Ажал Iуащхьэ
МэшбащIэ Исхьэкъ
Тхыдэ романым щыщ пычыгъуэхэр
(КIэухыр. ПэщIэдзэр №13-м итщ).
СулътIаныр и щыпэлъагъущ Къаплъэн-Джэрий, и ныбжькIэ щыуакъым: езым нэхърэ илъэситхукIэ нэхъыщIэщ.
Илъэс щэщIрэ тхурэ зи ныбжь Ахьмэд Ещанэр тырку сулътIан Мэхьмэт ЕплIанэм и къуэщ, 1673 гъэм къалъхуащ и къуэшыр, Мустэфа ЕтIуанэр, традза нэужь, езыр пащтыхь хъуащ. СулътIан къулыкъур къыщыIэрыхьа махуэм щегъэжьауэ, кърым хъаныр къигъэIурыщIэурэ, Урысейм пэуващ, Шэрджэсым, Къэжэрым я Iуэхум къыхимыгъэIэбэн щхьэкIэ. Урысейм зауэ къезыщIылIэ Швецием и пащтыхь Карл ЕпщыкIутIанэмрэ Украинэм и лIыщхьэ Мазепрэ егъэныбжьэгъу, дэIэпыкъуэгъу яхуэхъункIэ къигъэгугъэ зэпытщ. ЗыгъэгумэщIи щыIэщ: Европэм къыкIэрыхуащ куэдкIэ. Уэсмэн къэралыгъуэм Европэм гъэсэныгъэкIэ щIыхьэн лъэкIыркъым.
— Фыкъеблагъэ, фетIысэх, — жери, сулътIаныр и тахътэм тетIысхьэжащ. — Зи дуней хьэху дытет Алыхьышхуэм къытхуиутIыпща уахътыр пщIэншэу дгъэкIуэнкъым, дыщIызэрихьэлIа Iуэхуми кIыхь зедгъэщIынкъым — ичынды нэмэзыр къэблэгъащ. Шэрджэс Iуэхум щыгъуазэ дыщI, хъан, сыт я шыфэлIыфэ, сыт я хъыбар?
Къаплъэн-Джэрий сулътIаным и пащхьэ иуващ, зигъэщхъри къыщIидзащ:
— Сэр нэхърэ нэхъ ущыгъуазэми, зи щIыхьыр ин, зыгуэри щIызгъужыфын си гугъэщ. Уэри зэрыпщIэщи, кърым дзэпщ Менглы-Джэрий и дзэр Къэбэрдейм къыщызэхакъутащ, абы узэрыщыгъуазэм шэч къытесхьэркъым. Чингиз-хъан дзэпщышхуэм и фIыщIэщ Къры- мыр псэупIэ зэрытхуэхъуар. Кърымыр псэупIэ зэрытхуэхъу лъандэрэ ди Iуэхур дэгъуэщ. Уэ жыпIам сытетынщи, си пса- лъэм кIэщI зезгъэщIынщ. Кърымымрэ Псыжьрэ щыпсэухэм тырку сулътIаныр зыпащI щыIэкъым, уранэщ, урапсэщ, абыхэм тыгъэ къыпхузагъэхьащи, зумысыгъуэджэ: мы дыщэ-дыжьын къамэр сIыпхмэ, абыхэм я гуапэ дыдэ хъунущ … Уи тетыгъуэр кIыхь ухъу, Алыхьым утхуигъэпсэу, пщIэрэ щIыхьрэ къобэкIыу.
СулътIаныр Муртаз-пащэм хущIоплъри, игукIэ жеIэ: «Мы си пащхьэ ит хъаныр узэрыхуейуэ бгъэIурыщIэфынущ. Деплъынкъэ мы хъан щхьэщытхъум Къэбэрдейм щыхузэфIэкIынум. И къуэшым къращIар къращIэ-мэ-щэ? КъребгъащIэ хъунукъым! Абы нэсмэ, швед пащтыхьыр гъусэ къытхуэхъужынкъым, Мазепэ зэрызгъэгу- гъахэр псыхэкIаудэ хъунущ, Урысейм я пащтыхь Пётр зыхуейр къехъулIэнщ итIанэ»…
— Алыхьыр арэзы къыпхухъу, хъан, — гупсысэм къыхэужащ сулътIаныр. — Дигу ирихьын псалъэкIэ дыбгъэгуфIащ. Уи блыгущIэтхэм сахуэарэзыщ, фIыгъуэр Тхьэм къаригъэуалIэ. Си фIэщ мэхъу я Iуэхур зэрыдэкIынур. Уи къуэшым Шэрджэсым къыщращIар сигу къоуэ — ар схуажепIэжынщ уи блыгущIэтхэм. Фи бийм я щхьэр къызэрыфхьыфынум шэч къытесхьэркъым — ар Алыхьым къывигъэхъулIэ. Пэжкъэ, Муртаз-пащэ? Уэ сыт щIыбгъужын?
