
Хэлъхьэныгъэ абрагъуэ
Ди республикэм университет къызэрыщызэIуахар Къэбэрдей-Балъкъэрым и мызакъуэу, Кавказ Ищхъэрэм хыхьэ адрей лъэпкъ автономиехэми щIэныгъэмрэ щэнхабзэмрэ зыщаужьынымкIэ мыхьэнэ ин дыдэ зиIэ Iуэхугъуэт.
Университетым и зэфIэувэныгъэм Бэрбэч ХьэтIутIэ хуищIа хэлъхьэныгъэр абрагъуэщ. Ар езыр цIыху телъыджэт, и гупсысэкIэрэ Iуэху еплъыкIэрэ иIэжу, къыпэщылъ къалэнхэмрэ мурадхэмрэ ищIэу. Абы гъащIэм, зыпэрыта къэрал, жылагъуэ IэнатIэхэм дапщэщи япэ щригъэщар цIыхубэм сэбэп яхуэхъун зэрыхуейрт. А унафэщI щыпкъэм и фIыгъэщ КъБКъУ-м зэман кIэщIым къриубыдэу хэпщIыкIыу зэрызиужьар, математикэ, физикэ, химие, филологие щIэныгъэхэмкIэ ехъулIэныгъэфIхэр зэрызыIэригъэхьар, IэщIагъэ зэмылIэужьыгъуэ куэдым щыхурагъаджэ зэрыхъуар.
Къыхэзгъэщыну сыхуейщ Бэрбэч ХьэтIутIэ университетым и зэфIэувэныгъэм хилъхьа гуащIэмрэ зэфIэкIымрэ зэрымыкIуэдар. Нобэ КъБКъУ-р Урысей Федерацэм и щIэныгъэ-егъэджэныгъэ центр пашэхэм ящыщщ. Абы щолажьэ IэщIагъэлI 2000-м щIигъу, щIэныгъэ щызрагъэгъуэт студент 11.000-м нэсым. Университетым и институти 9-м, факультети 3-м, зы колледжым щыхудогъаджэ IэщIагъэ 94-м. Ди еджапIэ нэхъыщхьэр къэзыухахэм къахэкIащ Урысей Федерацэм, хамэ щIыналъэ куэдым цIэрыIуэ щыхъуа щIэныгъэлIхэр, егъэджакIуэхэр, инженерхэр, хабзэубзыху, гъэзэщIакIуэ властыр зыIэщIэлъ къэрал къулыкъущIэхэр, хьэрычэтыщIэ лъэрызехьэхэр.
Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и япэ ректорым и гъащIэ купщIафIэм, лъэпкъ щIэныгъэмрэ щIыналъэ зыужьыныгъэмрэ абы хуищIа хэлъхьэныгъэ инхэм хуэфащэ жьантIэ увыпIэр щаубыд ди республикэм и тхыдэм. Бэрбэч ХьэтIутIэ хуэтщI пщIэр, абы и фэеплъ нэхур игъащIэкIи ди гум илъынущ. Дрипагэу абы и цIэр зэрехьэ ди Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым.
АЛЪТУД Юрий,
КъБКъУ-м и ректор,
техникэ щIэныгъэхэм я доктор.
КъБКъУ-м и япэ ректор
Бэрбэч ХьэтIутIэ МутIэ и къуэр Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м и Совет районым хыхьэ Аушыджэр къуажэм 1916 гъэм мазаем и 25-м къыщалъхуащ. Илъэсибл школыр 1931 гъэм абы къыщиуха нэужь, Бэрбэчым еджэным щыпищащ Новочеркасск къалэм дэт курыт школым. Налшык дэт педагогикэ техникумым егъэджакIуэ IэщIагъэр щызригъэгъуэтри, 1936 — 1940 гъэхэм и щIэныгъэм щыхигъэхъуащ Крупская Надеждэ и цIэр зэрихьэу Ленинград дэта институтым.
