Дызэрекэр урысыбзэс, и бзэр сыту ссын…
Апхуэдэ псэлъэкIэ зиIэ Лютцев Р. хуэдэхэр куэд щIащ ди литературэм ауан зэрищIрэ
«Адыгэ псалъэ» газетым и хьэщIэщым иджыблагъэ зэIущIэ щекIуэкIащ, усакIуэ, егъэджакIуэ Щоджэн Леонид и жэрдэмкIэ. Абы кърихьэлIат Дунейпсо Адыгэ Хасэм и гъэзэщIакIуэ гупым хэт, «АС-кредит» IуэхущIапIэр къызэзыгъэпэщахэм я советым и унафэщI, юридическэ щIэныгъэхэм я кандидат ГубэщIыкI Владимир, КъБР-м Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым бзэ щIэныгъэхэмкIэ и къудамэм и унафэщI БищIо Борис, а институтым и щIэныгъэ лэжьакIуэ, «Адыгэ псалъэ» газетым и корреспондент Хъуажь Фахъри сымэ. ЗэIущIэр езыгъэкIуэкIар «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэм и къуэдзэ Ширдий Маринэщ.
- Ди нэхъыжьыфIхэр фыкъызытекIухьар «О факторах, титулах и языках…» фIащауэ «Кабардино-Балкарская правда» газетым и зи чэзу къыдэкIыгъуэ гуэрым традза тхыгъэращ. Абы щымыгъуазэхэм папщIэ ар зытеухуам кIэщIу сыкъытеувыIэнщ, — жиIащ Маринэ. — Тхыгъэр зи IэдакъэщIэкI Лютцев Р. адыгэбзэм и мыхьэнэм теухуа гупсысэхэмкIэ газетеджэхэм ядогуашэ. Абы зэритхымкIэ, блэкIа лIэщIыгъуэм и 20 — 30 гъэхэм ди тхыбзэм, щэнхабзэм, щIэныгъэм, лъэпкъ интеллигенцэм зэрызаужьар а гъэхэм ди щIыпIэм бжыгъэншэу къакIуэурэ къитIысхьа урыс лъэпкъым къыхэкIа IэщIагъэлIхэм я фIыгъэщ. Додэ, ауэ абы зыри гъэщIэгъуэну хэлъкъым, а зэманым къэралым щекIуэкIа Iуэхугъуэхэм ятепщIыхьмэ. Дызэрыщыгъуазэщи, къэралыгъуэм зэрихьэ фIэщыгъэцIэр къызытехъукIа лъэпкъым «титульнэ» лъэпкъкIэ йоджэ. Зи гугъу тщIы Лютцевым зэритхымкIэ, уи лъэпкъыр хэпIэтыкIыну ухущIэкъукIэ, абы зыри къикIыркъым. Зэгуэр хамэ къэрал укъыщыхутакъэ, — узыщыщ лъэпкъыр зыми фIэгъэщIэгъуэнынукъым. Абы къызэрилъытэмкIэ, цIыхум и гъащIэр зытриухуэн хуейр и фейдэ къызыхэкIынурщ. «Иджырей экономикэм щекIуэкI зэхущытыкIэщIэхэм увыпIэ щагъуэтынукъым лъэпкъыбзэмрэ щэнхабзэмрэ», — етх Лютцевым. Абы зэригугъэмкIэ, адыгэбзэр Iэмал имыIэу школым щаджын хуей дерсхэм яхэ-гъэхьэн хуейкъым, абы и джыныр сабийр хуей-хуэмейм тещIыхьыпхъэщ, уеблэмэ факультативым хуагъакIуэми едэ. Абы жеIэ зэрыпсэун къилэжьын щхьэкIэ, адыгэбзэм зэи зэрыхуэмыныкъуар, ауэ щыхъукIи, къызэрыщIэкIымкIэ, адыгэ усыгъэр фIыуэ елъагъу, адыгэбзэм, литературэм, ди лъэпкъ хабзэм нэгъуэщI лъэпкъхэр дихьэхыу, цIэрыIуэу щигъэтынущ. Лютцевым и гупсысэр гурыIуэгъуэкъым, уеблэмэ хузэкIэлъыгъакIуэркъым, армыхъумэ, абы фIыуэ илъагъуу жыхуиIэ поэзиер къэзыгъэщIынур хэт, зыри адыгэбзэ емы джэнумэ? Акъылрэ гупсысэрэ зыхэмылъ тхыгъэм дытемыпсэлъыхьамэ хъунут, ауэ адыгэбзэр я быным трамыгъэхьэлъэну, ар лейуэ къэзылъытэ адэ-анэхэр Лютцев Р. жиIэмкIэ зэреуэкIынум шэч хэлъкъым. Уеблэмэ, «Парламентымрэ Правительствэмрэ къыдагъэкI газетым ар щытридзакIэ, къэралри апхуэдэу къыщIэкIынщ мы Iуэхум зэреплъыр», жызыIэни щыIэщи, Леонид, адыгэбзэр щIэблэм яджын-ямыджыным, зэраджыну щIыкIэм теухуауэ сыт жыпIэнт? А псалъэмакъым ди лъэпкъыр хагъэкIыркъым. Уэ фIы дыдэу ущыгъуазэщ а псоми.
