Адыгэ лъагъуэжьхэр
ФщIэуэ пIэрэ?
Бабыгу
Щхьэгуащэрэ Лабэ ЦIыкIурэ хэлъэ-дэж псы къуэпсхэр зэхэзыгуэшыкI джабащхьэ екIуэкIым Бабыгу (Бабук) цIэр зэрехьэ. Шытхыщхьэр ТхьэщIы псым и ижьырабгъу лъэныкъуэмкIэ щыIэщ.
Тхыдэм дыпхрыплъыжмэ
Дызэрыщыгъуазэщи, Урыс пащтыхь къэралыгъуэжьым Кавказыр зыIэщIигъэхьэн мурадкIэ, а лъахэм ис лъэпкъхэр зауэ мыухыжым хидзауэ щытащ. Абы ипкъ иткIи, XIX лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэхэм Къэбэрдейр хьэлэбэлыкъышхуэ хэхуат. ЗэрыпхъуакIуэхэм я унафэ щIэувэну хуэ- мей пщыхэмрэ уэркъхэмрэ, къегъэщIылIа я цIыхухэр я гъусэу, Псыжь адрыщIкIэ Iэпхъуащ. Апхуэдэ щIыкIэм тету, Бабыгу (Бабыгуей) къэбэрдей лIакъуэцIэр зезы-хьэ пщым и къуажэ зыбжани Лабэрэ Щхьэгуащэрэ я зэхуаку дэлъ щIыналъэм къыщыхутащ. ЩIыпIэцIэхэр зыджхэм я нэхъыбапIэм зэрытрагъэчыныхьымкIэ, шытхым и иджырей фIэщыгъэр а унэ- цIэм къытехъукIащ (Виноградов Владимир, «Топонимия средней Кубани»).
Мыбдеж къущхьэхъум щыщIедзэ
Бабыгу шытхым ижькIэрэ щыпхаша лъагъуэм ухуешэ зи зэхуакур щхьэдэхыпIэ папщIэу къагъэсэбэп Ажэжьбэкъу бгыжь дыкъуакъуэм. Къыхэгъэщыпхъэщ, иужьрей IуащхьэжьитIыр щIыпIаплъэхэм куэд щIауэ къызэрагъэунэхуари, нэгузегъэужьыпIэ телъыджэу ар абыхэм къызэралъытэри.
Бабыгу шытхми къуапитI иIэщ. КъуэкIыпIэмкIэ щыIэ и щыгум, «Бабыгу ЦIыкIу» («Малый Бабук») цIэр зезыхьэм, метр 1551-рэ, къухьэпIэмкIэ зызыIэта и нэпкъхэм метр 2000-м нэблагъэ я лъагагъщ.
Ажэжьбэкъу бгыжь дыкъуакъуэм, зэрыщыту къатщтэмэ, километри 5 хуэдиз и бгъуагъщ. И лъэныкъуитIыр блын задитIщи, къэзыухъуреихь Iэгъуэблагъэм метр 300 хуэдизкIэ щхьэщыIэтыкIащ. Я зэхуа-кур дыхьэпIэ-дэкIыпIэщи, и бгъуагъыр метр 500-м нызэрохьэс. Къущхьэхъу хъупIэхэм мыбдежым зэрыщыщIадзэр къыуагъащIэ IуащхьэжьитIым я джабэщIри Iэшэлъашэри удз Iув куэдыкIейм зэрызэщIасеям. Ажэжьбэкъу къурш дыкъуакъуэм къухьэпIэмкIэ щыIэ и бгыщ-хьэр Кавказ биосферэ мэзкъуэдым и гъунапкъэщ.
Ковешников Вячеслав «Очерки по топонимике Кубани» и тхылъ телъыджэм зэрыщитхымкIэ, фIэщыгъэр «Бабыкъуэ» цIыхухъуцIэм къытехъукIауэ къэзылъытэхэри щыIэщ.
ЛЪАГЪУЭРЫКIУЭ Шухъыжьэ.
