Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Псалъэ шэрыуэхэм къарыкIыр
Мэл гуартэ щIакъуэншэкъым
Кхъэм яхь къахьыжыркъым. БлэкIам къыпхуегъэгъэзэжынукъым.
ЛIыр фэладжэщ жыпIэу йомыку. «КъызэрыщIэкIынур пщIэркъым» жыхуиIэщ.
Мазэрэ пэт дыркъуэ иIэщ. «Дагъуэ, дерт гуэр зимыIэ щыIэкъым» жыхуиIэщ.
МафIэм и гъунэгъу лыр мажьэ. Iыхьлы гъунэгъум и нэщхъеягъуэр сыт щыгъуи гум хохьэ.
Мащэ зытI мащэ йохуэж. НэгъуэщIым гуауэ езыщIэну хэтым ар езым къыщощIыж.
Мащэм зэ ихуар набгъэщи, тIэу ихуэр нэфщ. Зэ ищIа щыуагъэ дыдэр аргуэрыжьу зыщIэр хэзыкъухь псэлъафэщ.
Мэл гуартэ щIакъуэншэкъым. Адрейхэм зыгуэркIэ къащхьэщыкI гуэр гупым сыт щыгъуи хэтщ.
ПцIы бупсынумэ, лIам телъхьэ. Пхуэмыгъэлъэгъуэн, пхуэмыгъэнэхуэн тегъэщIапIэхэр щыхьэт ещI.
ПцIым лъакъуэ щIэткъым. «Жыжьэ унихьэсынукъым» жыхуиIэщ.
ПщIэгъуалэ утесмэ, иц щыщ къыпхохуэ. ЦIыхуфIым упыщIауэ, Iуэху хуиIэу, удэпсэууэ щытмэ, ифI къокIынщ, нэхъыфI ухъунщ.
ПщIэншэ уадэ Iэтыгъуейщ. ПщIэншэрылажьэм и Iэр лэжьыгъэм хыхьэркъым.
Сабийм и кIэтIий кIапэ бжыхьым пылъми, мэджэгу. Шынагъуэ сытхэр къыфIэмыIуэхуу, къыщыщIынкIэ хъунухэм емыгупсысу джэгу хабзэу зэрыщтым тражыIыкIа псэлъафэщ.
Сэ нэхъыфI умыгъуэтмэ, сыкъэшэж. Зэримыпэсам цIыхур къыщыхуэнэжым деж къапсэлъ хабзэщ.
Сэшхуэ гъущэрылърэ фыз зэщIэплъарэ. «ТIуми уаIурымыIэбэ» жыхуиIэщ.
ШкIахъуэрэ пэт нэхъыжь яIэщ. Iэтащхьэ гуэр зимыIэ щыIэкъым.
Щауэ Къалидар.
Къэхъуа
ЗэIущIэ гъэщIэгъуэн
Си адэр хуабжьу мэз кIуэрейт икIи и гъащIэм и нэхъыбэр абы щихьырти, ди унэр игъэIэпхъуэжами зыми емыкIу къищIыну къыщIэкIынтэкъым.
Сэ школым сыщIэсти, «Ди адэ, мэзым сыздэшэ!» — жысIэ щыхъур тхьэмахуэ закъуэрт, абы щыгъуи и жэуапыр зыт: «Сэ мэз сыщIэкIуэр пхъэ къэсшэну аращ, ахъумэ уэ укъэсшэжыну аракъым». Сэри шатащхьэр тезыча джэдууэ зызущэхужырт. Ауэ зы махуэ гуэрым си адэм гъуэмылэр къыщыгъупщэри, си кIэныр къикIащ. ЩIакхъуэ Iыхьэрэ зы кхъуей ныкъуэрэ къасщтэщ, кIагуэ уэд цIыкIу гуэр сиIэщ сэ, флъэгъуами сщIэркъым, ар къыщызукIэжри, адэм сыкIэлъыкIуащ. Куэдрэ сыкIуа мащIэрэ сыкIуа, сытми, сыплъэмэ слъагъуу адэм сылъэщIыхьащ. Си адэм къеплъэкI и хабзэкъым: «Сыт, жи, укъыщIеплъэкIынур? Уи япэмкIэ плъэгъуарщ уи щIыбагъымкIи къэнар». Арати, сокIуэ, сылъэщIыхьэнуи сыхущIэкъуркъым: къызигъэгъэзэжынкIэ сошынэ. Ауэрэ мэзым дыщIыхьэри зыкъомыфIи ткIуауэ, зэуэ къудамэ етхъуэкI макъ ин зэхэсхри, «хъущт» жиIэу сыкъызэплъэкIащ. СыкъызэплъэкIмэ, зэрамыщIэжу зы мыщэ бацэжь гъуэгум къытехьауэ къыскIэлъоджадэ. Мо щIалэ къамылыфэр шэхум хуэдэу хужь сыкъэхъури, вагъуэижу гум сыдэжэхри, шым и пэщхъыным сыкъихуа хуэдэу, япэм сыкъилъэдащ.
