Хэкум и IэфIагъыр щызыхэпщIэр абы пэIэщIэу упсэуа нэужьщ
2001 гъэм дунейм къытехьа «ЩIэплъыпIэ» литературэ альманахым (№2-м) къытехуауэ щытащ УФ-м и цIыхубэ артисткэ Гъэсашэ Наталье и гукъэкIыж гъэщIэгъуэнхэр. Лъэпкъ гъуазджэм и гуащэу къалъытэ бзылъхугъэм IуэхущIафэ куэдкIэ, зекIуэ бжыгъэншэхэмкIэ гъэнщIауэ щыта и гъуэгуанэм щыщу езым нэхъ гъэщIэгъуэну къыщыхъуахэр щызэхуэхьэсащ а къыдэкIыгъуэм. А тхыгъэхэм гукъэкIыж къудейкIэ уеджэнри щыуагъэу къыщIэкIынщ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, Гъэсашэр здэщыIа къэрал, нэIуасэ зызыхуищIа лъэпкъ къэс я хабзэм, абыхэм я щхьэхуэныгъэм, е езыхэм а щIыпIэм къащыщыщIауэ щыта хъыбар хьэлэмэтхэмкIэ гъэнщIащи. Ар зытепсэлъыхьыр IупщIу уи нэгу къызэрыщIэувэр куэдкIэ я фIыгъэщ гъуэгуанэ тхыгъэхэр итхыу зэрыщытам.
Гъэсашэ Наталье.1972 гъэ Абыхэм дунейр къыщызэхакIухьар зэман ткIийт: къэралым икIыну хуитыр зырызт, апхуэдэхэри гугъу ирагъэхьырт, зы мэскъалкIэ шэч къытрахьэмэ, я нэхъ мащIэу я гъуэгур къызэпаупщIынут. Тхыдэ напэкIуэцIхэм блэкIам и теплъэр дагъэлъагъумэ, Гъэсашэм и гукъэкIыжхэм зытепсэлъыхь лъэхъэнэм и бэуэкIэр, и зэхэлъыкIэр зэхэщIыкIыгъуэу уи пащхьэ къралъхьэ.
Наталье и IэдакъэщIэкIхэм щыщу нэхъ гъэщIэгъуэн тщыхъуа зыбжанэ нобэ тыдодзэ.
Рабат
ГъащIэм япэу къыщыхъу псори гум къонэ. Апхуэдэу Африкэ щIыналъэм щытта концертыр сэркIэ гуимыхужт. 1968 гъэм и жэпуэгъуэ мазэт, «Кабардинка» къэрал академическэ ансамблыр Мароккэ пащтыхь къэралыгъуэм и къалащхьэ Рабат дыщетIысэхат. «Кабардинка»-м и унафэщIхэм концертхэр щыттыну Лъэпкъ театрым и тхьэмадэм щепсалъэм, цIыху куэд къемыкIуэлIэнкIэ зэрыхъунур къызэпхагъэIукIами, концерт щытт пэшым цIыхур щIэз хъуат, уеблэмэ, дыкъамыутIыпщыжу Iэгуауэ инхэр тхуаIэтырт.
Махуэ 12-кIэ Мароккэм дыщыIати, абы и къуажэ пхыдзахэм нэгъунэ зыкъыщыдгъэлъэгъуат. Пэжыр жысIэнщи, зы концертым нэхърэ адрейм щытхуаIэт Iэгуауэхэр нэхъ ин зэрыхъум ди гур хигъахъуэрт. Псом хуэмыдэу ди гуапэт цIыху къызэрыгуэкIхэм, лэжьакIуэжьхэм, ныбжь зиIэхэм ди лъэпкъ щэнхабзэр гурыхь зэращыхъуар. «ЩIылъэ плъыжьщ» Маррокэм зэреджэр (щIым гъущI зэрыхэлъым къыхэкIыу плъыжьыфэщи). Абы и уэрам кIыхьхэм бэзэр цIыкIухэм гъэщIэгъуэн куэдым ущрохьэлIэ, мыр сату щIапIэу зэрыщытым къищынэмыщIауэ, хъыбар щызэIэпах, Iуэху зиIэхэр щызэIущIэ щIыпIэ гъэщIэгъуэнщ. «Кабардинка»-р зэрыщыIа пIалъэм я газетхэм и мызакъуэу, абы щыпсэу куэдми я гум лъагъуэ нэху къыщыдгъэнэн тхузэфIэкIащ.
