УнафэщI щэджащэ, адыгэлI щыпкъэ Ахъуэхъу Аслъэнбий
Гъуазэу щытыным къыхуигъэщIат
Ахъуэхъу Аслъэнбий зэрихьа къулыкъухэр уи нэгу къыщIэбгъэхьэжмэ, гурыIуэгъуэ мэхъу ахэр гъуэгу зэхэгъэкIыпIэшхуэу гъащIэм къызэры-ритам нэмыщI, тхущI гъэхэм и кIэм абы и пщэ къыдэхуа къалэн гугъум — республикэ Правительствэм и УнафэщIу щыты-ным — хуэзыша лъэмыжу а IэнатIэхэр зэрыщытар.
Ахъуэхъу Аслъэнбий Совет Союзым и Маршал Жуков Георгийрэ абы и щхьэгъусэмрэ ящIыгъуу.
Хэку зауэшхуэм и пэ къихуэу ар пэрытащ жэуаплыныгъэшхуэ пхэмылъынкIэ Iэмал зимыIэ IэнатIэ куэдым. Нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэр къэралым къыщытеуам Ахъуэхъур ВКП(б)-м и Прималкэ райкомым пропагандэмрэ агитацэмкIэ и къудамэм и унафэщIт.
115-нэ шуудзэр къыщызэрагъэпэщым, ар абы и политотделым и инструктор нэхъыщхьэу ягъэуват. Зауэм Аслъэнбий хахуэу зэрыхэтам и щыхьэтщ къыхуагъэфэща дамыгъэхэр: Хэку зауэ орденым и япэ, етIуанэ нагъыщэхэр; Вагъуэ Плъыжь орденыр; «Белград хуит къызэращIыжам», «Будапешт къызэращтам», «Венэ къызэращтам», «Прагэ къызэращтам» медалхэр; «ТекIуэныгъэм и щIыхькIэ», «Японием зэрытекIуам и щIыхькIэ» медалхэр.
Зауэр щиухам Аслъэн-бий гвардейскэ фочауэ полкым и командирым и къуэдзэт. 1946 гъэм ар республикэм къыщыкIуэжам щхьэкъэIэт ямыIэу псэу-кIэр щызэфIагъэувэж зэманти, Ахъуэхъум хуэдэ лэжьакIуэхэр щэм я пIэ иувэрт икIи абыи лъэкI къигъэнакъым. Сыт хуэдэ къулыкъу и пщэ кърамылъхьами, къыхуащIа дзыхьыр игъэпэжащ.
А зэманым сэ партым и Дзэлыкъуэ щIыналъэ райкомым и япэ секретару сыщылажьэрти, щIыпIэр зыхуэныкъуэхэм теухуауэ зыхуэзгъэзэн хуей хъурт Ахъуэхъум. ДызэрелъэIур къыщыфIэмыIуэху зэи къэхъуакъым. Абы хузэфIэкIырт, и щхьэм илъ псори IуигъэкIуэту, къыбгъэдэсым гупсэхуу едэIуэн.
Аслъэнбий фIыкIэ ягу къагъэкIыж абы дэлэжьэну къызыхуихуа псоми. Зы цIыху срихьэлIакъым абы хэлъа цIыхугъэмрэ и унафэ щIыкIэмрэ ягу дыхьэу зэрыщытар къапщIэу темыпсэлъыхьу. ЦIыхумрэ ар зыхуэныкъуэмрэ сытым дежи гулъытэ нэс яхуищIы-фырт абы.
Ахъуэхъур хабзэшхуэ зыхэлъ, щIэныгъэ куу зиIэ цIыхут. И лэжьыгъэм щыпэрытым и мызакъуэу, зигъэпсэхууи, хьэщIэ лъапIэхэм я гъусэуи слъагъу- ну къысхуихуэрт сэ ари, къулыкъушхуэ зыIыгъ дзэзешэ, къэрал унафэщIышхуэ е цIыху къызэрыгуэкI ирехъуи, тыншу, Iэнкунагъ лъэпкъ хэмылъу дэтхэнэ зыми зэрепсэлъэфыр сыт щыгъуи згъэщIагъуэрт. И щIэныгъэ къигъэлъэгъуэнуи, хабзэр дахэу зэрызэрихьэр нэм къыщIиIунуи хэттэкъым зэи. Сытым дежи зэпIэзэрыту, фIэфI-фIэмыфIым зыри тримыщIыхьу Iуэхур зэфIигъэкIырт.
