Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Псалъэ пэжхэр
ЩIалэгъуэрэ дахэгъуэрэ зимыIэ щыIэкъым
КIапсэшхуэм ихьар арэфыпсым къехьыж.
КIыгугу и цIэ иреIуэж.
Лажьэр къэкIуэгъуафIэ щхьэкIэ, кIуэжыгъуейщ.
Нэм екIур гуми йокIу.
БлэкIа хабзэжьым укъемыкъуж.
Iей мыхъу фIы хъужыркъым.
Псым и жапIэр езым къегъуэтыж.
Хабзэр убзэнкъым, акъылыр къалэнкъым.
ЩIалэгъуэрэ дахэгъуэрэ зимыIэ щыIэкъым.
ЩIэщхъу зыщIэ къыщIэкIуэркъым.
Iэзэгъуэ зимыIэ узыгъуэ щыIэкъым.
Бийм ущысхьмэ, уIэгъэ ухъунщ.
Ерыщыр щыту малIэ.
НэхъыщIэнэхъщIасэщ.
ГушыIэхэр
Аращ Хьэжмурид хуэфащэр
Хьэжмурид и фыз илъэс 60-м щхьэдэхар пщэдджыжь къэскIэ гъуджэм бгъэдоувэ, лэдэх зэфэзэщ хъуа и нэкIур фIыуэ къызэпеплъыхьри, гур зэрытепщахэр пщIэуэ жеIэ:
— Мис мыращ уэ пхуэфащэр, Хьэжмуридыжь!
* * *
Анзор цIыкIу хуабжьу зызыгъэщIалафэ и анэшхуэм жреIэ:
— Мэрожнэ къысхуумыщэхунумэ, псоми зэхахыу «нанэкIэ» сыноджэнущ!
* * *
ЛIыр телефонкIэ и фызым йопсалъэ:
— Сэ ныжэбэ си щIасэ фызым и деж сыкъэнэнущ.
— Аргуэру пцIы боупс, хьэбыршыбыр! Мухьэжидыжьымрэ уэрэ фефэну фи мурадуращ, — аракъэ?!
* * *
Къуэр зилIэжу къыщIолъэдэж:
— Папэ, папэ! Ди маршынэр ирахужьащ!
— Плъэгъуа езыхужьа хьэбыршыбырыр?
— Слъэгъуащ.
— КъыпхуэцIыхужыну?
— Хьэуэ… Ауэ мис — Iуахуа маршынэм и номерыр стхащ.
* * *
Гаишникхэр зэхэтщ.
— Феплъыт мо шэм хуэдэу къакIуэ «Жигули» цIыкIум!
— Сыт хуэдэ скоросту пIэрэ абы иIыгъыр?
— Ауэ хыфIэдзи, тумэн 15 и уасэ скорость.
* * *
Зачет къеIызых егъэджакIуэр студентым йоупщI:
— «ЭкзаменкIэ» зэджэр сыт?
— Экзаменыр — ар цIыху губзыгъитI щызэпсалъэращ.
— А тIум я зыр делэмэ-щэ?
— ИтIанэ адрейр стипендие зратынухэм яхэхуэнукъым.
* * *
Судьям:
— Мы маршынэр епхужьэнкIэ щхьэ хъуа, щIалэ?
— Уэлэхьи, зэрыхъуарам: кхъэм деж щытти, мыр зейр лIауэ къыщIэкIынщ, жысIэри…
* * *
ЩIалэжьыр кафем щIохьэри, аркъэ щапIэм дэтым йоупщI:
— Уа, дыгъуэпшыхь мы кафем сыщыIауэ пIэрэ сэ?
— УщыIащ.
— Си лэжьапщIэр щисфыжащ, пэжкъэ?
— Пэжщ.
— Зы кIэпIейкIэ къэмынэу, пэжкъэ?
— Пэжщ.
— Уэху-ху-ху, тхьэм и шыкурщ! Сэ згъэкIуэда си гугъэу зысшхыхьыжырт.
Агъ Зэрэгъыж.
