Лермонтов Михаил
Исмагьил-Бей
(пычыгъуэ)
А псым и Iуфэм къуажэ щиухуащ
Лъэпкъ пагэ и щIыналъэ кърахуам.
Иджы зегъэхьэзырыр махуи жэщи,
КъимыщIэу бийм теуэн мурад ищIащи.
Къыхохъуэ и гужьгъэжьым махуэ къэс,
Къыкъуэувэну хъуар къызэхуешэс.
Адыгэпщ ерууэ Рослъэмбэч
ЛIыгъэкIи акъылкIи бийм йофIэкI,
И щIыр хуит урысхэм яхуищIауэ
Фэ зытрегъауэ пщышхуэм, ауэ
Езыр жэщкIэ ахэм йобгъэрыкIуэ,
Къешэ гъэрхэр зыр адрейм кIэлъыкIуэу,
Я щхьэр щыгуфIыкIыурэ пеупщIри,
Яхуедзыжыр бгъэхэм ауаныщIу.
3
Тыншщ и пашэу лъэпкъым ущытыну,
Зы гуращэ псоми щаIэм деж,
Ауэ уи зэфIэкIыр мыкъутэж,
Зыр адрейм хуежьамэ пэщIэтыну.
Лъэпкъым уепэгэкIыу гу къыплъитэм,
Шы мыгъасэу щIидзэнщ зыкъритIэу.
УмыIуатэ уи гум илъу хъуар,
Псалъэ лейм мымащIэ дэунэхъуар.
Лъэпкъым урипашэм, уигу игъэлъ:
Псалъэ IэфIым гъащIэ кърегъэл.
ЛIыгъэ щызэрахьэм, япэ ищ,
Фадэм хуэмыфащэ пщIэ хуумыщI.
И щхьэр зыхуигъэщхъыр бгъэпудынщи,
Пэплъэ уи блэгущIэтым и удыным.
ЩхьэзыфIэфIу лъэпкъыр умыгъасэ,
Зыщымыгъуэзэн щумыгъэгъуазэ,
Куэдым щхьэкIэ мащIэр къыхуэгъэгъу,
Уэрыншам кIуэдыну къыщыгъэхъу.
Сабийщ лъэпкъыр, фIэмыфI зэхимых,
Къытумых иIыгъыр, къеIыхыф…
4
ШынэхъыщIэ иIэт Рослъэмбэч.
ЩIыпIэ жыжьэ зэрыщыIэм фIэкI
Зыри химыщIыкIт абы и гъащIэм,
Щилъагъуну махуэм хуэмыпIащIэт.
Къэжэпхъа къудейуэ Исмэхьил,
ЗыкIэричри, узу щытми ил,
Адэм игъэкIуати урыс хэкум,
ЖаIэрт зыщигъасэу абы IэкIуэу,
Я щIэныгъэр иджу къаIуэтэжт,
Ауэ щалъхуа хэкум къыхуэзэшт,
Псэут мыбыкIэ и гур къэгъэзауэ.
Ар къауц тепIэным хамылъхуат,
Гущэм щIиупскIами хэмыхуат,
Къыхуэхъуари гущэкъу уэрэд закъуэ
Жьапщэ тIысыпIэншэм и къугъ макъырщ,
Япэу зыIуплъари уафэхъуэпскIщ,
Губжьым игъэлыгъуэ уафэ къуэпсщ.
ЗыукIыну къуэшым IэщIэкIауэ
Адэр куэдрэ зыщIэса бгъуэнщIагъым
Къыщалъхуат жэщ гуэрым Исмэхьил.
Аслъэныгур абы и бгъэм илът,
Псэм хуимытыж гъащIи къыпэщылът.
5
Имыгъуэу къытехьати мы Дунейм.
Абы щыгуфIыкIар и закъуэщ уафэм.
ЗыхимыщIа и IэфIыр анэ бгъафэм,
ГугъапIэ псэм хуэхъуари къэщIэгъуейщ.
Абы жьэгу пащхьэу иIэр щIакIуэ щIагъырт,
И нитIым я зекIуапIэри Шыхулъагъуэрт.
Ар лъакъуэ здынэмысым къыщыхъуат,
ИмыщIэу хэгъэзыхьи, къыпаубыди.
Есати пшэ гуэрэнхэм къащхьэщыту,
И гугъэт щIым щекIуэкIыр нэм къыфIэщI.
Къуршыбгъэхэмрэ къырхэмрэ я закъуэт
А цIыкIум и псэукIэр зыгъэзахуэр.
Ар къыхуалъхуат гурыщIэм я нэхъ иным,
И лIыгъэри шынагъуэм хуэхьэзырт,
И адэм къуэувэнури а зырт,
АрщхьэкIэ иутIыпщат лIы игъэхъуну.
Езым и бийм сабийри щихъумэну.
Ехами абы лъандэрэ псы куэд,
Хъыбар къэIуами уи гур хигъэхъуэну,
ЩыIакъым Исмэхьилым хуэза гуэр.
6
ЖылэщIэр щызэхэсщ псы гъунэм,
Зей жыгым ар къаухъуреихь,
И щыгу къурш бжэным къыщакIухь.
ЕгуэшэкIащи нэпкъым унэр,
Дэтхэнэ зыри ходэIухь
Псы даущ макъым, пшэм и кIуэкIэм,
И бзийхэм дыгъэ къыхукъуэкIым,
Щалъхуа щIыналъэр и гум къокIри
Дэтхэнэ зыри хэтщ бэлыхь.
