Ажал Iуащхьэ
МэшбащIэ Исхьэкъ
Тхыдэ романым щыщ пычыгъуэхэр
Къэнжал зауэм и хъыбар куэд къэсащ ди зэманым. Тхыдэр щыхьэт зэрытехъуэмкIэ, 1708 гъэм кърым хъан Къаплъэн-Джэрий и дзэ фIыцIэр (мини 120-м нэблагъэр) Къэбэрдейм къытеуауэ щытащ; хъаным и дзэм хэтащ тырку аскэрхэри.
ХьэтIохъущокъуэ Кургъуокъуэ Къэбэрдейр зэщIигъэшасэри, кърым хъаным и дзэр зэтриукIащ.
ХьэтIохъущокъуэ Кургъуокъуэ Зауэр щекIуэкIар Къэнжал бгым и лъапэращ, аращ зауэм апхуэдэцIэ щIытеIукIар — Къэнжал зауэ.
ХьэтIохъущокъуэ Кургъуокъуэ пщы уэлийуэ щытащ, къыщалъхуари щыпсэуари ХьэтIохъущыкъуей Ипщэрщ (иджы Зеикъуэ). Ди зэманым къэсащ Кургъуокъуэ иригъэщIауэ щыта быдапIэм и къутахуэхэр, абыхэм уащрохьэлIэ Хьэрэкхъуэрэ бгым ипщэIуэкIэ: абы КъалэжькIэ йоджэ иджыри къэс.
Пщы уэлийр, ХьэтIохъущокъуэ Кургъуокъуэ, дунейм щехыжар 1710 гъэрщ. Дзэпщышхуэм и цIэмрэ и щIыхьымрэ зэи ящыгъупщакъым къэбэрдейхэм.
Къэнжал зауэм и тхыдэр лъабжьэ хуэхъуащ адыгэ тхакIуэ цIэрыIуэ МэшбащIэ Исхьэкъ и романыщIэм, ар мыгувэу дунейм къытехьэнущ. Щыгъуазэ фыдощI а тхыгъэм щыщ пычыгъуэхэм.
Псалъэпэ
Адыгэ дунейм щыцIэрыIуэ си ныбжьэгъу ХьэфIыцIэ Мухьэмэд Мейкъуапэ къэпсэлъэгъащ зэгуэрым:
— Си шынэхъыжь, Къэнжал зауэм и хъыбарым ущыгъуазэщ, къэбэрдей адыгэхэм я гуапэ дыдэ хъунут, а зауэм и тхыдэм теухуа тхыдэ роман птхамэ.
Къэнжал зауэм и хъыбарым сыщыгъуазэт сэ. Мухьэмэд сеупщIащ:
— А зауэм теухуауэ роман зытхын искъэ Къэбэрдейм?
— Исщ, итIани уэ нэхъ пхуагъэфащэ, — жиIащ Мухьэмэд. — Тхыдэ роман куэд зэрыптхам щыгъуазэщ къэбэрдейхэр. Къэнжал зауэми зы роман тебухуэнкIэ дыпщогугъ.
— Къэбэрдей ныбжьэгъухэр къызэрысщыгугъыр си гуапэ ды-дэщ. Ар Iуэхушхуэщ, аращ иджыри къэс сыщIытемыгушхуэр. Фыкъэзгъэгугъэрэ схузэфIэмыкIмэ… Къэнжал зауэм тхыдэшхуэ иIэщ, абы тегушхуэгъуафIэкъым.
