Памук Орхьэн, Нобель саугъэтым и лауреат
Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэ
(КIэлъыкIуэр.
ПэщIэдзэр №№23-25, 27,
29-32-хэм итщ).
Гъэмахуэку мазэм икуу зы пщэдджыжь гуэрым, хуабэм дигъэмэхауэ дызэхэту, пщыIэм Хъайрибей къытехьащ. ДызыIут хэкIыпIэншагъэр щилъагъум абы жиIащ псоми щхьэжэ тщыхъуар: махуищкIэ псы къэдмыгъуэтмэ, лэжьыгъэр къигъэувыIэну зэримурадыр. Дауи, МыхьмудIэзэхуитщ мащэр махуищ нэужьми иритIыхыну, ауэ адэкIэ ар езыращ зи Iуэхужыр, абы и уасэ къратынукъым. Пэжщ, икIэм икIэжым, абы псы къигъуэтмэ, ар Хъайри-бей фIыщIэншэ ищIынкъым, къимыгъуэтрэ и гугъуехьыр и фейдэуэ къэнэжынущ.
— Умыгузавэ, — жриIащ абы Мыхьмуд-Iэзэ. — Махуищи тедгъэкIуэдэнукъым дэ абы, махуитIкIэ псы къуэпсым дынэсынущ.
ЦIырцIырхэр кIэлъыджэу Хъайри-бей зэрыс гур пщыIэм текIыжа иужькIэ иджыри зыкъомрэ дыщысащ зы-ри жыдмыIэу. Апхуэдэу дыщысурэ махуэ къэс сыхьэт 12.30-м зы дакъикъэ мычэму Истамбыл къикIыу къалэ цIыкIум блэкI мафIэгури къэсащ. Сэ жыг жьауэм деж зезгъэщIат сыщхьэукъуэн си гугъэу, ауэ жейр си нэм къекIуакъым. Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм егупсысынми иджы сщхьэщихыртэкъым си бам-пIэр.
Дей жыгым метр щитху хуэдизкIэ пэжыжьэу, псыкъуийр къыщытIтI щIы Iыхьэм адэкIэ щыплъагъурт ЕтIуанэ дунейпсо зауэм «къыщIэнауэ» бетон быдапIэ. Зэгуэрым абы деплъыну дыкIуауэ, Мыхьмуд-Iэзэ жиIащ а быдапIэр бийм и танкхэмрэ лъэсыдзэмрэ пэщIэтын мурадкIэ яухуауэ зэрыщытар. Иджыпсту сэ аргуэру сунэтIащ а лъэныкъуэмкIэ, абы сыщIэкIуэр сэ езым сымыщIэжу. БыдапIэм и дыхьэпIэр яжьащхъуэмрэ екIэпцIэмрэ апхуэдизкIэ зэщIищтати, сыдыхьэну сызэрыхуежьам сыхущIригъэгъуэжауэ удзыпцIэм деж сетIысэхащ, сызубыда гупсысэхэм хуэдэу. Дяпэ махуищкIэ псы къэдмыгъуэтмэ, сэ лэжьапщIэ къызатынукъым. Ауэ абы ипэкIэ къызатахэр къэзбжыжащи, схурикъун хуэдэщ. Къытхуагъэува пIалъэм къриубыдэу ди мурадыр къыдэмыхъулIэмэ, нэхъ тэмэмыр сызыщымыгугъынхэм сыщымыгугъыу, къэзлэжьа тIэкIур къасщтэу унэм сыкIуэжынырщ.
Пщыхьэщхьэм «Румелия» къэхьэуэефапIэм и бжэIупэм дыщысу, Мыхьмуд-Iэзэ къызэупщIащ:
— Махуэ дапщэ хъуа псыкъуийр къэтIтIын зэрыщIэддзэрэ?
Езыми ищIэрт а упщIэм и жэуапыр, ауэ итIани сэ жесIэныр нэхъ къищтэрти махуитI-щы къэс зэ къызэупщIырт.
