Iэужь дахэ, лъэужь узыншэ
ЦIыхур дунейм ехыжа нэужь ящымыгъупщэмэ, и унагъуэм и мызакъуэу, ар зыцIыхуу щытахэм щIэх-щIэхыурэ ягу къагъэкIыжмэ, илэжьа IуэхуфIхэм тепсэлъыхьыжмэ, и дуней тетыкIар яфIэдахэу ягъэхъыбарыжмэ, абы щыгъуэ ар мылIа пэлъытэщ. Апхуэдэ цIыхуу — фIы щIэныр, пэжыгъэр и гъуазэу, адыгагъэр къебэкIыу псэуащ ди тхыгъэр зытеухуа лIыри — ар Старэ Шэрэдж къуажэми, Аруан куейми фIыуэ къыщацIыхуу щыта лэжьакIуэшхуэ Шыд Мухьэжырщ.
Мухьэжыр къызыхэхъукIар пщIэ зиIэу жылэм дэса адыгэ унагъуэ къызэрыгуэкIщ. Старэ Шэрэдж дэт курыт школыр къиуха нэужь, ныбжьыщIэр зы илъэскIэ Iутащ Налшык дэт гидромет заводым. Ауэ къыщалъхуа и жылэжьым гукъуэпскIэ пыщIа щIалэм и псэм фIэигъуэр къуажэ Iуэхут, къуажэ лэжьыгъэти, мурад ещI и щIэныгъэм къыпищэу, IэщIагъэ зригъэгъуэту и къуажэм щылэжьэну. 50 гъэхэм икIэхэм Къэбэрдей-Балъкъэр университетым щIотIысхьэри, къеух зоотехник Iэ-щIагъэр иIэу.
ЩIы Iуэхум, Iэщ гъэхъуным теу- хуауэ а лъэхъэнэм щIэныгъэ ищхьэ зиIэр мащIэтэкъэ — щIалэщIэм дзыхь къыхуащIри фермэ и IэмыщIэ къралъхьэ.
А щIыкIэм тету иригъажьэри илъэс 40-м щIигъукIэ фермэм и нэхъыжьу лэжьащ Мухьэжыр, зоотехникыу зэрыщыта пIалъэ кIэщIри хэту. Ари сыт хуэдэу зэрылэжьар — и IэнатIэм хуэIэжьу, къызэгъэпэщакIуэфIу, цIыхур къигъэдэIуэфу, пщIэ къыхуащIу. И щхьэкIэ къытетхэри, и унафэ щIэтхэри къыхуэарэзыуэ. Къыхуэмыарэзыуэ хъурэт — и акъыли, и гуащIи хилъхьэрт, и пщэ къыдалъхьа къалэныр гугъэзагъэу игъэзащIэрт. И фермэм тет былым хъушэр игъэмэжалIэртэкъым зэи, къэралым гъэшу ирищэн хуейм щыпэмылъэщи къыхуихуэртэкъым.
Шыдхэ Мухьэжыр и IэнатIэм гурэ псэкIэ зэрыбгъэдэтар и нэгу щIэкIащ Старэ Шэрэдж къуажэм и Iэтащхьэ Мырзэ Хьэчим.
— 1983 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетыр къэзыухыу ди жылэм щызэхэт колхозым япэ лъэбакъуэ щыхэсча махуэм къэсцIы- хуащ Мухьэжыр. Сэ Iэщ дохутыру седжат, езыри зыпэрыт IэнатIэр былым гъэхъунырт. Лэжьыгъэм дызэрыбгъэдэтын хуейм и закъуэтэкъым а лIым дызыхуиущийр — цIыхум дазэрыхэтын, Iэщыхъуэхэм дазэрепсэ-лъэн, шыIэныгъэ тхэлъу ди Iуэхур зэрызетхьэн, дызыIууэ лъэпощхьэпохэр къызэрызэднэкIын — кIэщIу жыпIэмэ, гъащIэм дызыщрихьэлIэ Iуэхугъуэ псоми дыкъимыгъэланджэу, ди напэр темыкIыу дызэрыпэлъэщыным дыхуигъасэрт. ЗыщIыпIэ деж зыгуэр зэхуэмыхъуу дэ тIэкIу дыкъыщиудмэ, Мухьэжыр кIий-гуоуэ зэи зэхэпхынутэкъым. ПщIэ къыхуащIырт и лэжьакIуэхэм, езыми пщIэ яхуищIырт, зригъэдэIуэфырт. И лэжьыгъэри къехъулIэрт. Дэ, нэхъ щIалэхэр, дехъуапсэрт абы и Iуэху зехьэкIэм, и цIыху хэтыкIэм, зыгуэркIэ абы ещхь дыхъуарэт жытIэу. Си щхьэкIэ абы и деж куэд къыщысщIащ лэжьыгъэм сызэрыбгъэдэтынум, цIыхухэм сазэрыхэтыну щIыкIэм теухуауэ.
