НэхъыфIу плъагъумкIэ
I
Къуажэбгъум, мэзым хуэплъэ
щIыкIэу,
щытщ Жантемыр и унэ цIыкIур.
Унэбжэр IугъэузэщIыкIауэ
ялъагъу, хэт блэкIми, куэд щIауэ.
Ялъагъу: лIыжь цIыкIуи, бэлэбанэу,
щIохьэж дакъикъэм. ЕтIуанэм
къыщIож ар, пIащIэу,
носри куэбжэм,
унэм носыж. Зэрынэсыжуи,
къыщIегъэзыкI, носыж ар куэбжэм,
арыххэу къегъэзэж унэбжэм.
Апхуэдэу, къыхуимыхуэу псэху,
къытохъуэ жэщ, къытощхьэ нэху.
Гъэр къосри — удзыр бэву къокI.
Лъэс лъагъуэр удзым занщIэу пхокI.
А лъагъуэм текIыу, хадэм ихьэу,
шэмэдж е бел абы зэрихьэу,
къигъэбэтауэ зы белыпэ
е пигъэщауэ зы удзыпэ
куэд щIауэ зым имылъагъуж —
гъатхэм къэкIар бжьыхьэм мэгъуж.
Уэс къосри — уэсым лъагъуэр пхокI.
Апхуэдэурэ щIымахуэр йокI.
Къэжэрыр и благъэ-Iыхьлыхэм яхэтщ
Гъэр къызэрысу, аргуэрыжьу,
зэщIещтэ пщIантIэр хуит ежьужьым.
Ежьужьыр пщIантIэм хуиту щокI,
абы лъэс лъагъуэр IупщIу пхокI.
ЦIыхум къацIыхуу Жантемыр
дауэ къытеупсыхэ мыр?
Зэхъуапсэу цIыху щытати ар.
Сыт апхуэдизу къыщыщIар?
II
Псоми къацIыхурт щакIуэ Iэзэр.
Фочыр ишиймэ, лIы зи фIыгъуэм
зытриубыдэр — и нэ кугъуэрт —
сыт къиукIами, фэр псэубзэу.
Фэр щытрихкIи IэпэIэсэт:
и сэр хьэзырти, напIэзыпIэм
фэмрэ пкъымрэ зэпэщхьэхуэу,
бадзэ дзэкъапIи къыхэмыкIыу,
а тIур екIупсу зэпигъэкIырт.
Жыжьэ щыIуат абы и щытхъур:
тхьэкIумэкIыхьыфэуи щрети,
«Жантемыр и фэщ» зэрыжаIэу,
и щхьэуасищкIэ ар зэрапхъуэрт.
Ар щакIуэ ежьэм, мазэ псокIэ
къыщемыкIуэлIэжри мымащIэт;
и къэкIуэжыкIэм елъытати,
къызэрысыжу, псоми къащIэрт.
И унэ цIыкIур хьэщIэ кIуапIэу,
зыхуей игъуэту псэурт а лIыр.
Ар зыщыщ къуажэм и мызакъуэу,
куей псом щацIыхурт Жантемыр.
Ныбжьэгъу и куэдт
мо лIы цIэрыIуэм,
къызэрысыжу — къызэхуэсхэу;
къэхъурт, гушыIэу гушхуэу,
хъуахъуэу
тхьэмахуэ енкIэ щызэхэси.
Махъсымэри мыпIащIэу щIашу,
бжэнылри я пэрыхьэту,
мыпIащIэу хъыбарыжь яIуатэу,
ари яужэгъумэ, уэрэдыр,
«НокIуэ!» — жаIэжу, зэIэпахыу.
ХьэщIэ и гуапэт Къалэгуащэ.
ЩуIэгъэкIи унат а лIыр:
емытIысэхми идэнут —
къэкIуэжа закъуэм Жантемыр.
