Алэкъей Мухьэмэд: ДыздэщымыIа щIыпIэ къэнауэ къыщIэкIынкъым
Урысей Федерацэм щIыхь зиIэ и артист, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ артист, балетмейстер Iэзэ Алэкъей Мухьэмэд и ныбжьыр илъэс 80 ирикъуащ.
Ар Уэрэдымрэ къафэмкIэ ансамблым 1952 гъэм хыхьащ, и ныбжьыр илъэс 13 фIэкIа мыхъуу. Гупым и къэфакIуэхэм ящыщт Хэку зауэшхуэм хэта, зи ныбжьыр илъэс 40 ирикъуахэр. Я нэхъыщIэ дыдэр илъэс 24-рэ хъурт, ауэ абы елъытауэ Мухьэмэд сабий дыдэт.
ЩIалэ цIыкIум къафэм щиIэ зэфIэкIыр я фIэщ хъуами, гупым и унафэщIхэм ар зыхагъэхьэну дзыхь ящIыртэкъым. РСФСР-м и цIыхубэ артисткэ, макъамэтх, къэфакIуэ, пшынауэ цIэрыIуэ Къашыргъэ КIурацэ и лъэIукIэ, ансамблым и унафэщI Рыков Юрий ар къищтащ, езым и ныбжьыну зы щIалэ цIыкIу гъусэ хуащIри. Къафэхэм икухэм хагъэувэу, щIопщ, къамэ яIыгъыу къилъадэурэ къалэн пыухыкIа гуэрхэр ягъэзащIэу къекIуэкIащ. 1957 гъэм Алэкъейр илъэс 18 ирикъуащ икIи къэблэгъащ ар концертхэм щыхагъэхьэну яубзыхуа пIалъэр. Ансамблым и ехъулIэныгъэхэм я щIэдзапIэ хъуари а илъэсхэрщ. Абы ирихьэлIэу къыхахащ актёрхэр, пасэрей цIыхубэ уэрэдыжьхэмрэ къафэжьхэмрэ зыгъэзащIэхэм я творческэ гуп. Апхуэдэу къызэрагъэпэщащ адыгэбзэр куууэ щрагъэдж, дикцэм щелэжь, макъамэм щаIэ щIэныгъэм щыхагъахъуэ дерс купщIафIэхэр.
Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьам теухуа махуэшхуэхэр 1957 гъэм Москва гукъинэжу зэрыщагъэлъэпIэнум зыхуагъэхьэзырырт. А гуфIэгъуэ зэхыхьэм ехьэлIа Iуэхугъуэхэр къэрал гулъытэм щIэту къызэрагъэпэщащ. Москва кърашри ди щIыналъэм кърагъэблэгъат Iуэхум хуэIэижь режиссёрхэр, композиторхэр, дирижёрхэр, балетмейстерхэр. Къалащхьэм щатыну концертыр ирагъэгъэхьэзырыну Москва кърагъэкIахэм ящыщ куржы композитор цIэрыIуэ Мурадели Вано, къэфакIуэхэм ядэлэжьа, РСФСР-м щIыхь зиIэ и артист, Москва и Театр Иным и балетмейстер Корень Сергей, Ленинград къикIа балетмейстер Гальперин Григорий. Мы Iуэхум ирихьэлIэу Шейблер Трувор итхат «Нартхэр» оперэ-балетым (либреттэр зейр КIуащ БетIалт) и макъамэр. ЯпэщIыкIэ концертым и программэр ягъэхьэзырри, Iуэхум и ужь ихьащ. Махуэшхуэм 1956 гъэм зыхуагъэхьэзырын щIадзат Уэрэдымрэ къафэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал ансамблым, ЩоджэнцыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым, республикэм и районхэм, къуажэхэм, къалэхэм я художественнэ самодеятельностхэм я артистхэм, пшынауэхэм, сурэтыщIхэм, скульпторхэм, композиторхэм, шахтёрхэм, колхозым и жэмыш пашэхэм.
