Лермонтовыр щэхуу яукIа?
Урыс усакIуэ цIэрыIуэ Лермонтов Михаил и кIуэдыкIам псори дыщыгъуазэ хуэдэщ. Ауэ иужькIэ къыкъуэкIыж тхыгъэхэм шэч уагъэщI абы и пэжыпIэр дымыщIэу, уеблэмэ политикэ Iуэху хэту ар яукIауэ. УсакIуэшхуэм теухуауэ урыс тхакIуэ Паустовский Константин и Iэдакъэ къыщIэкIа «Разливы рек» повестыр мыпхуэдэу еух: «Иужь дыдэу абы (Лермонтовым) гу зылъитаращ: Мартыновым и кIэрахъуэ уэ макъым щIыгъуу, Iуащхьэ зытетым и лъабжьэм щIэт чыцэ гуэрэным къыхэIукIауэ къыфIэщIащ фоч уэ макъ». Паустовскэм щыгъуазэ дызыхуищIа мы Iуэхугъуэр щитхым тегъэщIапIэ ищIар зи гъащIэр Псыхуабэ щызыхьа Швамбергер и тхыгъэрщ, «Перкаль къырым пэгъунэгъуу къыщыхъуа гузэвэгъуэ» жыхуиIэрщ. Абы зэрыщыжиIэмкIэ, зи лIэгъуэр къэблэгъа къэзакъ лIыжь гуэр кIуащ чристэн дин лэжьакIуэм деж, и щIалэгъуэм IэщIэщIа гуэныхьыр щхьэщихыну елъэIуу. Къэзакъым зэриIуэтэжамкIэ, и щIалэгъуэм щыгъуэ зэхищIыхьа щIэпхъаджагъэм щхьэкIэ суд Iуэху зримыгъэщIыну и командирхэм я унафэкIэ чыцэм зыхигъапщкIуэри иукIащ зы офицер гуэр, нэгъуэщI офицерымрэ абырэ щIакIуэ кIапэ зэдытеувауэ щызэпэувам ирихьэлIэу. Илъэс зыбжанэ дэкIа нэужьщ къэзакъым къыщищIар абы IэщIэкIуэдар зэры-Лермонтовыр …
Мэшыкъуэ Iуащхьэм и лъабжьэм и гъащIэр щиухащ тхакIуэ цIэрыIуэ Лермонтов Михаил. 1841 гъэ, бадзэуэгъум и 15.
1950 гъэхэрщ мы хъыбарыр хэIущIыIу щыхъуар. Абы щыгъуэ а хъыбарым апхуэдизкIэ цIыху куэд къигъэубэлэцати, комиссэ щхьэхуэ къызэрагъэпэщауэ щытащ суд IэнатIэм пыщIа дохутырхэр, хирургхэр, тхыдэтххэр яхэту. А зэрызехьэр идеологие лъабжьэм хуашэну я гугъащ. Лермонтовыр ирагъэукIар пэжмэ, а Iуэхум и зэхэублакIуэу убж хъунут уса-кIуэр фIыуэ зымылъагъуу щыта пащтыхь Николай Езанэр. Арщ-хьэкIэ ищхьэкIэ зи гугъу щытщIа хъыбарыр комиссэм лъабжьэншэу къилъытащ. Идеологиер тегъэщIапIэ зыщIыну хэтахэм я мура-дыр къемыхъулIэу пэжыр сэтей къэхъужа хуэдэт, ауэ Iуэхур и кIэм нэсу зэхэгъэкIа хъуакъым.
