Апхуэдэущ ягу къызэринэжынури
2006 гъэм фокIадэм и 20-м Бахъсэн ГЭС-м и пщIантIэшхуэм цIыхур Iуву щыпэкIурт. Iуэху гуапэкIэ ахэр зэрызэхыхьэм и нэщэнэ угъурлыуэ дунейри уэфI дахэт, гуфIэгъуэм хэтхэм закъыдищI нэхъей, дыгъэри псэгъэтыншу и бзий нурыбэмкIэ щIылъэм къетэрт.
Зэрымахуэ лъапIэр къыбжаIэу, станцым и пщIантIэр екIуу зэлъыIухат, «Бахъсэн ГЭС-р илъэс 70 ирокъу» псалъэхэр и дыхьэпIэ-щIыхьэпIэхэм хьэрфышхуэкIэ къыщыхэнэхукIырт. Гидроэлектростанцыр щаухуэм хэлIыфIыхьахэм я щIэблэр, Мэзкуу, Кавказ Ищхъэрэм и щIыпIэ куэдым щыщ хьэщIэхэр, ГЭС-м зегъэужьыным зи гуащIэ хэзылъхьахэр, республикэм и Правительствэм и унафэщIхэр а махуэм теухуа Iуэхугъуэ гукъинэжым зэхуишэсат. ЗэIущIэшхуэм япэу фIыкIэ зи цIэ къыщраIуахэм ящыщщ Дыкъынэ Хьэсэн Жамбэч и къуэр.
Бахъсэн ГЭС-р лажьэу щаутIыпща гъэм Хьэсэн илъэсипщI ирикъуа къудейт. ИтIани, а зэман гуащIэм, куэд дыдэ щагъэхъа лъэхъэнэм илъэгъуахэмрэ зэхихахэмрэ димыгъэхуIауэ къиIуэтэжыфырт. Iэбыдэлъэбыдэу, гурыхуэу къэ- тэдж щIалэ цIыкIум Iэджэм гу лъитэрт, псынщIэуи къипхъуатэрт. И нэгу щIэкIхэр фIэгъэщIэгъуэн къудейтэкъым, абы и дежкIэ телъыджащэт бахъсэныпс Iэлыр къызэрагъэIэсар, токым и къару мыкIуэщIыжыр. КъэзыцIыхухэр абы «дадэ- къуапэкIэ» къеджэрт, «фыкъаплъэ, фыкъэдаIуэ, а щIалэ цIыкIум зы фIыгъуэ гуэр къыдэкIуэнкIэ» жа- Iэу.
Ахэр щыуатэкъым. «Вы хъунур шкIэ щIыкIэ къыбощIэ», — жыхуаIэрати, Дыкъынэм зыкъиужьащ, «дзыхь» псалъэм и мыхьэнэр пасэу зыхищIащ.
— 1940 гъэм и фокIадэ мазэм Мэзкуу дэс си анэ дэлъху Бэчкъан Хъусен и тхыгъэ къысIэрохьэ. Сэ ар куэдрэ щIэзджыкIащ, нобэр къыздэсми сыхуэсакъыу сохъумэ. Къысхуитхар ущииныгъэ письмот, зыхуэгъэзари сэрат. Си анэ дэлъхур зауэм къелакъым, ауэ абы лъандэрэ зы махуэ сщыгъупщэркъым Хъусен мыгъуэм и псалъэ гуапэхэмрэ и ущие нэхухэмрэ. Ахэр си гъуазэу мы гъащIэм сыхыхьащ, гъусэ пэжуи къыздекIуэкI зэпытщ, — игу къигъэкIыжырт Хьэ- сэн.
— Дыкъынэм и псэр зыхэлъыр Бахъсэн ГЭС-рщ, абы и цIэр щIымыгъуу станцыр къыпхуэлъытэнукъым, — жаIэрейт фIыуэ зыцIыхухэми и лэжьэгъухэми. Зэрыщытари аращ.
