Мазэгъуэ нэхум нуркIэ нэр щIесыкI
«Дахэнагъуэ» гупыр.
Бгырыс макъамэхэр
Даур Аслъэн и творческэ гъуэгуа­нэм уигу къегъэкI Кавказ Ищхъэрэм профессиональнэ макъамэ щэнхабзэм япэ лъэбакъуэхэр щызычахэр, псалъэм папщIэ, Гасанов Готфрид, Дагиров Наби (Дагъыстэн), Кокойты Тэтэрхъан, Плиев Христофор (Осетие), Балэ Мухьэдин, Къардэн Хьэсэн сымэ. Даурыр композитор, егъэджакIуэ, дирижёр, публицист, Iуэры­Iуатэдж, жылагъуэ лэжьакIуэ гъуэ­зэджэу щытащ.
Аслъэн и япэ уэрэдхэр, духовой оркестрым папщIэ марш­хэр, Iуащхьэмахуэ теухуа фантазиер, нэгъуэщI лэжьыгъэхэри щыхьэт техъуат музыкант ныбжьыщIэм и зэ­фIэкIым.
Даурым и насып кърихьэкIат Москва къэрал консерваторэм щеджэху Нейгауз Генрихрэ Ростропович Мстислав­рэ я дерсхэм, концертхэм щIэсыну. Ар щIэх-щIэхыурэ хуэзэрт а зэманым консерваторэм щезыгъэджа композитор гъуэ­зэджэ Щедрин Родион. Нэ­хъыщ­хьэращи, урыс композиторхэм я школым щеджэми, къызыхэкIа лъэп­къым и гупсысэу Аслъэн къигъэлъэгъуэну зыхущIэкъумрэ адыгэ щIалэр зыхуэпабгъэмрэ абыхэм къагуры­Iуэрт икIи трагъэгушхуэрт. ГъэщIэ­гъуэнщ, консерваторэм щIэсыху Даурым итхауэ хъуар иужькIэ утыкуш­хуэхэм зэрыщагъэзэщIар. Апхуэдэу къыщыхъур за­къуэтIакъуэххэщ. Егъэ­леяуэ ягу ирихьауэ щытащ скрип­кэмрэ оркестрымрэ щхьэкIэ Аслъэн итха «Шэрджэс рапсодиер». Ар Союзпсо радиом и фонотекэм папщIэ ирагъэтхат.
Даурым и зэфIэкIыр абы и IэдакъэщIэкIхэм дихьэххэм хьэкъ ящи­щIащ адыгэ, къэрэшей, балъкъэр, осетин, куржы цIыхубэ уэрэдхэр зыхэт «Пять горских песен» циклым. Ар хагъэхьауэ щытащ Москва и къэрал хорым игъэзащIэхэм икIи композитор ныбжьыщIэхэм я союзпсо зэ­хьэзэхуэм Аслъэн ещанэ увыпIэр къыщы­хуагъэфэщат.
Зэпеуэм и къэпщытакIуэ гупым и унафэщIу щыта Свиридов Георгий куэдым ящытхъу хабзэтэкъым, ауэ жиIат Даур Аслъэн и уэрэдхэр зэры­къабзэр, узэрызыIэпашэр. Ар, дауи, тхэн щIэзыдзагъащIэм дежкIэ гуапэт икIи пщIэшхуэт.
1970 - 1980 гъэхэр Даурым и творчествэм и фIыпIэщ. А зэманым абы итхащ адыгэ макъамэ щэнхабзэм и зы IыхьэфI хъуахэр. Абыхэм ящыщщ Къэбэрдей-Балъкъэрым и филармонием и симфоние оркестрым и репертуарыр зыгъэбей «Адыгэхэр» япэ симфониер, «Горский концерт для фортепиано с оркестром», «Горские симфонические танцы» зыфIищахэр, вио­лончелымрэ оркестрымрэ папщIэ концертыр, флейтэм щхьэкIэ сонатэр, нэгъуэщIхэри.
