Адыгэпщ ХьэтIохъущокъуэ Исмэхьил
Лермонтовым и «Исмэхьил-бей» поэмэм
къызэрыхэщымрэ тхыдэм къызэрыхэнамрэ
(КIэухыр.
ПэщIэдзэр №№1, 3, 5 — 6-хэм итщ).
ХьэтIохъущокъуэр езыр къэбэрдеипщт. Абы зэрихьэ псори унафэщIхэми пщым и Iуэхухэр щызэфIих щIыпIэр зи нэIэ щIэт 16-нэ къэзакъ шуудзэм и гарнизонми ящIэрт. И лъэпкъэгъухэр урысхэм жыIэдаIуэ яхуищIын папщIэ Бытырбыху кърагъэкIыжа пщым зэхищIыхьхэм Кавказым ис къулыкъущIэхэр зэгуигъэпырт. Пщыр зыми хуемыплъэкIыу и щхьэ и унафэкIэ псэурт, урыс дзэзешэхэм захуимыгъэлъахъшэу. Абы гурыщхъуэ хуащIырт урысхэм епцIыжауэ, а Iуэхум ипкъ иткIи нэхъыщхьэхэм бзэгу хуахь зэпытт. Мис, псалъэм папщIэ, Исмэхьил теухуауэ Булгаков-генералым и унафэщIхэм яхуитхыр:
«Си дзэр сщIыгъуу Къэбэрдейм сыщыщыIэм хъыбар къысхуахьащ пщы ХьэтIохъущокъуэ Исмэхьил полковникым щхьэзыфIэфIу езым и унафэ щIэтхэмрэ еIуящIэ гупрэ зэхуишэсу, Константиногорск деж, Бещто и Iэгъуэблагъэм ит мэзхэм, нэгъабэрейм ещхьыркъабзэу фIы зигу имылъ цIыху къуейщIейхэм зыгъэпщкIупIэ яхуэхъу къуажэ щиухуауэ. Си къалэн пажэу солъытэ Iей псори и щIэдзапIэ дыдэм деж щызгъэкIуэдыжыныр, абы къыхэкIыу 16-нэ къэзакъ шуудзэм и полковник Курнатовскэм унафэ хуэсщIащ хьэкIэкхъуэкIэхэм я гъуэ фIэкIа зыфIумыщыфыну а къуажэр зэтрикъутэпэну»…
«Павел Петрович игу ириубыда хъунт ягъэса къуажэхэм я цIэхэри къуажэдэсхэм ебгъэрыкIуэ зауэлIхэм зэхащIыхьхэри, а псори Лермонтовым жриIэжа къыщIэкIынт. Офицер щIалэм, хэкIуэдахэм игу ящIэгъурти, езым зыхищIар усакIуэ щIалэми игу ирилъхьэфащ», — етх Вырыпаевым, зи гугъу ищI къэхъукъащIэм тепсэлъыхь поэмэм щыщ пычыгъуэр къихьурэ:
Ес къуажэ гупыр, бийм IэщIэмыкIыфу,
ХокIуэдэжыпэ Хэкум и быныфIхэр,
МафIэс мыухым, гъуэбжэгъуэщ нэхъей,
Пшэр игъэуфIыцIу, нэр егъэгужьей.
И текIуэныгъэр мыжурэпэм фIэлъу,
Бжэр Iуетхъ зауэлIу хьэкIэкхъуэкIэ
Iэлым:
Сабийхэри лIыжь кхъахэри еукI;
Анэ ныбжьыщIэ хьэмэ хъыджэбз
цIыкIу —
КъыIэрыхьам, лъы IэгукIэ йодэхащIэ…
Вырыпаевым ХьэтIохъущокъуэм бийм и нэкIэ узэрыIуигъаплъэм нэмыщI, ар къыдэзыхьэхыф лIыгъэм и сурэтри уегъэлъагъу, поэмэмрэ гъащIэмрэ я зэхуаку гъунапкъэшхуэ зэрыдэмылъым гупсысэкIэ ухуишэу.
