
Адыгэхэмрэ лыхьхэмрэ
ЕпщыкIуиянэ лIэщIыгъуэм и кIэм Франджым буржуазнэ революцэ иныр зэрыщекIуэкIам и сэбэпкIэ абы къыкIэлъыкIуэ илъэсхэм Европэм и къэралыгъуэ куэд къызэрыIэтауэ щытащ хуитыныгъэм щIэбэну. Абыхэм ящыщщ Польшэм 1830 — 1831 гъэхэм щыIа лъэпкъ зэщIэхъееныгъэр. Ар урыс пащтыхьым «игъэбэяуа» нэужь, офицеррэ сэлэту зыкъэзыIэтахэм ящыщ куэд Кавказым къашэгъащ я хуитыныгъэм щIэбэн бгырысхэм «къраутIыпщын» мурадкIэ. Зауэ къулыкъум и хабзэкIэ уеплъмэ, апхуэдэ цIыхухэм я къалэнт зи хэкурэ зи хуитыныгъэрэ зыхъумэж бгырысхэм щысхьырабгъуншэу къебгъэрыкIуэну. Ауэ лыхьхэм (полякхэм) тэмэму къагурыIуэрт урыс пащтыхьым и мурадыр, езы бгырысхэм ирагъэкIуэкI зауэм и къалэныр, Инджылызымрэ Тыркумрэ Кавказым «къыщIепIэстхъ» щхьэусыгъуэхэр — Кавказыр Урысейм щахъумэ хуэдэурэ езыхэм зыIэрагъэхьэну зэрыхущIэкъур.
Лыхьхэм я Iуэху еплъыкIэм дежкIэ зэхэгъэкIыпIэшхуэ хъуат Кавказым щекIуэкI Iуэхугъуэхэр икIи, Герцен Александр (1812 — 1870) гу зэрылъитамкIэ, Польшэмрэ Кавказымрэ зыIууа IэнатIэр зыкъомкIэ зэщхьт: пащтыхьым иригъэкIуэкI зэрыпхъуакIуэ зауэм ахэр пэщIэтын хуейт, щхьэж и лъэпкъым и хуитыныгъэр яхъумэжыныр тIуми я зэхуэдэ къалэнти, а мурадым ахэр зэгуигъэхьэрт.
1830 гъэм Польшэм щызэщIэна лъэпкъ зэщIэхъееныгъэмрэ адыгэхэм ирагъэкIуэкIа зауэмрэ зэман къудейкIэкъым зэрызэтехуар. Ахэр зы ищIырт колониализмэм и бийуэ зэрыунэтIам, хэкуитIми я пащхьэм зы бий — урыс пащтыхьыр — къызэритым. Абы къыхэкIыу лыхьхэри адыгэхэри зы мурадым зэгуигъэхьэрт, зэхуэдэ лIыгъэ къагъэлъагъуэуи зауэрт. Уеблэмэ Кавказым къахуа лыхь революционерхэм ящыщ куэдым антиколониальнэ лэжьыгъэ ди щIыпIэхэм щрагъэкIуэкIырт, абы кърикIуэуи е декабрист гъэрхэм зыпащIэрт, е бгырысхэм къагухьэпэрт.
1834 гъэм и пэщIэдзэм Астрэхъан и тепщэм Кавказым щыIэ урысыдзэхэм я тет нэхъыщхьэм деж къитхыгъащ: «Астрэхъан щыIэ лыхьхэм Iэщэр къагъэсэбэпу къалэр ягъэукхъуэу адыгэхэм я деж кIуэсэн мурад яIэщ». ГурыIуэгъуэщ урыс унафэщIхэр нэхъри сакъыу лыхьхэм якIэлъыплъыну зэрыхэтар: «ТеплъэкъукI щымыIэу ди нэIэ ятетщ лыхьыдзэм и унафэщI нэхъ лъахъшэхэм», — дыкъыщоджэ Владикавказым и комендант Аранскэм генерал Вельяминовым хуитха рапортым. Шэрджэсхэм ягухьэныр лыхьхэм щагъэтын щхьэкIэ, унафэ ткIий ящIырт урыс дзэзешэхэм. «Япэу къытпэщIэхуэ епцIыжакIуэм хуэфащэр зэшэзэпIэу и пIэм иукIыхьынырщ» — итт апхуэдэ унафэм. Абы щхьэкIэ къэмынэу, генерал-майор Ольшевскэм зэрыжиIэмкIэ, 1834 гъэм урысыдзэр Псыжь мыдрыщIкIэ къэкIуа нэужь, « лыхь куэдыкIей щIэпхъуэжри» бгырысхэм ягухьащ.
