Урысейм и гимныр
Къэралым и уэрэд нэхъыщхьэм тхыдэшхуэ иIэщ
Илъэс 75-рэ дэкIащ абы лъандэрэ. 1942 гъэм СССР-м и унафэщIхэм къаIэтащ гимным и Iуэхур. А лэжьыгъэр зэщIигъэуIуэн хуейт маршал Ворошилов Климент зи Iэтащхьэ комиссэм.
«Интернационал»-мкIэ зэфIэкIырт
ЩIы хъурейм и Iыхьэ ханэр зыIыгъ къэралым 1943 гъэми дыгъэгъазэр къэсыху езым и гимн иIэххакъым. ГуфIэгъуэ зэхыхьэхэм деж ягъэзащIэр «Интернационал»-рт. А зэманым ар коммунист псоми я уэрэд нэхъыщхьэу къалъытэрт икIи дунейпсо революцэ къиIэтыну къалэн зыщызыщIыжа къэралым хуабжьу къезэгъырт. Пэжщ, ар СССР-м и гимну зэи щытакъым. «Интернационал»-м и мыхьэнэкIэ хуагъадэрт «Марсельеза», «Варшавянка», «Замучен тяжелой неволей», нэгъуэщI революцэ уэрэдхэри. «Дунейпсо коммунист правительствэу» къалъытэу щыта Интернационалыр зэхуащIыжа иужь къагурыIуащ Совет Союзым езым и гимн иIэжын зэрыхуейр.
Псори зэпеуэрт
СССР-м и Къэрал гимн къызэгъэпэщыным яужь ихьащ 1942 гъэм и гъэмахуэм. ИпэкIи иужькIи ди деж зэи апхуэдэ зэпеуэшхуэ щыIакъым. Гимным макъамэ щIагъэувэн папщIэ хуабжьу ерыщу зэныкъуэкъурт композитори 170-рэ. Лэжьыгъэшхуэ дыдэ зэфIагъэкIа иужь, комиссэм и пащхьэ иралъхьащ абыхэм я IэдакъэщIэкI 223-рэ.
Усэхэми къаруушхуэ ирахьэлIат. РККА-м и Политуправленэ нэхъыщхьэм и унафэщI Щербаков А. С.Сталиным Iэригъэхьа хъыбарым къыщыгъэлъэгъуат 1942 гъэм къыщыщIэдзауэ усакIуэ 19-мрэ композитори 8-мрэ я лэжьыгъэхэр комиссэм къызэрыхихар. Ахэр иратат къэралым и оркестр, уэрэджыIакIуэ гуп нэхъыфIхэм. ЕдэIуахэщ, арщхьэкIэ зыри ягу ирихьакъым.
Зы мазэрэ ныкъуэм
къриубыдэу
Ворошилов Климент и адьютанту щытам зэритхыжамкIэ, 1943 гъэм мэкъуауэгъуэм и 18-м къызэхуашэса усакIуэхэмрэ композиторхэмрэ ар ткIийуэ епсэлъащ. Маршалым жиIащ зы илъэсым къриубыдэу зэфIагъэкIа лэжьыгъэр зыми и мыуасэу, икIи яхуигъэуващ зы мазэрэ ныкъуэм къриубыдэу щIэ къыхалъхьэну. ЕтIуанэу гимным едэIуащ 1943 гъэм шыщхьэуIум и 17-мрэ 24-мрэ. Комиссэр хэплъащ композитор 40-м я IэдакъэщIэкI 55-м. КIэухыу къыщыхахын хуеяр 1943 гъэм щэкIуэгъуэм и 1-рт. Театр Иным щыIащ Сталин И. В., Молотов В. М., Ворошилов К. Е., Берие Л. П., Маленков Г. М. сымэ. Зыри ягу ирихьакъым. ЕплIанэу яужь ихьа иужькIэщ Александров А. В., Хачатурян А. И., Гускин И. И. сымэ я IэдакъэщIэкIхэм къыщытеувыIар.