Пэжщ, а зэманым унафэщI IэнатIэ пэрытыну къызыхуихуа псоми хуэдэу, ари къэралым щызекIуэ къулыкъу зехьэкIэм и жыпхъэм имыту хъуртэкъым. ИтIани, Аслъэнбий емыгупсысу, ищхьэкIэ къикIа закъуэ жиIэу, унафэр игъэзэщIэну щIэпхъуэхэм ящыщтэкъым. Езым и IэмыщIэ илъу зэфIэкIын хуей Iуэхум щымыгъуазэу бгъэдыхьэртэкъым, захуагъэу ибжыр къикIуэт имыIэу зэрыпхигъэкIыным иужь ит зэпытт.
ДОХЪУЩОКЪУЭ Мусэ,
КъБАССР-м и Министрхэм я Советым и УнафэщIу 1983 — 1988 гъэхэмщыта.
Абыхэм хуэдэ
срихьэлIэжакъым
Ахъуэхъу Аслъэнбий кIэщIу узытепсэлъыхьын цIыхукъым. Ар цIыху щэджащэт, акъылышхуэ бгъэдэлъу, цIыхугъэшхуэ хэлъу. Куэд игъэващ, гугъуехьу ди къэралыр зыхэтауэ хъуам щыщи къыжьэхэуащ абы. Зы лэжьапIэм къытрачым адрейм ягъакIуэу, кIуэ пэтми дзыхь нэхъ къыхуащIурэ екIуэкIащ.
Зауэми хахуэу хэта Ахъуэхъур республикэм и Iуэху-щIапIэ куэдым щылэжьащ, и къару, щIэныгъэ емыблэжу ТекIуэныгъэр къахьа нэужь, зыхэта Iуэхухэм я хъыбар куэди къызжиIэжащ абы. Колхозхэр зэфIагъэувэжырт, ухуэныгъэщIэхэр кърагъажьэрт, кIэщIу жыпIэмэ, IэнатIэ псори зыхуей хуамыгъазэу хъунутэкъым. Псом хуэмыдэу абы лэжьыгъэшхуэ щригъэкIуэкIащ Iуащхьэмахуэ куейм. Езыр абы щыIэу балъкъэрхэм къагъэзэжати, ахэр зыщIэсын яхузэгъэпэщын, зэрыпсэун Iуэхухэр зэрихуащ, куэд яхуищIащ а лъэпкъым. Сэ Iэджэрэ срихьэлIащ фIыщIэ къыхуащIу, а лъэхъэнэм зэрадэIэпыкъуам къытрагъэзэжурэ къыхутепсэлъыхьыжу.
Зыпэрыт сыт хуэдэ IэнатIэри тэмэму зэрызэрихьэр ялъагъури, Ахъуэхъур республикэм и Министрхэм я Советым и Тхьэмадэу ягъэувауэ щытащ. Апхуэдэ IэнатIэ зэрахьэу цIыхуибгъум садэлэжьащи, зэзгъэпщэни сиIэщ. Ахэр зэрылэжьар, я гупсысэкIэкIэ, я акъылкIэ здынэсу щытахэр си нэгум щIэтщ. Аслъэнбий сызэриблагъэм щхьэкIэ зыри дыщIызгъунукъым. Сэ илъэс тIощIрэ пщIырэ фIэкIа сымыхъуауэ сахэхуащ абыхэм икIи куэдым гу лъыстащ.
Мэкъумэшми, промышленностми, ухуэныгъэми куэд хилъхьащ Аслъэнбий. Ахэр псори пщэдейрей махуэм пыщIащ. Чырбыш, блок, цемент, сэху къыщIэзыгъэкI заводхэр, пшахъуэ, мывэкIэщхъ къыщIэхыпIэхэр, фермэ е нэгъуэщI IуэхущIапIэ гуэр пщIын папщIэ, епхьэлIэнур къыздипхын уиIэн хуейщ. Абы япэ дыдэу егупсысри, а псори къызэфIигъэуват.