Шэрджэсхэм я деж кIуэса лыхьхэм я бжыгъэмрэ цIэ-унэцIэхэмрэ тэмэму белджылы зыщI щыхьэт гъуэтыгъуей пэтми, урысхэмрэ лыхьхэмрэ ящыщу адыгэхэм къагухьар апхуэдизкIэ куэдти, пащтыхьым и блыгущIэтхэм унафэ ткIий ямыщIу хъуртэкъым. 1834 гъэм Вельяминовым и пщэ къыдалъхьащ бгырысхэм «абрэджхэр, нэгъуэщI бзаджащIэхэр, ди сэлэт щIэпхъуэжхэр хамыгъэхьэну», «щIэпхъуэжа псори къыдатыжыну». Апхуэдэу нэхъ къищтэрт Николай Езанэм.
Революцэм и пэкIэ Кавказ зауэм тетхыхьахэм ялъэкI къагъэнакъым, бгырысхэр хамэ диным ит цIыхухэм Iэлу яхущытауэ къыщIрагъэдзын папщIэ. Пэжщ, зауэм и зэранкIэ апхуэдэ щытыкIэр къэбырсеяуэ щытащ, ауэ абыкIэ къуаншэр бгырыс гугъуехьакIуэхэртэкъым, атIэ, зы лъэныкъуэкIэ, пащтыхьым и политикэрт, етIуанэу, адыгэхэм я Iуэху зезыхьэ пщы-уэркъхэм къадэкIуэу, урыс гъэрхэмрэ лыхь къэкIуэсахэмрэ пщылI бэзэрым зэрыщащэрт. Пащтыхьыгъуэм и телъхьэ тхыдэджхэм я мурадыр къыбгурыIуэну гугъукъым, ауэ бгырыс къызэрыгуэкIхэм апхуэдэ залымыгъэ зэрахьауэ щытамэ, абыхэм къагухьэ урысхэмрэ лыхьхэмрэ я бжыгъэм гъэ къэс хэхъуэу екIуэкIынтэкъым. Бгырысхэр ягъэулъиин щхьэкIэ, пцIы куэд къагупсысырт пащтыхьым и Iуэхузехьэхэм. АпхуэдэпцIхэр пасэу къыщIагъэщащ цIыху пэрыт куэдым. Ахэр щыхьэт тохъуэ урысхэм, лыхьхэм, адыгэхэм яку дэлъа зэпыщIэныгъэ гуапэхэм.
Лыхь щIэпхъуэжхэм я бжыгъэр псом хуэмыдэу хэхъуащ 1834 гъэм. КъыкIэлъыкIуэ илъэситIым, урыс дзэзешэхэм зэралъытамкIэ, а бжыгъэр нэхъ мащIэ хъуащ. 1837 гъэм ирихьэлIэу тенджыз Iуфэм Iус адыгэхэм я лъахэр щтапIэ зыщIахэр куэд дыдэ хъурт. Титулярнэ советник Бутеневым 1837 гъэм гъатхэпэ мазэм и 8-м барон Розен деж къитхыгъащ: «шапсыгъхэмрэ адрей бгырысхэмрэ я щIыпIэм лыхьхэр щэ бжыгъэкIэрэ щызоуэ», — жиIэри. Зы илъэс докIри, тенджыз Iуфэм Iут быдапIэхэм я Iэтащхьэ Раевскэм къетх Кавказ корпус щхьэхуэм и унафэщI Головин деж: «Адыгэхэм я деж кIуасэхэм я бжыгъэм кIуэтэху хохъуэ».
Зауэ-тхыдэ архив нэхъыщхьэм къыщыдгъуэтащ Кавказым щыIа лыхьхэм я Iуэху зытетам и щыхьэт зыбжанэ.
