Зи псалъэр ныкъуэжыIэу къэна
Гранадэм километри 8-кIэ фIэкI пэмыжыжьэ Виснар къуажэм и гъунэгъуу 1936 гъэм щаукIащ Испанием и усакIуэшхуэ дыдэ Федерикэ Гарсиа Лоркэ. Пушкин хуэдэ нэгъуэщI усакIуэ щэджащэхэми ещхьу, ари гъащIэ кIэщIт.
Федерикэ Гарсиа Лоркэ (1898 - 1936 гъгъ.) Федерикэ Гарсиа Лоркэ 1898 гъэм мэкъуауэгъуэм и 5-м Гранадэм пэмыжыжьэу Фуэнте Вакерос («Iэхъуэ IункIыбзэ») андалуз къуажэм къыщалъхуащ.
Лоркэ и ныбжьэгъуу щытахэм зэраIуэтэжамкIэ, ар и усэхэр тригъэдзэну пIащIэртэкъым: тхылъ напэкIуэцIым щынэсам деж, усэм и псэр щIэкI хуэдэу абы къыщыхъурт. Ауэ Федерикэ Гарсиа фIэфIт абыхэм къеджэну, къыщелъэIухэм дежи и гуапэу утыку къихьэрт. Апхуэдэ дыдэуи и усэхэр зыгуэрхэм яритырт, уеблэмэ ахэр зытетха тхылъымпIэ кIапи езым къызыхуимыгъэнэжу.
Нэхъыбэхэм деж зэрыхабзэу, прозаикхэм я литературэ лэжьыгъэр усэкIэ къыщIадзэ. Испан усакIуэ цIэрыIуэ хъунум къызэрыщIидзар прозэкIэщ. «Къызэрысщыхъуахэмрэ дунейм и плъыфэхэмрэ» зыфIища гъуэгуанэ тхыгъэхэр зэрыт тхылъым щызэхуэхьэсат езыр щалъхуа къэралыр къыщызэхикIухьым илъэгъуахэмрэ ахэр къызэрыщыхъуамрэ. Тхылъыр япэ щIыкIэ Гранадэм 1918 гъэм, иужькIэ 1921 гъэм и гъатхэм Мадрид къыщыдэкIащ. А зэманым Лоркэ Студент Резиденцэм и университет щхьэхуит жыхуаIэм щыпсэурт. Федерикэ Гарсиа и зэфIэкIым драматургиеми щеплъыжащ, ауэ къехъулIакъым итха пьесэр — «Хьэндырабгъуэм и удыгъэр». Пьесэр къемыхъулIами, абы хэплъагъуэрт усыгъэм и къаруушхуэ зэрыхэгъэпщкIуар. А гъэ дыдэм Лоркэ къыдигъэкIащ и япэ «Усэ тхылъыр». ИужькIэ къыкIэлъыкIуащ «Канте хондо теухуа поэмэр» (1921), «Уэрэдхэр» (1924). Абыхэм IупщIу къахоIукI усакIуэм езым и макъ лъэщ зэриIэжыр.
Лоркэ и псалъэр ныкъуэжыIэу зэпыудащ. УсакIуэр хунэсакъым итха псори къыдигъэкIыну. Дуней псом щикъухьащ Лоркэ итхауэ щыта письмохэр, абыхэм куэдрэ дилъхьэрт и тхылъхэм хэмыхуа Iэрытххэр…
«Лъагъуныгъэ кIыфIым и сонетхэр» кIуэдауэ ялъытэрт. Езы усакIуэр ямыукI щIыкIэ жиIэгъащ а тхылъым сонетищэ зэритынур.
Сонетхэм ящыщ зым мыпхуэдэу Лоркэ щыжиIащ: «ГуфIэгъуэ нэхъ нэщхъей дыдэр — усакIуэу ущытынырщ. Адрейхэр зыми щыщкъым. Уеблэмэ, ажалри».
АБЗУАН Пщымахуэ.