Спортыр фIыуэ илъагъурт. ЩIалэгъуалэм я Iуэху зэрихуэ зэпытт. Стадионыр зэманым екIуу къызэгъэпэщынри къезыгъэжьар аращ. ШыгъэжапIэ зыщIари аращ. Шы фIыуэ илъагъурт. ПащIэм и уэрамым «Дивизионнэ» цIэр зэрихьэу щытащ, дивизионыр зыдэт пщIантIэр абы тетти. Ар фермэ ящIыжри, колхозышхэр абы дэтащ. ШыгъэжапIэ зыри яIэтэкъыми, ар зэригъэпэщауэ щытащ. Ди республикэр зауэм и пэкIи шы зехуэнкIэ, шы къэгъэжэнкIэ пэрытт. Ар псори и пIэ иригъэувэжат зауэ нэужьым.
Сабийхэм гулъытэ яхуищIырт. Сабий сад куэд, къалэм къэIэпхъуэхэр пIалъэкIэ зыщIэс хъун унэхэр иригъэщIащ. Республикэм игъуэт зэхъуэкIыныгъэфIхэм щыгуфIыкIырт, дэни нэсырт. Министрхэм я Советым и УнафэщIыр апхуэдэу сытми хэIэбэу щытын хуей-тIэ, жысIэу сегупсысырт, здынэмыс щыIэтэкъыми. НэгъуэщIым ищIыфмэ, иригъэщIырт, пэмылъэщмэ, езым къалэн зыщищIыжырт. Сэ нэхърэ нэхъыфIу зыми ицIыху хъункъым ар. Тхьэмахуэм жьыуэ къэпсалъэрт «КъакIуэ си деж» жиIэрти. Зыгуэрым дытепсэлъыхьырт е шахмат дыджэгурт. Къуэм хуэдэу къысхущытащ, сэри апхуэдэ дыдэу сыбгъэдэтащ. Ныбжь щиIэми, укIытэ, нэмыс хэлът.
И щхьэгъусэр апхуэдизкIэ цIыху дахэти, псалъэмакъ щхьэхуэ хуэфащэ къыщIэкIынщ абы. Нобэ сешащ жиIэу игъащIэм зэхэсхакъым. ХьэщIэу къыхуэкIуэр ресторани нэгъуэщI щIыпIи ишэртэкъым Аслъэнбий, и унэ иригъэблагъэрт. А цIыхубзым абы теухуауэ щIэмыарэзы гуэр зыми жиIэу зэхихакъым. ЩIэныгъэшхуэ бгъэдэлъу, Iэдэбу апхуэдэт Раисэ. Ахэр нэгъуэщI цIыхут. Абыхэм хуэдэ срихьэлIэжакъым.
ЖэщкIэ тхылъ еджэрт Аслъэнбий. Библиотекэшхуэ зэригъэпэщауэ, а зэманым тхылъыщIэу къежьэр иIэт. ЩIэныгъэшхуэ зыбгъэдэлъ, зи къэухьыр ин цIыху куэдым яIущIэрт, зэ зыхуэзар ныбжьэгъу къищIырт. Театрыр, филармониер фIэфIт. Илъэсым зы мазэ Мэзкуу щылажьэрт Совет Нэхъыщхьэм хэтуи, и цIыхугъэхэм къахэхъуауэ къекIуэлIэжырт сыт щыгъуи. Маршал Жуковыр и ныбжьэгъушхуэт. Аслъэнбий абы и деж хьэщIапIэ кIуамэ, маршалым Темин Виктор, сурэттех цIэрыIуэр, къриджэрти, сурэт зытрагъэхырт. Тхьэбысым Умар уэрэд жиIэу едэIуэн фIэфIт. Ныбжьэгъуу иIар дунейм тетыхукIэ къыкIэлъыкIуащ.
Хъурей Феликс,
БизнесымкIэ институтым и тхьэмадэ,
философиещIэныгъэхэм я доктор, профессор.
