Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
ГушыIэхэр
МазитI дэкIмэ…
ЛэжьапIэ къэзылъыхъуэ щIалэр IуэхущIапIэ гуэрым щIохьэ:
— Сэ сыщылажьэ хъун IэнатIэ фиIэ?
— ДиIэщ.
— Сыкъэфщтэну дапщэщ сыкъакIуэ хъуну?
— ЛэжьапIэ укъэувыну узэрыхуеймкIэ лъэIу тхылъ къэтхи, пщэдей къыдэкI. Япэ мазитIым доллар — 800, адрей къыкIэлъыкIуэхэм доллар мин къэблэжьынущ.
— Абы щыгъуэм, мазитI дэкIмэ сыкъэкIуэнщ, — жи щIалэм.
КIэпIейкIэ дыдодзей
Студент гупыр пщэдджыжьым къэушащ:
— Зэманыр нэсащ, еджапIэм дывгъакIуэ, — жеIэ япэ курсым щIэс щIалэм.
— Хьэуэ, тIэкIу дывгъэжеи нэхъыфIщ, — жи етIуанэ курсым щеджэм.
— Нобэ дымыкIуэмэ нэхъыфIу пIэрэ, — къыхелъхьэ ещанэ курсым щIэс щIалэм.
— Нобэ ди нэгу зедгъэужьынщ, — жи еплIанэ курсым щIэсым.
Апхуэдэу зэрызэдауэр етхуанэ курсым щIэсым зэхиха нэужь, студентхэм яжриIащ:
— КIэпIейкIэ дыдодзейри, бгъэр къыдэгъэзеяуэ техуэмэ, нобэ еджапIэ дыкIуэркъым, адрей лъэныкъуэр къыдэгъэзеямэ — ди нэгу зыдогъэужь, бгъукIэ увмэ, дыжеинущ, къемыхуэхыжу хьэуам къыхэнэмэ, еджапIэм дыкIуэнущ.
Доллар 300
Бзылъхугъэм и щхьэгъусэм зыхуегъазэ:
— Пщыхьэщхьэ си ныбжьэгъухэм я гъусэу рестораным сыкIуэн хуейщи, кофе къызэрысщэхун доллар 300 къызэт.
— Зы кофе крушкIэм доллар 300 и уасэуи?
— Сыту угъэщIэгъуэн уэ, мы сщыгъ мыхьэнэншэмкIэ рестора- ным сызэрымыкIуэнур къыбгурыIуэркъэ?!
Шхыныгъуэхэр
Тхьэв и гъусэу гъэва джэдыщIэ
Джэд гъэкъэбзар псы щIыIэкIэ ятхьэщI, ягъэгъущ, зэпкърах, шыуан лъэщIабгъуэм иралъхьэ, псы щIыIэ тIэкIу щIакIэ, шыгъу тракIутэ, тхьэв ягъэхьэзырар лым и щIыIум сатыру тралъхьэ, шыуаныщхьэр трапIэжри, зэ къытрагъэкъуалъэ. ИтIанэ, мафIэ цIыкIум тету лыри тхьэври хьэзыр хъуху, дакъикъэ 20-25-кIэ ягъавэ. Iэнэм щытрагъэувэкIэ тхьэв вар тепщэчым иралъхьэ, абы лыр тралъхьэ, зыхэвыкIа лэпсым щыщ тракIэж. Пщтыру яшх.
Тхьэвыр зэращIыр: Гуэдз хьэжыгъэ ухуэнщIам и кур кумб ящI, абы шыгъу, джэдыкIэ хэлъу псы щIыIэ иракIэри фIыуэ япщ. Нэхъ щабэ хъун щхьэкIэ ар хъыдан тепхъуауэ дакъикъэ 20-25-кIэ щагъэт. Хьэзыр хъуа тхьэвыр хьэжыгъэ зытеуда Iэнэм тралъхьэри, и Iувагъыр мм 2, и кIыхьагъыр см 55-рэ и бгъуагъыр см 30 хъууэ хупхъэкIэ яху. Абы и щIыIум тхъу щахуэ, бжьын цIынэ, къуэнтхъурей упщIэта, шыбжий сыр плъыжь, джэдгын, бурш хьэжа тракIутэ. ИтIанэ, тхьэвыр жэрумэм хуэдэу яшыхь мыгъум дыдэу, и кIапэр джэдыкIэпскIэ зэтрагъэпщIэж, и кIыхьагъыр см 2, и хьэлъагъыр г 20-25-рэ хъууэ сэкIэ зэпаупщI.