— Уи псалъэр угъурлыгъэ нэ- щэнэщ, уэ жыпIам сэ зыри схущIыгъужынукъым. Нобэ жыпIэмэ, сыхьэзырщ! — жиIащ Мур- таз-пащэ, къыщылъэтри.
— АтIэ, пащэ, аскэр мин дапщэ епшэжьэфынур?
— Каффэ щытIыгъ дзэлI минихри дыхьэзырыпсщ!
— Дэгъуэщ. Дэгъуэ дыдэщ, пащэ. Аскэр минитхури ири- къунщ. Каффэ зы мин къыдэ-нэн хуейщ, ар зауэлIыншэ тщIы хъунукъым. Аскэр миныр къыдренэ Каффэ. — Къаплъэн-Джэрий дежкIэ еплъэкIащ сулътIаныр. — Уи дзэр дапщэ хъурэ, хъан?
— Тхьэм жиIэмэ, Кърымым мин щэ ныкъуэ щызэдгъэуIун тлъэкIынщ.
— «ЩызэдгъэуIун» псалъэм къикIыр къызгурыIуэркъым, хъан, — ней-нейуэ къеплъащ сулътIаныр кърым хъаным. — Дзэр иджыри къэс фымыугъуеяуэ ара?
— Ди дзэр сыт щыгъуи хьэзырщ. Муртаз-пащэ и дзэлI минитхур къытхэхъуэжмэ, нэгъуэщI гъуси диIэнущ: Сиваш дызэпрыкIрэ ди лъэпкъэгъу нэгъуейхэм дахыхьэмэ, хъыбар зэрызагъэщIамкIэ, дзэлI минипщI ныддежьэнущ, ахэр ди гъусэщ, — жиIащ хъаным.
— ЗэрыжыпIэмкIэ, аскэр мин плIыщI фи IэмыщIэ илъщ. Ар дэгъуэщ, — пищащ сулътIаным. — Къэбэрдей шэрджэсхэм сыт хуэдизыдзэ къыпагъэувыфыну?
— Къэбэрдей шэрджэсхэм япщхэр зэныкъуэкъу зэпытщ, зэгурыIуэркъым. Дэ къытпэувын дзэ зэрагъэпэщыфынукъым абыхэм. Мин пщыкIутху нэхъы-бэ ягъэшэсын яхузэфIэкIынукъым.
СулътIаным и щхьэр къиIэтри, Кърым-Джэрий къеплъащ:
— ИтIани фымыбэлэрыгъ. Шэрджэсхэри дэ тхуэдэщ: зэуакIуэ пхъашэщ, я щхьэхуитыныгъэм я гъащIэр щIатыфынущ… ЛIы Iущ къахэкIмэ, шэрджэсхэр зэщIигъэшэсэфынущ. Менглы-Джэрий насыпыншэм абыхэм нэгъабэ къращIар зэщывмыгъэгъупщэ. Къуэ зэвхэм, Iуащхьэ лъагэхэм зыщагъэбыдэ я хабзэщ абыхэм. Фахуэсакъ, лIыгъэмрэ Iэщэмрэ зыри я уасэкъым, зэуэкIэ умыщIэмэ…
Муртаз-пащэ сулътIаным и псалъэр игу иримыхьынкIэ Iэмал иIэтэкъым: пащтыхьым зыхуигъэщхъащ, ауэ пидзыжаIакъым. Хъанми хуеплъэкIащ пащэр: къызэрыбгурыIуэнкIэ, фэ щIагъуэ ириплъакъым хъаным: «Мыра сыздэзэуэнур?» — арагъэнщ и плъэкIэм къригъэкIар.
СулътIаным гу лъитагъэнщ пащэр хъаным ней-нейуэ зэрыхуеплъэкIам:
— Зыгуэр къыджепIэн пфIэигъуэ, пащэ?
