Уэс къос, гур зэм хигъахъуэу, зэм хигъэщIу. ЩIихъумэм нэхъ нэхъыбэщ къыщIигъэщыр
Ацкъан Руслан и усэщIэхэр
* * *
Си къуэрылъхум жиIэм елъытащ
мы си махуэ гуэрыр зэрыкIуэнур.
КъысхуэгуфIэм, си гум къелъэтыхь,
ар нэщхъеймэ, махуэ псор мэкIуэдыр.
Зэм мэгуфIэ, зэми ар нэщхъейщ,
сыт а цIыкIум и гум щызэблэкIыр?
И жэуапыр сщIэну сэ сыхуейщ,
ауэ си акъылкIэ ар зэфIэкIкъым.
Си нэгу и нэ топхэмкIэ къоплъыхь,
иубзыху хуэдэ сэ къысхищIыкIынур.
Абы зэкIэ къысхуимыщIрэ дзыхь,
е къыфIэщIрэ зэхэзмыщIыкIыну.
СыпIейтейщи, сэ сыпсэлъэрейщ.
ЗыхызощIэ, езым згъэщIэгъуэжу:
и гум ирилъхьэнур щхьэхуэ ещI,
и щхьэм ирилъхьэнур зэхетхъуэжыр…
* * *
Изыр ныкъуэкIэ къыщахъуэжым
упсэуащ къызжаIэнри хэлъщ.
Абы зыкIи сыхущIегъуэжкъым.
Абы нобэм сыкърегъэл.
Изыр ныкъуэкIэ къозыхъуэжым
и псэм щыщи телъу къуитынт.
ПщIынт и гуапэ уэ нэгъуэщIым,
гурыфIыгъуэ езыми бгъуэтынт.
Иджы сыт мы дунейм щекIуэкIыр
жыпIэу щытмэ — си щхьэр нэмыс.
Нобэ зыри къызгурыIуэжкъым,
изыр — ныкъуэщ, ныкъуэр — изщ…
* * *
Ныщхьэбэ къепщэ жьыр си щIыфэм пхокIыр,
дыгъуасэти ар хуабэу щыщытар.
Сэ фIыуэ слъагъу лъэныкъуэмкIэ ар къокIыр,
згъэпщкIуа гухэлъри къитIэщIыж пэтащ.
Сэ зыхэсщIащ зыхэтыр къызжиIэну
жьы темыпыIэм, къысфIыщIэплъэу нэм.
Сэ згъэфIа псор ищхъэрэкIэ щыIэжкъым,
абыкIэ нэгъуэщI гъащIэ къыщоунэху.
А гъащIэм щыщу сэ къыслъысыр мащIэщ,
а тIэкIум си дунейм сыт хигъэхъуэн.
Ауэ сыпхоплъ ищхъэрэкIэ гумащIэу,
псэм щыщ къыщызгъэнауэ арагъэнщ.
Жьыр и фIэщыпэу хопщэ бжьыхьэ
плъыжьым,
дэп хилъэгъуа къыфIэщIу арагъэнт.
Мэбзэх итIанэ, ихьу тхьэмпэ гъущэр.
Зысплъыхьми, здигъэзар къысхуэмыгъуэт…
* * *
ПщIэ щиIэжкъым мы гъащIэм псэ закъуэм,
зэрызехьэм сащыщу аращ.
Сыпхроплъри къалэм — си макъыр
щызэхахыу иIэжкъым уэрам.
Iэуэлъауэр щхьэгъубжэхэм йоуэ,
къолъеиж зэпымычуи — зэгуоп.
Уи гугъэнущ уэрамхэм щызеуэ
щIэлъэтыпIэ къалъыхъуэу бзу гуп.
Псэ тыншыгъуэр зэгуэр схуэхъумакъым,
иджы илъ си Iэпкълъэпкъым ещIэж.
МыупщIэжу си гъащIэри макIуэ,
и щIэдзапIэр здэщыIэр къэщIэж.
