Бэстунджы жылэ
ЗэзыдзэкIар Ацкъан Руслъанщ
ПЭУБЛЭ
1
Кавказ хэкужьу щIым и тепщэ ткIийм
Си усэр ныпхуопабгъэри аргуэру,
Псэунщ ар, бгыщхьэ уэс щигъэткIуу джийм,
КъритхьэщIыкIыу и гур къуршыпс уэрым.
Уи дыгъэм и пщтырагъыр си лъым хэлъщ,
Си псалъэр ныподжэж уи уафэхъуэпскIым.
Уи натIэм итха Iэджэ си нэгу щIэлъщ,
ПыщIащ уи тхыдэ хъыжьэм си гу къуэпсыр!..
2
СызэрыцIыкIурэ си псэр ныпхуозэш,
Си гущIэм нэсу уи хъыбар къэIусу.
ПщIыхь Iэджэми уэ зым сыщыпхуэзащ,
Сыпхуэхъужыным щхьэкIэ зэ шу гъусэ.
Си гъащIэр къызэпцIыжу къысщыхъуат,
Гын Iугъуэм укъыхэплъу ущыслъагъум,
АрщхьэкIэ гу псэхупIэ усхуэхъуащ,
Си гъуэгуу къыщIэкIащ бгым дэкI уи лъагъуэр.
3
Уи щыблэр зи джэгуэгъуу щыта псэм
Шынагъуэ зэрыщыIэр щогъупщэжыр.
Си псалъэр езым и щхьэм йохъуэпсэж,
Уи лIыгъэ къэукъубийм щыхэгъуэщэжым.
Я щэхур уи бгъуэнщIагъхэм сыту кIыфI,
Абы сегъасэ сыпхыплъу щIылъэм.
ЩыхупIэм щхьэщыт лъагъуэм секIуэкIыху
КъызгурыIуакIэщ мы ди гъащIэм и нэгу щIэлъыр.
4
Сезэгъыркъым иджыкIэ мы дунейм,
Абы си гухэлъ псори зыхимыщIэ.
Си гугъэр зыхуэзгъэпсыр щытын хуейщ
Акъылыр здынэмысым сыпызыщIэу.
Уи гъащIэр апхуэмыдэмэ си Iуэхущ,
Аращ укъыщIэнар сигу уимыкIыжу.
Кавказыр сыпсэухукIэ узиIэнщ
Си натIэм къритхар къыщистхыкIыжу!…
ЯПЭ IЫХЬЭ
I
Мэшыкъуэрэ Бешторэ я зэхуаку
Дэсащ зы жылэ фIыуэ уIэбэжым.
Къелакъым гузэвэгъуэ зыхэхуам,
Ар иджыпсту лъэужьу фIэкI щыIэжкъым.
Ар зэрысам банэхур къикIэжащ,
ЩIы кIапэ къэс мывэ нэщхъей къыхощыр.
Абдеж акъужьыр щохъур бауэкIэщI,
Жызум дэжейм и тхьэмпэм епэщэщу…
II
Я хъущIэ макъыр лIыжьхэм щымыIэж,
ЩIалэгъуэм и уэрэдри къыщыIужкъым.
Шы закъуэтIакъуэ щыIэщ къыщыкъуэж
ЩхьэрыутIыпщрэ зым фIэмыIуэхужу.
Мыбдеж къэзакъым хуиту къыщекIухь,
Шэрджэсыр щипсэхэхыр щымыIэжу.
Къуршыбгъэми мыбдеж къеуфэрэзыхь,
БлэкIам щыщ куэд и нэгу къыщIигъэхьэжу.
III
И бзийхэр дыгъэм зэщIэплъа нэужь,
Хьэку джабэу мывэ псыIэхэр мэгъущ.
Сабийхэм я джэгупIэу щыта Iуащхьэм,
Зешыхь гупсэхууи, къытотIысхьэ блащхъуэ,
Мэщатэ жыпIэу, зэми щхьэр еIэт.
Абы зэригъэзахуэр зыщIэр хэт?
Е зэман кIуам и макъ жьгъырум хуэзэшрэ,
Зэрахуэу щыщытари нэхъ къищтэжрэ?..
IV
Ягъэсри къуажэр, щIылъэм щыщ хъужащ,
И налъэ къэскIэ нэхъри игъэуфIыцIу.
И бынхэр щIым тепхъауэ къэнэжащ,
Мы щIыпIэм я хъыбар къудей къэмысу.
И хъыбар гуауэр жылэ ягъэсам
ЯIуатэ лIыжьхэм, я гур ису щIыIэм.
Е жыжьэ къикIыр, къыхуэзам къэзакъ,
Бэстунджы жылэм щыщIэупщIэ щыIэщ.
V
А жылэм дэсыгъати зэкъуэшитI,
Дунейм щызэхэзокIуэ я хъыбарыр.
ЗэшитIым я нэхъыжьым, Акъболэт,
И щIыхьыр лъыгъэжапIэм щигъэбагъуэрт.
Сэлимт нэхъыщIэр, ар щышынэрт лъым,
Гужьгъэжь жыхуаIэм зэкIэ щымыгъуазэт.
Ар уафэм къыпхыщ лъагъуэхэм я плъырт,
И гущIэм илът, зыгуэрым пэплъэу, хъуаскIэ…
VI
Я адэр хамэ щIыпIэм щаукIат,
ИмыщIэт зым щIежьам и щхьэусыгъуэр.
Я анэ дыщэр лъхугъэм илIыкIат,
Сэлим дунейм къыщытригъэхьэм щыгъуэ.
Сабийм къуаншагъэу сытыт бгъэдэлъар,
ИтIани куэдт лIыукIым езыгъапщэр.
Псом япэу уафэхъуэпскIщ зыIуигъэплъар,
Дунейм абы и нитIыр къыщигъаплъэм!..
VII
Сэлим иплъакъым къэзылъхуам я нэгу.
