Дигухэм щыпсэу гуфIэгъуэшхуэ
Балъкъэр лъэпкъым и махуэ лъапIэ
Илъэс 61-рэ и пэкIэ балъкъэрхэр хуит хъужащ ирагъэбгына адэжь хэкум къагъэзэжыну. Зыуэ щыт Къэбэрдей-Балъкъэрым гуачу зэхэзехуэн ящIауэ щыта лъэпкъым и тхыдэр гуауэщ, хьэзабкIэ гъэнщIащ.
ИкъукIэ залымыгъэшхуэт абыхэм кIэлъызэрахьар. Хэку зауэшхуэм и лъэхъэнэм, бийр хагъащIэу хуежьа къудейуэ, Совет Союзым щыпсэу лъэпкъхэм ящыщ зыбжанэ хамэ щIыпIэхэм ягъэIэпхъуащ. Абыхэм яхэхуат балъкъэрхэри — 1944 гъэм гъатхэпэм и 8-м дашри, Азие Курытымрэ Къэзахъстанымрэ ирагъэтIысхьащ. Нэхъыбэу хамэ щIыналъэм къыщыхутар зи ныбжь хэкIуэтахэрщ, цIыхубзхэрщ, сабийхэрщ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, а зэманым балъкъэр щIалэхэр зэуапIэм щыIэт щхьэмыгъазэу фашист зэрыпхъуакIуэхэм япэщIэту.
Сталиныр дунейм ехыжа нэужь, къэралым и политикэм зихъуэжащ. КПСС-м и XX съездым абы и тетыгъуэм ялэжьа щIэпхъаджагъэхэр щызэпкърахащ икIи я щIыналъэхэм ирагъэкIа лъэпкъхэм я Iуэхур къыщаIэтащ. Хамэ щIыпIэхэм ягъэIэпхъуауэ щыта лъэпкъхэм ящыщ унагъуэ щхьэхуэхэм щалъхуа щIыпIэхэм ягъэзэжыну хуит ящIащ Совет Правительствэм 1956 гъэм гъатхэпэм и 13-м къыдигъэкIа унафэмкIэ.
А гъэ дыдэм щэкIуэгъуэм и 24-м КПСС-м и ЦК-м къищтащ «Къалмыкъ, къэрэшей, балъкъэр, шэшэн, ингуш лъэпкъхэм я лъэпкъ автономиехэр къызэгъэпэщыжыным и IуэхукIэ» унафэр. 1957 гъэм щIышылэм и 9-м СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым къыдигъэкIащ «Къэбэрдей АССР-р Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-у зэхъуэкIыжыным и IуэхукIэ» указыр. А гъэм мазаем и 11-м указым къару игъуэтащ икIи, зэраубзыхуам тету, балъкъэрхэм я хэкум къагъэзэжу щIадзащ.
1957 гъэм гъатхэпэм и 28-м Налшык къыщызэIуахащ Къэбэрдей АССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и сессие. Псом япэу ар зытеухуар балъкъэр лъэпкъым и автономиемрэ и къэралыгъуэмрэ зэфIэгъэувэжынырт. Сессием къыщыпсэлъа псоми къыхагъэщащ балъкъэрхэм къызэрагъэзэжым республикэм ис лъэпкъ псори зэрыщыгуфIыкIыр, ахэр я пIэ изэгъэжынымкIэ, лэжьапIэ ягъуэтынымкIэ ядэIэпыкъун зэрыхуейр. Сессием къыщащтащ «Къэбэрдей АССР-р Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-у зэхъуэкIыжыным и IуэхукIэ» законыр.
А щIыкIэм тету, балъкъэрхэм я къэралыгъуэ ягъуэтыжащ, парт, совет органхэм балъкъэрхэр щылэжьэну хуитыныгъэ яIэ хъужащ. Бэлыхь зытелъа лъэпкъым зыщIэгъэкъуэн, щIалэгъуалэр егъэджэн хуейт, блэкIа илъэс 13-м къриубыдэу абыхэм я щIэныгъэм, гъуазджэм, щэнхабзэм хэщIыныгъэшхуэ ягъуэтати.
