Кавказ бгырысхэм ятеухуа хъыбархэр
1868 — 1881 гъэхэм Тбилиси (а зэманым — Тифлис) щыIэ пащтыхь тетыгъуэм и унафэкIэ «Кавказ бгырысхэм ятеухуа хъыбархэр» («Сборник сведений о кавказских горцах») фIэщыгъэм щIэту тхылъипщI къыдагъэкIауэ щытащ. Зэманым и нэпкъыжьэ зытелъ дэтхэнэ тхыгъэми ещхьу, зауэр къахэмыIэбэ щIыкIэ бгырыс лъэпкъхэр зэрызэдэпсэуа щIыкIэм и теплъэгъуэ щIэщыгъуэ куэд ущрохьэлIэ урысхэм дыкърагъэцIыхун папщIэ зэхалъхьауэ щыта а тхылъ зыбжанэм. Нобэ ди щIэджыкIакIуэхэм фи пащхьэ идолъхьэ абы и еплIанэ къыдэкIыгъуэм узыщрихьэлIэ «Адыгэ Хьисэрэ шэшэн Исарэ» («Черкес Иса и чеченец Иса») таурыхъыр.
Ахриев Хьэжы и адэшхуэм и сурэтым бгъэдэтщ. 2018 гъэ Ар зытхыжа ингуш узэщIакIуэ Ахриев Чах 1850 гъэм ингуш къуажэ Фэртауг дунейм къыщытехьащ. Илъэсибл фIэкIа имыныбжьу, езым хуэдэ бгырыс ныбжьыщIэхэм я гъусэу, Ахриевыр аманату ятри, Владикавказ щыпсэу урыс унагъуэм къыщыхъуащ: япэщIыкIэ Шэткъалэ (Ставрополь) дэт гимназиер, нэхъ иужьыIуэкIэ — Нежин дэт лицейр къиухащ. Зи гугъу тщIы таурыхъыр узэщIакIуэм щитхыжа къуажэу «аул Карак» къегъэлъагъуэ. Ар нобэкIэ щыIэжми, Кавказ зауэм хэкIуэдэжахэм ящыщми дыщыгъуазэкъым.
ГъэщIэгъуэну Iуэхум хэтыр сыт жыпIэмэ, ингуш узэщIакIуэм и къуэрылъхур — УФ-м щIыхь зиIэ и дохутыр, КъБКъУ-м медицинэмкIэ и факультетым илъэс куэд щIауэ щылажьэ профессор Ахриев Хьэжы — Налшык зэрыщыпсэурщ, Тхьэм куэдрэ ди япэ иригъэт. Куэд щIакъым щIэныгъэлIым и адэшхуэмрэ кхъухьлъатэзехуэ цIэрыIуэу щыта и адэмрэ къащIэна тхылъымпIэхэр Ингуш щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и архивым тыгъэ зэрыхуищIрэ.
«Кавказ лъэпкъхэр зэрыцIэрыIуэ «къунакъ» зэхущытыкIэр ди лъэпкъхэм хьэщIэм хуащI пщIэм фIыуэ щхьэдох, — дыкъыщоджэ зи гугъу тщIы таурыхъыр и щапхъэу бгырысхэр зэрызэхущытам тепсэлъыхь дагъыстэн тхакIуэ Шапиев Къази и «Къунакъ зэкъуэшыныгъэ» тхыгъэм. «Фэр-фэру фегупсыс, — къыпещэ абы. — ХьэщIэр — Тхьэм и лIыкIуэщ. Абы пщIэ хуащI, ягъэлъапIэ. Сытми, къэкIуащ, кIуэжащ. Къунакъыр абы нэхърэ куэдкIэ нэхъ гъунэгъущ, гулъытэ хуащIри нэхъ инщ».
Нобэрей адыгэхэр къигъэуIэбжьынкIи хъунщ и шэшэн ныбжьэгъум папщIэ и щхьэгъуси и быни емыблэ адыгэ Хьисэ. Шэшэн Исаи нэхъ хуэмыхукъым. Ныбжьэгъум папщIэ ищIэ псоми и гур утIыпщауэ зэрыбгъэдыхьэм, абы къызэригъэпэжынум шэч къызэрытримыхьэм ди япэ итахэм яхэлъа цIыхугъэм ухуригъэхъуэпсэкIыжу апхуэдэщ мы таурыхъыр. Шэч хэлъкъым гъунэгъу лъэпкъхэм я деж апхуэдэ куэд ди нэхъыжьхэм ятеухуауэ зэрыщыдгъуэтыжынуми, абы фIы фIэкIа къызэрыримыкIуэнуми.
