Адыгэхэр (шэрджэсхэр)
КъунейтIрэ щыIэ Франджы къэралыгъуэм и къулыкъу хэгъэщхьэхукIахэм ирагъэкIуэкIа къэхутэныгъэ
Япэрей дунейпсо зауэм и Iэужьу 1918 гъэм Уэсмэн пащтыхьыгъуэр лъэлъэжа нэужь, Щам щIыналъэшхуэр Инджылызымрэ Франджымрэ зэхуагуэшри, нобэ СириекIэ зэджэ къэралыр Франджым и унафэм щIэт щIыпIэ щхьэхуимыт хъуащ. А зэманым хуозэ франджы къулыкъу хэгъэщхьэхукIахэм КъунейтIрэ и Iэшэлъашэм ис адыгэхэр зищIысыр зрагъэщIэн папщIэ ирагъэкIуэкIа къэхутэныгъэр. 1935 гъэм фокIадэм и 15-м франджыбзэкIэ дунейм къытехьа тхыгъэ гъэщIэгъуэным иджы адыгэбзэкIэ дыкъеджэну Iэмал диIэщ Сирием къикIыжу Хэкум къэIэпхъуэжа, Париж дэт Сорбоннэ университетыр къэзыуха, филологием и доктор Бэтокъуэ Нияз и фIыгъэкIэ.
Франджы дзэ унафэщIхэм ябгъэдэсщ Сирием и лIыхъужь Анзор Джэуад. 1945 гъэ
ЯПЭ IЫХЬЭ
Географие теплъэгъуэ гъэкIэщIа
Кавказ тIуащIэ зэпылъыпIэм Адыгэ ЩIыналъэкIэ йоджэ. Абы КъухьэпIэмкIэ Тэман хытIыгум деж къыщыщIедзэ, къуэкIыпIэмкIэ Каспий хым, Апшерон хытIыгум нэс зеукъуэдий. Нобэ Адыгэ ЩIыналъэкIэ зэджэ «Кавказ Ищхъэрэ Зэкъуэтым» пасэ зэманым адыгэхэр щыпсэуащ.
А щIыналъэм хы ФIыцIэ Iуфэм и къуэкIыпIэ лъэныкъуэмкIэ Ингур псыр къыщыхэхуэжым щыщIэдзауэ ищхъэрэкIэ — Керчь Iузэвым нэс зеукъуэдий. КъаблэмкIэ (ипщэмкIэ) Каспий хы Iуфэм Гум псыр щыхэхуэжым щыщIэдзауэ Апшерон хытIыгум нос. Ингур псым и къыщIэжыпIэм щыщIадзэри, Кавказ къуршхэм Кавказ щIыналъэр ягуэш:
ИщхъэрэкIэ — Кавказ Ищхъэрэ Зэкъуэтыр;
ИпщэкIэ (къаблэмкIэ) Кавказ Ипщэ щIыналъэр;
ИщхъэрэкIэ «Кавказ ЩIыналъэ Зэкъуэтым» Урысейр гъунапкъэ къыщыхуохъу Псыжьрэ Гумрэ я деж. Кавказ къуршхэм я нэхъыщхьэхэм хабжэ Iуащхьэмахуэрэ (м 5630-рэ) Къазбэчрэ (м 5045-рэ).
Псыежэх нэхъыщхьэхэр Псыжьрэ Тэрчрэщ. Псыжь и къыщIэ- жыпIэр Iуащхьэмахуэщ. Тэрч и къыщIэжыпIэр Къазбэчщ. Псыжь и Iыхьэ куэдым кхъухьжьейкIэ ущызекIуэфынущ.
Кавказ къуршхэр мыл бгышхуэхэмкIэ гъэнщIащ. КъищынэмыщIауэ, лъагапIэхэм гуэл куэдым ущрохьэлIэ.
ЩIыуэпсыр
Кавказ щIыналъэхэм я щIыпIэхэм щIыуэпсым и щытыкIэр щызэтехуэркъым. Я нэхъыбэм «континентальнэкIэ» зэджэ щIыуэпсыр щызокIуэ. Ауэ хы ФIыцIэ Iуфэм къыбгъурылъ щIыпIэхэм ЩIыкурытыхым (Средиземнэ хым) и щIыуэпсыр щытепщэщ.
ЩIым и хъугъуэфIыгъуэхэр
Кавказым и щIы щIагъри щIы щхьэфэри хъугъуэфIыгъуэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ къулейщ. Километр щэ бжыгъэкIэ зызыукъуэдий бгъуэнщIагъхэм уарохьэлIэ. Хы ФIыцIэм пэгъунэгъу щIыналъэхэр мэзым щIигъэнащ. Уэздыгъей мэзхэм къадэкIуэу, ЩIыкурытыхым и хъуреягъкIэ узрихьэлIэ пхъэщхьэмыщхьэ псори къыщокI мыбдежым.
Псыжьрэ Тэрчрэ я тафэхэр щIы пшэрщи, гъавэхэкI лIэужьыгъуэ псори къыщохъу. Абхъазым метр мин зи лъагагъ жызумейхэм ущрихьэлIэнкIи хъунущ. Тутын хэсэнми куэду зыщеубгъу щIыпIэм. Кавказым исхэр нэхъыбэу зэлэжьыр мэкъумэшымрэ былым гъэхъунымрэщ. Хэкум гъавэхэкIыу къитыр апхуэдизкIэ куэдщи, нэгъуэщI къэралыгъуэхэми хурагъашэ, Iэщ гъэхъунми фIы дыдэу зиужьащ. Нэхъыбэу ягъэхъур шы, мэл, бжэн, жэм, хыв хуэдэ бжьакъуэ зытет шэрыпI былымхэрщ. Урысейм дзэ къыщызэригъэпэщкIэ, шы хуэныкъуэху, щэхуакIуэ здэкIуэу щытар Кавказращ.
ЩIы щIагъ хъугъуэфIыгъуэхэр
Кавказым щымащIэкъым щIы щIагъ хъугъуэфIыгъуэхэр: дыжьын, гъущI, тхъуэбзащхъуэ, гъуаплъэ, нэгъуэщIхэри. Псыжь и къыщIэжыпIэ лъагэхэмрэ Абхъазымрэ мывэ фIамыщIкIэ бейщ. Грознэ къалэ цIэрыIуэм щIыдагъэу тонн мелуанитI къыщIокI.
ЩIыналъэхэр зэзыпх гъуэгухэр
Урысейм Кавказыр къыщизэуа лъэхъэнэм гугъуехьышхуэ хэтащ. Ар къызыхэкIар Кавказ лъэпкъхэр бийм пэщIэтыну Iэмал къезыта, ахэр зэлъэзыгъэIэс гъуэгухэр зэрымащIэрат. Зауэр иухыу гъащIэр мамыр хъужа нэужь, урыс унафэщIхэр занщIэу пэрыхьащ дэнэкIи гъуэгу щыпхашыным. МафIэгу яукъуэдияхэм ящыщу нэхъыщхьэр хы ФIыцIэм Iус ЦIэмэз (Новороссийск) къыщыщIэдзауэ Каспий хым нэс пхаша гъущI гъуэгурщ. А гъуэгу нэхъыщхьэм епхауэ гъуэгущIэхэр зэбграшри, къалэ псори зэрапхащ.
Тхыдэ гъэкIэщIа
Кавказыр цIыху хужь лъэпкъым и къежьапIэ щIыналъэу ябж. Хы ФIыцIэмрэ Каспий хымрэ я зэхуаку къызэрыдэувэм, Европэмрэ Азиемрэ я зэпыдзапIэу зэрыщытым къыхэкIкIэ, фIэкIыпIэ имыIэу къалэнышхуэ зэрихьэну къыхуэувырт. Азием къикIыу Европэм кIуэ зэрыпхъуакIуэ куэдым Кавказыр я зэблэкIыпIэт. Абыхэм ящыщ куэд мыбдежым щызэхакъутащ. Урыс, тырку, перс унафэщIхэм Кавказ щIыналъэр зыIэрагъэхьэныр я плъапIэт. Ар къызыхэкIыр езы Кавказым геостратегие и лъэныкъуэкIэ иIэ увыпIэрат. Къэралыгъуэ лъэщхэм я хъуэпсапIэу зэрыщытращ и щхьэусыгъуэр Кавказыр зауэ-банэм хэмыкIыу къызэрекIуэкIар. А щытыкIэм къегъэлъагъуэ щIыналъэм ис цIыхухэр зэуэным зэрыхуэIэзэри. Кавказ лъэпкъхэр щIы тафэм тету бийм щыпэмылъэщынум и деж бгы лъагэм дэкIуеижхэрти, сыт хуэдэ бий къатемыуэми япэлъэщхэрт икIи я щхьэри я хабзэри яхъумэжыфырт.
Пасэрей алыдж тхыдэджхэм трагъэчыныхьу ятх Кавказыбгхэмрэ псыежэххэу Индылрэ (Волгэ) Тэнрэ (Дон) къызэщIаубыдэ щIы тафэхэр пасэм адыгэхэм я щIыналъэу щытауэ. Адыгэхэр Кавказым и лъэпкъ нэхъыжь дыдэу къалъытэ. Абыхэм ящыщ пасэрейхэм къащIэна Iэмэпсымэхэм я тхыдэр мывэ лъэхъэнэм нэс мэIэбэ. Языныкъуэ тхыдэджхэм жаIэ хьэтитхэм, адыгэ лъэпкъыу Кавказым икIыу, Тигррэ Евфратрэ я кум диубыдэ щIыналъэм империе къыщызэрагъэпэщауэ щытауэ.
Кавказым теухуа хъыбархэм алыдж таурыхъхэми увыпIэшхуэ щаубыд. Абыхэм язщ Иныжь Прометей теухуар. Абы хъуаскIэ лъапIэ-лъагэу уэгум кърихар цIыхухэм яритати, тхьэхэм я нэхъыжь Юпитер абы хуэгубжьри, Кавказыбгым гъущI блакIэ кIэриIулIэжыгъат, игъащIэкIэ бгъэр къэлъатэурэ и кIуэцIыр къришхыкIыну.
Кавказым мыпхуэдэ къэралыгъуэ щхьэхуитхэр итащ:
— Адыгэ къэралыгъуэ;
— Дыгъыстэн-шэшэн къэралыгъуэ;
— Куржы къэралыгъуэ;
— Ермэлы къэралыгъуэ;
Мы къэралыгъуэхэм мыхьэнэ нэхъ ин зиIэу яхэтар Адыгэ къэралыгъуэращ. Абы Кавказыбгхэмрэ Псыжь и тафэмрэ зыщеубгъу.
Адыгэхэмрэ Урысеймрэ
1723 гъэм щыщIэдзауэ Урысейр хущIокъу Кавказ Ищхъэрэри Ипщэри зыIэригъэхьэну. Къэжэр шах Мухьэмэд Ага Перс 1795 гъэм Куржым ебгъэрыкIуэри зэтрикъутащ, гугъуехьышхуэ пымылъуи Куржы щIыналъэр зыIэригъэхьащ. Екатеринэ ЕтIуанэм Куржым зэгурыIуэныгъэ ирищIылIауэ щытащ ныбжьэгъугъэкIэ зэдекIуэкIынхэу.
Урысейм чристэнхэр муслъымэнхэм ящихъумэну и пщэ дилъхьэжат, абы къыхэкIыу Кавказ Ищхъэрэри Ипщэри зыIэригъэхьэну яужь итт. Ауэ а политикэм гуащIэу, псэемыблэжу пэщIэтахэщ Кавказым щыщу муслъымэн диныр къэзыщта адыгэхэри, шэшэнхэри, дагъыстэнхэри. А зэпэщIэтыныгъэм нэхъ IупщIу къыхэщыр 1838 -1858 гъэхэм Щамил Iимамым иригъэкIуэкIа бэнэныгъэращ.
ЛIыхъужь щихъ Щамил хабзэ ткIий зыхэлъ къэралыгъуэ зэригъэпэщат Кавказ псор къызэщIиубыдэу, адыги, шэшэни, дагъыстэни зэкъуэту. Псом япэ игъэзэщIа лэжьыгъэхэм ящыщу зэкъуэтыныгъэм пэщIэувэ пщыхэр иригъэкIуэтэкIащ. Езым и жыджэрагърэ къыхуеджэныгъэкIэ Щамил хузэфIэкIащ цIыхубэм закъригъэIэтын, къуэшыгъэмрэ захуагъэмрэ зи лъабжьэ зэхэтыкIэ иукъуэдиин. Щихъым хэкур Iыхьэ-Iыхьэу иригуэшыкIри, дэтхэнэ зы щIы кIапэми унафэщI щхьэхуэ тригъэуващ. Абыхэм я пщэм дэлъыр тепщэныгъэр ягъэбыдэн, цIыхубэр зауэм хуэгъэхьэзырынрат.
Дзэшхуи дэIэпыкъуэгъу куэди имыIами, Щамил Iимамым бийм зэман кIыхькIэ зауэ дригъэкIуэкIащ, хэщIыныгъэшхуи иритащ. 1859 гъэм щихъ Щамилыр гъэрыпIэм щихуам Кавказым и хуитыныгъэм удынышхуэ игъуэтащ, езы Кавказ зауэр и кIэм нэмысыпами.
1861 гъэм бадзэуэгъуэм и 13-м цIыхубэ зэхуэсышхуэ екIуэкIащ. Абы унафэ къыщащтащ «Кавказ Ищхъэрэ Зэкъуэт» цIэр зиIэ къэралыгъуэ яухуэну, зауэр зэпамыгъэууэ Урысейм бэнэныгъэ драгъэкIуэкIыну. Унафэм ипкъ иткIэ, лIыкIуэхэр Лондон, Париж, Истамбыл ягъэкIуащ, Кавказым и Iуэху зыIутыр къэралыгъуэшхуэхэм лъагъэIэсын, Урысейм Кавказым IэщэкIэ къебгъэрыкIуауэ къыдригъэкIуэкI зауэр къазэрытегуплIэм гу лърагъэтэн папщIэ. А лъэхъэнэм инджылыз лъэпкъым щыщ куэд адыгэхэм ялъэкI къамыгъанэу къадэIэпыкъуащ.
Кърым зауэм и ужькIэ Инджылызым къыхилъхьащ Кавказыр и щхьэ хуиту псэун хуейуэ. Ауэ Франджы къэралыгъуэм ар идакъым, Урысейм и жагъуэ имыщIын папщIэ.
Европэр къазэремылIалIэм щхьэкIи къамыгъанэу, адыгэхэм унафэ къащтащ зауэр и кIэм нэс ирагъэкIуэкIыну. Ауэ IэщэкIэ зэщIэузэда урысыдзэм адыгэхэр щапэщIэта зауэм 1864 гъэм накъыгъэм и 21-м кIэ игъуэтащ. Пащтыхь Александр Ещанэм и къуэш Михаил Кавказым къакIуэри тет щыхъуат. Абы Псыжь, Тэрч тафэ деж щаубыд щIыналъэхэр адыгэхэм яригъэбгынэн папщIэ, унафэ ткIийрэ Iуэху бзаджэу зэримыхьа щыIэкъым. ЯгъэIэпхъуа цIыхухэм я пIэкIэ урыс хьукмэтым урысрэ къэзакърэ къишэурэ иригъэтIысхьащ.
