Шыбзыхъуэ Басир: Лъэпкъращ театрыр зейр
Республикэм и театр, кино гъуазджэм и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэфI хуэзыщIахэм ящыщщ УФ-м щIыхь зиIэ и артист, ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал дра- мэ театрым и актёр пажэ Шыбзыхъуэ Басир. И ныбжьыр илъэс 65-рэ щрикъум ирихьэлIэу, зи лэжьыгъэхэр куэдым гунэс ящыхъуа актёр цIэрыIуэр «Адыгэ псалъэ» газетым и редакцэм къедгъэблагъэри, и гъащIэмрэ лэжьыгъэхэмрэ тедгъэпсэлъыхьащ.
— Басир, театр гъуазджэм ухыхьа, удихьэха зэрыхъуар тфIэгъэщIэгъэнщ.
— Театр гъуазджэм зэрымыщIэкIэ сыхыхьа хъуащ. Си лэжьэгъу КIэмыргуей Валентинрэ сэрэ Бахъсэн къалэм дэт курыт еджапIэ №10-м дыздыщIэсащ. ЕджапIэр къыщыдухым, Валентин и хъуэпсапIэт артист IэщIагъэм хуеджэну. Щукин Борис и цIэр зэрихьэу Москва дэт институтым и адыгэ студием щрагъэджэнухэр Налшык къыщыхахыу щызэхихым абы сыкъыздишащ. Ерчэн Леонид гу къыслъитэри, си ныбжьэгъум щIыгъуу, ауэ сытми сызэрыкIуам емыдаIуэу, залымыгъэкIэ си цIэ-унэцIэри ит-хащ. Зы тхьэмахуэ хуэдэ дэкIауэ, Налшык къикIыу Валентинрэ сэрэ письмо къытхуэкIуащ. Абы итт тедгъэзэн хуейуэ, япэ Iыхьэм драгъэблагъэу. Зызмыгъэхьэзырауэ сыкIуати, хъу-мыхъуми зыгуэрхэм сыкърагъаджэри, сыкъыщIагъэкIыжащ. Зыри къызэримыкIынур къызгурыIуати, сыкIуэжыну зызгъэхьэзыращ. Курыт еджапIэм ди класс унафэщIу щытар ди гъусэ- ти, Валентин и Iуэхур зэфIэкIыху зытIэжьэн хуейуэ жиIащ. Апхуэдэурэ дыздыпэплъэм, тIуми сыхьэтитIым тедгъэзэжыну къытхуагъэуващ. Япэ Iыхьэм дыпхыкIауэ къыщIэкIащ. Экзаменхэм я етIуанэ, ещанэ Iыхьэхэр езыгъэкIуэкIар Москва къикIа егъэджакIуэхэрт. Си насыпым кърихьэкIри, сыкIуэцIрыкIащ. ФокIадэм Москва еджакIуэ зэгъусэу дыкIуащ.
— Москва фызэрыщыIа илъэситхум къриубыдэу театр гъуазджэм и щэхухэм фыхэзыгъэгъуэза егъэджакIуэхэм я цIэ къозгъэIуэнут.
— Ахэр куэд мэхъу. Институтым дыщезыгъэджахэр цIыху Iущ защIэт икIи хуабжьу сахуэарэзыщ. Апхуэдэхэт ди студием и художествен- нэ унафэщIу щыта Коленовский Леонид, ди егъэджакIуэхэу Львовэ Верэ, Ширвиндт Александр, Буров Альберт, Шлезингер Владимир, Авшаров Юрий, Калининэ Иринэ сымэ. Адыгэ студием щеджэхэр илъэсищкIэ практикэ дыщыIащ Вахтангов Евгений и цIэр зезыхьэ театрым. Ди насып кърихьэкIащ а театрым и актрисэ нэхъ цIэрыIуэу къалъытэ, «Принцесса Турандот» спектаклым япэ дыдэу роль нэхъыщхьэр щызыгъэзэщIа Мансуровэ Цецилие, Щукин Борис и щхьэгъусэ Шухмина Татьянэ, Максаковэ Людмилэ сымэ дадэлэ- жьэну. Апхуэдэу актёр цIэрыIуэхэу Ульянов Дмитрий, Лановой Василий, Яковлев Александр сымэ, нэгъуэщIхэми я гъусэу утыку дитащ.
