ЛэжьэнкIи псэункIи хуэмыху къытхэткъым
ЕгъэджакIуэ Iумахуэ
КъызыхэкIа лъэпкъым хуэфащэ, къызыдэкIа жылэр зэрыгушхуэ, тхакIуэ, усакIуэ, «РСФСР-м цIыху-бэм щIэныгъэ егъэгъуэтынымкIэ и отличник», «СССР-м щIэныгъэ IуэхухэмкIэ и отличник», «Урысейм и егъэджакIуэ нэхъыфI» цIэ лъапIэхэр зыфIаща Шыгъушэ Хьэбас и ныбжьыр мы махуэхэм илъэс 70 ирикъуащ.
Шыгъушэ Хьэбас Шыгъушэм и гъащIэ гъуэгуанэм уриплъэжмэ, тыншу щытауэ пхужы-Iэнукъым. Хьэбас и адэ МэчрэIилрэ и анэ Гуащэнащхъуэрэ бынибгъу зэдапIащ, ирагъэджащ, IэщIагъэ зырызи иратащ. МэчрэIил Хэку зауэшхуэм и пэм къыщыщIэдзауэ и кIэм нэс хэтащ, шыни къикIуэти имыщIэу Берлин нэсри, ТекIуэныгъэм абдеж щыIущIащ.
Хьэбас 1946 гъэм мэлыжьыхьым и 4-м къалъхуащ, и сабиигъуэр зауэ нэужь зэман хьэлъэм хиубыдащ. ЩIалэ цIыкIур нэхъ къэжэпхъа нэужь, Iэпыдзлъэпыдз хъум имызакъуэу,къалэн пыухыкIахэри и пщэ къыдэхуэу хуожьэ — гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуэхэм колхозым щылажьэрт, и адэм и гъусэу Къущхьэхъу здишэрт. ГъукIэу, Iэхъуэу, вакIуэу губгъуэм итащ, пхъэ пиупщIу мэзым щIэтащ. Езым зэрыжиIэжымкIэ, а зэманым хьэблэм дэс нэхъыжьыфIхэм къаIуэтэж хъыбарыжьхэм, таурыхъхэм ятхьэкъурт, нэху щамэ, жэщыр къыхуэмыгъэсу пэплъэрт. ГурыIуэгъуэт сабийм и гур хуэмурэ щIэныгъэм зэрыхуэушыр.
Унагъуэм щIэсхэр зэрахузэфIэкIкIэ зым адрейм зыщIагъакъуэу, зэдэIэ-пыкъуу зэдэпсэуащ. Зэрыбыным Хьэсэнбий яхэтыжкъым, адрейхэр зэрылъытэу, зэхуэгумащIэу ноби зэдопсэу, я адэ-анэм яхуэфащэу, абыхэм я фэеплъыр яхъумэу.
Курыт еджапIэм щыщIэса илъэсхэм Хьэбас гурыхуэу, набдзэгубдзаплъэу щытащ. Ар дихьэхырт адыгэбзэм, литературэм, абы къыщымынэу физикэми фIыуэ хэзагъэрт.
ЕджапIэр къиуха нэужь, Хьэбас дзэм ираджэри, илъэсищкIэ къулыкъу щищIащ. ЩIэныгъэ нэхъыщхьэ зэзыгъэгъуэтыну щIэхъуэпс щIалэщIэр дзэм къызэрикIыжу КъБКъУ-м и филологие къудамэм щIэтIысхьэри, ар хъарзынэу къиухащ. Школ университетми щыщIэса илъэсхэм щапхъэ зытрах, жылэм фIы и лъэныкъуэкIэ зи цIэ къраIуэ еджагъэшхуэхэм, тхакIуэхэм, усакIуэхэм ярихьэлIащ Шыгъушэр. Зыдэплъеин зыгъуэта щIалэм и гупсысэкIэми, и дуней еплъыкIэми заужьынымкIэ ахэр щхьэпэ къазэрыхуэхъуам шэч хэлъкъым.
Шыгъушэр къэзыцIыхухэм ар егъэджакIуэ Iумахуэу къалъытэ. Лъэпкъ тхыдэм, щIэблэм я гъэсэныгъэм, хабзэм ехьэлIауэ лэжьыгъэ купщIафIэхэр зи Iэдакъэм къыщIэкIа, си лъэпкъэгъухэм сыткIэ сахуэщхьэпэн жиIэу дунейм тет Шыгъушэ Хьэбас нэгъуэ-щIуи уеджэфынукъым. Зеикъуэ дэт 3-нэ курыт школырщ Хьэбас лэжьэн щыщIидзар, нобэр къыздэсми, илъэс 45-рэ хъуауэ, егъэджакIуэ IэщIагъэм гурэ псэкIэ бгъэдэту абы щолажьэ. Къуажэдэс еджакIуэхэм я акъылым зиузэщIын, я щIэныгъэм хагъэхъуэн папщIэ Шыгъушэм хузэфIэкI къигъанэркъым. «Сэ Iуэху сиIэщ, сезэшащ, сыхущIыхьэнукъым», — жиIэу зэи зэхэпхынукъым Хьэбас. ЕджакIуэхэм еущиеу, я ныбжьэгъу пэжым хуэдэу ябгъэдэтщ ар.