Абы къызэринэкIри мы зы гъуэгут,
И адэ-анэр зэщхьым псэкIэ лъыхъуэу,
Ауэ хуэмызэт зи гур къыхуэмыгъуэ.
Ар жэщ нэгъунэ бгыщхьэм щыплъагъунт,
Къыр дзакIэхэм къуршыбгъэу къытетIысхьэу.
Зэм псыхъуэр гупсэхупIэ къыщыхъунт,
Теплъызэу и нэр зыщIэзышэ псыщхьэм.
VIII
ЗэшитIыр зыщIэс унэр хэщIыхьат,
Удз кIырым зыщеудыгъу жыпIэну къаплъэу.
Гъунэгъухэр Iэмалыншэу щыдыхьам,
Ебакъуэрт я бжэщхьэIум щтэIэщтаблэу.
Уэршэрхэм псалъэмакъыр щагъэтыжт,
ЗэшитIым яз къахуэкIуэу зэралъагъуу.
Ар къызыхэкIыр езым ямыщIэжт,
КъагурымыIуэжт я бзэгур къэзылъахъэр.
IX
Я жылэм дэшэсыкIым щIалэ гуп,
Шы гуартэ кърахуну хамэ щIыпIэм,
ЗэшитIыр гъуэгу техьахэм якIэлъыплът,
Иракъух губжьыр къафIытещу Iупэм.
ИужькIи уафэ гъунэм нэскIэ плъэрт,
Пагагъэм къыхэплъ нэхэр къихъуэпскIыкIыу.
Къыр дзакIэм зи кIэкъуащIэр фIэна пшэр
КIэлъоплъ апхуэдэу гъусэ IукIуэсыкIым.
X
КIэлъыплъырт зэкъуэшитIым жылэ псор,
ЗэхуаIэ лъагъуныгъэр ягъэщIагъуэу.
Хуей пэтрэ я псэукIэм ехъуэпсэн,
Нэмыплъу хуащIым махуэ къэс къыщIагъурт.
Ягу илъ яIуатэу зэшхэм я мыхьэлт,
Арауэ къыщIэкIынут хуамыгъэгъур.
Щэху гуэр абыхэм я щытыкIэм хэлът,
Ебгъапщэ хъуну хъэтI мыгурыIуэгъуэм…
ХI
Я унэр ахэм зыми емыфIэкIт,
ЯмыIэт нэр пIэпихыу унэлъащIэ.
Уи зыплъыхьыныр зыбгъэзам зэфIэкIт,
Блын хэщIыхьахэр зыгъэдахэр Iэщэт.
Унащхьэм нэскIэ загъэзыжу фIэлът
Аркъэн, бащлыкъ, Iэпслъэпс, адыгэ уанэ.
ФокIэщIхэм зы бэлыхь я нэгум щIэлът,
ЕплъэкIт, зэрамыпэсу дыжьын къамэр…
ХII
Пщыхьэщхьэ гуэрым Iуащхьэм тест Сэлим,
Ар пэплъэрт щакIуэ щыIэ шынэхъыжьым.
Iэнкуну щыта жьыбгъэр хъуат залым,
Игъэшрэ жыгхэр, тIасхъэу хъуар ифыщIу.
Аузым щыгъуэлъ пшагъуэр Iугъуэм ещхьт,
Бешто зыхишт, ар и нэм щIэбжьэ пфIэщIу.
Мы дунеижьыр зэрыщыту нэщхът,
Арыншэми мызагъэ гур хигъэщIу.
XIII
Къуршыжьхэри уэгу гъунэм щынэщхъейт,
ПасэIуэу къухьа дыгъэр ягу къыщIитхъыу.
Мэшыкъуэ бгыжьми хуэдэт зигъэхъей,
КъыхуэкIуэ пшагъуэм хэбэкъуэн къыпщыхъуу.
Уэрамхэр щэхут, мэжджытри хъуакIэт нэщI.
Хьэ банэ макъ къэIуамэ зэзэмызэ,
Iыхьлым и макъ зэхэпхыжа къыпфIэщIт.
КIыфIщ закъуэныгъэр, лIыфIщ абы хуэмызэр…
XIV
Щысащ Сэлим, кIыфIыгъэм хэгъуэщэху.
Щыкъугът къуэладжэм жьапщэр хьэIуцыдзу.
Мэз лъапэм зыгуэр хьэлъэу щыщэтэху,
Щыщхъыщхът пIейтейуэ хъуреягъым удзыр.
Абдеж гъуэгущхьэм шы лъэ макъ къыщоIу,
Сэлим блитхъуауэ мажэ шынэхъыжьыр.
Абы и шыплIэм зыгуэр дэс къыщохъу,
Илъагъур зыхуихьынур къыхуэмыщIэ.
XV
Псэхуауэ и гур егъэзэж Сэлим,
ЩIохьэжыр унэм, къуэшым ехъурджауэу:
«Жэщ ныкъуэ хъуху узэзгъэжьам сеплъынт,
Си фIэщ мыхъуа зыгуэр къыпщымыщIауэ».
АрщхьэкIэ шынэхъыжьыр погуфIыкI,
НэщхъыфIэщ, зи хьэм бажэ къиубыдауэ.
Сэлим зрегъэзэкIри – и фэр покI:
И пащхьэм итт бзылъхугъэм я нэхъ дахэр.
XVI
«Мыр си щхьэгъусэщ, шыпхъум хуэдэу лъагъу, -
ЖиIащ, къыщIэплъэу и нэм, шынэхъыжьым. -
Стащ псалъэ згъэпэжыну ар сылIэху,
Аращ езыми си гур фIы зэрищIыр.
Иджы абы ди жьэгур игъэблэнщ,
Зэреджэр Зарэщ, къыхэкIащ лъэпкъыжьым…»
Ещхъ хъуат Сэлим зи нитIыр япэу плъэм,
Зы хуабэ гуэри щызыхищIэрт гущIэм…
XVII
Плъыжь хъуауэ, Зарэ и щхьэр ирехьэх,
И Iупэм къэса псалъэр ебзыщIыжыр.
