Дау Марианнэ: Си гъащIэм нэхугъэр щыкуэдщ
УФ-м щIыхь зиIэ и артисткэ, Музыкэ театрым и солисткэ Дау Марианнэ лъэпкъ щэнхабзэм, Къэбэрдей-Балъкъэрым, Урысей Федерацэм и макъамэ гъуазджэм и вагъуэ пэрытхэм ящыщщ. Абы и творчествэр фIыуэ зылъагъухэм я мызакъуэу, арэзы щIыгъуей критикхэм я дежи пщIэ лъагэ къыщилэжьын хузэфIэкIащ. Марианнэ къыщалъхуа щIыналъэми, къэралым и уты-кушхуэхэми, хамэ хэкухэми Iэгуауэ инхэр щыхуаIэт.
Лъэпкъ зэныбжьэгъугъэр гъэбыдэным, лъэпкъ щэнхабзэм и фIыпIэр утыку ихьэным, Кавказ Ищхъэрэмрэ Урысей Федерацэмрэ я щэнхабзэ зэпыщIэныгъэхэм зегъэужьыным хуэунэтIа Iуэхухэм жыджэру хэтщ Даур.
«Дау Марианнэ уэрэд жиIэу, къафэу зымылъэгъуар уэрэдым и IэфIыпIэм хэкIыжащ», хужиIауэ щытащ абы тхакIуэ Хьэх Сэфарбий. Ауэ щыхъукIи, Марианнэ нэгъуэщIыбзэкIэ уэрэд жиIэу уедэIуэну гухэхъуэщ.
Езым зэрыжиIэмкIэ, Тхьэм къыбгъэдилъхьа зэфIэкIыр егъэджакIуэ набдзэгубдзаплъэхэм ямыунэтIамэ, ар иджы щытлъагъу творческэ лъагапIэм лъэIэсыну фIэщщIыгъуейт. Артистхэр щагъэхьэзыр ГИТИС-м щыщIэса илъэсхэм абы и насып кърихьэкIри, вокалымкIэ егъэджакIуэ профессор Потаповская Динэ, курсым и художественнэ унафэщIу щыта, актёр Iэзагъым хуезыгъасэ, СССР-м щIыхь зиIэ и артист, режиссёр, профессор Анисимов Геннадий, сценическэ бзэмкIэ и егъэджакIуэ профессор Титовэ Александрэ сымэ, нэгъуэщI егъэджакIуэ цIэрыIуэхэри я IэзагъэмкIэ къыдэгуэшащ Даум.
Зэчий инымрэ ар зыщIапIыкIа лъэпкъ гупсысэмрэ куэдкIэ сэбэп къыхуэхъужащ Марианнэ, уеблэмэ, ахэращ бзылъхугъэм щIэгъэкъуэн нэхъыщхьэу иIахэр.
Кальман Имре — «Марица», «Фиалка Монмартра», Птичкин Евгений — «Бабий бунт», Молэ Владимир — «Дахэнагъуэ», «Къамботрэ Лацэрэ», Легар Франц — «Весёлая вдова», Чайковский Александр — «Верность» оперэхэм, опереттэхэм, музыкальнэ комедиехэм, нэгъуэщIхэми гуимыхуж образхэр къыщигъэщIащ. Даум и творчествэм лъэпкъ уэрэдыжьхэм, адыгэ тхакIуэхэм хэкум, хабзэ дахэм теухуауэ я Iэдакъэ къыщIэкIахэм увыпIэ щхьэхуэ щаубыд.
Щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ хэлъхьэныгъэшхуэ зэрыхуищIар къалъытэри, 1999 гъэм «Урысей Федерацэм щIыхь зиIэ и артисткэ» цIэ лъапIэр абы къыхуагъэфэщащ.
1994 гъэм щегъэжьауэ нобэр къыздэсым Щэнхабзэм и лэжьакIуэхэм я профсоюзым и къудамэу республикэм щыIэм и унафэщIщ. А IэнатIэми гурэ псэкIэ бгъэдэт бзылъхугъэм Профсоюзхэм я зэгухьэныгъэм и дамыгъэ лъапIэхэр къыхуагъэфэщащ. Къапщтэмэ, 2015 гъэм ФНПР-м и дамыгъэ нэхъ лъапIэмкIэ «За заслуги перед профдвиже- нием России» жыхуиIэмкIэ ягъэпэжащ.
Щэнхабзэм зегъэужьыным хуищIа хэлъхьэныгъэр къалъытэри, 2012 гъэм Дау Марианнэ КъБР-м и Правительствэм и щIыхь тхылъыр къратащ.
