Къэбэрдей театрым и артист Лу Рэмэзан и ныбжьыр илъэс 60 ирокъу
ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и актёр Лу Рэмэзан Щукиным и цIэр зезыхьэ театр училищэм актёр IэзагъэмкIэ и къудамэр 1988 гъэм къиухащ. Стромов Юрий я гъэсакIуэу абы щеджащ адыгэ студиер, иджыпсту курыхыу Къэбэрдей театрым иIэ артист хъарзынэхэр. Псалъэм и хьэтыркIэ, Рэмэзан и курсащ Хьэщэ Къанщобий, Быдэ Хьэсэн, Мысост Вадим, КIэнцIэлий Роман, нэгъуэщIхэри. Лур щыджэгуащ Островский Александр и пьесэм къытращIыкIа «Хейуэ мысэ хъуахэр» (Незнамовым и ролыр), Мольер Жан-Батист и «ЗалымыгъэкIэ ягъэIэза» (Сганарель), КъардэнгъущI Зырамыку и «Къанщобийрэ Гуащэгъагърэ» (Кърым хъаным и къуэр), Шиллер Фридрих и «ХъунщIакIуэхэр» (Швейцер), Гоголь Николай и «Фызышэ» (Яичница) спектаклхэм, нэгъуэщIхэми. Ар ядэлэжьащ режиссерхэу Авшаров Юрий, Александров Александр, Кове Ва-лерий , Ерчэн Леонид, Иуан Владимир, Мысостышхуэ Пщызэбий, Теувэж СулътIан, Теувэжыкъуэ Владимир, Фырэ Руслан, Шэрджэс Мухьэмэд сымэ. Рэмэзан цIыхухэр къыдехьэх и макъ дахэмкIэ. Уэрэд екIуу зэрыжиIэм къыдэкIуэу, гитарэ, фортепианэ, синтезатор макъамэ Iэмэпсымэхэр егъэIэрыхуэ.
Лур хэтащ Мотыль В. Я. игъэува «Расстанемся, пока хорошие» кинофильмым, Тхьэгъэзит Руслан и «Дорогой ценой» телевизионнэ фильмым, Умаров А. и «Любовь и дружба»-м.
Лум «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щIыхь зиIэ и артист» цIэ лъапIэр илъэс 23-рэ хъуауэ зэрехьэ.
1999 гъэ
Уэрэд жыIэныр
— Уи сабиигъуэм и мыхъур телъ уи лэжьыгъэм, IэщIагъэм, Рэмэзан?
— Уэлэхьи темылъ-тIэ! Егъэлеяуэ укIытэхыу сыщытащ школым сыщыщIэсым, — жеIэ Рэмэзан. — Си напIэр къысхуэIэтыртэкъыми, иджы ди нэр къижу дыкъагъэнащ (мэды-хьэшх). ЕпщIанэ классыр къэзухыху уэрэд жыIэн Iуэху зесхуакъым. Школ нэужьым сэ ухуакIуэ IэщIагъэм сыхуеджэну Бахъсэн ГЭС дэт училищэм, ди благъэ ЗэкIурей Зариф зи унафэщIым, сыщIэтIысхьащ. ИлъэсыщIэр ягъэлъапIэу уэрэд жызыIэн ягъуэтыртэкъым. ТIэкIу макъамэм сыдежьууэ сыкъалъагъури: «Мес, Рэмэзан жеIэф», — жаIэри утыку срашащ, абдежми щыщIэздзащ. Армэм сыдэкIащ, Германием щыIэ ракетэ часть сыхэхуэри, абы къулыкъур щесхьэкIыху и ансамблми сыхэтащ. 1978 гъэм сыкъэкIуэжри ухуакIуэхэм сахыхьауэ сылажьэу абы сварщикыу щыIэ ЩоджэнцIыкIу Юрэ уэрэд жысIэн зэрысфIэфIым гу къылъитащ. Езым Бахъсэн къэфакIуэ гуп щигъасэрти, «ансамбль гуэр щыIэщи къозгъэдэIуэнщ», жиIэри сыздишат. Сыкъызэрамыпэсу сыкъыщIагъэкIыжрэ пэт, Дрогуэ Хьэмидбий сызыбгъэдишэри къызэдэIуащ, «Мыпхуэдэу макъамэр щыуагъэншэу къэзыубыдыфыр дэнэ здэбгъэкIуэнур?» — жриIащ я унафэщI НатIэ Машкэ. АрщхьэкIэ унэм сыкIуэжу пластинкэ седэIуэну чэнджэщ къызитащ, сызэрыщIалэIуэри «ныкъусаныгъэу» къысхуагъэуващ.
