Тхыдэ дэфтэр гъэщIэгъуэнхэр
Къэбэрдеймрэ Урысеймрэ XVI – XVIII лIэщIыгъуэхэм яIа зэхущытыкIэр Юдин Павел и тхыгъэхэм къызэрыхэщыр
Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым и нэIэ щIэту, Дзэмыхь Къасболэт и жэрдэмкIэ 2019 гъэм и кIэм къыдэкIащ «Из документальной истории Кавказа: кабардино-русские отношения XVI-XVIII вв. в работах П. Юдина» тхылъыр. зэманым къезэгъ жыпхъэм ирагъэувэжа, нэхъ пасэу ятха лэжьыгъэхэм ящыщщ ар.
Тхылъыр зи IэдакъэщIэкI Юдин Павел пащтыхьыгъуэм ищIэ псори захуэу къэзыгъэлъагъуэ тхыдэджхэм я щапхъэт. КъыдэкIыгъуэр зыгъэхьэзыра профессор Дзэмыхь Къасболэт зэрыжиIэмкIэ, къэхутакIуэм и IэдакъэщIэкIхэр тхыдэ лэжьыгъэхэм хэгъэхьэн щIыхуей щхьэусыгъуэхэм язщ абы иджы зыщIыпIи щумыгъуэтыжын тхыгъэхэр къызэригъэсэбэпар, псалъэм папщIэ, «Кизляр архив» дэфтэр хъумапIэм щIэлъхэр.
«Мы тхылъым ихуа лэжьыгъэхэм уахэплъэмэ, гулъытэ зыхуэфащэщ Юдиным Къанкълыш Сунчэлейрэ Бекович-Черкасский Александррэ ятехуауэ итхахэр, — щыжеIэ Дзэмыхьым пэублэ псалъэм. — Тхыдэ щIэныгъэм къызэрыщапщытам ипкъ иткIэ, Юдиным и Iэдакъэ тхыгъэ 750-рэ къыщIэкIащ. Ахэр къытрадзэрт урысыбзэкIэ, украиныбзэкIэ, франджыбзэкIэ. КъэхутакIуэм итххэм цIыхубэр щыгъуазэу, акъылэгъу къыхуэхъуу апхуэдэт. Ар къегъэлъагъуэ тхыдэтхым 1895 гъэм Императорым и цIэр зезыхьэ щIэныгъэхэмкIэ академием улахуэ щхьэхуэ хуигъэувауэ зэрыщытам».
ГурыIуэгъуэщ къэзакъ тхыдэтхым езыр зыдэщI лъэныкъуэм и Iуэху еплъыкIэр зэригъэзахуэри, абы дэ акъылэгъу дызэрыхуэмыхъупэнури. ИтIанэми, урысыбзэкIэ дунейм къытехьэ лэжьыгъэхэр зэпыплъытыжыху, пэж гуэр къыпIэрохьэ. «Къэбэрдей» псалъэр къызыхэщ псалъащхьэхэм я деж къыщымынэу («К истории кабардинского народа», «Верность кабардинцев русскому престолу в эпоху смутного времени»), адыгэ хъыбар куэд къыщыхохуэ «Хивинский поход 1717 года», «Мурза Сунчалей Янгалычев (один из деятелей смутного времени)» псалъащхьэхэр зезыхьэ Iыхьэхэм.
Кавказым и тхыдэр зыджхэр дэзыхьэхынщ «Первые русские города на Тереке», «Очерки смутного времени на Кавказе», «Лжепророк Ушурма-Ших Мансур (Из истории религиозных движений на Кавказе)», къинэмыщI Iыхьэхэр.
Тхылъыр Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым къыщывгъуэтынущ.
ЧЭРИМ Марианнэ.
