Урысыбзэ щхьэхуэмрэ адыгэбзэ щхьэхуитымрэ
Урысей Федерацэм и цIыхубэ сурэтыщI Къат Теувэж
Уи нэхэм, Бжьэдыгъухьэблэ,
СаIэщIэкIауэ сожэ,
Тхыдэм и сабэм сыхэту…
Уэсым хуэдэу къабзэ си гум
Мэзым и щэхур илъщ…
Жэщыр махуэм,
Махуэр жэщым пызощIэф,
Бзэуэ щыIэм сропсэлъэф.
Си бзэмкIэ уэрэд
ЖысIэну зэрыщIэздзэу,
Си бзэгум зрелъэфыхь.
Къат Фейсал
Зи усэхэр тхыгъэм псалъапэ хуэтщIа Къат Фейсал (къэбэрдеибзэм къизыгъэзэгъар Къалмыкъ Аднанщ) Иорданием къикIыжу Мейкъуапэ дэтIысхьэжа усакIуэт. ЗэкъуэшитI — зыр усакIуэу, адрейр сурэтыщIу, зыр Урысейм щалъхуауэ, адрейр хьэрып щэнхабзэм щIэтэджыкIауэ хэкум щызэхуэзэжмэ, къызэдагъэхъуфынухэм я зы щыхьэтт нобэ ди хьэщIэ, Урысейм и цIыхубэ сурэтыщI Къат Теувэж Иорданием къыщызэIуиха, Къат Фейсал и усэхэм ятещIыхьа гъэлъэгъуэныгъэр. «Адыгэ псалъэм» и хьэщIэщым дакъикъэ зыбжанэкIэ иджыблагъэ щыдгъэгува Теувэж и гум хъыбар щIэщыгъуэ куэд ехъумэ цIыхуфIхэм ятеухуауэ. Абы и хъыбархэм къыхохуэ Пикассо Паблорэ Пиросмани Никорэ, Кобуладзе Сергейрэ Къуиикъуэ Налбийрэ.
Къат Теувэж, и егъэджакIуэ Кобуладзе Сергей и сурэтым деж щысу. 1991 гъэ «ЗэрызысщIэжрэ сурэт сощI», — жеIэ 1945 гъэм Адыгейм хыхьэ Теувэжхьэблэ къуажэм къыщалъхуа ди бжьэдыгъу хьэщIэм. 1969 гъэм абы Кубан къэрал университетым и сурэтыщI факультетыр, 1974 гъэм — Куржым и щыхьэр Тбилиси дэт сурэтыщI академиер ехъулIэныгъэкIэ къиухыгъащ.
«Куржым сыщыщыIэм си хъуреягъкIэ слъагъу псоми дахагъэм сытрагъэгушхуэрт, — дыкъыщоджэ Къатым ита интервьюхэм я зым, — дунейми, цIыхухэми, езы лъэпкъым и щэнхабзэми. Дунейпсо лъапIагъ зиIэ а щэнхабзэр куржыхэм я закъуэкъым зейр, ар цIыхуу щыIэм я зэхуэдэ хъугъуэфIыгъуэщ. Абы щыхьэт то- хъуэ ермэлыхэми, урысхэми, осетинхэми, дагъыстэнхэми, алыджхэми, адыгэхэми, нэгъуэщI лъэпкъ куэдми зэхуэдэу яхуэгуапэ куржыхэр хьэщIэхуэфIу зэрыщытыр. Лъэпкъри, дунейри, мэзхэри, бгыхэри, хьэуа- ри щытелъыджэ щIыпIэм гущIы- Iэу укъигъэнэфынукъым. Абы ды- щIыгъуж куржыхэм къыхэхыкIэ зэращIэри…»
— Зыгуэрым удэплъейрэ хьэмэ зыми уремыщхьу угъэщIэгъуэн, — доупщI сурэтыщIым, дгъэунэхун ди мураду.
