Щыхьэт техъуахэм къаIуэтэжахэр
Дагъыстэныр бийр зэтумыукIэуи къэбубыд хъунути, Барятинский джыназым лезгинхэр псэууэ къигъэнащ: дзэпщыр абыхэм я дежкIэ зэрыпхъуакIуэт, ауэ цIыхуукIтэкъым.
Ауэ адыгэ лъэпкъхэм ехьэлIауэ Евдокимовыр зэрызахуэр абы IупщIу къилъэгъуащ: тIум яз дыхэмыкIуадэу дызэзэгъынкIэ Iэмал иIэтэкъым: е дэ, е ахэр. Арамэ, нтIэ, ахэр хрырекIуадэ, дэ абыхэм я пIэ дитIысхьэнщ. Ауэ лъэпкъ псо зэтебукIэныр «цIыхугъэр къызыфIэмыIуэхужым» и Iэужьщ, Кромвель, Наполеон сымэ хуэдэхэр игъэдзыхэнкIи хъуну. ИтIани, нэгъуэщI Iэмал щимылъагъужым, Iуэхур нэзыгъэсам, Кавказ Ищхъэрэр къэзызэуам и тажыр къыщхьэрагъэсын папщIэ, Барятинскэм унафэ къищтащ: ирехъу апхуэдэу.
Тихомиров Лев.
1860 гъэм мыхьэнэ зимыIэ зэхэуэхэр къэгъэнауэ, бгырыс щIыналъэм къэзакъ станицэхэм зыщегъэубгъун унафэр къащтащ, езы бгырысхэр ди нэIэ ятету тафэм ягъэIэпхъуэн хуейт. Апхуэдэ щIыкIэкIэ, тенджыз ФIыцIэм и къуэкIыпIэ Iуфэр къэзакъ жылагъуэхэм ирагъэубыдыну я мурадт.
Унафэр гъэзэщIэн зэрыщIэддзэу, бгырысхэм къагурыIуащ къапэплъэр. Абы къыхэкIыу 1861 гъэм нэхъ мыхьэнэшхуэ зиIэ лъэпкъищыр – шапсыгъхэр, абазэхэхэр, убыххэр – зэгухьэри, пащтыхьым деж лIыкIуэ ягъэкIуащ, Мухьэммэд-Iэмин фызэрыгурыIуа щIыкIэм тету, фи жьауэ дыщIэвгъэувэ жаIэри. Абыхэм затыпэныр унафэ ткIийуэ къыпаубыдащ, занщIэуи къыжраIащ бгы лъапэхэм иIэпхъукIыну. Уазэрыщыгугъ хъунурати, бгырысхэм Iэщэ къащтащ. Илъэс блэкIам нэхърэ нэхъ гугъу диIакъым. Адыгэхэр я псэ еблэжакъым, ауэ лъэныкъуитIкIи къебгъэрыкIуэ ди зауэлI сатырхэм япэлъэщакъым…
Бгылъэ щIыпIэхэм кърахуха цIыхухэр икIуэтыпащ, иджы мис, ди унафэ щIэту Псыжьрэ абы хэлъадэ псыхэм я Iуфэмрэ нэрыбгэ мин 50 хуэдиз IутIысхьахэщ. Зы гуп Пшышрэ Шэбэшрэ я зэхуаку щызэтрихьауэ пщыIэхэм щIэсхэщ. ХэкIыпIэ къызыхуамыгъэна абазэхэхэр иджы къыттеуэжхэркъым, гущIэгъу яхуэтщIыну, жэпуэгъуэ хъуху я гугъу дымыщIу гуэдзыр Iуедгъэхыжыну мэлъаIуэ. Жэпуэгъуэм абыхэм ящыщу гукъыдэж зиIэхэр Тыркум мыкIуэу хъунукъым, адрейхэр тафэм Iэпхъуэнущ.
«Константинополь дэс урыс
лIыкIуэм и тхыгъэм щыщ». 1861 гъэ
1861 гъэм Александр ЕтIуанэ пащтыхьыр Кавказ Ищхъэрэр къиплъыхьыну, ауэ, ипэжыпIэкIэ, Евдокимовым, унафэщIэ къыхуащIыным пэмыплъэу, нэуфIыцIщхьэрыуэу зэфIигъэкI адыгэ Iуэхур и кIэм игъэсын папщIэ къэкIуащ. Пащтыхьыр къакIуэу щызэхихым, генералыр бзаджагъэ хуекIуащ. Адыгэхэм ящыщ куэд «къунакъ» яфIищауэ игъэныбжьэгъуу къришэкIырт абы. Ахэр зэхуишэсурэ яжриIэрт я лъэпкъыр гурэ псэкIэ фIыуэ зэрилъагъур, ауэ Барятинский джыназым и унафэкIэ зэзэмызэ гугъу иримыгъэхьу зэрымыхъур. Ауэ иджы, мес, езы пащтыхьыр къокIуэ, адыгэ лIыкIуэхэм захуигъэзэну хуейуэ. Ар егъэлеяуэ цIыху гумащIэщ, лъэпкъыу дунейм тетыр насыпыфIэ ищIыну хуейуэ, икIи бгырысхэр, сыткIэ емылъэIуми, къахуищIэнущ. Аращи, гу къабзэкIэ адыгэхэм ябгъэдэт Евдокимовым абыхэм чэнджэщ ярет апхуэдэ Iэмал хъарзынэр зыIэщIамыгъэкIыну.
