Нобэ Сабийхэр хъумэным и дунейпсо махуэщ
Ди IэфI, ди фIыгъуэ, ди гурыфIыгъуэ
Дэтхэнэ адэ-анэм я дежкIи быныр IэфIщ, зыхуэбгъадэ щымыIэ фIыгъуэщ, гъащIэм и гурыфIыгъуэщ. А хъугъуэфIыгъуэ мылъытэр — сабийр — узыншэу, насыпыфIэу, зыхуей хуэзэу къэгъэхъуныр, псом япэрауэ, я пщэрылъщ зипкъ къикIахэм, апхуэдэуи зыщалъхуа къэралым. Дунейм къытехьа быныр зыхуей хуэзэу пIыныр, нэхъыщхьэжращи, а цIыкIум и псэр лъагъуныгъэкIэ гъэхуэбэныр адэ-анэм я къалэнщ. Нэхъуеиншэу быныр зылъагъу анэр хущIокъу ар и тхьэлъэIухэмкIи ихъумэн. Къэралым и къалэнращи, ар набдзэгубдзаплъэу кIэлъыплъын хуейщ сабийм и хуитыныгъэм ехьэлIа псори жылагъуэм гъэзэщIа зэрыщыхъуным.
Сабийхэр хъумэным и дунейпсо махуэр нобэ щагъэлъапIэ ЩIы хъурейм и къэрал 30-м щIигъум. Ар убзыхунымкIэ япэу жэрдэм къыхэзылъхьар ЦIыхубз-хэм я дунейпсо демократие федерацэращ. Бзылъхугъэхэм къаIэта IуэхугъуэщIэр диIыгъащ Лъэпкъ Зэкъуэтхэм я Зэгухьэныгъэм (ООН) икIи унафэ ищIащ сабийхэм я хуитыныгъэхэр, я узыншагъэр, уеблэмэ я гъащIэр хъумэным гулъытэ хэха хуащIын хуейуэ. 1950 гъэм мэкъуауэгъуэм и 1-м ООН-м сабийхэр хъумэным теухуа унафэ щхьэхуэ къищтауэ щытащ. А махуэри ягъэуващ дунейпсо махуэшхуэу. Езы ООН-ми зэфIих лэжьыгъэ псоми ящы- щу сабийхэм ехьэлIар япэ игъэщыпхъэу къилъытащ. Зэман дэкIри, ООН-м къищтащ япэщIыкIэ Сабийм иIэ хуитыныгъэхэмкIэ декларацэ, иужькIэ, 1979 гъэм, конвенцэ щхьэхуэ. Ахэр ди къэралым къыщыщалъытар 1990 гъэрщ.
Сабийр хъумэныр — унэтIыгъэ куэду зэщхьэщыха, апхуэдиз дыдэ Iуэхугъуи къызэщIэзыубыдэ къалэнщ. Ахэр зэфIэхыным йолэжь сабийм и хуитыныгъэ- хэр зыхъумэ IуэхущIапIэхэр, къулыкъущIапIэхэр, цIыху щхьэхуэхэр, итIани щIэх-щIэхыурэ къоIу цIыкIухэм лей къащытехьэ къызэрыхъум теухуа хъыбархэр. А IэнатIэхэр я пашэу, жылагъуэр хущIокъу сабийм и хуитыныгъэхэр хъумэным, ар унагъуэм щыпIыным ехыкIа хабзэхэр езы адэ-анэ дыдэхэми къызэпемыгъэудыным. Апхуэдэ мыхъумыщIагъэхэр, бзаджагъэхэр зи Iэужьхэр хабзэм ирашалIэ икIи тезырхэр тралъхьэ.