Заул нэхъ дэкIакъым: Мухьэмэд къызэрызмыгъэгугъэфам сыхущIегъуэжри, щIызгъужащ. — Сегупсысынщ, сытегушхуэнкIи мэхъу…
Абы лъандэрэ илъэс зыбжанэ дэкIащ. Сигу илъ зэпытащ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд къызэрызгъэгугъауэ щытар — зэи сщыгъупщакъым. Зэмани дэкIащ, Урыс-Кавказ зауэм тезухуа романиплIым «Ирахуахэри» «Хэхэсхэри» къакIэлъыкIуащ. Къэнжал зауэм и тхыдэм хуэхьэзыр сыхъуауэ къыщыслъытэм, ХьэфIыцIэ Мухьэмэд сепсэлъащ:
— КъызэрызэхъулIэнур хэт ищIэн, Къэнжал зауэм хуэхьэзыр сыхъуауэ къысфIощI…
Тырку сулътIан Ахьмэд Ещанэрщ
Кърым хъан Къаплъэн-Джрий
Адыгэ хэку
Ин дыдэу щытащ Адыгэ хэкур — Хъэзэр (Каспий) тенджызым къыщыщIэдзауэ Ахын (хы ФIыцIэм) нэс. Километр миным щIигъукIэ зиукъуэдияуэ, и бгъуагъкIи — километр щитI-щищым нэблагъэрт. Кавказым щынэхъ лъагэ дыдэ Iуащхьэмахуэ и щыгу утетми, унэплъысыркъым Адыгэ хэкум и гъунапкъэхэм. Илъэс мин зыбжанэм щIегъу а щIыналъэр зи лъапсэ адыгэхэм я тхыдэр. Адыгэ лъэпкъ пщыкIутIым я цIэ къраIуэ нобэ: къэбэрдейхэр, беслъэнейхэр, абазэхэхэр, кIэмыргуейхэр, мэхъуэшхэр, еджэрыкъуейхэр, адэмейхэр, хьэтыкъуейхэр, шапсыгъхэр, жанейхэр, бжьэдыгъухэр, натхъуэджхэр. Адыгэбзэщ ахэр псори зэрыпсалъэр, я хабзэри я псэукIэри зыщ. Языныкъуэ лъэпкъхэм пщыгъуэ псэукIэ яIащ: къэбэрдейхэм, беслъэнейхэм, кIэмыргуейхэм, бжьэдыгъухэм, хьэтыкъуейхэм, еджэрыкъуейхэм. Абазэхэхэмрэ шапсыгъхэмрэ пщыгъуэ псэукIэ яIакъым, я щхьэ хуитащ, я унафэр езыхэм яIэщIэлъащ.
Инал пщышхуэм и лъэхъэнэм къыщыщIэдзауэ Къэбэрдей щIыналъэм пщы лъэпкъищ щытепщащ: Талъостэней (Щолэхъухэ), Идарей (Идархэ), Джылахъстэней (Алъхъэсхэ). Тхы-дэм къызэрыхэщымкIэ, а пщыгъуэхэр зэныкъуэкъу зэпытащ Инал пщышхуэм и ужькIэ — аращ я тхьэмыщкIагъэм и нэхъыбапIэр къызыхэкIар… Пщыхэр зэщыхьэ, зэгурымыIуэ, зэны- къуэкъу щыхъум, Къэбэрдейр тегушхуэгъуафIэ ящIащ адэ-мыдэкIэ къикI зэрыпхъуакIуэхэм — ар я IэмыщIэ ираубыдэн щхьэкIэ. Апхуэдэ зэрыпхъуакIуэ къанлыхэм я удын куэдрэ къатехуащ къэбэрдейхэм, хьэзабым хагъэт зэпытащ. ЩыкIыпар кърым хъанрат — зы илъэси дэкIакъым абы и дзэ фIыцIэр Къэбэрдейм къытемыуауэ…
1707 гъэм кърым хъаным и къалгъэ Менглы-Джэрий дзэшхуэ къришажьэри Къэбэрдейм къытеуащ. ФIы щIихакъым: Къэбэрдейм щызэтракъутащ Менглы — Джэрий и дзэр.
Iущ хъуакъым кърым хъаныр: минищэм щIигъу дзэ игъэшэс-ри, Къэбэрдейм къытеуащ.
Къэбэрдейм я пщы уэлий ХьэтIохъущокъуэ Кургъуокъуэ бийм пежьащ, Гундэлэн и псыхъуэ дэкIри, бгым ихьащ…
Мыувыр къиувыкI IуощIэ
«Менглы-Джэрий етщIар ящыгъущэжауэ, кърым хъаным и дзэр къришэжьащ, абы фIы зэрыщIимыхынур къыгурыIуэркъэ? Мыувыр къиувыкI IуощIэ. Кърым хъаныр щыгъуазэкъым адыгэ псалъэжьым…»
Гундэлэн псыхъуэр къызэбнэкIмэ, Тызыл удохьэ, абы и пэ-кIэ ублокI Хьэрэкхъуэрэ, я щакIуапIэри къегъанэ Кургъуо-къуэ, бгым уихьэрэ махуэ ныкъуэ гъуэгу зэпыпчмэ, Къэнжал унэсынущ, Сосрыкъуэ и мывэдуми ублэкIынущ, думыдзыхмэ.