Политикэ хьэгъэщагъэхэм щымыгъуазэ бгырысхэр абыкIэ къэпцIащ. 1861 гъэм и фокIадэм Фарз Ищхъэрэм деж щызэхэт ди дзэм къекIуэлIа пащтыхьым къыхуэкIуащ шапсыгъ, натыхъуей, убых, нэгъуэщI адыгэ лъэпкъхэм ящыщ лIыкIуэхэр. Абыхэм я унафэр пащтыхьым къыбгъэдалъхьащ: урыс быдапIэхэр якъутэжыну, урысыдзэр я щIыналъэм ирашыжыну, урыс псэупIи, ахэр зезыгъакIуэ унафэщI IуэхущIапIи я хэкум имытыну. А лъэныкъуэмкIэ я хьэтыр къалъагъумэ, ахэр арэзыщ урыс пащтыхьым и унафэм щIэувэну.
Гугъукъым къызыфIэбгъэщIыну Урысейм нэхъ къытегушхуэфыну бийми игу къигъэкIыххэ мыхъунухэр къыщыжраIэм, ар пащтыхьым къызэрыщыхъуар. Арати, куэдрэ емылIалIэу, Евдокимовым къыхилъхьа псоми а фокIадэ мазэ дыдэм Iэ щIидзащ.
Тихомиров Лев.
Адыгэхэм я Iуэхур зыIутыр иджыри къагурымыIуэжу зауэхэрт. Апхуэдэу щыхъум, 1862 гъэм и мазаем Евдокимовым дзэ зэгъэпэща и гъусэу Адыгэ Хэкум и кум иунэтIащ, Пшэхэ псыежэхым и лъэныкъуэкIэ шыщхьэмыгъазэу къыпэщIэта абазэхэхэр зэтракъутащ. Жыгхэр ираупщIыкIыурэ мэзхэм гъуэгухэр пхашащ. Хуэдзрэ Щхьэгуащэрэ псыежэхымрэ я зэхуаку дэса псори Псыжь адрыщIрэ Лабэрэ дежкIэ ягъэIэпхъуащ. Гъатхэпэм и 8-мрэ 29-мрэ я зэхуакум къуажэ бгъущIым щIигъум здэщыс щIыпIэхэр ирагъэхъуэжащ. Мэлыжьыхьым Евдокимовыр Бгы ФIыцIэм блэкIри, узыдэмыхьэфыну жыхуаIэ Дахэ псыхъуэм нэсащ, абы къэзакъ къуажи щиухуащ. И гъуэгуанэм и кIыхьагъкIэ къэзакъ къуажэ 35-рэ иригъэтIысэкIри, Евдокимовым Белореченскэ гъунапкъэр иухуащ, Пшыш, Пшэхэ, Курджыпс я Iуфэ Iус урыс быдапIэхэр шынагъуэншэ хъун хуэдэу.
Лавинцев Александр.
Адыгэхэр аслъэн ныкъуэлIэм ещхьщ. Псори абыхэм я гущIыIум итщ. ЩIаукIами зыукIами щIэмыупщIэжхэу зэрагъэкIуэдым нэмыщIыж, ираудых, яубэрэжь, къалъыс щIыр къытрах, пудыныгъэ куэд яшэч. Адыгэхэр Iэщэ яIыгъыну зэрыхуимытым къыхэкIыу, я щхьэ трагъэужын папщIэ, бгырысыр теIущIыкIыпIэ зыщI къэзакъхэр мащIэкъым. Напэр ящыгъупщэжауэ, ящIхэр зэзыпхъуэ къэзакъхэм нэмыщI, дзэм хэт сэлэтхэм я мэкъур паупщI.
Фадеев Ростислав.
Мы цIыху зэтегъэлIэныр – нэгъуэщI псалъэ къысхуэгъуэткъым – илъэсиплI хуэдизкIэ екIуэкIащ, и гуащIэгъуэр 1863 гъэм хуэзауэ. Адыгэхэм яшэчар нэгум къыпхущIэгъэхьэнукъым.
Сэлэтхэм яIэщIэкIын папщIэ, екIуэлIапIэншэрэ дзэкъэгъуэ яIумыхуэу, я щхьэ зэрахьэу апхуэдэт ахэр, щIымахуэм уаер градус тIощI щыхъуми, ахэр IэпцIэлъапцIэт. ЩIымахуэхэри егъэлеяуэ щIыIэт, хэплъыхьу а илъэсхэм хухахам хуэдэу.
