Я къару емыблэжу цIыхубэм яхуэлэжьахэр
2020 гъэ едгъэжьэжыр дунейм и тхыдэм къыхэнэнущ къэрал псоми я дежкIэ нэхъ гугъу дыдэу щытахэм ящыщ зыуэ. Тхьэм и шыкуркIэ, куэдрэ къэхъуркъым зэрыдунейуэ зы Iуэху гуэрым зэдигъэгулэзу, ауэ ЩIы хъурейм и КъуэкIыпIэми КъухьэпIэми, Ипщэми Ищхъэрэми хыхьэ хэкухэр апхуэдэ гузэвэгъуэ хэтащ икI илъэсым. Коронавирус узыфэ зэрыцIалэ лIэужьыгъуэщIэм зиубгъури, цIыхущхьэкIэ хэщIыныгъэшхуэхэр къахуихьащ лъэпкъ псоми.
Ди республикэм и цIыхухэм ящыщуи мы гъэм нэхъыбэ дунейм щIехыжам и щхьэусыгъуэхэм ари яхэтщ. Дигу хэзыгъэщIа хъыбар мымащIэ зэхэтхащ — хэти куэдрэ сымэджауэ дунейм ехыжащ, хэти зэуэзэпсэт жыхуаIэм хуэдэу тхэкIыжащ. Псо дыдэми я гугъу тхуэмыщIми, дыхуейт я къару емыблэжу Къэбэрдей-Балъкъэрым, къэралым яхуэлэжьа цIыху зыбжанэм мыбдежым я цIэ къыщитIуэну, бэм фIыкIэ ягу къызэринар къыхэдгъэщу.
Мэзыхьэ Борис Беслъэн и къуэр Щхьэлыкъуэ къуажэм 1940 гъэм мэлыжьыхьым и 7-м къыщалъхуащ.
Илъэс 15-кIэ ар пэрытащ «Ленин гъуэгу» («Адыгэ псалъэ») газетым и редактор нэхъыщхьэ къулыкъум, илъэс 30-м щIигъукIэ КъБР-м и Журналистхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщIу щытащ. Ди республикэм и мызакъуэу, адыгэ щыпсэу щIыналъэхэми щыцIэрыIуэ тхакIуэ Iэзэт ар — абы и Iэдакъэ къыщIэкIащ тхылъ тIощIым нэблагъэ.
И лэжьыгъэфIым папщIэ Мэзыхьэ Борис къэрал гулъыти мызэ-мытIэу игъуэтащ — ар Урысей Федерацэм щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэт, Адыгэ, Къэрэшей-Шэрджэс республикэхэм щIыхь зиIэ я журналистт.
Фырэ Руслан Борис и къуэр Зэрэгъыж къуажэм 1951 гъэм мэкъуауэгъуэм и 24-м къыщалъхуащ.
Актёру лэжьэн щIэзыдза Фырэм иужькIэ къулыкъу зыбжанэ зэблихъуащ — ар режиссёру, къэрал, жылагъуэ лэжьакIуэу, ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и художественнэ унафэщIу щытащ, 1991 — 2014 гъэхэм лэжьащ КъБР-м и Президентым и чэнджэщэгъуу, Парламентым и комитетым и унафэщIу, курортхэмрэ туризмэмкIэ, щэнхабзэмрэ хъыбарегъащIэ IэнатIэхэмкIэ министру, Правительствэм и УнафэщIым и къуэдзэу.
Фырэм къыхуагъэфэщащ Зэныбжьэгъугъэм и орденыр, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и ЩIыхь тхылъыр, УФ-м, КъБР-м, Абхъаз АССР-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ цIэ лъапIэхэр.
Чэт Юрий Махъсидэ и къуэр Шытхьэлэ къуажэм 1951 гъэм щIышылэм и 27-м къыщалъхуащ. Ар республикэм пщIэ щызиIэхэм ящыщт, юридическэ щIэныгъэхэм я докторт.
Чэтыр къэрал къулыкъу лъагэхэм пэрытащ — КъБР-м и прокурору, республикэм и ХэхакIуэ комиссэм и унафэщIу, ШынагъуэншагъэмкIэ советым и секретару, Къэбэрдей-Балъкъэрым и Конституцэ судым и унафэщIым и къуэдзэу щы- тащ.
И зэфIэкIхэм папщIэ ар хуэфащэ дыдэу къэралым игъэлъэпIащ — УФ-м и Президентым и ФIыщIэ тхылъ къратащ, «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и пащхьэм щиIэ фIыщIэхэм папщIэ» орденыр, КъБР-м и ЩIыхь тхылъыр, «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щIыхь зиIэ и юрист» цIэ лъапIэр къыфIащащ.
