Тхьэмадэ Iумахуэм и гъуэгу захуэр
IэщIагъэлI нэс, мэкъумэш IэнатIэм и къызэгъэпэщакIуэ нэхъ Iэзэ дыдэхэм ящыщ Унэжокъуэ Борис къикIуа гъуэгур къызыхэкIа лъэпкъымрэ цIыхубэмрэ и къару емыблэжу зэрыхуэлэжьам и щапхъэщ.
Профессор Лучков Петррэ Унэжокъуэ Борисрэ Зи сабиигъуэр Хэку зауэшхуэм хиубыда, абы и ужь лъэхъэнэ хьэлъэр зи нэгу щIэкIа, гурэ псэкIэ зыгъэва, зи ныбжьыр илъэс пщIейм щхьэдэха тхьэмадэр бжьыфIэщ, зэпIэзэрытщ, зэрыугъурлыр и нэгум къощ. ГъащIэм къыхихауэ акъыл жанрэ гупсысэ узыншэрэ иIэщ, хабзэм и лъапIэныгъэхэр игъэнэхъапэу къогъуэгурыкIуэ.
Зи адэ-анэр пасэу зыIэщIэкIа ныбжьыщIэр зэманым псэкIэ балигъ дэхъуат, ери фIыри зэхищIыкIырти, губгъуэ лэжьыгъэми, унагъуэ Iуэхуми, еджэнми хунэсырт, нэхъыжьхэм я гум зэрыдыхьэным, ахэр арэзы зэрищIыным хущIэкъурт.
— Зэманыр ткIийт, хьэлъэт, инри цIыкIури фронтым телажьэрт, псори гугъу ехьырт, ауэ гъэщIэгъуэныракъэ, тхьэусыхэр мащIэ дыдэт. Ноби IупщIу си нэгум щIэтщ текIуэныгъэр къагъэблагъэу IэпщэкIэ щIыр зезыхьа, гъавэ къэзыгъэкIа, Iузыхыжа псори. Абыхэм я щIыхуэ ттелъ зэпыту къысщохъу, я жумартыгъэмрэ гущIэгъулыгъэмрэ сщыгъупщэркъым, — жеIэ Борис, а зэман хьэлъэр игу къигъэкIыжу.
Унэжокъуэм и гъащIэ псор епхащ къыщалъхуа, къыщыхъуа къуажэм. Гурыхуэт, щIэныгъэм и насып зэрыхэлъым и нэщэнэу, тхылъым хуэнэхъуеиншэт, фIыуэ еджэрти, гъуэгу бгъуфIэ къызэрыпэщылъыр бэянт. Апхуэдэуи къыщIэкIащ.
«Псым и жапIэр езым къегъуэтыж», — жаIэ. А пщалъэмкIэ убгъэдыхьэмэ, Унэжокъуэ Борис ящыщщ зи гуащIэ хьэлэлкIэ, зи цIыху хэтыкIэкIэ мы гъащIэм зи увыпIэ щызыубыдыжахэм. КъызэринэкIа илъэсхэм а псор IупщIу хыболъагъуэ.
Дзыхьыр мылъкушхуэщ. «Кэнжэ» колхозым и тхьэмадэ щыхъуа махуэм щегъэжьауэ Унэжокъуэм ар зымащIэкIи зыщигъэгъупщакъым, нэхъыжьхэр къазэрыщыгугъауэ къыщIэкIащ, куэд дэмыкIыуи унафэщI губзыгъэу, гумызагъэу, къызэгъэпэщакIуэ Iэзэу зыкъигъэлъэгъуащ. Хозяйствэм зегъэужьыным къаруушхуэ ирихьэлIэрт. Ар зылъагъу колхозхэтхэр Iуэхум тегушхуэрт, Борис и жэрдэмхэр къыдащтэрт. Жыжьаплъэт, мурадышхуэхэм хуэпабгъэрти, зэувалIэр къехъулIэрт, куэдым хунэсырт, япэ игъэщыпхъэхэр псынщIэу къипхъуатэрт икIи хуэфащэ унафэ къахуигъуэтырт. Мэкъумэш щIэным, Iэщ гъэхъуным, жыг хадэхэр зехьэным пыщIа IэнатIэхэр зэдэууэ зэдихьырт. КъэхутэныгъэщIэхэр, технологие пэрытхэр IэнатIэ псоми ерыщу щыпхигъэкIырт, жьэгъущIэс щIыпIэхэм пхъэщхьэмыщхьэ хадэхэр щигъэбагъуэрт. Лэжьыгъэр зыхуэдэр, абы фейдэуэ пылъыр, хозяйствэм хэхъуэу къыхуихьыр зэпымыууэ зэпилъытырт. Iэщ лъэпкъыфIхэм, жыг хадэхэм я зыужьыкIэр я деж щигъэунэхурт, абыхэм ятеухуа тхыгъэхэр газетхэмрэ журналхэмрэ къытрыригъадзэрт. ЩIэныгъэр и лъабжьэу Iуэхур зыгъэкIуатэ-хэм пщIэ лей яхуищIырт, щIалэ жыджэрхэр, жэрдэмщIакIуэхэр къулыкъукIэ игъэкIуатэрт.
