Иужьрей къэбэрдей джэгуакIуэ Сыжажэ Къылъшыкъуэ къызэралъхурэ илъэси 150-рэ ирокъу
Инуи цIыкIууи зы лъэпкъ дунейм тету къыщIэкIынкъым IуэрыIуатэ зимыIэ, ехьэжьауэ ар къэзымыгъэсэбэп. ЛIэщIыгъуэ зэкIэлъыкIуэ Iэджэм ар дэтхэнэ лъэпкъми къыдогъуэгурыкIуэ, и Iэпэгъущ, цIыху гъащIэм щIыпIэшхуэ абы щеубыд. Адыгэ гъащIэм абы щиIыгъа щIыпIэр игъэбелджылыуэ арагъэнщ лъэпкъ узэщIакIуэ телъыджэ Хъан-Джэрий 19-нэ лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэхэм щIитхыгъар: «Къыщалъхуа япэ махуэм къыщыщIэдзауэ дунейм ехыжыхункIэ адыгэм усыгъэр щIыгъущ».
Зеикъуэ щыщ джэгуакIуэ цIэрыIуэ Сыжажэ Къылъшыкъуэ Аслъэнбэч и къуэр. (1863 - 1945) Ди IуэрыIуатэхэм ныбжьышхуэ яIэщ. Ахэм ди деж къахьэсыжащ зэзыгъэпэща лъэпкъым къикIуа и гъуэгуанэр, къызэринэкIа общественнэ формацэхэр зыхуэдэр, лъэпкъ тхыдэм пэжу къыщыхъуа Iуэху нэхъыщхьэхэр, пасэрей цIыхухэм я зэхущытыкIахэр, дин, хабзэ зэрахьахэр, хьэл-щэн яхэлъахэр, зэхэщIыкI, Iуэху еплъыкIэ зытетахэр. Ди жагъуэ зэрыхъущи, IуэрыIуатэ тхыгъэхэм ящыщ дэтхэнэ зыри щызэхалъхьа лъэхъэнэр иужькIэ зэхозэрыхьыж, зэхэгъэкIыжыгъуей мэхъу, ауэ я пщIэр абы щхьэкIи нэхъ лъахъшэ хъуркъым, а псор ди зэманым къэзыхьэсыжыну зыхузэфIэкIар IуэрыIуатэм и закъуэщ.
Дэтхэнэ IуэрыIуатэми и къызэгъэпэщакIуэ нэхъыщхьэр, ар зи IэдакъэщIэкIыр гугъуехьакIуэ цIыхубэрщ. Урыс тхакIуэшхуэ Максим Горькэм и тхыгъэхэм ящыщ зым тэмэму гу зэрыщылъитащи, «ЦIыхубэр материальнэ хъугъуэфIыгъуэ псори зэзыгъэпэщ къару къудейкъым, атIэ ар духовнэ хъугъуэфIыгъуэхэми я япэ икIи гъунапкъэ зимыIэ хэкIыпIэщ, щIыгум и поэмэ, трагедие псори, абы и нэхъ ин дыдэ — дунейпсо щIэнгъуазэм и тхыдэри — зэзыгъэпэща, зи зэманкIи, зи дахагъкIи, зи творчествэм и акъылыфIагъкIи япэ философщ икIи усакIуэщ».
Апхуэдэу щыт пэтми, IуэрыIуатэр лъэпкъым зэрыщыту и IэдакъэщIэкIыу къызэралъытэм къикIыркъым япэ щIыкIэ зэгурыIуэу, зы щIыпIэ деж щызэхуэсу псоми зэгъусэу ар зэхалъхьэу. Пэжыр жыпIэнумэ, IуэрыIуатэ тхыгъэхэр япэ зэхэзылъхьэр лъэпкъым и цIыху нэхъ акъылыфIэ джэгуакIуэ, усакIуэ, уэрэдусхэрщ. Абыхэм яусахэр къыдалъхуахэм гунэс ящыхъумэ, къызэдащтэ, жьэкIэ зэIэпахыурэ ахэр зрагъащIэ, псоми ягъэзащIэу щIадзэ, иужькIэ нэгъуэщIхэри ахэм хэлэжьыхьыжым, ирагъэфIакIуэурэ лIэщIыгъуэкIэрэ къогъуэгурыкIуэ. Хабзэуи зэрыщытщи, IуэрыIуатэ зэзыгъэпэщ лъэпкъхэм ящыщу джэгуакIуэ зимыIэ щыIэкъым, сыт хуэдэ фIэщыгъэцIэхэр ахэм зэрамыхьэми.
Ди деж пхужымыIэну къалэн телъыджэ щагъэзэщIащ джэгуакIуэхэм. Ди адыгэ щIэныгъэлIхэм я мызакъуэу, нэгъуэщI лъэпкъхэм къахэкIахэми пасэу гу лъатащ адыгэхэм егъэлеяуэ лъагъуныгъэшхуэ ахэм зэрыхуаIэм, къалэн зэхуэмыдэ Iэджэ абыхэм зэрагъэзащIэм. Нэгумэ Шорэ и деж къыщыщIэдзауэ иджырей ди щIэныгъэлIхэм къэс блэкIа лIэщIыгъуэхэм ди лъэпкъым къызэригъэпэща хъугъуэфIыгъуэ телъыджэхэр зэхэзылъхьа, зыхъума, ди цIыху акъылыфIэхэм псалъэ гуапэ яхужызымыIарэ я щIыхьыр къызэраIэтыным ерыщу яужь имытарэ зыри яхэткъым. Ди цIыхухэм я пащхьэм адыгэ джэгуакIуэхэм зэфIэкIрэ пщIэ лъагэу щаIамрэ нэхъ гукъинэжу, пэжу къэзыгъэлъэгъуар Максим Горькэрщ. И тхыгъэхэм ящыщ зым адыгэ джэгуакIуэхэм ятеухуауэ абы мыр щитхыгъащ: «…Кавказым, Къэбэрдейм екIуэлIапIэншэу псэу усакIуэ-джэгуакIуэхэр зэрыщыIэрэ куэд щIакъым. ЗыхущIэкъумрэ къарууэ бгъэдэлъымрэ абыхэм ящыщ зым мыпхуэдэущ къызэриIуэтэжыр: «Сэ си зы псалъэкIэ, къэрабгъэр лIыхъужь сощIыф, и лъэпкъыр ихъумэжыфу, дыгъуэгъуакIуэр гъуэгу пэж тызошэж, сэ сытеплъэ хъуркъым дэтхэнэ зы бзаджащIэми, сэ емрэ пцIымрэ срабийщ».
Ди тхакIуэхэм ящыщ гуэрхэм, дауи, залъытэж «культурэм пэIэщIэ» а къэбэрдей усакIуэм нэхърэ езыр нэхъ лъагэу. А джэгуакIуэм и къалэныр зэрищIэжым ди тхакIуэхэри хунэсатэмэ, усыгъэм и къару лъэщыр, а джэгуакIуэм и фIэщ зэрыхъум ещхьу, мыдрейхэми ар къагурыIуэ хъуатэмэ аратэкъэ», — жиIэгъат Алексей Максимович.
Адыгэ IуэрыIуатэ налкъутыр зи IэдакъэщIэкI джэгуакIуэ минхэм я цIэхэр, ди жагъуэ зэрыхъущи, къызэтенакъым, ахэр дэ зэи тхузэфIэгъэувэжынуи къыщIэкIынкъым. Ауэ 19-нэ лIэщIыгъуэм и етIуанэ, 20-нэм и япэ Iыхьэхэм псэуа джэгуакIуэ зыбжанэм я цIэхэм ноби дыщыгъуазэщ, абыхэм ящыщ зырызхэм зэфIэувэ лъэпкъ тхыгъэ литературэм хэлъхьэныгъэфIхэр хуащIыныр яхузэфIэкIащ. Зи ахърэтыр нэху хъун Нало Заур иужь дыдэу къыдигъэкIа «Институт джегуако» тхылъым адыгэ джэгуакIуэ цIэрыIуэ зыбжанэм я цIэ къыщреIуэ, ауэ абыхэм ящыщу дэ дызыщыгъуазэр зэрыхъур зытхухщ — Агънокъуэ Лашэ, Теувэж Дзыгъуэ, ПащIэ Бэчмырзэ, Мыжей Сэхьид, Сыжажэ Къылъшыкъуэ, ХьэхъупащIэ Амырхъан, Къэжэр Индрис сымэщ.
Художественнэ талант ябгъэдэлъакIи, зэхэщIыкI, Iуэху еплъыкIэ зытетакIи, къалэн ягъэзэщIакIи ахэр езыхэри зэщхьтэкъым, гу лъытэгъуейми, зэщхьэщыкIыныгъэ гуэрхэр абыхэми яIэжщ. Ахэм я зэхуэмыдэныгъэр нэхъ тэмэму, гупсэхуу зэхигъэкIыну яужь япэ ихьар лъэпкъ щIэныгъэлI щэджащэ Нало Заурщ. Адыгэ джэгуакIуэхэр Налом гупиплIу егуэш. Абыхэм ящыщ дэтхэнэ зыми нэщэнэ ядилъагъухэм дакъытеувыIэнкъым, ауэ япэ гупым хэтхэм нэхъ пыухыкIауэ датепсэлъыхьынщ, ди лэжьыгъэр зытеухуа джэгуакIуэр абы зэрыхигъэхьам къыхэкIкIэ.
