КъэхутэныгъэщIэхэр зи плъапIэ
Лъэпкъ щIэныгъэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIа, абы и къэкIуэнум псэ хьэлэлкIэ хуэлажьэ лъэпкъ IэщIагъэлI пажэхэм, цIэрыIуэхэм ящыщщ КIуэкIуэ Валерэ и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал мэкъумэш университетым и ректор, биологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор Щыхьмырзэ Мухьэмэд Музэчыр и къуэр. ЗэфIэкIышхуэ зыбгъэдэлъ а лэжьакIуэ емызэшым иригъэкIуэкI къэхутэныгъэхэм пщIэ инрэ гулъытэ лъагэрэ щагъуэт щIэныгъэ дунейм. УФ-м Мэкъумэш хозяйствэмкIэ и министерствэм и арэзыныгъэ хэлъу, абыхэм ящыщ куэд ди щIыналъэм и мэкъумэш IуэхущIапIэ зэмылIэужьыгъуэхэм я лэжьыгъэм и лъабжьэу къащтащ. ЗыIэригъэхьа апхуэдэ и ехъулIэныгъэ лъагэхэм щIэныгъэлIым къыхуахьащ щIыхь инрэ пщIэшхуэрэ.
Щыхьмырзэ Мухьэмэд Аруан районым хыхьэ Псыгуэнсу къуажэм 1953 гъэм щIышылэм и 24-м къыщалъхуащ. ЩIэныгъэм пщIэ щыхуащI, абы и мыхьэнэр щаIэт егъэджакIуэ унагъуэ дахэщ Мухьэмэд къыщыхъуар. Къуажэм дэт курыт школым ехъулIэныгъэ иIэу щеджащ ар. 1970 гъэм Мухьэмэд щIэтIысхьащ КъБКъУ-м и мэкъумэш факультетым икIи илъэситху дэкIри, диплом «плъыжькIэ» ар къиухащ. «Ветеринар» IэщIагъэмкIэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ зэзыгъэгъуэта щIалэщIэм щалъхуа жылэм игъэзэжащ икIи Гъуэгунокъуэм и цIэр зэрихьэу абы щызэхэт колхозым дохутыр-эпизоотологыу лэжьэн щыщIидзащ. А лъэхъэнэм абы пищащ студент илъэсхэм дэзыхьэхауэ щыта къэхутэныгъэхэм. Ахэр ехьэлIат унэ псэущхьэхэр уз зэрыцIалэхэм ящыхъумэным пыщIа Iуэхугъуэхэм.
Щыхьмырзэ Мухьэмэд IэщIагъэлI щIалэм иригъэкIуэкI апхуэдэ лэжьыгъэхэр хэIущIыIу хъуащ: ахэр хьэлэмэт ящыхъуащ Скрябиным и цIэр зэрихьэу Москва ГельминтологиемкIэ дэт Союзпсо щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и IэщIагъэлIхэм. 1977 гъэм Мухьэмэд щIэныгъэ лэжьакIуэ нэхъыщIэу ирагъэблэгъащ профессор цIэрыIуэ Панасюк зи унафэщIу институтым щыIэ лабораторэм. ЩIэныгъэм хуэнэхъуеиншэ щIалэм мурад ищIащ и IэщIагъэмкIэ иIэ зэфIэкIхэм нэхъри хигъэхъуэну икIи зы илъэс нэхъ дэмыкIыу ар щIэтIысхьащ институтым и аспирантурэм. 1981 гъэм Щыхьмырзэм игъэхьэзыращ и кандидат лэжьыгъэр икIи ар ехъулIэныгъэ иIэу пхигъэкIащ. ЗэфIэкIышхуэ бгъэдэлъу гу зылъата щIэныгъэлI ныбжьыщIэр СССР-м Мэкъумэш хозяйствэмкIэ и министерствэм и жэрдэмкIэ, ягъэуващ Бдзэжьейхэм къапкърыхьэ узыфэ зэрыцIалэхэм земыгъэубгъунымкIэ къэралпсо экспедицэм и унафэщIым и къуэдзэу.
