Си еджапIэ — си къежьапIэ
Хэкупсэ гъэсэныгъэ
ЛIыхъужьхэр ягъэлъапIэ
«УФ-м и цIыхухэр хэкупсэу гъэсэным теухуауэ» федеральнэ програм-мэм ипкъ иткIэ, УФ-м ЩIалэгъуалэм я Iуэху-хэмкIэ и федеральнэ агентствэмрэ «Урысей хэкупсэ центр» IуэхущIапIэмрэ къыхалъхьауэ ирагъэкIуэкI Совет Союзым, Урысей Федерацэм, Лэжьыгъэм я ЛIыхъужьхэмрэ зи щIалэгъуэхэм-рэ я зэхуэзэ. «ЛIыхъужьхэм даIуощIэ» фIэщыгъэр зиIэ а проектыр Къэбэрдей-Балъкъэрми щаублащ.
Кнышев Анатолий Арцебарский Анатолий Ди республикэм и школакIуэхэм апхуэдэу иджыблагъэ къахуэкIуащ хьэщIэ лъапIэхэр: Совет Союзым и ЛIыхъужь, космонавт Арцебарский Анатолий, Урысейм и ЛIыхъужь, кхъухьлъатэзехуэ-гъэунэхуакIуэ Кнышев Анатолий, «Урысей хэкупсэ центр» IуэхущIапIэм и IэщIагъэлI Понарин Александр сымэ. Ди щIыналъэм къыщыкIуа япэ махуэм ахэр щыIащ «ДыгъафIэ къалэм». ЯпэщIыкIэ хьэщIэхэр щыгъуазэ хуащIащ щIэблэм щIэныгъэ куурэ гъэсэныгъэ екIурэ егъэгъуэтыным хуэгъэпсауэ сабий академием Iэмал гъуэзэджэхэр зэрыщыIэм, ахэр ирагъэплъащ абы и пэшхэм, шхапIэхэм, зыгъэпсэхупIэ щIыпIэхэм. ИужькIэ псори ирагъэблэгъащ зэIущIэр щекIуэкIы-ну актовэ пэш иным.
Академием щеджэ ныбжьыщIэхэм нэмыщI, лIыхъужьхэм яхуэзэну, епсэлъэну абы къекIуэлIат «Iуэхугъуэ куэд щызэфIах щIалэгъуалэ центрым» и волонтёрхэри, «ШколакIуэхэм я урысейпсо зэщIэхъееныгъэ» зэгухьэныгъэм Налшык щиIэ къудамэм хэтхэри, республикэм щылажьэ дзэ-хэкупсэ зэгухьэныгъэхэм я гъэсэнхэри, еджапIэ нэхъыщхьэхэм, курыт щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ щрагъэгъуэтхэм я студентхэри. ХьэщIэ лъапIэхэр тепсэлъыхьащ я гъащIэр къызэрекIуэкIам, «ЛIыхъужь» цIэ лъапIэр къэралым къащIыхуигъэфэщауэ щыта Iуэхугъуэхэри ягу къагъэкIыжащ. НыбжьыщIэхэм зэрызыхуагъазэ упщIэхэми жэуап шэщIахэри иратащ лIыхъужьхэм.
Понарин Александр Зэхуэзэм и кIэухыу хьэщIэхэм папщIэ сабийхэм концерт къызэрагъэпэщащ: ахэр къэфащ, джэгуащ, уэрэдхэр жаIащ. ИтIанэ псоми зэгъусэу сурэтхэр зытрагъэхащ.
КъыкIэлъыкIуэу хьэщIэхэм зрагъэхьэлIащ КъБР-м и Армеец ныбжьыщIэхэм я зэщIэхъееныгъэм хэтхэм я республикэпсо слётым. Iэгуауэшхуэм щIэту ирагъэблэгъа нэужь, ахэр гуапэу ехъуэхъуащ дзэ къулыкъум зыхуэзыгъасэ цIыкIухэм. Зэгухьэныгъэм хыхьагъащIэ сабийхэм я бгъэгум Арцебарскэмрэ Кнышовымрэ дамыгъэ цIыкIухэр халъхьащ, я Хэкур, щалъхуа щIыналъэр фIыуэ ялъагъуу псэуну, абыхэм я къыщхьэщыжакIуэ нэс хъуну къыхураджащ.