Махъсымэ щIынкIэ Къалэгуащэ
ещхь гъуэтыгъуейуэ IэкIуэлъакIуэт;
и Iэнэр жэщми хьэзырыбзэт —
ар есэжати къакIуэ-накIуэм.
Я щIалэ закъуэу Щэлэуатыр —
ари Тхьэм узэрелъэIунщ:
хъыджэбз нэхъей, щIалэ къабзащэщ,
и ныбжь емылъытауэ, Iущщ.
Тетуев Борис, ЩоджэнцIыкIу Нинэ, Къэжэр Хьэмид сымэ я студентхэм ящIыгъуу.
Гурыхуэщи, унэ лэжьыгъэр
зэпкъреуд а зэ тIысыгъуэм.
Школ Iуэхур зэфIегъэкI, итIанэ
мытIысу доIэпыкъу и анэм.
Лэжьыгъэ мащIэ илъ унагъуэм!
Я псыр жыжьэIуэт,
пхъэр гъунэгъуми.
А псыри щхьэлри Щэлэуат
и фарз зэрыхъурэ куэд щIат.
Жэм Iус етыпхъэ е джэдкъаз —
зыри и анэм лъимыгъэс.
А псом нэмыщI, къыздэтым и адэр,
щIалэм зэрехьэ я жыг хадэр.
Зэрехьэ унагъуэр щIалэщIэм, —
нетIэ дэкIауэ, зи лIыфIыгъуэр
моуэ къыдыхьэжын къыпфIэщIу, —
зэрехьэ унагъуэр щIалэщIэм.
III
Зэ, бжьыхьэ жэщу, Къалэгуащэ
нэхущ мыхъуауэ къызэщоу.
А цIыхубз хейм и жей мамырыр
апхуэдэу къэзыкъутар слIот?
И нэгу щIэкIат пщIыхьэпIэ Iейуэ:
бжьакъуэпэкIэ зэрадзэ хуэдэу,
зым къыIэпыхумэ, зым Iэрыхьэу…
Къэушмэ, хьэлъэт — хуэдэу хьэдэм.
ФIы игу щыщIэнт? Гузэвэгъуэшхуэм
цIыхубзыр хэту нэху къытощхьэ.
Хуэмышэчыжу, Щэлэуатри
къигъэушыну зэм къытохьэ.
Ауэ, зызэтреубыдэжри,
щIалэми зыкъримыгъащIэ:
«Абыи жесIэнкъым, згъэгузавэу,
сыт а сабийм хищIыкIыр гъащIэм!»
ТIум я зым щхьэкIи фыз хьэлэлым
хьэзырт зищIыну щхьэузыхь;
ауэ нэгъуэщI, уилI къэтым фIэпхыу,
хэт нэхъ хуэпхьынт апхуэдэ пщIыхь?
Гузэвэгъуэшхуэм псэкIэ хэтми,
зыкъримыгъащIэу Щэлэуат,
и щхьэр кIэрахъуэу, пикъузыкIыу
и гур къеузу нэху къекIат.
Сыт мыгъуэу пIэрэ? Дэнэ щыIэ?
Ныжэбэ лIым сыт къыщыщIар?
Абы бэIутIэIу къыщымыщIамэ,
сыт мы сызэпщIыхьар?
Пщыхьэщхьэ хъуауэ Жантемыр
къосыжри — и бампIэр щхьэщокI.
Ауэ, сыт — а пщIыхьэпIэр, жиIэу,
щуIэгъэм щIэмычэу игу къокI.
IV
КъэкIуэжат Жантемыр —
жыхуаIэм хуэдэу мор-мыр:
къызэрыхуэхьу и фэкъум
къуауэ и къэлътмакъхэр.
Бажафи дзыдзафи,
бланафи хэтыжу,
къурш ажэм и бжьэм, и фэм
илри ящIыгъужу.
Сыт ищIэнт Къалэгуащэ?