Къэфэну, хорым хагъэхьэну щIалэхэмрэ хъыджэбзхэмрэ зэпеуэкIэ къыхахащ. Зи насып къикIахэм ящыщащ Алэкъей Мухьэмэди. Абы и гукъэкIыжхэм фыщыдогъэгъуазэ:
— Партым и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым и секретарь, Бэрбэч ХьэтIутIэ 1956 гъэм къыхилъхьащ Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 зэрырикъур Iэтауэ Москва щыгъэлъэпIэным теухуа жэрдэмыр икIи а Iуэхум ехьэлIауэ зыхуигъэзащ Хрущёв Никитэ. КПСС-м и ЦК-м и пленумым арэзы щытехъуащ Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 зэрырикъур ягъэлъэпIэну къызэрыхалъхьам икIи абы щыхьэт техъуэ тхыгъэ Москва къикIыу къагъэхьащ, «Нартхэр» оперэ-балетыр Москва тшэным и пэ къихуэу, Налшык къалэм ар мэкъуауэгъуэ-бадзэуэгъуэ мазэхэм щыдгъэлъэгъуащ. Къыхэгъэщыпхъэщ, Азие Курытым къикIыжа балъкъэрхэри — Ульбашев Мутай, Ульбашев Хъаний, Беппаев Сергей, Бегиев Анатолий сымэ — абы щыгъуэ къызэрытхыхьэжар. ЦIыху 400-м дынэблагъэу Москва дыщыкIуэм, СССР-м и цIыхубэ артист Астангов Михаил зи пашэ москвадэсхэр вокзалым фIэхъус гуапэкIэ къыщытIущIащ. «Москва», «Центральнэ», «Колос» хьэщIэщхэм дытрагуэшащ.
Театр Иным къыщызэIуаха ди пэублэ концертыр езыгъэкIуэкIар ди лъэпкъэгъу, РСФСР-м щIыхь зиIэ и артисткэ, киноактрисэ цIэрыIуэ КIуэкIуэ Тамарэщ. Зэхыхьэм къафэ, ислъэмей, удж хэш дыкъыщыфащ. Уэрэдымрэ къафэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал ансамблым, Тэрч, Дзэлыкъуэ, Бахъсэн, нэгъуэщI районхэм щыIэ художественнэ самодеятельностхэм хэтхэр дызэхыхьэри, «Зэныбжьэгъугъэ» къафэр дгъэзэщIащ. Хорым хэтхэм адыгэ уэрэдыжьхэр жаIащ.
Заводхэм, фабрикэхэм, институтхэм, университетхэм щекIуэкIа зэхыхьэхэм ди лъэпкъ тхыдэм щыхэдгъэгъуэзащ, концертхэр щыттащ. Апхуэдэу зыкъыщыдгъэлъэгъуахэм ящыщщ Ломоносов Михаил и цIэр зезыхьэу Москва дэт къэрал университетыр, Ленин Владимир и цIэр зезыхьэ педагогикэ институтыр, Союзхэм я унэм и Колоннэ залыр, Советыдзэм и театрыр, нэгъуэщIхэри. Махуэ къэс Москва дащыIущIэрт лэжьакIуэхэм, колхозхэтхэм, студентхэм. Колоннэ залым махуэм сыхьэт пщыкIузым дыкIуэрти пщэдджыжьым сыхьэтиплI пщIондэ концертым зыщыхуэдгъэхьэзырт. ХьэщIэщым дыкъэкIуэжырт, тIэкIу зыщыдгъэпсэхурти, аргуэру ансамблым и программэм дыхэтт. КIэщIу жыпIэмэ, сыхьэт 24-кIэ демытIысэхыу дылажьэрт.