КъыкIэлъыкIуэ махуэм хьэщIэхэр щыIащ Шэджэм районым и Шэджэм къалэм дэт курыт школ №1-м, Дэбагъуэ Барэсбий и цIэр зезыхьэм. А еджапIэм ЛIыхъужьхэр щахуэзащ «ШколакIуэхэм я урысейпсо зэщIэхъееныгъэ» зэгухьэныгъэм Бахъсэн къалэм, Шэджэм, Бахъсэн районхэм щиIэ къудамэхэм я лIыкIуэхэм. Шэджэм районым и администрацэм Арцебарскэмрэ Кнышевымрэ папщIэ игъэхьэзырат нэгузыужь программэ хэха. Апхуэдэт, псалъэм папщIэ, школакIуэхэм ягъэхьэзыра флэш-мобыр, кхъухьлъатэзехуэ ныбжьыщIэхэм я гупжьейм и гъэсэнхэм я IэдакъэщIэкIхэм я гъэлъэгъуэныгъэр. Школым и еджакIуэ зэчиифIэ цIыкIухэм асыхьэтым ящIащ авиацэмрэ хьэршымрэ ятеухуа сурэтхэр икIи абыхэм ящыщу нэхъ дахэхэр хьэщIэхэм иратащ. ХьэщIэхэри бысымхэри зэдыхэтащ абыхэм папщIэ яубла адыгэ джэгум.
Хьэлэмэту, купщIафIэу, гуапэу екIуэкIащ а зэхуэзэхэр. Абы хэта дэтхэнэми илъэгъуамрэ зэхихамрэ куэдрэ игу зэрилъынум шэч хэлъкъым. Апхуэдэ зэIущIэхэр къыщызэрагъэпэщыну я мурадщ республикэм и нэгъуэщI щIыпIэхэми. ЩIэблэр хэкупсэу гъэсэнымкIэ абыхэм яIэ мыхьэнэр къыпхуэмылъытэным хуэдизщ.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
Ди псэлъэгъухэр
Аслъэн Майе: Псэк Iэ къыхэпха IэщIагъэм утезашэркъым
Гъэ еджэгъуэщIэр къызыхуэтыншэу зыублэжауэ къыпэщылъ къалэнхэм ныкъусаныгъэншэу ехъулIэхэм ящыщщ Кэнжэ жылэм дэт курыт школ №20-р. Дауи, ар зыкъомкIэ я фIыгъэщ еджапIэм и пашэу гъэмахуэ блэкIам ягъэува, филологие щIэныгъэхэм я кандидат Аслъэн Майерэ абы и нэIэм щIэту лажьэ IэщIагъэлIхэмрэ. А къалэным зэрыпэрыувэрэ куэд дэмыкIами, Майе хузэфIэкIащ егъэджакIуэхэми, еджакIуэ цIыкIухэми, абыхэм я адэ-анэхэми я деж пщIэрэ нэмысрэ къыщилэжьын.
КъБКъУ-р къиуха нэужь, Аслъэным урысыбзэмрэ литературэмрэ ехъулIэныгъэ иIэу щригъэджащ Къармэхьэблэ дэт курыт школ №3-м, абы и унафэщIуи илъэс куэдкIэ лэжьащ, IэнатIэм и цIэр фIыкIэ игъэIуу, республикэпсо зэпеуэхэм нэхъыфIу къыщалъытэу. А илъэсхэм абы игъэхьэзыращ икIи ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкIащ и кандидат диссертацэри. Лэжьыгъэм къыщигъэлъэгъуа зэ-фIэкI лъагэхэм папщIэ Аслъэн Майе къыхуагъэфэщащ IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм къабгъэдэкI щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр. «Си гур сабийхэм язот» урысейпсо зэпеуэм и лауреат хъури, Майе къратащ «ЩIыхьым и кубокымрэ» ды-щэ медалрэ.
УнафэщI щыпкъэм, лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэм, егъэджакIуэ Iэзэм иджыблагъэ упщIэ зыбжанэкIэ зыхуэдгъэзащ.
— Майе, уэ уащыщщ зи IэщIагъэмкIэ щIэныгъэ куу, зэфIэкI лъагэ зыбгъэдэлъ лэжьакIуэхэм. Куэд щыгъуазэщ укъыщалъхуа жылэм дэт еджапIэм ехъулIэныгъэфIхэр уиIэу узэрыщылэжьами. Уи гумрэ уи псэмрэ къыдыхьэу узыпэрыт а егъэджакIуэ IэщIагъэр дауэ къыхэпхат?