«Вижи марокэн» газетым къытрадзат: «Кабардинка» ансамблым ди нэгу щIигъэкIа телъыджэр къызэрыпIуэтэжын псалъэ къэгъуэтыгъуейщ, ар къыбгурыIуэн папщIэ, езым плъагъун хуейщ. Абыхэм ягъэзащIэ дэтхэнэ зы къафэми, уэрэдми лъэпкъым и щэнхабзэ щIэиным хуащI пщIэ лъагэр къыхощ».
А псалъэхэр дамэ тхуэхъуат жысIэмэ, сыщыуэнукъым, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, а щIыпIэм дыщыкIуэм мащIэу дыгузэват, ди япэкIэ абыхэм ялъэгъуа артист цIэрыIуэхэм яужькIэ дэ дыкърамыдзэжынкIэ дыпIейтейуэ. ИтIанэ ди гур утIыпщауэ утыкум дит хъуащ. Пэжщ, дэ тщыщ дэтхэнэми хузэфIэкI зэремыблэжари Iуэхум хэлъу къыщIэкIынт.
Си макъыр
зэрысфIэкIуэдауэ щытар
Алжирым дыщыIэу псы щIыIэ стэкан сефэри, си макъым къимыкIыжу нэху сыкъекIат.
Сэ къэзгузэвар зыхуэдизыр къэIуэтэжыгъуейщ. Ди къэралым икIауэ Алжирым щыIэ дохутырхэрат гугъапIэу сиIэр (цIыху щитIым нэблагъэт ахэр). Медицинэм и унэтIыныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ Узыншагъэр хъумэнымкIэ министерствэм дащIа зэгурыIуэныгъэмкIэ лажьэрт ахэр.
Сэ сыздэкIуа поликлиникэм щыслъэгъуащ ди дохутырхэм я лэжьэкIэр. Куэду си гуапэ хъуат а IэнатIэм хуэпэжу, абы хащIыкIыу ди цIыхухэм зэрырахьэкIыр. ИпэжыпIэкIэ жыпIэмэ, Алжир щIыналъэм и медицинэр зэфIэувэнымкIэ ди дохутырхэм къызэрымыкIуэу хэлъхьэныгъэшхуэ хуащIащ. Ахэращ къызжезыIар «мекнесскэ уз» зэрыщыIэр. Абы теухуауэ дохутырхэм я зы справочникми хъыбар гуэри щыбгъуэтынукъым, ауэ а узым Африкэ Ищхъэрэм хэщIыныгъэшхуэ иритауэ щытащ.
Куэд дэмыкIыу, ди дохутырхэм я фIыгъэкIэ, си макъыр къихьэжат. ЩэкIуэгъуэм и 6-м си дэфтэрым истхащ: «Уэрэд схужоIэ, мащIэу гугъу сехьми, макъхэр къызогъэкI». Тунисымрэ Ливиемрэ къыщызэрагъэпэщ концертхэм сыхэтащ, икIи нобэр къыздэсым си гум гуапэу къокIыж ди дохутырхэм «сыкъызэрырагъэлауэ» щытар.
Гъуазджэм и бзэр
псоми къагуроIуэ
Алжир, Мароккэ, Ливие, Тунис щIыналъэхэр я псэукIэкIэ къуэкIыпIэ къэралхэм куэдкIэ ещхьщ. Ар муслъымэныгъэр щытепщэ дунейщ. Къалэкухэм мэжджыт щIэращIэхэр итщи, азэн къызэрыджэу, псоми нэмэзлыкъыр яубгъури, нэмэз ящI. Ауэ псом хуэмыдэу хьэлъэр нэщI мазэрщ. Посольствэм дэ къыщыджаIат а махуэхэм сурэт тетх зэрымыхъунур. НэщIыр къызытехьэлъэ цIыхухэр тэмакъкIэщI мэхъури, къаугъэ къагъэхъеинкIэ тIэу еплъынутэкъым. Абы къыхэкIыу а зэманым артистхэр зэрырамыгъэблэгъэнум яужь итщ. Артистхэр зэресауэ шхэнущ, абы нэщI-хэр ехъуэпсэнущ.
НэщI мазэм цIыхухэр щIагъуэу зэрымылэжьэфым къыхэкIыу, Тунисым и президент Бургибэ лажьэхэр мынэщIыну унафэ ищIат. Къэралыр тхьэмыщкIапIэм кърашын папщIэ, абы и цIыхухэм жыджэрагъ, къару яхэлъын зэрыхуеймкIэ и псалъэхэр щIигъэбыдэжу. Ауэ фIэщхъуныгъэ ин зиIэ муслъымэнхэм тыншкъым уапэувыну.