Iэджэм йогупсыс ХьэтIохъущокъуэ Кургъуокъуэ. Дзэ фIыцIэр зэуакIуэ къыщежьакIэ, уигу фIы щыщIэн? Зы закъуэщ хэкIыпIэр. Бийм нэгъабэ ирадзауэ щыта удыныр едзын хуейщ. «Къэбэрдеипщхэр зэрыубыдын хуей щыхъуа зэманщ, зыр зым дыщыгугъ хъунукъым…» — аращ Кургъуокъуэ нэхъ зыгъэгулэзыр.
Зы шу къалъэщIыхьащ Кургъуокъуэ и дзэм. Пщым и бейгуэлхэм ящыщ зым къицIыхужащ шур:
— Къэзанокъуэ Жэбагъыщ.
Шур пщым къыбгъэдэкIуэтащ:
— Гъуэгужь апщий, Кургъуокъуэ!
— Упсэу апщий! Епсых, зыгъэпсэху.
Жэбагъы епсыхащ. Илъэс тIощIым щIигъуа щIалэщ Къэзанокъуэр.
— Ди пщышхуэм и пащхьэ сыщетIысэхыну схуэфащэкъым. Сэ къыстехуэр пщым и пащхьэ ситынырщ, — жеIэ Жэбагъы.
Пщым Къэзанокъуэр хигъэзыхьащ:
— УзыгъэтIыс уиубыжыркъым. Куэдрэ дыщысын мурад диIэкъым дэри, гъуэгу къызэрытщIэлъри дызылъежьари пщIэ хъунщ…
Тхыдэр щыхьэт тохъуэ
Сыт я хъыбар Кърым хъанхэм, сыт хуэдэ гъуэгу къыщызэпача тхыдэм? А упщIэхэм жэуап ептын хуей хъумэ, жыжьэ уIэбэнукъым.
Курыт лIэщIыгъуэхэм Кърымыр адэ-мыдэкIэ къиIэпхъукIахэм — кипчакхэм тIысыпIэ яхуэхъуауэ щытащ. Ахэр монгол-тэтэрхэм ящыщт, Дыщэ ОрдакIэ зэджэ къэралыгъуэм и уна- фэм щIэтт. ЕпщыкIущанэ лIэщIыгъуэм ахэр ислъам диным ихьащ, я хъанхэр Бахъшысэрей дэтIысхьащ, джэнуез къалэхэр зыIэщIаубыдэри, Уэсмэн къэралыгъуэм и лъэгущIэт хъуащ. Тыркухэм я жыIэм фIэкIакъым кърым хъанхэр — Хьэж-Джэрий деж къыщыщIэдзауэ Къэнжал зауэр кIэ зыхуэхъуа Къаплъэн Джэрий деж нэсу. Византием и къалащхьэ Константинополь Истамбыл цIэр фIэзыща уэсмэнхэм я IэмыщIэм илъащ кърым хъанхэр, зы мэскъалкIи ебэкъуакъым тыркухэм я унафэм. Тырку пащтыхьхэм емыдаIуэ къахэкIмэ, хъан жыIэмыдаIуэхэр традзырт, е IуапIэрти, кIэ ягъуэтырт.
Кърым хъаныгъуэм сыт хуэдэ хъыбар къадемыкIуэкIми, тхыдэр щыхьэт тохъуэ кърым хъанхэм къару зэрабгъэдэлъам, дзэшхуэ ягъэшэсурэ зэуакIуэ, зэрыпхъуакIуэ ежьэфу зэрыщытам… 1482 гъэм кърымыдзэм Киев зэрипхъуащ, 1484 гъэм Подольемрэ Молдавиемрэ теуащ, Томбасар, Балтэ, Тегинэ, Товшан, Аккерман къалэхэр яхъунщIащ, цIыху куэд гъэр ящIри, Кърымым къахуащ, 1495 — 1500 гъэхэм зэуакIуэ ежьэри, Волынь, Брацлавщинэ, Галициер, Люблянэ, Львов Iисраф зэтращIащ, гъэр мин 50 зыIэригъэхьащ, 1503 гъэм Беларусь хэкум, Брянск, Путивль, Стародуб къалэхэм нэсащ, 1513 гъэм Рязань яубыдащ, нэхъ иужькIэ Москва теуэри, мафIэ щIадзащ…
Кърым хъаным и дзэр куэдрэ къизэрыгуащ Адыгэ хэкум: 1539, 1545,1546,1555,1616,1619, 1629,1631,1635,1640,1653,1657, 1688, 1699, 1700, 1701, 1707 гъэхэм…
Къамэ тхьэрыIуэ
ХьэтIохъущокъуэ Кургъуокъуэ деж щызэхуэсащ къэбэрдеипщхэр. Уэсри уаери къафIэIуэхукъым дзэпщхэми шухэми — щIакIуэ ятеубгъуауэ зэхэтщ, пщы уэлийм и псалъэм поплъэри.
