщхьэхэм ящыщ зыщ.
ЩыIэцIитI, псалъэпкъ зэхуэмыдэхэр, щыIэцIэрэ плъыфэцIэрэ, щыIэцIэрэ глаголрэ, глаголитI зэхыхьэкIэрэ, нэгъуэщIу жыпIэмэ, лъабжьитI зэхыхьэкIэрэ къэунэху псалъэщIэхэр куэду къыщехь. Псалъэхэм ехьэлIа дэтхэнэ лэжьыгъэри тэмэму къызэгъэпэщащ, сабийр гупсысэу, зэригъапщэу, зэщхьу яхэлъымрэ зэщхьэщыкIыныгъэхэмрэ къихутэу езыгъэсэнщ.
Лэжьыгъэу пособием къыщыхьам зэрыгъуэзэн дамыгъэхэр я гъусэщ.
Дэтхэнэ «Адыгэ псалъэ» пособиеми хуэдэу, мыбы хэтщ «Псалъалъэ дэIэпыкъуэгъу псынщIэ» рубрикэр. Мыбы къыщыхьа псалъэхэр къызыхэкIыр езы пособием ит текстхэрщ. Адыгэ таурыхъхэм, Нало Заур, КIуантIэ Iэзид, Журт Биберд, Хьэх Сэфарбий, IутIыж Борис, Къэрмокъуэ Мухьэмэд, нэгъуэщIхэми я тхыгъэхэм къыхэхауэ пособием ихуа пычыгъуэхэр сабийм ягу ирихьынущ икIи къагурыIуэнущ, ауэ абыхэм къыхэкIынкIэ мэхъу къарыкIыр мыгурыIуэгъуэу псалъэ гуэрхэр. Апхуэдэхэр авторым иригъэуващ «Псалъалъэ дэIэпыкъуэгъу псынщIэ» рубрикэм. Мыбы нэгъуэщI зы Iуэху щхьэпи пыщIащ. Псалъэхэм я мыхьэнэр адыгэбзэ псалъалъэм зэритым хуэдэу къокIуэ, урысыбзэкIэ щызэдзэкIа щIыпIэхэри хэту. Ар къызыхэкIыр сабийм псалъалъэр къыщызэтрихым, статьяхэм я зэхэлъыкIэм щыгъуазэу щытынырщ.
Пособиехэм я пщIэм хэзыгъахъуэщ адыгэбзэ псалъалъэм къыхэкIа статьяхэм епхауэ ягъэзэщIэн хуей лэжьыгъэ куэду зэрыхэтыр. Ар сабийхэм я бзэм зиужьыным телажьэ Iуэхуу къызолъытэ. А статьяхэм я ухуэкIэмкIэ еджакIуэм къыгуроIуэ, тыншу зэхегъэкI мыхьэнэ куэд зиIэ псалъэхэмрэ омонимхэмрэ.
«Псалъалъэ дэIэпыкъуэгъу псынщIэр» еджэм дежкIи езыгъаджэм дежкIи сэбэпынагъышхуэ зыпылъу къызолъытэ. Шэч хэлъкъым апхуэдиз лэжьыгъэ зэхьэлIа темэр сабийм быдэу и гум зэрыриубыдэнум, псалъэм епха дэтхэнэ лэжьыгъэри дихьэхыу зэригъэзэщIэнум.
«Фигу ивубыдэ», «Гу зылъытапхъэ» жыхуиIэ рубрикэхэм къыщыхьа материалыр пэжырытхэм толажьэ.
«Бзэм зегъэужьын» рубрикэри езыр-езыру, зыми емыпхауэ щыткъым. Зэлэжьа текстхэм къыхэкIа гупсысэхэр щызэрагъэзэхуэжын лэжьыгъэщ.
«Къэхутэныгъэ лэжьыгъэ» зыфIащауэ пособиехэм кIуэцIрыкIыу хэтым сабийхэм я пащхьэ кърелъхьэ зыгъэгупсысэн материал. Сабийхэр жэуап тэмэмым ирашалIэ абдежым ирихьэлIэу ягъуэта щIэныгъэмрэ рубрикэм къыщыхьа материалым и зэкIэлъыхьыкIэмрэ.