Къызэрагъэзэжу ди къуэшхэр жыджэру хыхьэжащ республикэм щекIуэкI политикэ, жылагъуэ, щэнхабзэ гъащIэм. 1959 гъэм и гъатхэпэм КъБАССР-м и щIыпIэ советхэм балъкъэр 513-рэ, Совет Нэхъыщхьэм и депутату а лъэпкъым и лIыкIуэ 15 хахауэ щытащ.
1958 гъэм и щIышылэм къыщыщIэдзауэ балъкъэрыбзэкIэ «Коммунизмге жол» газетыр къыдагъэкIыу щIадзэжащ. Республикэ газетхэм, журналхэм къытрадзэрт балъкъэр тхакIуэ пажэхэм я IэдакъэщIэкIхэр…
80 гъэхэм я етIуанэ Iыхьэм къэралым къыщащтэу щIадзащ зи хэку ирашауэ щыта лъэпкъхэм я хуитыныгъэхэр нэсу къызэгъэпэщыным теухуа унафэхэр. Урысей Федерацэм и Совет Нэхъыщхьэм 1991 гъэм мэлыжьыхьым и 26-м къыдигъэкIащ «Лей зыкIэлъызэрахьа лъэпкъхэр зыкIи зэрымыкъуэншам щыхьэт техъуэным и IуэхукIэ» законыр.
Иджы гъатхэпэм и 28-м республикэм и жылагъуэ псоми цIыхухэр щызэхохьэ, гуфIэгъуэр зэдагъэлъапIэу. Нобэ балъкъэрхэм зыхуей псори ягъуэт, я цIэр къэралыгъуэм къыхощ, я щэнхабзэм зеужь. Мы зэманым ди республикэм, нэгъуэщI щIыпIэхэм щолажьэ абыхэм къахэкIа академикхэу, щIэныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэм я доктору, кандидату 250-м щIигъу. А зы щапхъэр щыхьэт тохъуэ лъэпкъыр къэщIэрэщIэжыным гулъытэшхуэ зэригъуэтым.
НэщIэпыджэ Замирэ,
ДунейпсоАдыгэХасэм и вице-президент.
Зэи ящыгъупщакъым
1944 гъэм гъатхэпэм и 8-м Сталиным и унафэкIэ балъкъэрхэр КъБАССР-м ирашауэ щытащ. Сэ абы щыгъуэ сыкъалъхуатэкъым, ауэ, ди адэм жиIэжу зэрызэхэсхамкIэ, зэкIэлъхьэужьу къех машинэшхуэхэмкIэ Зеикъуэ сыхьэт бжыгъэм къриубыдэу блашащ Бахъсэн аузым щыпсэу ди гъунэгъухэм я ини я цIыкIуи. Махуэр щIыIэт, цIыхухэр дахэ-дахэу хуэпатэкъым, я хьэпшыпхэм, унэлъащIэхэм ящыщуи IэкIэ къахуэщтэр здрашэжьауэ арат.
— Абы щыгъуэм, — игу къигъэкIыжырт си адэм, — машинэхэр ХьэтIохъущыкъуей Ипщэм и къуажэкум къэсауэ, япэ ит «Студебеккер»-м зыгуэр къыщыщIри, псори зэкIэлъхьэужьу къэувыIащ. Зы балъкъэр лIыжь къэгуоуащ: «Уа, жэмыхьэт, уа, ди псэр зышхын адыгэхэ, дыздашэри дыщIашэри тщIэркъым. Мы зымкIэ сыныволъэIу: фи колхоз тхьэмадэм мэл зыбгъупщI щIыхуэу сIихауэ щытащ, бжьыхьэм къызитыжыну. КхъыIэ, ар игу иригъэлъыну, дыкъэкIуэж хъумэ, къызитыжыну фысхуелъэIуж».
Зеикъуэ колхозым и унафэщIу а лъэхъэнэм лажьэр УФ-м и Къэзыбж палатэр илъэсихкIэ зезыхьа Къэрмэкъуэ Хьэчим и адэ Мухьэмэдти, щIэх дыдэу нагъэсащ абы и деж хъыбарыр. Мухьэмэд занщIэу унафэ ищIащ колхозым и хъумапIэм хьэзыру щIэлъ лы гъур, кхъуей, щIакхъуэ, хугу сыт хуэдэхэр гъуэмылапхъэу ягъэхьэзырыну. Ерыскъыр я хэкум ирагъэкI тхьэмыщкIэхэм кIэлъашэри, зэрыс машинэхэм трагуэшауэ щытащ.
