Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Къазыл гъэжьа, кIэртIоф щIэлъу
Къаз гъэкъэбзар зэпкърахри, Iыхьэ-Iыхьэурэ зэпауд, г 100 — 150-рэ хъууэ. Псы щIыIэкIэ ятхьэщI, шыгъу фIыуэ щахуэ, хыхьэн хуэдэуи, ягъэгъущ. Щхьэхуэу шыуанкIэ дагъэ къагъэплъ. Абы халъхьэ къазыл шыуар. МафIэр ин ящIри, зэрагъэдзэкIыурэ ягъажьэ, лъэныкъуэ псомкIи тхъуэплъ дахэ хъуху. Абы кIэртIоф укъэбзарэ бжьыныщхьэ упщIэтарэ халъхьэри, зэIащIэурэ дакъикъэ зыщыплIкIэ ягъажьэ. ИужькIэ псывэ тIэкIу щIакIэ, шыгъу хадзэри, шыуаныщхьэр тепIауэ, мафIэри нэхъ цIыкIу щIауэ, ягъэбэкхъ.
Хьэзыр зэрыхъуу, мафIэм къыпэрах, шыбжий плъыжь сыр хьэжарэ джэдгынрэ траудэ, и щхьэр трапIэжри, дакъикъи 3 — 4-кIэ щагъэт. ЗэрызэщIэлъу тепщэч куукIэ Iэнэм пщтыру трагъэувэ. Дашх пIастэ, щIакхъуэ, чыржын, хьэлIамэ, мэжаджэ, цIывынэ.
Халъхьэхэр (цIыхуитI Iыхьэ): къазылу — г 400, дагъэу — г 30, кIэртIоф укъэбзауэ — г 250-рэ, бжьыныщхьэ укъэбзауэ — г 50, псывэу — г 200, бжьыныху укъэбзауэ — г 30, шыгъуу, шыбжийуэ, джэдгыну — узыхуейм хуэдиз.
Кхъуей хьэбыкъуэ
Шэ щIэмыхуми щIэхуами къыхэпщIыкI хъунущ. Шэр бинт тIуащIэкIэ язри, тепщэчым иракIэ, пэшхьэкум трагъэувэри, градус 35 — 36-рэ хъуху ягъэхуабэ. Ар къытрахыж, бэлагъкIэ зэIащIэурэ лъатэпс хакIэ, и щхьэр трапIэри, шэр Iув хъуху щагъэт. Шэ пцIар IитIкIэ зэщIакъузэурэ шэжыпсым къыхакъузыкI.
Кхъуейр къыщыхакъузыкIкIэ, шэжыпсри мащIэу щIэту, езы кхъуей хьэбыкъуэри цIынэу, сагъызым хуэдэу, зэпыш-зэпышу щытщ. Мис аращ кхъуей хьэбыкъуэкIэ зэджэр. Абы щыщ къыгуачурэ цIыкIухэм ирату щытащ. Ар хуабжьу шхыгъуафIэщ, шыгъуи темыудауэ. УщедзакъэкIэ шэжыпсри щIэпфыкIыу апхуэдэщ.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
Ди сурэт гъэтIылъыгъэхэр
Адыгэ уэркъхэр зекIуэ йожьэ. Сурэтыр Хьэгъундокъуэ Мухьэмэд ищIащ.
ГушыIэ
Маршынэ губзыгъэ
Амырхъан иномаркэкIэ зэджэ маршынэ зыкъизых къызэрищэхурэ махуэ зыбжанэ нэхъ дэмыкIауэ и унэ къыIулъэдэжат, шэджагъуашхэ ищIыну. Маршынэбжэр хуищIауэ и пщIантIэм щыдыхьэжым, плъэри къуажэ ефэнды Исуф къакIуэу илъэгъуащ. Къызэхъуэхъуну къокIуэ, жыхуиIэ щIыкIэу къызэтеувыIэжри, лIыжьым ежьэу увыжащ. Исуф къэсри, сэлам-чэлам хэмыту къыщIидзащ:
— Уэлэхьэ, щIалэ маршынэ дахэ къэпщэхуам. Мыра иномаркэ жыхуаIэр?
— Мыращ, Исуф. Сэлам узох!
— Сэламыр Алыхьым и сэламщи къыпIызохри — уалейкум сэлам. Мы иномаркэхэр дауэ зэрыщытыр?
— Сыту?
— Iэу, щыиномаркэкIэ, дыдейхэм ещхьу къыщIэкIынкъым.
