Лъэпкъ зэхэгъэж зымыщIым и закъуэщ къызыхэкIа лъэпкъыр фIыуэ зылъагъуфынур
МыкIуэдыжын лъэужь
ЛIэщIыгъуэм и Iыхьэ плIанэкIэ узыдэгъуэгурыкIуа цIыхум блэкIа зэманым иту утепсэлъыхьыну гугъущ. Сэ къысхуихуащ абы утыкум нэхъ гукъинэжу щигъэIуа псалъэхэм сыщIэдэIуну, и ехъулIэныгъэхэмрэ Iуэху хузэхуэмыгъэхъухэмрэ зэрызыхищIэр слъагъуну, бэм епсэлъэн Iэзагъымрэ къыхуащI пщIэмрэ щIыхьымрэ сыкIэлъыплъыну. Ар пхуэмыпшыныжын тыгъэт гъащIэм къыбгъэдэкIыу, гъащIэм ухуэзыущий еджапIэт.
Мэлбахъуэ Тимборэ и гъащIэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхыдэм и напэкIуэцI нэхъыфIхэм ящыщ хъуащ. Уеблэмэ, зы напэкIуэцI мыхъуу, и гъащIэр иухыху и къару емыблэжу зыхуэлэжьа республикэм и тхыдэм и Iыхьэшхуэщ ар езыр. Илъэсхэм абы пэIэщIэ дащIыху, и инагъыр нэхъри нэхъ IупщI мэхъу. Нэхъыжьхэм ябгъэдэлъа хабзэфIымрэ нобэрей махуэм и фIымрэ и хьэлым щызэхиухуэнэфырт абы. «Тхыдэр лъэпкъым и лъабжьэщ; лъэпкъыр нэхъ куууэ тхыдэм хыхьэху, и гъащIэр нэхъ кIыхьщ», — дыкъыщоджэ Тимборэ и дэфтэрым. Абы Урысейм и тхыдэр нэгъэсауэ ищIэрт, къэзыцIыхухэм сытым дежи ягъэщIагъуэрт ар зыщыгъуазэу щыта псор. Парт IуэхукIэ зэхашэ зэхуэсхэм щIэсхэр къахуэмыгъэсу пэплъэрт пленумхэмрэ конференцхэмрэ зэхуащIыжын и пэ къихуэу Мэлбахъуэм жиIэжыну тIэкIум. А псалъэхэм куэдым уезыгъэгупсыс купщIэшхуэ яхэлът.
Мэлбахъуэм акъыл жан бгъэдэлът, щыгъупщэжыр мащIэт. Куэдрэ къысхуихуащ а цIыху къызэрымыкIуэм сытетхыхьыну. Тхэгъуэ къэси нэхъапэм гу зылъызмыта фIагъ гуэр и щэным къыхызогъуэтэж. Сыхуэсакъ зэпытщ: зыри хэзмыгъэщIу ныбжь зиIэ нэхъыжьми щIэблэщIэми я деж дауэ нэсхьэса хъуну Тимборэ и теплъэ дыдэр, жызоIэри. Ар цIыхушхуэт, хабзэшхуэ хэлърэ гу хьэлэл иIэу, бэм ифI къызэрыкIынум папщIэ шыщхьэмыгъазэу. Зытета лъагапIэм Мэлбахъуэр екIуу щылэжьащ, лъэужь мыкIуэдыжын къигъанэу екIууи къехыжащ.
Гузэвэгъуэ гуэр хэлъа абы и гъащIэм? Хэлъащ. Апхуэдиз зи инагъ цIыху гузэвэгъуэншэ хъунт? Ауэ дэтхэнэ лъапэзэвыпIэми ар екIуу къикIыфырт.
УнафэщIри адрейхэм хуэдэ цIыхущ, сыт хуэдэ Iуэхури нэхъ гуащIэу зыхещIэ жумыIэмэ. Адрейхэр Iуэхум щытемыгушхуэфым е къащыфIэмыIуэхум дежи хэкIыпIэ къигъуэтын хуей мэхъу абы.
ТIысыжа нэужьи, Урысейм и щIыналъэхэр, абыхэм Къэбэрдей-Балъкъэрри яхэту, къызэщIэзыIэта 90 гъэхэм къэхъухэм гущIыIэу къыхэплъэу щысакъым Мэлбахъуэр. Куууэ зыхищIащ абы республикэр IыхьитI иращIыкIыну хэта гуэрхэм я хъуэпсапIэхэри. Мыбдежми лъэпкъ зэхэгъэж зимыIэ гу хьэлэлкIэ абы и псалъэ Iущыр щигъэIуащ, къэкIуэну щIэблэхэм дерс хахыфын хуэдэу.
Тимборэ и гугъу щыпщIкIэ, абы ныбжьэгъу, гъащIэ гъусэ пэж хуэхъуа Нинэ Степановнэ къэбгъэнэну къыпхуегъэзэгъыркъым. Сабий дыгъищ зэдапIащ зэщхьэгъусэхэм: мылъкуи къулыкъу лъаги хузэрагъэпэщакъым, ауэ гу хьэлэлрэ псэ къабзэкIэ цIыхум зэрахэтыным ирагъэсэфащ.
СЭБАНШЫ Розэ.
ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и бюром къыщипсэлъар
Адыгэбзэмрэ урысыбзэмрэ
Урысыбзэр адыгэбзэм зы Iыхьэу къыхыхьауэ аращ. ИтIани бзэм езым и хабзэкIэ зиужьыжын хуейщ. КъызыхэкIыр сымыщIэу урыс псалъэхэр адыгэбзэкIэ щызэрадзэкIкIэ, Iэмал имыIэу урыс грамматикэм зытрагъэщIэн хуейуэ ябж. АдыгэбзэкIэ «коммунистическая партия» жыпIэнумэ къызэрупсэлъынур «коммунистическэ парт» жиIэущ. Ауэ газетхэм ар «партие» жаIэнурэ иратхэнущ — «ие» кIэухыр къыздикIар мыгурыIуэгъуэу. Апхуэдизу мы Iуэхур гугъусыгъу щIын хуейкъым. Дэ гъуэгу захуэм дытету дежьат, ауэ дылъэпэрэпауэ аращ.