1942 гъэм Бэрбэчым къиухащ КПСС-м и ЦК-м и Парт школ нэхъыщхьэр икIи Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м лэжьакIуэ къагъэкIуэжащ. А илъэсым и бадзэуэгъуэ — фокIадэ мазэхэм ар КПСС-м и обкомым къепха парт школым тхыдэмкIэ егъэджакIуэу щылэжьащ.
Къэбэрдей-Балъкъэрыр нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм пIалъэкIэ щаубыда лъэхъэнэм ар Куржым и къалащхьэ Тбилиси, иужькIэ Ткварчели къалэм щылэжьащ. 1942 гъэм и жэпуэгъуэм къыщыщIэдзауэ 1943 гъэм и мазае пщIондэ партым и Ткварчели къалэ комитетым лектору щыIащ. Ди щIыналъэр бийм къыIэщIахыжа нэужь, ар республикэм къагъэкIуэжащ икIи КПСС-м и Налшык къалэ комитетым и секретару, иужькIэ партым и Прималкинскэ къалэ комитетым и секретару, КПСС-м и обкомым и лектору лэжьащ.
1945 гъэм и мазае мазэм къыщыщIэдзауэ 1948 гъэм и гъатхэпэ пщIондэ Бэрбэч ХьэтIутIэ лэжьащ Республикэ радиокомитетым и унафэщIу, къыкIэлъыкIуэ илъэсхэм пэрытащ жэуаплыныгъэ зы-пылъ нэгъуэщI къулыкъухэми. Ар щытащ КПСС-м и обкомым и къызэгъэпэщакIуэ инструктор, административнэ къудамэхэм я пашэу. 1950 — 1957 гъэхэм ХьэтIутIэ лэжьащ КПСС-м и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым и секретару.
1952 гъэм къыщыщIэдзауэ Бэрбэч ХьэтIутIэ хэтащ Мамырыгъэр хъумэнымкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр комитетым. 1954 гъэм КПСС-м и ЦК-м и нэIэм щIэту лажьэ, Жылагъуэ щIэныгъэхэмкIэ академием и илъэс курсхэм щеджащ икIи «Къэбэрдей социалист лъэпкъыр къызэрыунэхуамрэ абы игъуэт зыужьыныгъэмрэ» диссертацэр игъэхьэзыращ, ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкIащ икIи тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат цIэр къыфIащащ.
1957 — 1965 гъэхэм Бэрбэч ХьэтIутIэ щытащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и ректору.
1962 гъэм ирихьэлIэу игъэхьэзыращ икIи ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкIащ «Къэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэу лъэпкъхэр социализмэм зэрыхуэкIуар» доктор диссертацэр.
НэгъуэщI щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэ купщIафIэ куэди и къалэмыпэм къыпыкIащ Бэрбэчым. Абыхэм ящыщщ «Къэбэрдей-Балъкъэрым и совет тхыдэм теухуа очеркхэр», «Къэбэрдей лъэпкъым совет лъэхъэнэм игъуэта зыужьыныгъэмрэ щIэныгъэмрэ», «Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ я совет автономиер», нэгъуэщIхэри.
Бэрбэч ХьэтIутIэ хэтащСССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и академием Социалистическэ, коммунистическэ ухуэныгъэмкIэ и щIэныгъэ советым, Кавказ Ищхъэрэм Гуманитар унэтIыныгъэхэмкIэ щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр зэгъэуIунымкIэ щIэныгъэ и советым. ХьэтIутIэ мызэ-мытIэу хэтащ икIи доклад купщIафIэхэр щищIащ щIыналъэпсо, къэралпсо щIэныгъэ конференцхэм, симпозиумхэм, нэгъуэщI зэхуэсхэм. КъуэкIыпIэр зыджхэм я дунейпсо конгрессу 1965 гъэм Москва щекIуэкIам и делегату щытащ.