Мухьэжыр и фермэм гъэш куэд къыщаш къудейтэкъым, и IувагъкIэ ар мардэм къитIасэу къэралым еты- ным и нэIэ тет зэпытт. Совет Армэм и цIэр зезыхьэу Старэ Шэрэджым яIа колхоз цIэрыIуэм я шэр здашэу щыта заводым мастеру щылэжьа Блий Хъанджэрий игу къызэригъэкIыжымкIэ, Старэ Шэрэджым я гъэшыр ефIэкIырт Аруан районым и адрей фермэхэм кърашым — и къаб- загъкIи, и IувагъкIи. АбыкIэ фIыщIэр нэхъыбэу зыбгъэдэлъыр, дауи, фермэ унафэщIырт.
«Гъунэгъурэ гъуэншэджрэ» жыхуаIэращи, гъунэгъуфIыр куэд и уасэщ. Мухьэжыр хуэдэ гъунэгъу зэриIам иролъагэ, а лIым къыщIэна унагъуэр зэрикIуэгъужэгъуми щогуфIыкI абы и дуней тетыкIам фIыуэ щыгъуазэ Къардэн Зубер:
— Ди куэбжэпэ зэтауэ дыпсэу щхьэ-кIэ, дызэхуэмызэу зэман кIыхь щы-дэкI щыIэт Мухьэжыр сэрэ. Ар кIыфI зэхэту, хьэблэр жейуэ, дэкIырт и фермэм. Псом япэ нэсырти, Iуэхум пасэу иужь ихьэрт. Нэхъ дыщызэрылъагъур и лэжьыгъэр иухыу жэщым къекIуэлIэжа иужьт. ЛэжьакIуэшхуэм и закъуэтэкъым Мухьэжыр. И бзэр IэфIт, цIыкIури инри къыдихьэхырт, хьэблэми жылэми пщIэ къыхуа- щIырт. Дэ зы унагъуэм хуэдэу дабжу щытащ. Ди адэ-анэхэм ерыскъы IэфI, щIэщыгъуэ япщэфIамэ, зыр адрейм еджэрт «мыпхуэдэ шхыныгъуэ щыIэщи къекIуэкI» жаIэу. Ещхьыркъабзэу, дэри дызэхущытщ апхуэдэу…
И лIым игу мыныкъуэу IэнатIэ пэрытын папщIэ сыт хуэдэ IуэхугъуэкIи зыщIигъакъуэу, зыхуей хуигъазэу, нэхумыщу къэтэджрэ хуэпщафIэу къэгъуэгурыкIуащ Мухьэжыр и щхьэгъусэ Риммэ. И унагъуэм щIэсхэм къыщымынэу, а бзылъхугъэм пщIэ къызэрыхуащIыр, и псалъэр тIэужыIэ зэрамыщIыр хьэкъ тщыхъуащ я унэ дыщихьа махуэм. И щхьэгъусэр щхьэщымытыжми, ди лъэпкъым игъащIэми къыдекIуэкI хабзэр, адыгагъэр унагъуэм щызокIуэ.
— Гуащэ-тхьэмадэфI сапэщIэхуащ сэ, — игу къегъэкIыж Риммэ, — цIыхуфIхэт, цIыху пэжхэт. Унагъуэшхуэт, щIалихрэ хъыджэбзитIрэ яIэу. Ахэр си анэ къилъхуам хуэдэу слъэгъуащ, апхуэдизкIэ зэхущытыкIэ тэмэм дяку дэлъти. Ауэрэ си пщыкъуэхэри унагъуэ хъури, нысих зэуэ мы пщIантIэм дыщыдэса щыIэщ. Си гуащэм акъылышхуэ зэрыбгъэдэлъыр кърибгъэлъэгъуэну урикъункъэ зэнысэгъу псори дызэгурыIуэу дыкъызэрыгъуэгурыкIуамкIэ. Иджы дэ нобэ дытетщ гуащэ-тхьэмадэм дызытрагъэува гъуэгум. Фи нэмыс нэхъ лъагэ ухъуи, быниплI сиIэщи, псори унагъуэщ. Сэ благъэ схуэхъуахэм хуэдэ мы къуажэр зи кIыхьагъым дэскъым. ЩIалитIым къысхуаша нысащIитIыр нысэу ибжу щытакъым си щхьэгъусэм — ипхъуу фIэкIа. Уеблэмэ, ипхъухэм япэ иригъэщырт. Си бынхэм къащIэхъуа цIыкIуу 11 сиIэщи, зыгуэр къызэузми, абыхэм саIуплъамэ уз- хэр кIуэдыжауэ къысщохъу. СэркIэ мы дунейм теткъым а цIыкIухэм нэхърэ нэхъ насып.