Шапсыгъхэку
Шапсыгъ щIыналъэ
Тхьэрыкъуахъуэ Руслан къызэрытIущIар
Кавказым и къухьэпIэ лъэныкъуэмкIэ щыIэ адыгэ лъагъуэжьхэм ирикIуэн фIыуэ зылъагъухэм ди гъуэгуанэм пыдощэ.
ЩIалиплI дыхъуу, Адыгэ Республикэм и къалащхьэ Мейкъуапэ дыкъыщежьэ- ри, Щхьэгуащэ и псыхъуащхьэ иужьрейуэ къыдэс Гъуазэрыплъ жылэ цIыкIум дынэсащ. Абдежым нэху дыкъыщекIащ. Къэунэхуа махуэщIэм и пщэдджыжьыпэм а щIыпIэм дыкъыIукIри, жэщитху-махуитхум и кIуэцIкIэ лъэс лъагъуэ защIэкIэ бгыхэм дыщызэхэзекIуащ. ЗекIуэ гъуэгуанэ зэдытетхэр Кавказ Шытх Нэхъыщхьэр зыгъэбжьы-фIэ Фыщт Iуащхьэжьым и лъабжьэм дыщIэкIащ, щхьэдэхыпIэ зыбжанэм дыщхьэдэхащ, къущхьэщIыб Iуащхьэжьхэр зи къежьапIэ Шахэ и псыхъуащхьэм дынэсащ, ауэрэ дыздеущэхым, нэр зытеплъызэ тепхъэ дахэ куэд зиIэ тIуащIэ бгъуфIэшхуэм дыкъыдэхутащ.
Псыр здежэх лъэныкъуэмкIэ километр зыбгъупщIкIэ декIуэтэхауэ, махуэри и кIэм нэблэгъауэ, «пшапэр зэхэмыуэ щIыкIэ» жытIэри, жэщхэс щытщI хъун щIы сэтей тIэкIу щхьэкIэ зытплъыхьын щIэддзащ. АпщIондэхукIэ къухьэпIэм хуепэзэзэха дыгъэри, игу дыпымыкIыу къэувыIэжа нэхъей, и иужьрей бзий гуапэхэмкIэ къыдэдэхэщIэжырт. Шахэ и псы хуабэм дызэпрыкI-дыкъызэпрыкIыжурэ, лъэсу дыздехым, сэмэгу лъэныкъуэмкIэ, щытхуагъэхьэзыра фIэкIа умыщIэну, дэ къыщытлъэгъуащ, уэншэкум хуэдэу удз Iувым щIигъэнарэ чыцэ гуэрэнхэмкIэ къэухъуреихьыжауэ къэIэгъуа, псыIум щхьэщыIэтыкIа фэху тIэкIур.
… Абдежым зидгъэзагъэри, нэху дыкъыщекIащ. Уафэр пщэдджыжь пшэп-лъым дыхьэрэну къыщриIэм, нэхъыжьитIыр дыкъэушащ, дыкъэтэджри жэщым зэхэкIыжа мафIэр зэщIэдгъэстыжащ, шхын хьэзырри дгъэхуэбэжащ. Ахэр щызэфIэдгъэкIым, алъандэрэ я гугъу дымы-щIу, пщэдджыжь жей IэфIыр «тхъэжу» езыхьэкIа ди гъусэ ныбжьыщIитIым дегуоуащ:
— Ей, щIалэфIхэ! Фытэ-джи, зыфтхьэщI! Шхыныр хьэзырщ, махуэщIэри къыфпоплъэ! — жытIэри.
Иджыри къыздэсым бгыщхьэхэм къыщытхуэ мыщхьэпа телефонхэр Iуддзэжагъэххэти, си благъэм и Iыхьлыуэ Шахэпэ (Головинкэ) дэс Тхьэрыкъуахъуэ Руслан деж сIуэхуащ, зекIуэ гупыр гъунэгъу дыкъызэрыхуэхъуамкIэ хъыбар езгъащIэу.