Къэралым, республикэм я жылагъуэ, политикэ гъащIэм жыджэру зэрыхэтам, Хэку зауэшхуэм и илъэсхэм фронтым и щIыбагъкIэ щызэфIиха Iуэхугъуэхэм папщIэ Бэрбэч ХьэтIутIэ къыхуагъэфэщащ дамыгъэ зыбжанэ. Апхуэдэу абы мызэ-мытIэу къратащ КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм къыбгъэдэкI щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
ХэкулI щэджащэ
Къэралым и еджапIэ нэхъыщхьэхэм ящыщу нэхъыфIхэм хабжэ ди университетыр къызэIухыныр Iуэху тынштэкъым. Ауэ Бэрбэч ХьэтIутIэ хузэфIэкIащ а зэманым къэрал унафэщIу щытахэу Хрущёв Никитэ, Ворошилов Климент, Микоян Анастас, нэгъуэщIхэми захуигъазэу, зи ужь ихьар ехъулIэныгъэкIэ зэфIихын. Апхуэдэу, Къэбэрдей пединститутыр и лъабжьэу, факультетиплIу зэхэту (тхыдэ-филологие, физико-математикэ, инженер-техникэ, мэкъумэш) ди щIыпIэм къэрал университет 1957 гъэм къыщызэIуахри, республикэм и щIэныгъэ IэнатIэр гъуэгуанэщIэ теуващ.
Ар хуабжьу мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхут — Кавказ Ищхъэрэм и лъэпкъ автономиехэм ящыщу университет япэу къыщызэIуахар ди дежт. ЩIэныгъэлI гъуэзэджэ Бэрбэч ХьэтIутIэ хиша гъуэгум адрей республикэхэри иужькIэ ирикIуауэ щытащ. КъищынэмыщIауэ, IэщIагъэ зэхуэмыдэ куэдым щыхурагъаджэ университетхэр къэралым къыщызэIухыныр къыщежьари абдежщ. КъБКъУ-р къызэIухыныр ирихьэ-лIат Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 щрикъум.
ЕджапIэ нэхъыщхьэм и статусыр зэрахъуэжам къалэну къыхуигъэувыр зыхуэдизыр фIыуэ зыщIэ ректорым а лъэхъэнэм зэфIигъэкIар мащIэкъым. Университетыр къыщызэIуахагъащIэм ХьэтIутIэ илэжьа IуэхугъуэфIхэм ящыщщ къэралым и еджапIэ нэхъыщхьэ нэхъ лъэщхэм къришурэ IэщIагъэлI лъэрызехьэхэр, щIэныгъэ зэхуэмыдэхэмкIэ профессор цIэрыIуэ-хэр КъБКъУ-м къызэрыригъэблэгъар. НэгъуэщI гуныкъуэгъуэ ямыIэу гукIи псэкIи я лэжьыгъэм пэрытын папщIэ ректорым абыхэм псоми фэтэр зэгъэпэщахэр къахудихат. Абыхэм зэфIагъэуващ физикэмкIэ, химиемкIэ, биологиемкIэ щIэныгъэ школхэр, егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэм, щIэныгъэ-къэхутэныгъэм я унэтIыныгъэхэр яубзыхуащ. Бэрбэчым и жэрдэмкIэ къэралым и университетхэм щагъэхьэзыру щIадзащ КъБКъУ-р зыхуэныкъуэ IэщIагъэлIхэр. И лъэпкъым зиужьыным гукIи псэкIи хуэлэжьа цIыхут Бэрбэчыр.
