Дызытет дунейр ямыкъутэжын щхьэкIэ
Урысейм иджыблагъэ япэ дыдэу щекIуэкIащ ГИС-м (Глобальный исследовательский совет) и дунейпсо зэхыхьэ. А советым къызэщIеубыдэ къэралхэм я щIэныгъэ фонд нэхъ лъэрыхьхэр. Ди къалащхьэм къэрал 51-м я щIэныгъэлI-хэр къэкIуащ. Абыхэм яхэтащ США-м, Китайм, Инджылызым, Германием, Франджым, Японием я Лъэпкъ щIэныгъэ фондхэм я унафэщIхэр.
Мы зэIущIэм ГИС-м и унафэщIу щыхахащ Къэхутэныгъэ мыхьэнэшхуэ зиIэхэмкIэ Урысей фондым (РФФИ) и унафэщI академик Панченкэ Владислав.
ЗэIущIэм теухуауэ абы жиIам къыхэгъэщыпхъэщ щIэныгъэлIхэм я дипломатиер къагъэсэбэпын зэрыхуейм дунейр зэрыхуэкIуар. Нэхъ тэмэму жыпIэнумэ, политикхэм абы зэрыхуашар.
Зым жиIэм адрейр едэIуэну хуэмеижу политикхэм я щIыб щызэхуагъазэкIэ, щIэныгъэлIхэращ къэралхэр зэпызыщIэу диIэр. ЩIэныгъэлIхэм Iуэхур мы зэманым гугъу дыдэ хъуауэ къалъытэ, ауэ узэ- дауэ нэхърэ, узэбгъэдэтIысхьэрэ узэпсалъэмэ, хэкIыпIэ къызэрыбгъуэтыфынум шэч къытрахьэркъым.
— Политикхэм яхэтщ емыгупсысауэ Iуэху зыублэ, щIэныгъэлIхэр апхуэдэкъым — абыхэм псори ямыджауэ, зэхамыгъэкIауэ утыку къыпхуихьэнукъым. Фигу къэзгъэкIыжынут: ядернэ Iэщэр хьэуам, псым, хьэршым щамыгъэунэхуну политикхэр щызэгурыIуар апхуэдэ Iуэхум дуней псор зыхуишэнур гурыIуэгъуэу, уеблэмэ нэрылъагъуу щIэныгъэлIхэм я къэхутэныгъэхэмкIэ ягъэбелджыла нэужьщ. «Ядернэ щIымахуэр» зыхуэдэнур СССР-м и щIэныгъэлIхэм компьютеркIэ ягъэлъэгъуауэ щытащ. Абы и ужькIэщ ядернэ гъэунэхуныгъэхэр щыгъэтын хуейуэ а Iэщэр зиIэхэр щызэгурыIуар, — жеIэ академик Панченкэ.
Иджырей политикхэм ди дзыхь щатемылъыж, абыхэм псалъэ къыщызыхуамыгъуэтыж ди зэманым щIэныгъэ дипломатиер зэпымычу щыIэн хуейуэ, уеблэмэ «научная дипломатия» жиIэу дерс университетхэм щаджыпхъэу абы дыхуэкIуащ. Панченкэ Владислав зэрыжиIэмкIэ, урысей щIэныгъэлIхэр куэд щIауэ мы Iуэхум яужь итщ, уеблэмэ абыкIэ дуней псом щыяпэщ.
ЦIыхуцIэ зиIэр мы лъэхъэнэм зыпэщIэт Iуэху гугъухэм, ар узыншагъэм, щIыуэп-сыр хъумэным, экономикэм, нэгъуэщIхэми епхауэ къащти, зы къэрали и закъуэ пэлъэщынукъым. А Iуэхухэм зэгъусэу ущелэжькIэ, политикхэри нэхъ щабэ зэхуэхъун хуейщ. Академикым зэрыжиIэмкIэ, иужьрей илъэс зыбжанэм США-мрэ Урысеймрэ зэхуэщIыIэми, щIэныгъэлI-хэм щагъэтакъым зэдэлэжьэн. Псалъэм папщIэ, РФФИ-мрэ США-м УзыншагъэмкIэ и Лъэпкъ институтымрэ проект 15-м зэдолэжь, абы лышх узыфэм узэрыпэщIэтынури хэту. Дэтхэнэ лъэныкъуэми мы къэхутэныгъэхэм трагъэкIуэдэну дол- лар мини 100 илъэс къэс хелъхьэ. Проектищэм нэскIэ долажьэ Китайм, апхуэдиз дыдэкIэ Германием.
Академикым къыхегъэщ СССР-м хыхьэу щыта къэралхэми я щIэныгъэлI-хэм зэрадэлажьэр, Вьетнамымрэ Монголиемрэ я щIэныгъэлIхэри я гъусэу. Къапщтэмэ, Узбекистаным щыхъума хъуащ дуней псом щынэхъ ин дыгъэ хьэкур. Дыгъэм и хуабэкIэ лажьэ лазер щIыным щIэныгъэлIхэр яужь итщ. КъищынэмыщIауэ, иджыри къыздэсым ямыджа тхыдэ, щэнхабзэ фэеплъхэм зэгъусэу йолэжь.