Гулъытэ хуэфащэщ поэмэм и зэхэлъхьэкIэм декабрист Якубович ижь къыщIихуауэ зэрыжаIэми. Урысыдзэм хэта, Кавказым щыщ зэкъуэшитI зэрыукIыжу къэбгъэлъэгъуэну тхыгъэ зэхэплъхьэ зэрыхъунур и ныбжьэгъу тхакIуэм хуигъэхъыбар пэт, декабристым «псалъэм папщIэ» хуэдэу, мыхьэнэ IупщIым хуумыхьыфыну псалъэухакIэ Мысост Рослъэмбэч и цIэр къреIуэ. Поэмэми Исмэхьил-бей Рослъэмбэч иукIауэщ зэрыхэтыр. А IуэхугъуитIыр зэпащIэри, гъащIэми къыщыхъуар ардыдэрауэ хуагъэфащэ литературэджхэм я нэхъыбэм. Якубович и тхыгъэр тегъэщIапIэ пщIын хуэдэу зэхэхауэ зэрыщымытым тепсэлъыхьащ ищхьэкIэ зи цIэ къитIуа Тыгъуэн Рашади. Ауэ щIэныгъэлIым нэхъ дзыхьщIыгъуэджэжу Iуэхум нэгъуэщI тхыгъэ къыхелъхьэ, ар и тегъэщIапIэу иджы ХьэтIохъущокъуэ Исмэхьил Мысост Рослъэмбэч иукIауэ къыщIригъэдзу. Совет лъэхъэнэм Iуэху къызэрыгуэкI хуэдэу щытт пщыхэм я цIэ бгъэулъииныр, ара къыщIэкIынщ ХьэтIохъущокъуэ зэкъуэшхэм фэ Iей къатезыгъауэ тхыгъэхэр щIэбэгъуар. Нобэ хуиту дыпсалъэ хуэдэу щыщыткIэ, тхыдэм лъэужь дахэ къыхэзына лIы махуэхэм ятеухуауэ гурыщхъуэ къытхуэмынэныр тфIэигъуэт.
Псыхуабэ деж «Каррас»-кIэ еджэу (нобэ — Иноземцевэ) Шотландием щыщ дин къыхуеджакIуэхэм я колоние щытащ, Кавказым щыпсэухэр чыристан ящIыным щыгугъыу, 1802 гъэм Александр Езанэм и унафэкIэ кърагъэтIысхьауэ. Тыгъуэн Рашад и «Измаил-бей» тхылъым къыщехь а къуажэм и тхьэмадэу щыта Патерсон Александр Урысейм къэрал кIуэцI IуэхухэмкIэ министр Козодавлев Осип 1813 гъэм хуригъэхьа тхыгъэм щыщ пычыгъуэ: «Ди гъунэгъухэм, псом хуэмыдэу къэбэрдейхэм, егъэлеяуэ дыкъулейуэ къащохъу, тхылъымпIэ ахъшэ щIэрыпсхэр къыздитхыр къагурымыIуэу. Ахэр дэ езым теддзэу хуагъэфащэри, сыт щыгъуи ахъшэ ди куэд я гугъэщ. Абы къыхэкIкIэ, пщитIым дагъэшынэну хэтащ, дахъунщIэн я мураду, уеблэмэ къыдэбгъэрыкIуэну гъуэгу къытехьакIэт, ауэ Тхьэм гущIэгъу къытхуищIри я мурад щIэпхъаджэм дыIэщIихащ. Зым и цIэр Радочуке Огле Арстон Бейщ, е, урысхэм зэрыжаIэм тету — Арстар Бей Мозуст. Ар 1812 гъэм, щIышылэ мазэм и Iыхьлы Исмэхьил-бей ефэешхэм иригъэблагъэри, езыр щыту иригъэукIауэ щытащ. Езы Исмэхьил абы иужькIэ куэд дэмыкIыу Гумкъалэ щылIащ; тIури урысыдзэм полковникыу хэтащ». «Каррас и тхьэмадэ Патерсон Александр жиIэм дзыхь хуэщIыпхъэщ», — трегъэчыныхь Тыгъуэным.