Абыи, Iуэхур зытетыр къыщыгурыIуэм, асыхьэтым и машинэмкIэ гъуэгу къызэрытехьэр къыжиIащ. Телефоным зэхыдигъэха макъ жьгъырум дэ зыхыдигъэщIащ ар зейр махуэ зыбжанэ хъуауэ къызэрытпэплъэри, бгым дыкъы- щхьэпрыкIыу гъунэгъу дыкъызэрыхуэхъуам зэрыщыгуфIыкIари.
«Апхуэдиз нэжэгужагъэ хэлъу къытпэджэжа щIа- лэр адэкIи зыпэдгъэплъэж хъурэ, атIэ?!» — жытIэри, нэху дыкъыщекIа фэхум ди хьэпшыпхэр псынщIэ-псынщIэу щызэщIэткъуэжащ.
А псом дыздыхэтым, тщыщ гуэрым гу лъыдигъэтащ, алъандэрэ зищIы- сыр къыдгурымыIуащэу уэгум щызеуа къуалэбзу дамабгъуэхэр хы тхьэрыкъуэу щытынкIэ зэрыхъунум.
— Ар дауэ, — шэч къытезыхьи къытхэкIащ, — хы псыIум къыIулъэтыкIыу мыбы нэс сыту ахэр къыдэмыкIуейрэт!
АрщхьэкIэ, кIуэ пэтми нэхъыбэж зэрыгъэхъуа бзухэр набдзэгубдзаплъэу щызэпэтплъыхьым, ахэр зэрыхытхьэрыкъуэр къыдгурыIуащ. Дегупсысыжри, «зэхэдгъэкIащ» зи гугъу тщIы къуалэхэм дежкIэ хы щхьэфэри тепхъэхэр зи бащэ псыри я зэхуэдэу щытынкIэ зэрыхъунур. Ди псалъэмакъым щIэдэIу ныбжьыщIэхэри, «иджыри къыздэсым дыкъызыхуеIа хым гъунэгъу дыкъыхуэ-хъуакъэ иджы!» жаIэурэ гуфIэхэрт.
«Дамбэ»
Руслан къыщытпежьэну зи гугъу ищIа бжьэпэм щхьэкIэ, кIуэ ар абы къызыхихар уэ къащIэ, «дамбэм и деж» жиIат. А фIэщы- гъэм къригъэкIар къызэрыдгурымыIуэщам къыхэкIыу, адрыщIымкIэ щыIэ мэзылъэ Iуащхьэхэр кIуэрыкIуэм тету нэкIэ щIэтпщытыкIырт.
АрщхьэкIэ, псыхъуэм и къэгъэшыпIэ гуэрым дызэрыфIэкIыу, «мис мыракъэ?» хужыпIэну, Руслан къыщытпэплъэну «зи цIэ ириIуа» щIыпIэр къэтцIыхуащ. Гу лъыттащ лъагапIэ цIыкIу-ми, абы и щыгум Iэдакъэжьауэ ищIауэ къытеува щIалэми.
ИужькIэщ дэ къыщыдгурыIуэжар, хыIуфэрыс адыгэ нэрыбгэм, къыщытIущIэн папщIэ, а щIыпIэр къыщIыхихар: абдежыращ щиухыр машинэ псынщIэ-хэм къатемыхьэлъэу ущызекIуэ хъу асфальт тепхъуэр. АдэкIэ зэрыбыркъуэшыркъуэм и мызакъуэу, гъуэгур ныджэм зыщхьэщызыIэтыкIа къуакIэбгыкIэхэм йохьэ. Иужьым щыгъуазэ дызэрыхуащIамкIэ, абыкIэ километрищ хуэдизкIэ удэкIуеижмэ, мэз Iувым къыхэпIиикI къыр нэпкъхэм нэжэгужэу къащхьэпрылъ Джэгуэщ псы бгъунж цIыкIур Шахэ щыхэлъэдэжым деж къыщыунэху гъуэфы-лъэ дахэкIейм ущыхуозэ.
