
«Уллу Хож»
Хуэдз къуажэжьым теухуа балъкъэр-къэрэшей гъыбзэ
«Уллу Хож» уэрэдыр къэрэшейхэмрэ балъкъэрхэмрэ куэд щIауэ къадокIуэкI. Ауэ совет лъэхъэнэхэм щыгъуэ жрагъэIэу щытакъым: гуузыIуэт абы и псалъэхэри и макъамэри.
Мыр уэрэд къудейкъым, атIэ адыгэ жылэжьым и лъапсэм псы зэрырагъэжыхьыжам и тхыдэщ. Уэрэдыр балъкъэрыбзэкIэ зэрыIу дыдэр адыгэбзэкIэ зэдзэкIауэ дыщимыIэкIэ, ар зытепсэлъыхьыр ди псалъэкIэ къэтIуэтэнщ.
Уо, Хуэдзышхуэм къыщыхъур акъылым къитIасэркъым,
Махуибл хъуауэ лъыр псы къиуауэ щожэх.
Уо, Хуэдз деж лIэн-къэнэну тхьэIухуду бзылъхугъибл щозауэ,
Абы я къарум къаплъэным я нэхъ ябгэри Iуигъэщтынт.
Пашэр Хуэдз ипхъу Байдымэтщ.
КIэлъыкIуэр Хьэжы ипхъу Уэркъуэятщ,
Уэркъуэят и бын зэтIолъхуэныкъуитIыр гущэм щожей,
Езым бийр зэ уэгъуэм хегъащIэ.
Ар зэуащ биишэр гущэм техуэху,
И шылэ хъар хужьым лъыр зыщIифыху.
Урыс пащтыхьым залымыгъэр егъэнэхъапэ,
ЗауэлI къарукIэ Iуэхуу щыIэр зэфIех.
Пшагъуэ лъэсырыкIуэхэр тафэм тегъуэлъхьэпащ.
Хьэуэ, ар пшагъуэкъым, бийм и Iэщэм къапих гын Iугъуэщ.
Ар къуажэм дохьэри, мафIэ лыгъейм зрешэкI.
Унэ уэнжакъхэр шэху уэздыгъэу зэщIонэ,
Сабий цIыкIухэр шы лъабжьэхэм ящIоджэразэ.
Генерал Кароховым — дунейм хьэуэ къытригъэщIам,
Сабийхэм фэтыджэн ятрикIэурэ зэрыпсэууэ егъэс,
Пащтыхьыжьым и нэфI къыщыхуэным щыгугъыу.
Шэрджэсыпхъу тхьэIухудхэр етIэщIри,
Я щIыфэм щIопщ Iэлыр трешащIэ,
Хуэдз щIыналъэр гуIэгъуэ хэмыкIщ,
Бий залымым лъы ифынкIэ зигъэнщIыркъым.
Лъы зыгъажэ пащтыхьым генералым и псалъэр хьэкъ щохъу.
Уи блыгущIэтхэми уэри тхьэм и нейр къыфщыхуэ.
Хуэдз губгъуэм и гъавэ бэвхэм
Кхъуэр хаутIыпщхьэри ирагъэутэ.
Я Iэхэм лъыпсыр къапыжу лIыхэм сэшхуэр ягъабзэ,
Анэ гуIэхэм я бынхэр мафIэ лыгъэм щамыгъуэтыж.
Хуэдз псы Iэсэр пшэплъым хуэдэу лъыкIпсыкIкIэ иIащ,
Шэрджэсыпсыр псынэпсу и гущхьэм холъадэ,
Сабий цIыкIухэр зэщIэкъугъэурэ я псэр хокI,
Анэ тхьэмыщкIэхэм гъыбзэ гуащIэр къраш,
Я сабий псэншэ хъуахэм я щхьэфэм Iэ далъэ.
