Адыгэбзэм и къару
Илъэс ныкъуэ хъуауэ Интернетым щолажьэ «Адыгэбзэм и къару» фIэщыгъэмкIэ утыку къихьа адыгэ сайтыр. Дуней псом щыцIэрыIуэ тхыгъэхэу адыгэбзэкIэ щыIэхэр зэхуэхьэсыжын, а гъуэгуанэм адэкIи пыщэн жэрдэмкIэ зэакъылэгъу хъуахэм я гупыжкIэ къежьа сайтым и къуэпсхэм зеубгъу. ЩIэджыкIакIуэхэр «къоплъ» Мэзкуу, Санкт-Петербург, Ставрополь, Краснодар крайхэм, Украинэм, Германием, Тыркум, Сирием, Швецием, Франджым, Сауд Хьэрыпым, Иорданием, Узбекистаным, Израилым, Хьэрып Эмират Зэгуэтхэм, Абхъазым, Инджылызым, Латвием, Чехием, США-м, Канадэм, Къэрэшей-Шэрджэсым, Адыгейм.
МащIэ-мащIэурэ къехьэлIэжа мэхъу Къэбэрдейр республикэ щхьэхуэу щыщыта зэманым зэрадзэкIа тхыгъэ цIэрыIуэхэр. Абыхэм ящыщщ ЩоджэнцIыкIу Алий, Жаным Борис, Къардэн Бубэ, Теунэ Хьэчим, Елбэд Хьэсэн сымэ я зэдзэкIыгъэ пасэхэр. КъыкIэлъыкIуэ зэманым дунейм къытехьащ Нало Заур, Тхьэгъэзит Зубер, Къагъырмэс Борис, Мысачэ Петр, Бещтокъуэ Хьэбас, Ацкъан Руслан, Уэрэзей Афлик, Къэрмокъуэ Хьэмид, Къалмыкъ Аднан сымэ я лэжьыгъэхэр. УзыщыгуфIыкI хъуну псынэщ НэщIэпыджэ Замирэрэ Щомахуэ Залинэрэ зэдзэкIын IуэхукIэ яубла лэжьыгъэ хьэлэмэтхэр. Адыгэбзэм къимызэгъэну къытфIэщI щIэныгъэм и бзэр тхущI гъэхэм ботаникэм, географием, математикэм къызэрыщагъэсэбэпу щытар тхыдэ папщIэу щIэбджыкIыж пэтрэ, анэдэлъхубзэм и къарур здынэсыр нэрылъагъу пщыхъуу фIым ущыгугъынри гуапэщ. Нобэ фи пащхьэ ныдолъхьэ сайтым илъ лэжьыгъэхэм ящыщ пычыгъуэхэр.
Дэтхэнэ зыри кърагъэблагъэ «Адыгэбзэм и къару» сайтми (www.adygabza.ru), абы и цIэджэгъуу сайтым илъ тхыгъэхэм щытепсэлъыхь «Адыгэбзэм и къару» фейсбук напэкIуэцIми.
Кафкэ Франц
Адэм деж письмо
Пычыгъуэ
Си адэ лъапIэ!
Зымахуэ сыпщышынэу щIыжысIэмкIэ укъызэупщIат. Зэрыхъу хабзэу, жэуап уэстыжыфакъым. Зы лъэныкъуэкIэ, сыпщышынэрт, адрей лъэныкъуэкIи а шынэр къызыхэкIыр IупщI хъун папщIэ, тепсэлъыхьыгъуейуэ куэдыIуэ къэгъэхъеин хуейт. Иджыпсту жэуапыр тхыгъэкIэ уэстыжыну сыхэтми, ар нэмыгъэсыпауэ къэнэнущ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, сызэрыпщышынэмрэ абы кърикIуэнкIэ хъунухэмрэ зэран къысхуохъу. КъэтIэщIыжын хуей къомри си акъылымрэ си гумрэ яхуэгъэкъаруунукъым.
