Хьэжы-Мурат
КIэлъыкIуэр.
ПэщIэдзэр №№66, 67, 70-хэм итщ)
ЗэкIужахэти, Хьэжы-Мурат зэкIэ Меллер и деж къагъэнэну, итIанэ сэмэгурабгъу флангым и тетым деж яшэну зэгурыIуахэщ. Хьэжы-Мурат адрей пэшым щIэст, абыхэм жаIар зыхимыщIыкIами къищIэну зыхуейр къыгурыIуащ: а тIур абы щхьэкIэ зэныкъуэкъуащ, Щамил зэрибгынам урысхэм я дежкIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ, абы къыхэкIыуи ямыгъэтIысмэ е ямыукIмэ куэд япэбубыд хъунущ. А псом нэмыщI къыгурыIуащ Меллер-ЗакомельскэркъулыкъукIэ нэхъ лъагэми, и унафэм щIэт Воронцовым иIэ пщIэм хуэдэ Меллер зэримыIэр, ауэ щыхъукIэ Меллер нэхъыщхьэми нэхъыщхьэр зэры-Воронцовыр; Меллер-Закомельскэр Хьэжы-Мурат къыщепсалъэм щыгъуэ Хьэжы-Мурат пагэу, уардэу зиIыгъащ; жиIащ къырым къыщIикIар пащтыхь хужьым къулыкъу хуищIэн папщIэу, адрей Iуэху псомкIи, абы и сардарым, дзэзешэ нэхъыщхьэу Тифлис дэс Воронцовым фIэкIа нэгъуэщIым и пащхьэ жэуап зэрыщимыхьынур.
VII
УIэгъэ хъуа Авдеевыр пхъэ- зэтеупщIэ унэ, быдапIэ дыхьэпIэ дыдэм деж щытым, уIэгъэщ ящIам, и нэхъ пэшышхуэм щIэт гъуэлъыпIэ нэщIхэм ящыщ зым ирагъэгъуэлъхьащ. Мыбы цIыхуиплI щIэлът: зым хуабэ уз къефыкIырт, адрейр — зи нэщIащэ щIэхуа лIы фагъуэр техьэгъуэ пкърытым хуэдэу кIэзызырт, адрей тIур бгырысхэм щатеуам уIэгъэ хъуахэт: зым — и Iэр (ар лъэрытетт), адрейм — и дамэр (ар гъуэлъыпIэм ист). Хуабэ уз зэфыкIым щынэмыщIа, адрейхэм уIэгъэ хъуар къаухъуреихьауэ къэхъуамкIэ къоупщI.
— ЯзыныкъуэкIэ, джэш кърапхъыхам ещхьу, шэр къыптрагъэлъалъэ, итIани зыми лъэIэсхэркъым, мыдрейм, плIэ-тхуэ къэуати, еплъ къэхъуам, — жеIэ уIэгъэ хъуар къэзыхьахэм ящыщ зым.
— Щхьэж и натIэ илъырщ.
— Уэху! — ину къыхокIиикI, узыр зыхуигъэшэчурэ, Авдеевыр гъуэлъыпIэм щрагъэгъуалъхьэкIэ. Ягъэгъуэлъа нэужь, и нэщхъ зэхеукIэ, армыхъумэ, щэIужыркъым, и лъапэхэр зэпымыууэ игъэхъейуэ щылъщ. И уIэгъэр IитIкIэ иIыгъыу и напIэ мыхъейуэ доплъей.
Дохутыр къакIуэри уIэгъэр хэIубауэ ягъэгъуэлъыну унафэ ищIащ шэр и щIыбымкIэ къыщыхэкIыжамэ еплъыну.
— Мыхэри сыт зищIысыр? — щIоупщIэ ар и щIыбымрэ пхэщIыщхьэмрэ ятелъ дыркъуэхэмкIэ Iэпэр ишийурэ.
— Ахэр дыркъуэжьщ, фи высокоблагородие, — ерагъыу къыдрешей Авдеевым.
И ахъшэр зэрырифыжам папщIэ ихьа тезырым и лъэужьт.
Авдеевыр гууэщIу ягъэгъуэлъыжри дохутырыр куэдрэ абы и ныбэм зондкIэ ипэщэщыхьащ, арщхьэкIэ шэр къыхуихакъым. УIэгъэр ипхэри дохутырыр щIэкIыжащ. Ар и кIуэцIым къипэщэщыхьыху и дзэхэр зытрикъузауэ, и напIэ къедзыхауэ Авдеевыр щылъащ. Дохутырыр зэрыщIэкIыжу и нэхэр къызэрихри фIэгъэщIэгъуэну и хъуреягъыр къиплъыхьащ. И нитIыр сымаджэхэмрэ фельдшерымрэ къатриубыда щхьэкIэ, ахэр абы илъагъу хуэдэтэкъым.
Авдеевым и ныбжьэгъухэр — Пановрэ Серегинрэ — къэкIуащ. Авдеевыр зыгуэрхэр игъэщIагъуэм ещхьу зэрыщылът. Абыхэм къеплъ щхьэкIэ, абы и ныбжьэгъухэр къицIыхуж хуэдэтэкъым.
