Унэ бгынэжахэр
Къармэ Iэсият
ЩIымахуэ рапсодие
Си анэшхуэ Къармэ (Къэшэж) Пагуэ фэеплъ хузощI
(КIэухыр. ПэщIэдзэр №112-м итщ).
— И, Мэшхуэ, сытыт а узыщIэхъуэпсыр?
— Ауэ сытми сыщIэхъуэпсрэ! Уи адэшхуэр лъапсэм зэрырах лъандэрэ… Мы иджыпсту жысIэнур къыздэзымыIыгъ къэслъхуахэм къахэкIмэ, гуажэ сщыхъунущ…
«Охьо-хьо!» — сыздэгугъэм щыщыIэкъыми!
— НтIэ, — къыпещэ абы, — дадэ — уэ — сэ — зэгъусэу дыщыпсэуа илъэсхэр пщIэжрэ?
— Ахьеи, сщIэжрэ.
— Иджыри упсэунтэкъэ апхуэдэу?
— Сыпсэун мыгъуэт! Ауэ дадэ…
— Дадэ Тхьэм псэ тыншыпIэ кърит… Уэрэ сэрэ дыкъэнащи, мо нанэ и унэ цIыкIур иджы нэхъ екIуу зэдгъэпэщыжамэ, дэ тIур дыщIэтIысхьэжынт. Дади нани я псэхэр гуфIэнт, унэжьыр дымыбгынэмэ… Аращ сигу илъыр, — жиIэри си нэкугъуэхэм лъаIуэнэкIэ къиплъащ, кърифыкIыу.
Псэр къриуIукIырт а Iуплъэгъуэ гужьеям! «Хьэуэ» — къыхэзгъэкIмэ — уафэр къыстебгэнут — пцIыти… «НтIэ» — къысIэщIэжыIэмэ, щIы щхьэфэр къызэлъэпэуэнут — пцIыти!
«IыI-сыI» — жысIэурэ жэуап зэрыста псалъэ мыбелджылыхэр си анэшхуэм езым зэрыфIэфIым хуэдэу иузэщIащ. Зыхуигъэхьэзырат Мэшхуэ а псалъэмакъым.
Уащхъуэдэмыщхъуэу зыщIыпIэкIэ къикIат щIыхьэпIэм хагъэувэну бжэщIэри, нэгъуэщI ухуэныгъэ Iэмэпсымэхэри. ЕужьэрэкIыу унэм къыщIагъэкъэбзыкIат гъэшхэкI гъэтIылъыгъэхэр; фIэIугъэ, кхъуей зэрылъ чей цIыкIухэр. Ауэ Iуэхум хэлърати, унэр пхъэбгъу лъэгу, пхъэбгъущхьэ щхьэкIэ, блынхэр къызыхэщIыкIар ятIэ чырбышт, Iэгу ятIэкIэ зэщIэят. Бжэр щахъуэжым къэхъея блыпкъ блынхэр гъэбыдэжын хуейт Iэгу ятIэкIэ. Хэт а зэманым пасэрей Iэгу ятIэ тэмэму зыхузехьэнур? Хэтыт, си анэшхуэм къыщынэмыщIа? Нэрылъагъут Мэшхуэ и узыншагъэмрэ и ныбжьымрэ ар къызэримытIасэр. Унэгуащэ къалэнхэр абы нысэм зэрыщхьэщихрэ куэд щIат. Езым и фIэфIыныгъэкIэ, лэгъупым зэзэмызэ бгъэдыхьэ мыхъумэ, Мэшхуэ зыри къытрагъэхьэлъэртэкъым.
Бжащхьэр Iэ хуэныкъуэт, ари Iэ мыкъызэрыгуэкI. Мис абдеж зыкъыщызэкъуихащ ноби зи нэхэр схуэмыгъэджыл си гуэныхь гъэгъупIэншэм.
КъыIукIуэтурэ бжащхьэр зэпиплъыхьри, Мэшхуэ:
— ЯтIагъуэ тIэкIу фыкIуи къифх; ятIэ пшахъуэрэ, ятIэ бдзантхьэрэ къаф- шэ, пщэдджыжь, вэнвейри ивмышу, мыдэкIэ къыщIэфх…
Нэху щыуэ къулъшыкъу щынэблэгъам, нысэм хузэхипща ятIэр хьэупIэ ищIурэ:
— Моуэ, Хьэлимэт, псы фIыуэ къысхует блын гъущалъэми, нобэ пэир сщIынщ.
— Мамэ, укъехуэхынщи, дыбгъэунэхъущ, уэ абы утетыфынукъым! — гузавэрт нысэри.
Илъэс пщIейм фIыуэ хыхьа си анэшхуэр, узи, бжьыбжьи, жьы къыпиубыди ирикъухауэ, и лъэтхьэмпэ кIэзызхэр сакъыу тригъэувэурэ, дэпщейрт пхъэ теувапIэм… ТеувапIэр IитIкIэ щIым хэскъузэу сыкIэщIэст сэри. Мыдрейхэм: хэт ятIэ хьэупIэр хуишийрт, хэт псы иригъэIубырт, хэти, фызыжьым и нэзэрыхъэхэмкIэ къежэбзэхыурэ жьэпкъыпэм пыху пщIэнтIэпс хьэлыгъуэр хузэпилъащIэу къиуфэрэзыхьырт. И пщэ гурыгъыр гъэпкIарэ щхьэфIэпхыкI тIэкIур и пщэдыкъ дэщатэу, Мэшхуэ ятIэ псыф хьэлъэр IэгупIэурэ унащхьэм щIиупцIэрти, IэгуфэкIэ трилъэщIэжырт. БауэкIэщI щыхъум, къэувыIапэрти псы ирагъэIубырт, куууэ хьэуар зыIуришэти, и Iэ тхьэмпэр псым хищIэурэ блын ятIэ щхьэфэр аргуэру игъэджафэрт. И щхьэр уназэ къыщIэкIынт, къэувыIэрти тэлайкIэ щIым хэплъэрт, аргуэру жьы зыIуришэрти, аргуэру ятIэ хьэупIэмкIэ зэIэбэкIырт. Слъагъурт и лъэнкIапIэхэр зэрыкIэзызыр, зэхэсхырт хьэлъэу зэрыщэIур. Мэшхуэ аргуэру зыкъигъазэрти и Iэгур псыф ищIырт, аргуэру бауэкIэщIу къэувыIэрти зыгуэр (е и щхьэт?) игъэгушхуэу:
— Мыдэ-щэ, гущхьэ теплъэу къыхэзгъэкIыурэ зэ сыкъекIуэкIынщи, адэкIэ тIыуанэир тепцIэлыхьыжыныр гугъукъым. Дахэ дыдэ хъунущ… Плъагъункъэ!