Дэ къытхуатх
«Сельпо»
Къуэжей Азэмэтджэрийрэ си адэ-анэ КIэрашэхэ Хьэзритрэ Екатеринэрэ я фэеплъу
Тамик, си къуэрылъху цIыкIу! НыбжесIэжыну Iуэхугъуэр теухуащ сэ си къуэш, уэ уи адэшхуэм и къуэш Владимир. Дэ нэмыщI ди адэ-анэм иджыри щIалиплI къалъхужащ. Си хъыбар кIэщIым кIэух дахэ иIэщ, къедаIуэ.
Илъэс 65-кIэ узэIэбэкIыжмэ, къэхъуащ мыр. Сэ илъэсищ сыхъуа къудейт, Вовэ — илъэситI. Дыщыпсэурт дэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и гъунэ дыдэм, Ингушымрэ Осетие Ищхъэрэ-Аланиемрэ зищIхэр бгъэдэлъ Къаншыуей (Курп Ищхъэрэ) къуажэм. ЩIыпIэ дахэ дыдэт.
А зэманым жылэм токи екIуалIэртэкъым, гази псыи щыIэтэкъым. АрщхьэкIэ а псоми дэ мыхьэнэшхуэ еттыртэкъым. Жэщым фэтыджэн уэздыгъэхэм ди унэхэр къагъэнэхурт, апхуэдэ дыдэу фэтыджэн хьэкукIэ ди шхыныр япщэфIырт. Псыкъуий куухэр пщIантIэ къэс дэтт, я щхьэм IункIыбзэ етыжауэ (сабийхэр димыхуэн щхьэкIэ быдэу ягъэбыдэрт). Ди адэ-анэм къуажэ школым щрагъаджэрти, махуэ псом унэм ди закъуэу дыкъыщIэнэрт. Ди зэхуаку ныбжьышхуэ дэмылъми, си къуэш нэхъыщIэм кIэлъыплъыныр сэрат зи пщэрылъыр. ПщIантIэм дыдэмыкIыну унафэ къытхуащIми, дэ махуэ псом гъунэгъу сабийхэм я гъусэу уэрамым къэджыхьу, дыджэгуу дыдэтт.
Зэгуэрым Вовэ къыздэсщтэри, «Сельпо»-м сехащ. Апхуэдэу тетхат IэфIыкIэ, псы, щыгъын, кIэщIу жыпIэмэ, балигъми цIыкIуми зыхуеину псор щагъуэт къуажэ тыкуэным. Ар зейри зыгъэлажьэри ди адэм и ныбжьэгъуфI Азэмэтджэрийт. ИкъукIэ цIыху дахэт икIи гуапэт. Ар щIэх-щIэхыурэ къытхуеблагъэ и хабзэт. Езым сабий иIэтэкъыми (иджыри къишатэкъым), дэ зэпымыууэ къыткIэрыщIат, гъуэрыгъуапщкIуэми нэгъуэщI джэгукIэхэми емызэшу къыщытхэтт…
Дыкъызэрилъагъуу Азэмэтджэ-рий къытщыгуфIыкIащ, дригъэблэ- гъащ, нэхъыжь ди мыгъусэу абы нэс дызэрыкIуэфами щIэупщIащ. КIэнфетрэ псы IэфIрэ абы къыдитри, къуэгъэнапIэм щэхуу дыщыджэгуну дыдигъэтIысхьащ. Сэ джэгун срикъуати, ди адэм и ныбжьэгъум сэлам есхыжри сежьэжащ. Бжьэхуц зэкIуэцIыпхахэм хэлъу Iуриха си къуэшыр къэзгъэнащ. Си гугъащ зэман дэкIмэ, къэзгъэзэжу сшэжыну, арщхьэкIэ гъунэгъу щIалэ цIыкIухэм садэджэгуурэ си къуэш нэхъыщIэр сIэщIэгъупщыкIащ.
Пщыхьэщхьэм ди адэ-анэр къэсыжащ. Заплъыхьмэ, Вовэр ягъуэтыжыркъым. Сэ апхуэдизкIэ сыгузэвати, сщыгъупщат ар тыкуэным здэсшауэ зэрыщытар. Арати, сэри абы сылъыхъуэрт. Сыщылъыхъуэрт гуэным, хадэм, къуацэ-чыцэхэм. Си адэр гъунэгъухэм я деж ежэкIати, ахэри лъыхъуакIуэхэм къахэхъуат. Си анэр псыкъуийм иплъэурэ гъырт, уеблэмэ хьэ нэгъунэхэм, ди гуныкъуэгъуэр къагурыIуа хуэдэ, банэу уэрамыр къызэхажыхьырт. Ди насыпти, зыгуэрым игу къэкIыжащ Вовэрэ сэрэ махуэм тыкуэным дыкIуэу дыкъызэрилъэгъуар. Сэ псори къызэжауэ саутхыпщI, къызоупщI щIалэ цIыкIур къыщызгъэнагъэнкIэ хъунумкIэ. ИтIанэщ къыщысщIэжар ар тыкуэным къызэрыщIэзнар.