Федерикэ Гарсиа Лоркэ и усэхэр
Гъатхэ уэрэд
1
ЦIыкIухэр зэрызехьэу, нэжэгужэу,
ЕджапIэм къызэрыщIохыжыр.
Я макъ жьгърухэр и хьэуам хишыхьу,
Мэлыжьыхь мазэр абы къаподжэжыр.
Мэ щIэщыгъуэ дахэкIэ уетхьэкъур
Мы пщыхьэщхьэм!
ЦIыкIухэм щIэдэIу уэрамри
мэщхьэукъуэ,
Макъ нэжэгужэм пщIыхьыфI
къыщхьэщихьэу.
2
КъыщызокIухьыр пщыхьэщхьэм
Жыг хадэ гъэгъакIэ къэтIэпIым.
Нэщхъеягъуэу гухэщI къысхуэзыхьыр
Къыщызгъэнагъэнущ зыщIыпIэ.
Зэманыр ящыгъупщэжауэ
Кхъэжьым щIэлъ щхьэкъупщхьэхэм,
ЩхъуантIагъэм щIыр исеижащи,
Уэру гъэгъар ящхьэщогъуалъхьэ.
ШыкIуртIымщэхур
Сабэм егъэтхьэхур.
Удз щхъуантIэр
Щыуфафэ тафэм
Топлъызэ щхьэкъупщхьэм
Я нэщIащэ нэфхэр.
Уи берычэтым ущымысхьу
Мэлыжьыхьым псыи вагъуи
къытхубохьыр.
Мы дунеишхуэм и нэ кугъуэм
ЩызэщIэгъанэ дыщэ абгъуэр!
Щэхухэр щыгъэпщкIуа псэхэр
ЩыIэщ псэхэр, щыгъэпщкIуауэ
щэхухэр:
Пшэплъ ужьыхыжахэр,
Вагъуэ щIыхухэр,
Зэманым тхьэмпэ къыпыхуахэр.
ЩыIэхэщ нэгъуэщI псэхэри,
Щыпсэухэу
ГурыщIэ гуащIэхэр,
ХьэпIацIэуахуэхэу
Хэлъу пхъэщхьэмыщхьэм.
Дунейр уэлбанэу къызэIыхьэм
КъыхоIукI
Джэрпэджэжым и макъ яукIауэ,
Бари гызри IэщIэгъупщыкIауэ
Ежэхащ, лъагъуэр фIыцIэу
КъызэринэкIыу.
Куэд щIащ си псэр
Зэримытыжрэ балигъыпIэм,
Щэху зэхэтхъуахэм я гупсысэм
ИгъэбампIэу.
Iэджэ щIауэ ещIэр си балигъыпсэм
Щэху зэIумыбзхэм зэрагъэхыщIэр
си гупсысэр.
ЩIалэгъуэм игъэва бэлыхьхэр
Мывэ зырызурэ къытохуэжри
гущхьэм,
Мывэ къэсыхукIэ мыр кърелъхьэ
си щхьэм:
«ИкъукIэ упэжыжьэщ уэ Алыхьым».
Щхьэмыж
И пIалъэр къэсакIэщи щхьэмыжым,
IэкIуэлъакIуэу ар къехыжыр гъубжэм.
МащIэу и щхьэр игъэщхъауэ, щихур
Акъужьым йоIущащэ щэхуу.
Зы закъуэщ щхьэмыжыр иджыпсту
зыхуейр:
Тыншыгъуэ къезытын
даущыншагъэщ,
Япсыхьащи ар и бзийхэм дыгъэм,
ХъуэпсапIэ къэушахэмкIэ доплъей.
Ирагъэшауэ Iэуэлъауэм, нэхум,
Къурш щхъуантIэхэм я щIыб
дохьэжыр махуэр.
Сыту пIэрэ апхуэдизу, и налъэ
къэсыхун къызэщIигъаплъэу,
Щхьэмыжыр гупсысэ хэзыгъаплъэр?
Хэт и макъамэ, къыхэIукIыу
нэщхъеягъуэр,
Пшыналъэ хьэлъэу
щхьэщыгъуалъхьэр губгъуэм?..
