Тхыдэ къулей зиIэ махуэ лъапIэ
Хэкум и хъумакIуэм и махуэр Урысейм, Белоруссием, Таджикистаным, Къыргъызым илъэс къэс щагъэлъапIэ гуфIэгъуэщ. Абы и тхыдэри илъэси 100-м нэблэгъащ: 1922 гъэм щIышылэм и 27-м РСФСР-м и ВЦИК-м и Президиумым унафэ къыдигъэкIат Дзэ Плъыжьыр къыщызэрагъэпэща махуэр гъэлъэпIэным теухуауэ.
Щхьэ трагъэхуа ар мазаем и 23-м? А упщIэм тхыдэджхэм иджыри къэс зэхуэдэ жэуап иратыфыркъым. Нэхъыбэм зытрагъащIэр 1918 гъэм а махуэм нэмыцэхэм я ебгъэрыкIуэныгъэр Псков и деж къызэрыщагъэувыIарщ. Ар нэхъ тэмэмуи къыщIэкIынущ, а махуэм зи гугъу ящI щIыпIэм зэхэуэшхуэхэр щекIуэкIауэ а зэманым къыдэкIа газетхэм ямытхами. Аракъым икIи нэхъыщхьэр. Езы рабочэ-мэкъумэшыщIэ Дзэ Плъыжьыр къызэгъэпэщыным теухуа Декретыр 1918 гъэм щIышылэм и 15-м Урысейм и ЦIыхубэ Комиссархэм я Советым къищтащ, и унафэщI Ленин Владимир и Iэ щIэлъу. Абы зыхрагъатхэу щIадзащ зауэлI гупышхуэхэм. Ахэращ къэралыщIэм IэщэкIэ ЗэщIэузэда и Къарухэм къежьапIэ хуэхъуар.
Езы махуэшхуэм и цIэр зыбжанэрэ яхъуэжащ: 1922 гъэм «Армэ Плъыжьым и махуэу» ягъэувар 1946 гъэм «Совет Армэм и махуэ» хъуащ, илъэсищ дэкIри, 1949 гъэм щегъэжьауэ «Совет Армэмрэ Дзэ-Тенджыз Флотымрэ я махуэу» 1992 гъэр къэсыху екIуэкIащ. УФ-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым 1993 гъэм мазаем и 8-м къищта унафэ №44231-м ипкъ иткIэ, иджы Хэкум и хъумакIуэхэм я махуэу ягъэлъапIэ.
Къэрал Думэм и унафэкIэ мазаем и 23-р 2002 гъэм мылэжьэгъуэ махуэу ягъэуващ. Абдежи щызэфIэкIакъым: 2006 гъэм гъатхэпэм и 24-м Къэрал Думэм гуфIэгъуэр зэрагъэлъэпIэнум теухуа хабзэм хигъэкIащ «Дзэ Плъыжьыр Германием и кайзерым и дзэхэм щытекIуа махуэ 1918 гъэ» псалъэхэр, апхуэдэу игъэуващ «хъумакIуэхэр» псалъэр «хъумакIуэу» зэрихъуэкIыну. Зэрытлъагъущи, иджы дгъэлъапIэ гуфIэгъуэм куэд и нэгу щIэкIащ…
Дэтхэнэ къэралми езым зэрызихъумэжын къару бгъэдэлъын хуейщ. Арыншамэ, мы дунейм ущыпсэуфынукъым. Ар дэ дыздынэплъысыф тхыдэм куэдрэ къигъэлъэгъуащ. Къэралхэм я мызакъуэу, цивилизацэ Iэджэ хэкIуэдащ а щхьэусыгъуэм къыхэкIыу. Ленин Владимир жиIауэ щытащ: «Дэтхэнэ революцэри зыри и уасэкъым, зимыхъумэжыфмэ». Ар къэплъытэ хъунущ абы и блыгущIэт большевикхэм уаз яхуэхъуауэ. Ахэр текIуа иужь дунейм къытехьащ дэтхэнэ бийми пэщIэтыфыну къару зиIэ СССР-р. Пэжщ, ар зыгъэунэхуну тегушхуахэри щыIащ, ауэ фIы щIахакъым: Халхин-Гол и деж щрахужьэжащ японхэр, 1939 гъэм къапэщIэува финнхэри хагъэщIащ, я щIыналъэм щыщ Iыхьэ яфIэкIуэду.
Дзэ Плъыжьым и тхыдэм зэи хэмыгъуэщэжын лъэужь къыщигъэнащ Хэку зауэшхуэм. Гитлер и гугъащ тхьэмахуэ бжыгъэкIэ Совет Союзыр тыншу зэхикъутэну. Бэлэрыгъа СССР-м хьэщхьэрыIуэм хуэдэу къытеуами, абы езым и мащэр къитIыжауэ къыщIэкIащ: фашист Германиер зэтрикъутащ, нацистхэм яубыда Европэр къанэ щымыIэу хуит къищIыжащ. Дауи, ар псом хуэмыдэу зи фIыгъэр цIыхухэр псэукIэкIэ зэхуэдэныр, псоми зэхуэдэ хуитыныгъэ яIэныр зи лъабжьэ совет ухуэкIэм, ущалъхуа уи Хэкур псэемыблэжу фIыуэ лъагъуным щIапIыкIа ди адэхэмрэ адэшхуэхэмрэщ.
