АДЫГЭ ХЭХЭСХЭМ Я IУЭРЫIУАТЭ
ЕмыкIу
сыкъимыщIмэ
ЩIалэ гуэр ежьащ: «Си благъэ, си ныбжьэгъу зэзгъэлъагъунщ», — жери.
И благъи и ныбжьэгъуи зригъэлъагъури, гъуэгу къытехьэжауэ къыздэкIуэжым, зы жылэ къыблэкIыжын хуейти, дидзыхащ. Жылэм лIы цIэрыIуэ гуэр дэсти, ар зригъэцIыхун мурад ищIащ щIалэм. ЩIэупщIэри, лIы цIэрыIуэм и унэр кърагъэлъэгъуащ. Куэбжэм Iухьауэ, зы пщащэ къыIущIащ:
— Еблагъэ, ди хьэщIэ, — жери.
Пщащэр къэIэбащ, шыр Iихыну. Шыр иритакъым.
— Фи шэщыр сыгъэлъагъу, — жиIащ щIалэм.
Шыр шэщым щIигъэзагъэри, хьэщIэщым ихьащ щIалэр. Бащлъыкъыр зыщхьэрихри, пщащэм иритащ, щIакIуэри иритащ, щIопщри Iихыну къэIэбати, щIопщыр иритакъым. ЩIопщыр езым блыным фIидзащ.
Пщащэр хьэщIэщым икIыжри, и адэм деж щIыхьащ. И адэм зигъэсымаджэти, хэлът.
— ХьэщIэ диIэщ, ди адэ, — жиIащ пщащэм.
— ХьэщIэ диIэмэ, хъарзынэкъэ, си хъыджэбз, — къыжриIащ и адэм. — ХуэпщафIэ, Iэнэ хуэхьи, гъэхьэщIэ. ЩIопщыр зэрыпилъар зэгъэлъагъуи, къызжеIэж.
ХьэщIэщым тригъазэри, щIалэм щIопщыр зэрыпилъар зригъэлъэгъуащ пщащэм.
— ЩIопщыкIыр IэнэмкIэ гъэзауэ, щIопщыщхьэр бжэмкIэ гъэзауэ пилъащ, — жери пщащэм и адэм хъыбар хуихьыжащ.
— Абы щыгъуэ ар щысын хьэщIэкъым, шхын хьэзыр диIэмэ, Iэнэ хуэхь, — къыжриIащ лIым и пхъум. — Iэнэр пхьауэ хьэщIэщым укъыщикIыжкIэ, пIэм илъ щхьэнтэр къэублэрэкI.
Iэнэр хьэщIэщым ирихьэри, къыщыщIэкIыжым, пIэм илъ щхьэнтэр иублэрэкIащ пщащэм.
— Фи унэ сымаджэ илъ? — къеупщIащ щIалэ хьэщIэр, пщащэм щхьэнтэр щIиублэрэкIар къыгурыIуэри.
— Ди адэр сымаджэу хэлъщ, — жиIащ пщащэм.
— Фи унэ сымаджэ щилъкIэ, сэ Iэнэм сыбгъэдэсынкъым. ЕмыкIу сыкъимыщIмэ, фи адэм деж сихьэнурэ сыщIэупщIэнущ, — къэтэджыжащ щIалэр.
ЩIалэм и псалъэр пщащэм и адэм хуихьыжащ.
— Ар цIыху къилъхуащ, адыгэм игъэсащ, кърекIуи, къысщIреупщIэ — емыкIу сщIыркъым, — жиIащ лIым.
ЛIы цIэрыIуэм деж ихьащ щIалэр.
— Уи ныбжь Тхьэм иригъэкъу, си щIалэ, арэзы сыкъэпщIащ, — жиIащ лIым. — ХьэщIэщым гъэзэжи, ди ерыскъым хэIэбэ.
ЛIы цIэрыIуэр зригъэлъагъущ, я ерыскъы зыIуигъахуэри, щIалэр ежьэжащ, зэман дигъэкIри, лIы цIэрыIуэм и пхъум лъыхъуащ. ЛIы цIэрыIуэм и пхъур щIалэ Iущым къритащ.
Ныш закъуэ
ЗэныбжьэгъуитI я благъэ зыдэс къуажэ хьэщIапIэ кIуащ. Щхьэж и благъэ и унэ ихьащ зэныбжьэгъуитIыр, къыщыхьэщIэри къежьэжащ. КъыздэкIуэжым, зыр адрейм йоупщI:
— Дауэ къыпIущIа уи благъэр, сыт уагъэшха?
