ФокIадэм и 1-р ЩIэныгъэхэм я махуэщ
КIэлъыплъыныгъэм щIэтынущ
Ди къэралым и дэтхэнэ щIыпIэми хуэдэу, республикэм и школхэм, гъэсапIэхэм фокIадэм и 1-м гуфIэгъуэ щытыкIэм иту нобэ яублэ 2020 — 2021 гъэ еджэгъуэщIэр. ЩIэуэ къежьа коронавирус уз зэрыцIалэ лIэужьыгъуэм дуней псом зыщиубгъуауэ къызэрекIуэкIам и зэранкIэ зи гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуэ зэманым нэхъ пасэу щIэзыдза сабийхэмрэ ныбжьыщIэхэмрэ, апхуэдэу гъатхэ мазэхэм гугъу ехьу, онлайн щытыкIэм иту дерсхэр езыгъэкIуэкIа егъэджакIуэхэмрэ я бынхэм унэм хэкъузауэ IэмалыншагъэкIэ щадэлэжьэн хуей хъуа адэ-анэхэмрэ — псори хуабжьу щогуфIыкI зыхуей хуэза, зэпэщ хъужа я еджапIэхэм, сабий садхэм я бжэхэр хуиту къызэрызэIуахыжым. Гъэ еджэгъуэщIэм зэрыщIидзэм и нэщэнэ япэ уэзджынэр къыщоуэ ди щIыналъэм и егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэхэм.
Япэ дыдэ япэ классым. Алихъан цIыкIу гъэ еджэгъуэщIэм хуэхьэзырщ. АтIэми, зи лъабжьэр иджыри мыгъужа узыфэ зэрыцIалэм дяпэкIи зыщыхъумэн зэрыхуейр зыми зыщигъэгъупщэ хъунукъым. Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэр зэрегъэкIуэкIыпхъэхэм ехьэлIа чэнджэщхэу «Роспотребнадзор»-м курыт школхэм, сабий садхэм хуагъэхьахэр псоми ягъэзащIэмэ, лэжьыгъэр кIэлъыплъыныгъэ ткIийм щIэту, махуэрыеджэ щытыкIэм итуи екIуэкIынущ. КъБР-м цIыхухэр егъэджэнымкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министрым и къуэдзэ Мысост Екатеринэ гъэ еджэгъуэщIэм ехьэлIауэ жиIахэми гугъэ къыдат лэжьыгъэр къызыхуэтыншэу екIуэкIыну.
Гъэ еджэгъуэщIэм и пэщIэдзэ дыдэм сыт щыгъуи дгъэлъапIэу щыта ЩIэныгъэхэм я махуэри дэнэкIи щокIуэкI нобэ, санитар-эпидемиологие хабзэхэм къагъэув мардэхэр зыщамыгъэгъупщэу. Апхуэдэ хабзэщIэхэм ящыщщ егъэджакIуэхэмрэ гъэсакIуэхэмрэ Iэмал имыIэу нэкIуIупхъуэ яIулъын зэрыхуейр, школхэмрэ сабий садхэмрэ къабзагъэм нэхъ ткIийуэ зэрыщыкIэлъыплъыпхъэр. Япэм хуэдэу сабийхэм иджы пэш-пэшкIэ къакIухьынукъым, атIэ еджакIуэхэр зы классым щIэсынущ, егъэджакIуэхэр абыхэм къахуэкIуэурэ дерсхэр щатынущ.
«Роспотребнадзор»-м къытхуигъэув а хабзэ хэхахэр псоми ткIийуэ дгъэзэщIэн хуейщ, дэтхэнэми ди узыншагъэр тхъумэн папщIэ.
Апхуэдэ щытыкIэм емылъытауэ жыджэру, гъэ еджэгъуэщIэм хуэпIащIэу IуэхущIапIэхэм йокIуэлIэж цIыху минхэр. Фи гур фымыгъэкIуэду, фи узыншагъэр фхъумэу, лъэхъэнэщIэм хувиIэ мурадхэмрэ хъуэпсапIэхэмрэ къывэхъулIэу илъэсыр ефхьэкIыну ди гуапэщ. 2020 — 2021 гъэ еджэгъуэщIэр къызэIузых япэ уэзджынэр угъурлы фхурырехъу псоми — сабийхэми балигъхэми.
ЖЫЛАСЭ Маритэ,
«Адыгэ псалъэ» газетым
егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и къудамэм и унафэщI.
