Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
ГъэщIэгъуэнщ
Ахъшэм и уасэр егъэунэху
1996 гъэм накъыгъэм и 1-м Дортмунд щыщ, илъэс 54-рэ зи ныбжь бзылъхугъэм и мылъкур игуэшри, унэм къыщIэкIащ фэилъхьэгъуэ зыбжанэрэ сурэт зытIурэ зыдэлъ шумэданыр иIыгъыу.
ЕгъэджакIуэу, психотерапевту лэжьа Швермер Хайдемари ахъшэм и уасэр зригъащIэу, Европэр къызэхекIухь. Мылъкуи уни зимыIэ бзылъхугъэр къалэхэм, къэралхэм къыщызэтоувэ, тхылъхэр итхыу, лекцэхэм къеджэу, и дуней тетыкIэм яхутепсэлъыхьу. Псэун папщIэ зыхуейхэм хузэфIэкI лэжьыгъэкIэ пщIэ щIиту аращ Хайдемари: фэтэр пIалъэкIэ къезытым унагъуэм илъ IуэхумкIэ доIэпыкъу, и шхыным щхьэкIэ тыкуэнышхуэхэм сабэ щелъэщI, и щхьэц хущIэзыщэхэм я хьэр жьы къабзэм къыщрешэкI… и псэукIэм теухуа лекцэ къеджэну Европэ университетхэм е жылагъуэ зэгухьэныгъэ гуэрхэм щрагъэблагъэм и деж, гъуэгум и билетхэр зыщIыгъу егъэблагъэ тхылъхэр къыхурагъэхь.
Мазэ къэс пенсэу еврэ 800 къехь Хайдемари, ауэ ахэр езым нэхърэ абы нэхъ хуэныкъуэ и цIыхугъэхэмрэ имыцIыхуххэхэмрэ яхуегуэш. И япэ тхылъым къыпэкIуа гонорарри тхьэмыщкIэхэм яхуигуэшауэ щытащ. ЗэрымыщIэкIэ зыгуэр къэхъу хъужыкъуэрэ, хуей хъумэ, еврэ 200 игъэтIылъауэ и шумэданым дэлъщ, ауэ Хайдемари зэрыжиIэмкIэ, абы зэи еIусакъым, хуей хъуакъым.
Абы и дуней тетыкIэм тетхыхьыну хуэзауэ щыта журналист Лахат Итай жиIэжащ бзылъхугъэм и теплъэкIэ унэншэуи ахъшэншэуи хуумыгъэфэщэну. Ар цIыхубз зэщIэкъуащ, узыншэщ, зыкIэлъоплъыж, гуфIэр и нэгум кърех. Ар зыми щышынэркъым, зыми игъэпIейтейркъым. И ныбжьыр нэхъ хэкIуатэмэ, и Iуэху зэрыхъунум журналистыр щыщIэупщIэм, бзылъхугъэм жиIащ фIыуэ къэзылъагъу, и дуней тетыкIэм пщIэ хуэзыщI бынитI зэриIэр. И бынхэм зрашэлIэжмэ,унагъуэ IуэхукIэ ядэIэпыкъуу псэунущ.
Апхуэдэ псэукIэм и мыхьэнэр сыт? Хайдемари жиIащ сыт щыгъуи зы Iуэхугъуэм игъэпIейтейуэ зэрыщытар: иджырей дунейм ахъшэм щиубыда увыпIэмрэ хъугъуэфIыгъуэ псори абыкIэ къызэралъытэмрэ… Сыт цIыхум и пщIэмрэ езы гъащIэмрэ уасэ щIыхуагъэувыр? Бзылъхугъэм фIыуэ къыгуроIуэ ахъшэм и мыхьэнэри, абы зэфIигъэкIхэри, ауэ…
Хайдемари щыхьэт тохъуэ ахъшэншэу пIалъэкIэ псэу цIыхум и гупсысэкIэм зэрызихъуэжым, мылъкур нэрыгъ зыхуэхъуахэмрэ абы итхьэкъуахэмрэ а уз бзаджэм пэIэщIэ зэрищIым.
Шыпш Даянэ.
Урысей-10
«Шэшэным игу» мэжджытыр етIуанэщ
Кадыров Ахъмэт-Хьэжы и цIэр зэрихьэу Грознэ къалэм дэт «Шэшэным игу» мэжджытыр «Урысей-10» урысейпсо зэпеуэм псом япэ итурэ къекIуэкIащ.
