Адыгэ театрым и щIэблэ
Ди республикэм къыщыхаха щIалэгъуалэ гуп Щукин Борис и цIэр зезыхьэ театр институтым илъэситI ипэкIэ ягъэкIуауэ щытащ адыгэ студиеу щрагъэджэну. Я гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуэр Къэбэрдей-Балъкъэрым къэкIуэжауэ абыхэм иджыпсту щагъакIуэ. Мы махуэхэм ящыщ зым студентхэр къеблэгъащ «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд и деж.
Сурэтым щысхэр: Джатэжьокъуэ Константин, Семэн Астемыр, Шыпш Къантемыр, Блашэ Имран, щытхэр: Батыр Iэдэм, Багъ Иннэ, Къурмэн Регинэ, Сэбаншэ Ленэ, Зэмай Iэминэ, МафIэдз Заирэ. Тезыхар Къумахуэ Аслъэнщ.
ХьэфIыцIэр абыхэм гуапэу яIущIащ, я Iуэху зыIутым щIэупщIащ, адыгэ лъэпкъым и щыIэкIэ-псэукIэм яхутепсэлъыхьащ, урыс тхакIуэшхуэхэм я къалэмыпэм къыщIэкIауэ адыгэбзэкIэ зэдзэкIа тхыгъэхэр, ди лъэпкъ тхакIуэхэм я IэдакъэщIэкI пьесэхэр къагъуэтынымкIэ сэбэп яхуэхъуащ. ЩIалэгъуалэм яфIэгъэщIэгъуэну щIэупщIащ Мухьэмэд зи унафэщI газетым и тхыдэм, нобэкIэ гу нэхъ зылъитэхэм, лъэпкъ Iуэхум иужь зэритым. А псоми я жэуапыр тхьэмадэм ирита нэужь, ди хьэщIэ студентхэм упщIэ зыбжанэкIэ захуэдгъэзащ Москва щагъэкIуа илъэситIым зыхуагъэсахэм, яджахэм, къыхаха IэщIа-гъэм зэрыхущытым, я мурадхэм, нэгъуэщIхэми теухуауэ.
Щукиным и цIэр зезыхьэ театр институтым адыгэ студиеу тIу щеджащ, мыхэр ещанэ гупщ. ЦIыху 12 хъу студием щыщ дэтхэнэ зыми иджы щыщIэдзауэ сценэм иту зелъагъуж, республикэм и щэнхабзэ гъащIэр къагъэщIэрэщIэжыныр, щIэщыгъуагъ гуэр халъхьэныр я хъуэпсапIэу йоджэ.
Зэмай Iэминэ: — Москва япэ дыдэу дыщыкIуам, къалащхьэр зылъэгъуаи зымылъэгъуаи къытхэтти, псори тфIэтелъыджэу зытплъыхьырт. Япэ махуэхэм тIэкIу гуитI-щхьитIу дыщытами, дыкъикIуэтакъым. Институтым дызэрыщIыхьэу ди унэ дыкIуэжа хуэдэу къытщыхъуащ. Апхуэдэу цIыху Iув щызекIуэркъым, щеджэхэр къытхуэгуапэу къытщыгуфIыкIыу дызрагъэцIыхуащ. ЕгъэджакIуэхэрати, хуабжьу гуапэу къытIущIащ. Еджэн щIэддза нэужьи, щIэныгъэ зэгъэгъуэтыным димыхьэха къытхэткъым. Жэщ хъуху доджэри, пщыхьэщхьэ хуэкIуэ хъуауэ дыщезэшахэм дежи, дыкъыщIэкIыжыну дыхуэмейуэ апхуэдэщ.
Ди курсым и унафэщI Ворошиловэ Людмилэ теухуауэ щхьэхуэу жысIэну сыхуейт, джэдкъуртым хуэдэу къытщхьэщыту, сыт хуэдэ Iуэху диIэми къыддиIыгъыу зэрыщытыр. Ар анэ етIуанэ тхуэхъуащ жытIэмэ, пцIы дупсынукъым. Сыту жыпIэмэ, дэтхэнэми къытщIэупщIэу, ди гукъыдэжыр зыхуэдэм сыт щыгъуи гу лъитэу апхуэдэщ. КъищынэмыщIауэ, ди лъэпкъыбзэм, щэнхабзэм, хабзэм фIэгъэщIэгъуэну зыщегъэгъуазэ. Иджы адыгэбзэ идогъа-щIэ, адыгэ къафэм хуэд-гъэсащ.
