
ТIасхъэщIэхым и гукъэкIыж
Урыс-Кавказ зауэжьым и лъэхъэнэм пащтыхь Николай Езанэм и унафэ щхьэхуэкIэ Кавказым къагъэкIуауэ щытащ штабс-капитан Торнау Фёдор, адыгэхэм я цIыху бжыгъэр зыхуэдизыр къищIэн, къуажэхэр здэщыс щIыпIэхэр, жылагъуэхэм уезышалIэ гъуэгухэр, къуршыпс Iэлхэм я икIыпIэхэр, нэгъуэщIхэри IупщIу зэхэхауэ зэрыт топографическэ картэ зэхигъэувэн папщIэ. Ар адыгэ Хэкур къизэуну къигъэкIуа дзэм сэбэп хуэхъунут.
ТОРНАУ и закъуэкъым а лъэхъэнэм апхуэдэ пщэрылъ зиIэ урыс офицеру ди хэгъуэгум «щыхьэщIар». Пэжщ, абы щыгъуэм урысыдзэм и тIасхъэщIэххэр ди лъэпкъым и бийуэ щытами, Кавказым къинэжа адыгэхэм я блэкIар зэфIэгъэувэжыным елэжь щIэныгъэлIхэм, тхакIуэхэм тегъэщIапIэ нэхъыщхьэу къахуэнар Торнау хуэдэхэм къащIэна тхыгъэжьхэращ.
ТIасхъэщIэх офицерхэм картэ зэхагъэувэм и мызакъуэу, абы къыщыгъэлъэгъуа щIыпIэхэм, къуажэхэм щыпсэухэм я зэхущытыкIэхэр, зэрахьэ хабзэхэр къанэ щымыIэу къратхэкIащ.
ТIасхъэщIэх Торнау къэбэрдеипщ Къетыкъуэ Хьэмырзэ и унагъуэм теухуа къэхъугъэ гъэщIэгъуэн итхыжащ.
«1821 гъэм Ермолов Алексей Пётр и къуэм Къэбэрдейм деж зэщIэхъееныгъэр щигъэужьыха нэужь, къэбэрдеипщхэмрэ уэркъхэмрэ Урысейм и бжьым щIэувэн ямыдэу, Псыжь адрыщIым Iэпхъуэжу щIадзащ. Абыхэм ящыщ зыт Къетыкъуэ Хьэмырзэ и щIалэ Беслъэн. Хьэмырзэ и къуэр урысыдзэм нэхъ ерыщу къыпэщIэтахэм ящыщщ. А лъэхъэнэм Беслъэн гуэгъэпщIам хуэдэу и зауэлI шугъусэт и щIалэ, илъэс 12 нэхъ зимыныбжь Аслъэнджэрий. И ныбжьым емылъытауэ хуабжьу ерыщу, зэуэным хуэIэижьу а сабий хахуэр урыс сэлэтхэм къапэувырт.
ЗэманыфIкIэ Къетыкъуэм урысыдзэр игъэгумэщIа иужькIэ, Ермоловыр Беслъэн гурыIуауэ щытащ урысхэм я лъыр гъэжэныр нэхъ игъэкIащхъэмэ, Къэбэрдейм къыщына и жылэр къритыжыну, ахэр Уарп псыщхьэ къэIэпхъуэнуи хуит ищIыну. Беслъэн псалъэ итам тету лъы гъэжэныр нэхъ игъэсабырри, и жылэр Уарп псыщхьэ къигъэIэпхъуэжащ. ПIалъэ кIэщIкIэ Къетыкъуэм хузэфIэкIащ къэбэрдей хьэжрэтхэм пщIэшхуэ зыхуащI, зи жыIэ ягъэзащIэ лъэпкъ пашэ хъун.
Зы илъэсым къриубыдэу абы лъэкIащ хьэжрэт минитхум щIигъу къызыкъуигъэувэн икIи цIыхухэм зэдащтэри ар я пщы уэлийуэ хахащ. Зэман куэд дэмыкIыу Беслъэн и къуэшри Уарп псыщхьэ къэIэпхъуэжащ. Абыи зы щIалэ иIэт, Адэлджэрий и цIэу.
