Лъэпкъыр зэрыпсэум и нэщэнэ
«Адыгэ псалъэ» газетым къыхилъхьауэ КъБР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм илъэс куэд хъуауэ иригъэкIуэкI «Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэпсо фестиваль зэпеуэм 2017 гъэм кърикIуахэр наIуэ щащI гуфIэгъуэ зэхыхьэ иджыблагъэ щекIуэкIащ Шэджэм къалэм ЩэнхабзэмкIэ и унэм.
ЦIыхур щыпэкIу IуэхущIапIэм и щIыхьэпIэм и бгъуитIымкIэ еувэкIат адыгэ фащэ екIухэр зыщыгъ щIалэ къуданхэмрэ пщащэ цIыкIухэмрэ. Адыгэ къафэм и макъ дахэм дэ-хуарзэу утыкум еджакIуэ цIыкIухэр къыщыфэрт. Адыгэ лъэпкъыр зэрыпсэум, анэдэлъхубзэр зэраIурылъым и нэщэнэт нэм илъагъу псори, абыхэм уи гур хагъахъуэрт.
Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэм къыхыхьэ IэмалыщIэхэм тету анэдэлъхубзэр егъэджынымкIэ бгъэдыхьэкIэщIэхэр къэгъэнэхуэным, Iэзагъ ин яхэлъу ахэр зи лэжьыгъэм хэзыпщэф курыт школхэр, сабий IуэхущIапIэхэр, егъэджакIуэхэр, гъэсакIуэхэр гъэпэжэным, абыхэм я зэфIэкIым псори щыгъэгъуэзэным хуэгъэпса «Си бзэ — си псэ, си дуней» фестиваль-зэпеуэм щытекIуахэр гъэлъэпIэныр, адрей илъэсхэми хуэдэу, мы гъэми Iэтауэ, дахэу екIуэкIащ.
Удэзыхьэхт IуэхущIапIэм и пэIущIэ пэшым деж къыщызэрагъэпэща «Сыту телъыджэ мы дунейр» фIэщыгъэр зиIэ гъэлъэгъуэныгъэр. Абдеж щыплъагъурт зэпеуэм хэта курыт еджапIэхэм, сабий гъэсапIэхэм, абыхэм щылажьэхэм, щеджэхэм я IэдакъэщIэкIхэр. Сабийхэм ящIауэ зыхуумыгъэфэщэни яхэтт абыхэм, ауэ дэтхэнэри къызыхэщIыкIамрэ зэрелэжьа щIыкIэмрэ уагъэлъагъуу щыст езы еджакIуэхэри, апхуэдэу узэрегупсысам щхьэкIэ узыщыукIытэжырт.
АдэкIэ хьэщIэхэр ирагъэблагъэщ зэхуэсыр щызэхэтыну пэшми, махуэшхуэр зэрекIуэкIыну зэрагъэпсам тету къыщIадзащ. Къызэхуэсахэр япэщIыкIэ Нарт лъахэм къыщагъэхутащ. IуэрыIуатэм къыхэщыж бзылъхугъэ Iущхэу утыкум зырызурэ къихьащ Мэлэчыпхъу, Дахэнагъуэ, Iэдииху, Сэтэней сымэ, дэтхэнэми и хьэл-щэныр наIуэ пщызыщI псалъэхэр жаIэурэ. Здызэпсалъэм абыхэм гу лъатащ Иныжьыр хэзыгъащIэ Сосрыкъуэ нарт Хасэм зэрыхыхьэм. ЖьантIэм къыдэс нэхъыжьхэм нобэрей махуэшхуэр зэрекIуэкIынумкIэ хъыбар яхуихьауэ арат нарт лIыхъужьым. Хасэ утыкур Сосрыкъуэ хуит хуащIри, лъапэхэтIэ нэхъыжьхэм къахуищIри, ахэр пшыхьым иригъэблэгъащ.
ЗэIущIэр езыгъэкIуэкI, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щIыхь зиIэ и артисткэ КIэхумахуэ ФатIимэ махуэшхуэм егъэщIылIа пшыхьыр къызэIуихри, гуфIэгъуэ зэIущIэм кърихьэлIа хьэщIэ лъапIэхэм я цIэ къриIуащ. Абыхэм ящыщт Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм егъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министрЕмуз Нинэ, абы и къуэдзэ Шэнтыкъу Иринэ, КъБР-м и Парламентым и УнафэщIым и къуэдзэ Жанатаев Сэлим, Парламентым и депутат Хочуев Рэмэзан, Шэджэм щIыналъэм и щIыпIэ администрацэм и унафэщI ТекIушэ Артур, Шэджэм къалэ администрацэм и Iэтащхьэ Уэдыжь Хьэсанш, Шэджэм щIыналъэм егъэджэныгъэмкIэ и IуэхущIапIэм и унафэщI Iэрыпщэ Жаннэ, КъБР-м и адрей щIыналъэхэм, щIыпIэ управленэхэм, курыт еджапIэхэм я унафэщIхэр, нэгъуэщI куэди.