АбыкIэ нэхъыбэжу псэр дехьэх,
Гуапагъэм хуэлIа гущIэр из ищIыжу.
ТIэкIу докIри, Зарэ и щхьэр къеIэтыж,
И нэгум къищу гугъэм и ныбжь нэхур.
Псымейри афIэкI унэм щIэмытыж,
Зэшыгъуэри щIэкIащ абы, зиущэхуу.
XVIII
Мы дунеижьым псалъэу тетыр лейт,
КъаIуатэрт псори зэуэ нэ фIыцIитIым.
Уи гущIэм къиплъэу ахэр къыдэплъейт,
УзыщIашэнт, убэлэрыгъыу щытым.
Нэбжьыц Iэнкунхэр къыщехуэхым деж,
ЯгъэпщкIурт щIыри уафэри зэхэту…
Iэнкунщи Зарэ, мащIэу йокIуэтыж.
Сэлим къыфIощI ар лъэтэжын, зиIэту.
XIX
И щхьэц фIыцIитIыр лъэдакъэпэм нэст,
Ибг псыгъуэри къыпщыхъут зэфIэщIыкIыну.
И фащэм дыщэидэхэр и нэзт,
Дыжьын бгъэгулъри фIыщхьэу къыщIэкIынут.
АрщхьэкIэ езы цIыкIум зыгуэр хэлът
КъызэрыгуэкIрэ уи псэм къехуэбылIэу.
Абы и плъэгъуэр лIэнур къезыгъэлт.
Псым и къарур имыщIэ псы хуэмылIэм…
XX
Сэлим и нитIыр Зарэ къытримых,
Къытрихыпэну щытми – къедэIуэжкъым.
ХуэсщIарэт IэплIэ жиIэу зэми мэхъу,
Щыгъупщэу ар зэрищхьэгъусэр къуэшым.
Екъузыр къамэ Iэпщэр, гур къолъэт,
Щхьэм дэуеижу лъы къэплъар зэрихуэу.
Гупсысэр и хэщIапIэщ Акъболэт,
КъекIуэкIыр и пщIыхьэпIэ къыхэмыхуэу…
XXI
Абы иужькIи махуэ бжыгъэ кIуащ,
Нэхъыжьым зыри къэмыхъуа и гугъэу,
Ауэ зэгуэрым жьапщэр къыкъуэуащ,
ЩхьэщыкIрэ жылэм ныджэм къыщыкъугъыу.
Псэ гуэрхэр, къэзылъхуам лъыхъуэжу, джэрт,
ЗэфIэщIыкIынущ жыпIэу, жыгхэр ещIэрт.
Зы бэлыхь гуэр уэгу гъунэм щытэджат,
Зэрихуэу пшэхэр, хьэкIэкхъуэкIэм ещхьу.
ХХII
Пшэ фIыцIэм якIэлъыплъырт Акъболэт,
КъэкIыжу игу щигъэунэхуахэр гъащIэм.
И щIыбым къыдыхьам ар хегъэлъэт.
Зигъазэм – шынэхъыщIэр итщ и пащхьэ.
Сэлим фагъуабзэщ, нэр къыхуэмыIэт,
ПIейтейуэ къамэм ирегъажэ Iэпэр.
Йоплъ, гузэвауэ, къуэшым Акъболэт.
Елъагъур: хужымыIэр телъщ и Iупэм.
XXIII
ЙоупщI абы: «Сыт къыпщыщIар, си къуэш?
Солъагъур уи фэм узэримытыжыр.
Уи закъуэ гуныкъуэгъуэм зумыгъэшх,
НэхъыфIщ ар къыздэбгуэшрэ уи псэр тыншым…»
«Сыт къыпщыщIар, жи… Дауэ ар бжесIэн?..
СокIуэдыр нобэ, уи фIэщ хъууэ щытым.
ЦIыхугъэр сфIэкIуэдауэ арагъэнщ,
НэгъуэщIым игу къэкIынкъым си щхьэм итыр…»
XXIV
«Уи жагъуэ къэзыщIар къызжеIэт, къуэш,
Апхуэдэ дунейм тетмэ – згъэжэнщ и лъыр.
Къыпхуэзгъэсынщ, кIуэдауэ щытмэ уиш,
Шым я нэхъ дахэу тралъхуар мы щIылъэм.
Е лъагъуныгъэм уи гур ихьэхуа?
КъыщIэхутэнщ уи мыгъуэр мо лэгъунэм.
ПхуэсщIэнущ сытри, жыIэ узыхуейр,
Уи нэщхъеягъуэ сщIэм сымылъагъуну…»
XXV
«УщIэупщIэну тыншщ, жэуапыр гугъущ,
Псом нэхъ гугъужыр псэкIэ ар гъэвынырщ.
ЛIэныгъэм фIэкI зыгуэрым си фIэщ мыхъу
Жьэражьэ си гур игъэупщIыIуфыну.
Уэ пщIэрэ сыт хуэдизрэ селъэIуам
АбыкIэ мы дунейм и лъэныкъуиплIым?
Си лъэIум зы нэхущ къемыдэIуа,
Зы жэщми зыхищIакъым си гум илъыр…
XXVI
Бий сщIыри уафэр, си шым сышэсащ,
СыщIыгъуу жьыбгъэм губгъуэм сихьэжыну,
АрщхьэкIэ гугъэр сэ ныскIэлъысащ,
Си мыгъуэм и гъунэгъуу сишэжыну.
СокIуэд, си къуэш, плъэкIынум – сыкъегъэл!
ИгъащIэм уи гур зэрыщабэр сощIэ.
Сыщысабийм уи гупэм сыбгъэгъуэлът.
