ЩIэныгъэлI, критик Iэзэ Тхьэгъэзит Юрий и ныбжьыр илъэс 70 ирокъу
Зэманым декIу щIэблэм гъуэгу етыпхъэщ
Филологие щIэныгъэхэм я доктор, Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтым и лэжьакIуэ, КъБР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщIым и къуэдзэ Тхьэгъэзит Юрий гупсысэ куу зиIэ, зи гъащIэри зи зэфIэкIри лъэпкъ литературэм зегъэужьыным, ар хэIущIыIу щIыным тезыухуа щIэныгъэлI пэрытщ.
Тхьэгъэзит Юрий 1947 гъэм мэлыжьыхьым и 9-м Тэрч щIыналъэм хыхьэ Дей къуажэм къыщалъхуащ. Дзэм къулыкъу щищIа иужькIэ, 1969 гъэм, КъБКъУ-м и тхыдэ-филологие къудамэм щIэтIысхьащ. ЩIэныгъэ нэхъыщхьэ зэзыгъэгъуэта щIалэм лэжьэн щыщIидзащ «Советская молодежь» газетым, 1977 гъэм КъБКъУ-м уври, илъэс куэдкIэ хамэ къэрал литературэмкIэ щригъэджащ.
Зи щIэныгъэм адэкIи хэзыгъэхъуэну хуэпабгъэ Тхьэгъэзитыр 1980 гъэм Горький Максим и цIэр зезыхьэ Дунейпсо литературэмкIэ институтым и аспирантурэм щIэтIысхьэри, 1984 гъэм «Роман жанрым адыгэ литературэм зэрызыщиужьар» фIэщыгъэм щIэт и кандидат лэжьыгъэр пхигъэкIащ. А илъэс дыдэм ар Къэбэр-дей-Балъкъэрым и щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым ирагъэблэгъащ. ЩIэныгъэм дихьэха Тхьэгъэзитым 1994 гъэм «Къэбэрдей литературэм и псэкупсэ-щэнхабзэ лъабжьэхэр» доктор диссертацэр игъэхьэзырри, филологие щIэныгъэхэм я доктор цIэр къыфIащащ.
1997 гъэм Тхьэгъэзит Юрий КъБР-м щэнхабзэмкIэ и министр къулыкъур къыхуагъэфэщащ, 2004 гъэм КъБР-м и Президентым и чэнджэщэгъуу ягъэуващ.
Абы и япэ литературэдж лэжьыгъэхэмкIэ гурыIуэгъуэт ар жыжьэ кIуэцIрыплъыф къэхутакIуэу зэрыщытыр. Лъэпкъ литературэр ду-ней псом ейм иригъапщэрэ, абы зэдайуэ хэлъыр къилъыхъуэу къэхутэныгъэ гъэщIэгъуэнхэр иригъэкIуэкIырт Тхьэгъэзитым. Апхуэдэ ухуэкIэщ иIэр Къэзанокъуэ Жэбагъы теухуауэ 1985 гъэм къыдигъэкIа лэжьыгъэм. 1987 гъэм дунейм къытехьащ «Адыгэ роман» монографиер. Адыгэ романым хэлъ щхьэхуэныгъэхэм, мифоэпическэ хабзэхэм, лъэпкъ литературэм дежкIэ щIалэ а жанрыр ди тхакIуэхэм къазэрехъулIэр щызэпкърыхащ абы. «Зы къуэпскIэ зэпхащ» монографиер (1991 гъэ), лъэпкъ литературэр къыщыхъуам щегъэжьауэ иIа зыужьыкIэхэм теухуащ.
Тхьэгъэзитым и къэхутэныгъэхэр адыгэ литературэм и псы Iубыгъуэт. Абы Iэзагъышхуэ хэлъу литературэр зэщIегъэжэбзыкIри, и фIыр утыку ирехьэ. ЩIэныгъэлIым и къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэм я фIыгъэкIэ гупсысэ куукIэ гъэнщIа лъэпкъ литературэ дызэриIэр куэдым къащIащ.