— Мыхьэнэшхуэ зиIэ лэжьыгъэ купщIафIэ къезыхьэлIауэ щыта а щIэныгъэ зекIуэ иным ухэтыну хуабжьу хьэлэмэтт. Дэ ди къалэнт бдзэжьейхэр узыфэ зэрыцIалэхэм ящыхъумэнымкIэ къэралым и IэщIагъэлIхэм ирагъэкIуэкI диагностикэ къэхутэныгъэхэм щIэныгъэ-методикэ лъабжьэ едгъэгъуэтыныр, сыткIи дэIэпыкъуэгъу, чэнджэщэгъу яхуэхъуныр, — игу къегъэкIыж Мухьэмэд. — А лъэхъэнэм псом хуэмыдэу гулъытэшхуэ ягъуэтауэ щытащ щIыналъэ ветеринар лабораторэхэм а унэтIыныгъэмкIэ ирагъэкIуэкI лэжьыгъэхэр тэмэму зэтеублэным. Бдзэжьейхэм епха къэхутэныгъэхэм сыдахьэхауэ щытащ абы щыгъуэ.
Экспедицэм хэту апхуэдэ лэжьыгъэфI кърихьэлIауэ, илъэс зыбжанэ дэкIри, Щыхьмырзэм щIэныгъэм зритыжащ. Ар япэщIыкIэ къащтащ СССР-м Мэкъумэш хозяйствэмкIэ и министерствэм Бдзэжьей гъэхъунымкIэ и институтым щIэныгъэ лэжьакIуэ нэхъыжьу, иужькIэ лабораторэм и унафэщIу, IуэхущIапIэм и щIэныгъэ секретарь хъуащ. Илъэс зыбжанэкIэ иригъэкIуэкIауэ щыта къэхутэныгъэхэр и лъабжьэу, Мухьэмэд 1994 гъэм утыку кърихьащ и доктор диссертацэр. Ветеринар санитариемкIэ, гигиенэмрэ экологиемкIэ союзпсо щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым ехъулIэныгъэ ин иIэу щыпхигъэкIащ абы и лэжьыгъэщIэр икIи «биологие щIэныгъэхэм я доктор» цIэ лъагэр къыфIащащ. А илъэс дыдэм Москва къыщыдэкIауэ щытащ абы и щIэныгъэ-къэхутэныгъэщIэхэр зэрыт тхылъ купщIафIэхэр. Бдзэжьей гъэхъунымкIэ абыхэм ярыт чэнджэщ щхьэпэхэр, УФ-м Мэкъумэш хозяйствэмкIэ и министерствэм и жэрдэмкIэ, куууэ къыщагъэсэбэп Къэбэрдей-Балъкъэрым, Москва, Воронеж областхэм а унэтIыныгъэмкIэ щыIэ IуэхущIапIэхэм. Щыхьмырзэм и унафэм щIэту яубзыхуауэ щытащ бдзэжьейхэкIхэм хэлъ нитратхэмрэ нитритхэмрэ я бжыгъэхэр къызэрахутэ методикэр. Ар жыджэру хэлэжьыхьащ «Урысей АПК-м и цеолитхэр» монографиер гъэхьэзырыным икIи къыдэгъэкIыным.
И лэжьэгъухэм я гъусэу зегъэпсэху. Бгъэдэлъ зэфIэкI лъагэхэмрэ щIэныгъэ-методикэ опытышхуэмрэ я фIыгъэкIэ, 1995 гъэм Щыхьмырзэм хулъэкIащ Бдзэжьей гъэхъунымкIэ федеральнэ селекционно-генетикэ центрым и къудамэ ди республикэм къыщызэIуихыну. ТегъэщIапIэ хъуат къуэлэн бдзэжьей лъэпкъыр гъэхъуным епхауэ щIэныгъэлIым къихута биотехнологиещIэхэр. Абы щыгъуэ зыщIадза Iуэхум, зэман дэкIри, Щыхьмырзэм зыщригъэужьащ «Кавказ Ищхъэрэм бдзэжьей гъэхъун IэнатIэр щегъэфIэкIуэныр» проектым. Абы ипкъ иткIэ иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэр и лъабжьэу, щIэныгъэлIым къыдигъэкIауэ щытащ «КъБР-м и ихтиофаунэр» тхылъ гъэщIэгъуэныр.