1864 гъэм къриубыдэу адыгэу цIыху мин щиблым (700.000) щIигъум хэкур ябгынэри, Тыркум Iэпхъуэн хуей хъуащ.
1877 гъэм Урыс-Тырку зауэр къагъэсэбэпу, адыгэхэр Урысейм и IэмыщIэм къикIыну хущIэкъуахэщ, ауэ яхузэфIэкIакъым. 1877 — 1878 гъэхэм а зауэр Берлин зэгурыIуэныгъэкIэ иухащ.
Урысейм Батуми, Къарс щIыналъэхэр зыIэригъэхьащ. Апхуэдэуи Кавказ Ищхъэрэмрэ Ипщэмрэ и IэмыщIэ илъ хъуащ. ЩIэрыщIэу цIыху минищэм (100.000) щIигъум хэкур ябгынэн хуей хъуащ. Апхуэдэу щыхъум, Тырку къэралыгъуэм пщэрылъ егъэлеяхэмкIэ адыгэхэр къыхигъэзыхьащ.
Адыгэхэмрэ Мысырымрэ
Мыбдежым къыхэгъэщыпхъэщ адыгэхэр хьэрып пащтыхьхэм мамлюк куэдкIэ зэрахуэупсар, нэхъыбэу Аббасидхэмрэ Аюбидхэмрэ.
1516 гъэм пащтыхь унэм зыкъыщызыIэтахэм я пашэ Бэркъукъу (е Бэрэкъуэ) нобэкIэ Мысырыр, Сириер, Хьиджазыр (Саудей Хьэрыпыр) къызэщIэзыубыдэ щIыналъэм тепщэр щиубыдащ. (Мыр щыуагъэщ: Бурдж мамлюкхэм Мысырым тепщэныгъэр щыщаIыгъар Мунджин псалъалъэм зэрыжиIэмкIэ, 1383 — 1517 гъэхэм; совет энциклопедием ипкъ иткIэ — 1390 — 1517 гъэхэращ — Б.Н.).
А лъэхъэнэм къриубыдэу адыгэ пащтыхь 23-рэ зэблэкIащ. Абыхэм яужькIэ тырку сулътIан Селим Япэрейм и тепщэныгъэм Сириеми Мысырми щызригъэукъуэдиящ. Адыгэ пащтыхьхэм я деж тепщэныгъэр щIэину, адэм къыIэщIэкIмэ, къуэм къыIэрыхьэу щыщыттэкъым, сулътIаныр щIыхь зиIэ цIыху цIэрыIуэхэмрэ пщыхэмрэ я хасэм щыхахыу арат.
Наполеон Мысырым къыщихьа лъэхъэнэм адыгэпщхэм я щIэблэм иджыри зэфIэкIрэ лъэщыгъэрэ ябгъэдэлът, Хэкум къулыкъу лъагэхэр щаIыгът. Iуэхухэр зыублэри зэфIэзыххэри ахэрат. Наполеон абы гу лъитэри, адыгэхэр зыдигъэIэпыкъун папщIэ, абыхэм ящыщу нэхъ цIэрыIуэхэм благъэ, нэIуасэ захуищIыну щIидзат, нэхъ нэ лейкIи еплъу щытащ.
Адыгэхэр 1914 — 1918 гъэхэм екIуэкIа Япэрей дунейпсо зауэм
1914 — 1918 гъэхэм екIуэкIа Япэ дунейпсо зауэр щыщIидзам, кавказ лъэпкъ дэкъузахэм къалъытащ езыхэр хуит щыхъужыну зэманыр къэсауэ. А лъэхъэнэм екIуэкIа политикэм тепщIыхьмэ, инджылызхэмрэ франджыхэмрэ дэIэпыкъуэгъуу уащыгугъыныр щхьэгъэпцIэжт. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, ахэр зауэ Iуэху зэгурыIуэныгъэкIэ Урысейм къыгуэтт. Абы къыхэкIыу, кавказ лъэпкъхэм Тыркумрэ Нэмыцэмрэ (Германиемрэ) я дежкIэ загъэзат.
Пащтыхьым и зэманым Урысейм щытепщэу щытащ Конституцэ Демократ Парт. Пащтыхьым и тетыгъуэр къыщыкъутэм, а зи гугъу тщIа партым хэт лIыщхьэхэр зэхыхьэри, «Ипщэ КъуэкIыпIэ Закъуэ» и фIэщыгъэу хьукмэтыщIэ зэхашат. Абыхэм щхьэкIэ кIэщIу «кадет» жаIэрт. А зэхаша хьукмэтым кавказ лъэпкъхэри хиубыдэрт. АрщхьэкIэ адыгэхэм гу лъатащ абы кавказ лъэпкъхэм яфI къызэрыкIын Iуэху зэрызэрамыхуэр, адыгэхэмрэ къэзакъхэмрэ IэщэкIэ зэпэщIэтын Iуэхури къагъэувыIэну яужь зэримытыр. Абы и щхьэусыгъуэкIэ, 1918 гъэм и накъыгъэ мазэм кавказ лъэпкъхэм я лIыкIуэхэм хасэ зэхашэри, унафэ къащтащ и щхьэ хуитыж къэралыгъуэ, кавказ лъэпкъ псори къызэщIиубыдэу, яухуэну. Абы «Кавказ Ищхъэрэ ЗэкъуэткIэ» еджэрт.
Большевикхэм тепщэныгъэр яIэрыхьа нэужьи нэхъыфI хъуакъым кавказ лъэпкъхэм я гъащIэри я къэкIуэнри. Абыхэм я политикэм нэхъыщхьэу хэтыр щIыналъэ бжыгъэмрэ езыхэм я унафэмрэ зрагъэубгъунрат, Кавказри хиубыдэу. Кавказ лъэпкъхэм яхэс урыс жылагъуэхэр тэрч къэзакъхэм я гъусэу гуфIэгъуэкIэ большевикхэм япежьэрти, апхуэдэ щIыкIэкIэ кавказ лъэпкъхэм я къуажэхэр, я къалэхэр къазэурт.
«Кавказ Ищхъэрэ Зэкъуэтым» дзэ къызэригъэпэщри, къалэхэр къиубыду большевикхэм зыкъомрэ япэщIэтащ. Къэралыгъуэ зэгуэтхэм, союзникхэм, «Кавказ Ищхъэрэ Зэкъуэтыр» къэралыгъуэу къалъытат, абыхэм я нэхъыщхьэ генерал Томпсон къадэIэпыкъуну псалъи къратат. Ауэ апхуэдэ псалъэ тахэми емыплъу икIи емыдаIуэу, адыгэхэм я мыгъуагъэри хэтыжу, «Урысейм и Ипщэ Зэкъуэтым» и унафэщI, большевикхэм япэщIэт генерал Деникин «Кавказ Ищхъэрэ Зэкъуэтым» и дзэмкIэ Кавказ щIыналъэр еубыд. «Кавказ Ищхъэрэ Зэкъуэтым» къыхуэнэжыр зыт — IэщэкIэ Деникиным пэщIэувэу, бэнэныгъэ дригъэкIуэкIынырт. Адыгэ дивизэу Деникиным и дзэм хэтыр къыхокIыжри, езы дыдэм пэщIоувэж, «Кавказ Ищхъэрэ Зэкъуэт» фронтым къыхохьэж. «Кавказ Ищхъэрэ Зэкъуэтым» Азербайджан республикэм и зэуакIуэу зыкъэзыIэтахэр къагухьэу зыкъыщIагъэкъуэну къыхуреджэ.
Деникиныр, зыщыхьа большевикхэм я дзэр зэтреукIэри, ятокIуэ. Ауэ абыхэм я дзэ зэхэкъутахэм къелахэм щыщ урыс, тырку офицерхэм я унафэм щIэту партизан зауэр ирагъажьэри, Дербент, Петровск къалэхэр къащтэ, Деникиным Каспий хыр къимыгъэсэбэпыфын хуэдэу пэIэщIэ хуащI. Деникиным и зауэлI нэхъыфI дыдэхэр егъакIуэ а къалэхэр зыIэригъэхьэжын щхьэкIэ, ауэ къехъулIэркъым. Апхуэдэ щIыкIэурэ Деникиным и дзэр кърагъэкIуэтри, езыми Кавказым ИпщэкIэ зыщимыгъэбыдэмэ мыхъуну къыхуоув, большевикхэм къызэрыхагъэзыхьым къыхэкIыу.
Деникиныр ирагъэкIуэтри, большевикхэм Кавказыр щIэрыщIэу яубыдыж. Адыгэ, шэшэн, дагъыстэн лъэпкъхэри дэкъузэныгъэм ирагъэувэж.
ЕТIУАНЭ IЫХЬЭ
Адыгэхэр КъуэкIыпIэ Гъунэгъум зэрыщикъухьар: Тыркум; Алыдж Хэкум (Грецием); Палестинэм;
Франджы мандатым щIэт къэралыгъуэхэм
НобэкIэ адыгэхэм я бжыгъэр зэхуэмыдизу щыIэщ Тыркум, Алыджым (Грецием), КъуэкIыпIэ Иорданым, Палестинэм, франджы мандатым щIэт къэралыгъуэхэу КъуэкIыпIэм щыIэхэм: Сирием, Алауит Хэкум.
Сирием щыпсэу адыгэхэр нэхъ цIэрыIуэхэщ, абыхэм я бжыгъэр мин 25 — 30-м нос.
Адыгэхэр — Тыркум
Джэбал Барэкат щыIэхэр цIыху 5000-м нос; Смирнэ, Бандырмэ щыIэхэр 5000 мэхъу.
Адыгэхэр — Алыджым (Грецием)
Салоники областым — Лурс, Серс, Драмэ, Деде-Агач щыпсэухэм я бжыгъэр 5000 мэхъу.
1928 гъэм псалъэмакъ щыIащ Алыджым ис адыгэхэр Сирием хыхьэ Джолан щIыналъэм ягъэIэпхъуэн хуэдэу, ауэ зыри къикIакъым.
Адыгэхэр — Иорданым
Джэрэш, Нэхьур, Хьэмамэт, Уадисир, Сыуелыхь, Заркъэ, Русейфэ жылагъуэхэм тегуэшауэ Иорданием щыIэхэм я бжыгъэр 9000-м ноблагъэ.
Адыгэхэр — Палестинэм
Палестинэм щыIэ адыгэхэм я нэхъыбэр Тивериад гуэлым и Iэшэлъашэм щопсэу: Кфар-Камэ дэсхэр нэрыбгэ 400 мэхъу; Рихьание дэсхэр — 200.
Франджы мандатым и жьауэ щIэт къэралыгъуэхэу
КъуэкIыпIэм щыпсэу адыгэхэр
Сирие
Хьэлэб и Iэшэлъашэм:
Хьэлэб къалэм: къэбэрдей, абазэхэ унагъуэу щэ (100) щопсэу. ЦIэрыIуэу дэсхэр: Анзор Тэуфикъ-бей, вагъуищ зытелъщ (капитан), адыгэ шуудзэм хэтащ; Ибрэхьим бей КъэдаI (супрефект).
Джэбел Самхьан префектурэм (щIыналъэ Iыхьэ географие гуэшыкIэм темыхуэу): Мунбыдж къуажэм — абазэхэ унагъуэу 400 дэсщ. Къуажэ тхьэмадэхэр: Умар-бей; Хьэжы Исхьэкъ; Мэхьмуд Нэдим; Хъусен-ефэнды.
Хьейн Дыкъна префектурэм: абазэхэ унагъуэу 15 дэсщ. Къуажэ тхьэмадэр Гъази Агъащ.
Сынджыкъ (область) эскадроным, Антакие префектурэм: Бедрукъан къуажэм абазэхэ унагъуэ 35-рэ дэсщ. Къуажэ тхьэмадэр Къарэ Ахьмэд Умарщ.
Къыркъ-хъан префектурэм: Рихьание къуажэм абазэхэ унагъуэу 120-рэ дэсщ. Къуажэ тхьэмадэр Хьэмду бей Хьэж Зэкэриещ.
Ены-шахьыр абазэхэ унагъуэу 95-рэ дэсщ. Къуажэ тхьэмадэр УнэцIыкIу Шабан Агъащ.
Хъоран абазэхэ унагъуэу 60 дэсщ. Къуажэ тхьэмадэр Хьэсэн-ефэндыщ.
Сынджыкъ Дер-аз-зорым: Дер-аз-Зор къалэм и Салхьие хьэблэм шэшэн унагъуэу 100 дэсщ. Тхьэмадэр Хьэсэн-бейщ.
Ракъкъэ къуажэм унагъуи 100 къэбэрдейрэ шэшэну дэсщ. Тхьэмадэхэр Анзор Умар-бейрэ Мырзэ-бейрэщ.
Рас-ал-Гъеин: шэшэн унагъуэ 70 дэсщ, тхьэмадэхэр Исмэхьил-бейрэ Хьэзем-бейрэщ.
Къарэ: шэшэн унагъуэ 50 дэсщ, тхьэмадэхэр Хьали Ага Риддэ; Сулеймэн Ага Фадлан сымэщ.
Сафие: шэшэн унагъуэ 80. Тхьэмадэхэр Сулеймэн-бей, Щалехь-бей Атыбай сымэщ.
Тел-ел-Руман: шэшэн унагъуи 10 дэсщ. Тхьэмадэр Абдулгъани-ефэндырщ.
Сынджыкъ Хьэмэ, Мыредж-ад-Дур: бжьэдыгъу унагъуэ 50 дэсщ. Къуажэ тхьэмадэр Риад-ефэндырщ.
Тел-Снан: бжьэдыгъурэ абазэхэу унагъуи 120-рэ дэсщ. Тхьэмадэхэр Абдулкъадыр-бей Росланыкъуэ, Сэлим Агъа сымэщ.
Тел-Гъадэ: бжьэдыгъу унагъуэ 60 дэсщ. Тхьэмадэр Сэхьид Агъащ.
Дейр-ал-Гыджыл: къэбэрдейуэ унагъуэ 50 дэсщ. Тхьэмадэр Бажэ Хьэжыщ.
Джызин: дагъыстэн унагъуэ 30 дэсщ. Тхьэмадэр Сэхьид Гъэлейан Агъащ.
Сынджыкъ Хьомс къалэм: дагъыстэн унагъуэ 50. Тхьэмадэр Хьэмзэ-бейщ.
Гъейн-Зат: бжьэдыгъу унагъуи 180-рэ дэсщ, тхьэмадэр Бэдэн Агъащ.
Тел-Гъамри: бжьэдыгъу унагъуи 150-рэ дэсщ, тхьэмадэр Хьэж Умар Агъащ.
Абу-Хьумамэ: бжьэдыгъу унагъуэ 30 дэсщ, тхьэмадэр Iэюб-ефэндырщ.
Гъысейлэ: дагъыстэн унагъуи 160-рэ дэсщ, тхьэмадэр Мухьэмэд-ефэндырщ.
Тлил: бжьэдыгъу унагъуэ 50 дэсщ, тхьэмадэхэр Умар Агъарэ Екъуб-ефэндымрэщ.
