И псэр IуэхушхуэхэмкIэ гъэнщIат
Зи лIыгъэрэ зэфIэкIкIэ Хэкум цIэрыIуэ щыхъу адыгэлIым пасэм щыгъуэ уэрэд хуаусырт, и цIэмрэ и щхьэмрэ яIэтырт. Апхуэдэ пщIэ лъагэ зылъагъэсахэм ящыщщ Тэрчокъуэ Къамболэт КIыцу и къуэр.
Ар 1911 гъэм жэпуэгъуэм и 20-м Хьэтуей къуажэм къыщалъхуащ. Илъэс 28-рэ фIэ-кIа и мыныбжьу я жылэм щызэхэт «Шэкэр» колхозым и тхьэмадэу хахащ. Лэжьыгъэр зэтеувэу щыхуежьэ дыдэм Хэку зауэшхуэр къэхъеяти, абы кIуэри, лIыгъэм и щапхъэ къигъэлъагъуэу, бий ерум пэщIэтащ. ТекIуэныгъэр къихьу къигъэзэжа нэужь «Шэкэр» колхозым и унафэщIу хахыжащ, куэд дэмыкIыу Арщыдан МТС-м и Iэтащхьэ хъуащ.
1954 гъэм партым и къыхуеджэныгъэкIэ Арщыдан къуажэм ягъэкIуащ Лениным и цIэр зезыхьэ колхозыр къиIэтыну. Абы Тэрчокъуэм зыкъыщигъэлъэгъуащ гупыр зэзыгъэдэIуэф, зэщIэзыгъэуIуэф, мэкъумэш IэнатIэхэр Iэзэу зыунэтI къызэгъэпэщакIуэ акъылыфIэу. Игурэ и щхьэрэ зэтелъу йоувалIэри, колхозым мылъкуу бгъэдэлъыр зыхуэдизыр зрегъащIэ, я щIыр зэрыберычэтыр, уегугъуу зепхьэмэ хуэфащэ хэхъуэ къызэритынур цIыхухэм ягурегъаIуэ. Апхуэдэ щIыкIэкIэ, зи лъэр щIэмыхуу хозяйствэм къыхэнахэр щIыгъуу, Къамболэт Iуэхушхуэхэм яужь йохьэ. ЩытыкIэр гугъут, къалэнхэмрэ мурадхэм-рэ инт. Мо лэжьакIуэшхуэм, унафэщI ерыщым и Iуэху зехьэкIэр зылъагъу къуажэдэсхэм я гур къызэрыгъуэтыжырт, я къарур зэрыубыдыжырт, щIым хуэфащэ фейдэ къызэрыпыкIынур я фIэщ хъурт. Апхуэдэурэ колхоз дэхуэхар зэтригъэувэжри, езыр здэщыIа «Шэкэрым» и пэ иригъэщащ. ИлъэсиплI нэхъ дэмыкIыу Тэрчокъуэм Арщыданыр къэрал утыкум иришащ, езыри СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутат хъуащ, КПСС-м и ЦК-м и пленум зыбжанэм, партым и съездищым хэтащ.
Колхозри, езы Къамболэти къэрал псом цIэрыIуэ щыхъуат. 60 гъэхэм Арщыданым хьэцэпэцэу къыщрахьэлIэм хуэди 5,3-кIэ, нартыхум хуэди 10,4-кIэ, я хъубжэм хуэди 4,2-кIэ, лыуэ ящэм хуэди 9-кIэ хэхъуат. А ехъулIэныгъэхэм къапэкIуэу, Тэрчокъуэм Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь цIэ лъапIэр къыфIащащ, колхозхэт тIощIым щIигъум Хэкум и орден нэхъыщхьэхэр, медалхэр къратащ.
Зэтеувэжа, лъэ быдэкIэ ува хозяйствэм Iэщыр щыбагъуэрт. И бохэм жэм гъэшыфIэу миным щIигъу щIэтт, махуэ къэс шэ тонни 8-10-м нэблагъэ IыхыпIэм иратырт. ЗызыузэщIыжа, мылъку хъарзынэ зыбгъэдэлъ колхозым къуажэм и псэукIэр егъэфIэкIуэным гулъытэшхуэ хуищIырт. Ар къалъытэри, къэралым и дамыгъэ нэхъ лъапIэ дыдэу щыIа Ленин орденыр хозяйствэм къыхуагъэфэщащ.
