Кърым Иринэ: СынасыпыфIэу зыкъызолъытэж
УмыгъэщIэгъуэн плъэкIыркъым щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ я лэжьакIуэхэм, артистхэм, уэрэджыIакIуэхэм нурыр къазэрыщхьэщихыр, я нэгум гуапагъэ къызэрырихыр, «мэгъу» къару яхэлъым хуэдэу узэрызыщIашэр. Апхуэдэщ нобэ илъэс бжыгъэ дахэ ирикъу, Къэрэшей-Шэрджэс, Ингуш, Осетие Ипщэ республикэхэм я цIыхубэ артисткэ, ТворчествэхэмкIэ Дунейпсо Академием и академик, япэ адыгэ эстрадэ уэрэджыIакIуэ Кърым Иринэ.
— Иринэ, макъамэм удезыгъэхьэха, абыкIэ узыдэплъея щыIэу къыщIэкIынщ, дауи. Уэрэд жыIэныр IэщIагъэ зэрыпхуэхъуам сыт и щIэдзапIэр?
— Ди лъэпкъым нэхъыбэу къыхэкIар егъэджакIуэрэ дохутыррэщ. Макъамэм сызэрыдихьэхамкIэ фIыщIэр зейр ди гъунэгъуу псэуа пшынауэ Iэзэрщ. Илъэситху къудей сыхъуу арат абы и пшынэ Iэпэхэм къригъэкI макъамэхэм сыщыдахьэхам. АпхуэдизкIэ седэIуэну сфIэфIт, и макъамэхэр си гум дыхьэрти, я деж кIуэрей сыхъуат. Нанэм сыбгъэдэтIысхьэрти, щэху цIыкIуу седаIуэу сыщыст. Си адэм Iэпэ 12 иIэу пшынэ цIыкIу къысхуищэхуати, гъунэгъу нанэм и макъамэхэр селIалIэурэ къизгъэкIырт. Си адэ къуэшым и щхьэгъусэ, пшынауэ Iэзэ КIуэкIуэ Майе щIэх-щIэхыурэ ди деж къакIуэрт. Абы гу къыслъитати, си адэ- анэм къытригъэзэжурэ яжриIэрт: «Фи хъыджэбз цIыкIум зэфIэкI бгъэдэлъщ. Абы Iэмал имыIэу нэхъри зегъэужьын, егъэджэн хуейщ». Ди Бахъсэн щIыналъэм Музыкэ школ дэттэкъым. Майе и фIыгъэкIэ, Налшык къалэм сабий зэчиифIэхэм папщIэ дэт Музыкэ интернатым сыкъашащ. Районым щыщ цIыху 25-рэ хуэдиз абы дыщеджащ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, ар иджы лэжьэжыркъым. ЯпэщIыкIэ Музыкэ школым, иужькIэ Музыкэ училищэм, Собиновым и цIэр зэрихьэу Саратов дэт консерваторэм сыщеджащ. Пэжу, консерваторэм илъэсищ нэужьым сыкъыщIэкIыжын хуей хъуащ, унагъуэ сыхъущ, сабий згъуэтри.
— Макъамэм ущиIэ зэфIэкIым нэхъри зебгъэужьынымкIэ къыбдэIэпыкъуа уи егъэджакIуэхэм я цIэ къозгъэIуэнут.
— Музыкэ школым егъэджакIуэфIхэр щыдиIащ. Музыкэ училищэм япэщIыкIэ фортепианэ, иужькIэ уэрэд жыIэнымкIэ и къудамэр къэзухащ. Консерваторэми уэрэд жыIэнырщ сызыщыхуеджар. И цIэ къисIуэну сыхуейщ Музыкэ училищэм дыщыщIэсым щIэныгъэфI къыдэзыта композитор икIи усакIуэ цIэрыIуэ ХьэIупэ ДжэбрэIил. Макъамэм и курыхыр зэхэсхыу икIи зыхэсщIэу сезыгъэсар аращ. Фортепианэ дыщеуэкIэ куэдым гулъытэ худигъэщIырт. А псом папщIэ ХьэIупэм сыт щыгъуи фIыщIэшхуэ хузощI. Куэд къызбгъэдалъхьащ музыкэ литературэмрэ уэрэд жыIэнымкIэ дезыгъэджахэу Уэсмэн Нихьэтрэ Лукьяновэ Людмилэрэ. Хуабжьу сыхуэарэзыщ Музыкэ училищэм и унафэщI Хьэсанэ Мусэ. ТкIийми, ар фIыуэ тлъагъурт. Ди зэманым ар еджапIэфI дыдэу щытащ. ЕгъэджакIуэхэми щIэныгъэ лъагэ яIэт. Ар къэзыух дэтхэнэри консерваторэм щIэтIысхьэфырт, апхуэдэу фIыуэ ирагъаджэрти.
— ЕджапIэ нэужьым лэжьыгъэм дауэ ухыхьа хъуа?