Муслъымэн лъапIэныгъэр зэпеуэм хэт адрей щIыпIэ дахэхэм къахэщхьэхукI хъуащ Шэшэн Республикэм и Iэтащхьэ Кадыров Рамзан абы щхьэкIэ Iэ яIэтыну и лъахэгъухэр къыхуриджа нэужь:
«Зауэр къэдгъэувыIащ, республикэр зэтедгъэувэжащ, «Шэшэным игу» мэжджытыр зэпеуэм пхыдгъэкIынри тлъэкIынущ! Дэтхэнэми сыныволъэIу нобэ фIэвмыгъэкIыу Iэ фIэтыну! Шэч къытесхьэркъым ди лъэIур Урысейм и щIыналъэ куэдми къызэрыщыддаIыгъынум!», — щитхащ Кадыров Рамзан Инстаграмым ит и аккаунтым.
Ауэ зэпеуэр зэрекIуэкIа иужьрей жэщ-махуэм зэхъукIыныгъэхэр къихьащ — Коломнэ къалэм и кремлыр япэ ищащ. ЕтIуанэу щытщ «Шэшэным игу» мэжджытыр.
А тIум зыкъомкIэ къакIэрыхуми, къакIэлъокIуэ Богородицк щыIэ музей- заповедникыр, цIыху 665.911-м Iэ зыхуаIэтар.
Зэпеуэр иуха нэужь, бжьыпэр зыубыд щIыпIэ нэхъ дахэу 10-м я теплъэхэр щащIынущ Москва областым щыщаухуэну «Урысей» паркым».
А щIыпIэ дахэхэм я теплъэхэм УФ-м мыхьэнэ ин щаIэнущ. Ар сэбэп хъунущ къэрал кIуэцI, дунейпсо туризмэм зегъэужьынымкIэ.
Мырзэкъан Дисэ.
Гупсысэр-псалъэкIэ
Къэгъазэ зимыIэ
Щысабийм щыщIэдзауэ и щIалэгъуэр кIуэху, къыпэплъэ гъащIэм цIыхум и гугъэр епхауэ, къэкIуэнум щыгугъыу мэпсэу. ЖьыхуегъэзэкI хъуамэ, къыхуэнэжыр зыщ: «КъэзгъэщIам фIырэ гуапагъэу сыт хуэдиз щызлэжьа?» — ЩIедзэ гъащIэм егупсысын.
МыкIасэIуэу пIэрэ? Абы щыгъуэ хуэгъэзэкIуэжыркъым щыхузэфIэкIым щыуагъэу IэщIэкIар.
Уи щхьэр лъапIэ щыхъунур
ЦIыхур къэувынщи, нэгъуэщI зыгуэрым тепсэлъыхьу щIидзэнщ, абы нэхърэ нэхъ нэпсей, нэхъ къузгъун щымыIэу жиIэу. Абы жыхуиIам ухуэзамэ, абыи къыпхуиубынщ, япэу къопсэлъауэ щытам езым къыхужиIауэ щытар хужиIэжу. Езы тIур зэхуэзамэ, «зэхуэарэзыщ», я псэр зы чысэ илъ хуэдэ. ЦIыхум уигу хуилъыр езым жумыIэу, и щIыбагъкIэ ухуэпсэлъэныр зэрыикIагъэр ягу къэкIыркъым апхуэдэхэм. Делагъэщ нэгъуэщIым ухуэпсалъэкIэрэ уи щхьэр бгъэлъэпIэныр. ЛъапIэ ухъуну абыкIэ? Уи дагъуэри пщIэжын хуейщ, уи щхьэ хуумыгъэфащэми. ИтIанэщ уи щхьэр лъапIэ щыхъунур.
Нэхущ Хьэжпагуэ.
Шхыныгъуэхэр
Лэпс зэщIэт, джэдыл кIэртIоф, пхъы хэлъу
Iыхьэурэ зэпкъраха джэдыр ятхьэщI, шыуаным иралъхьэ, псы щIыIэ щIакIэри, пэшхьэкум трагъэувэ. МафIэ иным тету зэ къытрагъэкъуалъэ, тхъурымбэр къытрахыурэ. АдэкIэ мафIэр щабэ ящI, шыуаныщхьэр трапIэжри ныкъуэвэфI хъуху ягъавэ, тхъурымбэр зэзэмызэ къытрахыурэ. ИтIанэ абы халъхьэ зэпэплIимэ цIыкIуурэ упщIэта кIэртIоф. Шыуаныщхьэр трапIэ, мафIэр щабэ ящIри ягъавэ дакъикъитху-икIэ. Абы халъхьэ зэпэплIимэ цIыкIуурэ упщIэта пхъы. Шыуаныщхьэр трапIэжри, мафIэ щабэм тету, ягъавэ дакъикъитху-хыкIэ, итIанэ халъхьэ щимэ цIыкIуурэ упщIэта бжьыныщхьэ. Шыуаныщхьэр трапIэжри, хьэзыр хъуху ягъавэ. Шыуаныр мафIэм къытрахыжри пэшхьэкубгъум трагъэувэ. Джэдыл вар лэпсым къыхахри тепщэчым иралъхьэ, абы бжьыныху шыпс тракIэри, пщтыру яшх. ПIастэ дашх. Абы иужькIэ хьэнтхъупс пщтырыр трафыхьыж, щIакхъуэ е пIастэ, хьэлIамэ, чыржын дашхыурэ.
