Ди зэманым и лIыхъужь Къардэн Бубэ къызэралъхурэ илъэси 100 ирокъу
Къардэн Бубэ Мацыкъ и къуэр 1917 гъэм жэпуэгъуэм и 16-м Дыгулыбгъуей къуажэм къыщалъхуащ. Курыт еджапIэр къиух- ри, ар щIэтIысхьащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал пединститутым урысыбзэмрэ литературэмкIэ иIэ къудамэм. Абы нэIуасэ къыщыхуэхъуа усакIуэ ЩоджэнцIыкIу Алий и чэнджэщкIэ зэдзэкIакIуэ лэжьыгъэм тегушхуат.
ЩIэныгъэфI бгъэдэлъу, гугъэшхуэхэр иIэу Къардэн Бубэ еджапIэр къиухат, ауэ лэжьэнуи хунэмысу, Хэку зауэшхуэр къэхъейри, езым и лъэIукIэ дзэм хохьэ. Владикавказ дэт лъэсыдзэ училищэм илъэс ныкъуэкIэ щIэсауэ, взводым и командиру зэуапIэм ягъакIуэ. Къардэным и къалэ- ным зэрыхуэIэкIуэлъакIуэм, лIыгъэ зэрыхэлъым гу къылъатэри, ротэм и командир ящI.1943 гъэм дзэ IэщIагъэхэмкIэ курс нэхъыщхьэр къиухри, абы майор цIэр къыхуагъэфэщащ икIи батальоным и командиру ягъэуващ. Абдежи къыщызэтеувыIакъым: Бубэ дзэ Iуэхум зэрыхищIыкIым къыхэкIыу, тактикэмкIэ егъэджакIуэу офицер курсхэм ягъакIуэ.
И псэ емыблэжу, лIыхъужьыгъэ хэлъу фронтым Iута офицер хахуэм зауаем и илъэсхэм къыхуагъэфэщащ Бэракъ Плъыжь орденитI, Хэку зауэшхуэ орденым и 2-нэ нагъыщэр, Вагъуэ Плъыжь орденыр, медалих.
1945 гъэм и кIэуххэм Бубэ къегъэзэжри, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал пединститутым урысыбзэмкIэ и кафедрэм егъэджакIуэ нэхъыщхьэу лэжьэн щыщIедзэ. ИужьыIуэкIэ а еджапIэм и унафэщIым и къуэдзэу, итIанэ и унафэщIу лэжьащ. КъищынэмыщIауэ, Къардэныр илъэситIкIэ и тхьэмадэу щытащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и правленэм.
1956 гъэм Къардэн Бубэ егъэджакIуэ IэнатIэм пэроувэж икIи пединститутым, иужькIэ КъБКъУ-м зэрыщылэжьа илъэсхэм абы и кандидат, доктор лэжьыгъэхэр ехъулIэныгъэфIхэр иIэу пхегъэкI, профессор цIэр къыфIащ. ЩIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ еджагъэшхуэр а илъэсхэм еш имыщIэу лэжьащ: щIэблэр зэригъасэм, зэрыригъаджэм и закъуэ мыхъуу, къуажэ курыт еджапIэхэр зыхуэныкъуэ тхылъхэр, хрестоматиехэр зэхелъхьэ, къэхутэныгъэ лэжьыгъэшхуэхэр ирегъэкIуэкI.
Еджагъэшхуэр, офицер хахуэр, зэдзэкIакIуэ Iэзэр 1988 гъэм накъыгъэм и 17-м дунейм ехыжащ, ауэ, шэч хэмылъу, и лэжьыгъэхэмкIэ, и IуэхущIафэкIэ, и лIыгъэкIэ лъэпкъ тхыдэм зи цIэр къыхэнахэм ящыщщ Къардэн Бубэ.
ТхакIуэ, щIэныгъэлI, зауэлI
Къардэн Бубэ и къалэмыпэм къыщIэкIащ ди литературэм и фIыпIэхэм хабжэ художественнэ тхыгъэ купщIафIэ куэд — гъащIэмрэ зэманымрэ я пэжыпIэкIэ гъэнщIа повестхэр, рассказхэр, адыгэбзэм и зэхэлъыкIэм, и ухуэкIэм, и хабзэхэм ятеухуа къэхутэныгъэ хьэлэмэтхэр — абыхэм жыжьэ щагъэIуащ тхакIуэ гуащIафIэм, ди бзэм и къэхутакIуэ гъуэзэджэм и цIэр.
Къардэн Бубэ, псом япэрауэ, адыгэбзэм и Iуэхугъуэхэр куууэ къэзыхута щIэныгъэлIщ, аращ зи жэрдэмыр 1957 гъэм Москва къыщыдэкIа «Урыс-къэбэрдей», «Къэбэрдей-урыс» псалъалъэхэр — абыхэм я мыхьэнэр иджыри къэс нэхъ кIащхъэ хъуакъым. Зи пщIэмрэ зи мыхьэнэмрэ ин дыдэщ Къардэн Бубэ и фразеологие псалъэлъэхэри адыгэбзэм и грамматикэм и Iуэхугъуэ щхьэхуэхэр щызэпкъриха лэжьыгъэхэри.
БзэщIэныгъэм щиIэ фIы-щIэм нэхърэ нэхъ мащIэкъым Къардэн Бубэ ди литературэм и тхыдэм къыщылъыс увыпIэри. Абы и къалэмыпэм къыщIэ-кIащ гупсысэ жанкIэ гъэнщIа тхыгъэ дыгъэл куэд — «Сэлэтым и гъуэгуанэ», «ЩIэдзапIэ хьэлъэ», «Фронтым адэкIэ» по-вестхэр; абыхэмрэ рассказхэмрэ щызэхуэхьэсауэ ду- нейм къытехьащ «Гуимыхужхэр», «КIыхьщ зауэ гъуэгур», «ЗэхэгъэкIыпIэ» тхылъхэр, ахэр урысыбзэкIи къыдэкIащ, езы тхакIуэм зэридзэкIыжауэ. Бубэ адыгэбзэкIэ зэридзэкIащ Лермонтов Михаил «Ди зэманым и лIыхъужь», Шолохов Михаил и «ЩIыщIэ къэIэта» романхэр, нэгъуэщI урыс тхакIуэхэми я тхыгъэхэр.
Зи ныбжьыр нобэ илъэс блыщIым, ищIым щIигъуахэр школхэм дыщIэст Къардэн Бубэ адыгэ щэнхабзэм, литературэм хуэлажьэу щыщIидзам щыгъуэ. Ди анэдэлъхубзэкIэ ятха художественнэ тхыгъэхэр зэрымащIэм къыхэкIыу (мащIэнтэкъэ — зыгуэр зыхузэфIэкIыну диIа тхакIуэхэм я нэхъыбэр зауэм и пэм къриубыдэ илъэс бзаджэхэм щыгъуэ езы парт «дыщэм» зэтриукIэжат, мыдрейхэми я къалэмыр зауэм яIэщIихат е хэкIуэдат), щIэблэр дызэрырагъаджэ, дагъэдж тхыгъэхэр нэгъуэщIыбзэкIэ ятхахэм къыхахын хуей хъурт. Арати, «бэм и бий» зыфIамыщу къелахэмрэ зауэм къикIыжахэмрэ лъэпкъ щэнхабзэр, щIэныгъэр къэIэтыным псэемыблэжу еувэлIат. Мис абыхэм ящыщт Къардэн Буби. Хэку зауэшхуэр щыщIидзэну гъэм пединститутыр къэзыухауэ щыта, ауэ сытми къиуха къудей мыхъуу, щIэныгъэ куу зэзыгъэгъуэта а адыгэ щIалэм хуэдэ-хэр гъуэтыгъуейт а лъэхъэнэм. Дыгулыбгъуей къыдэкIа щIалэм, и адыгэбзэм зэрыхуэIэрыхуэм хуэдэу, урысыбзэри зригъэщIат. Дауи, арат абы фIыуэ къыщIехъулIар урысыбзэм кърихыу художествен- нэ тхыгъэхэр IэкIуэлъакIуэу адыгэбзэм къригъэтIэсэныр.
Пэжщ, а лэжьыгъэм Бубэ нэхъыбэу зыщрипщытар зауэ нэужь илъэсхэращ. Къардэныр лIыхъужьу зауэм хэтауэ жыпIэ хъунущ. И Iуэху къызэрекIуэкIам, и зауэ гъуэгуанэм теухуа-уэ Бубэ езым и IэкIэ итхыжам итщ абы орден нэхъ лъапIэ дыдэхэм щыщу тху, медалуи пщIы иIауэ. Лэжьыгъэм къыщихьа ехъулIэныгъэхэм пап-щIи къыхуагъэфэщауэ щытащ «Лъэпкъхэм я зэныбжьэгъугъэ» дамыгъэ лъапIэри.
