
Къару зэхэгъэкIыпIэ
Бразилием и Рио-де-Жанейрэ къалэм дэт «Маракана» стадион цIэрыIуэм ныжэбэ гуфIэгъуэ щытыкIэм иту къыщызэIуахынущ XXXI Гъэмахуэ Олимп джэгухэр. Зэи къэмыхъуауэ, къэрал 207-м я спортсмен 10500-м щIигъу абы хэтынущ икIи медаль комплект 306-м ахэр иризэныкъуэкъунущ.
Махуэ Билал
Джэду Iэниуар
Мудрэн Беслъэн
Асэкъал Рустам
Хьэмыкъуэ Пётр
Мы Олимпиадэм и пэ къихуэу Iуэхугъуэ мыщхьэпэ куэд екIуэкIащ. Псом япэрауэ, ахэр къашащ Урысейм и спортсменхэм зыубгъуауэ допинг зрахьэлIауэ къызэрыщIагъэщам. Абы иужькIэ Допингым пэщIэтынымкIэ дунейпсо комитетымрэ къэрал 19-м я спорт унафэщIхэмрэ ткIийуэ къэуващ ди щIалэхэмрэ хъыджэбзхэмрэ ящыщу дызыхуэкIуэ Олимп джэгухэм зыри хэгъэхьэн хуэмейуэ. АрщхьэкIэ захуагъэм гъуэгу игъуэтащ. Дунейпсо Олимп Комитетым (МОК) унафэ къищтащ лажьэ зимыIэ ди спорстменхэм я нэхъыбэр Рио-де-Жанейрэ зэрыкIуэфынумкIэ. Арати, нэхъапэм къагъэлъэгъуа цIыху 398-м ящыщу 266-м Олимпиадэм хэтыну Iэмал ягъуэтащ.
Иужьрей илъэсхэм зы зэхьэзэхуэшхуи щыIэкъым Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIалэхэмрэ хъыджэбзхэмрэ Урысей Федерацэм и щIыхьыр дунейпсо утыкум щамыхъумэу. Рио-де-Жанейрэ кIуэнухэм, дауи, яхэтщ куэдкIэ дызыщыгугъ ди лъахэгъухэри.
ДзюдомкIэ килограмм 60-м нэс зи хьэлъагъхэм я деж шыщхьэуIум и 6-м щыбэнэнущ самбэ спорт лIэужьыгъуэмкIэ дунейпсо класс зиIэ мастер, спортым дзюдомкIэ щIыхь зиIэ и мастер, 2012, 2014 гъэхэм Европэм дзюдомкIэ и чемпионатхэмрэ 2015 гъэм Европей джэгухэмрэ я чемпион хъуа Мудрэн Беслъэн.
БэнэкIэ хуитымкIэ зэхьэзэхуэм хэтынущ адыгэ щIалитI. Зи хьэлъагъыр килограмм 74-м нэсхэм я зэпеуэм (шыщхьэуIум и 19-м) зыкъыщигъэлъэгъуэнущ спортым дунейпсо класс зиIэ и мастер, Европэм щэнейрэ и чемпион Джэду Iэниуар. Нэхъ хьэлъэ дыдэхэм я деж шыщхьэуIум и 20-м щыбэнэнущ дуней псом щэнейрэ щытекIуа, 2012 гъэм Лондон щекIуэкIа Олимпиадэм жэз медалыр къыщызыхьа Махуэ Билал.
КъищынэмыщIауэ, Рио-де-Жанейрэ утыку иджыри къыщихьэнущ адыгэ щIалитI. БоксымкIэ килограмм 81-м нэс зи хьэлъагъхэм я зэпеуэм шыщхьэуIум и 18-м хэтынущ Къэрэшей-Шэрджэсым къыщалъхуа икIи щапIа Хьэмыкъуэ Пётр. Адыгейм щыщ Асэкъал Рустам алыдж-урым бэнэкIэмкIэ килограмм 85-м нэс зи хьэлъагъхэм я деж шыщхьэуIум и 15-мУзбекистаным и щIыхьыр щихъумэнущ.
Зи цIэ къитIуа адыгэ щIалэхэм Бразилием зыкъызэрыщагъэлъагъуэм дэ дрипIейтейуэ дыкIэлъыплъынущ. Дыщыгугъынщ Рио-де-Жанейрэ къыщызэIуах Гъэмахуэ Олимп джэгухэм абыхэм я насыпыр щытекIуэну икIи лъэпкъри къэралри дригушхуэу адэжь Хэкум къагъэзэжыну.
Жыласэ Заурбэч.
Алыджым къыщыщIэдзауэ Бразилием нэсыхукIэ
Олимп джэгухэр дызэрыт эрэм и пэ IХ лIэщIыгъуэм Алыджым щызэхаублащ. АрщхьэкIэ урымхэм а къэралыр къазэуа иужькIэ император Феодосий абыхэм я егъэкIуэкIыныр 394 гъэм къызэтри-гъэувыIащ. Ар зи пашэ чристэнхэм къалъытащ апхуэдэ щIыкIэкIэ мажусий диныр ягъэлъапIэу. Абы ирихьэлIэу Олимпиадэ 293-рэ зэхэтат.