«Художественный мир Али Шогенцукова» (1994), «Жизнь и судьба Али Шогенцукова» (2005), «Эволюция художественного сознания адыгов» (2006), нэгъуэщI тхылъ куэди къыдигъэкIащ.
Лъэпкъ тхакIуэхэр литературэм и кIыщым щылъащэмэ, абыхэм я IэдакъэщIэкIыр зыпсыхьыжыр, «зи нэ къэмыпщIа» тхыгъэхэр дунейм къытезышэу цIыхухэм езыгъэцIыхур Тхьэгъэзит Юрий хуэдэхэращ. Ар и IэдакъэщIэкI-хэмкIэщ нэхъыбэу цIыхухэм «зэрепсалъэр». Литературэм е лъэпкъ щэнхабзэм щытепсэлъыхькIэ, цIыху ткIийуэ къызыщыхъуни щыIэщ, ауэ хэт фIыуэ илъагъум хуэмынэхъуеиншэр?! Абы жиIэрейщ лъэпкъ Iуэхур, литературэр, щэнхабзэр зехьэныр нэхъыжьагъ-нэхъыщIагъым тепщIыхьыныр зэрыщыуагъэр, апхуэдэ «есэп щIыкIэ» зиIэ лъэпкъым зэрызимыужьыфынур.
— «Зэманым декIур лIыфIщ», — жиIащ Къэзанокъуэ Жэбагъы. Зэманым декIур хэт? Зи щIалэгъуэрщ. Ахэращ гъуэгу зэтыпхъэр, — къыддогуашэ и гупсысэхэмкIэ Тхьэгъэзитыр. — Нэхъыжьхэм я къалэнщ, гъащIэм къыхаха IущагъхэмкIэ щIэблэм зыщIагъэкъуэныр. Абы теухуауэ Айтматов Чингиз «Пегий пёс, бегущий краем моря» зыфIища повесть гъэщIэгъуэн иIэщ. Адэшхуэр, къуэр, къуэрылъхур кхъуафэжьей цIыкIум ису тенджызым здытетым, ар зэуэ къоукъубейри, псы кIадэ фIэкI ямыIы- гъыу ирехьэжьэ. МахуэкIэ тенджызым тетауэ, жэщ щыхъум, адэшхуэм Iуэхур зэрегъэзахуэри, зэфэну псыр щыми зэрахуримыкъунур къыщыгурыIуэм, и къуэмрэ и къуэрылъхумрэ жеижа иужь, псым зыхедзэжри зрегъэтхьэлэж. Пщэдджыжьым къэуша къуэм Iуэхур зытетыр къыгуроIуэ, ауэ зыри жиIэркъым. МахуитI докI тенджызым тетурэ, псы зэфэм хощI, адэкIэ къапэщылъыр гурыIуэгъуэкъым. Жэщ зэрыхъуу, илъэс пщыкIуз зи ныбжь щIалэ цIыкIур егъэжеижри, адэми псым зыхедзэж. Сытми, зи закъуэу къэна щIалэ цIыкIур къелащ. Повестым и гупсысэ нэхъыщхьэр лейуэ «щIэбгъэныщкIужын» щыIэкъым. Ауэ лъэпкъым егупсыс, абы ифI зезыхуэ дэтхэнэ нэхъыжьми а гупсысэкIэращ иIэн хуейр.
«Уи ныбжьэгъур къызжеIи, узищIысыр бжесIэнщ» псалъэ пэжхэр жиIауэ щытащ цIыху Iущ гуэрым. Тхьэгъэзитыр илъэс 70 щрикъум къыдигъэкIа тхылъым ди къэралым щыцIэрыIуэ, тхакIуэхэм, щIэныгъэлIхэм, и ныбжьэгъухэм къыщыхужаIэ псалъэхэм уримыгушхуэнкIэ Iэмал иIэкъым.
ЩОМАХУЭ Залинэ.
