Бэркъукъу и зэманым мамлюк сулътIанхэм тепщэгъуэр зэпаубыдауэ зэрыщытар
ИЛЮШИНЭ Миланэ, тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат, доцент, Санкт-Петербург
Бурджийхэм я тепщэгъуэр (1382 — 1389) Мысырым щыIа мамлюк сулътIан къэралыгъуэ щхьэхуитым и кIэухщ. А зэманым къэралыгъуэ Iуэху зезыхьа лIыщхьэхэм я нэхъыбэр Кавказым щыщхэт, псом хуэмыдэу шэрджэсхэм къахэкIахэр куэдт. Бурджийхэм, е шэрджэсхэм, я тетыгъуэм и лъабжьэр сулътIан Бэркъукъу (1382 — 1399) игъэтIылъауэ хуагъэфащэ икIи ар пэжщ. Ар зауэлI IэщIагъэм илъэс тIощI ныбжьым щегъэжьауэ хэпщIащ жыпIэмэ, ущыуэнукъым. Гъэру яубыда Бэркъукъу-ныбжьыщIэр (хым тет хъунщIакIуэхэм яIэрыхьагъэнри хэлъщ) 1362 — 1363 гъэхэм мамлюк жылагъуэм пщылI щыщэн-щыщэхун IуэхукIэ цIэрыIуэ Усман бин Мусафир Iэрыхьа нэужь, щIалэр Каир щыщ атэбек Йэлбугэ Iэл-Умари Iэл-Хассаки Iэн-Насири ирищауэ щытащ. Зыщэхуа и тепщэщIэр сулътIан тетыгъуэм пщIэ нэхъ щызиIэхэм ящы- щу къызэрыщIэкIам уеплъмэ, Бэркъукъу и кIэныр къикIауэ жыпIэ хъунущ.
Е улIэн, е … усулътIанын
Мысырымрэ Сириемрэ я сулътIан Бэркъукъу Зэхьир. Ар езым и ныбжь ит щIалэхэм къаруушхуэкIэ, бэшэчагъ къызэрымыкIуэкIэ, куэд игу зэрыриубыдэфымкIэ къахэщырт. Бэркъукъу нэгъэсыпауэ шу бэлыхьт икIи Iэщэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ IэкIуэлъакIуэу зэуэфырт. ФIыуэ зэреджэм абы къулыкъушхуэ къыпэплъэу къыпфIигъэщIырт, ауэ къэхъуар зыми и нэгум къыщIэмыхьа гуэрщ: 1366 — 1367 гъэхэм Йэлбугэ яукIри гурыщхъуэ зыхуащI абы и мамлюкхэр — Бэркъукъуи яхэту — хьэпсым ирадзащ. КъаутIыпщыжа нэужь, Бэркъукъу илъэс зыбжанэкIэ Щамым и тепщэ, эмир Мэнджакъ Iэл-Йусуфи деж къулыкъу щрихьэкIащ, иужькIэ Iэл-Мэлик Iэл-Iэшраф Шэхьбан и унафэкIэ (1364 — 1376) и къулыкъущIэгъухэр и гъусэу Каир къагъэкIуэжри, сулътIаным и къуэхэм ябгъэдэт зауэлI гупым хагъэхьащ.
Бэркъукъу сулътIан Iэл-Iэшраф Шэхьбан зыукIа гупым яхэтащ. ЗыкъэзыIэта мамлюкхэм я пашэ Айнэбэч, ар къызэрыкIуэ зауэлIхэм къахишри макъамауэ гуп зыдэщIыгъу эмир ищIат. (Оркестр зиIэ эмирыр къыщыдэкIкIэ бэрэбанэхэмрэ макъамэ Iэмэпсымэхэмрэ я макъ зэхэпхырт, апхуэдэ дзэзешэм и унафэм зауэлI 40-м щегъэжьауэ 80-м нэс щIэтт).
ЕтIуанэу, иджы Айнэбэч пэщIэту зыкъэзыIэтахэм яхэпщIа нэужь, Бэркъукъу миным я пашэ мэхъури, езым и унафэ мамлюкищэ къыщIоувэ. Зэман докIри, ар сулътIаныр зыхъумэ шуудзэ хэплъыхьам и пашэ мэхъу. Илъэс нэужьым Бэркъукъурэ абы зауэлIхэр щагъэхьэзыр еджапIэм къыдыщIэса Бэракэрэ къэралым щызекIуэ унафэ псори я IэмыщIэ къохуэ, апщIондэху Iэл-Iэшраф сулътIаным и къуэ ныбжьыщIэр сулътIан хуэдэу утыку иту.
Бэркъукъу лъэкI къимыгъанэу и пщIэр сэрейм щиIэтын щIидзат (тхакIуэхэм язым зэрыжиIэмкIэ, абы Iэл-Iэшраф сулътIаным и щхьэгъусэ фызабэр къишат). Абы и къуэш пэлъытэ Бэракэ и зэманыр щэкIуэнымрэ зэштегъэунымрэ тригъэкIуэдэху, Бэркъукъу нэгузыужьым пэIэщIэу зыкъигъэлъагъуэрт. Зэдамэгъуу щытаитIым я зэхущытыкIэр пхъашэ хъун щIедзэ хуэмурэ. 1380 гъэм Бэркъукъу унафэр зэ-рызыIэщилъхьэнум иужь ихьащ. Абы Бэракэ хьэпсым ирыригъадзэри иригъэукIащ, захуагъэм къыщхьэщыж зищIри, я пашэм илъ ящIэжыным тезыгъэчыныхь абы и мамлюкхэм я нэхъыбэм ардыдэр ярищIащ.
