Гъуэгуанэ дахэ
Мы гъэм илъэс 60 ирокъу КъБКъУ-м япэ IэщIагъэлI гупыр къызэрыщIигъэкIрэ. Тхыдэм и дежкIэ ар зэман кIыхькъым, ауэ цIыху гъащIэм ехьэлIауэ мащIэкъым. ЕгъэджакIуэ IэщIагъэр яIэу университетыр 1958 гъэм къэзыухахэм ящыщ зы гупым я гъащIэмрэ лэжьыгъэмрэ ятеухуащ си тхыгъэр.
Зыгуэр къызгурыIуэ сызэрыхъурэ кхъухьлъатэзехуэ IэщIагъэм сехъуапсэрт сэ. Налшык дэт педучилищэр 1953 гъэм къэзуха нэужь, дзэ кхъухьлъатэзехуэхэр щагъэхьэзыру Харьков къалэ пэмыжыжьэу щыIэ еджапIэм сыкIуэри экзаменхэр хъарзынэу стат, арщхьэкIэ ди анэм хуабжьу къызэрехьэлъэкIыр си гум жагъуэу илъти, сыщытепыIэртэкъым. Ди адэр Хэку зауэшхуэм хэкIуэдат, ди анэр гугъу къыддехьу дипIырт. Зэкъуэшищыр дригъаджэрт, хъыджэбзитIыр нэхъыжьти, ахэр унэ ихьахэт. А псор зэпэслъытри, ди щIыналъэм сыкъэкIуэжауэ щытащ. Махуэл дэзмыхыу си тхылъхэр Къэбэрдей пединститутым схьащ, тхыдэмкIэ факультетым сыщIэтIысхьэн мурад сиIэу.
Дэфтэрхэр къэзыщтэ комиссэм зэрыщIэтIысхьэ лъэхъэнэм сыкъыкIэрыхуауэ къызжиIауэ сыщыту, зы лIы Iув хэщIыха, и щхьэц натIэр икIауэ къыщIыхьащ пэшым. Абы упщIэ гуэрхэмкIэ зыхуигъэзащ документхэр Iызых хъыджэбз лъагъугъуафIэм. ЩыщIэкIыжым хъыджэбзым абы жриIащ си Iуэху зытетыр. Ар къызэупщIащ сыкъыщIыкIэрыхуам и щхьэусыгъуэмкIэ икIи гупсэхуу къедэIуащ си Iуэхур къызэрекIуэкIам. Си тхылъыр сIахыу еплъа нэужь, сыарэзымэ, адыгэ школхэм урысыбзэмрэ литературэмрэ щезыгъэджынухэр щагъэхьэзыр къудамэм экзамен щызытыну етIуанэ гупым сыхригъэтхэну жиIащ. Сэ абыкIэ арэзы сыхъуащ. Апхуэдиз гулъытэ къысхуэзыщIа лIыр, къызэрыщIэкIамкIэ, институтым и унафэщI ЖьэкIэмыхъу Тузерт, къэзыщтэ комиссэм и секретарь хъыджэбзыр Сэхъу КIулэт.
ФокIадэм и 1-м япэ лекцэм сыщыщIыхьам, сызыхэхуа гупым сцIыхуу зыри яхэттэкъым. Ауэ зэман кIэщIым къэтщIащ хэт дэнэ къикIами, хэтхэ ящыщми. Ди курсым щIэс щIалэ цIыкIухэр тIощIым нэсырт, хъыджэбз цIыкIухэр зытIущкIэ нэхъ мащIэт. Нэхъыбэу къыщIэтIысхьар Нартан щыщхэт: ДыщэкI Катя, Жамбэч Мэби, Къардэн Борис, Къущхьэ Нарт, Кролевец Рае, Тенджыз Женя, Хьэгъэбанэ Розэ сымэ. Псыгуэнсу щыщхэт Безыр Билал, Дзыгъур Зырамыку, Лъостэн Хьэзрит, Темыржан Владимир, Унэгъэс Мухьэрбий, Хъай Владимир. Къуэгъулъкъуей къикIахэт Абазэ Жанджэрий, Мэрзей Борис, Ержыб Аслъэн сымэ, адрейхэр къуажэ зырызхэм дыщыщт.