Мыбдеж сабийхэм къыщажыхь,
ЦIыхухъухэм Iэщэр щагъэкъабзэ,
Я закъуэу унэм щIэсщ цIыхубзхэр,
Тхьэм ещIэ я гур зыхуэхъуапсэр -
Псэр игъэхыщIэу хаш уэрэд.
Щыгъупщэу Iуэхур адыгэлIым
Зэми гупсысэр къытекIуэнт,
Щыхутэжынти и щIыналъэм,
Нэгу щIэкIым и гур хигъэхъуэнт:
Абы уэсэпсыр щынэхъ къабзэщ,
Нэхъ щхъуантIэу удзри къыщотэдж,
КъыщыппэджэжкIэ джэрпэджэж,
КъызэщIеIэтэ гущIэлъапсэр.
Абы пшэ данэр щохъу лъэмыж,
Зы щыгум икIрэ адрейм кIуэуэ.
ЛIым и гур зэхихыжу къоуэ,
Ар зишыIэну хуэмеиж…
7
Зэманыр макIуэ апщIондэху,
Къихьащ нэщI мазэри арыххэу,
Тхьэм хуигъэлажьэу псэр зэрыхьу,
Мэжджытри Iуащхьэм къыщонэху,
Къыщоблэ бгыщхьэхэми мафIэ
И вагъуэу щIылъэм, ауэ мазэр
Абыхэм пфIощI къащыдыхьэшх.
ЩIыгу вагъуэм батэр ямыгъэш,
ИтIани уи псэр ягъэхуабэ,
И гъуазэщ жэщыр зи зекIуапIэм,
И лъагъуэ тыншу пхрегъэш,
ЗэфIэкIуэдахэр зэхуашэж.
Ар, плъэкIым, мазэм гурыгъаIуэ!
8
Куэд щIащ шыгъажэр зэриухрэ,
Фочауэ макъи щымыIэж,
И шыкIэпшынэр триухуэу
ДжэгуакIуэр мафIэм IуотIысхьэж.
Къаухъуреихьыр щIалэгъуалэм
И уэрэд гуакIуэр къыдаIыгъыу,
ЖьакIэху нэгъунэ къоувалIэ,
МэдаIуэ, пфIэщIу ит лъэрыгъым,
Нэр, жыжьэ плъэуэ, ягъэхъуэпскI.
Макъамэ гуакIуэм къыдыщIигъуу
ДжэгуакIуэм псалъэхэр егъэпс,
Мэлыд бзылъхугъэхэм я нэпс,
Сабий гужьейхэр къыдэплъейуэ.
ДжэгуакIуэр шыкIэпшынэм йоуэ,
Дыжьыни Iэщи кIэрымылъ,
И хуитыныгъэр хэтщи илъ -
Зыгуэр къэгъуэтыт нэхъ къулейуэ!
9
ШЭРДЖЭС УЭРЭД
Пщащэ Iэджэ исщ ди хэку,
Жэщ мазэгъуэр щIэтщ я нэгу.
IэфIщ абы я лъагъуныгъэр -
Нэхъ IэфIыжкъэ хуитыныгъэр!
Фыз къыумышэ, си щIалэфI,
ГъащIэу къуитыр зыщ.
Фызым щIэптымкIэ нэхъыфIщ
Уэ къэпщэхум зыш!
* * *
Фыз, мыдаIуэу, къэзышар
И щыуагъэм хуэзэжащ,
Iухьэфынукъым ар зауэм,
Ебэкъуэну фызым дауэ?
Фыз къыумышэ, си щIалэфI,
ГъащIэу къуитыр зыщ.
Фызым щIэптымкIэ нэхъыфIщ
Уэ къэпщэхум зыш!
* * *
ШыфIым лIыр къимыгъэщIэхъу,
МафIэлыгъэм къыIэщIех.
Йолъэт, губгъуэм ихьэу щытым,
Щхьэщолъэтыр пцIащхъуэу щIытIым.
Фыз къыумышэ, си щIалэфI,
ГъащIэу къуитыр зыщ.
Фызым щIэптымкIэ нэхъыфIщ
Уэ къэпщэхум зыш!
10
Мо гупыр сыт щIызэрызехьэр,
ЩыгуфIыкIыжу къашэр хэт?
КъэувыIэжащ, зэлъыIуокIуэт,
Пщы Рослъэмбэч утыкум къохьэ,
ЩIалэ мыцIыхури къыбгъэдэтщ,
И щIыб къыдэтхэр и блэгущIэтщ.
И нэгур пщым зэхокI – зэхохьэ,
Гум щыщIэр игъэпщкIуну хэтщ.
Зэрыщытам емыщхьу мэIур
Нэр зэмыдаIуэ пщым и макъыр:
«ХамэщI щыIа си шынэхъыщIэр
КъытхуэкIуэжащи, Тхьэм и фIыщIэщ,
КъэфцIыхужакъэ Исмэхьил?
Игъэгъуэщакъым абы илъ.
Бийм и жьэгу пащхьэ къыщыхъуами,
ХамэщIым махуэ теплъэ хъуакъым,
Гужьгъэжьыр мафIэу и гум илъщ».
11
КъыщоIу аузым, гур хигъахъуэу,
КIий макъыр, пыIэхэр щхьэрах,
ЯIэт сабийхэр, зэIэпах,
Къэунэхужар ирагъэлъагъуу.