Иджы тIэкIу зэдзэкIыгъэхэм ятеухуауэ. Ныбжьэгъу КIыщокъуэм пэжу гу лъитащ ди интеллигенцэр бэм зэрыпэIэщIэр, е, нэхъ пэжу жыпIэмэ, бзэ и лъэныкъуэкIэ пэжыжьэ хъункIэ зэрышынагъуэр. Ди тхакIуэхэр адыгэбзэкIэ къэпсэлъэжыркъым. Сыт ар къызыхэкIыр? Ди алыфбейр зэрыIейракъым. Мыбдеж и щхьэ течауэ ди бзэм и Iуэхур зыIутыр жытIэфын хуейщ. Адыгэбзэр тхьэмыщкIэщ, абы зегъэужьыпхъэщ. Ауэ ар къулейсызу аракъым, — урысыбзэм елъытауэ, нэхъ тхьэмыщкIэу аращ. Дауи, ди интеллигентхэм я нэхъыбэр урысыбзэкIэ нэхъыфIу мэпсалъэ, а бзэм щIэныгъэм епха фIэщыгъэхэр нэхъыбэу щыбогъуэт. Абы къыхэкIыу упщIэ къоув: дауэ зэрызэбдзэкIынур, зэдзэкIыпхъэри сыт? КъызэрыкIуэ уэршэрым и гугъу пщIымэ, сэ тыншу сопсалъэ. Гъавэмрэ Iэщ гъэхъунымрэ егъэфIэкIуэн зэрыхуейм гугъукъым утепсэлъыхьыну. Ауэ политикэмрэ наукэмрэ утепсэлъыхьыну нэхъ гугъущ. Аращи, сэ сызэреплъымкIэ, щIэныгъэмрэ техникэмрэ, бэмрэ политикэмрэ ехьэлIа фIэщыгъэхэр зэрыщытым хуэдэ дыдэу урысыбзэм къыхэкIыу адыгэбзэм хыхьэн хуейщ. Мыбдежым хуэфэщэн псалъэ къэплъыхъуэу зэман щIэбгъэкIуэдын щыIэ-къым. Общественно-политическэ фIэщыгъэхэр дуней псом утыку щызыгъуэта цIэхэщ, абыхэм адыгэбзэм къыхэмыхьэпIэ яIэкъым…
Урысыбзэм кърахыу адыгэбзэм е балъкъэрыбзэм кърагъэзагъэ тхыгъэхэм ткIий дыдэу тепсэлъыхьыпхъэщ. ЗэдзэкIыгъэ нэсхэр ди мащIэщ. Языныкъуэ тхылъ телъыджэхэр адыгэбзэм зыкIэ фаджэладжэ щыхъуащи, къыпхуэцIыхужыркъым. СщIэркъым и пэжыпIэр, ауэ ныбжьэгъу Хутуевым зы колхозхэт гуэр къыхуэтхьэусыхауэ жеIэ: «Сыт псори Пушкиным щIыщытхъур? Абы нэхърэ нэхъыфIу мыпхуэдэ адыгэ е балъкъэр усакIуэр матхэ», — жиIэри. Ар щыуагъэшхуэщ. Апхуэдэ къэмыхъун папщIэ, зэдзэкIакIуэ зыфIащахэм зэдзэкIыкIэ зымыщIэ щIалэхэр къахэшауэ: «Ныбжьэгъухэ, фэ нэгъуэщI IэнатIэ гуэр фыпэрыхьэ. ЗэдзэкIын Iуэхур адыгэбзэрэ балъкъэрыбзэ фIыуэ зыщIэ, а бзэхэмкIэ фIыуэ тхэф КIыщокъуэм, Отаровым, ЩоджэнцIыкIум, е нэгъуэщI зыгуэрхэм зэфIагъэкIынщ», — яжеIапхъэщ.
Ди литературэм теухуауэ
Сыт ди литературэр зыхуэныкъуэр, и гъуэгур бгъуфIэу адэкIи зиужьын папщIэ? Псом япэ — критикэфI, щхьэмыгъазэу, ауэ адэм хуэдэу фIым ухуиущийуэ…
Дэ гукъыдэжышхуэ диIэу усэ гуэрхэр тыдодзэ, сатыр-сатыру зэрызэпыудам фIэкIа, «усэкIэ» ущIеджэн щхьэусыгъуэ ябгъэдэмылъу. Усэ кIыхьхэр къежьащ газетым е журналым и зы къыдэкIыгъуэм имыхуэу, адрейм гъэIэпхъуэн хуейуэ. Ди ныбжьэгъу гуэрым сатыр 9.500-рэ хъууэ усэ итхащ жаIэ. Сыт хуэдэ мардэ а усэм и фIагъыр нэгъуэщI къызэрупщынур, и сатыр бжыгъэм нэмыщI?
Усэ мыхьэнэншэхэр ятх къудейкъым, щIэрыщIэу къытрадзэж. Усэ тхылъ щызхэр къыдокI, я жинт щIыIум «Фымытхэ» жыIауэ тетхапхъэу. Апхуэдэу Iэпэдэгъэлэлу усакIуэ ныбжьыщIэхэм уахущытыным фIым дыхуишэнукъым. Усыгъэм и пщIэр зэрыдгъэлъахъшэм нэмыщI, цIыхухэм абы хуаIэ лъагъуныгъэр къыдогъэтIасхъэ, пэжу дунэтIмэ зызыужьыфыну куэд догъэкIуэд. Апхуэдэ бгъэдыхьэкIэм зэчий зиIэ ныбжьыщIэхэм таурыхъым хэт зэгъунэгъуибгъум я шэ пэгунибгъур изыф джэдум и махуэ къахуигъэкIуэнущ. Пэжщ, джэду шырым ар и жагъуэкъым, и къугъ макъри бзу бзэрабзэм и жьыуэкIэм нэхърэ нэхъыфIынкIи хъунщ. Ауэ апхуэдэ джэдум дзыгъуэ къиубыду зэи зригъэсэфынукъым. Дэ зы унагъуэ узыншэшхуэ дохъу, ауэ, ди жагъуэ зэрыхъущи, дзыгъуи ди куэдщ. Ахэр гъэкIуэдын Iуэхум усакIуэхэр хэмыту хъунукъым. ЖысIэну сызыхуейр — ди ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэми, ди тхылъ тедзапIэми литературэ гуащIэдэкIыу дунейм къытрагъэхьэм елIэлIэн хуейщ. Пэжщ, бжыгъэ дыхуейщ, ауэ фIыр зи нэщэнэ бжыгъэщ дызыхуейр.
ФызгъэгувэнкIэ сыгузавэми, зыгуэр къыщIызмыгъуу хъунукъым. Дэ литературэм и зыужьыныгъэм догупсыс. Литературэм и зыужьыныгъэм дытопсэлъыхь. Сыт къызэрыпхутэнур абы и лъагагъымрэ и мыхьэнэмрэ? Псом япэ, дауи, усакIуэхэм, тхакIуэхэм, драматургхэм, абыхэм я тхыгъэхэм, я зэдзэкIыгъэхэм я бжыгъэмкIэщ. Ауэ псом нэхърэ нэхъ укъэзымыгъапцIэу литературэм и фIагъыр къызэрупщын мардэр — тхылъеджэхэм я бжыгъэмрэ абыхэм тхакIуэхэм жаIэм и хьэтыр зэралъагъу-зэрамылъагъумрэщ.
1959 гъэ, жэпуэгъуэ мазэ.
Куэдым дыхуэзыгъэса
Сэ Мэлбахъуэм дэлэжьэну къызыхуихуа нэхъ щIалэIуэхэм сыхиубыдат. Нобэ си лэжьапIэ пэшым щIыхьэм илъагъунущ абы зы унафэщIми и сурэт зэрыфIэмылъыр, Мэлбахъуэм ейм фIэкIа.
Куэдым дыхуигъэсащ дэ абы. ПщIэ хуэтщI къудейтэкъым — дыфIэлIыкIырт. Зэгуэрым ди унафэщIхэм языхэз къызоупщI: «Сыт Мэлбахъуэр къыщрикIуэкIэ псори фыщIызэбгрыжыр?» Абы ирихьэлIэу езыри къызэлъэIуащ: «КхъыIэ, цIыху сшхауэ зэхамыхыжамэ, сызыхуагъэзэну яжеIэ, сэ сфIэфIщ я Iуэхур зытетыр къэсщIэну». Арати, зэгуэр Мэлбахъуэр кIэлындорым кърикIуэу къыщыслъагъум зысIэжьащ. Тимборэ къызбгъэдыхьэри, сэлам къызихащ. «Дауэ щыт Iуэхухэр?» — щыжиIэм, сызыхэтыр ухуэныгъэ лэжьыгъэхэрати, къыхуескъутэкIын щIэздзащ. СыщыувыIэм: «Ахэр псори сощIэ, уэ дауэ ущыт езыр жысIэу аращ?» — жиIащ.
НэгъуэщI зы гукъэкIыжи сиIэщ. Езыр тIысыжауэ, и щхьэгъусэр щIыгъуу уэрамым жыжьэу къыщыслъагъури… сабгъэдэмыхьэу дэздзыхат, езым сыкъызэрилъэгъуар IупщI пэтми. МахуитIкIэ сегупсысащ, сызэныкъуэкъужурэ: «Сыт абы сэ щхьэкIэ жиIар игукIэ? «Мыри зэгуэр цIыху сщIыну сыхэтащ, ауэ щыхъукIэ сэлам хыкIэ схуегъэщIакъым», — жиIагъэнщ». Схуэмышэчу и унэм сыкIуащ. Бжэр езым къыIуиха нэужь, зэрыпыгуфIыкIымкIэ къызгурыIуащ сIэщIэкIа щыуагъэр згъэзэкIуэжыну сызэрыкIуар къызэрищIар.