— Мыр сыт, унэжын, къэхъуар, дэни укъикIа? — жиIащ си адэм, къэуIэбжьауэ.
Сэ си бзэгур кIэрэхъуэжыртэкъым, гулъэф хъуагъэнт.
— Гъу… гъу… гъуэмылэр къыпщыгъупщати къэсхьащ! — жысIащ сэ ерагъыу.
— Дэнэ щыIэ-тIэ?
— Мис, — жысIэу си блыгум сыщIэIэбэжмэ — бгъуэтмэ къащтэ, зыри щIэлъыжкъым.
Iуэхур зыIутыр къыгурыIуа хъунт, си адэр зэплъэкIащ… Мыщэжьым пэнцIыврэ лъэбжьанэкIэ гъуэмылэр зыкIуэцIылъ кIэзетыр ичатхъэрт, и кIэ тIэкIури ажэм и кIэу игъэпIэжьажьэрт, имыгъэпIэжьажьэми сщIэртэкъым… сытми, апхуэдэу къысфIэщIырт. Си адэр мащIэу пыгуфIыкIщ, и щхьэр ищIщ, псынщIэу шыгум сригъэтIысхьэри дежьэжащ.
Ар къыщыхъуар щыхупIэ еуэкIыгъуэти, абы дыфIэкIыу дыздэкIуэнум дынэсыху быхъ жысIакъым, си адэри щымащ. Дынэсри, си адэм шитIыр щIигъэхущ, лъахъэ ярилъхьэри къызжиIащ:
— Шыхэм яхуэсакъ, нетIрей мыщэр Iэгъуэблагъэу щыIэщ.
Сэ аргуэру сыкъэшынащ, ауэ си адэм зыкъезгъэщIакъым. Пхъэ пиупщIыр къыхэслъэфырти, срахьэжьам хуэдэу, напIэзыпIэм сыхэлъэдэжырт: си адэм и гъунэгъуу сыщыIэмэ, бзу хэлъэт макъхэм сыкъагъащтэртэкъым.
Гур ткъузыжри дыкъежьэжащ, мыщэ лъэпкъи а куейм щызмылъэгъуауэ. Сигъэшынэну жиIауэ арагъэнт. Ауэрэ дыкъыздэкIуэжым, си адэм жиIащ:
— Ахъырзэману псынщIэу пхъэр къыхолъэф, тхьэмахуэ къэс укъыздэсшэнщ.
— Хьэуэ, сыхуейкъым, — жысIащ сэ, иужькIи щIызгъужащ: — Пхъэр псынщIэу къыхэзылъэфар сэракъым, мыщэрщ.
Брай Адэлбий.
Къуажэхьхэр
Дзэ имыIэу мэдзакъэ
ЩхьэкIэ удзыфэ,
Лъабжьэ дыщафэ.
Зи кур фоупс,
Зи фэр Iэщ Iус.
Дзэ имыIэу мэдзакъэ,
Дэп имыIэу укъес.
УпщIэ пыIэшхуэ,
Лъакъуэшхуэ закъуэ.
ТкIуаткIуэм и псынщIэ,
ПсынщIэу зелъатэ.
Мылыр щыкъутэ,
Къутар щыткIуж зэман.
ЖЭУАПХЭР:
Пхъы. Хъарбыз. Шыпсыранэ. Iэгъэбэгу. Бахъэ. Гъатхэ.
Зэхэзылъхьар Щоджэн Леонидщ.
ЖыIэгъуэхэр
УнафэщIыр куэдрэ кIиймэ
Пэжыр хэт и дежкIи жыIэгъуейщ.
