Гъуазджэр зи гъащIэ гъуазэу псэуа
КъБР-м и цIыхубэ сурэтыщI, скульптор цIэрыIуэ, и лъэпкъымрэ абы и щэнхабзэмрэ теухуа лэжьыгъэфIхэр зи Iэдакъэ къыщIэкIа, пасэрей IэпщIэлъапщIагъэр зэфIэгъэу-вэжынымкIэ зи гуащIэ емыблэжа БжэIумых Хьид псэужамэ, и ныбжьыр илъэс 80 ирикъунут.
БжэIумых Хьид Тэрч районым хыхьэ Арыкъ (Борыкъуей) къуажэм 1936 гъэм фокIадэм и 3-м къыщалъхуащ. Зэрысабийрэ Iэдэ-уадэмрэ бдзымрэ дахьэха щIалэм Дон Iус Рос-тов щыIэ Художественнэ училищэр къиухыу 50 гъэхэм къигъэзэжа нэужь, КъБР-м и СурэтыщIхэм я зэгухьэныгъэм, республикэм и гъуазджэмрэ щэнхабзэмрэ хыхьащ. 1958 гъэм абы и насып къихьри, Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым Шортэн Аскэрбий и пашэу къызэригъэпэщауэ щыта IуэрыIуатэ-этнографие зекIуэм хэтащ. СурэтыщIым къыдалъхуа IэщIагъэр а экспедицэм зэрыхэтам нэхъри игъэбелджылащ икIи абы щыгъуэ и нэгу щIэкIахэр и творчествэм гъуэгугъэлъагъуэ хуэхъуащ.
Бдзыр зи къалэм сурэтыщIым и IэдакъэщIэкIхэм щытхъу куэд къыщалэжьащ и гъэлъэгъуэныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэм. Абы и лэжьыгъэхэр 1957 гъэм къыщыщIэдзауэ щагъэлъэгъуащ щIыналъэ, республикэ, урысейпсо, союзпсо, дунейпсо выставкэхэм, щхьэзакъуэ гъэлъэгъуэныгъэхэри иIащ, гупу къызэрагъэпэщхэми хэтащ. БжэIумых Хьид и щIэинхэм ноби щIэупщIэ яIэщ. СурэтыщIым и фэеплъ гъэлъэгъуэныгъэхэр республикэм и музейхэм къыщызэрагъэпэщкIэ цIыхушхуэ къокIуалIэ: скульптор Iэзэм и лэжьыгъэм дихьэххэр, и ныбжьэгъухэр, благъэхэр. Абыхэм ящыщщ Хьид фIыуэ зыцIыхуу, зылъагъуу икIи пщIэшхуэ хуэзыщIу щытахэр. БжэIумыхым и Iэужьхэм я къэу хьыр унагъуэ хьэпшыпхэм я деж къыщыщIидзэркъым икIи щиухыжыркъым, абы иIэщ мывэм, жыпсым (гипсым), мраморым, пхъэм къыхэщIыкIахэр. Апхуэдэхэщ адыгэ лIыхъужь Андемыркъан, лъэпкъ уэчылу, ущиякIуэу щыта Къэзанокъуэ Жэбагъы, узэщIакIуэ цIэрыIуэ Нэгумэ Шорэ, усакIуэшхуэ икIи философ ПащIэ Бэчмырзэ, тхакIуэ Аджыкъу Джэрий (Лохвицкий Миха-ил), сымэ, нэгъуэщIхэми я сурэтхэр. КъищынэмыщIауэ, Iэдииху, Дахэнагъуэ сымэ я теплъэхэри ди нэгу къыщIэзыгъэхьэр БжэIумыхым и IэдакъэщIэкIхэрщ. Къэзанокъуэ Жэбагъы и фэеплъ сыну Хьид гъуаплъэм къыхищIыкIар Зеикъуэ къуажэм щагъэуващ.
Гъуазджэр зи гъащIэ гъуазэу псэуа сурэтыщIым и ехъулIэныгъэхэм ящыщщ «Адыгэ пшыналъэхэр» пхъэ скульптурэ зэхэтыр. Мы лэжьыгъэ гупым адыгэ образхэр щызэхуэхьэсащ: адыгэ хьэблэ, адыгэ куэбжэпэ, адыгэ уэрамым щызекIуэ выгу-шыгу зэщIэщIа нэгъунэ пхъэм къыхибзыкIащ. Нэхъыщхьэращи, и лэжьыгъэхэм гупсысэшхуэ ящIэлъщ, къаруушхуэ къыпхалъхьэ. Республикэм исхэр дызэрыпагэ икIи дызэрыгушхуэ и IэдакъэщIэкIхэр хъума зэрыхъунум хущIокъу КъБР-м и СурэтыщIхэм я зэгухьэныгъэр, и щхьэгъусэ Светланэ. Скульптор, сурэтыщI IэкIуэлъакIуэм къыщIэна лэжьыгъэ купщIафIэхэм къыдэкIуэу, гу къабзэрэ псэ хьэлэлу дунейм зэрытетамкIэ лъэужь дахэ къигъэ-нащ. И лэжьэгъуу, и ныбжьэгъуу, ар фIыуэ зыцIыхуу щытахэм Хьид ягу къинащ цIыху Iэсэу, зэпIэзэрыту, щапхъэгъэлъагъуэу.
— Хьид пщIэрэ нэмысрэ зыхэлъ цIыхуу, Совет Союзым, Урысей псом щыцIэрыIуэ скульптору щытащ. СурэтыщI Iэзэхэр щыпсэу къэрал куэдым сыщыIащ, гъэлъэгъуэныгъэ куэдым сыхэтащи, быдэу си фIэщ мэхъу БжэIумы-хым и лэжьыгъэхэр дэнэ щIыпIи утыку къыщипхьэ- ну зэрыхуэфащэр, — жеIэ КъБР-м щэнхабзэмкIэ и министру щыта Ефэнды Джылахъстэн. — Езыр къытхэмытыжми, къыщIэна и IэдакъэщIэкI купщIафIэхэм ар тхыдэм къыхинащ.
