Адыгэбзэм и сурэтщ адыгэ анэр
Къалэм Іэпхъуэжа ди къуажэгъу унагъуэм, адэжь лъапсэри хэдгъэкІуэдэжынкъым, жаІэри, зэманым екІуу унэ щаухуат. Гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуэм къэкІуэжурэ хадэм илэжьыхьхэрт, унэр зэрахьэрт. Апхуэдэу щыщыткІэ, зэрыІэбэн Іэмэпсымэ, зэрахьэну хьэпшыпхэр къашэри унэм къыщІалъхьащ, хадэм зэрелэжьынухэр кърагъэуващ. КІэщІу жыпІэмэ, адыгэ унагъуэм псэуныгъэм теухуауэ зыхуеину псомкІи лъапсэр къызэрагъэпэщат. Куэдрэ щыгуфІыкІыну къахуихуакъым, зэхадыгъуэу щІадзэри. Зэм унащхьэр къаунэщІащ: ухуэныгъэм къыдэхуа пхъэхэр, абджхэр, къэнжалхэр щІахащ. КъыкІэлъыкІуэри, зи щхьэгъубжэ дэпщыфа пэшхэр яхъунщІащ. Къытрагъазэри, жыгым хущхъуэ зэрытраутхэу шэрхъкІэ кърашэкІ Іэмэпсымэр яхьащ. Апхуэдэурэ щхьэпэ хъун ямыгъуэтыжыху унагъуэм ІэбжьанэфІейхэр кІэрыкІакъым. Унэр иджыри зэфІэтщи, мыр ямыщэмэ, лъэлъэжынущ, жаІэри, зымейхэм и унафэр ящІ. Зы зэман ящэжынуи къыщІэкІынщ, зэрыпсэун Іэмал лъапсэм къыщрамынакІэ, щІэрыщІэу къаугъуеижми иращІэнур гурыІуэгъуэ щыхъуакІэ.
А лъапсэм и къекІуэкІыкІам изогъэщхь адыгэбзэм — адыгэм и лъапсэм — и Іуэхур. Ар зэригъэпэщат лъэпкъ лъэрызехьэм, лъэпкъ лъэщым. А бзэмкІэ зэфІигъэуват лъэпкъыу щыІэм яфІэтелъыджэу щапхъэ зытрах Адыгэ Хабзэр. А бзэмрэ хабзэмрэт адыгэ цІыхур зыщІэдэхыкІыр, хэткІи гурыхь зыщІыр.
Бзэр зэрылъэпкъыу яІурылъами, абы и къежьапІэри, и хъумакІуэри, и гъэкІуэтакІуэри адыгэ цІыхубзырат. Анэр. Адыгэ анэр. Сабийм гъащІэ езыт, жьэгур зымыгъэужьых, хабзэр зыхъумэ анэрат адыгэбзэм и ІэфІыр быным зыхезыгъащІэр, нэхъыжьми нэхъыщІэми зэрепсэлъэнум хуэзыгъасэр. ЕкІумрэ емыкІумрэ, жыІэ-кІэ дахэмрэ къемызэгъ псэлъэкІэмрэ къагурызыгъаІуэр. Нэсауэ гъэса цIыху къагъэхъурт сабийм зи нэІэ темыкІ адыгэ анэхэм. Адыгэ дуней зэпэщ, адыгэ лъапсэ быдэ къагъэщIыфырт абыхэм. А лъапсэм къихъуам мыадыгэну игу къэкIынутэкъым, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ адыгэлъ щIэту дунейм къытехьат, анэ быдзышэм и гъусэу Адыгэ хабзэр пкърыхьат, и анэбзэм анэм хуиIэ щытыкIэр бзыпхъэ хуэхъурт. Адыгэ анэм къызэригъэ-пэщ дунейт ар. Къызэригъэпэщырти икIи ихъумэжырт.