Бубэ езыр лIы цIыкIут, инрэ надэу жыхуаIэм хуэмыдэу, цIыкIурэ быдэхэм ящыщт — апхуэдиз лIыхъужьыгъэ дамыгъэр къызыхэлыдыкI дыгъуасэрей сэлэт хахуэм итхын игъуэтынтэкъэ?! Ауэ Къардэ-ным езым гурэ псэкIэ къигъэщIурэ и Iэпкълъэпкъ пщыкIутIым щиухуэнщI художествен-нэ тхыгъэхэм гъуэгу щаритар нэхъ иужькIэщ. ЗэкIэ абы нэгъуэщI Iуэхут зэрихуэр: щIэб-лэр егъэджэным ехьэлIа лэжьыгъэм гъуни нэзи имыIэм хуэдэт — школхэм зэрыщрагъэ-джэну тхылъхэр зэхэлъхьэн, а тхылъхэм ирагъэувэну тхыгъэхэр къызэгъэпэщын хуейт. А зэманым апхуэдэ зэфIэкI, щIэныгъэрэ Iэзагъэрэ зыбгъэдэлъ адыгэлIу щыIэр мащIэ дыдэт. Арат щыIэ тIэкIум ялъэкI къыщIамыгъанэр. Зауэм ипсыхьа, гугъуехькIи шынагъуэкIи къыпхуимыкIуэтын Къардэн Бубэ абы щыгъуэ зэман кIэщIым къриубыдэу лэжьыгъэшхуэ зэфIигъэкIащ: Пушкиным и «Капитаныпхъу», Лермонтовым и «Ди зэманым и лIыхъужь», Шолоховым и «ЩIыщIэ къэIэта» тхыгъэ цIэрыIуэхэри, нэгъуэщI Iэджи адыгэбзэкIэ зэредзэкI. Къардэныр псэемыблэжу хуолажьэ адыгэ театрми: Островскэм, Треневым, Розовым я пьесэхэр зэредзэкI. Школхэм зэрыщрагъаджэ тхылъхэр зэхелъхьэ. А псоми къадэкIуэу, пединститутым щрегъаджэ, а еджапIэ нэхъыщхьэм и унафэщIым и къуэдзэу, итIанэ и унафэщIу мэлажьэ.
Апхуэдэу екIуэкIыурэ, Къардэн Бубэ 1954 гъэм ягъэув республикэм и ТхакIуэхэм я союзым и тхьэмадэу. Ар уна-фэщIыфIу зэрыщытам, ди литературэм зиузэщIыным, тхакIуэ ныбжьыщIэхэм гулъытэ ягъуэтыным теухуауэ Бубэ а лъэхъэнэм лэжьыгъэшхуэ зэрыригъэкIуэкIам игурэ и щхьэ-рэ зэтелъу щыхьэт техъуэфыну-хэм сащыщщ сэри. АтIэми, абы сытым хуэдэ дэIэпы-къуэгъу телъыджэ, псэ къабзэрэ щIэныгъэ куурэ зыбгъэдэлъ иIэт! Ар езым хуэдиз дыщэм нэхърэ нэхъ лъапIэ КIуащ БетIалт. Зэтемыгушхуэу, ауэ зэхуэгушхуэу, зэрыгъэлъапIэу а тIур зэрызэдэлажьэр куэдрэ си нэгу щIэкIырт. Къардэныр езым нэхърэ зэрынэхъыжьышхуэ щымыIэ пэтми, БетIал абы хуабжьу фIэлIыкIырт, пщIэ хуищIырти. А пщIэр и ткIиягъкIэ, и хьэлэлагъкIэ, и щIэныгъэрэ и лэжьыгъэкIэ къихьырт Бубэ. БетIали, зэрыжаIэу, уэ нэхърэ зы хьэнтхъупс шынакъкIэ нэхъ мыхъуми нэхъыжьым пщIэ хуэщIын зэрыхуейр къызыгурыIуэ адыгэлI нэсти… ЖыпIэнурамэ, зауэм лIыхъужьу хэта, зи творческэ лэжьыгъэрэ IэзагъэкIэ республикэм щыцIэрыIуэ, адыгэ щэнхабзэмрэ литературэмрэ хуэлажьэ цIыхушхуитIым ябгъэдэлът зэтемыгушхуэу щIызэхуэгушхуэн акъыли лIыгъи. Зэхуэфэщэпст а тIур. Сыпсэуху сащытхъуфынущ сэ а тIум, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, цIыхум фIы хуэзыщIэркъым а ищIа фIыр зыщымыгъупщэ-жыпхъэр — фIы зыхуащIаращ фIыщIэр зымыгъэкIуэдын хуейр. ФIы къысхуащIэу щытащ, я щIыхуэ схуэмыпшыныжын стелъщ жыпIэным щхьэщытхъугъэ хэлъу къысщымыхъуу, тызогъэчыныхь: нобэ сызытет си гъащIэ гъуэгум сыхуаузэщIри, иужькIи а гъуэгум сытемыбгъунлъыкIынымкIэ щIэгъэкъуэни гъуази къысхуэхъужащ а тIур. Си япэ усэ тIэкIухэр зыхуей хуагъэзащ, зэрыжаIэу, тхылъ къабзи щIагъури, Мэзкуу ирагъэхьауэ щытащ а тIум. Абыхэм Литературэ институтым и бжэр схузэIуаха къудейкъым — абы сыкъыщIэнэу сызэрыщеджам-кIэ зи фIыщIэ мыухыж стелъыр Къардэн Бубэщ.
Школыр мыIейуэ къэзуха щхьэкIэ, шыщхьэуIум и 3 пщIондэ колхоз мэкъуауэ сыздэщыIа Шэджэм аузым уикIыу Мэзкуу урысыбзэкIэ тхэнымкIэ япэ экзаменыр щыптыныр сэркIэ мыIуэху тыншу къыщIэкIащ: «щы ныбэф» цIыкIущ къысхуэхьар. Тхьэм щхьэкIэ, адрей экзаменхэр хъарзынэу стащ, ауэ… «Щы» уиIэмэ, стипендием упыкIат. Сэ ар симыIэу седжэфынутэкъым — си адэм колхозым щыхуатх трудоденхэр купщIэ зэрымылъ дэм хуэдэт. Си къуэшыр рабочэт. Абы къихь тIэкIурат унагъуэр зыкъуэсыр. Пэжщ, сэ абыхэм шхын щхьэ- кIэ сыдагъэлIыхьыну хъунтэкъым Мэзкуу. Ди унагъуэм исхэмрэ си егъэджакIуэфIу, си ныбжьэгъу нэхъыжьыфIу щыта, зи ахърэтыр нэху Тхьэм ищIын Куэшмэн Серафимэрэт «дэ дышхэу уэ ерыскъыншэ утщIынкъым» жызыIэу сытезыгъэгушхуэу сезыгъэжьари. Ауэ абыхэм сыткIэ ягу къэкIынт Щхьэлыкъуэ школым щыщIэсым «щы ныбэф» къэзыхьхэм ящIэнакIэ къудей мыхъуу, апхуэдэхэр усэкIэ ауан зыщIу («Сэ епщIанэр къэзухащ» зыфIэсща тхыгъэр 1955 гъэм «Совет-щIалэгъуалэ» газетым къытехуат) щыта «лIыхъужьыр» Мэзкуу кIуэуэ «щы» къыщихьыну?
Арати, иджы зыкъысщIагъакъуэ къудейкIэ зэфIэкIынутэкъым — самыгъэджалэу саIыгъын хуейт. Сэ ар си напэм схутегъэхуакъым. Сыздащтэ институтым сыщIэтIысхьэну мурад сощI. Къэзгъэзэжыни соукIытэ — Щхьэлыкъуэ школым зыщызыгъэлIу щытар Мэзкуу кIуэри, къыщыпихащ къысхужаIэнкIэ сошынэ. СыкъызытеувыIэращ: школым сыщыщIэсам щыгъуэ Налшык лъэсу сыкъакIуэ-сыкIуэжурэ, гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуэм шофёру седжат. Иджы ар къысхуэщхьэпэжыну собж. Дзэ къулыкъу дэкIыгъуэр къэсыху зыщIыпIэ сыщолажьэ, итIанэ… ИтIанэ Тхьэм ещIэ сэ къуажэм щызгъэзэжынур. АпщIондэху ящыгъупщэжынщ еджакIуэ сыкIуа- уэ зэрыщытар. Iуэхур абы тесщIыхьауэ, си тхылъхэр къеIысхыжыну учебнэ частым сыщIохьэ. Ауэ, гъэщIэгъуэнракъэ, сызэпсалъэм сыкъыгурыIуэркъым: «узыхуейр сыт?» жыхуиIэу къызоплъ. Сызыхуейр щыгурызгъаIуэм, иджы абы и къызэплъыкIэм къикIыр «уде- лэ уэ?» жиIэу арагъэнт. АрщхьэкIэ апхуэдэу сымыщIу щIэмыхъунум и щхьэусыгъуэр щыхуэсIуатэм, фIэгуэныхь сохъу. Къызоущий, дунейм тетыр къысхурегъэкIуэкI. «Утемылъадэу иджыри быдэу егупсыс», — жеIэри тхылъхэр къызимытыжу сыкъыщIегъэкIыж. Ауэ егупсыси пэт. Шэми шхуми сес. Согупсысэ-согупсысэри… Аргуэру тызогъэзэжри, залымыгъэ зэфэзэщкIэ си тхылъхэр къаIызохыж.
Ауэ занщIэу сыкъыщIэкIыжыркъым.