Иджырей Олимп джэгухэр къыщыдахыжар илъэс 1502-рэ дэкIа нэужьщ. Франджы барон Пьер де Кубертен и жэрдэмкIэ 1896 гъэм Алыджым и къалащхьэ Афины ахэр щызэхаублэжащ. Нобэ кIэщIу фыщыдогъэгъуазэ абы лъандэрэ зэхэта Олимп джэгухэм я тхыдэмрэ ди лъэпкъэгъухэмрэ лъахэгъухэмрэ а зэхьэзэхуэ инхэм къызэрыщыхэжаныкIамрэ.
I Олимп джэгухэр 1896 гъэм мэлыжьыхьым и 6 — 15-хэм Алыджым и къалащхьэ Афинхэм щекIуэкIащ. Абы хэтащ къэрал 13-м (Австралие, Австрие, Болгарие, Великобритание, Венгрие, Германие, Алыдж, Дание, США, Франджы, Чили, Швейцарие, Швецие) я спорстмену 311-рэ.
Тхыдэм къызэрыхэщыжымкIэ, гъэмахуэ олимпиадэм и япэ чемпион хъуар атлетикэ псынщIэмкIэ США-м и спортсмен Конноли Джонщ. МарафонымкIэ пашэныгъэр къэзыхьа алыдж спортсмен, пощтзехьэу лажьэ Спиридон Луис хэIэтыкIауэ ягъэлъэ-пIащ икIи лъэпкъым и «лIыхъужьу» къалъытащ. ЩIалэм шоколаду центнери 10, жэми 10, мэлу 30 саугъэт хуащIащ. КъищынэмыщIауэ, унафэ къащтащ дунейм ехыжыхукIэ абы пщIэншэу щыгъын хуадыну, и жьакIэр хуаупсыну.
II Олимпиадэр 1900 гъэм накъыгъэм и 20 — жэпуэгъуэм и 28-хэм Париж щекIуэкIащ. Абы хэтащ къэрал 21-м я спортсмену 1300-рэ. Олимпиадэр трагъэхуат Дунейпсо гъэлъэгъуэныгъэми, мазэ зыбжанэкIэ зэпыша хъуащ.
ЗэраIуэтэжымкIэ, Париж щыIа зэхьэзэхуэхэр мыхьэнэншэу екIуэкIащ. Абы «ЖармыкIэ джэгухэр» фIащауэ щытащ. Уеблэмэ спортсменхэм я нэхъыбэм ящIэртэкъым ахэр Олимп джэгухэм зэрыхэтыр.
Зэхьэзэхуэм япэу къыхыхьащ цIыхубзхэр (теннисымрэ гольфымкIэ). Бзылъхугъэу Олимпиадэм и япэ чемпион хъуар Купер Шейлэщ (теннисымкIэ). Мыдрейуэ, нэгъуэщI спорт лIэужьыгъуэхэм хэта цIыхубзхэм цIыхухъухэм я гъусэу зыкъагъэлъэгъуащ, дэчых гуэри къыхуащIакъым.
III Олимпиадэр 1904 гъэм ба-дзэуэгъуэм и 1 — щэкIуэгъуэм и 23-хэм США-м и Сент-Луис къалэм щекIуэкIащ. Абы хэтащ къэрал 12-м я спортсмену 600. Европэм уикIыу Америкэм укIуэныр зэрылъапIэм къыхэкIыу США-м кIуэфар цIыху 39-щ.
IV Олимпиадэр 1908 гъэм гъатхэпэм и 27 — жэпуэгъуэм и 31-хэм Лондон къалэ щекIуэкIащ. Зэхьэзэхуэм хэтащ къэрал 22-м я спортсмен мини 2-м щIигъу. Олимпиадэм япэу хыхьащ Урысейр, Тыркур, Новэ Зеландиер. ЗэрыжаIэу, Лондон щыяпэу спорт мыхьэнэ зиIэ Iуэхугъуэ зыбжанэ къыщыхъуащ: Олимпиадэм хагъэхьащ щIымахуэ спорт лIэужьыгъуэ — фигурнэу лъэрыжэкIэ къэжыхьыныр. АбыкIэ япэу Урысейм олимп дыщэ медаль къыхуихьащ Панин-Коломенкин Николай. 1908 гъэм бадзэуэгъуэм и 19-м США-м и Пенсильванием и епископ Талбот Этельберт Щихъ Павел и цIэр зезыхьэ члисэм щIэту япэу жиIащ: «Олимпиадэм щынэхъыщхьэр утекIуэныркъым, атIэ ухэтынырщ». ИужькIэ ар псалъэ шэрыуэ хъуащ. Языныкъуэхэм а псалъэхэр Кубертен ирапх, ауэ ар япэу жызыIар Талбот Этельбертщ.
V Олимпиадэр 1912 гъэм накъыгъэм и 5 — бадзэуэгъуэм и 22-хэм Швецием и къалащхьэ Стокгольм щекIуэкIащ. Абы хэтащ къэрал 28-м я спортсмен мини 3-м нэблагъэ. Олимпиадэм япэу хыхьащ Япониер, Португалиер, Мысырыр. Кубертен и жэрдэмкIэ Стокгольм щрагъэкIуэкIащ архитектурэмкIэ, сурэт щIынымкIэ, литературэмкIэ, макъамэмкIэ, скульптурэмкIэ зэхьэзэхуэхэр. Абы и къалэн нэхъыщхьэу щытар спортымрэ гъуазджэмрэ зэпхынырт.
