Уи насып хэлъмэ…
Шумахуэ ХьэзрэIил и ныбжьыр илъэс 75-рэ ирокъу
Къуэдзокъуэ Хьэсэн и «Уэрэ сэрэ» лъагъуныгъэ уэрэдыр илъэс куэд щIауэ зыгъэзащIэ Шумахуэ ХьэзрэIил а зым фIэкIа жимыIами ирикъунт бэм кърацIыхуну.
КъШР-м и цIыхубэ артист, Къэрэшей-Шэрджэс, Абхъаз республикэхэм щIыхь зиIэ я артист Шума- хуэ ХьэзрэIил Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм хыхьэ Абатэ хьэблэм (Эрсакон) 1942 гъэм къыщалъхуащ. Нобэ уэрэдыр зи гъащIэ артистым и зэфIэкI лъагэхэр пасэу наIуэ къэхъуащ.
— Япэ классым сыщыкIуам си анэшхуэм хъыдан портфель схуидауэ сиIэти, школым сыкъыщикIыжкIэ ар згъэкIэрахъуэурэ индийскэ уэрэд жысIэн щIэздзэрт, — къыддогуашэ ар. — Куэбжэпэм сыкъызэрысыжу, си анэшхуэм сыщышынэрти, ар щымытмэ, портфелыр хадапхэмкIэ издзэжырт, ди унэ щIыбагъым дэт жыгышхуэм сыдэпщейрти, уэрэд къисшу сытест, хьэблэр къызэхуэсурэ Iэгу схуеуэрт. Апхуэдэурэ уэрэдым лъагъуныгъэ хуэсщIащ. СощIэж, иджыри сыцIыкIуу, Ало ЛутIэ уэрэд жиIэну ди къуажэм неблэгъати, щIидзэным иджыри сыхьэтитI иIэу сыкIуэри, клуб бжэIупэм сыIутат. Апхуэдэурэ еханэ-ебланэ классхэм сынэса иужь, нэхъ балигъ уэрэдхэр жысIэн щIэздзащ. Си къуэш нэхъыжьым и ныбжьэгъухэр къызэхуэсурэ уэрэд жызагъэIэну сыщыхагъэзыхькIэ, сыукIытэрти, нэгъуэщI пэшым сыкIуэурэ ину къисшырт. А илъэсхэм къызгурыIуащ ар IэщIагъэ зэрысхуэхъунур. Апхуэдэурэ Черкесск къалэ уэрэд жыIэнымкIэ щекIуэкIа зэпеуэм япэ увыпIэр къыщысхьащ, итIанэ Ставрополь щызэхэта зэхьэзэхуэм сыкъыщыхэжаныкIащ, къыкIэлъыкIуэу Дон Iус Ростов…
И насып кърихьэкIри, Москва къалэ Гнесинхэм я цIэкIэ дэт училищэм уэрэд жыIэнымкIэ къудамэм щеджэну 1965 гъэм ягъэкIуа гупым хэхуащ Шумахуэр.
— Ди гупыр макъамэ комедие- рат дызыхурагъэджэну дагъэкIуар. Езы училищэм ди макъым щедэIуа иужь, сэ оперэр къысхуагъэфэщауэ щытащ. Дыкъыхэзыхахэм тхыгъэ кIэщI схуатхри, Театр Иным и уэрэджыIакIуэ, УФ-м и цIыхубэ артист Иванов Андрей хузагъэхьа-уэ щытащ.
«Сэ къэсщтэн цIыху бжыгъэр ирикъуащ», — къызжиIащ Ивановым си тхылъымпIэр щыIэщIэслъхьэм. «Ауэ щыхъукIи, къызэдаIуэ», — селъэIуащ абы. «Сыт сынодаIуэкIи, уэрэд жыIэнымкIэ къудамэм укъыщагъэкIуакIэ макъ узэриIэр гурыIуэгъуэкъэ?!», — жеIэ егъэджакIуэ Iэзэм. «ИтIанэми, укъызэдэIуамэ, сигу нэхъ зэгъэнут», — жызоIэ сэри сыкъимыкIуэту.
Фортепьянэм бгъэдэс бзылъхугъэм унафэ хуищIри, уэрэдым и зы едзыгъуэ жысIауэ сыкъигъэувыIэри, и студентхэм дакъикъэ тхурытху къысхудигъахуэу къыздэлэжьэну сыкъигъэгугъащ. Ар насыпышхуэт си дежкIэ. ИужькIэ, «Сынок, какой у тебя голос», — жиIэурэ къысщытхъурт ар. Сэри си хъуэпсапIэр къызэхъулIати, къикIуэт сымыщIэу седжэрт, уеблэмэ «тху» къудей зэи схуагъэувакъым, плюсыр пымыту. Япэ курсым и кIэхэм дынэсауэ егъэджакIуэхэм я псалъэмакъ, сезыгъаджэ Ивановым нэгъуэщI зыгуэрым жриIэу, ди гупым хэт Сибэч Хьэчим зэхех: «Шумахуэм макъ лъэщ иIэщ, Театр Иным къащтэну сыхуепсэлъэнущ абы».