— Сызыхуеджар куржы сурэт щIыкIэращ, си лэжьыгъэм тепсэлъыхь IэщIагъэлIхэм Бжьэдыгъукъалэ щысщIа сурэтхэм нэгъунэ «куржы хъэтI» халъагъукI. Пэжкъым ар. КъуэкIыпIэ дуней еплъыкIэр си сурэтхэм Куржым сымыкIуэ щIыкIи къыхыхьакIэт, кIуэ, абы сыкIуа нэужь, щхьэхуэу я сурэт тхыкIэм (живопись), итхъэкIэм (графикэ), хэIущIыкIыкIэм (чеканкэ) зыщезгъэсащ.
— Сытыт узытеIущIыхьыр?
— ГъущI зэмыфэгъухэм: гъуаплъэм, жэзым.
— Уи сурэтхэр импрессионист хьэлу «мэпсалъэ»: теплъэм купщIэр къызэпхоплъ.
— Мыбы зэреджэр «литографиещ», е сурэт гъэжа. Пленэр сыщыIащ Болгарием, Венгрием, мыхэр (къегъэлъагъуэ) абы щыщщ. «Пленэр»-р щIыбым, фэхэр хьэуа къабзэм зэрыщыплъагъум хуэдэу къыщагъэлъагъуэ сурэт тхыкIэщ. Мыдрейхэр асфальтым къыхэщIыкIащ. Сурэтыр зытращIыхь мывэ щхьэхуэм «щам асфальт» жыхуаIэм хуэдэ тракIэри, щIэтхыкI щIыIум гъущI папцIэкIэ сурэтыр тратхыхь, абы чызэ фIэIу тракIэжри сурэтыр мыхъурым хуэдэу кърагъэджэлыкI. «Мыхъур джафэщ» абы зэреджэр.
Кобуладзе Сергей илъэс зыбжанэкIэ дэлажьэу, и Iэзагъыр и пIэ иува нэужь, Теувэж мымащIэу къыхуагъэфэщащ къэрал дамыгъэ лъапIэхэри, цIэ хэIэтыкIахэри, гъуазджэм пщIэ щызиIэ саугъэтхэри. ИщхьэкIэ зэрыщыжиIауэ, 1981 гъэм Къатыр хэтащ Болгарием щекIуэкIа дунейпсо сурэтыщI зэпеуэм. 1982 гъэм ар ирагъэблагъэ «Хайдушаги» цIэр зэрихьэу Венгрием щыIэ гъуазджэрылажьэхэм я колонием. Европэм нэхъ зызыгъэIэзэу ис сурэтыщIхэм я псэупIэ-зэхуэсыпIэу къалъытэ а къалэм илъэс зыбжанэ щрихьэкIа нэужь, Къат Теувэж и лэжьыгъэхэр уэру дунейм къытехьащ, езыри сурэтыщI цIэрыIуэ хъуащ. Абы и Iэдакъэ къыщIэкIа сурэтхэр щыплъагъуфынущ щэ бжыгъэкIэ ар зэрыхуа альбомхэм. Ауэ сурэт щIыныр сыт хуэдизу лъэпкъ псоми я зэхуэдэ гъуазджэ къудамэу щымытми, Къат и фэ зэхэлъхьэкIэри теплъэгъуэ къыхэхыкIэри сыт щыгъуи хуэунэтIащ лъэпкъым и гъащIэр къигъэлъэгъуэным. И гурылъхэр цIыхухэм я пащхьэ сурэткIэ ирилъхьэн IэзагъкIэ Къат Теувэж, шэч хэмылъу, IэщIагъэлI къызэрымыкIуэщ, езым и хъэтI, и гупсысэ, гъащIэм щIилъхьэ мыхьэнэ куу иIэжу. ЩыадыгэкIэ нэхъ тегушхуауэ дыщытхъунщи, Теувэж и сурэтхэр «зэманым декIуу» Iуплъэ-гъуейрэ емыкIууи, зытеухуар къыбгурыIуэным утезымыгъэгушхуэ «абстракцэуи», дахагъ купщIэншэуи, теплъаджэ купщIафIэуи щыткъым. Къатым и цIыхухэми и псэущхьэхэми, ахэр къызэропсалъэ щIагъыбзэми зыгуэр къыбгурыIуэну Iэмал нэхъ къуат сурэтыщI Iэзэу Iуа куэдым я IэдакъэщIэкIхэм нэхърэ. Къат-сурэтыщIым «игъэпсалъэр» къигъэлъагъуэ образхэм я закъуэкъым, абыхэм я пкъыгъуэхэри мыхьэнэ куум хуэшэрыуэщ. И псэр зыхэлъ нарт эпосым Сосрыкъуэр Сосрыкъуэу, Тхъуэжьейр Тхъуэжьейуэ къызэрыщыхэщым хуэдэ къабзэу, абы шымрэ лIымрэ, бзылъхугъэмрэ гъащIэмрэ, жыгымрэ гугъэмрэ, лIэныгъэмрэ псэ къабзагъэмрэ зэрызэIэпэгъур уегъэлъагъу, щхьэж и щхьэхуагъыр нэхъ кууху, я фIыр зэрылъэпкъыу зэрекIри дыщIигъужу.
