КъэкIуэну зэманым хуолажьэ
КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ, кинорежиссёр цIэрыIуэ,
продюсер КъандурМухьэдинилъэс 80 ирокъу
(КIэухыр. ПэщIэдзэр №31-м итщ).
Дуней псом щыцIэрыIуэ Голливудым мыщэджащэрэ Iэзагъ зыбгъэдэмылърэ гъунэгъуу ирагъэкIуалIэркъым. Мухьэдин и япэрей фильм кIэщIхэмкIэ къацIыхурти, «хьэуэ» къыхамыгъэкIыу абы ирагъэблэгъащ. Америкэм и режиссёр нэхъыфI дыдэу къалъытэхэм ящыщщ Хьюстон Джонрэ Манн Далбертрэ я ассистенту Къандурыр илъэс зыбжанэкIэ лэжьащ.
Мухьэдинрэ режиссёр цIэрыIуэ Михалков Никитэрэ. 2017 гъэ
Мухьэдинрэ режиссёр цIэрыIуэ Михалков Никитэрэ. 2017 гъэ
А лIы цIэрыIуэхэр къигъэуIэбжьауэ адыгэ щIалэм куэд дэмыкIыу зыкъызэкъуех, кино гъуазджэм хуэIэижьу зыкъегъэлъагъуэ. Ар хагъэхьэ Америкэм и тхакIуэхэмрэ кинематографистхэмрэ я зэгухьэныгъэхэм.
1972 гъэм Дисней Уолт и гупым Мухьэдин ирегъэблагъэ тхакIуэш-хуэ По Эдгар и гъащIэм теухуауэ фильм трихыну. А гупыр кинорежиссёрым и гум къипсэлъыкIами ярейт. По Эдгар и тхыгъэхэр абы фIыуэ илъагъурт зэрыцIыкIу лъандэрэ. «А тхакIуэр апхуэдизу щхьэ дихьэхрэт Iуэху шынагъуэхэм?» — а гупсысэм Къандурыр куэдрэ игъэпIейтейрт… По Эдгар Iуэху шынагъуэ зэхэзэрыхьам тетхыхь щIэхъуам и щхьэусыгъуэр къэхутэным, а тхакIуэр зи цIыху лIэужьыгъуэу щытар къэгъэлъэгъуэным теухуауэ абы фильмыр егъэпс. Дауи, тха-кIуэр къызыхэкIа, къэзыухъуреихьу щыта цIыхухэр зыхуэдар, ахэр зэрыпсэуар, нэгъуэщIу жыпIэмэ, тхылъеджэхэр зыщымыгъуазэ куэд зрегъащIэ. А псор зэхелъхьэж, гукIэ зэрегъэзахуэ, итIанэ фильмыр техын щIедзэ.
«По Эдгар и пщIыхьхэр» фильмыр сыхьэтрэ ныкъуэкIэ йокIуэкI. А зэманым ди нэгум къыщIоувэ делэщым щIэт По Эдгаррэ абы и ныбжьэгъумрэ ялъагъу теплъэгъуэ шынагъуэхэр. Уи щхьэфэцым зыкъиIэту уоплъ фильмым къы- щыхъухэм.
Езы Къандур Мухьэдин зэрыжиIэмкIэ, мы дызэплъыр тхакIуэшхуэм и гъащIэр «зыгъэбгъунлъа», и тхэкIэр езыгъэхъуэжа къэхъугъэщ. 1973 гъэм «По Эдгар и пщIыхьхэр» Канны щекIуэкIа кинофестивалым щагъэлъэгъуащ икIи нэхъыфIхэм халъытащ.
Апхуэдэу Мухьэдин Голливудым щытрихащ «Череки» фильмыр — индей щIалэ тхьэмыщкIэм и гъащIэр къэзыгъэлъагъуэр, «ЛIыукI цIыкIу» — Кипрым Iуэхур зэтес щIыщымыхъужым тепсэлъыхьыр, «Пагуэ» — цыджанхэм ятеухуар, «КъэкIуэнум ухуэзыгъаплъэ гупсысэхэр» — хьэрып революцэ иныр къызыщыгъэлъэгъуар, нэгъуэщIхэри. А фильмхэм я сценарийхэр зытхар езыращ, Къандурыр абыхэм я режиссёрщ икIи я продюсерщ.