Таксим сисущ къызэрысщыхъур,
ахъшэу махуэхэр къыпебжыкI.
Гъуэгум щIэптынур пхуримыкъум,
уздэкIуэм унэмысу икI…
* * *
Пщыхьэщхьэ гуэрым сынэкIуэнкIэ хъунщ,
Си ныбжьыр здынэсари сщыгъупщэжу.
Уи нэгум гъащIэ псо сэ ислъэгъуэнщ,
сызыхэмытым зыкъыщыслъыхъуэжу.
Хъужынщ си жагъуэ, игъэупщIыIуу лъыр,
упсэуфащ жысIэнщи уэ сэрыншэу.
Емыщхьу сызэсам укъызэплъынщ,
узбжынщ афIэкI хэмылъу гущIэгъуншэу.
Жэщ кIыфI къыскIэлъысам сыхыхьэжынщ,
сыздэкIуэм щIэупщIэни къыкъуэкIынкъым.
Удыну щыIэм сэ сыхуэхьэзырщ,
арщхьэкIэ ар схуэхьыну къыщIэкIынкъым.
Уэшхым пыщIа гупсысэхэр
1.
Уафэгъуагъуэр къыщышхыдэрт лъагэу,
уэшхыр щабэу щIым къыдэуэршэрт.
Къеблыжа си гъащIэм хишыжт лъагъуэ,
икIуэтыж гупсысэр сыту жэрт.
Псом нэхъ хьэлэмэту щыта гъащIэм
мис аргуэру си псэр хэтхъыкIыжт.
Дихьэхар гуфIэгъуэм зэми гъуащэрт,
ауэ гъуэгум хуэзэу къыхэкIыжт.
Уафэгъуагъуэм щIэх икIащ и макъыр,
пIейтей уэшхым теужын лъэмыкIт.
Уафэгъуагъуэм жиIэр зэхэсхакъым,
уэшхыр хуэдэт си гум къипсэлъыкI…
2.
И щэхухэр уафэм, къохри, хохьэ щIым,
и щэхухэр щIылъэм занщIэу уафэм макIуэ.
Зэхуэзэу щытмэ — уафэгъуагъуэ мэхъур,
къыздикIри щыблэр ара къыщIэкIынщ.
Уэшхышхуэ хъуам, си бынхэм солъыхъуэжыр,
щыкуэдми зыгъэпщкIупIэ уафэ щIагъым.
Шынагъуэщ, дауи, щыблэ зыщIэт уэшхыр,
арщхьэкIэ нэхъ гухэхъуи зыхэсщIакъым…
3.
Си гъащIэр нобэ уэшх нэужьым ещхьщ,
си бгъэгум уэ щехауэ фIэкI сымыщIэ.
Мы си гум Iэрыхьар гупсысэ ещI,
ар нобэ къешха уэшхыращ зыпысщIэр.
Къешхащ уэшх Iэджэ, сэри куэд слъэгъуащ,
арщхьэкIэ зым емыщхьт нобэрей уэшхыр.
Абы и уэршэрыкIэри нэгъуэщIт,
и щыблэри спэжыжьэт шэ къэуэжу.
БлэкIащи уэшхыр, мэгъущыж дунейр,
псом япэ Iуащхьэр хогъущыкI унащхьэу.
Дэхъейри жьыбгъэ мащIэм псы инар,
сэ къысщыхъуащ щIым къысхуищIауэ
нащхьэ…
* * *
Iэджэм хэт и щхьэ тхъуар ехьэхауэ,
сызэплъэкIмэ, итщ ар си ужь.
Щхьэ сфIэщIат ар дунейм ехыжауэ?
Хьэуэ, мис, тхьэм и фIыщIэкIэ псэущ!
Хуэму докIуэ, дыхъуащи зэгъусэ,
зи гугъу тщIыри къекIуэкIхэм щымыщ.
Зыр къэтщIэжым, нэгъуэщIхэр тщогъупщэ,
дякур зэми мэхъужыр даущ.