Стокгольм Олимпиадэм иужьрейуэ щатащ дыщэм къыхэщIы-кIа медалхэр. ИужькIэ, япэ увыпIэ къэзыхьахэм иратын щIадзащ дыщэпс зытегъэлъэда дыжьын медалхэр. Тхыдэм иджыри зы гъэщIэгъуэн къыхэнащ. Олимп джэгухэм хэта Урысейм футболымкIэ и командэм Германиер 0:16-у къытекIуауэ щытащ. Апхуэдэ бжыгъэшхуэкIэ иужькIэ зыми ди топджэгухэр къыхагъэщIакъым.
VI Олимпиадэр 1916 гъэм Берлин къалэ щекIуэкIын хуеящ, ауэ Япэ дунейпсо зауэм щхьэкIэ зэхэтакъым.
VII Олимпиадэр 1920 гъэм Бельгием и Антверпен къалэм щекIуэкIащ. Абы кърихьэлIауэ щытащ къэрал 29-м къикIа спортсмен 2600-рэ. Олимпиадэм япэу хыхьащ Аргентинэр, Бразилиер, Чехословакиер, Югославиер. МОК-м и унафэкIэ Олимп джэгухэм хагъэкIащ зауэр къезыхьэжьа Германиемрэ абы и IупэфIэгъуу щыта къэралхэмрэ. Совет къэралыгъуэщIэм и спортсменхэри зэхьэзэхуэм ирагъэблэгъакъым.
Олимп джэгухэм я ныпыр япэу Бельгием щаIэтащ, Олимпиадэм хэта псоми тхьэрыIуэ ирагъэтащ.
VIII Олимпиадэр 1924 гъэм накъыгъэм и 4 — бадзэуэгъуэм и 27-хэм Франджым и къалэ Париж щекIуэкIащ. Абы хэтащ къэрал 44-м я спортсмен мини 3-м щIигъу. Япэу Олимпиадэм къыхыхьащ Мексикэр, Польшэр, Румыниер, Уругвайр, Филиппинхэр. Олимпиадэм аргуэру ирагъэкIуэлIакъым Германиер. Зэхьэзэхуэхэр спорт лIэужьыгъуэ 19-кIэ ирагъэкIуэкIащ.
IX Олимпиадэр 1928 гъэм накъыгъэм и 17 — шыщхьэуIум и 12-хэм Нидерландхэм я Амстердам къалэм щекIуэкIащ. Абы зэхуишэсауэ щытащ къэрал 46-м я спортсмен мини 3-м щIигъу. Япэу Олимпиадэм хыхьащ Мальтэр, Панамэр, Родезиер. Илъэс 16 дигъэхуа нэужь, спорт зэхуэсышхуэм Германиер къыхашэжащ. Мамырыгъэм и дамыгъэу япэ дыдэу Олимп джэгухэм тхьэрыкъуэ хужьхэр уэгум щаутIыпщащ. Атлетикэ псынщIэмкIэ (спорт лIэужьыгъуитхукIэ) цIыхубзхэр зэхьэзэхуащ.
X Олимпиадэр 1932 гъэм ба-дзэуэгъуэм и 30-м — шыщхьэуIум и 14-хэм США-м и Лос-Анджелес къалэм щекIуэкIащ. Абы хэтащ къэрал 37-м я спортсмен 1400-м щIигъу. Япэу Олимпиадэм хыхьащ Китаймрэ Колумбиемрэ, спортсменхэм щхьэкIэ Олимп жылагъуэ яухуащ, зэхьэзэхуэм щытекIуахэр лъагапIэ трагъэувэу щIадзащ. США-м и Президент Гувер Герберт Олимпиадэр зэ- рекIуэкIым кIэлъыплъакъым икIи тхыдэм къыхэнащ Олимп джэгухэр щекIуэкI къэралым и лIыщхьэр Олимпиадэм щымыIауэ.
XI Олимпиадэр 1936 гъэм шыщхьэуIум и 1 — 16-хэм Германием и Берлин къалэм щекIуэкIащ. Абы я зэфIэкI щагъэлъэгъуащ къэрал 49-м я спортсмен мини 4-м щIигъум. Япэу къыхыхьащ Афганистаныр, Бермуд ХытIыгухэр, Боливиер, Костэ-Рикэр, Лихтенштейныр, Перур. Олимп джэгухэм я мафIэр япэу дыгъэ бзийхэмкIэ пагъэнащ.
XII Олимпиадэр 1940 гъэм щекIуэкIын хуеящ Финляндием и къалащхьэ Хельсинки, ауэ ЕтIуанэ дунейпсо зауэм щхьэкIэ зэхэтакъым.
XIII Олимпиадэр 1944 гъэм Лондон щекIуэкIын хуеящ, ауэ ари ЕтIуанэ дунейпсо зауэм и зэранкIэ зэхэтакъым.
