Адыгэ Мольер
ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и артист нэхъыжьхэм сэ куэдрэ садэлэжьащ, абыхэм ящыщу куэд нобэ псэужкъым. Ауэ абыхэм щхьэкIэ сэ зэи «мыгъуэ», «тхьэмыщкIэ» жысIэркъым, сэркIэ псэущи. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, е киноуэ, е тхыгъэу, е роль ящIам теухуа гукъэкIыжу къэнар мащIэщ.
АПХУЭДЭ къабзэу сигу къинащ IутIыж Борис. Абырэ сэрэ куэдрэ дызэрихьэлIащ, и пьесэхэм я нэхъыбэр зыгъэувар сэращ. Дэ ди зэдэлэжьэкIам куэд тежыпIыхь хъунущ, ауэ, сызэреплъымкIэ, ар сэ Борис нэхърэ нэхъыфIу схужыIэнукъым. Борис си гугъу щищI тхыгъэ кIэщIым («Пщыхьэщхьэ нэбзийхэр» тхылъым ихуащ) хэтщ ар наIуэ къэзыщI зы Iыхьи, сыхуейт ар къэсхьыну.
«Талант зиIэ дэтхэнэри апхуэдэкъэ, — СулътIан цIыху IэтIэлъатIэкIэ уеджэнкъым, дэшэхыгъуафIэхэм ящыщкъым, и жыIэм уедаIуэурэ, зыдэпщIурэ укIуэмэ, нэхъ узыдэгъуэгурыкIуэфыну режиссёрщ. Апхуэдэ режиссёрымрэ гунэмыс хьэл зиIэ драматургымрэ зэрыгъэтыншу пхужыIэнукъым. Дэри — аращ: пьесэр ди гуэрэныгуу дыщызэхуэзэ зэзэмызэхэм деж, ди акъыл зэтехуэу, щхьэж и гъунапкъэр здынэсыр ищIэжу нэхъыбэм дызэдэлажьэурэ, режиссурэмрэ драматургиемрэ я бжьыпэхэр щытфIызэрыни мызэмытIэу къэхъуащ. ЩIихьауэ репетицэм хэт актёрхэм я дежкIэ, дауи, гуапэкъым зэпэувауэ а зэтехуапIэр къэзылъыхъуэ режиссёрым-рэ драматургымрэ я зэхуаку къыдэхутэныр. Къаздэхъу СулътIан мыгъуэм апхуэдэхэм деж жиIэрейт: «ФызэгурыIуэ, фызэгурыIуэ, фызэгурыIуэ…» ИкIи сытым дежи дызэгурыIуэжырт, а зэтехуапIэри къызэдэдгъуэтырт». Ар хьэкъщ.
ЩIэджыкIакIуэхэм «Езым и гугъу ещIыж» къысхужаIэну сыхуейкъым, сызытепсэлъыхьынур IутIыжым и IэдакъэщIэкIыу аращи. Дауэ мыхъуми, ахэращ сэ нэхъыфIу зыхэсщIыкIыр, Борис пэгъунэгъу сызыщIар.
Псом япэу, псом ящхьэу Борис ейуэ сэ згъэувар «Тыргъэтауэращ». Ар а зэманым зэрысхузэфIэкIамкIэ (Правительствэм и Унэм къикIа лIыщхьитI еплъри, къэдмыгъэлъэгъуэну унафэ къытхуащIауэ щытат) фIыщIэ хуэфащэщ абы щыгъуэ щэнхабзэмкIэ министру щыта Ефэнды Джылахъстэн. Ар Москва щыдгъэлъэгъуат, фIы дыдэуи къыщалъытат. Борис зыхэмызагъэ щыIэтэкъыми, сщIэрт и спектакль щызгъэувкIэ куэд зэрыхилъхьэфынур. Пьесэр зытхыу, ар зыгъэуврэ щыджэгужу щыта Мольер и фэ есплъырт. Сытми, «Эдип» спектаклыр адыгэ театрым щыщызгъэувым щыгъуэ, ар сценэм къихьэным и пэ къихуэу ирагъэкIуэкI хабзэ «стIолIуфэ лэжьыгъэм» Борис къыхэсшащ. IутIыжыр Iуэхум зэрыпэрытам и щытхъур къэIуэтэгъуейщ, сыту жыпIэмэ сценэм деж узыщыхуей псэлъэкIэри зэтригъэуват, псори зыхэмызагъэ «усэ хужьым» артистхэр къеджэу иригъэсат. Сэ сырежиссёр-постановщикыу щыта щхьэкIэ, бзэм и IуэхукIэ мис апхуэдэ лэжьыгъэшхуэ Борис иригъэкIуэкIат. Кавказ Ищхъэрэм и театрхэм я фестиваль илъэситI къэсыхукIэ Владикавказ щекIуэкIым тшауэ щытащ «Эдип»-р. Уи фIэщ зэрыхъун, Iэгуауэ нэхъ ин дыдэ зыхуаIэт хабзэ балетым ещхьыркъабзэу ямыгъэлъэпIатэм осетин театреплъхэм адыгэ спектаклыр. Абы хуатха рецензэм «Теувэжымрэ IутIыжымрэ адыгэбзэм и симфоние къагъэщIащ» зэрыщыжаIамкIэ фIыщIэм и нэхъыбэр зыбгъэдэлъыр артистхэм жаIэ псалъэхэр макъамэм хуэдэу къажьэдэкIыу езыгъэса IутIыжырт.
