НасыпыфIэщ жыхуаIэр аракъэ!
Гъатхэпэм и 8-м и ныбжьыр илъэс 80 ирикъуащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал мэкъумэш академием и лэжьакIуэ, техникэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор Къаскъул Мусэбий. Ар ящыщщ зи сабиигъуэр зауэ нэужь илъэс гугъухэм хиубыдахэм — . Абыхэм куэду къахэкIащ зи адэжь щIыналъэм и зыужьыныгъэм хьэлэлу хуэлэжьа, ноби зи зэфIэкI хуэзыщIэ цIыху цIэрыIуэ куэд: еджагъэшхуэхэр, тхакIуэхэр, артистхэр, дохутырхэр, егъэджакIуэхэр.
Мусэбий и адэ-анэм бынибгъу зэдапIащ. Хэку зауэшхуэм ныкъуэдыкъуэу къикIыжа адэмрэ абы и щхьэгъусэмрэ я закъуэкIэ бынунэр зыхуей хуэгъэза хъунутэкъыми, нэхъ къыдэкIуэтейхэр губгъуэм лэжьакIуэ дэкIырт, нэхъыщIэхэми зэрыс я лъапсэм къалэн зырызыххэ щылъагъэсырт. Мусэбии тыншакъым — школым къыщыдэхуэ е къыщаутIыпщ зэманым хузэфIэкIыр ищIэу колхоз губгъуэм итт. Сыт хуэдизу гугъу ехьми, щIалэщIэм а псор щыгъупщэжырт, трактор е комбайн илъэгъуа нэужь, абыхэм гъунэгъу захуищIыным, ирилэжьэным пищI зэрыщымыIэм къыхэкIыу.
Ислъэмей дэт курыт школыр къиуха нэужь, Къаскъулыр куэдрэ егупсысакъым къыхихыну IэщIагъэр зыхуэдэм — и хъуэпсапIэр щIым, техникэм хуеджэныр ара-ти, ар щIэтIысхьащ зи хэщIапIэр Прохладнэ къалэ дэт Тэрч мэкъумэш техникумым. Мусэбий ар къиухщ, къигъэзэжри, я къуажэм щызэхэт «Къэбэрдей плъыжь» колхозым инженер-механикыу лэжьэн щыщIидзащ. И IэщIагъэм нэхъри хуэIэижь зищIын, и щIэныгъэм хигъэхъуэн мурадкIэ, иужькIэ ар щIэтIысхьащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым. Ар ехъулIэныгъэкIэ къиухри, зы илъэс нэхъыбэ мылэжьауэ, мэкъумэш хозяйствэм пыщIауэ Краснодар къалэ дэт щIэныгъэ-къэху-такIуэ институтым и аспирантурэм кIуащ. Зыхуеджэ IэщIагъэм дихьэх щIалэм еджапIэ нэхъыщхьэм и унафэщIхэм гу къылъатэнтэкъэ?! Аспирантурэ нэужьым ар а институтым щылэжьэну къагъэнэжащ.
ЩIэныгъэхэм я кандидат хъуа адыгэ щIалэм Краснодар IэнатIэфI къыщратыну къыщIэкIынт, арщхьэкIэ, и гур здэщыIэ и адэжь хэкум 1976 гъэм къигъэзэжри, жыг хадэ гъэкIыным пыщIа опытнэ станцым инженеру уващ. Илъэс зы-тIу нэхъ дэмыкIыу, ар Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым щылэжьэну ирагъэблэгъащ, агромелиоративнэ институтыр къызэIуаха нэужьи, техникэ IуэхумкIэ и кафедрэм егъэджакIуэу яшащ. ИужькIэ, Мусэбий а институт дыдэм теоретикэ, прикладной математикэмкIэ и кафедрэм и доцент хъуащ. А лэжьыгъэм пэрыту щIалэ гурыхуэм пхигъэкIащ и доктор диссертацэр. 1996 гъэм Къаскъулыр IэIэткIэ хахащ хьэсэхэм псы зэрыщIагъэлъадэ машинэхэм щыхурагъаджэ кафедрэм и унафэщIу. А IэнатIэр Мусэбий илъэсийкIэ зэрихьащ. Мы зэманым еджагъэшхуэр мэкъумэш хозяйствэр механизацэ щIынымкIэ кафедрэм и профессорщ.
