Си еджапIэ — си къежьапIэ
Ди нэхъыжьыфIхэр
ЩIэблэм я щапхъэ
Шэджэм районым хыхьэ Шэджэм ЕтIуанэ къуажэм и администрацэмрэ щIыпIэ самоуправленэмкIэ советымрэ зэдэарызыуэ унафэ къащтащ егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэм и ветеран Къумыкъу ФатIимэт Шухьиб и пхъум «Шэджэм ЕтIуанэ къуажэм щIыхь зиIэ и цIыху» цIэ лъапIэр фIэщыным теухуауэ. Апхуэдэ гулъытэр хуэфащэ дыдэщ жылэм и нэхъыжьыфIхэм ящыщ, щIэблэм я щапхъэ бзылъхугъэ щыпкъэм.
ФатIимэт илъэс 40-м щIигъукIэ щылэжьащ жылэм дэт курыт школым. Ди щIыналъэм бийр ирахужа къудейуэ арат, ФатIимэт егъэджакIуэхэр щагъэхьэзыр курс кIэщIхэм щыщIэтIысхьам щыгъуэ. Пщащэ цIыкIур езыр школым фIыуэ щеджат, гъэсэныгъэ дахи хэлъти, гу лъатэри, ЦIыхубэм щIэныгъэ егъэгъуэты-нымкIэ республикэ комитетым къызэригъэпэща курсхэм къуажэ унафэщIхэм я жэрдэмкIэ ягъэкIуат. Еджэныр фIы ды-дэу къэзыуха ФатIимэт егъэджакIуэ IэщIагъэр иIэу къигъэзэжащ щалъхуа жылэм икIи школым уващ.
Абы нобэ хуэдэу ещIэж 1944 гъэм пэщIэдзэ классхэм къыщIэтIысхьа и япэ еджакIуэ цIыкIухэм зэрадэлэжьар. Зэманым къапигъэтIылъ гугъуехьхэмрэ хьэзабхэмрэ пхыкIыфащ егъэджакIуэ щыпкъэр. Сабийхэм ябгъэдилъхьа щIэныгъэмрэ лъэпкъ гъэсэныгъэмрэ я гугъу умыщIыххэми, а егъэджакIуэ IэкIуэлъакIуэм хузэфIэкIащ сабиипсэр гуауэмрэ гузэвэгъуэмрэ ящихъумэн, гъащIэр, дунейр, цIыхур фIыуэ ялъагъуу ахэр къигъэхъун.
Зы щIэблэкъым икIи щIэблитIкъым ФатIимэт иригъэджар, гъащIэм гъуэгу захуэм щытригъэувар. Абы иригъэджа-хэм къахэкIащ щIыналъэм и унафэщIхэр, щIэныгъэлIхэр, дохутырхэр. МащIэкъым я егъэджакIуэм и лъагъуэм ирикIуахэри. И гъэсэнхэм я нэхъыбэм я Iуэху зыIутым щыгъуазэу, абыхэм я ехъулIэныгъэхэм и лъэр жан ящIу, щыгуфIы- кIыу и гъащIэр ирехьэкI Къумыкъум. Абы иригъэджахэм зэрыжаIэмкIи, ФатIимэт анэ етIуанэ яхуэхъуауэ школым щеджащ ахэр.
Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм псэ хьэлэлу зэрыщылэжьам фIыгъуэ куэд къыхудэкIуащ ФатIимэт. Абы мызэ-мытIэу къыхуагъэфэщащ къэрал IуэхущIапIэ зэмылIэужьыгъуэхэм къабгъэдэкI щытхъу, фIыщIэ тхылъхэр, къратащ къэрал дамыгъэхэр. Иджы абыхэм къахэхъуащ Къумыкъум «Шэджэм ЕтIуанэ къуажэм щIыхь зиIэ и цIыху» цIэ лъапIэр къызэ- рыфIащари. АбыкIэ ФатIимэт ехъуэхъуащ Шэджэм ЕтIанэ къуажэм и администрацэм и Iэтащхьэ Борсэ Юрий, администрацэм и IэщIагъэлI нэхъыщхьэ Пекъу Исуф, Шэджэм районым и адми- нистрацэм и къудамэхэм ящыщ зым и унафэщI КIыщ Мухьэрбий сымэ. НэхъыжьыфIым ахэр хуэхъуэхъуащ узынша- гъэ быдэ иIэну, унагъуэ насыпрэ бын гулъытэрэ щымыщIэну, къыдэкIуэтей щIэблэм щапхъэ яхуэхъуу иджыри куэдрэ псэуну.
Жьыщхьэ махуэ хъуа нэхъыжьыфIым гуапэ дыдэ щыхъуащ апхуэдэ гулъытэр.
НАУРЖАН Лацэ.
Сабий зэчиифIэхэр
Къэбэрдей-Балъкъэрым и вагъуэ шырхэр
Ди газетым зэрытетащи, къэралым и щыхьэр Москва щекIуэкIащ Ментальнэ арифметикэмкIэ етIуанэ Урысейпсо зэпеуэхэр. Абы хэтащ «ALOHA Mental Arithmetic» дунейпсо программэм щыгъуазэ, абы-кIэ зызыгъасэ математик ныбжьыщIэу 200-м щIигъу. Москва ирагъэблэгъахэм яхэхуащ ди республикэм щыщу цIыху 17. Абыхэм зыщагъасэ «ALOHA» Ментальнэ арифметикэм и центру Налшык щыIэм.
Егужьокъуэ Дамир IэнатIэм и унафэщI Мусей Ларисэ къызэрыджиIамкIэ, «ALOHA Mental Arithmetic» зэгухьэныгъэм и къудамэхэр щолажьэ дунейм и къэрал 40-м нэсым.
— Ижь-ижьыж лъэхъэнэ-хэм Японием къыщызэрагъэпэщауэ щыта щIэныгъэ унэтIыныгъэм лIэщIыгъуэ блэкIам и 90 гъэхэм зиIэтыжащ икIи дуней псом щызэбгрыкIащ. ЦIыхум и акъылымрэ абы бгъэдэлъ творческэ зэфIэкIымрэ есэпкIэ зезыгъэужь а программэр ди щIыналъэми къэсащ. Мы гъэм и накъыгъэм илъэс хъунущ а программэм и къудамэ ди республикэми зэрыщылажьэрэ, — зи пашэ центрым и лэжьыгъэм топсэлъыхь Мусейр. — Налшык къыщызэIутха центрыр зэман кIэщIым къриубыдэу цIэрыIуэ хъуащ. Абы яфIэфIу я бынхэр кърашалIэ адэ-анэ куэдым. Ди деж къокIуалIэ зи ныбжьыр илъэси 5-м къыщыщIэдза цIыкIухэр. Абыхэм ябгъэдэлъ зэфIэкI «гъэпщкIуахэр» къызэIуахыф ди егъэджакIуэхэм. Ахэр зи лэжьыгъэм хуэIэзэ, зи IэщIагъэмкIэ щIэныгъэ хэха зыбгъэдэлъ, курс щхьэхуэр ехъулIэныгъэкIэ къэзыуха егъэджакIуэхэщ.
Ментальнэ арифметикэм и Налшык къудамэм лэ-жьэн зэрыщIидзэрэ мазэ бжыгъэ фIэкIа мыхъуами, абы и гъэсэнхэм ехъулIэныгъэ лъагэхэр зыIэрагъэхьащ. Абы щыхьэт тохъуэ центрым и гъэсэн гупышхуэ Москва щекIуэкIа къэрал-псо зэпеуэм хэтыну зэрырагъэблэгъар.