Ди нэхъыжьыфIхэр
СыткIи щапхъэ ДыщэкI Марие
КъБР-м и цIыхубэ егъэджакIуэ ДыщэкI (ТыIэщ) Марие Сухьэмэдин и пхъур ящыщщ зи хэкумрэ лъэпкъымрэ и къару емыблэжу яхуэлажьэхэм, зи дуней тетыкIэри Iуэху зехьэкIэри куэдым я дежкIэ щапхъэ хъухэм. КъытщIэхъуэ щIэблэр егъэджэнымрэ гъэсэнымрэ зи гъащIэри гуащIэри тыхь хуэзыщIа адыгэ бзылъхугъэ щыпкъэр апхуэдэ дыдэу хуэжыджэрщ жылагъуэ Iуэхухэми. Марие и пашэщ щыпсэу Лашынкъей жылэм дэс бзылъхугъэхэм я зэгухьэныгъэм. Шэджэм щIыналъэм щекIуэкI щэнхабзэ гъащIэм и къызэгъэпэщакIуэ нэхъ жыджэрхэми ящыщщ ар. ЦIыхубэм я дзыхь кърагъэзурэ, ДыщэкIыр мызэ-мытIэу хахащ къуажэ советым и депутату.
— Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэми жылагъуэ Iуэхухэми зэхуэдэ увыпIэшхуэ щаубыд си гъащIэм, — жеIэ Марие. — Пэжу, нэхъапэхэм щыгъуэ япэ изгъэщу щытащ школым пыщIа Iуэхухэр. Иджы гъуэгур хуит яхузощI, Тхьэм и фIыщIэкIэ, си ужь къихъуа егъэджакIуэ ныбжьыщIэхэм. Егъэджэныгъэм и иджырей мардэ пэрытхэр хъарзынэу IэнатIэм хэзылъхьэ, лэжьыгъэми шэщIауэ къыщызыгъэсэбэп абыхэм ябгъэдэлъ Iуэху бгъэдыхьэкIэхэм арэзы сыкъащI. Си гъащIэ псор зытезухуа школ лэжьыгъэм ноби сыпыщIащ, атIэми, жылагъуэ Iуэхухэм нэхъ жыджэру сыхэтщ.
Пэжу, жэуаплыныгъэ ин зыпылъ а IэнатIэм илъэс 52-кIэ псэ хьэлэлу пэрытащ ДыщэкIыр. А зэман кIыхьыр купщIафIэу ирихьэкIащ Марие, и лэжьыгъэм щIыналъэпсо, къэралпсо гулъытэ игъуэту. Бзылъхугъэм зэрыжиIэмкIэ, ди анэдэлъхубзэм и IэфIагъыр гурэ псэкIэ зыхищIэнымкIэ фIыщIэшхуэ ябгъэдэлъщ и адэшхуэ ТIэкъушрэ и анэшхуэ ЖанцIыкIурэ. Дадэ къуэрылъху пщащэ цIыкIур куэдрэ щIигъэдэIуащ нарт Сосрыкъуэ, Бэдынокъуэ, Ашэмэз, Сэтэней гуащэ, Мэлэчыпхъу Iущ сымэ ятеухуа хъыбархэм, абыхэм дригъэхьэхыу. Нанэ-щи, IэпщIэлъапщIэ дыдэт. Абы цым къыхимыщIыкIыф щыгъын щымыIэми ярейт. Дахащэу ищIыфырт уагъэхэр, хэдыкIынми хуэIэзэт. Абыхэм хъыджэбз цIыкIур хуигъасэрт анэшхуэм. Нэхъыжьхэм сабийм бгъэдалъхьэ хэкупсэ гъэсэныгъэр нэхъри купщIафIэ ищIырт Марие и анэм. Абы и макъ щабэмкIэ жиIэ гущэкъу уэрэдхэр данэпсым хуэдэу хэухуэна хъурт унагъуэшхуэм щекIуэкI гъэсэныгъэм, илъ хабзэ дахэм.
Шэджэм щIыналъэм хыхьэ Лашынкъей къуажэм дэт курыт школыр ехъулIэныгъэкIэ 1966 гъэм къиуха нэужь, бзылъхугъэ цIыкIур щIэтIысхьащ Налшык дэт педагогикэ училищэм (иджы колледжым). Абы егъэджакIуэ IэщIагъэр щызригъэгъуэта нэужь, Марие щалъхуа къуажэм игъэзэжащ икIи абы дэт курыт школым лэжьэн щыщIидзащ, абы и унафэщIым и лъэIукIэ. ЩIэныгъэ лъагэм хуэпабгъэ бзылъхугъэ цIыкIум мурад ищIащ бгъэдэлъ зэфIэкIым адэкIи хигъэхъуэну икIи, зэрылажьэм хуэдэурэ, щIэтIысхьащ икIи ехъулIэныгъэкIэ къиухащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и тхыдэ-филологие факультетым и урысыбзэ-адыгэбзэ къудамэр. ЩIэныгъэ нэхъыщхьэ зригъэгъуэта нэужь, ДыщэкIыр нэхъри тогушхуэ егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэм икIи зэман кIэщIым къриубыдэу IэнатIэм хуэIэижь мэхъу. ЕгъэджакIуэ гумызагъэм лэжьыгъэм къыщигъэсэбэпу щIедзэ къэралым цIэрыIуэ щыхъуа еджагъэшхуэхэу Сухомлинский Василий, Амонашвили Шалвэ, Макаренкэ Антон сымэ я педагогикэ гупсысэхэр, апхуэдэу набдзэгубдзаплъэу щIеджыкI «Учительская газета»-м къытехуэ тхыгъэхэр, гупсэхуу щыгъуазэ зыхуещI методикэ журналхэм. А псоми я фIыгъэкIэ хэхъуащ ДыщэкIым бгъэдэлъ IэкIуэлъакIуагъэм, егъэджакIуэ пэрытхэми халъытэ хъуащ щIэх дыдэу.