Сынджыкъ Дамаск: Дамаск къалэм и мухьэджрин хьэблэм: бжьэдыгъу, къэбэрдей, абазэхэ, осетин унагъуэу 60 дэсщ, тхьэмадэхэр Хьэрун-ефэнды, Абдуллахь-бей, Муссэ Къасым-бей сымэщ.
Мардж-СулътIан: абазэхэ унагъуэу 70 дэсщ, тхьэмадэхэр — Умар-бейрэ Ислъам-ефэндымрэщ.
Бойдан: осетинрэ къэрэшей унагъуэу 30 дэсщ, тхьэмадэр Мэхьмуд Агъащ.
Блей: осетин, къэрэшей унагъуэу 150-рэ дэсщ, тхьэмадэр Мэхьмуд Агъащ.
Джолан
КъунейтIрэ къалэм: къэбэрдей, хьэтыкъуей, дагъыстэн, шэшэн унагъуэу 400 дэсщ, тхьэмадэр Сэлим-ефэнды Закариещ.
Мансурэ: бжьэдыгъу, абазэхэ унагъуэу 130-рэ дэсщ, тхьэмадэр Екъуб-ефэндырщ.
Гъейн-Зиуан: абазэхэ унагъуэу 150-рэ дэсщ, тхьэмадэр Екъуб Агъащ.
Мумсие: унагъуэ 50 дэсщ, тхьэмадэхэр — Бэчыр Агъа, Хьэж Сулеймэн Агъа.
Джууезэ: абазэхэ, къэбэрдей, тыркумэн унагъуэу 100 дэсщ, тхьэмадэхэр Хьэж Абдулэхь, Хьэж Бэчыр сымэщ.
Бэрекъэ: абазэхэ унагъуэу 150-рэ дэсщ, тхьэмадэр Абдулхьамид Агъащ.
Бир-Хьэджэм: къэбэрдей, абазэхэ унагъуэу 70 дэсщ, тхьэмадэхэр Хьэж Ахьмэд, Гъузер Ага.
Сураман (Сэлмэние) иужькIэ Аднание фIащыжат: бжьэдыгъу унагъуи 120-рэ дэсщ, тхьэмадэр Мустафа-ефэндырщ.
Хъышние: къэбэрдей, абазэхэ унагъуи 150-рэ дэсщ, тхьэмадэхэр Апышэ-бей, Мухьэмэд-Ага, Гъази Агъа сымэщ.
Фэхьам: абазэхэу унагъуэ 20 дэсщ, тхьэмадэр Рэмэдан Агъащ.
Фазарэ: осетин унагъуэу, къэбэрдейуэ 10 дэсщ, тхьэмадэхэр Ехья Агъа, Джэхьфар Агъа сымэщ.
Хьэмидие: къэбэрдей унагъуэ 30 дэсщ, тхьэмадэр Хъурей Хьэсэн Агъащ.
Гъейн-Сураман (зи гугъу ищIыр Мударей къуажэращ): къэбэрдей унагъуэу 30 дэсщ, тхьэмадэр Асхьэд Агъащ.
Рууейхьинэ: абазэхэ унагъуэ 25-рэ дэсщ, тхьэмадэр Сосмакъ Хьисэ Агъащ.
Самдание: шэшэн унагъуи 10 дэсщ, тхьэмадэр Хьэж Мухьэмэд Агъащ.
Фардж: осетин унагъуэ 14 дэсщ, тхьэмадэр — Юныс Агъащ.
Алауит щIыналъэм
Джубел: бжьэдыгъу унагъуэ 50.
Гъараб-ал-Мулк: унагъуэ 30.
Сукасс: унагъуэ 15, тхьэмадэхэр Умар Агъа, Сэхьид Ефэнды сымэщ.
ЕЩАНЭ IЫХЬЭ
ЦIыху щхьэхуэм и теплъэр
Нобэр къыздэсым адыгэхэмрэ куржыхэмрэ дунейм цIыхуу къытехьахэм я нэхъ дахэу ябжу къокIуэкI. Абы щхьэкIэ мы лъэпкъхэм я бзылъхугъэхэм пащтыхьым и щIасэ цIыхубзхэр щиIыгъ унэхэм щIэупщIэшхуэ щаIэу щытащ. Ауэ нэсу лъэпкъ къабзэ куэд къэнэжакъым, нэхъыбэу зыхэплъэгъуэжыр бзылъхугъэхэрщ. Кавказым лъэпкъ мащIэкъым щызэблэкIар — абы лъэпкъ куэд зэхэпща щыхъури кавказ лъэпкъыгъуэр тIасхъэ ищIащ, абы хэтуи напэ шэфэл бжьыфIэр нэхъ мащIэ хъуащ. Аращи, мащIэкъым адыгэу узрихьэлIэр я нэпкъпэпкъыр тэтэрхэм ейхэм ещхьу.
Адыгэм я хабзэкъым езыхэм ящымыщ къашэу. Ауэ къатегуплIэ залымыгъэм къыхэкIыу мащIэкъым апхуэдэу зэрыша-хэри. Зэхуэарэзыуэ нэгъуэщI лъэпкъ къэзыши щыIэщ. Адыгэ бзылъхугъэхэр урысхэм ядэмыкIуэу щытами, тэтэрхэр, тыркухэр Iумпэм ящIыртэкъым. Апхуэдэу адыгэхэм хамэ лъэпкъхэм — нэхъыбэу тыркухэмрэ тэтэрхэмрэ — я лъэужь къахэнащ.
Сирием щыпсэу адыгэхэм езым ящымыщ къашэртэкъым, я бзылъхугъэхэри хамэ лъэпкъхэм иратыртэкъым. Адыгэхэр щIагъуэу хьэрып-друз зауэхэм зэрахуэмыкIуэм къыхэкIыу, Джоланым дэсхэм нэгъуэщI лъэпкъ къахэпща хъуркъым. Абы ущыпэплъэ хъунущ адыгэм дахагъэу яIам къыщытригъэзэжыну.
Адыгэ хьэлыр
Сирием куэд щIауэ щыпсэу цIыхухэм нобэр къыздэсым яхуегъэхыркъым къэралым мухьэжырыщIэхэр къызэритIысхьар. Апхуэдэ щытыкIэм дэнэкIи къикIа къэIэпхъуагъащIэхэр нэхъри зэрипхащ. Псом япэу адыгэр зэрыадыгэм ирипагэу, пагэ зыкъызыфIэщIыжу щытщ. Абы къыхэкIыу дагъуэхэри яIэщ. Лъэхъэнэ Iэуэлъауэншэм адыгэхэм я пагагъым къыхэкIыу къемызэгъ Iуэху куэд къаIэщIощIэ, узыпэмыплъа къаугъэ къешэ, къуажэм дэс цIыхухэм я зэхуаку зэпэщIэувэныгъэ къыделъхьэ. Ауэ шынагъуэшхуэ е лажьэшхуэ къэхъумэ, я зэхуакум дэлъ гужьгъэжьыр лъэныкъуэкIэ ирагъэзри, псори зэкъуэту пэщIоувэ шынагъуэ къэхъеям.
АдыгэлIыр бланэщ, цIыху пэжщ, я хабзэхэм пщIэ хуещI, и щхьэ жагъуэу илъагъужыркъым, и лъэпкъэгъухэмкIэ гумащIэщ, и псалъэм тыбогъуэтэж, пIалъэ е псалъэ итамэ, иIыгъыжщ.
ЗыгуэркIэ напэм къемызэгъыу адыгэлIым икIагъэ къыIэщIэщIамэ, абы цIыхухэм емыкIушхуэ къыхуащIынущ, дзы дыдж дыдэхэмкIэ гъэнщIауэ усэ хузэхалъхьэнущ. Зэхыхьэ-зэхуэсхэм а усэхэр бзылъхугъэхэм уэрэду щыжаIэнущ, жаIар щIэблэм зэIэпахыурэ къекIуэкIынущ. ИкIэм-икIэжым, мыхъумыщIагъэ къызыIэщIэщIам хэкур ибгынэн хуей хъунущ.
Щыпсалъэм, щызекIуэм, зыщихуапэм деж адыгэлIыр сыт щыгъуи лъагагъым, щIыхьым, цIыхуфIагъым, уэркъыгъэм хущIэкъуу щытщ. Ар Iущщ, жанщ, лэжьакIуэщ, уефыщIауэмэ, щыгъупщэркъым, и ныбжьэгъухэмкIэ хьэлэлщ. Сыт щыгъуи нэхъ цIыхугъэрэ гъэсэныгъэрэ зыхэлъ уримыхьэлIэн жыхуаIэм хуэдэщ. И зыIыгъыкIэмкIэ, и зекIуэкIэмкIэ, лъэщагъ, гуащIагъ дэплъагъум щхьэкIэ щIыхь зыхууегъэщI.
Адыгэхэм псалъэжь куэд яIэщ. Ахэр Iуэхум здыхэтым къыщаIуэтэн яфIэфIщ. Мы зи гугъу къэтщIыну псалъэжьхэм къагъэлъагъуэ а лъэпкъым и уардагъыр:
Псэм и пэ — напэ;
Зи хэкурэ зи лъэпкърэ епцIыжыр цIыхукъым;
ЦIыхугъэ зыхэлъыр факъырэкъым;
ХьэщIэр унагъуэм щыщщ;
ХьэщIэ зэрымыс унагъуэм тхъэгъуэ илъкъым;
Бзылъхугъэ зэрымыс унэрэ мэш зэрымыт хьэсэрэ;
Бзылъхугъэм ехъуэным езым зыхиутэжу аращ;
Уэркъыгъэр зэпхар лIыгъэращ, къызыхэкIа лъэпкъыракъым;
Гур кIуэдмэ, шыр жэкъым;
ЦIыхум и пащхьэ ущыщытхъунри, и щIыбкIэ бубынри зыщ.
1930 гъэхэм Сирием къыщызэрагъэпэща шуудзэм щыщ гуп, франджы генерал Колле яхэту. 1939 гъэ
ЗауэлIыр
Адыгэ лъэпкъыр, шэч хэмылъу, зауэлI лъэпкъщ. Адыгэхэм я лIыгъэр, я хахуагъэр делагъэм щыхуэкIуэж къэхъуащ. Мы лъэпкъым Тыркум лIыщхьэ цIэрыIуэ куэд иритащ. Дэтхэнэ зы унагъуэри куэду елIалIэрт и быныр зауэм хуигъэсэным. Сыт хуэдэ фIыщIэ, сыт хуэдэ щытхъу зы зауэлIым зауэм къыщимыхьами, абы и анэр ирипагэрт, цIыхухэм я пащхьэ хуитыныгъэ щиIэт и щIалэм щытхъуну, фIыкIэ и гугъу ищIыну, армыхъумэ уи бын ущытхъужыныр емыкIут. Дэтхэнэ зы шыпхъури, къэшэнри ирипагэрт псэлъыхъум зэрихьа лIыгъэм. ЩIалэм къимышэ щIыкIэ лъэщагърэ хахуагъкIэ зауэм зыкъыщигъэлъэгъуэн хуейт. АдыгэлIу зауэм къыщаукIам хуэщыгъуэртэкъым. Зи щIалэ зауэм хэкIуэда унагъуэр лъэпкъми, хьэблэми, къуажэми ягъэлъапIэрт. Хэтми, зауэ IэнатIэм шынэу къыщыщIэпхъуэжам, и унагъуэми лъэпкъми емыкIу къахуихьауэ ябжырт. Къэрабгъэу къыщIэкIа лIым и унэкъуэщхэр жылагъуэ зэхыхьэ-зэхуэсхэм укIытэм къыхэкIыу яхыхьэжыфыртэкъым. Уеблэмэ а напэтехыр ятекIыжтэкъым, а унагъуэм щыщу зыгуэрым лIыгъэ гуэр къимыгъэлъэгъуэжауэ.
АдыгэлIым и шым лъагъуныгъэшхуэ хуиIэщ. Абы шым тесу зэуэныр нэхъ къыхихырт, лъэсу зэуэным зыщидзейрт. Шуудзэ ебгъэрыкIуэн щыхуейм и деж, адыгэлIыр пыплъхьэн щымыIэу шууейщ.
Кавказым щиса зэманым адыгэхэр цIэрыIуэт хъыбарыншэу зыгуэрым ебгъэрыкIуэнкIэ. Зы лIакъуэ е зы къуажэ ягъэбийуэ теуэн хъуамэ, япэ щIыкIэ жэщым е нэхущым деж, лъэсу къуажэбгъум деж щытеуэрти, зауэ хуэдэу загъэлъагъуэрти, къуажэдэсхэр ягъэбэлэрыгъырт. ИтIанэ къикIуэтыж хуэдэу защIурэ, гъэпщкIуауэ я гъусэ шуудзэр къуажэм и адрей лъэныкъуэмкIэ лъэщу къыщебгъэрыкIуэрт.
Сэшхуэ, Iэщэ хужь гъэIэрыхуэнымкIэ адыгэхэр Iэзэт, цIэрыIуэт, япебгъэуэн умыгъуэтыну. МафIэ Iэщэхэр къежьа нэужь, адыгэхэм ар фIы дыдэу къагъэсэбэпу зрагъэсащ. Абы и нэщэнэщ я лъэпкъ фащэм тет шалъэ жыпхэр, хьэзырылъэхэр. А жыпхэр нобэр къыздэсым лъэпкъ фащэм тыболъагъуэ. Фочхэр гъэпщкIуауэ Урысейм кърахырт е хамэхэм къыздахьу Европэм къахуикIырт.
Къыхэгъэщыпхъэщ Урыс-Кавказ зауэжьым инджылыз гуэрхэр адыгэхэм IэщэкIэ, шэкIэ, зауэ хуэIухуэщIэкIэ зэрадэIэпыкъуар. Сирием щыпсэу адыгэхэр зауэ хуэIухуэщIэхэм хуэIэзэщ, ар я хьэлым хэмыкIуэдыкIауэ.
Адыгэ шууейхэм сыт щыгъуи лIыхъужьыгъэшхуэ зэрахьэу, Iэзагъышхуэ яхэлъу къызэрыгъуэгурыкIуар зауэ куэдым къыщагъэлъэгъуащ. Абыхэм зауэлI хьэлыр къыдалъхуми ярейщ.
МэкъумэшыщIэр
IэщIагъэхэм япэ къихуэу адыгэлIыр зауэлIщ икIи мэкъумэшыщIэщ. Ар бэшэчщ, лэжьакIуэщ. Дунейм и зэхэзэрыхьыгъуэми, зэманым и къэгъэшыгъуэхэми, и зэхъуэкIыныгъэхэми тыншу докIуэкIыф. И хабзэр хуэсакъыу зэрехьэ. НэгъуэщI къыдэIэпыкъуну щылъаIуэр зэзэмызэххэщ. Уеблэмэ мэкъумэшым пыщIа IуэхугъуэхэмкIи бзылъхугъэ дэIэпыкъуэгъу ищIыну и щхьэ хуигъэфащэркъым.
