Ар цIыху псэ къабзэт
ЩIэныгъэлI, политик щыпкъэ, жылагъуэ, лэжьакIуэ цIэрыIуэ, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал мэкъумэш университетым и ректору илъэс куэдкIэ щыта, профессор, мэкъумэш щIэныгъэхэм я доктор Жэрыкъуэ Борис Хьэжмурат и къуэр ящыщщ къыщалъхуа щIыпIэм, хэкум я ехъулIэныгъэр зи плъапIэу дунейм тета цIыхухэм.
КъБР-м и Парламентым и депутату, егъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ узыншагъэр хъумэнымкIэ комитетым хэту, ар и пашэт «Урысей зэкъуэт» политикэ партым и щIыналъэ къудамэм хабзэубзыху орган нэхъыщхьэм щиIэ лIыкIуэ гупым. Апхуэдэу Жэрыкъуэ Борис КъБР-м Мэкъумэш хозяйствэмкIэ, Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэхэм я коллегиехэм жыджэру хэтащ, бгъэдэлъ щIэныгъэ куумрэ зэфIэкI лъагэмрэ IэнатIэхэр егъэфIэкIуэным хуигъэлажьэу. УФ-м щIэныгъэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, къэхутэныгъэ лэжьыгъи 140-м щIигъу зи къалэмыпэм къыпыкIа щIэныгъэлI цIэрыIуэр мызэ-мытIэу ягъэпэжащ УФ-м, КъБР-м я министерствэ зэмылIэужьыгъуэхэм къабгъэдэкI щIыхь, фIыщIэ тхылъхэмкIэ, «Урысейм и мэкъумэш IэнатIэм и зыужьыныгъэм хуищIа хэлъхьэныгъэм папщIэ» дыщэ медалыр къратащ.
ЗэгурыIуэныгъэр, зыужьыныгъэр зи гъащIэ мардэу щыта цIыху щыпкъэр и гурылъ псоми хунэсакъым. 2012 гъэм дыгъэгъазэм и 25-м ар гуузу дунейм ехыжащ. Дзыхь къыхуащIа дэтхэнэ IэнатIэми щхьэкIэ жэуаплыныгъэ зыхэзыщIэу лэжьам, цIыху псэ къабзэм къигъэщIа мащIэр щапхъэщ абы къыдэлэжьахэм, иригъэджахэм, ныбжьэгъуу иIахэм, зыцIыхуу щытахэм я дежкIэ. Псэужамэ, абы и ныбжьыр мазаем и 28-м илъэс 55-рэ ирикъунут.
Жэрыкъуэ Борис Хьэжмурат и къуэм ехьэлIа гукъэкIыжхэмкIэ нобэ къыддогуашэ тхакIуэ, усакIуэ цIэрыIуэ Жылэтеж Сэлэдин Хьэмзэт и къуэр.
Жэрыкъуэ Борис. 2002 гъэ ФIыуэ тлъагъу ди Iыхьлыхэм дащегупсыскIэ, гу лъыдмытэу къанэркъым абыхэм адрейхэм тфIефIэкI, ди псэм нэхъ пэгъунэгъу зэрахэтым. Апхуэдэу, си шыпхъум и къуэ Жэрыкъуэ Борис хэт нэхъри нэхъыфIу слъагъурт сэ. Езыми гурэ псэкIэ сызыхищIэрт, «гурэ гурэ лъагъуэ зэхуаIэщ» зэрыжаIэм ещхьу… Дызэгъунэгъут, дызэрылъагъурт… НэгъуэщI къуэши сиIэщ, Тхьэм и фIыщIэкIэ, атIэми си адэм и лъэныкъуэкIи си анэмкIэ къэзубыдхэми псом нэхърэ си дежкIэ нэхъыфIми ярейт Борис. Уи дзыхь зэбгъэз хъу, уи гумрэ уи псэмрэ зыхузэIупхыф цIыхут си шыпхъум и къуэр.
Сыкъыщалъхуа махуэр къыщыздимыгъэлъэпIа е къыщIызэхъуэхъун щхьэусыгъуэ игъуэту Борис ар щыблигъэкIа зэи къэхъуакъым. Си нэгу къыщIохьэж иджы апхуэдэ махуэхэр. Нэжэгужэу, гуфIэгъуэр и нэгум кърихыу, и щхьэгъусэфIымрэ я бынхэмрэ щигъусэр нэхъыбэу, Борис къытхуеблагъэрт, сигъэгушхуэну, сигъэлъэпIэну. къызытекIухьа Iуэхур езыхэм я дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ гуфIэгъуэ махуэу къыпщагъэхъун яхузэфIэкIырт а унагъуэ дахэм. Апхуэдэу фIыуэ сыкъызэралъагъур зыхызагъащIэрт, гурэ псэкIэ спэгъунэгъу Iыхьлы сызэриIэр къызагъэщIэжырт.
