Шэрджэсхэм я пашэ
Кингстон Уильям Генри Джайлс
Кингстон Уильям (1814 — 1880) ныбжьыщIэхэр дэзыхьэх тхылъхэр зи къалэмыпэм къыпыкIа инджылыз тхакIуэщ. КъызэрыщIэкIымкIэ, Кингстон 1844 гъэм япэ дыдэу и Iэдакъэ къыщIэкIа «Адыгэхэм я пашэ» («TheCircassianchief») романым лъабжьэ хуэхъуа хъыбарыр ди лъэпкъым XIX лIэщIыгъуэм иригъэкIуэкIа бэнэныгъэрщ. ЛIыхъужь нэхъыщхьэу тхыгъэм къыхэщ адыгэпщ Аслъэнджэрий, абы и къуэ Сэлим, ипхъу Айнэ сымэ я хъуреягъкIэ екIуэкI гъащIэр щапхъэу къещтэри, тхакIуэм адыгэ хьэлри, абыхэм къадекIуэкI хабзэхэри, пшыналъэхэри инджылыз тхылъеджэм и нэгу къыщIегъэувэ. ГъэщIэгъуэн дыдэщ Стивенсон Роберт, Киплинг Редьярд, Рид Майн сымэ хуэдэу, Кингстон и романхэм щыщу урысыбзэкIэ зэрадзэкIам «Адыгэхэм я пашэр» зэрахэмыхуар. НапэкIуэцI щищым нэблагъэ тхыгъэ щIэщыгъуэр, гунэсу си бзэкIэ сыкъеджащэрэт жыпIэм къыщымынэу, инджылызыбзэр щызрагъащIэ еджапIэхэм я дерсхэми къыщагъэщхьэпэфынущ. Инджылыз тхакIуэм и IэдакъэщIэкIым щыщ пычыгъуэ ди гуапэу фи пащхьэ идолъхьэ. Ар теухуащ Айнэ, и адэмрэ и дэлъхумрэ къэтыху, пщы уэлий Айтэч Джэрий и къуэрылъху Зарэ и гъусэу я деж зэрыщыIамрэ абы къыщыщыщIамрэ.
ЕтIуанэ Iыхьэ
АЙНЭ гухэщI куум иIыгът, и адэмрэ и дэлъхумрэ зауэ IэнатIэм Iухьэну щежьэм. Абыхэм къащыщIынкIэ хъунум щегупсыскIэ, фIым зэрыщымыгугъыфым игъэнэщхъейрт. Пщащэм куэдыIуэрэ и нэгу щIэкIат адэр, щхьэгъусэр е дэлъхур къыщысыжынум нэхъуеиншэу пэплъэ и лъэпкъэгъу бзылъхугъэхэм, зыщыгугъым и пIэкIэ, фIыуэ ялъагъухэм я Iэпкълъэпкъым къыхэнэжар пхъэмбей лъы защIэм телъу ныбжьэгъухэм къызэрыхуахьыжыр. Апхуэдэ гукъутэ Айнэ зэи зыхищIатэкъым, итIани абыи фIы дыдэу ищIэрт а гузэвэгъуэр езыми къыпэплъэу къыщIэкIынкIи зэрыхъунур. ЩIыналъэр зэщIэзыщта зауэ шынагъуэм и Iэуэлъауэхэм и гур якъуз зэпытт.
Зарэ лъэкI къигъанэртэкъым и ныбжьэгъур тригъэун, и гукъыдэжыр къыхуиIэту, нэщхъеягъуэр щхьэщихын папщIэ. Ауэ абыи фIы дыдэу къыгурыIуэрт ар зыщышынэр, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, абы илъэгъуат я хэкур зэтезыкъутэ бийм пэщIэту яукIа и адэ хахуэр щIыIэмылу диижауэ мэIум телъу къызэрахьыжар. А зырат зи ныбжь хэкIуэта и адэшхуэм щIэгъэкъуэну иIэжыр. Арат лIыжьыр гугъэ къыхуэмынэжауэ зыхуэщыгъуэр, сыту жыпIэмэ, абы и лъэпкъыр хэзымыгъэкIуэдэжын, и щIэблэр шынагъуэм щызыхъумэн къуэ иIэжтэкъым. Зи адэр дунейм ехыжа Зарэ и нэчыхь Iуэхур иджы я лъэпкъым и нэхъыжьым и IэмыщIэ ихуэнущ. Абы къыфIэIуэхунукъым пщащэм и гум къимыщтэ цIыху псэгъу къыхуэхъункIи зэрыхъунур. Аращи, Зарэ къыпэщылъыр шынагъуэ гуэрщ. Лъэпкъыр зауэм Iузышэфын, мамыр гъащIэми унафэ щызезыхьэфын пашэ хахыну загъэхьэзыр. Хъыджэбз тхьэмыщкIэр зыми къыфIэIуэхукъым.
