Си еджапIэ — си къежьапIэ
Егъэджэныгъэ
Гъэсэныгъэр щIэныгъэм лъабжьэ хуащI
Налшык къалэ дэт курыт школ №6-м иджыблагъэ щекIуэкIащ еджапIэ унафэщIхэм егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IуэхухэмкIэ я къуэдзэхэр зыхэта семинар. Ар теухуауэ щытащ школ директорхэм я къуэдзэхэм егъэджакIуэхэм я творческэ зэфIэкIым зиужьынымкIэ я пщэ къыдэхуэ къалэныр зыхуэдэм.
Зэхуэсахэм я пащхьэ къыщыпсэлъащ курыт школ № 6-м и унафэщIым и къуэдзэ Валуйская Валентинэ. Я еджапIэм и лэжьэкIэр и тегъэщIапIэу, ар тепсэлъыхьащ сабийм и гъащIэм школым щиубыд увыпIэм. Валентинэ и къэпсэлъэныгъэм къыхигъэщащ ныбжьыщIэм и гъэсэныгъэмкIэ, абы щIэныгъэ тэмэм бгъэдэлъхьэнымкIэ школым щылажьэ дэтхэнэ зыми жэуаплыныгъэшхуэ зэрихьыр икIи жиIащ абы и лъэныкъуэкIэ егъэджакIуэр сытым дежи и зэфIэкIым, Iэзагъэм зэрыхигъэхъуэным хущIэкъуу зэрыщытыпхъэр.
Щэрдан Анатолэ зи унафэщI курыт школ №6-м мы зэманым егъэджакIуэ 70-м нэблагъэ щолажьэ. Абы щыщу 36-м категорие нэхъыщхьэ, 12-м япэ категорие яIэщ, «КъБР-м егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ», «КъБР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ» цIэ лъапIэхэр зыхуагъэфэщахэри, УФ-м, КъБР-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ я министерствэхэм я фIыщIэ тхылъхэр зиIэхэри, щIэныгъэхэм я кандидатхэри гупым хэтщ. Школым и егъэджакIуэхэр жыджэру хэтщ зэпеуэ зэхуэмыдэхэм. Апхуэдэу «Егъэджэныгъэ» лъэпкъ проектым егъэджакIуэ зыбжанэ щытекIуащ.
Школым иIэщ зэрыгушхуэн и гъэсэнхэри, абыхэм ящыщ куэдым я цIэр республикэм фIыкIэ щыIуащ. КъищынэмыщIауэ, абыхэм яхэтщ я егъэджакIуэхэр щапхъэ яхуэхъуу, а IэщIагъэм ирилэжьэну зэгуэр щIэныгъэм и дунейм щыхаша школым къэзыгъэзэжахэри.
ЗэIущIэм кърихьэлIахэм школым и егъэджакIуэхэм я Iэзагъэр здынэсыр ягъэунэхуну а махуэм Iэмал яIащ: предмет щхьэхуэхэмкIэ урок гъэщIэгъуэнхэр ирагъэкIуэкIащ.
Адыгэ литературэмкIэ урок купщIафIэ 10-нэ классым щитащ егъэджакIуэ Бозий ФатIимэ. Лъэпкъхэм яку дэлъ зэныбжьэгъугъэр Теунэ Хьэчим и тхыгъэхэм къызэрыхэщым теухуа дерсым кърихьэлIат КъБКъУ-м и егъэджакIуэхэу, филологие щIэныгъэхэм я докторхэу ХьэкIуащэхэ Андрейрэ Мадинэрэ, ЩоджэнцIыкIу Нинэ сымэ.
Дерсыр къызэIуахащ «1 КъБР» КъТК-м и лэжьакIуэ Хъуэжэ Жан Теунэ Хьэчим теухуауэ игъэхьэзырауэ щыта нэтынымкIэ. Ар здекIуэкIым ныбжьыщIэхэм ягъэзэщIащ тхакIуэм и гъащIэмрэ и лэжьыгъэмрэ къызэщIэзыкъуэж тест лэжьыгъэр. ИужькIэ егъэджакIуэм и упщIэм жэуап ираткIэрэ абыхэм наIуэ къащIащ Теунэм къикIуа творческэ гъуэгуанэм фIыуэ зэрыщыгъуазэр. Ахэр тепсэлъыхьащ адыгэ литературэм, щэнхабзэм зегъэужьынымкIэ тхакIуэ цIэрыIуэм зэфIигъэкIахэм, ар зэдзэкIакIуэ, сценарист, критик Iэзэу, жылагъуэ лэжьакIуэ емызэшыжу зэрыщытам.
