ЛIэщIыгъуэхэм я макъ
Зы лъэпкъи дунейм тету къыщIэкIынкъым и лъахэ тхыдэм къыгуэхыпIэ имыIэу епха тхыгъэ къызыщIэна усакIуэшхуэ, тхакIуэшхуэ зимыIэ.
Гомер, Данте, Пушкин, Шекспир, Бальзак, Гарсиа Лоркэ, Шандор Петефи, Тарас Шевченкэ, Уолт Уитмен… Къэзылъхуа лъэпкъхэм я мызакъуэу, цIыхуу щыIэм фIыуэ ялъагъу а тхакIуэшхуэхэр уи нэгу къыщIохьэ грузин лъахэм и напщIэтелъ, абы и бын пэжхэм я нэхъыфI Шота Руставели и цIэр зэрызэхэпхыу. Абыхэм хуэдэу уахътыншэщ усакIуэшхуэ, гупсысакIуэшхуэ Руставели, тхылъеджэ щыIэхукIи абы и къалэмыпэм къыщIэкIа «Къаплъэныфэ зыщыгъ зекIуэлI» - жыхуиIэ поэмэ гъуэзэджэр зэIэпалъхьэ-зэIэпахыу екIуэкIынщ.
Шота Руставели и гъащIэр къызэрекIуэкIа псор нобэм къэс тэмэму ящIэркъым абы и творчествэм елэжьхэм. Уеблэмэ, куэд дыдэ щIакъым Руставели и сурэт къызэрагъуэтыжрэ. Ар къызэрыхъуари мыпхуэдэущ: грузин усакIуэ, академик Ираклий Абашидзе я пашэу I960 гъэм зы гуп кIуащ Руставели и иужьрей илъэсхэр щригъэкIуэкIа Иерусалим, Шота и фэеплъ гуэр а щIыпIэм къыщынам зрагъэщIэну. Абыхэм Иерусалимым щыIэ Крестовэ монастырым и зы блын гуэрым тещIыхьауэ Руставели и сурэтыр къахутэжащ.
Апхуэдэу усакIуэшхуэм и биографиер убзыхуауэ щымыт пэтми, грузин народым Руставели и поэмэр ди нобэм къихьэсащ, лIэщIыгъуэ щийм къыкIуэцIрихри и лъахэм и напэ хужьу ар лъэпкъыу щыIэм я пащхьэ ирильхьащ.
«Къаплъэныфэ зыщыгъ зекIуэлI» поэмэр Грузием и культурэм и мызакъуэу, дунейпсо культурэм и фэеплъ гъуэзэджэщ.
Щхьэхуитыныгъэр зыгъэлъапIэ, зэныбжьэгъугъэм и щIыхьыр лъагэу зыIэт а тхыгъэ хьэлэмэтыр иджы ятхауэ къыпщохъу, сыту жыпIэмэ, ди зэманым и нагъыщэ нэхъыщхьэр – лъэпкъхэр зэкъуэш щIыныр – абы IупщIу къыхощри.
Арагъэнщ а поэмэм ноби цIыхухэр яфIэгъэщIэгъуэну щIеджэр.
Гуимыхуыжщ Руставели къигъэщIа образ щIэщыгъуэхэр. Поэмэм и лIыхъужь нэхъыщхьэ Автандилрэ Придонри гъащIэм и хабзэ нэхъыщхьэу къалъытэ зэныбжьэгъугъэр, щхьэхуитыныгъэр, лъагъуныгъэр. А щIалищыр лъэпкъ зырызым къахэкIащ, абыхэм я псэм нэхърэ нэхъыфIу ялъагъу щалъхуа хэкухэр, зыпIахэр. Тариэли, Автандили, Придони фIыуэ ящIэ лъэпкъыу щыIэм я гурыщIэхэр, я хъуэпсапIэхэр зэрызэтехуэр, ахэр зэкъуэш хъуным зэран къыхуэхъур ем хуэлажьэ цIыху нэпсейхэр, фыгъуэнэдхэр, зауэм хуэпабгъэхэр зэрыарари зэи зыщагъэгъупщэркъым.
Руставели къызэригъэлъагъуэмкIэ, абы и лIыхъужьищри акъылыфIэхэщ, лIыгъэ, пэжыгъэ зыхэлъ, сыт хуэдэ бэIутIэIу гъащIэм щыIумыуами, къэмылэнджхэу мурад лъагэ ящIам зи IэкIэ теIэбэф цIыхухэщ.
Поэмэм и кIыхьагъкIэ емрэ фIымрэ щызодауэ, усакIуэм зэрыжиIэмкIи, сыт щыгъуи фIыр ем токIуэ.
Руставели и лIыхъужьхэм я щхьэ Iуэхум япэ я лъахэм и гъащIэр зэрырагъэщыр къэзыгъэлъагъуэ щапхъэ гъуэзэджэщ Нестан-Дареджан Тариэлым хуигъэхь тхыбзэхэм ящыщ зыр.
Зэнэзэпсэу зэрылъагъу Тариэлрэ Нестанрэ зэкIэрачащ – ем и лIыкIуэ каджхэм хъыджэбзыр гъэр ящIри я чэщанэ екIуэлIэпIэншэм щIадзащ. Пщащэр зы дакъикъи гугъэркъым псэууэ къэнэну, Тариэл и мыгъусэм, абы гъащIэри фIэIэфIкъым. ИтIани и хэкур бийхэм къаухъуреихьауэ къыщищIэм, езыр хуит къэзыщIыжыну къакIуэ и щауэм мыпхуэдэу хуетх:
«Нэпс сэр щхьэкIэ щIумыгъэкI уэ, хамэ щIыпIэ укъэкIуауэ…
НэхъыфIщ, си псэ, Индостаным уи дзэр пщIыгъуу псынщIэу нэси,
Си адэщIым къеIэ бийхэм ажал фIыцIэр ялъыгъэси».
И лъахэр бийхэм яIэримыгъэхьэн щхьэкIэ Нестан-Дареджан хьэзырщ езым и псэр итыну.
Лъагъуныгъэмрэ лIыхъужьыгъэмрэ, ныбжьэгъугъэмрэ гу къабзагъэмрэ зэгуэхыпIэ иIэкъым поэмэм и лIыхъужьхэм я дежкIэ. Ахэр быдэу зэкъуэтщ, зэрогъэпэж, аращ ем щIытекIуэфри.
Зауэр, абы и щIэгъэстакIуэхэр Руставели илъагъу мыхъуу зэрыщытар къэзыIуатэ сатыр куэд поэмэм хэтщ. Апхуэдэ купщIэм «Къаплъэныфэ зыщыгъ зекIуэлI» поэмэр ди нобэрей зэманым нэхъри къыпэджэж ещI.
Руставели лъагъуныгъэм, гурыщIэ къабзэм и усакIуэщ. Тариэлрэ Нестанрэ, Автандилрэ Тинатинрэ яку зэхуилъ лъагъуныгъэшхуэм уи гур хуахь Меджнунрэ Лейларэ, Фархадрэ Ширинрэ, Тристанрэ Изольдэрэ, Ромеорэ Джульетэрэ я псэр зыхисхьэу щыта гурыщIэ иным.
ЛIэщIыгъуэ ебгъуанэр йокIуэкI игъащIэкIэ мылIэжын «Къаплъэныфэ зыщыгъ зекIуэлIыр» дунейм къызэрытехьэрэ, ар ноби тхылъеджэхэм зэрагъэтIылъэкIыркъым.
Ди къэралми, дуней псоми лъэпкъ щIагъуэ тетыжкъым Руставели и тхыгъэм щыщ Iыхьэ е ар зэрыщыту зи бзэкIэ зэзымыдзэкIа.
Грузин усакIуэшхуэр къызэралъхурэ илъэс 800 щрикъуа махуэр дунейпсо культурэм и махуэшхуэу I966 гъэм лъэпкъыу щыIэм ягъэлъэпIащ. Юбилейр къэсыным илъэситI иIэу сэ сытегушхуэри Руставели и тхылъыр ди анэдэлъхубзэм къысхуигъэтIасэм сеплъыну щIэздзауэ щытащ, жэщ - махуэ жызмыIэуи абы селэжьащ илъэсипщIкIэ – I964-I974 гъэхэм. А лъэхъэнэ псоми мы поэмэр си Iэпэгъущ унэм сыщыщыIи, гъуэгуанэ сыщытеуви.
СщIэркъым си мурадыр къызэрызэхъулIар. Абы жэуап езытыфынур, шэч хэмылъу, адыгэ тхылъеджэрщ.
Тхьэгъэзит Зубер, I982 гъэ
ЩIэдзапIэ
Дунеишхуэр зи IэщIагъэу зи къаруми щIэ щIэмытым,
Уафэ тыгъэу гъащIэ IэфIкIэ къыхуэхъуапсэм псэ зыIутым,
Зэмыфэгъуу зэщIэгъагъэу дуней дахэр къыдэзытым,
КъигъэщIащи ди пащтыхьхэр – ещхьыжщ ахэр ди щыгу къитым.
Ди Тхьэ закъуэ, Iэпкълъэпкъ псори уи Iэдакъэм къыщIэкIащ.
Къысщхьэщыж, къару къызэти – Iиблис гъащIэм пызгъэкIащ.
СыщI миджнури – лъагъуныгъэр гъащIэу сиIэм сэ спхыкIащ.
СылIэм, сщхьэщых си гуэныхьыр – ар си лъэIуу уэсIуэкIащ.
Аслъэн хъыжьэм фIэфIщ Тамарэ Iэщэзехьэу хущытын.
СыджэгуакIуэщ – сэ сыт IуэхукIэ дахэм и гум сынэсын?
И нэкIу дыгъэм, и щхьэц гуакIуэм, и нитI лыдым сыт пэсщIын?
Псэм фIэIэфIщи а дыгъэшхуэр – хэт еплъынкIэ зигъэнщIын!
ДгъэлъэпIэнщ пащтыхь Тамарэ, хущIэдгъэкIыу дэ лъы нэпсыр,
Зэгуэр си гум къилъху уэрэдкIэ щытащ абы сыхуэупсэу,
Стхырт а дахэм и сурэтыр дыгъэр и нэхъэм къыщIэпсу,
Си уэрэдыр зэхэзыхым и гум къамэу зыныхисэу.