Мухьэжырт зэшхэм я нэхъыжьри, и шынэхъыщIэхэм ятеубгъуауэ ихьащ и гъащIэр. Псом хуэмыдэу ахэр щыунагъащIэ зэманхэм зэрыхузэфIэкIкIэ защIигъакъуэрт. ПщIэ хуумыщIынкIэ Iэмал зимыIэ цIыхуу ар дунейм зэрытетар къыхощ Риммэ и нысэгъум, Ленэ, и псалъэхэм: «ФIыцIэ мыгъуэм, арат Мухьэжыр дызэреджэр, и нэIэ къыттетт зэпымыууэ. Ди сабий къэтми, ди Iэщ и чэзум къэмы- кIуэжами зримыгъэщIауэ си фIэщ хъуркъым ар пIэ кIуэцI игъуэлъхьэжауэ, апхуэдизкIэ гудзакъэ зиIэ цIыхути. ФIэфIтэкъым ину дыпсалъэу, сабийхэм дащIэкIиеу. Иджы дэ, зэнысэгъухэм, пщыкъуэхэмрэ дэрэ дяку дэлъ щытыкIэ дахэр ди бынхэм къащтауэ къытщохъури, хуабжьу дыщогуфIыкI. АбыкIэ фIыщIэ псом япэу зыбгъэдэлъыр ФIыцIэ мыгъуэмрэ нобэ зи чэнджэщ дыщIэт Риммэрэщ».
ЦIыхум и пщIэр нэхъыбэу зэлъытар абы хэлъ цIыхугъэрщ, и дуней тетыкIэрщ, и IэнатIэм зэрыбгъэдэтырщ, адрейхэм яхуиIэ щытыкIэрщ. Абыхэм я лъэныкъуэкIэ узэхъуэпсэн, щапхъэ зытепх хъун адыгэлIу къэгъуэгурыкIуащ Шыд Мухьэжыр. Ар и IэнатIэм гу хьэлэлкIэ зэрыбгъэдэтам и нэщэнэщ Совет властым и зэманым лэжьакIуэ нэхъыфIым иратын папщIэ районым япэу къахуэкIуа машинэ псынщIэр абы зэрылъагъэсар. Апхуэдэу Мухьэжыр къыхуагъэфэщащ «За трудовую доблесть» медалыр, Къэбэрдей-Балъкъэрым и Совет Нэхъыщхьэм и ЩIыхь тхылъыр, «ЩIыхь зиIэ колхозхэт» цIэри къыфIащащ. И сурэтри илъэс IэджэкIэ илъащ Аруан районым и ЩIыхь пхъэбгъум.
Шэч хэмылъу, Мухьэжыр къызэринэкIащ Iэужь дахэ, лъэужь узыншэ. Абы къыщIэнащ пщIэрэ щхьэрэ зиIэ, хабзэ зэрылъ, хьэблэми жылэми щытхъу зыхужаIэ унагъуэ. Мухьэжыррэ Риммэрэ я бынхэр — Хьэжмэт, Жамболэт, Маринэ, Iэминэ сымэ унагъуэхэщ, лэжьапIэ Iутхэщ, я ныситIми — Анетэрэ Залинэрэ — IэнатIэ яIэщ: нэхъыжьыр дохутырщ, нэхъыщIэр сабий садым щолажьэ. Ди фIэщ мэхъу цIыху дахэу, псэ къабзэу, лэжьакIуэшхуэу, адыгагъэр япэ изыгъэщу зи гъащIэ Iыхьэр езыхьэкIа Мухьэжыр хуэфащэу, абы иIа пщIэр ямыгъэпуду ахэри, абыхэм къащIэтаджэхэри дунейм зэрытетынур.
МЫЗ Ахьмэд.