Къетыкъуэ зэкъуэш нэхъыжьхэр зэгурыIуэрэ зэдэIуэжми, я щIалэхэм апхуэдэ зэкъуэтыныгъэрэ Iыхьлыгъэ-IэфIыгъэрэ яку дэлъакъым. Адэлджэрий и адэ къуэшым и къуэ Аслъэнджэрий хуэдэу, и лIыгъэкIэ хэгъуэгум и цIэ щыIуауэ, акъыл жан, хьилагъэ къызэрымыкIуэ иIакъым. Ауэ удихьэхыу хьэл-щэныфIэт, цIыхухэм пщIэ къыхуащIырт, фIыуэ къалъагъурт, а псом ящхьэжу, узыфIэмыкIыжыну щIалэ дахэт.
А лъэхъэнэм адыгэщIым и дэнэ лъэныкъуэкIи и хъыбар щыIуат беслъэней лIакъуэм я пщы уэлий Къанокъуэ Етэч и шыпхъу тхьэIухудым — Гуащэхужь. Зауэ гуащIэр екIуэкIми, къызэтемыувыIэу пщащэм псэлъыхъу щауэхэр хузэблэкIхэрт.
Къетыкъуэ зэкъуэшхэм я деж Къанокъуэ гуащэм и хъыбарыр къащылъэIэсым, ахэри псэлъыхъухэм къахэхъуащ. Гуащэхужь зэкъуэшхэм «хьэуэ» пыухыкIауэ къажриIэртэкъым, ауэ икIи зыщигъэгугъыщэртэкъым. Апхуэдэу гуащэм игу нэхъ зыхуэгъэзар наIуэ ящIауэ щымыт пэтми, пщыхьэщхьэ гуэрым Гуащэхужь Адэлджэрий дэкIуасэри, абы и унагъуэ ихьащ.
Армырми щхьэзыфIэфI Аслъэнджэрий, аслъэн губжьам хуэдэу, абы къытригъэхьауэ, и гур зэгуэтхъырт. Ар дауэ хъунт, къэбэрдей хьэжрэтхэм я нэхъ лIы пхъашэ Аслъэнджэрий къыхимыхыу, «здагъэтIысам деж къэмытэджу щыс» и къуэшыр гуащэм къыхихауэ! ЩхьэкIуэм щIым щIихуэ пщы щIалэщIэм Тхьэ иIуащ Гуащэхужь езым къыщылъымысакIэ, нэгъуэщIми лъимыгъэсыну икIи пщы Аслъэнджэрий ещакIуэу щIидзащ и адэ къуэшым и къуэ Адэлджэрий и щхьэгъусэ хъуа Къанокъуэ Гуащэхужь.
Адэлджэрий гъуэгу тетауэ унэм къэкIуэжу Аслъэнджэрий пежьэри, щIалитIыр зэпэуври я фочхэр зэтраунэщIащ. Зэкъуэшхэр уIэгъэ хьэлъэ зэрыщIауэ я унэхэм ирашэлIэжри, я фэбжьхэр зэпцIыжыху заущэхун хуей хъуащ.
Къэбэрдей хьэжрэтхэм я пщы уэлий Къетыкъуэ Беслъэн Хьэмырзэ и къуэм, пщIэшхуэ зиIэ лIы Iущ зэпIэзэрытым щхьэкIуэ ин щыхъуащ Къетыкъуэхэ къащыщIар икIи зэкъуэшхэр зэригъэкIужыным лъэкI къимыгъанэу иужь итащ. Зэшхэм щIыIагъэ ягу зэхуилъу щытми, цIыхухэм я пащхьэ къыщамыгъэлъагъуэу Беслъэн псэуху заущэхуащ. Ауэ пщы уэлийр и ахърэт мащэ щекIуэлIэжым, щIалитIым я зэхущIэтIэным щIадзэжащ. Зэкъуэшхэр зэблэмыкI щыхъум, Беслъэн и къуэш пщы уэлиигъуэр зылъысам и унафэкIэ, Адэлджэрий и унагъуэр щIыгъуу Къэбэрдей ЦIыкIум ягъэIэпхъуащ, Аслъэнджэрий ирамыгъащIэу.