1382 гъэм Iэл-Мэлик Мансур (1376 — 1382) и пIэ къиува Iэл-Iэшраф сулътIаным и къуэ етIуанэ Хьэжы трагъэкI, сулътIаным и къалэныр Бэркъукъу и пщэ делъхьэж. Абы сулътIаныр тахътэм зэрыбгъэдэувэ тхьэрыIуэ хабзэхэу езым ипэ итахэм ягъэкIуэдыжахэм зэхъуэкIыныгъэ гуэрхэр хилъхьэри къигъэщIэрэщIэжащ. Япэм сулътIанымрэ хъалифымрэ щхьэж ихьыну къалэным теухуауэ зэгурыIуэу щытамэ, иджы хъалифым Бэркъукъу сулътIану щытыну зэрыхуитыр къабыл ищIмэ зэфIэкIат. Хьэрып тхыдэ тхылъхэм къыщокIуэ ар къызэрыхъуа щIыкIэр:
Бэркъукъу и еджапIэр. Каир къалэ
Каир. Бэркъукъу и мэжджытыр.
«1382 гъэм, бэрэжьейм, щэкIуэгъуэм и 26-м уэшхышхуэ къешхащ. Шэджагъуэ нэмэзым иужькIэ муслъымэнхэм я пашэ Мутэуэккил Аляллахь, хеящIиплIымрэ ислъам щихъ Сираджуддин Iэл-Балкинирэ щыту, сулътIаныщIэ Бэркъукъу тхьэ хуиIуащ. А Iуэхушхуэр зэфIэкIа нэужь, Iэл-Балкини сулътIаныщIэм «Iэл-Мэлик Iэз-Захир» цIэр фIищащ. Бэркъукъу пащтыхь дамыгъэхэу щIыIутелъ фIыцIэ хэдыкIар, щхьэешыхьэкI фIыцIэр, сампIэм илъ къумырыс маисэр пщIэхэлъу быдапIэм къыщIэкIри КуэбжэшхуэмкIэ дэкIащ. Эмирхэр ипэ иту кIуэхэрт, Iэл-Мэккар Сэйфи Айтамыщ Iэл-Бэджаси, сулътIаным и щхьэм дыщэкIэ хэдыкIа дыжьыныфэ тепхъуэмрэ дыщэкIэ гъэщIэрэщIа дыжьын бзумрэ (сулътIаным и щхьэм тепхъуэ щыIыгъыныр бегъымбар лъапIэм ипхъу ФатIимэ и щIэблэхэр Мысырым тепщэу зэрыщыIэ лъандэрэ къекIуэкIырт, тепхъуэм хьэрыпыбзэкIэ зэреджэр «къуббэмрэ бзумрэт») Iэтауэ щиIыгът. Апхуэдэ щIыкIэу уэрам зекIуэр Сэреишхуэм нэблагъэри сулътIаныр тахътэм дэкIуеящ, эмирхэм абы и пащхьэм щIым ба щыхуащIу. БыдапIэм сулътIаныщIэм и щIыхькIэ бэрэбанэхэр щытеуэрт, зэрыкъалэу абы и цIэр щагъэIурт. Къуажэдэсхэри къулыкъущIэхэри щынэжэгужэ Каир махуиблкIэ гъэщIэрэщIауэ щытащ».
Адыгэ-шэрджэсхэр мысыр утыку
къызэрихьар
Бэркъукъу Шэрджэс сулътIанхэм я тепщэгъуэм и лъабжьэ зыгъэтIылъа сулътIанщ (1382 — 1517). Шэрджэс мамлюкхэм я бжыгъэр щыбэгъуар Къэлэун и тепщэгъуэрщ (1280 — 1290). Абы дзэ щхьэхуэ зэригъэпэщауэ щытащ, зауэлIхэм я нэхъыбэр Кавказым кърашауэ. Хьэрып щIэныгъэлIхэм зэрыжаIэмкIэ, япэу сулътIан хъуа адыгэр Джашангир Бейбарст (1309 гъэм). Ауэ ар адыгэу щытауэ убжыныр шэч къызытумыхьэ Iуэхугъуэу щыткъым, абы тетыгъуэр зэрыIэщIэлъа зэман кIэщIми политикэ и лъэныкъуэкIэ зэхъуэкIыныгъэшхуэ къигъэхъуакъым.
Адыгэхэм мамлюк сулътIаныгъуэм щаIа мыхьэнэмрэ хьэрып щIэныгъэлIхэр «шэрджэскIэ» зэджэу щыта лъэпкъым я Iуэхур зыIутамрэ къанэшхуэ щымыIэу Айалон Давид тепсэлъыхьащ. Бэркъукъу къызыхэкIам теухуауэ хъыбар кIапэ мамлюкхэм ящыщ, пщIэ зыхуэфащэ тхыдэтх Абу Iэл-Мухьэсин Йусуф ибн Тагри Бэрди (1409 — 1470) къехь. Ибн Тагри Бэрди етх Бэркъукъу Кэса (е Киса, Куса — хьэрып хьэрфхэм я тхыкIэм шэчыншэу уагъэлъагъуркъым «к» хьэрф дэкIуашэм телъ макъзешэр) и лъэпкъым щыщу. Хъыбарыжь гуэр щыIэщ адыгэхэм зэреджэ «шэрджэс» псалъэмрэ а Кэсам и цIэмрэ щызэпащIэу.