Япэ гупым хэтхэм я шыфэлIыфэр игъэбелджылыуэ, Нало Заур «Институт джегуако» и тхылъым мыпхуэдэу щетх: «…адыгэ литературэхэмрэ (адыгей, къэбэрдей, шэрджэс) ди тхыбзэ щэнхабзэмрэ щызэфIэувэ, зыщаужь лъэхъэнэхэм усакIуэ-уэрэдус нэхъ жьы дыдэ щыIахэм нэхъ ещхьу къэплъытэ хъунущ усакIуэ-ажэгъафэ къалэнхэр зыгъэзащIэу щыта пасэрей джэгуакIуэхэу Агънокъуэ Лашэ, Сыжажэ Къылъшыкъуэ, Мыжей Сэхьид сымэ хуэдэхэр. А гупым хыхьэ ди лъэпкъ усакIуэхэм я нэщэнэ нэхъыщхьэр ахэм уэрэд — усэ зэхэлъхьэным бгъэдыхьэкIэ зэхуэмыдитI зэрыхуаIэрщ. Ахэр яфIэщу хущытщ лъэIукIэ ирагъэтх уэрэдхэм, нэхъыбэуи гъыбзэхэм. Языныкъуэм ятх уэрэдыр зытещIыхьа Iуэхумрэ абы хэтхэмрэ пэжу къызэрагъэлъэгъуэным ахэр тхьэмахуэкIэрэ егупсысырт, абы къыдэкIуэуи дунейм ехыжам и благъэхэм ягу щыщIэр къызэраIуэтэным хущIэкъурт, я тхыгъэм хэт лIыхъужьыр и Iыхьлыхэмрэ цIыхубэмрэ я псэм нэхъ дыхьэн щхьэкIэ… Ахэр нэхъ Iэпэдэгъэлэлу бгъэдыхьэрт гушыIэ уэрэдхэмрэ импровизацэмрэ». ЩIэныгъэлIым жиIэм тепщIыхьмэ, зи цIэ къитIуа лIищыр я IуэхущIафэкIи, къалэн зэмылIэужьыгъуэ ягъэзащIэмкIи, я зэхэщIыкIкIи нэхъ пэгъунэгъущ пасэрей адыгэ джэгуакIуэ цIэрыIуэ щыIахэм. Ди цIыхухэм я гуфIэгъуи я нэщхъеягъуи ахэрт дэзыхыр, къекIуу, хабзэ зекIуэхэм, щыIэхэм тету ахэр езыгъэкIуэкIыр, зэхыхьэр езыхьэжьа лъэпкъым и щIыхьыр къэзыIэтыр. Абыхэм я къалэным хыхьэрт шыкIэпшынэ еуэнри, бжьамий епщэнри, уэрэдхэр гъэзэщIэнри, хьэтиякIуэу щытынри, гуфIэгъуэ зэхуэсым кърихьэлIахэм я нэгу зегъэужьынри.
Муслъымэн диныр ди лъэпкъ щхьэхуэхэм къыщащтам, абы и лэжьакIуэхэм джэгуакIуэхэр зэхэзехуэн щащIаи, ахэр яукIыу, лъахэм ирахуу щыщытаи щыIащ, ауэ, сыт ирамыщIами, абыхэм я лъапсэр хъийм икIа дин лэжьакIуэхэм яхуэгъэгъущакъым. Тхыбзэ зи- мыIэ, ар къэзымыгъэсэбэп лъэпкъыр джэгуакIуэхэм хуэныкъуэт, арыншамэ псэуфынутэкъым. Ахэрт лъэпкъ тхыдэмрэ IуэрыIуатэмрэ я хъумакIуэхэри, екIуэкI гъащIэм и щытыкIэ пэжыр къэзыгъэлъэгъуахэри, къыдалъхуахэм Iуэхутхьэбзэ нэс яхуэзыщIэхэри. Аращ диным и лэжьакIуэхэм джэгуакIуэ псэемыблэжхэм зыри щIахуемыщIари, ди гъащIэм зэхъуэкIыныгъэ инхэр къыщызыгъэхъуа Октябрь революцэм и пэ лъэхъэнэхэми иужькIэ зэфIэува гъащIэщIэм и зэманми абыхэм я творческэ лэжьыгъэр щIызэпымыуар, яхузэфIэкI абыи халъхьэныр къащIехъулIар.
Зи творческэ лэжьыгъэр зэфIэувауэ псэукIэщIэм кърихьэлIа адыгэ джэгуакIуэхэр, ар къэзэуным хэлъхьэныгъэ щIагъуэ хуамыщIами, псори абы гуапэу IущIащ, куэдкIэ щыгугъыу зэрыщытами шэч хэлъкъым. ЖылагъуэщIэ зэфIэувэм джэгуакIуэхэм зэфIэкIышхуэхэр зэрабгъэдэлъыр пасэу къыгурыIуэри, япэ махуэхэм къыщыщIэдзауэ ахэр и лъэныкъуэ къызэрищIыным яужь итащ: орден лъапIэхэмрэ цIэ лъагэхэмрэ къыхуагъэфэщащ, уэрэджыIакIуэ гуп къызэрагъэпэщахэм улахуэ ирату ягъэлэжьащ, я IэдакъэщIэкIхэр къыдагъэкIащ, абыхэм ящыщ куэд урысыбзэкIэ зэрадзэкIахэщ. Апхуэдэ насып зэуэлIахэм ящыщщ Теувэжри, Мыжейри, Сыжажэри, ХьэхъупащIэри, Къэжэрри. Адыгэ лъэпкъхэми тхыбзэ яIэ, ар къагъэсэбэп зэрыхъуам и фIыгъэкIэ, IуэрыIуатэм и гъукIэгъэсэн а джэгуакIуэхэм я тхыгъэхэр, жьэкIэ мыхъуу, тхыгъэкIэ зекIуэ хъуащ, литературэ зэфIэувэм ижь уэр къазэрыщIихуам и фIыгъэкIэ я зэхэщIыкI, дуней еплъыкIэхэр хэпщIыкIыу ефIэкIуащ, я художественнэ Iэзагъым нэхъ заузэщIащ.
ЩIэныгъэ зэрыбгъэдэмылъым и зэранкIэ лъэпкъ литературэм хэмыхьэфами, гъащIэщIэм и лъэхъэнэхэрщ къыщалъхуа и махуэ лъапIэр мы илъэсым дгъэлъапIэ адыгэ джэгуакIуэ гъуэзэджэ Сыжажэ Къылъшыкъуэ и творчествэм зыщиужьар, жылагъуэщIэ зэфIэувэр IуэрыIуатэм и художественнэ IэмалхэмкIэ япэу зыгъэлъапIэу щIэзыдзар.
ДжэгуакIуэм къыщIэна паспортым зэритым трищIыхьри, Нало Заур Сыжажэ Къылъшыкъуэ Аслъэнбэч и къуэр къыщалъхуауэ къилъытар 1863 гъэрщ. Джэгуа-кIуэм и творчествэм теухуа лэжьыгъэ псоми нобэр къыздэсым къыщыхьар а илъэсырщ. Псалъэмакъ кIыхь дэри абы етщIэкIынкъым, ауэ Къэбэрдей-Балъкъэрым июлым и 12-м 1939 гъэм ехьэжьауэ щагъэлъэпIащ Сыжажэм и юбилейр.
«Сыжажэ» псалъэр къызытекIар нобэкIэ зэхэгъэкIауэ щыткъым, ауэ а лъэпкъым ныбжьышхуэ иIэщ. Языныкъуэхэм зэрыхуагъэфащэмкIэ, нэгъуэщI лъэпкъхэу Чэрэчанэхэрэ Лоуэхэрэ къазэрыхыхьам ар нэхъ ин ищIащ. Ди цIыхухэм зэрагъэбелджыламкIэ, иджыпсту Сыжажэ лъэпкъым щыщу Къэбэрдейм щыпсэур унагъуэ 260-м нос, ахэм псоми зэунэкъуэщу забжыж. Сыжажэхэ нобэ дэсщ ХьэтIохъущыкъуей Ипщэмрэ Ищхъэрэмрэ, Жанхъуэтекъуэ, Псыхъурей, ПсыкIэху, Псынэдахэ къуажэхэм.
Тэмэму зэхэгъэкIауэ щыткъым Сыжажэ лъэпкъыр зыщыщри. Нэхъ ипэIуэкIэ Нало Заур итха и лэжьыгъэхэм къызэрыщыгъэлъэгъуамкIэ, джэгуакIуэр къызыхэкIар мэкъумэшыщIэ унагъуэ къулейсызщ. Ауэ щIэныгъэлIым иужьрей и IэдакъэщIэкI «Институт джегуако» тхылъым щыжыIар нэгъуэщIщ. Абы зэрыщытхамкIэ, Аслъэнбэч и бынунагъуэр къулейсыз хъуа уэркъхэм ящыщщ, Ботэщей къыдэкIа Абазэхэ, Дохъушыкъуей къыщалъхуа Агънокъуэхэ хуэдэу. ЛэжьакIуэ къызэрыгуэкIым къыхэкIамэ, тхакIуэ-усакIуэхэр гугъуехьакIуэм нэхъ пэгъунэгъуу къалъытэу щыIа Iуэху еплъыкIэ пхэнжым и зэрану щытми, и Iыхьлы-благъэхэм къызэраIуэтэжымкIи, Зеикъуэ щыщ тхакIуэ цIэрыIуэ Къэрмокъуэ Мухьэмэд щыхьэт зэрытехъуэм- кIи, Сыжажэ Къылъшыкъуэ и унагъуэр къызыхэкIар уэркъ лъэпкъщ, иужькIэ уэркъ щIыхьыр хуэфащэу зэрызэрихьэн мылъку бгъэдэмылъыжами.
ПщылIыр IуагъэкIыжа нэужь, мылъкуи зыбгъэдэмылъыжу, унэIути зимыIэжу къэна адыгэ уэркъ минхэм, пасэм зызыщадзейуэ щыта мэкъумэшыщIэхэм ещхьу, нэгъуэщIхэм щымыгугъыжу, я гуащIэдэкIкIэ я щхьэ ягъэпсэужын хуей мэхъу. Аращ Аслъэнбэч и мызакъуэу, Iуэху зыщIэфу унагъуэм къахэтэджыкI абы и къуэхэу Къылъшыкъуи, Тэркъани, Хьэжумари вэнри, сэнри, Iэщ гъэхъунри я пщэ къыщIыдэхуэр, къызэрыгуэкI мэкъумэшыщIэ хъуныр къызыхэкIыр. Сыт и щхьэусыгъуэми, и щIалэгъуэм къыщыщIэдзауэ Къылъшыкъуэ шым нэхъ дехьэх, шыхъуэу япэу лIыщIэн щIедзэ. А къалэнри абы щигъэ-защIэр щыпсэу и къуажэркъым, атIэ я гъунэгъу Ашэбейщ (иджы зэреджэр Малкэщ). Гъэмахуэхэр Дзэлыкъуэ, Къущхьэхъухэм щигъакIуэми, илъэс зыкъомкIэ а жылэм абы и лъэр щызыубыдар, къызэрыщIэкIымкIэ, ар зыхуэлIыщIэ Фомыт Айтэч ипхъу КIуакIуэт. НыбжьыщIитIыр фIыуэ зэрызэрылъэгъуар ящIэ пэтми, нэхъ хуэщIауэ, зыхуей зыгъуэту псэу унагъуэм я пхъур шыбзыхъуэ къызэрыгуэкIым, бынунагъуэшхуэм къыхэкIам, дамыгъэкIуэн щхьэкIэ, уасэшхуэ къыпаубыд, ар зэримытыфынур фIыуэ ящIэри. Хъыджэбзым и адэ мылъкум итхьэкъуам я насыпыр икъутэну яужь зэрихьар къызыгурыIуа ныбжьыщIэми, абы и пэ къихуэу усэ гуэрхэр зэхилъхьэу щIидзати, тогушхуэри адэ нэпсейм ауан уэрэд хуеус. Къуажэм зи цIэр IейкIэ хэIуэныр зыфIэмыдурыс, абы фIэлIыкI Фомытхэ йокIуэтыж, тобэ къахьыж, яфIэмыфIыщэми, уасэр ягъэмащIэри, я пхъур Зеикъуэ щIалэм ират. Зэнэзэпсэу илъэс 50-м щIигъукIэ зэдэпсэуа зэщхьэгъуситIым унагъуэ хъарзыни ягъэпсащ, языныкъуэхэр пасэу дунейм ехыжами, бын пщыкIутI зэдагъуэтащ. А лъэхъэнэхэм лъэпкъ джэгуакIуэхэм яхэтащ а IэщIагъэм ирипсэу, ар мылъку хэкIыпIэ зыхуэхъуахэри. Ауэ и Iэзагъ-зэфIэкIкIэ апхуэдэхэм къакIэрымыхуу, яхуэдэу щыта щхьэкIэ, революцэм и пэ къихуэ зэманхэм Къылъшыкъуэ къызэрыгуэкI мэкъумэшыщIэу щытащ, и унагъуэр зэригъэпсэури и гуащIэдэкI хьэлэлкIэ къилэжь- рат.