Джыназ Вяземский Павел мыпхуэдэ сатырхэр итхыгъащ: «Лермонтовыр зэраукIар къыщищIэм, Николай Езанэм жиIащ: «Хьэм игъуэтыжар хьэ лIэкIэщ». Ауэ пащтыхьым и шыпхъу Марие а псалъэхэр щызэхихым къызэщIэнащ икIи, и дэлъхум и жьэм къыжьэдэкIар и жагъуэ зэрыхъуар къригъащIэу, ней-нейуэ еплъащ. ИтIанэщ Николай Езанэм къыщыгурыIуар жимыIапхъэ зэрыжиIар. И щыуагъэр игъэзэкIуэ-жын хьисэпкIэ, адрей пэшым щIыхьэри пащтыхьым и макъым зригъэIэтащ: «Зиусхьэнхэ, хъыбар къызэрызагъэщIамкIэ, Пуш- киным и пIэ иувэну дызыщыгугъар яукIащ».
Лейбгусар Лермонтовыр и къулыкъукIэ жыжьэ нэсыну къыщIэкIынут, 1837 гъэм Пушкин зэраукIам теухуауэ «УсакIуэм и лIэныгъэр» усэр и Iэдакъэ къыщIэмыкIамэ. Ар яхуэшхыдащ пащтыхьым и блыгущIэтхэм, «нэпсей гуп» яфIищри. Николай Езанэм теухьакъым усакIуэр, ауэ апхуэдэ блыгущIэт зиIэ пащтыхьыр а къэзыухъуреихьхэм нэхърэ зэрымынэхъыфIыр щIагъыбзэу щIэлът усэм. Николай Езанэм щхьэжэ щыхъуащ Лермонтовым и IэдакъэщIэкIыр. ИкIи усакIуэр зыхэт гвардием къыхагъэкIри, Кавказым щыIэ армэм къагъакIуэ. Ауэ мазэ зыбжанэ нэхъ дэмыкIыу Бытырбыху къашэж зэфIэкIышхуэ зыбгъэ-дэлъ и анэшхуэм и фIыгъэкIэ. 1840 гъэм Лермонтовым итха щIэнэкIалъэр (эпиграммэр) щхьэусы- гъуэ хуэхъури, ар щIакIуэ кIапэ ириджащ Франджым и посолу Урысейм щыIэм и къуэ Эрнест де Барант. А тIур щIызэфIэнар Пушкин щхьэкIэу яIуатэ, щIакIуэ кIапэ щIызэдытехьар Чернэ речкэ псы цIыкIум дежщ. ТIуми фэбжь къыхамыхыу а Iуэхур зэфIэкIат, ауэ пащтыхьым унафэ ищIри, Лермонтовыр аргуэру Кавказым къагъэкIуащ. КъыздагъэкIуари пхыдзат, къулыкъу щыпщIэну нэхъ щIыпIэ шынагъуэхэм ящыщт. ЖыпIэнуракъэ, мыпсэужми, нэрымылъагъуу Пушкиным икъутэрт абы ипIэ иува Лермонтовым и гъащIэр. Ахэр егъэлеяуэ зэчиишхуэ зыбгъэдэлъ цIыхухэт, властым къалэмкIэ пэщIэтхэм хабжэрт, тIури щIакIуэ зэдытеувахэм яIэщIэкIуэдат. Пушкиныр чиновник жьгъейуэ ябжырт, Лермонтовыр зауэлIт, офицерт. Пушкиныр цIыхубзхэм фIыуэ къалъагъурт, Лермонтовыр кърадзащэртэкъым. И гъащIэм и иужь илъэсипщIым Пушкиныр консерватор, империем и уэрэдус, пащтыхьым и дзыхь зригъэз цIыху хъуамэ, Лермонтовыр къэнащ оппозицэм и бэракъыу. Пушкиныр зэраукIам пащтыхьыр иринэщхъеящ, Лермонтовыр зэрыхэкIуэдам щыгуфIыкIащ.
Пащтыхьым папщIэ «къамэ»
Николай Езанэр Лермонтовым щIыщышынэн щхьэусыгъуэ щыIа? Пащтыхьымрэ прапорщикымрэ: а тIум шурэ лъэсрэ я зэхуакут. Ауэ Лермонтовым хуэдэ прапорщикхэрщ 1825 гъэм и кIэухым пащтыхьыр тезыдз пэтар. Лермонтовыр «зэманым и лIыхъужьхэм» ящыщ зыт. Ар фIыуэ ялъагъурт, абы дэплъейрт жылагъуэм щыщ либералхэр. Ахэр хьэзырт пащтыхьыгъуэм пэщIэувэну, ахэрщ къызыхэкIар Герцен, Чернышевскэ хуэдэхэр, «народовольцы» жыхуаIэхэр.
