Адыгэущ псоми къызэрацIыхур
Мы гъэм илъэс 30 ирикъуащ советыдзэхэр Афганистаным къызэрырашыжрэ. Ахэр а къэралым ягъэкIуэн хуей щIэхъуам дызэрыт зэманым куэд тражыIыхь. Нэхъыбэм ягъэзахуэркъым абы и лъэныкъуэкIэ совет унафэщIхэм яча лъэбакъуэр — сыт хуэдэ политикэ щыуагъэми кърикIуэхэр зи фэм дэкIыр цIыху къызэрыгуэкIхэрщ. Дэ а псоми я гугъу тщIынкъым, къэдгъэлъэгъуэн къудейщ ди Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIалэхэми абы я къалэн зэрыщагъэзэщIар. Уеблэмэ, апхуэдэ куэдрэ къэтлъыхъуэн хуей хъуакъым: «Адыгэ псалъэ» газетым и шофёр Соблыр Хьэсэнбий а щIыналъэм лIыгъэ щызезыхьахэм ящыщу къыщIэкIащ. Дэ абы къыджиIэжащ а зауэр зэрыщытар, езым игу къинэжахэр.
Соблыр Хьэсэнбий — Хьэсэнбий, уи сабиигъуэм сыт хуэдэ хъуэпсапIэхэр уиIа?
— Сэ спортым сыдихьэхыу щытащ. Спортсмен сыхъунуи сыщIэхъуэпсырт, ауэ щхьэусыгъуэ зэхуэмыдэхэм къыхэкIыу ар къызэхъулIакъым. Курыт еджапIэр къэзуха нэужь 1986 гъэм дзэм сраджащ. ЯпэщIыкIэ Туркумэным и къалащхьэ Ашхабад къулыкъу щысщIащ. Абы зауэ хуэIухуэщIэхэм мазиплIкIэ дыщыхуагъэса нэужь, Афганистаным и Кандагар къалэм дашащ. 70-нэ бригадэм и 2-нэ батальоным и япэ тIасхъэщIэх взводым сыхэхуащ. ИужькIэ тIасхъэщIэх взводым и унафэщIым и къуэдзэу сагъэуващ.
— Ди лъахэгъухэри уи гъусауэ къыщIэкIынщ?
— Адыгэ щIалитI си гъусащ — Махуэ Арсенрэ ХьэцIыкIу Аскэрбийрэ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, ХьэцIыкIур иджы псэужкъым, ауэ ди гум ихуркъым. Дэ куэдрэ тIасхъэщIэх дыкIуащ дызэщIыгъуу. А щIалитIми лIыгъэ зэрызэрахьам щыхьэт тохъуэ ХьэцIыкIу Аскэрбий кърата «Вагъуэ Плъыжь» орденымрэ и «Хахуагъэм папщIэ» медалымрэ, Махуэм къыхуагъэфэща «Хахуагъэм папщIэ» медалыр.
Сэри «Хахуагъэм папщIэ» медалу тIукIэ сагъэпэжащ. Япэр къызатащ уIэгъэ хъуа сэлэтыр зэуапIэм къызэрисхам, етIуанэр — тIасхъэщIэх дыщыIэу ди пщэм къыдалъхьа къалэныр Iэзэу зэрыдгъэзэщIам папщIэ. ИужькIэ къызатыжащ СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и ЩIыхь тхылъи.
— Зауэ щыхъукIэ, псэзэпылъхьэпIэ куэд уохуэ. Абыхэм ящыщу сыт нэхъ уигу къэкIыжрэ?
— Автоколоннэ блэдгъэкIыу моджахедхэр къыттеуат. Абы щыгъуэ яукIахэри уIэгъэ хъуахэри мащIэтэкъым, къыдэбгъэрыкIуахэр дэ нэхърэ зыкъомкIэ нэхъыбэт. УIэгъэхэр къахэтхри, дэ щытыкIэ гугъум дыкъикIауэ щытащ.
— Афганистаныр езыр щIыналъэ къуейщIейщ…
— А щIыпIэр ущыпсэуну сыт и лъэныкъуэкIи къызэрымыкIуэу гугъущ. Хуабэр градус 50-м щынэблагъэрт. ДызэрыщыIа илъэситIым нэблагъэм къриубыдэу уэшхи уэси тлъэгъуакъым. Къыумыгъэвауэ япсми уефэ хъуртэкъым. Уз зэрыцIалэ зэмылIэужьыгъуэхэри щыетат. А щIыналъэм ебгъапщэмэ, дэ дыщыпсэур жэнэт лъахэщ.
— Ди лъахэм къэбгъэзэжа нэужь, мамыр гъащIэм ухэзэгъэжыным гугъу удехьа?
— Апхуэдэу жысIэфынукъым. Хабзэхъумэ IэнатIэхэм сыщылэжьащ, иужькIэ «Лъэпкъ гвардием» сыхэтащ, иджы, зэрыплъагъущи, «Адыгэ псалъэм» и шофёру солажьэ.
— МыбыкIи сыноупщIынут: Афганистаным щевгъэкIуэкIа зауэр пщIэншэ, псыхэкIуадэ хъуауэ къэплъытэрэ?
— Щхьэтету жыпIэмэ, дэ дызауэлI къызэрыгуэкIт икIи ди къалэну къэтлъытэрт пщэрылъ къытщащIар дгъэзэщIэныр. А зэманым США-р СССР-м хуабжьу къыпэщIэтт. Ар хущIэкъурт езым и Iэщэхэр Афганистаным къригъэувэну. Сыт хуэдэу щымытами, къыджаIэр арат. Апхуэдэ щытыкIэр Совет Союзым идэнкIэ Iэмал зимыIэт. Дэ ди къэралым и сэбэп зыхэлъхэр ихъумэжауэ аращ. Мыбдеж дигу къыщыдгъэкIыжынщи, моджахедхэр дэ къыдэзэуащ американхэм я IэщэкIэ.
— Зэманым зехъуэж. СССР-р лъэлъэжри, Урысей къэралыщIэр къэунэхуащ. Ди къэралым щекIуэкI зэхъуэкIыныгъэхэр сыт хуэдэу къэплъытэрэ?
— Урысейм и пщIэр дуней псом нэхъ лъагэ щохъуж. Ди псэукIэри хуэм-хуэмурэ йофIакIуэ.
— Хьэсэнбий, ди псалъэмакъым и кIэухыу мыбыкIи сыноупщIыну сыхуейт, ар ди иджырей псалъэмакъым щымыщ хуэдэми. Уэ узикъуажэгъущ икIи сощIэ цIэ лей узэриIэр: Щхьэлыкъуэ щыпсэу укъэзыцIыхухэр уэ къызэроджэр АдыгэкIэщ. Сыт ар къызыхэкIар?
— Пэжщ, «Адыгэр» си цIэ лейщ. КъызыхэкIари «сыадыгэщ» жысIэрейуэ зэрыщытарщ. Уеблэмэ, мыпхуэди къэхъуащ: «Хьэсэнбий щIэс?» — жиIэри ди деж зыгуэр ныIухьати, си щIалэ нэхъыщIэм: «Дэ апхуэдэ диIэкъым», — жиIэри IуигъэкIыжауэ щытащ.
— Узэрыгушхуэ хъун цIэщ. Уи мурадхэр, хъуэпсапIэхэр Тхьэм къыуигъэхъулIэ.
Епсэлъар НафIэдз Мухьэмэдщ.