УкъэзымыцIыху гупым уахыхьа иужькIэ, абыхэм пщIэ зыхуебгъэщIыфмэ, ар цIыхум и зэфIэкIым и лъагагъыр къэзыгъэлъагъуэщ. ХьэтIутIи и хьэл-щэнымкIэ цIыхухэр къыдихьэхыфырт. Мис абы и зы щапхъэ. «Пушкин Александр» кхъухь иным дису Европэм и хъуреягъкIэ къэткIухьырт 1965 гъэм. Абы щыгъуэ дызэгъусащ ХьэтIутIэрэ сэрэ. Кхъухьым цIыху мин ист, итIани зы тхьэмахуи дэкIатэкъым Бэрбэчыр абы цIэрыIуэ щыщыхъуам. Абы и теплъэм, и щытыкIэм, и гушыIэкIэм псори къыдахьэхырт. Кхъухьым и макъамэ салоным щхьэж хузэфIэкI джэгукIэр къыщигъэлъагъуэрт. Бэрбэчыр адыгэ къафэм зэрыхуэIэзэр сщIэрти, псоми зэхахыу жысIащ: «Иджыпсту фи нэгу щIэкIынущ ХьэтIутIэ игъэзащIэу ислъэмей къафэ». Iэгуауэшхуэ хуаIэту утыкум итат икIи къикIыжат ар абы щыгъуэм. Адрей туристхэм абы иужькIэ Налшык икIахэм щIэх-щIэхыурэ зыкъытхуагъазэрт: «Дэнэ щыIэ фи ректор дахэр?» — жаIэурэ.
Бэрбэчым Iуэху зехьэкIэ хьэлэмэт иIэт, и дуней тетыкIэри адрейхэм ещхьтэкъым, и хьэл-щэнымкIи цIыхухэр къыдихьэхыфырт. Ар щыпсалъэкIэ уемыдэIуэну гугъут, сыту жыпIэмэ и псэлъэкIэ къудейм удихьэхырт, езым тхылъымпIэ гуэри къимыгъэсэбэпу, жиIэр къазэрыщыхъур зригъащIэу цIыхухэм я нэгу иплъэу и Iуэху еплъыкIэр къиIуатэрт. ХьэтIутIэ кIий-гуохэм ящыщтэкъым — хуэму, ауэ пхыкIыу псалъэрт. ЛIы зэпIэзэрытым, лъагъугъуафIэм и теплъэ къудейми и псэлъэгъухэр дихьэхырт.
Лъэныкъуэ куэдкIэ зэфIэкIышхуэ зиIа щIэныгъэлIт Бэрбэч ХьэтIутIэ. Мызэ-мытIэу ар хахащ партым и обкомым и бюром, КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату щытащ, орденитIрэ медаль зыбжанэри къыхуагъэфэщат.
Лъэныкъуэ куэдкIэ зэфIэкIышхуэ зиIа Бэрбэч ХьэтIутIэ и цIэр хуэфащэу зэрехьэ ди республикэм и еджапIэ нэхъыщхьэм. А щIэныгъэлI щэджащэм и гъащIэр я щапхъэщ университетым нобэ щылажьэ IэщIагъэлIхэм.
Куэдым ефIэкI, зыми емыщхь Бэрбэч ХьэтIутIэ Iуащхьэмахуэ и щыгу дыдэ ихьауэ щытащ. Бгым и лъагапIэм зэрынэсам ещхьыркъабзэу, щIэныгъэм, щэнхабзэм я щыгуми ихьэфащ Бэрбэчыр.
КIУЭКIУЭ Джэмалдин,
КъБКъУ-м и профессор,
РАЕН-м и академик.
Зэманым декIу
1957 гъэм универси-тетыр къызэрызэIуахым теухуауэ Москва кърагъэха унафэм пединститутым и лэжьакIуэхэм я зэхуэсым къыщытхуеджар, а хъыбар гуапэр япэу къытлъэзыгъэIэсар Бэрбэч ХьэтIутIэщ. А еджапIэ нэхъыщхьэ иныр ди республикэм къыщызэIуахын папщIэ ХьэтIутIэ зэфIигъэкIащ къыпхуэмылъытэным хуэдиз Iуэхушхуэ.
