Зырамыку и гукъэкIыжхэм щыщ, зыщIыпIи къытемыхуауэ
КъардэнгъущI Зырамыку зымыцIыху ди республикэми гъунэгъу щIыналъэхэми зэримысым шэч хэлъкъым. Ар цIыху Iущу, IуэрыIуатэдж гумызагъэу, щIэныгъэлI щыпкъэу зэрыщытам куэд дыдэ щыгъуазэщ. Зэхуихьэсыжа тхыгъэхэр иту къыдигъэкIа тхылъхэм нэмыщI, зи гупсысэ кIапи зымыгъэкIуэду щыта Зырамыку езым и нэгу щIэкIауэ итхыжахэри дунейм къытехьащ.
Зырамыку и къуэш нэхъыжьым теухуа гукъэкIыжхэр «Адыгэ псалъэ» газетым и редакцэм къытхущIихьащ КъардэнгъущI (Iэщын) Риммэ (Муридрэ абы и етIуанэ щхьэгъусэ Жануэсрэ япхъущ). «Дунейм ехыжыным къэна щыIэтэкъым си адэм теухуауэ итхахэр Зырамыку къыщызитыжам. Ахэр зыщIыпIи къытехуакъым, газет напэкIуэцIхэм иту слъагъумэ сфIэфIт», — къыджиIащ Риммэ.
Ди гуапэу Риммэ и лъэIур догъэзащIэ.
ИСТЭПАН Залинэ.
Си къуэш КъардэнгъущI Мурид
Ди анэм бынибгъу дыкъилъхуауэ щытащ. Абыхэм ящыщу Мурид быным ещанэт. 1920 гъэм, и ныбжьыр илъэс 20-м иту, ар Тэрчкъалэ (Владикавказ) кIуэри мазихкIэ къамышыщIэу щеджащ. Iэзэу къамышы дахэхэр ищIырт. А гъэ дыдэм и щIымахуэм шыIэжьэкIэ Дохъушыкъуей къыдэжыжауэ къыздэкIуэжым, Жаныкъуейм щыщу Танэхэ я зылI, ари шыIэжьэкIэ къыдэжыжу къылъэщIыхьэри:
— Гъуэгум текIи сригъакIуэ! — жиIэри къегуоуащ.
— УрикIуэнум, дэдзыхи ирикIуэ! — жриIащ мыдрейм. Танэхэ я къуэр къайгъэ лъыхъуэрт. Iэжьэм къижри чнутIымкIэ Мурид къеуащ. Мыдрейм, мэкъум щIэгъэпщкIуауэ иIыгъ къамэр къыщIипхъуэтри, Танэм и тхьэкIумэр къыгуэлэлу къытриупщIыкIащ. УIэгъэ хъуар и Iэжьэм итIысхьэжри Iужыжащ. Псалъэмакъищэ къызэрыкIынкIэ хъуну щыта Iуэхум лIыжьхэр хыхьэри щIалэхэр зэрагъэкIужащ. И тхьэкIумэри трапхэжри, гуныкъуэгъуэ къыхэмыкIыу кIыжащ.
Къамышы IэщIагъэм фейдэ щIагъуэ къыпыкIыртэкъым. ЛУГ-р (Ленинскэ еджапIэ къалэ цIыкIур) къыщызэIуахым, Муридрэ Хьэмидрэ абы щIэтIысхьэну кIуащ. Мурид нэхъыжьти, япэу щIыхьэри ящтащ. КъардэнгъущIитI щIагъэтIысхьэнутэкъыми, Хьэмид Къардэну зригъэтхащ, апхуэдэ щIыкIэкIэ ари еджапIэм щIэхуащ. Абы иджыри щеджэу, гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуэм къуажэм къэкIуэжауэ, турыхь нэмэз зыщIу мэжджыт хъурейм щIэс лIыжьхэм яхыхьэри, Совет властыр зищIысым, абы иригъэкIуэкI политикэр зыхуэдэм яхутепсэлъыхьауэ щытащ Мурид. Ар къуажэ псом щагъэщIэгъуат. ЛУГ-м щыщIэсым, пщыхьэщхьэ гуэрым хэкIуэтауэ къэкIуэжу журт хъумакIуэ гуэр фочкIэ къеуэри, и куэм зыпхригъэдзауэ щытащ (сэ сыцIыкIуу сощIэж, ди анэр гъуэгырти, ди гъунэгъу Азнаур Жынус жиIэрт: — Умыгъ, нысэ, сэ шибл схэлъщи сыпсэущ. Алыхьым жиIэмэ, уи къуэри къелынщ!) УIэгъэр, къупщхьэм зэран хуэмыхъуауэ къыщIэкIри, псынщIэ дыдэу хъу- жащ.