ИжьырабгъумкIэ япэу щысыр Ахъуэхъу Аслъэнбийщ. 1945 гъэ
ЦIыхухэр къыфIэлIыкIырт
Ахъуэхъу Аслъэнбий цIыхум я пащхьэ пщIэшхуэ зэрыщиIам и щыхьэтщ 1968 гъэм бадзэуэгъуэм и 31-м Налшык бэзэрым къыщыхъуа хьэлэбэлыкъыр абы зэтриуIэфIэжыфауэ зэрыщытар. Хъыбарыр тхыдэм къызэрыхэнамкIэ, Ахъуэхъум хуаIэ фIэлIыкIырщ цIыху къызэщIэплъахэм зэрызехьэныр къагъанэу, щхьэж и Iуэху зэрыпэрыхьэжар зи фыгъэр.
Фигу къэдгъэкIыжынщи, 1968 гъэм бадзэуэгъуэм и 31-м Налшык къыщыхъуащ лъэпкъым иужькIэ «Бэзэр къаугъэ» зыфIищыжа зэныкъуэкъур. Хьэлэбэлыкъым шэджагъуэ нэужьым щIидзащ. ЗэрыгъэкIийуэ, зэрыфыщIу хуежьа цIыху къызэщIэплъахэм милицэм и старшина Токарев В. щIалэр яIэщIэукIащ. ИкIэщIыпIэкIэ бэзэрым нэсащ Мэлбахъуэ Тимборэ, Ахъуэхъу Аслъэнбий, адрей унафэщIхэри. Партым и обкомым и бюром а зэманым хэта Хьэжмэт Iэминэ игу къегъэкIыж: «Ахъуэхъу Аслъэнбий пщIэшхуэ къыхуащIырт цIыху къызэрыгуэкIхэм. Абы и фIыгъэщ Iуэхур гузэвэгъуэ кIыхьым зэрыхуэмыкIуар. ЦIыху къызэрыIэтахэр зыми едаIуэртэкъым, милицэми зы- ри хузэфIэкIыжыртэкъым. Ахъуэхъу Аслъэнбий утыку къызэрихьэу, псори щым хъужри, хуэм-хуэмурэ зэбгрыкIыжащ».
Чеченов Ш., щIэныгъэмкIэ министру а зэманым лэжьам, игу къегъэкIыж: «Ахъуэхъур езыр гъэсат, унафэ щIыкIэ ищIэрти, цIыхухэр къыфIэлIыкIырт. А махуэм унафэщI зыбжанэ утыку къихьат, фызэбгрыкIыжи фи унэ фыкIуэж жаIэу, ауэ Аслъэнбий и псалъэ зэхаха нэужьщ цIыху къызэрыIэтахэр щикIуэтар».
А махуэм къигъэлъэгъуащ къулыкъущIэшхуэу ущытми, цIыхугъэм уемыпцIыжмэ, Iуэхур щынэхъ гугъуми, уи псэм утемышыныхьу бэлыхьым укъызэрыхэкIыфынур. Ахъуэхъум и Iулыджыр мыхъуамэ, а махуэм хэкIуэдэнури нэхъыбэт, Iуэхури апхуэдэу зэтесабырэжыну къыщIэкIынтэкъым.
БЕЙТЫГЪУЭН Сэфарбий,
щIэныгъэлI, тхакIуэ.
Ахъуэхъу Аслъэнбий и къуэрылъху-пхъурылъхухэр (сэмэгумкIэ щегъэжьауэ): Ахъуэхъу Мурат, Хъурей ФатIимэ, Ахъуэхъу Алим, Хъурей Заирэ, ЩоджэнцIыкIу Еленэ, Кабалоевэ Беллэ, Ахъуэхъу Аслъэнбий, Ахъуэхъу Iэдэм.
Нэхъ лъапIэщыIэкъым
ЦIыху дахэт ди адэр. Куэд жимыIэу, нэгъэсыпауэ псори зэрищIэным иужь иту апхуэдэт. И IэбэкIэм, Iуэху зехьэкIэм нэри псэри дэгуфIэрт. Ауэ щыхъукIэ, укIытэхт, асыхьэтым плъыжь къэхъуу. Сурэтхэм сыщеплъыжкIэ согъэщIагъуэ: гу лъумытэн хуэдэу и кIэ дыдэм пыувэрт. Зыкъызэрыхимыгъэщыным елIалIэ зэпытт, дэри арат зыхэтлъхьэну нэхъ зыхуейр.
