ТхакIуэ, сурэтыщI, уэрэдус Бахъуэ БетIал къызэралъхурэ илъэс 85-рэ ирокъу
Бахъуэ БетIал ТIрашэ и къуэр 1935 гъэм дыгъэгъазэм и 12-м Шэджэм щIыналъэм хыхьэ Щхьэлыкъуэ къуажэм къыщалъхуащ. ПэщIэдзэ щIэныгъэр я жылэм дэт курыт еджапIэм щызригъэгъуэтащ — Бахъуэм ебланэ классыр абы къыщиухащ.
1954 гъэм дзэм къулыкъу щищIэну ираджащ. А пIалъэр зэфIэкIа иужь, ар къэнащ Латвие ССР-м и Елгавэ къалэм дэт машзаводым щылэжьэну. А IэнатIэм зэрыпэрытым хуэдэурэ заочнэу классибгъур къиухыжащ. ИужькIэ Москва дэт ЦIыхубэ университетым сурэтымрэ живописымкIэ и къудамэм щеджащ.
Куэд дэмыкIыу Къэбэрдей-Балъкъэрым къигъэзэжри лэжьэн щIидзащ, КъБАССР-м пшынауэхэмрэ хормейстерхэмрэ щагъэхьэзыр и курсми щIэныгъэ щызригъэгъуэтащ. 1969 гъэм БетIал Бахъсэн къалэ Iэпхъуащ икIи абы щыщIэдзауэ 1982 гъэ хъуху районым ЩэнхабзэмкIэ и унэм и сурэтыщIу щытащ. КъБКъУ-м щыIэ театр курсыр къиухащ 1987 гъэм.
1982 — 1990 гъэхэм Бахъуэр пэрытащ Бахъсэн райисполкомым и деж щыIэ агитационно-художественнэ бригадэм и методист къулыкъум. ИужькIэ райисполкомым щэнхабзэмкIэ и къудамэм художественнэ самодеятельностхэмрэ IуэрыIуатэмкIэ и методисту щытащ.
1959 гъэм къыщыщIэдзауэ Бахъуэм итхырт усэхэр, Iуэтэжхэр, повестхэр, интермедиехэр, сценариехэр, гушыIэхэр, ауанхэр, уэрэдхэм макъамэ ящIилъхьэрт.
1997 гъэм Урысей Федерацэм и ТхакIуэхэм я союзым хагъэхьащ.
УсакIуэ, уэрэдус, тхакIуэ, сурэтыщI, музыкант Бахъуэ БетIал и гъащIэ псор щэнхабзэм пыщIауэ щытащ. Макъамэри псалъэхэри езым ейуэ, ди композитор цIэрыIуэхэм ядитхауэ Бахъуэм и уэрэдищэм щIигъу дунейм къытехьащ, повестхэмрэ Iуэтэжхэмрэ щызэхуэхьэса «Анэл», «Нэпсрэ насыпрэ» тхылъхэр къыдигъэкIащ.
ЗэфIэкI лъагэ къигъэлъагъуэу щэнхабзэм илъэс куэдкIэ зэрыхуэлэжьам къыпэкIуэу, Бахъуэ БетIал къыфIащауэ щытащ «КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр. И ныбжьыр илъэс 62-м иту, 1997 гъэм мэкъуауэгъуэм и 10-м, ар дунейм ехыжащ.
ГушыIэр Iурылъ зэпытт
Илъэсий хъуауэ тхэмытыж Бахъуэ БетIал иджыри къэс нэхъ мыхъуми къэпсэуамэ, абы дунейм къытрина уэрэд дахащэхэри, и рассказ дамафIэхэри, утыку инхэм ирихьэ и гушыIэ бэтахэри куэдкIэ нэхъыбэнт. Апхуэдэу хъуами, БетIал къигъэнащ хэмыгъуэщэжын лъэужь махуэ, лъэужь дахэ.
Сэ БетIал и гуащIэ псом сытепсэлъыхьын мурад сиIэкъым. Ар зэрысцIыхуу, сызэриныбжьэгъуу, зэрызипсэлъэгъуу, егъэлеяуэ гушыIэрей цIыху нэщхъыфIэу зэрыщытам хуэдэу сигу къэзгъэкIыжыну аращ.