Гъэмахуэм уз зэрыцIалэхэр къахыхьэу хуежьащ, псом хуэмыдэу – хуабэузыр. Унагъуэхэр зэкIэрыхурт, адэ-анэхэм я сабийхэр яфIэкIуэдырт. Псэущхьэхэм къратхъуа гъуэмбхэм илъу, щIыбым дэлъу хэкIырт я псэхэр. Уеблэмэ цIыхул щашхи ирихьэлIауэ жаIэж.
Си нэгум щIэкIауэщ бгырысхэр я щIыналъэм зэрырахуар зэрысIуэтэжыр. Ахэр зэрырахужьам и хъыбар Новороссийск щынэсам, ЦIэмэз кхъухь тедзапIэм и хъуреягъкIэ екIуэкI бгыхэм къуажэ ягъэсхэм къащхьэщих Iугъуэ фIыцIэр ящхьэщытт, жэщ къэс мафIэсхэр дэнэкIи къыщылыду. Апхуэдиз цIыху щыпсэууэ тщIэххакъым ди къуршхэм. КъуэкIий щIагъуэ къэмынэу Iугъуэмрэ мафIэмрэ зэщIащтат. Псэр Iузых а сурэт шынагъуэр ди нэгум зы мазэ хуэдизынкIэ щIэкIакъым.
Тихомиров Лев.
ДэнэкIэ замыгъазэми, кърахужьэжурэ сэлэтхэр зэбгъэрыкIуэ адыгэхэм афIэкIа здэкIуэн къахуэгъуэтыжтэкъым, я унагъуэхэмрэ я Iэщымрэ тыншыпIэ гуэр иратын папщIэ. Къуршхэм ахэр къахъумэжыфыртэкъым, хамэ зыдэмыкIыфыну къафIэщIа щIыпIэхэм иджы урысхэр кIуэцIрыкIырт, ерыскъырэ IэщэфащэкIэ узэдахэу, топхэр нэгъунэ яIыгъыу.
Адыгэхэм мэзхэм я IувыпIэм зыщагъэпщкIурт, бийм кърагъэлыну къафIэщI тIэкIур яIыгъыуи, иджыри къэс къамыгъэлъэгъуа гуащIагъыр яхэлъу бгъэдыхьэпIэхэр яхъумэрт. Ахэр щикIуэтыр сэлэтхэр мыжурэр ягъэпIийуэ щебгъэрыкIуэм дежт. ИтIани, лъэбакъуитI-щыкIэ IукIуэтхэрт, я фочхэр яузэдыжырти, урысхэм я щIыналъэр бжьиз зырызу къытрахыжын я мурад хуэдэ, аргуэру къежьэжхэрт.
Де Пинэ Эмануэл.
Я псэукIэр зэрызэтекъутам нэмыщI, Псыжь адрыщIкIэ ис адыгэхэм иужьрей зэманым я псэм апхуэдизкIэ хьэзабышхуэ ишэчащи, зыкъызэраIэтыжын къару ябгъэдэлъыжкъым. Урысейм и IэмыщIэм сабийм хуэдэу ихуащ ахэр. ЖаIэуи яIуатэуи зэхамыха гъэкIуэдыкIэм я зэхэщIыкIыр апхуэдизкIэ игъэутхъуащи, сыт ирамыщIэми — зыри ягъэщIэгъуэжынукъым. Гугъуехь нэхъ мащIэ дыдэр ящхьэщыпхмэ, ебгъэхъулIауэ къащыхъунущ. Плъагъур уи фIэщ хъуркъым: плъыру щыт дзэ сатырищым къимыкIуэту мазэ зыбжанэ и пэкIэ къызэпрыкIыу щыта адыгэр иджы, и щIыналъэ зэрисыжым хуэдэу, мы мэз Iувым япэу къыщыхуэзэ къуажэдэсым зыпыIуедз, щIалэжь цIыкIум зыкъытришащIэмэ, зримыгъэуэн мэшынэ.
Урыс империем зэрытемыкIуэнур къагурыIуауэ, ауэ урыс къэралыгъуэм къарит хуитыныгъэхэр зыхамыщIэу, адыгэхэм къахуиухар ягу трагъахуэ; кIэ имыIэу зэрыдакъузэри, гъунэгъу къэзакъхэм кърах лейри, дэтхэнэ хамэри къызэрытегушхуэри икIуэтыпауэ яшэч.
Фадеев Ростислав.
Бгырысхэр езыр-езыру иIэпхъукIын гукъыдэж къызыкъуахыным сыт и лъэныкъуэкIи ирахулIэрт. Ар и мураду Евдокимовым сом минищэ къыхуаутIыпщыну лъэIуащ, езыхэр хуейуэ иIэпхъукI унагъуэхэм яритыну.
ГурыIуэгъуэт а ахъшэ мащIэр унагъуэ куэдым зэраримыкъунур. Ауэ Евдокимовым игъэIуну хуей къудейуэ арат апхуэдэ тыгъэхэр зэрыхагъэкIыр, абы щигъэгугъыу нэхъ псынщIэу я лъапсэр яригъэбгынэн папщIэ.