Апхуэдэт пщащэ лъагъугъуафIэм зэригъэзахуэ гупсысэхэр. Зэныбжьэгъу хъыджэбзитIым я гукъеуэхэр зэхуаIуэтэху, хуэм-хуэмурэ псэкIэ нэхъ зэпэгъунэгъу хъуащ.
Зарэ тхьэ иIуэрт и гур зытхьэкъуфын зы щIалэ закъуэ фIэкIа щымыIэу, зэрыхуигъэфащэмкIэ, езыми фIыуэ къилъагъуу. Ауэ абы мылъку бгъэдэлъкъым, пщIэшхуэ зиIэхэми ящыщкъым. Хуэзэну мащIэ дыдэрэ фIэкIа къызэрыхуимыхуам хуэдэу, Зарэ и ныбжьэгъу пщащэм и тхьэкIумэм иIущащэрт, Алъп щэныфIэр фIыуэ илъагъуу жиIэу.
Зи ныбжь хэкIуэта пщы уэлий Айтэч Джэрий, Мухьэммэд лъапIэм и хабзэ укъуэдияр и псэм хыхьэу зэрыфIэкъабылым къыхэкIыу, Айнэ зэресам нэхърэ нэхъ ткIийуэ яхъумэрт хъыджэбзитIыр. Дэгызэ анэ, унэм щекIуэкI псоми кIэлъыплъ бзылъхугъэ нэхъыжьым, и нэIэ пщащэхэм ятригъэкIыртэкъым. Ар щыпсэуа тырку хьэрэмым елъытауэ, хъыджэбзхэм я лъэпкъ хабзэм ахэр ткIиищэу пIыгъыныр къримыгъэзэгъыу щытми, нанэм и щхьэфэцыр тэджырт Айнэ нэкIуIупхъуэ пIащIэ Iумылъу цIыхухэм зэрахыхьэр, мэз лъапэхэм, къуэ зэвхэм къыщикIухьын хьэл зэриIэр щилъагъукIэ.
ЦIыхухэм яхуэпсэлъэныр къэбгъанэмэ, Къэхиджэ-нанэ бзылъхугъэ насыпым и нэщэнэу илъагъур шылэхъарыщIэ е теубгъуэныщIэ къыпIэрыхьэным щхьэдэхыртэкъым. Сыт хъыджэбзхэм Iуащхьэ зэхэуфIеяхам е удз псыфым къыщакIухькIэ къахэхъуэнур? Хьэмэрэ, я нэхъыжьхэм ямыунафэу, пщIэншэу сыт уэрэд щIыжаIэнур е къыщIэфэнур, ахъшэкIэ уэрэд зыжрагъэIэ, къагъафэ щыIэу?
Дахэ зэрыхъунур IупщI зэрыхъуу, Къэхиджэ щыхъыджэбз цIыкIум тырку сатуущI гуэрым иращауэ щытащ. И Iыхьлыхэми, и ныбжьэгъухэми, и хэкуми япэIэщIэ зыщIыну кхъухьым ипкIэу щрашэжьам, Истамбыл дахэшхуэр плъагъуныр пхуэмыIуэтэн гуфIэгъуэу и нэгум къыщIэувэрт пщащэ ныбжьыщIэм. ЯпэщIыкIэ унафэ ткIийм ущIэтыныр зэрымытыншыр зыхищIащ. ИтIани, зыхуейр къыIэрыхьати, псынщIэу есэри, къыщыхута хьэрэмым узэрыщызекIуэн хуей хабзэ псори зригъэщIат. Аращ, и нэхъыжьыр дунейм ехыжу и хэкум къызэригъэзэжрэ, щIыналъэм щыщ пщащэ ныбжьыщIэхэм я псынщIагъым къыщIигъэуIэбжьыр. Абы фIэфIт Истамбыл гъэру щыдэубыда хъыджэбз дахэхэм зыхрагъалъхьэ хабзэ хэIэтыкIахэм тепсэлъыхьын. Узытхьэкъун теплъэ зэримыIэжыр зыхэзыщIэ дэтхэнэ цIыхубз нэхъыжьми ещхьу, Къэхиджэ и ныбжьыр хэкIуэтэху нэхъ тэмакъкIэщI, нэхъ пхъашэ хъурт. Ауэ, итIани, анэ щхьэщымыту ипI пщащэм щабэу зэрыхущытыным хущIэкъурт.
