Адыгэхэм я дунейпсо махуэщ. Адыгэшым и дунейпсо махуэщ.
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Ю. А. Адыгэхэм (шэрджэсхэм) я махуэм и щIыхькIэ цIыхухэм ЗЭРЕХЪУЭХЪУР
Къэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэухэу пщIэ зыхуэсщIхэ!
Си гум къыбгъэдэкIыу сынывохъуэхъу Адыгэхэм (шэрджэсхэм) я махуэмкIэ!
Илъэс къэс нэхъ куу мэхъу а махуэшхуэм и мыхьэнэр, щыхьэт зытехъуэри адыгэ лъэпкъым лIэщIыгъуэ куэд къызэрикIуам и закъуэкъым, атIэ и зыужьыныгъэм и иджырей Iыхьэри къыхощ. Дунейм и дэнэ щIыпIэ адыгэхэр щымыпсэуами, ахэр зэкъуагъэувэ я къежьапIэр зыуэ зэрыщытым, лъэпкъыр лъэпкъыу къэнэжыным, я анэдэлъхубзэр, я щэнхабзэмрэ хабзэхэмрэ яхъумэжыным зэрытелажьэм, мамырыгъэр, гуапагъэр, фIым хуэлэжьэныр я гуращэу зэрыщытым. Абыхэм пщIэшхуэ хуащI я адэжь щIыналъэм щыпсэу адыгэхэм (шэрджэсхэм) экономикэ, социальнэ, щэнхабзэ я лъэныкъуэкIэ заужьыным, хамэ къэралхэр псэупIэ зыхуэхъуа я лъэпкъэгъухэм хуаIэ пыщIэныгъэхэм нэхъри зегъэубгъуным хуэгъэзауэ иджырей Урысей къэралыгъуэм зэфIигъэкIхэм.
Шэч къытесхьэркъым адыгэ лъэпкъыр нэхъри зэкъуэгъэувэным, Къэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэу лъэпкъхэм я зэкъуэтыныгъэр гъэбыдэным, къэрал, экономикэ, щэнхабзэ IэнатIэхэм ехъулIэныгъэщIэхэр къыщахьыным махуэшхуэм зэрыхузэщIигъэуIуэнум.
Республикэм ис псоми мы махуэм сохъуэхъу мамыру, насыпыфIэу, зэIузэпэщу псэуну.
Адыгэ Хэку
Адыгэ уафэ,
Адыгэ щIылъэ,
Уэгум сихьамэ,
ЩIылъэр си плъапIэщ.
Адыгэ уафэ,
Адыгэ щIылъэ,
Уи лъахэм ситмэ,
Дунейм сытеткъэ.
Уи къалэ щхьиблым
Зыкърагъэщхьу,
Вагъуэзэшиблыр
ЖэщкIэ зэщIоблэ.
А блым еянэу,
Нэхъ ябжьыфIэкIыу
Си гурыфIыгъуэр
Адыгэ хэкукъэ.
Уи губгъуэ куэщIыр
Пшэплъу хадыкIыр,
Тэрч къызэрокIри
Псыдзэ зэхешэ.
Шым сыгъэшэси
Дэни сыгъакIуэ,
Вагъуэ жыпIамэ —
Дыгъэ къэсхьынкъэ.
Уи нэр зыдэплъэм
Уи лъэр лъоIэсыр.
Къырым илъ дани
УлъэIэсакъэ.
Адыгэ уафэ,
Адыгэ щIылъэ,
Уи лъахэм ситмэ,
Дунейм сытеткъэ.
КIыщокъуэ Алим, КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ.
Тхьэмадэм и псалъэ
Тхыдэ унафэ
Адыгэхэм (шэрджэсхэм) я дунейпсо махуэм икъукIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ. Мы гуфIэгъуэр и дамыгъэщ лъэпкъым и щхьэ кърикIуа лъэпощхьэпо къомым имыгъэдзыхэу нобэм къызэрысам, бзэр, щэнхабзэр, зэхэщIыкIыр зыхъумэфа ди лъэпкъым къикIуа тхыдэ гъуэгуанэм. Апхуэдэ махуэ къызэрыунэхуамкIэ фIыщIэ хуэсщIыну сыхуейщ КъБР-м и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Юрий. Абы Дунейпсо Адыгэ Хасэм къыщыхэтлъхьа Iуэхур щетхьэлIэм, къыддиIыгъащ икIи къэрал унафэкIэ щIигъэбыдэжащ.
