ХьэкIулинэ
Брамтэдэс Амщокъуэ зэшхэр жылэм къахэщу лэжьакIуэшхуэт. Я хэщIапIэхэр екIуу зэрахьэрт, псэуалъэхэр зэпэщт, хадэхэкI, пхъэщхьэмыщхьэ хадэхэм нэр игъэгуфIэрт. Я унагъуэхэм гуащIэдэкI хьэлэлыр щытепщэт, хабзэ дахэмрэ нэмысымрэ щызэщIыгъут икIи а псом зыдаузэщIырт.
Амщокъуэ ХьэкIулинэ Мис апхуэдэ лъапсэт Уэхьид ипхъу ХьэкIулинэ къыщыхъур. Жан цIыкIут, зэIусэм теIэзэщIыхьыжын хуейтэкъым. Школми щыапхуэдэт — фIыуэ зэреджэм къыдэкIуэу, гъэсакIуэхэми я дэIэпыкъуэгъут, илъэс къэс старостэу хахырт. Апхуэдэ щытхъу иIэу классиблыр къиухри, Налшык дэта мэкъумэш техникумым щIэтIысхьащ, ауэ къиухыну хунэсакъым, и адэр пасэу щыIэщIэкIым, еджэныр къигъанэу лэжьапIэ мыуву хъуакъым. IэщIагъэ пыухыкIа имыIэми, куэдым хэзагъэрт, хуэIэкIуэлъакIуэт. МэкъумэшыщIэ унагъуэм къыхэкIа пщащэм хьэмфIанэри, гуахъуэри зэхуэдэу игъэшэрыуэрт, хадэхэкI зэмылIэужьыгъуэхэр зэрызэхалъхьэм и щэхухэм хэгъуэзат.
Ар нэхъ иужькIэщ. ИпэкIэ уIэбэжмэ, ХьэкIулинэ и сабиигъуэр, адрей куэдхэми хуэдэу, Хэку зауэшхуэм и зэманымрэ абы и ужь лъэхъэнэ хьэлъэмрэ хиубыдащ.
— 1942 гъэм и бжьыхьэм нэмыцэхэмрэ румынхэмрэ я дзэхэр Налшык къалэм къызэребгъэрыкIуар ноби си нэгум щIэтщ. Шынагъуэт а махуэхэр, пщIантIэхэмрэ уэрамхэмрэ топышэхэр къыщыуэрт. Ди зауэлIхэр щикIуэтым, брамтэдэсхэм ящыщ куэдым ди гъунэгъу мэзым зыщагъэпщкIури, щэкIуэгъуэ-дыгъэгъазэ мазэ щIыIэхэр абы щрахьэкIащ. Къуажэм къыщагъэзэжар зэрыпхъуакIуэхэр дахужа нэужьщ, 1943 гъэм и щIышылэрщ, — игу къегъэкIыж ХьэкIулинэ. — «Налшык» совхоз цIэрыIуэр къыщызэрагъэпэща 1960 гъэ пщIондэ Вольнэ Аул (Брамтэ) хьэблэм колхозитI щызэхэтащ — лэжьэн щыщIэздза Ворошиловым и цIэр зезыхьэмрэ «Ленинцы» жыхуиIэмрэ. Жыгхэр духъуэнщIырт, мэкъу деуэрт, ар зэтетлъхьэрт, пхъэщхьэмыщхьэр къыпытчыжырт, зэдгъэзахуэрти, вагонкIэ едгъажьэрт, мэракIуэ къэдгъэкIырт. Зауэ нэужьт, цIыхухъухэр мащIэти, Iэпщэ къарукIэ зэфIэгъэкIын хуей лэжьыгъэ гугъухэр цIыхубзхэм ди пщэ къыдэхуэрт. Ди IэдакъэщIэкIхэм къэралым и дэнэ щIыпIи щIэупщIэшхуэ щаIэт. Къэбэрдей-Балъкъэрым и пхъэщхьэмыщхьэмрэ мэракIуэхэмрэ Сыбырым, Север жыжьым нэс едгъашэрт.