— Махуэ тIощIрэ плIырэ дэкIащ, — жызоIэ сэ сыхуэсакъыпэурэ.
— Нобэрей махуэри хыубжа абы? — НтIэ, нобэрейри хэзыбжащ.
— КъидгъэжыкIыфари зэрыхъур метр 14 къудейщ, — жиIащ Мыхьмуд-Iэзэ икIи зы напIэзыпIэкIэ и нэр къыстриубыдащ, апхуэдэ щхьэрыгъажэ зэрыхэхуар зи ягъэр сэра нэхъей. Асыхьэтым си гур къилъэтыным хуэдэу хъуащ: Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэр и унагъуэр и гъусэу уэрамым кърикIуэрт.
Зыри жызмыIэу Iэнэм сыкъыпэрыкIри, мобыхэм си нэр ятезмыгъэкIыу утым и адрей лъэныкъуэмкIэ сунэтIащ, си анэм сепсэлъэну сыкIуэу Мыхьмуд-Iэзэ къыфIэзгъэщIыну си гугъэу. Сыт сэ абыхэм яужь сыщIиувар? Абы и жэуапыр сэ езыми сщIэртэкъым. Ауэ сыхуейт Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэр къызэплъэкIыу а и плъэкIэ гуапэмкIэ иджыри зэ къысIуплъэну. Сэ къысфIэщIырт а Бзылъхугъэм и нэгуфIэм, абы къысхуищI гулъытэм дунейм и дахагъэ псори хэслъагъуэу.
Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм дэщIыгъут абы и адэу щытынкIэ хъуну зыхуэзгъэфэща лIы мыцIыху гуэр, и анэри, и дэлъхури яужь иту якIэлъыкIуэрт. Сэ абыхэм апхуэдизкIэ гъунэгъуу салъэщIыхьати, зэанэ-зэкъуэм зэжраIэр IупщIу зэхэсхырт.
«Гюнеш» кинотеатрым нэса нэужь, ахэр къыщыувыIащ бжыхь дамэда-зэм удэплъу къэдыгъуауэ фильмым уеплъ щыхъу щIыпIэм деж. Сэ си нэр абыхэм ятезгъэкIыртэкъым. Гъунэгъуу къэслъэгъуа иужь, сэ къызгурыIуащ: Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм и нэпкъпэпкъыр апхуэдизуи дахэ дыдэу, хэбдзын хэмылъу нэгъэсауэ зэрыщымытыр. Экраным къищI нэху къащхъуэр абы и нэкIум къызэрытридзэр арагъэнт. Ауэ, япэми хуэдэу, абы и Iупэ пIащэхэр гуапэу къыпыгуфIыкIырт. ПсыкъуиитIым и дэIэпыкъуэгъум и лэжьыгъэ мытыншыр си фэм дэхуэу тхьэмахуищым щIигъуауэ сызыгъэпсэур а гуфIэкIэ хьэлэмэтым сызэритхьэкъуарат.
ГъэщIэгъуэнщ, сыту пIэрэ ар зыхуэгуфIэр, зыщыгуфIыкIыр? Экраным къытридзэ теплъэгъуэ дыхьэшхэн цIыкIухэрауэ пIэрэ хьэмэ нэгъуэщI зыгуэр? Зы тэлайкIэ сэ экранымкIэ сыплъащ, зыкъыщызгъэзэжам щыгъуэ къэслъэгъуащ Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэр къыпыгуфIыкIыурэ си лъэныкъуэмкIэ къызэрыплъэр.
Си натIэм пщIэнтIэпсыр къытрикIутащ. Иджы сэ сыхуейт абы сыбгъэдыхьэну, сепсэлъэну. Ар сэ нэхърэ зы илъэсипщI нэхъыбэкIэ нэхъыжьынтэкъым.
— ФынакIуэ, иджы фIэдгъэкIмэ, дыгувэнущ, — жиIащ Бзылъхугъэм и адэу къэслъытэ лIым.