Концертхэр а щIыналъэм къыщытхузэзыгъэпэщхэм языхэзым зыкъысхуигъазэри: «Муслъымэнхэм я пащхьэ укъыщитшэкIэ, хьэрыпыцIэкIэ дыноджэ хъуну? Псалъэм папщIэ, Фаридэ пфIэтщмэ, дауэ уеплърэ?», — къызжиIат. Сэ ар яхуэздатэкъым, си адэ-анэм къысфIаща цIэр зэрызмыхъуэжынур къыхэзгъэщу. ИтIанэми зэрыхуейуэ ящIат.
— КъухьэпIэ эстрадэм и вагъуэ Гъэсашэ Надия иджыпсу уэрэд къывжиIэнущ, — жаIэри утыку сыкърашауэ щытащ. Пэшым щIэсхэр зэуэ къызэрехьэжьат, сценэм къыбгъэдыхьэну еIэу. Къызэхуэсахэм абдежым закъезгъэщIакъым, ауэ си цIэр пцIы-уэ жызыIам иужькIэ гуащIэу сепсэлъат.
НэгъуэщI зы гъэщIэгъуэни къыщысщыщIат Нигерие къэралыгъуэм. Концерт нэужьым хьэщIэщым зыщызгъэпсэхужу зыгуэр бжэм къытоуIуэ, Iусхмэ, африкан лIыжь зытIущ щытщ. КъызэрыщIэкIамкIэ, ахэр а щIыналъэм и муслъымэн зэгухьэныгъэм и лIыкIуэурат. Кавказым сыкъызэрикIар къащIати, дин сIыгърэ сымыIыгърэ зрагъэщIэну къысхуеблэгъауэрат ахэр. А дакъикъэм дипломат зэфIэкIыу сиIэр къызэкъуэсхри, жэуап естыжащ, ди дежкIэ диныр нэхъыбэу зезыхьэр ныбжь зиIэхэрауэ зэрыщытыр къагурызгъаIуэу.
ЛIыжьхэр си жэуапым, дауи, арэзы ищIатэкъым, икIи КъурIэным ит Iэятхэм ящыщ къысхуеджэри, щIэкIыжауэ щытащ. Нэхъыжьхэр къытхуэмыарэзыми, зи щIалэгъуэм фIыуэ дагурыIуэрт дэ. Концерт нэужьым абыхэм дыкъаувыхьырти, ди къэралым теухуа упщIэхэмкIэ дыщIагъанэрт. Дэри тфIэфI дыдэу жэуап еттыжырт. Абы сэ щызгъэунэхуащ гъуазджэм и бзэр псори зэкъуэзыгъэувэ къару лъэщу зэрыщытыр, ар зэдзэкIакIуэ зэрыхуэмыныкъуэр.
Африканхэм я уэрэдхэр зэрызэзгъэщIар
Зыкъыщыдгъэлъэгъуэну дызрагъэблагъэ къэралхэм я лъэпкъ уэрэдыжь къэзгъуэту я бзэкIэ зэрызэзгъэщIэным сыхущIэкъурт сыт щыгъуи. Ар Iуэху тыншу схужыIэнукъым, ауэ бысымыр абы зэрыщыгуфIыкIынур сщIэрти, гугъехьри къысфIэIуэхутэкъым. УэрэджыIакIуэм лъэпкъым хуищI пщIэ лъагэр къызэригъэлъагъуэ IэмалыфIщ ар. Уэрэдыр къэплъыхъуэу къэбгъуэтыныр Iуэхутэкъым, зэбгъэщIэнырт нэхъ хьэлъэр. Африкэр лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэкIэ гуэшауэ зэрыщытым къыхэкIыу, диалект зэщхьэщыкIыныгъэ инхэр щыIэщ.