Теунэ Хьэчим и IэдакъэщIэкIхэу «Псэм и IэфIыр къуатмэ» романымрэ «Аслъэн» повестымрэ ягу зэрырихьар еджакIуэхэм къыхагъэщри, абыхэм лъэпкъхэм яку дэлъ зэныбжьэгъугъэр фIы дыдэу къызэрыщыгъэлъэгъуар жаIащ икIи абы щыхьэт техъуэу ар къызыхэщ Iыхьэхэр тхыгъэхэм къыщагъуэтри къеджащ. Зэныбжьэгъугъэр зи яку къыдэхъуэ лъэпкъитIым я лIыкIуэу «Псэм и IэфIыр къуатмэ» романым къыхэщ Ахьмэдрэ Благонравовымрэ я образхэр зэпкърахащ, гъащIэм лIыгъэр, ныбжьэгъугъэр зэрыщынэхъыщхьэр а лIыхъужьхэм я хьэл-щэным зэрадэплъагъуми тепсэлъыхьащ. Зи гуащIэмрэ зи щIэныгъэмрэ къызыхэкIа лъэпкъым хуэзыгъэлажьэ, цIыху гуапэу икIи хьэлэлу романым къыхэщыж Ахьмэд сыткIи щапхъэу къызэралъытэми и гугъу ящIащ.
Художественнэ гъэпсыкIэ и лъэныкъуэкIэ «Псэм и IэфIыр къуатмэ» романыр щызэпкърахым, еджакIуэхэм къагъэлъэгъуащ абы адыгэ хабзэр, IуэрыIуатэр, пса- лъэжьхэр къызэрыхэщыр, эпитет, метафорэ, олицетворенэ, зэгъэпщэныгъэ, нэгъуэщI Iэмалхэри куэду къызэрыщыгъэлъэгъуари жаIащ. Апхуэдэу ныбжьыщIэхэм тхыгъэм узыщрихьэлIэ псалъэжьхэр кърабжэкIри, абыхэм я мыхьэнэр къазэрыгурыIуэм тепсэлъыхьащ, романым хэт лIыхъужьхэм ящыщу ахэр зэппх хъунухэр къагъэлъэгъуащ.
Теунэ Хьэчим литературэдж Iэзэу зэрыщытами и гугъу щащIащ дерсым икIи а унэтIыныгъэмкIэ абы и Iэдакъэм къыщIэкIа тхыгъэу зыщыгъуазэхэр кърабжэкIащ.
Ахьмэд хуэдэу къызыхэкIа лъэпкъыр зыIэтын цIыху и гъэсэнхэм къахэкIыну зэращыгугъыр егъэджакIуэм ныбжьыщIэхэм яжриIэри, узыхэтым, укъэзыухъуреихьхэм пщIэ яхуэпщIу, сыт хуэдэ щытыкIэ укъимыхутами, лъытэныгъэмрэ шыIэныгъэмрэ пфIэмыкIуэду ущытын зэрыхуейр ягуригъэIуащ. Теунэ Хьэчим и тхыгъэхэм лъэпкъ зэныбжьэгъугъэр къызэрыхэщым теухуа сочиненэ ятхыну унэ лэжьыгъэу яритри, егъэджакIуэм, ныбжьыщIэхэр урокым къызэрыхэжаныкIам елъытауэ, оценкэхэр яхуигъэувыжащ.
Дерс нэужьым ныбжьыщIэхэм захуигъэзащ ХьэкIуащэ Андрей. Абы къыхигъэщащ сабийхэм бзэ шэрыуэ зэраIурылъыр, Теунэ Хьэчим и творчествэм апхуэдэу куууэ зэрыщыгъуазэр и гуапэ зэрыхъуар.
— Теунэ Хьэчим къызэралъхурэ нэгъабэ илъэси 100 ирикъуащ, — жиIащ ХьэкIуащэ Андрей. — Лъэпкъ литературэм абы хуищIа хэлъхьэныгъэм хуэдэ зыхузэфIэкIа гъуэтыгъуейщ. Теунэр и литературэ тхыгъэхэм я закъуэкъым ди тхыдэм къызэрыхэнар, ар икIи журналист цIэрыIуэу щытащ, республикэм къыщыдэкI газет зыбжанэм я Iуэхур зэтеублэным, ефIэкIуэным и гуащIэшхуэ хилъхьащ, абы и лъэныкъуэкIи зэфIигъэкIар зыхуэдэм тэмэму куэд щыгъуазэкъым.