ГушыIэ здэщымыIэ Iэнэм щысыгъуейщ.
УнафэщIыр куэдрэ кIиймэ, Iуэхум химыщIыкIыу аращ.
Нэхъыжьым жиIэм емыдэIуэфым, нэхъыщIи къигъэдэIуэфынукъым.
Дуней жэнэтым ухуеймэ, зэгурыIуэ здэщыIэ къэлъыхъуэ.
УиIэ мащIэмкIэ уарэзымэ, икъукIэ укъулейщ.
Бгъэдэт гу къабзэкIэ ныбжьэгъум, акъылкIэ бгъэдэтыф уи бийм.
Уи напэр пщэжкIэ къулей ухъунукъым.
ЦIыхум хуэпщIэр щыгъупщэжми, епщIэр щыгъупщэжыркъым.
Псори зэхуэдэу фIыуэ зылъагъуф щыIэкъым.
Хэхъуэ зиIэм хъуэхъу хужаIэ.
УзыфIрэ зауэфIрэ щыIэкъым.
Сыт хуэдэ лъагагъми и къежьапIэр щIылъэращ.
ФIым къыхуэмышэр Iейм къеху.
Мы зэзымыпэсым мыIэрысэ хуэфащэкъым.
Уи псалъэри уи мылъкум хуэдэу зэгъэзэхуэн хуейщ.
Сабий макъхэр уи пщIантIэм къыдэIукIмэ, уунагъуэ насыпыфIэщ.
Зыри зумыщIэфыну Iуэху гуауэр, лIыгъэ зыхэлъхьи шэч.
Аргъынэ уэдым Iэмбатэ пшэр зэи къуитынукъым.
Сыт хуэдэ удзми езым и гъэгъэкIэ иIэжщ, дэтхэнэ цIыхуми езым и псэукIэ зэриIэжым хуэдэу.
КIурашын Алий.
Теплъэгъуэхэр
ХьэтIохъущокъуэм и цIэкIэ щыIэ жыг хадэм. Сурэтыр Къарей Элинэ трихащ.
ГушыIэхэр
Хэт нэхъ бзаджэ?
Хъуэжэ ныбжьэгъу гуэр иIэт ХуэмгъуэткIэ еджэу. Ар хьэкIэпычт, пцIыупсышхуэт, хэт сыт къыпысхын жиIэу, псоми зыгуэр захуригъэщIэну хэту и дунейр ирихьэкIырт.
Зы махуэ гуэрым, шэджагъуашхэм ирихьэлIэу, ар Хъуэжэ и деж макIуэ, зригъэгъэхьэщIэн и мураду.
— Уэлэхьи, Хъуэжэ, куэд щIауэ услъэгъуатэкъым, уи хъыбари зэхэсхатэкъыми, и Iуэху зыIут зэзгъэщIэнщ жысIэри, сыкъэкIуамэ, — жеIэ абы.
Хъуэжэ и ныбжьэгъур ицIыхужыртэкъэ:
— Хъарзынэщ, икъукIэ си гуапэ къэпщIащ, ауэ Iуэхуракъэ, иджыпсту ди гъунэгъу Хьэжмырзэ и деж щIэупщIакIуэ сыкIуэну зызгъэхьэзырауэ аращ, — щыжиIэм, Хуэмгъуэт, сыт ищIэнт, и унэ игъэзэжащ.
Пщыбий СулътIан.
Зы уэрэдым и хъыбар
«Уи дыхьэшх макъыр»
1950 гъэхэм КIыщокъуэ Алим итхауэ щытащ «Уи дыхьэшх макъыр» зыфIища усэр. АтIэ, дауэ ар уэрэд зэрыхъуар?