Амырхъан, лIыжьыр зыхуейр къыгурыIуэри, и маршынэм и зэфIэкIхэм тепсэлъыхьу щIидзащ.
— Мыбдеж тепкъузэмэ, зэщIонэ, мыбы утеIэбэмэ, мэункIыфI. ЩибгъэкIуэткIэ, уи щIыб къыдэтыр мыбы уегъэлъагъу. Гъуэгум автоинспектор тетмэ, мыбы къыуегъащIэ. Бжэр Iухамэ, мыбы къыбжеIэ…
Сытми зы сыхьэт ныкъуэфIкIэ зэбгъэдэтащ апхуэдэу лIыжьымрэ щIалэмрэ. Иужьым Исуф, зыкъигъазэри, жиIащ:
— Уэлэхьэ, щIалэ, мы уи маршынэм нэхърэ нэхъ делэ куэд ди къуажэ дэсым.
Думэн Мурадин.
Хъыбар зиIэ псэлъафэхэр
ТхьэмыщкIэр ди деж къэмыкIуэмэ, дэнэ кIуэн?
Увжыкъуэ лIыжьым и пхъурылъхум къилъхужауэ зы Iыхьлы гуэр яшауэ иIэт. А лIыжьым фIэкIа абы ади, ани, Iыхьлыи иIэтэкъым.
Дыщ палъэу иIэ лIыжьым деж пхъурылъхур къэкIуэжащ зэгуэрым.
— Гуащэпагуэ къокIуэж! — жраIащ лIыжьым.
— Сыт къэзыхужыр, емынэм къихужрэ? — жиIэу лIыжьыр хъущIащ.
— Мати пхъуанти иту зэгъэпэщауэ гукIэ къашэж! — щыжраIэм:
— Фыжи, куэбжэр Iуфх, тхьэмыщкIэр ди деж къэмыкIуэмэ, дэнэ кIуэн? — жиIащ лIыжьым.
Уэ укъыщаша махуэр нэхъ гукъутэгъуэшхуэт…
ЗэтIуанитIым я лIыр лIауэ ягъейрт.
— Нобэрей махуэр сыту гукъутэгъуэшхуэт! – гъуэгыурэ нэхъыщIэм щыжиIэм:
— Уэ укъыщаша махуэр нэхъ гукъутэгъуэшхуэт нобэ нэхърэ, — жиIащ нэхъыжьым.
КъардэнгъущI Зырамыку.
Прозэу тха усэхэр
Гугъэ
Сызэпеплъыхь. КъызодэхащIэ. СегъэIущ. Гур егъэгуфIэ, егъэхъуапсэ, егъэпсэу. Псэм хегуашэ гурыфIыгъуэ щэхухэр. Щэху дыдэу, зибзыщIыпэу къызопсалъэ. ТхьэкIумэм итщ, си нитIым щIэтщ, гум илъщ.
Ар си хъумакIуэщ. ГъащIэм и тыгъэшхуэщ, и налкъутналмэсщ. ИIэкъым упщIэ мыфэмыци, фыгъуэижи хэткъым икIи сибгынэркъым.
И хъуреягъыр гуапагъэрэ къабзагъэрэщ, къигъэщIыр гъащIэщ, и дунейр гъатхэ зэфэзэщщ.
Мэпсэу, гум жьэгу ирищIыхьарэ ужьыхыу хуежьэмэ, зэщIигъэстыжу, Iэпкълъэпкъыр зэрыщыту игъэхуабэу…
Мазэм ихъумэр
Уи сурэтыр мазэм щхьэ къищрэ?! Уи уэрэдыр жьыбгъэм щхьэ жиIэрэ?! Уи гум илъ щэхухэр зыхъумэ вагъуэри сыту лъагэу къеплъыхрэ!… Мазэр жэщым къыхоплъэ… Аргуэру сурэтым соплъ… Вагъуэхэр уджым щыхыхьэкIэ, мазэр мэумэзэх, ахэр зэщIэпщIыпщIэу зэрыуджыр игъэщIагъуэу. Уджым хэмыхьэр мазэм и закъуэщ. Абы уи сурэтыр къощ.
