Дунейм и нэху, гъащIэм и дыгъэ
Мэкъуауэгъуэм и 1-р Сабийхэр хъумэным и дунейпсо махуэщ
Ди IэфI, ди фIыгъуэ, ди гурыфIыгъуэ
Дэтхэнэ адэ-анэм и дежкIи быныр IэфIщ, зыхуэбгъадэ хъун щымыIэ фIыгъуэщ, гъащIэм и гурыфIыгъуэщ. Апхуэдэу къэралым и дежкIи лъапIэныгъэшхуэщ гупсысэ куурэ гъэсэныгъэ екIурэ зыхэлъ щIэблэ узыншэ хэкум къитэджэныр. ИпэжыпIэкIэ жыпIэмэ, сыт-тIэ сабийм, быным нэхърэ нэхъ лъапIэу щыIэр? Абы хуэбгъэдэфын хъугъуэфIыгъуэ ди Тхьэм къигъэщIакъым.
ЩIы хъурейм и къэрал 30-м щIигъум нобэ щагъэлъапIэ Сабийхэр хъумэным и дунейпсо махуэр. Лъэпкъ Зэкъуэтхэм я Зэгухьэныгъэм (ООН-м) абы теухуа унафэ щхьэхуэ къызэрищтэрэ илъэс 70-м нэсащ. Ар къыщыхъуар 1950 гъэм и мэкъуауэгъуэм и 1-ращ. А махуэшхуэр убзыхунымкIэ япэу жэрдэм къыхэзылъхьар ЦIыхубзхэм я дунейпсо демократие федерацэращ. IуэхугъуэщIэр диIыгъащ ООН-м икIи унафэ ищIащ сабийхэм я хуитыныгъэхэр, я узыншагъэр, уеблэмэ я гъащIэр хъумэным гулъытэ хуащIын хуейуэ. Езы дуней-псо зэгухьэныгъэми зэфIих лэжьыгъэ псоми ящыщу сабийхэм ехьэлIахэр япэ игъэщыпхъэу къилъытащ.
ЦIыкIухэм я Iуэхур хэпщIыкIыу ефIэкIуэн папщIэ, ООН-м япэщIыкIэ къищтащ Сабийм иIэ хуитыныгъэхэмкIэ Декларацэ, иужькIэ, 1979 гъэм, Конвенцэ щхьэхуэ. Ахэр ди къэралым къыщилъытар илъэс 11 дэкIа нэужьщ. Нобэ а IэнатIэр ди къэралым шэщIауэ щолажьэ. Сабийм и хуитыныгъэхэмкIэ УФ-м и Президентым и уполномоченнэщ Кузнецовэ Аннэ. Ар зи пашэ IэнатIэм и нэIэм ткIийуэ щIэту мэлажьэ «Сабиигъуэм и илъэсипщI» къэрал программэр. Абы къыщыгъэлъэгъуа Iуэхугъуэ нэхъыщхьэхэм ящыщщ са- бий садхэм я Iуэхутхьэбзэхэм хуэныкъуэ псоми ар къагъэсэбэпыфыну Iэмал етыныр, курыт школхэм етIуанэ, ещанэ сменэхэр щымыIэжыныр, щытыкIэ гугъум ихуа унагъуэхэм щапI сабийхэм, зи узыншагъэм сэкъат иIэхэм хэхауэ защIэгъэкъуэныр, нэгъуэщIхэри.
