Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Гупсысэр – псалъэкIэ
ГукъэкIыжхэр
Фи Хэкум ноби ситщ. Фи деж зыщысплъыхьынкIэ срикъуркъым. Си гугъэнтэкъым гукъэкIыжхэм апхуэдиз щэху фхэлъу. Къытезгъэзэжурэ мызэ-мытIэу сывблэкIаи хуэдэщ. ИтIани, сыкъэкIуэху щIэ гуэрхэр, нэхъапэм фщызмылъэгъуа телъыджэхэр къызыкъувопхъуэт. ЛъащIэ имыIэу ара фи пхъуантэм? Е, сызыпэмыплъа хъыбар куэдыIуэ зэуэ къыстефтхъуэмэ, уIэгъэ зи куэд гум зэрыхуэмышэчынур къывгурыIуэрэ? Ара си къэкIуэгъуэ къэс хъыбарыщIэ гуэр къыщIызэвутIыпщыр? Хьэуэ, фэ зыгуэр вдэзгъуэу аракъым. Уеблэмэ, псэм апхуэдизкIэ фыкъоIэфIэкIри, сызыщыщ зэманри сIэщIэгъупщыкIыжурэ сыфхэджэразэу сыщыфхэгъуэщэжыр нэхъыбэщ. Фы-зэрыблэкIар е фыкъызэрызгъэнар къыспкърошэсэжри… Аракъэ сызыукIыр?! Сэ нэгъазэ сызэримыIэри фэ фызэрызэзмышэлIэжыфынури къызгуроIуэри, блэкIам сыхуозэш. СыхуэзэшкIи къигъэзэжынукъым абы. Сэлам дыди къызимыхыжу ежьэжащ…
Хуэмурэ фызоутIыпщыж. ЗыфщызогъэпщкIу. ГъащIэм сыхокIуэтэж. Сесэжи хуэдэщ. Ауэ итIани сыфхуэныкъуэ мэхъу, фысхуолIэри, фи лъыхъуакIуэ сыножьэж. СыфкIэлъоIэбэ. СыфкIэлъопIастхъэ. Фэри ффIэфIыпсу фыкъыслъохьэ. СызэщIывоIулIэ, си гъащIэм зыкъыхывоутхыпщIэ, фи гупсысэр къыстывоунащIэ.
Сыщыфхузэгуэп къысхуохуэ куэдрэ. Ауэ екIуэлIапIэншэ сыхъуа, гуитIщхьитIыгъэм и къапхъэным сриубыда нэужь, згъуэтыжыр фэращ. Фэращ сызэкIуалIэр, сызэжалIэр. Сытывогъэуж, фыкъызодэхэщIэж, си нэпсыр схуволъэщIыж. Апхуэдэхэм деж согупсыс: сыту фIыщэу фызиIэт гукъэкIыжхэр! Си гум щызэтрихьа гуныкъуэгъуэхэри а гупсысэм лъэныкъуэкIэ ирегъэкIуэтэкIыж.
Гугъуэт Заремэ.
Гъатхэм и лэгъупыкъу
КъБР-м ЩэнхабзэмкIэ и фондым, хабзэ дахэ хъуауэ, илъэс къэс утыку къыщрахьэ «Гъатхэм и лэгъупыкъу» гъэлъэгъуэныгъэр мы махуэхэм къызэIуахащ. ЦIыхубзхэм я дунейпсо махуэм ирихьэлIэу Къэбэрдей-Балъкъэрым и сурэтыщI бзылъхугъэхэм я IэдакъэщIэкIхэр налшыкдэсхэмрэ абы и хьэщIэхэмрэ ирагъэлъагъу, езыхэми я гукъыдэжыр къаIэт. Абыхэм ехъуэхъуну хуей цIыхухъухэм я дежкIи гъэлъэгъуэныгъэр хэкIыпIэфIщ, сурэтыщI бзылъхугъэхэм зэуэ псоми псалъэ гуапэ яжепIэныр сыт и уасэ!
Япэ хъуэхъу псалъэр жиIэну лъысащ зэIущIэр езыгъэкIуэкIа, КъБР-м и СурэтыщIхэм я зэгухьэныгъэм и правленэм и тхьэмадэ Темыркъан Геннадий. Ар зи унафэщI IуэхущIапIэм щылажьэу зи махуэр зыгъэлъапIэхэм абы яритащ мимозэ удз дахэм и къудамэ гъэгъаибэ зырыз.