ЗэфIэкI зиIэ кинолэжьакIуэм, тхакIуэм и цIэр фIыкIэ Европэми щыIуат. Абы и щыхьэтщ Фран- джым и телевиденэм и япэ кана-лым лъэIукIэ зыкъыхуигъазэу Къандурым шым теухуауэ фильм пщыкIуплI зэрытрихар.
А лъэхъэнэм дуней псор Мухьэ-дин къызэхикIухьауэ жыпIэ хъунущ. Фильмхэр щигъэхьэзырым, щытрихым ар щыIащ Америкэм, Инджылызым, Германием, СССР-м, Кипрым, Индонезием, нэгъуэщI къэрал Iэджэми. Абыхэм щытриха кадрхэм къыщыгъэлъэгъуащ шым и тхыдэр, цIыхум къигъэсэбэп зэрыхъурэ а псэущхьэ дахэм и фэм икIар, зэрызиужьар, шы лъэпкъыфI къэгъэхъуныр щIыпIэ зэмылIэужьыгъуэхэм зэрыщекIуэкIар икIи иджыри зэрыщекIуэкIыр, нэгъуэщI Iуэхугъуэ куэди…
АтIэ а псор зэбгъэхъулIэфын пап- щIэ Iэзэу кино тепхыныр мащIэт — шы зехуэным фIыуэ хэпщIыкIыу, IэщIагъэлI нэсу ущытыни хуейт.
— Абы и лъэныкъуэкIи а лэжьы-гъэм сыхуэгъэзат, — пещэ Мухьэдин. — Сызэрысабийрэ сэ шыр фIыуэ солъагъу. Дэтхэнэ адыгэми хуэдэу, шы зехьэкIэми, шы тесыкIэми сыхуэщIат. Ди унагъуэми шы фермэ зыбжанэ иIэщ. КIэщIу жыпIэмэ, си нэ къызыхуикI лэжьыгъэт франджыхэр къыщIызэлъэIуар икIи сыпэлъэща хуэдэщ абы, сыту жыпIэмэ, щытхъу яIащ а фильм-хэм. Нэхъ си гуапэ хъуар сыт жыпIэмэ, адыгэшри къэзгъэлъэгъуэну хуит сызэрыхъуар арат. Япэу Къэбэрдейм сыкъыщыкIуам — илъэс 40 и пэкIэщ ар — ныбжьэгъу къысхуохъу Къэбэрдей-Балъкъэр телевиденэм и режиссёр Iэзэ Вэрокъуэ Владимир. Ар сщIыгъуу икIи и чэнджэщ хэлъу адыгэшым тесхащ лентIэ метр мин бжыгъэ куэд.
Къандурыр мэсабыр, зыгуэрхэр гукIэ зэригъэзахуэу тэлайкIэ щысщ. И нэгум къощ а зэгупсысым зэригъэпIейтейр. Сыту пIэрэ ар апхуэдизу хэзыгъаплъэр? АбыкIэ езым зыкъеумысыж: «Къысхуэгъэгъу, сэ Iуэху гуэр къыщыспэщытым деж гупсысапIэу сиIэр аращ. «Кавказ» романымрэ фильмымрэ зы дакъикъи си гум схуигъэхуркъым. ЯпэкIи зэрыжысIащи, адыгэ тхы-дэм и напэкIуэцI нэхъ шынагъуэ дыдэр, зэманышхуэкIэ укъуэдияуэ, щIэблищым я гъащIэмкIэ къэдгъэлъэгъуэну ди гуращэщ. Ар тыншу зэфIэкIын Iуэхукъым»…
Мухьэдин и гъащIэм и зы IыхьэфIым дэ иджыри и гугъу тщIакъым. Ар бизнесым зэрыхэтарщ, иджыри зэрыхэтырщ. Зы-ми имыIуэхутхьэбзэщIакIуэу фIыуэ илъагъу литературэмрэ кино гъуазджэмрэ зэрыхуейуэ хэлэжьыхьын папщIэ ар къызыхуэтыншэу псэун хуейт. Аращ хьэрычэт Iуэхум щIыхэтар, мылъкуфIи къыщIиугъуеяр.
