Нобэ Адыгэ фащэм и махуэщ
Лъэпкъым и гупсысэ, зэфIэкI, Iэзагъ къызытещыж
ФокIадэм и 28-р Адыгэ фащэм и махуэу гъэувыным теухуа унафэр 2012 гъэм Дунейпсо Адыгэ Хасэм къыщащтауэ щытащ. Абы къыпэджэжхэм къахэхъуэ зэпытщ — лъэпкъым и махуэ хэхахэм адыгэ фащэкIэ хуэпауэ къалэ, къуажэ уэрамхэм къыдыхьэхэр нэхъыбэ зэрыхъур ди нэгу щIокI.
Илъэс къэс а махуэм ирихьэлIэу ди республикэм гуфIэгъуэ дауэдапщэхэр къыщаIэт, адыгэ фащэм и тхыдэм, иIа теплъэм, и мыхьэнэм теухуа дерсхэр еджапIэхэм щрагъэкIуэкI, фильмхэмрэ нэтынхэм- рэ щагъэлъагъуэ.
Иджы дэтхэнэ адыгэ пщащэми насыпышхуэу къелъытэ и пкъым хуэфIыпс фащэ екIу иIэныр. Адыгэ фащэр фэилъхьэгъуэ дахэ къудейкъым, ар укъызыхэкIам пщIэ хуозыгъэщIщ, лъэпкъым и гупсысэ, зэфIэкI, Iэзагъ къызытещыж Iэужь нэсщ.
Фащэр фIыуэ зылъагъу, абыкIэ ди псэр зыгъэгуфIэ, зыкъыдэзыгъэщIэж адыгэ щIалэхэмрэ хъыджэбзхэмрэ я дежкIэ адыгэ фащэм иIэ мыхьэнэм теухуауэ къыджаIахэм нобэ фыщыдогъэгъуазэ.
Адрейхэм сыткIи йофIэкI
Мамхэгъ Хьэчим сэмэгумкIэ щытщ
— Куэд щIауэ сигу илъами, мы гъэм Адыгэхэм я махуэм ирихьэлIэу япэу щыстIэгъауэ аращ адыгэ фащэр. А махуэр Iэтауэ ди деж зэрыщыдгъэлъэпIар куэдым ялъэгъуауэ къыщIэкIынщ. Нэхъыжьи нэхъыщIи дызэгурыIуэри, щIыналъэм щыпсэу лъэпкъ 33-рэ дызэхуэсри, адыгэ шхыныгъуэхэмкIэ бей Iэнэ берычэтхэр дгъэуващ, ауэ нэхъыщхьэр аракъым, атIэ а махуэм фащэкIэ хуэпауэ цIыху 1600-м нэблагъэ къызэрыдэкIарщ. А Iуэхум сэ срогушхуэ.
Адыгэ фащэм кIэрылъыпхъэхэр псори къызэщIиубыдэу си щIалэ нэхъыжьымрэ сэрэ едгъэдащ. УкъызыхэкIар пщIэжу, нэхъыжьхэм къадекIуэкI хабзэмрэ нэмысымрэ уахуэфащэу, лъэпкъым и щIэиныр уи гъуазэу упсэуныр къежьапIэ дахэу къызолъытэ. Нобэ дгъэлъагъуэр щапхъэщ, дэ пщэдейм дрихъумакIуэщ, дриплъакIуэщ, ар зыщыдгъэгъупщэ хъунукъым.
«Шэхур хуабэ щIыкIэ хуз, щIа- лэр цIыкIу щIыкIэ гъасэ», — жеIэ адыгэм. Ди хабзэм нэхъыфI, ди фащэм нэхъ екIу, хэкум нэхъ дахэ къыпхуэгъуэтынукъым, ущIэлъыхъуэни щыIэкъым. Мис а псор ди щIэблэм зыхедгъащIэу къэдгъэтэджын хуейщ.
Адыгэ фащэм и махуэм и закъуэкъым ар щыщыттIэгъапхъэр, ар нэхъыбэрэ ди пкъым итлъхьэху нэхъыфIщ. Псалъэм папщIэ, японхэм я кимонор иджыри къыздэ- сым ящыгъщи, абы имыгъэ-
лъагэмэ, зыкIи игъэлъахъшэркъым. Ди фащэр сыткIэ нэхъ Iей?!
Мамхэгъ Хьэчим,
Бахъсэн къалэ
администрацэм и унафэщI.
