Нэрымылъагъу дуней
Курыт еджапIэр къэзыухахэм я деж къыщыщIэдзауэ, цIыху щыIэу къыхэкIынкъым, микроскопыр зищIысыр зымыщIэ икIи щIыуэпсым къигъэщI пкъыгъуэ нэрымылъагъухэр къэхутэнымкIэ, ахэр джынымкIэ абы иIэ мыхьэнэр зыхуэдизым щымыгъуазэ.
Тхыдэр щыхьэт зэрытехъуэмкIэ, микроскопыр япэ дыдэу дунейм къытезыгъэхьар Левенгук Антонийщ. Ар Голландием XVIII-нэ лIэщIыгъуэм щыпсэуащ. И щIэныгъэм хигъэхъуэну хущIыхьэгъуэ зымыгъуэт щIалэм махуэкIэрэ щэкI ищэрт, жэщ хъуамэ къалэ ратушэр ихъумэрт. А псоми къащыдэхуэм абдж зэхуихьэсырти, ахэр ихъуэрт, нэрымылъагъу пкъыгъуэ цIыкIу дыдэхэр хуиту уагъэлъагъухукIэ.
Апхуэдэ щIыкIэм тету Антоний игъэхьэзыра абджхэр, зы зэман зэ, и акъыл абы зэрыхунэсар уэ къащIэ, бжьамий кIэщI цIыкIу гуэрым иригъэзагъэри, шэдыпс жэбзам щыщ ткIуэпс закъуэ и щIыIу телъ абджым тригъэткIуащ. Абы хэту бжьамийм здиплъэм, зэуэ къэуIэбжьащ: псы ткIуэпсым псэущхьэ цIыкIужьей куэдыкIей щызэрызехьэрт. Абдеж щыщIидзэри, Левенгук нэгъуэщI Iуэху зэрихуэжакъым. 
ЩIалэ гумызагъэм и микроскопым пкъыгъуэ нэрымылъагъухэм я инагъыр зэрыхигъахъуэр 250-рэ хуэдизт. Нобэрей микроскопхэм яхэтщ пкъыгъуэ цIыкIур минищэ IэджэкIэ, уеблэмэ мелуан куэдкIэ нэхъ ину уэзыгъэлъагъу.
ЦIыху «къызэрыгуэкIыу» къэгъуэгурыкIуа щIалэм, и гуи и щхьи къэмыкIыххэу, пкъыгъуэ цIыкIужьейхэр къэхутэным и лъабжьэр игъэтIылъащ. Апхуэдэ щIыкIэм тету абы и цIэр тхыдэм къыхэнащ.
Левенгук и микроскопымкIэ илъэгъуахэр, иужькIэ къызэрахутамкIэ, дэни щопсэу. Псалъэм папщIэ, ахэр хэсщ ерыскъыхэм, Iэпкълъэпкъхэм, щIыфэхэм, нэгъуэщIхэми. Псыежэххэм, бзухэм, жьыбгъэхэм нэрымылъагъу цIыкIухэр тынш дыдэу щIыпIэ жыжьэхэм къыщагъэхутэ. Ахэр хуабэми щышынэркъым, абы къыхэкIкIэ зи температурэр градуси I00-м нэмысыпа дэтхэнэ пкъыгъуэми хуиту щопсэуф, уаеми зэфIигъащIэркъым. Апхуэдиз зи бэшэчагъ нэрымылъагъу цIыкIухэм куэдыкIейуэ уащрохьэлIэ Ищхъэрэ Мылылъэ хыми, Антарктидэм и мылджейхэми, нэгъуэщI щIыIалъэ щIыпIэхэми. Хьэлъагъэшхуэ къатещIэми кърадзэнукъым: абыхэм уащыхуэзэнущ километри 10-15 зи кууагъ щIы щIагъми.
Нэрымылъагъу цIыкIухэр я теплъэкIи, шхыныгъуэхэм «халъхьэ» IэфIагъ-дыджагъкIи, щIыуэпсым щагъэзащIэ мыхьэнэкIи зэхуэмыдэхэщ.
Зи гугъу тщIы нэрымылъагъухэм зэреджэр «микробщ». IыхьитIу зэхэлъ алыдж псалъэм и япэ Iыхьэм «мащIэ», «цIыкIу», етIуанэм – «гъащIэ» мыхьэнэхэращ къарыкIыр. Языныкъуэ еджагъэшхуэхэм микробхэр псэущхьэхэм халъытэ, адрейхэм я дежкIэ ахэр къэкIыгъэщ.
ЦIыхухэм я нэхъыбэм микробхэр къазырыщыхъур уззехьэущ – емынэ, тало, дефтерит, фэгъазэ жыпIэми, зыкъом мэхъу ахэр. Ауэ апхуэдэ Iуэху еплъыкIэм укъыфIэмыкIыныр щыуагъэшхуэщ: уззехьэхэр куэдкIэ нэхъ мащIэщ, сэбэпынагъ къэзышэхэм нэхърэ.
Куэд щIакъым щIыдагъэ зышх микробхэм я лъэужь зэрытехьэрэ. ЗэрыжаIэмкIэ, абыхэм я фIыгъэщ хышхуэхэм я псыр зыуцIэпI щIыдагъэр кIуэ пэтми нэхъ мащIэ зэрыхъур икIи, абы къыхэкIкIэ, щIэныгъэлIхэм шэч къытрахьэркъым дунейпсо хыр гъэкъэбзэнымкIэ микробхэр сэбэпышхуэ зэрыхъум.
Илъэс щищ ипэкIэ Испанием пцIыйм (руда) гъуаплъэ къыщыхахыу щытащ, мафIи Iугъуи къамыгъэсэбэпрэ псы къудей фIэкIа хамыгъэхьэу. А зэманым псэуа испанхэм я щхьэ къихьэххэртэкъым, ар зи фIыгъэр псым хэзу хэс микробхэр арауэ зэрыщытыр.
ЩIыгулъыр гъэпшэрыным хуэгъэза лэжьыгъэшхуэ щIы щхьэфэм щылащэ микробхэм ирагъэкIуэкI. Абыхэм я гуащIэкIэщ шэдылъэхэмрэ гуэлхэмрэ я лъащIэхэм къыщIагъуатэ гъущI пцIыйр зэтещIа зэрыхъури. Нэрымылъагъу пкъыгъуэхэм я «IэдакъэщIэкI» гъущI пцIыйм апхуэдэу нэгъуэщI щIыпIэхэми уащрохьэлIэ.
Шахтыпсхэр пцIыйм хаутIыпщхьэкIэрэ, щIэныгъэлIхэм, микробхэм я фIыгъэкIэ, гъуаплъэ къабзэ зыIэрагъэхьащ. Апхуэдэ лэжьыгъэ щхьэпэм яхуеувэлIа нэрымылъагъу цIыкIужьейхэм, сэмэркъо щIыкIэу, «металлург» - кIэ йоджэ. Ахэр нэхъыбэу щылъащэр пцIый нэдхэмрэ пыдзахуэхэмрэщ.
ГъэщIэгъуэныщэр аращи, микробхэм яхэтщ пцIыйм уран къыхэзыулъэпхъэщыкIхэри. Абы гу лъызыта щIэныгъэлIхэм я мурадщ пцIыйхэм марганец, молибден хуэдэ пкъыгъуэхэр къахэзыхыф нэрымылъагъу «IэщIагъэлIхэр» ягъэхьэзырыну.

ТАБЫХЪУ Хьэзрит.