Хьэчим къэгуфIэри, хъыбарыр къысхуиIуэтащ. Ар уи гуапэ мыхъуу къэнэнт?! Дауи, сыщыгуфIыкIащ сэ а Iуэхум. АрщхьэкIэ, си егъэджакIуэр абы яужь куэд дэмыкIыу дунейм ехыжри, си Iуэхур къызэпыуда хъуащ. ГъащIэм и сыт хуэдэ IэнатIэми уи насып хэлъмэ — къохъулIэ, хэмылъмэ — сыт хуэдиз къару епхьэлIами, пхуещIэIакъым.
Шумахуэр яхэтащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и Музыкэ театрыр къызэгъэпэщыным зи гуащIэ хэзылъхьахэм. «Севастопольский вальс», «Летучая мышь», «Чёрный дракон», нэгъуэщI опереттэ зыбжанэ театрым щызыгъэувахэм ящыщщ ар. И зэфIэкI хигъэхъуэн гуращэкIэ 1971-м ГИТИС-м заочнэу щIэтIысхьэри, театрымрэ киномрэ я актёр IэщIагъэр зригъэгъуэтащ. ИужькIи къыхуэсэбэпыжащ, «Звё-здный инспектор», «Война и мир», нэгъуэщI фильмхэми щыджэгуащ, ауэ уэрэд жыIэныр зи псэм хэлъ Шумахуэм ар IэщIыб хуэщIакъым. Музыкэ театрым щылажьэу «Голос России» (1976 гъэм) зэпеуэр къыхалъхьати, КъБР-м къыбгъэдэкIыу абы ягъэкIуа ХьэзрэIил япэ увыпIэр къыхуагъэфэщауэ щытащ. Уэрэд щхьэхуэхэр иригъэтх, щхьэзакъуэ концертхэр тын щыщIидзар пенсэм кIуэуэ нэхъ щхьэхуит къэхъужа иужькIэщ.
Гъэ кIуам Къэрэшей-Шэржэсым концерт ин щитыну зигъэхьэзырауэ, жьапщэшхуэ къэхъуам и зэранкIэ ягъэIэпхъуэн хуей хъуащ. Абы къыкIэлъыкIуэу ди республикэм щыпсэухэри и концерткIэ игъэгуфIэн мурад иIэщ ХьэзрэIил.
Шумахуэм жеIэ уэрэдым кърит гупсэхугъуэм хуэдэ театрми фильмхэми зэрыщимыгъуэтыр.
— Сыт хуэдэ талантри къуэпсы-бэщ. Псалъэм папщIэ, Темыркъан Юрий дирижёр Iэзэщ, сурэти дахэу ещI. Сэ артисту седжащ, апхуэдэ Iэзагъи сиIэу жаIэ, ауэ си зэфIэкI нэхъыщхьэу слъытэр уэрэд жыIэнырщ, — жеIэ абы.
Зи репертуарым уэрэд щитIым щIигъу хэт Шумахуэм и цIэр жыжьэ зыгъэIуа, цIыхухэм зэIэпахыу жаIэ уэрэдхэри мыдрейхэри хэдэншэу фIыуэ елъагъу. Апхуэдэхэщ «Уэрэ сэрэ», «Сыножьэ», «Зи щхьэцышхуэр ухуэна», «ЩIымахуэ розэ», «Кърухэр», «Хьэжкурий», нэгъуэщIхэри. ХьэзрэIил усэ тхынми де- хьэх, ауэ ахэр зэкIэ утыку кърихьэну тегушхуэркъым.
Уэрэдыр абы къыщIыхихам и щхьэусыгъуэри гъэщIэгъуэнщ езым къиIуэтэжу уедэIуэну.
— Музыкэ театрыр къыщызэIуахам, «Мадинэ» оперэр дгъэувати, ар ди республикэм и щIыналъэхэм тшэурэ дгъэлъагъуэрт. Апхуэдэу чэзур Тэрч щIыналъэм лъысащ. Пэшым цIыхур щIэзу къекIуэлIат.Оперэр къызэрыщIэддзэрэ куэд дэмыкIауэ зы лIышхуэ къэтэджри: «УэрэдкIэ сыт фыщIызэпсалъэр?» — жиIащ. Оперэр зыгъэува Ерчэн Леонид къэпсалъэри: «Ей, щIалэ, тIыси едаIуэ, мыр оперэщи аращ», — иритыжащ жэуап. «Сэ адыгэ уэрэд жыфIэн си гугъащ. Уей, сыхуэмей-тIэ сэ абы», — жиIэри щIэкIыжащ лIыр. Абы нэгъущI зы гупи иужь иуващ. ОперэкIэ лъэпкъыр къызэрыпхуэмыгъэушынур къызгурыIуэу, уэрэд жыIэным зеспщытыну сыщытегушхуар абдежщ. ИкIи сыхущIегъуэжакъым. Нобэр къыздэсым сэ сыкъызэрацIыхур щхьэзакъуэ уэрэд жысIэущ. Оперэм сызэрыхэтар зыщIэр мащIэ дыдэщ, — жеIэ ХьэзрэIил.
