Нэр пасэу къэплъэныр насыпщ
Зэчий къызэрымыкIуэхэр зыбгъэдэлъ цIыхум а зэфIэкIыр къызыхихам уегупсысу, ущызэупщIыж щыIэщ: «И адэ-анэр сыт хуэдэу щытауэ пIэрэ, езыхэм я талантыр быным яхуэкIуэжагъэнщ». Шэч хэлъкъым усакIуэхэм, тхакIуэхэм, сурэтыщIхэм къыдалъху Iэзагъэм хуэдэ унэ зэтелъхьэнми, пхъэм елэжьынми, дэрбзэр IэщIагъэми узэрыщыхуейм, ахэри гугъуехьыншэу цIыхум къазэремыхъулIэр…
Анапэ зыщегъэпсэху (сэмэгумкIэ щытщ). 1969 гъэ «ФIыр кIуэдыркъым», — жеIэ абы теухуауэ ди нэхъыжьыфI Къэжэр Хьэмид. И адэм и гугъу къытхуищIу, абы зэ зы хъыбар гъэщIэгъуэн дригъэдэIуат. «Ди адэм чий ихурти, — жеIэж Хьэмид, — къуажэ гъунэгъухэм къикIыурэ къелъэIурт яхуищIыну. Зы махуэ гуэрым а мурад дыдэр иIэу къыхуэкIуат зылI. Щапхъэ щIыкIэу хадэм ит чий хьэзырыр щригъэлъагъум, «сэ мыпхуэдэу ехьэжьа дыдэ сыхуейкъым, нэхъ къызэрыгуэкIми хъунущ», — жиIащ къэкIуам. «Нэхъ мыхьэнэншэ, нэхъ икIэ сэ схуэщIынукъым, узэрыхуейщ», — жиIат ди адэм…»
ЦIыху къэс зэчий гуэр бгъэдэлъу къалъху. Къыдалъхуа зэчийр абы имыгъэкIуэдмэ, Iэмал имыIэу ар IэщIагъэ дахэ хуохъу. Хьэмид и адэр Iэзэт чий хунымкIи, а талантыр и къуэм дежкIэ кIуащ, усэным и фащэр щыгъыу. ФIыгъуэщ цIыхум къызыхуигъэщIа IэщIагъэр къигъуэтыжыныр, абыкIэ и гъуэгур иунэтIыфыныр. А къалэн гугъум Хьэмид пщIэ пылъу пэлъэщащ, сыт и плъыфэу зэманыр щымытами, езым щIалэу хиша гъуэгум текIакъым.
Хьэмид нэхъ ипэIуэкIэ итхауэ зы усэ иIэщ:
Пщэдджыжьым насыпыр яугуэшыр.
Пщэдджыжьым нэхъ жьыуэ къэуш.
Пщэдджыжьым нэхъ жьыуэ къэуши —
Шэджагъуэм нэхъыбэ плъагъунщ.
Шэджагъуэм нэхъыбэ къэплъагъумэ,
Пщыхьэщхьэм нэхъыбэ къэпщIэнщ.
Пщэдджыжьым насыпыр яугуэшыр.
… Нэр пасэу къэплъэныр насыпщ.
Хьэмид къикIуа гъуэгуанэм (ар литературэ лэжьыгъэрауэ ирехъу, щIэныгъэ-егъэджэныгъэрауэ щрет) уриплъэмэ, гу лъумытэу къэнэнукъым ар жьыуэ, щIалэ дыдэу, насыпу къилъытэ гъуэгуанэм зэрытеувам, къигъэнэIуа гъащIэ Iуэхугъуэхэми емыпцIыжу а гъуэгум зэрырикIуам, кIэщIу жыпIэмэ, зи нэр, зи гур пасэу къэплъахэм ар ящыщщ.