— Тхьэм и нэфI зыщыхуэнхэ, ди махуитI зыкъым нобэ, уаеми жьапщэми фигъэдзыхакъым, хъыбар щывэдгъащIэм ди хьэтыр къэфлъэгъуащи, фIы-щIэ фхудощI. Хуит сыкъэфщI-мэ, ди хасэр дублэ хъун си гугъэщ, — жиIащ пщы уэлийм.
— Игъуэщ, игъуэщ, Кургъуокъуэ. И чэзу хъуащ, — жиIащ Мударыпщым. — Джылахъстэнейм я цIэкIэ акъылэгъу сохъу, унафэм дебэкъуэнкъым. Зы псалъэ къыхэслъхьэнут: пщы-хэм ди псалъэр ди лъхукъуэлIхэми зэхахыпхъэу солъытэ. КъыдбгъэдрекIуатэ лъхукъуэлIхэри. Фэ сыт жыфIэрэ?
— Узахуэщ. Акъылэгъу сохъу абыкIэ, — жиIащ Идарейм я лIыкIуэм. — Дэ нобэ зи гугъу тщIыр, дыщIызэхыхьар пщы Iуэху къудейкъым. Адыгэ зи цIэ псо-ми я Iуэхущ дыщIызэхыхьар. Дигу къэдвгъэгъэкIыж Мэшыкъуэ зэрихьа лIыгъэр.
— Фигу дыкъэкIыжамэ, тхьэразы къыфхухъу… — жиIащ Джэрыджэ Мэрем.
— Бэяу… — Токъан и шынэхъыщIэм еIущэщащ… — Дэ дызэрыабазэ хэхэсыр зыщумыгъэгъупщэ. Ерагъмыгъуейуэщ дазэрыхэзэгъар — ар пщIэжыркъэ?..
— Ди ади, дэри, ди сабийхэри мыбы дыкъыщыхъуащ, дэ дыхэхэскъым…
— Джэрыджэ зэшхэр фызэмыIущащэу ди пщы уэлийм и псалъэ федаIуэ, — къахуеплъэкIащ зэшитIым бейгуэлхэм ящыщ зы АшэмэзкIэ зэджэ лIы пхъашэр.
— Аращ дыкъыщIэкIуар, — жиIащ Джэрыджэ Мэрем.
Джэрыджэм и псалъэм пищэнIа мурад иIэ хъунт, ауэ пщы уэлийр къыщеплъым зишыIащ.
Кургъуокъуэ псалъэ кIапэр иубыдыжащ.
— ЛъхукъуэлIхэри къыдбгъэдрекIуатэ. Дзэм хамэ хэткъым, — жиIащ ХьэтIохъущокъуэм. — Гузэвэгъуэ дыхэхуащ нобэ, псоми ди зэхуэдэ гузэвэгъуэщ. Кърымыр къызэрытхущытырщ зи гугъу сщIынур. Кърым хъанхэр ди ужь зэримыкIым фыщыгъуазэщ псори, зы махуи «уэху» жыдагъэIэркъым. Я щIыхуэ ттелъми ярейщ. АфIэкIа тхуэшэчыжынукъым — абы дынэсащ. Дывгъэчэнджащэ — аращ хасэм нобэ и къалэныр. Дызэчэнджэщын щхьэкIэщ хасэр дыщIызэхуэсар. ПIалъэ къыхэдгъэкI хъунукъым, зитлъэфыхьурэ — апхуэдэ зэман диIэжкъым.
МафIэ ящIати, Iугъуэм я нэр щIисыкI зэпытт, къажьэхихьэурэ.