Адыгэ щIалэм и къэхутэныгъэ купщIафIэхэр, зыпэрыт IэнатIэм и зыужьыныгъэм хуищI хэлъхьэныгъэфIхэр къалъытэри, Къэбэрдей-Балъкъэр мэкъумэш академием (иджы университетым) и унафэщIхэм ар 1995 гъэм Налшык ирагъэблэгъэжащ икIи еджапIэ нэхъыщхьэм и кафедрэхэм ящыщ зым и унафэщIу ягъэуващ. А къулыкъур илъэс зыбжанэкIэ зэрихьащ Мухьэмэд, дзыхь къыхуащIа лэжьыгъэхэр иригъэфIакIуэу, ехъулIэныгъэхэр зыIэригъэхьэу. ЩIэныгъэлIым иIэ зэфIэкIымрэ гудзакъэмрэ я фIыгъэкIэ а кафедрэм зэман кIэщIым къриубыдэу зиужьауэ, ар и лъабжьэу факультет щхьэхуи къызэрагъэпэщауэ щытащ. ЕджапIэ нэхъыщхьэм и гъащIэм жыджэру, и къаруи и зэмани щымысхьу хэт щIэныгъэлI щыпкъэм, егъэджакIуэ Iэзэм, лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэм 2000 гъэм дзыхь лъагэ къыхуащIащ: абы хуагъэфэщащ академием щIэныгъэ IуэхухэмкIэ и проректор къулыкъур.
ЕджапIэ нэхъыщхьэм щекIуэкI щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэр къэгъэщIэрэщIэжынымкIэ, абы щIэныгъэлI ныбжьыщIэхэр, студентхэр жыджэру къыхэшэнымкIэ Iуэхугъуэшхуэхэр зэфIигъэкIащ Щыхьмырзэм. «Эколог» студент клубым, «Ихтиолог» щIэныгъэ зэгухьэныгъэм я пашэу щыту, абы нэхъри иригъэфIэкIуащ университетым иIэ пыщIэныгъэхэр, щекIуэкI къэхутэныгъэхэр. Абы и студентхэр, аспирантхэр, щIэныгъэлI ныбжьыщIэхэр ирагъэблагъэ къэралпсо, дунейпсо зэхуэсхэм, абыхэм я утыкушхуэхэм я Iуэху еплъыкIэхэр щаIуатэ, проектыщIэхэр щагъэлъагъуэ. Профессору, щIэныгъэхэм я докторрэ кандидату абы щылажьэхэм я бжыгъэр куэдкIэ нэхъыбэщ къэралым и апхуэдэ мэкъумэш IэнатIэ куэдым щыIэхэм нэхърэ. Университетым щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэшхуэ зэрыщекIуэкIым и щыхьэтщ блэкIа илъэси 3-м къриубыдэу къэхутэныгъэщIэхэм я патент 69-рэ абы и IэщIагъэлIхэм къызэрыхуагъэфэщар. А псоми къадэкIуэу, Мухьэмэд еджапIэм щIэх-щIэхыурэ къыщызэрегъэпэщ икIи ехъулIэныгъэ иIэу щрегъэкIуэкI щIэныгъэ-практикэ, щIэныгъэ-методикэ конференцхэр, симпозиумхэр, семинархэр. А зэхыхьэхэм щытопсэлъыхь къэхутэныгъэ купщIафIэхэм, ахэр мэкъумэш IэнатIэм къызэрыщагъэсэбэп хъуну щIыкIэхэм. ЩIэныгъэ лэжьыгъэу 200-м нэс, монографиеу 7, зэреджэ пособиехэмрэ щIэныгъэ-методикэ чэнджэщхэр зэрыт тхылъхэмрэ зи къалэмыпэм къыпыкIа Щыхьмырзэм куэдрэ хуит къыхуащI апхуэдэ зэхуэсышхуэхэм я къэпсэлъапIэр. Ар ящыщщ зи щIэныгъэ псалъэм куэд щIэдэIухэм, зи Iуэху зехьэкIэр щапхъэу къалъытэхэм.