ЗэIущIэр къызэIуахыну утыкум кърагъэблэгъащ Емуз Нинэрэ ТекIушэ Артуррэ.
Япэу псалъэ зрата Емуз Нинэ жиIащ:
— Хуабжьу си гуапэщ нобэрей зэIущIэм мыпхуэдиз егъэджакIуэрэ школакIуэрэ къызэрырихьэлIар. Фи нэгум соплъэри, солъагъу абы кърих дэрэжэгъуэмрэ нэжэгужагъымрэ икIи къызгуроIуэ а псори анэдэлъхубзэм хувиIэ лъагъуныгъэшхуэм и нэщэнэу зэрыщытыр. Сабийр и анэдэлъхубзэм дихьэхыу егъэджэнымкIэ, лъэпкъым бгъэдэлъ псэкупсэ къулеягъым ахэр ешэлIэнымкIэ, хабзэр, тхыдэр яфIэгъэщIэгъуэну зрагъэщIэнымкIэ «Си бзэ — си псэ, си дуней» зэпеуэм къыпхуэмылъытэным хуэдиз мыхьэнэ иIэщ, зэпеуэм къикIуа гъуэгуанэм ар къигъэлъэгъуащ икIи, а Iуэхугъуэм адэкIэ пыщэн, зегъэузэщIын, IэнатIэ, IэщIагъэлI, ныбжьыщIэ нэхъыбэ ешэлIэн хуейщ.
Фестиваль-зэпеуэм жыджэру хэтахэм ар ехъуэхъуащ узыншагъэ яIэу, ехъулIэныгъэщIэхэр къыщахьу, бзэм и къулеягъыр сабиипсэм зыхрагъащIэу куэдрэ я IэнатIэхэм пэрытыну.
ТекIушэ Артур къыщыпсалъэм къыхигъэщащ мыпхуэдэ махуэшхуэр я щIыналъэм зэрыщекIуэкIыр гуапэ зэрыщыхъур. Зэпеуэр къызэгъэпэщыным, ар егъэкIуэкIыным зи гуащIэ езыхьэлIэ дэтхэнэми псалъэ дахэкIэ захуигъазэри, ар ехъуэхъуащ хущIыхьэгъуэ яIэу, апхуэдэ зэпеуэфI куэд къызэрагъэпэщыфу, еджапIэхэри хэтыфу псэуну.
КъБР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм къыбгъэдэкI щIыхь тхылъхэмкIэ, саугъэтхэмкIэ ягъэлъэпIащ зэпеуэм пашэныгъэр щызыубыда школхэм я унафэщIхэр. Япэ увыпIэр зэдагуэшащ Шэджэм къалэ дэт езанэ курыт еджапIэмрэ (унафэщIыр Бекъул Маритэщ) Кэнжэ дэт 20-нэ курыт школымрэ (унафэщIыр Аслъэн Майещ). ЕтIуанэ увыпIэр хуагъэфэщащ Яныкъуей къуажэм дэт курыт еджапIэм (унафэщIыр Къудей Айшэтщ). Ещанэ хъуащ Май щIыналъэм хыхьэ Котляревскэ станицэм дэт 8-нэ школыр (унафэщIыр Роменский Михаилщ).
Зэхьэзэхуэм жыджэру зэрыхэтам, къызэрыхэжаныкIам папщIэ ягъэпэжащ Анзорей дэт 1-нэ курыт еджапIэр (унафэщIыр ТIэш Светланэщ), Нарткъалэ дэт 3-нэ курыт еджапIэм къепхауэ лажьэ «Сабиигъуэ» сабий гъэсапIэр (унафэщIыр Мэкъей ФатIимэщ), Безенги къуажэм дэт курыт школыр (унафэщIыр Хапаев ТIэхьирщ), Екатериноградскэ станицэм дэт курыт школыр (унафэщIыр Захарченкэ Галинэщ).
Абы къыкIэлъыкIуэу ягъэгушхуащ 8 — 11-нэ классхэм щIэс еджакIуэхэу зи къэхутэныгъэ лэжьыгъэ проектхэр пхызыгъэкIахэр. Абыхэм щытхъу тхылъхэмрэ тыгъэхэмрэ яритыну утыкум кърагъэблэгъат Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэм и къуэдзэ Щоджэн Iэминат. Ар сабийхэми, абыхэм дэIэпыкъуэгъу яхуэхъуа егъэджакIуэхэми ехъуэхъуащ я лэжьыгъэ купщIафIэхэм къапэкIуэ мыпхуэдэ ехъулIэныгъэфIхэри дяпэкIи зыIэрагъэхьэну.