Зэгуэрым Мурид и анэр илъагъуну Мысостей гъуеймкIэ шууэ къэкIуэжу, Бекъалды Токъан Налшык кIуэуэ зэхуэзащ.
— Сыт Налшык ущIэкIуэр? — еупщIащ абы Мурид.
— Пщэдей ди судщи, сельсоветым я справкэ жаIауэ сохь! — жиIащ Токъан.
Iуэхур зищIысыр мырат: Бекъалды Мухьэмэд лъэпкъым я Iэщ тIэкIур игъэхъуу тIуащIэм дэту, жейри Iэщхэр Псынабэм я хъупIэм техьащ. Абы хъумакIуэу Iут УнащIэ Сэхьид былымыр ирихужьати, ар иримыгъэхуну Мухьэмэдыр пэуващ. Сэхьид фочкIэ къеуэри Мухьэмэд и лъэдий къупщхьэр къызэпигъэщэщащ. Сэ сощIэж Мухьэмэд щIакъуэ Iейуэ, шууэ фIэкIа къимыкIухьу зэрыщытар. Ди пщIантIэм къыдыхьауэ «Дауэ ущыт, Мухьэмэд?» — жиIэрэ си анэр еупщIамэ: «Силъ сигъэщIэжынущ, ди анэ!» — жиIэрт. ИкIэм, Бекъалдыхэ судым иратащ Сэхьид. Сэхьид Къалмыкъым и ныбжьэгъути, Псыгуэнсу сельсоветым къэпсалъэри, Бекъалдыхэ кулакыу справкэ иратыну къажриIащ.
— Дэнэ щыIэ тхылъ пхьыр? Сыгъэлъагъут, — жиIэри еджащ. «Бекъалдыхэ кулакщ» жиIэу справкэм итт. Токъан тхэкIэ-еджэкIэ ищIэртэкъыми, ихь справкэр зыхуэдэм щыгъуазэтэкъым.
— Мыр справкэ пхуэхъунукъым, нэгъазэ, — жиIэри, Токъан къригъэгъэзащ. Сельсоветым щIыхьэри писырым жриIащ:
— Бекъалдыхэ кулаккъым, середнякщ. Апхуэдэу справкэр ет!
— Къалмыкъыр къэпсалъэри кулакыу еттыну унафэ къытхуищIащ, — жиIащ писырым.
— Сэ зэрыжысIэращ пэжри, апхуэдэу тхы! — жриIэри иригъэтхащ. Сельсоветым и председателыр Пщыбий Суфэт. Абы деж справкэр щIихьэри, «тедзэ мыбы Iэ!» — жриIащ. Пщыбий Суфэ Iэ тридзэн имыдэу зэфIэнащ.
— Iэ тумыдзэмэ, утезгъэтынукъым председателу! — жриIэщ, игъэшынэри тригъэдзат (иужькIэ Мурид ЛУГ-р къыщиухам, Пщыбийр трагъэкIри езыр трагъэувауэ щытащ).
Бекъалды Мухьэмэдрэ УнащIэ Сэхьидрэ я суд ящIа щхьэкIэ, Къалмыкъым и унафэкIэ Сэхьид хейуэ хагъэкIащ. КъыщIэкIыжауэ суд бжэIупэм деж Сэхьид и ныбжьэгъухэр къыщехъуэхъурт:
— Уи насып нэхъыбэ ухъу, Сэхьид!