И ныбжьэгъухэм я гъусэу. 2007 гъэ ЦIыхум и гъащIэм куэд щелъытащ езым и Iыхьлы дыдэхэм, и унагъуэм, къыдалъхуахэм зэрахущытым. Борис абыхэм ящыщ дэтхэнэми лъагъукIэ хэха яхуиIэт. Зыми и жагъуэ ищIынутэкъым, псоми яхуэгумащIэу, псэкIэ фIыуэ зэрилъагъур зыхригъащIэу апхуэдэт. Абы къыхэкIкIи, зы махуэ цIыхуншэ хъуртэкъым а унагъуэр. Борис хэмыIэбауэ зэфIэмыкIын Iуэху псоми яIэу къызэращыхъум и мызакъуэу, а цIыху угъурлым и чэнджэщи абы хэлъын хуейуэ ябжырт. Ар Iыхьлы гъунэгъу дыдэу ялъытэрти, зым и дзи шыртэкъым абы елъэIуну. «Абы щхьэкIэ умыгузавэ, ар сэ пхузэфIэзгъэкIынщ», — арат Борис жэуапу яритыжыр апхуэдэхэм икIи, гъэщIэгъуэнратэкъэ, къыщIигъэгугъар игъэтэмэмырт. «Дауэ къехъулIэрэт си шыпхъум и къуэм а къомыр?» — згъэщIагъуэрт сэ. Алыхьыр къыдэIэпыкъурт а цIыху псэ къабзэу зи гур цIыхухэм яхузэIухам.
Студенту щыщытам. 1977 гъэ
И унагъуэм щIэсхэми гуапэ дыдэу яхущытащ Борис. Щхьэгъусэм худичыхырт, бынхэм ящысхьырт. ЯхуэткIийтэкъым икIи яхуэпхъашэтэкъым, фIы псори абыхэм ялъигъэсыну щIэхъуэпсырт. Борис и щхьэгъусэ Оксанэ экономикэ щIэныгъэхэм я докторщ, ПотребкооперацэмкIэ Белгород университетым Налшык щиIэ къудамэм и профессорщ. Сабий дыгъищ зэдагъуэтащ, зэдапIащ абыхэм. Быным я нэхъыжь Аллэ унагъуэщ, щIэныгъэхэм я кандидатщ. Абы къыкIэлъыкIуэ Алим мы гъэм университетыр къеух. ЩIалэ нэхъыщIэ Чэлимэт иджыри школакIуэщ. Зыдэс хьэблэм дэзагъэу, пщIэ щаIэу, гъунэгъухэм яхуэфIу икIи къахуэфIу апхуэдэщ а унагъуэ дахэр.
Егъэлеяуэ хуэщабэт, хуэгумащIэт Борис и анэм. Къэхъуакъым абы и псалъэр тIу щищIа. зэгуэрым анэр къуэм еупщIат: «НэщI мазэр къэсащ, си щIалэ. УнэщIыфыну пIэрэ?» — «СынэщIын дэнэ къэна, си анэ, уэ уи гуапэ хъуну, укъысхуэарэзыну сщIэмэ, къурIэныбзэри зэзгъэщIэнущ», — зишийри анэм IэплIэ иришэкIат. «Сыпхуэарэзыщ. Къанэ щымыIэу сыпхуэарэзыщ», — и жэуапт анэм… Апхуэдэт ар: псэ зэIуха зиIэ цIыху щабэт.
Дэтхэнэ лъэпкъми къыхокI цIыху, зэунэкъуэщхэм я тхыдэм дихьэхыу, ар къихутэу, лъэпкъым къикIуа гъуэгуанэр къэзыIуатэ къэхъукъащIэхэр зэхуихьэсыжу. Борис апхуэдэт. Абы фIыуэ хищIыкIырт Жэрыкъуэхэ я лъэпкъ тхыдэм, лъыкIэ къыгухьэ псори ицIыхуну, игъэблэгъэну, игъэIыхьлыну хущIэкъурт. А и хьэл дахэм щхьэкIэ абы «благъэ мыгъэкIуэдкIэ» деджэрт. Апхуэдэу си анэр и пхъурылъхум зэрыцIыкIурэ МухьэмэдкIэ еджэрт, зи цIэр дахэ, зи пщIэр лъагэ Бегъымбарым иригъэщхьу.
