ГъащIэм и лъэныкъуэ куэд къызэщIэзыубыдэфа Нало Ахьмэдхъан
КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ Нало Ахьмэдхъан къызэралъхурэ илъэс 95-рэ щрикъум хуэгъэпса фэеплъ пшыхь мазаем и 2-м ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым къыщызэрагъэпэщащ.
Ахъуэхъу Таймураз къопсалъэ
Бейтыгъуэн Жэмболэт
Республикэм и щIэныгъэ, щэнхабзэ, жылагъуэ гъащIэм жыджэру хэта адыгэлIым и Iэдакъэ къыщIэкIа тхыгъэхэм лъэпкъым къикIуа гъуэгуанэр, тхыдэ пэжыр къыхощыж, ар бэм я узыр зыхэзыщIэ, быныр зыфIэкIуэда анэм, лIы зыщхьэщымытыж бзылъхугъэм и гуауэр, ажалым щымышынэу зауэм Iухьа зауэлIыр зыхэзыщIыкIа, абыхэм я гурыщIэр пэжу къэзыIуэтэжыфа тхакIуэ зырызхэм ящыщщ.
Нало Ахьмэдхъан лъэпкъым щымыгъупщэну адыгэлIщ, тхакIуэщ, зауэлIщ. Ар щыпсэуа унэм и фэеплъ пхъэбгъур фIадзащ, Налшык и уэрам- хэм ящыщ зым и цIэр фIащащ. Абы и IэдакъэщIэкIхэр нобэми унагъуэхэм я тхылъ дапхъэм щахъумэ, яфIэгъэщIэгъуэну щIаджыкI.
КъБР-м и Правительствэм и УнафэщIым и къуэдзэ Ахъуэхъу Таймураз къыщыпсалъэм Нало Ахьмэдхъан республикэм и щэнхабзэм зегъэужьынымкIэ хуищIа хэлъхьэныгъэ иным и гугъу ищIащ.
— ТхакIуэ ин, зауэлI хахуэ, щIэныгъэлI цIэрыIуэ, егъэджакIуэшхуэ Нало Ахьмэдхъан и щIыхьыр дгъэлъэпIэну, абы и зэфIэкI лъагэхэм я гугъу тщIыну, езым и цIыху щIыкIэкIэ дигу къэдгъэкIыжынущ ныщхьэбэ. Ар ящыщщ зи щIалэгъуэр зауэм зэхичэтхъа ди хэкуэгъу куэдым, ауэ щыхъукIи текIуэныгъэр къэхьыным псэемыблэжу щIэзэуащ, зауэ нэужьми къэралыр зэфIэгъэувэжынымкIэ хузэфIэкI къигъэнакъым. Нало Ахьмэдхъан зауэ нэужьым къэунэхуа тхакIуэ пэрытхэм ящыщщ. Ар зы унэтIыныгъэкъым къыщыхэжаныкIар. А егъэджакIуэ Iэзэм цIыху куэ-дым а IэщIагъэр фIыуэ зэрыригъэлъэгъуам и мызакъуэу, а IэнатIэм пэрытын куэд игъэхьэзыращ, — жиIащ премьер-министрым и къуэдзэм.
АдэкIэ Ахъуэхъур тепсэлъыхьащ Нало Ахьмэдхъан къикIуа гъащIэ гъуэгуанэм.
Ар 1921 гъэм щыщхьэуIум и 10-м Лэскэн щIыналъэм хыхьэ Хьэтуей къуажэм къыщалъхуащ. Къэбэрдей-Балъкъэр педрабфакыр къиухащ, 1941 гъэм щыщIэдзауэ Совет Армэм къулыкъу щищIащ. Хэку зауэшхуэр къыщыхъеям Ахъмэдхъан фронтым кIуащ. 1942 гъэм щыщIэдзауэ 1943 гъэ пщIондэ Ленинград дэт дзэ-инженер еджапIэм щIэсащ. 1943 гъэм и накъыгъэ мазэм лейтенант Нало Ахьмэдхъан фрон-тым Iухьэжри, зауэр иухыху хэтащ, сапёр взводым, ротэм я унафэщIу. Зэрихьа лIыгъэмрэ къигъэлъэгъуа хахуагъэмрэ папщIэ Хэку зауэ орденым и япэ нагъыщэр, и етIуанэ нэгъыщэу тIу, Невский Александр, Вагъуэ Плъыжь орденхэр, СССР-м и медалу10, Польшэм и медалыр къыхуагъэфэщащ.