Япэ махуэм щыщIэдзауэ дэ дымыхьэулейуэ, дымыщхьэхыу дызэреджэн хуейр фIыуэ къыдгуригъэIуащ факультетым и декан Пипинис Владислав Феликс и къуэм. Абы и ущиехэм дытетащ еджапIэр къэдухыху.
Хуабжьу къыдэгугъуу драгъэджащ урысыбзэмрэ литературэмкIэ Апажэ Мухьэмэд, КIуэкIуэ Джэмалдин, АбытIэ Мухьэб, Къардэн Бубэ, Сокъур Мусэрбий, Къасым ФатIимэ, Пипинис Владислав, Квитинский Николай, Бычков Дмитрий, Великановэ Раисэ, Бабайцевэ Верэ, Яковленкэ Галинэ, Воронковэ Еленэ, Алиев Умар, тхыдэ, политикэ предметхэмкIэ Петросян Гурген, Гуревич Ной, Вэрокъуэ Iэбу, Сэбаншы Хьэжсет сымэ, нэгъуэщIхэми. Дэтхэнэ зыри дэркIэ щапхъэт, щIэныгъэ куу зиIэхэт, ахэр я къару емыблэжу, гъэщIэгъуэну, удихьэхыу, купщIэ хэлъу лекцэхэм къытхуеджэрт. Лекцэ нэужьхэм, зэманыр къамылъытэу, дымыщIэхэмкIэ дэIэпыкъуэгъу хъурт.
А зэманым институтым факультету щы иIэу арат: тхыдэмрэ филологиемкIэ, физикэмрэ математикэмкIэ, химиемрэ биологиемкIэ. Зэман кIэщIым щIэныгъэ куу къытхуэмыгъэлъэгъуами, ди гупыр хьэл-щэн тэмэмкIэ, зэкъуэтыныгъэкIэ, еджэным егугъунымкIэ институтым и адрей студентхэм дакъыхэщ хъуат. Абы къыхэкIкIэ ди лэжьыгъэри пщIэншэу кIуэдакъым. Япэ курсым куэдым стипендие къахуэмыхьами, етIуанэ курсым щыщIэдзауэ къэдухыху стипендие къэзымыхьу гупым къыхэкIар зырызыхэтт. Абы щыгъуи «3» къэпхьамэ, ар къуатыртэкъым.
ФIырэ фIы дыдэу еджэхэм ящыщт Темыржан Владимир, Унэгъэс Мухьэрбий, Ержыб Аслъэн, Иуаныкъуэ Нурбий, Къумахуэ Мухьэрбий, Сыхьэ Рае, Хьэмгъуокъу ФатIимэ сымэ, нэгъуэщIхэри. Локъуэ Марие Сталиным и цIэкIэ яту щыта стипендиер къихьырт. Еджэным къыдэкIуэу, ди курсым щыщ студент куэд институтым щекIуэкI жылагъуэ гъащIэм хэтащ, институтым, факультетым я комсомол, профсоюз комитетхэм, щапхъэ дахэ къыщагъэлъагъуэу.
ИлъэсыщIэр, Май, Октябрь махуэшхуэхэр дызэгъусэу едгъэкIуэкIырт. Iэнэм фадэ темыту, дыкъафэу, уэрэд жытIэу дызэхэст. Ди еджэныр зэтеубла хъуа иужь, дэ спортымкIэ секцэ зэмылIэужьыгъуэхэм дыхыхьащ икIи абыхэм мыIейуэ зыкъыщыдгъэлъэгъуащ. Атлетикэ псынщIэмкIэ нэхъ ехъулIэныгъэ зиIахэм дащыщт сэ, Ержыб Аслъэн, Дыгъужь Хьэсэн сымэ.