Батыр Iэдэм: — Дэ нэгъуэщI лъэпкъ дыкъыхэкIауэ, нэгъуэщI щIыпIэ дыкъикIауэ къащыхъуркъым дызыхыхьахэм, хуабжьу къытхуэгуапэщ. Пэжщ, ди егъэджакIуэхэр къыщытхуэгубжь къохъу, къуаншагъэ гуэр тIэщIэкIамэ. Ауэ апхуэдэхэм дежи дифI зэрызэрахуэр къыдгуроIуэ. Я лэжьыгъэм фIы, хъер къыпэкIуэну хуейщи, йогугъу, ар зыхыдощIыкIри, щыуагъэ зэрыдмыщIэным дыхущIокъу. Си щхьэкIэ сыкъапщтэмэ, ди школ егъэджакIуэхэм нэхърэ нэхъ къытхуэсакъыу къысщохъу ахэр.
Багъ Иннэ: — Нэхъыбэу си гуапэ хъур ди хабзэр, ди бзэр тщымыгъупщэу, дыкъызыхэкIа лъэпкъым дыхуэфащэу дыщытын зэрыхуейр урыс егъэджакIуэхэм махуэ къэс къызэрыджаIэрщ. Адыгэ гупым сыт зыщIе- дгъэлIэлIэн хуейр жамыIэу, ягурэ я псэрэ зэIухауэ къыдбгъэдэтщи, фIыщIэ яхуэфащэщ. Уеблэмэ, абыхэм гу зыщылъыдагъэтэж щыIэщ: урысхэм зедгъэщхьыну яужь дихьамэ е абыхэм я хьэл гуэр къыддалъэгъуамэ, апхуэдэ фи хабзэт-тIэ фэ, щхьэ фыфейм фытемытыжрэ жаIэу.
Семэн Астемыр: — Адыгэм ди бзэр, псэлъэкIэр, утыку итыкIэр фIыуэ тщIэнымкIэ сэбэпышхуэ къытхуэхъуащ Къул Амир. Щэнхабзэм и щхьэхуэныгъэхэми дыхигъэгъуэзащ, дымыщIэ куэд къыдигъэщIащ. Япэ курсым апхуэдэу къыддэлэжьар Балъкъыз Валерэщ.
Джатэжьокъуэ Константин: — ЕгъэджакIуэхэми, еджакIуэхэми ди зэхущытыкIэр фIыуэ зэтеубла хъуащ. ДыщыкIуа дыдэм урыс щIалэхэм драгъэблагъэри, общежитым дашащ, дызыхыхьа щIалэгъуалэри нэжэгужэу къытпежьащ. Осетин студие щеджэу дыкIуати, къуэшым хуэдэу къытхущIэкIащ. Гузэва щыIауи жаIэ, Кавказым аргуэру къикI гупым я зэхуаку къыдэхъуэну зэхущытыкIэр зэрыхъунум теухуауэ. Ауэ нобэр къыздэсым зыгуэрым декъуэншэкIауэ е ди гъуэгу къызэпаупщIауэ къэхъуакъым. Осетинхэм мы гъэм къаухри къэкIуэжащ, иджы ди зы гупращ Кавказым икIауэ щыIэнур.
Дэ зыгуэрхэм дафIэнэну е уэрамым дыдэтыну апхуэдэ зэман диIэкъым: пщэдджыжьым жьыуэ еджапIэм докIуэри, махуэ псор абы щыдогъакIуэ. ЗэрыжытIащи, абы лъэпкъ зэхэгъэж щекIуэкIыркъым.
Дызыхуеджэ IэщIагъэм дызэрыдихьэхым и гугъу пщIымэ, иджыри къэс хуабжьу гъэщIэгъуэну щытащ. ЗэкIэ постановкэ гугъу диIакъым, ауэ дызыхэта пычыгъуэхэм лэжьыгъэм и купщIэр дигъэлъэгъуащ. ДяпэкIэ ещанэ курсым дэ езым спектакль цIыкIухэр дгъэуву дгъэлъэгъуэн хуейуэ къалэн къытщащIынущ, ди зэфIэкIыр здынэсыр къахутэну. Ди гупым щыщхэм къыхахакIэщ ягъэувынур, мурад зырыз дэтхэнэми иIэщи, тхьэм къаригъэхъулIэ. Псалъэм папщIэ, псом япэу спектакль зыгъэувыну жэрдэм зыщIахэм ящыщщ Батыр Iэдэм икIи егъэджакIуэхэм къыжраIащ зэрыхузэфIэкIынур.
Бэтыр Iэдэм: — Сэ мурад сщIащ Мрожек Славомир и «Пащтыхь» пьесэр адыгэбзэкIэ зэздзэкIыу згъэувыну. Абы лIыжьыр, и къуэрылъхур, окулистыр хэту аращи, си курсэгъухэр си дэIэпыкъуэгъуу сыпэлъэщыну къысщохъу. Иджыри къэс дызыхурагъэджам нэс къызэрыдгурыIуар кърапщытэну аращ абы. ТхузэфIэкIыну дыкъегъэгугъэ.
