Апхуэдэ лъэпкъыу Тхьэм
дыкъыщIигъэкI
Дунейпсо Адыгэ академия, Дунейпсо Адыгэ фонд диIэну сохъуапсэ, сыщогугъ.
ЦIыхубз гуп мэуэршэрри щысщи, зым жеIэ:
- СылIэным хуэдэу сохъуапсэ зи бын адыгэбзэкIэ псалъэм!
- НытIэ ууейм щхьэ йомыгъащIэрэ?
- ТхузэригъащIэкъым! СщIэркъым апхуэдэу щIэхъуар, урысыбзэкIэ фIэкIа пхуэпсэлъэнукъым.
ИлъэсипщI ныбжьым ит е нэхъ цIыкIуж сабийхэм куэд яхэтщ адыгэбзэ зымыщIэ, ирипсэлъэну хуэмей. Адыгэ къуажэхэм.
- Урысыбзэр къыздрихри тщIэркъым, улIамэ, адыгэбзэкIэ пхуэпсэлъэнукъым,- жаIэ я анэхэм.
- Сытыбзэ фызэрепсалъэр?
- Адыгэбзэщ, ауэ езым урысыбзэкIэ жэуап къыдет.
Уи бзэр умыщIэжыныр емыкIущ, жиIэу егъэджакIуэм хигъэзыхьа щIалэ цIыкIур къэгубжьащ:
- Слъагъу хъуркъым сэ мы фи адыгэбзэжьыр! ЗэзгъэщIэнукъым! («Ненавижу я этот ваш кабардинский! Не буду учить!»)
Апхуэдэ щапхъэ куэд къыщытхуэхьын щыIэкIэм дынэсащ.
ПцIыри фэрыщIагъри щызэхэухуэнащ мы псалъэмакъым. Анэхэм я гуапэщ я сабийр урысыбзэкIэ зэрыпсалъэр. Щхьэтечауэ жамыIэ щхьэкIэ, абыкIэ адрей цIыкIухэм къахэщу, ефIэкIыу, зы бэлыхь къазэрыхэкIынум ар и нэщэнэу къащохъу. ЗэкIэ зэрагъэзахуэркъым зы илъэс бжыгъэ гуэр дэкIыу адыгэм сытым щыгъуи къилъыта, езыхэри зыхуэныкъуэжыну нэхъыжь-нэхъыщIэр, адэ-анэ нэмысыр, лъэпкъ-къупщхьэ жыхуэтIэхэр а сабийм и хамэу къызэрыщIэщынур, езыхэр жьыщхьэмахуэ зымыщIыну гуныкъуэгъуэм и лъабжьэр зэрагъэтIылъыр. Абы нэсым зыри пхузэгъэпэщыжынукъым, ауэ зэкIэ иджыри Iэмал щыIэщ.
Сыт анэр хамэбзэ хъуа сабийм щIимыгъэгузавэр? Езыри урысыбзэр пажэным щIапIыкIащи. Дуней хуитым утезышэу, лэжьыгъэм ехъулIэныгъэ къызэрыщыпхьыну щыIэр а зы бзэрауэ куэд лъандэрэ къытхапщэри, икIи къытпкърызэгъащ.
А адыгэбзэкIэ яхуэмыпсалъэ цIыкIухэм, анэхэм зэрыжаIэм хуэдэу, Тхьэшхуэм и IэмыркIэ урысыбзэр къажьэдыхьауэ ара? Я анэдэлъхубзэр дэнэ кIуа? ИрамыгъащIэу езыр-езыру къищIа бзэр урысыбзэу щхьэ къыщIэкIа, мыинджылызыбзэу (мыри къыхохьэ хуэмурэ), мыфранджу, мыкитаибзэу?
Дауи, ирагъэщIащ. Епсалъэурэ, дэлажьэурэкъым. Емыпсалъэурэ, дэмылажьэурэщ. Зэ сытепсэлъыхьащ, иджыри къытызогъазэ. Нэху щыщам урыс таурыхъыр хузэтраублэрэ телевизорым ирагъэтIысылIэм, махуэ псом бгъэдагъэсурэ. Сабийм уэршэрэгъу хуэмыхъуурэ. Ещхьыркъэпсу сыт хуэдэ нэгъуэщIыбзэри ящIэнут, махуэр зи кIыхьагъым а бзэмкIэ ягъэува таурыхъхэм ирагъэплъамэ. Анэдэлъхубзэм и закъуэкъым апхуэдэ цIыкIухэм яфIэкIуэдыр. Пэжыжьэ мэхъу адыгэ гупсысэкIэм, цIыху зэхущытыкIэм. Зыщыгъуазэр, пэжу къилъытэр и таурыхъхэм щилъэгъуаращи, цIыхум зэрыхэзэгъэну, ныбжьэгъу зэриIыгъыну, гущIэгъу, гулъытэхэм хуэгъэзауэ абы къыхихыр мащIэ дыдэщ. «Адэ-анэ», «анэкъилъху», «хэку, щалъхуа щIыналъэ» жыхуэтIэ гурыIуэныгъэхэращ щыземыкIуэххэр.
Ди сабийхэр зэщымыщхъу зыщI хамэ къэрал таурыхъхэм мынэхъыкIэу траха адыгэ таурыхъ пэмыувмэ, «евмыгъэплъ» жыпIэкIэ, зыри къэувыIэнукъым. Зэпыч имыIэу ахэр зыбгъэдэс таурыхъхэм нэхъыбэр зыщIа къэралым щагъэлъэгъуэжыркъым еплъ цIыкIухэм къыхах гъэсэныгъэр къэралыр зыхуейм зэрытемыхуэр къагурыIуэжащи. ДэркIэ фIы гуэру къыщIэкIащи, унагъуэ къэс къибгъуэтэнущ ахэр зытет дискхэр. Дгъэнэхъыщхьэращи, цIыкIур тоу, иныр щхьэхуит мэхъу.
