Щапхъэ дахэ зыгъэлъагъуэу псэуа Къамбий Зуфар
«Акъыл зиIэр еджэнкIэ ирикъуркъым», — жеIэ адыгэ псалъэжьым. Ар щынэрылъагъут илъэс куэдкIэ къыддэлэжьа Къамбий Зуфар и деж. Тхылъыр, къалэмыр и Iэпэгъуу щыщымыта зэман, щIэ гуэр къэщIэным щыхущIэмыкъуа махуи абы къыхуихуауэ тщIэжыркъым дэ.
КЪАМБИЙ Зуфар Ахьмэд и къуэр Къэбэрдей-Балъкъэр автономнэ округым хыхьэ Нагорнэ (иджы Дзэлыкъуэ) щIыналъэм щыщ Къармэхьэблэ (Каменномост) къуажэм 1935 гъэм накъыгъэм и 15-м къыщалъхуащ.
Курыт еджапIэ нэужьым ар Къэбэрдей къэрал пединститутым щIэтIысхьэри, 1958 гъэм а еджапIэ нэхъыщхьэр нэхъыфIхэм хабжэу къиухащ.
ЩIалэ жаныр а илъэс дыдэм уващ Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым къыдигъэкI «Ленин гъуэгу» газетым. Абы япэ къэсыр къызэрамыщтэр гурыIуэгъуэт — я щIэныгъэкIи, гуп хэтыкIэкIи, я Iуэху еплъыкIэкIи дагъуэ зимыIэхэрт дзыхь зрагъэзыр. Къамбийм литературнэ лэжьакIуэу къыщIидзэри, «Ленин гъуэгум» и къудамэм и унафэщIу, иужькIэ жэуап зыхь секретарым и къуэдзэу щытащ. А IэнатIэхэми партым и унафэкIэ фIэкIа щамыгъэув зэмант ари, къыхуащIа пщIэр игъэпэжащ Зуфар.
Ар набдзэгубдзаплъэт, гумызагъэти, куэдым гу лъитэрт икIи и къулыкъукIэ и пщэ къыдэхуэ къалэнхэр хьэлэлу игъэзащIэ къудейкIэ Iуэхур зэфIигъэкIыртэкъым. Зуфар гу зылъита мыхъумыщIагъэхэр гъэзэкIуэжа зэрыхъунум и хэкIыпIэхэр къыщилъыхъуэрт абыкIэ жэуап зыхьхэм я деж. ЩищIалэгъуэм хьэл хуэхъуам тетащ ар сыт щыгъуи икIи и гъащIэм кърибыдэу апхуэдэ IуэхуфIу абы зэфIигъэкIам и бжыгъэр къэлъытэгъуейщ.
Пщэрылъ зэмылIэужьыгъуэхэр къыхуащIурэ зи зэфIэкIыр ягъэунэхуа Къамбийр 1975 гъэм Бахъсэн щIыналъэм и «Коммунист» газетым и редактор нэхъыщхьэу ягъэув. Жэуаплыныгъэ нэхъ иныж зыпылът ар здагъэкIуа IэнатIэр, ауэ абыи фIыкIэ зыкъыщигъэлъэгъуащ Зуфар. Гупыр зэщIигъэуIуэу, районым сыт и лъэныкъуэкIи и Iуэху зытетыр газетым и напэкIуэцIхэм къагъэлъагъуэу я лэжьыгъэр зэтриухуэн хузэфIэкIат абы. Къыхэгъэщын хуейщ а зэманым «Коммунист» газетым и теплъэри, и купщIэри зэрефIэкIуар, Союзпсо еплъыныгъэхэми мызэ-мытIэу зэрыщытекIуар.
ЦIыхубэм дзыхь къызэрыхуащIым и щыхьэту, Къамбийр мызэ-мытIэу хахащ цIыхубэ депутатхэм я Бахъсэн щIыналъэ, къалэ комитетхэм я депутату.
1989 гъэм Къамбийм «Ленин гъуэгу» газетым къигъэзэжащ икIи лэжьыгъэм и пIалъэ фIыуэ зыщIэ, щIэныгъэфI зыбгъэдэлъ журналистыр къазэрыхыхьэжам щыгуфIыкIыу, гупыр абы гуапэ дыдэу IущIэжауэ щытащ.