Япэрауэ, Патерсон мыр зэритха бзэр тщIэркъым, Рослъэмбэч и цIэр мы зэрытлъагъум хуэдэу хуэбзэмыIуу, Исмэхьил-бей ейр IупщIу къыщIэкIуэри зыми къыбгуригъаIуэркъым. ЕтIуанэрауэ, — ар икIи гу нэхъ зылъытапхъэ Iуэхущ, — Патерсон Александр зи жыIэ уи фIэщ пщIы хъун хуэдэ нэрыбгэу зэрыщымытар къызыхэщ дэфтэрхэр нэхъыбэщ, ХьэтIохъущокъуэ зэкъуэшитIыр зэм зэбгъурыту гъуэгум хъунщIакIуэу теувэу, зэм ефэ-ешхэ зэдыхыхьэрэ зэрыукIыжу уи фIэщ зыщIыфхэм нэхърэ. ЖытIэм и щыхьэту къыдохь 1835 гъэм Николай Езанэм «Кавказ бгы лъапэхэм деж щыт Шотланд колонием, муслъымэнхэмрэ мажусийхэмрэ чыристан диным ирашэну хуит ящIахэм и IуэхукIэ» ищIа унафэр:
«Зи гугъу тщIы колонием илъэс зыбжанэ хъуауэ къыщыхъу Iэуэлъауэхэр зи Iэужьыр а къуажэм и тхьэмадэ цIэр хуэмыфащэу зыфIэзыщыжа Патерсон Александрщ. Къаугъэ къызэригъэхъеирейм, щIы IуэхукIи псэупIэ IуэхукIи колонистхэм лей зэрарихым ипкъ иткIэ, Патерсон Каррас игъэIэпхъукIын хуейуэ къызолъытэ».
Патерсон пцIы зытрилъхьэр ХьэтIохъущокъуэхэ я деж щиухыркъым. Кавказ хэкурысхэр, псалъэм папщIэ, адыгэхэр, иджыпсту чыристан диным ирашэну къыхуезыджэхэм къагъэсэбэп абы Нэгумэ Шорэ хуэмыфащэу хужиIэу тригъэIукIа псалъэхэр. Ар къыхощ тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат Краснокутская Лидие «Урыс планетэ» Интернет сайтым 2015 гъэм щIышылэм и 3-м ирита интервьюм: «Къэбэрдей узэщIакIуэ Нэгумэ Шорэ Патерсон Александр зэгуэр жриIауэ щытащ ар «чыристан диным ихьэным хуэхьэзыру, ауэ и лъэпкъэгъухэм къазэрыгурымыIуэным къыхэкIкIэ къигъанэу».
А пцIыр здынэсри Патерсонрэ абы и лэжьэгъухэмрэ я зэфIэкIыр зыхуэдизри къыбгурегъаIуэ Николай Езанэм и унафэ ищхьэкIэ къэтхьам и адрей Iыхьэм: «Колонием щыпсэухэм илъэс 32-м и кIуэцIкIэ бгырысхэм ящыщу цIыхуибгъу фIэкIа чыристан диным ирашэфакъым, 1828 гъэ лъандэрэ зы нэрыбги чыристаныгъэр кърагъэщтэфакъым. Ауэ щыхъукIэ, Осетием щылажьэ къыхуеджакIуэхэм илъэс пщыкIублым и кIуэцIкIэ цIыху мин 70-м жорыр къабыл ирагъэщIащ, а псом къегъэлъагъуэ колонием и щIым щIыхэдгъэхъуэн щхьэусыгъуэ зэрыщымыIэр».
Абы ищIыIужкIэ, Нэгумэ Шорэ и фIэщхъуныгъэр фIыуэ къыхощ а зэман дыдэм Каррас щыпсэуа Глен Уильям и гукъэкIыжхэм. Глен къеIуэтэж тэтэрыбзэ зыщIэу миссионерхэм яхэта Галлоуэй Джеймс «Инджыл» узэзгъэджар дауэ къыпщыхъуа жиIэу Шорэ щеупщIым, Нэгумэм абы жэуап къритар. «Тхылъым къызыхуриджэ щэныфIагъым дэзгъуэIакъым, — къыжриIэжащ абы Шорэ, — ауэ Тхьэм бын иIэу плъытэныр акъылми къищтэркъым, уи фIэщи хъуркъым». Уи акъылым къимыщтэми, уи фIэщ пхуэщIынущ ар, жаIэу щыхагъэзыхьым: «Ар зи фIэщ хъункIи хъунур зэрыцIыкIурэ а гупсысэм щIапIыкIа фи сабийхэращ, Тхьэр зэрызакъуэр зыщIэ муслъымэным ар зэи къабыл ищIынукъым», — яжриIэжащ. ХущIыхьэр а хъыбарым къыщеджэфынущ Глен Уильям 1823 гъэм Лондон къыщыдигъэкIа «Journal of a tour from Astrachan to Karras» тхылъым.
