Хеопс фирхьэуным хурагъэщIа пирамидэм и пэш щэхухэр
Японием и Нагоя къалэм дэт университетым щылажьэ физикхэм Хеопс и пирамидэм мюоннэ сканированиекIэ къыщагъуэтащ гъуэжлау абрагъуэу «къэлъагъуэ» ку нэщIышхуэ.
Пасэрей Мысырым и ухуэныгъэ нэхъ ин дыдэхэм хабжэ Хеопс и пирамидэр илъэс мини 4,5-рэ ипэкIэ дунейм къытехьащ. Абы метри 139-рэ и лъагагъщ. Кхъэхалъэжьхэм я щхьэщыгум тращIыхьу щыта адрей пирамидэхэм емыщхьу, Хеопс ейм и кIуэцIым пэш зэпэщхьэхуэу зыбжанэ хэтщ. Ди лъэхъэнэм и IX лIэщIыгъуэм а пирамидэм къыщагъуэтауэ щытащ Хеопс фирхьэунымрэ Пащтыхь Гуащэмрэ я «лэгъунэхэмрэ» Пэшышхуэ гъэлъэгъуапIэмрэ (галереемрэ).
Ахэр XIX лIэщIыгъуэм щIэныгъэлIхэм къаплъыхьауэ щытащ. АтIэми, ухуэныгъэ абрагъуэм нэгъуэщI пэш щхьэхуэхэр иIэми, абыхэм ящыщ зыр езы фирхьэуным кхъэлэгъунэу хухахауэ щытами щIэныгъэлIхэмрэ лъахэхутэхэмрэ иджыри къыздэсым къахуэщIакъым.
Япон физикхэм иджыблагъэ ирагъэкIуэкIа сканированиер ScanPyramids проектым, 2015 гъэм щегъэжьауэ лажьэм, и зы Iыхьэщ. ЩIэныгъэлIхэм къалэн зыщащIыжащ фирхьэунхэу Хеопсрэ Хефренрэ я пирамидэхэу Гизэ щIыналъэм щыIэхэм, «Къутахуэ», «Тхьэмбылыфэ» пирамидэхэу Дахшур щIыпIэр зи хэщIапIэхэм я кIуэцIхэм щIыхьэу, пэш гъэпщкIуахэр абыхэм къыщалъыхъуэну. Мы проектым къыщагъэсэб инфра-плъыжь (инфракраснэ) термографиер, мюоннэ радиографиер, 3D-реконструкцэр.
Хьэрш (космическэ) мэскъалхэр, Дыгъэм къыпкърылындыкIхэри Дыгъэм и къэухьым (и системэм) адкIэжкIэ къикIхэри, и нэхъыбапIэм зэрызэхэтыр протонщ.
ЩIым и хьэуам (атмосферэм) къыхыхьэ мэскъалым гуащIагъэшхуэ зэрыпкъры-тым къыхэкIыу, абы езым хуэдэ нэгъуэщI «цIыкIужьейхэри» куэдыкIейуэ къегъэщI, я нэхъыбапIэр пионрэ мюонхэу. Иужьрейхэм аргуэру нэгъуэщI мэскъалхэр дунейм къытрагъэхьэ. Минусу зэщIэузэда мюонхэр зэрызелъатэр секундэм и миллион бжыгъэ къутахуэм къызэщIиубыдэ зэман кIэщI дыдэм хуэдизщ. Ахэр, ЩIым тет цIыхухэми, псэущхьэхэми, жыгхэми, къэкIыгъэхэми зэран яхуэмыхъуу, зыхуэзэ псоми япхролъэтыкI, якIуэцIропсыкI. Абы щыгъуэми, нэхум зэрызидзым и хуабжьагъым хуэдиз дыдэ яIыгъщ.
АтIэми, езы мэскъалхэр пкъыгъуэ Iувхэм щапхрыкIкIэ, я гуащIагъым и Iыхьэ гуэр абдежым къыщагъанэ, щафIокIуэд. Абыхэм я апхуэдэ «шыфэлIыфэмрэ» я зыкъэгъэлъэгъуэкIэмрэщ физикхэм щIэгъэкъуэн яхуэхъури къагъэсэбэпри. ЩIэныгъэлIхэм, я къэзыпщытэ Iэмэпсымэ хэхахэмкIэ мюонхэм зэрызащIым кIэлъыплъурэ, къахутэ мывэм къыхэщIыкIа ухуэныгъэ быдэхэм, мафIэбгхэм (вулканхэм), Мысырым, ижьырей майехэм, ацтекхэм я пирамидэхэм я кIуэцIхэм щыIэ ку нэщIышхуэхэр.
— ИкъукIэ дызыгъэгуфIэщ, гугъэфIхэри дэзыгъэщIщ, мюонхэр зыпхрыкIым къыщымынэу, я гуащIагъым щыщ гуэрхэр абдежым къызэрыщагъанэр, — къыхегъэщ хьэршым къикI мэскъалхэр джыным куэд щIауэ дихьэх, США-м и Техас штатым и университет нэхъыщхьэу Остин къалэм дэтым щылажьэ физик Швиттерс Рой. — Абыхэм апхуэдэ «хьэл-щэн» зэраIэр дэркIэ «дыщэ къыщIэхыпIэщ», къэхутэныгъэщIэхэмкIэ дыкъэзыгъэгугъэщ.
Мысырым и пасэрей щIэиныр джыным куэд щIауэ яужь ит щIэныгъэлI цIэрыIуэ, Инджылызым и Бристоль къалэм дэт университетым щылажьэ Додсон Айдан къызэрилъытэмкIэ, метр 30 зи кIыхьагъыну къахута ку нэщIышхуэм «къыдгуригъэIуэфынущ» езы пирамидэр щызэтралъхьэм къагъэсэбэпауэ щыта Iэмалхэр зыхуэдэри, фирхьэуным и кхъэлэгъунэр здэщыIэ лъэныкъуэри, адрей къамыхута пэшхэр здэщыIэри.
АНЗОРЫКЪУЭ Къесын.