Бгырысхэм къагухьа лыхьхэр къарууэ яIэмкIэ ебийрт пащтыхьым икIи телъхьэ яхуэхъурт зи хуитыныгъэм щIэзэу лъэпкъхэм. Къапщтэмэ, Анапэ дэсащ лэжьакIуэ папщIэу къагъэсэбэп лыхьыу зы ротэ. Абы щыщ куэдым зэIэпах тхыгъэ гуэрхэр къагъуэта нэужь, Вельяминовым Розен деж щэхуу итхыгъащ: «Анапэм и комендант полковник граф Цукате къыIэрыхьащ шэрджэсхэм я деж къикIыжа сэлэт Фабиант Юзеф къыкъуаха лыхь усэ, уэрэд щIэгъэстакIуэхэр». Апхуэдэ тхыгъэхэр урысыбзэкIэ зэдзэкIауэ, тхылъымпIэ напэ 76-м ярыту къыкъуахащ унтер-офицер Бреженскэм, напэ 49-рэ хъууэ — сэлэт Поздняк Андрей, 66-рэ хъууэ — Фабиант Юзеф.
Пащтыхьым зэхэзехуэн зэрищIамрэ я хэкум хуаIэ лъагъуныгъэмрэ лыхьхэр хуашэрт бгырыс мэкъумэшыщIэм и мурадхэр дэIыгъыным, кавказ бгырысхэм гуэту хуитыныгъэ зауэр ирагъэкIуэкIыным.
Дамыгъэхэри къулыкъури трахыжу сэлэтхэм хахуэжа лыхьхэр зауэ IэщIагъэм хуэIэзэ офицер лъэрызехьэхэт. ГурыIуэгъуэщ апхуэдэхэр къазэрыгухьэм бгырысхэр игъэгушхуэу зэрыщытар. Зауэм зэрыхэтым нэмыщI, щIэныгъэфIи къабгъэдэкIырт. Къапщтэмэ, лыхьхэм «бгырысхэр гын щIыным, топ къэгъэсэбэпыкIэм хурагъэджащ икIи ар и зы щхьэусыгъуэщ бгырысхэр урысхэм къазэрыпэщIэтыфым». Документхэм дыщрохьэлIэ лыхьхэр епцIыжакIуэу, присягэр ямыгъэпэжу щытауэ. Ауэ абыхэм я лIыгъэмрэ хахуагъэмрэ игъэпуду зы псалъи тхылъымпIэхэм иткъым. Ахэр дапщэщи «сэлэт, офицер зэпэщхэщ». Граббе етх: «Абыхэм (бгырысхэм — Б. А.) я деж лIыгъэкIэ псом хуэмыдэу зыкъыщигъэлъэгъуащ тенджыз ФIыцIэ линейнэ батальоным щыщ унтер-офицер гуэрым. Ар 1831 гъэм Польшэм зыкъыщызыIэта дзэхэм артиллерием и капитану хэтащ. Абы и цIэ дыдэр IупщIкъым, ауэ бгырысхэм я деж адыгэцIэ къыщищтащ».
Щэ бжыгъэ зыбжанэ фIэкIа мыхъуми, лыхьхэр бгырысхэм къагухьэу зэрыщытам мыхьэнэшхуэ иIащ зи хэку зыхъумэжхэм я къарум хэхъуэнымкIэ, урыс пащтыхьым и политикэ бзаджэм пэщIэтынымкIэ. Зауэ IэщIагъэм хуэшэрыуэ офицерхэмрэ лIыгъэр къызэлыж бгырысхэмрэ зэрыубыдмэ, Iуэхур нэхъ убзыхуауэ екIуэкIырт, хуитыныгъэм щIэбэнынри нэхъ щIэхуабжьэрт.
Бгырысхэм ирагъэкIуэкIа зауэм лыхь революционерхэр зэрыхэтар XIX лIэщIыгъуэм и щэщI гъэхэм къэхъуа Iуэхухэм ящыщу гу нэхъ зылъытапхъэщ. Ар пащтыхь правительствэм и военнэ министр Чернышев А. И. къыгурыIуэрт Граббе къыбгъэдэкI хъыбархэм япкъ иткIэ. Граббе «икъукIэ иригузавэу» къитхырт бгырысхэр куэд щIауэ пащтыхьым лIэнкъэнэну къызэребийри, абыхэм къакъуэкI «лIыгъэ Iэрымыубыдри», пащтыхьыдзэхэр хэзыгъащIэ IэмалыщIэхэр къызэрагупсысри зэрыт тхыгъэхэр. лыхьхэмрэ бгырысхэмрэ зыр зым и телъхьэу къызэрыныкъуакъуэр «Iуэху шынагъуэу» къилъытэрт абы.