Колхозхэм нартыху, кIэртIоф къехьэлIэжынымкIэ, мэкъумылэ гъэхьэзырынымкIэ дэIэпыкъуэгъу дыхъуу щытащ зы илъэс къэмынэу. А зэманыр иджыри гугъути, дыздашэ хозяйствэхэм дызыщIэлъын яIэтэкъым, шхынкIи дахэ-дахэу къызэгъэпэща дыхъуртэкъым. Ди псэупIэу щытыр Iэщыр Дзэлыкъуэ, Къущхьэхъу хъупIэхэм къикIыжмэ, къызытехьэжыну фермэхэрт. Шхалъэм хьэуазэ дэтлъхьэрти абы дыхэлът, ди шхыныгъуэр кIэртIоф гъэварэ шэрэт, ауэ абы щхьэкIэ тхьэусыхэ къытхэттэкъым. ДыздэщыIэ колхозхэм я правленэхэм зэфIэдгъэкIа лэжьыгъэхэм папщIэ фIыщIэ къыщытхуамыщI, щытхъу тхылъхэр институтым къыщрамыгъэхь къэхъуакъым.
Дэ апхуэдэу жыджэру дыхэтащ ЩIыщIэм гъавэр къыщехьэлIэжыным теухуауэ ВЛКСМ-м и ЦК-м къэралым и щIалэгъуа- лэм зэрызахуигъэзам. 1956 — 1957 гъэхэм ди курсым щыщу щIалэ 11 щапхъэ къэдгъэлъагъуэу дыщылэжьащ Акмолинскэ областу щытам хыхьэ Вишневский районым и «Нововладимирский» колхозым. Гъавэр Iузыхыж комбайнёрхэм я дэIэпыкъуэгъуу щIалэ цIыкIухэр, хъыджэбз цIыкIухэр хьэуазэ къигъэдзу дылэжьащ. Иныкъуэхэр гъавэр щагъэкъабзэ хьэмым, мэкъумылэ щагъэхьэзыр бригадэхэм щыIащ. Дэтхэнэ зыми и махуэ къалэныр процент 200 — 300-кIэ дгъэзащIэу дылэжьащ. 1957 гъэм аргуэру комсомолым и жэрдэмкIэ а область дыдэм и «Ижевский» совхозым дыщылэжьащ. Гъавэр Iутхыжащ, мэкъумылэ дгъэхьэзыращ, Iэщ псэуалъэ тщIащ.
Ди лэжьыгъэфIым папщIэ СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым студент гупышхуэм къытхуигъэфэщащ «ЩIыщIэ-хэр къызэраIэтам папщIэ» медалыр, нэгъуэщIхэм ВЛКСМ-м и ЦК-м и дамыгъэхэр, Къэзахъ ССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и щытхъу тхылъхэр къратащ. Абы нэмыкIуахэри ауэ щысакъым, ахэри я къуажэ колхозхэм щылэжьащ. Ди курсэгъу Къардэн Борис комсомол щIалэгъуалэ звено къызэригъэпэщу Нартан колхозым и Iэщым папщIэ мэкъумылэ куэд зэригъэхьэзырам къыхэкIыу, 1957 гъэм Мэзкуу щекIуэкIа дунейпсо фестивалым ягъэкIуауэ щытащ.
Ди гупыр сытым дежи щэбэт щIыхьэхухэм къахэжаныкIыу щытащ. 1958 гъэм и гъатхэм студентхэм егъэджакIуэхэр ди гъусэу хэтсауэ щытащ иджы университетым и гупэм ит парк цIыкIум ит жыгхэр. А лэжьыгъэм папщIэ ректоратым фIыщIэ тхылъ зыхуигъэфэщахэм ди гупри хэтащ. Махуэшхуэхэм деж екIуэкIыну демонстрацэм и япэ сатырым дагъэувырт ди курсыр, къэрал унафэщIхэм я сурэтхэр тхьыну къытхуагъэфащэрт.