Арщыдандэсхэм ноби фIыуэ ящIэж я жылэм щызэхэта колхозым а дамыгъэр къыщратыжа махуэр. Ар 1967 гъэм ба-дзэуэгъуэм и 13-рт. ГуфIэгъуэ зэхыхьэшхуэм хэтын папщIэ, мэз лъапэм щыIэ «ШкIэщыщхьэкъуэ» щIыпIэ дахэм деж республикэм и жылагъуэ псоми я лIыкIуэхэр жьыуэ щызэхуэсырт. КъэпсэлъапIэу, зыкъэгъэлъэгъуапIэу къагъэсэбэпым щхьэкIэ екIуу зэхагъэува автомашинэхэр гъэщIэрэщIат, колхозым и ехъулIэныгъэхэр хьэрфышхуэкIэ зытетха транспарантхэр жьым дэбыбырт. ГуфIэгъуэм ирихьэлIат партым и обкомым и япэ секретарь Мэлбахъуэ Тимборэ, КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и Тхьэмадэ Геттуев Магомет, Министрхэм я Советым и УнафэщI Ахъуэхъу Аслъэнбий, КПСС-м и обкомым и бюром хэтхэр, Осетие Ищхъэрэм АССР-м щыщ хьэщIэхэр, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужхэу Пащты Салимэ, Бакъ Нарзан, Евтушенкэ Николай, Бгъэжьнокъуэ Хьэчим, Ахъмэт Мусэбий, республикэм и гъавэгъэкI, Iэщыхъуэ пашэхэр.
Геттуев Магомет СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и Унафэм къеджэу Ленин и орденыр колхозым и бэракъым хилъхьа нэужь, хозяйствэм и япэ тхьэмадэу щыта, илъэс 80 зи ныбжь ТекIужь Цу арщыдандэсхэмрэ хьэщIэхэмрэ мыпхуэдэу захуигъэзауэ щытащ:
— Нобэрей махуэр иджыри къэс къэсп- сэуам я нэхъ лъапIэщ. Къызэгъэпэщы- ным, зэтегъэувэным си гуащIэ куэд зэста ди колхозым къэралым и дамыгъэ нэхъыщхьэр къыхуагъэфэщащ. Ар къэзылэжьа си къуажэгъухэм фIыщIэ ин яхудощI. А дамыгъэм дыхуэфащэу зэпымыууэ ипэкIэ дывгъакIуэ!
Тэрчокъуэ Къамболэт зи пашэ арщыдандэсхэр а нэхъыжьыфIым и псалъэм текIакъым, жылэри республикэри ягъэгуфIэу я ехъулIэныгъэхэм хагъэхъуащ. Хозяйствэм и зэфIэкIым зыхагъэгъуэзэну Кавказ Ищхъэрэмрэ къэралым и адрей щIыпIэхэмрэ лIыкIуэ куэд къикIырт. Республикэм къакIуэ хьэщIэ лъапIэхэр арщыданыщIым кърагъэблагъэрт. Абыхэм ящыщщ космонавтхэу Терешковэ Валентинэ, Леонов Алексей, КПСС-м и ЦК-м и секретарь Понамарёв Борис, Италием, ГДР-м, Кубэм, Монголием, нэгъуэщI къэралхэми щыщхэр, еджагъэшхуэхэр, щIэныгъэлIхэр, IэщIагъэлIхэр. Колхозыр гъавэгъэкIхэмрэ Iэщыхъуэхэмрэ я еджапIэ хъуат — союзпсо, урысейпсо семинар-зэIущIэ- хэр щIэх-щIэхыурэ щрагъэкIуэкIырт. Хозяйствэм и нартыхугъэкIхэр къэрал псом цIэрыIуэ щыхъуат. Абыхэм къагъэкI жылапхъэхэр Къэзахъстаным, Къыргъызым, Мэзкуу къалэм и Iэшэлъашэхэм, нэгъуэщI щIыпIэ Iэджэми щыхасэрт, Венгрием, Чехословакием, Польшэм фIыуэ къыщацIыхурт.