— Петр, фи деж зыгуэр яхуэптхыну ухуэмейуэ пIэрэ? — йоупщI абы Пановыр.
Авдеевыр щымщ, Пановым и нэгу къиплъэ пэтми.
— Фи деж зыгуэр птхыну ухуэмейуэ пIэрэ жызоIэ? — аргуэру щIоупщIэ Пановыр, Авдеевым и Iэпкъынэшхуэ мылым хуэдэу щIыIэм теIэбэурэ.
Абдежым Авдеевыр къызэщыуж хуэдэу мэхъу:
— А-а, Антонич, укъэкIуаи!
— Дауэ сыкъэмыкIуэнрэ, сыкъэкIуащ. Унэм хъыбар гуэр ебгъэхьыну? Серегин итхынщ.
— Серегин, — Авдеевым ерагъкIэ абы дежкIэ и щхьэр егъазэ. — Яхуэптхын? НытIэ, тхы мыпхуэдэу: «Фи къуэ Петрухин Тхьэм фхуолъэIу фи гъащIэр кIыхь хъуну». Соиж си къуэшым, дыгъуэпшыхь бжесIати. Иджы сефыгъуэжыркъым, си гуапэщ зэпэщу куэдрэ псэуну. Мис апхуэдэу хуэтх.
Ар жиIэри зэман кIыхькIэ щыму щылъащ и нитIыр Пановым триубыдауэ.
— Лулэр къэбгъуэтыжа? — зэуэ зыкъызэкъуех абы.
Пановым жэуап къримыту и щхьэр егъэкIэрахъуэ.
— Лулэр, лулэр къэбгъуэтыжа? — аргуэру щIоупщIэ ар.
— IэмпIэм илъащ.
— ЖысIатэкъэ. Иджы шэху уэздыгъэ къыскIэщIэвгъэувэ. Сэ солIэ.
Абдежым ирихьэлIэу Полторацкэр къокIуэ и сэлэтым щIэупщIэну.
— Дауэ ущыт, къуэш, хуабжьу къоузрэ? — жеIэ абы.
Авдеевым и нэхэр зэтрепIэри и щхьэр егъэкIэрахъуэ. Абы и нэкIу къэбыр фагъуэт, гурыщIэншэт. Авдеевым упщIэм жэуап иритакъым, Пановым зыхуигъазэурэ етIуанэу лъэIуащ:
— Шэху уэздыгъэ къызэт. Сэ солIэ.
Абы шэху уэздыгъэ IэщIалъхьэ, ауэ къэмышыж и Iэпэхэм яхуэубыдыркъыми Iэпэ зэхуакухэм дагъэлъэдауэ даIыгъыу Полторацкэр щIокIыж. Дакъикъитху нэхъ дэмыкIыу фельдшерым и тхьэкIумэр абы и гум Iуелъхьэ, йодаIуэ. ЛIащ, жиIащ абы.
Авдеевым и лIэкIэ хъуар Тифлис ятхам зэритар мыращ: «Ноябрым и 23-м Куринскэ полкым щыщ ротитI быдапIэм къыдэкIат мэз еуэну. Шэджагъуэхэм деж мэзауэхэм бгырыс гупышхуэ къатеуащ. Мэзауэхэр зыхъумэ сэлэтхэр къикIуэтын хуей хъуауэ, етIуанэ ротэр мыжурэкIэ ебгъэрыкIуэри бгырысхэр хагъэщIащ. Мы зэхэуэм дэ тщыщу тIу уIэгъэ щыхъуащ, зы къыщаукIащ. Бгырысхэм укIыгъэ- рэ уIэгъэу цIыхуищэм нэс яфIэкIуэдащ».
VIII
Воздвиженскэ уIэгъэщым Авдеев Петруха щыщIэлIыхьа махуэ дыдэм абы и адэ лIыжьым, зи пIэкIэ сэлэту кIуа и къуэшым и фызым, къуэш нэхъыжьым зи и шэгъуэ и пхъум щIымахуэ хьэмым тету зэнтхъ яIуэрт. Дыгъуэпшыхь уэс къесри пщэдджыжьым щIыIэм хуабжьу къыщIикъузат. ЛIыжьыр адакъэхэм я ещанэ Iуэгъуэм къэушати, щхьэгъубжэ щтам мазэр нуру къызэрыдэпсыр щилъагъум хьэкум къепщыхщ, вакъэ лъитIагъэщ, джэдыгу щитIагъэщ, пыIэр зыщхьэрикъуэри хьэмым кIуащ. Сыхьэтищ хуэдизкIэ абы щылэжьа нэужь, унэм къигъэзэжри и къуэмрэ цIыхубзхэмрэ къигъэушащ. Фызхэмрэ хъыджэбзымрэ щыкIуам хьэмыр тхъуат, пхъэ хьэнцэр уэс пхъашэм хэIуауэ щытт, абы и бгъукIэ зи щхьэкIэр пIий банэ жыхапхъэхэр щыхэтIат, зантхъ пхырхэр кIапсэрышэу хьэм къабзэм теукъуэдият. Цепхэр къащтэри зы мардэм тету Iуэн щIадзащ. ЛIыжьыр шэщIауэ хьэлъэу зэнтхъ уазэм еуэрт, хъыджэбзыр теухьыжырт, нысэм къызэригъэдзэкIырт.