— Экзаменхэр стыну хуит сащIыным и пэкIэ творческэ конкурсым сызэрыпхыкIа (арат а еджапIэм щыхабзэр) рецензэ-хэр къеIысхауэ седжэу сыздэщысым, зыгуэр къызэрысщхьэщытыр псэкIэ зыхызощIэ. Сыкъыдэплъеймэ — Бубэт. Бубэ цIыкIут! БетIал абы щхьэкIэ апхуэдэу жиIэу зэхэсхат сэ. Ауэ ар сэркIэ Бубэшхуэт. Сэлэтым ещхьу сыкъыщолъэтри, дыгъуасэрей командирым, майор Къардэным и пащхьэм «сыкъыу» соувэ. Сэлам-чэлам нэужьым, си Iуэху зыIутым къы-щIэупщIати, абы жэуап схуемытыжу сызэIынауэ сыздэщытым, пэшыр зей Корольковэ къыщIохьэж. Мо тIум кIэщIу сэлам зэрахри, Бубэ сэ къызоплъ — си жэуапым поплъэ.
— ЩIагъуэкъым,- жызоIэри, си щхьэр изохьэх.
— Сыту?
— Мыбы сыщеджэнукъым.
— Дауэ узэрыщемыджэнур? КIэлындорым сыкъыздрикIуэм, блыным фIэлъ спискэм сеплъати, слъэгъуащ щIагъэтIысхьа студентхэм уащыщу. Къэхъуар сыт?
— «Щы» къэсхьащ.
— СытымкIэ?
— Урысыбзэ тхэнымкIэ.
— Уэлэхьэ, а жыхуэпIэр уIэзэ гуэрым уэ, Щхьэлыкъуэ укъикIыу мыбы «щы» къыщыпхуэхьамэ, — Бубэ къыпогуфIыкI, сэ си щхьэр къызэрысхуэмыIэтщ.
— ЕмыкIу сыкъыумыщI, кхъыIэ, уэ хэт ухъуну? — къытхопсэлъыхь Людмилэ Ивановнэ.
— Сэ мыбы срихэкуэгъущ, — жеIэри къысхуоплъэкI, — Налшык сыкъикIащ. Сыт мы щIалэм къысхуригъэкIуэкIхэр?
— Къысхуэгъэгъу, кхъыIэ, ауэ мы уи хэкуэгъур щIалэ жыIэмыдаIуэщ. ФIыуэ вгъэсакъым… Мыбы урисыт хъуну уэ? — зи узри зи лажьэри кIуэдын Корольковэм сыщIегъэлъэлъ. — Жылэм яхуэмыгъуэтыр къехъулIащ: дуней псом дыщыхэплъыхьу къахэтщыпыкI студент 25-27-м ящыщ хъуащи, дыпэмылъэщу тфIыщIопхъуэж. Мес, и тхылъхэр стрихыжащ! — жеIэри, диваным илъ си тхылъхэмкIэ маплъэ. Бубэ, зыри жимыIэу, мэIэбэри тхылъымпIэхэр къещтэ. Сы-хуей-сыхуэмейкIи къызэмыупщIыххэу:
— Мыбы гушыIэр, ауаныр фIэфIщ. И япэ усэхэр зытеухуари аращ. КъывдэгушыIауэ аращ, — жиIэу тхылъымпIэхэр цIыхубзым щыхуишиижым:
— Уэлэхьи, сымыгушыIа! — жызоIэ сыгъумэтIымэу. Ауэ си псалъэхэр зыуи къримыдзэу:
— Мыри мобыхэм ящыщ?
— жеIэ, къоIэбэри рецензэ ныкъуэеджэр сIех. Абы къеджа нэужь: — УрысыбзэмкIэ уIэзэм и мызакъуэу, мыбы зэритхымкIэ, икIи уусакIуэ хьэзырщ, уклассикщ уэ! — жеIэри, ари къызэIысхам иретыж.
Сэ абы сыпэпсэлъэжыфыркъым.
— Фи жагъуэ къищIамэ, емыкIу къыхуэвмыщI. Уи жыIауэ, фIыуэ тхуэгъэсакъым — дыкъуаншэщ. Ауэ мыр фи студенту вбжы. Сэ ди республикэм и ТхакIуэхэм я союзым, мыр еджакIуэ къэзыгъэкIуам, сриунафэщIщ, — Бубэ цIыхубзым зыкърегъэцIыху.
— Тхьэм уафэм укъытхури-дзыхат! И чэзу дыдэу! И тхылъ-хэр ирихьэжьэрэ ежьэжамэ, мыр дэнэт къыздитхыжынур? НасыпыфIэу укъалъхуащ уэ! — зы фIыгъуэ гуэр езым къехъулIа нэхъей, Людмилэ Ивановнэ дуней гуфIэгъуэр иIэу сэ къызоплъ. Бубэрэ абырэ сэлам гуапэ зэрахыжри, дэ тIур ды-къыщIокIыж.
Къызэущиеу, къызэгийуэ щIедзэ:
— УлIкъэ уэ, зиунагъуэрэ, апхуэдизу ущIэгужьейр сыт?
— СщыгъынкIи сшхынкIи сыхуэщIакъым, — жысIэу сытхьэусыхэу къыщезгъажьэм:
— Зауэм Iут сэлэтыр зэгупсысыр пщэдей ишхынуракъым — иджыпсту зы бжьэ цIыкIуи щидзу и ны-бэ изу зэрышхэнуращ. ЗыIухьэну зауэ IэнатIэм узыншэу, псэууэ къызэрыIукIыжынуращ. НакIуэ модэ. Щыгъыным и Iуэхуми шхынкIэ узэрыхъунуми зыгуэр къыхуэдгупсысынщ, — жеIэ, такси срегъэтIысхьэри, срешажьэ.
ХьэщIэщым дынэса нэужь сегъэтIыс, езы лIы цIыкIур къысщхьэщоувэжри, къригъэжьауэ щыта и псалъэм пещэж:
— Гупсыси, псалъэ, зыплъыхьи, тIыс, жи. ПщIэнум уемыгупсысауэ ухэлъадэмэ, иужькIэ узыхущIегъуэжын блэжьыныр бетэмалщ. Мо фи Людмидэ Ивановни зэрыжиIауэ, уи насыпым кърихьэкIыу, жылэм яхуэмы-гъуэт еджапIэм ущIэхуарэ пэткIэ, абы сыщеджэнукъым жыхуэпIэр лIо? Сыт напэр уиIэу удыхьэжыну жылэм?
— Абы иджыпсту занщIэу сыдыхьэжынукъым сэ, — къызогъажьэри къыхузогъэкIуэкI си мурадхэри апхуэдэу щIэсщIынури.
— КъызгуроIуэ: Iуэхур хэплъэгъуэщ. Ауэ, ажалым фIэкIа, Iэмал зимыIэ щыIэкъым. Дегупсысынщ. ХэкIыпIэ гуэр къэдгъуэтынщ…
Сэ щыстIэгъэн сиIэтэкъым, бжьыхьэр къэсат, еджапIэм сызэрыкIуа гъэмахуэ щыгъын тIэкIут сIэщIэлъри, си гур къызэфIэнащ. Дауи, сыкъанэмэ, дыдейхэм нысхурагъэхьынут зэрызысхуэпэн. Ауэ абыкIэ зэфIэкIрэт? Сышхэни хуейкъэ? Къэзгъэна унагъуэр зыхуэдэр сщIэжырти, сэ абыхэм я пщэм куэд схудэлъхьэнутэкъым. АтIэми, ди адэм жесIар сщIэжырт. Зи ныбжь хэкIуэта, зи бынми тегузэвыхь ди адэм сримыгъэжьэн щхьэкIэ, дунейм тетыр къысхуригъэкIуэкIат. «А уздэкIуэм дэпшхыхьынур сыт, ущызыгъэшхэнур хэт?» — жиIэу къыщызиубыдылIэм: «Сезыгъаджэхэм стипендие, ахъшэ къызатынущ»,- жесIат. Мис иджы, ари къэзгъэпцIауэ къыщIокI…
— КхъыIэ, Бубэ, укъыспэрымыуэ. Сыщеджэ хъунукъым сэ мыбы.
— Укъыспэрымыуэ жыхуэпIэр сыт? Абы къикIыр пщIэрэ? УсакIуэ ухъункIэ дыпщыгугъыу укъэдгъэкIуати… ДыкъыбогъэщIэхъу…
— ПлъэкIмэ, умыгъэщIэхъу…
— ПлъэкIмэ жыхуэпIэр сыт?! — Бубэ и макъым тIэкIу зрегъэIэт. — КъызжиIакъым жумыIэж, ди псалъэм уебакъуэрэ ущIэпхъуэжу щытмэ, уезыгъэджахэ-ри, къыбдеджахэри, уи къуажэгъухэри къыпщIэнэкIэн хуэ-дэу газетым укъытрезгъэдзэнщи, жылэм хэз усщIынщ… Абы дынумыгъэси, нэхъыфIщ. Студент ущыхъуакIэ — еджэ. НыбжесIахэмрэ сызэрышхыдамрэ уи жагъуэ умыщI… Щхьэр псэумэ, пыIэ щыщIэркъым. Псалъэ гъущэхэмкIэ уи щхьэр згъэузащ. ИкIи узгъэмэжэлIащ. НакIуэ тIэкIу дедзэкъэнщ, — жери йожьэ. Асыхьэтуи къоувыIэжри, — мыдэ къакIуэт. Дэплъэт мо къалэм, — жиIэу балконым сытрешэ. ЗыщIэс пэшыр епщыкIуиянэ къатым хуэзэрти, абы укъеплъыхмэ, пэж дыдэу, узэплъынрэ плъагъунрэ гъунэжт.
