ГуащIэдэкI хьэлэлым цIыхур егъэлъапIэ
Зеикъуэм и дыщэ вагъуэхэр
ОрдениплI зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм Къэралыгъуэ зэригъуэтрэ блэкIа илъэсхэр IуэхугъуэшхуэхэмкIэ гъэнщIауэ щытащ. Тхыдэр щыхьэт зэрытехъуэщи, Совет властыр зэрыуву, ди щIыналъэр зыужьыныгъэм и гъуэгум техьащ. ПсэукIэщIэм хуэжыджэрти, жэщ-махуэ ямыIэу цIыхубэр абы телажьэрт. Индустриализацэм республикэм и теплъэм къыпхуэмыцIыхужыну зригъэхъуэжат. Япэ илъэситхум и закъуэ предприятэщIэу 44-рэ ирагъэжьат, автоном областым и къэрал промышленностым псори зэхэту продукцэу къыщIигъэкIым и процент 85,5-р абыхэм хуэзэрт.
Бырс Анзор Щоджэн ТIэлашэ Къэбэрдей-Балъкъэрым мэкъумэш IэнатIэми ехъулIэныгъэфIхэр щиIэт. 1933 гъэм и мазаем колхозхэтхэм я япэ союзпсо зэIущIэ екIуэкIати, автоном областым и цIэр къэралым щыпашэхэм яхэту къыщраIуат. Ди щIыналъэр лэжьэкIэ пэрытым и еджапIэ хъуати, нэгъуэщI щIыпIэ куэдым я лIыкIуэхэм я щIэныгъэм ди деж щыхагъахъуэрт. 1934 гъэм япэ дыдэу Лениным и орденыр зратахэм Къэбэрдей-Балъкъэрыр ящыщщ. Ар къыхуагъэфэщат колхозхэр къызэгъэпэщыным, гъэбэгъуэным щиIэ ехъулIэныгъэ инхэм папщIэ. Абы щыгъуэ областым и гъавэгъэкIрэ Iэщыхъуэу мин 17,7-м щIигъур лэжьыгъэм щыпашэти, зэхьэзэхуэр зэщIэплъэ зэпытт. 1935 гъэм щэкIуэгъуэм и 4-м Кавказ Ищхъэрэ крайисполкомымрэ ВКП(б)-м и Кавказ Ищхъэрэ крайкомымрэ унафэ къащтауэ щытащ колхоз нэхъыфIхэр ягъэгушхуэну, пашэхэм я зэфIэкIыр ягъэлъэгъуэну. Абы щыгъуэм Кировым и цIэр зезыхьэ (Зеикъуэ къуажэ), Андреевым и цIэр зезыхьэ (Кэнжэ), Къалмыкъым и цIэр зезыхьэ (Шэджэм Ищхъэрэ), «Псыгуэнсу», «Ленинцы» (Ново-Ивановскэ) колхозхэр крайм и ЩIыхь пхъэбгъум иратхауэ щытащ. А илъэс дыдэм и дыгъэгъазэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и колхозхэт 27-м къэрал дамыгъэ лъапIэхэр къыхуагъэфэщащ.
Къалмыкъ Хьэжмурат Бгъэжьнокъуэ Хьэчим 1949 гъэр Зеикъуэ къуажэм хуэугъурлыт. ЯпэкIи иужькIи къэхъуауэ къыщIэкIынкъым зы жылэм щыщ икIи зы IэнатIэм пэрыт цIыхуищым зэуэ Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь цIэ лъапIэр къыщыфIаща. Ахэр Бырс Анзор, Щоджэн ТIэлашэ, Къалмыкъ Хьэжмурат сымэщ.
Къущхьэхъу жыжьэм зэман кIыхькIэ щаIыгъыну шы табынхэр зэрежьэнум зэрыхуэхьэзырыр къэзыпщытэ республикэ комиссэм Кировым и цIэр зезыхьэ колхозыр дапщэщи щапхъэу игъэлъагъуэрт. Абы дэплъеину адрейхэр къыхуриджэрт.