XIV Олимпиадэр 1948 гъэм бадзэуэгъуэм и 29 — шыщхьэуIум и 14-хэм Великобританием и къалащхьэ Лондон щекIуэкIащ. Абы хэтащ къэрал 59-м я спортсмену мини 4-м щIигъу. Япэу Олимпиадэм хэтащ Бирмэр, Венесуэлэр, Иракыр, Ираныр, Пакистаныр, Сириер, Цейлоныр, Корее Ипщэр, Германиемрэ Япониемрэ хагъэхьакъым. Зэи къэмыхъуауэ, абы Олимп чемпион щыхъуащ адыгэ щIалэ. Ар Тыркум хыхьэ Къарэ-Эмир къуажэм къыщалъхуа Догу (ГъукIэ) Яшарщ. БэнэкIэ хуитымкIэ зэхэта зэхьэзэхуэм абы и хьэрхуэрэгъу псори щыхигъэщIащ икIи хуэфащэ дыдэу дыщэ медалыр къихьащ. Догу Яшар алыдж-урым бэнэкIэмкIи, бэнэкIэ хуитымкIи Тыркуми (1938 — 1954 гъэхэм) Балкан Джэгухэми (1940, 1942) текIуэныгъэхэр къыщихьащ. Европэми дуней псоми мызэ-мытIэу я чемпион хъуащ икIи и ехъулIэныгъэхэм папщIэ «Бэнэным и тхьэ» къыфIащащ. Лондон щекIуэкIа Олимп джэгухэм бэнэкIэ хуитымкIэ дыжьын медалыр къыщихьащ Жандемыр (Гугъэв) Адыл.
XV Олимпиадэр 1952 гъэм бадзэуэгъуэм и 19 — шыщхьэуIум и 3-хэм щызэхэтащ Финляндием и Хельсинки къалэм. Абы хэтащ къэрал 69-м я спортсмен мини 5-м щIигъу. Япэу Олимпиадэм хыхьащ СССР-р (спортсмен 300), Африкэм и къэрал зыбжанэ, Израилыр, Индонезиер, ФРГ-м и командэ щхьэхуэр. Европэмрэ дуней псомрэ я чемпион Ючел (Бидэныкъуэ) Теуфикъ жэз медалымкIэ арэзы хъуащ.
XVI Олимпиадэр 1956 гъэм шыщхьэуIум и 22 — дыгъэгъазэм и 8-хэм Австралием и Мельбурн къалэм щекIуэкIащ. Абы хэтащ къэрал 68-м я спортсмен мини 3-м щIигъу. Япэу къыхыхьащ Кениер, Эфиопиер, Угандэр, Фиджир. ГДР-мрэ ФРГ-мрэ зэгъусэу зы командэ къызэрагъэпэщауэ щытащ. Австралием шы ипшэн папщIэ карантин мазих зэрыдэбгъэкIын хуейм къыхэкIыу, шы спортымкIэ зэхьэзэхуэр Швецием и Стокгольм къалэм щрагъэкIуэкIащ. БэнэкIэ хуитымкIэ зэпеуэхэм аргуэру ди лъэпкъэгъу щIалэ щаIэтащ. Ар Тыркум щыIэ Хьэмэмозу адыгэ къуажэм къыщалъхуа, а къэралым пщIэнейрэ и чемпион хъуа Къаплъэн (КIыкIы) Хьэмидщ. КъыкIэлъыкIуэу Римрэ Токиорэ щыIа Олимп джэгухэми абы дыжьын, жэз медалхэр къыщихьащ.
XVII Олимпиадэр 1960 гъэм шыщхьэуIум и 25 — фокIадэм и 11-хэм Италием и Рим къалэм щекIуэкIащ. Абы хэтащ къэрал 84-м я спортсмену мини 5-м щIигъу. Япэу къыхыхьащ Мароккэр, Хьэрып Эмират Зэгуэтхэр, Сан-Маринэр, Тунисыр. Олимп рекорду 76-рэ ягъэуващ.
XVIII Олимпиадэр 1964 гъэм жэпуэгъуэм и 10 — 24-хэм Японием и Токио къалэм щекIуэкIащ. Абы кърихьэлIащ спортсмен мини 5-м щIигъу. Япэу къыхыхьащ Алжирыр, Камеруныр, Конгэр, Сенегалыр, Ливиер, Малайзиер, Монголиер, Непалыр, нэгъуэщIхэри. Олимп Джэгухэр зэрекIуэкIыр япэу телевиденэкIэ къэтын щIадзащ.
XIX Олимпиадэр 1968 гъэм жэпуэгъуэм и 12 — 27-хэм Мексикэм и Мехикэ къалэм щекIуэкIащ. Абы хэтащ къэрали 112-м я спортсмен мини 5,5-м щIигъу. Япэу къыхыхьащ Парагвайр, Сальвадорыр, Африкэмрэ Азиемрэ я къэрал зыбжанэ. Тыркум щыпсэу адыгэхэм я ещанэ текIуэ-ныгъэр Олимп джэгухэм щызыIэригъэхьащ Аталай (Нагъуэ) Мыхьмуд. ИлъэсиплI и пэкIэ Токио щыIа зэхьэзэхуэм абы къыщихьыфар еплIанэ увыпIэрати, къыкIэлъыкIуэм ар дыщэкIэ ихъуэжащ.