Урысей Федерацэм ткIийуэ щыкIэлъоплъ сабийхэм я хуитыныгъэр хъумэным, абыхэм щIэныгъэ, гъэсэныгъэ нэс етыным, гъащIэм лъэ быдэкIэ хэгъэувэным пыщIа Iуэхухэр зэфIэха зэры- хъум. Сабийхэм я хуитыныгъэмрэ абыхэм я сэбэп зыхэлъхэмрэ къащхьэжы-ныр властым и къалэн нэхъыщхьэ дыдэхэм ящыщуи къалъытэ. А унэтIыныгъэмкIэ УФ-м и Президентым и уполномоченнэщ Кузнецовэ Аннэ. Ди республикэм апхуэдэ къалэнхэр щегъэзащIэ Iуэгъуз Светланэ.
Сабий зэрыс унагъуэхэм я псэукIэм фIы и лъэныкъуэкIэ зыужьыныгъэ игъуэтащ блэкIа илъэсхэм, псом хуэмыдэу сабийхэмрэ анэхэмрэ хъумэным гулъытэ нэхъыбэ хуащI хъуащ. 2007 гъэ лъандэрэ Урысей Федерацэм и щIыналъэ псоми щолажьэ «Анэм и мылъку» программэ хэхар. Анэхэм хухах мылъкум илъэс къэс хохъуэ: сом мин 250-у къежьа дэIэпыкъуныгъэр, сабий етIуанэ (ещанэ…) зыгъуэт анэм иратыр, нэгъабэ лъандэрэ хъуащ сом мин 453-рэ. А ахъшэр трагъэкIуадэ псэупIэхэр егъэфIэкIуэным, сабийхэм щIэныгъэ егъэгъуэтыным, анэхэм я лэжьыгъэ пенсэм хузэхуахьэс Iыхьэм. КъинэмыщIауэ, сабий ещанэ (еплIанэ…) зэзыгъэгъуэт унагъуэхэм ират псэупIэ щаухуэ хъун унапIэ, апхуэдэ Iэмал щIыналъэм щыщыIэмэ.
Шэч хэмылъу, программэхэр сэбэп хъуащ иужьрей илъэсхэм къэралым сабий нэхъыбэ къыщалъхунымкIэ. Абы уимыгъэгуфIэу къанэркъым.
Унагъуэхэм, сабий куэд щапIхэм защIэгъэкъуэныр къэрал унафэщIхэм къапэщылъ лъэпкъпсо Iуэхушхуэу щытми, абы проектышхуэхэр хуагъэлажьэми, тщыгъупщэ хъунукъым щIэблэм я узыншагъэр, хуитыныгъэхэр, уеблэмэ я гъащIэр хъумэныр, гъэсэныгъэ екIу зыхэлъ цIыху нэсу жылагъуэм хэгъэхьэныр псом япэ дэтхэнэ адэ-анэми я къалэн нэхъыщхьэу зэрыщытыр.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
Хъуэхъу
Угъурлы Тхьэм тхуищI!
Ди сабий лъапIэхэ!
Нобэ, мэкъуауэгъуэм и 1-р, сабийуэ дунейм тетым нэхъыфI дыдэу флъагъу махуэшхуэхэм ящыщщ. Абы и щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэщ цIыкIухэм фи гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуэм щыщIидзэмрэ Сабийхэр хъумэным и дунейпсо махуэр щагъэлъапIэмрэ зэрызэтехуэр.
ФIыуэ тлъагъу щIалэ цIыкIухэ, хъыджэбз дахэ цIыкIухэ! Фэ фхуэгъэза, ди къэралым нобэ щагъэлъапIэ махуэшхуэмкIэ ди гуапэу дынывохъуэхъу. Фи гъащIэр бэIутIэIуншэу фхьыну, фи хъуэпсапIэхэр нахуапIэ хъуну ди гуапэщ. Фи дыхьэшх макъ жьгъырум балигъ-хэм дапщэщи гукъыдэж къыдэфту, фхэлъ жыджэрагъымрэ щIэныгъэ зэгъэгъуэтыным фызэрыхущIэкъумрэ текIуэныгъэщIэхэм фыхуашэу фып-сэу.