Iуэхум щымыщ хуэдэу зи гугъу тщIын хуей хъуа Нэгумэ Шорэ и гукъэкIыжхэр икъукIэ сэбэп мэхъу ХьэтIохъущокъуэ Исмэхьилрэ абы и къуэшхэмрэ я лъэхъэнэри ищхьэкIэ зи гугъу тщIа зэхъуэкIыныгъэхэр къыщыхъуа адыгэ цIыхубэм я зэхэтыкIэу щытари уи нэгу къыщIэбгъэхьэнымкIэ, сыту жыпIэмэ, Шорэ къыщалъхуар Исмэхьил иухуа Хьэжыхьэблэрт.
«Зи гугъу тщIа ХьэтIохъущокъуэ Адэлджэрийрэ Абыкъу Исхьэкърэ, — щыжеIэ Шорэ и тхылъым, — къэбэрдей лъэпкъыр шэрихьэт хабзэм трашат: щIэпхъаджащIэхэр, зэхащIыхьам елъытауэ, е яукIырт, е я Iэпкълъэпкъым удын тралъхьэрт. Тезырхэр мыпхуэдэу зэхидзырт: дыжьын сом нэхърэ нэхъ мащIэ зыдыгъуам и Iэ сэмэгур паупщIырт; сомищэм щIигъу зыдыгъуам — и Iэ ижьымрэ лъакъуэ сэмэгумрэ; зинэ зыщIахэр яукIырт. Мылъкумрэ цIыхур зыхуитымрэ пыщIа псори, пщы-уэркъхэмрэ пщылIхэмрэ я зэхуаку къыдэхъуэ Iуэхухэри дин хабзэм тету ягъэзакIуэрт. А унафэм лъэпкъым фIы куэд къыхудэкIуащ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ абдежым щегъэжьауэ дэтхэнэ зыми хабзэншагъэ зэрихьэну шынэ хъуащ».
Шорэ дытепсэлъыхьын хуей щIэхъуа щхьэусыгъуэм дгъэзэжмэ, Исмэхьилрэ Рослъэмбэчрэ зыр адрейм теухуауэ зэрыхейр IупщIу къыхощ 1837 гъэм Кавказым къулыкъу щызыхьа полковник Чайковский П. П. и гукъэкIыжу Косвен къихьым: «Ди дзэм и полковник, къэбэрдей щIалэ ахъырзэман Мысост Рослъэмбэч — европей щIэныгъэ иIэу, Александр и тыгъэхэмкIэ щIигъэнарэ кавказ къулыкъущIэхэм ягъафIэу щытар, ПсыжьадрыщI икIщ, бгырысхэр къызэщIигъэхъаери, и теуэ гуащIэхэмкIэ урысхэр игъэгулэзу екIуэкIащ. Ар и благъэ гуэрым IулъхьэкIэ едгъэукIыжауэ щытащ».
Гу зэрылъытэгъуафIэщи, зэкъуэшитIым я быну щыт Рослъэмбэчрэ Исмэхьил-бейрэ усакIуэм зэрызэпэщIигъэувам тхыдэ лъабжьэ гуэр иIами, нэхъыбэр Лермонтовым къехъулIа литературэ Iэмал къудейуэ лъытэн хуейщ. ИщхьэкIэ къэтхьа щапхъэхэм къагъэлъагъуэ Рослъэмбэч Исмэхьил иукIауэ е Исмэхьил Рослъэмбэч IэщIэкIуэдауэ ди фIэщ ящIыну зэрыхэт тхыдэ щыхьэтхэр зэрылъэлъэжыгъуафIэр.