1949 гъэм мэкъуауэгъуэм и 27-м СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и УказкIэ колхозым и тхьэмадэ Бырс Анзор, шы фермэм и унафэщI Щоджэн ТIэлашэ, шыхъуэ нэхъыжь Къалмыкъ Хьэжмурат сымэ Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь цIэ лъапIэр къыфIащащ. А зэманым хуэзэу хозяйствэм и шы гуартэм хуэдищкIэ хэхъуат. Зеикъуэдэсхэм я къуажэгъуищым еплIанэу 1969 гъэм Бгъэжьнокъуэ Хьэчим, ЩоджэнцIыкIум и цIэр зезыхьэ колхозым и тхьэмадэм, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь цIэ лъапIэр къыфIащащ.
Апхуэдиз лэжьыгъэшхуэ зыгъэхъея, зи зэфIэкIыр къэралпсо утыкум къыщалъыта а цIыху щыпкъэхэм я цIэхэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхыдэ къулейм дыщэпскIэ хатхащ икIи абыхэм я IуэхущIафэу щытар щIэблэм гъуазэу яIэнущ.
КIЭФО Хьэрун.
Дэбагъуэ
Тэрчокъуэ Къамболэт Арщыдандэсхэм фIыуэ ящIэж я жылэм и колхозым къыхуагъэфэща Ленин орденыр къыщратыжа махуэр. Ар 1967 гъэм бадзэуэгъуэм и 13-рт. Абы иращIэкIыну гуфIэгъуэ зэхыхьэшхуэм хэтын папщIэ, мэз лъапэм щыIэ «ШкIэщыщхьэкъуэ» щIыпIэ дахэм деж республикэм и жылагъуэ псоми я лIыкIуэхэр жьыуэ щызэхыхьэрт. КъэпсэлъапIэу, зыкъэгъэлъэгъуапIэу къагъэсэбэпын щхьэкIэ екIуу зэхагъэува автомашинэхэр гъэщIэрэщIат, колхозым и ехъулIэныгъэхэр хьэрфышхуэкIэ зытетха транспарантхэр жьым дэбыбырт. ГуфIэгъуэм ирихьэлIат партым и обкомым и япэ секретарь Мэлбахъуэ Тимборэ, КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и Тхьэмадэ Геттуев Магомет, Министрхэм я Советым и УнафэщI Ахъуэхъу Аслъэнбий, Осетие Ищхъэрэ АССР-м щыщ хьэщIэхэр, республикэм и гъавэгъэкI, Iэщыхъуэ пашэхэр.
Геттуев Магомет СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и Унафэм къеджэу Ленин орденыр хозяйствэм и бэракъым хилъхьа нэужь, колхозым и япэ тхьэмадэу щыта, илъэс 80 хъу ТекIужь Цу арщыдандэсхэмрэ хьэщIэхэмрэ мыпхуэдэу захуигъэзауэ щытащ:
— Нобэрей махуэр иджыри къэс къэспсэуам я нэхъ лъапIэ дыдэщ. Си гуащIэ куэд зыхэслъхьа колхозым ди къэралым и дамыгъэ нэхъыщхьэр къыхуагъэфэщащ. Ар къэзылэжьа ди къуажэгъухэм фIыщIэ ин яхудощI. А дамыгъэм дыхуэфащэу зэпымыууэ ипэкIэ дывгъакIуэ!
Тэрчокъуэ Къамболэт зи пашэ арщыдандэсхэр а нэхъыжьыфIым и псалъэм текIакъым, жылэри республикэри ягъэгуфIэу я ехъулIэныгъэхэм хагъэхъуащ. Абы и щыхьэтщ союзпсо, урысейпсо семинар-зэIущIэхэр ди къуажэм щрагъэкIуэкIыу зэрыщытар. Къэбэрдей-Балъкъэрым къакIуэ хьэщIэ лъапIэхэр арщыдандэсхэм яхуеблагъэрт, я зэфIэкIымрэ я лэжьыгъэмрэ иригушхуэу зэIэпахырт.