Бгырысхэм я бэнэныгъэмрэ лыхь революционерхэм я лэжьыгъэмрэ зы зэрыхъуам политикэ мыхьэнэшхуэ иIэт. Абы къигъэлъагъуэрт адыгэхэм я хуитыныгъэм пыщIа зауэр Европэ псом джэрпэджэжу зэрыщыIур, Австриеми, Франджыми, Урысейми я бжьыр зытрадзын щхьэкIэ, ар лыхьхэм къазэры-хуэщхьэпэр. Бгырысхэм пащтыхьыгъуэм и бийуэ, алжирхэм Франджым и монархием и бийуэ ирагъэкIуэкIа бэнэныгъэм, нэмыцэ тхыдэдж Боденштедт зэритхыжамкIэ, «Европэ псор нэ мыупIэрэпIэжкIэ кIэлъыплъырт». Абы етх: «дэ тфIэтелъыджэу дыкIэлъыплъырт а лъэпкъитIым я бгъэгум гъащIэр щызу къызэрыщеуэм, иджыри къэс а лъэпкъхэр кърамыдзэу къекIуэкIарэ пэт, Европэм и къэралыгъуэ лъэщитIым хуэгъэIэсэртэкъым. А лъэпкъитIым дэ хахуагъэкIэ дыдахьэхырт, я зэуэкIэмрэ я лIыгъэмрэ ди гур тIэпахырт».
Кавказыр зэхагуэшэжыну зи мурада къэралыгъуэжьхэм лыхь демократхэр зэ- рахущытыр нэрылъагъу ищIащ а революционерхэр бгырысхэм я лъэныкъуэ зэрыхъуам. Зи хэкумрэ зи хуитыныгъэмрэ зыхъумэж адыгэхэр Европэм и къару пэрытхэм зэрыпащIэн, зы лъэпкъым и хуитыныгъэр адрей лъэпкъхэм я насыпым зэрепхар пхыгъэкIын, зэрыпхъуакIуэхэм щхьэмыгъазэу япэщIэтын — аращ бгырысхэм я щIыналъэр хэщIапIэ зыхуэхъуа лыхьхэр зыхущIэкъуар.
Лъэпкъ мащIэхэр Iэпхлъэпх ищIын мурад зиIа пащтыхьым пэщIэтурэ къежьащ адыгэхэмрэ лыхьхэмрэ зэхуаIэ зэныбжьэгъугъэ-зэкъуэшыгъэр.
Быж Алий,
тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор. 1994 гъэ
Кавказым партизан зауэ щокIуэкI. Сурэтыр Спенсер Эдмунд ищIащ. 1854 гъэ
Адыгэхэм къытхужаIахэр
Унафэ хуащIри, Менглы-Джэрий нэгъабэ шэрджэс Къэбэрдейм трагъэуащ, ауэ къыщыхагъащIэм, къикIуэтыжын хуей хъуащ. ИтIанэ зауэм зыхуигъэхьэзыращ хъаным (Къаплъэн-Джэрий), сулътIаным хуит зыкъригъэщIащ. Кърымыдзэр ТэманкIэ блэкIри, IуащхьэмахуэкIэ иунэтIащ, Къэбэрдейм ихьащ. Абыхэм (къэбэрдейхэм) я пашэ Киргок (Кургъуокъуэ) и дзэр бгым иришэри, бгыщхьэм къитIысхьащ. Къуэ зэвым даубыдати, къащIэлъыр щIэх къагурыIуащ (хъаным и дзэм) — укIыпIэ ихуауэ арат ахэр, я псэр IукIауэ жэщ къатехъуащ…
Сеид Мухьэмэд Ризэ,
тырку тхыдэдж. ХVIII лIэщIыгъуэ
Тхыдэм и лъэужь
Кавказым щедгъэкIуэкI лъыгъажэ зауэр сигу зэрытемыхуэр дагъуэ къысхуащIауэ, мы щIыналъэр сыбгынэн хуей хъуащ.
