Зи лэжьыгъэм и пщIэр къалъытэ
Къэбэрдей-Балъкъэр, Ингуш республикэхэм гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ, ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезы-хьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и художник-постановщик ПщыхьэщIэ Хьэсэнбий и ныбжьыр илъэс 60 ирикъуащ.
Пшынауэ цIэрыIуэ ПщыхьэщIэ Мухьэжыр и къуэ Хьэсэнбий сурэт щIыным пасэу дихьэхащ. Абы и лъэныкъуэкIэ щIалэ цIыкIур зыдэплъеини и мащIэтэкъым. Апхуэдэт Хьэсэнбий и анэ Зое. Ар алэрыбгъу щащI «Горянка» фабрикэм щылажьэрти, тхыпхъэ зэмылIэужьыгъуэхэр зэращIым и щIалэр хигъэгъуэзат. КъищынэмыщIауэ, Саратов къалэм сурэт щIыным щыхурагъэджэну ТхьэкIумашэ Михаил, БжэIумых Хьид, Уэзы Заурбэч сымэ я гъусэу ягъэкIуащ и анэ дэлъху Лэкъун Хьэмидбии. И анэм и дэлъхум сурэтыщI къыхэмыкIами, Хьэсэнбий зыхуеджэну IэщIагъэр къыхихынымкIэ щапхъэ хуэхъуащ икIи къыхуигъэна и Iэмэпсымэхэр куэдкIэ къыхуэщхьэпащ.
Хьэсэнбий сурэт щIыным хуеджэну и хъуэпса-пIэт Налшык къалэ дэт курыт еджапIэ №13-р къиуха нэужь. Театр художник лэжьакIуэ зэрамыIэм къыхэкIыу, абы щыгъуэм республикэм щэнхабзэмкIэ и министру лэжьа Ефэнды Джылахъ-стэн и жэрдэмкIэ, ар Ленинград (иджы Санкт-Петербург) къалэм Театрымрэ музыкэмкIэ и институтым и художественно-постано-вочнэ факультетым еджакIуэ ягъэкIуащ. Зэгуэр ичауэ щыта а лъэбакъуэм Хьэсэнбий нобэр къыздэсым хущIегъуэжыркъым икIи ар зи фIыщIэу къилъытэ Ефэнды Джылахъстэн псалъэ гуапэхэр хужеIэ.
— Ленинград егъэджакIуэфIхэр щызиIащ. Апхуэдэт театр художник гъуэзэджэ Сигар Илья. Институтым егъэджакIуэу, Александринскэ театрым художник-постановщикыу сыкъигъэнэжыну абы къыс-хуигъэлъэгъуами, Налшык къэзгъэзэжмэ нэхъ къэсщтащ. Ленинград сыщыпсэуну къызэгугъуэкIырт. Абы махуэмрэ жэщымрэ зэрыщыпфIызэхэгъуащэм къыдэкIуэу, дунейм и щытыкIэ-ри сэзэгъыртэкъым. А псор зы сщIыри, лэжьыгъэ и лъэныкъуэкIэ абы си Iуэху нэхъ щыдэкIынуми, республикэм къэзгъэзэжащ, — жеIэ Хьэсэнбий.
ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым 1978 гъэм практикэ къыщагъэкIуэжам, ПщыхьэщIэ Хьэсэнбий Шоу Бернард и «Пигмалион» пьесэм къытращIыкIа спектаклым елэжьащ. ИтIанэ дзэм къулыкъу щищIащ. Къигъэзэжа нэужь, и щIэ-ныгъэмрэ и зэфIэкIымрэ къалъытэри, Музыкэ театрым художник нэхъыщхьэу ягъэкIуащ. Абы и япэ лэ-жьыгъэр ЩоджэнцIыкIу Алий и поэмэм къытращIыкIыу Балэ Мухьэдинрэ Къардэн Хьэсэнрэ зэдатха «Мадинэ» оперэрщ. Ар щагъэувам ирихьэлIэу, Москва къикIыу театрхэм я лэжьыгъэхэр къэзыпщытэну республикэм къэкIуа комиссэм хэта критикхэм къалъытащ оперэм и сюжетым къыщыIэта темэр уи нэгу къыщIигъэхьэу декорацэхэр игъэувыныр фIыуэ къызэрехъулIар. ПщыхьэщIэм и лэжьыгъэм теухуа щытхъу псалъэхэр нобэр къыздэ-сым зэхыбох.
Хьэсэнбий илъэс 38-рэ хъуауэ и лэжьыгъэм гу къабзэрэ псэ хьэлэлкIэ пэрытщ. Музыкэ театрым, Гуащэ театрым, Кулиев Къайсын и цIэр зезыхьэ Балъкъэр къэрал драмэ театрым пIалъэкIэ щылэжьэну къыхуихуами, илъэс зыбжанэ хъуауэ псэхьэлэлу и IэнатIэр щрехьэкI ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым.
