Хабзэ дахэ
1958 гъэм сенатору щыта, иужькIэ США-м и президент хъуа Кеннеди Джон Штат Зэгуэтхэм егъэджэныгъэ Iуэхур зэрыщыгъэувар къипщыта иужь жиIауэ щытащ: «КъэкIуэну зэманыр зеинур Совет Союзым партэхэм дэсу щеджэ ныбжьыщIэхэрщ».
АБЫ ЩЫГЪУЭМ ди къэралым егъэджэныгъэ IэнатIэм къыпхуэмылъытэным хуэдиз гулъытэшхуэ щыхуащIырт. Школхэм я классхэм щIэсхэр ику иту цIыху 17-м щIигъуртэкым. Псом хуэмыдэу нэхъ зытракъузэри математикэ, физикэ, химие щIэныгъэхэр сабийхэр куууэ егъэджынырт. Дауи, урысыбзэри анэдэлъхубзэри IэщIыб ящIыртэкъым. Тхыдэджхэм зэрыжаIэмкIэ, а зэманым СССР-м мы IэнатIэм мылъкуу щытрагъэкIуадэр США-м абы хухихым нэхърэ хуэдитIым нэскIэ нэхъыбэт. А псоми щIыгъужын хуейщ Совет Союзым ныбжьыщIэхэми балигъхэми библиотекэхэм тхылъ нэхъыбэ дыдэ къыщыIахыу зэрыщытар. Абы и лъэныкъуэкIи дунейм япэ увыпIэр щаIыгът.
Щхьэусыгъуэ гуэрхэм къыхэкIыу курыт щIэныгъэ и чэзум зымыгъуэтахэр пщыхьэщхьэ школхэм екIуалIэрт. ЕджапIэ нэхъыщхьэхэм IэщIагъэлIхэр куэду щагъэхьэзырырт. Абыхэм щеджэ хъурт зэрылажьэм хуэдэури (а хабзэр иджыри ягъэкIуэдыжакъым). Мис абы и гугъу тщIыну дыхуейт.
Колхозхэм лъэщу заужьу щыхуежьа 60 гъэ-хэм Къэбэрдей-Балъкъэрым къыщыхалъхьащ КъБКъУ-м и егъэджакIуэхэр Iэщ фермэхэм кIуэурэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ зэзыгъэгъуэтыну хуейхэм абыхэм экзаменхэр къыщыIахыну. ЗытещIыхьари Iэщыхъуэхэр, губгъуэм щылажьэхэр я IэнатIэм къыпэрамышынырт, я лэжьыгъэр зэбламыгъэунырт. Мис апхуэдэу зэгъунэгъу хъурт къалэмрэ къуажэхэмрэ. Дауи, мы Iуэхум фэрыщIыгъи хэлът: хьэщIэу ирагъэблэгъа егъэджакIуэм дежкIэ гугъут зигъэткIиину, «тIу» игъэувыну. Ар къезэгъыртэкъым ерыскъы, фадэ хэплъыхьахэр тету къыхуаIэта Iэнэми…
АрщхьэкIэ псори апхуэдэу Iейтэкъым. Университетым щIагъэтIысхьэр «практикэ» гуэри хуейтэкъым — ар езыр лэжьыгъэм пэрытт илъэс бжыгъэ хъуауэ, Iуэхум фIыуэ хищIыкIырт. КъищынэмыщIауэ, къэкIуа еджагъэшхуэхэр колхоз Iэщым еплъырт, ар нэхъыфIу зэрызэрахьэнум теухуа чэнджэщхэр иратырт. ЩIагъэтIысхьахэм къахуэнэжыр теорием и закъуэт…
КъыщедгъэжьамкIэ дгъэзэжынщи, Кеннеди и жэрдэмкIэ США-м егъэджэныгъэ IэнатIэм доллар мелардхэр щыхухахащ. Ди деж къыщыхъуаращи, зэман дэкIри, СССР-м зэрыщрагъаджэу щыта хабзэ псыхьам трагъэкIри, школхэр куэдым ягу иримыхь ЕГЭ-м хуагъэкIуащ. IэнатIэм ахъшэу трагъэкIуадэр илъэс къэс нэхъ мащIэ мэхъу. Урысейм щIэныгъэм и Iуэхур хуабжьу Iэпэдэгъэлэл щащIащ. Уеблэмэ, уогузавэ: ди жагъуэгъухэр кIуэ пэтми щыбагъуэ зэманым къэралыр зыхъумэну IэщэщIэхэр дяпэкIэ хэт зыщIынур? НыбжьыщIэхэр къэралыр нэхъ зыхуей IэщIагъэхэм дихьэхыжыркъым.
СССР-м зэрыщрагъаджэу щыта хабзэр къащтэж щхьэ мыхъурэ? 1945 гъэм абы техьа Финляндием иджы дунейм бжьыпэр щиIыгъщ.
ХЬЭТIОХЪУЩОКЪУЭ Къасым.