Шумахуэр и щхьэм и мызакъуэу, адрей уэрэджыIакIуэхэми яхуэткIийщ. Абы и дежкIэ мыхьэнэ зиIэр уэрэджыIакIуэхэм яIэ цIэ лъапIэхэракъым, атIэ я макъырщ. Езыр зыщIапIыкIа музыкэ гъэсэныгъэ ткIийм, къэралым щыцIэрыIуэ уэрэджыIакIуэхэм къыбгъэдалъхьа щIэныгъэ иным абы иджыпсту утыку итхэм я ныкъусаныгъэхэм я гугъу ищIыну Iэмал кърет.
— Совет зэманым Iуэхум фIыуэ хэзыщIыкI цIыху 12-м щIигъу зыхэт къэпщытакIуэ гупыр набдзэгубдзаплъэу хэмыплъауэ зы уэрэди утыку къитхьэну дыхуиттэкъым. Псалъэхэр зэрагъэзэхуэж дэнэ къэна, нагъыщэхэм нэгъунэ мыхьэнэшхуэ иратырт, «кхъузанэ зэвым» щIагъэкIырт уэрэдхэр. Иджы-щэ? Хэт мыщхьэхми уэрэд жеIэ. «9 волна» каналым уигурэ уи щхьэрэ зэрегъэбгъэж. Щэнхабзэр апхуэдэу джэгупIэ пщIы хъунукъым. Напэ къабзэ, теплъэ екIу яIэу утыкум кърашэ куэдым вокалыр «яшхми ирафми» ящIэркъым. ЩIалэ, хъыджэбз екIухэр дызэриIэр хъарзынэщ, ауэ лъэпкъ макъамэм и пщIэр хэутэн едгъэщIын щIыхуейр сыт? Апхуэдэу тыншу цIыхур уэрэджыIакIуэ хъууэ щытамэ, консерваторэхэр къызэIуахынтэкъым, абы цIыхухэм я зэмани я ахъши трагъэкIуадэу щеджэнтэкъым. Сэ илъэс 76-нэм ситщи, нобэр къыздэсым соджэ, сымыщIэм зыхузогъасэ. Пэжщ, а уэрэджыIакIуэ ныбжьыщIэхэм макъ зиIэ куэд яхэтщ, ауэ ахэр егъэджэн, гъуэгу захуэм тегъэувэн хуейщ. Апхуэдэущ лъэпкъыр зэрытхуегъэфIэкIуэнур. ЖызыIэ щыIэщ адыгэр дыкIуэдыжу. Пэжкъым ар. Олимпиадэм макIуэри, ди щIалэхэм япэ увыпIэр къахь. НэгъуэщI дунейпсо утыку-хэм адыгэу итыр мащIэ?! УнэтIыныгъэ куэдымкIэ зэфIэкI лъагэхэр къэзыгъэлъагъуэ лъэпкъщ адыгэхэр. Хъупсырокъуэ Назир, Къалмыкъ Юрий, Темыркъан Юрий, Тут Заур, щIэныгъэлI Къумахуэ Мухьэдин сымэ хуэдэ зиIэр мащIэщ, ар зэи зыщыдгъэгъупщэ хъунукъым.
Шумахуэ ХьэзрэIил къуэшитIрэ шыпхъуищрэ иIэщ. Къыхэгъэщыпхъэщ зэкъуэшхэр IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм къызэрыщыхэжаныкIар. Къапщтэмэ, Заур КъБР-м щIыхь зиIэ и ухуакIуэщ. А IэнатIэм зегъэужьыным хуищIа хэлъхьэныгъэм папщIэ «ЩIыхьым и дамыгъэ» орденыр, «За доблестный труд» медалыр къыхуагъэфэщащ. Владимир УФ-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэщ, КъБР-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэщ, республикэм щыIэ Гуащэ театрым и унафэщIщ. Абыхэм я адэ Шумахуэ Сэлмэн парт, къэрал лэжьакIуэу, СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату, Шэрджэс облисполкомым и унафэщIу щытащ. 1942 гъэм Хэку зауэшхуэм хэкIуэдащ.
Шумахуэ ХьэзрэIилрэ и щхьэгъусэ Ло Сарэрэ хъыджэбзищрэ зы щIалэрэ зэдагъуэтащ. Иджыблагъэ ХьэзрэIил и ныбжьыр илъэс 75-рэ ирикъуащи, и бын дахэм я хъер илъагъуу, гуфIэгъуэ уэрэдкIэ и гъащIэр гъэнщIауэ иджыри куэдрэ и унагъуэм, лъэпкъым хуэузыншэну дыхуохъуахъуэ.
Щомахуэ Залинэ.
