И усэхэм дунейм куууэ ухагъаплъэ
КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ, республикэм и Къэрал саугъэтым и лауреат Ацкъан Руслан Хьэсбий и къуэр Лэскэн районым хыхьэ Ерокъуэ къуажэм къыщалъхуащ. Анзорей дэт курыт еджапIэм урысыбзэмрэ литературэмкIэ и егъэджакIуэу, иужькIэ КъБР-м ЩэнхабзэмкIэ и министерствэм и лэжьакIуэу щытащ. Абы зы зэманкIэ игъэунэхуащ журналист IэщIагъэри. Иджыпсту «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм и унафэщIщ.
Усэ тхылъу тIощIым нэблагъэ къыдигъэкIащ Ацкъаным, апхуэдэуи и тхыгъэхэр щызэхуэхьэса тхылъхэр «Эльбрус» (Налшык), «Современник», «Молодая гвардия» (Москва) тхылъ тедзапIэхэм дунейм къыщытехьащ. ТхакIуэ ныбжьыщIэхэм я тхыгъэхэр щызэхуэхьэсауэ Польшэм, Болгарием, Венгрием, Чехословакием, Сирием къыщы-
дэкIа тхылъхэми ихуащ абы и IэдакъэщIэкIхэм ящыщ.
Ацкъан Руслан и япэ усэ тхылъыр («Пшэ хужьхэр») 1972 гъэм, етIуанэр («Удз толъкъунхэр») — 1977 гъэм къыдэкIащ. Абыхэм къакIэлъыкIуащ «Гъэрэ щIырэ» (1979), «ШэсыпIэ» (1983), «Си махуэ — си хуарэ» (1984), «Усэхэмрэ новеллэхэмрэ» (1993), «НатIэм къритха» (1996), нэгъуэщIхэри. Ахэр хэмыту адыгэ литературэр уи нэгу къыпхущIэгъэхьэнукъым.
Ацкъаныр икIи прозаик ахъырзэманщ. ЦIыхухэм фIыуэ ялъэгъуащ абы и новеллэхэр.
ЗэдзэкIакIуэ гъуэзэджэу зыкъызэригъэлъэгъуар Ацкъаным хузэфIэкIа псоми ящхьэжу къэплъытэ хъунущ. «Уи хамэу зэи сыщытакъым» тхылъым ихуащ Лермонтов Михаил Кавказым триухуа и поэмибгъур Руслан зэридзэкIауэ. ИужькIи ахэр дунейм къытехьащ, ХьэфIыцIэ Мухьэмэд къыдигъэкI «Черкесика» серием хыхьэу. Ахэр зэгуэр урысыбзэм итауэ зэрыпщIэжын щымыIэу, адыгэбзэ бейкIэ, къабзэкIэ ди пащхьэм кърилъхьащ усакIуэм.
Адыгэ литературэм и тхыдэм щыяпэу нэгъабэ «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм къыщыдэкIащ Ацкъан Руслан и сонет 239-рэ щызэхуэхьэса тхылъ. «Уэшх нэужьым» фIэщыгъэр зиIэ тхылъым ихуащ Ацкъаным илъэс зэмылIэужьыгъуэхэм итха усэхэмрэ философие гупсысэ шэщIа зыщIэлъ сонетхэмрэ. Дызэрыщыгъуазэщи, сонетыр литературэм и жанр нэхъ гугъухэм хабжэ, усыгъэм а и лIэужьыгъуэр къупхъэ пыухыкIам тету къэгъэщIыныр куэдым къехъулIэркъым. Абы и лъэныкъуэкIэ Тхьэр зэфIэкIкIэ зыхуэуп- са усакIуэ щэджащэхэм ящыщщ Ацкъаныр. Руслан и сонетхэм гъащIэм и лъэныкъуэ куэд къызэщIаубыдэ, езы усакIуэм и Iуэху еплъыкIэхэм, гурыгъу-гурыщIэхэм узэрыщагъэ-гъуазэм къищынэмыщIауэ, абыхэм ящыщ дэтхэнэ зыми дунейм куууэ ухагъаплъэу апхуэдэщ.
ЩхьэщэмыщI Изэ.