Зэгуэрым, сэ радиом сыщылажьэу, Бахъсэн сагъэкIуауэ щытащ абы я район радиом и лэжьыгъэр къэспщытэу къэрал телерадио сыздикIам и коллегием щедэIуэжын хуейуэ. Бахъсэн радиор зи IэмыщIэ илъу зыгъэлажьэр репортёрыр зи дамэм фIэдзауэ еш имыIэу абы яужь ит, псоми фIыуэ тлъагъу Даур СулътIан цIыкIути, абы сызыхуейхэм щыгъуазэ сищIащ. Щэнхабзэ IуэхукIэ щIыналъэм уихьауэ Бахъуэ БетIал ухуэмызэу, уемыпсалъэу къэбгъэзэж зэрымыхъунур сщIэрт, апхуэдэу зэи къызэзымыщIэну си ныбжьэгъужьыр слъагъуми сфIэфIти, ЩэнхабзэмкIэ унэм сыкIуащ.
Пщыхьэщхьэ цIыху зэхуэсыгъуэ мыхъуауэ пасэти, клубышхуэр Iэуэлъауэншэт. БетIал зыщIэс пэшым и бжэм накIуэпакIуэу сыщыхуэкIуэм, мыдэкIэ щыс хъыджэбз цIыкIур къыспэуващ:
— КхъыIэ ущIэмыхьэ.
— СлIо, БетIал щIэскъэ? — соупщI бзылъхугъэм.
— Тхьэ щIэсмэ, ауэ ущIыхьэ хъунукъым, — жи укIытэри къызэщIэплъауэ.
— СыщIумыгъэхьэну ара? — согъэщIагъуэ.
— УщIэзгъэхьэмэ, Iейуэ къызэшхыдэнущ.
— СыткIэ пщIэрэ?
— Мухьэмэд бегъымбарыр къэтэджыжрэ къэкIуами, къыщIумыгъэхьэ жиIащ.
— Сэ сыбегъымбаркъым, ауэ сы-Мухьэмэдщ.
— Къысхуэгъэгъу, усцIыхужакъым, у-Къэрмокъуэ Мухьэмэд хъунщ…
— АтIэ иджы сыщIэбгъэхьэн? — жысIэу сыщыбакъуэм, адэкIэ къыщыт нэгъуэщI зы хъыджэбз цIыкIур къэпсэлъащ:
— КхъыIэ, Мухьэмэд, ущIэмыхьэ, тхьэ итIанэ мыр лэжьапIэм Iуихуну жиIамэ.
— Хъунщ-тIэ, сыщIыхьэнкъым, ауэ мы си ныбжьэгъум сыт апхуэдизу ищIэр?
— ЩэIуу матхэ, — жиIэщ зыми, адрейм къыщIигъужащ:
— ЩэIум къыщымынэу, пщIэнтIэпсри къыпыхуу.
— АтIэ сыщIэвмыгъэхьэнуми, сыкIэщIэвгъэдэIухь, — жысIэри бжэм секIуэлIапэри си тхьэкIумэр Iуслъхьащ.
Хъыджэбз цIыкIуитIым, «мыр зыщIэдмыгъыхьэм нэхърэ езыр нэхъ Iеижщ» жаIагъэнщ, лъэныкъуэкIэ екIуэтэкIауэ сэ содаIуэ. Пэж дыдэу, щэIуми гызми умыщIэну гурым макъ хьэлъэ си тхьэкIумэм къоIуэ. Зэи сыкъэгузэващ, итIанэ сыкъыщиудащи, зысхуэмыубыдыжу содыхьэшх. Бжэр къыщыIуахым хъыджэбз цIыкIуитIыр къуагъым къуэлъэдащ, БетIал къыщIэбэкъукIри мобыхэм къахузэдыщIиха нэщхъыр сэ къыщысIуплъэм кIуэдыжри, си Iэблэр иIыгъыу къысхуэгуфIэу сыщIишащ, ди сэламри дахэ-дахэу зэфIэмыкIыу къыщIидзащи ирекъутэкI:
— Мо стIолым телъ ныкъуэтхым тхьэмахуэ хъуауэ созауэри и щIэдзапIи и ухыпIи екIурэ ещхьу къысхуэмыгъуэту, стхыр сигу иримыхьу зэIыстхъыжурэ къаруи щхьэи къысхуэнэжакъым. Абы сыхэтурэ дыгъуасэ гуэрым Iэмал имыIэу тхын хуей гуэр къыкъуэкIащи… Сэ стхыжхэр сызыхуэза, сызыIууа, сызыхэта защIэщи си фэр ирах, фэ кабинет хуабэм фыщIэсу фи Iэпэм къыщIывофыкI.