— ЕгъэджакIуэ IэщIагъэр адрей псоми яхуэмыдэу къысщохъу, сыту жыпIэмэ цIыхупсэм дэлажьэр, абы бгъэдэлъ дахагъ, къулеягъ псори наIуэ къэзыщIыфыр, ар зыунэтIыр, адэ-анэм нэмыщI, егъэджакIуэращ. Хуеджэ псори ирилэжьэфыркъым а IэщIагъэм — ар тэмэму езыхьэкIыфыр абы къыхуалъхуахэращ. Сэ сыкъапщтэмэ, зи IэщIагъэр псэкIэ къыхэзыхахэм са-щыщу зыкъызолъытэж. СыкъызыхэкIар дохутыр унагъуэти, нэхъ ипэIуэкIэ сэри си хъуэпсапIэхэр медицинэм епхауэ щытт.
А хъуэпсапIэр нахуапIэ хъуну къыщIэкIынт, урысыбзэмрэ литературэмкIэ егъэджакIуэу диIа Румянцевэ Любовь мыхъуатэмэ. Ар Краснодар крайм къикIри ди къуажэ школым къагъэкIуат егъэджакIуэу. Но-бэ хуэдэу си нэгум щIэтщ абы и дерсхэр. ЛитературэмкIэ дигъэдж темэр зытещIыхьа усакIуэм е тхакIуэм «дыдыщIигъурти» абы и гупсысэхэр, гурылъ-гурыщIэхэр псэкIэ зыхыдигъэщIэфырт Румянцевэм. Пушкиным и гъусэу Москва, Михайловскэм «къыщыткIухьырт», Толстойм «иужь диту» Ясная Поляна щIыпIэм «дыкъыщыхутэрт». Зэныбжьэгъухэр дерс нэужьым библиотекэм дызэрыхьырти, ди егъэджакIуэм дигъэцIыхуагъащIэ усакIуэм (тхакIуэм) и къалэмыпэм къыпыкIа тхыгъэхэр щIэдджыкIырт, дызэпеуэу. Зи IэщIагъэм хуэIэижь егъэджакIуэ гъуэзэджэм хузэфIэкIащ и гъэсэнхэм ящыщ куэд урысыбзэмрэ литературэмрэ дригъэхьэхын. Сэри сахэхуащ апхуэдэхэм икIи зэи сыхущIегъуэжакъым абы. А гуращэр зэрызэзгъэхъулIэфар си насып Iыхьэу къызолъытэ.
Курыт школыр фIы ды- дэу къэзухри, егъэджакIуэ IэщIагъэм сыщыхуеджащ КъБКъУ-м и тхыдэ-филологие факультетым. Абы лъандэрэ школым, сабийхэм сапыщIащ. Школ гъащIэм сыпэIэщIэу, си гъэсэнхэм сахэмыту си нэгу къысхущIэгъэхьэххэркъым. СызэригугъэмкIэ, IэщIагъэр псэкIэ къыхэпхамэ, абы зэи утезашэркъым икIи уи къарур щIихыркъым.
— Ди Кэнжэ къуажэм дэт курыт школ №20-м и унафэщI къалэным узэрыпэрыхьэрэ куэд дэмыкIами, зэрыжаIэмкIэ, уэ къыпхуэарэзыщ къыбдэлажьэхэри жылэдэсхэри. Дауэ къыпIущIа ди щIыпIэм и цIыхухэр, сабийхэр?