Уэ Iуэхур сытым дежи къызэрыгуэкIыу къыпщыхъурт — арат сэри, хэплъыхь умыщIу адрей куэдми, къыджепIэ хабзэр. Мыпхуэдэ гуэрут Iуэхур зэрыплъагъур: уэ уи гъащIэ псом псэемыблэжу улэжьащ, сытри уи щхьэм фIэпхыурэ бынхэм ептащ, псом хуэмыдэу сэ. Абы и фIыгъэкIэ сэ «жьыр дэнэкIэ къепщэми сымыщIэу» сыпсэурт, сызыхуейм сыхуеджэну сыхуитащ, сшхын къэзлэжьыжын хьэзаб стемылъу, абы къикIыр къалэн лъэпкъ симыIэххэу. Абы щхьэкIэ уэ фIыщIэ къысхуэфщIи жыпIэртэкъым: быным я фIыщIэр жыжьэ зэрынэмысыр уэ фIыуэ уощIэ. Плъагъуну узыхуейр, нэгъуэщI мыхъуми, къытхуэпщIэр къызэрыдгурыIуэм и нэщэнэ гуэррэ гущIэгъурэт. Абы и пIэкIэ сэ куэд щIауэ си пэшым, си тхылъхэм, си щхьэм къищхьэрыуэ гупсысэхэм, си ныбжьэгъу ныкъуэделэхэм я деж защыпфIызогъэпщкIу. Сэ зэи си гум илъыр бжесIакъым, уи псэм и тхьэлъэIупIэм сыныщIыхьакъым, Францесбан зэи сыщыпщIэупщIакъым, сытми, зэи Iыхьлагъ уэзгъэлъэгъуакъым, тыкуэнми адрей Iуэху зепхуэхэми сыщIэупщIакъым. Фабрикэр уи пщэм дэслъхьэри зызгъэкIуэдыжащ, Оттлэ и ерыщагъыр дэсIыгъащ, си ныбжьэгъухэм щхьэкIэ сытри сощIэ, уэ щхьэкIэ сытэджу сытIысыжакъым, уеблэмэ игъащIэм театрым узэрыкIуэн билет къыпхуэсхьакъым. Сэ стеухуауэ узэгупсысыр зэщIэпкъуэжмэ, сызэрыбгъэкъуаншэу къыщIэкIынур нэмысыншагъэкъым икIи бзаджагъэкъым — кIуэ, иужьрей си къэшэн мурадыр хэмытмэ — атIэ сызэрыгущIыIэр, хамэгу-хамащхьэу сызэрыщытыр, къысхуэпщIэр къызэрызгурымыIуэращ. Ахэр къызэрызэбудэкI щIыкIэри сэ си закъуэ псомкIи сыкъуаншэ хуэдэущ, зы IумпIэ екъугъуэкIэ псори нэгъуэщI гъуэгукIэ схуэунэтIыным ещхьу. Ауэ щыхъукIэ, уэ зы къуаншагъи ббгъэдэлъкъым, кIуэ, щабэIуэу укъызэрысхущытар хыумыбжэмэ.
А укъызэрызэгупсыс хабзэр сэри пэжу къызолъытэ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, хамэ дызэрызэхуэхъуамкIэ губгъэн пхуэсщIыркъым. Ауэ сэри зыкIи сыщыкъуаншэкъым а Iуэхум. Ар уи фIэщ схуэщIамэ, зы Iэмал гуэр къыкъуэкIынкIи хъунт, гъащIэщIэ жысIэркъым, абы щхьэкIэ тIуми ди ныбжьыр хэкIуэтэIуащ, ауэ, нэгъуэщI мыхъуми, зэгурыIуэ гуэр. КIэ имыIэу дзы къысхуэбгъуэтын хьэлыр зэхыумыныпэми, ахэр, нэгъуэщI мыхъуми, нэхъ щабэ хъунт.
Сыт хуэдизу мыгъэщIэгъуэнми, уэ уи гум ещIэ сэ бжесIэну сызыхуейр. Зымахуэ, псалъэм папщIэ, къызжепIащ: «Сэ сыт щыгъуи фIыуэ услъагъурт, адрей адэхэм хуэдэу фэрыщIу сыпхущымытыфми». Сэ зэи шэч къытесхьэххакъым фIыуэ укъызэрысхущытым, итIани мы уи псалъэхэр мыпэжу къысфIощI. Дауи, уэ фэ зытебгъэуэфыркъым. Ауэ аркъудейм щхьэкIэ, адрей адэ псори фэрыщIу къыубжмэ е зыри къыумыдзэххэу удэгу-нэфщ, е, пэжым нэхъ ещхьращи, ди зэхуаку дэмылъыпхъэ гуэр зэрыдэлъымрэ абы уэри уи къуаншагъэ зэрыхэлъымкIэ, жумыIэпэми, зыкъыбоумысыж. Апхуэдэу уегупсысмэ, дэ жытIэр зэтохуэ.
Сэ жысIэркъым сызэрыщытым хуэдэу сыщIэхъуар уэ уижь къызэрысщIихуам къыхэкIауэ. Ар егъэлея дыдэу щытынут, апхуэдэ егъэлеикIэр си хьэлу щытми. Уэ укъысхэмыIэбэххэу зызужьауэ щытами, итIани уигу дыхьэ цIыху сыхъуфынутэкъым сэ. Армырми, зи гур къимыхьэ сабий махэ, тегушхуэгъуей, цIыху IэубыдыпIэншэ сыхъуну къыщIэкIынт: Кафкэ Роберт жыпIэми, Германн Карл хуэдэхэм саремыщхьми, нэгъуэщI зыгуэру, иджыпсту сызэрыщытым сыхуэмыдэу, уэрэ сэрэ фIы дыдэу дызэгурыIуэу. Сэ сынасыпыфIэнут уэ ныбжьэгъуу, унафэщIу, адэшхуэу, уеблэмэ (мыбдеж тIэкIу зызолъэфыхь) щыкъуадэу узиIамэ. Ауэ си адэу ущытын IуэхукIэ уэ убланэIуэт, сэ сэлъытауэ. Псом хуэмыдэу си къуэшхэр пасэу зэрылIам, си шыпхъухэр кIасэIуэу къызэралъхуам къыхэкIыу, уи япэрей бын ебгъэрыкIуэгъуэр си закъуэ згъэвын хуей хъуащ, а IуэхумкIэ сэ сымахэIуэт.
