Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
ЖыIэгъуэхэр
Нэмысыр щIыхуэу ятыркъым
ЩIэгъэкъуэным зытебгъащIэмэ, щIощIыкI.
Iуэхуншэным зэфIэнэ къешэ.
ИмыIэмрэ имыщIэмрэ зыфIэгугъум мылъкуи щIэныгъи игъэунэхуакъым.
ГъэтIылъыпIэ зимыIэм гъэтIылъыгъи иIэкъым.
Зэманыр толъкъун емылыджщ: щымыщтэу и бгым зизыдзэфыр здепхъуатэ, щхьэприхыр хелъафэ, пыпхэр ныджэм къыIуедзэж.
Адэ-анэ гугъуехьыр зыщымыгъупщэр гурыхуэщ.
Адэ-анэм пщIэуэ хуащIым хуэдизщ быным къалъысыжыр.
Быныр сабииху, зэ балигъ хъуащэрэт жаIэ, балигъыпIэ иувэмэ, сабийуэ сиIэжащэрэт жаIэж.
Дадэ къуапэри ядакъым: мыхъунур пасэу мэтIыгъуэ.
Къуэ пцIыупс зиIэ адэм и Iуэхур хэплъэгъуэщ.
Сабийм балигъыбзэр зыхещIыкI, жьыкIэфэкIэр сабиибзэм хуэныкъуэщ.
Сабийр анэм игъагъыр Iуэхукъым — теужынщ, Iуэхур быным анэр игъагъмэщ — абы и нэпсыр гъущыркъым.
Емынэм узэрихуэми, жэуапыр уэ бохь.
Напэр зэ щэгъуэщ, къыщIэпхар зэ шхэгъуэщ.
Нэмысыр щIыхуэу ятыркъым.
Уи щхьэм хуэбгъэфэщэжыр уи фащэщ.
Бейтыгъуэн Сэфарбий.
МэшбащIэ Исхьэкъ и илъэс
Распутин Валентинрэ МэшбащIэ Исхьэкърэ Бжьэдыгъукъалэ (Краснодар) щызэхуэзащ. 1996 гъэ
Улан-Удэ и хьэщIэщ МэшбащIэ Исхьэкърэ Твардовский Александррэ. 1967 гъэ
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
ШатэкIэ щIа лыцIыкIулыбжьэ
Былымылми мэлылми къыхащIыкI. Лыр псы щIыIэкIэ ятхьэщI, нэхъ тыншу яупщIэтэн щхьэкIэ щIагъэгъущхьэ, г 10 — 12 хъууэ зэпаупщI. Шыуаным иралъхьэ, псы щIыIэ щIакIэ, шыгъу хадзэри и щхьэр тепIауэ, мафIэр ину зэ къытрагъэкъуалъэ. Тхъурымбэр къытрах, мафIэр цIыкIу ящI, и щхьэр трапIэри ныкъуэвэфI хъуху, псыр щIэвэщIэху, ягъавэ.
Лым тхъу халъхьэри къагъэплъ и пщтырагъыр градуси 160 — 170-рэ хъухуи, зэIащIэурэ ягъажьэ. Зы лъэныкъуэм вэгъу дахэ зэрытрищIэу зэрагъэдзэкI, бжьын упщIэта, шыбжий сыр хьэжа халъхьэри зэIащIэурэ ягъажьэ. Бжьыным дыщафэ къытеуэу щIидзэмэ, гуэдз хьэжьыгъэ ухуэнщIа хакIутэри зэIащIэурэ дакъикъи 5-6-кIэ ягъажьэ, итIанэ лыр щIигъанэу шатэ щIакIэ, зэ къытрагъэкъуалъэри, мафIэ цIыкIум тету чымчыркIэ зэIащIэурэ хьэзыр хъуху трагъэт. Абы щыгъуэ шыуаныщхьэр ныкъуэтепIэу къэбгъанэмэ, тхъур нэхъ щIэхыу къытредзэ. Лыбжьэр чымчыркIэ зэIащIэ, шыуан джабэри и лъащIэри зэлъагъэIэсурэ.
Шыуаныр пэшхьэкум къытрах, джэдгын трагъэщащэри, шыуаныщхьэр тепIауэ дакъикъи 5-6-кIэ щагъэт. Тепщэч мычэнж дыдэкIэ Iэнэм трагъэувэ. ПIастэ, мырамысэ, чыржын, мэжаджэ, щIакхъуэ дашх.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ):
лыпцIэу — г 120-рэ, псыуэ — г 100, бжьыныщхьэ укъэбзауэ — г 10, тхъууэ — г 20, гуэдз хьэжыгъэу — г 10, шатэу — г 250-рэ, шыгъуу, шыбжийуэ, джэдгыну — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
Псалъэжьхэр
Уафэм хъыринэ щощIэ
Ауан ящI ауаныщI кIуащ.