XX Олимпиадэр 1972 гъэм шыщхьэуIум и 26 — фокIадэм и 11-хэм ФРГ-м и Мюнхен къалэм щекIуэкIащ. Абы хэтащ къэрали 121-м икIа спортсмен мини 7-м щIигъу. Япэу къыхыхьащ Албаниер, КНДР-р, Лесотэр, Сауд Хьэрыпыр, нэгъуэщIхэри. 1972 гъэм фокIадэм и 5-р Олимп спорт тхыдэм гуауэшхуэу къыхэнащ. Спортсменхэр щыпсэу олимп жылагъуэм террорист гуп жэщым дыхьэри Израилым и лIыкIуэхэр яубыдащ, абыхэм ящыщу цIыху 11 яукIащ. КъызэгъэпэщакIуэхэм мурад яIащ Олимп джэгухэр ягъэувыIэну, арщхьэкIэ, абы пащэмэ нэхъ тэмэму МОК-м къилъытащ.
Адэжь хэкум щыпсэу адыгэхэм къахэкIа Олимп чемпионхэр япэу Мюнхен къыщыунэхуащ. Адыгейм и Куэшхьэблэ къуажэм къыщалъхуа Чыржын Мухьэрбийрэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и лIыкIуэ Шыхъуэ Борисрэ зэрызэкIэлъыкIуэм хуэдэу атлетикэ хьэлъэмрэ лъа-
къуэрыгъажэкIэ къызэдэжэнымкIэ дыщэ медалхэр къахьащ.
XXI Олимпиадэр 1976 гъэм бадзэуэгъуэм и 17 — шыщхьэуIум и 1-хэм Канадэм и Монреаль къалэм щекIуэкIащ. Абы хэтащ къэрал 88-м я спортсмен мини 6-м щIигъу. Япэу къыхыхьащ Андоррэр, Кайман хытIыгухэр, Папуа Новая Гвинеер. ГъэщIэгъуэну хэлъащ хьэршым ит хьэрэкIытIэмкIэ Афинхэм щыIэ Олимп мафIэм лазеркIэ мафIэ ласкIэ щыпагъанэу ар Монреаль къызэрырагъэхьар.
Адыгейм щыщ Невзоров Владимир мы Олимп джэгухэм дыщэ медалыр къыщихьащ. Килограмм 70-м нэс зи хьэлъагъхэм дзюдомкIэ ирагъэкIуэкIа зэпеуэм абы зыри къыщыпэлъэщакъым.
Канадэм щекIуэкIа Олимпиадэр тхыдэм къыхэнащ псом нэхърэ нэхъ лъапIэу. Абы трагъэкIуэдащ доллар мелард 20 хуэдиз. Монреаль къытехуа щIыхуэр 2006 гъэ пщIондэ ипшыныжащ.
ГъэщIэгъуэнщ Олимпиадэр къызэзыгъэпэща Канадэм и спортсменхэм зы дыщэ медаль къызэрамыхьар. Апхуэдэ зэи къэхъуакъым.
XXII Олимпиадэр 1980 гъэм бадзэуэгъуэм и 19 — шыщхьэуIум и 3-хэм СССР-м и щыхьэр Мэзкуу щекIуэкIащ. Абы хэтащ къэрал 81-м я спортсмен мини 5,5-м щIигъу. СССР-м и сэлэтхэр Афганистаным зэрихьам щхьэкIэ мы-арэзыуэ Олимпиадэр США-м дикъузэну хущIэкъуащ икIи и командэр Мэзкуу къигъэкIуакъым. Олимп Джэгухэм я тхыдэм щыяпэу Олимпиадэм щхьэкIэ спорт центру 6 яухуауэ щытащ. Къэбэрдей пщащэ Ахэмын Еленэ зыхэта СССР-м волейболымкIэ и цIыхубз командэ къыхэхар псоми ефIэкIри, чемпион хъуащ. Налшыкдэс Рогожин Сергей шы спортымкIэ дыщэ медалыр къихьащ. Адыгейм щыщ Емыжь Iэрамбий дзюдомкIэ жэз медалыр зыIэригъэхьащ.
XXIII Олимпиадэр 1984 гъэм бадзэуэгъуэм и 28 — шыщхьэуIум и 12-хэм США-м и Лос-Анджелес къалэм щекIуэкIащ. Абы хэтащ къэрали 140-м я спортсмен мини 7-м нэблагъэ. СССР-м и Правительствэм и жэрдэмкIэ ди къэралым и командэмрэ социалист къэралыгъуэхэмрэ (Китайр, Румыниер, Югославиер хэгъэкIауэ) я спортсменхэмрэ США-м кIуакъым.
XXIV Олимпиадэр 1988 гъэм фокIадэм и 17 — жэпуэгъуэм и 2-хэм Корее Ипщэм и Сеул къалэм щекIуэкIащ. Абы хэтащ къэрали 159-м я спортсмен мини 8,5-м нэблагъэ. Олимп джэгухэм кIуауэ щытакъым Кубэр, КНДР-р, Никарагуар, Эфиопиер.
XXV Олимпиадэр 1992 гъэм бадзэуэгъуэм и 25 — шыщхьэуIум и 9-хэм Испанием и Барселонэ къалэм щекIуэкIащ. Абы хэтащ къэрали 169-м икIа спортсмен мини 9-м щIигъу. СССР къэралыгъуэм и пIэкIэ япэу Олимпиадэм СНГ-м и командэ зэгуэт кIуащ.