Ди щIалэгъуэр зы гъуэгут абы дэрэ,
ауэ гъуэгухэм зэхэкIыу я хьэлщ.
Къипхыжын блэкIа гугъэхэр дэнэ,
иджыреи абы яхохьэж.
КIуэхукIэ псалъэхэр мэхъур нэхъ мащIэ,
езгъэшауэ си гъусэр къысфIощI.
СеупщIынт зэрихьамкIэ и гъащIэр,
ауэ псори и нитIым къыщIощ.
И къэкIуэнури нэгум щызокIуэ.
Ар йожьэж — къыздикIамкIэ мэкIуэж.
ХужысIэж хуэдэ си щхьэм жызоIэ,
сэ жызоIэ абы: «УмыкIуэд!»
ЩIидзэжынущ дунейм къытемыхьэу
е зекIуапIэ хуэхъунущ нэгъуэщI.
СекIуэкIынущ зыкъомрэ, зысплъыхьу.
СымыщIэжу абы сылъыхъуэнщ…
* * *
Зэ сынэсыжу зезгъэщIыну
сыпIащIэу унэм сыздэкIуэжым,
а щIалэжь цIыкIур згъэIущыну
сыщIыхуежьар къызгурыIуэжкъым.
ЗэпиупщIат абы си гъуэгур,
Iэтауэ и щхьэр, бакъуэу лъэщу.
Из хъуащ абдеж гукъанэр бгъэгум,
зышыIэу схэлъыр пэмылъэщу.
СыкъитхъутхъукIыу сыпсэлъэнут,
лей гуэрхэри жысIэнкIэ хъунут,
арщхьэкIэ, пагэу къысхуеплъэкIри,
сIихащ си лIыгъэр гъэщIэгъуэну.
Къысхуеплъых щIыкIэу къызэплъакъым.
Къысхудэплъейри гущIэм пхыкIыу,
теувэжащ езым и лъагъуэм.
Ар къысфIэщIащ и сэлам хыкIэу.
Сихуат сэ зым емыщхь щытыкIэм,
зэм сыкъэлыбу, зэм сыгуфIэу.
Ар кIуэрт, афIэкI къызэмыплъэкIыу,
къэзгъэщIа псор и ужь иувэу.
СокIуэжыр, сызыщIэдэIужу.
Жыг тхьэмпэм упщIэщ къаIущэщыр.
И нитI лыдар си нэгу щIэмыкIыу
сэ согупсыс нетIрей щIалэщIэм.
ЩIэзгъэкъуэншар къыхузогъэгъур,
и жагъуэ сщIынуи сигу илъакъым.
ЗэпиупщIа абы си гъуэгур
е сытехьа езым и лъагъуэм…
* * *
ИкIащ аргуэру зы щIымахуэ,
и уэсыр къыIэщIэткIухьащ.
И щIыIэр бахъэу хъури махэ,
укIытэу щIым къыщхьэщыхьащ.
Ар дохьэ псыхъуэм, псым щхьэщотыр,
зэригъэзахуэр хэт ищIэн.
Зым зэхимыхыу зэрыщатэр
сыщызэпхыплъкIэ зыхэсщIэнщ.
Абы зэшыгъуэр къыстригъауэм,
здэсхьынур си щхьэр сщIам арат.
Е къысфIэщIауэ щытмэ — хъуакъым,
щIэщыгъуэу слъагъур а зырат.
КъэкIуэну уэшхым и лъэмакъыр
тхьэкIумэм къиIуэу къысщыхъуа?
ИкIащ аргуэру зы щIымахуэ.
КIуэжащ. Ар сытыт къыщIэкIуар?..
* * *
Аргуэру си пщэм къыщIогъуалъхьэ гъуэгур,
и сабэм и мэ IэфIри Iум йоткIухь.
Абы сыщытехьэнум иIэж тIэкIур
гухэхъуэкIэ и уасэщ гъащIэ кIыхь.