Даур Аслъэн адыгэ лъэпкъым и композитор-уэрэдус нэхъыфIхэм ящыщщ. Абы и «Адыгэ нэмыс», «Саратинэ», «Увези меня при луне», «Когда узнаешь ты» уэрэдхэр хэт зымыщIэр?!  Аслъэн и макъамэхэр Москва, Санкт-Петербург, Дон Iус Ростов, Воронеж, Владикавказ, Омск, нэ­гъуэщI къалэхэми щагъэзащIэ.
ХЬЭХЪУПАЩIЭ Хьэжбэчыр,
УФ-м, Адыгэ Республикэм, КъШР-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ. 2000 гъэ.
Шэрджэс Гендель
Уэрэдыпкъыр лъэпкъым лъагъуэ хуэзыщIыф цIы­хур сыт хуэдэ зэманми ейщ. Апхуэдэщ Даур Аслъэн. «Бгырыс уэрэдхэр» зыфIища хор циклыр абы щитхам, псоми гурыIуэ­гъуэ ящищIат зэчиишхуэ зыбгъэдэлъ композитор къызэрыунэ­хуар.
Аслъэн и уэрэдхэр куэ­дым фIыуэ ялъагъуащ. Абы и IэдакъэщIэкI псор къы­зэщIэпкъуэу утепсэлъы­хьын жы­хуэпIэр пхуэмыгъэзэщIэн къалэнщ. Ауэ итха куэдым зы къахэсхынщ. Мис, нотэр си пащхьэ илъщ, ар «Шэрджэс рапсодие» зыфIищарщ. Мы рапсодиер дахащэу зыгъэзащIэ Пиказейн Виктор (дунейпсо зэхьэзэхуэ куэдым я лауреатщ) и скрипкэ макъыр си тхьэкIумэм иту нотэр къы­зэIузох…
Ярэби, Инжыджыжь ап­хуэдизу щ­хьэ щым хъуа, хьэмэрэ Ахын и толъкъун макъым къыпылъэлъ адыгэ гъыбзэм щыщ гуэр езым «и лъым» зэрыхэтыр фIэкIуэдынкIэ шынэу ара зыщIиущэхуар?! Iэдииху и чэщанэмкIэ пшэ фIыцIэм зыкъыщызэщIещIэри, уа­фэм щыблэ къыIуролъэлъ, щIылъэм зэрытелъалъэм щышынэрэ, Инжыджыжьи зыкъиIэтурэ псыш­хуэр щыб­лэм педзыж… Щиху гъа­щIэр мащIэщ икIи махэщ. Щыблэ зэуа жыгыр зэфIэщэхащи, щылъщ, ауэ къыбгъурыт щиху пщы­кIутIым ирашэжьа гъыбзэм щIыгур егъэтхытх, езы Инжыджыжьи щиху гъыбзэр иришэхыурэ джабэ лъабжьэм нэхъ зрет… Арыххэу лъапэрисэу дыгъэ бзий къыкъуоуж, къуолъэдэж, уафэ джабэм зы пщIыхь шына­гъуэу телъа пшэри мэ­кIуэ­дыжри, лъэгъу­пыкъу ма­къамэм псэр егъэкIыл. Хуэм-хуэмурэ уэри зыкъыбощIэжри, уогупсыс: «Сыту сыцIыху на­сыпыфIэ!» Урогушхуэ щымыIэр къэ­зы­гъэщIыф, щыIам и Iейми ифIми гъуазджэ телъы­джэкIэ ухэзышэф лэжьыгъэ адыгэлIым и щIэину къызэрытхуигъэнам.
