Насыпым и къежьапIэ
УФ-м щIэныгъэмрэ техникэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, химие щIэныгъэхэм я доктор, КъБКъУ-м и профессор Мэшыкъуэ Нуралий ящыщщ щIэныгъэшхуэ зыбгъэдэлъ лъэпкъ IэщIагъэлIхэм, ди щIыналъэм и жылагъуэ лэжьа-кIуэ цIэрыIуэхэм. Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэмрэ щIэны-гъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэмрэ илъэс 46-рэ хъуауэ зэдехь Мэшыкъуэм, ныкъусаныгъэ хэмылъу, пщIэрэ щIыхьрэ иIэу, и Iуэху зехьэкIэмрэ дуней еплъыкIэхэмрэ куэдым щапхъэ яхуэхъуу. ЩIэныгъэлI щыпкъэм и ныбжьыр мы махуэхэм илъэс 70 ирикъуащ.
Мэшыкъуэр Дзэлыкъуэ куейм хыхьэ Малкэ къуажэм 1947 гъэм и шыщхьэуIум и 13-м къыщалъхуащ. Зи сабиигъуэр зауэ нэужь илъэс хьэлъэхэм ирихьэлIа щIалэ цIы-кIум псэкIэ зыхимыщIэу къэнакъым лъэхъэнэм пыщIа гугъу- ехьхэр, арщхьэкIэ ар къэхъуащ дыкъэзыухъуреихь дунейр, абы и зэхэлъыкIэр фIэхьэлэмэту, цIыхур, гъащIэр фIыуэ илъагъуу. А псоми я къежьапIэр, дауи, ар къыщалъхуа, щапIа, лъэпкъ хабзэмрэ нэмысым-рэ щытепщэ, щIэныгъэм пщIэ щыхуащI адыгэ унагъуэшхуэрт.
— Си сабиигъуэм и гугъу пщIымэ, ар зыхуэбгъадэ хъун щымыIэ зэманщ икIи а лъэхъэнэр щесхьэкIа ди къуажэжьыр сыт щыгъуи си гум илъу сопсэу, — блэкIа жыжьэр игу къегъэкIыж Нуралий. — Си нэгу къыщIохьэж Балъкъ и Iуфэм щыдгъэкIуа зэман IэфIыр, дыкъыщыхъуа ди адэжь лъапсэр. Дэ ар ноби дыбгынэркъым: нэхъыжьхэр дэ-мысыжми, ди шынэхъыжьым къыщIэна унагъуэм докIуэлIэж. Адэжь лъапсэм хуэдэу нэгъуэщI зы щIыпIи си псэм зыщигъэпсэхуркъым…
Мэшыкъуэхэ Иналрэ Серэрэ (ар Къардэнхэ япхъут) я бынунагъуэшхуэм илъа фIыгъуэ лъапIэхэм ящыщт хабзэр, нэмысыр, зэгурыIуэр. Зэщхьэгъусэхэм щIалитху къащIэхъуати, зэгурыIуэ-зэдэIуэжу, пщIэрэ нэмысрэ яку дэлъу ягъэсащ. ЦIыхухъу быныр абы и лъэныкъуэкIэ адэм нэхъ егъэщIылIат. Инал къуажэм дэта мэкъумэш артелыр и IэмыщIэ илъу щытащ, Се-рэ колхоз лэжьыгъэм и къару емыблэжу хэта, унагъуэ зехьэнри, сабий пIынри зэдихьу къэгъуэгурыкIуа къуажэдэс бзылъхугъэхэм ящыщщ. Абыхэм яхузэфIэкI къагъэнакъым зэшхэм щIэныгъэ нэхъыщхьэ, IэщIагъэ ирагъэгъуэтын папщIэ. Нуралий зэрыжиIэмкIэ, зэкъуэшхэм я тхьэкIумэм иджы- ри итщ Инал и ущие псалъэхэр: «ФызэувэлIа дэтхэнэ лэжьыгъэри и кIэм нэсу, тэмэму, IэкIуэлъакIуэу зэфIэфх. КъыкIэрыхухэм зэи захэвмыгъахуэ. Лъэпкъыр, ныбжьэгъур вгъэпэж».