Еуэри, 1970 гъэм КъуэкIыпIэ, Курыт Африкэм дыщыIэу, программэм тету сэ адыгэ уэрэдыжьрэ зы урыс уэрэд-рэ згъэзэщIащ. Пэшым щIэсхэр къызэрыпэджэжам тепщIыхьмэ, ягу ирихьат, ауэ сэ сызыхуэарэзыжтэкъым. Экваторым и гъунэгъу дыдэу щыс Бурунди Республикэм и пащтыхь Мамбутс IV трагъэкIри, щIэрыщIэу псэун щыщIадзэжат а щIыналъэм. Сэ сыхуейт тхыдэм къыхэщ а напэкIуэцIхэр и лъабжьэу уэрэд жысIэну. КъызэрыщIэкIамкIэ, апхуэдэ уэрэди щыIэт, ар кирунди бзэкIэ тхат (арат а щIыпIэм щыпсэум я нэхъыбапIэр зэрыпсалъэри). Уэрэдыр зи Iэдакъэ къыщIэкIа Ревизинд Донас нэIуасэ сыхуащIа иужь, псалъэхэр зэгъэщIэн щIэздзат, ауэ Iуэхуракъэ, егъэлеяуэ гугъуу къыщIэкIащ абыхэм я бзэр. Зэгъусэу дытIысри макъамэр ттхащ. ЕтIуанэ махуэм Бужумбуэ къалэм (Танганьикэ гуэлым пэмыжыжьэу) уэрэдым лъэтеувэ щыхуэтщIащ. Уэрэдым зэрыщIидзэу къацIыхужри, Iэгуауэ инхэр яIэтауэ, езыхэри къыздежьууэ жысIат.
Апхуэдэ дыдэу къыщытщыгуфIыкIауэ щытащ Кениеми Суданми, езыхэм я бзэкIэ уэрэд жытIэу щызэха-хам. Абы щыщIэдзауэ си репертуарым бзэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ уэрэд зыбжанэ хэт хъуат. АбыкIэ сэ къызэдаIуэхэм яжесIэрт зэныбжьэгъугъэм дежкIэ дяку дэлъ гъуэгуанэм мыхьэнэ зэримыIэр.
Вицинымрэ Гъэсашэмрэ Налшык щызаплъыхь.1970 гъэ
Гъэсашэ Наталье Африкэм щохьэщIэ.1968 гъэ
Африкэм и бгы
щхъуантIэхэр
Автомашинэм е мафIэгум сису гъуэгу сытетыну нэхъ сфIэфIщ: щхьэгъубжэм деж ущысу тхылъ уеджэ е цы зэIупщэ хъунущ. ИджыкIэ къытпэщылъ гъуэгуанэм щIылъэ транспорткIэ утехьэмэ, зэманышхуэ ихьынути, кхъухьлъатэм драгъэтIысхьащ. Ди къэралым и щIыналъэ куэдым щыщ артистхэр хэту къытхузэрагъэпэща турнем ипкъ иткIэ, мазищым и кIуэцIкIэ африкэ къэрали 8 къызэхэткIухьын хуейт.
ИллюминаторымкIэ сищиплъам, слъэгъуар си фIэщ схуэщIыртэкъым — щIылъэр алэрыбгъуу зыуфэбгъуа щхъуантIагъэм уитхьэкъурт. Хемингуей Эрнест зэгуэр дэзыхьэхауэ щыта бгыхэрат ар.
ДыкъэтIыса иужь Кампалэ машинэкIэ драшажьэ. Ар зрикIуэ гъуэгум цIыхур тезу тетщ, я хьэлъэр я щхьэм телъу, уеблэмэ лъакъуэрыгъажэ нэгъунэ и щхьэм телъу зыхь щIали дрихьэлIат.
Ди бысымхэм загъэщIагъуэу къыджаIэрт Рим хуэдэу Кампали бги-блым я щыгу зэрытетым и хъыбар. Кампалэ куэдкIэ нэхъ щIалэщ жумыIэмэ (Кампалэ бгым деж ухуэн щыщIадзати аращ а цIэр щIыфащыжари). Мы щIыпIэхэм щыпсэу багандэ лъэпкъым я бзэкIэ «кампала» псалъэм «антилопэ» къикIыу аращ.
ЩхъуантIагъэм итхьэлэу къыпщыхъу Кампалэ дахагъэкIэ щIыпIэ куэдым пэувыфынущ. Абы дэт ухуэныгъэ гъэщIэгъуэнхэр-щэ?! Псом хуэмыдэу зэкIужт «Интерпенданс» хьэщIэщымрэ конференц пэшымрэ.