Иджы уи зэхэщIыкIым сэ сыщощIэ.
XXVII
Псы уэру си гурыщIэр къобыргъукI,
Толъкъунхэм си мурадыр ирахьэжьэ.
Уэ уи щхьэр гу лъумытэурэ хотхъукI,
Уи жагъуэ зэрыхъунщи, уохъур жьажьэ.
Утесщ иджыри, щауэм хуэдэу, шым,
УщакIуэ нэсщ, уи бийми семыхъуапсэ,
АрщхьэкIэ, схуэдэу, гухэлъ пхуэмыщIын,
Уитхьэкъуу, зыригуашэу гущIэ лъапсэм.
XXVIII
ПхузэфIэкIынкъым ущIэплъэну нэм,
И лъащIэм нэскIэ уи псэр щIэтIысыкIыу,
Зэхэуэ гуащIэр къыпхуэмыгъэнэн,
ЗэуапIэм и кум мыгъуэр уигу къыщыкIым.
ЖызмыIэу схуэшэчынукъым, си къуэш,
ПсэхупIэ къызимыту си гур зысыр:
ЗдыхуэпщIым Зарэ IэплIэ уэ уозэш,
Сэ здэнт сыпыкIми гъащIэм, ар къыслъысым…»
XXIX
Щытт къэлыдын хьэзыру Акъболэт,
Щхьэщыгум ит пшэ фIыцIэхэм ещхь хъуауэ.
И пащIэ хэтхъукIари къелIыхат,
Хъуат фэншэ, нэхъри жьыфэ къытригъауэу.
ЗеIэт и макъым: «КъыбжьэдэкIыр сыт!
Зыгуэр и лажьэу къыщIэкIынущ уи щхьэм…»
АрщхьэкIэ Сэлим зыри зэхимыхт,
И пащхьэм къиуващ лъэгуажьэмыщхьэу.
XXX
«КъысщIэна мафIэм сыкъезыгъэлын
Уэ зым фIэкI тету сщIэркъым дуней иным.
ИгъащIэкIэ гум IэфIу ар илъынщ,
Мы зэм гущIэгъу къысхуэщI, пхузэфIэкIынум.
Къызэти Зарэ, сыпхуэхъунщ лъэгущIыхь,
КъысхуэпщIыр си унафэу схьынщ си гъащIэр.
Апхуэдэу мыхъурэ, – къызырехь гуэныхь.
Си къамэ щIыIэр сигу къэплъам хуопIащIэ…
XXXI
Езым есхьэжьэфыну къыщIэкIынт
Уи Зарэр, мы къэспсэлъу хъуам себакъуэу,
АрщхьэкIэ, унэсынти, сыбукIынт.
Си гъащIэр сыт, къыщIитхъыр сигу зы закъуэщ:
ИужькIэ Зарэ и фэр уэ ипхынщ,
Бгъэпсэуми – мыгъуэу ебгъэхьынщ и гъащIэр.
Си лъэIур си гугъами зэхэпхын,
Солъагъу: гухэлъыр абы щхьэкIэ мащIэщ…
XXXII
Щхьэ зиплъэфыхьрэ? Къауи – сыкъэукI.
ИтIанэ тIуми ди псэр псэхужынущ.
СимыIэм Зарэ, гъащIэм зы къимыкI,
Ар, зыуэ къысщымыхъуу, сигу пыкIынущ.
Гухэлъым текIуэфын щымыIэуращ
ЛIэныгъэм фIэкI. Уи пащхьэ ситщ хьэзыру.
СыукI, армыхъумэ Зарэ зейр сэращ,
Ар си псэр пыту зым лъызмыгъэсыну!..»
XXXIII
Абдежым шынэхъыщIэр мэхъур щым,
И къуэшым йоплъ, пыкIауэ и фэр шэхуу.
Псыф хъуа и нитIри хуэму мэгъущыж,
КъыщIэувэжу гуныкъуэгъуэ щэхур.
И Iупэр мэкIэзыз, уеплъыху зехъуэж.
Мыр жеIэ Акъболэт, ар фIэгуэныхьу:
«Узэрыщыуэр къэпщIэжынщ, си къуэш,
Куэдщ тхьэIухудыр, си щхьэгъусэр мыхъуми!..
XXXIV
Тхьэм тыгъэ къысхуищIар зым езмытын.
Аращ бжесIэнур, минрэ узикъуэшми.
ЖыпIар зэхэзмыхауэ къэслъытэнщ,
Къуаншагъэр уи насыпщ къыбгурыIуэжым.
БжызоIэ мыри: укъызэмылын,
Iуэху фIейхэр си щIыбагъкIэ щызепхьэнщи!..»
«Солъагъу ар фIыуэ! – димычых Сэлим. -
СынолъэIуакъэ Тхьэшхуэр си щыхьэту!..»
XXXV
Сэлим и Iупэм дыхьэш нэпцIыр тесщ.
И псалъэм пещэ: «Нобэ щыщIэдзауэ
Дяку дэлъыжынкъым зэкъуэшыгъэ нэс,
Къигъэзэжынкъым гъащIэ IэфIым, ауэ
Сыт щыгъуи сабиигъуэм сыхуэлIэнщ,
Уилъынущ сигу, сиIар уэращи адэу.
Симыхьэу балигъыпIэ зызгъэлIэнт,
Мыпхуэдэ махуэ къысхуихуэну сщIатэм…»
XXXVI
А псор жиIа нэужь, Сэлим щIэпхъуащ.
Щытт Акъболэт, ищIэнур имыщIэжу,
Ар ещхьт пхъэ дакъэ щыблэм илыгъуам,
Щымыгугъыжым къигъэщIыну щIэжым.
МыувыIэ жьым бжыхь ныкъуэр ирищIыкIт.