Аслъэнджэрий ар къыщищIэм, армырами и акъыл утхъуауэ щытар нэхъри къызэщIэбатэри, и адэ къуэшым еуэри иукIащ. Хьэжрэтхэм куэд яхэтт Адэлджэрий и лъэныкъуэр къэзыщтэуи, абыхэм гъуанэдэууэ яукIыным Аслъэнджэрий щышынэри, абазэхэхэм я деж Iэпхъуэжащ».
Тхыдэм, Торнау и тхыгъэхэм къызэрыхэнамкIэ, а лъэхъэнэращ Аслъэнджэрий тIасхъэщIэх урыс офицерыр гъэр къищIыныр и акъылым къыщыщыушар. Псалъэр къыздикIар ямыщIэжми, Аслъэнджэрий хъыбар къыIэрыхьат Торнау и жыIэр урыс генералхэм псалъэ къыхамыгъэкIыу ягъэзащIэу, пщэрылъ щэху зиIэ къэхутакIуэм урысхэм уасэфI къыщIатыну хьэзыру. Къетыкъуэм и гуращэр абазэпщ Тамбийм ириIуэтылIэри, а тIум зэдащтэу Торнау гугъуехьыншэу гъэр зэращIыну Iэмалыр зэдаубзыхуащ.
Урыс офицер «къэхутакIуэм» къыщIах уасэмкIэ Тамбиймрэ Аслъэнджэрийрэ я Iуэху екIэкIуахэр ирагъэфIэкIуэжыну арат я гупсысэр зыхуэгъэзар. Ауэ абы къыпэкIуэнкIэ хъуну лъыгъажэм я акъыл нэсатэкъым. Урыс пащтыхьым и дзэпщ-хэм я дежкIэ Торнау яфIэкIуэдкIэ хэщIыныгъэшхуэтэкъым, ауэ адыгэ къуажэхэр лъэрыщIыкI ящIыным ар и щхьэусыгъуэ хъарзынэт.
Торнау и хьэлъагъым хуэдиз дыщэ пащтыхьым къыIэщIахыным пщитIыр епщIыхьырт…
ГЪУКIЭКЪУЛ Даут.
Хьэжрэтхэм я дыщэ
Кавказым и щIыпIэ куэдым дыщэ, дыжьын къызэрыщIахыу щытам теухуауэ хъыбар мащIэкъым къыщIэнар. Ижь-ижьыжым къыщегъэжьауэ, къамэхэр, сэшхуэхэр, нэгъуэщI Iэщэхэр, фащэр зэрагъэдахэу щытар дыщэрэ дыжьынрэщ. Арами, адыгэхэм дыщи дыжьыни къащэхуу щытакъым. Уеблэмэ, тхыдэм къыхэнащ нэгъуэщI лъэпкъхэр къакIуэурэ адыгэхэм я деж ахэр зэрыщащэхуу щытар. АтIэ, дыщэ къыщIэхыпIэ щымыIэмэ, дэнэ кърахрэт ахэр?
ТХЫДЭМ дыхэплъэжмэ, дыщэ чырбышхэр зэрахьэу щытауэ адыгэпщхэр къыхощ абы. Мы Iуэхур иужьрейуэ нэхъ IупщI щыхъуар Кавказ зауэращ. А зэманым, Псыжь псыхъуэ куэщIым къару къыщыщызэрагъэпэщым, беслъэней, абэзэхэ, къэбэрдей хьэжрэтхэр япэу хуэкIуауэ щытащ дыщэ зэхуахьэсу, абыкIэ Iэщэ къащэхун гупсысэм.
Мы Iуэхур мыхьэнэшхуэ зиIэт. Пащтыхьыдзэр гынышэрэ топышэрэкIэ къапэщIэтт, хьэжрэтхэм я нэхъыбэм яIэр къамэрэ сэшхуэрэт, фоч яIэххэми, шэкIэ ирикъуртэкъым. Пэжщ, нобэр къыздэсым хьэжрэт псыхъуэхэм уащыхуозэ «гынгухъущхьэкIэ» зэджэ щIыпIэхэм. Абдеж адыгэхэм гынышэ (порох) езыхэм щагъэхьэзырыжырт. Арами, абы ягъэхьэзырымрэ зыхуэныкъуэ бжыгъэмрэ зытэкъым. ЕтIуанэрауэ, пащтыхьыдзэр къазэрыпэщIэт топхэм пэщIагъэувэн езыхэми къащэхуну хьэжрэтыпщ куэд и ужь итащ.
