Хьэгъэщагъэхэмрэ зэпэщIэувэныгъэхэмкIэ псыхьа зэман
Къэралыр къезыгъэлар цIыху къызэрыгуэкIхэм я лIыгъэрщ
Илъэс 400 хуэдиз и пэкIэ Урысейр щытыкIэ хьэлъэм къихутащ. Псори зэхэзэрыхьат: дин Iуэхухэри, политикэри, псэуныгъэ и лъэныкъуэкIэ цIыхухэм я мыарэзыныгъэри. Мыпхуэдэущ ар зэрыщытар.
…Иван Грознэр дунейм щехыжам пащтыхьыгъуэр Iэрыхьащ абы и къуэ Фёдор. Ауэ ар зэфIэкIыншэти, властыр ипэжыпIэкIэ яубыдащ боярхэм. 1598 гъэм ар лIа иужькIэ Рюриковичхэ я лIакъуэр иухащ (Фёдор быныншэт, и къуэш нэхъыщIэ Дмитрий пасэу лIат, къызыхэкIар ямыщIэу). Арати, пащтыхьу хахащ хуабжьу сакъ икIи хьилэшы Годунов Борис.
Мис абдеж щIидзащ Зэрыхьзэрий лъэхъэнэм. ЗэкIэлъыкIуэу илъэсищкIэ — 1601 гъэм къыщыщIэдзауэ 1603-м нэсыху гъейуэ щытащ. Гъаблэ шынагъуэм цIыху минищэхэм я гъащIэр ихьащ. ЦIыху мэжэщIалIэхэр бандэу зэхыхьэрт.
Ар дыдэм ирихьэлIэу Польшэм къыщыкъуэкIащ Москва щыщ монах гъэпцIакIуэ Отрепьев Григорий, телъыджэ гуэр къэхъуу ямыукIыу къела пащтыхьыкъуэ Дмитрийуэ зызыгъэIуар. Ар даIыгъащ Урысейм и лъэр щIаудыным щIэхъуэпс поляк къулеижьхэм.
А къэралым щыщ бзаджащIэ гупышхуэм я гъусэу ДмитрийнэпцIым Урысейм и гъунапкъэр къызэпиупщIащ, Годуновым и политикэмкIэ мыарэзы къалэ куэдым абы зратащ. Зауэм и гуащIэгъуэу, Годунов Борис къытехуэри лIащ. Боярхэр занщIэу епцIыжащ абы и пIэ иува, илъэс 16 зи ныбжь Фёдор, ар традзри, яукIащ, 1606 гъэм яукIащ Москва зыубыда ДмитрийнэпцIри.
ИужькIэ пащтыхьыгъуэр Iэрыхьащ бояр зыкъизых Шуйский Василий. АрщхьэкIэ щытыкIэр нэхъри зэIыхьэрт. Ипщэ лъэныкъуэм къыщыхъеящ Болотников Иван зи пашэ мэкъумэшыщIэ зэщIэхъееныгъэр. Москва къиухъуреихьащ Иван Грознэм и къуэ псэууэ къелауэ апхуэдэ дыдэу зызыгъэIуа ДмитрийнэпцI ЕтIуанэм. Ар зи Iэтащхьэ полякхэм къэралыр зэхафыщIэрт. КъыкIэрыхункIэ пIащIэу, ищхъэрэ лъэныкъуэмкIэ Урысейм и щIыналъэм къихьащ шведхэр. 1610 гъэм и гъэмахуэм полякхэм Клушинэ къалэм и деж урысеидзэр къыщыхагъэщIащ.
Ар зэрызэхахыу, Шуйскэр трахуащ, Москва щыщ боярхэм тхьэ яIуащ поляк пащтыхьыкъуэ Владислав хуэпэжыну. А илъэсым и фокIадэм Польшэм и дзэхэр Урысейм и къалащхьэм дыхьащ. Властыр ипэжыпIэкIэ яIэщIыхьащ бояр епцIыжакIуэхэу блым — Урысейр къызэрымыкIыжыфыну щытыкIэ къихута хуэдэт.