Мы гъэм еплIанэу дгъэлъапIэ гуфIэгъуэ махуэм лъэпкъыр дызэрипхыу, ди хьэл-щэн, ди фащэ, ди дуней тетыкIэ, ди ерыскъы IэфIхэр, хьэщIэхуэфIу дызэрыщытыр дгъэлъагъуэу, ди нэхъыфIыр сэтей къэтщIрэ, ди цIэр зыгъэIум гулъытэ яхуэтщIу апхуэдэщ. Адыгэхэм я махуэр дэ ди закъуэкъым зи махуэшхуэр, ар сыт щыгъуи къыддаIэт Къэбэрдей-Балъкъэрым ис нэгъуэщI лъэпкъхэми, гъунэгъу хэгъэгухэм къикI хьэщIэхэми. Апхуэдэуи фокIадэм и 20-м дунейпсо мыхьэнэ иIэу къызолъытэ, ди лъэпкъэгъухэм я нэхъыбэр хамэ къэралхэм щызэбгрыдзауэ зэрыщытым щхьэкIэ. Къэрал куэдым я лIыкIуэхэр зыхэт ДАХ-м и къудамэ псоми Адыгэхэм я дунейпсо махуэр я деж щагъэлъапIэ, а Iуэхум гъэ къэс нэхъ зеубгъу.
Нобэ ДАХ-м и Хасащхьэм и илъэс зэIущIэр зэрекIуэкIым къыхэкIыу Налшык къеблэгъащ Тыркум, Иорданием, Сирием, Израилым, Германием, Краснодар, Адыгей, Ставрополь, Къэрэшей-Шэрджэс, Шапсыгъ щIыналъэхэм къикIа ди къуэшхэр. Къэралитхумрэ Урысейм и хэгъэгуихымрэ щылажьэ хасэхэр зыхиубыдэ Дунейпсо Адыгэ Хасэр иужь итщ лъэпкъ жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм ди къарухэр зэдгъэуIуу ди псэкупсэ, щэнхабзэ хъугъуэфIыгъуэхэм зегъэужьыным, тхыдэр зэфIэгъэувэжыным. Апхуэдэуи ди лъэпкъэгъухэм пыщIэныгъэ яхудиIэным, хэкум къэIэпхъуэжхэр лъахэм щекIуэкI гъащIэм хэгъэзэгъэжыным, хэхэсхэм я бзэмрэ я хабзэмрэ яхъумэжыным теухуауэ республикэм, къэралым щекIуэкI лэжьыгъэхэм жыджэру дыхэтщ, лъэпкъ щэнхабзэ центрхэм, щIалэгъуалэ зэгухьэныгъэхэм, къэрал къулыкъущIапIэхэм дадолажьэ.
Къэбэрдей-Балъкъэрыр езым фIэфIу Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 460-рэ щрикъум ирихьэлIэу Москва къалэм и Новоспасскэ къулъшырыфым и Знаменскэ члисэм Патриарх Кирилл, Урысейм и Президентым и полномочнэ лIыкIуэу Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ щIыналъэм щыIэ Белавенцев Олег, Къэбэрдей-Балъкъэрым и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Юрий сымэ хэту Урысей къэралыгъуэр зэфIэувэным хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщIа Черкасскэ лъэпкъым я Фэеплъ пхъэбгъу къызэIуахащ иджыблагъэ. Дэри драгъэблагъэри, дыщыIащ Черкасскэ пщыхэм я хьэдэхэр зыщIэлъ Новоспасскэ къулъшырыфым. ЛIэщIыгъуитхум нэблагъэкIэ узэIэбэкIыжмэ, а лIакъуэм и лIыкIуэхэр, зи лъабжьэр Къэбэрдейм къыщежьэхэр, мыхьэнэшхуэ зиIэ къэхъукъащIэ гъэщIэгъуэнхэм, иджы нобэ Iэтауэ дгъэлъапIэхэм, хэтащ. Ди къэралым и тхыдэм увыпIэшхуэ щаубыдащ абыхэм, ахэр щытащ урыс къэрал унафэщIхэм я дзыхь зрагъэз, я дарэгъу цIыхухэу.
Апхуэдэу дэ дыхэтащ Адыгэ Республикэм и Iэтащхьэу хаха КъумпIыл Мурат и къулыкъум щыпэрыхьэм иращIэкIа гуфIэгъуэ зэхыхьэм. КъБР-м и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Юрий абы щехъуэхъум жиIащ: «Адыгеймрэ Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ зэкъуэшыныгъэм и къуэпс быдэрэ зэныбжьэгъугъэ лъэщкIэ зэпыщIауэ лIэщIыгъуэ зыбжанэ хъуауэ къызэдокIуэкI. Си фIэщ мэхъу ди зэпыщIэныгъэхэм хэхъуэу, дызэдефIакIуэу иджыри куэдрэ дызэрызэдэгъуэгурыкIуэнур. НэгъуэщIу хъункIи Iэмал иIэкъым, сыту жыпIэмэ дэ дызэкъуегъэувэ ди блэкIар зыуэ зэрыщытым, дызыхущIэкъури ди лъахэр, кавказ щIыналъэр, Урысейр нэхъри егъэфIэкIуэнырщ».
Иджыри зэ дохъуэхъу КъумпIыл Мурат кърагъэза дзыхьыр ехъулIэныгъэхэр иIэу ирихьэкIыну икIи Адыгейм щыпсэухэм мамырыгъэрэ гурыфIэгъуэрэ я куэду псэуну.