Токъан и къамэр кърихри Мухьэмэд иритащ:
— Уи суд щIэж! — жиIэри. Мухьэмэд Сэхьид бгъэдыхьащ.
— Сэ ныкъуэдыкъуэу сыкъэбгъанэри насыпыншэ сыпщIащ, уэ уи насып нэхъыбэ ухъу! – жиIащ, къамэр хихуэри, щэ игъэкIэрэхъуащ. Ар къыхинауэ и шым шэсыжыну ещIэкъуауэу здэкIуэм, мылицэр кIэлъыуэри иукIащ. Токъан Сыбырым ягъакIуэри къэкIуэжакъым. И бынищыр — Мышэ, Брас, Хъылэ — адэншэу къэхъуащ. Брас си ныбжь дыдэт, школым дыщызэдеджат, зауэм хэкIуэдащ.
ЛУГ-м илъэси 2-кIэ щрагъаджэри советскэ, партийнэ лэжьакIуэу къыщIагъэкIащ. Аруан районым и комиссарыр Шэвлокъуэ Жэбагъыт. Мурид абы къагъэкIуащ административнэ отделым и унафэщIу, нэгъуэщIу жыпIэмэ мылицэм и нэхъыщхьэт. БзаджащIэхэр куэду щыIэт. Властым и бий щIэпхъаджащIэхэр мэзым щIэзу щIэст, къыщIэкIыурэ совет властым дэлэжьэну еувэлIа цIыхухэр яукIырт. Ди анэр гъуэгырт: «Бандэхэм укъаукIынущ, къыхэкI мылицэм», — жиIэурэ.
ЛУГ-м и гъусэу щеджа Щауэжь ФатIимэт Исхьэкъ и пхъур къыздишэри къэкIуэжат Мурид. А зэманым нысащIэхэр илъэскIэ, нэхъыбэкIэ Iуэху ирамыгъащIэу щхьэнтэм трагъэсу хабзэт. Абы тетыну ди анэм щыжиIэм, Мурид ар хуидатэкъым.
Мурид мылицэм къыхэкIыжа иужь, Аруан районым и унафэщI Чымым и къуэдзэу лэжьащ. Абы кърагъэкIыжри къуажэ советым и унафэщIу къагъэкIуэжащ.
А зэманхэм Мурид къыхуэкIуэрт мазэ къэс къыдэкI «Блокнот агитатора» журнал цIыкIури, къуажэм лIыуэ дэсыр зэхуигъэсурэ абы итхэм стIолым тету къахуеджэрт. Совет Союзым щекIуэкI Iуэхугъуэшхуэхэм, хамэ къэралхэм къыщыхъухэм, кIэщIу жыпIэмэ, дунейм щекIуэкI щэхухэм къуажэр щыгъуазэ ищIырт. Джанэ хужь щыгъыу, зэрыжысIауэ, стIолым тетрэ къуажэ псор къетIысэкIауэ, тхылъыр IэщIэлъу траха сурэт щыIащ, ар иджыри зи унагъуэ илъ щыIэщ.
Мурид и щхьэгъусэ ФатIимэт и лIым дзыхь хуищIыртэкъыми, хуабжьу гугъу иригъэхьырт. Куэдрэ зэфIэнэрт. Мурид пщыхьэщхьэкIэрэ собранэ, совещанэ имыщIу хъуртэкъым, абы къыхэкIыу, гувауэ къэкIуэжырт, ФатIимэт ар идэртэкъым.
Си гъащIэкIэ сщымыгъупщэну сигу къинащ ахъшэ къэздыгъуауэ ФатIимэт пцIы къызэрыстрилъхьэгъар. Сом 500-р ахъшэшхуэт абы щыгъуэ, илъэс 14-м ит сэ абыкIэ сыт сщIэнт. И щхьэгъусэр зэрицIыхужрами, сэ шэч къызэрысхуимыщIрами сщIэркъым, ауэ Мурид и фIэщ хъуххакъым. Абы ищIэрт ахъшэр и щыкъум зэрафIэмыкIар. Мурид къилэжьыр ФатIимэт и дыщым кIуэрт. А псом и щIыIужкIэ, ФатIимэт пцIы IэщIэкIырт, и мыIуэху куэд зэрихуэрт.