ХьэкIуащэм ныбжьыщIэхэм къаригъэщIащ тхакIуэм и гъащIэм теухуауэ нобэр къыздэсым нэсу къэхута мыхъуа Iуэхугъуэ гъэщIэгъуэнхэр. Апхуэдэу Андрей къыхилъхьащ Теунэ Хьэчим и цIэр я еджапIэм фIащыныр игъуэу къызэрилъытэр, тхакIуэм и творчествэм теухуа музей къызэIуахынуи къыхуриджащ икIи жиIащ илъэс къэс зы махуэ хахыу абы теухуа зэIущIэхэр къызэрагъэпэщтэмэ, щIэблэр литературэм нэхъ дегъэхьэха зэрыхъунур.
ЩхьэщэмыщI Изэ.
Сурэтыр Холлаевэ Любэ трихащ.
Ди зэпыщIэныгъэхэр
Зэныбжьэгъухэм я зэIущIэ
Iуэхур зэфIэзыгъэкIынум Iэмал къегъуэт, хуэмейм щхьэусыгъуэ къелъыхъуэ. Ар къабыл умыщIынкIэ Iэмал иIэтэкъым, Осетие Ищхъэрэ-Аланием щыщ Змейкэ жылэм дэт курыт школ №1-м щекIуэкIа зэхуэсым ухэтамэ. Абы осетиныбзэм и гъусэу щызэхэпхынут адыгэбзэри шэшэныбзэри. КъэхъукъащIэ шынагъуэхэм нэмыщI, нэгъуэщI фIы гуэри щымыIэжу къыщыпщыхъу мы зэманым утегушхуэу щIыпIэ зэщымыщхэм къипшу хьэщIэ къебгъэблэгъэныр еджапIэм дежкIэ къызэрыгуэкI Iуэхутэкъым, куэд зытемыгушхуэнт. Змейкэм и цIыхухэр хуейти, тегушхуащ икIи гуимыхуж зэIущIэ ирагъэкIуэкIащ. Мыр ныбжьэгъугъэм и фестивалт.
Змейкэм дэт школышхуэм къуэш республикэхэм я еджакIуэхэр ирагъэблэгъауэ ягъэхьэщIэу арат. Зы гупыр Грознэм дэт гимназием и сабийхэрат, Къэбэр- дей-Балъкъэрым икIат Урыху къуажэм дэт еджапIитIым я сабийхэр. Плъагъун хуейт школым и унафэщIхэм, егъэджакIуэхэм, еджакIуэ цIыкIухэм я гур зэIухауэ, хьэщIэ къэсым уэрамыпэм щыIущIэрэ ирагъэблагъэу, еджапIэм щIашэу, щыгъын щIыIутелъхэр Iэпахрэ ягъэзагъэу зэрахьэ хьэщIагъэр. ЩIыхьэпIэм хуэкIуэ лъагъуэм и лъэныкъуитIымкIи лъэпкъ фащэ зыщыгъ ныбжьыщIэхэр еувэкIат, Iуэхур зэхэзыублахэм гуфIэгъуэм къыхуащтэ хабзэ хъыршынищымрэ псыIэфI зэрыт кхъуэщынымрэ яIэщIэту бжэшхуэ зэIухам деж къащыпэплъэрт. КъэкIуахэм нэхъ лейуэ я гуапэ ящIыну хуейти, фIэхъусыр адыгэбзэкIи шэшэныбзэкIи зрагъэщIауэ кърахт. ХьэщIэхэр зыщIаша пэшышхуэм и блыным фIэлъ экраным итт республикищми я ныпыр, ихъуреягъыр шар гъэпща зэмыфэгъухэмкIэ гъэщIэрэщIат. Инми цIыкIуми я нэгум нурыр кърихырт, псори зэхуэгуфIэрт, зэщыгуфIыкIырт. ХьэщIэхэри хэгъэрейхэри я цIэхэмкIэ зэджэну Iэмал яIэт, къызэгъэпэщакIуэхэм ящыщ Дзуцевэ Риммэ Болей и пхъум игъэхьэзыру къарита бей-джикхэм ахэр тетти.