Даур Аслъэн «Шэрджэс рапсодием» фIэкIа имытхами, адыгэ макъамэм и курыхыу ар къэнэнут. Аслъэн цIэ лъапIэ куэд къы­фIащат, ауэ зыми пэпщI мыхъунур - ар зэрыкомпозиторырт. Абы и чэнджэщ­хэри узы­щIэдэIу хъунт, музыкэм теухуауэ жыпIэнущи, мы дуней псом ще­кIуэкIым щыгъуазэт. Зэм-зэми, лIыщIыгъуэ куэд дэкIыу ди лъэпкъым и щIэблэм адыгэм и тхыдэр щIиджыкIыжыну пэрыувэмэ, шэч хэ­мылъу, зэман куэдкIэ къызытеувыIэнухэм ящыщщ Даур Аслъэн теу­хуа напэкIуэцIхэр.
Аслъэн зэныбжьэгъугъэм пщIэ хуэзыщI, гушыIэмрэ ауанымрэ зы­хэзыщIэ, абы зи гур къабзэу пы­къуэкIыф цIыхут. Абы и композитор щIэиныр уасэншэщи, мылъку зиIэхэм захуэзгъа­зэу жысIэнт: нэхъ IуэхуфI дыдэу ящIахэм ящыщынут я мылъкум и Iыхьэ щIалэгъуалэр псэкIэ бейуэ гъэсэным халъхьэмэ, Даур Аслъэн и творческэ щIэи­ныр хъумэнымкIэ сэбэп хъуа­мэ. КъыдэдгъэкIын хуейщ Даурым итхахэр, армырамэ, ахэр кIуэдыжынурэ, дунейм къытенэнур Аслъэн и цIэ закъуэращ. Си фIэщ мэхъу Аслъэн и Iэ­дакъэщIэкIхэм гъащIэщIэ къа­зэрыхыхьэнур. Абы къы­дэкIуэуи, Кавказым къы­щымынэу, дуней псор мы композитор щэджащэм и тхыгъэхэм щыдгъэгъуэзэ­фынущ. Му­зыкэр - къэхъугъэ телъыджэщ, ар зэбдзэ­кIыным хуэныкъуэкъым.
… 1975 гъэм щIымахуэ мазэу Москва сыщыIэт Ком­позиторхэм я унэм зы­щызгъэпсэхуу, сыщы­лажьэу. А махуэ дыдэхэм Даур Аслъэни абы щыIэт. Нэхъ тэмэму жыпIэмэ, Подмосковьет дыздэщыIэр. Сэ еханэ дачэм сыщIэст, Аслъэн - еплIанэм. Жэщыбгым си бжэщхьэIум къытеуващ упщIэ вакъэрэ джэдыгурэ зыщыгъ Аслъэн. И псэм ищIа хуэдэт «Уэсыр къос» уэрэдыр зэрызухар. Аслъэн абы езгъэдэIуащ, зэ къытезгъэзэжынуи къы­зэ­лъэIуащ. ИтIанэ жеIэ: «ДжэбрэIил, мы уэрэд дахащэр сэ тыгъэ къысхуэпщIу тетхэ, хъуххэнумэ». Аслъэн и лъэIур хуабжьу си гуапэ хъуа­ти, абы ар хуэзгъэзэщIащ. Кавказ композиторхэр Аслъэн «Черкесс­кий Гендель»-кIэ деджэрт...
Ныбжьэгъу! Уи ныбжьым и гуэгъу! Аслъэнрэ сэрэ зы гъэм дыкъалъхуат. Абы шэрджэсу итхырт, сэ - къэбэрдейуэ, ауэ ди бзэр зыт, ди псэри зыт.
ХЬЭIУПЭ ДжэбрэIил,
УФ-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ,композитор.
ГъащIэ пщалъэр къызэрабжыр
Уи гур цIыхуфIым псынщIэу кIэроп­щIэ. СэркIэ апхуэдэ цIыхуфIт Даур Аслъэн.