Хамэ таурыхъ зэдзэкIынри ткIийуэ зыбгъэдыхьэн хуей Iуэхугъуэщ. АдыгэбзэкIэ зэрадзэкI таурыхъым хэт лIыхъужьхэри къыщыхъухэри адыгэ гупсысэкIэм пэгъунэгъуу щымытмэ, сытым щхьа мылъку тебгъэкIуадэу зэраныгъэ зыпылъ лъэпкъым къыхэпхьэн хуей? Адыгэ таурыхъхэм тезыхыфын диIэ хъунт, димыIэр мылъкущ. Аргуэрыжьщи.
Къэщэху-щэжыр тепщэ щыхъуа гъащIэм бзэри а щытыкIэм и IуэхутхьэбзащIэ ещI - къулыкъу, мылъку къезыгъэлэжьыну бзэр зрагъэщIэнущ, анэдэлъхубзэм зэи зыкIи хуэмыныкъуэну ягъэув. Дауэ мыбдеж IутIыж Борис уигу къызэрымыкIыжынур: «Сыту адыгэ куэд къытлъыкъуэкIынут, уадыгэным ахъшэ къыпэкIуэу щытамэ!» Пхуэгъэкъуэншэну къытщIэхъуэ щIэблэр? Къуаншэр ахэр апхуэдэ Iуэху еплъыкIэм щIэзыпIыкIа нэхъыжьхэращ. ГъащIэ гъуэгу къэзыкIуа, дунеишхуэм къыщыхъу-къыщыщIэхэр зи нэгу щIэкIа нэхъыжьым къыгурыIуэн хуейкъэ зи анэдэлъхубзэр зымыщIэ бын къытщIэхъуэурэ лъэпкъыр зэрехуэхыр, зэрекIакIуэр… Ди лъэпкъым зэрыжиIащи, нэхъыщIэфI димыIэмэ, нэхъыжьыфI яIакъыми аращ.
Адыгэ цIыхум дежкIэ» екIу», «емыкIу» жыхуиIэ псалъэхэм иджыри мыхьэнэшхуэ яIэщ. «Ар емыкIущ, апхуэдэ умыщIэ» зыжепIар Iэмал имыIэу гуитI-щхьитI мэхъу, гузавэ къыпкърохьэ, емыкIу ищIауэ хэIуэным щошынэ. ЕмыкIуу щыIэм я емыкIужщ уи анэм и бзэр умыщIэну. А емыкIужым и щхьэжкIэ макIуэ езы анэм и быныр хамэбзэм щыщIипIыкIыр. Ауэ бзэ Iуэхум ехьэлIа емыкIур екIу ящыхъужащ куэдым. Сыт и щхьэусыгъуэр? «Сэ абы адыгэбзэ езгъэщIэну Iэмал сиIэкъым. Садикым урысыбзэкIэ къыщопсалъэ, сэ унэм зэрыслъагъу тIэкIумкIэ абы бзэр ищIэнукъым». «Адрей урокхэр ерагъыу изогъэщIыж. Адыгэбзэм хурикъун нерв сиIэкъым». «Сыт адыгэбзэр зэрищIынур? Абы щхьэкIэ зэман игъэкIуэду езгъэджэнукъым, ЕГЭ зэритынухэм иреджэ». Апхуэдэу лъэпкъым хуэгущIыIэ анэхэри щхьэусыгъуэ гуэрхэр иIэурэ езы лъэпкъым IэщIэщIэжащ, къэралым щызекIуэ бзэ политикэм зыдигъэш зэпытурэ. Мыбдежым щапхъэу къэсхьыну сыхуейщ Косовэ къикIыжу Адыгейм къэкIуэжауэ щыта адыгэхэр. Я бзэр ящIэжт, яхъумэжыфат, зи фIыщIэри анэхэрат.
Бзэхэм яIэ щытыкIэр зэхагъэкI я къэгъэсэбыпыкIэр здынэсам елъытауэ: шынагъуэ зылъэмыIэса - жьыри щIэри иропсалъэ, къащIэхъуэ сабийм зэпыч имыIэу Iуралъхьэ; тIасхъапIэ зиIэ - къащIэхъуэ щIэблэм щыщу нэхъыбэм яIурылъщ, ауэ къыщагъэсэбэпыр унагъуэхэращ; кIуэдыжынкIэ шынагъуэ зылъэIэса - къащIэхъуэ щIэблэм анэдэлъхубзэу яджыркъым; щытыкIэ шынагъуэм ит - нэхъыжьхэм яIурылъщ, адэ-анэм ящIэ, ауэ быным ирепсалъэкъым; кIуэдыж бзэ - зыIурылъхэм я ныбжьыр хэкIуэтащ, ахэри щрипсалъэр зэзэмызэщ. ЮНЕСКОм и къэхутэныгъэхэм къызэрагъэлъэгъуамкIэ, адыгэбзэр тIасхъапIэ зиIэхэм хэтщ. ГъащIэм къызэригъэлъагъуэмкIэ, еджапIэхэм предмету зэрыщаджри пэмылъэщу, шынагъуэ зылъэIэсахэм хохьэри гъуэгу тетщ. Сыт апхуэдэу къысщызыгъэхъур? Къуажэ маршруткэм сисщи, зы анэшхуэ и пхъурылъху цIыкIу и гъусэу къызбгъурысщ, зы анэ щIалэ и сабий псэлъагъащIэр иIыгъыу къыспэщысщ. ТIури сабий яIыгъым зэрепсалъэр урысыбзэщ, къызэрепсэлъэжри аращ. Анэшхуэм адыгэбзэ къыфIыхохуэ - урысыбзэр щыхуримыкъу къохъу.