Ауэ Iэмалым я нэхъ ину къанэр хэзыгъэзыхь къару зэфэзэщырт. ЗэрыжысIащи, къызэремылынур ящIэ пэтми, адыгэхэр зэгухьэурэ зауэхэрт. Ауэ дэнэкIи щыщызэтраукIэм, хуэм-хуэмурэ я гур яфIэкIуэдыпэри, я щхьэ яхъумэжыныр щагъэтыпащ.
Тынштэкъым зэуэ зыпIэту уежьэныр, кIуапIэри жапIэри къыпхузыфIэмыгъэщIу. Ауэ гупсысапIи къратыртэкъым абыхэм. Лъэныкъуэ псомкIи дзэ гупхэр яутIыпщат, абыхэм загуэшыжурэ Iэгъуэблагъэр къызэхакIухьырт: къуажэ, унэ е пщыIэ гуэрхэм зыщаудыгъуауэ щIэмысу пIэрэ адыгэ ирахужьахэр жаIэу, къалъыхъуэу. Апхуэдэ къуажэхэр, унэхэр, пщыIэхэр зыри къыхэмынэжыху ягъэсырт, щIэлъыр къуентхъыу зэщIакъуэрт, щIэсахэр — цIыхухъуи, бзылъхугъи, сабии — я нэр здэплъэмкIэ кIуэну зэбграхурт. Гужьеяхэм е мэзхэм, е иджыри зэтрамыкъутэпа къуажэхэм зыщагъэпщкIурт. Ауэ лъапсэрых къарур нэхъри нэхъ жыжьэ Iэбэурэ, я зыгъэпщкIупIэхэми нэсырт.
Гуп екIуэлIапIэншэхэр бжыгъэкIэ багъуэурэ къухьэпIэмкIэ жэхэрт, гущIэгъу зимыIэ жыхапхъэми ахэр еуэ-еуэу зэхуитхъусурэ ирипхъэнкIыкIырт, Кавказ щхьэдэхыпIэм зэприхурти тенджыз ФIыцIэ Iуфэм деж Iэтэшхуэурэ щызэтритхъуэрт.
Тихомиров Лев.
Адыгэхэм уи нэгум къыпхущIэмыгъэхьэн хахуагъ къагъэлъэгъуащ. Урыс мыжурэхэмрэ топышэхэмрэ дэнэкIи къащыпежьэу, тIощIым щIигъурэ къытрагъэзэжурэ ахэр урысхэм къебгъэрыкIуа- хэщ.
«УхэкIуадэмэ нэхъыфIщ, бийм уи къуэшым и хьэдэр къыхуэбгъанэ нэхърэ»,- жызыIа Мухьэммэд лIыкIуэм и уэсятым хуэпэжу, ахэр урысхэм я топ гъэувыпIэхэм нэс къыкIуэцIрыкIхэрт, зауэзэрылI гужьеигъуэм щыхэкIуэдахэр къалъыхъуэжу. Зауэ губгъуэм къинар жэнэткIэ къэзыгъэгугъэ диным ерыщу зэрыбгъэдэтхэращ мы зауэлI лъэпкъхэм дащIыпэмылъэщыр. Зэхэуэ гуащIэхэм ущыхэплъэкIэ, къарууэ къыхуэнэжар зэхилъхьэжу, и сэшхуэр зытрикъута урыс ныкъуэлIэм и хьэдэм и гъусэу щIым техуэн хуэдэу, зи бгъэгум мыжурэ кIуэцIрыкIа адыгэр бийм ебгъэрыкIуэу зэкъым-тIэукъым узэрырихьэлIэр.
Де Пинэ Эмануэл.
Бгырысхэр къимыкIуэту я къэкIуэну махуэм фIыкIэ щыгугъхэрт, я гъуэгур зэрызахуэр ящIэрти, темыкIуапIэ яIэтэкъым. Сыти жыIи, ди фIэщу зыкъэдгъэпцIэжми, къэралыгъуэм и фейдэшхуэ хэлъу Iэмал зимыIэ Iуэху щхьэпэ зэфIэдгъэкIауэ жытIэу зыдухеижми, дэращ абыхэм я хэкури, я унэ-жьэгури, я щIакхъуэ Iыхьэри къатезыхар.
Немирович-Данченкэ Василий,
урыс тхакIуэ, журналист,
зауэ корреспондент. 1876 гъэ
Ди нэгум къыщIэува сурэтыр гукъутэт: хьэхэм ныкъуэшх ящIауэ адэ-модэкIэ щызэбгрыдзат сабий, бзылъхугъэ, лIыжь-фызыжь хьэдэхэр. ИIэпхъукIхэр, мэжалIэмрэ узымрэ я фэр ирихарэ я лъэр яхузэблэмыхыжу, зыкъызэраIэту ехуэхыжхэрти, зэрыпсэууэ хьэ мэжэщIалIэхэм къаIэрыхьэрт.
Дроздов Иван,
Кавказ зауэм хэта урыс офицер.
1863-1864 гъгъ.