— Сызыдэлэжьахэу Балъкъыз Валерэ, Фырэ Руслан, Шыбзыхъуэ Басир сымэ псори зи IэщIагъэм хуэIэижьхэт. Дэтхэнэми зэгурыIуэ, пщIэ, нэмыс ди зэхуаку дэлъу сакъыдекIуэкIащ. Псом хуэмыдэу театр художник сызэрыхъуам Фырэ Руслан и фIыгъэ куэд хэлъу къызолъытэ. Ар икIи режиссёр гъуэзэджэщ, — жеIэ Хьэсэнбий. — Театрыншэу сымыпсэуфыну къызолъытэ, махуэ зыбжанэкIэ сымылажьэмэ сыхуозэшри.
Художник-постановщикым и лэжьыгъэр зэ еплъыгъуэкIэ тыншу къыпщыхъуми, абы куэд къызэщIеубыдэ. Псом хуэмыдэу тхыдэр зи лъабжьэ лэжьыгъэхэм щыпэрыткIэ, ар зытеухуа лъэпкъым и хабзэ-ми, щэнхабзэми, псэукIэми, зэрахьэу щыта фащэхэми, къагъэсэбэпу щыта хьэпшыпхэмрэ Iэмэпсымэхэмри хищIыкIын хуейщ. Апхуэдэу къехъулIа и иужьрей лэ-жьыгъэхэм ящыщщ «Пащтыхьымрэ Пащтыхь гуащэмрэ», «ИугъащIэ лъагъуныгъэм», «Хьэпэщыпхэ» спектаклхэр. Ахэр куэдым гунэс ящыхъуащ. Мы зэманым зи ужь итхэм я гугъу пщIымэ, апхуэдэщ тхыдэр зи лъабжьэ «КъокIэс» пьесэм къытращIыкIа спектаклыр. АдэкIэ къапэщылъщ Франджым къыщалъхуа икIи щыпсэуа адыгэ бзылъхугъэ къэфакIуэ Iэзэ, сурэтыщI цIэрыIуэ, скульптор гъуэзэджэ, тхылъ зыбжанэ зи Iэдакъэ къыщIэкIа Щэмырзэ Моникэ (Черинэ Людмилэ) и гъащIэмрэ и гуащIэмрэ теухуа лэжьыгъэр.
Хьэсэнбийрэ и щхьэгъусэ Зарифэрэ унагъуэ дахэ зэдаухуащ. Абыхэм щIалэрэ хъыджэбзрэ — Альбертрэ Ланэрэ — къащIэхъуащ. ТIуми щIэныгъэ нэхъыщхьэ зрагъэгъуэтащ. Альберт КъБКъУ-м и спортфакым къыдэкIуэу, декоративно-прикладной гъуазджэмкIэ и факультетри къиухащ. Ар Налшык къалэм СпортымкIэ и уардэунэм, и анэ дэлъху Жаным Аслъэн зи унафэщIым, щолажьэ. Альберт икIи IэпщIэлъапщIэ Iэзэщ. Пхъэм йолэжь. Ланэ Белгород потребкооперацэмкIэ, экономикэмрэ правэмкIэ Налшык щиIэ институтым и экономикэ факультетыр къиухащ. Ар унэгуащэщ. Зэщхьэгъусэхэм я бынхэр унагъуэ хъужащи, адэшхуэ-анэшхуэхэр къуэрылъху-пхъурылъхухэм ягъэгуфIэ, ягъэгушхуэ.
Лэжьыгъэм зи гур хуэкъабзэ Хьэсэнбий пщэдджыжьым сыхьэти 6-м театрым макIуэри и IэнатIэм пэрохьэ. И унагъуэм нэмыщI абы гукъыдэж къезытыр театрым и лэжьакIуэхэмрэ и лэжьэгъу артистхэмрэщ. Зыхэт гупым апхуэдизкIэ хэсыхьащи, зыгъэпсэхугъуэхэм яхуэзэшу апхуэдэщ. Республикэм щекIуэкI гъэлъэгъуэныгъэхэм ПщыхьэщIэ Хьэсэнбий и сурэтхэр хагъэхьэ. Хабзэ хъуауэ, сурэтыщIыр и цIыхугъэхэмрэ и ныбжьэгъухэмрэ я портретхэмкIэ яхуоупсэ.
ПщыхьэщIэ Хьэсэнбий и лэжьыгъэм и пщIэр къалъытащ. ЩIыхьыцIэхэр къыфIащащ икIи щIыхь тхылъ зэмылIэужьыгъуэхэр куэдрэ къыхуагъэфэщащ.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
