Джырандокъуэ Михаил и гъащIэ купщIафIэр
Джырандокъуэ Михаил. Тэрч къалэ, 1964 гъэ Республикэм и щэнхабзэм зегъэужьыным хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщIа IэщIагъэлIхэм ящыщщ УФ-мрэ КъБР-мрэ щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ, тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием, УФ-м и Журналистхэм я зэгухьэныгъэм хэт Джырандокъуэ Михаил Хьэмзэт и къуэр. НэхъыжьыфIым, хэкупсэ нэсым и ныбжьыр мы махуэхэм илъэс 80 ирокъу. А илъэсхэм ящыщ дэтхэнэри Джырандокъуэм къипсэуащ Iуэхугъуэ хьэлэмэтхэмкIэ икIи купщIафIэхэмкIэ гъэнщIауэ.
Джырандокъуэр Тэрч щIыналъэм хыхьэ Плановскэ (Ботэщей) къуажэм 1940 гъэм мэлыжьыхьым и 20-м къыщалъхуащ. Зауэ зэманымрэ абы иужь лъэхъэнэ хьэлъэмрэ хиубыдащ абы и сабиигъуэр.
— Зауэр слъэгъуащ, си ныбжьми къриубы- дащ, ауэ, си насыпщи, слъэгъуами, сэ сщIэжыркъым зауэри абы щыгъуэ дызыхэта щыщIэныгъэхэри гугъуехьхэри. Си адэ-анэ Хьэмзэтрэ Таужанрэ, си шыпхъу нэхъыжь Майе сымэ жаIэж хъыбархэмкIэ сыщыгъуазэу аращ а зауэ гущIэгъуншэр ди щIыпIэм къэсауэ зэрыщытам, — къызыхэкIа унагъуэмрэ и сабиигъуэмрэ ятеухуауэ жеIэ Михаил. — А мафIае илъэсхэр си гум къимынами, си сабиигъуэр IэфIу, щызу щытауэ схужыIэнукъым, сыту жыпIэмэ си анэр сымаджэрилэурэ къекIуэкIати, ар сыт щыгъуи си гум гуауэу илъащ…
Хьэмзэтрэ Таужанрэ я унагъуэр япэ дыдэ колхозым хыхьауэ щытахэм ящыщащ. Колхоз ухуэныгъэр гугъуу зэрыщытамрэ абы бэлыхьу цIыхухэм дашэчамрэ куэд щыгъуазэщ, дауи. Михаил зэрыжиIэмкIэ, псом хуэдэжтэкъым абыхэм я анэ тхьэмыщкIэм а зэманым и фэм дэкIар. Бынхэр иджыри цIыкIуу, гущэм хэлъи яхэту Таужани абы хуэдэ нэгъуэщI къуажэдэс бзылъхугъэ куэди жэщ-махуэ ямыIэу губгъуэм илэжьыхьырт, гущэри сабийхэри зэракIэрыщIауэ. Апхуэдэ гуащIэдэкI хьэлъэм къыхэкIыу зыхуей хуэмызэ бзылъхугъэ Iэпкълъэпкъхэм узыфэ зэмылIэужьыгъуэхэр яхуэлъэ хъурт. А зэманым ди щIыпIэм къыщыхъеяуэ щытащ техьэгъуэ уз шынагъуэр. Ар зэуэлIахэм ящыщщ Таужани. Апхуэдэу зэрысымаджэуи губгъуэм исащ ар, къамыгъэкIуэжу. Узым узэрыпэлъэщыну щыIэр зы хущхъуэ закъуэти, абы ефэм е и нэхэр щIисыкIырт, е и IэпкълъэпкъкIэ нэгъуэщI ныкъуэдыкъуагъэ гуэр иIэ хъурт. Емыфэми къелыххэнутэкъыми, сытхэр я Iэмалт?.. КъарищIэнкIэ хъунур нэрылъагъуми, узыр къызэуэлIахэр а хущхъуэм