Ди гупым Лъэпкъ театрым и утыкурат зыкъыщыдгъэлъагъуэр. Зым нэхърэ адрейр нэхъ IэгуауэшхуэкIэ ирагъэблагъэрт цIыхухэм, зыкъагъэлъэгъуа иужькIи утыкум кърамыгъэкIыжу яубыдырт. А щIыпIэм щыIэ артистхэри къакIуэурэ къыдэплъырт. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, дэ дрихьэлIакъым щIыпIэ куэдым къыщацIыху «Биение сердца Африки» ансамблым и концертым. Ар ежьауэ къэтт. Ауэ дэ драгъэблэгъат нэгъущI IуэрыIуатэ ансамблым и концерт мэзым къыщызэрагъэпэщауэ. Лъэс лъагъуэ Iузэм дытету дыкIуэурэ, хуей нэщI цIыкIум дыщыхуэкIуам зэуэ кIыфI хъуат. Африкэм псынщIэу жэщ щохъу, зэуэ уэздыгъэр ягъэункIыфIа хуэдэ. Абы есэжа хэгъэрейхэм псынщIэу мафIэхэр зэщIагъанэри концертыр ирашэжьат. Африканхэр артист Iэзагъ ин зыхэлъхэщ, абы къищынэмыщIауэ изобразительнэ гъуазджэми хуэIэкIуэлъакIуэщ ахэр. СфIэгъэщIэгъуэн хъууэрэ зыбжанэрэ тезгъэзэжу зыщысплъыхьащ IэпэIэсэхэм я лэжьыгъэ гъэщIэгъуэнхэр щызэхуэхьэса я Лъэпкъ музейм. Пасэм зэрахьэу щыта хьэпшыпхэр, скульптурэхэр зи Iэдакъэ къыщIэкIахэм яхэтщ Мекерере дэт университетым гъуазджэхэмкIэ и школым и гъэсэн куэд. Пасэу яухуа университетым дэ щытлъэгъуащ Розмари Карруг, Нитро Сэмрэ Семпагирэ я IэдакъэщIэкIхэр. А школым щеджауэ щытащ Кампалэ дэт щхьэхуитыныгъэм и монументыр зыщIа Малобэ Грегори. Бзылъхугъэм сабийр иIэтауэ щиIыгъ а скульптурэм угандэ лъэпкъым и хъуэпсапIэмрэ гугъапIэхэмрэ къыщыгъэлъэгъуащ.
Иорданием щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм я деж
1976 гъэм и накъыгъэ мазэм «Хэку» жылагъуэ зэгухьэныгъэм и лIыкIуэ гупым я гъусэу Иорданием кIуахэм сахэтащ.
Ди лъэпкъым и щхьэ кърикIуа мыгъуагъэ псоми тхыдэмкIэ сыщыгъуазэт. Ар къызэрыхъурэ зэманышхуи дэкIыжащ, иджы ди лъэпкъэгъухэм а щIыпIэхэм пщIэрэ щхьэрэ щаIэщ. Иджыпсту къулыкъущIэхэр, къэрал IуэхущIапIэхэм щылажьэхэр, генералхэр яхэтщ. Абыхэм я фIыгъэ хэлъщ апхуэдизу Iэтауэ дызэрырагъэблэгъари. А зэманым Иорданием цIыху мелуани 2,4-рэ щыпсуэрти, абыхэм ящыщу мин 70-р адыгэт. ФIыщIэш-хуэ яхуэфащэщ абы щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм хэмышэпсыхьыжу я лъэпкъ щхьэхуэныгъэмрэ я бзэмрэ зэрахъумэжыфам папщIэ. Щхьэхуэу зэрыпсэум ар куэдкIэ и фIыгъэщ.
Япэ махуэм драгъэблэгъат «хэхэс» цIэ жагъуэр зезыхьэ ди лъэпкъэгъухэм. Къытхуэзэну зэхуэса гупыш-хуэм, адыгэхэм къищынэмыщIауэ, хьэрыпхэри, шэшэнхэри, Палестинэм щыщхэри яхэтт. Иорданием щыпсэу-хэр Совет Союзым щыIэ гъащIэм щIэупщIэрт, зи щIалэгъуэхэр я адэжь Хэкум къэкIуэжыну зэрыхуейм тепсэлъыхьырт, ди университетхэм щеджэну щIэхъуэпсхэри мащIэтэкъым.
Гуимыхуж хъуат Щхьэхуитыныгъэм и махуэм хуэгъэпса гуфIэгъуэ зэхыхьэр. Iуэхур щекIуэкIыр къалэ стадионырт. Парадым иужькIэ спортсмен цIэрыIуэхэр зэпеуащ. Иорданием я духовой оркестрыр сыт и уасэ?!
Иорданием дызэрыщыIэну тедухуам щIедгъэгъуат. КъызэрыщIэкIамкIэ, пащтыхь лъэпкъым щыщхэр, сенатым и тхьэмадэр, министрхэр щхьэхуэу къытхуэзэну хуейт. Пащтыхьым и уардэунэм дэ дригъэблэгъащ пащтыхьыкъуэ Рэхьд. Пащтыхьым и канцелярием щылажьэу дэ а унэм дащыIущIащ Иорданием щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм ящыщхэм. Парламентым и унэщIэм сенатым и тхьэмадэ Тальхуни Бахьджэт гуапэу къыщытпежьат.