Уи щэхур жэщым и нэхущ… Жьым кърихьэкI хьэуа къабзэр пщэдджыжьыпэм ныхехьэ. Удзыпэ щхъуантIэхэм телъ уэсэпсыр къыщIощ, мэлыд. Мазэм ихъума уэсэпс къабзэр ар зыхъуэжа пщэдджыжь дыгъэм иреф. Абы къару къызрита дыгъэр нэхъ пщтыр хъу зэпыту гъуэгу тоувэ. Уи сурэтыр мазэ еIэжам здихьащ, пщэдейжэщ къыздихьыжыну.
Гугъуэт Заремэ.
ЩIэблэ
Ди щIалэхэр IуэхуфIкIэ къыхожаныкI
Осетие Ищхъэрэ Аланием и щыхьэр Владикавказ дэт, IэщIагъэ щрагъэгъуэт училищэ №5-м щеджэ, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыщ ныбжьыщIитIыр дэIэпыкъуэгъу хуэхъуащ зэуэ уэрамым къыщызэIыхьа цIыхухъум.
Училищэм и егъэджакIуэ Битаровэ Светланэ къызэриIуэтэжамкIэ, студентхэу ЩхьэщэмыщI Муратрэ Хьэмгъуокъу Аскэррэ пщыхьэщхьэм общежитым кIуэжу гу лъатащ цIыхухъу гуэрым и щытыкIэр зэрымыщIагъуэм. «ЩIалэ цIыкIухэр куэдрэ мыгупсысэу, лIым бгъэдэлъадэри, япэ дэIэпыкъуныгъэр иратащ. ИужькIэ, я курткэхэр зыщахри, сымаджэм и щхьэм щIадзащ икIи «ДэIэпыкъуэгъу псынщIэм» къеджэри, дохутырхэр къэсыхуи къыщхьэщыкIакъым», — жиIащ абы.
ЩIалэхэм я Iуэху бгъэдыхьэкIэм къигъэлъэгъуащ гущIэгъу зыхэлъ, гугъуехьым къыпимыкIуэт, дэхуэхам и щхьэщыжакIуэ цIыху нэс абыхэм къазэрыхэкIынур. «Аскэри Мурати я адэ-анэхэм фIыщIэ яхудощI гъэсэныгъэ тэмэм я бынхэм зэрыхалъхьам папщIэ. Езы ныбжьыщIэхэми дащогугъ IуэхуфIхэр я бащэу гъащIэ гъуэгум ирикIуэну. Апхуэдэ щIалэхэр ди еджапIэм зэрыщеджэм икъукIэ дрогушхуэ», — жаIащ училищэм и унафэщIхэм.
Тхьэхущынэ Ланэ.
ЖыIэгъуэхэр
ФIы зылэжьыр гуфIэгъуэ щыщIэркъым
Уэгум итыну къигъэщIар гъуэм исыфынукъым.
Зи пIалъэ зымыщIэжыр емыкIу щыщIэркъым.
ЦIыхум я цIыхугъэм хэхъуэху, я насыпри кIуэтэнущ.
Гугъэр псэм и щIасэщ.
ГъащIэм дэмыхъуж хабзэр и чэзум хъуэжын хуейщ.
Жьы хъуа цIыхум хуумыщIа пщIэр уи жьы хъугъуэм бгъуэтыжыну ущымыгугъ.
Къарууншэм сытокIуэ жыпIэу, лей иумых — къыпщIэкIуэнкъым.
Къыумылэжьа пщIэм жыжьэ унихьэсынукъым.
ЛIыгъэ зимыгъусэ цIыхугъэм и зэфIэгъэкIыр мащIэщ.
ЛIыжьым и пащIэр бупскIэ, щIалэ хъужынукъым.
Мылъкум беягъэм хегъахъуэри, насыпым хэзыгъахъуэр цIыхугъэрщ.
Напэ зимыIэм и жейр Iувщ.
НэгъуэщI пхузэфIэмыкIми, псалъэ гуапэкIэ цIыхум хуэупсэ.
Нэхъыжьым пщIэ хуумыщIауэ, нэхъыщIэм я пщIэ ущымыгугъ.
Нобэ зумыхьа цIыхугъэм пщэдей умылъыхъуэж.
Псалъэ гуауэр шэм нэхърэ нэхъ гуащIэу мауэ.
Сыт хуэдизу лъагэу удэмыкIуеями, укъыщежьам бгъэзэжынущ.
Уи щхьэ ущытхъужыху, къыпщытхъум хощI.
УкIытэ зыхэмылъым сыт хуэдэ икIагъэри кърегъэзэгъ.
Фадафэ зи тхьэмадэ гупым къаугъэ хуэщщ.