1944 гъэм гъатхэпэм и 12-м фашистхэм зэхакъута ГЭС-р зэзыгъэпэщыжхэм яхыхьа щIалэ жаным, зэчиифIэм гидротурбинэм и машинист IэщIагъэм псынщIэу зыхегъэгъуазэ, абы и щэхухэр куууэ едж, токаруи зрегъасэ. Гидротурбинэр монтаж зэращI, ар лэжьыгъэм зэрыхуагъэхьэзыр щIыкIэр Ивановэ къалэм илъэситIкIэ щызригъэщIа нэужь, и зэфIэкIыр къалъытэри, мастеру, мастер нэхъыжьу ягъэув, 1977 гъэм Бахъсэн ремонт участкэм и унафэщI къалэныр и пщэ далъхьэ. Зэрылажьэм хуэдэурэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым инженер-механик IэщIагъэм щыхуоджэ.
«Лъыхъуэм къегъуэт», — жаIэркъэ. IэнатIэхэр езыгъэфIакIуэ IуэхущIэу Хьэсэн къыхилъхьахэр, езым и IэкIэ игъэунэхуахэр 75-рэ мэхъу. Ахэр псори нобэ къагъэсэбэп.
КъызэрыгуэкI мэкъумэшыщIэ унагъуэм къыщалъхуа, щапIа Дыкъынэ Хьэсэн къулыкъу лъагэ иIыгъакъым, къэрал унафи IэщIэлъакъым, ауэ икъукIэ жэуаплыныгъэшхуэ зыпылъ IэнатIэ ирихьэкIащ. Хэку зауэшхуэм и лъэхъэнэм, зи къару зэрыубыдыгъуэ ныбжьыщIэр, нэхъыжьхэм закъыкIэримыгъэхуу, жэщ-махуэ имыIэу губгъуэм итащ.
— Зэманыр хуабжьу ткIийт, инри цIыкIури фронтым телажьэрт. ПсалъэкIэ къэIуэтэжыгъуейщ абы щыгъуэ цIыхухэм я фэм дэкIар, гурэ псэкIэ ягъэвар. Губгъуэ лэжьыгъэм я нэхъыбэр Iэпщэ къарукIэ дгъэзащIэрт, псори гугъу ехьырт, ауэ гъэщIэгъуэныракъэ, тхьэусыхэр мащIэ дыдэт, сыт хуэдэ Iуэхури и чэ- зум зэрызэфIагъэкIыным зэуIуу хущIэкъухэрт. Дапщэщи си нэгум щIэтщ текIуэныгъэр къагъэблагъэу а лъэхъэнэм пхъэIэщэкъур зыIыгъа, белымрэ гъубжэмрэ зымыутIыпща лIыжь-фызыжьхэри ныбжькIэ IэмащIэлъэмащIэхэри. А си нэгу щIэкIахэм гъащIэм нэ лейкIэ срегъэплъ, зэпымыууэ фIым сыхуегъэуш, — къиIуэтэжырт нэхъыжьыфIым.
Гуапагъэ щIэным къыхуалъхуами ярейт Дыкъынэр. Апхуэдизу зэпIэзэрытт, набдзэгубдзаплъэти, гу зылъимытэ щыIэтэкъым. Куэдым хунэсырт, Iэджи зэфIигъэкIырт, итIани, «сешащ», «сыужэгъуащ» псалъэхэр къыжьэдэкIыу зэхэпхынутэкъым. Езыр дапщэщи нэIурытт, и гум илъыр, зыхуейр нахуэу, ехьэкI хэмылъу къиIуатэрти, и мурадхэр къыдащтэрт. Махуэ къэс жыхуаIэм хуэдэу зыгуэрхэм егуэпэкIырт. ПцIымрэ щытхъумрэ хуабжьу хуэхейт, IуэхуфIхэр и Iэпэгъут, дэтхэнэри и щхьэм ирилъытырт. И фэеплъу хьэтIохъущыкъуейдэсхэм къахуэнахэм ящыщщ автобус къэувыIэпIищым щигъэува щIэувапIэ екIухэр, сабий джэгупIэ зэмылIэужьыгъуэхэр, ТекIуэныгъэ Иныр илъэс щэщI щрикъум ирихьэлIэу «Бахъсэн ГЭС» станцым и бгъум кIэнауэм декIуэкIыу щигъэтIыса жыг хадэ цIыкIур, къуажэдэсхэм яхуищIа Iуэхутхьэбзэхэр.