* * *
Си гущIэм щыхэссат зы гухэлъ жыг
къыпыкIэр фIыуэ слъагъухэм езгъэшхыну,
къыдэхуэр дунеижьым щызгуэшыну, —
ар псоми езгъэшхыну, затIыжыху.
Къогъагъэ жыгри, пощэщыж хужьыгъэр,
къыпедзэ пхъэщхьэмыщхьэр абы щыгъэу.
Зыкъомыр къонэ щхъуантIэрэ хэмыхъуэу,
похужыр, нэхъ жьэуапIэм зыщаIыгъри.
Тхъуэплъ хъуам нэхъ дахэр хаIукIыр къуаргъхэм,
и жылэр дунеижьым щракъухьу.
Зыгуэрхэри къыпонэри жыг щхьэкIэм,
зэлымпIыжауэ нахьэсынщ бжьыхьэкIэм.
Си гущIэм щыхэссат зы гухэлъ жыг,
сызэрыхуейуэ къыпыкIэр згуэшакъым.
Иджы сыщIэхъуэпсынущ сылIэжыху
Къимыхьыжыну гуэрхэм узыншагъэм.
Абы сыздегупсысым зыхызощIэ:
си гухэлъ жыгыр къогъэгъэж щIэрыщIэу.
* * *
УмыщI си жагъуэ дыгъэ къыкъуэкIыгъуэм,
къэкIуэну махуэм нэхур щIумыгъэкI.
Мэхъу симыIэнкIэ нобэ гурыфIыгъуэ
къыслъыбгъэсыну псалъэ IэфIым фIэкI.
УмыщI си жагъуэ дыгъэ къухьэжыгъуэм,
жэщ кIыхьым хуейуэ ар зэзгъэзэхуэн.
Уи цIыхуфIагъри хэту абы щыгъуэм
зы пщIыхьэпIэфI нэхъ мыхъуми къысхэхъуэнщ.
УмыщI си жагъуэ зэи. Къытлъыс гъащIэр
лей лъэпкъ хэмызэгъэну мащIэ тIэкIущ.
Я пщIантIэм зэгурыIуэхэм гуфIапщIэу
нэхъ псынщIэу гъатхэ жыгри къыщотIэпI…
* * *
СыпходэIукIыр жэщым, зыдэзгъэшу.
Псы ежэх макъ зэпхигъэIукI къысщохъу.
Сэ согупсыс зи пащхьэ сыщыкъуаншэм,
гъэзэкIуэжыкIэ сщIэркъыми гугъу сохь.
ГъэзэкIуэжыкIэ сщIам, я деж сыкIуэнти
сыджэнт щэху цIыкIуу, зэхимыхыу зым.
ПIейтейуэ сэщхьу ар къызэжьэу щытмэ,
бжэр напIэзыпIэм къыIуихынт езым.
Хъунт гъащIэм и IэфIыпIэ ди зэхуэзэр,
къызэрытIуплъэу жэщыр хъунт нэхъ нэху.
А псор си нэгу зэшам щызэхуэсхьэсми,
гъэзэкIуэжыкIэ сщIэркъыми гугъу сохь.
СымыгъэзащIэу гугъэр жэщыр сфIокIыр,
нэху щымэ — ар слъэмыкIыжыну арщ.
ХъумакIуэ гуэрым игъэуащ и фочыр,
жамыIэн щхьэкIэ жэщыр пщIэншэу Iуащ.
* * *
«Си гъащIэм къыхэбгъэхъуащ!»
Апхуэдэущ фIыщIэ зэрищIыр адыгэм.
ЗытIэкIукIэ зыщIэбгъэкъуам,
къыпщегъэхъуж къебгъэлауэ лIэныгъэм.
Уэ си гъащIэм къыхэбгъэхъуащ
му дунейм узэрытет къудеймкIэ.
Зы къысхуомыщIами нэгъуэщI,
гъащIэ кIэщIыр кIыхь хъунт си дежкIэ.
Нэху зыгъэщынур уэра къысфIощI,
сызэрыпсэур сыбгъэлъагъужыну.
УблэкI пэтрэ укъысхуэгуфIащ,
иджы хъужкъым си фIэщ сылIэжыну.