Москва ТекIуэныгъэм и музейм къыщызэрагъэпэща зэхьэзэхуэм хэта сабийхэр гуп-гупу гуэшауэ щытащ, я ныбжьрэ «ALOHA Mental Arithmetic» дунейпсо программэм зэрыщыгъуазэм елъытакIэ. Сабийхэм къапэ- щылът дакъикъи 5-м къриубыдэу арифметикэ лэжьы-гъэ 70 ящIыжыну. Ауэ щыхъукIи, есэпыр щащIкIэ, абыхэм къагъэсэбэп хъунутэкъым тхылъымпIи, къалэми, зэрыбжэ Iэмэпсымэ гуэри. НыбжьыщIэхэм есэпыр зэращIыр гукIэщ, IэпэкIэщ, хуей хъумэ, Iэпэ счёт (абакус) къагъэсэбэпыну хуиту арат. Абыхэм бжыгъэхэр зэхалъхьэн, зэхахын, ягъэбэгъуэн, ягуэшын хуейт.
Зэпеуэм хэтахэр, адэ-анэхэр я гъусэу.
— Зэпеуэм хэтхэр я ныбжьрэ зэфIэкIкIэ ягуэша нэужь, ди гъэсэнхэр яхэхуащ гупи 5-м. Ди гуапэ зэрыхъущи, къэралпсо утыкум итша сабий 17-м ящыщу текIуэныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэр къахьащ 12-м. Апхуэдэхэщ, нэхъыщIэхэмкIэ къыщыщIэд-дзэнщи, зыхэта гупхэм чемпион щыхъуахэу илъэси 7 зи ныбжь Егужьокъуэ Дамир (Налшык къалэ дэт курыт школ №27), илъэси 8 хъуа КIэш Рашид (Налшык къалэ дэт курыт школ №5), Алэкъей Саидэ (илъэси 9, Налшык къалэ дэт лицей №2), Токумаевэ Миланэ (илъэси 10, Налшык къалэ дэт лицей №14), Мусей Санэ (илъэс 11, Налшык къалэ дэт лицей №2) сымэ, — пещэ Ларисэ. — Зыхэт гупхэм япэ увыпIэхэр къыщахьащ илъэси 8 зи ныбжь Абыкъу Данэ (Налшык къалэ дэт лицей №14), Хьэсанэ Къамболэт (илъэси 9, Налшык къалэ дэт «Радуга» пэщIэдзэ школ), Аргъэщокъуэ Джамболэт (илъэси 10, Бахъсэн къалэ дэт курыт школ №4), Евтушенкэ Софие (илъэси 10, Налшык къалэ дэт лицей №14). ЕтIуанэ увыпIэр хуагъэфэщащ илъэси 9 хъуа Бэрэгъун Дамир (Налшык дэт лицей №2). Къанэмэт Алинэрэ (илъэси 8, Налшык къалэ дэт курыт школ №29) ГъукIэ Зауррэ (илъэс 11, Налшык къалэ дэт лицей №14) къэралпсо зэпеуэм ещанэ увыпIэхэр къыщахьащ, зыхэхуа гупхэм елъытауэ.
КъинэмыщIауэ, урысей-псо утыкум я зэфIэкIхэр щагъэлъэгъуащ Джатэгъэжьхэ Нурдинрэ Анзоррэ (Налшык дэт лицей №2), Кудзаев Тимур (Налшык дэт курыт школ №9), зэпеуэм нэхъыщIэ дыдэу хэтахэу Мусей Самие (илъэси 6), Къуршэ Мират (илъэси 5) ябгъэдэлъ зэфIэкIхэри хуабжьу ягъэщIэгъуащ зылъэгъуа куэдым. Зэхьэзэхуэм къыхэжаныкIахэм иратащ кубокхэр, щIыхь тхылъхэр, сертификатхэр. ЕхъулIэныгъэ лъагэ къэзыхьахэр ирагъэблэгъащ 2018 гъэм бадзэуэгъуэм и 22-м Москва щекIуэкIыну дунейпсо зэпеуэм.