Сызытетхыхь бзылъхугъэм и зэфIэкIыр къуэпсыбэщ. И лэжьэгъухэм зэрыжаIэмкIэ, ар сыт хуэдэ ролми изагъэ артист гъуэзэджэщ. И цIыху щIыкIэкIэ-щэ?
Артист, уэрэджыIакIуэ зэчийм и цIыху щIыкIэр зэремыфэгъуэкIым абы дедгъэкIуэкIа псалъэмакъыр иджыри зэ щыхьэт тохъуэ.
ЖызыIэ щыIэщ лэжьыгъэмрэ унагъуэмрэ уехъулIэу пхузэдэмыхьыну, тIум я зыр дэдзыха хъууэ. Дау Марианнэ лъэныкъуитIми хурикъу цIыхущ, унагъуэми, лэжьапIэми щынасыпыфIэщ. Ар илъэс бжыгъэ дахэ щрикъум ирихьэлIэу дедгъэкIуэкIа псалъэмакъыр фи пащхьэ идолъхьэ.
Гъуазджэр цIыху
зэхущытыкIэм къыщожьэ
СыцIыху насыпыфIэщ. Си лэжьыгъэм ди лъэпкъым пщIэ зэрыхуищIым къару тIуащIэ къысхелъхьэ. СыкъызыхэкIа Дау лъэпкъми, сызыхыхьа Жырыкъхи си ехъулIэныгъэ къэс щогуфIыкI, си IуэхущIафэхэр къыздаIыгъ зэпытщ. Лъэныкъуэ зэмылIэужьыгъуэкIэ зызужьынымкIэ си адэ-анэм яхузэфIэкI къагъэнакъым. Ди псалъэр, ди Iуэху еплъыкIэр ялъытэрт. Дзыхь къытхуащIырти, хуитыныгъэ къыдатырт, ауэ щыхъукIэ, дэри едгъэлей зэрымыхъунур тщIэжырт. Лэжьыгъэми дыщымышынэу, щIэныгъэми дыхуэпабгъэу дапIащ. Ди хьэлыр, цIыху щIыкIэр дыщалъ- хуа зэманым ипсыхьат. Си насып къикIри, лъэпкъ нэхъ мащIэхэм я щэнхабзэр къаIэты- ну яужь щита зэман дахэм сыхалъхуат. «Зым Iэпыхур адрейм къищтэжу» псалъэжьым дытету, дэнэ дыщыIами унагъуэм дыкъыхуеIэжу, зыр адрейм дыхуэпIащIэу дызэхуэсыжырт. Уи гур щызу, укъимыкIуэту утыкум уитыфын щхьэкIэ унагъуэмкIэ уигу мыныкъуэу, абы пщIэ, зэгурыIуэ щытепщэу щытыпхъэщ.
Гукъеуэ
Сэ жысIэркъым блэкIам къигъэзэжын хуейуэ, ауэ а зэманым фIагъыу хэлъар, иджырей гъащIэм къезэгъыр къыхэткъузыкIын, тхъумэн хуейщ. КъБР-м и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Юрийрэ Парламентым и УнафэщI Егоровэ Татьянэрэ щэнхабзэм гулъытэ хэха хуащI, ар къызэраIэтыжыным яужь итщ. Абы ехьэлIауэ иджыблагъэ Парламентым щекIуэкIа псалъэмакъым ди профсоюзым и еплъыкIэр утыкум къыщислъхьати, хэкIыпIэ хэха зэгъусэу къэтлъыхъуэну дызэгурыIуащ.
«ПщIэншэ уадэ Iэтыгъуейщ», жеIэ адыгэм. Псом ящхьэжыр улахуэращ. Щэнхабзэм и лэжьакIуэм и улахуэм унагъуэ ирипIыфу, и бын иригъэджэфу, и узыншагъэм кIэлъигъэплъыфу щытын хуейщ. Ахэр я зыхуэпэкIэ къудеймкIи цIыхухэм къахэщу щытыпхъэщ.