Достоевский Федор
ЦIыху дыхьэшхэным и пщIыхь
Пычыгъуэ
Къэгупсыса хъыбар
Сэ сыцIыху дыхьэшхэнщ. Абыхэм иджы делэ къысхужаIэ. Къысщытхъуауэ сыбжынт, япэм ещхьу сафIэдыхьэшхэну сыкъэнауэ щымытамэ. Ауэ иджы сыкъэгубжьыжыркъым. Иджы ахэр псори сфIэцIыхуфIщ, къыщысщыдыхьэшххэм и дежи сфIэцIыхуфIхэщ. Сэри садэдыхьэшхынт абыхэм. Сызыщыдыхьэшхыжыну аратэкъым. Арыххэу, езыхэр фIыуэ зэрыслъагъум папщIэ. СащыхэплъэкIэ апхуэдизу сигу хэмыщIтэмэ. Сигу щIыхэщIыр пэжыр ящIэркъыми аращ. Сэ-тIэ сощIэ пэжыр. Сыту гугъу, гущэ, уи закъуэ пэжыр пщIэну! АрщхьэкIэ ар къагурыIуэнукъым. Хьэуэ, къагурыIуэнукъым.
Япэм Iейуэ сыхигъаплъэрт дыхьэшхэныфэ зэрыстетым. Стету аратэкъым, сыдыхьэшхэнт. Сэ сыт щыгъуи сыдыхьэшхэнт икIи сызэрыцIыкIурэ сщIэуэ къыщIэкIынщ ар. Илъэсибл сыщыхъум сщIэ хунт сызэрыдыхьэшхэныр. ИужькIэ школым сыщеджащ, итIанэ — университетым. Сыт-тIэ? Нэхъыбэрэ седжэху, сызэрыдыхьэшхэныр нэхъри нэхъ IупщIу къызгурыIуэрт.
Си университет щIэныгъэм зэрыщыту и мыхьэнэр аращ жыпIэнт — нэхъ куууэ сыхэгъуэзэху, сызэрыдыхьэшхэным шэч къытезмыхьэжу си фIэщ ищIыпэну. ГъащIэми щIэныгъэм ещхьут Iуэхур зэрыщекIуэкIыр. Илъэс къэс сыт и лъэныкъуэкIи а сызэрыдыхьэшхэнымрэ абы шэч зэрыхэмылъыжымрэ сызэрегупсыс щIыкIэм зиужьырт. Сыт щыгъуи къысщыдыхьэшхырт сэ псори. Ауэ абыхэм ящыщу зыми игу къэкIыртэкъым сызэрыдыхьэшхэныр псом нэхърэ нэхъыфIу зыщIэр сэр дыдэрауэ зэрыщытыр. Арат псом нэхърэ нэхъ си жагъуэ хъур — ар зэрамыщIэр. Ауэ абыкIэ сэрат къуаншэр: сэ сыт щыгъуи сыпагэт икIи зэи зыми зыхуэзумысыжыну си щхьэ теслъхьэнутэкъым. А пагагъми гъэ къэс хэхъуэрт. СызэрыдыхьэшхэнымкIэ зыгуэрым и пащхьэ зыкъыщызумысыжын хуэдэу зэгуэр си щхьэ згъэлъэхъшамэ, тобэ ирехъу, а пщыхьэщхьэ дыдэм кIэрахъуэкIэ си щхьэр зэгуэзымыудыжтэм. Сыт хуэдэу сигу хэщI мыгъуэрэт сэ, си сабиигъуэм схуэмышэчу ныбжьэгъухэм я зым зыхуэзумысыжмэ жысIэу. Ауэ щIалэ сызэрыхъурэ а си хьэл мыгъуэр кIуэ пэтми нэхъ къэсцIыхуми, си гур зэрымыщIэкIэ нэхъ мамыр хъуащ. Зыгуэр дыдэ щхьэкIэ, ауэ а зыгуэрыр сытми нобэр къыздэсым къысхуэубыдкъым. Ар щыщ къысхэмынэу сэ нэхърэ нэхъ лъагэ гуэрым си гур зэритхьэкъупарауэ къыщIэкIынт: шэч къытезмыхьэжу си фIэщ хъуат мы дунейм, дэни къыщыщти, зыри къызэримыкIыр. Ар куэд щIауэ си гум жиIэрт сэ, ауэ иужьрей илъэсым зэуэ къыспкърыхьэпащ. Зэуэ зыхэсщIащ дунейр щыIэми, зыщIыпIи зыри щымыIэми си дежкIэ зыри къызэримыкIыр. Зэрыщыту силкIи сигукIи зыхэсщIэн щIэздзащ сыпсэуху зыри къызэрымыхъуар. Япэ щIыкIэ иджыпсту зыри къэмыхъуми, пасэм куэд къэхъуауэ къысфIэщырт, ауэ, сегупсысурэ, пасэми къызэрымыхъуар, псори къысфIэщI къудейуэ зэрыщытар, къызгурыIуащ. ДяпэкIи къызэрымыхъунури хуэм-хуэмурэ си фIэщ хъуащ. Арати, зэуэ цIыхухэм сахуэгубжьын щызгъэтри, ахэр къысфIэмыIуэхужыххэ хъуащ.
Уи фIэщ щIы, ар нэхъ Iуэху мыхьэнэншэ дыдэхэми къыхэщырт. СрокIуэ, псалъэм папщIэ, уэрамми, цIыхухэм сажьэхоуэ. Сызэрыхэгупсысыхьаракъым: сытыт сызэгупсысынур, а зэманым сыгупсысэжыххэртэкъым, зыри къысфIэIуэхуртэкъыми. Ар хъунт, упщIэ псоми жэуап къахуэзгъуэтатэмэ. Хьэуэ мыгъуэ, зы жэуапи къэзгъуэтатэкъым. Ауэ зыри къикIыртэкъыми упщIэхэр кIуэдыжащ.
