Къанщауэ Гъур и Арэпыбзэ Дийуан
Тыркум Селчук Iуниверситетым Iэдэб (литератур) факултетым щалэжьа лэжьыгъэ гуэр къыт’Iэрыхьащ. Лэжьыгъэр зылэжьахэр Дцн. Дкт. Орхан Явуз’рэ Дцн. Дкт. Махмуд Кафэс’рэщ. Лэжьыгъэр зытеухуар жыпIэмэ, ар икъучIэ гъэщIэгъуэнщ.
Лэжьыгъэр зытеухуар Египэт (Мысыр) Адыгэ Мамлук Пащтыхь Къанщау Гъур (Арэпхэм, Тыркухэм зэратхымчIэ: Къансух Гъуури) и усыгъэхэращ. Усыгъэ, жыIэгъэхэр нэхъыбэу Арэпыбзэщ. Тыркубзэ къыщыхэхуэи щыIэщ. КъызэрыщIэчIщи езым бзитIри ищIэу аращ, усэ ирыжиIэфын хуэдэу. Езым имыбзэчIэ апхуэдизыр зытхам, АдыгэбзэчIэ зыри имытхауэ фIэщщIыгъуейщ, ауэ дэнэ щыIэ? Къэлъыхъуэн хуейщ.
Усыгъэхэр зэрытха тхыгъэ (тхылъ) езырыххэр (оригиналыр) - ар езы пащтыхьым и Iэрытхми, имыIэрытхми – ар щыIэжыххэкъым. ЩыIэжхэр абы тратхычIыжахэращ. Псалъэм папщIэ, мис мы сурэт флъагъур. ИкъукIэ лэжьауэ, жьы хъуауэ, мы лэжьыгъэр зылэжьахэм а езырыххэм тыратхычIыжам тыратхычIыжауэ къагъуэтыжауэ аращ. А езырыххэр иджырей къэса-къэмысари наIуэкъым. Зи сурэт флъагъу тетхычIыгъэр «Истанбул Миллэт Кутубханэси» тхылъхъумапIэм «Али Iэмири Эфэнди Болуму» жыхуиIэ плIэнэпэм щIэлъщ. ТетхычIыгъэ гуэрым къыщытратхычIыжа гъэу мыбы тетыр 1325 10 рэбигьул Iэууэл’щи 1907 илъэсым хозэ. ТетхычIыгъэм иужьрей тхьэмпэм зэрытетымчIэ, къытезытхычIар Хашимул Мэкки’щ. ТетхычIыгъуэр «тагьликъ» жыхуаIэ тхычIэмчIэ, дахэу, Iэзэу тхауэ; япэ напэр гъэщIэрэщIауэ, напэ къэсыху ирикIуэгъуэ 11 иту щытщ.
Мы тетхычIыгъуэр зейауэ, зи цIэкIэ плIэнэпэ къызэIуахауэ, Истанбыл тхылъхъумапIэм зи щIэиныр щахъумэж Али Iэмири, тетхычIыгъэм япэ напэхэм идеж мис мыхэр тыритхауэ тетщ: «Хьэлэб (Алеппо) къалэм зи цIэ япэу къыщыраIуэхэм щыщу Iэмири Задэ Бахаэддин Эфэнды идеж фIэчIа зыщIыпIэ щызмыгъуэту, абы къытестхычIащ». Бахаэддин Эфэнды зэрыжиIэмчIэ, езыр, и анэ и лъэныкъуэчIэ пащтыхь Къанщау Гъур и благъэу, и анэр ахэм я пхъууэ аращ. А езым къылъэIэса тхылъри, унагъуэм къадэгъуэгурыкIуэурэ къалъэIэсауэ аращ. «Ауэ зэрыжагъуэщи, тхылъыр жьы дыдэт, тхыгъэ лъагъугъуафIэчIэ тхами, ипэми, икуми, иужьми тхьэмпэ щыщIэхэт. Къэна тIэкIур зэрыщыту теттхычIыжауэ аращ», - жеIэри щIегъуж Али Iэмири.