ЕпщыкIубланэ лIэщIыгъуэм Ридуан-бей зи цIэ мамлюк эмирым папщIэ зэхалъхьа лъэпкъ жыгым «шэрджэсхэр» фIэщыгъэр дуней гущIыIум къытехьа зэрыхъуа хъыбар гъэщIэгъуэн къыхощ. Абы а зи гугъу тщIы Ридуан-бейр Iэз-Захир Сэйфуддин Бэркъукъу и анэш Iэл-Iэшраф Барсбей и лIакъуэм щыщ хуэдэу къыщыгъэлъэгъуащ.
«Шэрджэс эмирхэр къызыхэкIамрэ ахэр къурэйшхэм зэрапыщIа щIыкIэмрэ я гугъу щащIкIэ зи нэгу зэхэзыуфэхэм папщIэ» зи псалъащхьэ тхыгъэм зэрыщыжиIэмкIэ, Iуэхур зэрежьар зыгуэрым зэрымыщIэкIэ чыцIыбжьэ къудамэ зэрытехуарщ. Махуэшхуэ гуэрым Бану Амир хьэрып лъэпкъым и нэхъыжь Киса (Тагри Бэрди зэритхым хуэдэ дыдэу мы тхакIуэми «к» хьэрфым трилъхьэр хьэрфзешэ «и»-щ) зэрымыщIэкIэ Фухьэйд зи цIэ хьэрып гуэрым и нэ ирищIащ. Ар хъалиф Умар лъагъэIэсыж. Къилэжьа тезырым IэщIэкIын папщIэ, Уэдд Iэл-Амири и къуэ Икримэ и къуэ Киса жэщу щIэпхъуэжащ («жэщрыкIуэ» — хьэрыпыбзэкIэ: «сэра»). Абы лъандэрэ цIыхухэр абы Сэракисэ — хьэрыпыбзэкIэ «джэракисэ» («шэрджэс» псалъэм ещхьу) — цIэмкIэ къоджэ. Тхыгъэр зи IэдакъэщIэкIым зэрыжиIэмкIэ, а фIэщыгъэр дэнэкIи хэIущIыIу щыхъуащ — Хиджазми, Йеменми, Палестинэми, Мысырми. Киса мин плIыщIым нэблагъэ и дзэр къыдэщIыгъуу дунейр къызэхикIухьурэ, къыпэщIэувэ псоми ятекIуэрт.
Апхуэдэ щIыкIэу ахэр Византием щынэсым, Константинополь и тепщэ шынам ахэр хуит къещI езыхэр зыхуей щIыпIэр псэупIэу къыхахыну. Арати, къурэйшхэм я щIэблэ зауэлI хъыжьэхэм Iэл-Рэйик жыхуаIэ щIыпIэр, псырэ щIыкIэ бейр, къыхах. Адыгэхэр къызэрыунэхуам теухуауэ апхуэдэ дыдэ псысэ Челеби Эвлия Азов зэрыкIуа щIыкIэр щиIуэтэж хъыбарым хэту къехь. Абы къыхощ хьэрып лIыщхьэ Кису, зы хъыбарымкIэ — Мэчэм, адреймкIэ — Мысырым къыщыщIэпхъуэжу къэIэпхъуауэ. А хъыбарыр албанхэр, курдхэр, адыгэхэр къызытехъукIа зэкъуэшищым ятеухуа къэбэрдей IуэрыIуатэ гуэрым поджэж: «Зэкъуэшхэм язым зэрымыщIэкIэ зыгуэрым и нэ ирищIати, лей зытехьам и нэ къизыщIам и нэр ирырамыгъэщIыжмэ арэзы щымыхъум, Iуэхур хъалифым и пащхьэ иралъхьащ. Лей къызытехьам зыхуей тезырыр къыхихыну зэрыхуитыр Умар щиукъуэдийм, зэкъуэшхэр Къарэ-Хисэ (Азие цIыкIум) щIэпхъуэжахэщ». Къэбэрдей адыгэ лIакъуэхэм пщы КIэс и цIэу зыгуэр къахохуэ, ар адыгэхэм зэреджэ «касог» цIэрауэ (хьэрып тхылъхэм — «кэса», «касак», «кашак» жаIэу урохьэлIэ) щытынкIи хъунущ. Касогхэр иджырей адыгэхэм (шэрджэсхэм) я адэжьхэу ялъытэ. Ибн Тагри Бэрди зэрыжиIэмкIэ, абыхэм я псэупIэр Бэркъукъу тхыдэкIэ къыщалъхуа и хэкуращ. А щIыпIэр здэщыIэнкIи хъунур Псыжь и щIыб ищхъэрэр е ипщэрауэ хуагъэфащэ. Бэркъукъу и анэдэлъхубзэу хьэрып тхы- дэтххэм къраIуэр адыгэбзэрщ. СулътIаныр и адэм зэрыхуэза хъыбарыр Ибн Тагри Бэрди димыгъэхуIауэ щитхыжкIэ, ахэр адыгэбзэкIэ зэрызэпсэлъар жеIэ, «и адэм зы тырку псалъэ зэримыщIэри» къыхегъэщ.