Адыгэ Хьисэрэ шэшэн Исарэ
Пасэ зэманым «адыгэ Хьисэрэ шэшэн Исарэ» жаIэри Кавказым щIалитI щыпсэуащ, зымыцIыху щымыIэжу. Япэрейм и цIэр игъэIуат ар зэрыбейм, адрейр мылъку къэугъуеикIэкIэ, щауэ IэкIуэлъакIуагъкIэ, сытми, дэтхэнэ шэшэн щIалэ шыщхьэмыгъазэми хэлъыпхъэ хьэлхэмкIэ цIэрыIуэт.
Махуэ гуэрым адыгэ Хьисэ и шыбз хыщIыр фIэкIуэдат. Зытемыхьа лъагъуэрэ зыдэмыплъа къуэладжэрэ къэмынэжауэ унэм екIуэлIэжыну мурад зыщIа щIалэр зэрымыщIэкIэ шэшэн Иса щыпсэу къуажэм къыщохутэ. Шэшэн Иса щIалэр иригъэблагъэри… хьэщIэм хуэфащэ пщIэм и хьэтыркIэ къритыжащ къыфIидыгъуа шыбз хыщIыр. ЩIалитIым тхьэрыIуэкIэ къуэш зызэхуащIа нэужь, шэшэн Иса адыгэ Хьисэм псалъэ къыIихащ мазэ дэкIмэ аргуэру хьэщIэу хуеблэгъэну.
ПIалъэр къыщысам, адыгэ Хьисэ и щуIэгъэр сымаджэ хьэлъэ хъуат. «СылIэху уемыжьэ», — и псэм еджэу телъ бзылъхугъэр лIым елъэIуащ. Ауэ ныбжьэгъум ирита псалъэр нэхъапэти, жиIам тетыж адыгэ Хьисэ шэшэн Иса деж кIуэну ежьащ. Гъуэгу тету къуэ къызэрыхэхъуамкIэ ягъэгуфIа щIалэфIым и щхьэгъусэр дунейм зэрехыжар къыжраIа щхьэкIэ, имыгъэзэжу иунэтIащ къигъэгугъа ныбжьэгъум деж.
— Сыт и чэзум укъыщIэмысар? — зэрынэсу къеупщIащ абы шэшэн Иса.
«Сыкъыщежьэм унэм щIэсыр сымаджэ хъуат… Гъуэгум сытету щыхьэкIуэ къыскIэлъысащ. Аращ и чэзум сыкъыщIэмыкIуэфар», — къритащ жэуап адыгэ Хьисэ.
Махуэ зыбжанэкIэ шэшэн Иса деж щыхьэщIа адыгэ Хьисэ игъэзэжыну зыщигъэхьэзырым, бысымым къыхуидакъым. «ЛIыгъуабэу къысхуэкIуа хьэщIэр щхьэгъусэншэу згъэкIуэжынукъым», — иукъуэдийщ шэшэн Исаи, зэныбжьэгъуитIыр нысэ лъыхъуэ ежьащ.
Махуэ псокIэ гъуэгу тетауэ, йоуэри зэныбжьэгъухэр бгъуэнщIагъ гуэрым къыщоувыIэ. Адыгэ Хьисэ асыхьэтым Iуриха щхьэкIэ, жейм емызэгъ шэшэн Иса бгым и мелыIычхэр зэрызэпсалъэр зэхех:
— НакIуэ, Аллэ-Беллэ, — жеIэ Беллас, — хьэдэIусым дыкIуэнщ.
— Хьэуэ, Беллас, — кърет абы жэуап Аллэ-Беллэ, — сэ си бгъуэнщIагъым сыщIэкI хъунукъым, хьэщIэ сиIэщ.
— Хэт хъуну уи хьэщIэхэр? — къоупщI Беллас.