Генералым и джэбыныпхъэр хьэм и фэм къыхэтщIыкIынт,
И лъы фIейм фо хэдзауэ дефэнт,
Ауэ зэкIэ псыIуфэ мывэм телъадэр дэ дилът,
Ди бзылъхугъэхэри зылI и быну бийм пэщIэуват.
Лъыуэ зыщIифымкIэ щIым и псыхуэлIэр икIащ,
Ди бзылъхугъэ лъэщыджэ нэгъунэ уанэгум шэсащ,
Я сабийхэм псэ яIумытыжу дунейм къытохьэ.
ЦIыхуукI фIейхэр зэи ди лъапсэжь къихьэнтэкъым,
Къэрэшейм я къурш щхьэхуэхэм хуэдэ быдапIэ диIамэ,
Дэ иджыри илъэсипщIкIэ бийм дезэуэнт,
Тэрч и Iуфэр е тенджыз Iуфэр псэупIэу диIамэ,
Дэ махуэшхуэ пежьэу дызэдежьэнт,
Ауэ дызэтеджалэри ди хьэдэ къупщхьэр упщIыIужащ,
Джэбыныпхъэ тхуэзыдын къудей къытхуэнэжакъым,
Псым и Iуфэм дыIусу псыхуэлIэ бзаджэм деукI.
Къэрэгъэш жыг закъуэу псы Iуфэм къыIунэжам
ЗауэлI Iэщэу дыщэпс зытегъэлъэдар щыфIадзащ,
Ди хьэдэхэр хьэ хьэулейхэм зэпкъратхъ,
Дилъ упщIыIуар хьэпшырхэм ябзей.
Дэ, Хуэдз и бзылъхугъэхэр, пщащэхэр,
Сэшхуэр тпщIэхэлъу зауэ губгъуэм дихьат,
ИкIи Хуэдз Iуфэр ди хьэдэхэмкIэ тсеящ.
Хуэдз и гущхьэр зауэлI лъыифхэм къаувыхьащ,
Губгъуэрыс псэущхьэхэм ейм пащIу,
Ди лыр яфIэфIыпсу бийм яшх,
Ди щIыналъэм члисэхэр бжыгъэншэ къыщащI.
Ди нэхъыжьхэр Тхьэм елъэIуну абыхэм ягъакIуэ.
Балъкъэрхэми, къэрэшейхэми, адыгэхэми яхэт хъункъым мы уэрэдыр зэхэзымыха. Абы и макъамэмрэ и псалъэхэмрэ уи псэр ягъэхыщIэ. Ар и гъыбзэ хуэдэщ адыгэ лъэпкъ уардэм гуауэрэ хьэзабу ирагъэшэчам.
Дэ дыкъэзылъхуа, мы гуауэр зи нэгу щIэкIа, зэрахузэфIэкIкIэ шэрджэсхэм ар ядэзыгуэша ди адэжьхэм зэхалъхьащ мы уэрэдыр. Ирагъэлеяуэ къызыщыхъункIи щыIэнщ, ауэ апхуэдэ псалъэхэр къагупсысыркъым — шэч хэлъкъым я нэгу щIэкIар къызэраIуэтэжам.
«Уллу Хож»-р тхыдэ уэрэдщ, щIэныгъэлIхэр нэхъ елэжьыпхъэу, ауэ абы бгъэдэлъ художественнэ беягъэр гъуазджэм и къэхъукъащIэу бгъэув хъунущ.
Мы уэрэдыр къыщежьар къэтлъыхъуэурэ, дэ япэщIыкIэ дыхуэзащ Къэрэшей-Шэрджэсым щыщ щIэныгъэлI, профессор Шаманов Ибрэхьим. Абы къызэрыджиIамкIэ, уэрэдым къиIуатэ гузэвэгъуэм хуэдэ адыгэ куэдым я щхьэм кърикIуащ.
«Уллу Хож» гъыбзэр — Урыс-Кавказ зауэм и зы теплъэгъуэ къудейщ,- къыджеIэ абы.