Зауэм и пэм щыщIэдзауэ и кIэм нэс хэтащ. Парт лэжьакIуэу зэрыщытым къыхэкIыу, ар хуитт зауэм мыкIуэну, арщхьэкIэ 115-нэ шууей дивизэр щызэхуашэсым, лъаIуэри зыхригъэтхауэ щытащ. Сурэт дахэ дыдэхэр диIэжщ: шым тесу, адыгэ цей щыгъыу. УIэгъэ хьэлъэ хъууэ къызэфIэувэжа нэужь, Украинэм и дзэм хагъэхьауэ щытащ, езым и дивизэр зэрыщымыIэжым къыхэкIыу. Дамыгъэ лъапIэ куэд иIэт. Зауэр иуха нэужьи Маньчжурием ягъакIуэри, 1946 гъэращ Шэджэм къыщыкIуэжар.
Дэнэ ямыгъакIуэми, лэжьыгъэм и псэр етауэ зэрыбгъэдэтым гу лъатэрт. Iэпэдэгъэлэлу зыри хуэщIэртэкъым. Зэрыщымыт зимыщIу, тыншу псоми ядекIуэкIырт. ГушыIэрейт егъэлеяуэ. Чым Тембот, Битокъу Музэчыр, Джатэгъэжь Исмэхьил сымэ и ныбжьэгъушхуэт, дунейм ехыжыху къыхуэпэжащ ахэр.
Унагъуэм и гугъу пщIы-мэ, нобэрей акъылкIи узригъэгупсысыжыр куэдщ. КъысхуэщIэжыркъым е и макъыр иIэтауэ, е пхъашэу къыдэпсэлъауэ. Хъыджэбз цIыкIухэм егъэлеяуэ щабэу къытхущытт. КIуэ, ди дэлъхум апхуэдэ дыдэу еубзэртэкъым. ЩIалэ цIыкIур зыхуэныкъуэр нэгъуэщI хьэлщ.
Ди анэм зэрыхущытым укIэлъыплъыну гухэхъуэт. Сытым щыгъуи хуэгумащIэт. Езы мамэ ди адэм и псалъэм уебакъуэ мыхъуныр хьэкъыу тпхигъэкIат, фIэлIыкIышхуэ ди гум кърилъхьат.
Курыт еджапIэр къэзухыу IэщIагъэ къыхэсхын хуей щыхъум, гъуазджэм и тхыдэм сыдихьэхырти, Мэзкуу къэрал университетым сыщIэтIысхьэным сыхуэпабгъэрт. Илъэс зытIукIэ абы зыхуэзгъэхьэзырауэ, папэ: «Сыт уи мурадхэр?» — щыжиIэм, щыгъуазэ сщIащ. АрщхьэкIэ, сызэримыгугъауэ, «Ленэ, иджыпсту ди щIыпIэр гугъуехь куэдым пэщIэтщ, е Iэмэпсымэ къыщIэгъэкIыным, е лымрэ шэмрэ, ерыскъыхэкIхэм елэжьхэм япыщIауэ зыщIыпIэ ущIэмытIысхьэфыну пIэрэ?» — жиIащ. «Хьэуэ, папэ, сыт лы, сыт шэ, сэ гуманитарнэ IэщIагъэ гуэрым фIэкIа сыхуеджэфынукъым, — жысIащ. — «МГИМО-р хъуну пIэрэ?» «Хьэуэ, ар къэзыуха цIыхубзхэр секретару зыщIы-пIэхэм щIэсу аращ, абы ухуейкъым». «Юридическэр хъуну?» — жысIащ. «Сэ уэ узоцIыху. Уэ юрист къыпхэкIынукъым», — жиIащ. Къанэр инджылызыбзэрати, абы сыхуеджэнымкIэ тIури арэзы дыхъуат. МГУ-м сыщIэтIысхьэну щыжыс-Iэм идакъым. «Сыт напэр сиIэу сэ си хэкуэгъухэм саIуплъэну итIанэ? Сэ сыкъулыкъущIэщи, си быныр Мэзкуу щемыджэу хъунукъым, фэ фыфейхэр мыдэ щреджэж» жысIэну ара?» Абы сыт пэбдзыжынт? Арати, ди университетым и инджылыз факультетыр къэзухащ.