Мазэр къуохьэри, нэху щыуэ хуожьэ; лэжьыгъэм фIыуэ хагъэщIауэ къуэ нэхъыжьыр, Аким, джэдыгу кIэщIыр и плIэм тедзарэ и пыIэр тегъэсауэ къыIуохьэ.
— Уэ сыт зыщIыщIебгъэхыр? — щIокIие абы лIыжьыр, лэжьыгъэр зэпигъэуауэ.
— Шыхэр зыхуей хуэгъэзэн хуейкъэ?
— «Шыхэр зыхуей хуэгъэзэн хуейкъэ?» — зыпещIыж къуэм. — Фызыжьым хуигъэзэнщ. Нащтэ церпыр. УзэкIуэцIыцIыкIащ. Ефэреижь.
— Уэракъым къысхуизыгъахъуэр.
— Сыт жыпIар? — къэгубжьауэ щIоупщIэ лIыжьыр.
Къуэм щыму церпыр къещтэри, плIыми щэджыр Iуэн щIадзэж.
— И пщэдыкъыр, еплъ, тIым хуэдэу къыдэкIыкIащ. Сэ си бгым гъуэншэджыр иубыдыжыркъым, — мэгъумэтIымэ лIыжьыр уэгъуэм щымыIуэн папщIэ церп Iэтар игъэщэнауэу.
Сатырыр яухри цIыхубзхэм гуахъуэкIэрэ хьэуазэр къытралъэщIыкI.
— Делэщ уи пIэкIэ кIуа Петрухэ. Усэлэтамэ, уи делагъэр къыпхурахунт, Петрухэ уэ пхуэдитху и уасэщ.
— Куэдщ, куэдщ, ди адэ, — жеIэ нысэм хьэуазэр лъэныкъуэкIэ иригъэтIылъэкIыурэ.
— Аращ, аращ, фэ зыхыблыр шхэнкIэ фыахъырзэманщ, зылI ищIэн зэфIэвмыгъэкIыу. Петрухэ цIыхуитI ящIэнур и закъуэ илэжьт, фэ фэмыщхьу.
ПщIантIэмкIэ къикIыу пхапкIыкIа лъагъуэмкIэ цылъэпэд зытекъуа кIэрыхъымкIэ уэсыр игъэщкъыщкъыу фызыжьыр къабгъэдохьэ. ЩIэмыгъэпща гъавэр цIыхухъухэм самэу зэтратхъуэ, фызхэмрэ хъыджэбзхэмрэ зэщIадзэж.
— Выборнэр къыIухьащ. Зиусхьэным чырбыш къыхуэшэн хуейщ, — жеIэ фызыжьым. — Пщэдджыжьышхэр хьэзырщ. ФынакIуэрэ?
— Хъунщ, пщIэгъуалэр щIэщIэ кIуэ, — жреIэ лIыжьым Аким. — КъызжиIакъым жумыIэж зы махуэ хуэдэу утыку сыкъыумынэ, уэ щхьэкIэ жэуап щIэсхьын щыIэкъым. Петрухэ уигу къэзгъэкIыжынщ.
— Ар пщIантIэм щыдэсым уи жьэр кIэрыкIакъым, — гъумэтIымащ Аким. — Иджы сэ жьэкIэ сыбошх.
— Пхуэфащэщи аращ, — губжь щIэту жеIэ анэм. — Петрухэ зомыгъапщэ.
— Хъунти, иджы, — арэзыкъым къуэр.
— Хъунти, жи. Хьэжыгъэр пщэри ипфыжащ. Иджы хъунти жоIэ.
— Апхуэдизрэ уигу къыумыгъэкIыжыну Iэмалыншэкъым, — жеIэ нысэми. Зэрылэжьа Iэмэпсымэхэр ягъэтIылъми псоми унэмкIэ ягъазэ.
Зэадэзэкъуэм я зэхуаку хьэргъэшыргъэ куэд щIауэ дэлът — Петрухэ сэлэтым щратам щегъэжьауэ. Абы щыгъуэ лIыжьым къыгурыIуэжат кIыгуугур къашыргъэкIэ зэрихъуэжар. Пэжщ, къекIуэкI хабзэмкIэ, апхуэдэут ар лIыжьым и акъыл къызэритIасэр. Бын зиIэм и пIэкIэ зимыIэр сэлэту тын хуейт. Аким сабииплI щIэст, Петр быныншэт, ауэ Петр и адэм ещхьу лэжьакIуэжьт, IэкIуэлъакIуэт, жэрдэмыщIт, къарууфIэт, бэшэчт, нэхъыщхьэрати, лэжьакIуэшхуэт. Зэи Iуэхуншэтэкъым. Iуэху зыщIэ хуэзакъэ, и адэм ещхьу, хэти дэIэпыкъурт — шэмэджыр къищтэнти, аргъынитI ирихьэкIынт, Iэтэ ядызытрилъхьэнт, зы жыг къигъэуэнт е пхъэгъэсын икъутэнт. ЛIыжьым игу щIэгъурт, арщхьэкIэ хуэIэмалыншэт. Сэлэтын Iуэхур ажалым хуэдэу фIэкIыпIэншэщ. Сэлэт хъуар бгуаупщIыкIам ещхьщ, куэдрэ уегупсысу уи гур щIэбухын щыIэкъым. НтIэми и къуэ нэхъыжьым епIэскIун щхьэкIэ, нобэ ещхьу зэзэмызэ игу къигъэкIыжырт. Анэр жыпIэмэ, абы и къуэ нэхъыщIэр щIэх-щIэхыурэ игу къохьэ, Iэджэ щIауэ, илъэситIым нэсауэ, лIыжьым йолъэIу Петрухэ ахъшэ тIэкIу хуигъэхьыну.