Зы зэман Америкэм и Штат Зэгуэтхэм абы ахъшэфI къыщилэжьащ компание зэмылIэужьыгъуэхэм экономикэмкIэ я чэнджэщэгъуу лажьэурэ. Зы зэман яхэтащ КъуэкIыпIэ Гъунэгъум и щIыдагъэр къыщIэшыным, щэным и Iуэхум хэуныкIахэм. Дуней псом щыцIэрыIуэ Гренадэм, Испанием и щIыналъэ нэхъ дахэ дыдэм, и хы Iуфэм зыгъэпсэхупIэ унэхэр щы-
зыухуахэми яхэтащ. Ноби абы и мылъку хэлъщ Иорданием, Инджылызым, Франджым, Испанием щыIэ бизнес зыщI компание зыбжанэм. Бизнес Iуэхур еунэтI Мухьэдин и щхьэгъусэ Бэлагъы Люби.
Ауэ Мухьэдин и нэр мылъкум къыщхьэрипхъуакъым, языныкъуэ мелуанырыбжэхэм хуэдэу, нэпсеягъэм икъузакъым и гур. Абы псом япэ ирегъэщ цIыхугъэр, адыгагъэр, лъэпкъ Iуэхур. «А псори IэщIыб пщIымэ, сыт мылъкум и мыхьэнэжыр?» — жеIэ Къандурым. Адыгэ псалъэжьри, и адэм куэдрэ жиIэу зэхихар, къыжьэдолъэт: «Мылъкур уэсэпсщ, напэр щIэинщ»…
И унагъуэми илъщ адыгагъэр, нэмысыр, и бынхэми адыгэбзэр ящIэ. И къуэ Муратрэ абы и шыпхъу Наташэрэ Амман щолажьэ. Бэлагъы Любэрэ Мухьэдинрэ я къуэ Алим мэлажьэ, нэхъыщIэ Казбек йоджэ. Сыт Мухьэдин и бынхэм зэрахуэхъуапсэр? Кавказыр зыщамыгъэгъупщэну, адыгэ лъэпкъым и сэбэп зэрахуэфу къэхъуну аращ.
Адыгэхэр зэшэлIэжыным, зэпэгъунэгъу щIыжыным и зы джылъ езыми зэIуещэ, и зы лъэмыж еу- хуэ. КъэкIуэну зэманыр ди лъэпкъым хуэдахэ, хуэIэфI хъуным теухуа нэгъуэщI зы Iуэхушхуи Къандурым еублэ. Абы къызэригъэпэщынущ адыгэ тхыдэм, щэнхабзэм ятеухуауэ нэгъуэщI къэралхэм щыIэ архивхэм хэлъ тхы- гъэхэр, нэгъуэщI щIыпIэхэм къы-щыдэкIа романхэр, повестхэр адыгэбзэрэ урысыбзэкIэ ди республикэм къыщыдэгъэкIыжыныр. А Iуэхум къришэлIэнущ дунейм и щIыпIэ Iэджэм щыпсэу адыгэ тхыдэтххэр, бзэмрэ хабзэмрэ елэжь щIэныгъэлIхэр, тхакIуэхэр, усакIуэхэр…
А псори зэхуэхьэсыжа хъуа нэ-ужь, нэхъ тхыгъэфIхэр тхылъ щхьэхуэурэ къыдэбгъэкI хъунущ, инджылызыбзэкIи, франджыбзэкIи, испаныбзэкIи. «ИтIанэщ дунейпсо щэнхабзэм адыгэ лъэпкъым и Iыхьэ хилъхьауэ къэплъытэ щыхъунур, — жеIэ Къандурым. — ИтIанэщ зыгуэрым и пащхьэ уиту ущыгушхуэ хъунур, «Сэ сыадыгэщ» жыпIэу».
