Уафэбгыкъу и нэлат
МэшбащIэ Исхьэкъ
Тхыдэ роман
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №№37 — 39, 41 — 48, 50 — 51-хэм итщ).
Зэрыныкъуэдыкъуэр гужьгъэжь хэлъу зыдищIэжырти, Жэфар фыгъуэ бампIэм къызэщитхъыурэ зи Iэпкълъэпкъ пщыкIутI зэхуэдэхэм нэхъри дыджу еижырт. Нэхъ бжьыфIэу, нэхъ дахэу, нэхъ екIуу, нэхъыбэу дунейм тетхэм я мызакъуэу, а бжьыфIэхэр къызыхэкIа лъэпкъхэри зэрызэрыIыгъыу щIы фIыцIэм щIигъэлъэдэнут. Бэхъуным и нэкIэ псори Iейт, псори мысэт. Мысэт ахэр езым фэбжь зэриIэмкIэ, хэбгъэзыхьмэ: мысэт ахэр къызыхэкIа лъэпкъхэри езыр къызыхэкIам елъытауэ, фIыуэ зэрынэхъыбэмкIэ. Бэхъуныр дапщэщи бампIэм ихьырт: «Си щхьэмрэ си псэмрэ ещхь дыдэт си лъэпкъым къылъысар — бжыгъэкIэ мащIащэ дыдэрэ здэтIысам деж щIыналъэ щамыIэххэу!»
Дунейпсо Адыгэ Хасэм и VIII Конгрессым щызопсалъэ МэшбащIэ Исхьэкърэ Германием и лIыкIуэ Уджыхъу Ихьсанрэ. 2009 гъэ
Жэфар зыхь бампIэ узыжьым щыгъуазэт и лъэпкъэгъу тэтэрхэу, аддэ Кърымым щыпсэу и пэшэгъухэр. Бэхъуныр фIыуэ къагъэкъуалъэрэ къаутIыпщыжмэ, мо кIуэцI гуанэ мыгъуэжьым зэхипщэфыну ер щIы сыт щыгъуи хуэныкъуэ и кърым кIэмэшамэхэм я насып джэшт. Жэфарти, иджы Къэбэрдеймрэ Кърымымрэ я зэуапIэ ихьэгъуэм ирихьэлIэу езым и вагъуэри къыдыщIэкIыну щыгугъырт. Щыгугъ къудей мыхъуу, хуэпабгъэрт а фейдэщIэх лъыжэгъуэм. И гур игут Бэхъуным. ХъуэпсапIэ зэмыфэгъухэр зэригъэкIэсырт иджы къущхьэлIым: Iэта-Ильяс зыщыщ нэгъуейхэр кърым тэтэрхэм къакъуэувэмэ, Iэджи зэдагъэхъэнщ! Зыми хуэмыдэжу Жэфар и гурыфIыгъуэр сонэхэм (куржы лIакъуэм) я цIэ щызэхихырт. Къущхьэ Жэфар езыми сонэлъ щIэтт: и анэшхуэр а куржы лъэпкъым къалъхуат.
Бэхъуным ещхь дыдэу бампIэжь гуэрэфыщхьэт Чынгыз-хъаным и кIэпсфэпс зыхэткIуа нэгъуейхэм я лIэужь Iэта-Ильяси. ЩIы хуэныкъуэ нэгъуейхэм дапщэщи къыдрагъэжеи-ну хэтт я Чынгыз-хъан зэгуэр мы щIыпIэхэр зауэкIэ къихьэхуауэ зэрыщы-тар. Абы къыхэкIыуи, мы щIыр гъадэщIыдэм зей адыгэхэм я Iыхьэгъуу зыкъалъытэжырт.
ПщыхьэщхьэкIэрэ а гъуэгурыкIуэ зэщымыщхъуиплIым мафIэ зэщIалъхьэу пэрытIысхьэжа нэужь, къэкIуэну зэманымрэ абы къахуздихьыну зэхъуэкIыныгъэхэмрэ тепсэлъыхьырейт. Жэфар илъагъу хуэдэт кърым тэтэрхэр къатеуэу къэбэрдейхэр зэтраукIа нэужь, бгы жьэгъухэм щIэс и къущхьэ унэкъуэщхэм адыгэщIыр хуиту зэрызэхуагуэшыжынур, езыми, тафэм тету, уней лъапсэ абрагъуэ къызэрылъысынур. Iэта-Ильясти, зэрынэгъуей лъэпкъыу Шэрджэс Ипщэм хуиту иригъэтIысхьэрт! Абыхэм я хъуэпсапIэхэр гурыIуэгъуэт, ауэ мыдреитIыр — Мырзэбэчрэ Нэкъаррэ къезыхуэкIыр сыту пIэрэт? Я лъэпкъэгъу адыгэхэр а зэш-зэрыукIыжым халъафэмэ, сыт хуэдэ фейдэкIэ-тIэ ахэр зэрыгугъэр? Абрэджри Мамсырри, дауи, щыгъуазэщ адыгэ лIакъуэхэр гугъу ехьу къызэрыгъуэгурыкIуэм… Сыту пIэрэ-тIэ, ари яфIэмащIэ хъужарэ, ерыщу, лIитIым я лъэпкъэгъухэр иджыри щIагъэщхьэрыуэр?! ИтIанэ, щызэдэуэршэркIи зэгурыIуэртэкъым мы гъуэгурыкIуэ къызэрымыгуэкIхэр: зым жиIэр адрейм фIэауант, зым и гугъэр адрейм и гъуэгутэкъым.