Щоджэн Леонид:
— Cэ илъэс 50-м нэскIэ егъэджэныгъэ IэнатIэм сыпэрытащ. А зэманым къриубыдэу ди щIэныгъэм, егъэджэкIэм куэду зихъуэжащ. Иджырей щIэблэр зыщымыгъуазэ гуэр ди тхыдэм хэтащи, ар ягу къэзгъэкIыжыну сыхуейщ. БлэкIа лIэщIыгъуэм и 60 гъэхэм бзэхэм ятеухуауэ политикэ щхьэхуэ щыIащ. Абы къигъэувырт псори зы бзэм — урысыбзэм — хуэкIуэн хуейуэ. А зэманым адыгэбзэ школ щыIахэр зэтракъутэжащ. Сигу къокIыж зы Iуэхугъуэ. ЕгъэджэныгъэмкIэ зэхуэс екIуэкIыу абы къыщыпсэлъа къулыкъущIэ гуэрым къыхилъхьащ пэщIэдзэ классхэм къыщыщIэдзауэ дерсхэр псори урысыбзэкIэ егъэджын хуейуэ. Ар къащтащ, адэкIэ къэхъуар сыт? Урысыбзэ зымыщIэ сабийхэр бзэ ямыцIыхум игъэшынэрт, гъыи яхэтт. Апхуэдэ щIыкIэкIэ щIэныгъэ пхуетын щIэблэм? Ар щыслъагъум, КПСС-м и ЦК-м, «Учительская газета»-м тхыгъэкIэ захуэзгъэзащ, Iуэхур зытетыр къыщызгъэлъагъуэу. Си тхыгъэр къытрадзэным и пIэкIэ, ди обкомым кърагъэхьыжащ. Парт лэжьакIуэ къысхуэкIуэри къызэхъурджэуат, си мыIуэху зесхуэу жиIэри. Дауэ мыхъуми, 1961 гъэм щIадзэри, зэтракъутащ пэщIэдзэ классхэр адыгэбзэкIэ ирагъаджэу зэрыщытар.
ДызыгъэпIейтея тхыгъэмкIэ къэзгъэзэжынщи, ар зи IэдакъэщIэкIым зэригугъэм хуэдэу бзэм уегупсысыныр къекIуркъым: «Сэ сызыгъашхэр урысыбзэмрэ инджылызыбзэмрэщ, адрейр сыту сщIын?» — жыпIэу. ЦIыхур псэущхьэхэм къазэрыщхьэщыкI нэщэнэхэм ящыщщ и бзэр, гупсысэр. АтIэ ди ныбэм фIэкIа анэдэлъхубзэри, щэнхабзэри, гъуазджэри, литературэри — зыри къытфIэмыIуэхужу дыпсэуным дыхуэкIуэн хуейуэ ара? Ди щIэблэр щытхъумэн хуейщ апхуэдэ гупсысэкIэм.
Адыгэр зэрылъэпкъыжьыр тхылъ еджэм ещIэ. ЖытIэращи, лъэпкъыр зыгъэлъэпкъыу щыIэхэр хъумэн хуейщ. Бзэр абыхэм я щхьэжщ.
Ширдий Маринэ:
— Абы папщIэ Iэмал имыIэу зэфIэхын хуей Iуэхугъуэхэм нэхъ пыухыкIауэ и гугъу дывгъэщIыт.