Халъхьэхэр (цIыхуитI Iыхьэ):
Джэдылу — грамм 400
Псыуэ — грамм 1300-рэ
КIэртIоф укъэбзауэ — грамм 200
Пхъы укъэбзауэ — грамми 100
Бжьыныщхьэ укъэбзауэ — грамм 50
Бжьыныхуу — грамм 30
Шыгъуу, шыбжийуэ — узыхуейм хуэдиз.
Къубатий Борис.
Псэущхьэхэр
Хыкхъуэхэм цIэ яIэщ
Псэ зыIуту ЩIым щыпсэухэм ящыщу цIыхум нэмыщI хыкхъуэхэращ (дельфинхэращ) цIэкIэ зэджэжыр. Ар къахутащ шотланд биологхэм.
Хыкхъуэхэм ягъэIу макъымкIэ зэрощIэ. Хым хэс гупхэм ящыщу зэрихьэлIар зэрыцIыхуу щытмэ, фий-кIий макъышхуэ къоIу, ауэ зэрымыцIыхумэ, гу зылъамытэхха хуэдэу зэблосыкI. ЩIэныгъэлIхэм къахутащ псым хэс а псэущхьэхэр щысымаджэм, щымэжалIэм, щыпIей- тейм, щышынэм деж ягъэIу макъхэр зэрызэщхьэщыкIыр.
Биологхэр щыхьэт зэрытехъуэмкIэ, хыкхъуэхэм я «зэпсэлъэкIэм» гъэщIэгъуэн куэд хэлъщ. Абы гу лъызыта шотланд биологхэм зрапщытащ хыкхъуэхэм я «бзэр» зрагъэщIэну. Тенджызхэс хыкхъуэхэм я макъхэр ирагъэтхри, езыхэм я нэIэ щIэтхэр ирагъэдэIуащ. КъызэрыщIэкIымкIэ, хыкхъуэхэм жэуап щатыжыр езыхэм я цIэр (зыми емыщхь фий макъ) щызэхахым и дежщ. Апхуэдэ дыдэуи мы псэущхьэхэр цIыхухэм фIащ цIэ лейм йосэри, щеджэкIэ къокIуалIэ. Унагъуэ псэущхьэхэм къащхьэщыкIыу, хыкхъуэхэм узэреджэ цIэр жаIэж.
Мы къэхутэныгъэр езыгъэкIуэкIхэм яз Яник Винсент жеIэ: «Хыкхъуэхэр цIэ зырызкIэ щIызэджэжыр здэбгъэзэну лъэныкъуэр зыкIи къыщыхэмыгъэщхьэхукIа хым хэсщи аращ, зэрыгурыIуэгъуэщи, ахэр гупу зэрыIыгъын хуейщ. Ахэр зэрылъагъуркъым, мэкIи зэрыщIэркъым, абы къыхэкIкIэ, зэфIэмыкIуэдын щхьэкIэ, макъ ягъэIун хуей мэхъу».
Къэбарт Мирэ.
2008 гъэм дунейм ехыжа драматург, тхакIуэ, усакIуэ, сурэтыщI, цIыху телъыджэ IутIыж Борис щIыпIэ дахэхэр зыпищI щыIэтэкъым. Мы сурэтыр абы щытрахащ Гуэл щхъуантIэхэм. Борис зыбгъэдэт псыкъелъэ цIыкIум, ди къуршхэм, бгыхэм, мэзхэм я беягъэмрэ дахагъэмрэщ адыгэ лъэпкъым и набдзэ зыхужыпIэкIэ ущымыуэну цIыху гъуэзэджэм и гуащIэр зэплъыт хъунур.