ДэкIыпIэ задэм щынэсым Iэта-Ильяс шхуэмылакIэр ишэщIащ. Абы и ужь кIэщIу ит Абрэджым ар и псэм темы-хуэжу:
— Шым жьыIурыхьэгъуэ егъэгъуэт, насыпыншэ, зыми пичыркъым уи кIэр.
Нэгъуейм шыр къыжьэдикъуапэурэ:
— Адрейхэр дэнэкIэ кIуа?
— Хэт а уи «адрейхэр»?
— Жэфаррэ Нэкъаррэ.
— ЗэрыдбгъэщIынур сыт?
— Къуршылъэ гъуэгум цIыху лей щыIэкъым.
— Жэфар и Iей схужыIэнкъым, ауэ Нэкъар ди щхьэ мыузым етшэкIыжа бозщ, — мэдыхьэшхыпцI Мырзэбэч, арыххэуи жимыIэпхъэ зэрыIэщIэкIам гу лъетэжри, дыхьэшхнэпцIыр (иджы мынэпцIыжу) кърегъэдыхьэшхыкIыпэ: — Мамсырым щепсых и хэщIапIэщ. Аращ жысIэну сызыхэтыр. Зыгуэр хъунщ ахэри… Уэ, мыдэ къызжыIэт: сыт, уи лъэдакъэпэ уи пхэщIыщхьэу, къущхьэ нысашэм укъыщIыхэлъеикIыжар?
— Быжым фэкIэ сыкъецIыху. — Пщыгъупщауэ ара уи къуэр абы и деж зэрыщыхьэщIар?
— УкъицIыхужынутэкъым, уи пащIэ-жьакIэр цIууэ зэщIэбупсатэмэ.
— Укъызэщыну ухэту аращ, Абрэдж!
— ЛIы зэщхэм уахуэмыдатэмэ, уи шыкIэ мафIэ егъэуауэ къущхьэ нысашэм укъыхэцIэфтыжынтэкъым.
— Уэр-щэ?! — Iэта-Ильяс и щIопщыр апхуэдизкIэ щIихулыкIати, шы бэлэрыгъар кIэбдзкIэ щIэтхъуэри, фIалъэхэр иIэтыжат.
— Сэ си щхьэ Iуэху зэпхар си къуэрщ. Аращ сыщIэпIэщIари. Догуэт. Зэхэпхрэ шылъэ макъыр? Мывэ джеймкIэ неуэ. — ЛIитIым мывэм зыкъуадзэрэ пэт, Жэфаррэ Нэкъаррэ къакIуэу ялъагъу. Абрэджым фIэмыIуэху щIыкIэу, Iэта- Ильяс жреIэ:
— Зи цIэ ираIуэ сыт хужаIэрэт? Уахуэзэшати, мес.
— Уэ нэхъ уахуэныкъуэщ абыхэм сэр нэхърэ, — дзэлашхэу Абрэджым къыпедзыж нэгъуейм.
ШууитIыр къазэрыбгъэдыхьэу, Мырзэбэч макъ зэфIэзэрыхьакIэ:
— Фи лъэужьхэр хэвужьэпхъэжа?
— ЛIо, жыхапхъэ хъуа уфIэщIрэ ди шыкIэхэр? — къыжьэхолъэ абы Нэкъар.
— Мамсыр!..
— Сыт, Абрэдж?
— Къамэ зэхуэгъэдалъэ фымыхъут, кхъыIэ, къэбартхэм я хьэщIэхэр, — Бэхъун Жэфар зэщыхьаитIым я унафэр езым IэщIэлъ нэхъей, яку зыдедзэри, къущхьэ-тэтэрыбзэкIэ «къэбарт» яфIищурэ: — Мы къущхьэ тIысыпIэхэм щыкI жыгхэмрэ мывэхэмрэ тхьэкIумэ жан ятетщ. Мырзэбэч, уэ езым дыбгъэIущыртэкъэ дысакъыну? Неуэ, Нэкъар. Мо бгы жьэгъум дынэсмэ, си къуэш унагъуэхэр щопсэу.
— Сэ абы Iуэху щызиIэкъым, — жиIэу Мамсырыр иш йолъэдэкъауэ.
— Къэгъазэ, — Мырзэбэч шу IукIыжам кIэлъоджэ. Зэрынэхъыжьым нэхъри къыкъуогушхукIыжри, гие зыщIэлъ макъ щабэкIэ: — Нэкъар, къэбгъэзэну бжесIатэкъэ!
Мамсырым шыр къыжьэдекъуэри, и гупэр къимыгъазэу зэтоувыIэ. Мэгупсысэ. МыпIащIэурэ зыкъегъазэри, хуэмурэ гупым къахуокIуэ. Мырзэбэч ирехулIапэри, губжьыр ирикъухыурэ хуедз:
— Абрэдж, зэи зумыхьа цIыхугъэркъым сыкъэзыгъэувыIар, зэкIэ зыщхьэрумыхыжыпауэ зепхьэ уи адыгэ пыIэрщ.