Апхуэдэт, хъыбар кърихьэжьамкIэ хъыджэбзитIым я уэршэрыр зэпиудын и мураду, лэгъунэм къыщIыхьэ Къэхиджэ. ЦIыхухэм я щхьэфэ иIэбэныр зыхилъхьэ щыIэтэкъым нанэм. Сыт щIыфIэмыфIынур, псом хуэмыдэу псалъэмакъыр тыркубзэкIэ екIуэкIмэ?
Ар иджыпсту адрей унэм къикIыжри гугъу ехьу къыщIыхьэжа къудейт, Iуащхьэ жыжьэм къикIыжа мэлыхъуэ пашэм бгы фIыцIэхэм я хъан Хорос Калорет (лъэпкъым зэрепцIыжам щхьэкIэ, Сэлим зи къуэшыр иукIар) зэрилъэгъуам тепсэлъыхьыну зигъэхьэзыру. Шу чырэ я гъусэрэ губжьахэу, ахэр яшхэр щIагъэпхъуауэ Убын лъэныкъуэкIэ зэрыхьхэрт.
«Я Алыхь, ар си адэмрэ Сэлимрэ яхуумыгъазэ!» — тхьэ елъэIуащ Айнэ, гузэвэгъуэр и псэм телъу.
«Сэ сощIэ къэхъункIи хъунур, си хъыджэбз, — жиIащ нанэжьым. — Ар дыгъу бзаджэу жаIэ, ауэ къыпщIэупщIэу зэхэсхащ. Машаллахь! УдэкIуэмэ, узэрыгушхуэн хъан бейщ. ИтIани… Сытым щыщ ар, Истамбыл щыщ къызэрыкIуэ сатуущIым елъытауэ?!»
«Сыт ар фIыуэ щIумылъагъур? — щIэупщIащ Зарэ. — ЩIалэ къекIуу жаIэ ар».
«Уа, Зарэ! «ФIыуэ плъагъун» жыхуэпIэр сыт? Уэ уощIэ лъагъуныгъэр зищIысыр, апхуэдэ упщIэ щхьэ къызэптрэ? ФIыуэ слъагъун дэнэ къэна, сыщошынэ сэ абы, гущIэгъуншэу, пхъашэу къысщохъу. Ар зыкIи ещхькъым си адэ зэпIэзэрытым», — жиIащ Айнэ.
«Сыт «лъагъуныгъэ» жаIэу мы хъыджэбзхэр зытепсэлъыхьыр? — зэпиудащ ахэр нанэжьым. — Щхьэгъэузщ. Зыри къикIкъым а лъагъуныгъэ жыхуэфIэм. «Лъагъуныгъэ!» Сыт лъагъуныгъэ? Зырикъым ар. Зэрымызырим нэхърэ нэхъеижщ, делагъэщ. Щхьэгъэузщ. Сыт хъыджэбзым лъагъуныгъэм теухуауэ ищIэн хуейр? ДрырекIуи, мис итIанэ фIыуэ ялъагъунщ зи унафэ щIэувэхэр, япщхэр».
Айнэрэ Зарэрэ къэнэщхъеящ. Абыхэм я гугъэ хахыжат Къэхиджэ-нанэ къыхэмыIэбэу е къакIэлъымыплъу езыхэм яфIэгъэщIэгъуэн гуэрым хуиту тепсэлъыхьыну Iэмал яIэным. Уэршэрыр езым иришэжьэну гъуэтыгъуэ щихуэхэм деж, абыи удихьэхыфырт Тыркумрэ Истамбылрэ ятеухуауэ жиIэж хъыбар телъыджэхэмкIэ.
ИтIани, хъыджэбзхэм я гум жьы дихужат ахэр щхьэхуимыту зэдаIуэм къыIэщIэкIыну Iэмал къезыта Конрин къыщыщIыхьам, и зиусхьэным Айнэ къыхуригъэхьа хъуржын цIыкIур иIыгъыу.