XXVI Олимпиадэр 1996 гъэм бадзэуэгъуэм и 19 — шыщхьэуIум и 4-хэм США-м и Атлантэ къалэм щекIуэкIащ. Абы хэтащ къэрали 197-м я спортсмен мини 10-м нэблагъэ. Япэу командэ щхьэ-хуэу Олимпиадэм кIуащ Урысей Федерацэр, Украинэр, Белоруссиер, Латвиер, Литвар, Эстониер, СССР-м хэта нэгъуэщI республикэхэр.
Олимп джэгухэр зэрырагъэкIуэкIрэ илъэси 100 щрикъу гъэм техуащ США-м щекIуэкIар. Абы къыхэкIыу, япэщIыкIэ ар Афинхэм иратын мурад щыIащ, ауэ, иужькIэ, куэдым зэрамыгугъауэ, Атлантэ хуагъэфэщащ.
Мы Олимпиадэм и къызэгъэпэщыкIэкIи и егъэкIуэкIыкIэ-кIи ныкъусаныгъэ куэд хэлъащ. Ар къыхагъэщащ журналистхэми, спортсменхэми, хьэщIэхэми. А псом ищIыIужкIэ бадзэуэгъуэм и 27-м стадионым къыщагъэуа лагъымым зы цIыху хэкIуэдащ, зыбжанэм фэбжь хахащ.
Олимп джэгухэр щызэхуащIыжым МОК-м и тхьэмадэ Самаранч Хуан-Антонио и къулыкъум зэрытетрэ сыт щыгъуи хуэдэу жиIакъым: «Олимп джэгухэм я тхыдэм иджырей Олимпиадэр нэхъыфI дыдэу къыхэнэнущ».
XXVII Олимпиадэр 2000 гъэм фокIадэм и 15 — жэпуэгъуэм и 1-хэм Австралием и Сидней къалэм щекIуэкIащ. Абы хэтащ къэрали 199-м я спортсменхэр. Ахэр медаль комплекту 300-м щIэбэнащ. Олимп джэгухэм япэу хагъэхьащ триатлоныр, тхэквандор, батутыр. Илъэс тIощIкIэ дыпэплъэн хуей хъуащ аргуэру адыгэ Олимп чемпион диIэн папщIэ. Алыдж-урым бэнэкIэмкIэ ар къехъулIащ Зэрэгъыж къуажэм щыщ Къардэн Мурат. Адыгейм икIа Алифиренкэ Сергей нэхърэ нэхъ Iэзэу зыми кIэрахъуэр игъэуакъым. Абы и фIыгъэкIэ дыщэ медалыр къылъысащ.
XXVIII Олимпиадэр 2004 гъэм шыщхьэуIум и 13 — 29-хэм Алыджым и Афины къалэм щекIуэкIащ. Абы хэтащ къэрал 202-м я спортсмену 10625-рэ. Япэу къыхыхьащ Тиморэ КъуэкIыпIэр, Кирибати къэрал цIыкIухэр, Афганистаным и лIыкIуэхэр. Тау Хьэсэнбий дзюдомкIэ жэз медалыр, Аккаев Хьэжмурат атлетикэ хьэлъэмкIэ дыжьыныр къахьащ. Къэрэшей-Шэрджэсым щыщ абазэ щIалэ Хърачэ Мурат боксымкIэ, Адыгейм и лIыкIуэ Алифиренкэ Сергей кIэрахъуэ гъэуэнымкIэ ещанэ хъуахэщ.
XXIX Олимп джэгухэр 2008 гъэм шыщхьэуIум и 8 — 24-хэм Китайм и къалащхьэ Пекин щекIуэкIащ. Абы хэтащ къэрал 205-м я спортсмену 10500-рэ. Къардэным и лъагъуэм илъэсий дэкIри ирикIуащ Хъущт Аслъэнбэч. Килограмм 96-рэ зи хьэлъагъхэм я зэпеуэм абы дыщэ медалыр щызыIэригъэхьащ. Аккаев Хьэжмурат и етIуанэ Олимпиадэм жэз медалыр къыщихьащ.
XXX Олимп джэгухэр 2012 гъэм бадзэуэгъуэм и 27-м щыщIэдзауэ шыщхьэуIум и 12 пщIондэ дунейпсо зэхьэзэхуэ иныр Инджылызым и къалащхьэ Лондон ещанэу щекIуэкIащ. Апхуэдизрэ а пщIэ лъагэр зылъысар абы и закъуэщ. Къэрал 205-м икIа спортсмен 10956-рэ зэпеуэм хэтащ. Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и студент Галстян Арсен япэ махуэм дзюдомкIэ дыщэ медалыр къихьащ. БэнэкIэ хуитымкIэ жэз медалхэр иужькIэ зыIэрагъэхьащ Махуэ Билалрэ Курамагомедов Зауррэ.
Ижь-ижьыж лъандэрэ алыдж пщащэ тхьэIухудхэм олимп мафIэр пагъанэ.
Рио-де-Жанейрэ щекIуэкIыну Олимпиадэм и дамыгъэхэр.
XXXI Гъэмахуэ Олимп джэгухэр Iэтауэ къыщызэIуахыну икIи щызэхуащIыжыну «Маракана» стадионыр дуней псом щынэхъ инщ.
