
Къэбэрдейм и тхыдэм щыцIэрыIуэщ генерал-майор Даутокъуэ Заурбэч (1886 — 1919 гъгъ.; дунейм ехыжа нэужь, генерал-лейтенант цIэр къыфIащын хуейуэ унафэ къащтащ). Абы и гъащIэмрэ Япэ дунейпсо зауэм щызэрихьа лIыгъэмрэ теухуащ Чхеидзе Константин итха «Прометей и лъахэ» повестыр (ди газетым тетащ абы щыщ пычыгъуэхэр).
ЗэрызауэлI хахуэм нэмыщI, Заурбэч усакIуэуи щытащ. Ди деж къэсар (е зэкIэ хэIущIыIу хъужар) адыгэ щIалэм и зы тхыгъэщ. Ар итщ зи цIэ къитIуа тхылъым. А зы усэри щыхьэт тохъуэ Даутокъуэ Заурбэч и Къэбэрдей хэкумрэ къызыхэкIа лъэпкъымрэ фIыуэ илъагъуу зэрыщытам.
Нобэ теддзэ усэр абы урысыбзэкIэ 1913 гъэм итхащ, анэдэлъхубзэм ар къригъэзэгъауэ щытащ Уэрэзей Афлик.
ДАУТОКЪУЭ Заурбэч
Си лъэпкъыр
Солъагъур пщIыхьэпIэ, пщIыхьэпIэ
шынагъуэ,
Си щIыфэр дэтхытхыу къыстехьэу
техьэгъуэ…
КIыфI Iувым къыхокIри, къыхохьэ
си пщIыхьым
Алъп шу абрагъуи къоувэ си пащхьэм.
Сышынэу соупщIыр: «Уэ хэтхэ уарей?»
Нэщхъейуэ къызоплъыр:
«Сэращ Къэбэрдейр…»
ЙокIуэтыр си шынэр, Iэнкуныр сIэщIоху:
Адыгэм къыпэплъэр си нэгу
къыщIыхьэху,
Сегупсысыху адыгэпсэр щIэгызым,
И напэм, и щIыхьым къапэплъэ пщэдейм,
ЛъэмыкIыу, гузасэу си гущIэм зехуз.
СоупщIыр аргуэру: «Уэра Къэбэрдейр?
Кавказым и мэIуу иджыри къэсар,
Щхьэхуиту, мышынэу щIым тету есар?»
Аргуэру нэщхъейуэ:
«Сэращ Къэбэрдейр…»
— Уи гъащIэ нэхур, Къэбэрдей,
Уи лъагъуныгъэр, лъыщIэж джатэр,
ХабзэфI хэлъахэр пасэрейм,
Уи лIыгъэр дэнэкIэ щыхэтыр?
Уи уэрэдыжьхэр, уи нарт лIыгъэр,
Нэпс гуащIэу напIэр щIэзысыкIыр,
ЩIалэгъуэ хъыжьэм и Iэлыгъэр
ДебгъэдзэжакIэ хьэрэкъуакIэ?
Бэвыгъэр зи нэщэнэ хьэсэр,
Уи къуршыпс уэрхэу къыпхуэIэсэр,
Губгъуэшхуэм хуиту щикъухьа
ХэкIуапщIэ куэдыр дэнэ пхьа?
Адыгэм къыддалъхуа зышыIэр,
Пхэлъа Iущыгъэр дэнэ щыIэ?
Къызэтена иджы ди хабзэр:
Нэхъыжьым, хьэщIэм хуэтщI нэмысыр?
Щыхэтыр дэнэ лIым и псалъэр?
Зэкъуэшыныгъэ щапхъэ пщалъэр?
ШыгъупIастэм и пщIэр ягъэину,
Хъуэхъу дахэр щыIу адыгэ Iэнэр?
А псори мы дуней емынэм
Иужьыгуу, гум щыжеижа,
Уи фIэщ мыхъужу уи къэкIуэнур,
Мы гъащIэм укъыхэнэжа?
ПлъэкIыну, тхыдэм птелъ и щIыхуэм,
ЗыпхуэмыIэту, плIэр иухуэу,
КъыхэмыщтыкIыу уи гур, уи псэр
Иджы зепхьэну адыгэцIэр?
… Губжьауэ шу уардэм жэуап къызидзар,
Блэ фIыцIэ шэрэзу, си гущхьэм пхидзащ.
АрщхьэкIэ згъуэтыжщ дэрэжэгъуэ
щIэрыщIи,
Мы си гум къеуэн щIидзэжащ
мащIэ-мащIэу:
— Сабийуэ псэ махэ, щхьэ уи гум ихуа
Си лъэпкъым игъащIэм псэукIэу иIар?
Щхьэ уигу IэщIэхуа — зыхъумэжым
зи хэкур
Ахърэтым къыщожьэ жэнэтым и жьэгур.
Сыт щыгъуи мы псалъэхэр уи гум игъэлъ,
А псалъэхэр ныпу лIыхъужьым IэщIэлъщ:
«Шууейм и нэмысыр, и щIыхьыр зыIэтыр
И Хэку къихьа бийм иращIэкI
къэзэуатырщ».
