ПщIэрэ щIыхьрэ зыпылъ Iуэху
Адыгэ лъэпкъым и цIыху щэджащэ Къэзанокъуэ Жэбагъы (1685 — 1750) Кавказ псом щыцIэрыIуэщ. Абы и шыфэлIыфэр («Сказания о Жабаги Казаноко» лэжьыгъэм щыгъуазэ дыщохъу) лъэпкъ куэдым я IуэрыIуатэм хыхьащ, лIыхъужьыгъэм, захуагъэм я нэщэнэу.
Дызэрыщыгъуазэщи, Къэзанокъуэ Жэбагъы дунейм ехыжа нэужь, нэгъуэщI лъэпкъхэм ар я лIыхъужьу жаIэу хуежьащ. Балъкъэрхэм я зы хъыбарым къыхощ Шэджэм, Бахъсэн аузхэм а лIы Iущыр къыщалъхуауэ нэхъ зэрыхуагъэфащэр. Къэбэрдейм и къуажэ зыбжанэм — Зеикъуэ, Аушыджэр, Кэнжэ — дэсхэми щхьэж я жылэ ар къыдэкIауэ жаIэ, арщхьэкIэ нэхъ пэжу къызыхэкIауэ къэплъытэ хъунур Зеикъуэр къэмыунэху щIыкIэ а щIыпIэм деж щысахэрщ.
ИпэжыпIэкIэ иджыри къыздэсым мыубзыхуауэ щытащ ар щыщIалъхьэжа щIыпIэри. ЦIыхухэр а Iуэхум хуэгъэфэщауэ тепсэлъыхьа мыхъумэ, щIэныгъэр щыхьэт зытехъуэн гуэри щыIакъым. Лъахэхутэ Котляровхэ Викторрэ Мариерэ ар гъэщIэгъуэн ящыхъуащ икIи Къэзанокъуэ Жэбагъы и кхъащхьэр къахутэну иужь ихьащ.
— Зыкъомым даIущIащ, депсэлъащ, архив тхыгъэхэм дыхэплъэжащ, тхыдэр щIэдджыкIыжри, Зеикъуэ и пщэкIэ «Къэзанокъуей кумбкIэ» еджэу щIыпIэ зэрыщыIэр къэтхутащ. А бгы лъапэм деж абы и унэ цIыкIури щытащ, щыщIалъхьэжари абдежщ. Жэбагъы и фэеплъыр зыхъума куэд, къызэрыщIэкIамкIэ, а щIыпIэм екIуалIэу щытащ, — жеIэ Котляров Виктор. — Жэбагъы цIыхур зэгуригъаIуэу, къызыхэкIа лъэпкъым и къэкIуэнум зэпымыууэ хуэсакъыу зэрыпсэуар къэплъытэмэ, ар фIыщIэ жыг зыхуэфащэ цIыхущ.
Дэ тэмэму къэтлъытащ, молекулярно-генетикэ экспертизэ едгъэщIрэ къэтхутар пэжу къыщIэкIмэ, жылагъуэ лэжьакIуэшхуэм и къупщхьэр цIыху нэхъ зэкIуэлIэфыну щIыпIэ щыщIедгъэлъхьэжыну. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, а Iуэхур зи пщэ дэлъ IэнатIэхэр ди мурадым къыпэджэжакъым. Апхуэдэу щыхъум, Зеикъуэ щыщ щIалэ зыбжанэм мурад ящIри, Къэзанокъуэ Жэбагъырэ и щхьэгъусэмрэ (ари абдеж щIэлъщ) фэеплъ сынитI хурагъэщIащ.
ГъащIэр хьэлэмэту зэхэлъщ, а зэманым ирихьэлIэу щIалэхэм зыкъыхуагъэзащ Къэзанокъуэ Жэбагъы къытехъукIахэм ящыщу, Къэрэшей-Шэрджэсымрэ Адыгеймрэ щыпсэухэм. Ди республикэм зэгуэр икIыу а лIакъуэм щыщхэм Хьэбэз районым къыщызэрагъэпэщауэ щыта Зеикъуэ жылэм нобэ щопсэу Къэзанокъуэ унэцIэр зезыхьэ цIыху 500-м хуэдиз. Ахэр щыIэщ Адыгейми. Къэбэрдей-Балъкъэрым, ди жагъуэ зэрыхъунщи, Къэзанокъуэхэ исыжкъым.
Къыхэзгъэщынут нэIуасэ дызыхуэхъуа щIалэхэм я жэрдэмым и фIыгъэкIэ ди лэжьыгъэм апхуэдэ лъэныкъуэкIэ зыкъызэрыридзэкIыжар ди гуапэ зэрыхъуар.
…Къэзанокъуей кумбым дынэсын папщIэ, абы кIуэ бгы гъуэгур тракторкIэ зэтес едгъэщIыжащ. АдэкIэ пабжьэм ихъуреягъкIэ зэщIищта унэ цIыкIур къыхэдгъэплъыжащ, къытегушхуауэ абы зыкъытезышащIэ жыг къудамэхэри педгъэупщIащ. Псори хьэзырт, иджы нэхъ уэфI махуэм иридгъэхьэлIэу, Iуэхугъуэ нэхъыщхьэр щызыфIэдгъэкIыну дакъикъэм дежьэрт…
Мэлыжьыхьым и 7-м ди мурадхэм дылъэIэсащ: цIыху пщIы бжыгъэхэр (КъШР-ми АР-ми къикIахэр тхэту) Зеикъуэ и уэрам нэхъыщхьэм дыщызэхуэсащ, Къэзанокъуэ зэщхьэгъусэхэм я фэеплъ сынхэр машинэхэм ирагъэзагъэри, гъуэгу дытеуващ. Хуэмурэ къызыдонэкI ар…
Котляров Виктор зэрыжиIэжымкIэ, фэеплъ сынхэр ягъэувын папщIэ, мащэхэр къэзытIыну гупыж зыщIам гъуни нэзи иIэтэкъым. «ЩIалэ жыджэрхэм кумб къыщратхъум цIыху къупщхьэхэр къыщIэхуащ. Хэт ахэр зейр?! — дызэупщIыжащ. ПщIэнукъым, Къэзанокъуэ Жэбагъы еинкIи хъунущ. Абы и жэуапыр къыдэзытыфынур ищхьэкIэ зи гугъу сщIа экспертизэрт, — жеIэ Виктор. — Сынхэр дгъэува иужьи цIыхухэр куэдрэ зэхэкIыжакъым, я тхыдэм, я блэкIам хэплъэжами ярейт.
Котляров Виктор гъунэгъу къыхуэхъуа щIалэхэм я мурадхэми дыщигъэгъуэзащ. Къэзанокъуэ Къазбэч и мылъкукIэ Жэбагъы и унэ цIыкIум деж гуэщ хуитышхуэ щищIыну и лъэпкъэгъухэр къигъэгугъащ. Гуэщыщхьэм абы «Къэзанокъуэ» цIэр тригъэтхэнущ, жэщым хьэрфхэр цIурэ, Зеикъуэ укъыдэплъамэ, плъагъуу. ЦIыху Iущым и цIэр уахътыншэу щытын хуейщ.
БАГЪЭТЫР Луизэ.