— ЦIыхугъэрэ адыгагъэрэ щызэрагъэкIэс щытыкIэкъым уэрэ сэрэ иджыпсту дызэрытыр, — и напIэр мыджылу къыпопсэлъэж модрейри…
Шухэр аргуэру гъуэгу зэдытохьэж.
КъикъуэлъыкIырт абрэдж щхьэхуитым и гур: «Уэ, Абрэдж Мырзэбэч, адыгэм укъилъхуами, уадыгэлIкъым. Армыратэмэ, уи уэркъыгъэр пуд пщIыуэ, кърым тэтэрхэр къыубзеихьынтэкъым. Уимыгугъэт, уипкъ къикIа уи бын закъуэм епха лейм дыщымыгъуазэу! Иджы, хьэ гъэсам ещхьу, абы и лъэужьыр зэщIопамэри удэтщ. Абы узэрыхуэдэнт: и анэш Iыхьлыхэм я деж дэщIэгъу къыщигъуэтыжащ. Быж ЛIыгъур щымыгъуазэу пIэрэ уи IуэхущIафэ фIейхэм? Зэ мыдэ… Абы и кIэнри къикIынщ зэгуэр».
Апхуэдэурэ, Мырзэбэч здигъэкъуаншэм, Нэкъар езыми зиухеижыртэкъым. ЗыкIуэцIыуIухьыжырт иджы Мамсырыр: «Сэ-щэ? Хэт сыхъуну сэ? Шу закъуэу, абрэдж щхьэхуиту зызолъытэж. Захуагъэм срителъхьэщи, пэжымрэ мысэмрэ, фIымрэ емрэ зэхэзгъэкIын си гугъэжу, дапщэщи соныкъуакъуэ. ЦIыхухэм яку илъ хьэргъэшыргъэр къызыхэкIымрэ зыхуэкIуэжымрэ къэптIэщIыну, къызэрыщIэкIымкIэ, тыншкъым. Е-ей, тыншкъым! Ефэндым и жыIауэ, мы дуней нэпцIым пэжри пцIыри щызэхэпцIыхьыжащ. Зыр — щхьэзакъуэу щхьэхуитщ. Адрейр — фызымрэ бынымрэ якIэрыщIащи, и унагъуэр игъэпсэуну йолIалIэ. Ещанэхэм, мо Жэфар ещхьу, зыри къахуэмыныкъуэрэ щхьэегъэзыпIэншэу бампIэ фыгъуэм зрагъэшх. Пщыхэмрэ уэркъхэмрэ, лъэрыгъым къимыкIхэу, шхуэмыла-кIэр теутIыпщхьауэ дэтщ, хэт нэхъ лIыхъуми зэхагъэкIын я гугъэжу. ЛъхукъуэлIхэмрэ унэIутхэмрэ я гугъу умыщIыххэ! Языхэзыр шы хуэдэш и уанэгум итIысхьэну хуиткъыми, алащэжь мэшэс. Абыхэм псоми елъытауэ, сэ бгъэм сридамэщ, жэщым сримазэщ. Абыхэм псоми елъытауэ — сэ сыжьыкIэрахъуэщ… Сы-уафэгъуагъуэ уэшхщ. Пэжщ, сызыпэмыплъа лъэпощхьэпохэри къыщысщIыхьэж къохъу. Сыту пэжу сщIат ар — губжьыр зытезмыгъакIуэу зыкъыщызгъэзэжам. Мы шууищым губгъэн яхуэпщIри, уи шывей зэIыпщIэжри зыщ. Бэхъуным сыщыхуэзам щхьэтеч имыщIыщэу къызгуригъэIуат и Iуэху зыIутыр, ауэ мыдрей тIум, дзэхупс яIурылъ нэхъей, иджыпсту цIутI жаIэркъым. Сыту пIэрэ мыбыхэм зэрахуэр? Езыхэр-щэ? Апхуэдэхэр зэзыпхынкIэ хъунур дэтхэнэ щэху? Ари зэгуэр сэтей къэхъунщ. ЩыIэкъым нахуэ мыхъуж щэху. Къэзанокъуэм и жыIауэ, уэндэгъугъэ гъэпщкIугъуейщ. ДыщIэп-лъэнщ мыхэм я гущIагъи…»
Жэфар бгъурыту Iэта-Ильяс здэкIуэм, щэхуу:
— Яхузэрымыгъэгуэшыр сыту пIэрэ мы тIум?
— Къэбартхэщ, — апхуэдэ дыдэу щэхуу жэуап къетыж къущхьэм, — хэт и пыIэ купсэ нэхъ лъагэми зэхамыгъэкIыфу арщ.