КЕБЕКОВ Владимир,
КъБР-м и Парламентым и депутат.
Iулыджым и лъабжьэ
Мэлбахъуэ Тимборэ сэ илъэс 23-кIэ сыдэлэжьащ. Абы щыщу илъэсипщIкIэ партым и Дзэлыкъуэ щIыналъэ комитетым и унафэщIу сылэжьащ, адрей зэманым республикэм и Правительствэм сыхэтащ, абы къыхэкIыуи махуэ къэс жыхуаIэм хуэдэу дызэхуэзэрт. Тимборэ и мыхьэнэр и IэнатIэм и цIэр къипIуэкIэ гурыIуэгъуэ хъуркъым. Ар и чэзум здэщытыпхъэм деж къыщыхутэ цIыхут. Мэлбахъуэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и лIы щыпкъэт. Ди республикэм и тхыдэм щыщу етIощIанэ лIэщIыгъуэм и етIуанэ Iыхьэр абы и цIэм епхащ. А илъэсхэм хуэдэу берычэт республикэм и экономикэми, щэнхабзэми, щIэныгъэми яIакъым. Къэбэрдей-Балъкъэрым диIэIамэ, я нэхъыбапIэр щызэдгъэпэщар а лъэхъэнэращ. Хэт сыт жимыIэми, жэщ къэскIэ телевизорым къитIысхьэхэурэ блэкIар хьэрэкъуакIэ дадзэжыну хэтми, адыгэхэри балъкъэрхэри Мэлбахъуэм и зэманым хуэдэу зэи псэукIафIэу щытакъым. Пэжщ, а зэманым совет властым щыщIэныгъэ гуэрхэри иIащ, зыгуэрхэри IэщIэкIащ, абы щыгъуи имей зэзыхьэлIэну хуей гуэрхэри къыкъуэкIырт, ауэ а зэманым лэжьа унафэщIхэр, иджырейхэм хуэдэу, цIыхухэм къаIэрыхьэр зралъэфэлIэн фIэкIа, нэгъуэщI плъапIэ ямыIэу щытакъым. Дыбэлэрыгъами, дыщыуами, ди блэкIам дыщIытеукIытыхьыжын тщIакъым. Мэлбахъуэ Тимборэ и фIэщу Iуэхум бгъэдэтт, республикэм и мызакъуэу, Совет Союз псом хьэтырышхуэ щиIэт. Абы и Iулыджым лъабжьэ хуэхъур щIэныгъэрэ Iущагъыу узылъэмыIэсырт, и унафэ зехьэкIэрт. Нобэ хуэдэу зы жаIэрэ нэгъуэщI ящIэу щыттэкъым унафэщIхэр абы щыгъуэм. Сыт хуэдэ Iуэху къедмыхьэжьэми, езым щапхъэ тетхырт. Къыхэплъхьа Iуэхур Мэлбахъуэм къабыл ищIамэ, абы пэрыуэж щыIэтэкъым и кIэм нэсыху, къыбжиIам тумыгъуэтэжу, е унафэ къып-хуищIамкIэ зыкъыпщIимыгъэкъуэжу къэхъуртэкъым. Дэри ди фIэщу дыбгъэдэтт. Нэхъыщхьэжращи, и пщIэр и фейдэ щхьэкIэ зэи къигъэсэбэпыртэкъым.
Куэдрэ къохъу унафэщIыр IуэхущIапIэ гуэрым екIуалIэрэ зы ныкъусаныгъэ закъуэ илъэгъуамэ, Iуэхур зэрыщыту мыхъуауэ къыщIригъэдзу. Мэлбахъуэ Тимборэ апхуэдэтэкъым. Ирагъэлъагъум фIыуи Iейуи хэлъым темыпсэлъыхь пэтрэ, абы и нэкIум къищырт и нэгу щIэкIыр къызэрыщыхъур, къалэныр зыхьми псори игъэзэкIуэжыну гукъыдэж игъуэтырт. Ныкъусаныгъэ гуэрхэр щыIэми, лэжьакIуэм и къалэныр зэригъэзэщIэфыр илъагъумэ, и IэмыщIэ илъхэм ятехъущIыхьу апхуэдэ хьэл иIэххэтэкъым. Уеблэмэ лэжьакIуэфIым зыщIигъакъуэу, игъэгушхуэу апхуэдэт. Пэжщ, ар набдзэгубдзаплъэт, ткIийт лэжьыгъэ IуэхукIэ, нэгъэсауэ умылажьэу идэнутэкъым, ауэ цIыхухэми ящысхьырт, лэжьэн гукъыдэжыр яфIэмыкIуэдын хуэдэу. Дэлэжьахэм ар IэфIу я гум къинэжащ.
ДОХЪУЩОКЪУЭ Мусэ.
2012 гъэ
Къэбэрдей-Балъкъэрыр мамыру къызэтенэн папщIэ
Мэлбахъуэ Тимборэ япэ унафэщIу сиIам и закъуэкъым, ар адэм, къуэшым хуэдэу гъащIэм и лъэпощхьэпохэм сыпхызыша цIыхущ, зэрыхузэфIэкIкIэ щыуагъэхэм сащихъумэу. 1986 гъэм Афганистаным сыкъикIыжу IэнатIэм гурэ псэкIэ сыпэрыхьэжыну зыщызгъэхьэзырым, зэманым къыздихьа нэщэнэхэм салъэхъащ. Компартым и Комитет Нэхъыщхьэм напэкIуэцI хыщIым нэс хъууэ Мэлбахъуэмрэ «Мэлбахъуэм и зэманыжьымрэ» ятеухуауэ зэхалъхьа шыпсэхэм срагъэджащ. Абы имыт щыIэтэкъым. ЩIэуэ трагъэува Елисеев Е. А. апхуэдэ «тхакIуэхэм» я хьэтыр зэрилъагъури щIэхъуматэкъым. Загъэбгырыс хъыжьэу Мэлбахъуэм бгъурытахэм ящыщ гуэрхэм иджы ар ямыцIыхуфэ зытрагъауэрт, уеблэмэ апхуэдэ гуэрым сехъурджэуат: «Сыту умыукIытэрэ? Мэлбахъуэм зи щIыб хуэзыгъазэр уэ пхуэдэ, къыпхуищIар пщIэжу?» — жысIэри.
Сыту къехьэлъэкIрэт ар езы Тимборэ. Ауэ, Iэмал Iэджи иIа пэтми, зы сатыр къритхъакъым, и щхьэ иухеижыну хэту, зы унэцIи утыку къыщриIуакъым игъэпуду, уеблэмэ и Iыхьлыхэми яхуэтхьэусыхакъым. ИтIани дэ тлъагъурт абы и гум щыщIэр. Армырауэ пIэрэт зытеухуар абы и тхыгъэхэм иужькIэ къыщыдгъуэтыжа псалъэ гухэщIхэр: «Зы цIыху лIэужьыгъуэ гуэр щыIэщ, фIы хуэпщIэми, Iей фIэкIа къыпхуимыщIэжыфу. Абыхэм зыхуейр къаIэрыхьэу щытми, уи IэмыщIэ зэрилъар къыпхуагъэгъуфыркъым, нэхъыбэми къоныкъуэкъуж».