— Шэшэн Исарэ адыгэ Хьисэрэ согъэхьэщIэ, — къретыж жэуап Аллэ-Беллэ. — Сигу къэкIари, Беллас. Уэращ дэ тщыщу къэхъун-къэщIэнухэр нэхъ зыщIэри, ди хьэщIэхэм я мурадыр къызжеIэ.
«Абыхэм я мурадыр, — къритащ жэуап Беллас, — лIыгъуабэ хъуа адыгэ Хьисэ щхьэгъусэ къыхуашэнырщ. Адэ-анэ фIэкIа зытемыплъа, зэи зыми имылъэгъуа пщащэщ абыхэм къагъуэтынур. А хъыджэбзым и хъыбар зэхэзымыха гъуэтыгъуейщ». Пщащэр зыщыщ къуажэм и цIэри къриIуащ Беллас. А псори шэшэн Иса зэхихащ.
КъыкIэлъыкIуэ махуэм хъыджэбз цIэрыIуэр щыпсэу къуажэм макIуэ зэныбжьэгъухэр. Фызабэ гуэрым деж йокIуалIэхэри, абы и унэ къыщоувыIэ.
— Сытым фыкъытхуихьа ди къуажэм? — къоупщI фызабэр щIалэхэм.
— ДыкъыщIэкIуаращ, — иритащ абы жэуап шэшэн Иса. — Фи къуажэм адэ-анэм фIэкIа темыплъауэ пщащэ щIагъуэ дэсу жаIэ, абы дылъыхъуну дыкъэкIуащ.
— ЛъагэIуэу фыдоIэбей, — щабэу къапидзыжащ фызабэм. — А хъыджэбзым хъанхэри пащтыхьхэри къыщIоупщIэ, ауэ зыри зытригъэхьэркъым. Ауэ, пщIэну щыткъым, и унэр фэзгъэлъагъунщи, фи насып къихь феплъ.
— Дэри арат дызыхуейр, — арэзы мэхъу шэшэн Иса.
Фызабэм пщащэм и унэр яригъэлъагъури, пщIантIэм зэрыдыхьэну щIыкIэм теухуауэ чэнджэщ къаритащ.
— Хъыджэбзыр щыпсэу пщIантIэм дыжьыным елэжь дыщэкIхэр дэсщ, фи Iэщэр вгъэщIэрэщIэну фыкIуа хуэдэу фыдыхьэ. Пщащэм фызэIуигъаплъэмэ, фи кIэн къикIауэ аращи, маржэ, зыIэщIэвмыгъэкI.
КъыкIэлъыкIуэ махуэм адыгэ Хьисэрэ шэшэн Исарэ дыжьын тхыпхъэкIэ Iэзэхэм я деж екIуэлIахэщ. Адыгэ Хьисэ пщIантIэм зэрыдыхьэу шыр игъэджэгун щIидзащ. Абдежым хъыджэбзыр ищхьэ къатым къеплъыхри, и Iэ тхьэмпэ хужь цIыкIур плъагъуу жызум Iэрамэ къридзыхащ. Адыгэ Хьисэ жызумыр щIым нимыгъэсу къиубыдри, и жыпым ирилъхьащ.
ДыщэкIхэм «пщыхьэщхьэ фыкъакIуэ» къыжраIати, пщыхьэщхьэ гуэрым щIалитIыр хъыджэбзымрэ къамэщIхэмрэ зыдэс пщIантIэм макIуэ. Адыгэ Хьисэ аргуэру шыр егъэджэгу. Пщащэм иджы и бгым нэс зыкъегъэлъагъуэри, мыIэрысэ къредзых. Адыгэ Хьисэ мыIэрысэр щIым нимыгъэсу къеубыдри, и жыпым ирегъапщкIуэ.
ДыщэкIхэм аргуэру «пщэдджыжь фыкъакIуэ» къыщыжраIэм, зэныбжьэгъуитIыр пщIантIэм пщэдджыжьым нос. ПщIантIэм зэрыдыхьэу, адыгэ Хьисэ шыгъэджэгум щIедзэ. Хъыджэбзым и кIыхьагъкIэ зыкъегъэлъагъуэри, дэ хъурей къредзых. Адыгэ Хьисэ дэр щIым нимыгъэсу къепхъуатэри, и жыпым ирелъхьэ.