1957 гъэм институтыр универститет ящIри, ди еджэныгъэм зы илъэс къыпащауэ щытащ. Абы и япэ ректору къытхуагъэкIуа Бэрбэч ХьэтIутIэ псынщIэу нэIуасэ зыкъытхуищIащ, гъащIэм, лэжьыгъэм ятеухуауэ псалъэ дахэ куэд къыджиIащ. А илъэсым дэ тлъэгъуащ университетыр лъэ быдэкIэ увын папщIэ ХьэтIутIэ лэжьыгъэу иригъэкIуэкIар зыхуэдизым. Хуэфащэщ Бэрбэчым и цIэр нобэ ди университетым зэрызэрихьэр.
Университетыр къызэрыдухам теухуауэ гуфIэгъуэ пщыхьэщхьэр щекIуэкIым дипломхэр къыдитурэ, Бэрбэчым къыджиIа псалъэ Iущхэр, IэфIхэр, чэнджэщхэр гъуэгу гъуэмылэ тхуэхъуауэ жыпIэ хъунущ абы япэу къыщIэкIа гупым. Дэ псори Къэбэрдей-Балъкъэрым и къуажэ школхэм дыщылэжьэну дагъэкIуащ. Университетыр щIэт, абы щIэныгъэ куу зиIэ лэжьа-кIуэ иIэн хуейт. Абы къыхэкIкIэ ди курсэгъухэу Джатэгъэжь Владимир — Баку, Иуаныкъуэ Нурбий — Мэзкуу, Темыржан Владимир — Ленинград аспирантурэхэм ягъэкIуахэщ.
Дэнэ щIыпIэ щымылэжьами, си курсэгъухэр лэжьыгъэм егугъуу, хьэлэлу бгъэдэтащ. Сабий мащIэкъым абыхэм гъуэгу пэжым лъэ быдэкIэ трагъэувар. Хэт дэнэ щымылажьэми, щIэх-щIэхыурэ ди хъыбар зэрыщIэу дыщытщ, нэщхъеягъуэхэри гуфIэгъуэхэри зэдыдогуэш. Къызэрыдухрэ илъэси 10, 20, 30 щыхъухэм дызэхуэзащ.
Си курсэгъухэм къахэкIащ я лэжьыгъэфIхэм папщIэ къэрал дамыгъэхэр зратахэр, цIэ лъапIэхэр зыфIащахэр. Абыхэм ящыщщ Къущхьэ Нарт, Тенджыз Женя, Пщынокъуэ Маржэнэт, Сыхьэ Рае, Къумахуэ Мухьэрбий, Лъостэн Хьэзрит, Хъай Владимир, Унэгъэс Мухьэрбий, Шыхъуэ СулътIан, Локъуэ Марие, Ержыб Аслъэн, нэгъуэщIхэри. Си курсэгъуу щытахэм ящыщу Къумахуэ Мухьэрбий, Унэгъэс Мухьэрбий, Хъай Владимир, Локъуэ Марие, Кролевец Рае, Шыхъуэ СулътIан сымэ, сэ илъэс куэдкIэ дылэжьащ еджапIэхэм я унафэщIхэу. Сихьэ Рае, Пщынокъуэ Маржэнэт, Дыгъужь Хьэсэн сымэ еджапIэхэм я унафэщIхэм я къуэдзэу щытащ.
