Диканькэ пэгъунэгъу хуторым и пщыхьэщхьэхэр
ЗэзыдзэкIар Жаным Б.И.,1957 гъэ
(пычыгъуэ)
… Иджы деплъынщ зи закъуэу унэм къыщIэна хъыджэбз дахэм ищIэм. Оксанэ илъэс пщыкIубли ирикъуатэкъым, итIани, дуней псоми жыхуаIэм хуэдэу, Диканькэ и адрыщIми Диканькэ и мыдрыщIми псалъэуи гулъытэуи щыIэр абы и Iуэхут. ЩIалэхэм псоми ягъэIуащ абы нэхъыфI хъыджэбз иджыри къыздэсым я къуажэм дэмысауэ, дяпэкIи дэмысыну. Оксанэ ищIэрт икIи зэхихырт абы езым щхьэкIэ сыт жаIэу щытми икIи, хъыджэбз дахэм ещхьу, зигъэкъиинт. Абы щыгъын къызэрыгуэкIхэр щымыгъыу дарий босцейкIэ къикIухьу щытамэ, абы и ныбжьэгъу хъыджэбз псори зэбгрихунт. ЩIалэхэм гупурэ абы къыкIэлъажыхьырт, ауэ зышыIэныгъэр тIэкIу-тIэкIуурэ яфIэкIуэдыжырти ар къагъанэу нэгъуэщIхэм, апхуэдэу ямыгъэсэхъуахэм, пыхьэжхэрт. ГъукIэ закъуэрт ерыщу абы елIэлIэныр зэпызымыгъэур, абы цIыхубзыр адрейхэм зэрахущытым нэхърэ зыкIи нэхъыфIу къыхущымыт пэтми.
И адэр зэрыщIэкIыу, Оксанэ куэдрэ зигъэщIэращIэу, зигъэдахэу дзэхукIэ къэщIыхьа рамэм илъ гъуджэм бгъэдэтащ, зэплъыж пэтми зызыщимыгъэнщIу. «Сыт сэ цIыхухэм щытхъупсыр къыщIыстрагъэлъадэр, сэ сыдахэ хуэдэ? – жиIэрт абы и акъылыр хъэрпшэр хуэдэу, и щхьэм щхьэкIэ зыгуэр къибжын фIэкIа нэгъуэщI хэмылъу. – ЦIыхухэм пцIы яупс, сэ сыдахэкъым акъудейкIэ». Ауэ гъуджэм къища нэкIущIэ цIыкIум, нэжэгужэм, сабиигъэ-щIалагъэ зыщIэтым, нэ фIыцIэ лыдитIыр къызыхэщым, хьэщыкъ узыщIу гущIэм пхылъэту щыт пыгуфIыкIыкIэр къызэрыщым, къэгъэнаIуэр нэгъуэщIт. «Дауэ хъунт мо си нэ фIыцIэхэмрэ набдзэ фIыцIэхэмрэ,-адэкIэ жиIэрт хъыджэбз дахэм, гъуджэр имыутIыпщу,- къыхуэди дунейм темыту, апхуэдэу дахащэу? Мыпхуэдэу дэкIея пэтми сыт хэлъ дахагъэу? Напэми? Iупэхэми? Си щхьэц фIыцIэхэри дахэ хуэдэ? Ух! Абы уагъэшынэнщ жэщым: ахэр, блэ кIыхьыжь нэхъей, зызэхаухуанэри си щхьэм зрашыхьэкIыжащ. Сэ иджы солъагъу сэ зыкIи сызэрымыдахэр! – ИкIи, гъуджэр тIэкIу IуишиикIри, хэкIиикIыу жиIащ: - Хьэу, Тхьэ, сыдахэщ сэ! Ах, сыту сыдахэ! Телъыджэщ! Сэ зи фыз сыхъунум сыт хуэдиз гуфIэгъуэ къыхуэсхьыну-тIэ! Сыт хуэдэу, зыкъыщимыгъэнщIу, къызэплъыну си лIыр? Абы езым зищIэжынкъым. Абы ба къысхуищIынщ лIэным нэсыху».
