Тхыдэм и лъагъуэхэмкIэ
Лъэпкъ жыгыр зэфIэбгъэувэжыным нэхъ гугъу дыдэу хэлъыр абы и щIэдзапIэр къэгъуэтынырщ. Къардэнхэ къатщтэмэ, ар Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъ нэхъ ин дыдэхэм ящыщщ. Абыхэм ущрихьэлIэнущ Адыгэ, Осетие Ищхъэрэ — Алание, Къэрэшей-Шэрджэс республикэхэми хамэ къэрал зыбжанэми.
Къардэнхэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и къалэ, жылагъуэ 59-м дэсщ. УнэцIэр зезыхьэхэм ящыщ языныкъуэхэм жаIэу зэхыбох ахэр псори благъагъэкIэ зэбгъэдэмыхьэу, арщхьэкIэ ар пэжкъым икIи сэбэп хъунт абыхэм архив дэфтэрхэм, лъэпкъыр къызыхэкIар къэзыгъэлъагъуэ тхылъымпIэхэм зыщагъэгъуэзамэ.
Зыщыдгъэгъупщэ хъунукъым Къардэнхэ икъукIэ цIэрыIуэ хъуа куэд къазэрыхэкIари.
Абыхэм ящыщщ Къардэн Хьэсэн Екъуб и къуэр — япэ адыгэ композиторыр, Къэбэрдей-Балъкъэрым и гимныр зэхэзылъхьар. Апхуэдэщ дуней псом цIэрыIуэ щыхъуа модельер Къардэн Пьер, Совет Армэм и полковник, Лениным и орденымрэ Бэракъ Плъыжь орденихрэ зыхуагъэфэща, Хэку зауэ орденым и япэ нагъыщэр, Вагъуэ Плъыжь орденитIрэ медалхэмрэ зрата Шемякин (Къардэн) Михаил, абы и къуэ, сурэтыщI, Къэрал саугъэт куэд зыхуагъэфэща Къардэн Михаил, генерал-майор Къардэн Къубатий, Совет Союзым и ЛIыхъужьхэу Къардэн Мурат, Къардэн Къэбард, Урысейм и ЛIыхъужь Къардэн Уэхьид сымэ, Абхъазым и ЛIыхъужь Къардэн Генэ, 1950 гъэхэм республикэм щэнхабзэмкIэ и министру щыта Къардэн Башир, Къэрэшей-Шэрджэсым и Правительствэм и УнафэщIу щытахэу Къардэнхэ Аскэррэ Аликрэ, КъБАССР-м щIыхь зиIэ и артисткэ Къардэн ХьэкIуцэ, КъБР-м щIыхь зиIэ и артистхэу Къардэн Лъостэнбийрэ Къардэн Iэбузедрэ, республикэм узыншагъэр хъумэнымкIэ и министру щыта Къардэн Ахьмэд, Олимп чемпион, КъБР-м и Правительствэм и УнафэщIым и къуэдзэ Къардэн Мурат, «Совет- ская молодежь» газетым и редактор нэхъыщхьэ Къардэн Мухьэмэд, дунейпсо чемпионхэу Къардэн Анзор, Къардэн Антемыр, Европэм и чемпионкэ Къардэн Рагнеттэ, РСФСР-м щIыхь зиIэ и тренерхэу Къардэн Анзор, Къардэн Хьэсэн, нэгъуэщI куэди.
Щолэхъупщым
и лIыкIуэ
Къардэн
УФ-м Къэрал кIуэцI IуэхухэмкIэ и министерствэм и архив нэхъыщхьэм (Москва) «Адыгэхэм 1559 — 1748 гъэхэм ирагъэкIуэкIа Iуэхухэр» и гъэтIылъыгъэхэм хэлъщ пщы Къардэныкъуэ Василий теухуа дэфтэрхэр. Абы и IуэхущIафэхэм теухуахэр къыщыбгъуэтынущ Къудащ Елбэздыкъуэ 1913 гъэм къыдигъэкIа «Исторические сведения о кабардинском народе» тхылъми.
