Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Мэл щхьэ-лъакъуэ гъэфIэIуа
Мэл яукIам и щхьэ-лъакъуэр ягъэлыгъуэ, зыхуей хуагъазэри якъутэ е зэрыпсэууэ къагъанэ. Апхуэдэурэ къагъэхьэзыра щхьэ-лъакъуэхэр шыуаным иралъхьэ, псы щIыIэ щIакIэри, тхъурымбэр къытрахыурэ мафIэ инкIэ ягъавэ. ИтIанэ мафIэр ирашэх, шыуаныщхьэр трапIэжри, тхъурымбэр къытрахыурэ ныкъуэвэфI хъуху трагъэт, шыгъу, губгъуэпхъ, бжьыныщхьэ укъэбза халъхьэри, адэкIэ хьэзыр хъуху ягъавэ. Щхьэ-лъакъуэ вар пэшхьэкум къытрахыжри, лэпсым хэлъу дакъикъи 10 — 15-кIэ щагъэт. ИтIанэ щхьэ-лъакъуэр лэпсым къыхахри, шыбзэм иралъхьэ лэпсыр щIагъэжыну икIи тIэкIу ягъэжэпхъыну.
Апхуэдэу ягъэжэпхъа щхьэ-лъакъуэр пхъэ чей е кIэструл мыулъийм иралъхьэ, из хъуху абы къундэпсо щIыIэ щIакIэ, бжьыныху уба, шыбжий сыр упщIэта, шыбжий фIыцIэ мыхьэжауэ, шыгъу халъхьэ.
Чейм иралъхьа щхьэ-лъакъуэр щIигъанэу къундэпсор изу щытын хуейщ. Чейм и щхьэр быдэу ягъэбыдэжри щIыIапIэ-кIыфIыпIэ ягъэув, щыхуейм деж зыхуейм хуэдиз къыхахри яшх.
Апхуэдэу гъэфIэIуа щхьэ-лъакъуэр щIымахуэ псом щытщ зыри къыщымыщIу, гъэмахуэр къэсыхуи яшх. КIэртIоф гъэва, щIакхъуэ, чыржын, мэжаджэ, пIастэ дашх.
Къэб гъэва
Къэбыр ятхьэщI, ялъэщIыж, тIу-щыуэ зэгуауд, и жылэр кърах, и фэр къыдэгъэзеяуэ шыуаным иралъхьэ. И зэхуэдитIым къэсу псы щIыIэ щIакIэ, шыуаныщхьэр трапIэжри, мафIэ щабэм тету хьэзыр хъуху ягъавэ. Къэбыр шыуаным кърахыж, тепщэчышхуэм иралъхьэри, бжэмышхкIэ лъахъцхэр къытрах. Яшх хуабэу, щIыIэу. Шатэ, шэ докIу.
Къэб гъэвар хуабжьу сэбэпышхуэщ зи шхалъэ, тхьэмщIыгъу, кIэтIий узхэмкIэ.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр»
тхылъым къитхыжащ.
«Зыуэрэдым и хъыбар»
Нэтыныр зэрежьа щIыкIэр
«Зы уэрэдым и хъыбар» нэтыныр «1 КъБР» телерадиокомпанием илъэс зыбжанэ хъуауэ къет икIи цIыхухэм я щIэщыгъуэ имыкIауэ я гуапэу абы йоплъ. ДяпэкIэ ди газетми щыгъуазэ фыщыхуэтщIынущ а нэтыным къыщат уэрэдхэм, абыхэм я тхыдэм.
Нэтыныр езыгъэкIуэкI КIунтIыщ — ХьэпцIэ Аннэ 1991 гъэм къыщыщIэдзауэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал телевиденэм и адыгэ редакцэм щолажьэ. А зэманым къриубыдэу абы гъэсэныгъэм, егъэджэныгъэм теухуа нэтын купщIафIэ куэд игъэхьэзыращ. Иужьрей зэманым йолэжь езым и жэрдэмкIэ иригъэжьа «Уэрэдыр фэеплъ мыкIуэдыжщ», цIыхухэм я хуитыныгъэр хъума хъун папщIэ ящIэн хуей хабзэхэм щытепсэлъыхь «ЦIыху къэс хуитщ», «Зы уэрэдым и хъыбар» нэтынхэм.