Абы (Кавказ зауэм) сигу къегъэкIыж Америкэр къыщазэум щыгъуэ испанхэм зэрахьа леймрэ залымыгъэмрэ, ауэ мыбы щыслъэгъуакъым Писарэ е Кортес сымэ зэрахьа лIыхъужьыгъэм ебгъапщэ хъун щапхъэ гуэри. Лъы защIэ лъэужьщ а зэрыпхъуакIэ къанлыхэм испан тхыдэм къыханар. Кавказ зауэр урыс тхыдэм апхуэдэ лъэужь щымыхъуну Тхьэм жиIэ.
Тенджыз Iуфэм щызэуа урысыдзэм и Iэтащхьэ генерал-лейтенант РАЕВСКИЙ Н. Н.
министр Чернышев деж 1841 гъэм мазаем и 21-м итха рапортым щыщ.
Кавказ зауэм и лIыхъужьхэр
Мыхьэмэт Iэшэ
ХьэтIохъущокъуэ Мыхьэмэт Iэшэ жьы хъури тIысыжауэ, шы фIадыгъуащ. Шыр щахуар жэщырати, нэху игъэщри, шыдыгъум ялъежьащ Мыхьэмэт Iэшэ. Зы жылэ нэсауэ, пыр-хъуэм тет пщащэ IущIащ.
— Пщащэ жьырытэдж, шы бламыхуауэ пIэрэ мыбыкIэ, умылъэгъуауэ пIэрэ? — еупщIащ Мыхьэмэт Iэшэ пщащэм.
— Слъэгъуащ, — къыжриIащ пщащэм, — лIибл мэхъу уи шыр зыхуар.
— Упсэу, пщащэ, — жиIащ Мыхьэмэт Iэшэ. — Къэзгъэзэжмэ, фи хьэщIэщ сынихьэнущ.
Ар жери, Мыхьэмэт Iэшэ блэкIащ, шыдыгъухэм ялъэщIыхьэри, и шыр къатрихыжащ, лIиблым яшхэри къыщIигъури къигъэзэжащ. ЗэрыжиIауэ, пщащэ жьырытэджым и хьэщIэщым щепсыхащ Мыхьэмэт Iэшэ. ХьэщIэщым щIалитI исти, я псэлъэкIэкIи я IукIэщIыкIэкIи игу ирихьакъым Мыхьэмэт Iэшэ икIи зимыIэжьэу къэшэсри къежьэжащ. Къыщежьэжым, пщащэм жриIащ:
— Уи хьэщIэщ ис щIалэхэм лIыжьыр щIэнэкIалъэ ирамыщI. Езыхэр зэрыхъунур хэт ищIэрэ? Ар схуажеIэж.
Мыхьэмэт Iэшэ и псалъэр щIалитIым ягу техуакъым. Псалъэ къахуэзыгъэнар яцIыхуртэкъыми, лъежьащ: «Тхуэмыфащэ къытхужиIащ, хуэддэнкъым!» — жари. ЩылъэщIыхьэм, щIопщкIэ къахэуэурэ, щIалитIыр зэрыса хьэщIэщым кърихулIэжащ Мыхьэмэт Iэшэ.
— Уэ пхуэдэ пщащэм и хьэщIэщ къихьэну яхуэфащэкъым мы щIалэ мыгъасэхэм, — жриIащ пщащэм Мыхьэмэт Iэшэ.
— Тхьэмадэ, зыкъэдгъэцIыху: ухэт уэ? — къелъэIуащ щIалитIыр.
— Сэ сыхэтми вжесIэнкъым, мыбыкIэ сыкъэфцIыхункIэ хъунщ, — жери Мыхьэмэт Iэшэ и Iэр къаригъэлъэгъуащ.
P.S. ХьэтIохъущокъуэ Мыхьэмэт Iэшэ Кавказ зауэм хэта лIыхъужьщ, Псыжь щызэзауэурэ уIэгъэ хъури, и Iэ лъэныкъуэр къыдэбзыжыртэкъыми, «Iэшэ» дзыр щIытеIукIар аращ. Зауэм 1847 гъэм хэкIуэдащ, жьы хъуху псэуар пэжкъым — хъыбарыр абыкIэ щоуэ.
Алий-пашэ къелъытэ
Алий-пащэ хъыбар къызэрызигъэщIамкIэ, кавказ бгырысхэм Тыркум Iэпхъуэн мурад ящIмэ, тырку правительствэр къапэрыуэнукъым. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, жиIащ Алий-пащэ, тыркухэр абыкIэ арэзы хъун папщIэ, мы IуэхугъуитIыр зэIубз щIын хуейщ.