— ЖыпIэнурамэ, лъэныкъуитIри дызэхуэнабдзэгубдзаплъэу лэжьыгъэр сублащ. Зэман кIэщIым къриубыдэу гупымрэ сэрэ дызэсащ, еджакIуэ цIыкIухэми я гум сызэрыдыхьэным селIэлIащ. Гу зэIухакIэ къыспежьащ жылэм и унафэщIхэри нэхъыжьыфIхэри. Школыр гъэ еджэгъуэщIэм щыхуэдгъэхьэзырыжым зэуIуу дызэдэлэжьащ псори. Хуабжьу сэбэп къытхуэхъуащ къуажэ администрацэм и Iэтащхьэ Пщынокъуэ Олег, «Тхылъ» ООО-м и унафэщI Шавае-вэ Аминат, жылэм дэс хьэрычэтыщIэхэм, адэ-анэхэм ящыщ куэд. Гулъытэ къытхуащIащ кэнжэдэс нэхъыжьыфIхэм. Абыхэм зэрыжаIауэ, нобэ школым и зэIузэпэщыныгъэм хэтлъхьэм пщэдей дыщыгуфIыкIыжынущ, сыту жыпIэмэ зыхуей-зыхуэфI псомкIи къызэгъэпэщауэ щIэныгъэ зэзыгъэгъуэт ныбжьыщIэращ жылэм и къэкIуэнур зэлъытар. «ЩIэблэм щIэ-ныгъэфI ягъуэтмэ, къахэкIынщ цIыхум яхуэщхьэпэн IэщIагъэлIхэр, лэжьакIуэ пашэхэр», — къыхагъэщащ абыхэм.
Школым щылажьэхэри жылэдэсхэри дызыхущIэкъур зыщ: лъэпкъ гъэсэныгъэ екIурэ щIэныгъэ куурэ зыбгъэдэлъ цIыху къэгъэхъунырщ. Абы идохьэлIэ ди къаруи, щIэныгъи, зэфIэкIи.
— Узипашэ еджапIэр зыхуей-зыхуэфI псомкIи ирикъуу къызэгъэпэща, Майе?
— Ди школыр хъарзынэу къызэгъэпэщащ егъэджакIуэхэмкIэ. ЛэжьакIуэхэм я ныбжьым утепсэлъыхьмэ, абыхэм я процент 70-р ику иту илъэс 40-45-рэ мэхъу. Гъэ еджэгъуэщIэм ирихьэлIэу гупым къытхэхъуащ КъБКъУ-м и къудамэ зэмылIэужьыгъуэхэр къэзыуха IэщIагъэлI ныбжьыщIэ-хэу 8. Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэм и щэху псори зыщIэ ди нэхъыжьыфIхэм я нэIэм щIэту ахэр лъэпощхьэпоуншэу хэша хъунущ IэщIагъэм.
ЩIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ ди IэщIагъэлIхэм ирагъаджэ ди школым къекIуалIэ сабий 603-р. ДиIэщ унэм щедгъаджэ ныбжьыщIэхэри. Абыхэм ящыщ дэтхэнэми егъэджакIуэ щхьэхуэ егъэбыдылIащ. НыбжьыщIэхэр хуэпащ школ фащэ хэхакIэ. Ар тыншщ еджакIуэми адэ-анэхэми я дежкIэ.
Дерсым къыщагъэсэбэпыпхъэ псомкIи ди егъэджакIуэхэр къызэрызэдгъэпэщыным дыхущIокъу. Классхэм, кабинет щхьэхуэхэм я нэхъыбапIэр егъэджэныгъэм къигъэув иджырей мардэхэм хуэкIуэу зэпэщщ. Апхуэдэхэщ, къапщтэмэ, пэщIэдзэ классхэр щеджэхэр, информатикэмкIэ, химиемкIэ, биологиемкIэ, ОБЖ-мкIэ, физикэм-кIэ, географиемкIэ пэш-хэр. Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэм къыщыдогъэсэбэп электрон журналыр. Ар адэ-анэхэм я дежкIэ Iэмал тыншщ: уи сабийр зэреджэм унэм ущIэсу укIэлъоплъыф. Ауэ щыхъукIи, иджыри тхурикъуркъым техникэ Iэмэпсымэхэм ящыщхэр.
Школым щаIэ дерсхэм къадэкIуэу, ди ныбжьыщIэхэм ящыщ куэд йокIуалIэ Кэнжэ, Налшык щылажьэ гупжьей зэмылIэужьыгъуэхэм. НыбжьыщIэхэм я гупсысэм, къэухьым, зэфIэкIым заужьынымкIэ ахэр хэкIыпIэ хъарзынэщ.
— Ди псалъэмакъым и кIэухыу уи лэжьэгъухэм, жылэдэсхэм сыткIэ захуэбгъэзэнт?
— Псом япэрауэ, ди гъэсэнхэм я адэ-анэхэм, жылэм и унафэщIхэм фIыщIэ яхуэсщIыну сыхуейт школым щекIуэкI Iуэхухэм жыджэру зэрыхэтым папщIэ. Унагъуэмрэ еджапIэмрэ зэдэууэ дызэдэлажьэмэ, щIэблэр гъэсэным, щIэныгъэ егъэгъуэтыным епха къалэнхэр нэхъ тэрэзу зэфIэха хъунущ.