Адыгэр зыгъэадыгэ фащэ
Адыгэ фащэ зэрызэзгъэпэщрэ илъэсищым щIигъуащ. Куэд щIауэ сехъуапсэрт фащэ зэпэщ езгъэдыну, ауэ, сыстудентти, абы тезгъэкIуэдэн ахъшэ къысхудэмыгъахуэурэ екIуэкIырт. Адыгэхэм я щыгъуэ-щIэж махуэм, нэгъуэщI махуэ лъапIэхэм фащэ щыстIэгъэну си нэ къикIырти, ар зытхэм пщIэкIэ къеIысхыну зыбжанэрэ яужь сихьати, сыкъагъэпцIэжащ. Апхуэдэу екIуэкIыурэ, си ныбжьэгъу щIалэм сыщытригъэгушхуэм, Хъурей Жаннэ деж зэгъусэу дыкIуэри, фащэ едгъэдауэ щытащ. Абы щыгъуэ стипендие нэхъыщхьэр къэсхьу седжэрти, мазитIым къызатар (сом мин 14-рэ 500-рэ) Жаннэ естыжауэ щытащ. Апхуэдэ щIыкIэкIэ си пкъым хуэщIа фащэ сиIэ хъуащ.
Фащэ зэ ебгъэдамэ, абы пкърылъ Iэмэпсымэхэм удехьэхри, зы къэпщэхуамэ, адрейм зептурэ, фащэр къызыхуэтыншэу зэбгъэпэщыху утепыIэркъым. Апхуэдэу щIэздзэри, аргуэру си мазитI стипендиер адыгэ пыIэ езгъэдынми тезгъэкIуэдащ. ИужькIэ къамэ езгъэщIащ. Куэд мыщIэу илъэсищэ ныбжь зиIэ щхьэрыпхъуэн къэсщэхужащ. Ар хэхауэ махуэшхуэхэм деж къасщтэу аращ икIи зыщыстIэгъэху, зыщыгъамрэ абы и нэгу щIэкIамрэ срегъэгупсыс.
Адыгэр зыгъэадыгэу щытахэм ящыщщ ди фащэр. ЦIыхум щыгъым и гупсысэкIэр елъытауэ къыщIэкIынщ. Адыгэ фащэр щыстIэгъа нэужь, ди адэжьхэм дунейр зэралъагъуу щытар, я гупсысэхэр нэхъ къызгурыIуэу къысщохъу.
Зэи сщыгъупщэжынкъым япэ дыдэу фащэр щыстIагъэу уэрамым сыкъыщыдыхьам зыхэсщIауэ щыта гурыщIэр, абы къысхилъхьа гушхуэныгъэр. ЯпэщIыкIэ куэд къызэрызэплъым сигъэукIытэрт, иджы сесэжащ. ИужькIэ къызэрызгурыIуамкIэ, къызэплъхэм я нэхъыбэр къызэхъуапсэу арат.
Адыгэ фащэм и махуэм ирихьэлIэу интернетым чэзузэIэпых (флэшмоб) щезгъэжьащ. Адыгэ фащэр ящыгъыу зытрагъэх видеонэтын кIэщIым лъэпкъым, фащэм хуэгъэпса хъуэхъу къыщоIури, итIанэ «Сэ адыгэ фащэр си фащэщ, уэ-щэ?» — жаIэри чэзур зратым и цIэр къраIуэ. Зи цIэ жаIам абы къыпищэну и къалэнщ. Iуэхур цIыхухэм къызэрыддаIыгъар си гуапэ хъуащ. Зи видеонэтыныр нэхъыфIу къилъытэ ныбжьыщIитIым Нэхущ Чэрим Адыгэ фащэм и махуэм ирихьэлIэу итыну концертым и билет тыгъэ яхуищIынущ.
Шыбзыхъуэ Астемыр,
«1 КъБР» телеканалым и лэжьакIуэ.
Сурэтыр Къарей Элинэ трихащ
Жэуаплыныгъэ къысхелъхьэ
Адыгэ фащэ сиIэну куэд щIауэ сехъуапсэрт, зыгуэрым щыгъыу слъагъумэ, зыщызмыгъэнщIу сеплъырт. Сэ къызэрыслъытэмкIэ, адыгэу зызылъытэж дэтхэнэми адыгэ фащэ и унэ щIэлъын, ар щитIагъэу цIыхухэм яхыхьэн хуейщ.
Ди адэжьхэм къытхуагъэна фащэр зетхьэну ди къалэнщ. ГуфIэгъуэ махуэхэм, лъэпкъ зэхуэсхэм, джэгухэм сыщыхэткIэ, щызотIагъэ фащэр. Ар зыхэзымыщIам и фIэщ пхуэщIынкъым фащэр пкъым иплъхьа иужь къуит къарум, гушхуэныгъэм и инагъыр. ИтIанэ, моуэ жэуаплыныгъэ гуэр къысхилъхьэу къысщохъури, фащэм сызэрыхуэфэщэным яужь ситщ.
ПщыукI Жамбот,
МГЭИ-м и юридическэ факультетым и 3-нэ курсым щеджэ.
