«Адыгэ щауэишыж» теплъэгъуэр Сочэ щытокIуэ
Иджыблагъэ Сочэ щекIуэкIащ «Си лъэпкъым и хабзэхэр, джэгукIэхэр, уэрэдхэр, къафэхэр» зыфIаща урысейпсо зэпеуэр. Абы хэтыну жэрдэм зыщIахэм ящыщщ Налшык къалэ дэт 14-нэ гимназием адыгэбзэмрэ литературэмрэ щезыгъэдж Хьэмырзэ Заретэрэ Ефэнды Марьятрэ, я гъэсэн цIыкIухэр я гъусэу.
Адыгэ шхыныгъуэхэр псоми ягу ирихьащ. — Зэпеуэм дыхыхьэныр зи жэрдэмыр ди еджапIэм и унафэщI Жамборэ Риммэщ, — къыджиIащ Ефэнды Марьят. — Зэхьэзэхуэм и хъыбар къыщытщIэм, куэдрэ дымыгупсысэу дытегушхуащ Сочэ ди зэфIэкIыр къыщыдгъэлъэгъуэным.
Зэпеуэм ухэтын щхьэкIэ, къэбгъэлъэгъуэну программэр бгъэхьэзыру видеоматериалхэр щIыгъуу къызэгъэпэщакIуэхэм яхуебгъэхьын хуейт. Ахэр ягу ирихьмэ, ураджэну арат. Зэман тIэкIу дэкIри, къызэгъэпэщакIуэхэм къабгъэдэкIыу тхылъ къаIэрыхьащ, зэпеуэм хэтыну зэрырагъэблагъэмкIэ. Зэпеуэм кIуэным тегушхуэнымкIэ сэбэп къахуэхъуауэ жыпIэ хъунущ Налшык къалэм илъэс къэс щекIуэкI «Си къежьапIэхэр» зэхьэзэхуэм еджапIэр зэрыхэтыр. Налшык къалэм Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и департаментым къыхилъхьауэ зэман куэд щIауэ екIуэкI фестивалым зы илъэси къэмынэу гимназием и егъэджакIуэхэр хэтщ, ехъулIэныгъэхэр къагъэлъагъуэу.
Зэпеуэр зэрекIуэкIа щIыкIэр ягу къагъэкIыж Заретэрэ Марьятрэ:
— Сабий пщыкIуплI етшэжьати, дауи, дыгузавэрт. Ауэ, дызэримыгугъауэ, псори фIы дыдэу къызэрагъэпэщат. Зэпеуэр щекIуэкIри дыщыпсэури «Южное взморье» зыгъэпсэхупIэ унэрат. Сабийхэр махуэм щэ ягъашхэрт, тенджызыр метр щищ-щиплI хуэдизкIэ тпэжыжьэу арат. «Дыдей-фыфей» жаIэу зэхэгъэж ямыщIу, псоми зэхуэдэу къакIэлъыплъхэрт. «Фи сабийхэр сыту гъэса. ЩIыкIафIэхэщ, нэхъыжьхэм пщIэшхуэ хуащI. Ар дауэ фхузэфIэкIа?» — яфIэхьэлэмэту куэдрэ къыджаIэрт. ПцIы хэмылъу, дэри ар ди гуапэ хъурт. ЕджакIуэ цIыкIухэм хуабжьу дахуэарэзыщ, зыкIи дигу зрамыгъабгъэу, жытIэр ягъэзащIэу, дызэгурыIуэу дызэгъусащ. Ди пщэ къыдэхуа къалэнышхуэр хъарзынэу дгъэзэщIащ — япэ увыпIэр къэтхьри дыкъэкIуэжащ.
ТекIуэныгъэ къэзыхьа гупыр. Налшык икIа гупым ягъэлъэгъуащ адыгэ хьэгъуэлIыгъуэм щыщ Iыхьэ дахэ — щауэишыжыр. Ар къыщIыхахам щхьэусыгъуэ иIэщ. Зэпеуэм къызэригъэувымкIэ, пасэ зэманым ягъэзащIэу щыта, ауэ иджы IэщIыб ящIу хуежьа, щIалэгъуалэм гъэсэныгъэ къызыхахын джэгукIэ, зэхэтыкIэ къэгъэлъэгъуэн хуейт. Щауэишыжыр абы сыт и лъэныкъуэкIи хуэкIуэрт. Ди зэманым щауэр и унэм щIэсыжщ, «тешэрыпIэ» жаIэу зыщIыпIи зыщигъэпщкIуркъым, уеблэмэ утыкум къыщиджэрази къохъу. Хабзэм къызэригъэувымкIэ, щауэр хьэгъуэлIыгъуэр екIуэкIыху и ныбжьэгъуфI и унагъуэм, е и благъэ и деж щыIэт, нэхъыжьхэм джакIуэ ягъакIуэу кърагъэшэжыху. ЩIалэгъуалэм уэредадэ жаIэу, къафэурэ къашэжырт, здэщыIа унагъуэм тыгъэ хуащIырт, тешэрыпIэ хуэхъуахэм я нэхъыжьми щауэм тыгъэ къыхуищIырт. МыдэкIэ езым и унагъуэми загъэхьэзырырт, джэгуакIуэм сабийхэр джэдкъиуд иригъажьэрт. Нэхъыжьхэм загъэхьэзырауэ щауэм ежьэрт, шыгъупIастэр я Iэнэм тезу. ЩIалэгъуалэм щауэр къашэжа нэужь, лIыжьхэм хъуэхъухэр жаIэу ар зыбгъэдашэрт, пщIа щIэщхъур пхудогъэгъу жаIэурэ.
— Мыбдежым хуэфэщэну псори дгъэлъэгъуа нэужь, иджы IэщIыб ящIа шэнттегуэж хабзэри дгъэзэщIащ, — жеIэ Ефэнды Марьят. — Шэнттегуэжыр щIалэр унэм кърагъэсэжын папщIэ ягъэзащIэрт. ЦIыхубз нэхъыжьхэм, щауэм ехъуэхъуурэ, ар шэнтым трагъэтIысхьэрт — мыбы къикIыр щауэр адэкIэ мыукIытэу цIыхубзхэми я пащхьэ къихьэ зэрыхъунурат. Сабийхэм яфIэгъэщIэгъуэну дэтхэнэ зы теплъэгъуэри ягъэзэщIащ, фащэ екIухэр ящыгъыу утыкум дахэу итащ. Дэ шэч къытетхьэртэкъым ди хабзэр, адыгэ фащэр зылъагъухэм ягу зэрырихьынум. Апхуэдэуи къыщIэкIащ. Ди еджакIуэ цIыкIухэм я утыку итыкIэр, ди программэм и зэхэлъыкIэр зылъэгъуа псори дихьэхат. Езыхэри ягъэзащIэ ролхэм къыхуагъэщIа къыпфIэщIырт. Ди теплъэгъуэм хэта ныбжьыщIэхэм я цIэ къитIуэнщ. ДжэгуакIуэу Къуэдзокъуэ Анзор, шэнттегуэжыр зыщIа гуащэу ШэджыхьэщIэ Дахэлинэ, щауэу Къанкъул Албэч, щауэкъуэтхэу Къэбарт Инал, КIэбышэ Къазбэч, АфIэунэ Аслъэн, дадэ Iумахуэхэу Жьэгуэт Елдар, Сыжажэ Азрэт сымэ, пщащэ дахэхэу Кайгермазовэхэ Индирэрэ Камиллэрэ, Урсыкъуэ Айзэ сымэ джэгуахэщ. Нэхъыбэу псори къыдэзыхьэхар ди щIалэ нэхъыщIэ дыдэхэу Тхьэзэплъыж Анатолэрэ Щоджэн Тамерланрэщ. Я ныбжьым емылъытауэ, мы цIыкIуитIым сытри ялъэкIыу, къэфэнкIи джэгункIи Iэзэу, нэхъ иныIуэхэм зыкIи зыкъыкIэрамыгъэхуу зыкъагъэлъэгъуащ. ЩIалэ цIыкIухэм я анэхэу Тхьэзэплъыж Джульеттэрэ Щоджэн Анжелэрэ сыт и лъэныкъуэкIи дэIэпыкъуэгъушхуэ къытхуэхъуащи, тIуми фIыщIэшхуэ яхудощI.
