Шыхъуэ Борис: Щхьэж и гъащIэ гъуэгур къыхехыж
Олимп мафIэр цIыхухэм къыхахьауэ жаIэ, спортым хуаIэ лъагъуныгъэр я гум къыщызэщIагъэнэн папщIэ. Ар пэжу къыщIэкIынущ. Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщу япэ дыдэу 1972 гъэм Олимп чемпион хъури, Шыхъуэ Борис ди щIыналъэм ис сабий минхэр лъакъуэрыгъажэ спортым дригъэхьэхащ. Иджы илъэс къэс абы и щIыхькIэ Шэджэм куейм ныбжьыщIэхэр щызохьэзохуэ икIи Борис нобэкIэ щыпсэу Самарэ къалэм къикIыжурэ зэпеуэхэм кIэлъоплъри, къыхэжаныкIахэм езым и IэкIэ саугъэтхэр яретыж.
Олимп чемпион Шыхъуэ Борис. 2018гъэ Фигу къэдгъэкIыжынщи, Шыхъуэ Борис лъакъуэрыгъажэ спортымкIэ мызэ-мытIэу дунейпсо чемпион хъуащ, 1972 гъэм Мюнхен щекIуэкIа Олимпиадэм дыщэ медалыр щызыIэригъэхьащ, СССР-м и командэ къыхэхам и капитану илъэс куэдкIэ щытащ. Нобэ ар ди псэ- лъэгъущ:
— Апхуэдизу сфIэфIщ Къэбэрдей-Балъкъэрым сыкъызэрыкIуэжри, аргуэру къыщIытезгъэзэжын щхьэусыгъуэ сыт щыгъуи къызолъыхъуэ. Ар нэхъыбэу къызыхэкIыр си Iыхьлыхэр, благъэхэр, ныбжьэгъухэр, гъэ къэс къызэдгъэпэщ зэхьэзэхуэхэм хэт сабийхэр къызэрыспэплъэрщ. Илъэс епщыкIуханэ мэхъу апхуэдэ зэпеуэхэр зэредгъэкIуэкIри, хабзэ пыухыкIахэр диIэ хъуащ. Мыгъэрей зэхьэзэхуэм ныбжьыщIэ 200-м нэблагъэ хэтащ икIи ар узыгъэгушхуэнщ. Абы щыгъуэми, къыпщыхъункIэ хъунущ лъакъуэрыгъажэ спортым ди щIыналъэм лъабжьэшхуэ щимыIэу.
— Ар пэжу къыщIэкIынкъым. Сыти жыIи, сабий псоми яфIэфIщ лъакъуэрыгъажэм тесыну…
— Мис а Iуэхугъуэр дэри къыдогъэсэбэп икIи дэтхэнэ ныбжьыщIэри зэхьэзэхуэм хэтыну хуитщ езым и лъакъуэрыгъажэмкIэ. ТекIуэм и саугъэтщ лъакъуэрыгъа- жэ псынщIэрызекIуэ, абы зэрытесыну спорт фащэ, дауи, медаль щхьэхуэ. АрщхьэкIэ нэхъыщхьэр аракъым, атIэ жьы къабзэм хэту ныбжьыщIэхэр зэрызэпеуэрщ. Къыхэзгъэщыну сыхуейт, зэхьэзэхуэр зэредгъэкIуэкIа илъэс пщыкIухым къриубыдэу сабий 1500-м щIигъу абы зэрыхэтар.
— Уи фIыгъэкIэ Шэджэм щIыналъэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и лъакъуэрыгъажэ спортым и къалащхьэ хъуащ.
— Ар пэжщ. Сэ ныбжьыщIэхэм яжызоIэ: «Фэ республикэм фыщынэхъыфI дыдэщ!». Апхуэдэуи щытщ, лъакъуэрыгъажэмкIэ нэгъуэщI зэпеуэ республикэм щыIэкъым. Зэхьэзэхуэхэр щекIуэкIым и деж Шэджэм плъэгъуащэрэт — адэ-анэхэр, егъэджакIуэхэр, благъэхэр, ныбжьэгъухэр куэду къызэхуосри, сабийхэр трагъэгушхуэ.
— И къарум зэрыхигъахъуэм къищынэмыщIауэ, лъакъуэрыгъажэ спортыр цIыхум и дежкIэ сытым и сэбэп?