Шамановым сэлам идохыжри, Лабэ лъэныкъуэкIэ дунэтIыну мурад дощI, ауэ абы и пэ къихуэу докIуэ Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэрэшей-Шэрджэс къэрал институтым, дыхуозэ тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор Къалмыкъ Ибрэхьим. Зауэм щыгъуэ ягъэса адыгэ къуажэхэм ящыщ зыуэ, ауэ и пэжыпIэр (къуажэр зыхуэзэ дыдэр) цIыхухэм яIэщIэгъупщыкIагъэну хуегъэфащэ абы. ФIыщIи къытхуещI адыгэм къращIылIа лъапсэрых зауэр къэрэшейхэмрэ балъкъэрхэмрэ зэращымыгъупщэжам, я гур адыгэм зэрыхуэузым папщIэ.
Кавказым и тхыдэм фIыуэ хэзыщIыкI Лайпанов Къазий зыхуэдгъэзэну мурад дощI. Тэмэму тщIауи къыщIэкIащ. Урыс-Кавказ зауэм и лъэхъэнэм теухуа гъэщIэгъуэн куэд къыджиIэри, Лайпановым нэIуасэ дыхуищIащ физикэ-математикэ щIэныгъэхэм я кандидат, Черкесск дэт технологие институтым и доцент Черкесов Азнаур. Азнаур и адэшхуэмрэ абы и къуэш нэхъыщIэмрэ, илъэси 8, 10 ныбжьым иту, Крымшамхалов гуэрым адыгэ жылэ зэтраукIэу ягъэсыжам къыщигъуэтри, Жэгуэтэ къишауэ щытащ. ЩIалэ цIыкIуитIыр къэрэшей къуажэм къыщыхъуащ, унагъуи дэхъухьыжащ, Черкесов унэцIэр зэрахьэу. Хъарзынэу псэурт зэкъуэшитIыр, шы лъэпкъыфIхэр ягъэхъурт. Ауэрэ революцэр къэхъеящ, мылъку зиIэр ягъэкIуэду щIадзэри, зэкъуэшитIым я унагъуэхэр Азие Курытым яшащ. Зыгуэрым IэщIэкIа щыуагъэкIэ а щIыпIэм ахэр Черкасов щыхъуауэ, нобэми апхуэдэущ зэратхыр.
— Хэтхэ фащыщ атIэ фэ? — доупщI Азнаур.
— Хьэтыкъуэхэ, дэ дыадыгэщ, — жиIащ абы.
Лайпановымрэ Азнауррэ дыздепсалъэм, къыджаIэ иджырей Адыгэ Республикэм и щIыналъэм хиубыдэ Хуэдз къуажэр зэрыарагъэнур гъыбзэм зи гугъу ищIыр.
Хуэдз къуажэр 1851 гъэм къэунэхуащ, а цIэ дыдэр зезыхьэ псым и сэмэгурабгъумкIэ щытIысащ ар. Хуэдзыр къызытекIыжар пщым и бейгуэл, чэнджэщэгъу Къуэдзрауэ жаIэ.
1998 гъэм «Хуэдз къуажэм и тхыдэ» тхылъыр къыдэкIащ, тхыдэтх АфэщIагъуэ Аслъэн итхауэ. Дэ а къуажэм дыщыкIуам ар сымаджэу хэлът, ауэ дыкъимыгъэщIэхъуу къыдэпсэлъащ. Абы гущIыхьэу къытхуиIуэтащ Урыс-Кавказ зауэр иухыным куэд имыIэжу Хуэдз къуажэм илъэгъуа гузэвэгъуэшхуэр, 1859 — 1864 гъэхэм къриубыдэу. Тхыдэтхым дыщигъэгъуэзащ а къэхъукъащIэ гуузхэм. Хуэдз и щIыналъэм кхъащхьэхэмрэ кхъэмрэ щыкуэдщ. Зы гуауэр нэгъуэщIым ящигъэгъупщэу, лажьэ зимыIэу яукIам хуауса гъыбзэм адрей и гъыбзэр кIэлъаусу псэуащ мы жылэр.