Апхуэдэу сыхуейщ си лэжьэгъухэм ящыщ дэтхэнэри IэнатIэм гукъыдэж иIэу, лэжьыгъэм и псэр хузэIухауэ къекIуэлIэну. Зи лэжьыгъэмкIэ дэрэжэгъуэ зыгъуэтыр, ар хьэлэлу зыгъэзащIэр насыпыфIэу къызолъытэ сэ. Уеблэмэ насыпыфIэр езым и закъуэкъым, атIэ лэжьыгъэ IуэхукIэ къегъэщIылIа псоми гукъыдэж, дэрэжэгъуэ яретыф а цIыхум. ЩIэныгъэм и дуней телъыджэр сабий-хэм къахузэIухынырщ егъэджакIуэ нэсым и лэжьыгъэм къыхуеджэныгъэу иIэн хуейр. Ди лэжьыгъэм худиIэ лъагъуныгъэ къабзэр ди гъащIэм гъуэгугъэлъагъуэ хурырехъу. ИтIанэщ егъэджакIуэ нэскIэ, щIэблэм я унэтIакIуэ IэзэкIэ къыщыдэджэнур.
Епсэлъар ТЕМУКУЕВЭ Iэсиятщ.
Щапхъэ
Анэдэлъхубзэм и къарур зыхозыгъащIэ
Дэтхэнэ егъэджакIуэми и къалэн нэхъыщхьэхэм хохьэ къытщIэхъуэ щIэблэм щIэныгъэрэ гъэсэныгъэрэ ябгъэдилъхьэныр. ЖыIэгъуафIэ щхьэкIэ, нэхъ лэжьыгъэ гугъу ды-дэхэм ящыщщ ар. Къапщтэмэ, псом япэрауэ, егъэджакIуэр щапхъэ зытрах цIыху гумызагъэу щытын хуейщ. КъищынэмыщIауэ, абы адыгэбзэмрэ литературэмрэ иригъэджмэ, и къалэнхэр тIукIэ нэхъыбэ мэхъу. Абы и пщэ къыдохуэ адыгэ хабзэри, лъэпкъым и тхыдэри сабийхэм ябгъэдилъхьэн хуейуэ. ИщхьэкIэ зи гугъу тщIы егъэджа-кIуэ къалэным фIы дыдэу пэлъэщхэм ящыщщ адыгэбзэмрэ литературэмкIэ сезыгъэджа Хьэждэгу Антисэ.
И къару щымысхьыжу щIэблэм ядэлажьэхэм ящыщщ Хьэждэгур. ЕджапIэм сыщыщIэса зэманхэм Антисэ нэхъри нэхъыфIыжу сигъэлъэгъуащ анэдэлъхубзэр, абы зыхызигъэщIэфащ бзэм и къарур, и IэфIы-пIэ псори. Анэдэлъхубзэм япэ зыри идгъэщын зэрыхуэмейм, дыкъызыхэкIа лъэпкъыр фIыуэ тлъагъуным, ди нэхъыжьыфIхэм пщIэ яхуэтщIыным, нэгъуэщI куэдми дыхуигъэсащ егъэджакIуэ гумызагъэм. Ар сабий-хэм яхущытщ набдзэгубдзаплъэу, дэтхэнэми зэрепсэлъэн бзэ къыхуегъуэтыф, абы щхьэкIэ ныбжьыщIэ-хэр Антисэ къечэнджэщу, къепсэлъылIэу апхуэдэщ.
Нарткъалэ дэт 6-нэ курыт еджапIэм щIэс сабийхэр абы хуегъасэ хабзэ, нэмыс яхэлъыным, хэкупсэу, лъэпкъыпсэу щытыным. Абы и урокхэм къыщегъэсэбэп егъэджэныгъэм ехьэлIауэ ФГОС-м къигъэув Iэмалхэр: джэгукIэ зэхуэмыдэхэр, теплъэгъуэ щIэщыгъуэхэр, зэпеуэхэр, нэгъуэщIхэри.