Нэхъыжьхэм фIыуэ ящIэж 70 — 80 гъэхэм Аруан, Шэрэдж псыхъуэхэм я зэхуакум щызэрахьэ пхъэщхьэмыщхьэ хадэхэр гъатхэ къэс нэри пэри ихьэхуу зэщIэгъагъэу зэрыщытар. Ахэр Къэбэрдей-Балъкъэрым жыг хадэхэр щагъэунэху и станцым мывалъэмрэ мывалъэ-пшахъуалъэмрэ щигъэкIат. ХыщI гъэхэм я пэщIэдзэм яужь ихьэри, илъэси 2 — 3-м къриубыдэу гектарищэ ягъэтIысат. Абыхэм яхэтт республикэм и мызакъуэу, къэралми хамэ щIыпIэхэми нэхъыфIу къыщалъытэ мыIэрысей, кхъужьей лIэужьыгъуэхэр. Аращ и къежьапIэр илъэсым пхъэщхьэмыщхьэу тонн мин, абы щIигъу къызыпахыу щыта «ПситI зэхуаку» IэнатIэшхуэм. А къэралпсо Iуэхум и гуащIэ куэд хилъхьащ РСФСР-м щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, КъБКъУ-м и мэкъумэш факультетым и профессору щыта Лучков Пётр. Къэбэрдей-Балъкъэрым жыг хадэхэр щагъэунэху и станцым щыкIуам абы щIэныгъэ лэжьыгъэ купщIафIэ иIэт. Ахэр нэхъыбэу зытеухуар куэд щIауэ зэгупсыс IуэхущIэт — мывалъэ-пшахъуалъэ щIыхэр, бгылъэ щIыпIэхэр къэбгъэIурыщIэ зэрыхъуну Iэмалхэрт.
— Профессор Лучков Пётр республикэм щыцIэрыIуэ еджагъэшхуэт, жыг хадэхэр гъэкIыным хуэIэзэ щIэныгъэлIт. Ди хозяйствэм гъавэ щIапIэр и мащIэт, Iэщышхуэу минрэ щитхурэ тIыгъми, хэхъуэ щIагъуэ къыпытхыртэкъым, зыдужьын щхьэкIэ, фейдэ къэзытыну IэнатIэ дыхуейт. Профессор Лучков Пётр си цIыхугъэти, си жэрдэмыр и гуапэу къыздиIыгъащ, ерыщу еувалIэри, ди IэщIагъэлIхэр и гъусэу, Кэнжэм и бгылъэ щIыпIэхэм пхъэщхьэмыщхьэ зэрыщагъэкIынум и технологиер игъэхьэзыращ. Ар щIэныгъэр зи лъабжьэ лэжьыгъэшхуэт. Абы псори зэпилъытат: джабэ нэкIум нэхъыфIу щыхъуну жыг лъэпкъхэр тэмэму къыхэхынри, хэтсэну лIэужьыгъуэхэр зыхуэдэри, хъеру къатым илъэс къэс зэрыхэдгъэхъуэну Iэмалхэри, нэгъуэщI куэди. Апхуэдэ щIыкIэкIэ, дгъэунэхун мурадкIэ, 1966 гъэм гектар 25-м жыг хадэхэр щыдгъэтIысауэ щытащ. Хуэфащэ техникэ диIэтэкъым. ДТ-54 бульдозер закъуэм зылъэIэс джабэ нэкIухэр иритIэкIырт, адрей лэжьыгъэ псори къуажэдэсхэм Iэпщэ къарукIэ зэфIагъэкIырт, ягъэхьэзыра щIыпIэхэм жыгыщIэхэр щыхасэрт. КъызэщIэрыуа нэужь, а IэнатIэм хэхъуэфI къызэрыдитынур ди цIыхухэм я фIэщ хъуащ. Ар ди дежкIэ хэкIыпIэфIти, къыкIэлъыкIуэ илъэситхум къриубыдэу жыг хадэхэр гектар 540-м нэдгъэсауэ щытащ, — жеIэ Борис, а зэманым зрагъэхъулIахэм иригушхуэу.