«Налшык» совхозыр къызэрагъэпэща нэужь, жыг хадэ зыгъэкIхэр, зезыхьэхэр звеноуэ ягуэшащ. Я дзыхь Амщокъуэм езыгъэзахэр щIегъуэжакъым. 1963 гъэм къыщыщIэдзауэ а къалэныр ирихьэкIати, хозяйствэм бжьыпэр щиутIыпщакъым, щапхъэу ягъэлъагъуэу и гупыр пашэу къекIуэкIащ. Абы щыгъуэ куэдагъым и мызакъуэу, фIагъми гулъытэшхуэ хуащIырт. «И чэзум бгъэзащIэм хуэдэ щыIэкъым, нобэрей Iуэхур пщэдей бгъэIэпхъуэмэ, абы улъэщIыхьэжынукъым», — яжриIэу тригъэгушхуэу яхэтащ. Гупым и жыг ухъуэнщIыкIэм, сатыр зэхуакухэр зэрызэрахьэм, хущхъуэр зэрырахьэлIэм адрейхэр кIэлъагъэплъырт. «Узэгугъур къогугъуж», — жыхуаIэрати, ХьэкIулинэ и жыг хадэм бэвагъыу къитым нэрылъагъуу хохъуэ, гектарым пхьэщхьэмыщхьэу къыпахыр центнер 90-100-м нос. Абы СССР-м и ВДНХ-м и медалхэр къыпокIуэ. Илъэсищ зэкIэлъыкIуэм жэзри, дыжьынри, дыщэри къыхуагъэфащэ, 1973 гъэм «Лэжьыгъэм къызэрыхэжаныкIам папщIэ» медалыр кърат. Ар къэралым и япэ дамыгъэт. Амщокъуэр унафэщI органхэм хах, партым и Налшык къалэ комитетымрэ КПСС-м и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомымрэ хагъэхьэ. А къалэнхэр зэрызэдихьым хуэдэу, гектарым пхъэщхьэмыщхьэу къыпичыжыр центнери 125-м негъэс. Апхуэдэ ехъулIэныгъэм папщIэ, гупым и унафэщIым 1976 гъэм «ГуащIэдэкIым и ЩIыхь» орденым и ещанэ нагъыщэр къыхуагъэфащэ. Илъэ- ситху докIри, а бжыгъэр центнери 140-м щIрагъэгъу икIи «ГуащIэдэкIым и ЩIыхь» орденым и етIуанэ нагъыщэр абы къыпокIуэ. Амщокъуэм и гупым хэтхэм ар гъунапкъэу къалъытэркъым. ЗэфIэкIышхуэ зэраIэм и щыхьэту, я жыг хадэм хъеру къыпахым хагъахъуэ. Я лэжьыгъэ нэхъыщхьэм къыдэкIуэу, зэпеуэ зэмылIэужьыгъуэхэм щыжыджэрщ, жыг ухъуэнщIыным теухуауэ щагъэунэху станцым къыщыхалъхьэ зэхьэзэхуэхэм щыпашэщ. Езы ХьэкIулинэ къызэгъэпэщакIуэ емызэшт. Пхъэщхьэмыщхьэ къехьэлIэжыгъуэм и зэманым къалэдэсхэр уэру къришалIэрт, зы махуэм къриубыдэу тонн 30-40-м нэблагъэ къыпригъэчыжырт, ашыкхэм екIуу ирагъэзагъэрти, хъумапIэхэм щагъэувыжырт. КъыпимыкIуэту лэжьыгъэм егугъу, зи IэщIагъэм дихьэх цIыхубзыр совхозым и унафэщIхэми нэхъри трагъэгушхуэрт. А щIыкIэм тету, гектарым пхъэщхьэмыщхьэу къитыр 1991 гъэм центнери 150-м нахус. Ар «ГуащIэдэкIым и ЩIыхь» орденым и езанэ нагъыщэт.
Апхуэдэ гъащIэ гъуэгушхуэ къэзыкIуа, зи ныбжьыр илъэс 80-м нэблэгъа Амщокъуэ ХьэкIулинэ ноби жы-джэрщ, Налшык къалэм и Брамтэ хьэблэм и ветеранхэм я пэщIэдзэ организацэм и Iуэхур егугъуу, гудзакъэ хэлъу еунэтI. ГуащIэшхуэ зиIэ а цIыхубз жаным кърихьэлIа лэжьыгъэ абрагъуэр щызэбгъэзахуэкIэ, пкъы лъэрызехьэм быдэу иIыгъ къудамэ зэкъуэтыр нэгум къыщIохьэ. Аращ гулъ узыншэ къэзыщIыр, дэж къуэпсыбэу зэщIэувэр. Ар гъащIэ жыгщ, нэхъыжьи нэхъыщIи щапхъэ зытрах, «ди ХьэкIулинэ»-кIэ зэджэ ГуащIэдэкIым и ЛIыхъужь цIыхубз щыпкъэм зыпищI щымыIэ и лъапIэныгъэщ, бэм яхуищI тыгъэщ.
Хьэжыкъарэ Алик.