— Уи насыпым кърихьэкIри, мис а плъагъу къалэшхуэм, ди къэралым и щыхьэрым удэсыну, ущеджэну Алыхьыр къыпхуэупсащи, итIани ущIэпхъуэжы- ну жыбоIэ. Уэ къыбдеджахэм ящыщ гуэрым къехъулIауэ пIэрэ апхуэдэ насып? Абы уелъэпауэрэ уежьэжмэ — уделэщ, — къызжеIэ Бубэ. Сэ екIи фIыкIи си жьэр зэщIэсхыркъым — абы сызыщIигъэдэIухэр си тхьэкIумэ къимыхьэ хуэдэщи.
— КхъыIэ, Бубэ, си гугъу къыумыщI. Дзэ къулыкъур къесхьэлIэрэ нэзгъэзэжмэ, пхузэфIэкIыххэнумэ, къыздэIэпыкъуи а уэ ущылажьэ институтым сыщIэгъэтIысхьэ, — жызоIэ. СигукIэ абы щIызогъуж: «Пхуэфащэр къыпщыщIа?! А еджапIэр зупэсакъыми…» — И, Бубэ, ди пединститутым сыщIэтIысхьэнымкIэ укъыздэIэпыкъуфыну пIэрэ?..
— СыбдэIэпыкъуфынущ… сэ сыпсэуху абы ущIэмыхуэным-кIэ. Куэд къыумыгъэкIуэкIыу, узыщIэхуам щеджэ. НакIуэ, Iэнэм дыбгъэдэсурэ пытщэнщ ди псалъэмакъым, — жери сыкърешажьэ. — Къыхэх нэхъ къапщтэхэр, — жиIэу менюр къысхуигъэкIуэта щхьэкIэ, сэ абыхэм сыт хэсщIыкIрэт? Езым кърегъащтэ тшхынури итфынури. Абдежми си тхьэкIумэр фIыуэ щысхуиIуэнтIащ, нэхъри нэхъ гуащIэжу къызэпсэлъащ.
Апхуэдэу, еджапIэр IэщIыб сщIы пэтрэ, Бубэ гъуэгу захуэм сытригъэувэжауэ щытащ. Сэ дидежхэм сащысхьырт, нэхъри ахьшэ ямыIэр къагъуэту, ар къаутIыпщу къэсыху уаер къэсынут. Бубэ зэрежьэжрэ тхьэмахуитI дэкIами арагъэнт, езыр и чэзу дыдэу къызэрысхуехуэхауэ щытам ещхьу, сом минитIым щIигъу уафэм къыщысхурадзыхам. Ар къызыбгъэдэкIар Къардэн Бубэт. Зэрызысхуэпэн ахъшэ сыхуеижкъым жызоIэ- ри, ди дежхэр сымыгъэгузэ- вэн щхьэкIэ, занщIэу телеграммэ къахузогъэхь. Тыкуэным сокIуэри, си лъакъуэм къыщыщIэдзауэ си щхьэм нэс зыкъызохуапэ.
Сом минитIым щIигъу къысIэрыхьауэ щытар абы къыздрихарат: епщIанэ классым сыщIэсу, КIуащ БетIал и фIыгъэ хэлъу, си уситI — «Сэ епщIанэр къэзухащ», «Лу шыдыгум икIуэдащ» — газетхэм къытра-дзат. А гъэ дыдэм йокIуэкI «Къэбэрдей пэжым» къытехуа тхыгъэхэм я зэпеуэ. Дауи, Бу- бэрэ БетIалрэ хэлIыфIыхьа- гъэнщ: а зэпеуэм си «Лур» щытокIуэри, япэ саугъэтыр къыслъагъэс. А уситI дыдэр къыт-радзат Къардэныр зи унафэщI ТхакIуэхэм я союзым къыди-гъэкI «Къэбэрдей» альмана-хым. Щхьэри лъакъуэри зыIэщIэлъ мо лIы дыщитIым — Бубэ-рэ БетIалрэ — си усэхэм нэхъы- бэ къызэрыпагъэкIуам шэч хэлъкъым. А хэкIыпIитIым ещани къыхуагъуэт. ТхакIуэхэм я союзым и Литературэ фон- дым яIэт тхакIуэ ныбжьыщIэ- хэм зэрадэIэпыкъу хъун ахъшэ гуэрхэр.
Бубэ захуэт: апхуэдизу сыгужьеин хуеятэкъым. Стипен-дие къэсхьу еджэн щIэздза нэужь, псори и пIэм изэгъэжауэ щытащ.
Елгъэр Кашиф,
КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ.
Адыгэбзэм елэжь щIэныгъэлI цIэрыIуэхэр: Къардэн Бубэ, КIуэкIуэ Жэмалдин, Шагъыр Iэмин, Къумахуэ Мухьэдин. 1965 гъэ
Къардэн Бубэ илъэс 60 ирокъу. Абы къыбгъэдэсщ доцентхэу Иуаныкъуэ Нурбийрэ Бгъэжьнокъуэ Барэсбийрэ. 1977 гъэ
И къуэрылъхухэр щIыгъуу.
ЩIыхь зыпылъ гъуэгуанэ
Мы гъэм и жэпуэгъуэм илъэси 100 ирокъу къэбэрдей тхакIуэ гъуэзэджэ Къардэн Бубэ къызэралъхурэ. Адыгэ лъэпкъым и бын пэрытым лIыгъэкIэ гъэнщIа гъащIэ гъуэгуанэ гъэщIэгъуэн къикIуащ, еш имыщIэу псэуху зыхуэлэ-жьа къыдалъхуахэм ягу, я псэ къыщIинэн, щIыхьрэ пщIэрэ хуащIу абы и цIэ лъапIэр щIызэрахьэн Iуэху телъыджэхэр абыхэм яхуилэжьащ, и IэдакъэщIэкI гъуэзэджэхэмкIэ лъэпкъ литературэмрэ щIэныгъэмрэ увыпIэ пыухыкIахэр щиубыдыныр хузэфIэкIащ. Куэдрэ IумыщIахэм, фIыуэ зымыцIыхухэм ткIиифэ ираплъ, псэлъэгъуей къафIэщIу щыта щхьэкIэ, тхакIуэр псэ щабэрэ къабзэрэ зиIэ, акъыл жанрэ гушыIэшхуэрэ зыбгъэдэлъ, ныбжьэгъугъэм хуэпэж, щIаукIыныр арми пэжыр жызыIэф, абы сытым щыгъуи щIэбэныф адыгэлI щыпкъэу псэуху дунейм тетащ, апхуэдэущ ар и Iыхьлы- ныбжьэгъухэми иригъэджа псоми ягу къызэринар, куэдрэ абы зэрыщагъэфIэнми шэч хэлъкъым.
Къардэн Бубэ тхэн щыщIидзар пединститутым и иужьрей курсхэм щыщеджарщ. Езым къиIуэтэжу зэрыщытамкIэ, абы ар къыхуэзыгъэушар а илъэсхэм цIыхугъэ зыхуэхъуа ЩоджэнцIыкIу Алийщ. Зауэм и пэкIэ зэридзэкIа урыс тхыгъэ зырызхэм я гугъу умыщIмэ, лъэпкъ литературэм япэ лъэбакъуэхэр абы щыхичар зауэ нэужь илъэсхэрщ. Адрей лъэпкъ тхакIуэхэм къащхьэщыкIыуи тхэн зэрыщIидзэрэ ар зыхуэпэжыр езыр и щхьэкIэ зыхэта Хэку зауэшхуэрщ, абы и нэгу щыщIэкIахэрщ.
Хэку зауэшхуэм хэта цIыху куэдым я образ зэхуэмыдэхэр Къардэн Бубэ и тхыгъэхэм гукъинэжу щызэфIэгъэуващ. И лIыхъужьхэм языхэзри къызэригъэлъагъуэр, ар зыхуэдэр зищIысыр зэрызэхигъэ-кIыр хамэ щIыпIэ къикIа зэрыпхъуакIуэхэм къыдащIылIа зауэм зэрыхущытырщ, и лъахэм и щIыхьыр, и щхьэхуитыныгъэр зэрихъумэжырщ, бий пащхьэм текIуэныгъэ къыщихьын папщIэ абы и щхьэкIэ илэжьырщ. Сыт хуэдэ лIэщIыгъуэми цIыхум и пэжагъыр, и фIагъыр къызэрапщытэр ар и адэжь щIыналъэм зэрыхущытырщ, лъагъуныгъэ абы хуиIэрщ, Iуэху щхьэпэ хуилэжьырщ.
Къардэн Бубэ и повесть зыбжанэм щызэфIэгъэуващ хэкум къыщхьэщыж, абы и щхьэхуитыныгъэр хъумэжыныр зи гъащIэ къалэну зылъытэж ди лъахэм и ныбжьыщIэхэм я образ щыпкъэхэр. Апхуэдэщ «Сэри сэлэт сохъу» повестыр.