— ЩIыр зыхуэжумартыр Iуэхум хьэлэлу бгъэдэтхэрщ. Феплъыт ди хьэсэхэм гухэхъуэу зэрызаужьым. Ар ди цIыхухэм я IэрыкIщ, щIым къытхуищI тыгъэщ. Ерыскъы зимыIэм и дыщэр пудщ, и щхьэри лъагэу хуэлъагъужынукъым. Мис ар ди мэкъумэшыщIэхэм фIыуэ къагуроIуэ, — яжриIэрт Къамболэт хьэщIэхэм.
Зи лIыгъэкIэ, зи зэфIэкIкIэ, зи цIыхугъэкIэ Хэкум цIэрыIуэ щыхъу адыгэлIым пасэм щыгъуэ уэрэд хуаусырт, и цIэрэ, и пщIэр яIэтырт. Мис апхуэдэ цIыху щэджащэхэм ящыщт Тэрчокъуэ Къамболэт КIыцу и къуэр. Ар Хьэтуей къуажэм 1911 гъэм къыщалъхуащ, 1939 гъэм я жылэм и «Шэкэр» колхозым и тхьэмадэу хахащ. Хэку зауэшхуэр къыщыхъейм абы кIуэри, лIыгъэм и щапхъэ къигъэлъагъуэу а илъэс хьэлъэхэм я мафIэ лыгъэм кIуэцIрыкIащ. Къигъэзэжа нэужь, «Шэкэр» колхозым и унафэщIу хахыж, куэд дэмыкIыу Арщыдан МТС-м и Iэтащхьэ ящI.
1954 гъэм партым и къыхуеджэныгъэкIэ Арщыдан къуажэм ягъакIуэ, Лениным и цIэр зезыхьэ колхозыр къиIэтыну. Абы Тэрчокъуэм зыкъыщигъэлъэгъуащ цIыхухэр зэщIэзыгъэуIуэф, зэзыгъэдэIуэф, мэкъумэш IэнатIэхэр Iэзэу зыунэтI къызэгъэпэщакIуэ акъылыфIэу. Мо лэжьакIуэшхуэм, унафэщI ерыщым и Iуэху зехьэкIэр зылъагъу къуажэдэсхэм я гур къызэрыгъуэтыжырт, я къарур зэрыубыдыжырт, щIым хуэфащэ фейдэ къызэрыпыкIынур я фIэщ хъурт. Апхуэдэурэ колхоз дэхуэхар зэтригъэувэжащ икIи езыр здэщыIа «Шэкэрым» и пэ иригъэщащ. ИлъэсиплI дэкIри, Тэрчокъуэм Арщыданыр къэрал утыкум иришащ, езыри СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату хахащ. Ар КПСС-м и ЦК-м и Пленум зыбжанэм, партым и съездищым хэтащ.
Колхозри Къамболэти, республикэм къыщымынэу, къэрал псом цIэрыIуэ щыхъуат. 60 гъэхэм Арщыданым хьэцэпэцэу къыщрахьэлIэм хуэди 5,3-кIэ, нартыхум хуэди 10,4-кIэ, я хъубжэм хуэди 4,2-кIэ, лыуэ ящэм хуэди 9-кIэ хэхъуат. А ехъулIэныгъэхэм къапэкIуэу, Тэрчокъуэм Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь цIэ лъапIэр къыфIащащ, колхозхэт тIощIым щIигъум Хэкум и орден нэхъыщхьэхэр, медалхэр къратащ.
ЗызыузэщIыжа, гъавэр зи куэд хозяйствэм Iэщри щыбагъуэрт. И бохэм жэм гъэшыфIэу миным щIигъу щIэтт, махуэ къэс шэ тонн мини 8 — 10-м нэблагъэ гъэш IыхыпIэхэм иратырт.
Къуажэдэсхэм я псэукIэр егъэфIэкIуэным хуэунэтIауэ колхозым и мылъкукIэ куэд дыдэ зэфIагъэкIащ. Ар къалъытэри, къэралым и дамыгъэ нэхъ лъапIэ дыдэу щыIа Ленин орденыр колхозым къыхуагъэфэщащ.
Тэрчокъуэ Къамболэт колхозым и тхьэмадэу щылэжьа илъэсхэм Арщыдан къуажэм зэрызиужьа щIыкIэмрэ абы щекIуэкIа Iуэхугъуэ гукъинэжхэмрэ:
1955 гъэ — унагъуэхэм радио хущIашащ.