Гъавэ зытетым бжьын жылэ трепхъэ.
ДахэжыIэ фIымыщIэ.
Делэ гуэшэгъу нэхърэ губзыгъэ дэуэгъу.
Дыщэ цей хуэпщI щхьэкIэ, пэ хуэпщIын?
Зи щхьэ Iуэху зыхуэмыщIэжыр хамэ IуэхукIэ ерыщщ.
И хьэсэпэ здынэс ищIэжыркъым.
Уафэм хъыринэ щощIэ.
Уеплъмэ, дахэщ, зэгуэпхмэ, банэщ.
ДамитI
Новеллэ
Машинэ гъэщIэрэщIахэр, удз гъэгъахэр, дыхьэшх макъ, уэрэд, къафэ… ХьэгъуэлIыгъуэр лъэбакъуэшхуэкIэ унагъуэм къыдохьэ. А махуэ лъапIэм щыгуфIыкIыу бжьыхьэ дыгъэри, щыгъыным я нэхъыфIыр щыгъыу, хьэщIапIэ къэкIуащ. Абы и «гуфIэкIэр» зыхуэбгъэдэнур нысащIэм и теплъэрщ. Дыгъэм зыдащIу жыгхэри щIэращIэщ. Уеблэмэ, машинэпэм тес къупщхьэ гуащэм и «гу щIыIэри» къэткIужащи, погуфIыкI. Насыпыр псы Iэрышэу йожэхри, ар зылъагъу псоми зыхагъэпскIыхь…
НысащIэми зегъэщIэращIэ. И теплъэм гу щимыхуэжу, ар темыпыIэу йоплъэ гъуджэм. Бостей хужьыр хьэзырщ, Iэлъынхэр Iэнэм телъщ… Къупщхьэ гуащэу утыкум итщ. Дакъикъэ дэкIынурэ, ар яшэнущ, дяпэкIэ гъащIэщIэ щыщIидзэну унагъуэм. Псори куэд мыщIэу и хъуэпсапIэм хуэдэу хъунущ, ауэ зэкIэ хьэщIэ псори щIигъэкIри, цIыхуитIым я гъусэу и пэшым къыщIэнащ. Ар щIэх-щIэхыурэ хуоплъэкI и щIыбагъым къыдэт и «дамитIым» — адэ-анэм. НысащIэр абыхэм яхуогуфIэ, зыри жамыIэми, къызэрыдэгуфIэр ещIэри. А тIум нэхъ хьэщIэ лъапIэ хьэгъуэлIыгъуэм щыIэнукъым нобэ. Ар абыхэм ябгъэдыхьэурэ ба яхуещI, толъэщIыхь. Мыдрейхэри я пхъум еплъыурэ, кино гъэщIэгъуэным хэтым ещхьу, я гукъэкIыжхэм хохьэ…
Адэм и нэгу къыщIегъэхьэж хъыдан жэрумэм кIуэцIылъу япэу ар къыщыхуахьыжар, япэ лъэбакъуэхэр, япэ псалъэхэр. Нэхъ Iей дыдэу щеша махуэми, абы и нэгум иплъамэ, сыт хуэдэ гугъуехьри щыгъупщэжырт. Иджыпсту здеплъми, игъащIэм нэхъ нысащIэ дахэ имылъэгъуауэ къыщохъу. Ар хуогузавэ и хъыджэбзым. Дауэ хъуну дяпэкIэ?! ФIыуэ къалъэгъуну зыхыхьэ унагъуэм? Езым игу щигъэтIылъыну?! Адэм дежкIэ ар сыт щыгъуи сабийуэ къэнэнущ, абы къыхэкIыуи и гур тепыIэркъым. Гупсысэхэр куэд мэхъу…
Анэм фIы дыдэу ещIэж и хъыджэбз цIыкIум япэу щыIуплъар, япэу школым щишар, япэу усэ къыщеджар, пщыхьэщхьэкIэ унэ лэжьыгъэ ищIыжу зэрыщысар. Абы и нэгум щIэтщ и пхъум и ехъулIэныгъэхэр, абы и гуфIэгъуэ диIыгъахэр. Ауэ щыгъупщэжакъым жеиншэу и пIэ лъапэм щигъэкIуа жэщхэри. Дапщэрэ ажалым езэуа ар и быным папщIэ?! «Сыту псынщIэу балигъ ухъуа, си хъыджэбз цIыкIу», — йогупсыс ар. — Сыту псынщIащэу зэманыр кIуэрэ! НысащIэу услъагъуным иджыри Iэджэ иIэ си гугъэт. Сэ узэрыслъэгъуам хуэдэу укъалъагъуну пIэрэ а унагъуэми?! ПщIэ къыпхуащIыну?! Уэ езыр-щэ? Узыхуэзгъэсахэр зыщумыгъэгъупщэ, уэ уи щытыкIэм и уасэр сэращ зыхуагъэувынур. НасыпыфIэ ухъу, си гуащэ цIыкIу!..»
