Иджырей зэманым декIу усакIуэ, тхакIуэ зэчиифIэ Дзыбэ Саният
Сыт хуэдэ зэманми езым и лIыхъужьхэр къегъэщI, ирехъу ар политик, дохутыр, дипломат… Апхуэдэу ди нобэрей дунейм халъхуа цIыху зэчиифIэу зи гугъу фхуэсщIыну сызыхуейр журналист, тхакIуэ, усакIуэ Дзыбэ Саниятщ. Саният нэхъыфIу къыщацIыхур езыр щалъхуа Адыгэ Республикэращ. Ар Щэуджэн районым хыхьэ Хьэтэгъужьыкъуей жылэм къыщалъхуащ. Мейкъуапэ дэт гимназиер къиуха нэужь, Адыгэ къэрал университетым филологиемкIэ и факультетым и урыс-адыгэ къудамэм щIэныгъэ щызригъэгъуэ-тащ. Пщащэр зыщIэсар гуманитар классти, арагъэнщ бзэм щIыхуеджар. Университет нэужьым, егъэджакIуэу лэжьэну и мурада щхьэкIэ, гъащIэм къыпигъаплъэр журналист IэщIагъэрат. Адыгэбзэри урысыбзэри зэхуэдэу зыгъэшэрыуэ хъыджэбзым иритхэну къыхихар къыдалъхуа анэдэлъхубзэрщ. Республикэм къыщыдэкI «Адыгэ макъ» газетым и редакцэм щылэжьащ. ИужькIэ нэгъуэщI IэщIагъэхэм зритами, журналистикэр, усыгъэр, прозэр зыпищI щыIэкъым.
Саният и IэдакъэщIэкIхэм гу щылъыстар АКъУ-р къызэрызэIуахрэ илъэс 75-рэ щыхъум ирихьэлIэу абы щеджа цIыху зэчиифIэхэм я IэдакъэщIэкIхэр иту къыдагъэкIа «Вдохновение» («Псэ тынхэр») тхылърат. Ар щIэзджыкIа нэужь, нэхъ сигу къина усэхэм ящыщт Саният ейхэр. Абы ит усэ зыбжанэм щIэлъ гупсысэхэмрэ ар къызэрыIуэта псалъэхэр зэрызэгъэкIуамрэ гу лъумытэнкIэ Iэмал иIэтэкъым. Зэ уеджа нэужь, гукIэ зэбгъэщIэну узыхуэпабгъэ сатырщ ахэр. ИтIанэ ИнтернетымкIэ Дзыбэм и творчествэм нэхъ пэгъунэгъу сыхъуащ, и усэ куэд седжащ.
Журналистым дунейм къыщыхъу Iуэхухэр зэи гулъытэншэу блигъэкI хъунукъым, лъэпкъыбзэм ирилажьэ журналистмэ, абы и къалэнхэр тIуащIэ мэхъу лъэпкъ щэнхабзэмрэ бзэмрэ утыку кърихьэнымкIэ. Абы папщIэ зытепсэлъыхьыпхъэхэм ящыщщ а зи гугъу сщIы Iуэхугъуэхэм хэлъхьэныгъэ хуэзыщIхэр. Арагъэнщ Дзыбэ Саният сыхуэзэнуи, и IэдакъэщIэкIхэм сытетхыхьынуи мурад щIэсщIар, и усэхэм сызэрыдахьэхар хыумыбжэмэ. Мейкъуапэ щекIуэкIа Адыгэ щэнхабзэм и фестивалым дызэрыхэтар, ар дахэу, Iэтауэ къызэрызэрагъэпэщар «Адыгэ псалъэм» къытеддзэжащ, а махуэхэр гукъинэж сщызыщIахэм ящыщщ Саният зэрызэзгъэцIыхуар.