Я Хэкум иIэпхъукIхэр мелуаным щIигъурт. Апхуэдиз цIыху зэрыхуэн кхъухь къэгъуэтыгъуафIэтэкъым, арати, я щIыпIэм ираху сыхьэт мыгъуэ гупыр я ежьэгъуэм пэплъэу мазэ бжыгъэкIэрэ тенджыз Iуфэм щыIус къэхъурт. Iэпхъуэхэм «закъыщIэзыгъакъуэ» хьэрычэтыщIэхэм я кхъуафэхэм итIысхьэн папщIэ, бгырысхэм ахъшэшхуэ ятын хуей хъурт, модрейхэми кIадэм бдзэжьей ираубэ фIэкIа умыщIэну, ахэр кхъуафэхэм иракуэрт. Хуабэузым е нэгъуэщIым и зэранкIэ, цIыху бжыгъэншэхэр бадзэхэм хуэдэу зэтелIэрт.
Тихомиров Лев.
Зауэр гущIэгъуншэ хъуащ… Лъэпкъ псор щхьэпылъапIэм бгъэдашат. Лъэпкъ псохэм я унагъуэ абгъуэхэр, я адэжь кхъэлъахэхэр, къыщалъхуа, къыщыхъуа я унэхэр ябгынэу дэнэми зыщIыпIэ кIуэн хуейт, дэхуэхыпIэм, тхьэмыщкIагъэм, кIуэдыжыпIэм хуэунэтIауэ. Ди дзэхэм яужь иту щIыпIэм къэIэпхъуэжхэр къашэрт. Зы щIы кIапэ къызэраубыду, сэлэтхэм я хъудырыр яшхын ямыух щIыкIэ къэса къэзакъхэм псэупIэщIэхэр хуаухуэрт. Бгырысхэр ягъэIэпхъуэрт зэмыса, щыпсэугъуей Псыжь псыхъуэм е Тыркум ирахурт.
Немирович-Данченкэ Василий.
Бгырысхэр гъэIэса зэрыхъун Iэмал нэхъ зэпэщу Вельяминовым илъытэр гъаблэрати, тенджызым къызэпрашу зыри къаIэрымыхьэн хуэдэу, Iуфэм Анэпэрэ Гагрэрэ я зэхуаку дэт кхъухьхэмрэ дзэ щхьэхуэрэ Iугъэувэн хуейт, адыгэхэр мэжэщIалIагъэм иубыдын хуэдэу.
А къарухэм, япэрауэ, я къалэнт урыс къуажэхэм нэхъ щIы пшэрхэр ирагъэубыду, бгырысхэр ящIхэм щызэхагъэкIуэтэныр. ЕтIуанэу — тепщэгъуэм и унафэрэ и арэзыныгъэрэ хэмылъу зыхуей-зыхуэныкъуэ зыри къаIэрымыхьэн папщIэ, ахэр щIыналъэм и адрыщIкIэ зыми ялъэмыIэсу щIын хуейт.
Короленкэ Прокопий, тенджыз ФIыцIэ къэзакъыдзэм и тхыдэтх. 1874 гъэ
Иужьым унафэ къэкIуащ а тхьэмыщкIэхэр Псыжь тафэм, урысхэм я зэхуаку щыдагъэзэгъэну. Бгырысхэм ар насыпу къалъытэрт. АрщхьэкIэ, дэнэт! МащIэ дыдэт а насыпыр зыIэрызыгъэхьэфынур.
Тыркум Iэпхъуахэм я зэхуэдитIым щIигъур абы илъэс бжыгъэм илIыхьащ, къэнахэм къыпхуэмыIуэтыну къулейсызыгъэ ин ятелъти, урыс гъунапкъэм къызэрысыжын къару яIэтэкъым.
А псом ищIыIужкIэ, мыбдежым адыгэхэр зрагъэува щытыкIэр Iуплъэгъуейщ. Хуитыныгъэм нэхърэ нэхъ лъапIэ щымыIэу зылъытэ лъэпкъ нэжэгужэм, жыджэрым урысхэм я тепщэныгъэр игу тригъэхуэпам нэмыщI, зрагъэтIысхьа щIыпIэм кIэраIулIам хуэдэщ. ЩакIуэми дэнэми, зыщIыпIэ кIуэну зи мурад адыгэм жылагъуэ унафэр зыIэщIэлъ дзэпщым тхылъымпIэ къыIихын хуейщ, здэкIуэр, къыздикIыр, иIыгъ Iэщэ лIэужьыгъуэр иту. Апхуэдэ тхылъымпIэ зымыIыгъыр яубыдынурэ тетым деж яшэнущ. Къуршыбгъэ уардэхэм я щIыпIэм дыгъужьхэмрэ хьэIуцыдзхэмрэ къихутащ.
Немирович-Данченкэ Василий.
Адыгэхэр, шэч хэмылъу, хуитщ урысхэр ялъагъу мыхъуну. КъухьэпIэ Кавказым ещхьу, лъэпкъ псо щызэтраукIа щIыпIэ куэд тхыдэм дигу къигъэкIыжкъым.