— Сыт дыгъуасэ узыIууауэ пхуэмытхыжыр? — соупщI БетIал и псалъэхэм задызоукIэри.
— Уэлэхьи, укъызэмыупщIми, бжесIэнум. Сызыгуэудыни ар сымыIуэтэжмэ, — жеIэри, и псалъэ кIапэ къысIэримыгъэхьэу пещэж. — АтIэ ди къуажэжь а уэ пщIэм зы анэжь къилъхуауэ зэкъуэшыжьищ дэст, езыхэми замыгъэIейуэ, Iей лъэпкъ яхужыпIэуи ямыдэнуи, нэхъыжьыр я Iэжьэгъуу нэхъыщIитIыр зэфIэнэжащ. Жагъуэу дызэрылъагъутэкъым, ди шыгъу-пIастэ зэIулът, фадэбжьэ зэдэтIэтати, къыслъысу къэслъытэри сахэпсэлъыхьащ. Шынэхъыжьым емыдэIуам сэри сыкъридзакъым. Щымыхъум, мо ди Нало Заур хуэдэ лIы губзыгъэжь дэст ди хьэблэми, Iуэхур зытетыр жесIэри, елъэIуну хуэзгъэкIуащ. Ари: «Узижагъуэр еупсалъэ а гъуамэм, тхьэлъанэ Iей хилъхьэри си гур зэщигъэуащ…» — жиIэри тIысыжащ. Сэри, делэ сыхъужри, зэ сепсэлъэжынщ, селъэIунщ, жысIэри сыкIуащ. Моуэ зы лIыгъэ гуэр зрихьэ хуэдэ лъэбакъуэхъуу иувыкIри: «А екIуж жыпIэу укъыщIысхуэкIуа си мыкъуэшыжыр машинэм иукIауэ гъуэгум телъу хьэдэ къуаншэу срихьэлIэмэ, себэкъуэн мыхъумэ, сыбгъэдыхьэмэ Алыхьри, Бегъымбарри, КъурIэнри, мэжджытри, чытапри, турэтри… согъэпцI», — жи.
Сытыт абы иужькIэ жепIэжынур?! И напэм сыщIэубжьытхэнути, сызылъимыгъэIэсу сыкъыдэкIыжащ, дыгъуасэ пщIонди си нэгу измыгъаплъэу мазэ зытхух дэкIауэ, дыгъуэпшыхь сыщыкIуэжым зы щIалэ гъусэ схуохъури, пивэ крушкэ дефэну ди шхапIэжь тIэкIум дыщIохьэ. Сыт уфIэщIрэ слъагъур?! Я Iэ-я лъэ ящIу, зы бжьи ябгъэдэту зэщыгуфIыкIыжу зэшитIыр щысщ. Дауэ хъуми зэкIужащ, жысIэри си гуапэ хъуащ, ауэ Тхьэр нахуэу зэригъэпцIар сигу къэкIыжри, зыкъыскIэрищIэ щхьэкIэ сабгъэдэтIысхьэн здакъым. Сыкъыщежьэжым а напэншэр къыскIэлъыщIокIри: «Сыт уэсщIауэ аурэ зыщIэпщIыр?» — жиIэурэ си Iэблэм йокъу.
— Iау, къызэпщIар пщIэркъэ?! УзэрекIужар си гуапэщ, ауэ щыбгъэпцIынум апхуэдиз тхьэ щхьэ пIуа? — жызоIэ.