«ALOHA Mental Arithme-tic» дунейпсо программэм ипкъ иткIэ Москва къыщызэрагъэпэща къэралпсо зэпеуэм хэта, щытекIуа цIыкIухэм ящыщ дэтхэнэри акъылыфIэщ, зэчиифIэщ. Къапщтэмэ, илъэси 7 фIэ-кIа зи мыныбжь Егужьокъуэ Дамир япэ классым щемыджэу, занщIэу етIуанэм къащтащ, бгъэдэлъ щIэныгъэмрэ зэфIэкIхэмрэ къапщыта нэужь. ЩIалэ цIыкIум и адэ-анэ Вячеславрэ Оксанэрэ, апхуэдэу и егъэджакIуэ Къумыкъу Маринэ сымэ сабийм папщIэ ипэ- кIэ пIейтеями, зэман кIэщIым къриубыдэу нэрылъагъу хъуащ Дамир 2-нэ классым и программэм ехъулIэныгъэкIэ зэрыпэлъэщыр, нэхъыбэжи зэрыхулъэкIынур.
Ди республикэм и пщIэр къэралпсо утыкум щызыIэта ныбжьыщIэхэм дохъуэхъу узыншагъэ быдэ яIэу, насыпыфIэу, акъылыфIэу, зыхыхьэм ефIэкIрэ фIыкIэ къахэщу, лъэпкъыр, щIыналъэр зэрыгушхуэ, щапхъэу ягъэлъагъуэ цIыху цIэрыIуэ къахэкIыну. Абыхэм я цIэхэр фIыкIэ иджыри куэдрэ къызэрыраIуэнум шэч къытетхьэркъым. Афэрым, ди щIэблэ зэчиифIэ!
КЪАРДЭН Маритэ.
Хэкупсэхэр
«Урысей, сэ уэ фIыуэ узолъагъу»
Ди къэралым хыхьэ щIыналъэ псоми мы махуэхэм щаублащ «Урысей, сэ уэ фIыуэ узолъагъу» фIэщыгъэр зиIэ, хэкупсэ уэрэдхэмкIэ урысейпсо зэпеуэр. Абы епхат Бахъсэн районым и курыт школхэм иджыблагъэ къыщызэрагъэпэща зэхьэзэхуэри.
Iуэхум кърихьэлIат щIыналъэм хиубыдэ жылэхэм щылажьэ курыт школхэм я лIыкIуэ творческэ гупхэри уэрэджыIакIуэ ныбжьыщIэ щхьэхуэхэри. Абыхэм утыкум щагъэзэщIа уэрэдхэм къыхэщырт Хэкум, къыщалъхуа Къэбэрдей-Балъкъэрым хуаIэ лъагъуныгъэр, абы и щIыпIэ дахэхэмрэ хьэуа къабзэмрэ, нэхъыщхьэращи, щыпсэу цIыху псэ къабзэхэм хуэдэ нэгъуэщI щIыпIэхэм зэрыщумыгъуэтынур. Апхуэдэу ныбжьыщIэхэм утыкум щагъэлъэгъуащ уэрэдым къытращIыкIа теплъэгъуэхэр, къафэхэр. Абыхэм IупщIу уи нэгум къыщIагъэувэрт уэрэдым зи гугъу щащI псори.
— Апхуэдэ зэпеуэхэм ди районыр сыт щыгъуи жыджэру дыхэтщ, — жеIэ Бахъсэн щIыналъэ администрацэм ЩIалэгъуалэм ядэлэжьэнымкIэ и къудамэм и унафэщI Къумыкъу Ири-нэ. — Абы Iэмал къыдет сабийхэри ныбжьыщIэхэри Хэкум и лъапIэныгъэхэм, тхыдэ щIэинхэм ешэлIэнымкIэ, хэкупсэ, псэкупсэ гъэсэныгъэ егъэгъуэтынымкIэ. Зэпеуэм и фIэщыгъэ къудейм ныбжьыщIэхэм я гум, я псэм къыщегъэуш щалъхуа республикэм, къэралым хуаIэ лъагъуны- гъэр, абыхэм я ехъулIэныгъэмкIэ яхэлъыпхъэ граждан жэуаплыныгъэр.