Къалэм, зэрылэ е нэгъуэщI теплъэгъуэрэ гупсысэрэ зэщIэлъу къызэрагъэщI Iэмэпсымэ зыIыгъыр, хуей-хуэмейми, и лъэпкъым и уэчыл мэхъу. А псалъэм и мыхьэнитIым хуэкIуэуи, зы лъэныкъуэкIэ ар лъэпкъым и къыщхьэщыжакIуэщ. Адрей лъэныкъуэмкIэ — и лIыкIуэщ, нэгъуэщIу жыпIэмэ, лъэпкъыр къызэрацIыху дамыгъэщ. А лъэныкъуитIри сурэтыщI IэщIагъэкIэ къызэщIеубыдэф Теувэж.
КъалэмкIэ хузэфIэкIам и гугъу пщIымэ, дыщыуэнуи дызахуэнуи Iэмал къыдэзыт щапхъэ закъуэр ди хьэщIэм къытхуздихьа «Илъэс гущIэгъуншэ, 1918 гъэ» и романыщIэращ. УрысыбзэкIи бжьэдыгъубзэкIи тхылъ зыбжанэ зи Iэдакъэ къыщIэкIа Теувэж ар 2014 гъэм Мейкъуапэ урысыбзэкIэ къыщыдигъэкIащ.
Бзасэжь Заурбий зэрыжиIэмкIэ, Къат Теувэж «и Iэзагъыр лантIэу гъуазджэм къиIэпхъукIри литературэм Iэпхъуащ. Иджы ар тхылъеджэм и нэгу къыщIоувэ псалъэм и сурэтыщIу. Псалъэ мащIэкIэ и гупсысэ куухэр къеIуэтэф тхакIуэм, и Iэзагъми гъунэ имыIэу къыпщохъу, гъащIэшхуэ къызэринэкIам къыхиха Iущыгъэхэм ухегъаплъэ. Гупсысэмрэ гурыщIэмрэ екIуу щызэзэгъ тхылъым (Бзасэжьыр зытепсэлъыхьыр «Анищым я къуэ» тхылъращ) ихуащ новеллэ 45-рэ. Тхылъым тыншу икIи зыщумыгъэнщIу укъоджэ».
Ди пащхьэ илъ тхылъыщIэри Теувэж къызытехъукIа къуэпсхэмкIэ куууэ зыхэпщIа Iуэхущ зытеухуар. ТхакIуэм зи гугъу ищIыр тхыдэдж куэд зытемыпсэлъыхьа, езыр зэрыщыгъуазэмкIэ, иджыри къэс литературэм къыщамыIэта «Плъыжьхэм зэрахьэ лей» («Красный террор») зыфIащыжа тхыдэ къудамэращ. ПыIэ щхьэрыгъыу цIыху къызыдамына адыгей къуажэ щэ ныкъуэрэ щым язщ Къат Теувэж къызыдэкIа Гъэбыкъуей (иджы Теувэжхьэблэ). Кавказ зауэм къигъэна лъэужьхэм революцэ плъыжьыр зэрырикIуэжа шырыкъу шынагъуэхэр къыщыгъэлъэгъуа романым укъэзыгъэуIэбжь щапхъэ гуих куэд хэтщ, дэтхэнэ зы адыгэми ищIэн хуейуэ, шэч хэмылъуи, дадэ-нанэхэм я жьэ къыжьэдэкIа фIэкIа, тхылъхэм щIэх иумылъэгъуэну.