ефащ, Таужани яхэту. Махуэ зыбжанэ дэкIри, техьэгъуэр щхьэщы-кIащ анэм, арщхьэкIэ и нитIым зыри ямылъагъуж хъуащ. Хьэмзэт ар мызэ-мытIэу ишащ Налшыки, Псыхуаби, Владикавкази, Тэн Iуфэ Iус Ростови щыIэ дохутырхэм я деж (нэхъ жы-жьэ Iуишыну Iэмал яIэтэкъым), арщхьэкIэ сымаджэм зыри сэбэп къыхуэхъуакъым. Таужан быным яхуэпсэуащ, зэрыхъукIэ и Iуэху Iыхьэ ищIэжу: Майе и дэIэпыкъуэгъуу пщэфIэфу, тхьэщIэфу, жьыщIэфу. Михаили нэхъ балигъ къэхъуа нэужь, Iуэхухэр анэм зэрыщхьэщихыным дапщэщи хущIэкъуащ. И нэм зэримылъагъум хуэдэу, Таужан хуэдэу къабзэлъабзэрэ гуакIуэрэ бзылъхугъэхэм яхэмытами ярейуэ жаIэж. Уеблэмэ Ботэщейм хьэщIэшхуэ къэкIуа нэужь, абыхэм я гъэхьэщIэныр пщэрылъ къыщащIу щытащ Михаил и анэшхуэмрэ и анэмрэ. А бгъэдэлъ сэкъатым къимыгъэдзыхэу, анэр хущIэкъуащ быным я гур IэфI ищIу, унагъуэм я гупсэу щытыну.
1941 гъэм къэхъея Хэку зауэшхуэм япэу дэкIахэм ящыщащ Михаил и адэ Хьэмзэт. Ар зауэм дэкIа нэужь, унагъуэм аргуэру леишхуэ къатехьащ. Хэкум ираш балъкъэрхэм я гъусэу, Джырандокъуэхэ я унагъуэм ди щIыпIэр ябгынащ зэрымыщIэкIэ, икIи Къэзахъстаныр псэупIэ яхуэхъури, илъэс зыбжанэкIэ абы щыпсэуащ.
— Абы щыгъуэ ди анэ шыпхъур ди гъусэу нэмыкIуатэмэ, шэч лъэпкъ хэлътэкъым, зи нэм имылъагъу ди анэм сабиитIыр дызэрыхуэмыхъумэнум, езыри хамэ щIыпIэм зэрыщыкIуэдынум. «ДжэдылIэм здихьа бабыщу», лажьи хъати зимыIэ цIыху куэд къуажэм дыдашауэ щытащ, — а зэман хьэлъэр игу къегъэкIыж Михаил. — Зауэр иухыу ди адэм япэ абы къикIыжа нэужь, ди анэ дэлъхум лажьэ дызэримыIэмкIэ дэфтэрхэр зэригъэпэщри, абы нэкIуащ икIи дыкъишэжащ. Апхуэдэу ди адэр и псэ емыблэжу зауэм Iутыху, и унагъуэм апхуэдэ лей къыттехьауэ щытащ. ИужькIэ ди адэри зауэм къикIыжри, Тырныауз шахтэм псэ хьэлэлу илъэс куэдкIэ щылэжьащ, и унагъуэр зыхуей дыхуигъазэу, бынхэм щIэныгъэ, IэщIагъэ дигъэгъуэтыным хущIэкъуу.
Джырандокъуэм а лъэхъэнэм и нэгум щIэкIа псори ноби щыгъупщакъым. Балигъ хъуа нэужь, а Iуэхум теухуа къэхутэныгъэхэр иригъэкIуэкIащ Михаил ипхъу Заремэ си гъусэу. А тIум къаугъуея псори «Джырандокъуэхэ я лъэпкъ лIакъуэр» тхылъым къыщызэщIакъуэжащ. Псалъэм къыдэкIуэу жытIэнщи, ГеральдикэмкIэ урысейпсо зэгухьэныгъэм и дамыгъэ лъапIэр а лэжьыгъэм папщIэ 2008 гъэм къыхуагъэфэщауэ щытащ Джырандокъуэ Михаил.