— ЩIэныгъэ уиIэныр хъарзынэщ, ар нэсу зумыгъэгъуэтауэ сабийхэр егъэджэныр уигу къыщIэкIын щыIэххэкъым, — жеIэ Марие. — Ауэ ар щIэблэм ябгъэдумылъхьэфмэ, дебгъэхьэхыфрэ езыр-езырхэу а щIэныгъэм лъыхъуэу, къагъуэту, зыIэрагъэхьэфу пхуемыгъасэмэ, уи щIэныгъэри сыткIэ сэбэп?! Ахэр къэслъытэри, сабийхэр нэхъ дэзыхьэхыну методикэ къэслъыхъуэу щIэздзащ икIи хьэкъыу спхыкIащ нэгъуэщIым и щапхъэм утемыкIыу утету узэрымылэжьэфынур. Абы къыхэкIыу субзыхуащ си лэжьэкIэ мардэ. Апхуэдэ Iэмал нэхъыфIу егъэджакIуэмрэ абы и гъэсэнхэмрэ зэгъусэу щIэныгъэм лъыхъуэн зэрыхуейр, абыкIэ зэхуэдэ жэуаплыныгъи зыхащIэу, я Iуэху еплъыкIэхэр жаIэу, сэбэпынагъ зыпылъу къащыхъухэр хэIущIыIу ящIурэ, лэжьыгъэм и мыхьэнэ нэхъыщхьэу къалъытэр утыку къралъхьэу.
ШколакIуэхэр и предметым дригъэхьэхын папщIэ, Марие лэжьыгъэм дапщэщи къыщигъэсэбэпащ дерс ухуэкIэ зэмылIэужьыгъуэхэр. Зи дэтхэнэ дерсри зэIуха, категорие нэхъыщхьэ зиIэ егъэджакIуэ-методистым мыхьэнэ ин дыдэ иритащ классщIыб лэжьыгъэми, абы къызэрилъытэмкIэ, анэдэлъхубзэмрэ литературэмрэ ныбжьыщIэхэм фIыуэ егъэлъагъунымкIэ ари хэкIыпIэфI дыдэхэм ящыщщ. Апхуэдэ Iуэху зехьэкIэхэр зи тегъэщIапIэу лэжьыгъэр езыхьэкIа егъэджакIуэм лъагапIэщIэхэм нэсу, езыми и гъэсэнхэми я цIэхэр фIыкIэ къраIуэ зэпыту екIуэкIащ. Марие зыIэригъэхьа ехъулIэныгъэ лъагэхэм я щыхьэтщ нобэ ди республикэм зи цIэр фIыкIэ къраIуэ егъэджакIуэхэм абы и гъэсэн куэд зэрахэтри. Апхуэдэхэщ Къуэныкъуейхэ Иринэрэ Раерэ, Тхьэгъэпсо Ларисэ, Къэмгъуэт Иринэ, Тхьэзэплъыж Марят, Къардэнхэ Олесярэ Мадинэрэ, Вэрокъуэ Мадинэ сымэ, нэгъуэщIхэри.
ДыщэкIым и псэ хьэлэл лэжьыгъэр гулъытэншэ хъуакъым. 1994 гъэм Марие къыхуагъэфэщащ «КъБР-м и цIыхубэ егъэджакIуэ» цIэ лъапIэр. «Сердце отдаю детям» дунейпсо дыщэ орденыр, ЩоджэнцIыкIу Алий, КIыщокъуэ Алим сымэ я юбилейхэм ирихьэлIэу къыдагъэкIа дамыгъэхэр, «За укрепление межнационального мира», «180 лет первого покорения Эльбруса», «За содействие МВД» медалхэр, щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр къратащ. «Егъэджэныгъэ» лъэпкъ проектыр къыщыхалъхьами, Марие яхэтащ абы и утыку ихьахэм. ДыщэкIыр яхэхуащ зэпеуэм щытекIуэу «УФ-м и егъэджакIуэ нэхъыфI» цIэр зыхуагъэфэщахэм, къэрал унафэщIым игъэува сом мини 100-ри тыгъэ зыхуащIыжахэм.