Си къалэнщ сэ уэрэд нэскIэ абы, си гур хуэгумащIэу,
ЗгъэлъэпIэн и Iупэ щабэр, и нэбжьыцыр, щхьэцыр, напщIэр.
И щынэдзэ хужь къыIупсыр – гур зыхьэху ландыщэ пщIыпщIыр,
Зыгъэщащэр мыви бдзапцIи ауи чымпэу къыфIэмыщIу.
Сыщыхуейщ сэ си уэрэдым бзэфI, гурыщIэ, лъэкIыныгъэ.
Къару ину мыкIуэщIыжкIэ уэ къызэтэ, акъыл-дыгэ!
Си пшыналъэм и гуакIуагъкIэ Тариэл и Iуэху дэсIыгъым,
ЩIэгъэкъуэн лIыхъужь вагъуищым яхуэхъуну сэ согугъэ.
Тариэлу насыпыншэм хуидвгъэкIут нэпс, дывгъэтIыси!
Нобэм къэс абы и гуауэм гум шабзэшэу зыкъыхесэ.
Мы хъыбарыр Руставели цIэр зеззыхьэм сфIэгунэсу
Дыщэ уагъэу зэIузощэ – зэхызолъхьэ уэрэд-усэу.
Сэ миджнурым и гурыщIэм мы хъыбарым сыбгъэдехьэ:
ФIыуэ слъагъур дыгъэм нуркIэ ефIэкIыну шэси сохьэ.
Абы си гур къиуIауэ, мафIэлыгъэм си псэр хесхьэ.
ФIэпсэкIуэд сымыхъум пщащэм – мащэ кIыфIыр си Iэрылъхьэщ.
Мы хъыбарыр къикIщ Иранми къеблэгъауэ дэ ди лъахэм
Дыщэ кIанэу кърахьэкIыр, зэIэпалъхьэ – зэIэпахыу,
Грузиныбзэм ар ислъхьэну тхьэм си натIэм къритхауэ,
Хузоус иджы уэрэду си гум кIэрыпщIа си дахэм.
Мы си нитIым яхулъэкIкъым а тхьэрыкъуэм Iумыплъэн.
Сигу миджнурыр емылыджщи – дэнэ щIыпIэ екIуэлIэн?
Фэлъырищэ сэ здахами псэ мыпыIэм сыт есщIэн?
КIуэху къарум сфIыхэщIмэ, дауэ лIыхъужьищыр згъэлъэпIэн?
Щхьэж ухыгъэм хухихамкIэ арэзыуэ хуейщ щытын:
Вэн хуейщ вакIуэр, зауэлI хахуэр зауэ гуащIэм хуейщ хэтын,
Зигу хьэщыкъым лъагъуныгъэм зы щымыIэу пилъытын,
Езыр хамэм хуэмыпсалъэу, мыщтэу хуейщ мы щIым тетын.
Усэр фащэ хуохъу гурыщIэм, гъащIэм куууэ ар хоплъэф.
ЩIэдэIуфым и гур хыхьэу щохъу ар тхьэм и псалъэ IэфI.
ЗыхэзыщIэр – и насыпщи – Iуэху жьгъей куэдым йобэкъуэф.
Хъыбар кIыхьым купщIэу хэлъыр уэрэд кIэщIым къеIуэтэф.
Шым и лIыгъэр зыгъэунэхур икIу гъуэгуанэм и кIыхьагъырщ.
Топ щыджэгукIэщ къыщахутэр топ джэгуакIуэм и Iэзагъыр.
Уэрэдусым пщалъэ хуэхъур – и гупсысэм и куууагъырщ.
КъыпфIытелэ хъумэ псалъэр – къыжьдэпкъуэнырщ нэхъ къезэгъыр.
Усэр щыхъум деж псалъэбэ, и гупсысэр хэшыпсыхьу,
И къалэмыр бгъунлъэм – и гур къолыд зэуи ар хуэмыхьу,
И щыуагъэм гу лъетэжыр, ехьми гугъу – фIэмыбэлыхьу,
КъыщIедзэж джэгуакIуэ Iущым псалъэр купщIэкIэ ипсыхьу.
Усэ тIущ зэзыгъэпцIыфыр, дауи, ябжыркъым усакIуэу,-
Игугъэжми цIыхухэм я гур къихьэхуфу IэкIуэлъакIуэу.
Делагъ гуэр сатырхэм халъхьэу и кIэр рифмэу зэрагъэкIум,
Языныкъуэм ар Iэзагъэу ябж – имыхьу цIыху емыкIум.
Зи къэухьыр Iузэ тхакIуэм мащIэщ усэм щыжиIэфыр.
Псалъэ жьгъейхэу мыхьэнэншэм цIыхум я гур яуIэфкъым.
КъиукIамэ абы бадзэ – пылу къызыфIегъэщIыфыр,
Щхьэр къигъанэу пыIэр къихьым – щхьэр къихьауэ егъэIуфыр.
ИгъэгушыIэфу Iэнэм ефэ-ешхэу гуп пэрысыр
Къэжанахэм псалъэ хъуэру зэпадзыжу щыIэщ усэ.
Псалъэ щыпкъэкIэ гъэнщIамэ – ахэр къохъур гум щынэси.
Ауэ Iуэху ин къэзыIэтырщ узэджэнур тхакIуэ нэскIэ.
Акъыл жаным пщIэ хуэзыщIыр и къарум иремыблэж:
И уэрэдыр псэм и хъуахуэм фэеплъ гуапэу хурегъэж.
Зи дахагъ хуэфащэм усэ къилэжьащи псалъэ пэж,
Ар джэгуакIуэм егъэлъапIэ – и мэкъамэр ныхуегъэш.
Япэм сIэтт и щIыхь си мыгъуэм – срипагэу, ин срихъуу.
Сыхуоусэ абы ноби емыкIу злэжьу къысщымыхъуу,
ГущIэгъуншэ пэтрэ – сэркIэ ар нэхъ лъапIэщ гъащIэм нэхърэ.
И цIэр збзыщIми – си уэрэдым къыхырещ ар гурыхь фщыхъуу.
Лъагъуныгъэр пагэщ, уардэщ – Iуэху жьгъей лъэпкъ хыхьэн фIэмыфI,
Бзэуэ щыIэм псалъэу хэтми, нэрылъагъу ар къамыщIыф.
Уафэ тыгъэщ а гурыщIэр – цIыхум дамэ лъэщ хуохъуф,
Зигу хыхьар егъэгуфIэфыр, бэлыхь куэди хегъэтыф.
Я нэхъ Iущми лъагъуныгъэр къыдгуригъэIуэн лъэмыкI.
Псалъэ фагъуэ зи бэ псори тепсэлъыхькIи – зы къимыкI.
Ауэ ар зэ къызыхуэкIуэм псэм щегъафIэр игу пымыкI,
Гурыгъу къихькIи псэм и мыгъуэм – и гупсысэм зи хэмыкI.
«Миджнур» жаIэмэ хьэрыпхэм, ягу къагъэкIыр цIыху зэтетщ,
НэхъыфI хъуну хущIэкъу цIыхущи, хейуэ гъащIэм и гъуэгу тетщ.
Зыр и мыгъуэм хъум пэIэщIэ – хуозэш дахэм. И нэгу щIэтщ.
Зыр – и псалъэм епцIыжащи зэштегъэу къилъыхъуэу хэтщ.
Дыгъэм ещхьу блэн хуейщ хэтми лъагъуныгъэм итхьэкъуар,-
КъарууфIэу, псалъэфI и бэу, захуэу Iуэху илэжьу хъуар.
Гурэ псэкIэ цIыху хьэлэлу, хуэкъулейуэ щрет ар.
ИджыпстукIэ къэтлъытэнкъым а псор тхьэм зримытар.
Лъагъуныгъэ купщIэр дахэщ, захуэщ – щхьэм ар къимытIэс,
Хьэулейу дэтын уэрамым абы зэи зэримыпэс.
Къэхьпэ щыIэщ. ЩыIэщ зи гур хуэплъэ лъагъуныгъэ нэс.
Зэхэвмыгъэгъуащэ ахэр – вжесIэр фи гум фэ нэвгъэс.
Хьэщыкъ хъуа миджнурым зэи хущхьэ бзууэ зимыхъуэж.
Дэнэ щIыпIэ щымыIами – и псэм хуэдэр егъэпэж.
И щуIэгъэр къыхуэткIийми – къыхихамкIэ щIемыгъуэж.
IэплIэ-ба фIэкI зигу имылъыр миджнур нэсым и мыкъуэш.
Лъагъуныгъэм игъэудафэу щыIэщ зымыщIыж хэплъыхь,
БостеикIэ зыщыгъ псоми закIэрищIэу гъащIэр зыхь.
Япэ къэсым ба хуищIамэ – зи гугъэж зыщIа бэлыхь.
Абы хуэдэм миджнур пащхьэм щигъуэтынкъым зэи щIыхь.
Лъагъуныгъэм ихь миджнурым иIэщ хабзи – пхутемыкI:
ЩегъэпщкIуф и гуауэр гущIэм, и хъыджэбзыр игу имыкI,
И псэм хэлъым хъум пэIэщIэ, и гур къэмыплъын лъэмыкI,
ЖыIэдаIуэ хуохъу и мыгъуэм – гугъэм зэи ар пымыкI.
Ар есакъым гум и щэхур япэ къэсым IурицIэлъу,
Хуейкъым зыкIи хамэ гуэрхэр и псэм пищIым къыхуэпсалъэу.
ЕгъэпщкIуф гурыщIэр – жэркъым дахэм и деж жылэр къеплъу.
Лъагъуныгъэм и IэфIагъым и псэр доткIур гур къигъэплъу.
Псалъэ мышыу куэд зи мыгъуэм хужызыIэр – фIэщ щIыгъуейщ.
Абы хуэдэр езым и щхьэм зэран ныхуэхъуж къудейщ.
Иджыпсту емыкIу ар хидзэм – хуищIэжынур сыт пщэдей?
Гуныкъуэгъуэ абы и псэм иритыну сыткIэ хуей?!
