Ислъамым и нур
Кая Ялчын и «Шэрджэсхэр»
Тырку тхакIуэ Кая Ялчын и тхылъ телъыджэу «Шэрджэсхэр» зи фIэщыгъэр 2015 гъэм Истамбыл дунейм къызэрыщытехьам и хъыбар «Адыгэ псалъэ» газетым нэхъапэIуэ тетащ. Иджы а тхылъ купщIафIэм нэхъ гъунэгъуу щыгъуазэ фыхуэтщIыну дыхуейщ.
Адыгэм ятеухуауэ иджыри къэс апхуэдиз зи инагъ тхылъ зыми итхакъым. Томищу къыдагъэкIа тхылъыр напэкIуэцI 1744-рэ мэхъу. ЛъэпкъкIэ тыркуу щыт тхакIуэм адыгэм апхуэдиз пщIэрэ гулъытэрэ къытхуищIу зэрелIэлIар, ар зи инагъ тхылъышхуэ дэ ттеухуауэ зэритхар гъэщIэгъуэныщэщ, фIыщIи хуэфащэщ. Абы къегъэлъагъуэ адыгэм апхуэдиз мыгъуагъэ ишэча пэтми, ар дунейм зеиншэ дыдэу зэрытемытыр, ныбжьэгъу зэриIэр, пэжыгъэм, захуагъэм телъхьэ хуэхъун, гуауэр зыхэзыщIэн цIыху куэд лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм ящыщу дунейм зэрытетыр, гува-щIэхами адыгэм и гуауэр цIыхухэм къагурыIуэнкIэ, зыхащIэнкIэ зэрыхъунур.
Кая Ялчын и гугъу тщIымэ, къызэрыщIэкIымкIэ, ар япэ дыдэ дзэпщ (офицер) къыщIэзыгъэкI еджапIэм щIагъэтIысхьат. Жэщи махуи къыдамыгъэкIыу щаIыгът абы еджакIуэхэр. Истамбыл щыщхэр е абы благъэ щызиIэхэр щэбэт — тхьэмахуэ хуэдэ зыгъэпсэхугъуэхэм къаутIыпщырт. Ялчын и унагъуэр Истамбыл дэстэкъыми, здэщыIэр лъэхъуэщ хуэдэу къыщигъэхъурт еджапIэм къыщIыдагъэкIын щхьэусыгъуэ зэримыIэм. Ауэ и насып ехъулIэри, къыдеджэхэм ящыщ адыгэ щIалэ гуэрым и унагъуэр абы щыхьэту хуэуващ, «ди благъэщ» жаIэри. Абы и фIыгъэкIэ Ялчын зыгъэпсэхугъуэ махуэхэм дзэлI еджапIэм къыдэкIырти, а адыгэ унагъуэм екIуалIэрт, и щыгъын щызэблихъурт, и нэгу зригъэужьырти, и еджапIэ пщІантІэм дыхьэжырт. ИлъэсищкIэ апхуэдэу екIуэкIащ. Адыгэ унагъуэм щIалэр «зэрырагъэблэгъар» зы фIыщІэмэ, емызэшу, гугъуехьу къащымыхъуу илъэсищкIэ апхуэдэу абы зэрыбгъэдэтар нэгъуэщI зы фIыщІэу убж хъунущ. А унагъуэм щилъэгъуа адыгагъэр, цIыхугъэр, щIыхь зэрызэхуащIыр щIалэм фIэгъэщIэгъуэныщэ хъуащ, дахащэу зыхищIащ. А илъэгъуа фIыгъэ-дахагъыр, ар зыбгъэдэлъ лъэпкъыр цIыхухэм яригъэщIэну къалэн зыщищIащ. Ар и мураду, япэрауэ, езым псори нэхъ куууэ зригъэщIэн папщIэ, адыгэм теухуауэ тыркубзэкIэ къыдэкIа тхылъхэм, тхыгъэхэм еджэу щIидзащ, и нэгу щIэкIахэри итхыжащ.
«Шэрджэсхэр» жыхуиIэ тхылъым и япэ томыр адыгэ-шэрджэс лъэпкъхэм я тхыдэжь дыдэм, я лъапсэм, я къежьапIэм, мифологием, хабзэм, Іэщэ-фащэхэм, пшыналъэхэм, къафэхэм, шхыныгъуэхэм, н.къ. ятеухуащ.
ЕтIуанэ томыр зэрыщыту Урысеймрэ Кавказымрэ я зэхущытыкIэхэм, зэпэщIэувэныгъэхэм икIи иужьрей Урыс-Кавказ зауэжьым я тхыдэщ.
