Дунейм и щIэрэщIэгъуэ дахэ
Гъатхэмрэ Лэжьыгъэмрэ я махуэр япэ дыдэу Урысей пащтыхьыгъуэр щыщыIам, 1890 гъэм ягъэлъэпIауэ щытащ. Япэ илъэсым — Варшавэ, къыкIэлъыкIуэм — Санкт-Петербург къалэм.
Мы махуэшхуэр Париж конгрессым 1889 гъэм игъэуват, Чикаго 1886 гъэм накъыгъэм и 1-м зыкъыщызыIэта лэжьакIуэбэм ящыщу хэкIуэдауэ щытахэм я фэеплъу. А махуэм цIыху мин 40-м хуэдиз уэрамым къыдыхьат, зэрагъэлажьэ щIыкIэхэмкIэ мыарэзыуэ: лэжьэгъуэ зэманым сыхьэт 15, уеблэмэ 16 и кIыхьагът, зыгъэпсэхугъуэ мазэ яIэтэкъым, цIыхухэм пенсэ иратыртэкъым. А псори зигу темыхуэжхэм къагъэуващ лэжьэгъуэ зэманыр сыхьэти 8 хуащIыну, зыгуэркIэ зыкъыщIагъэкъуэну. Апхуэдэ зэпэщIэувэныгъэм куэд хэмыкIуадэу къэнакъым…
НэхъапэIуэкIэ махуэшхуэр ЛэжьакIуэхэм я дунейпсо махуэу щытащ. Совет Союзым ар революцэм, цIыхухэм я зэхуэмыдэныгъэм ебэныным и дамыгъэу къыщекIуэкIащ. Ар щагъэлъапIэ махуэм зэхуэсышхуэхэр ирагъэкIуэкIырт, политикэ лэжьакIуэхэм, производствэм и пашэхэм я сурэтхэр лъагэу яIэту, цIыхубэ хозяйствэм, щIэныгъэм, щэнхабзэм щаIэ ехъулIэныгъэхэр къыщыгъэлъэгъуа, къыхуеджэныгъэхэр зытет тхылъымпIэхэр яIыгъыу. 1912 — 1914 гъэхэм апхуэдэ зэхыхьэхэм лэжьакIуэ мин 400-м щIигъу къыдэкIат. 1917 гъэм, Февраль революцэм и ужькIэ, накъыгъэм и 1-р зэIухауэ ягъэлъэпIащ: лэжьакIуэ мелуанхэр уэрамхэм къыдыхьат, щхьэхуитыныгъэм къыхураджэу.
1917 гъэм, Октябрь революцэр иуха нэужь, накъыгъэм и 1-р Iэтауэ ягъэлъэпIэн щIадзащ, демонстрацэм хэту. КъыкIэлъыкIуэ махуэм, зэрыхабзэу, къэрал псом «маёвкэхэр» щрагъэкIуэкIырт, цIыхухэм щIыуэпсым зыщагъэпсэхуу. Революцэм и пэкIэ а хабзэм нэгъуэщI щIагъыбзи щIэлъащ. А Iэмалыр къагъэсэбэпырти, лэжьакIуэхэм я зэхуэсхэр щэхуу къызэрагъэпэщырт, я Iуэху еплъыкIэхэмкIэ зэдэгуэшэн папщIэ.
Хуэмурэ апхуэдэ мыхьэнэр кIуэдыжащ. Нобэ Урысей Федерацэм накъыгъэм и 1-м политикэ щIагъыбзэр щыщIалъхьэжыркъым икIи Гъатхэмрэ Лэжьыгъэмрэ я махуэшхуэу (и фIэщыгъэр 1992 гъэм яхъуэжащ), цIыхухэм зыщагъэпсэху махуэу щыту аращ. КъызэрагъэлъагъуэмкIэ, 2013 гъэм накъыгъэм и 1-м Урысейм и къалэхэм щекIуэкIа зэхыхьэхэм лэжьакIуэ мини 100 зыбжанэ хэтащ.
Сыт хуэдэ фIэщыгъи щIагъыбзи иIами, ди зэманым куэдым я дежкIэ накъыгъэм и 1-р дунейм и щIэрэщIэгъуэмрэ гъатхэмрэ я нэщэнэщ. ЩIыуэпсыр къызэрыушым дэрэжэгъуэ къыпхилъхьэми ярейуэ, ар щагъэлъапIэ къэрал куэдым. Нэхъыбэм накъыгъэм и 1-м е накъыгъэм и япэ блыщхьэм ар хуагъаза, фIэщыгъэ зэмылIэужьыгъуэхэр яIэу: Къэзахъстаным ар Лъэпкъхэм я зэкъуэтыныгъэм и махуэщ, Украинэм, Белоруссием, Къыргъызым, Китайм, Пакистаным, Шри-Ланкам — Лэжьыгъэм и махуэщ. США-ми щаIэт Лэжьыгъэм и махуэр, ауэ ар зытехуэр фокIадэм и япэ блыщхьэрщ. Японием Лэжьыгъэм пщIэ хуащIым и махуэр щэкIуэгъуэм и 23-м ягъэлъапIэ. Псори зэхэту, къызэрагъэлъагъуэмкIэ, мы махуэшхуэр щаIэт къэрали 142-м. А махуэм сыт хуэдэ къэралми хабзэ щхьэхуэ гуэрхэр щагъэзащIэ.
Швецием накъыгъэм и 1-м и пэ къихуэ жэщым мафIэшхуэхэр щащI, илъэсым къриубыдэу зэтрихьа кIэрыхубжьэрыху псори ягъэс. ИужькIэ уэрамхэм нэжэгужэу къыдохьэри, къафэ-джэгухэр ирагъэкIуэкI. Пщэдджыжьым пэкIухэр зэхашэ, лэжьакIуэхэм я Iуэху еплъыкIэхэр даIыгъыу.
Нидерландхэм накъыгъэм и 1-м Тюльпанхэм я фестивалым щыщIедзэ. А Iуэхугъуэ дахэм еплъыну дунейм и щIыпIэ псоми цIыхухэр къокI.
Германием а махуэм цIыхубэ зэхуэсхэр, жармыкIэхэр, къафэхэр щрагъэкIуэкI. КъищынэмыщIауэ, нэгъуэщI зы хабзи яIэщ: накъыгъэм и 1-м щIалэм гу зыхуищIа пщащэм и щхьэгъубжэ щIагъым деж зы жыг цIыкIу щыхесэ, и гухэлъыр къригъэлъагъуэу.
Ирландием накъыгъэм и 1-м щагъэлъапIэ пасэрей кельтхэм я мажусий диным щыщ махуэшхуэр — Бельтайн зи фIэщыгъэр. Ар Дыгъэмрэ бэвыгъэмрэ я Тхьэшхуэ Беленус хуэгъэзащ.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, 2020 гъэм накъыгъэ махуэшхуэхэр Iэтауэ дгъэлъэпIэну Iэмал диIэкъым, дуней псом къыщекIуэкI коронавирус узыфэм и зэранкIэ. ЦIыхухэр къыхураджэ я унэхэм зэкIэ щIэсыну, адрей махуэ лъапIэхэм узыншэу дытехьэн папщIэ.
БАГЪЭТЫР Луизэ.
