Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
ЖыIэгъуэхэр
Лъагъуныгъэмрэнасыпымрэ я зэманыр
«Iей здэщымыIэм фIы щыIэкъым», — жаIэ цIыхухэм, пцIыуэ яча лъэбакъуэм гъуэгущIэ къащыхузэIуихым и деж.
* * *
IуэхуфIым цIыхум и къарур хегъахъуэри, псэкIи нэхъ къулей ещI.
* * *
Хахуагъэ здэщыIэм ехъулIэныгъэри, фIыгъуэри, насыпри щыIэщ.
* * *
Лъагъуныгъэмрэ насыпымрэ хухэха зэманыр псынщIэу мажэ.
* * *
ПэщIэдзэр сытым дежи лъапIэщ. Гъуэгуанэ жыжьэри гъунэгъуу къыщIедзэ.
* * *
ЦIыхубзым и гур къэпхьэхун щхьэкIэ гъэру зептын хуейщ.
* * *
И пщалъэр умыщIэмэ, фори гын пхуэщIынущ.
* * *
Лэжьыгъэм хуэмыщхьэх цIыхум ищIэн сытым дежи иIэщ.
* * *
Зэманыр зэзыгъэзахуэр акъылырщ.
Хъурей Феликс.
Интернетым дыкъыщоджэ
Эйнштейн и шофёрыр
ЦIыху къэс зэчий гуэр бгъэдэлъщ, зыгуэрым хуэфIщ, хуэIэижьщ. Уэ нэхърэ нэхъыкIэу къэплъытэ гуэри къофIэкIынкIэ хъунущ, зэрымыщIэкIэ. УщIэныгъэлIми, дунейм уэ нэхъ Iущ темыту къыпщыхъуми, лэжьапIэм узышэ-укъэзышэж шофёрыр къыщыптекIуэжыни къохъу… Ар игъэунэхуащ зи къэхутэныгъэшхуэхэм цIэрыIуэ ирихъуа щIэныгъэлI Эйнштейн Альберт.
КъызэрыгуэкI цIыхум и щхьэм къэмыкIыххэ гупсысэ куухэм къыхэмыкI щIэныгъэлIым зэи и гугъэнтэкъым и шофёр Iэсэм апхуэдэ зэчий къылъыкъуэкIыну…
ИлъэсипщIым щIигъуат а щIалэр Эйнштейн деж зэрыщылажьэрэ. Зэгуэр, зи чэзу зэIущIэм щIэныгъэлIыр ишэу гъуэгу здытетым, щIалэм гу лъитащ:
— Апхуэдиз лекцэм урагъэшауэ къысфIощI…
— Пэжщ, хуабжьу сешащ! — къитащ жэуап Эйнштейн.
— Мы дыздэкIуэм уэ зыми укъыщацIыхуркъым, уи цIэр зэхаха мыхъумэ. Дызэгъэхъуажи, сэ лекцэр езгъэкIуэкIынщ, ущешакIэ. Сэ уи кIэстумыр щыстIэгъэнщ, уэ си щыгъыныр зыщытIагъэ.
— Сыт жыпIэр?! — къэуIэбжьащ щIэныгъэлIыр.
— Нобэ зыгъэпсэху жысIэу аращ. Сэ уи пIэкIэ езгъэкIуэкIынщ лекцэр. Шэч къытумыхьэ, сэ куэдрэ сыщIэсащ фи зэIущIэхэм, жысIэнури сызытепсэлъыхьынури гукIэ сощIэ, — игурэ и щхьэрэ зэтелът щIалэм.
Эйнштейн къэуIэбжьащ, ауэ тIэкIурэ гупсысэри, арэзы хъуащ. Шофёрым зэрыжиIам хуэдэу, я щыгъынхэр зэрахъуэжри, зэщIыгъуу зэIущIэм щIыхьащ, Эйнштейн кIуэри, пэшым и кIэ дыдэм щетIысэхащ. КъызэрыщIэкIамкIэ, щIалэм лекцэхэр зэрыщыту гукIэ ищIэрт икIи зэIымынэу псалъэрт, уеблэмэ упщIэ зыбжанэми я жэуап пыухыкIахэр яритащ.