Ещанэ томыр теухуащ лъапсэрыхым, адыгэр хэкужьым зэрырахуам, хэхэс гъуэгуанэм, здагъэтIыса щIыпIэхэм, зэрагъэтIыса щIыкIэхэм, хэхэс гъащIэм къыщехъулIахэм, и нэгу щыщIэкIахэм, н.къ.
Езы тхакІуэми къызэрыхигъэщащи, адыгэ Іуэхум фІыуэ щыгъуазэхэм щІэуэ яжриІэн щІагъуэ щиІакъым мы тхылъым, ящІэхэр ягу къигъэкІыжу аращ, ауэ адыгэхэр зымыцIыхухэм, зэзыгъэцIыхуну хуейхэм куэд щызрагъэщІэфынущ.
ЖыпIэ хъунущ, мы тхылъыр итхын папщIэ, адыгэм теухуауэ Тыркум къыщыдэкIа тхылъ псори Кая Ялчын мыщхьэхыу щIиджыкIауэ, къигъэсэбэпауэ, а Iуэхум илъэс куэдкIэ елэжьауэ, елIэлIауэ. Абы къыщымынэу, щІэнтхыгъэ (щIэныгъэ тхыгъэ) куэди щІиджыкІащ, инджылызыбзэкІэ, франджыбзэкІэ къыдэкІа тхылъ куэдми хэплъащ тхакІуэр.
Мыри щIэгъэтхъауэрэ къыхэгъэщыпхъэщ: Кая Ялчын абы щелэжьым щыгъуэ ахъшэ къезытын гуэрхэр щыIами, зыми зыри къыIихакъым.
Мы тхылъ хъарзынэм сызригъэгупсыса нэгъуэщI зы IуэхугъуэкIи сывдэгуэшэну сыхуейщ. Сыту пIэрэ дэ ди адыгэ тхыдэджхэр зэдэлажьэу, псори къызэщIиубыдэу зы тхыдэ тхылъ телъыджэ адыгэбзэкІэ щIамытхыр?! Зэхэсх хуэдэщ «ахъшэ иратмэ ятхынт», жаIэу. Ди жагъуэ зэрыхъущи, «мылъкум и пэ — напэ» жызыIэу щыта ди адыгэ лъэпкъым дыхуэдэжкъым. Еджари емыджари «мылъку напэ» дыхъуауэ аращ нэхъ тепщэу къэлъагъуэ теплъэмкIэ. Псори нэхъ унэфI щIэсыну, нэхъ машинэфI исыну, нэхъыфIу псэуну аращ зыхущIэкъур. Пэжщ, нэхъыфIу псэуным ухущIэкъуныр емыкIукъым, ауэ емыкIур, абы фIэкIа ухущIэмыкъуныр аращ. Гущэ хэлъауэ бэным дамылъхьэжын щыIэкъым. ФIы дыдэу псэури мыпсэуфри, пIалъэр къэсмэ, дунейм токIыж, фIыгъуэу къилэжьаIамэ здехьыжри, Тхьэм и пащхьэ йохьэж, лъэпкъым, цIыхубэм я гум къызэринэжри а фIыгъуэ къилэжьамкIэщ. Псалъэм папщIэ, Нэгумэ Шорэ, ПащIэ Бэчмырзэ, ЩоджэнцIыкIу Алий, Къэзанокъуэ Жэбагъы сымэ щапхъэу къэтщтэнщи, ахэр дэгъуащэу псэуа хъункъым, ауэ лъэпкъым хуатхамкIэ, хуащIамкIэ нобэми я псэр ди псэм хэлъу, ди гум илъу къыддопсэу. Абыхэм ядэплъеин щIэныгъэрылажьэ, щIэблэ лъэпкъыпсэ Тхьэм къыдит.
Иджыри дызытеукIытыхьын зы Iуэхугъуэ и гугъу фхуэсщIынущ, Кая Ялчын зэуэ гу лъитэри ди нэм къыщIиIуауэ. Адыгэ лъэпкъым ди лъэпкъыцIэ къудейр зэрыттхынумкIи дызэгурыIуэркъым.