Пщы щIалэм я нэр тедияуэ
Бзылъхугъэ цIыкIухэр хощэтыкI.
Дэнэ щыхэтыр Рослъэмбэч,
Мы гуп дыгъэлыр къигъэнауэ?
Лъэпкъым и дамэу ар щытауэ
ЗыщIэж щымыIэ езым фIэкI,
ЩIэупщIи гупым яхэмыт.
Ужьыхыж мафIэм ар щхьэщытщ,
Губжьыр и бгъэгум щызэщIэнэу.
Хэт и гугъэнт ар къыдигуэну
Бийм и гъэсэн мо щIалэжь цIыкIум.
Щхьэ ящыгъупщэу пIэрэ цIыхум,
Ар яхэмытым, къапэщытыр?
ИIат ар лъэпкъым тхьэ пэлъытэу.
Щагъэгушхуэнум деж сабийхэр,
Абы и лIыгъэрт я щыхьэтыр,
И ныбжь къудейм щышынэрт бийхэр.
Иджы а псори кIуэдыжащ,
Къэщэщэжащ зы напIэзыпIэм.
ЩIэщыгъуэ лъыхъуэу ежьэжащ
ЗыщIигъэлIэну щыта лъэпкъыр.
Ар ишэчынуи и къалэнкъым.
ЗыхэзыщIам зэгуэрым фыгъуэр
ЩымыIэ ар щхьэщызых фIыгъуэ…
12
Зауэ!.. А псалъэр къупщхьэм пхокI.
Абы аргуэру хузэфIокI
Игъэтхытхын щIыгу псом и щIыфэр,
Щигъэбэгъуэн дунейм лъы щIыхуэр.
А макъыр къуршым жьэхэуам,
Золъатэ и гур тафэтесым,
Холъэтыр бгъащхъуэ уафэм щесыр,
А мафIэм и жьыр къыщIихуам.
Зауэ!.. А псалъэм къегъэушыр
Лъэпкъ хэжеяри, мыви, къурши,
Щхьэфэцу мэзхэр егъэтэдж,
УэрэджыIакIуэм епщIа къуажэм
И зэхуэс IэфIри екъутэж.
ЦIыхухъухэм Iэщэр ягъэзу,
Iуагъэщту бзухэм я уэрэдыр,
Шы щIэджэгукIхэм мэшэсыж,
КIэлъыгъ сабийхэр IуагъэкIуэту.
Лъыгъажэм ахэр хуэхьэзырщ,
Абыхэм я гум илъыр зыщ:
Адэжьхэм я кхъэр зыхэт лъахэм
Къыхуэхьыжынырщ хуитыныгъэ.
Апхуэдэ гъуэгу езыхулIахэр,
Къапэреувыт, яIэм лIыгъэ!
13
ЩIымахуэр йокI, къехъуэпсэкIыжу.
Уэс нэхур псыуэ мэжэбзэж.
Пшэ щхьэхынэжьхэр йокIуэсэкI,
ЩIы фIыцIэм фагъуэ щIэхъукIыжу.
Зэхолъэдэжри псыхьэлыгъуэр,
Къуршыпсым и бгъэр кърагъэкI.
Толъкъунхэм пшэр къызэранэкI,
Щытхъу я гъуэгуанэм къыщалъыхъуэу,
АтIэми щыму къыхуоплъых
Псы уэрым псори зыщIэ къуршыр.
Зэрыщыта псы цIыкIур хъужым,
УкIытэжынущ, зигъэпщкIужу.
Ар зыхуэкIуэнур илъагъуху,
Къуршым ауаныр къыфIыдеху
Бгъэ щэхурыкIуэхэм я макъыу.
Щхьэщыгум итщ псей закъуэтIакъуэ,
Жьы къепщэм, хъууэ бауэкIэщI.
Я лъабжьэ пцIанэр хэукIащ
Къырым и дзажэхэм Iэпхъуамбэу.
Болъагъур зэми нэщхъей хъуауэ,
ЩIэмыдэIужу уафэ къащхъуэм, -
Къеузыр жыгым и псэм къащIэ.
Зым лъэмыкIынур зыхулъэкIри,
Псей закъуэм ещхьу, нэщхъей хъунщ,
Езым къарукIэ къыпэхъун
ЗэрыщымыIэр къехьэлъэкIыу.
14
Ящыгъупщауэ зыгъэпсэхур,
Бгырысхэм хьэлъэ кърахьэкI.
И зы гъуэгу закъуэр ауз зэвым
Мывэ сэрейкIэ зэпрахукI.
Зэрыгъэгушхуэу йогупсысыр:
«Мыбдеж ди бийхэр щыгъуэлъынщ».
Гъунэгъу къэхъуакIэщи урысхэр,
Я Iэщэм уафэр къыполыд.
Зэхуэс ищIауэ Рослъэмбэч
ЖиIэну псалъэхэм мэлъыхъуэ:
«ЗытIэжьэ хъунукъым афIэкI,
Бийм дытеуэнущ, жэщ зэрыхъуу.
И щIыб гъуэгу щэхукIэ дыдыхьэнщ,
КъыхуэдгъэкIуэну лъапсэрыхыр.
Хьэм къилъхуа къомым едгъэщIэнщ
Къытщыхьэм фIы зэрыщIимыхыр,
Ауэ псом япэу мыри тщIэнщ:
Ди бийхэм лIыкIуэ педгъэжьэнщ,
Къащыдгъэхъуну дагурыIуэу.