Шыгъушэм къызэрилъытэмкIэ, гъэсэныгъэмрэ егъэджэныгъэмрэ зэгуэх имыIэу зэпхащ. Абы къыхэкIкIэ Хьэбас еджапIэм къыщызэригъэпэщри илъэс куэдкIэ ядэлэжьащ литературэмрэ щалъхуа лъахэмрэ фIыуэ зылъагъу ныбжьыщIэхэм я гуп, IуэрыIуатэр зэхуэхьэсыным, тхыдэр джыным, усэным гу хуэзыщIа цIыкIухэр я бзэм, я хабзэм, къыщалъхуа щIыналъэм и тхыдэм нэхъыфIу щигъэгъуэзэным хуэгъэпсауэ. Абы и гупым гуащэ театри яIэу спектаклхэр ягъэувырт, таурыхъхэм щыщ теплъэгъуэ цIыкIухэм пьесэ къытращIыкIырти, еджапIэм ныбжьыщIэ цIыкIу- хэм щригъэгъэлъагъуэрт. Адэ-анэхэм а зэIущIэхэм зыкърагъэхьэлIэрт, я бынхэм яIэ хъуа зэфIэкIхэм кIэлъигъэплъхэрт, игъэгуфIэхэрт. Гупым хэтхэм район, къалэ, республикэ утыкухэм мызэ-мытIэу зыкъыщагъэлъэгъуащ, зэпеуэхэм пашэныгъэхэр къыщахьащ.
Шыгъушэм и нэIэ зытригъэт сабийхэм нэгъуэщI лэжьыгъэ куэди я пщэм дэлът. Ахэр яIущIэрт къуажэдэс нэхъыжьхэм, абыхэм къаIуэтэжхэр ятхыжырт. Хъыбархэр зэхуахьэсыж къудейм къыщымынэу, еджакIуэхэм кърахьэлIэу щIадзащ щIым къыщIатIыкIыжа пасэрей Iэщэхэр, Iэмэпсымэхэр, хьэкъущыкъухэр, ахъшэжьхэр. Ауэрэ еджапIэм къыщыунэхуащ ди адэжьхэм зэрахьэу щыта хьэпшыпхэр щызэхуахьэс плIанэпэ щхьэхуэ, ар иджыпсту школ музей хъуащ. Хьэбас иунэтI гупым еджапIэм куэдрэ ирегъэблагъэ ди тхакIуэхэр, усакIуэхэр, уэрэдус-макъамэтххэр. Апхуэдиз лэжьыгъэ къуажэм щызыгъэбэта гъэсакIуэм зы цIыхукъым-цIыхуитIкъым гъуэгу захуэ тригъэувар.
Къарурэ зэманышхуэрэ трегъэкIуадэ абы классщIыб лэжьыгъэхэм. Хьэбас куэдрэ жеIэ: «Дэтхэнэ зы лъэпкъми и бзэмрэ и тхыдэмрэ, и литературэмрэ гъуазджэмрэ мыхьэнэшхуэ яIэщ щIэблэр цIыхугъэ яхэлъу, зыпэрыт Iуэхум гурэ псэкIэ хуэпэжу, Хэкур фIыуэ ялъагъуу, лъэпкъхэм я зэныбжьэгъугъэр нэхъри быдэ хъуным хущIэкъуу гъэса хъунымкIэ. А Iуэхугъуэхэр гъэзэщIэнымкIэ сэбэп ин мэхъу еджапIэхэм урок нэужьхэм щрагъэкIуэкI лэжьыгъэхэр…». АбыкIэ къэIуэта мэхъу а цIыху Iущым гъэсэныгъэ и лъэныкъуэкIэ иригъэкIуэкI лэжьыгъэхэм я мыхьэнэ нэхъыщхьэр. ЩIалэгъуалэм адыгагъэр зищIысыр зыхегъэщIэным, ар яхэлъхьэным теухуауэ екIуэкI сыт хуэдэ зэIущIэми жыджэру хэтщ Шыгъушэр.
Бзэр, хабзэр, тхыдэм теухуауэ дерс купщIафIэ куэд ирегъэкIуэкI Хьэбас. Адыгэбзэм и алфавитым хэлъ ныкъусаныгъэхэм, бзэр хъумэным теухуауэ щыIэ хэкIыпIэхэм, ди щIыпIэ дахэхэм, мамырыгъэм, гъэсэныгъэм, нэгъуэщIхэми ятеухуа и статья щхьэпэхэр район, республикэ газетхэм щIэх-щIэхыурэ къытохуэ.
Шыгъушэм егъэджэныгъэм теухуа докладхэр еджапIэ, район, республикэ конференцхэм, семинархэм, КъБКъУ-м щрагъэкIуэкI зэIущIэхэм я утыку кърехьэ. Абы зэхилъхьауэ щытащ олимпиадэхэр зэрырагъэкIуэкIыну, экзаменхэр зэратыну тест лэжьыгъэхэр.