А псори къалъытэ УФ-м и унафэщIхэм икIи къытщIэхъуэ щIэблэм ехьэлIа Iуэхугъуэхэр къэрал мыхьэнэ зиIэ унэтIыныгъэ нэхъыщхьэ дыдэу ягъэув. Сабиигъуэм ди къэралым хуищI гулъытэм илъэс къэс хохъуэ. 2007 гъэ лъандэрэ Урысей Федерацэм и щIыналъэ псоми щолажьэ «Анэм и мылъку» программэ хэхар. Анэхэм хухах мылъкур, сом мин 250-у къежьа дэIэпыкъуныгъэу сабий етIуанэ (ещанэ…) зыгъуэт анэм иратыр, нэгъабэ лъандэрэ хъуащ сом мин 450-м щIигъу. А ахъшэр трагъэкIуадэ псэупIэхэр егъэфIэкIуэным, сабийхэм щIэныгъэ егъэгъуэтыным, анэхэм я лэжьыгъэ пенсэм хузэхуахьэс Iыхьэм. Шэч хэмылъу, программэр сэбэп хъуащ къэралым сабий нэхъыбэ иужьрей илъэсхэм къыщалъхунымкIэ. КъинэмыщIауэ, япэу бын зыгъуэтхэм къэралым социальнэ и лъэныкъуэкIэ мы гъэм къыщыщIэдзауэ хэпщIыкIыу защIегъакъуэ. Щыпэлъхум мазэ къэс хухах мылъкум и инагъыр ди республикэм нэгъабэ лъандэрэ щохъу сом 12 778,0-рэ. Ар унагъуэм Iэрыхьэнущ сабийм и ныбжьыр илъэсрэ ныкъуэрэ ирикъуху. Апхуэдэ дэIэпыкъуныгъэр, шэч хэмылъу, бын зэзыгъэгъуэтыну хуей унагъуэщIэхэм я дежкIэ дэIэпыкъуныгъэшхуэщ. Апхуэдэу абы ирегъэфIакIуэ ди щIыналъэм щыщыIэ демографие щытыкIэр, сабий зэзыгъэгъуэтыну хуей унагъуэхэри абы нэхъри трегъэгушхуэ.
Ди гуапэ зэрыхъущи, ди республикэм мы зэманым щолажьэ бын зиIэ унагъуэхэм социальнэу ядэIэпыкъуным хуэгъэпса программэ зыбжанэ. Абыхэм ящыщщ, къапщтэмэ, сабийхэм зэ тыгъуэу е мазэ къэс ират пособиехэр, гъэсапIэхэм екIуалIэ цIыкIухэм папщIэ ят пщIэм щыщ процент бжыгъэ адэ-анэхэм зэрыхуагъэкIуэжыр, бын куэд зыпI унагъуэшхуэхэм коммунальнэ Iуэхутхьэбзэхэм щIат пщIэм и Iыхьэ гуэрым къызэригъэзэжыр, анэ (унагъуэ) мылъку, сабий етIуанэм (ещанэм, еплIанэм…) зэрыхуагъэувар, етхуанэ (е нэхъыбэ) бын зэзыгъэгъуэта (къуэ (пхъу) зыщIа) бзылъхугъэхэм псэупIэ яухуэн е къащэхун папщIэ сом мин 250-рэ къызэрыратыр, республикэм и сабий гъэмахуэ зыгъэпсэхупIэхэм пщIэншэу бынхэр зэрыщыбгъэIэфыр. А Iуэхугъуэхэр зэфIэха зэрыхъум набдзэгубдзаплъэу кIэлъоплъ Сабийм и хуитыныгъэхэмкIэ КъБР-м и Iэтащхьэм и уполномоченнэ Лъынэ Светланэ.
Дэтхэнэ къэралми и зэIузэпэщыныгъэр псом япэу къызэралъытэр абы сабиймрэ унагъуэмрэ щаIэ пщIэрщ, гулъытэрщ. Иужьрей илъэсхэм ахэр ди къэралым нэхъ лъагэ щыхъуащи, дяпэкIи ефIэкIуэну Тхьэм жиIэ. Насып щыгъэу Тхьэр къызэрытхуэупса сабийхэм я узыншагъэр, хуитыныгъэхэр, уеблэмэ я гъащIэр хъумэныр, гъэсэныгъэ екIу зыхэлъ цIыху нэ-су жылагъуэм хэгъэхьэныр дэтхэнэ адэ-анэми гъащIэм къыщыпэщылъ къалэн нэхъыщхьэхэм зэращыщри зыми тщыгъупщэ хъунукъым.
КЪАРДЭН Маритэ.