Мис абы и ужьщ пэжыр къыщысщIар. Пэжыр нэгъабэ щэкIуэгъуэ мазэм, щэкIуэгъуэм и щым къэсщIауэ, абы лъандэрэ дакъикъэ къэс сощIэж.
Ар къыщыхъуар пщыхьэщхьэ фагъуэт, нэхъ фагъуэ дыдэу къыпхузыфIэгъэщIыну пщыхьэщхьэхэм языхэзым. Сыхьэт пщыкIузыр екIуэкIыу унэм сыкIуэжырт, нэхъ зэман бзаджэ къыпхуэгупсысынкъым жысIэу сегупсысу. IэпкълъэпкъкIи зыхэсщIэрт ар. Махуэ псом уэшх къешхат. Ар егъэлеяуэ уэшх щIыIэт икIи фагъуэт, уеблэмэ апхуэдизкIэ уэшх бзаджафэт, цIыхухэм фIы игу зэрахуимылъыр IупщIуи, зэуэ, сыхьэт пщыкIузыр екIуэкIыу, увыIэжащ. ИтIанэ дунейр псыIэ бзаджэ хъуащ, уэшхымрэ щIыIэмрэ нэхърэ нэхъ шынагъуэжу. Псоми зы бахъэ гуэр къащхьэщихырт, уэрамым телъ мывэ къэс, къэгъэшыпIэхэм куууэ удэплъэурэ укърикIуэмэ. Абдежым сигу къэкIащ асыхьэтым уэздыгъэр ункIыфIамэ, гум нэхъ зигъэпсэхунут жысIэри, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, нэхум гур егъэгъу, а псор къегъэнэхури. А махуэм икIи сымышха пэлъытэт, пшапэ зэрызэхэуэри инженер гуэрым и деж сыщIэсат и ныбжьэгъуитIым саригъусэу. Сэ сыщымт, сыкъаужэгъуауэ къысфIэщIырт. Езыхэр гуащIэу зыгуэрым тепсэлъыхьхэурэ къызэщIэплъахэт. ИтIани зыри къафIэIуэхутэкъым, ар слъагъурт, ауэ сытми къызэщIэплъауэ арат. Арати, ар зэуэ ябгъэдызолъхьэ: «Зиусхьэнхэ, фэ зыри къыффIэIуэхукъым, пэжкъэ?» — жызоIэ. Абыхэм загъэгусакъым, псори къысщыдыхьэшхащ. Ныкъуакъуэ лъэпкъ хэмыту, сэри зыри къызэрысфIэмыIуэхур нэрылъагъуу яжесIати аращ. Сэ зыри къызэрысфIэмыIуэхур къалъагъури, нэжэгужэ къэхъуахэщ.
ЩIыбым уэздыгъэ нэхум сыщыщегупсысым, уафэм сыдэплъеят. Уафэр кIыфI дыдэт, ауэ пшэ зэкIэщIэкIахэр плъагъурт, я зэхуакум щIэ зимыIэ IэпапIэ фIыцIэхэр дэту. Зэуэ IэпапIэхэм я зым вагъуэ цIыкIу хэслъагъукIри, абы си нэр тезубыдащ. ЩIытезубыдар а жэщым зызукIыжыну сигу ислъхьати аращ. Ар мазитI и пэкIи сукъуэдият, сыт хуэдиз симытхьэмыщкIагъми, кIэрахъуэ бэлыхь къэсщэхури, а махуэ дыдэм шэи ислъхьат. Ауэ мазитI дэкIа пэтми, кIэрахъуэр къыдэгъэжым дэлът. АпхуэдизкIэ зыри къысфIэIуэхутэкъыми, нэхъ къысфIэIуэхуу щыхъун дакъикъэ сещакIуэрт. СщIэртэкъым апхуэдэу щIыщытри. А мазитIым и кIуэцIкIэ жэщ къэс си мурадт сызэрынэсыжу зызукIыжыну. Сыпэплъэрт дакъикъэм. Арати, вагъуэ цIыкIум иджы сигу къигъэкIат ар къыщыхъунур Iэмал имыIэу а жэщ дыдэрауэ.
Арати, уафэм сеплъ пэтрэ, а хъыджэбз цIыкIум си Iэблэр иубыдащ. Уэрамыр нэщI хъуакIэт, тетыжIатэкъым. Гузехуэр гублащхьэм дэсу жыжьэу щыщхьэукъуэрт. Хъыджэбз цIыкIур илъэсий хуэдиз хъуми арат, IэлъэщI цIыкIу телърэ бэлъто цIыкIу закъуэ фIэкIа щымыгъыу, зэрыщыту псыф хъуауэ.