Ар щIэхъуэпсырт Къэбэрдейр Урысейм хуэзыгъадэ
мамырыгъэм
Къэфшийуэ фи фыгъуэнэдыIэр
Ди гъащIэр щхьэ зэтефкъута?
Дыкъулейсызщи; къыдата
Ди хуитыныгъэр, ди мэзыжьхэр
Зэрыдмытынурщ дыщэ плъыжькIэ;
ЗэрыдгъэлъапIэрщ дигу етауэ
ГущIыIэу фэ фызэлъэпауэр!
Лермонтов, «Исмэхьил-бей»
К
IыхьыIуэ тфIэхъуа ди тхыгъэр ХьэтIохъущокъуэм теухуауэ тхыдэджхэм дызэращыгугъ тхылъ IувыфIым хуэтщIа пежьэ къудейщ. Ауэ ныкъуэжыIэу дыкъэмынэн папщIэ, псалъитI-щыкIэ и гугъу тщIынщ ХьэтIохъущокъуэр Кавказыр жыхьэнмэ гъуэгу зыхуэхъуа урыс генералхэм яз Булгаков Сергей зэрыпэщIэтами.
ЗэрыжытIащи, Исмэхьил пащтыхьым и унафэкIэ хэкум къагъэкIуэжат, и лъэпкъэгъухэр урыс тетыгъуэм жыIэщIэ яхуищIын плъапIэкIэ. Езыри зи акъылэгъу а Iуэхум и зэфIэхыкIэр абы мыпхуэдэ щIыкIэу илъагъурт: Кавказ лъэпкъхэр игъащIэ лъандэми зэзыгъэдаIуэ къэбэрдейхэм я деж урысей хабзэр щызэтеувэмэ, адрей лъэпкъхэри Iэуэлъауэншэу Урысейм и жьауэ щIэувэнут. АрщхьэкIэ урыс къулыкъущIэхэм жаIэмрэ ящIэмрэ зэтехуэртэкъым. Абыхэм я мурадтэкъым Кавказыр, Къэбэрдейр я пашэу, Урысейм и щIыналъэ щхьэхуэу къагъэнэныр: мамырыгъэ лъыхъуэ хуэдэу жаIэ щхьэкIэ, бгырыс лъэпкъхэр зэфIэгъэнэжыныр, я зэхуаку къаугъэ дэлъхьэныр я зэрыпхъуакIуэ Iэмалхэм язт. Исмэхьил щIэтхьэусыхэ Iуэхум я нэхъыщхьэри арат — къэбэрдейхэм я унафэм щIэту къекIуэкIа лъэпкъхэр ягъэжакъуэурэ, Кавказ щIыналъэр хабзэншэ зэрыхъуар. АрщхьэкIэ хэтыт пщыр зыхуэтхьэусыхэр? ЗыхэпсэукIын къызыхуамыгъэна бгырысхэр бэлэрыгъауэ Iэбэху, урысыдзэм щхьэусыгъуэ игъуэтырт езым и хъунщIэтеуэхэм зригъэукъуэдиину. Абыхэм я зы щапхъэщ 1810 гъэм Булгаковым Къэбэрдеймрэ ПсыжьадрыщIрэ щыщ къуажэ щитI зэрызэтригъэсхьар.