ЗэхъуэкIыныгъэм и зэманым «бэм я лIыкIуэу» зызыбжыжа куэдым Iулыдж зиIэ цIыхухэр ягъэпуду утыкум къыщилъадэм, Мэлбахъуэ Тимбори къимылэжьа псалъэ мыщхьэпэ куэд зэхрагъэхащ. Абыхэм жэуап изотыж жиIэу къаугъэми хэлъэдакъым, зы псалъи япидзыжакъым. Ауэ зызыгъэдемократхэм республикэр щафыщIыпэм, Мэлбахъуэр иджыри зэ шууэ тлъагъужащ. Лъэпкъ зэхэгъэжыр къагъэхъейуэ, республикэм исхэр зэфIагъэнэжу цIыхубэр зыгъэунэхъуну зи мурадхэм я щхьэм гъущI Iунэм хуэдэу Мэлбахъуэм и псалъэ Iущхэмрэ щапхъэхэмрэ хиукIэрт. А шыщхьэмыгъазэ утыку къихьэгъуэм КIуэкIуэ Валери абы Iуэхутхьэбзэшхуэ хуищIащ Къэбэрдей-Балъкъэрыр мамыру къызэтенэн папщIэ.
ЗУМАКУЛОВ Борис.
ЕхьэкIыпIэ иIэжкъым
Анэдэлъхубзэмрэ литературэмрэ школхэм зэрыщаджыпхъэм теухуауэ Мэлбахъуэ Тимборэ
партым и обкомым и бюром щыжиIар
Мы Iуэхум дытепсэлъыхьыныр къыхэзылъхьар сэращ, тIэкIуи сыныкъуэкъуэн хуей хъуащ, ар ирамыгъэкIуэтэкIыжын папщIэ. Уеблэмэ, иджыпстуи Iуэхум сызэрыхуейм хуэдизу убгъуауэ дытепсэлъыхьыркъым, зэхэгъэкIыпхъэ псори убзыхуа хъун папщIэ.
Сэ къызгуроIуэ Iуэхур зыIутыр, ауэ мыбы ехьэкIыпIэ иIэжкъым, мыр политикэ Iуэхущ, зэхэдмыгъэкIыу мыхъуну. Мыбы тепсэлъыхькIэ зауцIэпIыжынкIэ гузавэхэми цIыхуфIкIэ, лэжьакIуэфIкIэ, коммунистыфIкIэ уеджэ хъунукъым. Лъэпкъыр къызэрацIыхур и бзэмрэ псалъэмрэщ. Дэ езым ди бзэмрэ ди лъэпкъымрэ пщIэ яхуэдмыщIыжмэ, сыт лъэпкъ гъуазджэти лъэпкъ щэнхабзэти жытIэу дыщIыдэтынур, апхуэдиз тхылъ анэдэлъхубзэкIэ къыщIыдэдгъэкIынур? Хэт щхьэкIэ? Зи бзэр зымыщIэжу, ящIэнуи хуэмеиххэхэм папщIэ? ИIэ-тIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым «Налшык область» фIэдвгъэщыж. Псори дытыншыжынщ…
Школхэм адыгэбзэрэ балъкъэрыбзэрэ щаджын щагъэтам и закъуэкъым, хэкум и тхыдэм, и географием сабийхэр ирагъэджэххэркъым…. Адрей лъэпкъхэм къахэкIахэр, уеблэмэ хамэ къэрал щыпсэухэр КIыщокъуэм, Кулиевым и тхыгъэхэм йоджэ, ахэр гъуазджэм и лъагапIэу ябж, сытемыукIытыхьу жысIэнщи. Сыт ди тхыдэм и лажьэр? Лъы нэхъ мащIэ дгъэжа, пщIэнтIэпс нэхъ мащIэ иткIута? Адэ-анэхэр хуейкъым, жаIэ. Хуэмеймэ — хуейкъым. Уи бзэр пщIэжыну ухуэмейрэ — уемыджэ. Ауэ икIи къыумыгъэсэбэп адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ щхьэкIэ щхьэхуэу къакIуэ Iэмалхэр. Дэ илъэс къэс цIыху щэ ныкъуэм нэс къэралым и еджапIэ нэхъыщхьэхэм зэпеуэм хэмыту щIагъэтIысхьэну догъакIуэ. Налшык университет къыщIыщызэIуахар мыр Налшык область мыхъуу, Къэбэрдей-Балъкъэрти аращ, лъэпкъым хуэлэжьэнухэр ягъэхьэзырын папщIэ. Дэри Iэмал зэриIэкIэ лъэпкъхэм къыхэкIахэр къыдощтэ.
Иджыпсту къэхъур алыфбейм куэдкIэ епхащ. Дапщэщ дылъэпэрэпэнкIэ дышынэу псэун щыщыдгъэтынур? Лениным жиIауэ щытащ: «Урысныкъуэ хъуа лъэпкъылIыр шовинист нэхъ шынагъуэ дыдэхэм ящыщщ». Уэ, ныбжьэгъу Ш., алыфбейм и зыужьыныгъэм гулъэф ухуохъу. Илъэс 15 хъуауэ ар, ебгъэфIакIуэ хуэдэу, къыболъэфэкI. Сыт хуэдиз Iуэху щызэфIаха а илъэс пщыкIутхум щIылъэми, уафэми, хьэуами, псы щIагъми? Ауэ щыхъукIэ, алыфбейр тхунэгъэсыркъым. Илъэс 15 тхурикъуакъым абы щхьэкIэ. Дыхьэшхэнкъэ егъэджакIуэ щэ ныкъуэм щыщу бгъум фIэкIа диктантыр тэмэму зэрахуэмытхар. УнэтIыныгъэ нэхъыщхьэр долъагъу: бзэхэр зэпэгъунэгъу мэхъу урысыбзэр я лъабжьэу, хамэ къэралыбзэхэм я гугъу сщIыркъым иджыпсту. А дэ къыхэтха гъуэгури — япэ классым щегъэжьа- уэ адыгэхэмрэ балъкъэрхэм- рэ урысыбзэр яджыныр — гъуэгу пэжщ, абы щыщтэн хуейкъым.
1968 гъэ, дыгъэгъазэ.
«ФIыгъуэ» къыдэкIуа?
СССР-м и Конституцэм республикэ унафэщIхэр
Щытепсэлъыхьа зэхуэсым щыжиIар
Илъэс 420-рэ и пэкIэ адыгэ лъэпкъыр зэрыпхъуакIуэхэм яIэщIыхьэнкIэ гузавэу, Урысей къэралым езым и гукъыдэжкIэ гухьэри, и Iыхьэ хъуащ. Ауэ а лъэхъэнэм Iуэху щхьэпэм, Iуэху угъурлым цIыхубэ зэхэтыкIэм къалэн гуэри щигъэзащIэу щыттэкъым. Иджыри лъы куэд жэнут, гугъуехь куэди гъуэгум телът. Зэгуэр абрагъуэрэ лъэщу щыта, пащтыхьхэм я нэхъ къаруушхуэ зыбгъэдэлъымрэ я нэхъ шынагъуэмрэ игъэблэгъэну зримыусыгъуэджа лъэпкъым и бжыгъэр пщIыкIэ хэщIауэ щытащ мы лIэщIыгъуэм и щIэдзапIэм. Лъэпкъыр шхын щхьэкIэ зэтелIэрт, зауэхэмрэ уз зэрыцIалэхэмрэ махэ ящIауэ. А зэман гугъусыгъур адыгэ лъэпкъым и нэхъыбэр Тырку къэралыгъуэм зэрыIэпхъуамкIэ иухащ.
ЛIэщIыгъуэ блэкIам и кIэм, Кавказымрэ Кърымымрэ щагъауэ топхэр увыIа нэужь, инджылыз пащтыхьымрэ тырку сулътIанымрэ езыхэр зэрытхьэлэж пэтрэ, гумащIэ зэхуэхъужхэри, ди лъэпкъым зэи и гум имыхужын «фIыгъуэ» къыхуахьащ.