Идарыпщыр и нэм щIэIуэтыхьащ, псчэуIуурэ. Iугъуэр нэхъ мащIэ щыхъум, абы жи-Iащ:
— Ди нэр иреф мы Iугъуэм. Хасэ узэхыхьэрэ Iугъуэм ухэувэж хъурэ — ар къезэгъыркъым… Дауи щрети, си псалъи ныфхэслъхьэнщ … Адыгэ псоми щапхъэ тхуэхъунущ Инал пщышхуэр. Инал пщышхуэм и цIэкIэ, абы и щIэблэм я цIэкIэ тхьэ-лъанэ тщIын щхьэкIэщ нобэ дыщIызэхуэсар. Ди псалъэр кIыхь щIэтщIын щыIэкъым: ди бийм дыпэувынщ, ди нэ къеIэмэ, и псэ деIэнщ. Сызахуэкъэ, Жэбагъы? Хьэмэрэ сыщыуэрэ? Сыщыуэ си гугъэкъым. ЛIакъуэлIэши, уэркъи, лъхукъуэлIи иреувалIэ ди пщы уэлий ХьэтIохъущокъуэ Кургъуокъуэ — аращ псом иди пщэ къыдэхуэр. Кърым хъаным и дзэр япэ зылъэIэсынур фэращ, фыпэув. Дэри, Идарейр, дыфпэжыжьэкъым, псори дызэхуэдэ адыгэщ — пщыхэри, лIакъуэлIэшхэри, лъхукъуэлIхэри. Ди пщы уэлийм, ХьэтIохъущокъуэ Кургъуокъуэ, деувэлIэнщ зи лъэ вакъэ изылъхьэжыфыр, нэхъыжьи нэхъы-щIи псори дышэсынщи, бийм хэутэн зедгъэщIынкъым, ди нэм къеIэнущи, и псэм деIэнщ, я пэр щIым щытхуэнщ. Акъылэгъу фыхъурэ си псалъэмкIэ, къэбэрдейхэ?
— Узахуэщ! Уи псалъэм доувалIэ! Зы лъэбакъуэкIэ дыкъикIуэтынкъым!
КIий-гуо макъыр нэхъ ужьыхыжа нэужь, Идарыпщым къыщIигъужащ:
— Тхьэр арэзы къыфхухъу. Дэ, идарейхэр, нэхъ дыфпэжы-жьэщ, дыфпэжыжьэми, фыкъыщыдэджэ махуэм дыкъыфлъэIэсынущ — лIыкIуэ сыкъэзыщIахэм си пщэ къралъхьащ ар вжесIэн хуейуэ. Фыкъытщыгугъ зэрыхъунум шэч къытевмыхьэ!
Уэркъхэм ящыщ зы хасэм къыхэкIиикIащ:
— Фэ фи плъапIэр Урысейращ! Къэбэрдейм щхьэкIэ фил узынукъым идарейхэм!
Хасэм къыхэкIиикIар Ашабэ МиншакъкIэ зэджэ уэркъ хахуэрт.
— Апхуэди къэхъуагъэнщ, — жиIащ Идарыпщым. — Ар блэкIащ, куэдрэ къыдэвмыгъэжей. Пщым и псалъэм дыфIэкIакъым — ар фощIэ. Нобэ нэгъуэщI хъуащ дунейр. Ди лъым къыщIэбэг бийр ди зэхуэдэ бийщ. Нэхъыжь зэрымыс унэм хабзэ илъкъым — ар адыгэм къыддэгъуэгурыкIуэ псалъэжьщ. Ар мыпэжмэ, Къэзанокъуэ Жэбагъы феупщI: щIалэми, куэдым щыгъуазэщ ар, чэнджэщ къывитыфынщ.