Исмэхьил и IэдакъэщIэкIыу хуагъэфащэ Булгаковым лей зэрызэрихьар пащтыхьым лъэIэсыжын хуэдэу, адыгэпщхэм, уэркъхэм, ефэндыхэм, «къэбэрдей цIыхубэ псом» къабгъэдэкIыу Вердеревский Николай хуагъэхьа тхьэусыхафэр: «Дызэрыт 1810 гъэм зиусхьэн генерал-аншеф Булгаковыр щIыхь зиIэ императорышхуэм и дзэр зэхуишэсри зэшэзэпIэу къыттеуащ, ди унэхэм мафIэ ящIидзэри зэтригъэсхьащ, щIэлъыр иригъэдыгъуащ, цIыхухэр иукIащ, Iэщышхуэу 6150-рэ, шыуэ 515-рэ, хыву 125-рэ, мэлу 44 015-рэ, гъуаплъэ хьэкъущыкъуу пут 6310-рэ, фоуэ пут 5895-рэ, афэ джанэу 52-рэ, фочу 180-рэ, сэшхуэу 300, къамэу 145-рэ, дыжьын ахъшэу 2900-рэ, дыжьын сом 5800-рэ зи уасэ хьэпшып, хугу илъу гу 1420-рэ ттрихащ. Къундетхэрэ Тамбийхэрэ я цIыхуу нэрыбгэ 31-рэ яукIащ, унэу 9895-рэ ягъэсащ, таж 31-рэ ящтащ, мэжджыту 111-рэ ягъэсащ, къутыр псэупIэу 1000-м мафIэ щIадзэри хагъэкIуэдэжащ, гъэру нэрыбгэ 41-рэ яубыдащ, абы ищIыIужкIэ зи бжыгъэр пхуэмыIуэтэн хьэпшып ящтащ. А жытIэр зэрыпэжым шэч къытумыхьэ. Абы ищIыIужкIэ шэшэнхэмрэ къэзакъхэмрэ ядыгъуам пэкIуэу дэ шы 1000-рэ Iэщышхуэу 500-рэ къуэдыуэ дигъэтауэ иджы щыттIэгъэни тшхыни диIэжкъым, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, и хъунщIэтеуэр гъатхэ вэгъуэм хуигъэзащ. Дытхьэджэу, дэри зи щIыхьыр ин императорым дрицIыхущ, абы и хьэтыркIэ гущIэгъу къытхуэщIи гъавэ хэдгъасэ, ди напэр тумых, думыгъэунэхъу жытIэу делъэIуами, ди хьэтыр илъэгъуакъым, иджы куэд дэмыкIыу цIыхухэр мэжэщIалIагъэм илIыкIыну къыщIэкIынщ…»
Пащтыхь Александр апхуэдиз гущIэгъуншагъ къэзыгъэлъагъуэ и генералым къигъэуIэбжьат. «Булгаков-генералыр и къалэным ебакъуэри цIыхугъэм и гъунапкъэм икIащ», — хуитхащ пащтыхьым а Iуэхум теухуауэ дзэзешэ нэхъыщхьэ Тормасов Александр.
Генералым и Iуэхур зэхигъэкIын папщIэ, пащтыхьым Кавказым къигъэкIуа Вердеревский Николай къыщысам, Исмэхьил Булгаковым игъэтIысауэ хьэпсым ист. ХьэтIохъущокъуэм сыхьэтитIкIэ епсэлъылIа нэужь, пщыр къригъэутIыпщыжам и мызакъуэу, кIэлъыплъакIуэм Булгаковым хуащI гурыщхъуэхэр зэхигъэкIащ. Вердеревскэр зи пашэ къулыкъущIэхэм къыщIагъэща мыхъумыщIагъэхэм иужькIэ, генералыр пащтыхь хъарзыналъэм зэретхьэкъуамкIэ ягъэкъуаншэу трагъэкIри, 1810 гъэм и дыгъэгъазэм Бытырбыху яшэжауэ щытащ.
ГъэщIэгъуэнщ Булгаковым лIэкIэ хуэхъуам теухуауэ урыс Iэщэм и уэчыл Красницкий Александр «Кавказ ягъэIэса» тхылъым щыжиIэр:
«…абы Урысейм Дербенти, Кубэри хигъэхьащ, гъэзийкъумыхъухэр игъэбэяуащ, итIанэ Шэшэныр зэтрикъутащ, КъэбэрдеитIри унафэм щIигъэуващ, ауэ… а генерал хахуэр тхылъымпIэзехьэ IуэхущIапIэхэм ядригъэкIуэкIа шакъэ зауэм ихьыжащ. Ди лIыхъужьыр зэрамыгъэкъуэнша къэунэж! Къэбэрдейр емынэ узым иубыда — зи лажьэр Булгаковращ! Бгырысхэр еуэ-еуэу Гъунапкъэм къытеуэрэ — зи лажьэр Булгаковращ! Гумкъалэ мафIэс къыщыхъуа — зи лажьэр Булгаковращ! Шхий нэхъ зи мыхьэлъагъ Iуэху мыфэмыцхэр абы щытралъхьэ тхыгъэхэр мыувыIэу Бытырбыху лъатэхэрт. ЛIыхъужьым зиухеижыну зыхуигъэфэщакъым. 1811 гъэм къулыкъум трагъэкIа нэужь, абы и щхьэм лъы дэуейри дунейм ехыжауэ щытащ».