Езы Лу Рэмэзани жиIауэ, ущIалэмэ, уигурэ уи щхьэрэ зэтелъмэ аракъэ?! Тредзэри Дыгулыбгъуей мэкIуэж, еплIанэ школым инджылызыбзэмкIэ щезыгъаджэ Хъуэжэ Руслан и лэжьапIэм йокIуалIэ. Инструмент зэраIэр къещIэ, ауэрэ зэпсалъэу щысхэурэ Мэлбахъуэ СулътIан, Жамырзэ Мухьэмэд сымэ къыщIохьэ. Къызэхуэсахэм зэфIэкI гуэр зимыIэ зэрахэмытым гу лъызыта Рэмэзан къыхелъхьэ гуп къызэрагъэпэщыну, «шыщIэ къамылъхуам…» жыхуаIэм ещхь хъункIэ шынагъуэми, дакъикъэ бжыгъэ ипэкIэ зэгухьахэм «ЗэгурыIуэ» цIэри къызэдащтэ.
— ПщIэжыркъэ «Гъуэгум зы кIэух имыIэ, иIэкъым щIэдзапIэ…» псалъэхэр? — зыкъысхуегъазэ Рэмэзан (ахьейми сщIэжрэ, ар зи тхьэкIумэм къимыцырхъарэ зи гум къимынарэ щы-Iэу пIэрэ езыр!) — Ар зи IэдакъэщIэкI уэрэдус цIэрыIуэ Бахъуэ БетIал зан-щIэу къыдэувэлIат уэрэд-хэр тхуитхыну, нэхъыбэу дгъэзэщIари абы ейщ.
Нобэ хуэдэу сощIэж накъыгъэм и 1-м ирихьэлIэу концерт дгъэхьэзырауэ зэрыщытар. Япэ Iыхьэм адыгэ, етIуанэм урыс, инджылыз уэрэдхэр хэдгъэхьат. ЦIыхухэр къызэрыхьырт пшыхьхэм, ма-хуэм тIэу къэдгъэлъэгъуэну къыдэлъэIуу. Мис а концертхэм сыкъыщеджэрт Бе-тIал и гушыIэ интермедиехэм, и пьесэхэми сыщыджэгурт. ЖыпIэнурамэ, артист хьэзыру зыкъысщыхъужырт, абы сыхуемыджами.
«Когда падают горы» фильмыр щытрахым.
«…Артист IэщIагъэм сыкъыхихауэ аращ»
УхуакIуэ еджапIэ къэзыуха, бригадэ гуэри иIэу игъэлажьэу, токарь, фрезировщик, электрогазосварщик жыпIэми IэщIагъэ щхьэхуэхэр зригъэгъуэтауэ псэу щIалэр артист IэщIагъэм хуэныкъуэуи жыпIэнтэкъым. АрщхьэкIэ, натIэм къритхамэ аракъэ! Газетым тету елъагъу Москва театр училищэм Щукиным и цIэр зэрихьэу дэт адыгэ студием щрагъэджэнухэр къызэрыхашым теухуа хъыбарегъащIэ. Тредзэри щIалэгъуалэм я зэфIэкIыр къыщапщытэ щIыпIэм макIуэ.
— СыкъацIыхурт къэпщытакIуэ гупым хэсхэм. «Отелло» пьесэм хэт Ягэ и монологым сыкъеджащ, этюд гуэр къэзгупсысу згъэлъэгъуэн хуейуэ унафэ къысхуащIри сыкъыщIагъэкIыжащ. Ар зищIысыр сщIэ- рэт сэ?! Театрым и кIэлындорым сыздытетым соплъэри, Акъ Мухьэрбэч кърикIуэу солъагъу, сыбгъэдохьэри си Iуэху зыIу-тыр жызоIэ. «Моуэ уи гъуэншэджыр щыпх хуэдэу бощIри, стIолым тыболъхьэ. Къэплъарэ къэмыплъарэ къэпщIэну ету лъэгум уоIусэри, укъисам ещхьу уи Iэр къыIубопхъуэтыж. Гъуэншэджым ету тыбодзэ, зэщыботIэгъэж- ри укъыщIокIыж», — къызжеIэ Мухьэрбэч. ФIыщIэ хузощIри сыкъыIуожыж, зэрыжиIам хуэдэ дыдэу язогъэлъагъури, Москва кIуэну гупым апхуэдэ щIыкIэкIэ сахохуэ. Хуабжьу сигу къоуэ Мухьэрбэч а зэм фIэкIа зэрызмылъэгъуар, сыдэлэжьэну Iэмал гъащIэм къызэрызимытар.
Зэрыплъагъущи, артист IэщIагъэр сэракъым къыхэзыхар, Залинэ, езым сыкъыхихауэ аращ.