Быным адыгэбзэ имыщІэми хъуну япэ дыдэ адыгэ анэм игу къыщыкІар Совет властыр уву зиужьа нэужьщ. Къэралым лъэпкъыу исыр зэкъуэшу, зы совет цIыхубэ хъун хуейуэ гупсысэ унафэщIхэм къагъэщIат. Лъэпкъышхуэр нэхъыжьт, лъэпкъ мащIэхэр нэхъыщIэти, адыгэр игъащIэми нэхъыжьым зэрыхуэжыIэдаIуэм и зэран мыбдежым къыщекIащ. Адыгэ цIыхубзри унэгуащэным пыкIыу, цIыхухъуи цIыхубзи я хуитыныгъэр зэхуэдиз хъуати, лэжьыгъэ IэнатIэ ирихьэкIын хуейт. Абы щыгъуэщ адыгэ лъапсэм япэ дыгъуакІуэр къыщеІэбар.
«Республикэ пщыкIутху-ри зэшыпхъущ» псалъэ дахэм и щIыбагъ къыдэтт ди къэкIуэнум и сурэтыджэр икIи дэ кIуэтэху нэхъ «къыдгурыIуэрт» анэдэлъхубзэм нэхърэ урысыбзэм нэхъ фейдэ къызэрыпытхынур.
ЩІэныгъэ зригъэгъуэту къулыкъу тІэкІуи къыІэрыхьэн папщІэ урысыбзэр Іэмалыншэу, абы зыри хэзымыщІыхь адыгэбзэр ІэщІыб хъуми ущІригузэвэнышхуэ щымыІэу къыкъуэкIа гупсысэр къипхъуэтащ адыгэ анэ гумащІэм, лъэпкъхъумэм. Быным хуиІэ лъагъуныгъэм иригъэхъуэпсащ и щIэблэр хэІэтыкІа гуэр хъуным. А хъуапсэм къигъэщІащ анэдэлъхубзэм псэхэх хуэхъуа гупсысэр: гъащІэм ущыпэрытыным-кІэ адыгэбзэр зыкІи щхьэ- пэ хъуркъым. Ебгъэлеймэ, адыгэм адыгэбзэр щыгъупщэжарэ урысыбзэр зэтрищыпыкІыу ищІэмэ, ехъуапсэу, апхуэдэм нэхъ нэ лейкІэ еплъу, ар зы щхьэкІэ нэхъ лъагэ хъуауэ къалъытэу зэмант ар. Къулыкъу зыІыгъхэм е къыІэрыхьэну щІэхъуэпсхэм урыс щхьэгъусэ ящІырт. А лъэпкъым малъхъэ яхуэхъуа адыгэлIым е урыс нысэ хъуа адыгэ цIыхубзым лэжьыгъэм щыдэкIуэтеинымкIэ Iэмал нэхъ ягъуэтыр пэжт. Дыгъум етIуанэу къытригъэзат.
ЕджапІэхэм я Іуэхури гъащІэм щытепщэ гупсысэхэм ещхьурэ къызэгъэпэща хъурти, предметхэр анэдэлъхубзэмкІэ яджу екІуэкІыурэ, апхуэдэ еджэкІэр пэщІэдзэ классхэм къыщынэри, курыт, нэхъыжь классхэр урысыбзэм хуэкІуащ. Мыбдежым адыгэ лъапсэм дыгъуэр ещанэу къеIэбауэ арат.
АбыкІэ зэфІэкІакъым. Илъэсхэр кІуэурэ, япэ дыдэ еджапІэм къекІуалІэ адыгэ сабийм занщІэу урысыбзэкІэ еджэн щІидзэн хуейуэ унафэ къыдэкІащ. ЯфІэфІат ар адэ-анэхэм хьэмэ-рэ мыарэзахэт? Дауэ щытами, а унафэм тетащ егъэджэныгъэ лэжьыгъэр. ИкІи къытенащ. Мис мыбы щыгъуэ зыхыумыщIэнкIэ Iэ-мал имыIэу къеIат лъэпкъым дыгъур, ауэ фIэкIуэдым нэхърэ къигъуэтыр нэхъыфIут зэрыгупсысэн хуейри, зригъэкIуащ.
