Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Тхыдэм щыщ
ЛIэщIыгъуэхэм я лъэужь
ЩIэныгъэлIхэм къызэрахутамкIэ, адыгэшым и ныбжьыр илъэс минищым ноблагъэ. Нартхэм я лъэхъэнэм дунейм къытехьэри, апхуэдиз гъуэгуанэ къызэпичащ абы, шы лъэпкъ цIэрыIуэхэм ящыщ зы хъун папщIэ.
Адыгэхэм ижь-ижьыж лъандэрэ шы зэрызэрахуэм щыхьэт тохъуэ археологхэм щIы щIагъым къыщIахыж пасэрей хьэпшыпхэри пасэрейхэм къызэранэкIа хъыбархэри. Тхыдэм къыхэнащ мыпхуэдэ хъыбар: пасэрей дзэпщ цIэрыIуэ Александр Македонскэм и адэм, пащтыхь Филипп, Псыжьрэ Тэнрэ къыщищэхугъащ… шы мин тIощI.
Пасэ дыдэу цIэрыIуэ хъури, адыгэшым и пщIэмрэ и уасэмрэ зэи ехуэхыжакъым, абы щыхьэт техъуэфынущ мы зы щапхъэри: шы ящэхун щхьэкIэ, сатуущIэхэр щызэхыхьэ кърым бэзэрхэм адыгэшыр нэгъуэщI шы лъэпкъхэм елъытауэ хуэдэ 20-25-кIэ щынэхъ лъапIэт.
Пасэрей дзэпщхэм я деж къыщыщIэдзауэ, шуудзэ зыгъэшэс дэтхэнэми адыгэшым пащI щыIакъым, ар щхьэусыгъуэ хуэхъури, адыгэшым и лIэужьыр жыжьэ нэсащ, абы илъ ящIэтщ нобэ дуней псом щыцIэрыIуэ шы лъэпкъ куэдым.
Пасэрейм мыпхуэдэ псалъэ къызэринэкIащ: цIыхум дамэ къритакъым тхьэм, дамэ къыщримытым, шыкIэ къыхуэупсащ. Дамэ пэлъытэт шыр цIыхум дежкIэ. Гъуэгуанэм я нэхъ кIыхьри игъэкIуэщIыфырт адыгэшым, еш ищIэртэкъым, зекIуэлIыр гъуэгум къыщытрини къэхъуакъым. Бгылъэ ихьамэ, адыгэшыр мэз бжэным хуэдэт, бгы задэми, щыхупIэми, лъагъуэ зэвми, къуршыпс уэрми щыщтэртэкъым — шыщIэ ныбжьым щитым щыщIадзэрти, а псом хуагъасэрт.
Шы лъэпкъ цIэрыIуэ зыбжанэ къагъэхъуащ адыгэхэм. Нэхъ цIэрыIуэхэм ящыщт щолэхъур, трамыр, абыкъур, бекъаныр, есэнейр, нэгъуэщIхэри — шыр зей лъэпкъым я цIэр фIащыжауэ. Зейм я дамыгъи традзэрт шым, зы лъэпкъым и дамыгъэ нэгъуэщI лъэпкъым къигъэсэбэпи хъунутэкъым.
ЩолэхъукIэ зэджэ шы лъэпкъым мыпхуэдэ хъыбар къыдогъуэгурыкIуэ. Шыр зейм, Щолэхъупщым, и дамыгъэр нэгъуэщIхэми къагъэсэбэп щыхъум, пщым ар къезыщIэр къиумысын мурад ищIащ. Пхъэшыкъу лъагэ игъэуври, пщым дамыгъэ нэпцI зытелъ шыхэр зэхуригъэхусащ, езым ишхэри яхиутIыпщхьащ.