Апхуэдэ мурадкIэ Псыжь куэщIым щызэхуэса адыгэхэм дыщэ зэхадзэн щIадзэ. Ар зи пщэ иралъхьауэ щытар Къарэмырзэ Алийрэ Ажджэрий и къуэ Кушыкупщрэщ. Дыщэр къызэрыщIахыр пащтыхьым и генералхэми ящIэрт, ауэ зэхуахьэсар хьэжрэтхэм щагъэпщкIу щIыпIэм щыгъуазэтэкъым. Генерал Засс сымэ куэдрэ лъыхъуащ а щIыпIэм, ауэ ягъуэтакъым. Пэжыр жыпIэнумэ, ар къэзыIуэтэн цIыхут ямыгъуэтыр. Дыщэм и гъэтIылъыпIэр зыщIэр нэрыбгитIт. ЗэрыжаIэмкIэ, ар Ажджэрий Кушыкупщрэ Къанокъуэ Айтэчрэт.
Хьэжрэтхэр мызэ-мытIэу и ужь итащ дыщэ зэхуахьэсамкIэ Iэщэ къащэхуну. Хьэжрэт хъыбархэм къызэрыхэщыжымкIэ, Зан Сэфарбий Тыркум щIагъэкIуар арат — хьэжрэт дыщэмкIэ Iэщэ къащэхуну ягурыIуэнрат. Ауэ, щхьэусыгъуэ щхьэхуэхэм къыхэкIкIэ, Iуэхур къайхъулIакъым.
Бэч и къуэ Фёдор (Бекович Черкасскэм) дыщэм и хъыбарыр Iэрыхьэу, дзэ и гъусэу къыщежьам IэщIэкIуэда Къарэмырзэ Алий и жылэм дыщэ куэд къыдахащ. И ныкъуэхэм зэрагъэхъыбарымкIэ, жылэм щIытеуари, къыдахари хьэжрэтхэм зэхуахьэса дыщэрат. Ауэ, ар пэжкъым. Къарэмырзэм и жылэм дэлъар езымрэ и уэркъхэмрэ я дыщэращ. Жылэм дэсым я нэхъыбэр дыщэ къыщIэхыным хэлэжьыхьырт, арат щIэбейхэри. Къарэмырзэм и жылэм беягъкIэ зыкIи къыкIэрыхутэкъым Ажджэрий Кушыкупщ и жылэри. Ахэри дыщэ къыщIэхыным хэлэжьыхь жылэт. Ауэ Бэч и къуэм IэщIэшхыхьар Къарэмырзэ и жылэ закъуэращ. Кушыкупщ и деж нэмысарэ, е модрейхэм хъыбарыр ялъэIэсу щIэпхъуэжа — абы и щхьэусыгъуэр нэгъэсауэ иджыри къыздэсым яубзыхуакъым.
Мы Iуэхум ехьэлIауэ щыIэ еплъыкIэхэм ящыщщ Бэч и къуэм Къарэмырзэ и гупым закъыпищIауэ, дыщэ къыщIахымкIэ зыдагъэгуэшэну. Мыдрейхэм щыхуамыдэм, «зыри къызэзымытым, псори сыт къыщIытезмыхыр» жери къежьащ Бэч и къуэр.
Хьэжрэт хъыбархэм къызэрыхэнамкIэ, Бэч и къуэр жылэшх къызэрежьар пщы Дохъушокъуэ Кърымджэрий зэхихат. Ар езыр цIыху щыпкъэти, Къарэмырзэ Алий къыжриIащ и жылэр яшхыну къызэрыкIуэр. Дохъушокъуэр я жылэхэр яхъумэн папщIэ пащтыхьым и нэIэ щIэува адыгэпщхэм ящыщт, а зэманым пащтыхьым Кавказым къыщызэригъэпэща милицэ къулыкъум хэтт. Ауэ Къарэмырзэм идакъым къыжраIар и фIэщ ищIын. Япэрауэ, щIымахуэ шылэ мазэт, пащтыхьыдзэр жылэшх къыщежьэ пIалъэтэкъым. ЕтIуанэрауэ, Къарэмырзэр и къаруми щыгугъыIуащ — и жылэр узыфIэмыкIыжыну инт. А зэманым щыIа адыгэ жылэхэм еплъытмэ, тIукIэ-щыкIэ нэхъыбэт. Ар Бэч и къуэм къыздиша дзэми ягъэщIэгъуауэ щытащ, мы Iуэхум тепсэлъыхьыж тхыгъэхэми къыхэнащ.