И бынхэм къызэраIуэтэжымкIэ, зыхузэфIэкI и къуажэгъухэм ехьэ-ехуэу зэрыпсэуфын нэгъуэщI зы IэщIагъэ хъарзыни абы иIащ: ар фащIэ Iэзэт. Шы Iэмэпсымэрэ Iэпслъэпсу абы имыщIыф щыIэтэкъым, и IэдакъэщIэкIхэми апхуэдизу теплъэ дахэрэ щIэупщIэшхуэрэ яIэти, ахэр зылъагъухэр къехъуапсэрт, абы и IэрыщIхэр зрагъэгъуэтыным псоми я нэ къыхуикIырт. ФащIэ Iэзэ хьэлэлми лъэIуакIуэ къыхуэкIуэхэр хуэгъэщIэхъуртэкъым, уасэкIи япэ щIыкIэ ягурыIуэртэкъым, абы къыхэкIкIэ лэжьыгъэм пщIэ гуэр щIэтын зэрыхуейр, ар зэрыхабзэр куэдым зыщагъэгъупщэрт, езым зыри зэрыжимыIэнур ящIэрти.
ыжажэ Къылъшыкъуэ и щхьэгъусэ КIуакIуэ и гъусэу. Зеикъуэ къуажэ,1939 гъэ Сыжажэ зэшищыр лIыпIэ иувэу унагъуэ зэрагъэпэща нэужь, адэжь лъапсэм зэпэгъунэгъуу унэ зырыз иращIыхь. Лэжьыгъэм къыщыдэхуэ зэманхэм зэкъуэшищымрэ хьэблэ лIыжьхэмрэ зэштегъэупIэрэ псэлъапIэу яIар Дзару и фIэщыгъэцIэу Сыжажэхэ я щIапIэм ита Iуащхьэжьырщ. ЗэрыхуэбгъэфэщэнкIэ, а хьэблэ зэхуэсыпIэм япэу белджылы щыхъуагъэнщ Къылъшыкъуэ псэлъэкIэ Iэзэу, IуэрыIуэдзу, гушыIэрейуэ зэрыщытыр, и IэщIагъэм и зы хэкIыпIэ ар зэрыхъуами шэч хэлъкъым.
Сыт хуэдэ лэжьыгъэми зыщимыдзейуэ, IэщIагъэ хъарзыни иIэу щыта щхьэкIэ, Къылъшыкъуэ и унагъуэр зыхуей игъуэту псэуагъэнукъым. Ар зыцIыхуу, хуэзауэ щытахэм абы пасэм и псэукIам теухуауэ зыри къаIуэтэжакъым, ауэ лIыпIэ иува нэужьи ар тхьэмыщкIагъэм къызэрыхэмыкIыфар белджылыуэ къыхощыж абы и деж щатхыжа и гукъэкIыжхэм. А илъэсхэм и унагъуэр зыхэта къулейсызыгъэр имыбзыщIу абы мыпхуэдэу къеIуэтэж: «ХьэтIохъущокъуэ пщым уэрэд зэрыжысIэфыр къищIа нэужь, абы и ефэ-ешхэхэм сэ сригъэблагъэу щIидзащ икIи бжэ щIыхьэпIэм сыIуту езымрэ и хьэщIэхэмрэ сэ уэрэд яжесIэрт. Языныкъуэм махъсымэ зэрыт фалъэр абы къысхуишийрт икIи сэ ар абы къыIэщIэсхырти, щхьэщэ хуэсщIурэ щIыбагъкIэ бжэм сыкъекIуэтэлIэжырт. Языныкъуэм, мэкъуауэгъуэм щигуащIэгъуэм, сэ увыIэгъуэ симыIэу сыщыту махуиплI-жэщиплI зэкIэлъыкIуэм пщым и нэгу зыщезгъэужьа къэхъуащ. Абы щыгъуэми си гур гуауэм ихузырт, пщы къулейхэр зыхэта зауэхэмрэ я ефэ Iэнэхэмрэ теухуа дэрэжэгъуэ уэрэдхэр сэ яжесIэн хуейт, ауэ сэ сщIэрт си унэм мэжаджэ къызыхащIыкIын хьэжыгъэ зэрыщIэмылъыр».
Макъ имыIэмэ, зыми уэрэд къекIуу зэрыжимыIэфым ещхьу, джэгуакIуэ зыри хъуркъым, ар къыдалъхуауэ щымытмэ, зэчий абы бгъэдэмылъмэ. Ауэ абы зиужьын щхьэкIэ, ар къызэщызыгъэун щхьэусыгъуэ иIэн, хуэзэн хуейщ. КъежьапIэ абы хуэхъури куэд мэхъу, ахэр зыхуэдэхэри пасэу къыпхуэхутэнукъым, занщIэуи пхузэхэгъэкIынукъым. Иджыри къыздэсым дыщыгъуазэу щымытами, къызэрыщIэкIымкIэ, и щIалэгъуэм, и насып кърихьэкIри, джэгуакIуэ гъуэгум тезыгъэувэн абы къигъуэтащ. Псалъэм папщIэ, макъамэм я зэфIэкIыр, я мыхьэнэр а ныбжьыщIэм япэ къыхузэIузыхар, къыгурызыгъэIуар и анэм и адэрщ. Абы и цIэр Къылъшыкъуэ къримыIуэ щхьэкIэ, ар джэгуакIуэу зэрыщытам шэч хэлъкъым. Адэшхуэм къыхуищIар зыщымыгъупща, IэфIу зигу къина пхъурылъхум и гукъэкIыжхэм ар мыпхуэдэу къыщиIуэтэжыгъащ: «А уэрэдыр мэлыхъуэхэм я бгъуэнщIагъым си анэм и адэм къыщызжиIащ. Абы къыщыщIэдзауэ ауэ къызэрыгуэкI бжьамийр сэ фIыуэ слъэгъуащ. Си адэшхуэм сэ сигъэсащ пасэрей лIыхъусэжьхэмрэ (рыцарь къокI) лIыхъужьхэмрэ ятеухуа уэрэдхэр жысIэфу. Абы езыми уэрэд Iэзэу зэхилъхьэрт. Сэри сигъэсащ уэрэд дахэ къекIухэр зэхэслъхьэу. Ахэр сытым щыгъуи щIэныгъэм имыпсыхьа си щхьэм щызеуэрт».
Сыжажэ Къылъшыкъуэ усэ- хэр зэхилъхьэу щыщIидзар зэфIэгъэувэжыгъуафIэкъым. Революцэм и пэ къихуэу абы иусахэм ящыщу ди деж къэсыжар куэд хъуркъым, ахэр дэ зэрытфIэкIуэдами шэч хэлъкъым. Ауэ къызэтенауэ щыIэхэм, зэкIэ дызыщыгъуазэхэм тепщIыхьмэ, абы япэ зэхилъхьэу зыщIидзар ауанрэ гушыIэкIэ гъэнщIа хъуэр усэхэрщ. Сэмэркъэуэныр сытым щыгъуи зимыжагъуэ, IуэрыIуэдзыныр къызыдалъхуа, зимымыхьэмышх щIалэм щIэнэкIалъэ ищIын гъунэжу гъащIэм къыщегъуэт, и щхьэкIэ и нэгу щIэкI, зэхих дэтхэнэ зы Iуэху дыхьэшхэнми пэмыджэжу, зэрыхущытыр къимыгъэнаIуэу блэкIыфыркъым, ахэрщ япэ и тхыгъэхэми лъабжьэ яхуищIыр. ДжэгуакIуэм теухуа лэжьыгъэхэм пэжу зэрыщыжыIащи, Сыжажэм и творчествэм къежьапIэ хуэхъуар Ашэбей къуажэрщ, алыдж усакIуэхэм я Iуащхьэ цIэрыIуэ Парнасым хуэдэу. ЛIыпIэ иува щIалэр, зэрыжытIащи, илъэс заулкIэ а къуажэм шыхъуэу щыIащ, абы щилъэгъуа Iуэху пыухыкIа зытIущыр и тхыгъэхэм лъабжьэ яхуэхъуащ. ЗэрыхуэбгъэфэщэнкIэ, джэгуакIуэм япэ и Iэдакъэ къыщIэкIа тхыгъэр зытещIыхьар Ашэбей ныбжьыщIэхэм къащыщIа зы щIэщхъущ: мэзым банашэ кIуа щIалэщIэ гупым япэу къаIэщIэлъэгъуа мэз бжэныр кхъуэ пIащэ къафIэщIу, зэрыгъащтэу, жылэм къызэрыдэлъэдэжарщ. Ар зи нэгу щIэкIа гушыIэрей ашэбейдэсхэр абы куэдрэ иридыхьэшхыу, псоми ахэр ауан ящIу къэгъуэгурыкIуащ. УзыщIэмынэкIэнкIэ Iэмал зимыIэ лIыгъэншагъэ а ныбжьыщIэхэм къалъыкъуэкIам Сыжажэми пэмыджэжын хузэфIэкIыркъым, ахэм къащыщIа напэтехым ауанрэ гушыIэкIэ гъэнщIа уэрэд хузэхелъхьэ:
Сэрмакъ аузыр уи нэшэкъашэщ,
Банашэ кIуахэр ажэм къехуж:
Къуийхэ фи БатIэр
зэрыщэныбэ,
Зы кхъуэ бын къэкIуатэмэ,
Зэрыжылэу фигъэIэпхъуэнти!
Мэзым фызогъэIэпхъуэри
кхъуабэщ,
Ищхъэрэ банэми щынэхъыбэжщ,
ФызгъэкIэсынути, си шым
фихьынкъым.
Мыващхьэр псыхъуэм и хъушэщ —
СэреишхуэкIэ зыкъэфщIыхьыж!