Гущхьэ теплъэ псалъэр зэхэзыха ТIимэ цIыкIу зэрылъэлъу дыхьэшхыурэ Мэшхуэ худэплъейрти:
— «Аркэ» — жытIэмэ, нэхъыфIкъэ, Мэшхуэ? Аркэ теплъэщ а уэ къыхэбгъэкIыр. Феплъыт-зэ…
Бжащхьэр тIэкIу-тIэкIуурэ пхъэхь сурэту къыхэкIуэтырт си анэшхуэм и Iэгу-ятIэм. Iэгу-ятIэ! ЩыIэжу пIэрэ иджы ар зыщIэ?!
… Дыгъэр фIыуэ тенэцIыхьат къа-руи псэруи зыхэмытыж фызыжьыр лъагапIэм къыщетшэхыжым. Нэхъ гуемыIурати, абы щыгъуэ а псор си нэгу щIэкIа пэт, акъылым къихьакъым (е къихьыну хуэмеярэ?) Мэшхуэ и пащхьэ къыщысщта къалэным и мардэр: гугъэ естат. Иужь дыдэ гугъэ — гуIэфIтещIэ… А гугъэ псыпсым къару къыщыщIигъалъэри, илъэс щэ ны-къуэ лъандэрэ зыщхьэщихыжа Iуэхум Мэшхуэ зыщIигъэмбырыуат, фIэбэ-мащIэу. И къару зыпэмылъэщынур нэгъуэщI къару щэху гуэркIэ къигъэIурыщIат.
БЗЫЛЪХУГЪЭ Iущт си анэшхуэр, цIыху лъэщт. Гъэхэр щышэджэладжэм, абы и кIэпхын кIапэ зэи щIакхъуэ вэгъу къудей зэрыщимыгъэпщкIуар ди жылэдэсхэм фIыуэ ящIэж. Дауи ящыгъупщэу?! Сыти жыIи, щIа-лэ ибэ екIуэлIапIэншэу а зэман къузгъуным абы къан ищIрэ, зэрыхузэфIэкIкIэ дауэдапщэ яхурихрэ, унэлъащIэ IэмалыншэмкIэ зэригъэпэщрэ, гъащIэм хиутIыпщхьахэм я бжыгъэр пщыкIубгъу хъурт! Ди жылэм куэдрэ къыщекIуэкIащ жыIэгъуэ хьэлэмэт гуэр: «ЕтIощIанэу дыкъафщтэ, Пагуэ!» — гушыIэрт зи къэшэныр къэблэгъауэ, унэ щхьэтепIэ зимыIэ зи чэзухэр, дадэрэ Мэшхуэрэ къахуэгушхуэу. Сехъуапсэрт дадэрэ Мэшхуэрэ илъэс тIощI-щэщI дэкIыжа нэужьи, а зэгуэр бын яхуэхъуахэр, иджы щIэх-щIэхыурэ къащыхуеблагъэкIэ. Зэщхьэгъусэхэр апхуэдэхэм деж е я закъуэу, е я бын ящIыгъуу, накIуэпакIуэу ди пщIантIэм къыщыдыхьэкIэ, Мэшхуэ Iэдакъэжьауэ ищIурэ япежьэрт, дади щIэгуфIыкIыу бжэщхьэIум къытеувэрт. Тхъэжыгъуэт ахэр зэрыуэршэрым укIэщIэдэIухьы-ну! Тхылъ гъэщIэгъуэн уеджэм ещхьт абыхэм я гукъэкIыжхэр уи нэгу къыщIэбгъэхьэныр. Сехъуапсэрт Мэшхуэ. И жьы хъугъэми фIыр и Iэпэгъут: сэ къэзгубзыгъыжым, ди унэ, сыт щыгъуи, щыхьэщIащ зейри тэмэму дымыщIэ фызыжь лъэрымыхьхэр. Ахэр — хэт быныншэу жьыщхьэ закъуэт, хэти къилъхуахэм и жьыгъэр ятехьэлъэжа къыщIэкIынти (?) жьыщхьэ мыгъуэт. Абыхэм къахэхуакъым си анэшхуэм и дыщ Iыхьлы. Я нэхъыбэр хамэ зэпэхъурейт, я нэхъ мащIэр — си адэшхуэм, аддэ жыжьэу, зыгуэркIэ къыгухьэрт. Апхуэдэхэр чэзууэрэ къишэрти, мазитI-щыкIэ зыхуей хуигъазэу заригъэлIалIэрт, якIэлъыплъыжырт, я губампIэ ядигъэвырт. Илъэсищэ нэблэгъа а фызыжьхэр зэгуэр пщащэ цIыкIуу щытауэ хуэгъэфэщэгъуейт. Ауэ щыхъукIи, зы мэскъалкIэ зэхэзещхъуэн сымыщIу, абыхэм зэхуаIуатэ гъащIэ теплъэгъуэхэм си нэхэр мыупIэрапIэу седаIуэрт. Андезыпс щIэсхырт, сыIуэхутхьэбзащIэт. Пэжщ, зэзэмызи сыкъыщIахурт! Дэни кърихрэт Мэшхуэ таурыхъхэм къыхэкIа а нанэхэр?!