Халъхьэхэр (цIыхуитху Iыхьэ):
джэдылу — г 500,
псы щIыIэу — г 230-рэ,
гуэдз хьэжыгъэу -г 350-рэ,
тхъууэ — г 50,
псыуэ -г 120-рэ,
джэдыкIэу — 1,
бжьын цIынэу, къуэнтхъурейуэ, шыгъуу, шыбжийуэ, буршу, джэдгыну — узыхуейм хуэдиз.
Къубатий Борис.
ГъэщIэгъуэнщ
Ныбжьым емылъытауэ
Илъэси 8 фIэкIа щымыхъум, Моцарт итхат и япэ сонатэхэмрэ симфониехэмрэ.
* * *
И ныбжьыр илъэс 17-м щитым Жаннэ д,Арк Орлеан хуит къэзыщIыжа дзэм и Iэтащхьэу щытащ .
* * *
«Руслан и Людмила» поэмэр тхыным иужь щихьам, Пушкин Александр и ныбжьыр зэрыхъур илъэс 18-т
* * *
Рахманинов Сергей илъэс 19 хъууэ зэхилъхьауэ щытащ «Алеко» оперэр.
* * *
Канар хытIыгухэм къэхутэныгъэ щыщригъэкIуэкIым, Миклухо-Маклай зэрыхъур илъэс 20-т.
* * *
Васко да Гамэ и ныбжьыр илъэс 29-рэ щыхъум Индием кIуэ псыщхьэ гъуэгур къызэIуихауэ щытащ.
Дунейм и телъыджиблыр
Хеопс и пирамидэр
Хеопс и пирамидэр
Хеопс и пирамидэр (Хуфу) — мысыр пирамидэхэм я нэхъ ин дыдэрщ, Дунейм и телъыджиблым щыщу ди нобэм къэсарщ. ЗэрыхуагъэфащэмкIэ, илъэс 20-кIэ екIуэкIа ухуэныгъэр щаухар ди эрэм и пэкIэ 2540 гъэрщ. Мысыр пирамидэхэм я хъыбар псоми ящIэ, ауэ нэхъ цIэрыIуэхэр Хеопс (Хуфу), Хефрен (Хафра), Микерин (Менкаура) сымэ я пирамидэхэрщ.
Илъэс мини 3-м щIигъукIэ (1300 гъэхэм ирихьэлIэу, Линкольн, Инджылыз, Кафедральнэ соборыр щамыухуэ щIыкIэ) мы пирамидэращ щIы хъурейм ухуэныгъэ нэхъ лъагэ дыдэу тетар.
Мысырым Iэтауэ щагъэлъапIэ Хеопс и пирамидэр ухуэн щыщIадза махуэр — ар шыщхьэуIум и 23-рщ (ди эрэм и пэкIэ 2470 гъэрщ). Мы махуэр тхыдэ, щIэныгъэ и лъэныкъуэкIэ щIэгъэбыдауэ щыткъым, сыту жыпIэмэ, абы щыхьэт техъуэ Iуэху пыухыкIа щыIэкъым, теухуа дэфтэрхэри апхуэдизкIэ мащIэщи, египтологхэр иризодауэ ар ухуэн щыщIадза илъэсым.
Семирамидэ и жыг хадэр
Семирамидэ и жыг хадэр
Семирамидэ и жыг хадэ фIэдзахэр Дунейм и телъыджиблу къалъыта-хэм языхэзщ. Абы Амитис и жыг хадэ фIэдзакIи йоджэ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, ар щIыхаса, пащтыхь Навуходоносор ЕтIуанэм и щхьэгъусэм зэреджэр Амитист. ЗэрыхуагъэфащэмкIэ, ар здэщыIар пасэрей къалэ-къэрал Вавилонщ, иджырей Хилл къалэм и Iэгъуэблагъэм.