— Шэрджэсхэм щхьэкIэ жытIэнур жытIакIэщ. Хуит сыкъэпщIмэ, сыноупщIынут ди пщэ къыдэплъхьам и пэжыпIэмкIэ, — жиIащ Муртаз-пащэ.
— Узахуэщ, шэрджэсхэм щхьэкIэ жытIэнур жытIащ. Ди Iуэхур къызэрыдэхъулIэнум иджыри зэ сыщIэупщIэнут, — жери сулътIаным и нэр пащэмрэ хъаным- рэ къатриубыдащ.
— Ди сулътIан нэхум и псалъэр дгъэзэщIэнщ, абы шэч хэлъкъым. Шэрджэсхэр псори уи пащхьэ къидгъэувэнщ. Уи аскэрхэм я пщэ дэплъхьар ягъэзэщIэнщ — абы щыхьэт сытохъуэ сэ. Къэбэрдей шэрджэсхэм я деж зэуакIуэ дыщIэкIуэр къэдгъэIэсэн, я пэр щIым щытхуэн щхьэкIэщ. Апхуэдэ къалэн ди пщэ зэрыдэлъыр зэи зыщыдгъэгъупщэнкъым.
— Шэрджэс жыIэмыдаIуэхэм жыхьэнмэ мафIэр етщIылIэнщ, ди къарур здынэсыр едгъэлъагъунщ, — жиIащ сулътIаным. — Къэбэрдей шэрджэсхэми адрей лъэпкъхэми я лъэр убыдын хуейщ, урыс пащтыхьым пэIэщIэ хъун щхьэкIэ.
СулътIаным и псалъэр зэпигъэури, заулкIэ зиIэжьащ, хъынымрэ дзэпщымрэ къахущIэплъу. ИтIанэ къеупщIащ:
— КъывгурыIуа?
— КъыдгурыIуащ, зи щIыхьыр лъагэ, — жэуап къитыжащ Мур-таз-пащэ. — Дзыхь къыдэгъэз, шэч лъэпкъ къытумыхьэ ди пщэ къыдэплъхьа Iуэхур зэрызэфIэтхынур и кIэм нэсу. Ди псэм дыщысхьынкъым. УрысеймкIэ плъэ шэрджэсхэм я нэр итщIынщ.
— Ар хъарзынэщ… КъывгурыIуамэ, сэ нэгъуэщI сыхуейкъым, — жиIащ сулътIаным. — Алыхьышхуэм дызэхищIыкIынщ, гъуэгу захуэ дытригъэувэнщ, и нэфI къытщыхуэнщ. Муртаз-пащэ, уи Iуэхур нобэкIэ дыухынщ. Каффэ и Iуэхум пщэдей дытепсэлъыхьынщ. Пщэдей фIэдгъэкIынкъым — шэджагъуэм деж дызэIущIэнщ. Иджы Къаплъэн- Джэрий дэрэ Кърым Iуэху гуэрхэм дытепсэлъыхьынщ.
Кърым Iуэху гуэри тепсэлъыхьакъым сулътIанымрэ Къаплъэн-Джэрийрэ.
— НакIуэ, хъан, ичынды нэмэзыр къэблэгъащ. Ичынды нэужьым нэгъуэщI Iуэхуи къытпоплъэ. Си хьэщIэщым ущызгъэтхъэнщ. Сыноплъри, сэр нэхърэ унэхъыщIэщ, уи къару илъыгъуэщ. Си лэгъунэм урым, арнаут, урыс, хьэрып, тырку, тэтэр гуащэхэр къыщытпоплъэ. Уи нэм къыфIэнэр къыхэх, — къыдэгушыIащ сулътIаныр хъаным.
— Уи псалъэм себэкъуэнкъым, — зи щIыхьыр ин: накIуэ жыпIэмэ, сыхьэзырщ, — жиIащ Къаплъэн- Джэрий. — ИгукIэ щIигъужащ: — «Мы слъагъур сулътIан пхъашэ къудейкъым, гушыIэкIи ещIэ, зэрыцIыхухъур зыщигъэгъупщэркъым…»
Хъаныр Iэнкун хъуауэ гу щылъитэм, сулътIаныр пыдыхьэшхыкIащ:
— Апхуэдэ уи щыпэлъагъу, хъан?