ЩIым хуэгумащIэ унэ лъэныкъуабэм
Уэрэд хьэрэмыгъэншэ къыщIэIукIт,
Дунейм игъащтэ псэм къеIусэу гуапэу…
XXXVII
И хэку хуэзэш уэрэдыр къыщреш
Апхуэдэу бзу хамэщIым зигу щыгъуащэм.
Зытес къудамэм иIыгъ щымыIэж,
Гуэхунущ, зэ къыжьэхэуэжым жьапщэр,
АрщхьэкIэ бзум уэрэдыр егъэзу,
Дунейм щекIуэкIыр имылъагъу къыпфIэщIу.
КъахэкIкъым зэхэзых едаIуэм бзум,
IэпапIэ фIэкI мыхъу и гур зэрыхэщIыр.
XXXVIII
Сэлим шы хъыжьэм уанэр трилъхьащ,
Екъуз, кIэзызу и Iэр, шыныбэпхыр.
Шым зэпымычу и щхьэр кърехьэкI,
КъыгурыIуауэ гъуэгу къызэрыпэплъэр.
Абы щIы фIыцIэр фIалъэкIэ къретхъу,
Хъуащ тепыIэншэ, шхуэIум еныкъуэкъуу.
А тIум гъуэгуанэр яхуэфIын ирехъу,
ЗыгуэркIэ зыр адрейм имыгъэщIэхъуу!
XXXIX
Сэлим и хуарэр щыIэ зымыцIыху -
Мэлыд и нитIыр, дэп жьэражьэм ещхьу.
ЗдэкIуэнум нос, адрейхэм зрачыху,
Сэлим зыхуейр, и нэгу зэриплъэу, къещIэ.
Тетщ щIылъэм быдэу, уафэм щхьэр етащ,
И щIыфэр ещхьщ псы уэрым къыхэщ мывэм.
Абы губгъуэшхуэр къыщыхъункъым пэщ,
МэткIу зылъэгъуар утыкум ар къыщыфэу!
ХL
КIыхьлIыхь зимыщIу шым шэсащ Сэлим,
Зэпиплъыхьыжу я унэжьыр, пщIантIэр.
И шынэхъыжьыр хъунтэкъым залым,
Абы игу щыщIэр иджыпсту ищIатэм.
ПIэм иджэгухьри, хуарэм зричащ,
ЩIым лъэмыIэсрэ пэм кърихуу гъуэзыр.
Жыг тхьэмпэ гъущэ жьапщэм къыпичар
Зелъатэ хуэдэ, техутащ ар гъуэгум.
XLI
Шы хъыжьэр губгъуэ нэщIым илъэдащ,
И фIалъэм пэщIэхуар къызэридзэкIыу.
Къыпижыхь защIэу жьыри абы дэщIт.
Жыг щIэмыпхъуэфхэр къанэрт, ехъуэпсэкIыу.
Псэ Iэджэ, заудыгъуауэ, щIылъэм хэст,
Ящыгъупщэжу гъащIэм щалъэгъуахэр.
Апхуэдэу кIуащ шууейр бгы лъапэм нэс.
Дунейр фIэмащIэу Iэпхъуэрт шы лъэ макъыр.
ХLII
Шур, бгыхэм нэсри, пшагъуэм хэкIуэдащ.
А напIэзыпIэм хъуащ дунейр зэшыгъуэ.
Гур игъэтIысу мис абдеж щэтащ
Шууейм кIэлъыплъу Iуащхьэм тета шыхъуэр.
Гум къипсэлъыкIыу мыр жиIащ абы:
«Инщ Тхьэшхуэм и къарур! Ерыщщ шейтIанри!»
Зым емыдаIуэ жьыри хъуат сабыр.
Зыгуэрым пэплъэ псэр пIейтейт итIани…
ЕТIУАНЭ IЫХЬЭ
I
УзэрыдэкIыу жылэм – ежэхт псыр,
Мэ гуакIуэр здихьу жызум хадэм пхыжу.
Толъкъунхэм IэплIэр зэIуахын хьэзырт,
ЗыпэщIагъакъуэу мывэр, къеплъэкIыжу.
Псы угъурлым и нэгум уафэр къищт,
И налъэ къэс зы дыгъэ бзий щыджэгуу.
Абы и гъащIэр гурыфIыгъуэм щыщт,
КъабзэхукIэ уафэр, пшэхэр мыбзаджэхукIэ…
II
Къурш бжэнхэр псафэ къыщехынум деж,
Дунейр мамыр щыхъуам псом хуэмыдэжу,
А псым зыщызыгъэпскIым еIуэтэж,
Арыххэу къегъэзэж и гукъыдэжым.
Апхуэдэм деж бзылъхугъэри къэсынщ,
КъэкIуэнщ ар лъагъуэ щэхукIэ, зэплъэкIыжу.
И лъакъуэ пцIанэр сакъыу хищIэнщ псым,
Зиплъыхьу, тхытхыху щIыфэр – дыхьэшхыжу.
III
Умыщтэ, Зарэ, мы дунейр мамырщ.
ТетIысхьэ мывэм, щыхи уи щыгъыныр.
Псэхугъуэ нэхур Тхьэшхуэм и Iэмырщ,
Къэплъа уи гущIэр псым игъэупщIыIунущ.
Псы гъунэм сытым дежи гугъэр щIыгъущ,
БгъэкIуэнущ зэман кIэщIыр, ещхьу шыпсэм.
Зэ, умыпIащIэт!.. хуэдэщ зыщиудыгъу
Зыгуэрым уи щIыбагъым къыдэт чыцэм…
IV
Абы и Iэблэр быдэу къиубыдащ
Зыгуэрым и Iэ пщтырым. Къуажэр жыжьэт.
Къэщта бзылъхугъэр дэлъэтей пэтащ,
ИтIанэ щIыIэр итIысхьащ и гущIэм.