Абдежыр и щIэдзапIэщ жыгышхуэхэр зыщхьэщыт къуэладжэ Iузэвым удэзы-шэ лъагъуэм, хы ФIыцIэ Iуфэм иужьрей илъэс 15-м къриубыдэу зыщызыгъэпсэхухэм хуабжьу къагъэунэхуа нэгузегъэужьыпIэ телъыджэм. Апхуэдэу, Джэгуэщ и къуэбэкъум ущрохьэлIэ мывэ джеижьхэм лэдэх куухэр къыхэзыIущIыкIа псыкъелъэу 33-м. ИтIани, а щIыпIэм и дахагъымрэ абы пыщIа хъыбархэмрэ, къыдэхъулIэмэ, иужькIи дытеп- сэлъыхьынщ. МызыгъуэгукIэ, Шахэпэ (Головинкэ) дэс Тхьэрыкъуахъуэ Руслан и унагъуэр къызэрытIущIа щIыкIэм и гугъу тщIынщ.
Псыхъуэм дыщызэIуощIэ
Къэхъуар гъэщIэгъуэнщ. Тхьэрыкъуахъуэ Руслан гъунэгъу къызэрытхуэхъуар къызэрыдгурыIуауэ (щIыуэпсым хэтынкIэ дримы-къуа нэхъей!), Шахэ къырылъэ джабалъэм къыщыкIэщIиIущIыкIа, архъуанэ теплъэ зиIэ кууупIэм, псори дызыIэпишат. А жьэгъур, зэрытлъагъуу, жэнэт щIэжыпIэу къытщыхъуащ. ХуэфIу кIэщIэлъадэ псым зыщIэбгъэмбрыуэнкIи ущесынкIи дэгъуэт. Нэхъри, зэманыр къулъшыкъум нэсати, дыгъэр уафэгум хуэфIу къиуват. Абдежым псори дызэгупсысаращ, «сытуи щIэхыIуэу къытпежьат, атIэ, мы ди бысымыр?».
АфIэкIаи хэлъакъым. ЗекIуэ гъуэгуанэ зэдытета щIалиплIым щыщу сэ зым фIэкIа къэмынэу, адрейхэр зы напIэ дэхьеигъуэу а архъуанэм къыхэхутащ, ялэжьым упщIи-щIэщхъуи хэлъ ямыгугъэжу.
Сэтей-ныджэм си закъуэ сыкъытенащи, бысымыр къызэх сэнтхымкIэ соплъэкI, «ярэби мы си гъусэхэм емыкIу къызамыгъэхьащэрэт!» гупсысэми сиIыгъщ. Руслани, зыIэжьэныр зи- гу къэмыкIыххэм хуэдэу, лъэбакъуэхъу хъужауэ, бжьэпэ цIыкIум зыкъригъэщэтэхащи, ди зэхуаку дэт псым, и лъащхьэхэр дригъэджэрэзеяуэ, къыхохьэ.
Дыгъэ бзийр зыхэпщIыпщIэ Шахэ тхъэжу хэс гупым я нэхъыжьым соджэ, адрейхэри къыздыхишы- жу, езыми зимыIэжьэу, гуфIэжурэ къакIуэ щIалэм дыпригъэжьэну. Тхьэм щхьэкIэ, Хьэбас псом япэ зыкъищIэжри, архъуанэм къыхэкIыжащ, Руслан и къыIухьэгъуэ дыдэм ирихьэлIэуи къыдбгъэдыхьащ. Ныбжьэгъумрэ бысымым-рэ зэрызгъэцIыхуащ.