Къыхэгъэщыпхъэщ, Шыгъушэм и лэжьыгъэм кIэлъыплъ район, республикэ методистхэри, и лэжьэгъухэри, къэзыцIыхухэри, иригъэджахэри абы и жэрдэмхэм фIыкIэ къызэрыпэджэжыр. «Баксанский вестник» газетым и корреспондент Лещенкэ Александрэ етх мыпхуэдэу: «Хьэбас и дерсхэр гъэщIэгъуэну икIи щIэщыгъуэу зэхэухуэнащ. ЖьэрыIуатэуи, щхьэзакъуэ лэжьыгъэуи, зэпеуэхэри, къэхутэныгъэ лэжьыгъэ хьэлэмэтхэри къызэщIиубыдэу зэрыригъэкIуэкIыр плъагъуну куэд и уасэщ». Бахъсэн районым адыгэбзэмкIэ и методист нэхъыщхьэр я пашэу ягъэхьэзыра тхыгъэм дыщыхуозэ мыпхуэдэу: «ЩIэблэр иузэщIын, хабзэщIэкъуу псэуным къыхуриджэн, цIыху хэтыкIэ яригъэщIэн, къызыхэкIа лъэпкъыр, я анэдэлъхубзэр, зэрыс хэкур фIыуэ яригъэлъагъун, нэхъыжьым пщIэ хуащIрэ нэхъыщIэм гулъытэ иратыфу къэгъэхъун — апхуэдэ къалэнхэр зыхуэзыгъэувыж егъэджакIуэм ахэр хъарзынэуи къохъулIэ. ГъащIэ дерст Шыгъушэм сабийхэм яритыр. Сыт абыхэм нэхърэ нэхъыщхьэу нобэ сабийр зыхуэныкъуэр?»
Зы илъэси къыхэхуакъым Хьэбас иригъаджэхэм зэпеуэ, зэхьэзэхуэ зэхуэмыдэхэм япэ, етIуанэ увыпIэхэр къыщамыхьу. Обнинск, Сочэ иджыблагъэ щекIуэкIа урысейпсо зэпеуэхэм абы игъэкIуащ ныбжьыщIитI икIи етIуанэ увыпIэхэр къыщахьри къэкIуэжащ.
Хьэбас лъэпкъ литературэми жыджэру холэжьыхь. Абы и къалэмыпэм къыщIэкIащ усэ, хъыбар, повесть, рассказ зыбжанэ, ахэр ди республикэм къыщыдэкI газетхэм къытохуэ, цIыхухэм гунэс ящыхъуу.
Хьэбас унагъуэ дахэ иIэщ. Абы и щхьэгъусэ Лизэрэ езымрэ илъэс 45-рэ хъуауэ зэгурыIуэу зэдопсэу, пщIэрэ лъытэныгъэрэ я зэхуакум дэлъу. Лизэ цIыху гуапэщ, анэ гумызагъэщ, анэшхуэ гумащIэщ. Абы пэщIэдзэ классхэм я завуч IэнатIэр илъэс куэдкIэ ирихьэкIащ, иджыпсту урысыбзэмкIэ егъэджакIуэщ. Зэщхьэгъусэхэм бынищ зыхуей хуэзэу къагъэтэджащ. Быным я нэхъыжь Заур Урысейм и МВД-м и къудамэм щолажьэ. И щхьэгъусэ Оксанэрэ езымрэ бынитI яIэщ, Новороссийск щопсэу. КъыкIэлъыкIуэр Джульеттэщ. Ар КъБКъУ-м ФилологиемкIэ и институтым адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и къудамэм егъэджакIуэу щолажьэ. Джульеттэ и адэм и лъагъуэм ирокIуэ, адыгэбзэм зиужьыным и Iыхьэ хилъхьэу. Быным я нэхъыщIэ Анзор адэ-анэм ябгъэдэсщ, унэгъащIэщ, и щхьэгъусэ Лаурэрэ езымрэ зы щIалэ цIыкIу зэдагъуэтащ. Анзор щолажьэ Урысейм и «РусГидро»-м и филиалу КъБР-м щыIэ электростанцым.
Шыгъушэр гъащIэм набдзэгубдзаплъэу кIэлъоплъ, зытет дунейр нэхъ дахэ, зыхуэлажьэ лъэпкъым нэхъри зегъэужьыным и гупсысэр етащ.
Шурдым Розэ.
КъызыхэкIа лъэпкъым хуэфащэ
Илъэс 45-рэ хъуауэ адыгэбзэмрэ литературэ-рэ езыгъэдж, зи IэщIа-гъэм гурэ псэкIэ бгъэдэт Шыгъушэ Хьэбас и ныбжьыр мы махуэхэм илъэс 70 зэрырикъуам иредгъэхьэлIэри, упщIэ зыбжанэкIэ зыхуэдгъэзащ.
— Хьэбас уи гъащIэ гъуэгуанэм уриплъэжмэ, сыт нэхъ уигу къридзэжхэр?
— ГъащIэм ущрохьэлIэ гуфIэгъуи гукъинэжи, ущылъэпэрапи къыхэхуэу — аращ гъащIэ хъужри. ДыкъэзыгъэщIа ди Тхьэшхуэм сыхуэарэзыщ, илъэс 70 хъуауэ сыузыншэу, гукъеуэншэу, бын къысщIэхъуэу, абыхэм я гуфIэгъуэ слъагъуу, си гукъыдэжыр къаIэту сопсэури. ТIуащIэу нэхъ гуфIэгъуэжщ уи лъэужь уриплъэжрэ фIы теплъэгъуэжмэ.