Апхуэдэу иджыблагъэ лэжьыгъэ IуэхукIэ сэ сыхуэзащ Урысей Федерацэм и Президентым и полномочнэ лIыкIуэу Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым щыIэ Белавенцев Олег. Дэ дытепсэлъыхьащ ди щIыналъэм мамырыгъэмрэ зэгурыIуэныгъэмрэ щыгъэбыдэным, лъэпкъ, дин зэныкъуэкъухэр къэгъэхъункIэ Iэмал зэримыIэм, щIалэгъуалэр тэмэму гъэсэнымрэ ахэр егъэлеиныгъэ зыпылъ Iуэхухэм демыгъэхьэхынымрэ теухуауэ щIапхъэм.
«Урысейм ис лъэпкъхэм я ассамблее» урысейпсо жылагъуэ зэгухьэныгъэм къызэригъэпэщауэ Евразием хыхьэ лъэпкъхэм я ассамблеем и япэ зэхуэсышхуэ Москва щекIуэкIам сэри срагъэблэгъащ. Къэрал 92-м я лIыкIуэу цIыху мини 3-м щIигъу зыхэта Iуэхум дыщытепсэлъыхьащ мамырыгъэр егъэфIэкIуэным, лъэпкъ зэныбжьэгъугъэр гъэбыдэным, зэрызэдэлажьэм зегъэужьыным, ассамблеем и мурадхэр гъащIэм хэпща хъуным.
Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым щыIэ Жылагъуэ советым дыхэтщ дэри, абы и япэ зэIущIэм дыхэлэжьыхьащ, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм я лэжьыгъэр егъэфIэкIуэн зэрыхуейр, Кавказ Ищхъэрэм щыщыIэ жылагъуэ-политикэ щытыкIэм жылагъуэ IуэхущIапIэхэр зэрыхэлIыфIыхьыпхъэ Iэмалхэр щызэпкърытхащ абы.
Дунейпсо Адыгэ Хасэм хэтхэр жэуаплыныгъэ ин пылъу зыпэрыт Iуэхухэм ящыщщ нобэ адыгэбзэм и Iуэху зыIутым, абы и зыужьыкIэ хъуным, зыуэ щыт литературэбзэ къызэгъэпэщыным ехьэлIа-хэр. Лъэпкъыр щызыгъэIэж, хъугъуэфIыгъуэ нэхъыщхьэу абы бгъэдэлъ бзэр хъумэным, ар адэкIи зэредгъэфIэкIуэ-ным теухуа зэIущIэ, щIэныгъэ конференцэ куэд идогъэкIуэкI икIи хамэ къэралхэм щыпсэу адыгэ щIэблэм я анэдэлъхубзэр егъэджа зэрыхъуми дыкIэлъоплъ. Къапщтэмэ, иджыпсту къэрал 50-м щIигъум щыпсэу ди лъэпкъыр зэпызы-щIэ лъэмыжщ ди щIалэгъуалэр. Ахэр Урысейм и еджапIэ нэхъыщхьэхэм щегъэджэным, хамэ щIыналъэхэм щыпсэу школакIуэхэм адыгэбзэр зэраджын тхылъхэр яхуегъэхьыным, хэхэс сабийхэм Къэбэрдей-Балъкъэрым зыщегъэгъэпсэхуным, нэгъуэщIхэми ди къарурэ зэфIэкIрэ етхьэлIэ зэпытщ.
Ди къалэн нэхъыщхьэхэм къадэкIуэу, адыгэ щыпсэу щIыналъэхэр, хэгъэгухэр, къэралхэр зэпыщIэныр, зэлъэгъэIэсыныр ди пщэрылъщ. А мурадыр диIэу дэ дахохьэ Ставрополь краймрэ Осетие Ищхъэрэ — Аланиемрэ щыпсэу мэздэгу адыгэхэм, хы ФIыцIэ Iуфэм Iус шапсыгъхэм, Тыркум, Израилым, Иорданием исхэм. Дэ зыщыдгъэгъупщэркъым ди лъэпкъым и процент 90-р хамэ щIыпIэхэм ипхъауэ зэрыщытыр, пыщIэныгъэхэр яхудиIэщ адыгэ щыпсэу къэрал псоми, хасэ къудамэхэр щолажьэ ди къуэш, шыпхъу нэхъыбэ щыхэхэс щIыпIэхэм. Абыхэм къызэрагъэпэщ Iуэхухэми жыджэру дыхэтщ, адыгэ хабзэр, щэнхабзэр зэрахъумэм дыщогуфIыкI, дрогушхуэ ди лъэпкъыцIэр фIыкIэ зыгъэIу цIыху цIэрыIуэхэм.