Бэрбэчыр а зэманым обкомым и секретару лажьэрт, ауэ къулыкъу лъагэр къигъанэри, университетым и ректору увыну арэзы хъуауэ щытащ. Абы и Iуэху зехьэкIэм цIыхухэр кIэлъыплъырт икIи я фIэщ хъурт КъБКъУ-м къыпэщылъ лэжьыгъэшхуэр ХьэтIутIэ зэрызэфIигъэкIыфынур.
Сэ урысыбзэмрэ литературэмкIэ кафедрэм сриунафэщIт абы щыгъуэ. Бэрбэчымрэ сэрэ щIэх дыдэу дызэрыцIыхуащ икIи занщIэу къызгурыIуащ ХьэтIутIэ лъэпкъ Iуэхур япэ изыгъэщ, цIыхугъэшхуэ зыхэлъ, зэманым декIу щIэныгъэлI щыпкъэу зэрыщытыр. А лIы телъыджэм хэлъа а хьэл-щэнхэр иужькIи куэдрэ си нэгу щIэкIащ.
Бэрбэч ХьэтIутIэ игъэхьэзыра доктор диссертацэм сыхэплъэну къеIысхат. Лэжьыгъэм хуабжьу сыдихьэхауэ сыкъеджат икIи сымыгъэщIэгъуэн слъэкIакъым ректор щIалэм къэухь ин зэриIэр, тхыдэм куууэ зэрыхищIыкIыр. Ар ящыщт а зэманым интеллект ин дыдэ зыбгъэдэлъа цIыху мащIэхэм.
Бэрбэчым теухуауэ си гум къинэжа Iуэхугъуэ гуэрхэмкIэ садэгуэшэну сыхуейщ «Адыгэ псалъэм» и щIэджыкIакIуэхэм.
Урысыбзэмрэ литературэмкIэ кафедрэм и унафэщIыр хахынути, партым и обкомым и зэхуэсым ХьэтIутIэ си цIэр къыщриIуат зэгуэрым. Си закъуэтэкъым а къулыкъум хуагъэлъагъуэр, нэгъуэщIхэри а IэнатIэм хуеIэрт. Си ныкъуэкъуэгъухэр нэхъыбэти, Iуэхур езыхэр зэрыхуейм хуэдэу зэфIагъэкIын я мураду, «Щэрданым и адэр политикэ репрессием хэхуащ» жиIэу иту обкомым тхыгъи щIалъхьат. Ауэ Бэрбэчыр къахуикIуэтакъым. «Къулыкъу щаткIэ къэлъытэн хуейр цIыхум бгъэдэлъ зэфIэкIырщ», — жиIэри, езым и Iуэху еплъыкIэр щыпхигъэкIауэ щытащ обкомым.
Зэгуэрым университетым щIэтIысхьэхэм яхэтт ректорым и благъэ хъыджэбз цIыкIу, арщхьэкIэ ар Бэрбэчым и благъэуи, абы ар тегузэвыхьуи дэ къыщытщIар экзаменхэр зэфIэкIа нэужьщ. Япэ илъадэу зыгуэр жиIэн и щхьэ хуигъэфэщатэкъым абы.
Бэрбэч ХьэтIутIэ ди гум къызэринар Iуэху зехьэкIэ пэрытым хуэIэижь, зыхэпсэукI лъэхъэнэм и цIыху пажэущ. ГушыIэкIэ дахи хэлът абы. ЖыпIэнурамэ, къызыхэкIа и лъэпкъым папщIэ куэд дыдэ хузэфIэкIащ Бэрбэчым, нэхъыбэжми пэлъэщынут, ауэ хунэсакъым.
ЩЭРДАН Iэбу,
филологие щIэныгъэхэм
я доктор,
КъБКъУ-м и профессор.
2011 гъэ.
