Нанэ и бэлътоку
Къуэрылъху-пхъурылъхухэм я дадэ-нанэхэм лъагъуныгъэшхуэ зэрыхуаIэр, дауи, си деж къыщежьакъым.
Гъэ псом сежьэрт, гъэмахуэр къэсмэ, къуажэ жыжьэм щыпсэу ди нанэр (ди адэм и анэр) къызэрытхуашэнум. Ди унагъуэм щIэс псори а махуэм зэхэзежэ хъурт, зы Iуэхугъуэшхуэм зыхуагъэхьэзыру къыпщыхъуу. Унэри, пщIантIэри, уэрамри зэщIакъуэрт, зэщIапхъанкIэрт. Сэ сыцIыкIути, нэхъыжьхэм Iуэху къыслъагъэсыртэкъым, ауэ зыгуэркIэ садэIэпыкъумэ сфIэфIу яужь ситу къэзжыхьт, сыдэлъейуэ, сыгуфIэу. БжэIупэм къыIулъэда машинэм, и бгыр захуэу, и щхьэр лъагэу Iэтауэ къиувыкIт нанэ. Дэ, сабий гупым, мащIэу къытхупыгуфIыкIыурэ, унэмкIэ щIыхьэрт ди адэ-анэм я гъусэу. Абыхэм я ужьым кIэщIу иту шумэдан цIыкIур якIэлъыщIихьэрт си дэлъхум. Дэ бжэщхьэIум дебэкъуэну ди гущхьэ къэкIыххэртэкъым, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, нанэ и къэкIуэгъуэм фIыуэ япэ иту абы дызэрыпежьэн хуей щIыкIэри, дедэIуэн зэрыхуейри, дызэран зэрымыхъунури ди адэ-анэм фIыуэ къыдгурагъэIуат. КъыщыкIуа махуэм къуажэ жыжьэм къикIа нанэм зигъэпсэхужын зэрыхуейр апхуэдизкIэ ди акъылым хапщати, ар зыщIэлъ унэмкIэ лъапэпцIийуэ дыблэкI-дыкъыблэкIыжу фIэкIа, апхуэдизрэ дызэжьа ди анэшхуэм и IэплIэм зиддзэну, ди дэлъхум къыдихьа шумэдан цIыкIум дэлъ IэфIыкIэр зэхуэдгуэшу дыкъыщIэжыжыну дытегушхуэртэкъым.
Сабий зэхэзежэ макъ зэпыу имыIэу къызыщIэIукI унэр зэуэ щым хъурт. Нэхъыжьхэр нанэ зыгуэрхэр хущIахьэу щыщIыхьэкIэ дэ, нэхъыщIэхэр, абыхэм дехъуапсэу дакIэлъыплъырт.
ЕтIуанэ махуэм къаруи, унафи, шыни щыIэтэкъым, нанэ и пэшым дыщIимыгъэхьэу къытпэувыфыну. Зыр зым Iуидзыну хэту зэуэ псоми зеддзырт, езыми псоми ди щхьэфэм гъуэрыгъуэурэ Iэ къыдилъэрт, иужькIэ и шумэдан цIыкIумкIэ и Iэр хуэму ишийрти:
— Къызэфтыт модэ мо шумэданыр, — жиIэрти къэтIысырт.
Дызэрызехьэу къыхуэтхьт. А дакъикъэм зэрызытщIымкIэ пщIэнтэкъым IэфIыкIэ жыхуаIэ дагъэшхыу.
Нанэ хуэм дыдэу зэтриха шумэданым къыдих сэмбым илъ кIэнфет мащIэр тIурытI-щырыщ тхуэхъуу арат. Ауэ ари тхурикъурт, къыдэлыжу. Нанэ и шумэданым къызэрыдихыр арагъэнут а псом тфIэгъэщIэгъуэну хэлъыр.
— А, джаурхэ, сивудыным хуэдэу зыкъызэвдзати, иджы тIурытI-щырыщри фхуэшхкъыми!