Илъэс 19 зэрыхъу лъандэрэ матхэ пщащэр. Абы къежьапIэ хуэхъуар тхылъым, еджэным дихьэхыу къызэрыхъуар арагъэнщ, и адэм иIа библиотекэрщ и сабиигъуэм нэхъ къулеигъэу хэтауэ къилъытэри.
— Тхэн щыщIэздза зэманым зы бэлыхь гуэр си Iэдакъэ къыщIэкIыу щытауэ схужыIэнукъым, си щхьэ къизэрыхьхэр тхылъымпIэм тестхэу арат, — жеIэ Саният. — Илъэс 22-м ситу Щэуджэн районым къыщыдэкI «Заря» газетым и редактор нэхъыщхьэ Тхьэищауэ Хьэсим нэIуасэ схуэхъури, мис абы сытригъэгушхуауэ жыпIэ хъунущ тхэным, «Адыгэ макъым» сызыунэтIари аращ. Си тхыгъэхэм къыфIэIуэхуу къеджэжырт ар, гу зылъытапхъэхэр сигъэлъагъурт, и деж сригъэблагъэрти, кIыхьу къызэпсалъэрт. «Хъыджэбз цIыкIум иуцIырхъхэм зэман тезгъэкIуэдэнкъым», — жимыIэу хуабжьу къыздэлэжьащ икIи быдэу къызжиIащ: «утхэн хуейщ».
Апхуэдэ щIыкIэкIэ къалэмыр гъащIэ гъусэ зыхуэхъуа Саният нэхъыжьым зыхуиунэтIа гъуэгум ирикIуащ, журналистикэм и дунейм хыхьащ. Ауэ пщащэм и зэчийр куэдкIэ нэхъ куут, нэхъ убгъуат газет лэжьыгъэм нэхърэ. Саният и япэ рассказыр зригъэлъэгъуар Адыгэ Республикэм и цIыхубэ тхакIуэ Куэшбей Пщымахуэщ, усыгъэмкIэ и унэтIакIуэу щытар усакIуэ, тхакIуэ, драматург цIэрыIуэ Къуиикъуэ Налбийщ жыпIэмэ ущыуэнукъым. Абы и IэдакъэщIэкIхэр къытехуэу хуежьащ «Зэкъошныгъ» литературэ журналым, «Адыгэ макъ» газетым.
«Си япэ рассказыр Пщымахуэ щыхуэсхьам сощIэж гугъэзагъэу къеджэжауэ зэрыщытар, куэд зэрихъуэкIыжат, мыбы укъеджэжмэ, итIанэ дызэпсэлъэнщ, жиIэри сыкъыщIигъэкIыжат. Сыщеджэжым псынщIэ дыдэу гу лъыстэжат лейуэ хэтами, къызэмыхъулIами. И цIэр къисIуэну сыхуейт Къуиикъуэ Налбий. Сэр-сэру и деж сыкIуэри, зы сыхьэт псокIэ къызэпсэлъат ар. Стхахэм къеджа нэужь, «утхэн хуейщ, адрейхэри къысхуэхь» къызжиIащ. Къапщтэмэ, сынасыпыфIэт сэ. Сыт хуэдэ цIыху сримыхьэлIами, зыми «птхыр хъунукъым» къызжиIакъым, нэмыплъ къызитакъым, си хъуэпсапIэр сIэпиудакъым, атIэ сытрагъэгушхуащ икIи хуабжьу сэбэп къысхуэхъуахэщ», — игу къегъэкIыж Саният.
Дзыбэм и творчествэм гъэщIэгъуэну хэслъагъуэр адыгэбзэкIи урысыбзэкIи зэхуэдабзэу зэрытхэрщ, поэзиеми прозэми зэхуэдэ дыдэу зэрыхэзагъэрщ. А псори зэлъытар и щхьэм къихьэ гупсысэрщ, таурыхъырщ, къэIуэтэкIэрщ.