Зыри ямылейуэ къытпиубыдыртэкъым. ЦIыху пэжу, цIыху къабзэу, ди IэщIагъэм хэтщIыкIыу арат дыкъызэрилъагъуну хуейр. КъулыкъущIэкъуу зэи щытакъым папэ, гущыкI хуиIэт апхуэдэ хьэлым. ПцIыIуэпцIышэхэр, утыкум хуэпабгъэхэр игу техуэнкIэ Iэмал иIэтэкъым. Щэхуу ди къалэн дгъэзэщIэным фIэкIа дунейм теткъым дызыхуиунэтIа, езыри аращ зытетар.
Мэлбахъуэ Тимборэрэ ди адэмрэ зэныбжьэгъушхуэт. ЛэжьапIэми щакIуэ кIуэми зэгъусэ зэпытт. Iуащхьэмахуэ лъапэ ди щIыналъэм къызэрыхагъэхьэжам егъэлеяуэ ягу хигъахъуэрт, емызэшу, кIуэ-къэкIуэжхэу елIалIэрт. Япэ дыдэу ирагъэжьа канаткэр ахэращ зыухуар, итIысхьэхэри дэкIуеяуэ щытащ зэгъусэу. Куэдым ящIэркъым, а тIур хэмылIыфIыхьамэ, Iуащхьэмахуэ лъапэр тфIэкIуэдыпэнкIэ шынагъуэ зэрыщыIар. Дэри иужькIэ ди анэм къыджиIэжауэ аращ, папэ зигъэщIэгъуэным хуэхейт. 1944 гъэм щегъэжьауэ 1957 гъэм нэсыху Iуащхьэмахуэ лъапэр Куржым и Iыхьэу щытащ, Тырныауз деж я гъунапкъэм щыщIидзэрэ шлагбаум щытыжу. Языныкъуэхэм къафIощI къулыкъу зыIыгъхэр щакIуэ я зэш трагъэуну кIуэуэ. ЩэкIуэну ди Хэкум къакIуэ мэзкуу къулыкъущIэхэм я нэхъыбэр зи псалъэ пхыкI цIыхушхуэхэт. Абыхэм елIалIэурэ республикэр зыхуей-зыхуэфI IуэхукIэ ягурыIуэ-ну Iэмал къалъыхъуэу арат Мэлбахъуэмрэ папэрэ.
Къулыкъум къытекIа нэужь, папэ щакIуэхэмрэ бдзэжьеящэхэмрэ я IуэхущIапIэм и унафэщIу щытащ. «Иджыщ сэ си IэщIагъэкIэ сыщылажьэр», — жиIэрт, а IуэхуитIри фIы дыдэу илъагъуу зэрыщытым къыхэкIыу.
Узыр зэуэзэпсу къеуэлIат. Ди анэм и гъусэу зыгъэпсэхуакIуэ Iуащхьэмахуэ лъапэ кIуэхэри махуитI фIэкIа дэмыкIыу къэкIуэжахэщ. «Папэ бэуэфыркъым хуиту», — жиIэри рентген кърагъэплъащ. Абы тхьэмбылым фIыцIагъэ иIэу къигъэлъэгъуащ. Грознэм пульмонологхэм я конференц щекIуэкIырти, Бер Мухьэдинрэ Лъэпщокъуэ БетIалрэ нэхъ IэзэIуэу абыхэм яхэт Перельман Налшык къашащ, папэ кърагъэплъыну. «ИкIэщIыпIэкIэ умыгъуэлъу хъунукъым, операцэ тщIын хуейщ», — жиIэри Москва яшащ, и тхьэмбылитIым я зыр кърахащ. Ди анэмрэ си шыпхъумрэ щыIэ зэпытт, мыдрейхэр лэжьыгъэм дыкъыщыдэхуэм дыкIуэрт. НэхъыфIи хъужа хуэдэу, къежьэжыну билет къащэхуауэ, гъатхэпэм и 5-м и жэщым къызэIыхьэри, и псэр хэкIащ. И псэм зэрищIэр нэрылъагъут. «АфIэкIа Налшык сымылъагъужыну ара?» — жиIэрт жи мамэ.
