Адыгэпщ ХьэтIохъущокъуэ Исмэхьил
Чэрим Марианнэ
Лермонтовым и «Исмэхьил-бей» поэмэм
къызэрыхэщымрэ тхыдэм къызэрыхэнамрэ
И сабиигъуэ насыпыфIэр
Адыгэм и гум щыщIеупскIэ,
И нэпсхэр имыубыдыжыфу,
ПлъапIэ иIахэм щегупсыскIэ.
ГубампIэр пIалъэкIэ мэункIыфI,
ГурыщIэ хьэлъэу Iуимыхуф
ФIэщIахэр хуэмурэ щхьэщокI,
И нэгум нэхур щызэблокI.
И гур хегъахъуэ, къыфIилъэту,
Зэрыадыгэм, мыр и Хэкуу.
Лермонтов, «Исмэхьил-бей»
Шэчышхуэ къыхэмыхуэжу, дызэрыт зэманым тхыдэджхэмрэ литераторхэмрэ зэакъылэгъущ урыс усакIуэшхуэ Лермонтов Михаил и «Исмэхьил-бей» поэмэр ХьэтIохъущокъуэ Исмэхьил Темрыкъуэ и къуэм зэрытеухуамкIэ. ИтIани илъэс пщыкIуий фIэкIа мыхъу усакIуэ щIалэм абы щыгъуэм зи щхьэ трича кIадэм и лъащIэм нобэми дынэсакъым. А лъэныкъуэмкIэ литературэр нэхъ жыжьэ кIуэтащ тхыдэм нэхърэ, сыту жыпIэмэ, тхыдэ щIэныгъэм ХьэтIохъущокъуэ Исмэхьил теухуауэ къиIуатэм иджыри еплъыкIэ зэтемыхуэхэри жэуап зымыгъуэт упщIэхэри щыкуэдщ. Ауэ зи щIэщыгъуэр имыкI поэмэмрэ ар зытеухуа цIыху къызэрымыкIуэмрэ щызэплъыткIэ, гу зылъытапхъэ тхыдэ напэкIуэцI гъэщIэгъуэнхэр къызэIубох. Лермонтов и Исмэхьил-беймрэ Исмэхьил дыдэмрэ зыгуэркIэ зэрызэщхьэщыкIыр плъагъуми, абыи хуэхьэзыру къалэмыр къэзыщта усакIуэр и плъапIэм темыIэбауэ пхужыIэнукъым:
Зэм гуащIэ, зэм нэщхъей а хъыбарыжьыр
Си Хэку щысIуэтэжыну сщIащ гупыжи,
Зыгуэрхэм къащыхъунуми мыпэж,
Сэ къызэрысщэхуауэ фызощэж.
ЦIыхухэм Iущыгъэ гуэр абы хахыну
Сыхуейкъым щэхуу мащэм здесхьэхыну.
ХьэтIохъущокъуэм и лIыгъэм Лермонтовым хуэдэ усакIуэ къызэрилэжьам хуэдэ дыдэу, урыс усакIуэшхуэм и къалэмми хуэфащэт Исмэхьил хуэдэ цIыхушхуэм и сурэт къызэринэкIыну. ТелъыджитI щызэуIуа дунейм, ар усыгъэмрэ тхыдэмрэ къызэдагъэщIа дунейуи дощIри, апхуэдизыфI зэрыщызекIуэр щынэрылъагъукIэ, «къэбэрдейхэр» жезыгъэIэфа ХьэтIохъущокъуэпщхэм я лъэхъэнэр дауэ зыщыдгъэгъупщэн, дыдэмыплъеижыфми, дыхуемыхъуэпсэкIыжу?!
Европей щэнхабзэми хэзагъэу, зытетми тетыжу
Кавказ зауэм теухуа лэжьыгъэхэм я нэхъыбэм лей зезыхьэ урыс къулыкъущIэхэмрэ абыхэм къарукIэ япэщIэта щIалэ хахуэхэмрэ уащрохьэлIэ. Зы лъэныкъуэкIэ лъэпкъым и ней зыщыхуа, бийм жыIэщIэ хуэхъуа епцIыжакIуэхэр къыщытщ; адреймкIэ — зэрыпхъуакIуэм пэмылъэщами, захуагъэм тету хейуэ зи псэ зыта хэкулI цIэрыIуэхэм я сатыр мыухыжыр къокIуэ. Абыхэм уащытепсэлъыхькIэ фIыр — Iейм, хужьыр — фIыцIэм хэгъуащэркъым. Нобэ дызытепсэлъыхьыну ди мурад ХьэтIохъущокъуэ Исмэхьил и шыфэлIыфэр а лъэныкъуитIым худиIэ бгъэдыхьэкIэмкIэ къыпхуэгъэлъагъуэркъым. Сыту жыпIэмэ, абы и гъащIэр а сатыритIым и къэтхъыхьым пэжыжьэу; нэхъ куууэ, нэхъ зегъэубгъуауэ, нэхъ узыхуэмызэрейуэ щытщ. Ар езыр зи цIэр урыс пащтыхьхэм я деж нэIус къулыкъущIэу урысыдзэм хэтт, Екатеринэ ЕтIуанэми, Александр Езанэми яцIыхуу. Ауэ и адэжь и фIэщхъуныгъэ епцIыжу хамэм яхэшыпсыхьыжахэми, къызыхэкIам езэуэжу лъэпкъыр зэзыгъэбгахэми ящыщакъым. И цIыху щIыкIэкIэ ар хамэр и лъэпкъым къезыгъэхъуапсэхэм хуэдэт. Урысхэм абы пщIэ лей къыщIыхуащI щхьэусыгъуэхэм щыщт ар езыхэр зыщIэхъуэпс европей щэнхабзэми хэзагъэу, зытетми тетыжу къызэрынэфыр. Лермонтовым IэщIэкIынкIэ Iэмал зимыIа а хьэлым пщым и псэм къещэу Кавказым къэкIуа бийм нэгъунэ гу лърегъатэ:
Уэ уощIэ урыс къулыкъущIэу
Зэрыщытар Исмэхьилыпщыр;
Еджарэ пэт, дэ къытхэтыху,
Къэхъуакъым хэкур и гум щиху,
Уеплъам зэрыадыгэр IупщIу.