Авдеевхэ я лъапсэр зэIузэпэщщ, лIыжьым ахъшэ гуэрхэр гъэпщкIуауэ иIэщ, ауэ а зэригъэтIылъэкIам хэIэбэну ар зэрытегушхуэн щыIэкъым. Иджы щIалэ нэхъыщIэм и цIэ къыжьэдэкIауэ зэхихащи, фызыжьым, зэнтхъыр ящэмэ, къыщIахым щыщ тIэкIу, зы сом закъуэ нэхъ мыхъуми Петрухэ хуигъэхьыну елъэIуну игу ирилъхьащ. КъыщIаIукIа псор Iэжьищым ирагъэзагъэщ, ягъэбыдэжри ежьэн щыхъум дьякым иригъэтха письмор иритащ, лIыжьым къигъэгу- гъащ письмом зы сом щIигъуу и къуэм хуригъэхьыну.
И джэдыгуи, къэптали, цы- лъей хужьи щIэрыпсу зыкъизыхуэпыкIа лIыжьым письмор къищтэщ, бохъшэм дилъхьэщ, гъуэгу махуэ тришэну тхьэ елъэIущ, япэ ит Iэжьэм езыр итIысхьэщ, ещанэм къуэрылъхур игъэшэсри, къалэм кIуэну ежьащ. Къалэм зэрынэсу письмом гупсэхуу едаIуэу, арэзы хъууэрэ пщIантIэдэтыр къригъэджащ.
Письмом итрати, псом япэу анэр тхьэм пхуолъэIу и нэфI къыпщыхуэну, фIэхъус езыхыж псоми я цIэ къребжэкI, жор къыпщIэхэзылъхьа и анэр зэрылIар хуеIуэху, тхыгъэм и кIэм хъыбар щригъащIэрт Аксинье (Петр и фызыр) «ди гъусэу къыддэпсэун имыдэу и щхьэр зэрыдихар. Ауэ жаIэ и Iуэху тэмэму, и нэмыс ихъумэжу псэууэ». Письмом итт сом зэрыхурагъэхьри. Абы щIыгъужат гуауэм иущы- гуа фызыжьым езым и щхьэм къыбгъэдэкIыу, и нэпсхэр къежэхыу дьякым иригъэтхахэри:
«Абы нэмыщIу, си сабий дыгъэ, си тхьэрыкъуэу Петрушенькэ, си гущIэр къыщIитхъыу, сыгъыурэ си нэр нэп-сым ирафащ, хэт мыгъуэ сэ сыкъызыхуэбгъэнар…»
Абдежым фызыжьыр макъ-кIэ къугъри щIигъужащ:
— Куэдщ ар.
Апхуэдэ дыдэу иратхат письмом. Ауэ Петрухэ и натIэм илътэкъым и фызыр зэрежьэжам теухуа хъыбарри, сомри, анэм и иужьрей псалъэхэри Iэрыхьэну. А письмоми ахъшэми къагъэзэжащ Петрухэ «пащтыхьыр, хэкур православиер» ихъумэу зауэм зэрыхэкIуэдам теухуа хъыбарым щIыгъуу. Апхуэдэу къитхащ дзэ писарым.
Апхуэдэ хъыбар къыхуэкIуа нэужь, зэман иIэху фызыжьыр гъащ, къугъащ, итIанэ и Iуэху иужь ихьэжащ. Япэ тхьэмахуэ махуэм чылисэм кIуэри хьэдэIус тхьэмыщкIэхэм яхуигуэшащ «Тхьэм и Петр ягу къагъэкIыжурэ» яшхын папщIэ.
Сэлэт щхьэгъусэри къугъащ «фIыуэ илъагъу, зы илъэс цIыкIу закъуэ» фIэкIа бгъэдэмыса и лIыр игъеижу. Ар гуIэрт фIэкIуэда и лIым щхьэкIи езым и гъащIэ къутам щхьэкIи. Абы и гъыбзэм къыхэщт Петр Михайлович и щхьэцыгъуэ шэрэзахэри, абы и лъагъуныгъэри, зеиншэу къэна быным къыпэщылъ гъащIэ гугъури, и къуэшым и пIэкIэ ар сэлэту зэрыкIуам, къуэшым щысхьами хамэ цIыхухэр екIуэлIапIэ зыхуэхъуа и щхьэгъусэм щысхь зэ- рыхуимыIам папщIэ Петрушэ хуищI гукъанэ ткIыбжьри.