— БжэIумых Хьид и творчествэр Урысейм къыщалъытэ. Хьид и лэжьыгъэхэр утемыукIытыхьу сыт хуэдэ утыкуи ипхьэ хъунущ. И IэдакъэщIэкIхэр къызыхэкIа лъэпкъым и мызакъуэу, нэгъуэщIхэми яхуэгъэзащ. Си гугъэщ скульптор Iэзэм и лэжьыгъэхэм ящыщ Урысейм и музей нэхъыфI дыдэхэм я гъэтIылъыгъэм щыщ хъуну къылъысауэ, — жеIэ Урысейм и цIыхубэ сурэтыщI Пащты Герман.
— Ди жагъуэ зэрыхъунщи, БжэIумых Хьид и лэжьыгъэ псори гъэлъэгъуэныгъэ къыщызэдгъэпэщкIэ хэдгъэхьэну Iэмал диIэкъым, сыту жыпIэмэ нэхъапэIуэ-кIэ екIуэкIа выставкэхэм иужькIэ и IэдакъэщIэкI куэд зэбгрыкIащ, Урысейми къэрал зэмылIэужьыгъуэхэми щыIэ музейхэм я гъэтIылъыгъэ хъуащ. Абы къегъэлъагъуэ дэнэ щIыпIи щыпсэу цIыхухэм БжэIумыхым и лэжьыгъэхэр ягу зэрыдыхьэр, щIэупщIэшхуэ зэраIэр, — жеIэ КъБР-м и СурэтыщIхэм я зэгухьэныгъэм и секретарь Сындыку Нелли. — Скульпторым и лэжьыгъэхэм къагъэлъагъуэ абы адыгэ лъэпкъым и щэнхабзэм пщIэшхуэ хуищIу зэрыщытар. ГъащIэм зыщрихьэлIа гуауэри гуфIэгъуэри зэдагъэпсынщIэу къызэдэгъуэгурыкIуащ Хьидрэ абы и щхьэгъусэ Светланэрэ. Дэрэжэгъуэ зэрыритам, и лэжьыгъэр зэрыдигъэпсынщIам папщIэ а цIыхубз Iущым фIыщIэ хуэфащэу къызолъытэ.
— Хьид псоми фIыуэ къалъагъуу, пщIэ къыхуащIу, ныбжьэгъу куэд иIэу щытащ. НэгъуэщIхэм я скульптурэхэм БжэIумыхым ейхэр къащхьэщокI и лэжьыгъэхэм зыри лей хэмылъу и кIэм зэрынигъэсамкIэ. Хьид псэ хьэлэлт, гушхуэ зыкIуэцIылъ цIыхут. НэгъуэщI щIыпIэхэм и гъэлъэгъуэныгъэ къыщызэ-Iуахыну хъыбар къыщрагъащIэкIэ, и ныбжьэгъу зыбжанэм ди лэжьыгъэ-хэри здишэу щытащ. Иджыблагъэ Красноярск нэс къикIри БжэIумыхым и лэжьыгъэ 40-м нэблагъэ ягъэIэпхъуащ, абы щыIэ музейм щIагъэувэн пап-щIэ. А лэжьыгъэ купщIафIэхэр республикэм щыхъумэжа хъуамэ нэхъыфIт, шэч хэмылъу, — жеIэ сурэтыщI цIэрыIуэ Бгъэжьнокъуэ Заурбэч. — Къэзано-къуэ Жэбагъы и скульпту- рэ Хьид игъэхьэзырар Зеикъуэ къуажэ ипщэм и деж щытщ. АбыкIэ блэкI туристхэми республикэм щыпсэу языныкъуэхэми ар зи фэеплъыр, дауи, ящIэркъым. А Жэбагъы и цIэр зезыхьэу а жылэм къыщызэIуахыну яубзыхуа музейм и бжэIупэм фэеплъыр иужькIэ ягъэIэпхъуэну я мурадщ. Кавка-зым ис лъэпкъ псори зэрыгушхуэ а лIы Iущым и цIэр, и фэеплъыр тхъумэ- ну ди къалэнщ, БжэIумыхым и щапхъэм дытету.
Тхыгъэм и кIэухыу уса- кIуэ Бицу Анатолэ зэгуэр БжэIумых Хьид хуиуса «IэпщIэлъапщIэ» усэм щыщ сатырхэр къэсхьынщ:
Къыгуихынщи ятIэр —
КъыхищIыкIынщ
Пщащэ,
ТхьэIухуду.
Бгъэдыхьэнщи мывэм —
КъыхищIыкIынщ
ЩIалэ,
И пкъыр уардэу.
Дзэл къудамэ цIынэм
IэкIуэлъакIуэ дыдэу
КъыхиупсыкIынщ
Накъырэ.
ЩIидзэнщ абы епщэу,
КъригъэкI уэрэдым
Къыхигъэжу щIым
Накъыгъэр.
А уэрэд дахащэм
Яхилъхьэнщ гумащIэу
Псэ
Хъыджэбзым, щIалэм
Я пкъым.
Дэхуэбэнщ я гущIэр,
Къэушынщ гурыщIэр! —
ХуеплъэкIынщ зыр зым
Хьэщыкъыу.
ХуеплъэкIынщи зыр зым- Уафэр къэхъуэпскIынщ
А тIум я нэбзийкIэ!
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
