Уи анэдэлъхубзэр пIурылъыныр насыпышхуэщ
Мы дунеишхуэм цIыхуу щызекIуэм я щIыкIэрэ я зэхэщIыкIкIэ зэщхьу, зэтехуэу тIу яхэбгъуэтэнукъым, жаIэ. Лъэпкъхэри апхуэдэщ. Щхьэж и фащэ, и щэн, и гупсысэкIэ, и Iуэху еплъыкIэ, и дуней тетыкIэ иIэжщ. Ар дыдэхэмкIи ахэр адрей лъэпкъ псоми къащхьэщокI. ЦIыху Iущхэм жаIащ: «Лъэпкъым езым зимыгъэкIуэдыжмэ, нэгъуэщIым IэщIэкIуэдэнукъым». Мыхэр псалъэ пэжщ, гъащIэм къыхаха акъылщ. Мы жытIам къикIыращи, ди тIасхъапIэр, иджырей зэманыр къапщтэмэ, ди анэдэлъхубзэмкIэ лъэпкъыр шэрыуэу зэрымыпсэлъэжыфырщ. Шэрыуэ сщIэркъыми, хэти уепсалъэмэ къыгуроIуэ, ауэ псэлъэфыркъым, хэти псэлъэфыркъым, ауэ йохъуапсэ и бзэр зригъэщIэну. Лъэпкъым и гъащIэр зыхуэдэнур а лъэпкъым и бынхэм я зэхущытыкIэм елъытащ. Бынхэм я зэгурыIуэныгъэм, зэрылъытэныгъэм, я зэхэщIыкI зэгуэтым нэхъ дахэ, кIыхь хуещI лъэпкъым и гъащIэр.
ЩIэныгъэлIхэм къахутащ: цIыхум сыт хуэдиз хамэбзэ имыщIэми, фIы дыдэу а хамэбзэхэм иримыпсалъэми, ар зэрыгупсысэр, а бзэхэмкIэ жиIэнури акъылкIэ зэрызэригъэпэщыр езым къыдалъхуа и анэдэлъхубзэращ. Къыдалъхуа и бзэращ сабийр цIыху зыщIыр, акъыл зэгъэпэща, зэхэщIыкI лъагэ иIэу, зыхэтхэм ядекIуу гъащIэм хэзыгъэтыр.
Мы жытIам сигу къигъэкIыжащ Къэжэр Хьэмид прозэу тха и усэ «Жыгыр щIым зэрыхэтыр…» жыхуиIэр. «ПщIэ зыхуэзымыщIыж цIыхур кунэфщ. Уэ езым пщIэ зыхуэпщIыжмэ, нэгъуэщIым я щIэныгъэми уIэбэфмэ, а нэгъуэщIым яйри ууейм хэбгъэхъуэфмэ — афэрым! Армыракъэ, хамэбзэу щыIэ псомкIи щIэбгъэлъэлъу упсалъэми — укунэфщ, уи бзэр умыщIэжмэ», — къыхощ тхыгъэм.
Ауэ анэдэлъхубзэр зымыщIэ псори зэуэ зэдебгъэхь хъунукъым. Абыхэм яхэтщ хуейуэ, псэлъэну ехъуапсэу, ауэ балигъыпIэм иуварэ адыгэбзэр яхуэмыгъэшэрыуэу. Апхуэдэхэр пфIэгуэныхь мэхъу, щхьэусыгъуэ зэхуэмыдэкIэ и зэманым ямыщIа анэдэлъхубзэр иджы къазэрыхуэмыщтэжым къыхэкIыу. Адыгэбзэм урипсэлъэныр Iуэхум и ныкъуэщ, адрейр абы уригупсысэу щытынырщ. Угупсысэн щхьэкIэ, ар махуэ къэс унагъуэм щызэхэпхауэ, адэ-анэм, е адэшхуэ-анэшхуэм адыгэбзэм и хуабагъ, IэфIагъ зыхыуагъэщIауэ щытын хуейщ. Ядэ-ямыдэми, адыгэбзэкIэ мыпсэлъэф сабийр балигъ хъууэ унагъуэ хъужа нэужь, езым зэримыщIэм къыхэкIкIэ, и бынми иригъэщIэфыркъым ар. Ауэ адэ-анэ щIалэхэм инджылызыбзэм, нэгъуэщI хамэ къэралыбзэхэм ирипсалъэхэр мымащIэу яхэтщ, ахэр ямыщIэныр Iэмал зимыIэу къалъытэри. Пэжщ, нэгъуэщIыбзэри пщIэн хуейщ, ауэ, зым IэфIыкIэ ирату мыдрейр ехъуапсэу къэна сабийм хуэдэу, уи анэм къыбдилъхуа бзэр дауэ къызэрыбгъэнэнур?!