БищIо Борис:
— Япэрауэ, сыарэзыкъым, уеблэмэ срибийуэ сыкъэувынущ адыгэбзэр джыныр факультативым хуэгъэкIуэжын хуейщ жызыIэм. Делагъэщ, адыгэбзэр яджмэ, адрей щIэныгъэхэм къыкIэрыхуну къэплъытэныр.
Къалэдэс сабийм и бзэр фIэмыкIуэдын папщIэ, сызэреплъымкIэ, сабий садым адыгэбзэр щыIэн хуейщ. Унагъуэм анэдэлъхубзэр къыщищIауэ сабий садым къашар нэхъыбэм урысыбзэм тохьэ. СызэрыщыгъуазэмкIэ, тхьэмахуэм тIэунейрэ дакъикъэ 20 щыхухах адыгэбзэм сабий садхэм. Ар икъукIэ мащIэщ. Илъэси 3-6 ныбжьым ит сабийм бзэр къегъэщтэным мылъку нэхъыбэ трагъэкIуадэтэмэ, абы теухуауэ школхэм щекIуэкI лэжьыгъэр нэхъ тынш хъунут. Аращи, Iуэхур а лъэныкъуэмкIэ нэхъри тегъэчыныхьын хуейщ. Ди курыт еджапIэхэм щадж сыхьэт бжыгъэхэр щагуэшкIэ дерсхэр псори ирикъуу ирагъэува нэужь, къыдэхуа сыхьэт бжыгъэр адыгэбзэмрэ балъкъэрыбзэмрэ ирату аращ. Тхьэмахуэм сыхьэтитI-щыкIэ ебгъаджэкIэ сабийр адыгэбзэм хуэшэрыуэ пхуэщIынукъым, литературэри, хабзэри, IуэрыIуатэри къызэрызэщIумыубыдэфынум и гугъу умыщIыххи. Шэч хэмылъу, адыгэбзэ дерсхэр нэхъыбэ щIын хуейщ. КъищынэмыщIауэ, сызэреплъымкIэ, гуманитар дерсхэм ящыщу зы хэубыдыкIауэ адыгэбзэкIэ егъэджын хуейщ.
Хъуажь Фахъри:
— Сэри си япэкIэ къэпсэлъахэм я гупсысэхэр ядызоIыгъри, акъылэгъу садэхъуркъым анэдэлъхубзэкIэ егъэджэныр зэран хъууэ жызыIэхэм. Зи гугъу тщIы тхыгъэр зейм зэригугъэм хуэдэу сабийм хуей-хуэмейкIэ къыхебгъэх хъунукъым анэдэлъхубзэ дерсхэр. Ар зыхуейри зыхуэмейри а ныбжьым итым къыгурыIуэркъым. Апхуэдэу букъуэдиймэ, иджырей еджакIуэхэм ящыщ куэдыр компьютерымрэ интернетымрэ фIэкIа зы дерси хуеинтэкъым. КъызгурыIуэркъым: сыт къызыхэкIыр ди адэжьхэм къа-щIэна бзэмрэ IуэрыIуатэмрэ, лъэпкъ хабзэмрэ щэнхабзэмрэ къытфIэмыIуэхуныр?
ПцIы хэмылъу, дэнэкIэ щыIэ адыгэми плъапIэу яIэр я хэкужьращ. Ди зэманым и чэзууэ къызолъытэ Дуней-псо, Къэбэрдей Адыгэ Хасэхэр зэгурыIуэу бзэм теухуауэ зэхуэсышхуэ ящIыну. УФ-м хыхьэ республикэхэм я нэщэнэ нэхъыщхьэу щыIэр бзэращ. А нэщэнэр щымыIэжмэ, лъэпкъым и цIэри къраIуэжынукъым.
Анэдэлъхубзэр щхьэгъэпсщ. Адыгэбзэ зыщIэм нэгъуэщIыбзэхэри нэхъыфIу къызэрищтэм и щапхъэ къэсхьынщ. Сэ еджапIэ сыщыщIэтIысхьам тыркубзэ сщIэртэкъым, ауэ пэщIэдзэ классхэр къыщызухым тыркубзэр фIы дыдэу зэзгъэщIат. Дин еджапIэм сыщIэтIысхьэри, абы персыбзэ, хьэрыпыб- зэ дагъэджу щIадзащ. Си еджэгъухэр, тыркубзэ фIэкIа зымыщIэхэр, гугъу ехьырт, ауэ сэ адыгэбзэр сщIэрти, адрей бзэхэр нэхъ тыншу къэсщтащ, сыту жыпIэмэ ди бзэм макъ хэтхэр хуэкIуэрт а бзэхэм. ЖысIэнуращи, адыгэбзэм и къулеягъыр сэбэп мэхъу хамэбзэ щыбджкIэ.