Иужьрей махуэм жэщ хъуху Театр Иным зыщыдгъэхьэзырри, кIэух концертыр абы сыхьэтитIкIэ щыттащ. «Нартхэр» оперэ-балетыр япэщIыкIэ сыхьэтрэ ныкъуэкIэ екIуэкIыу программэр ягъэхьэзыращ. ИужькIэ сыхьэтым къриубыдэу, икIэм сыхьэт ныкъуэм къизагъэу ягъэмэщIащ. Лэжьыгъэм цIыху 30-40-м нэблагъэ дыхэтащ. Оперэ-балетыр и кIэм щынэблагъэм, мыужьых мафIэр сIыгъыу, пианисткэ Iэзэ Фридман Беатрисэ и щIалэ цIыкIу илъэсих хъур си дамащхьэм тесу, оперэ-балетым хэтхэр си ужь иту къакIуэурэ мафIэр щыпагъанэм ирихьэлIэу залри къагъэнэхуащ. Абдеж зэхуэсахэр къэтэджри Iэгуауэ ин тхуаIэтащ. Сэтэней и ролыр зыгъэзэщIа Сосмакъ Валентинэ гум дыхьэ макъ телъыджэ зиIэ уэрэджыIакIуэт. Лъэпкъ макъамэ Iэмэпсымэхэм удахьэхыу еуащ Къашыргъэ КIурацэ, Ашуров Танахум, Исаков Арон сымэ.
Москвадэсхэр гуапэу къызэрытIущIам, пщIэшхуэ къызэрытхуащIам ди гур хигъэхъуауэ дыкъэкIуэжащ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, гуфIэгъуэ махуэшхуэр зэрыдгъэлъэпIам теухуа нэтынрэ сурэту диIэр мащIэ дыдэщ. Архивым щахъумэ си япэ егъэджакIуэ, «Победа» кинотеатрым зи скульптурэ теплъэр тет Атэлыкъ Аслъэнджэрий зы дакъикъэ иримыкъу къафэу.
Концерт нэужьым Москва къикIыжа къудейуэ, ансамблым телеграммэ къыIэрыхьащ, ЩIалэгъуалэмрэ студентхэмрэ я VI дунейпсо фестивалым, абы и пэ къихуэу къызэрагъэпэща театрхэм, ансамблхэм, хорхэм хэт совет щIалэгъуалэм я союзпсо фестивалым зыкъыщагъэлъэгъуэну ирагъэблагъэу. Къэсыжа къудейуэ, аргуэру Москва трагъэзэжын хуей хъуащ. Осетин къэфакIуэхэри кърихьэлIауэ я гъусэт. Абыхэм мафIэгу щхьэхуэхэр яIэт, мыдрейхэм къапэщIэхуэм зрагъэзэгъауэ арат. ЯпэщIыкIэ союзпсо фестивалыр ирагъэкIуэкIащ. Кавказ Ищхъэрэм щыщу абы хэтар осетинхэмрэ ди щIыналъэм икIахэмрэт. Абы дыжьын медалщ къащыхуэхьар ди гупым. КъыкIэлъыкIуэу екIуэкIыну дунейпсо фестивалым хагъэхьэнур а союзпсо зэпеуэм пашэ щыхъуахэрт, атIэ дыжьын къыщызыхьа хагъэхьэнутэкъым. Театр Иным зэфIэкI зыбгъэдэлъ и уэрэджыIакIуэ, хыхьэхэкI зиIэ Корень Сергей и деж дыкIуэри делъэIуащ фестивалым, Iэмал иIэххэмэ, дыхагъэхьэнымкIэ къыддэIэпыкъуну икIи я программэм щыгъуазэ хуащIащ: къафэ, уджхэш, нэгъуэщI гуэрхэри ирагъэлъэгъуащ. Абы хузэфIэкIащ ди лъэIур игъэзэщIэн.
Гупым я утыку ихьэгъуэр къыщыблагъэм, къафэ хуэмыр ягъэзащIэурэ къыдэкIащ. Абы щIэст хамэ къэралхэм къикIа куэд. Сыт хуэдэу къэфами ящIэжыртэкъым, апхуэдизкIэ псори гузэвати. Концерт нэужьым, автобусым къитIысхьэжауэ къыщыкIуэжым, зы цIыхум зы псалъэ жиIэртэкъым.