Къаскъулым къелъытэ Краснодар щыщыIа лъэхъэнэри, и адэжь хэкум зэрыщылэжьа зэманри купщIафIэу щытауэ. Абы и щIэныгъэ лэжьыгъэхэр, къигупсыса IэмалыщIэхэр мыхьэнэ ин дыдэ зиIэу къыщIэкIащ. Ахэр къыщагъэсэбэпащ мэкъумэш Iуэхум пыщIа машинэхэр къыщыщIагъэкI, «Целиноград», «Вагъуэ плъыжь» заводышхуэхэм. Уеблэмэ, щIэныгъэлIыр яхэтащ «Буран»-кIэ зэ-джэ хьэрш программэр зэхэзыгъэувахэми. А псом къадэкIуэу къыхэдгъэщынщи, мэкъумэш IэнатIэхэм я техникэр мыкъутэу илъэс куэдкIэ лэжьэным теухуауэ Мусэбий къигупсысахэр Самарэ къалэм дэт «Прогресс» заводым мы зэманми къыщагъэсэбэп. Къаскъулым итхащ щIэныгъэ лэжьыгъэу 200-м щIигъу, патенту 26-рэ иIэщ.
— Мусэбий нэхъыжьыфIу, сыт хуэдэ IуэхукIи чэнджэщэгъу къытхуэхъуу къыддолажьэ, — жеIэ техникэ щIэныгъэхэм я кандидат, еджапIэ нэхъыщхьэм и кафедрэм и унафэщI Мыщхъуэжь Владислав. — Иригъаджэ ныбжьыщIэхэм езым и быным хуэдэу ябгъэдэтщ — яхуэсакъыу, езым ищIэр зэрабгъэдилъхьэным хущIэкъуу. КIуэаракъэ, щхьэх, езэш жыхуэпIэхэр зымыщIэ цIыху жыджэрщ, и лэжьэгъухэри сыт и лъэныкъуэкIи къыхуэарэзыщ. И бынхэри тэмэму игъэсащ, цIыху хъарзыни къахэкIащ. Узыншэу, гукъеуэншэу илъэс IэджэкIэ и IэнатIэм пэрытыну, куэдрэ дяпэ итыну Тхьэм жиIэ!
Къаскъулыр жыджэру хэтщ КъБР-м Мэкъумэш хозяйствэмкIэ и министерствэм иригъэкIуэкI къэхутэныгъэ Iуэхухэм. ЩIыгулъ фIыцIэр хъумэным, гъавэм зэрелэжь машинэхэр егъэфIэкIуэным теухуауэ абы къигупсысахэр ди республикэм и губгъуэхэм илъэс куэд щIауэ къыщагъэсэ-бэп.
— Зэрыстудент лъандэрэ соцIыху Мусэбий, — жеIэ техникэ щIэныгъэхэм я кандидат, профессор ТIэш Анатолэ, — илъэс куэд щIауи дызэдолажьэ. ЦIыху гу къабзэ-псэ къабзэщ. Зэгъусэу Iэджэрэ дежьащ, конференц, зэIущIэ зэмылIэужьыгъуэхэм мызэ-мытIэу дыхэтащ. Бзэ IэфI зыIурылъ цIыхущ, зыхэтхэм пщIэ яхуещI, ещхьыркъабзэу, езыри къалъытэ. И къалэныр дагъуэншэу егъэзащIэ, цIыхухэм сэбэп сахуэхъуарэт жиIэу, зыпэрыт IэнатIэм хуэпэжу къогъуэгурыкIуэ ди ныбжьэгъур. И IэщIагъэм зэрыхуэпэжым, и IэнатIэр фIыуэ зэрилъагъум, щIэблэм гугъу зэрызадригъэхьым и щапхъэкъэ и гъэсэнхэр?! Абыхэм къахэкIащ IэщIагъэлI гъуэзэджэхэр, щIэныгъэхэм я доктор, кандидат хъуахэр. Уехъуапсэ хъунущ апхуэдэ цIыхум — и ныбжьым емылъытауэ, ар иджыри жыджэрщ, сыт щыгъуи студент-хэр къепщIэкIащ, и гъащIэр зытриухуа Iуэхум щIалэгъуалэ нэхъыбэ зэрыдригъэхьэхыным яужь итщ.