— Музыкэ училищэр къэзуха нэужь, радиом и хорым сыщылэжьащ. Абы щыдгъэзащIэрт ди республикэмрэ гъунэгъу щIыналъэхэмрэ я лъэпкъ макъамэхэр. А хорыр зэрызэбграгъэкIыжар куэдым ди жагъуэ мэхъу икIи щыуагъэшхуэу къыдолъытэ. Аращ къызыхэкIар республикэм и хор гъуазджэр кIуэдыжыныр.
ИужькIэ Музыкэ школым щезгъэджащ, Музыкэ театрым лэжьэн щыщIэздзащ. УФ-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, Музыкэ театрым и хормейстер нэхъыщхьэу щыта Бицу Юрий иджыпсту пенсэм кIуами, куэдым дыхуигъэсащ. Хорым ехьэлIауэ абы къигъэщIэрэщIэжа макъамэхэр уасэншэщ. Апхуэдэщ «ИстамбылакIуэ», «Кавказ къуршхэр» цIыхубэ уэрэдыжьхэр. Абы и пIэм иува Бекъул Заур зыхэлэжьыхьыжа «Мэлыхъуэм и гъыбзэ» уэрэдыр иджыпсту жыдоIэ.
— Иринэ, уигу дыхьэу Музыкэ театрым щыбгъэзащIэ оперэхэм, опереттэхэм, узыщIэхъуэпс ролхэм я гугъу уэзгъэщIынут.
— Иджыпсту зиужь дит «Севастопольский вальс» оперэр куэд мыщIэу утыку къитхьэнущ. «Травиата» оперэми «Шамхьун и фызышэ» комедиеми сыхэтщ. КIэщIу жыпIэмэ, Музыкэ театрым утыку къыщрахьэ сыт хуэдэ лэжьыгъэми си зэфIэкI хызолъхьэ.
Япэу утыку сыкъызэрихьар эстрадэ уэрэдхэр жысIэущ. ЦIыхубэ уэрэдхэр тIэкIу къызэгугъуэкIырт. Си ныбжьым хэхъуэху, ахэр нэхъ къызэхъулIэ хъуащ. Иджыпсту ахэр зыхэслъхьэрэ зыпэсщIрэ щымыIэу фIыуэ солъагъу. Классикэ уэрэдхэр сфIэфIу жызоIэ. Абы и лъэныкъуэкIэ зэпымыууэ си зэфIэкIым зэрыхэзгъэхъуэным иужь ситщ. Уи макъым сыт щыгъуи уелэжьын хуей мэхъу цIыхубэм ягу дыхьэу уэрэдхэр бгъэзэщIэн папщIэ. Си щIалэгъуэм «Евгений Онегин» оперэм Татьянэ и ролыр щызгъэзэщIэну сыщIэхъуэпсырт. Ауэ, ар щагъэувым Музыкэ театрым сызэрыщымылэжьам къыхэкIыу, къызэхъулIакъым. Си хъуэпсапIэр сипхъу Ланэ къехъулIащ — уэрэджыIакIуэхэм я урысейпсо зэпеуэм а ролыр щигъэзащIэри, лауреат щыхъуащ.
— Дэтхэнэ зы артистми уэрэджыIакIуэми щIыпIэ куэдым кIуэну, концертхэр щитыну къыхуохуэ. УздэщыIа щIыналъэхэм ящыщу нэхъ уигу къинэжахэр сыт хуэдэхэра?
— Хамэ къэрал зэи сыщыIакъым. Си лэжьэгъухэр нэгъуэщI щIыпIэхэм кIуэуэ щрагъэжьам си сабийр цIыкIуу срихьэлIэри, сыкъэна хъуащ. Пэжыр жысIэнщи, сыкIуэнуи апхуэдэу си нэ къикIыртэкъым. Республикэм и щIыналъэхэм, Москва, Украинэм и Винницэ къалэм, нэгъуэщI куэдым дыщыIащ. Совет зэманым ди республикэм и зы щIыналъи къэмынэу концертхэр щыттащ, хъупIэ нэгъунэ зыщIэдгъэхьащ. Къуажэ клубхэм тIысыпIи увыпIи имыIэжу цIыхухэр куэду къыщызэхуэсырт. Нэхъыщхьэращи, зыкъыщыдгъэлъэгъуэну къытхуихуа щIыпIэхэм цIыхухэр гуапэу къыщытIущIэрт. Дэнэ дымыкIуами, гукъинэжу дыщыIащ, дагъэлъэпIащ, щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр къыдатащ. Къыхэгъэщыпхъэщ ди уэрэдхэри макъамэхэри профессиональнэу зэрыщытар. А зэманым художественнэ со- вет лажьэрт. Абы хэтхэм уэрэдым щыщ псалъэм е щIэлъ макъамэм дагъуэ иIэу къалъытэмэ е зыгуэркIэ ягу иримыхьмэ, пхагъэкIыртэкъым. ЦIыхухэм яфIэфIу а уэрэдхэм щIедаIуэр, щIыдежьур, дзапэ уэрэду щIаIурылъыр арагъэнт. Абы и лъэныкъуэкIэ иджыпсту зэманым куэдкIэ зихъуэжащ.