АпщIондэхукIэ пшапэр зэхэуащ. Азэмэтджэрий къагъуэтри тыкуэныр Iурагъэхыжащ. Фэтыджэн уэздыгъэхэр щIагъэнауэ заплъыхь, Вовэр ягъуэтыркъым, я джэ макъми зыри къыпэджэжыркъым. Си анэр мэгъуэг: «КIуэдащ Вовэ», — жиIэурэ. Зэман зэ ди адэр къокIий: «Мис Вовэ! Бжьэхуцым хэлъу мэжей». КъызэрыщIэкIамкIэ, бжьэхуц тюкым ар хэпщхьэIуати умылъагъужу арат. Псори гуфIэщауэ Вовэ къыхалъэфыжт бжьэхуцым, езыр псыфрэ (лимонад зытрикIэжауэ) къыпкIэрыпщIэу (хуит хъуа сабийр IэфIыкIэхэм хэсагъэнт). АпхуэдизкIэ ар езэшагъэнти, зыри дыкъищIэхакъым, ди адэм и IэплIэм илъу унэм ихьыжащ, и пщIыхь IэфIхэри зэпымыууэ.
Азэмэтджэрий а дакъикъи 5 — 10-м и щхьэцыр хэтхъукIат, укIытэжат Вовэ гу зэрылъимытам щхьэкIэ. А махуэм ди адэм и ныбжьэгъум чэнджэщ иритащ щхьэгъусэ къишэу бын зригъэгъуэтыну, «Хэт ищIэрэ, нэхъ набдзэгубдзаплъэ ухъунщ», — жиIэрт. Куэд дэмыкIыу Азэмэтджэрий унагъуэ насып игъуэтат…
КIэрашэ Михаил.
Налшык къалэ
ЦIыкIухэм папщIэ
Къуажэхьхэр
Ар къоушыр псом нэхъапэ,
ИмытхьэщI абы и напэр,
Къытоувэри лъагапIэм,
Пщэдджыжь къэскIэ ину
маIуэ!
* * *
Бжьакъуэ папцIэщ, жьакIэ
кIыхьщ,
Iэщу дэтым я пащтыхьщ.
Шы мыгъасэу къелъэтыхь,
Хадэутэщ, сыт бэлыхь.
* * *
Бжьыхьи гъатхи щIыр
елъэс,
Жьым къыдожэ,
мыш-мылъэс.
* * *
И инагъкIэ хъуркъым бжьиз,
Елъэф хьэлъэ къэб хуэдиз.
* * *
И хэщIапIэр шэд псыIуфэщ,
И щыгъынри удзыфэщ.
МапкIэ, малъэ — дэни нос,
И нэр пIащэщ, Iэзэу йос.
Жэуапхэр:
Адакъэ. Ажэжь. Уэшх. ХъумпIэцIэдж. Хьэндыркъуакъуэ.
Чэнджэщхэр
Лыр къызэрагъэвыжыр
ШатэкIэ ящIа шыпсыр щIэх зокIуэкIри, куэдрэ щыбгъэт хъунукъым.
Щэ щагъэвэжкIэ бэлагъкIэ зэIащIэркъым, бэлагъыпэр песыкIри. ЗэрызэIыщIэн хуейр чымчыркIэщ.
Къаз, бабыщ дагъэ гъэткIуар мафIэм иса щIыфэм щыпхуэмэ мэхъуж.
Лэпс пщтыр уефауэ псы щIыIэ утефыхьыжыну тэмэмкъым. Ныбэуз уищIынущ.
Лы щтар псым (хуабэми щIыIэми) халъхьэу къагъэвыжыркъым — и IэфIыр щIокI.
Шэ щагъэпщткIэ ар зэрагъэпщтыну хьэкъущыкъум псы щIыIэ ирагъэжыхь, шэр щIимысыкIын щхьэкIэ.