— Налшык къэвгъэзэжа нэужь, ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и лэжьыгъэм щIалэгъуалэр дауэ фыхэзэгъа?
— Абы щыгъуэ ди адыгэ театрыр щIалэгъуалэт зыхуэныкъуэр, Москва адыгэ студие щрамыгъаджэу илъэс 20-кIэ зэпагъэуати. Къэдгъэзэжа нэужь, дауи, занщIэу роль нэхъыщхьэхэр псоми къытхуагъэфэщакъым. Нэхъыбэу къытлъысыр щIалэгъуалэм я ролхэрт. Ди япэ ита, дэркIэ щапхъэ ди нэхъыжьыфIхэр лажьэрти, щхьэж къызэрехъулIэм хуэдэурэ, хуэмурэ дыхэпщIащ. ЯпэщIыкIэ Токъуий Хъусен, Болэ Мурат сымэ я гъусэу зы роль къызатурэ дублёру сыджэгуащ. ИужькIэ щхьэхуэу къыслъыс хъуащ.
— Щапхъэ фхуэхъуа, фызыдэплъея нэхъыжьыфIхэр, дауи, театрым и гъунэжт а зэманым.
— Ди насып къекIэрэхъуэкIри, адыгэ театрым зезыгъэужьа ди нэхъыжьыфIхэу Болэ Мурат, Сонэ Мухьэрбий, ДыщэкI КIунэ, Токъуий Хъусен, ТIыхъужь Алий сымэ я къару илъыгъуэу щIалэгъуалэр дыкърихьэлIэжри, дадэлэжьащ. Абыхэм лэжьыгъэфIхэр зэрадэтщIам дрогушхуэ. Ахэр Москва и артист нэхъ цIэрыIуэ дыдэхэм зы- кIи къакIэрыхуртэкъым.
— Басир, ущыджэгуа художественнэ фильмхэм, телефильмхэм, спектаклхэм цIыхухэм ягу къинэжа роль куэд къыщохъулIащ. Уэ нэхъ гугъу узыдехьахэм, гукъинэж пщыхъуахэм я гугъу къытхуэщIыт.
— Гукъинэжт «Вершины не спят», «По следам Карабаира», «Снег в сентябре», «Дело чести» художественнэ фильмхэр, Лермонтов Михаил и «Аул Бастунджи», «Измаил-Бей», «Демон» поэмэхэм къытращIыкIа телефильмхэм сызэрыщыджэгуар, нэгъуэщIхэри.
Театрым щысщIа ролхэми зытезгъэгусэ хъунукъым, ди нэхъыжьыфIхэм роль гукъинэжхэр, лэжьыгъэфIхэр ядэзыщIахэм сащыщщи. Абыхэм хуабжьу сахуэарэзыщ. Режиссёр куэдми садэлэжьащ. Ролхэм я гугъу щыпщIкIэ, къыхэгъэщыпхъэщ роль цIыкIу е ин, гугъу е тынш зэрыщымыIэр. Дэтхэнэми зэхуэ- дэу уолэжь, нэгъуэщI цIыхум и гъащIэм упхыкIын, абы и гупсысэр, и дуней еплъыкIэр къэбгъэлъэгъуэн хуей мэхъури. Актёр лэжьыгъэр тыншу къызыщыхъухэр си гъусэу театр утыкум дакъикъитху къудей итмэ, ар зыхуэдэр къагурыIуэнущ. Ар щIыжысIэращи, гугъу удемыхьу зыри къохъулIэркъым.
Театрым и художественнэ унафэщI къулыкъур си пщэ дэсхыжа нэужь, ЛэжьыгъиплIым сыхэтащ. Ахэр Фырэ Руслан игъэува «Пащтыхьымрэ пащтыхь гуащэмрэ», «Унэ лъапIэ», Теувэжыкъуэ Владимир и «Диплом», «Унэидзыхьэ» спектаклхэрщ. Абыхэм роль нэхъыщхьэхэр щызгъэзэщIащ. Дызыхэта театр фестивалхэм а спектаклхэм цIыхухъу роль нэхъыфIхэр щысщIауэ къыщалъытащ икIи щIыхь тхылъхэр къыщысхуагъэфэщащ.