Ар унафэу щыІэм я нэхъыфІыр пэжмэ, дэнэ къыздикІар 80 — 90 гъэхэм лъэпкъым къихьыжа шэчыр? Нэхъ жыжьэ плъэхэр гупсысэжат: ди сабийм я зыужьыным зэран дыхуэмыхъуауэ пIэрэ зыри зыхамыщIыкI бзэмкIэ еджэныгъэм хыхьэн хуей зэрытщIамкIэ? ДыкъыщыфIыкIыжу зыри зыхамыщIыкI инджылызыбзэр ямыщIэ урысыбзэмкIэ къащIэн хуейуэ зэредубыдылIэмкIэ? Абы теухуауэ адэ-анэхэр зэхуашэсурэ щечэнджэщым, адыгэ анэхэм я нэхъыбэм урысыбзэкIэ еджэным фIэкIа нэгъуэщI узыхэдэн щымыIэу къагъэуват. Арами, Iуэхур къезыхьэжьахэм я псалъэр пхрыкIри, къуажэ еджапIэхэр трагъэуват пэщIэдзэ классхэр адыгэбзэкIэ еджэным. КъыщIидзыр мыхъуу жаIэри, зэтракъутэжащ. Сытыт щIэмыхъуар? Абы иIэр зы жэуапкъым, ауэ быным лъэпкъыбзэр IурылъынымкIэ адыгэ анэм ихь пщэдэкIыжыращ дызытепсэлъыхьри, къыхэдгъэщынщ: икIи адыгэ анэрэ икIи егъэджакIуэу сабийм яхэтхэм езыхэми къалъы-тат япэ классым щыщIэдзауэ урысыбзэкIэ емыджэмэ, етхуанэ классым къыпхуемыгъэщтэжыну. Лъэныкъуэ еба лъэпкъым нэхъри кIэщIэрыIэ гупсысэкIэт ар.
Сэ зыхуезгъаджэр урысыбзэщи, жысIэмкIэ жэуап схьыжыну сыхьэзыру, жызоIэ: адыгэбзэр къурмэн зыхуащI урысыбзэри ящIэркъым ди быным. КъыхэкIынщ класс къэс сабиищ-плIы, ауэ ари къащыхэмыкI къохъу. Мыбдежым нэгъуэщI Iуэхушхуи къыщыкъуоплъ: адэ-анэр быным я еджапIэ гъащIэм хэткъым, щыгъуазэкъым. МащIэ дыдэщ сабийм я щыIэкIэмрэ еджэкIэмрэ теухуауэ епсэлъылIэхэр, дэIэпыкъуэгъу яхуэхъуну хьэзырхэр. ТхьэмыщкIагъэр абдежми къыщыувыIэркъым. Сабийм къыгурымыIуэ бзэмкIэ иджа дерсхэмкIэ щIэныгъэ игъуэтыркъыми, урысыбзэм ирипсэлъэфу, зэджэр къыгурыIуэу щыхъуами, щIэуэ къищIэм тегъэщIапIэ хуэхъун лъабжьэ имыгъуэтауэ ирохьэлIэ, псы Iуфэм къытелъадэ псым пшахъуэм къытена лъакъуампIэр джафэу зэрырилъэсэхыжым хуэдэу, къиджыр мэкIуэдыж. Сабийр къемыхъулIэм куэдрэ пэщIэтыфкъым. Аращ сытым щыгъуи классхэм еджэу щIэсым нэхърэ емыджэу щIэсыр щIэнэхъыбэр. АбыкIэ езы сабийхэракъым къуаншэр, я унафэр акъыл хэлъу зымыщIа балигъхэращ. Ауэ хэкIуадэр зи къэкIуэныр зэрыхъуфыну щытам хуэдэ мыхъуу, нэхъыкIэ хъу ди бынхэращ. НэхъыфIкIэ и сабийм хуэхъуапсэ адэ-анэмрэ егъэджэныгъэ системэмрэ адыгэ щIэблэм я гъащIэм фIыуэ зэран хохъухь. ЕджакIуэхэм щIэныгъэ щIамыIэм и щхьэусыгъуэр къыщалъыхъуэкIэ, зэи къыхэщыркъым пэщIэдзэ классхэм анэдэлъхубзэкIэ зэремыджам къигъэхъуа хэщIыныгъэр.