Щежьэжым Жантемыр,
икIи темыгушхуащэу,
ныжреIэ мыр:
«Тхьэ сымыщIэ… гъуэгуанэ
узэрытехьэр… Iыхь…
Хъуххэнум мы зэм къанэ…
Си щхьэм тезмыщIэ дзыхь…»
ЛIы зи къару илъыгъуэр
и фэкъум шэсат;
къикIуэту емысам,
щуIэгъэм игу хуэмыгъуэу:
— Умыдзыхэт уэ, Гуащэ!
Мы зэм сымыгувэу
къэзгъэзэн си гуращи.
Сегъажьэт угуфIэу!
И дзэлыфэр итIами,
игукIэ къигъыкIыу,
Къалэгуащэ щытаи
Жантемыр илъагъухукIэ.
ЛIыр мэзыжьым щигъэпщкIум,
и нэпсыр къыфIыщIэкIыу,
хуэмурэ унэм щIохьэж:
«Псори дыщогугъ Тхьэм…»
V
ГуитIщхьитI ищIами щакIуэр
Къалэгуащэ и псалъэм,
ар и гъуэгу тету макIуэ,
къитIэсэнщ тхьэмахуэ пIалъэм.
КъелъэIуат зы жылагъуэ:
«Къытлъишащ зы мыщэжьи,
къытхуэпхутэм и лъагъуэр,
тхуэбукIтэм бэлацэжьыр!
Ишхми дыдэкIуатэрт,
гъэр хъуамэ, гъавэр тфIеутэ,
мэзырщ и зыгъэпщкIупIэр,
зы къимыкI — хьэр едуштми!»
Анэ е абы щIэф
зымыгъэхутыкъуэу къэсар,
дауи, щIэупщIэнт:
«Хъу хьэмэ бзы ар?»
— «Тхьэ пхуэтIуэни хъукIэ!
ИкIи щхьэзакъуэщ сэхъуар.
Армыраи зэрыхъукIар
а делэ дыдэ хъуар!»
… ГуитIщхьитI ищIами щакIуэр
Къалэгуащэ и псалъэм,
ар и гъуэгу тету макIуэ,
къитIэсэнщ тхьэмахуэ пIалъэм…
VI
— Мамэ, къэщIэж! Мамэ, къэщIэж!
— Сыт къэсщIэжынур, ан-на?..
— КъэщIэж!
— Уэ фIыуэ сыкъэплъагъур пэж?
— Ан-на…
— Ар пэжмэ, къэщIэж!
— Сэ нобэ…
— Сыт… уэ нобэ?..
— Илъэс пщыкIутху срокъу сэ нобэ!
— Тхьэ пэжтэм, тобэ!
VII
Дядэм егъэпщкIу,
егъэпщкIу спэIэщIэу
и фочи и ши.
Нобэм къэсыху хуит сызыхуищIыр
зы закъуэщ — и шырщ.
«Шыр псафэ шэ» — аращ
къыслъысыр.
Апхуэдэ защIэу
илъэс пщыкIутхум къриубыдэу
къокIуэкI си гъащIэр…
Зэ умыпIащIэ, усабийщ уэ —
аращ зэхэсхыр.
Иджы фэ сыкъэвгъэувыIэфи —
си Iуэхуи!
Нобэ илъэс… мыр сыт мы слъагъур?
Уа-а… щыхь шыри!
Мы щIыIэ махуэм… Ар пIыщIауэ,
ищIэжкъым зыри.
«ЩIэжьейр сабийщ» — жиIакъэ дядэм.
Сабийщ мы цIыкIури.
Ей, си къуэш цIыкIу, къакIуэ мыбыкIэ,
Адэ умыкIуэ.
Мамэ жесIэнщи, пIапIу хуабэ
сэ уезгъэфэнкъэ!
ИтIанэ уянэр, дызэгъусэу,
дэ къэтлъыхъуэнкъэ!
— Мамэ, къыщIэкI! Мы къэзгъуэтам
къеплъыт щIэхыу!