Адэ-анэм я гум илъ псори жраIэнут я пхъум, ауэ сурэтхэр псалъэ хабзэкъыми, нэщхъейуэ къеплъ мыхъумэ, зы псалъи къажьэдэкIыркъым. Адэ жыжьэу уафэм, я гурыщIэ псор яхуэмышыIэу, вагъуитI къыщоблэ, хъыджэбзым и гъуэгур къагъэнэхуу. Ар зыщIэ нысащIэр, иджыри зэ гуфIэжу а вагъуитIым къахуеплъэкIыжри, дамэншэ бзууэ пэшым щIэкIащ…
ГъукIэ Маринэ.
ГушыIэ
ТхьэлъэIу схуэщIыж!
Былымым мэкъу яриту Хъуэжэ Iуэм итт. Асыхьэтым жыжьэу фочауэ макъ къыщыIуащ. А махуэм Хъуэжэ и пыIэр и щхьэгъусэм ижьыщIри, игъэгъущыжыну бжыхьыпэм фIидзауэ фIэлъти, шэ цIывар абы къытехуэри, пыIэ купсэр пхихащ.
Ар щилъагъум, псынщIэу Хъуэжэ унэм щIэлъэдэжри, и щхьэгъусэм жриIащ:
— Фызабэу укъэнэным зы тIэкIунитIэщ иIэжар, псэууэ сыкъызэрынам щхьэкIэ псынщIэу тхьэлъэIу схуэщIыж!
— Ана-а, сыт мыгъуэр къэухъу? — жиIэри и нэпсым къызэпижыхьауэ фызыр къыпежьащ.
ИужькIэ щIыбым къыщIишри, шэм пхиха и пыIэ купсэр Хъуэ- жэ абы иригъэлъэгъуащ:
— Асыхьэтым мы пыIэр сэ сщхьэрыгъауэ щытатэмэ, шэм си щхьэр фIихатэкъэ? — жиIэри.
КъардэнгъущI Зырамыку.
Фэ фщIэрэ?
УасэIых къафэ
Тхьэмадэ щIакхъуэ. Жылагъуэ зэхэтыкIэм епха хабзэщ. Гуп хъууэ зэкъуа- жэгъухэр, зэныбжьэгъухэр гъуэгу техьамэ, щэхуакIуэ кIуамэ, нэхъыжьым щIа-кхъуэ, IэфIыкIэ, нэгъуэщIхэр къищэхур игъусэхэм яригъэшхырт, я Iуэху къехъулIэну игъэхъуахъуэрт. Апхуэдэ ерыскъым «тхьэмадэ щIакхъуэкIэ еджэрт.
ТIыутIыпщ фочгъауэ. Лэжьыгъэм, Iэщ гъэхъуным ехьэлIа хабзэщ. Бжьыхьэм тIыхэр мэл хъушэм щыхаутIыпщхьэм деж, мэлыхъуэхэм фоч ягъауэрт. Апхуэдэу хъушэм фоч зэрыщхьэщагъэукIым абы бзаджэнаджэ зэран къахуимыгъэхъуу, щIэжьей нэхъыбэ къащIигъахъуэу ягугъэт.
ТIыутIыпщ хугутеудэ. Iэщ гъэхъуным ехьэлIа хабзэщ. ТIыхэр хъушэм щыхаутIыпщхьэм деж, ефэндыр тебжауэ хугу IэмыщIэ зырыз мэлыхъуэхэм къащтэрти, мэлхэм трапхъэрт. Апхуэдэу щащIкIэ, ахэр тхьэ елъэIурт щIэжьей узыншэ икIи нэхъыбэ къаритыну.