Къеблэгъахэри нэшхуэгушхуэти, зызыпIытIи зызыхузи яхэттэкъым. Псоми зэгъусэу къызэхаплъыхьащ школыр, классхэр, пэш щхьэхуэхэр зрагъэлъэгъуащ. ГуфIэгъуэр щекIуэкIыну пэшышхуэм къыщагъэзэжам, нэхъыжьи нэхъыщIи зэрахуэфэщэнкIэ кърагъэтIысэкIащ пхъэщхьэмыщхьэрэ IэфIыкIэрэ зытелъ стIолхэм. Ныбжьэгъугъэм теухуа псалъэ дахэхэр, уэрэдхэр, Кавказым ис лъэпкъхэм я къафэхэр — псори къыщыбгъуэтынут осетин сабийхэм гуфIэгъуэм хуагъэхьэзыра зыкъэгъэлъэгъуэныгъэм. Ди нэгу щIагъэкIащ мы лъэпкъым я бжэри я псэри хэт и дежкIи зэрызэIухар, пщIэрэ нэмысрэ кIэлъызэрахьэу ахэр я гъунэгъухэм ядэпсэуну зэрыхуейр.
ХьэщIэхэри елIэлIащ щхьэж зыщыщ лъэпкъым и щэнхабзэр къагъэлъэгъуэным. Адыгэ гупым я зыкъэгъэлъэгъуэныгъэм зэрыщIидзар Мэкъуо Заринэ иригъэкIуэкIа психологие лэжьыгъэмкIэщ. Ар пэшым щIэс псоми ядэлэжьащ, езыхэм гурыщIэ дахэ къапкърыхьэу абыкIэ къабгъэдэсхэм, унэм къагъэнахэм, я цIыхугъэ псоми ядэгуэшэн хуэдэу зэтриублэу. Заринэ еханэ классым щIэсу аращ, ауэ Iэзэу урысыбзэкIэ зэрыпса-лъэмрэ дахэу сценэм зэрызыщиIыгъымкIэ ягу дыхьауэ кърихьэлIахэм къыхагъэщыжащ.
Дэтхэнэ лъэпкъми и хьэл-щэныр, и щытыкIэ нэхъыщхьэр къафэм хуэдэу къызыхэщ щыIэу къыщIэкIынкъым. Адыгэхэми шэшэнхэми утыкур ягъэдэхащ, я анэдэлъхубзэкIэ уэрэдыр кърашащ, я республикэхэр зыхуэдэр усэбзэ дахэкIэ къаIуэтащ. Урыху икIа еджакIуэхэм я программэр ирагъэкIуэкIащ Срыкъуэ Iэдэмрэ МаскIэ Аринэрэ. Iэгуауэшхуэ хуаIэтащ Былымгъуэт Iэмин фащэ екIур щыгъыу игъэзэщIа къафэм. Нэгъуей Залинэ и гимнастикэ зэфIэкIхэм пэшым щIэсауэ хъуар ихьэхуащ. Анимыкъуэ Заремэ утыкум и щыпэ ихьэтэкъыми, уэрэджыIакIуэ дыдэ хуэдэт и гъэзэщIэкIэкIи и зыIыгъыкIэкIи. Гугъуэтыж Миланэрэ Дзэгуей ФатIимэрэ я усэхэм псэкIэ къызэре-джэр зыхэпщIэрт. Хъы-джэбз къафэ къэзыгъэлъэгъуа гупым яхузэфIэкIащ адыгэ пщащэхэм яхэлъ щыпкъагъыр, щабагъыр, укIытэр, лантIагъыр псоми я фIэщ ящIыну. Ахэр Анимыкъуэ Заремэ, Жэмбей Марианнэ, Шорэ Ланэ, Блий Iэсият, Къул Маринэ сымэщ. Дезыгъэблэгъахэр гумащIэ къищIат Блий Каринэ осетиныбзэкIэ яжриIа хъуэхъум.
Дауи, узэрыгушхуэн ущиIэм деж ар къыхыбогъэщ. Апхуэдэу, ЛIыхъугу Къантемыр, Шорэ Тамерлан, Гугъуэтыж Тамерлан сымэ къеджащ математикэмкIэ езыгъа-джэ Блий Тамарэ Михаил и пхъум и усэ хьэлэмэтхэм.
Сабийхэм я зыкъэгъэлъэгъуэныгъэр тэмэм хъуным елIэлIащ егъэджакIуэхэу Уэдыхь Маринэ, ХьэцIыкIу Рае, Хьэпажэ Ларисэ.