Зэдеджахэм къытхэкIащ совет, парт, хозяйственнэ органхэм щылэжьахэри. Абыхэм ящыщщ Аруан районым хыхьэ «Бэтэх» совхозым зэман кIыхькIэ и директору, иужькIэ Налшык лы комбинатым и унафэщIым и къуэдзэу лэжьа Мэрзей Борис, Псыгуэнсу еджапIэм и директору, Аруан райисполкомым щэнхабзэмкIэ и къудамэм и унафэщIу, Налшык Макъамэ театрым и директору куэдрэ лэжьа Локъуэ Марие, Налшык къалэ исполкомым и инструктору щыта Абазэ Жанджэрий, Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыпIэ промышленностымкIэ и министерствэм кадрхэмкIэ и къудамэм и унафэщIу щыта Мэкъуауэ СэIимэт, КъБР-м ЩэнхабзэмкIэ и министерствэм кинофикацэмкIэ и къудамэм и унафэщIу лэжьа Бицу Михаил, Къэбэрдей-Балъкъэрым и МВД-м и къудамэм и унафэщIу лэжьа Къардэн Борис сымэ, нэгъуэщIхэри. Сэ Джэрмэншык еджапIэм илъэс 22-кIэ сыщылэжьащ, абы щыщу илъэси 5-р завучу, илъэс 12-р директору, 1979 — 1991 гъэхэм «Джэрмэншык» колхозым и парт организацэм и унафэщIу, 1991 — 1997 гъэхэм колхоз тхьэмадэм и дэIэпыкъуэгъуу сыщытащ. 1997 гъэм къыщыщIэдзауэ къуажэм и ветераным я советым и тхьэмадэу солажьэ. Джэрмэншык къуажэм и тхы- дэм теухуа тхылъ зыбжанэ си къалэмыпэм къыпыкIащ.
Апхуэдэу зэдеджахэр дрогушхуэ икIи дропагэ дэ къытхэкIа еджагъэшхуэ-хэм. Апхуэдэхэщ философие щIэныгъэхэм я доктор, профессор, КъБКъУ-м и кафедрэм и унафэщI, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием и академик Джатэгъэжь Владимир, бзэ щIэныгъэхэм я кандидат Иуаныкъуэ Нурбий, экономикэ щIэныгъэхэм я кандидат, Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэмкIэ и институтым экономикэмкIэ и къудамэм и унафэщIу куэдрэ щылэжьа, УФ-м и Къэрал Думэм и депутату щыта Темыржан Владимир, педагогикэ щIэныгъэхэм я кандидат, Къэбэрдей-Балъкъэрым щIэныгъэмкIэ и министрым и къуэдзэу куэдрэ лэжьа, еджакIуэхэр зэреджэ тхылъ куэд зи Iэдакъэ къыщIэкIа Ержыб Аслъэн сымэ.
Си курсэгъухэм гъащIэм гъуэгу тэмэм щыпхашащ, дэтхэнэми унагъуэ тэмэми игъуэтащ. Ауэ гъащIэр гъащIэщ, ар зыми къыхуэгъэувыIэркъым, абы гуфIэгъуи нэщхъеягъуи къыхокI. Ди жагъуэ зэрыхъущи, нобэ псэууэ дыкъэнар зэдеджахэм ящыщу цIыхуи 8 къудейщ. Дунейм ехыжа-хэр жэнэткIэ Тхьэм игъэгуфIэ.
Дэ фIыуэ тлъагъу, ди щIалэгъуэм и Iыхьэ нэхъыщхьэр щыдгъэкIуа, щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ щызэдгъэгъуэта еджапIэ лъапIэм зы илъэсым нэхърэ къыкIэлъыкIуэ илъэсым зиужь зэпытщ. Унивеститетыр нэхъри езыгъэфIэкIуа, илъэс 20-кIэ абы и ректору лэжьа, иджы абы и президент Къарэмырзэ Барэсбий си еджакIуэу зэрыщытам срогуфIэ икIи срогушхуэ.
Нобэ ди университетыр гъащIэм лъэ быдэкIэ хэуващ, зиужьащ абы сыт и лъэныкъуэкIи, IэщIагъэ, щIэныгъэ зэмылIэужьыгъэ куэдым щIэблэр хурегъаджэ икIи иригъэкIуэкI лэжьыгъэм папщIэ къэрал дамыгъэри къыхуагъэфэщащ. Дыхуейщ абы и ехъулIэныгъэхэм иджыри хигъэхъуэну.
ЛIУП Нурхьэлий.
Джэрмэншык къуажэ