Тхыдэ
ИлъэсиплI къэс зэ зауэхэр ягъэувыIэрт
Пасэрей Алыджым хабзэ дахэ щызэфIэуват. ИлъэсиплI къэс зэ сыт хуэдэ зауэ гуащIэри ягъэувыIэрт, Iэщэр зэрагъэтIылъэкIырти, Олимпым щызэхуэсырт. Абы тхьэхэр щагъэлъапIэрт, цIыхухэм ящыщу нэхъ лъэщхэр щызэхагъэкIырт. Олимп джэгухэр лъэпкъпсо Iуэху хъуащ. Абы пIалъэкIэ нэхъ мыхъуми зэкъуигъэувэжырт къэралыгъуэхэр мыувыIэжу щызэзауэ Алыджыр.
Зэман дэкIри, алыджхэм псоми я зэхуэдэ Олимп махуэгъэпс ягъэуващ. Джэгухэр Iэмал имыIэу илъэсиплI къэс ирагъэкIуэкIыну траухуащ, «гъавэр щыIуахыжамрэ жызумыр къыщрахьэлIэжынумрэ я зэхуакум хуэзэу».
Дин Iуэхугъуэ, спорт зэхьэзэхуэ зыбжанэ къызэщIэзыубыдэ Олимп махуэшхуэхэр япэщIыкIэ зы махуэм ирагъэкIуэкIыу къаублащ. ИтIанэ махуитхукIэ зрагъэубгъуащ. Иужьым махуэшхуэхэм я кIыхьагъыр мазэм нагъэсащ. Зы махуэкIэ фIэкIа щрамыгъэкIуэкIым ар трагъахуэрт гъэмахуэм дыгъэм зыщигъэза «мазэ лъапIэм» и епщыкIуиянэ махуэм. Абы илъэсиплI къэскIэ къытрагъэзэжырт. А лъэхъэнэм «олимпиадэ»-кIэ еджэрт икIи алыджхэм я олимп илъэс хъурт. Уеблэмэ я бжэкIэри абы хуэкIуат. БлэкIа гуэрым и гугъу ящIынумэ, «етхуанэ Олимпиадэм мазэ иIэжу», «ОлимпиадитI и пэкIэ» е «ебланэ Олимпиадэмрэ еянэмрэ я зэхуакум» жаIэрт.
Олимп джэгухэм ехьэлIауэ тхыдэм япэу узыщрихьэлIэр Элидэм и пащтыхь Ифитрэ Спартэм и хабзэгъэув Ликургрэ я цIэхэр тетхауэ Олимпием щыIэ Гереон щIыпIэм щахъумэ дискращ.
Пасэрей зэхьэзэхуэхэм хэтыну хуитыр алыджылъ къабзэ зыщIэтхэрат. Я адэкIэ е анэкIэ нэгъуэщIылъ зыщIэлъэда алыджхэр абы хагъэхьэртэкъым. Адрей лъэпкъхэм ящыщу зыхагъэхьэр урымхэм я закъуэт. Ахэр дунейм и тепщэу къалъытэрт, диным и хабзэхэр зэрыхуейм хуэдэу яхъуэжыну хуиту.
Зэхьэзэхуэм хэтыну е кIэлъыплъыну цIыхухъу минхэр къекIуалIэрт. Ахэр щIыпIэ, къэралыгъуэ зэмылIэужьыгъуэ куэдым къикIырт. Ар къагъэсэбэпырти, сату зэдащIэрт, зэгурыIуэныгъэхэр зэращIылIэрт, усакIуэхэмрэ сурэтыщI-хэмрэ я зэфIэкIхэр хэIущIыIу ящIырт. Алыджым и къэралыгъуэ щхьэхуэхэм я лIыкIуэхэр Олимпиадэм пщIэшхуэ хуащIу ягъакIуэрт, тыгъэ лъапIэхэр яIыгъыу. АбыкIи ахэр зэхьэзэхуэрт.
Зэпеуэхэр зэрекIуэкIыр зэтраублэрт икIи текIуахэм саугъэтхэр иратырт судья щхьэхуэхэм. А щIыпIэм щыщ цIыхухэм ахэр пхъэидзэкIэ къыхахырт икIи махуэшхуэр егъэкIуэкIыныр къанэ щымыIэу я пщэ илът. ЯпэщIыкIэ ахэр цIыхуитI, итIанэ 9 — 10 хъууэ щытащ. 103-нэ Олимпиадэм щыщIэдзауэ (ди эрэм и пэкIэ 368 гъэм) судьяхэм я бжыгъэр 12-м нагъэсащ. Ахэр адрейхэм къащхьэщыкIыу хуэпат, псоми къацIыхун хуэдэу, икIи тIысыпIэ хэха яIэт. Судьяхэм я унафэм щIэтт полицей гуп щхьэхуэ.
Олимп джэгухэм хыхьэну хущIэкъу дэтхэнэ зыми къызэхуэсахэм я фIэщ ищIын хуейт иужьрей мазипщIым зэхьэзэхуэм егугъуу зэрызыхуигъэхьэзырар. КъищынэмыщIауэ, Зевс и сыным и пащхьэм тхьэ щаIуэрт гъэпцIагъэ хэмылъу зэхьэзэхуэм хэтыну, зы щIэпхъаджагъи ямылэжьыну.