Лъыгъажи джэгуи щыуэлийт,
КъахэлыдыкIыу…
«Исмэхьил-бей, адыгэ лъэпкъхэм я нэхъыфIым къыхэкIащ, зи щIыхьыр ин уи император унафэм подполковник къулыкъур зэрихьэу щIэтщ, хахуэрэ псэемыблэжу Очаков деж щызэуащ; иджы шведхэм япэщIэтуи и лIыгъэр къигъэлъэгъуэну щIохъуэпсри, нызогъакIуэ мывэ лъапIэкIэ гъэщIэрэщIа медаль тыгъэ къыхуэпщIыну зызгъэлъахъшэу сынолъэIуу», — зыхуегъазэ 1789 гъэм Екатеринэ ЕтIуанэм пащтыхь гуащэм и къуэдзэ нэхъыщхьэу щыта джыназ Потёмкин Григорий, швед-урыс зауэ къэхъеям кIуэну щIэлъэIу ХьэтIохъущокъуэр Бытырбыху щиунэтIым. Исмэхьил и цIэр къыщыхощ 1788-1791 гъэхэм екIуэкIа урыс-тырку зауэми. Урыс дзэзешэ цIэрыIуэ Суворов Александр «Измаил» тырку быдапIэр къызэращта ехъулIэныгъэм теухуауэ зи гугъу тщIа Потёмкиным хуригъэхь тхыгъэм щыжеIэ: «Бийм сэмэгумкIэ зритати, подполковник пщы Исмэхьил-бейрэ абы и гъуса Преображенскэ полкым и поручик Гедеоновымрэ псэемыблэжу зауэхэурэ ахэр зытета лъагапIэр яубыдащ». Ар зыIэрыхьа джыназышхуэм дамыгъэ зратынухэр пащтыхь гуащэм щыхуигъэлъагъуэм, Исмэхьил теухуауэ хутретхэ: «…ауэ муслъымэнщи, унафэ зэрыпщIщ».
Къэзакъ Аслъэн, тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат, журналистым жеIэ:
-1787-1791 гъэхэм екIуэкIащ Урыс-Тырку зауэ. Тыркум Урысейм Кърымыр къыIэщигъэкIыжын папщIэ кърищIылIа мы зауэм Урысейм и лъэныкъуэкIэ мин бжыгъэ зыбжанэм нэблагъэ къэбэрдеидзэ ягъэкIуат, Къэбэрдеишхуэмрэ Джылахъстэнеймрэ щыщ пщыхэмрэ уэркъхэмрэ хэту, генерал Горич я унафэщIу. Дзэм къыщагъэлъэгъуа хахуа- гъэм ипкъ иткIэ адыгэ лъэпкъ хэIэтыкIахэм ящыщ куэд поручикым щегъэжьауэ подполковникым нэс яIэту офицер ящIахэт. А зауэ дыдэращ урыс импер къэралыгъуэм Аущ-Джэрджий и вагъуэр япэ дыдэу муслъымэным — ХьэтIохъущокъуэ Темрыкъуэ и къуэ Исмэхьил — щыхуигъэфэщар. Буг къэзакъыдзэм хэт подполковникым (иужькIэ полковник ящIащ) ар 1791 гъэм гъатхэпэм и 25-м къыхуагъэфэщащ 1790 гъэм урысыдзэм «Измаил» тырку быдапIэр къыщищтэм зэрихьа лIыгъэм папщIэ.