Хэкупсэ уэрэдхэр ягъэзэщIа нэужь, къызэгъэпэщакIуэхэм утыкур хуит хуащIащ нэгъуэщI унэтIыныгъэ зиIэ уэрэдхэр Iэзэу зыгъэзащIэ артист ныбжьыщIэхэм. «Вагъуэбэ» зыфIаща а зэхьэзэхуэр хуэунэтIащ щIына- лъэм ис сабийхэм ябгъэдэлъ твор- ческэ зэчийхэр наIуэ къэщIыным. Зэпеуэм къриубыдэу ныбжьыщIэхэм уэрэд зэмылIэужьыгъуэхэр жаIащ, лъэпкъ къафэхэр ягъэзэщIащ, макъамэ Iэмэпсымэхэм еуэнымкIэ ябгъэдэлъ IэкIуэлъакIуагъэри къагъэлъэгъуащ. А псори щыхьэт техъуащ Бахъсэн районым къитаджэ щIэблэр творческэ къулеягъ, зэчий зыбгъэдэлъу зэрыщытым.
Зэпеуэхэм кърикIуахэр къапщытащ абыхэм къыхузэрагъэпэща гуп щхьэхуэм. КъыхэжаныкIахэмрэ текIуахэм-рэ щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр иратащ, саугъэт цIыкIухэмкIи яхуэупсащ. Апхуэдэу ягъэбелджылащ «Урысей, сэ уэ фIыуэ узолъагъу» урысейпсо зэпеуэм и республикэ Iыхьэм хэтыну творческэ гупри.
ТАМБИЙ Линэ.
Iуэху зехьэкIэ пэрыт
Анэдэлъхубзэр, лъэпкъ хабзэр хъумэным – Iэмал псори
Дэтхэнэ лъэпкъми иIэ хъугъуэфIыгъуэ нэхъ лъапIэхэм ящыщщ и бзэр, хабзэр, щэн- хабзэр. Зи щхьэ пщIэ хуэзы-щIыжу, ахэр фIыгъуэ ину къэ-зылъытэми игъэнэхъапэхэм ящыщщ а лъапIэныгъэхэр хъумэныр, къытщIэхъуэ щIэблэхэм къахуэгъэнэныр. Адыгэхэм ди псэкупсэ зыужьыныгъэм игъэпIейтей хэкупсэхэр ди лъэпкъым и мащIэкъым. Апхуэдэ цIыху пэрытхэм я фIыгъэ хэлъщ ди бзэр, лъэпкъ хабзэр хъумэнымрэ и пщIэр жылагъуэм щыIэтынымкIэ щыIэ хэкIыпIэхэр убзыхуа зэрыхъум, абыкIэ Iэмалхэр къызэрагъэсэбэпым.
«Лъэпкъ хабзэр» дерсыр йокIуэкI.
Зи гупсысэхэри IуэхущIафэхэри лъэпкъ зыужьыныгъэм, зыузэщIыныгъэм я лъэныкъуэ псоми хунэс цIыху куэд исщ Аруан щIыналъэм. Апхуэдэ- хэщ щIыпIэм анэдэлъхубзэмрэ лъэпкъ литературэмрэ щезыгъэджхэр, егъэджэныгъэмкIэ район IэнатIэм и лэжьакIуэхэр, щIыналъэ администрацэм и IэщIагъэлIхэр. Абыхэм я унэтIакIуэщ гупсысэ жанрэ акъыл куурэ зыбгъэдэлъ, район администрацэм и Iэтащхьэ Куэшей Азэмэт. ЩIыпIэм щыIэ ку-рыт школхэми, сабий садхэми, жылагъуэ зэгухьэныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэми егъэджэны-гъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэ купщIафIэхэр къыщызэгъэпэщыным, ахэр къызыхуэтыншэу щегъэкIуэкIыным дапщэщи хуэнабдзэгубдзаплъэщ а хэкуп-сэ нэсыр. Районым и курыт школхэм дызэрыт гъэ еджэгъуэм къыщыщIэдзауэ Куэшейм и жэрдэмкIэ щрагъэдж «Лъэпкъ хабзэ» предметыр.