Мы зэманым адыгэхэр щIы хъурейм и щIыпIэ зэмылIэужьыгъуэхэм щопсэу икIи лъэпкъ хабзэхэр хуэсакъыу зэрахъумэр, мамырыгъэм, гуапагъэм, захуагъэм я телъхьэу зэрыщытыр дэни щагъэлъагъуэ. Хэкужьым и тхыдэр къыгуэхыпIэ имыIэу пыщIащ лъэпкъ куэд щыпсэу Урысей Федерацэм и гъащIэм. Зэман нэхъ хьэлъэ-хэм дэ къытлъыкъуэкIа гъэунэхуны-гъэхэм зэщIыгъуу дыкъыхэкIащ икIи къэралым и къэкIуэнур нобэ дызэщIыгъуу зэтыдогъэувэ. Си фIэщ мэхъу нобэ дгъэлъапIэ махуэм фIы куэд къытхудэкIуэну, ди лъэпкъым и зыужьыныгъэмрэ зэкъуэтыныгъэмрэ ефIакIуэу, лъэпкъ зэныбжьэгъугъэм зиужьу дяпэкIи дыкIуэтэну! Мамырыгъэ, фIыгъуэ, насып, ефIэкIуэныгъэ фиIэну сыфхуохъуахъуэ!
Сэхъурокъуэ Хьэутий,
Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ.
Шагъдийм и пщIэр нэхъ лъагэж ирехъу!
Дэтхэнэ лъэпкъри ирогушхуэ езыр адрейхэм фIы и лъэныкъуэкIэ къахэзыгъэщхьэхукI гуэрхэм. Апхуэдэ лъэпкъ фIыгъуэщ «къэбэрдеиш» фIэщыгъэр иIэу дуней псом цIэрыIуэ щыхъуа адыгэшхэр.
Нарт эпосыр щызэхалъхьа зэманыр щхьэтечу къэзыгъэлъагъуэ тхыдэ дэфтэрхэр щыIэкъым. Илъэс минищ ныбжь иIэу жаIэ. АрщхьэкIэ а лIэщIыгъуэхэм ятещIыхьауэ дызэплъэкIыж-ми, долъагъу адыгэм и гъащIэр къыгуэхыпIэ имыIэу шым пыщIауэ къызэрыгъуэгурыкIуар. Дунейм лъэпкъ куэд щыбгъуэтынукъым, шэрджэсхэм хуэдэу, зэрыгушхуэн шы къагъэхъуауэ.
Адыгэшым теухуа хъыбархэм щIэныгъэ тхылъхэм, тхакIуэ цIэрыIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэм куэдрэ дыщрохьэлIэ. Урысейм и мызакъуэу, «къэбэрдейхэр» щагъэхъу нэгъуэщI къэралибгъум. Абыхэм я нэхъыбэм щолажьэ Адыгэш лъэпкъыр фIыуэ зылъагъухэм я зэгухьэныгъэхэр.
Ди лъэпкъым пэжкIэ къыдэгъуэгурыкIуэ а псэущхьэ гъуэзэджэм теухуа унафэ хьэлэмэт 2017 гъэм и гъатхэпэм къищтащ Дунейпсо Адыгэ Хасэм: илъэс къэс фокIадэм и 20-м ди лъэпкъэгъухэм, Адыгэхэм (шэрджэсхэм) я махуэм къыдэкIуэу, Адыгэшым и дунейпсо махуэри ягъэлъэпIэнущ. Абы ди пащхьэ кърегъэувэ лIэщIыгъуэ куэд хъуауэ къыддекIуэкI хабзэфI-хэм щIалэгъуалэр щIэпIыкIыным теухуа къалэныр. Апхуэдэ дыдэу ар щытщ ди лъэпкъ фIыгъуэ нэхъыщхьэм-Адыгэшым (Шагъдийм) и пщIэр нэхъ лъагэжу зыIэту. Аращи, фокIадэм и 20-р Адыгэшми и дунейпсо махуэщ.
ХЬЭФIЫЦIЭ Мухьэмэд,
Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ.
СулътIан Къанщауэ Гъур (Мысыр)
Тунисым и премьер- министр Лъашэ Хъердин-пэщэ
Иорданием и премьер- министр Хьэвжокъуэ Сэхьид-пэщэ
Мысырым и премьер- министр, усакIуэ цIэрыIуэ Наурзокъуэ Мыхьмуд
Урысейм и канцлер щэджащэ Черкасский Урыскъан (Яков)
ЛУ Джихьэн
ХамэщIым и «фIыщIэ»
Ди лъэпкъыр и цIыху
Къалэным хуэпэжу щымыту
ГъащIэм зы махуи хыхьакъым,
Iэщэр тIэщIэлъу хамэщIыр тхъумэжу
ДгъэщIати, зы фIыщIи, щIыхьи
пытхакъым.
Тырку, Бурсэ
ДЭГУМЫКЪУЭ Орхьэн
АдыгэщI
Сыжейми, сыкъэушми,
Къурш щыгум сихьэу
сыкъежэхми,
Сыузыншэу сыщыуши,
Шэ схэлъыр щысхахыжми,
Адыгэ лъахэ, уэрщ си плъапIэр,
Уэращ сэ си Iэри гугъапIэу.