Псом нэхърэ нэхъ гухэхъуэр къыщыхъуар зэхуэсым и щэнхабзэ Iыхьэр зэфIэкIа нэужьщ. Сыхьэт бжыгъэкIэ екIуэкIа джэгум мыр адыгэ макъамэщ, мыдрейр шэшэнщ жамыIэу, сыт хуэдэ къеуэми, лъэпкъищри зэгъусэу къыдэфэрт. Адыгэ щIалэм осетин хъыджэбзыр къыдишырт, шэшэным адыгэр къигъафэрт. Абыхэм еплъ балигъхэми къыдгурагъэIуащ: сабийхэр псэ къабзэщ, я гур зэIухащ, ныкъуакъуи фыгъуи яку илъкъым. Ахэр насыпыфIэу псэуфынущ, балигъхэм я гъэсэкIэм зэIимыгъэхьэмэ.
Змейкэ жылэм дэт курыт школ №1-м и унафэщI Азизов Щамил Азиз и къуэм зэхуэсыр къыщызэIуихым акъыл къызыхэпхын псалъэ Iущ куэд Iуэхум хэтхэм яжриIащ. Абы къыхигъэщащ мамырыгъэ нэхъ дызыхуей зэрыщымыIэр, дэтхэнэ цIыхури лэжьэну, гъащIэр игъэдэхэну хущIэкъун зэрыхуейр, зэгъунэгъу лъэпкъхэр ныбжьэгъугъэм, благъагъэм нэхъ къулей зэрищIынур. Апхуэдэу ар къытеувыIащ езыр дагъыстэн лъэпкъыу зэрыщытыр, етIуанэ хэку хуэхъуа Осетием нэмыс щигъуэту илъэс куэд лъандэрэ зэрыщыпсэур, лъэпкъ зэхэгъэж мы республикэм зэрыщемыкIуэкIыр.
Iыхьэ лейм икIауэ ди гуапэ хъуащ гъэсэныгъэ лэжьыгъэмкIэ директорым и къуэдзэ Цораев Майрам Владимир и къуэм жиIар: «Сэ си щIалэгъуэм Къэбэрдей-Балъкъэрым сыщылэжьащ илъэсийкIэ. Нобэ си ныбжьыр здынэсам схужыIэнущ адыгэхэм хуэдэу цIыхум хьэщIагъэ езых лъэпкъ сызэрыримыхьэлIар. Осетинхэри абыкIэ адыгэхэм далъэщIыхьэркъым. Сэ ахэр фIыуэ солъагъу, сыадыгэщ жызыIэ дэтхэнэми нэ лейкIэ соплъ».
Мыбы кърихьэлIат район администрацэм, «Урысей зэкъуэт» политикэ партым я лIыкIуэхэр, адэ-анэхэр, къуажэдэсхэр.
Сыхьэт пщыкIутIым къыщыщIэдзауэ сыхьэтитху хъухукIэ екIуэкIа Iуэхум гурымыхьу зы дакъикъи къыхэкIакъым, къызэрырихьэлIам хущIегъуэжаи щыIакъым. Джэгурэ къафэкIэ, гушыIэкIэ гъэнщIауэ кIуащ зэманыр. Дызэрырагъэблэгъам хуэдабзэу къытщыгуфIыкIыу, дахэ къыджаIэу, гунэс дазэрыщыхъуар къыхагъэщу дыкърагъэжьэжащ, я балигъхэр къыткIэлъыхъуахъуэу, я сабийхэм Iэ къытхуащIу.
Мы школым илъэсий и пэкIэ мыпхуэдэ дыдэ зэхуэс ящIауэ щытащ. Иджыблагъэ яублэжа Iуэху дахэр хабзэ хъун хуейуэ дгъэуващ кърихьэлIа егъэджакIуэхэм. Грознэм къикIа хьэщIэхэм я курыт школым драгъэблэгъащ накъыгъэ мазэм дыкIуэну. Абы иужькIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым чэзур еин хуейуэ дызэгурыIуащ.
Шэч къытетхьэркъым сабийр мамырыгъэмрэ зэгурыIуэныгъэмрэ щIэпIыкIын зэрыхуейм. Ди къэкIуэным фочауэ макъ хэмытыным телажьэ зы Iуэхугъуэ Змейкэм и егъэджакIуэхэм ди нэгу щIагъэкIащи, фIыщIэри щытхъури абыхэм ейщ, ядэтIыгъыныр, пытщэныр ди къалэнщ.