И лэжьыгъэм къыпэкIуэу Хьэсэн къыхуагъэфэщащ «КъБАССР-м щIыхь зиIэ и энергетик», «Урысей Федерацэм Гъэсыныпхъэмрэ энергетикэмкIэ и министерствэм щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ», «Урысейм и ЕЭС-м щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэхэр, «Хэку зауэшхуэм и лъэхъэнэм къигъэлъэгъуа гуащIэдэкI лъагэм папщIэ» медалыр, КъБР-м и Президентым, республикэм и Правительствэм, СССР-м ЭнергетикэмкIэ и министерствэм я ЩIыхь тхылъхэр, «СССР-м энергетикэмрэ электрификацэмкIэ и отличник» бгъэхэIур. И япэ дамыгъэр — 1946 гъэм мэлыжьыхьым и 30-м кърата Къэбэрдей АССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и ЩIыхь тхылъыр — республикэм и Лъэпкъ музейм щахъумэ.
1999 гъэм къыщыщIэдзауэ а IэщIагъэлI гъуэзэджэр турбинэ, гидромеханикэ Iэмэпсымэхэр зэгъэпэщыжынымрэ зэтеухуэнымкIэ Бахъсэн ремонт участкэм чэнджэщэгъуу щыIащ. Абы къикIуа гъуэгуанэ хьэлэмэтыр, и дуней тетыкIар, и лэжьэкIар апхуэдизкIэ гъэщIэгъуэнщ, узыIэпызышэщи, а псом я гугъу щащIкIэ, кIэух гуэр иIэу къыпхуэщIэркъым. Дыкъынэр икIи щIэинхъумэт. Бахъсэн ГЭС-м и зэфIэувэкIар зэрыщыту къэзыIуэтэж тхыгъэхэр, газет напэкIуэцIхэр, тхылъ щхьэхуэхэр, тхылъымпIэ кIапэхэр, сурэт куэдыкIейхэр и унагъуэ музей Iэхуитлъэхуитым дапщэщи щызэIэпа- хырт.
Мыри ди гуапэу къыхэдгъэщынут: Хэку зауэшхуэр ди текIуэныгъэкIэ зэриухрэ илъэс хыщI щрикъум ирихьэлIэу СНГ-м и Электроэнергетикэ советым энергетикэм и ветеран щхьэхуэхэм «СНГ-м щIыхь зиIэ и энергетик» цIэ лъапIэр яфIищащ. Кавказ Ищхъэрэм и энергетикхэм ящыщу а дамыгъэр япэу зыхуагъэфэщар Хьэсэнщ.
КъызыхэкIа лъэпкъым, къэзылъхуахэм яхуэфащэу, абыхэм я пщIэр, я нэмысыр иIыгъыжу, гущIэгъушхуэ хэлъу, цIыху пэжу, къызэрыгуэкIыу, унагъуэ дахэм и тхьэмадэ Iумахуэу къэгъуэгурыкIуащ гъащIэ хъарзынэ езыхьэкIа, нэгъабэ гъатхэпэм и 9-м дунейм ехыжа Дыкъынэ Хьэсэн. ПщIэ лей къимылъыхъуэу и цIэр фIыкIэ жезыгъэIа, и гур итхьэщIыкIауэ бэм яхэта нэхъыжь угъурлыр цIыхухэм нобэми гуапэу ягу къагъэкIыж.
ХЬЭЖЫКЪАРЭ Алик.