АдэкIэ къэпсэлъапIэр хуит хуащIащ КъБР-м щэнхабзэмкIэ и министру илъэс куэдкIэ щыта Ефэнды Джылахъстэн, ЦIыхум и хуитыныгъэр хъумэнымкIэ уполномоченнэу КъБР-м щыIэ Зумакулов Борис, Художественнэ школым и унафэщI Зэхъуэхъу Валерэ, Налшык къалэм и ЦIыхубз советым и унафэщI Дыджэш Лидэ (розэ дахэхэри бзылъхугъэхэм яритащ), СурэтыщIхэм я зэгухьэныгъэм жэуап зыхь и секретарь Сындыку Нелли, сурэтыщI Абей Iэсият, искусствовед Леонтьевэ Нинэ, нэгъуэщIхэми. ЦIыхухъухэр гуапэу тепсэлъыхьащ анэхэм, шыпхъухэм, щхьэгъусэхэм я махуэшхуэм, абыхэм лIыгъэрэ зэфIэкIыу гъащIэм къыщагъэлъагъуэм, ахэр хэмыту я дунейр нэгум къызэрыщIамыгъэхьэфым. Гъатхэпэм и 8-м хуэдэу щIэращIэу, дахэу, гуапэу ахэр псэуну, ехъулIэныгъэ я лэжьыгъэм дяпэкIи щаIэну ехъуэхъуащ.
«Унэгуащэм» и къалэныр игъэзащIэу къэпсэлъащ КъБР-м ЩэнхабзэмкIэ и фондым и унафэщIым и къуэдзэ Хъымбэзэр Агнессэ. Абы жиIащ фондым къекIуалIэхэми и цIыхугъэхэми сурэтыщI бзылъхугъэхэм я IэдакъэщIэкIхэр зэрафIэгъэщIэгъуэныр, еплъ пэтми зэрызыщамыгъэнщIыр.
— Сэ сринасыпыфIэщ мазэрэ ныкъуэ зэманым къриубыдэу мы дахагъэм и курыкупсэм сызэрыхэсынум, махуэ къэс ахэр зэрыслъагъунум, — жиIащ Агнессэ.
СурэтыщI 18-м я IэдакъэщIэкIхэм ягъэщIэрэщIащ пэшым и блынхэр. Абыхэм зэм уэрам зэв цIыкIухэм удашэ, пщIантIэм дэт къаз шырхэм ухагъаплъэ, зэми бзылъхугъэм и щIасэ удз гъэгъа зэмыфэгъухэм «зыхыуагъэгъэпскIыхь». Мазэгъуэ жэщ гуакIуэм ухэту жылэр къызыхыбокIухь, нэхугъэм ухуокIуэ… Аргуэру зэ ди нэгу щIокI сурэтыщI гъуазджэмрэ макъамэмрэ зэрызэщIэжьыуэр, IэпщIэлъапщIагъэм къыхуигъэщIа цIыхухэм удз гъэгъам и мэ гурыхьыр зыхыуагъа- щIэ.
«Гъатхэм и лэгъупыкъу» гъэлъэгъуэныгъэм хэт сурэтхэм я цIэхэми куэд къыбжаIэ: «МыIэрысей», «Гъатхэ» (зыщIар Абей Iэсиятщ), «Пщыхьэщхьэ» (Аккизовэ Сиярэ), «… гум илъ щэхур…» (Аккизовэ Имарэ), «Анэмрэ сабиймрэ» (Бейтыгъуэн Людмилэ), «Удз гъэгъахэмрэ пхъэщхьэмыщхьэхэмрэ» (Болэт Людмилэ), «Къазхэр», «Орхидея» (Пак Галинэ), «Красивый» уэрамдэкIыр», «Тюльпан гъуэжьхэр» (Пак Софья), «Гъатхэм и бэуэкIэр», «Сэхуран» (Зеленская Юлие), «Хризантемэхэр» (Иванниковэ Ольгэ), «Хы Iуфэм деж щалъэгъуа пщIыхь» (Ерчэн Ольгэ), нэгъуэщIхэри. Мамоновэ Светланэ и лэжьыгъэхэу пэш цIыкIум щхьэхуэу щагъэлъагъуэри махуэш-хуэм и гупсысэм куэдкIэ пэджэжырт.
ИСТЭПАН Залинэ.
Къуажэхьхэр
Жыг дакъэкъым, пхъэ къэбкъым
Ди гуэн цIыкIу лы изщ.
Ди къуакIэ дамэкъуэ шыхьа дэлъщ.