Кэнжэдэсхэм ахэр егугъуу зэрахьэрт. Зэдэууэ заужьырти, хозяйствэм хэхъуэшхуэ къызэрыхуахьынур наIуэт. ИлъэсиплI зэкIэлъыкIуэм гектарым пхъэщхьэмыщхьэу къыпахыр центнер 63-м щегъэжьауэ щэм нэсат. 1979 гъэм гектар пщIей фIэкIа мыхъу хадэм сом мин щищ фейдэуэ къыщIахат. Ар а илъэсым адрей IэнатIэхэм хэхъуэу къаритам и процент блыщIым щIигъурт. Совхозым и жыг хадэхэм апхуэдизу лъэщу заужьырти, гъэ къэс а IэнатIэм хэхъуэ къабзэу сом мелуанрэ щитхурэ къыхуахьырт.
ЗыIэрагъэхьа ехъулIэныгъэхэм папщIэ, КПСС-м и ЦК-м, СССР-м и Министрхэм я Советым, ВЦСПС-м, ВЛКСМ-м и ЦК-м я Бэракъ Плъыжь зэIэпахыр 1979 гъэм, абы и пэ ита илъэсым РСФСР-м и Министрхэм я Советымрэ ВЦСПС-мрэ я апхуэдэ дамыгъэр «Кэнжэ» совхозым къыхуагъэфэщауэ щытащ. Хозяйствэр Кавказ Ищхъэрэм щыпашэм и мызакъуэу, нэгъуэщI щIыпIэхэми щыцIэрыIуэт. Абы къыхэкIыу, союзпсо, урысейпсо, щIыналъэ щIэныгъэ конференцхэмрэ семинархэмрэ щрагъэкIуэкIырт, Молдавием, Куржым, Кърымым, Венгрием, Алыджым, Франджым, Испанием, Монголием щыщ щIэныгъэлIхэр, жыггъэкIхэр, къэрал лэжьакIуэхэр къахуеблагъэрт. ТхакIуэхэм, усакIуэхэм, космонавтхэм Кэнжэм и пхъэщхьэмыщхьэр яфIэтелъыджэт. Жыг хадэхэр цIыхуищэрэ блыщIым зэрахьэрт, къехьэлIэжыгъуэм минрэ щитхурэ лэжьыгъэм хашэрт.
Дауи, а илъэсхэм хозяйствэм иIа ехъулIэныгъэхэр Унэжокъуэ Борис и закъуэ бгъэдэлъкъым. Ахэр, шэч хэмылъу, лэжьакIуэ псоми я фIы-щIэщ, абыхэм я гуащIэ хьэлэлым къыпэкIуащ. Хуэфащэ щытхъуи лъагъэсащ — совхозым и жыггъэкIхэм, Iэщыхъуэхэм, гъавэгъэкIхэм кърахьэлIа лэжьыгъэшхуэр, ябгъэдэлъа зэфIэкIымрэ къагъэлъэгъуа жыджэрагъымрэ хъыбар гуапэу ноби зэIэпах. Гуп зэкъуэтым и Iуэхур илъэс щэ- щIым щIигъукIэ зыунэтIа тхьэмадэм къикIуа гъуэгур абы бгъуфIэ дохъу, унэтIакIуэ-къызэгъэпэщакIуэ Iэзэу щыта нэхъыжьыфIыр нэхъри бжьыфIэ щIохъукI.