— Сагъэтхъащ, зыкъыстрафыщIэжащ си благъэм: къэб шыпси, къэб лыбжьи, къэб гъэваи, къэб лэпси сагъэшхри, къэб жыли сагъэIункIащ. ЦIыху тхъэмэ, сагъэтхъащ! — жиIащ зым.
— Сэ къызэрызэгугъуа щыIэкъым: ныш закъуэщ ягу пыкIар, — жиIащ адрейм.
Шууэ хьэдрыхэ мэкIуэж
Зы лIыжь, и ныбжь нэсри, дунейм ехыжащ. Ар зэрылIар щызэхихым, зэман дигъэкIри, щIалэ бзаджэ гуэр къежьащ. Бысымыр щымыIэу зрыригъэхьэлIэри, щIалэ бзаджэр зи тхьэмадэ лIа унэгуащэм деж еблэгъащ:
— ХьэщIэ къихьэмэ, фи гуапэкъэ? — жери.
— ХьэщIэ зи жагъуэ щыIэ! Еблагъэ! — гуфIащ унэгуащэр, Iэни къыхуищтащ.
ЩIалэр шхэуэ здэщысым, унэгуащэр къеупщIащ:
— Дэнэ укъикIрэ, ди хьэщIэ?
— Хьэдрыхэ сыкъокI, — жиIащ щIалэм.
— Дызыхуейуэ укъэдгъуэтащ, — гуфIащ унэгуащэр. — Си тхьэмадэжьыр нэгъабэ лIащ. Хьэдрыхэ ущримыхьэлIауэ пIэрэ? И хъыбар пщIэрэ?
— СощIэ, — жиIащ щIалэм. — Махуэ къэси солъагъу.
— Сыт и хъыбар? Жэнэтым нэсакIэ си тхьэмадэжьыр?
— Жэнэтыбжэм Iутщ. Жэнэтым щIагъэхьа щIыкIэкъым, — жэуап иритыжащ щIалэм.
— Сыту пIэрэ къыдагъуэр? — гузэващ унэгуащэр.
— Дыщэ хущощIэ, нэгъуэщI къыдагъуэркъым.
— Дапщэ зыхущыщIэр?
— Мыпхуэдиз, — жери зыхущыщIэр жриIащ.
— НтIэ, щIалэфI, дыщэ тIэкIу диIэщи, хуздэхь. Си тхьэмадэжьым щхьэкIэ дызэблэн щыIэкъым, — жери унэгуащэм дыщэ къритащ щIалэм.
— Хуздэсхьынщ, Iэрызгъэхьэжынщ.
Зыхуейр зыIэригъэхьэри, щIалэр ежьэжащ.
ЩIалэр ежьэжа къудейуэ, лIыр къэсыжащ. Я дыщэр хьэдрыхэ къикIа щIалэм зэрыритар и лIым жриIащ фызым:
— Уи адэр дыщэ щхьэкIэ жэнэт бжэIупэм дауэ Iудгъэтын! — жери. — Иджыпсту езгъэжьэжа къудейщ щIалэр.
— ДэнэкIэ здигъэзар?
— МобыкIэ, — жери щIалэм здигъэзар къригъэлъэгъуащ.
Шым зридзыжри, лIыр щIалэм кIэлъежэжьащ. ЩIалэр къызэплъэкIыурэ кIуэрти, шур къилъэгъуащ. И ужь къызэрихур къыгурыIуэнтэкъэ! Зы щIалэ къуий вэуэ хэтти, абы бгъэдэлъэдащ дыщэр зыхьыр.
— Мо шур плъагъурэ?
— Солъагъу.
— Къуийм теплъэ хъуркъым ар. Дэнэ щрихьэлIэми, щIопщыр трекъутэ.
— НтIэ, лIо сщIэнур? — къэгузэващ къуийр.
Гъуэгу Iуфэм зы жыг Iутт.
— Уэ мо жыгым дэпщей, сэ пхъэIэщэкIыр субыдынщ.
Къуийр жыгым дригъэпщейри, езым пхъэIэщэкIыр иубыдащ.
Шур къэсащ.
— Лъэс гуэр блэмыкIауэ пIэрэ мыбыкIэ? — еупщIащ шур пхъэIэщэкIыр зыIыгъ щIалэм.
— БлэкIакъым: укъыщилъагъум, мо жыгым дэпщеяуэ тесщ, — жиIащ щIалэм.
Шур жыгым бгъэдэлъэдащ:
— Къех мыдэ! — жери.
— Къуийм тхьэр къеуа? Сыт си лажьэр? — жиIащ жыгым тес вакIуэ щIалэм.
— Къуий сылъыхъуэркъым сэ, къех жысIакъэ!