Утыку кърашащ япэ увыпIэр къэзыхьа Балъкъэр Ислъам (9-нэ класс, Кадет школ-интернат №2), етIуанэ увыпIэр къэзыхьахэу Шыдакъ Заремэ (11-нэ класс, Инарыкъуей курыт еджапIэ), Урыс Мелисэ (11-нэ класс, Аушыджэр дэт курыт школ); ещанэ хъуахэу Абазэ Элинэ (9-нэ класс, Бахъсэн дэт 9-нэ школ), Къущхьэ Дианэ (10-нэ класс, Щхьэлыкъуэ дэт 1-нэ курыт еджапIэ).
А унэтIыныгъэмкIэ я лэжьыгъэхэр гунэс ящыхъуауэ ягъэлъэпIащ Бекъул Синаррэ (1-нэ класс, Налшык къалэ дэт 13-нэ гимназие), Шыдгын Марьянэрэ (10-нэ класс, Джэрмэншык курыт школ).
АдэкIэ егъэджакIуэхэм я щIэныгъэм щыхагъахъуэ институтым лъэпкъыбзэхэмкIэ и кафедрэм и унафэщI Инчы Иринэ утыкум кърагъэблэгъащ, анэдэлъхубзэкIэ урок купщIафIэхэр зыта егъэджакIуэ пажэхэм фIыщIэ тхылъхэр яритыну.
Хъуэхъу дахэкIэ пэшым щIэсхэм захуэзыгъэза Иринэ жиIащ зэпеуэм и кIуэцIкIэ дерс зэIухауэ, мастер-классу ирагъэкIуэкIам бжыгъэ зэримыIэр, дэтхэнэми гукъинэж пщыхъун, псэм лъэIэсынхэр хэплъагъуэу зэрыщытар. Ауэ псори зэхуэдэу фIыуэ зэрыщымыIэм къыхэкIкIэ, анэдэлъхубзэр хъума, адыгэ литературэм еджакIуэ цIыкIухэр дегъэхьэха зэрыхъуным хуэгъэпса дерсхэр ягъэлъэгъуауэ къалъытэри, гулъытэ хуащIащ: еджакIуэхэр хэкупсэу гъэсэным, лъэпкъ хабзэм, щэнхабзэм дегъэхьэхыным теухуа дерс езыгъэкIуэкIа КIэрэф Заретэ (Тэрч къалэ дэт 1-нэ лицейм адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и егъэджакIуэ); анэдэлъхубзэр хуэсакъыу зехьэн зэрыхуейм ухуэзыгъасэ мастер-класс нэхъыфI зыгъэлъэгъуа ХьэIупщы Маринэ (Шэджэм къалэ дэт езанэ курыт школым адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и егъэджакIуэ); адыгэбзэр егъэджынымкIэ инновационнэ Iэмал нэхъыфIхэр къэзыгъэсэбэп Къардэн Мадинэ (Шэджэм къалэ дэт езанэ курыт школым пэщIэдзэ классхэр щезыгъаджэ); методикэ лэжьыгъэфI езыгъэкIуэкIхэм къыхагъэщащ Дэунэж Оксанэ (Анзорей къуажэм дэт курыт школым адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и егъэджакIуэ), классщIыб лэжьыгъэхэм егъэджэныгъэ Iэмалхэр нэхъыфIу къыщигъэсэбэпу къалъытащ Жэмбэч Маринэ (пэщIэдзэ классхэм я егъэджакIуэ, Алътуд къуажэ, 2-нэ школ), егъэджэныгъэ методикэм и IэмалыфIхэр зи лэжьыгъэм IэкIуэлъакIуэу хэзыухуанэ ХьэхъупащIэ Лерэ (Кэнжэ, 20-нэ школ, пэщIэдзэ классхэм я егъэджакIуэ).
Курыт школхэм урысыбзэмрэ литературэмкIэ, адыгэбзэмрэ литературэмкIэ я методическэ зэгухьэныгъэхэм я лэжьыгъэр IупщIу къызыхэщ презентацэ нэхъыфI ищIауэ жаIащ Iуэхъу Аллэ (Тэрч къалэ дэт 1-нэ лицейм адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и егъэджакIуэ).
«КлассщIыб зэIущIэ нэхъыфI» зыгъэхьэзырахэри гулъытэншэ ящIакъым мы махуэм. Абыхэм псалъэ гуапэкIэ захуигъэзэну, игъэгушхуэну утыкум кърагъэблэгъат Бахъсэн къалэм егъэджэныгъэмкIэ и департаментым и методист АфэщIагъуэ Маритэ. Апхуэдэу къыхагъэщащ Шэджэм къалэ дэт езанэ курыт школым и егъэджакIуэхэу Къармэ Мадинэрэ Къардэн Олесярэ, Кэнжэ дэт 20-нэ школым и егъэджакIуэ Унэжокъуэ Заремэ, Анзорей дэт курыт школым и егъэджакIуэ Шэджырэ Мадинэ сымэ.