Вэрокъуэ Владимир Хъалид и къуэр Налшык къалэм 1936 гъэм щIышылэм и 2-м къыщалъхуащ.
Режиссёр, тхакIуэ, журналист Iэзэ Вэрокъуэм и зэфIэкIыр лъэныкъуэ куэдкIэ къигъэлъэгъуащ. Абы и Iэдакъэ къыщIэкIащ тхылъ 20, трихащ документальнэ, художественно-публицистикэ фильми 150-м щIигъу. Ар УФ-м и Кинематографистхэм я зэгухьэныгъэм и секретару, КъБР-м и Кинематографистхэм я зэгухьэныгъэм, республикэм ЩэнхабзэмкIэ и фондым я унафэщIу лэжьащ.
Вэрокъуэ В. Хъ. къыхуагъэфэщащ Зэныбжьэгъугъэм и орденыр, УФ-м и Президентым и ЩIыхь тхылъыр, «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и пащхьэм щиIэ фIыщIэхэм папщIэ» орденыр, къыфIащащ «РСФСР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ», «Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ», Къэбэрдей-Балъкъэр, Адыгэ, Осетие Ищхъэрэ — Алание республикэхэм гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ цIэ лъапIэхэр.
ХьэхъупащIэ Сулеймэн Iэуес и къуэр илъэс 45-кIэ хьэлэлу яхуэлэжьащ КъБР-м узыншагъэр хъумэнымкIэ и IэнатIэм, цIыхухэм.
Илъэс 17-кIэ ар щытащ Республикэ клиникэ сымаджэщым лъынтхуэхэм ехьэлIа хирургиемкIэ и къудамэм и унафэщIу, 2014 гъэм щегъэжьауэ абы и унафэм щIэтащ республикэм Узыншагъэр хъумэнымкIэ и министерствэм и «Диагностикэ центр» IуэхущIапIэм и хирургие къудамэр.
Ар квалификацэ нэхъ лъагэ дыдэ зиIэ дохутыр-хирургт. Абы и нэIэ щIэту дохутыр-хирург куэд Iэзэ хуэхъуащ я IэщIагъэм. И иужьрей махуэхэм нэсыху ар и IэнатIэ пэрытащ, и дэIэпыкъуэгъу хуэныкъуэ сымаджэхэм узыр ящхьэщихыу. И лэжьыгъэфIым къыпэкIуэу абы къыхуагъэфэща дамыгъэ лъапIэхэм ящыщт КъБР-мрэ Ингуш Республикэмрэ щIыхь зиIэ я дохутыр цIэ лъапIэхэр.
Бгъэжьнокъуэ Барэсбий Хьэчим и къуэр Зеикъуэ къуажэм 1947 гъэм щэкIуэгъуэм и 1-м къыщалъхуащ.
ЩIэныгъэлI-тхыдэдж, этнолог къызэрымыкIуэ, тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор, РАН-м и Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ центрым археологиемрэ тхыдэ жыжьэмкIэ и къудамэм и унафэщIу лэжьа Барэсбий и Iэдакъэм къыщIэкIащ щIэныгъэ лэжьыгъэ 200-м щIигъу, абыхэм монографиеу 14 яхэту. А лэжьыгъэхэр бзэ куэдкIэ зэдзэкIауэ къыдэкIащ.
Ар КъБКъУ-м педагогикэмрэ психологиемкIэ и кафедрэм и ассистенту, егъэджакIуэ нэхъыжьу щытащ, КъБР-м Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым и унафэщIу лэжьащ. Барэсбий къэралми хамэ щIыналъэхэми я щIэныгъэлIхэм фIыуэ къыщацIыхурт. Ар УФ-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм Кавказ Ищхъэрэм иращIэкI къэхутэныгъэхэмкIэ и ЗэзыгъэIу советым хэтащ, «Кавказ Ищхъэрэм и археологиемрэ этнологиемрэ» щIэныгъэ журналым, «ЛIэщIыгъуэбэ зэныбжьэгъугъэм и тхыдэр» монографием я редактор нэхъыщхьэу щытащ. Илъэс зыбжанэкIэ Бгъэжьнокъуэ Барэсбий РФФИ-м и эксперт советым, КъБКъУ-м тхыдэмкIэ ягъэхьэзыр доктор диссертацэхэр щыпхагъэкI советым хэтащ.