— Псом япэрауэ, шыIэныгъэ ин хелъхьэ, сыти жыIи, зэдэжэхэр сыхьэтихым щIигъукIэ щекIуэкI къохъу. Гъуэгухэри нэшэкъашэщ икIи спортсменым и къалэн нэхъыщхьэр ар бэIутIэIуншэу къызэрызэринэкIынырщ. Уезэшауэ, уи Iэпкълъэпкъхэр къоузу укъыщысам и деж: «Псори зэпыту укIуэ!» щыжыпIэ къохъу. Ауэ зэ закъуэ укъикIуэтамэ, лъакъуэрыгъажэ спортым ухэкIыжауэ аращ. Сыт хуэдэ IэщIагъэми щыапхуэдэщ. Сэ сыкъапщтэмэ, дуней псом и чемпион сыхъун папщIэ илъэс пщыкIуплIкIэ гугъу зезгъэхьащ. ИужькIэ Олимпиадэм и дыщэ медалри абы къыкIэлъыкIуащ. АдэкIэ зыри сфIэхьэлэмэтыжакъым.
— Ар дауэ?
— Уи фIэщ хъурэ, лъакъуэры- гъажэ спортым зыри сыщыхуэмеиж хъуащ. Абы ирихьэлIэу псоми сыщытекIуат. Олимпиадэ нэужьым хуабжьу сыщIэхъуэпсащ профессионалхэм сахыхьэну. Испанием и «Барселона»-м контракт къысхуигъэлъэгъуат икIи сыкъэбырсеят Европэм щыIэ зэхьэзэхуэхэм илъэситI-щыкIэ сыхэтыну. Ар къащIэри, партым и ЦК-м сраджащ. Абы къыщыспэплъэрт щэнхабзэмкIэ къудамэм и унафэщIыр. И ныбжьыр зы илъэс 80-м нэсынт. Ар щэхуу икIи хуэму къызэпсалъэрт. КIыхьу къызгуригъэIуащ сызэрыофицерыр, къэрал щэху зэрызесхьэр. ИкIэм-икIэжым, къыщIигъужащ, Европэм сыкIуэмэ, сыкъагъуэту тезыр зэрызагъэхьынур.
— Сыт-тIэ жепIар?
— ЖесIащ си адэм нэхърэ нэхъ тезыр ткIий зыми къызэрыстримылъхьэфынур икIи хамэ къэ-рал сыкъэнэну сызэримымура-дыр. Апхуэдэ лъэбакъуэ счыуэ си адэм, Iыхьлыхэм хьэрэм зезгъэщIынуи?! Ар зэи къэхъунутэкъым, ауэ Европэм лэжьапIэ сыкIуэмэ, Хэкуми си улахуэм и Iыхьэшхуэ Iэрызгъэхьэфынут. Сытми, ды-зэгурыIуакъым. КъулыкъущIэм къызжиIащ къэралым и командэ къыхэхам сыкъыхахужыну. Сэри сыкъикIуэтакъым икIи жэуапу естащ зыми ар зэрыхузэфIэмыкIынур, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, афIэкIа зэи лъакъуэрыгъажэм сытетIысхьэнукъыми. Арати, къэралым и гуп къыхэхам апхуэдэу сэр-сэру сыкъыхэкIыжащ.
— Хьэлъэт ар пщIэну?
— ПщIэрэ, си жагъуэт. СощIэж, дунейпсо чемпионатым сыщытекIуащ. Ардыдэм еплIанэ увыпIэр къыщызыхьа, Бельгием щыщ Меркс Эдди профессионалхэм хагъэхьэри, контракт бэлыхь къыхуагъэлъагъуэ. ИужькIэ ар Тур де Франс зэпеуэм — рекламэм къыпэкIуэр хэмыту доллар мелуани 8 щагъэув, дунейм щынэхъ ин дыдэ зэхьэзэхуэм — тхуэнейрэ зэкIэлъхьэужьу щытекIуащ. Ар хуабжьу мылъкушхуэт, ауэ нэхъыщхьэр аратэкъым. ЦК-м сэ щажесIащ Испанием къыщызлэжьым и процент 90-р совет къэралыгъуэм зэрестынур. ДызэгурыIуакъым… Апхуэдэу спортым сыкъыхэкIыжащ. Абы щыгъуэм илъэс 27-рэ си ныбжьу арат икIи илъэс зыбгъупщIкIэ иджыри зыкъэзгъэлъэгъуэфынут.
— НтIэ, сытыт нэхъапэм утезыгъэгушхуэр?
— Сэ зыт си гурыфIыгъуэр — текIуэныгъэр къэсхьауэ лъагапIэм сыдрашей, си цIэкIэ къэралым и гимныр къоуэ… Абы сытету согупсыс: «Иджыпсту телевизоркIэ си адэр мы псоми кIэлъоплъ!» текIуэныгъэм сыщIэбэнын папщIэ аркъудейм срикъунут. И гугъу сщIыххэркъым си лъахэгъухэм, къэралым къыщыздэщI цIыху мелуанхэм я пащхьэм жэуап ин зэрыщысхьыр куууэ зэрызыхэс-щIэм. Абыхэм дэрэжэгъуэ естыныр си дежкIэ нэхъ лъапIэт сыт хуэдэ дамыгъэм нэхъри.