Жьуджалэу, гъащIэм уздихь лъэныкъуэмкIэ зебгъэхь хъунукъым. «Псэуну гъащIэ зыхуэфащэр, мыувыIэу кIуэхэр аркъудейщ» КIыщокъуэ Алим и гупсысэ лъэщхэр си гъуазэу сызэрыпсэуным яужь ситащ. Си гъащIэм сыщриплъэжкIэ, си лэжьыгъэм къыпэкIуа фIыгъуэм гукъыдэжышхуэ къызет. Ар езгъэджахэм ящыщ куэдым си IэщIагъэр къызэрыхахыжарщ, цIыху цIэрыIуэ къазэрыхэкIарщ. Абыхэм си цIэр я псалъэмакъхэм, я тхыгъэхэм къыщыхагъэщым и деж гуапэ дыдэ сщохъу, дамэ къыстрегъакIэ.
Зы махуи сигу ихуакъым си адэ-анэр, си анэкъилъхухэр. УвыпIэшхуэ си гъащIэм щеубыд си унагъуэми — сыт хуэдэ Iуэху езгъажьэми, къыздаIыгъ абы исхэм.
— Уэ адыгэбзэмкIэ егъэджакIуэу уолажьэ. Егъэджэныгъэ лэжьыгъэм сыт хуэдэ щыщIэныгъэхэр хэплъагъуэрэ? Сыт нэхъ зытекъузэн хуейр: гъэсэныгъэра хьэмэ егъэджэныгъэра?
— Гъэсэныгъэмрэ егъэджэныгъэмрэ зэгуэх ямыIэу зэпхащ. ЕгъэджакIуэхэм я къалэнщ сабийхэм щIэныгъэ иратым и мызакъуэу, абыхэм гъэсэныгъэ лэжьыгъэхэри драгъэкIуэкIын хуейуэ. Къэралым адыгэбзэм пщIэшхуэ хуищIырт нэхъапэм. Адыгэ литературэр щапхъэ тщIыурэ щIэблэр дгъасэрт. Иджы компьютерым и Iэмалхэр нэхъыбэ мэхъу, литературэр и тегъэщIапIэу едгъэкIуэкI дерсхэр нэхъ мащIэ мэхъу. Дызэреджэ тхылъхэр ипэIуэкIэ нэхъ щIэх-щIэхыурэ къыдагъэкIырт, зэманым кърагъэзэгъыурэ. ЕГЭ, ОГЭ жыхуэтIэхэм ди бзэм и пщIэр нэхъ лъахъшэ ящI. Ауэ, ди гуапэ зэрыхъунщи, адыгэбзэмрэ литературэмкIэ егъэджакIуэфIхэр диIэщ икIи абыхэм я лэжьыгъэм куэд елъытащ бзэр ефIэкIуэнымкIэ, сабийхэр дерсхэм дегъэхьэхынымкIэ. Къэралым къигъэув хабзэщIэхэм тету, ди егъэджакIуэхэм я дерсхэр зэхагъэувэ, IэмалыщIэхэр екIуу абыхэм къыщагъэсэбэп. ПщIэ хэха хуэщIауэ, ди бзэми, ди хабзэхэми зыкъиIэтыжыным телэжьапхъэщ. А къалэн мытыншыр зи пщэ иджыпсту дэлъри егъэджакIуэхэрщ.
Адыгэ лъэпкъыр дуней псом щикъухьащи, Iэмал имыIэу абыхэм я гум къыщыушынущ я хэкур зрагъэлъагъун гурыщIэр, я бзэр зрагъэщIэнуи хуей хъунущ. Апхуэдэ IуэхуфIыр ежьауэ иджыпстуи йокIуэкI, ди лъэпкъэгъухэм ящыщ куэдым хэкум щыпсэуну хуейуэ къагъэзэж, ди университетым щIотIысхьэ.
— Дызэреджэ тхылъхэм я гугъу пщIымэ-щэ?
— ГъащIэм зиужь зэпытщ. Апхуэдабзэу еджакIуэхэр зэреджэ тхылъхэри зэманым пэджэжу щытыпхъэщ. Ди литературэм и лъабжьэр зыгъэтIылъахэм, ди тхакIуэ, усакIуэ нэхъыжьыфIхэм я IэдакъэщIэкIхэр Iэмал имыIэу егъэджыпхъэщ. ЩIэблэм ящIэн хуейщ блэкIар: я гъащIэ дахэм и щIэдзапIэр, абы папщIэ ирагъэкIуэкIа бэнэныгъэр къэзыIуатэ тхыгъэхэр. Ауэ революцэмрэ граждан зауэмрэ ятеухуа тхыгъэхэмкIэ программэр кудэн хуейкъым. Куэдрэ къытебгъазэу узытепсэлъыхь Iуэхугъуэхэм еджакIуэхэр пхудегъэхьэхыркъым. Ди литературэм зэ фIыуэ хэплъэжарэ, щIэблэм щIэныгъэ куу, гъэсэныгъэ дахэ къызыхахын тхыгъэхэр къытхухэхамэ, сыту фIыт! БлэкIари уигъэлъагъуфу, къэкIуэну гъащIэми ухуиущийуэ — аракъэ щIэблэр зыщIэгъэджыкIын хуейр? Апхуэдэ тхыгъэхэр ди куэдыкIейщ. Дэтхэнэ ди тхакIуэми и IэдакъэщIэкIхэр зыхуей хуэзэу ныбжьыщIэхэм зэрыбгъэдалъхьэным хущIокъу ди егъэджакIуэхэр. Абыхэм я лэжьыгъэм куэд елъытащ адыгэ литературэм и пщIэр къэIэтынымкIэ, хъумэнымкIэ.