Сехъуапсэрт си анэшхуэм… IэщхьафIэти, абы екIуу ищI уанэгу щхьэнтэ зэпэщхэр Къущхьэхъу ит шууей Iэджэми я хъуэпсапIэт. Сыт щыгъуи бырыбыжу ди утыкум илът зыгуэрым и уанэгу щхьэнтэ ныкъуэщI. Жылэ лIыжь-фызыжьым Мэшхуэ яхуида лъахъстэн мест кIэщIхэм бжыгъэ яIэтэкъым. Фэ кIагуэ Iэгъуапэншэхэр-щэ?! И нитIым хуиту ялъагъуху, си анэшхуэр къыпэрыкIакъым и «Зингер» лъакъуэрыгъадэм… Мастэнэ къыщрихкIэ абы игъэIу дзапэ уэрэдхэр зэи иужькIэ зэхэсхыжакъым. Мис абыхэм ящыщ зы:
КIэрахъуэ зиIэм, кIэрахъуэ зиIэм
Джэгум щегъауэ уей!
Гукъеуэ зиIэм,
Гущхьэм щигъауэмэ,
Уэ ущыуа мыгъуэт, уей…
Хьэмэрэ:
Запад фронтым приказ къетри
Тимошенкэ мыгъуэм и дзэр етри…
Ди пэш блыным фIэлът си анэшхуэм и дэлъху щIалэщIэ-егъэджакIуэу, а запад фронтым хъыбарыншэу щыкIуэдам и зауэлI сурэт. Псэуху игъеижат Мэшхуэ а щIалэщIэр… А дзэпщым и унэцIэри зэи щыгъупщакъым. Дауи щыгъупщэнт? Абы ита дзэм дэкIуэдат Къэшэж Хьэщи и щIалэ пажэу, си анэшхуэм и дэлъху нэхъыжь Мухьэмэдыр.
Си анэшхуэр унэгуащэ къудейтэкъым. Ар псэуху лэжьапIэ Iутащ. Былымхэм щеIэзэ IуэхущIапIэм къалэн зыбжанэ щызэрихьащ, пщIэрэ щхьэрэ иIэу. Зыхэт гупыр сыт щыгъуи абы и чэнджэщ къыхуэныкъуэт; ани шыпхъуи яхуэхъурт.
А псом сащIыхилъэсэжри … дауи, гъэщIэгъуэнтэкъым, апхуэдиз псэ къару зэгуэр зыбгъэдэлъа бзылъхугъэм, иджыпсту гуащIэуи гугъэуи къыхуэнэжам я кIэкъинэ яеу IэфIыр, зэхуикъусри икъузыжауэ сэ къызэрыспигъэтIылъыр. Быным я быныж пщыкIубгъур хьэчэхьэпсэу зыпIам, зы закъуэр яхиубыдыкIри, балигъ хъуху дзапэкIэ иIыгъат а зыр. Иджы ардыдэр дзапэфIанэр здыхитхъыу зыщIыпIэкIэ еIэрт!
Ей-ей, сэ фIы дыдэу зыхэсщIэрт Мэшхуэ и мурадым (сыт хуэдэу а мурадыр щымытами) сыпэрыуэ зэрымыхъунур. Ауэ, апхуэдэ дыдэуи къызэIэрт абы иджыпсту игъафIэ гугъэм IэрыщIу, къэгупсысауэ хэлъ «гуэрыр»… ИутIыпщыну хуэмей псэ налъэм тегужьеикIри, абы зрипщытат нэхъ гущIэгъуншэрэ фIэкIыпIэншэу; нэхъ лъэщ дыдэрэ дэгуу уафэм къехам — ЗЭМАНЫМ! Апхуэдэ дерсыр Мэшхуэ къызыхихар гъащIэрт. Лъэхъэнэхэм я щхьэлмывэм дэлърэ, икIи абы пэлъэщу (!) къэгъуэгурыкIуа бзылъхугъэ тIорысэр зыпэлъэщыну зызыпэщIи-сар нэхъ лъэщыIуэт. Зэманыр зэрыкIэрахъуэр сыт щыгъуи зы лъэныкъуэкIэт… Мэшхуэ гущIэ лъапсэр пэщIигъэкъуауэ пеIэрт а «зэгъусэу щыри дыщыпсэуа» жыпхъэр мыдэкIэ къигъэкIэрэхъуэжыну. Ауэ цыкIуэкIыр пхэнжу бгъэджэрэзмэ, цы Iуданэм зелъахъэ. Ари къыгурыIуэу къыщIэкIынт Мэшхуэ. ГъащIэ игъэщIатэкъэ?! ИтIани … сытыт а гъащIэр си анэш-хуэм дежкIэ, и нэхъ IэфI дыдэу псэм щиIыгъхэм къадэхуа ткIуэпсыр, гукъэкIыж дахащэхэм я фэеплъыр, гупщIэуз пIалъэншэхэм я нэщэнэ бзийр, IукIэ ипIа и сабийр щыIэщIэкIым еплъытмэ?!
КъэзыгъэщIам иужь дыдэу къыхуиутIыпща хьэуа Iубыгъуэт абы ищIа мурадыр. АрщхьэкIэ, хьэуа Iубыгъуэхэми гъунапкъэ яIэщ — тхьэмбылым зы мэскъал лейуэ пхуищтэнукъым.
… НтIэ, дгъэзэжынщ нанэ и унэ цIыкIум: махуитI-щым абы сэхуи къратри, бжэ-щхьэгъубжэ,лъэгу- хэм лэчкIэ телыхьыжат. А махуэхэм къриубыдэу гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуэхэр икIати, сэри сыхьэзырыжт…
СыщIыхьащ абы и пэшым пщэдджыжьу. Ар щыст щхьэнтэ къауц игъэкъабзэу…
— Мэшхуэ… — сызэIынащи, псалъэ згъуэтыркъым.
— Сытыт, дахэ?
