Уэ уадыгэщи – уи лъахэмкIэ еплъэкI, ЕплъэкIи, хуэщIэ, къыумыгъанэу плъэкI
Кавказым щыпсэу усакIуэхэм я макъ
КIЫЩОКЪУЭ Алим
УситI, Щам щыстхауэ
1
Щам дэс адыгэр джабэм кIэрысу,
Тхьэм щыгугъ защIэу яхьыр дунейр.
Ди лъэIур Тхьэм деж нэсынкъэ,
ЖаIэу мэжджытыр тетщ нэхъ сэтейм.
Азэн джапIэм иту муIэзиныр —
Нэхулъэ къищIамэ, маджэ азэн.
Уафэр къодаIуэ, щIылъэр къодаIуэ,
ЦIыхур мыдаIуэм къимыгъэзэн.
Дыгъэр гуащIащэу пшахъуэр
егъэплъыр,
Щыблэ щыуари зым имыщIэж.
Нэмэз хьэжыжьхэм ящIа къудеймэ,
ЕрагъпсэрагъкIэ унэм мэкIуэж.
Кавказ лъэныкъуэ кърухэр щыкIуэм,
Я азэнджакIуэр йолъэIу:
— Тхуехыж фIэхъусыр адэжь
щIыналъэм! —
ЖиIэу и IитIыр делъэр и нэкIу.
Уэгум ит бзухэ! А ди тхьэлъэIур
Ди плъапIэ закъуэу хэкум нэвгъэс.
ПщIыхьэпIэ дахэу ди нэгум щIэкIыу
Ди хэку уэрэдхэр дэ къытлъоIэс.
2
— Уей, тхьэмадэу жьыщхьэ махуэ!
Тхьэм уэ фIыкIэ укъилъагъу.
ГъащIэр мыхъуми цIыху IэщIагъэ
Зыхуэфащэм къыхущIагъу.
Щам щIыналъэр угъурлыу,
Фи гур, фи псэр щызэгъа? —
ЖысIэу дадэм сыщеупщIым,
АзэнджакIуэр къысхуэгъащ:
— Дядэжь хэкум дгъэзэжыну
ЩIэтлъхьэжахэм зэхевгъэх.
Къэтэджынщи, къытпежьэнущ,
Уеблэм гъуэгум щремэх.
ЩIалэгъуалэр нобэ гъамэ,
Щыгъуэу хэкур нэпсым хэлъщ,
Е уэрэду пшынэм къикIым
Уэрэдыпкъыу хэкур щIэлъщ.
Еплъ, кърухэр щыгъуэлъхьэнум,
Фи лъэныкъуэм нагъэзэж:
Фэрщ дэ ди псэм и зэгъапIэр,
Фыдигуауэщ, фыдипэжщ.
Гум илъ къэпым къищэщауэ,
Сыт гуэдз хьэдзэм и насып?
Губгъуэ гъуэгум дыкъинащи,
Къуалэбзухэм дыкъащып.
А гуэдз хьэдзэр щIым хэлъхьэжи,
Жьым дэджэгуу къэкIыжынщ.
Уи щIыналъэм лъабжьэр хэкIэм,
Уэ жылапхъи ухъужынщ…
Ей, си усэ, уишхыдыкIыу
Ухъумэ цIыхум я гухэлъ,
Дядэ, дянэм я щIэину
Гугъэ закъуэр ягу игъэлъ.
1972 гъэ
АЦКЪАН Руслан
Маядэ
Щам къалэ жыжьэм
и жьыбгъэр Iэлу мэятэ —
сыщIоплъэ уи нэм,
пщащэ дахащэу Маядэ.
Уэ сынопсалъэ
адэжь щIыналъэм и псынэу,
си нэм къимыщу
зыгуэр къэнэнкIэ сышынэу.
Сисми уи пащхьэ
сэ уи нэджыджым сикIуадэу,
сфIощI дамэдазэм
къыдэплъ уи нитIыр, Маядэ.
Адэжь щIыналъэм
гухэлъхэр хуиту щаIуатэ,
гум щыщIэр зэи
нэм хуэгъэпщкIункъым, Маядэ.
Адэжь щIыналъэм
сызышэж гъуэгур, Маядэ,
Щам и бжэIупэм
къыIухьа жэщым хокIуадэ.