Пхуигъэзагъэмэ, адыгэбзэм ибгъэзагъэ мыхъун гупсысэ щыIэу ди фIэщ хъуркъым. Адыгэ псалъэхэр апхуэдизкIэ купщIафIэщ, апхуэдизкIэ IэтIэлъатIэщ, апхуэдизкIэ къыщIэгъэлъарэ итхъунщIыхьыжу гупсысэр къащтэри, кIуэаракъэ, а адыгэбзэкIэ жыпIам къызэщIикъуа псор нэгъуэщIыбзэкIэ къахуэмыIэтыну къыщыпщыхъуи щыIэщ жи усакIуэ, тхакIуэ, драматург IутIыж Борис. Пэж дыдэу, Борис и псалъэхэм сигу къагъэкIыжащ Бгъэжьнокъуэ Барэсбий итха «Адыгская этика» жыхуиIэ тхылъым щызэпкъриха, адыгагъэм къызэщIиубыдэ, адыгэ цIыхум хэлъын хуей Iуэхугъуитху: цIыхугъэр, нэмысыр, акъылыр, лIыгъэр, напэр зищIысыр сыт хуэдэ хамэкъэралыбзэ къыбгурызыгъэIуэфынур? Ари къэгъэнауэ, а тхум ящыщу зыр пхэмылъмэ, уи адыгагъэр иримыкъуу жеIэ. Уегупсысмэ, пэж дыдэу, цIыхугъэ пхэмылъмэ, напэр пфIокIуэд, напэ уимыIэмэ, укъэзыгъэувыIэн уиIэкъым, зыми уемыплъу уи щхьэм къихьэр пщIэмэ, укъэзылъхуам и нэмысыр пIыгъкъым, апхуэдизым ущебакъуэкIэ — ар зэрызэбгъэзэхуэн акъылри уи мащIэщ.
Зи бзэкIэ мыпсэлъэфыр, зи анэдэлъхубзэкIэ мыгупсысэфым и Iуэхур си нэгу къыщIэзгъэхьащ: зи фэр дахэ пхъэщхьэмыщхьэ гуэр сшхын си мураду къэсщтарэ ар кунэфу къыщыщIэкIам деж сиIэ хъу щытыкIэм ещхьщ. Ар хуэбгъадэ хъунущ цIыхум пэжагъкIэ убгъэдэту, къуэшыгъэкIэ ущыгугъыу укъыщигъапцIэм деж уи жагъуэ зэрыхъум, ар мыхьэнэншэу къызэрыщIэкIам уи лъэр зэрыщIигъэхум. Зыгъэунэхуам сызэхищIыкIынущ.