Сэбаншы Ленэ: — Ди гупыр Москва ягъэкIуэну къыщыхахым къыддэлэжьа IэщIагъэлIхэр щымыуауэ къызолъытэ. Хуабжьу гуп хъарзынэ дызэрыгъэхъуащ, дэтхэнэми дызыхуеджэ IэщIагъэм и нэ къыхуикIыу апхуэдэщ икIи, нэхъыщхьэращи, зэфIэкI ябгъэдэлъщ. Ар къалъытащ Москва дынэса нэужь драгъэджэн щIэзыдзахэми. Иджы дэтхэнэми мурад зырыз ищIащи, абы фIым ущегъэгугъ. Псори дызэрыIыгъщи, ар сэбэп къытхуэхъужынущ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, зым режиссёр Iэзагъ щигъэлъагъуэм деж ролыр зыгъэзащIэр абы дэIэпыкъуу аращ, икIи езым и зэфIэкIыр къахутэ. Узэкъуэтмэ, узыпэмылъэщын щыIэкъым.
Блашэ Имран: — Егъэджэныгъэ ухуэкIэр зэрекIуэкIымкIэ сыарэзыщ. Теорие защIэу щытамэ, дытезэшэнкIэ хъунут, практикэ дерсхэри куэду хэтщи, абы нэхъ щIэщыгъуэ ещI. ПфIэмыгъэщIэгъуэн, уигу дэмыхьэ гуэрхэми урохьэлIэ, дауи, ауэ ахэр ди IэщIагъэр зэрызэхэлъ налъэу зэрыщытым дытригъэхьэулеикIыркъым.
Къыздеджэхэми сэри нэхъыфIу тлъагъур актер Iэзагъым дыщыхуагъасэ дерсхэращ. Къапщтэмэ, сыт хуэдэ гугъуехь еджэным хэлъми къыпхузэмынэкIын хуэдэу щыткъым, апхуэдизкIэ ди гупыр зэрыIыгъщи. Дэ дызэдеджэ, дызэныбжьэгъу къудейкъым, атIэ зэдэлъху-зэшыпхъу дызэхуэхъуауэ, зым Iэпыхур адрейм къищтэжу еджапIэми дыщызэгъусэщ, общежитми дыщызэдопсэу.
МафIэдз Заирэ: — Ди курсым щIэсхэр зэпеуэхэм жыджэру хэтщ, нэгъуэщI щIыпIэхэм къыщызэрагъэпэщ фестивалхэм я зэфIэкI щагъэлъагъуэ. Ещанэ курсыр тIэкIу нэхъ гугъуу щытыну къыщIэкIынщ блэкIахэм нэхърэ. Ди щхьэ закъуэу спектакль цIыкIухэр дгъэувурэ дгъэлъэгъуэн хуейщ. Ауэ, зэрыжаIащи, псори ущызэгъусэм деж ари шынагъуэкъым.
Жыкъуэ Назир: — Москва дыщыIэнуи, театр институтым дыщеджэнуи къыщIыдэмыхьэлъэкIыр гупу дызэрызэгъусэр арауэ къыс- щохъу. Еджэн Iуэхум и мызакъуэу, сыт хуэдэ къалэн къытлъыкъуэкIми, зэрызэфIэдгъэкIыр дызэщIыгъуущ. Ди унагъуэхэм дапэIэщIэ щхьэкIэ, ди ныбжьэгъухэм я фIыгъэкIэ абы пылъ гугъуехьыр зыхэтщIэркъым.
Къурмэн Регинэ: — Актёр IэщIагъэм сызэрыцIыкIурэ сехъуапсэрти, кIуэ пэтми нэхъ сыхуэпабгъэу арати, къызэхъулIащ. ГъэщIэгъуэн куэд къэтщIащ дызэреджа илъэситIым. Иджыри апхуэдизрэ дыщыIэмэ, си фIэщ мэхъу ди IэщIагъэм и щэху псоми дызэрыхагъэгъуэзэнур. НэгъуэщI лъэпкъ къыхэкIахэм къалащхьэм лей къащытехьэ куэдрэ къэхъуу телевизорым къигъэлъагъуэми, дэ апхуэдэ зэи дыIууакъым. Ди махуэхэр щыкIуэр институтращи, абы зэхэгъэж гуэри зэрыщыземыкIуэм тынш тщещI гъащIэри еджэнри.