«Уллу Хож» гъыбзэм къиIуатэр тхыдэм зэрыщыщым зыми шэч къытрихьэркъым. Абы къыхощ Байдымэтрэ Уэркъуэятрэ я цIэр. АфэщIагъуэ Аслъэн и анэ КIунэ йолъэIу мыбы теухуауэ ищIэр къыджиIэну.
— Байдымэт теухуа зыри сщIэжыркъым, ауэ Уэркъуэят и гугъу куэдрэ къытхуищIу щытащ си анэшхуэм. Ар щхьэмыгъазэу бийм пэщIэуващ, цIыхухъур щахуримыкъум. Куэд дэмыкIыу гъэр ящIри, офицер е генерал гуэрым пэщIохуэ. Бийм и Iэр зылъимыгъэIэсу, цIыхубз дахэм и пщэ лъынтхуэм мастэ хиIури зигъэлIащ, — жиIащ КIунэ.
Зы лъэпкъ гуауэ щыIэкъым. Урыс-Кавказ зауэм и тхыдэм къыхощыж лъэпкъхэр зэкъуэту я щIыналъэр яхъумэжыну яужь зэритар. Псалъэм папщIэ, урысыдзэм и унафэщIхэм ящыщ зым 1804 гъэм Шэджэм псыхъуэм деж щекIуэкIа зэхэуэм щхьэкIэ итхауэ щытащ: «Шууей мин 11, лъэс зауэлIу мин 11, балъкъэри, къущхьи, адыги зэгъусэу» къазэрыпэувар. Хуэдзми ахэр зэрыщызэгъусам и щыхьэтщ, мы гъыбзэм и къэрэшей, балъкъэр жыIэкIэхэр зэрызэщхьэщымыкIыр. Ауэ, шэч хэмылъу, Урыс-Кавказ зауэм и хьэлъэр, и фэбжьыр нэхъыбэу зыхьар адыгэхэращ. Адыгэ лъэпкъым фIэкIуэдам акъылкIэ уеувэлIэфыркъым, гукIэ зыхэпщIэныращ къыпхуэнэжыр. Адыгэм я гум телъ уIэгъэм ди лъэпкъри зэригъэгузэсам и фэеплъщ мы уэрэд-гъыбзэр. «Уллу Хож»-р лажьэ зимыIэу яукIа ди къуэшхэм, шыпхъухэм, сабийхэм я фэеплъу, я зэхуэдэ гукъэкIыжу ди лъэпкъхэм къахуэнащ. А гъыбзэр зэуэным зыдезыгъэхьэх дэтхэнэми и лъыр зыгъэупщIыIуну псы щIыIэ ирехъу.
Хуэдзышхуэ (аращ «Уллу Хож» жиIэм къикIыр) теухуа къэрэшей-балъкъэр гъыбзэм къежьапIэ хуэхъуар зэхэдгъэкIыну яужь дыщихьам, дэ дрихьэлIащ Хуэдз къытепсыха гуауэр къызыхэщ нэгъуэщI зы уэрэди. Сэ тэмэму жысIэфынукъым мыбырэ ищхьэмкIэ къэтхьа уэрэдымрэ зытеухуар а зы Iуэхугъуэрами, ауэ зытепсэлъыхь, къыхэщ Iуэхугъуэхэр зэбгъапщэмэ, мы уэрэдри зытепсэлъыхьыр ардыдэрауэ къыпфIощI. Уэрэдыр яусагъэнущ лъыгъажэ зауэр зи нэгу щIэкIа езы хуэдздэсхэм. Мис а уэрэдри.