Дунейпсо пщалъэр зи гъуазэ
Сэ къызэрысфIэщIымкIэ, Тхьэгъэзитым хэлъхьэныгъэу ищIар къэтпщытэну дыхуеймэ, абы и лэжьыгъэр хэгъэщхьэхукIа мыхъуу, лъэпкъ литературэ щIэныгъэм и тхыдэм хэту уеплъыну къелэжь, сыту жыпIэмэ ар къыгуэхыпIэ имыIэу лъэпкъым ейщи икIи апхуэдэр зыхуэфащэу ди литераторхэм куэд яхэткъым.
Тхьэгъэзитым япэ итахэм я гъуэгум къызэрыпищар зы псалъэкIэ жыпIэмэ, ди лъэпкъым и литературэри дунейпсо литературэм и зы Iыхьэ мыгуэшу, къыгуэпх мыхъуну, ар зым нэхъри нэхъ мыхьэнэншэу жыпIэ мыхъуу, пкъымрэ лымрэ щыщу къызэригъэлъэгъуэфаращ.
Тхьэгъэзит Юрий и пщэ дилъхьэжащ адыгэ романым и теплъэхэмрэ зэрызиужьа щIыкIэхэмрэ къихутэну. Абы и гъусэу ди лъэпкъ мащIэу зи литературэр гущэм къебэкъуагъащIэр дунейпсо щэнхабзэм и кIэдэдзэ-гуэдзэну щымыту, атIэ ари мыхьэнэ зиIэ гуэркIэ абы зэрыхэувэр, лъэпкъ цIыкIум и литературэми езым и макъ зэриIэжыр, адрейхэм абыкIэ зэрапэджэ-жыр, зэрабгъурыувэр къигъэлъэгъуэн хузэфIэкIащ.
Тхьэгъэзит Юрий ящыщщ адыгэ литературэр утыкушхуэм ихьэфын хуэдэу, и пIалъэр къыщысым игъуэ дыдэу къыкъуэкIа щIэныгъэлI, критик гупым. Ящыщ къудейм къыщымынэу, ар япэ иту жысIэ-мэ, егъэлеиныгъэу къысфIэщIыркъым. ИкIи нобэ ди лъэпкъ литературэм хуэфэщэн пщIэ утыкушхуэм щигъуэтмэ, абы зи фIыщIэ хэлъхэм ящыщ зыщ Юрий.
Апхуэдэу щIэныгъэм и пкъыгъуэ зыбжанэм хэгъуэзауэ литературэхутэ щIэныгъэлIу нобэкIэ адыгэм диIэр закъуэтIа- къуэ дыдэщ. Абы и къэхутэныгъэ тхылъхэмрэ тхыгъэ, доклад щхьэхуэхэмрэ зэхуэпхьэсыжмэ, нобэрей адыгэ тхыдэм и зы Iыхьэшхуэщ — япэ итахэр и тегъэщIапIэ щыпкъэу, иужькIэ къакIуэхэмрэ иджыри щыIэнухэмрэ гъуэгу тэмэм яригъэлъа- гъуу, нэгъуэщI мыхъуми, нэхъапэкIэ зы цIыху гуэрми и лъэ зытемыува щIыпIэм лъагъуэ цIыкIу щыпхишу.
Тхьэ лъапIэм зэчийр щигуэшым щыгъуэ Тхьэгъэзит зэкъуэшхэр, Юрийрэ абы и шынэхъыжь, псоми фIыуэ тлъагъу Зуберрэ, дауи, къуэгъэнапIэ гуэр къуэсакъым, тIуми уэру Iэзагъри щIэныгъэри къари-тащ. Абыхэм я зыр япэ утыку къихьат, и зэчийри цIыхубэр нэхъ зыщIэупщIэхэм ящыщти, и цIэри нэхъапэ жыжьэ нэIусащ. Ауэ мыдрейри и шынэхъыжь усакIуэш-хуэм и жьауэм куэдрэ щIэсакъым, езым и гъуэгу къыхихыжри, сэ къызэрысщыхъумкIэ, къызыхэкIа лъэпкъым хуэщхьэпэну, нэхъ хэкъузауэ жысIэнщи, а лъэпкъыр куэду зыхуэныкъуэ Iуэхутхьэбзэшхуэ хуищIащ, ари игъуэ дыдэу.
