Зыужьыныгъэм и хэкIыпIэ
Илъэс 15-м нэсауэ ди къэралым щагъэлъапIэ ЩIэныгъэм и махуэр. УФ-м и Президентым 1999 гъэм къыдигъэкIа Унафэм ипкъ иткIэ, ягъэувауэ щытащ ар. Абы къежьапIэ хуэхъуащ Пётр Езанэм 1724 гъэм къызэригъэпэща ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академиер.
Урысей щIэныгъэр дунейм хуэупсащ цIыху цIэрыIуэ куэдхэмкIэ, къэхутэныгъэ инхэмкIэ. Апхуэдэхэщ, къапщтэмэ, Ломоносов Михаил, Павлов Иван, Менделеев Дмитрий, Циолковский Эдуард, Капицэ Пётр, Курчатов Игорь, Королев Сергей, нэгъуэщIхэри. Ди къэралым и щIэныгъэлIхэм яхэтщ Нобель и цIэр зезыхьэ дунейпсо саугъэтыр зыхуагъэфэща куэди. Ди хэкуэгъухэм ящыщу 1904 гъэм псом япэ ар иратащ академик Павлов Иван. ИужькIэ апхуэдэ ехъулIэныгъэкIэ я цIэр Iуащ нэгъуэщIхэми. 2010 гъэм ди хэкуэгъу щIалитI — Гейм Андрейрэ Новоселов Константинрэ — физикэмкIэ Нобель саугъэтым и лауреат хъуащ. Иджыпсту Инджылызым щыпсэуми, а щIалитIри урысейщылъхущ. Гуапэ тщохъу Гейм Андрей ди лъахэгъуу зэрыщытыр. Ар къыщыхъуар Къэбэрдей-Балъкъэрым и къалащхьэ Налшыкщ. Абы къегъэлъагъуэ апхуэдэ саугъэт лъапIэр Москва, Санкт-Петербург щыпсэухэм я мызакъуэу, ди къэралым и щIыналъэ зэхуэмыдэхэм къыщыхъуахэми къызэралэжьыфынур.
Иужьрей илъэс зыбжанэм РАН-м и лэжьыгъэм хуабжьу зиужьащ. Абы и Президиумым епхауэ мэлажьэ щIэныгъэ-къэхутэныгъэхэм хэлъ Iуэху къиинхэмкIэ щIэныгъэ совет зыбжанэ. Апхуэдэхэщ гидрофизикэм, дыкъэзыухъуреихь дунейр хъумэным, хьэршым епха советхэр, дунейпсо щэнхабзэ щIэиныр, тенджызхэмрэ хыхэмрэ, Арктикэмрэ Антарктикэмрэ джыным хуэунэтIа къэхутэныгъэхэмкIэ советхэр, нэгъуэщIхэри. ИригъэкIуэкI щIэныгъэ-къэхутэныгъэхэмкIэ РАН-р япыщIащ УФ-м, хамэ къэралхэм щыIэ щIэныгъэ зэгухьэныгъэ куэдым. Къыпэщылъ къалэнхэм елъытауэ къэхутэныгъэхэр щокIуэкI Академием и щIэныгъэ къудамэ зэхуэмыдэхэм. Къэралым и щIыпIэ куэдым зыщаужьащ РАН-м и щIыналъэ къудамэхэми. Абыхэм ящыщу нэхъ ин дыдэу къалъытэ Санкт-Петербург щIэныгъэ центрыр.
1993 гъэм Налшык къыщызэIуахауэ щытащ РАН-м и Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ центрыр. Ар къызэгъэпэщыным и гуащIэшхуэ ирихьэлIащ щIэныгъэлI цIэрыIуэ, техникэ щIэныгъэхэм я доктор, УФ-м щIэныгъэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Иуан Пётр. Аращ зи гугъу тщIы щIыналъэ къудамэм иджыпсту и унафэщIыр. Иуаныр зи пашэ лъэпкъ щIэныгъэлIхэм центрым унэтIыныгъэ зэхуэмыдэхэмкIэ къэхутэныгъэ лэжьыгъэшхуэ щрагъэкIуэкI. Ар япыщIащ ди щIыпIэм щыIэ институт зыбжанэм. Апхуэдэхэщ Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтыр (унафэщIыр Бгъэжьнокъуэ Барэсбийщ), Информатикэмрэ щIыналъэ управленэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтыр (унафэщIыр Иуан Пётрщ), Прикладной математикэмрэ автоматизацэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтыр (унафэщIыр Нэхущ Iэдэмщ), Бгылъэ щIыпIэхэм я экологиемкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институт (унафэщIыр Тембот ФатIимэщ), нэгъуэщIхэри. Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ центрым и къудамэ щхьэхуэхэщ Ядернэ къэхутэныгъэхэмкIэ Урысей Академием ди щIыпIэм щиIэ Бахъсэн нейтриннэ обсерваторэр, абы и Президиумым егъэщIылIащ ГеографиемкIэ къудамэмрэ редакцэ-тхылъ тедзапIэмрэ.
Апхуэдэу ди республикэм щылажьэ щIэныгъэ IуэхущIапIэхэм ящыщщ РАН-м и Медико-биологие институтым медицинэ-экологие къэхутэныгъэхэмкIэ и щIыналъэ институтыр, Астрономие обсерваторэр, нэгъуэщIхэри.
Зи къэхутэныгъэхэмкIэ къэралым, хамэ щIыпIэхэм цIэрыIуэ щыхъуа ди щIэныгъэ IэнатIэхэм щолажьэ лъэпкъ щIэныгъэлI пажэхэр. Абыхэм я нэхъыбэр щагъэхьэзыр ди республикэм и еджапIэ нэхъыщхьэхэм. ЦIыхухэм щIэныгъэ нэхъыщхьэ етыным я къару емыблэжу хуолажьэ еджапIэ пашэхэу Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетыр, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал мэкъумэш академиер, ГъуазджэхэмкIэ Кавказ Ищхъэрэ институтыр, нэгъуэщIхэри.
КъэхутэныгъэщIэхэр зи плъапIэ ди лъэпкъ щIэныгъэлIхэм республикэр, Хэку псор ипэкIэ зыгъэкIуэтэн лэжьыгъэ купщIафIэхэмкIэ нэхъ къулеиж хъуну, яхуэфэщэн къэрал гулъытэ ягъуэтыну, гъунэ зимыIэ щIэныгъэм и щыгу дэкIуеифын куэд къахэкIыну ди гуапэщ.
КЪАРДЭН Маритэ.
