Лъэпкъым ипхъу пажэ
Къэшэж Иннэ и IэдакъэщIэкIхэр гунэс зыщыхъухэм сащыщщ сэри икIи махуэ щIагъуэ дэзгъэкIыу щытакъым и усэхэм сыкъемыджэу. Иджыри щIэх-щIэхыурэ къызощтэ абы и тхылъхэр.
1962 гъэм къыдигъэкIа и япэ усэ тхылъым, «Вольный Аул» зыфIищам, хуэдэу тIу зыIэрызгъэхьати, нобэр къыздэсым сохъу-мэ. И IэдакъэщIэкIхэм седжэну сфIэфIым и мызакъуэу, и усэхэм ящыщ куэди гукIэ сщIэрт. ЖыпIэнурамэ, си закъуэтэкъым Къэшэжым и творчествэм апхуэдэу дихьэхыр, си ныбжьэгъухэми яр ягу ирихьырт. Дэ дригушхуэрт, дрипагэрт зи хъыбарыфI къалащхьэм къиIукI ди лъэпкъэгъу пщащэм и зэфIэкIым.
Зи IэдакъэщIэкIхэр цIыху куэдым зэIэпах усакIуэр нэIуасэ сыхуэхъунри зэзгъэцIыхунри си насып кърихьэкIауэ щытащ — Иннэ дэрэ Моск-ва дыщызэришэлIат Бицу Анатолэ. Абыхэм Литературнэ институтыр къаухат, пщIэ зэхуащIу, гуапэу зэбгъэдэтт. Къэшэжымрэ сэрэ нэIуасэ дызэхуэхъуа нэужь, и унэм мызэ-мытIэу себлэгъащ, и ныбжьэгъухэри абы щысцIыхуащ. А зэманым къэралым и къалащхьэм щыпсэуа усакIуэ, тхакIуэ, уэрэджыIакIуэ, композитор цIэрыIуэ куэдым ядэлажьэрт Иннэ.
1978 гъэм, «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм сыщылэжьэну сыува нэужь, урысыбзэкIэ тхэным хуэIэзэ хъуа Къэшэжым селъэIуащ къэбэрдей пщы уэлий Идар Темрыкъуэ ипхъу, Иван ЕплIанэм и щхьэгъусэ Гуащэнэ теухуауэ поэмэ итхыну. Мыгувэу си лъэIур игъэзэщIауэ щытащ абы. А тхылъ тедзапIэм сызэрыщылэжьа илъэсиплIым къриубыдэу Иннэ и зы тхылъщ къыдэзгъэкIыну къысхуихуар. Ар «Къеблагъэ» и усэ тхылъырт, езым адыгэбзэкIэ къыхихыжа фIэщыгъэр и жинтым тету. ИужькIэ усакIуэ Кайданов Аркадий Къэшэжым и тхылъ къыщыдигъэкIым, зи гугъу сщIа поэмэри абы хигъэхьащ.
Иннэ куэдым фIыуэ къалъагъу усакIуэ гъэщIэгъуэну зэрыщытам и щапхъэхэр мымащIэу къыпхуэхьынущ. Абыхэм ящыщу къэбгъэлъагъуэ хъунухэм языхэзым и гугъу фхуэсщIынут. БлэкIа лIэщIыгъуэм и 60 гъэхэм я пэщIэдзэхэм Москва и Политехникэ музейм къыщызэрагъэпэщу щытащ Совет Союзым нэхъ усакIуэфIу къыщалъытэхэм я IэдакъэщIэкIхэм къыщеджэ пшыхьхэр. Абыхэм зи усэхэр щыIухэм ящыщт ди Къэшэж Инни. УсакIуэ щэджащэхэу Вознесенский Андрей, Евтушенкэ Евгений, Рождественский Роберт, Окуджавэ Булат, Ахмадулинэ Беллэ, Казаковэ Риммэ сымэ ейхэм къакIэрымыхуу къалъытэрт Иннэ и къалэмыпэм къыпыкIахэри. Ар фIыуэ нэхъыщIэт зи цIэ къитIуахэм нэхърэ, зэфэну псыр къыщыжэнур дяпэкIэщ жыхуаIэхэм хуэдэт, ауэ и зэчиймкIэ, и зэфIэкIымкIэ абыхэм я сатырым хэувакIэт — и усэхэм Iэгуауэшхуэхэр утыку инхэм щыхуаIэтырт.