Къэзакъым зи гугъу ищI дамыгъэм теухуа хъыбарырщ Лермонтов и «Исмэхьил-беймрэ» ХьэхъупащIэ Амырхъан къиIуэтэжа «Щэджащэ» уэрэдыжьым къыхэщ ХьэтIохъущокъуэ Исмел-псыгъуэрэ зы нэрыбгэу хуэбгъэфэщэным утезыгъэгушхуэр. Уэрэдыжьым и адыгэбзэ IукIэр зыщIыпIи зэрыщыдмыгъуэтыжым къыхэкIыу, и мыхьэнэр литературэдж Андреев-Кривич Сергей и «Лермонтовым и «Исмэхьил-бей» поэмэм теухуауэ» тхыгъэм зэритым хуэдэу къыдогъэсэбэп. ЩIэныгъэлIым зэрыжиIэмкIэ, абы уэрэдыр къыхицIыхукIынымкIэ Шортэн Аскэрбий къыдэIэпыкъуащ, уэрэдым и псалъэхэр 1945 гъэм дыгъэгъазэм и 29-м Теунэ Хьэчим, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм, Елбэд Хьэсэн сымэ урысыбзэкIэ хузэрадзэкIащ:
Хэт и уэркъхэм шыфIхэр езыту
итам щIэмыфыгъужыр?
ХьэтIохъущокъуэ Исмел-псыгъуэрщ!
МахуэкIэ ар дунейгъэдахэт,
жэщкIэрэ бийр зыгъэгулэзт…
Уэращ Къэбэрдейм япэу
къыщхьэщыжар…
ХьэтIохъущокъуэм хуэзэну къызыхуихуа урыс къулыкъущIэхэри щыхьэт тохъуэ ар «дунейгъэдахэу», нэгъуэщIу жыпIэмэ, цIыху лъагъугъуафIэу зэрыщытам. 1809 гъэм Кавказ Ищхъэрэм щыIа Стегман Л. Р. дохутырым и гъуэгурыкIуэ тхыгъэхэм щыжеIэ: «Мэздэгу щызэзгъэцIыхуащ къэбэрдеипщ Исмэхьил-бей. Ар урысыдзэм полковникыу хэтщ, Георгий и орденым и кавалерщ, улахуи кърат. И хэкум зэман кIыхькIэ пэIэщIэу щытами, ар абы зыкIи нэхъ гущIыIэ хуэмыхъуауэ лъэIэс зэпытщ. И щхьэгъусэмрэ и къуэмрэ абы щопсэу, щIалэ цIыкIур къэбэрдей уэркъ гуэрым и нэIэ щIэтщ. Пщыр урысыбзэкIи франджыбзэкIи мэпсалъэ, лъагэщ, бжьыфIэщ, щIэныгъэ зиIэ цIыху гъэсам и щэн дыболъагъу».
Лермонтовми Исмэхьил-бей япэу ущыIуигъаплъэкIэ, Стегман екIуу зэщIилъхьа теплъэмрэ купщIэмрэ щызэзэгъ шыфэлIыфэ гурыхь нэгум къыщIегъэувэ:
Хэт хъуну-тIэ мы гъуэгурыкIуэр?
Урыс? Хьэуэ! Цей къызэрыкIуэ,
Къэптал, хъур пыIэ, щхьэрыхъуэн;
И кIэрахъуалъэм, сампIэ щIыкIэм
«Куэд текIуэдакъым»,- хужыпIэнщ.
Бгырыпх щIэпхащ иджыри щауэм,
И сэшхуэр мащIэу мэбыркъауэ.
УпщIэ фочылъэм илъу Iэщэр
Хужьыфэу и плIэм къыщотIей;
Уанэгум ис бгырыс шууейр
Къэзакъым сыту езмыгъэщхьрэт?!
Пэжщ, сыщыуакъым — ар адыгэщ!
Ауэ щытами къамылыфэу,
Нэхъ сырыхуфэ къытеуащ;
Хэтыху ищхъэрэ хьэуа псыIэм
Ипщэрэ дыгъэр хэкIыжащ.
ИтIани IупщIщ зэрыадыгэр!
И набдзэр Iувщи, къашыргъэнэщ,
Нэбжьыцхэр фIыцIэщ икIи кIырщ,
ПсынщIэу мэIэбэ, и гур илъщ;
ХамэщI щыхабзэр зи мыщэным
И пащIэ-жьакIэр имыупс;
Тенджыз тхъурымбэуэ къыIупс
Дзэ сатыритIри хужьыпсщ.
Европей щIэныгъэмрэ урыс къулыкъумрэ къызыхэкIар ящызымыгъэгъупщэжыфа щIалэм хузэгуэпу, 1808 гъэм генерал Дельпоццо Иван ХьэтIохъущокъуэм теухуауэ и унафэщIхэм хъыбар яхурегъэхь:
«Пщы ХьэтIохъущокъуэ Исмэхьил дзэм хэтащ, иужькIэ Екатеринослав ирагъэкIри илъэс бжыгъэкIэ щыпсэуащ, итIанэ Бытырбыху зэманкIэ дэсащ. Георгий лъапIэм и жорым и еплIанэ нагъыщэмрэ налкъутналмэскIэ гъэщIэрэщIа медалрэ зэрехьэ. УрысыбзэкIи франджыбзэкIи мэпсалъэ икIи матхэ, улахуэу сом минищ къехь. Апхуэдиз фIыгъуэ зылъысам теухуауэ сытыт узэгупсысын хуейр? Пэжщ, ар Гумкъалэ щопсэу, ауэ адрей псомкIи ар узэрыщымыгугъын защIэщ: и щхьэгъусэр Къэбэрдейм щиIыгъщ, илъэсипщI зи ныбжь и къуэр уэркъ щIалэ акъылыншэ гуэрым иригъэгъэсэну иритащ. Къэбэрдейм щыкIуэкIэ жорри, медалри, лентIри зыпщIэхехри и жыпым ирелъхьэ».