Сэ сигу къинэжар и вакъэ псыфитI зэфIэтхъахэм я закъуэщ. Иджыри сощIэж. Ахэр ямылейуэ си нэм къыщIидзат. Хъыджэбз цIыкIур гъыртэкъым, зыгуэру къыхэкIиикI хуэдэурэ псалъэхэр къыжьэдэкIырт, щIыIэм ису зэрыкIэзызым щхьэкIэ тэмэму къыхуэмыпсэлъу. Ар зыгуэрым игъэгужьеяуэ: «Си мамэ! Си мамэ!» — жиIэурэ гур хигъэщIу кIийрт. Си нэкIур хуэзгъазэри, зы псалъи жызмыIэу гъуэгум пысщащ. АрщхьэкIэ езы цIыкIур ныскIэлъыжэурэ си Iэщхьэм къекъурт, и макъми сабийр зэрыгужьеяр къозыгъащIэ гуэр щIэтт. СоцIыху а макъыр. Псалъэхэр нимыгъэс пэтми, къызгурыIуащ и анэр и псэ хэкIыу зыщIыпIэ зэрыщылъыр е зыгуэр къазэрыщыщIар. Езыр дэIэпыкъуэгъу къилъыхъуэу къыщIэжауэ арат. АрщхьэкIэ сэ сыкIуакъым абы и гъусэу, уеблэмэ Iусхужыну сигу къэкIащ. Япэ щIыкIэ полицэр къигъуэтыну жесIащ. Езы цIыкIур къызбгъурыту нажэрт зэщыджэурэ, бауэкIэщI хъуауэ. Мис абдежым сытепкIэри сытекIиящ. Езым: «Зиусхьэн! Зиусхьэн!» — фIэкIа къыжьэдэмыкIыу, сэ сыкъигъанэ-ри гъуэгум зэпрыжащ, абыкIэ нэгъуэщI зы гъуэгурыкIуэ блэкIырт, си пIэкIэ абы елъэIуну ара къыщIэкIынт.
Платон
Сократ зеухеиж
Къуаншэу къалъыта нэужь
Пычыгъуэ
Сызыгъэкъуаншэхэр афиндэс махуэхэм къызэрыфщыхъуар сщIэркъым, ауэ сэ сыкъапщтэмэ, абыхэм жаIэм седаIуэурэ си цIэр сщыгъупщэж пэтащ, апхуэдизкIэ хэкъузауэ псалъэхэрти. ИтIани, жыпIэпэмэ, пэж лъэпкъ къажьэдэкIакъым абыхэм. Ауэ сыт хуэдизыпцI ямыупсами, псом нэхърэ нэхъ сыкъэзыгъэуIэбжьар жьакIуэу сызэрыпсалъэмкIэ фызгъэбэлэрыгъыным фызэрыхуагъэсакъырщ. ЕкIуу сызэрымыпсэлъэфыр наIуэ къызэрыхъуу, къызэрыщIэщынухэм зэрыримыгузавэр нэхъ емыкIуу къысщыхъуащ, кIуэ, пэж жызыIэр дахэу псалъэу къамылъытэмэ. Апхуэдэу егупсысхэмэ, сраакъылэгъущ. Абыхэм, къытызогъазэри, зы псалъи пэжу жаIакъым, сэ-тIэ ар къэт щымыIэу фи пащхьэ нислъхьэнщ. Ауэ, ЗевскIэ соIуэ, афиндэсхэ, псалъэ хэIэтыкIакIэ гъэщIэрэщIа мы цIыхухэм я псэлъэкIэ щхъуэкIэплъыкIэм хуэдэкъым зэхэфхынур, япэу къыпIэрыхьэ псалъэхэм къыхэщIыкIа псэлъэкIэ къызэрыгуэкIщ. Сыту жыпIэмэ, сэ сощIэ жысIэнур зэрыпэжыр, нэгъуэщI зыгуэр зыхэфхынуи фыщымыгугъ. Си ныбжьми къекIужкъым, лIы махуэхэ, щIалэхэм ещхьу псалъэ зэхэлъхьакIэ фи пащхьэ сыкъихьэну.
Аращи, афиндэсхэ, сыныволъэIу си щхьэ сыкъызэрыщхьэщыж псалъэхэр бэзэр утыкуми нэгъуэщIыпIэхэми сызэрыщыпсалъэу зэхэфхам ещхьу къыщIэкIмэ, фымыгъэщIагъуэ ар икIи фымыIэуэлъауэ абы щхьэкIэ.
Iуэхур зэрыщытращ: илъэс 70 сыхъуу япэ дыдэу судым сыкъэкIуащи, мыбы щызекIуэ псэлъэкIэр тIэкIу хамэу къыщIэкIащ си дежкIэ. Сыхэхэсмэ, сызэрыцIыкIурэ сызэса псэлъэкIэмрэ бзэмрэ сытетмэ къызэрысхуэвгъэгъуным хуэдэ дыдэу, захуагъэм фытету пэжыр сэ езым си хабзэкIэ, ар фIыуи Iейуи щрырет, жызвгъэIэну сыныволъэIу, жысIэр пэжрэ пцIырэ фIэкIа, нэгъуэщIым фемыплъу. Аракъэ хеящIэм и къалэнри. Утыкум итым и къалэнращи — пэжыр жиIэнырщ.