Мухьэмэд КъБКъМУ-м и ректору щыхаха лъэхъэнэр езыми нэгъуэщI куэдым я дежкIи хьэлъэт. Псом япэрауэ, жылагъуэм пщIэшхуэ щызиIа, зи щIэныгъэкIи цIыхугъэкIи дапщэщи пэрыт унафэщIу, жылагъуэ икIи политик цIэрыIуэу, къуэш пэлъытэу уиIа, гуузу дунейм ехыжа уи ныбжьэгъу пэжым — Жэрыкъуэ Борис Хьэжмурат и къуэм — иужькIэ а къулыкъум упэрыувэныр тынштэкъым. Апхуэдэуи еджапIэ нэхъыщхьэхэм зэхъуэкIыныгъэхэр щрагъэкIуэкI, ахэр къэрал къэпщытэныгъэ ткIийм щыщIагъэува илъэст ар. «Университет» цIэ лъагэр зыхуагъэфэща еджапIэр зыужьыныгъэм, ефIэкIуэныгъэм ухуэзышэ лъагъуэщIэхэм тешэн хуейт…
Зэманым къыхуигъэува къалэн къызэрымыкIуэхэм къызыхуэтыншэу яполъэщ ректор Щыхьмырзэр. 2013 гъэм КъБКъМУ-м къыпэщылъа лэжьыгъэ псоми я нэхъыщхьэт еджапIэр егъэфIэкIуэнымкIэ къащтауэ щыта къэрал Программэ хэхам къыщыгъэлъэгъуа Iуэхугъуэхэр зэфIэхыныр.
— Ди гуапэ зэрыхъущи, Урысей Федерацэм и еджапIэ нэхъыщхьэхэм я лэжьэкIэр къэзыпщытэ къэрал комиссэ хэхам 2013 гъэм и дыгъэгъазэм иригъэкIуэкIа зэIущIэм щыжаIащ Программэм къыщыгъэлъэгъуа унэтIыныгъэ нэхъыщхьи 6-м ящыщу 5-м ди университетыр зэрыпэлъэщакIэр. ЕдгъэкIуэкI щIэныгъэ-къэхутэныгъэ, егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэхэм я фIагъыр нэхъри къэIэтынымкIэ Iуэхугъуэ купщIафIэхэр иджыри щызэфIыдох университетым. Къапщтэмэ, дэ иджы дгъэхьэзырыр мэкъумэш хозяйствэм и IэщIагъэлIхэм я закъуэкъым, атIэ республикэр зыхуей лэжьакIуэ IэщIагъэхэми худогъаджэ, — жеIэ Щыхьмырзэм. — Апхуэдэу гулъытэшхуэ худощI ди университетым щезыгъаджэ IэщIагъэлIхэм, профессорхэм, щIэныгъэлIхэм ябгъэдэлъ зэфIэкIхэм хагъэхъуэным. Лэжьыгъэм гудзакъэ хузиIэ егъэджакIуэм и студентри апхуэдэ дыдэу еджэным хущытынущ, щIэныгъэфI зэригъуэтыным хущIэкъунущ. А унэтIыныгъэхэмкIэ зыхуэдгъэувыжа мурадхэр зэдгъэхъулIэфмэ, 2015 гъэм дызыпхыкIын хуейуэ къытпэщылъ аккредитацэм, шэч хэмылъу, ехъулIэныгъэфIхэр диIэу дыпэлъэщынущ. Псом нэхърэ нэхъыщхьэращи, щIэныгъэ лъагэ зыбгъэдэлъ ди гъэсэнхэм лэжьапIэ IэнатIэ ягъуэтынущ, ди республикэм и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэфIхэр хуащIу ар ирахьэкIыфынущ.