ХьэтIохъущокъуэм жорыр и жыпым зэрырилъхьэр Лермонтовым Iэзэу къыщигъэсэбэпащ и поэмэм и кIэухым. ЗэрытщIэжщи, Исмэхьил-бей яукIа нэужь, ар щIалъхьэжыну ежа къомым чыристан дамыгъэр къызэралъагъуу, «джаур хъуар щIым щIэлъыну хуэфащэкъым» жаIэри хыфIадзэж, тхылъеджэм Iуэхур зытетыр къыгурымыIуащэу. Къэхъуар нэхъ IупщI ещI ХьэхъупащIэ Амырхъан уэрэдыжьым дэщIыгъуу къихь хъыбарым:
«Ар кIуэ пэтми нэхъ куууэ пащтыхьыдзэм хэкIуатэурэ зауэрт, езым къыкъуэтхэр и щIыбкIэ къызэринэкIауэ. И Iэ сэмэгур зэрауIам щхьэкIэ къэмынэу, ар махуэ псокIэ мыувыIэу зэуащ, и Iэпкълъэпкъым шэхэр хэз хъуа пэт, къимыкIуэту. ИкIэм ар шым къехуэхащ… ХьэтIохъущокъуэ Мусэ-кIыхь Исмел бгъэдыхьэу и къэпталыр щитIатэм, и бгъэм жор телъу къилъэгъуащ. «Си къуэшыр джаур хъуащ, и пщэм жор илъщ», — жиIэщ абы гущыкI хэлъуи, и къуэшым и щIыб хуигъэзащ. АрщхьэкIэ адрейхэр арэзы хъуахэкъым. «Ар пащтыхьым и тыгъэу аращ», — жаIащ абыхэм. Исмел къаIэтыжри жорыр зэрыпщIэхэлъым хуэдэу Псыныбэ деж щыщIалъхьэжри фэеплъ сыни трагъэувэжащ».
Уэрэдыжьым щызэхуэмыхъу гуэрхэр, псалъэм папщIэ, ХьэтIохъущокъуэр дунейм ехыжа нэужь, «жор» зыфIаща Аущ-Джэурджий и вагъуэр Бытырбыху зэрырагъэхьыжар, Псыныбэр зэры-Псынабэр зэригъэзэхуэжурэ, Андреев-Кривич итIанэми шэч къытрихьэркъым Исмел-псыгъуэр зэры-ХьэтIохъущокъуэ Исмэхьилым. Абы тегъэщIапIэ ищI уэрэдыжьыр адыгэбзэкIэ утыку щIимылъым и щхьэусыгъуэр тщIэркъым, ауэ совет лъэхъэнэм и гугъу умыщIыххи, Лермонтовым и тхыгъэр пащтыхь зэманми пхыкIыгъуафIэу щытакъым, нобэми ар зэрызекIуэр цензорхэм хагъэкIа Iыхьэ гуэрхэр чэмущ.
ИтIани, ХьэтIохъущокъуэр Урысей къэралым и дзэпщ зызымыгъэцIыкIухэм зыщIагъэщIагъуэ зауэлI лъэрызехьэу щытами, апхуэдэ дыдэу Лермонтовым и поэмэм хахуэу къыхэщми, ар 1804 гъэм хэкум къэкIуэжа нэужь, урысхэм езэуауэ жызыIэ тхыдэ дэфтэр зэкIэ къытIэрыхьэркъым, къызэринэкIа тхыгъэ мащIэми апхуэдэ гукъыдэж иIэххауэ къыхэщыркъым.
Ди лъэпкъыр зэкъуэткъым,
псори зэзыгъэдэIуэн
тхьэмадэ диIэжкъым
Тхыдэ щIэныгъэлIхэр иджыри мэчэнджащэ пщыр дунейм къыщытехьами Урысейм щыкIуа зэманми теухуауэ. Нэхъ куууэ Iуэхум хэплъахэм ящыщ тхыдэ щIэныгъэлIхэу Косвен Марки Тыгъуэн Рашади тегъэщIапIэу къащтэ Исмэхьил 1805 гъэм къэбэрдей хасэм и пащхьэ къыщихьэм «илъэс тIощIым нэблэгъэнщ сэ хэкур зэрызбгынэрэ» жиIауэ зэрыщытамрэ Лермонтовым и поэмэм ар илъэс пщыкIуплIым хэкум икIауэ къызэрыхэщымрэ:
Пщы Рослъэмбэч зэгуэрым къуэш иIат
Ягу имыхужу гуп ахъырзэманхэм.
Ар адэм Урысейм иригъэшат,
IэщIагъэкIат я плъапIэр урыс къану.