Япэрауэ. Мухьэжыр хэм гурагъэIуэн хуейщ ахэр Истамбылрэ Трапезундрэ я закъуэ къыщызэтеувыIэ зэрымыхъунур. Тырку правительствэм къахуигъэлъагъуэ щIыпIэхэмкIэ арэзы хъун хуейщ мухьэжырхэр, ахэр зы щIыпIэ деж щызэтримыхьэн щхьэкIэ.
ЕтIуанэрауэ. Мы Iуэхум ирагъэпIэщIэкI хъунукъым Портэр, пIалъэ къыхэгъэкIауэ, псалъэм папщIэ, етIанэгъэ накъыгъэ пщIондэ, тыркухэм Iэмал етын хуейщ мухьэжырхэм псэупIэ нэхъ яхуэхъун щIыпIэхэр яубзыхуну; арыншамэ, апхуэдиз цIыху щыIэпхъуэкIэ узыхуэмей гугъуехь ухэхуэнкIэ мэхъу, жиIащ Алий-пащэ.
Лей си гугъэкъым, мыри щIызгъужмэ. Алий-пащэ къызэупщIащ мухьэжырхэм я бжыгъэр зыхуэдизынумкIэ. Жэуап тэмэм естакъым пащэм, ести хъунутэкъым, ауэ занщIэу сымыгъэщтэн щхьэкIэ, жесIащ мухьэжырхэр мин 50 хуэдиз зэрыхъунур; а бжыгъэри зригъэщIэгъуэкIащ абы, фIэкуэдыIуэ хъури.
Истамбыл дэс урыс лIыкIуэ Новиков Д. С., Кавказ армэм и штаб нэхъыщхьэм и Iэтащхьэм деж 1863 гъэм
дыгъэгъазэм и 5-м къитха письмом щыщ.
Романым щыщ пычыгъуэ
«Сэлэтым и щIыхь»
Хьэжы Бэрзэджрэ генерал Раевскэмрэ. Сурэтыр Шэрхъ Хьэмидбий (Зеикъуэ къу.) ищIащ.
Хьэжы Бэрзэдж, шу гъусэхэр щIыгъуу, шэджагъуэ нэужьым нэсащ генерал Раевскэм деж. Шым епсыхри, пщым сэлам итащ, ауэ етIысэхакъым: зигъэгувэн мурад зэримыIэр абыкIэ гуригъэIуащ генералым. Бгырысхэм я дзэпщ цIэрыIуэр къыщыбгъэдыхьэм, генералым зыкъиIэтащ. КIэщIт генералым и псалъэр — дзэпщыр къыщIригъэблэгъар. Тэрмэшыр зыбгъэдишэри, Раевскэм жиIащ:
— ГурыгъаIуэ Хьэжы Бэрзэдж: уи цIыхухэри уи лъахэри Урысейм къритащ тырку пащтыхьым. Уэ ар фIыуэ уощIэ, атIэ сыт Iэщэр щIумыгъэтIылъыр?
Дзэпщым и жэуапыр тэрмэшым зэридзэкIащ:
— Хьэжым жиIэращ: урыс пащтыхьыр къулей дыдэу жывоIэ, генерал. Ар пэжмэ, фи пащтыхьыр щхьэ къытлъихьа? Уи дзэм ди жылагъуэхэр щIызэхифыщIэр сыт? Хьэжым жеIэ: нэпсей хъунщ фи пащтыхьыр, дэрыншэу щымыпсэуфкIэ…
Раевскэм и нэщхъыр зэхилъхьащ, Хьэжы Бэрзэдж къемыплъу, тэрмэшым жриIащ:
— ЖеIэ абы: ди пащтыхьми тырку пащтыхьми ящIэ бгырысхэм я сэбэп зыхэлъри зыхэмылъри. Делэм дэIуэн имыдэмэ, къарукIэ хагъэзыхь. Бгырысхэр ди пащтыхьым къезауэмэ, сулътIанми и унафэр якъутэу аращ. Фи унафэр ищIакIэщ сулътIаным: фэ абы урыс пащтыхьым фыкъритащ.
А псалъэр зыуи къыщыхъуакъым Хьэжы Бэрзэдж, генералым еплъа фIэкI.