Щэнхабзэм къэралым хухих мылъкум кIэригъэхуурэ мащIэ дыдэ хъуащ. Талантышхуэ зыбгъэдэлъ цIыхухэр лъэпкъым махуэ къэс къыхэхъуэркъым, иIэхэри щIэгъэкъуэныншэщи, я пIэ иуджыхьу къонэ. Къуажэдэсхэм си гур нэхъ яхуэмыгъуэщ. Щэнхабзэм трагъэкIуэдэн мылъку зэрабгъэдэмылъым къыхэкIыу, абыхэм нэхъ гулъытэшхуэ къэралым яхуищIын хуейщ. ЩэнхабзэмкIэ унэхэр зэдгъэпэщыжын щхьэкIэ республикэр федеральнэ программэхэм дыхыхьэу мылъку къыхэтхыпхъэщ. Узэлэжьынрэ узытелэжьэнрэ гъунэжщ. Щэнхабзэм и Iуэхур къуажэхэм я IэмыщIэ иралъхьэжащ, ауэ къэралыр къадэмыIэпыкъумэ ар яхуэгъэкъаруунукъым. Ахэр псори ЩэнхабзэмкIэ министерствэм епхыжауэ щытыпхъэщ. Щэнхабзэм хуэгъэпса федеральнэ унафэр УФ-м и Къэрал Думэм и депутатхэм илъэситI хъуауэ къамыщтэу ирагъэкIуэтэкI. Абы дрогузавэ. Ди япэ ита нэхъыжьыфIхэм дэ нэхъ лъагэу зытIэтын папщIэ лэжьыгъэшхуэ зэфIагъэкIащ, дэри пщэдейрей щIэблэм лъабжьэ дахуэхъупхъэу зэрыщытыр зыщыдгъэгъупщэ хъунукъым.
Лэжьыгъэр
Тегъэчыныхьауэ къызэныкъуэкъу си хъуреягъым хэтауэ схужыIэнукъым. СиIами, абыхэм си гулъытэ зэи ялъэIэсакъым. Лэжьыгъэ къызатыр ныкъусаныгъэншэу зэрызэфIэзгъэкIыным яужь ситащ, режиссёрхэм жаIэм, къысхуащI унафэм сытетащ. Сыт хуэдэ роль сымыгъэзащIэми, спектаклхэр зыгъэува режиссёрхэмрэ дирижёрхэмрэ къысхуэмыарэзыуэ утыкум сыкъикIыжакъым. Сыхуэмыхьэзыру сценэм сихьэныр къэгъэнауэ, репетицэ къудейм апхуэдэу сыкIуэркъым. Утыкум сыщIихьэ цIыхухэм пщIэ, нэмыс яхуэзмыщIу зэи къэхъуакъым. Ар псом япэ адыгэ хабзэращ къызыхэсхар. Зызгъэпэгэн, зыкъысфIэщIыжын хуейуи зэи къэслъытакъым. Гъуэгугъэлъагъуэ схуэхъуа куэдым псалъэ дахэ яхуэфащэщ. Щхьэхуэу я цIэ къисIуэну сыхуейщ музыкэм япэ лъэбакъуэр хэсчэным сытезыгъэгушхуа Ахъмэт Щэлэуат, иужькIэ IэщIагъэ зэзгъэгъуэтынымкIэ дэIэпыкъуэгъу къысхуэхъуа Ефэнды Джылахъстэн сымэ.
Зэманым зи щIалэгъуэрщ игъафIэр
гъащIэр мэкIуатэ щIэдзапIэ зиIэм кIэухи иIэщ . Утыкум фIыуэ илъагъур зэчий зыбгъэдэлъ щIалэгъуалэрщ. Аращи, зи щIалэгъуэм гъуэгу етын хуейщ. Ныбжь зиIэ артистым нэхъ щIалэм и ролыр игъэзэщэну яужь ихьэрэ — Iэзагъыу иIэр бгъэдилъхьэми, и ныбжьыр сценэм къыщIигъэщынущ. Артистхэми дэтхэнэ цIыхуми хуэфащэмрэ хуэмыфащэмрэ ящIэжмэ, тыншу зэманым хэзэгъэнущ, хуиту я псэр утIыпщауэ дунейм тетынущ. Щхьэж и насып иIэжщ, ар абы тезыхыфын щыIэкъым: япэ ущити, нэхъ иужь укъыщини къэхъунщ, гъащIэ гъуэгу щыхъу-кIэ.
Роль нэхъыщхьэр — гъащIэрщ
ГъэщIэгъуэныр пщIэрэ? ЗыкъыщысцIыхуж роль зэи сиIакъым. Сыт хуэдэ щIыкIэми соувэф, сыт хуэдэ роли схуэгъэкъаруунущ ауэ абыхэм зэзгъэщхь къахэкIакъым. НэхъыфIу слъагъу роль сиIэу схужыIэнукъым, си дежкIэ роль псори зэхуэдэщ. Нэхъыщхьэр творчествэращ, образыр къыщызгъэщI дакъикъэхэрщ.