Район унафэщIым зэрыжиIэмкIэ, щIыпIэм и IэщIагъэлIхэм я гупсысэхэри Iуэху бгъэдыхьэкIэхэри хуэгъэпсащ щIыналъэм зегъэузэщIыным, абы щыпсэу цIыхухэм я Iуэху дэкIыным, щIэблэ узыншэ къихъуэным.
— Къэралым дапщэщи къыпэщылъ къалэн нэхъ ин дыдэхэм ящыщщ лъэпкъым хуэфащэ щIэблэ гъэсэныр. Нобэ къытщIэтаджэ ныбжьыщIэхэм гупсысэкIэу, дуней еплъыкIэрэ Iуэху зехьэкIэу ябгъэдэтлъхьэ мардэхэм, шэч хэмылъу, елъытащ ди пщэдейр зэрыхъунур. Ахэращ жылагъуэ зыужьыныгъэмрэ зэпIэзэрытыныгъэмрэ лъабжьэ яхуэхъунур, — жеIэ Куэшей Азэ-мэт. — Аращ лъэпкъ гъэсэныгъэм гулъытэ хэха щIыхуэтщIыр. Хабзэрэ нэмысрэ зыхэлъу къэхъу щIалэгъуалэр сыт хуэдэ IэнатIэми Iузэгъэнущ, пщэрылъ яхуэпщI сыт хуэдэ къалэнми пэлъэщынущ. Ар къэралым и дежкIэ къулеигъэшхуэщ, хъугъуэфIыгъуэ инщ.
Куэшейм къыхилъхьа иужьрей жэрдэмыр щIыналъэм и курыт школхэм гъэзэщIа зэрыщыхъум я нэIэ трагъэтщ район администрацэм и Iэтащхьэм и къуэдзэ, егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэм и щэху псоми фIыуэ щыгъуазэ Щоджэн Риммэ, егъэджэныгъэмкIэ щIыпIэ IэнатIэм и методист Балъкъэр Альбинэ сымэ. Щоджэн Риммэ зэрыжиIэмкIэ, Куэшей Азэмэт дапщэщи диIыгъщ щIыпIэ егъэджэныгъэ IэнатIэм къыщыхалъхьэ жэрдэмхэр, езыри дапщэщи хэтщ а Iуэхугъуэхэм. Куэдым ящIэж иужьрейуэ екIуэ-кIа «Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэпсо фестиваль-зэпеуэм Аруан районым адыгэбзэр щезыгъэджхэр пашэ щыхъуауэ зэрыщытар. Фестивалым и кIэух Iыхьэр къызэгъэпэщыным, ар къызыхуэтыншэу егъэкIуэкIыным, дапщэщи хуэдэу, набдзэгубдзаплъэу кIэлъыплъащ Куэшейр. Апхуэдэ лъэпкъпсо Iуэхушхуэ Нарткъалэ къызэрыщызэрагъэпэщам щыгуфIыкIащ Азэмэт абы щыгъуэ. «Си бзэ — си псэ, си дуней» фестиваль-зэпеуэм зыхуэгъэхьэзырыныр, абы екIуу хэтыныр иджы школ Iуэху къудейуэ щымыту, атIэ егъэджакIуэхэри еджакIуэхэри, сабийхэри балигъхэри, унэгуащэхэри нэхъыжьыфIхэри къызэщIэзыубыдэ жылагъуэпсо къэхъукъащIэу къызэрилъытэри къыхигъэщащ, зи пашэ райо-ным къихьа текIуэныгъэм ирипагэу.