Лекцэм еджагъэшхуэ куэд щIэст, я гъащIэр щIэныгъэм щхьэузыхь хуащIауэ, ауэ абыхэм зыкIи къакIэрымыху хуэдэт къызэрыгуэкI шофёрыр. Эйнштейни, зэригъэщIэгъуэнур имыщIэу, едаIуэрт абы — а къомыр зэбгъэщIэн, зэкIэлъыбгъэкIуэн папщIэ, цIыху губзыгъэ къудей мыхъуу, зэчиифIэу ущытын хуейт. ЗэIущIэм и кIэм зы щIэныгъэлI гуэрым упщIэ гугъу дыдэ къитащ «антитела» жыхуаIэхэм теухуауэ. Шофёрым абыхэм теухуауэ зыри ищIэртэкъым, ауэ къекIуэлIахэм закъримыгъэщIэн папщIэ, къыпыгуфIыкIри жиIащ: «А упщIэр апхуэдизкIэ къызэрыгуэкIщи, си щхьэ теслъхьэркъым жэуап естыну. Уеблэмэ си шофёрым ещIэ абы и жэуапыр. Модэ пэшым и кIэмкIэ щысщ ари, къэдгъэпсэлъэнщ».
Эйнштейн къэтэджщ, щIэныгъэлIым и упщIэм жэуап пыухыкIа иритри, етIысэхыжащ. «Эйнштейн и шофёрыр апхуэдизу щыгубзыгъэкIэ, езы щIэныгъэлIым и щхьэм илъыр уи нэгу къыпхущIэгъэхьэрэ?!», — жиIэу Iущащэурэ етIысэхыжащ упщIэр къэзыта щIэныгъэлIыр, укIытэжауэ.
«Къысхуэгъэгъу! Зэи гулъытэ пхуэсщIакъым, апхуэдизу уIущуи сщIакъым», — жиIащ иужькIэ Эйнштейн, и шофёрым и Iэр быдэу икъузри.
ЗэзыдзэкIар Фырэ Анфисэщ.
Ди сурэт гъэтIылъыгъэхэр
Инджылыз усакIуэшхуэ Байрон и «Джаур» поэмэм хэт адыгэ пщащэ Лейлэ и сурэтыр ищIащ Дикси Фрэнк. 1892 гъэ
Хъуэхъу
Зеикъуэ къуажэм щыпсэу Мэршэнкъул (ХьэфIыцIэ) Лидэ Мусэбий и пхъур нобэ къыщалъхуа махуэщ,
илъэс бжыгъэ дахэ ирокъури, дохъуэхъу
Псэр зыдэщIэращIэ, дахагъэу дунейм тетыр къызыдэуш гъатхэм халъхуа, фIыуэ тлъагъу, пщIэшхуэ зыхуэтщI, Iэдэбу, тэмакъкIыхьу, гуащIафIэу, дахагъэмрэ гумащIагъэмрэ и Iэпэгъуу къэгъуэгурыкIуэ шыпхъум, анэ гумахэм, нанэ IэфIым, зэгурыIуэрэ зэдэIуэжрэ, хабзэрэ нэмысрэ щызекIуэ унагъуэ насыпыфIэм и гуащэ Iумахуэм уи махуэшхуэмкIэ дынохъуэхъу.
Уи узыншагъэр мыкIуэщIу, уи быным, уи щIэблэм я насыпым уригушхуэу, абыхэм я ехъулIэныгъэхэм уи лъэр щIигъэкIыу, уи псэр зыхуэхъуапсэр, уи гур зыхуэпабгъэр уи нахуапIэу, уи щхьэгъусэр къыпкъуэту, дунейм гу щыпхуэу упсэуну ди гуапэщи, гъащIэ кIыхь дахэкIэ Тхьэр къыпхуэупсэ.
Уи дэлъху Мухьэмэд,
абы и щхьэгъусэ Розэ, уи шыпхъухэу Эльмирэ,
ФатIимэт, Зулифэт, Динэ, уи бынхэр, нысэхэр,
къуэрылъхухэр.