ЩIэныгъэлIхэм къызэралъытэмкIэ, бзэм и гъащIэр кIыхьынуми, кIэщIынуми зэлъытар ирипсалъэ цIыхум я бжыгъэракъым, атIэ къащIэхъуэ щIэблэм Iуралъхьэ-Iурамылъхьэращ. ЮНЕСКО къэхутэныгъэхэм къызэрагъэлъэгъуамкIэ, цIыху тIощIрэ бгъурэ фIэкIа зэрымыпсалъэ тлапанекыбзэр тIасхъапIэ зиIэм хэхуэри, цIыху 51 216-рэ зэрыпсалъэ дурува бзэр кIуэдыжхэм хиубыдащ. ЗыIурылъхэм я ныбжьыр хэкIуэтащ, сабийхэм, щIалэгъуалэм ящIэркъыми. Дунейпсом бзэуэ тетым щыщу (къазэрыхуэбжамкIэ) 2 500-р мэкIуэдыжри гъуэгу тетщ. Урысейм зэрыщыпсалъэ бзэхэм щыщу абы хеубыдэ 116-рэ.
Сыт хуэдэ бзэри псэунрэ мыпсэунрэ куэду елъытащ ар зыIурылъхэм я гупсысэм и лъагагъым, гъащIэм лъапIэныгъэу къыщалъытэм, я лъэпкъ гупсысэкIэм зэрызиужьар зыхуэдизым, лъэпкъым къыдэгъуэгурыкIуэ хабзэхэм и цIыхур зэрыхуэпэжым. А псор зэпэщмэ, и дэтхэнэ цIыхуми хьэкъыу пхыкIауэ щытынущ анэдэлъхубзэр зэрылъапIэр, ар пIурылъыныр цIыхугъэм и лъагапIэу зэрыщытыр.
Пэжщ, бзэм и щыIэныгъэр, зей лъэпкъым ар Iурылъын-Iурымылъыныр зэлъыта щхьэусыгъуэ хэхахэр щыIэщ. Псом япэу бзэхэм теухуа политикэу къэралым щекIуэкIыр. Зэ еплъыгъуэкIэ дыщIэгужьеин щымыIэу къыпщохъу. Адыгэбзэр хъумэным, зегъэужьыным, адыгэ хабзэр къызэтенэным телажьэ цIыхубэ зэгухьэныгъэхэр къыщыунэхукIэ, адыгэ фащэм, адыгэ ныпым тращIыхь дауэдапщэхэр щекIуэкIкIэ, лъэпкъыр щыгъуэ махуэм щызэкъуэувэкIэ, адыгэбзэр къэралыбзэу къалъытэным гуащIэ щрахьэлIакIэ (фэрыщIагъыр нэхъыбэу къыщIидзыжами), адыгэ театр, газет, журнал щыдиIэкIэ, курыт еджапIэхэм анэдэлъхубзэр предмету щаджкIэ, университетым адыгэбзэр щадж къудамэ щиIэкIэ - а псор щыхьэт зытехъуэр адыгэм адрей зызыужьа лъэпкъ псоми я зэхуакум езым и увыпIэ къызэрыщилъыхъуэжырщ, республикэм бзэм теухуа политикэ зэрыщызекIуэрщ. Зэ еплъыгъуэкIэ. УкIэлъыплъыпэмэ, а политикэм дриIуэнтIэкIауэ дызыхуишэр анэдэлъхубзэм и щыхупIэращ. Урысыбзэм и зыужьынымрэ тепщэныгъэ иIэнымрэ апхуэдизкIэ къэралым къаруушхуэ ирихьэлIэурэ къэгъуэгурыкIуащи, адыгэм и закъуэкъым и бзэр абы ецIыкIуэкIыу зи гупсысэм хэтIысхьауэ къыхэмыкIыжыр. Бэлыхь дыхедзэ адыгэр бзэкIи, хабзэкIи, языныкъуэхэм динкIи зытемыхуэ нэгъуэщI лъэпкъхэм егулIауэ зэрыдэпсэум, абы кърокIуэ езы бзэмкIэ республикэм Iуэху щызэрахьэну къызэрыхуимыхуэр. Ауэ сыту тыншу зыдэдгъэшрэ дэ а щхьэусыгъуэхэм!
Псом нэхърэ нэхъ шынагъуэр ди бзэмкIэ къэрал Iуэху куэди мащIи зэрыземыкIуэр аращ. Здэхъунум дежи щыдгъэлажьэркъым. Псалъэм папщIэ, адыгэ фIэкIа зыдэмыс къуажэхэм зэхуэс щекIуэкIмэ, еджапIэхэм гъэ еджэгъуэщIэр къызэIуахмэ е къэзыух ныбжьыщIэхэм иужьрей уэзджынэ къыхурагъауэмэ - псори урысыбзэкIэ ирагъэкIуэкI. Гуауэкъэ? Зыми хигъэзыхькъым, зыри къапэувкъым, ауэ езы Iуэхур зыгъэхьэзырхэм екIуу къалъытэр а бзэращ. Сыт хуэдэ лъэпкъ гупсысэкIэ диIэр-тIэ?