Си гум щыщIэнур
зэгуэрым жьыбгъэм иIуатэм,
уи нэ фIыцIитIыр
хуахь уафэ гъунэм, Маядэ.
ГъащIэм и гъуэгухэр
щIым щызэблоур, Маядэ,
умынэщхъейуэ
щыгъафIэ уи гум мурадхэр.
КъикIыу ди лъахэм
мы щIыпIэм къыухэр къэлъатэм,
я дамэ щIагъым
щIэлъынщ си гугъэр, Маядэ…
Дамаск, 1978 гъэ
БЕЩТОКЪУЭ Хьэбас
Адыгэ уситI
I
Уэ уадыгэщ дэнэ ущымыIэми,
Дунейр уи мылъкуми, зы апэсы
уимыIэми.
Уэ уадыгэщи — уи лъахэмкIэ еплъэкI,
ЕплъэкIи, хуэщIэ къыумыгъанэу плъэкI.
Уэ уадыгэщ, зи гур уз уи лъапсэм
И теплъэм дэнэ къикIри зрегъэхъуапсэ,
Къехъуапсэм ищIэркъым ди щIыр
зыщIыр пшэр:
Лъы ящIэтарщ дядэжь, зытахэм псэр.
Уэ уадыгэщ. Ермоловым, щIыгъуахэм
Щысхьрабгъу ямыIэу зи лъыр
ягъэгъуахэм
УраIыхьлы-лыджанэщ, улIэужьщ,
УпсэухункIэ ахэри псэунщ.
ЛъызащIэщ, гуауэщ адыгэм диIэр
тхыдэу,
Нэхъ мащIэу дефэу, нэхъ мащIэури
дышхыдэу,
ЗыкъэзыщIэж ди лъэпкъым хуэщхьэпэн
Хуэдлэжьмэ, хэкум псэуэ къыхэнэнщ.
II
Ди къуэпсыр куущ, ди тхыдэри лъы
защIэщ,
КъэткIуа гъуэгуанэм къытхинэжари
мащIэщ,
ИтIани псэуныгъэ — мурад гуащIэр
Адыгэ хэкум ену хуэлэжьэху,
Уэрэду, щIакхъуэ Iыхьэу, гъатхэ
псынэу,
ЩIэныгъэм ич лъэбакъуэу е псэупIэу,
Сабий щыгъыныр зыгъэбыдэ дыпIэу
Ди шэрджэс гъащIэм ныхэтлъхьэхукIэ
Iуэху,
Хьэршым кIуэжахэм я псэр нэхъ
зэгъэнущ,
Къызыхуеплъых ди гъащIэр
нэхъ гъэгъэнущ,
Псэум ди къалэн тэмэмри арагъэнущ,
Дехуэхыу — ди псэр хьэршым изэгъэху.
* * *
Ди адэжьхэм я щIыналъэ дахэ,
Ди лъыр къызыпыжу ттраха!
СыщыноплъкIэ сэ сыкъэгумахэу,
СфIощIыр си псэм уэ укъыхаха.
ХэщIыркъым а си псэм гуауэу хэлъым:
Бгъэва тхыдэр къысхузэмынэкI.
Уэ зэгуэрым пщыщ хъужыну си лъыр
ЩIэблэм дахэ гуэру къахуэгъэкI.
СОНЭ Абдулчэрим
Къреунэху зы махуэ
Тхыдэ напэкIуэцIхэм дриплъэжмэ,
УIэгъэжь мыхъужхэр къоятэжыр:
Пащтыхь джатэм Кавказ лъахэм исхэр
Хэутэн щищIари нэгу щIокIыжыр…
Хэкум ираху лъэпкъым и сабийхэр
Губгъуэ нэщIхэм хьэхэм щаIусыпхъэт,
Кхъухь зэпэгъуаниблхэм итIысхьахэр,
Бдзэжьей Iycy хым зыжьэдилъафэрт.
Удын зэхэдзари къытлъысати,
ХамэщI гущIыIагъи дгъэунэхуакъэ,
Убых вагъуэр, мес, ужьыхыжакъэ,
Лъэпкъ насыпыр бийм тIэщIиудати.