Кърымджэрий Къарэмырзэ и деж зэрыщыIар пащтыхьыдзэм тIасхъэщIэхыу хэт Щогъур и къуитIым къащIэри, Бэч и къуэм бзэгу хуахьыжащ. Щогъур и къуитIыр Дохъушокъуэм и азэтт, и щэхухэм щыгъуазэт. Бэч и къуэм хъыбарыр щылъэIэсым, къуажэр жэщым къызэраувыхьу Дохъушокъуэр топым и пэм ирапхыну унафэ ищIащ. «ДыкъызэрыкIуэнур Къарэмырзэм зэрыжепIар пэжу, къуа-жэр къыдэзэуэну хьэзыру къыщIэкIмэ, япэ дутIыпщыну топышэм и гъусэу жылэм ухэтпхъэнущ» , — къыжриIащ Кърымджэрий. Ауэ Къарэмырзэм и жылэр жей Iувым хэту хуэзэри, зэрыхуейуэ яшхащ.
Къарэмырзэм и жылэм къыдиха дыщэмкIэ Бэч и къуэр ирикъуами, хьэжрэтхэм я дыщэ зэхуахьэсам и лъэужьыр къыхуэубыдакъым. Хьэжрэт хъыбархэм къызэрыхэнамкIэ, дыщэр здагъэпщкIуа щIыпIэм узэрыкIуэну лъагъуэр — къамитIым я тхьэмпэхэр зэгуагъэувэри, къыхаIущIыкIат. Иужьым къамитIыр зэгуахыжри, зыр Ажджэрий Кушыкупщым ищтащ, адрейр Къанокъуэ Айтэч иIыгъащ.
Ажджэрийр 1829 гъэм зыукIыжар и щыкъу щIалэщ, и щхьэгъусэм и дэлъху нэгъуей хъан Исмэхьилщ. Ажджэрийр лIыгъэрэ къарурэ зыхэлъ, зи псалъэм пщIэ хуабжь иIэ, зыщышынэ пщыт. Ар хъан Исмэхьилым и щхьэ акъылкIэ тегушхуэу зэримыукIар хьэкъщ, зыгуэрым къызэрыкъуэгушхукIар, зэрытрагъэгушхуар наIуэщ. Абы щыхьэт тохъуэ къамэм адэкIэ и хъыбар хъуари. Ар генерал Сталь IэщIыхьащ. Ауэ Кушыкупщыр зыIэщIэ-кIуэдахэр зым щыгъуэзакъым — дыщэ гъэтIылъыпIэм узэрыхуэкIуэну лъагъуэр къамитIым зэрытетым. КъызэрыщIэкIамкIэ, абыхэм зыхуейр къаIэщIыхьэн папщIэ, къамэ гъусэ къагъуэтыпхъэт.
ЕтIуанэ къамэр зыIэщIэлъар Къанокъуэ Айтэчми, абыи хъыбаритI иIэщ. Ауэ, хъыбархэр зэпыбгъэувэжмэ, зым адрейм пещэж. Зы хъыбарымкIэ — къамэр Тыркум ирахащ. Ауэ Къанокъуэ Айтэч Тыркум кIуакъым, Хэкужьым щаукIащ. ЗэраукIари щIыбырыуэущ, и шыр псы здри-гъафэм, къуагъым къыкъуэукIхэри яукIащ. Ар къыщыхъуар, зэрыхуагъэфащэмкIэ, 1841 гъэращ. Пщы гъусэхэр пхъэращ, ауэ къыкъуэукIар ягъуэтакъым. Айтэч къуитI къыщIэнати, и къуэ нэхъыжь Бэчмызэм къамэр лъысащ. Бэчмызэ и жылэхэр здэщысар иджырей Каноковскэ станицэр здэщысращ. Езы Бэчмызэр 1884 гъэм Тыркум кIуащ. ЗэрыжаIэмкIэ, Хэкум щикIынум и нэIэ щIэтхэм захуигъазэри яжриIащ: «Сэ пщыуэ сыкъэзылъытэр, си ужь фыкъиуви, фынакIуэ». Пщым и ужь иуващ унагъуэ 600-м щIигъу. Унагъуи 120-р Хэкужьым къинащ. Дыщэ гъэтIылъыпIэр зытет етIуанэ къамэр Бэчмызэм Тыркум здрихауэ хъыбар къэнащ.