Москва зэрыщеджар
— Бжьыхьэм дыкIуащ адыгэ студиер Москва. Куэд дэмыкIыу Бахъуэ БетIал письмо нысхуетх сегугъуу седжэну, зыкъыщIезмыгъэдзыжыну къызэлъэIуу, — игу къегъэкIыж Рэмэзан.
Лу Рэмэзан илъэс 26-рэ хъууэ щIэтIысхьат театр училищэм. Апхуэдэ ныбжьым нэсауэ къащтэнутэкъыми, и паспортыр кIуэдауэ жиIэщ, илъэситIкIэ нэхъыщIэу къыIихыжри кIуат къэралым и къалащхьэм.
ГъащIэм и мыхьэнэр къызэрыбгурыIуэм, зыхэплъагъуэм куэдкIэ елъытащ уи Iуэху еплъыкIэр. Мыхьэнэуэ ептым нэхърэ нэхъ мащIэу къыщыщIэкIи, Iэпэдэгъэлэл пщIыуэ, уи дежкIэ купщIэшхуэ иIэу къыщыщIидзи куэдрэ къохъу… «Индие философ Махарши Романэ и гупсысэхэм, Iуэху бгъэдыхьэкIэм сыпэгъунэгъущэщ сэ, си фIэщ мэхъу акъылым къигъэщIа дунейм дызэрыщыпсэур, — къысхуеIуатэ Лум. — Ахэр и лъабжьэу Адамс Роберт игъэхьэзыра лекцэхэм (сатсангхэм) ущIэдэIуну уасэ иIэкъым. ТхущIым щIегъури, дэтхэнэ зыми узыщымысхьыжу узыщIегъэгупсыс, уи дуней еплъыкIэр нэгъуэщI ещI, лъапIэныгъэу лъытапхъэр пхуегъэбелджылы. НэгъуэщIу жыпIэмэ, Iуэхуи бэлыхьи дызыхэту хъуар дэ езым къэдгъэщIыжу аращ. ГъэщIэгъуэнракъэ, сызэрысабийрэ сщIэрт абы жыхуиIэхэр, ауэ зыгуэр щыхьэт техъуэн хуейуэ арат си гукъэкIхэм.
Гукъинэжыр
— 1988 гъэм еджапIэр къэдухри дыкъэкIуэжауэ, 1992 гъэм Америкэм драгъэблагъэри дыщыIат Мэшыкъуэ Феня, сэ, Тут За- ур. ЩэкIуэгъуэм дыкIуэри мазэм нэблагъэкIэ дыщы- Iащ. Адыгэ ФIыщIэ Хасэм и унэ Нью-Джерси дэтыр зэраухуэрэ илъэс 40 щыхъум ирихьэлIэу абы щыпсэу хэхэс адыгэхэм пшыхьхэр къахузэдгъэпэщыну драгъэблэгъат. Нобэр къыздэсым сщIэркъым сэ сыкъыщIыхахар, зэрыхуэзгъэфащэмкIэ Хьэвжокъуэ Маждэ и къуэм гита- рэ сеуэу сыкъилъэгъуати, ара си гугъэщ къызыпкърыкIар.
СыхьэтиплIрэ ныкъуэкIэ екIуэкIырт дгъэхьэзыра пшыхьыр. Зы сыхьэт ныкъуэкIэ Заур уэрэд жиIэрт, апхуэдиз зэманкIэ сэ гитарэ сеуэрт, адрейм спектаклхэм щыщ Iыхьэхэр, гушыIэ пычыгъуэхэр, нэгъуэщIхэри дгъэлъагъуэрт. Апхуэдэ концертыр Лос-Анджелес дылъатэри абыи щыдгъэлъэгъуащ, Нью-Йорки утыку къыщитхьащ.
Шурдымхэ Мыхьмуд жари си ныбжьэгъу щIалэ и деж сишауэ сыщыIэт. Телъыджэу дахащэт щIыуэпсыр, Ньюфаундленд хытIыгум щIапIэ къыщищэхуауэ мэзым и унэр хэтти, гуэгушхэр бгъэм хуэдэу пщIантIэм къыдэтIысхьэрт, мэз бжэнхэр гъуэгум къытелъадэрт. «Мес, Хьэбылэ къокIуэ», — жиIэрт бжьакъуэшхуэ хъужауэ мэз бжэныр къыщыдыхьэкIэ. Фочыр тезгъапсэрт гуэгушышхуэми, Мыхьмуд къэгузавэрт, семыуэну, сызыхуейм хуэдиз къысхуищэхуну зэкIэлъигъэпIащIэу жиIэрт. СызэрыгушыIэр, игъащIэм джэд зэрыфIэзмыгъэжар щыжесIэкIэ, и гур згъэмамырыжырт. Щэбэт, тхьэмахуэ махуэхэм сыт хуэдиз ухуейми къэпщэкIуну ухуитт.