- Хъыджэбз бэлыхьщ!-Iущэщащ щэхуу къыщIыхьа гъукIэри: - Зыщытхъужынри абы и мащIэщ! Сыхьэт хъуауэ гъуджэм йоплъэри бгъэдэтщ, зызыщимыгъэнщIыжу, ауэ щыхъукIи зэхэпхыу зыщотхъуж!
«Пэжщ, щIалэхэ, фэ фхуэдэхэра сытми сэ сызыдэкIуэнур? Фэ фыкъызэплъыт сэ, - пищэрт цIыхубз тэфэтелэ цIыкIум: - сыт хуэдэу зэкIужу зыкъэзгъэлъагъуэрэ сэ; сэ си джанэр шылэ плъыжькIэ дащ. Си щхьэм телъ лентIхэр сыт хуэдэ! Фэ игъащIэкIэ флъагъунукъым нэхъ щагъэ щIэращIэ! Мы псори сэ си адэм къысхуищэхуащ, нэхъ щIалэфI дыдэу щыIэм сишэн папщIэ!» - ИкIи, щIэдыхьэшхыкIри, лъэныкъуэкIэ зыщигъазэм, гъукIэр къилъэгъуащ…
Ар хэкIиикIри, зигъэябгэу, щIалэм и пащхьэм иуващ.
ГъукIэм и Iэхэр ирихьэхащ.
Хъыджэбз дэгъуэ къамылыфэм и напэм къиIуатэр жыIэжыгъуейщ: абы ткIиягъыр теплъагъуэрт; зэрызигъэткIийм щIэлът укIыта гъукIэр зэригъэпуд гуэри; зэрызэгуэпам мащIэу къигъэцIыплъа плъыжьыгъэри и нэкIум къыщIэлъэдат; а псори апхуэдизу зэхэзэрыхьыжат, апхуэдизу гуакIуащэ хъуати, абы и дахагъ хъуар нэхъыфIу къызэрыпхуэгъэлъэгъуэн щыIэтэкъым, убгъэдыхьэу мелуанрэ ба хуэпщIын инэмыщIа.
- ЛIо уэ мыбы укъыщIэкIуар?-апхуэдэу къыщIидзащ Оксанэ и псэлъэныр.- Хьэнцэр къасщтэу унэм ущIэзгъэлъеикIыныр нэхъ къапщтэу ара? Фэ псори дэ фыкъыдэсылIэнымкIэ фыIэкIуэлъакIуэщ. НапIэзыпIэм къывощIэ адэхэр щыщымыIэри. О, сэ фызоцIыхур фэ! ЛIо, си пхъуантэр хьэзыр?
- Хъунущ хьэзыр, си псэ закъуэ, махуэшхуэм иужькIэ занщIэу хьэзыр хъунущ. Уэ пщIатэми а пхъуантэм сэ сызэрелIалIэр зыхуэдизыр: жэщитIкIэ кIыщым сыкъыщIэкIакъым; арами зы попыпхъуи иIэнкъым апхуэдэ пхъуантэ. Абы апхуэдэ нэгъущI къездыхьыкIащи. Полтавэ лэжьакIуэ сыкIуэу щыщытам сотникым и тешанкIэм есхьэлIакъым хуэдэ. Сыт хуэдэу гъэщIэрэщIа хъуну ар тхыпхъэщIыпхъэхэмкIэ! Мис ухуеймэ а уи лъакъуэ хужь цIыкIухэмкIэ щIэкIи ди Iэшэлъашэ псор къэкIухь, апхуэдэ къэбгъуэтынкъым! И джабэ псом удз гъэгъа плъыжьхэмрэ щIыхухэмрэ тетынущ. Дэпым хуэдэу нэр щIисыкIыу щытынущ. Укъысхуэзэгуэмыпыт уэ сэ! Хуит сыщI, нэгъуэщI мыхъуми, сынопсэлъэну, зыпщызгъэнщIыху сызэбгъэплъыну!
-Хэт уэ къыппэзубыдыр, къызэпсалъэ, къызэплъ!