Къубатий Борис.
Шхыныгъуэхэр
Хьэкъурт
Нартыху гъэлыгъуар щIагъэпщри мывэ щхьэлкIэ яхьэж, кхъузанэ щабэкIэ яухуэнщI. Абы щIэкIа хьэжыгъэрщ хьэкъуртыр.
Ар гъущапIэм щыбгъэувмэ, куэдрэ зэкIуэкIыркъым. Хьэкъуртыр куэдрэ щылъын щхьэкIэ нартыхур фIыуэ гъэлыгъуэн хуейщ, арыншамэ, абы псы къыхонэри зэкIэропщIэ, щIэхи зэIыхьэнущ. Хьэкъуртыр шхум хэлъуи шэм хэкIутауи яшх. КъимыдэкIэ, фоупскIэ, фошыгъупскIэ зэхащIэри, IэшкIэ цIыкIуурэ ягъэтIылъ. Хьэкъуртыр нэхъ щашхыр нэщI мазэрщ. Абы махуэ псом псыи ухуигъалIэркъым икIи уигъэмэжалIэркъым.
Нартыху гъэпIэнкIа
Мыр сабий шхынщ. ПIэнкIым хуэдэ нартыху хужь гъэлъэлъар щIагъэпщ, сэхуран дагъэ тIэкIу шыуаным щахуэри градуси 150 — 160-рэ хъуху къагъэплъ. Нартыхур абы иракIутэри, чымчыркIэ зэIащIэурэ и щхьэр тепIауэ дакъикъи 2 — 3-кIэ ягъэлыгъуэ, пIэнкIыху. ИтIанэ мафIэм къытрахыжри хьэкъущыкъум иракIутэ. УпщIыIуа нэужь яшх.
Халъхьэхэр:
Нартыхуу — г 100
Сэхуран дагъэу — г 10
«Адыгэ шхыныгъуэхэр»
тхылъым къитхыжащ.
Сатыр пIаскIуэхэр
Псыхьэлъахуэ
Щхьэгъусэ, бын,
Ныбжьэгъу, мылъку —
ИIащ ахэр Iумахуэ,
Арами хъуащ псори
Фадэм и псыхьэлъахуэ.
ШэчыщI
Пэжщ сэ
Сытохъусырэр,
Ауэ абы къикIрэ
Сытепсырэу?
Шы дахэ мыжэ
Зэ еплъыгъуэкIэ —
Iэдэбщ,
УкIэлъыплъыжамэ —
Мэз дэгущ.
Сэкъат
Хэт и гугъэурэ
ГъащIэ дахэм Мысхьуд,
Фадэм и лъэр щIиудри,
Хъуащ инвалид.
ЩIыхуэт
ЩIыхуэ щыжиIэкIэ,
Зегъэуд,
Къызэтыж жепIамэ,
Зэгуоуд.
ВакIуэлI
Сэ аргъуейм хуэдэу
СымыпцIыупс,
Сэ сымыувыIэу совэ,
Аргъуейр къысхуремывэ.
Апхуэдэ щыIэж?
Ебгъэз хъунущ дзыхь
Фызыр Сэтэнеймэ,
Шыр Сосрыкъуэ
И Тхъуэжьеймэ.
Къардэн Мухьэмэд.
Бахъсэн район,
Ислъэмей къуажэ.