Фестивалым и етIуанэ махуэм и пщэдджыжьым Къашыргъэ Билалрэ сэрэ дызыщIэлъ пэшым Корень Сергей къакIуэри, дыщэ медалыр къызэрытхьамрэ ЩIалэгъуалэм я VI дунейпсо фестивалым и лауреат дызэрыхъуамрэ къыджиIащ. Гуп 70-м нэблагъэ зыхэта дунейпсо фестивалым дыщэ медаль къыщыпхьыныр, дауи, насыпышхуэт. Мексикэм, США-м, Германием, Канадэм, Франджым, нэгъуэщI щIыпIэ куэдым къикIахэри абы хэтат. Ар гуфIэгъуэшхуэт ди дежкIэ. Фестивалым дыкъыщикIыжам ди республикэм ис псори къытпежьауэ къытпэплъэу фIэкI пщIэнтэкъым, апхуэдизкIэ цIыхур Iувти. Иджыри зы гуфIэгъуэ къытпэплъэрт. Фестивалым зыкъызэрыщыдгъэлъэгъуар зигу ирихьа монголхэр лъэIуащ ди ансамблыр я деж дыхуеблэгъэну. Абы зыхуэдгъэхьэзырри, аргуэру Москва дыкIуащ. Посольствэм концерт щыттри, Монголием дежьащ. ДыздэкIуам ди къэралым и лIыкIуэу абы щылажьэр Совет Союзым и Совнаркомым и унафэщIу щыта Молотов Вячеславт. ХьэщIэщым дыщIэсу Молотовым и щхьэгъусэ Жемчужная Полинэ Ташум къеджащ. Ар сэ къызэджэжри цIыхубзым сыбгъэдишэри сигъэцIыхуащ. Абы къызжиIащ Монголием и цIыхубэ артисткэм ислъэмей сыкъыдэфэмэ зэрыфIэфIыр. «Хьэуэ» къыщыхэзмыгъэкIым, я театрым дашащ. Ар Москва дэт Театр Иным и къэфакIуэ цIэрыIуэ Улановэ Галинэт. Сэ махуипщIкIэ а театрым сыкъанэри, цIыхубзыр адыгэ къафэм хуэзгъэсащ, езым монгол къэфэкIэ сигъэщIащ. Абы ирихьэлIэу ди ансамблым Китай гъунапкъэм и гъунэгъуу щыIэ къалэ гуэрым зыкъыщигъэлъэгъуащ. Сэ цей сщыгъыу, Улановэм монгол бостей щыгъыу, дыкъызэдэфэу зедгъэсащ. И пIалъэр къэсри, кIэух концертым зыкъыщыдгъэлъэгъуэну утыку дыкъихьащ. Япэ Iыхьэм си гъусэмрэ сэрэ дыадыгэу, етIуанэм дымонголу дыкъыщыфащ. Зыщыдгъасэм къыткIэлъыплъа Молотовым и щхьэгъусэм си къэфэгъум жриIэрт шэрджэс хъыджэбзхэр зэрыдахэр, пагэр, абыхэм ещхьу екIуу, Iэдэбу къэфэн зэрыхуейр. Ар сэ гуапэ сщымыхъуу къанэртэкъым. Монголием зэрызыкъыщыдгъэлъэгъуар куэдым ягу ирихьащ. ИужькIэ Молотовым Мэлбахъуэ Тимборэ фIыщIэ тхылъ къыхуигъэхьат. А гуфIэгъуэ зэхыхьэм сызэрыхэтар гукъинэж сщыхъуащ.