«ЩIэуэ къащIа теоретическэ материалым зэрытепсэлъэхьыжын план» рубрикэри кIуэцIрокI пособиехэм. Абы сабийр иригъэсэнущ хабзэ пыухыкIам тету зыхуейр зэкIэлъихьу, купщIэ иIэу жэуап иту.
5 — 7-нэ классхэм бзэм и Iыхьэу щаджын хуейхэр пособиехэм къызэщIаубыдащ. Iыхьэ нэхъ ин дыдэщ глаголыр. Етхуанэ классым къыщыщIедзэри еханэ классым щыпищэу зэпкърех ар. ИкъукIэ купщIафIэщ глаголым епха лэжьыгъэхэр. Глаголым и наклоненэхэм Рае нэхъ куууэ топсэлъыхь, наклоненэ къэс формэ дапщэ диIэми зыри дэмыхуу дегъэлъагъу.
Псалъэ къэхъукIэ лъэпкъыгъуэхэрщ адыгэбзэр джыным авторым лъабжьэ хуищIыр, ауэ хьэлэмэтщ формэ къэхъукIэ лъэпкъыгъуэхэри IуэхугъуиплIым тету къэбгъэлъэгъуэныр адыгэбзэм къитIэсу къызэрыщIэкIар. Псалъэм папщIэ, фIэфIыныгъэ наклоненэ формэм и къэхъукIэ лъэпкъыгъуэхэр мыпхуэдэу къегъэлъагъуэ:
итхаЩ — итха+щэрэт = итхащэрэт — «псалъэмакъыр зытеухуа щхьэр тхэнымкIэ жызыIэм и фIэфIыныгъэ хэлъщ»
итхАЩ — и+ре+тх+^ = иретх — «псалъэмакъыр зытеухуа щхьэр тхэнымкIэ жызыIэм и фIэфIыныгъэ хэлъщ»
къесАТ — къес+кIэт = къескIэт — «уэс къесыным жызыIэм и фIэфIыныгъэ хэлъщ»
Мыпхуэдэ лэжьэкIэм фIы дыдэу зэхегъэкI -ре- префиксым фIэфIыныгъэ, лэжьыгъэр къэхъуным хуеин, щIэхъуэпсын мыхьэнэ къыщигъэхъумрэ унафэ, лъэIу, хуит щIыныгъэ мыхьэнэ щыхилъхьэмрэ:
итхЫ(н) — и+ре+тх+^ = иретх — «зыгуэр тхынымкIэ лэжьыгъэр игъэзэщIэну зым хуэгъэза унафэ, хуит щIыныгъэ».
ФIэфIыныгъэ наклоненэм деж префикс -ре-м фIэфIыныгъэ, арэзыныгъэ мыхьэнэ хилъхьэу, унафэ наклоненэм деж унафэ, хуит щIын мыхьэнэ хилъхьэу зэрыщытым щIэныгъэлIхэр тетхыхьат:
1. «Желательное наклонение имеет несколько форм: с суффиксом — щэрэт (сы-кIуа-щэрэт «хоть бы я пошел»), с суффиксом -кIэт (къызэхъулIэ-кIэт «хоть бы (вдруг бы) повезло мне»), с префиксом р(е) — (и-ре-хъу! «да будет!»), краткая форма, образующаяся путем прибавления личных аффиксов к основе аориста (упсэу! «будь здоров!»).
«Грамматика кабардино-черкесского литературного языка». 1970 г.
2. «ФIэфIыныгъэ наклоненэм ит глаголыр къытокI зэраIуатэ наклоненэм и блэкIа зэман формэм -щэрэт (щэрэ), -рэт суффиксхэм ящыщ пыувэкIэрэ. ФIэфIыныгъэ наклоненэм ит глаголыр унафэ наклоненэм и формэм къыщытекIкIэ, суффикс -кIэт поувэ.
Унафэ наклоненэм ит глаголым косвеннэ унафэ е арэзыныгъэ къыщиIуатэм деж, ар къохъу префикс -ре- пыувэкIэрэ: фыкърефэ, ирегъэплъ».