— Хьэуэ, хьэуэ… Апхуэдэ лэгъунэ ди дежкIи щыIэщ. Дзыхь къызэрысхуэпщIар си гуапэ хъуащи, аращ сыщIэIэнкуныр, — жиIащ хъаным.
СулътIаныр пыдыхьэшхыкIащ:
— Iэнкун ущIэхъун бжесIакъым. Бжьыр зытелъ витIым зэгуэр загъэпсэхун хуейкъэ?
— Узахуэщ, сулътIан. Узахуэщ… Уи псалъэм сыфIэкIынукъым, — жери Къаплъэн-Джэрий и бгъэгущталъэ жыпым иIэбэрэбыхьащ. — Мы налкъутналмэс Iэлъынымрэ тхьэгъумрэ си унэгуащэм и тыгъэщ — уи унэгуащэм къыхузигъэхьащ…
— Ар зигу къэкIа хъан гуащэм тхьэр арэзы къыхухъу…
Ичынды нэмэзым и ужькIэ, сулътIанымрэ кърым хъанымрэ лъэныкъуэ зрагъэзри, Iэнэм пэрытIысхьащ. «Алыхьым игу къыдэбгъэнкъым, нобэ зы бжьэ дефэкIэ» — аращ ичынды нэужьым сулътIаным игу къэкIар.
— Шэрджэс махъсымэри си куэдщ, нэгъуэщI фади сыщыщIэркъым, — хьэлэл къыщыхъум зиумысыжащ сулътIаным. — Швед пащтыхь Карл Гроднэ къалэр зыIэщIилъхьакIэщ, иджы Минск теуэн мурад иIэщ. Минск къиубыдмэ, МэзкуукIэ иIуэнтIэнущ. Мэзкуу зэгуэр вгъэсауэ щытащ фэ, фытеуэри. Карл дзэпщышхуэщ, пащтыхь къу-дейкъым, урыс къалащхьэр хьэбэсабэ ищIыфынущ. Ар си хэгъэрейщ сэ, Къэбэрдейм (Шэрджэсым) лIыгъэ щызепхьауэ къэбгъэзэжа нэужь, нэIуасэ ухуэсщIынщ си хэгъэрей дзэпщышхуэм. Карлщ жыхуэсIэр. Апхуэдэ дзэпщышхуэм хэгъэ-рей ухуэхъумэ, къыпщхьэпэжынущ, ар сыт щыгъуи къыбдэщIынущ, — Урысейм утеуэми, шэрджэсхэм я деж зэуакIуэ укIуэми.
— Ар си гуапэ дыдэ хъунущ. Апхуэдэ дзейхэр сыт щыгъуи къытщхьэпэнущ. ЗекIуэ дежьэн мурад дызэриIэр бжесIакIэщ. Шэрджэсым дыкъикIыжмэ, нэIуасэ захуэсщIынщ, — жиIащ Къаплъэн-Джэрий.
— Шэрджэсым къикIыжыкIэ Iэджэ иIэщ, — щIигъуащ СулътIаным. — Фымыбэлэрыгъ.
— Хъанхэм бэлэрыгъ ди хабзэкъым…
— Абы фытет… Кърымыдзэр Шэрджэсым зэрыпшэр зыфIэмыфI мырзэхэр къыфпэрыуэ си гугъэщ. Сыт ягу темыхуэр?
— Абыхэм жаIэ псори яхуэп-щIэн хъумэ, гъуэгу утехьэнкъым, зекIуи уежьэнкъым. Дэ зауэшыуэ дыкъигъэщIащ. Кърымым и лъэр быдэ зэрыхъунырщ зи ужь дитыр, — жэуап итыжащ Къаплъэн-Джэрий.
— Щхьэ ффIэтщ — уэри, уи Iуэхухэр къыбдэзыIыгъхэми, — жери, Ахьмэд сулътIаным игу- кIэ щIигъужащ: «Мыбы дзыхь хуэпщI хъунущ, укъигъэщIэхъунукъым…»
Жанхъуэт и
хьэщIэщым
Шурдым Жанхъуэт, къущхьэхъум къикIыжри, и унэ къэсыжащ, шыр игъэзагъэри пщIантIэм зыщиплъыхьащ, унэм пэмыжыжьэ хьэщIэщым иплъащ. Жьэгум мафIэ зэрыдащIыхьар зыхэпщIэу, хьэщIэщыр хуабэт, къабзэлъабзэу зэлъыIухат. Лъэ макъ зэхихри, зригъэзэкIащ Жанхъуэт.