Къэзанокъуэ Жэбагъы жэуап къимытыжын лъэкIакъым, куэдкIэ нэхъыщIэми:
— Ди нэхъыжьхэ, дигу ныкъуэ-ти, дызэрихьэлIащ — нэхъыжьи нэхъыщIи. Ди адэжьхэм дызэрагъэIущащи, пщы хабзи, уэркъ хабзи, лъхукъуэлI хабзи диIэкъым. ДиIэр зы хабзэщ — адыгэ хабзэщ. Ар зигу темыхуэр къытхэзэгъэнукъым дэ, ди псэукIэм пэжыжьэ хъунущ. Дызэхуэзыша Iуэхум зымащIэкIэ сытепсэлъыхьынут, хуит сыкъэфщIмэ. Си гум жиIэр схуэбзыщIынукъым. Е дылIын, е дылIэн — аращ адыгэм и пщэ дэлъыр. Нобэ мыпхуэдэ махуэщи, нэгъуэщI хэкIыпIэ диIэ-къым. Лъэбакъуэ тчы къэс а псалъэжьыр — ди адэжьхэм къытхуагъэна Iущыгъэр дигу къэкIыжын хуейщ, абы дытекI хъунукъым. — Ашабэ Миншакъ хуеплъэкIащ Жэбагъы. — Лъакъуэ зышхыр щхьэ шхыгъуэ ихуэнущ ар тщыгъупщэ хъунукъым…
Ашабэ Миншакъ псалъэ къыпидзыжакъым: Жэбагъы къриIуэкIар сыткIэ пщIэн?.. И къамэ Iэпщэр щикъузым, Миншакъ ней-нейуэ хуеплъэкIащ Джэрыджэ Мэрем:
— Мыхъун умыщIэ, мыхъуни пумыдзыж щIалэм…
Уэркъи лъхукъуэлI зыбжани утыкум ихьэурэ щхьэж фIэзахуэ псалъэ гуэрхэр жаIащ, абыхэм я псалъэм кIэ зэригъуэтам гу лъита хъунти, ХьэтIохъущокъуэ Кургъуокъуэ гупым къахэкIуэтри жиIащ:
— Ди хасэм и кIэм диплъэ хъун сигугъэщ. Дыпсалъэурэ бийр къытщIэзэрыхьынущ. АтIэми, зыгуэр щIызыгъужын, гукъанэ къытхуэзыщIыжын щыIэмэ, утыку кърырехьэ — дыпэрыуэнкъым.
— Сэ щIызгъужынут зы псалъэ, — жери гупым мэлыхъуэ лIыжь къахэкIуэтащ, мэлыхъуэ башыр и дамащхьэм телъу. — Си псалъэ-ри лей хъункъым. Къущхьэхъум щыIэ мэлыхъуэхэм я джэгум зы щIалэ ирихьэлIати, къафэр къылъагъэсакъым… Апхуэдэ къызэвмыщIэмэ, си гуапэ хъунут.
Мэлыхъуэр псалъэм хунагъэсакъым: зы хьэжы лIыжь къыпэрыуащ:
— Жин джэгум дыхэт и гугъагъэнщ мэлыхъуэм. Мы лIыжьращ жыхуэсIэр, Жанхъуэтщ. Дэ жин джэгум дыхэттэкъым, ди нэмэз щIыгъуэт, нэмэзлыкъым дытест, мэлыхъуэ лIыжьыр ди лажьэтэкъым. Абы игу илъыр дэнэ щытщIэнт дэ? Аращ гъуэгу щIедмытар, дыщIыпэрыуар…
ХьэтIохъущокъуэ Кургъуокъуэ хьэжым и псалъэр IэщIихащ:
— ГушыIакIуэ дыкъежьакъым. ХьэжыщI узэрыщыIар дощIэ, Тхьэм къабыл ищI уи хьэжыцIэр, Къэсей. IуэхушхуэкIэ дызэхыхьащи, ди Iуэхум кIэ игъуэтын хуейщ.
— Арми, ди пщы уэлий, Алыхьым утхуигъэпсэу, дэ уи уна-фэм дебэкъуэнукъым, — жери хьэжыр икIуэтыжащ.
Мэлыхъуэ лIыжьым псалъэ иритынут ХьэтIохъущокъуэм, къехъулIакъым: Iэнэ къахуэзыхь бзылъхугъэхэр къабгъэдэкIуэтащ.
— Фыкъеблагъэ, ди шыпхъухэ. Дызэрыфщымыгъупщар ди гуапэщ.
Бзылъхугъэхэм я нэхъыжьыр япэ къищащ:
— Зи унафэр тфIэзахуэ пщы уэлий, уи Iуэхур сыт щыгъуи къыбдрехъу, уи щытхъуцIэр жыжьэ иреIу. Мы Iэнэхэр къыдэзыгъэхьар ХьэтIохъущокъуэхэ я пщы гуащэращ, хьэлэл Тхьэм фхуищI, гъуэгу фытехьащи, гъуэгу махуэ вжыдоIэ, фи Iуэхур Тхьэм къывигъэхъулIэ.