ХьэкIуащэ Андрей зэрыжиIащи, «адыгэбзэм гугъапIэу иIэр дэращ, ар зезыхьэхэрщ, ирилажьэхэрщ, ирипсалъэхэрщ».
— Иджырей щIалэгъуалэмрэ нэхъапэIуэкIэ щыIахэмрэ сыткIэ зэщхь, сыткIэ зэщхьэщыкIрэ?
— НэхъапэIуэкIэ сызэIэбэкIыжрэ иджырей щIалэгъуалэм ебгъапщэмэ, нэхъыфI-нэхъ IейкIэ утепсэлъыхьыфынукъым. Дэ ди щIалэгъуэр зыхиубыдар нэгъуэщI зэманщ, иджыпсту дыщыпсэур а зы хэкур арами, псэукIэщIэщ, къэралым цIыхухэм къарит Iэмалхэр нэхъ инщ. Сыт хуэдэ зэманми ди лъэпкъыр зэрыгушхуэ хъун, зэфIэкI зиIэ ныбжьыщIэхэр куэду къызэрытхэкIым, абыхэм я цIэр ди щIыналъэм и мызакъуэу, хамэ къэралхэми фIыкIэ къызэрыщащIэм срогуфIэ.
— Къуажэм щылажьэ егъэджакIуэхэр сабийхэри ящIыгъуу нэхъыжьхэм я деж кIуэурэ абыхэм къаIуэтэж хъыбархэм щIагъэдэIурт, е къуажэм къыдэкIа цIыху цIэрыIуэ-хэр еджапIэхэм ирагъэблагъэрти, ахэр щIэблэм ирагъэцIыхурт, абы иригушхуэу. Иджыпсту апхуэдэ закъуэтIакъуэххэщ узрихьэлIэр. А лэжьыгъэр зэхэублэжын хуейуэ къыпфIэщIыркъэ?
— Апхуэдэ лэжьыгъэхэр егъэкIуэкIыным мыхьэнэшхуэ иIэщ. Япэрауэ, нэхъыжьхэмрэ нэхъыщIэхэмрэ зэпэгъунэгъу мэхъу, щIэблэр гъэсэнымкIи ар Iэма-лыфIщ. ЕтIуанэрауэ, сабийм и акъылым зеужь. НэхъапэIуэкIэ апхуэдэ зэIущIэхэр куэду езгъэкIуэкIырт, иджыри си лэжьыгъэм къыщызогъэсэбэп. ЕджапIэм къыщызэдгъэпэща гупжьейм хэт еджакIуэ цIыкIухэр си гъусэу апхуэдэ лэжьыгъэхэр щIэх-щIэхыурэ зэдэтщIэрт.
«ДифI догъэлъапIэ» зыфIэтщ зэIущIэхэм хуэдэ мыгувэу езгъэкIуэкIыну си мурадщ. Мы еджапIэр къэзыуха уэрэджыIакIуэхэу Нэхущ Чэримрэ Хьэмырзэ Азэмэтрэ, усакIуэ Шорэ Маринэ сымэ къезгъэблагъэу сабийхэм езгъэцIыхуну сыхуейщ. Ахэр сэ езгъэджащ.
Нэхущ Чэрим нэхъапэIуэкIэ къезгъэблагъэри ныбжьыщIэхэм езгъэцIыхуат икIи гукъинэж ящыхъуауэ щытащ. ЕгъэджакIуэм щIэблэм Iэмал имыIэу яригъэцIыхун хуейщ къуажэм зэфIэкI зиIэу къыдэкIа цIыху ахъырзэманхэр.
— Ди къуажэм и зыужьыныгъэм теухуауэ сыт жыпIэнт?
— Къуажэм и зыужьыныгъэр куэдкIэ елъытащ къэралыр мылъкукIэ къызэрыдэIэпыкъуфым, къищынэмыщIауэ, езы къуажэдэсхэм. ЩIалэгъуалэм дежкIэ щхьэпэ хъунт клубхэр, библиотекэхэр зыхуей хуэзэу лажьэу къызэрагъэпэщыжамэ. Апхуэдэу фэеплъ щIыпIэхэм хуэсакъын, ахэр тэмэму зехьэн хуейщ.
Ди гуапэ зэрыхъунщи, иджыпсту щэнхабзэ, спорт и лъэныкъуэкIэ ди сабийхэм Iэмал хъарзынэхэр яIэщ, абыхэм зыхуагъасэ. Узэрыгушхуэ хъун цIыхухэр мымащIэу ди къуажэ къыдокI. УнэщIэхэри, тыкуэнышхуэхэри, шхапIэ гурыхьхэри дащIыхь, къуажэм и теплъэр йофIакIуэ.
