Зауэм гущIэгъу ищIэркъым
Сыту зауэ гущIэгъуншэт Хэкум и къурмакъейр щызубыдыкIар! ТхьэмыщкIагъэ, лIэныгъэ, гуауэ, нэпс — аращ абы лъэпкъым къыхуихьар. Лажьэ зимыIэ цIыхухэр хэкIуадэрт, сабийхэр, цIыхубзхэр щIэгъэкъуэныншэу къанэрт. А псор илъэгъуащ си анэшхуэм и анэ Кубра.
Щад Чопей Ар щыпсэуа Мэлгъэбэг къуажэ цIыкIум «и нэгу» щIэкIам теухуащ мы тхыгъэр. Абы сыщызыгъэгъуэзар си анэмрэ си анэшхуэмрэщ.
Мэлгъэбэгыр Осетие Ищхъэрэ-Алание Республикэм хеубыдэ, ауэ къуажэр зыухуауэ щытар Тэрч районым хыхьэ Къаншыуей къуажэм икIа цIыхухэрт. Узэхъуэпсэн хуэдэт щIыпIэр: губгъуэр занщIэт, хуитт, щIыдагъэ зыщIэлъ щIыналъэт. ЦIыхухэм яхуэфIын хъуат щIыпIэр. Жызумей, мыIэрысей, пхъэгулъей, кхъужьей жыг хадэхэр зэрагъэпэщат. Къуажэр зыухуахэм яхэтащ си анэшхуэм (Зафирэ) и адэ-анэ Щад Чопейрэ Кубрарэ. Чопей, Щад Мырзэ и къуэр, бригадиру илъэс куэдкIэ колхоз лэжьыгъэм хэтащ. ЦIыху гуапэу, угъурлыуэ щытауэ жаIэж ар. Кубра (Мэкъуауэхэ япхъут) цIыху вэгъзэгъыу, псоми хуэIэзэу къэгъуэгурыкIуэрт. КъурIэн еджэрт, диныр иIыгът, апхуэдэуи дэным хуэIэкIуэлъакIуэт: уагъэ ищIт, цIыхухъу джанэ, цей, бащлъыкъ, хъыдан вакъэ идт. Жэмыфэ, хывыфэ игъэгъурти, ахэр вакъэ лъэгу ищIырт. Чопейрэ Кубрарэ Мэлгъэбэг унагъуэ щыхъуат, быних зэдагъуэтауэ яIэт. Си анэшхуэм и анэм зы шыпхъурэ зы дэлъхурэ иIащ — Хъамсинэрэ Мусэррэ… Сэри мы хъыбарым си гукъэкIыж кIапэлъапэхэм сыхуешэж. Дыгъуасэ хуэдэщ ар — иджыри сысабийуэ Мэлгъэбэг сыздашэжамэ, пэшым сыщIэлъадэрти, пIэкум ис бабэ (Кубра арат дызэреджэр) IэплIэ есшэкIырт… ЩIыб хьэкукIэ игъажьэу щыта щIакхъуэ IэфIыр-щэ?! Ари куэдым ягу къинащ.
Зауэр къэхъеяуэ цIыхухъухэр щыдашым, Чопеи япэ итхэм ящыщу зауэм Iухьащ. Тэрч Iуфэм кхъуафэжьейкIэ Iуашырт цIыхухэр. Чопей и лъакъуэ лъэныкъуэр абы иригъэувауэ, мыдрейр иджыри щIым тетт Кубра уэсят къыщыхуищIам: «Мы зауэ дыздэкIуэр щIэх иухыну къыщIэкIынкъым, ди къэралыр сыт хуэдэ къэралу къанэми, ди сабийхэм зэрыпхузэфIэкIкIэ щIэныгъэ егъэгъуэт, си анэри IэщIыб умыщI, си фэеплъу ар лъагъу».
Кубра Куэд дэмыкIыу Кубра и дэлъху закъуэри зауэм дэкIащ.
Зауэр къэхъеиным и пэ илъэсым Чопей гъавэ берычэт кърихьэлIэжат. Ар зыщIыпIэ щыгъэтIылъын хуейтэкъэ?! АпхуэдизкIэ цIыхухэр зауэм игъэгужьеяти, яIэу хъуар ягъэпщкIурт, щIатIэрт. Кубраи и закъуэ къарукIэ мащэ тIощIрэ тIурэ къитIат абы щыгъуэм. Абыхэм гъавэр иригъэзэгъат. Апхуэдэ гъэтIылъыгъэр мыхъуатэмэ, сабийхэр шхын щхьэкIэ зэтелIэнут.