Гугъущ къэпщIэжыну тенджыз ФIыцIэм щегъэжьауэ Лабэ нэс бгырысу исам я бжыгъэр здынэс дыдэу щытар. Абыхэм ящыщу къэнар дыдей къэIэпхъуэжа минищэ къудейрщ. Мин щитхум щIигъу Тыркум кIуащ, я нэхъыбэр гъуэгум тету кхъухьхэм илIыхьащ е Тыркум нэса нэужь дунейм ехыжащ. Ирахужьа нэужь, ди деж щекIуэкIа зэхэуэхэм, узым, мэжэщIалIагъэм, тенджыз Iуфэм нэсауэ е нэмысу, кхъухьым итIысхьэным пэплъэу хэкIуэдахэр минищэм щIегъу…
ДахагъкIэ узытхьэкъу щIыналъэ берычэтышхуэм илъэс мин бжыгъэкIэ щыпсэуа лъэпкъыр зэрыщыту апхуэдэ щIыкIэкIэ «ирагъэкъэбзыкIащ».
Тихомиров Лев.
Бгырысхэм, я Iуэху зэрыдамыгъэкIыфынур къагурыIуэри, я псэр ятыну мурад ящIащ, ауэ я лIэкIэми хахуагъ хэлът. Бийр яукIыурэт езыхэр зэрылIэр. ГущIэгъу къыхуащIыну щыгугъыжхэртэкъым икIи хуейхэтэкъым, зэгурыIуэнри ядэжыртэкъым. Дэтхэнэри и анэ, и щхьэгъусэ, и бын щхьэкIэ зауэрт. Мыбыхэм ятеуэу аратэкъым иджы, аслъэныр гъущI хъарым ираубыдауэ Iэсэлъасэу зэдзэкъэн тIэкIу удзым къыщиулъэпхъэщыну трагъэгушхуэрт. Къуршыбгъэр джэдэщым щIэтIысхьэну хуит ящIырт, и дамэхэмрэ и лъакъуэхэмрэ япхауэ. Хэкум пэIэщIэу упсэуныр бгырысхэм я дежкIэ лIэныгъэм нэхърэ нэхъ Iеижт. ИIэпхъукIын щIэзыдза бгырысхэр псы Iуфэхэм щыщызэхуэскIэ, цIыхубзрэ сабийуэ яхэтыр мащIэ дыдэт. КъызэрыщIэкIымкIэ, урысыдзэхэр щебгъэрыкIуа зэманым къатехьа лейм ахэр ихьыжащ. МэжэщIалIагъэм, щIыIэм илIыкIхэрт, я акъылыр яфIэкIуэдырт. ЦIыху сурэтым икIахэу мэзым щIэсу щэ бжыгъэкIэрэ цIыхухэр къагъуэтыжырт. Граф Евдокимовым Фадеев генералым жриIат: «Дзэзешэм хуэстхащ, сыт дэфтэр къэс щIыIэм игъэдыкъауэ гъуэгум телъ хьэдэхэм я гугъу щIищIыр? Сыт, джыназышхуэмрэ сэрэ ар дымыщIэ и гугъэу ара?»
1864 гъэм и фокIадэм ди дзэхэр сатыр-сатырурэ Псыкупс, Шэбэш и Iуфэхэм ирикIуащ, къахуэзэ лъэпкъ псори Тыркум ирагъэкIын папщIэ тенджызым кърахулIэу. Зауэм и пэ КъухьэпIэ Кавказым бгырыс нэрыбгэ 500000 исащ. Абыхэм ящыщу 200000-р Тыркум Iэпхъуащ. 80000-р къыхуагъэлъэгъуа щIыпIэм итIысхьэну арэзы хъуащ. 220000-р, нэгъуэщIхэм зэрыжаIэмкIэ — 170000-р, мы зауэм хэкIуэдащ.
Немирович-Данченкэ Василий.
Пащтыхьыр къыхуэарэзыми, Бытырбыху цIыхубэр Евдокимовым къыхуэгущIыIэт. Ар ягъэкъуаншэрт зауэр щIэпхъаджагъ хэлъу зэрыригъэкIуэкIамрэ бийм гущIэгъуншэу зэрыхущытамкIэ. Апхуэдэтэкъым Ставрополь. Мыбдеж къызэрыщалъытэмкIэ, Николай Ивановичыр бгырысхэр зрагъэкъэбзыкIа щIы пшэр дестынэ мелуанищ Урысейм къыхуэзыхьа текIуэныгъэм и дзэпщт.
Дашлай Фазил, урысей тхакIуэ, лъахэхутэ. 2012 гъэ
Константинополь дызышэн хуей кхъухьыр сыхьэткIэ гувэрти, адыгэ тхьэмыщкIэхэм деплъыну дыкIуащ псори. Ахэр зэрыт щытыкIэ хьэлъэмрэ яшэч бэлыхьымрэ ди нэпсхэр къыщIахуащ. Щхьэж хузэфIэкI зэхэтлъхьэри, ерыскъы яхуедгъэхьащ. Анэхэм, адэхэм я бынхэр IэплIэкIэ къыдбгъэдахьэурэ къыджаIэрт: «КхъыIэ, мыр фщэху. Щэху цIыкIущ, фигъэбэмпIэнукъым, псынщIэу къывэсэнщи, сытри къыфхуищIэнщ. КхъыIэ, зиусхьэн, щэху!»