Дгъэбэлэрыгъмэ – я гущIыIум
Дихьэнщи, джатэр щыдгъэбзэнщ!..»
15
Абы жиIам мыарэзыуэ
Пэмыува блэгущIэту зылI.
Къыхалъхьа Iуэхур къемызэгъыу
Къэзыгъэувыр Исмэхьилщ.
И джатэр дыгъэм пигъэлыду,
ЩIалэм и нитIыр егъэхъуэпскI,
Игу пIейтеищэр къыдилъэту
Абы къыхехыр псалъэ къэс:
«СымыхъунщIакIуэ, гъуанэдэуэу
Си бийр хэзгъащIэу семыса.
Къысхуиухам сыхэкIуэдэну,
Зэхэуэ гуащIэм щыстынщ псэр.
Урысхэр сэри си хьэрэмщ,
Нэхъ яхуэпIащIи къэбгъуэтынкъым,
ИтIани, жысIэу щхьэр схъумэнщ,
Пщым и цIэ лъапIэр згъэпудынкъым!
НэхъыфIщ ди лъахэм тхэлъу лIыгъэ
Къыхуэтхьыжыфым хуитыныгъэр!..»
Зэхэтхэр поплъэ, хъуауэ щым,
Щызэпыджынум зэкъуэшитIыр,
Ауэ нэхъыщIэр щхьэщокIуэтыр,
Адрейм и джатэр хеIур щIым!
16
Псэр егъэтхытхыр ШейтIан бгым,
ФIыцIагъэр хуэдэщи къехын.
Ар къару фIыцIэм и IэщIагъэу
Хъыбарыжь гуэрхэм къаIуэтэж.
Мы бгыр зыухуэм и гугъэжт
Щиухуэу абгъуэ уафэ щIагъым,
Ауэ шейтIаныр щхьэзыфIэфIт,
И шабзэ закъуэр махуэ гуэрым
Иригъэпщати бегъымбарым,
Ар къыхуэхъуащ арыххэу хуэфI:
Тэлай мычэму илъэс щищ
Иригъэхьащ бгым еIулIауэ.
Къагъуэтыжащ шейтIаныр лIауэ.
ИгъэткIури дыгъэм, хыхьащ бгым
А угъурсызым и фIыцIагъэр.
ФIыцIэщ а джабэм къыщIэж псыр,
ФIыцIэщ и щыгум ихьэж лъагъуэр.
Бжьакъуэшхуэ хъужу щыхь абрагъуэм
Удз хьэсэ фIыцIэм къыщежыхь,
ЗеутхыпщI, уэсэпсыр кIэрыщэщу,
Зу макъ ткIуэпс лъейхэм иригъэщIу,
ИтIанэ йолъэ, ещхьу шым,
КIэнауэ куум, хэхутэу банэм.
ХуопIащIэ ар и хуитыныгъэм,
ИфыщIми и бгъэр къимыгъанэу,
Щыгугъыу Тхьэм кърита лIыгъэм.
Ар зэкIэ нэм имылъагъу гуэрым
Къимыгъэшам – щыхупIэм кIуэнут!..
17
Бгы фIыцIэ лъапэм хэт щызэшыр
ЗэщIигъэнауэ пхъэ гъур мафIэ?
ЩэIужу мафIэм зеухыжыр,
Зы гухэлъ гуэрхэр игъэсыжу,
Щхьэщыт кIыфIыгъэр зэкIэщIеху.
Чыцэ нэщхъейхэр къегъэнэху.
Бгы лъапэм, и щхьэр телъу мывэм,
Щопсалъэ уафэм Исмэхьил,
МэхыщIэ и псэр, мэуз ил.
Хуэхъунур гъусэ абы Iэджэт,
Темыгушхуауэ аращ зэкIэ…
18
Мырат игъащIэм ар зыщыгугъар?
Къигъуэтыжати и псэр зылъыхъуар,
Тхьэм хуищIырт фIыщIэ
а гъуэгуанэм щхьэкIэ,
Дунейри зэпцIагъащIэ къыщыхъуат,
Жэнэт курыхыу къыфIэщIат, арщхьэкIэ
Нобэрей махуэм ар къегъэщIэхъуж,
КъызэрытекIуэм шынэхъыжьым фыгъуэр
ЗэшитIым я къарур егъэкIуэдыж,
ЕщIыжыр тхьэмыщкIагъэ къулеигъэр.
Гухэлъыр узу зытехьэлъи щыIэщ,
Ар и гум къищхьэрыуэмкIэ мэпсэу.
Къыпщигъэхъунщ апхуэдэм мафIэр щIыIэ,
Гъэгъа гущIыIум банэ щыхисэнщ,
Игъэлъэгъуэным щхьэкIэ зэрытепщэр.
ИужькIэ гуныкъуэгъуэу абы къепщIым
Щыгъуазэ дунеишхуэм къыщыгъуэт.
Мыпхуэди зэманыжьым къыщыхъуат:
Игъэлъэгъуэну зэрефIэкIыр хым,
Хидзат пщы гуэрым налмэс кIанэ псым,
АрщхьэкIэ мывэ лъапIэр толъкъун пагэм,
Хикухьри пшахъуэм, пщым къыхуидзыжащ!
Нэмыплъ зытар нэмыплъым хуэзэжащ,
Ауэ къэнащ налмэсым и лъапIагъэр.
Тепщэн зи натIэм егъуэт зытекIуэн,
Тепщэншэу мыпсэуфым сыт епщIэн?