Адэм и псалъэхэр гъуэгугъэлъагъуэ зыхуэхъуа Нуралий пэрыты-ныр и мардэу къэтэджащ. Школым щыщеджа илъэсхэм къыщыщIэдзауэ къыкIэрыхухэм зэи ящыщакъым ар, уеблэмэ и хьэл-щэнкIи и еджэкIэкIи щапхъэу ягъэлъагъуэу къекIуэкIащ. Еджэным къыхыхьэ дэтхэнэ предметыщIэми адрейхэм емыщхь гъэщIэгъуэнагъ зэрыхэлъыр зыхищIэу, абыхэм дахьэхыу еджэрт. 1966 гъэм курыт еджапIэр дыщэ медалкIэ къиуха нэужь, Мэшыкъуэм мурад ищIащ химиемкIэ бгъэдэлъ щIэныгъэм адэкIи хигъэхъуэну. Ар лъэпощхьэпоуншэу щIэтIысхьащ Менделеевым и цIэр зэрихьэу Москва дэт Урысей химие-технологие университетым.
— Химиер дджын зэрыщIэддзэу, сэ занщIэу къызгурыIуащ абы хуэдэу хьэлэмэт куэд зыпкърылъ, Iэмал куэд къызыкъуэзыхыфын зэрыщымыIэр, — и IэщIагъэр къызэрыхихам топсэлъыхь Нуралий. — Ди егъэджакIуэр тщIыгъуу едгъэкIуэкI химие опытхэр хуабжьу сфIэфIт. ИкIи абы щыгъуэ сэ му-рад сщIащ а щIэныгъэм и щэху куэд къэсхутэну, и зэфIэкI телъыджэхэм куууэ щыгъуазэ зысщIы- ну. КъинэмыщIауэ, къуажэмкIэ дэ дыщиIэт зы унагъуэм хуэдэу ды- зэдэпсэууэ гъунэгъуфI дыдэ — МэкIэтIейхэ. Абыхэ я къуэ Абду- лыхь а зэманым щеджэрт сэ си нэ къызыхуикI химие еджапIэ нэхъыщхьэми, абыи сыт и лъэныкъуэкIи сытригъэгушхуащ а IэщIагъэр къыхэсхыным.
Апхуэдэу Iуэхур къекIуэкIри, щышколакIуэм дэзыхьэхауэ щы- та щIэныгъэр IэщIагъэ хуэхъуащ Нуралий. ЩIэныгъэ нэхъыщхьэ зэриIэм щыхьэт техъуэ диплом 1971 гъэм къратыжащ абы икIи и гъащIэм и фIыпIэу къилъытэ илъэс-хэм ящыщ куэди а химие къэхутэныгъэхэм тыхь яхуищIащ.
КъыкIэлъыкIуэ илъэситIым Нуралий дзэм къулыкъу щищIащ. Офицер щIалэщIэм къалэн лъапIэр щрихьэкIащ Монголиемрэ Забайкальемрэ. 1973 гъэм Мэ-шыкъуэр къэкIуэжащ щалъхуа щIыналъэм икIи абы лъандэрэ КъБКъУ-м щолажьэ. Нуралий куэд дэмыкIыу игъэхьэзыращ и кандидат лэжьыгъэр. ИужькIэ, 1991 гъэм, щытхъу куэд зыхужаIа, пщIэшхуэ зиIа и доктор диссертацэри утыку кърихьащ. Мэшыкъуэм и щIэныгъэ лэжьыгъэхэр щыпхигъэкIар Москващ, езыр зыщеджа университетырщ.
Нуралий и доктор диссертацэр зытеухуауэ щытар микровещество хэхахэр хэлъхьауэ, полимерхэр нэхъ быдэ щIынырт, абыхэм къыхащIыкI хьэпшыпхэр нэхъыбэрэ зекIуэн щхьэкIэ. Лъэпкъ IэщIагъэлI гумызагъэм зэфIиха а къэхутэныгъэхэр щIэныгъэм цIэрыIуэ зэрыщыхъуам и мызакъуэу, апхуэдэ хьэпшыпхэр къыщIэзыгъэкI заводхэм я лэжьыгъэм куууэ къыщагъэсэбэп хъуащ зэман кIэщIым къриубыдэу. ЩIэныгъэ тхыгъэ, теорие къудей мыхъуу, ди республи-кэм щыIэ «Техноприбор» заводым, Калугэ областым хыхьэ Обнинск къалэм дэт химие предприятэм я лэжьыгъэм хапщауэ икIи ехъулIэныгъэфIхэр иIэу къыщагъэсэбэп технологиещ ар. Химием иIэ апхуэдэ Iэмалхэм тещIыхьащ Ставрополь крайм и фирмэ нэхъ лъэрызехьэхэм ящыщ «Агропак» IуэхущIапIэм и лэжьыгъэри. А IуэхущIапIэхэм Мэшыкъуэр я техникэ унафэщIу щытащ, чэнджэщэгъу-фIу яIэщ ноби.