Зэрыщыту жылэм, щIэщхъу къызыщыщIа щIалэхэм я щIыхьыр тIэкIу къэлъэхъшами, апхуэдэ гушыIэхэр къызыгурыIуэ къуажэдэсхэм уэрэдыр уэим ящIакъым, я щхьэ ирагъэжакъым, хэбгъэзыхьмэ, занщIэуи ягу ирихьащ, зэпадзыжу ягъэзащIэуи щIадзащ. Япэ зэхилъхьа и уэрэдыр жылэм ягу зэрыдыхьар, зэдэарэзыуэ къызэращтар хэхэс щIалэм и гуапэ хъуащ, зыщIидза Iуэхум нэхъ зэрыригушхуами шэч хэлъкъым. Куэд дэмыкIыу, етIуанэ и уэрэдым лъабжьэ хуищIын зэрымыщIэкIэ абы къигъуэтащ. Ашэбей щыщ зыхуэлIыщIэ Агъухэ Къылъшыкъуэ къолъэIу, зыри зыхуемыщIэ, Iуэхуншэу дэс, зыми хэмызагъэ я шынэхъыщIэр Къущхьэхъу здишэу цIыху хэтыкIэрэ лэжьэкIэрэ иригъэщIэну. ЗыхуэлIыщIэхэр хуэмыгъэщIэхъуу, зыгуэр къызэрыхищIыкIыфынуми шэч къытримыхьэжу, Къылъшыкъуэ арэзы тохъуэри, щIалэр хъупIэм здешэ. А мазэ зыщыплIым мыхъумыщIагъэрэ ныкъусаныгъэу абы дилъэгъуам Къылъшыкъуэ игу зэщагъауэ, къагъэгубжь, уэрэдкIэ ар хэIущIыIу щIыпхъэуи къелъытэ, езыми зригъэщIэжын, нэгъуэщIхэми ар зыхуэдэр яригъэлъагъун щхьэкIэ. А илъэс дыдэм абы зэхелъхьэ джэгуакIуэм и цIэр нэхъри фIыкIэ зыгъэIуа «ЦIыкIуэ къуий и уэрэдыр». Апхуэдизу игу зэбгъа цIыху мыкIуэмытэм ныкъусаныгъэу абы къыхуигъуэтым кIэи пэи иIэжкъым:
Уи уэрэдыр едзыгъуиблу
изогъажьэ,
Уи плъырэгъур жьэрэIурэщ,
къыпхуоусэ,
Пхъэ гъэсыну урыс унэр
къыбокъутэ,
Ди пхъэкъутэ, ди уэщ закъуэр
къэбгъэкIуэдщ,
Си шы щIыб кIуэда мыгъуэм
укъэшэсщ,
И джабитIыр къамышыкIэ
уэ къыщIэпхущ,
ЦIыкIуэ къуий!…
Ар, жэщищ-махуищкIэрэ уэ
укъот,
Уэр, еплIанэ жэщ мыгъуэми
укъожьэж,
Уэ Дзэлыкъуэ бжьэпэ мыгъуэм
укъосыж,
Узэрыс гущэурэ гур
уогъэуфэрэнкI,
Уэ ятIагъуэ бгыху мыгъуэми
укъыщоху,
ЦIыкIуэ къуий!
Я къуэшыр зыгъэпуд хьэл-щэн мыхъумыщIэ уэрэдым зи гугъу щыщIахэри къафIэмыIуэхужу, Агъу зэшхэр табу щхьэщэщкIэ джэгуакIуэм йолъэIу нэгъуэщI мыхъуми едзыгъуэхэм я кIэм къыщызытезыгъэзэж «ЦIыкIуэ къуийр» хихыну, ауэ ашэбейдэсхэм занщIэу ягу нэхъ ирихьа а рефреныр сыт имыщIэми хагъэкIыну Iэмал хуигъуэтыркъым. ДжэгуакIуэм и тхыгъэхэр зэрыту ЩоджэнцIыкIу Алий 1940 гъэм къыдигъэкIа «Уэрэдхэмрэ стиххэмрэ» тхылъым хыхьэн хуеящ мы усэри, ауэ, сытхэр и щхьэусыгъуэми, ар абы хагъэхьакъым. Ар тхылъеджэхэр нобэр къыздэсым зыщыгъуазэ тхыгъэм куэдкIэ къыщхьэщокI, нэгъуэщI гъэпсыкIи иIэщ, езыри нэхъ инщ, сатыр 70-м ноблагъэ икIи ар къэрал архи- вым къыщIэна тхылъымпIэхэм хэлъщ.
Дэтхэнэ зы джэгуакIуэ-уэрэдусми зэхилъхьэхэм лъабжьэ яхуэхъур къыщигъуэтыр, къызыхихыр екIуэкI гъащIэрщ, абы узытетхыхьыну къыщыхъухэри гъунапкъэншэщ. Къылъшыкъуэ и пщIыхьэпIи къыхэхуэнтэкъым фIыуэ илъэгъуа и хъыджэбзым — Фомытхэ я пхъум — уасэ щIитыным и щIыIужкIэ, уэрэдкIи ар къизэун хуей хъуну. Хэхэс щIалэ IэщхьэпцIанэр зэзыусыгъуэджэ Фомытхэ, зыхуэмей псэлъыхъум я пхъур ирамытын щхьэкIэ, уасэшхуэ хуагъэув, шыхъуэ къызэрыгуэкIым ар зэрыхуэмытынур фIыуэ ящIэу. Я насыпыр якъутэну пщащэм и Iыхьлыхэр яужь къызэрихьар къыщыгурыIуэм, Къылъшыкъуэ ауан уэрэд зэхелъхьэ. Абы щыжыIахэм лъэпкъыр зэрамыгъэдахэм, IейкIэ я цIэ жылэм зэрыхэIуэнум фIолIыкIри, унагъуэм и нэхъыжьхэм тобэ къахьыж, уасэр ягъэмащIэ, хэбгъэзыхьмэ, я пхъур Къылъшыкъуэ ират. Ауэ цIыхухэм къызэдащта ауаныр къызэтенащ, псо дыдэр мыхъуми, абы и Iыхьэ гуэрхэр ди деж къэсыжащ:
Ашэбейр башыпэкIэ фовэ,
Фи вым уанэ тыволъхьэ,
Хьэлъэ телъмэ — фи нысэщ,
Фи нысащIи хъурыгущ,
Фи лIыжь цIыкIури пэгунщ,
Гуэн имыухмэ — фи фызыжьщ,
Фымыгъажьэххэр сыт жыIэт —
фи пIастэ,
Мастэр игъэфиймэ — фи
хъыджэбзщ,
Хьэбзынэрэ нагъуэмэ —
ар фипхъущ,
Къамэм уригъапхъуэмэ —
фи уасэщ!..
И зэхэщIыкI, Iуэху еплъыкIэхэр зэрефIэкIуам и щыхьэту, Сыжажэм езым и нэгу щIэкIахэм, и щхьэ Iуэхум къепхахэм нэмыщI, адрей цIыху къызэрыгуэкIхэм я гурыгъу-гурыщIэхэми гу лъитэ зэрыхъур абы и ехъулIэныгъэхэм ящыщ зыщ, и Iэзагъыр хэпщIыкIыу зэрефIэкIуами ар и щыхьэт наIуэщ. Адыгэ IуэрыIуатэм цIыхубз уэрэд гъуэзэджэ куэд зэригъэпэщащ, джэгуакIуэр ахэм фIыуэ щыгъуазэу, и щхьэкIи игъэзащIэу зэрыщытам шэч хэлъкъым. Я ухуэкIэ-гъэпсыкIэкIэ ахэр зыкъомкIэ щапхъэ хуэхъуами, зытещIыхьакIи макъамэ ящIэлъкIи ахэм къащхьэщокI Сыжажэм зэхилъхьа цIыхубз гъыбзэхэр. Абыхэм лъабжьэ яхуэхъуахэр джэгуакIуэм къигупсысакъым, жыжьэ къыщилъыхъуакъым, ахэр къыщыхъуар езым и къуажэрщ, зэрыхуэбгъэфэщэнкIи, ахэр абы и нэIуасэу щытыгъэнущ. ФIэщ щIыгъуейщ джэгуакIуэм а бзылъхугъэхэр къелъэIуу уэрэд яхузэхилъхьауэ е, зэрыхабзэу, уасэ щIату ар ирагъэтхауэ. Бгырыс цIыхубзхэм къатепсыхэ лейр, зыдэт дэкъузэныгъэр цIыхугъэм къызэремызэгъыр, ахэм я щхьэм и унафэ ящIыжу, фIыуэ ялъагъум дэкIуэу, зыри къапэрымыуэу я насып ягъэувыфу щытыныр зи хъуэпсапIэ джэгуакIуэр ахэм къащхьэщож, я щхьэхуитыныгъэм щIозэу.
Зеикъуэ къыщыхъуа апхуэдэ Iуэху пщхьэмыпэщ «Лъостэхъан» уэрэдым лъабжьэ хуэхъуар. Шэч къытумыхьэу ар фIэщ къыпщызыщIыр а жылэм дэс лъэпкъхэу Сыжажэхэ, Быхъурэхэ, Къыпхэ щыщ цIыхухэм я цIэхэр абы къызэрыщыкIуэрщ, Алэщэкъуэ щIыпIэцIэм и гугъу зэрыщыщIарщ. Къэбэрдейм пасэ зэманхэм куэдрэ къыщыхъуу щыта Iуэху къызэрыгуэкIщ Лъостэхъан илэжьыр — фIыуэ илъагъум щыдамыгъакIуэм, ар абы докIуасэ. Апхуэдэм дежи лъэпкъитIым я нэхъыжьхэр зэгурыIуэжу щытамэ, Зеикъуэ пщащэм и Iыхьлыхэм пхузэмыгъэзэхуэжын лей къыкIэлъызэрахьэ, зыхьа щIалэм лъэщыгъэкIэ къытрахыжри, имыцIыху нэгъуэщI гуэрым залымыгъэкIэ ират. ДжэгуакIуэм гущIыхьэ щыхъур езыхэм къалъхуа я бын зи насып къэкIуэгъуэр апхуэдэ IэнатIэ гугъум и Iыхьлы дыдэхэм зэрыбгъэдагъэувэрщ, и лъагъуныгъэр зэрыфIакъутэрщ, гурыфIыгъуэншэу и гъащIэр ирихьэкIын хуей зэрыхъурщ. А цIыхубз насыпыншэми игу къеуэр и псэм щигъафIэ и лъагъуныгъэр зыми къызэрыфIэмыIуэхурщ, къызэрыримыдзэрщ:
Выуэ нызыбгъэдэтым
Къамшы тIуащIэр ныдалъэ,
Сэ си гум илъымкIэ
Зы цIыхуи къызэупщIкъым,
ЩIэупщIакIуэншэу Алэщэкъуэ
Сыныдашыж.