— Фи мурадыр къывэхъулIауэ фыбж-тIэ иджы, — къажреIэ щIалитIым псори зыжраIэжа фызабэм. — Ауэ фымыбэлэрыгъын щхьэкIэ, си чэнджэщым фыкъедаIуэ. ЯпэщIыкIэ жызум Iэрамэ къыпхуридзыхащ, етIуанэу — мыIэрысэ, ещанэу — дэ. Абы къикIыр мыращ. Нэхущым деж хъыджэбзыр зыплъыхьакIуэ къыщIэкIынущ: япэ жэщым — жызумей хадэм, етIуанэм — мыIэрысей хадэм, ещанэм — дей хадэм. ЖэщищкIэ пщащэм фыпэплъэн хуейщ, а зэманым къриубыдэу зыIэрывмыгъэхьэфмэ, фыпыкIауэ фыбж.
Арати, адыгэ Хьисэрэ шэшэн Исарэ япэ жэщым жызумей хадэм макIуэ. Зэрынэсу, шэшэн Иса и ныбжьэгъум зыхуигъазэри жриIащ: «Хэди къыхэх: ухуеймэ, дишхэр уогъэхъуакIуэ, «хьэуэ» жыпIэрэ, къэхъум ухуэхьэзыру пщащэм упэплъэу щыт». Адыгэ Хьисэ пщащэм пэплъэу хадэм итыну арэзы хъуащ. Ауэ пэплъэм-пэплъэурэ жей къыщытеуэм, и щхьэм уанэр щIидзщ, щIакIуэр зытрипхъуэри Iурихащ.
Нэхущым ирихьэлIэу хъыджэбзыр жызум хадэм зыплъыхьакIуэ къохьэ. Хадэр ихъуреягъкIэ къызэхикIухьа нэужь, щIым жейуэ щылъ цIыхум гу лъитащ пщащэм. Щэхуу бгъэдыхьэщ, щIакIуэр къиIэтщ, и нэгум иплъэри: «Сыту лIы къекIу!» — жиIащ. ИтIанэ зыми зыкъримыгъэлъагъуу щэхуу унэм кIуэжащ.
«Дауэ хъуа, къэкIуа пщащэр жызум хадэм?» — къеупщIащ шэшэн Иса адыгэ Хьисэ. Модрейми зэрыIурихамкIэ, пщащэр къэкIуами къэмыкIуами зэримыщIэмкIэ зыкъиумысащ.
КъыкIэлъыкIуэ жэщым адыгэ Хьисэ пщащэм ежьэну иджы мыIэрысей хадэм макIуэ. Аргуэрыжьу жей къытоуэри, щIалэр Iурех. А жэщми къэкIуат пщащэр хадэм. Аргуэру щIым жейуэ щылъ щIалэр къилъагъуу щыIуплъэм: «Сыту егъэлеяуэ цIыху лъагъугъуафIэ!» — жиIэри, нэху зытримыгъащхьэу и унэ екIуэлIэжащ.
Ещанэ жэщ гуэрми адыгэ Хьисэ хъыджэбзым пэплъэну дей хадэм итIысхьа щхьэкIэ, жейм пэлъэщакъым. Ипэ жэщитIми ещхьу, хадэм къихьа пщащэм адыгэ Хьисэ Iурихам Iуплъэри, ежьэжыну зигъэхьэзырат, ауэ къехъулIакъым. Абдеж дыдэм щыт шэшэн Хьисэ къыпэуври хъуэхъу къытриIуащ: «Алыхьым адыгэ Хьисэ псэгъу ухуищI». Езым зимыIэжьэу адыгэ Хьисэ къигъэушщ, пщащэр абы и шыплIэм дигъэтIысхьэри, унэм кIуэжыну ежьэжахэщ.
ГъуэгурыкIуэхэр здежьам нэмысу жэщ къатохъуэри, ипэрей бгъуэнщIагъым йокIуалIэ. Щауэмрэ пщащэмрэ Iурихащ, шэшэн Иса жейм езэгъыркъым. АпщIондэху бгым и мелыIычхэр зэпсалъэу зэхех:
— НакIуэ, Аллэ-Беллэ, — къыхедзэ Беллас, — илъэсиблкIэ згъэшхауэ зыв зыIудгъэхуэнщ.