Щоджэн Леонид:
— ГубэщIыкI Владимир и акъылэгъу гуп дэщIыгъуу илъэсрэ ныкъуэкIэ зэлэжьа, лъэпкъыбзэхэм ятеухуа законыр экспертизэу щыIэм пхагъэкIри, зыхуей хуэзауэ 1997 гъэм къыдэкIащ. Законым и пщIэр и гъэзэщIэкIэм елъытащ, — жаIэ. Абы лъандэрэ зэхъуэкIыныгъэ куэд халъхьащ а Законым. Сыт и лъэныкъуэкIи нэхъыкIэ ящIащ, зэран хъуа фIэкIа езыгъэфIэкIуэн халъхьакъым. Аращи, а Законми къытедмыгъэзэжу хъуну къыщIэкIынкъым.
ГубэщIыкI Владимир:
— Псалъэмакъ куэд къокIуэкI бзэм ехьэлIауэ. Нэ-хъыщхьэу лэжьыпхъэхэм ящыщщ Бзэм теухуа Законыр гъэлэжьэным яужь дитыныр.
ИщхьэкIэ зи гугъу тщIа Законым ди бзэр тхъумэжын папщIэ длэжьыпхъэхэр псори къызэщIеубыдэ. Къэнэжар — абыкIэ убзыхуа хъуар гъэзэщIэнырщ. Ди гуапэ хъуащ КъБР-м и Правительствэм и УнафэщI Хьэсанэ Руслан и жэрдэмкIэ иджыблагъэ бзэм теухуа зэIущIэ зэрекIуэкIар. Быдэу дыщогугъ абы дызыщыгуфIыкIын Iуэху кърикIуэну.
ДызыгъэпIейтея тхыгъэм сыкъытеувыIэмэ, цIыхухэм я Iуэху еплъыкIэ къаIуэтэну хуитыныгъэ щыIэ зэрыхъуар хъарзынэщ, ауэ лъэпкъ псом и бзэм нэмыплъ хуэпщIыныр демократие жыхуаIэм къезэгъыркъым. Бзэр хъумэным, зегъэужьыным зэран хуэхъуну псалъэ птхыныр шынагъуэщ бзэм и дежкIэ.
Щапхъэу къэсхьынщи, нэмыцэхэм Хабзэ къащтащ зы цIыхуипщI нэхъ мыхъуми, нэмыцэбзэ яджыну хуеймэ, ахэр я бзэм хурагъэджэну. Адыгэр дымащIэкъым. Дуней псом лъэпкъыу тетыр къапщтэмэ, цIыху бжыгъэкIэ адыгэхэр 50-нэ увыпIэм щытщ. АтIэ дэ ди анэдэлъхубзэр щIэблэм яджын зэрыхуейм шэч къытезыхьэ щхьэ щыIэххэ?
Ширдий Маринэ:
— ФIыщIэ фхузощI фызыгъэпIейтей Iуэхугъуэм фыкъызэрытекIухьам папщIэ. Сэри хуит сыкъэфщIмэ, кIэщIу и гугъу сщIынут КъБР-м и Правительствэм и УнафэщI Хьэсанэ Руслан и жэрдэмкIэ екIуэкIа зэIущIэм къыщыпсэлъахэм нэхъыщхьэу зытрагъэщIам.