НыбжьыщIэхэр апхуэдизу щIэнэжэгужэми зыгъэфIэнкIэ щIримыкъужми щхьэусыгъуэхэр иIэт: абыхэм къагурыIуат лъэс къэкIухьыныр и кIэм зэрынэблэгъари, дыздынэса щIыпIэм бысым зэрыщыдгъуэтари. ИтIани, Хьэбас, мо цIыкIу-хэм я джэгукIэр имыкурэ имыбгыу икIи емыкIуу къилъытэрти, и къуэ Аслъэнрэ абы и ныбжьэгъу Амиррэ егуоуащ:
— Хъунщ иджы, ауэрэ зывмыщIу псым фыкъыхэкIи, мы къыIухьам фыкъыбгъэдыхьэ! — жиIэри.
Руслани ар диIыгъащ:
— ФынакIуэ, фынакIуэ! Гъуэгум и кIыхьагъкIэ мы псымкIэ зывмыгъэнщIамэ, дыздэкIуэми ар щыIэщ, — жиIэри, нэхъыщIэ цIыкIухэм яхуэгуфIащ.
Бысымым ди хьэпшып-хэм ящыщ къищтауэ, дыздэкIуэм, долъагъу: нэпкъым тет мывэ блын гъэжам адэкIэ бзылъхугъэ лъагъугъуафIэ гуэр къыIутщ, машинэ псынщIи къыбгъэдэтщ. Абдежым дигу къэкIаращ: «Мыр, дауи, Руслан и щхьэгъусэращ, гъущIышри а тIур мы щIыпIэм къэзышэсарщ».
Къытпежьахэм ди хьэпшыпхэр я машинэ гупкIэм ирагъэзагъэщ, дэри дагъэкIэсыжри, Шахэпэ щаIэ я щIапIэр здэщыIэ лъэныкъуэмкIэ ирагъэзыхащ. Арыххэуи, ШахэкIеишхуэ (Большой Кичмай) шапсыгъ къуажэм кIуэрыкIуэм тету дыдэжащ. Ар хы Iуфэм километри 7 хуэдизкIэ пэIэщIэщ, щIыпIаплъэхэр дэзыхьэх тIуащIэ телъыджэр и хэщIапIэу. А пщыхьэщхьэ дыдэм а жылэм къытедгъэзащ, гъэщIэгъуэну гуфIэгъуэ пшыхь щекIуэкIа щIыпIэми дыщыIащ. Ауэ, ар нэгъуэщI хъыбарщ.
Бысымхэм дыздашэмкIэ къедгъэзэкIыжынщи, дыздынашэсамрэ дыкъыздыIукIамрэ я зэхуаку километри 10 хуэдиз дэлъми арагъэнщ.
ЗэщхьэгъуситIым я бын цIыкIухэр, къыIулъэдэжа машинэм гу зэрылъатэу, пщIантIэм къызэрыдэхащ, алъандэрэ къызэрытпэплъар къыдагъащIэрэ къытхуэгуфIэхэу.
Абдежым дэ зыхэтщIащ Тхьэрыкъуахъуэхэ хьэщIагъэ нэс къызэрыдахынури, псэгъэтыншыгъуэ дахэ я деж зэрыщыдгъуэтынури. Дыкъэзышэса «шыгум» ди хьэпшыпхэр къызэдитхри, дыгъэпсым щIигъэна пщIантIэ Iэхуитлъэхуитым и бгъумкIэ зыщызыукъуэдия жызумейм и лъабжьэм дыщетIысэхащ.
Псышхуэм зыкъызэрыддищIар
Дэ, гъуэгу зэдытетахэм, хьэщIэщ папщIэу пэш щхьэхуэ тхуагъэхьэзырати, шэджагъуашхэ нэужьым абы зыщедгъэщIащ. Руслан лэжьыгъэ IуэхукIэ IукIати, пщыхьэщхьэхуегъэзэкIыу къигъэзэжащ. Асыхьэтуи къыджиIащ нэхъыщIэ цIыкIухэр (езым ейхэри яхэту) куэд щIауэ зыщIэхъуэпс «псышхуэм» дызэришэр.