«Сыту телъыджэ мы дунейр» унэтIыныгъэмкIэ зэпеуэм къыхэжаныкIа егъэджакIуэхэм ящыщщ: Мэзло Рустам (Алътуд къуажэм и 2-нэ курыт школым технологиемкIэ и егъэджакIуэ), Къардэн ФатIимэ (Алътуд къуажэм и 2-нэ курыт школым тхыдэмкIэ и егъэджакIуэ), ЛIуп Марьянэ (Кэнжэ дэт 20-нэ школым информатикэмкIэ и егъэджакIуэ), Едгъул Джульеттэ (Тэрч къалэ дэт 1-нэ лицейм адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и егъэджакIуэ). ЕджакIуэхэм ящыщи ягъэпэжащ — екIуу, гъэхуауэ зэрыпсалъэм папщIэ Вэрокъуэ Ислъам (9-нэ класс, Шэджэм 1-нэ курыт еджапIэ), Къардэн Алимбек (11-нэ класс, Алътуд къуажэм дэт 2-нэ курыт школ), Къардэн Андемыр (11-нэ класс, Шэджэм къалэм и 1-нэ курыт школ), лъэпкъ хабзэр, щэнхабзэр, тхыдэр хуэсакъыу зэрызэрихьэм папщIэ Мэзло Беслъэн (6-нэ класс, Алътуд дэт 2-нэ курыт еджапIэ), пхъэр къыхэгъэсыкIыурэ сурэт тещIыхьынымкIэ Серчэ Рэмэзан (8-нэ класс, Анзорей курыт еджапIэ).
Фестивалым и лэжьыгъэм фIыуэ щыгъуазэ, КъБР-м и министерствэм ЛъэпкъыбзэмкIэ и къудамэм и унафэщI Табыщ Мурат 2017 гъэм екIуэкIа зэпеуэм зи гуащIэ хэзылъхьахэм хъуэхъу дахэкIэ захуигъэзащ. Ар къыщыпсалъэм жиIащ сабийм и бзэр дихьэхыу егъэджынымкIэ, лъэпкъым бгъэдэлъ псэкупсэ къулеягъым ахэр ешэлIэнымкIэ, лъэпкъ хабзэр, тхыдэр яфIэгъэщIэгъуэну зрагъэщIэнымкIэ «Си бзэ — си псэ, си дуней» зэпеуэм къыпхуэмылъытэным хуэдиз мыхьэнэ зэриIэр. Зэпеуэр зэрекIуэкIа зэманым къриубыдэу гугъу къыдехьауэ къилъытэ къэпщытакIуэ гупым хэтхэм фIыщIэ тхылъхэр яритащ Табыщым. Апхуэдэу ягъэлъэпIащ ЕгъэджакIуэхэм я щIэныгъэм щыхагъахъуэ институтым лъэпкъыбзэхэмкIэ и кафедрэм и унафэщI Инчы Иринэ, Урыху къуажэм дэт курыт школым урысыбзэмкIэ и егъэджакIуэ ХьэцIыкIу Раисэ, а школым и психолог-егъэджакIуэ Срыкъуэ Розэ, Бахъсэн къалэм егъэджэныгъэмкIэ и департаментым и методист АфэщIагъуэ Маритэ, Налшык дэт 4-нэ гимназием и егъэджакIуэ Уэркъуасэ Иринэ, Налшык дэт 1-нэ гимназием и егъэджакIуэ Махуэ Маринэ, Лашынкъей дэт 1-нэ курыт школым и егъэджакIуэ Къуэныкъуей Раисэ, Шэджэм къалэ дэт 1-нэ курыт еджапIэм и егъэджакIуэ Къардэн Олеся, Псыншокъуэ дэт курыт еджапIэм и унафэщIым и къуэдзэ, егъэджакIуэ Ахъмэт Рустам, Къэбэрдей-Балъкэр радиом и адыгэ къудамэм и редактор Вындыжь Марие, «Адыгэ псалъэ» газетым и журналист Хьэрэдурэ Аллэ сымэ.
ГуфIэгъуэр зыгъэдэхахэм ящыщщ уэрэджыIакIуэ ДыщэкI Артур, «Шэджэм псыкъелъэхэр» ансамблыр, «Шагъдий» къэфакIуэ гупыр, «Бзэрабзэ» джэгуакIуэ гупыр, Шэджэм къалэм макъамэм щыхурагъаджэу иIэ школым и хорым хэтхэр, нэгъуэщIхэри.
ХЬЭРЭДУРЭ Аллэ.