Мурид жэщыр хэкIуэтауэ къэкIуэжами е жьыуэ къэсыжами, зыми илъэгъуакъым ар ди анэм деж къыщIэмыхьэу гъуэлъыжауэ. Ди анэми ар ищIэрти, мыгъуэлъыжу пэплъэу щыст. Махуэм къэхъуахэм, зыхуэзахэм я хъыбар къыжриIэрт.
Мурид сэ зэ закъуэ фIэкIа къызэуакъым, ари схуэфащэу. Председателу лажьэу щIидза къудейт абы щыгъуэ. Тэрчокъуэхэ ящыщ пхъащIэ Iэзэ гуэрым гурыIуэри, шэнтжьей дахэ, цIыхуищ хуиту ихуэу, иригъэщIат. Пхъэ кIэнхэр лъэрыгукIэ гъэжыхьыжауэ, шэнтжьейр зыщIам къишэжри къыщIигъэуващ ди унэ. Мурид абы и уасэр иритри, пхъащIэр щIишыжащ. Шэнтжьейр щагъэува блыным деж къамэ цIыкIу фIэдзати, сыдэпщейщ, къамэр къисхри, шэнтжьей щIэрыпсым и къуапэ хъурей дахэр къезупщIэтэхат. Мурид лIыр дишыжрэ къигъэзэжмэ, — сэ къамэкIэ шэнтжьей щIэрыпсым и къуапэр къезупщIэхырт. Къамэри стрихри ирилъхьэжащ, сэри фIыуэ сиубэрэжьащ.
Мурид 1928 гъэм Налшык къашэри сельхозснабым и управляющэ ящIащ. Абы щылажьэу ди анэр 1929 гъэм и дыгъэгъазэ мазэм дунейм ехыжащ. НэкIуэжри ди анэр щIилъхьэжащ, сэ сыкъишэри ЛУГ-м щеджэнухэр щагъэхьэзыр курсым сыщIигъэтIысхьащ. Аргуэру 1930 гъэм къуажэм яшэжри колхозыр зэгуигъэхьащ, езыр парткому, Мысостышхуэ ПIатIурэ колхозым и председателу, сельсоветым Къущхьэ Хьэзешэ и унафэщIу. Мурид къуажэм щэнхабзэ революцэ щригъэкIуэкIауэ жыпIэкIэ, ущыуэнукъым. Абы и зэманым колхозым къэкIуат летчик цIэрыIуэ Водопьяновыр. Ирата щIакIуэр щыгъыу ар Ищхъэрэ полюсым лъэтэну жиIат. Колхозыр къэрал псом фIыкIэ щыIуауэ, тхакIуэхэр къакIуэурэ тетхыхьырт. Максимовыр къакIуэри «Аул Псыгансу» тхылъ цIыкIур итхащ, тхакIуэ Пришвиным и IэдакъэщIэкIхэр къуажэм, колхозым, абы и партком Мурид ятриухуащ. Артистхэр щIэх-щIэхыурэ къеблагъэрт.
Къуажэ школым щеджэ сабийхэр шэджагъуашхэ ягъашхэрт. Хьэмэм дащIыхьати, псоми зыщагъэпскIырт. Къуажапщэм деж Псыгуэнсу псым электростанц цIыкIу трагъэувауэ къуажэр абы къигъэнэхурт. Къуажэкум кIуэцIрыкI уэрамышхуэр мывэкIэ къращIыкIауэ абы машинэхэри гухэри щызежэрт. Гъавэр щыхалъхьэкIэ, къыщрахьэлIэжкIэ, нэхъ тыншу колхозхэтхэр лэжьа хъун щхьэкIэ, бригадэ къэс губгъуэ унэ щащIат.