Саният езым иIэ бгъэдыхьэкIэм хуэдабзэщ и щIэджыкIакIуэхэр Iуэхум зэреплъри. Абы и IэдакъэщIэкIхэр зэхуэдэу цIыхухэм ягу ирохь, адыгэбзэми урысыбзэми езым и еджакIуэхэр яIэжщ, ауэ усыгъэкIэ къэпцIыхуамэ, и тхыгъэхэм зыщыбгъэгъуэзэну ухуей мэхъу, и прозэр пцIыхурэ — поэзием ухуешэ. А тIуми гупсысэ куу ящIэлъу зэрыщытыр арагъэнщ ар дэтхэнэми и гурыщIэм къипсэлъыкIыу къащIыщыхъур. Интернетым и хъым щызэIэпах Саният и IэдакъэщIэкIхэр. Абы и напэкIуэцIхэм кърилъхьэ усэхэм я дахагъымрэ и бзэм и шэрыуагъымрэ цIыхухэм телъыджэ зэращыхъур къагъэлъагъуэ къыхукIэщIатхэ еплъыкIэхэмрэ гупсысэхэмрэ. Усэбзэ дахэм дихьэххэм я зэпкърыхыкIэм, зыщIэупщIэхэм, я чэнджэщхэм сфIэфIщ сытым дежи седжэну, ар езы усакIуэ пщащэми гуапэ щымыхъуу къанэркъым, уеблэмэ сэбэп щыхуэхъуи щыIэщ.
— Си щхьэ сыхуэтхэжу аращ жызыIэр захуэкъым. ПцIыщ ар. Адрейхэр еджэн щхьэкIэщ сэ сыщIэтхэр, абы хэслъхьа купщIэр къагурыIуамэ, щIэджыкIакIуэм деж нэсхьэсыфамэ, ар гухэхъуэщ си дежкIэ. «Уэ птхыр уэ езым уи гъащIэм къыхэпха, уэ бгъэунэхуа гурыщIэ?», — жаIэу къыщызэупщI щыIэщ. Хьэуэ. Сэ си гъащIэм къыщыхъу псор е си гум щыщIэ псор утыку къисхьэн хуейуэ къэслъытэркъым, апхуэдэ зыщIэ щыIэми, сфIэемыкIущ. Сэ си хъуреягъым цIыху куэд щопсэу, цIыху гъащIэ куэд щызэблокI, хъыбархэр зэхызох, къызахьэлIэ. Мис а псом щыщ гуэр лъабжьэ щысщI щыIэщ, ауэ и кIэм нэс техуэркъым ар зы цIыху гуэрым и гъащIэм. А псори езыр-езыру щхьэм къихьэу аращ, щыхуейм деж къалэм къуигъэлъыхъуэу, — къыпещэ ди псэлъэгъу пщащэм.
Къалэмым игу зэрыхуэкъабзэр Дзыбэ Саният и Iэдакъэ къыщIэкIа тхылъхэм идолъагъуэ. 2013 гъэм дунейм къытехьащ повестхэмрэ рассказхэмрэ зэрыт «Псэм гъатхэр изщ» тхылъыр, ар и адэ-анэхэу Дзыбэ Аслъэнрэ Нуриятрэ тыгъэ яхуищIащ. 2018 гъэм абы и щIэджыкIакIуэхэр игъэгуфIащ «Нежность» зыфIища, усэхэмрэ рассказхэмрэ урысыбзэкIи адыгэбзэкIи зэрыт тхылъ цIыкIумкIэ. Иджы рассказхэр щызэхуэхьэса тхылъ щхьэхуэу къыдигъэкIыну егъэхьэзыр.