И гум уихьэрэ уиплъамэ, Петр зэрылIам щыгуфIыкIат. Ар аргуэру уэндэгъу хуэхъуат щхьэ- гъусэ ищIыну къигъэгугъэурэ зи гупэ зыгъэгъуэлъа приказчикми, къешхыдэн щыIэжкъым, приказчикым ишэпэнкIи хъунщ щигъэделэм къызэрыжриIам хуэдэу.
IX
Инджылызым щапIа, урыс посолым и къуэ, урыс къулыкъущIэ нэхъыщхьэхэу европей щIэныгъэ зыбгъэдэлъ закъуэтIакъуэм ящыщ Воронцовыр, Михаил Семеновичыр, зи щхьэ пщIэшхуэ къыхуезыгъэщI, и унафэм щIэтхэм щабэу, гуапэу яхущыт, къыщхьэщытхэм гулъытэ, хабзэр ткIийуэ якIэлъызезыхьэ цIыхут. Абы и нэгу къыхущIэгъэхьэртэкъым властрэ абы хуэжыIэщIэрэ здэщымыIэ гъащIэ: иIэт къулыкъу, къэрал нагъыщэ нэхъ лъагэ дыдэхэр, дзэзешэ Iэзэу, уеблэмэ Краон деж Наполеон щытекIуа цIыхуу ябжырт. 51 гъэм ар илъэс блыщIым ебэкъуа щхьэкIэ, и акъыл и жанагъи хьилэшагъи фIэмыкIуэдауэ ноби цIыху гуапэт, а псори и тепщэ-ныгъэр къэмытIэсхъэным, и цIэрыIуагъэр мыгъэмэщIэным хугъэлажьэрт.
Ар къулей дыдэт — и щхьэгъусэ граф гуащэ Браницкэмрэ езымрэ я мылъку абрагъуэр, пащтыхь ныкъуэ къулыкъум къыпэкIуэ улахуэр абы хэтыжу, абы тригъэкIуадэрт Кърым и ипщэ лъэныкъуэм щиухуэ уардэунэмрэ жыг хадэмрэ.
1851 гъэм декабрым и 7-м пщыхьэщхьэм абы и уардэунэ Тифлис дэтым къыIулъэдащ шищ зыщIэщIа курьер-гуимэр. Хьэжы-Мурат урысхэм къазэрыхыхьам теухуауэ генерал Козловскэм къитха письмор къэзыша офицерыр сабэм фIыцIэ ищIарэ и лъакъуэ ундэрэбжьахэр ерагъыу зэблихыу уардэунэ абрагъуэм щIыхьащ, пырхъуэ Iэхуитлъэхуитхэм щиу- выкIа сэлэтхэм яблэкIри. Пщыхьэщхьэр сыхьэтих хъуати, Воронцовым шэджагъуашхэ ищIыну ежьа къудейуэ курьер къызэрагъэкIуар жраIэ. Воронцовым кIыхьлIыхь имыщIу курьерым IущIащ. Абы къыхэкIыуи дакъикъэ зыбжанэкIэ щхьэгъусэм къыкIэрыхуащ. Iэнэм кърагъэблэгъа цIыху тIощIрэ пщIыр языныкъуэхэр джыназ гуащэ Елизаветэ Исаверьевнэ къепщIэкIат, адрейхэр гуп-гупурэ адэ-мыдэкIэ щызэхэтти, Воронцовыр хьэщIэщым зэрыщIыхьэу псоми абы дежкIэ зыкъагъэзащ. Воронцовым сытым щыгъуи хуэдэу фащэ фIыцIэр щыгът, дамэтелъ цIыкIухэр мыхъумэ эполет темылъу, и пщэм жор пщIэхэлъу. Абы и бажэ нэкIур гуапэу погуфIыкI, нэ щIэукъуэнцIахэмкIэ къызэхуэсахэр зэпеплъыхь.
МыпIащIэу, щабэурэ хьэщIэщым щIохьэри, къызэрыкIэрыхуар емыкIу ямыщIыну цIыхубзхэм йолъэIу, цIыхухъухэм фIэхъус ярехри, илъэс плIыщIрэ тху ныбжьым ит, къуэкIыпIэм зэрипхъур зымыгъэгъуэща куржы джыназ гуащэ Мананэ Орбельяни цIыхубз щхьэпэлъагэ фIэрафIэр и Iэблэм къыщIегъэувэри Iэнэм бгъэдешэ. Джыназ гуащэ Елизаветэ Исаверьевнэ генерал пащIагъуэ хьэщIэр и гъусэу Iэнэм бгъэдохьэ. Куржы джыназым бысым гуащэм игъэныбжьэгъу граф гуащэ Муазель и Iэблэр кърегъэубыд. Дохутыр Андреевскэри, адъютантхэри, адрейхэри хэт цIыхубз щIыгъуу, хэти и закъуэу абыхэм яужь йоувэ. IуэхутхьэбзащIэхэм шэнтхэр къыIуагъэкIуэт, хьэщIэхэр зэрытIысыжу кIэщIагъэкIуэтэж, метрдотелым бахъэр къызыщхьэщих хьэнтхъупсыр дыжьын фалъэхэм ирегъахъуэ.