1970 гъэм Къэжэрым и зы тхыгъэ, «Ди литературоведенэм зеужь» и фIэщыгъэу, газетым къытехуат. ТхылъыщIэ къыдэкIамэ зэрызэпкърахым, рецензэ зэрыратым и щапхъэу ноби къэдгъэсэбэп тхыгъэщ ар. А зэманым къыдэкIа тхылъхэм апхуэдизу тоIэбэ, дэтхэнэми гулъытэ щхьэхуэ хуещI, щIэныгъэкIэ ар здэщытын хуей увыпIэм егъэуври, нобэр къыздэсым а тхыгъэхэм дызэреплъыр Хьэмид зэритхам хуэдэущ, Хьэмид и нэхэмкIэщ. Зи гугъу сщIы тхыгъэм къыщыщIэдзауэ, «Уэрэд щIаусыр» тхылъыр хиубыдэу, Къэжэрым и литературэхутэ тхыгъэ псори ди еджэныгъэм къыщыдогъэсэбэп. Хьэмид итхауэ зы тхыгъи щыIэкъым и зэманыр икIауэ. Ар къэгъэнауэ, КIыщокъуэ Алим и творчествэм теухуауэ Хьэмид и Iэдакъэ къыщIэкIахэр апхуэдизу усэбзэкIэ тхащи, дыщыгъуазэ къудейуэ аракъым, атIэ гукIэ тщIэ яхэтщ. Адыгэ тхылъхэр усэбзэкIэ критикэ зыщIыфауэ диIэр Хьэмид и закъуэщ. «Уэрэд щIаусыр» тхылъым сыкъыщеджам, апхуэдизу сигъэпIейтеяти, срисымэджауэ щытащ, абы ихуахэм нэхъ ипэIуэкIэ щхьэхуэу сыкъеджа пэтми. Адыгэ лъэпкъым къилэжьауэ, хуэфащэ дыдэу, гуапагъэшхуэ хэлъу тхащ ар. СызэригугъэмкIэ, Хьэмид къыдэгъуэгурыкIуахэм, фIыуэ илъэгъуахэм, и гум, и псэм фIыкIэ дыхьахэм ятеухуащ «Уэрэд щIаусыр» тхылъыр.
1990 гъэхэм, перестройкэм и зэманым щыгъуэ, демократие гъуэгум зэман кIэщIкIэ цIыхухэр щытеувам, Къэжэр Хьэмид ипэ иту яхэтащ пэщIэдзэ классхэм предметхэр псори адыгэбзэкIэ егъэджыным школхэр тезышахэм, ди университетым лъэпкъ къудамэр щхьэхуэу, студенту къащтэр куэдкIэ нэхъыбэ зыщIауэ щытахэм. Адыгэм и щхьэм зыфI хуищIамэ, ар етIуанэт. Нобэ адыгэбзэр зыгъэбзэрабзэ щIалэгъуалэ гупыр къызыхэкIар а IуэхуфIыращ, студент екIухэр диIамэ, къыздикIар аращ. Си жагъуэ мэхъу а Iуэхугъуэр зэрызэтракъутэжар.
Си университет гъащIэм нэхъ дахэу, нэхъ лъапIэу хэтар Къэжэр Хьэмидщ. Сыщеджа илъэсхэр къасщтэмэ, згъэлъапIэу сигу къинэжахэм ящыщщ Къэжэрым а зэманхэм сызэрыригъэджар. Хьэмид лъэныкъуэ куэдкIэ утепсэлъыхьыфынущ, ауэ япэ итыр егъэджакIуэ гумызагъэу ар къызэрытхэтарщ, нэхъ гъунэгъуу дыщызэрыцIыхуари абы щыгъуэт. Бджым и гъэпсыкIэри, абы щIэлъ гупсысэри апхуэдизкIэ зэгъэкIуауэ къыббгъэдилъхьэрти, сыт хуэдэ тхыгъэри уигу дигъэхьэфынут. ГъэщIэгъуэнращи, гу занщIэу зылъумытэну, тхакIуэм и IэдакъэщIэкIым хилъхьа Iуэху цIыкIуфэкIуми абы гулъытэ хэха хуищIыфырт. Апхуэдизу зыхыдигъэщIат хамэ къэрал тхакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэри, иджыри дыстуденту Германием стройотряд дагъэкIуати, Шиллер, Гёте сымэ я лъэужь гуэр къэзгъуэтынщ жысIэри, Лейпциг, Дрезден, Веймар дэт литературэ музейхэм сыкIуат, а усакIуэшхуэхэм ятеухуа тхылъхэр къэсщэхуат, я фэеплъ сынхэм сыбгъэдэтат мыпхуэдэу сыгупсысэу: «мыбыхэм зыгуэркIэ зыхащIэу пIэрэ зэрытцIыхур, я IэдакъэщIэкIхэр Къэбэрдейм и университетым зэрыщаджыр, дунейм зэрехыжрэ зэманышхуэ дэкIами, фIыуэ къащIэнар щIалэгъуалэм ябгъэдэзылъхьэ цIыху сыкъыздикIам зэрыщыIэр?!». Къэжэр Хьэмид адыгэ, балъкъэр, урыс, адрей лъэпкъхэми я щIалэгъуалэм я щэнхабзэр иригъэфIэкIуащ, я дуней тетыкIэ-дуней еплъыкIэр нэхъ дахэ ищIащ.