Бзу ешахэм ещхьщи, щхьэмыжхэм
ЯлъэкIыркъым заIэту лъэтэжыну.
Дыщэм къыхагъэжыкIа гулъу
ПIейтеиншэщ я нэгу узыIуплъэр.
Аргуэрыжьщи, и лъэдийр иухуэу,
Йогупсысыр мы дунейм и щэхум.
И теплъэ дыщафэу узыIуплъэр
Щхьэмыжым къыхихащ щIыгулъым,
Дыгъэм и бзийхэр, бжьэ къэпщIауэ
КъытепщIэрапщIэу, хуабэкIэ
ягъэнщIыу,
Нэщхъей дэрэжэгъуэкIэ сывгъэнщIыу,
Щхьэмыжхэ, фыкъыдохьэхэр сигу
лъащIэм!
ФыкъыпхыкIыжри пасэрей зэманым,
Фи макъыр щывгъэIуащ КъурIэным;
ЗэщIэжьууэу фогъэIур пшыналъэр,
Щымагъ жыжьэхэм я Iэр
къывдалъэм.
Я ныбэ изу цIыхухэр вгъэшхэн
щхьэкIэщ,
Зыми фемыблэжу фыкъыщIэкIыр.
КъигъэкIыну химысами зыми,
Хьэкъыршри губгъуэм щокI
езыр-езыру.
Фыхуэдэщ гъэрыпIэм ис дыщэ
гъэжам,
Мэзым къыщокI гъэгъа узыгъэжейр.
Дунейм къытохьэри, щхьэмыжыр
ЦIыхур псэун щхьэ езыр йохыжыр.
Губгъуэ
Яжьафэщ уафэм и теплъэр,
Жыгхэм хужьу уаIуоплъэр.
Ягъэсщ- пагъэкIри гъащIэм,
ФIыцIабзэу къэнащ фIамыщIыр.
Тегъуэжауэ уIэгъэм лъыр,
Хохьэжыр жэщым пшэкIэплъыр.
ТхылъымпIэ плъыфэншэу
ЯушкIумпIыжащ къурш тхышэр.
Гъуэгу напщIэхэм,
КъуэкIий куухэм я лъащIэхэм
ЗыщагъэпщкIур сахуафэ сабэхэм.
Псыежэх цIыкIухэр мэутхъуэ,
ПIейтейуэ мэжей архъуанэр,
Жэмым пщIэхэлъ уэзджынэр
Мэзу, темыгушхуэу, шынэу.
Псынэми и шкIурэ макъыр
Мэужьыхри, щыму мэдыкъыр.
Яжьафэщ уафэм и теплъэр,
Жыгхэм хужьу уаIуоплъэр.
Жыгхэр
Жыгхэ,
ФыкъыщIэхури уафэм и лъащIэм,
Шабзэшэ абрагъуэу фыкъытехуахэщ
щIым.
Хэт шабзэшэхэр къезыдзыхыр
шынагъуэу?
Я Iэужьу пIэрэ ахэр вагъуэм?
Фи макъамэм щоушэ бзухэм я псэр,
Алыхьыр къыфхуоплъыхыр,
фрищIасэу,
КIыщым щIэт шэдыбжьри фхуоусэ.
Жыгхэ!
Сигу мы щIылъэм щыпсэур
КъацIыхуфыну уи къуэпсхэм?
Налкъутналмэс
Вагъуэ папцIэм, налкъутналмэс
къыпфIэщIу,
ХъуаскIэр пылъэлъу пхесыкI уафэ
лъащIэр,
Бзу, гъэру щаIыгъар нэгъуэщI дуней,
Хуит къэхъужу къэлъэтэжа нэхъей.
Хуитыныгъэм щIэхъуэпсрэ щыгъуэу,
Епхауэ зэрыса абгъуэ абрагъуэм
КъикIыжауэ, къыпэщIэхуэмкIэ
егъэшыр,
КъыгурымыIуэу быдэу зэрепхар
ар хьэршым.