Iуэху еплъыкIэ пыухыкIаи иIэрэ ар жьэнахуэу утыкум щыжиIэфу, пхигъэкIыфу къекIуэкIащ Зуфар. 1990 гъэхэм я пэщIэдзэм къыхалъхьауэ щытащ «Ленин гъуэгу» газетым и цIэр зэхъуэкIын хуейуэ — а фIэщыгъэр къезэгъыжыртэкъым къэралым щыIэ хъуа щытыкIэми, гъащIэм и екIуэкIыкIэми. Лъэпкъ газетым хуэфэщэн цIэ игъуэтыным елэжьахэми, а Iуэхур пхыгъэкIыным елIэлIахэми яхэтащ Къамбийр икIи и иджырей «Адыгэ псалъэ» фIэщыгъэр нэхъ тэмэму къэзылъытэхэм зэращыщари дощIэж.
«Адыгэ псалъэм» жылагъуэ IуэхухэмкIэ, политикэ гъащIэмкIэ и къудамэм и лэжьыгъэр илъэс куэдкIэ иунэтIащ Зуфар. А зэманым къриубыдэу ныбжьыщIэ куэд журналист IэщIагъэм кIэлъигъэплъащ абы, чэнджэщ щхьэпэхэр яритащ, я тхыгъэхэм хэлъ щыуагъэхэм гу лъаригъэтэжу, яхузэригъэзэхуэжу.
Газетым куэдрэ къытехуащ цIыху цIэрыIуэхэм, тхыдэм, щэнхабзэм теухуауэ Къамбийм и Iэдакъэ къыщIэкIа публицист тхыгъэхэр, очеркхэр. Абы псом хуэмыдэу гулъытэшхуэ хуищIырт тхыдэм — адыгэхэм ди блэкIар къэтIэщIыжыным, ар щIэблэм я деж къэхьэсыжыным, ахэр абы щыгъуазэу къэгъэтэджыным икIи пщэрылъ зыщищIыжа а Iуэхум хуэгъэзауи лэжьыгъэшхуэ иригъэкIуэкIащ. Апхуэдэ къэхутэныгъэхэм ящыщт адыгэпщ цIэрыIуэ ХьэтIохъущокъуэ Исмел и къекIуэкIыкIам тригъэпсыхьар. Абы теухуа тхыгъэшхуэм щыщ пычыгъуэ «Iуащхьэмахуэ» журналым къытехуауэ щытащ, цIыхухэм яфIэгъэщIэгъуэнуи къыпэджэжат.
Газетым и редколлегием зэрыхэтым, нэхъ мыхьэнэшхуэ зиIэ, лэжьыгъэ нэхъыбэ зэкIуалIэ и къудамэм и унафэщIу зэрыщытым къыдэкIуэу, Къамбийр хунэсырт парт къалэнхэр зэфIигъэкIынми. Апхуэдэуи редакцэм и профсоюз зэгухьэныгъэм и тхьэмадэуи илъэс куэдкIэ щытащ Зуфар. Ар и лэжьэгъухэм дзыхь зыхуащI, сыт и лъэныкъуэкIи щIэгъэкъуэн, чэнджэщэгъу яхуэхъу цIыхут.
Сыт хуэдэ упщIэкIэ абы зыхуумыгъэзами, зытеухуам емылъытауэ, жэуап гурыIуэгъуэ, уи гум ибубыдэф къуитыжынут. Ар зи фIыгъэр, дауи, абы щIэныгъэфI зэрыбгъэдэлъырт, махуэ къэс абы зэрыхигъахъуэрт. Зэлэжьэгъухэр шахматкIэ зэныкъуэкъуну къащыхуихуэ зэзэмызэми Зуфар къытекIуэн гъуэтыгъуейт — акъыл жан уимыIэмэ, а джэгукIэм узэрыхэмызэгъэнури зым и дежкIи щэхукъым. Псалъэзэблэдзым и упщIэхэм жэуап етынми цIыхум и акъылым зригъэужьу къилъытэрти, ари зэпымыууэ и Iэпэгъут. И лэжьэгъу нэхъ щIалэхэм ягъэщIагъуэрт Къамбийм, зэрыжаIэу, «семышкIэ иIунщIым хуэдэу», а кроссвордхэм псалъэр зэрыригъэщащэр. ЯгъэщIагъуэми и закъуэтэкъым — ехъуапсэрт, абы ещхь хъунми хуэпабгъэрт. И щIэныгъэр къыздрихар тхылъхэр зэрыарар ящIэрти, нэхъыбэ зэреджэным хущIэкъухэрт.