Си фIэщ мэхъу
Греков Митрофан и цIэр зэрихьэу Ростов дэт художественнэ училищэр къэзуха нэужь, сэ Налшык сыкъэкIуэжат. Хэку зауэшхуэм и лъэужьхэр иджыри мыкIуэдыжыпауэ, хьэлъэт зэманыр. СурэтыщIхэм хэхауэ яIэтэкъым щылэжьэн мастерской гуэри. Апхуэдэ плIанэпэ куэдрэ къэслъыхъуа нэужь, сэ мастерской сщIыну къысхуагъэлъэгъуащ ди еджапIэ нэхъыщхьэм и тхыдэ-филологие факультетым и щIыунэр. Сэ арэзы сыхъуащ икIи сигури си псэри зыхьэхуа гъуазджэм хуэлэжьэн щIэздзащ. Дауи, мастерской схухахыным и унафэр зыщIар Бэрбэч ХьэтIутIэт.
Ар куэдрэ къакIуэрт си мастерскойм. Абы фIэгъэщIэгъуэнт гъэлъэгъуэныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэм хуэзгъэхьэзыр си сурэтхэр. ХьэтIутIэ езыр цIыху гуапэт, фIы дыдэу къысхущытт икIи тегузэвыхьырт си хэщIапIэр нэхъри егъэфIэкIуа зэрыхъуным.
Пединститутыр и лъабжьэу ди республикэм университет къыщыщызэIуихынум щыгъуэ Бэрбэчым лэжьыгъэшхуэ иригъэкIуэкIащ. Ар щIэх-щIэхыурэ Москва кIуэрт, абы щахуэзэрт къэрал унафэщIхэм икIи абыхэм къагуригъаIуэрт ди щIыналъэм университет къыщызэIухыныр Iэмал зимыIэ Iуэхуу зэрыщытыр. Сыту жыпIэмэ зызыужь, зызыузэщI республикэм езым и лъэпкъ IэщIагъэлIхэр иIэжын хуейт. И мурадым ерыщу яужь итащ ХьэтIутIэ, Iуэхур зригъэхъулIэхукIи етIысэх иIакъым. Дыщызэхуэзэхэм деж Бэрбэчыр тепсэлъыхьыжырт Ворошиловым, Микоян сымэ я деж зэрыщIыхьам икIи зытекIухьа Iуэхур къыдаIыгъыну абыхэм ар къызэрагъэгугъам.
Гъэхэр блэлъэтащ, къру гупым ещхьу. Бэрбэчым зи лъабжьэ игъэтIылъа университетми нобэ хъарзы-нэу зиужьащ, ехъулIэныгъэхэр зыIэригъэхьэу цIыхубэм яхуолажьэ. Сэри гъуазджэм лъэ быдэкIэ сыхэуващ. БлэкIа илъэсхэм сщIа сурэтхэм, фэеплъ пхъэбгъухэм ящыщ куэд ятезухуащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и зыужьыныгъэм, ехъулIэныгъэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIа цIыхушхуэхэм. Абыхэм яхэтщ щIэныгъэлI щэджащэ, цIыху къызэрымыкIуэ, лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ ахъырзэман, хэкупсэ нэс Бэрбэч ХьэтIутIэ МутIэ и къуэм и фэеплъу сщIа барельефри. Ар фIадзащ ХьэтIутIэ щыпсэуа унэм и блыным. Си фIэщ мэхъу: Бэрбэчым и гъащIэмрэ ди республикэм и цIыхухэм папщIэ абы зэфIиха лэжьыгъэшхуэхэмрэ зымащIэкIэ нэхъ мыхъуми щыгъуазэ ди цIыхухэм нобэми фIыщIэ хуащI а адыгэлI телъыджэм. Езыри цIыху-хэм къахоплъэ гуапагъэрэ нэхугъэрэ къызыщIих и нэ дахитIымкIэ.
ТХЬЭКIУМАШЭ Михаил,
УФ-м щIыхь зиIэ и сурэтыщI, КъБР-м
гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ
