КъэскIуа гъуэгухэр си лъынтхуэхэм тохуэ
Ацкъан Руслан и усэщIэхэр
* * *
Ууахътыншэу къысщыхъути, си адэ.
СыкъегъапцIэ мы гъащIэм аргуэру.
Сыпсэуныр уэрыншэу сегъадэ, —
ар лъэщыгъэкIэ хэти текIуэнущ.
Сыт-тIэ пщIэнур, дунейр мэкIэрахъуэ,
къэбзыхьащ къыщытлъысыр мы щIылъэм.
КъэбгъэщIар мис иджыщ сэ щыслъагъур,
хъуа нэужькIэщ хьэрш жыжьэмкIэ сыплъэ.
Ухэтащ гугъуехь куэдым, си адэ,
упсэуащ лIыгъэм уи псэр дикъузэу.
Слъагъут итIани уи нитIым къаIуатэр,
ахэр гущIэр ягъэпщкIуу пхуемысэт.
СощIэ, жыжьэ IукIакъым уэ уи псэр, —
хуогузавэ утыку къринахэм.
Къелъэтыхь хьэндырабгъуэ хужьыбзэм,
щхьэ къысщыхъурэ ар уи псэрауэ.
Зэхихынум, жесIэнт зигъэпщкIуну
хьэндырабгъуэ уи гъащIэм пызыщэм.
КIуэрэ пэт жэр зищIыну хуей гуэрым
ар и лъэгум щихуэныр зым щыщкъым…
* * *
Куэд щIауэ унэм щIэмытыж пэшхьэку,
унащхьэм зэшу къытенащ уэнжакъыр.
КъыщIидзэм ар гъуэгурыкIуэхэм я нэгу,
«Мо унэр зейр щхьэхынэ гуэр хъунщ», — жаIэ.
Ар зейм уэнжакъыр щIыпымыкIыр игу
гурыбгъэIуэн Iуэхуншэу блэкI дэтхэнэм.
Ар зейм и кIуапIэщ здэщытар пэшхьэку,
абдежырщ къехуэбылIэу хэтыр унэм.
Мы хьэблэ щэхум сэри сырибынщ,
лей хъуа уэнжакъым сэри стелъщ и щIыхуэ.
Сыт хуэдэу сигу хигъахъуэрэт абы,
щыщ хъужу уэгум Iугъуэ къыщрихукIэ.
Уэнжакъым къыхэхуащи зы чырбыш,
унащхьэм телъщ, уэшхыпс етам пэщIэту.
Абы къысфIощIыр зыхуэмыIэтыж,
иувэжыну и пIэ екъу зэпытми.
Зэшыгъуэр, а чырбышым ещхьу, телъщ
мы махуэ псыIэ гуэрым си тэмакъым.
Си гущIэм къина куэдми къахэплъэнщ,
пщэдей къиплъэжмэ дыгъэр мо уэнжакъым…
* * *
Сыхэтщ уи жьауэм удз гъужыну,
пшэ закъуэ уэгум щыгъуэща.
Ущытщ Iэнкуну, уздэкIуэнур
къыпхухэмыхыу щхьэ сфIэщIа.
СыкъыщIэщынущ, усщхьэщыкIмэ,
зэпхыпсу дыгъэр лъынтхуэ къэс.
СызэрыцIыкIум, схулъэмыкIым
гу лъызытэни гъащIэм хэзщ.
Сыкъыумыгъанэ, мо жыг щIагъым
нэхъ мыхъуми си лъэр нэсхьэсыху.
Нэху лейр игъащIэм схуэхькъым щIагъуэу,
бзий пщтырым си гур сфIощI исын.
Улъагэу щытми, куущ уи жьауэр,
псэхугъуэр си гум къыщегъэщI.
АрщхьэкIэ, гу лъыстащ куэд щIауэ,
абы хухэпхыр зэман кIэщIщ.
Уи гъусэ къомыр къызэрысу,
бгъэдалъэу щыблэр, уежьэжынщ.