«Уэра, Сэлим?.. Сыт мыгъуэм укъихьа?» -
ЩIоупщIэ Зарэ, щIэпхъуэжын хьэзыру,
АрщхьэкIэ зэуэ и лъым къыхыхьат
Гъунэгъу хъуа щIалэм и Iу бахъэ пщтырыр…
V
«Сэлим!.. ДыкъищIэу щытмэ Акъболэт,
ИщIэнур уощIэ… Сыт узыщыгугъыр?..»
«Зэ сыпIуплъэным щхьэкIэ зызгъэлIэнщ,
Сызыщыгугъри, Зарэ, уи гущIэгъурщ…»
«Сыт сыбгъэщIэну узыхуейр, Сэлим?..»
«Сыхуейщ уи лъагъуныгъэм, си псэм хуэдэ.
СумыщI Iумпэм, абы сыкъемылын.
Сэ жэщи махуи уэ зыращ къысхуэтыр!
VI
Уэ пщIэрэ мызыгъуэгукIэ сэ сшэчар?
Дыгъужь щхьэ закъуэу есхьэкIащ си гъащIэр.
Схуэщатэрт кIуэж къурш бжэнхэр, къызблэкIам,
Я абгъуэм лъэтэж бгъэхэми сыкъащIэрт.
Хьэпщхупщ нэгъунэ я гъуэмб куум ипщхьэжт,
ЗимыIэр сэ зырат щхьэегъэзыпIэ.
Тэлай нэхъ мыхъуми, уи бгъэм телъу щхьэр,
СыIурихынырт жэщкIэ си хъуэпсапIэр.
VII
ДыщIэгъэпхъуэж зэгъусэу иджыпсту,
Уи унэ къэуэжам зыкIэрумыщIэу.
ЩIалэгъуэм и IэфI псори сэ уэстынщ,
Насыпым дыщесынщ, зым дыкъимыщIэу.
Уи дежкIэ тIорысэIуэщ Акъболэт,
И хьэлми кIуэху нэхъыфI уигъэлъыхъуэнущ.
Сэ, бзу IэрыпIым ещхьу, узгъэфIэнт,
Шынагъуэу хъуам слъэкIынт ущысхъумэну!
VIII
ЩызиIэщ къуршым унэу зы бгъуэнщIагъ.
Абы щомыщхэр щыпсэуати сяпэ,
Дызэпэуври – тIури хэзгъэщIащ,
Тезудри я фэр щыфIэздзащ щIыхьэпIэм,
Иризгъэшынэу хьэкIэкхъуэкIэу хъуар.
Абы я ныбжьым блэхэри Iуегъэщтыр.
А си псэупIэр кIыфI къысщымыхъуа,
Уэ птеухуа гупсысэхэр къэзгъэщIти.
IX
Си унэлъащIэм илъэс мин и ныбжьщ,
Жыглыцым я нэхъ щабэрщ си пIэщхьагъыр.
Си псынэм уефэ пэткIэ зумыгъэнщI,
И макъым хуэди щIэткъым уафэ щIагъым.
ДыщIэгъэпхъуэж зэгъусэу, псэм и нэху!
Къыхуэгъуэтынкъым зыми ди лъэужьыр.
Уэгу мазэм фIэкI ищIэнкъым зым ди щэху.
Сэ фIыуэ услъагъунщ, сылIа нэужьи!..»
X
Бэуэныр щигъэтарэ зеуэу игу
Щыгугът Сэлим и мыгъуэм и жэуапым.
Пшэ хужьхэр, зэщIикъуэжу, жьыбгъэм ихут,
Уэр-сэру псыри щыуэршэрт и жапIэм.
Дунейм щызэрихуэжырт щхьэж и Iуэху,
ЯмыщIэу лъагъуныгъэм и IэфIагъыр.
Щымт Зарэ, къыхэщтыкIыу макъ къэIуху,
И нэгу къабзащэр, шэхум ещхьу, фагъуэт.
XI
«Тегушхуэ, Зарэ, диIэкъым зэман!
Ухъуаи фагъуэ, нэпсри щIэти уи нэм!
Е сыпхуэхъуну къыпфIэщIа зэран,
Гухэлъым и бзэр ещхь узыгъэшынэм?
Е укъыстеплъэ мыхъурэ? Хьэуэ! Ар
Хуэхьынкъым гугъэм ирипсэу мы си гум.
Уэ щосткIэ гухэлъ IэфIу сиIэу хъуар,
Сыщыгъэгугъ гущIэгъум я нэхъ цIыкIум!
XII
Сэ сощIэ, къыпхуэбзаджэщ Акъболэт.
Абы уэ фIыуэ укъилъагъукъым, пэжкъэ?..
Къызэрошхыдэр куэдрэ си нэгу щIэтщ,
Слъагъу хуэдэщ нэкIэ ар къызэропыджыр.
Куэд щIауэ уи щытыкIэм къызжиIащ
Зэрумылъагъур фIыуэ уи щхьэгъусэр.
АтIэми гухэлъ щэхур уи нэгу къощ,
Хэт апхуэдизу зыхуэпабгъэр уи псэр?..
XIII
КъызжеIэт и цIэр уи гур зыхьэхуам,
Ар сепIэщIэкIыу сигу изубыдэнущ.
Сэ сыкъэбгъанэу уи нэфI зыщыхуар
Зы махуэ дунейм тету сымыдэну!
Абы хуэдиз насыпыр зэуэлIар,
Къысщымышынэу щытмэ, къысхурезэ.
ТIум дязщи уэ пхуэфащэу къигъэщIар -
ЗэхигъэкIыну лIыгъэм ар сыхуейщ сэ!..»
XIV
Сэлим нэщхъейуэ щхьэр ирихьэхащ,
Iуилъхьащ и нэкIум Iэр, зыгуэр игъэпщкIуу.
Абы и нэпсыр плъагъуу щIым хэхуащ,
Дыгъэм и бзий джэгуакIуэхэм дэпщIыпщIу.