Къэбэрдеипщ, дипломат Къардэныкъуэ Василий теухуауэ абыхэм къыщыхьар мыращ:
«Къэбгъэлъагъуэмэ, Годунов Борис тетыгъуэр къыщылъысам, адыгэ лъэпкъымрэ Урысеймрэ я зэхущытыкIэм зэрызихъуэжа щыIэтэкъым.
Къэралым щекIуэкI зэщIэхъееныгъэр (смутное время) Къэбэрдейми щызыхащIэрт. Урыс цIыхубэм пщыуэ къалъытэнур ямыщIэу, пщы нэпцIхэм тхьэрыIуэ хуащIырт. АтIэ Москва пэIэщIэ щIыналъэхэм щыпсэухэм, псалъэм папщIэ, адыгэхэм, нэгъуэщI я Iэмалт?
Япэу зызыгъэIуа Лжедмитрий и деж, и пщыгъуэмкIэ ехъуэхъуну, адыгэхэм ягъэкIуауэ щытащ Сэнджэлейрэ Ботайрэ. Абы къигъэлъагъуэрт адыгэхэр Урысейм игъащIэкIи бгъэдэтыну тхьэ зэраIуам зэрыхуэпэжыр. Москварэ Къэбэрдеймрэ я зэхущытыкIэхэр гугъуми, къэбэрдеипщхэр щыхьэрым еблагъэрт, къулыкъу щащIэрт.
1589 гъэм Москва щыIащ Къардэныкъуэ Василийрэ Къамбулэтыкъуэ Борисрэ.
1609 гъэм къэбэрдеипщ нэхъыщхьэ Щолэхъум Шуйский Василий деж игъэкIуащ и лIыкIуэ пщы Къардэныр.
Москва здэкIуэм, Тулэ и Iэгъуэблагъэм нэсауэ, Къардэным къэзакъхэр къытеуэри къедыгъуащ, уеблэмэ Щолэхъум пщым хуигъэхь тыгъэхэр къыт-рахащ. Къардэныр Тушинэ яшащ. Абы икIри, Калугэ нагъэсащ.
Лжедмитрий яукIа нэужь, Къардэныр щIыхьащ Ляпунов Прокопий деж, арщхьэкIэ и Iуэхум зыри къимыкIыу, ар Казань яхуащ. Абы 1614 гъэ пщIондэ Къардэныр щыIащ.
Мыгувэу Щолэхъумрэ нэгъуэщI къэбэрдеипщхэмрэ тетыгъуэщIэр зылъыса урысыпщым тхьэрыIуэ хуащIа нэужь, Къардэным Москва игъэзэжри, пщы Михаил Федорович къыIущIэну щIэлъэIуащ. Апхуэдэу 1614 гъэм пщым ар Дыщэ палатэм иригъэблагъэри, тыгъэшхуэхэр и Iэрылъу Къэбэрдейм къигъэкIуэжауэ щытащ.
1616 гъэм Къардэн Василий иригъэкIуэкIа къэрал Iуэхутхьэбзэхэм я фIыгъэкIэ Къэбэрдейм икIыурэ Москва мызэ-мытIэу кIуащ пщыхэу Къанболэт Къундет, Енкъылыш Сэнджэлей, Щоджэныкъуэ-мырзэ Бузулук. Сэнджэлей и гъусэт уэркъ 18, Къундетрэ Щоджэныкъуэмрэ — пщIырыпщI. Ахэр кIуэцIры- кIащ Казань къалэмкIэ. Къэбэрдеипщхэр зытекIухьа Iуэхур къызэрыгурагъэIуар мыпхуэдэут: «Я адэшхуэхэр, я адэхэр, я къуэшхэмрэ адэ къуэшхэмрэ урысеипщхэм сыт щыгъуи къулыкъу хуащIащ, иджы зи чэзур езыхэрщ».