Бэркъукъу унафэр Iэрыхьа нэужь, Къэлаун и щIэблэу илъэ- сищэ хъуауэ IумпIэр зыIыгъ тырку-тэтэр къулыкъущIэ гупыр къэнэщхъеящ. Абыхэм мылъку и лъэныкъуэкIэ эмирхэм хуитыныгъэшхуэ къезыт, Къэлаун и зэманым зэтеува Iуэху зехьэкIэр нэхъ къащтэрт. Мыарэзыхэр нэхъыбэу тырку-тэтэрхэм ящыщт, ипэм деж лъэпкъ Iуэхур утыкуу щытыпауэ жумыIэфынуми. Бэркъукъу къыгурыIуэ къыщIэкIынт пхъашэу Iэбэмэ, Iэуэлъауэ къызэрыхъеинури, тахътэм итIысхьа нэужь, къулыкъущIэхэр я IэнатIэм къыIуинащ. ЩытеувагъащIэм щыгъуэ (1382 гъэм щегъэжьауэ 1389-м нэс) абы иджыри къэс тепщэгъуэр зытета, Бейбарс щэджащэм иухуа хабзэжьхэм тет хуэдэу зищIырт, къыпэувынкIи хъунухэр имыукIыу къызэрыдихьэхыным яужь итт, и хьэл тэмакъкIэщIым ар къытехьэлъэми.
1383 гъэм Iэл-Мутэуэккил-хъалифыр эмир Куртрэ зыкъэзыIэта зауэлI щий зи унафэм щIэт эмир Ибн Кутлуктамуррэ ягуохьэ. Абыхэм я мурадт шууей топджэгум щэбэткIэ кIуэ Бэркъукъу джэгум здыхэтым яукIыу унафэр Iэл-Мутэуэккил IэщIалъхьэну. СулътIаным ар къищIащ. Къуаншэхэр къызэраумыса щIыкIэр Ибн Тагри Бэрди къеIуэтэж:
«Курт нэмыщI зыми зыкъиумысакъым. Ар сулътIаным игъэшына нэужь, къэхэшащ: «Хъалифыр къызэджэри къызжиIащ: «Мы лейзехьэхэм си унафэншэу къэралыр я IэмыщIэ иралъхьащ. Сэ егъэзыгъэкIэщ Бэркъукъу сулътIан зэрысщIар…». ИтIанэ хъалифым езым сыгуэту Пэжым сыкъыщхьэщыжыну къыспиубыдащ. Сэ арэзы сыхъури, Iуэхум хэтыну зауэлI щийр хуэзгъэхьэзырыну къэзгъэгугъащ». «Сыт мыбы жиIэм теухуауэ пхужыIэнур?» — йоупщI сулътIаныр хъалифым. «Абы жиIэр пэжкъым», — жиIащ Iэл-Мутэуэккил. Абдежым сулътIаным Ибн Кутлуктамур зыхуигъэзащ. «Сэ абдежым сыщытакъым, — жиIащ а эмирым, — ауэ хъалифым Пыл хытIыгум тет и унэм сригъэблагъэри къызжиIащ: «Мы Iуэхум псапэ пылъщ. ИтIанэ Алыхьталэмрэ Пэжымрэ я хьэтыркIэ дамэгъу сыхуэхъуну сыхигъэзыхьащ». Iэл-Мутэуэккил зымкIи зыкъиумысакъым. Бэркъукъу къэгубжьщ, маисэр къищтэри хъалифым и пщэр пиупщIыну зыкъишэщIат. Ауэ мысыртет Судун къыщылъэтри, сулътIаныр ерагъыу зэтриIыгъащ. ТIэкIу тесабырэжа нэужь, сулътIаным Куртрэ Ибн Кутлуктамуррэ укI тезыр ятрилъхьащ, хъалифым и унафэр хеящIэхэм я пщэ дилъхьащ».
Курт яукIащ. Ибн Кутлуктамур щхьэщыжакIуэ игъуэту кърагъэла нэужь, иджыри Айубидхэм я зэманым яухуауэ, «Хъизанат ШамаилкIэ» зэджэ хьэпс нэхъ шынагъуэ дыдэу Каир дэтым ирадзащ. А хьэпсыр щIакъутэжар сулътIан МуIэйэд (1412 — 1421 гъэхэм тетащ) и зэманращ. Iэл-Мутэуэккил лъэхъу иралъхьэри быдапIэм и чэщанэхэм язым щIаубыдащ. Хъалиф хъуну къагъэлъэгъуаитIым яхэда нэужь, Бэркъукъу хъалифу Iэл-Мутэуэккил и анэш Iэл-Уэсикъ ЕтIуанэр тригъэуващ (1383 — 1386).