Мы уэрэдым и хъыбарыр зэхуэсхьэсыну яужь сыщихьэм, япэ дыдэу сыздэкIуар КIыщокъуэ Алим и шыпхъу КIыщокъуэ Хъамсинэ и дежщ. Хуабжьу къысщыгуфIыкIри, жиIащ:
— Алим, дэ, и шыпхъухэм, нэхърэ фIыуэ нэхъыжьт. Абы къыхэкIыуи пщIэшхуэ хуэтщIу дыпсэуащ, и гъащIэм къыщекIуэкIхэм теухуауэ деупщIыну къедгъэкIуртэкъым. Ауэ а Iуэхум хэзыщIыкIым къызэрыджиIэжамкIэ, мы усэр Алим фIыуэ илъагъуу щыта хъыджэбзым хуитхауэ щытащ. Ар министру щылэжьам щIыпIэ куэдым кIуэрт, къуажэ, къалэ школхэм я щытыкIэм кIэлъыплъыну и къалэнти. Зэгуэр Кэнжэ къуажэм щыIэу школым щылажьэ хъыджэбз гуэр игу ирихьауэ жаIэ. Мис а нобэ зи хъыбар зыхуэпхьэс уэрэдри зыхуитхауэ жыхуаIэр аращ. Уэрэдым сыщедаIуэкIэ езы Алим ар щитха зэманым иту си бжэр Iуихыу къыщIыхьэну сытым дежи къысщохъу.
Усэм макъамэ щIэзылъхьар, нэхъ иужьыIуэкIэ ар зыгъэзэщIар РСФСР-мрэ КъБАССР-мрэ я цIыхубэ артисткэ Шэрий Иринэщ. Абы жеIэ:
— ПщэдджыжькIэ сфIэфIт Долинск паркым жьы къабзэкIэ сыщыбэуэну. Зы махуэ гуэрым зэи зэхэзмыха макъамэ си щхьэм къихьащ. ПсынщIэу унэм сыкъэкIуэжщ, роялым сыбгъэдэтIысхьэри, макъамэ сызэуам унэм щIэсхэр езгъэдэIуащ. Псоми ягу ирихьу щыжаIэм, КIыщокъуэ Алим итха «Уи дыхьэшх макъыр» усэр сигу ирихьырти, абы щIэслъхьащ. Апхуэдэу дунейм къытехьащ мы уэрэдыр. 1971 гъэм жэпуэгъуэм и 21-м КъБАССР-м икIыу Москва концерт щызытыну кIуэ гупым сэри сахэтт. Уэрэд згъэзэщIэнур къыщысщIэм, тIэкIуи сыгузэващ: лъагъуныгъэм теухуа нэхърэ Хэкум, лъэпкъым и дахагъэр къызыхэщ уэрэд жысIэмэ, нэхъыфIкъэ жысIэри.
Иринэ щIэгузэвам щхьэусыгъуэ иIэт. «Уи дыхьэшх макъыр» уэрэдыр цIыхубэм зэхахауэ, ящIэу щыттэкъым. Дауэ хъуми, трагъэгушхуэри, Чайковскэм и цIэр зезыхьэ концерт пэшышхуэм япэ дыдэу щигъэзэщIащ. Уэрэдыр зэхэзыха КIыщокъуэ Алим арэзы зэрыхъуам и щыхьэту и усэхэр зэрыт тхылъ Иринэ тыгъэ къыхуи-щIащ мыпхуэдэу тету: « Шэрий Иринэ и макъыр щызэхэсхкIэ сыщалъхуа щIыналъэр къызэпсалъэу къысщохъу».
Уи дыхьэшх макъыр вагъуэбэу
Уэгум ипхъащи мэпщIыпщI.
Уи дыхьэшхыным сыщыщIэм,
МафIаем си псэр елыпщI.
ЕЖЬУ: УщыдыхьэшхкIэ, уэ уи нитIым
Дыгъэм и нурыр ягуэш.
Уи Iэ дахитIыр сэ къызэти,
Ди насып гъуэгур зэхэдгъэш.
КъыдэкIыфIэкIми ныжэбэр,
Уэ удыхьэшхмэ, ещI нэху.
Мазэр къыкъуэкIми къухьэжми,
ХуэмыIуэтэжыр уи щэхущ.
ЕЖЬУ.
Губгъуэм ит удзыр щIэгъагъэр
Уи дыхьэшх макъыу къысфIощI.
Уэ узмылъагъумэ зы махуэ,
Узэхэзмыхмэ, сэ си гур хощI.
ЕЖЬУ.
Ди псыIэрышэм седаIуэм,
Сэ зэхызохыр уи макъ:
СемыгуэкIуащэрэт, жысIэу,
УщыдыхьэшхкIэ сэ сыпхуосакъ.