Дыздынэсам цIыхухэм я къыIухьэгъуэт. Хы щхьэфэм къэукъубеяифэ тетми, ныбжьыщIэхэм дуней тхъэгъуэр зэрахьэрт. Зэгъусэхэр чэзу-чэзууэрэ псым дыхыхьэрт.
Абдежым дгъэщIэгъуаращ. Бысымымрэ и къуэ нэхъыжьымрэ, тIури нэжэгужэрэ Iэпкълъэпкъ псынщIэхэу, псы зыкъэзыIэтам, я гъащIэм ямылъэгъуам хуэдэу, хуэнэхъуеиншэу щыгуфIыкIхэрт, хэлъадэрти хысыджхэм зыкIэщIадзэрт. Ар зылъагъу дэри, ещхьыркъабзэу джэгуным дыхуэпабгъэти, псым и зыщIыкIэм зыдедгъэкIурт: къыщыкIуатэм зредгъэхьэлIэрэ дыкъыфIыщIэпхъуэу, щыIукIуэтыжкIэ «нэщI» къэхъуа мывэ кIэщхъым зыхэдгъэджэразэу.
Езы псыми, ди хущытыкIэр игу ирихьа фIэкIа умыщIэну, зэми къыдэдзакъэ-къыдэпхъуэ хуэдэурэ зыкъыдигъэлъагъурт, мыдрейхэм я дежи къэдэхэщIэжырт.
Уегупсысмэ, ар, дауи, телъыджэщ: цIыхур щIыуэпсым, сабийм хуэдэу гу къабзэ-псэ къабзэу, щыщыгуфIыкIкIэ, езыми зыкъыдимыщIын зэрыхузэфIэмыкIыр!
КЪУМАХУЭ Аслъэн.(КъыкIэлъыкIуэнущ).
ЩIыпIэцIэхэр
Бабыкъукъуажэ (Бабук-аул)
Шахэ псышхуэм и ижьырабгъу лъэныкъуэмкIэ Беикъуэпсрэ Бушийрэ къыщыхэлъадэкIэ, а щым я зэхуаку къыщыунэху хуей зэхуэщимэ-зэпэплIимэм итщ ар. КIахэ адыгэхэм а щIыпIэм щхьэкIэ ноби «Бабыкъу къуажэ» жаIэ.
ФIэщыгъэр языныкъуэхэми «Бабыкъуэ» унагъуэцIэм къытехъукIауэ къалъытэ, мыдрейхэми ар «Бабыкъу» цIыхухъуцIэм къытепщIыкIауэ жаIэ.
Урыс-Кавказ зауэм и кIэхэм Шахэ и псыхъуащхьэхэр и хэщIапIэт къущхьэрыс (бгырыс) убыххэм я дзэпщ нэхъ пажэхэм хабжэу щыта, Бэрзэдж лIакъуэм щыщ, хьэжы Бабыкъу Алым-Джэрий. ЗэпэщIэувэныгъэ кIыхьым икIи хьэлъэм и иужьрей илъэсхэм пащтыхьыдзэхэм мы щIыпIэм щыпхраша «Убых кордон линие» зыфIащари мыбдежхэрат щиухыр.
1864 гъэм мэлыжьыхьым и 14-м Бабыкъу къуажэ и Iэгъуэблагъэм щызэрихьэлIэгъащ зы пIалъэм къриубыдэу убыххэм я щIыналъэм къизэрыгуауэ щыта пащтыхьыдзэхэм ящыщу 3-р: Дыгъэмыс лъэныкъуэмкIэ къикIыу мы щIыпIэм къихьа, генерал-майор Гейман зи Iэтащхьэ пакIэр, къущхьэщIыб лъэныкъуэмкIэ щежэх Пщыхьэ и къуэладжэм къыдэкIыу, уэс- укхъуэхэм я къыгуэугъуэм хуэзэу, къуршхэмкIэ къыщхьэпрыкIа, генерал-майор Граббе Николай зи пашэ гупымрэ Дахэ псыхъуэр Урысейм къыхуэзызэуа дзэмрэ («Даховский отряд»).