Мамэ, къыщIэкI, шэ хуабэ фалъи
къыздыщIэхи!
VIII
Бгъашхэри содэ, бгъэхуабэри содэ,
сэ сымыдэжыр узэрыщIэпхъуарщ.
Си гущIагъщIэлъу си щIалэ закъуэр,
сэ сыкъэбгъанэу, дэнэ уздэкIуар?
«Зэ», «иджыпсту», «щIэжьейщ ар»,
«гузэвэгъуэр
зытелъ и анэр сэ згъэгуфIэжынщ».
Ар содэ, тIасэ, ауэ сыхьэт дапщэ
хъуауэ сыщыт куэбжэпэм,
хуэдэу сын?
Къэзгубзыгъыжыр пэжмэ,
къулъшыкъушхуэт…
Абы къыщыщIэдзауэ дапщэ щIа?
ЛIыр къыдыхьэжмэ,
сыт абы жесIэнур?
Сыт, си псэ закъуэ,
сыт мы къызэпщIар?
Сыппэплъэурэ хъуаи
пшапэ зэхэуэгъуэ.
Сыт си Iэмал, согуIэри сыщытщ.
«УмыкIуэ» жысIэкIэ — укъэувыIэнут?
Щыхь шырым янэр анэщ,
сэ — сытыт?
Щхьэи делэ сыхъужат си жьыщхьэ:
уи гъусэу щхьэ сынемыжьарэт сэ!..
Е — уи кIэр хуабэ щIыкIэ къуажэм
сыдэлъадэу…
Упсэууэ укъысIэрыхьэжми зэ!..
IX
Iэщхьэ пцIанэу къызэрыщIэжауэ,
маплъэ, мэгуIэр Къалэгуащэ.
ЩIыIэм игъэдыкъми, имыщIэжу —
мафIэр къридзащи, ес и кIуэцIыр.
Щыхуэмышэчыжым — зэуэ зречри —
мэзым хуожэ, джалэ-къэтэджыжу.
— Щэлэуат! — мэкIий анэ
тхьэмыщкIэр. —
Щэлэ-уа-ат!! — и макъым
къимыкIыжу.
ЕтIуанэ махуэм, хьэдэкъуаншэу,
уэсым хэщтыхьауэ къагъуэтыж.
Къызэхуосри, зыр зым дэIэпыкъуу,
хьэдэр зей унагъуэм къыхуахьыж.
Зыкъаплъыхьмэ, пщIантIэм зыри
дэскъым,
бжэуэ яIэр IугъэузэщIыкIащ.
— Жантемыр къэтыхэщ, ауэ щIалэр…
ЖаIэнур ямыщIэу нэху къекIащ.
Жантемыр лъыхъуэну ежьа гупыр,
щакIуэр ямыгъуэту, къэкIуэжат.
«Мыщэ йощэри ар щIэтщ мэз
гуэрым» —
хъыбару къаIэрыхьар арат.
Хьэдэр щыбгъэлъынт?
Ещанэ махуэм
ар, зыхуей хуагъазэри, щIалъхьэж.
— Дыкъэплъэнщ дэ,
зэ зыгуэр къэкIуэжмэ…
Сыт ящIэнт, мэкIуэж и унэ щхьэж.
Абы и ужькIэ махуищ дэкIауэ
хъыбар къоIу, зыгуэрым жиIэжауэ:
щыхь шыр цIыкIу иIыгъыу
зы щIалэщIэ
мэзым зэрыхуэкIуэр ялъэгъуауэ…
X
ЕмытIысэхыу, илъэситIкIэ
лъыхъуащ и щIалэм Жантемыр.
ИкIэм-икIэжым, къекIуэлIэжри,
Моуэ жиIащ: «Алыхь Iэмырщ.
КъэзмыкIухьарэ щымыгъуазэу
зы къуажи, жыли щымыIэж.