1946 гъэм дзэм къыхэкIыжри, Лэскэн райисполкомым щылэжьащ. 1947 гъэм ВКП(б)-м и обкомым и парт курсхэр къиухащ. ИужькIэ Налор Педагогикэ институтым щеджащ, 1951 гъэм бзэщIэныгъэхэмкIэ кандидат хъуащ. КъБКъУ-м адыгэбзэмрэ адыгэ литературэмкIэ и кафедрэм и доценту зэрылажьэм хуэдэурэ, абы къэхутэныгъэшхуэ иригъэкIуэкIащ адыгэбзэм зегъэужьыным пыщIауэ. Москва къыщыдагъэкIа «Адыгэ-шэрджэсыбзэм и грамматикэ», «Урыс-адыгэ-шэрджэс псалъалъэ» тхылъхэр зыгъэхьэзырахэм яхэтащ.
Налор ящыщщ литературэм бжьыпэр щызыубыдахэм, зи тхыгъэхэр цIыхубэм ягу дыхьа тхакIуэхэм. Ар СССР-м, Урысей Федерацэм я ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм хэтащ.
Ахъуэхъум жиIащ Нало Ахьмэдхъан и сурэтыр «Полк уахътыншэм» хэту щыплъагъукIэ уигу зэрыхигъахъуэр, абы и цIэр ТекIуэныгъэ Инымрэ лъэпкъ щэнхабзэмрэ я тхыдэхэм игъащIэкIи зэрыритхар.
— Налом и Iэдакъэ къыщIэкIа тхыгъэхэр цIыхухэм къеуз защIэти аращ абыхэм цIыхубэр гулъытэкIэ къыщIыпэджэжар. ТхакIуэм сыт хуэдэ темэ къищтэми, абы цIыхугъэ лъагэр, лъэпкъым хуэпэжыныгъэр, напэ къабзагъэр гупсысэ нэхъыщхьэу щыпхышащ. Къэбэрдей-Балъкъэрым и закъуэкъым Нало Ахьмэдхъан фIыуэ щалъагъур. Ар къыщацIыху адыгэ щып- сэу дэнэ щIыпIи. Мыбдежым къезэгъыу къысщохъу КъБР-м, КъШР-м, АР-м я цIыхубэ тхакIуэ МэшбащIэ Исхьэкъ Налом хужиIауэ щыта псалъэ гуапэхэр уигу къэбгъэкIыжы-ну. «Нало Ахьмэдхъан адыгэ интеллигенцэм и тхьэмадэщ. Зи зэфIэкIыр къуэпсыбэ адыгэлI ахъырзэманыр Къэбэрдей-Балъкъэрми Къэрэшей-Шэрджэсми, Адыгейми зэхуэ- дэу фIыуэ щалъагъу, щалъытэ». Зэманым сыт хуэдиз зэхъуэкIыныгъэ къыщыхъуами, Ахьмэдхъан и зэфIэкI лъагэр абы фагъуэ ищIыфакъым, ар нобэми дэ дызэрыгушхуэ ди лъэпкъэгъущ, тхакIуэ Iэзэщ, адыгэлI щыпкъэщ, — жиIащ Ахъуэхъум и псалъэхэм я кIэухыу.
КъБР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэ Беппаев МутIэлип лъэпкъ гупсысэм зегъэужьынымкIэ Нало Ахьмэдхъан и зэфIэкI щхьэхуэм тепсэлъыхьащ. Абы зызрипщыта сыт хуэдэ IэнатIэри нэгъэсауэ, и щхьэ емыблэжу и гуащIэ зэрыхилъхьам и гугъу ищIащ къэпсалъэм. ТхакIуэм и IэдакъэщIэкIхэм я кууагъыр, абыхэм ящIэлъ гупсысэр къигъэлъэгъуэн мурадкIэ Налом и тхыгъэхэм ящыщ пычыгъуэ къызэхуэсахэм къахуеджащ Беппаевыр.
