Хьэшыр Чылар и лIыгъэ
Сэралъп Мадинэ и Арт-центрым бадзэуэгъуэм и 23-м щагъэлъэпIащ адыгэлI щэджащэ Хьэшыр Чылар Европэм и бгы нэхъ лъагэ дыдэ Iуащхьэмахуэ и щыгум зэрыдэкIрэ илъэси 190-рэ зэрырикъур. Ар къызэригъэпэщат Адыгэ жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм я зэзыгъэуIу советым.
ЗэIущIэм кърихьэлIат щIэныгъэлIхэр, тхыдэджхэр, егъэджакIуэхэр, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм я тхьэмадэхэр, лъэпкъ Iуэхум гууз-лыуз хузиIэхэр. Абы кърагъэблэгъат Чылар и лIакъуэм щыщ Хьэшыр Аскэр.
Зэхыхьэр къызэзыгъэпэщахэм гукъеуэ нэхъыщхьэу яIэр Хьэшыр Чылар нэгъуэщI лъэпкъыу къыщIрагъэдзыну яужь зэритырт.
Жылагъуэ лэжьакIуэ Къалмыкъ Жылэбий зэIущIэр къызэIуихащ. Абы и къэпсэлъэныгъэм лъабжьэ хуищIар 1829 гъэм генерал Эмануэль къызэригъэпэща экспедицэм хэтахэм ятхахэмрэ къащIэнамрэщ.
— Хьэшыр Чылар теухуа хъыбар адыгэм нобэкъым къыщащIар, лIыгъэ зэрызэрихьэрэ и пщIэр яIэт зэпытщ. Абы и щыхьэтщ мы хъыбарри, — захуигъэзащ къызэхуэсахэм Къалмыкъым. — Кушмэзыкъуей колхозым хыхьахэм зэхуэсышхуэ щащIам щыгъуэ сурэт трахам цIыху щэ ныкъуэ хуэдиз итщ. Абы зы цIыху закъуэм деж вагъуэ цIыкIу тетщ. Сурэтым кIэщIэтхащ а щхьэхуэу къыхагъэщар Хьэшыр Чылар и къуэм и къуэ Къэрэбату зэрыщытыр. Апхуэдизу яIэтырт а лIым и щIэблэр. Ноби зыкIи нэхъ мащIэкъым Чылар и пщIэр лъэпкъым дежкIэ икIи абы и щIыхькIэ зэхыхьэхэр, стIол хъурейхэр, дерс щхьэпэхэр къызэрагъэпэщ.
Къалмыкъым къызэхуэсахэм ягу къигъэкIыжащ генерал Эмануэль Георгий и экспедицэм теухуауэ тхыдэм къыхэна тхыгъэхэр, абы хэтахэм я къекIуэкIыкIар, Чылар и гъащIэ гъуэгуанэр.
— Адыгэхэм я зэфIэкI лъагэм щыхьэт тохъуэ а экспедицэр. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, Iуащхьэмахуэ и щыгум нэсыфар Хьэшыр Чылар и закъуэщ. Эмануэль и экспедицэм мыхьэнэ ин иIащ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, япэрауэ а щIыпIэр нэсу къахутащ. ЕтIуанэрауэ, Iуащхьэмахуэ и щыгум зэрыдэкIуеям и сурэтыр, зэрилъагъум хуэдэу, мэкъуауэгъуэм и 21-м ищIащ Горшков Александр. Ари тхыдэ дэфтэр бэлыхьщ. Адыгэм дежкIэ а экспедицэм нэхъыщхьэу хэлъыр Хьэшыр Чылар псом япэ ищу абы зэрыдэкIыфарщ. Апхуэдэ щIыкIэкIэ лъэпкъыр игъэлъэпIащи, дэри езым и щхьэр, и пщIэр тхъумэну ди къалэнщ.
Хьэшыр Аскэр и къэпсэлъэныгъэр теухуат Чылар нэгъуэщI лъэпкъым щыщу къэлъытэныр къызэремызэгъыр къыщIэгъэщыным.
— Адыгэ щIалэ Хьэшыр Чылар япэу Iуащхьэмахуэ и щыгум зэрынэсар а зекIуэм хэта зыбжанэм ятхыжауэ къытхуэнащ. А тхыдэ щыхьэтхэм уаблэIэбыкIыу Чылар нэгъуэщI лъэпкъым щыщу жыпIэныр емыкIущ. Ди къуэш лъэпкъхэр щызыгъауэхэм ящыщщ Iуащхьэмахуэ теухуауэ Симоновым и Iэдакъэ къыщIэкIа тхылъыр. Абы къэхъуа Iуэхур лъабжьэу къищтэри, адрей псори езым къигупсысауэ аращ. Хэт и дежкIи гурыIуэгъуэщ художественнэ тхыгъэр Iуэхум лъабжьэ хуэпщI зэрымыхъунур.
Хьэшыр Аскэри адрей къэпсэлъахэми къытрагъэзэжурэ къагъэлъэгъуащ Чылар зэрыадыгэр икIи абы и щыхьэтхэр къахьащ.
Тхыгъэри сурэтри Щомахуэ Залинэ ейщ.
