Гъэ къэс къытIуощIэ гъатхэр
Балъкъэр усакIуэ цIэрыIуэ Гуртуев Сэлихь и ныбжьыр илъэс 75-рэ ирокъу
ЛIэщIыгъуэ ныкъуэм щIигъуауэ балъкъэр литературэм нэхъ жыджэр дыдэу хуэлажьэхэм ящыщщ усакIуэ, журналист, публицист Гуртуев Сэлихь. Ар 1938 гъэм Белэ Речкэ къуажэм къыщалъхуащ. И адэ СулътIанбэч Хэку зауэшхуэм хэкIуэда иужькIи, къытепсыха гузэвэгъуэр иухатэкъым: сабиитI зыпI фызабэ тхьэмыщкIэми къылъэIэсащ къэралым щызекIуэ хабзэншагъэм и Iэ щIыIэр. Гуртуевхэ я унагъуэри къыщыхутащ лъахэр зрагъэбгына балъкъэр лъэпкъыр зэрыщыту здаша щIыналъэ жыжьэм. Сэлихь и сабиигъуэр щигъэкIуащ Къыргъызым, курыт школыр къыщиухари лэжьэн щыщIидзари а щIыпIэращ.
Илъэс 13-кIэ хьэзабышхуэм хагъэта балъкъэр лъэпкъым 1957 гъэм и лъахэм къигъэзэжащ. 1963 гъэм КъБКъУ-р къэзыуха Сэлихь журналисту куэдрэ лэжьащ, къулыкъу IэнатIэшхуэхэри зэрихьащ. Ауэ, дэнэ щыIами, литературэм пасэу дихьэха щIалэм усэнри IэщIыб ищIакъым. Абы и япэ усэ тхылъыр («Пщэдджыжь») 1961 гъэм дунейм къытехьащ.
Гуртуев Сэлихь балъкъэр литературэм зезыгъэужьынухэм, абы псалъэщIэ щыжызыIэнухэм зэращыщым занщIэу гу лъатащ тхакIуэ нэхъыжьхэми, критикхэми, тхылъеджэхэми. «Усыгъэм и къалэным хуэпэжу къэплъытэ хъунур гумызагъэ, псэ къабзэ зиIэращ. Сэлихь апхуэдэ усакIуэу зэрыщытым щыхьэт тохъуэ абы и тхылъхэр. ЦIыхум и псэм и щытыкIэр, и лэжьэкIэр къэгъэлъэгъуэным гу къабзэкIэ, пэжыгъэшхуэкIэ бгъэдэтщ Гуртуевыр… Сэлихь и дэтхэнэ зы тхылъри ещхьщ хуабагъкIи, макъамэ зэмыфэгъухэмкIи гъэнщIауэ гъэ къэс къытIущIэ гъатхэм и щIэщыгъуагъым», — итхыгъащ дуней псом щыцIэрыIуэ балъкъэр усакIуэшхуэ Кулиев Къайсын.
Апхуэдэ псалъэ гуапэ куэд къылъысащ лъэпкъ щэнхабзэм, литературэм хуэлажьэ, зи къалэмыпэм къыщIэкIа усыгъэхэр щызэхуэхьэсауэ анэдэлъхубзэкIи урысыбзэкIи тхылъ куэд къыдэзыгъэкIа Гуртуев Сэлихь. Ар икIи зэдзэкIакIуэ IэкIуэлъакIуэщ. Абы балъкъэрыбзэм иригъэзэгъащ Пушкин Александр, Лермонтов Михаил, Хетагуров Коста, Есенин Сергей, Гамзатов Расул, КIыщокъуэ Алим, нэгъуэщIхэми я усыгъэ нэхъыфIхэр. Лэжьыгъэшхуэ ирихьэлIащ, зэман кIыхьи тригъэкIуэдащ Руставели Шота «Къаплъэныфэ зыщыгъ зекIуэлI» и поэмэ цIэрыIуэр зэридзэкIыным. Ар хъарзынэу къызэрехъулIар къигъэлъэгъуат Кулиев Къайсын. Дуней псом щыцIэрыIуэ а тхыгъэшхуэр балъкъэрыбзэкIэ тIэунейрэ къыдэкIауэ щытащ. А лэжьыгъэфIым папщIэ Гуртуев Сэлихь къыхуагъэфэщащ Куржы ССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и ЩIыхь тхылъыр.