Дэ нэхъ пасэуи и гугъу тщIат Аслъэнджэрий Тыркум зэрыщеджами, сулътIаным деж къулыкъушхуэ щызэрихьэу зэрыщытами, абы и фIыгъэкIэ и хэкуэгъухэм яфIэгъэщIэгъуэн ехъулIэныгъэ куэд зэриIэми.
Зыми къызэримылъагъунур щищIэхэм деж, пщыр, хамэ здыщIэмыхьэ и пхъум и пэшым щIэсу, хъыджэбзым и акъыл жаным зэрызригъэужьыным хущIэкъурт, тхылъ зыбжанэ къыздихьар зыдигъэIэпыкъуурэ. Абы и пхъур тыркубзэкIэ псалъэу иригъасэ къудейтэкъым, тхэкIи еджэкIи иригъащIэрт, Шэрджэсейм щыпсэу пщащэ куэдым я пщIыхьэпIэм къыхэмыхуэ гуэрт ар. Сыту жыпIэмэ, мащIэт абыхэм ящыщу къызыхуихуар зауэми мамыр гъащIэми зэхуэдэу щылIыхъужьыфын адэ яIэну.
И ныбжьэгъум и зэфIэкIхэм щымыгъуазэ Зарэ къэуIэбжьат, Айнэ унэIутым пIащIэу къыIэщIипхъуэта тхылъымпIэ напэр зэзыпх Iуданэр зэпичу, и адэмрэ и дэлъхумрэ я Iуэху зыIутыр, ахэр здынэсамрэ езыхэм лажьэ зэрамыIэмрэ теухуа хъыбарыр къыщриджыкIам. УнэIутри апхуэдэ дыдэу хуэпIащIэрт а тхыгъэм итыр къищIэну.
«КъызжеIэт, Гуащэ, къызжеIэт, си зиусхьэн лъапIэм лажьэ иIэкъым, пэжкъэ?» — щIэупщIащ ар.
«Пэжщ, Алыхьым и фIыщIэкIэ! Сэлими ди адэми я Iуэхур фIыщ. Уэ сыпхуэсакъын зэрыхуейри зыщызмыгъэгъупщэну къызжеIэ, Конрин».
«Алыхьым и фIыщIэщ зыри къыщыщIакъыми. Игу сызэрилъри си гуапэщ», — къритащ абы нэщхъыфIэу жэуап, и Iэхэр зэтрикъузэурэ.
Пщышхуэр егъэлеяуэ хуэгуапэт, пщIэи хуищIырт и лыхь хьэщIэм. ИтIани, Тадеуш и жагъуэ хъуат пщащэ пэшыр езым зэи кIуапIэ хуэмыхъуну хэщIапIэу къызэрыщIэкIар. Айнэ дэуэршэр зэпыту, абы и гъусэу зэманыр ирихьэкIын фIыгъуэм хэтхъыкIыныр дэнэ къэна, хъыджэбзым бгъэдыхьэпIэ иIэтэкъым, къыщыщэкIхэм деж, зэзэмызэххэ псалъэ гуапэ зыбжанэ зэрызэхригъэхым фIэкIа. А псалъэуха кIэщIхэр къызыгурыIуэ Къэхиджэ зэгуигъэпырт пщащэм ахэр зэхихын хуей зэрыхъум. Гуапагъэм и нэщэнэ псалъитI-щы фIэкIа мыхъуми, Айнэ абыхэм тэмакъкIыхьу зэредаIуэр илъагъурт. Тадеуш хъыджэбзым нэхъ гъунэгъуу епсэлъылIэныр къехъулIэртэкъым, фызыжьыр къазэрыкIэлъыплъым къыхэкIыу. Айнэ зэпIэзэрыту зэрыщытым кIуэтапIэ къритыртэкъым, щIалэм жиIэр зэхих къудейт.
Тадеуш, икIэм-икIэжым, Конрин-ныбжьыщIэм гъунэгъу зыхуищIыну мурад ищIащ. Ауэ щIалэм зытригъэхьащэртэкъым: и зиусхьэным и гугъу щыхуищIкIи, езым щыщытхъукIи, и псалъэр Iэпиудырт.