— Сэ… зэ сыкIуэнщи… итIанэ сыкъэкIуэжынщи… Налшык…
… Псалъэ тхьэмыщкIафэ гуэрхэр зэхэзвэрт, си анэшхуэм и нэгу сиплъэртэкъым. «Гур зэрыгъум дыгъур ирожэ», — жаIэркъэ? А къэзвыр ауи и тхьэкIумэ ицырхъакъым зыжесIам. И нэхэр зэуэзэпсэу зыщIыпIэ хэунэзыхьри, си натIэмкIэ щхьэдэплъыхыурэ жыкъыу жат ар! А здысщхьэпрыплъымкIэ зы гужьеигъуэ гуэр къыщыIуплъа хуэдэ, тIэкIу-тIэкIуурэ и фэр зэщIэкIырт. Зэи иужькIэ срихьэлIакъым псэ зыIутым и нэгу апхуэдэу зихъуэжауэ. Жат ар. Зэуэзэпсэу къежэщIэхри, мыхъейуэ зэщIэжыхьат. И набдзи, и нэбжьыц къудеи, и Iупи мыпIэжьэжьа, и напщIи хэмылъэта! А зэрысщхьэпрыплъурэ, и пщэм зесшэкIри, псалъэ мышыу гуэрхэр жысIэурэ бгъукIэ унэм сыкъыщIэкIат. ИтIани, си щхьэщIыбыр даIуэрт: «Ай, джаа-а-ур!» — зыгуэр (япэми ещхьу) къыскIэлъидзыным сыпэплъэу… Ауэ… Щымт пэшри пщIантIэри… А махуэм (япэ дыдэ) зыри къыскIэлъымыкIуатэу пщIантIэжьым сыкъыдэкIат.
* * *
ЕгъэджакIуэ телъыджэ щыдиIат ди къуажэ курыт еджапIэм. Уафэр гуащIэдэкI насыпкIэ зэта цIыху щыпкъэт ар. Нэхъ Iей дыдэу дэ хьэлыншэ гупым ар и пIэ къыщитшми, зэи, зэ закъуи псалъэ дыдж къекIуакъым а лIым и Iупэ. И нэхъ жыIэгъуэ гуауэр: «Гъуэгу мыгъуэ емыжьэн» — щыжиIэрт. ЗгъэщIагъуэрт: зэ нэхъ мыхъуми, щхьэ къыжьэдэмыцIэфтрэ «ежьэн» — жиIэу?! ИкIи нэхъ кIэщIтэкъэ апхуэдэу, «мы»-р, дигъэхуатэмэ? Ауэ Мухьэб зэи блэпсэлъыкIыртэкъым, «емыжьэн» — жиIэрт. НтIэ, а пщэдджыжьым сызытехьа гъуэгуанэр махуэтэкъым. Къамбийм дызыщихъума гъуэгум IэубыдыпIэншэу сытехьэрт… е къыстехьэрэт езыр?
… ПщIантIэм и гукъанэр, унэжьым и губгъэныр, си анэшхуэм кIуэцIыс- лъхьа гузэрыдзэр си плIэрыхьу сыкIуэрт сэри. Тхьэрат зыщIэр си лъэдакъэ папцIэхэм сыздынахьэсынур. Щхьэрыхьу сеIэрт, зыри зы мэскъалкIэ къыщысхуэмыныкъуэ, зэи къыщысхуэмея, пцIырэ сатукIэ зи лъэмыж хъыринэхэр зэхэща дуней гуэрым. ЩхьэкъэIэт дымыщIэу нэхъ мащIэхэр дыщеджа а дунейр, дурэшым хэIущIыIу замыщIу дэса цIырушырухэм иджы я тетыгъуэт. Зэи гу зылъыдмытахэм, зэи зыщIыпIэкIи бзийуэ къыщыхэмыпсахэм яхуэтшийрт, я Iэпщэ дакъэм ирашэкIыурэ дызэрыралъэфэжьэну щхьэцыкIэр. Дыщагъэса, дыщрагъэджа къэралым мазэ зыбжанэм зиублэрэкIати, нэм къыфIэнэр укъэзыгъэуIэбжьын защIэт. Тхыдэ факультетым «фIы дыдэкIэ» къыщыддеджа си цIыхугъэ пщащэ цIыкIур слъэгъуат вакъэ ищэу бэзэрым тесу. Апхуэдэуи, слъэгъуат илъэситIкIэ дзэм къулыкъу щихьарэ, университетыр пэрыту къэзыуха ди щIалэ… Абы хьэлъэзехьэу зыгуэрым и тыкуэным нащэщIэ ашыкхэр щыхуигъэувырт! Шэчым шэчыр къытезэрыгуэрт: Ярэби, зыгуэрхэм ещхьу дыкъафэу, дефэу еджэгъуэ зэманыр итхамэ, мынэхъ пэжу пIэрэт? Мыхъуми, хьэлыгъуанэ кIапэ къытлъысынт! Мес иджы ахэр: я къару гъэтIылъахэр къызыкъуахыжащи, бгъэгукIэ дращIыкIыурэ утыку къохьэхэр. ЗащIэжыну хуейхэкъым зэрыщытахэри, дэри тщыгъупщэжа хуэдэу къызыфIагъэщI! Псэжьыгъэр щытепщэ лъэхъэнэщ. ХыхьэхэкI зэманщ. Си щхьэ узи уахэзэгъэнт уэ абыхэм… Уи зэманкъым! Уи зэманыр къимыхьэу икIащ, е блэкIащ хадапхэмкIэ, уэ тхылъым утеныкъауэ ущысурэ. Уэ пхуэдэ хэзэрыхьахэр — щэрэ ныкъуэрэщ. Зэманым ухэмызэгъэнумэ, зегъэхь!