Апхуэдэу, гугъуехьхэмрэ щыщIэныгъэмрэ мымащIэу зыхэлъа сабиигъуэ ирихьэкIащ Михаил. АтIэми, щIалэр абы щыгъуэ зыхущыщIахэм ящыщ куэдкIэ Тхьэр къыхуэупсэжащ иужькIэ. «ИкIута из хъужыркъым», дауи, ауэ и сабиигъуэ хьэлъэм, Тхьэм и фIыщIэкIэ, зи гур имыгъэкIуэду къэна Михаил лъэкIащ и щIалэгъуэр IуэхугъуэшхуэхэмкIэ гъэнщIауэ, жыджэру ирихьэкIын, къэрал мыхьэнэ зиIэ лэжьыгъэхэмкIи щызу псэун. Плановскэ къуа- жэм дэт курыт школыр ехъулIэныгъэ иIэу 1958 гъэм къиуха нэужь, бгъэдэлъ зэфIэкIхэр къалъытэри, Михаил а илъэс дыдэм урысыбзэмрэ литературэмкIэ егъэджакIуэу ягъэуващ зыщеджа школым. Зэрылажьэм хуэдэурэ, КъБКъУ-м и тхыдэ-филологие факультетым урысыбзэм- рэ литературэмкIэ и къудамэм и щIэныгъэм щыхигъэхъуащ.
ЩIэныгъэ нэхъыщхьэ зэзыгъэгъуэта IэщIагъэлI ныбжьыщIэр куэд дэмыкIыу ягъэуващ школ унафэщIым егъэджэныгъэмкIэ и къуэдзэу. Ар хъарзынэу, дагъуэншэу ирихьэкIыу лэжьащ Михаил, Iуэхур зэрыригъэфIэкIуэным хущIэкъу зэпыту. Абы къыдэкIуэу Джырандокъуэр комсомолым и Тэрч район комитетым и япэ секретару щытащ. А къалэнхэм илъэситI хуэдэкIэ пэрытауэ, ар 1966 гъэм лэжьакIуэ ирагъэблэгъащ КъБАССР-м ЩэнхабзэмкIэ и министерствэм икIи абы и щIэныгъэ-методикэ кабинетым культпросвет лэжьыгъэмкIэ и къудамэм и унафэщI къулыкъур дзыхь къыхуащIащ. Илъэс 14-кIэ ирихьэкIащ а къалэныр Михаил, хуабжьу дихьэхыу, зи щIалэгъуэхэр щэнхабзэ Iуэхухэм жыджэру къызэрыхишэным елIалIэу. Апхуэдэу ар щытащ министерствэм и парт ячейкэм и пашэуи.
А лъэхъэнэм ирохьэлIэ Джырандокъуэм и япэ щIэныгъэ къэхутэныгъэхэри. 1974 гъэм дунейм къытехьащ абы и япэ тхылъыр. Ар зытеухуар цIыхубэ гупсысэм зиужьынымкIэ щэнхабзэм иIэ мыхьэнэрат. «Къэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэу лъэпкъхэм 1921 — 1937 гъэхэм я щэнхабзэм зэрызиужьар» темэм трищIыхьа и къэхутэныгъэхэр абы утыку кърихьащ 1977 гъэм. А щIэныгъэ лэжьыгъэр ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкIащ Михаил икIи тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат цIэр къыфIащащ.
А лэжьыгъэхэм къакIэлъыкIуащ нэгъуэщIхэри. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, «Къэбэрдей-Балъкъэрым и клубхэм щекIуэкI хэкупсэ гъэсэныгъэр», «Щэнхабзэмрэ щIэблэ гъэсэныгъэмрэ», «Щэнхабзэ IэнатIэхэм я къалэн нэхъыщхьэхэр», нэгъуэщIхэри. А тхылъхэмрэ тхыгъэхэмрэ къыщыдэкIащ къэралым и щIы-пIэ куэдым: Налшык, Москва, Омск, Тэн Iуфэ Iус Ростов, Мэхъэчкъалэ, нэгъуэщIхэми. Ахэр къытрадзащ абыхэм къыщыдэкI щIэныгъэ журналхэм, газетхэм.