А композитор телъыджэм и гугъу япэ дыдэ къысхуэзыщIар усакIуэ цIэрыIуэ Кулиев Къайсынт. Ар езыр щытхъу къудейтэкъым Iэзагъышхуэ зыбгъэдэлъу ибж адыгэ щIалэм - и псалъэхэм тегъэщIапIэ яхуи­щIырт Даурым теухуауэ композиторышхуэ Свиридов Георгий къыжриIахэр. Дуней псом къыщацIыху Свиридовыр япэ къэсым зэрыщымытхъум шэч хэлъу къыщIэкIынкъым. Даур Аслъэн пасэу къылъысат-тIэ апхуэдэ гуапагъэр. Езыр и щхьэкIэ къэс­цIыхуа нэужь, Аслъэн зэи дэслъэгъуакъым мо цIыхушхуэм къыхужиIэ щытхъум ирисондэджэрын мурад иIэу, абы щхьэкIэ зыкъыфIэщIыжу, зигъэпагэу. Ар цIыху Iэсэт. Ауэ бгъэдэлъ зэчийм къигъэгугъэрт, и щхьэм и пщIэр ищIэжырт. Iужэжагъэ, кIэ­щIэлъадэ-кIэщIэжыж зыдэплъагъухэм ящыщ­тэкъым - зи жьэм нэхърэ зи псэр, зи щхьэр нэхъыфIу икIи нэхъыбэрэ зыгъэлажьэ адыгэ щIалэ къызэрыгуэкIт. Ап­хуэдэут сэ ар зэрысцIыхур.
Нэхъ гукъинэж дыдэу Аслъэн япэу сыщыбгъэдэсар «Псей щхъуантIэхэр» санаторэрщ. ЗэрытщIэжщи, хъыджэбз дахэкIейхэр зыхэт, удэзыхьэх макъ жьгърухэр зыгъэIу «Дахэнагъуэ» уэрэджыIакIуэ гуп цIыкIу кьызэригъэпэщауэ щытащ Аслъэн. А артисткэхэм псэи, лыи, къупщхьи яхуэ­хъур, ахэр зыгъэIущыр, зыущийр езы Аслъэнт. Мис ахэр щIыгъуу санаторэм нэ­кIуауэ арати, я концертыр зэфIэкIа нэужь, гуп цIыкIур идогъэблагъэ си ныбжьэгъу Хьэжу Анатолэрэ (и щхьэгъусэр щIыгъуу Толи абы щыIэт) сэрэ.
Гухэхъуэу, гукъинэжу дызэбгъэдэсащ а пщыхьэщхьэм. Абыхэм етIуанэ концертым уэрэду щызэхыдагъэхар зыхуэдизым ущIэ­мыупщIэ.
… Ди Iэуэлъауэ макъыр цIыхухэм зэран яхуэмыхъун папщIэ, артистхэм я макъми я пшынэми зрагъэIэтыщэртэкъым. Iэуэлъауэр къыщIэмыIукIын щхьэкIэ, быдэу къедгулIа бжэр еуэ Iужырт, еуэ Iужырт. Сэ ар зэпымыууэ хуэсщIыжырт. АрщхьэкIэ бжэ «жыIэмыдаIуэм» сыкъигъэгубжьауэ аргуэ­ру быдэу щезгулIыжым, ар хузимыгъэщIыну зыгуэр къызэреныкъуэкъур къызгуроIуэ. Сы­щIэплъмэ, кIэлындорым деж цIыхур хуэфIу щызэхэтщ. Арати, пэшым щIэхуэр щIэтшащ, мыдрейхэри зэбгрымыкIыжу зэ­хэтащ. «Дэ дысымаджэщ. Зыдгъэпсэхун хуейщ. Зэран фыкъытхуэмыхъуу, фи концертыр фух», - жызыIэн къахэкIауэ щытакъым Аслъэн зи пашэ «Дахэнагъуэм» и уэрэд дахэкIейхэм дахьэха цIыху къомым. Псалъэ гуапэхэмрэ Iэ­гуауэмрэ ящхьэщыту къедгъэжьэжыгъащ уэрэджыIакIуэ гупыр.