— Дызэрыщыгъуазэщи, уи бынхэм къахэкIащ уи лъагъуэр адэкIэ хэзышын, уи лэжьыгъэр зыгъэкIуэтэн…
— Пэжщ. Джульеттэ КъБКъУ-м экономикэ къудамэм щIэдгъэтIысхьэну и тхылъхэр дгъэхьэзырауэ, езым филологиемкIэ и къудамэм иритыжауэ щытащ. Джульеттэ иджыпсту университетым бзэмкIэ щрегъаджэ, и лэжьыгъэр фIыуэ илъагъуу, и къаруи гуащIи абы хилъхьэу.
— Прозэми усыгъэми узэрыпэгъунэгъу дыдэр дощIэ, Хьэбас. Уи тхыгъэхэр зэхуэхьэсауэ къыдэбгъэкIыну уи мурад?
— Ди республикэм къыщыдэкI газетхэм къытехуащ си усэхэри, си рассказхэри, хъыбар стхыжахэм щыщхэри. Ауэ ахэр зэхуэхьэсыжауэ тхылъу къыдэзгъэкIакъым. Пэжыр жысIэнщи, егъэджакIуэ IэщIагъэм си гъащIэр еспхри, ар сыт щыгъуи япэ изгъэщащ. Арагъэнщ сыкъэзыгъэувыIари.
«Дыркъуэ» жыхуиIэ повестыр иджыпсту нызотхысыж. Абы щыщ пычыгъуэ «Адыгэ псалъэ» газетым иджыблагъэ къытехуащ. ГъащIэм пэж дыдэу сызыщрихьэлIа Iуэхугъуэхэщ къыщызгъэлъагъуэр си тхыгъэхэм. НэгъуэщI зы повестыщIи, «IитIым сэлам щызэрахкIэ» зыфIэсщар, нэстхысыжу мыгувэу дунейм къытезгъэхьэн си гугъэщ.
— Быным, абыхэм я быныжым уагъэгуфIэу, уагъэгушхуэу иджыри илъэс куэдкIэ уузыншэу Тхьэм уигъэпсэу, Хьэбас. Уи мурадхэр нахуапIэ хъуну дынохъуэхъу.
Епсэлъар Табыщ Динарэщ.
Хьэбас и щхьэгъусэ Лизэрэ и къуэ нэхъыжь Зауррэ и гъусэу.
Хьэбас, и щхьэгъусэ Лизэ, и къуэ нэхъыщIэ Анзор, абы и щхьэгъусэ Лаурэ.
Хьэбас еджакIуэхэм дерс ядрегъэкIуэкI.
ЩIыгулъ IэмыщIэ, е Таухэ я КъурIэн
Мы хъыбарыр къысхуэзыIуэтэжар Бахъсэн къалэ щыпсэу Къанкъул Хьэ-сэнбийщ. ХамэщI щыпсэу адыгэхэм я хъуэпсапIэу щыт адэжь хэкум щыщ щIы IэмыщIэм зэрыщIэбэгым и хъыбар сIуэтэжмэ, Хьэсэнбий зэригуапэр къызжиIати, мурад сщIащ ар стхыжыну.
1969 гъэр екIуэкIырт. БжьыхьэхуегъэзэкI хъуат. Си ныбжьыр нэсати, дзэм къулыкъу сщIэну сраджащ. Тенджыз ФIыцIэ флотым сыхэхуат. Кхъухьым сису къэскIухьыну си хъуэпсапIэти — къызэхъулIащ. Кхъухь щIыIум бжэгъу захуэ хэтIауэ дыщиувыкIкIэ, си гур хэхъуэрт. ЛIыпIэ узэриувар къозыгъащIэ сэлэт гъащIэм дызэрыпыхьэрэ куэд мыщIами, адыгэ щIалиплIыр нэхъ дыкъыхэжаныкI хъуащ. Нэмыс пхэлъмэ, жыIэдаIуэу ущытмэ, нэхъыжьым пщIэ хуэпщIмэ, лIыгъэкIэ упсыхьамэ, — аракъэ ди лъэпкъ хабзэу дызыщIапIыкIыр! Ар армэм узыхуей Iуэхугъуэ нэхъыщхьэ дыдэщ.
ТхьэрыIуэ псалъэ ттыхукIэ псым дызэрытехьа щымыIэу кхъухьым, зекIуэным, сакъыным, нэгъуэщI куэдми дыхуеджащ. ИужькIэ зэуэным хузэщIэузэда кхъухьым драгъэбыдылIэри нэхъ жыжьэ дыIусыкI хъуащ.
Зэгуэрым Сирием и кхъухь тедзапIэ Латакие десылIэри, зытIэжьэн хуей хъуащ. Аруан къуажэм щыщ Блий МуIэедрэ сэрэ зыплъыхьакIуэ дыкIуэну хуит дащIат. Кхъухьым дыкъикIауэ, тлъагъу псори тфIэгъэщIэгъуэну, кхъухь тедзапIэ Iэшэлъашэр зэхэткIухьырт. ЦIыхухэр пIащIэу зэхэзежэрт, щхьэж и Iуэху зэрихуэрт. ПащIэ зытет лIы хэщIыхьа гуэр къыткIэлъызеплъэу гу лъыстэри, МуIэед сетIыркъащ: «Пщыгъ моряк фащэм къехъуэпсауэ къыщIэкIынщ», — жысIэри. Гу зэрылъыттар къыщищIэм, лIыр къытлъэщIыхьэри: «Сэлам алейкум», — жиIащ. ДызэщIэувыIыкIри, дыкъэщтауэ, сэламыр къеIытхащ. ЖытIэнIам дынэмыс щIыкIэ, езым къыпищащ: «Фыкъеблагъэ, адыгэбзэкIэ фызэрыпсалъэр зэхэсхати, фызэзгъэцIыхумэ си гуапэт». Дэ дызэрыадыгэр, Къэбэрдейм дызэрыщыщыр щыжетIэм, Iыхьэлейуэ гуфIащ. Езыми зыкъыдигъэцIыхури и унагъуэ деблэгъэну къыдэлъэIуащ. Жыжьэ дыIукIы- ну дыхуимытми, — зэрыхъу хъунщ», — жытIэри, лIыр тхуэгъэщIэхъуакъым.