Ар гур зыкъутэ теплъэгъуэт. Уэ зи сабийхэр къыдэзыгъэщэхуну хэт анэ тхьэмыщкIэхэ! Дауи, ахэр гу быдэщ жыпIэу пхуэгъэкъуэншэнукъым. Сабийхэр ящэмэ, мы ирахужьа тхьэмыщкIэхэм гъащIэ къыхуащэхуу арат, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, абыхэм фIыуэ ящIэрт езыхэм къызыхуагъанэмэ, ахэр мэжэщIалIагъэм, е щIыIэм, е къарууншагъэм зэрилIыкIынур. Я щхьэр къазэрыфIэмыIуэхуж гурыщIэрат ахэр зезыхуэр.
Зы тырку бей ди гъусэт: а теплъэгъуэ гузэвэгъуэр и гум хуэмыхьу къэгумэхащ. И бохъшэр зэтрихщ, ахъшэр ибжри, Iыхьитху ирищIыкIащ. ИтIанэ нэхъ гъур цIыкIухэу, щыгъыныджэу яхэт сабийхэр къахишри, я адэ-анэхэм уасэр яритащ. «Фымыгузавэ, сэ абыхэм псэ къахыхьэжын хуэдэу сакIэлъыплъынщ. Нобэ щыщIэдзауэ сэ ахэр си быну собж»,- яжриIат абы.
Адэ-анэхэм абы и лъабжьэм зыщIадзащ, фIыщIэ хуащIу. ГуфIэщауэ я бынхэр зыкIэракъузэрт, щэхуу жраIэу: «АфIэкIа фымыгъ, иджы фшхыни щыфтIэгъэни фиIэнущ, мы щIы пцIанэм фытелъу фылIэнукъым». Ауэ щыхъукIэ, сабий зи гъусэ адрей адэ-анэхэр я бынхэм нэщхъейуэ еплъхэрт: «Фэ фшхыни щыфтIэгъэни фымыгъуэту фылIэну къыщIэкIынщ», — жраIэ хуэдэ.
ЩIыIэмрэ мэжэщIалIагъэмрэ я фэр пихуауэ, адыгэ тхьэмыщкIэхэу щIы пцIанэм телъхэр; гъуэгум къащытепсыха гугъуехьыр зыхуэмыгъэву дунейм ехыжа сабийхэр; абыхэм я мащэ къатIагъащIэхэр; я псэр хэкIын и пэ слъагъугъа иджыри нэгъуэщI куэдыр; анэ тхьэмыщкIэ зи сабийр щIыIэмрэ гъаблэмрэ щызымыхъумэфхэр зэрыт гужьеигъуэр – а псори си нэгу щIэмыкIамэ, сэри жысIэнкIи хъунт мы адэ-анэхэр гущIэгъуншэу. Ауэ, слъэгъуа нэужь, жызоIэ, абыхэм ящIэр адэкIэ кIуапIэ зимыIэж анэ лъагъуныгъэм къызэрыхэкIар. Мы гузэвэгъуэм нэплъэжыгъуэ къыщезыт я бынхэр къахуэнэ нэхърэ, ахэр ажалым къыIэщIатхъын папщIэ, ятмэ нэхъ къащтэрт.
ЭдВард Олимпие,
франджы тхакIуэ. 1864 гъэ
Зауэр иухыу, урысхэм бгырысхэр Тыркум ирахун унафэр дзэхэм ягъэзэщIэн щыщIадзам, дэнэкIэ уплъэми, плъагъур гузэвэгъуэрэ гужьеигъуэрэт. Зы къуажэ гуэрым, жэмыхьэт псом ялъагъуу, жьыхуегъэзэкI хъуа унэгуащэм и бын балигъхэр бгым зырызурэ иридзыхащ, абыхэм я ужьым иту — къуэрылъху-пхъурылъхухэр. Иужь дыдэу езыр елъащ, къыщалъхуу унагъуэшхуэ щыхъуа, и бынхэр щипIа щIыпIэр ибгынэныр и гум имыдэу. Псыжь тафэм деж Iэпхъуэну урысхэм къыщыжраIэм, губжьахэщ: «Дэ дыкъыщалъхуар лъагапIэращ, псыхъуэхэр дэ псэупIэ тхуэхъунукъым». «Къашыргъэхэм дыгъужьхэм ядэпсэуну яхуэфащэкъым», — щыжаIащ нэгъуэщI къуажэм. Зы цIыхупсэ псэууэ къызыдэмына къуажэхэр плъагъурт. Иныкъуэхэм къуажэм и Iыхьэ щанэр, псори хъулъхугъэ защIэу, къыдэнат. Бгыщхьэхэм, кавказ къурш пшагъуэбэмрэ бгъуэнщIагъхэмрэ, къуацэхэмрэ чыцэхэмрэ зыщагъэпщкIурт, къуажэхэр ябгынэни затыни зымыдэу ажалыр нэхъ къыхэзыха гупхэм. Абыхэм ящыщу зыри псэууэ къагъэнакъым. Кавказ псом хьэдагъэшхуэ щекIуэкIырт. Офицер лIыжьхэу зауэ гузэвэгъуэ куэд зыгъэунэхуахэм я нэпсхэр яхуэубыдыртэкъым а псор щалъагъукIэ. Анэхэм я бынхэр щаукIыж къэхъурт, унэ тхьэмадэхэм – унэгуащэхэр… Зи кIуэдыжыгъуэ къэса лъэпкъыр щыщIалъхьэж махуэт ар.