А псом къыхэкIыу, Тадеуш и пIэм зэримыкIыфыр зыхищIэрт, и ныбжьэгъур къэтыху. Сыту жыпIэмэ, зэпсэлъэн иIэтэкъым, тыркубзэкIэ псалъэ пщыжьымрэ урысыдзэм къыхэкIуэсыкIыжа лыхь зауэлI зыбжанэмрэ фIэкIа. И гурыфIыгъуэ тIэкIур Айнэ зэрыIуплъэ мащIэмрэ сэлам щрихкIэ, уэрэдым ещхь и макъ цIыкIумкIэ жэуап къызэрыритыжымрэт.
Псори щхьэщызых Iэмал щIагъуэр щакIуэрат. ФочыфIыр IэщIэлъу, Карлрэ и щхьэ Iуэху зрихуэну Iэмал зыгъуэта, гъэру щыщыта гъащIэм зыкIи емыщхь хуитыныгъэм хэтхъыкI и пщылIу щыта лыхь щIалэмрэ я гъусэу, абы мэзхэмрэ бгыхэмрэ къызэхикIухьырт. А зекIуэхэм абы иджыри зауэм дашыну щIалэIуэ ныбжьыщIэ зыбжанэ гъусэ къыщыхуэхъурт, щыхупIэхэм зэрыблэкIынур, ущыщэкIуэну нэхъыфI щIыпIэхэр ирагъэлъагъуу.
Шы къратам тетIысхьэурэ, Тадеуш псыхъуэ щхъуантIэхэм шуууэ къыщикIухьу, Iуащхьэхэм дэкIрэ, бгырыс щIалэхэм шы зэрагъэджэгум куэдрэ еплъу щытащ, езыри абыхэм хуэдэ дыдэу шууей Iэзэ хъуху. Абыхэм зыIэрамыгъэхьэф бзур дамэпкъкIэ щIалэм къыщихь къэхъурт, езыхэр нэхъ дэзыхьэх Iуэхум зэрыхуэIэижьымкIэ ягухэр къихьэхуу. ИтIани, и ныбжьэгъур зэримыгъусэм игъэнэщхъейрт. Тадеуш и щхьэ зыхуиумысыжырт абы нэхъ гъунэгъу зыхуищIыну зэрыхуеймкIэ.
Дэ ипэIуэкIэ и гугъу тщIащ Айнэ бгыщхьэм щызекIуэ хьэуа къабзэмкIэ бэуэну зэрыфIэфIым, щэхуу къыкIэлъызыкIухь Къэхиджэ-нанэ къыщхьэщымыту. Зарэ-укIытэх гъусэ къыхуэхъуну къытримыгъэхьэфми, ар щIэх-щIэхыурэ и закъуэ ежьэрт, и унэIутым фIэкIа гъусэ имыIэу. КъэкIуэжа нэужь, хабзэм зэребэкъуам теухуа дерсхэм шыIэныгъэ хэлъу щIэдэIужын хуей зэрыхъум къимыгъэувыIэу, ар сыт щыгъуи хьэзырт Iэмал зэригъуэту ищIам къытригъэзэжыну.
Сыту фIэфIт Айнэ щыхь шырым псынщIагъкIэ пеуэу мэзхэм пхылъэтын! Бгыщхьэхэм дэжейуэ жьы къабзэ жьэдиша, Iуащхьэхэм, псыхъуэхэм, псыежэххэм яIуплъа нэужь, и гукъеуэхэр щыгъупщэжыпэрт.
Апхуэдэ махуэ дахэхэм яз иухын и пэ, пщащэр лэгъунэм къыщIэкIри, хуэм-хуэмурэ къесэ унэIут щIалэ цIыкIум и гъусэу ежьащ. Айнэ и дэлъхум и хьэтыр къудейтэкъым ар фIыуэ къыщIыхущытыр, атIэ езы пщащэм бгъэдэлъ гуакIуагъри абы щхьэусыгъуэ хуэхъурт.
ИхъуреягъкIэ зиплъыхьу къэзыгъэувыIэн щхьэусыгъуэ щимылъагъум, Айнэ куэд щIауэ здэкIуэну хуея псыхъуэм хуэунэтIауэ мэз лъапэм пхыкIын щIидзащ, унэм хъарзынэу пэIэщIэу.
ЩIыпIэ дахэт ар, къурш зэгуэчам щIымахуэм и ужькIэ къиуа псыхэр дэлъадэу. Гъэмахуэ хуабэм псышхуэр псыIэрышэ псыгъуэ цIыкIу ищIат, и зы къудамэр уэру къежьэрэ адэкIэ щабэу зридзыхыу, адрейм, къурш дзакIэхэм щхьэпрыжурэ, гуэл цIыкIуу зыщиубгъу псыхъуэм зыдидзэу.