КIунтIыщ-ХьэпцIэ Аннэ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:3. Илъэс зы-тIу зи ныбжь шыщIэ. 5. ХадэхэкI. 7. ПхъащIэ Iэмэпсымэ. 10. Пшынауэ цIэрыIуэу щыта, РСФСР-м и цIыхубэ артисткэ. 13. КъБР-м егъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министр. 14. «Гукъыдэж» псалъэр апхуэдэуи жаIэ. 15. ШкIэ мэжэлIам и … макъ Iуэм къиIукIащ. 17. ГъэшхэкI. 18. … лъакъуэрэ хьэ лъакъуэрэ зыубыда щыIэкъым. 20. ЩыпсалъэкIэ зэIынэ. 22. ЩIы къиуда. 23. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, абы и лъыр хамэм ещIэж. 24. ХьэщIэ лъапIэм хуаукI Iэщ. 25. Гъэмахуэм Iэщхэм, шым якIэрыхъыжьэ бадзэшхуэ. 26. Ахъшэ жьгъей. 29. ГъущI быдэ. 31. Шым и кIуэкIэ. 32. … гъущэрылърэ фыз игъэплъа лIырэ. 34. ЦIыху гуащIэ, пхъашэ, къимыкIуэт. 36. … куэдрэ уэмэ, и дамэр мэкъутэ. 38. УзэкIэлъыкIуэну ущхьэхмэ, абыкIэ узэщIэупщIэ мэхъу. 41. Унагъуэ псэущхьэ щхьэзыфIэфI. 42. Бгъузэрэ лъагэу дэщIея быдапIэ. 43. Пхъурылъхур …, псатхьэр магъ.
Къехыу:1. Хъыджэбз дахэм теплъэу хъуар … къещI. 2. ПщIащэ пыщэщыжыгъуэ зэман. 3. Зи мылъкур зыкъуз цIыху. 4. Кавказым щыпсэу лъэпкъышхуэ, мелуан зыбжанэ хъууэ. 6. Пхъэщхьэмыщхьэ. 8. ЕуэкIыпIэ. 9. Атэлыкъым ирагъэпI щIалэ цIыкIум апхуэдэу йоджэ. 11. Ди къэралым щежэх псы нэхъ ин дыдэхэм ящыщ зы. 12. Нартыху щхьэкIэм къыдидз гъэгъа. 16. Тэрч районым щыщ къуажэ. 18. Щхьэл мывэр зэкIэрэхъуэкI. 19. Псалъэ … блэр гъуэмбым къреш. 20. УрысыбзэкIэ тхэуэ щыта адыгэ бзылъхугъэ усакIуэ цIэрыIуэ … Иннэ. 21. Бжьыныху лъэпкъыгъуэм щыщ мэз къэкIыгъэ. ЦIыхухэм яшх. 27. Пщэ гъум. 28. Норвегием и къалащхьэ. 30. Адыгэ макъамэ Iэмэпсымэ. 33. Псым и куупIэ. 35. Жьэ бзаджэ зиIэ. 37. Щхьэхуимыту яIыгъ цIыху. 38. Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ. 39. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, апхуэдэ цIыхур щыту малIэ. 40. Совет Союзым и ЛIыхъужь Къуэныкъуей … .
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Мазаем и 6-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:6. Шабзэ. 7. Бжьакъуэ. 8. Къру. 9. Къулей. 10. Надэ. 11. Пэшэгъу. 13. Къущ. 14. КIэ. 17. Лыгъэ. 19. Топ. 20. Тесу. 24. Тафэ. 25. КуутI. 27. Епэр. 28. Анэ. 29. Аркъэ. 33. Хъы. 34. Лы. 36. КъуанщIэ. 37. Къумыкъу. 39. КIадэ. 40. Бзу. 41. Бжьыдзэ. 42. Аргъей.
Къехыу:1. Бащлъыкъ. 2. Бзий. 3. Ворошилов. 4. Бжьын. 5. Укъуэдий. 11. Пщы. 12. ГъукIэ. 15. Елисеев. 16. Жумэрэн. 18. Гъатхэ. 21. ЕнтIыр. 22. Афэ. 23. Ауз. 26. Индонезие. 30. Щыкъу. 31. Блэ. 32. КIэмажьэ. 35. Андрей. 38. Къуэдзэ. 39. КIарц.