КъысхуэмыщIэ зи псэ нэщIыр фэрыщIыгъэм щIыдихьэхыр,
Имылъагъумэ пщащэр фIыуэ, сыт и напэр щIытрихыр?
Жылэр къеплъу а лажьэншэм пудыныгъэ сыт щIрихыр?
Бзаджэнаджэм псалъэ дыджыр фIыгъуэ псом сыт къыщIыхихыр?
Нэпс зи мыгъуэм хуизыкIутым емыкIу ищIэу къамылъытэ.
ЩIым абы щигъэв бэлыхьым хуащI игъащIэми гулъытэ.
Псэм и тепщэу иIэр зыщи – нэгъуэщI и гум къимыхутэ,
Лъагъуныгъэу и миджнурым ищIыр жылэм хуимыIуатэ.
I
Аравием я пащтыхь Ростеван теухуа хъыбарым и щIэдзапIэ
Тхьэм и лIыкIуэу, насыпыфIэу щыпсэурт Аравием пащтыхь.
Ростевант абы зэреджэр, зауэлI Iэзэт, иIэт щIыхь.
Хахуэт, захуэт – дэхуэхахэм захуищIыфырт щхьэузыхь.
Пэжым щIэкъурт, бийхэм текIуэрт, хейхэм къахуимыхьт бэлыхь.
ИIэт зыпхъу. ЕкIуэкIырт гъэхэр нэгъуэщI быни къыщIэмыхъуэу.
Вагъуэ нуру хъыджэбз закъуэрт дунейм щиIэр гурыфIыгъуэу.
ЗауэлI хъыжьэу куэд а пщащэм хьэщыкъ ищIырт зэ Iуплъэгъуэм.
Хуэфэщэн абы уэрэду зыусыфри нэхъ губзыгъэрт.
Тинатинт а пщащэм и цIэр. Дахэр къыщыдэкIуэтейм –
Дыгъэу лыдырт, къыпэхъуни зы темыту мы дунейм,-
Ери фIыри зэхэзыхуу и вазирхэр езым дей
Къешэ пщым яжриIэну и гур, и псэр щIэпIейтейр.
Пщым къепсэлъыр «ПIалъэр къэсу, розэр хуадэу зэрыхуежьэу,
Абы и пIэм къиувэну розэ щхьэлъэм зыкъеужьыр.
Нэху слъагъужкъым сэри – си нэм и зэхуэдэу фIыцIи хужьи.
Фи акъылым хуэфэщэну фи чэнджэщи нобэ сожьэр.
Сэ си гъащIэр мэткIур. Жьыгъэр узу щыIэм я нэхъ Iейщ.
Нобэ мыхъуми, пщэдей, сощIэр, сехыжынущ сэ дунейм.
Мащэ кIыфIыр зи Iэрылъхьэр дуней нэхум сыткIэ хуей?
Дыгъэр зи нэм къыщIих си пхъум пщыгъэр лъысым сфIэмылей».
Къат вазирхэм я жэуапыр: «Из мазэгъуэр хъуами фагъуэ,
ЗэщIэцIууэ вагъуэ цIыкIухэм абы пэпщIын яхэт вагъуэ?
Розэ щIалэм нэхърэ жьыми ди хьэуар нэхъ фIэщIэщыгъуэщ.
Гуауэ фIэпщу уи губгъэнри щIылъыбгъэсыр сыт уи жьыгъэм?
Хуэдэжауэ дэ ди розэр ди фIэщ сыткIэ уэ пхуэщIын?
ЧэнджэщакIуэу щыIэм жаIэр уи чэнджэщым тхупэщIын?
Сыт Iэмал: щIэ уи гум илъыр – уэ нэхъ уощIэ зэрыпщIын,-
Уи пхъур хэхэ пащтыхьу – дыгъэ нэкIум щимыгъэт пщIыпщIын!
Ар цIыхубзми, алыхьталэм пащтыхь хъуну къигъэщIащ.
Къэрал Iуэхухэр хузехьэнущ – Iэджэ щIауэ хьэкъ тщыхъуащ.
ПщIэншэу блэркъым нэхущ вагъуэу – щIым и нэхур зыхищIащ.
Аслъэн шырхэм – хъуми бзыми – хьэл-щэн зэщхь тхьэм яхилъхьащ».
Автандилу спаспет щIалэм, спасалар цIэрыIуэм и къуэм
И щIалэгъуэщ, и дахэгъуэщ – вагъуи мази пеуэфынкъым.
Езыр плIабгъуэщ, и бгыр псыгъуэщ, гуншэ-псэншэу уеплъыфынкъым.
Ихьэхуащ ар Тинатини – мэгумэщIыр, и гур ныкъуэщ.
Лъагъуныгъэу пщащэм хуищIыр гум щигъэпщкIуу телъщ хьэзаб.
ЩIалэм и фэр шэхуу покIыр – зыхищIэн ар хуэмызам?
Зэ IуплъэхукIэ – къелыпщI и гур мафIэлыгъэу къыщIадзам.
ХуэфщIыт гущIэгъу лъагъуныгъэм зи псэ тIэкIур ихузам.
Дыгъэ нэкIуу пащтыхьыпхъум щыIэщIалъхьэм къэралыгъуэр,
Къохьэж щауэм и гур – гуауэм зыкъызэредзэкI гуфIэгъуэу.
ЖеIэ: «Хъуащ нэхъ хуэзэгъуафIэ псэм и хъуахуэу сэ си мыгъуэм.
Си фэр, си лыр къихьэжынкъэ сыхуеихукIэ дахэр слъагъум!»
Пщым и гъуохэм щIыпIэ псомкIи мыр хъыбару ярегъэхь:
«Си тIысыпIэр зыхуэфащэ си хъыджэбзыр сощI пащтыхь.
Къыфтепсэнщ ар псоми дыгъэу, трилъхьэнкъым хейм бэлыхь.
ВгъэлъэпIэну сипхъу-пащтыхьыр фыкъыхуэкIуэ, къыхуэфщI щIыхь!»
ЛIыщIи щIаси хьэрып Iэджэ Ростеван деж щызэхуосыр.
И псэм пищI вазир Согратым щIыгъуу Автандили къосыр.
Тинатин хуащIа тIысыпIэр еплъмэ – псоми я гум носыр:
«Ди тхьэ закъуэ, сыту дахэ! УIуплъэну сыт зи уасэр!»
Ростеван къыщIешыр и пхъур, и тIысыпIэм егъэтIыс.
Дыщэ пыIэр щхьэретIагъэ, дахэм и щхьэм ар йокIупс.
Пащтыхь фащэр щолыдыкIыр, Iуэху пэщылъхэм йогупсыс.
Тинатин Iэдэбу хоплъэ зэхуэсахэм – хэлъщ нэмыс.
Хьэрып псоми къыздалъытэ пщым я пщыжу а хъыджэбзыр.
Я ухыгъэм хуэарэзыуэ къыхуащI щхьэщэ пащIу я псэм.
Тинатини щтэIэщтаблэу ныщIодэIу кимвал бзэрабзэм,
И нэбжьыц къуаргъ дамэу фIыцIэм къыпоткIукIыр и нэпс къабзэр.
Хуэмыфащэу пащтыхьыгъуэр къылъыса абы къыфIощIыр,-
Нэпсыр джэшу и нэкIу дыгъэм къытещащэу и гур хощIыр.
Пщым къепсэлъыр: «Быным дежкIэ адэр щIэгъэкъуэнщ игъащIэм.
Сыщыуат ар сщыгъупщами – сэ си тахътэр хуит пхузощIыр.
ХомыгъэщI уигу пщIэншэу, тIасэ,- и пхъур еущийр, хуогуапэр,-
Уэстащ щыIэр хуитыныгъэу, иджы дэ уэращ ди плъапIэр.
Къэралыгъуэм уритепщэщ – щыт пхъумэфу пащтыхь напэр,
Iущу, Iэзэу къэрал Iуэхухэр зехьэ – аращ псом нэхъапэр.
Удз ежьужьми, розэ плъыжьми я зэхуэдэу топсэ дыгъэр.
Уэри – бейми къулейсызми – зэщхьу яхуэгуэш уи тыгъэр.
Уи телъхьэнущ уэ цIыхубэр, хъум я фIэщ уи хьэлэлагъыр.
Уигу игъэлъ: хым ткIуэпс къыхэпххкIэ, щоуэр нэхъ чэнж хъу зи гугъэр.
И щIыхьщ тепщэм хьэлэлыгъэр – ар Iущыгъэм и нэщэнэщ.
Хьэлэлыху зи пащтыхьыгъуэр – зи гур Iейми и псэщ, и нэщ.
Хуейщ шыгъупIастэ цIыхуу щыIэр – къемызэгъ ар пщыгъупщэныр:
МэкIуэд бгъэпщкIур, фIы пщIэфамэ – аращ мылъкуу къыпхуэнэнур».
И адэжьым и ущием – псалъэ Iущщи абы жиIэр,-
Пащтыхьыпхъуу жыIэдаIуэр гупсэху дыдэу ныщIодэIур.
Ростеван джэгушхуэ ещIыр – я пшынэбзэр жыжьэ мэIур.
Тинатиным и дахагъэм къыпеуэну дыгъэр хуоIэр.
Пащтыхь пщащэм зыбгъэдешэ атэлыкъыу лIыжь зыпIар:
«Сэ си мылъкуи, къэрал фIыгъуи – уэ уохъумэ щыIэу хъуар.
Зэтеуди ди пхъуантэжьхэр къыдэх ахъшэу дэгъэпщкIуар.
Хуэзгуэшынущ бэм мылъку псори – нобэ арщ унафэу сщIар».
КъигъэщIам зэхуихьэсауэ и гуэн илъым ар щымысхь.
Пщыи пщылIи – зы къэмынэ тыгъэ лъапIэ зылъымыс.
Дахэм жеIэ: «Сэ схъумэнущ си адэжьым и нэмыс,-
Абы хуэдэу мыхьэлэлыр пащтыхь тахътэм иремыс!
КъызэIувдз ди шэщхэм я бжэр, къэвунэщI щIыунэу диIэр.
ТхьэгъэпцIщ дыщэр е дыжьыныр сфIэбылыму сэ жызыIэр!