Гуащэмрэ унэIут щIалэмрэ удзыпцIэ щабэм и къэдабэм тету псым джафэ ищIа абы и Iуфэм блэкIри, Iуащхьэ джабэм дэкIуеин щIадзат, зи щIыIур мэ IэфI зэмылIэужьыгъуэхэр къызыпих къэкIыгъэхэмрэ чыцэхэмрэ щIагъэна псыхъуэм ирикIуэу. Уафэ зэлъыIухам а теплъэгъуэм гупсэхугъуэ къыхиухуанэрт, хьэуам мэ гуакIуэхэр щызэрихьэу.
ГупсысапIэ къозымыт блэкIыпIэ гугъухэри, къуршым удэзышей лъагъуэ тыншхэри къызэранэкIыурэ, я лъэр трагъэувэн хуей хъумэ, зы къурш дзакIэм илъурэ адрейм пкIэхэурэ, къуацэхэмрэ къэкIыгъэхэмрэ яубыдурэ, ахэр сэнтхым нэсащ. Дахэшхуэрэ хуиту зэлъыIухауэ, зыщыбгъэпсэху хъун, къуэ цIыкIукIэ иухыж псыхъуэр абдежым нэгум къыщыщIэувэрт.
Захуэу дэкIея жыгхэр зи хъуреягъ мэз лъапэм и деж, абыхэм хъупIэхэр, хьэмхэр, хадэхэр, Iуэхэр щыплъагъу къуажэ нэщхъыфIэр къащыIуплъэрт. Жыжьэу IукIуэтауэ, псыежэхым и Iуфэм къуажэ мэжджыт зэгъэпэща щытт, и азэнджапIэм тет муIэзиным муслъымэнхэр ахъшэмым къыхуриджэу. Мыбдежым щыплъагъурт мэлыхъуэхэм я хъушэхэр къурш джабэм ирахуурэ, чэтхэм зэрыщIахуэжыр, хьэкIэкхъуэкIэхэм щахъумэн папщIэ. Я Iуэхэм кIуэж жэмхэр буурт, хъыджэбзхэм ахэр къашыну къыпэплъэрт. Къурш дзакIэ, къудамэ къэс бзухэм уэрэд къыщрашырт. КъыпфIэщIырт гупсэхугъуэм хэт къэгъэщIыгъэу хъуам я псэхэр арэзыуэ.
Айнэ и нэгу щIэкIым игу къагъэкIа гупсысэхэм унэIутым къыхишащ.
«Гуащэ, — жиIащ абы, — дежьэжу унэм дымыкIуэжу хъунукъым: лъагъуэр задэщ икIи гугъущ, псыхъуэм дынэмысу кIыфI къыттехъуэнущ».
«Умышынэ, Конрин. ДыщIэгузэвэн шынагъуэ щыIэкъым, — иритыжащ абы Айнэ жэуап. — Нэхъ Iей дыдэу къытщыщIынкIи хъунур Къэхиджэ-нанэ къызэрыдэшхыдэнуращ. ЩыхупIэм дыщыбгъэдэтыпэми, бгырыс пщащэхэр лъэ быдэкIэ дыщытщ, къызэрыпфIэщIым хуэдэу дышынэкъэрабгъэкъым. Ауэ ди кIуэжыгъуэ къызэрысамкIэ узахуэщ, сыту жыпIэмэ, дыкъызэрытым гу лъатэмэ, Къэхиджэ-нанэ и хабзэ дунейкъутэжхэм я хъийм къэдмыгъэзэжыну дикIа и гугъэнущ».
Ауэ ихъуреягъкIэ заплъыхьу, къыщехыжкIэ зытеувапхъэ къурш дзакIэм шэч къытрахьэн щIадза нэужь, бгъэзэжыныр Айнэ къызэрызыфIигъэщIам хуэдэу зэрымы-тыншыр къагурыIуащ. Сыту жыпIэмэ, апхуэдизрэ къызрикIуа лъагъуэхэр хэгъуэщат. Гугъут жыпIэну ахэр иджыпсту здэщыт щIыпIэм зэрынэсар. ТIуми къикI щымыIэу къалъыхъуэжырт лъагъуэ яфIэкIуэдар.