… Абы щыгъуэ схузэмыгъэзэхуам и теплъэ IупщIыр куэд дэкIауэ (си анэшхуэр щилъа жэщым) теслъэгъуэжат хьэдэзехьэ пхъэбгъум и дзажэм: гуанэм имыщтэурэ, уадэ тIыгукIэ траупIэщIа гъущI Iунэ гъуабжэжьыр! Гуанэт-тIэ…
Хьэлъэзехьэхэр, бэзэр фызхэр, лэжьапIэншэхэр, щхьэрыуахэр — ахэр псори лъэхъэнэ зэгуэчыпIэм дилъэфа мылъхубын гъэныщкIуахуэхэрт, 1963 — 1975 гъэхэм я зэхуаку халъхуар щIэб- лэ насыпыфIэтэкъым, дэнэкIэ плъэи… Мыбыхэм я натIэм нэрымылъагъуу дамыгъэ ягъуэ телъым ещхьт. А псом сариплъэурэ, си нэгу къыщIыхьэжырт зы теплъэгъуэ жыжьэ…
Хьэблэ сабийхэр дежауэ, гъунэгъум я шэфтал мыхъур къэтфыщIырт. Псори жыг къудамэхэм тести, хэт къыпичыр ишхырт, хэти и гуфIакIэ диубэрт. Сы нэхъ цIыкIуIуэти, жыг лъабжьэм сыдэплъейуэ сыкIэщIэтт, къысхурадзых си Iыхьэу… Абы хэту зыщIыпIэкIэ къыкъуэхуащ жыгыр зейр. Модрейхэр къудамэхэм ирижэурэ зэбгрылъри, щхьэж и занщIэу щIэпхъуэжащ. Сэрти, си жьэ Iурылэлу сыщытт, зызмыгъэхъейуэ. СыщIыщIэпхъуэжынури сытыт? Зыри къэсфыщIатэкъым. Жыгыр зейри, е мо щIэцIывэжахэм якIэлъеIэн щхьэха… е, сэ сщIэ мыгъуэрэ… Сытми, си блыпкъыр иубыдри, чачэу дадэ деж силъэфыжащ. КъыспкърыупщIыхьурэ, Iуэхур зыIутыр зригъэщIа нэужь, дадэ пыдыхьэшхыкIри:
— Уэ, си хъыдэз, уигу иубыдэ, икIи зыщумыгъэгъупщэ: адрейхэм куэду ящIэкIуэр, уэ я нэхъ мащIэуи зэи къыпщIэкIуэнукъым. Зумыгъэщхь абыхэм…
— Сэ шэфталитI къысхурадзыхауэ аращ. Зы къудами скъутакъым, жыгым тесахэм… гуфIакIэкIэ.., — сыщыгъынанэм, дадэ сызэпеудри:
— Уэ занщIэу къыпкIэрыщынущ, абыхэм къахэщыххэнукъым, егупсыс…
— Сыт щхьэкIэ, дадэ?!
Абы щыгъуэ дадэ жэуапыншэу сыкъигъанэри унэм щIыхьэжат…
А махуэм си адэшхуэм къызыпикIухьа жэуапырт иджы си нэгу щIэджэгукIыжыр. ЩыIэщ псалъэ хьэлэмэт: «лIэужь» — жиIэу…
… Си щIыбагъ къыдэна бгынэжа лъапсэхэм я бжыгъэм адэкIэ хэхъуэрт… КъБКъУ-р, зэгуэр, щIэныгъэм и уардэунэу щытыгъамэ, ар зи гуащIэдэкIыр щIэныгъэлI гъуэзэджэхэу абы щезыгъэджа, щылэжьа нэхъыжьыфIхэрт. Ауэ, абыхэми къащIиху уэрамым къыдэщхьэрыуа зэрыхьзэрийм и жьызэпихур. Хэти «зи хущхьэ хъуам и бзууэ» зыхигъэпшэхъуат зэманым, хэти щIиублэрэнкIат а «зэманкIэ» дызэджэм и толъкъун къэукъубиям. Зыгуэрым, зы дахэ къару лъэщ гуэрым, и щхьэр ирихьэхауэ, ибгынэрт иджы мы унэшхуэр.
ЩIэныгъэлI телъыджэ, адыгэлI нэс, еджапIэм и унафэщI Лъостэн Владимир, зэуэзэпсэу дунейм щехыжым, здырихагъэнт КъБКъУ-м щхьэщыта щIэныгъэ нурыр. Мыбы зы хьэдыгъуэдахэ гуэрхэр щызэблэкIырт! ПщIэрэ щхьэрэ яIэу гъащIэ щIэлъэныкъуэкIэ щIэблэм ятелэжьа нэхъыжь нэхъыфIыIуэхэм я лъэр зы къару мыцIыху гуэрым щIиудырти… еупIэхырт ахэри.
А къекIуэкI мыгурыIуэгъуэхэм къапежьууэ (ей, Iущыжьти-тIэ, лъэпкъ IуэрыIуатэр!)… зы жыжьэ гуэрым къиIукI хуэдэт:
Талъостэнхэ сыщыранысэмэ,
Жыхафэр си шэджагъуакIуэт.
ЖагъуэлIым сыщыратыжмэ,
Нэгъуей адакъэр
къыслъэщIэмыхьэт…
Псыр, утхъуамэ, пIалъэ иIэщи, мэжабзэ. А зэманым куэдыкIейт утхъу-гъэ кIыхьлIыхьыр зи фейдэхэр. Псэр щыутхъуэри апхуэдэу пIэрэ? ЩIалэгъуалэм иджыпсту я щхьэ кърикIуэр щыплъагъукIэ, гурыщхъуэхэр къыптокIуасэ: псэ утхъугъэри зыгуэрхэм я хьэрычэтщ, ардыдэхэми я фейдэ хэхыпIэщ. Насып зиIэм купкърэ жэпкърэ иIэнщ — тхудэшэхынукъым апхуэдэр. Ар хьэкъыу щыспхыкIыну пIалъэр къэблэгъатэкъым а сыкъыщыдэкIа гъэмахуэ пщэдджыжьым!
… АдэкIи? АдэкIэ сыт? Седжэрт, сылажьэрт, щэбэт къэс къуажэм сыкIуэжырт, къалэм фэтэр къыщысщтат. Си анэшхуэри а здещэтэхам деж къыщызна хуэдэти, фэкIэ зыкъызимыгъащIэ пэтми, зы гурыгъу гуэрым ишхырт. Гупсысэм ихьырт. УпщIитIт абы къызитыр кIуэжыгъуэ къэс: «Дапщэщ укIуэжыну; Дапщэщ укъэкIуэжыну…» СыкъыщыдэкIыжкIэрэ и нэхэр плъызырти, «Iым» къыжьэдэмыкIыу аргуэру зэщIэнэрт. Сэри сыкIуэрт. СыкIуэрэт? Зэми сыжэрт. Зэми щхьэцыкIэкIэ зы Iэпщэ шынагъуэ гуэрым силъэфырт, зэми си лъэ слъэфурэ сыпщырт. ЦIыхухэр зэгурыIуауэ а жыхуэсIэм «гъащIэкIэ» йоджэ. Ауэ пэжкъым ар. И цIэ пэжри? СщIэркъым нобэр къыздэсым. ЛIэужь? Iыхьэ? НатIэм къритха? Хьэуэ. СщIэркъым.