Фыгъуэм мыгъуэ къехь.
ФIы зылэжьыр гуфIэгъуэ щыщIэркъым.
Хабзэ зыхэмылъым и сэлам къудейри гурымыхьщ.
Хъуэхъури зэрыжаIэм елъытащ — хъуанэу къыщыщIидзыжи щыIэщ.
ЦIыху мыхъумыщIэм фIы хуэпщIэныр щIагъуэкъым, езым къыпхуищIэныр нэхъ Iеижщ.
ЦIыхугъэ зыхэлъымэ къимылэжьа щытхъур хэзагъэркъым.
Щэху пхъумэнумэ, уи щхьэми щыхъумэ.
Акъылым игъэгъуу гум хуэмыгъэгъу гукъеуэр хьэлъэщ.
Бгъэр бадзэ ещэркъым.
Бжьэр цIыкIу щхьэкIэ, гупу зэдэуэмэ, шы ираудыф.
ГубэщIыкI Владимир.
Псалъэжьхэр
Насыпыр пщэдджыжьым ягуэш
Уэсэпс хэмыхьэ Iыхьэншэщ.
Хуэмыху и Iуэху блэкIыркъым.
ЦIыхум и уасэр и лэжьыгъэрщ.
Ахъшэ зи куэдыр дыгъум щошынэ.
Зейм и хьэтыркIэ, хьэм нэмыс хуащI.
Зи ныбэ изым гуныкъуэгъуэ ищIэркъым.
Насып зиIэм шыIи иIэщ.
Насыпыр пщэдджыжьым ягуэш.
ТхьэмыщкIэр тегушхуэгъуафIэщ.
Хамэ пщIэнтIэпс хъер хъуркъым.
АжалитI щыщымыIэкIэ, а зэ лIэгъуэм лIыгъэ хэлъхьэ.
Дунейр къэкIухьи, уи унэ ихьэж.
Дзыгъуэ пэтрэ и гъуэ щылIыхъужьщ.
Зауэ езыгъажьэ и щхьэ лажьэ хохуэж.
Зы къэрабгъэм дзэ псор егъэкIуэд.
Уи жагъуэгъум уи псэр ептми, уи щэхур иумыт.
Хьэрэ пэт и къуажэжь ибгынэркъым.
ХьэщIапIэр фIыми, уи унэжь нэхъыфIыжщ.
Щхьэж и унэ унафэ щещIыж.
Абрэмывэрэ пэт зы пIэм илъкъым.
Адакъэр мыIуэкIэ нэху щын къанэркъым.
Ахъшэр пшахъуэщи, гъащIэр пцIащхъуэщ.
Бжэным щынэ къилъхуркъым.
Куэдым ущыгугъыу мащIэм зыхыумыгъэкIыж.
Лъахъшэу тIысыну хуейкъым, лъагэу тIысыпIэ игъуэтыркъым.
Псэр ящэри, напэ къащэху.
ПхуэмыщIэн зыкIэрумыщIэ.
Си ныбэ изщ жыпIэу гъуэмылэншэу уемыжьэ.
Уи жыIэ уи IуэхукIэ гъэдахэ.
Уи щхьэ иумыпэсымкIэ нэгъуэщIым ухуэмыупсэ.
УмыщIэм ущIэупщIэныр емыкIукъым.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 7. Аруан районым хиубыдэ къуажэ. 8. Адыгэ тхакIуэ Къашыргъэ … 9. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, ар дэм хуэдэщ. 11. Сирием адыгэхэр зэреджэр. 12. Нартыху хъумапIэ. 14. Пхъэщхьэмыщхьэ гуащIэ цIыкIу. 15. ЩыпсалъэкIэ зэIынэ. 18. Сэ гъущэрылърэ фыз игъэплъа … 19. ЧнутIым нэгъуэщIу зэреджэ. 21. Пасэрей Iэщэ: ди зэманми къагъэсэбэп спорт зэхьэзэхуэм ирищызэпеуэу. 22. Уэшхым, дыгъэ гуащIэм абы ущехъумэ. 23. Бахъсэн куейм щыпсэуа мэкъумэшыщIэ, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь … Iэхьед. 25. Анэкъилъху. 28. … зыщIэлъ ерыскъы IэфI епщэфI нанэм. 29. ЦIыхубз пшэрыхь … 30. … цIыкIу бжьакъуэшхуэ. 36. Чыржын, мэжаджэ, хьэтыкъ, … 37. Къэрэшей-Шэрджэсым, Адыгейм я щIыналъэхэм щежэх псы. 39. Вакъэ лъапщэ кIыхь. 40. Ефэндыхэм я нэхъыщхьэ. 41. Хьэжыгъэм къыхэщIыкIа адыгэ шхыныгъуэ. 42. Шхынхэдзэ. 44. … зиIэм кIэи иIэщ. 45. Ди гъунэгъу щIалэм школыр … защIэкIэ къиухащ. 47. Бригадэ пашэм къратащ … плъыжь цIыкIу зэIэпахыр. 49. Хьэ лъакъуэрэ … лъакъуэрэ зыубыда щыIэ? 50. Мэлыхъуэхэм я нэхъыжь. 51. Зыгуэрым дзыхь хуэмыщIыныгъэ.