Романыр Iыхьищу зэхэлъщ: тхыдэ Iыхьэ, «художественнэ» зыфIэпщ хъун литературэ Iыхьэ, тхакIуэм и гупсысэм къыхэтэджыкI, щIагъыбзэу щIилъхьэ нарт хъыбархэм ящыщ пычыгъуэхэр. Литературэ Iыхьэм тхакIуэм къыщигъэлъэгъуэну хэтщ революцэр къыхэмыIэбэ щIыкIэ адыгэхэмрэ къэзакъхэмрэ я дини, я хабзи зэблахыфу, Iэуэлъауэншэу зэрызэдэупсэуар. Абы и щапхъэу тхакIуэм къегъэлъагъуэ урыс пщащэрэ адыгэ щIалэрэ зэгуэкIуахэу унагъуэ зэдаухуэну зэрызагъэхьэзырыр, урыс попым деж щIэх-щIэхыурэ еблагъэ адыгэ ефэндым «щэл» ишхын имыдэми, бысымыр зримыгъэлъэIущэу «зы щэ» зэрыридзыхыр, урысхэмрэ адыгэхэмрэ зэхыхьэхэурэ щIыхьэху зэрырагъэкIуэкIыр, сытми, совет зэманым ятха бгырыс романхэм гъунэжу щыплъагъун щапхъэ гуп, цIыхугъэр лъэпкъми динми зэремылъытар къигъэлъагъуэу. Ауэ совет тхыдэ романхэм емыщхьу, иджы революцэр къэзакъхэми адыгэхэми зызыщадзей, ауэ яIэщIэкIыну Iэмал зыхуамыгъуэт Iуэху мыхьэнэншэущ зэрытлъагъур. ТхакIуэм ехьэкI- къехьэкI хэмылъу жеIэ «властыр къэзыхьыжа» цIыху псынщIэхэр гущIэгъуншэу, ефэрейуэ, нэпсейуэ зэрыщытхэр: «Чэфхэрэ укIытэ яхэмылъу, тепщэ къэунэхуагъащIэхэр дэни нэсхэрт — псори дыдейщ, зыми дыщышынэркъым, дэращ дунейм и щIэгъэкъуэныр» жыхуаIэу».
Романым и тхыдэ Iыхьэм и гугъу пщIымэ, урысыбзэ гурыIуэгъуэкIэ тха а пычыгъуэр тхакIуэм къехъулIауэ жыпIэ хъунущ, ар зытепсэлъыхь Iуэхухэр утыкум къызэрыщамыIэтам, а тхыдэ напэкIуэцIхэм дызэрыщымыгъуазэм укъыфIэкIмэ, нобэ хуэдэ махуэми бэракъыщIэ яIэщIэлъу утыку къилъадэхэр а жыг дыдэм къыгуэкIыкIа къуэпсу зэрыщытыр къритцIыхун папщIэ. Дэфтэрхэр къызэригъэсэбэпым нэмыщI, Къатым тхыдэм хэта цIыху цIэрыIуэхэри къыхегъэхьэ и романым. Абы ущрохьэлIэ Адыгей тхыдэм хэта Нэмитокъуэ Айтэч, хьэрычэтыщIэ цIэрыIуэ ТIрахъуэ Лу, революцэм пэщIэту Псыжьрэ Донрэ я Iэгъуэблагъэм щызэуа генерал цIэрыIуэ Корнилов Лавр. Дэфтэрыбзэр тхакIуэбзэкIэ ихъуэжурэ, тхакIуэм къэхъуам гунэсу щыгъуазэ уещI, ар зытепсэлъыхьыр уи къуажэмэ е уи лъэпкъмэ, гулъытэншэу ублэкIынкIэ Iэмал имыIэу.