Эдирнэ къалэм щыщу тхыдэтх, тхакIуэ Шейхъ Мухь-ий и тхылъу «Мэнакъиби Гулшэний» зыфIищауэ, хиджрэмкIэ 1012 (мыдремкIэ 1603-1604) гъэхэм нигъэса и тхылъым къыщетх мыпхуэдэу: «Дийуану СултIан Гъуури» тхылъыр зи бзэгу къыпычIа султIан Гъуури и цIэ дыдэр Къанщау’щ (Арап, Тыркухэм апхуэдэу ятхри апхуэдэу жаIэж); цIэ лейуэ зырихьэр Гъуурий’щ. И усэ тхылъыр (и Дийуаныр) Истанбыл щыслъэгъуащ. БзищкIэ тхауэ, хъарзынэу зэгъэпэщауэ апхуэдэт». Шейхъ Мухьиддин и нэчIэ илъэгъуауэ, зи гугъу ищI тхылъыр зэрыжагъуэщи зэи зыщIыпIэ къыщыкъуэщакъым; е тхылъхъумапIэ нэрыбгейуэ е тхылъхъумапIэ дыдэу. Аргуэру зэрыжагъуэщи зи гугъу ищI «бзищ»ым, тIур Арыпыбзэ, Тыркубзэуэ зэрыщытыр нэрылъагъущ. Ещанэри Персыбзэуэ щытыну хуэгъэфащэгъуэщ. Ещанэ «бзэ»р АдыгэбзэнкIэ хъуну жызыIэфыни, зэрыжиIэфыни щыIэкъым, ауэ мыхъуххэми зигу къэзгъэчIыфын зэрыщыIэм дыщыгуфIычIынщ, щIэхъуэпсу зигу къэзгъэчI зэрыщыIэ къудейм.
Пащтыхь Къанщау Гъур и усыгъэ-жыIэгъэхэр зытепсэлъыхьхэм и лъэныкъуэкIэ буугуэшмэ: Алыхь закъуэм, абы и лIыкIуэ лъапIэм я фIылъагъу, я щытхъу, яхуэпабгъэн, ахэр гъэарэзын, япэгъунэгъун хуэдэ купщIэхэр нэхъ ебэчIыу; абы къинэмыщIауи Алыхь Iущыгъэ, Тхьэ’лIыкIуэ Iущыгъэ, а Iущыгъэхэм хэлъ дахагъэр, кууагъыр зэхэщIэн, абы уитхьэкъун, абыкIэ ирикъун… а фIылъагъур, а гуапагъыр гъащIэми лъэгъэIэсын, гъащIэми хэпщэн; а фIылъагъум къэгъэлъэгъуапIэ хуэпщI гуэрхэмкIэ – фIыу плъагъу цIыху е псэущхьэ е ирыскъы хуэдэхэмчIэ – а гуапагъыр нэхъ лъагэм нэс дэшэяуэ къыпIурыблэн, пIурылъын… Мис ахэрауэ жыпIэ хъунущ Пщыяпщыжым и усэ дунейм и теплъэр.
Мис мыхэри а жытIахэм и щапхъэуэ.
Гуащокъуэ Абдул
Селчук Iуниверситет
Литератур Факултетым и Журнал
2012 гъэ, 28 къыдэкIыгъуэ, 63-158 напэ’кIуэцIхэр.
Къанщауэ Гъур и Арэпыбзэ Дийуан (усэ тхылъ)
Дцнт. Дктр. Орхан Явуз,
Дцнт. Дкт. Махмут Кафэс
ГъэкIэщIа: Мы лэжьыгъэм ипкъ иту Iуэху зэщытщIащ Мэмлук Пащтыхь Къанщауэ Гъур и Дийуан Арэпыбзэуэ Истанбыл Миллэт Кутубханэси (тхылъ’хъумапIэм) щIэлъу «Араби ном. 4639» бжыгъэмкIэ гъэтIылъа тхылъым.
Псалъэ гъуазэ папщIэхэр: Къанщау Гъур, Арэпыбзэ Дийуан, Литэратур IэщIагъэхэр, мулэммэгь (зэхэлыдэуэ зэхэлъ), мууэшшэхь.