Кавказ Ищхъэрэм и ГъуазджэхэмкIэ къэрал институтым щезгъаджэ студентхэм ядэзгъэувауэ щытащ Борис и «Хьэцацэ дахащэ» пьесэр. ТIыхъужь Алий и цIэр зэрихьэу илъэс къэскIэ мэлыжьыхьым и 1-м ирагъэкIуэкI фестивалым абы япэ увыпIэр къыщихьат, апхуэдизу бзэ дахэкIэ, шэрыуэкIэ, гушыIэшхуэ хэлъу тхати.
ЗыщIыпIи утыку къыщрамыхьа «Олигарх гуащэ» пьесэри студентхэм ядэзгъэуващ сэ. ГъэщIэгъуэн хъуауэ солъытэ, щIыпIэ телевиденэм къигъэлъэгъуащ, иджыри, шэч хэмылъу, къигъэлъэгъуэнущ.
Езгъаджэхэм деж Борис куэдрэ сшэуэ щытащ. Я усэ къеджэкIэм, я псэлъэкIэм езгъэдаIуэрт, чэнджэщ ирезгъэтырт. Уеблэмэ экзаменхэм деж езгъэблагъэрти, абы яхуигъэфащэрат яхуэзгъэувыр.
Сэ куэдрэ къызжаIэрт Урыс драмэ театрым сыщылэжьэну згъэзэжыну. «Сызыхуей пьесэр сывгъэгъэувынумэ, сынэкIуэнущ» щыжысIэм, акъылэгъу къыздэхъуахэщ. Зи гугъу сщIыр IутIыжым и «Эдип»-рт, Борисрэ сэрэ абы куэдрэ и гугъу тщIат. Сэ сыщыгъуазэт и IэдакъэщIэкI нэгъуэщIыбзэкIэ ягъэувыным ар зэрыщIэхъуэпсым. Тэрмэш дылъыхъуэурэ, езы Борис Яропольский Георгий и цIэ къриIуащ. ТIури арэзы дыхъуат пьесэр «къызэрыпсэлъа» урысыбзэмкIэ. Мис апхуэдэ щIыкIэкIэ «Эдип» спектаклыр згъэуващ, пьесэр апхуэдизкIэ гъэщIэгъуэнт, фIыуэ урысыбзэкIэ зэдзэкIа хъуати, еплъахэм ягу ирихьащ, зы газети журнали къэнакъым премьерэм фIыкIэ темытхыхьа.
IутIыж Борис гуапэу къыхущытахэм, и IэдакъэщIэкIхэм гу къылъызытахэм ящыщу Ефэнды Джылахъстэн и гугъу мащIэу зэрыщысщIам къыдэкIуэу, я цIэ къизмыIуэн слъэкIынукъым тхакIуэм и лэжьыгъэхэр къыдэгъэкIынымкIэ, пьесэхэр гъэувынымкIэ зыщIэзыгъакъуэу щытахэу хьэрычэтыщIэ Жэбалы Николайрэ КъБР-м и Композиторхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэ Темыркъан Борисрэ. Апхуэдэхэр иджыри щыIэ къыщIэкIынщ.
АУЭ СЫТМИ къызэрыгуэкIыу тхэртэкъым Борис. ЦIыхухэм гукIи псэкIи зыхащIэрт абы и IэдакъэщIэкIхэр зытеухуар. Пьесэшхуэхэм нэмыщIауэ, комедие цIыкIухэри гъэщIэгъуэну, дыхьэшхэну къэзыгъэщIу щыта драматургыр щыпсэуми жысIащ, сэ дунейм сытетыхуи жысIэнущи, Борис зыгуэрым ебгъэщхьынумэ — ар Мольерщ.
ТЕУВЭЖ СулътIан,
Урысей Федерацэмрэ КъБР-мрэ гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ.
ЛъэпкъылI уардэ нэгъэса
IутIыж Борис, си ныбжьэгъу гуапэ,
АдыгэлI уардэ нэгъэса!
Уэ лъэпкъым нобэ уегъэлъапIэ,
Гъэ хыщIым ныбжькIэ унэсау.
Адыгэм ди зэчий щэджащэу
Iэпкълъэпкъ инагъри зи пыщэн,
Уи хъуэхъуу жаIэр хипщэу гъащIэм,
Тхьэм пхуищI ар махуэ пхуэфэщэн!
Гъэ хыщIыр, пэжщ, мылъыкъэплъыгъуэ
ИкIи имыщI уигу-уи псэм из,
АрщхьэкIэ уи къару илъыгъуэу
Абы уIуощIэ уэ, Борис.
Уи къалэмыпэр зэрыпапцIэщ,
Ауаным хуэкIуэм — щхьэупс жанщ,
Уи теплъэм ныбжькIэ укъигъапцIэу,
Унэжэгужэщ, упкъыжанщ.
Зэрихьэл-щэну зиIэм лIыгъэ,
УцIыху жумартщ, угу хьэлэлщ,
Уи нитIым щыблэ угъурлыгъэр
Уи адыгэпсэм и дэлэлщ.
Тхьэм и шыкурщ, адыгэм хуэлъэу
Щыт ныбжьым еншэу зэ уикIам —
Зи псэуныгъэм лъэпкъыр хуэлIэ
ХэкулIу куэд тIэщIэзычам…
АдэжкIи хъунщ зыгуэр, Тхьэм жиIэм:
Ар фIыкIэ дэ къытхуэупсэнщ —
Уи къалэм лъапIэ плъапIэу диIэр
ГуащIафIэу куэдрэ игъэбзэнщ!
БЕМЫРЗЭ Мухьэдин,
Къэрэшей-Шэрджэсым и цIыхубэ усакIуэ. 2000 гъэ