Хэку зауэшхуэм и япэ махуэхэм адыгэ щIалэгъуа-лэр зыгъэпIейтея гурылъ-гурыщIэхэр, я лъахэм лъагъуныгъэ къабзэ хуаIэр, зылI и быну абы и щIыхьыр яхъумэжыну ахэр къызэрызэщIэтэджар къэгъэлъэгъуэнырщ тхакIуэм и етIуанэ повесть «ЩIэдзапIэ хьэлъэ» жыхуиIэр зыхуэгъэпсар.
Япэ и тхыгъитIым Къардэн Бубэ къыщигъэлъэгъуэжыр зауэ емынэм и пэщIэдзэрщ, ныбжьыщIэхэм абы щача япэ лъэбакъуэ гугъухэрщ. Хэкум, абы и цIыхухэм я дежкIэ тыншакъым зауэм и пэщIэдзэр, хъийм икIа бий хьэщхьэрыIуэ къызыфIэщIы-жам пэрыуэншэу лъахэм и щIыпIэ куэдыр щиубыда махуэ псэзэпылъхьэпIэ-хэр. Ауэ цIыхухэм я гур мащIэ-мащIэурэ къызэрогъуэтыж, зэуэкIэм и щэху-хэр къахутэ, лIыгъэкIэ, акъылкIэ, IэмалкIэ бийм ефIэкI мэхъу. ИлъэсиплI енкIэ а мафIэм хэта тхакIуэми ди зауэлIхэм я деж къыщыхъуа а зэхъуэкIыныгъэхэм гу лъимытэнкIи, и тхыгъэхэм абы и гугъу щимыщIынкIи Iэмал иIакъым.
ЛIыгъэ, зэфIэкI бгъэдэлъхэм нэмыщI зауэм и щэхухэр къэзыхутэфа, сэлэтхэр зыгъэдэIуэф, текIуэныгъэм ахэр хуэзышэф, адэ папщIэу абыхэм ящхьэщыт дзэ унафэщI акъылыфIэм и образ уардэ Къардэн Бубэ щызэригъэпэщащ «КIыхьщ зауэ гъуэгур» повестым.
1945 гъэм ди Хэку иным зыIэригъэхьа ТекIуэныгъэшхуэм и зы хэкIыпIэу щы-тар къэралым ис лъэпкъхэм яку дэлъа зэныбжьэгъуныгъэрщ. Щеджэ зэманхэми зауаем и махуэ хьэлъэхэми зэшыгъэ нэ-сым щIапIыкIа, абы и къарур пасэу зыхэзыщIа Къардэн Бубэ и тхыгъэхэми сытым щыгъуи ар щегъэ- лъапIэ, а Iуэху еплъыкIэ тэмэмым тетщ. Лъэпкъ зэшыгъэм ар зэрыхуэпэжым и щыхьэту къэпхь хъунущ тхакIуэм и къалэмы-пэм къыщIэкIахэу «Комбат», «Георгий Ликос» повестхэр. Япэрей и IэдакъэщIэкIхэм къащхьэщыкIыу мы тхыгъэхэм гъэщIэгъуэныгъэ гуэрхэр ядыболъагъу.
Къардэн Бубэ Хэку зауэшхуэм рассказ зыбжани триухуащ. Абыхэм я нэхъыбэм лъабжьэ яхуэ- хъуар езы тхакIуэм и нэгу щIэкIахэрщ е нэгъуэщIхэм къыхуаIуэтэжахэрщ. И повестхэми ещхьу, абыхэми егъэлеиныгъэ яхэлъкъым, къыщыгъэлъэгъуар гъащIэм и пэжырщ, щIыпIэ нэхъ ин щызыубыдри ауэ къызэрыгуэкI цIыхум и лъахэм, къызыхэкIа и лъэпкъым къулыкъу нэс хуищIэрщ, лIыгъэ, хьэл-щэн къекIу, цIыхугъэ лъагэ а зэман хьэлъэхэм абыхэм къагъэлъэгъуахэрщ. Абыхэм ящыщу нэхъ гукъинэжхэр «Насыпыншагъэ», «Жэщ разведкэ», «ЗэхэгъэкIыпIэ», «ГуфIэгъуэ зэIущIэ» рассказхэрщ.
Акъыл куукIэ, зэфIэкI инхэмкIэ Тхьэр зыхуэупса Къардэн Бубэ гъащIэм къалэн зэхуэмыдэ куэд щигъэзэщIащи, абыхэм я гугъу умыщIыныр къезэгъыркъым. Илъэс 40-м щIигъукIэ ар егъэджакIуэу пединститутымрэ университетымрэ щылэжьащ, абы щIэныгъэ куу зрита, гъуэгу тэмэм тригъэува куэд нобэ егъэджэныгъэ IэнатIэм пэрытщ. И зэманым щытхъу хуамыгъэшами, цIэ лъапIэхэр къыхуамыгъэфэщами, Къардэным ехъулIэныгъэфIхэр иIэу кандидат, доктор диссертацэхэр пхигъэкIащ.
Зыхилъхьэ щымыIэу псэкIэ илъагъу и хэкумрэ и лъэпкъымрэ илъэс щэ ныкъуэм щIигъукIэ еш имыщIэу, и къарурэ и зэфIэкI- рэ емыблэжу хуэлэжьащ Къардэн Бубэ. И лъахэр псэзэпылъхьэпIэм щихуам абы япэу къыщхьэщыжахэм ар яхэтащ, абы и щхьэхуитыныгъэр пщIэрэ щIыхьрэ иIэу ихъумащ, а зыхэта зауаем и щытыкIэ пэжыр Iэзагъышхуэ хэлъу и тхыгъэхэм къыщигъэлъэгъуэжащ, анэдэлъхубзэм лъэпкъ щIэныгъэм я зыужьыныгъэм, къэхъу щIэблэщIэм щIэныгъэ нэс етыным, ар гъэсэным и гъащIэ псор щхьэузыхь хуищIащ. Абыхэм языхэзми пап- щIэ, Къардэн Бубэ къыдалъхуахэм я фIыщIэрэ щытхъурэ къелэжь. Ар абы икIи хуэфащэщ. Аращ адыгэ литературэм, щIэныгъэм, щэнхабзэм абы увыпIэ лъагэ щIыщылъысри, а цIыху телъыджэм и IуэхущIафэ хьэлэмэтхэр нобэ дигу къыщIэдгъэкIыжри, къэхъу щIэблэщIэм ар нэхъыфIу яцIыхумэ, дыщIигуапэри.
ХьэкIуащэ Андрей,
филологиещIэныгъэхэм я доктор.
Зауэм къыдыхэта Белоцерковский Филипп щIыгъуу.
Бзэм и лIыщIэ
Сэ 1949 гъэм пединститутым сыщыщIэтIысхьам щыгъуэ, Бубэ унафэщI къулыкъур игъэзащIэу си тхылъхэм Iэ къытридзауэ щытащ. ИужькIэ, илъэс 30-м щIигъукIэ, урысыбзэ кафедрэм дыщызэдэлэжьащ. Уеблэмэ доктор лэжьыгъэр щыдгъэхьэзырми, Москва дыщыщыпсэуар зы фэтэрщ. КъищынэмыщIауэ, профессор цIэ лъапIэри къыщытхуагъэфэщари зы зэманщ (1978 гъэм).
Бубэ и доктор лэжьыгъэр адыгэ псалъэжьхэм теухуат. Дэ, ГъукIэмыхъу Аубэчыр ди гъусэу, 1964 гъэм щIэны- гъэ-къэхутакIуэ институтым адыгэ псалъэжьу зэхуихьэсар урысыбзэкIэ зэддзэкIат. Абдежщ Бубэ и диссертацэр зытриухуэнур къыщыхиха-ри. А лэжьыгъэм Къардэ-ныр дихьэхри, «Кабардино-русский фразеологический словарь» тхылъыр къыдигъэкIауэ щытащ 1968 гъэм. «Из кабардинской афористики» зыфIэсщIа си Iыхьэри 1999 гъэм дунейм къытехьащ.
Къыхэгъэщыпхъэщи, мы зи гугъу тщIа лэжьыгъэм и пэ къихуэу Бубэ урыс-адыгэ псалъалъэ зыбжанэ къыдигъэкIат, еджакIуэхэм яхуэгъэзауэ.
Къардэн Бубэ пщIэ зиIэ прозаикыу зэрыщытам щыхьэт тохъуэ ар 1954 — 1956 гъэхэм ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэу зэрылэжьар.
Бубэ фIэлIыкI зиIэ цIыхуу, пщIэ зыхуащI IэщIагъэлIу щытащ. ЦIыхугъэ зыхэмылъхэр, зи Iуэху нэгъэсауэ зымыгъэзащIэхэр фIыуэ илъагъуртэкъым абы. Ар студентхэм ящIэрти, бэлэрыгъыртэкъым.