— Уи лэжьэгъухэм ящыщу нэхъ бгъэныбжьэгъухэр хэт сымэ?
— Къэбгъэлъагъуэмэ, бий сиIэкъым. Си лэжьэгъухэм пщIэшхуэ яхузощI. Утыку ущитым деж гурыIуэгъуэщ дэтхэнэ зы цIыхум и ехъулIэныгъэми и щIыбагъ гугъуехьрэ лэжьыгъэшхуэрэ зэрыдэлъыр. ЗэфIэкI зиIэ цIыху цIэрыIуэ куэд къызэрыздэлажьэм срогуфIэ. СфIэфI дыдэу лэжьапIэм сыкъокIуэ.
— Уи унагъуэм и гугъу къытхуэпщIамэ ди гуапэт.
— Бынищ сиIэщ. Нэхъыжь Ланэ Къул Амир и щхьэгъусэщ. Унагъуэ дахэщ. ПхъуитI яIэщи, нэхъыжьыр Щукиным и цIэр зэрихьэу Москва дэт театр институтым ехъулIэныгъэхэр иIэу щоджэ. НэхъыщIэр КъБКъУ-м ДизайнымкIэ и колледжым щIэсщ. Си къуэ Илья тхакIуэщ, фантастикэм дехьэх. И IэщIагъэкIэ филологщ, инджылызыбзэм хуеджащ. И тхылъ зыбжанэ Москва къыщыдэкIащ. Си къуэ нэхъыщIэ Анзор си лъагъуэм ирикIуащ. Ари уэрэджыIакIуэщ икIи продюсерщ. Унагъуэ иIэщ. Зы бын къыщIохъуэ.
— Макъамэр зи Iэпэгъу Кърым Иринэ сыт дэрэжэгъуэ къезытыр?
— Дэрэжэгъуэ къызитыфынущ дахэу, сигу дыхьэу уэрэд жызыIэ срихьэлIэ- мэ. Абы хуабжьу сыщогуфIыкI.
— УэрэджыIакIуэхэм ящы-
щу хэт нэхъ ппэгъунэгъур?
— Ди гупыр къапщтэмэ, Ташло Алий зыхуэбгъадэ хъун щымыIэ, зи зэфIэкIыр Италием «къыщызыпщытэжа» тенорщ. Апхуэдэу Хъупсырджэн Албэчрэ Батыр Мухьэдинрэ баритон лъэщхэщ. Шэрджэс Iэсият, Мамбэт Мадинэ, Абэнокъуэ Рустам, Мэкъуауэ Альмирэ сымэ уэрэджыIакIуэ Iэзэхэщ. Абыхэм я утыку итыкIэр хуабжьу сигу ирохь.
— Иринэ, уэ уащыщщ зэфIэкI зиIэ, унагъуэри лэжьыгъэри Iэпэдэгъэлэл зымыщIу тIури здэзыхьыф бзылъхугъэхэм. А тIум дэтхэнэра япэ ибгъэщыр?
— А тIур си щхьэкIэ зэзгъэпщэфынукъым. Си дежкIэ нэхъыщхьэр, сыт щыгъуи япэ изгъэщыр, дауи, унагъуэращ. Аращ си быдапIэ нэхъыщхьэр. Сыт хуэдэ гукъеуэ сиIэми сщхьэщызыхыр ахэращ. Сыт къэхъуми, си щхьэгъусэ Томаев Аслъэн, си бынхэм сакъызэрыгурыIуэнур, къызэрыздэIэпыкъунур си фIэщ мэхъу.
— УзэплъэкIыжрэ уи гъащIэ гъуэгум уриплъэжмэ, къохъулIахэм, зэфIэбгъэкIахэм уринасыпыфIэ?
— Си гъащIэ гъуэгум сриплъэжмэ, гуфIэгъуи гузэвэгъуи хэтащ. Си ныбжьыр зыхуэдизыр зэи сыбзыщIыркъым. Лэжьыгъэм гу къабзэрэ псэ хьэлэлкIэ сыпэрытщ. КъызэхъулIахэмкIэ, зэфIэзгъэкIахэмкIэ сыарэзыщ. Зы Iуэху гуэр иужь сихьамэ, Iэмал имыIэу ар и кIэм зэрынэзгъэсыным сыхущIокъу. СынасыпыфIэу зызолъытэж. Си гуфIэгъуэр си бынхэмрэ абыхэм я быныжхэмрэщ. Си щIэблэм я зэфIэкIым срогушхуэ.
— Упсэу, Иринэ! ЕхъулIэныгъэ, узыншагъэ уиIэну, уи щIэблэм я гуфIэгъуэ куэд плъагъуну ди гуапэщ.
Епсэлъар БжьыхьэлI Розэщ.