УогъэщIагъуэ профессорым жэрдэмышхуэ зэрыхэлъыр, абы игъэзащIэ Iуэхухэм я куэдагъыр. Студентхэр зэрыригъаджэм я мызакъуэу, ар жыджэру хэтщ республикэм Мэкъумэш хозяйствэмкIэ и министерствэм и щIэныгъэ-техникэ советым и лэжьыгъэм, щIэныгъэ-къэхутакIуэ лабораторэм и унафэщIщ, нэгъуэщI Iуэхугъуэхэри и пщэ дэлъщ.
И IуэхущIафэ дахэхэм папщIэ Къаскъулым диплом, щIыхь тхылъ зэмылIэужьыгъуэу къратар куэд мэхъу. Апхуэдэу ар мызэ-мытIэу и лауреат хъуащ ВВЦ-м — нэхъапэм ВДНХ-кIэ дызэджэу щытам.
— КъэскIуа гъуэгуанэм сриплъэжмэ, IэфIу сигу къызогъэкIыж сезыгъэджахэр, щIэгъэкъуэн пэж къысхуэхъуахэр, — жеIэ езы Мусэбий. — Краснодар аспирантурэм сыщыщIэсам хуабжьу я сэбэп къызэкIащ академикхэу Лукьяненкэрэ Хаджиновымрэ, диссертацэр щыстхым си унафэщIу щы-та Щербинэ Пётр сымэ. И ахърэт дахэ Тхьэм ищI, зифI слъэгъуа, ди еджапIэм и япэ ректору щыта ФиIэпщэ Бориси. Си нобэрей лэжьэгъухэми, си унафэщIхэми сахуэарэзыщ — зы унагъуэфIым хуэдэу дызэбгъэдэтщ. Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал мэкъумэш университетым и унафэщI Апажэ Аслъэн къетхьэжьэ IуэхущIэхэр къыддеIыгъри, абы папщIи фIыщIэ щхьэхуэ хуэфащэщ.
Мусэбий иIэщ узэхъуапсэ хъун унагъуэ дахэ: и щхьэгъусэ Соб- лыр Людмилэрэ абырэ бынищ зэдапIащ. Нэхъыжьыр, Мурат, МКъУ-р къиухауэ ядернэ физикэмкIэ IэщIагъэлIщ. Пкъыгъуэ нэрымылъагъухэм я деж къыщекIуэкIхэм теухуауэ абы иригъэкIуэкI къэхутэныгъэхэм мыхьэнэ ин зэраIэр, ди къэралым и мызакъуэу, США-ми Канадэми къыщалъытащ. Ипхъу Залинэ дохутырщ, ординатурэр Мэзкуу къыщиухауэ абы дэт клиникэхэм ящыщ зым щолажьэ. ЩIалэ нэхъыщIэр, Аслъэн, УФ-м и Къэрал Думэм и депутатым и дэIэпыкъуэгъущ, МГИМО-м и егъэджакIуэщ, спортсменщ, дзюдомкIэ спортым и мастерщ.
Мусэбий хуэдэхэракъэ насыпыфIэ жыхуаIэр: цIыхубэм я сэбэп зыхэлъ IэнатIэ пэрытмэ, щIэныгъэ куу бгъэдэлъу щIэблэр игъасэмэ, зыхэт гупым пщIэ къыщыхуащI-мэ, и бынхэм я ехъулIэныгъэм иригуфIэу дунейм тетмэ?! Тхьэм къыхузэпищэ!
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