— АтIэ дызэрыгушхуэ хъун цIыхушхуэ мащIэ къытхэкIа дэ, — пещэ Мухьэдин и псалъэм, — мес, къафщтэ Темыркъан Юрэ. Абы сыт хуэдиз пщIэ щиIэ Америкэми, Европэми, Азиеми. Сэ сытым хуэдэу си щхьэр ину слъагъужат Лондон нэкIуауэ абы сыщыхуэзам щыгъуэ. Ар зэрыхъуар мыращ: ди щхьэкIэ дызэрымыцIыхуми, цIэкIэ дызэрыщIэрт Юрэрэ сэрэ. Лондон дэт си унэм зыгуэр нопсалъэ «Совет лIыкIуэм и деж дынопсэлъыкI, Къандур Мухьэдин дыхуейт», — жаIэри. «Сэращ Мухьэдиныр, — язотыж жэуап. — Сыт фыхуейт?» «Мыдэ зыгуэрым уедгъэпсэлъэнущ», — жаIэ. Абы хэту телефоным къоIукI адыгэб- зэ къабзэкIэ: «Мухьэдину си къуэшыфI, дауэ ущыт?» Си гур хуи-ту зэIуихат адыгэ макъым, ауэ хэт-ми сцIыхуакъым… ИтIанэ къызжиIащ зэры-Юрэр. «Дэнэ ущыIэ? Иджыпсту дыдэ машинэ нызогъакIуэри укъызогъашэ», — жызоIэ сыгуфIэщауэ…
Езым пщыхьэщхьэм концерт зэриIэр щхьэусыгъуэ къысхуещI. СокIуэ и концертым. ЦIыху хэIэтыкIат абы еплъхэр — пащтыхь унагъуэр, лордхэр, лIыкIуэшхуэхэр, къэрал унафэщIхэр. Абы и ужькIэ Iэнэри къаухуэ. Инджылызым и цIыху пажэхэм, нэгъуэщI къэрал щыщ дипломатхэм яIэт, ягъэлъа- пIэ ди Юрэ. Дэ Iэнэм дыпэрыс щхьэкIэ хъуэхъухэри, жаIэ фIыщIэхэри зэхэтхыркъым, адыгэбзэм дыхуэзэшауэ дроуэршэр. АтIэ абдеж къыдбгъэдэсхэм урысыбзэ зыщIэ куэди яхэтт… Зыми къыхуэщIэртэкъым дызэрыпсалъэ бзэр. Яхуэмышэчыжу къыдэупщIащ: «Сытыбзэ а фызэрыпсалъэр?» — жари. ЯжетIащ: «Адыгэбзэщ»… ЯгъэщIагъуэ. Псоми Юрэ урысут зэрагугъэр.
Темыркъаныр а гуп дыгъэлым «къахэздыгъукIри», жэщ псом дызэгъусащ Iэджэ зэхуэтIуатэу. Абы щыгъуэми си гум къеIат: «EI, бетэмал, сыту Iейуэ дыкIуэдрэ адыгэр. Ди цIэкIэ, ди щхьэкIэ дыхагъэзэ-рыхь дызыхэс лъэпкъхэм. Тыркум ис ди цIыхушхуэхэр тыркуу ялъытэ, хьэрып къэралхэм щыпсэухэр — хьэрыпу, Урысейм хэтхэр — урысу, Америкэм къыщыжэпхъахэр — американу… Еу-уей, еу-уей…».
А жэщми сэ гукъэкI сщIат «Ди адыгэхэр зэришэлIэжыну, зы лъэпкъыу зэщIигъэуIуэжыну зыгуэр щIэн хуейщ» жысIэри.
ИужькIэ, Къэбэрдейм зэ-тIэу сыкъакIуэри, къызгурыIуащ а Iуэхум и ублэкIэ хъунур япэщIыкIэ щэнхабзэ зэпыщIэныгъэхэрауэ зэрыщытыр…
Сэ шэч къытесхьэркъым си ныбжьэгъуфI Къандур Мухьэдин и зэфIэкIым дяпэкIи зэрыхэхъуэнум. КъызыхэкIа лъэпкъым хуиIэ мурадыфIхэр зригъэхъулIэн папщIэ лъэкI къызэримыгъэнэнум. Абы и щыхьэтщ «Кавказ» тхыгъэшхуэр, «Балкан тхыдэр», «Шэрджэсхэр» трилогиер, нэгъуэщI роман куэд дунейм къызэрытехьар, Къандурым и музыкэ лэжьыгъэхэр Москва дэт консерваторэм, Баку, Амман зэрыщагъэзэщIар.
Налшык — Амман.
ХьэфIыцIэ Мухьэмэд