Апхуэдэ егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэ иным къыдэкIуэу ДыщэкI Марие илъэс куэд лъандэрэ жылэм щегъэзащIэ жылагъуэ Iуэху куэди. Депутат ДыщэкIым унагъуэхэр, сабиигъуэр хъумэным, бын куэд зыпI адэ-анэхэм защIэгъэкъуэным хуэгъэпса жэрдэмхэр куэдрэ къыщыхилъхьащ къуажэ советым хэтхэм я зэхуэсым. Абы и фIыгъэкIэ унагъуэ куэдым дэIэпыкъуныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэр ягъуэтащ, щытыкIэ гугъум къызэрикIыфын Iэмалхэр яIэ хъуащ. Марие я дэIэпыкъуэгъуу, я чэнджэщэгъуу къуажэм ноби къыщызэрагъэпэщ Iуэхугъуэ зэмылIэужьыгъуэхэм ятеухуа пшыхьхэр, щэнхабзэ зэхыхьэхэр. Бзылъхугъэ щыпкъэм зэфIих псапащIэ Iуэхухэри куэд мэхъу.
Марие и апхуэдэ жылагъуэ лэжьыгъэхэм я хъыбархэр жыжьэ Iуащ. Иджыблагъэ абы и хьэщIащ «Урысейм и къуажэдэс бзылъхугъэхэм я зэщIэхъееныгъэ» жылагъуэ зэгухьэныгъэм Къэбэрдей-Балъкъэрым щиIэ къудамэм и пашэ Тиловэ Фердау. Абы зэрыжиIэмкIэ, ДыщэкI Марие ящыщщ и къуажэм и ехъулIэныгъэм, абы и зыужьыныгъэм гурэ псэкIэ хуэлажьэ бзылъхугъэхэм. Къапщтэмэ, абы и фIыгъэ куэд хэлъу блэкIа илъэсым и закъуэ къуажэдэсхэм къабгъэдэкIа лъэIу тхылъу 10-м щIигъум IуэхуфI тращIыкIащ: хэти лэжьапIэ IэнатIэкIэ къызэгъэпэща хъуащ, адрейми унагъуэкIэ зыщIагъэкъуащ, ещанэми и псэупIэр зыхуей хуагъэзэжащ, нэгъуэщI IуэхухэмкIи япэIэбащ цIыхухэм.
— Гу зылъыстаращи, къуажэм сыдыхьэу «ДыщэкI Марие сыхуэзэну сыхуейт» зэрыжысIэу, а бзылъхугъэм папщIэ псалъэ дахэ къызжезыIэну хуейхэр куэд хъурт. Абы хуэгуэпэну гукъыдэж яIэт иригъэджахэми, зи бын ар здэщыIэ школым екIуалIэхэми, жылэм и унафэщIхэми, — жеIэ Фердау. — Аракъэ-тIэ насып жыхуаIэр!
Апхуэдэ къэрал гулъытэ лъагэмрэ жылагъуэ щIыхьымрэ Марие къихьащ и IэщIагъэм хуиIэ лъагъуныгъэ къабзэмкIэ, пщэрылъ зыхуищIыжа къалэнымкIэ зыхищIэ жэуаплыныгъэмкIэ, жылагъуэм щызэфIих лэжьыгъэ купщIафIэхэмкIэ. ДыщэкI Марие хуэдэ хэкупсэ нэсхэм яубзыху мардэхэмкIэщ щIэблэщIэм щIэныгъэ зэрыратыр, ныбжьыщIэхэр зэрагъасэр. Жылагъуэм пэжыгъэ, захуагъэ, цIыхугъэ хуэдэ фIыгъуэхэр щытепщэ зэращIри апхуэдэ цIыхухэм я гъащIэр щапхъэу ягъэлъагъуэущ.
КЪАРДЭН Ритэ.
Гъуэгу къежьапIэ
Даринэ и хъуэпсапIэхэр
Джэдмышх Даринэ ящыщщ адыгэбзэр фIыуэ зылъагъу ныбжьыщIэхэм. Шэджэм ЕтIуанэ къуажэм къыщалъхуа пщащэм жылэм дэт курыт школ №3-р ехъулIэныгъэкIэ къиухауэ КъБКъУ-м адыгэбзэмкIэ и къудамэм еджэным щыпищэну и мурадщ.
— Дэтхэнэ сабийми и гъащIэ гъуэгум и щIэдзапIэщ курыт школыр. Сэ сыщеджар щекIуэкI лэжьыгъэхэмкIэ пэрыту къалъытэ IуэхущIапIэщ, — жеIэ Даринэ. — Абы ныбжьыщIэхэр куууэ щыщагъэгъуазэ бзэхэми, литературэхэми, тхыдэми, апхуэдэуи щIэныгъэфI щрат физикэ, биологие, зоологие, химие предметхэмкIи.
Пщащэм зэрыжиIэмкIэ, школым щолажьэ сабийхэм я зэхэщIыкIым, гупсысэм, къэухьым зезыгъэужь гупжьей зэмылIэужьыгъуэхэр. Апхуэдэхэщ езыр дихьэхыу зэкIуалIэу щыта гъуазджэмкIэ гупжьейр. Аращ Даринэ нэхъ гъунэгъу щыхуэхъуар композитор цIэрыIуэхэу Моцарт, Бах, Бетховен сымэ я къалэмыпэм къыпыкIа макъамэхэм, адыгэ композиторхэу ХьэIупэ ДжэбрэIил, Жырыкъ Заур, Къэбэрдокъуэ Мурат сымэ я IэдакъэщIэкIхэм.