ЗыхэсщIэр сэ мыбдежым схуэIуэтэнкъым.
Апхуэдэу жыгым жьым зыкIэлъеший.
КъыгуроIуэж, зы бжьизкIэ ар кIуэтэнкъым,
жьым тхьэмпэм я щхъыщхъ макъыр
кIэлъыжэнщ.
Ежьэныр къысхохъыжьэ сэ аргуэру,
арщхьэкIэ зэшым щIыгъуу нэм къыщIощ
зыщIыпIи зэкIэ сызэрымыкIуэнур.
Ди псыхъуэм мывэу дэлъыр скIэрыщIащ…
* * *
ЖыгыщIэ цIыкIуу си псэр зыгъэнэху,
Вагъуэзэшиблым ещхьи уи къудамэр.
Уи пащхьэ ситщ сэ, симыIэжу щэху,
сыпщогуфIыкIыр къуэш къэзыгъуэтауэ.
Си гукъыдэжыр нобэ бгъэбэгъуащ,
гъэгъа цIыкIу закъуэ къыппидзауэ
слъагъури.
Уэ уи щIэщыгъуэщ, сэ дуней слъэгъуащ,
сыпхущошынэ зэкIэ уафэгъуагъуэм.
Дэ тIум ди гъащIэр зэхуэмыдэу кIуэнщ,
техуаи уи хэхъуэгъуэр си жьы хъугъуэм.
Ухъунщи лъагэ, къыдэкIуей жыпIэнщ,
сэ дэнэ къисхыжын апхуэдэ лIыгъэ.
Зэгуэр уи щхьэкIэр уафэм щIэуэ хъунщ,
ещхь хъунущ уи къудамэри Шыхулъагъуэм.
Абы зыгуэрым си нэр хилъэгъуэнщ,
къыщысым бжьыхьэ тхьэмпэм
я лъэтэгъуэр…
* * *
Уэ сыт щIауэ си псалъэм уежьэрэ,
узыпэзгъаплъэурэ гъащIэм сехъуэж.
СыкъэпцIыхужынкъым, сыхъуащ нэгъуэщI,
езым зыкъысхуэцIыхуж уфIэщIрэ.
Слъагъу хуэдэщ уэ нобэ узэрыпсэур,
уепхауэ щIы кIапэ укъызытезнам.
Уэ си щIалэгъуэм укъыхэзнащ,
ар нэгъуэщI гъащIэу къысщохъур зэми.
ФIыуэ узолъагъу жысIэм, укъэзгъэпцIэнщ,
услъагъукъым жысIэм, укъызэмыдаIуэ.
А тIум яку дэтыр къэзгъуэтыну дауэ?
Сэ псалъэ къызэрыслъысыр зэщ…
Сонетхэр
101
ЩысIэщIэкIащ щыуагъэ Iэджэ гъащIэм,
къощ ахэр нэгум, схуэбзыщIыну хъункъым.
Жэуапу сагъэхьам имыIэ гъунэ,
къысхуагъэгъуам и бжыгъэри сымыщIэ.
Нэм къыщIаIужт нэхъыбэм си щыуагъэр,
утыку сыкъралъхьэнут яфIэфIыжьу.
Яхэтт, щыуагъэм я нэхъ иныр щысщIми,
гу лъимытауэ фэ зытезыгъауи.
Щыуагъэ къэскIэ псэкIэ согъэвыжыр,
сщыгъупщэжауэ къыщысщыхъум дежи.
Зым джэгум щикъутэнщ си гукъыдэжыр,
адрейм жэщ ныкъуэм сыкъегъэушыжыр.
Зым къимыщIа щыуагъэрщ псом нэхъ
хьэлъэр,
сызэрылIыкIынур арщ зыхэлъыр.
102
УмыщIэу къыздихуари къыздикIари
къущит мы гъащIэм щыIэщ лъэкIыныгъэ.
Сэ къыспикIухь зэпыту екIуэкIами,
иджы ар къыслъысащи, си гур ныкъуэщ.