Iэл-Мутэуэккил укI тезыр тралъхьакъым. Зэман дэкIри, Бэркъукъу абы къыщхьэщыжа эмирхэм я хьэтыр илъагъури, хъалифым лъэхъухэр ирахыжынуи арэзы хъуащ, ауэ хъалиф къулыкъур иритыжакъым. Iэл-Уэсикъ ЕтIуанэр дунейм ехыжа нэужь, 1389 гъэм абы хъалифу Аббасидхэм ящыщ Закарийэ тригъэуващ, ауэ иджы абы езым япэу тхьэ хуиIуащ. Iэл-Мустэсим цIэ лъапIэр зэрихьэу, Закарийэ «фIэщхъуныгъэ зиIэхэм я пашэ» цIэ лъапIэр 1389 гъэ пщIондэ зэрихьащ.
Ибн Кутлуктамури къаутIыпщыжащ. Абы и адэ Iэл-ИлаIи сулътIаным епсэлъэну тегушхуатэкъым икIи апхуэдэ IуэхутхьэбзэкIэ зыми елъэIуатэкъым. Iуэхур щакIуэм щызэхэкIащ. Кутлуктамур-адэм и пщыIэм блэкI пэт, Бэркъукъу къэувыIащ. НыбжьыщIэр къыщIэкIщ, сулътIаным и пащхьэм щIым ба щыхуищIри зекIуэшиплI тыгъэу Iихыну къелъэIуащ. Бэркъукъу идакъым. Кутлуктамур аргуэру щIым ба хуишIу аргуэру тыгъэр Iихыну къыщелъэIум, Бэркъукъу арэзы хъущ, мамлюк дадэм и пщыIэм щIыхьэри, Кутлуктамур и къуэр къаутIыпщыжыну унафэ ищIащ. СулътIаным абы занщIэу тыгъэ хуищIыжащ и адэм кърита дыщэ уанэмрэ шыщIэлъ хэдыкIарэ зытелъ шиплIым язрэ.
Йэлбугэрэ Бэркъукъурэ зэпэщIоувэ
Хъалифыр я пашэу сулътIаныр яукIыну зэрыхэтар Iуэху нэхъ шынагъуэжхэм я къежьапIэт. СулътIаным къыпэщIэтхэр Йэлбугэ Iэн-Насири эмирым и хъуреягъкIэ щызэгухьащ. Ари Бэркъукъу ещхьу, Iэл-Умари и мамлюкхэм ящыщт, ауэ сулътIаным нэхърэ нэхъыжьт, Бэркъукъу иджыри къулыкъу къыщрамыта зэман лъандэрэ «щэм я пашэ» къулыкъур зэрихьэрт. Iэл-Мэлик Iэл-Iэшраф Шэхьбан и сэрейм Бэркъукъу зауэлI къызэрыкIуэу щыдэта зэманым, ар Йэлбугэ и унафэм щIэтрэ хуэжыIэщIэу къекIуэкIат. Iэл-Iэшрафым и къуэр традза нэужь, Iуэхум зихъуэжыпащ. 1384 гъэм и мазаем Хьэлэб и тепщэ Йэлбугэ сулътIаныщIэм пщIэ хуищIыну сэрейм къэкIуащ. Дыгъуасэ хуэдэм и унафэм щIэта Бэркъукъу и пащхьэм зыщигъэщхъри, абы щIым ба хуищIащ, иджы ар щыту езыр тIысыну хуимыту.
Илъэс ныкъуэм и кIыхьагъкIэ Бэркъукъурэ Йэлбугэрэ а щытыкIэм итахэщ. ШыщхьэуIум Бэркъукъу Йэлбугэ Хьэлэб и тепщэ къулыкъум тригъэкIри, александрие хьэпсым иридзащ. Ибн Тагри Бэрди зэрыжиIэмкIэ, 1389 гъэм наIуэу къэхъуа зэпэщIэтыныгъэм и япэ Iыхьэм абдежым щIэхъумауэ щыщIидзат.
1386 гъэм сулътIаныр яукIыну зэрызагъэхьэзырым теухуауэ Бэркъукъу бзэгу хуахьащ. Къуаншэхэр ягъэтIысри башкIэ яубэрэжьащ, къаугъэшы цIыхуипщIымрэ абыхэм я пашэ Тамурбуг Iэл-Хьэджибрэ яукIащ. ЗыкъэзыIэтахэр гущIэгъуншэу зэраукIам мамлюкхэм я зэхуаку зэкъуэтыныгъэм зыщригъэубгъуакъым, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, абы къуэш зэрыгъэхъунымрэ благъагъэмрэ зэщIилъэхъа мамлюк жылагъуэр тезыр пхъашэхэм зэпэщIасэным тригъэгушхуэрт. Аращ мамлюк унафэ зехьэкIэм къарууи тIасхъапIэуи иIар.