Си ныбжьэгъур илъэс куэдкIэ щылэжьа кафедрэм, урысыбзэ къудамэм нэмыщIкIэ, къэбэрдей, балъкъэрыбзэхэмкIи егъэджа-кIуэ игъэхьэзыру щытащ. Абы къыхэкIкIэ, кафедрэм и цIэр сэ Iуэху сщIыри, «кафедра русского языка и общего языкознания» жиIэу езгъэхъуэжат. Абы щы- гъуэ «Урыс-адыгэ», «урыс-балъкъэр» къудамэхэр диIащ. Кафедрэм и цIэр зэрытхъуэжам къыхэкIыу, бзэр зымыщIэхэмкIэ Бубэ и лекцэхэр щхьэпэ хъуат. Абы къызэринэкIа лэжьыгъэр иджырей еджакIуэхэм, студентхэм, егъэджакIуэхэм къагъэсэбэп. Аращ тхы- дэм къыхэнэжын жыхуиIэ-ри, дэтхэнэ зы щIэныгъэрылажьэр зыщIэхъуэпсри.
КIуэкIуэ Жэмалдин,
бзэщIэныгъэхэм я доктор, КъБКъУ-м и профессор.
Быным и псалъэ
Си адэм и дунеишхуэр
Си адэм и IуэхущIафэкIэ, дзэм щызэрихьа лIыгъэмкIэ, щIэныгъэм къыхина лъэужьымкIэ куэдым и цIэр яцIыху, ар зыдэIэпыкъуа, зызыщIигъэкъуахэм ягу къинащ. Ар, дауи, гуапэ пщымыхъуу къанэркъым. Ауэ нобэр къыздэсым куэдым ящIэркъым сыт хуэдэ быну, къуэшу, щхьэгъусэу, адэу ар щытами. Сыту жыпIэмэ, Бубэ цIыху зэкIуэцIылът, щэхут, псэлъэрейтэкъым, зэпIэзэрытти, и IэщIагъэ-щIэныгъэ мыхъумэ, абы и гум щигъафIэм зыри щыгъуазэртэкъым.
Зэ IуплъэгъуэкIэ си адэм хуэбгъэфэщэнутэкъым апхуэдиз зэфIэкIрэ щIэныгъэрэ бгъэдэлъу. Ар цIыкIут, IэмащIэлъэмащIэти, умыцIыхумэ къыпхуэщIэнутэкъым апхуэдизу зи цIэр зыгъэIуа Къардэн Бубэр арауэ. И щIыбагъкIэ «Бубэ цIыкIу» жаIэрт цIыхухэм.
Ди адэм зэрыцIыкIурэ хабзэшхуэ хэлъу, и адэ-анэм пщIэ яхуищIу, нэхъыжьхэр илъытэу, нэхъыщIэхэр къыдэплъейуэ къэтэджащ. Адыгэ хабзэр зи лъым хэт, анэ быдзышэм щIыгъуу зыщIэзыша цIыхут ар. И щытыкIэкIи, хьэл-щэнкIи, псэлъэкIэкIи, гупсысэкIэкIи адыгэлI нэс жыхуаIэм хуэдэт. Жыгыр лъэхъыцкIэ щIым зэрызыхиубгъуэм хуэдэу, лъэпкъымрэ хабзэм-рэ и лъынтхуэм щызежэрт, гурэ псэкIэ хуэпэжт. Дауи, дэтхэнэ бынми и адэ-анэм хуэдэ дунейм темыту къыщохъуж, ауэ сэ быным и плъэкIэ мыхъуу, нэгъуэщIынэкIэ сроплъэж си адэм и гъащIэми, зэпIэзэрыт жыхуаIэм хуэдэ цIыхуу зэрыщытар къызгуроIуэ. Ар ямылейуэ псэлъэнутэкъым, ныкъуэкъуэнутэкъым, игъащIэкIи тхьэусыхэу, зыгуэр игу иримыхьауэ, и жагъуэ хъуауэ зыкъуигъэщIэнутэкъым. Ауэ псоми быдэу тщIэрт, къыдгурымыIуэIамэ, Iуэхур зэхэзэрыхьамэ, чэнджэщ, унафэ, дэIэпыкъуэгъу дыхуэныкъуэмэ, Бубэ жеIэн зэрыхуейр. Сыт ирехъуи, ар зыпэмылъэщын- рэ имыгъэзэкIуэжынрэ щыIэтэкъым.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и зыужьыгъуэм, и зыIэтыгъуэм, еджапIэхэр къыщызэрагъэпэщ зэманым халъхуат ар, икIи еджэныгъэм и гур хуэкъабзэу къыщIэ-кIащ. Си адэшхуэ-анэшхуэр къызэрыгуэкI цIыхуу щытами, абыхэм пасэу гу лъатащ я къуэ нэхъыжьым зэфIэкI гуэрхэр зэрыхэлъыр, еджапIэ щIагъэтIысхьэфатэмэ, зэреджэфынур. Унагъуэшхуэр зыхуей хуэгъэзэн хуейми, Бубэ къищынэмыщIауэ, иджыри быних яIэми, си адэр Псыхуабэ еджапIэм щыщIагъэтIыс-хьащ. Зэрагугъауэ, щIэныгъэщIэкъуу къыщIэкIащ я бын пажэр. Апхуэдэу, урысыбзэм хуэIэзэу къигъэзэжащ ди адэм. Дауи, лэжьыгъэ къыхуагъуэтащ арыххэу, ауэ ищIэнуми и къарур здынэсыр игъэлъэгъуэнуи хунэмысу, Хэку зауэшхуэр къэхъейри, абы кIуащ. Сэ абы щыгъуэ илъэс ныкъуэ сыхъуу арат.
Си адэ-анэр щIалэу дыдэу зэрышат. ТIури еджауэ, IэщIагъэ-щIэныгъэ ябгъэдэлъу зэрихьэлIэжахэт. Бубэ зауэм зыкъызэрыщигъэлъэгъуамрэ абы лIыгъэу щызэрихьамрэ я гугъу сщIынкъым, абы куэд тепсэлъыхьащ. Ауэ сигу къэзгъэкIыжынут зауэ нэужьми си адэм цIыху куэд къыхуэтхэу зэрыщытар. Ажалым къыIэщиха, уаем къригъэла, фочышэм къыпэщIиха сэлэтхэм зыгуэрурэ и цIэ-унэцIэр къащIауэ фIыщIэ къыхуащIу къатхэрт.
Папэ зауэм и нэгу щыщIэкIам тепсэлъыхьыну фIэфIтэкъым, уеблэмэ, зэи и гугъу ищIыххэртэкъым. Ауэ ар къызэрефыкIым и щыхьэтт тхэн зэрыщигъэтыжар. Пэжщ, зауэ нэужьым 1946 — 1947 гъэхэм абы щIидзащ «Урыс-къэбэрдей псалъалъэр» зэхигъэувэн, къищынэмыщIауэ, тхыгъэ куэд зэридзэкIырт, езым и щIэныгъэм хигъахъуэрт, куэдым ядэIэпыкъурт, ауэ езым и гум илъыр, и щхьэм къэкIар лъэныкъуэкIэ иригъэза хуэдэт. И ныбжьыр хэкIуэта, кIуэцIкIэ игъэв дыркъуэхэм я узыр нэхъ ужьыха нэужьщ тхэн щыщIидзэжауэ щытар, зауэм щилъэгъуар итхыж щыхъуар.
Ди адэ-анэр щеджакIэ, щIэныгъэ щабгъэдэлъкIэ, дауи, дэри абыхэм я лъагъуэм дызэрытемыкIынур наIуэт. Апхуэдэу, сэри си дэлъхуитIри щIэныгъэмкIэ дыунэтIащ: сэ математикэ щIэныгъэхэм я кандидат сыхъуащ, КъБКъУ-м илъэс 50-м щIигъукIэ сыщылэжьащ.
Папэ илъэс 70 хъууэ дунейм ехыжауэ щытащ. Ар гуауэшхуэ тщыхъуат, сыту жыпIэмэ, къыдгурыIуэртэкъым апхуэдэ гузэвэгъуэр напIэзыпIэм къызэрытхуепсыхар. Ипэ махуэм еджапIэм щыIат, студентхэм ядэлажьэу, дерсхэр иригъэкIуэкIыу, узыншэу дэтащ. ЖыпIэнуракъэ, зэфIэту лIащ жыхуаIэм хуэдэщ. Пыхусыху иIэти, дохутырым хуитха хущхъуэ гуэрхэр къэсщэхуауэ, етхьэлIэн щIэддзэн хуейуэ, къытехуэри тфIэкIуэдащ. Ар зэрылIыкIын уз къеузу сымэджакъым. Арат зыри къыщIыдгурымыIуэр. Папэ зыщысхьыжыртэкъым. Си щхьэ, си ныбэ, си Iуэху жиIэу япэ зригъэщынутэкъым, зыгуэрым лъэIукIэ зыкъыхуигъэзамэ. Зи ужь иувари и кIэм нимыгъэсауэ псэху жыхуаIэ ищIэртэкъым.
Сыт хуэдиз длэжьами, сыт хуэдиз щIэныгъэ дбгъэдэлъами, дэ, абы и бынхэр, зэи дыхъунукъым ди адэм хуэдэ. Ар сытым дежи цIыху куэдым къаухъуреихьырт, псоми фIыуэ къалъыгъурт, Iущт, лIыгъэ хэлът, хахуэт, цIыхуфIт.