Додуев Аскэр,
Къэрэшей-Шэрджэсым и цIыхубэ усакIуэ,
«Минги Тау» журналым и редактор нэхъыщхьэ.
Къэзэуат гъыбзэ
Хуэдзыжь мыгъуэ Тхьэр
зыдэбгам
Лъы бахъэр къызэрыдох.
Iэщэжьыр щыдэтх махуэм
Фыз щIалэхэр дызэхэгъащ.
Ержыбу унэм ирашхэм
Гыныжь мыгъуэр дыдогъэжэх.
КIэрэфурэ шы гъуабжэ кIэхур
Топыжь мыгъуэм зэбгребгъэдзщ.
Дыжьыныр зи бгъэгурыдзэр
Махуэем нытхухэзышэр,
Шэуэ къакIуэми щымышынэжыр
ДохъушокъуэкIэ фи
Тыгъуэн цIыкIут.
МелыIычхэр зэкIэлъыхъуахъуэу,
Хур хъыджэбзхэр
зэкIэлъыхъуапсэу
Хуэдз псыхъуэм щепсыхыжар
КъандырокъуэкIэ фи Исмэхьилт.
Хьэжмэстафэу унэм ирамыхыр
Хуэдзышхуэ
къыщыбгъэхьэкъущ,
Аркъуятыр щуIэгъэу
къытхуэзышэр
ДэхъушокъуэкIэ фи КIэмырзэщ.
ДилэIилкIэ уазыр къытхуащI,
ЩIалэгъуалэм зыдогъэчэф,
Хуэдзым дзэуэ зэхуашэсахэм
ЩащIэ-плIащIэу дыкъаувыхь.
Черноморэм и графыжьым
Хуэдзыщхьэм топыр
къыщытхуегъэж.
ЩIалэгъуалэу зи псэ IукIахэр
А махуэм къызэдокIуалIэ.
Шы къарэр нагъуэм и хьэкъщ,
Къуалэбзути яхобыбэ.
Зи бынкIэ псэемыблэжыр
КъандрокъуэкIэ Исмэхьил
цIыкIущ.
Уафэбжэ мыгъуэм зыкъызэIуех,
Муслъымэнуэ дызэхэзыхыр
А махуэ мыгъуэм къытхуогуIэж.
Махуае мыгъуэм мы
джаурыжьым
Ди лIыхъужьхэр къытхегъэщI,
Зи гъащIэм хуэмеижыр
БухъэрэнкIэ фи Умар ЦIыкIущ.
АдыгэлIрэ адыгэшрэ.
Къуажэхьхэр
Фоч
Пхъэ цIыч,
Пхъэ чэу,
Пхъэ кумылэ,
Пхъэ лъэдакъэ,
Щыхьым и бжьэ,
Бжьом и щIыб.
Фоч
КIей лъэдакъэху,
Iэрыху дыщэкI.
Фочышэ
Зызымыгъазэу мэзым щIэкI.
Щэнджатэ
Дзищэ зыIуту
ДзажэналъитI нэхъ зимыIэ.
Адыгэхэм хужаIахэр
Адыгэхэм я Iуэхур зыIутыр иджыри къагурымыIуэжу зауэхэрт. Апхуэдэу щыхъум, 1862 гъэм и мазаем Евдокимовым дзэ зэгъэпэща и гъусэу Адыгэ Хэкум и кум иунэтIащ, Пшэхэ псыежэхым и лъэныкъуэкIэ шыщхьэмыгъазэу къыпэщIэта абазэхэхэр зэтракъутащ. Жыгхэр ираупщIыкIыурэ мэзхэм гъуэгухэр пхашащ. Хуэдзрэ Щхьэгуащэрэ псыежэхымрэ я зэхуаку дэса псори Псыжь адрыщIрэ Лабэрэ дежкIэ ягъэIэпхъуащ. Гъатхэпэм и 8-мрэ 29-мрэ я зэхуакум къуажэ бгъущIым щIигъум здэщыс щIыпIэхэр ирагъэхъуэжащ. Мэлыжьыхьым Евдокимовыр Бгы ФIыцIэм блэкIри, узыдэмыхьэфыну жыхуаIэ Дахэ псыхъуэм нэсащ, абы къэзакъ къуажи щиухуащ. И гъуэгуанэм и кIыхьагъкIэ къэзакъ къуажэ 35-рэ иригъэтIысэкIри, Евдокимовым Белореченскэ гъунапкъэр иухуащ, Пшыш, Пшэхэ, Курджыпс я Iуфэ Iус урыс быдапIэхэр шынагъуэншэ хъун хуэдэу.