И ныбжьэгъухэм яз IэфIу си гум къинэжащ папэ щыщIалъхьа махуэм, ауэ хэтми сыщымыуэу схужыIэнукъым. Дахыну щылъ хьэдэм щхьэщыхьэри: «Дыпхуэарэзыщ, Аслъэнбий, адыгэлIу укъытхэтащ», — жиIащ. Сыт абы нэхърэ нэхъ лъапIэу щыIэр?
АХЪУЭХЪУ Еленэ,
философие щIэныгъэхэм я доктор, профессор, Адыгэ Республикэм щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
И гъащIэ гъуэгур
1912 гъэм щIышылэм и 15-м Къундетей (Шэджэм ЕтIуанэ) къуажэм къыщалъхуащ.
1923 — 1928 гъэхэм Налшык дэт «Школа-коммуна» интернатым щеджащ.
1929 — 1931 гъэхэм Лениным и цIэр зезыхьэ еджапIэ къалэ цIыкIум (ЛУГ) хыхьэ педтехникумым щIэсащ.
1931 гъэ — Арщыдан дэт клепочнэ заводым и проф комитетым и унафэщIщ. А гъэ дыдэм Налшык къегъэзэжри, финбанковскэ лэжьакIуэхэм я профсоюзым и нэхъыщхьэу ягъэув.
1932 гъэ — облисполкомым и инструкторщ.
1933 гъэ — Нагорнэ куейм и комсомол комитетым и секретару ягъэув.
1934 гъэ — комсомолым и обкомым жэуап зыхь и инструкторщ.
1936 гъэ — адыгэ узэщIакIуэ Дым Iэдэм ипхъу Рукъэе (Раисэ) щхьэгъусэ хуэхъуащ.
1936 гъэ — Бахъсэн щIыналъэм и комсомол секретару мэлажьэ.
1937 гъэ — Бахъсэн райпотребсоюзым и унафэщIщ.
1939 гъэ — Дзэлыкъуэ щIыналъэм и райпотребсоюзым и унафэщIщ.
1939 гъэ — комсомолым къыхадзыж, «цIыхубэм я бийхэм» пыщIауэ ягъэкъуаншэри. АрщхьэкIэ къалэну къытралъхьа планыр щIигъуу зэригъэзэщIамрэ и адэр Совет властым къеныкъуэкъухэм зэраукIамрэ къалъытэри, а унафэр якъутэж, комсомолми хагъэхьэж.
1940 гъэ — Дзэлыкъуэ щIыналъэм и райпланым и унафэщIщ.
1941 — 1942 гъэхэм — 115-нэ шууей дивизэм и политотделым и инструкторщ. Абы щегъэжьауэ зауэр иухыху дзэм хэтащ.
1946 гъэ — зауэм къокIыжри, Совет и райсоветым и исполкомым и унафэщIу ягъэув.
1948 гъэ — ВКП(б)-м и Iуащхьэмахуэ райкомым и япэ секретарщ.
1949 — 1952 гъэхэм — партым и школ нэхъыщхьэм (ВПШ) щоджэ, ар диплом плъыжькIэ къеух.
1952 гъэ — ВКП(б)-м и обкомым и етIуанэ секретарщ.
1954 гъэ — областым и парт комитетым и бюром хагъэхьэ.
1957 гъэ — КъБАССР-м и Министрхэм я Советым и УнафэщIщ.
1969 гъэ — къэралым гулъытэ хэха зыхуищI къулыкъущIэхэм хабжэу пенсэм ягъакIуэ. Республикэм ЩэкIуэнымрэ бдзэжьеящэ IуэхухэмкIэ и зэгухьэныгъэм и унафэщIу ягъэув.
1980 гъэм гъатхэпэм и 5-м ар Мэзкуу дунейм щехыжащ, гъатхэпэм и 7-м Налшык щыщIалъхьэжащ.
Ахъуэхъу Аслъэнбий 115-нэ шууей дивизэм хэту. 1942 гъэ
Тхылъ Iув тептхыхьыну къелэжь
Ахъуэхъу Аслъэнбий фIыуэ хэлъар умыгъэмащIэу кIэщIу утепсэлъыхьыну гугъущ. ТеплъэкIи, лIыгъэкIи, гу кIуэцIылъымкIи, и къалэн мытыншхэр зэрырихьэкIа щIыкIэмкIи ар «Нэсри къэсыжауэ адыгэлIщ» жыхуаIэм хуэдэт, и гъащIэм и къекIуэкIыкIам зы тхылъ IувыфI тептхыхьынуи къелэжь.