— Артистым и зэфIэкIыр къэзыгъэнаIуэ режиссёрым бгъэдэлъ Iэзагъэм куэд елъытащ. Абы и лъэныкъуэкIэ узыдэлэжьахэм ящыщу хэт сымэ я цIэ нэхъ къипIуэнт?
— Республикэм и режиссёр куэ-дым сфIэфIу садэлэжьащ. Ерчэн Леонид лэжьыгъэшхуэ дэсщIащ. Абы игъэува «ЕпщыкIущанэ председатель», «Сэлэтхэр» спектаклхэм папщIэ саугъэт щхьэхуэ къытхуагъэфэщауэ щытащ. Теувэж СулътIан «Къанщобийрэ Гуащэгъагърэ», «УпщIэ фIыцIэ» спектаклхэми роль нэхъыщхьэхэр щызгъэзэщIащ. Теувэжыкъуэ Владимири лэжьыгъэфI зыбжанэ дэсщIащ. Нэхъыбэрэ сызыдэлэжьар Фырэ Русланщ. Дыщызэдеджа зэманым щыщIэдзауэ абы игъэува спектаклхэм сыхэтащ. Иужьрейхэм ящыщщ Грозный Иван и ролыр щызгъэзэщIа «Пащтыхьымрэ пащтыхь гуащэмрэ» спектаклыр. Ди дуней еплъыкIэ, ди акъыл зэтехуэу къыщIэкIынущ, тыншу дызэдолажьэри, дызэгуроIуэри. Режиссёрымрэ актёрымрэ я зэхуаку Iэ-мал имыIэу апхуэдэ зэгурыIуэ дэлъын хуейщ.
Дэтхэнэ режиссёрми езым и Iуэху бгъэдыхьэкIэ, еплъыкIэ иIэжщ. Абы и гупсысэр утыку изыхьэфыну, ар зыгъэкIуэтэфыну актёрыфI имыIэмэ, къарууншэу, и гупсысэр къэнэжауэ аращ. Ар щIыжысIэращи, лэжьыгъэфI къайхъулIэн папщIэ а тIур зэгурыIуэн хуейщ. Режиссёрыр актёрым икIи и егъэджакIуэщ, икIи и ущиякIуэщ. Абы Iэмал куэд къигъэсэбэпурэ и Iуэхухэр, и гупсысэхэр пхегъэкI.
— Къэбэрдей театрым и лэжьакIуэхэр зы унагъуэшхуэм хуэдэу, зым Iэпыхур адрейм къищтэжу, щIэблэм нэхъыжьхэр фращапхъэу фызэрызэдэлажьэм сыщыгъуазэщ.
— Зэдеджахэр 70 гъэхэм лъандэ- рэ дызэдолажьэри, зы унагъуэшхуэм хуэдэу дыкъызэдогъуэгурыкIуэ. Ди япэ ита нэхъыжьхэр дыпэмыплъэххауэ зэуэзэпсэу тщхьэщыкIри, дэ гупыр театрым и нэхъыжь дыхъуащ. Зэдэлъхузэшыпхъум хуэдэу гъунэгъу дызэхуэхъуащ. ЛэжьыгъэфI къызэхъулIэм дыщогуфIыкI. ЗыгуэркIэ зыр адрейм сэбэп дыхуэхъуфмэ, ди гуапэщ.
МыдэкIэ къытхыхьа щIалэгъуалэм я зэфIэкIым дрогуфIэ, дрогушхуэ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, ахэр я псэукIэкIэ, лэжьапщIэкIэ тIэкIу гугъу йохь. Нэхъыщхьэр лэжьыгъэм зи гур хуэкъабзэ щIалэгъуалэ дахэ къызэрытщIэувэрщ. Абыхэм я Iуэху дэкIыну, сыт и лъэныкъуэкIи ехъулIэныгъэ яIэну сахуохъуапсэ.
— Нэхъапэхэм нэгъуэщI щIыналъэхэм спектаклхэр фшэурэ вгъэлъагъуэрт. ФыздэщыIа щIыпIэхэм ящыщу нэхъ фигу къинэжахэм я гугъу къытхуэщIыт, Басир.