Чэнджэщхэр
ЩэщагъэвэжкIэ бэлагъкIэ зэIащIэркъым
Нартыху пIастэ хуабэрэ бжьыныщхьэ укъэбзарэ шыгъум хагъауэурэ зышхрейхэр фIыуэ мэжей, абы лъыр фIыуэ зэрегъакIуэ, нэкIу зэлъахэми зрегъэшэщIыж.
* * *
Шха иужькIэ бжэмышхри гуахъуэри Iубауэ ягъэтIылъыркъым, гуэныхьышхуэ пылъщ жаIэ.
* * *
Къалмыкъ шей пщтырым адыгэ шатэ Iувыр хэпкIэмэ, тхъууэ мэжабзэ. Апхуэдэу мыхъун щхьэкIэ, шатэ Iувым псы тIэкIу хакIэ, зэIащIэри, итIанэ къалмыкъ шейм хакIэж.
* * *
Ямылейуэ ялъэса мэл е Iэщышхуэ лъатэм кхъуей щIагъуэу хихыжынукъым.
* * *
Щэ щагъэвэжкIэ бэлагъкIэ зэIащIэркъым, бэлагъыпэр песыкIри. ЗэрызэIыщIэн хуейр чымчыркIэщ.
* * *
Къаз, бабыщ дагъэ гъэткIуар мафIэм иса щIыфэм щыпхуэмэ мэхъуж.
* * *
ГъэтIылъыгъэ ящIу ягъэува кхъуейм и шэжыпсыр и щхьэм къыдэкIуейрэ кхъуейр и лъабжьэм кIуэмэ — уэшх къешхынущ, кхъуейр и щхьэм къакIуэрэ шэжыпсыр и лъабжьэм ехмэ — уэгъу хъунущ жаIэу щытащ.
* * *
Лы щтар псым (хуабэми щIыIэми) халъхьэу къагъэвыжыркъым — и IэфIыр щIокI.
* * *
Шэ щагъэпщткIэ ар зэрагъэпщтыну хьэкъущыкъум псы щIыIэ ирагъэжыхь, шэр щIимысыкIын щхьэкIэ.
* * *
ДжэдыкIэ ивыкIар псынщIэу псы щIыIэм хэплъхьэмэ, и фэр текIыгъуафIэ мэхъу.
Къубатий Борис.
Леонардо да Винчи
Хьэндырабгъуэ цIыкIумрэ мафIэ бзиймрэ
(Псысэ)
Пшапэ зэхэуэгъуэ щIыIэтыIэм тхъэжу къыщызылъэтыхь хьэндырабгъуэм гу лъитащ жыжьэу къыхуэлыд мафIэ цIыкIум. Хьэндырабгъуэм занщIэу абыкIэ игъэзащ; гъунэгъу абы щыхуэхъум (ар щхьэгъубжащхьэм тет шэху уэздыгъэт), зэщIэлыдэ имыцIыху дахащэм, игъэщIагъуэу зэпиплъыхьурэ, ихъуреягъкIэ къилъэтыхьу щIидзащ.
Игу пэщыху еплъри, хьэндырабгъуэм игу къихьащ мафIэ цIыкIум, нэхъ гъунэгъуу зригъэцIыхуу, дэджэгуну, езым зэрихабзэу, хадэм и нэгу зыщригъэужьу, удз гъэгъа къапщIийхэм, хъыринэ щещIэм хуэдэу, уфафэу тесыну. ЛъэныкъуэкIэ тIэкIу къыIулъэтыкIщ, кIэщIу зыкъигъазэри, джэгум къыхишэ хуэдэу, мафIэ къэлыд цIыкIум блэлъэтыкIащ, мис иджы мафIэ бзий гъуэжьым дамэкIэ йоцырхъ жыпIэу.
Ауэ зыгуэр игъэузу къыхэуэри, ищхьэмкIэ дридзеящ. ЗыщIыпIэкIи мылъэтэфу, щхьэгъубжащхьэм щетIысэхри, игъэщIэгъуэжу гу лъитэжащ зы лъапэ зэрыфIэкIуэдам, и дамэ кIапэхэр тIэкIу зэрыписыкIам.