Хьэмид и дерсхэм сызэрыщIэсар си дежкIэ насыпышхуэщ, ар къытезгъэзэжурэ дапщэри схужыIэнущ. Зи сыхьэт бжыгъэр ауэ сытми зыгъакIуэу ежьэжхэм ящымыщ Къэжэрыр сыт щыгъуи дерсым хуэхьэзыру, и макъыр щабэрэ шэщIауэ, жиIэри езым и теплъэри зэкIупсу апхуэдэт. ЦIыхуи 100-м нэс къекIуалIэрт абы щыгъуэ лекцэм. Апхуэдиз щIалэгъуалэр зэбгъэдаIуэу, абы щыгъуэми ар щIэщыгъуэу ебгъэкIуэкIыфыныр сыт хуэдэ лэжьыгъэшхуэу къыфщыхъурэ?! Ар хузэфIэкIырт Хьэмид.
Хьэмид и дерсхэм щхьэкIэ «укъызэщIэзыIэтэ сыхьэтхэр» жысIэну сытегушхуэрт, хамэ къэрал литературэр апхуэдизу фIыуэ сигъэлъэгъуати. Зи гугъу сщIы зэманыр 2-нэ курсым сыщыщIэсарщ.
Къыхэзгъэщынщи, а зэманхэм Совет Союзым жиIэмрэ и гупсысэмрэт дэнэкIи щызэхэтхыр. Дуней псом зыщыдэзыгъэплъыхь хамэ къэрал литературэр, Хьэмид и дерс гъэщIэгъуэнхэр ди дежкIэ щIэщыгъуэт. КъинэмыщIауэ, абы зэи пщигъэгъупщэнутэкъым хъыджэбзым — нэмыс, щIалэм — хахуагъэ хэлъын зэрыхуейр. ГъащIэм къыщыхъухэр литературэм епхауэ Хьэмид гъэщIэгъуэну къытхилъхьэрт, хъунымрэ мыхъунымрэ, екIумрэ къемыкIумрэ зэхэщIыкIыгъуэу къыдгуригъаIуэрт. «Нобэрейм пэмыджэж гупсысэ къызыщыIэта тхыгъэм, тхылъым сытепсэлъыхьыну, абы зэман тывэзгъэгъэкIуэдэну сыхуиткъым», — къыджиIэрт абы. Литературэм и мыхьэнэр, абы ущIеджэн хуейр, пщIэнымрэ умыщIапхъэмрэ, фIымрэ Iеймрэ зэхэзыгъэкIыр — гъащIэм къыщыпхуэсэбэпын защIэщ Хьэмид дызыщIигъэдэIуахэр. Театрми ар ди гъусэу нызэрыкIуэри дерс ирикъурт.
Зэи сщымыгъупщэжыну нэгъуэщI зы Iуэху. Си кандидат лэжьыгъэм кафедрэр щытепсэлъыхьыну махуэм гъуэгум дыщызэхуэзати, мыпхуэдэу къызжиIат: «Нобэ зы школ гуэр (къуажэм и цIэр къриIуэри) срагъэблэгъат, ауэ, сызыхэплъар сигу ирихьати, ар къэзгъэнауэ, мы лэжьыгъэм теухуауэ псалъэ жысIэну сыкъокIуэ… Уи кандидат лэжьыгъэм щыщу процент 70-р доктор лэжьыгъэм хэбгъэхьэ хъунущ, сынохъуэхъу!» Хэт сыт жимыIами, абы яужь си дежкIэ мыхьэнэ иIэжакъым. ЩIэныгъэ и лъэныкъуэкIэ (нэгъуэщI зыри къыумыщтэми), Хьэмид нэхъ сызыщыукIытэ, зи псалъэм пщIэ хуэсщI Сокъур Мусэрбий иужькIэ щыIэжтэкъым.