Абрэджми езым и гупсысэ иIэжт: «Сытым папщIэ къезджэжат лIыIущу зызылъытэж мы хьэхэбасэр? Щхьэр тхьэкIумэ ещанэ хуэныкъуэт? ПщIэнукъым ари… Щыхуэныкъуэни мымащIэу къохъу, нэгъуейм и жыIэкIэу. НэгъуэщIуи щыIэщ а жыIэгъуэр: зы акъылыр фIыщи, тIур нэхъыфIыжщ. Дауи ирехъуи, дэ тIур дыадыгэщ, мобыхэм ящIэтыр дэнэкIи хьыи — тыркулъщ. Ерейм хуэкIуэмэ, ахэр зэрыубыдыжынущ. Дэ-щэ? Дяпэ зыгуэр ищамэ, лъакъуэпэщIэдз худощI. ПсыикIыпIэ дызэдыIухьэ хъужыкъуэмэ, дызэхущIоплъ, дэтхэнэм и цей къуащIэр нэхъапэ псым хищIэнуми…»
Бзухэм я уэрэдымрэ шыхэм я лъэмакъымрэ фIэкIа нэгъуэщI Iэуэлъауэ здэщыземыкIуэ къурш мэзым IупщIу къыхожьыуэ азэным и джэ макъ псыгъуэр. Пшапэр зэхэуэрт. Шухэм я закъуэтэкъым ар зыхэзыщIэр. Шыхэми пIейтейуэ я тхьэкIумэхэр зэблагъэплъырт.
Шухэр щыму здэкIуэм, Жэфар:
— Ичындыр къимыхьэ щIыкIэ, жумэм дынэсамэ, аратэкъэ!
— Сыт дэ мэжджытым Iуэхуу щыдиIэр? — педзыж абы Нэкъар, тырку псалъэ «жумэр» адыгэ муслъымэн къэпсэлъыкIэ «мэжджытым»-кIэ тригъащхьэу.
Шу гъусэхэм я тхьэкIумэм ар фIэкIынт?! Iэта-Ильяс хэIэтыкIауэ зегъэпсчэуIу. Мырзэбэч арэзыуэ подыхьэшхыкI. Азэнри мыувыIэжу маджэ. Жэфар къэуIэбжьауэ жаней абрэдж нэщхъыцэм хуоплъэкIри:
— Сыт а жыпIэр Нэкъар?!.. Хьэуэ… Уэри жыпIакъым, дэри зэхэтхакъым. Алыхьым къыпхуигъэгъу, а гупсысэ гуэныхьлыр?
— Пэжщ, пэж дыдэщ, — Мырзэбэч пIащIэу Жэфар и псалъэхэм щыхьэт тохъуэ.
Iэта-Ильяси муслъымэнитIым жаIар ядиIыгъыу:
— Алыхьу лъэщрэ лъагэм дримыIуминщ дэ.
— ЩIэхыщэ фщыгъупщэжат фи тхьэ зэмыфэгъу гупыр… — къызыфIимыгъэIуэхущэу япедзыж Нэкъари, дыгъэ етIысэхым кIэлъыплъурэ: — Феплъыт мо къару щэджащэм! Аращ адыгэм и Тхьэр. Нобэ ари къызэрытщхьэщытам папщIэ фIыщIэ хуэтщIынщи, пщэдджыжьи гуфIэу къытхущIэкIыну делъэIунщ.
Мамсырыр, дыгъэмкIэ зигъазэри, зэтеувыIащ… И тхьэлъэIур иухыу зыкъыщигъэзэжым, дауи, гу лъитат и шу гъусэхэр къызэрыхуэмыарэзым. Нэкъар абыхэм я лъэужьым йоплъэри: «Сыту егъэлеяуэ псэ Iэслъэсхэ!» — игукIэ жиIэурэ и шыщхьэм Iэгур делъэ:
— Гу лъыптэркъэ, Тхъуэжьей, абыхэм я псэр зэрыIузэв чэнжым?.. Хъунщ. Уэ апхуэдэу къыщыплъытэкIэ, сынодэIуэнщ, ауэ езыхэми яремыгугъэ уэрэ сэрэ дыхьэхэбасэ сэбэпыншэхэу. Неуэ. ФIы зыпылъ Iуэху гуэр дыгъэлэжь!
МывэгъунэкIэ къэщIыхьа пщIантIэ зэпэзэв цIыкIум лIыжь зытIущ щызэхэст. ЛIыжьхэм нэмэзыр яухати, я гуэншэрыкъ гъурхэр иджыри пэщащэурэ зылъатIэгъэжт. Жэфар ещIэкъуауэу абыхэм ябгъэдыхьэри:
— Си къуэшхэ. ПщIэ зыхуэсщIхэ! Си ныбжьэгъу нэхъыфIхэр къыфхуэсшащ фэзгъэцIыхуну.
ЛIыжьхэм я нэхъыжьым зэуэ и щхьэр игъэкIщ, къэуIэбжьауэ гуэншэрыкъыр Iэпыхури:
— Кърым хъаным и дзэр Къэбэрдейм къэсакIэу ара?!
— ЖыпIэхэр сыт зищIысыр! — Джэмал хьэжым и набдзэ тхъуа гуэрэныцэхэр пIэжьажьэу лIыжь лъапцIэм хуолъ.
— Сэ сщIэ мыгъуэрэ. ЗэрыжаIамкIэ… Хъаныр гъуэгу тету жаIати… — щэIуу и гуэншэрыкъ лъэныкъуэ лъеям кIэлъыIэбэурэ зеущэхуж модрейми.
Япэу къэпсэлъа лIыжьыр зыщIэупщIар Жэфар и псэм фо хьэкIуэу хэщэтати, Джэмал хьэжыр къуацэкIэ къазэрыхэуари гуажэ зыщимыщIауэ гуфIэурэ:
— Хьэуэ… Мыхэр сэ си ныбжьэгъуу арщ. Си унэ къыщыувыIэнущи, фэри фынекIуэкI. Дыуэршэрынщ, дычэнджэщэнщ.