— Совет зэманым гастроль Iуэхур нэхъ зэпэщт. Адыгэ, Къэрэшей-Шэрджэс республикэхэм нэхъ мащIэ дыдэу тхьэмахуитIкIэ дыкIуэфырт. Езыхэри апхуэдэу къыткIэлъыкIуэу, зыр адрейм хьэщIа- гъэ кIэлъызетхьэу, дызэдэIэпыкъуу апхуэдэт. Иджы махуитI-щы нэхъыбэ зы щIыпIи дыкIуэфыркъым икIи къэкIуэфыркъым, ахъшэ-бохъшэм псори елъахъэри.
Нэхъ гукъинэж тщыхъуар жыпIэмэ, зауэр къыщыхъеиным и пэ къихуэу Абхъазым мазэкIэ дызэрыщыхьэщIарщ. Нобэр къыздэсым ар тщыгъупщэркъым. Гуапэу драгъэблэгъащ икIи дагъэлъэпIащ. Дэри иужькIэ къедгъэблэгъэжри апхуэдэ гулъытэрэ пщIэрэ яхуэтщIыжащ. Театр гъуазджэм, щэнхабзэм и фIыгъэкIэ, лъэпкъхэр нэхъ дызэрыцIыхурт, ди зэныбжьэгъугъэм зиубгъурт. Абы щыгъуэт щызыхэтщIар апхуэдэу абхъазхэр дызэригъунэгъумрэ дызэриблагъэмрэ. Спектакль зыбжанэ яхуэтшауэ щытащ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, иджы апхуэдэ зэфIэкI диIэжкъым.
— Актёр IэщIагъэм ухуеджэнуи абы хуебгъэджэнуи тыншкъым. Апхуэдэу щытми, уэ тIури хъарзынэу зэбгъэхъулIащ.
— ДызрикIуа актёр гъуэгуанэр гугъущ. Иджы абы хуеджэхэри тыншу схужыIэнукъым. Къыхэзгъэщыну сызыхуейращи, актёр IэщIагъэм ухуеджэ къудейкIэ зэфIэкIыркъым, Тхьэм зэфIэкI къыббгъэдимылъхьамэ. ГъуазджэхэмкIэ Кавказ Ищхъэрэ къэрал институтым актёр Iэзагъэм щыхагъэгъуазэ и кафед-рэм курсиплI щезгъэджащ. А гупиплIым хэсахэм я нэхъыбэр иджыпсту ди республикэм и театрхэм щолажьэ.
КъБКъУ-м студент театр сыщиIащ. Абы щезгъэджахэм ящыщу тIур декан зэрыхъуам срогушхуэ. КъищынэмыщIауэ, «Туризмэмрэ сервисымрэ» факультетым щIэсхэм зы зэман «Актёр Iэзагъэмрэ режиссурэмрэ» дерсым хыхьэу лекцэ сакъыхуеджащ.
— Сыт иджыпсту актёр Шыбзыхъуэ Басир нэхъ зыгъэгузавэр?
— Театрыр зейр артистхэракъым, атIэ лъэпкъращ. ЦIыхухэр къыткIэлъымыкIуэмэ, ди лэжьыгъэхэм къыкIэлъымыплъмэ, театрыр кIуэдыжынущ. Театр гъуазджэм и лэжьакIуэхэм ди къалэнхэм хохьэ бзэм зедгъэужьыныр, ар тхъумэныр. Бзэр щымыIэжмэ, дылъэпкъыжкъым. НэгъуэщI лъэпкъхэм пщIэ къыщытхуащIынур ди бзэр, хабзэр тхуэхъумэжмэщ. Щэнхабзэ, гъуазджэ IуэхущIапIэхэмрэ абы я лэжьакIуэхэмрэ хуэфащэ гулъытэ зэрамыгъуэтыр жагъуэ сщохъу. Ди унафэщIхэм дызэхащIыкIамэ ди гуапэт. Абы и лъэныкъуэкIэ УФ-м и Федеральнэ Зэхуэсым ФедерацэмкIэ и Советым КъБР-м и сенатору щыIэ Къанокъуэ Арсен дыхуэарэзыщ, куэдкIэ къыддэIэпыкъуащи.
Епсэлъар ТекIужь Заретэщ.