Зыми хуэмыдэжыр Хьэмид щхьэхуэу, усакIуэу къыщедгъэблагъэ зэIущIэхэрщ. Псом япэ и тхыгъэщIэхэм нэIуасэ хуэхъур, япэу щIэдэIур дэращи, схужыIэнущ Хьэмид тхыгъэ хьэлэмэт куэд иIэу, дэр фIэкI зыми зэхимыхауэ, дунейм иджыри къытемы-хьауэ.
Апхуэдэ зэIущIэхэр студентхэм я лъэIукIэ къызэрагъэпэщ, щIалэгъуалэм яфIэщIэщыгъуэщ Къэжэрым и усыгъэри, и гупсысэ къэIуэтэкIэри, езыри фIыуэ ялъагъу. «Адыгагъэ щызыхыдощIэ апхуэдэ зэIущIэхэм», — жаIэ студентхэм. НасыпыфIэ хъуахэу, нэхъ заIэтауэ, заужьауэ, «дапщэщ иджыри дыщыхуэзэнур?» жаIэу зэбгрокIыж. ЩIэх-щIэхыурэ къызоупщI студентхэр: «Хьэмид и усэхэр щхьэ къыдамыгъэкIрэ, ди школ тхылъхэм ахэр куэду щIыхэмытыр сыт, нэхъ дыдэзыхьэх иджыпстукIэ щыIэкъым?». СщIэркъым сэ абы щхьэусыгъуэ хуэхъур, мис иджыпстуи зы тхылъ бэлыхь, усакIуэм и балладэхэр зэхуэхьэсауэ иту, дунейм къытехьэн хуеящ, нэгъуэщI тхыгъэ хьэлэмэтхэри хьэзыру, къыдэкIын фIэкI къыхуэмыту Хьэмид иIэщ. Дежьэнщ. Ауэ, дауэ щымытми, Къэжэрым и IэдакъэщIэкIхэр цIыхухэр нэхъ зыщIэупщIэхэм ящыщщ.
Ди литературэм зезыгъэужьыфыну жанрыщIэхэр Хьэмид къызэрищтэм гу лъумытэу къанэркъым. Абы щыгъуэми ар цIыху къызэрыгуэкIщ, щытхъу егъэлеяр фIэфIкъым. Нобэ къэралым къыщыхъур дыгъуасэ езым ирагъэлъэгъуа фIэкI умыщIэну, гупсысэ купщIафIэхэр къытхуеIуатэ. УсакIуэр зыIэт нэщэнэхэм ящыщ зыщ ар.
КIыщокъуэ Алим — усыгъэм, ЩоджэнцIыкIу Алий — поэмэ жанр лIэужьыгъуэм и лъабжьэр зэригъэтIылъам хуэдэу, балладэр — поэмэ жыпхъэм нэмыса, ауэ икIи усэу щымытыжыр, гъыбзэуи уэрэдуи къакIуэр, къэзыгъэIэрыхуауэ сэ сыбжыр Къэжэр Хьэмидщ. Сюжет щхьэхуэ зырыз зыпхыша балладэ 30-м нэс итхащ, цIыху гурыщIэ яхэлъу, уагъэгупсысэу, уеблэмэ нэпсхэр къыпфIрагъакIуэу.
Сэ зэрыслъытэмкIэ, литературэми, литературоведенэми, щIалэгъуалэр егъэджэнми гу къабзэ-псэ къабзэу, лIыгъэ хэлъу, зэрыжаIэу, «джентльмену» хэтащ Къэжэр Хьэмид. Зэманым сыту зызэримыдзэкIами, езым къыщебзэджэкIа къэхъуами, ар и щIэныгъэми, адыгагъэми, ныбжьэгъугъэми епцIыжакъым, и лъахэм хуэпэжщ, гуапагъэ къыпкърокI…
Хьэмид мы гъэ еджэгъуэм щыщIидзэжым университетым къыдэкIыжакъым, щылэжьа и кафедрэри нэгъуэщIым хагуэшэжащ, сэ абы сронэщхъей. ФилологиемкIэ институтым и утым «уэркъ» щызекIуэжыркъым.
БАКЪ Зерэ,
филологие щIэныгъэхэм я доктор,
профессор.