Лавинцев Александр.
ДэнэкIэ замыгъазэми, кърахужьэжурэ сэлэтхэр зэбгъэрыкIуэ адыгэхэм афIэкIа здэкIуэн къахуэгъуэтыжтэкъым, я унагъуэхэмрэ я Iэщымрэ тыншыпIэ гуэр иратын папщIэ. Къуршхэм ахэр къахъумэжыфыртэкъым, хамэ зыдэмыкIыфыну къафIэщIа щIыпIэхэм иджы урысхэр кIуэцIрыкIырт, ерыскъырэ IэщэфащэкIэ узэдахэу, топхэр нэгъунэ яIыгъыу.
Адыгэхэм мэзхэм я IувыпIэм зыщагъэпщкIурт, бийм кърагъэлыну къафIэщI тIэкIур яIыгъыуи, иджыри къэс къамыгъэлъэгъуа гуащIагъыр яхэлъу бгъэдыхьэпIэхэр яхъумэрт. Ахэр щикIуэтыр сэлэтхэр мыжурэр ягъэпIийуэ щебгъэрыкIуэм дежт. ИтIани, лъэбакъуитI-щыкIэ IукIуэтхэрт, я фочхэр яузэдыжырти, урысхэм я щIыналъэр бжьиз зырызу къытрахыжын я мурад хуэдэ, аргуэру къежьэжхэрт.
Де Пино Эммануэль.
Пушкин Александр
КАВКАЗЫМ И ГЪЭР
(Поэмэм щыщ пычыгъуэ)
Адыгэр зэщIиблащ и Iэщэм,
И гур еIэт, ирогумащIэ,
И афэр, фочыр, шабзэр, къамэр;
И сагъындакъыр, и аркъэныр;
Зэи къемыпцIыжу и сэшхуэжь —
ЛIыр щылIи щытхъи зыгъэпэж.
КъемыхьэлъэкI, мыIэуэлъауэ,
Хуейм, ирешу ар, ирелъэс, —
А зэрыплъагъущ, зихъуэжкъым щауэм —
ПхуимыгъэкIуэт, пхуэмыгулэз.
Нартхэр
Лъэпщ, Уэзырмэс, Имыс
Нартхэм я зэманым Тэрч нэгъуэщI лъэпкъ кърамыгъэкIыу яхъумэу щытащ. Тэрч Iуфэр нартхэм щагуэшым Имысрэ Уэзырмэсрэ зэшитIым зыщIыпIэ гуэрыр къалъысат яхъумэну. Ауэ зэрахъумэн Iэщэ яIэтэкъыми, Лъэпщ и деж къэкIуахэщ, Iэщэ ирагъэщIыну. Лъэпщ кIыщым къыщIэкIри къаупщIахэщ: «Сыт хуэдэ Iэщэ фызыхуейр?» — жиIэри.
— Джатэ дыхуейщ, — жаIащ зэшитIми.
— Сыт хуэдэ джатэ фызыхуейр? ЖыфIэ, фызыхуейм хуэдэ фхуэсщIынщ, — жиIащ Лъэпщ.
— Уеуэм пиупщIу схуэщI, нэхъыбэ сыхуейкъым, — жиIащ Имыс.