Сабийхэр хъумэным и дунейпсо махуэр ипэжыпIэкIэ Iуэхугъуэ дахэщ, щIыхьрэ пщIэрэ зыпылъщ. А махуэм балигъхэр дызэкъуоувэ, фэ, къытщIэхъуэ ди щIэблэм, иджыри зэ гулъытэ фхуэтщIыну, фызыгъэпIейтей Iуэхугъуэ гуэрхэр щыIэмэ, ахэр тэрэз щIыным дыхущIэкъуу. Ди къэрал иным и дэнэ щIыналъи хуэдэу, ди республикэм и къалэхэми къуажэхэми нобэ щокIуэкI махуэшхуэ дауэдапщэхэр. А псори зыхуэгъэзар фэращ, ди къэкIуэну дахэм и ухуакIуэ нэсхэ! Фэ фщыщ дэтхэнэми дынывохъуэхъу дыгъэр нуру къыщепс уафэ къащхъуэ къыфщхьэщытыну, насыпыфIэ фыхъуну, фхэлъ фIагъ псори наIуэ къэзыщIыфын Iэмалхэр фиIэну, гъащIэм лъэ быдэкIэ фыхэувэну.
Унагъуэм ис псори нобэрей махуэшхуэм и щIыхькIэ нэхъри фызэкъуэувэ, адэ-анэхэм зэрыхъукIэ вгъэгушхуэ фи бынхэр, зэманым я нэхъыфIыр, гулъытэм я нэхъ гуапэр абыхэм ялъывгъэсу.
Махуэшхуэр псоми угъурлы тхурехъу!
КЪАСКЪУЛ Iэулият,
КъБР-м и Бзылъхугъэхэм я
зэгухьэныгъэм и унафэщI.
Фи бори яй, ди бори яй
Пыжь пызу пыту иту щыту жыг.
Шыбжииплъ, псы плъыжьыбзэ.
ЩакIуэ щIакъуэм щIакхъуэ ныкъуэ щIакIуэ щIагъым щIэлъу ехь.
Жэмыбгъэ бгъэгу хужь мэжьэгъуашхэ.
Лыбжьалъэ плъыжьыбзэм шыбжиищхьэ плъыжьыбзиплI къыхоплъ.
Мо шкIэ бур ди шкIэ хьэмэрэ фи шкIэ?
Мыщэр пэщащэурэ мащэм ищэтащ.
Набдзэ и набдзапцIэ фIыцIэр фIыуэ егъэцIу.
Тебэ фIыцIэм хупцIынэ цIынэ иупцIащ.
КIыгуугур хьэгуагуэ? ХьэкIагуэ кIыгуугу?
Iэпхъуалъэ фIыцIэ, псырылъэ цIу, псырылъэ фIыцIэ, Iэпхъуалъэ цIу.
Банэ папцIэ, мей цIынафэ.
Фи бори яй, ди бори яй.
Хурсэ-хурсэ ху санэ, санэху зэраза кхъузанэ.
Псынэ псыпс, псей дэкIей, зэпэпсыпсу дахэкIей.
Мейм мищэ щыпыщэщым щIэщэща пщIащэм мыщэ що-пэщащэ.
Усэхэмрэ уэрэдхэмрэ
ИНЭМЫКЪУЭ
Инэ-инэ,
Инэмыкъуэ,
Мыкъуэ щхьэл,
Щхьэл къутэ,
Къутэро,
Щауэ мыхъу,
Щауэ хъуа,
Хъурзэ натIэ,
Хьэ натIищ,
ЛIищ зыукI,
ЗызыукIыж,
Хьэнэрыгъ,
Лъэрыгъыпс.
ЩОДЖЭН Леонид
КIЭПХЪ
Си кIэпхъ цIыкIуу
Зи кIэр бацэ,
Бацэ цIыкIуу
Си нэIуцэ,
Зи нэ цIыкIухэр
МафIэ дэп.