Мы Iуэхум сригъэгупсысащ: адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ фIыуэ зэрыцIыхуу тхужыIэну? Зы республикэ дызэрисым нэмыщI, сыт ди сабийхэм зэдащIэр? Дэ дихуатэкъэ дызыщIэзыгъэгупсысыжын щытыкIэ? Зэгъунэгъу дыхъун папщIэ сыт длэжьа? Утыку къихьэн хъумэ, нэхъыбэрэ къихьэр лъэпкъ зэщIэгъэстхэракъэ? ЩIыпIэ куэдым къикIа цIыхухэр зэхэзышэ Iуэхухэр щокIуэкI ди республикэми, ауэ езым щыпсэу лъэпкъ зэщымыщхэр зэпэгъунэгъу зыщI Iуэху нэхъыби дыхуейщ.
ХЬЭЦIЫКIУ Рае,
адыгэбзэмрэ литературэмкIэ егъэджакIуэ.
ФIыщIэ
Гушхуэныгъэ къытхелъхьэ
Сэ сыщоджэ Налшык къалэ дэт курыт школ №25-м и 9-нэ классым. Ди егъэджакIуэхэм щIэныгъэ къыдат къудейкъым, атIэ гъащIэм дыхуагъасэ, гушхуэныгъэ къытхалъхьэ.
Псом хуэдэжкъым тхыдэмрэ технологиемкIэ дезыгъаджэ Пушкарёвэ Маринэ. Ар щабэщ икIи гуапэщ. Апхуэдэуи Маринэ хуабжьу къытхуэнабдзэгубдзаплъэщ, щIэныгъэ зэгъэгъуэтыным лъэпощхьэпо гуэрхэр къыхэкIми, дэIэпыкъуэгъу къытхуохъу, чэнджэщ щхьэпэхэр къыдитурэ.
ФIыуэ слъагъу «Адыгэ псалъэ» газетыр къэзгъэсэбэпу, фIыщIэ хуэсщIыну икIи Бзылъхугъэхэм я махуэшхуэ къэблэгъамкIэ сехъуэхъуну сыхуейт ди егъэджакIуэ щыпкъэм. Узыншэу, гукъыдэжрэ дэрэжэгъуэрэ иIэу куэдрэ дунейм Тхьэм тригъэт и гъэсэнхэм къытхуэгуапэ егъэджакIуэр.
ХЬЭТУ Астемыр.
Налшык къалэ.
ЩIэ
Ди лэжьыгъэр къыддегъэпсынщIэ
ЦIыхум фIыуэ илъагъу IэщIагъэр къыхихрэ абы ирилажьэмэ, ар и насыпым щыщ зы Iыхьэу къысщохъу. КъБКъУ-м и адыгэбзэ къудамэр 1981 гъэм къэзухыу сыщалъхуа Аушыджэр къуажэм дэт курыт школым егъэджакIуэу къызэрызгъэзэжрэ заул дэкIащ. Абы лъандэрэ блэкIа зэманым лъэпкъыбзэр езыгъэ-джхэм ди Iуэхур зэмыщхьурэ екIуэкIащ — зэм ефIакIуэу, зэми екIакIуэу.
Лэжьэн щыщIэздагъащIэм адыгэбзэмрэ литературэмрэ езыгъэджхэр щытыкIэ хъарзынэм дитт: сыхьэт бжыгъэр пэрыхьэтт дызыхуей тхылъхэмрэ методикэ пособиехэмрэ зэмылIэужьыгъуэ куэд мыхъуми, псоми диIэт, нэхъ пасэу къыдэкIауэ щыта плакатхэмрэ таблицэхэмрэ ди Iэдэжти, хуиту дерсхэм къыщыдгъэсэбэпырт. Илъэсхэр кIуэху, анэдэлъхубзэмкIэ егъэджакIуэхэм ди Iуэхур нэхъ гугъу хъууэ хуежьащ. Абыхэм мызэ-мытIэу тепсэлъыхьащ егъэджакIуэхэр, тетхыхьащ лъэпкъ газетыр.