Адыгэр куэд щIауэ хьэрыпхэмрэ друзхэмрэ зэрыс щIыналъэм къыщыхутами, ахэр зыдигъэIэпыкъуну зэи лъэIуакъым. Уеблэмэ абыхэм захуигъэлъахъшэу щхьэщэ яхуищIакъым, езэуа фIэкIа. Езыр зэрыхуэхъукIэ и щхьэм хуэлэжьэжу мэпсэу. Адыгэхэм я фIыщIэщ япэ дыдэу Сирием шэрхъыдзэ изхэр зыщIэт гухэр къызэрыщежьар. Адыгэхэм я деж щIыр зэпыбуду Iыхьэ-IыхьэкIэ бгуэш хъунукъым.
КъухьэпIэ Европэм лъэпкъ зэхэгъэж зыщI гуэрхэр щыIэщ, адыгэхэр зыхэпсэукIыр дыгъуэнрэ хъунщIэнрэщ жаIэу. Ар пэжкъым. АдыгэлIыр нэгъэсауэ мэкъумэшыщIэщ. Ар фIы дыдэу зэхэбгъэкIыфынущ, мэкъумэшым пыщIа лэжьыгъэхэм адыгэ къуажэхэмрэ хьэрып къуажэхэмрэ зэрызыщаужьар зэбгъапщэмэ. Адыгэ къуажэхэр а лъэныкъуэмкIэ хьэрып къуажэхэм куэдкIэ ятокIуэ. Адыгэхэм форэ тхъууэ кърахьэлIэжыр куэдкIэ нэхъыбэщ адрей къуажэхэм елъытауэ.
Жылагъуэр зэрызэщхьэщыкIыр
1. Пщыхэр
2. ЛIакъуэлIэшхэр
3. Уэркъхэр
4. ЛъхукъуэлIхэр
5. ПщылIхэр
Адыгэхэм дэкъузэныгъэр я фэм зэрыдэмыхуэм къыхэкIыу хабзэрэ демократиерэ яфIэфIу щытщ, абы щхьэкIэ щIыхьрэ пщIэрэ зэхуащIыжу зэхэтщ. Пщыхэм цIыхубэм емыупщIыжу зы унафи къащтэркъым, абыхэм я гъащIэр нэхъыбэу зытегъэщIар зауэм и дауэдапщэхэращ. Лъэпкъым жылагъуэ зэхэтыкIэ и лъэныкъуэкIи политикэ и лъэныкъуэкIи Iуэху зезыхьэхэр уэркъ щауэхэрат. ПщылIхэр адыгэхэм ящыщтэкъым, абыхэм я нэхъыбэр гъэру къахьауэ арат.
Зауэ-банэмрэ Iэпхъуэшапхъуэнымрэ тхьэмыщкIэ зэтрищIауэ, сыт и лъэныкъуэкIи цIыхур зэхуигъадэу муслъымэн диныр къахыхьа нэужь, пщы-пщылI зэхэтыкIэр ящхьэщыкIри, адыгэхэр псори зы унагъуэм хуэдэу псэун щIадзащ. Ауэ абы къикIыркъым адыгэхэм уэркъ унагъуэм къыхэкIахэр ямыгъэлъапIэу. Пщы-уэркъхэм ятеухуауэ адыгэхэм фIы фIэкIа жаIэ хабзэкъым.
Унагъуэр
Шэч лъэпкъ хэмылъу, унагъуэм щытепщэр адэращ. Абы жиIар унафэщ, ар умыгъэзащIи упэпсэлъэжи хъунукъым. Абы къыкIэлъокIуэ къуэ нэхъыжьыр. Адэр щымыIэж хъумэ, нэхъыжьыгъэр къызылъысыр, къуэш нэхъыщIэхэми шыпхъухэми якIэлъыплъыр, унафэ зыщIыр аращ.
ЗылI къытехъукIахэм зэкъуэшу забжыж, къудамэ-къудамэу зэтепщIыкIауэ щытми. Зэхэдз ямыIэу ахэр зэрогъэблагъэ, зэкIэлъокIуэ, я бзылъхугъэхэри шыпхъуу къабж. Абыхэм ящыщ зэи дэкIуэфынукъым а лъэпкъым щыщ хъулъхугъэ, езы цIыхухъухэми а лъэпкъым щыщ бзылъхугъэ къашэнукъым.
Унагъуэм сабийхэр зэхэгъэж ящIыркъым, мыр щIалэщ, мыр хъыджэбзщ жаIэу. Хъыджэбз цIыкIухэр я дэлъхухэм ядо- джэгу. Ауэ щIалэ цIыкIур еджапIэм кIуэмэ е адэм дэщIыгъуу мэкъумэшым елэжьмэ, хъыджэбз цIыкIум анэм дэщIыгъуу унэкIуэцI Iуэхухэр егъэзащIэ. Адыгэ бзылъхугъэр дэкIуауи дэмыкIуауи щрырет — зэи губгъуэ Iуэху илэжьыркъым. Псалъэм папщIэ, къумырыс, друз бзылъхугъэхэр шыдым е къыдырым илъэф пхъэIэщэм доIэпыкъу, пхъэ къахь. Апхуэдэ лэжьыгъэхэр адыгэхэм я деж зи Iуэхур хъулъхугъэращ. ЩIыб Iуэхум щыщу адыгэ цIыхубзым ищIэр псы къэхьын закъуэрщ. Унагъуэ нэхъ хуэмыщIахэми я бзылъхугъэхэм губгъуэ Iуэху ирагъащIэркъым, хуэныкъуапэми.
Адыгэ бзылъхугъэр пщылIым хуэдэщ пхужыIэнукъым. Ар щIыхь зиIэ щхьэгъусэщ. Жылагъуэм пщIэрэ щхьэрэ иIэу хэтщ. Абы къыхэкIыу «ЩэнхабзэмкIэ Адыгэ Зэгухьэныгъэм» хабзэ къищтащ: «Бзылъхугъэр лъэпкъым и щIэлъэныкъуэу щытщ, арыншамэ ЩэнхабзэмкIэ Адыгэ Зэгухьэныгъэр нэфу, лъахъшэу къэнэнущ. Аращи, бзылъхугъэхэр ди зэгухьэныгъэм хэтыпхъэщ, дэтхэнэ зы цIыхухъуми хуэдэу».
Унэм лIыр щIэмысми, хьэщIэ къекIуэлIамэ, щхьэгъусэм кърегъэблагъэ, хьэщIэм хуащI хабзэмкIи къыпокIуэкI.
КъашагъащIэ нысэ цIыкIур унэм ису хъуам ягъафIэ, унагъуэм илъ хабзэм, унэкIуэцI Iуэхухэр зэрызэрахьэм и гуащэм хуэм-хуэмурэ щыгъуазэ ещI. АдыгэлIым бзылъхугъэм пщIэ хуищIыныр и лъым хэтщ. Адыгэ шум сыт хуэдизыпщIэрэ щхьэрэ имыIэми, гъуэгу тету бзылъхугъэ къыхуэзамэ, шым къопсыхри мэув, бзылъхугъэр блэкIа нэужь и гъуэгум пещэ.
АдыгэлIыр жэщу бзылъхугъэ хуэзамэ, и къалэнщ ар унэм нигъэсыжыну. Бзылъхугъэ зыхэт зэхуэсым абы псалъэ фIей къыщыжьэдэкIмэ, ар емыкIу дыдэу къабж, а зэхэсми къыхаху.
Хъыджэбзыр сыт хуэдэ жылагъуэ зэхыхьэми макIуэ, хьэщIэхэр кърегъэблагъэ. ГуфIэгъуэ-гукъеуэ зэхыхьэхэми жыджэру хэтщ. Ауэ унэ ихьа бзылъхугъэхэм хъыджэбздэсхэм яIэ хуитыныгъэм хуэдиз яIэкъым. Сыт хуэдэ зэхыхьэми бзылъхугъэ дэкIуами дэсми увыпIэ щхьэхуэ щаIэщ: нысашэ, нысэишэ, щауэ шэж хуэдэхэм.
АдыгэлIым и гъащIэр жылагъуэ зэхыхьэхэмкIэ къэухъуреихьауэ щыту пхужыIэнущ. Абыхэм я нэхъыщхьэр лъэпкъыр щIыхькIэ къэзыIэт унагъуэращ. Адыгэ усакIуэжьхэр лъапIэу, лъагэу щIыщытар абыхэм унагъуэр зэтеIыгъэн Iуэхугъуэм гулъытэшхуэ хуащIу зэрыщытаращ.
Хабзэр, хьэл-щэнхэр
Пасэм адыгэхэм зэрахьэу щыта хабзэхэм ящыщ куэд нобэ щыIэжкъым. ЗэхъуэкIыныгъэу зэманым къишамрэ, Iэпхъуэшапхъуэным зэрыхэмыкIым, нэгъуэщI лъэпкъхэм ядэпсэун зэрыхуей хъуам къыхэкIыу хабзэ куэд яIэщIэхуащ, ткIийуэ зэрахьэу щытахэр нэгъунэ. Апхуэдэу щытми, нэхъыщхьэхэр къэнащ. Адыгэхэр я хабзэм нэхъ фIолIыкI, я диным нэхърэ. Ахэр нэхъыбэу зытеухуар: адэ-анэм жыIэдаIуэу яхущытын, жьым, еджагъэшхуэм, бзылъхугъэм пщIэ хуэщIын. Дэтхэнэ зэхыхьэми бжьыпэр щызыубыдыр хабзэм хэзыщIыкI нэхъыжьырщ, ар уэркъ унагъуэ къыхэмыкIауэ щытми.
Iуэхушхуэхэр щызэрахуэу щытар Хасэращ. Хасэм хыхьэр цIыхубэм къыхиха лIыкIуэхэрт. Лъэпкъым и Iуэхур дэкIын папщIэ, мыпхуэдэ Хасэхэм я унафэр хэт дежкIи унафэт. Нэхъ мыхьэнэшхуэ зиIэ Хасэу зэхашахэм ящыщщ 1861 гъэм мэкъуауэгъуэм и 13-м нэрыбгэ 15 хъууэ зыхэта Хасэр. А Хасэращ «Кавказ Ищхъэрэ ЗэгухьэныгъэкIэ» еджэу къэралыгъуэ джэж къыщащтауэ щытар.
Сирием щыIэ хасэм и Iуэху нэхъ зытегъэщIар унагъуэхэм е къуажэхэм яку къыдэхъуэ зэгурымыIуэныгъэхэр гъэзэкIуэжынырщ.
Унагъуэм сабий къихъуэныр
Унагъуэм сабий къихъуэныр гуфIэгъуэшхуэщ. Абы ныбжьэгъухэр гуфIакIуэ къешэ. Хьэрып друзхэм унагъуэм хъыджэбз цIыкIу къихъуэныр гуфIэгъуэ дыдэу къащыхъуркъым. Адыгэхэм хъыджэбз цIыкIу е щIалэ цIыкIу къахэхъуакIэ, зэхэдз ящIу гу лъыптэркъым. ЩIалэм щхьэкIи хъыджэбзым щхьэкIи гуфIакIуэу къахуэкIуэхэр зэхуэдизщ. Абыхэм щхьэкIэ зэрыхъуахъуэхэри зэщхьщ.
Пасэм пщыхэм, уэркъхэм хабзэ яIащ: унэм сабий къихъуамэ, ар нэгъуэщI унагъуэ цIэрыIуэ гуэрым иратырти ирагъэпIырт, и ныбжьыр илъэс зыбгъупщIым щхьэдэхыхукIэ. Ар зрата лIым атэлыкъкIэ еджэу щытащ. А хабзэр нобэ зекIуэжыркъым.
Къэшэныр
Адыгэхэм я ныбжьыр хэкIуэтауэ къашэ икIи докIуэ. Куэдрэ урохьэлIэ хъыджэбз дэмыкIуа илъэс тIощIрэ пщIым нэсауэ. Лъыхъун, къэшэн Iуэхухэр зэрырагъэкIуэкIыр хьэрып друзхэм я хабзэхэм техуэркъым. Зэрышэн Iуэхури адэ-анэхэм я унафэкIэ зэфIэкIыркъым. Абыхэм я Iуэху къыхалъхьэмэ, мылъку, къулыкъу хуэдэхэм мыхьэнэ нэхъ яIэу къэувынущи. Абы щхьэкIэ щIалэм хъыджэбзым зы зэхыхьэ гуэрым — нысашэ, хьид, щIэпщакIуэ хуэдэм — зыщыхуегъазэри, и гурылъыр гурегъаIуэ. ЗэгурыIуэмэ, Iэлъын зэIэпах, итIанэ адэ-анэхэм хъыбар ирагъащIэ я гухэлъымкIэ. ЩIалэм къытохуэ и щхьэгъусэ хъунум игу къихьэхун папщIэ, Iэмал имыIэу нэчыхь уасэ итын хуейуэ, къуэкIыпIэм щыпсэу лъэпкъхэм ещхьу. Зэзэмызэ къохъу хъыджэбзым и адэ-анэм нэчыхь уасэр яфIэмащIэу. Абдежым зрагъанэри, нэчыхь ирамыгъэтхыу хуожьэ. Мыбдежым щIалэм къыхуэнэжыр хъыджэбзыр къигъэкIуэсэнращ. Аращи, хъыджэбзым пIалъэ иретри, и ныбжьэгъу зы-тIущ и гъусэу жэщым макIуэхэри пIалъэ зэхуащIам ирихьэлIэу хъыджэбзыр къагъэкIуасэри, щIалэм и ныбжьэгъу е и благъэ гуэрым деж ирахьэлIэ. Хъыджэбзыр зрахьэлIар бынунагъуэу щытщи, ныбжьэгъухэр зэхуашэс, ахэр нэхъыбэм пщIэрэ щхьэрэ зиIэ защIэхэщи, дэтхэнэ зыри нэчыхь уасэ тыным хоIэбэ: зым шы къет, адрейм мэл зыбжанэ, нэгъуэщIым джэд зыбжанэ. Апхуэдэурэ нэчыхь уасэ ирырагъэкъури, нэчыхьыр ирагъэтх. ИтIанэ уэредадэшхуэкIэ нысащIэр щIалэм и Iыхьлым деж яшэж. Нэчыхьыр зытхыр Iимамращ. Абдежым Iимамыр КъурIэн Iэят гуэрхэм къоджэри, зы Iэлъыни зы тхьэрыIуи щымыIэу зэфIокI. КъэгъэкIуэсэныр кIуэ пэтми нэхъ мащIэ хъууэрэ йокIуэкI.
Шэрихьэтым хьэрыпхэм къахуигъэув къалэнхэм адыгэхэр егъэпIейтей, ипэжыпIэкIэ къапщтэмэ, ар къамыщтэу щытщ. IэлъэщI зытелъхьэныр Iэмал зимыIэ Iуэхугъуэщ унагъуэ ихьа бзылъхугъэм дежкIэ. Хъыджэбздэсхэми зытрапхъуэн хуейуэ щытщ. Апхуэдэу щытми, адыгэ хъыджэбзхэм хуитыныгъэ нэхъ яIэщ хьэрып пщащэхэм елъытауэ.
