КIыщокъуэ алим и усэ дызыщымыгъуазэр
Дэтхэнэ усакIуэшхуэм и зы тхыгъэми и мыхьэнэр пхужымыIэну инщ. Ауэ илъэс пщIей дэкIауэ абы и Iэдакъэ къыщIэкIар къэбгъуэтыжыныр насып тIуащIэщ, ущымыгуфIыкIынкIи Iэмал иIэкъым. Ар нэмытхысыпауэ къыщIэкIынкIи хъунщ, нобэрей тхылъеджэхэм гунэс ящымыхъунри хэлъщ, тхэн щIэзыдзэ дэтхэнэ зы усакIуэ ныбжьыщIэми и IэдакъэщIэкI псори нэгъэса зэрымыхъуми шэч хэлъкъым, абы щхьэкIэ ар бгъэкъуэншэнри къезэгъыркъым. Апхуэдэу щыт пэтми, тхыгъэ къыкъуэкIыжхэм къытхузэIуах, ягъэбелджылы усакIуэр зыгъэпIейтея гурылъ-гурыщIэхэр, гъащIэ екIуэкIыр зэрилъагъур, абы къыщыхъу-щекIуэкIхэм зэрахущытыр.
Куэд щIауэ гу лъыдмытэу къэгъуэгурыкIуами, ди архивым иджы дыдэ къыщыдгъуэтыжащ КIыщокъуэ Алим и зы усэ, «Тарас Шевченкэ» зи фIэщыгъэр. ЗэрыхуэбгъэфэщэнкIэ, ар абы щитхар 1938 гъэрщ, зытригъэдзэну и мурадари Украинэм щыщ усакIуэ телъыджэр къызэралъхурэ илъэси 125-рэ щрикъум ирихьэлIэу адыгэбзэкIэ къыдагъэкIыну ягъэхьэзыр тхылъырщ. ПыухыкIауэ я цIэ къидмыIуэми, лъэпкъ усакIуэ зыбжанэ елэжьащ абы.
Апхуэдэ Iуэхухэм зыхэзымыгъэн ЩоджэнцIыкIу Алии абыхэм яхэтащ. Iэрытхыу архивым къыщIэна тхылъыр щыхьэт зэрытехъуэмкIэ, усакIуэшхуэм зэридзэкIащ Шевченкэ и «Кавказ» поэмэ цIэрыIуэр. Зауэм и зэранкIэ ди деж гъуэтыгъуей щыхъуа а тхылъым хыхьащ КIыщокъуэ А. и усэ зи гугъу тщIыр. Ауэ е IэщIэгъупщыкIами, е къыхуэмыгъуэтыжами, зауэ нэужь лъэхъэнэм абы къыдигъэкIа «Шум и гъуэгу» и тхылъ цIэрыIуэми, иужькIэ дунейм къытехьа и тхылъ псоми а усэм уащыхуэзэркъым. Абы и зэранкIэ къызэрыгуэкI лъэпкъ тхылъеджэхэр дэнэ къэна, адыгэ литературэм елэжь щIэныгъэлI дыдэхэри абы щыгъуазэкъым. Ар хэмыкIуэдэжыпэмэ, къызэтедгъанэмэ нэхъ тэмэму къэтлъытэри, къытредгъадзэу лъэпкъ тхылъеджэхэр нэIуасэ хуэтщIмэ, нэхъ къезэгъыу къыщIэтлъытар аращ. Алим адрей и тхыгъэхэм ар яхэтмэ, ящIыгъумэ нэхъ тфIэкъабылу аращ усэр къытеддзэным нэхъ дыщIытегушхуар.
Хэку зауэшхуэм и пэ къихуэу КIыщокъуэм итха усэхэм я нэхъыбэр жыпхъэ пыухыкIам къабзэу игъэзэгъащ. Абы и щапхъэу къэпхь хъунущ амфибрахие гъэпсыкIэм тету абы и Iэдакъэ къыщIэкIа «Колхоз уэрэд», «Къэрабэ», «Пщыхьэщхьэ шу» усэхэр. Абыхэм къащхьэщыкIыу, «Тарас Шевченкэ» усэр жыпхъэ пыухыкIам иткъым, сатырхэм нэхъыбэу къыщыгъэсэбэпар кIэух рифмэщ, зыкъомхэр нэгъэсыпа мыхъуами, сатырхэм яку зэпыщIэныгъэ быдэ щыдэмылъ къохъу, псалъэ зырызхэр щыгурыIуэгъуей щыIэщ. УсакIуэ ныбжьыщIэм и IэдакъэщIэкIхэр зэдэууэ псори зэпэщ зэрыхуэмыщIар бгъэщIагъуэ хъунукъым, тхэн щIэзыдзэ псоми а ныкъусаныгъэр ядыболъагъу, ауэ иджыкIэ ди дежкIэ нэхъыщхьэр илъэс пщIей ипэкIэ ди усакIуэшхуэ КIыщокъуэ Алим и Iэдакъэ къыщIэкIа и тхыгъэ лъэпкъ усыгъэм къызэрыхыхьэ-жарщ.
ТАРАС ШЕВЧЕНКЭ
Къохъур зэман, имыщIэу зыми,
Щылыду уафэм и джабэм,
НэгъуэщI зыбжанэм яхэтми,
Я нэхъ нурыфIэу нэхъыбэм.
КIыфIыгъэм вагъуэу щохутэр,
Абы и нурхэр мымащIэу
Дэтхэнэ щIыпIи щолыд,
Илъэс къэсыхукIэ щIэращIэу
Дахагъэ итым нэмыщIкIэ
Ди щIыгум нурхэр хетыхь.
Пщыхьэщхьэм ар къыщIэкIыхукIэ
ЩIы кIапэ псори къеплъыхь.
Тарас а вагъуэм, пэжщ, хуэдэт,
И гъащIэр ину хьэлъами,
Народ поэтти, ар гушхуэт.
ПщылIу, тутнакъыу щытами,
Сэлэт гугъуехьхэр телъыным
Уз бзаджэ гуащIэр хихами,
ПыкIакъым зэикI бэнэным.
Ар, Днепр хуэдэу, макъ лъэщкIэ
Народ насыпым хуэусэт.
Кобзарь иIыгъыр псэлъэхукIэ,
Гугъуехь цIыхубэр къыриджэрт:
«Зэпыфч къарукIэ Iэхъулъэхъухэр».
И усэ тхылъхэм иджыри
Къару хилъхьахэр кIуэдакъым.
И уэрэд лъэщхэр, и стиххэри
Имылъу ди гум тлъэкIакъым.
Народым псоми зытIэтри,
Iэхъулъэхъууэ пIащIэхэр ткъутащ,
Ди текIуэныгъэм и ныпри
Дыгъэм пэпщIыпщIуэ уващ.
Зэпхахэу псори зы мурад инкIэ
Зэбынуэ псори дыкъокIыр,
Ди унагъуэшхуэм уэ фIыкIэ,
Тарас, уэ ди гум укъокIыр.
ПЭЖ Андемыркъан.