Литературэбзэ дызэриIэр лъэпкъыбзэм и лъабжьэр зыгъэбыдэ Iуэхугъуэщ, ауэ а лъабжьэр быдэу къэнэжыну пIэрэ бзэм и лэжьэкIэр яджу, абы кIэлъыплъу, къэхъу зэхъуэкIыныгъэхэр къагъэнахуэу, гъащIэм и къэхъугъэ, къэунэхуныгъэхэм псалъэщIэхэр хуагъакIуэу, ар зи къалэн щIэныгъэлI гуп димыIэмэ? Зы илъэс бжыгъэ гуэр ипэ «Адыгэ псалъэ» газетым хъыбар къитат терминхэм елэжьын щIэныгъэлI гуп зэрагъэпэщауэ. Сигу ар къыщIинар хъыбарегъащIэр зэриуха псалъэхэращ: гупыр пщIэншэу лэжьэнут. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, лэжьакъым.
Ди республикэм курыт щIэныгъэ щрагъэгъуэт еджапIэ зэмыщхьхэр щыIэщ. Абыхэм щыщщ кадетхэр щагъэхьэзыру къэунэхуа еджапIищыр. ЗыкIи хуэмыхьэзыррэ хуэмызэIузэпэщу ахэр къызэIуаха хъуащ, къызэрыгуэкI интернатхэм къазэрыщхьэщыкI щымыIэу. Адыгэ хабзэм, гъэсэкIэм тету лэжьэн еджапIэ къызэIуихыну яужь ихьэн къытхэкIмэ, «националист» цIэр къыфIащынущ, къыддэпсэу лъэпкъым апхуэдэ зэримыIэр, иIэнкIэ Iэмали зэрыщымыIэр мынэхъ мащIэу зэран хъунущ - дакъыщхьэщыкI хъунукъым, зэхуэмыдэныгъэр емыкIущ.
Ди тхьэмыщкIагъэр егъэбагъуэ «сыадыгэщ» жызыIэхэр хэпхъауэ щIыпIэ зэрызыххэм зэрыщыIэм. Интернетыр бзэр къэгъэсэбэпынымкIэ, зегъэужьынымкIэ къаруушхуэ зыбгъэдэлъу къыщIэкIащ, ауэ адыгэбзэм абы езым и увыпIэ щиIыгъкъым. Абы нэмыщI, хэт зэхиха адыгэбзэкIэ ди лъэпкъ телевиденэм рекламэ къитыу? Языхэзри хузэфIэмыкIыну аракъым, хуамыгъэфащэу, абы намыгъэсауэ, апхуэдэ Iэмал кърамытауэ аращ.
Бзэр мылъкущ, ауэ ар дызытегужьеикI мылъкум хиубыдакъым. Ахъшэр Iэмалыншэу дыхуейуэ къыдолъытэри, хэкIыпIэ долъыхъуэ нэхъыбэу къэдлэжьыну, къэдлэжьар дгъэбэгъуэну. Зы цIыхум и ахъшэр къыздыхуэзэм щигъэтIылъынукъым, хамэм и нэ къыздытемыхуэн, хамэIэ щемыIэбын къилъыхъуэнурэ щигъэбыдэнущ. ЗыгуэркIэ хагъэкIыжми, хабзэхъумэхэм екIуэлIэнущ, къаригъэгъуэтыжынущ, зыхуэфащэр игъэпшынэнущ. Бзэм апхуэдэу дыхуэсакъыу, дытегузэвыхьу, тхъумэу, дгъэбагъуэу хэт жиIэфын? МэкIуэдри гъуэгу тетщ, ауэ сыт пэдгъэуврэ, дауэ къедгъэлрэ?
Нальчик адыгэбзэ щызэхэпхми, урысыбзэкIэ гъэбэгъуащ, и гъунэгъу къуажэхэми нэхъыбэу щызекIуэр урысыбзэщ. Адыгеймрэ Шэрджэсымрэ я Iуэхур нэхъыфIу пIэрэ? Урбанизацэ, глобализацэ, интеграцэ жыхуаIэ Iуэхугъуэхэм адыгэ лъэпкъыр къыхэджэлыфынукъым, ауэ, тхуэмыхъуу «зацэ», «грацэхэм» я зэранкIэ дыкIуэдыжат, жытIэкIэ, диухиижыну? Дяпэ итахэм, нэгъуэщI ехьыкIэми, ятелъащ гугъуехьышхуэ, хьэлэбэлыкъ хэт зэпыту къэпсэуащ, ауэ зыгъэадыгэм щыщу зыри ягъэкIуэдакъым. Урыс-Кавказ зауэм и кIэм зи пщыгъуэр хуэза Жанхъуэт Кушыку гущхьэкъутэ куэдым Iууат, ауэ езым и гукъеуэр игъэпщкIути, лъэпкъыр хъума хъуным зыдигъэшт. Адыгэ лъэпкъыр сытым щыгъуэ кIуэдыжа, жаIэмэ, Жанхъуэт Кушыку и тетыгъуэм, жрамыIэ - арат и гупсысэ нэхъыщхьэр. Нобэ зи сабиигъуэхэр балигъ щыхъуну зэманым ирихьэлIэу адыгэ лъэпкъыр жьыгъей дыдэ хъунущ иджыпсту зи нэхъыжьыгъуэхэм Кушыку и гупсысэкIэр къатщтэу, урысыбзэкIэ къэпсэлъа ди цIыкIухэр адыгэ дымыщIыжмэ, къытщIэхъуэ щIэблэм адыгэбзэм и хьэлэмэтагъымрэ адыгэ хабзэм и телъыджагъымрэ я фIэщ дымыщIыфмэ. Ди тIасхъапIэ дыдэр здэщыIэр иджыпсту илъэсипщI-пщыкIуз зи ныбжьхэмрэ нэхъыщIэжхэмрэщ.
ЩытыкIэ шынагъуэм дызэрихуамрэ ар къызыхэкIамрэ зэхэдгъэкIыныр губзыгъагъэщ икIи пщэрылъщ, ауэ абы апхуэдизкIэ куэдрэ дытепсэлъыхьащи, иджы зы упщIэ закъуэщ зи жэуап къэгъуэтыпхъэр: сыт зыхуэтщIэжыфыну дыкъызэтенэным папщIэ?