ЖыпIэнурамэ, тхэныр зэи IэщIыб ищIакъым Михаил. Ди щIыналъэм и щэнхабзэ гъащIэм и тхыдэ гъуэгуанэмрэ и зэхэлъыкIэмрэ теухуа къэхутэныгъэ купщIафIэ куэд иригъэкIуэкIащ щIэныгъэлIым. Апхуэдэ щIэныгъэ лэжьыгъэу 60-м щIигъу къыпыкIащ Джырандокъуэм и къалэмыпэм. Сыт хуэдэ зэмани ар жыджэру ядолажьэ ди республикэми нэгъуэщI щIыналъэхэми къыщыдэкI журнал, газет зэхуэмыдэхэм. АбыкIэ иIэ ехъулIэныгъэхэр къалъытэри, 1985 гъэм Джырандокъуэр хагъэхьауэ щытащ СССР-м и Журналистхэм я зэгухьэныгъэм.
ЗэфIэкI лъагэ, щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъу гу зылъата IэщIагъэлIыр КъБР-м и лIыкIуэу мызэ-мытIэу хэтащ дунейпсо, къэралпсо щэнхабзэ, щIалэгъуалэ зэхыхьэхэм, абыхэм я утыкухэм и гупсысэхэр къыщигъэнаIуэу, и Iуэху зехьэкIэ пэрытымкIэ нэгъуэщIхэм ядэгуашэу.
— Япэ дыдэ дунейпсо утыку сыщихьам щыгъуэ, сэ иджыри КъБКъУ-м сристудентт. ЩIалэгъуалэ жыджэрхэм сращапхъэу сыкъалъытэри, сагъэкIуауэ щытащ ЩIалэгъуалэмрэ студентхэмрэ я дунейпсо фестивалу 1962 гъэм Финляндием и къалащхьэ Хельсинки щекIуэкIам. Абы сыкъыщыпсэлъащ, ди къэралым щекIуэкI щIалэгъуалэ политикэ хьэлэмэтым сытепсэлъыхьу. Фестивалым и лэжьыгъэм жыджэру сызэрыхэтар къалъытэри, Чехословакием и щIалэгъуалэ зэгухьэныгъэм сыхагъэхьауэ щытащ. Абы щыхьэт техъуэ дамыгъэр си бгъэгум къыхилъхьат ЧСМ-м и япэ секретарым, Iэгуауэшхуэм щIэту, — лIэщIыгъуэ блэкIам и 60 — 70 гъэхэм зэфIиха Iуэхугъуэхэм я гугъу къытхуещIыж Михаил. — Гукъинэ сщыхъуа Iуэхугъуэхэм ящыщщ 1967 гъэм партым и ЦК-мрэ «ЩIэныгъэ» союзпсо зэгухьэныгъэм-рэ я лIыкIуэ гупым сыщIыгъуу Италием щекIуэкIа дунейпсо зэхуэсым сызэрыхэтар. Абы щыгъуэ Италием и компартым и пашэхэм срагъэблагъэри, абыхэм я япэ съездым сыхэтауэ щытащ. Апхуэдэу 1971 гъэм и бадзэуэгъуэ ма-зэм Ташкент щекIуэкIа Союзпсо симпозиумым ди республикэм къыбгъэдэкIыу сыщыIащ. Къэбэрдей-Балъкъэрым щIалэгъалэм зэращыдэлажьэр зи лъабжьэ докладышхуэ абы щысщIауэ щытащ. СощIэж, «Ленинизмэмрэ социалистическэ щэнхабзэмрэ» темэм теухуа си къэпсэлъэныгъэр симпозиумым кърихьэлIахэм гунэс ящыхъуауэ зэрыщытар.