Щхьэгъусэ хъуа бзылъхугъэр пащтыхь гуащэм щыхуэдэщ унагъуэм. Апхуэдэу щыт пэтми, лIым ар зы унафэкIэ иригъэкIыжыфынущ. Ауэ апхуэдэр къыщыхъур закъуэтIакъуэххэщ. ЛIым и фыз иригъэкIыжыну хуиткъым, щытыкIэ къызэрымыкIуэ гуэр къэмыхъуамэ, ар емыкIушхуэ зыхэлъу щымытмэ. Псалъэм папщIэ, и щхьэгъусэм епцIыжамэ е делэ дыдэ хъуамэ. Зинэр щымащIэщ адыгэхэм я деж. Пасэм ар зыIэщIэщIахэм тезыр тралъхьэрт, щапхъэ хъун папщIэ: зи лIым епцIыжа фызыр жылэм хэIущIыIу щащIырти, и адэм деж ирагъэшэжырт. Адэр абы хеящIэ хуэхъурти, унэIут хуэдэу, пщылI бэзэрым щищэрт, хьэрэмым (гаремым) яшэн хуэдэу. А хьэрэмхэми адыгэ бзылъхугъэхэм нэхъ щIэупщIэ щаIэт. Уеблэмэ апхуэдэ цIыхубзым и адэм и унэр щагъэс къэхъурт. НобэкIэ а тезырыр нэхъ псынщIэ хъуащ пасэ зэманхэм елъытауэ. Ауэ нобэкIи тезыр ткIий иIэу щытщ. Апхуэдэу ирагъэкIыжа цIыхубзым и гъащIэр и адэ-анэм егъэщIылIауэ ихьынущ, щIыбым щIэмыкIыфу, цIыхухэм яхэмыхьэфу.
Апхуэдэ бзылъхугъэм зинэ дэзыщIа цIыхухъум тезыр лъэпкъ темыхуэ хуэдэу къэлъагъуэми, куэд дэмыкIыу ар укIауэ къагъуэтыжынущ, хэкур имыбгынэмэ. Ар зыукIыр езы фыз бзаджэм и Iыхьлы гуэрщ, нэхъыбапIэм и дэлъхущ.
ЛIэныгъэр
Хьэдагъэ ущыкIуэкIэ, диным къегъэув, зэрыхъукIэ, нэхъ щыму ущытыну, зэрыпхузэфIэкIкIэ умыгъыну. Адыгэхэр къызыгурымыIуэхэм дежкIэ мыпхуэдэ гупсысэ щыIэщ. Куэдым гу лъатащ адыгэхэм я хьэдагъэм гуауэр щызыхамыщIэу фэ зэратетым. Псалъэм папщIэ, щIалэ цIыкIу зыфIэкIуэдыжа анэм нэщхъеифэ къытеуэркъым, и нэпс къехыуи ялъагъуркъым. А анэм нэщхъеягъуэ е гукъеуэ имыIэу аракъым къызэрыбгурыIуэн хуейр. Языныкъуэхэм ягъэIу сабий къэхъуныр уафэм къикI насыпыгъуэшхуэу зэрыщымытым щхьэкIэ, ар лIэжми и Iыхьлыхэм зыхамыщIэу. Апхуэдэукъым ар зэрыщытыр. Ныбжьэгъу е нэгъуэщI гуIакIуэ къэкIуар щIэкIыжа нэужь, анэр и лэгъунэм щIохьэжри магъ, ауэ щэхуу, и макъ къимыкIыу, мыгъынанэу, мыкIийуэ. Аргуэру зыгуэр гуIакIуэ къэкIуамэ, зызыпелъэщIыхьыжри, къэкIуахэм зэтеубыдауэ захуегъазэ.
Зэтемыхуэу, зэпэщIэуэу зы Iуэхугъуэ хэлъщ мыбдежым къытеувыIапхъэу. Пасэм зы лIы цIэрыIуэ гуэр лIамэ, абы щхьэкIэ цIыхухэр зэхуашэсырти ягъагъхэрт. Зи псэ хэкIа къудейм и нэхэр хузэтрапIэж, ягъэпскI, дыхукIэ мэ IэфI ирагъэу, джэбын хужь кърашэкI, итIанэ гъыбзаIуэхэр щхьэщотIысхьэри, лIым фIыуэ хэлъахэр гъыбзэкIэ къраIуэтэкI.
ЛIыхэм лIар кхъаблэм телъу кхъэлъахэм яхьри щIалъхьэ. Фызхэр хьэдэр щIалъхьа нэужь, гуп-гуп цIыкIухэу кхъэм макIуэ.
Къафэхэмрэ уэрэдхэмрэ
Музыкэм, макъамэм щIыпIэшхуэ щаубыд адыгэм и дунейм. Абы лъэпкъыр егъасэ. Сыт хуэдэ уэрэдми лIыгъэмрэ щIыхьымрэ лъагэу щаIэт.
Адыгэ къафэр куэдкIэ къыщхьэщокI къуэкIыпIэм щыIэ лъэпкъ къафэхэм. Европэ къафэхэм нэхъ пэгъунэгъущ. КъэфэкIэу щы щыIэщ. Ахэр: 1. Удж къафэ; 2. ЗэхуэкIуэ къафэ; 3. Шэшэн къафэ.
ЗэхуэкIуэ къафэмрэ шэшэн къафэмрэ зы щIалэрэ зы хъыджэбзрэ утыкум зэдытохьэри къызэдофэ. Удж къафэм щIалэ, хъыджэбз куэд зэщIыгъуу къыщофэ. Дэтхэнэ къафэми макъамэ щхьэхуэ дэщIыгъущ. Пшынауэм псом я пащхьи пщIэрэ щIыхьрэ щегъуэт.
ПсэупIэ унэмрэ фащэмрэ
Дамаск икIыу Палестинэм кIуэ зыплъыхьакIуэхэм Джолан тхыщIыгур зэпичын хуей мэхъу. Абы къуажэу исхэм я псэупIэхэм щрохьэлIэ. Я унащхьэр кхъуэщын плъыжьу, щиху, хинэ жыгхэм къахэщу щилъагъукIэ, къегъэуIэбжьри гъэщIэгъуэн щохъу. Ауэ а теплъэ дахэм и IэфIагъыр щIэх дыдэу кIуэдыж пэтрэ, и гугъэ химыхыжу адэкIэ ирикIуэн хуейщ къуажэ гуэрым дыхьэху. Абы и нэм къыпэщIохуэ щIалэ цIыкIу, и щхьэм щыщIэдзауэ и лъакъуэм нэс фIыцIэкIэ хуэпауэ, и бгым къамэ кIэрыщIауэ, и бгъэ лъэныкъуитIым екIуэкIыу дыжьын хьэзырылъэхэр (шэ жыпхэр) тету. НэгъуэщI зы бзылъхугъи и щхьэм гуэгуэн тету, и пщампIэм Iудэхэр иIэу илъагъумэ, гукъинэж щыхъунущ.
Лъэпкъ фащэр пасэм Римым и зауэлIхэм ящыгъа фащэм ещхьщ. Ар нобэр къыздэсым ящыгъщ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, абы иджыри иропагэ. Мы фащэр апхуэдизкIэ егъэлеяуэ цIыхубэ щыгъынщи, Iэмал имыIэу къытегъэзэжауэ и гугъу нэхъ IупщIу щIын хуейщ. Джанэ фIыцIэм (зэзэмызи хужьщ) щIыIухэр пщампIэм нэсу тетщ. Абы къэпталкIэ йоджэ. Гъуэншэдж фIыцIэр и лъэгумкIэ епхащ. Джанэм и щIыIу теубгъуэн фIыцIэ телъщ, бгъэм деж мазэ ныкъуэ теплъэ къриту — абы цейкIэ йоджэ, бгым екъузылIащ. И щIыIум бгырыпх псыгъуэ телъщ, абы кIыцэхэр къыполэл, къамэр кIэрыщIащ. Къамэм тхыпхъэщIыпхъэхэр тедзащ. Цеибгъэм лъэныкъуитIымкIэ екIуэкIыу хьэзырылъэхэр тетщ. Хьэзырылъэхэм я щхьэр дыжьынщ. ПыIэри къэлъбакъ жыхуаIэращ. Европэ фащэр къэзыщта ефэндыхэм мы фащэр яфIэфIу щатIагъэ.
Бзылъхугъэ фащэр хъулъхугъэ фащэм куэдкIэ къыщхьэщыкIкъым, ауэ и щэкIыр нэхъ къуэлэнщ. Бзылъхугъэ фащэр кIыхьщ, бостейкIэ йоджэ, Iэпкълъэпкъыр зэрыщыту щIехъумэ, и кIэмкIэ быхъущ, и пщэмкIэ зэвщ, бгъэм екъузылIауэ щытщ, уэзджынэм ещхьу. ЩIыIутелъым бостей кIэщI цIыкIу щIехъумэ, Iэгъуапэ кIыхьхэр пыту. Дыжьын бгырыпхыр тхыпхъэщIыпхъэкIэ гъэдэхащ, абы бгыр зэщIекъузэ.
Щхьэр зэрахуапэри дыщафэ пыIэгуагуэщ, и лъагагъыр цIыхухъу пыIэм ейм хуэдизщ. А пыIэм щхьэц бла кIыхь, и бгъуитIымкIэ дамитIым къытелэлэжу, къедзэкIащ. Кавказ бзылъхугъэм вакъэ е пхъэ вакъэ щитIагъэу щытащ. Ар европей пхъэ вакъэм ещхьщ. Ауэ нобэкIэ ар нысашэм фIэкIа щыщатIагъэу плъагъуркъым. Мы лъэхъэнэм хьэрып щыгъыныр къащтащ. Ахэр щащыху ятепхъуауэ, я щхьэцыр щIэуфауэ къыдокI. ЦIыхухъу зыхэт зэхыхьэхэм яхыхьэркъым. Пхъэ вакъэхэр ямыгъэкIуэдыжу куэдрэ къагъэсэбэпащ.
Адыгэ унэр и щIыбкIэ хьэрып унэхэм ещхьми, и кIуэцIкIэ тыншыпIэу щытщ. Пэшхэм я бжэхэр а зы пырхъуэм щызэIуахыу щытщ, пщэфапIэр нэхъ пхыдзащ. Бзылъхугъэр абы щолажьэ. Пэшхэм я нэхъ иныр унэлъащIэкIэ зэгъэпэщащ, пыIэтепхъуэхэмкIэ гъэщIэрэщIащ. Iэнэр удз гъэгъакIэ гъэдэхащ. Кавказ унэ щIыкIэхэр куэду уолъагъу. Абы и пэшхэр сырэу зэгуэту щытщ. Я гупэм хьэщпакъ (IущIыхь) Iутщ, дэтхэнэ зы пэшми и бжэр хьэщпакъымкIэ къыщыIупхыу. Пэшхэр кIуэцIрыкIыбжэу щыткъым.
Унэм пщIантIэ иIэщ, гъэмахуэм былымхэр жэщкIэ дэтщ. ХьэщIэщым и гугъу дымыщIу дыблэкI хъункъым. Абыхэм къищынэмыщIауи, гъавэ гъэтIылъыпIэу гуэн щыIэщ.
Хъулъхугъи бзылъхугъи а зы пщIантIэм щызэдопсэу. ХуэщIауэ щымытхэми дэтхэнэ зыми пэш щхьэхуэ иIэщ. ЩIалэ къэзышари хъыджэбз дэкIуари адэ-анэм яхокIри, щхьэхуэу унагъуэ ящIри мэтIыс. Шхэгъуэм хъулъхугъэри бзылъхугъэхэри щхьэхуэ-щхьэхуэу машхэ. Адыгэхэр лы шхынкIэ ерыщщ. Ар тхъурэ дэ хьэжарэ зыхэлъ шыпсым дашх. ХадэхэкIхэм елIалIэркъым. МащIэщ ахэр зэрашхыр. Зэфэхэр шэ, шху, псы. Фадэм мащIэу ефэныр адыгэм игъэхьэрэмкъым. Жэщ гъуэлъыжыгъуэм тепIэнщIэлъынхэр къыдах, яубгъури мэжей. Нэху ща нэужь, тепIэнщIэлъыныр зэтрауплIэнщIэжри, пIэ гъэтIылъыпIэм далъхьэж.
Бзэмрэ гъэсэныгъэмрэ
Кавказыбзэхэм я лъабжьэр джыным куэд щIауэ щIэныгъэлIхэм мыхьэнэшхуэ ирату къекIуэкIащ. Япэу ахэр зыджар икIи зэхэзыгъэкIар Голденштедтщ, XVII лIэщIыгъуэм. А щIэныгъэлIым зэхигъэкIа лъэпкъхэмрэ бзэхэмрэ кIэщIу къэтхьынщ:
— тэтэрхэр (тырку)
— лезгинхэр (дагъыстэн)
— кистинхэр (шэшэн)
— осетинхэр (иран)
— адыгэхэр (черкес)
— картвелхэр (куржы)
Мы япэ зэхэгъэкIыгъуэм щыщIэдзауэ XIX, XX лIэщIыгъуэхэм екIуэкIа къэхутэныгъэхэм къежьапIэ яхуэхъуащ фон Эскерт и лэжьыгъэхэр. 1892 гъэм абы итхащ Кавказым теухуауэ “Die Sprachen des Kaukasishen Stammes”. Мы щIэныгъэлIыр здынэсамкIэ, мы бзэхэм зы къежьапIэ, зы «анэ» яIэщ. Нобэ зэрыпсалъэхэу бзэ нэхъ зызыубгъуахэр:
1. Адыгэхэр (процент 95-рэ)
2. Абхъазхэр
3. Шэшэнхэр
Шэшэныбзэу нобэкIэ хэщIыныгъэшхуэ зыгъуэтам зы зэман Кавказ къуэкIыпIэм нэхъ зыщиубгъуауэ щытащ. Сирием шэшэнхэр мащIэ-мащIэурэ хьэрыпхэм яхэпхъауэ зэрыщыщытым къыхэкIыу, хьэрыпыбзэкIэ мэпсалъэ икIи матхэ.
Адыгэхэр я унагъуэ кIуэцIым зэрыщызэпсалъэр адыгэбзэщ. ЕджапIэм цIыкIухэм дерсхэр зэрыщыгурагъаIуэр адыгэбзэщ. Абы дэщIыгъууи франджыбзэри хьэрыпыбзэри зрагъащIэ. ЕджапIэхэм латин тхэкIэм зыщеужь. Абы теухуауэ лъагъуэхэр пхыша хъуащ, щIэгъэкъуэнхэр ягъуэт.
ЗэкIэ зэрыщытым тепщIыхьмэ, адыгэ еджакIуэ цIыкIухэр йогугъу, гулъытэ яIэщ, я гупсысэкIэкIэ хьэрып щIалэ цIыкIухэм ятокIуэ, нэхъ ерыщхэщ, нэхъ мыщхьэхыу мэла- жьэ.