Гу бампIэр игъэтIысу,
Зэхэсхми зы пшыналъэ,
Лъэпкъ псор щызэбгъэдэсу
ЩыслъагъукIи зы жьэгу пащхьэ,
Адыгэ лъахэр, нартыжь хэкур
УщофIэрафIэ уэ си нэгум.
Германие, Берлин
ДЫГЪУЖЬ ФуIэд
Уз
Уз Iеищэ къызоуз,
Къызоузри — сегъэгыз.
Пхъэхым хуэдэу сызэпех,
КъысхыхьэхукIэ сегъатхъэ.
Къызэузми, си гуапэщ,
СрищIыкIми, сфIэлъапIэщ.
Уэ си узу, бетэмал,
ХыумыгъэщIыт зы мэскъал.
Адыгэ псоми еуалIэ,
Псори зы щIыпIэ ешалIэ.
Уеуз хъумэ — заIэтынщ,
Уи хущхъуэгъуэр къагъуэтынщ.
Гъуэгу нэхъыфIым дытепшэнщ,
МыхъумыщIагъэм дыхэпшынщ.
Сэ си узыр хэт къищIэн?
Си щэхуфIыр къыздищIэн?
Адыгагъэрщ къызэузыр,
ЦIыху пэжагъырщ сэ сызысыр.
ЗэрыцIалэми си узыр,
Сыхъужынут зэуэзэпсэу:
Си лъэпкъ мащIэр зы хъужамэ,
Iуащхьэмахуэ тлъагъужамэ!
Сирие, Хъышние къуажэ
Инал Нэху деж къыщожьэ
Къэбэрдей, беслъэней, кIэмыргуей, хьэтыкъуей уэркъ лIакъуэхэм я тхыдэр Инал Нэху (XIV лIэщIыгъуэм и кIэхэм XV лIэщIыгъуэм и пэхэм) адыгэпщым деж къызэрыщежьэр дощIэ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, нобэ тцIыху адыгэ щэнхабзэм, хабзэм, пщыгъуэм, уэркъыгъэм и зэхэлъыкIэр зыубзыхуар, адыгэ лъэпкъыр зы унафэрэ жыпхъэрэ изыгъэувауэ щытар Инал Нэхущ.
Инал Нэху и адэжьхэр къызыхэкIа лъэпкъымрэ къыздикIа щIыналъэмрэ ятеухуауэ тхыдэтххэм Iуэху еплъыкIэу тIу яIэщ: зымкIэ — пщыр Мысырым илъэс куэдкIэ тепщэу щыщыта мамлюкхэм къахэкIащ, етIуанэмкIэ — Вавилоным щыпсэуа Ларунхъан и щIэблэщ. Дэтхэнэ зыми щыхьэт техъуэ тхыгъэ щхьэхуэхэри щыIэщ.
Псалъэм папщIэ, 1838 гъэм Спенсер Эдмонд етх: «Инал Нэху Мысырым пащтыхьыгъуэр щызезыхьэу щыта адыгэ мамлюкхэм ящыщщ, а щIыналъэм 1453 — 1461 гъэхэм щыпащтыхьащ, хэкум къигъэзэжа нэужь, адыгэ лъэпкъхэр зэгуигъэхьэу зы къэралыгъуэ иухуэну хузэфIэкIащ». ЕтIуанэ еплъыкIэм и телъхьэщ тыркубзэкIэ тха, адыгэ лъэпкъым пщы-уэркъ лIакъуэу иIам я тхыдэр къыщыгъэлъэгъуэжа «Адыгэпщхэм я хъыбар» тхылъыр. А Iэрытхыр Нэгумэ Шорэ тегъэщIапIэ ищIауэ жаIэ, «Адыгэ лъэпкъым и тхыдэр» щызэхигъэувам. Ди лъэпкъым пщыпэпщыж хуэхъуа Инал Нэху къызыхэкIамрэ къыздикIа щIыпIэмрэ нэхъ убгъуауэ щытепсэлъыхьыр «Адыгэпщхэм я хъыбар» тхыгъэм и етIуанэ Iыхьэращ.
Абы зэритымкIэ, илъэсищэ куэд и пэкIэ Вавилон къыщыхъея лъэпкъ зауэм Ларун пщыр хэмыкIуэдэн папщIэ, и щIыналъэр ибгынэн хуей хъуат. Ларун и къуитIыр щIыгъуу — Черкесрэ Бекесрэ — Мысырым Iэпхъуащ икIи мыгувэу щIалэхэм IэнатIэшхуэ ягъуэтащ. А тIум я пщIэр апхуэдизкIэ лъагэ хъуати, зыхэс лъэпкъым гузэвэгъуэ къищтащ икIи тырку сулътIаным деж а хъыбарыр щынагъэсым, Черкесрэ Бекесрэ зрагъэгъуэта тепщэгъуэр къыIэщIахын мурадкIэ дзэ зэщIэузэда Мысырым къиунэтIащ. Мазэ бжыгъэкIэ екIуэкIа зауэм зэкъуэшитIыр хэкIуэдауэ, дзэм и нэхъыбэри зэтракъутауэ Черкесымрэ Бекесымрэ я щIэблэмрэ Iыхьлымрэ (Туманбейрэ Хьэрыпхъанрэ) Мысырыр ябгынащ икIи Александрие лъэныкъуэмкIэ яунэтIащ, абдеж щетIысэхыну.