— Иджыпсту дызэлэжь полимерхэм ябгъэдэлъ фIагърэ быдагъкIэ къалъэщIыхьэн Европэ псом зэкIэ щыIэкъым, — жеIэ Мэшыкъуэм. — Ахэр къэбгъэсэбэпмэ, мэкъумэш къэкIыгъэхэр дунейм и къэхъукъащIэхэм хуиту щыпхъумэфы-нущ. Абыхэм ехьэлIа къэхутэныгъэ куэд ди кафедрэм щызэфIыдох.
Мэшыкъуэм бгъэдэлъ зэфIэкI лъагэхэм теухуауэ абы щытхъуш-хуэ къыхужиIащ дунейпсо цIэрыIуагъ зиIэ щIэныгъэлI, академикышхуэ Гладышев Георгий. Езым унэтIакIуэу иIа а еджагъэшхуэм и щапхъэм тету, Нуралий гурэ псэкIэ ядолажьэ щIэныгъэм япэ лъэбакъуэр щызыч щIалэгъуалэм. ЩIэблэм яхэтыныр, абыхэм ямыщIэ гуэрхэр яригъэщIэныр, хуей хъумэ, чэнджэщ яритыныр — ахэр пщIэи жэуаплыныгъэшхуи зыпылъ Iуэхугъуэхэщ Мэшыкъуэм и дежкIэ. Дауи, ар егъэджэныгъэм зэрыпэрыт илъэс 40-м щIигъум къриубыдэу IэнатIэм зэхъуэкIыныгъэ куэд игъуэтащ, цIыхупсэм, гупсысэм, дуней еплъыкIэм хуэдэу. Нуралий къызэрилъытэмкIэ, адыгэхэр нэхъапэм щIэныгъэм нэхъ хуэпаб-гъэу щытащ, ауэ иджыри мащIэкъым къэхутэныгъэхэр ирагъэкIуэкIыну, зи зэфIэкIыр лъэпкъ зыужьыныгъэм езыхьэлIэну хьэзыр ныбжьыщIэхэр.
— Апхуэдэ щIалэгъуалэм яхэтщ щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэм зэфIэкI лъагэхэр къыщызыкъуэзыххэр. Сэ си аспиранту, докторанту щытахэм ящыщ куэд ехъулIэныгъэ яIэу мэлажьэ. Псалъэм папщIэ, сызэрыгушхуэ си гъэсэнхэм ящыщщ щIэныгъэлIхэу Мэлэмэт Ахьмэд, Хьэщхъуэжь Людмилэ, Мэшыкъуэ Бэллэ сымэ, нэгъуэщIхэри. Уи лэжьыгъэм къыпызыщэфын, къепхьэжьа Iуэхухэм нэхъри зезыгъэужьу адэкIэ зыгъэкIуэтэфын щIэблэ уяужь къихъуэныр — ар насыпышхуэу къызолъытэ, — и гупсысэхэмкIэ къыддогуашэ нэхъыжьыр. — Куэдым нэсу къагурыIуэркъым щIэныгъэфI зыбгъэдэлъхэм гъащIэм пщIэ нэхъ щаIэ зэрыхъужынум. А зэманыр апхуэдэуи жыжьэжкъым. НобэкIэ мылъкум уи нэр къыщебгъапхъуэ хъунукъым: щIэныгъэ куум пэшэчэфын мылъку щыIэкъым. Аращ ди студентхэр зыщIэдгъэдэIур. ЩIэныгъэфIым зыкIи пездзыхкъым гъэсэныгъэ екIур, лъэпкъ хьэл-щэн дахэр. ЦIыху мыгъасэм щIэныгъэ куу пхуетынукъым.