Сыжажэм уэрэд-усэхэр зэхилъхьэу щыщIидза лъэхъэнэхэм ди лъэпкъ бзылъхугъэхэм ящыщу зыхуейм дэкIуэфыр зырызыххэт, адрейхэр мылъку нэхъыбэ къезытым иращэрт е я дэлъху-Iыхьлыхэм зыгуэрхэр къыхущIаххэрти, ирагъашэрт, зратыр я шыпхъу дыдэхэм ямыщIэу. Зеикъуэ щызэрахьа апхуэдэ залымыгъэхэм ящыщ зыщ «Куп Сурэт и тхьэусыхэ» фIищу джэгуакIуэм зэхилъхьа уэрэдыр зытеухуар. Гур хэт дежкIи зэIухащ, абы унафэ хуэпщIыфынукъым, ауэ Сурэт, и насыпыншагъэти, я къуажэм къыдэтIысхьа къумыкъу щIалэр фIыуэ илъэгъуащ. Муслъымэнми, нэгъуэщI лъэпкъым зэрыщыщ къудейм фIэкI щхьэусыгъуэ имыIэу, и Iыхьлыхэм пщащэр абы дагъакIуэркъым. Сурэтрэ джэгуакIуэмрэ лъэпкъ зэхэгъэжым я бийщ, лъэпкъ зэхуэмыдэхэр зэзышалIэ, зэгъунэгъу зыщI зы хэкIыпIэу лъагъуныгъэр зэрыщытыр а тIуми зэтехуэу къагуроIуэ. А гупсысэ пэжыр езы уэрэд дыдэми щыпхрышащ:
Жылэр къызэроджэр къумыкъу
хьэулейщ,
Сэ сызэрыноджэр Iэмин дуней
нэхущ.
Куп Сурэтым кърегъэгъых.
Си шырыкъу цIыкIум щIыпцIэр
къреч,
Сыкъызэгуэзыгъэчыр
жагъуэгъум я псалъэщ.
Куп Сурэтым кърегъэгъых.
Мы дунеишхуэр сэ
схуэмыгъакIуэ,
Къумыкъу дэкIуэныр щхьэ лIыукI
фщыхъуа?
А уэрэдитIри цIыхухэм занщIэу зэдапхъуэтащ, псынщIэуи цIэрыIуэ хъуащ. Абы и щхьэусыгъуэри зэхэгъэкIыгъуейтэкъым — бгырыс бзылъхугъэ псори куэд щIауэ зыгъэгулэз, икIэщIыпIэкIэ гъэкIуэдыпхъэ хабзэ мыхъумыщIэхэм зэраныгъэ къадэкIуэр ехьэкI хэмылъу абыхэм къыщыщIэгъэщат, пунэлат щехат.
Сыжажэ Къылъшыкъуэ и уэрэдхэр хэIущIыIу щыхъум, лъахэм щагъэзащIэу зэрыщIадзэу, уэрэд хузэхрагъэлъхьэну нэгъуэщI къуажэхэми къикIрэ къыхуэкIуэу хуожьэ. Хабзэу зэрыщытамкIи, игъуэджэкъутэу зыгуэр зыфIэкIуэдам и фэеплъ къызэтезыгъэнэну мурад зыщIхэм уэрэдым е гъыбзэм пщIэ щIатын хуейт. Япэ щIыкIэ уасэмкIэ зэгурыIуэу зэрыщымытым къыхэкIкIэ, гъыбзэм щIатынур зыгъэувыр ар зыхуатхырт, зыкъомкIэ унагъуэм и къулеягъэм епхами, нэхъыбэм абы щIатыр ягу пыкIт. Уасэ зыщIат уэрэдхэр зэхилъхьэ зэрыхъуам егъэбелджылы джэгуакIуэ IэщIагъэр Сыжажэм къызэрищтар, лъахэм и уэрэдус ар зэрыхъуар. И къуажэгъухэм я мызакъуэу, нэгъуэщI щIыпIэхэм щыпсэухэри къыхуэкIуэ, лъэIукIэ гъыбзэ зэхрагъалъхьэ зэрыхъуам и щыхьэтщ «Аруманхэ я гъыбзэ», «Сэчрэчхэ я гъыбзэ», «Пэунэжь ХьэкIашэ и гъыбзэ» жыхуиIэхэр. Адыгэ IуэрыIуатэм хэт гъыбзэхэм ахэр къазэрыщхьэщыкI щыIэкъым, абыхэми, зэрыхабзэу, лъабжьэ яхуэхъуар пэжу гъащIэм къыщыхъуа нэщхъеягъуэхэщ. А тхыгъэхэм я цIэ и лэжьыгъэхэм къыщриIуакIэ, Нало Заур абыхэм щыгъуазэу зэрыщытам шэч къытепхьэ хъунукъым. Ауэ гурыIуэгъуащэкъым джэгуакIуэм адрей и тхыгъэхэр къыщыдигъэкIым щIэныгъэлIым а гъыбзэхэри щIыхимыгъэхьар, абыхэм я гъусэу къыщIыдимыгъэкIар.
ГъащIэ екIуэкIым набдзэгубдзаплъэу, нэхъ куууэ хэплъэф хъуа Сыжажэ Къылъшыкъуэ гу лъимытэнкIэ Iэмал иIакъым абы щызекIуэ залымыгъэм, къызэрыгуэкI бгырыс мэкъумэшыщIэр зыдэт дэкъузэныгъэм, къулейсызыгъэ хьэлъэ абы телъым. ЖыпIэ хъунукъым ПащIэ Бэчмырзэ гъащIэжь щыIам зэрыхущIэджам, абы и ныкъусаныгъэхэр сэтей къызэрищIам Зеикъуэ джэгуакIуэр нэсауэ; ауэ абы и тхыгъэхэми революцэм и пэ лъэхъэнэхэм мыарэзыныгъэ, гужьгъэжьхэр къыхыхьэу зэрыщIадзэм шэч хэлъкъым. Абы и лъэныкъуэкIэ гу нэхъ лъытапхъэщ а илъэсхэм абы иуса «Астемырыкъуэм и уэрэдыр». Езым и щхьэм кърикIуахэр лъабжьэ хуэхъуами, абы ехьэкI хэмылъу къыщыщIэгъэщащ Астемырым хуэдэ хэку унафэщIхэм зэрахьэ лейр, лэжьакIуэ къызэрыгуэкIым и гуащIэдэкIыр нэмыукIытагъэкIэ зэрыфIашхыр, абы къыхуэна хуэдэ. А уэрэдым щыщу ди деж адыгэбзэкIэ къэсыжар сатырипщI къудейщ, абы ехьэжьауэ къыхэщыркъым а зиусхьэным джэгуакIуэм лъагъумыхъуныгъэ хуиIари, псалъэ дыдж хужиIахэри. Ауэ ар нэхъ зыубгъуауэ, сатыр 39-рэ хъууэ, зытхам и цIэри къыщимыIуауэ, къыщызэтенащ Москва дэта «Академие» тхылъ тедзапIэм 1936 гъэм къыдигъэкIа «Кабардинский фольклор» тхылъ цIэрыIуэм.
Хэку унафэщI мыхъумыщIэхэм зэрахьэ хьэгъэщагъэхэр къыщIэгъэщыным къыдэкIуэу, джэгуакIуэм и усэхэр хэпщIыкIыу нэхъ йофIакIуэ, ахэр жылагъуэ мыхъумыщIэ щыIэм нэхъ хущIэджэ, къызэрыгуэкI лэжьакIуэм телъ тхьэмыщкIагъэр наIуэу нэхъ къыхэщ мэхъу. Япэрей и тхыгъэхэм къащхьэщыкIыу, екIуэкI гъащIэм къыщыхъухэр абыхэм къаIуэтэж къудейкъым, нэхъыщхьэу зи гугъу щыщIар езы усакIуэм и гурылъ-гурыщIэхэрщ, и Iуэху еплъыкIэхэрщ, аращ а тхыгъэхэр Нало Заур лирикэм и пщалъэхэм нэхъ пэгъунэгъу хъуауэ, и художественнэ Iэзагъыр зэрефIэкIуам и нагъыщэу къыщIилъытэр. Ар зэрыпэжыр шэчыншэу егъэбелджылы джэгуакIуэм и усэ гъуэзэджэ «Гъатхэ мыхъумыщIэм»:
Гъатхэ мыхъумыщIэр,
Сымаджэ щIыкIейр,
Пэгун Iэлъэныкъуэр,
Гъатхэ мэкъуншэр,
Шыншэ къэрэгъулыр,
Лым и мащIэгъуэр,
ДжэдыкIэ закъуэр,
Хьэтыкъ ныкъуитIыр,
Мы удз къэмыкIыр,
Фыз кIиирейр, —
А къомым сыкъелрэ
Апрелым симыхьу
Майм сытехьэжтэмэ,
Къурмэн сщIыжынт.
ДжэгуакIуэм и тхыгъэхэм Iуэхур къэгъэлъэгъуэн къудейр мыхъуу, езым и гупсысэхэм бжьыпэр зэрыщаубыдыр нэрылъагъу къыпщащIу усэ зыкъом абы иIэщ. Абыхэм ящыщщ цIыхум и къалэныр, акъыл жан абы бгъэдэлъын зэрыхуейр, IэщIагъэ нэс иIэныр насыпым и зы хэкIыпIэу зэрыщытыр образ гъэщIэгъуэнхэмкIэ абы къыщиIуэта мы и усэр:
Джэдри мэлъэпхъащэ,
КъиулъэпхъэщIами щыкъунщ.
ЦIыхур щыкъун щыпэмэ,
Сытыр и пэрмэн?
Уэрэд зыусри мэпсэу,
Шыпсыр зи Iусми зегъэлI —
МылIэжынур IэщIагъэ дахэщ,
Дунейм и дахапIэр акъылщ.
Сыжажэр IуэрыIуэдзу, цIыху гушыIэрейуэ дунейм тетащ. Абы щIэнэкIалъэ, ауан имыщI щыIэтэкъым, езым зыдилъагъуж ныкъусаныгъэхэри абы ибзыщIыртэкъым, арагъэнт нэгъуэщIхэм ярипэсхэри абы щIыхуагъэгъур, я щхьэ щIрамыгъажэр. И щхьэм, и ныбжьэгъухэм, и пхъум, джэдым теухуауэ абы къыщIэна гушыIэ, псалъэ шэрыуэхэр белджылыуэ щыхьэт тохъуэ анэдэлъхубзэм, лъэпкъ IуэрыIуатэм я хъугъуэфIыгъуэхэм ар куууэ щыгъуазэу, Iэзэу ахэр къигъэсэбэпыфу зэрыщытам, адыгэ IуэрыIуатэм и гъукIэгъэсэн цIэрыIуэхэм ящыщ зы абы къызэрищIыкIам. Жьыгъэм къыдэкIуэ насыпыншагъэхэр пэжагъ нэс хэлъу псалъэ хьэлэмэтыщэкIэ къызэригъэлъэгъуар щыхьэт тохъуэ абы талант инрэ Iэзагъ нэсрэ зэрыбгъэдэлъам:
УщIэкIмэ, къанжэр
къыптекIакIэу,
УкъыщIыхьэжмэ, фызыр
къыптекIиеу,
Куэд къуатрэ пхуэмышхыу,
МащIэ къуатрэ зыбгъэгусэу,
Ущысмэ, ущхьэукъуэу,
Угъуэлъмэ, умыжеифу,
ЦIыкIуу жаIэм зэхыумыхрэ
Ину жаIэм уи жагъуэ хъууэ,
Дахэр пфIэмыIэфIыжрэ
IэфIыр пфIэмыдэхэжмэ —
Жьыщхьэ мыгъуэкIэ зэджэр
аращ.