ИужькIэ ди къэралыр хашащ «зауэ щIыIэкIэ» зэджэм. США-р зи пашэ КъухьэпIэм и мурадащ къару зэкъуэткIэ ди къэралым къытеуэну. КъытегуплIащ, ауэ къезэуэн тегушхуакъым. СССР-р уващ зызыхъумэжыфыну шынагъуэ къэрал лъэщ дыдэу. Апхуэдэу екIуэкIащ абы и унафэщIу хэт увами.
АрщхьэкIэ щыIащ Совет Союз лъэщыр дунейм и картэм текIуэдыкIыжа иужь къэунэхуа Урысейр хэутэн щащIаи. Властыр зыIэщIыхьа «реформатор» ныбжьыщIэхэм къэралыр ирагъэтIысэхат, къэтэджыжынкIэ гугъапIэ гуэри щымыIэу. Ар ялъагъуным щIэхъуэпс ди жагъуэгъухэм дуней гуфIэгъуэр яIэт: ахэр ди къэралым и гущIыIум къихьат. ЖыпIэну ирикъунщ США-м и IэщIагъэлIхэр лэжьапIэ зэрыкIуэм хуэдэу УФ-м и ядернэ IэнатIэхэм кIуэфу зэрыщытар: уегупсыс зэрыхъунумкIэ, абыхэм зыкъалъытэжат езыхэм я закъуэ мы дунейм и тепщэу. Апхуэдэу илъэс зыкъомкIэ екIуэкIащ. Хэбгъэзыхьмэ, президент Обамэ Барак жиIауэ щытащ Урысейр Бразилием емыфIэкIыу. Ар къыщыхъуар дыгъуасэ хуэдэщ.
Ауэ Урысейм и Iэтащхьэ Путин Владимир Iуэхум нэгъуэщIу егупсысырт. 2007 гъэм Майн Iус Франкфурт къалэм къыщыщыпсалъэм абы жиIащ зы къэралыр дунейм и тепщэу щыт зэрымыхъунур, дэтхэнэми езым и щхьэм и унафэ ищIыжын зэрыхуейр. Ар куэдым телъыджэ ящыхъуащ: къэмытэджыжыфыну тIыса Урысейр иджыри мэпсалъэри! АрщхьэкIэ илъэс зыбжанэ дэкIри, псоми къагурыIуащ Путиныр зэрымыгушыIэр.
Сытыт хэкIыпIэр? МылъкукIэ США-ми зэрыщыту КъухьэпIэми упэувыныр щхьэгъэпцIэжт. Къэнэжыр дзэм и ухуэкIэмрэ ахэр IэщэхэмкIэ зэрызэщIаузадэ щIыкIэмрэ зэрахъуэкIынырт. КонтракткIэ къулыкъу ящIэу щIадзащ, улахуэхэм хагъэхъуащ, Iэщэ лIэужьыгъуэщIэхэр нэхъ куэду икIи нэхъ щIэхыу дзэм Iэрыхьэу хуежьащ. Ди къэралым къигъэлъэгъуащ ахъшэ нэхъ мащIэ фIэкIа тумыгъэкIуадэу нэхъыбэ зэрыпхузэфIэкIынур. А псори лъэужьыншэ хъуакъым.
2018 гъэм Путин Владимир жиIащ УФ-м зи хуэдэ щымыIэ Iэщэ лIэужьыгъуэщIэхэр иIэ зэрыхъуар. Зи гугъу ищIар макъым нэхърэ хуэдэ зыбжанэкIэ нэхъ псынщIэу лъатэ ракетэхэрщ. Абы иужькIэ США-м нэхъ мащIэ ищIащ дэ къытхуэдэлъэныр, икIэм-икIэжым зауэ къыдащIылIэнымкIэ щыIэ шынагъуэр.
Дауи, дэ жэуап къыдитыжыну хущIокъу КъухьэпIэр. НаIуэу зэрыщытщи, мы гъэм США-м и мурадщ дунейм къэралу тет псоми зыхъумэжыныгъэм хухахым нэхърэ нэхъыбэ езым и закъуэ абы тригъэкIуэдэну. НэгъуэщIу жыпIэмэ, Урысейм нэхърэ хуэдэ 14-кIэ нэхъыбэ. АрщхьэкIэ дэ ди пащхьэм абы ефIэкIыныгъэ щигъуэтынукъым: ахъшэхэм ящыщ куэд токIуадэ Америкэм дунейм и щIыпIэ псоми щиIэ дзэ базэ зэмылIэужьыгъуэхэу 70-м щIигъур Iыгъыным, апхуэдэу Афганистаным, Иракым, Ливием, Сирием щиIэ къарухэм.
Сыт ямыщIами, Урысейр къонэж зи щхьэ хущытыж икIи зыми пимыкIуэт къэрал лъэщ дыдэу.
Шал Мухьэмэд.