Дыгъэр къуршхэм зэращхьэдэхыжу, бгылъэ жьэгъухэр кIыфI мэхъу. КъэIужыркъым къуалэбзу уэрэдхэри. Дыгъэм дыкъухьэжа нэхъей, ахэри лъэужьыншэу мэкIуэщI. Iэхъуэ къыдыхьэжыгъуэм и Iэуэлъауэрщ къурш хьэблэ цIыкIум иджы щхьэщытыр. Жэмхэр мэбу, мэл закъуэтIакъуэхэр мэIуей, шыд пэху ешахэм я хьэIуу зэпэджэр тхьэкIумэ Iупсыр иричу къущхьэ хьэблэм дэзщ. Къурш жьанэмкIэ къех щIыIэтыIэм хоупщIыIуэж махуэ дыгъэм зэщIигъэпщтыра хьэуар.
Бэхъун Жэфар зыдэс хьэблэр, адрей къущхьэ тэтэрхэм яйхэми хуэдэу, зы бэнзэв къуэ Iузэщ. Зэпэзэнэу зэрызэкIэщIэсыр къущхьэхэм я хьэщIэихьэ хабзэм зыкIи егуауэркъым. Я ерыскъыр я Iэгущ, я гуэн бжэIулъэ пхъэрыгъажэ етакъым. Иджыпстуи мис, щынэлри, къущхьэшхури, къущхьэ бозэри пэрыхьэту зытет Iэнэм хьэщIэхэр IитIэлъитIэу пэрысщ. Ахэр ягъэуэршэрыну къекIуэкIа лIыжьхэри нэплъыс-нэIусщи, куэдым щIоупщIэ, нэхъыбэжым шэч иращIэкI. Мэуэршэр хьэщIэхэмрэ хэгъэрейхэмрэ. ЛIыжьхэм зрагъэщIэну пылъщ Къэбэрдеймрэ Кърымымрэ я Iуэху зыIутым и пэжыпIэр. Нэрылъагъущ къущхьэхэр зы зэщымыщхъу гуэрым зэригъэпIейтейр. ХьэщIэхэри бэлэрыгъыу псалъалэкъым. Куэд жаIэну зэримычэзури, щхьэтечу зэпсэлъылIэ щIэмыхъунури къущхьэ тэтэрхэм фIыуэ къагурыIуэж къыщIэкIынщи, щIагъыбзэр уэршэрым йобэкI.
Пщыхьэщхьэшхэр зэфIэкIри, Iэнэхэри Iуахыжат. Абрэдж Мырзэбэч щхьэгъубжэ Iузэ нэф цIыкIум бгъэдэтщи, вы шэрыбым ерагъкIэ пхыплъурэ жэщым хоплъызэ. Пэшым щIэс и ныбжьэгъуитIым Мырзэбэч и гупэри къахуимыгъазэурэ и щхьэ хуэпсэлъэж щIыкIэу:
— ЗыгъэпщкIупIэфI къэвгъуэтыжат икIэм-икIэжым, Жэфар.
— Пэжкъэ, тхьэ, Мырзэбэч, — пIащIэу акъылэгъу мэхъу щынэл пшэрымрэ фадэ гуащIэмрэ къадэбэкхъауэ щыс Iэта-Ильяси:
— Хьэуам шэтIэгъуэблымэ къыпех. Вэнвейм и бахъэр-щэ? — жиIэурэ нэгъуейр Жэфар хуоплъэкI. Жэфар фIэфI хъуатэкъым «зыгъэпщкIупIэ», хьэмэрэ «вэнвей» псалъэхэр. Нэгъуейм зэуэ ар къыгурыIуэжри, три- лъэфэжын и гугъэу:
— Iэщ зезыхуэм дапщэщи игурэ и щхьэрэ зэтелъщ. Iэщыр мылъкущ. Уи ныбжьэгъу къебгъэблагъэу щынэ хуэбукIын папщIэ, а хьеуаныр къызыхэпхын хъуши уиIэн хуейщ, мис мы Жэфар хуэдэу. Армырмэ, беслъэнейхэм я жыIауэ, Iэщ зезымыхуэм пхуиукIын щыни иIэкъыми… Пэжкъэ ар, Мырзэбэч?