КъамитIми, абы и щэхур зыщIэхэми я хъыбар зыри дунейм къытенакъым. Хьэжрэт псыхъуэхэм иджыри къыздэсым щагъэхъыбар дыщэ гъэпщкIуам и Iуэхур. Апхуэдэ хъыбархэм нэхъыбэу ущрихьэлIэр Хьэгъундыкъуейрэ (иджырей Али-Бэрдыкъуэ), Дохъушыкъуейрэщ (иджырей ВакIуэ-Жылэ). Мы къуажитIым зэманым къыпхраха IуэрыIуатэм къахэнащ хьэжрэтхэм я дыщэм ехьэлIа хъыбархэри. Ауэ дыщэр щагъэпщкIуар иджыри къыздэсым зыми хуэубзыхуакъым.
БЕМЫРЗЭ Зураб.
ГъащIэ гъусэ
ЛъэпкъкIэ дызырызми, ягухэр зэпыщIауэ,
Лъыкъуэтащ адэжьхэр куэдрэ Урысейм.
Тхьэ унафэм хуэдэу, дзыхь зэхуащIыпауэ
Щыпсэуащ икъраркIэ ахэр мы дунейм.
АдыгэлIхэр дзыхэу я къару щысхьакъым,
Жыр мэIухуу бгъэгукIэ бийхэм пэщIэтащ.
Зэи лIыхъужьыпщIэ ахэр хущIэкъуакъым,
Я къэрал къалэнхэм щIыхькIэ бгъэдэтащ…
Ауэ адэжь лъахэ дахэм къефыгъуэжри,
ХьэIуцыдз гъаблэгукIэ нахуэу зрадзащ,
Я цIыхугъи, напи пащтыхьхэм яхъуэжри,
Хэкур къыIэщIатхъыу зауэ къыщIадзащ.
Зыри ялэжьакъым а лIэщIыгъуэ кIуахэм,
Ди адэжьхэр къабзэу лъэпкъхэм ядэпсэут.
Хэкур зэрапхъуапэт пащтыхь инэралхэм,
Я нэхъуейр текIауэ бейхэм зэхуагуэшт…
ЦIыхухэр я Iэщапэ мафIэм щIаугъуеяуэ,
ГуIэу тенджыз ФIыцIэм жэщу зэпрахут.
«Истамбыл» гъыбзэжьыр абдеж щаусауэ,
Я нэхэр гъущауэ гум уэтэпс къыщIихут.
Гуауэщ ущыгъуэну хьэкъыншэхэм дежкIэ,
Абы лъэпкъ гукъеуэ жыжьэр къыдохъей.
Гур десыхьэ мафIэм, пэжыр щыжытIэжкIэ,
Ди адэжь щIыналъэр дэ къыддонэщхъей.
Хьэкъ зимыIэ цIыхуу абдеж хэкIуэдахэр
УафитI зэпытами, бжыгъэр темыхуэнт.
Гъуэгум гуIэ нэпсу абдеж щIагъэкIахэр
Тенджызым хэткIуамэ, и пIэм ирихунт.
Ахэр зи лэжьыгъэм хьэгъэу зэрахьахэр
Дуней тхыдэ напэм фIыцIэу къыхэнащ,
Хэти къилэжьауэ пащтыхь зэблэкIахэм
Нэлат здырах жьантIэр ахэм иратынщ.
ГущIэм дригъэIэу диIэ щыгъуэ махуэм
И гъыбзэ макъыр лъэпкъхэм зэхахынщ.
Ахэр ди щыхьэту ящIэнщ хьэкум захуи,
Ди лъэпкъгъэкIуэд зауэм ирагъэувэлIэнщ.