Адыгэбзэр езыгъэджхэм я Iуэху езыгъэфIакIуэ хъыбар гуапэ куэд дэ зэхыдох иужьрей зэманым. Абыхэм ящыщщ лэжьыгъэм къыщыдгъэсэбэп тхылъыщIэхэр дунейм къызэрытехьэр, методикэ еплъыкIэщIэхэр къызыхэщ къыдэкIыгъуэхэр. Къапщтэмэ, егъэджакIуэхэр хуабжьу дыщыгуфIыкIащ иджыблагъэ къытIэрыхьа таблицэщIэхэм. Адыгэбзэм и хабзэхэр зэпкърыхауэ зэрыт, тхылъымпIэ IувыфIым иту къыдэкIа а таблицэхэр дунейм къытехьэным я гуащIэшхуэ ирахьэлIащ анэдэлъхубзэмкIэ егъэджакIуэ Iэзэхэу Токъу Сарэрэ Мэшыкъуэ Iэсиятрэ. Сарэрэ Iэсиятрэ кърахьэжьа Iуэху дахэр ядиIыгъащ «Тхылъ» ООО-м и унафэщI Шаваевэ Аминат. Абы и фIыгъэкIэ таблицэхэр Москва и тхылъ тедзапIэхэм ящыщ зым къыщыдагъэкIащ.
ПэщIэдзэ классхэм къыщагъэсэбэпыпхъэ таблицэхэр гъэхьэзырыным елэжьар Сарэщ, 5 — 11-нэ классхэм яхуэгъэзар зи IэдакъэщIэкIыр Iэсиятщ. ТхылъымпIэм тету къыдэкIа таблицэ щхъуэкIэплъыкIэхэм ящIыгъущ ди зэманым сыт хуэдэ Iуэхуми къыщагъэсэбэп компьютер дискхэр. Абы къыхэкIыу ахэр иджырей зэрырагъаджэ мардэхэми яхуокIуэ.
ЖыпIэнурамэ, таблицэщIэхэр зэман кIыхькIэ хуабжьу дызыхуэныкъуа хьэпшыпщ. Абыхэм къызэщIаубыдэ адыгэбзэм ехьэлIауэ гулъытэ зыхуэщIыпхъэ дэтхэнэ Iуэхугъуэри. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, «Адыгэбзэ алфавитыр», «Бзэр зэрызэхэт Iыхьэхэр», «Адыгэ алфавитым и тхыдэр», «Адыгэбзэм и пычыгъуэ лIэужьыгъуэхэр», «Ударенэр», нэгъуэщI таблицэхэри. Абыхэм яхэлъщ лексикэм, псалъэ къэхъукIэхэм, псалъэр зэрызэхэлъ Iыхьэхэм, союзхэм, нагъыщэхэм, псалъэ занщIэм и къэкIуэкIэм, бзэм и хабзэхэм, пэжырытхэм ехьэлIа къинэмыщI Iуэхугъуэхэр зэрыт таблицэхэр. ЕгъэджакIуэхэм ди лэжьыгъэр къызэрыддагъэпсынщIэм и мызакъуэу, абыхэм, къызэрытщыхъумкIэ, сабийхэри дахьэх, дерсыр нэхъ гурыIуэгъуафIэ, щIэщыгъуэ ящIу, ядж темэр нэхъ гукъинэ ящыхъуу. Таблицэхэр къэбгъэсэбэп хъунущ сабийхэр гуп-гупу щебгъаджэкIи щхьэхуэу уащыдэлажьэкIи.
Адыгэбзэр курыт школым щезыгъэджхэм, пэщIэдзэ классхэм щылажьэ егъэджакIуэхэм къабгъэдэкIыу фIыщIэ ин яхудощI лъэпкъым хуэщхьэпэн Iуэху дахэ куэдым я жэрдэмщIакIуэ Токъу Сарэрэ Мэшыкъуэ Iэсиятрэ, абыхэм сэбэпышхуэ къа- хуэхъуа Шаваевэ Аминат. Анэдэлъхубзэм зегъэужьыным, ар егъэфIэкIуэным зи гуащIэ куэд езыхьэлIэ а хэкупсэ нэсхэр узыншэну, ехъулIэныгъэщIэхэр зыIэрагъэхьэну, насыпыфIэу псэуну ди гуапэщ.
ШЭШЭН Людмилэ,
Аушыджэр къуажэм дэт курыт школым и егъэджакIуэ.
НыбжьыщIэ зэпеуэхэр
Къэхутэныгъэхэм дахьэх
Хабзэ хъуауэ, НыбжьыщIэхэм я творчествэм зыщрагъэужь республикэ центрым илъэс къэс щокIуэкI щIэныгъэлI цIэрыIуэ Вернадскэм и цIэр зезыхьэ еджэныгъэхэм я щIыналъэ Iыхьэр. Конференц жыпхъэм иту иджыблагъэ екIуэкIа апхуэдэ зэхуэсым хэтащ къэхутэныгъэ зэхуэмыдэхэм дахьэх ныбжьыщIэ 300-м щIигъу. Абыхэм я лэжьыгъэхэр, зытеухуам елъытауэ, щагъэлъэгъуащ секцэ 36-м.