Гъэсэныгъэ
Сабиипсэр къызэIузых Соблыр Иринэ
Иджырей гъащIэм хуиту хэувэфын цIыху бгъэсэныр Iуэху къызэрыгуэкIкъым. Адэ-анэм нэмыщI, абы и лъэныкъуэкIэ къалэн куэд я пщэ къыдохуэ гъэсакIуэхэмрэ школ кIуэгъуэ ныбжьым нэмысахэм ядэлажьэ IэщIагъэлIхэмрэ. ГъэсакIуэу улэжьэн папщIэ, абы ехьэлIа щIэныгъэ уиIэнри мащIэщ — сабийр фIыуэ плъагъуу, псэ хьэлэлу, жэуаплыныгъэшхуэ зыхэпщIэу, шыIэныгъэ ин пхэлъу ущытын хуейщ. Апхуэдэ щэн дахэхэр далъагъу Налшык дэт сабий сад №49-м (унафэщIыр Кадыровэ Аминэщ) и гъэсакIуэ Соблыр Иринэ.
Соблыр Иринэ и гъэсэнхэр и гъусэу.
Курыт школыр къиуха нэужь Иринэ программисту еджащ, арщхьэкIэ и гур зыхуеIэр сабийхэм ядэлэжьэнырати, гъэсакIуэ IэщIагъэр иужькIэ зригъэгъуэтыжащ икIи илъэс 15-м щIигъуауэ хьэлэлу пэрытщ и IэнатIэм. Соблырым фIыуэ къыгуроIуэ гъэсакIуэм и Iущагъымрэ щэныфIагъымрэ, бгъэдэлъ щIэныгъэмрэ зыхищIэ жауаплыныгъэмрэ сабийм гъащIэм щыпхиш гъуэгур зыхуэдэнур куэдкIэ зэрелъытар. Абы къызэрилъытэмкIэ, садхэм, прогимназиехэм щылажьэ дэтхэнэ гъэсакIуэми и къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщщ лъэпкъым цIыху пэж хуэгъэсэным къызэщIиубыдэ Iуэхугъуэхэм я лъабжьэр сабий гупсысэм щыгъэтIылъыныр, и дуней еплъыкIэхэмкIэ зыужьыныгъэ хэха игъуэтауэ цIыкIур школ гъащIэм хэшэныр.
— ЦIыху гъащIэм щыщу гулъытэ нэхъыбэ зыхуэщIыпхъэщ зэманщ сабиигъуэр. Абы щыгъуэщ ныбжьыщIэм и акъылым зиузэщIын, и дуней еплъыкIэм зиужьын щыщIидзэр, нэхъыщхьэжыращи, цIыхум и узыншагъэм и лъабжьэр щигъэтIы-лъыр, — жеIэ Иринэ. — Сабий гъащIэм и лъэныкъуэ псомкIи, шэч хэмылъу, жэуаплыныгъэ зыхьыр адэ-анэхэращ, ауэ абыхэм къадэкIуэу, а Iуэхугъуэхэр ефIэкIуэным жыджэру дыхолэжьыхь гъэсакIуэхэри. Абы и лъэныкъуэкIэ ди садым лэжьыгъэшхуэ щокIуэкI.
И нэIэм щIэт сабийхэм яхэлъ зэчий зэмылIэужьыгъуэхэр наIуэ къэщIыным, цIыкIухэм щалъхуа щIыналъэр фIыуэ ялъагъуу къэгъэтэджыным хуеунэтI гъэсакIуэ Iэзэм хэлъ зэфIэкIхэр. Апхуэдэу Иринэ гулъытэ хуещI сабийхэр гупу зэрыIыгъыу, гупу зэдэлэжьэфу егъэсэным, ди псэуныгъэм хэлъ хабзэхэм тетыныр а цIыкIухэм я хьэлым хэпщэным. Сабий къэс гулъытэ щхьэхуэ зэрыхуищIыным хущIэкъу гъэсакIуэхэм ящыщщ Соблырыр. Апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэри псыхэкIуадэ хъуркъым. Иринэ и гъэсэнхэм хэти сурэт дахэу ещI, адрейр къофэ, уэрэд жеIэ, ещанэри нэгъуэщI Iуэхугъуэхэм хозагъэ. Ябгъэдэлъ зэфIэкIхэр ягъэлъагъуэу ахэр хэтщ зэпеуэ зэмы-лIэужьыгъуэхэм. Къапщтэмэ, иджыблагъэ сабийхэр хэтащ дыкъэзыухъуреихь дунейм и зэхэлъыкIэм ахэр зэрыщыгъуазэр наIуэ къэзыщI олимпиадэм, ментальнэ (гупсысэр зи лъабжьэ) арифметикэмкIэ къэралпсо зэпеуэм, гъуазджэмкIэ, спорт лIэужьыгъуэ зэхуэмыдэхэмкIэ къалащхьэм къыщызэрагъэпэща зэхьэзэхуэхэм икIи зэфIэкI лъагэхэр къагъэлъэгъуащ.