Гуртуевым зэридзэкIащ адыгэ тхакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэм ящыщ куэди. Ахэр щызэхуэхьэсауэ балъкъэрыбзэкIэ тхылъышхуэ Налшык къыщыдэкIащ.
Зи ныбжьыр илъэс блыщIрэ тхурэ ирикъуа, 1968 гъэ лъандэрэ УФ-м и ТхакIуэхэм я союзым хэт, КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, илъэс зыбжанэ хъуауэ «Минги Тау» журналым щылажьэ Гуртуев Сэлихь и творчествэм ехъулIэныгъэ инхэр къыщихьу, узыншагъэрэ дэрэжэгъуэрэ иIэу куэдрэ и лъэпкъым хуэлэжьэну дохъуэхъу. Фи пащхьэм идолъхьэ абы и усэхэм ящыщ зыбжанэ.
* * *
ПщIыхьэпIэм хэту, жэщкIэрэ ди адэ
Зауэшхуэм хэкIуэдахэр къытхуокIуэж.
Зэману сыт хуэдиз дэкIа алъандэм?
ИтIани мохэр щIалэу къытхохьэж.
Гуауэр сыт? ПщIыхьу фIэкIкIэ,
дэ нахуапIэу
Тлъагъужкъым ахэр. Сэ лIот
сызыхуейр?
Ди адэр си щхьэм Iэ къыдилъэу гуапэу
И шыплIэм сыдигъэсмэ, си дунейт.
Ауэ а си хъуэпсапIэ мащIэ тIэкIур
Зауэ мафIаем хисхьащ и лыгъейм.
И бынхэр, адэ-анэхэр, и Хэкур
Ихъумэн папщIэ гъуэгу техьа шууей
Си адэ щIалэм нэхърэ нэхъыжь
сыхъури,
Быни згъуэтащ, къуэрылъхуи сиIэ
хъуащ.
Ауэ пщIыхьэпIэхэм сыщыцIыкIущ
сыт щыгъуи —
А ныбжьым ситущ сядэр
щыслъэгъуар…
Тхьэ сыфхуолъэIу, си бынхэ, фэ си
махуэр
КъыфхуэмыкIуэну: пщIыхьу мыхъуу
нахуэу
Зыщхьэщытын фыхъуну фядэр. Ауэ, —
Нобэ сынасыпыфIэми, пщэдей, —
Тхьэм ар жимыIэкIэ, — къэхъу
хъужыкъуэм зауэ,
Сядэм ищIам нэхъ щапхъэфI сыхуэмей.
1944 гъэм и мартым и 8-р
ГуфIэгъуэ махуэм къыптепсыха гуауэр
Къыпщохъур гуауэу щыIэу хъуам я лей.
Уэс щIагъым ажэгъуэмэр къыщIэпщауэ
ЩхъуантIагъэ нуркIэ къагъэнэхут
дунейр.
Ауэ си лъэпкъым къытепсыха гуауэм
А махуэм дуней нэхур кIыфI дэхъуат.
Унэ уэнжакъ хьэдафэхэр мыбауэт.
Пшэ фIыцIэм уафи щIылъи зэщIищтат.
Гуауэр нэхъ хьэлъэ дыдэу
щызыхэпщIэр
Насып щIэхъуэпс псэм лей щытехьэм
дежщ.
Хэт и гугъэнт апхуэдэу зыIэзыбжьэу
Лъэпкъ псор дыхъуну зи дунейр
къутэж?
Хьэдэ изыхым хуэдэт унэ къэскIэ —
Аузхэр гъыбзэ макъхэм зэщIащтат.
Фызхэм, сабийхэм яуфат щIыр нэпскIэ.
ЛIыжьхэм я жьакIэ хужьхэр фIыцIэ
хъуат.