ИкIэм-икIэжым Конрин къызыблэкIа лъагъухэм я нэхъ лъахъшэм пкIэри, зы лъакъуэ тегъэувапIэ къигъуэта къудейт, ищхьэкIэ къыщыхъум къигъащтэу щыдэплъеям. И щхьэр къызэриIэту, абы къилъэгъуащ Айнэ-гуащэ хьэщхьэрыIуафэ зытет цIыхухъу Iэлым зыIэщIиубыдауэ, къурш задэм щхьэщилъэфэну зэрыхэтыр, езы пщащэми, къарууэ иIэмкIэ абы еныкъуэкъурэ и унэIутыр зыдигъэIэпыкъуну тхьэджэу. Мыхьэнэ иIэтэкъым Конрин ищхьэкIэ дэкIуеижыну зэрыхуеIэм, сыту жыпIэмэ, къуацэ псыгъуэхэмрэ удзымрэ иубыдыну хуежьэху, ахэр IэщIэжырт. Зэрыгузавэм игъэкIэзызу, ар къехуэхыжащ зыдэпщеину зыхэта къыр дзакIэм.
ЦIыхухъум и теплъэр, пэжыр жыпIэмэ, узижагъуэн и махуэт. И лъагагъкIэ абрагъуэ лIым и нэгур, къанэшхуэ щымыIэу, и щхьэм къелэлэх щхьэц зэхэзэрыхьам щIигъанэрт. Абы и щIыIум хужьрэ гъуабжэу зэхэлъ бжэныфэ ирамыIам къыхэщIыкIа пыIэ къытест, и цыпэ кIыхьхэр и пщэм къытеблаблэрэ и цIыху теплъэр нэхъ шынагъуэж ищIу.
И пкъым а цы дыдэм къыхэщIыкIа кIагуэ илът, абы къыхэкIыу, бжэныц кIыхь фIыцIэр и плIэми къелэлэхырт. Жыгыфэм къыхэщIыкIауэ лъыгъ вакъэ пхъашэр и лъэдийм епхат фэм къыхэщIыкIа лъэпскIэ. И щIыбым хъуржынрэ шалъэрэ илът, и зы Iэм бжы псыгъуэ хьэмэрэ бжэгъу, абы и гъусэу выфэм къыхэщIыкIа мэIу хъурей IэщIэлът, адрей IэмкIэ Айнэ ибг къуданыр иIыгът.
«СутIыпщыж! Дауэ уигу къэкIыхха апхуэдэу сыбгъэпудыну? — кIийрт пщащэр. — Сэ унэм сыкIуэжыну гъуэгу къызолъыхъуэ!»
«Хьэуэ, хъыджэбз дахэ», — жиIащ лIым зыщыщ адыгэбзэ къудамэр мыIупщI макъ пхъашэ шынагъуэкIэ. Ауэ псалъэхэм ящIэлъ макъым Айнэ къыгуригъэIуат абы жиIэр: «Хьэуэ, уэ усаугъэт лъапIэIуэщ, апхуэдэу тыншу узыIэщIэзгъэкIын хуэдэу».
«ЗыIуегъэх, нэмысыншэ, уи Iэри Iух», — кIиящ Айнэ. ЩIалэм быдэу зэриIыгъым игъэшынами, игъэкIэзызми, ар и лъэпкъ нэмысым тетыжт: «Си лъэпкъым укъелын уфIэщIрэ уэ, си жагъуэ пщIымэ?»
«Укъелын, жыпIа? — къэуIэбжьащ лIыр, зигъэпагэу. — Сэ зыгуэрым къызищIэжынкIи хъунум сыщышынэ уи гугъэ уэ?»
«УщIыщышынэн щьэусыгъуэ уиIэнущ, сумыутIыпщыжмэ, — итащ пщащэм жэуап. — Сызипхъур хэтми умыщIэу ара?»
«Псори фIы дыдэу сощIэ, — жиIащ щIалэ бзаджэм. — Уэ си зиусхьэным лей къезыха, абы и къуэшыр зыукIа пщышхуэм урипхъущ. Абы къыдэкIуэн зымыда ухъыджэбз шынэкъэрабгъэщ. Ауэ иджы уэ си зиусхьэным уелъэпэуэнукъым, абы афIэ-кIа уи щIыб хуэбгъэзэнукъым».