Ауэ зытепсэлъыхьыр уимыкъуажэмэ, уимылъэпкъмэ, зэрытхари уимылъэпкъыбзэмэ, ди дэлъхушхуэр зыщIэлъэIуа пэжым и хьэтыркIэ, мыбы «тхыдэ роман» фIэпщыну гугъущ, Къат Теувэж романым папщIэ ищIа иллюстрацэхэр куэдкIэ нэхъ купщIафIэщ, гуми псэми нэмыс тхакIуэм и адыгэ урысыбзэм нэхърэ. Сыт и уасэ, псалъэм папщIэ, «Зэкъуэтыныгъэ» зи фIэщыгъэ сурэтым: фащэ зыщыгъ адыгэ гупым Iэ зэдаIэт, арщхьэкIэ а Iэхэр щхьэхуимыту зэраIэтыр я щхьэ зэдрахьэхахэм къегъэлъагъуэ, я зэкъуэтыныгъэр зэрызэкъуэтыныгъэ бзыщIар уи фIэщ ящIу. Апхуэдэ дыдэу IупщIщ Гъэбыкъуей къуажэм щыщу цIыхухъу щищым щIигъу щаукIа сыхьэтым и сурэтри: лIэныгъэм и пащхьэ щIакIуэ лъабжьэм щызэрыубыда гупым япкъхэр зырыз щIыжын хуейкъым, ахэр а зэрызэгуэтым хуэдэу «къуэш мащэм» щыщIалъхьэнухэщ.
ИтIани тхыдэ напэкIуэцIхэм дигу зэрыхагъэщIым хуэдэ дыдэу, гухэщIыгъуэщ лъэпкъым и щапхъэу тлъытэ хуэдэу, псалъэкIэ дгъафIэ, ди гущабагъыр къызэредгъэбл къуажэдэс гъащIэр адыгэ урысыбзэм зэригъэпудым гу зэрылъыдмытэр. ТхакIуэм и пщIэр едгъэхуэхын муради, щIедгъэгъуэжын Iуэхуи зетхуэркъым, Тхьэм адэкIи литературэ губгъуэм щиузэщI. ТхакIуэ нэсыр щIэтхэр и псэм и къабзапIэр зыIэщIимыгъэкIын папщIэщи, Къат Теувэж а плъапIэр думылъагъуу щыткъым. Тхыгъэр зэрыурысыбзэми, дэ абы адыгэбзэкIэ дызэрытепсэлъыхьми Iэмалышхуэ къыдиткъым критикэм зедгъэубгъуну. Ауэ уи гум къыщIитхъыпэу къыдэпшейми, дызытепсэлъыхь романым и литературэ уасэр къызэрупщытэнур щIалэжь гуэрым шэрыуэу зэриусауэ: «Дыурысынути, урысыбзэ тхуримыкъу, дгъэкъуэншэнури дымыщIэ» псалъэхэмкIэщ.
Гухэхъуэщ уи лъэпкъым теухуа тхыгъэ сыт хуэдэбзэкIи укъеджэну. Ауэ роман къебгъажьэу къуажэдэсхэм уащытетхыхькIэ, Фолкнери Гарсиа Маркеси зэрыщыIэр зыщыбгъэгъупщэ зэрымыхъунум хуэдэу, офицер «хужьхэм» Булгаков Михаил, мыхъужыххэмэ, — Толстой Алексей; Кавказым ущыщмэ, — Чхеидзе Константин сымэ я тхылъхэр уигу къамыгъэкIыжыпIэ иIэкъым. «О куп, о чыл!» жыпIэу урысыбзэкIэ птхы нэхърэ, «Уа гуп, уа жылэ!» жыпIэу адыгэбзэкIэ птхыну куэдкIэ нэхъ тыншщ, зыжепIэми нэхъ къыгурыIуэнущ, уи лъэпкъым уепэгэкIыуи зыми гурыщхъуэ къыпхуищIынукъым.