— Сэ сщIэркъым уэ пэжкIэ узэджэр. Сэ сщIэращи, уи гуауэ умыщI, Мырзэбэч, ауэ сэ мыбдеж сыщысу къэбартхэм я мэ зыщыуам и цIэ къысхуивмыIуэ. Зэхэсхынуи слъагъунуи сыхуейкъым мы къурш мывалъэм дыдэкъузауэ дыщызыIыгъ а къэбартхэр, — Жэфар нэгъуейм и псалъэр зэпиудри, зэфам иджы ирихьэжьэпауэ псалъэрт. — Ахэр къыдоупщI «фыкъыздикIар фщIэжрэ? Фигу иримыхьмэ, фи Кърымыр жыжьэкъым…» жаIэурэ. ЩIы къыдатыххэркъыми, мывэм дыхэсщ. «ФэркIэ ари куэдыщэщ, фыкъыздикIам фыкIуэж!» — жыхуаIэу дагъэбауэркъым. Дэ езыхэри дымащIащэщи, сытхэр ди Iэмал? Хэхэсыныр ди натIэт… Аджыдэ! Зэ мыгъуэ хъан Къаплъэн-Джэрий и дзэр мыбдеж къэсащэрэт! Кърым тетым бжьыр ттрихынурэ, къэбартхэм я пщэм зэгъэдзэкIауэ триIулIэжынут… Гу лъыфтакъэ а си лъэпкъэгъу къущхьэ-тэтэрхэм я нэ хъаныдзэм къызэрыхуикIым? Мыдэ, адрей къущхьэ хьэблэхэми фахэупщIыхьатэмэ, къывгурыIуэнут лъэпкъ псор нобэкIэ дызыщыгугъыр! Ди къуэш тэтэрхэр хъаныр я шупашэу зэ мы лъахэм къихьэмэ, щIы гукъеуи диIэжынутэкъым. Щхьэхуиту къущхьэхэр диутIыпщынут Къаплъэн-Джэрий!
— Жасыр зэрикIрэ куэд мащIэ, — Жэфар и къебжэкIыр и тхьэкIумэ сэмэгумкIэ блигъэцIэфтри, Мырзэбэч щIыхьэпIэбжэмкIэ плъащ.
Бэхъуным Мырзэбэч къриIуэкIыр къыгурыIуауэ:
— Къущхьэ-тэтэрхэр, си хьэщIэ, Нэкъар нобэ зэлъэIуа дыгъэр щыкъухьэм, жейм хохьэж, къыщыкъуэкIым — къоуш, фи лъэпкъэгъухэми хуэдэу. А Нэкъар жыхуиIам ещхьу, дэри мэжусиигъуэ диIащ. Ауэ сытми диIа?! Тегри лъапIэр ди тхьэ пажэу… ИтIани, Кърым хъаныгъуэм ис ди къуэш тэтэрхэр ди щапхъэу, дэри къыхэтхащ ислъам диныр. А зыращ къэбартхэмрэ дэ къущхьэхэмрэ зэхуэдэу тхэлъыр. Мырзэбэч, уи жагъуэ умыщIыт, кхъыIэ, «къэбарт» зэрыжысIэр… Фэ, Шэрджэс Ипщэм щыпсэухэр, фынэгъуэщIщ, дауи.
Жэфар чэфныкъуэфIу хэвыхьыж щхьэкIэ, зы дакъикъи зыщигъэгъупщэртэкъым Мырзэбэч иджыпсту еубзэн зэрыхуейр. Пэжрати, езы Мырзэбэчи я пашэу, зы адыгэ мы дунейм тригъэтынтэкъым Жэфар! Ауэ щыхъукIи, мызыгъуэгукIэ Абрэджым и гупкIэм зэрисым къыхэкIыу, абы и уэрэдыр дыжиIэу арт.
ТетIысхьэпIэ щхьэгуэм зытригъэтIэтIауэ Iэта-Ильяс Бэхъуным зэхитхъуэхэм щхьэхынафэу щIэдэIурт. Нэгъуейр Жэфари хуэдэ дыдэу чэфныкъуэжьыфIт. И лъакъуэ кIэщIхэр щIигъэщэтурэ иджыпсту ар зи дзей къущхьэ щIакъуэм хутрилъащIэурэ дежьурт:
— Пэж дыдэщ. Мырзэбэч хуэдэлIт-тIэ ямылъытэр? КIэмыргуей адыгэхэм къахэкIа щхьэкIэ къэмынэу, ар дэ къуэш пэж тхуэхъуащ. Кърым тэтэрхэм я деж екIуу пщIэрэ щхьэрэ щиIэщ Абрэджым. Чынгыз и лIэужь нэгъуейхэр-щэ?! Мырзэбэч абыхэм «Дошэс!» щажриIа сыхьэтым дуууэ къызэхэувэнущ зауэлI мин бжыгъэхэр.
Iэта-Ильяс ар здыжиIэм и Iэпхъуамбапщэ тIыгурыр лъагэу иIэтщ, езым фIэкIа зыми къыгурымыIуэ дамыгъэ гуэр нэрымылъагъу зэпэхъурейуэ хьэуам къыщитхъыхьри, Абрэдж адыгэм арэзыуэ хуеплъэкIыжащ.
— Щыгъэтыж иджы. Иумыгъэлей… — жиIэурэ Мырзэбэчи укIытэхыфэу нэгъуейм йоплъ. Iэта-Ильяс зэрыпIэрэпIарэр игу иримыхь щхьэкIэ, кIэ-мыргуей ныкъуэм, дауи, фIэфIыпст абы къыхужиIэ щытхъу псалъэр.
Абрэджым къыгурыIуэрт Iэта-Ильяс тэтэрылъ ткIуэпс закъуэм и хьэтыркIэ, адыгэу щыIэм мычэнджащэу зэребэкъуэнур. ИтIани, а нэгъуейм и щытхъупсым Мырзэбэч къыхущIэплъырт «кърым хъаным и мырзэ» цIэ лъапIэр — Абрэджым дежкIэ егъэлеяуэ лъапIэр! А гупсысэхэр зэригъэзахуэурэ Мырзэбэч и пащIэкIэ щIодыхьэшхыкIри, Бэхъуным йоупщI:
— «Къэбарт» щыжыпIэхэм деж, Жэфар, сыбгъэпудыну ухэткъым, уэ… Пэжкъэ?