Дыщалъхуа Дыгулыбгъуей къуажэм дэт епщIанэ курыт еджапIэм Къардэн Бубэ и цIэр фIащыну, абы и пщIантIэм ди адэм и фэеплъ дагъэувэну траухуащи, а Iуэхухэр къытпэщылъщ. КъищынэмыщIауэ, Мэлбахъуэ Тимборэ и цIэр зезыхьэ Лъэпкъ библиотекэм къыщызэрагъэпэщащ ди адэм и тхылъ гъэлъэгъуэныгъэр. СызэригугъэмкIэ, къилэжьащ ар абы.
Къардэн Бубэ ипхъу Тамарэ,
математикэ щIэныгъэхэм я кандидат, доцент.
Къардэн Бубэ
Насыпыншагъэ
Рассказ
Зауэ бзаджэр илъэс етIуанэ хъуащи йокIуэкI. Щысхьрабгъу зимыIэ бийр, — абы езым зыхуигъэувыжауэ щыта къалэныр къемыхъулIа щхьэкIэ, — къуэкIыпIэмкIэ йоIэ, совет цIыхухэр лъэгуажьэмыщхьэу игъэувын мурадыр иIэу. Хьэуэ, мызэ-мытIэу абы удын лъэщи техуащи, и сэлэт лъыпс куэд зыщIита щIыпIэхэр лъэмыкIыу имыутIыпщыжу хъуакъым.
Донбасс гъатхэр мы гъэм, сыт щыгъуи хуэмыдэу, псэр дэзыхьэх зэмант: май мазэр, мы щIыпIэ гъуабжэм хуумыгъэфэщэ-ну, зэщIэпщIыпщIэрт: удзыр уэру къызэщIэуват, пхъэщхьэмыщхьэ жыгхэр плъы-фэ зэмыфэгъуу зэщIэгъэгъати, нэми псэми къедэхащIэрт, псэр игъапхъэрт. ЗэкIэ биитI зэпэщIэтыр «зэрызэпIэскIу» щIагъуэ щыIэ-тэкъым: жэщкIэ зыр адрейм «кIэщIэдыгъуэну» — «бзэгу» къыфIихьыну — хэтт, махуэкIэ, апхуэдэ къабзэу, зыр адрейм еплъакIуэрт. Зэкъуэхуауэ жьэIурылэл гуэр фоч гъуазэм къиубыдакъэ — зэфIэкIат!
Майм и кум топышэхэмрэ лъагъымхэмрэ я мэ бзаджэр, я Iугъуэр гъатхэ хьэуам напIэзыпIэм хэзэрыгуащ: ди дзэ гупышхуэ-хэм зыкъаIэтащ, Харьков лъэныкъуэкIэ яунэтIу. Махуэ зыбжанэ мэхъу дыдейхэм ебгъэрыкIуэн зэрыщIадзэрэ.
— Николай Матвеевич, мыр дауэ? Дэ Харьков дынэсыным километр зыбгъупщI фIэкI дэмылъыжу жаIэ…
— НытIэ сыт…
— Зи сытри?.. Ди бгъуитIымкIи зауэ макъыр къоIу… Уеблэмэ ди щIыбагъымкIи апхуэдэу къысфIощI! — аргуэру хуэмышэчу мэупщIэ Борэн Бэч.
— Ярэби, Борэн, сэ сыкомандармэу къыумылъытэу пIэрэ уэ? — мыарэзыуэ жеIэ сержант Богачук, отделенэм и командир, лIы нэщхъ зэхэлъым.
— Къысхуэгъэгъу, ныбжьэгъу старшэ сержант…
— Старшэ сержанткъым — сержантщ, зауэлI Борэн.
— Къысхуэгъэгъу, ныбжьэгъу сержант!
Абдежым а тIум я псалъэмакъыр, цIыхуитI-щы зыщIэдэIур, зэпоу. Пэж дыдэр жыпIэнумэ, зауэлIхэм я псэкIэ зыхащIэрт Iуэхур зэIыхьэу зэрыхуежьар. ТхьэмахуитI иримыкъум километрищэм нэс зауэ гуащIэм хэтурэ, гьуэгуанэ хьэлъэ къызэпызыча ди дзэхэр иджы къызэтеувыIауэ къэплъытэ хъунут. Хьэуэ, къызэтеувыIэ мыхъуу, ахэр бийм къиувыхьат, нэхъ япэ ищу Харь-ков къалэ и Iэшэлъашэхэм нэса гупыр нэмыцэм пиудри.
Командир нэхъыщхьэхэр, жей-зыгъэп-сэху ямыIэу, пщэдей къапэщытым егупсысырт. ЕблыщIанэ полкым и командирхэр унэ ныкъуэкъутэм псэууэ къыхэнэжа пэшышхуэм щызэхэст. Абджи рами зыхэмылъыж щхьэгъубжэм плащ-палаткэр Iупхъуащ, уэздыгъэнэфми пэш кIуэцIыр нэщхъейуэ къегъэнэху.
— АтIэ, комиссар, сыт тщIэнур? — зи жьакIагъуэр зэщIэкIа подполковникыр, полкым и командирыр, йоупщI батальоннэ комиссар дамыгъэ зыхэлъ лIыкум.
— Къарум къихьыху дызэуэнщ, Дмитрий Архипович. Ауэ, сэ къызэрыслъытэмкIэ, зауэлIхэм псоми ящIэн хуейщ Iуэхур зыIут дыдэр — дыкъызэраувыхьар, дыдейхэр къыддэIэпыкъункIэ гугъапIэ зэрыщымыIэр.
— Сыарэзыщ, ауэ гугъапIэ щыIэкъым жыхуэпIэмкIэ сыакъылэгъукъым. Пэжщ, суткIитIым щIигъуащ штаб нэхъыщхьэмрэ дэрэ ди зэпыщIэныгъэр къызэрызэпыудрэ.
Иужьым комбатхэр къриджэри, подполковникым хуэфащэ унафэ яхуищIащ, комиссарми батальонхэм щыIэ политлэжьакIуэхэм къалэн пыухыкIа я пщэ ирилъхьащ.
Гъатхэ жэщ мазэхэр и кIэм нос, нэхулъэри къызэкIэщIитхъыу щIедзэ. Иджы командирхэми зауэлI къызэрыгуэкIхэми ящIэрт я Iуэхур зыIутыр. Политрукыр ротэм къахэпсэлъыхьа нэужь, отделенэм и командирым макъ хэмыIэтыкIа, макъ дэгукIэ жеIэ:
— Борэн, иджы гурыIуэгъуэ?
— ГурыIуэгъуэщ, ныбжьэгъу командир.
— Нэху щащ… Фриц къежьэркъыми… — зыми зыхуимыгъазэ хуэдэу къыжьэдоIукI Борэным.
— Пщэдджыжьышхэ ещI, — къыпедзыж пулемёт псынщIэм бгъэдэсу абдеж къыщыс щIалэщIэ цIыкIум. Гъатхэ дыгъэр къуэкIыпIэмкIэ уэгу егъэзыхам къитIысхьа къудейуэ, кхъухьлъатэ зыщыплI — ахэр ис- требитель хьэлъэхэт — къащхьэщыхьэри, бжыгъэншэу тхылъымпIэ тхьэмпэхэр кърапхъыхри, апхуэдэ къабзэуи бзэхыжащ. Дакъикъэ зыщыплI фIэкIа дэмыкIыу бийм и радиоустановкэ лъэщхэр макъ гъуму къызэщIэгъуэгъуащ, урыс псалъэхэр IупщIу зэхэпхыу:
— ПIалъэ имыIэу зыкъэфт! Иджыпсту, дакъикъэ щэщIым къриубыдэу, фыкъэтэджрэ Iэщэншэу, фи Iэр Iэтауэ фыкъемыжьэмэ… — А псалъэ зыбжанэр иухри, ихъуреягъкIэ топышэхэм зэхатIыхьа губгъуэ нэщхъейр аргуэру макъыншэ дыдэ къэхъужащ…
Дыдейхэр щысщ, бийм и къежьэным пэплъэу. Хьэуэ, а губгъуэ захуэр куэдрэ Iэуэлъауэншэу щытакъым. КъызэщIэгъуэгъуащ бийм и топхэмрэ миномётхэмрэ, кIэщIуи къежьащ танк псынщIэхэмрэ бронетранспортёрхэмрэ. Абыхэм я ужь итщ автоматчикхэр, я Iэщхьэхэр дэгъэджэрэзеяуэ къокIуэ, нэхъыбэр щхьэпцIэхэщ. «Зыри къафIэмыIуэху хуэдэ, зыплъыхьакIуэ къежьа хуэдэ, къокIуэ… — игукIэ жеIэ пулемётым бгъэдэс зауэлI щIалэм. — Хьэуэ, фриц, дэ иджыри диIэщ уи джабэм дызэреуэн…»
— По фашистской сволочи огонь! — командир макъ лъэщ къоIури, зауэ гуащIэр бетэмалу зэщIонэ: зызыхъумэжхэм Iэщэу яIэр псори зэдоуэ. Мес танк псынщIэхэу щы танк зэрагъэс птулъкIэхэмкIэ ягъэсауэ, Iугъуейр хуэмурэ занщIэу уэгум докIуей — нобэ жьы мащIэ тIэкIуи къепщэртэкъым.