Зуфар езэш жыхуаIэр ищIэртэкъым. Очерк куэд итхащ абы и лъэхъэнэгъухэм, щIэныгъэлIхэм, гъащIэм къыхэжаныкIхэм, зауэм, лэжьыгъэм я ветеранхэм, нэгъуэщIхэми ятеухуауэ. И анэдэлъхубзэм и мызакъуэу, Iэзэу игъэшэрыуэ урысыбзэмкIи итхахэр къытехуащ «Литературная Кабардино-Балкария» журналми, республикэм къыщыдэкI газетхэми.
Зэрыжурналист лъэщым и мызакъуэу, Къамбийр икIи тхакIуэ Iэзэт, Урысей Федерацэм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэми хэтт. Абы и Iэдакъэ къыщIэкIащ тхылъ зыбжанэ. И повестхэр, Iуэтэжхэр щызэхуэхьэсауэ Налшык къыщыдэкIащ «Дзадзурэ», «Шагъир», «Щолэхъу», «Лъагъуныгъэр Iыхьэ мыгуэшщ» зыфIищахэр. НэхъыфI уигъэлъыхъуэнщ жыхуаIэм хуэдэу, я сюжеткIи удахьэхыу, бзэ дахэкIи тхауэ апхуэдэщ ахэр — дэтхэнэ зы псалъэри и пIэм иту, зытеухуар уи нэгум IупщIу къыщIагъэувэу, тхылъеджэр куэдым ирагъэгупсысу.
Илъэс куэдкIэ «Адыгэ псалъэ» газетым щылэжьа лъэпкъылIыр, и ныбжь нэсри, пенсэм тIысыжащ. Щапхъэ дахэ зригъэлъэгъуа и бынхэм, абыхэм я быныжхэм езыри ягъэгуфIэжу, жьыщхьэ махуэ хъуауэ псэуащ ар 2008 гъэм щIышылэм и 23-м дунейм ехыжыхукIэ, иджы и фэеплъ нэхур яхъумэ.
ЦIыхубэм хьэлэлу яхуэлэжьа Къамбий Зуфар дэри нобэми ди гум ихуркъым — и IуэхущIафэхэмкIэ, и псалъэ гуапэхэмкIэ, и гушыIэ дахэхэмкIэ къытхэтщ.
КЪУЭШРОКЪУЭ Санэ.
«Адыгэ псалъэ» газетым и нэхъыжьхэм яхэтщ. Сурэтыр 1994 гъэм трахащ.
Къамбий Зуфар
Iуэтэж
Анэ
Гъэмахуэ махуэщ. Шэджагъуэ нэужь пэтми, дыгъэр иджыри лъагэщ. И къару псори ирихьэлIауэ игъэплъ хуэдэщ абы Жэналъкъы сэнтхыжьым и дыгъапIэ нэкIур. КъэкIыгъэхэри псэ зыIуту хъуари ягъэсабыращ бзий пщтырхэми, дунейр щымщ: зэхэпхыркъым удзхэм я щэнауэ макъи къуалэбзухэм я уэрэди. Хьэуари апхуэдизу пщтыр хъуащи, зы мафIэ хъуаскIэ закъуэм лыгъейуэ къызэщIигъэлыдэну пфIощI. Абы зигъэхъеижыфыркъым икIи, сэнтхыщхьэм дэжейуэ, хъупIэхэмкIэ щIэпхъуэу салъкъын щIыIэр къихьыным и пIэкIэ, ерагъкIэ дыму джабэ нэкIум кIэрытщ.
Ауэ хьэуа зэщIэплъам и закъуэкъым нэкIум щыдымыр. Сэнтх джабэм кIэрыукъуэдия хьэсэшхуэм хэтщ псэ зыIут гуэрхэри.