ШОРЭ Хьэсин.
Лъэпкъ къупщхьэ
Уи щIыхуэ бопшыныж, си лъэпкъыжь пагэ,
Уи щIыхуэ бопшыныж.
Уэ зыпIэтат егъэлеяуэ лъагэу,
Иджы укъокIуриехыж.
Хы джейри и инагъым щыгугъыжмэ —
Псы Iуфэм къытредзэж.
Си лъэпкъ, мы зэм уи щIыхуэр упшыныжмэ,
СолъэIур, къэгъэзэж:
Уи щIакхъуэ пшхыр мышууэ къыщыпщыхъум,
Хэгъауэ ХыфIыцIэпс,
Уанэгум зипIэтыкIыу Тхьэм улъыхъумэ,
ЗыщIыж аргуэру лъэс.
Уигу къэгъэкIыж пагагъэм текIуэдахэр,
ХамэщIым хэткIухьар.
Си лъэпкъ, уи лIэкIи, уи псэукIи дахэщ,
АрщхьэкIэ, уипхъыхьащ.
Кавказ зауэжьыр итщ иджыри ди щхьэм,
Гынышэм лъыр допцIэх.
Ди лъэпкъ щызогъэтыж, ди хьэдэ къупщхьэ
КъетхьэлIэжыну щIэх?..
БЕМЫРЗЭ Зураб.
Хьэгъундыкъуей къуажэ
Зыщыгугъар нэпцI мэхъуж
1837 — 1839 гъэхэм Адыгэ Хэкум щыхьэщIа, Инджылыз къэралым и лIыкIуэ, къэхутакIуэ, тхакIуэ Бёлл Джеймс и къэхутэныгъэхэр щызэхуихьэса, томитI хъууэ 1840 гъэм къыдигъэкIа тхылъым и япэ томыр къызэIуех адыгэхэм яхужиIа мыпхуэдэ псалъэхэмкIэ: «Я был весьма поражен числом людей с приятной внешностью, что собрались здесь. Их характерными чертами являются высокий стан, развернутая грудь, сильные плечи, маленькая нога, живой и пронизывающий взгляд. Именно здесь можно сказать: «Человек является самым красивым продуктом страны».
БЁЛЛ Адыгэ Хэкум щыхьэщIащ Кавказ зауэр мащIэу щыужьыха лъэхъэнэм. Абы къыхэкIкIэ Инджылыз къэралым къикIа хьэщIэри и бысымхэри зауэр ужьыхыжыпэным щыгугъырт.
1837 гъэм дыгъэгъазэ мазэм и 9-м къыдэкIа унафэр яIэщIэлъу, Урысейм и дзэ пакIэхэм Псыжь псыхъуэ щып-сэу адыгэ къуажэхэр зэтракъутэрт. А хъыбарыр икIэщIыпIэкIэ адыгэ дзэпщхэм къаIэрыхьащ.
Засс и дзэ пакIэхэр хьэIуцыдз быну Хьэтыкъуей Жамболэт и щIыналъэм къилъэдауэ сабий, балигъ жамыIэу къапэщIэхуэр яукIырт. ЦIыхухэм къагурыIуэртэкъым ябгъэдэлъ къуаншагъэр, бийр къэзыгъэгубжьар.