— Уеуэми пиупщIу, уепыджми хыхьэу схуэщI, — жиIащ Уэзырмэс.
— Захуэщ, пщэдей фыкъакIуэ, — жиIэри къиутIыпщыжахэщ.
Лъэпщ жэщым джатитIыр ищIауэ нэху къригъэкIащ. Пщэдджыжьым зэшитIыр Лъэпщ и кIыщым щынэсым Лъэпщ джатитIыр къыщIихьэжри я зырызу къаритыжурэ жиIащ:
— Мыр ууейщ, мывэм уеуам пиупщIыну пхуэсщIащ. Уэри мыр уи джатэщ, мывэм уеуам пиупщIынущ, хэпIуами хыхьэнущ, — жери.
ЗэшитIым я джатитIыр зыкIэращIэри къыдэкIыжащ. Я IэнатIэми Iуувэжахэщ Тэрч Iуфэ яхъумэу.
Абы лъандэрэ зэман зыбжанэ дэкIащ. Зы махуэ гуэрым Имыс и джатэр Iэпыхури псым хэхуащ. Имыс и джатэм лъыхъуэу псым хэту Уэзырмэс къыIухьэри и джатэмкIэ псым хэпыджэу щIидзащ. Псым хэлъ Имыс и джатэр Уэзырмэс и джатэпэм къыхуэзэри пхырыкIащ. Къыдрихьейри Имыс и джатэр Уэзырмэсым и джатэпэм фIэлъу къыщыхихыжым Имыс къилъагъури абдежым тхьэ иIуащ:
— Сэ си джатэр уи джатэм нэхърэ нэхъ Iейуэ зэрищIар Лъэпщ хуэзмыгъэгъун, — жиIэри.
Жэщ зэрыхъуу и джатэр къищтэри Лъэпщ деж кIуащ. Лъэпщ кIыщым щыжейуэ щIэлъти, Имыс и джатэр Лъэпщ и кIыщ бжэIум Iуипхащ, и кIуэцIымкIэ гъэзауэ.
Езыр мыдэ жыжьэу къыIукIри кIиящ ину. «Хьэхьей, Лъэпщ, саукI къыздэIэпыкъу» жиIэри. Лъэпщ и уадэжьыр къищтэри къыщыщIэжым и лъэгуажьитIыр пихащ.
— СыбукIт, бэлыхьыр зытехуэн, — жиIэри къауэри и уадэжьыр зытехуа щIыр шу зэтес дэхуэну жьэдитхъуащ. Аращ иджыри къэсыхукIэ Лъэпщ и уадэр къыптихуэ, щIыжаIэр.
Лъэпщ и лъакъуитIыр къищтэжри щIыхьэжащ. Имыси къыщIэпхъуэжри къэкIуэжащ.
Лъэпщ гъущIым хуэIэзэти, лъакъуэ езым зыпигъэувэжащ. Пщэдджыжьым джатэм еплъри, Имыс хуищIа джатэр къицIыхужащ. Ауэ а щыпсэуа щIыпIэр имыдэжу Псыгуэнсу псыхъуэ кIуащ. Абы щыпсэууэрэ зэман зыбжанэ дэкIа нэужь пхъуантэ зырыз зэкъуэшитIым къахуигъэхьащ.
Уэзырмэс и пхъуантэр икъутэмэ, дыщэрэ, налкъутналмэсрэ дэзу дэлъщ. Имыс и пхъуантэр икъутэу щыдэплъэм, лагъым дэлъти, къауэри Имыс абы иукIыжащ. Аращ Лъэпщ и гъущI вакъэр къызыхэкIар.
Сосрыкъуэ и джатэр Лъэпщ зэрыригъэщIар
Нарт зэшищ мэкъу еуэу къуршыщхьэм итт. Зэшищыр зэрыгъэгубжьауэ мэкъу паупщIырт. НэхъыщIэр япэ щиувэм деж нэхъыжьитIыр лъэщIыхьэртэкъым. НэхъыщIэр яужь щиувэм деж нэхъыжьитIыр ихурт. НэхъыжьитIыр бампIэрт, зэгуэудырт, нэхъыщIэр мэкъуауэнкIэ зэратекIуэм щхьэкIэ.