Зы мэз е чыцэ къэзмыгъанэу
лъахэр щIэспщытыкIари пэжщ.
СызыIуплъынщ, зэ сепсыхынщи,
Унэм сыщыпэплъэнщ мы зэм.
Хэт ищIэрэ, дунейм тетыжмэ,
и хъыбар гуэр къэIунщ зэмзэм…»
ЖиIами — дэнэт: дэмысыфу,
аргуэру шэсри ежьащ,
иджыри зы илъэс лъыхъуауэ,
ерагъыу зекIуэу къэкIуэжащ.
Адыгэм жаIэ: «ЩIыр зэгуэхури,
ар я зэхуакум дэкIуэдащ».
Апхуэдэ дыдэт Щэлэуатри —
дунейм тетаи-темытаи.
XI
Зэгуэрым, гъатхэр къихьагъащIэу,
ПщIантIэкум иту Жантемыр,
Мэзыжьым здэплъэм, къэуIэбжьауэ:
— Мы слъагъур, ди Тхьэ, сыт…
сыт мыр?…
Еплъыпэмэ, хуэнэкIуэпакIуэу
Зы щыхьтанэфI къыхуокIуэ
куэбжэм,
Ещхьи дэкIауэ къыдыхьэжым…
Сакъыпэу IуегъэкIуэтри набжэр,
Къыдохьэ пщIантIэм,
къэбэкъуэжмэ
тхуэ-хэ,
Жантемыр здэщыт дыдэм
къэсынущ.
Танэр, къоувыIэжри,
щытщ тIэкIурэ, зиплъыхьу,
къожьэжри,
(иджы хуэм дыдэущ къызэрыкIуэр),
и пащхьэ дыдэм къыщоувыIэ,
нэхъу-нэхъууи и нэм къыщIоплъэ,
мыдрейри танэм и нэм щIоплъэ…
А напIэзыпIэм, быхъ жимыIэу,
къызэфIомахэри къоджалэ.
Танэр,
джэлам хуемыплъэкIыххэу,
къыфIэмыIуэху-къыфIэмыIуэхуу,
зегъазэри,
йожьэж хуэм дыдэу,
апхуэдэуи, сакъыпэу набжэр
IуегъэкIуэтыжри,
мэзым хуокIуэ…
XII
Къуажэбгъум, мэзым хуэплъэ
щIыкIэу,
щытщ Жантемыр и унэ цIыкIур.
Унэбжэр IугъэузэщIыкIауэ
ялъагъу, хэт блэкIми, куэд щIауэ.
Ялъагъу: лIыжь цIыкIуи, бэлэбанэу,
щIохьэж дакъикъэм, етIуанэм
КъыщIож ар, пIащIэу,
носри куэбжэм,
унэм носыж, зэрынэсыжуи,
къыщIегъэзыкI, носыж ар куэбжэм,
арыххэу къегъэзэж унэбжэм…
Унэм щIохьэжри, йоплъ, зэфIэту,
и Къалэгуащэ и сурэтым.
КъыщIокIри пIащIэу, мажэ куэбжэм:
пщIэнукъым, Щэлэуат къэкIуэжмэ…
Зэт… хэт мо чыцэм къыхэкIауэ
а къакIуэр, занщIэу къиунэтIауэ?
Елъагъу, и пащхьэм къит нэхъей:
нэ фIыцIэ, нэ пIащитI нэщхъей.
Ар Щэлэуатщ, и щIалэрщ, дауи!..
Хьэуэ… Ар Щэлэуаткъым… хьэуэ…
Зэм Щэлэуат, зэми щыхь танэр;
зэм зыр елъагъу, зэм — етIуанэр.
ГъуэрыгъуапщкIуэ къыдэджэгу
ярей:
зэм зым зегъэпщкIу, зэм адрейм.
Ауэ мыхъейуэ и пащхьэ къитыр —
нэщхъей нэ фIыцIэ, нэ пIащитIырщ…
2000 гъэ