ГЪУТ Iэдэм,
филологие щIэныгъэхэм я доктор.
ЩIэж узыншэ зэраIэр къегъэлъагъуэ
Тхьэгъэзит Юрийщ Къэбэрдей-Балъкъэрыр зэ-рыщыIэр къызэзыгъэщIар. Аращ зи лэжьыгъэхэм ситхьэкъуа Црым Руслан и «кIыщым» сызышауэ щытари. Абы и фIыгъэкIэ ди къэралым и композитор нэхъыфIхэм ящыщ ХьэIупэ ДжэбрэIилрэ дирижёр Темыркъан Борисрэ къэсцIыхуащ.
«Апхуэдэ цIыху телъыджэхэр зи ныбжьэгъур, езыри цIыху гъэщIэгъуэну къыщIэкIынщ», — жысIэри сегупсысат а зэманым. Сыщыуатэкъым.
ЩIэныгъэлIхэм я нэхъыбэм къагъэсэбэп къэхутэ- ныгъэ Iэмалхэм къищынэмыщIа, езым и еплъыкIэ зиIэж Юрий адыгэ литературэри фIыуэ уегъэлъагъу. Лъэпкъ щэнхабзэмрэ литературэмрэ куууэ хэзыщIыкI щIэныгъэлIым, адрей лъэпкъхэм яйми нэIуасэ зыхуещIри, абыхэм зэдайуэ хэлъыр, щхьэхуэныгъэу яIэр къелъыхъуэ. Политикэ мыхъумыщIэм и зэранкIэ ди лъэпкъхэм яку къыдыхьэну яужь щита зэманхэми Тхьэгъэзитым дигъэлъэгъуащ лъэпкъ литературэр КIыщокъуэ Алим, Кулиев Къайсын, Гамзатов Расул сымэ я деж зэрыщимыухар, лъэпкъ литературэхэм щIэж узыншэ зэраIэр.
Юрий, щIэх-щIэхыурэ нэпсалъэурэ, Кавказ Ищхъэрэм и литературэм щIэуэ къыхыхьахэм я гугъу къысхуещIри, сыщогуфIыкI.
Огрызкэ Вячеслав,
«Литературная Россия» газетым и
редактор нэхъыщхьэ.
Тхьэгъэзит Юрий и щхьэгъусэ Иринэрэ и къуэ Муслъимрэ ябгъэдэтщ.
НэгъуэщIынэкIэ урегъэплъ
Тхьэгъэзит Юрий и «Эволюция художественного познания адыгов» тхылъым хуабжьу сфIэгъэщIэгъуэ-ну седжащ. Зэманым и кIуэкIэр, литературэм абы щигъуэта зыужьыныгъэр гурыIуэгъуэу къыщыгъэлъэгъуащ абы.
Сэри си къуэш нэхъыщIэ Юрий дежкIи хуабжьу мыхьэнэ ин иIэщ къэбэрдей литературэм и лъабжьэр зыгъэтIылъа ЩоджэнцIыкIу Алий теухуа лэжьыгъэр.
ГъащIэ кIыхь иIэну сохъуэхъу.
Темыркъан Борис,
УФ-м и цIыхубэ артист.
Гугъэм и мафIэ
Сэ къызэрысщыхъумкIэ, Тхьэгъэзитыр адыгэхэм я художественнэ щэнхабзэм куууэ егупсыс, къыкъуэкI упщIэхэм жэуап нэс ягъуэтыным и зэфIэкI псори езыхьэлIэ, адыгэ, шэрджэс, адыгей литературэхэр зэкъуэпчынкIэ Iэмал зэримыIэр къызыгурыIуэ IэщIагъэлIщ. Апхуэдэуи къыхэгъэщып-хъэщ Iуэхугъуэ зэIумыбзхэм ар зэрыщымышынэр, псоми жэуап къазэрыхуигъуэтыным ерыщу яужь зэритыр.