Езы Исмэхьил дунейм зэрехыжар нобэми IупщIкъым. ХьэхъупащIэ Амырхъан и уэрэдыжьыр зытеухуа Исмел-псыгъуэр арар пэжмэ, уэрэдым дэщIыгъу хъыбарым ар зауэ IэнатIэ Iуту хэкIуэдауэ къыхощ. Жэуап пыухыкIа къызыхуимыгъуэт упщIэм топсэлъыхь Косвен Марки:
«Кавказ генералхэм я тхыгъэ зэIумыбзхэм хыумылъагъукIыжыф ХьэтIохъущокъуэ Исмэхьил и лIэныгъэр нобэми къуажэхь пэлъытэщ, — жеIэ щIэныгъэлIым. — Абы и жор-вагъуэр Бытырбыху 1812 гъэм и мэлыжьыхьым ирагъэхьыжакIэт, абы къыхэкIыу, езыр 1811 гъэм и кIэм е 1812 гъэм и пэм дунейм ехыжауэ хуагъэфащэ къудейщ. 1811 гъэм Кавказ гъунапкъэм и нэхъыщхьэ Тормасов Александр зигъэхьэзырт ХьэтIохъущокъуэр къэбэрдейхэм къабгъэдэкIыу Кавказ гъунапкъэм къыщызэIуахыну я мурад щэн-къэщэхунымкIэ комитетым и унафэщIхэм яз ищIыну. Абы хунэмысу дунейм ехыжащ пщыр…
ХьэтIохъущокъуэмрэ Булгаковымрэ зэрызэпэщIэтам и гуащIагъымрэ а «Кавказ гъэIэсакIуэм» и икIагъ гущIэгъуншэмрэ ущыгъуазэмэ, Исмэхьил дунейм ехыжа нэужь, кIэщIу Рослъэмбэч зэрагъэкIуэда Iэмалри пщIэмэ, гугъукъым уи нэгу къыщIэбгъэхьэну ди лIыхъужьым лIапIэ хуэхъункIи хъуну щытыгъар», — нимыгъэсыпэми, и щхьэ треч Косвен пщым и лIэкIэу хуигъэфащэ Iуэхум.
А гупсысэм гъэщIэгъуэну зрегъэубгъу тхыдэ щIэныгъэлI Къармэ Руслан: «Зэзэмызэ цIыхум и лъагагъыр абы и бийхэмкIэ къыбощIэ. Исмэхьил и жагъуэгъухэм я цIэхэм къегъэлъагъуэ абы цIыхубэм я деж пщIэуэ щиIам и инагъыр. Псалъэм папщIэ, Къэбэрдейм къэкIуэжа нэужь, абы гуащIэу къебиящ Къэбэрдейм и пристав нэхъыщхьэ Дельпоццо генерал-майорыр, Кавказым щыIэ урысыдзэм и унафэщI Булгаковыр, Кавказым и губернатор Картвелин сымэ, — жеIэ Къармэм. — Нейуэ къеплъырт Исмэхьил-бей Цициановри. Исмэхьил урысыдзэм къарукIэ пэщIэувэну зигъэхьэзыртэкъым, и плъапIэхэр экономикэрэ политикэ IэмалкIэ зыIэригъэхьэну хэтт, ар нэхъ Iейт Урысейм и дежкIэ. УнафэщIхэм къагурыIуэрт абы Къэбэрдейр зэкъуигъэувэну зэрыхэтыр, абы къикIыр Къэбэрдейр нэхъ лъэщ хъунрат. Урыс къулыкъущIэхэм нэмыщI ар япэщIэувэн хуей хъурт езым и лъэпкъэгъухэми».