А сыхьэтым сэ фIы дыдэу къызгурыIуэжыртэкъым сщIэр, уеблэмэ иджыпстуи IупщIу къысхуэгубзыгъыжыркъым: си гугъэжымкIэ, сэ абыхэм сабгъэдыхьэри сабгъурыуващ.
— Мыр сыт зищIысыр? — жиIэри къэуIэбжьащ Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм и дэлъхур.
— Тургай, хэт ар? — къеупщIащ абы и анэр.
— Ухэт уэ? — къызоупщI Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм и дэлъхур.
— Ар сэлэту ара? — щIоупщIэ абыхэм я адэр.
— Тхьэм щхьэкIэ, дэнэ къикIа сэлэт, бей цIыкIу гуэру аращ, — жеIэ я анэм.
А псэлъэмакъхэр къекIуэкIыху сэ сызэплъыр Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэр зэрыгуфIэрат. Сэ сызытхьэкъуа гуфIэкIэ гуапэм абы и нэкIур зы дакъикъи къибгынатэкъым.
— ФщIэну фыхуеймэ, Истамбыл сыщоджэ, лицейм, — жысIащ сэ. — Ауэ иджыкIэ Онгёрен и Iэгъуэблагъэм псыкъуий къыщыдотI.
Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм си нэм къыщIэплъэн зэпимыгъэууэ: «АтIэ фэри зы пщыхьэщхьэ къыдэвгъэкIи фыкъакIуэ ди театрым», — жиIэри псори зэгъусэу IукIыжащ, шэтыр театрыр здэщыIэ лъэныкъуэмкIэ яунэтIауэ. Сэ абыхэм нэкIэ сакIэлъыкIуэтащ, сымылъагъужу хъуху, итIанэщ къыщызгурыIуар: псэлъэгъу схуэхъуахэр унагъуэтэкъым, атIэ театрым и артист гупт.
Мыхьмуд-Iэзэ деж къыщызгъэзэжам, сэ къэслъэгъуащ зымахуэрей шыжь увыIар. Тхьэмахуищ ипэкIэ ди хьэлъэхэр пщыIэм зэрытша шыгум щIэщIауэ щытар шыфIэдзапIэ папщIэу щыт пкъом епхауэ гъуэгубгъу удзым щхьэхыпэурэ хэпэщэщыхьырт, ауэ иджы абы и нэхэр нэхъри нэхъ нэщхъеижт.
14.
КъыкIэлъыкIуэ махуэм шэджагъуэ зыгъэпсэхугъуэм нэсыным куэд къэмынэжауэ, псыкъуий мащэм щылажьэ Алий нэщхъыфIэу къэджащ щIы къат щабэм зэрынэсамкIэ хъыбар къыдигъащIэу. МыхьмудIэзэ ар къыдригъэкIуеижри езыр пIащIэу ехащ мащэм. Мыгувэу абы жиIащ къыр дзакIэр яухыу пшахъуэщI щабэм зэрынэсар, псы къуэпсри абы Iэмал имыIэу къызэрыкIэлъыкIуэр.
А махуэм дэ пщыхьэщхьэр хэкIуэтэху дылэжьащ дыкъэмыувыIэу. Егъэлеяуэ дызэрешам къыхэкIыуи къалэм дехакъым. Дыгъэр къыкъуэмыкIыу зыкъэдужьри, лэжьыгъэм пытщащ. Ауэ щIыр гъущабзэт, бдзантхьафэгъуэжьыфэу пшахъуэщIт. Сыхьэт пщыкIуз мыхъупауэ Мыхьмуд-Iэзэ щIыIум къыдэкIуеижри, мащэм Алий иригъэхащ. ПсыкъуиитIым абы жриIащ сабэ къимыгъэхъеиным хуэсакъыу, мыпIащIэу лэжьэну. ПсынщIэу улажьэмэ, сабэм уигъэмэхынущ, укъыдэплъеймэ нэхур умылъагъужу.