ЛэжьапIэ сыщрикIуэ щыIэщ
Си япэ фащэр ещанэ классым сыщIэсу си адэм схуригъэдауэ щытащ. Пэжщ, сэ абы щыгъуэм къызгурыIуэ щIагъуэ щыIэтэкъым, ауэ фащэр фIыуэ слъагъунымкIэ ар сэбэп хъуауэ къысщохъу. ИужькIэ, университетым и япэ курсым сыщIэсу сехъуапсэри, езгъэдат.
Фащэм и IэфIыр зэ зыхэзыщIам IэщIыб хуэмыщIыжыр пэжщ. Абы етIуани ещани къыкIэлъыкIуащ, еплIанэ фащэр езым здыжащ, иджы етхуанэр изогъэдри, ари мыгувэу хьэзыр хъунущ.
ЦIыхур нэхъ зыгъэдахэ, нэхъ щыгъын екIу уигъэлъыхъуэнщ фащэм. Къезэгъыу къэслъытэмэ, хьэгъуэлIыгъуэ, гуфIэгъуэ махуэшхуэ, джэгу ирехъу, дэни щыщызотIагъэ фащэр, уеблэмэ лэжьапIэ сыщрикIуэ щыIэщ. Си адэмрэ сэрэ лъэпкъым ди щыгъуэ-щIэж махуэм фащэ тщыгъыу докIуэри зэгъусэу дыхэтщ.
Нэчо Марьянэ.
Малкэ къуажэ
Лъэпкъым и уасэр и бынщ
Гъубжокъуэ Амиррэ Шыфэдыгъу Заринэрэ зэдэлъхузэшыпхъум я бынщ, Шэрэдж Ищхъэрэ дэт курыт еджапIэм и етIуанэ классым щIэсщ, фIы дыдэу йоджэ, уэрэд жыIэным дехьэх, адыгэ къафэр зыпащI щыIэкъым. Школым къыщаIэт дауэдапщэхэм зэдэлъхузэшыпхъур жыджэру хэтщ. ФокIадэм и 20-м, Адыгэхэм я махуэм, я еджапIэм щрагъэкIуэкIа пшыхьым ныбжьыщIэхэм ди лъэпкъ фащэ екIухэр ящыгъыу хэтащ.
ЦIыкIуитIым я адэшхуэ-анэшхуэхэу Гъубжокъуэхэ Баширрэ ХьэIишэтрэ хуабжьу ирогушхуэ, гъащIэм къащыхуэсэбэпын чэнджэщхэмкIэ зэщIаузадэ. Жыгым къыпыкIэ и уасэщ, лъэпкъым и уасэр и бынщ.
Инэрокъуэ Данэ.
Адыгэ цей
УэркIэ щIалэфIым и щхьэр
лъагэщ,
Къуршыщхьэ уэсурэ цей хужь,
И шы къарапцIэр иутIыпщмэ,
Шыгъажэм япэу ар къосыж.
Адыгэ пшынэм зиукъуэдиймэ,
Щауэм щыщ уохъури,
укъоудж.
Жьым кърихьэкIым хуэдэу
мафIэр,
Iэпкълъэпкъ узыншэр
емылыджщ.
Уи бзыпхъэр пщащэм
IэкIуэлъакIуэу
Нэхущ дыгъэпсым къыхихащ,
Биишэр къыплъэмыIэсыну,
Хьэзырхэр псысэкIэ гъэпсащ.
Дахагъэу щыIэр бдалъагъуну,
Къуршым дэкI лъагъуэхэр
уи дыпIэщ.
Адыгэ шум уемыпцIыжыну,
Пэжыр уи гъуэгу
зэхэгъэкIыпIэщ.
ЛIэщIыгъуэхэр
зэкIэлъыбгъакIуэу,
Уэ фIымрэ Iеймрэ
бгъэунэхуащ.
Гынымэр жьым
къыбдрихьэкIыу,
Лъы защIи куэдрэ ухъуащ.
Шэм къимыгъазэу уэ
пхылъэтырт,
Гъуанэдэу Iэщи къыптехуащ.
Зигу фIыцIэм уэркIэ
зыщIихъумэу,
Тхыдэ гъунэгъум къыщыхъуащ.
Уэ си лъэпкъышхуэм
ухуэфIыбзэщ,
Шыщхьэмыгъазэр уогъэпэж.
Бащлъыкъыр дамэм хуэдэу
пIэту,
Бийм и гурыгъыр ибогъэж.
Ауэ щIалэфIым и щхьэр лъагэ,
Къуршыщхьэ уэсурэ цей
хужькIэ?
И шы къарапцIэм зиукъуэдийуэ,
Шыгъажэм япэу
къыщысыжкIэ?
Уэ лIыгъэм щауэр хубогъасэ,
Бгъэм хуэдэу уардэу шыбгым
фисщ.
Уи бзыпхъэр сэркIэ къыхэхами,
Зэры-Кавказу ухуэфIыпсщ.
МэшбащIэ Исхьэкъ