Джабэ нэкIум кIэрылъ бампIэгъуэр хуэмышэчыжу зиIэтауэ, сэнтхыщхьэм ищхьэжкIэ лъагэу щыхуарзэ къашыргъэ закъуэм ахэр къилъагъу хъунщ, сэху мывэ хужьым къыхаIущIыкIыу лъэбакъуэ тIощIырыпщI я зэхуакуурэ щIым хатIа сын псэншэхэу. Армырамэ, сыт абыхэм хуабаем зыщIрагъэтхьэлэр, сыт банэ Iувым и жьауэхэм зыщIыщIамыгъапщкIуэр, япэмыжыжьащэу щышкIурэ псынэхэмкIэ зыщIамыгъэщIыIэтыIэр, псыхъуэм дыхьэу зи Iуфэхэр цIыхуншэ Балъкъыжь зыщIыхамыдзэр?!
Хьэуэ. Псэ зыхэмыт мывэкъым къашыргъэм илъагъухэр. ПщIэнтIэпсыр иралъэщIэкIыну хущIэмыхьэу лажьэ цIыхубзхэщ ахэр. Сыным хуэдэу я пIэм идиихьауэ ахэр къашыргъэм къыфIэщIми, цIыхубзхэр зы дакъикъи щыткъым — ахэр япэкIэ кIуатэ зэпытщ. Пэжщ, зэпыу ямыIэу кIуэ пэтми, абыхэм якIуфыр бжьизщ, сыту жыпIэмэ, япэрауэ, зыпэрыт хьэсэр дэгъэзеигъуэ задэу нэкIум кIэрылъщ, етIуанэрауэ, лъэкIэным фIэкIа къэмыса нартыху цIыкIухэр удз лъэнтхъуий Iувхэм зэщIащтащ. ЦIыхубзхэм ящыщ дэтхэнэми илъагъур езым и пащхьэм къилъ щIы Iэгуфэрщ, и гур зэтар а щIы Iэгуфэм тет нартыху сатыр кIыхьхэр удз Iувым къахигъэкъэбзыкIынырщ, и къарур зыхуэунэтIар и гъунэгъуу лажьэхэм къазэрыкIэрымыхунырщ. Зыри хущIыхьэркъым и щхьэр къиIэту зиплъыхьыну, къэувыIэу бэуэну, пщIэнтIэпсыр ирилъэщIэкIыну, уеблэмэ дзагуэ хъуа хьэмфIанэр илъыну.
Абыхэм зыхащIэжыркъым я щхьэ куцIыр дыгъэм къызэригъэвари, зэхахыжыркъым псынщIащэу къеуэ ягухэм я макъ хьэлъэхэри. «Жьыхь-жьыхь» — мэзу удз лъэхъц Iувхэм езауэ хьэмфIанэдзэхэр, «ПсынщIэу, псынщIэу, псынщIэу» — щоIу цIыхубзхэм я щхьэ къызэщIэплъахэм абыхэм къаруи псэи къахэзымынэжа псалъэр. Дэтхэнэми и къалэнщ нышэдибэ учётчикым къыхупича Iыхьэр ипщIэну. Абыхэм псоми мы хьэсэр нобэ пщIэн яухын хуейщ. Армырауэ хъунукъым. Аращ унафэр. Колхозым лэжьыгъэр нобэ дыгъапIэм щызэфIигъэкIын хуейщ, пщэдей нэгъуэщI щIыпIэ щыщIидзэн папщIэ…
Зэрошх хьэмфIанэхэмрэ удз лъэхъц Iувхэмрэ. Удзыр нэхъ кIащхъэ щыхъуа щIыпIэхэм деж гъущIыр мывэ кIэщхъым щодзэпкъауэ. Псэ яхэту пщIэжынкъым фIанэ зыIыгъ Iэхэм. Езы цIыхубзхэри, зыгуэрым щIиIуантIэу иутIыпща автоматхэм хуэдэщи, зы щытыкIэм тету мэщэнауэ, я Iэблэ дияхэри Iэгуфэр щIэзытхъунщIыкIа фIанэри зы хъужауэ къыпфIагъэщIу… Ауэ ар къыпфIэщI къудейщ. Гъуэгу кIыхь зэпачыну щIэпхъуа спортсмен гупым ящыщу нэхъ бэшэчыр, нэхъ ерыщыр белджылы къыщыхъур абыхэм зыкъом яжа нэужьу зэрыщытым ещхьу, цIыхубзхэм щыщ гуэрхэри япэ йощ, зыгуэрхэри иужь къонэ, ауэ зыкъомыр иджыри зэдокIуэ зэрыщхьэщымыгъэкIыу. Ахэр нэбгъузкIэ зэхуоплъэкI, зодэIуэкI, ауэ я щхьэр къызэрамыIэтщ…
Япэ ищахэм ящхьэпрыкIыжащ цIыхубз гуэр. Ар псынщIэу, IэкIуэлъакIуэу мэлажьэ. Абы и Iэпкълъэпкъ шэщIар дахэщ, зэкIужщ, и ныбжькIэ зэрыщIалэри, къарукIэ адрейхэм зэрефIэкIри къыбжиIэу. Ауэ ар щIэпIащIэр псом япэуи хьэсэкIэм нэсу IэнатIэщIэ кърихужьэну ара къудей хуэдэтэкъым.