«Сэ сщIэркъым уэ узытепсэлъыхьыр хэтми, — кIиящ Айнэ. — Сэ си адэм игъащIэм адыгэ тепщэ иукIакъым».
«Сэ фIы дыдэу соцIыху уи адэр, — къыпидзащ абы бзаджащIэм. — Ар Аслъэнджэрий Пащэрщ, уэ Хъан хахуэм, си зиусхьэн Хорос Калорет удэкIуэн бдакъым!»
«Хъан Калорет уи зиусхьэну ара? — къэуIэбжьащ Айнэ, а цIэр зэрызэхихыу, зэрышынам нэхърэ нэхъеижу гужьеяуэ. — Абы зыхуигъэфэщэнут пщIэ зиIэ уэркъым и пхъур къиубыдыну? СутIыпщыж, бзаджащIэ!»
«Си зиусхьэныр зы адыгэ тепщи щышынэркъым, — итащ жэуап лIым, губжьауэ. — АфIэкIа псалъэ згъэкIуэдынукъым сэ. КIиин щыгъэти, уэр-уэру накIуэ. ЩIыхь зиIэ си зиусхьэныр къыппоплъэ».
Айнэ шынэм зэщIищтэу гъуэгащ. «Я Алыхь, зыкъысщIэгъакъуэ!» — кIиящ ар, бзаджэнаджэм ирилъэфэжьэну щыхуежьэм. «СутIыпщыж, нэмысыншэ, сынолъэIу, сутIыпщ!»
«Хьэуэ, хъыджэбз, хьэуэ, пщIэншэу укъызолъэIу! — жиIэрт лIыми. — Си зиусхьэныр егъэдаIуэ а жыпIэхэм. Си дежкIэ абыхэм мыхьэнэ яIэкъым».
«ПсынщIэу, Конрин, щIэпхъуэ, — кIиящ хъыджэбзыр тыркубзэкIэ. — Ди деж зич! Сэлимрэ си адэмрэ лIыкIуэ яхуэгъакIуэ, къуажэдэсхэр къешажьэ!»
УнэIутыр жыIэдаIуэу зэрыщIэпхъуэр лIы бзаджэм щилъагъум, Айнэ къыжьэхэлъащ: «КъэгъэувыIэт щIалэр, зыми дыкъимылъагъу щIыкIэ. Зэрызигъэхъейуэ, и бгъэм шабзэшэр хэзукIэнущ!»
Абы жиIахэр къызыгурымыIуа Конрин — Айнэ гужьеиIуат ахэр абы хузэримыдзэкIыфын хуэдизу — зы къурш дзакIэм телъым адрейм тепкIэурэ лъэрт, блэувыкI- мэ къыщыщIынкIи хъунури, ажал къыщ-хьэщытри, къыфIэмыIуэхуу. АпщIондэху бзаджащIэм зэригъэшынар игъэзэщIэн щIидзащ. ЛIы бзаджэм зытэлайкIэ Айнэ иутIыпщщ, и щIыбым фIэлъ шабзэр зыт- ригъэпсам зэи блэмыукI и IэхэмкIэ къищтэри, шэр трилъхьащ. Айнэ Конрин къигъэувыIэну, е бзаджэнаджэм и Iэр ирихьэхыну лъаIуэу зэрытхьэджэм мыхьэнэ иIэтэкъым. Зыми абы и макъыр зэхихыртэкъым.
ЩIалэ цIыкIу тхьэмыщкIэм и гъащIэр щиухыну дакъикъэр къэса пэлъытэт, шабзэшэр шабзэм щиутIыпщам. Ауэ ар зышэщI Iэр тхьэкIумэм нэсын ипэ, удынышхуэ къытехуэри, шэр зытегъэпсам нэмысу унэIутым и щхьэм лъагэу щхьэщылъэтащ. Бгырыс къэгубжьам етIуанэ шабзэшэр къищтэу къебгъэрыкIуам и дежкIэ зыщигъазэм, и Iэр быдэу зыгуэрым зыIэщIиубыдащ.
Айнэ кIиящ, къезыгъэлам и псэр хахынкIэ гузавэу. Ар зэры-Тадеушыр къицIыхуакIэт. Мысыр пащтыхьыпхъу Шахъ Хъусни адыгэ бзылъхугъэщ. Сурэтыр Леомениль Лаурэ ищIащ. 1856 гъэ
ЗэзыдзэкIар ЧЭРИМ Марианнэщ.