Жыг дакъэкъым, пхъэ къэбкъым, зегъэкъри щылъщ.
Жыг зылъахъэу лъахъэбжьэншэ.
ЗэкъуэшипщIым джэдыгуитI ящыгъщ.
Жэуапхэр: Iэпхъуалъэ. ТхьэкIумэкIыхь. Щхьэхынэ. Лъэнтхъуий. IэлъитI.
ФIыщIэ
Си нысэхэм хуэдэ щыIэкъым
«ЦIыхум и цIэр езым зыфIещыж», — жиIащ пасэрейм. Апхуэдэу я хьэл-щэнкIэ, я дуней тетыкIэкIэ, я IуэхущIафэкIэ, къэзыухъуреихьхэм зэрахущыткIэ я пщIэр къалэжьыжащ си нысэхэу Альбинэрэ За- линэрэ. Илъэс зыбжа- нэ хъуащ а бзылъхугъэ цIыкIуитIыр ди унагъуэм къызэрихьэри, зыгуэркIэ сигу щызрагъэбгъа къэхъуакъым, дагъуэ щIахуэсщIын ядэслъэгъуакъым, зэрыжаIэу, я псэлъэкIэкIи я IэбэкIэкIи удахьэх.
Шэч хэмылъу, си нысэхэм я фIагъыр зыдэлъагъупхъэр ахэр зыпIа я адэ-анэрщ. Нысэ нэхъыжьыр Къармэхьэблэ къуажэм щыпсэу Кугъуэтхэ, нэхъыщIэр Дыгулыбгъуей жылэм щыщ Лъэпщокъуэхэ къахэкIащ. Альбинэ и адэ-анэ СулътIанрэ Хьэлимэтри Залинэ къэзылъхуахэу Къасболэтрэ Лидэри куэдрэ псалъэ гуапэхэр яхужызоIэ апхуэдэ щIэблэ къызэрагъэхъуамкIэ, иджыри газет напэкIуэцIыр къэзгъэсэбэпкIэрэ а нэхъыжьыфIхэм фIыщIэ яхузощI апхуэдэ бын зэрагъэсам папщIэ.
Альбини Залини ягуми я псэми дыхьэ IэщIагъэ яIэщ, зыхэтым фIыкIэ къахэщу, адэ-анэ нэсым зэрагъэсар нэрылъагъуу, я хабзэри я нэмысри яIыгъыжу апхуэдэхэщ. ТIури къызбгъэдэсу зы пщIантIэ дыдэсщи, языхэзым щхьэхуэ зищIыну ягу илъкъым, апхуэдэу зэгурыIуэ-зэдэIуэжу унагъуэр дыкъыздокIуэкIри. Езы нысащIитIыр зэшыпхъуитIым хуэдэщ, пщIэи, нэмыси, лъагъуныгъи я зэхуаку дэлъу, зым и Iуэхур адрейм дигъэпсынщIэу, я гуфIэгъуи я гукъеуи зэдагуэшу мэпсэу.
Зихуэдэ щымыIэ си нысэхэм ЦIыхубзхэм я дунейпсо махуэм ирихьэлIэу сохъуэхъу узыншагъэ быдэ, ефIэкIуэныгъэ, ехъулIэныгъэ яIэну, насыпрэ дэрэжэгъуэрэ гъатхэм къахуздихьыну, я бынхэм я гуфIэгъуэ куэд ялъагъуу дуней щIэращIэм гу щахуэну.
Къущхьэ Сэфарбий.
Аушыджэр къуажэ.
Псалъэжьхэр
Унагъуэм и лъынтхуэ
ФызыфIыр уи акъылэгъумэ — уунэнщ.
Унэр зыгъэшэрыуэр унэгуащэщ.
Насыпыр фызыфIым къыдокIуэ.
Бзылъхугъэр унагъуэм и лъынтхуэщ.
Бзылъхугъэм и лъэIур Тхьэм и унафэм хуэдэщ.
ЦIыхубзыр дахэмэ, мэпагэ.
Бзылъхугъэ здэщыс сэ къыщрахкъым.
Унэр зыгъэунэри благъэр зыгъэблагъэри фызырщ.
Хабзэ
ЩхьэлъащIэм и хьэтыркIэ
Адыгэ хабзэр зыщIэ, зи щхьэ пщIэ хуэзыщIыж дэтхэнэ цIыхухъури мэтэдж цIыхубз къыщыщIыхьэкIэ, къыщыбгъэдыхьэкIэ, щыблэкIкIэ.