Зэман псоми йозэгъ
Макъамэм щIагъэувэну псалъэхэр къыхахынри тыншу щытакъым. Ворошилов Климент игу ирихьащ зыбжанэ. 1943 гъэм фокIадэм и кIэм Сталин И. В. арэзы техъуащ Михалковрэ Эль-Регистанрэ зэ- гъусэу зэхалъхьа псалъэхэм. АрщхьэкIэ дэтхэнэ сатырми дагъуэ хуащIырт. Михалков Сергей зэрыжиIэжамкIэ, япэщIыкIэ Сталиным игу ирихьакъым «Свободных народов союз благородный» псалъэхэр. Зэманым къемызэгъыж «благородный» псалъэр хагъэкIыну лъэIуащ. ИтIанэ вождым егъэлеяуэ къилъытащ «Нас вырастил Сталин — избранник народа» сатырри. НэгъуэщIхэри зэрагъэзэхуэжащ. Псори ягъэзэкIуэжа иужь, 1943 гъэм жэпуэгъуэм и 23-м Сталиныр арэзы техъуащ псалъэхэм. Макъамэхэм ящыщу абы нэхъ игу дыхьар Александров А. В. 1938 гъэм итха «Большевикхэм я партым и гимн» жы-хуиIэрат. АрщхьэкIэ ар усэм езэгъыртэкъым. ЗэхъуэкIыныгъэхэр халъхьэн хуей хъуащ. 1943 гъэм дыгъэгъазэм и 14-рщ ВКП(б)-м и ЦК-м и Политбюром и унафэкIэ Михалковрэ Эль-Регистанрэ я усэхэр щIэлъу Александровым и макъамэр къыщащтар.
Ахъшэшхуэ щызекIуэрт
Зауэм и илъэс хьэлъэхэм щхьэкIэ къимыгъанэу, Совет правительствэм пщIэшхуэ дыдэ хуищIащ Къэрал гимныр къызэгъэпэщыным хэлэжьыхьа дэтхэнэ композиторми усакIуэми. Апхуэдиз хъу гонорархэр щата тхыдэм ищIэжыркъым. 1944 гъэм и щIышылэм СССР-м и ЦIыхубэ Комиссархэм я Советым и унафэкIэ мы Iуэхум хуха-хащ нэхъапэм зэи ямылъэгъуа ахъшэшхуэ-сом мелуанрэ мин 212-рэ. Гимным и псалъэхэр зытха Михалковрэ Эль-Регистанрэ яIэрыхьащ сом минищэ зырыз, макъамэр зей Александровми апхуэдиз иратащ. Лэжьыгъэм хэта нэгъуэщIхэри гулъытэншэ хъуакъым. Зэпеуэм жыжьэ щынэса Хачатурян Арамрэ Шостакович Дмитрийрэ дэтхэнэми хуэзэу сом мин 22-рэ лъысащ.
Уахътыншэщ
Сталин И. В. лIа иужь, СССР-м и гимныр зэрахъуэкIыну зыкъомрэ яужь итащ, вождым и цIэр куэдыIуэрэ къызэрыхэщым къыхэкIыу. 1955 гъэм къыщыщIэдзауэ илъэс 22-кIэ гимныр ягъэзэщIащ псалъэншэу. 1977 гъэм и накъыгъэм Суслов М. А. къыхилъхьащ гимныщIэ къызэрагъэпэщыну. Зэпеуэм хэтащ усакIуэ 67-рэ, композитор 80. АрщхьэкIэ комиссэ ткIийр аргуэру къытеувыIащ Михалковрэ Эль-Регистанрэ я усэу зэхъуэкIыныгъэ мащIэ зы-халъхьахэм. Нэхъ гъэщIэгъуныжращи, «УФ-м и Къэрал гимным и IуэхукIэ» 2000 гъэм дыгъэгъазэм и 4-м къыдэкIа законым ипкъ иткIэ, ноби Урысейм и гимныр Михалков С. В. и усэ зэрагъэзэхуэжам и псалъэхэр зыщIэлъырщ. Макъамэр зэрыщыту къэнэжащ — Александров А. В. и IэдакъэщIэкIым пэхъун къахуэгъуэтакъым.
Соколов Дмитрий.
«Мир новостей»
Зы щIыдгъужынщ. СССР-р лъэлъэжа иужь Ельцин Борис унафэр щыIэщIэлъа зэманым илъэсипщI енкIэ гимну щытащ Глинкэ Михаил 1833 гъэм итха «Хэкупсэ уэрэдыр». АрщхьэкIэхуэфэщэнусэкъахуэгъуэтатэкъыми, ар псалъэншэуягъэзэщIащ.