Къэбэрдейм илъэсым тIэу-щэ къэкIуэжырт Иннэ, къэкIуэжыху къэси, и «усэ къигъэхъуапIэр» нэхъ кууж хъуауэ, и гурыщIэхэр нэхъ къеблауэ къалащхьэм игъэзэжырт. Абы и Хэкум, и адэжьхэм я лъахэ Къармэхьэблэ, и лъэпкъым, хабзэм ятриухуа усэхэр куэд мэхъу.
Мыри сигу къокIыж Иннэ теухуауэ. Си ныбжьэгъухэр си гъусэу 1982 гъэм Тифлис дыкIуат, адыгэ тхакIуэ цIэрыIуэ Лохвицкий Михаил (Аджыкъу-Джэрий) и ныбжьыр илъэс 60 зэрырикъум теухуа дауэдапщэм драгъэблэгъауэ. Абы щыгъуэ Мэзкуу сопсалъэри, Иннэ солъэIу адыгэхэм ди тхыдэм теухуа «Уафэгъуагъуэ макъ» повестыр зи IэдакъэщIэкI тхакIуэшхуэм зы усэ хуитхыну. Къэшэжым сыкъыщIигъэгугъар зы сыхьэт нэхъ дэмыкIыу игъэзэщIат. Сэри усэм гуфIэгъуэ пшыхьым сыкъыщеджащ икIи абы Iэгуауэшхуэ хуаIэтащ: Къэшэж Иннэ и цIэр зымыщIэ Лохвицкэм и пшыхьым кърихьэлIатэкъым.
Илъэс 15-кIэ узэIэбэкIыжмэ, Иннэ и адэ къуэш Къэшэж Берд и къуэ Исмел къэсцIыхуауэ щытащ. Ар офицерт, Иннэ теухуа сурэтхэмрэ тхыгъэхэмрэ зэхуихьэсыжырт. ИужькIэ, Исмел къызитахэмрэ сэ сиIэхэмрэ зэзгъэуIури, «Наши знаменитости» серием хыхьэу «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм къыщыдэдгъэкIащ «Инна Кашежева: Кавказ надо мною» тхылъыр. Абы хэдгъэхьащ Иннэ теухуауэ ятхахэм ящыщу нэхъ гъэщIэгъуэну къэтлъытахэр, и усэ нэхъыфIхэр. Тхылъыр дунейм къытехьащ 2009 гъэм.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, Иннэ и усэ тхылъ щхьэхуэ адыгэбзэкIэ иджыри къэс къыдэкIакъым, и IэдакъэщIэкI зыбжанэ Бицу Анатолэ, Къагъырмэс Борис, Тхьэгъэзит Зубер сымэ зэрадзэкIа мыхъумэ. 2019 гъэм, Къэшэж Иннэ и илъэсу КъАХ-м игъэувам, хиубыдэу а Iуэхур дгъэзэкIуэжыну ди мурадщ.
Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и къалэнхэм ящыщщ лъэпкъым фIыкIэ зи цIэ къыхэщахэр, Къэшэж Иннэ хуэдэхэр, игъэлъэпIэныр. Абы ипкъ иткIэ, Джылахъстэнейм щыщ сурэтыщI Iэзэ Гъыдэ Валерэрэ сэрэ дызэгурыIуащ Къэшэж Иннэ и сурэтышхуэ ищIыну. Нобэ, Иннэ къыщалъхуа махуэм, лъахэхутэ Котляровэ Марие Къармэхьэб-лэ къыщызэрегъэпэщ фэеплъ пшыхь. Ар Каменномост къуажэм и закъуэ щрагъэкIуэкIыну къыхалъхьат, ауэ, Дзэлыкъуэ щIыналъэм и Iэтащхьэ Джатэ Руслан и жэрдэмкIэ, пшыхьыр район псом щызэдаIэтыну траухуащ.