Илъэс пщыкIущ дэкIыу балъкъэрхэм я адэжь щIыналъэм къагъэзэжа нэужь, си адэ Мусэбий къигъуэтыжауэ щытащ а лIыжьыр икIи я щхьэ кърикIуари, я фэм икIари, хамэ щIыпIэм зэрыщыпсэуари жригъэIэжащ. Гундэлэн щыщт ар, Махиевхэ ейт, и цIэр, сыщымыуэмэ, Зейтунт.
Ди адэшхуэр, къапщтэмэ, хуэкъулейуэ псэуащ. Бэлыхьлажьэ бгъэдэлъу аратэкъым, ауэ Iэщ куэд, выгухэр, шыгухэр, шхын щихъумэ щIыунэ зыбгъупщI иIэт. Абы и гъэтIылъыпIэхэм щыбгъуэтынут лы гъэгъуа, махъсымэ, джэдыкIэ, шху, кхъуей — щIыIалъэм далъхьэ хабзэ ерыскъыхэр. Бахъсэн аузыщхьэмкIэ щыпсэу балъкъэрхэр къыщехым деж ХьэфIыцIэ Дэвей деж къыщымыувыIэу зэи къанэртэкъым. ИкIи и благъэт ахэр абы, щхьэгъуситI иIати, зыр къэзылъхуар балъкъэрт.
1957 гъэм, балъкъэрхэр хуит ящIауэ къыщыкIуэжым, сэ илъэс 11 сыхъурти, сощIэж я хьэпшыпхэр лъагэу зэтелъхьауэ машинэшхуэхэм къищу блашыжу зэрыслъэгъуар. Машинэм къикIыжа нэужь, щIым зыхадзэрэ гъыуэ, илъэс 13-кIэ ямылъэгъуа я лъахэм къызэрихьэжам къарит гурыщIэр я нэгум иплъагъуэу апхуэдэт. Балъкъэр къуажэхэр — Гундэлэн, ЛашкIутIэ, Бейдыдж, Былым — Зеикъуэ пэгъунэгъути, абыхэм дыкIуэрейуэ щытащ а лъэхъэнэм. Уеблэмэ, балъкъэрхэр щыдашам лей зрахахэм я унэхэр хуахъумэу ди благъи дэсауэ щытащ Гундэлэн. Лей зытехьахэм я лъапсэхэр хэкIуэдэжынущ жаIэри, ди къуажэм щыщу унагъуэ 500 хуэдиз дагъэтIысхьауэ щытащ абы. Къуэшым хуэдэу кърагъэблэгъэжащ адыгэхэм балъкъэрхэр. ИкIи а илъэсхэм къриубыдэу яIыгъа унэхэм нэгъуэщI пэшхэр гуащIыхьауэ, лъэгухэр иралъхьауэ, тэмэму зехьауэ иратыжащ.
Зеикъуэр а зэманым Iуащхьэмахуэ щIыналъэм и центрти, балъкъэр куэд щылажьэрт ди къуажэм. Яшхын, зыхэпсэукIын ямыIэу, щIэрыщIэу псэун щIэзыдзэжахэм ди колхозым адыгэш 250-рэ, Iэщышхуэу 500, мэлу мин бжыгъэ Гундэлэным иритауэ щытащ. КъищынэмыщIауэ, зи унэр чыжьпхъэжь хъуахэм ди къуажэ ухуакIуэхэр хуелэжьащ, Гундэлэн дэт школри зэрагъэпэщыжащ.
Балъкъэрхэм я щхьэ кърикIуа мыгъуагъэр зэманым блихри, лъэпкъ дахэу къэщIэрэщIэжащ, илъэс куэд щIауи зэхущытыкIэфIхэр ди зэхуаку дэлъу дыкъызэдокIуэкI.
ХьэфIыцIэ Мухьэмэд,
«Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ,
Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ.