Лъэпкъ хейр лажьэншэу дагъэкIуэду
арти,
ЩIылъэм и гъыбзэм уэгури
дэнэщхъейт…
Сыт щIа алъандэм? Ауэ и 8-р мартым
Ди щыгъуэ махуэу гущIэм щыдогъей.
Пхъэ фалъэ
Мэлыхъуэ пщыIэ лэгъупэжь бгырысым
УкъыхибзыкIащ къолIэлIапэу пхъэм.
Иджы сыт щыгъуи, абы уригъусэу,
Уэри уитщ бгыхэм я щыгу,
уещхьу бгъэм.
Ерэныр пIэнкIыу зэрыт а пхъэ
фалъэр
СIэщIэту мэзхэм, бгыхэм соплъри, нэр
Топлъызэ слъагъухэм. Си щхьэ
гупсысалъэм
Хэплъэгъуэу щыхъэм ягъэпIейтей
лъыр:
Слъагъу сфIощI жьы фийхэр щытепщэ
пшахъуалъэ
ЩIыпIэу зэгуэр дэ лъэхъуэщ
тхуэхъугъар
А зэман бзаджэм щыгъуи уэ,
пхъэ фалъэ,
ДыщумыгъащIэу ерэн утщIыгъуащ.
Ди псэм телъ гуауэ фIыцIэм дуней
нэхур
ЩищIам кIыфI хэку дамыгъэм
упэтщIащ —
Бгырысхэм IитIкIэ ухуахьт
я жьакIэхум.
Тхьэм къыпхуищIэж уэ ахэм
яхуэпщIар…
ЙошкIурэх ПсыкIэху, мывэхэм
къадэфэу.
Жыг щхъуантIэ ныбжьхэм
зыхагъапскIэ псым.
Сщохъу псыуэ дунейм тетым я нэхъ
IэфIу,
Пхъэ фалъэкIэ ар щипфкIэ,
дыхьэу дзэм.
Хэку мывэр щхьэнтэм нэхърэ пщохъу
нэхъ щабэу.
Жэнэтым хэку щIыналъэр йодэхэкI.
Пхъэ фалъэ! ХьэщIэм ухуашийуэ
гуапэу
Тхьэм угъэнщIауэ ирыуигъэхьэкI.
Уи псэр къытхуолыд
КIыщокъуэ Алим хузотх
Гъищэхэр зи ныбжь жыгым и пхъэ
гъурыр
Илъщ хьэкуми — хуабэр цIыхухэм
къалъегъэс,
ЩIымахуэ жэщыр илъэс хуэдиз хъуми,
УпщIыIукъым унэр — нэху щыху
дэпхэр мэс.
… Зэхызох саур уанэм и щкъыщкъ
макъыр.
Сыту лIы екIуу, Алим, шыбгым уис!
ШхуэIум езауэу лъатэ уи шы къарэм
И лъэгум къыщIих хъуаскIэм удзыр ес.
Ей, адыгэш! Уэ узей адыгэлIым
Хуэдэр ныбжьэгъуу къэбгъуэтыныр
гугъущ.
Къалъхуащ ар лIыгъэр, усэр и лъым
хэлъу…
И гу хуабагъкIэ мафIэ бзийм и фэгъущ…
Ихуэнкъым гъэхэм я гъунапкъэ иным
ЩIыхь пылъу шум и гъуэгуу
уэ къэпкIуар.
Зигу пIыщIэ цIыхухэм ягухэр
гъэхуэбэныр
Арами ярейт укъызыхуалъхуар.
Иджы пщхьэщытщи гъэхэм ягъэу
Iугъуэр,
Хошыпсыхьыж ар уэгум ит пшэ
тхъуам…
Уэ Лермонтовым урисэлэт дэгъуэщ.
Сэ здэнтэм, Алим, уи сэлэт сыхъуам.
Си псэлъэгъухэр
1. Псынэм сопсалъэ
— Ущылъщ гууэщIуи, псынэ,
Ета зэпытщ уэгум уи нэр.
Сытщ жыпIа, абы иплъагъуэр?