Я гъэсэныгъэкIи щIэныгъэкIи зэмыщхь цIыхухэр зэщыщ сщIыфу, ахэр къэзгъэдэIуэ-фу схэлъ къарум насыпыфIэ сещI. Ар куэдкIэ я фIыгъэщ си егъэджакIуэхэм, си япэ ита нэхъыжьыфIхэм. Апхуэдэщ япэ дыдэ сызыдэлэжьа дирижёр Бекъул Леонид, Темыркъанхэ Борисрэ Пётррэ, Щэбэтыкъуэ Натбий сымэ. Музыкэ театрыр хъумэным, артистхэм я зэфIэкIым зегъэужьыным я гуащIэш- хуэ ирахьэлIауэ щытащ хормейстерхэу Бицу Юрий, ПащIэ Рамед, Кузнецов Юрий, Хьэкъул Розэ сымэ, нэгъуэщIхэми. Ауэ щыхъукIи, гъащIэм нэхърэ нэхъыщхьэ роль цIыхум зэримыIэр жысIэну сыхуейщ.
Унагъуэр псом ящхьэщ
Си щхьэгъусэ Жырыкъ Зауррэ сэрэ хъыджэбзитI диIэщ. Нэхъыжьыр Кърым Иринэрэ Заурррэ яйщ, ауэ си быным хуэ- дэу фIыуэ солъагъу. Зы махуи бын зэхэгъэж сщIакъым. Ди пхъурылъхухэми анэшхуэ зэхэгъэж ямыщIу, зэхуэдэу фIыуэ дыкъалъагъу. А цIыкIухэри гъуазджэм зэрыдихьэхам сыщогуфIыкI. Хъыджэбз нэхъыжьыр опернэ уэрэджыIакIуэщ, ехъулIэныгъэ и куэдщ. КъБКъУ-м и «Амикс» гупым и унафэщI Къул Амир и щхьэгъусэщ. Ди хъыджэбз нэхъыщIэр музыкантщ, гъуазджэмкIэ институтыр къиухащ, композиторщ, сурэт хьэлэмэтыщэ-хэр ещI, уэрэд етх.
Гугъуехьым цIыхур епсыхь
Сыт хуэдэ гугъуехьми сыщымышынэу, сызэрыпэлъэщынур сщIэуэ нобэр къыздэсым сыкъэсащ. ИгъащIэм цIыхум и жагъуэ сщIы- ну сыхэтакъым, фIы сщIэмэ — псым хызодзэ. ГъащIэм ущышынэ хъунукъым, удзыхауэ къызэрищIэу — къыптегушхуэнущ, къыптегушхуэм лъэгущIэт уищI хабзэщ. ЦIыху кудым гъэсэныгъэ зэрахэмылъри, цIыхугъэ зэрадумылъагъури, къыпкIэлъызэрахьэ Iуэху мыхъумыщIэхэри къызыфIэбгъэIуэху, уигу щIэбгъэхьэ хъунукъым. ГъащIэм елъытауэ ахэр зыри зэримыщIысыр иужькIэщ къыщыбгурыIуэр. Уи гур буухыжу, угъ-убжэу зы дакъикъи ущыт хъунукъым. ГъащIэм и IэфIыпIэр цIыхум сыт щыгъуи къилъыхъуэу щытын хуейщ. ФIыуэ плъагъу IэщIагъэ упэрытмэ, фIыуэ укъэзылъагъу цIыхухэр къыпкъуэтмэ — абы лъэщ уещI, дэрэжэгъуэ къует. Мурадхэр къызолыжри, си бгыр щIэскъузэу, илъэс бгъущIрэ бгъум сынэсыху сыпсэун гуращэ сызэриIэр гъащIэм изоIуэкI. Сызэхих хуэдэщ, Тхьэм и фIыщIэкIэ.
Нэхъыщхьэр
Хьэлэлагъ, лIыгъэ, гудзакъэ зыхэлъырщ пщIэ хуэпщIыну зыхуэфащэр. ЦIыху нэхъыбэм сэбэп уазэрыхуэхъуным яужь уи- тын хуейщ. Псапэ пIэпыкIым къаруушхуэ къызэщIегъэушэ. ЦIыху гъэунэхупIэ щIэх-щIэхыурэ ущихуэ къохъу. Ауэ сыт хуэдизу гугъу уемыхьами, дунейм утетыху гъащIэр фIыуэ плъагъун хуейщ. Тхьэм жиIэмэ, дяпэкIи лъэпкъым сыхуэлэжьэну, сыхуэщхьэпэну си мурадщ! Нэху здэщыIэм кIыфIыгъэр щыкъарууншэщ! Си гъащIэм нэхугъэр щыкуэдщ!
Щомахуэ Залинэ.