Тхьэгъэзитым и «Духовно-культурные основы кабардинской литературы» лэжьыгъэм и гугъу пщIымэ, щIэныгъэлIым мыбы япэу къыщехутэ архетипыр, мифыр, хабзэр, художественнэ гупсысэр тхыдэ-щэнхабзэ зыужьыныгъэм и лъэхъэнэ псоми зыхуэдар, ахэр зэрызэхущытыр.
Юрий и щIэныгъэ «хъуржыныр» ехъулIэныгъэхэмрэ дяпэкIэ ищIэну и мурадыфIхэмкIэ къуащ. Абы Iэмал кърет щхьэхуэныгъэ мымащIэхэр зиIэ, урысейпсо щэнхабзэм увыпIэшхуэ щызыубыд адыгэ литературэм теухуа тхыгъэ купщIафIэхэм ехьэлIа къэхутэныгъэхэмкIэ и лэжьэгъухэм дяпэкIи къыддэгуэшэну.
Бэчыжь Лейлэ,
КъШР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщI.
Адыгэ щэнхабзэм и лэжьакIуэ емызэш
Ди лъэпкъэгъу, литературэдж Iэзэ Тхьэгъэзит Юрий псалъэ дахэ куэд хуэфащэщ. Си гуапэщ, Къэбэрдей-Балъкъэр, Адыгей, Къэрэшей-Шэрджэс республикэхэм я мызакъуэу, Кавказ Ищхъэрэ псом къыщацIыху щIэныгъэлI зэчиифIэм щхьэкIэ псалъэ жысIэну Iэмал зэрызгъуэтар.
Абы и лэжьыгъэхэр Кавказ Ищхъэрэм и филоло-гие щIэныгъэхэм я хэлъхьэныгъэшхуэщ. Ар сыт и лъэныкъуэкIи зэщIэузэда щIэныгъэлI нэсщ, ар наIуэ пщащI абы и IэдакъэщIэкIхэм. «Духовно-культурные основы кабардинской литературы» тхылъыр сыт и уасэ?!
Лъэпкъ литературэм теухуауэ Бэчыжь Лейлэ, ШащIэ Къазбэч, ХьэкIуащэ Мадинэ, ЛъапцIэрышэ Хъалид, Мамий Руслан сымэ, нэгъуэщIхэми я IэдакъэщIэкIхэм сыкъыще-джэкIэ, IупщIу си нэгу къыщIохьэ адыгэ литературэм ехьэлIа щIэныгъэм унэтIыныгъэщIэ игъуэтыр, адыгэ щэнхабзэм и лэжьакIуэ емызэш Тхьэгъэ-зит Юрий и пашэу.
Адыгэм литературэ бей диIэщ. ЩоджэнцIыкIу Алий, КIэрашэ Тембот, Хьэткъуэ Ахьмэд, КIыщокъуэ Алим, Уэхъутэ Абдулыхь сымэ хуэдэ тхакIуэ лъэщхэр къытхэкIащ, ауэ уи жагъуэ мыхъуу къанэркъым тхыгъэр зэпкърызых, и фIымрэ и Iеймрэ зэхэзыгъэкI критик дызэримыIэр.
Си фIэщ мэхъу ди щIыналъэр цIыху зэчиифIэ зэрыщымыщIэнур, адыгэ лъэпкъым и псэр, и художественнэ гупсысэ куур литературэмрэ литературэджымрэ къыхэзыгъэщ тхакIуэхэмрэ щIэныгъэлIхэмрэ диIэху. Си фIэщхъуныгъэр щIагъэбыдэ Тхьэгъэзитым и щIэныгъэ-критикэ лэжьыгъэхэм.
МэшбащIэ Исхьэкъ,
Адыгейм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэ.