— Нало Ахьмэдхъан иригъэджа ныбжьыщIэ гупым ящыщу абы хуэарэзыхэм сащыщщ сэри, — жиIащ филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор БакIуу Хъанджэрий. — Ахьмэдхъан щIэблэ куэд игъэсащ. КъызыхэкIа лъэпкъыр и напщIэм телът, ар адыгагъэм, цIыхугъэ лъагэм и щап-хъэт. Университетым дыщыщIэса лъэхъэнэм Къэ-рэшей-Шэрджэсым къикIауэ щIалищ дыхъурти, къытхуэсакъырт, студентхэм тпэгъунэгъут, ауэ щыхъу-кIи, ебгъэлейуэ къыпхуидэнутэкъым. Ар зауэм и гуащIэгъуэм хэтами, абы теухуа хъыбар жиIэжу зэхэтхакъым, лIыгъэ зэрихьэу псэзэпылъхьэпIэ зэритар иужькIэщ дэ къыщытщIар. 1965 гъэм мэздэгу адыгэ-хэм я диалектым иIэ щхьэхуэныгъэхэр дигъэтхыну абы дишауэ щытащ. ЗекIуэ дызэрыщыIа пIалъэм дымыщIэ куэдым дыщигъэгъуэзат Налом. ЦIыху тыншт, нэмысыфIэт, щхьэпэлъагагъыр и хьэрэмт. ТхакIуэм дежкIэ нэхъыщхьэр щыпсэу лъэхъэнэм и «бэуэкIэр» къиубыдынырщ. Налом абы и лъэныкъуэ- кIэ и насып къикIри, зэманым пэджэж тхыгъэ екIухэр къагъэщIащ. Зэрылъэпкъыу дрогушхуэ Ахьмэдхъан, абы и фэеплъ нэхур зэи дигу ихунукъым.
Ахьмэдхъан гъащIэм и уасэр ищIэрт, абы и IэфIагъи зыхищIэну хунэсат. Арат и дэтхэнэ махуэри IуэхукIэ щIигъэнщIыр, дакъикъэ къэс щIилъытэр.
— ЖьэуапIэлъыхъуэкъым, дыгъапIэзекIуэкъым зыхужаIэхэм хуэдэт IуэрыIуатэр хуабжьу фIыуэ зылъагъуу щыта Ахьмэдхъан, — жиIащ КъБКъУ-м и адыгэбзэ кафедрэм и унафэщI Къардэн Мусэдин. — Зэи утыку сыкъимыхьауэ Нало Ахьмэдхъан пшыхь хуащIу, и тхыгъэхэм теухуауэ сыкъэпсэлъэну пщэрылъ сщащIати, абы зыщыхуэзгъэхьэзырым «ЦIыхум и гъащIэр къызэрабжыр илъэс бжыгъэкъым, атIэ ищIа Iуэхущ», псалъэхэм Налом и IэдакъэщIэкIхэм языхэзым сыщрихьэлIэри сигу изубыдат. Пшыхьыр екIуэкIыу Ахьмэдхъан зыхуэзгъазэри «КхъыIэ, куэдIей умылэжьа хуэдэу къэдгъэбж», — жесIати куэдрэ гушыIэу игу къигъэкIыжу щытащ. Абы и лъэужьым ирикIуэн, Ахьмэдхъан хуэдэу дыщIэгушхуэн куэд Тхьэм къыдит!
Ахьмэдхъан и IэдакъэщIэкIхэм щыщ пычыгъуэ пшыхьым къыщеджащ КъБР-м и цIыхубэ артист Къуныжь Алимрэ ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и артист Бейтыгъуэн Жэмболэтрэ.
Нало Ахьмэдхъан фIыуэ илъагъуу щыта къафэхэмрэ уэрэдыжьхэмрэ пшыхьым щагъэзэщIащ Къэбэрдей-Балъкъэрым щыцIэрыIуэхэу ЦокIыл Азэмэт, БатIитIэ Мухьэмэд, Батыр Мухьэ-дин, «Кавказ», «Кабардинка» гупхэм.
Щомахуэ Залинэ.
Сурэтхэр Къарей Элинэ трихащ.