Сыфхуэпэжу сыщытыну фхузошийри нобэ си Iэр,
Си ныбжьэгъущ хьэлэлыр хэтми, си егъущ хэтми зи гур щIыIэр».
Дзэм сэлэту хэтым дэнкIи къыщагъуэту хъуар къыкъуах.
Къазэуа щIым къырах мылъкуу, пащтыхь мылъкур зэбгырах.
Шыхэр яхур. КъапэщIэхуэр зэIэпалъхьэ – зэIэпах,
МыщIэ цIухэр уэсу къосри зызэщIаблэ – зыкъырах.
Йофэ, йошхэ. ГуфIэгъуэшхуэм хэту япэ махуэр блокI.
ЦIыху бжыгъэншэу зэхуэсари кIуэхукIэ нэхъри къызэрокI.
Ростеван гу къалъитэным псоми я нэхэр къыхуокI.
Ауэ, мис, нэщхъейщ пащтыхьыр. «КъыщыщIар сыт?» - я гум къокI.
Автандил и нэкIум Iуплъи – дыгъэр зыми щымыщыж.
Спаспет хъыжьэм уи нэр хуэзэм – аслъэн плъагъуу къыпфIощIыж.
Ар Сограт бгъурысщ Iэдэбу – яхэмыт зызыгъэпщыж.
«Щхьэ игу хэщIрэ Ростеваным?» - нэкIэ а тIур зоупщIыж.
Сограт жеIэ: «А сэ слъагъур гукъэкIыжхэм ящIащ гъэр.
Армырамэ, къысхуэлъагъукъым щхьэусыгъуэу нэгъуэщI гуэр».
Автандили мыр къыщIегъур: «Ар къэзымыщIэныр дэр?!
ЩIредэIу къэгуфIэжыхукIэ ди гушыIэ, псалъэ хъуэр».
ЗыкъеIэт Сограт жьакIэхум, къотэдж Автандил щIалэщIэр,
Бжьэ яIыгъыу Ростеваным ныбгъэдохьэ, щхьэщэ хуащIу,
ПыгуфIыкIхэу, дэгушыIэу пщыр зытес къэдабэ пщIыпщIым
НытотIысхьэхэр. Вазирым кърегъажьэ и фIэщ зищIу:
«Пащтыхьышхуэ! УогумэщIыр – уэ уи нитIыр мыгуфIэж.
СлIожь, аращ уэ къыпхуэнэжыр, зы щай мылъкуу уимыIэж.
ЩыIар фIыгъуэу уи хъыджэбзым егуэш – сабэм ныхепхъэж.
Хэкур уи пхъум хуит хуэпщIати, дауи, нобэ ущIогъуэж».
Йоплъ пащтыхьыр игъэщIагъуэу и вазир къытегушхуам,
Нэжэгужэу мыр жэуапуи иретыж къехъурджэуам:
«Дэгъуэр ещIэ,-щотхъур и пхъум,-ещхь хъужащ ар къэзылъхуам,-
СыкъицIыхукъым былымаблэу сыщытауэ зи гугъуам.
А уэ жыпIэр сэ къизмыдзэ – нэгъуэщI щыIэщ си гур щIэгъу:
Жьы сыхъуащ сэ, гъэхэр бложыр, си ажалыр къогъунэгъу.
Хэт сэ си пIэм къиувэну щыIэр, жыIэт, си ныбжьэгъу,
Схуэдэу хъыжьэу, зауэлI хахуэу, хигъэщIэфу тхуэхъур егъу?
ГъащIэр мыгъуэу сохь зы щIалэ ди Тхьэм къызимыпэсауэ.
Си гур сахуэ къысщохъужыр – а гупсысэм сфIощI исауэ.
Къуэ сиIамэ, флъагъунт сэщхьу зауэлI Iэзэ нэгъэсауэ…
Автандил тIэкIу сыщогугъыр – сфIощIыр Iэщэм хуэзгъэсауэ».
ЩIодэIу пщыми Автандилыр и пащIэкIэм щIогуфIыкI,-
И нэкIу дыгъэм игъэнэхуу губгъуэ хуитыр зэщосыкI.
Пщым и нэщхъыр зэхеукIэ: «Куэдщ ар, дыхьэшхыным пыкI,-
Сэ делагъэ гуэр жысIауэ си пщIыхьэпIэ зи къэмыкI.
Сыт бгъэщIагъуэр?» Мис абдежым Автандилым щхьэр къеIэт:
«Ростеван, сигу илъ сIуэтэным ипэ псалъэ уэ къызэт
Укъэмыгубжьыну… Пэжыр сщIыуэ щытмэ уи нэгу щIэт,
КъыпфIэмыщI уэ хьэрэмыгъэ си гум илъу сыббгъэдэт».
«Си пхъум и цIэкIэ узотыр семыпцIыну псалъэ быдэ,
Акъылэгъу уэ сыныбдохъури, мы зыр уэри уигу иубыдэ:
ПцIы хэмылъу пэжыр жыпIэм – зы щыIэнкъым сэ пхуэзмыдэ!»
«Уэр нэхъыфI яхэт къысфIэщIу пащтыхь псоми сахэмыдэ,-
Уэ уи лъэгум къыщIэху ятIэм сэ сесащ зы пэзмыщIыжу,
Ауэ нобэ гугъэ сощIыр уи щхьэм мащIэу ущытхъужу,-
ЖиIэу етыр и жэуапыр спаспет хахуэу лIым я лIыжым,-
Уэ дызэпегъауи – ди дзэм къытхужаIэм дегъэплъыжыт».
Абы жиIэр щызэхихым занщIэу Ростеван къопсалъэ:
«Зэхьэзэхуэр дыублэнущ Iуэхум дэ хэдмылъхьэу пIалъэ!
Укъыспеуэфын уи гугъэу щIалэр псалъэкIэ уодалъэ.
Моуэ щакIуэ зэ дыгъакIуи- плъагъунщ щIыхьым хуэхъур пщалъэ!»
Ростеванрэ Автандилрэ баз зэпохьэ а пщыхьэщхьэм.
МэгушыIэ, щIогуфIыкIыр – и гурыфI къикIащ пащтыхьым.
ЗэгуроIуэхэр мыпхуэдэу: текIуэныгъэр къэзымыхьым
КъикIухьынущ махуищ енкIэ щхьэрымыгъыу пыIэ и щхьэм.
ЕщI унафэ: «Нэху зэрыщу пщыкIутI лIыщIэу гъусэ сощIыр,-
Си шабзэшэр къысхуашийуэ щрет ахэр си жыIэщIэу.
Сэ къэзукIым и щхьэ бжыгъэр ирырабж зы хамыгъэщIу.
Шермадин ныздэшэ уэри – а къэлэныр къыпхуищIэну.».
Пщым жреIэ и щакIуэгъухэм: «Фымыбэлэрыгъ пщэдей,-
ХьэкIэкхъуэкIэу мэзым щэсыр дэ тIум папщIэ къэвугъуей.
Си шабзэшэм и зекIуэкIэр флъагъумэ, фэ къэфщIэнщ дуней».
Арти, щеух Ростеваным ефэ-ешхэр мис абдей.
II
Ростеванрэ Автандилрэ мэщакIуэ
ЗауэлI хахуэр къос нэмэзым. Дыгъэ нурыр къощ и нэгу.
ШхуэIум йоуэ и шыр – мафIэщ, хуит пщIым – ущIэплъэнщ и лъэгу.
Дыщэу зэщIэлыдэ джатэм плъагъуу дыгъэ бзийр щоджэгу…
Ростеван иреджэ щакIуэ – дытехьэну нэхуыщ гъуэгу.
Пщыр къыщIокIыр. ЗекIуэлI хабзэу Iэщэ-фащэр къыкIэропс.
Зэхьэзэхуэр щекIуэкIыну губгъуэм цIыхухэр щызэхуос.
Жыжьэу къоIу кIий макъ – я лIыщIэм хьэкIэкхъуэкIэ къахур къос.
ЗауэлIитIыр хьэзырыххэщ – япэ уэгъуэр хуейм къылъос.
Ростеваным захуегъазэ лIыщIэ гупу зыщIигъуам:
«ФIыгъ шабзэшэхэр хьэзыру – къысхуэфший сынэIэбам,
Къэвбж хэзгъащIэр зыхуэдизыр, фхуэзгъэгъункъым, фыщыуам!»
Нэм къимыщтэ хьэкIэкхъуэкIэу зэрызехьэм уаIуплъам.
ЩакIуэ макъым ягъэщтауэ мэз пшэрыхьхэр къопкIэ-къолъэр.
ЗауэлIитIым я шабзэшэр ахэм уэфу ятолъалъэр.
Ростеваныр дихьэхауэ и лъыр кIуэхукIэ къызэщIоплъэр.
И Iэзагъэр ягъэщIагъуэу, цIыхухэр Автандил кIэлъоплъыр.
Дыгъэр пшэуэ ныщIауфэу сабэ Iувыр драпхъейр.
Псыхьэлыгъуэу лъыр йожэхыр – пфIощI къутэжу мы дунейр.
IэкIуэлъакIуэщ Ростеваныр. Автандилуи лIым я лейм,
Емызэшу, зы шабзэшэм зыр кIэлъыкIуэу егъэлъейр.
Ростеванрэ Автандилрэ къызэрокI – зэхэлъщ я нэщхъ.
ЯфIэщыпэу зохьэзохуэ – зым зым деж зыщимыгъэщхъ.
Ягурэ я псэрэ хыхьауэ я шабзэшэхэр мыубзэщхъу,
Ягъэгубжьу ди щыгу къит тхьэр лъы ягъажэ – ялэжь щIэщхъу.
ЗыдэкIуэнур ямыщIэжу хьэкIэкхъуэкIэм щIахьэ я щхьэр.
Мэз бжэн цIыкIухэм я лъэр щIощIэ, я псэр пыхуу мажэ щыхьхэр.
Къуршыжь лъапэм щIэт мэз Iувыр къахуэнэжри – я псэр хуахьыр.
Ерагъмыгъуэу яIэщIокIыр бэлыхьлажьэр къахэзылъхьэм.
Пщым, ешами, арэзыуэ жеIэ: «СыптекIуащ, ныбжьэгъу!»