Къуажэм къыдигъэкIыурэ щIалэгъуалэр еджакIуэ игъакIуэрт. Парт, комсомол организацэ лъэщ къуажэм къыщызэригъэпэщати, ар и дэIэпыкъуэгъут. Къуажэм клубышхуэ, колхоз контIорэ дищIыхьат, радио щIашати, уэрамыщхьэхэм къыщыпсалъэрт, дунейм къыщыхъу псоми колхозхэтхэр щыгъуазэ ищIу. Псы щхьэлхэр яIэт, чырбыш-кхъуэщын завод лажьэрти, колхозхэтхэм псоми кхъуэщыныщхьэ унэ зэгуэт ящIат.
Гъэ къэсыху гъавэ бэв кърахьэлIэрт. СощIэж трудодень къэс гуэдз пут зырыз щатар, трудоденкIэ фо ягуэшырт.
Мурид и жэрдэмкIэ сад ягъэкIати, фейдэшхуэ къаритырт, ахъшэ ягуэшырт. Къуажэм сымаджэщ, санчасть дэтт. Сельпо къыщызэIуахати, цIыхухэм зыхуей хьэпшып псори щагъуэтырт. Пощтым газетхэмрэ журналхэмрэ къахуихьырт. Псыгуэнсумрэ Зеикъуэмрэ ятеухуауэ «Огонёк» журналыр къыдэкIауэ щытащ. ЖыпIэнуракъэ, цIыхухэр фIыуэ псэу хъуат.
Мурид Дохъушыкъуей элеваторым и унафэщIу Хэку зауэшхуэр къэхъеящ. Абы кIуэри ныкъуэдыкъуэу къэкIуэжащ. Псыгуэнсудэсхэр колхозитIу ягуэшати, «Победа» колхозым и унафэщIу щытащ зы зэманкIэ. Иужьым, и узыншагъэм нэхъ езэгъын ягугъэу (Мурид жьы къыпиубыдырт), Къэщкъэтау плодокомбинатым дунафэщIу ягъэкIуат. Зы махуэ гуэрым и щхьэгъусэ Жануэсрэ абырэ и анэ Нащхъуэ ялъагъуну къехыжауэ пщыхьэщхьэм щыдэкIуеижым, зэрыс машинэр ятIэм хэнащ. Мурид къикIыу машинэм къыщыдеIэм кIэтIийзэрыдзэ хъуащ. ЕтIуанэ махуэм кхъухьлъатэкIэ Налшык къагъэсри, операцэ ящIащ, ауэ къызэфIэувэжыну и къару пэлъэщакъым. 1950 гъэм мэкъуауэгъуэ мазэм дунейм ехыжащ.
Мурид сыт щыгъуи пэжым тетащ. Тутыни аркъэи ефакъым, цIыху зэпIэзэрытт. Апхуэдэу зэрыщытым щхьэкIэ псоми пщIэ къыхуащIырт, фIыуэ къалъагъурт. Ар адыгэлIт. Къуажэхэм щыщ куэд щагъэтIысым, ди къуажэм щыщ зыгуэри дригъэшакъым абы. Зэгуэрым Мурид санаторэ щыIэу лIыжь зыкъом ягъэтIысауэ щытати, къызэрыкIуэжу къригъэутIыпщыжат. Абыхэм яхэтащ Семэн Темыри.
Мурид ЛУГ-м щыщIэсам щыгъуэ къыдеджахэри иужькIэ къыдэлэжьахэри и ныбжьэгъуфIу щытащ. Профессор Борыкъуей ТIутIэ, МВД-м и унафэщI Тенджыз НэIиб, Мэремыкъуэ Iэбубэчыр, Бетрожь Бидолэ, Iэщнокъуэ Iэмин — ахэр куэд хъурт. Сэ абы хэмылъыпхъэу зы хьэл Iей дэслъэгъуакъым. Сригъэджащ, цIыху сищIащ, сыхуэарэзыщ!
КЪАРДЭНГЪУЩI Зырамыку.