Ди сурэт гъэтIылъыгъэхэр
СэмэгумкIэ къыщыщIэдзауэ Боденштедт Фердинанд ищIа сурэтым щыволъагъу шапсыгъ зауэлIыр,
шэшэныр, куржыр, адыгэ уэркъымрэ абы ипхъумрэ, Баку щыщ къэжэрыр.1849 гъэ
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:5. Анэ куэдым я пхъум хуэдэу ялъагъуу жыхуаIэ бзылъхугъэ. 6. Зи … исым и уэрэд жеIэ. 7. Мылъэтэфми, Iэзэу бадзэ къеубыдыф. 8. Зи пэр псыгъуэ дыдэ. 11. Бжьыным … къикIащ. 13. Шыуанышхуэ. 15. Колхоз тхьэмадэу лэжьа Бгъэжьнокъуэ Хьэчим къыхуагъэфэщауэ щытащ Ленин орденрэ «Дыщэ …» медалымрэ. 18. … пэтрэ нэ иращI. 19. Ди адыгэ щIалэр бэнэнымкIэ дуней псом и чемпион зэрыхъуам теухуа … хъыбарым псори щыгуфIыкIащ. 20. Къуажэдэсым и гъавэ, ерыскъыпхъэ хъумапIэ. 23. Iэщым и кIуэцIфэцIым къыхэщIыкIа адыгэ шхыныгъуэ, гуфIэгъуэхэм, гузэвэгъуэхэм Iэнэм тралъхьэ хабзэу. 26. Мывэ блын задэ. 27. ЩэкI Iув пхъашэ зэIуща. 29. Бжьэхэм я фо зэхуэхьэсыпIэ. 30. УнэлъащIэм щыщ. 32. «Хьэлэл фхузощIыр, фытIыси фышхэ, лы … сэ фхуэзгъэжьащ … » — Пщынокъуэ БетIалрэ Мысачэ Петррэ яуса, ПащIэ Ахьмэд игъэзащIэ уэрэдым щыщщ. 33. … зыхэвэ нэхърэ бжэн зыхэпкIэ. 35. ХъуаскIэ къызыхих мывэ джей быдэ. 37. Удз … . 38. Хьэжыгъэм къыхэщIыкIа адыгэ шхыныгъуэ. 39. ТхъуцIынэ щIэпхумэ, къанэ псыр.
Къехыу:1. «Гукъыдэж» псалъэр нэгъуэщIу зэрыжаIэ, нэжэгужагъэ. 2. Школым щадж предмет. 3. Хъарбыз … е кхъуей … . 4. … пыIэ. 7. ХадэхэкI. 9. Таурыхъхэм узыщрихьэлIэ шы лъэрызехьэ: мэпсэлъэф, мэлъэтэф. 10. «И тхьэкIумэм … иригъэпщхьауэ жысIэр зэхихыркъым» — мэтхьэусыхэ лIыр. 12. Адыгэ пщышхуэ Идар Темрыкъуэ ипхъу, Урысейм и пащтыхь Грознэм и щхьэгъусэу щыта. 14. … техьэ тенэркъым. 16. … цIыкIу бжьакъуэшхуэ. 17. Дэрбзэр Iэмэпсымэ. 21. Гъатхэр къызэрихьэу жыгхэм … иратащ. 22. Тонн зыплIытху къэзышэч псэущхьэ. 24. … уасэ иIэкъым, гъэсэныгъэм гъунэ иIэкъым. 25. … къокIуэ. 27. Джэрэзыжу мыл гущIыIум къыщагъафэ. 28. ХьэщIэ лъапIэм хуаукI Iэщ. 31. Адыгэ уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэ, Урысей Федерацэм и цIыхубэ артист. 32. ЕуэкIыпIэ. 34. Абы тутын ирагъэщащэри ирофэ. 35. Джэд … и пщIыхьэгъущ. 36. ЗэкIэлъхьэужьу гъуэгуанэ теува шыгу зэщIэщIа гуп. 37. Дыщэ … е фошыгъу … .
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
ЩIышылэм и 16-м ди газетым тета
псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:1. Балъкъ. 4. Лъэмыж. 7. Лъашэ. 9. Мэлыхъуэ. 10. Азэмэт. 12. Щхьэ. 13. Дэхъу. 17. Жэп. 18. Роман. 23. Ажэгъафэ. 24. Махъсымэ. 26. Дурэш. 28. Сыдж. 29. Тэн. 31. Дыху. 37. Гъуэмылэ. 38. Хъудырым. 40. КIэщт. 41. Сыхьэн. 42. Бжэн.
Къехыу:2. Армэ. 3. Къалмыкъ. 4. Лъэхъуэщ. 5. Мы. 6. Жызум. 7. ЛъэмбытI. 8. Шатэ. 11. Къихьэмэ. 14. ХъумпIэцIэдж. 15. Гур. 16. Хъун. 17. Жэмыхьэт. 19. Къаз. 20. КIакхъу. 21. Пхъы. 22. Шэд. 25. Аргъынэ. 26. Ду. 27. Шху. 30. Анэмэт. 32. Щхъырыб. 33. Джэлэс. 34. Медан. 35. Бгъузэ. 36. IумпIэ. 39. Кхъухь.