Жамболэт псынщIэу лъэпкъ зэхуэс ищIри, пащтыхьыдзэм зыщагъэгугъа мамырыгъэм игъэбэлэрыгъа лIакъуэм хэщIыныгъэшхуэ зэригъуэтар гъунэгъу лIакъуэхэм я лIыкIуэхэми яриIуэтылIащ. Абдеж къыщыщIэдзауэ адыгэхэм я дзэпщхэм урыс пащтыхьым и лIыкIуэхэм я жыIэр хьэбанэ макъым памыщIыну Тхьэ зэхуаIуащ. Хъийм икIа Засс и дзэ пакIэм куэд дэмыкIыу зыхищIащ адыгэ дзэпщхэм «кIэпхын» зэраIумылъыр. Сыт хуэдэу щымытми, адыгэр гугъэрт гъащIэр мамырыгъэм хуэкIуэжу…
Засс и гур зыгъэфIт ягъэса адыгэ жылэхэм къыдахуа былым щищ хуэдизым…
Адыгэ къуажэхэм дэсахэм щIымахуэр щагъэкIуащ бгыхэм щаIа увыIэпIэ щэхухэм. Къулей-тхьэмыщкIэкIэ замыгуэшу, яIэ мылъкумкIэ зэдэгуашэрт. Ауэ, адыгэр зэпщIыхьа гъащIэ мамырыр Урысейм и топхэм я шэгынымэм щIыгъуу уэгу щIэншэм ихьэжащ…
БЁЛЛ Джеймс,
«Дневник пребывания в Черкесии»,
1837 — 1839 гъэхэр
Адыгэхэм Бёлл яхужиIа псалъэ гуапэхэм Урысей пащтыхьым и Iуэхузехьэхэр къигъэIэлащ, икIи ар Инджылыз къэралым и тIасхъэщIэхыу и цIэр хагъэIуащ. Ауэ Урысейм зэран хуэхъу Iуэху «Бёлл тIасхъэщIэхым» зэфIихауэ зыми къигъэлъэгъуэфакъым, тхыгъи къэнакъым.
Симпсон Уильям адыгэхэм сурэт ятрещIыкI
Кавказым лъэпкъ зэщымыщхэм къахэкIа цIыху Iущ, зэчиифIэ куэд щыхьэщIащ. Апхуэдэ цIыху гъуэзэджэт, зэчиифIэт Симпсон Уильям — тхакIуэр, сурэтыщI Iэзэр, Инджылыз къэралым и лIыкIуэу 1853 — 1856 гъэхэм КъухьэпIэ Кавказым щыIа, зи тхыгъэ гъэщIэгъуэнхэр, сурэт зэхуэмыдэхэр щIыпIэм щыпсэу лIакъуэхэм тезыухуар.
Симпсон и тхыгъэ, сурэт гъуэзэджэхэмкIэщ а лъэхъэнэм хамэ къэралхэм адыгэхэм я зэуэкIэр, я фащэр, я гупсысэкIэр, я дуней тетыкIэр къызэращIэу щытар. 1855 гъэм и бжьыхьэм Инджылызым и дзэ министр Пелэм-Клинтон Генри Кърымым щызауэ и къэралыдзэм и Iуэху зытетыр и нэкIэ зригъэлъагъумэ фIэфIу КъухьэпIэ Кавказым къэкIуауэ щытащ. Генри и къэралыдзэм я Iуэху зытетым къыщымынэу, зауэ зращIылIа адыгэ лъэпкъми и псэукIэм, зыгъэгумэщIхэм зыщигъэгъуазэмэ и щIасэу ди лъахэм щыхьэщIащ. А лъэхъэнэм Генри и дзыхьщIэгъу блыгущIэту щIыгъуащ Симпсон Уильям.
Адыгэхэм я хьэщIэхэм кIэлъызэрахьа хабзэр, унагъуэм щекIуэкI зэхущытыкIэхэр, я Iэнэм къытрагъэува шхыныгъуэ нэгъунэ къритхэкIыжащ тхакIуэ, сурэтыщI инджылыз лIы зэчиифIэм. Симпсон и нэкIэ илъэгъуащ адыгэхэр я Хэкум папщIэ зыщымысхьыжу, къикIуэт ямыIэу езыхэм нэхърэ хуэдищэкIэ къару нэхъыбэ зиIэ бийм зэрыпэщIэтыфхэр.
Адыгэхэм я щIыналъэм Урысей Правительствэм кърищIыхьа быдапIэхэм ящыщ зым Симпсон и бысымым къызэригъэпэща теуэм езыри здащтэри и нэкIэ ирагъэлъэгъуащ лIыгъэу, бэшэчагъыу, шыIэныгъэу яхэлъыр здынэсыр, пащтыхь генералхэм «хабзи-бзыпхъи зимыIэу, зэуэн нэхъ нэгъуэщI Iуэхухэм хуэмыгъэпсауэ» къаIуатэ адыгэхэр зыхуэдэр. СурэтыщIым дежкIэ а Iуэхугъуэр лъэужьыншэу блэкIакъым.
Даутокъуэ Псэбыдэ.