Аннэ къиухащ Ивановэ дэт Текстильнэ институтыр, Москва щыIэ Гуманитар академиер. Ар хэтщ Журналистхэм я Урысей, Дунейпсо союзхэм, Дунейпсо Арткомитетым и лауреатщ.
— Куэд щIауэ си щхьэм илъу, ауэ Iуэху схуэмыщIурэ къыздесхьэкIащ «Зы уэрэдым и хъыбар» зыфIэсща нэтыныр, — жеIэ Аннэ. — А Iуэхум и хъыбарыр жыжьэ къыщожьэ. Зы махуэ гуэрым школым сыкъикIыжу унэм сыщыщIыхьэжам, си анэ Шал — КIунтIыщ Хьэлимэт гъыуэ щыст. Сыкъэщтауэ сыщыбгъэдэлъадэм: «Умыгузавэ, тIасэ, зы уэрэд радиом къиту седэIуати, ар си гум щIыхьауэ аращ. Согупсыс, хэту пIэрэ ар зытхар жызоIэри. Дауи, ар цIыху гуэрым и гъащIэщ», — жиIащ мамэ.
Ебланэ классым сыщIэсу арат абы щыгъуэ, ауэ си гум къинащ ар. Сыт хуэдиз зэман блэкIа абы лъандэрэ?! Телевиденэм сыкъэкIуа нэужьи, илъэс бжыгъэ гуэр дэкIыжыху къысхуехьэжьакъым а Iуэхур. ИкIэм-икIэжым, 2012 гъэм мурад сщIыри езгъэжьащ. Абы сыщелэжькIэ сытым дежи си анэм жиIар сигу къокIыж. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, а нэтынхэм ящыщ зыи абы илъагъуну хунэсакъым.
Адыгэ уэрэдхэмрэ уэрэдыжьхэм-рэ лъэпкъым ди тхыдэщ, ди бзэщ, ди хабзэщ. Зи гугъу ящI IуэхугъуэмкIэ зэщхьэщыкIми, ахэр гъэнщIащ гъащIэмрэ зэманымрэ я пэжыпIэкIэ. Апхуэдэ уэрэдхэр щIэблэм дежкIэ щапхъэ хъууэ къогъуэгурыкIуэ.
Ди жагъуэ зэрыхъущи, нобэрей щIалэгъуалэм куэд яхэту пхужыIэнукъым адыгэ уэрэдыжьхэм едаIуэу. Сэ сызэреплъымкIэ, ижь-ижьыж лъандэрэ къыддекIуэ-кIа уэрэдыжьхэм, дзапэ уэрэд хъуахэм, нобэ уэрэджыIакIуэхэм къагъэщIэрэщIэжу ди пащхьэ къралъхьэжхэм я хъыбар пщIэныр, ахэр зыгъэзащIэу, зытхауэ щытахэм уащыгъуэзэныр куэд и уасэщ.
Япэ дыдэу нэтыныр зытезухуар «Лъагъуныгъэм жаIэ къигъэзэжу» уэрэдращи, къыщIэддзэнщ абы теухуа хъыбарымкIэ.
Лъагъуныгъэм жаIэ къигъэзэжу
— Мы уэрэдыр залымыгъэкIэ яфIэстхауэ жыпIэ хъунущ. Ар щыстха зэманым колхозхэм, совхозхэм зэрызаужьым, партым, комсомолым я лэжьыгъэм фытетхыхь жаIэу дызэрахуэрт. Лъагъуныгъэм теухуа зы псалъи утыку къипхьэну ухуиттэкъым. Дэ ди щIалэгъуэу, дуней псор тIэу пкIэгъуэ тхуримыкъуу апхуэдэт, колхоз лэжьыгъэ ди Iуэхут?! Уэрэдыр зытеухуар Iейуэ зызыгъэпагэу щыта хъыджэбзщ. ЩIалэм и лъагъуныгъэр къримыдзэу зэман гуэркIэ гугъу иригъэхьа нэужь, ар хущIогъуэжри, а тIур зэхуозэж. Уэрэдыр щыстхым куэдрэ гугъу сыдехьауэ схужыIэнукъым. Зы мазэм къриубыдэу псалъэри макъамэри стхат. Мэремыкъуэ Хъусен щезгъэдаIуэм, игу ирихьри абы игъэзэщIэну къищтащ. Ар щыстхар 1960 гъэрщ, — жеIэ уэрэдыр зи IэдакъэщIэкI Щомахуэ Хьэсэнбий.