— Сэ апхуэдэ лъэпкъ къисхакъым, си хьэщIэ.
— НтIэ, дапхуэдэ лъэпкъ къипхар?
— Сэ жысIэну сызыхуеяр — ди лъэпкъэгъу къэбартхэм дыщыпсэун щIы къызэрыдамытырщ… — Жэфар къыщIызэфIэзэрыхьар и чэзу дыдэу щхьэщихыжу, лъэмакъ бжэмкIэ къыщыIуащ. Бысымми игу къызэрыгъуэтыжауэ:
— Зэхэфхрэ? Ар, дауи, си гъунэгъужьырщ, Джэмал набдзапцIэрщ ар.
— Фи закъуэ? — жиIэурэ пэшым щтэIэщтаблэу къыщIыхьащ Джэмал молэр.
— Дауэ ди закъуэнт, молэ? Алыхьу закъуэр ди гъусэ пэжщ, — зэресагъэжьу жэуап хьэзырыр ет Мырзэбэч.
— «Iэмин!» жыфIи Алыхьу лъэщым дызэделъэIунщ. — Джэмал и набдзэшхуэхэр зэригъакIуэурэ хьэрыпыбзэкIэ къибжар пэшым щIэсхэм кIэлъыжаIэжащ. — Къабылу Алыхьым тIихыну солъэIу, — жиIэурэ, молэм и къэптал жыпым плIащIэу зэкIуэцIылъ хъыдан бзыхьэхуэр кърихщ, мыпIащIэу и жьэгъу-жьэпкъыпэр зэпилъэщIыхьри, елIэлIапэу зэкIуэцIилъхьэжа бзыхьэхуэр, пэщащэурэ, жыпым иригъэзэгъэжащ. Молэм зыгуэрхэр гукIэ зэпишачэурэ тэлайкIэ щымри, темыгушхуащэу къригъэжьащ:
— Уэллэхьи-биллэхьи сымыщIэ ар зэрывжесIэнур… Жэмыхьэтыр жасы нэужьым къыщыфпэплъащ Алыхьым и унэ мэжджытым. Зыгуэрхэри жыфIэ хуэдэу зыфщIри, Iуэхум и пэжыпIэри щхьэтечу фымыIуэтауэ… Жэмыхьэтыр гугъэндыгъэн хъуащ. ЦIыхухэр мэ-пIейтей. Поплъэ…
— Ди бысымыр хэтащ мэжджытым дынишэу, нэмэзыр абы щыдигъэщIыну, — Мырзэбэч и гъусэхэм къагурыIуэн хуэдэу яIуплъэри, — итIани, гъуэгум апхуэдизкIэ дызэхиукIати, жасыр мыбдеж щытщIмэ нэхъ къэтщтауэ арщ, Джэмал. Алыхьым къабылу тIихи икIи дыкъихъумэ. Мыдрейуэ, фи нэхъыжьхэр мыбдеж къыддыщысащ, пщыхьэщхьэшхэ щытщIми, абыхэм къывжаIэжынщ псори…
— Пэжщ, Мырзэбэч, ди муслъымэн фарзыр тщымыгъупщэу сыт щыгъуи дигу илъщ, — Абрэджыр зэрымыгугъэххауэ, къыдощI нэгъуейр. — Фыгугъэ. Шэч мащIи къытевмыхьэу Къаплъэн-Джэрий хъаным фыпэплъэ. Ар лIыгъэ зыхэлъ цIыху Iущщ. И къуэшхэм лей къыфтригъэхьэнукъым. Дэнэ щIыпIэ фыщымыпсэуами, лъэпкъ Iуэхущ хъаным зэрихуэр.
— Тыркум и сулътIан Ахьмэди къытщхьэщытщ, — гуфIэурэ хьэщIэм и псалъэм пещэ Жэфар, — тыркулъ зэрытщIэтыр езы дыдэми щыгъупщэркъым, дэри зыщыдгъэгъупщэу къытхуидэнкъым. Къытхуидэну Чынгыз-
хъанрэ Батий-хъанрэ я лIэужьым зэрыхуэфащэу дакъыхущIэмыкIмэ? Ахьмэд сулътIаным зэи тщигъэгъупщэркъым апхуэдэ лIы щэджащэхэм дакъызэрытекIар. Псом нэхърэ нэхъыщхьэр: къэбарт пагэхэм ягу ар иджы къигъэкIыжынущ!
— Жэфар, си псэм куууэ укъиплъэри укъипсэлъыкIыжаи! Си гум жьы дебгъэхури сыбгъэIуэтэжаи! — Iэта-Ильяс нэхъри къызэщIэцIыплъауэ псалъэрт.
— Хэбдзын хэмылъу, пэжщ а жыпIэр. Апхуэдэ лIы щэджащэхэм — Чынгызрэ Батийрэ — я лIэужьыр, дэ тхуэдэ лIэужьыр шэрджэсхэм къызэрамыпэсу я хьэмэшыпхэм къуэс хъурэт? Чынгыз и лъабжьэр Алыхьым куурэ лъэщу иузэщIащ! А дыкъызэзымыпэсхэр зэтезыукIэнур ди дэщIакIуэхэрщ. Къаплъэн-Джэрий и Iэщэр щрыреIэ! — нэгъуейм Мырзэбэч дежкIэ зегъазэри:
— Пэжкъэ, Мырзэбэч? ЖысIар фи фIэщ мыхъуамэ, — Iэта-Ильяс и къамэр сампIэм кърихыурэ: — ЛъыкIэ тхьэ фхуэсIуэнщ!