— Уэра ар, щIалэ?
Лъэ макъ зыщIар Жанхъуэт и унэгуащэрат.
— ЩIалэр къэсыжакъым. Джылахъстэнейм щыIэщ иджыри. Согузавэ, — жиIащ унэгуащэм. — Щхьэ къэгувэрэ?
— И гъусэхэр къэкIуэжа? И закъуэ къэтыр?
— Аракъэ сыщIэгузавэр, — къыпидзыжащ унэгуащэм. — Дунейр щIагъуэкъым…
— Шурдымхэ я нысэ, уи щхьэм мыхъун къыумыгъэхьэ. И гъусэхэр зэрыхъу езыри хъунщ. Хьэзыр гуэр уиIэмэ, къысIугъахуэ. МащIэ щIа си джийм дзэкъэгъуэ зэремыхрэ.
— Мыхьэзыру хъурэ! Iэнэр къыппоплъэ… Ялыхь, гущIэгъу къытхуэщI, щIалэр узыншэу къытхуэхьыж.
— Умыгужьей, жылэр зэрыхъу хъунщ.
— Алыхьым къытхуихьыж…
Пшапэр щызэхэуэм, Жанхъуэт и хьэщIэщым цIыху зыбжанэ — нэхъыжьи нэхъ щIали — къихьащ. Нэхъыжьхэр ягъэтIысащ, щIалэхэр бжэщхьэIум къебакъуэхэри зэхэувэжауэ зэхэтщ.
Щхьэгъубжэ зэвым мазэм и нэхур къыдедз. ЛIыжь тутынафэхэм я Iугъуэм нэр щIесыкI, мытутынафэхэм ар яхуэмышэч защIри загъэпсчэуIу.
ГушыIэн зи щIасэ зы лIыжь яхэсти, псалъэ кIапэр абы зыIэригъэхьащ.
— Тутын Iугъуэм фи нэр щIевгъэсыкI нэхърэ нэхъыфIщ, сэ зы хъыбар вжесIэнщи. Хъуэжэ и хъыбарщ ар.
— КъыджепIэркъэ! КъыджепIэркъэ! — я гуапэ хъуащ псоми.
— Хъуэжэ и жэмыр хъуакIуэ дихуат, жаIэ. Жэмыр игъэхъуакIуэурэ, Хъуэжэ сохъустэ шу гуп кърихьэлIащ. Хъуэжэ къыщацIыхум фIэхъус-сэлам кърахащ сохъустэ шухэм:
— Бохъу апщий, Хъуэжэ!
— Тхьэм фигъэпсэу. Феблагъэ! — пидзыжащ Хъуэжэ.
ЩIалэ бзаджэ гуэр яхэтт сохъустэ шухэм. Хъуэжэ дэгушыIэн мурад ищIащ щIалэ бзаджэм.
— Деблэгъэн и пэ уигу иримыхь хъыбар мыфэмыц гуэр бжетIэнущ.
— Хъыбар мыфэмыц Iэджи щызокIуэ дунейм, языхэз къызжефIэ.
— Пщэдей дунейр къутэжыну жаIати, ди ныбжьэгъухэр зэдгъэлъагъужынщ жытIэри дыкъежьащ…
— Хъыбар щIагъуэкъым ар. Сыт къэухъу? Сыт тщIэнур-тIэ, сыт ди Iэмал?
— ПщIэнуращ: мы жэмыбгъэр сыту пщIыжын: тхуэбукIрэ дыбгъэшхатэмэ, уэри псапэ къэпхьынт, дэри дымыгунэщIу Тхьэм и пащхьэм дихьэжынт…
Хъуэжэ и щхьэм щIэтIэхъуащ.
— Сыт си Iэмал: жэмыбгъэр хьэдрыхэ здэсхун? ФхуэзукIынщи, фэзгъэшхынщ, хьэлэл фхухъу.
Сохъустэ щIалэхэр епсыхащ, уанэр трахри яшхэр ялъэхъащ, шыхэр хъупIэм хаутIыпщхьэри, Хъуэжэ и жэмыбгъэр яукIащ.
— Си жэмыр дгъэвэнщ, мэзым фыхыхьи, пхъэ къэфхь.