А зэманым Новгород Ищхъэрэм цIыхухэр щызэщIигъэуIуащ дин лэжьакIуэ Минин Кузьма, пщы Пожарскэм диIыгъам. Абыхэм дзэ къызэрагъэпэщын мурадкIэ ахъшэ зэхуахьэсу щIадзащ. Литературэ тхыгъэхэм къахэщми, урысей тхыдэджхэм къагъэлъагъуэркъым пщы, адыгэхэм къахэкIа Бекович-Черкасский (Къанщауэ) мыбдеж щигъэзэщIа къалэнышхуэр. Зауэ IуэхущIафэ псори зезыгъэкIуар аращ. Уеблэмэ, абы и унафэм щIэту полякхэм къыIэщIагъэкIыжащ Москва и Китай-городыр — бийм и быдапIэ нэхъ лъэщ дыдэр. Ар къыщыхъуар 1612 гъэм щэкIуэгъуэм и 4-рщ. Нобэ дгъэлъапIэ гуфIэгъуэм къежьапIэ хуэхъури аращ. Хуабжьу ди жагъуэщ адыгэлIым къигъэлъэгъуа хахуагъэмрэ зэфIэкIымрэ зыгуэрхэм зэращыгъупщэжар.
Хуэм-хуэмурэ хуит къащIыжащ бийм иубыда къалэхэр. ЗэрыпхъуакIуэхэр ирахужьэжащ, гъэру зыкъэзытахэр ямыукIыу яутIыпщыжащ.
Къэралыр хуит къэхъуа иужь зэрыхьзэ-рий лъэхъэнэр иухащ. АрщхьэкIэ къэрал зэхэфыщIар зэфIэгъэувэжын хуейт. Пащтыхьу ягъэувынухэр къагъэлъэгъуащ. Гупым щыпашэт лIыгъэшхуэ дыдэ зезыхьа Бекович-Черкасский Дмитрий (Къанщауэ). Ар абы идакъым, урыс лъэпкъым зэрыщымыщыр щхьэусыгъуэ ищIри. Арэзы хъуамэ, Урысейм и тхыдэм нэгъуэщI теплъэ игъуэтынут. 1913 гъэм Земский соборым пащтыхь ищIащ илъэс 16 зи ныбжь Романов Михаил. А лъэпкъым щыщхэм тетыгъуэр яIыгъащ. 1917 гъэм иужьрей пащтыхь Николай ЕтIуанэр трахуху.
Зауэм и Iэужьри гугъуу щытащ Урысейм и дежкIэ. 1617 гъэм шведхэм, къыкIэлъыкIуэ илъэсым полякхэм иращIылIа мамыр зэгурыIуэныгъэхэм япкъ иткIэ, япэхэм ялъысащ Фин псы дэжыпIэр къанэ щымыIэу, етIуанэхэм яIэрыхьащ Смоленск пасэрей урыс къалэр.
Мис аращ Iуэхухэр къызэрекIуэкIар. Мыбдеж щынэхъыщхьэр езыхэм я Хэкур кърагъэлын папщIэ цIыху къызэрыгуэкIхэр зэрызэкъуэуварщ, мылъкукIэ яку дэлъа зэхуэмыдэныгъэри, зэрызэгурымыIуэхэри лъэныкъуэ ирагъэзу.
Псоми я фIэщ хъурт Урысейм зыкъызэриужьыжынур. Апхуэдэуи хъуащ. ЛIэщIыгъуэ ныкъуэ нэхъ дэмыкIыу, Урысейм, Смоленск и мызакъуэу, Киеви зыIэригъэхьэжащ. Аргуэру илъэс щэ ныкъуэ дэкIри, Пётр Езанэм шведхэр Нева и Iуфэхэм Iуихужащ, империем и щыхьэрыщIэ хъуа Санкт-Петербург яухуащ.
Шал Мухьэмэд.