…КъБКъУ-м сыщыщылэжьа илъэсхэр гъащIэм хыубжэ хъунутэкъым. ЩIэныгъи бзэи хуэмей щIалэгъуалэр щхъуэкIэплъыкIэу зэщыхуэпыкIауэ абы щызэблэкIырт. Я адэ-анэхэм накIуэпакIуэу къуахулIэрти: «ЗыцкIэ хуейкъым си сабийр мы зыщIэвгъэджыкI зэшыгъуэхэм. Дипломщ мыр къыщIыщIэдгъэтIысхьари, зэ къыIэрыхьэмэ, адэкIэ дэ и унафэ тщIыжынщ!» Апхуэдэхэр куэдт. ЗыкIи нэхъ пщIэгъуалэтэкъым а щIэныгъэр щIэблэм яхэзылъхьэн хуейуэ ягъэува егъэджакIуэхэм ящыщ куэдым я Iуэху еплъыкIэри. Сигу ящIэгъурт нэхъыжьыIуэхэм, дэ дезыгъэджа щIэныгъэлI нэсхэм. Ахэр ижь защIми, сэмэгу зыкъащIыжми, псэкIэ гугъу зэрехьыр нэрылъагъут. Ди хьэблэ фызыжьхэм унагъуэ мыхьэнэншэ гуэрым щыхущIэшхыдыкIым деж жаIэ хабзэт: «нэхъыжьыншэ унэу — нэгъуей джэдэщ!» Мы здыщедгъаджэ унэм иджы щызэблэкIырт зэрымыщIэкIэ щIэныгъэм къыхэщхьэрыуа хьэрычэтыщIэхэр. ГурыIуэгъуейт мыбы къыщекIуэкI хабзэхэри — Iулъхьэм унэ лъапсэ къыхэзыхахэр жьантIакIуэт; IэфIыкIэ пхъуантэ къеIызыхыр — IулъхьэIэгут! Уи IэбэлагъымкIэ хуищIэу къыщIумыгъэлъэфмэ, мыхьэнэншэм щхьэкIэ уахэIуэнути, а «хуищIэу Iэба» дыдэхэм, я напIэ мыхуадэу, къурмэн пэлъытэу уфIабзыжынут. Мафие жыхуаIэм и лIэужьыгъуэ гуемыIут ар. Гъэ еджэгъуэр и кIэ щынэблагъэкIэ, унафэ зыхуэзгъэувырт: «лэжьапIэ къэлъыхъуэ!» АрщхьэкIэ, гъэмахуэ мазищыр икIырти, си пэ пылэлу лэжьапIэжьым сыкIуэжырт. ИтIани, пIалъэ зимыIэ щыIэкъым — къэзбгынащ а унэри, Тхьэм и фIыщIэкIэ, куцI уз схуэмыхъу щIыкIэ, къэзбгынащ.
Си анэшхуэм хуэдэ щIыбагъ зиIэм и дежкIэ щIыхъейри шынагъуэтэкъым. Абы къыщынэмыщIауэ, схуэузыншэт сыкъэзылъхуаитIыр… Иджыри илъэс зыбжанэкIэ, абыхэм я жьауэр къысщхьэщытыху, сщIакъым жьыр къыщеуэр. Илъэс тIощIрэ тIукIэ сыщыпсэуат хамэ фэтэрхэми, ипэ илъэс зыбжанэм сигу къеIэн мыгъуагъэ къыслъихьакъым. ДэIэпыкъуэгъу сиIэхэт: Мэшхуэ и Iулыджым фIэлIыкIхэрт абы и IуэхутхьэбзэфI зыкIэрылъ гуэрхэр. Мэшхуэ и пщIэм зыдагъэшырт абы сызэрипIам щыгъуазэ нэгъуэщIхэми. СекIакIуэртэкъым. Сылажьэрт. Сы- узыншэт.
Зэ закъуэ, сымыщIэххэу, Мэшхуэ зыкъригъашэри къэкIуат сыздыщыпсэу фэтэрым. Си нэгу щIэтщ иджыри а махуэр. Иджыпстуи зэхэсх хуэдэщ Мэшхуэ и лъэ макъыр бжэм къызэрыIухьэр… ЕплIанэ къатым хьэчэхьэпсэу къыдэкIуеяр, етIысэхри тэлайкIэ зиплъыхьат. Пэщащэурэ и бохъшэр къигъуэтри, стIол кIапэм трилъхьэурэ:
— МазитI-щыр ептынщ, дахэ, — и кIуэцIыр къигъыкIыу къызэплъат ар. Куэдри щысатэкъым. ЩIэкIыжыну бжэм щынэсым, къызэплъэкIри:
— Хэт и Иван мыр зи унэр?
— ПцIыхунукъым, Мэшхуэ, сэри фIыуэ сцIыхуркъым. Мазэм зэ слъагъуу аращ.
ЖысIэхэми къемыдаIуэу, бжэр Iуихыурэ, абы къыспидзат:
— Ей, зи натIэр джафэ, хэт и хьэ мыгъуэжьым укъысфIишхт?!