Зэманыр кIуэрт. Ныбжьыр зытекIуэ нанэ ипэм хуэдэу лъэрызехьэжтэкъым, ауэ ди адэ-анэм нэхъапэхэм хуэдэу ар къашэрти, «сыфшэж» жиIэу хигъэзыхьыху щыIэт.
Мы си гум къинэжа хъыбарыр къыщыхъуар ебланэ классым сыщIэсущ. Гъэмахуэм къаша ди анэшхуэр бжьыхьэми ямышэжауэ ди деж щыIэт. Хэт ищIэрэ, и псэм ищIауэ къыщIэкIынт афIэкIа и къуэ нэхъыжьым деж щыIэну къызэрыхуимыхуэжынури, «сыфшэж» жиIэртэкъым.
Махуэм еджапIэм сыкъыщикIыжам хэт лэжьапIэ, хэт еджапIэ щыIэт. Унэм сыщIыхьэжу Iэуэлъауэ макъ зэрызэхихыу:
— Зыгуэр фыкъэкIуэжам, Тхьэм и шыкурщ! Мыдэ къакIуэт, — хъурджауэ макъ щIэту къэджащ нанэ.
Тхылъылъэр сыздэщытым щезгъэувэхри, нанэ и пэшымкIэ сыщIэлъэдащ.
— Мыр сыт, нанэ, щхьэ уи закъуэ? Мамэ дэнэ щыIэ? — щабэу сеупщIащ нанэ.
— Псори фызэбгрыкIащ. Фи анэр «иджыпсту къэзгъэзэжынщ», — жиIэри здэкIуэри къызжимыIэу щIэкIащ. Ар Iуэхукъым (нанэ шхыIэн щIагъым щыпэщащэурэ къызэпсалъэрт), мыдэ зыгуэр сфIэкIуэдащи, къыздэлъыхъуэ, — къызэрыгубжьар зыхэпщIэу псалъэрт.
Зыкъомрэ и пIэ щIагъым «зыгуэрыр» къыщыслъыхъуа нэужь, «Нанэ, сыт къэплъыхъуэр?» — жысIэри сеупщIащ.
— ПэлъэщI бэлътокур, нэху. А зы закъуэращ мы дуней псом фэеплъу сиIэжыр зауэм хэкIуэда фи адэшхуэм къыщIэнауэ. Ари сфIэвгъэкIуэдам, сыт сэ гурыфIыгъуэу къысхуэнэжар? И хьэдэ щIым щIэлъу сыбгъэдалъхьэжынукъым, си яужь къинэу си кхъаблэ къыщIэувэжынукъым… — аргуэрыжьу иригъэжьэжащ шхыдэн.
Зэрышхыдэм хуэдэурэ ди адэшхуэм и кIуэдыкIам и гугъу къысхуищIащ, си жагъуэ зэрыхъужщи, игъащIэкIэ зэхэзмыхыжыну а хъыбарыр сIэщIэкIащ, сигу схуиубыдакъым сысабийти.
ПIэ щIагъи шхыIэнтебзи къэзмыгъанэу щIэсщыкIа нэужь, сигу къэкIащ: «Иджыпсту нэгъуэщI бэлътоку къэсщтэнщ, нанэ и бэлътокужьым нэхъ ещхьу», — жысIэри.
Си насыпти, мызэ-мытIэу ар слъэгъуат: «Мы фейцейр щхьэ иIыгъ?» — жысIат.
Зыри жызмыIэу зыкъэзгъэбзэхри, шкафым дэлъ цIыхухъу бэлътоку зыбжанэм щыщ къасщтэри, щIыбым сыщIэжащ. ЕджапIэм сыкъызэрикIыжа щыгъынри зэрысщыгъыу, кIэпхын хужьри сIулъу пщIантIэкум ситIысхьауэ асфальт къурэм бэлътокур щысхъуэу сыздэщысым, куэбжэр Iуихри си шыпхъу нэхъыжьыр къыдыхьэжащ.
— Мыр сыт мы пщIэр? ЗыптIэщIыжу джэгун щIэбдзэ хъунутэкъэ? — шхыдэн щIидзащ абы.