— Апхуэдэ щхьэ къэхъун хуей хъуа? — къыщыщIар зыхуихьынур имыщIэу зэупщIыжырт хьэндырабгъуэр. Абы и фIэщ хуэщIыртэкъым къаугъэншэ мафIэ телъыджэ цIыкIум и зэран къекIыну. Хьэндырабгъуэ цIыкIум, тIэкIу зыкъищIэжа нэужь, и дамэхэр ишэщIри, дэлъэтеящ. Зыбжанэрэ мафIэ цIыкIум и щхьэщыгум зыщигъэкIэрахъуэри, Iэдэбу занщIэу хуэкIуащ, и гущIыIум хъыринэ щещIэн и мураду, ауэ, мафIэм къисри, зэуэ а хьилэшы бзаджэм и псэр зыхэлъ шэху пщтыр тIатIэм хэхуащ.
— Сыту угущIэгъуншэ уэ, — и къарур щIэкIыпэу къэпсэлъащ хьэндырабгъуэ цIыкIур. — Сэ ныбжьэгъуу сыпщыгугъати, си кIуэдыпIэу укъыщIэкIащ. Дзыхь зэрыхуэсщIам сытекIуэдэжащ…
— Хьэндырабгъуэ тхьэмыщкIэ! — нэщхъейуэ жэуап къитыжащ шэху уэздыгъэм. — Си къуаншагъэ хэлъ, сымыудз дахэу, сызэрымафIэм? Шынагъуэм ущхьэщысшыну хъыбар уэзгъэщIати, зыгурыбгъэIуакъым, укъыздэджэгун щIэбдзащ.
ЗэзыдзэкIар Хьэту Пётрщ.
Фэ фщIэрэ?
Къуалэбзухэм я цIэхэр
Воробей полевой — губгъуэбзу, губгъуэбзуужь
Горихвостка-чернушка — къущхьэбзукIэплъ, бзукIэплъ фIыцIафэ
Дубонос — дубэкъ, бзупэгъум, жыгыщхьэмацIэ
Мухоловка — жьыкъан
Желна — жыгыуIуфIыцIэ
Жулан — къажьыкъ
Зеленушка кавказская — бзуудзыфэцIыкIу
Конек полевой — мэкъущIэж
Коноплянка — бзухьэкIэ, щIэпхуэлъэ
Куропатка — адэжынэ
Овсянка садовая — цыкъан, жыгкIырыкъ
Перепел — ныбгъуэ, ныбгъу, ныбгъэбыку
ХъыбарегъащIэ
Шумахуэ ХьэзрэIилрэ Хъупсырджэн Албэчрэ фрагъэблагъэ
Музыкэ къэрал театрым гъатхэпэм и 15-м концерт дахэ щызэдатынущ Къэрэшей-Шэрджэсым и цIыхубэ артист Шумахуэ ХьэзрэIилрэ УФ-м щIыхь зиIэ и артист Хъупсырджэн Албэчрэ.
Программэм хэтынущ адыгэ, урыс, классикэ, иджырей уэрэдхэр, лъэпкъ уэрэдыжьхэр. ПшыхьымщыщIидзэнурсыхьэтI8-рэ дакъикъэ 30-рщ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:2. Псыхуабэ къалэм дэт Iуащхьэ, адыгэцIэ зэрихьэу. 5. ЦIыхухъуцIэ. Е ЩоджэнцIыкIу Алий усэу итха романым хэт лIыхъужь. 9. ПхъащIэ Iэмэпсымэ. 10. ЩIакхъуащхьэ тежьыкIа. 11. Iэпслъэпсым щыщ. 12. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и джэгуакIуэ, Урысей Федерацэм щIыхь зиIэ и артист. 14. Дзыдзэ лъэпкъым щыщ псэущхьэ, щэ куэд телъу. 16. Зи нэхэм щIагъуэу ямылъагъу. 18. Нэпсейм щхьэкIэ жаIэ: «КIэпIейкIэм … трепIытIэ». 19. Журт Биберд, Хьэх Сэфарбий, Бицу Анатолэ сымэ я къуажэгъу усакIуэ. 21. Уафэм къех мыл тыкъыр цIыкIу. 24. НэщI мазэм хуэмыщIахэм ират Iыхьэ. 25. Совет Союзым и ЛIыхъужь Къуэныкъуей … 29. ЩIалэщIэм и къэпым … нартыху губгъуэм къыщищыпащ. 31. ЩIыпIэ хуабэхэм хьэлъэзехьэу къыщагъэсэбэп псэущхьэ пIащэ. 33. … хъунур шкIэ щIыкIэ бощIэ. 34. Ди гъунэгъур апхуэдизкIэ IуэхутхьэбзэмыщIэщи, игъащIэм и … къызэкIакъым. 36. ГъущI … зиIэ гъущI мастэ щощIэ. 37. КхъуакIэ кIыхь зыIут IэлъэщI. 38. Ди лъэпкъэгъу, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь … Нарзан. 40. ХадэхэкI. 41. Школ пщIантIэм дэт еджакIуэ цIыкIухэр зэрызохьэ … къэпщIауэ. 43. Илъэс зы-тIу зи ныбжь шыщIэ. 44. Хугу хьэжыгъэм, тхъум, фошыгъум къыхэщIыкIа адыгэ шхыныгъуэ.