1808-1811 гъэхэм я зэхуакум хуозэ Дельпоццо-генералым къэбэрдей ефэндыхэм хурагъэхьа тхыгъэр:
«Жанхъуэт Кушыкурэ ХьэтIохъущокъуэ Исмэхьилрэ зэпаубыда Iуэхум теухуауэ зи щIыхьыр иным дынолъэIу ди хейщIапIэм зи гугъу тщIы Исмэхьил къытхуэбгъэкIуэну, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ зи щIыхьыр иныр ущыгъуазэщ ефэндыхэм ди къалэным: Урысейм и щIы Iыхьэм зыгуэр щыдыгъуауэ къаубыдмэ, ар ди хейщIапIэм утыку къыщитшэн хуейщ, къуэды тетлъхьэу е хьэпсым иддзэу, апхуэдэ щIыкIэу дызыщIэт унафэр дгъэзащIэу. Аращи, ди хабзэм зэран фыхуэхъун фимымурадмэ, пщы Исмэхьил къытхуевгъашэ, а Iуэхур вгъэгувэмэ, дэ, ефэндыхэр, дывмыгъэкъуэншэж, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, дэ хьэжыхэр къытхэтщ, муслъымэн пащтыхьым и жьауэ дыщIэтщ, абы фэ фи пащтыхьым зауэ зэрыдригъэкIуэкIми дыщыгъуазэщ. Ауэ дыщIывдэлажьэр ди хабзэм и гугъу зэрывмыщIращи, иджыри абы фыхэмыIэбэр пэжмэ, ХьэтIохъущокъуэр ди хейщIапIэм къевгъашэ, «хьэуэ» жыфIэрэ, дывмыгъэкъуэншэж».
Мы дэфтэрым иупх хъуну къыщIэкIынщ Исмэхьил езым и щхьэкIи и унафэщIхэм яжриIауэ зэрыщытар, Къэбэрдейм жагъуэгъу зэрыщиIэм къыхэкIыу, зэманкIэ щыпсэу зэрымыхъунур…
Мис ахэрат хуигъэтIылъар и Хэкум!
Зыхуейр къэхъуащ! ИхьакIэщ и
жэнэтым,
Дунейр щыщIалэу щIылъэр
щыщIэращIэм,
АрщхьэкIэ цIыхухэм… щIылъэр
къафIэIуэху?
И къуэшым IэплIэкIэ пежьа
къэкIуэжагъащIэм
Фыгъуэмрэ пцIымрэ щхьэр
щIрагъэхьэф…
«ХьэтIохъущокъуэ Исмэхьил щIэхъуэпсырт Къэбэрдейр Урысейм хуэзыгъадэ мамырыгъэ иухуэну, Псыхуабэ деж щылъ адыгэщIхэр къыхигъэхьэжу Къэбэрдейм зригъэубгъуну, — етх тхыдэ къэхутакIуэ Савойский Александр. — Хъыбархэм къыхощ абы пщыгъэкIэ къылъыс Бабыгуей къуажэр иратыжыну щылъаIуэм, къулыкъукIэ яIэтыну къагъэгугъэри и цIыхухэр и гъусэу Кавказ Гъунапкъэм иубыд щIым Iэпхъуэну къызэрыжраIар, арщхьэкIэ пщым идакъым».
ХэтщIыкIым нэхърэ хэдмыщIыкIыр щыдинэхъыбэ пщым и гъащIэ гъуэгур нэхъ IупщIу дигъэлъагъункIэ дызыщыгугъ пщэдейрей махуэм а цIыху къызэрымыкIуэр адыгэ псоми, езым и псэр зыхэлъа къэбэрдейхэми щапхъэу къащIыхуэнэн щхьэусыгъуэ куэд иджыри щэхуу ихъумэ къыщIэкIынщ.
Ухыгъэм бын хуэхъуахэр дуней
цIыхукъым;
Я псэукIэщIэм бэр егъэгужьей,
Мэлыдри мэбзэхыж къахэмыщыххэу,
Пшэ фIыцIэм щыблэ ецырхъа
нэхъей...