Псом япэу, цIыкIу IыгъыпIэхэм я программэм хэтын хуейщ, дакъикъэ тIощIкIэ ирагъэкIуэкI дерсхэм къищынэмыщI, адыгэ (балъкъэр) цIыкIухэм щхьэхуэу анэдэлъхубзэкIэ таурыхъ, хъыбар къащыхуеджэ, лъэпкъ джэгукIэхэр щрагъащIэ, хабзэм щыхуагъасэ сыхьэтхэр - лъэпкъ гупсысэкIэм и гъэсэныгъэ сыхьэт. Ауэ фIырыфIкIэ хэтынукъым. Щхьэусыгъуэхэр: япэрауэ, гъэсакIуэхэр нэхъыбэм нэгъуэщI лъэпкъщи, урысыбзэкIэ фIэкIа псэлъэфынукъым; етIуанэрауэ, бзэ зэщымыщ зыIурылъ цIыкIухэр дгуэшыну Iэмал диIэкъым, жаIэнущ унафэщIхэм; ещанэрауэ, адыгэр (балъкъэрыр) нэхъ лейуэ къыхэбгъэщыныр экстремизмщ, къыжаIэнри зыми щыщкъым. Iуэхур кIуэтэну хуэмейхэм апхуэдэ гуэрщ къыппагъэувынур. А псом ящхьэжу, апхуэдэ пщэрылъ къэралым къытхуищIакъым, жаIэфынущ. Мыр зыуэ псалъэмакъ пыухыкIа зытещIыхьын хуей Iуэху мыцIыкIущ.
Мыурыс сабийхэр зэкIуалIэ курыт еджапIэхэм предмету хъуар зы бзэкIэ щаджын хуейкъым. Псалъэм папщIэ, ди еджапIэхэм, къалэрэ къуажэкIэ зэхэмыдзауэ, адыгэбзэкIэ яджыпхъэщ адыгэ лъэпкъым и тхыдэр, Къэбэрдей-Балъкъэрым и географиер, адыгэ хабзэм и тхыдэр. Лъэпкъ тхыдэм, бзэм и тхыдэм гулъытэ нэхъыбэ хуэфащэщ. Ари тынш цIыкIуу къэхъунукъым. Щхьэусыгъуэхэр: ямыдэу къэувынущ къалэ еджапIэ унафэщIхэр, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ расписанием къигъэтIэсын хуеинущ классхэр гупу зэхэгъэкIауэ: иныкъуэр урысыбзэкIэ зыджынум, адыгэхэр (балъкъэрхэр) я бзэкIэ щаджыжыну гупым. Министерствэм къехьэлъэкIынущ апхуэдэ гупхэр зэреджэну тхылъхэр зэхэгъэувауэ къыдэгъэкIыныр, егъэджакIуэхэр гъэхьэзырыныр. Нэхъыщхьэу щхьэусыгъуэ хъунур мылъкущ.
Курыт еджапIэхэм урыс литературэр щаджкIэ класс къэс спецкурсу хэтыпхъэщ адыгэ тхакIуэ-усакIуэхэм я IэдакъэщIэкIыу урысыбзэкIэ зэрадзэкIахэмрэ урысыбзэкIэ тхэ адыгэ тхакIуэ-усакIуэхэм я произведенэхэмрэ. Абы щыгъуэщ ди лъэпкъ литературэр Урысей, дунейпсо литературэм хуэфащэ увыпIэ зэрыщиубыдыр, абыхэм щыщ зы Iыхьэу зэрыщытыр я гупсысэм хэпща щыхъунур. Абы къишэнущ сабийм и лъэпкъ литературэм лъэкIыныгъэ зэриIэр, адрей лъэпкъхэм яим зэрыпимыкIуэтыр я фIэщ хъуныр. ЗэкIэ зэрыщытыр аращи, урыс литературэ урокым классщIыб лэжьыгъэу, ди тхакIуэхэм я усэ гукIэ зэвгъащIэ яжетIэмэ, цIыкIу куэдыр щIоупщIэ: адыгэбзэкIи? ЯщIэркъым ди тхакIуэ-усакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэр урысыбзэкIэ зэдзэкIауэ зэрыщыIэр, урысыбзэкIэ тхэ зэрыдиIэр.
Сыт хуэдэ IуэхущIапIэми адыгэбзэкIэ тхылъ щIалъхьэну, IуэхукIэ кIуа адыгэр и бзэкIэ псэлъэну хуиту щIыпхъэщ. Иджыри хуитщ, жаIэнщ, ауэ девгъэплъ, къэтщтэнщи, лъэIу тхылъхэр адыгэбзэкIэ тхауэ дывгъэхьи. Ар пэж щыхъунур къэрал Iуэху зезыхьэнухэм адыгэбзэр е балъкъэрыбзэр ящIэныр Iэмалыншэу ува хъумэщ. Сигу къокIыж Хьэх Сэфарбий и псалъэхэр: «Къулыкъум и Iуэхур Iуэхушхуэщ, республикэм къэралыбзэу щыуваитIым языр зымыщIэм къулыкъу ирамыту хабзэу хъумэ, зрагъэщIэнущ». Апхуэдэ къару зиIэнур Конституцэм итыращи, зэхъуэкIыныгъэ хэлъхьэн хуейщ. ЦIыхур, лъэпкъхэр щыщхьэхуит къэрал дыщыпсэур пэжмэ, дэтхэнэми и щыIэныгъэмрэ зыужьыныгъэмрэ хуэфащэ гулъытэ иригъэгъуэтыныр къэралым и къалэн нэхъыщхьэщ. Хэтхэн хуейщ КъБР-м и Конституцэм къэрал IуэхущIапIэхэм урысыбзэм нэмыщI, республикэр къэзыгъэхъу лъэпкъитIым язым и бзэр фIыуэ зымыщIэ, абыкIэ къэпщытэныгъэхэм пхымыкIа щылэжьэну, щагъэлэжьэну хуимыту. Мыбы зыри егъэлея хэлъкъым, захуагъэу аркъудейщ. Дызыхуэныкъуэр ар къытхуэзылэжьыфын политик, юрист, цIыхубэ лэжакIуэ жыджэрщ.