Лъэбакъуэ тIощI хуэдизкIэ ящхьэщыкIа нэужь, къызэщIэувыIыкIри, абы и щхьэр къиIэтащ икIи хьэсэпэмкIэ зигъэзащ. Iэдакъэжьауэ ищIри, жыжьэу плъэуэ уващ. Дакъикъэ ныкъуэ хуэдизкIэ апхуэдэу щытри, и гур нэхъ зэгъауэ фэ тету, лэжьэн щIидзэжащ.
Хьэсэм хэт псоми ящIэрт Гулэ (арат а цIыхубзым и цIэр) здэплъэр дэнэми, апхуэдизу щIэпIащIэр сытми. Зы километр хуэдизкIэ ахэр зыпэIэщIэ хъуа хьэсэпэм деж нысащIэ зыбжанэм я сабий быдзафэхэр къыщанат. Абыхэм ящыщт Гули.
Сабий быдзафэхэр жыгыжь гуэрым и лъабжьэм деж, хэти гущэм илъу, хэти мэкъу щабэ IэплIэм тращIыхьа пIэм хэлъу, щыжейрт. Абыхэм ябгъэдэст илъэсибгъу-пщIы зи ныбжь Тазрэт щIалэ цIыкIур, Гулэ и пщыкъуэм и къуэр. Сабийхэм ящыщ гуэр къэушрэ гъын щIидзэмэ, щыхуэмыгъэудэIужым, Тазрэт цIыкIум гуахъуэм хъыдан хужь фIилъхьэу ар ину иIэту игъэщэнэуэн хуейт. А къалэным ар цIыхубзхэм апхуэдизу ирагъэсати, щIалэ цIыкIум абыхэм яжриIэфырт гъыр зейр дэтхэнэрами.
Ауэ куэдыIуэрэ зыми закъригъэщIатэкъым Тазрэт нобэ. Арат Гулэ зыгъэпIейтейр. «Ари сабийщ, куэдрэ Iурихын», — егупсысырт ар, нэхъ псынщIэу хьэсэкIэм нэсыну здекъум. Езы Гули нэхъ щIэхыурэ хьэсэм хэкIын хуей хъурт, абы и къуэ цIыкIур адрей сабийхэм нэхърэ нэхъ цIынэт, мазищ ирикъуа къудейти, сыхьэт къэс зэ лъыгъуэзэн хуейт.