Пхъэшыкъум ихьэри, пщым шыхэр игъэщтащ яхэуэурэ. Щигъащтэм, пхъэшыкъум елъэфар езым ишхэрщ, дамыгъэ нэпцI зытелъ шыхэр пхъэшыкъум къинащ. «Пхъэшыкъум къинар щолэхъукъым, щолэхъур пхъэшыкъум еплъащ», — жиIащ пщым. Абы иужькIэ Щолэхъупщым и дамыгъэ зыми къигъэсэбэпыжакъым…
Гъуэгуанэ кIыхь зэригъэкIуэщIыфым, тафэри бгылъэри зэризэхуэдэм нэмыщI, адыгэшыр Iущт, жэщ мазэхэми гъуэщэнутэкъым, епсыхамэ, ямылъахъэми, зейм бгъэдэкIынутэкъым, апхуэдизкIэ есэрти. Адыгэшым итхьэкъуа тхакIуэ цIэрыIуэ гуэрым мыпхуэдэ псалъэ къызэринэкIащ: «ФIамыщIым хуэдэщи, къарапцIэщ, и лъэр псыгъуэщ, и нэ дахитIыр птригъэкIыркъым, и гуащIэр-щэ! Ибгъэлъамэ, къыжьэдэпкъуэжыху къызэтеувыIэнукъым; къосэнщи, хьэм хуэдэу уи ужь итынущ…» Абы щIыдгъужынщ: адыгэшым нал щIалъхьэу щытакъым, и лъэбжьанэр апхуэдизкIэ быдэти.
Къэрмокъуэ Хьэмид.
Къэбэрдей-Балъкъэр республикэр илъэси 100 щрикъум ирихьэлIэу
Липкин Семён адыгэ, балъкъэр усакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэм къоджэ. Москва, Литераторхэм я унэ. 1965 гъэ, дыгъэгъазэм 3
ЖыIэгъуэхэр
ФIы зыхуэпщIэм пщIэкIэ ущымыгугъ
Нэпсейр мылъкукIэ щIэбгъэнами, зыгуэр къыхуэту къыщохъу.
Ныбэм куэд йохуэ, къэрал псо щикIуади къохъу.
Псалъэм Iуэху къыкIэлъымыкIуэмэ, абы и уасэр щайщ.
Пхуэмыфащэу къыплъыса къулыкъум пщIэ къриблэжьынукъым.
ПщIэ зыхуамыщI нэхъыжьым и унафэр гъэзэщIэгъуейщ.
Уи гугъуехь зыхэмылъыр гуэшыгъуафIэщ.
УимыIэм утегузэвыхь нэхърэ, уиIэм щыгуфIыкI.
Унафэ зыхуэмыщIыр унафэ щIынкIэ ерыщщ.
ФIы зыхуэпщIэм пщIэкIэ ущымыгугъ.
ХуэмыщIам хуэпщIэм псапэ пылъщ, бейм хуэпщIэм Iулъхьэ хэлъщ.
ЦIыхур зэрыпсэур мащIэщ, а мащIэ тIэкIури зэныкъуэкъуу яхь.
ЦIыхур нэхъ лъагэу яIэтыху и цIыхугъэм хэмыхъуэмэ, икIэщIыпIэкIэ къеутIыпщхьэхыжын хуейщ.
ГуфIэгъуэ къыбдамыIыгъыр кIагуэщ, гузэвэгъуэ къыбдамыгъэвыр кIыхьщ.
Дунейм гузэвэгъуэр щыбэми, зыми и щхьэм хуихьыркъым.
Жагъуэгъум я нэхъ Iейр уи ныбжьэгъуу щытарщ.
ЗэрыхузэфIэкIкIэ узыгъэхьэщIам, хьэлIамэ фIэкIа уимыгъэшхами, гукъанэ хуумыщI.
Зи щхьэ зи лажьэм уи лажьэ иумыхьэлIэ.
Зызыщыпхъумэнур теплъэ зимыIэракъым – напэ зимыIэращ.
КъехьэлъэкIыу узыгъэхьэщIэ бейм и мэл нэхърэ — къыпщыгуфIыкIыу уезыгъэблагъэ къулейсызым и чыржын.
МыхъумыщIэ уи пэшэгъуу, фIым ущымыгугъ.
МыхъумыщIэм и щытхъу нэхърэ — и хъущIэ.
Мыхьэнэ зимыIэм лIыфI зыкIэрищIэмэ, абы ещхьу зыкъыфIощIыж.
Псы Iуб уезыгъафэу фIыщIэшхуэ уэзыгъэщIыну хэтым и Iуэхутхьэбзэ зыбгъэдумыгъэхьэ.
ПщIэ узэныкъуэкъу нэхърэ, зэ узэгурыIуэмэ нэхъ сэбэп пылъщ.
Узыдэмыхъунум уахыхьэмэ, хъуэн къыхэпхынщ.
Узыуб псор уи бийкъым.
Уи жагъуэгъум Iуэху дэблэжьмэ, лажьэ ухэхуэнщ.