— Хьэуэ, Беллас, — жэуап кърет Аллэ-Беллэ, — сэ бгъуэнщIагъым сыщIэкI хъунукъым, хьэщIэ сиIэщ.
— Хэт уи хьэщIэр?
— Адыгэ Хьисэрэ абы и къэшэнымрэ, шэшэн Иса я гъусэу, — ирет жэуап Аллэ-Беллэ. — Уэ зэрыжыпIам хуэдэу хъуащ абыхэм я Iуэхур, иджы сыт къапэщылъу жыпIэрэ?
— ЖысIэнщ, ауэ ар зэхэзыхыу зыIуэтэжым и пкъыр Тхьэм мывэу игъэж! Зыри къащымыщIу шэшэн Иса и унэм нэсынущ уи хьэщIэхэр. Ауэ лэгъунэм щрахьэкIыну япэ жэщым и кум адыгэ Хьисэрэ абы и нысащIэмрэ блэшхуэ якIэщIэпщхьэнурэ и шэрэзыр тIуми яхиукIэнущ.
Шэшэн Иса псори зэхихат, ар зыIуэтэжым Беллас зэребгари IэщIэкIатэкъым. Арати, егупсысын щIидзащ ныбжьэгъумрэ нысащIэмрэ къригъэла зэрыхъунум. И жьэр зэрызэщIихыу мывэу зэрыжынури къыгурыIуат. НэхъыфI игу къыщымыкIым, шэшэн Иса зыми зыри жримыIэу, щауэмрэ нысащIэмрэ жэщ псокIэ ихъумэну мурад ищIащ, и сэшхуэр сампIэм иримылъхьэу.
Ауэрэ жэщыкур къос. Адыгэ Хьисэрэ и нысащIэмрэ жей IэфIым хилъэфа къудейуэ, лэгъунэбжэмкIэ блэшхуэ къызэрыпщыр елъагъу къэрэгъулу щыт шэшэн Иса. Блэр къэкIуэтэху, къыкъуэщ и Iыхьэр пигъэхуурэ, шэшэн Иса нэху щыху и сэшхуэр иримыхьэхыу лэгъунэм щIэтащ.
Асыхьэтым Адыгэ Хьисэ къызэщоу. Плъэмэ, илъагъур сыт? Шэшэн Иса я гъуэлъыпIэм къыбгъэдэту лэгъунэм щIэтщ. АфIэкIа хэмылъу, адыгэ Хьисэ гурыщхъуэм еубыд. Дей хадэм щитами, шэшэн Исат нысащIэр къэзыгъэувыIар. Иджы я лэгъунэм щIэтщ. Абы къигъэлъагъуэркъэ абы я зэхуаку зыгуэр зэрыдэлъыр. Шэшэн Иса дрекIуи ирегъэпэж, Iуэхур апхуэдэу щыхъуакIэ.
«Гурыщхъуэ къысхуумыщI, уи щхьэгъусэм сегуэкIуауэ жыпIэу, — занщIэу къыгуроIуэ шэшэн Иса и ныбжьэгъум и гур здэжэр. — Сэ фи лъэгъунэм сыщIыщIэтар фэ тIур фыкъезгъэлын щхьэкIэщ».
И ныбжьэгъум и гур игъэзэгъэн папщIэ, нэгъуэщI Iэмал къызыхуэмына шэшэн Иса, бгъуэнщIагъым щызэхиха псори хуеIуэтэж: нысащIэмрэ адыгэ Хьисэрэ загъэпсэхуху езыр зэрымыжеяри, бгым и мелыIычхэу Аллэ-Беллэрэ Белласрэ зэракIэщIэдэIухьари, адыгэ Хьисэрэ и щуIэгъэмрэ къапэщылъ кIуэдыпIэм теухуауэ къищIари, зыри щIыжимыIам и щхьэусыгъуэри. И хъыбарыр зэриухыу, шэшэн Иса и пкъыр мывэу мэж.
Адыгэ Хьисэ зэрыщыуар къыгурыIуэжат, ауэ сыт и Iэмалт? Арати, щIалэм жэщыр щраха бгъуэнщIагъым егъэзэж, и ныбжьэгъум цIыхупсэ къызэрыхигъэхьэжыну щIыкIэм теухуауэ мелыIычхэм зэхуагъэхъыбарым едэIуэну. Зыхуеиххэрати, адыгэ Хьисэ зэхех Беллас Аллэ-Беллэ и дзэр иригъэлъыну зэрыригъэблагъэр.