Адыгэ литературэм дытемыпсэлъыхьу зэрызедгъэужьын Iэмал зэрыдмыгъуэтым къыхэкIыу, адыгэбзэкIэ дунейм къытехьа тхылъхэм къадэкIуэу, Iэмалыншэу дытепсэлъыхьын хуей мэхъу «урысыбзэм нэхъ хуэшэрыуэ адыгэхэм» я IэдакъэщIэкIхэм. Ауэ дызытепсэлъыхьыр зыхыхьэр адыгэ литературэ хьэмэрэ урыс литературэ? Захуэу къытфIощI «УрысыбзэкIэ семыджэнкIэ Iэмал имыIэмэ, сыт Достоевскэр згъуэту Налшык дэс Мухьэмэд итхам сыщIеджэнур?» жызыIар. «Урыс тхакIуэшхуэхэм улъэщIыхьэнукъым, адыгэбзэкIэ тхэ», — зэпIуэкIхэм «Сэ абыхэм запысшэркъым, сэ мыбдеж, ди адыгэ хьэблэращ сыщыурыс тхакIуэр», — къуаIуэкIыж. Ауэ тхылъеджэм апхуэдэ зэхэдз ищIыркъым, абы зимыгъэпсэхуу бзэуэ ищIэмкIэ езым и сурэт, и гупсысэ, и гум хуэкIуэ гъуэгу къелъыхъуэ; и псынэпс къабзэр къыщIэзыгъэщыжын, зыкъигъэпцIэжын хьэлыр IэпыщIэзыудын гурыщIэм ещакIуэущ абы тхылъ къызэрищтэр. ДызыхуэмэжалIэр Пикассо къыдэзымыгъэплъын, Кобу-ладзе зылъэщIэмыхьэн Къат Теувэж и сурэтхэм хуэдэу гъуджэ тхуэхъун тхэкIэщ, нэгъуэщIкъым.
Дыхуей-дыхуэмейми, урысыбзэкIэ тхар — урыс литературэщ, балъкъэрыбзэкIэ тхар — балъкъэр литературэщ, абы ипкъ иткIэ адыгэбзэкIэ тхам и закъуэщ адыгэ литературэ зыфIэпщыфынур. Урысейр зи хэку урыс адыги, урыс шэшэни, урыс журти щыIэщ. Ауэ журтхэм Мандельштам зэралъэпкъэгъум щхьэкIэ загъэщIагъуэми, ар зэралъытэр урыс усакIуэущ, и усэхэр зэритхар урысыбзэщи. Къат Теувэж бжьэдыгъубзэкIэ зэрытхэми къегъэлъагъуэ дызытепсэлъыхь Iуэхур фIыуэ къызэрыгурыIуэр. ТхакIуэм и псалъэхэри щыхьэт тохъуэ абы: «Дэ сыт хуэдизу урысыбзэ IэзэкIэ дымытхэми, къызэднэкIыр урыс псалъэкIэ къэIуэта адыгэбзэщ».
Мы хъущIэ-щатэм Къат Теувэж щхьэусыгъуэ хуэхъуа къудейщ, ар абы и закъуэкъым зытеухуар. Псалъэмакъ щхьэхуэ, уеблэмэ псалъэмакъышхуэ хуэфащэ къыщIэкIынщ зэманми политикэми химыгъэзыхьыж ди усакIуэхэмрэ тхакIуэхэмрэ урысыбзэ нэхъыфIу ящIэу къафIэзыгъэщI щхьэусыгъуэхэм. ЗэкIэ тлъа-гъур урыс тхакIуэшхуэ Тургенев Иван «Урысыбзэ» усэм къыщихь гупсысэращ: «ШэчкIэ гъэнщIа махуэхэм си хэкум къыхуиухахэм сыщагъэдзыхэкIэ, уэ зыращ сэ дэIэпыкъуэгъууи щIэгъэкъуэнуи сиIэр — телъыджэу, лъэщу, пэжу икIи щхьэхуиту къигъэщIа урысыбзэ!» Ауэ Тургеневым бзэм и хьэтыркIэ и лъэпкъыр къищтэжмэ, дэ ди лъэпкъым и хьэтырыр хыдолъхьэ бзэр къызэрыдмыщтэжымкIэ, абы «и фIыгъэкIэ» ди Тургеневхэми, ди Мандельштамхэми, ди Фолкнерхэми, Маркесхэми дахокIыж.
Зи къалэмыр зыхуэмахуэн Къат Теувэжи адрей адыгэ тхакIуэхэми усакIуэхэми дяпэкIэ дызэрагъэгуфIэну я IэдакъэщIэкIхэм дызэрыщIэхъуэпсыр я фIэщ тхуэщIын хуэдэу, деджэ пэтми дызэхэзымых ди газетеджэхэм я макъ е я хьэрф къытлъэIэ-сыну ди гуапэт дызытепсэлъыхь Iуэхухэм теухуауэ.
Чэрим Марианнэ.