Лъэныкъуэ едгъэзынщ дэри а зи цIэ кърамыIуэри, езы адыгэбзэ дерсхэмкIэ зыдгъэзэнщ. Адыгэбзэмрэ адыгэ литературэмрэщ адыгэ сабийр зыщыщ лъэпкъыр ищIэжу, а лъэпкъым къыдэгъуэгурыкIуэ гупсысэкIэм, щыIэкIэм техуэу, зэгъэзахуэ бгъэдэлъу зыгъасэр. УрысыбзэмкIи инджылызыбзэмкIи щIэныгъэ куу игъуэтауэ тщIынщи, адыгэ сабийр зэи уры-си инджылызи хъунукъым, а лъэпкъитIри абы езыхэм ящыщ гуэр хуэдэу къеплъынукъым. НэгъуэщI хэIэбапIэ а Iуэхум иIэкъым, адыгэу къэнэжын фIэкIа. Къэдгъэнэжрэ? Еттрэ апхуэдэ Iэмал? Сыт адыгэбзэ дерсхэм я щхьэ кърикIуэр?
Къэралым егъэджэныгъэм и пщалъэщIэ къищтамкIэ, анэдэлъхубзэмрэ литературэмрэ класс къэс хухихыр сыхьэтищщ. Абы зыри хэIэбэфынукъым, сыхьэтищым тетынущ. УзыхэIэбэни хъурэ? ЕджапIэм зэрыхуейуэ зэригъэзэхуэну зы сыхьэт бжыгъэ мащIэ гуэр яIэщи, хуитщ дерсхэм ятригуэшэну. Абы щыщ адыгэбзэм лъагъэсынуми лъамыгъэсынуми зэлъы-тар еджапIэ унафэщIхэм я Iуэху бгъэдыхьэкIэращ. КъахокI зы сыхьэтыр лъызыгъэси. Ауэ куэд яхэтщ лъагъэсын къэгъэнауэ, а къэралым кърит сыхьэтищри къытрахыу урысыбзэмрэ есэпымрэ езытын. Апхуэдэм щIэхъуэпс унафэщIхэм адыгэ гупсыси урыс гупсыси яIэкъым, яIэр еджэныгъэм пыщIа, зыуэ щыт къэрал гъэунэхуныгъэрщ е ЕГЭ жыхуаIэ гупсысэрщ. Сытри ящIэнущ еджапIэр къэзыуххэр къэпщытэныгъэхэм пэлъэщын щхьэкIэ. Ари зэпхыжар сабий къэс хуаIэ лъагъуныгъэр аракъым, пэмылъэща куэд къахэкIмэ, я къулыкъум пыкIынкIэ зэрыхъунурщ е псалъэмакъ пхъашэ къызэрыращIылIэнуращ. Адыгэбзэм зэретхьэкъу сыхьэтымкIэ я щхьэ Iуэхущ зэрахуэжыр, щIэблэ Iуэхукъым. Аращи, адыгэ лъапсэм щызеуэ дыгъуакIуэхэм яхыубжэ хъунущ адыгэбзэм зы сыхьэт къыкIэрытчащэрэт, жаIэу ещакIуэ еджапIэ унафэщIхэр. КъыжытIэнщи, иджыпсту еджапIэхэм нэхъыбэу унафэ щызыщIыр цIыхубзхэращ. Абыхэм я нэхъыбэри адыгэщ.