ПщIэнтIэпс езыкъуэкI щIалэщIэр абы дэхъукъым акъылэгъу.
ЗауэлI хахуэу ягъусахэм ахэм зыныхуащI гъунэгъу.
Ростеван щIоупщIэ: «ЖыфIэт, хэт насыпыр и Iэпэгъу?»
ЛIыщIэм къат жэуап: «Ди пщышхуэ, ухуэмеймэ ущыуэну,
Абы фIэкI уэ Автандилым ухуемыжьэ упеуэну.
СыткIэ дыбдэIэпыкъуну? Ди къалэнщ дэ пэж жытIэну:
ФIэкIыу щIалэм и шабзэшэм ди гугъакъым щыхь къэнэну!
ХьэкIэкхъуэкIэхэр щэ бжыгъэу тIощIрэ мэзым къыщIэтхуащ.
Фи шабзэшэхэр а псоми удын хьэлъэу ятехуащ.
Автандил щыхь тIощIым нэскIэ уэ уи лейуэ хигъэщIащ.
Абы и шэр мыубзэщхъу, уи шэм Iэджэ пщIэншэу хэбгъэщIащ».
Фоууэ, IэфI пщым къыIурохъуэ хъыбарыфIу зэхихар.
Си къалэмым къиIуэтэфкъым абы игу зэрыхэхъуар:
Автандил йохъуэхъу ар гуапэу – езыр арщи зыгъэсар.
И гуфIэгъуэм хошыпсыхьыр нобэ щIэщхъуу къылъысар.
НыщIотIысхьэхэр жыг жьауэ. ХуащI унафэ ящIыгъуам:
«ФетIысэх, зевгъэгъэпсэхухэ фи Iэпкълъэпкъыу езэшам!»
ПщылI пщыкIутI щытщ ирипагэу я пщэм Iуэхуу къыдалъхьам,-
Я къалэнщи, тетщ я нэIэ псым, мэзыжьым, къыр Iэтам.
III
Аравием я пащтыхьыр
къаплъэныфэ зыщыгъ зекIуэлIым
зэрыхуэзар
Хамэ щIыпIэ къикIа щIалэ ахэм зэуэ гу лъатащ:
Бгъэдэтщ и шым. ШхуэмылакIэр иIыгъщ. И гур иудащ.
Саур уанэ и шым телъыр дыщэ мыщIэм зэщIиблащ.
Акъужь щIыIэ къепщэ хуэдэ, розэр сытхъум зэщIищтащ.
Къаплъэныфэм къыхэхауэ кIагуэ игъуэ щIалэм щыгъщ.
А фэ дыдэм къыхэкIауэ пыIэ гъэщIэгъуэн щхьэрыгъщ.
Iэблэ нэхъри нэхъ гъумыну къамышы абы иIыгъщ…
Ар хьэрыпхэм ягъэщIагъуэу къацIыхуну я нэрыгъщ.
Ростеваным хамэ щIалэм хуещIыр лIыкIуэ и зы лIыщIэ,
Щыбгъэдэхьэм – елъагъу зэуэ: гурэ псэкIэ ар мэхыщIэ,
Хамэ щIыпIэ къикIа хьэщIэр магъри къэкIуар зэхимыщIэ,
ЛIыщIэм и бзэр иубыдащи, псалъэ тIущ хузэпымыщIэ.
Шынэм и нэр къыщипхъуауэ, бзэмыIу хуэдэ, итщ и пащхьэм.
ЗыкъещIэжыр тIэкIу дэкIауи – тешыныхьу щытми и щхьэм –
Иреку: «Ухэт? Ар къэсщIэну и унафэщ ди пащтыхьым».
Ауэ хьэщIэм зы зэхихкъым – и псэр илъэхъащ бэлыхьым.
Куущ зауэлIым и гупсысэр – щхьэр къиIэту къемыплъэкI.
И щIыбагъым дзэ къыдэту, ауи ищIыркъым гукъэкI.
И гур хьэлъэу мэщэIу – хуэдэщ мафIэлыгъэ иращIэкI.
Ещхьщ абы зауапIэ губгъуэм лъы нэпс гуащIэ щыщIигъэкI.
Илъагъужкъым щIыр. Гупсысэм ар уэгу щIэншэм ирихьащ.
Ростеван и лIыкIуэр абы етIуанэу ныщихьащ.
Ауэ щымщ зауэлIыр – нэхъри нэпс щIигъэкIым зашэщIащ.
Жьэр зэщIихкъым розэм – Iупэм и дыщэдзэр щIэгъэпщкIуащ.
Жэуапыншэу Ростеваным и деж лIыкIуэм къегъэзэж:
«Пщышхуэ, щIалэм уи сэламыр сIихын ищIкъым гукъыдэж.
Абы и нэм къыщIих нурыр къыбжьэхидзэм уи пкъыр мэж.
ЖепIэр щайуи къримыдзэ – ухуеиху къытегъэзэж».
Ростеван ар егъэщIагъуэ, къолыб, зэуэ ещI унафэ,-
ПщылI пщыкIутIым яжреIэ: «Iэщэ къафщти, щхьэзыфIэфIым
Фэ фыхуэкIуэ. Аргуэрыжьу сэ си псалъэм къыхуэнэфым,
Фубыд, къэфщIи гъэр, Iэпхлъэпхыу ар си пащхьэм фэ къифлъафэ!»
Носхэр. ЩIалэ ямыцIыхум и бгъум къыщызэтоувыIэ.
Къызэщоу зауэлIри ахэм къоплъ ней-нейуэ, щIыIэ-щIыIэу.
Ар ныIуоплъэ зэуэ дзэшхуэ – зыкъищIэжу зэплъэкIыIуэм.
«Сыту сэ сынасыпыншэт!»-жеIэ, зыхуеиж щымыIэу.
ЩIелъэщIыкI и нитIым нэпсыр. КъаскIэу и фэм зимыхъуэж.
И джатэшхуэм Iэ ныделъэ. ПлIэм шабзалъэр иредзэж.
Iэрпхъуэрагъэ лъэпкъ хэмылъу щIалэм шыплIэм зыредзэж.
Къыбгъэдэтхэр хьэуи-цIыхууи къримыдзэу ар йожьэж.
Гъэр къащIыну я мураду щыкIэлъыпхъуэм шэсыжам,
Ростеван и лIыщIэ псори хамэ щIалэ къэгубжьам
КъыхыфIехуэ зэтеджалэу! Ар шынагъуэт уIуплъам:
КъамышымкIи хьэлэчыпцIэ къещI, ягу щIэгъуу зылъэгъуам.
Ростеваным нэгъуэщI гупи егъэпхъэрыр къэIэлауэ.
Мажэ шухэр, я шы фалъэм къыщIих сабэм иуэжауэ.
ЩIалэр ахэм къахуоплъэкIри – зэуэ нэхъ ткIииж къэхъуауэ,
Зыкъегъазэ… къыхегъащIэ псори… макIуэр, ежьэжауэ.
Автандилрэ Ростеванрэ дзэуэ ящIыгъу псор къаIэтыр.
КIэлъыщIопхъуэхэр емынэм – гъэр къащIынырщ я мурадыр.
Ауэ щIалэ дыгъэ нэкIум и мерани щIегъэлъэтыр:
КIэлъыпхъэрхэм я пащтыхьыр зэрахэтым гу къылъетэр.
ЩIопщ удын щыридзым и шым – и шы къарэр щIолъэтыкI.
Арти, бгъуэтмэ къащтэ, тIури – лIыри шыри – нэгум щIокI.
ЩIым пхыхуа? Ихьахэ уэгум? НапIэзыпIэм яIэщIокI.
И лъэужьыр къихутэну зы зауэлIми хулъэмыкI.
ЩIалэр, дауэ мылъыхъуами, щагъуэтакъым Iэгъуэблагъэм.
Ар цIыхуфэм ипщхьа шейтIан е жин гуэру ящIыр гугъэ.
Хьэдэр зэрагъэзэхуэжу ягъей къуэшхэр зэныбжьэгъухэм.
ЖеIэ Ростевани: «КIэ иIэу къыщIэкIынущ ди гуфIэгъуэм.
Си дуней тетыкIэр, дауи, иужэгъуакIэщ ди щыгу къитым,
Арщ гуфIэгъуэм къыкIэлъыкIуэу гуIэгъуэшхуэ къыщIыдитыр.
ГъащIэр щхъухьу сэ къысфIэщIу сфIэIэфIыжкъым нэгум щIэтыр.
Сыкъэхъумэ, ди тхьэ закъуэ, ситщи нобэ уи Iумэтым!»
Пщыр йожьэжыр. Фэбжь къэхъуахэр хуэгъэвыну пIэрэ щэхуу?
Дзэм хэт псори нэщхъей къохъур – щэкIуэн гугъэр къаIэщIэхуу.
Щхьэж и унэ егъэзэжыр я щхьэр кIуэхукIэ нэхъ къыфIэхуу.
Хэт пащтыхьыр егъэкъуаншэ, хэти ар къелъытэ захуэу.
Автандил фIэкI и мыгъусэу, и псэм телъу хьэзаб иныр
Ростеван къосыж, щIохьэжри къегъэбыдэ и лэгъунэр.
АпхуэдизкIэ и гур хэщIти илъэгъуакъым исхэр унэм.
ЗыкъыдащI нэхъей заущэхур тамбурин, кимвал нэгъунэ.
Щызэхихым Тинатини гуауэ адэм къылъысауэ,-
Къос, ныIуохьэ лэгъунэбжэм, и нэкIу дыгъэр зэIууауэ.
ЙоупщI лIыщIэм: «Пщыр ешамэ, жейуэ пIэрэ хилъэфауэ?
Хьэмэ ищIу ара хасэ – и вазирхэр къриджауэ?»
ЛIыщIэм къет жэуап: «Уи адэр гуауэщхьэуэщ – нэпс щIегъэж.
Хамэ зауэлI лейзехьакIуэ гуэр Iууауэ яIуэтэж.
Автандили бгъэдэсщ, ауэ зыми пщыр емыдэIуэж».
Пщащэм жеIэ: «КъысщIэупщIэм, къэкIуат,-жыIи схужеIэж».
Пщыр щIоупщIэ щIэх: «Сипхъу закъуэр, жыIэт, дэнэ зыдэщыIэр?