Жыг сызыхуэкIуэр умыгъэсым,
куэд къысхуэпщIауэ плъытэжынщ.
А псори сощIэ, ауэ зэкIэ,
ситыхункIэ губгъуэм, сыпщогугъ.
СызэхэщIыкI, уи закъуэ щIыкIэ,
иужькIэ сфIощI ар хъуну гугъу…
* * *
Псым сыщхьэщысщ, и ткIуэпсу хъуар согъэхъури,
псы макъыр щIылъэм къыщIэIукI къысфIощI.
Толъкъун къэсыху къэпщI нэуэ сэ къысщохъур, —
псом япэ зыIуплъэнури сэращ.
Мыбдеж сыщыпыщIащ дуней къекIуэкIым,
сежьэжмэ — си къуэпс Iэджэ зэпычынщ.
Гупсысэ сIэщIэкIахэр зэ къэкIуэжым,
ар нэхъри си фIэщ хъуну къыщIэкIынщ.
Сытесщ мывэшхуэ псым ирилъэсэкIым,
ар къыздикIари зэрызмыщIэр сфIэфIщ.
Мыбдеж зыщегъэпсэхур си гум зэкIэ, —
абы зыхищIэм сыт ухуейми фIэщ.
АрщхьэкIэ гъащIэр хэт уэзыгъэхьынур
узэрыхуейуэ, зэрыфIэфIу псэм.
СымыщIэ си къэкIуэнур зэрыхъунур.
БлэкIар хэслъагъуэжынщ, тIэкIу дэкIмэ, псым…
* * *
«Зэрыхъум хуэдэу щIы», — жиIащ абы,
щхьэр ирихьэхрэ и нэхэр игъэпщкIуу.
Къайгъэ къызищIэкIынкIэ хъунт нэгъуэщIым,
ар сэ сытригъэуну хэтщ жыпIэнт.
Ар кIуэжырт, хуэдэ фIэкIуэдам лъыхъуэж,
сэ зэи унэ зимыIарт сызэщхьыр.
А зырт сыт щыгъуи гъащIэр си фIэщ зыщIыр,
езыр, къысхуей зэрыхъуу, згъэщIэхъуащ.
ГущIэгъу зымыщIэ лъэкIыныгъэншагъэ,
Сезыгъэхъуапсэр къамылъхуам уэращ.
Псэр кIэлъыкIуатэу мэкIуэж сщIар зи жагъуэ,
зыщIам си жагъуэ щысхъумам арат…
* * *
Бжьыхьэщ. Хуэдэщ жыг хадэр Iэпхъуэж.
СыкъэкIуами имыгъуэу — сотхъэж.
ЗэIухащ, ещхьу бжэм, хадэм и псэр,
къиIущэщми хэлъыжкъым щIагъыбзэ.
Тхьэмпэ гъуэжьхэр мамыру къыпоху,
кърамыдзэу ухыгъэр къысщохъу.
Апхуэдизу мы си псэр зыщыщтэм
хадэр сфIощIыр Iэгу хуеуэ щэху дыдэу…
* * *
Счым лъэбакъуэ — губгъуэм сынэсынущ,
ещхьщ къэрал гъунапкъэм къалэ гъунэр.
Ар зэпысчу щытмэ — си фIэщ хъуркъым
щIэх мыбыкIэ сэ къэзгъэзэжыну.
Губгъуэр, къалэм хуэдэу, мыпсэупIэ,
жьапщэми джэгупIэу аращ иIэр.
ЖэщкIэ ар уэгу лъащIэм щеджэ щыIэщ,
зыпэмылъэщ зэшым иубыдыпэу.
Заудыгъу щIыкIэу Iуащхьэхэр къыхоплъыр,
здэплъэр ахэр дэнэкIэми къащIэ.
УщыблэкIкIэ зыхашынущ мащIэу —
уэ уегупсысынщ я щIагъым щIэлъым.