Урыс пащтыхьым сомитху иритырт и Хэку лъапIэр зыбгынэну арэзы унагъуэ къэс, Iэщри, унэри, щIыри къигъанэу, муслъымэн диным и куэщI щылIэжыну щIыпIэм кIуэм. Инджылыз пащтыхьым пщIэншэу кхъухь гъуанэхэм я пхъэгъэсыныр къаритащ. Ахэр псым щIилъэфащ цIыху мин тIощIырыпщIхэр ису. Тырку сулътIаным «джаурхэм яуцIэпIа» щIыналъэхэр зыбгынэ, Сочэ, Псыхуабэ, Псыжь адрыщI щыщ адыгэхэр хуит ищIащ шындырхъуо нэгъунэ зэрылIыхь къумхэм итIысхьэну. Апхуэдэу Тыркум ежьа мин 600-м и процент 80-р хэкIуэдащ. Мыбдежым къина адыгэ лъэпкъым и къуэпсхэри зэрыутIыпщри, къэбэрдейхэр, шэрджэсхэр, адыгейхэр зэпэIэщIэ хъуащ.
1977 гъэ
Мэлбахъуэ Къубатий, Тимборэ и адэр. 1915 гъэ
Тимборэ и анэ Къэралхъан и куэщIым исщ и къуэрылъху Елбэрд. 1942 гъэ
Мэлбахъуэ Тимборэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и УнафэщIщ. 1957 гъэ
Мэлбахъуэм и дэфтэрхэм итахэм щыщщ
Къулыкъум узэIигъэхьэрэ?
Куэдрэ къохъу: гу зылъумытащэ, зэ IуплъэгъуэкIэ фэшхуэ зумыплъ цIыхум къулыкъу иратри, узэрыщымыгугъауэ и акъылымрэ и хэлъэтымрэ я лъэныкъуэ псомкIи налкъутналмэсу къызэролъэлъ. НэгъуэщIуи къохъу: пщIэи щхьэи хуэмыныкъуэ цIыхушхуэм къулыкъу иботри, фэн-шэ, мыхьэнэншэ мэхъу. Къулыкъум абы и фэм тригъэлъэда нэкIу нэпцIыр трехури, жыг кунэфыр къыщIощ — мыхьэнэншэщ, щхьэхуэфIщ, цIыху-гъэншэщ. «Къулыкъум зэIигъэхьащ» жаIэ. Хьэуэ! Къулыкъум къыщIигъэщауэ аращ ар, зэ Iуплъэгъуэм гу зылъумытэу нэхъыщхьэу хэлъыр тхъурымбэм ещхьу къыдрихьеящ.
ЛъагапIэр зыхуэмышэч цIыху щыIэщ. Къулыкъури апхуэдэщ: зым ар къыфIэIуэхукъым, адрейм и щхьэр егъэуназэ.
Уи къалэныр нэгъэсауэ умыгъэзащIэмэ, дунейр къутэжыным хуэдэу улэжьэн хуейщ. Ауэ махуэм уIэуэ- лъауэ хуэдэу зыпщIу, пшынэр ягъэшэрашэу, стэканхэр зэраудэкIыу, модэ Кулижан гуэр щэхуу къыпыгуфIыкIыу гуп уахэсыным ущIэхъуэпсу зэманыр бгъакIуэмэ, лэжьыгъэм уэ нэхърэ нэхъыфIи къигъуэтынщ.
Дэтхэнэ зыри иджыри илъэсищэкIэ псэуным хуэдэу лэжьэн хуейщ, и псэр а махуэм хэкIыу Iуэхур нэмыгъэсауэ къэнэнкIэ гузавэу. А IуэхуитIыр зэхуэмыкIуэу къыпфIэщI щхьэкIэ, абы Iущыгъэшхуэрэ жэуаплыныгъэрэ хэлъщ. Апхуэдэу сылэжьэнщ жыпIэмэ — ар пщэдей зыри умыгъэIэпхъуэу, щIыхуэ зытумыгъахуэу, плъапIэ гуэрхэри уиIэу IэнатIэм упэрытыныр аращ.
Языныкъуэ унафэщIхэм ящIэ дыдэм нэхърэ нэхъыбэ ящIэу къафIощI, зэхах псори пэжу къащохъу. Ауэ нэхъыфIхэм ящIэIауэ къащымыхъуу, ящIэу къыщIокI.
Хэти елъагъу: зым и фIэщу нэмэз ещI, адрейм — театрым щыджэгум ещхьу, Алыхьым папщIэ и щхьэр зэгуиудыжыну хьэзыр хуэдэ — хьэщыкъ хъуаифэ зытрегъауэ.
Сыту фIыт цIыху къэс и къэухьыр и IэнатIэм хуэдизу къыдалъхуу щыта-мэ.
Лэжьыгъэм сыщрохьэлIэ курыт щIэныгъэ къозыт еджапIэ фIэкIа щемыджауэ, ауэ и гупсысэкIэкIэ «щIэныгъэ нэхъыщхьэ иIэу». СрохьэлIэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ зиIэ, «зэхэщIыкI курыт» зыIэрыхьаи. СоцIыху цIэрэ, саугъэтрэ, дамыгъэкIэ зэщIэбла гуп, а дамыгъэхэмрэ цIэхэмрэ я адакъэ сыджыр къигъэубэлэца фIэкIа, я акъылым химыгъэхъуаIауэ.
УнафэщIыр бгъэдыхьэгъуафIэу, узыIэпишэу, и гур зэIухауэ, дзыхь къыпхуищIу щытын хуейщ. А шэч къызытумыхьэж хьэлхэр псэ къаб-зэм езыр-езыру фIыгъуэкIэ къыхэкIыкI къыщIэкIынщ.
«Гений» умыхъуу хъунукъым жиIэу зыми къыппиубыдыркъым, дэтхэнэ зыри унафэщI нэс зэрымыхъуфыну-ри гурыIуэгъуэщ. Ауэ цIыху пэжу, гумызагъэу, уи къалэныр зэрыхъу- кIэ нэгъэсауэ бгъэзащIэу ущымыту хъунукъым.
Уи жэрдэмхэмрэ хъуэпсапIэхэмрэ гъащIэм зэрыхыупщэфынур псалъэ дыгъэлрэ макъ пхъашэкIэкъым — къыхэплъхьам и фIагъыр нэрылъагъу зыщI щыхьэтхэмрэ гупсысэ узыншэхэмкIэщ.
Ину укIиинымрэ захуагъэм ткIийуэ утетынымрэ зыкъым. Куэд къыубжынымрэ куэд жыпIэнымри зыкъым.
Сыт министрхэр адрей цIыхухэм къазэрыщхьэщыкIыр? ЗыкIи. Ауэ министрхэм ар ящIэркъым.
Языныкъуэхэр апхуэдизкIэ хущIы- хьэркъыми, лэжьэну зэман къахуэ- гъуэтыркъым.
«Езыр шынагъуэтэкъым, и къуэдзэр мыхъуамэ», — жаIэ. «Езыр» — езы- рыжу, и къуэдзэми и къалэныр ищIэжмэ нэхъыфIщ.
Акъылыншэм уигъэIущын ифIэфIщ, губзыгъэм еджэнкIэ зигъэнщIыр-къым.
Псоми ягу зригъэхьыну хэтщ. Абы щхьэкIэ зыми игу ирихьыркъым.
Хьэбыршыбыр цIыкIухэр жьауэшхуэхэм я лъабжьэ къыщожьэ.
Iуэхум зыри хэзымыщIыкIым псори фIы дыдэу къыбгуригъэIуэфынущ.
Псалъэ гуэрхэр, акъылри гури къамыгъэсэбэпу, утыкум къолъэдэф.