Апхуэдэ дунейпсо зэхыхьэ куэдым хэтащ Джырандокъуэр. 1972 гъэм и шыщхьэуIум партым и ЦК-мрэ «ЩIэныгъэ» союзпсо зэгухьэныгъэмрэ ар ягъэкIуауэ щытащ Румынием щызэхэта дунейпсо конгрессым. Къэрал 45-м щыщ цIыху 550-м ящыщу а къэралым щыхьэщIащ адыгэ щIалэр. Михаил абы щищIа докладыр теухуат Кавказ Ищхъэрэмрэ КъуэкIыпIэ къэралхэмрэ щекIуэкI эстетикэ гъэсэныгъэм. ЗэIущIэм и ужькIэ СССР-м щыщ гу- пыр щхьэхуэу ирагъэблэгъауэ щытащ Румынием и ЩIалэгъуалэ зэгухьэныгъэм и пашэу щыта, итIанэ абы и компартым и секретарь нэхъыщхьэу илъэс куэдкIэ лэжьа Чаушеску Николае. Фэеплъ тыгъэу къэралым и лIыщхьэм кърита бгъэхэIу дахэр ноби иIэжщ Джырандокъуэм.
«СССР-м и щIалэгъуалэр литературэмрэ гъуазджэмрэ зэрыщIапIыкIыр» унэтIыныгъэмкIэ Вильнюс щыIа союзпсо конференцми хэтащ Михаил нэхъ иужьыIуэкIэ. Апхуэдэу ди къэралым и къалащхьэ Москва, Ленинград, нэгъуэщI къалэхэми а лъэхъэнэм щекIуэкIа зэIущIэ куэдым ирагъэблагъэу щытащ ар. Абыхэм къадэкIуэу ар зи пашэ къудамэр хэтт щIалэгъуалэ, щэнхабзэ зэпеуэхэм, еплъыныгъэхэм, нэгъуэщI зэхьэзэхуэхэм, текIуэныгъэ-хэр къыщахьу. ЖыпIэнурамэ, и щIалэгъуэр Iуэхугъуэ хьэлэмэтхэмкIэ гъэнщIауэ, етIысэхыпIэ имыIэу ирихьэкIащ жыджэрагъыр зи хьэл лэжьакIуэшхуэм.
1980 гъэм къыщыщIэдзауэ илъэс 30-м нэскIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и «Союзпечать»-м (иджы «Роспечать»-м) и тхьэмадэу лэжьащ, IэнатIэр иригъэфIакIуэу. «Печатым зегъэубгъун» союзпсо журналым и редколлегием 1985 — 1993 гъэхэм хэтащ, къэралым и нэгъуэщI тхылъ тедзапIэхэми жыджэру ядэлэжьащ. А илъэс-хэм Джырандокъуэм хузэфIэкIащ зи пашэ IэнатIэр езым хуэдэ предприятэхэу къэралым щылажьэхэм я нэхъыфIхэм хригъэлъытэн. Абы и щыхьэтщ а лъэхъэнэм унафэщIми IэнатIэми къыхуагъэфэщауэ щыта дамыгъэ лъапIэ-хэр. УнафэщI щыпкъэми и абы и нэIэм щIэту лэжьа гуп зэкъуэтми зэхуэдэу къызэдалэжьащ къыхуащIа фIыщIэхэр, я зэфIэкIрэ къарурэ емыблэжу Iуэхум зэрыбгъэдэтамкIэ. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, СССР-м, УФ-м, КъБР-м СвязымкIэ я министерствэхэм къыхуагъэфэщауэ щыта дамыгъэхэр, щIыхь, щытхъу тхылъхэр, «Лэжьыгъэм и ветеран» медалыр, цIэ лъапIэхэр, нэгъуэщIхэри.