— Тырку сулътIаным дэ урыс пащтыхьым дритынкIэ Iэмал иIэкъым: абы и IэмыщIэ дилъакъым игъащIэм, и унафи къытхэлъкъым, — жиIащ Хьэжы Бэрзэдж. — Узыхуимытыр дауэ птын? Уэ ухахуэщ, инэрал, узэрыхахуэм щхьэкIэ узот мо жыгыщхьэм ис бзу цIыкIур — плъэкIмэ, къэубыд!
Раевскэр жыгым дэплъеящ. Абы и щхьэр къыщиIэтым, жыгыщхьэм иса бзу цIыкIур, и дамэр ишэщIри, лъэтэжащ…
— Уэ уцIыху губзыгъэщ, Хьэжы Бэрзэдж, ауэ ущыгъупщэхщ, — жиIащ абы макъыхъукIэ. — Уи къуиплI зауэм хэкIуэдащ — ар зыщумыгъэгъупщэ. Егупсыс — зы къуэщ къыпхуэнэжар. Шэчи къытумыхьэ: тыгъэ къысхуэпщIа бзур къэзубыдын и пэ, уи къуэ закъуэр пфIэкIуэдынщ…
ГОЛУБОВ Сергей,
урыс тхакIуэ.
Мы пычыгъуэр къызыхэтхар урыс тхакIуэ цIэрыIуэ Голубов Сергей и «Сэлэтым и щIыхь» романырщ. Пычыгъуэ мащIэмкIи гурыIуэгъуэ зэрыхъущи, романыр зытеухуар адыгэ куэдым я щхьэр зыхалъхьа Кавказ зауэрщ. А зауэм и тхыдэ псор игъэбэтэн мурад иIакъым тхакIуэм — ар зы тхыгъэкIэ зэрыпхузэфIэмыкIынур гурыIуэгъуэщ. ТхакIуэм и мурадар нэгъуэщIщ: я щхьэхуитыныгъэм щIэзэууэ, бэнэныгъэ гуащIэм илъэсищэкIэ хэта бгырысхэр зыхадза мафIэмрэ залымыгъэмрэ я пэжыпIэр, зымащIэкIэ нэхъ мыхъуми, хэIущIыIу щIынырщ. Ар тхакIуэм къызэрехъулIам шэч хэлъкъым. Дигу къэдгъэкIыжынщ Голубовым и романыр дунейм къыщытехьа зэманыр — 1940 гъэрщ ар япэ къыщыдэкIар, кавказ зауэм и пэжыпIэр зыгъэIум и щхьэр щыхрагъэлъхьари мащIэтэкъым. ЯбзыщIын хуейуэ унафэ зытращIыхьа темэм зэрызрипщытар хуагъэгъуакъым тхакIуэм: «лъэныкъуэ ирагъэзри», и цIэ къудей ираIуэжакъым щIэх.
Голубов Сергей (1894 -1962 гъгъ.) и тхыгъэхэм я нэхъыбэм лъабжьэ яхуэхъуар тхыдэрщ. «Сэлэтым и щIыхь» романым нэмыщI, абы и къалэмыпэм къыщIэкIащ «МафIэ хъуаскIэр мафIэ бзий мэхъу», «Багратион», «БыдапIэхэм зыщамытым деж», «Бзухэм абгъуэхэр ябгынэ» романхэр, нэгъуэщIхэри.
ШЫФЭКЪУЖ Санэ.
Шэрджэс меджлисым и псалъэ
Зыри къыддэIэпыкъуркъым
Урысейм зауэ къызэрыдищIылIэ лъандэрэ зы къэрали къыддэIэпыкъуакъым кавказ лъэпкъхэм. Тырку сулътIаным деж куэдрэ дгъэкIуащ лIыкIуэ, къыткъуэувэнкIэ, къыддэIэпыкъункIэ дыщыгугъыу, ауэ абы къытхуищIа щыIэкъым. Персиеми дгъэкIуащ лIыкIуэ, иужьрейуэ Мэхъмэт Алий зыхуэдгъэза фIэкIа, дызэхащIыкIакъым.