Илъэс тIощI сыщыхъум, 1960 гъэм «КъБАССР-м щIыхь зиIэ и артист» цIэ лъапIэр къысфIащащ. ИлъэсищкIэ Сталинград, Астрахань къалэхэм я зэпылъыпIэм щыIэ Совет Союзым и полигон нэхъыщхьэм къулыкъу щысщIащ. Хэку зауэшхуэм ТекIуэныгъэ Иныр къызэрыщытхьам теухуа махуэшхуэ концертым зыкъыщызгъэлъэгъуащ дзэ къэфакIуэ гупым сыхэту икIи къысхуагъэфэщащ ЗыхъумэжыныгъэмкIэ министрым и саугъэтыр — Iэпщэ сыхьэтыр. Абы ирихьэлIэу Соттаев Къанщауэ нысхуитха письмом итт ди гупыр зэрызэбграхужар, хорыр Радиокомитетым зэрыратыжар, «Кабардинка» ансамбль дызэрыхъуар. СыкъэкIуэжа нэужь, химиемкIэ езыгъаджэ си шыпхъумрэ физикэмрэ математикэмкIэ факультетым щыIэ ди малъхъэмрэ къафэм сыхэмыхьэжу седжэну къысхуагъэлъэгъуащ. Сэри абы тезухуауэ, махуитI нэхъ дэмыкIыу, партым и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым и секретарь ШэджыхьэщIэ Мухьэмэд и деж сыкIуэну къысхуиIуэхуащ. КъызэрыщIэкIымкIэ, сэ сыкъэмыкIуэж щIыкIэ, къафэ ягъэувхэм сызыхэтынухэр къысхуагъэнат, сызэрыщымыIам щхьэкIи къамыгъанэу. СыздэкIуам зыри жызмыIэу сыщIэсу, ШэджыхьэщIэр къысщIэупщIащ. Залым сызэрыщIэсыр къыщищIэм, си мурадыр зыхуэдэр зригъэщIащ икIи университетым заочнэу сыщIэтIысхьэу гупым сахыхьэжу сылэжьэну къы- щысхуигъэувым, арэзы сыхъуащ.
КъэфакIуэ гупым сызэрыхэтам, абы щызгъэкIуа зэманым зэи сыхущIегъуэжакъым икIи къэскIуа гъуэгуанэ дахэр сщыгъупщэркъым. ЩIалэгъуалэмрэ студентхэмрэ я дунейпсо фестивалым тIэу сыхэтыну си насып кърихьэкIащ — «Уэрэдымрэ къафэмкIэ» ансамблым сахэту (1957 гъэ), си гъэсэн «Нальчанка» ансамблыр сшэри (1985 гъэ). Къэрал 50-м щIигъум дыщыIащ, гъэщIэгъуэн Iэджи тлъэгъуащ, ауэ адыгэ цейр, бгырыпхыр, лъахъстэн вакъэр, къамэр, къафэ гъуазджэр, хабзэр фIыуэ зымылъагъу лъэпкъ зыщIыпIи дыщрихьэлIакъым. 1968 гъэм Алжирым, Тунисым, Ливием, Мароккэм, Египетым дыщыIащ, Дакар, Рио-де-Жанейрэ, Буэнос-Айрес къалэхэм зыкъыщыдгъэлъэгъуащ. Зэгуэрым Доминикан Рес- публикэм концерт щытту сыхьэтитIкIэ дыкъэфэн хуейти, сыхьэ- титхукIэ утыкум дитащ. ДыкърамыгъэкIыжу зы къафэр плIэ щыдгъэзэщIа къэхъуащ. Залым щIэсхэр сценэм къилъадэрти, ди пыIэхэр тIахырт, ар ящхьэрыгъыу сурэтхэр зытрагъэхырт.
Совет Союзым зы республики, зы къали къинауэ къыщIэкIынкъым дэ дыздэщымыIа. Сыхуейт диIа ехъулIэныгъэхэм хуэдэ иджыри «Кабардинка» къэрал академическэ къэфакIуэ ансамблым иIэну, илъэс куэдкIэ иджыри дунейпсо утыку иту тлъагъуну.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
