КIэрыхубжьэрыхум дыщIимыгъэнэн папщIэ
Нобэ ЩIым щыпсэу цIыху бжыгъэм хуэдиз зэуэ дунейм щытета къэхъуакъым — меларди 7,5-рэ дохъу. ЗэрыгурыIуэгъущи, иджы хуэдэу кIэрыхубжьэрыху куэдрэ щIыуэпсым и щытыкIэ и лъэныкъуэкIэ апхуэдиз гуныкъуэгъуэрэ зэи щыIакъым. Абы и чэзум гу лъитэу, щIыуэпсыр хъумэным зи къарур хуэзунэтIахэм ящыщщ КъБКъУ-м и профессор, химие щIэныгъэхэм я доктор Мэшыкъуэ Нурхьэлий.
Москва къалэ дэт химие-технологие институтыр 1971 гъэм Мэшыкъуэм къиухащ икIи а еджапIэ нэхъыщхьэ дыдэм 1980 гъэм щыпхигъэкIауэ щытащ и кандидат, доктор (1991) лэжьыгъэхэр. Нурхьэлий еджапIэ нэхъыщхьэр къиухыу дзэ къулыкъур кърихьэлIа нэужь, щалъ-хуа щIыналъэм къигъэзэжри, КъБКъУ-м уващ икIи, и IэщIагъэм хуэпэжу, ар зыпищI щымыIэу нобэм къэсащ. Къыхэгъэщыпхъэщ 90 гъэхэм и кIэухым КъБКъУ-м экологиемкIэ къудамэ къыщызэIухыным Мэшыкъуэм и гуащIэ, щIэныгъэ зэрыхэлъыр, а факультетым и программэр убзыхунымкIи лэжьыгъэшхуэ зэрыригъэкIуэ-кIар.
Нурхьэлий зэрыжиIэмкIэ, кIэрыхубжьэрыхуу губгъуэм иткIутэр, псым едгъэхьыр лъэужьыншэ хъуркъым: абыхэм узыфэ зэмылIэужьыгъуэ куэд къахокI, псэущхьэхэмрэ хьэкIэкхъуэкIэхэмрэ зэран яхуохъу, хьэуар, псыр яуфIей.
НэхъапэIуэкIэ пхъэ, тхылъымпIэхэкIхэр щIым хэкIуэдэжу щытамэ, нобэ гъущIхэкI, радиоактивнэ пкъыгъуэ, пластмассэ, щIым хуэмыгъэткIу къинэмыщI куэдкIэ дызытепсэукI дунейр докудэ. Псалъэм папщIэ, илъэсым къриубыдэу пластмассэ птулъкIэ мелард 200, стэкан цIыкIуу мелард 58-рэ хыфIыдодзэ. А псор, зэрыгурыIуэгъуэщи, щIым щIофыхь, абыхэм къапкърыкI щхъухь гуащIэхэр щIым къыщIэтш псы дызэфэм къыхолъадэ, къэкIыгъэхэм зэщIашэ, дэ ар дошхыж. КъищынэмыщIауэ, зэпкърымыхуу къэнахэр щIым лъэщIыгъуэкIэрэ хэлъыфынущ, зэран хъууэ, мыткIуу.
КIэрыхубжьэрыхухэм зэрелэжьыж щIыкIэм, хамэ къэралхэм а Iуэхур зэрыщыгъэувар иджу Мэшыкъуэм щIыналъэ куэд къызэхикIухьащ.
— Псом япэрауэ, къыхэгъэщыпхъэщ илъэсым тещIыхьауэ зы цIыхум кIэрыхубжьэрыхуу килограмм 300 зэрыхуэзэр. КъызэрыгуэкI цIыхум и унэ щIихым и проценти 10-р гъэсыныпхъэщ, 25-р — ерыскъыпхъэщ, 50-р — полимерщ, 15-р — гъущIхэкI, бзыпхъэ, абдж, хьэфэ, къинэмыщIхэращ. Куэд егупсысу пIэрэ хыфIадза пхъэнкIийм адэкIэ иращIэм, здахьым? ЗэрытщIэмкIэ, ди кIэрыхубжьэрыхухэр машинэшхуэхэмкIэ губгъуэм яшэри иракIут, зэтраубэ. Европэм и къэрал зызыужьахэм нэгъуэщIщ щытлъагъур: кIэрыхубжьэрыхур зэхадз, унэм щIахын ипэ къихуэу. ТхылъымпIэр, абджыр, полимерыр щхьэхуэ-щхьэхуэу зралъхьэ яIэщ. Е пщIантIэ кIуэцIым кумбыгъэшхуищ къыдагъэувэ, кIэрыхубжьэрыхухэр зэхэдзауэ ирадзэу. Ар нэхъ тыншыжщ. Машинэшхуэхэр къыкIэлъокIуэри, кIэрыхубжьэрыхухэм щелэжьыж заводхэм зыхуей щыхуагъазэ.
Апхуэдэ щIыкIэкIэ мэзри, хьэуари, псыри, щIыри яхъумэ. Дауэ жыпIэмэ, тхылъымпIэр ягъэвэжурэ, ягъэкъэбзэж, абджыр ягъэткIуж, полимерыр мономеру зэпкърагъэхужри, щIэрыщIэу нэгъуэщI хьэпшып зэмылIэужьыгъуэхэр къыхащIыкIыж. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, абы мылъку нэхъ мащIэ токIуадэ, псалъэм папщIэ, мэзым пхъэ къыщIэпшу къыхэпщIыкI нэхърэ.
Ди республикэм къыщекIуэкIыр псори нэрылъагъущ — къуажэ, къалэ къэс щIыпIэ хэха яIэу, абы щызэтракIутэу аращ. Аруан щIыналъэм гъуэгу Iуфэм деж щызэтракIутэу щытат кIэрыхубжьэрыхур. Абы хуабжьу дигъэпIейтейт. А щIыпIэм пэмыжыжьэу IуэхущIапIэхэр щаухуэри, псори ягъэкъэбзэжащ. Мис апхуэдэ заводхэр район къэс дэщIыхьыпхъэщ, ди республикэ дахэр адэкIи щIэрэщIэн папщIэ. «КомбиТех» технологиер къагъэсэбэпу, хамэ къэрал IуэхущIапIэхэм Къэбэрдей-Балъкъэрым кIэрыхубжьэрыхум щелэжьыж завод зыбжанэ щрагъэухуэну зэрызэгурыIуэнум тепсэлъыхьащ иджыблагъэ. Дауи, ар фIы дыдэт, сыту жыпIэмэ, кIэрыхубжьэрыхум уелэжьын щхьэкIэ мылъкушхуэ ухуейщ, ди къару закъуэкIи а Iуэхум дыпэлъэщынукъым. Ди республикэм экопункти 10 щыIэщ, абыхэм абдж, пластмассэ, тхылъымпIэ Iах, уасэ гуэр къыпэкIуэу.
Фырэ Анфисэ.