Гулэ гукIэ къипщытащ и къуэр нетIэ быдз зэрыригъафэрэ блэкIа зэманыр сыт хуэдизми. ИкIи хуигъэфэщащ абы лъандэрэ сыхьэтитI хъуауэ. «ГъэщIэгъуэнщ, — егупсысырт ар. — Апхуэдиз дих хабзэтэкъым… Сабийр алъандэрэ къэмыушауэ ара?.. Хьэмэ Тазрэт жея мыгъуэу пIэрэ? Арамэ, къэуша сабийр гъыурэ зэгуэтхъынщ…» Гулэ, къэгузэвауэ, къызэщIэувыIыкIри, аргуэру хьэсэпэмкIэ плъащ, ауэ Тазрэт апхуэдэ къызэрыщымыщI хабзэр игу къэкIыжри, лэжьэн щIидзэжащ, зыхуэблэгъа хьэсэкIэм нэсмэ, нэхъ фIэтэмэму. АрщхьэкIэ абы и Iэпкълъэпкъыр игъэдийрт и гум къилъэда гузэвэгъуэм, зыхищIэрт быдзышэр из зэрыхъуа и бгъитIыр нэхъри къызэрыпщыр. ЗыщIэувыIыкIри, аргуэру абы хьэсэкIэмкIэ зигъэзащ, мыдымыж хьэуам пхыплъу, пхыдэIукIыу… ПщIэн щIидзэжауэ, абы зыхищIащ иджыпсту щыдэIуам щыгъуэ макъ гуэр зэхиха хуэдэу. Аргуэру лэжьэн щигъэтри зэщIэдэIукIащ… Пэж дыдэу, абы зэхихырт макъ псыгъуэ гуэр. ЯпэщIыкIэ Гулэ ар къыфIэщIащ къэдзыгъуэ е дамэ зытет нэгъуэщI псэущхьэ цIыкIу гуэрым и макъыу. Ауэ хъуреягъым лъати дыми щыIэтэкъым, макъри аддэ джабэр нэхъ задэ щыхъумкIэт къыздиIукIыр. Гулэ макъыр къыхуэблагъэрт икIи тIэкIу дэкIри, абы хуиту къызэхихащ фий макъ псыгъуэ гуэр… «Моддэ жыжьэу щыхъуакIуэ мэл гуартэм пэрыт щIалэр, гупыж ищIауэ, къытхуэкIуэу арагъэнщ», — жиIащ цIыхубзым игукIэ, а мэлыхъуэр къыздилъагъункIэ хъуну лъэныкъуэмкIэ плъэурэ. АрщхьэкIэ фий макъыр асыхьэтым бзэхыжащ — къыздикIари мыгурыIуэгъуэу къыкъуэуа жьы мащIэм ар лъэныкъуэкIэ ирихьэкIат.
«Сынэблэгъэпащ хьэсэкIэм, сухынщи, хуиту сабийм сыкIэлъыплъынщи, нэхъыфIщ», — апхуэдэу жиIэри, Гулэ лэжьэн щIидзэжащ…
Дакъикъэ зытхух дэкIауэ, аргуэру абы и гум къыхэуащ нетIрей гузэвэгъуэр икIи аргуэру зэщIэдэIукIащ. Абы къызэхихащ нетIрей фий макъыр. Ауэ цIыхубзым ар иджы щызэхихыр и гупэмкIэтэкъым, атIэ и щIыбагъымкIэт. Гулэ псынщIэу хьэсэкIэмкIэ зигъазэри, фий макъым и гъуэгум гу гъуазэкIэ ирижащ. Абы фийр хэтми, сытми илъагъуртэкъым, ауэ къыгурыIуащ, зауэлIым иутIыпща шабзэм ещхьу, ар ерууэ икIи псынщIэу хьэсэкIэм зэрыхуэблагъэр…
«Блэ!» — щыблэшэм хуэдэу къытехуащ абы и щхьэм а псалъэ кIэщIыр икIи и нэр щигъэункIыфIыкIащ. «Блэ! Ар сабийхэм яхуокIуэ! Хьэхьей, сабийхэр къевгъэл!» — и макъ къызэрихькIэ кIиящ ар. Ауэ зыми зэхихатэкъым абы и Iущащэ макъыр… Зы къару ин гуэрым цIыхубзыр ирихужьащ икIи кIуэ пэтми пэIэщIэ хъу фий макъым кIэлърихьэжьащ. Ар жэрт, Iэ лъэныкъуэмкIэ хьэмфIанэр иIыгъыу, адрейр, епхъуэу блэр къигъэувыIэн и гугъэ хуэдэу, ишияуэ. Абы и занщIэр и гъуэгут, зыкIэлъыжэ макъ псыгъуэ шынагъуэм ещхьу, къуэбэкъум къызэтемыувыIэу елъэрт, чыцэхэм, сафыщIынщ жиIэу, къапижыхьыртэкъым. ТIэкIу-тIэкIуурэ бзыгъэ хъужа и акъылымкIэ абы къыхихырт нэхъ кIэщI хуэхъуну гъуэгур, зэпилъытырт блэм и псынщIагъымрэ езыр зэрыжэмрэ.