ИужькIэ, дапщэрэ сыхуэмызами, фэ­рыщIыгъэ лъэпкъ хэмылъу, Аслъэн жиIэ­жырт щэху цIыкIуу едгъэкIуэкIыну ди гугъа, арщхьэкIэ нахуэ къэхъуауэ щыта а концертым нэхъ гукъи­нэж зэи ямытауэ.
Аращ ищIэр хъууэ, игури и псэри Iуэхум хилъхьэу лажьэ цIыхур фIыуэ щIалъагъур. Аслъэн фIыуэ ялъагъухэм ящыщт.
Сэ схузэфIэкIращи, Аслъэн и макъамэбзэ дахэм усэбзэкIэ сыпэджэжауэ щытащи, ар си гукъэкIыж тIэкIум щIызогъу.
Даур Аслъэн и фэеплъу
ЦIыхум и гъащIэ пщалъэр къызэрабжыр
Абы ищIауэ къигъэнар арамэ,
Ар хъунущ
Уахъты зимыIэжхэм хабжэ -
И лъэпкъ псэуху,
Псэунущ и макъамэр.
Псэунущ, а
Макъамэм езым и псэм
Щыщ Iыхьэ хилъхьэу ар дунейм тетащи,
ИкIи ар зэрыпсалъэ макъамэбзэр
Лъэпкъ гущIэм къыщIэIукIыу къигъэщIащи...
ЕЛГЪЭР Кашиф,
Къэбэрдей-Балъкъэрым
и цIыхубэ тхакIуэ.
ГуфIапщIэ тыгъэ псоми яхуэщIыж
Даур Аслъэн и фэеплъу
Налшык бжьыхьэпсу щхьэщосыкIыр жэщыр,
Мазэгъуэ нэхум нуркIэ нэр щIесыкI,
Я бзий лъэкIыхьхэр вагъуэхэм къашэщIу,
Мэз кхъужь гъуэжьычу, уэгум къыхосыкI.
КъызжаIи хуэдэщ ахэм: «Сымаджэщым
Зэману ирикъунщ уэ щепхьэкIар,
КъыщIэкIи щIыбым, еплъ мы гъатхэ
жэщу
Мазэгъуэ нэхум тхъупскIэ игъэпскIам.
Маитхъур, жаIэ, щхьэпэу узыгъуищэм,
Май жыг гъэгъахэм я мэр нэхъ хущхъуэжщ -
Ар зышэм, игукIи и псэкIи зыхищIэу,
И гуащIэми къаруми къыхохъуэж.
Къыхыхьи уэри мы жэщ дахэ псыфэм,
Гупсэхуу къурш хьэуакIэ зыгъэнщIыж,
ЦIыхупсэм дыхьэ уи уэрэд макъыфIэр
ГуфIапщIэ тыгъэ псоми яхуэщIыж».
- Си вагъуэ нэхухэ, си псэм пэсщI мазэгъуэ,
Иремыкъутэ фигу схузэIухар -
Сэ зыми хэмылъыжу си Iэзэгъуэ,
Си гъащIэри уэрэдри сухащ.
ФIэкIа къыхэнэжынукъым жэщ уафэм
Си насып вагъуэ хъуар игъуэнэмыс,
Шэрджэс щIыналъэ ену гум щызгъафIэм
ФIэкIа къыхуэнэжакъым уэрэдус.
Сэ сщIэным сымыщIау и Iыхьэ плIанэр,
Здехьыж ахърэтым гъащIэ сIэщIэкIам,
Мэз лъапэм нэсыжа сэнтхыщхьэ бланэу,
Си гугъэ, сэ къысфIощIыр уаукIа…
БЕМЫРЗЭ Мухьэдин.
Нало Заур йочэнджэщ.
Дэтщ Черкесск Даур Аслъэн и фэеплъ.