Воронцовыр стIол кIыхьым и кум деж щотIыс. Абы и гупэ къисщ и щхьэгъусэ джыназ гуащэмрэ генерал хьэщIэмрэ. ИжьырабгъумкIэ къыздыщIиша Орбельяни тхьэIухудыр, сэмэгумкIэ — куржы джыназыпхъу къамылыфэ зэкIужыр, зи Iупэ зэтемыхьэу пыгуфIыкIыр, дыщэ-дыжьынкIэ зэщIэлыдэр.
— ФIы дыдэхэщ, си псэ, — жеIэ Воронцовым французыбзэкIэ, курьерым къыхуихьа хъыбарыр зыхуэдэм щIэупщIа щхьэ-гъусэм жэуап ириту. — Семен и пхъэр къикIащ.
ИкIи ину тепсэлъыхьу щIедзэ къызэхуэсахэм телъыджэ ящыхъуа Iуэхум. Ар абы езым дежкIэ щIэтэкъым. Iэджэ щIауэ зэпсэлъэныгъэхэр екIуэкIырт Щамил и дэIэпыкъуэгъу цIэрыIуэр, хахуащэр урысхэм къахыхьэным теухуауэ. Ауэ псори зыпэмыплъат абы зэрызыкъитари, нобэ-пщэдей ар Тифлис къызэрашэнури.
Шэджагъуашхэ зыщI псори, IэнэкIэм щыс щIалэгъуалэм, адъютантхэм, чиновникхэм я дыхьэшхыр щагъэтауэ абы къодаIуэ.
— Уэ, генерал, ухуэзагъэххи мы Хьэжы-Муратым? — йоупщI джыназ гуащэр и гъунэгъу генерал пащIагъуэ-пащIацэм, джыназым и псалъэр щызэпигъэукIэ.
— Зэкъым сызэрыхуэзар, зэкъым.
Абдежым генералым къиIуэтэжу щIедзэ 43 гъэм, бгырысхэм Герцибиль яубыдыжа нэужь, Хьэжы-Мурат генерал Пассек и дзэм зэрыкIуар, псори къеплъу абы полковник Золотухиныр къызэриукIар.
Воронцовыр пыгуфIыкIыу генералым къригъэкIуэкIхэм едаIуэрт, генерал жьэмейм и бзэр икIэм-икIэжым къызэриутIыпщам щыгуфIыкIым ещхьу. АрщхьэкIэ, Воронцовым и нэгур зэуэ зэIууэри, илъагъуи зэхихи щымыIэж хъуащ.
Зи псэлъэн къикIа генералым игу къегъэкIыж абы иужькIэ Хьэжы-Мурат зэрыхуэзар.
— Ар фэ фщIэжын хуейщ, зи щIыхьыр ин, арат сухарнэ экспедицэм пэтIыс къыхуэзыщIар! ПэтIыс ищIу къэттIысыхьа дзэр къезыгъэлар.
— Ар дэнэ деж? — щIоупщIэ и нэхэр зэблигъэплъу Воронцовыр.
Генерал хахуэм зи гугъу ищIыр тхьэмыщкIагъэ куэд къэзыша Даргин зекIуэрт, пэж дыдэу а зэхэуэм джыназ Воронцовым и унафэм щIэта дзэр хэкIуэдэну щытащ абдеж къыIухьа дзэщIэхэр мыхъуамэ. Псоми ящIэрт Воронцовым и унафэм щIэту зэхаша зекIуэр хьэдэгъуэдахэу зэриухар — зэхэуэм уIэгъэрэ укIыгъэу сэлэт куэд щыхэщIат, топ зыбжанэ щафIэкIуэдат, абы къыхэкIыуи а Iуэхум Воронцовыр щысу тепсэлъыхьын хъумэ, зэрытепсэлъыхьыр джыназым пащтыхьым зэрыхуитхам, а зэхэуэр урыс Iэщэм и текIуэныгъэ ин хуэдэут. «Дзэр къызэрырагъэла» псалъэхэм къагъэлъа- гъуэрт урысыдзэм хахуагъэ къызэримыгъэлъэгъуар, атIэ Воронцовым и щыуагъэм цIыху гъащIэ куэд зэригъэнар. Ар псоми къагурыIуат, ауэ генералым зи гугъу ищIыр къагурымыIуафэ зытрагъауэрт: языныкъуэхэм къэхъункIэ хъуным иригузавэу я псэр дзапэкIэ яIыгът, адрейхэр нащхьэIущхьэ зыхуащIу зэхущIэплъэхэрт.