А лэжьыгъэм къыдэкIуэу егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ къалэни абы щыгъуэ щигъэзэщIащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал мэкъумэш университетми. Студентхэм ядэлэжьэныр хуабжьу игу ирихьу илъэс бжыгъэкIэ абыхэм яхэтащ Джырандокъуэр. А еджапIэ нэхъыщхьэм IэщIагъэлIым щыпищащ и щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэм икIи 1991 гъэм политикэ тхыдэм-кIэ доцент цIэр къыфIащащ.
Жылагъуэм пщIэрэ щIыхьрэ щиIэу и илъэс 80 юбилейм ирохьэлIэ Джырандокъуэ Михаил. Сыт хуэдэ Iуэху пэрымыхьами, сыт хуэдэ къулыкъу имыгъэзэщIами, нэхъыжьыфIым зэрихабзэу, ахэр зэфIихащ хьэлэлу, жэуаплыныгъэ ин зыхищIэу, гузакъэ хэлъу. Апхуэдэ лэжьыгъэфIым къыпэкIуащ къэрал дамыгъэ лъапIэхэр, жылагъуэ гулъытэ лъагэр. Джырандокъуэм къыхуагъэфэщащ къэралпсо, республикэпсо мыхьэнэ зиIэ цIэхэр, къратащ ди республикэм и дамыгъэ нэхъ лъапIэ дыдэр — КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым къыбгъэдэкI ЩIыхь тхылъыр, ЩIДАА-м, Урысейм и журналистхэм я зэгухьэныгъэм, Дунейпсо Арткомитетым, нэгъуэщI жылагъуэ зэгухьэныгъэхэми къабгъэдэкI дамыгъэхэр, щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр. Джырандокъуэм тхыдэ щIэныгъэм хуищIа хэлъхьэныгъэр къыщалъытащ ди щIыналъэми нэгъуэщI щIыпIэхэми я еджагъэшхуэхэм. «Принт-Центр» тедзапIэм иджыблагъэ къыщыдэкIащ Михаил теухуа тхылъ щхьэхуэ. КъБР-м щIыхь зиIэ и журналист Хьэлышх Иннэ а лэжьыгъэм къыщигъэлъэгъуащ щIэныгъэлI Iэзэм, къэхутакIуэ емызэшым, IэщIагъэлI щыпкъэм и гъащIэм щыщ Iыхьэхэр, журналистым и къалэмыпэм къыпыкIа тхыгъэхэри ихуащ. Михаил пщIэ хуащIу хагъэхьащ ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием, ар Кавказым ЩIэныгъэмкIэ, щэнхабзэмкIэ, егъэджэныгъэмрэ бизнесымкIэ и жылагъуэ академием и академикщ.
И гъащIэ купщIафIэм и сыт хуэдэ Iыхьэми Джырандокъуэм и щIыбагъым пэжу къыдэтащ къызыхэкIахэр, езым иухуа унагъуэ дахэр. Михаил щхьэгъусэ хуэхъуа Верэ (ар Дзыгъуанэхэ япхъущ) и IэщIагъэкIэ щэнхабзэм епхащ. Абы Москва дэт ЩэнхабзэмкIэ институтыр къиухащ, ноби университетым щолажьэ. Зэщхьэгъусэхэм къащIэхъуащ бынитI: Русланрэ Заремэрэ. Абыхэм щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ, псом нэхърэ нэхъыщхьэращи, лъэпкъ гъэсэныгъэ екIу ирагъэгъуэтащ. Нэхъыжьхэм я лъэр жан ящI я бынхэм къыщIэхъуэ щIэблэм. НыбжьыщIэхэм я щапхъэщ икIи я гъащIэ гъуазэщ я адэшхуэ-анэшхуэм я гъащIэ дахэр. Абыхэм я хъуэхъухэм пытщэу, дэри дохъуэхъу нэхъыжьыфIым и махуэшхуэмкIэ. Нобэ хуэдэу узыншэу, и пщIэмрэ и нэмысымрэ лъагэу, и щхьэгъусэмрэ езымрэ зэкIэрымыхуу, я бынхэм я насыпым хэплъэу куэдрэ Тхьэм игъэпсэу.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