— Вагъуэ жыжьэхэр солъагъур.
Сэ ахэр фIыуэ солъагъур.
ДэнэкIэ сыплъэми, си нэм
ЩIэтщ дыгъэр, мазэр, вагъуэр.
— Сыт атIэ зэрыгушхуэр уигу?
— СыщIэгушхуэнщ, псалъэм папщIэ,
ЗэIухащ си гур игъащIэм —
Сэ къысхуэныкъуэ псом папщIи.
СыкъызыщIэж бгыхэр зи бгъафэм
Псэуху, абыхэм сагъафIэу
Садэпсэунущ. Фоупсым
Сыхуэдэщ сэ — пцIы фхуэзупскъым.
Фыкъысхэф, кхъыIэ, фигу пэщыху.
ФызблэмыкI, сыволъэIу, зы цIыху.
Флъагъурэ сэ вагъуэ, пшэплъ
къысхэфхэр?
Сэ сиффмэ, ахэм я IэфIхэр
Фи псэхэм, фи лъым хыхьэнущ.
Фыхуеймэ арэзы сыфщIыну,
Фи Iэгу е Iупэ къысхэфщIэнщ сэ…
— Упсэу! Узахуэщ, псынэ цIыкIу —
Уэ къолъэпауэр хъункъым цIыху.
Ныпхузохьэхри си Iупэр
Уи фоупс IэфIым соIубыр.
Пэжщ жыпIэр: уэ пхэлъщ ди гъащIэр
КъыпщызыщI Iэджэ щIэращIэ.
Си псэри сипкъри жан пщIащи,
Сэри арт фIы гуэр пхуэсщIамэ…
— Сыщыпхъумэфмэ нэ фыгъуэ
ЗиIэм — сыхуейкъым нэхъ фIыгъуэ…
— Узахуэщ, псынэ! Псэ схэту
КъозгъэкIуэлIэнкъым апхуэдэ.
2. Къуршыпсым сопсалъэ
— Уи хъуаскIэ хужьхэр нэпкъым
къытелъалъэу
Ди къуршыпс уэр, уожэхыр
укъэкъуалъэу.
Зэ къэувыIи тIэкIу дызэгъэпсалъэ…
Уэ ежэхынырщ натIэ Тхьэм пхуищIар.
— Ар пэжщ. Ауэ си жэкIэмкIэ сыкъащIэ
СщIэфынкIэ хъунур
сыкъыщыгубжьам.
Уэр-щэ, хуэмыху?! Мис, убауэбапщэу
Ерагъыу укъыдэпщыфа къудейщ.
Уашхыну хьищэм укъахуа нэхъейщ.
Сэ-тIэ си жэкIи си фи зимыхъуэжу,
Сожэх IущIапIи мыви сфIэмыIуэхуу.
Сэтейм сынэсми, сожэх си псыгуэжхэм
Хашыжу щхьэж езым и лъагъуэ
щхьэхуэ…
Къыпщымыхъу си щхьэ сыщытхъужу.
Ауэ
Си къалэн сощIэ… Фэраи жызыIар
Псыр псэхэлъхьэжу. Ар схузэфIэкIауэ
Слъагъун фIэкI зэи хъуэпсапIэ
симыIа…
Сожэх сэ. Уэ, мис, бгым укъыдэкIауэ
Си жагъуэ къэпщIу
укъызохъурджауэ…
— Хьэуэ! Тхьэм щхьэкIэ, сщIамэ сэ уи
жагъуэ,
КъысхуумыщI емыкIу — сыщыуауэ арщ.
Армыхъу дэ тIуми ди псэхэм я
къуэпсым
КъежьапIэу яIэр мы ди къуршхэращ.
Мис ахэр уэри сэри къытщхьэщыту,
Ди лъахэм, цIыхум, дунейм
дахуэщхьэпэу
Тхьэм куэдрэ ткIун дищI ди гъуэгу
къытпэщытыр…
КъыздэкIуэта бысымым гуапэу
Сэ щесхыжащ сэлам къурш лъапэм.
ЗэзыдзэкIар Елгъэр Кашифщ.