1942 гъэм и бжьыхьэрщ нэмыцэхэр Мэлгъэбэг къыщыдыхьар. Къуажэм къыдэна жьыкIэфэкIэхэм я унафэкIэ, жылагъуэм и гъунэм щежэх Курп псы Iуфэм псоми зыщагъэпщкIуащ. Псы цIыкIур зыдэт бгыр нэпкъ задэт, лъагащэти, уеплъыхамэ, укъигъэшынэрт. Жылэдэсым хэхауэ лъэс лъагъуэ цIыкIу яIэт абы иридыхьэу. ГъэщIэгъуэнратэкъэ, зэрыдыхьэуи къызэрыдэкIыжуи а зы гъуэгурт щыIэр. Си анэм къызэрызжиIамкIэ, а псыр шыугъэт, гъуабжэт, арщхьэкIэ къуажэдэсхэм ирафри зэрыжьыщIэри арат. Псым ефэн и пэ къихуэу, шэ кружкэ хакIэрти, ягъэжабзэрт, жьыщIэнумэ, япэ щIыкIэ пхъэ яжьэ хакIутэрт. Бгыр гъуэмб-гъуэмбурэ щIатIыкIри, цIыхухэм зрагуэшащ. АрщхьэкIэ, пшапэр зэхэуауэ кхъухьлъатэ блэлъэтыжым лагъым къридзыхри, бгыр къыгуигъэуащ. ЯтIэ къещэщэххэм цIыхухэр щIиубыдэрт, щIипIытIэрт, гузэвэгъуэр къалъэIэсат. А дакъикъэхэм си анэшхуэм и анэ Кубра и бынхэр и гъусэу бгъуэнщIагъ ящIам щIэст. Кубра и куэщIым иса хъыджэбз цIыкIуитIыр, ипхъу нэхъыжьхэр, ятIэ къещэщэхам къыщIихыжащ. ЦIыхухэм къэхъуар къагурымыIуащэу адэ-мыдэкIэ щызэхэзежэрт, я щхьэр зэрахьэрт. Кубраи и щIалэ нэхъыщIэр игъуэтыжыртэкъыми, гузэвэгъуэр къылъэIэсауэ, къижыхьырт. Зы зэман щIалэ цIыкIум и лъэдакъитIыр щIым къыщIэщу елъагъу. Анэр сабий лъакъуитIым къокъу, мэгъуэг. Бзылъхугъэ гужьеям къуажэдэс лIыжь гуэр къыдэIэпыкъуауэ жаIэж. ЦIыхубзыр абы IуигъэкIуэтри, щIалэ цIыкIур къыщIитIыкIыжат. Псэууэ къызэрыпщIэн дунейм теттэкъым ар: и жьэми и пэми ятIэр изт, езыр фIыцIабзэ хъуат. Сытми, къагъэбэуэжащ сабийр.
Кубра и бынхэм яхэсу. ИкъукIэ цIыху куэд хэкIуэдат а жэщым. Пщэдджыжьым хьэдэхэр Курп щыщIалъхьащ. ЦIыхухэр я унэ хуэмурэ екIуэлIэжырт, нэгъуэщI сыт ящIэнт?! КIуэжми, унэхэм нэмыцэр щIэст, хэгъэрей зыщащIауэ. Си анэшхуэм IэпэтэрмэшкIэ нэмыцэм гуригъэIуащ здэкIуэн нэгъуэщI зэримыIэр, сабий сымаджэ зэрыIэщIэлъыр. Езыхэр лIитху хъууэ пэш нэхъ хуитым зыщIагуэшат, цIыхубзым и бынхэр и гъусэу пэш цIыкIум щIагъэхьэжащ. Сабий гужьеяхэр зэщIэгъуагэрт, шхэну хуейт. А псом цIыхубзри игъэгужьейрт, ауэ зиIыгът. «Фымыгъ», — жиIэу еIущащэрт Кубра быным. Ауэ, нэмыцэхэр зэман-зэманкIэрэ я фочыр гъэпкIауэ къащхьэщылъадэрти, Iуэхур нэхъ гузэвэгъуэ хъурт. Апхуэдэххэу нэху ягъэщащ. ЗанщIэуи Кубра сабийхэр зэщIикъуэри, и щхьэр пщIантIэм дихащ. Къуажэм дэс я унэкъуэщ лIыжь гуэр деж йокIуалIэ ар: «СыздэкIуэн сиIэкъым, си сабий сымаджэм и псэр пытыху нэхъ мыхъуми сыщыгъэIэ», — жеIэри. Зи щхьэ къезыхьэлIа цIыхубз дэIэпыкъуэгъуншэр лIыжьым дауэ игъэщIэхъунт?! ТIакъ и уна-гъуэм махуиблкIэ щыIащ Кубрарэ и бынхэмрэ. Махуибл нэужьым сабий сымаджэм и псэр хэкIащ. ЦIыху гуапэт, гущIэгъу зыхэлът, жумартт бзылъхугъэр зэкIуэлIа зэщхьэгъусэхэу Щадхэ ТIакърэ ФатIимэтрэ. А зэманым апхуэдэ цIыхугъэ зыгуэрым кIэлъызепхьэфыныр лIыгъэшхуэт.