ЦIыхухъурэ цIыхубзрэ зэгъусэу щытмэ, щысмэ е гъуэгу теувэмэ, цIыхухъум цIыхубзыр и ижьырабгъумкIэ егъэув (егъэтIыс), ауэ и гъусэр и щхьэгъусэмэ, здигъэувыпхъэр (здигъэтIысыпхъэр) сэмэгумкIэщ. АбыкIэ къащIэу щытын хуейщ ахэр зэрызэщхьэгъусэр.
ЦIыхухъуитI зэщыхьамэ: «ЩхьэлъащIэм и хьэтыркIэ щывгъэт», — жиIэу цIыхубзым и IэлъэщIыр абыхэм яку дидзамэ, зэзэуэну зэпэщIэувахэр зэпикIуэтыжырт.
«ЦIыхубз пшэрыхь хущанэ», — жыхуиIэм къикIыр щакIуэ е бдзэжьеящэ щыIа цIыхухъум къихьым щыщ япэ зыхуэзэ цIыхубзым тыгъэ хуищIын хуейуэ жызыIэ щыIэщ, ауэ мыбы къикIыр абыкIэ зэфIэкIыркъым, атIэ цIыхубзым дэ- нэ дежи, сыт щыгъуи пщIэ лей зэрыхуэщIыпхъэрщ.
Нэмысыншэу къалъытэ къигъафэ хъыджэбзым жьэхэуэ щIалэр, цIыхубзхэм, сабийхэм яхэту тутын ефэр, псалъэ фIей жызыIэр, чэфу ябгъэдэтыр, абыхэм я пащхьэ щIыкIейуэ итыр.
Унэм щыщIыхьэкIэ, куэбжэм щыдыхьэкIэ адыгэ цIыхубзхэм цIыхухъур япэ ирагъэщ, ар я щIыб ирагъэплъэну къахуегъэкIуркъым. Адыгэ хабзэмкIэ цIыхубзыр цIыхухъухэм япэ щрагъэщыр нэщхъеягъуэ здэщыIэ пщIантIэм щыдыхьэм дежщ.
ЦIыхубз фIэкIа зыбгъэдэмыс Iэнэм щхьэ щIэлъэныкъуи, нэгэгъуи яхьыркъым, щыуагъэкIэ кIуами, якъутэркъым, ягуэшыркъым.
ЦIыхухъу гупым яхэт цIыхубз закъуэм е тIущым я Iэр нэхъапэ яубыд.
ЦIыхухъурэ цIыхубзрэ IэплIэ зэхуащIын хъумэ, бзылъхугъэрщ жэрдэмыр зейр. ЦIыхухъум япэ цIыхубзым IэплIэ иришэкIыныр емыкIуу къелъытэ адыгэ хабзэм. ЦIыхухъум япэу IэплIэ зыхуищIыпхъэр анэшхуэ, анэ шыпхъу, адэ шыпхъу, езым и шыпхъу дыдэхэрщ.
Дунейпсо этикэм къызэригъэлъагъуэмкIэ, цIыхухъурэ цIыхубзрэ щызэхуэзам деж сэлам ирихыну япэ Iэбэн хуейр цIыхубзырщ, ауэ ар адыгэ цIыхубз щыпкъэм къыхуегъэзэгъыркъым. КъыхуегъэкIуркъым езым и Iэр япэ ишийуэ цIыхухъуIэм IэщIилъхьэну. Ар зыщIэ, хабзэ зыхуэхъуа адыгэ цIыхухъухэми езыхэм я Iэр япэ яшийрэ сэлам ирахыу есащи, абы тету йокIуэкI.
Жылау Нурбий.
ЖыIэгъуэхэр
ЦIыхубзыр уи яужь къихьэмэ…
Унагъуэм тхьэмадэр и щхьэщ, унэгуащэр — и псэщ.
ФызыфIрэ лIыфIрэ зэнатIэкъым.
ЦIыхубзыр къарууншафэ къарущ, цIыхухъур къарууфIафэ къарууншэщ.
ЦIыхубзыр уи яужь къихьэмэ — узыIэрегъэхьэ, къыкIэлъыбжыхьу щIэбдзамэ — пIэщIэкIащ.
Уипхъу жепIэрейр езы уи нысэм зэ еIуэтылIи, утыншыжащ.
ЦIыхубз дахэр зэ фэладжэ мэхъуж, лъагъугъуафIэр сыт щыгъуи лъагъугъуафIэщ.