Хъыджэбзыр апхуэдэу дехьэх ди лъэпкъым ехьэлIауэ республикэм щекIуэкI жылагъуэ Iуэхухэм. Ар жыджэру хэтащ мыгъэрей «Адыгэ пщащэ» щIыналъэпсо зэпеуэм, хэтам и мызакъуэу абы щытекIуащ.
Лъэпкъ щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ дахьэх Даринэ ехъулIэныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэр зыIэригъэхьащ спортымкIи: къэжыхьынымкIэ увыпIэфIхэр къихь хабзэщ. Абы и щыхьэтщ ГТО-м и медалыр, нэгъуэщI спорт дамыгъэхэр, щIыхь тхылъхэр къызэрыратар. Даринэ кIэлъоплъ Эверест лъагапIэм и щыгум дэкIа ди лъэпкъэгъу пщащэ Мэз Каринэ и ехъулIэныгъэхэм, езыри йохъуапсэ бгы лъагэхэм дэкIыну. Еджэным къыщыдэхуэ зэманым альпинизмэм и щэхухэр къозыгъащIэ тхылъхэр нэхъуеиншэу щIеджыкI абы.
— СиIэ ехъулIэныгъэхэр я фIыщIэщ си адэ-анэ Борисрэ Маринэрэ, апхуэдэуи, си адэшхуэ-анэшхуэхэу Джэдмышххэ Хъалифрэ ФатIимэтрэ, — пещэ и псалъэм Даринэ. — Балигъ гъащIэм и щIэдзапIэ хуэхъуа школым унэтIакIуэу щыдиIахэми фIыщIэ ин яхузощI щIэныгъэрэ зэфIэкIыу ябгъэдэлъхэмкIэ я гъэсэнхэм ядэгуашэу илъэсхэр зэрырахьэкIым папщIэ. Апхуэдэхэщ класс унафэщIу диIа ЕхъулIэ ФатIимэ, егъэджакIуэ Iэзэхэу Къуэдзокъуэ Лианэ, Балъкъыз Алим сымэ.
Iуэхугъуэ куэдым хуэжан пщащэм и зэфIэкIхэм хигъахъуэ зэпыту псэуну, и мурадхэмрэ и хъуэпсапIэхэмрэ къехъулIэну ди гуапэщ.
ПЩЫХЬЭЩIЭ Хьэмзэт.
Ди зэпыщIэныгъэхэр
ГугъапIэ зыхудиIэ
Урысей Федерацэм хыхьэ щIыналъэхэм ящыщу адыгэхэр нэхъыбэу щыпсэухэм халъытэ Къэбэрдей-Балъкъэр, Къэрэшей-Шэрджэс, Адыгэ республикэхэр. А адыгэ щIыналъэхэм исхэр дызэпыщIащ политикэ, экономикэ, щэнхабзэ, нэгъуэщI унэтIыныгъэхэмкIи. ДызэрыIыгъщ икIи дызэрощIэ хъыбарегъащIэ IэнатIэхэм я лэжьакIуэхэри. «Си еджапIэ — си къежьапIэ» напэкIуэцIым «Ди зэпыщIэныгъэхэр» рубрикэм щIэту къытыдодзэ адыгэ щIыналъэхэм къытхуагъэхь тхыгъэхэр. Нобэрей къыдэкIыгъуэм тетщ шэрджэс щIыналъэм къикIа тхыгъэхэм ящыщ. Ар теухуащ ди анэдэлъхубзэр хъумэным худиIэ гудзакъэм, лъэпкъпсо мыхьэнэ зиIэ а Iуэхум епхауэ егъэджакIуэхэм яIэ еплъыкIэм.
Лъэпкъыбзэ… Ар зэрызэпсалъэ Iэмал къудейуэ жыпIэ хъунукъым. Ар лъэпкъым и купщIэри, и хабзэри, и щыIэкIэ-псэукIэри къэзыгъэлъагъуэ къарущ. Нобэ, лъэпкъыбзэ куэд кIуэдыжыпIэ гъунэм щит зэманым, а Iуэхур къызэтегъэувыIэнымкIэ, тIэщIэкIынкIэ хъуну беягъыр хъумэнымкIэ ди гугъапIэ инхэр идохьэлIэ адыгэбзэмкIэ егъэджакIуэхэм. Сабийм бзэр, тхыбзэр ицIыхуу къэтэджынымкIэ, псом хуэмыдэу, абыхэм куэд елъытащ. Ар хьэкъыпIэкIэ къызыгурыIуэ егъэджакIуэхэм ящыщщ Хьэбэз районым хыхьэ Куэш-Хьэблэ къуажэм дэт, Амирокъуэ Ибрэхьим и цIэр зезыхьэ гимназием адыгэбзэмрэ литературэмрэ щезыгъадж Лий Майе.