Йэлбугэрэ Минташрэ Бэркъукъу традзыну зэгуроIуэ
1387 гъэм Бэркъукъу Йэлбугэ сэрейм ириджащ. Эмирым сулътIаным хуэфэщэн пщIэ къигъэлъэгъуа иужь, абы и къулыкъур къратыжащ. Йэлбугэ иджыри Каир дэкIыжатэкъым, Iэл-Iэшраф сулътIаным (1363 — 1376 гъэхэм тетащ) и мамлюкхэм эмир Малатьерэ Минташрэ я унафэм щIэту зыкъыщаIэтам. СулътIаныр эмирхэм едаIуэу Йэлбугэ Хьэлэб зэригъэкIуам хущIегъуэжат, ауэ унафэ ищIар ихъуэжакъым. Абы игурэ и щхьэрэ зэтелъ хуэдэу зиIыгът, хьэл зэрыхуэхъуауэ, Гизэ щэкIуэну ежьащ. Абдеж дыдэм сулътIаным Минташ къыбгъэдэкI хъыбарегъащIэ къыхуэкIуащ и тепщэр сулътIаным и унафэм зэрыщIэтымкIэ тхьэ иIуэу. Щамым хъыбар зэтемыхуэхэр къиIукIырт. Минташ зыкъиIэтауэ жаIэрт, и тхьэрыIуэ нэпцIхэр къигъэщхьэпэу, уэсыр текIыжыху зигъэхьэзырыну арат. Бэркъукъу Щамым эмир-тIасхъэщIэх игъэкIуащ, пэжыр щэхуу къищIэныр и унафэу.
АпщIондэху Хьэлэб сулътIаным щилIыкIуэ Йэлбугэ Iэн-Насирирэ и къулыкъум трагъэкIа дзэзешэ Судун Iэл-Музаффарирэ зэфIэнащ. ТIури зым адрейм теухуауэ сулътIаным хуэтхьэусыхэрт. Бэркъукъу ищIэнур имыщIэу зрилъэфыхьми, Йэлбугэ хуищI гурыщхъуэхэм кIуэ пэтми хэхъуэрт.
Тхыдэ хъыбархэм къыхощ а зэманым дзэм къыщыхъу мыхабзэ Iэуэлъауэхэр къызэрыщыхъеяр. 1388 гъэм Бэркъукъу сулътIаным мамлюкхэм я унафэщI Бэхэдур къреджэ, ауэ ар быдапIэм щымыIэу къыщIокI. Нил и Iуфэ гуэрым чэфу ерагъмыгъуейуэ къыщагъуэтыжа Бэхэдур сулътIаным и сэрейм къашэ. МафIэ зэщIэнам хуэдэу къэгубжьа сулътIаным Бэхэдур пщIым я унафэщI ещIыжри, Сэфэд егъакIуэ.
Iэуэлъауэхэр щыбагъуэ лъэхъэнэм Бэркук мызэ-мытIэу езым и мамлюкхэм мылъкукIэ защIигъакъуэрт. Языныкъуэ тхыдэтххэм жаIэ сулътIаным зауэлI къэс ахъшэр и IэкIэ IэщIилъхьауэ. СулътIаным и дзэм хэт зауэлIхэр зэгъусэу шху ирафыну къригъэблэгъэн щIидзащ 1389 гъэм и мазае лъандэрэ. Апхуэдэ зэхуэсхэр БыдапIэм и лъапэм деж щэбэт-тхьэмахуэ къэс щекIуэкIырт. ТибаккIэ зэджэ зауэлI ныбжьыщIэхэр щагъасэ еджапIэми мылъку хухагъэкIырт. Псалъэм папщIэ, мэлыжьыхьым и 27-м, 1389 гъэм абыхэм дирхьэм щитI-щитI иратауэ щытащ. Мамлюк къэщэхун-гъэсэжыныр езыр-езыру къалэн зыщызыщIыжа сулътIаныр абы и фIыгъэкIэ яхуэгъэзат Iуэхур зэхэзэрыхьмэ узыщыгугъ мыхъуну эмирхэм, ахэр я псалъэм епцIыжыныр къэхъункIэ мыхъун гуэру щыттэкъым.
СулътIан къэгузэвам Йэлбугэ тыгъэхэр хуригъэхьри, щыхьэрым иригъэблэгъащ, Минташ зэрихьэхэм дытепсэлъыхьын хуэдэу. Хьэлэб и тепщэр къаубыдынкIэ шынэри, Минташ кIэлъымыплъу мыхъун хуэдэу щхьэусыгъуэ ищIри, унафэр игъэзэщIакъым. Йэлбугэ сэрейм къэкIуэну арэзы зэрымыхъуам Бэркъукъу гурыщхъуэ иригъэщIри, нэхъ гъунэгъуу къыбгъэдэт и мамлюкхэм ечэнджэщыну зэхуишэсащ. Унафэ къащтащ Судун екIужыну унафэ зэрыт тхыгъэ IэщIалъхьэу, Йэлбугэ деж лIыкIуэ ягъэкIуэну. ИпэжыпIэкIэ лIыкIуэм и къалэныр Йэлбугэ хьэпсым ирадзэн папщIэ сэбэп хъуну цIыхухэр къиугъуеинырт. Йэлбуги и Iэр зэтедзауэ щыстэкъым. Абы иутIыпща мамлюкым КаиркIуэцI сулътIаныр трамыдзу мыхъуну хъыбар щигъэIурт. А агент лъэ псынщIэр хунэсащ и унафэщIыр ягъэтIысыну зэрызагъэхьэзырыр цIыхухэм яхигъэIуэну икIи сулътIаным и лIыкIуэр Хьэлэб нэмыс щIыкIэ, езым и унафэщIым хъыбар хуихьри нэсыжащ.