Апхуэдэт Шамкъыз
1963 гъэм и кIэухым республикэм щыяпэу «Налшык» совхозым щагъэуват «веер»-кIэ зэджэ, жэм къызэраш Iэмэпсымэхэр. Куэд а IуэхущIэм тегушхуэртэкъым: зегъэсэгъуейуэ, зехьэгъуейуэ, гъэшым кIэричыну къалъытэрти, Iэщыхъуэхэм зралъэфыхьырт. ИтIанэ фермэм ирагъэблэгъащ жэмыш пашэхэу Чигировхэ Шамкъызрэ Розэрэ, Конаковэ Зое, Гергоковэ Сурэт сы-мэ. А цIыхубз Iэрыхуэхэм IэмэпсымэщIэм псынщIэу зрагъасэри, къыкIэлъыкIуэ илъэсым жэм къэс хуэзэу шэ литр 3278-рэ къыщIашащ. Адрейхэри хуэм-хуэмурэ лэжьэкIэщIэм щытегушхуэм, совхозым и гъэш фермэ псори абы хуагъэкIуащ.
Шамкъызт еш зымыщIэр: зэпымыууэ Iэщым яхэтт, зэрагъашхэм кIэлъыплъырт, и жэм гупыр къабзэу зэрихьэрт. И IэщIагъэм ар пасэу щыхэгъуэзат хамэщI жыжьэм. Хэку зауэшхуэм къыздриха уIэгъэм я адэр яIэщIихат, зэрыбыни 8-м я нэхъыжьти, еджэныр къигъанэри, хъыджэбз цIыкIуу фермэм кIуащ икIи нэхъыжьхэм ехьэехуэу жэм 13 IэкIэ къишу хуежьащ. Апхуэдэурэ гугъуехьхэр къызэринэкIщ, пашэхэм яхыхьэри, зыхэт гупым бжьыпэр щиубыдащ. И ехъулIэныгъэхэр къалъытэри, 1957 гъэм Москва щIалэгъуалэмрэ студентхэмрэ я еханэ Дунейпсо фестиваль щекIуэкIам ягъэкIуащ. Абы щыгъуэ зэрыхъур илъэс 15-т. Къыщигъэзэжам хъыбарыфI къыпэплъэрт — къэмыланджэжу зэрылажьэм къыпэкIуэу, «ЩIыхьым и дамыгъэ» орденыр къыхуагъэфэщат.
Къэбэрдей-Балъкъэрым къэкIуэжа нэужь, Белэ Речкэ жылагъуэм и «Акъ-Су» колхозым и пщIэр къиIэтащ, и зэфIэкIыр къалъытэри, къуажэ, иужькIэ Налшык къалэ Советхэм я депутату хахащ. 1976 гъэм Шамкъыз и жэрдэмкIэ фермищ зэхагъэхьэжри, пенсэм кIуэхукIэ абы и унафэщIу щытащ.
Чигировэ Шамкъыз Къэбэрдей-Балъкъэрым и Совет Нэхъыщхьэм и ебланэ хэхыгъуэм и депутату щытащ. 1965 гъэм «Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь» цIэ лъапIэр къыфIащащ.
Дохъушокъуэ Синэ.
Балъкъэрхэм я щIыналъэм къагъэзэж. 1957 гъэ
ЩIылъэ вагъуэ Энеев Тимур
ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием и Президиумым хэт, хьэршым епха IэнатIэхэмкIэ абы и къудамэм и унафэщI, механикэмкIэ, хьэрш ракетэхэр зэпкърылъхьэнымкIэ IэщIагъэлI Iэзэ, академик ЭнеевТимур Магомед и къуэр балъкъэр лъэпкъым и бын пажэхэм ящыщщ.
Энеевыр Лениным и цIэкIэ щыIа Къэрал саугъэтым и лауреатщ. Хьэршыр джыным, ар къэгъэIурыщIэным теухуа и къэхутэныгъэхэм папщIэ щIэныгъэлI пажэм къыхуагъэфэщащ Ленин, Бэракъ Плъыжь орденхэр. Абы и IэдакъэщIэкIхэм я нэхъыбэр хуолажьэ хьэршым яутIыпщ Iэмэпсымэхэм я псынщIагъыр къэхутэнымрэ ахэр цIыхум и унафэм щIэгъэтынымрэ. Апхуэдэ и щIэныгъэ лэжьыгъэ купщIафIэхэм папщIэ абы къратащ Цандер Ф. А. и цIэкIэ щыIэ дыщэ медалыр.