ГукъэкIыжым дихьэха генерал пащIацэм зыми гу лъимытауэ генералым жэуап ирет:
— Дзэр къыщрагъэла щIыпIэм…
Къригъэжьа хъыбарым дихьэха генералыр къуакIэ дихьа къимыгъанэу топсэлъыхь. «Хьэжы-Мурат ди дзэр апхуэдизу IэкIуэлъакIуэу тIууэ зэкIэщIихуати, дэIэпыкъуэгъур къэмысамэ, зы цIыху дыкъемылу а щIыпIэм дыщрагъэгъуэлъыкIынт, — пещэ генералым и псалъэм апхуэдизу фIыуэ илъэгъуа «дыкърагъэлыным» къытригъэзэжу, — сыту жыпIэ…»
Генералым къригъэжьар нигъэсыну хунагъэсакъым, Iуэхур къызыгурыIуа Манана Орбельяни, абы и псалъэр Iэпеудри, йоупщI Тифлис хьэщIэщ къыщыхуагъуэтар зыхуэдэмкIэ: тыншыпIэ, зыхуэныкъуэ гуэр щыIэ… Генералым ар егъэщIагъуэри и щхьэр къеIэт, и хъуреягъыр къеплъыхь, я плъэкIэм къищыр елъагъури, псори къыгуроIуэж. Джыназ гуащэм жэуап хуемытыжу абы и нэгур зэIуоуэ, и пащхьэм ит тепщэчым зищIысри зыхуэдэри имыщIэу илъ шхыныгъуэр ешх, имыгъэныщкIуу иригъэхыу.
Псори укIытапIэ ихуат. Ауэ укIытапIэм ахэр къришащ Воронцовым пэмыжыжьэу къыщыс куржы джыназым, акъылышхуэ бгъэдэмылъ щхьэкIэ, Iужажагърэ фэрыщIагъкIэ псори къыдэзыхьэхыфым. Къэхъуа лъэпкъ щымыIэм хуэдэу и макъым зригъэIэту абы тепсэлъыхьын щIедзэ Мехгулинскэ Ахъмэт-Хъан и фызабэр Хьэжы-Мурат зэридыгъуам.
— Жэщым къуажэм дыхьэщ, зыхуейр къипхъуатэри, и шухэр и гъусэу ежьэжат.
— НэгъуэщI мыхъуу хэубыдыкIауэ а цIыхубзыр идыгъункIэ щхьэ хъуат? — щIоупщIэ джыназ гуащэр.
— И лIыр лIэн — къэнэну и бийуэ щытати, арщхьэкIэ сыт хуэдизу емыщами хъаным зыкъыIэригъэхьакъым — лIэри ежьэжащ, лIыр щылIэм и фызабэр лъыщIэжыпIэ ищIащ.
А псалъэхэр французыбзэ ищIри и ныбжьэгъу граф гуащэ Шуазёль жриIэжащ.
— Ар сыту шынагъуэ! — жеIэ граф гуащэм и нэхэр щIригъэлъафэу.
— Хьэуэ, — жеIэ Воронцовыр пыгуфIыкIыурэ, — сэ зэхэсхам тепщIыхьмэ, абы и гъэр цIыхубзым лIыхъусэжь хабзэ дахэ кIэлъызэрихьащ, и кIэм щхьэхуит ищIыжащ.
— Пэжщ, ар лIыхъусэжьу хущытащ, ауэ щхьэщэхужыпщIэ къыIихащ.
Джыназым жиIам тещIыхьауэ Хьэжы-Мурат теухуа псалъэмакъым адэкIэ зиукъуэдиящ. Абы и блыгущIэтхэм къагурыIуат Хьэжы-Мурат фIы куэд хужыпIэху, Воронцовым нэхъ и гуапэ, арэзы зэрыхъунур.
— ЛIыгъэшхуэ хэлъщ а лIым. ИкъукIэ цIыху гъуэзэджэщ.
— ПлIыщIрэ бгъу гъэм махуэр шэджагъуэу Темир Хъан-Шурэ дэуэри тыкуэну дэтыр ихъунщIауэ щытащ.
IэнэкIэ дыдэм щыс ермэлыр абы щыгъуэ Темир Хъан-Шурэ дэсати, Iуэхухэр къызэрекIуэкIар кIыхьу къригъэкIуэкIыу еIуэтэж.
КIэщIу жыпIэмэ, я шхэн зэфIэкIыху я Iэнэм Хьэжы-Мурат и хъыбарыр текIакъым. Зэпеуэу псори тепсэлъыхьырт абы и хахуагъэм, акъылыфIагъэм, жумартыгъэм. Зыгуэрым къригъэжьат гъэр тIощIрэ хырэ зэрыригъэукIами, абы щхьэусыгъуэ къыхуагъуэтащ:
— Сыт пщIэн-тIэ? Зауэр зауэщ.
— ЦIыхушхуэщ, цIыхушхуэ!
— Европэм къыщалъхуауэ щытамэ, НаполеоныщIэу къэунэхуну къыщIэкIынт, — и псалъэ яхелъхьэ ахьмакъми.
Абы фIыуэ ищIэрт Наполеон и цIэ къипIуэн къудейр Воронцовым и гуапэ зэрыхъунур — джыназым пщIэхэлъ жор хужьыр Наполеон зыхэта зэхэуэм зэ- рыщытекIуам папщIэ кърата дамыгъэт.
— Наполеон мыхъупами, шууей генерал хъыжьэ къищIыкIынт, — жиIащ Воронцовым.