Мэшыкъуэ Нуралий и нэIэм щIэту я лэжьыгъэхэр ягъэхьэзыращ щIэныгъэхэм я докторрэ кандидату 20-м нэс. КъБКъУ-м щылажьэ диссертацэ советым хэту, абы и унафэщIу щыту, химие экологиемкIэ и кафедрэм и унафэщIу лажьэу ар хущIэкъуащ химие экологие, пластмассхэм я нанотехнологие унэтIыныгъэхэм нэхъри зегъэужьы-ным, абыхэмкIэ къэхутэныгъэщIэхэр егъэкIуэкIыным. Езы еджагъэшхуэ щыпкъэм и къалэмыпэм къыпыкIащ щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэу 300-м щIигъу. Абыхэм яхэтщ монографие щхьэхуэхэр, методикэ пособиехэр, статья хэхахэр. Апхуэдэу абы щIэуэ къигупсысащ хьэпшып зыбжанэ. Абыхэм я щыхьэту Мэшыкъуэм къыхуагъэфэщащ свидетельствэхэр, патентхэр.
Лъэпкъ щIэныгъэм хуищI хэлъхьэныгъэ иным, зэфIих жылагъуэ лэжьыгъэхэм папщIэ Мэшыкъуэм щытхъу, фIыщIэ тхылъ зыбжанэ къыхуагъэфэщащ. Ахэр къабгъэдэкIащ КъБР-м и Правительствэм, УФ-М, КъБР-м ЩIэныгъэмрэ егъэджэныгъэмкIэ я министерствэхэм, зэгухьэныгъэхэм. Мэшыкъуэр щIэныгъэшхуэ зыбгъэдэлъ IэщIагъэлI къудейкъым, атIэ икIи жылагъуэ лэжьакIуэ цIэрыIуэщ. Ар ТворчествэмкIэ Дунейпсо, ЭкологиемкIэ Урысейпсо Академиехэм хэтщ, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Ака-демием япэу хыхьахэм ящыщщ. Илъэс зыбжанэкIэ абы и вице-президенту, академик-секретару щытащ, ноби адыгэ Iуэхум телажьэ а лъэпкъ зэгухьэныгъэм и лэжьыгъэм жыджэру хэтщ.
Нуралий ящыщщ Тхьэшхуэр унагъуэ дахэкIэ зыхуэупсахэми. Абырэ и щхьэгъусэ Светланэрэ бынитI: пхъурэ къуэрэ — зэдагъуэтащ, екIуу ягъэсащ, щIэныгъэ, IэщIагъэ иратащ, гъащIэм гъуэгу пэж щытрагъэуващ. Светланэ илъэс куэдкIэ библиотекэ IэнатIэм щылэжьащ. Зэщхьэгъусэхэм я щIалэ Анзор Москва дэт къэрал университетым и экономикэ факультетыр фIы ды-дэу къиухащ, и щIэныгъэм аспирантурэми щыхигъэхъуащ. Я хъыджэбз Аринэ Сеченовым и цIэр зэрихьэу Москва дэт медицинэ академием щеджащ, абы и ординатурэми и зэфIэкIым зыщригъэужьащ. Ди лъэпкъ хабзэр, хьэл-щэнхэр бынхэм яхэлъу гъэсэным гулъытэшхуэ щыхуащI Мэшыкъуэхэ я унагъуэм. Апхуэдэу абы пщIэшхуэ щиIэщ ди анэдэлъхубзэми. А гъащIэ мардэхэр езыхэм яIа я нэхъыжьыфIхэм щIэин лъапIэу къыхуагъэнащ Мэшыкъуэхэ. Ахэр унагъуэ насыпым и къежьапIэу къэзылъытэ, а Iуэхугъуэхэм иригушхуэ цIыхущ Нуралий.
Гъуэгуанэ купщIафIэ, IуэхугъуэфI куэдкIэ гъэнщIа къэзыкIуа лъэпкъ щIэныгъэлI пажэм, къэралым, щалъхуа хэкум заужьыным, ехъулIэныгъэ яIэным и щIэныгъи, зэфIэкIи, къаруи хуигъэпсу дунейм тет цIыху щыпкъэм дохъуэхъу и унагъуэкIи, къащIэхъуэ щIэблэкIи гукъеуэ имыIэу, и мурадхэр къехъулIэу, и насыпым хэхъуэу куэдрэ псэуну.
КЪАРДЭН Маритэ.