Октябрым щIэзэуахэм и къуэхэм ящыщу зы — Хьэмэд — хэта мыхъумэ, гъащIэщIэр къэзыхьыжахэм Сыжажэ Къылъшыкъуэ хилъхьэшхуа щыIэкъым, ауэ ар, адрей лъэпкъ джэгуакIуэхэми ещхьу, абы гуапэу IущIащ, куэдкIи щыгугъащ. Пэжщ, псэукIэщIэм и япэ махуэхэм, сытхэр и щхьэусыгъуэми, зэман заулкIэ зэфIэувэ жылагъуэщIэм зэрыхущытыр абы къигъэнаIуэркъым, абы хузэфIэкIынкIэ хъунум фIэгъэщIэгъуэну кIэлъыплъ нэхъ мыхъумэ. Ауэ илъэс зыбгъупщIым къриубыдэу и хэкум щекIуэкIа зэхъуэкIыныгъэхэр и нэгу щыщIэкIым, къуажэхэр зэрефIакIуэр, еджапIэхэр гъунэжу къызэрызэIуахыр, лъэпкъ сабийхэр я анэдэлъхубзэкIэ зэреджэр щилъагъум, и ныбжьыр фIыуэ хэкIуэтами, абы къаруущIэхэр къылъыкъуокIыж, псэукIэщIэм езыми зыгуэрхэр хуищIэн зэрыхуейр къыгуроIуэ, ар зэригъэлъэпIэн псалъэхэр къилъыхъуэу хуожьэ. Абы и щIыIужкIэ, нэ лейкIэ ар гъащIэщIэм еплъыныр зыкъомкIи епхауэ къыщIэкIынщ парт, къэрал унафэщIхэм джэгуакIуэхэм гулъытэ нэхъ къыхуащI зэрыхъуами. 30 гъэхэм къэралыгъуэщIэм и унафэкIэ IуэрыIуатэр лъэпкъ щIэныгъэлIхэм зэхуахьэс, джэгуакIуэхэр зэхуашэс, уэрэджыIакIуэ гупхэр зэрагъэпэщ, абыхэм я IэдакъэщIэкIхэр ятхри къыдагъэкI, абыхэм ящыщ куэд урысыбзэкIэ зэрадзэкI. Хэбгъэзыхьмэ, щэнхабзэ IуэхущIапIэхэм апхуэдэхэм лэжьапIэ къыщрат, радиом и лэжьакIуэхэм хагъэхьэ, цIэ лъапIэхэр къыфIащ, орденхэр къыхуагъэфащэ. Лъэпкъ джэгуакIуэхэм я зэхуэс-зэIущIэ Кавказ Ищхъэрэм а илъэсхэм щекIуэкIахэм псоми Сыжажэ Къылъшыкъуэ хэтащ, гъуазджэм и пкъыгъуэ куэдым зэфIэкI хьэлэмэтхэр зэрыщыбгъэдэлъыр щIыпIэ Iэджэм абы къыщигъэлъэгъуащ. ПщIэ лъагэ абы къыщыхуащIауэ щытащ джэгуакIуэхэм я зэIущIэшхуэ Ростов щызэхэтам, абы пыухыкIауэ хужаIахэр зытета газетхэр нобэ гъуэтыжыгъуейми. Ауэ, ди насып кърихьэкIри, ди деж къэсыгъащ 1939 гъэм ноябрым и 8-10-хэм Налшык щекIуэкIа олимпиадэм ар зэрыхэтам теухуа тхыгъэ кIэщI. Абы и екIуэкIыкIар къыщыгъэлъэгъуэжауэ архивым къыщIэна тхылъымпIэхэм ящыщ зым къыхощ Къэбэрдей- Балъкъэрым щыцIэрыIуэ ордензехьэ усакIуэ Сыжажэ Къылъшыкъуэ а зэIущIэшхуэм уэрэдхэр, хъуэхъухэр зэрыщыжиIар.
Сыжажэм нэхъ пасэу уэрэджыIакIуэ гуп къызэрегъэпэщ. Абы хэтхэм ныбжьыфI зэраIэм щхьэкIи къамыгъанэу, ахэр хэкум и къалэхэм, къуажэхэм макIуэ, абыхэм зыкъыщагъэлъагъуэ, пIалъэ-пIалъэкIэрэ я концертхэр радиокIэ къат. Адыгэ IуэрыIуатэр, щэнгъуазэр гуащIэрыпсэухэм я деж нэхьэсауэ фIыуэ егъэлъагъун и лъэныкъуэкIэ творческэ лэжьыгъэ хьэлэмэт Сыжажэм и гупым а илъэсхэм зэрыригъэкIуэкIам тепсэлъыхьурэ, урыс щIэныгъэлI гъуэзэджэ Талпэ Михаил и лэжьыгъэхэм ящыщ зым мыпхуэдэ псалъэ гуапэхэр яхужиIэгъащ: «Совет IуэрыIуатэм зиужьын папщIэ пхужымыIэну лэжьыгъэшхуэ ягъэзащIэ Зеикъуэ къуажэм щыщ уэрэджыIакIуэ, агрогородым и цIыху пэрытхэу Къазий Мамышэ, Сыжажэ Къылъшыкъуэ, Щоджэн Iэсхьэд сымэ.
ЖылагъуэщIэ зэфIэувэм зэман кIэщIым сыт и лъэныкъуэкIи ехъулIэныгъэшхуэхэр зыIэригъэхьа щхьэкIэ, а зыужьыныгъэхэм къыдэкIуа фIыгъуэхэр къэгъэсэбэпыным иужьрей адыгэ джэгуакIуэхэр хуэмыхьэзыру къыщIэкIащ. Абы къыхэкIкIэ, сыт ямыщIами, абыхэм зыщIапIыкIа, я лъым хэлъ IуэрыIуатэ хъугъуэфIыгъуэр IэщIыб яхуэщIыркъым, я тхыгъэхэми нэхъыбэу къыщагъэсэбэпыр IуэрыIуатэм и жанрхэмрэ художественнэ Iэмал зэригъэпэщахэмрэщ.
Революцэмрэ граждан зауэмрэ Урысейм ис лъэпкъхэм гузэвэгъуэрэ нэщхъеягъуэу къахуихьам гъунэрэ нэзрэ иIэкъым. Абыхэм фIыуэ щыгъуазэ, ахэр зи нэгу щIэкIа адыгэ джэгуакIуэхэми ар гулъытэншэу къагъанэркъым, пэмыджэжынри яхузэфIэкIыркъым. Зауаем и Iэужь щIэпхъаджэхэм теухуа гъыбзэхэр а илъэсхэм зэхалъхьэ ПащIэ Бэчмырзэ, ХьэхъупащIэ Амырхъан, Сыжажэ Къылъшыкъуэ сымэ. А жанрым Къылъшыкъуи йожалIэ, а зэман псэзэпылъхьэпIэхэм абы етх «ПщыукI зэшищым я кIуэды- кIар».
Граждан зауэм и махуэ гущIэгъуншэхэм нэщхъеягъуэшхуэ къатепсыхащ ПщыукI зэшищым. Лажьи-хъати ямыIэу, Дзэлыкъуэ къикIыжрэ пэт, я Iэщри трахри ахэр хужьыдзэм яукIащ. Абыхэм я фэеплъыр къызэтрагъэнэн щхьэкIэ, Сыжажэ Къылъшыкъуэ Къулъкъужын ирагъэблагъэ, зэшищым абы яхузэхилъхьа гъыбзэр Iыхьлыхэм къызэдащтэ, а жылэми псынщIэу цIэрыIуэ щохъу. IуэрыIуатэм и щапхъэхэм тету зэхэлъхьа щхьэкIэ, а гъыбзэм гъэщIэгъуэнагъ гуэрхэр хыболъагъуэ. ЩIыпIэ нэхъ ин абы щызыубыдыр зэкъуэшищыр лажьэншэу зэраукIар, ар къызэрыхъуа щIыкIэхэр къэгъэлъэгъуэныркъым, атIэ нэщхъеягъуэшхуэ къащIэхъуам а щIалэхэм я адэ-анэр, я шыпхъухэр, я щхьэгъусэхэр, я благъэ, Iэулэд, ныбжьэгъухэр зыхидза гуауэр зэрагъэвыр, я фэм зэрыдэкIыр къэIуэтэнырщ. А Iэмалым и фIыгъэкIэ джэгуакIуэм зи гугъу ищIхэр нэхъ гууз пщохъу, цIыхупсэми нэхъ йожалIэ. Iэзагъэ ин хэлъу гъыбзэм къыщыгъэлъэгъуащ игъуэджэкъутэу фIэкIуэда и бынищым я хьэдэхэм анэ насыпыншэр зэрыIущIэр, «лъынэпс мыгъуэу» и сабийхэм абы хущIигъэкIыр:
МыдэкIэ фи анэжь тхьэмыщкIэм
Хьэдэ напэхэр
къызэпеплъыхьыр,
Нэхъу-нэхъууэрэ
зыкъиплъыхьыжри,
ФэркIэ гугъэр ныхихыжащ.
ФэркIэ гугъэхэр ныщыхихыжкIэ,
Къомэхри блыным кIэрощIэ,
Хьэдагъэ фызхэр ныкIэрыщIауэ
ГъуэлъыпIэшхуэм иралъхьэж.
IэджэкIэ нэхъ хэплъэгъуэщ, гугъужщ зэшищым я нэхъыжь бынитI къызыщIэнам и щхьэгъусэр зыIуува IэнатIэри. Ар гущIыхьэ нэхъри къытщищIын и мураду, джэгуакIуэм къыджеIэ а цIыхубз насыпыншэм и мызакъуэу, Зырамыку и «шы пэху цIыкIури» и закъуэу бо нэщIым къызэрыщIэнар:
Жэрурэ уи шы пэху цIыкIур
Бо нэщIым укъыщощыщ,
Уи щыIагъэурэ Хъарзынэ дахэр
Лэгъунэ нэщIым
укъыщощыгъуэр.