Латин тхэпкъ щызэрахьэ Тыркум ди адыгэхэм «адыгэ» псалъэ закъуэм тхыкIэ зэхуэмыдэ 18-м нэс зэрыщаIэр дауэ къыфщыхъурэ? Ди жагъуэ зэрыхъущи, Тыркум ди анэдэлъхубзэр къыщызэтезыгъэнэн Iуэхушхуэ зэрахуэуи, бзэ зыщIэхэм кирилл адыгэ тхэпкъылъэхэмкIэ тхэкIэ-еджэкIэ ирагъэщIэным елIалIащэуи пхужыІэркъым. Дауи, ди цIыхухэм я анэдэлъхубзэр ящымыгъупщэжыныр, гъащIэм щызэрахьэныр, адыгэбзэкIэ псэлъэфу хэкум къэкIуэжыныр аращ нэхъыщхьэр, абы щыгъуэ бзэр зыщIэхэм тхэкIэ-еджэкIэ ебгъэщIэжынри, езыхэм зрагъэщIэжынри гугъущэ хъунукъым, ауэ бзэр зыIэпыхуам къегъэщтэжыгъуафIэкъым. Ди жагъуэ зэрыхъущи, Тыркум щыпсэу ди къуэшхэм я Iыхьэ плIанищым нэхъыбэм я анэдэлъхубзэр яIэпыхупащ икIи ящIэжыркъым.
Нэхъ ди жагъуэж зэрыхъущи, Хэкужьми апхуэдэ Iуэхугъуэ щыдимыIэу тхужыIэркъым. Кирилл тхэпкъылъэм тещIыхьарэ пэт, Адыгеймрэ Къэбэрдеймрэ ди тхэкIэр иджыри къэс зы тхуэщIакъым.
Мис апхуэдэ упщІэхэр, ди Іуэхугъуэ зэфІэдмыхыфахэр дигу къегъэкІыж «Шэрджэсхэр» тхылъ телъыджэм.
ХЪУАЖЬ Фахъри.
ФэрыщIым узыхуишэр жыхьэнмэ мафIэрщ
Истамбыл щыпсэуащ дин щIэныгъэшхуэ зыбгъэдэлъа шейхъ Шибли. Ар пщIэшхуэ зыхуащI цIыхуу дунейм тетащ, псэухукIэ цIыхубэр ислъам диным хуриджащ. НэгъуэщI къалэ щыпсэурт зы щIакхъуэгъажьэ. Ар зэи щыIатэкъым шейхъым и дерсхэм, арщхьэкIэ, щIэупщIэурэ щIэныгъэлIым и псалъэ Iущхэр, и уазхэр зэбгрихырт.
Зэгуэрым шейхъым жраIащ: «Уа Шибли, дэ мэрем махуэ къэс уи дерсхэм дыкъакIуэ щхьэкIэ, зэи уи уазхэми емыдэIуауэ, ауэ щыхъукIи, дэр нэхърэ нэхъыфIу уи псалъэ Iущхэр зригъэщIауэ щыIэщ зы щIакхъуэгъажьэ. Абы апхуэдизкIэ Iиман бгъэдэлъщи, дауи, ар жэнэт Iыхьлыуэ къыщIэкIынщ», — жаIэри.
ЩIакхъуэгъажьэр щыпсэу къалэм кIуащ шейхъыр, щIэупщIэурэ и унэр къыщигъуэтым, факъырэм хуэдэу зихуапэри, и бжэIупэм IутIысхьащ. ЩIакхъуэ хъушэр иIыгъыу, лIыр унэм къыщыщIэкIым, шейхъыр елъэIуащ щIакхъуэ Iыхьэ къритыну.
«Фызужэгъуащ фэ факъырэ къомыр! Зызумыгъэлъагъуу, IукI си бжэIупэм!, — жиIэри шейхъым щIэкIиящ.
ЦIыхухэм лIым зыхуагъазэри, жраIащ: «Шейхъ Шибли уи унэм щIэупщIащ, ущыпсэур жетIэри уи деж нэкIуащ. Сытыт хьэщIэ лъапIэр уи деж ныщIэкIуар?»
Iуэхур зыIутыр къыщыгурыIуэжым, щIакхъуэгъажьэм и щхьэр фIиудыжащ, шым зридзэри, кIэлъыщIэпхъуащ. «Тхьэм щхьэкIэ къысхуэгъэгъу! Тхьэ соIуэ, укъэзмыцIыхуакIэ. Уэ сэ си деж укъэкIуэну сигу къэзгъэкIыххакъым. СынолъэIу, губгъэн сыкъыумыщI», — лъэIуащ щIакхъуэгъажьэр.