Энеевым и сабиигъуэр Москва щигъэкIуащ. Курыт еджапIэм щыщIэса илъэсхэм Тимур дихьэхыу хуежьащ хьэршым теухуауэ Циолковскэм иIа гупсысэхэм. ЩIалэ гурыхуэм есэпымкIэ, физикэмкIэ, астрономиемкIэ япэ къиувэ гупым яхэттэкъым. Тимур щIэхъуэпсырт а щIэныгъэ хьэлэмэтхэм нэхъ куужу щыгъуазэ зищIыну, абыхэм я лъагапIэхэм нэсыну.
Хэку зауэшхуэм щIалэщIэм и мурадхэр къызэпиудами, абы хузэфIэкIащ къэралым и еджапIэ нэхъыщхьэхэм ящыщу нэхъ цIэрыIуэ дыдэм — Москва дэт къэрал университетым — щIэныгъэ щызригъэгъуэтын. Ещанэ курсым щIэсу арат, Энеевым и курс лэжьыгъэм щIэныгъэлI цIэрыIуэхэу Келдыш Мстислав, Космодемьянский Аркадий сымэ гу щылъатам. Хьэршым лъатэ ракетэм и гъуэгур убзыхунымрэ ар цIыхум и унафэм щIэгъэтынымрэ теухуат студент Энеевым и япэ къэхутэныгъэ лэжьыгъэр. Куэд дэмыкIыу Тимур и Iэдакъэ-щIэкIыр щIэныгъэ журнал цIэрыIуэхэм къытрадзащ. Абы щыгъуазэ зызыщIа куэдым зыжьэу жаIащ щIалэщIэм и лэжьыгъэм къэрал щIэныгъэм зиужьынымкIэ мыхьэнэшхуэ зэриIэр.
1948 гъэм еджэныр къиуха нэужь, Энеевым и щIэныгъэм щыпищащ МКъУ-м и аспирантурэм. Иджы абы и къэхутэныгъэхэм нэхъри зригъэубгъуат: ахэр тещIыхьат щIыналъэ жыжьэхэр зэпызычыф баллистическэ ракетэхэм я псынщIагъыр убзыхунымрэ зэрылъатэ гъуэгур гъэнэIуэнымрэ Энеевым и къэхутэныгъэщIэхэм япкъ иткIэ, апхуэдэ ракетэхэр нэхъ жыжьэ лъэтэф хъуауэ щытащ. Апхуэдэ лэжьыгъэ купщIафIэ зи къалэмыпэм къыщIэкIа Тимур и кандидат диссертацэр ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкIащ икIи есэп щIэныгъэхэм я кандидат цIэр къыфIащащ.
ЩIэныгъэхэм я доктор цIэр къыхуагъэфэщэн папщIэ Энеевым хэхауэ зы лэжьыгъэ гуэри ищIакъым. ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием и Президиумым хэтхэм зэдэарэзыуэ а цIэ лъапIэр ди лъахэгъум къыфIащащ, абы и IэдакъэщIэкIхэу япэ IэрыщI спутникыр хьэршым утIыпщыным теухуауэ щытахэм папщIэ.
ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 50 гъэхэм Энеевыр щылэжьащ РАН-м Стекловым и цIэр зезыхьэ и Математикэ институтым. Сыт хуэдэ унэтIыныгъэкIи ядэхъуу, пэрыту ар ядэлэжьащ дунейпсо цIэрыIуагъ зиIэ щIэныгъэлIхэу Келдыш, Годуновым, Тихоновым, Гельфанд, нэгъуэщIхэми. Езыри цIэрыIуэ щыхъуащ щIэныгъэм и дунейм.
Къэбарт Мирэ.
Усыгъэхэр
Кулиев Къайсын
Ди къуршхэм ди бзэр щыIужащ
(«Хочуев Сэлихь и фэеплъу» усэм щыщщ)
… Уэ пасэу, пасэу дэ утфIэкIуэдащ,
ИужькIи дэ уIэгъэ куэд дгъуэтащ.