— ЩIыр зыхуэжумартыр Iуэхум хьэлэлу бгъэдэтхэрщ. Феплъыт ди хьэсэхэм гухэхъуэу зэрызаужьым. Ар ди цIыхухэм я IэрыкIщ, щIым тхуищI тыгъэщ. Ерыскъы зимыIэм и дыщэр пудщ, и щхьэри лъагэу хуэлъагъужынукъым. Мис ар ди мэкъумэшыщIэхэм фIыуэ къагуроIуэ, — яжриIэрт Къамболэт хьэщIэхэм.
Тэрчокъуэр (абы псори ДэбагъуэкIэ еджэрт) колхозым и тхьэмадэфI къудейтэкъым, атIэ икIи къэрал лэжьакIуэшхуэт, цIыху гъуэзэджэт, къызэгъэпэщакIуэ емызэшт. Сыт и лъэныкъуэкIи зыхуэткIиижт, и къарур зэрыщыту IэнатIэм иритырт. Гумызагъэти, лэжьакIуэхэр зыхуей-зыхуэфIхэр зыщигъэгъупщэртэкъым, хуэныкъуэхэм я унагъуэхэм защIигъакъуэрт. ЗымащIэкIэ нэхъ мыхъуми зыцIыхуу щытахэм я псалъэхэм ар наIуэу къыхощ:
* * *
Къамболэтрэ сэрэ гъунэгъуу дыщызэрыцIыхуар 1954 гъэм и кIэхэрщ. Абы къыщыщIэдзауэ дунейм ехыжыхункIэ колхо-зым и парт организацэм срисекретару, къуажэ Советым сриIэтащхьэу, курыт еджапIэм сриунафэщIу илъэс 20-м нэскIэ сыдэлэжьащ. ЗыщIапIыкIар арати, Iуэхум хуэжыджэрт, пцIы лъэпкъ хэзэгъэнутэкъым. Хабзэ дахэ къыдекIуэкIырт, нэхъыжьхэми нэхъыщIэхэми пщIэрэ нэмысрэ яхуищIырт. Абы и унафэр зымыгъэзащIэ Iэщыхъуэхэми гъавэгъэкIхэми яхэттэкъым.
Колхозым и зэфIэкIым зэрыреспубликэу иригушхуэрт. 1966 гъэр абы кърихьэлIат хэхъуэ къабзэу сом мелуанрэ мин 250-рэ иIэу. Абы щыщу мин 500-р Iэщ гъэхъуным къыпэкIуат. Зы илъэси къэмынэу хозяйствэм ехъулIэныгъэ къихьырт. Къуажэм ухуэныгъэщIэхэр щызэщIэплъэрт, ахэр зэрекIуэкIым Къамболэт зэпымыууэ кIэлъыплъырт. Партым и райкомым, обкомым я бюрохэм хэтт, СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутатти, хэхакIуэхэм я лъэIухэр яхуигъэзащIэрт, ядэIэпыкъурт. Апхуэдэ цIыху щэджащэм, узэщIакIуэ гъуэзэджэм сызэрыдэлэжьам срогушхуэ.
ГУНЖАФIЭ Лъостэнбий,
лэжьыгъэм и ветеран.
1964 гъэм мэкъумэш бригадэм и унафэщIу сыщигъакIуэм Тэрчокъуэ Къамболэт хэкъузауэ къызжиIэгъащ: «Къэралри, къуажэдэсхэри уэр хуэдэ щIалэхэм зэращыгугъыр зыщумыгъэгъупщэ. Къэдмылэжьар зыми къыдитынукъым, псори ди Iэдакъэм щIэкIын хуейщ. Фымыщхьэх, лэжьакIуэхэм фахуэсакъ, пщIэ яхуэфIщ, Iуэхум тевгъэгушхуэ». ИкIи си къару илъыхункIэ а псалъэхэм сытекIакъым.
Къамболэт гуащIэшхуэ къызыпкърыкI унафэщIт, къызэгъэпэщакIуэ Iэзэт, жыжьаплъэт. Хозяйствэр мэкъумэш лэжьыгъэм и унэтIыкIэм и еджапIэ хъуат. Ди бригадэр къапщтэмэ, 1971 гъэм гектар 450-м дэтхэнэми хуэзэу нартыхуу центнер 46,4-рэ, гуэдзыр щызетхьа гектар 350-м — центнер 38-рэ, сэхураным гектар къэс ику иту центнер 17,1-рэ къытетхауэ щытащ. Абы папщIэ СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и УказкIэ ГуащIэдэкIым и Бэракъ Плъыжь орденыр къысхуагъэфэщащ. Ди мурадхэр жыджэру къыддиIыгът, зэпымыууэ дытригъэгушхуэрт, зыкъытщIигъакъуэрт. Къытпэщыт къалэнхэр ди гупым ехъулIэныгъэкIэ зэригъэзэщIам къыпэкIуэу, 1976 гъэм и гъатхэпэ мазэм Ленин орденыр къызатауэ щытащ.