Абы я Iуэхур гурыIуэгъуэщ, ауэ
НэгъуэщIхэри къегъэщIыр мы дунейм,
Емыщхьу адрей Iэджэхэм, гъуэщауэ.
Абыхэм яухуэнт нэгъуэщI дуней.
Пэджэжу хым и гущIэм, мэпIейтей,
Толъкъуным и пагагъри я пагагъэщ.
Нэхъыбэр а зырызым къыхуэмей.
ЗащIынщ къыщыгуфIыкIыу и Iущагъым,
ИужькIэ ягъэкъуаншэу хыхьэжынщ,
Ягъэпудынщ фыгъуэныр зи IэщIагъэм,
И вагъуэри абы ирагъэжынщ…
19
«Уелъэпэуащ гухэлъым я нэхъ IэфIым,
Дахащэм игу зэшыгъуэр уэ къибнащ.
ЛIыгъэншэ! Апхуэдизу ущылIыфIым,
КъэкIуа насыпым щхьэ ущышына?
Уемыжьэжам умыгъуэтын улъыхъуэу,
ЕпхьэкIыфынут гъащIэр Зарэ щIыгъуу.
А жэнэт бзум уищIынут насыпыфIэ,
Уи гъащIэр гухэлъ IэфIкIэ игъэбжьыфIэу,
АрщхьэкIэ ухуеякъым, мис иджы
Уи лъахэм къыщыплъысыр уолъагъужыр,
ЗыхэпщIэу пфIэкIуэдар, уохъуэпсэкIыж.
Иджы гукъэкIыж IэфIхэрщ къыпхуэнэжыр,
Абыхэм уэшхыу гущIэр яуфэнщI,
АрщхьэкIэ гу гъущIар яхуэмыгъэнщI»…
ХигъащIэрт а гупсысэм Исмэхьил,
Зы хьэлъэ гуэри мывэу и гум телът,
Зэребиижыр и щхьэм хъужт фIэмащIэ.
ЩIэпхъуэну зищIт кIыфIыгъэм щыджэгу мафIэм,
Шыхулъагъуэм хыхьэжыну къыпфIигъэщIт.
Пшэм щоIури, мэкIуэдыж фочауэ макъыр.
А псори мыпщIыхьэпIэу щIыт уи фIэщI.
20
Пщы щIалэм мывэм зрегъэщI,
Игъэва псори къыщIэкIуэну.
И щхьэр и жагъуэщ, и гур хощI
ЖыпIэну, мафIэми зегъэшыр.
ЩхьэщыкIа Iугъуэм къыхокIуэтри,
Къохутэ пщым и пащхьэ ныбжь!
Ерагъыу езы лIыр зэфIэтми,
НитI игъэхъуэпскIым псэр ялыпщI.
УкъегъэуIэбжьыр и фагъуагъым,
Щагъэзэгъауэ щIым и щIагъым
Къэтэджыжами ар ярейщ.
И пащхьэ ныбжьым ещхьу итыр
Урыс зауэлIу зэрыщытыр
КъыгурыIуащи Исмэхьил,
КъыщIыхуэкIуар къищIэну пылъщ.
ЗытреIэтыкIыр мафIэ бзийм,
Гужьейуэ щIэплъэу пщым и нэгум,
Къызэпхыщ губжьыр къигъэнэхуу.
ЗауэлIыр щытщ, зимыгъэджалэу,
Щышынэ хуэдэкъым ар зым,
Зыкъыхуегъазэ щэхуу щIалэм:
«ПлъэкIынум, уэ къызэх хьэщIагъэ.
Уи лъэпкъэгъу гуп къыскIэлъыпхъэрри,
СкъуаукIыкIащ шу гъусэу сиIэр,
СщIаукIыкIащ гуузу сишыр,
Щытащ сыхэкIуэдэну сэри.
СыкъэбукIынуми ухуитщ,
Сэ сыщышынэркъым лIэныгъэм!
Сызыщыгугъыр уи цIыхугъэрщ».
«Шэч къытумыхьэ мис абы,
КъэкIуати, мафIэм къетIысылIэ», -
Нэщхъейуэ жеIэ Исмэхьил,
ХьэщIэ хуэхъуам и нэгу щIэмыплъэу.
21
ЗэщIэдэIукIыу жэщыр щылът,
ИгъэкIт бгъуэнщIагъыр бгым тхьэкIумэу.
Лыдыжу мазэр пшэхум хэлът,
ЕкIуэкI дунейм здимыхь и гугъэу.
Зэбийхэм мафIэм зрагъэут,
Зы псалъэ я кум къыдэмыхьэу.
Щыст Исмэхьил, пфIэщIыну щыгъуэ,
И хьэщIэм иплъэмэ и нэгу,
ГукъэкIыж щIыIэхэр къыщыхьэу.
И урыс хьэщIэм ар йоупщI,
АбыкIэ и гур игъэтIысу:
«Насып къэкIуэгъуэм уит къысфIощI,
Сыт уи унагъуэ ущIимысыр?
ЩIыхь мыхьэнэншэм улъыхъуэху
КъысфIощI нэхъыщхьэр пщыгъупщауэ:
Игъэуна щымыIэ зауэм.
Ар къыбгурыIуэу щытмэ щIэх,
Къэлъытэ Iэджэ пхуэхъумауэ.
Сыт, ди щIыналъэ фыкъихьакIэ,
ФлъэкIын фи гугъэр къыдэфIщIэн?