«Къыпхуэзгъэгъунщ, уи мылъкум ущымысхьу Iэнэшхуэ къэбгъэуврэ, цIыхухэр бгъэхьэщIэмэ, я ныбэ изу бгъашхэмэ», — жиIащ шейхъым. ЩIакхъуэгъажьэр гуфIэжу Iуэхум пэрыхьащ, цIыхуищэм нэблагъэ зрикъуу къадэхуэжын ерыскъы игъэхьэзыращ. Псоми гуапэу яIущIащ, хьэщIагъэ ярихащ.
А псори зылъэгъуа зы лIым хъалифым зыхуигъэзащ: «Сехъуэпсащ щIакхъуэгъажьэм. Апхуэдиз псапэ зылэжьа а лIыр, дауи, жэнэт Iыхьлыуэ къыщIэкIынщ», — жиIэри.
«Шэч лъэпкъи хэлъкъым а лIым папщIэ жыхьэнмэ мафIэр зэрызэщIагъаплъэм», — жэуап къитыжащ хъалифым. «Сыт апхуэдэу щIыжыпIэр?» — игъэщIагъуэу щIэупщIащ лIыр. «Сэ факъырэм хуэдэу зысхуапэу, Алыхьым и цIэкIэ щIакхъуэ Iыхьэ щхьэкIэ сыщелъэIум, сигъэпудри, сыкъыIуихужащ, сыкъицIыхуатэкъыми. Иджы сыкъицIыхуащи, цIыхуищэм нэблагъэр игъэхьэщIащ сэр папщIэ. Алыхь лъапIэм и хьэтыркIэ зы щIакхъуэ Iыхьэ къызитыфакъым, сэр папщIэ мыпхуэдиз лэжьыгъэ иригъэкIуэкIащ. Абы илэжь псори фэрыщIагъыу цIыхум папщIэщ щIищIэр. Унэхъуащ ар», — жэуап итащ хъалифым.
Алыхьыр дэ дымылъагъу щхьэкIэ, Езым дыкъелъагъу, ди щэхури нахуэри ещIэ, ауэ ди жагъуэ зэрыхъунщи, ар псоми къагурыIуэркъым.
Нэхъ гуэныхь дыдэхэр 70 мэхъури, абыхэм ящыщу фэрыщIагъыр етIуанэу къокIуэ. Абы дыхуэвгъэсакъ.
Аращ насып жыхуаIэр
Адыгэм зэрыжиIэщи, «Сабиигъуэ дахэр зы насыпщ, жьыщхьэ махуэ дахэр насыпищэщ».
Сыжажэ Ахьмэд-хьэжыр (щысщ) ягъэлъапIэ.
УзыншагъэкIэ гукъеуэ уимыIэу, бын нэщIэбжьэ умылъагъуу, цIэрэ щхьэрэ уиIэу, уи пщIэр пIыгъыжу дунейм утетыныр насыпу щыIэм ящхьэу къызолъытэ. ЩIэблэм я унэтIакIуэ, куэдым я чэнджэщэгъу, лэжьыгъэм и ветеран, дин щIэныгъэшхуэ зыбгъэдэлъ цIыху щыпкъэ Сыжажэ Ахьмэд Хьэжпагуэ и къуэм апхуэдэ фIыгъуэкIэ Тхьэр къыхуэупсауэ жыпIэ хъу-нущ.
Ар 1928 гъэм Зеикъуэ къуажэм къыщалъхуащ. ГъащIэм лъэныкъуэ куэдкIэ игъэунэхуа дадэ Iумахуэм и ныбжьыр щIышылэм и 14-м илъэс 90 ирикъуащ. А махуэр Iэтауэ ягъэлъэпIащ абы и щIэблэм.
Урысей Федерацэм и Президент Путин Владимир, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Юрий къабгъэдэкI псалъэ гуапэхэр зэрыт тхыгъэхэр къыхуагъэхьащ нэхъыжьыфIым. Дадэм хъуэхъукIэ зыкъыхуагъэзэну, и махуэр даIэтыну Iуэхум зыкърагъэхьэлIащ къуажэ, щIыналъэ администрацэхэм я лэжьакIуэхэми, муслъымэнхэм я дин IуэхущIапIэм и тхьэмадэ Дзасэжь Хьэзрэталии, нэгъуэщI куэдми.