Уасэ. Фыз къэшэным ехьэлIауэ адыгэхэм я лъэпкъ хабзэу къокIуэкI. Ижь-ижьыж лъандэрэ адыгэхэм фыз къыщашэкIэ цIыхубзым уасэ щIату щытащ. Пщырэ пщылIрэ щыщыIа зэманым пщы, уэркъ, мэкъумэшыщIэ хъыджэбзхэм щIат уасэхэр зэхуэдэу щытакъым. Пщы-уэркъхэм я пхъум уасэ нэхъыбэ щIатырт, мэкъумэшыщIэхэм нэхъ мащIэ.
ПщылIыгъэр якъутэжа нэужь, уасэу яту щытар благъагъэкIэ зэувэлIа лъэпкъитIыр зэрызэгурыIуэрт. XIX лIэщIыгъуэм и етIуанэ Iыхьэмрэ XX лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэмрэ уасэу нэхъ яту щытар Iэщт: витI, жэмитI, зыш хуэдиз. Ди зэманым уасэр щыкIуэдыжащ Дзэлыкъуэ районым, адрей щIыналъэхэм иджыри щызекIуэу урохьэлIэ, ауэ иджы уасэу ятыр ахъшэщ. Абы и инагъыр зэлъытар лъэпкъыр зэрызэгурыIуэрщ.
УасэIых къафэ. Нысашэм иращIэкI хабзэщ. НысащIэм и Iыхьлыхэр щауэм и унагъуэм щызэгурыIуауэ, уасэ щызэIэпахауэ щежьэжкIэ, хьэщIэхэм джэгу хуащIырт. Ахэр зэрырагъэжьэж къафэм «уасэIых къафэкIэ» еджэрт.
Думэн Хьэсэн.
Зы уэрэдым и хъыбар
«Си нанэ»
Дунейм нэхъ лъапIэ дыдэу тетыр анэращ. УсакIуэ, тхакIуэ куэд тетхыхьащ абы хуаIэ лъагъуныгъэм. Абыхэм ящыщщ зи къалэмыпэм усэ куэд къыщIэкIа Джэдгъэф Бориси.
ЦIыхубэм я гум дыхьа, дзапэ уэрэду къахуэна куэд иIэщ Борис. Абыхэм хабжэ «Си нанэ» уэрэдыр. Ар ягъэзэщIащ Уэтэрхэ Анатолэрэ МуIэедрэ, Мэремыкъуэ Хъусен, Хъупсырджэн Албэч, Нэхущ Чэрим сымэ.
Уэрэдым макъамэ щIэзылъхьар композитор цIэрыIуэ Тхьэбысым Умарщ.
Илъэс щэ ныкъуэ хъуауэ утыкум щагъэзащIэми, нобэми щIэщыгъуэщ. Си фIэщ мэхъу ар иджыри уэрэджыIакIуэ куэдым зэIэпахыу зэрагъэзэщIэнур.
КIУНТIЫЩ-ХЬЭПЦIЭ Аннэ.
Си нанэу, си псэм хуэзгъадэу,
Дуней насып къызэзыт.
Уи гъащIэ гъуэгур уэрэду
Мы щIылъэм сэ щызоIэт.
Ежьу:
Си нанэу си дыщэ пшэплъ,
Дахагъэу щыIэр зыхэлъ.
СфIощI анэ псом уралей,
Уэрщ зыгъэнэхур дунейр.
Ойра, ойрэ, о-рира,
Ойра, ойрэ, о-рира,
Си нанэ дахэ,
Си нанэ, си нанэ,
Си нанэ дахэ,
Си нанэ дыщэ.
МазэщIэ бзыгъэм дыщафэу
Къищу солъагъу уи сурэт.
Нуру уогъаблэ си уафэр,
СщIыгъуу гъуэгуанэ утетщ.
Ежьу
Сыпсэумэ пэIэщIэу унэм,
Силъ уи лъэпагъым къысфIощI.
Уи жьыгъэ дахэм, си нанэ,
IэплIэ гумащIэу хузощI.
Ежьу
Уэ гуапэу Iэ къыздэплъамэ,
Нэхъ фIыгъуи сэ сыхуэмей.
Си гъащIэм и дыщэ дамэ,
Куэдрэ схуэпсэу, си дуней.