Удын жагъуэу лъэпкъым лъысыгъахэр
Гъущыжыну дэ долъэIур Тхьэшхуэм,
Шэрджэс лъэпкъыу дунейм текъухьахэм
ЯIуэтэжу къреунэху зы махуэ!
Дунейпсо Адыгэ Хасэр гъуазэу
Iуащхьэмахуэ къреджэж и бынхэр.
Тхыдэм зэ и гупэр къытхуигъазэу
Тхьэм насып къарит ди щIэблэ хейхэм!
Маржэ, зыкъэужь си лъэпкъ адыгэм,
Маржэ, сыноджэж, си къуэш абхъазым,
Щыпудакъым фэ фи щIыхьыр шыбгым,
ЩIихъумакъым фи цIэр зэман гъуэзым.
Бий щхьэл мывэм дэ дыщIагъэкIами,
Дигу ираудыну ялъэкIакъым.
Псэр дэпсэхуу, къреунэху зы махуэ,
Псэр дэпсэхуу, къреунэху зы махуэ!
1991 гъэ
ГЪУБЖОКЪУЭ Лиуан
Дзэл бжэгъухэр
ЯфIэунэ Абдул хузотх
Яшат дзэл бжэгъухэр гулъэ-гулъэу
ХамэщI, хуамыIэу ахэм щысхь,
ИщIауэ ахэр бийм бжэгъулъэ,
ЩихуакIэт ищI къэрэгъул бжыхь…
Ауэ къэкIыгъэр къокI щIы щIыгъум…
Хэт ахэр гъащIэм пигъэкIын?!
Лей къалъысами зэ дзэл бжэгъухэм,
ЯлъокIыр жыгыу щIым хэкIэн.
Къудамэр куэду къыдож ахэм, —
ПыбупщIкIи я лъэпкъ мыкIуэдын…
Бжэгъуу нэхъ мыхъуми хэсэж лъахэм —
ХэкIэнщ — ар зым хуимыудын!
1966 гъэ
КЪАГЪЫРМЭС Борис
ДыгъэкIуэж Къэбэрдейм
Ущалъхуащ уэ Дамаск,
Сэ Амман сыщалъхуащ.
Хэхэс гъащIэр мытынш,
ТIуми ар дгъэунэхуащ.
Ежьу:
Мухьэмэд, си ныбжьэгъу,
ДыгъэкIуэж Къэбэрдейм,
Адэжь хэку дигъэхьэж —
Уэри сэри дызейм.
Хэку зимыIэм насып
Щигъуэтынкъым дунейм.
ДыгъэкIуэж, дыгъэкIуэж,
ДыгъэкIуэж Къэбэрдейм!
Сызеиншэ нэхъей,
Сыпсэуащ нобэм къэс.
Сыхуеижкъым афIэкI
СхужаIэну «хэхэс»!
Ежьу
Сянэ дыщэ, си шыпхъу,
Фи гур фэ хэвмыгъэщI!
СыкIуэжынущ си хэку,
Симысын сэ хамэщI!
Ежьу
Си хъуэпсапIэщ куэд щIау
Лъэпкъыр зы дыхъужын,
ДищI дгъуэтыжу зэгуэр
Лъабжьэр быдэу кIыжын.
БИЦУ Анатолэ
Зы дыхъужынщ
Мы дуней псом щикъухьа
Адыгэ лъэпкъыу лъэпкъ хъыжьэ,
Уи дыгъэр уэ къуэмыхьа,-
Узыншэщ адэ Хэкужьыр.
Адэ Хэкужьыр зыхуейр
Зэрыгъуэтыжмэщ и лъэпкъыр.
Адыгэ, умынэщхъей —
Ущхьэщыхьакъым уи нэпкъым.
Дэ дохъумэж ди нэмыс,
Дэ дохъумэжыр ди хабзэ.
Щыхъуну хэти гунэс,
ЕщIыф унафэ лъэпкъ Хасэм,
Узыншэщ ди Къэбэрдейр,
Ди Адыгейри Шэрджэсри.
Тхьэм къытщыхуакъым и ней —
Зэ гъущыжынщ дэ ди нэпсыр.
ЩIым цIыхуу тетым «Шэрджэс!»
ЖезыгъэIауэ лъэпкъ хахуэ,
Уи бын ящIахэр хэхэс
Зэхуэзэжынкъэ зы махуэ.