Лэжьыгъэ купщIафIэ IэнатIэм щызэфIэзых Иринэ езыми унагъуэ дахэ иIэщ. Ар бынитIым я анэ гумащIэщ, унэгуащэ IэкIуэлъакIуэщ, щхьэгъусэ пэжщ.
Зи щIэныгъэри зэфIэкIри щIэблэр гъэсэным тезыухуа а цIыху псэ къабзэм дохъуэхъу и бынхэм, и гъэсэн цIыкIухэм яхуиIэ лъагъуныгъэрэ гуапагъэкIэ гъэнщIа и дэтхэнэ махуэри пщIэрэ гулъытэрэ къыхуэзыхьыж хуэхъуну.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
ЩIэблэ
Жамырзэ Сослъэн и япэ лъагапIэхэр
Сурэтым щыфлъагъу Жамырзэ Сослъэн Шэрэдж щIыналъэм хыхьэ Аушыджэр къуажэм дэт курыт школым и 3-нэ классыр мы гъэм къеух. Еджэным хъарзынэу зэрыпэлъэщым къыдэкIуэу, щIалэ жаныр спортми хуабжьу дехьэх.
И адэшхуэм и чэнджэщкIэ, Сослъэн илъэс ещанэ мэхъури макIуэ я школым щылажьэ спорт клубым бэнэкIэ хуитымкIэ и секцэм. Абы и тренер Гъут Алий зэрыжиIэмкIэ, Сослъэн зэфIэкIыфIхэр къыкъуэкIыну щогугъ. ЩIалэ цIыкIур иджыблагъэ хэтащ Шэрэдж щIыналъэм бэнэкIэ хуитымкIэ щекIуэкIа зэхьэзэхуэм икIи килограмм 27-рэ зи хьэлъагъ гупым ещанэ увыпIэр къыщихьащ. Апхуэдэ ехъулIэныгъэ лъагэм папщIэ спортсмен ныбжьыщIэм къыхуагъэфэщащ щIыналъэ администрацэм и Iэтащхьэм къыбгъэдэкI щIыхь тхылърэ медалрэ.
Жамырзэ Сослъэн дохъуэхъу еджэнми спортми щиIэ зэфIэкIхэм хигъахъуэу, пкъыфIэу, къарууфIэу, ем пэIэщIэрэ фIым хуэпабгъэу, нэхъыжьхэм я щIэблэ жыIэщIэу, нэхъыщIэхэм я нэхъыжьыфIу, нэмысыр, насыпыр, акъылыр, мылъкур гъащIэ гъусэ хуэхъуарэ къызыхэкIа лъэпкъми ди щIыналъэми я цIэхэр фIыкIэ игъэIуу, адыгэлI нэсщ къыхужаIэу куэдрэ псэуну.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
Сабий усэхэмрэ уэрэдхэмрэ
Инэмыкъуэ
Инэ-инэ,
Инэмыкъуэ,
Мыкъуэ щхьэл,
Щхьэл къутэ,
Къутэро,
Щауэ мыхъу,
Щауэ хъуа,
Хъурзэ натIэ,
Хьэ натIищ,
ЛIищ зыукI,
ЗызыукIыж,
Хьэнэрыгъ,
Лъэрыгъыпс.