Шэрджэсым и лIыкIуэхэм я пщэ дэтлъхьауэ щытащ Урысейм къыдищIылIа зауэр къызэрыттехьэлъэм и хъыбар къэрал лIыщхьэхэм я деж нагъэсын хуейуэ; дэ ди хабзэхэри ди динри нэгъуэщIщ, арыншамэ Урысейр апхуэдизрэ щхьэ къыдэзэуэн хуейт? Псоми ящIэн хуейщ урыс инэралхэр зэрытхьэгъэпцIыр, я сэлэтхэр зэрыгущIэгъуншэр. Шэрджэсхэр дызэтраукIэмэ, хэт и фейдэ хэлъ абы? Псори къыддэщIын хуейщ адыгэхэм!
Урыс сэлэт мин Iэджэ къыдаутIыпщащ дэ, Iэпхлъэпх дызэращIынщ зи ужь итыр, дыкъаухъуреихьауэ. Дэ даухмэ, фэ къыващIылIэнущ зауэ. Ди щхьэм и закъуэкъым дэ дызыхуэзауэр. Дэ дызыIэщIалъхьэмэ, Тыркуми нэсынурэ абыи къыщызэтеувыIэнукъым — аращ иджыпсту фыкъыддэIэпыкъун щIыхуейр.
Ар нывжедгъэIэн щхьэкIэщ ди лIыкIуэхэр ныщIыфхуэдгъэкIуар, ауэ ди лIыкIуэхэм я псалъэр зыми зэхищIыкIакъым, зыми къилъэгъуакъым ди хьэтыр. ДызэхащIыкIрэ ди бэнэныгъэм къыхыхьатэмэ, сыт хуэдиз зауэлI хахуэм я пашэ хъунут сулътIаныр, сыт хуэдизым я гур къихьэхунут абы!
Урысейм и закъуэкъым дунейм тетыр, къэрал Iэджэ тетщ дунейм. Урысейм нэхърэ нэхъ къэрал ини нэхъ лъэщи зэрыщыIэм дыщыгъуазэщ адыгэхэр. Дыщыгъуазэщ Инджылызри Франджыри гузэвэгъуэ хадзэ лъэпкъхэм къазэрыщхьэщыжым. ИтIани къытлъэIэсыркъым абыхэм я гущIэгъуи я дэIэпыкъуныгъи. Шэрджэсхэр дыкъуаншэмэ, къыддремыIэпыкъу инджылызхэри франджыхэри. Ди хэкур Урысейм щыщ хъуауэ къыщыгъэлъэгъуащ европей картэхэм — абыи дыщыгъуазэщ дэ. Дыщыгъуазэщ ди щIыбагъкIэ хьэгъэщагъэхэр зэрыщызэрахьэм: дэ къыдамыгъэщIэххэу, Урысеймрэ Тыркумрэ ди унафэр ящI, зэгуроIуэри, зым IэщIэмылъыр адрейм ирет, дэ къыдэупщIыни я щхьэ тралъхьэркъым. Урысхэм Европэм щыжаIэ дэ абыхэм драгъэр хуэдэу, дыхьэкIэкхъуэкIэ защIэу, гущIэгъуи тхуэмыфащэу, унафэ е хабзэ гуэрми дыпхуемыувэлIэну. Лъэпкъышхуэ дыдэщ инджылызхэр, дызэхащIыкIынкIэ дащогугъ, ауэ дэ дыхьэкIэкхъуэкIэмэ, зыми емыдаIуэ дыхъунщIакIуэмэ, ди хьэтыр къремылъагъу, нэкIи къыдремыплъ.
СулътIаным псалъэ еттауэ щытащ дэ, ауэ ар ди лъэныкъуэ хъунукъым, Урысейм ди щIыбагъкIэ гурыIуащи. СулътIаным ещIэ Урысейр къызэрыдэзауэр, итIани абы йопсалъэ, щэхуу гуроIуэ: уи IэмыщIэ имы-лъым и унафэр дауэ зэрыпщIынур? Дэ дыгъэркъым, дыпщэ, дыпт хъуну. Пэжщ, дызэкIэщIэчащ, дыщызэгурымыIуэр нэхъыбэщ, зы унафэм деувалIэркъым — аращ ди мыгъуагъэ псори къызыхэкIыр. Ауэ дэ дыщхьэхуитщ, ди щхьэхуитыныгъэращ дызыщIэзэур, ар хамэм и IэмыщIэ итлъхьэн муради диIэкъым.
Шэрджэс меджлисым къэрал лIыщхьэхэм зэрызыхуагъэза Псалъэм щыщщ.
1861 гъэ