«Дыхурикъуакъэ Хъуэжэ!» — жаIэри, сохъустэ щIалэхэр мэзым щIыхьащ. Ахэр мэзым щIэтыху, я хьэпи-шыпи, я уани, я Iэщэфащи зэщIикъуэри лъэныкъуэ иригъэзащ, я щIакIуэхэр шыуаным хидзэри мафIэ щIищIэжащ.
Пхъэ пхыр зырыз къахьри, сохъустэ щIалэхэр мэзым къыхэкIыжащ.
— МафIэ пщIыри шыуаныр пэрыбгъэувэжащ, Хъуэжэ. Пхъэр дэнэ къипха? — ягъэщIэгъуащ сохъустэхэм, я нэр къож.
— Фи щIакIуи, фи фащи, фи уани пэрыздзэри мафIэ сщIащ. Лыр вэпхъакIэщ, зэ къытекъуэлъэжмэ, ващи, фыкъетIысэкI — фытхъэжынущ. Дунейр пщэдей щыкъутэжынукIэ, щIакIуи, фащи, уани сыткIэ къыфщхьэпэжын, сохъустэ щIалэхэ?
— Дыбгъэунэхъуащ, Тхьэм и нэфI зыщыхуэн тхьэмадэ!
Я щхьэм щIэтIахъуэжри, сохъустэ щIалэхэр я гъуэгу техьэжащ…
ХьэщIэщым ис гупыр зэщIэдыхьэшхащ:
— Хуэфащэр ярищIащ сохъустэ щIалэхэм!
— Яхуэмыффащэмэ, ярищIэнтэкъым!
— Яхуэфащэпсщ. Iущ хъунщ дяпэкIэ…
Зы лIыжь къэпсэлъащ, гупым дыхьэшхын яуха нэужь:
— Сэри зы хъыбар фезгъэдэIуэнщ, хьэщIэщым Iэнэ кърахьэху. Джэджыкъуэпщ Пщымахуэ и хъыбарщ фызэзгъэдэIуэнущ… Джэджыкъуэ Пщымахуэ Джэджыхьэблэ дэсащ, бжьэ-дыгъупщхэм ящыщащ ар. «Хьэр псафэ езыгъашэ» пщыкIэ еджэрт абы, а цIэр теIукIауэ. Зэгуэрым шэсри, и закъуэ гъуэгу зэрытехьам ириуэркъыу, ежьащ Джэджыкъуэпщыр. Гъуэгу здытетым зы шу ирихьэлIащ, хуэзанщIэ къэхъуауэ. «Мыбы худэздзынкъым, хэт щыщми», — игу ирилъхьащ пщым. Благъэ къыщыхуэхъум, адрей шум жиIащ:
— Уи гъуэгу ирикIуэ, сэри си гъуэгу сригъакIуэ. УкъызэмыкъуэншэкI, хэт ущыщми, уэри сэри тхурикъунущ мы гъуэгур.
— Дэдзыхи, гъуэгу напщIэ пабжьэм хыхьэ. Гъуэгур си гъуэгущи, сэ сыблэгъэкI.
Джэджыкъуэ Пщымахуэ зрихьэлIар Ныуэшхуокъуэ Ахъмэту къыщIэкIащ. Ар абазэхэ лIы лъэрызехьэт.
— Гъуэгур зэпыдумыгъэубыд, тIури дытехуэнущ, — жиIащ абазэхэ шум.
— Гъуэгур си гъуэгущ, дэдзыхи, сыблэгъэкI, — жиIащ Джэджыкъуэпщым.
Абазэхэ шум шэч къытрихьакъым зрихьэлIар зэрыпщым, итIани дидзыхын идакъым.
— Сэ дэздзыхынукъым, дэздзых си хабзэкъым. КъыфIэбгъэкIмэ, пхуэмыфащэ уэсщIэнщ, — жиIащ абэзэхэ шум.
И шыр иригъэлъри, абазэхэм пщыр уанэгум къриудащ, ипхри и уанэгум трипхэжащ.
— Уэ сыпхьыни, сыптыни, сыпщэни плъэкIынукъым, — жиIащ Джэджыкъуэпщым.
— Сыт щIыслъэмыкIынур?
— Сэ сыпщщ, аращ щIыпхузэфIэмыкIынур.
— Iэу, ар жыпIэтэкъэ-тIэ. Упщмэ, нэхъ лъапIэу усщэнщ, уи щхьэм и уасэр итIанэ къэпщIэнщ.