Диныр
Адыгэхэм я деж чыристан диным нэхъ зыщиубгъуауэ щытащ. НобэкIэ абыхэм муслъымэн диным и дауэдапщэхэр зэрахьэми, XV лIэщIыгъуэм Кавказым муслъымэн диным и лъэужь къыщылъагъуэртэкъым. Абхъазу Адыгэ ЩIыналъэм щыщхэм мы дызэрыт эрэм и ипэрей лъэхъэнэм щыщIэдзауэ чыристан диныр зэрахьэ. Чыристаныгъэм нэгъуэщI щIыналъэхэми зыщиубгъуауэ щытащ император Юстиниан Августым и тетыгъуэм. Абы и ужь иту мажусий диным XV, XVI лIэщIыгъуэхэм къегъэзэжри, тепщэу лIэщIыгъуэ зыбжанэкIэ йокIуэкI. Нобэр къыздэсым бзэм мыпхуэдэ тхьэцIэхэр хэтщ пасэу зыхуэпщылIахэм щыщу:
Мериссэ — бжьэм и тепщэт;
Уэрсэрыжь — гъуэгу тетыр къихъумэрт, къэхъун-къэмыхъунум щыгъуазэт;
Лъэпщ — гъукIэным, лъэщагъым я тепщэт;
Емышэ — дахагъымрэ гуакIуагъымрэ я тепщэт;
Мардж, Табу — къэхъукъащIэ бзаджэм ущызыхъумэ теп- щэт.
Мажусий диным илъэс 600-кIэ зиубгъуауэ щытащ. XVII лIэщIыгъуэм чыристан зауэхэр къыщыхъейм, абыхэм яжьри мы щIыналъэм къыщIихуащ. КъуэкIыпIэм щыщ чыристанхэр зауэм къыбгъэдэкIыжу къыщагъэзэжым, ящыщ куэд Адыгэ ЩIыналъэм къыщыувыIэри, щыпсэун щIадзащ. Европэ сатуущIхэр къадэIэпыкъуурэ, а дин лэжьакIуэхэм чыристаныгъэм зрагъэубгъуащ. Нэхъыбэу къадэIэпыкъур Венецием щыщ сатуущIхэрат, а лъэхъэнэм тетыгъуэр зиIахэрт. Чыристан диныр езыр тIууэ зэгуэщIыкIыным нэсауэ зэрыщытам хуэдэу, а лIэщIыгъуэм нэс зиубгъуащ. КъэхъукъащIэу КъуэкIыпIэм щекIуэкIахэм адыгэхэри зэрыхэтам и щхьэусыгъуэкIэ, мы щIыналъэм щыпсэухэм я диныр хуэм-хуэмурэ зыханэжри, муслъымэн динымкIэ загъэзащ. А къэхъукъащIэхэм нэхъыбэу къыхэбгъэщ хъунущ тыркухэм Константинополь (Истамбыл) къызэращтар. ЕтIуанэу — мамлюкхэм ящыщу КъуэкIыпIэ Гъунэгъум щыпсэуахэм Кавказым къызэрагъэзэжар. Апхуэдэ къекIуэкIыкIэмрэ щэн-къэщэхун зэIэпыхынымрэ зэхуигъэзащ кърым тэтэрхэмрэ Азие ЦIыкIум тепщэ щыхъуа тыркухэмрэ. ИужькIэ, Урысейр адыгэхэм къатегуплIэу щыхуежьэм, ТыркумкIэ загъэзащ. Абы къыхэкIыу жытIэ хъунущ XVIII лIэщIыгъуэм щIыналъэм исым я нэхъыбэм муслъымэн диныр къащтауэ зэрыщытар. Абы щхьэкIэ къэмынэу, хабзэжь зэрахьэу щытахэри, пасэрей диным къыхэкIахэри яхъумащ. НобэкIэ я диным и лъабжьэр муслъымэн суннитращ. Абхъазхэращ пасэ дыдэу чыристан диныр къэзыщтари, абы нэхъ хуэпэжу щытахэри.
Мы лъэхъэнэм адыгэхэр я мэсхьэбкIи я фIэщхъуныгъэкIи муслъымэн суннитхэм къащхьэщыкIыркъым. Джоланым, Палестинэм, Иорданым исхэм я дин пашэу Кфар-Камэ дэс шейхъ Исхьэкъ и унафэм, и жыIэм щIэтхэщ. 1935 гъэм шейхъ Исхьэкъ дунейм ехыжа нэужь, Iимамхэмрэ дин лэжьакIуэхэмрэ динымкIэ тепщэныгъэр зэхуагуэшащ. Сирием накъшыбандийхэм (суфий гупщ) мазэ къэс щIыпIэ хэха гуэрым хасэ щрагъэкIуэкI. Абыхэм я нэхъыбэр ныбжькIэ хэкIуэтауэ щытхэщ, ауэ ныбжьыщIэхэри яхэтщ. Хьэрып Бунар зи цIэ тырку къуажэм дэс адыгэхэр псори накъшыбандийуэ жыпIэ хъунущ. Абыхэм тхьэмахуэм зэ е тIэу зэхуэс ящI. Апхуэдэ зэхуэсхэм бзылъхугъэхэри хэтыфынущ, ауэ хъулъхугъэхэмрэ бзылъхугъэхэмрэ зэпэщхьэхуэущ зэхуэсым зэрыхэтыр. Бзылъхугъэ зэхуэсым езыхэм ящыщ гуэрым бжьыпэр щиубыдыфынущ, и Iиманым, и хьэлэлагъым елъытауэ. Зыщыбгъауэ мыхъуну, накъшыбандийхэм лъэкIыныгъэшхуэ щаIэщ адыгэхэм я деж.
ЕПЛIАНЭ IЫХЬЭ
Адыгэхэр Джоланым итIысхьа зэрыхъуар
1878 гъэм адыгэхэр пщIы бжыгъэ хъухэу КъунейтIрэ щIыналъэм итIысхьащ. Тырку сулътIаным къарита щIыхэр мылъку яхуэхъун папщIэ илъэсипщIкIэ елэжьахэщ. Илъэс тIощIищ и пэкIэ абдежым адыгэхэр щитIысхьам, хьэрып къумырысхэр исащ: лIакъуэхэу фэдлыхэр, ныхьемхэр, бэхьатрэхэр, хьэудэджхэр, джатинэхэр, рифахьихэр, друзхэр. ЩIыналъэм и нэхъыбэр мывалъэу щытащ, ауэ мэл, Iэщ гуартэхэр щыкуэдт.
ЩIыналъэхэм адыгэхэр къызэритIысхьам нэфIкIэ къеплъакъым друзхэри бедуинхэри. Адыгэхэм КъунейтIрэ къалэр жыджэру яухуат, щIыхьрэ щытхъурэ яхуэфащэу, сыту жыпIэмэ, абы щхьэкIэ къагъэсэбэпа Iэмэпсымэхэр къызэрыгуэкI дыдэхэт. КъунейтIрэр а лъэхъэнэм еблэгъапIэ пщIантIэ хъуат. А къалэм фэ къытеуа нэужь, адыгэхэр гушхуауэ нэгъуэщI щIыпIэхэм къикIыурэ къыдэтIысхьащ. ИтIанэ хуэм-хуэмурэ КъунейтIрэм пэгъунэгъуу нэгъуэщI къуажэхэри къэтIысащ. Абыхэм акъылыфIагърэ гупсысэрэ хэлъу щIыр къагъэщIэрэщIэжащ.
Хьэрыпхэми друзхэми я гужьгъэжьыр ямыгъэтIылъами, КъунейтIрэм псынщIэу зиужьын щIидзащ.
1900 гъэм щыщIэдзауэ адыгэхэр абдежым щитIысхьэм, хьэрыпи друзи зэгуэмыпу къэнакъым, лIэщIыгъуэ зыбжанэкIэ ящIу ябжымрэ я тепщэныгъэмрэ яфIэкIуэду къалъытэри. Ауэ гужьгъэжьым и ткIиягъыр хуэмурэ ужьыхыжри, я зэхущытыкIэр мамырыжащ. Шынагъуэм гупсэхугъуэкIэ зихъуэжащ. Адыгэхэмрэ ахэр зыхыхьа лъэпкъхэмрэ зэхуаIэ зэпыщIэныгъэри нэхъ ефIэкIуащ, зэгурыIуэныгъэ яку дэлъ хъуащ. Псоми я фейдэ зыхэлъ гуэрхэми нэхъ благъэ зэхуищIахэщ. Ар хъарзынэми, Iуэхур нэгъэсауэ щыткъыми, зы тхьэмадэ къаугъэшы гуэрым имыщIапхъэ ищIэмэ, зэпэщIэувэныгъэр къэщIэрэщIэжынущ, мафIэри къызэщIэнэжынущ. Аращи, унафэр зыIэщIэлъхэр мыбэлэрыгъыу сакъын хуейщ, Iэуэлъауэ къамыгъэхъун папщIэ, къэхъуIами, псынщIэу ягъэсабырыжын хуейщ.
Джолан нэхъ лъыгъажэ ину щекIуэкIар адыгэхэр къыщитIысхьагъащIэм 1879 гъэм Мансурэ къуажэм къыщыхъуаращ. Бедуинхэм япщ Фэдыл Хьэсэн Фагур-эмирыр я пэрыту, хьэудэджэ лIакъуэм япщ Абдул-Хьэзиз я пашэу адыгэхэм къатеуат. ФIыуэ зэзэуа нэужь, шейхъ Абдул-Хьэзиз яукIащ. Къэралым зы лъэсырызекIуэ полк къигъакIуэри, зауэр ягъэувыIащ. Ауэ махуэ зыбжанэ дэкIауэ адыгэхэм заIэтщ, хьэрыпхэм ятеуэри, Iэщ гуартиблрэ мэл минищэрэ трахри кIуэжахэщ. ИужькIэ адыгэхэмрэ бедуинхэмрэ мамырыгъэ тхылъ зэдатхащ афIэкIа зэмызэуэну, Iэи щIадзыжащ. А зэгурыIуэныгъэм щIы и лъэныкъуэкIэ адыгэхэм фIыгъуэ къахудэкIуащ.
1888 гъэм друзхэри Мансурэ къуажэм деж къащыпэщIэуващ адыгэхэм. Къуажэдэс адыгэ гуэрым друзхэр къытеуэри, и бзылъхугъэр гъэру яхьащ. Къэралым къаугъэр къигъэувыIэн папщIэ, лIыкIуэхэр къигъэкIуащ. Абыи емыплъу адыгэхэм Гъейн-Хьур (Мансурэм пэгъунэгъу къуажэщ) щыпсэу друзхэр фIагъэжащ. Зауэм зиубгъуащ. Друзхэм Фархьан-ал-Шагъланыр я пашэу Мансурэ къуажэм къытоуэри ягъэс. А зэхэуэм друз нэрыбгищэ, адыгэ тIощIищрэ щырэ хокIуадэ. Куэд дэмыкIыу адыгэхэм ялъ ящIэж: 1889 гъэм ахэр IэщэкIэ узэдауэ Мэдждэл-Шамс, друзхэм я нэхъ къалэшхуэм, Ансыкъуэ Ахьмэд-бей я пашэу тоуэри, друзхэр ирагъэкIуэт, ахэр щIопхъуэри къуршым йохьэж, мыдрейхэм щIэпхъуэжахэм я унэхэр къахъунщIэри ягъэсыж. А зэпэщIэтыныгъэм адыгэхэм текIуэныгъэр лъапIэу къащыIэрыхьащ: нэрыбгищэ хэкIуэдащ, Ансыкъуэ Ахьмэди яхэту.
Мы хьэргъэшыргъэм Тырку къэралыр къегъэуIэбжьри, лIыкIуэ гуп къегъакIуэ: Мамдухь-Нури, Хъусроф, Абдул-Рэхьман пащэхэр я нэхъыщхьэу. Абыхэм мамырыгъэр лъэ быдэкIэ ягъэув.
Адыгэхэм зэрызаужьар, политикэ зэныкъуэкъухэр, нобэрей щытыкIэр
Адыгэхэр Джоланым къызэритIысхьэрэ гугъуехьым хэмыкIыу къогъуэгурыкIуэ. 1878 гъэ лъандэрэ адыгэхэр зы лъэныкъуэу, мы щIыналъэм куэд щIауэ щыпсэу друз-хьэрыпхэр нэгъуэщI зы лъэныкъуэу зоныкъуэкъу. 1925 — 1926 гъэхэм друзхэм революцэ дощI жаIэу зыкъыщаIэтым, ди зэуакIуэу ахэр зэхэзыкъутахэм я нэхъыбэр адыгэт. Ахэр дэ пэжу, лIыгъэ яхэлъу, жыджэру къыдгуэуващ. Адыгэхэм я нэхъыбэр ди телъхьэти, ахэр IэщэкIэ зэщIэузэдэныр ди хэкIыпIэт. КъызэрыIэтахэр ягъэужьыхыжри, гъащIэри зытетам теувэжащ. 1926 гъэм щегъэжьауэ друзхэмрэ адыгэхэмрэ я зэхуаку зи гугъу пщIын хуэдэ къэхъукъащIэ къыдэхъуакъым.
А зэныкъуэкъур зэриухыу, Франджым псэемыблэжу зэрыхуэлэжьар ящымыгъупщэу, а хущытыкIэм пщIэ къыхуащIыну къэралыр къыхураджащ адыгэхэм. Абыхэм КъунейтIрэм парт къыщызэрагъэпэщ, езы къалэм, Дамаск, Хьомс, Хьэлэб щыщ лIыкIуэхэр хэту. 1926 гъэм фокIадэм и 30-м а партым франджы лIыкIуэу Сириер зи IэмыщIэ илъым мыпхуэдэ лъэIукIэ зыхуигъэзащ:
1. Адыгэ лIыкIуэхэм Къэрал Хасэм, ЛIыкIуэ Хасэм, Администрацэм зыхуагъазэ езыхэм я лIыкIуэ зыхагъэхьэну;
2. ЯIэщIэлъ Iэщэхэр къыхуагъэнэжыну;
3. ЗэпэщIэтыныгъэм хэкIуэдахэм къащIэна я унагъуэхэм, бынхэм, ныкъуэдыкъуэ хъуахэм зыкъыщIагъэкъуэну;
4. КъунейтIрэ къалэми къэралми къулыкъуу щыIэхэм ящыщ адыгэхэми ялъыгъэсын, езы КъунейтIрэ къалэм и супрефектурэр префектурэкIэ зэхъуэкIын.
5. КъунейтIрэм курыт еджапIэ дэщIыхьын, КъунейтIрэ, Хьомс, Хьэлэб щыщ адыгэ щIалэхэм щыщу нэрыбгипщIым хабзэ гъэувакIэ чысэ (стипендие) къратыну унафэ къэщтэн.
6. ЗэпэщIэуэ гуэр адыгэхэмрэ хьэрып лъакъуапцIэхэмрэ (бедуинхэмрэ) я зэхуаку къыдэхъуэмэ, щIыналъэм щызекIуэ хабзэхэр адыгэхэм къагъэсэбэпыфын хуэдэу, хуитыныгъэ яIэн.
Мыпхуэдэ лъэIухэр гъэхьэзырыным политикэ и лъэныкъуэкIэ адыгэхэм еплъыкIэ зэхуэмыдэ яIэ хъуащ: зы гупыр унафэ зыIэщIэлъхэм ятегъэщIауэ, адрейхэм Сирие националистхэм нэхъ зыдрагъэкIуу. Унафэр зыIэщIэлъхэм я телъхьэхэр консерватору ябжырт, ахэр хущIэкъурт адыгэхэм я хуитыныгъэ хэгъэщхьэхукIахэр къахъумэну.