Пащтыхьыгъуэм и лъабжьэр зыгъэсысын Iуэху Лермонтовым къылъыкъуэкIынкIэ зыхуэIуа щыIэтэкъым. Пушкиныр-щэ? Ар сыт хуэдэ гупми тынш дыдэу яхэзагъэрт, ауэ абыхэм я пашэ, я гъуазэ хъуртэкъым. Уеблэмэ декабристхэм ар зыхашэн ядауэ щытакъым, сэбэпынагъыу къыпыкIынышхуэ зэрыщымыIэр, и зэчийм зэран хуэхъункIэ зэрыхъу-нур къагурыIуэри. Лермонтовыр фIыуэ зымылъагъу куэд щыIэт, ауэ и ныбжьэгъу гупым е и гупсысэхэр къыдэзыIыгъхэм яхэхуамэ, арат я пашэр, Iуэху кърахьэжьэхэм и зэхэублакIуэр. Абы и щапхъэу къэпхь хъунущ мыр: гвардием и подпрапорщикхэр щагъэхьэзыр школым щIэсу, ар яхэтащ «дедовщина»-кIэ зэджэр къэзыгупсысахэм. КъимыдэкIэ, Кавказым щекIуэкIа зауэм щигъэлъэгъуа лIыгъэм абы и пщIэр хуабжьу иIэтащ. Абы нэмыщIыжкIэ Кавказым ныбжьэгъу щыхуэхъуащ декабристхэу Одоевский Александррэ Лорер Николайрэ. Апхуэдэу зригъэцIыхуащ декабристхэу Лихаревыр, Назимовыр, Нарышкиныр. Псом хуэмыдэу Михаил псэкIэ гъунэгъу хуэхъуат дохутыр Майер, «Ди зэманым и лIыхъужь» романым хэт дохутыр Вернер и образыр къызытрищIыкIар. Ар декабристтэкъым, ауэ абы и ныбжьэгъу пэжу щытат Кавказым къагъэкIуа тхакIуэ Бестужев-Марлинский Александр, бгырысхэм езауэу 1837 гъэм Адлер деж щыхэкIуэдар. УсакIуэр декабристхэм зэрахущытар уи нэгу къыщIегъэхьэ Назимовым и гукъэкIыжхэм: «Лермонтовыр щIэх-щIэхыурэ къыщIыхьэрт ди деж икIи социально-политикэ Iуэхугъуэхэм зэреплъым фIэфIу тепсэлъыхьырт. Пэжыр жысIэнщи, ди гупсысэр щIагъуэу зэтехуэртэкъым. Дэ къыдгурыIуэртэкъым абы и псалъэхэм ящIэлъ щIагъыбзэр. Ауэ поэзием и гугъу щищIкIэ, и дамэ лъэщхэмкIэ уафэм щыхуарзэт. Правительствэм къищта языны-къуэ унафэхэм, дэ тфIэкъабылхэм, дызыщIэхъуэпсу щытахэм, ар тецIыбыхьырт. ЗыгуэркIэ деупщIамэ жэуап къыдитыжыртэкъым е гушыIэкIэ, ауанкIэ къытфIэкIырт».
Декабристхэм я Iуэху еплъыкIэр ядиIыгъми, Лермонтовыр ахэр мащIэу Iумпэм щIищIын щхьэусыгъуэ иIэт. Сыту жыпIэмэ, абыхэм зыIэщIагъэкIат текIуэныгъэр, пащтыхьыр яукIыну яIа мурадым епцIыжхэри. Езыр яхэтамэ, къикIуэтыжыну къыщIэкIынтэкъым. Абы, уеблэмэ, иIэщ усэ, «Къамэ» фIищауэ. Абы щIагъыбзэкIэ щыжеIэ захуагъэм гъуэгу игъуэтын папщIэ ар къигъэсэбэпыну зэрыхьэзырыр. УсакIуэхэм къалъытэ къамэр пащтыхьыр зэраукI Iэщэм и нэщэнэу.
