Щхьэж ей къищтэжыну?
Мы зэманым дунейм щекIуэкI Iуэхухэм я нэхъ гъэщIэгъуэнхэм, захуагъэ зыхэлъу къэплъытэ хъунухэм ящыщщ музейхэм щIэлъ хьэпшыпхэр ар къыздраша къэралхэм, зей щIыдэлъху лъэпкъхэм зэрыратыжыр.
«Сынэхъ лъэщщи, сысейщ» гупсысэм тету яхъунщIа, щэнхабзэ беягъ къызыхуамыгъэнэжа лъэпкъхэм лIэщIыгъуэ щIэинхэр зэхуахьэсыжыфыну Iэмал къыкъуэкIащ. Нэхъ тэмэму жыпIэнумэ, мыр 2007 гъэм къежьа Iуэхущ. Абы щыгъуэм ООН-м къищтагъащ щIыдэлъху лъэпкъхэм я хуитыныгъэхэм теухуа декларацэ. А декларацэм и зы Iыхьэм щыгъэбелджылащ щIыдэлъху лъэпкъхэм я щэнхабзэм, акъылым, псэм, зэрахьэ диным къагъэщIа беягъхэр, гъэпцIагъэкIэ, къарукIэ къытрахахэр, иратыжын хуейуэ.
Нэхъ псынщIэу зыкъэзыужьа, дзэ зэзыгъэпэщыфа къэралхэм я нэр зытрадза щIыналъэхэм щагъэхъар цIыхуцIэ зиIэм и тхыдэм къыхэнащ, ириукIытэжыным хуэдизу гуузу. АтIэ, зэман щыIащ, укIытэн дэнэ къэна, яукIыныр, яхъунщIэныр къызэрыгуэкI Iуэхуу къалъытэу щыщыта. А политикэр зыхуэдар Черчилль Уинстон гурыIуэгъуэу, къехьэкI-нехьэкI хэмылъу жиIэгъащ 1937 гъэм. «Сэ къэслъытэркъым мэкъум телъ хьэр а мэкъум зыгуэркIэ хуиту, ар абы куэд дыдэрэ телъами. Сэ къэслъытэркъым Америкэм и индей плъыжьхэмрэ Австралием и щIыдэлъху цIыху фIыцIэхэмрэ лей къатехьауэ, сыту жыпIэмэ, расэ нэхъ лъэщ, зызыужьа, жысIэнщи, нэхъ Iущ къакIуэри, абыхэм я щIыпIэр яубыдауэ аращ».
ЕпщыкIубгъуанэ лIэщIыгъуэм и пэм ирихьэлIэу щIы хъурейм и нэхъ IыхьэфIхэр зыIэщIэзыубыдауэ щыта къэралым и премьер-министрым и гупсысэкIэм, Iуэху лъагъукIэм тепщIыхьмэ, уэ нэхърэ нэхъ лъэщыр уи лъапсэм къехъуапсэу иубыдыныр е и нэм къыфIэнэр къищтэу дэкIыжыныр тэмэмщ: сыт къэралым и щапхъэм цIыху щхьэхуэр ирикIуэ щIэмыхъунур?
Ди зэманым къигъэщIащ нэгъуэщI гупсысэкIэ. Псалъэм папщIэ, 2009 гъэм Луврым Египетым иритыжащ 1980 гъэхэм абы блыным тещIыхьауэ къраша сурэтхэр. Илъэсищ дэкIри, Нигерием Бостон гъуазджэхэмкIэ и музейм хуигъэуващ ХIХ лIэщIыгъуэм и кIэхэм инджылыз сэлэтхэм а къэралым кърашауэ я гъэтIылъыгъэм хэлъ- хэр яритыжыну. АбыкIи иухакъым, 2017 гъэм Британие музейм зыхуигъэзащ бенин домбеякъыр икIэщIыпIэкIэ къратыжыну.
ЗэрытщIэщи, Нидерландхэр колоние куэду зиIа къэралщ. Иджы зэрыхъуаращи, я адэжьхэм зэхуахьэсар ди зэманым псэухэм ягуэшыж. ГъэщIэгъуэну мыбы хэлъыр псалъэмакъ къаIэтыну яужь зэримытырщ. Псалъэм папщIэ, Амстердам и Рейксмузеум, ЭтнографиемкIэ музейм экспонат минищэм нэс иратыжынущ колониальнэ зауэхэм щыгъуэ ахэр къыздраша къэралхэм. Иратыжын хуейхэм язщ карат 70 хъу налмэсыр, индонезие сулътIан Банджармасин ейуэ щытар. ЭтнографиемкIэ музейм и унафэ-щIым жеIэ мы Iуэхум захуагъэ зэрыхэлъыр, Нидерландхэм залымыгъэ зэрызэрахьам иджырей щIэблэр зэреувалIэр.
Ауэ музей псори мы щапхъэм ирикIуэну къыщIэкIынукъым. ЩыIэщ международнэ организацэхэм, политик цIэрыIуэхэм захуэзыгъазэхэр, мы Iуэхур къызэтрагъэувыIэну елъэIуу. Щхьэусыгъуэу къагъэлъагъуэм, я нэхъ щабэу жыпIэнумэ, дыхьэшхэни хэтщ. Псалъэм папщIэ, Европэм и музей зэпэщхэм щызэхуахьэсахэм еплъыну цIыхухэм я дежкIэ нэхъ тыншщ, ахэр къэралхэм трагуэшэжмэ, зылъагъунур мащIэщ. Пэжыр жыпIэнумэ, артефактхэм (цIыхухэм къагъэщIам) псом япэу нэхъ хуэныкъуэр ар зейращ, игъащIэкIэ нэгъуэщI абы къакIуэу емыплъыну- ми. Ахэращ щыгъуэзэн хуейр я щIэиныр зыхуэдэм, дунейпсо щэнхабзэм халъхьэфам. ИкIэм-икIэжым, ахэращ а мылъкур зыбгъэдэлъыпхъэр.
Мы Iуэхур къызэрежьам хуэдэу екIуэкIмэ, музей куэд нэхъ къулейсыз хъунущ. Ауэ арауи къыщIэкIынукъым нэхъыщхьэр. ЗыхузэфIэкIыр зауэу, цIыхуфэ зримыплъыр иукIыу, ихъунщIэу, щIыналъэр зыIэщIилъхьэу къогъуэгурыкIуэ дунейр. Лей зезыхьахэмрэ а лейр зыгъэвахэмрэ ткIийуэ зэригъэпсэлъэну къыщIэкIынущ, лIэщIыгъуэкIэ- рэ къаугъуеяр зыIэщIагъэкIыну хуэмейуэ иувыкIмэ. Апхуэ-дэ гужьгъэжь зэхузимыIэ къэралхэр зэрымащIэм тепщIыхьмэ, захуагъэ къалъыхъуэу ирагъэжьа Iуэхур зэриухынкIэ хъунур гурыIуэгъуэкъым.