— Дауэ зэрызгъэпцIар? — жи.
— Дауэ, напэншэжь, зэрумыгъэпцIар?!
— ЗэрызмыгъэпцIаращ. Си къуэшыр машинэм иукIауэ и хьэдэр гъуэгум телъу срихьэлIэмэ, сыбгъэдыхьэнукъым жысIащи, аращ сщIэнур. Догуэ, ар Iэмал имыIэу машинэм иукIыу абы и хьэдэм сэ Iэмал имыIэу срихьэлIэн хуейуэ хэт уэ къыбжезыIар?! — щыжиIэм зысхуэмыубыдыжу, япэм сызылъимыгъэIэса и напэм сыщIэубжьытхэри сыкъежьэжащ. Иджы схуэмытхыу мобдеж телъым мы гуэрыр къыхэхъуэжащи, сызэгуоуд. Дауэ апхуэдэу мы дунейм узэрытетынур, Мухьэмэд?
— Узэгуэмыуд, БетIал. Дунеижьым апхуэдэ Iэджэ къыщохъу. Птхыжынщ ари. Иджы, пхузэхуэмыгъэхъуу мобдеж телъ узыгъэщэIур зищIысыр къызжеIэт.
— Уэлэхьи, ар нэхъ нэгузыужьым, си ныбжьэгъужь, — жиIэри БетIал и етIуанэ хъыбарыр фIэфI дыдэу къыщIидзащ. — Сэ си мыIуэху куэд зызохуэ, Мухьэмэд. Емынэм узэрехуэри зыбохуэ, жыпIэми схуэфащэщ, ауэ сыапхуэдэщ, сыт сщIэн? ЦIыхум сахэтщи, задызогъэш, мы къэстх-нэстххэри аращ къызыхэсхыр. АтIэ арати, къуажэм лIыжьитI дэст Натрыбрэ Бадрунрэ жаIэри. Алыхьым апхуэдэу къахуиухри, тIуми я щхьэгъусэхэр япэ ищри, унэ нэщIым къыщIэнащ. Сэ си кIуэгъужэгъут ахэри я дзыхьи къызагъэзащ — щхьэгъусэ къашэжыну хуейт. Тэмэмщ, арыншэу псэуа фыхъункъым, щыжысIэм, ар я гуапэ дыдэ хъури зэпадзыжу къысщытхъуащ, итIанэ къытхуэгъуэт, уэ къытхуэбгъэфащэмкIэ дыарэзыщ, жаIэри къыспаубыдащ. «Клубым некIуалIэ кIэкIэщI цIыкIухэм ящыщ хъуну?» — яжесIэри лIыжьхэр зэи къэзгъэгуфIащ. Къыщыстракъузэм, «зыщ згъуэтыр, тIуми фрикъунумэ», — яжесIэри сыкъыщIагъэIащ. ЩIэх дыдэу дызэкIужри, аргуэрыжьт. ЛэжьакIуэ сыщыкIуэ-сыкъыщикIыжкIэ ныспежьэрти, «етIуанэм сыт и хъыбар? — жаIэрт. Клубым къыщыфэ гупым лIыжьхэм я хъыбар щажесIэм, лIыжь лъыхъуэ фызыжь зыкъомым я цIэ къысхураIуащ. ЛIыжьхэр ахэм яхэдэжри, лъыхъунри си пщэ къралъхьащ. Мис ар, къыкIэлъыкIуа къомыр зи лъабжьэ хъыбарым и зэгъэкIунырщ зи бэлыхь сыхэтыр, — жиIэри щэтащ.
И гурыфI къикIауэ иджыри куэд къызжиIэну къыщIэкIынт БетIал, ауэ сэ зэман сиIэжтэкъыми, иужьрейуэ итха уэрэд дахэ дыдэм седаIуэри сыкъежьэжыгъащ.