Арщ сэ зи Iэзэгъуэ ситыр, а зырщ гъащIэу щIым щызиIэр».
«Тинатин къэсат, къыщищIэм уэ уи хьэщIэу гуауэ щIыIэр,
Ауэ уимыгъэпIейтейуэ кIуэжащ бжэм нытемыуIуэу».
Пщым унафэу хуещIыр лIыщIэм: «КIуэи си пхъум схужеIэж:
Си бжэщхьэIум укъэсауэ хъурэ бгъазэу уэ укIуэж?
Си гум бампIэр схудэпхынум, нэхъ псынщIэIуэу къэгъэзэж.
Си псэр щIэпIейтейм къедэIуи, гупсэхугъуэ сигу къилъхьэж».
ЖыIэдаIуэ Тинатиныр адэ щыгъуэм къыхуоблагъэ,-
Дыгъэ нуру къыщхьэщихым мазэ нэхур щIохъукI фагъуэ.
Пщым ба хуещIыр и пхъум гуапэу, егъэтIысыр и гъунэгъуу.
ЙоупщI: «Щхьэ уэ нозгъэджэхукIэ укъэмысрэ уигу къысщIэгъуу?»
Пащтыхьыпхъум жеIэ: «Дядэ, ущызэщIиIыгъэм губжьым,
Уи бжэщхьэIум къебэкъуэну дзыхь ищIын я нэхъ лIыхъужьым?
Уи нэр хъуэпскIым – йожыр вагъуэр ныщыщтэжу и лъэужьым…
ПщхьэщокIуэт гухагъэр Iуэхум куууэ ухэплъа нэужьым».
«ПщIэрэ уэ, си хъыджэбз закъуэ,-жеIэ абдей Ростеваным,-
Гуауэ хьэлъэ къыщысхуэкIуэм сыныщIэплъэу щытмэ уи нэм,
ЗанщIэу, сщIэркъым, сыкъебгынэр бэлыхь лажьэм я нэхъ иным,
ЩIэщхъуу къысщыщIар пхуэсIуатэм къысхуэпщIынкъым уэ гукъанэ.
Си пщIыхьэпIи къыхэмыхуэу сэ къысхуозэ зауэлI гуэр.
ЩIэтщ иджыри си нэгу IупщIу абы и нэкIу дыгъэу блэр.
И гум щыщIэр къысхуэмыщIэу щIалэм ирекIут нэпс уэр.
Сепсэлъати, къыщыхъуакъым ауи ебэнауэ хьэр.
ЛIыкIуэу сэ абы хуэсщIахэм имыдэххэу къепсэлъэн
Аслъэн щIыкIэу зэуэ къолъри я псэ тIэкIур къахуегъэн.
Мэшэсыжыр ауэ жыжьэу хуэмеиххэу къысIуплъэн.
СфIобзэхыж шейтIаным ещхьу – схулъэкIакъым зы есщIэн.
СогъэщIагъуэ: ар хэт хъуну? Сытым къыхигъэщIыкIа?
Си къуршыбгъэ – си зауэлIхэм дауэ къатекIуэн лъэкIа?
Бзэхкъым апхуэдэ бзэхыкIэу ди цIыху цIыкIум къыхэкIа!
Ар дакъикъэ закъуи си гум зэрыслъагъурэ имыкIа!
ГъащIэу ди Тхьэм къызитари абы лъандэм дыдж сщыхъуащ.
ГурыфIыгъуэу сиIа псори а къэхъукъащIэм дэужьыхащ.
Хамэ щIыпIэ къикIа щIалэм си акъылым срихуащ,-
КъэзгъэщIэнум сэ насыпу слъагъужынми сыпыкIащ».
«Сядэ,-жеIэ Тинатиным,-хуейщ зы псалъэ ныбжесIэн:
Ди щыгу къит Тхьэм, уи ухыгъэм щхьэ лъыбгъэсрэ уи губгъэн?
Къыптехъуахэр Тхьэ Iэмыру уэ щыгъэтыт къэплъытэн,-
Зи Iумэтым цIыхухэр итым игу техуэн Iуэху Iей ищIэн!
Пщыуэ щыIэм урапщыжщ уэ. КъыщIэдэIут си чэнджэщ,-
Къэралышхуэ уи IэмыщIэм илъщ – щымыIэ уэр нэхъ лъэщ.
Пхъэр егъажьэ – къегъэлъыхъуэ ар, жамыIэу махуэ, жэщ.
Плъэгъуар цIыхуми, шейтIан гуэрми и лъэужь къегъэулъэпхъэщ».
Ар цIыху цIыкIум къалъхуа гуэрмэ, гувэ-щIэхми, дэнэ кIуэн?
Къагъуэтынщи уэ уи пащхьэ ялъэкIынкъэ кърашэн.
Ауэ къыпхуэзар къыщIэкIмэ Iиблис гуэру – сыт епщIэн?
Гъэзэгъэжи уи гур – гуауэм къыумыгъэкIыт уэ и кIэн!»
ЛъэныкъуиплIкIэ хамэ щIалэм и лъыхъуакIуэр зэбгырокI.
Ахэр ягъэIущ: «ФыщIежьэр фи гум зэи ивмыгъэкI.
ФеупщI псоми, зауэлI хъыжьэр къэвгъуэтыну фепIэщIэкI.
ЛIыгъэ фхэлъу сыт гугъуехьи текIуэф цIыхуу фыкъыщIэкI».
Илъэс енкIэ пщым и лIыкIуэм щIым и ныкъуэр зэпащIащ.
ЯмыцIыхуи, я цIыхугъи – Iэджэм ахэр еупщIащ.
Ауэ зыри а зауэлIым щымыгъуазэу къыщIэкIащ.
КъокIуэж лIыкIуэр пщым деж – я фэ сабэм иуэжар пыкIащ.
«Пащтыхьышхуэ,-жаIэ ахэм,-нэтхьэсащ дэ куэдым ди лъэр.
Ауэ къытIэщIэлъэгъуакъым зэпымычу щIалэ хэплъэр.
Ар зы цIыхуми илъэгъуакъым – жиIэфакъым зым и теплъэр.
Къиплъхьар ди пщэ дгъэзэщIакъым. Пэжщ щэху гуэр мы Iуэхум хэлъыр».
Ростеван къогуфIэ: «Си пхъум къызжиIат сэ псалъэ пэж:
Ем ихь бзаджэм сэ сихуати – си пщIыхь ябгэр мэлъэлъэж.
Шэч хэмылъу ар зауэлIкъым – шейтIан гуэрти уэм хохьэж.
ТщхьэщокI гуауэр – гуфIэгъуэшхуэр ди жьэгу пащхьэм къыдохьэж!»
ЗэхуэгуфIэ – зэдэджэгуу, ефэ-ешхэу къыщIадзэж.
Я джагуакIуэхэм пшыналъэр, псэр дихьэхыу, къаублэж.
ФIыгъуэ куэд егуэш пащтыхьым – мылъкуу иIэм емыблэж.
Апхуэдэпщ хьэлэл ди Тхьэшхуэм къигъэщIауи ямыщIэж.
IV
Тинатин Автандилыр къаплъэныфэ
зыщыгъ зекIуэлIым и лъыхъуакIуэ ирегъажьэ
ЗауэлI фащэр щихыжауэ Автандилыр щIэсщ и унэм.
Игу къэкIыжу игъэхъахэр щысщ едаIуэу шыкIэпшынэм.
Негр лIыкIуэр къыхуегъакIуэ мис абдежым и нэхунэм.
ЖеIэр абы: «Дыгъэ нэкIур къыщыппоплъэ и лэгъунэм».
ФIэкI хэмылъу спаспет щIалэм гугъэ IэфIыр доуей и щхьэм.
Фащэу иIэм я нэхъ дэгъуэр асыхьэтым ипкъ ирелъхьэр.
Хамэм и нэ къытемыплъэу япэу йохьэ пщащэ пащхьэм.
IэфIщ уи закъуэ ущIыгъуну дуней псом нэхъ уигу щрихьым!
ЩIалэр макIуэ уардэу, пкъыфIэу, и укIытэр щхьэщыкIауэ.
Ар хуэзэнущ и псэм пищIу зыщIэхъуэпсым игу къэкIауэ!
Елъагъу носри: нэщхъейщ пщащэр, мэлыд и нэр уафэхъуэпскIыу,
Абы нуру къыщхьэщихым мазэр фагъуэ ныщIохъукIыр.
Щысщ хъыджэбзыр и Iэпкълъэпкъыр шылэ бостейм игъэпщкIуауэ.
ЗэщIоцIууэ дыщэ пыIэр. И щхьэц кIыхьыр едзыхауэ
Илъщи и плIэм – Автандилыр абы йоплъыр дихьэхауэ,
ЕгъэщIагъуэ нэбжьыц фIыцIэр – ар шабзэшэ къыщыхъуауэ.
Ауэ и нэм гуауэу щIэтыр теплъэ дахэм дэмыужьых.
Макъ жьгъырукIэ спаспет щIалэм тIысын хуейуэ къыхуеух.
ЛIыщIэм шэнтыр къегъэкIуатэ, Автандилыр йотIысэх.
Тинатиным и уардагъэм кIуэхукIи щауэр нэхъ дехьэх.
Пщащэм жеIэ: «Бэлыхь стелъыр къиIуэтэну псалъэу хъуам
Зы яхэткъым. Сыщымынут, си зышыIэр срикъуам.
ПщIэрэ уэ и щхьэусыгъуэр нобэ укъыщIезгъэшам?
Ущыгъуазэ гупсэхугъуэр сэ иджы щIысфIэкIуэдам?»
Къепсэлъ щIалэм: «Сыт бжесIэнур, уэ ныпхуэсщIми сэ гущIэгъу?
Дыгъэм гъунэгъу зэрыхуэхъуу мазэр зэуэ фагъуэ мэхъу.
СфIощI къуаншагъэ гуэр злэжьауэ – си акъылыр слъагъуу мэгъу.
Сыт пхуэсщIэну схулъэкIыну? Псори наIуэ къысщыгъэхъу».