Ди пщIантIэ сыкъыдэкIа нэужь, илъэс пщыкIузкIэ псэужат ар, езым фIэбэмащIэу — сэ срижэурэ къэзбжыни сыхунэмысауэ, илъэс пщыкIуз…
Унэжьыр иджы ибафэти, си адэр ибэ хъурейт. ИлъэситI дэмыкIыу ари ирахыжащ си анэшхуэр здрахьэкIа щIыбагъ уэрамымкIэ. Унэжьыр щыгъуэ пIалъэншэм щIэтIысыкIат. Щхьэгъубжэхэм, шындэбзий кхъужьеилъэ гъэгъахэр я ни, я пи къимыхьу, щы- ункIыфIыкIырт. Уэнжакъ сатырхэм, щIыбагъ уэрамымкIэ ириплъэурэ, зыгуэрхэр къаIуэщхъужырт. Мэшхуэ и жыIауэ, ауэ сытми джафэт иджы си натIэр! Ауэ щыхъукIи, слъэф хьэлъэм, иджы, зы абрагъуэ гуэрым зыкъыкIэрищIати, сыкIэнтIырауэу ари схьырт. «КъуаншагъэкIэ» дызэджэр арагъэнт, а абрагъуэр. Аддэ, а гъэмахуэ пщэдджыжьым си анэшхуэм ятIэ хьэупIэурэ иIэтар иджы, зэм си лъащхьэ щIэнэти — сыхэщатэрт; зэми си гущIыIу къиукIуриерт симыгъэбауэуи, сипIытIурэ си жэщ пщIыхьхэр игъэгулэзырт а ятIэ хьэупIэм. ТIуми нэхъ лъапIэу зэдыдиIар: унэ — сабиигъуэ — пщIантIэ — къару илъыгъуэ — гугъэ — гурыфIыгъуэр зэригъэкIэсыжурэ на-нэ и унэ цIыкIум щысхуигъэфIэжыну хъуэпса фызыжьым и псэр гугъэндыгъэн сщIыщ, згъэтхьэджэри… зыIэпызгъэхуат! Уафэр минрэ гущIэгъулыми, апхуэдэр щIэхфэх пщхьэщихыркъым. Ар пщхьэщызыхыфынухэр лъэгуажьэпэкIэ щыпхуэлъаIуэм дежи, Уащхъуэр пIащIэкъым. Си анэшхуэм и псэр а здэщыIэми зэрыщысхуэлъаIуэм шэч хэлътэкъым. КъакIуэрт ар нэхущкIэрэ: зэм хьэлъафIэу ерыскъыпхъэхэр зэрылъ хъуржыныр пэшым щэIуу къысхущIилъафэрт. Зэм си пIэщхьагъым пIащIэу и фэ бохъшэр къыщIидзырт. Зэм и цыхъар гъуабжэшхуэр къызишыхьэкIыурэ къызэпщэрт. Зэми, къыщIэмыхьэххэу, щхьэгъубжэ лъабжьэм зэчыр щысхуигъэIурти… бзэхыжырт. АрщхьэкIэ, сыкъэуш мыгъуэт. Сыт щыгъуи, сыкъэушырт! Мамэ сыщыхуэтхьэусыхэкIэ:
— Ей, и псэ тIэкIум тыншыпIэ ебгъэгъуэтыркъым. Мы дуней щIэщIыIум тетакъым уэ пхуэдэу абы илъэгъуа! — жиIэурэ къыпыгъыкIырт.
Хьэуэ! ТIэкIутэкъым си анэшхуэм и Псэр. Апхуэдэ псэ Iущыр уафэ Iэужьт. Апхуэдэ псэм Уафэри къыфIолIыкI зэгуэр. Апхуэдэ псэм зыкъыхуагъэщхъ фIэкIыпIэ зимыIэж щэху гуэрхэм.
Мэшхуэ ирахьэхыжа нэужь, иджыри илъэсибгъукIэ сыпсэуащ фэтэр Iулажьэу. А IэнатIэ Iыхьэм емыдзэкъам зэи зэхищIыкIынукъым уи щIалэгъуэ-псэугъуэу, илъэс тIощIрэ тIукIэ улахуэ-фэтэрыпщIэм и гузэвэгъуэри; зыщхьэщумыхыф щIыхуэм и хьэкъ хьэлъэри. Узщ ар. Хуэмыза лIыфIщ. А тIум ещхьу цIыхущхьэ зыгъэпуд уафэми къехакъым. А тIум хуэдэу цIыху гуащIэр щIэзыуд щIым къытехьакъым. «Унэ пхашэ тешэбащIэщ» — жи лъэпкъ Iущыгъэм. Я нэхъ цIыху мыхьэнэншэри къыптецIыбыхьыну зыкъыуепщыт, сом тIасхъапIэ къыбдилъэгъуамэ. Я нэхъ гъуабжэлъабжэри къыпхуодалъэ. ЗызыщIэж щыIэнукъым зэи! Зи щхьэкIэ ер зымыгъэвауэ дэпсэлъей дэтхэнэми сыхуолъаIуэ а тешэбащIэм и хьэкъыр зэи къыгурымыIуэну. ИрелIыфI ар (псалъэжьымкIэ). Хуремызэ псэуху.
Мэшхуэ иджыри псэууэ, а къыщыкIуа махуэм зыщIэупщIа Иваным ехьэлIауэ дерс згъуэтащ. Блэнейрэ сыIэпхъуащ псэупIэ къэслъыхъуэу (хэт ищэрт, хэти нэхъ къулей-хьэулей къигъуэтырт). Къэзбгынэрт хамэ фэтэрхэр, сэ сщыщ гуэр къыщызнэурэ. А илъэс тIощIрэ тIум — журти нэмыци я унэ сыщыщIэсын къысхуихуат. ИтIани, абыхэм ящыщ зым «и хьэ» зэи къызэбэнакъым, къызэдзэкъэныр щыгъэтауэ.
Си анэшхуэр а здэкIуам щылъаIуэурэ Уафэр къигъэлэнджат. Уащхъуэр къигъэIулат. Унэжьым и гукъанэр (Жэм лъакъуэ шкIэ иукIрэ?) къэIэбэри сщхьэщихат иджы.
ИлъэсибгъукIэ Мэшхуэ и псэр лъэIуапIэ пIалъэншэ щIитар жьэгу къысхуикъулу аратэкъым. СиIэт сэ а жьэгур! Ипэ-ипэу. ТIуащIэ-щащIэу. Си анэшхуэм, къырту, Тхьэм къысхуIихар абы сезышэлIэн гъуазэрэ шыIэныгъэрэт!