1959 гъэ — къуажэр электрификацэ ящIащ.
1960 гъэм и накъыгъэ -Хэку зауэшхуэм хэкIуэда арщыдандэсхэм я фэеплъ къызэIуахащ.
1961 гъэм и щIышылэ — тIысыпIэ 500 зиIэ ЩэнхабзэмкIэ унэ къызэIуахащ.
1961 гъэ — къуажэм псы кIуапIэхэр щаухуащ.
1963 гъэм и фокIадэ — тIысыпIэ 520-рэ зиIэ курыт еджапIэ къызэIуахащ.
1964 гъэ — Лениным и цIэр зезыхьэ колхозым и IуэхущIапIэм и унэр яухуащ.
1965 гъэ — Арщыдан гъавэ IыхыпIэр къызэIуахащ.
1966 гъэм жэпуэгъуэм и 5 — япэ цIыхубз-космонавт Терешковэ Валентинэ арщыдандэсхэм яхуэзащ.
1966 гъэ — Урысейпсо зэхьэзэхуэм зэрыщытекIуам папщIэ, РСФСР-м и Министрхэм я Советымрэ ВЦСПС-мрэ я Бэракъ плъыжь зэIэпахыр арщыдандэсхэм къратащ.
1967 гъэм и мэлыжьыхь — СССР-м и ВДНХ-м и япэ нагъыщэ зиIэ Дипломыр колхозым къыхуагъэфэщащ, IэнатIэм щыпашэхэм абы и дыжьын, жэз медалхэр къратащ.
1967 гъэм и гъатхэпэ — накъыгъэ — къуажэм газыр яшащ.
1967 гъэм и мэлыжьыхь — лэжьакIуэхэм папщIэ къатитI унэу 10 кърагъэжьащ.
1967 гъэм накъыгъэм и 25 — Лениным и цIэр зезыхьэ колхозым Ленин орден къыхуагъэфэщащ.
1967 гъэм бадзэуэгъуэм и 13 — Ленин орденыр къратащ.
1968 гъэ — ныбжьыщIэу 120-рэ здэкIуэну сабий гъэсапIэ къызэIуахащ.
1969 гъэ — колхозым и мылъкукIэ яухуа, гъуэлъыпIэ 80-м тещIыхьа сымаджэщыр къызэIуахащ.
1970 гъэ — колхозым и мылъкукIэ яухуа, сабий 220-м тещIыхьа курыт еджапIэ №2-р къызэIуахащ.
1970 гъэ — мурад хэхам тещIыхьа Арщыдан заводыр ирагъэжьащ.
1971 гъэ — хуэIухуэщIэхэмкIэ унэрэ машинэ-трактор мастерскойрэ ятащ.
1974 гъэ — Iэщышхуэу 800 щаIыгъыну бо яухуащ.
1974 гъэ — къуажэ универмагыр къызэIуахащ.
1976 гъэ — музыкэмкIэ еджапIэ къызэIуахащ.
Къамболэт (абы псори ДэбагъуэкIэ еджэрт) колхозым и тхьэмадэфI къудейтэкъым, атIэ икIи къэрал лэжьакIуэшхуэт, цIыху гъуэзэджэт, къызэгъэпэщакIуэ емызэшт. Сыт и лъэныкъуэкIи зыхуэткIиижт, и къару псори IэнатIэм иритырт. Абы и унафэр зымыгъэзащIэ, и псалъэм ебакъуэ, фIэмылIыкI Iэщыхъуэхэми яхэттэкъым. Гумызагъэти, лэжьакIуэхэр зыхуей-зыхуэфIхэр зыщигъэгъупщэртэкъым, я унагъуэхэм защIигъакъуэрт.
Колхозыр гъавэгъэкIхэмрэ Iэщыхъуэхэмрэ я еджапIэ хъуат. Арщыдандэсхэм я зэфIэкIым, я Iэзагъым зыщагъэгъуэзэну Кавказ Ищхъэрэмрэ къэралым и адрей щIыпIэхэмрэ я лIыкIуэхэр куэду къахуеблагъэрт. Къуажэм щыхьэщIащ КПСС-м и ЦК-м и секретархэр, Италием, ГДР-м, Кубэм, Монголием, нэгъуэщIхэми щыщ щIэныгъэлIхэр, еджагъэшхуэхэр, IэщIагъэлIхэр.
Гъуэгум къыщыхъуа насыпыншагъэм хиха фэбжьым зэрихьрэ илъэс 30-м щIигъуами, арщыдандэсхэм ар ящыгъупщэркъым, и фэеплъыр яфIэлъапIэщ.
— Тэрчокъуэ Къамболэт профессортэкъым, уеблэмэ, курыт щIэныгъэ нэгъэса иIэтэкъым. Ауэ губзыгъэт, Iущт, псом ящхьэрауэ, и къалэным хуэпэжт, гурэ псэкIэ бгъэдэтт. Дауэ абы уи щхьэр зэрыхуумыгъэщхъынур, и фэеплъ нэхум пщIэ зэрыхуумыщIынур! И пщIэри, и фэеплъри лъапIэщ. ЛъапIэщ мы гъащIэм къыщигъэна лъэужьри! — жиIэгъат абы щыгъуэ партым и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым и япэ секретарь Мэлбахъуэ Тимборэ.
Хьэжыкъарэ Алик.
Къэбэрдейм щыщ шууей Хьэмгъуокъу Барэсбий
1936 гъэрщ. Мэзкуу, Кремлым, Iэщыхъуэхэм я Союзпсо зэIущIэшхуэ щокIуэкI. Адыгэ фащэ екIу зыщыгъ, дыжьын къамэр зыщIэкъуза щIалэ цIыкIур псэлъапIэм дожейри, и нэ фIыцIэхэр мыупIэрапIэу, и гум хыхьауэ шы лъэпкъыфIхэр зэрызэрахьэ щIыкIэм тегушхуауэ топсэлъыхь. Пэшым щIэсхэм Iэгуауэшхуэ хуаIэт. Езы ныбжьэгъу Сталиным абы и Iэр екъузри, гуапэу жеIэ:
— Уэт, щIалэфI!
Партымрэ правительствэмрэ я унафэщIхэр зыхэт, Iэщыхъуэ пашэхэм я ебланэ зэIущIэм къыщыпсалъэр Кэнжэ къуажэм щыщ еджакIуэ ныбжьыщIэ Хьэмгъуокъу Барэсбийщ.
— Ди школым еджакIуэ 326-рэ щIэсщ. Абыхэм ящыщу 159-р пионерщ, 3-р комсомолым хэтщ, адрейхэр октябрятэщ. Псори зэхэту гупибл адыгэш лъэпкъыфIхэм дакIэлъоплъ (Iэгу йоуэхэр).
Сталиным:
— Уэ езыр илъэс дапщэ ухъурэ?
Хьэмгъуокъум:
— Сэ, ныбжьэгъу Сталин, илъэс 13 сохъу.
Сталиным:
— Уэт, щIалэфI! (Iэтауэ Iэгу йоуэхэр).
Хьэмгъуокъум:
— ИугъащIэ ди егъэджакIуэ Iущ ныбжьэгъу Сталиным! ИугъащIэ ЗыхъумэжыныгъэмкIэ цIыхубэ комиссар, Совет Союзым и Маршал Ворошиловым! (Iэгу йоуэхэр).
Iэгуауэшхуэм щIэту пионер Хьэмгъуокъу Барэсбий мэкIуатэри, ныбжьэгъу Сталиным, партымрэ правительствэмрэ я унафэщIхэм я Iэр еубыд. Зэхуэсахэр щыту куэдрэ Iэгу йоуэ. ИужькIэ ныбжьэгъу Сталиныр къолъэIури, урысыбзэкIэ жиIахэм Барэсбий адыгэбзэкIэ къытрегъэзэж.