СулътIаным ар къищIэри, аргуэру дзэ якIэлъигъэкIуащ. А зауэм Туманбейрэ къахуэна дзэм и зэхуэдитIымрэ хокIуадэ. Хьэрыпхъаным, нэгъуэщI хэкIыпIэ имыгъуэту, и цIыхухэр зэщIекъуэ, кхъухьым йотIысхьэри, Византием дамэгъу къыщилъыхъуэну йожьэ. ЗдиунэтIам нэса нэужь, Хьэрыпхъаныр алыдж пащтыхьым и деж макIуэри, и Iуэхур зыIутыр хуеIуатэ, Тавридэ щIыналъэм щыIэ Къэбардэ псыхъуэр къретри, ар псэупIэ яхуохъу. Абдеж илъэс куэдкIэ щыпсэуауэ, Хьэрыпхъаныр дунейм йохыжри, лъэужьырыт хъуа и къуэ Абданхъаныр яукIыну тырку сулътIаным дзэ къызэриутIыпщар къещIэ, зызэщIекъуэри, КъухьэпIэ КавказымкIэ еунэтI. Гъуэгу здытетым Абданхъан и унэгуащэм щIалэ цIыкIу къелъхури, сабийм Къес фIащ.
ЦIэмэз къесылIа гупым а щIыпIэр псэупIэ яхуэхъуну хуит ящIащ тенджыз ФIыцIэ Iуфэм деж щыпсэу адыгэхэм. Абданхъаныр дунейм ехыжа нэужь, абы и къуэ Къес и хьэл-щэн дахэмкIэ, зэрихьэ хабзэмкIэ, и хахуагъэмкIэ адыгэхэр дехьэхри, я пщу къалъытэ.
Къес и ныбжьыр нэсу дунейм ехыжа нэужь, пщыгъуэр абы и къуэ Адо къылъос, ауэ щIалэр и къалэнхэм пэмылъэщу, унафэ хуэмыщIу щытауэ тхыдэм къыхощыж. Абы и тетыгъуэм унафэм къыщIэкIа, зэмызэгъыж хъуа лъэпкъыр зэтеубыдэжынымрэ зэрыгъэубыдыжынымрэ и гъащIэ псор щхьэузыхь хуищIащ щIалэ дыдэу пщыгъуэр къызылъыса Хъурыфэлъей — Адо и къуэм. Ауэ адыгэ лъэпкъым и зыIэтыгъуэр, и щIэрэщIэгъуэр, и дахэгъуэр, и лъэщыгъуэр зыхуэзар Хъурыфэлъей и къуэ Инал Нэху и пщыгъуэращ.
Инал Нэху хузэфIэкIащ цIыкIу-цIыкIуу зэбгрыдза адыгэ-абазэ лъэпкъхэр зэрипхыу, зы къэралыгъуэшхуэ къигъэунэхун. ЦIыхухэм лей къатемыхьэу, щхьэж къылъыса щIыпIэм щефIакIуэу щыпсэуну Iэмал яритырт пщышхуэм, ауэ абы и унафэм къемыдаIуэхэр, къыпэщIэувэхэр, лъэпкъыр зэщIэзыгъэстхэр къарукIэ игъэсабырыжу, Iэлхэм я псэр хихыу дунейм тетащ ар.
Инал Нэхум и тепщэгъуэмкIэ мыарэзыуэ зауэ къэзыIэтахэм ящыщщ абазэпщ Уэздэмыр. Ар ягъэсабырыжын мурадкIэ, Инал Нэхум иутIыпща кIахэдзэр абазэпщым зэтрикъута нэужь, пщым дзэ къызэригъэпэщарэ, езыр и пашэу къежьауэ къыщищIэм, Уэздэмырыр шынэри, Абхъазым игъэзэжащ. Инал абы и ужь иту макIуэри, Уэздэмыри къыпэщIэувахэри зэтреукIэ, пщышхуэу къэзылъытэхэр къыхуэпэжыну тхьэ къыхуаIуэри, къегъэзэж.
Инал Нэху цIыхухэм фIыуэ къалъагъурт, пщIэ хуащIырт, Инал IущкIэ еджэрт. А лъагъуныгъэри нэхъыбэ щыхъуар нэгъуэщI лъэпкъ къыхэкIа, и адэжьхэм къакIэлъыкIуа цIыхухэм адыгэбзэмрэ адыгэ хабзэмрэ къаригъащтэу, ди лъэпкъэгъуу залъытэжу хъуа нэужьщ.