Абазэхэм пщыр хы Iуфэм ихьащ, уанэм кърихьэхри удзыпцIэм хигъэтIысхьащ.
— Усщэн, мылъку къыпщIэсхын щхьэкIэкъым хы Iуфэм укъыщIэсхьар, — жиIащ абазэхэ лъхукъуэлIым. — Хы Iуфэм къэпхьурэ тхьэмыщкIэ мащIэ пщакъым. Ар фIырэ Iейрэ уэзгъэгъэунэхун щхьэкIэщ укъыщIэсхьар.
Пщыр пхауэ хы Iуфэм къыIуинэри, абазэхэ лъхукъуэлIыр къыIукIуэтащ лъэбакъуэ зыхыблкIэ. Зы шу кърихьэлIащ асыхьэтым.
— Мы слъагъур, сыщымыуэмэ, Джэджыкъуэ Пщымахуэщ, — жиIащ абы. — Хэт узыпхар, хым узэпрахын мурад къыпхуэзыщIар хэт? — къыбгъэдэкIуэтащ шур.
Пщыр зэкIуэцIыпхауэ пшахъуэм хэсщ.
— Джэджыкъуэхэ фыщыкIати, мыпхуэдэ гуэр фи натIэ зэрыхъунум шэч къытесхьэртэкъым, — къыщIигъужащ шум. — Мы емыкIур къозыщIам лIыгъэ иIэщ. Пхуэмыфащэмэ, къуищIэнтэкъым. ЩIыпхуэфащэм сыщIэупщIэнкъым.
— Былым къыщIэсхын щхьэкIэ хы Iуфэм къэсхьакъым пщыр, зезгъэцIыхужын мурадкIэ зэкIуэцIыспхэри мыбы къэсхьащ. «Сыпхьыни сыпщэни плъэкIынукъым» — арат къызжиIари, слъэкIынур езым и нэкIэ езгъэлъагъужащ, — жиIащ абазэхэм.
Абазэхэ лIыфIым пщыр зэкIуэцIыпхауэ я жылэм ихьыжащ, ар къуажэбгъум къыIуинэри езыр шэсыжащ.
Пщыр къыдэпсэлъеящ:
— Ныуэшхуокъуэ, сыпхауэ си жылэ гъунэм сыкъыIубнэ нэхърэ укъызэпыджрэ сыбукIмэ, нэхъ къэсщтэнущ.
— ДяпэкIэ гъуэгу утехьэмэ, гъуэгу тетыкIэ пщIэнщ, — жери абы къыфIигъэкIакъым абазэхэ лъхукъуэлIым, шэсри ежьэжащ…
— Джэджыкъуэпщым хуэфащэр къыщыщIащ, — жиIащ хьэщIэщым ис нэхъыжьхэм ящыщ зым. — Езыращ зи лажьэр, и напэр зытрихыжащ, хабзэм ебакъуэри. Аращ щIыжаIэр: умыуэвмэ, къиувыкI ухуэзэнщ…
Хъыбарыр щIэх къаIэщIэухэнтэкъым Жанхъуэт и хьэщIэщым ис хэгъэрейхэм. НэгъуэщI псэлъафи къадогъуэгурыкIуэ адыгэхэм: хьэщIэр шхэмэ, бжэм йоплъ…
Кургъуокъуэ Къэнжал мэзым щощакIуэ
Пщэдджыжьыпэ дыгъэр Iуащхьэмахуэ докIуэтей, Къэнжал бгым и джабэми къытоп- сэ. ХьэтIохъущокъуэ Кургъуо- къуэ дыгъуасэ щыщэкIуащ Къэнжал бгым и лъапэм — ари къыфIэIуэхужкъым пщым. И щхьэм имыкIыр нэгъуэщIщ. Узыщымыгъуазэр гугъущ. Тыркум, Кърымым, Урысейм, Къэжэрым, Къалмыкъым, Щэмхъалым, кIахэ адыгэхэм я деж къикI хъыбархэм гузагъэгъуэ къуатыркъым — аращ и гупсысэм хэмыкIыр.