Егъэджэныгъэм щIэуэ къыхыхьэ IуэхугъуэщIэхэми зыщигъэгъуазэ зэпытщ Антисэ. Абы и лэжьыгъэм жыджэ-ру къыщегъэсэбэп Интернетыр, компьютерым и Iэмалхэр. Ахэр и дерсхэм лъабжьэ яхуищIурэ ди хабзэмрэ щэнхабзэмрэ, ди тхакIуэхэмрэ цIыху цIэрыIуэхэмрэ ятеухуауэ дерс зэIухахэр ирегъэкIуэкI.
Хьэждэгур ныбжьыщIэхэм яхэтщ гуапэу, тэмакъкIыхьу, яхуэсакъыу, я ныбжьэгъуфIым хуэдэу я дзыхь кърагъэзу. Абы иригъаджэхэм фIыкIэ зыкъыщагъэлъагъуэ еджапIэми, районми, республикэми щекIуэкI зэпеуэхэм, сыт щыгъуи увыпIэфIхэр къыщахьу. Псалъэм папщIэ, Табыхъу Алинэ къызэригъэпэща «Сабий радиопрограммэ нэхъыфI» зэпеуэм жыджэру хэтащ Антисэ игъэхьэзырахэри. АдыгэбзэкIэ екIуэкIа нэтынхэм екIуу зыкъыщигъэлъэгъуащ КъарэцIыкIу Инал икIи районым япэр, республикэм етIуанэ увыпIэр иджыблагъэ къы-щихьащ. Гукъинэж ящыхъуащ «ЦIыхур тхыдэм къызэрыхэщыжыр. XX лIэщIыгъуэ» конкурсым хэтахэми. Зэхьэзэхуэм пашэ щыхъуахэм ящыщщ Жэмбей Резуан, Семэн Руслан, Чэрты Амырхъан, КъарэцIыкIу Инал сымэ. «Си щIыналъэм и дахагъыр« район зэпеуэм хэ- та Жэмбей Резуан япэ увыпIэр къыхуагъэфэщащ; Борий Елдаррэ Къудей Элинэрэ республикэм ещанэ увыпIэр къыщахьащ.
Езы егъэджакIуэми и лэжьыгъэр гулъытэншэ хъуакъым, Антисэ 2010 гъэм къыхуагъэфэщащ УФ-м ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм щIыхь тхылъыр; 2004, 2009 гъэхэм егъэджакIуэхэм я зэпеуэм ар лауреат щыхъуащ; Аруан куейм и администрацэми 2004, 2006 гъэхэм щIыхь тхылъхэр къыхуигъэфэщащ; «Методикэ лэжьыгъэ нэхъыфIхэр» зэпеуэм 2010, 2011 гъэм щытекIуащ, «Урысей зэкъуэт» политикэ партым и фIыщIэ тхылъ къратащ 2012 гъэм. Абы къищынэмыщIауэ, «Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхухэр» жыхуиIэ тхылъым Антисэ и цIэр фIыкIэ къыщраIуащ.
Илъэс 36-рэ хъуауэ егъэджакIуэ IэнатIэм бгъэдэт, а IэщIагъэм хуэпэж Антисэ хуэфащэщ къыхуащI гулъытэхэр. Абы псалъэ гуапэхэр хужаIэ адэ-анэхэми, сабийхэми.
Дудей Заремэ.
Зэпеуэхэр
Набдзэгубдзаплъагъэ, акъылыфIагъэ, шыIэныгъэ
Сабийхэмрэ щIалэгъуалэмрэ я творчествэмкIэ республикэ уардэунэм иджыблагъэ щекIуэкIащ «АкъылыфIэ-2016» щIыналъэпсо зэпеуэм и щIыпIэ Iыхьэр. Абы хэтащ Налшык къалэ дэт курыт школхэу №№1-м, 4-м, 9-нэм, 13-м, 23-м, 28-м, 32-м, «ЕхъулIэныгъэ» еджапIэ центрым я 5 — 8-нэ классхэм щеджэ ныбжьыщIэхэр.