Вавилоным и пащтыхь Навуходоносор ЕтIуанэм (ди эрэм и пэкIэ 605-562 гъ.) и бий нэхъыщхьэ, Вавилон къэралыгъуэм ит къалащхьэр тIэу зэтезыкъута Ассирий пэщIэувэн щхьэкIэ, Мидием и пащтыхь Киаксар дзэ Iуэху зэгурыIуэныгъэ ирищIылIащ. ТекIуэныгъэр зыIэрагъэхьэу, Ассирий и щIыр зэхуагуэшыжа нэужь, зэращIылIа зэгурыIуэныгъэм и щыхьэту Мидие пащтыхьым ипхъу Амитис къишащ Навуходоносор ЕтIуанэм.
Сабэмрэ макъымрэ щыкуэд, пшахъуэщIым тес Вавилоныр ауи игу дыхьэртэкъым щхъуантIагъэ щIыгу дахэм къыщыхъуа пащтыхьыпхъум. Арати, Навуходоносор унафэ ищIащ жыг хадэхэр уардэунэм и хъуреягъкIэ фIригъэдзэну. ЛIэщIыгъуитIкIэ щыIащ ахэр, ауэ иужькIэ кIэлъымыплъыж хъуащ, итIанэ езы уардэунэри ищэхэжащ псы къыщIэуэурэ.
Олимп Зевс и статуер
Олимп Зевс и статуер
Фидий и IэдакъэщIэкIщ античнэ скульптурэу Дунейм и телъыджиб-лым хагъэхьар. Олимпие къалэм дэт Зевс и тхьэелъэIупIэрат ар здэщыIэр. Ди эрэм и пэкIэ 776 гъэм щегъэжьауэ ди эрэм хиубыдэ 394 гъэ хъуху илъэсиплI къэс зэ Олимп джэгухэр щекIуэкIа, нэхъапэкIэ алыдж спортсменхэр, итIанэ урым спортсменхэр щызэпеуэ лъахэрщ.
Зевс и тхьэелъэIупIэр зэ зымылъэгъуар насыпыншэу къалъытэрт алыджхэм. Зевс тхьэм и цIэкIэ илъэс 300 хъуауэ ирагъэкIуэкI Олимп джэгухэм цIыхубэм дежкIэ мыхьэнэшхуэ иIэт.
Артемидэ и тхьэелъэIупIэр
Артемидэ и тхьэелъэIупIэр
Артемидэ и тхьэелъэIупIэу Эфес щыIэри къалъытащ Дунейм и телъыджэу. Азие ЦIыкIум и псыIуфэм нэхъ и гъунэгъуу щыт алыдж къалэ Эфес дэтащ. Япэ тхьэелъэIупIэ нэхъ иныр щаухуар ди эрэм и пэкIэ VI лIэщIыгъуэрщ. Ауэ ар ди эрэм и пэкIэ 356 гъэм Герострат игъэсауэ щытыгъащ. ИужькIэ зэрагъэпэщыжащ, ауэ аргуэру готхэм зэтракъутэжащ.
Хъыбархэм къазэрыхэщыжымкIэ, Артемидэ Аполлон и шыпхъут, зэтIолъхуэныкъуэт. Алыджхэм я IуэрыIуатэм къазэрыхэщыжымкIэ, Артемидэ псэ Iуту щIым тет псори и нэIэ щIэтт, фIыуэ илъагъурт, якIэлъыплъырт. Абы хьэкIэкхъуэкIэхэри былымхэри къигъэIэсэрт, удзхэри жыгхэри къигъэкIыфырт. ЦIыхухэри гулъытэншэу къигъанэртэкъым Артемидэ, насыпкIэ яхуэупсэрт, зэрышэхэр зэригъэзэгъырт, сабий зыгъуэтахэм тхьэ яхуелъэIурт.
Абы и цIэкIэ Эфес къалэм и гъунэгъуу цIыхухэм яухуауэ щытащ тхьэелъэIупIэ абрагъуэр. ТекIуэда ахъшэр зейр Крез пащтыхь къулеижьырт, ар лIа нэужь и къуэм нигъэсыжащ.