* * *
…Къалащхьэм и Арбат уэрамдыхьэм, сымыщIэххэу зэ закъуэ щызблихащ нанэ, Дахэлей гуащэшхуэ, и ныбжь щIыкIафIэр. Зэпэзэвщ мы дунеишхуэр. Ди щхьэгъубжэм пэзан-щIэу щыт унэ блыным кIэрылът бард цIэрыIуэ, Окуджавэ Булат и фэеплъ барельеф. Мыбдеж щыпсэуат ар… ЩIызэпэзэври дунейр? Мы лIым и анэмрэ Дахэлей гуащэшхуэрэ щрашауэ щыта зэман бзаджэм, увыIэпIэ яхуэхъуар — тIуми зы плIанэпэт… Илъэс пщыкIуз-пщыкIуз щаIыгъат а бзылъхугъэ зэхуэмыдэхэр залымыгъэм псори щызэхуигъэда щIыпIэм. Еплъыт иджы! Щхьэгъубжэм удэплъыху, нанэ Тхьэ ухуелъэIунущ.
… ЩIымахуэр мыбыкIэ щыткIийщ. Уэсщ нэм къиплъыхьыр. Къэбэрдейм дыгъэ щепсу пIэрэ? Ди пщIантIэм ды-гъэ угъурлышхуэ щепс къыщIэкIынщ. ПщIантIэ дыгъэ… А дыгъэм гу щызмыхуэурэ, а уэнжакъ Iугъуэхэм за- щызмыгъэнщIурэ, я хьэку мафIэхэм сепщIыхьыжурэ, а щIымахуэ жыжьэр къызэфыкIыурэ, щэ ныкъуэм сокIуа- лIэ. Дахэщ мо псей зэтIолъхуэныкъуэхэм я джэдыгу хужьыр, ауэ ди кхъужьеижьым и уэс щIакIуэм зэи пэхъунукъым ахэр. КъогурыгукI мо блын хьэкушхуэм и уэздыгъей мафIэр, ауэ ар мафIэтIэ, Мэшхуэ унэжь хьэку цIыкIум ирищIэу щыта фIамыщIым елъытауэ?!
… Сызэгупсысар зэхиха хуэдэ, Мухьэмэд пхъэ IэплIэ иIыгъыу къыщIохьэжри, уэсыр иутхыпщIурэ:
— Сигу къэкIаращ, гуащэ, нэхъапэми си гуращэт ар. Ауэ сыномычэнджэщауэ… — жиIэурэ пхъэ къутахуэхэр зэрегъэзахуэ.
— Сыту пIэрэ? — чыматэ цыкIур зэрыслъхьэжурэ сыхуоплъэкI.
— Къэблэгъа уи махуэм, си гугъэращ, зы тыгъэ нэ есщати… Пщэдей ныздэкIуи, дызэдегъэплъ.
— Сытыт? КъызжеIи, семыплъауи жэуап уэстынщ.
— Дыбгъэдащ… Уэ зыбгъэнщIыжыркъым пасэрей унэрэ пасэрей хьэкукIэ. НтIэ, зэщIэкъуза цIыкIуу, зы лъапсэ нэхутхьэху мо Переделкинэ деж сыщеплъати, сигу ирихьащ. ЗыгуэркIэ узогъэщхь ар. СщIэркъым зэрыжысIэнур — уэщхьу зыгуэр хэлъщ… сытми дегъэплъ. Гъэмахуэ унэ хьэлэмэтщ.
Аращ «цIыхухъум и Iуэху зехьэкIэ» щIыжаIэжыр. ЗгъэщIэгъуакъым щхьэгъусэм зи гугъу ищIыр. Апхуэдэ цIыхущ ар, мыхьэнэ иIэу мэIэбэ. «ПсэуакIуэщ» — жаIэнт ди дежкIэ. Си анэшхуэм и жыIауэ сэри:
— Хумэл жэнэт! — содыхьэшх. Хьэуэ… СогуфIэ!
— Сыт абы къикIыр? — сыкъыгурыIуэркъым бзэныкъуэм.
— Абы къикIыр… Ар нэгъуэщIщ щIыжысIар… Мыдрей зи гугъу пщIым теухуауэ: Тибетым щыпсэу лъэпкъхэм жыIэгъуэ гуэр къадокIуэкI… «Къуийм ирата мажьэ къуаншэу» — жаIэ. ПщIэрэ ар?
— Ы-хьы, иришэжьащ иджы. Сыти уи ныбжь уэ? ДяпэкIэщ… Пессимистхэр си жагъуэщ, сыт апхуэдэу? — мэгъумэтIымэ ар.
СыукIытэжат сэри. И жагъуэ сщIауэ пIэрэ-тIэ?
— Мухьэмэд, куэдыщэу Тхьэм къыуити, нэхъыбэжри Тхьэм уигъэузыншэ. Ауэ… сэ си нэ къызыхуикIыж унэ закъуэр здэщытам деж иджы жыг хадэ щокI. Мыдрейхэр… ДиIэр тхузехьарэт!
— Псоми пIалъэ яIэщ. Зыри пхухэлъхьэнукъым блэкIам…
— ИкIи пхухэхынукъым. Ар нэхъыфI? Сызыхуейри? Къысхуэпхьынумэ… Хужьыбзэу, схуэфIыпсрэ цIыкIунитIэу, мо пщIантIэ уэсым зызгъэнщIыху срихэтыну, упщIэ лъеитI… СыщыцIыкIум, дадэ къысхуихьат апхуэдэ. СиIэжащэрэт иджыри…
СыгушыIэрэ си фIэщрэ зэригъэзахуэу, ар хэплъэурэ, чыматэр къызощтэжри, бжэщхьэIу пкIэлъеймкIэ соунэтI.
— Валенки? — ныскIэлъоупщIэ щхьэгъусэр.
— НтIэ-нтIэ. Ардыдэр…
Ардыдэр… Жыжьэурэ
укъысхуоуври, сэрмыгъуэ,
ТэрмэшкIэ укъызопсалъэ…
Уэрэд дахащэт-тIэ, си анэшхуэм къыхихар!
2015 гъэм и щIышылэ мазэ