Саният и усэхэр кIэщIщ, тыншщ, гурыIуэгъуафIэщ. И рассказхэмрэ повестхэмрэ купщIафIэщ, удэзыхьэхщ, дерс къызыхэпхынщ. Абы журналист IэщIагъэм и «плъыфэ» гуэрхэр хэплъагъуэу къысщохъу — гупсысэр къызэщIэкъуауэ, купщIэм тегъэщIауэ къэбгъэлъэгъуэн зэрыхуейр. Псалъэ лей куэд хэмыту къыжыIапхъэщ Саният иджырей зэманым декIу усакIуэ, тхакIуэ зэчиифIэу зэрыщытыр. Рассказхэмрэ повестхэмрэ хэплъагъуэ образ къэгъэщIыкIэр, цIыху зэхущытыкIэр, къэхъукъащIэхэр къызэриIуэтэж щIыкIэр, зы хьэпшып цIыкIум и теплъэр уи нэгу къыщIигъэхьэн папщIэ къызэритхыхьыр телъыджэщ, щIэщыгъуэщ икIи иджырей мардэхэм йозагъэ. Филологие щIэныгъэ зыбгъэдэлъ, бзэм и беягъыр къэзыгъэсэбэпыф, анэдэлъхубзэм и IэфIыпIэр къыщIэзыгъалъэ тхакIуэм къигупсыса сюжетым и закъуэкъым удэзыхьэхыр, атIэ и дэтхэнэ псалъэухами и ухуэкIэм, псалъэ «гъэджэгукIэм» псэр егъэтынш, адыгэбзэр егъэлъагэ.
Апхуэдэ дыдэуи езы пщащэм убгъэдэсыну гъэщIэгъуэнщ, абы дэбгъэкIуа сыхьэт бжыгъэхэр дакъикъэ зыбжанэм хуэдэу блолъэт. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, бгъэдэлъ щIэныгъэм, дэзыхьэх IэщIагъэм, гъащIэм хуиIэ еплъыкIэм, цIыхухэм зэрахэт щIыкIэм теухуауэ къиIуатэхэм утезашэркъым. И ныбжькIэ жыжьэ нэмысами, гъащIэм куууэ пхыплърэ Iуэхум хуэнабдзэгубдзаплъэу апхуэдэщ. Езыр щабэу псалъэми, жиIэм купщIэ хэлъщ, псы хуэм ес къазу уIуплъэми, къару нэрымылъагъу бгъэдэлъщ, и IэдакъэщIэкI куэд деджами, дызыщымыгъуазэ хъугъуэфIыгъуэхэр гъэпщкIуауэ иджыри иIэщ. Шэч хэлъкъым абы и вагъуэр лъагэу зэрыблэнуми, и творческэ гъуэгур бгъуфIэ зэрыхъунуми, и цIэр адыгэ тхыдэм къызэрыхэнэнуми.
НэщIэпыджэ Замирэ.
Мейкъуапэ.
Дзыбэ Саният
* * *
УщымыIэжьмэ — къэчэщт сиуашъо,
КIосэщт симафэ, тэкъощт ситыгъэ.
Гум фэмыщэчэу, къэхъущт шIуцIашъо,
Къэнэщт зэлъагъэу,инэф кIодыгъэу.
УщымыIэжьмэ — сиогу ит бзыухэм,
Ащыгъупшагъэу зэряIэр тамэ
ЧIым къытефэщтых, мыбыбыжьышъухэу,
АшIошI мыхъужьэу упсэ пымытыр.
УщымыIэжьмэ — сызэрэпсэоу,
ЧIэу сызытетыр сфэхъущт хьадырыхэ.
Орышъ сигъашIэ джыдэдэм фитыр,
Псэу — сыгу ичъэ зэпымыутэу…
* * *
Синан…сигупс…сыгу иухъумакIу.
Ситыгъи — оры. Сидунаи — оры.
Сэ мылъкоу сиIэу сшIэрэр — о зызакъу.
О зым ущымыкIуас сыгу, сыгур — оры.
Синан…сиIэшIу…сэ симэлэIич.
О тамэу къысэптыгъэр ары сызыIыгъхэр.
О усеIэфэ сэгупсэфы сэ, сытынч.
Сыкъэбгъэнагъэу къэмыгъэс симэфэ шIункIхэр.