ФIыуэ укъэзылъагъум къыпхуищIэр фIэмащIэщ, хуэпщIэр фIэкуэдщ.
ЦIыхум, нэгъуэщI хуумыщIэфми, псалъэ гуапэкIэ хуэупсэ.
ЦIыху Iейм къуищIэр епщIэжмэ, езым ещхь ухъунущ.
ГубэщIыкI Владимир.
Унэгуащэхэм папщIэ
Бжьыныху хэбдзэмэ, нэхъ IэфI мэхъу
Бжэныл ягъэгъуркъым, ягъэгъупцIу аращ.
КIэртIоф гъэжьа зэрылъ тебэм и щхьэр тепIауэ куэдрэ щыбгъэтмэ, йоуцIыныхь.
Джэдыр щIэмыкIэцIэн щхьэкIэ абгъуэм зы джэдыкIэ (абгъуэрынэ) къранэ.
ПIащIэ хъуа шыпсым бажэ шыпскIэ йоджэ.
Джэшыр хуабапIэм щахъумэркъым, хьэпIацIэ хещIэри.
Къуэнтхъурей цIынэ куэд пшхыреймэ, жьэжьейр егъэкъабзэ.
Дэшхуэр яшхыну сэбэпышхуэщ лъы зи мащIэхэм, щыгъупщэххэм.
ГъэтIылъыгъэ ящIа кхъуейр яшхыну къыхаха нэужь псы щIыIэ дагъэжэх. Пхуэмышхыу къэнар хэплъхьэж хъунукъым, кхъуейр щащэ ещI, зэIегъэхьэ.
Шыгъу ипкIутыну, утеувэну гуэныхьышхуэ пылъу къалъытэ.
Хугу хьэжыгъэр щагъэлъкъым, дыдж мэхъури.
Ху мэжаджэ нэхъ щащIыр сабийм лъэтеувэ щыхуащIым и дежщ.
Къэб яупщIэтар е зэгуаудар ямыгъавэу е ямыгъажьэу махуитI нэхърэ нэхъыбэ щагъэлъыркъым, зэIохьэри.
Хъарбыз, хъэуан, нащэ, пIэтрэжан, мыIэрысэхэкI яшха нэужь псы трафыхьыжыркъым, дзэр гъуабжэ ещIри.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
Шхыныгъуэхэр
ЛыцIыкIулыбжьэ, шыбжий дэгу щIэлъу
Нэхъ къызыхащIыкIыр былымылщ. ТхыцIэл щабэр ятхьэщI, ягъэжэпхъри тыкъыр цIыкIуурэ, г 10-15 хъууэрэ, яупщIатэ. Ар тхъу къэплъа зэрыт тебэ куум, градуси 160-170-рэ зи пщтырагъым, иралъхьэри псынщIэу зэIащIэурэ, тхъуэплъ хъуху ягъажьэ. МафIэр цIыкIу ящI, тыкъыр цIыкIуурэ упщIэта бжьыныщхьэ, бжьыныху, шыбжий IэфI халъхьэ, зэIащIэурэ ягъажьэ тхъуэплъ хъуху. Абы и ужькIэ шыбжий сыр хьэжа, шыгъу халъхьэ, шатэ щIакIэ, зэIащIэри тебащхьэр трапIэж, мафIэ ешэхам тету ягъэбэкхъ. Шатэр щIэмывэщIэпауэ щытын хуейщ. ЗэрызэщIэлъу пщтыру Iэнэм тепщэчкIэ трагъэувэ. ПIастэ, щIакхъуэ, лэкъум дашх.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ):
Былымылу — г 300, тхъууэ — г 100, бжьыныщхьэ укъэбзауэ — г 80, бжьыныху укъэбзауэ — г 10, шыбжий дэгуу — г 150-рэ, шатэу — г 150-рэ, шыгъуу, шыбжийуэ — узыхуейм хуэдиз.
КIэртIоф лэкъум
КIэртIоф укъэбза псы щIыIэкIэ ятхьэщIри лыхьэжым щIагъэкI, тепщэчышхуэм иралъхьэри шыгъу, джэдыкIэ цIынэ халъхьэ, пщагъэр псы хуабэкIэ зэхащIэ, гуэдз хьэжыгъэ ухуэнщIа халъхьэри тхьэвым хуэдэу япщ. Ар зэрылъ тепщэчым хьэжыгъэ траудэри, къэтэджын щхьэкIэ зы сыхьэт-сыхьэтрэ ныкъуэкIэ хуабапIэм ягъэув. Тхьэв тэджар чыржыным хуэдэу пIащIэ хъурей цIыкIуурэ ящI, тебэм ит тхъу къэплъам халъхьэ, зэрагъэдзэкIыурэ тхъуэплъ хъуху ягъажьэ. Шатэ тракIэри яшх. Шэ щIыIи удефэ хъунущ. Мыр гъатхэм нэхъ ящIырейуэ щытащ.
Халъхьэхэр (цIыхуищ Iыхьэ):
КIэртIоф укъэбзауэ — г 500, псы хуабэу — г 30, гуэдз хьэжыгъэу — г 200, пщагъэу — г 20, джэдыкIэу — г 20, тхъууэ — г 100, шыгъуу — узыхуейм хуэдиз.
Къубатий Борис.
Таурыхъхэр
Бажэмрэ дыгъужьымрэ
Зы бажэрэ зы дыгъужьрэ зэблагъэт. Ахэр зэгъусэу ежьэри зы хадэ хуэзащ. Хадэм и бжыхьыр банэкIэ гъэбыдати, хъурейуэ къажыхьри, зы дыхьэпIэ къагъуэтащ. Бажэм хуэбыхъут дыхьэпIэр, дыгъужьым хуэзэвт. Бажэр гупсэху дыдэу, дыгъужьыр ерагъыурэ а дыхьэпIэмкIэ дыхьэмэ, хадэм имыт щыIэкъым. Бажэм хадэм къызэрикIыжынур хьисэп ищIащ. Дыгъужьым къыIурыIэфIэурэ зэгуэудыным нэсыху пхъэщхьэмыщхьэхэр ишхащ. Хадэ плъырым ар къыщищIэм, зы баш къищтэри яужь къихьащ. Бажэр зэрыпсыгъуэу дыхьэпIэ гуэрымкIэ дэлъэтыжри ежьэжащ. Дыгъужь шхэщар дыхьэпIэм дэмыхуэжу хадэм къинащ. Хадэ плъырыр абы къылъэщIыхьэри, башымкIэ еуэурэ ныкъуэлIэ ищIауэ дэкIыжащ.
Дыгъужьыр, хьэр, бажэр
Зы бажэ ижьырабгъумкIи сэмэгурабгъумкIи зиплъыхьу гъуэгум тетурэ, жыжьэ дыдэу зы фIыцIагъэ къилъэгъуащ. Нэхъ гъунэгъуIуэ зыхуищIри еплъмэ — зы дыгъужь зэрамыщIэжрэ зы хьэ абрагъуэрэ зэгъусэу къокIуэ. Бажэм апхуэдэу щилъагъум, екIуалIэри сэлам ярихащ. Сэламым иужькIэ:
«Ныбжьырей фи биигъэр благъагъэкIэ зэрызэфхъуэкIыжар гуапэ сщохъу, ауэ мы фи благъагъэр къызыхэкIар сщIащэрэт?», — яжриIащ.
«Армэ, къэдаIуэ мыдэ, — жиIащ хьэм. — Мы си гъусэу нобэ плъагъу дыгъужьыр дыгъуасэ ди мэл хъушэм къахыхьэри, зы щынэ ирихьэжьащ. Сэри ар къыщезгъэнэжыну сыкIэлъыжащ. АрщхьэкIэ сыщIэмыхьэфу къэзгъэзэжащ. Абдежым мэлыхъуэр лажьэ симыIэу къызэуащ. Сэри езым и биижь и бий дыдэм нэIуасэ зыхуэсщIащ».
ЩIалэ цIыкIу
Зы щIалэ цIыкIу псым хыхьащ. ЕсыкIэ ищIэртэкъыми, псым итхьэлэу хуежьащ. ЗылI блэкIырти, щIалэр елъэIуащ къыдэIэпыкъуну. ЛIым зигъазэри псым зэрыхыхьамкIэ щIалэм егийуэ хуежьащ.
«А тхьэм игъэпсэун, зэ лIэныгъэм сыIэщIэхыжи, итIанэ къызэшхыдэ», — жиIащ щIалэм.
Бырсей Умар.
Адыгэ псалъэзэблэдз
«ТекIуэныгъэ»
ЕкIуэкIыу:4. Старэ Шэрэдж щыщ зауэлI, Совет Союзым и ЛIыхъужь. 5. Хэку зауэшхуэм лIыгъэ щызезыхьа офицер, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ. 7. Совет Союзым и ЛIыхъужь Байсултанов Алим и къуажэ. 8. Зауэр гуащIэу щекIуэкIащ Тэрч щIыналъэм, … лъагапIэхэм. 10. ТанккIэ бийм пэщIэта адыгэлI, Совет Союзым и ЛIыхъужь. 11. Бийр ди республикэм къыщихьа гъэм къалъхуа, тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор, гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ щыIэ институтым и унафэщIу щыта. 14. Тэрч районым къыщыхъуа, кхъухьлъатэзехуэу щыта, Совет Союзым и ЛIыхъужь. 16. Мазэ бжыгъэкIэ СССР-р зыубыдыну зи мурада Гитлер и … къикIакъым. 17. Зи адэр зауэм хэкIуэда адыгэ тхакIуэ, усакIуэ. 18. Фашистхэр ди къэралым къыщытеуа 1941 гъэм и зэман. 19. Адыгэ усакIуэ цIэрыIуэ, зауэм лIыхъужьу хэта офицер. 21. УсакIуэ Кулиевым жиIэгъащ: «Зауэм щаутIыпщ дэтхэнэ зы шэри … и гум тохуэ». 23. Къалэ-лIыхъужь.
Къехыу:1. Зауэм и кIэхэм фашистхэм къагупсыса, и лъэщагъ псомкIи къагъэсэбэпыну зыхунэмыса ракетэ шынагъуэ. 2. Лашынкъей щыщ ди лъэпкъэгъу, кхъухьлъатэзехуэу щыта, Совет Союзым и ЛIыхъужь. 3. Танкым ит Iэщэ. 6. Аушыджэр щыщу Хэку зауэшхуэм хэта зэкъуэшитI, тIури Совет Союзым и ЛIыхъужьщ. 7. Псыгуэнсу къыщыхъуа, связисту фронтым щыIа, Совет Союзым и ЛIыхъужь. 9. Зауэм дэкI адыгэ щIалэм теухуауэ ХьэIупэ ДжэбрэIилрэ КIыщокъуэ Алимрэ яуса «Телъхьэ уанэр си шым» уэрэдыр зыгъэзащIэ. 12. Совет Союзым тIэунейрэ и ЛIыхъужь генерал Плиевыр лъэпкъкIэ зыщыщыр. 13. ЦIыху хей куэд зыIэщIэкIуэда фашистхэм пу … ирахащ. 15. «Кхъужьей … тхьэмпэ пыту, ди хэкум къиши къысхуэгъэс» — фронтым Iут ди армэм къыщыдэкI газетым и лэжьакIуэу щыта КIыщокъуэ Алим и усэ цIэрыIуэм щыщщ. 20. … Iубыгъуэ щIэбэгыурэ уIэгъэ хьэлъэ хъуа куэд зэуапIэ губгъуэм къинащ. 22. 1945 гъэм совет зауэлIхэу Егоровымрэ Кантариерэ ар Германием я рейхстагым (парламентым) и унащхьэм трагъэуващ. 23. Зауэ зэманым партизанхэм я хэщIапIэу щыта щIыпIэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Мэлыжьыхьым и 30-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:5. Тхыдэ. 6. Жьэмей. 9. Санэ. 10. Хъан. 12. Хьэсы. 15. Дапхъэ. 16. Дудар. 17. Уэх. 18. Къэжэр. 20. Сес. 23. Шэмэджгъэдыргъ. 26. Хьэху. 27. Жэнэт. 29. КIыщ. 30. Зэчыр. 32. Бысым. 33. Пагэ. 35. Без. 37. IупщIэ. 39. Ерчэн. 40. Уэчыл.
Къехыу: 1. Шхын. 2. Шэпхъ. 3. Бжьын. 4. Къебэ. 7. Псыдыуэ. 8. Мыдрисэ. 11. Ауз. 13. Хьэлъкъ. 14. Хъудыр. 19. Жагъын. 21. Умэ. 22. Шыд. 24. Тхьэзэплъ. 25. ПщампIэщ. 27. Журт. 28. Тебэ. 31. Уае. 34. Гори. 35. Банэ. 36. Заул. 38. Пхыр.