И ныбжьыр нэсу тIысыжыху, Унэжокъуэ Борис еш ищIакъым, и псэр фIым хуэгъэпсати, кърагъэза дзыхьыр фIэлъапIэу и IэнатIэр ирихьэкIащ, я жылэмрэ зи унафэщI хозяйствэмрэ я цIэфI жригъэIащ. IуэхушхуэкIэ гъэнщIауэ гъащIэ дахэ къызэхъулIа тхьэмадэр мы махуэхэм илъэс пщIейрэ тIурэ ирикъуащи, и лъэпкъымрэ къыдалъхуахэмрэ яхуэузыншэну, дяпэкIи къыхузэпищэну ди гуапэщ.
Хьэжыкъарэ Алик.
Унэжокъуэ Борис Дулэ и къуэр
1933 гъэм дыгъэгъазэм и 21-м Кэнжэ къуажэм щыщ мэкъумэшыщIэ унагъуэм къыщалъхуащ. Классибл школыр къиуха нэужь, Налшык мэкъумэш техникумым зоотехник IэщIагъэр щызригъэгъуэтри, я жылэм щызэхэт колхозым лэжьэн щыщIидзащ. 1955 гъэм зоотехник нэхъыщхьэу ягъэуващ, хозяйствэм и комсомол организацэм и секретару, ВЛКСМ-м и Шэджэм райкомым и бюром и члену хахащ, 1958 гъэм и дыгъэгъазэм КПСС-м хыхьащ.
1961 гъэм мазаем и 21-м къыщыщIэдзауэ «Кэнжэ» колхозым и унафэщIщ. Зэрылажьэм хуэдэурэ, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым зоотехниемкIэ и къудамэр къеух, аспирантурэм щIотIысхьэри, Къэбэрдей-Балъкъэрым и жьэгъущIэс щIыпIэхэм швиц Iэщ лъэпкъым зыщегъэужьыным пылъ фейдэр зыхуэдэр къехутэ.
1969 — 1992 гъэхэм къриубыдэу «Кэнжэ» колхозым зэреджэр зыбжанэрэ — КъБКъУ-м и еджапIэ-щагъэунэху хозяйствэу, пхъэщхьэмыщхьэ, иужькIэ Iэщ лъэпкъыфI совхозу, КСХП-уэ яхъуэжащ. А илъэсхэм хозяйствэм и лэжьыгъэр зэпымыууэ иунэтIащ.
Щылэжьа зэманым къалэ, район советхэм, республикэм и Совет Нэхъыщхьэм и Х — ХII зэхуэсыгъуэхэм я депутату хахащ. «ЩIыхьым и дамыгъэ», «Лэжьыгъэм и Бэракъ Плъыжь» (тIэунейрэ), «Октябрь революцэ» орденхэр, медалхэр, КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и ЩIыхь тхылъ къратащ, «РСФСР-м щIыхь зиIэ и зоотехник» цIэр къыфIащащ, РСФСР-м цIыхубэ егъэджэныгъэмкIэ и отличникщ.
Унэжокъуэ Борис ноби жылагъуэ гъащIэм щыжыджэрщ, «Кэнжэ» Iэщ лъэпкъыфI совхозым и унафэщIым и чэнджэщэгъущ, я къуажэм щыщу пенсионер 950-рэ зыхэт Налшык къалэ Советым и пэщIэдзэ организацэм и тхьэмадэщ.
Колхозым, иужькIэ совхозым и унафэщIу зэрылэжьа илъэсхэм хозяйствэм и мылъкукIэ ирагъэкIуэкIа ухуэныгъэхэр:
Къуажэр электрификацэ ящIащ.
Къуажэр псыкIэ къызэрагъэпэщащ (1965 — 1966 гъгъ.).
Къуажэм газыр яшащ (1967 — 1969 гъгъ.).
Къуажэм телефоныр яшащ.
Гъуэгу нэхъыщхьэхэм асфальт тралъхьащ.
Иджырей курыт еджапIитI, сабий гъэсапIэ, щылажьэ-зыщагъэпсэху лагерь (республикэм щыяпэу) къызэIуахащ, администрацэр зыщIэс унэр, Iэщ комплекс, консерв завод, тонн щитхум хуэщIа пхъэщхьэмыщхьэ хъумапIэ, тонн мин зыщIэхуэ гъавэ гъэтIылъыпIэ, лъэщапIэ, фэтэр хыщI хъу псэупIэ, Хэку зауэшхуэм хэкIуэда къуажэдэсхэм я фэеплъ, поликлиникэ яухуащ, Кэнжэ псым лъэмыж екIу тралъхьащ.