Къурш щхьэ тхъуахэм махуэр
щхьэдохыжри,
Жэщ гупсысэр щэхуу къысхуокIуэж,
Гъэ блэкIахэм ящIыгъуа гухэлъхэм
Лъагъуныгъэу си деж къагъэзэж.
Ежьу:
Лъагъуныгъэм, жаIэ, къегъэзэжри,
Гумрэ гумрэ гъуэгу зэхуалъыхъуэж.
Лъагъуныгъэм къигъэзэжыр пэжмэ,
Мы си гъащIэм зэ къыхуеплъэкIыж.
Уигу симылъми, си гугъу умыщIыжми,
Уэрэд гуапэу гущIэм укъолъэт,
Сыт къыщIэхъур, губжэр
зэхуэпщIыжми,
Ар зэIужу насып бзур щилъэт.
Ежьу
Зи щIэщыгъуэр имыкIыж макъамэу,
Лъагъуныгъэр гъащIэ джэрпэджэжщ.
Ауэ ар зэ пIэщIэкIамэ, гукъанэр
ГухэщI макъкIэ гъащIэм къыподжэж.
Ежьу
ГушыIэ
Джэдухьэжы зещI
Джэдур Iэмал хуекIуэу дзыгъуэхэр зэтришхыхьыну мурад ищIат. Лейуэ зэрихьахэм хущIегъуэжауэ, и гуэныхьхэр ипшыныжыну хьэжыщI кIуэну зигъэIуащ. Дзыгъуэхэри къыхуэкIуэу яриха лейр къыхуагъэгъуну елъэIуу лIыкIуэ яхуищIащ.
Дзыгъуэхэм я фIэщ хъури, утыкум къихьащ. Джэдуми зигъэуардэу яхыхьэри къыщIидзащ:
— Къэпым щхьэ щIиIэр, илъыр абыкIэ къипх зэрыхъур псоми фщIэрэ? — жиIэри яхэупщIыхьащ.
— Сыт щIэдмыщIэр? — жаIащ псоми зыжьэу.
— АтIэ, а къэпыщхьэмкIэ къивмыхыу къэп щIэрыпсыр щIэвугъуэныр сыт? — жиIэри дзыгъуэхэр зэтриукIащ.
ГъукIэмыхъу Iэбубэчыр.
ЖыIэгъуэхэр
Къамэ зыгъэдалъэ нэхърэ — акъыл зыбгъэдэлъ
Нэпсейм псым хэлъ мывэхэри сысейщи, фемыIусэ жиIэурэ, псыхъуэр къижыхьырт.
Псори ебгъэджэну ухуежьэмэ, емыкIу къэпхьынщ, псоми я деж зыгуэр къыщыпщIэну ухэтмэ, акъыл къыхэпхынщ.
ЦIыхум и дуней тетыкIэр зэлъытар къыхалъхьа гъэсэныгъэрщ.
Иджырей зэманым пIэщIэкIам хуэдизщ къыпIэщIалъхьэжынур.
Акъыл зиIэми, щIэныгъэшхуэ зыбгъэдэлъми, къулыкъу зыIыгъми цIыхугъэ яхэмылъмэ, мыхьэнэ иIэкъым.
Ер вы бжьакъуэм къикIыу жаIэ щхьэкIэ, ар къызэрыкIыр цIыху псалъэрщ.
Делэм и бэлыхьыр губзыгъэм егъэв.
ГъащIэм и IэфIагъым хуэдизи и дыджагъщ.