Сурэтыр тезыхар Журт Хьэсэнщ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 6. Илъэс зытIум ит шыщIэ. 7. ЦIыхубз … хущанэ. 9. ЩIы къиуда. 10. Кавказым щыщ лъэпкъышхуэ. 11. Фадэ гуащIэ. 12. ЩэкI кIапэлъапэ. 15. «УкъыздэкIуэну псалъэ зэрыптрэ цIыху … кIуэхэри ди щIыгум къагъэзэжащ» — Джэдгъэф Хъусен и псалъэхэр зыщIэлъ, Уэтэр Анатолэ игъэзащIэ уэрэдым щыщщ. 16. Нартыху гъэлыгъуа хьэжыгъэ. 17. Нартыху хъумапIэ. 19. Шэщ. 20. Вакъэдыж Iэмэпсымэ. 22. Унагъуэ псэущхьэ ерыщ. 24. Алыхьым и Iэмырым темыкIыу тет цIыху. 25. Ухуэныгъэм къыщагъэсэбэп ткIуаткIуэ. 26. Щхьэхуимыту яIыгъ цIыху. 27. Бжьэхэм я фо зэхуэхьэсыпIэ. 28. Сабий цIыкIунитIэм, псэлъэн щIэзыдзагъащIэм, лы ишхынумэ, « … сыхуейщ» жиIэ хабзэщ. 31. Пылым нэхърэ 20 — 25-кIэ нэхъ хьэлъэ псэущхьэ. 33. Уафэм къех мыл тыкъыр цIыкIу. 34. Бдзэжьей зэрещэ. 36. Зыщышынэн имылъагъумэ, кхъуэр абы дэкIыу жаIэ. 38. Теунэ Хьэчим и повесть. Е псэущхьэ пIащэ шынагъуэ. 40. Гъатхэм ди щIыпIэм къэлъэтэж къуалэбзу. 43. Къум щIыIэжьым къина нартхэм Сосрыкъуэ яхохьэри «мафIэ уиIэ?» жиIэурэ йоупщI Насрэн ЖьакIэ, Арыкъшу, Батэрэз, Ашэмэз, … сымэ. 44. А унэцIэр зэрахьэ: ди адыгэ театрым и джэгуакIуэшхуэу щыта, РСФСР-м и цIыхубэ артистым; Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и артистым; Къэбэрдей усакIуэм. 45. Зеиншэ. 46. ХъумпIэцIэдж Iуащхьэ. 47. Адыгэ тхакIуэ цIэрыIуэ, усакIуэшхуэ.
Къехыу: 1. Гупсысэ зиIэ, акъылыфIэ. 2. ЦIыху зэтет, зэпIэзэрыт, щэн дахэ зыхэлъ. 3. Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэу щыта … Къасболэт. 4. ХьэгъуэлIыгъуэр, нэгъуэщI гуфIэгъуэр егъэдахэ а Iэмэпсымэм кърагъэкI макъамэм. 5. Псым и кууупIэ. 6. Адыгэ къуажэшхуэ. 8. Гъавэм, хадэхэкIым зэран хуэхъу удз щхьэ гъуэжь. 13. … зэманым зэрыкъэралу зэкъуэувэри, ди хэкур бий бзаджэм-фашистхэм кърагъэлащ. 14. Гъатхэр къэсри дунейр … къэхъуащ. 18. Мэлбахъуэ Тимборэ иужькIэ партым и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым и япэ секретару лэжьащ. 20. Уэрэд дахэ куэдым макъамэ щIэзылъхьа Согуэ … 21. ЛъэныкъуитIыр IуэхукIэ зэпызыщIэ. Е фIыуэ зэрылъагъухэм я … 22. Район, псыежэх. 23. Уафэмрэ щIылъэмрэ я зэхуакур. 29. Псы мыкуу. 30. … жьгъей. 32. Ди лъэпкъэгъу, Урысей Федерацэм юстицэмкIэ и министру щыта. 35. ХадэхэкI. 37. ЦIыхухъуцIэ. 39. Сталин, Хрущев сымэ ядэлэжьа, Брежневым и зэманым КПСС-м и ЦК-м идеологиемкIэ и секретару щыта. 40. Куэд зи фэ дэзыгъэхуэф цIыху. 41. Пщэдейрей … нэхърэ нобэрей бзу. 42. Къэп цIыкIу.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
ШыщхьэуIум и 24-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу: 5. Ирихьа. 7. Iужажэ. 9. Без. 11. Псым. 12. Гъуху. 14. Къум. 15. Балэ. 16. Адакъэ. 17. Iуданэ. 18. Нэкурэ. 19.Жьуджалэ. 21. Кумб. 23. Щхьэгуэш. 27. Шэрэз. 28. Жэнэт. 31. ПлIабгъуэ. 32. Бру. 33. КIэрахъуэ. 36. Анапэ. 39. Къулъшыкъу. 41. Лъэпэд. 42. ГупкIэ. 43. Тху. 44. Удж. 46. Джабэ. 47. Кхъулэ. 48. Теунэ. 49. Унажэ.
Къехыу: 1. Трумэн. 2. Тхьэгъу. 3. Бжэм. 4. Бжаблэ. 6. Медан. 8. Псыдыуэ. 10. Елыркъэш. 13. Хуарэ. 14. Къуэпс. 20. Лэрыгъу. 22. Мысыр. 24. Хьэнцэ. 25. Бзу. 26. Бжы. 29. ПлIанэпэ. 30. Тхъурымбэ. 34. Дэлъху. 35. Джэду. 37. Пхъэхуей. 38. Iупэлэ. 40. Лъэджажэ. 43. Танэ. 45. Джанэ.