Совет лъэхъэнэм ди хэкум зыужьыныгъэ игъуэтар, зэхъуэкIыныгъэ хьэлэмэт къыщыхъуахэр Сыжажэм и нэкIэ елъагъу, абыхэм ар егъэлеяуэ ирогушхуэ, ар гъэлъэпIэныр и къалэн нэхъыщхьэуи къелъытэ. Хъуэхъу, уэрэд, усэми джэгуакIуэм, и щIалэгъуэм иувэжа хуэдэ, куэд зэхелъхьэ, абыхэми нэхъ ехьэжьауэ зи гугъу щищIыр, зэрыгурыIуэгъуэщи, псэукIэщIэр зи фIыщIэ, лэжьакIуэбэм ар къахузэзыгъэпэща парт, къэрал унафэщI нэхъ цIэрыIуэхэрщ, зэман кIэщIым и лъахэм зыужьыныгъэ телъыджэ зыIэригъэхьахэрщ. Совет къэралыгъуэм и тхакIуэ-усакIуэ псоми ещхьу, хабзэ зэрыхъуауэ, джэгуакIуэм и тхыгъэхэм щIыпIэ нэхъ ин щызыубыдыр Лениным, Сталиным, Ворошиловым, Буденнэм ятеухуа хъуэхъу-уэрэдхэрщ. Ахэр цIэрыIуэ хъуныр зыкъомкIэ епхыгъауэ къыщIэкIынщ джэгуакIуэм езым щIилъхьэжауэ макъамэ дахэ ахэм зэращIэлъми. Япэ и лэжьыгъэхэм яхужиIахэм къащхьэщыкIыу, иужькIэ Нало Заур къыдигъэкIа и тхыгъэхэм а уэрэдхэр игу зэрыримыхьыжыр щибзыщIыркъым, ахэр парт унафэщIхэм баштекъузэкIэ джэгуакIуэм ирагъэтхауэ къелъытэ. Хэбгъэзыхьмэ, иужьрей и тхылъ «Институт джегуако»-м зэрыщытхамкIэ, 30-хэм абы зэхилъхьа уэрэдхэр псори «зы жыпхъэм итщ, мыхьэнэншэхэщ (рутинный), уеблэмэ, Пушкиным теухуа усэ дыдэр гум къыбгъэдэкIыркъым». Зыри ящIэмылъу, псэ ящIэмыту щIэныгъэлIым къилъытэ уэрэдхэм ящыщщ Сталиным теухуари. А илъэсхэм апхуэдизу а уэрэдыр занщIэу цIэрыIуэ хъуати, ар зымыщIэрэ зыщамыгъэзащIэрэ гъуэтыгъуейт. ЩIэныгъэлI Талпэ Михаил зэритхыжыгъамкIэ, лъэпкъ тхыдэм зэи къыщымыхъуауэ, Сталиным теухуа уэрэдыр урысыбзэкIэ зэрадзэкIри, «Правда» газетым къытехуэгъащ. А уэрэдым хэт псалъэхэр джэгуакIуэм игу къабзэм къызэритэджыкIарщ абы къару къезы- тыр:
Сталину ди дыщэ дыгъэ,
Къэралышхуэм и дыгъэ мазэ,
УзэщIакIуэу си щIалэ пашэ,
Зи псалъэр къэрэхьэлъкъ
гъуазэ.
Зегъазэри нэхур егъаблэ,
Сталину ди дыщэ дыгъэ,
Къэралышхуэм ди дыгъэ-мазэ.
Нало Заур къызэрыхигъэщхьэхукIымкIэ, нэхъ мыхьэнэшхуэ яIащ хэкум щекIуэкI зэхъуэкIыныгъэ инхэр джэгуакIуэм къыщигъэлъэгъуа и усэхэм. Апхуэдэхэщ «Налшык», «Зеикъуэ папщIэкIэ», «Хъыджэбзхэм», «СынасыпыфIэщ», «Геленджик», «Бахъсэн и дыгъэ», урысыбзэкIэ зэдзэкIауэ иджы къэдгъуэтыжа «Колхоз хъуэхъу», «Хъуэхъу», «Си бжьамийм зи уэрэд жиIэр» и IэдакъэщIэкIхэр.
Езым и жылэжьым зэман кIэщIым зэхъуэкIыныгъэ телъыджэ къыщыхъуахэм щыгуфIыкI, ахэр зи нэ, зи псэ джэгуакIуэм и тхыгъэ куэдым щыгъэлъэпIащ къыдалъхуахэм зыIэрагъэхьа текIуэныгъэ хьэлэмэтхэр. Абы и къуажэм а илъэсхэм щаухуэу щIадзэ Кавказ Ищхъэрэм щыцIэрыIуэ Бахъсэн ГЭС-р, икIэм нахуэмыгъэсами, абы агрогород щащIыну яужь йохьэ. И лъэпкъым и цIыхухэм икIэм-икIэжым ягъуэта щхьэхуитыныгъэм, яIэ хъуа псэукIэ дахэм усакIуэ лIыжьыр зэрыригушхуэр нэхъ куууэ абы къыщигъэлъэгъуащ «Зеикъуэ папщIэкIэ» усэм.
И ныбжь хэкIуэтами, езым зэритхыжымкIэ, «хабзэщIэ къэунэхуахэм ар щIэ ящIыжащ», апхуэдэу щытми, игу къоуэ гъащIэщIэ зэфIэувам абы куэд зэрыхимылъагъукIыжынур, йохъуапсэ зи щIалэгъуэу абы ирихьэлIахэм. Жьыгъэ къытегуплIам иринэщхъей джэгуакIуэм игу щыщIэр «СынасыпыфIэщ» и усэм мыпхуэдэу къыщеIуатэ:
Дунейм и дахэр къыщыстепсэм
Хьэдрыхэ кIуэныр
къыстезэрыхьщ.
IуэхуфI зэрахьэхэм си нэр
къыхуокI,
СыкIэлъыIэбэми, сылъэмыIэсу
Ар сIэщIэкIынкIэ сэркIэ
шынагъуэщ.
ГъащIэщIэм и ехъулIэныгъэ нэхъ ин дыдэхэм ящыщу Сыжажэм къилъытэр бгырыс цIыхубзхэм щхьэхуитыныгъэ нэс зэрагъуэтарщ. ФIыуэ зэрылъагъухэр пасэм «ЗэкIэлъыгуIэу, зэлъэмыIэсу, Уасэу ятынхэр зэпамыгъуэту, Былым ямыту зэрамыгъашэу» щытамэ, иджы:
Я щхьэ, я лъэхэр
зэхуагъэджыджэу,
Я жьэм къыжьэдэкIымкIэ Iуэхур
яублэу,
Былым емыблэу благъэ яубыду,
Зэрыгъэбыдэрэ Iуэхур яухуэу,
Езы зэгуакIуэхэр
зэрыубыдыжхэри,
Зэбгъурыувэри зэдежьэжащ.
ЗэхъуэкIыныгъэ и лъахэм къыщыхъуахэр Къылъшыкъуэ еш имыIэу егъэлъапIэ, ахэр абы и гуапэщ, псэкIэ къещтэ, и фIэщ зэрыхъуми шэч къытепхьэркъым. Апхуэдэу щытми, абы и тхыгъэхэм псалъэ лъагэр, дыгъэлыр щыкуэдщ, ныкъусаныгъэ гуэрхэми абыхэм я гугъу щыщIакъым, ауэ апхуэдэ егъэлеиныгъэхэр зыдэплъагъур абы и тхыгъэхэм я закъуэкъым — а илъэсхэм совет литературэхэм ар я нэщэнэ нэхъыщхьэу щытащ. ГъащIэщIэр егъэлеяуэ щыIэта, яухуэ жылагъуэщIэм щытхъупсыр къыщегъэжэха абы и тхыгъэхэм ящыщ зыщ «Дуней дахэ» усэр. А тхыгъэм тхыдэ гъэщIэгъуэн иIэщ, апхуэдэ усэ абы зэриIэр нобэр къыздэсым зы лэжьыгъэми къыщыгъэлъэгъуакъым. Ар 1939 гъэм июным и 20-м «Социалистическэ Къэбэрдей-Балъкъэр» газетым къытехуащ джэгуакIуищым — КъуийцIыкIум, Сыжажэм, ХьэхъупащIэм — я цIэхэр щIэту. Ар зи IэдакъэщIэкIхэм ящыщу Сыжажэмрэ ХьэхъупащIэмрэ куэд щIауэ лъэпкъ тхылъеджэхэм я нэIуасэмэ, КъуийцIыкIур хэтми нобэр къыздэсым тхузэхэгъэкIакъым. Ар зищIыс, зыхуэдэр зэдгъэщIэну пасэу зызыхуэдгъэза щIэныгъэлI нэхъыжьхэм (псалъэм папщIэ, КъардэнгъущI Зырамыку) абы теухуауэ зыри къыджаIэфатэкъым. Хъуэхъу щIыкIэу гъэпсами, пасэм гугъуехьакIуэ цIыхубэр зыхэта дэкъузэныгъэр къэгъэлъэгъуэным щIыпIэ куэд щиубыдми, абы нэхъыщхьэу щыгъэлъэпIар совет гъащIэрщ, абы и ехъулIэныгъэ хьэлэмэтхэрщ:
Ей, си къуэшхэ, фегупсыс
Ди псэукIэм и инагъым.
Губгъуэ инуэ нэм къиплъыхьыр
ЩхъуэкIэплъыкIэу дузэдащ…
ЩIыри псыри ди зэхуэдэу
Дыздэлажьэу дежьэжащ.
ЗаконыщIэу къыдэкIам
ГуфIэгъуэбэр къытхуихьащ.
Депутатхэр хэтх, дыхахыу
Iуэхум хуити дыхуащIащ.
Къэрал кIуэцIыр ягъэбыдэу,
Къэрал кIуэцIыр ягъэбжьыфIэу,
ГуфIэгъуэшхуэр Iэпэм пыжуэ
Гъэ мин гъащIэр яугъащIэ.