Синан…сидышъ…о сыдым упэсшIына?
Сигукъытеуи, сижьыкъащи къысэптыгъэх.
УщымыкIуасэу сидунай къэбгъэнэфынэу,
СелъэIу Тхьэм, укъысфэблэнэу ренэу тыгъэу!
* * *
Непэ силъэпкъ мэшъыгъо.
Мэшъыгъо лIэшIэгъум къехъугъэу.
А заом имашIо къелыгъэм,
Ипчъагъэ гур егъэлыгъо.
Хьадэгъур зыми шъхьасыгъэп.
Ижь чъыIэ зынэсырэр фэхызэ,
Адыгэр ихэку рагъэсыгъэп.
Адыгэр ичIыгу рафыгъ, гъызэ.
Псэ минмэ джы хыр якъэхалъэу,
Псы чъыIэр ателъ чэфын хьылъэу.
Ябгыбзэ ор шIуцIэм щэуалъэ,
Зилажьэм фатIупщы жьым хэлъэу.
Шъукъэущ, сикъушъхьэ сыджхэр!
Къэжъугъэуцу, сипсыхъохэр, шъуичъэ!
Зышъууф, симэзхэр, сышъоджэ!
Шъудэшъыгъу силъэпкъ насыпынчъэ…
* * *
Тауж къэхъугъэхэм зышъуфэсэгъазэ —
Шъо шъугу телъыфэкIэ, тишIэжь псэущт.
Гъэтхэ пшIыкIуй ныIэп сэ сызфэзагъэр.
А ныбжьым ренэу джы сэ ситыщт.
Сифагъэп игъо гъашIэм итхъагъо
Щыщ къысIуфэнэу — заом систыгъ.
ШIулъэгъуныгъэми сыгу ылъэхъагъэп,
Ны сымыхъугъэуи, чIым сехыжьыгъ.
Мэзэгъо чэщэу, хъопсэгъо шъэфхэр
Сэри, шъощ фэдэу, зыдэсIыгъыгъ.
Ау къыздэхъугъэп сигугъэ нэфхэр,
Заом жъалымэу спсэ сшIухичыгъ…
* * *
СишIулъэгъу къыпфэсIотэнэу
Сыферэжьи — гъэр икъущтэп.
Гум кIэлъ машIор бгъэкIосэнэу
Уферэжьи — псыр икъущтэп.
Уашъом жъуагъоу тетыр зэкIэ
Къэугъойхи — янэф шIункIы.
Сэ шIулъэгъоу къыпфэсшIыгъэм
Елъытыгъэмэ — тхьамыкIэх…
Чэщыр чыжьэу хэкIотагъэу,
Угъолъыжьми — учъыещтэп.
Тхъэгъо IэшIоу къысхэбдзагъэр
Гур имытхъэу — пщыгъупшэщтэп.
Къистхъыгъахэу, сыгу къэсIэтмэ,
Мафэр чыжьэу, чэщыр кIофэ,
Инэфынэ нэр ристыкIэу,
ПшIошI гъэхъу, къэнэфынкIэ…
* * *
Зэгорэм шIу плъэгъугъа?
Жъуагъохэр къыотэкъохыхэу,
Ошъогур къэубыбыхьэу,
Бгъэгупэу жьыр дэмыфэжьэу,
Гупшысэ тхъагъом узэхихъыхьэу.
Зэгорэм шIу плъэгъугъа?
УкIытэр пщигъэгъупщагъэу,
Гум дэлъыр пфэмыгъэбылъэу,
А къэбгъэщIэщтым иныкъо
Узылъэхъагъэм фэптынэу.
Зэгорым шIу плъэгъугъа?
Хьадэгъур къыпшъхьащыхьагъэу,
Уигукъытео къызэпызыгъэу,
Упсэ зыIыгъым зэ уIуплъагъэмэ,
УишIулъэгъуаджалымукъытрихынэу.
