КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ Кулиев Къайсын къызэралъхурэ илъэси 100 щрикъум ирихьэлIэу
Пастернак Борис щыгъупщакъым
ПАСТЕРНАКРЭ Кулиевымрэ илъэс куэдкIэ зэныбжьэгъуащ. 1942 гъэм тхакIуэхэм я Iуэху зезыхуэу щыта Фадеев А. А. Кулиевым и цIэкIэ пшыхь къызэригъэпэщат, а зэманым литературэ утыкум ита усакIуэ куэд щIэсу. Абыхэм ящыщт Пастернаки. Къайсын и усэхэр урысыбзэкIэ зэзыдзэкIа Петровых Марие, Кедрин Дмитрий, Звягинцевэ Верэ, Зенкевич Михаил сымэ я лэжьыгъэхэм къеджащ. Езы Кулиевым иужькIэ жиIэжащ: «ПщIэшхуэ къызэрысхуащIар къызгурыIуэрт».
Балъкъэрхэр Хэкум щрашам щыгъуи щыгъупщакъым Пастернак и ныбжьэгъур. Ахэр илъэсипщIым и кIуэцIкIэ зэхуэтхэу щытащ. Ар Iуэху тынштэкъым. Сталиным и зэманым ираша лъэпкъхэм ящыщхэр къуажэ зыдэсым дэкIыну хуиттэкъым. Кулиевыр Къыргъызым и тхакIуэхэм я зэгухьэныгъэми СССР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэми къыхадзат, ныбжьэгъухэм я нэхъыбэм шынэурэ жэуап къратыжыртэкъым. Ауэ Пастернак къыхуэтхэм и мызакъуэу, Кулиевым къечэнджэщырт, езыр зэлэжь зэдзэкIыгъэхэри и роман цIэрыIуэ «Доктор Живаго»-м и Iэрытххэри къыхуригъэхьырт. Кулиевым игу хигъахъуэрт Пастернак къызэригъэныбжьэгъум. «Си дамэм сытым дежи абы и Iэр телъу зыхэсщIэрт. Азие Курытым дыщыщыIэм щыгъуи нэIусырт си деж абы и макъ. Абы и псалъэхэм хуэдэ зыми тритхэфынутэкъым саугъэту къысхуригъэхь тхылъхэм. ПщIэмрэ нэмысымрэ сригъасэ зэпытт».
Дунейм щехыжыну махуэхэр гъунэгъуу сымаджэщым щыщIэлъами, Кулиевым и Iэнэм Пастернак и усэ тхы-лъыр телът.
УРЫС Мэлэчыпхъу.
Гъунэ иIэтэкъым
УИ АДЭМ теухуауэ зыгуэр тхы къыщызжаIам, занщIэу сытегушхуакъым. Апхуэдиз зи инагъ усакIуэм теухуауэ зыгуэр жызыIэфынур езым хуэдиз хъу гуэрщ, цIыху къызэрыгуэкIым ар къызэщIиубыдэфынукъым. Нэхъ хьэлъэжщ, зи гугъу пщIыр укъэзылъхуа уи адэмэ. ИтIани, фIыщIэрэ лъагъуныгъэу хузиIэм и хьэтыркIэ, си къалэныр згъэзэщIэнщ, си къару къызэримыкIынур къызгурыIуэж пэтми.
ТэмакъкIыхьу нэгъуэщIым ухущытынымрэ бэшэчагъ пхэлъынымрэ дэтхэнэ зыми и хьэлым хухэгъэзагъэркъым. Нобэр къыздэсым си адэм щапхъэ тызох а лъэныкъуэмкIэ. Нэгъэсауэ хэлът абы а щэнхэр. Сыхьэтхэм я нэхъ хьэлъэм, залымыгъэмрэ хьэзабымрэ я гуащIэгъуэм и дежи абы зэи гъащIэм и щIыб хуигъазэртэкъым, сыт щыгъуи пшыналъэр хуигъэбзэрабзэрт. Аракъэ усакIуэ нэсыр къызыхуалъхуар? ЖысIэр пэжу къывгурыIуэну сыхуейт. Ди адэр цIыху гу щабэт, хэт и узри куууэ зыхищIэу. Ауэ гугъуехьым абы зыщидзейртэкъым, зыбгъэдимыгъэхьэн щхьэкIэ жыжьэу къыпимыкIухьу, и псэм пхигъэкIырт, бампIэри зытримыгъакIуэу. Хэт нэхъри нэхъыфIу абы къыгурыIуэрт узымрэ хьэзабымрэ цIыхум и псэр зэрагъэкъабзэр, адрейхэм нэхъ гумащIэ зэрахуищIыр.