Мы тхыгъэм гъэщIэгъуэну хэлъыр джэгуакIуэхэр зытета хабзэм къытекIыу, ар усакIуищым зэрызэдатхарщ. ЗэрыхуэбгъэфэщэнкIэ, ар газетым и лэжьакIуэхэм я жэрдэмщ, а илъэсым екIуэкIын хуея хэхыныгъэм и пэ къихуэу ар ирагъэтхауэ къыщIэкIынщ. А усэм хэт сыт хилъхьами зэхэгъэкIыжыгъуафIэкъым, ауэ зауэм и пэкIи и ужькIи ХьэхъупащIэ Амырхъан къыдигъэкIа и тхыгъэхэм уащыхуозэ а псалъащхьэр зиIэ усэм. Пэжщ, джэгуакIуищым я IэдакъэщIэкIыр сатыр 98-рэ хъумэ, ХьэхъупащIэм и усэр зэрыхъур 34-рэщ, ахэри а щым зэдатхам хэпхъауэ хэту уащыхуозэ. Абы нэмыщIкIэ джэгуакIуищым я тхыгъэм зыкъомкIэ поджэж ХьэхъупащIэм 1940 гъэм къыдигъэкIа «Хуитыныгъэ» усэри. Пэжщ, гъэпсыкIэ и лъэныкъуэкIэ абы зэхъуэкIыныгъэ гуэрхэр игъуэтащ, усакIуищым я усэр строфакIэ зэпымыудамэ, «Хуитыныгъэ» усэр сатыр плIырыплIу зэхэту гъэпсащ.
Хэку зауэшхуэм и пэ лъэхъэ- нэхэм Сыжажэм и Iэдакъэ къыщIэкIахэр зэбгъапщэ, зэплъытмэ, зы гъэщIэгъуэныгъэм гу лъумытэнкIэ Iэмал иIэкъым. А тхыгъэхэр я ухуэкIэ-гъэпсыкIэкIи бзэм и къулеягъ и лъэныкъуэкIи кIуэ пэтыху нэхъ йофIакIуэ, иужьрей и тхыгъэ зырызхэр усэ нэсым и мардэм йоувэ, псалъэ дыгъэл купщIэншэхэр хэпщIыкIыу ахэм нэхъ мащIэ щохъу. Апхуэдэ зыузэщIыныгъэ куу зыгъуэтахэм ящыщу нэхъ къыхэгъэщхьэхукIыпхъэщ «Дыгъэр къыщыдатым», «Бахъсэн и дыгъэ» усэхэр. Япэр республикэм и ехъулIэныгъэфIхэм папщIэ Лениным и орденыр 1934 гъэм япэ къыщытхуагъэфэщам теухуамэ, етIуанэм къыщыгъэлъэгъуэжар Бахъсэн Iуфэ щекIуэкIа ухуэныгъэ хьэлэмэтырщ, абдеж щащI ГЭС-р зэраухарщ. Къэбэрдей усакIуэхэм ящыщу абы темытхыхьарэ и мыхьэнэр зэхэзыгъэкIыну яужь имыхьарэ гъуэтыгъуейщ, ауэ нэгъуэщIхэм жаIахэм зыкIи ещхькъым, къыщхьэщокI джэгуакIуэм абы хуитхар. Гум къинэж образхэмкIэ, зэгъэпщэныгъэщIэ и щхьэкIэ къихутахэмкIэ, псалъэ къызэрыгуэкIхэмкIэ лIыжь акъылыфIэм къигъэлъэгъуэн хузэфIэкIат и лъахэм щаухуа ГЭС телъыджэм и мыхьэнэр.
Еш имыщIэу и лъахэм щекIуэкI дэтхэнэ зы Iуэхугъуэми Сыжажэр жыджэру хэтщ. Абы и тхыгъэхэр хэкум анэдэлъхубзэкIэ къыщыдэкI газетым пIалъэ-пIалъэкIэрэ къытохуэ, ахэр урысыбзэкIэ зэрадзэкI, и ныбжьэгъу, и къуажэгъу лIыжьхэр зыхэт уэрэджыIакIуэ гупым долажьэ, улахуэ ирату ахэр радиом кърагъэблагъэ, лъэпкъ уэрэдыжьхэмрэ езыхэм я IэдакъэщIэкIхэмрэ жрагъэIэ. Ди жагъуэ зэрыхъущи, гукъэкI ищIу, а зэманым абыхэм ягъэзащIэ уэрэдхэр пластинкэм зыми иритхакъым, радиом щIэлъа пленкэхэри къызэтенакъым. Ауэ ахэм ирагъэкIуэкIа творческэ лэжьыгъэ хьэлэмэтыр партымрэ къэралыгъуэмрэ гулъытэншэу къагъанэркъым — совет правительствэм и унафэкIэ 1939 гъэм Сыжажэ Къылъшыкъуэ «Знак Почета» орден лъапIэр къэбэрдей тхакIуэхэм ящыщу япэ дыдэ къыхуагъэфэщауэ щытащ. Я лэжьэгъум и гуфIэгъуэр дагъэлъапIэу, къэбэрдей, балъкъэр тхакIуэхэм хъуэхъу гуапэкIэ джэгуакIуэм зыхуагъэзащ икIи ар республикэм къыщыдэкI газетхэми къытехуауэ щытащ. ИужьыIуэкIэ, а гъэ дыдэм и июным, ди лъэпкъым и творческэ лэжьакIуэхэм ехьэжьауэ ягъэлъэпIащ джэгуакIуэ гъуэзэджэр къызэралъхурэ илъэс 75-рэ зэрырикъур. А махуэшхуэм и саулыкъукIэ «Социалистическэ Къэбэрдей- Балъкъэр» газетым Сыжажэм теухуауэ напэкIуэцI щхьэхуэ игъэхьэзыращ. А илъэсхэми абы жыджэрагъ зэрыхэлъам и щыхьэтщ урыс усакIуэшхуэ Лермонтовыр дунейм зэрехыжрэ илъэси 100 зэрырикъур дахыну республикэм къыщызэрагъэпэща комитетым ди джэгуакIуэри зэрыхагъэхьари.
Совет къэралыгъуэм и адрей цIыхухэми хуэдэу, Хэку зауэшхуэ къежьам Сыжажэ Къылъшыкъуэ нэщхъеягъуэшхуэхэр къыхуихьащ. Абы и щIалитху Мурид, Хьэмэд, Iэдэм, Данил, Уэлий сымэ щхьэхуитыныгъэм я щхьэр щхьэузыхь хуащIащ, езым и жьыщхьэ нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм залымыгъэрэ хабзэншагъэу зэрахьар и нэгу щIэкIащ. Апхуэдэу щытми, зауэм и япэ махуэхэм къыщыщIэдзауэ джэгуакIуэ псэемыблэжыр хэку текIуэныгъэм хуолажьэ, лъахэм и цIыхухэр бэнэныгъэм къыхуезыджэ усэхэр етх, и уэрэджыIакIуэ гупыр щIыгъуу радиокIэ къопсалъэ, къуажэхэм концертхэр щат. А махуэ псэзэпылъхьэпIэхэм джэгуакIуэм итхауэ нобэкIэ дызыщыгъуазэр тхыгъитI къудейщ (Нало Заур зи цIэ къриIуэр зыщ). Сытхэр и щхьэусыгъуэми, ахэри анэдэлъхубзэкIэ къызэтенакъым, щыгъуазэ зэрызыхуэтщIыфынур урысыбзэ-кIэ зэдзэкIауэ газетым тета- хэрщ.
ТIэкIу нэхъ пасэу итхами, урысыбзэкIэ зэдзэкIауэ Сыжажэм и нэгъуэщI зы уси иджыблагъэ къэдгъуэтыжащ. ЩIэлъ гупсысэкIи и ухуэкIэ-гъэпсыкIэкIи ар джэгуакIуэм адрей и тхыгъэхэм къащхьэщокI. Зи гугъу тщIы «Си бжьамийм зи уэрэд жиIэр» тхыгъэр хъыбарым нэхъ пэгъу- нэгъущ. Ар, зэрыхуэбгъэфэщэнкIэ, езым къигупсысакъым, атIэ и гъэсакIуэ хьэлэмэтым и деж щызэхихагъэнущ. Ар нобэр къыздэсым дызыщымыгъуазэ нарт эпосым и пшыналъэхэм ящыщ зыщ, зыкъомкIи Ашэмэз и пшыналъэ цIэрыIуэм поджэж. Макъамэр зэрымыщIэкIэ япэ щIыкIэ къызэрахутэр, лъэпкъ гъащIэм къалэн ин абы зэрыщигъэзащIэр, цIыхубэм и гурылъ-гурыщIэр, и гуфIэгъуи нэщхъеягъуи макъамэрэ уэрэдкIэ къаIуатэу лIэщIыгъуэхэм зэрыщызекIуэр абы пэжу къыщыгъэлъэгъуащ. КъимыдэкIэ, а хъыбарым дэ щыгъуазэ дыхуещI и щIалэгъуэм джэгуакIуэр дэкъузэныгъэ хьэлъэм зэрыдэтам, тхьэмыщкIагъэу и фэ дэкIам. Ауэ гъащIэщIэ къэунэхуам ахэр псори IэщIыб ищIащ, абы зэрыщыжыIамкIэ, апхуэдиз гугъуехьхэр зытелъа усакIуэ лIыжьым иужь зэманхэрщ гъащIэ тынш щигъуэтари, зыхуей хуэмыныкъуэу псэу щыхъуари, жьыщхьэ махуэ хъуауэ зыщилъытэжари.
И псэр пытыху еш имыщIэу зи лъэпкъым хуэлэжьа къэбэрдей джэгуакIуэ гъуэзэджэ Сыжажэ Къылъшыкъуэ, Хэку зауэшхуэр иухыным махуитI фIэкI имыIэжу, 1945 гъэм накъыгъэм и 7-м дунейм ехыжащ икIи зыхилъхьэ щымыIэу фIыуэ илъагъу и жылэжьым ар щыщIалъхьэжащ.
ДжэгуакIуэшхуэм и тхыгъэхэр зэхуэхьэсыжыным гугъуехь Iэджэ пылъащ. ЩоджэнцIыкIу Алийрэ Нало Зауррэ къытрагъэдза тхыгъэхэм нэмыщI, ахэр къыщылъыхъуэн хуей хъуащ 30 гъэхэм къыдэкIа тхылъхэмрэ газетхэмрэ, архивхэм. А илъэсхэм джэгуакIуэм и тхыгъэ зыбжанэ урысыбзэкIэ зэрадзэкIащ, абыхэм я нэхъыбэр иджыщ хэIущIыIу щыхъуар, етIуанэу къыщыдэкIыжыр. Ахэр тэмэму зэдзэкIа хъуатэкъым, абы и щхьэусыгъуэри зыщ: а илъэсхэм ар нэсу зылэжьын урыс усакIуэхэр ди деж зэрыщымыIарщ.
Сыжажэ Къылъшыкъуэ къызэралъхурэ мы гъэм илъэси 150-рэ ирокъури, абы ирихьэлIэу къыдэгъэкIыпхъэт джэгуакIуэ гъуэзэджэм и тхыгъэ къызэтенахэр щызэхуэхьэса тхылъ. Абы нэрылъагъу къищIынт а усакIуэ щэджащэм ди лъэпкъ щэнхабзэм хэлъхьэныгъэ хьэлэмэт къызэрыхуигъэнар.
ХЬЭКIУАЩЭ Андрей.
филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор,
ЩIДАА-м и академик.