Мрамор хужьым къыхэщIыкIа тхьэелъэIупIэ абрагъуэр къалэдэсхэм щалъэгъуам я гур хигъэхъуащ. Ар диным ехьэлIа Iуэхухэм нэмыщIауэ, нэгъуэщIхэри щызэфIагъэкI центр ехьэжьа хъуат.
Галикарнас мавзолейр
Галикарнас и мавзолейр
Карий пащтыхь Мавсол и сыныр ди эрэм и пэкIэ IV лIэщIыгъуэм икухэм Галикарнас (иджырей Бодрум, Тырку) дащIыхьащ абы и щхьэгъусэ Артемиссие III и унафэкIэ. Мавзолейр яухуэн папщIэ абы къригъэблэгъащ алыдж архитекторхэу Сатиррэ Пифейрэ, а лъэхъэнэм архитектор нэхъ цIэрыIуэу щытахэу Леохар, Скопас, Бриаксид, Тимофей сымэ.
Плиний Нэхъыжьым мыпхуэдэу итхыжыгъащ абы и теплъэр: ищхъэрэ, ипщэ лъэныкъуэхэр — фут 63-рэ, IуплъапIэмрэ и щIыбымрэ нэхъ зэвщ, псори зэхэту фут 440-рэ, и лъагагъыр IэфракIэ 25-рэ мэхъу, сэх 36-рэ кIэщIэтщ. КъуэкIыпIэмкIэ щыIэ IуплъапIэр зыщIар Скопасщ, ищхъэрэр Бриаксидщ, ипщэр Тимофейщ, къухьэпIэр Леохарщ. Ухуэныгъэр ямыухыурэ пащтыхь гуащэр дунейм ехыжауэ щытащ.
Мавзолейм и теплъэ цIыкIу Истамбыл и Миниатюрк паркым итщ.
Колосс Родосский
Колосс Родосский
Пасэрей алыдж тхьэ Гелиос и статуер абрагъуэщ, Эгей хым и гъунэгъуу щыт Родос кхъухь тедзапIэ къалэм (Алыдж) дэту щытащ. Статуем метр 36-рэ и лъагагът, ар илъэс 12-кIэ яухуащ. Жэзым къыхэщIыкIа а ухуэныгъэ иныр зи IэдакъэщIэкIыр скульптор цIэрыIуэ Харесрэ абы и гъэсэн Лисиппрэщ.
Родос иIэ кхъухь тедзапIэм деж щаухуа статуер гъунэгъу хытIыгухэми щыплъагъурт. Монументым жэзу тонн 13-рэ гъущIу тонни 8-рэ ихьащ. Зи гугъу тщIы колоссым статуе ин дыдэхэр щIыным къыхуриджа хуэдэт цIыхухэр. Ди эрэм и пэкIэ етIуанэ лIэщIыгъуэм Родос скульптурэ абрагъуэхэр дащIыхьат.
Александрие гъуазэр
Александрие гъуазэр
Дунейм и телъыджиблым ящыщ Александрие гъуазэр ди эрэм и пэкIэ III лIэщIыгъуэм Александрие мысыр къалэм щаухуауэ щытащ, кхъухьхэр тедзапIэм къыщесылIэкIэ хым хэт къырхэр ялъагъун папщIэ. Жэщым абы идз нэхур сэбэп яхуэхъурт, къриху Iугъуэр махуэм я гъуазэт. Дуней псом япэу щаухуа гъуазэщ ар икIи илъэс минкIэ щытащ.
Ауэ ди эрэм и 796 гъэм щIыр хъейри зэхикъутэгъащ. ИужькIэ Мысырым къэкIуа хьэрыпхэм щIэрыщIэу яухуэжащ метр 30 зи лъагагъ гъуазэр. XV лIэщIыгъуэм и кIэхэм Къайт-бей сулътIаным быдапIэ щиухуащ абдежым, ар нобэми щытщ.
Гъуазэм метри 120-140-рэ и лъагагъщ, километр 60-кIэ (языныкъуэхэм 100-уэ жаIэ) ущыпэжыжьэми идз нэхур уолъагъу.
Къэбарт Мирэ.
