Мэлыхъуэхьэхэр
Пасэрей адыгэм и къулеигъэр былымыщхьэкIэ къабжу щытащ. Ар ирахъумэну абыхэм зэрахуэрт хьэфIхэр — мэлыхъуэхьэ зыфIаща лъэпкъыр.
Мэлыхъуэхьэр пIащэ дыдэу щытын хуейкъым, ику иту килограмм 50-60 хъууэ аращ. Япэм арат зэрыщытри. Абы нэхърэ нэхъ хьэлъэр Къущхьэхъу щыпсэуфынутэкъым, и хьэлъагъыр къыхуехьэкIыжынутэкъым, мэл хъушэм е шы гуартэм дыгъужь къебгъэрыкIуэм, пэмылъэщынри хэлът. Апхуэдэ хьэхэр мэлыхъуэ-хьэ хъужыртэкъым, ар нэгъуэщI лIэужьыгъуэт — пщIантIэгъэдахэу, цIыхугъэшынэу унагъуэм ирагъэсхэм хуэдэт. Мэлыхъуэхьэм и кIапэмрэ и тхьэкIумэхэм-рэ паупщIу щытащ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, ар дыгъужьым щезауэкIэ щхъуэжьыр япэ дыдэ здэпхъуэр тхьэкIумэрат. Абы хьэр егъэлеяуэ егъэдзыхэ. Аращи, тхьэкIумэр къыIэрымыхьэн папщIэ, паупщI. И кIэр щIыпаупщIми щхьэусыгъуэ иIэщ — хьэр щыжейкIэ зешыхьри, и пэр и кIапэм кIэщIеупщIэ и Iу бахъэмкIэ зигъэхуэбэн хуэдэу. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, щхьэукъуарэ, зи кIапIэмкIэ «зыщIэзыхъумэжа» хьэм дыгъужь къакIуэр къищIэнукъым, и мэр къыщIихьэнукъым.
И дзэхэр жану, пыхъукIауэ, и жьэ къупщхьэм зиужьауэ, лъэщу щытын папщIэ мэлыхъуэхьэр къупщхьэ ирагъэгъурт, узыншэу, Iэпкълъэпкъ быдэу щытын щхьэкIэ лы куэду ирагъэшхырт, псым есыфу ирагъасэрт.
Мэлыхъуэхьэр гъэсэн хуейуэ къалъытэркъым, абы хъумэныр и лъым хэтщ. Къущхьэхъу дэкIхэм хьэбзитIрэ зы хьэхъурэ къызэдащтэ. Iэгъуэблагъэр ирагъэцIыхун папщIэ, ирашажьэри, щIыпIэр къызэхакIухь. ЦIыкIу-цIыкIуу упщIэтауэ лы цIынэ къызэдащтэри, хьэхэр здрикIуэну гъуэгум щызэбградз. Хьэхэм ар къагъуэтурэ яшх, ауэ пщыIэм екIуэлIэжа нэужь хьэ Iус иратыркъым. Хьэхъур ирапх. Пщыхьэщхьэм мышхауэ мэжэлIа хьэбзхэр пщэдджыжьым лы лъыхъуакIуэ йожьэри, лы къащыIухуа гъуэгур къызэхакIухь. Апхуэдэу губгъуэм итщ махуэ псом. ИкIи, Iэмал имыIэу, губгъуэм дыгъужь е хамэ гуэр къихьамэ, банэу щIадзэнущ. Абыхэм я бэнэкIэр зэхыумыхынкIэ хъунущ, е уожей, е уапэжыжьэщ. Ауэ епхауэ къэна хьэхъум, зиукIыжу, бэнэн щIедзэри, абы и щытыкIэмкIэ къыбощIэ Iэгъуэблагъэм хамэ зэрыщыIэр. Хьэхъур къыкIэрыбгъэкIмэ, адреитIыр здэщыIэм уешэ.
ЦIыху ямыгъусэми, мэлхэр яхъумэу, пщыхьэщхьэкIэ зэхуахусыжрэ, кърахулIэжу хьэ губзыгъэ урихьэлIэнущ. Ар къызыхэкIыр мэлыхъуэхьэр иджыри цIыкIуу губгъуэм яшэу, мэлхэм яхэсу къызэрыхъуращ.
Мэлыхъуэхьэр икъукIэ къарууфIэщ, губзыгъэщ. Хьэ лъэпкъ псори къапщтэу щытмэ, ахэращ нэхъ губзыгъэр. Унагъуэм дэубыдауэ дэс мэлыхъуэхьэм и къарур здихьынур къыхуэщIэркъым, гупсысэфыркъым. Аращи, зэкIуэкIын щIедзэ, бзаджэ мэхъу. Апхуэдэхьэр губгъуэм дэшын хуейуэ аращ. НэгъуэщI зыри сэбэп хуэхъунукъым.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и хьэзехуэхэм я нэхъ цIэрыIуэ дыдэхэр Алборэ Токъанрэ Дэгу Ахьмэтхъанрэщ. Мы щIалэхэр цIэрыIуэ зыщIар хьэхэм хуаIэ лъагъуныгъэм и закъуэкъым, атIэ Ахьмэтхъан и хьэ Хъан нэхъ лъэщрэ нэхъ инрэ республикэ псом зэримыIэращ (хьэхъухэм ящыщу), Токъан и хьэ Челлэ нэхъ абрагъуэ мэлыхъуэхьэ хьэбзхэм зэрахэмытращ.
— Мы хьэпшыр цIыкIухэр махуипщI хъууэ аращ къызэралъхурэ, я нэри къэпщIакъым иджыри, ауэ я тхьэкIумэхэр пыдупщIащ, — хьэ пшыр цIыкIуитху хьэгъуэм кърех Ахьмэтхъан. — Ар зыгуэрхэм гущIэгъуншагъэу къалъытэнущ, ауэ мыпхуэдэ ныбжьым щитым деж узыр зыхащIэркъым абыхэм. Хьэ пшырхэр псынщIэу хохъуэ. Къапщтэмэ, мазэ ирикъуа хьэ пшырым килограмм 30 и хьэлъагъыу слъэгъуащ!
Апхуэдэ хьэ абрагъуэхэр дауэ къалэм зэрыщаIыгъыр?! ПщыхьэщхьэкIэ, цIыхухэр 20 — 30-м нэс гъуэгуанэ махуэм зэпрагъэч. Губгъуэм ит мэлыхъуэхьэм къызэхикIухьыпхъэ, дыгъужь пэщIэхуэм игъэкIуэдын хуей гуащIэмрэ къарумрэ я мардэр «къалэдэсхэм» пщыхьэщхьэ къэжыхьынымрэ хьэзэзауэ щIыпIэхэмрэ щрагъэкъуж. Ягъэзауэ хьэм и хьэлъагъыр нэхъыбэм килограмм 90 — 100-м ноблагъэ.
Апхуэдэ мэлыхъуэхьэр губгъуэм щыпсэуну пшэмэ, дауи, ипэхэм гугъу ехьынущ, щхьэхыр къытекIуэнущ, ауэ зэман дэкIрэ и хьэлъагъым килограмм 20 — 40 кIэригъэхумэ, и сэфэтым иувэжынущ.
Фырэ Анфисэ.