Бэркъукъу и мурадхэр къэзыщIа Йэлбугэ Iэсэ дыдэу икIуэта хуэдэу зищIырт. СулътIаным и унафэм ипкъ иткIэ, абы Судун Iэл-Музафари и хэщIапIэм къригъэблэгъащ, ауэ зэхуэзахэр зэкIужыфакъым. Судун Iэщэ иIыгъти, къызэрысу къэхъея зэрызехьэм езыри и гъусищри хэкIуэдащ. А къэхъукъащIэм и щхьэусыгъуэкIэ зэпэщIэувахэм я Iуэхур утыку хъущ, Йэлбугэ Iэн-Насири Минташ дамэгъу хуэхъури, зэгухьахэм сулътIаныр зэрытрадзынум зыхуагъэхьэзырын щIадзащ.
Шэрджэсхэмрэ тыркухэмрэ
зэпэщIоувэ
АпщIондэху Каир унафэ къыщащтэ Йэлбугэрэ Минташрэ езэуэн дзэ яутIыпщыну. БыдапIэм и гупэм деж Бэркъукъу тхьэрыIуэ махуэшхуэ щрегъэкIуэкI. Зэман докIри, зыкъэзыIэтахэм Триполи зэраубыда хъыбарыр къоIу, Хамэ и тетыр щIопхъуэжри къалэр Йэлбугэ къещтэ. Бэркъукъу псынщIэу унафэ зыбжанэ ищIат зыкъэзыIэтахэмрэ хъалифымрэ зэгурыIуэну хунэмысын хуэдэу. Тахътэм ирагъэтIысхьэнкIэ хъуну фIэщхъуныгъэ зиIэхэм я пашэмрэ Къэлэун и щIэблэмрэ уазэрылъэIэсын Iэмалыр зэпеупщIри, сулътIаным и мамлюкхэм аргуэру тыгъэ хъушэ ярет: шыхэр, махъшэхэр, Iэщэхэр, дирхьэм мин зырыз. Тебризрэ Мардинрэ я тепщэхэм сулътIаным и лъэныкъуэу зэуэну псалъэ ят.
Бэркъукъу Щам игъэкIуа зауэлI гупыр Газэ нэсакIэт. А щIыпIэм щыIэ сулътIаным и лIыкIуэм эмирхэм яхуэфэщэн пщIэ яхуищIащ, зауэлIхэм сэлам ярихри, ахэр адэкIэ Дамаск зэрыкIуэнум хуэзыунэтI и къалэнхэр игъэзэщIащ. Абы щхьэкIэ къэмынэу, мысыр мамлюкхэм я дзэпщым ар хьэпсым ирыригъэдзащ. Куэдым къащыхъуащ лIыкIуэр зэрытырку къудейм щхьэкIэ ягъэтIысауэ.
ТепщэгъуэщIэм и Iуэхухэр щызэхэзэрыхьа сыхьэтым адыгэхэмрэ тыркухэмрэ нэхъ гуащIэу зэпэщIэувэн щIадзэ. Езы Бэркъукъу а зэманым иджыри мурад зыхуищIыжатэкъым тырку къулыкъущIэхэм еныкъуэкъуну, абы и телъхьэхэм я бжыгъэр хигъэщIын фIэкIа зыри зэрыхимыхынур къыгурыIуэрт. ЗэрыжаIэмкIэ, къэхъуар Газэ щыщ эмирхэр я гукъыдэж къудейт. Дамаск щыIэ дзэр гуитIщхьитI хъуащ, сулътIан-адыгэр зыгъэпэжхэм я гукъыдэжхэр къэтIэсхъащ тырку лIыкIуэр ягъэтIыса нэужь. Газэ хъыбар къыщиIукIа япэ жэщым тырку щэ ныкъуэ Дамаск дэкIыжри, зи бжыгъэр кIуэ пэтми багъуэ Йэлбугэ Iэн-Насири и лъэныкъуэм зратащ. Гъатхэпэм и кIэм зыкъэзыIэтахэм Баальбек и тетымрэ Дамаск щыщ эмир пщыкIущрэ ягухьащ.
Мэлыжьыхьым и пэм Бэркъукъу и дзэр Дамаск дохьэ. Ауэ абы зыкIи сулътIаным и унафэм и пщIэм хигъэхъуакъым, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, зэман зэхэзэрыхьам иутIыпща мамлюкхэм лей зэрахьэн щIадзакIэт. Iуэхур апхуэдэу щыхъум, къалэдэсхэм Дамаск гупэм къыIухьа Йэлбугэ и лъэныкъуэр къащтэныр нэхъ къыхахащ, Бэркъукъу и пщылIу къэнэн нэхърэ.
Япэрей зэхэуэ гуащIэм сулътIаным и дзэм бийхэр иригъэкIуэтащ. ИтIанэ Йэлбугэ и гупыр аргуэру зэ зэтраукIащ. Зэхэуэм и гуащIэгъуэм Бэркъукъу и эмиритI я зауэлIхэр я гъусэу Йэлбугэ гухьахэщ. Ахэр къахэхъуа нэужь, зыкъэзыIэтахэр Бэркъукъу къатеуэжри, зыIэрагъэхьа Iэщэмрэ гъэрхэмрэ быдапIэм ирагъэшащ.
Адыгэхэр
зэпэIэщIэ ящI
Йэлбугэ шэрджэсхэр зэпэIэщIэ ищIын папщIэ, я зы Iыхьэр Баальбек, къэна адрейр щам къалэхэм дэт хьэпсхэм иригъэшащ. ЩIэпхъуэжахэр къаубыдыжурэ тезыр хьэлъэхэр тралъхьэрт. СулътIаным нэхъ къыхуэпэж блыгущIэтхэр хуэм-хуэмурэ IэщIэкIырт.