Немирович-Данченкэ Василий.
Симон Джанашиа игу къинэжат шапсыгъ къуажэ Агуй щыщ, илъэс 91-рэ зи ныбжь Нэфсос-дадэ зэрыхуэзар. Зы пычыгъуэ къыдохь, шапсыгъ хъыбарым щыщу: «1862 гъэм Жьыубгъу мухьэжырхэм я хъыбар къэсащ. Илъэсиблым и кIуэцIкIэ тенджыз Iуфэм цIыху къупщхьэ Iулъащ, къуаргъхэм я абгъуэр цIыхухъу жьакIэхэмрэ бзылъхугъэ щхьэцхэмрэ къыхащIыкIыу. Илъэсиблым и кIуэцIкIэ псым, хъарбызым ещхьу, щхьэкъупщхьэхэр къызыхидзу екIуэкIащ. Бийм Тхьэм иримыгъэлъагъукIэ а сэ слъэгъуар…»
Джанашиа Русудан,
куржы профессор. 2007 гъэ.
1864 гъэм Къуэбыдэ, Ахъчыпсыхъуэ куейм, урысыдзэр щызэхуэсри, текIуэныгъэм хуэзыша я дзэпщхэмрэ щIыналъэм и тепщэ зи щIыхьыр инымрэ я гъусэу бэнэныгъэ хьэлъэр зэраухамкIэ чристэн хабзэкIэ Тхьэм фIыщIэ хуащIащ. Лъэпкъ куэд, шапсыгъхэм ящыщу къэнэшхуа щымыIэу, Тыркум Iэпхъуащ. Абыхэм я щIым и ныкъуэр къэзакъ къэIэпхъуахэм, адрейхэр, шэч хэмылъу, къытхуэпэж, мамыру къыддекIуэкI бгырысхэм яубыдащ.
Лавинцев Александр.
Мыбы щыпсэу бгырысхэр лъэпкъих хъурт: абазэхэхэр, бжьэдыгъухэр, натыхъуейхэр, шапсыгъхэр, убыххэр, джигетхэр. Мыбыхэм я лъэпкъ тхыдэм зиусхьэн Каменев Николай елэжьат. ди жагъуэ зэрыхъущи, абы и лэжьыгъэхэм куэд щыгъуазэкъым. Абы зи псэукIэр иджа лъэпкъхэр иджы щыIэжкъым. Мы зауэлI щхьэмыгъазэхэм ящыщу къэна тIэкIур Тыркум мэжэщIалIагъэм хуэмурэ щехь, а пащтыхьыгъуэшхуэм и лъэпкъхэм яхэгуэшауэ. Ауэ щыхъукIэ, зэгуэр Кавказыр зэрыщыту абыхэм яIэщIэлъащ, мызэ-мытIэу я насыпыр къыщыттекIуи къэхъуу. Зэгуэр лъэрызехьэ дыдэу щыта адыгэхэм я къуажэ нэщIхэр къыщызэхакIухькIэ, мынэщхъеину яхузэфIэмыкIыу, тхыдэмрэ къэралыгъуэмрэ я фейдэ хэлъу зэтраукIа а лъэпкъхэм я псэукIар туристхэм нэхъ гъэщIэгъуэныж ящохъу.
Адыгэхэм я псэуалъэхэр иджы удзым зэщIищтащ. Зэгуэр цIыху зыщIэса унэ ныкъуэкъутэхэм блэхэр щызопщыпщэ, кхъуэхэр щопырхъ. Хадэхэр игъухьыжащ е псэукIэм хуэмыIэзэ къэIэпхъуэжагъащIэхэм хьэиуей абрагъуэхэмрэ балий Iэрысейхэмрэ пхъэгъэсыну ираупщIыкIыжащ. ИтIани, мы лъапсэ хэкIуэдэжахэм уащыблэкIкIэ, ухуей-ухуэмейми, блэкIам теухуа хъыбархэм, я къару къызэрихькIэ гъащIэм къыхуеIэурэ кIуэдыжа псэхэм жаIэ псори, зыри пIэщIэмыкIыу, зэхыбох.
Немирович-Данченкэ Василий.
ЗэзыдзэкIар Чэрим Марианнэщ.