Ди гупым хэтхэр ди лъэпкъэгъухэр нэхъ гъунэгъуу зэрызэдгъэцIыхуным, абыхэм я гъусэу зэман нэхъыбэ зэрыдгъэкIуэным дыхущIэкъурт.
Сабий садым дызэрыкIуари сигу къинэжащ. Унэшхуэм гъунэгъу дызэрыхуэхъуу, гу лъыттащ адыгэбзэрэ хьэрыпыбзэкIэ «Шэрджэс псапащIэ зэгухьэныгъэм и бзылъхугъэ къудамэ» цIэр зэрытетхар. Пэшым сабий хьэпшып куэду щIэлът, гуащэхэр псори адыгэ фащэкIэ хуэпат. Езы сабийхэми (60 хъурт) адыгэ фащэхэр къащыпсу ящыгът. Сабий садым и къалэн нэхъыщхьэр цIыкIухэм адыгэбзэкIэ тхэкIэ, еджэкIэ ирагъэщIэнырщ, лъэпкъым и тхыдэм щыгъэгъуэзэнырщ, адэжь лъахэм и хъыбархэмкIэ ар фIыуэ егъэлъагъунырщ.
Адыгэ щIалэгъуалэм Русейрэ къалэ паркым дащыхуэзат. Куэдрэ дызэпсэлъащ. Абыхэм яфIэгъэщIэгъуэнт ди къэралым щыIэ хабзэхэр, зэхэтыкIэр, нэгъуэщI куэди.
Иорданием щыдгъэкIуа тхьэмахуэр псынщIэу блэлъэтащ. Ди къэралым и посольствэм дыщригъэблэгъам, уэрэд щыжысIат, американ телевиденэми нэтын кIэщI стрихауэ щытащ. ИужькIэ къыдэкIа газетхэм абы теухуауэ тетахэм тепщIыхьмэ, къызэрымыкIуэу ягу срихьат.
Америкэм и
Штат Зэгуэтхэм
«Хэку» зэгухьэныгъэм США-м, Канадэм щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм пыщIэныгъэ быдэ хуаIэт. Сэри си насып кърихьэкIри, а зэгухьэныгъэм и лIыкIуэхэм сахэту а щIыпIэхэм сыщыхьэщIащ.
Америкэ къэралым и къалэ нэхъ дахэ дыдэу къалъытэ Сан-Францискэ дыщыIэт. Абы и сурэтыр псым хащIыхьам хуэдэщ. Псыращ къалэр зыгъэдахэри, гъэщIэгъуэн зыщIри. Лъэмыж бжыгъэншэхэр телъщ, аддэ жыжьэу уплъэмэ, толъкъун къащхъуэхэм нэщхъейуэ къапхыплъ лъэхъуэщыр къэлъагъугъуейкъым. Лъэхъуэщыр зытет хытIыгур (АлкатраскIэ йоджэ) Америкэм щыпсэу индейцхэм ейщ. Ахэр лъэхъуэщхэм имысми, адрей цIыхухэм япэщхьэхуэу мэпсэу.
Фрискэ къалэ зэгуэр къедзылIауэ щыта Окленд щыхьэрри гъэщIэгъуэнщ. Ар Джек Лондон и сабиигъуэр щыкIуа щIыпIэращ. Дуней псом къыщацIыху «Мартин Иден», «Белый Клык» тхыгъэхэр зи Iэдакъэ къыщIэкIа тхакIуэм мэжэщIалIэу, лъапцIэу, щыгъыныджэу къыщиущыхьу щытащ мы уэрамхэм. Унэ цIыкIухэм язым щызэпрыша жьыщIыгъэ кIапсэм Джек Лондон лIыгъэ, хахуагъэ хэлъу и тхыгъэхэм къыщигъэлъэгъуа напэкIуэцIхэр щыфIэдзат. ИджыкIэ Окленд къалэм зэхъуэкIыныгъэшхуэ игъуэтащ, уафэм щIэуэу къыпщыхъу унэшхуэхэр щыкуэдщ абы. 1906 гъэм мы щIыпIэхэм щIыр щыхъейуэ унэхэр зэтрикъута иужь, ухуэныгъэхэр щIыхъейм хуэмыкъутэн хуэдэу ящIащ.