Сэлим и теплъэр пщIыхьым хэтым ещхьт,
ИгъэпIэжьажьэрт Iупэр зы къимыкIыу. “
Зрегъэхуэхри мывэм IэплIэ хуещI,
Зэщыджэу щIедзэ, зиIыгъын лъэмыкIыу.
XV
Бзылъхугъэм щIалэр хъуакIэт фIэгуэныхь,
АрщхьэкIэ быдэт псалъэу зэблигъэкIыр:
«Умыгъ!.. Ар лIым и хьэлу къысщымыхъу!
Пщыгъупщэжынущ псори, зэман дэкIым.
Си адэр зауэлI хахуэу къэпсэуащ,
ЩыцIэрыIуащ дунейм и лъэныкъуиплIым.
Ар згъэпудын зи гугъэри щыуащ.
Схъумэнщ и щIыхь, сыкъыхэкIащи и лъым!
XVI
СынасыпыфIэщ сэ! Си гугъу умыщI!»
«Ар пэжкъым! Си фIэщ хъункъым сыбукIами!»
«ТIум щыгъуэми си напэр щысхъумэнщ
ГъэпцIагъэкIэ зэджэж псом нэхъ икIагъэм.
Уи къуэшым уекIужам нэхъыфIт, Сэлим…»
«Арат иджы сэ сыкъызыхуэтыжыр!»
«Апхуэдэу си гугъакъым узалым!»
«Сыт сщIэн, къыщызитакIэ хьэл мытыншыр…
XVII
Ущыт узыншэу! Сэри сежьэжынщ.
СыщIыгъуу жьыбгъэм губгъуэм сихьэжынщ.
Тхьэм жыхуиIар тлъагъунщ, хъыбарщ дэ тIуатэр…»
Ар жиIэщ, игъэпщэхыу и гур, щатэщ,
ЗригъэзэкIри – чыцэм хыхьэжащ.
Бгым дэжри шы лъэ макъыр кIуэдыжащ.
ГумащIэу Бешто щыгу къыкъуэщ дыгъэпсыр
Iэнкуну къылъэIэст бзылъхугъэ нэпсым…
XVIII
ИмыIэт Акъболэтым гукъыхэщт,
Нэху здэщым щакIуэ кIуэрт, къэкIуэжт гувауэ.
КъимыщIэу зыми, Зарэ нэпс щIигъэкIт,
Бэгат и нэпIащхьитIыр, езыр фагъуэт.
Пщыхьэщхьэ гуэрым къыдыхьэжрэ пэт,
Шым къожеих жыпIэну, езэшауэ -
Ефэнды лIыжьыр къоджэ Акъболэт,
Къопсалъэ, мэжджыт пщIантIэм ар дишауэ:
XIX
«Апхуэдэу щхьэ упIащIэрэ, щIалэфI,
Уи дежкIэ мынэхъыфIу пIэрэт губгъуэр?
ЛIы нэсым фыз кIэкъуагъ имыщIэ лIэху,
Ар зэрыпсэур хэкурщ, хуитыныгъэрщ!
Шэрджэсыр щIыми уафэми я тетщ,
Шуудзэ щхьэкIэ мыхъеин и напщIэ.
СыныпкIэлъоплъри – апхуэдэфэ птетщ.
Ихуж уи фызри, зыщэр шыфI зэгъащIэ!»
XX
«Тхьэмадэ, ебгъэлейуэ сэ къысфIощI,
Уи Iуэху зепхуэжмэ мынэхъыфIу пIэрэт.
Сызытес шыр цIэрыIуэхэм йофIэкI,
Зыхуэдэр си щхьэгъусэр сыткIэ пщIэрэ?»
«Уи жагъуэ сщIыну сэ сыхэмыта,
АрщхьэкIэ уигу къэбгъэкIыжынщ си псалъэр», -
Молэм щыжиIэм, Акъболэт щэтащ,
ХуэпIащIэу унэм, и шыр иригъэлъу…
XXI
КIэзызу и гур унэм ар щIохьэж.
Елъагъур: къамэр илъщ гъуэлъыпIэ нэщIым.
КъыгурыIуащ: щхьэгъусэ имыIэж,
Утыку зэрихьэ шыр щIэтыжкъым шэщым.
Игъэгужьейуэ уи псэр, дунейр нэщIт.
ЕрагъпсэрагъкIэ бауэрти жьэгу мафIэр,
Зыгуэр жиIэну къыпэплъа къыпфIэщIт.
КъэкIуатэрт жэщыр, хамэ хъуакIэт махуэр.
XXII
Абдежым и лъэр щIохур Акъболэт,
Шэ зытехуауэ щотIысэх бжэщхьэIум.
Абы игу щыщIэр хэт къыгурыIуэнт,
Дунейм темытт зэхэзыхын и лъэIур.
КъыщыгурыIуэм ар – и гъын къэкIуащ,
Иджыри къэс зыхимыщIар къыхыхьэу.
Мызагъэ пшэм уэгу мазэр зэм къыкъуэщт,
И теплъэр Зарэ нэгум къыщIигъэхьэу.
XXIII
Щысащ апхуэдэу куэдрэ Акъболэт,
Дунейм щызэбгрыжу и гупсысэр.
ЩIэлъэлъу шы лъэ макъ бгым къыкъуолъэт,
Шым зэпрыдзу телъщ зыгуэр хужьыбзэу.
Шыр къэсри, пщIантIэку дыдэм щыгъуэлъащ,
Къигъанэу и псэм, ауэ арэзыуэ…
Ар къецIыхужри, щIопхъуэ Акъболэт,
ГукъэкI шынагъуэм и щхьэр дэунэзауэ.
XXIV
Щытар шы хъыжьэу мыбауэжу щылъщ.
Щащыхур мащIэу жьым къытреIэтыкIыр,
Абы, гур къригъакIуэу, лъы кIэрылъщ,
Шэм пхиха гъуанэр къытощ зэпрыкIыу.