Щыгъэм хуэдэу псалъэр иблэу хъыджэбз дахэм жеIэ куэд:
«УспэIэщIэщ Iэджэ щIауи иджы уохъу усфIэпсэкIуэд,-
Ди насыпыр къытхуогуфIэ, ди гурыщхъуэр ирекIуэд!
Ауэ, тIасэ, япэ щIыкIэ уэ къедаIуэ сщIам мурад.
ПщIэжрэ Ростеван и гъусэу щакIуэ губгъуэм ущыкIуар?
Абы щыгъуэ зауэлI хахуэу фэ псы Iуфэм щыфлъэгъуар?
Сегупсысу а щIалэщIэм мащIэ си псэм игъэвар!
Уафи щIылъи зэпыпчами къысхуэгъуэт уэ, си псэ, ар.
Нобэм къэскIэ уэ упсэуми уи щхьэ закъуэу – успэIэщIэу,
Уи псэм хуэдэу сыкъэплъагъуу зэрыщытыр фIыуэ сощIэ.
Фэмрэ къупщхьэмрэ ухуэкIуэу нэпс щIогъэжыр уи гур хэщIу.
Сэ зырщ хэтыр уи гупсысэм лъагъуныгъэм гъэр уищIауэ.
КъызэдаIуэ: си жыIэщIэу ущытыну щхьэусыгъуэу
Уэ тIу уиIэщ – япэрауэ, узауэлIкъэ пхэлъу лIыгъэ,
ЕтIуанэу – умиджнуркъэ къыпщIидзауэ мафIэлыгъэ.
Арщи – ежьэ: хамэ щIалэр къысхуэгъуэти сигу гъэзагъэ!
Ар къысхуэпщIэм – лъагъуныгъэр си гум нэхъри щыщIэнэнщ.
Мэхъу си фIэщ: зэуапIэ фихуэм, лIыхъу мыцIыхур хэбгъэщIэнщ.
Сэри си псэр псэхужынщи си гур розэу пIэщIэслъхьэнщ.
Уэ, си дыгъэм, къэбгъэзэхукIи зым зезмыту сыножьэнщ.
И лъэужьыр зэ къэхути илъэсищкIэ щIалэм лъыхъуэ.
УтекIуауэ къысхуэкIуэжи, щыIэжынкъым сыщIэщыгъуэ.
Умыгъуэтрэ – ар жин гуэру си фIэщ хъунщ сэ абы щыгъуэ.
Iэ зэмыIуса удз гъагъэу сэри сыпхуэхъунщ щIэщыгъуэ.
СощI тхьэлъанэ: сэ нэгъуэщIым сыдэкIуауэ уэ зэхэпх
Хъумэ – дыгъэм я дыгъэжу хуейм абы зыкъырырех!-
Жэнэтыншэу жыхьэнмэ лъэмыжыжьым срехуэх.
Къэзлэжьащи, къамэр къихи – зы бжесIэнкъым - си щхьэр фIэх!»
ЩIалэм мыр къепсэлъ: «Си дыгъэм, зи нэбжьыцыр мыщIэу пщIыпщIым
Сыт жэуапу уэстыжынур? МафIэм хесхьэ си псэр занщIэу.
Мащэ кIыфIым сыкъипхыжри уэ къысхэплъхьэжащи псэщIэ –
СурилIыщIэщ: хэкуу щыIэр къэскIухьынщ сэ бийр хэзгъащIэу.
Ди щыгу къит дыгъэшхуэм ещхьу ди тхьэм уэ укъигъэщIащ.
Вагъуэу уафэм ипхъа псори уэ уи жыIэм фIэмыкI пщIащ.
ГущIэгъулыуэ гурыфIыгъуэр уи хьэтыркIэ зэхэсщIащ.
Нур пщхьэщихыр къыжьэхидзэу розэр, мес, къэщIэрэщIащ!
ЗэхуащIащ тхьэлъанэ ахэм – зэратахэщ псалъэ пэж.
Зэхуэгуапэу зэбгъэдэсхэщ – ягур хуэму мэзэгъэж.
Я насыпым ириуардэу гуауэ псор ящогъупщэж.
Я щынэдзэхэр къыIупсу зоплъыж ахэр, мэгуфIэж.
Я гурыщIэр зэщIобатэ – я Iэрылъхьэщ ящIар плъапIэ.
ЗызэхуащIыр гъунэгъу нэхъри – зэхуащI ахэм IэплIэ гуапэ.
ЩIалэм жеIэ: «Бгъэхъужщ си гур – узым ар къищIати кIуапIэ,-
Нэгум щIэлъыр лъэгум кIуэмэ, абы нэхърэ сыт нэхъ лъапIэ!»
Арти Автандил и мыгъуэм сэлам гуапэ ирехыж,-
И нэм пшагъуэр къытехьауэ гур къыщIитхъыу къыщIокIыж.
Тинатин пэIэщIэ мэхъури нэпсыр зи хуэмубыдыж,
А тIум ягу зэкIэрыпщIащи щэху лъэпкъ я кум дэмылъыж.
ЖеIэ щIалэм къыздэкIуэжым: «Хъуам си натIэ гур хегъэщI,-
МыщIэ цIури мэулъийри, къылъысамэ зэ гухэщI.
Сыт Iэмал? Уэ сыппэIэщIэм – си уIэгъэм зыкъетIэщI.
Илъэсищ уэрыншэу згъакIуэм, хъункъэ сэ си гъащIэр кIэщI!»
КъокIуэж унэм. Магъ зэщыджэу. Жейр къытоуэ – зрегъэщI.
Жьым къигъэш жыг пцIанэм ещхьщи нэпс къудамэр хуэмылъэщI.
ЩыIурихым – пщIыхьым пщащэр къыбгъурысу къыфIегъэщI…
Жейуи ар къыхокIиикIыр, инщ и гуауэр – мэгумэщI.
Хьэщыкъ хъуами гурыгъу щIыIэм гущIэгъу лъэпкъ къыхуимыщIыж.
Уэсэпс хуэдэ, нэпсыр розэм къыпоткIукI – хуэмыубыдыж.
Ауэ къотэдж кIэху къыщищIым – къалэнхэр игу къокIыж.
Ар дарбазым хуейщ нэсыни и шы ябгэм мэшэсыж.
Ныщыблагъэм – абы занщIэу лIыкIуэ хуещIыр Ростеван:
«Уи чэнджэщ сыхуейщ сэ нобэ, атэлыкъыу сызикъан,-
Уэ уи джатэм и пщIэр лъахъшэу къыщыхъуакъым щIым зэман.
Ар псом ягу зэ къэзгъэкIыжмэ, сэ къысфIощI мыхъун зэран.
Къытхуэпэжхэм сыраадэу бийм ажалыр лъызгъэсынщ.
Тинатин зэрыпащтыхьыр псом я дежи нэзгъэсынщ.
Лей зытехьэр хуейщ захуагъэ, щIэкъум ем-хуэфащэр сынщ.
Тыгъэ Iэджэ къыпхуэсщIынщ сэ, уэ уи гуэным мылъку изынщ».
ЛIыкIуэ псалъэм къыщIодэIури Автандил пщым къыхуеIуэху:
«Аслъэн хъыжьэ, лIыгъэ инхэр зомыхьауэ пщIэркъым псэху,-
Хуейщ тхъумэн ди хуитыныгъэр – дэ димыIэ нэгъуэщI Iуэху.
Ауэ куэдрэ уэ укъэтым – сыт сщIэжынур къэбгъэзэху?»
ЩIохьэ абдеж пщIым и дежи щхьэщэ хуещIыр спаспет хахуэм:
«Уи щытхъу лъапIэ къэзлэжьыну си пщIыхьэпIи къыхэмыхуэт.
Си гъуэгуанэм гулъытэншэ сыщищIынкъым сэ ди тхьэшхуэм,-
Сиплъэжынщ къэзгъэзэжынщи уи нэгу дыгъэ – уи нэгу нэхум».
Зэадэзэкъуэу зэхуэгуапэу а тIур IэплIэм зэрокъузэ.
Ахэм хуэдэу зэрылъагъуи дунейм куэд уащыхуэмызэ.
Йожьэж щIалэр – зэпэIэщIэ мэхъури гуауэм зэщIекъузэ.
Нэщхъейщ Ростевани – зэплъыр имылъагъуу нэр топлъызэ.
ЩIалэр къыщIокIыж дарбазым, я щыхьэрым къыдокIыж.
Махуэ тIощI гъуэгуанэ щIэлъщи – зыщыпсэум хуеунэтIыж.
Спаспет хъыжьэр хахуэу щыIэм яхэмыт зэмыфIэкIыж.
Тинатин ар йогупсысыр – и нэгу пщащэр щIэмыкIыж.
И гъуэгуанэр зэпичауэ и чэщанэм ноблэгъэж,
И бейгуэлхэр къыпежьауэ я гуфIэгъуэу зыхашэж.
Тыгъэу къыхуащIам и бжыгъэр, дауи, зыми имыщIэж.
Ауэ ежьэн зэрыхуейри Автандил щымыгъупщэж.
Къалэ дахэ иIэщ щIалэм мывэ сэрейм игъэпщкIуауэ.
Зым имыщIэ а быдапIэр бийм игъащIэм къыхуэщтауэ.
Iэгъуэблагъэу къыщыт мэзхэм, бгыхэм махуищ щыщIэкIауэ,
И мурадым щIегъэдэIур Шермадиныр къриджауэ.
Шермадин доцIыхур – абы и гугъу ищхьэкIэ щытщIащ.
Ар спаспетым и ныбжьэгъуу зэрыщытрэ Iэджэ щIащ.
Ауэ Тинатин и Iуэхур щIалэм куэдрэ щабзыщIащ.
Иджы Автандилым ари къиIуэтэн мурад ищIащ:
«Шермадин, сэ Iэджэ щIауэ зы щэху закъуэ пщызогъэпщкIур,
Сырт си напэр сыпIуплъамэ, ар бжесIэну сфIэемыкIуу:
Лъагъуныгъэм ситхьэкъуауэ си нэм куэдрэ нэпс къысфIекIуэрт.
Пщащэм игу къысхуилъыр сощIэ – щытыгъами зэ езмыкуу.
Тинатин сэ гъэр сищIауэ гугъапIэншэу гъащIэр схьыт.