Зэпеуэр яублэн ипэ къихуэу абы хэты- ну ныбжьыщIэхэр щызэхуашэсащ IуэхущIапIэм и конференц пэшышхуэм икIи зэхьэзэхуэр зэрекIуэкIыну щIыкIэмрэ абы и мардэхэмрэ щыгъуазэ хуащIащ. ШколакIуэхэм япэу захуигъэзащ уардэунэм и унафэщIым и къуэдзэ ПщыукI Анютэ. Ар ехъулIэныгъэхэр зыIэрагъэхьэну ехъуэхъуащ зи зэфIэкIхэм еплъыжыну зэхьэзэхуэм къыхыхьа ныбжьыщIэхэм икIи яжриIащ мы Iыхьэм щытекIуэхэм республикэпсо утыкур къазэрыпэплъэр. ПщыукIым жиIахэм дыщIигъуу адэкIэ къэпсэлъащ Сабийхэмрэ щIалэгъуалэмрэ я творчествэмкIэ республикэ уардэунэм щIэныгъэ-къэхутэныгъэхэмкIэ и къудамэм и унафэщIым и къалэнхэр зыгъэзащIэ Куянцевэ Еленэ.
— «АкъылыфIэ-2016» зэпеуэр илъэс куэд лъандэрэ къыщызыдогъэпэщ ди щIыналъэм. Ар хеубыдэ «ЩIалэгъуэ. ЩIэныгъэ. Щэнхабзэ» фIэщыгъэр зиIэ щIэныгъэ-егъэджэныгъэ программэу «Сигма» республикэ щIэныгъэ зэгухьэныгъэм иригъэкIуэкIым, — къыхигъэщащ Куянцевэм. — IыхьитIу зэщхьэщыха зэпеуэм ехъулIэныгъэ къыщыфхьыфынущ, набдзэгубдзаплъэу, шыIэныгъэ фхэлъу Iуэхум фыбгъэдыхьэмэ. Фи мурадхэм фалъэIэсыну, къывэхъулIэну си гуапэщ.
ИужькIэ сабийхэм яхыхьащ щIэныгъэ-къэхутэныгъэхэмкIэ къудамэм и методист Уэтэр Оксанэ икIи абыхэм ягъэзэщIэну лэжьыгъэхэр наIуэ ящищIащ. Абы и дэIэпы- къуэгъут волонтёр ныбжьыщIэхэри. Абыхэм зэпеуэхэм я лэжьыгъэр гупжьейхэм щызэрагъэуIуащ.
Зэпеуэм и япэ Iыхьэм сабийхэм щхьэзакъуэ лэжьыгъэхэр ягъэзэщIащ. Абыхэм къагъэлъэгъуащ биологиемкIэ, матема-тикэмкIэ, урысыбзэмкIэ, информатикэмкIэ, физикэмкIэ, тхыдэмкIэ ябгъэдэлъ щIэныгъэхэмрэ гупсысэхэмрэ я кууагъыр. ЕтIуанэ Iыхьэм ныбжьыщIэхэр гуп-гупу зэпеуащ унэтIыныгъэ зыбжанэкIэ: «Эрудит», «Гаусс», «Пирамида», «Архимед», «Гупсысэ куу», «Унэ удзыфэ». Абдежым абыхэм къагъэлъэгъуащ ябгъэдэлъ щIэ-ныгъэмрэ зэфIэкIымрэ гупым и ехъулIэ-ныгъэм зэрыхалъхьэфыр, зы мурадым псори зэдэууэ зэрыхущIэкъуфыр.
Зэпеуэм кърикIуахэр къапщытэжа нэ-ужь, наIуэ къэхъуащ абы щытекIуахэри. НэхъыщIэIуэхэм (5 — 6-нэ классхэм щIэсхэм) ящыщу япэ увыпIэр къихьащ курыт школ №32-м и еджакIуэ Сэхъурокъуэ Артур. ЕтIуанэ увыпIэр хуагъэфэщащ курыт школ №28-м щеджэ Жуковский Дмитрий. Еща-нэ хъуащ гимназие №4-м щIэс Алъхъэс Ислъам. 7 — 8-нэ классхэм щеджэхэм ящыщу япэ увыпIэр иубыдащ курыт школ №9-м и гъэсэн Нало Лаурэ. ЕтIуанэ увыпIэр къихьащ гимназие №13-м щеджэ Хачатуров Филипп. Ещанэ увыпIэр зэдагуэшащ гимназие №4-м и еджакIуэ Шыкъ Уэзырмэсрэ гимназие №13-м щеджэ Теппеев Раулрэ.
Зэпеуэм щытекIуахэми къыхэжаныкIа-хэми щIыхь тхылъхэмрэ саугъэт лъапIэхэмрэ иратащ. Абы пашэ щыхъуахэр дяпэкIэ хэтынущ республикэпсо зэхьэ-зэхуэм.
Къардэн Маритэ.