— Т-с-с-с. — IэпэкIэ езгъэлъэгъуащ абы и макъым зримыгъэIэтыну. — Уэ къэхъуар пщIэркъым. Нанэ дадэ и фэеплъ бэлътокур игъэкIуэдауэ псоми къытхуошхыдэ сыхьэтым нэсауэ. Мы бэлътокум мыпхуэдэу жьыфэ къытезгъауэу хущIэсхьэну аращ. КIуэ, уэри щIыхьи тIэкIурэ къыдэлъыхъуэ. Сэ зыгуэрурэ и пIэ щIагъым мыр къыщызгъэхутэнщи, уэ жыIэ: «Мис, нанэ, къэзгъуэтыжащ».
Си шыпхъу нэхъыжьым: «Уэри уэ!» — жиIэри унэмкIэ щIыхьащ. Сэ иджыри слъэкI къэзмыгъанэу бэлътокур асфальт быдэм щысхуащ, гъуанэхэр иIэ хъуху. ЗжьыщIыжщ, ету мащIэу тездзэжщ, аргуэру сушкIумпIыжри, илъэс щэщI ипэкIэ ди адэшхуэм IэщIэлъам «текIуэжауэ» нанэ и пэшым сыщIыхьэжащ.
— Сыт, къэвгъуэтыжакъэ иджыри? — и щхьэр си дежкIэ къигъэзэну хунэмыс щIыкIэ, сIэщIэлъ бэлътокур шхыIэн щIагъым кIэщIэздзащ.
Си шыпхъуми а дакъикъэм: — Тхьэ мисым, нанэ, къэзгъуэтыжам. Мыра? — мафIэу къызэщIэнауэ жиIащ абы.
Нанэ си дежкIэ зыкъигъазэри, шэч хэлъу бэлътокур зэпиплъыхьурэ: «Уэ нэфым умыгъуэтыжар мис», — къызэхъурджэуащ.
Дыдыхьэшхым нанэ дыкъызэрищIэнур наIуэти, пэшым псынщIэ дыдэу дыкъыщIэжыжащ. ПщIантIэм дыкъызэрысу тIуми дызэгуэуду дыхьэшхын щIэддзащ. Сэ зыстIэщIыжын сымыухауэ, си шыпхъури Iэнэм тIысыну хунэмысу:
— Мыдэ фыкъакIуэт фэ напэншитIыр. Фэ къыфлъысрэ сэ сыкъэвгъэпцIэну? — нанэ и пэшымкIэ гъуэрыгъуэу ди цIэр жиIэурэ къыщыщIэкIиикIым, тIури зэ пкIэгъуэм абы и пащхьэм дыкъихутащ.
— Си ныбжьыр илъэсищэм нэсами, зэвгъащIэ, си акъылыр фыфейхэм пеуэнущ, ауэ а къызэфщIар фхузогъэгъу. Шэч лъэпкъ хэмылъу, сэ си пэлъэщI бэлътокур къэзмыгъуэтыжам си гур хэщIынут. Мис, фыкъеплъ къыщызгъуэтыжам, — тIэкIу къыпыгуфIыкIыжри, и шхыIэныр иIэтри дигъэлъэгъуащ пIэм зэрыхэлъ джанэ кIыхьыр. — Алыхьым ещIэ ар абы зэрыхэзэрыхьар.
ЗэшыпхъуитIым нанэ зеддзри IэплIэрэ бакIэ щIэдгъэнащ, зыдгъэнщIыху дыбгъэдэлъащ. Ди анэр къыщыкIуэжам нанэ и лъэIукIэ зы псалъэкIи зыкъедгъэщIакъым.
А махуэм щыщIэдзауэ си гъащIэ псом IуэхугъуитIым запыIуздзащ. Япэрауэ, IэмалыншагъэкIэ пцIы бупсын хуей хъумэ, ар нэгъуэщIым зэран хуэхъу хъунукъым. ЕтIуанэу, щIэину, фэеплъу, мылъкуу къыпхуагъанэм и инагъыр епхакъым абы и лъапIагъым. Ар зэлъытар къызыбгъэдэкIамрэ къызыхуэнамрэ яку дэлъа пэжыгъэмрэ лъагъуныгъэмрэщ.
Бейтыгъуэн ХьэIишэт.