И макъ щэхухэм пщIэнукъым уздашэр,
губгъуэр узыхуейм щIэупщIэу хэткъым.
Еух арикI, адрей псоми хуэдэу.
АдэкIэ — аргуэру къалэщ, къуажэщ.
Губгъуэри къонэжыр къалэм пыту
е къуажэбгъуу, псори зэсэжауэ.
Губгъуэр щхьэхуэу, зым емылъытауэ
си фIэщ сщIыну сыхэтати быдэу…
* * *
Згъэзэжынут сэ хы IуфэмкIэ,
адэжь хэкум сыкIуэжынут.
Толъкъун Iупэ хыр щыгуфIэкIэ
си гур хэхъуэу сыпсэунут.
Хым и гъащIэр сигу къыщихьэкIэ,
хы тхьэрыкъуэр щоджэ си бгъэм.
Дыгъэ езэшар щыкъухьэкIэ,
хым хыхьэжу фIэкI къысщыхъукъым.
Си гупсысэр пхокI лIэщIыгъуэхэм,
хым и макъыр итщ тхьэкIумэм.
ЗыхызощIэ сытым щыгъуэми
хым щэху куэд зэрысхуихъумэр.
Сыт мо къуршхэм уахуэгуфIэкIэ,
сыт удэплъэкIэ мо къуакIэм?
Згъэзэжынут сэ хы IуфэмкIэ, —
зы гупсысэщ схуемыхьэкIыр.
ГуфIэ защIэу хыр екIуэкIыркъым,
зэзэмызи инщ и губжьыр.
Схуэшэчынкъым, ар зыгуэркIэ
яхуэхъущIэм си адэжьхэм…
* * *
Узыфэ гуэр къызыхыхьа жыгыщIэр
къыхэстIыкIащ, селIалIэу сыхэмыту.
Иджы, хуэзэхукIэ си нэр щIыIэнэщIым,
зы щIыIэ гуэрым си гур сыт щIиубыдыр?
Унагъуэм щыщ лей сщIауэ фIэкI къысщыхъукъым,
къэсхьа гуэныхьри къызэфыкIыжынущ.
Си фIэщ зэрысщIыжын Iэмал солъыхъуэ
нэгъуэщIым къищтэу хисэжауэ жыгыр…
* * *
Мэзым къыхэкIауэ щытщ зы жыг,
зыпежьар езым ищIэжу пIэрэ?
Жьыбгъэ ежэжьам къигъэзэжыху
ар хэплъэнщ, щIым ходэIухь жыпIэну.
Жьыбгъэм къигъэзэжмэ — фIэкIуэдынщ
и зышыIэр, тхьэмпэр Iэпэу сысу.
Абы къыщIэнакIэ куэд хэтынщ
зи щхьэзакъуэр зымылъытэ мэзым.
Пэгъунэгъу зызмыщIу сыблэкIынщ.
Сыщхьэхынщи, сытекIынкъым лъагъуэм.
Абы щхьэкIэ гъуэгур хъункъым кIэщI, —
зэхэуэнщ и нэгур жыгым слъагъуу.
СыткIэ къысщыгугърэт мы дунейм
закъуэныгъэм есэжа а жыгыр?
И пагагъэр щхьэкIэм нэс дэкIуейт,
и гупсысэр лъабжьэм фIэкIыу ехырт.
Пэгъунэгъу зысщIакъым, сыблэкIащ,
мэзым и Iувагъым сызыщIишэу
Жыг щхьэзакъуэм сыкъыхуоплъэкIыж,
хощI си лIыгъэм, хъуху ар нэхъ спэжыжьэ.
Мы лъэныкъуэм сэ къэзгъэзэжынщ
жыгым иужь тхьэмпэр щыпыху махуэм.
Ди нэхэр абдеж зэхуэзэжынщ,
дигухэр хъуауэ IэджэкIэ нэхъ махэ.
Дызэгъусэу дэ дегупсысынщ
дызыпэплъэ гъатхэр зэрыжыжьэм.
