Гурэ псэкIэ зи Iуэхур езыхьэкI егъэджакIуэхэр
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм Егъэджэны-гъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэмрэ Къэбэрдей Адыгэ Хасэмрэ хабзэ хъуауэ ирагъэкIуэкI «Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэпсо фестиваль-зэпеуэм и щIыпIэ Iыхьэхэр зэфIэкIауэ абы къыхэжаныкIахэр иджы республикэ утыкум къохьэ.
Анэдэлъхубзэм и пщIэр Iэтыным, щIалэгъуалэр бзэм къыхуэгъэушы-ным хуэунэтIа мы зэхьэзэхуэм и къэпщытакIуэ гупыр щыхьэщIащ Мэлбахъуэ Тимборэ и цIэр зэрихьэу Тэрч къалэ дэт 3-нэ курыт еджапIэм. КъэпщытакIуэ гупым хэтт: Министерствэм лъэпкъыбзэмкIэ и къудамэм и унафэщI, къэпщытакIуэ гупым и Iэтащхьэ Табыщ Мурат, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэм и къуэдзэ, «Адыгэ псалъэ» газетым и корреспондент Щоджэн Iэминат, Налшык дэт 4-нэ гимназием и егъэджакIуэ Уэркъуасэ Иринэ, Налшык дэт 1-нэ гимназием и егъэджакIуэ Махуэ Маринэ, Лашынкъей дэт 1-нэ курыт еджапIэм и егъэджакIуэ Къуэныкъуей Раисэ, Шэджэм къалэ дэт 1-нэ курыт еджапIэм и егъэджакIуэ Къардэн Олеся, Псыншокъуэ курыт еджапIэм и унафэщIым и къуэдзэ, егъэджакIуэ Ахъмэт Рустам сымэ, Кэнжэ дэт 20-нэ ку-рыт еджапIэм и егъэджа-кIуэ Къэзанш Нинэ, Тэрч къалэ дэт 1-нэ лицейм и егъэджакIуэ Iуэхъу Аллэ, Дыгулыбгъуей дэт, Цагъуэ Нурий и цIэр зезыхьэ 9-нэ курыт еджапIэм и психолог КIурашын Альбинэ.
Адыгэ хабзэм тету, хьэщIэхэм шыгъупIастэкIэ къапежьат Джылахъстэней «Адыгэ Хасэм» и тхьэмадэ Ахъсор Хьэлым, илъэс куэдкIэ мы курыт еджапIэм и унафэщIу лэжьа Хъупэ Мухьэдин, Тэрч щIыналъэм щIэныгъэмкIэ и управле-нэм и унафэщI Варий Маринэ, абы и къуэдзэ Бэлэтокъуэ Ася, Хъыбар-методикэ центрым и унафэщI ШыдукI Ларисэ, абы и лэжьакIуэхэу Ирыгу Риммэрэ Лэжьэрей Фенярэ, Тэрч щIыналъэм адыгэбзэмрэ литературэмкIэ егъэджакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщI Хьэгъур Светланэ, Iуэхур щекIуэкIыну еджапIэм и унафэщI Къуэдзокъуэ Ритэ, егъэджакIуэхэр, еджакIуэхэр.
Хъуэхъу псалъэкIэ зыкъыхуагъэза нэужь, лэжьыгъэр къызэзыгъэпэщ лъэныкъуэм зэригъэпсам тету, хьэщIэхэр япэщIыкIэ ирагъэблэгъащ еджапIэм и пэIущIэ пэшым еджакIуэхэм щагъэлъэгъуэну теплъэгъуэм ирагъэплъыну. Къеблэгъахэр щыгъуазэ ящIащ Тэрч къалэр къызэрыунэ- хуа щIыкIэм, абы зэрызиужьам, дэт IуэхущIапIэхэм, абыхэм щалэжь Iуэ- хуфIхэм, нэгъуэщIхэми. Апхуэдэу еджакIуэ цIыкIухэр къеджащ анэдэлъхубзэм, хабзэм теухуа усэхэм. ГъэщIэгъуэнт Тэрч щIыналъэм, курыт еджапIэм ятеухуауэ ягъэхьэзыра видео гъэлъэгъуэныгъэхэр.