ТекIуахэр Дамаск пщIэ къыхуащIу дашащ. Абыхэм сулътIаным хуэпэжу къэна эмирхэмрэ къалэтетым и хэщIапIэмрэ зэхакъутэри, мылъкуу щIэлъари зэрапхъуащ. Зэрыхьзэрийм къалэдэсхэр жану къыхэувэрт. Мухьэммэд бин Сасрэ тхыдэтхым зэрыжиIэмкIэ, абы езым и нэкIэ илъэгъуащ мылъкур зэрызэщIакъуэр: ахъшэхэр, дыщэхэкIхэр, щэкIхэр, унэлъащIэхэр, бжэм хэлъ щхьэгъубжэ цIыкIу хэбзыкIахэр, уеблэмэ унэм хэт пхъэ блыпкъхэр зэрызэрыгъэубыда гъущI Iунэхэр зэщIащыпащ.
Бэркъукъу зегъэпщкIу
СулътIан Бэркъукъу Щам зэрыщрагъэкIуэта хъыбарыр Каир нэсыжа нэужь, щыхьэрым зэрызехьэн щIидзащ: бэзэрхэр зэхуащIат, дыгъуэнымрэ цIыху укIынымрэ заубгъуат. Хуабэ уз къызэрежьам Iуэхур нэхъеиж ищIащ. Тхыдэдж гуэрым зэритхыжымкIэ, «Бэркъукъу гужьеигъуэм зэщIиулIат». Дамаск деж щекIуэкIа зэхэуэм абы щыфIэкIуэдат гъусэ нэхъ къыхуэпэжхэр. Эмирхэм ечэнджэща нэужь, сулътIаным Щам аргуэру зы дзэ иутIыпщыну мурад ещI. А дзэм хыхьащ мамлюк 1400-рэ, дэтхэнэ зыми дирхьэм мин иратащ. Дирхьэм щитI-щитI иратащ сулътIаным и тибакым щеджэ ныбжьыщIэхэми.
Йэлбугэ Iэн-Насири и пIэкIэ Хьэлэб лIыкIуэу ягъэкIуа Инал Iэл-Йусуфи сулътIаным къызэрепцIыжам и хъыбар къэIуащ. Хьэргъэшыргъэм и зэманым хъалифым и псалъэм мыхьэнэ иIэнкIи зэрыхъунум къыхэкIыу, сулътIаным фIэщхъуныгъэ зиIэхэм я пашэр и сэрейм иригъэблагъэри хеящIэр щыту сулътIанымрэ Iэл-Мутэуэккилрэ тхьэрыIуэ быдэкIэ зэныбжьэгъуну псалъэ зэратащ. Iэл-Мутэуэккил тыгъэ лъапIэхэр къыIэрыхьащ, шы гъуабжэрэ БыдапIэм и Iэхэлъахэм ит унэщIэрэ дэщIыгъуу. Абы иужь Бэркъукъу налогхэр зэрыхамыхынур игъэIури, къалэдэсхэм я тыкуэнхэмрэ я унэхэмрэ ягъэбыдэу къалэр зэрахъумэным зыхуагъэхьэзырыну къыхуриджащ. Каир къызэрытеуэнуIам зыхуигъэхьэзырырт.
ПлIыщIымрэ пщIымрэ я пашэ эмирхэм дирхьэм щиплI-щиплI яIэрыхьащ, дзэм хэт гуп псоми мылъку хухагъэкIащ. ИтIани, Йэлбугэ деж щIэпхъуэжхэм я бжыгъэм хэхъуэ зэпытт, ар 1389 гъэм Каир гупэ къэсакIэт. Зэман дэкIри, сулътIаным зэуэ езым и мамлюк 500 къепцIыжащ. ЕпцIыжыкIэ гущIэгъуншэт ар, бзаджагъэ хэлъуи къэхъуат. СулътIаным миным я пашэ эмирхэм динар мин пщIырыпщI, макъамауэ зыдэщIыгъу эмирхэм — мин тхурытху ярита къудейт. Жэщ къэс мамлюкхэр быдапIэм дэкIыурэ щIэпхъуэжхэрт. СулътIаным и IэкIэ Карэ Димирдаш Iэл-Iэхьмади динар мин 30 щритым, эмирым хэIэтыкIауэ жеIэ: «Си пщу сулътIан, тхьэ соIуэ пщылIу сыкъыббгъэдэнэнкIэ, шэч къыстумыхьэ». Сыхьэти дэкIатэкъым Карэ Димирдаш шым шэсу Йэлбугэ и хэщIапIэм щиунэтIам.
СулътIаным и мамлюк нэхъ къыхуэпэжхэр бийм пэщIэувэурэ зауэхэрт, ауэ къарухэр зэхуэдэтэкъыми, Бэркъукъу тахътэм текIыу зигъэпщкIун хуей хъуащ. АдэкIэ къэхъуахэм къызэрагъэлъэгъуамкIэ, сулътIаным къыщыщIынкIи хъунур зэлъытар и блыгущIэтхэм ящIэнурат.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