Тау Хьэзешэ Талий и къуэр Къамылыкъуэ къуажэм 1936 гъэм щIышылэм и 26-м къыщалъхуащ. Ар щылэжьащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым. Абы щыIэху Таум и Iэдакъэ къыщIэкIащ адыгэбзэм епха лэжьыгъи 100-м щIигъу.
ИужькIэ КъБКъУ-м ирагъэблагъэри, жэуаплыныгъэ зыпылъ IэнатIэхэр абы щызэрихьащ: щIэзыгъэтIысхьэ комиссэм и унафэщIу, хамэ къэрал къикIа студентхэм я декану, еджапIэ нэхъыщхьэм филологиемкIэ и къудамэм и къызэгъэпэщакIуэу щытащ.
Хьэзешэ илъэс 20-м щIигъукIэ зэрихьащ проректор къулыкъур, къэбэрдей-шэрджэсыбзэм и кафедрэм и тхьэмадэуи щытащ. Филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор, КъБР-м щIэныгъэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Таум хэлъхьэныгъэшхуэ хуищIащ щIэблэр егъэджэнми, хамэ къэрал щыпсэу адыгэхэм Хэкум зыкъызэрыпащIэфын Iэмалхэм зегъэубгъунми. Ар фIыуэ къыщацIыхурт Иорданием, Сирием, Тыркум.
Бэчыжь Лейлэ Iэбубэчыр и пхъур КъШР-м щыщ Хьэбэз районым хыхьэ ПсэукIэ Дахэ къуажэм 1929 гъэм накъыгъэм и 29-м къыщалъхуащ. Ар адыгэ лъэпкъым и япэ бзылъхугъэ еджагъэшхуэт, филологие щIэныгъэхэм я докторт, профессорт, ЩIДАА-м и вице-президентт, КъБР-м, КъШР-м, АР-м щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэт.
Адыгэ зэрыс щIыналъищми нэгъуэщI къэралхэм щыпсэу ди лъэпкъэгъухэми фIыуэ къацIыхурт ар.
Адыгэ литературэм и тхыдэр куууэ зыджа, критик цIэрыIуэ, Къандурым и цIэр зезыхьэ дунейпсо саугъэтым и лауреат бзылъхугъэм къыхуагъэфэщащ дамыгъэ лъапIэ куэд дыдэ. Абыхэм ящыщщ «Лъэпкъхэм я Зэныбжьэгъугъэ» орденыр, «Хэкум и пащхьэ щиIэ фIыщIэхэм папщIэ» орденым и медалым и етIуанэ нагъыщэр.
Иуаныкъуэ Нурбий Рашид и къуэр Адыгэ Республикэм щыщ Кунчыкъухьэблэ къуажэм 1927 гъэм къыщалъхуащ.
1943 гъэм, и ныбжькIэ къытемыхуэ пэтми, Иуаныкъуэр Хэку зауэшхуэм дэкIри, ар иуха нэужьи дзэм къулыкъу щищIащ.
Нурбий ящыщщ 1958 гъэм КъБКъУ-м япэу къыщIигъэкIахэм. Мэзкуу аспирантурэр къыщиуха нэужь, Иуаныкъуэм и диссертацэр пхигъэкIри, филологие щIэныгъэхэм я кандидат цIэр къыфIащауэ щытащ. 1962 гъэм щегъэжьауэ зигъэпсэхуну тIысыжыху Иуаныкъуэ Нурбий КъБКъУ-м и егъэджакIуэу, доценту щытащ.
Къамбий Мухьэб Алим и къуэр Каменномост (Къармэхьэблэ) къуажэм 1923 гъэм накъыгъэм и 23-м къыщалъхуащ.
Хэку зауэшхуэм и пэщIэдзэм ар Дзэ Плъыжьым ираджащ икIи 1946 гъэ пщIондэ абы къулыкъу щищIащ. 1958 гъэм Мухьэб Алим и къуэр Къармэхьэблэ дэт курыт еджапIэ №1-м и унафэщIу ягъэуващ икIи а IэнатIэм илъэс 30-кIэ пэрытащ. Къамбийр республикэм и жылагъуэ гъащIэми жыджэру хэтащ.
КъытщIэхъуэ щIэблэр егъэджэным, гъэсэным Мухьэб хуищIа хэлъхьэныгъэхэм къэралым гулъытэшхуэ щигъуэтащ. СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым 1968 гъэм бадзэуэгъуэм и 1-м къыдигъэкIа УказымкIэ абы къыфIащащ Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь цIэр. Абы къыхуагъэфэщащ Ленин орденыр, «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и пащхьэм щиIэ фIыщIэхэм папщIэ» орденыр, медаль зэмылIэужьыгъуэхэр.