— Мы Наполеонми Мюрат хъунт.
— Армырами абы Хьэжы-Муратщ зэреджэр.
— Абыхэм зыхащIэ иджы (Воронцовыр пащтыхь ныкъуэ щыхъуа зэманым) зыри зэралъэмыкIыжынур, — пещэ нэгъуэщIми.
— А псор уэращ зи фIыщIэр, — французыбзэкIэ псалъэм къыхохьэ Мананэ Орбельяни.
Воронцовым къытехьэлъэ хуэдэт къытрагъэлъадэ щытхъупсыр, ар иужь итт зэригъэмэщIэным. АтIэми, абы ар и гуапэт, абы къыхэкIыуи гукъыдэж хъарзынэ иIэу и цIыхубзыр хьэщIэщымкIэ иригъэблэгъащ.
Шэджагъуашхэр зэфIэкIауэ хьэщIэхэр кофе щытрагъэфыхьыжым, псоми яхуэнэфIэгуфIэу, генерал пащIагъуэ-пащIацэм бгъэдохьэ, ар Iэнкун зэрыхъуауэ щытам гу лъимытагъэфэ зытрегъауэ.
ХьэщIэхэм яхэта нэужь, джыназыр куэзыр джэгуну мэтIыс. Абы пасэрей ломбер джэгукIэм фIэкIа нэгъуэщI къридзэркъым. Абы и джэгуэгъухэт куржы джыназыр, джыназым и камердинерым ламберым хуигъэса ермэлы генералыр, еплIанэр — дохутыр Андреевскэрт.
Александр Езанэм и сурэт зытещIыхьа дыщэ батырбакъыр и бгъукIэ игъэуву атлас куэзырыр зыкIуэцIылъ тхылъымпIэпсыр трича, куэзырыр игуэшыну аркъудейт, и камердинер Джованни дыжьын тепщэчышхуэм илъу письмо къыщыбгъэдихьам:
— Иджыри курьер къэкIуащ, зи щIыхьыр ин.
ЕмыкIу къамыщIыну мэлъаIуэри, абы куэзырыр егъэтIылъ, письмор зэтречри къеджэн щIедзэ.
Письмор и къуэм къигъэхьат. Абы къитхырт Хьэжы-Мурат зэрызыкъита щIыкIэр, Меллер-Закомельскэмрэ абырэ яку дэлъа псалъэмакъыр.
Джыназ гуащэр къыбгъэ- дохьэри, и къуэм къитххэм щIоупщIэ.
— Аращ зытетхыр, — французыбзэкIэ щIегъуж: — БыдапIэм и комендантымрэ абырэ яку гуемыIу дэлъащ, дауи ирехъуи, Семен зэхуакъым, — письмор и щхьэгъусэм ирет, Iэдэбу иджыри къэс къыпэплъахэм куэзырыр къащтэну яжреIэ.
Япэу зэрагуэшу Воронцов тутынылъэр зэтрех, гукъыдэжыфI щиIэм деж зэрищI хабзэу, лIыжьыIэ хужь зэлъахэмкIэ француз тутыным щыщ Iэпэтез къещтэри и пэм ирекуэ.
X
ЕтIуанэ махуэу Хьэжы-Мурат Воронцовым и деж щыкIуам щыгъуэ, пэIущIэ пэшым цIыхур щIэзт. Мыбы щыIэт дыгъуэпшыхьрей генерал пащIацэр, къыхуэт щымыIэу генерал фащэр щыгърэ ордену иIэр хэлъу — ар къэкIуат фIэхъус ирихыжыну; къэкIуат полкым хуаутIыпщ ерыскъым хабзэншэу зэрыхэIэбам щхьэкIэ жэуап ирашэлIэну полк командирыр; къэкIуат дохутыр Андреевскэр зи щхьэщыжакIуэ ермэлы-къулеижьыр, фадэ щэныр пщэрылъ зыхуэхъуар, я Iуэхум дяпэкIи зэрыпищэным и Iуэху зезыхуэр; пэшым щIэтхэм яхэтт зауэм хэкIуэда офицерым и фызабэр, фIыцIэ защIэу зэщыхуэпыкIар, пенсэ хуагъэувыну е и бынхэр кIэзонэ мылъкукIэ хуапIыну лъаIуэу; тхылъымпIэ шыхьа ин зыIыгъ приставым мыбы къихьат Кавказыр гъэIурыщIэным и проект; мыбы къэкIуат зы хъан, джыназым и деж зэрыщыIар иIуэтэжыным нэхъ Iуэху имыIэу.
Псори щхьэж и чэзум пэплъэрт, адъютант-щIалэщIэ щхьэц сырыхум зыр адрейм кIэлъыкIуэу джыназым деж щIишэрт.
Хьэжы-Мурат лъэ жанкIэ, мащIэу зэрещIэкъуауэм хуэдэурэ пэшым щыщIыхьэм, псоми я нэр абы къытраубыдащ икIи зэхех лъэныкъуэ псомкIи Iущащэу и цIэр зэрыщыжаIэр.
ЗэзыдзэкIар
Мэзыхьэ Борисщ.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