АдэкIэ хьэщIэхэри хэгъэрейхэри ирагъэблэгъащ махуэшхуэм хуагъэхьэзыра гъэлъэгъуэныгъэ купщIафIэм. ЕджакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэм иращIэкIа, «Зэрыдахэ мы дунейр!» зыфIаща гъэлъэгъуэныгъэмкIэ ирагъэжьащ Iуэхур. Дер- сщIыб лэжьыгъэр мы еджапIэм екIуу къызэрыщызэгъэпэщам и щыхьэт хъурт сурэтыщI, пхъащIэ, уагъэ еуэ, дыщэ Iуданэр изыдэ IэпэIэсэ цIыкIухэм я лэжьыгъэу утыку кърахьахэр. Дэтхэнэ зы хьэпшып цIыкIуми еджакIуэхэр егугъуат, ар зыхыумыщIэнкIэ Iэмал имыIэу узыIэпишэу, удихьэхыу лэжьыгъэри зэщIа хъуат. УемыIусэу, зэпумыплъыхьу ублэкIыфыртэкъым абыхэм, апхуэдиз-кIэ телъыджэти. Сабийхэм я IэдакъэщIэкIыу зыхуумыгъэфэщэни яхэтт абыхэм, ауэ дэтхэнэри къызыхэщIы-кIамрэ зэрелэжьа щIыкIэмрэ уагъэлъагъурт еджакIуэхэми, апхуэдэ гупсысэ узэриIам щхьэкIэ узыщыукIытэжырт.
КъыкIэлъыкIуэу къэпщытакIуэхэм ирагъэлъэгъуащ адыгэбзэмрэ литературэмрэ щрагъэдж пэшыр. Ар узэдат дерсыр гъэщIэгъуэну, щIэщыгъуэу ебгъэкIуэкIын папщIэ къэбгъэсэбэп хъуну тхылъ, псалъалъэ, сурэт, нэгъуэщI IэмэпсымэхэмкIэ, блынхэм фIэлът ди адыгэ тхакIуэхэм, усакIуэхэм я сурэтхэр. Классым ущыщIыхьэкIэ уи нэм къыфIэнэхэм ящыщт стенд зэблэхъу фIэлъыр. Абдеж адыгэ лъэпкъым къыхэкIа цIыху цIэрыIуэхэу къэунэху мазэм къриубыдэу къалъхуахэм я махуэхэр къыщагъэлъагъуэу, щагъэлъапIэу апхуэдэт. Нэрылъагъут егъэджакIуэхэри еджакIуэхэри гугъу зрагъэхьу, зэгурыIуэу зэрызэдэлажьэр.
ЕгъэджакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщI КIуантIэ Жаннэ къэпщытакIуэхэм я пащхьэ кърилъхьащ ехъулIэныгъэу яIэхэр, бзэмрэ литературэмрэ езы- гъэджхэм я цIэхэр къыжиIащ, сабийхэр адыгэбзэм дегъэхьэхыным, ар фIыуэ ирагъэлъагъуным хуэунэтIауэ ирагъэкIуэкI лэжьыгъэм, къапэщылъ къалэнхэм, яIэ мурадхэм и гугъу ищIащ.
АдэкIэ къэпщытакIуэхэр ирагъэблэгъащ зэхьэзэ-хуэм хуагъэхьэзыра «мастер-класс» жыпхъэм ит дерс зэIухам. Пэшыр дахэу гъэщIэрэщIауэ, урокым хуэгъэхьэзырауэ щытт. Адыгэбзэмрэ литературэмкIэ егъэджакIуэ ТIымыжь Жанетэ ХьэхъупащIэ Амыр- хъан и «ЩIэин» тхыгъэмкIэ 4-нэ классым щригъэкIуэкIа дерсымкIэ еджакIуэ цIыкIухэр хуиущиящ жьы хъуа цIыхухэр фIыуэ лъагъун, зехьэн, пщIэ яхуэщIын, лъытэн зэрыхуейм. Нэхъыжьхэм жаIэм уедаIуэ-мэ, лей узэрыхуэмызэнур, адэшхуэ-анэшхуэр фIыуэ лъагъун, ар Iумпэм умыщIу защIэбгъэкъуэн, зепхьэжын зэрыхуейр къыжаIащ цIыкIухэм. Жанетэ и дерсыр и пэм щегъэжьауэ и кIэм нэсыхункIэ гъэсэныгъэ гупсысэкIэ узэдауэ щытащ жыпIэмэ, ущыуэнукъым. ГупитIу гуэша цIыкIухэм къыхуагъэув упщIэхэм, щхьэж къызэрыгурыIуэкIэ, жыджэру жэуапхэр иратырт.