Гуртуев Эльдар Берт и къуэр Белая Речкэ къуажэм 1935 гъэм мэкъуауэгъуэм и 2-м къыщалъхуащ.
1959 гъэм къыщыщIэдзауэ 1968 гъэ пщIондэ Гуртуевыр республикэм и тхылъ тедзапIэм щылэжьащ. 1968 — 1982 гъэхэм республикэ радиом и редактор нэхъыщхьэу щытащ, 1982 гъэм къыщыщIэдзауэ илъэс 13-кIэ ар «Нюр» сабий журналым и унафэщIу лэжьащ.
Гуртуев Э. Б. прозаик Iэзэт. Абы и къалэмыпэм къыщIэкIахэр къытехуащ къэралым и газетхэм, журналхэм, тхыгъэхэр урысыбзэкIэ, инджылызыбзэкIэ, испаныбзэкIэ, словакыбзэкIэ, тыркубзэкIэ зэрадзэкIащ.
ТхакIуэ, журналист цIэрыIуэр УФ-мрэ КъБР-мрэ щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэт, КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэт.
Жылокъуэ Мухьэмэдин Зырамыку и къуэр Аушыджэр къуажэм 1938 гъэм дыгъэгъазэм и 31-м къыщалъхуащ.
Мухьэмэдин къиухащ Гнесинхэ я цIэр зэрихьэу Мэзкуу дэт институтым музыкэ комедиемкIэ и факультетыр. Хэкум къигъэзэжа нэужь, уэрэджыIакIуэ Iэзэр Музыкэ театрым илъэс тIощIкIэ щылэжьащ, роль нэхъыщхьэу куэд игъэзэщIащ, ар зыхэмыта спектакль щIагъуи а театрым щагъэувакъым.
1974 гъэм Жылокъуэм «КъБАССР-м щIыхь зиIэ и артист», 1981 гъэм «КъБАССР-м и цIыхубэ артист» цIэ лъапIэхэр къыфIащащ.
ГубэщIыкI Владимир Исмэхьил и къуэр Лэскэн щIыналъэм хыхьэ Хьэтуей къуажэм 1933 гъэм и дыгъэгъазэм къыщалъхуащ.
КъБР-м и МВД-м и Следственнэ IуэхущIапIэм, иужькIэ МВД-м и штабым я япэ унафэщIу щыта, КъБР-м юстицэмкIэ и министру лэжьа, СССР-м и Сбербанкым и Къэбэрдей-Балъкъэр къудамэм и унафэщI къулыкъур илъэс 20-м щIигъукIэ зыIэщIэлъа, абы и директорхэм я советым хэта, Дунейпсо Адыгэ Хасэм РепатриацэмкIэ и комитетым и тхьэмадэу щыта, щIэныгъэлI цIэрыIуэ, IэщIагъэлI щыпкъэ ГубэщIыкIыр хэкупсэ нэсу дунейм те- тащ.
IэщIагъэлI гъуэзэджэр «АСКРЕДИТ»-м (КъБР) и къызэгъэпэщакIуэхэм я советым и тхьэмадэуи щытащ, ди щIыналъэм и зыужьыныгъэм хуэщхьэпэн лэжьыгъэшхуэ зэфIэзыгъэкIхэм хабжэу.
Апхуэдэ лэжьыгъэшхуэр гулъытэншэ хъуакъым. ГубэщIыкI Владимир къыхуагъэфэщащ ди щIыналъэм и дамыгъэ нэхъ лъапIэ дыдэр — Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и ЩIыхь тхылъыр. Владимир иIэт республикэм и Парламентым и ЩIыхь тхылъри. Ар РСФСР-мрэ КъБАССР-мрэ щIыхь зиIэ я юристт.
Мэшыкъуэ Феня Сэрал и пхъур Бахъсэн щIыналъэм хыхьэ Къубэ-Тэбэ къуажэм 1947 гъэм фокIадэм и 18-м къыщалъхуащ.
Москва къалэм Щукиным и цIэр зэрихьэу дэт театральнэ еджапIэ нэхъыщхьэр 1975 гъэм къиухри, актрисэм къигъэзэжащ ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым икIи абы и гуп зэкъуэтым занщIэу хэзэгъащ. Абы къыщыщIэдзауэ Феня и гъащIэр къыгуэхыпIэ имыIэу пыщIауэ щытащ лъэпкъ театрым.