Бахъуэ БетIал нэхъ и кIуапIэу щытар а зэманым сэ сыщылэжьа Къэбэрдей-Балъкъэр радиорщ. Нытхыхьэху-кIи къэдувыхьауэ гушыIэ Iэджи дригъэдаIуэрт. Ауэ абы и мызакъуэу, а щэIуу итх рассказ хъарзынэхэр, дамафIэ хъуа и уэрэдхэр ныздихьырт икIи абыхэм дуней ялъагъун папщIэ, сэ зыгуэри слъэкIырти, слъэкIи къэзгъэнакъым. Хэт игугъэнт апхуэдэу нэжэгужэу, и нэщхъ щызэхэлъым и дежи гуфIэф, гъащIэм зыщызмыгъэнщI, ныбжьэгъукIи гумащIэ а цIыху гъуэзэджэр апхуэдизу гъащIэ мащIэу.
Узэхыжа дунейм уи лъэужь къытенащи дырогуфIэ, БетIал. УздэкIуэжа дунейм и жэнэтыр къыплъысауэ Тхьэм къыщIигъэкI.
КЪЭРМОКЪУЭ Мухьэмэд,
КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ.
2005 гъэ.
Бахъуэ БетIал и усэхэр
ЩIымахуэ
пщыхьэщхьэ
Къащхъуэу лауэ пкъо бжыгъэншэ
Уафэм щIэгъэкъуащ ныщхьэбэ,
Е цы джынхэр бэм ирашрэ —
ФIэтхэщ Iугъуэр уэнжакъыпэм.
Джэд сымаджэм и уIуэкIэу,
Жыжьэу къуажэм пхъэ щакъутэ.
Ауэ гуэлхэм я гуфIакIэм
Уэс ятесэр пфIощI дакудэ.
ФэрэкI напэм ныхуэкIуауэ,
Данэпс пIащIэм щыгъэпщкIуауэ,
ЩIылъэр пщащэ нэкIущ, къуэлэну
Уэсым етх плъыфэтх щхьэхынэу.
Розэ хъуам епэм хъыджэбзу,
Хьэуа къабзэр пэкIэ язу,
Уэгум хуоплъэ бабыщ гупхэр.
ЯухакIэщ вэн щIыIубхэм.
ТхылъымпIэпс тепхъуащ жыпIэну
Вагъэр фагъуэщ. Жыг хасэну
БашкIэ тIэ нэхъей, пэ вабдзэ
Къуаргъ пIыщIахэм къалъыхъу хьэдзэ.
Бгъэм ихь ужьэр гум къигъэкIыу
Зы шыдыгу щокIыгъыр губгъуэм,
Пэш гъэмахуэм хуепIэщIэкIыу
Пэр еIуэтыр гущхьэIыгъым.
Уэс къехуэххэр нэкIэ ибжрэ —
Зы джэду къыIусщ щхьэгъубжэм.
Гъэм и зэман псори дахэт,
Нэпс щымыжэм зэикI лъахэм.
ГъащIэм и
бампIэ
Сыхьэлъэщ нобэ мэкъуауэлIу,
Шэмэджым зи бгыр иIуэнтIауэ,
Жеини шхэни сыхуэмылIэу,
Гупсысэми сыкъибгынауэ.
Къыщылъщ къызоплъри тхылъри
сибгъукIэ,
Къалэмри Iэпэм дощхьэхынэ.
Пхуичын къысфIэщIкъым си пкъыр
вибгъукIэ,
Пэш кIуэцIри дэгущ пхъэхэкI
уэзджынэу.
Зы пшынэ жыжьэу къыщоусэ,
Макъамэ хишыр Бахъсэныпсым
ДэпIыщIэ хуэдэщ, е мы си псэр
ЗыхищIэу фIэфI сищIыну гъусэ?
Си шэнтри мывэ къуабэбжьабэу
КIэрыт нэхъей къыр задэ джабэм,
Сохуэх, сытэджми щIэкIкъым си лъэр,
Си пащхьэм фIэкIыу нитIри мыплъэ.
КъепIэстхъкъым си пкъым зы уз гуэри,
ИтIани щэIум, бауэкIэщIым
Сатхьэкъу, гъущI лъэхъум иIыгъ гъэру,
Къысхуэтыр арщи, гъуэлъ гууэщIу.