Декабристхэм нэмыщI Лермонтовым иIэт и гупсысэхэмкIэ зыдэгуашэ нэгъуэщI цIыхугъэ зыкъоми. 1838-1839 гъэхэм ар яхэтащ «ЦIыху 16»-кIэ зэджэ гупым. Пщыхьэщхьэшхэ нэужьым ахэр зэхуэсырти, тутыныр щIашу, зыми щымышынэу, хуиту тепсэлъы-хьырт махуэр зэрагъэкIуами ихъуреягъкIэ къыщекIуэкI Iуэхугъуэхэми. ПщIэнтэкъым ещанэ отделенэ (политикэ IуэхукIэ лей жызыIэхэм щэхуу якIэлъыплъякIэщIэдэIухьхэр) щыIэуи. А гупым хэт щIалэхэм ящыщ зыбжанэ иужьым цIыхушхуэ хъуахэщ: Валуев Пётррэ Шувалов Андрейрэ Александр ЕтIуанэм и пащтыхьыгъуэ лъэхъэнэм къулыкъушхуэ яIыгъащ, Паскевич Фёдор фельдмаршал цIэрыIуэм и къуэт. Адэ цIэрыIуэхэр зи щIыбагъ къыдэт апхуэдэ щIалэгъуалэр Лермонтовым зэригъэныбжьэгъур пащтыхьым фIэфIынт?
Секундант хьэмэрэ щIэпхъаджащIэ?
Пэжщ, уи нэгу къыщIэгъэхьэгъуейщ «Лермонтовыр лъэныкъуэ егъэзын хуейщ» жиIэу пащтыхьым унафэ ищIауэ. Ауэ абы усакIуэр къызэрыIэщIэужэгъуар зыгуэрым IуридзагъэнкIэ мэхъу. Апхуэдэу жимыIагъэххэнкIи хъунщ, сыту жыпIэмэ Николай Езанэм унафэ ищIат зауэр нэхъ гуащIэу щекIуэкI щIыпIэхэм Михаил пэIэщIэ ямыщIыну, лъэныкъуитIыр щызэпэщIэувэ зэхэуэ нэхъ псэзэпылъхьэпIэхэм ягъэ-кIуэну. АбыкIэ пащтыхьым и мурадыр гурыIуэгъуэтэкъэ? Ауэ бгырыс Iэщэр, бгырыс фочышэр Лермонтовым къытехуэртэкъым.
Иджы девгъэплъыт 1841 гъэм бадзэуэгъуэ мазэм и 15-м Мэшыкъуэ Iуащхьэм къыщыхъуа нэщхъеягъуэм хэтахэм, дэлэлу щытахэм. Мартынов Николай отставкэм щыIэ майорщ, Лермонтовымрэ абырэ зэщIыгъуу юнкер школыр къаухащ. УсакIуэр абы щIакIуэ кIапэ щIриджар езым теухуауэ Клингенберг Эмилие жриIа ауаныщI псалъэхэрщ. А махуэм абыхэм ящIыгъуахэм ящыщ зыми и пщIыхьэпIэ къэкIыртэкъым а тIур зэщыхьэну. Мартыновым Лермонтовым щIакIуэ дытеувэну мурад щищIар гупыр зыщIэс унэм къыщIэкIыжу усакIуэр лъэ- ныкъуэкIэ Iуиша нэужьщ. ИтIанэщ щыхьэтхэр къыщыхахар.