Къыплъысыр Iуэху, епщIэнуращ
нэхъ гугъур,
щыпIахыжыну махуэри умыщIэу.
Си лъэкIыныгъэр зэсхьэлIэн солъыхъуэ,
гукъэкIыр Iэджэщ, зыр адрейм емыщхьу.
Хъуэпсэгъуэу унэ дэсщIыхьын ди псыхъуэм
е нэху сыкъекIым сытехьэн гъуэгу жыжьэ?..
А псоми сыхэмыту, и ужь сихьэу,
уи гъащIэр насыпзащIэ щхьэ сымыщIрэ.
Си дежкIэ усIэтыныр зым щымыщ,
сыплъэIэсыжыну щIы си фIэщ.
103
Солъыхъуэ ноби псалъэм я нэхъ IэфIым,
согувэ, сахэдэн хуей хъуащи куэдым.
СылъэIэсащ гум щыщIэр зыIуэтэфым,
гур хэзыгъахъуэ къэзгъуэтаи хуэдэщ.
Сызэжьар сыт-тIэ? ГъащIэр кIуащ
здэкIуэнум,
къэзыгъэзэжынури къэкIуэжакIэщ.
Хэт и гугъа аргуэру къыстекIуэну
слъытар згъэунэхуа къомым дэкIуэдакIэу.
СигъэпIэщIэну хэтми гъащIэ псынщIэр,
къыстокIуэ гуитIщхьитIыгъэр, хэтщи
си лъым.
Сэ схуэдэм нэхърэ хэт нэхъыфIу зыщIэр
хузэфIэкIынур игъуэу жыIа псалъэм.
Имыгъуэу жыIа псалъэм ищIэфынур
уэ нэхъ нэхъыфIу хэт зыхищIэфыну…
104
Дэп зымыщI мафIэр сфIэгуэныхь мэхъуж,
ар мэкIуэдыж, и бзийр зэрыункIыфIу.
Дэп зыщIыр тIэкIу иджыри мэпсэуж,
щытарэт ар абдеж зэхэтщIыкIыфу.
ДыкIэлъыплъам и дэп къэсыху, тлъагъунт
къэхъуапсэу мы дунеймкIэ зэрыужьыхыр.
ЩIыхуэкIуэр яжьэм зыхэтщIэнкIэ хъунт,
къэтщIэнкIэ хъунт мы щIым и
хущхъуэ щIэхъур.
Абы игъэзэщIэнущ и кIэм нэс
къалэн къызэрымыкIуэу дэлъыр и пщэм.
Дэп зымыщI мафIэр епIэщIэкIыу ес,
къит хуабэри, хэт жиIэу щытми, ещхькъым.
Дэп зымыщI мафIэр зэрыхъуар куэдыIуэ
къысфIэщIрэ щхьэ ящыщу ди кIуэдыпIэм.
105
Си гъащIэр къэувыIауэ къысщыхъуащ
дунейр щызэщымыщхъу зы махуэ гуэрым.
Слъэгъуар слъэгъуащ, къыспэплъэркъым
нэгъуэщI
щыжысIэ дыдэм, IупщI хъужащ къэкIуэнур.
ФIыуэ слъагъу псори къыщIыхьащ си нэгу,
хэт къысхуэпIащIэу, хэти сэ къызэжьэу.
Си гъащIэр пIащIэу техьэжащ и гъуэгу,
къызит гуфIэгъуэр махуэ къэс зыхэсщIэу.
Иджы йокIуэкI ар, ещхьу IэщIэкIам
къызэмылыну и гугъа ухыгъэм.
Си гъащIэм къару ин къылъыкъуэкIащ,
и куэду фIэкIуэдын къыщищIэм щыгъуэ.
ЗыфIэкIуэдынум я къарур хэлъхьэжи,
абы хузэфIэкIынум щIэ иIэжкъым.
106
ЛъагапIэ Iэджэ гъащIэм зэрехъуэкI,
уиIэту къыпфIигъэщIрэ псэр ихьэхуу.