Дакъикъэ тIощI дыкIуатэкъым Iуву зэхэс хьэблэм дыщыдыхьам. Дызэрынэсар къыдигъащIэу еуэкIыпIэм щыт унэмкIэ и Iэр ишийри: «Тщымыщ лъэпкъ тхэткъым, дэ псори дыадыгэщ», — жиIащ, Iуэхур нэхъ гурыIуэгъуэ тщищIу. Ар дэ тфIэгъэщIэгъуэн хъунтэкъэ!
Сэ сщIэрт хамэ къэралхэм адыгэ куэд Кавказ зауэм и зэранкIэ иIэпхъукIауэ зэрыщыпсэур, ауэ мыпхуэдэу гъунэгъуу сыIущIэну, сепсэлъылIэну си пщIыхьэпIэ къыхэхуэртэкъым.
ПщIантIэм дыдыхьэри унэм дыщIашащ. ЖьантIэмкIэ дыдишэри, диван щабэм дыщетIысэхащ. ЩIэкIри псынщIэуи къигъэзэжащ нэхъыжьитI и гъусэу. Лыбжьи къахьри IэфI дыдэу дагъэшхащ. Дыкъалъагъумэ яфIэфIу къызэхуэса цIыхухэм я макъыр пэшым адэкIэ къыщыIурт. Ауэ ахэр зыгуэрым зэтриIыгъэрт, нэрылъагъут мы адыгэ унагъуэм хабзэ зэрыщызекIуэр, хьэщIэм пщIэ зэрыхуащIыр. Унэгуащэри цIыхухэри къыщытIущIар дыкъыщыщIэкIыжырщ. Ахэр куэдкIэ къыдэупщIыну хуейт, ауэ дызэрыпIащIэм гу лъатэри зашыIахэщ.
Зи унагъуэ диса лIым псэлъэн зылъигъэсыжри: «ЕмыкIу сыкъэвмыщI, сэлэтым и Iуэхури къызгуроIуэ, ауэ хьэблэм ди нэхъыжь Таухэ Абду-Малыч фыхуэзмыгъа-зэу хъунукъым, итIанэ схуэмыпшыныжыну гуэныхь къэсхьыну къысфIощI, ар фыкъыздикIа хэкужьым псэкIэ нэхъ пэгъунэгъущ, и бзэгупэм сыт щыгъуи «Адэжь Хэку» псалъэр пылъщ». Апхуэдэ псалъэхэм яужькIэ емыкIутэкъэ уекъуу уежьэжыныр?! ДыпIащIэми, зыри жыдмыIэу арэзы дыхъуащ.
Нэхъыжь дызыхуашам и пщIантIэр адыгэ пщIантIэу зэлъыIухат. ЩIалэ лъагъугъуафIэ унэм къыщIэкIри къытщыгуфIыкIыу дригъэблэгъащ, нэхъыжьым и пэшым дыщIишащ. Сэ занщIэу сыIуплъащ уэсым хуэдэу зи жьакIэр хужь, нарт Iэпкълъэпкъ зиIэ лIыжь зэкIужым. Зэманым хуэмыухуа и плIэр захуэу иIыгъыу ист ар жьантIэм дэт гъуэлъыпIэм. БжэIум дикIри лIыжьым сэлам етхащ. МащIэу зыкъытреIэтыкIри сэламыр тIех, дытIысынуи унафэ къытхуещI. БжэщхьэIум къибэкъукIыу увыIа щIалэм и щхьэр хуищIри щIэкIащ, гурыIуэгъуэт ерыскъы къихьыну унафэ зэрищIар. АпщIондэху сэ пэшыр нэкIэ къэсплъыхьащ. ЛIыжьыр зэрыс гъуэлъыпIэм нэмэзлыкъыр щIэплъагъуэрт. Лъахъшэу блыным фIэлъ пхъэ дапхъэм щэкI зытепхъуа тхылъ телът, КъурIэну къыщIэкIынт, нэмэз щыгъи телът.
ГуфIэр къызыщIих и нитIыр къиIэтри, утIыпщауэ щыгъ адыгэ къэпталым ищхьэ щIыIуитIыр итIэтащ. ЛIэщIыгъуэм нэблагъэ къэзыгъэщIа лIыжьым и нэгум зэманым и тхыпхъэ иплъагъуэрт. ДызыщыщымкIэ, ди унэцIэмкIэ къыдэупщIри, нэщхъей къэхъуауэ еплъыхащ. Зы тэлай докIри, аргуэру къыдоупщ!: «Тыжьей къуажэр фцIыхурэ? Си адэм и къуажэщ ар». ЗэрысцIыхур, ди благъи зэрыдэсыр щыжысIэм, ину хэбэукIащ, и гуапэ зэрыхъуам и нэщэнэу.