Адыгэр зы дыхъужынщ —
Къигъэзэжынщ ди насыпым.
Джэгушхуэ дэ щытщIыжынщ
Ди Iуащхьэмахуэ и лъапэм.
КЪУНЫЖЬ ХьэIишэт
Тенджыз ФIыцIэм и Iуфэм
Толъкъунхэр хуэдэщ хуарэм,
Зэдэжэу здожумарт…
Лъэпкъэгъуу дэхуэхахэм
Я хьэлъэр схуэмыIэт.
СыщымыIа ТыркущIым,
Чэбэр сымылъэгъуа.
Я гуауэм сегъэпIыщIэ
И щIагъ тенджызым хъуам.
Толъкъунхэр хуэдэщ хуарэм,
Зэдэжэу здожумарт, —
Лъэпкъэгъуу дэхуэхахэм
Къару яIам къаIэт.
* * *
IуэрыIуатэжьхэр IуокIуэт.
Бзэр фIыуэ зымыщIэхэр къыкъуокI,
IэфIагъри уи гум холъэт,
Абы уегупсысмэ. ЗэфIокI
ЛIэщIыгъуэм дэ тхыдэу тхуибзар,
Тхуэзыдыр дадэжьхэрти, ахэр,
Сабийхэм я махуэр дагъакIуэу,
Зэман щыщытар IуэрыIуатэщ —
ТIысыпIэ имыIэу золъатэ.
Ди лъэпкъ и нэхущри добзыгъэ
Iущыгъэ зыхэлъ и Iэтащхьэм,
Дыгъэлу хъуа псалъэр щопсысэ
Ди лъэпкъ зы хъужыным и пащхьэм.
ТХЬЭГЪЭПСЭУ Увжыкъуэ
Уи бынхэр къэшэж
Си лъэпкъым и анэу хы Iуфэ нэщхъей,
ЛIэщIыгъуэм щIигъуауэ уи бынхэм
уагъей.
Мылъхукъуэ къэпщтахэр уи бгъафэм
щыбопI,
Ди Тхьэшхуэр си гугъэщ абы щхьэ зэгуэп.
Ди Хэкур бий лъэщым лъэкIащ иубыдын,
Лъэпкъ пагэм къыдихри лIэщIыгъуэ удын.
Къелар зауэ кIыхьым дащIащ бдзэжьей
Iус, —
Иджыри къыздэсым дэ гъыбзэ тхуаус.
Хы Iуфэ! Адыгэр уэращи зыпIар,
Къатеуэми бийхэр ямыщIу хъымпIар,
Уи фIылъагъуныгъэ тхущыщIэ
къысфIощI,
Зигу кIуэдым иш жэкъыми,
дигу хыумыгъэщI.
Мамыру ди къуажэхэр мес здэщысар,
Уахъумэу адэжьхэр мобдежщ здэшэсар.
Сабийхэр щыджэгут,
хьэгъуэлIыгъуэр гъунэжт, —
Адыгэ дэтхэнэри зэшт, зэхуэпэжт.
… Иджы хамэ хуэдэ, ди Хэку дыкIуэцIрокI,
Зи гъащIэр щхьэузыхь пхуэзыщIахэр
дигу къокI.
Хы Iуфэ! Хъуххэнумэ, бынхэр къэшэж,
Адыгэу дунейм щикъухьар зэшэлIэж!..
Адлер-Черкесск, 2009 гъэ
БАЛЪКЪЭР Фоусэт
Хэкум икIахэм я гъыбзэ
I
Хамэ уафэм сыдоплъейри,
Пшэжьхэр уфIеящ.
Хамэ щIылъэм сыкъоплъыхри,
Нэпсым иуфеящ.
Си хэку дахэу Кавказ къуршхэм
Жэщ къэсыху сопщIыхь.
Убгынауэ уядэ хэкур,
УиIэжынкъым щIыхь.
Гъатхэ бзухэр абгъуэжь яIэм
Гъэ къэс къолъэтэж.
Згъэзэжынущи согуIэ,
СытемыпыIэж.
Уи къуршыпсым дыхуэхъуапсэу,
Iyp игъущIыкIащ.
Хамэ шыду дызэрахуэу,
Чым дыщIапIыкIащ.
Сыхуэмей хамэщI тепщэгъуэ
ЩызиIэну зэикI.
