Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Лы зыдэлъ псыхьэлывэ
Былымылыр ятхьэщI, тыкъыр цIыкIуурэ яупщIатэ, лыхьэжым щIагъэкI, бжьыныщхьэ упщIэта, цIыкIуурэ упщIэта щэ тхъурымбэ, шыбжий плъыжь сыр хьэжа, бурш, шыгъу халъхьэ. ФIыуэ зэхагъэзэрыхьри, тхьэвым дэлъу ягъавэ. Пщтыру тепщэчым иралъхьэри, бжьыныху шыпс тракIэж.
Халъхьэхэр:
Тхьэвым:
Гуэдз хьэжыгъэу — г 1000
ДжэдыкIэ цIынэу — 2
Зэрапщ псыуэ — г 400
Шыгъуу — г 15
Сэхуран дагъэу — г 10
Хьэлывэм дэлъынур:
ЛыпцIэу — г 800
Мэл щэ тхъурымбэу — г 200
Бжьыныщхьэу — г 100
Шыгъуу — г 20
Шыбжий плъыжьу — г 2
Бурш хьэжауэ — г 3
Бжьыныху шыпсу — узыхуейм хуэдиз.
Тхъурымбей
Хугур зэхащыпыкI, псы хуабэпцIкIэ ялъэс, пIащIэу хъыдан къабзэм тракIутэри ягъэгъущ. ИтIанэ яхьэж, кхъузанэ щабэкIэ яухуэнщIри, кIэструлым иракIутэ. Хьэкъущыкъу щхьэхуэкIэ тхъум фо халъхьэ, мафIэм трагъэувэри, зэIащIэурэ ягъэткIу. Абы джэдыкIэ цIынэ уда хакIэри зэхэшыпсыхьыху зэIащIэ.
Хугу хьэжыгъэм и кур къратхъу, фо зэхэшыпсыхьар абы иракIэри, бжэмышхкIэ псынщIэу зэIащIэ. Тхьэвыр хьэзыр зэрыхъуу, хьэжыгъэ зытеуда Iэнэм тралъхьэри щIапщэ. Ар Iэнэми Iэми кIэрымыпщIэу щытын хуейщ. Тхьэвыр куэдрэ упщи, щыбгъэти хъунукъым: зэпышу, дагъэр къыщIэжу мэхъу.
Тхьэвыр г 50-60 хъу хъурей цIыкIуурэ яупIэпIри, ахэр зэлъэмыIэсурэ тебэм иралъхьэ, хьэкулъэм ирагъэувэри дакъикъи 8-10-кIэ, тхъуэплъ дахэ хъуху, ягъажьэ. Тхъурымбей жьар щащэу щытынущ.
Хуабэуи щIыIэуи яшх, шейм, шатэм докIу. Ерыскъы къэуатщ.
Халъхьэхэр:
Хугу хьэжыгъэу — г 1200-рэ
Тхъууэ — г 300
Фоуэ — г 400
ДжэдыкIэу — 2
Тебэщыхуэу — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
ГушыIэхэр
Хъуэжэ и жэуапыр
Дизыкъуажэ унэ блыныр зэтрилъхьэну къригъажьэри, шэджагъуэ хъуху лэжьащ. ДэIэпыкъуэгъуншэти, хигъэщIаишхуи щыIэтэкъым, лэжьыгъэри къытехьэлъэ хъуат. «Сыт си Iэмал, хэт гъусэ сщIын?» — жиIэу здэгупсысэм, Хъуэжэ игу къэкIри, абы и деж лъэIуакIуэ игъэкIуащ:
— УкъэкIуамэ, си гуапэт, нэхъ псынщIэу укъэсыфами фIы дыдэт, — жриIэу.
Хъуэжэ Дизыкъуажэ къызэрыхущытыр ищIэжырти, фIырыфIкIэ ар къызэремыджэр къыгурыIуэри:
— Укъысхуеймэ, къакIуэ, сыпхуеймэ сэ сынэкIуэнщ, — жиIэри кIэщIу жэуапыр хуригъэхьыжащ.
Пщыбий СулътIан.
Узот сом щибгъумкIэ!
Хъуэжэ и жэмыр ищэжыну мурад ищIат. Нэху щымэ, бэзэрым ихуу ищэну игу илъу, пщыхьэщхьэм гъуэлъыжащ.