Лермонтовым щIыгъуу къу- лыкъу зыщIэ, шу гвардием и корнет Глебов Михаил усакIуэр зыхьыну шэр къытехуа нэужь, уIэгъэ хьэлъэм къыбгъэдэнащ, уэшх къежэхым хэту, адрей ящIыгъуахэр Псыхуабэ кIуэуэ дохутырыр шыгукIэ къашэху … Столыпин Алексейщ етIуанэу ящIыгъуар. Абы зэрыжиIэжымкIэ, ар хэтащ зэщыхьаитIым я Iуэхур нэхъ тыншу зэфIигъэкIыну икIи Мартыновым и кIэрахъуэр усакIуэм зэман кIыхькIэ щригъапщэм, тIури зэбгъэдишыжын мурад ищIауэ, кIэрахъуэр уащ. Ещанэр офицер Трубецкой Сергейщ. Ар лъэпкъ цIэрыIуэ къыхэкIат, ауэ цIыху псынщIэт, цIыхубз Iуэхум зыIэпишэри и къулыкъукIэ жыжьэ нэмысу къэнат. Уеблэмэ иужькIэ ар ягъэтIысри щысащ, сэлэт къызэрыгуэкI ящIыжащ. Апхуэдэу абыхэм еплIанэу ящIыгъуащ Васильчиков Александр — къэрал советым и Iэтащхьэм и къуэр. Армырауэ пIэрэ усакIуэр Iухын хуейуэ унафэ зы-хуащIар? Васильчиков нэхъыщIэри Столыпинри хэтт «ЦIыху 16» гупым. Абы щызэхуэсхэм ирагъэкIуэкI псалъэмакъхэр пащтыхьым Iуридзэжами хэт зыщIэр?
Следствием хуэгъэза упщIэхэр
Дуэлыр зэрекIуэкIамрэ а Iуэхум хэтахэм къаIуэтэжар зэрызэтемыхуэмрэ упщIэ зыкъом къашэ, жэуап тэмэм ямыгъуэтауэ. Япэрауэ, гурыIуэгъуэкъым: зэфIэнаитIыр щызэпэщIэува щIыпIэм хэт сыткIэ кIуа, хэт сымэ зэгъусар? Дуэлыр щекIуэкIым щыгъуэ Трубецкоймрэ Васильчиковымрэ а щIыпIэм щыIа? Ахэр щыхьэту увами, апхуэдэ лъэбакъуэ щIачар зэщыхьаитIым я Iуэхур хабзэм тету ирагъэкIуэкIауэ жаIэн щхьэкIэщ. Ещанэрауэ, Лермонтовым телъ уIэгъэр щыхьэт тохъуэ абы къытехуа шэр Iуащхьэ лъабжьэмкIэ къилъэтыкIауэ е щIыпIэ жыжьэ къикIауэ. ЕплIанэрауэ, Лермонтовымрэ Мартыновымрэ кIэрахъуэ щызэрагъэпщар пщыхьэщхьэм сыхьэти 6-рэ дакъикъэ 30-рщ. Абы иужькIэ, Столыпинымрэ Васильчиковымрэ шыгу зэщIэщIарэ дохутыррэ къагъуэтыху, усакIуэр сыхьэтитIрэ ныкъуэкIэ уэшх къе-
жэхым хэлъащ. АтIэми а тIум шыгу къыщIалъыхъуэн щыIакъым, езыхэр хуэкъулейт, яхузэфIэкIынут пщIэ щIату шыгу къащтэну. Уеблэмэ Глебовыр а щIыпIэм шыгу зэщIэщIа ису къэкIуауэ яIуатэ. ИкIэм-икIэжым Лермонтовыр шым зэпрыууэ тралъхьамэ, сыхьэт ныкъуэм Псыхуабэ яхунэгъэсынут.
