Тхыдэм и гъуджэ
Къэралым и архив лэжьакIуэхэм мы гъэм иджы епщIанэу я махуэр ягъэлъапIэ. 1720 гъэм гъатхэпэм и 10-ращ Пётр Езанэм Iэ зыщIидза «Регламент нэхъыщхьэ е Устав»-р — архив Iуэхухэр зэуIуу зэрызэкIэлъагъакIуэм и лъабжьэр зыгъэбелджылы Урысейм щыяпэ къэралпсо правовой актыр къыщытрадзар. Регламент нэхъыщхьэм къэрал IуэхущIапIэхэм яхуигъэувырт къэрал тхылъыр учет ящIу, дэфтэрхэр хъумапIэм иратыну, абы папщIэ актуарис къэрал къулыкъу IэнатIи къызэIуихат.
Ащхъуэт Раисэ Иджырей тхыдэщIэр, я политикэ Iуэху еплъыкIэу щытахэм емылъытауэ, ди хэкуэгъухэм, ди адэжьхэм я гъащIэщ, я фэм дэкIахэрщ, гуитIщхьитIагъыу яIахэмрэ я ехъулIэныгъэхэмрэщ. КъБР-м и Архив IуэхущIапIэм иджырей тхыдэщIэ дыдэм и дэфтэрхэмкIэ и центрым и къалэнри, республикэм и цIыхухэм хуиту зыхагъэгъуэзэн щхьэкIэ, ахэр зэхуэхьэсыжынырщ. ЗэмыхьэкIауэ, пэжу я купщIэ дыдэмрэ я мыхьэнэмрэ щIэблэм ябгъэдэтлъхьэн хуэдэу.
Дэфтэр щIэинхэр зэхуэхьэсыным, хъумэным хуэунэтIауэ ди центрым и лэжьакIуэхэм нэгъабэ зэфIэкI хъарзынэ къагъэлъэгъуащ, отчет лъэхъэнэм къапэщылъахэр дагъуэншэу ягъэзэщIащ. ЗэдгъэхъулIахэм я гугъу тщIымэ, дэфтэрхэр зэрахъумэ щIыкIэр зэуIуу зэхуэдгъэкIуащ. Тхылъ щIэин 8700-м я щытыкIэр къэтпщытащ, актхэмкIэ щIэдгъэбыдащ, дерт зыгъуэтахэр щхьэхуэ тщIащ. Мыхьэнэ хэха зиIэхэр, гъэщIэгъуэныщэхэр дгъэбелджылащ, «Архив фонд» программэ комплекс къызэгъэпэщыным делэжьащ. 1972 гъэри хэту, КПСС-м и обкомым теухуа хъыбархэр диIэщ. ЕтIуанэ хъумапIэм щIэлъхэр зэтедгъэкIын мурадкIэ, фондым щыщу миным щIигъу дгъэIэпхъуащ, ахэр зыхуэдэхэр щIэрыщIэу зэхэдгъэувэжащ. Ар хуабжьу лэжьыгъэшхуэщ.
IуэхущIапIэрэ цIыху щхьэхуэу бгъум я фондхэм нэгъабэ къахэхъуащ. Апхуэдэщ «Урысей зэкъуэт» политикэ партыр, Дунейпсо Адыгэ Хасэр, тхакIуэ Къэрмокъуэ Мухьэмэд, драматург Мамеев Ибрэхьим, дирижёр Темыркъан Борис сымэ ейхэр, нэгъуэщIхэри. Сурэт дэфтэрхэми 152-рэ къахэхъуащ.