«Адыгэбзэ». Джаурджий Хьэтыкъэ.
Бзэ щIэныгъэм темыкIыу, емыбакъуэу, ар и тегъэщIапIэу Рае зэрылэжьар къыхэзгъэщыну сыхуейуэ аращ щIызэзгъапщэр бзэм и хабзэхэр.
АдэкIэ бжыгъэцIэхэр я мыхьэнэ, къэхъукIэ, къэгъэсэбэпыкIэ елъытакIэ зэрызэщхьэщыкIыр щапхъэ къулейкIэ фIы дыдэу къызэпкърех.
Къыхэзгъэщыну сыхуейщ разделым хыхьэу, ауэ зэредгъаджэ тхылъхэм имыт кратнэ бжыгъэцIэхэр пособием зэрихуар. Ар сфIэтэмэмщ, сыту жыпIэмэ ди бзэм куэдрэ къыщыдогъэсэбэп, псалъэжьхэм, таурыхъхэм дыщрохьэлIэ. Сабийр зэлIэлIэн хуейуэ къэслъытэр нэхъыбэрэ бзэм зыщрихьэлIэрщ.
Дэтхэнэ псалъэ къэхъукIэ лъэпкъыгъуэми хуэдэу, кратнэ бжыгъэцIэхэр къызэрыхъу щIыкIэр ХьэцIыкIум къегъэлъагъуэ: зэрабж бжыгъэцIэ къызэрыкIуэм и псалъэпкъым суффикс -э пыувэкIэрэ (тIо-м къищынэмыщIа) къохъу кратнэ бжыгъэцIэ «къызытекI бжыгъэцIэм къигъэлъагъуэм хуэдизрэ къытезыгъэзэж» мыхьэнэр иIэу. Зэрабж бжыгъэцIэ зэхэлъым, зэхэтым кратнэ бжыгъэцIэхэр къытохъукI суффикс -рэ- пыувэурэ: пщыкIутхурэ, щибгъурэ плIыщIрэ хэрэ.
Кратнэ бжыгъэцIэм и къэхъукIэу щIэныгъэлIхэм IупщI къащIар авторым IуэхугъуиплI псалъэщIэ къэзыгъэхъум зэрыхуигъэкIуэжам и щыхьэту:
«Кратные числительные от 1 до 10 образуются от количественных путем замены исходного гласного ы на э: плIы «четыре» — плIэ «четыре раза». От сложных числительных кратные образуются путем присоединения суффикса -рэ — пщыкIух «шестнадцать» — пщы-кIух-рэ «шестнадцать раз», тIощIрэ зы — «двадцать один» — тIощIрэ зэрэ — «двадцать один раз»
«Грамматика кабардино-черкесского литературного языка». 1970г.
ЦIэпапщIэхэр щызэпкърихкIэ, IупщIу, зэгъэкIуауэ уи пащхьэ кърелъхьэ щхьэ цIэпапщIэхэр щхьэкIэ, бжыгъэкIэ щызэрихъуэкIым деж къагъэлъагъуэр, псалъэр жызыIэр, псалъэр зыжраIэр, зи гугъу ящI щхьэр и лъабжьэмкIэ къыщехь. Формэ къэхъукIэ лъэпкъыгъуэхэм елэжь еджакIуэм ар зэи зэхигъэгъуэщэнукъым.
Псалъэм папщIэ: сэ+сэ, и[йы] — сы+се+й = сысей — «япэ щхьэм бгъэдэлъ, ехьэлIа». Щхьэ цIэпапщIэхэм я пкъым тIэу къытригъэзэжурэ, абы еигъэ цIэпапщIэ й-р интерфикс е-кIэ епха хъужурэ къохъу зи щхьэ хущыт еигъэ цIэпапщIэ.
Мы Iуэху бгъэдыхьэкIэри щIэныгъэлIхэм жаIэм зэрытехуэм и щыхьэту къы- зохь:
«Притяжательные местоимения образуются от сочетания удвоенных основ соответствующих личных местоимений и притяжательного префикса йы: сэ+сэ+йы = сысей «мой», уэ+уэ+йы = уыуей «твой».