«Лъэпкъ хабзэ» сыхьэтыр щIыналъэм и еджапIэхэм къызэрыщагъэсэбэпым кIэлъыплъхэм, а предметым къызэщIрагъэубыдэ къалэнхэр къызыхуэтыншэу къызэзыгъэпэщхэм ящыщщ Нарткъалэ дэт курыт школ №1-м адыгэбзэмрэ литературэмрэ илъэс куэд лъандэрэ щезыгъэдж, Аруан районым адыгэбзэр щезыгъэджхэм я методикэ зэгухьэныгъэм и унафэщI Тхъуэст ФатIимэ. НыбжьыщIэхэри езы егъэджакIуэхэри дихьэхауэ а предметыр курыт школхэм щрагъэдж, ФГОС-м и псэкупсэ-нравственнэ унэтIыныгъэм къит сыхьэт бжыгъэм хуэзыгъакIуи факультатив мардэм иту къызэзыгъэпэщи яхэту.
— Аруан районым курыт школу 20 щолажьэри, абыхэм ящыщ дэтхэнэми щрагъэдж зи гугъу тщIы предметыр. Ар яхуэгъэзащ 5 — 8-нэ классхэм щIэс сабий- хэм. Тхьэмахуэ къэс зы сыхьэт зыхухах дерсым цIыкIухэр къокIуалIэ яфIэхьэлэмэту, ди республикэм щыпсэу лъэпкъхэм я щэнхабзэхэм, хабзэхэм ятеухуа хьэлэмэт куэд къызэращIэнум хуэхьэзыру, — жеIэ ФатIимэ. — Дерсыр езыгъэкIуэкIыр адыгэбзэр езыгъэджхэращ. Предметыр щрагъэджкIэ, абы лъабжьэ хуащI Мамбэт Хьэлым и «Традиционная культура кабардинцев и балкарцев», МафIэдз Сэрэбий и «Адыгэ хабзэ», Бгъэжьнокъуэ Барэсбий и «Адыгский этикет» тхылъ купщIафIэхэр.
Дерсхэр хьэлэмэту зэхэухуэнауэ йокIуэкI. Республикэм щыпсэу нэхъ лъэпкъышхуэхэу адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ я хабзэхэм егъэджакIуэхэр тепсэ-лъыхь къудей мыхъуу, мыадыгэ, мыбалъкъэр сабийхэми (апхуэдэхэр щымащIэкъым лъэпкъыбэу зэдэпсэу ди щIына- лъэм) адрейхэр щыгъуазэ хуащI езыхэр зыщыщ лъэпкъхэм зэрахьэ хабзэхэм, ялъытэ лъапIэныгъэхэм. Апхуэдэу зэпыщIа мэхъу лъэпкъ щэнхабзэхэр, ныбжьыщIэхэм я зэхуакуи зэгурыIуэныгъэ, лъытэныгъэ, пщIэрэ нэмысрэ къыдохъуэ. Къыхэгъэщыпхъэщ лъэпкъ куэдым къахэкIа сабийхэр зыщIэс классхэм дерсыр урысыбзэкIэ зэрыщекIуэкIыр. Адыгэ фIэкIа зыщIэ-мыс классхэм ар ди анэдэлъхубзэмкIэ щрагъэдж.
Сабийхэр зыIэпызышэ щхьэхуэныгъэ куэд хэлъщ «Лъэпкъ хабзэ» предметым. ЕгъэджакIуэхэм лэжьыгъэм къыщагъэсэбэп Кавказ Ищхъэрэм ис лъэпкъхэм ятеухуауэ щыIэ литературэр, траха фильмхэр. Ди цIыху пажэхэр, республикэм и щIыпIэ дахэхэр, щIыналъэм и щIыуэпс хъугъуэфIыгъуэхэр, махуэгъэпсым къыщыгъэлъэгъуа лъэпкъ махуэшхуэхэр — апхуэдэ лъапIэныгъэ куэдым щIэблэр щыгъуазэ ящIыну хунос «Лъэпкъ хабзэр» езыгъэкIуэкI егъэджакIуэхэр.