Шэ фIыцIэр зэ къытехуэу къэмына,
Ар зи IэщIагъэр сыту шэрыуащэт!
ЛIым я нэхъ хахуэм игу къызэфIэнат,
Шым дилъэрт и Iэр Акъболэт гумащIэу.
XXV
Щащыхур хуэсакъыпэурэ къеIэт.
Илъагъум мазэ нурым къигъэнэхуу
И щIыфэр егъэтхытхыр Акъболэт,
Зы напIэзыпIэм и щхьэр къыфIигъэхуу.
И хьэдэр Зарэ щэкI шыхьам кIуэцIылът,
КIапсэлэрыгъукIэ уанэм епхыжауэ.
Зыгъэжэфар а ТхьэIухудым илъ
Зэрытебгъэтынур щIылъэм дауэт?..
XXVI
УэскъесагъащIэу, Зарэ и фэр хужьт,
ДиякIэт псэ зыхэмытыж Iэпкълъэпкъыр.
Абы кIэрылъ лъы къабзэр мазэм къищт,
ИрикIуэрт щабэу нурыр и напэпкъым.
ИутIыпщыну дзыхь имыщI нэхъей,
Иужьрей псалъэр тежыхьат и Iупэм.
И напIэ къехуэхар афIэкI мыхъейт,
И нэгу щIэкIа шынагъуэхэр щIиIубэу…
XXVII
Къыптепсыхаи гуауэр, Акъболэт.
Сыт пщIэнур, уи щхьэгъусэр уимыIэжым?
Абы и макъ жьгъырум уи гъащIэр хэлът,
Ар иджыпстущ уэ къыщыбгурыIуэжыр.
Дыгъуасэти уи махуэр, Акъболэт.
КъыкIэлъыкIуэнур къуалэм яшхыжакIэщ.
НэщI хъуащ дунейр. Дзыхь зыхуэпщIыну хэт,
Уи анэкъилъхум ар къущищIэжакIэ?..
XXVIII
Ирехъу Сэлим зы цIыхум къимыдэж,
Къренэ ар къыдэмыбзыжу и Iэр.
ГъущIауэ и Iур щынэс дыдэм деж
ЗигъэпщкIужыну псынэм Тхьэшхуэм жиIэ.
Тхьэм жиIэ и гур зэи мыпсэхуну,
Зэхэуэм хэту джатэр Iэпыхуну.
И жейр икъутэу къыхурекIуэ пщIыхь,
Ажалми и ужь иту кърекIухь.
XXIX
ЛIы хуэдэу зауэм ар щрамыукI,
ИрекIуэдыкI къыкIэлъадза шабзэшэм.
Ажалым щIэхъуэпсыну къыщIыукI,
Къыунэ щIэгъуэлъхьауэ и пщэм зэшыр,
ИфыщIу и бгъэр узым, къеIэу псэм,
КърауIукIын хьэзыру и нэр бгъэм.
Ирехь и гъащIэр еIулIауэ къуршым,
ИлыпщIрэ дыгъэм теухьыжу уэшхыр!
XXX
Къигъанэу зи губгъэн къихьа дунейр
Зэ и псэр екIуэлIа нэужь жэнэтым,
КърырагъащIэ къызэрыхуэмейр,
КъыжраIэу: «Мыр зылъысхэм уэ уахэткъым».
ИтIани увынщ, лъаIуэу: «Къысхуэвгъэгъу,
Сэ дяпэкIэ къуаншагъэ злэжьыжынкъым!..»
«ЯхуэтщIкъым гущIэгъуншэхэм гущIэгъу», -
ЖаIэнщи, афIэкI зыри къеплъыжынкъым…
XXXI
Нэхущым деж мэжджытым къыщыIуащ
И макъыр гъуом, лъоIэс жыпIэну уафэм.
Къызэхуэсауэ жылэр я щхьэр ящIт -
И унэр Акъболэт илыпщIырт мафIэм.
Блэ плъыжьу мафIэм унэм зришэкIт,
ХэткIухьу уэгум зыкъиIэтырт хъуаскIэм.
Дыхьэшх макъ щIыIэ мафIэм къыхэIукIт,
Гу быдэщ зыхужаIэри къигъаскIэу.
XXXII
Дэплъейуэ уафэм жылэр Тхьэм елъэIут,
ШейтIан дыхьэшхыу къафIэщIат абыхэм.
КъурIэныр зэгуихауэ макъ игъэIут
Ефэнды лIыжьым, жиIэр гум Iэпихыу,
АрщхьэкIэ унэр, къыхэмыщу, ист,
Жьы къепщэрт, мафIэр нэхъри зэщIигъэсту.
Я лъэIур цIыхухэм зыми зэхимыхт.
Блэрт мафIэр, пфIэщIу и бий гуэр игъэсу.
XXXIII
ЗиIэтри мафIэм адэкIэ зидзащ,
ЗэщIищтэм унэ – къыкIэлъыкIуэм Iэпхъуэу.
Абы и ныбжьыр уафэм къыпхидзащ,
Шынагъуэ щIыIэр уи гум къригъапхъуэу.
Къурш бжэн жейбащхъуэм и щхьэр унэзащ,
Уэсэпсыр кIэрыщэщу зиутхыпщIу.
Къуршыбгъэ гужьеяри пшэм нэсащ,
Абы зыхигъэпщкIуэну гугъэ ищIу.
XXXIV
Ягъэсри къуажэр, щIылъэм щыщ хъужащ,
И налъэ къэскIэ нэхъри игъэуфIыцIу.
И бынхэр щIым тепхъауэ къэнэжащ,
МыбыкIэ я хъыбар къудей къэмысу.
И хъыбар гуауэр жылэ ягъэсам
ЯIуатэ лIыжьхэм, я гур ису щIыIэм.
Е жыжьэ къикIыр, къыхуэзам къэзакъ,
Бэстунджы жылэм щыщIэупщIэ щыIэщ…