Сигу къэкIыжакъым, щыгъупщэх сыхъуащ, жи. Щыгъупщэх ухъуауэ аракъым, къыпфIэмыIуэхуж ухъуауэ аращ.
УнафэщIыр, хъуэпсапIи плъапIи къыхуэмынэжу, гумызагъагъэр фIэкIуэду, и щхьэри цIыхухэри къы- фIэмыIуэхужу и пIэ итIысхьэжмэ, гузэвэгъуэщ. Жьы хъуащ апхуэдэ унафэщIыр. Дэгунэфщ: мэл кIапэ къыпыкIащи, Iэщэ хуэIыгъыжынукъым.
Сабий гъэужь Iуэхуншэхэр, цIыху икIэхэр, къамылэжьа зрахьэлIэну зыфIэфI ефэрейхэр къыщыхъур мылъкурэ зэфIэкIкIэ адрейхэм захэзыIэтыкIыну еIэ унагъуэхэрщ. Абыхэм я фэтэрыр нэхъ хуиту, я машинэр нэхъ дахэу, я унэр нэхъ лъагэу щытын хуейщ Iэмал имыIэу. Ар уз зэрыцIалэщ, икIэщIыпIэкIэ еныкъуэкъун хуейуэ, нобэми пщэдейми зэран хуэхъункIэ шынагъуэу. Мыбдежым ерыскъы къабзэм хэпсэукIынымкIэ, лейм щIэмыхъуэпсын хьэлымкIэ псом япэ иту щапхъэ дахэ къэзыгъэлъэгъуэн хуейр унафэщIхэращ.
Щихъыу сакъыщохъу
Хьэл дахэхэр щагуэшым сэ зыри къыслъысакъым, сатырым и кIэ дыдэ сыпыт хъунт. Апхуэдэу куэд егупсыс къыщIэкIынщ. Сэ, псалъэм папщIэ, дахагъэм и зы Iыхьи къысIэрыхьакъым. Ауэ дэтхэнэ зыри егупсысыпхъэщ къилэжь псори къыбгъэдалъхьауэ. А зэманым благъагъи, ныбжьэгъугъи щыIэтэкъым, Алыхьми зэхэгъэж ищIыртэкъым, зыгуэрым нэ лейкIэ сеплъынщи адрейр къэзгъэнэнщ жиIэу. Анэм къыбдимылъхуар зыми къуитыжынукъым.
Лэжьыгъэм фIэкIа зыри зыфIэмыхьэлэмэт щихъыу сакъыщохъу сэ зыгуэрхэм. Ар пэжкъым. Адрейхэм тыншу сыпсэууэ, куэд сшхыуэ икIи сефэу къащохъу — ари пэжкъым. Сэ дэтхэнэ зы цIыху къызэрыгуэкIыр зэрыпсэум хуэдэу сопсэу, зыми зыкIи сыкъыфщхьэщыкIыркъым.
Сэ Къэбэрдей-Балъкъэрым сримафIэ ужьыхыжщ. ХъуаскIэу сыщытамэ нэхъ къэсщтэнут, зэкъуэтыныгъэр, ныбжьэгъугъэр, Хэкум хуаIэ лъагъуныгъэр нэхъ ину блэн хуэдэу. Ауэ цIыху гуэрхэр къыкъуэкIащ хэкум и мафIэр ягъэункIыфIыну хуейуэ, икIи ягъэункIыфIащ. Ей, мы цIыхухэри, мы цIыхухэр! КъызэщIагъэнэн хуей хуэдэхэу мафIэм йопщэ, ауэ ягъэункIыфIыну хуейщ. КъайхъулIакIэщ! Абыхэм псори къайхъулIэнущ!
Iущыгъэм я нэхъ лъагэр
Зи зэхэщIыкIыр, цIыху хэтыкIэр, Iущыгъэр къызэмэщIэкIыр нэгъуэщIым и зэхэщIыкIым, Iущыгъэм, цIыху хэтыкIэм щапхъэ трихыу псэун хуейщ. Ар губзыгъагъэщ апхуэдэ цIыхум и дежкIэ. Ар зымыщIэр сытым дежи унафэ пхэнжым щIэтынущ. Iущыгъэм я нэхъ лъагэр цIыхухэр зылъэIэсам укIэлъыплъурэ уэ-ри ар зыхэплъхьэнращ.
ГъащIэр дэ ди унафэм щIэту къызыфIэбгъэщI хъунукъым. Зэманыр, дэ дытыншын щхьэкIэ, махуэрэ жэщу ухуауэ аращ.
Щэхур — жьэкIэ жамыIаращ. Нэхъ ныбжьэгъуфI дыдэм жепIари щэху хъужыркъым.
ЦIыху щыпкъэу щытыну хуейм ищIапхъэщ ныбжьэгъухэм ящIыгъуу жагъуэгъуи зэриIэнур.
Иныкъуэхэм деж ди телевизорхэм ущеплъкIэ, цIыхубзхэм ещхьу гъэщIэрэщIа щIалэжь щхьэцэ гуп къилъадэу уолъагъу. Я къафэхэми уэрэдхэми уедаIуэмэ, хьэр банэ е къугъ фIэкIа пщIэнкъым. Абыхэм ди щIалэгъуалэр йоплъри щапхъэ трах. «ЩIэуэ къежьащ». ЩIэуэ къызэрежьар гурыIуэгъуэщ, ауэ фIыр фIыуэ къежьаращ. ЩIалэгъуалэм ахэр зэхагъэкIыфу егъэсэн хуейщ.
Упсэуну тыншкъым. УлIэну гугъущ. Ауэ псом нэхъ Iейр зыпIэжьэIуэнращ, ар гъащIэрауи лэжьыгъэрауи ирехъу. Имычэзууэ улIэным нэхърэ нэхъ Iейщ ар. Ауэ хэт апхуэдэ Iэзагъ телъыджэ зиIэр, и ежьэжыгъуэр къызэрысар къыхуэубыду. Къиубыдыпауи сощIри, дэнэ «куэдщ» жозыгъэIэфыну лIыгъэ къыздикIынур.
Дунейм псори нэгъэсыпауэ щызэгъэзэхуащ. Псори и чэзум къохъу. Удзхэр и чэзум мэгъагъэри, и чэзум мэгъуэлэж. КъэкIыгъэхэри, жыгхэри, псыхэри, бзухэри, псэущхьэхэри, езы щIылъэри, дыгъэ дыдэри зэи текIыркъым я пIалъэм. ЩIалэфIхэм языхэзым ар щыгъупщэмэ, игу къэгъэкIыжын хуейщ: «Ныбжьэгъу, уи чэзур икIащ!»
Iэзагъыр къэхъугъэм и ехъулIэныгъэщ. Ар уафэхъуэпскIым хуэдэу зэ къаблэу ункIыфIыж гуэрщ. Талантыр лэжьыгъэщ. МэкъумэшыщIэм и лэжьыгъэ хьэлъэщ. Iущыгъэщ, цIыху хэтыкIэкIэ гъэбэгъуауэ. Абы гупсысэм и кууагъыр хэлъщ. Талантыр телъыджэкъым, ауэ псори къызэщIеубыдэ.
Iэзагъ гуэр зыбгъэдэлъ цIыхухэм тхыдэм лъэужь къыщыщагъанэр я Iэза-гъым талант щIыгъумэщ. ИтIанэ ахэр нэгъэсауэ щыпкъэ мэхъури, я цIэхэр политикэм, щIэныгъэм, литературэм къыхонэ!
ЩIалэгъуалэм ди тхыдэр евгъащIэ
Хэкупсэ нэс ухъуфынукъым, лъэпкъ зэхэгъэж пщIыуэ. Мыдрейуи — лъэпкъ зэхэгъэж зымыщIым и закъуэщ къызыхэкIа лъэпкъыр фIыуэ зылъагъуфынур.