Лъагъуныгъэр, сэ къызэрызгурыIуэмкIэ, ауэ сытми псалъэкъым — лэжьыгъэшхуэщ. Ар цIыхухэм дазэрыхущытым, тщIэм, щабагъым, гумащIагъым къахощ. Лъагъуныгъэр — къыббгъурысым уиIэ псомкIи удэгуэшэфынращ: гуфIэгъуэмрэ нэщхъеягъэмкIэ, ехъулIэныгъэмрэ бэлыхьымкIэ, щIакхъуэмрэ кхъуеймкIэ. А лъэныкъуэмкIэ къапщтэмэ, си адэм и лъагъуныгъэм гъунэ иIэтэкъым. Бынхэр и нэми и псэми дыхуихьырт. Къыддэгузавэурэ игу хэщIырт. Зыгуэр тIэщIэщIэмэ, дигъэкъуаншэртэкъым, чэнджэщ щхьэпэ къыдитырт. И псэр пытыху, къыддэIэпыкъу зэпыту щытащ. И щхьэгъусэр уафэм нэс иIэтырт. КъызохьэлъэкI ар жысIэну, ауэ ди унагъуэм гузэвэгъуэ къихъуэу ди анэр бэлыхь щыхэхуам, зы дакъикъэ темыплъэкъукIыу и къалэныр игъэзэщIащ.
И ныбжьэгъухэм яхуэпэжт. ЗэрыхузэфIэкIкIэ ядэIэпыкъурт. Зыми щымышынэу, къикIуэт имыIэу; зы щIакхъуэ Iыхьэ иIэмэ, и ныкъуэр яритырт. Сытым дежи гъащIэм хуэарэзыт, цIыху телъыджэхэр къицIыхуну Iэмал къызэрыритам щхьэкIэ. КъелъэIу псоми я хьэтыр илъагъурт. Ди унэм щIэт телефоным и уэзджынэр зэпыуртэкъым. МелыIычтэкъым ди адэр — ари езэшырт, апхуэдиз лъэIури къытемыхьэлъэу къанэртэкъым, ауэ икIэм-икIэжым щхьэж зыхуейр хуищIэрт.
УкIкIэ тезыр зытралъхьа цIыхум къыщхьэщыжат зэгуэр, хейм хуэмыфащэ пцIыр къыщIигъэщри. Къригъэлыфати, сабийм хуэдэу гуфIэрт. Абы хэт нэхъри нэхъыфIу къыгурыIуэрт мыухыжын гъащIэ къызэрыкIыр цIыхухэм яхууиIэ лъагъуныгъэр зэрыарар. ГъащIэм хэмыт къыщилъыхъуэртэкъым абы икIи сытым дежи къыIэрыхьэмкIэ арэзыт.
Хьэл тыншыр ди адэр нэгъуэщIхэм къахэзыгъэщ гуэрт. Сэри сыхуейт апхуэдэу сыщытыну, ауэ къызэхъулIэркъым нэсу. Гугъущ бэлыхьым укъезыгъэлу къыпфIэщI нэкIу хьэхур къыздумыхьэкIыну. ЦIыху зэмыщхьхэм зэрадекIуэкIыф Iэзагъым сехъуапсэрт. Хэт емыпсалъэми, зэрыщыту къэнэжыфырт — арат узэрызригъэхъуапсэр. Iэнэм щыбгъэдэскIэ, узыIэпишэу и Iэзагъыр къызэрылъэлъырт. И хьэлэлагъымкIэ ихъуреягъкIэ щысу хъуар зыщIишэрт. Уэ пхуэдэм ухуэпщылIыныр мы дунейм къытехьэ дэтхэнэ зыми и къалэнщ. Ди адэм псэуху ихьащ а жэуаплыныгъэр. Ар усакIуэшхуэм къыщымынэу, цIыхушхуэуи щытащ.
КУЛИЕВ Алим,
усакIуэм и къуэ.
США, Лос-Анджелес къалэ