«Грамматика кабардино-черкесского литературного языка». 1970 г.
ХьэцIыкIум интерфиксхэр зыхэлэжьыхь псалъэ къэхъукIэ зэмылIэужьыгъуэ куэд щапхъэу къехь ( пкъоуиплI (пкъо+уи+плI), шууитI — (шу+уи+тI) , сабиих — (саби+и+х). Интерфикс —уи-р ди бзэм зэрыщылажьэм теухуауэ мыпхуэдэу итщ Урыс Хьэталий и «Адыгэбзэ орфографиемрэ пунктуацэхэмрэ я хабзэхэр» тхылъым:
«Определительнэ псалъэ зэпхахэр зэпыту ятх: Определительнэ псалъэ зэпхам щыщу иужь итыр бжыгъэцIэмэ, а зэпыувэхэм я кум дэту: зэзыпх -уи- щыIэцIэм и кIэр о, у-кIэ иухмэ: бэлътоуитI, боуипщI, шууиплI…»
Иджыпсту дызэреджэ тхылъхэм интерфикс псалъэр иткъым, ауэ тхыгъэр зытеухуа пособиехэм ар ихуащ. Абы упщIэ гуэрхэр къызэрыхэкIар е къыхэкIынкIэ зэрыхъунур аращ къыхэгъэщауэ сыщIытепсэлъыхьыр. Урыс бзэщIэныгъэлIхэми иджыри къыздэсым интерфиксым теухуауэ зэдэууэ гупсысэ пыухыкIа яIэкъым. Интерфиксым зэзыпх къалэныр игъэзащIэу, ауэ езыр зи щхьэ хущымыт Iыхьэу диIэщ, бзэм хэтщ, мэла- жьэ.
«Зыгуэр пщIын щхьэкIэ лъабжьэ, фундамент ухуейщ. ПсалъэщIэ къыщыхъукIэ абы лъабжьэ хуэхъур бзэм хэт псалъэхэрщ. Абыхэм псалъэ къэзыгъэхъу морфемэхэр япыувэкIэрэ, псалъэ къыхэщIыкIа къэхъу хабзэщ. Морфемэхэр (псалъэ лъабжьэхэр, префиксхэр, суффиксхэр, кIэуххэр, постфиксхэр, интерфиксхэр) зэхагъэкI я мыхьэнэ, псалъэ къэгъэхъунымкIэ ягъэзащIэ къалэн, псалъэм щаубыд щIыпIэ елъытауэ», — итхауэ щытащ филолог Табыхъу Хьэзрит.
НэгъуэщI псалъэ лъэпкъыгъуэхэу щыIэхэри, къапщтэмэ, причастиер, деепричастиер, наречиер, адрейуэ зи щхьэ хущымыт псалъэ лъэпкъыгъуэхэри Рае тхылъхэм икъукIэ тэмэму щызэпкърех, бзэм и хабзэхэм темыкIыу, Iуэхугъуэу хэлъыр къигъэIурыщIэу.
Иджыри куэд дыдэ жыпIэфынущ мы пособие хьэлэмэтхэм папщIэ, зыр къэбгъэлъагъуэмэ адрейр кIэрыбгъэху мыхъуным хуэдизу. Мы тхылъхэмкIэ ирагъэджэну щIэблэм псэлъэкIэ тэмэмыр ящIэу, я гупсысэр жану, ар екIуу къаIуэтэфу, иджырей адыгэ литературэбзэм темыкIыу къэгъуэгурыкIуэну къызолъытэ.
«Бзэ IэфIыр дэгуми зэхех», — жеIэ Бейтыгъуэн Сэфарбий. Сэри къыпысщэнут: жьакIуэу, дахэу псалъэр, цIыху хэтыкIэ зыщIэр, сыт хуэдэ Iуэхуми и бгъэдыхьэкIэщIэ къыхуэзыгъуэтыфыр ар узэхъуэпсэнщ.