1933 гъэм ВЛКСМ-ми и ЦК-м комсомол, пионер псори къыхуриджауэ щытащ колхозхэм ядэIэпыкъуну. Кавказ Ищхъэрэм и щIыналъэхэм ящыщу а Iуэхум япэу зезытар Кэнжэ къуажэм и пионерхэрщ. Жэрдэм къыхалъхьэри, гъавэр зыхъумэну, щхьэмыжхэр къэзыщыпыну, шкIэхэмрэ шыщIэхэмрэ зезыхьэну пионер гупхэр къызэрагъэпэщ. А щIыкIэм тету, Хьэмгъуокъу Барэсбий шы гъэхъуным дехьэх.
1936 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и автономиер илъэс 15 щрикъум балигъи 150-рэ зыхэта спортсмен-шууейхэм я япэ щIыналъэ зэхьэзэхуэм пионерым и щIыхьыр абы ехъулIэныгъэкIэ щихъумащ. Барэсбий и Костик шымкIэ метр 2200-м бжьыпэр щиубыдащ. Къихьа текIуэныгъэмкIэ ныбжьыщIэм гуапэу къехъуэхъуауэ щытащ Совет Союзым и Маршал Буденный Семёнрэ партым и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым и япэ секретарь Къалмыкъ БетIалрэ.
А илъэс дыдэм Кавказ къуршхэм я хъуреягъыр шыкIэ къызэхакIухьауэ щытащ. Адыгэшым, хьэрыпышым, буденнэшым, донышым, инджылызышым, нэгъуэщIхэми я зэфIэкIыр абы щагъэунэхуат. Минвод къыщыщIэдзауэ Кавказым и хъуреягъыр махуэ зыбжанэкIэ зэпачащ. Ди республикэм щыщу зекIуэм хэтащ «Куба» колхозым и Фариз адыгэшыр. Хозяйствэм и унафэщIхэм я лъэIукIэ Хьэмгъуокъу Барэсбий Фариз Налшык щыгъэжапIэм тIэунейрэ къыщигъэжат икIи щытекIуат. А илъэсым зэхэта, Iэщыхъуэ пашэхэм я Союзпсо зэIущIэм щрагъэблэгъам, СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и УказкIэ, шууей ныбжьыщIэм «ЩIыхьым и дамыгъэ» орден къыхуагъэфэщащ. Къэралым и правительствэм Къэбэрдей-Балъкъэрым щыяпэу Кэнжэ къуажэ еджапIэм духовой, струннэ оркестрхэм я Iэмэпсымэхэр, пианинэ, зэреджэ-нэрылъагъу пособиехэр, библиотекэ, пионер 300-м папщIэ физкультурэ щыгъынхэр тыгъэ къахуищIащ. Апхуэдэ гулъытэм пионерхэм я лэжьыгъэр щIигъэхуэбжьащ икIи Дзэ Плъыжьым щхьэкIэ шы нэхъыбэ ягъэхьэзыру щIадзащ. Кэнжэм и пионерхэм я къыхуеджэныгъэр даIыгъыу, Кавказ Ищхъэрэм и ныбжьыщIэхэми Хэкум и хъумакIуэхэм шы щэ бжыгъэхэр хуагъэшхащ. 1936 — 1940 гъэхэм къриубыдэу езы кэнжэдэс цIыкIухэм адыгэшу 10 къагъэхъуащ.
А илъэсхэм Хьэмгъуокъу Барэсбий щыгъажэ 60-м щIигъум хэтати, етIуанэ увыпIэ нэхъыкIэ къихьакъым. 1937 гъэм Псыхуабэ къалэм зэпеуэшхуэ щекIуэкIауэ щытащ. Абы Барэсбий плIэнейрэ зыкъыщигъэлъэгъуати, Ростов областым, Къэрэшей-Шэрджэсым, Осетие Ищхъэрэм, Шэшэн-Ингушым я колхозхэм, шы заводхэм я шууейхэм ящыщу зыри къыпэхъуакъым. КъыкIэлъыкIуэу, Дагъыстэн автоном областыр илъэс 15 зэрырикъум и щIыхькIэ Мэхъэчкъалэ щызэхэта зэпеуэм «Коммунист», «Куба», «Кэнжэ», «Аушыджэр» колхозхэм я шыхэмкIэ щытекIуащ. Апхуэдэу 1939 гъэм мэкъумэш IэнатIэм и союзпсо гъэлъэгъуэныгъэр къызэрызэIуахым и щIыхькIэ Мэзкуу и къэрал щыгъэжапIэм щекIуэкIа зэхьэзэхуэхэм Кэнжэ, Нартан, Куба, Шэджэм Езанэ къуажэхэм, нэгъуэщI щIыпIэхэм къыщагъэхъуа адыгэшхэмкIэ хэтащ икIи хэнейрэ бжьыпэр щиубыдащ. А зэпеуэм къыщызэринэкIащ хьэрыпыш, инджылызыш, ахалтекиныш, буденнэш лъэпкъхэр.