Ди къэкIуэнум къытхуихьынур сыт?
Гугъущ тIум дязым фIэкI ар зэримыщIэр…
* * *
Изотыж сабиигъуэм и Iуащхьэр,
къыщIитхъыпэурэ сигу, изотыж.
Си щIалэгъуэм сIихыжыр фIэмащIэщ,
щысхь жыхуэпIэхэм ар хэмытыж.
Е зыгуэрхэр щызгъэпщкIуу къыщыхъурэ.
Иджы дыдэ гугъэфI сIихыжащ…
Сэ сожьэж, къысхуэнар здыщIызогъури,
гум сыздишэмкIэ сыкIуэу сожьэж.
Гъуэгухэрат къыслъысари мыхьэхуу,
сытым щыгъуи сысейуэ къонэж.
КъэскIуа гъуэгухэр си лъынтхуэхэм тохуэ,
гум къыщожьэри — гум йокIуэлIэж.
* * *
Жьыр щызэпехур си щхьэщыгум, —
си адэ-анэр сщхьэщытыжкъым.
СыпходэIукIыр щэхуу щIыгум,
джэла удз налъэр къэсIэтыжу.
СыпходэIукIыр щIыгум, ауэ
зэхэсхыр зэкIэ уафэ лъащIэрщ.
ПситI сызыпIар, зэхуэзэжауэ,
тогузэвыхьыр мы си гъащIэм.
Зэрытхъупар си щхьэц хъурыфэр
плъагъу хъунщ нэхъ IупщIу, укъеплъыхым.
СодаIуэ щIым — зэхэсхыр уафэрщ.
ТIум дежи пэжым сыщолъыхъуэ.
Сыкъыщалъхуам къыщыщIэдзауэ
мы махуэм къэс зы гугъэ пщIэнши.
Зэгуэр си щхьэкур зэмыпцIауэ
зэрыщытар зыхызощIэжыр…
Сабиигъуэм щыщщ
Иныжь нэзакъуэу жэщыр щIым щхьэщытщ.
ЩыбауэкIэ ди жыгхэр егъэтхытхыр.
Ар си щхьэгъубжэм къыщIыдэплъыр сыт,
зэм щхьэ къысфIэщIрэ ди унэбжэр Iуихыу?
Сытэджри, щэхуу пщIантIэмкIэ сыплъат —
мэкъугъыр ди хьэр, щIэплъэу жэщым и нэм.
ПIэ хуабэм согъуэлъыжыр. Къэслъытащ,
щыжейкIэ дадэ, зыри къэмыхъуну.
Нэху щыху пщIыхьэпIэ зэмыфэгъу сыхэтщ.
Сыкъегъэушыр пщэдджыжь дыгъэм сакъыу.
Къыспожьэ ди хьэр. Езыращ жыпIэнт
езыхужьэжар иныжь нэзакъуэр.
* * *
Сыту куэд фIызэтрихьа мы уэшхым,
хъуэхъури тхьэусыхафэри зэщIэтщ.
Къыспоуври, унэм сигъэкIуэжкъым,
игу илъ псори къызжиIэну хэтщ.
Зэхэзмых и гугъэу, къыстоуIуэ,
сыгубыдэ фIощIри — къыстоухь.
КIыхьт си гъащIэр, седэIуащ куэдыIуэ,
иджы псалъэ лейр си дежкIэ щхъухьщ.
Си гупсысэр зыхищIащ жыпIэну
и Iэуэлъэуэныр уэшхым печ.
Iэпохужри зы ткIуэпс гуэрхэр пIэнкIыу,
жьыбгъэр и Iэпэгъуу жыжьэ пхокI.
Сыту куэд щызэтрихьа си гущIэм,
уэшхри, сигъэпхъэрри, ежьэжащ.
ПхужымыIэ псалъэр псом нэхъыщхьэу
сэ къысхуэмыщIэж зыщIар си фIэщ…
* * *
И нэщхъым зыхуэзгъэщхърэ пэт,
зыкъызощIэжри, сыкъокIуэт.