О, си Хэку, уи унэлъэгур
НэхъыфIт бзэгукIэ збзейм.
Ухэхэсу ущытыну
ЩыIэкъым нэхъ Iей,
Ар укIэсу хамэ уанэм
Хуэдэщ пхьым дунейр.
О, Кавказу си хэку дыщэ!
Си псэм уэрщ и гущэр.
Зэ сыпIуплъэу, уи псым сефэу,
ПхуэсщIам IэплIэ гуащIэу,
Хьэдагъэншэу, си гуфIэгъуэу,
СыпыкIынт си гъащIэм!
II
Хамэ гъатхэм хужьу сыдогъагъэ,
Хамэ щIылъэм сыхамэу сытетщ.
Хамэ уафэр си щхьэм къыщогъуагъуэ,
Хамэ цIыхухэм сыхамэу сахэтщ.
Сышынапэу мыбы сыщобауэ,
СфIощI хьэуари щIыхуэуэ къызат.
СфIощIыр сшхыри мывэ ущэбауэ,
Абы хьэлъэу си пкъыр икъузауэ.
СызыIуплъэ нэгухэр хамэ защIэщ,
ЩIалъагъуэр си нитIми арагъэнщ.
О, си хэку, уи лъагъуныгъэр гуащIэщ,
Сигу укъэкIым, нэпскIэ зызогъэнщI.
Сыту успэIэщIэ, си хэку лъапIэ!
Дапщэщ, си псэ, сыныпIуплъэжын?
Нобэ сылIэм, къехынкъым си напIэ,
Хамэ хэку хъум сыщыщIалъхьэжын.
Iэ къысхуэщIи сышэж, си хэку лъапIэ!
О, си гъащIэм и хьэуа, и нэху!
Уэ хамэщIым ущызигугъапIэщ —
Пхуэпхъэрынущ мы си гур къеуэху.
УЭРЭЗЕЙ Афлик
Лъэпкъ мэIуху
ХьэфIыцIэ Мухьэмэд деж
Адыгэ жьэгум и уэнжакъым
Къреху иджыри Iугъуэ мащIэ,
СызэмыупщIи къэнэжакъым:
Хэт а жьэгу мафIэр зэщIэзыщIэр?
Адыгэ унэм и хьэщIэщым
Адыгэ псалъэр ноби щоIу —
Макъ къэскIэ уи псэм къепэщэщрэ,
ИткIухьу псалъэ къэскIэ уиIу.
Адыгэ унэм и бжэIупэм
ЩаIэтыр хьэгъуэлIыгъуэ джэгу, —
ЩIэуакъым ноби пшынэ Iэпэр,
ЩIалэфIхэм дыщIагъэплъ я лъэгу.
Пшыналъэр щоIу хы адрыщIкIи,
КъуэкIыпIэ пшэплъым хошыпсыхь.
КъухьэпIэ пшэплъым зыкъыщищIкIэ,
Адыгэ тхыдэр и пшэкIухьщ.
Адыгэ къуэпс лъэпкъ мыгъэкIуэдхэр
ЗэпищIэжыфу лIы щыIэху,
Псэунущ ди адыгэ тхыдэр,
ИIэнущ лъэпкъым лъэпкъ мэIуху.
ЩЭРДЭН Хьэсэнбий
Тхыдэ
Фащэ схуащIахэм я нэхъыфIщ
Сэ япэ дыдэу «сщатIэгъар»,
Ар си псэм хэлъщи сэркIэ фIыщ —
«Уи усэщ» — жаIэу сэ стхыгъар.
Сэ срагъусэщ ди цIыху псоми,
Си гущIи-гущхьи мэджэрэз.
Си гъащIэр цIыхухэрщ зыхуэпсэури,
ФIы гуэр схуэтхамэ, сотэрэз.
Аргуэру гущIэм зеIэтыжри,
Си макъым усэм ныпещэж…
Си Къызбруныр мэгушхуэжри,
Нэпкъыжьэ телъыр къепщытэж.
Си лъэпкъ и къуэпсхэр къыдожыжри,
Пэжыгъэр фIым дощIэрэщIэж.
Адыгэ лъэпкъыр зэрогъуэтыжри,
И тхыдэ лъапIэр мэхъу нэхъ пэж.
1999 гъэ