БлэкIа илъэсым къриубыдэу университетым зыужьыныгъэ нэрылъагъу игъуэтащ. Абы и еджапIэ пэшхэр зыхуей хуагъэзэжащ, лабораторэхэр зыхуеину Iэмэпсымэхэм- кIэ къызэрагъэпэщащ. КъБКъМУ-м и еджапIэ-производствэ IэнатIэм унэ псэущхьэхэм ящыщ куэд къищэхуащи, иджы студентхэм я нэхъыбапIэм я практикэр абы щокIуэкI. КъинэмыщIауэ, егъэджэныгъэм и лъабжьэ ящIащ инновацэ технологиехэр, мэкъумэш щIэныгъэм дуней псом щигъуэт зыужьыныгъэм студентхэр ешэлIа хъун папщIэ. Шэч хэмылъу, университетым зыужьыныгъэ, абы и студентхэм щIэныгъэ лъагэ ягъуэтыным и гуащIэшхуэ ирехьэлIэ абы и унафэ-щIым. Гумызагъэу, жэуаплыныгъэр зыхищIэу зи къалэнхэр езыхьэкI ректорыр щапхъэфI яхуохъу университетым и IэщIагъэлIхэми абы щеджэ щIалэгъуалэми.
Сыт щыгъуи хуэдэу, щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэми ноби жыджэру хэтщ Мухьэмэд. Зи къэхутэныгъэ купщIафIэхэр ди щIыпIэми нэгъуэщI щIыналъэхэми шэщIауэ къыщагъэсэбэп щIэныгъэ- лIыр еш имыщIэу йолэжь мэкъумэш IэнатIэм ди республикэм нэхъри зыщегъэужьыжыным, щIалэгъуалэр абы дегъэхьэхыным. Щыхьмырзэр щIэчэ имыIэу ядолажьэ щIэныгъэм къыхыхьагъащIэхэм. Япэми хуэдэу, абы и унафэм щIэту ягъэхьэзыр щIэныгъэ диссертацэ зэмылIэужьыгъуэхэр.
Бгъэдэлъ зэфIэкI лъагэхэм папщIэ Щыхьмырзэ Мухьэмэд къыфIащащ «УФ-м цIыхухэм щIэныгъэ нэхъыщхьэ егъэгъуэтынымкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ», «КъБР-м егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэхэр. Мэкъумэш егъэджэныгъэмкIэ дунейпсо академием и академикщ Щыхьмырзэр. Лъэпкъ щIэныгъэлI пажэм мызэ-мытIэу къыхуагъэфэщащ УФ-м Мэкъумэш хозяйствэмкIэ и министерствэм, КъБР-м и Правительствэм, Парламентым къабгъэдэкI щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр. Ар хэтщ КъБР-м и Iэтащхьэм и деж щылажьэ Жылагъуэ палатэми. Зи псалъэмрэ зи IуэхущIафэхэмрэ тебгъуэтэж щIэныгъэлIым апхуэдэу пщIэшхуэ къыхуащI къыдэлажьэхэми иригъаджэ студентхэми.
ЩIэныгъэлI щыпкъэм и щIыбагъ къыдэтщ адыгэ хабзэмрэ нэмысымрэ щытепщэ унагъуэ дахи. Мухьэмэд и щхьэгъусэ Светланэ бзылъхугъэ щыпкъэщ, и IэщIагъэкIэ банк лэжьакIуэщ. Зэщхьэгъусэхэм щIалищ зэдапIащ. Алими, Залыми, Ахьмэди унагъуэу ягъэтIысыжащ нэхъыжьхэм, щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ иратри. Я адэм хуэдэу, ахэри дехьэх щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэм. Щыми ехъулIэныгъэкIэ пхагъэкIащ я кандидат диссертацэхэр.
КъэхутэныгъэщIэхэр зи плъапIэ, мурадыфIхэр зи куэд Щыхьмырзэ Мухьэмэд дохъуэхъу Урысей щIэныгъэм и махуэшхуэмкIэ. Езыми зи пашэ еджапIэ нэхъыщхьэм и IэщIагъэлIхэми республикэр, къэралыр ипэкIэ зыгъэкIуэтэн лэжьыгъэ купщIафIэ куэд я къалэмыпэм иджыри къыпыкIыну, гъунэ зимыIэ щIэныгъэ лъагэм и щыгу нэсыну ди гуапэщ.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