Зым бжьиз икIуху пщIэнтIэпсыр ирекъуэкI,
адрейр докIуей, теувапIэхэр дигъэхуу.
Къызэригъэгугъэр псори зыщ,
щыгъупщэ пэтми къаригъэлъагъуну.
И дежкIэ зи бзэр псалъэм ар насыпщ,
мыпсалъэм зи бзэр ирехьэкIыр и нэр…
Хэт къыщагъуэтыр гъуэгум, хэт щокIуэд,
хэт хэжеякIэщ, хэти тэджащ жьыIуэу.
И дэкIуеипIэм гъащIэм кIэрытщ куэд,
абы игъафIэ щыгум нэси щыIэщ.
Апхуэдэщ гъащIэр, ауэ, гъэщIэгъуэнкъэ,
ууейр абы и лъащIэм къыщыбгъуэтырщ.
107
Пщэдджыжь нэмэзщ. Гупсысэхэр къокIуэж,
пыщIахэр си унагъуэм япэ къищу.
Ди уэрам щэхум ирикIуащ макъ гуэр,
сэ сцIыхуу, ауэ сызэсам щымыщу.
Къихьащ махуэщIэр. Сигуми ар къихьащ.
Сэ здэзгъэзэнур сщIэркъым иджыпстукIэ,
ар япэ къищу къаджэм елъытащ.
Зыгуэр псэм фIэфIу хэлъщ а си щытыкIэм.
Къихьащ махуэщIэр. Дыгъэри къыщIокI,
къыкIэлъыIэбэу ар къыздикI лъэныкъуэр.
Мы махуэр зэрыхъунур хэт ищIэн,
итIани щыIэщ си гур зыгъэныкъуэ.
ПщэдджыжькIэ дыгъэр къыкъуокI
зэхъуэпсэжу.
Щыкъухьэм деж ар ещхьщ зызыгъэсыжым.
108
Уи фIэщ мыхъуну куэд щокIуэкI дунейм,
уи фIэщ хъуа куэди къыщIокIыжыр пцIыуэ.
ИтIани си фIэщ сщIыну сэ сыхуейщ
къысхуэгъэзауэ я уэрэдыр бзухэм.
Зы гъуэгурыкIуэ гуэрым къызжиIащ
къызэрыгуэкIрэ псэм къыдыхьэу псалъэ.
Си фIэщ ар хъуакъым, ауэ хъу пэтащ,
сэ а зытIэкIум сищIыжащ нэхъ щIалэ.
Куэд мэхъу си фIэщ. А къомым сыхэмыту
си фIэщ сэ сщIынут гъащIэр зэрыщыту,
арщхьэкIэ мис аргуэру сыщIогъуэжыр.
Сэ сощIэ фIэщхъуныгъэм хузэфIэкIыр.
Слъэгъуащ и пэжыр пцIыуэ къыщыщIэкIым,
гущIэгъу зыхуащIым щыщ ар зэрыхъужри.
109
Гупсысэхэр лъэужь щылъыхъуэ жэщщ.
Уэс къос, увыIэжыну игъуэ пэтми.
Си гукъэкIыжхэр къигъэушыжащ,
си адэм къигъэщIам щыщ куэди хэту.
Уэгу гъунэр игъэIэпхъуэу уэсыр къос.
Плъызащ зауэлI си адэм и нэджыджыр.
Япха уIэгъэу жэщым къызэпхопс
жыг щхьэкIэм Iуву къыпына зэрыджэр.
Си сабиигъуэм къеса уэсым ещхьщ
ныжэбэ псом зыуфэбгъур дунеижьыр.
Абы си нэгу къыщIыхьэр Iэджэ ещI,
си гъащIэ псор зэпещIэ зы лъэужьу.
Уэс къос, гур зэм хигъахъуэу, зэм хигъэщIу.
ЩIихъумэм нэхъ нэхъыбэщ къыщIигъэщыр.