ЩIалэ дыдэу щIидзэри, и къару емыблэжу илъэс 49-кIэ ди республикэм хуэлэжьащ Аслъэнбий. «Гугъут хьэмэрэ тыншт Ахъуэхъум и унафэм ущIэту улэжьэныр» жыпIэмэ, и щхьэ течауэ жысIэнщи, икIи гугъут, икIи тыншт. Гугъут, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, абы и пщэм къалэнышхуэ дэлът, дэри ди лэжьыгъэр хьэлъэт. Ди тхьэмадэр ткIийт, Iэпэдэгъэлэл лъэпкъ имыдэну. Лэжьыгъэм я фIэщу бгъэдэмытхэри щхьэщытхъухэри игу техуэнкIэ Iэмал иIэтэкъым. Ауэ икIи тыншт, сыту жыпIэмэ, дэтхэнэ зы Iуэхури гурыIуэгъуэу къыббгъэдилъхьэрт, сыткIи зыкъыпщIигъакъуэрт.
Илъэс дапщэкIэ сыдэмылэжьами, си жагъуэ хъун псалъэ зэи къыжьэдэкIакъым. Абы къикIыркъым ар зэи къэмыгубжьу, трилъащIэ зэпыту къекIуэкIауэ. республикэм и сэбэп зыхэлъ, экономикэмрэ щэнхабзэмрэ ятеухуа Iуэхухэр къыщытIэткIэ, лъакъуэпэщIэдз къытхуэзыщIхэм, бзитIщхьитI жыхуаIэхэм, я нэр игъаплъэртэкъым. Си нэкIэ слъэгъуащ Налшык Музтеатр къыщызэIутхыным зэран къыхуэхъуну хэта, Мэзкуу щыщ къулыкъущIитIым абы жэуап гуащIэ яритауэ зэрыщытар.
И унагъуэкIэ дэслъэгъуари жысIэну сфIэигъуэщ. Егъэлеяуэ насыпыфIэт Аслъэнбий и унагъуэкIэ. Ар нэгъуэщIу хъункIэ Iэмал зимыIэт, сыту жыпIэмэ, лъэпкъыр щIэныгъэм и нэхум хуэзыунэтIахэм ящыщ Дым Iэдэм ипхъу, сыт и лъэныкъуэкIи цIыху дахэ Раисэ къишат. ЗэгурыIуэрэ зэдэIуэжу зэдэпсэуа, пщIэшхуэ, нэмыс зи яку дэлъа зэщхьэгъусэхэм быниплI зэдапIащ: Ларисэ, Руслан, Еленэ, Людмилэ.
1980 гъэм мазаем и 18-м Мэзкуу лэжьыгъэ IуэхукIэ сыкIуэн хуей хъуауэ, Ахъуэхъур зыщIэлъ сымаджэщым сыIухьат. Сызэрыщымыгугъауэ, къыщылъэтри, гуапэу къысIущIат езыри и щхьэгъусэри. Псори фIэгъэщIэгъуэнт: Хэкум къыщекIуэкIхэри и ныбжьэгъухэм я хъыбархэри. Дагъыстэным щыщ Даниялов Абдурэхьман ныщIыхьащ куэд дэмыкIыу. Рае тхуигъэхьэзыра Iэнэ цIыкIум дыпэрысу пщыхьэщхьэ хъуху дыуэршэрри дыкъежьэжащ. Аслъэнбий псэужыну тхьэмахуитI фIэкIа къызэрыхуэмынэжар сыткIэ тщIэнт абы щыгъуэ. Гъатхэпэм и 5-м абы и гур къэувыIэри, хъыбар гуауэр Налшык къэсащ. Шэм хуэдэу къатехуащ ар и Iыхьлыхэми, благъэхэми, ныбжьэгъухэми, лэжьэгъухэми. Иджы Ахъуэхъу Аслъэнбий и цIэр зэрехьэ республикэм и къалащхьэм цIыхухэр нэхъ щыпэкIу и уэрамхэм я зым.
ЕФЭНДЫ Джылахъстэн,
Налшык Адыгэ Хасэм
и тхьэмадэ.