Зы адыгэлI дунейм тетыхукIэ
Фэ текIуэныгъэр фымыщIэн.
Иджы къызжеIэт, си нэм къеплъи:
Си хэкум сыт фыкъыщIебийр?
Фэ лъэпкъыр мыхъум фызытеплъэ
Дэ зэрыхуэтщIыра пщIэ лей?..»
22
«Абдежым икъукIэ ущыуащ, -
Урысым жеIэ, пыгуфIыкIыу.-
Сэ, уэщхьыркъабзэу, щIы уи фIэщ,
Нэхъ ин мо бгыхэм сыщIохъукIыр,
Псыкъелъэ макъри си псэм фIэфIщ,
Фи мэзхэм си гур яхьэхупэ,
Уи лъэпкъми сыткIэ себиин,
Ауэ, хузиIэу гужьгъэжь ин,
Къыщызолъыхъуэ зылI мы щIыпIэм.
Адыгэщ ари, уэщхь зыгуэр
Абы хэлъыну си фIэщ мыхъуми.
Тхьэ Iуа сэ сиIэу сыкъэкIуащ
А щIалэм кърищIар си мыгъуэм
Сымыгъэгъуну си псэр пыту!
Захуагъэм ар и хабзэу щытым -
Ирежэ дязыхэзым илъ!
Абы зэреджэр Исмэхьилщ,
КъысхуаIуэтащ ар пщым я пщыжу…
Уи нэгур сыт щIызэхэуар?
Бзылъхугъэм зэ елъэпэуам
Си фIэщ мыхъун укъыщхьэщыжу!
НыпхуэсIуэтэнум ущIэдэIум,
Сигу щыщIэр уилъми хэлъэдэнущ…
23
Иджыри къэскIэ ди лъэныкъуэм
Къулыкъу щищIати Исмэхьил,
Ар ялъэгъуакъым игу мыныкъуэу:
Къыщалъхуа хэкур и гум илът,
Къызэпхыпсыжт зэрышэрджэсыр.
КъыщIалъытэни ар лIы нэсу,
ЯбзыщIкъым, куэдрэ далъэгъуащ.
Зэхэуэ хъуамэ, ар къыхэщт,
Къеджам и пащхьэ къыщыхутэрт.
Абы и хабзэр къэзыхутэм
Игъэунэхуар хуэмыухыжт.
Абы пэхъун щымыIэ хуэдэт,
АрщхьэкIэ зым игъэкIуэдыжт
А щIалэр фIыуэ щIалъагъужыр:
Абы бзылъхугъэр зым химыбжэт,
Къыдихьэхынти – ежьэжынт,
КъыкIэлъыгъуэгрэ къыкIэлъыбжэу
Е IуэхутхьэбзащIэ ищIыжынт
Нэхъ тхьэIухудыр, щхьэхуимыту.
Мы щIыпIэм ар щыхабзэу щытми
СымыщIэ, ауэ мыхабзэфI.
Иджы сопIащIэ сыхуэзэху
А щIалэм, лейр сымыгъэгъуну,
Ар згъэзэщIэху сыкIуэж мыхъуну!..
24
Фи дежи пщащэ щыслъэгъуащ,
Зэ уIуплъам хьэщыкъ ухъуну,
Ауэ дыдейхэм, щIы уи фIэщ,
Фи тхьэIухудхэр пэмыхъуну.
И нитIыр пщащэм сытым щыщ,
Уафэ бзыхьэхуэ къыщIэмыщым.
УхэкIуэдакъым уэ щхьэц хужьым,
Зэхэпхыу налъэм я даущ,
Тхьэ фIыуэ плъагъум къыпхуиIуакъым,
ИужькIэ ар хъужакъым пцIы,
Армыхъум щхьэ узэзгъэдаIуэр
Къысщыхъурэ ирихьэхыу псым.
Сэ згъэунэхуащи лъагъуныгъэр,
КъэсщIамкIэ уэ сыбдэгуэшэнщ:
Къуигъэлъагъу защIэу лэгъупыкъур,
Абы щыхупIэм ухуишэнщ…
ЩIэхъуар си махуэхэри жэщ,
СыщIытехьар апхуэдэ лъагъуэ,
Сщыгъупщэжатиращ жэнэт
ЗэрыщымыIэр уафэ щIагъым.
Къэсшэну сэ зызгъэхьэзырт,
Си нэхури къыздэкIуэнут, ауэ
СыкIуэн хуей хъуащ зысIэту зауэм.
Насып уимыIэм, гугъэр сыт?..
А махуэр зэи сщыгъупщэнкъым,
ЗыхэсщIэм гущIэр къресыкI.
Уи лъагъуныгъэр къэбгъэнэныр
ЗищIысыр дэнэ уэ щыпщIэну…
25
Уунэхъуну щытмэ – куэдрэ.
Iуплъащ си мыгъуэм Исмэхьил,
Хъуащ мурад щэхур и гум илъ,
Къыдимыхьэхыу ар зэгъакъым.
Абы и псалъэр хузэгъэкIурт,
Ар сытым хуэдэуи фэрыщIт!
А псом иужькIэ, IэфIтещIэжу,
ЩIэплъэжти и нэм – хьэщыкъ ищIт,
Къигъанэрт, ищIэр имыщIэжу.
Ар щыщт бзылъхугъэр зыгъэжакъуэм,
ИIыгъщ вындыпэ зыхужаIэм.
А пцIыIуэпцIышэм дихьэхащ
Апхуэдэ щIыкIэкIэ си мыгъуэр.