Дэм и купщIэр
Зи шхыныгъуэ,
Жыгыжь щхьэкIэр
Зи джэгупIэ,
Жыгыжь гъуанэр
Зи псэупIэ.
Псыхъуэ мэзыр
ЗыгъэбжьыфIэ,
ЦIыкIуи ини
ЗыгъэгуфIэ.
Мыдэ къаплъэт,
Бацэ цIыкIу,
Уэсхъуэжынущ
Сэ дэ цIыкIу.
Абы щхьэкIэ
Уи сурэт
Сэ фэеплъу
Уэ къызэт.
АФIЭУНЭ Лиуан
ГЪЭМАХУЭ ПЩЭДДЖЫЖЬ
Жьырытэдж
Пщэдджыжь
Пшэплъ дахэм
Ис бзу цIыкIухэм
Уэрэд къыхадзаи!
ЦIыкIухэр гуфIэу,
Я нэр къихуу,
ПIэкум къитIысхьаи!
Пшэплъым нэхърэ
Нэхъ тхъуэплъыжу
КъыхэтхъуэплъыкIа
Ди Дыгъэу
Ди дуней нэху цIыкIур
КъыпыгуфIыкIаи!
Псыпсрэ-псыпсу
ЗэщIэпсыпсэу,
Дыгъэ щыгъэ
ЯпщIэхэлъу,
КъызэщIэтэджаи!
САНЭМРЭ ЖЫЗУМЕЙМРЭ
— Санэ, санэ,
ЦIыкIунитIэ,
IэмпIэ, IэмпIэ,
IэмпIэ кIэщI.
Къыздэплъей уэ
ТIэкIунитIи,
Нэхъ иныIуэу
ЗыкъэшэщI!
— Хьэуэ, хьэуэ,
Жызумей.
Сабий цIыкIухэр
Зэзгъэхъуапсэу,
Ин сыхъуну
Сыхуэмей!
МыкъуэжьАнатолэ
Гущэкъу уэрэд
Мазэ тхьэгъу лъэныкъуэр
Уафэм кIэрыщIащ.
Вагъуэ цIыкIухэр щыгъэу
Зэбгрыщэщащ…
Жэщыр пщIыхь дахащэу
Iупхъуэм къызэпхощ,
Уэри мыщIэ цIыкIуу
Гущэм укъыхощ.
Ежьу:
Жей, си IэфI, си фIыгъуэ,
Жей, си гурыфIыгъуэ,
Си къудамэ цIыкIуу
Къыдэжа!
Жей, си нэху, си дыгъэ,
Жей, си насып щыгъэ,
Си удз гъэгъа цIыкIуу
Къыхэжа!
Сыт ущIемызэгъыр,
Си гуфIэгъуэ щэху?
Щабэщ уи гущапIэр —
Тыншу зыгъэпсэху.
Жей, си дыщэ кIанэ,
Жэщыр зэгъэжащ.
Сэ уи уэрэд цIыкIум
Къытезгъэзэжащ.
Ежьу :
Жей, зи насып псыпэм
Псышхуэ ирижэн,
Гъэ зэрытехьэххэу
ЛъапэкIэ зежэн.
Жей, си фIыгъуэ закъуэу
НэхулъэфI къысхуекIын,
Сэ гуфIэгъуэ нэпсхэр
ЗыхущIэзгъэкIын.
Гъуджэм, зысщыбгъэпщкIуу,
Хъумэ уиплъэрей,
Сэ пхуэсщIынкъэ тыгъэу
ЩыIэ псом я лейр:
Мазэ тхьэгъу лъэныкъуэр
Къыпхуэслъыхъуэжынщ,
Вагъуэ щыгъэ цIыкIухэр
Къыпхуэсщыпыжынщ.
Ежьу