Дэп жьэражьэу си нэпс пщтырыр зыщIифауэ розэр щтыт.
Бэлыхь тIуащIэр телът мы си псэм, кIуэхукIэ си гур нэхъри плъыт.
Нобэ дахэм сегъэгугъэ – гуауэ жыхуаIэжыр сыт?
Си гуфIэгъуэщ! Си тхьэрыкъуэм мырщ унафэу къысхуищIар:
«Къысхуэгъуэти зэгуэр губгъуэм хамэ щIалэ щыфлъэгъуар,-
Сурифызщ сэ – нэгъуэщI зэи къыстеплъэнкъым – хэтми ар!»
Мис арыххэуи сигу узым хущхъуэ хуохъу а зэхэсхар!
Пащтыхьыпхъум и жыIэщIэу сыщытыну щхьэусыгъуэу
СиIэщ тIу сэ: япэрауэ, сызауэлIкъэ схэлъу лIыгъэ.
ЕтIуанэу – сымиджнуркъэ къысщIэнауэ мафIэлыгъэ.
Зыхуейр дахэм хуэзлэжьынущ – зэхэзмыщIэу зы шынагъуэ!
Дэ тIум ди псэр илъщ зы чыси, узогъэзыр сэ си дзыхь:
СынолъэIур, си къуэшышхуэ, къыпщымыхъуу уэ бэлыхь
Зы Iуэхутхьэбзэ схуэгъэзащIэ: уэ зыхуэсщIи щхьэузыхь,-
Лъахэм, си дзэм яхуэхъу тепщэ – сщыкIуэдынкъым къысхуэпщI щIыхь!
КъэзгъэзэхукIэ си IэнатIэр зехьэ, Iуэхум псэр ептауэ,
Псэу жыхуаIэр умыщI гъусэ ди щIыналъэм бий къихьауэ.
Тыгъэ, тхыбзэ пщым хуебгъэхьу – хуэтхэр къыфIэгъэщI сэрауэ.
ПсэкIэ бауэу зы цIыху закъуи къомыгъащIэ сэ сежьауэ.
Зауэ укIуэм е ущакIуэм - сэщхьыркъэпсу зызэщIэлъхьэ,-
Сэ сащIыгъуу фIэкI зауэлIхэм ауи я щхьэ къомыгъэхьэ.
Гъищ нэхъыбэ сыкъэтынкъым, щытмэ си лъэм сызэрихьэу.
Къэзмыгъэзэжыххэ хъумэ – сыбгъеижу уешыху пыхьэ.
А гущIыхьэр къэхъу хъужыкъуэм, уэ итIанэ зумысыж:
Си Iуэху къызэрекIуэкIари Ростеван деж нэгъэсыж.
Тинатини жеIэ: лIащ ар. Спэплъэу зи щремысыж.
Мылъкуу сиIэр къулейсызхэм – си уэсятщи – лъыгъэсыж.
Уэ гъэзэж итIанэ къалэм, сэркIэ уи псэм уемыблэж.
Си гъуэгуанэр сыухами – япэм хуэдэу къысхуэпэж.
Тхьэ схуелъэIу уэ, си Iуэху псори IэщIыб пщIыуэ уемыжьэж.
Сабиигъуэу зэдэтхьари ирехъу уэркIэ гукъинэж».
Зэхихахэр Шермадиным занщIэу шэуэ къытехуащ.
ЩIалэм зыхуэмыIыгъыжу и нэм нэпсыр къыщIэхуащ.
ЖеIэ: «Уэ узимыIэжым си гуфIэгъуэр сIэщIэхуащ.
Ауэ пщIэншэ сфIощI си лъэIур – мурад быдэм ихъ уихуащ.
Уи зауэлIхэм срапашэу дзэпщ сыпщIыну къызоIуэкI.
Ар сэ си къарум дэхуэну ауи уи гум къыумыгъэкI.
Уи щхьэ закъуэу губгъуэм уиту хъурэ уэ си нэгу ущIэкI?
НэхъыфIщ сэри суригъусэм – бэлыхь пшэчхэр хъуху зэгъуэкI».
«Хьэуэ,-жеIэ зауэлI щIалэм,- си унафэр хьэкъ зыщыщI.
Губгъуэм ихьэжын миджнурым сытми хабзэ гъусэ ищI?
Бэлыхь куэд псэм имыгъэву къыпIэрыхьэр сытым щыщ?
ПцIыр зи Iэщэм бжыкI хуэфащэщ – гущIэгъу лъэпкъи хуремыщI.
Хэт слъэкIынт сэ уэр нэмыщIкIэ мы си щэхур есхьэлIэн?
Бэлыхьищэ зыпылъ Iуэхур хэти и пщэ сэ ислъхьэн?
Къэрал гъунэр сакъыу хъумэ – ар пщызощIыр уэ къалэн.
Сэри, плъагъукъэ, си насыпмэ, хъункIи хъунщ зэ къэзгъэзэн.
Къохъу щиукI насыпыншагъэм Iэджи – темыкIуэфу ем.
Щхьэзакъуагъэм ажал пылъкъым, укъихъумэу щытмэ тхьэм
ГъищкIэ сэ къэзмыгъэзэжмэ, сыгъей сыпыкIащи щхьэм.
Хэкур уэ уи анэмэтщи – тет унафэу ныпхуэсщIам».
V
Автандил и зауэлIхэм яхуищI унафэ
И унафэр дзэм яхуищIу Автандилым етх и тхыбзэр:
«Си адэфIхэ, си къуэшыфIхэ, илъщ зы чысэ псоми ди псэр.
ГукIэ дэ дызэхуэпэжу зэIурылъщ сыт щыгъуи ди бзэр.
Фызэхуэси стхым фыкъеджэ – фэ къысхуэфIщэ а Iуэхутхьэбзэр.
Щхьэузыхь сызыхуэхъунхэ, къыщIэсщтар фэращ къалэм,
Лъахэр нобэ къызобгынэ сщIауэ си Iуэху псор хьэрэм,-
СыфщIыгъу нэхърэ си Iуэху зэкIэ злэжьмэ сфIощIыр нэхъ тэмэм.
Сшхынщ къэсщэкIур, си шабзэшэм сэ сыщрехъумэ ем.
Iуэху гуэр си пщэм къыдэхуауэ схузэфIэкIым сэ сеплъыну
Гъуэгу сытохьэ: ауэ сытми бэлыхь куэд къыспэщылъыну!
СыволъэIур: сыкъэтыхукIэ мы зыр фи гум ивгъэлъыну,-
Хэкур фэ зэрыфхъумэным гурэ псэкIэ фыпылъыну.
Дзэпщу сэ къыфхузогъанэ си къуэш пэжу Шермадин.
ЗэхэфхыхукIэ къыстехуауэ ажал щыIэм и удын,
Хуейщ и жыIэм фыфIэмыкIыу Iуэхуу щыIэр дэфIэтын.
Хахуэщ ари – лъахэ бийхэм ягу лъэкIынщ ириудын.
А щIалэщIэм пэсщIыфыну, фощIэ, сиIэкъым нэгъуэщI.
Сэра хуэдэу фыхущытхэ, и унафэр тIу фымыщI.
ФызэщIыгъуу зэхэфкъутэ дзэ къыфхуикIмэ фэ хамэщI.
Къэзмыгъэзэжыххэ хъумэ – зыщ фи гуауэр – фигу хэвгъэщI».
Автандил еух и тхыбзэр – псалъэ щыпкъэкIэ гъэнщIар.
Дыщэ бгырыпх зыщIекъузэ – гъуэгу техьэну хьэзырщ ар.
«ЩакIуэ докIуэ!» - жиIэу щIалэм зэхуешэс дзэм хэту хъуар.
ЗимыIэжьэу IэщIыб ещIыр езыр унэ зыщапIар.
«Губгъуэм зифпхъэ!» - яжреIэ абы щIыгъуу ныдишахэм,-
Гъусэ сыхуэмей – си закъуэ сыщысынщ тIэкIу, сезэшащи».
И бейгуэлхэр щыщхьэщыкIым трешащIэ щIопщыр и шым,-
Тинатиным егупсысу пхолъэт мэзым ар шабзэшэу.
Дихьэхащ щэкIуэнми кIийрэ-гуоууэ зэрызохьэ дзэр.
Спаспет бзэхым гу нылъитэу зы цIыху ныкIэлъымыпхъэр.
ЗауэлI хахуэу зым щымыщтэр ещI аргуэру гуауэм гъэр.
И гурыгъухэм зэщIаIыгъэу мапкIэ-малъэ: щIехьэ щхьэр.
Дзэм яух щэкIуэни – зэуэ Автандилыр ягу къохьэж.
КъызэплъэкIмэ, къощтэ ахэр: я спаспетым Iумыплъэж.
Я гуфIэгъуэ – я гухэхъуэм хьэдагъэшхуэу зыкъехъуэж.
Уэгуи щIыгуи зэдагъазэ – къахуэгъуэткъым, щымыIэж.
«Аслъэн хъыжьэу ди гугъапIэ, дэнэ уэ зыдэбгъэзар,-
КъопыхьыкI зауэлIхэм я гур – хэт дыкъызыхуэбгъэнар?»
ЩIыкъатиблкIэ еха хуэдэщ щIалэр – лъэужьыншэщ ар.
Зэхэтщ цIыхухэр нэпс щIагъэжу – гухэщI инщи къатехъуар.
Мис абдежым дидебулхэр зэхуешэсыр Шермадин:
«Автандил къыфхуитха тхыбзэм феджэ, фэ щывгъэти гъын»,-
ЖиIэу нахуеший Iэрытхыр. Йоплъхэр – хэмыт зы хэбдзын,
КъагуроIуэ псори – ауэ гуауэр сыткIэ цIыкIу пхуэщIын?
Къапсэлъ зыжьэу: «Ар тхэкIыжу къытщищIами гъащIэр кIыфI,
УэркIэ ищI унафэр захуэщ – дыхуей Шермадин нэхъыфI?
Дыпхуэхъунщ дэ жыIэдаIуэ – куэд щымыIэ пхуэдэу лIыфI».
Щхьэщэ ящI. Я нэгу щIэкIари я гум ирамыгъэкIыф.
къыкIэлъыкIуэнущ