Дахэр гъуджэ иплъэреймэ, лъагъугъуей мэхъу.
ЦIыхухъукIэ насыпыфIэ цIыхубзымрэ цIыхубзкIэ насыпыфIэ цIыхухъумрэ нэгъуэщI щIремыхъуэпсыж.
Бейтыгъуэн Сэфарбий.
Адыгэ бзылъхугъэм хужаIахэр
Тхьэм зы щIыпIэм щызэхуишэса?
Ижь-ижьыж лъандэрэ къэрал зэхуэмыдэхэм ящыщ къэхутакIуэхэр, еджагъэшхуэхэр ягъэщIагъуэу адыгэ бзылъхугъэм тетхыхьащ. Ахэр тепсэлъыхьащ адыгэ бзылъхугъэм и дахагъэм, и акъыл жаным, ар нэхъри гуакIуэ зыщI зэрихьэ хабзэ гъэщIэгъуэнхэм.
X лIэщIыгъуэм адыгэ хэкум щыIа хьэрып географ-къэхутакIуэ Абдул-Хьэсан Али аль Массуди мыпхуэдэу итхыгъащ: «Хэгъуэгуу дэ дыздэщыIахэм, къеттхэкIа лъэпкъхэм зыри яхэткъым адыгэхэм хуэдэу зи щIыфэр хужьрэ зи бзылъхугъэхэр дахэрэ. Зы лъэпкъи иIэкъым апхуэдэ уардагъэ, Iэпкълъэпкъ зэкIуж. Адыгэ бзылъхугъэхэр цIэрыIуэщ я хьэл-щэн дахэмкIэ».
Массуди и ужькIэ илъэс 800-м нэс дэкIауэщ нэмыцэ философ-этнограф Гердер Иоганн адыгэхэм щатетхыхьар. Мис абы итхам щыщ пычыгъуэ: «Мыр адыгэ хэкущ, дахагъэм и хэщIапIэщ… адыгэ бзылъхугъэр дуней хъурейм къыщацIыху. Абыхэм я набдзэ шылэ фIыцIэ псыгъуэ къурашэм, хъуаскIэр къызыщIих нэ фIыцIэхэм, натIэ хужь джафэм, нэкIу хъурей Iупэ пIащIэм удимыхьэхынкIэ Iэмал иIэкъым. Дуней псом Iэпкълъэпкъ зэкIужу тет цIыхухэр мыбдеж Тхьэм щызэхуишэсам хуэдэщ… Дэ Европэм, ди насыпти, мы лъэпкъ дахащэм дыпэмыжыжьэу Тхьэм дыкъигъэщIащ».
Сабийхэм жаIэ
Къысхуэпхьыным елъытауэ
Дисэ: Динэ, укъыщалъхуа махуэм себгъэблэгъэну?
Динэ: СщIэркъым, иджыри сегупсысакъым. Ар къысхуэпхьынырщ зэлъытар.
Гу лъитакъым
ЗэпрыкIыпIэм деж щыт полицэм гъуэгу техьэну ежьа щIалэ цIыкIур къигъэувыIэри еупщIащ:
— Плъагъуркъэ лампI плъыжь къыпынар?
Сабийм зэхэзещхъуэну жиIащ:
— ЛампIыр слъэгъуащ, гу зылъызмытар уэращ.
И щIыIухэмкIэ
ЕджапIэ зытIэщIыпIэм уэздыгъэр щыункIыфIат. Къантемыр зихуэпэжатэкъым.
— Уи бэлътор дауэ къэбгъуэтыжыну? — зыхуигъэзащ абы Хьэлым.
— И щIыIухэмкIэ.
— Ахэр сыт хуэдэ?
— ИмытIамэ, зыхуэдэнур сыт?