— Тхьэм фигъэпсэу, ди шыпхъу лъапIэхэ…
Кургъуокъуэ и псалъэм хьэжым къыщIигъужащ:
— Алыхь лъапIэращ псори зи фIыщIэр, Алыхьталэр фIыкIэ къыфхуэупсэ, Iиншэ Алыхь!
Кургъуокъуэ пэжыжьэтэкъым мэлыхъуэ лIыжьыр, Жанхъуэт дадэ. Абы и псалъэр зэрыIэпаудари щыгъупщэжатэкъым:
— Тхьэмадэ, зы псалъэ къы-джепIэн мурад уиIащ, дебгъэдаIуэркъэ.
— ФезгъэдэIуэнщ, — жиIащ лIыжьым. — Къэнжал къущхьэхъум мэл хъушэхэр щохъуакIуэ. А хъушэхэм унафэ гуэр ягъуэ-тын хуейщ. Псом япэращи, ар зи мэл хъушэхэм хьэлэл къыфхуащI. Мэлыхъуэхэр къыфхуоупсэ а мэл хъушэхэмкIэ. Абы щIызгъунуращи, Псыжь адрыщI ис ди лъэпкъэгъухэращ, сэ зэрызэхэсхамкIэ, кърым хъаным и дзэр япэ зыIущIэр. КIахэхэр — беслъэнейхэр, кIэмыргуейхэр, бжьэдыгъухэр, жанейхэр — къызэрыддэщIынум сэ шэч къытесхьэркъым.
— Псыжь адрыщI ис адыгэхэри зыщыдгъэгъупщэркъым, гъусэ къызэрытхуэхъунуми шэч къытесхьэркъым, — жиIащ ХьэтIохъущокъуэ Кургъуокъуэ. — Хасэм кIэ еттын и пэ Къэзанокъуэ Жэбагъы зы псалъэ лъыдгъэсыжынщ.
— Псалъэ къыслъыбгъэсами, кIыхь зезгъэщIынукъым, ди пщышхуэ. Ди бийм и ажалыр къэдгъэсынщ жызыIэм, ар зигу илъым и къамэмкIэ тхьэрыIуэ ирырещI!
Я къамэхэр кърапхъуэтри, къамэ тхьэрыIуэ ящIащ ХьэтIохъущокъуэ Кургъуокъуэ и зауэлIхэм…
Ахьмэд Ещанэмрэ Къаплъэн-Джэрийрэ
Истамбыл. Тырку сулътIаныр зыщIэс сэрей щэращIэр. 1708 гъэм и мазаем и 3-нэ махуэщ.
Босфор хы дэкIыпIэмкIэ къыщепща жьыбгъэр увыIэ-жащ. Шэджагъуэ нэмэзым хэт къалэшхуэр азэн джэ макъым зэщIищтащ: тыкуэнхэр, шхапIэхэр, шей ефапIэхэр къызэIуахыжащ; бэзэрхэр цIыху Iу- вым зэщIащтащ: хэт ещэ, хэт къещэху. Гухъыринэ щIэращIэхэр зэхэзожэ; хьэлъэзехьэ шыдхэр уэрам зэвхэм дэзщ; къэхьэуэ, псы IэфI къезыхьэкI-хэм я макъыр зэпыуркъым. Азиемрэ Европэмрэ зэпызы- щIэ хы дэжыпIэм кхъуафэхэр, кхъухьхэр щызэблокI.
ЛIэщIыгъуитIрэ ныкъуэрэ хуэдизкIэ узэIэбэкIыжмэ, КъуэкIыпIэ Византием и къалащхьэу щытащ Константинополыр, Истамбыл фIащауэ иджы ар Тырку къэралыгъуэм и къалащхьэщ.
Махуищ хъуащ кърым хъан Къаплъэн-Джэрий Истамбыл зэрыкIуэрэ. Иримыгъэблагъэурэ тырку сулътIан Ахьмэд Ещанэм хъаныр махуищкIэ зыпигъэплъащ. Къаплъэн-Джэрий къытреч: сытым къыхэкIрэ ар — сулътIаным щIримыгъэбла-гъэр? И щхьэ хужеIэж: «Абы си зэрани хэлъщ». Игу ихуркъым Менглы-Джэрий и дзэпщ зыбжанэ Къэбэрдейм къызэрыщаукIар, езыр ерагъмыгъуейуэщ къазэрыIэщIэкIар. Ар къыдещIэ тырку сулътIаным, нэбгъузкIэ къыщIеплъыр арагъэнщ, дауи. Дзыхь къыхуищI хъункъым сулътIаным — абы шэч хэлъкъым. Беслъэнейхэм къаукIащ и шынэхъыжьыр — Шэхъбаз-Джэрий. Абы къажриIауэ щытар зыщагъэгъупщэн хуеякъым: «Къэбэрдейхэм фахуэсакъ, фатемыгушхуэ, я тIасхъэ фыщымыгъуазэмэ, зэуакIуэ фахуэмыкIуэ — фIы щIэфхынукъым». Ар жиIауэ щытащ Залым-Джэрий. Зыщагъэгъупщэн хуеякъым абы къажриIар».