Хьэсэм хэт псори, я лэжьэныр зэпагъэуауэ, кIэлъыплъырт щхьэрыхьу егъэзыхыгъуэм ежэх Гулэм. Ауэ абыхэм ящыщ зыгуэрми гу лъитэртэкъым ар зыхэт гузэвэгъуэ иным, зыми игу къэкIыртэкъым хьэсэпэм къыщагъэна сабийхэм шынагъуэ ин яхуэкIуэу. «Сыту къаруушхуэ игъэхъейрэ, зи насып. ХьэсэкIэм псом япэ нэсащ, итIани ар зэрыжэфым еплъ. Аращ, ущIалэмэ», — жаIэрт нэхъыжьхэм. «Аращ, укIэмсомолым. Звеноводу зыхригъэхын папщIэ, имыщIэн щыIэкъым абы», — жаIэрт фыгъуэнэдхэм. Ауэ языныкъуэхэми зыгуэр къызэрыхъуам тIэкIу-тIэкIуурэ гу лъатэрт…
Гулэ фий макъым кIуэ пэтми нэхъ гъунэгъу хуэхъурт, ауэ фий макъри нэхъ псынщIэжу хуэблагъэрт мамыру хьэсэбгъум деж щыт жыгыжь закъуэм. ЦIыхубзым къилъэгъуащ и щхьэр Iэтауэ удз Iувым кIуэцIрыж блэр. Шэч хэлъыжтэкъым абы и щхъухьпсыхь бзаджэр сабийхэм зэрахуихьым, и губжь Iэлыр абыхэм ятрикъутэну зэримурадым. Алъандэрэ щыта адрей цIыхубзхэми къалъэгъуащ хьэсэкур зэпызыупщI гъуэгум, шабзэм хуэдэу, зэпрылъэта блэ зэрамыщIэжыр икIи хэт кIийуэ къыщIэпхъуащ, хэти зэщIэдияуэ и пIэм ижыхьащ.
Жэрыжэм зэрытету Гулэ, кIэщIу иIуантIэри, зыхуэблэгъа къуэ зэв куум зыдидзащ — арыншауэ къыпэбжыхьыфынутэкъым блэм. Ар лъэпэрапэри джэлащ, къандзэгум фIэнэу IэщIитхъа фIанэр къищтэжыну хунэмысу, къыщылъэтыжри щIэпхъуэжащ.
ПсынщIэу къуэкIий цIыкIум адрей и нэкIу задэм дэжри, мамыру жей сабийхэр зыщIэлъ жыгыжьым и щIагъым щIэлъэдащ, япэ зэрынэсам гуфIэгъуэ ин къыхилъхьауэ, куэдыщэ Iей лъандэрэ зыпэплъа хьэщIэ гуапащэ гуэрым IэплIэ хуищIын хуэдэу и Iэхэр ишияуэ, блэ губжьам пэуващ…
Iуэхур зытетыр къызыгурыIуэу къыщIэпхъуа цIыхубзхэр къыщысам Гулэ щхъухь гуащIэм игъэундэрэщхъуакIэт. Ауэ абы и IитIымкIи быдэу иукъуэдияуэ иIыгът итхьэла блэр. Блащхьэр зыIэщIэлъ Iэ ижьыр плъагъуурэ фIэбэгыкIырт. Ауэ щхъухьыр зыхыхьэ и Iэпкълъэпкъыр тIэкIу-тIэкIуурэ зэрыуфIыцIым, банэм зэхафыщIа и Iэхэм, и лъакъуэхэм лъыр къызэрежэхым, езыр лIэнкъэнэн щытыкIэм зэритым щхьэкIэ къэмынэу, дахащэт ар — апхуэдэ дакъикъэ гузэвэгъуэм IэфIу жейуэ а жыгыжьым и щIагъым щIэлъа сэрэ адрей си ныбжьэгъуитхумрэ шэпэIудз зыкъытхуэзыщIа си анэр.
…Абы лъандэрэ илъэс щэщIрэ тхурэ дэкIа пэтми, сэ ди анэм къысхуиIуэтэжакъым а хъыбарыр, зэгуэр блэ къеуауэ щытауэ зэрыжиIар мыхъумэ. Ар сэ газет гуэрым тету архивым къыщызгъуэтащ иджыблагъэ, Мысостышхуэ Былэ щIыгъуу колхозхэр къэзыIэта ди цIыхубз пашэхэм ятеухуа тхыгъэхэм сыздэлъыхъуэм.