Илъэс пщыкIуплIым ибгынакIэт щIалэм
И сабиигъуэр щигъэкIуа щIыналъэр,
Хамэ хэгъуэгу и хабзэр зыхилъхьапхъэу!
УсакIуэм жиIэмрэ езы Исмэхьил и жьэ къыжьэдэкIамрэ ипкъ иткIэ, Косвен ХьэтIохъущокъуэр 1771 гъэм къалъхуауэ хуегъэфащэ, Тыгъуэным — 1750 гъэм, абы Дзэмыхь Къасболэти и акъылэгъущ. IупщIкъым Исмэхьил Урысейм щыкIуа гъэри.
1860 гъэм Исмэхьил и адэ Темрыкъуэ хьэж ищIауэ къыщыкIуэжым, Кърымым илъэс зыбжанэкIэ къэнат, абы и адэшыпхъу Жан (урысхэм къагухьа нэужь, Дондуков-Корсаков унэцIэр къызытекIа унагъуэр) къалмыкъ хъаным и щхьэгъусэт. А лъэхъэнэм КъухьэпIэ адыгэхэр Тыркум и жьауэм щIэту, Къэбэрдейм Урысейм и нэIэ къытету къекIуэкIырт, ауэ Темрыкъуэ Тыркум иджыри имыутIыпща Кърымым и гукъыдэжхэм нэхъ егъэщIылIауэ щытауэ хуагъэфащэ. ХьэжыщIым къикIыжа нэужь, абы Псыжь пэгъунэгъуу Хьэжы-къалэ щиухуауэ щытащ. ЗэрыжаIэжымкIэ, Темрыкъуэ и мурадт Къэбэрдейм экономикэм зыщиужьын хуэдэу, щэн-къэщэхун Iуэхухэм зригъэубгъуну, Кърымым къыщикIыжым Iэщэ къыздиша хуэдэуи хъыбархэм къыхощ. Гу лъытапхъэщ Темрыкъуэ а зэманым хьэж зэрищIар Iуэху цIыкIуу зэрыщымытар. Абы и щыхьэтщ а хъыбарыр Нэгумэ Шорэ и тхылъ цIэрыIуэм зэрихуар. «ЦIыхубэм я зы Iыхьэм ХьэтIохъущокъуэхэ къащта муслъымэн ди-ныр зэрахьэрт, — щетх Нэгумэ Шорэ «Адыгэ лъэпкъым и тхыдэм». — Мы унагъуэм щыщ зы, Темрыкъуэ, Мэккэм хьэжыщI щыIат. Тэтэрыбзэ зыщIэ абы и къуэш Адэлджэрий цIыхухэм муслъымэн диныр къаригъэщтэн щIидзэщ, мэжджытхэр иухуэри, молэхэри игъэувауэ щытащ».
«Тхыдэджхэм иджыри хуагъэфащэ а лъэхъэнэм ТыркумкIэ нэхъ гъэзауэ щыта къэбэрдеипщхэм я унафэкIэ Темрыкъуэ илъэс зыбжанэ а къэралым щрихьэкIауэ. Исмэхьил абы щыдыщIыгъуауэ плъытэмэ, щIалэм хьэрыпыбзэрэ тыркубзэрэ зэрищIэм и щхьэусыгъуэри наIуэ мэхъу», — щыжеIэ Дзэмыхь Къасболэт «Адыгэхэр: тхыдэм и Iыхьэ щхьэхуэхэр» тхылъым. ЩIэныгъэлIым а хуэгъэфэщэныгъэр щIегъэбыдэ генерал-майор Савельев И. Д. и псалъэхэмкIэ: «Пщыхэм яз ХьэтIохъущокъуэ Темрыкъуэ-хьэжы иджы полковник ящIа и къуэ Исмэхьил и гъусэу зауэм ипэ Кърымым кIуэри Кафэ (Феодосие) къалэр къащтэху щыIащ». «Абы ипкъ иткIэ, — етх Дзэмыхьым, — ХьэтIохъущокъуэ Темрыкъуэ и къуэ Исмэхьил и гъусэу 1768 — 1771 гъэхэм Кърымым щыIауэ плъытэ хъунущ».
Тхыдэ тегъэщIапIэ зыхуэдмыгъуэт щапхъэхэм ящыщщ Лермонтовым ар анэ зыщхьэщымыта сабийуэ, лъыщIэжэгъум ирихужьа и адэм и гъусэу къэхъуауэ зэрыжиIэр:
Телъакъым данэу къэжэр алэрыбгъуи,
Ежьу Iущащэ щIэмыжеикIа,
Къыщхьэщытари жэщ кIыфI
гужьеигъуэрщ,
Борэн фий макъырщ Исмэхьил зыпIар!
Дунейр и нитIым гуфIэу къыщалъагъум,
ХуэгуфIэжар псом япэ уафэгъуагъуэрщ!
ЗыщигъэпщкIуауэ щэхуу бгъуэнщIагъ
кIыфIым,
Къуэш бзаджэнаджэм, Бейболэт
лъыифым
Ирихужьа и адэр зыщIэсам,
Хэхэс хъуагъэххэу гъащIэр къылъысат!