1927 гъэм Сирием ис адыгэ псори унафэр зыIэщIэлъым къыдэщIынымкIэ зы хъуахэщ.
Адыгэ тхьэмадэхэр, зэрыхъукIэ, хэтщ лъэпкъым телъ гугъуехьхэр щхьэщахыну. Псом нэхъапэу:
1. Тырку гражданствэр трахыжыну;
2. И Хэку имысыж дэтхэнэ зы адыгэри Сирием къэIэпхъуэну хуитыныгъэ иIэну;
3. АдыгэбзэкIэ щеджэну еджапIэхэр къызэIуахыну;
4. Адыгэпсэр цIыхухэм яхэпщIэн папщIэ, адыгэбзэкIэ газет, журнал хуэдэхэр къыдагъэкIыныр;
Унафэ зыIэщIэлъхэр мы лъэIухэм щыщу тIумкIэ арэзы хъуащ:
1. Франджыр хыхьэри, Тыркум иригъэдащ я гражданствэр къамыщтэну;
2. «Маржэ» газетыр къыдагъэкIыну.
«Маржэ» газетым и япэ къыдэкIыгъуэр 1927 гъэм жэпуэгъуэм и 7-м хуэзащ. Абы къалэну зыхуигъэувыжащ Сирие щыпсэу адыгэхэм я деж адыгагъэм, адыгэ хьэл-щэным къыщыщхьэщыжыну, адыгэ хьэлыр ихъумэну, адыгэхэр псэкIэ зэщхь ищIыну. ИпэжыпIэкIэ япэрей махуэм щыщIэдзауэ газетым и къыдэгъэкIын, зехьэн Iуэхухэр махэ хъууэрэ екIуэкIащ. ГугъапIэ лъагэу иIахэм лъэIэсакъым. Щхьэусыгъуэхэм язщ ар латин хьэрфкIэ ятхыну яужь зэрихьар. Адыгэхэм нэхъ акъылыфIэу яхэтахэр гупитI зэрыгъэхъури, зыри ящIэфакъым. Хьэрыпу къахэтхэм газетыр къыдамыгъэкIынымкIэ ялъэкI къагъэнакъым. АбыкIэ хьэрып националист прессэм и арэзыныгъэ къалъыхъуэрт. 1928 гъэм щегъэжьауэ хуэм-хуэмурэ ужьыхыжурэ газетыр къыдэмыкIыжыххэ хъуащ.
«Адыгэ щIэныгъэлI зэкъуэтхэм», 1928 гъэм зэхыхьауэ щытахэм, лъабжьэ яхуэхъуар «Маржэ» газетым щылэжьахэращ.
1928 гъэм адыгэ зэхэтыкIэр нэхъ къыдгурыIуэ хъуащ. Ди акъылми гупсысэ пыухыкIахэр илъ хъуащ адыгэхэр хэт и телъхьэ хъунуми, дэнэкIэ загъэзэнуми къытхуэщIэн хуэдэу. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, а гъэм хэхыныгъэр екIуэкIырти, КъунейтIрэм нэрыбгитI щызэпеуэрт: зыр эмир Фагурщ, ар хьэрыпхэм я лъэныкъуэкIэ текIуащ. Адрейр — Издин Сулеймэн и къуэщ, ар адыгэхэм къагъэлъэгъуащ. Езыхэр абы Дыгъужь ИздинкIэ еджэрт. ЦIыхухэм нэхъ зызыщIагъэкъуар Издинрат, абы и ужь иувахэт. Абы адыгэ псоми я пхъэидзэр къихьри текIуат. И хэхыныгъэ зэпеуэри губзыгъагъэ хэлъу гъэпсат. Унафэр зыIэщIэлъхэри абы и щIэгъэкъуэнт. Езы Издини адыгэхэм яфI зыхэлъым фIэкIа злэжьынукъым щыжиIэм, псоми Iэ хуаIэтащ. Ауэ ар парламентым зэрынэсу, и еплъыкIэхэр хьэрып националистхэм яйм техуэ хъури зихъуэжащ. Апхуэдэ зекIуэкIэр хьэрыпхэми абыхэм къадэщI адыгэхэми ягу ирихьащ. Ауэ езы адыгэхэм яку зэгуэчыныгъэшхуэ къыдигъэхъуащ, иужькIэ къэкIуа илъэсхэм ныбжь ятридзэу.
ЗэгъэуIуакIуэ Хасэм (Учредительное Собрание) и лэжьыгъэр зэрыувыIам къыхэкIыу, мы лIыкIуэм езым и акъылэгъухэр къигъэдэIуэфащ и Iуэху еплъыкIэр пхигъэкIынымкIэ. ЩIыналъэм хьэлэбэлыкъышхуэ къыщигъэхъеящ а лIым. 1928 гъэм, «Адыгэ щIэныгъэлI зэкъуэтхэм», сыт хуэдизу хущIэмыкъуами, щытхъу зыхуэфащэ я жэрдэмхэр пхагъэкIыфакъым.
1930 гъэм адыгэхэм я зэхуаку зэфIыныгъэ гуэрхэр къыдэхъуэж хъуащ 1931 гъэм екIуэкIыну хэхыныгъэм папщIэ. Абы и фIыгъэкIэ зи Iэ зыIэтынухэм я бжыгъэми хэхъуащ, адыгэ щIалэщIэ Сэмгугъу Iэмин лIыкIуэу хахащ. Мы лIыкIуэм ипэкIи иужькIи цIыхубэм я гугъапIэр игъэщIэхъуакъым. Абы и фIыгъэкIэ «Адыгэ щIэныгъэлI зэкъуэтхэр» зэхэша хъуащ, адыгэ еджапIэхэри къызэIуахащ, гъэлъэгъуэныгъэ куэди утыкум нэсащ.
1933 гъэм Сирием и Комиссар Нэхъыщхьэм, адыгэхэм я нэхъыбэр и телъхьэу, Тетыгъуэм зыхуегъазэ мыпхуэдэ лъэIухэмкIэ:
1. Сирием щыIэ адыгэхэм я лIыкIуэ парламентым хэтыну;
2. Адыгэхэр зэрыс щIыналъэхэм адыгэбзэ зыщIэ къулыкъущIэхэр унафэщIу щагъэувыну;
3. Къэралым и къулыкъущIакIуэу щытахэм е дзэм хэтахэм, адрей лъэпкъхэм щыщхэми хуэдэу, я хьэкъыр къаIэрыхьэжыну;
4. Адыгэ къуажэхэм къэралым епхауэ дэт пэщIэдзэ еджапIэхэм адыгэбзэ щрагъэджыну хуитыныгъэ яIэну;
5. Адыгэ щIалэхэу Сириеми Европэми щеджэхэм къэралым стипендие хухахыну;
6. АдыгэбзэкIэ прессэ яIэну хуитыныгъэ иратыну;
7. Адыгэ еджапIэхэр зезыхьэхэри абыхэм якIэлъыплъхэри езы адыгэхэм я гуп щхьэхуэхэм къыхахыжыну хуит ящIыну;
8. Зэхуэс-зэхыхьэхэр, Хасэхэр къызэрагъэпэщу я лъэпкъ мащIэм и фейдэ зыхэлъ пхагъэкIынымкIэ хуитыныгъэ къратыну;
9. Муслъымэн псапащIэ мылъкум адыгэхэм я Iыхьи хэлъыну;
10. Адыгэхэм лIэщIыгъуэкIэрэ къадекIуэкI хабзэхэм тету къадэпсэу лъэпкъхэм зэгурыIуэныгъэ иращIылIэну хуитыныгъэ яIэну. Къэшэн-дэкIуэн дауэдапщэхэри езы адыгэ дин лэжьакIуэхэм зэфIагъэкIыну хуит ящIыну.
Мы лъэIухэм кърикIуэу, унафэр зыIэщIэлъым адыгэхэр хуит ищIащ адыгэбзэкIэ щрагъаджэу пэщIэдзэ еджапIэ къызэIуахыну. ЕгъэджакIуэхэр Сирием ЩIэныгъэмкIэ и министерствэм къигъэкIуащ, я улахуэр къиутIыпщащ. Абы къинэмыщIауи, адыгэхэр дэнэкIи хуит щыхъуащ гупжьейхэр къызэрагъэпэщурэ ящыщхэм ядэIэпыкъуну. А гупжьейхэм ящыщу нобэ нэхъ жыджэру лажьэхэр Дамаскрэ КъунейтIрэрэ дэтхэращ. Сэмгугъу Iэмин, парт ныкъуэкъуэгъухэм щхьэкIэ къэмынэу, езы КъунейтIрэ и Iэтащхьэ хъури, къалэр 1932 — 1935 гъэхэм мамыру щытащ. Езы лIыкIуэ ныбжьыщIэр парламентым и лэжьыгъэр щызэпыум, абы хэкIыжри и къалэ, и лъэпкъ и фейдэ зэрихуэу псэуащ.
1935 гъэм адыгэ еджапIэм къихьа саугъэтыр апхуэдизкIэ телъыджэти, абы къигъэлъэгъуащ лъэпкъым и жыджэрагъыр, адыгэхэри нэхъ къэгушхуащ. Мы щытыкIэм зиукъуэдиипхъэщ икIи дыщогугъ мы лIыкIуэ ныбжьыщIэм къыкъуэувэну тIэкIу зизылъэфыхьхэу:
Издин хьэжы Сулеймэн — лIыкIуэу щытащ;
Сэлим Закарие — къалэ Iэтащхьэу лэжьащ;
Гъасым Мэхьмуд — тхьэмадэ;
Бэдраддин Аль-Муфти — тхьэмадэ;
Ансыкъуэ Гъариф — супрефекту щытащ;
Дин лэжьакIуэхэри цIыхубэм я нэхъыбэри тепщэм и телъхьэщ икIи хьэзырщ хэти пэщIэувэну.
Япэрей гуэдзэн
Адыгэ лIакъуэхэр
Адыгэ лъэпкъым щыщу лIакъуэ 13 къедбжэкIынщ, алыфбеймкIэ зэрызэкIэлъыкIуэм хуэдэу:
1. Абазэхэр;
2. Абазэхэхэр;
3. Адэмейхэр;
4. Бжьэдыгъухэр;
5. Беслъэнейхэр;
6. Шапсыгъхэр;
7. Хьэтыкъуейхэр;
8. Жьанэхэр;
9. Къэбэрдейхэр;
10. КIэмыргуейхэр;
11. Мэхъуэшхэр;
12. Натхъуэджхэр;
13. Убыххэр;
Мы лъэпкъхэм щыщхэр Сирием щопсэу, абыхэм къищынэмыщIауи, шэшэн, дагъыстэн, къущхьэ (осетинхэр) щопсэу. Мы иужьрейхэр Кавказ лъэпкъ курыкупсэхэщ, адыгэхэм лъыкIэ япыщIахэщ. Адыгэхэм Кавказыр къыщабгынэм мыхэри къадикIащ.
Абазэ лъэпкъыр
Абазэхэр Абхъазым щыпсэурт, абы Кавказым и IыхьэфI еубыд. Ахэр лъэпкъхэм я нэхъ цIэрыIуэ, нэхъ жыджэрхэм ящыщщ. КъызэраIуэтэжымкIэ, абазэхэр «абазэ» и цIэу хьэрып гуэрым къытехъукIыжахэщ. Ауэ абы лъабжьэ иIэкъым тхыдэ и лъэныкъуэкIэ. Муслъымэн диныр къежьа нэужь, къурейш лъэпкъым къахэкIауэ лъэпкъ куэдым жаIэ хъуащ. Абхъаз щIыналъэхэм мы жылагъуэхэр итщ: Самурзакан, Чибелдэ, Абшаназ, Алди-кесек, Башхагъ, Кизилбек, Чикарко, Бракъей, Мудауей.
Абазэ лъэпкъым щыщ куэд Хьомс, КъунейтIрэ щIыналъэхэм щопсэу.
Адэмей лъэпкъыр
Адэмей лъэпкъыр нобэкIэ Кавказ Ищхъэрэм щопсэу. Зы таурыхъ гуэрым мыпхуэдэу жеIэ: Македонием щыщ Александрышхуэм зы жыг адэмей щIыналъэм щыхисати, ар дуней псом жыгыу тетым я нэхъ ин хъуащ.
Пасэм адэмей лъэпкъым шу минищ (3000) игъэшэсыфу щытащ. Ауэ и тетыгъуэми и цIэрыIуагъми тIэкIу кIэрыхуащ. Ахэр мащIэщ, адыгэ жылагъуэу Сирием щыпсэухэм елъытауэ.
Бжьэдыгъу лъэпкъыр
Бжьэдыгъухэр лъэпкъ нэхъыжь дыдэхэм хабжэ. Хэкум зэрыпхъуакIуэхэр къыщихьэкIэ, адыгэхэм я нэхъыбэр къуршым ихьэжырти, захъумэжырт. Бжьэдыгъухэр тафэм къытенэ хабзэти, щIы нэхъ пшэрхэр къахуэнащ. Бжьэдыгъухэм «нарткIэ» еджэу лIы пIащэхэр яхэтауэ жаIэ, абы иропагэхэр. Псэлъафэу къэнащ «Зы нарт закъуэр лIы мин пэлъытэщ».
Хьэтыкъуей
Лъыпкъыжь дыдэщ, абыхэм языхэз зэгуэрым Кавказым и пщу щытыгъащ, Зилэтокъуэ и цIэу. Мы лъэпкъым щыщ унагъуэхэми уащрохьэлIэ Сирием.
Шапсыгъхэр
Шапсыгъхэм я тхыдэр хьет тхыдэм пыщIащ. ПасэреибзэкIэ «шапсыгъ» жиIэмэ, «шы зыгъэхъу» къикIыу щытащ. Мы лъэпкъыр нобэкIи шы гъэхъункIэ цIэрыIуэщ. Сирием Хьомс, КъунейтIрэ къалэхэм щопсэу.
Къэбэрдейхэр
Адыгэ лъэпкъхэм я нэхъ цIэрыIуэ дыдэщ. Я хабзэрэ хьэл-щэнрэ ягъэлъапIэ икIи ткIийуэ яхъумэ. Къэбэрдейхэр тхьэмадэ Тамбий Къэбардэ къытепщIыкIыжахэщ. Ар икъукIэ лIы бланэт. Абы къытехъукIа унагъуэхэр Кавказым щопсэу. Къэбэрдейхэр VI лIэщIыгъуэм Каспий хым и къуэкIыпIэм щыпсэууэ щытащ. Иджы абы и къухьэпIэр яубыдащ. Сирием и Хьэлэб, Ракъкъэ, Хъэнасир къуажэхэм щопсэухэр. Мы лъэпкъым щыщ куэд «Адыгэ Шуудзэ Гупым» хыхьащ. Абыхэм ящыщщ капитанхэу Уэсмэн-бейрэ Тауфикъ-бейрэ. Мы офицеритIым я адэ къуэшыр къэбэрдей лъэпкъ тхьэмадэ пэрытхэм языхэзт.