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 5. Къуэшу дыбж, дыкъэзыбж республикэ. 7. НэгъуэщIхэм хэмыгъуэщэн щхьэкIэ джэдкъазым традзэ дамыгъэ. 9. Дзыгъуэшхуэм и бий кIэуфIыцI. 11. Iэлъынхэм ирагъэтIысхьэ, ирагъэщIэращIэу. 12. ЗэIыхьлитI, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуитI. 13. Зэрызехьэ, зэщыхьэ. 16. Адыгэ таурыхъхэм къызэрыхэщымкIэ, псэущхьэ хьилэшы. 17. IэмыкIуэлъэмыкIуэ. 20. Къру лъэпкъым щыщ къуалэбзу пIащэ, лъатэу. 22. ХадэхэкI. 23. Си шым … къищтащ. 25. Мыщэр уигу къэзыгъэкI хьэшхуэ. 26. Адыгэ щыгъын щIыIутелъ. 29. Адыгэ композитор. 3I. Сирием я Iэтащхьэ … Асад. 33. Пхъэщхьэмыщхьэ. 34. ЩоджэнцIыкIу Алий и поэмэ цIэрыIуэм хэт Мадинэ фIыуэ илъэгъуа щIалэр. 35. Iэпслъэпс. 36. Щыблэ щыуэкIэ, пшэхэм къыхолыдыкI. 39. Къэбэрдей-Балъкъэрым и Министрхэм я Советым и Iэтащхьэу щыта. Абы и цIэр зэрехьэ Налшык и уэрамхэм ящыщ зым. 41. Мэл зыхэвэ нэхърэ — … зыхэпкIэ. 42. Iэщым я фэр изых бадзэжь. 44. Ди щIыпIэм куэду къыщыкI жыг лIэужьыгъуэ. И фэр быдэщ, псэуалъапхъэ къыхах. 45. ХъуаскIэ къызыхих мывэ быдэ.
Къехыу: 1. Комбайн щыщымыIам къэкIыгъэхэр зэрыпаупщIу щыта Iэмэпсымэ. 2. … къурашэ. 3. ЦIыху залым, фIэкIыпIэншэ. 4. Мэжджытым хэщIыхьа … джапIэ. 6. Пхъэщхьэмыщхьэ. 8. А цIэр фIащауэ Бахъсэн районым щыIащ къуажищ. Иджы щыми нэгъуэщIыцIэщ зэрахьэр. 10. ЦIыху фейцей, лъагъугъуей. 13. БжэIулъэ. 14. Кавказым щыщ къалэ, цIыху мелуаным щIигъу щыпсэууэ. 15. Нарт Щэуей и адэр. 18. Зи пхъафэр щхъуантIэ-хужьыфэ жыг. МафIэдз зыщI IэнатIэхэм куэду къыщагъэсэбэп, тхылъымпIи къыхащIыкI. 19. Зи щхьэкIэр гъуэжь дахэу гъэмахуэпэм гъагъэ удз лIэужьыгъуэ. ЦIыхухэм яшх. 21. Совет Союзым и зэманым щIакхъуэ хужь къызыщIэкIыу щыта ахъшэ жьгъей. 24. Джэдкъаз. 27. ЩоджэнцIыкIум и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей драмэ театрым и джэгуакIуэ, Урысей Федерацэм щIыхь зиIэ и артист. 28. ХадэхэкIыр Iисраф зыщI дзыгъуэшхуэ. 30. ЩIалэщ, и … илъыгъуэщ. 32. Анэкъилъху. 33. … пыIэ. 37. Бдзэжьей лIэужьыгъуэ. 38. ЛъагапIэ, бжьэпэ. 40. Былым Iус. 41. Шым и плъыфэ. 43. Нартыху хъумапIэ.
Зэхэзылъхьар
Мыз Ахьмэдщ.
Гъатхэпэм и 2-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ИхъуреягъкIэ къикIухьу: 13. Кукъу. 14. Къурыкъу. 15. Къум. 16. Маленков. 17. Вынд. 18. Дэхъу. 19. Хъуэхъу. 20. Хъун. 21. Нэжэс. 22. Сэмб. 23. Баш. 24. Шэпхъ. 25. Хъэуан. 26. Номин. 27. Нэд. 28. Дыщ. 29. Щыгу. 30. Гуэдз. 31. Дзасэжь. 32. Жьей. 33. Бжьын. 34. Ныбжьэгъу. 35. Гъуэз. 36. «Заман». 37. Нал. 38. Лэрыгъу. 39. Гъуэмб. 40. Балъкъ. 41. Къру. 42. Утыку. 43. Кушыку. 44. Куэзыр. 45. Сом. 46. Мэш. 47. Шырыкъу. 48. Къуэш. 49. Шортэн. 50. Нэм. 51. Мет. 52. Тхьэв. 53. Ахъмэт. 54. Тут.
И кумкIэ кIуэуэ: 1. Дыгъужь. 2. Алабгъуэ. 3. Болэ. 4. Тхъусэ. 5. Къэдабэ. 6. Уэзы. 7. IупщIэ. 8. Къаплъэн. 9. Жинт. 10. Мылъку. 11. БажэкIэ. 12. Лъей.