КъищынэмыщIауэ, фонд 24-м папщIэ зэхэтхыжын хуей тхылъхэр къеIытхащ. Абыхэм ящыщщ УФ-м и Компартым и щIыналъэ къудамэр, республикэм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэр, Къэбэрдей-Балъкъэрым и дин IуэхущIапIэр, «Советская молодежь» газетыр, «Нюр» журналыр, «Алан» щIыналъэ зэхуаку жылагъуэ организацэр, къэрал, парт, жылагъуэ лэжьакIуэхэу КIуэкIуэ Валерэ, Дохъушокъуэ Мусэ, Зумакулов Борис, дуней псом щыцIэрыIуэ дирижёр Темыркъан Юрэ, телевиденэм и ветеран Безыр Чэмал, композитор Молэ Владимир, нэгъуэщIхэми теухуар. БлэкIамрэ къэкIуэнумрэ зэпызыщIэ иджырей тхылъхэр зэхуэхьэсыныр къыIах бжыгъэм елъытакъым, атIэ япэ игъэщыпхъэр я фIагъырщ. Жылагъуэ гъащIэр къэзыIуатэ сыт хуэдэ документри зэрыщыт дыдэм хуэдэу хъумапхъэщ. Къыхэтлъхьа IуэхущIэхэм ящыщщ тхыдэм и лъэныкъуэ зэмылIэужьыгъуэхэм теухуа архив тхылъхэр зэхуэхьэсыныр. Къапщтэмэ, зэман кIыхькIэ яIэщIэхуауэ щыта цIыхухэм я цIэ-унэцIэр къыкъуокIыж, зауэм хэтахэм, фронтым хуэлэжьахэм, фашистхэм я гъэрыпIэм ихуахэм ятеухуа тхыгъэ лъапIэхэр зэпымыууэ къытIэрохьэ. Апхуэдэу комсомол лэжьакIуэу щытахэм, Къэбэрдей-Балъкъэрым и спортсмен, и тренер цIэрыIуэхэм я фондхэм тхылъ лъапIэхэр къыхалъхьэ. СурэтыщI цIэрыIуэхэм, театрхэм, телевиденэм, радиом я лэжьакIуэхэм, мы гъэм илъэс 80 ирикъу «Кабардинка» ансамблым и артистхэм я тхылъхэр зэхудохьэс. Къэбэрдей-Балъкъэрым и сурэтыщIу 122-м я тхыгъэхэр электрон IэмалкIэ нэгъабэ къыдатащ. «Кабардинка» ансамблым и солисту щыта Битокъу Беслъэн а къэфакIуэ гуп цIэрыIуэм и зэфIэувэкIамрэ зыужьыкIамрэ теухуа сурэт гъэщIэгъуэну 100-м щIигъу къытхуихьащ. КъищынэмыщIауэ, ансамблымрэ Къэбэрдей драмэ театрымрэ ятеухуа сурэт, видео документу гигабайти 100 къызэрыдитынум хуигъэхьэзыращ.
Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмрэ я IэнатIэхэм хуэфащэ гулъытэ игъуэтын зэрыхуейр къэтлъытэри, КъБКъУ-м и профессорхэм я спискэр гъэхьэзырыным дегугъуащ. Узыншагъэр хъумэным, цIыхубэ хозяйствэм, промышленностым, нэгъуэщI IэнатIэхэми а Iуэхум щыпытщэнущ. Щэхуу яхъумэу щыта дэфтэрхэр хэIущIыIу дощI.
КъБР-м и Архив IуэхущIапIэр илъэс 90, Къэбэрдей-Балъкъэрыр Урысейм зэрыхыхьэрэ илъэс 455-рэ, КъБКъУ-р илъэс 55-рэ зэрырикъур нэгъабэ дгъэлъэпIащ. Ди IэщIагъэлIхэм абыхэм ятеухуа тхыгъэу 8,теленэтыну 2, гъэлъэгъуэныгъэуи апхуэдиз ягъэхьэзыращ.
Зэрыщыту къапщтэмэ, архивым и лэжьакIуэхэм нэгъабэ зэфIэкI хъарзынэ къагъэлъэгъуащ, я къалэнхэр дагъуэншэу ягъэзэщIащ, ноби а щапхъэм тетщ. Къэбэрдей-Балъкъэрым и Архив къулыкъущIапIэр Iуэхум хуэIэижь нэхъыжьыфIхэмрэ IэщIагъэлI щIалэхэмрэ щызэкъуэт IэнатIэщ. Абы и щыхьэтщ тегушхуэныгъэ яхэлъу ипэкIэ зэрыплъэр, творческэ мурадыфIхэр зэраIэр. Республикэм и унафэщIхэм я нэIэ къызэрыттетым, ахэр къызэрыддэIэпыкъум апхуэдэ гушхуэныгъэ къытхелъхьэ.
Ащхъуэт Раисэ,
КъБР-м и Архив IуэхущIапIэм иджырей тхыдэщIэм и тхылъхэмкIэ центрым и управленэм и унафэщI.