«Тырку сулътIаным и Iизын хэлъщ, ар, дауи, щыгъуазэщ кърым хъаным къытхуимурадым — мин пщIейм щIигъу дзэшхуэр къытхуишэнущ хъаным. Дэ сыт хуэдиз лIыгъэ тхэлъми, хъаным и дзэшхуэм пэдгъэувын тлъэкIынур мин тIощI хуэдизщ — абыкIэ упэлъэщын? Бийм дыщезэуэнур ди щIыгущ, нэхъыби пэдгъэувыфынущ кърым хъаным и дзэ фIыцIэм. Iэмал дыхуемыкIуэмэ, дыпэмылъэщынри хэлъщ. «Ди псэм нэхъ нэхъ лъапIэщ ди хэкур, ди гъащIэр щIэттынщ ди хуитыныгъэм» — аращ си лъэпкъэгъухэм жаIэр. Сэ шэч къытесхьэркъым абы… Хьэмэрэ хъаным ди щхьэр хуэдгъэлъэхъшэн? Ар хъункъым! Зы адыги къыпхуищIэнукъым ар, апхуэдэ унафи пщIы хъунукъым. Хъаным и жыIэм нобэ деувалIэмэ, ди ужь къихъуэну щIэблэм нэлат къыдахынщ… Нэгъаби зэуакIуэ къытхуэкIуащ кърым хъаныр. КъытхуэкIуар зэтедукIащ, закъуэтIакъуэщ тIэщIэкIар — ар щIэх ящыгъупщэжаи хъанми абы и бейгуэл мырзэхэми… Уи нэ къеIэм и псэм еIэ — а псэлъафэр ижь-ижьыж лъандэрэ къыддокIуэкI дэ, нобэ депцIыжынкъым абы…»
ХьэтIохъущокъуэр гупсысэм здыхэтым, жьыбгъэ къыкъуэу- ри пщым и хъурыфэ пыIэр щхьэрипхъуэтыным нэсат, зыщхьэщимыубыдамэ.
Жьыбгъэр щIэх дыдэ щхьэщыкIащ. Макъ гуэр къэIуати, Кургъуокъуэ зыпхыдэIукIащ — зыхуихьынур ищIэркъым. Нэхъ уэм щыхъужым къыгурыIуащ: мыщэ гурым и макът зэхихар.
— Къарэжь, плъэт: дэнэ къиIукI зи макъ зэхэсхыр?
Зы щIалэ къыбгъэдыхьащ пщым. ЩIалэм и IэплIэм мыщэ шыр исщ.
— Мыр мыщэ шырщ, щIалэхэм къаубыдати, къыпхузагъэхьащ.
Пщым мыщэ шырыр зыIэ-щIиубыдащ, толъэщIыхь, йодэхащIэ.
— Мы тхьэмыщкIэ цIыкIум и анэм дауэ фыпэлъэща?
ЩIалэхэр пыдыхьэшхыкIащ.
— КъэпхъэнкIэ къэдубыдри, мащэм иддзащ. И шырыр къыIэщIэтхащ.
— Ар хъункъым! — къызэфIэуващ пщыр, мыщэ шырыр и IэплIэм зэрилъу мэз лъапэмкIэ иунэтIащ — абыкIэ къиIукIырт мыщэ шырым и анэм и макъ шынагъуэр.
Мэз лъапэм нэса нэужь, Кургъуокъуэ щIалэхэм ешхыдащ:
— Мыщэ къэдубыдын щхьэкIэкъым Къэнжал дыкъыщIэкIуар. Мыщэр къапхъэным къыIэщIэфхи, мэзым хэвутIыпщхьэж.
Я пщышхуэм и псалъэм фIэкIынутэкъым зыри: къапхъэным къыщыIэщIахыжым, мыщэмрэ мыщэ шырымрэ мэзым щIэлъэдэжащ.
— МафIэм дызэрыпэрысар ирикъунщ, вгъэункIыфIи, си ужь фыкъиувэ.
Пщыр шэсыжащ. Абы и ужь иуващ къэбэрдей шухэр. Жанхъуэт и пщыIэм щыблэкIым, мэлыхъуэ лIыжьыр къапежьащ — Кургъуокъуэ здежьам щыгъуазэт Жанхъуэт.
— Гъуэгу махуэ, ди пщышхуэ. Фыздежьар Тхьэм къывигъэхъулIэ. Зи лъэ вакъэ изылъхьэжыфыр дыпкъуэтынущ — аращ къэбэрдейхэм игъащIэ лъандэрэ ди хабзэр.
ХьэтIохъущокъуэ Кургъуокъуэ и дзэм КъанжалкIэ яунэтIащ…
Къэбэрдей диалектым къизыгъэзэгъар Къэрмокъуэ Хьэмидщ.