Зыгуэр къызоджэ сыкъигъаскIэу, —
Iэбжьанэм ещхьщ дэуам пхъэ ласкIэ:
«Сэращ, нэхъыжь, ущIэсымаджэр,
Сытхылът емышу бэр къызэджэу.
ФIэщыгъэу зесхьэрт «ГъащIэ дахэ»,
Си напэ хужьыр зэбгырахри,
ЗэгуапIэжащ си жинтыр нэщIу,
Сахуз лъэгу фIейкIэ нэпс згъэжэщIу!»
Гъэмахуэ
пщыхьэщхьэ
Махуэ псокIэ гъуэгу тетащи дыгъэр,
Ешыкъуауэ къуршым зыкъуедзэж.
ЩIым нэхугъэм хихыжауэ гугъэр,
Пшапэ къакIуэм пIалъэр иретыж.
Бжэшхуэ Iуахыу къыщIэуам и плъыфэу,
Къуршыпс уэрхэм шхыдэр зэдаIэт,
ЖыгыуIу бзуми тырихыжкъым пхъафэ,
Тхьэгъэлэджхэм зэращIэкIыр ует.
Ирикъуху гухэлъ зыIуатэ пщащэу,
Удз гъэгъахэм Iупэр зэхуащIыж.
Жьыбгъэ щIыIэтыIэ гъуэбжэгъуэщыр
Зэм къыкъуож, аргуэру мэбзэхыж.
ЩакIуэ хьэшым игъуэща щомыщу,
Зы псэущхьэ гъуеймкIэ щогурым.
Жьынду пагуэм макъкIэ мэзыр
къещыр,
ПфIощI хужиIэ гъащIэм афэрым.
Бгъэ итыжкъым уэгум дзыгъуэ ещэу,
Бажэ ущи губгъуэм имытыж.
Ауэ си гур лъагъуныгъэ лъыхъущи,
Бгъэм къижауэ дэнэкIи пхырож.
Гупгъэдахэ
Куэдым жаIэфынущ Бахъуэ БетIал тхакIуэу, усакIуэу, драматургыу, композитору, сатирикыу, сурэт щIынри фIы дыдэу къехъулIэу зэрыщытар. Апхуэдэуи абы уэрэд жиIэрт, мандалинэм, балалайкэм, флейтэм, нэгъуэщI макъамэ Iэмэпсымэхэми еуэрт. А псом къыдэкIуэу БетIал ныбжьэгъу пэжт, цIыху гъуэзэджэт. «Бахъуэ БетIал фцIыхурэ?» жыпIэрэ ущIэупщIамэ, «Ахьейми, дауэ дымыцIыхунрэ?» къыбжезыIэхэр куэд дыдэ хъурт.
ГушыIэр и Iэпэгъут, спектаклым ар хэту къащIамэ, цIыхушхуэ къызэрекIуэлIэнум шэч лъэпкъ къыщIытепхьэн щыIэтэкъым. АпхуэдизкIэ гупгъэдахэти, ар уи гъусэу ущысыныр гухэхъуэт.
Абы и Iэдакъэм къыщIэкIащ уэрэд куэд. Абыхэм ящыщщ «Ленэ дахэкIей», «СыхьэтщIыжым и уэрэд» жыхуиIэхэр, Бахъсэн къалэм триухуа уэрэдыр, нэгъуэщIхэри.
Илъэс 20-м къриубыдэм Бахъсэн цIыхубэ театрым абы щигъэзэщIащ роль 25-м щIигъу. Апхуэдэхэщ, псалъэм и хьэтыркIэ, Сулеймановым и «Алэкъейрэ ТIалэкъейрэ» спектаклым хэт ТIалэкъей, Мольер и «Хуэмыхъуу ягъэIэза»-м хэт Сганорель, Хугаев Георгий и «Си щхьэгъусэм и щхьэгъусэ» спектаклым хэт Къазбэч сымэ я рол- хэр.
Апхуэдиз зэфIэкI зыбгъэдэлъа Бахъуэ БетIал и цIэр, и лэжьыгъэ купщIафIэхэр цIыхухэм я гум къинапхъэщ.
БЕКЪАЛДЫ Илья.
2005 гъэ.