ЦIыху лей нэхъей, дунейм ар къыщытехьэм
ЩыгуфIыкIыну зы псэ щымыIа;
Гуэныхь темылъми, гъащIэр къыщIидзат
Нэхъыбэм зэраухым ещхьу, IейкIэ.
Анэм и IэфIыр къылъэIэсыххакъым:
ЩIакIуэм и хуабэрщ япэу зыхищIар,
И сабиигъуэр игъэкIуащ щхьэзакъуэу;
И гущэр жьыбгъэрщ хущIэзыупскIар,
Мазэгъуэрщ дэджэгуэгъуу игъуэтар!
«Ди адэм и унафэм седаIуэри, си гум къыщIитхъыу сикIауэ щытащ сэ ди хэкум. Урысейм сыкIуащ, сфIэмыфIми. Я хабзэри сигу техуэртэкъым сащыхыхьагъащIэм. Гугъу сыдехьурэ зэзгъэщIащ я бзэр, ар зэзгъэщIа нэужьщ я хьэл-щэнкIэ нэхъ щысцIыхуар. Дэ тхэмылъ куэд ядэслъэгъуащ абыхэм, ядэслъэгъуащ дэ зэдмыгъэкIу куэди», — щыжеIэ ХьэтIохъущокъуэ Исмэхьил 1805 гъэм Къэбэрдей хасэм и пащхьэм.
«1777 гъэм ХьэтIохъущокъуэхэ, Мысостхэ, Жамботхэ урысхэм анэмэтхэр иратри яхуэпэжыну тхьэ яIуащ», — дыщрохьэлIэ дэфтэр гуэрым. Нэхъ пасэу дызытепсэлъыхьа а лъэхъэнэр Къэбэрдеймрэ Урысеймрэ ткIийуэ щызэпэщIэува зэмант. Къэбэрдеипщхэр икIуэтыху «анэмэт» зыфIаща щIалэ цIыкIухэр — нэхъыбэу пщы-уэркъхэм я бынхэр — Урысейм яшэрт, къызыхыхьэжыну лъэпкъыр Урысейм жыIэщIэ хурагъэщIыныр къыхуамураду. А щапхъэм тетами темытами, дызытепсэлъыхь ХьэтIохъущокъуэ Исмэхьили, абы и къуэш нэхъыщIэ Адэлджэрии, и адэ къуэшым и къуэ Мысост Рослъэмбэчи Урысейм щеджауэ, урысыдзэм къулыкъу щызэрахьауэ хэкум къэкIуэжахэт. Тхыдэджхэм зэрыхуагъэфащэмкIэ, ар зрихьэлIар Потёмкин Григорий дунейм щехыжа лъэхъэнэрщ. Дэфтэр куэдым къыхощ Потёмкин-Таврическэр къэралым и Iуэхузехьэ нэхъыщхьэу щытыху, ХьэтIохъущокъуэ Исмэхьил абы и жьауэм щIэтауэ, абы и фIыгъэкIэ Къэбэрдеймрэ Урысеймрэ я зэхущытыкIэри нэхъ къаугъэншэу екIуэкIауэ. Ауэ езы урыс къулыкъущIэхэм зэралъытэмкIэ, я лъэпкъым хачу Урысейм щрагъэджахэр хамэм ягу щыкIыпауэ къекIуэлIэжхэрт. А гурыщIэ дыдэр Лермонтовым пкърелъхьэ къэкIуэжагъащIэ Исмэхьил-бей. Хэкум зэрихьэжу, абы кIуэрыкIуэм тету къэзакъ щIалэр IэщIоукIэ:
И шыр бгъэдехуэри захуабзэу,
ЩIоупщIэ урысыбзэ къабзэу:
«ЖыIэт, къэзакъ, мы Iэгъуэблагъэр
Куэд щIауэ нэщI мы зэрытлъагъуу?»
«Уи лъэпкъ мышынэу къигъэщIам
Урысхэм щышынэн щыщIидзэм,
ХамэщIхэм зыщытфIигъэпщкIуащ;
Илъэс етхуанэр нобэ къидзэ».
Къэзакъыр щымщ; арщхьэкIэ уэ
Адыгэм, сэшхуэ Iэпщэр пкъузу,
КъыпщыщIыр зэрыгъэщIэгъуэн!
Сыт-тIэ пыгуфIыкIам урысыр?!