Мэшыкъуэ Феня и творчествэр лъэныкъуэ куэду зэтепщIыкIырт — ар актрисэ зэчиифIэу зэрыщытым, утыкум дахэу зэритым къыдэкIуэу, егъэджакIуэ Iэзэт — Кавказ Ищхъэрэм гъуазджэхэмкIэ и къэрал институтым и доцентт, актёр Iэзагъымрэ бзэмкIэ егъэджакIуэт.
И лэжьыгъэфIым папщIэ Феня мызэ-мытIэу ягъэпэжащ — абы хуэфащэ дыдэу къыфIащащ «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и цIыхубэ артисткэ» цIэ лъапIэр, «ЩIыхьым и Дамыгъэ» орденыр къратащ.
Къардэн Мухьэмэд Мучэзир и къуэр Зеикъуэ къуажэм 1954 гъэм гъатхэпэм и 28-м къыщалъхуащ.
Къардэн Мухьэмэд лэжьэн щыщIидзар комсомолым епха IэнатIэщ — ВЛКСМ-м Налшык къалэм щиIэ Ленинскэ райкомым и инструктору, лекцэхэм къеджэу, ВЛКСМ-м и обкомым и лектор гупым я унафэщIу щытащ. 1984 гъэм и жэпуэгъуэ мазэм ВЛСКМ-м и обкомым и унафэщIхэм я чэнджэщкIэ ар «Советская молодёжь» газетым и редактор нэхъыщхьэу ягъэуващ икIи а къулыкъум илъэс 36-м нэблагъэкIэ пэрытащ.
Къардэным КъБР-мрэ УФ-мрэ щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ цIэ лъапIэхэр, ВЛКСМ-м и ЦК-м, УФ-м и Профсоюз щхьэхуитхэм я зэгухьэныгъэм я щIыхь тхылъхэр, УФ-м и Журналистхэм я зэгухьэныгъэм «IэщIагъэм ирилажьэхэм я пащхьэм щиIэ фIыщIэхэм папщIэ» и щIыхь тхылъымрэ дамыгъэ лъапIэмрэ къыхуагъэфэщат.
Къармэ Мажмудин Тумкъей и къуэр Узбекистаным 1950 гъэм накъыгъэм и 8-м къыщалъхуащ.
Шахматист Iэзэ, КъБР-м Шахматхэмрэ шашкэхэмкIэ и федерацэм щIыхь зиIэ и президент, урысейпсо категорие зиIэ хеящIэ, категорие нэхъыщхьэ зиIэ гъэсакIуэ, республикэм физкультурэмрэ спортымкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Къармэр щыцIэрыIуэр ди республикэм и закъуэтэкъым — езыми и гъэсэнхэми я зэфIэкIым щыщыгъуазэт къэралым и щIыпIэ куэдым.
Къармэм къыфIащащ «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм физкультурэмрэ спортымкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр.
Ар цIыху гуапэу, лэжьакIуэшхуэу щытащ, шахмат зэхьэзэхуэ зэмылIэужьыгъуэхэр екIуу къызэригъэпэщыфырт, зи IэщIагъэм фIыуэ хэзыщIыкI судьят, гъэсакIуэ, унэтIакIуэ къызэрымыкIуэт. Къармэм пщIэшхуэ къыщыхуащIырт Урысейм ШахматхэмкIэ и федерацэми.
Абазэ (Алъхъэс) Ибрэхьим Тырку Республикэм щыщ Хьэжмуратлы къуажэм 1947 гъэм къыщалъхуащ. Илъэс 15-кIэ узэIэбэкIыжмэ, ар Налшык къэIэпхъуэжауэ щыпсэурт, Хэкужьым гу щихуэжыным хуэнэхъуеиншэу.
Лъэпкъым и тхыдэр джыжыным къаруушхуэ тригъэкIуадэу елэжьащ Ибрэхьим. Тыркур псэупIэ зыхуэхъуа адыгэхэм я къекIуэкIыкIам теухуа тхылъ зыбжанэ и Iэдакъэ къыщIэкIащ Абазэм. Абыхэм ящыщщ «ХамэщIым ди натIэ щыхъуар» зыфIищар.
Урыс-Кавказ зауэм хэтахэм, зи псэ зытахэм, хамэщIым къыщыхутэу абы щылIэжахэмрэ я фэм дэкIарщ, яшэча, нобэми яшэч бэлыхьырщ Абазэм псэхупIэ къезымыту зытетхыхьар.