Лъэтеувэм утыку къыщрамыхьами, мы институтым щызэфIагъэкIа нэгъуэщI зы лэжьыгъи и гугъу сщIынут. Ар «Азбукэ нэхъ цIыкIу дыдэхэм папщIэ» жиIэу Хъурей Люсенэ зэхилъхьа тхылъырщ. ИкъукIэ щхьэпэу, и чэзууэ дунейм къытехьэу жыпIэ хъунущ. Адэ-анэхэр я бынхэр анэдэлъхубзэм хурагъэджэну елIалIэркъым, уеблэмэ IэщIыб езыгъэщIхэри мащIэкъым. Езыгъэджэну хуейхэри гугъу йохь, езыхэр и зэманым тэмэму еджахэкъым, иджы я бынхэм зэрадэIэпыкъун Iэмал ягъуэтыркъым. Ауэ щыхъукIэ, мы тхылъ цIыкIум сабийхэм я мызакъуэу, адэ-анэхэри щыгуфIыкIыну къызолъытэ, сыту жыпIэмэ езыхэми ямыщIэ, зэхамыха Iущыгъэ куэд къыщащIэнущ.
Хьэрф къэс къопсалъэ, къыбдоджэгу, уегъэIущ, губзыгъагъэ къуегъащIэ, уи гукъыдэжыр къеIэт. Дэтхэнэ хьэрфми и зэфIэкIыр уегъэлъагъу, зыкъыпхуегъэщIагъуэ, зыкъыпхуегъафIэ, уегъэгушхуэ, уегъэгуфIэ. Хьэрф «А»-м къыщыщIэдзауэ «Я»-м нэсыху адыгэ сабий усэхэр, къуажэхь цIыкIухэр, адыгэ псалъэжь Iущхэр, псынщIэрыпсалъэхэр, сабий джэгукIэ зэмылIэужьыгъуэхэр дэщIыгъущ. Сабийхэм адыгэ алыфбейр къаригъэцIыху къудей мыхъуу, щIэныгъэми гъэсэныгъэми хуэунэтIауэ щытщ мыбы ит тхыгъэ гъэщIэгъуэнхэр. Губзыгъагъэ, гупсысэ, Iущыгъэ къызыхэщ мыпхуэдиз псалъэ зэуэ сабий цIыкIухэр зэрырагъаджэ зы тхылъым щызэхуэхьэсауэ иджыри къэс срихьэлIакъым. Сабийм нэхъыбэу игу къинэр апхуэдэ гъэсэныгъэ мыхьэнэ зиIэ псалъэхэрщ, чэнджэщ зыхэлъхэрщ, щIагъыбзэ щIэлъымкIэ гъащIэм, дунейм узэрытетынум ухуэзыгъэIущхэрщ.
Дэтхэнэ хьэрфми ехьэлIа псалъэхэр, псалъэухахэр тыншу, гурыIуэгъуэу къыхэхащ. Я ныбжьым теухуауэ мыр къехьэлъэкIынщ жыпIэну зыри хэткъым. ЦIыкIухэр нэхъыбэу зыгъэгупсысэн, я зэхэщIыкIымрэ я щIэныгъэмрэ хэзыгъэхъуэн, хьэрфхэр зрагъащIэурэ псалъэхэр зэхалъхьэфу, Iэзэу къагъэсэбэпыфу, ирилэжьэфу щытыным дэтхэнэ дерсри хуэунэтIащ.
Лъэпкъым папщIэ апхуэдиз лэжьыгъэ щхьэпэ зэфIэзых ХьэцIыкIу Раерэ Хъурей Люсенэрэ ефIакIуэхэу, я гукъыдэжыр яфIэмыкIуэду, щIэуэ къагъуэтыр адыгэм и хъер хъууэ лэжьэну сохъуэхъу. Адыгэм и къэкIуэным тегузэвыхьу, ар нэху хъуным и гуащIэшхуэрэ акъыл шэщIарэ езыхьэлIэ Хъурей Феликс и дунейр нэхуу лъэпкъым куэдрэ ди пашэну сыхуохъуахъуэ. Я мурадхэр къарырехъулIэ а хэкупсэхэм.
БАГЪ Марьям,
адыгэбзэмрэ литературэмкIэ егъэджакIуэ.