Нэмыцэр зыдэужьгъа къуажэм псэупIэ щыщамыгъуэтыжым, цIыхухэр зэбгрыкIауэ щытащ, зэрыпхъуакIуэхэр здынэмыса щIыпIэ къалъыхъуэу, я благъэ, Iыхьлыхэм деж екIуалIэу. Кубраи и быныр къыздищтэри, ХьэпцIей къуажэм кIуащ, и Iыхьлы Къущхьэбий ФIыцIэхэ екIуалIэри, нэмыцэр щIыналъэм икIыжыху абы щыIащ.
1943 гъэм и бжьыхьэм ди дзэм нэмыцэр Мэлгъэбэг дихужащ. Гугъу ехьа жылэм я лъапсэхэм ягъэзэжт, ауэ къуажэм зыри хэлъыжтэкъым: унэхэр зэтекъутат, джэд-къази гъави щыIэжтэкъым. Си анэшхуэм и анэм и пщIантIэм лагъымищ къыдэхуат, сытыт абыхэм къахуэнэжынур?! Зэрыкъуажэу лъапсэрыхыр къахуэкIуами ярейт. ЦIыхум я нэгум къищыр нэщхъеягъуэрэ гузэвэгъуэрэт, гуфIэкIи ящыгъупщэжа хуэдэт, уеблэмэ псэлъэну гукъыдэж яIэжтэкъым.
Ауэрэ зауэм зэтрикъута колхозыр яухуэжу щIадзащ, къела цIыхухъухэми къагъэзэжырт. Ауэ абыхэм яхэттэкъым Кубра и щхьэгъусэ Чопеи и дэлъху Мусэри. Куэдрэ пэплъащ бзылъхугъэр, нэгъуэщI мыхъуми, языхэзым къигъэзэжыным. Ауэ ар гугъэ къудейт… Къагъэзэжакъым. ЦIыхубзым гъащIэм и IэфIыр щыгъупщэжат, гукъыдэж хуиIэжтэкъым дунейм. АрщхьэкIэ, и щхьэгъусэм и уэсятыр и гум къридзэжырти, и бгыр щIикъузэжырт.
Зауэ нэужьым дунейм ехыжащ Кубра и хъыджэбз етIуанэр. Быным я нэхъыжь Зафирэ и еджэныр зэпыуащ — губгъуэм илэжьыхьын хуейт. ИужькIэ, си анэшхуэ Зафирэ дэрбзэр IэщIагъэр зригъэгъуэтыжри, къуажэри-жылэри къыхуэкIуэу лэжьащ. Гугъуехьым щышынакъым ар. ЦIыху гуащIафIэ, гуапэ, гулъытэ зиIэ… апхуэдэущ си анэшхуэр зэрыслъагъур. Зое, Зафирэ къыкIэлъыкIуэм, Къаншыуей къуажэм курыт еджапIэр къыщиухащ. Сыт щыгъуи цIыху жанщ, гуапэщ. Ещанэ хъыджэбзыр, Феня, «ФотIатIэкIэ» дызэджэр, цIыху угъурлыт, сабий фIыуэ илъагъут. Арагъэнт егъэджакIуэ щIэхъуари — сабийм зэрепсэлъэн хуей бзэ Iурылът. Феня Щокъулхэ исащ, и Ахърэтыр нэху Тхьэм ищI. Кубра и къуэм, МитякIэ дызэджэм, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и агроном къудамэр къиухащ. Илъэс куэдкIэ Опытнэ станцым щылэжьащ.
Щхьэгъусэр зауэм щыдэкIым къыхуищIа уэсятыр игу ихуакъым Кубра. Быным щIэныгъэ, IэщIагъэ яригъэгъуэтащ, гъуэгу зырыз тригъэуващ. «Си фэеплъу си анэр лъагъу» — Чопей и псалъэхэр итт Кубра и тхьэкIумэм. Щхьэгъусэм и анэми кIэлъыплъыжащ ар. Мэлгъэбэг къыщыщIэдзауэ Къаншыуей нэс лъэсу кIуэрти, фызыжьыр зыхуей хуигъазэрт, лъапсэм илъ Iуэхур ищIэрт.
Жьыбгъэ шынагъуэу къыкъуэури, мы зауэжьым лъэпкъыр иудыныщIащ. Сыту цIыху гъащIэ куэд здихьа абы.
БАГЪЭТЫР Луизэ.