Захуэу къысфIощI, афиндэс махуэхэ, япэ щIыкIэ нэхъ пасэу къыстралъхьа къуаншагъэр зытесхыжрэ итIанэ иужьрей къуаншагъэхэмрэ сызыгъэкъуаншэхэмрэ захуэзухеижмэ. Мыбы и пэкIи куэдым сагъэкъуаншэрт сэ, арщхьэкIэ пэж лъэпкъ жаIакъым абыхэми. Абыхэм нэхъ сагъэгузавэ Анитрэ и ныбжьэгъухэмрэ нэхърэ. Мыхэри шынагъуэщ, лIы махуэхэ, ауэ ахэр нэхъ шынагъуэжщ! Фызэрысабий лъандэрэ фигу къысщагъэкI абыхэм, модэ Сократ жаIэри лIы Iущ гуэр щыIэщ уафэми щIылъэми щыIэр зэIипщIыкIрэ пцIыр пэжу къыщIригъэдзу жаIэри. А хъыбарыпцIыр зыгъэIуахэращ, афиндэс махуэхэ, сэ пцIым я нэхъ Iейр къыстезылъхьэр, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, абыхэм къедаIуэхэм къафIощI апхуэдэ къэхутэныгъэ езыгъэкIуэкIым тхьэхэр къримыдзэу. КъищынэмыщIауэ, ахэр куэд мэхъу, сызэрагъэкъуаншэри куэд щIащ. Фэ ахэр къыщывэпсалъэ ныбжьым фысабийти, жаIэр занщIэу фи фIэщ хъурт. Иныкъуэхэри щIалэщIэт. Сытми, нэщIыбагъкIэт сызэрагъэкъуаншэр, мысэр мыщыхьэту. Псом нэхъейращи, я цIи я щхьи къыпхуиIуэнукъым абыхэм, кIуэ, комедиехэр зэхэзылъхьахэм я гугъу умыщIмэ. Фыгъуэм, бзаджагъэм, е езыхэм ягу къызэрысщагъэкIам къыхэкIыу, фигу къысщызыгъэкIыжахэм я пащхьэ зыщыбухеижыныр нэхъ гугъужщ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, ахэр мыбдежи къыпхуэшэнукъым, жаIари зэрыпцIыр къыпхущIэгъэщынукъым. Ныбжьхэм уезауэ, къыппэмыпсалъэм уедауэ хуэдэщ. Аращи, акъылэгъу фыкъыздэхъу сызыгъэкъуаншэхэр лIэужьыгъуитI зэрыхъумкIэ: зы гупым иджыпсту сагъэкъуаншэ, адрейхэм — куэд щIауэ, зи гугъу сщIа къудейхэр. Арэзы фыкъыздэхъу япэ щIыкIэ куэд щIауэ сызыгъэкъуаншэхэм я пащхьэ зыщызухеижын зэрыхуейр, абыхэм нэхъ пасэу щIадзащ икIи иджырейхэм нэхърэ нэхъыбэ къыстралъхьащи.
Хъарзынэщ. НтIэ, афиндэс махуэхэ, зыухеижыпхъэщ икIи куэд щIауэ къыстефлъхьэ пцIыр зэман кIэщIкIэ къыщIэгъэщыпхъэщ. Дауи, нэхъ къэсщтэнт си зыухеижыкIэр къызэхъулIэну, ар фи дежкIи си дежкIи нэхъыфIу щытмэ. Ауэ гугъу хъуну къысфIощI ар, мы Iуэхури зэрымытыншыр сымыщIэу щыткъым. А лъэныкъуэр Тхьэм зэрыжиIауэ ирехъу, хабзэр гъэзэщIапхъэщ, зыухеижауэ.
КъэдвгъэщIэжыт си цIэр IейкIэ зыгъэIуа Мелет тегъэщIапIэ ищIу щIэтхьэусыха къуаншагъэр. Хъарзынэщ. Сыт хуэдэ псалъэхэмкIэ пцIы къызэрыстралъхьар къыстезылъхьахэм? Абыхэм я щыхьэт псалъэхэр къэхьын хуейщ, зыгъэмысэ дыдэхэм зэращIым хуэдэу: Сократ хабзэм йобакъуэ, уафэмрэ щIылъэмрэ щызекIуэр зэхигъэкIыурэ пцIыр пэжу къыщIригъэдзу, адрейхэри абы ирегъасэ. Мис апхуэдэ гуэрщ а къуаншагъэр. Фэри флъэгъуащ Сократ гуэр хэту Аристофан игъэува комедиер: ар хьэуам къыщызокIухь жеIэри матэм исщ, къызгурыIуэну Iэмал зыхуэзмыгъуэта гуэрхэр къебжри. Мыр щIыжысIэр а лэжьыгъэм зыгуэр дэзгъуэу хьэмэрэ абы ехъулIэныгъэ щызиIэхэр згъэпуду аракъым. Ар гуэрымкIи симыгъэкъуэншарэт Мелет. ИтIани, афиндэс махуэхэ, сэ а псом зыри хузиIуэхукъым. Щыхьэту фэр дыдэхэр фыкъызогъэув, езыр-езыру зэхрырагъэкIыж ар сэ жысIэ хабзэхэр зэхэзыхахэм. Апхуэдэ куэд фхэтщ фэ. Зыр адрейм феупщIыж а къыспатхэ Iуэхухэм сытепсэлъыхьарэ сытемыпсэлъыхьарэ, итIанэ къывгурыIуэнущ адрей къыстралъхьэхэри пэжрэ мыпэжрэ. А къомым