Еууей! Хуэфащэр къыщыщIащ:
Лъыр щIож; псэр хэкIри диижащ
Къэзакъыу гушыIэн зыфIэфIыр…
«Анэмэтхэм я нэхъыбэр а зэманым щыIа урыс тетыгъуэм и бий кIэуфIыцIу я хэкум къекIуэлIэжхэрти, зэрахузэфIэкIкIэ я губжьыр урысхэм тракъутэрт. Апхуэдэ леймыгъэгъухэм я зы щапхъэщ анэмэту щыта Исмэхьил-бей, Лермонтовым и поэмэм а цIэр зэрихьэу хэт лIыхъужьыр», — жеIэ япэу ХьэтIохъущокъуэ Исмэхьил и цIэр Лермонтов и поэмэм езыпхауэ хуагъэфащэ Пожидаев В. П. АрщхьэкIэ Косвен Марк абы и акъылэгъукъым. «ХьэтIохъущокъуэр анэмэту зэи щытакъым, — жеIэ щIэныгъэлIым. — Лермонтовым и Исмэхьил-бейр тхыдэм хэта ХьэтIохъущокъуэм къызэрытращIыкIар зыукъуэдияр Андреев-Кривичщ. А литературэджым и фIыгъэщ зэи утыку имылъа ХьэтIохъущокъуэм теухуа архив дэфтэрхэр утыку къызэрырихьар, и гъащIэ гъуэгур нэхъ IупщIу уигъэлъагъуу. Арами, Исмэхьил Андреев-Кривич къызэригъэлъагъуэм хуэдэу щытауэ тхыдэр щыхьэт техъуэркъым». Косвен тригъэчыныхьу жеIэ: «Кавказ къулыкъущIэхэм я тхьэусыхафэхэм тхылъеджэр игъэбэлырыгъын хуейкъым ХьэтIохъу-щокъуэм и политикэ плъапIэхэм я IуэхукIи Къэбэрдейм абы щрихьэкIа гъащIэм теухуауи».
ЩIэныгъэлIым жиIэм щыхьэт тохъуэ ищхьэкIэ къэтхьа, «Къэбэрдей Лъэпкъ Хасэм и пащхьэм 1805, 1806 гъэхэм ХьэтIохъущокъуэ Исмел щыжиIар», Къэрмокъуэ Хьэмид и фIыгъэкIэ адыгэбзэкIэ къэдгъэсэбэпыну Iэмал зыхуэдгъуэтыр:
«Къэрал лъэщым дыщригъунэгъукIэ, ар къызэрытхуэщхьэпэным иужь дитын хуейщ дэ, ди щхьэр тхъумэжын папщIэ. Фи фIэщ фщIы, си лъэпкъэгъу лъапIэхэ, ди акъыл дитыжмэ, ди гъунэгъу къарууфIэм и ней зыщыдгъахуэ зэрымыхъунур. Ди гум зэи имыху ди адэжь Iущхэм я уэсятщ а къэралышхуэм и жьауэм дыщIэтын хуейуэ. Фэри зэрыфщIэщи, динкIэ ди благъэ Тырку къэралыр къарууншэ дыдэ хъуащ… Къэжэрхэр муслъымэнми, зытетыр дэ дымыгъэкъабыл дин зехьэкIэщ (зи гугъу ищIыр зэрышиитхэ- ращ-Ч.М.), я лIыщхьэхэр зэгурыIуэркъым, зы унафэ яIэкъыми, зыр адрейм щыхьэжауэ зэрошх. Дэри дызыпэмылъэщынум дыпэуври, ди щхьэр хэтлъхьащ, ди пщIэри ехуэхащ. Акъыл зиIэмрэ и хэкур фIыуэ зылъагъумрэ къыгурыIуэнщ дыщыунэхъуну махуэр къызэрыблэгъар. Зи щIыхьыр лъагэ хасэ, дэ псоми долъагъу икIи зыхыдощIэ ди хуитыныгъэр тфIэкIуэдынкIэ шынагъуэ зэрыхъуар. Апхуэдэ насыпыншагъэр, и щхьэр течауэ жысIэнщи, зи лажьэр дэращ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ дэ, уеблэмэ зэунэкъуэщхэми, ди акъыл зэтехуэркъым. Абы къыхэкIкIэ ди лъэпкъри зэкъуэткъым, псори зэзыгъэдэIуэн тхьэмадэ диIэжкъым. Пщы щIалэхэр нэхъыжьхэм едэIуэжыркъым, я нэр щIалагъэм къыщепхъуэри, гу лъатэркъым ди лъэпкъым и кIуэдыжыгъуэр къызэрыблэгъам: щхьэзыфIэфIхэм я зэранкIэ ди лъэпкъым къытохуэ ди гъунэгъухэм я губжьыр, дяпэкIи къытехуэнущ, абы дытетынумэ».
ХьэтIохъущокъуэм жиIэм тепщIыхьмэ, абы а зэманым и мурадтэкъым икIи фIэзахуэтэкъым узыпэмылъэщыну бийм упэщIэувэу зыбгъэкIуэдыжыныр. Зи гугъу ищI къэралхэм ар щыIат, я къару здынэсыр зауэлI IэщIагъэкIэ игъэунэхуат. Ауэ ХьэтIохъущокъуэр хэкум къэзышэжу а хасэр зэхуишэсын хуей щIэхъуа щхьэусыгъуэр IупщI хъун папщIэ, абы ипэ Къэбэрдейм щекIуэкIа илъэс зыбгъупщIым дримыплъэу хъунукъым.