КъыкIэлъыкIуэу «АдыгэлIым адыгэшыр и ныбжьэгъу пэжщ» фIэщыгъэр зиIэ мастер-класс дерс зэIуха 6-нэ классым щигъэлъэгъуащ адыгэбзэмрэ литературэмкIэ егъэджакIуэ Къуэжей Фаридэ. ЕгъэджакIуэм тегъэщIапIэ ищIащ Сонэ Абдулчэрим и «Шагъдий» усэр. Урокым къыщыIэта Iуэхугъуэр зэпкърыха хъун щхьэкIэ егъэджакIуэм сабийхэр гупитIу игуэшри, зэпеуэ хэту иригъэкIуэкIащ. Урокым и кIуэцIкIэ цIыкIухэм щыжаIащ адыгэлIым и шым пщIэуэ хуищIу щытар зыхуэдизыр, зэрелIалIэу, зэрызэрихьэу щытар, иджыпстуи языныкъуэхэм шы зехуэ-ным дихьэх зэрыхъуар нэгъуэщI куэди. ЕджакIуэ цIыкIухэм псалъэщIэхэр куэду яригъэщIащ, зрагъэщIамкIэ япкърыупщIыхьащ, адыгэ уэрэд иригъэдаIуэри, ари зэпкърахащ. А псори иджырей егъэджэныгъэ Iэмалхэм къагъэув щапхъэхэм тету зэрыригъэкIуэкIам къигъэлъэгъуащ егъэджакIуэм иджырей технологиехэр и тегъэщIапIэмэ, адыгэбзэр тыншу зэраригъэщIэфынур.
ХьэщIэхэм хуабжьу гурыхь ящыхъуат адыгэбзэмрэ литературэмкIэ егъэджакIуэ Албэрды Эммэ 8-нэ классым щригъэкIуэкIа дерсри. «Мастер-класс» жыпхъэм ит урокыр триухуат подлежащэм и къэкIуэкIэм. Уи нэр фIэмынэу къанэртэкъым блыным фIэлъ «ЗекIуэлI картэм». «Синтаксисым и къэралыгъуэкIэ» зэджэ хэгъэгум плъыфэ зэхуэмыдэхэмкIэ зэпыщхьэхукIауэ къыщагъэлъэгъуа щIыналъэхэм, къызэрыкIуэ щIыкIэхэм елъытауэ, псалъэухам и пкъыгъуэхэм щIыпIэ щагъуэтат. ЕджакIуэхэр жыджэру зыхэта дерсым щызрагъэ-щIащ подлежащэр сыт хуэдэ псалъэ лъэпкъыгъуэуи къэкIуэнкIэ зэрыхъунур. ЩIэ зэрызрагъащIэм и мызакъуэу, цIыкIухэм псалъэ лъэпкъыгъуэхэри къапщытэжащ, псалъэхэри морфологие и лъэныкъуэ-кIэ зэпкърахащ. НапIэ дэхьеигъуэм хуэдэу псын- щIэу блэлъэта дерсым еджакIуэхэм я макъыр изырт, лъэныкъуитIри зэрыщIэу, упщIэр жэуапын- шэ мыхъуу, мылажьэрэ къыхэмыжаныкIрэ яхэмыту апхуэдэт.
ГурыIуэгъуэщ, адыгэбзэм ехьэлIауэ гуныкъуэгъуэ куэд зэрыщыIэр. Ауэ ар пщагъэгъупщэ, а бзэр щIэблэм Iуралъхьэн щхьэкIэ егъэджакIуэхэм махуэ къэс ирагъэкIуэкI лэжьыгъэм ущыхэплъэкIэ. Мы еджапIэм Iуэхушхуэ щызэфIахащ. Гурэ псэкIэ зи Iуэху Iыхьэр езыхьэкI егъэджакIуэхэр зэпыу ямыIэу мэлъыхъуэ я лэжьыгъэр гуимыхуж, нэгъэса зэрыхъуну Iэмалхэм. Ар хьэкъыу япхыкIауэ, адыгагъэр щызекIуэ, цIыхугъэр щытепщэ еджапIэм щрахьэкIа лэжьыгъэмкIэ арэзыуэ къэпщытакIуэхэр зэбгрыкIыжащ.
Тхыгъэри сурэтхэри ХЬЭРЭДУРЭ Аллэ ейщ.