Шыпш Къантемыр: — Си ныбжьэгъухэм я псалъэхэм арэзы садохъу. Гугъуехь псоми дыщIыпэлъэщыр зэкъуэш хуэдэу дызэрызэбгъэдэтращ. Си гугъэщ къэдуха нэужьи, апхуэдэу дыкъэнэжыну. Дызэдеджауэ, дызэдэлажьэу, балигъ гъащIэм дыхэтыну къыщызэфIэзгъэщIкIэ, си гур хохъуэ.
Зэмай Iэминэ: — Студентыгъуэ пIалъэращ цIыху гъащIэм нэхъ гъэщIэгъуэну хэтыр. Дызэреджэм нэмыщI, дауи, ди щхьэр зэрытедгъэун, ди нэгу зэрызедгъэужьын Iэмалхэри къыдоулъэпхъэщ. Апхуэдэхэм дежи, шэч хэмылъу, псори дызэгъусэщ. Псалъэм къыдэкIуэу жыпIэмэ, тфIэфIщ дэтхэнэ зыри къыщалъхуа махуэр нэхъ гъэщIэгъуэну хуэдгъэлъэпIэну. Укъэзылъхуахэмрэ къыбдалъхуахэмрэ уащыпэжыжьэм деж, апхуэдэ махуэхэм цIыхум хуэпщIэр тIуащIэу гуапэ щохъу. Дэ сыт щыгъуи иужь дитщ мис а махуэхэр гукъинэжу, гуапэу зэрыдгъэкIуэнум. Хъыджэбз цIыкIухэм уеупщIмэ, нэхъ ягу къинэжауэ къыбжаIэнур, ди щIалэ цIыкIухэм гъатхэпэм и 8-р зэрытхуагъэлъэпIауэ щытаращ. Дэ дахэмыту езыхэр пщафIэри, ерыскъыкIэ бей Iэнэ къытхуаузэдауэ щытащ, адыгэ шхыныгъуэхэри телъу. Ар гукъинэжт, телъыджэт ди дежкIэ.
Блашэ Имран: — Къэралым, республикэм и зыужьыныгъэм, щэнхабзэ дунейм хэлъхьэныгъэ хуэтщIыну ди хъуэпсапIэщ. Дэ сыт щыгъуи щапхъэ тхуохъу япэ дыдэу Москва щеджа студиер, ахэращ нобэ адыгэ театрым пкъыуэ иIэр. Тхьэм жиIэмэ, нэхъыкIэ дымыхъуу, лъэпкъым дыкъызэрыхуэсэбэпыным иужь дитынщ.
Батыр Iэдэм: — Дызыхуе-джэ IэщIагъэм хуэмей зыри къытхэткъым, ауэ еджэн къэдухмэ, Iуэхур зэрыхъунур иджыпсту жыпIэфынукъым. Псалъэм папщIэ, сэ сегъэгузавэ актерхэм къахь улахуэр зэрымащIэ дыдэм. Хъыджэбзхэри, щIалэхэри унагъуэ дыхъумэ, ар зэрытхуэгъэпсэун ди IэщIагъэм къридлэжьыфу щытын хуейкъэ?! ГъащIэм и гугъуехьым, псэуным текIуадэм щытыкIэ гугъу дригъэувэрэ дызэбгрымылъэлъыжмэ, си фIэщ мэхъу республикэм и сэбэпынагъ длэжьу куэдрэ адыгэ щэнхабзэм дызэрыхэтынур.
Джатэжьокъуэ Константин: — Си мурадхэм, хъуэпсапIэхэм ящыщщ сэ сы-къыщыхъуа Дзэлыкъуэ районым театр дэсщIыхьыну. Ар сызэрыцIыкIурэ сызэгупсыс Iуэхущ. Дэ Налшык дызэрыпэжыжьэм къыхэкIыу, ди цIыхухэр нэхъыбэрэ Псыхуабэ, Нартсанэ макIуэ. Урысхэм яхэту загъэпсэхуу, я нэгу зрагъэужьу щыт нэхърэ нэ-хъыфIтэкъэ, ди щIыналъэм театр итарэ щэнхабзэ лъагэр я плъапIэу псэуамэ.
Сэри шэч къытесхьэркъым, ди гупым республикэм сэбэпынагъ къызэрыхуихьынум. Къэбэрдей-Балъкъэрым и унафэщIхэри, ди лъэпкъэгъухэри фIыкIэ къытщыгугъыу драгъаджэу аращи, Тхьэм жиIэмэ, зи лъабжьэр быдэ, жыжьэ къыщежьэ адыгэ театрым къудамэ мымахэ дыхуэхъунщ.
НэщIэпыджэ Замирэ.