Интернетым дыкъыщоджэ
КIэртIоф къэп
ЕджакIуэр егъэджакIуэм еупщIащ:
— Уэ уцIыху Iущщ, угубзыгъэщ. Сытым дежи гукъыдэж уиIэщ, укъыщыгубжь къэхъуркъым. Сэри апхуэдэу сыщытынымкIэ дэIэпыкъуэгъу укъысхуэхъуамэ арат.
ЕгъэджакIуэр арэзы хъури, еджакIуэм кIэртIофрэ къэпрэ къыхуихьыну елъэIуащ.
— Зыгуэрым зыхуэбгъэгусэмэ е ухуэгубжьмэ, мы кIэртIофыр къащтэ, зы лъэныкъуэмкIэ — уэ уи цIэр, адреймкIэ укъэзыгъэгубжьам и цIэр тетхи, къэпым илъхьэ.
— Аркъудей? — щIэупщIащ еджакIуэр.
— Хьэуэ. Уэ мы къэпыр сытым дежи къызэдепхьэкIын хуейщ икIи зыгуэрым зыхуэбгъэгусэху е укъигъэгубжьыху зы кIэртIоф ибдзэн хуейщ.
ЕджакIуэр арэзы хъури, ежьэжащ. Зэман зыкъом дэкIащ, абы къыздрихьэкI къэпым кIэртIоф куэд ирилъхьащ, хьэлъи хъуащ. КъыздепхьэкIынуи гугъут, нэхъапэу ирилъхьахэр фын щIадзати, мэ гурымыхьи кърихырт. ЩIалэм щыхуэмышэчыжым, егъэджакIуэм деж кIуащ.
— Мыр къепхьэкIыну къезэгъыжыркъым, хьэлъэщ, мэ кърех.
— Мис апхуэдэ дыдэу гугъу йохь уи псэри, — жиIащ егъэджакIуэм. — Зыгуэрым ухуэмыарэзымэ, уи псэм зы мывэ тыболъхьэ. Ауэрэ зэхуехьэсри, хьэлъэ мэхъу.
А псэм къыщыщIыр нэрылъагъу пщысщIыну сыхэтауэ аращ. Иджы егупсыс, сыт апхуэдэ хьэлъэ къыщIызэдепхьэкIынур? Дэ ди щыщIэныгъэхэр къэзыгъэщIыжыр дэращ. Дыхуей атIэ кIэртIоф фа къэп сыт щыгъуи къызэдетхьэкIыну?!
ЦIыхушхуэхэм я гупсысэхэр
ЩIэпсэу псори зыфIэкIуэдаращ щхьэхуитыр
ЗдэкIуэ лъэныкъуэр зымыщIэж цIыхум жьы къепщэр гъуэгуакIуэ хуэхъунукъым.
Сенекэ.
ЗыгуэркIэ сэбэп умыхъуу упсэуныр кIэншэ зимыIэ лIэныгъэщ.
Гёте Иоганн.
ЦIыхур щIэпсэу псори зыфIэкIуэдаращ щхьэхуитыр.
Ремарк Эрих.
ГъащIэм и купщIэм нэхърэ нэхъыфIу лъагъун хуейщ езы гъащIэр.
Достоевский Фёдор.
ЦIыхур тIэу псэукъым, ауэ а зэми мыпсэуфыр куэдщ.