Инал Нэху щэ фыз къишат. Языныкъуэ тхыдэджхэм зэрыжаIэмкIэ, къуитху иIащ пщышхуэм. Япэрей фызым Жанхъуэт къыхуилъхуат, етIуанэм — Минболэтрэ Беслъэнрэ, ещанэм — Унэрмэсрэ Къэрмыщрэ. Пщым и къуэхэр, адыгэ хабзэм тету, уэркъхэм къану яритри, яригъэпIащ. НэгъуэщI щIэныгъэлIхэм зэрыжаIэмкIэ, Инал къуитIщ иIар — Тобылэрэ Беслъэнрэ, икIи Унэрмэси, Къэрмыщи, Минболэти, Жанхъуэти абы и къуэрылъхуу арат.
Арами, пэжыр пэжщ. Инал Нэху и бынхэми, абыхэм я быныжми зы щIалэ къахэкIакъым пщышхуэм къызэригъэпэща къэралыгъуэр ихъумэну, иригъэфIэкIуэну, зригъэужьыну. Инал дунейм ехыжа нэужь, пщым къыщIэна щIыналъэмрэ мылъкумрэ зэкъуэшхэм зэхуагуэшыжщ, щхьэж къылъысым езым и цIэр лъэпкъыцIэу фIищыжри (кIэмыргуей, беслъэней, къэбэрдей), уэркъ лIакъуэу забжыжу зэбгрыкIыжащ, зэгурымыIуэмрэ зэзауэмрэ пищэжащ. Пщышхуэр дунейм тетыху зыхэсар кIэмыргуейхэращ икIи а лъэпкъыр «уэркъхэм я уэркъыжу» къилъытэу щытащ.
Нэгумэ Шорэ зэритхымкIэ, Инал Абхъазым щылIащ, абы и кхъащхьэм абхъазхэр «Инал къубэкIэ» («Инал и кхъащхьэ») иджыри къэс йоджэ. «Инал лIа нэужь, — етх Нэгумэ Шорэ, — цIыхухэм ядакъым абы и къуэхэм едэIуэн. Хэкум и унафэр зэрызэрахьэн акъылрэ фIэлIыкIрэ ябгъэдэлъакъым абыхэм. Аркъудейми къыщынакъым: я пагагъымрэ я хьэл мыхъумыщIэмрэ цIыхухэм яхуэмышэчыж хъуащ, езыр-езыру зэныкъуэкъужу щIадзащ, Инал зэтриубла IуэхуфIхэр якъутэжри, нэхъыщIэр нэхъыжьым емыдэIуэж хъуащ».
Осетин усакIуэшхуэ Хетагуров Коста и лъэпкъри, езым зэритхымкIэ, Инал и къуэрылъхухэм ящыщ зым (Хьэтагъ) къытехъукIащ. Инал и цIэр зэрехьэ Iуащхьэмахуэрэ Балъкъ псыщхьэрэ я зэхуаку дэт бгы лъагэм.
Фырэ Анфисэ.
Урысейм и ЛIыхъужь КIарэ Анатолий
КъБР-м щыIэ МВД-м и тхыдэм щыяпэу Урысейм и ЛIыхъужь цIэр къыфIащащ лIыгъэрэ хахуагъэрэ къигъэлъагъуэу 2008 гъэм щIышылэм и 12-м хэкIуэда милицэм и полковник КIарэ Анатолий СулътIан и къуэм. Абы и цIэр тратхащ ЗэгурыIуэныгъэм и утым деж щыт, Совет Союзым и ЛIыхъужьхэм я цIэр къызытещ ЩIыхь пхъэбгъум. Хабзэхъумэ къэмылэнджэжым и цIэр зэрехьэ ар щеджа Налшык къалэ дэт курыт школ №4-м, Шэджэм къалэм и уэрамхэм ящыщ зым.
КIарэ Анатолий 1957 гъэм жэпуэгъуэм и 11-м Налшык къалэ къыщалъхуащ. 1975 гъэм лэжьэн щIидзащ Налшык и Республикэ сабий-ныбжьыщIэ спорт школым и тренер-инструктору. 1979 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и спорт факультетыр къиухащ. 1990 гъэм юрист IэщIагъэ Мэзкуу щызригъэгъуэтащ. СтIолыщхьэ теннисымкIэ спортым и мастер цIэр къыфIащауэ ар республикэмрэ РСФСР-мрэ я командэ къыхэхахэм хэтащ, Къэбэрдей-Балъкъэрым, МВД-м я щIыхьыр зэхьэзэхуэ зэмылIэужьыгъуэхэм щихъумащ.
1981 гъэм хабзэхъумэ лэжьыгъэм щыпищащ Октябрь РОВД-м и милицэм и участковэ уполномоченнэу. ИужькIэ къулыкъу зэмы-лIэужьыгъуэхэр ирихьэкIащ.