Бжэ Iух макъ зэхихауэ къыфIэщIри, Къаплъэн-Джэрий зэпхыдэIукIащ, щхьэгъубжэм бгъэдэкIуатэри зиплъыхьащ.
Босфор хы дэжыпIэм кхъухьхэр, кхъуафэхэр щызэблокI Къаплъэн-Джэрий и нэгу къыщIохьэж Кърым, Бахъшысэрей — гузэвэгъуэм хэкIыркъым хым къыщытехьа махуэ лъандэрэ…
Лъэ макъ щызэхихым, Къаплъэн-Джэрий щхьэгъубжэм къыбгъэдэкIуэтащ.
Пэшым къыщIыхьам еупщIащ:
— Сыт хъыбар?
— Ичынды нэмэз щIыгъуэм урихьэлIэу сулътIаным урегъэблагъэ, — къыжриIащ пэшым къыщIыхьам.
— Нэмэз дэсщIмэ, сулътIаным и гуапэ хъунщ. Ара сыщIригъэблагъэр?
— АрагъэнкIэ мэхъу.
— Гухъыринэр схуэгъэхьэзыр. Ичынды нэмэзыр блэбгъэкI хъунукъым, — жиIащ Къаплъэн- Джэрий.-КъызжепIэн уиIэ иджыри?
— СиIэщ. Каффэ дэс тыркудзэм и пашэ Муртаз-пэщэ и гухъыринэр сулътIаным и сэрейм къекIуэлIауэ слъэгъуащ.
— Ар Муртаз-пэщэ зэрейр дэнэ щыпщIэрэ?
— Шыгухум сеупщIати, къызжиIащ.
— Ари хъыбар дэгъуэщ… — жиIащ Къаплъэн-Джэрий. ИгукIэ жиIар нэгъуэщIщ: «Ар сяпэ щIригъэблэгъар сщIатэмэ…»
Ичынды нэмэзыр къэсыным сыхьэт хуэдэ иIэжт Къаплъэн- Джэрий сулътIаным и сэрейм щынэсам. Iэщэ пIыгъыу сулътIаным и унэ уихьэ зэрымыхъунур къыщыжраIэм, Къаплъэн- Джэрий и къамэмрэ и сэшхуэм-рэ зыкIэрихри, хъумакIуэм иритащ. СулътIаным и пэшым щIаша нэужь, щхьэщэ ищIащ, сэлам ирихащ. Къаплъэн- Джэрий къикIуэтыжа къудейуэ Муртаз-пэщэ, и фащэр зэщIэлыдэу, пэшым къыщIыхьащ. Абыи фIэхъус-сэлам ирихащ сулътIаным.
СулътIаным йоплъ Къаплъэн- Джэрий, и нэр къытригъэкIыркъым, игукIэ жеIэ: «Сызэригугъауэ, мыбы ныбжь иIэкъым, илъэс зыщыплIкIэ сэр нэхърэ нэхъыщIэнщ, е дызэныбжь хъунщ. Муртаз-пэщэр лIыкущ, илъэс щэ ныкъуэ и ныбжьынщ. Уеплъмэ, лIы екIу хуэдэщ, и цIыхугъэкIэ къызэрыпхущIэкIынур дэнэ щыпщIэн? Зи пащхьэ дит сулътIаным и нэщхъыр зэхихыркъым, къыщыгуфIыкIыным и пIэкIэ. УсулътIаныныр хъарзынэщ, IэнатIэ гугъущ армыхъу… И фэкIэ пщIэнукъым зыхуэдэр, ар зыхуэдэр къызэрыпщIэнур и IукIэ щIыкIэрщ, и зекIуэкIэ-гъэпсыкIэщ, и лIыгъэщ…
Сурэтыр СэвкIуий Хьэмид ищIащ