НэгъуэщI дунейхэм я щакIуэхэр
Хьэршым щызокIуэ ещакIуэхэу
Даущыншагъэм, нэхум я гуэл
щхьэфэхэм
Щхьэхуиту тесыкI къыу дыщафэхэм.
Щиху жыгыщIэхэр макъкIэ ину
Алыфбийм къызэдоджэхэр.
Итрыгъум нэса щиху жыгыжьырщ,
И къудамэхэр дэсысу акъужьым,
ЖыгыщIэхэр езыгъаджэр.
Иджы бгы лъагэ жыжьэ задэм
КIэн щыджэгу хъунщ хьэдэхэр:
Яхуэмыхьыжу, зэшу
Iуэхуншэу хэлъыну хьэршым!
Хьэндыркъуакъуэ, къыхэдзэ уэрэдыр!
НэщIэпкIэ, къытехьэ дунейм!
Даущыншагъэр зэпывуду,
Хуиту къэвгъаджэ фи бжьамийр!
Унэм сыкIуэжу сытохьэжыр гъуэгум,
Зыгуэрым щхьэкIэ мэгузасэ си гур.
Си бзу цIыкIухэр щIэпIейтей мы си
псэр шынэу.
ЩIэплъыпIэм жыжьэу уафэ джабэм и
псыкъуийм
ЙотIысхьэжыр махуэ нэхум и
гуэгуэныр!
Дыгъэр къухьэжащ
(1920 гъэм и шыщхьэIу)
Дыгъэр къухьэжащ. Жыгхэр
Сыну нэщхъейуэ зэхэтхэщ.
Хьэжэн иухыу къэувыIэжа щхьэл
шэрхъ Iуэхуншэу,
Хьэсэхэм захузыр даущыншэу!
Гузэгъэгъуэ зимыIэжыр
Нэхущвагъуэрщ.
Къилъэгъуа пфIэщIынущ мыIэрысэ,
Зэи зым и ба лъэмыIэсауэ.
Гъэмахуэку дахэм и Пегасу,
Аргъуейм къыщалъэтыхь уэсэпсым.
Мазэгъуэм уэру кърикIут бзийр
Пенелопэ зэIуища дарийщ.
«Жей,
Дыгъужьым сыкъеджэну ухуэмейм!»
Мэл анэм
Щынэр егъэшынэ.
«Иджыри куэдрэ къимыхьэу,
Дежьэн хуейуэ пIэрэ бжьыхьэм?» —
Гъэгъа хуэлэжыр щхьэхынэу
мэхущхьэ.
Мыгувэу, дыгъэр къуршым
зэрыщхьэдэхыу
Къыдыхьэжынущ Iэщыхъуэхэр.
ЦIыкIухэм щIадзэнущ бжэIупэм
щыджэгуу,
Лъагъуныгъэм и уэрэд нэщхъейуэ
къинэжахэр я гум
Блыныжьхэм къыхадзэнущ нэсу уэгум.
КъэгъэшыпIэм
Сыхуейщ згъэзэжыну сабиигъуэм,
Сабиигъуэм адэкIэ — пшагъуэщ.
Сэлам зэтхыжын, бзуущхъуэ?
Узыншэу! Си ужьыр махуэ пхухъу!..
Сэ сыхыхьэжынщ кIыфIыгъэм,
Удзыр щыгъагъэм сынэсын си гугъэу.
Сэлам зэтхыжын, мэ гуакIуэ?
НэпIащIэ…
Укъыхихыну жэщ удзым и гъэгъам,
АдэкIэ, адэкIэ уихьэнщ псэм
и лъащIэм.
Узыншэу, лъагъуныгъэ?
КъохъулIэну уиIэ псори гугъэу!
Къохъуэхъур си гур, хыхьэжурэ
кIыфIыгъэм…
ЗэзыдзэкIар Уэрэзей Афликщ.
Сурэтхэр Сацкий Павел ищIащ.