Къехыу:1. Хьэцэпэцэ къэкIыгъэ. 2. Джыдэ, сэ, лэныстэ хуэдэхэр зэрагъэжан мывэ. 3. Шхынхэдзэ. 4. Набдзэ … 6. Теунэ Хьэчим и повесть. Е хьэкIэкхъуэкIэ шынагъуэ. 7. УимыIуэху зепхуэмэ, ар къыптехуэнкIэ мэхъу. 8. Адыгэ бзылъхугъэ уэрэджыIакIуэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и артисткэ. 13. Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужьу цIыхуиплI къызыдэкIа къуажэ. 15. ХьэршытIатI хуабэм зыхэзыгъэукIуриен зыфIэфI Iэщ. 17. Гъуэгум … къутахуэ телъщ. 19. МахуэцIэ, цIыхухъуцIэ, цIыхубзыцIэ. 20. Нэхъыжь тIысыпIэ. 22. Языныкъуэ къэкIыгъэхэм я щхьэкIэ, жылэ къэзыщI. 23. Апхуэдэ пэшэгъу зиIэ цIыхубз щыIэу жаIэ, зыми имылъэгъуами. 26. Португалием и къалащхьэ. 27. Зи щIыIур мыджафэ гуэр. Е лIы … , е щэкI … 28. Дыгъэр зытемыпсэ лъэныкъуэ. 30. КIуэ пэтми, бжьиз зымыкIу. 32. Уафэ лъащIэм щызеджадэ «бжьэхуц» гуартэ. 35. Къашыргъэ КIурацэ, ПщыхьэщIэ Мухьэжыр, Къуэдз Iэбубэчыр, Сэхъу Хьэсэн сымэ цIэрыIуэ зыщIа, макъамэ къызэрыкI Iэмэпсымэ. 36. Махъсымэ къызыхащIыкI зэхэгъэва. 39. ХадэхэкI. 40. Пасэрей адыгэ къуажэм и тет. 42. … тесу псым йопыдж.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Мазаем и 24-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:1. Пэнагуэ. 4. Бейгуэл. 7. Къэзэр. 8. Жэнэт. 11. Мы. 12. Хъун. 14. Акъужь. 16. Алъп. 18. Мэз. 19. Хъубий. 22. Уадэ. 24. Пщымахуэ. 25. Iэзи. 27. Гъуагъуэ. 28. Бжы. 29. Куэд. 31. Кугъуэ. 34. Зэ. 37. ЛIы. 40. Йемен. 41. Мастэ. 42. Нэщанэ. 43. Сэрмакъ.
Къехыу:2. Назэ. 3. Гуэрэн. 5. Ержыб. 6. Гуанэ. 7. Къамэ. 9. Танэ. 10. Мэкъу. 13. Щай. 15. Бзу. 17. Пащты. 18. Махуэку. 20. Бгъэ. 21. Умэ. 23. Дыгъу. 26. Ибэ. 27. Гъудэ. 30. Бзий. 32. Гъуэз. 33. Вынэ. 35. Бунин. 36. ХьэмкIэ. 38. Амыщ. 39. Псым.