— Ди гъэсэнхэм я адэ-анэхэри хуабжьу къытхуэарэзыщ предметыщIэр программэм зэрыхэтымкIэ. Адэ-анэхэм я зэхуэсхэм деж абыхэм щIэх-щIэхыурэ фIыщIэ хуащI лъэпкъ Iуэхум, щIэблэ гъэсэныгъэм хуэнабдзэгубдзаплъэ ди район унафэщIым, — пещэ Тхъуэстым.
Аруан щIыналъэм щылажьэ курыт школхэм, сабий садхэм мы махуэхэм зыхуагъэхьэзыр дэнэкIэ щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм зэдаIэт гъатхэпэм и 14-м — Адыгэ тхыбзэм и махуэм. Адыгэ хабзэр зылъытэ, абы пщIэ хуэзыщI, лъэпкъ гъэсэныгъэм мыхьэнэ хэха езытхэм дохъуэхъу я гугъэмрэ я гъащIэмрэ зэтехуэу, мурадыфIхэр ящIрэ лъагапIэщIэхэм нэсу, я дуней тетыкIэмрэ Iуэху зехьэкIэмрэ куэдым я щапхъэу псэуну, ди нэхъыжьыфIхэм яхуэфащэ щIэблэ узыншэ къащIэхъуэну.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
Гу зылъытапхъэ
Фыдогъэблагъэ
Налшык дэт Къэрал киноконцерт гъэлъэгъуапIэм гъатхэпэм и 1-м гуфIэгъуэ пшыхь къыщызэрагъэпэщынущ КъБР-м и цIыхубэ егъэджакIуэ, дунейпсо мыхьэнэ зиIэ дамыгъэхэмрэ щIыхь тхылъхэм-рэ зыхуагъэфэща, Шэджэм щIыналъэм хыхьэ Лашынкъей къуажэм дэт курыт школ №1-м адыгэбзэмрэ литературэмрэ щезыгъэдж ДыщэкI Марие Сухьэмэдин и пхъум и щIыхькIэ. Ар ирырагъэхьэлIащ ДыщэкIыр егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм зэрыпэрыувэрэ илъэс 50 щрикъум.
Адыгэпсэрэ адыгэгурэ зиIэ псори фыдогъэблагъэ гуфIэгъуэ зэхуэсым. Ар ягъэдэхэнущ ди республикэм и творческэ гупхэм, артист цIэрыIуэхэм. Пшыхьым щIидзэнущ сыхьэтыр 16-м.
КъызэгъэпэщакIуэ гуп
Къантемыр Тыркубий
ПщIэ лъагэ
Бзэгум хэлъкъым
къупщхьэ,
Арщ щIыжиIэр куэд,
Ухуимытмэ уи щхьэ,
Уи пщIэри мэкIуэд.
Дапщэ диIэр гъащIэу,
Щхьэ дымыхъурэ
Iущ?
Шэч хэмылъу сощIэ:
ФIыгъуэр шыд
мыущщ.
Псынащхьэр
щыкъабзэр
ИIэмэщ тепIэн,
Дывгъэхъумэ ди бзэр —
«Си псэ» жызыIэнщ.
Анэбзэр мыIужмэ,
Лъэпкъыр
кIуэдыжащ.
Пщэдей димыIэжмэ,
ЩIым дытекIыжащ.
Маржэ, си адыгэ!
Дызэрывгъэубыд,
Хъунущ ди пщIэр
лъагэ,
ЗыдмыщIыжмэ пуд.