Тырку пащтыхь Iэджэм хуэдабзэу (тырку тхыдэтххэм ар тыркуу тепсэлъыхь яхэтхэщ; ар зэрымытыркур ящIэу, ауэ Тыркуу ябжу) мэмлук Пащтыхь Къанщау Гъури (1440-1516) усыгъэ зиIа пащтыхьхэм ящыщщ. КъызэринэкIа тхылъхэм уеплъмэ гурыIуэгъуэ зэрыхъущи, абы Тыркубзэри, Арэпыбзэри, Персыбзэри ищIэу щытащ; а бзищымчIэи усыгъэ жиIэу щытащ.
«Мэнакъиби Iибрахим Гулшэний» тхылъыр зытха «Мухь-ий» зэрыжиIэмкIэ «СулътIан Гъуу-ри и цIэр Къансу’щ, и цIэ лейр «Гъуу-рий»щ. БзищкIэ тха и дий-уаныр Истанбыл щыслъэгъуащ. ИкъукIэ зэгъэпэщащ». Мыбы къыхощ Абы бзищри зэрищIэр, ахэмкIэ Дийуан итхауэ зэрыщытыр. Зи усэхэр нэхъыбэу дин Iуэхугъуэхэм теухуаурэ щыта Къанщауэ’м нэгъуэщI тхылъхэри иIэхэщ. Ахэри мис мыхэращ:
1. АрэпыбзэчIэ Дийуан: Дийуаны Гъэури жаIэуи зыфIащ мы тхылъыр Истанбыл Миллэт Кутубханэси; Али Эмири Эфэнди Болуму Араби ном. 4639’м щIэлъщ.
2. Iэл-къэщаIидур-рэббаниййэх Уэл му-уэш-шэхьатус-сулътIаний-етул Гъэурийех: Мы тхылъыр Топкапы Сарайы Музэси Кутубханэси тхылъхъумапIэм Багъдад Кошку Болуму ном. 138’м щIэлъщ.
3. ТыркубзэчIэ Дий-уан: Берлин Стаатс-библиотек ПреIуссисжер културбеситз Мс. Or. Ost. Ном 3744’м щIэлъ усэ зэуIугъуэ гуэрым яхэтщи абы Гъуури и гъусэу итщ. А тхыгъэхэм телэжьыхьащ Мэхмэт Ялчын’рэ Орхан Явуз’рэ. СулътIаным къигъэщхьэпэ бзэр пасэрей Огъуз псалъэкIэращ.
4. Мунэкъ-кэхьужь-жьэриф гьэла Му-уэш-шэхьиш-Шэриф: Мы тхылъым АрэпыбзэчIэ усыгъэ чIыхитI иту аращ. Тхылъым телэжьыхьащ Джэмил Чифтчи Мактул Ша-ирлэр (Истанбул – 1997) тхылъымкIэ.
5. Эл-кэу-кэбуд-Дур-рий фи Эдж-уибэтил Гъуури: Мы тхылъыр пащтыхьым къурIэным и тэфсиру, зэщIэхыныгъэу итха тхылъщ. (Джэмил Чифтчи. А тхылъ – 155).
6. ПерсыбзэчIэ Дийуан. ЗэрыщыIэм щыгъуазэхэу, ауэ зэчIэ ямыгъуэтауэ апхуэдэ тхылъщ.
Гъурий ныжеIэ - зи текIуэ лъагэным -
ГущIэгъу сымылъэгъуа зэи уэ ббгъэдэчIыу сын гуащэ
Гур гугъу щехьым деж къыфIыжьэдочI щIегъуэжыныгъэ гуэри
ЗыкъысхуигъафIэу и плъэчIэм зыкъызрызигъащIэрэ
«Тхьэм тынш сщищI»ыр къызобж гущэ уа цIыху Iущхэ!
СидежчIэ укъемыплъэчIмэ уэр си унафэр зиIэ илъ
Гур зэвыным, мис ар къудейм сыщIохъучI сэ кIуэдыпэн
Нэджд ущыщу уриЛейлау щытымэ Арэпу хъуам
Уи фIылъагъум акъыл бгынэ сищIаи сымыАрэпу
УпэIэщIэныр апхуэдизкIэ къызоузри
Сагъэхъужын ялъэмычI сэ Iэзэхэм
ИкIуэдычIыжымэ Гъурий фIылъагъу гуауэм
И жэнэтым и фIыгъуэмчIэ тыригъэужчIэ Алыхьым.