Уи анэдэлъхубзэр пщIэныр зэрынасыпышхуэр къыщыбгурыIуэр а анэдэлъхубзэр зымыщIэм зеплъыта нэужьщ. IутIыжым къызэрилъытэмкIэ, апхуэдэхэм гъащIэм хэмытынкIэ Iэмал зимыIэ зы абрагъуэ гуэр яфIэкIуэдащ, а яфIэкIуэдам и инагъри зыфIэкIуэдахэм я нэхъыбэм къагурымыIуэжу. IутIыж Борис и гупсысэ пэжхэу, анэдэлъхубзэм гъащIэм щиIэ увыпIэм теухуахэр, и тхыгъэхэр, сигу ирохьри, щапхъэу къэзмыхьын схузэфIэкIыркъым. Мис иджыри абыхэм ящыщ зы. Анэдэлъхубзэм и «IункIыбзэIухыр зыIыгъри псом япэу ар сабийм езытыфынури зралъхухьа, зрапIыкI унагъуэрщ, адэ-анэрщ, ауэ щыхъукIэ, зэгуэр ахэри щIыщIегъуэжын, дэри абыхэм дыщIагъэкъуэншэжын едвмыгъащIэ ди бынхэм, гугъу дыдэ ехьурэ езыхэм иужькIэ къалъыхъуэжынкIэ хъунум деплъурэ хэдывмыгъэнхэ». Борис бзэр анэ пэлъытэщ жеIэ, икIи нэхъ зыгъэпIейтейуэ щыта Iуэхугъуэхэм ящыщщ. ИщхьэкIэ зэрыжытIащи, IутIыж Борис и IэдакъэщIэкIхэм къыщиIэт Iуэхугъуэхэм я нэхъыщхьэ дыдэу къилъытэр анэдэлъхубзэр зэрыарар щIэдгъэбыдэжынщ и къыхуеджэныгъэмкIэ. «Маржэ хъужыххэн, дывгъэхъумэ ди адыгэбзэ дахэр! Зи къупщхьэ тхэлъ ди адэжьхэм я хьэтыркIэ! КъыфщIэджэ Хэкужьым и хьэтыркIэ! Ди къэкIуэнур Iей хъунуми фIы хъунуми зэлъыта ди щIэблэм я хьэтыркIэ!
Дунейр зэрыхъунур зыщIэр Алыхь закъуэрщ, ауэ щыхъукIэ пщэдей дыщIагъэкъуэншэжын едвмыгъащIэ нобэ къытщIэхъуэ ди щIэблэм: къаIурыдвмыгъэч Алыхьталэм къытIурилъхьа бзэ дахэр!
Ди щIэблэм анэдэлъхубзэр яIурылъу къэхъунымкIэ нэхъ еджапIэ пажэ дыдэу щыIэр унагъуэращи, Тхьэ ЛъапIэу Лъагэр фыдогъэлъэIу: ЩЫФХЪУМЭ ФИ УНАГЪУЭМ АДЫГЭБЗЭР! ФЕПСАЛЪЭ ФИ БЫНХЭМ АДЫГЭБЗЭКIЭ! ДЫЗЭВГЪЭПСАЛЪЭ АДЫГЭХЭР АДЫГЭБЗЭКIЭ!»
Мы псалъэхэм арэзы утемыхъуэнкIэ Iэмал иIэкъым.
Лъэпкъыбзэм и мыхьэнэм егупсысурэ цIыху Iущхэм жаIахэмкIэ щIэдгъэбыдэнщ IутIыжым и тхыгъэхэм къыхэщ, анэдэлъхубзэм ехьэлIа Iуэхугъуэр. Абыхэм ящыщщ «Бзэр зэрыгупсысэ Iэмэпсымэщ. Апхуэдэу щыщыткIэ, и бзэр къызыфIэмыIуэхум и гупсысэкIэри щIагъуэкъым», «Лъэпкъым и акъылри, и гупсысэри, и псэри къыщыбгъуэтынур и псалъэжьхэращ», «Псалъэм и къарур гъунапкъэншэщ. И чэзум техуэу жыIа зы псалъэм шынэу щIэпхъуэжа дзэр къызэтрегъэувыIэ, напэтехыр текIуэныгъэу хузэрехъуэкIри, хэкур кърегъэл», нэгъуэщIхэри.
ДЗЭГЪЭЛ Аскэр.