— Iыхьлыхэри хуабжьу бгъэгушхуэрт…
— Пэжщ. Си къуэхэм я ныбжьэгъухэм жраIэрт сызищIысыр, ауэ мащIэт зи фIэщ хъур сэ сы- олимп чемпиону. Дауи, иужькIэ щIэупщIэрти, Iуэхур зытетыр къащIэрт. НэхъыщIэм зэгуэрым абы и фIыгъэкIэ и егъэджакIуэм оценкэфI хуигъэуват.
— Уи лъагъуэм ахэр ирикIуа-къэ?
— Нэхъыжьыр щIыдагъэ къыщIэшыным пыщIауэ Сыбырым щолажьэ. НэхъыщIэм Китайм хьэрычэт Iуэхухэр щызэрехьэ. Илъэсий ипэкIэ абы Iэпхъуащ. Нэгъабэ щхьэгъусэ ищIащ китай цIыхубз.
— БгъэщIэгъуа?
— Хьэуэ. Ар абы и гъащIэщ. Ди унагъуэм зэрыщыгъэувар мыпхуэдэущ: «Уигу ирихьрэ? Къыхэпха? Псэу!». Ахэр иджыблагъэ къэкIуэжащ. НысащIэр тыншу инджылызыбзэкIэ мэпсалъэ, ауэ, си жагъуэ зэрыхъущи, ар сэ сщIэркъым. Абы сыкъигъэгугъащ, етIанэгъэ къыщыкIуэжынум ирихьэлIэу, урысыбзэр зригъащIэу дызэпсэлъэну.
— Уи къуэхэр спортым зэи дихьэхакъэ?
— Адыгэлъ зэращIэтыр ягъэгъуэщакъым — тIури зэгуэрым бэнэкIэ зэмылIэужьыгъуэхэм хэтащ. ЕхъулIэныгъэ гуэрхэри яIащ, ауэ IэщIагъэ яхуэхъуакъым. Сэри хэзгъэзыхьакъым — щхьэж и гъащIэ гъуэгур къыхехыж.
— Уи адэри ара зытетар?
— НтIэ, абы сэ куэдым сыхуиущиящ. Зэгуэрым сызыбгъэдишэри, къызэхъурджэуащ: «Илъэс пщыкIуий урикъуащ, цIыху балигъ ухъуащ. Уи ныбжьым итхэр, я псэ емыблэжу, Хэкур яхъумэу бийм пэщIэтащ, уэ щIагъщIэлъ фIэкIа пщымыгъыу лъакъуэрыгъажэкIэ пщIантIэм къыщыбожыхь. Апхуэдэ хабзэ диIакъым». Сытыт сщIэнур? Лъакъуэрыгъажэм сызэрытес спорт фащэм гъуэншэдж къытеслъхьэрэ пщIантIэм сыкъыдэкIыу щIэздзащ икIи шоссем сызэрынэсу щысхырти, зызгъасэрт. СыкъыщыкIуэжкIэ, аргуэру зысхуэпэжырт. Апхуэдэу си адэр арэзы сщIат.
— Арэзы пщIыри, лъагапIэ инхэм унэсащ.
— Сэ зыгъэсэн Львов щыщIэздзащ, си адэм абы къулыкъу щищIэрт. Налшык дыкъэIэпхъуэжа иужькIэ, къэсщIащ тренер цIэрыIуэ Хьэжалий Исуф лъакъуэрыгъажэ спортымкIэ секцэ зэригъэлажьэр. СощIэж, «Спартак» стадионым япэу сыкъыщыкIуар: пащIэ зытет лIы мылъагэр щIалэ гупым йошхыдэ. Баку щыIа зэхьэзэхуэхэм ахэр къикIыжауэ арат, зэрыхуэзгъэфэщамкIэ, щIагъуэу зыкъамыгъэлъэгъуауэ. Тренерыр апхуэдизу ину яхэкIиерти, сэри слъэмыкIыу блыным зескъузылIащ. Абы зэуэ зыкъригъэзэкIри: «Уэри сыт узыхуейр?», — жиIэри губжьауэ къызэупщIащ.