НэгъуэщI зы упщIи къыкъуокI. Шэр къыщытехуам Лермонтовыр занщIэу илIыкIауэ пIэрэт уIэгъэ хьэлъэм? А щIыпIэм шыгукIэ къэкIуа Саникидзе зэриIуэтэжамкIэ, усакIуэм и псэр хэкIатэкъым, ар щэIурт «солIэ, солIэ» жиIэу. ИкIи щылIар Псыхуабэ дэмыхьэ щIыкIэщ. Саникидзе зыри пкърыупщIыхьакъым. Хэт ищIэн, апхуэдэу кIыхьлIыхьу а Iуэхум иужь имытамэ, Лермонтовыр къахуегъэлынкIи хъунт. Къахуемыгъэлми, Мэшыкъуэ Iуащхьэм къыщыхъуам и пэжыпIэр къэпщIэфынут.
Етхуанэрауэ, зэщыхьаитIым яIыгъа кIэрахъуэхэм ятеухуауэ яIуэтэжри зэтехуэркъым. Абы мыхьэнэшхуэ иIэщ. Сыту жы- пIэмэ, Лермонтовыр зыхьа шэр къызэрытехуа щIыкIэм ехьэлIауэ ятхыжам уеплъмэ, мыпхуэдэ гупсысэм, Iуэху еплъыкIищым ухуешэ: щIыпIэ жыжьэ къиукIри абы фочышэ къытехуащ; кухенройтер кIэрахъуэ лъэщымкIэ гъунэгъу дыдэу къеуащ; гъунэгъу зыкъыхуащIри, нэгъуэщI кIэ-рахъуэ лIэужьыгъуэкIэ къыхагъэщIащ. Шэр и Iэпкълъэпкъым и лъабжьэмкIэщ къыщытехуар.
Еханэрауэ, Лермонтовыр Мартыновым щыIущIэну щIыпIэм къыщыкIуэм къыздикIар Псыхуабэкъым, атIэ абы ипэIуэкIэ здэIэпхъуа Железноводскщ. А къалэм дэсхэм иужь дыдэу ар щалъэгъуар Рошке и шхапIэм щIэсущ. Абы щыгъуэми, щIакIуэ кIапэ зыгуэрым удытеувэн ипэ ушхэ зэрымыхъунур, шэр уи ныбэм къытехуэмэ, узэрихьынур псоми ящIэрт. Абы къикIыр сыт? Лермонтовым дуэль Iуэху зэрихуэртэкъым. Пэжу, ар Мартыновым хуэзэну гъуэгу тету къыщIэкIынут, ауэ щIакIуэ кIапэ дытеувэн щхьэкIэтэкъым щIэкIуэр, атIэ а тIум яку къыдэхъуа къаугъэр зэт-риуIэфIэжын мурадкIэт. Лермонтовыр шууэ а щIыпIэм щынэсам, Мартыновра къеуар хьэмэрэ нэгъуэщI? Абы теухуауэ мыпхуэдэ Iуэху еплъыкIэ щыIэщ: гъэпщкIуауэ зыщIыпIэ хэсу зыгуэр къеуащ. Зыхьыну шэр къытехуа нэужь, усакIуэм и псэр хэкIыхункIэ пэплъахэщ. Абы иужькIэ следствием лъэкI къигъэнакъым Iуэхум и пэжыпIэр щIихъумэн папщIэ.
ЛIыукIхэм я мурадар гурыIуэгъуэщ. Абыхэм я къекIуэкIыкIар, я хьэл-щэнхэр зэхуэмыдэ пэтми, ахэр пащтыхьыгъуэм и телъхьэт икIи Николай Езанэм и фIыщIэ къахьмэ къахуэщхьэпэжынут. КъимыдэкIэ я къулыкъукIэ нэхъ ищхьэкIэ ягъэкIуэну щыгугъагъэнущ. АрщхьэкIэ абыхэм ящыщу зи къулыкъукIэ дэкIуеяр Васильчиковым и закъуэщ. Апхуэдэ Iуэху-хэм хэуныкIыр къызэгъэпэщакIуэ-хэрщ, гъэзэщIакIуэхэр щэхуу утыку йокIыж.
Митюрин Дмитрий.
«Тайны историй»журнал, 2015 гъэ.
ЗэзыдзэкIар Мыз Ахьмэдщ.