Еджэныгъэхэр къызэзыгъэпэщ гупымрэ зэпеуэм и къэпщытакIуэхэмрэ зэрыжаIэмкIэ, конференцым хэтыну гукъыдэж зыщI ныбжьыщIэхэм я бжыгъэр зы илъэсым нэхърэ адрейм нэхъыбэ хъууэрэ макIуэ. Абы щIыгъуу зеужь икIи йофIакIуэ егъэджакIуэхэм, щIэныгъэлIхэм, школакIуэхэм я зэдэлэжьэныгъэр. Апхуэдэ зэпыщIэныгъэхэм къарикIуэ къэхутэныгъэ хьэлэмэт куэд къагъэхьащ республикэпсо конференцым.
Конференцым и лэжьыгъэм унэтIыныгъэ куэд къызэщIеубыдэ. Ахэр ехьэлIащ географие, ботаникэ, зоологие, медицинэ, филологие, литературэ, педагогикэ, гъуазджэ, философие, математикэ, информатикэ щIэныгъэхэм. Зэхуэсым и утыкум кърахьэ лэжьыгъэхэм ящыщу унэтIыныгъэ къэс хуэзэу нэхъыфI дыдэу щы къыхахынущ. Абыхэм Iэмал яIэнущ Вернадскэм и цIэр зезыхьэ урысейпсо еджэныгъэхэм я зэпеуэ нэхъыщхьэу Москва щекIуэкIынум хэтыну.
ТАМБИЙ Линэ.
ЩIэблэ зэчиифIэ
Зи насып къэкIуэгъуэ Амирэ
Зи гугъу фхуэсщIыну пщащэ цIыкIур Ислъэмей къуажэм щыщ, 2-нэ классым ще-джэ Шыгъэлыгъуэ Амирэщ. Дадэм нэм хуихьрэ нанэм псэм хуигъадэ хъыджэбз цIыкIур и ныбжьхэм къахощ художественнэ гимнастикэмкIэ бгъэдэлъ зэфIэкIхэмкIэ.
Хэти ещIэ гимнастикэр зэрымытыншыр, абы къигъэув мардэхэм пэлъэщынур зи Iэпкълъэпкъыр щиху къудамэу лантIэ цIыхуращ. Амирэ гимнастикэм дихьэха зэры-хъуам дыщыщIэупщIэм, абы и анэшхуэм къыпыгуфIыкIыурэ жеIэ: «Амирэ иджыри земыкIуэ щIыкIэ нэрылъагъу хъуат и Iэпкълъэпкъыр ямылейуэ зэрылантIэр. Ар зылъагъу ди гъунэгъухэм, ныбжьэгъухэм жаIэрт хъыджэбз цIыкIур гимнасткэ зэрыхъунур. «Пэлъэщыну пIэрэ?» — жытIэу дыгузавэрт ар Налшык дгъэкIуэн щыщIэддзам. Сабийхэм я творчествэм зыщрагъэужь центрым зыщигъэсэнри школ еджэнри фIы дыдэу зэдехь иджы Амирэ, и адэ-анэри адэшхуэ-анэшхуэри и ехъулIэныгъэхэмкIэ дигъэгуфIэу».
Пэжу, Амирэ фIы дыдэу йоджэ. Хъыджэбз цIыкIум хуабжьу къыхуэарэзыщ и егъэджакIуэхэр, и гъэсакIуэри къыщотхъу. Псом хуэдэжкъым абы иужьрей зэманым зыIэригъэхьэ ехъулIэныгъэхэр. Ставрополь художественнэ гимнастикэмкIэ гъэ къэс щекIуэкI щIыналъэпсо зэхьэзэхуэм Амирэ нэгъабэ ещанэ увыпIэр, мы гъэм — етIуанэр къыщихьащ. Хэт ищIэн адэкIэ къэхъунур?
Амирэ цIыкIу дохъуэхъу и зэфIэкIхэм хигъахъуэу, ехъулIэныгъэщIэхэр зыIэригъэхьэу псэуну. Олимп Джэгухэм я лъагапIэхэм унэсыну, адыгэм и цIэр жыжьэ щыбгъэIуну, зи насып къэкIуэгъуэ пщащэ дахэ!
КЪАРДЭН Мухьэмэд.
Бахъсэн куей.