Убыххэр
Мы лъэпкъым и щхьэхуитыныгъэр куэдрэ ихъумащ. Езыхэр лIы бланагъкIэ, хахуагъкIэ цIэрыIуэхэщ. Я псэлъэкIэр адрей адыгэ лъэпкъхэм я бзэм фIыуэ къыщхьэщокI.
Дагъыстэнхэр
Дагъыстэнхэр Кавказым и ищхъэрэ-къуэкIыпIэ Iыхьэм щопсэу, къурши, тафи хиубыдэу. Абы хохьэ:
1. Ищхъэрэ Дагъыстэныр: Шомхъатэрэ Матохъэрэ.
2. Курыт Дагъыстэныр, абы ТаркинкIэ йоджэ, абдеж щыпсэу лъэпкъым и цIэкIэ. Абыхэм ящIыгъущ къаркъулакъ лъэпкъри.
3. Ипщэ Дагъыстэныр. Абы къызэщIеубыдэ щIыналъэхэу Коринрэ Коблинрэ.
Дагъыстэн щIыналъэм ис цIыхухэми дагъыстэнкIэ йоджэ. Ахэр зауэлIхэщ, лIы бланэхэщ. Кавказым и лъэпкъхэм ящыщу япэ дыдэ муслъымэн диныр къэзыщтар дагъыстэнхэращ. Абыхэм я деж къикIри, Кавказ псом зыщиубгъуащ. Дагъыстэн къуршхэр нобэр къыздэсым нэгъэсауэ цIыхухэм къахутауэ щыткъым. Езы цIыхухэми яфIэфIкъым а щIэныгъэр куу хъуну, хамэм ирамыгъащIэмэ нэхъ къащтэ. Дагъыстэнхэмрэ я гъунэгъу урысхэмрэ я зэхуаку къаугъэ къитаджэмэ, къуршхэм йохьэжри, бийм ткIийуэ къапэщIоувэ. Нобэр къыздэсым совет къэралыр бэлыхь хагъэтщ. Зыкъом хэтщ, хъунщIакIуэ хуэдэу гуп зэрыгъэхъуауэ, большевикхэм яIэщIэлъ Iэщэр зыIэрагъэхьэну. КъунейтIрэ къалэм дагъыстэнхэр адыгэхэм яубыд псэупIэхэм къащыдопсэу.
Шэшэнхэр
Шэшэнхэр Кавказ лъэпкъ нэхъыжь дыдэхэм ящыщщ. ЗэрыжаIэмкIэ, ахэр адыгэхэм ящыщу къыщIэкIынри Iуэхум хэлъщ. Шэшэнхэр цIэрыIуэхэщ я лIы бланагъэмрэ тегушхуэныгъэмрэ делагъэм зэрынэсымкIэ. Я фащэр адыгэ фащэращ. Я дахагъэм, я пкъыфэл зэкIужым нэр пIэпех жыхуаIэм хуэдэщ. ЦIыху щабэу плъагъу щхьэкIэ, зауэм икъукIэ щыпхъашэхэщ. Урысым Кавказыр къиубыдыну щыхущIэкъуа зэманым шэшэнхэр и бий фIыцIэхэм ящыщт.
Шэшэнхэм Сирием Евфрат щIыналъэм уащыхуозэ: Рас-ал-Гъейн, Сафэ, Гош, Тел-ал-Румен къуажэхэм. Хьэсакэ щIыналъэм и шуудзэм шэшэнхэр щIэгъэкъуэнышхуэ яхуэхъуащ.
ЕтIуанэ гуэдзэн
1. Адыгэ шуудзэ гупыр
Сирием щыпсэу адыгэхэр 1920 гъэм къыщыщIэдзауэ ди дзэм хэтхэм ящIыгъуу Кемал Ататюрк и пэшэгъухэм Хьэлэб, Евфрат, Силисэ щIыналъэхэм щозауэ, «ЩIыпIэ жандармэми» хэтщ.
Япэ дыдэу «Адыгэ шуудзэ гупыр» къызэзыгъэпэщар Алжир фочауэхэм я лейтенант Коллещ. ИщхьэкIэ зи гугъу тщIа зэрыпхъуакIуэхэм я хъыбар щызэхихым, 1922 гъэм и мэкъуауэгъуэм и цIыхугъэхэм, нэхъыбэу адыгэхэм, запищIащ. Абдежым гу лъитащ абыхэм я лIыгъэм, я пэжагъым, пагагъым. 1922 гъэм и бадзэуэгъуэм къызэрагъэпэща япэрей адыгэ шуудзэм «Адыгэ жандармэ шуудзэ пIалъэрымыс» фIащащ. Абы хэт зауэлIхэр цIэрыIуэ хъуат Сирием лей щызезыхьэ кемалистхэм (Кемал Ататюрк и телъхьэхэм) япэщIэтынымкIэ.
1925 гъэм бадзэуэгъуэм и 21-м друз зэныкъуэкъур къэхъеящ. ШыщхьэIум и 3-м Мазрагъэт-Сиджыным деж генерал Мишо и дзэ гупыр къыщызэтракъутащ. Абы и ужькIэ генерал Гамелин Джэбэл-друзым щригъэкIуэкI бэнэныгъэм ар щызыдигъэIэпыкъуну «Адыгэ шуудзэр» къыхуриджащ.
ПлъырынкIи, пэжыр къыщIэгъэщынкIи адыгэ шуууейхэр зауэ хуэIухуэщIэхэм зэрахуэIэрыхуэр псынщIэу нэрылъагъу хъуащ. Суейдэ къалэм дэт быдапIэр друзхэм къаувыхьауэ бадзэуэгъуэм и 23 лъандэрэ яIыгъыу, фокIадэм и 25-м ар Адыгэ шуудзэм къищтащ. А зэманым ирихьэлIэу Суейдэ къалэм нэгъуэщI зауэлIхэри щызауэрт, быдапIэм и блын лъабжьэм зыщагъэбыдауэ. 1925 гъэм и жэпуэгъуэм зэщIэхъееныгъэм зеубгъури, Дамаскрэ Ливаным и къуэкIыпIэ бгыхэмрэ нос. БжыгъэкIэ куэд зэрымыхъум хуэдэу, Адыгэ шуудзэр Къалгъэт Джэндэлым ягъакIуэ пэтрэ, щэкIуэгъуэм и 2 — 3 жэщым гъуэгум друзхэр къащытоуэ. Ахэр зыбжанэрэ ирагъэкIуэтыжу, унэ къуагъхэр быдапIэ ящIурэ адыгэ шууейхэр къикIуэт ямыIэу зэуахэщ.
Лейтенант Колле хьэкъыу пхыкIат апхуэдэ шууей телъыджэхэр къыумыгъэсэбэпыныр зэрыщыуагъэр. Абы къыхэкIыу, Франджым и Дзэм унафэ зыIэщIэлъым и деж Колле тхыгъэ иригъэхьащ Адыгэ шуудзэм хуэдэу эскадрон гупищ къызэрагъэпэщыну къыхуриджэу. УнафэщIхэм ар къабыл ящIащ. 1925 гъэм щэкIуэгъуэм и япэрей махуэм Адыгэ шуудзэ гупхэр къызэрагъэпэщащ. Абыхэм я бжыгъэр 1926 гъэм и жэпуэгъуэм эскадронипщIым нэблэгъащ.
Мыбдежым адыгэхэм гугъуехь гуэрхэр къахудэкIащ. Япэрауэ, шуудзэхэр къызэгъэпэщыныр мылъкукIэ хуэмыщIа адыгэ жылагъуэхэм къайхьэлъэкIырт. ЕтIуанэу, дэтхэнэ зэхэуэми ягъакIуэ шуудзэхэм ящыщу куэд хэкIуадэрт. Абы къыхэкIыу, мэкъуауэгъуэм и 26-м капитан ящIа Колле унафэ къищтащ адыгэ шуудзэхэм исмаилитхэр хагъэхьэну. Мисиаф, Къидмус, Саламие щIыналъэхэм къришри, лIы бланэхэу, франджы лъэныкъуэм и телъхьэ щIалэхэу КъуэкIыпIэ Алэуин бгыхэм зыкъыщызыгъэлъэгъуахэр адыгэ шууейхэм гъусэ яхуищIащ.
Зэрынэрылъагъущи, и щхьэ течауэ жыдмыIэпэми, цIыхухэр къызэрыIэтыху, зауэлI щхьэхуэ хъуми, гуп-гупу зауэхэми, адыгэ шуудзэхэр щIэгъэкъуэнышхуэ къытхуэхъуащ. ЗагъэхъеинкIэ псынщIэу, езы щIыналъэми и пIалъэр ящIэу, адыгэ шууейхэм куэд яхузэфIэкIащ бзаджащIэхэм япэщIэтынымкIэ.
1925 — 1926 гъэхэм къыхэкI ямыIэу зауэ IэнатIэм зэрыIутымкIэ адыгэ шуудзэхэр цIэрыIуэ хъуат. Мэджэл-Шамс (1925 гъэм и дыгъэгъазэ — 1926 гъэм и накъыгъэ), ГъутIэм (1925 гъэм и дыгъэгъазэ — 1926 гъэм и гъатхэпэ), Къатанэ къалэм (1926 гъэм гъатхэпэм и 15-м) хуэдэ щIыпIэхэм щекIуэкIа зауэхэм шуудзэм щыщу IэщэкIэ зэщIэузэда полкитIым къащытеуэри хэщIыныгъэшхуэ къратащ. Накъыгъэм и 31-м Джубатул Хьэшэб километр 60-кIэ нэхъ пэмыжыжьэу Адыгэ шуудзэ гупыр нэхущым деж Ахьмэд Мреуд и щIэпхъаджащIэ гупым теуауэ щытащ. Адыгэхэм хэщIыныгъэ ягъуэтами, автоматиплI бандитхэм къытрахауэ щытащ.
1926 гъэм и щэкIуэгъуэм Ладждэ деж зэхэуэ щекIуэкIам и ужькIэ Адыгэ шуудзэр щIэрыщIэу къызэрагъэпэщыж, 1927 гъэм абы КъуэкIыпIэм щыIэ нэгъуэщI зауэлI гупхэр къыхагъэхьэжри, «КъуэкIыпIэ шуудзэ псынщIэ» къыфIащ. Абы хэт полкхэм я бжыгъэр 19-м нэсырт.
Сирием щекIуэкIа бунтхэм щыщу иужьрей ехъулIэныгъэу адыгэ шууейхэм ягъэзэкIуэжар Издин Абдулкъадыр и щIэпхъаджащIэ гупымрэ езымрэ Дрейджэ, Балам фермэм и деж зэрапэщIэтар аращ. Езы Издин Абдулкъадыр накъыгъэм и 19-м яукIащ.
Адыгэ шууейхэм я щIыхькIэ мазэ 21-м и кIуэцIкIэ фIыщIэ тхылъ лъапIэу 7 къыдэкIащ, «Франджыдзэ Iэтащхьэм Iуэхутхьэбзэ хуащIам папщIэ». Офицерми, къуэдзэми, шуудзэлI къызэрыгуэкIми а зауэхэм нэрыбгэ 302-рэ хэкIуэдащ, 600 уIэгъэ, зыгуэрхэр ныкъуэдыкъуэ хэхъухьащ. А псор дэркIэ щыхьэтщ адыгэхэр зэуэным къызэрыхуигъэщIам икIи къызэрытхуэпэжым.
1927 гъэм щегъэжьауэ Адыгэ шуудзэ гупхэм, я бжыгъэр 8-м нэсу, мылицэ къалэнхэр Дамаск и Iэгъуэблагъэм щагъэзэщIащ. Абыхэм я фIыгъэкIэ мамырыгъэр ефIэкIуащ, езыхэми нэхъ заужьыну Iэмал ягъуэтащ.
2. ЗэхэтыкIэмрэ фащэмрэ
Адыгэ шуудзэ гупыр сыт щыгъуи майор Колле и унафэм щIэтащ, дэIэпыкъуэгъуу зы франджы лейтенант яIэщ. Эскадронийм хэтхэм ящыщу дэтхэнэ зыми зы франджы унафэщI бгъэдэтщ. Абы и унафэм зы лейтенант е капитан нэхъыжьу дэщIыгъущ. ЩIыналъэм щыщ офицерхэми шуудзэлI къызэрыгуэкIхэми зытесын шы, шыуан, шхуэ, шым ирагъэшхын Iус хуэдэ ерыскъыпхъэ, щыгъынхэри къызыщIэкIын улахуэ кърат. Я Iэщэр франджы Iэщэщ, абырэ шэхэмрэ Iэтащхьэм кърагъэщэху. Абыхэм я зыхуэпэкIэм и гъэпсыкIэр Iуэхур тыншу зэфIэзыгъэкIхэм ящыщщ: махъшэ чырэм хуэдэу зэкIэрыщIэжауэ зэрызелъафэу гъуэгу темыту, дэтхэнэ зауэлIми езым зехъумэжыф.
Дзэм хэтым и фащэ Iуэхур 1931 гъэм мазаем дубзыхуащ мыпхуэдэ щIыкIэу:
1. ЗекIуэ фащэр щIымахуэм шухьэм, гъэмахуэм — щэкIым къыхэщIыкIащ. Офицер дыкIэу да джанэу плIы, зы гъуэншэдж кIэщI, фэм къыхэщIыкIа вакъитI, бгырыпх, дыжьыныфэ дамэтелъхэр. Адыгэ шуудзэ гупым я дамыгъэр — кхъухь уфафэм тет лагъым хъурей цIыкIущ.
2. ЩIымахуэ фащэ зыкъизыхыр (параднэ) адыгэ фащэм къыщхьэщыкIыркъым: къэптал фIыцIэ, и пщампIэр лъагэу, абы и щIыIу цей фIыцIэ телъщ, адыгэ пыIэ, вакъэ — псори фIыцIэу. Дамэхэм щхьэрыхъуэн (бащлъыкъ) къеубгъуэхащ, бгырыпх псыгъуэ фIыцIэ ящIэлъщ, цейм и бгъэ лъэныкъуитIымкIэ шэ гъэтIылъыпIэхэр, хьэзырылъэхэр ирокIуэ (нобэкIэ нэпцIщ). Бгырыпх псыгъуэм къамэ кIэрыщIащ.
3. Гъэмахуэ фащэ зыкъизыхыр зи гугъу тщIа щIымахуэм ейм ещхьщ, ауэ къэптал фIыцIэр хужьщ, и пщампIэри лъагэу жьэгъум щIэуэу Iэтащ, пкъымрэ Iэщхьэхэмрэ къехузэкIащ, цейр дэщIыгъукъым.
4. Шыр зэрагъэщIэращIэр франджы шуудзэ псынщIэм ещхьщ. Языныкъуэ франджы офицерхэм яшхэр адыгэшым хуэдэу дыжьын тхьэмпэ цIыкIухэмкIэрэ дахэу зэIуща Iуданэ щхъуэкIэплъыкIэхэмкIэ щагъэщIэращIэ къохъу. Iэщэр 1916 гъэм ящIа франджы мушкетонырщ. Взвод къэс бжьамиитI иIэщ. Дэтхэнэ зы зауэлIми шэ щитI къылъос, ахэр къэлътмакъым илъу зэрехьэ.