Ахъшэ и куэд щхьэкIэ бохъшэ къыхуэщэхуртэкъым.
Мывэ хъурейр уи япэкIэ бгъэжэн хуей хъумэ, нэхъ цIыкIуу къыхэх, ухущIегъуэжынкъым.
Къамэ зыгъэдалъэ нэхърэ — акъыл зыбгъэдэлъ.
Лъагъуныгъэр гъащIэм и фощ.
КIурашын Алий.
ТхылъыщIэхэр
Тэрч къэзакъхэм ятеухуауэ
Котляровхэ Мариерэ Викторрэ я тхылъ тедзапIэм къыщыдэкIащ томищ хъу, сурэтхэмкIэ гъэдэха «Казаки» тхылъ щхъуэкIэплъыкIэр. Ар зэгъусэу ягъэхьэзыращ налшыкдэсхэмрэ Псыхуабэ и «Снег» тхылъ тедзапIэмрэ.
Тхылъ къэс напэкIуэцI 624-м щыщIэдзауэ 640-рэ мэхъу. Тхылъым къэзакъ станицэхэм щызэхуахьэса сурэтищэм щIигъу къыщыхьащ, Кавказым ис лъэпкъхэм ящыщхэри яхэту. Тхылъищым килограммищрэ ныкъуэрэ я хьэлъагъщ. КъыдэкIыгъуэр экземпляр 1200-рэ мэхъу.
Тхылъым ихуа тхыгъэхэм я гугъу пщIымэ, тэрч къэзакъхэм къадэкIуэу абы зыщыхэбгъэгъуэзэфынущ Кубань, Астрахань, Дон щыIэ дзэхэм ятеухуахэми.
Къэзакъхэм ятеухуа тхылъхэр илъэсищэм нэблагъэкIэ къызэрыдамыгъэкIыжам къыхэкIыу тхылъеджэхэр щыгъуазэкъым абыхэм я къекIуэкIыкIам, урыс къэралыгъуэр зэфIэувэным хуащIа хэлъхьэныгъэм, я тхыдэм.
Лэжьыгъэр зи Iэдакъэ къыщIэкIари ар зэхэзыгъэувари Котляровхэ Мариерэ Викторрэщ. Тхылъым и пэублэ тхыгъэр зыгъэхьэзырар тэрч къэзакъхэм я тхыдэдж Iэзэ Бурда Эдуардщ.
Тхылъыр къызэрыдагъэкIыну мылъкукIэ къадэIэпыкъуащ Печатымрэ цIыхубэ коммуникацэхэмкIэ Федеральнэ агентствэр, «Урысейм и щэнхабзэ» (2012 — 2018 гъэхэм) федеральнэ программэ хэхам хыхьэу.
БЖЬЫХЬЭЛI Розэ.
Теплъэгъуэхэр
«Сыту пIэрэ Уае Дадэм илъэсыщIэ тыгъэу къытхуихьынур?!» - мэгупсысэ Къуэжьокъуэхэ Дисанэрэ Дамиррэ.
Псалъэжьхэр
Iейм фIы къишэркъым
ХьэщIэр шхэмэ, бжэм йоплъ.
Щхьэж и фэгъу и гуэгъущ.
Ахъмэт и фо изщ, улъэмыIэсмэ, сыт и сэбэп?
Бжьыхьэ жэщ щэрэ минщ.
Тхьэ елъэIу Тхьэ и щIасэщ.
IэщIагъэ зиIэм Iэужь иIэщ.
Iейм фIы къишэркъым.
Зым и мыгъуэщ, зым и махуэщ.
Уи анэм иIэм еплъи, уи Iэм илъым едзакъэ.
Шы нэхърэ, бзэгу нэхъ жэрщ.
Вым лъэмыIэсыр гуфэм йоуэ.
Уи лъэуей елъэр уи джэдщ, уи ныбэм къикIыр уи бынщ.