Жэрыкъуэ Борис бгъэдэлъ щIэныгъэ куум, ар УФ-мрэ КъБР-мрэ щIыхь зиIэ я щIэныгъэлIу зэрыщытам куэд тепсэлъыхьащ. Илъэс 20-м нэскIэ ар щылэжьащ щIэныгъэ нэхъыщхьэ щызрагъэгъуэт еджапIэм. Абы щыщу илъэс 12-кIэ и унафэщIу щытащ. Къыдэлэжьахэм ящыщ куэд щыхьэт тохъуэ Борис цIыху гуапэу, вэгъзэгъыу, зыхэт гупыр къигъэдэIуэфу, езыри чэнджэщэфу зэрыщытам. Политикэми экономикэми хуабжьу дахьэхырт Борис. КъищынэмыщIауэ, бгъэдэлъ философие гупсысэ куухэмкIэ куэдым ядэгуэшэфырт. А унэтIыныгъэхэм ятеухуа и тхыгъэхэр щIэх-щIэхыурэ къытехуэрт газетхэм, журналхэм. ЩIэныгъэлIым и къалэмыпэм къыпыкIа тхылъхэмкIэ йоджэ УФ-м мэкъумэш щIэныгъэ щрагъэгъуэт еджапIэ зыбжанэм я студентхэр.
А псоми зыкъыдигъахуэурэ, абы зэман къигъуэтырт адыгэ тхакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэм щыгъуазэ зыхуищIыну. Борис фIэфIт ЩоджэнцIыкIу Алий, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм, IутIыж Борис сымэ я усэхэр. Абыхэм ящыщ куэди гукIэ ищIэрт, жиIэни фIэфIт. «Сэ сылIат» зыфIэсща си рассказ гуэрым и гугъу куэдрэ къысхуищIырт абы. ИщIэмэ фIэфIт ар си бынхэм, щхьэгъусэм къазэрыщыхъуар. «Дауи, абыхэм я дежкIэ ар гухэщIщ, итIани художественнэ и лъэныкъуэкIэ ар зыхуей хуэзауэ къызолъытэ», — къызжиIат абы. Литературэм къыхыхьэ тхакIуэ ныбжьыщIэхэм нэгъунэ я творчествэм щыгъуазэ зэрызищIыным пылът Борис. Ахэр абы къриджыкIырт «Iуащхьэмахуэ» журналым, «Адыгэ псалъэ» газетым. Абыхэм Iэ щытрадзэ зэманыр къэса нэужь, мэкъумэш университетым щылажьэхэм абыкIэ защIигъакъуэрт. Къапщтэмэ, 2013 гъэм Жэрыкъуэм и фIыгъэкIэ а еджапIэ нэхъыщхьэм и лэжьакIуэхэм, студентхэм ящыщу 109-м яIэрохьэ «Iуащхьэмахуэ» журналыр. Усэ тхыным дихьэх и лэжьэгъухэм, студентхэм я къалэмыпэм къыпыкIа тхыгъэхэр зэрыт «Япэ лъэбакъуэ» зыфIаща тхылъи Жэрыкъуэм къахудигъэкIауэ щытащ.
ЦIыхум папщIэ псэуа, апхуэдиз IуэхущIафэ дахэ зиIа, зи мурадхэр ин, гупсысэхэр къабзэ цIыху жумартыр пасэ дыдэу дунейм зэрехыжар хуабжьу къызохьэлъэкI. Щхьэтечу жысIэнщи, сэ сыщIэзылъхьэжыну сызыщыгугъари арат… Сыту пIэрэт а цIыху дахэм, псэ къабзэм дилъэгъуар а лIыукIым?!
Сыпсэуху, си гум ихунукъым Борис. СощIэ: зыцIыхуу щытахэми ар фIыкIэ я гум куэдрэ илъынущ. Жэнэтыр увыIэпIэ Тхьэм хуищI. Дыпхуэарэзыщ, си къуэш. Алыхьыр арэзы къыпхухъу.
ЖЫЛЭТЕЖ Сэлэдин.