ЕтIуанэу тезгъазэри илъэс ныкъуэ хуэдэкIэ сыщыIащ, ауэ сыщыпсэуну сыкъэнэным сытегушхуакъым, — жеIэ Рэмэзан.
Апхуэдэуи Рэмэзан гуапэу игу къегъэкIыж Тыркум зэрыщыIар, Къандур Мухьэдин триха «Черкес» фильмым иращIэкIа пшыхьым уэрэд щыжиIэну ирагъэблагъэу.
Роль гъэщIэгъуэнхэр
Сэ гу зэрылъыстэмкIэ, артистхэм яфIэфIыщэкъым утыку кърахьа образхэр нэхъыфI-нэхъ IейкIэ зэхадзыну. АтIэми, псори зэхуэдэу я гум дыхьэу фIэщщIыгъуейщ, хагъэфIыкIхэр абыхэм зэрахэтми шэч хэлъкъым.
И лэжьыгъэм Рэмэзан къыхигъэщхьэхукIхэм ящыщщ, псалъэм папщIэ, Островс-кэм «Без вины виноватые» и пьесэм къытращIыкIа «Хейуэ мысэ хъуахэр» спектаклым зэрыщыджэгуар.
— Теувэж СулътIан игъэувауэ Музыкэ театрым щыдгъэлъэгъуа Мадуньо Доминикэ и «Черный дракон» мюзиклым Реналдо и роль нэхъыщхьэ щызгъэзэщIар си гум къинащ. Американ тенор лъэщ Марио Ланцэ мы пьесэм хэт арие цIэрыIуэхэр утыкушхуэм щыжиIауэ щытащ. Спектаклым хэт уэрэдхэм я пса-лъэр адыгэбзэм екIуу изыгъэзэгъар композитор Жырыкъ Заурщ. Ар фIы дыдэу къехъулIащ Заур. Мис ар лэжьыгъэ гъэщIэгъуэнщ, сигу къинащ.
«ГушыIэр гушыIэщ» зыфIаща пшыхьхэр, гитарэми еуэу иригъэкIуэкIыу щытащ Рэмэзан. IутIыж Борис и фIыгъэ куэд хэлът абы, фIыщIэшхуэ хуищIуи драматург цIэрыIуэм топсэлъыхь.
Иджыблагъэ Къэбэрдей драмэ театрым Дюрренматт Фридрих и пьесэ «Визит дамы» жыхуиIэм къытращIыкIыу щагъэува спектаклым хэтащ Лу Рэмэзан. Пьесэр классикэщ, зэманым жьы дэмыхъу Iуэхущ зытепсэлъыхьри. Осетие Ищхъэрэ — Аланием и Урыс драмэ театрым и режиссер нэхъыщхьэ Попов Валерий кърагъэблагъэри игъэуващ.
— ГъэщIэгъуэныщэщ спектаклыр купщIэ щIэлъщ, узыгъэгупсысэщ, режиссер лэжьыгъэращи, пылъхьэ хуэпщIыфынукъым.
ХъуэпсапIэр
— Театрым ехьэлIа хъуэпсапIэхэм я гугъу пщIымэ, сыхуейт адыгэ пьесэ нэхъыбэу ягъэувыну. ДиIэкъым, щыIэхэри хъуркъым жыхуаIэр щхьэгъэпцIэжщ. «Вгъэувар ди лъэпкъ пьесэ?», — жаIэу къыщIоупщIэ. ЗэрынэгъуэщIыр жытIэмэ, яфIэфI хъуркъым, ди щыIэкIэ-псэукIэм пэжыжьэу къалъытэри. Гъуджэм уиплъэм хуэдэу зозыгъэлъагъужыр уэ укъызыхэкIам щыгъуазэм, уи гъурри уи цIынэри зыщIэм къигъэщIа тхыгъэрщ.
Апхуэдэуи сыхуейт театрым щылажьэхэр дызэхэтIысхьэу дызэпсэлъэну, дызэгурыIуэу ди IуэхущIапIэр зы гъуэгу пэж тедгъэувэну. ЖыпIэнурамэ, ди етIуанэ унэу театрыр зэрыщытам дыхуэкIуэжыныр си хъуэпсапIэщ.
Унагъуэм ехьэлIауэ си нэ къызыхуикIхэри щыIэщ. Си бынхэм — Астемыррэ Радимэрэ — Москва щIэныгъэ нэхъыщхьэ щызрагъэгъуэтауэ я IэщIагъэм хъарзынэу хэзэгъауэ иролажьэ. Мис ахэр унагъуэ хъуауэ, я насып увауэ слъагъуну си хъуэпсапIэщ.
— ЖыпIахэм зыри ямылей хэлъкъым, Рэмэзан. Псори къохъулIэну си гуапэщ.
Епсэлъар ИСТЭПАН Залинэщ.