Черкесск къалэм дэт педагогикэ училищэр Майе 1984 гъэм къиуха нэужь, къуажэ еджапIэм лэжьэн щыщIидзащ. ЯпэщIыкIэ пэщIэдзэ классхэм я егъэджакIуэу щытащ. Иужьым, школым адыгэбзэмкIэ щезыгъэджэн хуэныкъуэ щыхъум, къелъэIури сыхьэт бжыгъэ къратащ. Абы хэтуи Къэрэшей-Шэрджэс къэрал педагогикэ институтым и филологие факультетым лъэпкъыбзэмкIэ и къудамэр къиухыжащ. Нобэр къыздэсым щIэблэм анэдэлъхубзэмрэ тхыбзэмрэ яIурилъхьэу, лъэпкъыбзэм дригъэхьэхыу къогъуэгурыкIуэ. Майе категорие нэхъыщхьэ зиIэ егъэджакIуэщ.
АдыгэбзэмкIэ егъэджакIуэхэр мы зэманым зрихьэлIэ гугъуехьхэм, зэрыт щытыкIэхэм дыщигъэгъуэзащ Лий Майе.
Сыт-тIэ къазэрыщхьэщыкIыр адрей егъэджакIуэхэм адыгэбзэр езыгъэдж IэщIагъэлIхэр? А упщIэм и жэуапу Майе жеIэ лъэпкъым хуэгъэзауэ абыхэм яхь жэуаплыгъэр нэхъ ину зэрыщытыр.
— Предмет къэс, шэч хэмылъу, мыхьэнэ иIэщ. ЕгъэджакIуэхэми я къалэныр апхуэдэ дыдэу инщ, сабийхэм щIэныгъэ егъэгъуэтынымкIэ. Ауэ адыгэбзэр езыгъэджхэм жэуаплыныгъэ ин дохь лъэпкъыбзэр хъумэнымкIэ. Мыбдеж бзэмрэ литературэмрэ я закъуэкъым сабийхэм я деж нэтхьэсыну дызыпылъыр. Мыбы хэтщ лъэпкъым и хабзэри, и нэмысри, нэхъыжьхэм я пщIэри, цIыху хыхьэкIэри, тхыдэри ягъэцIыхуныр, — жеIэ Майе. — Иужьрей зэманым телевизор, телефон, компьютерхэм сабийхэр зыIэпишащи, урысыбзэкIэ мыхъумэ, адыгэбзэкIэ мыпсалъэу ныбжьыщIэхэр къыдокIуэтей. Псом хуэмыдэу сабий IыгъыпIэм къыщIэкI цIыкIухэр и нэхъыбапIэм зэрыпсалъэр урысыбзэщ, къуажэм дэс пэтми. Абы дегъэгужьей, ауэ а щытыкIэм иджыри дыполъэщ. ЕджапIэм къызэрыщIыхьэу, анэдэлъхубзэм зэрыдедгъэхьэхыным дыпылъщ езанэ классым къыщыщIэдзауэ.
ЕгъэджакIуэр нэхъ зыгъэгузавэ Iуэхугъуэхэм ящыщщ адыгэбзэмрэ литературэмрэ хухах сыхьэт бжыгъэр зэрымащIэр. Тхьэмахуэм тхыбзэм сыхьэтитIрэ литературэм зы сыхьэтрэщ иIэр. Ар зэрымащIэ дыдэр гурыIуэгъуэщ.
А зэман тIэкIури нэхъ купщIафIэу къэгъэсэбэпа зэрыхъуным и нэIэ трегъэт Майе. Дерсым и япэ дакъикъи 10-р абы хухех гъэсэныгъэм, бзэм зыхуэгъэзэжыным, хабзэмрэ тхыдэмрэ епха псалъэмакъхэм. БзэмкIэ е адыгэ хабзэхэм ехьэлIауэ къыкIэрыху сабий яхэтмэ, къаIэт Iуэхугъуэхэм зегъэубгъунымкIэ егъэджакIуэхэм сэбэпышхуэ къахуэхъуу къелъытэ тхьэмахуэм адыгэбзэмкIэ гупжьей лэжьыгъэ егъэкIуэкIыным хуэгъэзауэ иджыри зы сыхьэт къызэрыратыр. А сыхьэт-ри яфIэмащIэу купщIафIэу къагъэсэбэп.
Майе и щIэплъыкIыныгъэхэм дыщигъэгъуазэу къыджиIащ сабийхэм адыгэбзэр къызэрагъэсэбэпымрэ а дерсым хуаIэ щытыкIэмрэ къапщтэмэ, Куэш-Хьэблэ къуажэм Iуэхур зэрыщымыIейр. Хьэбэз районым хыхьэ къуажэ щхьэхуэхэм, къалэхэм щыIэ щытыкIэ гужьеигъуэм хуэдэ езыхэр зэрыпэщIэмыхуэри къыхегъэщ. Анэдэлъхубзэу яджыныр щхьэж езыр зыхуейуэ къызэрыхих хъуным емылъытауэ, Куэш-Хьэблэ къуажэм адыгэбзэр Iумпэм зыщIа зы цIыхуи къахэкIакъым!