Мыхьэнэшхуэ зимыIэщ еджапIэм сыхьэт бжыгъэр нэхъыбэ пщIыуэ, абыкIэ адыгэбзэр къызэтебнэну ущыгугъыныр. Хуэфэщэн сыхьэт бжыгъэ иратри ирагъэдж инджылызыбзэр, ауэ зыщIэр мащIэщ. Урысыбзэм и сыхьэт бжыгъэри мащIэ дыдэкъым, ауэ Зыуэ щыт къэрал къэпщытэныгъэм ди еджакIуэхэр пэлъэщынукъыми, тхьэмахуэм лейуэ сыхьэтитIкIэ егъэджакIуэхэр дагъэлэжьэж. Дауи, жысIэм къикIыркъым адыгэбзэм и сыхьэт бжыгъэхэр зэбграх хъуну. Ар къэгъэнауэ, хуагъэфэща сыхьэтищым зырыз нэхъ мыхъуми еджапIэм къыщIимыгъужмэ, егъэджакIуэхэри ирагъаджэхэри щытыкIэ гугъум къинэнущи, хабзэ хъупхъэщ а сыхьэтыр Iэмалыншэу анэдэлъхубзэм иратыныр, класс къэс сыхьэтиплI яIэныр. Ауэ сыхьэт дапщэ хуумыутIыпщми, егъэджэкIэр цIыкIухэм дежкIэ мыщIэщыгъуэмэ, адрей предметхэм щалъагъу Iуэху бгъэдыхьэкIэ хьэлэмэтхэм хуэдэ адыгэбзэм хуезыгъаджэхэми дамылъагъумэ, анэдэлъхубзэр гулъытэ зыхуэщIыпхъэхэм хабжэнукъым. Нобэрей цIыкIухэм я гупсысэкIэр, IуэхуеплъыкIэр, дунейм и зыужьыкIэр зэрылъагэр къэзылъытэ егъэджакIуэращ адыгэбзэмрэ адыгэ литературэмрэ еджакIуэхэм фIыуэ езыгъэлъагъуфынур.
Ди бзэм къылъыс лейм дигъэгузавэурэ, абы тещIыхьауэ псалъэмакъыр нэхъыбэрэ едгъэкIуэкIми, мынэхъ мащIэу дызытепсэлъыхьыпхъэ гуныкъуэгъуэ диIэщ. Ар сыт хуэдэ предметкIи фIы дыдэу еджэу адыгэ сабийм яхэтыр зэрымащIэрщ. Ди быным щIэныъэ нэс едгъэгъуэтын хуейт, къэгъэпцIэгъуафIэрэ кIуэдыгъуафIэрэ мыхъуным, гупсысэкIэрэ IуэхузехьэкIэрэ ящIэным, IуэхутхьэбзащIэу къэмынэным, лъэпкъ Iуэху зэрахуэфыным папщIэ. Иджыпсту щIалэгъуалэм дызыгъэгуфIэ гуэрхэр ядыдолъагъу, «си лъэпкъ», «адыгэ хабзэ», «адыгэбзэ» жызыIэр нэхъыбэщ. Ауэ политикэм, бизнесым, хабзэм (законым) хэзыщIыкIхэр, хэзэгъахэр, къэрал къулыкъу щIапIэхэм ехъулIэныгъэ щызэзыгъэгъуэтыфахэращ лъэпкъым и Iуэхур зыгъэкIуэтэфынур.
Илъэс пщыкIузым и кIуэцIкIэ къадж предметхэм, щыгъуазэ къудей мыхъуу, хащIыкIыу, къагурыIуэу ди цIыкIухэр едгъэджэфтэмэ, и щхьэм пщIэ хуищIыжу, адэ-анэр, лъэпкъыр, щалъхуа щIыналъэр - щыри зэпэщIимыхыу гупсысэ лъагъэ зиIэ щIэблэ диIэнут. Апхуэдэм фIэкIыпIэ имыIэу къилъытэнут къызыхэкIа лъэпкъым пыщIа псори лъапIэу, езыр зыгъэлъэпIэжыр а лъэпкъым зэрыщыщыр арауэ. Зы Iэмалщ зритхъумэжынуи, лъэпкъхэм я кум ди увыпIэ щыдубыдынуи диIэр - щIэныгъэ. Бзэншэ дызэрыхъум и щхьэусыгъуэхэм щыщ зыщ щIэныгъэ нэгъэса быным зэредмытыр, абы къешэ я гупсысэкIэр зэрычэнжыр. Курыт еджапIэхэр «тху» защIэу, медаль яIэу къэзыух псор пэжу щытамэ, ди тхьэмыщкIагъэр нэхъ мащIэнут, ауэ сабийри балигъри щхьэгъэпцIэж дызэдоджэгу. Мы Iуэхур нэхъ зэтеубла хъун щхьэкIэ, курыт еджапIэм щIэс адыгэ цIыкIухэм щыщу фIы дыдэу еджэхэм я къэухьым нэхъри зрагъэужьыну Iэмал къезытын лъэпкъ стипендие къызыхэкIын фонд диIэныр сыту насыпт.