Абрэджыр абы къыхуоплъэкIри, мыпIащIэу къопсалъэ:
— Апхуэдэу умыщIамэ нэхъыфIт, нэгъуей.
— ЕдаIуэ, хьэщIэ, уи ныбжьэгъум и жыIэм, — хуэмышэчыжу а псалъэмакъым къыхоуэ молэри.
— Ар сытым къыхэкIыу?
— Ар… а иджыпсту зи гугъу пщIа шэрджэсхэм, а игъащIэ лъандэрэ фызэхэсу, фIы дыдэу фыкъэзыцIыхухэм къывдащIэ зы тIасхъапIэщ. ЖыIэгъуэ гуэр яIэщ адыгэхэм: «Нэгъуейм лъы илъагъумэ, и щхьэр жагъуэу мэуназэ», — жеIэ Абрэджым. — Хэт ищIэрэ… Уигу ар къэзгъэкIыжмэ нэхъыфIу къэслъытащ. Уи псалъэр ди фIэщ пщIыну ухуэпабгъэмэ, лъым зэкIэ унэмыс. Зыщыбгъэлъэгъуэн Iэмал къыпхуихуэнщ дяпэкIэ.
— Апхуэдэу къыщыфлъытэкIэ сынывэдэIуэнщ.., — макъ ехуэха дэгу зищIауэ Iэта-Ильяс и къамэр сампIэм ирелъхьэжри, зыкъищIэжурэ къыхокIиикI: — Ауэ сэ сыдэарэзыкъым «Нэгъуейм лъы илъагъумэ…» зэрыжаIэм. Хэту щытми, ар къэзыгупсысар ди жа- гъуэгъу гуэрщ!
— Айуэ, айуэ, зыри пхуэщIэнукъым, ди хьэщIэ, — жеIэ Джэмал молэми, «айуэ» хьэрып псалъэм къикIым зы хъырц химыщIыкIрэ пэт. — Алыхьу лъэщым дыздыщигъэунэху мы дуней хьэхум цIыху зэхуэмыдэ куэд зэдытетщ. Алыхьым жиIэращи: муслъымэнхэм фIыр щызефхьэ а фыздэщыIэ дунейм. Ахърэт къызэрыфпэплъэри зыщывмыгъэгъупщэ. Жыхьэнмэ лъэмыжми фегупсыс. Алыхь лъэщыр къытщогугъ джауру мы дунейм тетыр зэтедукIэу, шейтIани, жин фIыцIи зытедмыгъакIуэу дыпсэуну. Иджыпсту къэзбжынщ Алыхьым и духьэ лъапIэу Iиманыншэхэмрэ Iей зигу илъхэмрэ дащызыхъумэр. Иджыпсту жысIэнущ «Алфэлакърэ» «Алмэсрэ», «Iэмин!» жыфIи, ар гукIэ зыщIэхэм си гъусэу къыздэвбж; зымыщIэхэм я пIэкIэ сэ езыр сылъэIуэнщ.
ХьэщIэхэм духьэр ящIэртэкъыми, я Iэгухэр яIэтри, «Iэмин!» жаIащ. Бэхъун Жэфар духьэр имыщIэрэ пэт, ар къибжыфэ зытригъауэу, и Iупэхэр елIалIэу игъэпIэжьажьэрт.
Джэмал молэм «Iэмин!» жиIэу щыувыIэжым, Iэта-Ильяс игу къызэфIэнауэ:
— Уи зы махуэр махуищу убагъуэ, молэ. Уи фIыщIэкIэ духьэ лъапIэр къытщхьэщыхьэри, ди псэхэм нэхугъэкIэ зыкъаужьыжащ.
Джэмал и напIэхэр Iэдэбу ирехьэхри щабэу:
— Сэракъым а фIыщIэр зейр. Мы дунейр къэзыгъэщIа Алыхьым и IэмыщIэщ.
— Пэжщ, молэ, ар Алыхьым и фIыщIэщ, ауэ уэ абы урилIыкIуэщи…
Нэгъуейм жиIам игъэукIытэ хуэдэу, молэ набдзабгъуэм шэрыуэу зэкIэлъегъэпIащIэ:
— Ди гъунэгъу къэбартхэм я жыIауэ, пэжщ, сэ ислъам динырщ сызыхуэлажьэр. Ауэ Алыхьым и лIыкIуэр сэракъым, Мухьэмэду бегъымбар лъапIэрщ, — жиIам кIэлъыгупсысэ хуэдэ, Джэмал зеIэжьэжри, адэкIэ къыпещэ: — СщIэркъым си Iуэху зэрыхъунур, ауэ мы гъэ бжьыхьэм Мэчэм сыкIуэну си мурадщи… Абы сыкъикIыжмэ, къысхуагъэфэщэну сыщогугъ хьэжы цIэ лъапIэри.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
Сурэтыр СэвкIуий Хьэмид ищIащ.