Бзаджагъэ дэнэ кърихынт
Дунейм гу щызмыхуа бзылъхугъэм,
КъыжраIэ псори хъуащ и фIэщ.
Псэр ихьэхуати лъагъуныгъэм,
ЩымыIэ и гугъащ нэгъуэщI…
26
Ауэ щIэх дыдэу Исмэхьил
IэщIэужэгъуащ бзылъхугъэ цIыкIур.
КъыхэкIым Iуэхум зэхуэмыкIуэ,
Зигъэбзэхыжу хъунт и хьэлт.
Аращ ищIари мыбы щыгъуэм,
ГъэпщкIуауэ гъуэгу къытехьэжащ.
Иджы дахащэр мэгъу, мэжэщI,
Гуауэм къелыну я фIэщ мыхъуу.
А щIалэм, дауи, щыгъупщащ
Лейр зымыгъэгъу зэрытщхьэщытыр,
Апхуэдэ щIыми зэрытетыр
Сэр фIэкI хэмыту езгъэщIэнщ,
Абы зэгуэр сыхуэзэу щытмэ!
И фащэр фIэфIмэ ирехъуэж,
ХуэIэзэу ирегъэпщкIу и нэгур -
КъыхуэгъэпцIэнкъым абы си гур!
Згъуэтрэ – ар лIапIэ изгъэхуэнщ.
27
Уи плъэкIэм гущIэгъушхуэ хэлъщ,
Къысщохъу си гуауэр зыхэпщIауэ.
Шэч хэлъкъым, уэри узауэлIщ,
Ауэ сабийуэ угу щабэщ,
Шэч къытезмыхьэ уи Iущагъым…
АтIэ, сыхэкIри щэхуу зауэм,
СыхуэкIуэжащ си мыгъуэ закъуэм.
ЖэщкIэ пщIыхьэпIэм сыхэмыкIт,
СымыщIэт си гур щIэгузавэр.
Сакъыу бжэщхьэIум сыщебакъуэм,
СызыIуплъар си нэгу щIэмыкI:
Си дахэм и фэр пыхьэ-пыкIт,
Зэм нэпс шыугъэр щIиутхыкIт,
Зэми уэрэдыр иришажьэрт,
ФIыуэ илъагъум иригъащIэу
Арыншэу зэримыIэр гъащIэ.
Абы и гуауэр зыхэсщIат,
И зы псэхугъуэм псэр щIэстынут!
ПщIэ а гухэлъым хуэзмыщIар
Дунейм сэ дауэ тезгъэтыну!?»
И гур щIэныкъуэм тепсэлъыхьт
Къызэрылъэлъу урыс щIалэр.
Абы иIуатэм щыщ зы псалъэ
Зэхимых хуэдэт Исмэхьил,
АрщхьэкIэ Тхьэм и закъуэт зыщIэр
А напIэзыпIэм пщым игу щыщIэр.
Абы и гущIэр мафIэм ист,
Зэм-зэмкIэ и нэхэри плъызт,
КъыщIыхьэу щIылъэм и фIыцIагъэр…
28
Флъэгъуакъэ псэ зыхэмытыж Iэпкълъэпкъым
Зэрежэр къуаргъыу хэкум ит илъэпкъыр,
Дэтхэнэ зыми Iыхьэ къыхихыну
Щытам щыпсэум щыгъуэ зыщышынэу?
ЗыгуэркIэ уи гур ехуэхауэ щытым,
КъепщIынщ гурыгъуу уафэ щIагъым щIэтыр,
ИтIанэ, плъэкIым, ахэм япэлъэщ,
ПлъэмыкIрэ – уи мурадхэр ятхьэлэнщ.
Псэ махэу къигъэщIам сыт хуэпщIэфын?
Абы зы гугъуехь закъуи хуэмыхьын.
АрщхьэкIэ щыIэщ зыми хуэмыкъутэ,
Апхуэдэм и псэр гуауэм ещI нэхъ быдэ!..
29
Нэху мэщыр, бгыхэр къыщIощыж,
ТIэкIу зыхуагъафIэу уафэ къащхъуэм,
Зэрыхуэгушхуэр ирагъащIу,
Щхьэм пшагъуэ мащIэр трахыж.
ШейтIан бгы лъапэм щыблэ мафIэр,
ЩыукIытэу пшэплъым, мэхъу фагъуафэ,
Зэ и щхьэр къеIэтыжыр, хъуапсэу,
ЛIэуэ телъ цIыхум ещхьыркъабзэу.
Пэджэжу и нэгу фагъуэр мафIэм
КъызэфIоувэ Исмэхьил.
Абы и нитIыр ещхьщ лъыхъуакIуэм,
Ауэ гупсысэм лъахъэ илъщ.
Хуэдэ лей псори илъэщIыж
И нэкIум Iэгур ирегъакIуэ,
АрщхьэкIэ гуауэр къыщIощыж…
30
КIэлъыплъу мафIэр егъэужьых.
Хэтщ ар и хьэщIэм дэкIуэтэну.
Урысым ищIэркъым ищIэнур,
Бысымым ар химыгъэзыхь,
Ауэ и хабзэр гурегъаIуэ,
Модрейри мэхъур арэзы.
Иджы а тIур къытощ бгы лъагъуэм,
Iэр къамэ Iэпщэм трамых…
Бзу къуацэкъалэм хэлъэтыху
Урыс щIалэжьыр мэхъур фагъуэ.