Бзэр джын хуейщ, и зэхэлъыкIэм, лэжьэкIэм, зыужьыкIэм теухуа къэхутэныгъэхэр зэпыч имыIэу емыкIуэкIмэ, абы къикIыр ди бзэр зызымыужь, емыфIакIуэ, зэманым дэмыхъу бзэуэ аращ. Лингвистикэ и лъэныкъуэкIэ щIэныгъэлIхэм ящIа къэхутэныгъэхэм пыща зэрымыхъурэ, щIэ къызэрыхэмыхьэрэ илъэс дапщэ хъурэ?
Ди мащIэкъым щIэныгъэ ищхьэ зиIэхэр. Къулыкъу зыIыгъ адыги димыIэжу аракъым. Бзаджагъэри, Iущыгъэри, акъылри зэхалъхьэурэ щхьэж здэщыIэм елъытауэ и лъэпкъым нэхъ нэ лейкIэ къеплъу, и сэбэп къилъыхъуэу щымытмэ, ди дежкIэ къулыкъущIэр адыгэми нэгъуэщI лъэпкъми, къыщIидзынур зыщ - ди фейдэ зыхэмылъщ. Зыгуэрым и зэран къэтлъыхъуэну аракъым, ди лъэпкъым къыхуэгумэщIэн дыхуэныкъуэу аращ.
Лъэпкъыр уахътыншэрэ гъащIэ иIэну къыхуимыухарэ къэзыгъэлъагъуэр и бзэм зэрыхущытыращ. Иджырей зызыужьа лъэпкъхэм я бзэр яхъумэн хуей-хуэмейм упщIэ нагъыщэ пагъэувэркъым. Хуейщ. Лъэпкъым и блэкIари, нобэри, къэкIуэнури зэпызыщIэфыр бзэращ. Сыт хуэдэ лъэпкъми псалъэкIэщ бгъэдэлъ Iущагъри, акъылри, къикIуа гъуэгуанэри, и щIэблэм я гупсысэр зэрипсыхьыну ущиемрэ щэнгъасэмри зэрихъумэр. Аращ бзэм къыпытхынум тещIыхьауэ хущытыным дыкъытекIыу гущхьэгъэсэкIэ, зэхэщIыкI и лъэныкъуэкIэ деувэлIэныр Iэмалыншэ зыщIыр, и щыIэнымрэ ди цIыхугъэмрэ зэпэзыгъэшачэр, «сыткIэ сыхуей?» упщIэм и жэуапу «си анэбзэщи, лъэпкъыбзэщи - сыхуейщ» жыдэзыгъыIэр.
Бзэм и хъумэнымрэ зыужьынымрэ телэжьэнымкIэ адыгэр щыпсэу республикищри зэгухьамэ, къарури бэгъуэнт, Iуэхум къыпэщIэувэнухэри нэхъ щтэIэщтаблэ хъунт. Зэгухьэн, зэгуэмыхьэн? Ари упщIэ нагъыщэщ. Зэгухьауи дощIри, ари мащIэщ. Дыхуейщ хамэ къэрал щыпсэу адыгэри къызыфIэIуэхун къару, я бзэр яджыжыным щхьэкIэ зыхуеину псомкIи къызэригъэпэщыфу, зэпыщIэныгъэхэр гъэбыдэным телэжьэфу, зэкIэлъыкIуэным хэлIыфIыхьу. Iэмалыншэу дыхуейщ Дунейпсо адыгэ академие, бзэ щIэныгъэлIхэм, тхакIуэшхуэхэм, сурэтыщI лъэрызехьэхэм, психологхэм, юристхэм нэгъуэщI лъэкIыныгъэ зиIэ цIыхухэм лъэпкъ Iуэху щыдагъэкIыу. Академием и лэжьыгъэр къызэгъэпэща хъуным папщIэ Iэмалыншэу дыхуейщ Дунейпсо адыгэ фонд, ар лъэпкъым тригъэлэжьэфыну пэжагъкIэ, гуащIэфIагъкIэ, жыджэрагъкIэ, хэкупсагъкIэ къыхэбелджылыкIа цIыху. Дунейпсо Адыгэ академие, Дунейпсо Адыгэ фонд. Къэралым къытхуимыщIэр нэтщIысыжыным щхьэкIэ, сыт хуэдэ лъэпощхьэпори зэран къытхуэмыхъуфу зыдужьыным, дефIакIуэ зэпыту дыщыIэным щхьэкIэ. Хабзи демыбакъуэу, бзыпхъи дымыкъутэу, къэралхэм дагурыIуэрэ натIэрыIуапIэ дымыхъуу, ди щыIэкIэр лъэпкъыу хъуам щапхъэ яхуэхъуу дызэфIэувэжыным папщIэ. Хэкурысми хэхэсми лъэпкъ IуэхумкIэ тхьы пщэрылъыр зэхуэдабзэщи, зи къарумрэ щIэныгъэмрэ къигъэгугъэхэр къытхэкIын хуейуэ аращ. Ахэр зэрыубыду зэи димыIа къагъэхъумэщ ищхьэкIэ зи гугъу сщIа гуныкъуэгъуэхэм я нэхъыбэр, жызмыIэу къэнари дэщIыгъужу, нэхъ гъэзэкIуа щыхъунур. Сэ къысщохъу апхуэдэ Iуэхутхьэбзэ лъэпкъым къыхуащIэфыну Темыркъан Юрэ, Къанокъуэ Арсен, Къандур Мухьэдин, Бер Станислав, Щэумэн Хьэзрэт, Щоджэн Умит, Ерол Таймэз, Табыщ Мурат, Къып Гупсэ сымэ, ахэм хуэдэ сэ зи цIэ сымыщIэхэм. Егъэжьа хъуамэ, «сыадыгэщ» жызыIэхэм даIыгъынт.