Пасэрей алыджхэр зыри ящымыгъыу, пцIанэу, зэхьэзэхуэрт. Абы щхьэкIэ ахэр укIытэртэкъым. УкIытэгъуэр пцIанэу утыку къихьэнратэкъым, атIэ Iэпкълъэпкъ мыдахэ, мыпсыхьа ягъэлъэгъуэнырт. Псалъэм къыдэкIуэу къыхэдгъэщынщи, «гимнастикэ» псалъэр къызытехъукIар «гимнос» (пцIанэ) алыдж псалъэрщ.
Зэхьэзэхуэм и зы Iыхьэт шыгу узэдакIэ зэхьэрхуэрыныр. Ар хуабжьу шынагъуэшхуэ зыпыщIат. Шыхэр щтэрти щIэ-цIэфтырт, шыгу узэдахэр зэжьэхэуэурэ шууейхэр шы лъэгум щIэкIуадэрт. Языныкъуэхэм и деж зэхьэзэхуэр щIэзыдзахэм ящыщу и кIэм нэсыр закъуэтIакъуэт. Абы щыгъуэми, шууейр дапхуэдизу мыIэзэми, текIуэныгъэр зыхуагъэфащэр аратэкъым, атIэ шырат.
Олимпиадэм щытекIуахэр хуабжьу ягъэлъапIэрт. Абы оливэм къыхэщIыкIа, зи кур иха пыIэ хъурей (венок) щхьэратIагъэрт, жэзым къыхэщIыкIа, лъакъуищ зыщIэт лъагапIэм трагъэувэрти, пальмэ жыгым и къудамэхэр IэщIалъхьэрт. Езым къилэжьа пщIэ лъагэм къищынэмыщIауэ, абы къызыхэкIа къэралыгъуэм и щIыхьыр иIэтырт. Хэкуми и лIыхъужьыр иIэтырт. Олимп чемпионым усэхэмрэ уэрэдхэмрэ хузэхалъхьэрт, мылъку хухахырт, и статуяр цIыху куэдым я зекIуапIэм щагъэувырт. Афины къалэм Олимпиадэм щытекIуар къэралым и мылъкукIэ ягъэпсэурт — ар пщIэ хэхат.
Хьэлэмэтщ
Стадионым кIуа бзылъхугъэр бгым щадзырт
Нэхъапэм цIыхубзхэр Олимпиадэхэм хагъэхьэртэкъым. Уеблэмэ еплъын къудейуэ ахэр Джэгухэм гъунэгъуу ирагъэкIуалIэртэкъым. Деметрэ Iэзэм и закъуэт а хабзэр зэмыхьэлIар. Абы щыгъуэми бзылъхугъэхэр Олимп чемпион хъуфынут, я шыгу узэдахэр зэхьэзэхуэм щытекIуэмэ. Къапщтэмэ, апхуэдэ пщIэ лъысащ Спартэм и пащтыхь Агесилай и шыпхъу Кинискэ.
Зэхьэзэхуэр щекIуэкI стадионым щыIэу бзылъхугъэ къыщахутамэ, хабзэм ипкъ иткIэ, ар бгым щадзын хуейт. Ар къыщызэпаудар зэ закъуэщ. Зи адэр, дэлъхур, щхьэгъусэр Олимп чемпион фызым и къуэри къарууфIэу, шэрыуэу, псынщIэу къижыхьу езым игъэсащ. Ар зэрытекIуэр илъагъуну апхуэдизкIэ щIэхъуэпсырти, стадионым къыщахутэмэ къыпэплъэр ищIэ пэтми, цIыхухъу щыгъын щитIагъэри, гъэсакIуэ хуэдэу кIуащ.
Тренерхэр щхьэхуэу зэхэтт, я гъэсэнхэм зыкъызэрагъэлъагъуэм кIэлъыплъу. ЦIыхухъу щыгъынкIэ хуэпауэ абыхэм яхэт цIыхубзыр тепыIэншэу и къуэм ирипIейтейрт. ИкIи… ар чемпион зэрыхъуар ягъэIу. ХэIущIыIу хъумэ къыпэщылъ шынагъуэр щыгъупщэри, и къуэм хуэжэу абы губгъуэмкIэ зричащ. Здэжэм абы и щыгъыныр щыхури, псоми къалъэгъуащ стадионым цIыхубз къызэрихьар.
Судьяхэми зэхьэзэхуэм кърихьэлIахэми ящIэнур ямыщIэжу Iэнкун хъуащ. Хабзэм ипкъ иткIэ, Олимп джэгухэр щекIуэкI стадионым ихьа цIыхубзыр бгым щадзын хуейщ. АрщхьэкIэ абы и адэр, дэлъхур, щхьэгъусэр, иджы и къуэр Олимп чемпионщ! Апхуэдэ цIыхубзым гущIэгъу хуэфащэу къалъытащ. Ауэ абы и ужькIэ унафэ ящIащ — Олимпиадэм хэт спортсменхэм къищынэмыщIауэ, дяпэкIэ тренерхэри я анэ къызэрилъхуам хуэдэу пцIанэу щытын хуейщ, афIэкIа гъэпцIагъэ щымыIэн папщIэ.
ЦIыхубзхэм езыхэм я Джэгухэр яIэжт, Герэ тхьэм и щIыхькIэ. Ахэр цIыхухъухэм я зэхьэзэхуэм зы мазэкIэ нэхъ пасэу е нэхъ кIасэу ирагъэкIуэкIырт. Бзылъхугъэхэр нэхъыбэу къызэдэжэнкIэ зэпеуэрт.