Ди къэралым икIауэ Сан-Францискэрэ Лос-Анджелесрэ щыпсэухэм «Руссарт» фIэщыгъэм щIэт зэгухьэныгъэ яIэщ.
Духоборхэм дащыхуэзар сигу ихужыркъым. Ахэр 1898 гъэм ди къэралым иIэпхъукIауэ щытащ, нэхъ пэжу жыпIэмэ, ирахуат. Абыхэм ятеухуа хъыбарыр нэхъ иужькIэщ къыщысщIар. Езыхэм дащыIущIам, мащIэу къытщышынэрт, ауэ щыхъукIи яфIэфIу къыдэпсалъэрт. Концертыр екIуэкIыху абыхэм зашыIащ, макъамэмрэ уэрэдымрэ къафIэмыIуэхуфэ, ягу иримыхь хуэдэу фэ зытрагъауэу, ауэ иужькIэ зэрыгупу я деж драгъэблагъэри, Iэтауэ дагъэхьэщIауэ щытащ.
Сан-Францискэ дыщыщыIа махуэхэм ящыщ зым унагъуэ гуэрым драгъэблэгъат. Унэгуащэр ЕтIуанэ дунейпсо зауэм щыгъуэ хэкур зыбгынахэм яхэтащ. ЛъэпкъкIэ Украинэм щыщт. А бзылъхугъэм и гъащIэ гъуэгуанэр гугъут, нашэкъашэт. КIэщIу жыпIэмэ, нэмыцэр къатеуа иужь, гъэру яубыдри, Германием яшащ, Концлагерым исащ, итIанэ Америкэм и Штат Зэгуэтхэм Iэпхъуащ.
Ди бысымхэм хуэдэ къыщIэкIынт ику иту США-м щыпсэу унагъуэу къалъытэр. Къэралым щIыхуэ къыIрахри, унэ дахэ цIыкIу яухуащ. Ауэ Iэнэм дыщысыху зэщхьэгъусэхэр зытепсэлъыхьар я унагъуэ насыпракъым, атIэ фэтэрыпщIэшхуэ зэратырщ, шхын уасэр зэрыинырщ, телевизорым къигъэлъагъуэ мыхъумыщIагъэхэрщ.
— Хэкум сыкIуэжри слъэгъуащ, сигу щызу сыкъэкIуэжащ. Ауэ сыздэкIуэжам «американхэр къэкIуэжащ», — къытхужаIэрт. Сытым хуэдэу си жагъуэ хъуат ар. Си сабиигъуэр ди къуажэм зэрыщызгъэкIуар куэдрэ сигу къокIыж. ЛъапцIэу къыщызжыхьу щыта уэрамхэр…» И нэпсхэм къызэрызэпижыхьар игъэпщкIуурэ, украиныбзэкIэ уэрэд къыхидзат бысы-мым.
Лос-Анджелес ди зэIущIэхэр япэщIыкIэ зы клубым щедгъэкIуэкIыну траухуэри, щIегъуэжат. КъызэрыщIэкIымкIэ, сионист гупышхуэ клуб бжэIупэм щызэхуэсат, зэIущIэр щамыгъэIэну я мураду. Дауэ тщIыми, ди мурадыр зэдгъэхъулIащ, ауэ дыщызэхэсар нэгъуэщI щIыпIэщ.
Концерт нэужьым дэ «Кавказ» рестораным драгъэблэгъат. Автомашинэхэм драгуашэри, куэд дыдэрэ дашащ шхапIэм нэс. Си гъусэу кърагъэтIысхьа Кааль Анурэ Кушнир Надеждэрэ США-м щыпсэу урысхэм ящыщт. ГъэщIэгъуэнт ахэр зытепсэлъыхьым уедэIуэну. Урысеймрэ Америкэмрэ яку дэлъ зэхущытыкIэм, я благъэхэр ягу къызэрихьам, ахэр ялъагъуну я нэ къызэрикIым щIэмычэу и гугъу ящIырт абыхэм.
Зым жиIэрт: «Сэ щэнейрэ си адэ-анэм я деж сыщыIащ. Ахэр иджыри схуэпсэущ, унэм сыкIуэжыну къызоджэ». Адрейм: «Хьэуэ, сэ згъэзэжынукъым. Нэмыцэхэр къыщыттеуам сфIэфIу Германием сыкIуауэ щытащ. Европэр зэзгъэлъагъуну IэмалыфIщ, си насып зыхэлъым срихьэлIэнкIи хуэIуа щыIэкъым», — жысIэри.