— Ди еджапIэмрэ къуажэмрэ, уеблэмэ районыр къапщтэмэ, «ди бзэр тIэщIэхуащ е тIэщIоху» жаIэу, нобэ гужьеигъуэ псалъэмакъ къэсIэтыфынукъым. Сыту жыпIэмэ, ди сабийхэм яфIэфIщ адыгэбзэр джыныр, лэжьыгъэу яттри ягъэзащIэ. Бзэм дропсалъэ, дротхэ. ТхузэфIэкIыу зыри къэдгъанэркъым. Къэралым щекIуэкIа коронавирус уз зэрыцIалэм и зэранкIэ мы гъэм ямытами, 9-нэ классым щеджэхэм къэзыпщытэж къэрал экзаменым деж адыгэбзэр къыхахыну хуитыныгъэ яIэщ икIи илъэс зыщыплI хъуауэ, ди еджапIэм щыщ ныбжьыщIэ 20-м нэсым лъэпкъыбзэр къыхах. ИкIи фIы дыдэу, къаймыхьэлъэкIыу ят, — къыддогуашэ и гупсысэхэмкIэ Майе.
Къапщтэмэ, мы егъэджакIуэм сабийхэр анэдэлъхубзэм дегъэхьэхынымкIэ и IэкIуэлъакIуагъыр здынэсыр егъэджэныгъэм епха утыку куэдым къыщолъагъуэ. ЦIыкIухэр нэхъри бзэм дегъэхьэхын мурадкIэ ди республикэми гъунэгъу хэгъэгухэми къыщызэрагъэпэщ зэпеуэхэм, зыкъэгъэлъэгъуэныгъэхэм егъэджакIуэри абы и гъэсэнхэри жыджэру холэжьыхь.
— Анэдэлъхубзэм, ди тхакIуэхэм я IэдакъэщэкIхэм уакъыхутепсэлъыхь къудейуэ дерсхэр бгъакIуэкIэ, еджакIуэхэр лъэпкъыбзэм дебгъэхьэхыфыныр фIэщ щIыгъуейщ. А зрагъэщIар утыку ирахьэфмэ, ар къагъэсэбэпыжыфмэ, мис итIанэщ Iуэхур къохъулIауэ плъытэ щыхъунур. Аращ, тлъэкI къэдмыгъанэу, ди сабийхэр олимпиадэхэми, зэпеуэ зэхуэмыдэхэми, зыкъэгъэлъэгъуэныгъэхэми щIыхэдгъэхьэр. ИкIи ар хуабжьу ягу ирохь сабийхэм, сэбэпи къехь, — жеIэ абы. — Дызэрылажьэ программэм хэтщ проект лэжьыгъэхэр. Ахэр хуабжьу яфIэгъэщIэгъуэну, темэхэр зэIэпахыу ягъэхьэзыр. ТекIуэныгъэ Иным и Илъэсым зыхуэдгъэхьэзыру, сабийхэм къалэну яхуэдгъэуващ я адэшхуэхэм ятеухуа хъыбархэр, ахэр щызэуа щIыпIэхэр къызэхуахьэсыжу проект ягъэхьэзырыну. Ахэр я адэ-анэхэм, я адэшхуэ-анэшхуэхэм еупщIынущ, унагъуэм илъ фэеплъ сурэтхэм, тхыгъэхэм, хьэпшыпхэм хэплъащ. Иджы, гъэ еджэгъуэщIэр доублэжри, ирагъэкIуэкIа лэжьыгъэхэр тхыгъэкIэ ягъэхьэзырыжынущ.
КъищынэмыщIауэ, Лийр хущIокъу адыгэбзэмкIэ зыкъэгъэлъэгъуэныгъэхэм, усэ, сочиненэ зэпеуэхэм сабий нэхъыбэ зэрыхигъэхьэным. Къэбэрдей-Балъкъэрым щрагъэкIуэкIыу Интернет зэпыщIэныгъэкIэ къызэрагъэпэщ «Си бзэ — си анэбзэ» сочиненэ зэпеуэм зы илъэс дэмыкIыу я лэжьыгъэхэр ирагъэхь, увыпIэфIхэри къыщахь. ЕджакIуэхэм яфIэфIщ «Джэгурэш» зэпеуэм хэтынри. «Ди адэшхуэхэм я бзэр» зэпеуэм Майе щылажьэ еджапIэм щIэс Борэныкъуэ Каринэ хэтати, сочиненэмкIэ япэ увыпIэри, Гран-При нагъыщэ нэхъыщхьэри къихьри, абы щыхьэт техъуэ дипломхэри къыхуагъэхьыжащ.