ищIыIужкIэ гъэсэн къасщтэрэ абыкIэ ахъшэ къэзлэжьу зэхэфхамэ, ари пэжкъым, ар IуэхуфIу къэслъытэу щытми. Псалъэм папщIэ, зыгуэрым Леонтием щыщ Горгий, Кеос щыщ Продик, е Элидэ щыщ Гиппий хуэдэу цIыху хуэгъасэмэ. Абыхэм, лIы махуэхэ, къалэхэр къызэхакIухьурэ щIалэхэр къытрагъэхьэ, я гъэсакIуэхэр къагъанэу, езыхэм я деж пщIэкIэ зыщагъэсэну къеувэлIэну, фIыщIи хуащIу. Иджыри, зэрызэхэсхамкIэ, мыбы зы лIы еджагъэшхуэ щопсэу Парос щыщу. Гъуэгум зыгуэрым сыщыхуэзащ софистхэм псоми зэхэту иратам нэхърэ нэхъыбэ ахъшэ абы иритауэ — Гиппоник и къуэ Каллий. КъуитI иIэщ абы. ЖызоIэ: «Каллий! Уи щIалэхэр шыщIэу е шкIэуэ къалъхуамэ, абыхэм къыдалъхуар езыгъэфIэкIуэн гъэсакIуэ къахуэдмыщтэу хъунтэкъым, шыхъуэу е мэкъумэшыщIэу. Ауэ ахэр щыцIыхукIэ, хэт къахуэпщтэну уи гугъэр ахэр бгъэсэн папщIэ? Хэт апхуэдэпщIэ зиIэр, цIыхугъэмрэ цIыху хэтыкIэмрэ зэрыхищIыкIыр наIуэу? Абы уегупсыса къыщIэкIынщ къуэ бгъуэта и ужькIэ? ЩыIэ апхуэдэ хьэмэрэ щымыIэ жызоIэри соупщI. «Ахьей, щыIэ», — жи. «Хэт хъуну?» — соупщI. «Эвен, — жи, — Парос щыщу, Сократ, минэу тху пIех». Арати, фIыщIэ хуэсщIащ а Эвеным, апхуэдэ Iэзагъ зэриIэмрэ пуду зэрыригъаджэмрэ пэжмэ. Сэри зызгъэщIэгъуэнт икIи зызгъэпэгэнт апхуэдэ Iэзагъ сиIамэ. АрщхьэкIэ сиIэкъым, афиндэс махуэхэ!
Фщыщ гуэрым жиIэнкIи хъунщ: «Сыт Iуэху-тIэ уэ зепхуэр, Сократ? Сыт апхуэдизыпцI къыщIыптралъхьэр? Зыми ямыщIэ гуэр умыщIамэ, апхуэдизрэ къыптепсэлъыхьынтэкъым. КъыджеIэ зи Iуэху зепхуэр, нэгъуэщI къэдмыгупсысын папщIэ». Мис ар захуагъэу къызолъытэри, сэри зэрысхузэфIэкIкIэ къывгурызгъэIуэну сыхэтынщ цIэрыIуэ сызыщIари пцIы къыстралъхьэн хуей щIэхъуари.
ФыкъэдаIуэ-тIэ. Зыгуэрым сыгушыIэу къыщыхъуу щытми, шэч къытевмыхьэ жысIэр зэрыпэж дыдэм. ЦIэрыIуэ сыщIэхъуар, афиндэс махуэхэ, къызыхэкIар Iущагъ гуэрщ, нэгъуэщIкъым. ЦIыху Iущагъ къыщIэкIынщ ар. Апхуэдэ Iущагъ сэ, пэжыр жыпIэмэ, збгъэдэлъщ. Ауэ иджыпсту зи гугъу сщIахэм цIыху акъылым къимыубыд Iущагъщ ябгъэдэлъыр, зэрыжысIэну гущэри сщIэркъым.
Рильке Райнер Марие
УсакIуэ щIалэм деж
Пычыгъуэ
… Си усэхэр хъуа жыбоIэри укъызоупщI. УпщIэр зыхуэгъэзар сэращ. Япэм нэгъуэщIхэм уеупщIырт. Уэ ахэр журналхэм ибогъэхь. Адрейхэм я усэхэм ибогъапщэри, уи жагъуэ мэхъу языныкъуэ редакцэхэм уи IэдакъэщIэкIхэр къызэрырагъэхьыжыр. Аращи, чэнджэщ уэстыну хуит сыщыпщIакIэ, сынолъэIу мы Iуэхур къэбгъэнэну. Уэ къыбдалъагъун ехъулIэныгъэ къыболъыхъуэ, ар иджыпсту нэхъ узыхуэмей дыдэращ.
Зыри къыбдэIэпыкъуфынукъым, чэнджэщи къуитыфынукъым. Зыри. Зы Iэмал закъуэщ щыIэр: уи гум иплъэ. Тхэным уезыхулIэ щхьэусыгъуэр зэхэгъэкI. Уи гум и щэхупIэм къыщежьэрэ а къарур? Зызыхуэумысыж: утхэ мыхъуну къыщIэкIамэ, уилIыкIынут абы? Псом нэхърэ нэхъыщхьэращи, жэщ сыхьэтхэм я нэхъ щэхум зэупщIыж: сытхэн хуейуэ пIэрэ сэ? Жэуап пэж къыщыгъуэт уи гум. «НтIэ, сэ сытхэн хуейщ», — жыпIэмэ, мыхьэнэшхуэ зиIэ а упщIэм апхуэдэ жэуап ептыну ухуитмэ, абы къуит Iэмалыншагъэм къыхэкIыу уи гъащIэр щIэрыщIэу къыщIэбдзэжын хуейщ. Уи гъащIэр, абы щыщ дакъикъэ нэхъ къыпфIэмыIуэху дыдэхэри хэту, а тегушхуэныгъэм и дамыгъэ лъапIэ хъун хуейщ.