— Сынехынукъым.
— Укъехынукъэ?
— Хьэуэ.
— Уэ пхуэфI сыхъунщ сэ, пщафэкIэ укъеслъэфэхынщи! — жери лIыр епсыхащ, шы IумпIэр щIалэм къыIэщIилъхьэри, жыгым дэпщеящ.
Шым зридзри, щIалэр щIэпхъуэжащ.
Сыт ищIэжынт лIым: и щхьэр къыфIэхуауэ, и унэ ихьэжащ.
— Дауэ хъуа? УлъэщIыхьа? — къыпежьащ унэгуащэр.
— СылъэщIыхьащ, — жиIащ лIым. — Хьэдрыхэ нэс лъэсу дауэ згъэкIуэжынт: шым згъэшэсри, сутIыпщыжащ…
И ужь фикI
Шагуджхэ ейуэ Шумахуэ жари щIалэ лъэрызехьэ гуэр исащ Абэзэхэм. Бжьэдыгъупщым и пхъур лIы иритырти, ар зэхихри, Шумахуэ нысашэ джэгум кIуащ.
Пщым и пхъур, пхъэ вакъэм иту, нысашэ джэгум къыхашэри, пщащэхэм къыхагъэуващ. Шумахуэ джэгум щIэкIуар арати, пщым и пхъур ирихьэжьэри ежьэжащ. И пхъур зэрырахьэжьар жраIащ пщым. Пщащэр нысашэ джэгум яхэзыхыфар зэрымылIыгъэншэр къыгурыIуэнтэкъэ пщым? КIэлъыпхъэрын щыхъум, пщым къажриIащ:
— ФылъэщIыхьэнукъым. ФылъэщIыхьэми, къыIэщIэфхыжыфынукъым.
ИтIани кIэлъыпхъэращ пщащэр езыхьэжьам. Шумахуэ сэрэшым зэпрыкIри, яIэщIэкIащ. Пхъэрыр сэрэшым хэнащ, зэпрыкIыфакъым. Пщащэр ирагъэхьри, къагъэзэжащ. Я Iуэху зэрыхъуар пщым жраIащ.
— ДахэкIэ ухэмызэгъамэ, абы IейкIэ къыпыпхын щыIэкъым, и ужь фикI, — къажриIащ пщым, и пхъур лIыгъэ зыхэлъ щIалэм зэрихьар и гуапэ хъуати.
Жыг зыхухасэхэр
Зы лIыжь жыг хисэрти, щIалэхэр къыщIэнэкIащ:
— Жыг щхьэ хэпсэрэ: уи хьэдрыхэ кIуэгъуэщ, нобэ хэпсэ жыгым къыпыкIэнум щыщ пшхын уи гугъэ?
— Сэ нобэ сшхыр си адэжьым хисауэ щыта жыгым къыпыкIэращ. Си ужь къинэнум яшхынур нобэ сэ хэссэ жыгым къыпыкIэнурщ, — жиIащ лIыжьым.
ЛIыжь набгъэ
Зы пщащэ ирахьэжьащ. ЩIалэ гуп кIэлъыпхъэращ пщащэр зыхьым. ЩIыхьакъым, я щхьэр фIэхуауэ къагъэзэжащ. Жылэм зы лIыжь набгъэ дэсти, щIалэ хуэмыхухэм къажриIащ:
— Шым сывгъэшэси, гъуэгум сытевгъэхьэ.
Ягъэшэсри, лIыжь набгъэр ежьащ. Пщащэр зыхьхэр къызэплъэкIащ. Я ужьыр къэзыху шу закъуэр къыщалъагъум, пщащэр гъуэгум къытранэри, унэидзыхьэм я щхьэр щIахьащ:
— Мы шум дыIэщIэукIэнущ, — жари.
Пщащэр къихьыжри, лIыжьыр жылэм дыхьэжащ. Пщащэр зейм яритыжри, лIыжь набгъэр и унэ итIысхьэжащ.
Зыбжанэ дэкIауэ, пщащэр къэзымыхьыжыфа щIалэхэр егупсысащ:
— Iэзэ дывгъаши, лIыжьым и нэр къэдвгъэгъэплъэж, — жари.
ЛIыжьым деж Iэзэ яшащ:
— Iэзэ къодгъэплъынурэ, уи нэр къэдгъэплъэжынущ, — жари.
ЛIыжьым идакъым.
— Сыт къысхувиIуэху: си нэр къэвгъэплъэжмэ, фэракъэ слъагъунур? — къажриIащ лIыжьым щIалэ хуэмыхухэм.