Рюккерт Фридрих.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:5. Зи хьэпшыпым уасэшхуэ хуэзыгъэув, абы пхутемыкI цIыху. 6. ГъущIхэкI лъапIэ, дыщэм нэхърэ нэхъ пуду. 9. Бжэныфэм къыхащIыкI Iуданэ. 10. Хамэм ейуэ адыгэ унагъуэм пасэм япIу щыта щIалэ цIыкIу. 12. Совет Союзым и ЛIыхъужь Къуэныкъуей … 15. Адыгэм къытхэкIа артист щэджащэхэу ТIыхъужь Алий, Сибэч Быхуэ, Токъуий Хъусен, Сэкрэк Мухьэдин, Къуныжь Хьэждал сымэ я къуажэ. 16. Урысей Федерацэм щыщ къулеижь минхэр, мелардырыбжэ Абрамовичи яхэту, Iэпхъуэжауэ щыпсэу къалэ. 17. МафIэ мыужьыхым деж щыт плъырыр … гъэжауэ зэфIэтщ. 18. ЦIыху псэлъэгъуей. 20. Сэх, щIэгъэкъуэн. 23. Бгы лъагэ, мывэ блын задэ. 24. ТхьэкIуэмэкIыхьым фIыуэ илъагъу хадэхэкI. 25. ЩIакхъуащхьэ тежьыкIа. 28. Адыгэ тхакIуэ, усакIуэ, литературэм къыхыхьа ди лъэпкъэгъу ныбжьыщIэхэм я чэнджэщэгъу, гъэсакIуэ. 29. ПхъащIэ Iэмэпсымэ. 31. Егъэлеяуэ дунейр щыщIыIэ махуэ, зэман. 32. Мэкъу пыупщIа сатыр. 34. Адыгэр ижь-ижьыж лъандэрэ зэлэжь, Хрущев фIыуэ илъагъуу щыта гъавэ. 35. Губгъуэ джэдкъаз пIащэ. 37. Шым и «вакъэ». 39. НэгъуэщIхэм хэмыгъуэщэн папщIэ джэдкъазым традзэ дамыгъэ. 40. Ди республикэм щыIэ район, псыежэх. 41. ЗэрышагъащIэхэм я пэш.
Къехыу:1. Мэжджытым хэтщ … джапIэ. 2. Iуащхьэ щыкуэд, бгылъэ щIыпIэ. 3. ЩIалэ зэпэщ, бжьыфIэ. 4. … щIэгъуэм Iэпэ шынщ, … шхыгъуэм жумэрэнщ. 7. ГъущIыпэ пэтрэ … 8. СССР-м и Министрхэм я Советым и УнафэщIу ар ядэлэжьащ Брежневми, Андроповми, Черненки, Горбачёви. 11. Адыгэ таурыхъхэм узыщрихьэлIэ шы лъэрызехьэ — псэлъэфу, лъэтэфу. 13. КъуийцIыкIу зэбзэджэкIа домбеижь. 14. Мылъку зи куэд цIыху. 19. Ди зоопаркым ит псэущхьэ: зэгуэбгъэпмэ, къоубжьытхынкIэ тIэу еплъынукъым. 21. Уэрэд зыбжанэ зыхуауса къуалэбзу пщэ псыгъуэ, лъакъуэ псыгъуэ. 22. ЦIыхуфэр … 26. НэуфIыцI … 27. Адыгэм къыхэкIа усакIуэ нэхъ Iэзэ дыдэхэм хабжэ, Къэрэшей-Шэрджэсым и цIыхубэ усакIуэ. 29. Лы лей зытелъ цIыху. 30. Нартхэм я фадэр абы къыхащIыкIыу щытащ. 33. Башкирхэм я къалащхьэ. 36. «ФIыцIэ» псалъэр нэгъуэщIу зэрыжаIэ. 37. Псы Iуфэ мывалъэ-пшахъуалъэ. 38. Абы тутын иракIутэурэ ирофэ. 39. Лъэс гъуэгу бгъузэ цIыкIу.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
ЩэкIуэгъуэм и 26-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:3. Джэдыгу. 8. Балыджэ. 9. Псыкуэд. 10. Дерт. 11. Уашхэ. 13. Хъудыр.14. КIытэ. 16. ПщылI. 20. Выгу. 21. Былым. 22. Жьей. 23. Гъурц. 26. Шыгъу. 28. Бжэгъуу. 29. МэкI. 31. Гунэдж. 32. Шэнт. 34. Тхьэгъу. 36. Ержыб. 38. Хьэрэ. 39. ПщIэншэ. 41. Нэпсей. 42. Нэгумэ.
Къехыу:1. Маленков. 2. Чынт. 3. Джэду. 4. Ду. 5. ГупкIэ. 6. Шыпхъу. 7. Чэсыргей. 12. Шху. 14. КIыгу. 15. Тебэ. 17. Щимэ. 18. ЛIыжь. 19. Елыркъэш. 24. Абгъуэ. 25. Сурэ. 26. ШэджыхьэщIэ. 27. Гъуэгу. 29. Мет. 30. КIэмыргуей. 33. КIуж. 35. Гъуанэ. 36. Ерэн. 37. Банэ. 38. Хьэпс. 40. Хугу.