Ахьмэд-хьэжымрэ и щхьэгъусэ ФатIимэтрэ щIалитхурэ зы хъыджэбзрэ зэдагъуэтащ, къуэрылъху-пхъурылъхуу 27-рэ яIэщ. Дэтхэнэ зыри а цIыху щэджащэм хуэфащэу, дадэ Iумахуэм хиша лъагъуэм зэрытемыкIыным хущIэкъуу мэпсэу. Адыгэ хабзэр щытепщэ а унагъуэм ис дэтхэнэ зыми адыгэ фащэ екIухэр ящыгъыу, адыгэ къафэкIэ къыхузэIуахащ дадэм хухаха пшыхьыр.
Ахьмэд-хьэжым гъуэгуанэ дахэ къызэпичащ. Дауи, абы и гъащIэр гугъуехь зэмылIэужьыгъуэхэмкIи гъэнщIат, ауэ щыхъукIи, шыIэныгъэшхуэ хэлъу, сыт хуэдэ лъэпощхьэпори IэщIыб ищIурэ ипэкIэ кIуэтащ, щIэблэ узыншэ къыщIэхъуащ. Сыжажэм и къарукIэ, и пщIэнтIэпс хьэлэлкIэ зэригъэпэщыжамкIэ и быныр зэщIипIащ, ахэр зыхуей хуигъэзащ. Сыт хуэдэ Iуэху пэрымытами, и лэжьыгъэр хьэлэлу ирихьэкIащ, абы папщIи фIыщIэ, щытхъу тхылъхэр къыхуагъэфэщащ.
Сыжажэр школым щыщIэтIысхьа лъэхъэнэм щегъэжьауэ фIы и лъэныкъуэкIэ цIыхум къахэщу къэгъуэгурыкIуащ. Телъыджэращи, илъэс 90 зи ныбжь нэхъыжьыфIым ещIэж еплIанэ классым щыщIэсам кърату щыта дерсхэр.
Дадэм фIы дыдэу ещIэж Хэку зауэшхуэр къыщыхъеяри, а зэман бзаджэм абы и нэгу щIэкIахэри. Ахьмэд-хьэжы илъэс 14-м иту арат хъарбыз ипщIэу губгъуэм хэту зауэ гузэвэгъуэр къащылъэIэсам. Абы фIэкIа зимыныбжь сабийр шыдым тесу мэз лъапэм нэс дэкIырт, ди сэлэтхэм я Iэщэхэр зэраузэдын шэхэр яхудишырти.
Дзэм къулыкъу щищIэу къэкIуэжа нэужь, илъэс 23-кIэ шахтэм, иужькIэ апхуэдизкIэ мэжджытым Iимаму щылэжьащ дадэр. Шахтэм ущIэтыныр, дауи, тыншкъым, ауэ щыхъукIи, апхуэдэ IэнатIэ хьэлъэм пэрытами, и нэмэзи и нэщIи зэрихьэфащ Алыхьым и арэзыщIыныгъэм телажьэ зэпыту къэгъуэгурыкIуа а цIыху псэ къабзэм. Сыжажэм хьэжыщI къикIыжа нэужь, мурад ищIащ мэжджыт иухуэну. И хъуэпсапIэр къыдаIыгъащ абы и щIэблэм. Унагъуэр зэхыхьэри, цIыху щитIым нэблагъэ зыщIэхуэн мэжджыт къуажэм щаухуащ. Ар щIэтыпхъэ псомкIи къызэрагъэпэщащ. Абы нэчыхьи щатх, къабзагъэм, хьэлэлымрэ хьэрэмымрэ щыгъуазэ зызыщIыну хуейхэм, диным и гъуэгу дахэр къэзылъыхъуэхэм, нэщIым, нэмэзым ехьэлIауэ упщIэ зиIэ дэтхэнэ зыми жэуап нэс щагъуэт. КъищынэмыщIауэ, къуажэм гузэвэгъуэ къэхъумэ, зыхуеину псомкIи къызыхуэтыншэу къызэрагъэпэщащ. Шыуанышхуэхэр, шэнт, стIолхэр гъунэжу щыIэщ. Зеикъуэ илъэс щиплI щрикъум унагъуэм къабгъэдэкIыу къуажэм тыгъэ хуащIащ зи гугъу тщIы мэжджытыр.
«Дуней дызытетыр нэпцIщ, дуней щыпкъэр дыздэкIуэжынуращ. Насып зиIэр Алыхьым хуэжыIэщIэращи, Тхьэр арэзы зыхуэхъунхэм ящыщ дыхъуну Алыхьым солъэIу», — жеIэ Ахьмэд-хьэжым.
Дадэ жьыщхьэ махуэм узыншагъэ быдэ иIэу и щIэблэм дяпэкIи ящхьэщытыну дохъуэхъу!