Адыгэбзэ дерсхэм я бжыгъэр зэрымащIэм теухуауэ гуныкъуэгъуэ щыIэщ. Абы дызыхуишэращи, дерсым фэ ираплъыркъым, еджэми- емыджэми хъуну къащохъу. Бзэр зымыгъэшэрыуэ щIэблэм тхакIуэ, усакIуэ, драматург, IуэрыIуатэмрэ тхыдэмрэ зыдж, журналист IэкIуэлъакIуэ къахэкIынукъым. Абы и нэщэнэхэри тлъагъу хъуагъэххэщ. ПэщIэдзэ классхэр адыгэбзэм хуэкIуэжыныр мы Iуэхум дыкъыхэзышыфын Iэмалхэм я нэхъыщхьэу зэрыщытым и телъхьэхэм сэри сащыщщ. Зэрырагъэджэну тхылъхэмрэ езыгъэджэнухэмрэ умыгъэхьэзырауэ а Iуэхум яужь уихьэмэ, «жытIатэкъэ ар зэрымыхъунур», — жаIэнурэ, Iуэхур лъэлъэжынущ. Ари ди нэгу щIэкIагъэххэщи, сыт и лъэныкъуэкIи ухуэхьэзырмэщ мыбы яужь ущихьэн хуейр. ЗэIущIэм хэтахэм жаIащ ди университетым адыгэ, урыс, балъкъэр литературэмрэ бзэмкIэ егъэджакIуэхэр ягъэхьэзырыныр зэрыщигъэтар зэранышхуэ зэрыхъуар. Адыгэбзэ, балъкъэрыбзэ «къудеймкIэ» егъэджакIуэу университетыр къаухыныр яфIэмащIэщи, мы отделенэхэм щIалэгъуалэр яхуэкIуэжыркъым. НэгъуэщI щIыналъэхэм абы и хэкIыпIэу къагъэсэбэп Iэмалым щапхъэ тетх хъунущ. Анэдэлъхубзэмрэ зы хамэбзэрэ зэгъусэу ирагъэджыным, псалъэм папщIэ, щыхуэкIуащ Осетие Ищхъэрэ, Къэрэшей-Шэрджэс республикэхэм. БзитI-щым хуэIэкIуэлъакIуэ егъэджакIуэм щIэупщIэ зэриIэнур хьэкъщи, щIалэгъуалэр а къудамэхэм ще-джэну кIуэнущ, ари зэхьэр- хуэрэгъухэм нэхъыфIхэр къахэпхыну Iэмал уиIэу. Иджы зэрыхъуаращи, адыгэбзэмрэ литературэмкIэ отделенэм зыгуэр кIуэххэмэ, ар къащтэу аращ. Апхуэдэу екIуэкIмэ, дэнэ егъэджакIуэфIхэр къыздикIынур?
Унафэ зыгъуэтын хуей Iуэхухэм ящыщщ терминхэмкIэ комиссэ ди Правительствэм къызэригъэпэщыныр. Куэдым ягу къипсэлъыкIыу, ХьэфIыцIэ Мухьэмэд зэIущIэм щыжиIащ адыгэ къуажэхэм япэм яIа цIэхэр фIащыжын зэрыхуейр. А Iуэхур кърагъажьэри, Хьэтуей, Анзорей, Дыгулыбгъуей, нэгъуэщIхэри «къэунэхужащ», ауэ къэнащ адыгэбзэм къыхэпIиикIхэр, псалъэм папщIэ, Старэ Шэрэдж жыпIэу дауэ птхын хуей, ди бзэмрэ ди тхыдэмрэ пщIэ гуэр хуэтщIмэ.
КIэщI зезгъэщIынщи, Правительствэм ди лъэпкъ интеллигенцэм и псалъэ щызэхахауэ къытщыхъуауэ дыкъызэбгрыкIыжащи, Iуэхум кърикIуэнIауэ дыщогугъ.
Иджы Лютцев Р. щхьэкIэ урысыбзэкIэ тездзэнут (адыгэбзэр сыту тщIын?) анэдэлъхубзэхэр хъумэн зэрыхуейм теухуауэ ди къэралым и унафэщIхэм жаIэр. Ар нэхъ къапкърыхьэну пIэрэ?
Путин Владимир: «Для России — с её многообразием языков, традиций, этносов и культур — национальный вопрос, без всякого преувеличения, носит фундаментальный характер» 2011г.
Медведев Дмитрий: «Общество лишь тогда способно ставить и решать масштабные национальные задачи, когда у него есть общая система нравственных ориентиров, когда в стране хранят уважение к родному языку, к самобытной культуре и культурным ценностям, к памяти своих предков, к каждой странице нашей отечественной истории. Именно это национальное богатство является базой для укрепления единства и суверенитета страны, служит основой нашей повседневной жизни, фундаментом для экономических и политических отношений» 2010г.
Зытхыжар ЩОДЖэн Iэминатщ.