Зы лъэпкъыр хебгъэлъафэу адрейр япэ ибгъэщмэ, тIури пфIэкIуэдынущ.
Сыту IэубыдыпIэншэ мы кърымдэсхэр! Урысхэми, адыгэхэми, украинхэми ялъу сыт хуэдиз ягъэжа абы-хэм! Сыт хуэдизрэ урысхэм ящIхэм теуа, сыт хуэдизрэ си адэжьхэм езэуа (а щIыпIэращ XIX лIэщIыгъуэм и етIуанэ Iыхьэм адыгэ лъэпкъым и Iыхьэ щанэр абы щыщыIам, Хэкум икIын хуей щIэхъуа щхьэусыгъуэр къыщежьэр).
ЦIыхур къызэрыпцIыхунур и хьэлращ. Лъэпкъри къызэрыпцIыхунур и хьэлращ. Аращ «лъэпкъ хьэл» щIыжаIэр. Ауэ хьэлыр къэзыгъэлъагъуэр гукъыдэжырщ. Гукъыдэжыр — губжьщ е зышыIэныгъэщ, бзаджагъэщ е щабагъэщ, е цIыхуфIагъщ. Хъарзынэщ цIыхур и къэгубжьыгъуэм къэгубжьмэ, и щабэгъуэм щабэмэ. Ауэ шхыдэу, фыщIэу зыгуэр щимыдэн хуейм деж щэныфIэу зиущэхуми, щIагъуэкъым.
Сыт хуэдизу ар щIалэгъуалэм я мыжагъуэми, ущиемрэ щапхъэмрэ хуэдэгуми, блэкIамрэ пасэрей псэукIэмрэ я гугъу яхуэдмыщIу хъунукъым — дыкъызыхэкIар ящIэн хуейщ. Ахэр ди адэжьхэм къызэранэкIа хабзэхэм яхуэпэжын хуейщ, къаIэрыхьар яхъумэрэ ягъэбагъуэу.
Иджырей сабийхэм псынщIэу зыхуейр къагуроIуэ, псынщIэу заужь. Ауэ илъэс 15-ми 20-ми ахэр сабии- щэу къонэ. ХузэфIэкIамэ, иджыри IэплIэкIэ къезыхьэкIыну хьэзыр и анэм и закъуэкъым ар сабийуэ къызыщыхъур.
Псом нэхърэ нэхъ тIэщIэкIыр гъэсэныгъэмрэ политикэ зэхэщIыкIымрэщ. Ди щIалэгъуалэм ящыщ языныкъуэхэм къафIэIуэху дунейм теткъым, къызыхэкIыр умыщIэу, псэукIэ тыншым егъэлеяуэ хуопабгъэхэр. Ахэр куэд дыди хъуркъым, ауэ мыдрей Iыхьэ нэхъ иным зэран яхуохъу. А щIалэхэм я адэшхуэхэм лъырэ пщIэнтIэпсрэ ягъэжащ я щIэблэм алыфбейрэ щIакхъуэ Iыхьэрэ къаIэрыхьэн папщIэ, езыхэр шампанскэрэ шашлыкрэ фIэкIа хуейкъым.
Ди гъавэр зэрыбэвымкIэ, ди Iэщыр зэрыбагъуэмкIэ «къуаншэр» зэрымыщIэкIэ е я насып кърихьэкIыу щIыпIэ берычэтым итIысхьа ди адэжьхэращ. А насы-пым иджы, лэжьыгъэм дыхуэмыщхьэхыу, дэри зыгуэр хэтлъхьэжамэ, ди Iэзагъыр хэдгъэхъуамэ арат! Нэ- гъуэщI мыхъуми, езыр-езыру къытIэрыхьа тыгъэхэр и мыкъухьу, и къэуатыр щIэдмыхыу къэдгъэсэбэпыгъащэрэт.
Адыгагъэ жытIэу зыщIэдгъэщIагъуэ хьэщIэ егъэблэгъэкIэм и мыхьэнэр:
1. МэжалIэр гъэшхэн.
2. Ешам зегъэгъэпсэхун.
Иджыпсту екIуэкIыр хьэщIагъэ гъэпудщ. Зыгуэр чэнджэщэну къэкIуамэ — епсалъэ, щIэныгъэ хуеймэ — егъащIэ, дахагъэ къилъыхъуэмэ — егъэплъ. Ауэ шашлык кIуэцIыбгуэу, фадэм иумыгъэтхьэлэ. Абы адыгэхэри балъкъэрхэри дегъэпудри, мыхьэнэншафэ къыттрегъауэ.
Ди «ныбжьэгъу лъапIэхэм» ящыщ гуэрхэм къащыщIращ: я цIэр республикэм адэкIэ щыIуамэ, къызыхэ- кIахэм ящхьэпрыкIауэ забжыж. Ауэ щыхъукIэ, я щIэныгъэри, гъэсэныгъэри, Iэзагъри, цIыху хэтыкIэри къызыхахар къэзылъхуа я лъэпкъращ. Унэхъуащ ар зыщыгъупщэр.
Зы зэман КIыщокъуэ Алим зауэм теухуауэ и тхыгъэ гуэрхэм щхьэкIэ дытехъущIыхьащ. Ауэ хэт арэзы мыхъунур КIыщокъуэ Алими, Кулиев Къайсыни, Темыркъан Юри дуней псом щыцIэрыIуэ совет литературэшхуэмрэ гъуазджэмрэ я лэжьакIуэ пажэ зэрыхъуамкIэ. Дэри тхуэфащэщ абыхэм даригушхуэну.
Къыхуагъэфэща къэрал дамыгъэ лъапIэхэр
1942 гъэм «И хахуагъэм папщIэ» медалыр къратащ, ВКП(б)-м хыхьащ.
1943 гъэм Вагъуэ Плъыжь орденыр къратащ.
1944 гъэм Хэку зауэ орденым и етIуанэ нагъыщэр къратащ.
ПлIэнейрэ (1956, 1971, 1973, 1977 гъэхэм) Ленин орденыр къратащ.
1966 гъэм ГуащIэдэкIым и Бэракъ Плъыжь орденыр къратащ.
1985 гъэм Хэку зауэ орденым и езанэ нагъыщэр къыхуагъэфэщащ.
Фи фIэщ фымыщI
Мэлбахъуэр унагъуэ гуэрым ирагъэблэгъати, бысымым: «Хуабэщ, уи кIэстумыр щых», — жиIэурэ игъэпсэуртэкъым. «Си кIэстумыр щысхмэ, сыт сэ къысхэнэжынур?» — жиIэ- ри, цIыху къуэгъуу щыта Тимборэ псори игъэдыхьэшхащ.
* * *
Къуажэ гуэрым щекIуэкI зэхуэсым Мэлбахъуэм хъыбар къыщрагъэщIащ: «Хьэмым щылажьэ цIыхубзхэр нэщI исщ, я лэжьыгъэр зэрыгугъум хуэдэу», — жаIэри. Тимборэ бзылъхугъэхэм еущиен щIидзащ, фымышхэмэ къарууншэ, сымаджэ, гъур фыхъунщ жиIэурэ. ЦIыхубзхэр утыку къихьакъым, ауэ зыр адрейм ехъуцэцащ: «Тхьэ, дыпсэуху дымышхэми, мы ди хьэщIэм хуэдэу гъур дымыхъун», — жиIэри.