— Атакэм зыхуэвгъэхьэзыр! Атакэм зыхуэвгъэхьэзыр! — псоми зэхах а командэр.
Полкым и командир подполковникымрэ комиссарымрэ япэ иту, псоми зыкъаIэтри ятегуплIащ гъунэгъу дыдэу ди окопэхэм къыбгъэдыхьа нэмыцэ щэ бжыгъэ куэдхэм. Iэпщэрыбанэ зауэр щекIуэкIащ топышэхэм уIэгъэ ящIа губгъуэм, щекIуэкIащ сыхьэтитI енкIэ. ПщыхьэщхьэхуэкIуэ нэсауэ, аргуэру зэ къежьащ бийр. Нышэдибэ хуэдэ къабзэу, аргуэру контратакэ жыхуаIэм Борэныр зыхэт полкри нэгъуэщI дзэ гупхэри кIуащ. Зауэм и гуащIэгъуэ дыдэу, епщэфыIэри зэпщэфыIэри пхузэхэмыхужын жыхуаIэм хуэдэу, дунейр мафIэ лыгъейм ес жыпIэну, Борэным кIий макъ зэхех:
— Бэч!
— Чэрим!
АдэкIэ-мыдэкIэ шэхэр пIэнкI щхьэкIэ къэмынэу, гранатэхэр къызэрычэхэу, а тIур — зы адэ-анэ къалъхуа зэкъуэшитIыр! — шокъу жиIэу зэIууэри, IэплIэ зэрашэкIащ, бетэмалуи, адрей зауэлIхэм хуэдэу, зэгъусэу япэкIэ задзащ, нэмыцэ икIуэтыжхэм кIэлъеIэхэу. Дыдейхэми я окопэ зэхэвыхьахэмкIэ къагъэзэжауэ къыщыкIуэжым, нэмыцэ лагъым хьэлъэхэр къызэдехуэхыу щIедзэри, и къуэшым илъагъуу, Борэн Чэрим мэджалэ. Бэчым и къуэшыр щIытIым къехьэсри ирегъэтIылъэх…
Пшапэр зэхэуа нэужь, комиссарым комбатхэр ириджащ. Пэжыр жыпIэнумэ, полк псом зы комбатт псэууэ къэнар, адрей тIур укIыгъэ щыхъуат нобэрей зауэм. Абыхэм я пIэкIэ нэгъуэщI командирхэр къекIуэлIащ полкым и штабым.
— Ныбжьэгъухэ, — жеIэ комиссарым, зи Iэ ижьыр пха батальоннэ 93 комиссарым, — ди полковой командирыр уIэгъэ хьэлъэщ, штабым и начальникыр яукIащ… Фэри зэрыфщIэщи, мащIэ дыдэ дыхъуащ. Псори дызэхэту цIыху щитIрэ щэ ныкъуэрэщ дызэрыхъужыр. Абы нэмыщIауэ, ди гъунэгъу полкым щыщу цIыху щэ ныкъуэ хуэдиз — аращ псэууэ къэнар — зэтшэлIащ. Фочышэ зыухахэм нэмыцэ автоматхэр кърырегъэсэбэп. Иджы фэ къыжыфIэ, дауэ тщIымэ нэхъыфI?
— Ди псэ пытыху дызэуэнщ, ныбжьэгъу комиссар. ХэкIыпIэ лъэпкъ зэрыдимыIэр зауэлIхэм псоми хьэкъыу къыдгуроIуэ, — жеIэ комбатым и къалэныр зыгъэзащIэ щIалэщIэ дыдэм. Апхуэдэ къабзэу адрей командирхэри кIэщIу къэпсэлъащ.
— Берычэт бесын, ныбжьэгъухэ! — хуабагъэ ин зыщIэлъ макъкIэ жеIэ комиссарым. — Ди зауэлIхэм я лIыхъужьыгъэр ди Хэкум щыгъупщэнкъым. АтIэ, ныбжьэгъухэ, хъумакIуэ вгъэуви, цIыхухэм зевгъэгъэпсэху, Iэмал зэриIэкIэ. Лейтенант, сержант Богачукрэ нэгъуэщI зауэлI гуэррэ къысхуэгъакIуэт.
— СынодаIуэ, ныбжьэгъу батальоннэ комиссар!
Дакъикъэ бжыгъэ фIэкIа дэмыкIыу, комиссарым и пащхьэ къиуващ Богачукрэ Борэнымрэ. Комиссарым фIыуэ ицIыхурт Богачукыр. Ар ротэм и парторгт, 1920 гъэ лъандэрэ партым хэтт. А тIум зыр лIы фIы-цIэ хэщIыхьат, и щхьэц фIыцIэ Iувым фIыуэ тхъугъэ хидзауэ. Комиссарым мыдрей щIалэрат зэпиплъыхьыр. Гуэщ зэхэкъутар мынэху щхьэкIэ, абы еплъым игукIэ жеIэ: «Сытуи къекIу мы щIалэ лантIэр. Байрон хуэдэу дахэщ. Нэгу зэлъыIухащ…».
Иужьым комиссарыр кIэщIу пкърыупщIыхьащ адыгэ щIалэм, ар къыщалъхуа, и лъэпкъ, и щIэныгъэ сыт елъытакIэ.
— АтIэ, Николай Матвеевич, сэ укъыщIезджар Iуэхушхуэщ, икъукIэ Iуэхушхуэщ. Мы щIалэр уэ къыщыхэпхакIэ, абы сыткIи уи дзыхь ебгъэз хъуну къыщIэкIынщ…
— Абы шэч хэлъкъым, Василий Иннокентиевич.
— Ди полк бэракъзехьэр нобэрей зауэм хэкIуэдащ. Уэ бэракъзехьэу, мы щIалэр уи къуэдзэу, фызогъэув.
— СынодаIуэ, ныбжьэгъу комиссар! — сыкъ жиIэу къызэфIэуващ Богачук, апхуэдэ къабзэу Борэнри къыщылъэтри къэуващ.
— ФщызбзыщIынукъым — пщэдей зауэм дыкъелыну къыщIэкIынукъым, ауэ, шэч къытесхьэркъым, ди полкым и зауэлIхэм, сыт щыгъуи хуэдэу, икIэм нэс я къалэныр ягъэзэщIэнщ. Полкым и бэракъыр фи анэмэтщ. Фи псэр Iутыху, фэ жэуап фхьынущ абы и лъэныкъуэкIэ. Сыти фщIэ, пщэдей зауэм и ужькIэ, ди бэракъыр хъумауэ штаб нэхъыщхьэм нэфхьэсын хуейщ!
— ГурыIуэгъуэщ, ныбжьэгъу комиссар! — зыжьэу жэуап къат зауэлIитIми.
Комиссарым зэрыжиIам хуэдэу, етIуанэ махуэм екIуэкIа лъыпс зауэм полкыр зэрыщыту хэкIуэдащ, псэ пыту зы зауэлIым бийм и пащхьэ Iэ щимыIэту. Бийми а и текIуэныгъэм уасэшхуэ щIитащ — щэ бжыгъэ куэд хъу сэлэтхэр хилъхьащ. ВасильевкэкIэ зэджэ къуажэ цIыкIур апхуэдизкIэ зэхэкъутати, ущIэс хъуну унитIи дэтыжтэкъым.
Махуэ зыбжанэкIэ зауэ гуащIэр мыбдеж дыдэм щекIуэкIати, а жылэм псэ Iуту зы цIыху дэсыжтэкъым: яукIар яукIат, зи лъэ зезыхьэфу къэнар дэкIат — тхьэм ещIэт а къуажэдэс тхьэмыщкIэхэр зауэм здихуар!
Зи псэ пыт къудей комиссарыр щхьэи пкъыи зимыIэж унэм и лъабжьэм иIэ щIыунэм щIэлът, дыгъуасэ Богачукрэ Борэнымрэ къахьауэ.
— Псы… — ерагъкIэ къыдришейуэ къыжьэдоIукI уIэгъэм.
— Иджыпсту… — Богачук псылъэр къещтэри, псы тIэкIу Iурегъэлъадэ уIэгъэм. Иужьым абы макъ щабэкIэ, ауэ икъукIэ зэхэщIыкIыгъуэу, иужьрей дыдэ унафэр къахуещI зауэлIитIым:
— Пшапэр зэрызэхэуэу, къуэкIыпIэмкIэ фожьэ. Бэракъыр…
— Бэракъыр си бгым къеспхэкIащ, Николай Иннокентиевич. Дыпсэууэ, ар зыми Iэрыхьэнкъым. ТIум языхэзыр псэууэ… АдэкIэ абы къыпищэнIауэ хунэмыс щIы- кIэ, комиссарыр ину зэ бауэри, и псэр хэкIащ. КIыфI зэрыхъуу, а тIум мащэ къатIащ, а унэ къутам и пщIантIэ дыдэм комиссарыр щыщIалъхьэри, замыIэжьэу къуэкIыпIэмкIэ яунэтIащ, пщIэшхуэ зиIэ а я къалэн мытыншыр ягъэзэщIэну.