Сыт нэхъыщхьэу Дунейпсо Адыгэ академием дызэрыщыгугъынур, Дунейпсо Адыгэ фонд дыщIыхуейр?
1. Дэнэ щыIэ ди лъэпкъэгъухэри зэреджэн тхылъ, азбукэм къыщыщIэдзауэ, къыдэгъэкIынымкIэ, езыгъэджэнухэр къэгъуэтынымкIэ, гъэхьэзырынымкIэ.
2. Адыгэбзэр гъэлэжьэнымкIэ Интернетым и къарур къэгъэсэба хъунымкIэ.
3. Адыгэ IуэрыIуатэмкIэ диIэ беягъыр тхылъ екIу щIыжауэ, адыгэ унагъуэ къэс ялъэгъэIэсынымкIэ.
4. ПсэлъалъэщIэхэр къыдэгъэкIынымкIэ.
5. Лъэпкъышхуэхэм трах таурыхъхэм фIагъкIэ къакIэрымыху адыгэ таурыхъ трахынымкIэ.
6. Лъэпкъым бзэм елэжьу иIэ щIэныгъэлIхэр зэхэзышэ щIэныгъэ конференцхэр гъэхьэзырынымкIэ, егъэкIуэкIынымкIэ.
7. Адыгэ сабийуэ фIым я фIыжу курыт еджапIэм щIэсхэм стипендие яхуэгъэувэнымкIэ.
8. Хэкуми диаспорэми адыгэбзэм хуезыгъаджэхэм дэIэпыкъуэгъу яхуэхъун щIэныгъэ-методическэ тхылъхэр къахудэгъэкIынымкIэ.
9. Адыгэбзэм хуезыгъаджэ егъэджакIуэхэм, сабий IыгъыпIэм щылажьэ адыгэ гъэсакIуэхэм зрагъэгъуэта ехъулIэныгъэмкIэ зэпегъэуауэ текIуэр гъэлъэпIэнымкIэ.
10. Адыгэ щыпсэууэ Урысейм щыIэ щIыналъэхэм адыгэ цIыху щэджащэхэм я цIэхэр фIащыным хэлэжьыхьынымкIэ.
11. ТхакIуэ-усакIуэфIхэм ятхауэ къэралым къыдигъэкIыну «хунэмысу» щылъ тхыгъэфIхэр къыдэгъэкIынымкIэ.
12. Адыгэ унагъуэ хуэмыщIахэм я быныр еджэныгъэм пыщIауэ зыхуеинухэр яIэнымкIэ дэIэпыкъуну.
13. Адыгэбзэр пропагандэ зыщI лэжьыгъэ шэщIа иригъэкIуэкIынымкIэ (видеороликхэр, баннерхэр, сурэтхэр н.къ.)
Зы лъэныкъуэкIэ ди политик, юрист, жылагъуэ лэжьакIуэ жыджэрхэм, мыдрей лъэныкъуэмкIэ Дунейпсо Адыгэ академием, Дунейпсо Адыгэ фондым (а тIур зыщ) я лэжьыгъэ купщIафIэр - къару, акъыл, щIэныгъэ зэхэдзэращ дыщызыгъэIэфынур.
КъызошалIэ аргуэру IутIыж Борис и гупсысэ-хъуэпсапIэр, абы зи гугъу ищIымкIэ гугъапIэу сиIэр тхакIуэхэм ямызакъуэу:
«Бзэми ехъумэ къызэIухын хуей щэху хьэлэмэтыщэхэр. НаIуэ къэмыхъуа телъыджэ бжыгъэншэхэр...
ИIэщ апхуэдэ телъыджэхэмкIэ гъэнщIа къару ин ди адыгэбзэми. Поплъэ адыгэбзэр а къару щэхухэр къэзыхутэну тхакIуэхэм. Абы и телъыджэ жейхэр къэзыгъэушыфыну тхакIуэхэм. ГурыщIэм и плIанэпэ дэтхэнэми дэпшытIэ хъууэ ди бзэр тIатIийм ещхь зыщIыфыну тхакIуэхэм. Iу бахъэм ихь гупсысэ нэхъ къэубыдыгъуей дыдэхэри адыгэбзэкIэ къэзыпхъуэтэфыну тхакIуэхэм...
Хэт ищIэрэ, уахътыншэ хъуныр адыгэбзэмрэ а бзэмкIэ къагъэщI ди литературэмрэ я насып къихьмэ... Къихьынуи дыщогугъ! И насып апхуэдэ къимыхьынкIэ гурыщхъуэ зыхуэпщI бзэм уритхэныр, куэд зымыкIуну къыпщыхъу литературэкIэ лъэпкъ псо бгъэхьэулеиныр икIагъэщ... НтIэ, апхуэдэ насып адыгэ тхыбзэм игъуэтрэ лIэщIыгъуэрыбжэурэ къэкIуэнум хэбакъуэу щIидзэмэ, ди нобэрей хъуэпсапIэхэр щыхьэщIэ зэманым псэунухэр зэгуэр щIэгуфIыкIыурэ иджырей тхыгъэхэм къеджэнщ, ди бзэ къэгъэIурыщIэкIэхэри сабий псэлъэкIэм ирагъэщхьынщ...
Сыту я насып а ди хъуэпсапIэхэр щыпэкIу зэманым псэуну адыгэхэм! Сыту я насып!.. Тхьэм апхуэдэу хъуну къыщIигъэкI!»
Тхьэм ар апхуэдэу къыщIэкIыным пэлъэщын лъэпкъыу дэ дыкъыщIигъэкI!