Тэрчокъуэр ди пашэу гуащIэдэкI лъагэкIэ гъэнщIауэ къетхьэлIа а илъэсхэр гуимыхужщ. НэгъуэщI куэдхэми хуэдэу, а псор си дежкIэ хуабжьу лъапIэщ.
НЭГЪУЕЙ Къэралбий,
лэжьыгъэм и ветеран.
«Республикэм и колхозрэ совхозу 27-м гектар къэс хуэзэу нартыхуу центнер 50-м щIигъу нэгъабэ къыщрахьэлIащ. Гектар 30-м къыщыщIэдзауэ 200-м нэс зезыхьэ бригадэу, звеноуэ, механизатору 30-м щIигъум дэтхэнэ гектарми центнери 100 нэхъыбэ къытрахащ (Iэгу хуоуэ). Абыхэм я цIэхэр къисIуэнкъым, ауэ ныбжьэгъу Хрущёв къыщыпсалъэм къыхигъэща зыр ди партым и Комитет Нэхъыщхьэм нэхъ гъунэгъуу езгъэцIыхуну сыхуейт. Ар Лэскэн щIыналъэм Лениным и цIэкIэ щызэхэт колхозым и унафэщI Тэрчокъуэ Къамболэт КIыцу и къуэрщ. Ныбжьэгъу Тэрчокъуэр нартыху гъэкIыным и Iуэхум нэхъ хуэIэзэ дыдэхэм, а къэкIыгъэр зи псэм хэлъхэм ящыщ зыщ. Къэбэрдейр нартыху бэвым и лъахэ зэрыхъуам абы и гуащIэшхуэ хэлъщ. 1958 гъэм Тэрчокъуэр зи тхьэмадэ колхозым гектар 1100-м дэтхэнэми хуэзэу нартыхуу центнер 80 къытрихащ (Iэгу хуоуэ). КъыкIэлъыкIуэ илъэсми ардыдэр зригъэхъулIэри, жылапхъэу тонн мини 3 къэралым иритащ».
1961 гъэм щIышылэм и 14-м партым и Къэбэрдей-Балъкъэр
обкомым и япэ секретарь Мэлбахъуэ Тимборэ КПСС-м
и ЦК-м и Пленумым щыжиIам щыщщ.
Илъэсищэрэ тхурэ и пэкIэ дунейм къытехьащ Тэрчокъуэ Къамболэт, арщыдандэсхэр ДэбагъуэкIэ зэджэу щыта унафэщI Iэзэр, къэрал лэжьакIуэшхуэр, цIыху гъуэзэджэр. ЕкIупсу зэрихьэ а цIэ лейм ар бжьыфIэ, ин щIэхъукIырт. Хэкум ибэкъукIыу зи IуэхущIафэ дахэкIэ къэралпсо утыкум ихьа, абы цIэрыIуэ щыхъуа, мы щIылъэм хуэфащэ лъэужь къытезына адыгэлI щэджащэр апхуэдэущ цIыхухэм ягу къызэринэжар.
— Тэрчокъуэ Къамболэт профессортэкъым, уеблэмэ, курыт щIэныгъэ нэгъэса иIэтэкъым. Ауэ губзыгъэт, Iущт, псом ящхьэрауэ, и къалэным хуэпэжт, гурэ псэкIэ бгъэдэтт. Дауэ абы уи щхьэр зэрыхуумыгъэщхъынур, и фэеплъ нэхум пщIэ зэрыхуумыщIынур! И пщIэри, и фэеплъри лъапIэщ. ЛъапIэщ мы гъащIэм къыщигъэна лъэужьри! — къыхигъэщыгъат партым и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым и япэ секретарь Мэлбахъуэ Тимборэ транспорт зэжьэхэуэм ЛIыхъужьыр щыхэкIуэдам. НэхъыфIуи пхужыIэнтэкъым.
ХЬЭЖЫКЪАРЭ Алик.