2005 гъэм и шыщхьэуIум КъБР-м щыIэ МВД-м и Криминальнэ милицэм и УБОП-м и унафэщIу ягъэуващ. IэнатIэ гугъум щыпэрыта зэманым, милицэм и полковник КIарэ Анатолий Iуэхум куууэ хэзыщIыкI IэщIагъэлIу, къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэу, офицер нэсу зыкъигъэлъэгъуащ. Абы, сыунафэщIщ, жиIэу зэи зыкъуигъэпщкIуакъым и лэжьэгъухэм, къалэныр езыхьэкIхэм я щIыбагъым. А псори абы наIуэ ищIауэ щытащ 2005 гъэм жэпуэгъуэм IэщэкIэ зэщIэузэда бзаджащIэхэр Налшык къыщытеуам. Абы зэрихьа хахуагъэмрэ лIыгъэмрэ Урысей Федерацэм и Президентым пщIэшхуэ къыхуищIащ — КIарэ Анатолий къыхуагъэфэщащ ЛIыгъэм и орденыр, «Хэкум и пащхьэм щиIэ фIыщIэхэм папщIэ» медалым и 2-нэ нагъыщэр, «Жылагъуэ хабзэр хъумэным къызэрыщыхэжаныкIам папщIэ» медалыр, 2008 гъэм мэлыжьыхьым и 18-м УФ-м и Президентым къыдигъэкIа Указым ипкъ иткIэ (мыпсэужу) абы къыхуагъэфэщащ Урысей Федерацэм и дамыгъэ нэхъ лъапIэр — Урысейм и ЛIыхъужь цIэ лъапIэр.
ЛIыгъэшхуэ зыхэлъ икIи куэд зэфIэзыгъэкIыф цIыхут КIарэр. Ди щIыналъэм мамыр псэукIэр щызэтезыкъутэну хэт бзаджащIэхэм жэщи махуи псэхупIэ езымыт хабзэхъумэ къэмылэнджэжыр щIэпхъаджащIэхэм яIэщIэкIуэдащ. Анатолий гъащIэшхуэ иIакъым, ауэ къигъэна лъэужьыр щапхъэщ.
Москва, Горькэм и цIэр зезыхьэ жыг хадэ зыгъэпсэхупIэм итщ Урысейм и хабзэхъумэ ЛIыхъужьхэм я цIэхэр зытетха стелэ. КIарэ Анатолий и щIыхькIэ абы щагъэуващ фэеплъ пхъэбгъу, къыдэлэжьахэм я мызакъуэу, Урысей псом щащымыгъупщэн икIи хуэфащэ пщIэ хуащIын папщIэ.
УЭРДОКЪУЭ Женя.
Адыгэхэр лъэпкъ нэхъыжь дыдэхэм ящыщщ. Абыхэм я тхыдэр апхуэдизкIэ жыжьэ зоIэбэкIыжри, Китайм, Мысырым, Къэжэрым я гугъу умыщIмэ, адыгэхэм я блэкIам елъытауэ, дэтхэнэ зы хэкуми зи гугъу ящIхэр дыгъуасэрей хъыбарщ.
Адыгэхэр нэгъуэщI телъыджэ гуэркIи псоми къахощ: ахэр зэрыпхъуакIуэм и унафэ зэи щIэтакъым. ИкIуэтащ, къуакIэбгыкIэхэм зыщагъэпщкIуащ, къаруушхуэкIэ ираудыхащ, ауэ къатегуплIахэм я хабзэхэм фIэлIыкIа мыхъумэ, зызыхуагъэщхъа къару щыIэкъым. Дызэрыт лъэхъэнэми ахэр я хабзэ зэрахьэжу, я нэхъыжьхэм я унафэ щIэту мэпсэу. Шэрджэс лъэпкъыр гъэщIэгъуэн зыщI Iуэхущ мыри: щIы хъурейм тет дэтхэнэ лъэпкъри и тхыдэ жыжьэм зэбгъэплъэкIыжмэ, адыгэхэм я закъуэщ щхьэхуиту зэрыщытам щыхьэт техъуэфу къахэкIынур.
БжыгъэкIэ куэд мыхъухэми, я щIыналъэм апхуэдизкIэ купщIэшхуэ ехъумэри, пасэрей цивилизацэхэм а лъэпкъыр фIы дыдэу щацIыху. Адыгэхэм я гугъу ящI Геродот, Флакк, Помпоний, Страбон, Плутарх сымэ хуэдэ тхакIуэ щэджащэхэм.
Илъэс минитIрэ щищым щIигъуауэ дунейм нэхъ лъэрызехьэу тета тепщэхэм щахъумэфа хуитыныгъэм и лIыхъужь пшыналъэщ абыхэм я IуэрыIуатэр, таурыхъхэр, хъыбарыжьхэр.
«Глисон и cурэт журнал».
Лондон.1854 гъэ