Хъуромэ
Уэ хъуромэ, хъуромэ,
Уо, уо!
Уэ хъуромэ машэ,
Уо, уо!
Уэ мэшырыщIэ,
Уо, уо!
Уэ напщIэисэ,
Уо, уо!
И кум ирасэ,
Уо, уо!
Трасэр мэхъур,
Уо, уо!
Хъуэхъур зи Iэнэ,
Уо, уо!
ФIыкIэ мэхъуахъуэ,
Уо, уо!
Хъуэхъур къыфлъыси,
Уо, уо!
АФIЭУНЭ Лиуан
Тхьэгъэлэдж
— Махуэм дэнэ
УздэщыIэр,
Зи бзэр дахэу
Си IэфI цIыкIу?!
«ЦIутIи-пIытIи»
Уэ жумыIэу,
ЗыщIэбгъэпщкIур сыт —
Хуэмыху?!
КъакIуэ мыдэ,
Умышынэу.
КъоIусэну
ПфIэщIыр хэт?
ДегъэдаIуэ
ШыкIэпшынэм,
Зэхэдгъэхыт
Уи уэрэд!
— Сожей махуэм —
СхущIэмыхьэ,
Сыкъэушмэ —
Согупсысэ,
Сошхэ,
Дыгъэм зызогъэу.
Нэху щыху —
Дыгъэр зэрыкъухьэу,
Губгъуэ Нанэ
Сыхуоусэ,
Губгъуэ Нанэ тызогъэу!
Гъэмахуэ
Уафэм и IэпIохуэм
ПлIаплIэу дыгъэр исщ.
Хадэм имыхуэу
ХадэхэкIыр изщ.
ФIэхуэр фIэлъщ ди санэм,
Пызщ ди щхъырыбейм.
Си къуэш цIыкIу Хьэсанэ
Абы доIэбей.
Ди Iущхьэ щхьэ матэр
Плъыжьу къэгъэгъащ.
ДиIэщ дэ мамкъути,
Ди балийри хъуащ.
СОНЭ Абдулчэрим
Жьауэр — къухьэ, дыгъэр — къуэкI
ДокIуэ псым дэ зыгъэпскIакIуэ.
Жьауэр — къухьэ,
Дыгъэр — къуэкI.
Псы есыным IэкIуэлъакIуэ
ЗыхуэтщIыну ди нэ къокI.
Псыхъуэм мывэхэр къыщоплъыр,
Лъэгум ахэр къопщтырэкI, —
Нэри пэри зыхь псы-алъпым
Къэхуэбэни игу къэмыкI.
Псым ухэту зыпIэжьамэ,
Уи лъэдийр къыпхуегъэдий;
Iуэхуракъэ, хъуамэ жьауэ,
Пшэм егъэпщкIур дыгъэ бзийр.
Пшэр щхьэщыкIмэ, ди кIэн къокIыр,
Псыми мащIэу дыщIорсыкI.
Дыгъэм доджэ къыщIэкIыну:
«Жьауэр — къухьэ,
Дыгъэр — къуэкI!»
КЪЭЗАН ФатIимэ
Си лъахэр — гъэмахуэм
Ди хадэшхуэм куэд щобагъуэ:
Къэб, къэбыстэ, къуэнтхъурей…
Ди жыг хадэм къыщогъагъэ:
Дей, къыпцIей, мыIэрысей…
ХьэкIэкхъуэкIэр мэз щыкуэдщ:
Мыщэ, бажэ, мэз джэду…
Къуалэбзухэр уэгум изщ:
Хьэрхьуп, жьынду, жэнэтбзу…
Губгъуэм удзкIэ зигъэнщIащ:
Лъэху, дадий, яжьащхъуэ…
Дуней псор къэщIэрэщIащ,
Уафэр хъуащ нэхъ къащхъуэ.