1939 гъэм «Ленфильм» киностудием щытрахащ Къэрал саугъэтым и лауреат Попов Александр и сценарийкIэ ягъэува «Къэбэрдейм щыщ шууей» фильмыр. Абы лъабжьэ хуэхъуар кэнжэдэс ныбжьыщIэхэм я IуэхущIафэрщ. Фильмыр къэралым и дэнэ щIыпIи куэдрэ щагъэлъэгъуащ. А гъэ дыдэм и шыщхьэуIу мазэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыху минхэм я нэгу щIэкIащ Осетие Ищхъэрэм и профессионал шууей Къантемыр зэкъуэшхэмрэ Кэнжэ къуажэм щыщ ныбжьыщIэхэмрэ я зэхьэзэхуэ гукъинэжыр. Мэзкуу и къэрал циркым и манежым махуэ бжыгъэкIэ щекIуэкIа зэпеуэм Хьэмгъуокъу Барэсбийрэ Ахъмэт Мусэбийрэ щытекIуэри, я цIэхэр жыжьэ щагъэIуащ, союзпсо утыкум хуэфащэ увыпIэ щаубыдащ.
Лъэныкъуэ куэдкIэ зэфIэкI хъарзынэ зиIа Хьэмгъуокъу Барэсбий и лъэпкъымрэ республикэмрэ я зыужьыныгъэм хьэлэлу хуэлэжьащ. А псом абы и пщIэр егъэин, и цIэмрэ и фэеплъымрэ ягъэлъапIэ.
МЫСОСТ Алий.
Лэжьыгъэм и ЛIыхъужьхэр
Пащты СалимэУммаевэ ФазикэАхъмэт МусэбийIэрэмысэ АхьмэдПэнагуэ АзэмэтджэрийЕмыш Хьэлий
Мылъку хэкIыпIэ
Хэку зауэшхуэ нэужьым, нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм зэхакъутар зэфIэгъэувэжын хуейт. Абы къару псори хузэщIагъэуIуэрт. Къэралым псынщIэу зыкъиIэтыжыныр мэкъумэш IэнатIэм и зэфIэкIым куэдкIэ зэрелъытар зыщагъэгъупщэртэкъым. «Гуэнхэм гъавэр из щIыжын, цIыхухэр ерыскъыкIэ, Iэщыр IусыпхъэкIэ къызэгъэпэщын», — арат абы щыгъуэ къуажэдэсхэм я къалэнхэр.
Евтушенкэ Николай Ди щIэныгъэлIхэм, мэкъумэш щIэным нэхъ хуэIэзэ нэхъыжьхэм нартыху гъэкIыным трагъащIэрт. Уегугъумэ, а къэкIыгъэм бэвагъышхуэ къызэритынур къагурыIуэрт икIи абы тегушхуэрт.
50 гъэхэм нартыхур къэрал Iуэху хъуат. Жылапхъэхэм я къыхэхыкIэр, я зехьэкIэр, я тещIэкIэмрэ къехьэлIэжыкIэмрэ ди республикэм щаджырт. Япэ илъэсхэм наIуэ хъуат а къэкIыгъэ берычэтым хъеру къитым зэрыпхухэгъэхъуэнур. Нартыхум «нарт гъавэкIэ», «губгъуэ гуащэкIэ» еджэу щIадзат. ИпэжыпIэкIэ ар гъавэт, гъэшт, лыт. Нартыхум гулъытэ хэха хуащIу хуожьэ, хьэсэу хухахым нэрылъагъуу хохъуэ. Абы и лъэныкъуэкIэ щапхъэт Аруан, Бахъсэн районхэм Лениным, ЩоджэнцIыкIум я цIэр зезыхьэ, Май куейм щыIэ «Красная нива» колхозхэр. А колхозищыр зыдэуна унафэщIхэм я щIэдзапIэри, я IуэхущIафэри, ягъуэта пщIэри зэщхьщ. Ахэр Хэку зауэшхуэм хахуэу хэта ордензехьэхэу Тэрчокъуэ Къамболэт, Бгъэжьнокъуэ Хьэчим, Евтушенкэ Николай сымэщ.