1791 гъэм Яссы къалэм Урысеймрэ Тыркумрэ щызэращIылIа мамырыгъэ зэгурыIуэныгъэм ипкъ иткIэ, Кърымыр Урысейм хыхьэри, 1774 гъэм Кайнарджи ЦIыкIу зэгурыIуэныгъэмкIэ Тыркум Къэбэрдейр Урысейм зэрырита Iуэхури нэгъэса хъуат. Абдежым щыщIедзэ Къэбэрдей хэкур IыхьитI изыщIыкIа бэлыхьу, Урысеймрэ Къэбэрдеймрэ я зэпэщIэтыныгъэм.
Ар къызэрыхъуа щIыкIэм Хъуэткъуэ Самир щытопсэлъыхь «Хьэжрэт Къэбэрдей» тхыгъэм. 1791 гъэм шэрихьэт хабзэр щызэтеува Къэбэрдейм Урысейм и нэIэ щIэт суд щIапIэхэр къыщызэрагъэпэщыну иужь йохьэ. «ХеящIэ IуэхущIапIэхэр къызэIуахыным щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэ хуэхъуар хабзэ Iуэхухэр Урысейм и бий щхьэмыгъазэу щыт ефэндыхэм яIэрыхьати аращ, — къехь щIэныгъэлIым Грабовский Николай и тхыгъэм щыщ пычыгъуэ. — А ефэндыхэм муслъымэн диным и хабзэхэр къагъэсэбэпурэ, Урысейм Къэбэрдейм щыщIикъузэн щIидза и унафэр къагъэтIасхъэрт».
Къэбэрдейм ит урысыдзэм и бжыгъэм 1791 гъэм щегъэжьауэ хохъуэ икIи а илъэс дыдэм Гум деж быдапIэщIэ щагъэув. 1792 гъэм Къэбэрдейрэ ПсыжьадрыщIрэ я зэхуакум Дон къэзакъыдзэм и полких ирагъэтIысхьэну «Унафэшхуэ» къыдагъэкI, арщхьэкIэ къэзакъхэм зыкъаIэтри Iэпхъуэн ядэркъым. А гъэ дыдэм и мэлыжьыхьым Екатеринэ ЕтIуанэм Кавказым ит урысыдзэм и тепщэ Гудович Иван унафэ къыхурегъэхь Къэбэрдейр Урысейм щыщ хъупэн папщIэ ищIэн хуейхэр къыхуигъэлъагъуэу. «Къару къудейкIэ мыхъуу, зэрыхъукIэ феубзэурэ, захуагъэм фытетурэщ къызэрыдэфхьэхын хуейр бгырысхэр», — иджыри зегъэгумащIэ пащтыхь гуащэм.
1793 гъэм Къэбэрдеишхуэми Джылахъстэнейми пащтыхь гуащэм и унафэкIэ урыс «Лъэпкъ хейщIапIэхэмрэ тезыр телъхьэхэмрэ» къыщызэIуах, суд щIапIэ нэхъ цIыкIухэм Мэздэгу щыIэ «ХейщIапIэ Лъагэр» къащхьэщыту. Къэбэрдейхэр Урысейм и гъунапкъэм унафэншэу икIыну хуимыту ягъэув. Лъэпкъым игъащIэ лъандэрэ къыдекIуэкI хабзэхэр паубыд мэхъу: хьэщIагъэкIэ цIыху ирагъэблэгъэнуи (бийхэр ягъэпщкIуну Iэмал ямыIэн хуэдэу), гузэвэгъуэ зытелъым щтапIэ иратынуи, арыххэу зэхуэсынуи къыхуамыдэу къытракъузэ.
А унафэхэр зэрышэчыгъуейм и щыхьэту, тIэкIу ипэ дилъадэми, 1810 гъэм и жэпуэгъуэм ХьэтIохъущокъуэ Исмэхьилрэ Булгаков генералымрэ зэрызэщыхьауэ щытар дигу къэдгъэкIыжынщ.
КъалэкIыхьым пэмыжыжьэу, Балъкъ Iуфэ деж цIыхухэр щызэхэтщ жаIэу хъыбар зрагъэщIа Булгаковыр абыхэм яхохьэри, щIызэхуэса щхьэусыгъуэм щIоупщIэ. Булгаковым и шугъусэ Левитскэм зэриIуэтэжымкIэ, абдеж дыдэм щыт ХьэтIохъущокъуэм, «и нэр мыджылу», цIыхухэр езым и гукъыдэжкIэ зэрызэхуишэсар щыжиIэм, генералым «Си унафэ хэмылъу мыпхуэдэу цIыхухэр зэхуэпшэсыну ухуиткъым», — жриIащ. Абы фIэкIа хэмылъу, ХьэтIохъущокъуэр, «и акъылым икIыным нэса фIэкIа умыщIэну» къэуцIыплъри: «УгушыIэу ара? Къэбэрдеипщ лъэпкъыжьу сыкъызыхэкIамрэ си нэхъыжьыгъэмрэ къызат сэ хуитыныгъэ цIыхухэр сыщыхуей щIыпIэм сыхуеиху щызэхуэсшэсыну», — жиIэри къыпэпсэлъэжащ.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