ИтIанэ дунейм бгъэдэкIуатэ. Япэу щIым къытехьа цIыхум ещхьу, плъагъумрэ зыхэпщIэмрэ, пфIэфIымрэ упсэуху зыбгъэдумыгъэхьэнумрэ пхужыIэмэ еплъ. Лъагъуныгъэм теухуа усэ умытх: ипэм деж куэд щIауэ къэгъуэгурыкIуэ, хэти ицIыху жыпхъэхэм защыдзей. Ар псом нэхърэ нэхъ гугъущ: гъэунэхугъуэ куу ухуейщ, фIы, телъыджэ куэд здэщыIэ лъэныкъуэм зыгуэр щIэуэ хэплъхьэфын щхьэкIэ. Яужэгъужам укъригъэлыну уи махуэкъэс гъащIэр уиIэщ. Тетхыхь уигу хэзыгъэщIым, уи хъуэпсапIэхэм, блэкI пэтрэ узыубыда гупсысэм, дахагъэ гуэр уи фIэщ зэрыхъум. Щэхуу, Iэсэу, куууэ, уи фIэщу тхэ. Уи гум илъыр къэIуэта хъун папщIэ, укъэзыухъуреихьхэм, пщIыхьэпIэхэм, гукъэкIыжхэм яхэплъэ. Ауэ махуэ къэс уи нэгу щIэкIыр зэшыгъуэу къыпщыхъумэ, ар плъагъум и лажьэу умыбж. Уи щхьэ гъэкъуэншэж уи махуэхэр къулей пхуэщIын хуэдэу, усакIуэм щыщу пхэлъыр зэрыримыкъумкIэ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, дахагъэ къэгъэщIыным телажьэ цIыхум и дежкIэ гъащIэ зэшыгъуи щIыпIэ фаджи щыIэкъым. Хьэпсым уису сощIри, абы щыгъуэми уи сабиигъуэр, а гукъэкIыжхэм я мылъку гъэтIылъыпIэ щIэншэр къыпхуэнэнутэкъэ? Яхэплъэ абыхэм гупсысэр уи Iэпэгъуу. А зэман кIыхьым щыщу пщыгъупщэжахэм псэ къахэгъэхьэжи зыпцIыхужынущ, уи закъуэныгъэри цIыхухэм я Iэуэлъауэр бгъэдэмыхьэу зыблэкI пшапэм хэт унэ пхуэхъунщ. Апхуэдэ щIыкIэу зыкъэбгъуэтыжа нэужь, усэ стхарэт жыпIэмэ, уигу къэкIыххэнукъым а усэхэр хъуарэ мыхъуарэ зыгуэрым уеупщIыну. АфIэкIа ухуеижынукъым уи лэжьыгъэхэмкIэ журналхэр къыдэпхьэхыну: ахэр уи лъым хэпщIауэ, уи гъащIэ налъэу, уи макъыу къыпщыхъужынущ. IэдакъэщIэкIыр фIы щIыхъур абы гукIэ ухуэныкъуэу щыптхым и дежщ. Апхуэдэ къэгъэщIыкIэ хьэлэмэтым езым къретыж тхыгъэм къылъыс увыпIэр, нэгъуэщI зэхэгъэкIыпIи щыIэкъым. Аращ, зиусхьэн лъапIэ Каппус, зы чэнджэщ закъуэ фIэкIа щIозмытыфынур: уи гум иплъэ, зэгъэцIыху уи гъащIэ псынэр къызыщIэж кууупIэр. А къыщIэжыпIэм жэуап къуитынущ: утхэн хуей? КъыщIэкIынкIи хъунщ дахагъэ зэхэлъхьэным укъыхуигъэщIауэ. Арамэ, къащтэ а хьэлъэри хьы, зыми абы къыпэкIуэну саугъэт нэрылъагъумкIэ уемыупщIу. Зыгуэр зэхэзылъхьэм и псэр мамыру щытын хуейщ: е езыр зыхурикъужу, е къэхъугъэм зэрекIум къыхэкIыу.
Ауэ, уи закъуэныгъэм зыхуэбгъазэу, апхуэдэу куууэ узыпхрыплъыжа нэужь, усакIуэ ухъун мурадым ухущIегъуэжынри хэлъщ: зэрыжысIащи, умытхэу упсэуфыну къыпфIэщI закъуэмэ, усакIуэ ухъуххэнукъым. ИтIани уи гум зэрызыхуэбгъэзар лей хъунукъым. А зэманым щегъэжьауэ уи гъащIэм Iэмал имыIэу гъуэгу хэплъыхьахэмкIэ зиунэтIынущ икIи сэ сынохъуэхъу а гъуэгухэр дахэу, хьэлэлу, насыпыфIэу, жыжьэ нэсу къыщIэкIыну, жысIэфынум нэхърэ нэхъыбэкIэ сынохъуэхъу…
Гуми псэми къыбгъэдэкIыу
Райнер Марие Рильке