Нарт зэшищыр апхуэдэурэ къэсри махуэ куэдкIэ мэкъу еуахэщ. Шэджагъуэ шхэгъуэр къэсри зэшищым я шэмэджхэр бгыщхьэм шэмэджыкIымкIэ щыхатIащ, езыхэр шхакIуэ къехыжахэщ. Шэджэгъуашхэ ящIу дэкIыжа нэужь ялъэгъуащ, нэхъыщIэм и шэмэджыр къауэри, бгы лъагэм и лъабжьэм къэсыху мэкъур къриупщIэхауэ. НэхъыжьитIыр хузэгуэпырт нэхъыщIэми зыжьэу жаIащ:
— Аращ уэ укъыщIыттекIуэр, уи шэмэджыр фIыщи, ахъумэ мэкъу еуэнкIэ унэхъ Iэзэу хьэмэрэ унэхъ къарууфIэу аракъым.
Зэшищым шэмэджыр Лъэпщ дей къахьащ джатэ ирагъэщIыну. Лъэпщ зэреплъу шэмэджыр езым зэриIэщIагъэр къицIыхужащ.
— Дэ мыбы шэмэджу дыхуейкъым, джатэ щIыи, зэшищым япэ кIыщым къэсым ейщ, — жари къратащ, езыхэри кIуэжащ.
Лъэпщ къыщIэкIри и кIыщ бжэIупэм Iут хъумпIэцIэдж фэнд хужь цIыкIухэр къищыпащ. Зэхигъавэщ псы щIикIэри абыкIэ ипсыхьурэ шэмэджыр джатэ кIэщI цIыкIу ищIащ, зэIусар мыхъужыну. ЕтIуанэ махуэм зэшищыр зы лъэбакъуэу кIыщым къыщIэпкIащ. Нэхъыжьми «джатэр сысейщ» жиIащ. НэхъыщIэми «джатэр сысейщ» жиIащ. Курытми апхуэдэу жиIащ.
Апхуэдэу щыхъум, Лъэпщ зыми джатэр иритыжын идакъым.
— Псоми джатэ зырыз фхуэсщIынщ, — жиIэри иутIыпщыжащ.
Езыми, кIыщыбжэр игъэбыдэри, Сосрыкъуэ джатэ хуищIу щIидзащ. Лъэпщ и кIыщым цIыху щIэту лажьэртэкъым. И Iэгупэм зыри иригъаплъэртэкъым. ИщIыр иригъэлъагъуртэкъым. ИфIэщу щылажьэм Сосрыкъуэ къыщIэхуащ уафэм къехуэха хуэдэ, «КIыщыбжэрэ псыунэбжэрэ зэIухащ», — жиIэри.
— Нахуэу уугъурсызщ, уи нэгум фIы щIэлъкъым, — жиIащ Лъэпщ, сэ уэ джатэ пхуэсщIырт, зэIусэу иуIар мыхъужу, уэ ущысу езыр зыхуейм кIуэрэ иукIрэ къэкIуэжу, иджы си Iэгупэм укъиплъащ. Си IэщIагъэм щинэжащи, уи джатэр хъужынукъым, — жери уадэр хыфIидзащ.
Сосрыкъуэ зиплъыхьри, зэшищым яхуищIа джатэ кIэщIыр фIэдзат. КъыфIихри зэпиплъыхьащ, ириджэгуащ.
— Убакъуэу уеуэну, уи насып зыхэлъыр аращ, ууейщ джатэр, — жиIэри къритри къыщIигъэкIыжащ.
Аращ Сосрыкъуэ и джатэр къыздикIар.