Жэщыбгым деж пщIыхьэпIэу илъэгъуащ: и жэмыр ихуауэ бэзэрым тету, езым сом мин жиIэу, ауэ сом щибгъу фIэкIа кърамыту.
Абы хэту Хъуэжэ къэушащ. ПсынщIэу къыщылъэтщ, и цеижьыр зытриубгъуэщ, и вакъитIыр зылъыпиIури, жэкIэ Iуэм кIуэри и пщIыхьэпIэр пэжрэ пцIырэ еплъащ. Жэмыр жьэгъуашхэу Iуэм ист.
Ар Хъуэжэ и жагъуэ хъуауэ къэкIуэжри, гъуэлъыжащ. И нэр зэтрипIэщ, и Iэр шхыIэным къыщIигъэжщ, и Iэгур иущIри жиIащ:
— Къащтэ, узот сом щибгъумкIэ.
Махуэ Iэлисэхь.
КъэкIыгъэхэм я дуней
Бжьыныху
Языныкъуэхэм я гугъэщ бжьыныхур Кавказым щыпсэу лъэпкъхэм я къэкIыгъэу. Апхуэдэу къащIыщыхъур шхыныгъуэ щхьэхуэхэм бжьыныху и мыгъусэмэ, ерыскъыуэ къызэрамылъытэрщ. Хэт, псалъэм папщIэ, щынэл е гуэгушыл гъэва Iэнэм къытезыгъэувэр пIастэрэ бжьыныху шыпсрэ щIымыгъуу?
Ауэ ар Кавказым щыпсэу лъэпкъхэм я къэкIыгъэу зыбжхэр щоуэ. А ерыскъы телъыджэр Азие Ищхъэрэм къикIащ. Илъэс мин Iэджэ ипэкIэ ар Африкэми щацIыхурт. КъыщымыщIаIауэ бжьыныхущхьэр иджыри къыздэсым къыщагъуэт Мысырым щыпсэуа фирхьэунхэм я мывэ бэнхэм. Пасэрей урымхэм фIыуэ ялъагъурт бжьыныхур. Абы и мэм зауэлIхэм къару къариту, нэхъ хахуэ ищIу къалъытэрт, уеблэмэ бжьыныху хьэдзэр дыуэ папщIэу я пщэм илъу кърахьэкIырт, тхьэмыщкIагъэм щихъумэу, къулейсызыгъэ къалъимыгъэсу къалъытэу.
Пасэм щыгъуэ бжьыныхур хущхъуэ папщIэу къагъэсэбэпырт икIи ерыскъым зэрыхалъхьэм и мызакъуэу, зи ныбэ узхэм, псчэхэм, мыхьэмышх зыщIхэм, бэуэкIэщI хъуахэм, нэгъуэщI уз зэмылIэужьыгъуэхэми иреIэзэрт. Япэ дыдэу бжьыныхур хущхъуэу къэзылъытари абы тетхыхьари пасэрей алыдж дохутырышхуэ Диоскоридщ. Абы иужькIэ а къэкIыгъэм ириIэзэхэм я бжыгъэр куэд хъуащ.
Дуней псом щыцIэрыIуэ еджагъэшхуэ, философ Ибн Синэ цIыхухэм яжриIэрт бжьыныхур «сыт хуэдэ узми» и хущхъуэу, зрахьэлIэнуи чэнджэщ яритырт. Иджыпстуи мащIэкъым бжьыныхур хущхъуэ папщIэу къэзыгъэсэбэпхэр. Абы уз Iей зэмылIэужьыгъуэ куэд игъэувыIэу, игъэхъужыпэу ябж. Инфарктым, лышхым и хущхъуэгъуэу къэзылъытэхэри мащIэкъым. Апхуэдэу щыт пэтми, языныкъуэ дохутыр цIэрыIуэхэм жаIэр уи фIэщ пщIымэ, бжьыныхур ебгъэлейуэ пшхы хъунукъым, сэбэпынагъыу къишэм хуэдиз зэраныгъэуи къешэри.
Ди къэралым бжьыныхур щагъэкIыр щIыпIэ нэхъ хуабэхэрщ. Ар лIэужьыгъуэ зыкъом мэхъу, я теплъэкIи къыщрахьэлIэж зэманкIи зэтемыхуэу. Хущхъуэу къызэрагъэсэбэпым и мызакъуэу, бжьыныхур нэгъуэщI IуэхугъуэхэмкIи щхьэпэщ. Псалъэм папщIэ, гын зыхэлъ химикатхэм я пIэкIэ бжьыныхум къыщIэвыкIа псыр жыгым тепкIэмэ, пхъэщхьэмыщхьэм зэран хуэхъу хьэпIацIэхэр егъалIэ, зэраныгъэ лъэпкъи къишэркъым.
Борей Рауф.
Иужьрей уэзджынэ
Зыуэрэдым и хъыбар
«Гум и уэрэд»
ГущIэгъу, гулъытэ, пэжыгъэ къызыхэщ уэрэдхэм сытым дежи цIыхухэр ягъэпIейтей. Ахэращ лъабжьэ яхуэхъуар зи гугъу тщIынуми. 2011 гъэм а уэрэдым и хъыбар щызэхуэсхьэсым, илъэс куэдкIэ журналисту лэжьа Уэрыш Нурхьэлий зыхуэзгъэзат.
— А зэманым, 70 гъэхэращ ар зыхуэзэр, сэ «Ленин гъуэгу» газетым сыщылажьэрт, — къызжиIат Уэрышым. — Зы махуэ гуэрым газет къыдэкIам сеплъу сыздэщысым, си нэр хуэзащ абы тет усэхэм. Ахэр зи IэдакъэщIэкIыр Гъубж Мухьэдинт. «Гум и уэрэд» усэм сызэреджэу, абы жесIащ ар уэрэд дахэ зэрыхъунур, цIыхухэм ягу дыхьэу. Мухьэдин дыхьэшха мыхъумэ, зыри жиIакъым. Зэман дэкIауэ си деж къыщIыхьащ Уэтэр Анатолэ. Псалъэм къыдэкIуэу, абы жиIащ а усэм Тхьэбысым Умар макъамэ зэрыщIилъхьар. А уэрэдыр япэу щызэхэсхам, си нэпсыр къригъэкIуат, апхуэдизкIэ гум хыхьэрти. Уэрэдым гъащIэшхуэ зэриIэнур абы щыгъуэм Мухьэдин жесIат.
Гъубж Мухьэдинрэ Тхьэбысым Умаррэ зэдатха «Гум и уэрэдыр» Уэтэр Анатолэ игъэзэщIат.
КIУНТIЫЩ — ХЬЭПЦIЭ Аннэ,
КъБР-м щIыхь зиIэ и журналист.
***
И гур къабзэу, и бзэр IэфIу,
ФIыгъуэр дыгъэу и Iэпэгъуу,
ЛIыгъэр и бэу, дунейр уэфIу,
ЦIыхум цIыхум и гур щIэгъуу.
Ежьу: Ойра, о-рира,
Ойра, о-рира,
Къырахь гъащIэр зэныбжьэгъуу.
Гум къыришу и уэрэдыр,
Бгъэм къыщеуэу сыхьэт бзэпсу,
ФIым ятхьэкъуу и мурадыр,
И бзэр къабзэу зэнзэныпсу.
Ежьу:Ойра, о-рира,
Ойра, о-рира,
Фыпсэу цIыхухэр зэнэзэпсэу.
Псалъэ гуауэ гум имылъу,
Гур зыщыплъэм лъэр лъэщIысу,
Зы нэщхъ IейкIэ дызэмыплъу,
ЦIыхур цIыхум и гум нэсу.
Ежьу: Ойра, о-рира,
Ойра, о-рира,
КъэдвгъэгъащIэт гъащIэр бзэпсу!
Зы гуфIэгъуэр псом яIэту,
Лъакъуэр лъакъуэм пэщIимыдзу,
ЦIыхум цIыхум Iэр ириту,
Гур мыбыдэу, мывэ кIанэу.
Ежьу: Ойра, о-рира,
Ойра, о-рира,
ЕдвгъэхьэкIыт дунейр гъатхэу!
Гум уз зэикI иремыщIэ,
ЦIыху щымыIэ, гъащIитI иIэу,
ИмыщIэни иремыщIэ,
СхузэфIокIыр нобэ жиIэу.
Ежьу:Ойра, о-рира,
Ойра, о-рира,
Псэр фIэмыфIу цIыху щымыIэ!
ГуитI щимылъкIэ цIыхум и бгъэм,
А зыр, маржэ, фхъумэ, фхъумэ,
НитIыр жану плъэмэ, жьыбгъэм,
ЦIыхум и псэр ем щехъумэ.
Ежьу:Ойра, о-рира,
Ойра, о-рира,
Маржэ, фи гур сакъыу фхъумэ!
ЗэрытхьэщIым, Iэр зэрощIэ,
Гурэ гурэ лъагъуэ яIэщ,
ЦIыхум цIыхум фIы хурещIэ,
Дэрэжэгъуэу ар дэ диIэщ.
Ежьу:Ойра, о-рира,
Ойра, о-рира,
Зигуркъабзэм насып иIэщ!
Псалъэжьхэр
Лыгъэ зыдзыр хесхьэж
Гум илъыр фэм къеIуатэ.
Зы мафIэ хъуаскIэ жылэ псор къресэкI.
Лей зезыхьэр и хьэкъ хуозэ.
Лыгъэ зыдзыр хесхьэж.
Мастэр зэрыкIуэм Iуданэри ирокIуэ.
Ныбгъуэр бгъасэми, хьэсэр и плъапIэщ.
Ныбжьырей хъуэн нэхърэ — зы махуэ гъащIэ.
Уи насып зыхэлъыр хым хэлъми, къыхэкIынщ.
ФIы зыщIэ и пщIэ кIуэдыркъым.
Хейм и лъыр хамэм ещIэж.
Чэзу зимыIэ щыIэкъым.
ШкIахъуэ пэтрэ нэхъыжь яIэщ.
Щхьэж и зекIуапIэ и кIуэдыжыпIэщ.
Iуащхьэм япэ дэкIар япэ къохыж.
Бжэным щынэ къилъхуркъым.
Куэдым ущыгугъыу мащIэм зыхыумыгъэкIыж.
Лъахъшэу тIысыну хуейкъым, лъагэу тIысыпIэ игъуэтыркъым.
Псэр ящэри, напэ къащэху.
ПхуэмыщIэн зыкIэрумыщIэ.
Си ныбэ изщ жыпIэу гъуэмылэншэу уемыжьэ.
Уи жыIэ уи IуэхукIэ гъэдахэ.
Уи щхьэ иумыпэсымкIэ нэгъуэщIым ухуэмыупсэ.
УмыщIэм ущIэупщIэныр емыкIукъым.
Мыгъуащэрэ щымыуэрэ щыIэкъым.
Насыпыр Iыхьэ мыгуэшщ.
Нащэр мыхъунумэ, кIэрэф мэхъу.
ПсэзиIэмуахътыиIэщ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:1. Лъэдиймрэ лъэгуажьэмрэ щIэзыгъанэ цIыхухъу щыгъын, ди зэманым щIагъуэу зэрамыхьэжу. 4. Хьэцэпэцэ къэкIыгъэ. 6. Кавказ Ищхъэрэм хиубыдэ къалэ. 9. Тонн зыплIытху, зытхух къэзышэч псэущхьэ. 11. Хадэм зэрилэжьыхь Iэмэпсымэ. 12. ЦIыху цIыкIур а псэущхьэм къытекIауэ жаIэ. 14. Iэщым, шым гъэмахуэм къакIэрыхъыжьэ бадзэжь. 15. НысащIэр къызыхэкIа унагъуэр. 16. Псэхэлъхьэж. 17. Мэл зыхэвэ нэхърэ — … зыхэпкIэ. 20. Бжэгъу кIыхь, къурагъ. 21. IэмыкIуэлъэмыкIуэ. 23. ХьэкIэкхъуэкIэ лъэбыцэжь. 24. Зи лъакъуэм сэкъат иIэ цIыху, лъашэ. 26. Ди ныбжьэгъум … ищIри, и унэ дригъэблэгъащ. 30. Джэдкъурт бэлэрыгъам джэджьей фIэзыхь къуалэбзу. 31. Унэ блыныр зэрагъэщIэращIэ хьэпшып. 34. ГушыIэр … и щIасэщ. 37. … хьэсэгъу умыщI. 38. Мылъку зи куэд цIыху. 39. Зи нэ- хэр куууэ ис. 40. Абы тутын иракIутэурэ ирофэ. 43. Бахъсэн районым хиубыдэ къуажэ. 46. Дзыгъуэм кIэ къыхуэзыгъакIуэ псэущхьэ дахэ цIыкIу. 48. Сымаджэм и … макъ пэшым къыщIоIукI. 50. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, ар куэдрэ уэмэ, и дамэр мэкъутэ. 51. МазэцIэ. 52. ВатиканкIэ зэджэ къэрал жьгъейр а къалэм хеубыдэ. 53. Зимыхьэпшып щэхуу зыгъэкIуасэ. 54. Ди щIыпIэм къыщыкI удз лIэужьыгъуэ. Абы «гъуэжьудзкIи» йоджэ. 55. Вакъэдыж Iэмэпсымэ. 56. Бгырыпхыщхьэ.
Къехыу: 1. Ухэныпэ нэхърэ — … 2. Бдзэжьей лIэужьыгъуэ. 3. Зыгуэрым и дамыгъэ, и Iэужь-лъэужь. 5. Режиссёр цIэрыIуэ Теувэж СулътIан, критик, тележурналист Iэзэу щыта КIурашын БетIал, Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и журналист Бжэны-кIэ Мухьэб сымэ я къуажэ. 7. … бэлътоку. 8. Къуаргъ лъэпкъым щыщщ. 10. КъэгъэшыгъуафIэ. 11. Сату щIапIэ. 13. Лъахъстэн вакъэ пIащIэ. 18. Зэпымыууэ уэс зытелъ бгы. 19. Китайм и къалащхьэ Пекин щекIуэкIа дунейпсо олимп зэхьэзэхуэхэм дыщэ медаль къыщызыхьа адыгэ пелуан. 22. Къулъкъужын Ипщэ къыщыхъуа, адыгэ усакIуэ Iэзэу щыта. 23. Къэрал псом къыщацIыхуу щыта адыгэ физик Къумахуэ … 25. Набдзэ … 27. Удзыжь зэщIэкIа Iэрамэ. 28. Унагъуэ псэущхьэ щхьэзыфIэфI. 29. Къуацэчыцэ. 32. Къалэ-лIыхъужь, Гитлер и дзэм удынышхуэ щрадза щIыпIэ (ди зэманым къалэм зэрихьэр нэгъуэщIыцIэщ). 33. Псынэм хищIэ хьэпщхупщ. 35. Куэдрэ щыта махъсымэм и щIэтIысыкI. 36. ДжэдыкIэ … е жыг … 41. Партизанхэм бийм хьэлэч зэрыхалъхьэу щыта Iэщэ. 42. КIуэ пэтми … зымыкIу. 44. Дзапэ … 45. УэрэджыIакIуэ Iэзэу щыта, КъБР-м щIыхь зиIэ и артист … Юрэ. 47. Губгъуэ хьэсэхэм щыбагъуэ удзыжь щхьэ гъуэжь. 49. Iэпслъэпсым щыщ. 50. КъБР-м и Жылагъуэ палатэм и унафэщI.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Накъыгъэм и 18-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:3. Тыркумэн. 8. Хьэх. 9. Афэ. 10. Къыр. 11. ТхьэлъэIу. 12. Атэлыкъ. 13. Пщы. 15. Благъуэ. 17. Абрэдж. 20. Пшэ. 21. ПщIэгъуалэ. 22. Кхъулэ. 23. Чэтэн. 24. Хьэрэм. 26. Сэху. 28. Аргъынэ. 31. Шумахуэ. 35. Сом. 36. Нал. 37. Уфа. 38. Мухьэжыр.
Къехыу: 1. Щхьэнтэ. 2. Тхыдэ. 3. Теунэ. 4. Курыт. 5. Налкъут. 6. Къамыл. 7. Сэдэкъэ. 14. Щхьэгъубжэ. 15. Бэшэч. 16. Гъуаплъэ. 18. Бжьэпэ. 19. Джэлам. 25. Къазынэ. 27. Шэфтал. 29. Гъаблэ. 30. Напэм. 32. Уэтэр. 33. Армум. 34. Болэ.