ТетыгъуэщIэр къэунэхуа нэужь, Къэбэрдеймрэ Москварэ нэхъ щIэх-щIэхыурэ зылъихьэ щыхъужар 1613 гъэм щегъэжьауэ къыщIэкIынущ».
Яхъума дэфтэрхэм ятепщIыхьмэ, а зэман хьэлъэм къэралым и щыхьэрымрэ Къэбэрдеймрэ я зэпыщIэныгъэр зэрызэтраухуэжам дипломат Къардэн Василий и фIыщIэ куэд хэлъщ.
Дзэзешэ
Къардэныкъуэ
«Къардэныкъуэ» жиIэмэ, зэрыгурыIуэгъуэщи, «Къардэн и къуэ» къикIыу аращ. ИщхьэкIэ зигугъу щытщIа архив гъэтIылъыгъэхэм («Адыгэхэм 1559 — 1748 гъэхэм ирагъэкIуэкIа Iуэхухэр») къыхощ Черкасский Василий (Къардэныкъуэ Къазий-мырзэ) къэбэрдеипщхэм зэращыщыр. Ауэ щIэныгъэлI Къэзакъ Аслъэн къызэрихутамкIэ, Къазий-мырзэ абазэпщхэм къахэкIащ.
Ар Одоевэ 1589 гъэм щызэхэта пэщIэдзэ полкым и япэ дзэзешэт, 1591 гъэм Тулэ щыIащ, 1592 — 1599 гъэхэми къулыкъу ищIащ. 1599 гъэм къыщыщIэдзауэ Къардэныкъуэр лIакъуэлIэшхэм ящыщщ, 1603 — 1605 гъэхэм Астраханрэ Смоленскрэ дзэзешэу щыIэщ.
Абы щхьэгъусэ ищIат Мстиславский Фёдор ипхъу Ольгэ. Бын зэдапIауэ архивхэм хэлъкъым, хуэбгъэфащэмэ, сабий яIауэ къыщIэкIынукъым.
НэгъуэщI Къардэныкъуэ Хьэжы-Уэсмэни (Ефэнды УэсмэнкIи еджэрт, къыщалъхуа гъэр хъума хъуакъым, дунейм ехыжащ 1796 гъэм нэхърэ мынэхъ пасэу) и гугъу щещI дэфтэрым. Ар капитант, Джылахъстэнейм щыпсэуащ. Дэфтэрхэм къы-зэрыхэщымкIэ, 1796 гъэм урысейм къулыкъу щищIащ. И унагъуэм теухуауэ зыми дыщыгъуазэкъым.
УнэцIэ куэдым я щIэдзапIэр къыщыбгъуэтынкIэ хъунущ къэрал зэхуэмыдэхэм я архивхэм — Къэбэрдейр Урысей къэ-ралыгъуэм пыщIа щыхъуам къыщыщIэдзауэ (нэгъуэщIу жыпIэмэ, XVI лIэщIыгъуэм и етIуанэ Iыхьэм, япэ тхыбзэхэр къэунэхун щыщIадзам щегъэжьауэ) ухэплъэмэ. Си фIэщ мэхъу апхуэдэу Iуэхум дыбгъэдыхьэмэ, къэбэрдеипщхэми унагъуэцIэ куэдми ятеухуауэ нэхъ гъэщIэгъуэныжхэр къызэрытхуэхутэнур.
Къапщтэмэ, Урысейм къулыкъу щызыщIа адыгэхэм я хъыбархэр зыфIэхьэлэмэтхэм икъукIэ ягу дыхьэну къызолъытэ щIэныгъэлI Къэзакъ Аслъэн 2006 гъэм къыдигъэкIа «Адыги (черкесы) на русской военной службе. Воеводы и офицеры середины 16 — начала 20 вв.» и лэжьыгъэр.
Къардэн Хьэдис,
тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат.