Зызгъэсэну сыкъызэрыкIуар къыщищIэм: «Лъакъуэрыгъажэм утесыф?» — псалъэхэр къызиутIыпщащ. Классификацэ билетыр сIэщIэлъти, хуэсшиящ. Абы итт япэ разряд сызэриIэр — спортым и мастер сащIыфынутэкъым, си ныбжьыр илъэс пщыкIуий ирикъуатэкъыми. Естам ит си бжыгъэхэм зэреплъу Исуф и пIэм ижыхьащ. Къызэплъри, аргуэру къызэупщIащ: «Илъэс дапщэ ухъурэ?». «ПщыкIубл», — жэуап естащ.
— И фIэщ хъуа?
— Хьэуэ. И мотоциклым сытригъэтIысхьэри, занщIэу унэм сыкъишэжащ. Си паспортым зыкъомрэ еплъащ. И фIэщ хъуртэкъым 1947 гъэм сыкъалъхуауэ. ИтIанэ жеIэ: «Зыхуапэ, зыгъэсэныгъэм уздэсшэнущ!».
— Япэ зыгъэсэныгъэр пщIэжрэ?
— ФIы дыдэу! Аращ кавказ бгы лъагэхэр гъунэгъуу япэ дыдэу щыслъэгъуар. Дахагъэм апхуэдизу сызыIэпишати, илъэс къэс къуршхэм къытезгъазэ хъуащ.
— Iуащхьэмахуэ лъапэ зыщыбгъасэу арат?
— Сыт щыгъуи. Уеблэмэ къэралым и гуп къыхэхам и тренерым хуэсIуэтащ си къуэшым и деж сыкIуэурэ альпинистхэм я гъусэу бгым зэрызыщызгъасэр. Абы ар къыфIэIуэхущакъым икIи къызжиIащ: «Альпинизмэр — хъарзынэщ, ауэ дэ лъакъуэрыгъажэ зэдэжэращ дызыхэтыр». Сэ къыгурызгъаIуэу сыхуежьащ хьэлъэ къетлъэфэкIыу зыдгъасэ нэхърэ къуршым къыщыджыхьмэ зэрынэхъ сэбэпыр. Хьэлъэхэм, ухуей-ухуэмейми, Iэпщэр ягъэбыдэ, лъакъуэрыгъажэ спортым хэтым дежкIэ ар къемызэгъщ. Абы щыгъуэми, къуршым ущыдэкIуейкIэ, уи бгымрэ лъакъуэмрэ ягъэ- лъэщ.
— Къуршым зыщыбгъэса иужькIэ уи ехъулIэныгъэхэм хэхъуэрэт?
— Дауи! Тырныауз къыщыщIэдзауэ Азау хуейм нэс тIэу-щэ урижэмэ, къару къыпхуэнэжыртэкъым. Къэзжари километри 150-160-м нэсырт. ЛъагапIэм сызэрыщыIэрат ар къызыхэкIыр. Iэпкълъэпкъыр йосэ жьы зэрыхуримыкъумрэ дэгъэзеигъуэу зэрыщытымрэ. Зэхьэзэхуэм щIидзэным зы тхьэмахуэ иIэжу абы укъохыжри, тафэм ущылъатэм хуэдэщ. Къэралым и командэ къыхэхам къыщыздыхэтхэм ягъэщIагъуэрт: «Лы цIынэ унэм щыуагъэшхыу ара?!». Зыкъомрэ яжесIакъым къуршым зырызыщызгъасэр. Ар си щэхут. ИужькIэ а Iэмалыр хэIущIыIу сщIащ. ЯпэщIыкIэ яфIэауанащ, итIанэ къэралым и командэ къыхэхар зэрыщыту абы техьащ.
— Апхуэдэ гукъэкIыж куэд уи тхылъым ихуагъэнщ?
— НтIэ. Куэд щIакъым а тхылъхэм ящыщ си ныбжьэгъухэм къазэрыхуздэсшэрэ. КъазэрыIэрыхьэу еджэу щIадзащ. Ауан защIыжырт, зыщыдыхьэшхыжырт, я щIалэгъуэр ягу къагъэкIыжырт. Я ныбжьыр илъэс пщыкIублым щитам ягъэзэжат.
— Шэджэм щекIуэкI зэпеуэхэм хуэдэхэм сытыт къуатыр?
— Сэ куэдрэ сабий зэпеуэхэм срагъэблагъэ икIи зэи зыри згъэщIэхъуркъым. СыщыцIыкIуам сэри къызэлIалIэу, сагъасэу щытащ. Ар зэи зыщызгъэгъупщэркъым. Уеблэмэ, сабийхэм ядэлэжьэныр, ахэр тегъэгушхуэныр си къалэну къызолъытэ.
Епсэлъар Хьэжы Ибрэхьимщ.