Сэ сагъэшхэнщ, уэ
уагъашхэ щыхъуакIэ
Пщы гуэрым зыпхъу иIэт. Пщащэр сэхъуат, щхьэхынэт, и ани и ади хэзагъэртэкъым.
ЩIалэ ахъырзэман гуэрым и хъыбар зэхихащ пщым.
Пщым щIалэр къриджащ:
— Зы шыщIэ мыгъасэ сиIэщ, схуэбгъэсэн? — жери.
— Пхуэзгъэсэнщ, — жиIащ щIалэм.
— Абы щыгъуэ мыри пхуэгъэсэнущ уэ, — жери пщым и пхъур щIалэм къритащ.
Унэ ихьа щхьэкIэ, пщым и пхъум и хьэлыр зыхинакъым: зэрыщхьэхынэщ, зэрысэхъуам тетщ. Зы махуи, махуитIи, нэхъыби дэкIащ. ЩIалэр зы пщыхьэщхьэ къыдыхьэжри, и анэм еупщIащ:
— Ди анэ, хэт ныщхьэбэ тхуэпщэфIар?
— Сэращ.
— Уэрамэ, уэ къэтIыси, дышхэнщ, — жиIащ щIалэм.
НысащIэр Iэнэм къигъэтIысакъым: зэанэзэкъуэр шхэху, плIанэпэм дагъэтащ. КъыкIэлъыкIуэ пщыхьэщхьэми ар иращIащ. МахуитI-щы дэкIри, пщым и пхъур къэдзыхащ.
— Псыхьэ сыкIуэн, нанэ? — и гуащэм зыхуигъэбзэIэфIащ итIанэ.
— КIуэ, си дахэ, — гуфIащ гуащэр.
КIуэри, псы къихьащ. Жэмыр къишащ. ПщIантIэр ипхъэнкIащ. Унэр зэлъыIуихащ. ЕувалIэри пщэфIащ.
Пщыхьэщхьэм щIалэр къыдыхьэжащ, Iэнэ къагъэувати:
— Ныщхьэбэ хэт тхуэпщэфIар? — жери щIэупщIащ щIалэр.
— ТIури дыпщэфIащ, — къыжриIащ и анэм.
— Абы щыгъуэ уи нысэри къэгъэтIыси, къыддрешхэ.
«Сахыхьэнщи, си пхъум и Iуэху зытет зэзгъэщIэнщ», — жери пщыр къежьащ. И пхъур пежьащ пщым.
— Дадэ, къэпхьIарэ? Зыгуэр къыумыхьмэ, мы унэм ущагъэшхэнукъым, — жриIащ и адэм.
Пщыр дыхьэшхащ:
— Сэ сагъэшхэнщ, уэ уагъашхэ щыхъуакIэ, — жери.
Фызыжь Iущ
Зы щIалэ пщащэ гуэр фIыуэ илъэгъуати, къишэнут, ауэ пщащэм и анэр жылэм зэрафIэбзаджэм щхьэкIэ лъыхъун тегушхуэртэкъым. Иужьым фызыжь Iущ гуэрым ечэнджэщащ:
— Мыпхуэдэ пщащэр къэсшэнущ, и анэр цIыхум яфIэбзаджэщи, и пхъур зэрыхъунур сщIэркъым, — жери.
— Зи гугъу пщIы пщащэм я гупэкIэ мей жыгитI итщ, зэбгъурытыпэу. Шууэ кIуэи, уи шыр мей жыгитIым я зэхуаку пхудэгъэкIмэ, еплъ. Абы ущелIалIэкIэ, пщащэм и анэм укъилъагъунщи, къыдэкIынщ. ЖепIэнур уэ пщIэжынщ, — къигъэIущащ фызыжь Iущым щIалэр.
Шууэ кIуэри, мей жыгитIым ирихулIащ щIалэм. Шыр жыг зэхуакум худэмыкIыурэ, зыкъомрэ елIэлIащ. Пщащэм и анэр пщIантIэм къыдэкIащ:
— Сыт узэлIалIэр? — жери.
— Мы си шым и анэр мы жыгитIым я кум дэкIауэ щытащ. Мыр схудэкIыркъыми, аращ сызэлIалIэр, — жэуап етыж щIалэм.
— И анэр дэкIамэ, мыри дэкIынщ, — къыжриIащ фызым.
Пщащэм и анэм къыжриIар фызыжь Iущым къыхуихьыжащ щIалэм.
— Абы щыгъуэ, си щIалэ, пщащэр къэзылъхуам хуэдэ хъужынщ. Иджы уэ пщIэнумкIэ ухуитщ, — къыжриIащ фызыжь Iущым.