— Хьэуэ, сэ бгъуэнщIагъым сыщIэкI хъунукъым, хьэщIэ сиIэщ, — ет жэуап Аллэ-Беллэ.
— Хэт хъуну уи хьэщIэр? — щIоупщIэ Беллас.
— Адыгэ Хьисэ согъэхьэщIэ, — ет жэуап Аллэ-Беллэ. — Сыт, Беллас, ар си бгъуэнщIагъым къыщIэкIуар?
— КъыщIэкIуар зи пкъыр мывэу жа шэшэн Иса цIыхупсэ къыхэзыгъэхьэжын Iэмалыр зригъэщIэн щхьэкIэщ, уэрэ сэрэ дытепсэлъыхь хъумэ. Адыгэ Хьисэ и япэ щхьэгъусэм къыщIэнауэ къуэ иIэщ, илъэсий хъуауэ и адэр къилъыхъуэжу. Абы жэщи махуи щауэ махуэ пщыкIутI къыбгъурыту къекIухь. ЩIалэ цIыкIум и щхьэ куцIым пцIащхъуэ гуэр исщ. А пцIащхъуэр адыгэ Хьисэ и къуэм и щхьэкъупщхьэм кърахыу, и бзэгур шэшэн Иса и щхьэ къупщхьэм ирагъэIусэмэ, цIыхупсэ къыIукIэжынущ.
Адыгэ Хьисэ зэхихащ мелыIычхэм жаIэр. Арати, и къуэм и лъыхъуакIуэ етIуанэ махуэм йожьэ. Куэд дэмыкIыу абы къыхуэзащ щIалэ гуэр, щауэ ахъырзэман пщыкIутI къыбгъурыту. Адыгэ Хьисэ и къуэр къицIыхужащ, езы щIалэми къицIыхужащ и адэр. Адыгэ Хьисэ и къуэр и ны-
бжьэгъу нэхъыфI дыдэм и унэм иригъэблэгъащ — шэшэн Иса деж. Гъуэгу здытетым, адэм къуэм хуиIуэтэжащ и псэ емыблэжу и ныбжьэгъум къыхуищIа псори. Ар мывэ зэрыхъуа щыкIэри, щIэхъуа щхьэусыгъуэри, цIыхупсэ къыIукIэжын папщIэ зыхуэныкъуэри хуиIуэтащ.
— Си ныбжьэгъум папщIэ уи псэр пхуэтыну? — еупщIащ и къуэм адыгэ Хьисэ.
ЩIалэр арэзы хъуащ. Арати, адыгэ Хьисэ и къуэм и щхьэр пиупщIщ, и щхьэ къупщхьэм пцIащхъуэр кърихри, абы и бзэгур мывэу жа шэшэн Иса и щхьэ къупщхьэм иригъэIусащ. Шэшэн Иса асыхьэтым цIыху псэууэ къызэфIэувэжащ.
«Хэт и щхьэ къупщхьэ мы си гъуэлъыпIэ лъабжьэм щIэлъыр?» — щIэупщIащ асыхьэтым шэшэн Иса. Адыгэ Хьисэ и ныбжьэгъум хуиIуэтэжащ щхьэкъупщхьэр зейри къыздикIари.
Ар зэрызэхихыу, шэшэн Иса пцIащхъуэр къыхуахьыну унафэ ищIащ. ПцIащхъуэр къызэрахьу, къищтэщ, адыгэ Хьисэ и къуэм и щхьэ къупщхьэм ирилъхьэжщ, щIалэм и щхьэм епщэри, пкъымрэ щхьэмрэ зэригъэубыдыжащ.
Адыгэ Хьисэ и къуэмрэ и щхьэгъусэмрэ дэщIыгъуу гъуэгу теувэжхэри я деж кIуэжащ, шэшэн Иса и унэм къыщIэнэжащ. Абы лъандэрэ я зэхуаку дэлъ зэкъуэшыныгъэр йофIакIуэри-йофIакIуэ.
ЗэзыдзэкIар ЧЭРИМ Марианнэщ.