Адэ-анэхэм папщIэ
Дыщэ пхъуантэр щIэблэм яхуэвгъэлажьэ
Ди адыгэ IуэрыIуатэм увыпIэ ин дыдэ щеубыд икIи мыхьэнэшхуэ иIэщ лъэпкъ гъэсэныгъэм. КъытщIэхъуэ щIэблэм я акъылымрэ гупсысэмрэ убзыхунымкIэ, лъэпкъ хабзэмрэ нэмысымрэ, щэнымрэ нэщэнэхэмрэ ятеухуа щIэныгъэ ябгъэдэлъу къэгъэтэджынымкIэ а хъугъуэфIыгъуэр хэкIыпIэ гъуэзэджэщ.
Дэтхэнэ адэ-анэми бын пIынымрэ гъэсэнымрэ, шэч хэмылъу, къыщегъэсэбэп игъащIэ лъандэрэ адыгэхэм къыддэгъуэгурыкIуэ псалъэжьхэр, къуажэхьхэр, псалъэ шэрыуэхэр. Абыхэм бзэр нэхъ дахэ, шэрыуэ, жан, IупщI икIи наIуэ ящI. Сабиибзэм зезыгъэужьхэм ящыщщ псынщIэрыпсалъэхэри. Я купщIэрэ гупсысэкIэ мыхьэнэшхуэ ямыIэми, абыхэм я къалэныр сабийм и бзэр псэлъэным хуэкъутэнырщ, анэдэлъхубзэм ар егъэсэнырщ, ар зэрызэхэт макъхэр хуиту къипсэлъыф щIынырщ.
Адэ-анэхэм фи пащхьэ идолъхьэ сабийхэр бзэм хуэшэрыуэ зэрыфщIын псынщIэрыпсалъэ зыбжанэ. АбыхэмкIэ цIыкIухэр бгъэджэгу хъунущ, зэпадзыжурэ, къытрагъэзэжурэ къебгъэпсэлъурэ.
Пыжь пызу пыту иту щыту жыг.
Шыбжииплъ, псы плъыжьыбзэ.
ЩакIуэ щIакъуэм щIакхъуэ ныкъуэ щIакIуэ щIагъым щIэлъу ехь.
Жэмыбгъэ бгъэгу хужь мэжьэгъуашхэ.
Лыбжьалъэ плъыжьыбзэм шыбжиищхьэ плъыжьыбзиплI къыхоплъ.
Мо шкIэ бур ди шкIэ хьэмэрэ фи шкIэ?
Мыщэр пэщащэурэ мащэм ищэтащ.
Набдзэ и набдзапцIэ фIыцIэр фIыуэ егъэцIу.
Тебэ фIыцIэм хупцIынэ цIынэ иупцIащ.
КIыгуугур хьэгуагуэ? ХьэкIагуэ кIыгуугу?
Iэпхъуалъэ фIыцIэ, псырылъэ цIу, псырылъэ фIыцIэ, Iэпхъуалъэ цIу.
Банэ папцIэ, мей цIынафэ.
Фи бори яй, ди бори яй.
Хурсэ-хурсэ ху санэ,
Санэху зэраза кхъузанэ.
Псынэ псыпс, псей дэкIей, зэпэпсыпсу дахэкIей.
Мейм мищэ щыпыщэщым щIэщэща пщIащэм мыщэ щопэщащэ.
ДжэгукIэр зи лъабжьэ мы Iуэхугъуэ хьэлэмэтым сабийхэр хуабжьу дехьэх, апхуэдэурэ, ямыщIэххэу, я бзэр къута мэхъу. ЗэрыфщIэщи, анэдэлъхубзэм и IэфIагъыр сабийм зыхегъэщIэн хуейщ, ар иджыри цIыкIу щIыкIэ. А «фоупсыр» зэ зыIурылъэдам, сыт щыгъуи абы зыхуишиинущ, хуэныкъуэнущи. Аращи, къахузэIуфх фымыщхьэхыу IуэрыIуатэ — дыщэ пхъуантэр фи бынхэм. Абы дэлъ хъугъуэфIыгъуэ мылъытэхэр ябгъэдэдвгъалъхьэ сабийхэм.
ТАМБИЙ Линэ.