КъызэдебгъэрыкIуа урысыдзэхэм езы Бабыкъу хьэжыр япе-жьэн хуей хъуащ, и жылэхэр бийм зэтримыгъэгъэсхьэн папщIэ. А Iуэхугъуэр езы убыххэм къазэрыхуэщхьэпэжа щIагъуэ щымыIэми, Бабыкъу къуажэм къыдэна псэуалъэхэр езы урысхэм иужьым къагъэсэбэпыжащ: дзэ гуэдзэм къадэкIуа лъэсырыкIуэ батальон псо «щIагъэзэгъащ».
ЗэрыпхъуакIуэхэм я нэгу къыщIэува къуажэр и «шыфэлIыфэкIэ» телъыджэт: унэхэр зыхэгъэпщкIухьа жыг хадэхэм адэкIэ-мыдэкIэ къыщыхэлъагъукIырт, уэрам хэгъэунэхукIа гуэрхэри я зэхуакум дэмыту. Абыхэм къахэщхьэхукIырт, гу лъумытэнкIэ Iэмал имыIэу, езы Бабыкъу хьэжым къатитIу зэтет и унэ дэгъуэр — зи унащхьэр пхъэбгъу зыкъизыххэмкIэ зэщIэIулIар («Кавказ» журнал, 1868 гъэ, Невский Павел: «Закубанский край в 1864 г.», 97-нэ напэкIуэцI).
Бабыкъу къуажэ деж ноби ущрохьэлIэ гъуаплъэрэ гъущIрэ къыщыщIаIущIыкIыу щыта, гъуэжлау теплъэ зиIэ лъэщапIэжьхэм. Iэгъуэблагъэм щыплъагъунущ мы щIыпIэм щыпсэуахэм зи гугъу тщIа лIэужьыгъуэхэр щагъэткIу-щагъэвыжу къадекIуэкIа щIытI абрагъуэхэ-ри. Абыхэм иджыри къыздэсым къыщIагъуатэ гъуаплъэ, гъущI пкъыгъуэхэм я пыдзахуэ зэхуэмыдэхэр. Къыхэгъэщыпхъэщ, мыбы хуэдэ пасэрей къыщIэ- хыпIэхэмрэ лъэщапIэжьхэмрэ адыгэ-абазэ-убых лъэпкъ зэрыбыныр ижь-ижьыжкIэрэ зэрыса адрей бгылъэ щIыналъэхэми дазэрыщрихьэлIэр.
Адыгэ Республикэм щыщ щIэныгъэлI цIэрыIуэ, щIыпIэцIэхэр джыным куэд щIауэ дихьэх Мерэтыкъуэ Къасым щыхьэт зэрытехъуэмкIэ, Бабыкъу къуажэр здэщыт щIыпIэм хуэгъэзауэ адыгэхэм нэхъапэм «Инал и кIей» фIэщыгъэри къагъэсэбэпу щытащ. Мерэтыкъуэм зэрыхуигъэфащэмкIэ, а псалъэхэр етпх хъунущ Инал пшыщхуэм, лъэхъэнэ блэкIа жыжьэ-хэм адыгэ лъэпкъхэр зэкъуэзыгъэувэфауэ щытам, и цIэм.
1866 гъэм Шахэ и псыхъуащхьэхэр къиплъыхьат щIыналъэр зыIэщIэзыгъэхьа урыс пащтыхь администрацэм къызэригъэпэща комиссэм. А зэманым абы игъэхьэзыра «дэфтэрым» къызэрыщыгъэлъэгъуэжамкIэ, «Бабук-аул» (Бабыкъу къуажэ) зыфIаща щIыпIэ пхыдзар Беикъуэрэ Бушийрэ Шахэ щыхэлъэдэ-жым деж къыщыунэху хытIыгу ныкъуэщ. Ар щимэ щIыкIэу псищым я зэхуакум «дэубыдащ», щIы къатитIуи зэтетщ.