Къехыу:1. Нарт хъыбархэм къызэрыхэщымкIэ, Iэщхэм я тхьэ. 2. Урысей Федерацэм щыщ щIыналъэ нэхъыщIэ дыдэр, тенджыз Iуфэм Iусу. 3. Зи нэхэр куууэ ис. 4. Егъэлеяуэ нэпсей. 5. Ди республикэм щыIэ псыежэх. 6. БжэIулъэ. 10. Шыгум трагъавэ ашычым и бгъуитIым зэреджэр. 13. ТепIэнщIэлъын. 14. Мазэр уафэм щумылъагъуэ жэщ. 16. Зэзэуэну зэщыхьаитIым я кум дыхьэу зэбгъэдэзышыж. 17. Жыг зытеуэри мэгурым, … зытехуэри мэгурым. 18. Зи ныбжьыр хэкIуэта цIыхухъу. 20. Зи Iуэ ит нэхърэ — зи … ит. 24. Адыгэ уэрэджыIакIуэ, Урысей Федерацэм и цIыхубэ артист. 25. КIыщокъуэ Алим и роман «Нал …». 26. Iэпслъэпсым щыщ. 27. Налшык дэтщ … 16-у зэтет унэ. 31. УсакIуэхэу Гъубжокъуэ Лиуанрэ Джэрыджэ Арсенрэ я къуажэ. 32. ЩIопщыкъурэ пэт жьы … 33. Макъамэ Iэмэпсымэ. 34. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и джэгуакIуэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ артисткэ. 35. Зрагъэдахэу, цIыхубзхэм къыздрахьэкI хьэпшып цIыкIу. 36. Мазэ улахуэ, лэжьапщIэ, мазэ … 38. … тесу псым йопыдж. 42. ЩIымахуэ … е гъэмахуэ …, е … бэлътоку. 43. Пшынэм и сэмэгурабгъу лъэныкъуэм тет Iэпэ, макъ гъум къикIыу. 44. ПхъащIэ Iэмэпсымэ. 46. Адыгэш къабзэ. 47. ХадэхэкI. 48. Зыгуэрым и Iэщ е и шы гуартэ ирахужьамэ, кIэлъыщIэпхъуэ гуп.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Мэлыжьыхьым и 20-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:3. КъыпцIэ. 6. Пхъэбгъу. 8. Хъуркъым. 9. Нэгумэ. 11. Хьэлвэ. 13. Гъуэжь. 14. Бу. 15. Удж. 17. Бгъэ. 20. Пэу. 22. Бжыхь. 23. ЦIынэ. 26. Ныджэ. 27. Благъуэ. 28. Удын. 31. Къурыкъу. 32. Пеле. 33. Хъуэхъу. 35. Блэ. 36. Хугу. 37. Егъу. 38. Къуэдз. 40. Тхьэгъуш. 42. Бжэгъуу. 45. Вабдзэ. 46. Унажэ. 47. Блашэ.
Къехыу:1. ПцIым. 2. Ахъшэ. 3. Къан. 4. Гурыгъу. 5. Дыгъужь. 7. Гъунэ. 10. Гуахъуэ. 12. Лэгъуп. 14. Бажэ. 16. Джанэ. 17. Бжэндэхъу. 18. Щхьэлыкъуэ. 19. ПцIэгъуэплъ. 21. Ухэныпэ. 24. Гъуджэ. 25. Гъудэ. 29. Урыху. 30. Блэгъу. 34. Хъурзэ. 35. Бадзэ. 38. Къудан. 39. Дзыдзэ. 40. Тау. 41. Гъубжэ. 43. Жылэ. 44. Ужьэ.