ГъащIэм къызэригъэлъагъуэмкIэ, къулыкъум лъэпкъ нэщэнэ иIэкъым. Ар къулыкъущ, лъэпкъми къупщхьэми ящхьэкIэ щыIэщ.
Адыгэбзэм едгъэшэч бэлыхьхэр куэд мэхъу. Лъэпкъыр, анэхэм къакIэлъыкIуэу, зыщыгугъыну иIэр егъэджакIуэхэращ. Адрей дерсхэм хуезыгъаджэм хуэдэу гулъытэ ягъуэту пIэрэ адыгэбзэмкIэ егъэджакIуэхэм? Егъэджэныгъэм щызэрахьэ Iэмэпсымэхэр къыхузэрагъэпэщыну езы егъэджакIуэр мылъаIуэмэ, тримыгъэчыныхьмэ, еджапIэ унэфэщIыр щIэгузэвэнур нэгъуэщI дерсхэрщ, зыщеджэ пэш зыхуищIынур къэпщытэныгъэ зэраIэнухэрщ. АркъудеймкIэ сабийм я нэгу щIокI я анэдэлъхубзэр зэрымыпэрытыр.
Псалъэмакъыр есшэлIэжынут адыгэ анэм. Хэкури Хабзэри зыхъумэхэр зыгъасэр анэращ. Быныр зэрыпсэлъэну бзэр Iурызылъхьэр анэрщ. АдыгэбзэкIэ зекIуэ адыгэ хабзэр щIэблэм дуней тетыкIэ хуэзыщIыфынур анэращ. Анэращ зэлъытар быныр лъэпкъ цIыху хъунуми лъэпкъым дежкIэ хамэ хъунуми. Иджыпсту ди сабийхэм яхэтщ куэд, адыгэм бжыгъэкIэ щыщу, ауэ адыгэкIэ ирамыгъэщIауэ. Анэ хъуам и нэгу щIэтын хуейщ зи бзэ къыIурызылъхьа и анэм и сурэтыр. Къэзылъхуам къритар и быным иритыжын хуейкъэ? Арыншауэ лъэпкъыу дыщыIэфынукъым. Лъэпкъыу дыщыIэныр елъытащ адыгэ унэм щыIу бзэмрэ еджапIэм а бзэм щиIэ пщIэмрэ. Быным анэбзэр ирагъэщIауэ еджа-пIэм щIагъэтIысхьэрэ, адыгэбзэм ират сыхьэт бжыгъэр яфIэмащIэу адыгэ анэхэр къэувмэ, лъэпкъым зыкъищIэжауэ, зилъытэжауэ, зиужьыжу аращ. Армырамэ… зи кIуэдыжы-гъуэр къэсауэ дылъэпкъщ.
ЗэкIэ адыгэ анэхэм лъэIу тхылъ ятх я сабийр зи анэдэлъхубзэ зымыщIэ гупым хагъэхьэну. Хьэлэмэтщ ящIэт адыгэлъыр къызэрымылажьэр, лъэпкъым къыдэгъуэгурыкIуэ укIытэр къазэрытемыкIуэр…
ДыкъэзыгъэщIам и пащхьэ дихьэжмэ къызэрыдэупщIынухэм ящыщщ: «Сэ уи лъэпкъым хуэзгъэфэща бзэмкIэ упсэлъа?»
ХЬЭЦIЫКIУ Рае,
Урыху (Къугъуэлъкъуей) къуажэм дэт
курыт еджапIэ №2-м и егъэджакIуэ.
ТАБЫЩ Мурат,
«Адыгэ псалъэ» газетым
и щIэныгъэ обозреватель.