Куэд мыщIэу и бгъум къуршыпс Iэлым
Урыс шэтырхэр къыщонэху,
ПфIэщIыну къыухэм загъэпсэху.
Игу мэпсэхужыр урыс щIалэм,
ГурыщIэр и бгъэм мэхъур щыз.
Зыгуэр иджыри иIуэтэнут,
АрщхьэкIэ псалъэ къылъымыс:
Пщы щIалэм къыфIеблат жиIэнур.
Абы игъабзэ урысыбзэм
Ирегъэубыд урысым и бзэр…
31
«Гъуэгу махуэ! Сэ укъысхуеижкъым,
Шынагъуэ уэ къыппэмыплъэж,
Укъэсыжащи уузыншэу,
УзыщIыгъу гупым яхыхьэж,
Сэри къалэныр згъэзэщIащ,
Ауэ уэстынут зы чэнджэщ:
Лъы бгъажэу гуауэр бгъэтIысыну
Ухуежьэм, уэ ущIегъуэжынщ,
ЩIым и гур зыгъэуфIыцIым сыну
Уэр гуэрым зы къащIыбгъужынщ.
ЩIалэгъуэ дахэр хамэ щIыпIэм
ЩыбогъэкIуэдыр зым щымыщу.
Пщыр зэхызох букIыну жыпIэу -
Аракъэ тыншу къысфIэмыщIыр!
Тхьэм иукIыну къыхихам
Уэ уи Iэ кIэщIыр лъэIэсынкъым,
ПэщIэтыр натIэм къритхам
Уи къамэ щхьэкIэ къыпхуэскIэнкъым!
Уэ пцIыхукъым, дауи, узылъыхъуэр -
Уи пащхьэ итыр Исмэхьилщ.
Сыкъэбгъуэтынущ, ухуей щыхъум,
Ауэ нэхъыфIщ хъумэжи уил!»
ЖиIам Iуплъэгъуэ къыдыщIигъури,
Дэбзэхэжащ къритI зэхуакум!
Къэнащ урысыр, и лIэн къакIуэу…
32
Хэтыху абыхэм Исмэхьилыр,
ШейтIан бгы лъапэм зауэлI гуп
Къыщепсыхауэ, зопсэлъылIэ,
Рослъэмбэчыжьым хузэгуоп,
Пщы щIалэращ зи телъхьэр ахэр,
Аращ тепщэгъуэр зыхухахыр,
Хуей хъумэ, я псэри щIатынур!
ФIыуэ ялъагъур Исмэхьил,
Абы и гугъэр диIэтыну
Дэтхэнэ зыми и гум илъщ,
Ауэ пщы щIалэм къыдэщIыныр
А гухэлъ закъуэм къыхэмыкI:
Зэгуигъэпащи Рослъэмбэч,
Ар я мурадкъым хуагъэгъуну.
Пщы ябгэм игъуэщ зищIэжыну!
Апхуэдэщ цIыхур: къыщебгъэчым,
Нэхъ къыхуэгуапэмкIэ йоуэкIыр…
33
Бгы лъапэм щызэхэс лIы гупым
Исмэхьил пэплъэу нэху къатощхьэ.
Къох дыгъэ бзийхэр, щIым тегуплIэу,
ШейтIан бгы фIыцIэм носри – къощтэ,
Пшэ хужь и къуагъым къуолъэдэж,
АрщхьэкIэ къызэрогъуэтыж,
Ауан защIыжу, къыкъуокIыж.
ЗауэлIхэм хашыр я уэрэдыр,
И псалъэ къэс епхауэ гугъэм,
Псэр зыхуэхъуапсэ хуитыныгъэм.
ТекIуэнхэщ, къахуэмыкIуэм кIуэдыр!
34
ЖимыIэу псалъэ, нэщхъей защIэу,
ЩызекIуэу и нэр уафэ лъащIэм,
ЩикIукIт лъэныкъуэкIэ зы щIалэ.
Ари зыпэплъэр Исмэхьилт.
Ажалым дежкIэ ар къабзэIуэт,
Гъэгъам щIэт плъыфэрт зэщхьыр илъ.
Щхьэ нэхъ къищта абы и закъуэм,
Щхьэ гупым яхэкIыну пылъ?
ЩIалэщIэм щэхуу укIэлъыплъым,
Зэрымызагъэм гу лъыптэнт.
Зэм щхьэусыгъуэншэу хэлъэтынт,
Зэм увыжынт, гъуэз мащIэм пхыплъу.
А щIалэ цIынэри къэкIуащ,
Лъы зыгъэжэнум хэувэну.
Апхуэдэм хуэукIын къэзакъ,
И къамэр цIыхум хиIуфыну?
Абы и нитIыр зыхуэщIар
ЩIэплъэнырщ и нэм лъагъуныгъэм!
Сыт-тIэ апхуэдэм къыщилъыхъуэр
Я деж зэуэным къыхуалъхуам?
Псалъэ хьэлэлу хуэмыIуатэрщ
А щIалэм и бгъэр къэзыIэтыр.
Гур нэхъ къабзэхукIэ, нэхъ щIалэху
Нэхъ быдэу ехъумэж и щэху,
Гухэлъыр къыфIыщIыхьэу и нэм,
Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ – мэшынэ
НэгъуэщIым ар зыхимыщIэнкIэ.
Арщ, имыбзыщIым лIэм и гъунэу,
Сэлим и щэхур къыщIрихьэкIыр…