Лъэпкъым ипхъу пажэм и цIэр дэ тщыгъупща-къым, зэрытхузэфIэкIкIи догъэлъапIэ, ауэ зэманыр макIуэ, къыдэкIуэтей щIэблэми ар яцIыхун, абы и усэхэм щыгъуазэу щытын папщIэ зэфIэгъэкIыпхъэхэр мащIэкъым. Абыхэм ящыщщ Къэбэрдей Адыгэ Хасэм къыбгъэдэкI лъэIу тхылъ КъБР-м и Iэтащхьэм и Администрацэм зэрыщIэтлъхьар, Къэшэж Иннэ и цIэр Налшык, нэгъуэщI къалэхэм, къуажэхэм я уэрамхэм фIэщын зэрыхуейр къыщыгъэлъэгъуауэ. Мэлбахъуэ Тимборэ и цIэр зезыхьэ Лъэпкъ библиотекэми усакIуэшхуэм и бюст щIэтыпхъэу къыдолъытэ.
ХЬЭФIЫЦIЭ Мухьэмэд,
«Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ.
КъыщыIурт пшынэбзэр Лэскэным
КъыщыIурт пшынэбзэр Лэскэным,
УэрэдкIэ къыпежьэу хуэкIуам.
КъыфIэщIт и Iэпкълъэпкъыр
лъэтэну
И макъ зи тхьэкIумэ иIуам.
Уэ хьэщIэу усшати ди къуажэ,
Плъагъу псори сфIэфIт уигу
ирихьам…
Нэхъыжьхэм уэ жьантIэм удашэ,
Гуапащэуи къуахыр сэлам.
Къэшэжхэ зыцIыхуи къахокIыр,
КъыпхуащI уи адэшхуэм и гугъу,
Уи тхылъи еджахэу къыщIокIыр,
Къохъуэхъухэр: «Уи гъуэгур
кIыхь ухъу!»
Из дыдэу махъсымэр, уэ фалъэ
Къуатащи, Iэнкуну ущытщ,
ИтIанэ жыбоIэ уи псалъэ:
«Узыншэу Лэскэныр фыщыт!»
Уи усэр къыщоIур си лъахэ,
Тхьэрыкъуэу уэгу хуитым йохьэж…
Яхэзбжэу нэхъыфIхэу блэкIахэм,
А махуэр си нэгу къыщIохьэж.
КъысфIощIыр иджыри дыщIалэу,
ТлъэкIыну аргуэру дыкIуэн,
ЗэщIыгъуу, дгъэуву дэ пIалъэ,
Уэ уигу къинэжа си Лэскэн.
Къагъырмэс Борис,
КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ.
Жэнэтбзу
Жэнэтбзу цIыкIур лъэтэжащ,
Щезэшри щIылъэм, пыхуу и псэр.
Сэ нобэ гу зылъыстэжащ,
СылI пэтми, схуэмыубыду нэпсыр.
Ар слъагъужынукъым афIэкI,
Зэхэсхыжынукъым и макъыр.
«Фызэрыхуейуэ евгъэкIуэкI,
Сэ зэи сыкъывгурыIуакъым», —
Ар жызыIауэ сщIым сэ шэч,
Иужэгъупат мы ди щIыгу гъащIэр.
ЩIэкъуами къимыгъанэу лъэкI,
Ехьат гугъу, ар зэтес хуэмыщIу.
КъыдгурыIуакъым жэнэтбзур.
Ар щыдгъэщIащ дэ ди гулъытэ.
Дытетщи дэ дызэрыпсэум —
Ди зэхэтыкIэм сроукIытэ.
Абы хъужами и псэр хуит,
Си гъащIэр схьынущ сыхуэзэшу…
Жэнэтбзу цIыкIум и уэрэд
Сэ зэхызох къиIукIыу хьэршым.
БИЦУ Анатолэ,
КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ.