ФIыщIэ хэха хуэфащэщ гупыр сыт и лъэныкъуэкIи къызэгъэпэщынымкIэ хуабжьу гугъу задезыгъэхьа, ди адыгэ театрым и артист Хьэмырзэ Ахьмэд. Утыку зэрихьэнум къыщегъэжьауэ гъуэгум тетыху зэрыщытын хуейм сабийхэр хуигъэсащ, зэпеуэм щагъэлъэгъуа теплъэгъуэр ядигъэхьэзыращ.
— Дэтхэнэ зы сабийми Ахьмэд и псалъэхэр хьэкъыу зэрапхыкIар нэрылъагъуу я зыIыгъыкIэкIи я хьэл-щэнкIи зэи дагъэукIытакъым, — пещэ адэкIэ Марьят. — Ар дэтхэнэ зыми щхьэхуэу дэлэжьащ, адыгэбзэкIэ жыпIэ псалъэхэм я мыхьэнэр нэгъэсауэ, мыадыгэхэми зыхащIэн хуэдэу къэпсэлъын зэрыхуейр, сценэм ущиткIэ уи зыIыгъыкIэм куэд зэрелъытар сабийхэм хьэкъыу япхигъэкIащ. Ди еджапIэм и унафэщIми, егъэджакIуэхэми, ныбжьыщIэхэми, адэ-анэхэми къабгъэдэкIыу фIыщIэ ин худощI Хьэмырзэ Ахьмэд, гъащIэ кIыхь, насып куу, узыншагъэ быдэ, ехъулIэныгъэ инхэр иIэну дохъуэхъу. Апхуэдэу ди еджапIэм и администрацэми дэри къыдбгъэдэкIыу фIыщIэ ин яхудощI адэ-анэхэм. Япэрауэ, я бынхэм гъэсэныгъэ дахэ зэрыхалъхьэм папщIэ; къинэмыщIауэ, ди зэман мытыншым сомкIэ зыкъытщIагъакъуэу, ди Iуэхур къызэпыуда мыхъум и мызакъуэу, лъэпкъ мыхьэнэ зиIэ зэпеуэ дызэрыхэтым ирипагэу а Iуэхур къызэрыддаIыгъам щхьэкIэ.
Зэпеуэм дыхэтыну дызэримурадыр щызэхахым ахъшэкIэ къыддэIэпыкъуа Тажьджэ Заур, Шорэ Ахьмэд, ЖэпIу Заур, Къылыш Оксанэ, Щоджэн Анжелэ сымэ фIыщIэ ин яхудощI. ЕгъэджакIуэхэми, еджакIуэхэми, адэ-анэхэми къабгъэдэкIыу фIыщIэшхуэ хуэтщIыну дыхуейщ 14-нэ лицейм и унафэщI Жамборэ Риммэ Хьэжбулэт и пхъум. Адыгэ Iуэхум егъэпIейтей, сыт и лъэныкъуэкIи адыгэбзэм и Iуэхур ипэкIэ игъэкIуэтэну хущIокъури, Алыхьым иригъэфIакIуэ, зыпэрыт IэнатIэм ехъулIэныгъэфIхэр щиIэну дохъуэхъу.
Иужьрей зэманым псалъэмакъ куэд ирагъэкIуэкI адыгэбзэм и пщIэр ехуэхауэ къызыщыхъухэм. Адыгэбзэм КъалэкIыхьым уфIимыхыну зи гугъэхэм я Iуэху еплъыкIэр зэрымытэмэмым щыхьэт техъуэ Iуэхугъуэщ Налшык 14-нэ гимназием и егъэджакIуэхэмрэ абыхэм я гъэсэнхэмрэ пасэм адыгэхэм я псэупIэу щыта щIыналъэм, Сочэ къалэм къыщахьа текIуэныгъэр. Зыпэрыт IэнатIэр Iэпэдэгъэлэл ямыщIу пэрыт, анэдэлъхубзэм зегъэужьыным илъэс куэд хъуауэ хьэлэлу хуэлажьэ Хьэмырзэ Заретэрэ Ефэнды Марьятрэ ди лъэпкъыр зэрыгушхуэ хъун егъэджакIуэхэщ икIи абыхэм ягъэлъагъуэ щапхъэм гугъэ уегъэщI ди бзэмрэ ди хабзэ дахэхэмрэ гъуэгуанэ дахэ зэраIэмкIэ.
КЪАРЭНАШЭ Дисэ.