А псалъэмакъым сигу къигъэкIащ: «хэхэс» цIэ жагъуэр зезыхьэ ди лъэпкъэгъухэр зэщхькъым, абыхэм ящыщ куэдым хамэ щIыпIэр хэкуу къалъытэ…
Чикагэ — псалъэм индейцхэм я бзэкIэ — «бжьын бамэ къыщыкI», къикIыу аращ. Индейцхэм, дауи, мы щIыпIэхэм уащрихьэлIэжынукъым. Чикагэ пасэрейуэ узыщрихьэлIэну-хэм ящыщщ трамвайр. Коупервуд Франк япэ дыдэу ищIауэ щыта, Драйзер Теодор и «Титан» романым хэта трамвайр яхъумащ. А романым зэрыхэтам хуэдэу, Чикагэ щIэпхъаджащIэ къалэу къалъытэрт иджыри. Пшапэр зэхэуа иужь, и уэрамхэм къыщыпкIухьыну шынагъуэщ. Абы щыдгъэкIуа жэщым полицэ машинэхэм я макъым дигъэжеякъым.
Нью-Йорк щыдгъэкIуа
махуэхэр
Нью-Йорк теухуауэ Горький Максим мы псалъэ пэжхэр итхауэ щытащ: «Иныжь лъатэм цIыху мелуанхэр къыщыхутауэ игъэткIум ещхьщ а къалэр. Дахагъэм хуэхей унэхэмрэ ухуэныгъэ инхэмрэ уафэм щIэуэу къыпщохъу, зэшыгъуэщ. Нэхъ Iеижращи, а унэхэр я хьэлыншагъэм иригушхуэу къыпщохъу. Унэм и щхьэгъубжэ инхэм плъыфи яIэкъым, сабий къыщIэплъуи плъагъунукъым». Абы лъандэрэ унэхэр нэхъ лъагэж, цIыхухэри нэхъыбэж хъуащ армыхъумэ, нэгъуэщIым зыми зихъуэжакъым. Къалэм ищхьэкIэ укъыщеплъмэщ а псалъэхэм я пэжагъыр къыщыбгурыIуэр. Ухуэныгъэ нэхъ лъагэ дыдэу дуней псом къыщалъытэхэм ящыщ Эмпайр стейт билдинг дыдрашейри, къалэм зэрыщыту дыIуагъэплъат. Хуитыныгъэм и статуер, Гудзон псыдэлъэдапIэр, Христофор Колумб и фэеплъыр, Метрополитен-оперэр, нэгъуэщI куэди дагъэлъэгъуащ. Машинэм дису дыздэжэм, сэ сыщыгуфIыкIат ди совет уэрэджыIакIуэ Образцовэ Еленэ а къалэм концерт зэрыщитынум и хъыбарегъащIэ сыщрихьэлIам. Ди благъэ гуэрым сыхуэзауэ къысщыхъурт. ДыздэщыIа ад-рей щIыпIэхэми хуэдэу, Нью-Йорк дэс ди лъэпкъэгъухэми дахуэзащ. Концерт нэужьым абыхэм депсэлъащ, я упщIэ бжыгъэншэхэм жэуап еттащ.
Нью-Йорк и Бродвей цIэрыIуэми дыщыIащ. ХъыбарегъащIэ тхылъымпIэхэмрэ нэгузегъэужьымрэ я къэралыгъуэу къыпщохъу ар. ПщIыхьым ухэтым хуэдэу зы дуней зэрыхьзэрий гуэрым ухохуэри, зым и хьэпшыпыр къэпщэхуну уегъэлъагъу, адрейр къофэ, ещанэм тхъурымбэ жьэкIэ къегъэпщ, Iэгуиплъэ бжыгъэншэхэр-щэ?! Ауэ къалэдэсхэм Iэгуиплъэ ямыIэуи ящIэ жэщ къэс я къалэм щIэпхъаджагъэ, укIыгъэ куэд къызэрыщыхъур, хъунщIакIуэхэр зэрыщыкуэдыр. Абы щыбейр бей дыдэщ, и къулейсызри тхьэмыщкIэщ.
Совет Союзым икIыу Канадэмрэ США-мрэ къызэхэзыкIухьа гупым жэпуэгъуэм и 22-м къэдгъэзэжащ. Пэжу, адэжь Хэкум и IэфIагъыр щызыхэпщIэр абы пIалъэкIэ пэIэщIэу упсэуа иужькIэщ.
Гъэсашэ Наталье,
Урысей Федерацэм и цIыхубэ артисткэ.