«Красная нива» колхозым и тхьэмадэу щагъэкIуам, Евтушенкэ Николай щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ, зи акъылыр зэрыубыда, сыт хуэдэ IуэхущIэми хуэжан IэщIагъэлIт. Ар 1955 гъэрт. Абы и пэ илъэсым хозяйствэм ику иту гектарым бжьыхьэсэ гуэдзу къыщытрахыр зы центнеррэ пщIанитIрэт, нартыхуу центнери 10,2-рэт, илъэсым жэмым хуэзэу къашыр литр миным зэрыщIигъу щыIэтэкъым, джэдкъаз гъэхъуныр ехуэхыпат. Апхуэдэ щытыкIэм Евтушенкэ Николай къигъэдзыхакъым, зэрыжаIэу, «и бгыр щIикъузэри» лэжьыгъэм зритащ, щIэныгъэр и лъабжьэу IэнатIэхэр иунэтIу щIидзащ. «Псы здэкIуэ щIыхэрщ ди мылъку хэкIыпIэр», — жиIэ зэпытт икIи а Iуэхур жыджэру пхигъэкIырт, къэхутэныгъэ-гъэунэхуныгъэхэр я деж щригъэкIуэкIырт. Псы лъэIэсу зы хьэси зимыIа колхозым и гъавэ щIапIэ гектар 3600-м щыщу 2200-р абыкIэ ягъэнщIу хуожьэ. Псым колхозым зыдеужь, халъхьэ мылъкур гъэбэгъуауэ къыхохъуэж.
Евтушенкэ щIэныгъэр лэжьыгъэм тегушхуауэ къыщигъэсэбэпырт. Ар и лъабжьэу мэкъумэш бэвым и хэкIыпIэхэм теухуауэ кандидат диссертацэ игъэхьэзырри, ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкIащ. Абы нэхъри зригъэубгъущ, IуэхугъуэщIэхэр къихутэри, и доктор диссертацэри игъэгувакъым.
Гъавэрэ IэщхэкIыу къалэжьым хэхъуэрт, плъакIуэхэр яIэ хъуат. Ар тхьэмадэу зэрыщыта илъэс тIощIым къриубыдэу колхозым лъэщу зиужьат. Къапщтэмэ, 1954 гъэм елъытауэ 1974 гъэм мэкъумэшхэкIыу кърахьэлIэм хуэдиблкIэ, лыуэ къалэжьым хуэдипщIкIэ, гъэшу къашым хуэдэ 14-кIэ, джэдыкIэу кърахым хуэдэ 20-кIэ хэхъуат. Колхозым ГуащIэдэкIым и Бэракъ Плъыжь орденыр къыхуагъэфэщащ, езым Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь цIэ лъапIэр къыфIащащ.
Евтушенкэ Николай КПСС-м и XXIV съездым лIыкIуэу хэтащ, колхозхэтхэм я III Союзпсо зэIущIэшхуэми щыIащ. 1960 гъэ лъандэрэ РСФСР-м щIыхь зиIэ и агрономщ.
Ленин орденым нэмыщI, Октябрь Революцэ, ГуащIэдэкIым и Бэракъ Плъыжь орденхэр, медаль куэд къыхуагъэфэщащ. 1974 — 1987 гъэхэм КъБАССР-м и Министрхэм я Советым и Тхьэмадэм и япэ къуэдзэу, 1987 — 1989 гъэхэм нартыхумкIэ Союзпсо щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и унафэщIу лэжьащ, мы зэманым а IуэхущIапIэм чэнджэщэгъу нэхъыщхьэ къалэныр щегъэзащIэ.
Дэбагъуэ Хьэжсет.