* * *
ЗэIущIэ гуэрым Мэлбахъуэр щытепсэлъыхьащ «адыгэ Iэнэ» жаIэурэ ерыскъыр зэрыракъухьым, зэрырагъэлейм, нэхъ мащIэ шхын, гъэкIуэдын зэрыхуейм. Махуэ зыбжанэ дэкIауэ, Тэрч щекIуэкIа зэIущIэм и ужькIэ ирагъэдзэкъэну щагъэтIысым, котлет гъущищ, щIакхъуэ тIэкIу, шыгъу къыхутрагъэуващ. Зыри жимыIэу ишхащ, ауэ и гъуса хьэщIэхэр Iэнкунт. Ежьэж пэтрэ, Мэлбахъуэр бысымхэм языхэзым къехъурджэуащ. Модрейр пщафIэхэм щешхыдэм, «жиIар догъэзащIэ», жари зытрагъэхьакъым. Жэуапыр Мэлбахъуэм деж щынэсыжым: «Си деж щыщIэвдзэ жысIатэкъым сэ», — жиIэри гушыIэ къригъэхьыжащ.
* * *
Хамэ къэрал къикIа гуп Къэбэрдей-Балъкъэрым щыхьэщIауэ Осетие Ищхъэрэм кIуэхэрт. Ахэр иригъэжьэж пэтрэ, Мэлбахъуэм яжриIащ: «Осетинхэм я нартыхур дыдейм нэхърэ нэхъ лъагэу жаIэми, я Iэщхэр нэхъыфIу багъуэу жаIэми, я хъыджэбзхэри дыдейхэм нэхърэ нэхъ дахэу жаIэми, я къамэхэр нэхъ жану жаIэми — фемыдауэ. Ауэ Казбек Iуащхьэмахуэ нэхърэ нэхъ лъагэу жаIэмэ, фи фIэщ фымыщI».
СымыгъэщIэгъуэн слъэкIыркъым
Мэлбахъуэ Тимборэ IуэхушхуэкIи Iуэху цIыкIукIи лъэпкъ зэхэгъэж зымыщIэ цIыхут; и хьэл-щэнкIи, и IэбэкIэкIи Къэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэу лъэпкъ псори зэкъуэзыгъэувэ унафэщIт.
Евтушенкэ Николай,
Социалист лэжьыгъэм я лIыхъужь.
Ноби ныжэби сымыгъэщIэгъуэн слъэкIыркъым абы и цIыхугъэмрэ щIэныгъэ куэдым щыгъуазэ и Iущыгъэмрэ. Абы политикэр зи IэщIагъэ къэрал лэжьакIуэм хуэфащэ дыдэу хьэлитI хэлът: демократ гупсысэкIэ зиIэ цIыхум и тэмакъкIыхьагъымрэ унафэ пыухыкIа щIын щыхуейм деж Iэмалыншэу къэув ткIиягъымрэ.
Муллаев Шарафутдин,
социалист лэжьыгъэм и лIыхъужь, шахтёр.
Республикэр псэм хуэдэу зылъагъу Мэлбахъуэм мыхьэнэшхуэ ириту щытащ щIыналъэм езым и Iэ-щIагъэлI гуп хузэригъэпэщыным.
Джэдгъавэ Къэралшу,
Мэлбахъуэм и лэжьэгъу.
КПСС-м и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым и секретархэу Мэлбахъуэ Тимборэрэ Кульбаев Мухьэжыррэ я гъусэщ Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь Пащты Сэлимэрэ Гундэлэн колхозым и унафэщI Мусукаевэ Шамсарэ.1976 гъэ
Андропов Юрий жриIэн иIэт. 1983 гъэ
Мэлбахъуэ Тимборэрэ Осетие Ищхъэрэм и УнафэщI Кабалоев Биларрэ космонавт Терешковэ Валентинэ Арщыдан щагъэхьэщIэ.1972 гъэ
КIыщокъуэ Алим илъэс 70 щрикъу махуэм.1984 гъэ
КъБАССР-м и гъунапкъэхэр къеплъыхь.1970 гъэ
Фи напэр къабзэу фи IэнатIэр ефхьэкI
«Унафэ щIын» жиIэм къикIыр псы Iуфэм уIуту псыр здэжэм уеплъынракъым. Псым унафэ хуэпщIыфынукъым, ар здрижэну гъуэгур нэхъ пасэу бунэтIауэ щымытмэ. Апхуэдэ дыдэу нартыхум и къэкIыкIэм и псынщIагъыр хьэмэрэ комбайныр е тракторыр зэрылэжьэну щIыкIэр къыпхухэхынукъым: абы гъэхьэзырыгъуэ иIэщ, къэмыс щIыкIэ къэплъагъун хуейуэ. Къалэныр пэжу узыхуэкIуэну плъапIэмрэ узэрыкIуэну щIыкIэмрэ зэхэгъэкIынырщ. Унафэр зезыгъакIуэ IумпIэр зэпымычын е зэрымынэн щхьэкIэ, ар зэпычмэ икIэщIыпIэкIэ зэрыдзэн, зэрынэмэ — тэмакъ-кIыхьу зэрыхыжын хуейщ.
«Унафэ щIыным» къикIыр «къэхъунур къэщIэн» жиIэу аращ. КъэпщIа псори къэмыхъункIэ зэрыхъунури къыбгурыIуэу.
Куэдрэ щыхьэт сыхуэхъуащ цIыхур хэхъуэ, зиузэщI пэтрэ къызэфIагъэщIыжу щызэIыхьэ. Зыхуэсакъын хуейр: щIалэгъуалэр мыгъэжэкъуэным, абы я щхьэр егъэуназэ; нэхъыжьхэм емыгииIуэным — гузэрыдзэ пхуащIу, щIэ псоми я щIыб хуамыгъэзэн папщIэ.
Дэ ди гузэвэгъуэр хэтми сытми гъуазэрэ щапхъэу ахъшэр къызэрыхуэнарщ.
Къалэм ещхьу къуажэ куэд уиIэмэ нэхъыфIщ, къуажэм ещхьу къалэ куэд уиIэ нэхърэ.
Ди унафэщIхэм я нэхъыбэм яхуримыкъу гупсысэр езыхэм хуэдэ, уеблэмэ ефIэкI куэд зэрыщыIэрщ.
«Лей къызытехьа» языныкъуэхэм я тезырыр езыхэм къыхахыжыну хэтщ. Къуэншам иджыри саугъэт къызэфт жи. Ди дзыхьыр зымыгъэпэжа унафэщIыр, зэхигъэзэрыхьахэр зэхедгъэхыжыным и пIэкIэ, нэгъуэщI къулыкъу пэрыдогъэувэ, нэгъуэщI цIыху гуп и IэмыщIэ идолъхьэ.
Иныкъуэхэр дыщэ плъыжьым, адрейхэр гъущI фIыцIэм къыхэщIыкIауэ хуэбгъэфащэ хъунукъым, Алыхьым зым нэхъыбэ иритауэ, адрейм хущысхьауэ ущIегупсысыни щыIэкъым. Хьэуэ, псоми я «пхъуантэдэлъыр» зэхуэдэщ, ар къызэрыбгъэсэбэпращ Iуэхур зэлъытар.
Къулыкъум фыхуэмыпабгъэ, саугъэтхэмрэ утыкумрэ фахуэ- мынэпсей. Фи напэр къабзэу фи IэнатIэр ефхьэкI. Фи къарумрэ акъылымрэ зэщIыгъуу, зы Iэмэпсымэ абрагъуэм и Iыхьэ къудейуэ фызэрыщытыр фщIэжу фIыуэ фылажьэмэ, езыр-езыру фыкъалъагъунущ. Къулыкъу лъагэхэри цIэ лъапIэхэри фемыджауэ къыфхуеблэгъэнущ.
Лэжьэфын къэгъуэтыным нэхърэ нэхъ мыхьэнэ зиIэ щыIэкъым. Сэ абы зезгъэсэфакъым. Республикэм къэмыхъупхъэу къыщыхъуахэр арагъэнщ къызыхэкIари. Я пщIэм тегужьеикIа цIыхухэм къулыкъухэр си зэран кIэ къаIэрыхьэурэ, си щыуагъэхэр абы дэбэгъуащ.