— Иджы, си щIалэхэ, си гуапэт тхьэмахуэкIэ фыщыIэми, ауэ фи Iуэхур зыIутыр къызгуроIуэ, фызгъэгувэнкъым, ауэ зы лъэIу фхузиIэт. Мы щIыпIэр кIуапIэ щыфщIакIэ, Алыхьым жиIэмэ, къытевгъэзэну къыщIэкIынщ, жьыгъэм Iэмал къызитыркъым адэжь хэкум сынэкIуэфыну. Си адэм и уэсят схуэмыгъэзащIэм сигу ирогъу, адэжь щIыналъэм къикIауэ щIы IэмыщIэ и хъуэпсапIэу дунейм ехыжащ. Зэгуэр къэвгъазэмэ, гуапэ сщыхъунт щIыгулъ IэмыщIэ къысхуэфхьамэ, — жиIащ.
НэгъуэщI щIыпIэхэр ди зекIуапIэурэ илъэс дэкIащ. Къулыкъу щIэным сыхэзэгъауэ секIуэкIырт, унэми зэ сыкъагъэкIуэжат. ЛIыжьыр си нэгу щIэкIыртэкъым, къызэрызгъэгугъа щIыгулъ IэмыщIэр дауэ хуэсхьа хъунуми щIэмычэу сегупсысырт. ПщIэнукъым, Алыхьым и къарур инщ, зыгуэркIэ а щIыпIэм дыкIуэ хъумэ, — жысIэу, хъуржын цIыкIу из сщIауэ пхъуантэм дэлъу къыздесхьэкIырт.
Зэгуэр, нэхущ нэблэгъауэ, «фытэдж» жыхуиIэ щIыкIэу, кхъухьыр кIиящ. Зэуэным зыхуэдгъэпсу щхьэж и IэнатIэ доувалIэ. Кхъухьым зэкIэлъигъэпIащIэу джэуэрэ, псынщIэу зреч. Сэ Тхьэм селъэIурт Сирие лъэныкъуэмкIэ дунэтIыну. Дарданел дэкIыпIэм дыдэсыкIри, Сирием — Латакие кхъухь тедзапIэм десылIащ. Си лъэIур Тхьэм къысхуищIат, ауэ дауэ иджы адыгэ хьэблэм сызэрыкIуэнур?
Унафэ щыIэтэкъым кхъухьым дикI хъуну, дызэрыщытыну зэманри жаIэркъым. Си Iуэху зыIутыр старшинам жесIати, сызыхищIыкIри хуит сыкъригъэщIащ. Зы сыхьэтрэ ныкъуэрэ пIалъэу къызатащ.
Хъуржын цIыкIур сIыгъыу Абду-Малыч и унагъуэм сыщекIуалIэм си гур псэхужащ. Зэи сщыгъупщэнкъым а лIыжьыр гуфIэгъуэм зэщIищтауэ IэплIэ къызэрысхуищIар, щIыгулъ IэмыщIэр хъуржыным кърихыу Iупэм щыхуихьым и нэпсыр нэм щIэплъагъуэу къызэрекIуар.
Еджам хуэдэу, хьэблэр къызэхуэсащ. Абду-Малыч хъуржыным иIэбэурэ щIыгулъ IэмыщIэ кърихырт, къызэхуэсахэм я Iэгухэм ирикIутэрт. ЩIы IэмыщIэ зыIэрыхьам хуэсакъыпэурэ бэлътокум кIуэцIикIутэрт. ГурыIуэгъуэт хэкум икIа щIы IэмыщIэр абыхэм я дежкIэ дыщэм нэхърэ зэрынэхъ лъапIэр, уасэ зэримыIэр. ЛIыжьыр адрей пэшым щIыхьэри, щэкIым телъу КъурIэн къыщIихащ. Ар япэм слъэгъуауэ щыта КъурIэнырт.
— Си щIалэ, — къригъэжьащ лIыжьым, — Алыхьым укъызишалIэри си адэм и уэсятыр къыздэбгъэзэщIащ, иджы нобэ сылIэми содэ. Мы КъурIэныр си адэм ейуэ щытащ. ЩIы къэпхьам уасэ хуэсщIу аркъым, Тхьэм сыхимыгъадэкIэ — КъурIэным уасэ иIэкъым, мыр КъурIэн пэжщ, фи унагъуэ игъэлъ, — жиIэри, си IэмыщIэ кърилъхьащ.
Асыхьэтым сщIэркъым сызэрыхъуар — ар сэркIэ тыгъэ лъапIэт. Гъусэ къысхуищIа щIалэм кхъухьым нэс сыкъигъэкIуэтэжри, сэлам зэтхыжащ. Абы иужькIэ сэ зэи къысхуихуакъым а лъэныкъуэмкIэ згъэзэну. Илъэс пщIейрэ блырэ зи ныбжь лIыжьым и тыгъэ лъапIэм си анэр щыгуфIыкIыу ноби ди унагъуэм илъщ — «Таухэ я КъурIэн лъапIэр», — жиIэу.
Зытхыжар ШЫГЪУШЭ Хьэбасщ.