Ежьу
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:5. Iэщ цIыкIу. 9. Католикхэм я Ватикан къэрал жьгъейр а къалэм хеубыдэ. 10. Iуэху щIэн зи жагъуэ, течыгъуей. 11. Адыгэр дуней псом нэхъыбэу дыкъызэрыщацIыху нэгъуэщI лъэпкъыцIэ. 12. Яхуэмылажьэ бжьэхъу пIащэ. 13. Литературэ тхыгъэ. 14. Европэм щыщ къэралипщIым я щIыналъэм щожэх а псышхуэр. 16. Былымыр гъэмахуэм здаху «курорт» хъупIэ жыжьэ. 20. Дзыгъуэм жэнэт щIыналъэу къыщыхъу нартыху хъумапIэ. 21. Адыгэр нэхъапэм зэфэу щыта фадэ пIащIэ. Ди зэманым щIагъуэу ящIыжыркъым. 22. ЛIыжьыр мэшхыдэ: «Иджырей щIалэгъуалэм … — емыкIу жыхуэпIэр бжэгъукIэ къраудми ящIэркъым». 23. « … зэшищ» — КъардэнгъущI Зырамыку игъэзащIэ уэрэдыжь. Е шахматымкIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и чемпион 30-м щIигъукIэ хъуа адыгэлI. 24. ХьэкIэкхъуэкIэ шынагъуэ. 26. Къурш лъэныкъуэмкIэ къриху жьы щIыIэтыIэ. 29. Шыхъуэ, Iэхъуэ, джэдыхъуэ, … 32. Хамэ къэрал щыпсэу адыгэ режиссёр, хьэрычэтыщIэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ. 35. Диным щыхурагъаджэу щыта школ. 36. Пасэрей зауэлI джанэ. 37. Курыт Азием хиубыдэ къэралхэм я пащтыхьхэм зэреджэу щыта цIэ.
Къехыу:1. ЧнутIым нэгъуэщIу зэреджэр. 2. Урысхэм къакIэлъыкIуэу ди къэралым щыпсэу нэхъ лъэпкъышхуэ дыдэр. 3. Гъэ къакIуэ щIышылэм и 20-м щыщIэдзауэ ар США-м и президенту лэжьэнущ. 4. Сосрыкъуэ бзаджагъэкIэ хигъэщIа и ныкъуэкъуэгъу. 6. Зи сэмбым жылэ фIыцIэ хъурей цIыкIухэр бжьыхьэм ирищIэ къэкIыгъэ: еIуящIэхэм афиян къыхах, дохутырхэм — хущхъуэ. 7. ТхылъымпIэ, гъущI хуэдэхэр зэрызэкIэрагъапщIэ. 8. Машинэ зэжьэхэуэм … хахащ рулыр зыIыгъахэм. 14. Къру лъэпкъым щыщ губгъуэ джэдкъаз пIащэ. 15. … хиса жыгыр мэгъу. 17. ЦIыху акъыл псынщIэ, емыгупсысу Iуэхум хэлъадэ. 18. Адэмрэ и къуитIымрэ: щыри физикщ, щыри щIэныгъэхэм я докторщ. 19. Псэхэлъхьэж. 25. КъуэкIыпIэ Гъунэгъум щыIэ къэрал къулей цIыкIу: Хьэрып … Зэгуэтхэр. 27. ЛIы и … вы и гъуррэ. 28. Мэкъу пыупщIа сатыр. 30. НэкIум, щIыфэм иIэ зэлъагъэ. 31. ЩIыпIэ хуабэхэм къраш пхъэщхьэмыщхьэ. 33. ФIэгъэнапIэ зиIэ бжэгъу кIыхь, къурыкъу. 34. Жьэгу натIэм хэщIыхьа тегъэувапIэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Дыгъэгъазэм и 3-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:5. Къэзэр. 6. Дыжьын. 9. Фэдэн. 10. Къан. 12. Назир. 15. Нартан. 16. Лондон. 17. Сын. 18. Жьэмей. 20. Пкъо. 23. Къыр. 24. Пхъы. 25. Вэгъу. 28. Хьэх. 29. Пхъэпс. 31. Уае. 32. Аргъынэ. 34. Нартыху. 35. Дудакъ. 37. Нал. 39. Лъабзэ. 40. Шэрэдж. 41. Лэгъунэ.
Къехыу:1. Азэн. 2. Арыкъ. 3. Къудан. 4. Бжьын. 7. Мэхъуапсэ. 8. Тихонов. 11. Алъп. 13. Иныжь. 14. Къулей. 19. Махъшэ. 21. Къру. 22. Iувщ. 26. Щхьэрыуэ. 27. Бемырзэ. 29. Пшэр. 30. Санэ. 33. Уфа. 36. Къарэ. 37. Ныджэ. 38. Лулэ. 39. Лъагъуэ.