Ищхьэ сэтейм и кум хуэзэу псей абрагъуэхэр зэгуэрым итыгъащ, дэтхэнэми и щхьэкIэр метр 50-м нэблагъэкIэ щIым щхьэщыIэтыкIауэ. Жыг гуэрэныр ТхьэщIагъ мэзу къалъытэрт икIи абдежым адыги, абази, убыхи щызэхуэсырт, махуэшхуэ тхьэлъэIухэр щызэдагъэлъапIэу.
Бабыкъу къуажэр куэд дэмыкIыу ябгынэн хуей хъуащ абы къыдагъэтIысхьауэ щыта урысхэми нэгъуэщI лъэпкъхэм щыщхэми, щIыпIэр къазэремызэ- гъам къыхэкIыу.
Мыбдежыр ижькIэрэ и къежьапIэщ Щхьэгуащэ щхьэдэхыпIэм ноби ухуэзышэ шу-лъэс лъагъуэм, ищхъэрэ лъэныкъуэмкIэ щыIэ ХъымыщкIей гуэрэным ухуэзышэм.
Къуажэр здэщыта щIыпIэм деж мы зэманым Кавказ мэзкъуэдым и КъухьэпIэ къудамэм и гъунапкъэхъумэхэм я хэщIапIэ итщ.
ХЬЭТЫКЪУЭ ЩауапцIэ.
Сыту пIэрэкъикIыр?
Буший. Кавказ Шытх Нэхъыщхьэм хиубыдэ Щхьэгуащэ щхьэдэхыпIэр зи къежьапIэ Шахэ бгыщхьэхэмкIэ къыщыхэлъадэ и къуэпс цIыкIухэм ящыщ зым апхуэдэу йоджэ. Километри 8 хуэдиз и кIыхьагъщ. И къуэладжэр псыкъелъэ цIыкIухэмрэ жьанэ IузэвхэмкIэ бейщ.
ФIэщыгъэр къызытехъукIар къэтлъыхъуэн мурадыр диIэу, къызэгуэтха тхылъхэмрэ Интернетым дызыщыхэплъа тхыгъэхэмрэ къыщыдгъуэта мащIэм я гугъу тщIынщ.
Абхъаз-абазэ бзэхэр зыджхэм «Буший» псалъэр щызэпкърахкIэ, «Бу» пычыгъуэм халъагъуэр абазэми убыхми я деж щызекIуэу щыта Буа//Буаа лIакъуэцIэм зэреджэрщ. Абыхэм зэрытрагъэчыныхьымкIэ, «Буший»-м и «ши», «ший» Iыхьэр абазэ-убыхыбзэхэм хэт «шIуы» псалъэм, «зэщIэщтыхьа», «щIыIэ» мыхьэнэхэр къызэрыкIым, хуэхьыпхъэщ. Ауэ щыхъукIи, щIыпIэцIэм зэрыщыту дызэрегупсыс хъунур, «Буа//Буаа лIакъуэм я псыхъуэ щIыIэ» мыхьэнэм хуэдгъакIуэущ.
Мыдрейуэ. Дэ дызэреплъымкIэ, псы бгъунж цIыкIум зэреджэр адыгэбзэкIэ къыдгурызыгъэIуэну хущIэкъухэм «бужы» («бужы» — жыг лIэужьыгъуэщ) псалъэ- пкъыр къагъэсэбэпынри хэлъщ. АрщхьэкIэ, тхыдэ мыжыжьэм къызэрыхэщыжымкIэ, мы щIыпIэм щыпсэуахэм я нэхъыбапIэр убыхрэ абазэбзэм ирипсалъэ цIыхухэр арауэ щыщытакIэ, дэ къыдолъытэ ищхьэкIэ къыщыдгъэлъэгъуа Iуэху еплъыкIэр мы фIэщыгъэм нэхъ хуэхьыпхъэу.
БЭРАУ Бышэ.