Ар сыт къару, дэтхытхыу щIыфэр?
Стелъ къыщIэкIынщ абы и щIыхуэ.
Абдеж къэхъуар си фIэщ мыхъуж.
Гуапагъэр си лъым къыщоуш,
гущIэгъур си нэм къыщIоувэ,
си Iупэм къызэпхопсыр гуфIэр.
Гужьгъэжь къутэжым куэд икIунт,
цIыхубзри зэуэ мэхъу Iэнкун.
Мэкъутэ мылуи плъэкIэ щIыIэр,
нэпс уэрыр къыдокIуей и щIыIум.
Арыххэу ар къызоцIыхуж.
Ар псом нэхъ дахэт, псом нэхъ хужьт…
Иджы ныкъуэтхъуу итт си пащхьэм,
и щапхъэу къуищIэфынум гъащIэм.
Зы псалъэ сымыгъуэтыжа.
Езыр, ещхь хъури щIегъуэжам,
щэху цIыкIуу, и плIэри гъэшауэ
теувэжащ и гъуэгу зэшыгъуэм.
СыкIэлъыджэну сыхъуэпсат,
ауэ, дяку дэлъти гъащIэ псо,
зэхихыжынутэкъым зыри.
НэгъуэщI зыгуэр сыхъуакIэт сэри.
Сэ сщIэжкъым ар щIысфIэкIуэдар.
СыщIалэт — Iэджэм сыхэтащ.
Иджы къэсщIат псом нэхъ шынагъуэр —
ар уесэжынырт уи къуаншагъэм…
* * *
Сызыгъэпсэур уэрагъэнщ
щыжысIэ щыIэщ, акъужь щабэ.
Си гуныкъуэгъуэм хыбогъэщI,
уеубзэу щIыфэм укъепщамэ.
Зи лъынтхуэр пцIанэ псэр зыхуейр
щымыIэ пхуэдэу зыхэзыщIэ.
Уэ ущыщIихукIэ мы дунейм,
уIэгъэ уепщэу фIэкI сымыщIэ…
* * *
Сэ сфIэфIщ сыкIуэн къуажэ гъунэгъум нэс,
абы сыдэплъэу Iуащхьэм сытетыну,
гупсысэр и уэрамхэм дэзгъэтыну,
къыбгъэдэувыIэу щэхуу унэ къэс.
А къуажэм сэ щызиIэкъым ныбжьэгъу,
си благъэ абы дэсуи къысхуэщIэжкъым.
АрщхьэкIэ си псэм сыткIи пэгъунэгъущ
абы а махуэм Iуэхуу ирищIэкIыр.
Сытетщ аргуэру Iуащхьэм. СфIэнэщхъейщ
икI махуэр игу къыщIитхъыу хэплъэ къуажэр.
Абы и щыпэлъагъуу къысщыхъуащ
Гъуэгу кIыхь тет дыгъэр бгым зэрыкъухьэжыр…
* * *
ЩыхупIэм екIуэкI лъагъуэ закъуэм
сыкъыхуэнауэ нэгу къыщIохьэ.
И мывэ дапщэ сыхуэзами,
сигъэджэлэну хэт къысщохъур.
КъыдоIэбей щыхупIэ лъащIэр,
зэIусэ щIыфэр игъэтхытхыу.
Къэнар сыздэкIуэм нэс зымащIэщ,
хъуащ къылъэIэс уэгу лъащIэр си тхым.
А псор мыIуэху, къемысмэ уэс,
сфIигъэкIуэдынущ уэсым лъагъуэр…
ЗыкъызощIэжри — сытест
сымаджэ хьэлъэм и пIэ лъапэм.
Сымаджэм и нэр къызэтрех.
КъыщIэзджыкIар абы нэхъыбэщ.
Къару ущимыIэжым деж —
гъуэлъыпIэнэзрищыхупIэщ.