Уэсым хэсыр къанэри, хьэжыгъэм хэсыр лIащ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:5. Хадэхэм, губгъуэ хьэсэхэм къыщыкI удзыжь щхьэ гъуэжь. 6. КIыщым щIэт Iэмэпсымэ. 9. Ди гъунэгъу фызым … пэшэгъу иIэу яIуатэ. 10. … тесу псым йопыдж. 11. Пщэдейрей … нэхърэ нобэрей бзу. 12. Ди къэралым щыщ къалэ-лIыхъужь. 14. … егъу нэхърэ — ныбжьэгъуфI. 15. Япэ адыгэ усакIуэхэм ящыщщ. Абы и цIэр зэрехьэ Налшык и зы уэрамым. 19. Нартхэм я бжьамияпщэ. 20. Вагъуэр уафэм щумылъагъуэ жэщ. 22. Дагъыстэным, Куржым, Шэшэным, Осетие Ищхъэрэм, Къэбэрдей-Балъкъэрым, Ставрополь щIыналъэхэм щыIэ псыежэх. 23. ЩIалэр … куцIрэ фо цIынэкIэ япIащ. 24. Къамэ Iэпщэр зэрагъэщIэращIэ. 29. Къэрэшей-Шэрджэсым щыпсэу, адыгэм ди гъунэгъу лъэпкъ. 31. Ди гъунэгъу лIыжьым и … пажэр фронтым дашащ. 32. Апхуэдэ щIалэ бэлыхь … зы къахэпшыну аращ. 33. Хьэкъущыкъу. 34. Гуащэм и нысэм зыхуегъафIэ: «ЩIыIэм сиубыдащ, … къыстехьауэ сокIэзыз».
Къехыу:1. Нэхъ пасэм цIыхубзхэм я Iэбжьанэр а къэкIыгъэмкIэ ялэу щытащ. 2. Мэкъу пыупщIа сатыр. 3. ТепIэнщIэлъын. 4. … зэрына хузэрыхыркъым. 5. Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь, колхоз тхьэмадэу щыта … Хьэсэн. 7. «… — Африкэм» — IутIыж Борис и пьесэ. 8. Илъэс зытIум ит шыщIэ. 13. Дзыдзэ лъэпкъым щыщ псэущхьэ, щэ куэд телъу. 16. ХьэщIэ гуп къысхуеблэгъащ хьэхэрэ … . 17. Уи хьэ фIэпщ и … . 18. Къэрэгъэш щыщ адыгэ уэрэджыIакIуэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и артист. 21. … Iэрымылъхьэм гуащэр щумыгъэгугъ. 22. «… и дыгъуасэхэр» — ЩоджэнцIыкIу Алий и поэмэ. 25. ПщIащэм нэгъуэщIу зэреджэ. 26. ХъумпIэцIэдж Iуащхьэ. 27. МылъкукIэ зызымыгъэнщI цIыху. 28. Тенджыз (Ахын) Iуфэм Iус къалэ, сабий курорт. 30. Iэщхэм я гъэмахуэ хъупIэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
ЩэкIуэгъуэм и 28-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр
ЕкIуэкIыу:1. Къунан. 4. Пщыпхъу. 6. Быдэ. 8. БыртIым. 9. Къаплъэн. 11. Къурш. 12. КIыгу. 16. ТIэкIу. 17. Лэгъунэ. 22. Адэжынэ. 23. Iэмбатэ. 25. Мэжид. 27. КIэн. 28. Щай. 30. Щхьэ. 36. Хьэуазэ. 37. Мэгурым. 38. Имыс. 39. Бардэ. 40. Балэ.
Къехыу:2. Ныбжь. 3. Нартан. 4. Пкъынэ. 5. ХъумакIуэ. 6. Балъкъыз. 7. Данэ. 10. Гъуэрыгъуэ. 13. Гундэлэн. 14. Къул. 15. КIэ. 16. ТIэхъуалэщ. 18. Баш. 19. Мыл. 20. Умэ. 21. Хьэм. 24. Бжыхьым. 25. Мы. 26. Ду. 29. Шыцуэс. 31. Щхъырыб. 32. Хьэзаб. 33. Щхьэзэ. 34. Тхьэм. 35. Iумыл.