Пщыхьэщхьэшхэ нэужьым, МыхьмудIэзэрэ сэрэ Онгёрен дехащ. «Румелия» къэхьэуэефапIэм дыщIэсу сэ аргуэру къыспкърыхьащ махуитIхъуауэ сызэгупсысыр: сэ МыхьмудIэзэ схужеIэнукъым, Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм театрым дызэрыригъэблэгъар. Сэ сыхуейт а Бзылъхугъэм театрым щигъэлъагъуэм си закъуэу сеплъыну. КъищынэмыщIауэ, Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм сызэрыдихьэхар Мыхьмуд-Iэзэ къищIэмэ, дауэ хъуну? Ар Iэмал имыIэу зэран къытхуэхъунущ, абы къыхэкIыуи пщIэ зыхуэсщI псыкъуиитIымрэ сэрэ дызэщыхьэнкIэ хъунущ. ИгъащIэм си адэм сыщышынакъым иджыпсту МыхьмудIэзэ сызэрыщышынэм хуэдэу. СщIэртэкъым а шынэр си гум къызэрихьар, ауэ къызгурыIуэрт абы и щхьэусыгъуэр Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэрауэ зэрыщытыр.
Си шейр нэзмыгъэсу, си анэм сепсэлъэну сызэрыхуейр жысIэри сэ абдеж псынщIэу сыкъыIукIащ. Унэ къуапэм деж къыщызгъэшри театр шэтырым жэрыгъэкIэ сыкIуащ. Сызэрынэсу сэ иджыри зэ сыкъеджащ хъыбарегъащIэхэм тетхам. Абыхэм щIэуэ къахэхъуат хьэрф фIыцIэшхуэхэмкIэ «ИУЖЬРЕЙ МАХУИ- ПЩIЫМ!» жиIэу зытетха тхылъымпIэ напэ бгъуфIэ.
Спектаклым щIидзэным иджыри тIэкIу иIэт; «ШхапIэхэм я уэрамым» тет ресторанхэм ящыщ зым цIыху гупышхуэм хэсу Тургай къыщыслъагъум, сэ абы сыщIыхьащ. Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэр абыхэм яхэстэкъым. Тургай и Iэр къысхуищIри, сэ абы сыбгъэдэтIысхьащ.
— Театрым сыщIыхьэну сыхуейт, укъыздэIэпыкъуфыну абыкIэ? — жысIащ сэ. — Ахъшэ сиIэщ.
— Ахъшэракъым Iуэхур здэщыIэр. Ущыхуей пщыхьэщхьэм спектаклым щIимыдзэ щIыкIэ мы шхапIэм сыкъыщыбгъуэтыфынущи, къакIуэ.
— Уэ мыбы пщыхьэщхьэ къэс ущIэскъым.
— Уэ, слIожь, укъыткIэлъыплъу ара? — игъэщIагъуэу и напщIэр хишащ Тургай. ИтIанэ, мыл кIанитI стакан нэщIым иридзэри, абы аркъэ щIикIащ.
— Мэт, ефэт мыбы, — жиIащ абы стакан псыгъуэ кIыхьыр къысIэщIигъэувэурэ. — Иджыпсту мыр зэ IубыгъуэкIэ уефэфмэ, театрым и шыгъуэгу щIыхьэпIэмкIэ ущIэсшэнщ.
— Ныщхьэбэ хъунукъым, — жысIэщ, аркъэ стаканыр зэ Iубыгъуэм езгъэхри, абы адэкIэ зы дакъикъэ зызмыIэжьэу Мыхьмуд-Iэзэ и деж къэзгъэзэжащ.
Аркъэм ирихужьа лъыр си щхьэм щыIэуэлъауэрт. Лъэбакъуэ псынщIэкIэ Iуащхьэм дэкI Мыхьмуд-Iэзэ сылъэщIыхьэртэкъыми, ар къэувыIэурэ къаджэрт:
— Дэнэ укъыщынар? — жиIэурэ.
— ПщIэ зыхуэсщI си гъэсакIуэ! — сыкIэлъыджащ сэри абы. — ПщIэуэ пIэрэ уэ ди псыкъуийм къитха къыр дзакIэхэри, гъущIри никельри зэгуэр вагъуэкIэхуу уэгум зэритар?..
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