Хьэбэз районым и администрацэм егъэджэныгъэмкIэ и къудамэм иригъэкIуэкI «Классикэ псэу» усэ зэпеуэми пашэ щыхъу зэпытщ Лийм и еджакIуэхэр. Апхуэдэу, илъэс кIуам абы япэ увыпIэр Мамхэгъ Жаннэ къыщихьри, «Артек» сабий зыгъэпсэхупIэм ягъэкIуауэ щытащ. Район олимпиадэми къыхэжаныкIащ а школым и гъэсэн цIыкIухэр, япэ увыпIищри къахьри. А Iуэхугъуэхэр еджакIуэхэр нэхъри зыгъэгушхуэ Iэмалу къелъытэ Майе.
КъищынэмыщIауэ, сабийхэм я тхыгъэхэр республикэм къыщыдэкI «Лэгъупыкъу» журналми Къэбэрдейм къыщыдэкI «Нур» журналми щIэх-щIэхыурэ къытрагъадзэ. Майе зэрыжиIэм- кIэ, апхуэдэурэщ щIэблэр лъэпкъыбзэр я Iэпэгъуу къызэрагъэтэджыр, бзэм зэрыдрагъэхьэхыр.
Апхуэдэ зэпеуэхэр ди щIыналъэм нэхъыбэу къызэрыщызэрамыгъэпэщыр игу къеуэу къыхегъэщ егъэджакIуэм. Сабийхэм ящIэр утыку щрахьэкIэ, абы фIыщIэ игъуэту щытыным мыхьэнэ иIэу къелъытэ. Хэгъэгу зэпеуэхэр нэхъыбэу, абы щытекIуэхэм гулъытэ нэс ягъуэтыжу щытамэ, еджакIуэхэр нэхъыфIыжу а Iуэхум зэрыбгъэдыхьэнур и фIэщу къыхегъэщ.
Сабийхэр лъэпкъыбзэм дебгъэхьэнымкIэ еджапIэхэм деж нэгъуэщI щытыкIэ гугъуми ущрохьэлIэ. Ар адыгэбзэкIэ тхылъыщIэхэр, гъэщIэгъуэнхэр куэду зэрыщымыIэращ. Къапщтэмэ, егъэджакIуэм зэрыжиIэмкIэ, Куэш-Хьэблэ еджапIэм ди бзэмкIэ щыIэ тхылъхэмкIэ зэхурокъу, ахэр фIыуэ зэрахьащи. Мы гъэм 5-нэ классым сабий нэхъыбэ щIэтIысхьати, яхуримыкъуа тхылъхэр нэгъуэщI еджапIэм кърахащ. Ауэ ахэр жьы дыдэ хъуащ, итыр сабийхэм яфIэгъэщIэгъуэныжкъым, еджэнми дригъэхьэхыркъым.
— Тхылъ гъэщIэгъуэн щыщымыIэкIэ, мультфильмхэр адыгэбзэкIэ куэду щызэрамыдзэкIкIэ, сабийм сыт къыхуэнэр — зэригъуэт урысыбзэмкIэ ахэр къегъэсэбэп. Ди библиотекэм щIэлъщ тхылъ куэд, ауэ щIэуэ къыдагъэкIа, гъэщIэгъуэн, зэманым декIу яхэткъым абыхэм. Тхылъхэр сату щIыпIэхэм щыбгъуэту щытамэ, ди Iуэхуми нэхъ зиузэщIынут, — жеIэ егъэджакIуэм.
Тхылъым итыр яхуримыкъумэ, еджапIэм къыщагъэсэбэп ди республикэмрэ Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ къыщыдагъэкI журналхэмрэ газетхэмрэ. Ахэри куэдкIэ сэбэп яхуохъу.
Адыгэбзэм хухаха класс пэшхэр къызэрызэгъэпэщами куэд къыбжеIэ егъэджакIуэм и Iуэху бгъэдыхьэкIэм епхауэ. Майе и класс пэшыр нэгъэсауэ къызэгъэпэщащ. Блынхэм кIэрылъщ адыгэ тхуакIуэхэм, усакIуэхэм я сурэтхэр. ТхакIуэхэм я гъащIэмрэ я творчествэмрэ щыбгъуэт фонотекэ хьэлэмэти яIэщ. ЩхъуэкIэплъыкIэу къыдагъэкIагъащIэ Алыфбейри фIэлъщ. Сабийхэм я IэкIэ ящIа блын газетхэр щыболъагъу. ЕгъэджакIуэм зэрыжиIэмкIэ, тхьэмахуэ-тхьэмахуитI къэс ар зэ яхъуэж, махуэщIхэм, гулъытэ зыхуэфащэ нэгъуэщI махуэхэм ехьэлIауэ. «Дыгъэ бын» зыфIаща плIанэпэм ехъулIэныгъэ зиIэ еджакIуэхэр, журналхэм зи тхыгъэ къытехуахэр къыщыгъэлъэгъуащи, адрей цIыкIухэм ахэри щапхъэ яхуохъу.
Апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэм нэхъри гугъапIэ къует лъэпкъыбзэхэр къызэрыщIэрэщIэжыным епхауэ.
БОРЭНЫКЪУЭ Мадинэ,
«Черкес хэку» газетым
и корреспондент.