Гузэвэгъуэшхуэ къыхыхьат
ди гъащIэм,
Иухуэу ди плIэр,
дыкъызэфIигъащIэу.
Ауэ ди лIакъуэр абыи къелащ,
Насыпыншагъэм дыхуэмыгъэлIа.
Аргуэру ди бзэр щыIужащ
ди къуршхэм,
Ди лъэпкъри ядопсэу ди лъэпкъ
зэкъуэшхэм.
А гуфIэгъуэшхуэр дигухэм
щыпсэунщ,
ХъыбарыфI псоми ящхьэу ар
щытынщ.
Пэрыхьэжащ щIыр зывэр и
лэжьыгъэм,
Пэрытхэм Iэщым къагъэлъагъуэ
лIыгъэ.
Бахъсэн щыпсэухэм икIи
шэрэдждэсхэм
Я бынхэр еджэу нобэ школхэм
щIэсхэщ.
Зэгуэр дунейр дэ кIыфI
къыщыттехъуам,
Апхуэдэ гъащIэт ди псэм
къилъыхъуар!
Гуртуев Сэлихь
Зэманым и уасэр
Нэхъыжь къалэным и гугъуагъыр
Иджы къэтщIэну къытхуихуащ…
Ди щхьэцым феплъыт и
хужьагъым, —
Куэд щIауэ щIалэгъуэр иухащ.
Къыр натIэм къехуэхын къудейуэ,
Телъ уэсым жьыгъэр изогъэщхь.
«ИтIани, телътэм арт мыхъейуэ», —
Сэ жысIэу си щхьэр хузогъэщхъ.
СызоупщIыж сэ куэдрэ моуэ:
«Сыт щыслъэкIар дунейм
щысщIэн?»
СлъэкIар сфIэмащIэщи, сигу къоуэ,
Абы иджыри куэд пысщэнт…
ИтIани, си гур тIэкIу согъэфIыр:
IуэхуфI мымащIи сэ злэжьащ,
Си усэр лъэпкъым, хэкум IэфIу
Сигу яхуилъ псомкIи
схуэгъэнщIащ.
Мокаев Магомед
Анэм деж
УгъащIэ мащIэу къыщIэкIат,
си анэ…
Ажал толъкъуныр пасэу
къыпщIэуат.
Си дыгъэр, си уэрэдыр сыт зэмани
Уэрати — тIури гуауэу сфIэкIуэдат.
Дунейр уэ къыщубгынэми,
уи щIалэр
ИщIыну насыпыфIэ Тхьэм уелъэIут.
IэфIыгъэу гъащIэм хэлъри,
и гуащIагъэри
Сэ зыхэсщIами, сигу уи макъыр
щыIут:
«Зы гузэвэгъуэр пщещI нэхъ тынш
нэгъуэщIым».
Къысхуохъур сыткIи цIыхухэр
щIэгъэкъуэн,
ИтIани къысщымыхъу си гуауэм
хэщIу, —
Уэ узиIэжкъым… СфIощI псэр
дэлъу бэн.
Дунейм уэ утетыжкъым.
Ауэ гъатхэр
Аргуэру къытхуэкIуащи, мес,
солъагъу:
Уэ балий жыг зэгуэрым
хэпсэгъахэр
Гъэгъауэ, ди гуфIэгъуэм
къытхущIагъу.
Умыпсэужми, сеплъым балий
жыгым,
Уи нэгум сиплъэу фIэкI
сэ къысщымыхъу…
Си гукъэкIыжхэр зэи мыужьыхыу
Сэ къыздопсэури, сфIощIыр уэ
усщIыгъу.
Пэжыгъэ гъуэгур гугъуми,
хуокIуэ щыгум.
ГуфIэгъуи гуауи — мащIэ сэ
слъэгъуар?!
Си гъащIэ псокIэ схуигъэхункъым
си гум
ХьэлукIэ уи IэлъэщI
зэрыпхъуэжар…
Усэхэр зэзыдзэкIар
Къагъырмэс Борисщ.
