Анэдэлъхубзэм и лъагъуэхэр
Сэ сыадыгэу дунейм сыкъызэрытехъуам папщIэ Алыхьышхуэм шыкур хузощI, сыту жыпIэмэ ди адыгэ лъэпкъыр къулейщ хабзэ дахащэхэмкIэ, адыгэбзэ гурыхьымкIэ, жэнэт лъахэмкIэ, псом япэр аращи, ди цIыху дыщэхэмкIэ. Лъэпкъыр лъэпкъ зыщIыр и бзэр, и хабзэращ. Сыту гуапэ адыгэу ущытыныр!
Сэ тхыгъэ куэд щIэзджыкIащ си лъэпкъым теухуауэ. Адыгэм и гъащIэр гугъуами, и напэр псом япэ иригъэщу илъэс мин бжыгъэкIэ къекIуэкIащ. АтIэ, нобэ дауэ щыт си лъэпкъ уардэр? Сытым тет ди бзэм и Iуэхур?
Дигу щIэныкъуэн ди куэдщ, псалъэм папщIэ, зэман гуэркIэ узэIэбэкIыжмэ, сэ сыщыIат Налшык, адыгэбзэмкIэ семинарым. Абдежым къэбэрдейхэми адыгейхэми щыжаIауэ щытащ адыгэбзэ емыджэ адыгэ сабий ямыIэу, уеблэмэ Мейкъуапэ къалэм урыс сабийхэр адыгэбзэ щрагъэджэну щIэлъэIуу къалэм егъэджэныгъэмкIэ и къудамэм лъэIу тхылъ щIалъхьауэ. Дэри нобэ и ужь дитщ ди сабий псори анэдэлъхубзэм едгъэджэну. Пэжыр жыпIэмэ, адыгэбзэ, мащIэ-куэдми, емыджа сабийр адрейхэм ялъэщIэбгъэхьэжыныр тыншкъым, ауэ сабийм гупыж ищIрэ егъэджакIуэмрэ адэ-анэмрэ къадэIэпыкъу къудеймэ, псори къыдэхъунущ.
Иджы егъэджакIуэ псоми ягу щIэныкъуэ сыхьэт бжыгъэм сытепсэлъыхьыну сыхуейщ. АдыгэбзэмкIэ 5,6-нэ классхэм я тхылъхэр трагъэпсыхьащ тхьэмахуэм сыхьэтиплIкIэ адыгэбзэр ирагъэджыным. А лэжьыгъэхэр къыдэзыгъэкIар сытым щыгъуи дыкъыдэзыхыж ди лъэпкъэгъу къэбэрдейхэращ, ди деж къыдатыр сыхьэтищ къудейти, егъэджакIуи еджакIуи гугъу дыдехьырт. Ноби гугъапIэ щIагъуэ къыдатыркъым: 5-нэ классым щIэс сабийхэм тхьэмахуэм щыхухаха сыхьэтиплIыр сыхьэтитIкIэ дджын хуейщ адыгэбзэмкIэ, литературэмкIэ. СыхьэтитIым дджыуэ щыта псори зы сыхьэткIэ зэдгъэщIэн хуейуэ къагъэуващ. Сыту пIэрэ дызыхуэкIуэр?
Ди нэхъыжьхэм псэкIэ гугъу дехьу тхузэрагъэпэща анэдэлъхубзэм, литературэм щIэблэр дедгъэхьэхын папщIэ, дэ диIэн хуейщ абы хурикъун зэман, псалъэм папщIэ, тхылъым дэхъуу грамматикэмкIэ сыхьэтиплI, литературэмкIэ сыхьэтитI .
Апхуэдэуи адыгэбзэр езыгъэджыр куэдкIэ нэхъ гугъу йохь дерсыр нэхъ щIэщыгъуэ зэрищIын Iуэхугъуэхэр къигъуэтынымкIэ, адрей предметхэмкIэ щыIэщ «учебник-навигатор»-хэр. Интернетри сэбэп мэхъу. Сэ арэзы сытехъуэртэкъым си лэжьыгъэми, зэпымыууэ сылъыхъуэрт сэбэп къысхуэхъун Iэмалхэм. Сурэт (иллюстрацэ) згъуэтыртэкъым езгъэдж тхыгъэхэмкIи, художник Мамхэгъ Гуащэмыдэ селъэIуащ къыздэIэпыкъуну. Алыхьышхуэм и гуащIэм и хъер иригъэлъагъу а бзылъхугъэ IэкIуэлъакIуэм, и Iуэху къигъанэри, Гуащэ (дэ дызэреджэр аращ) ЩоджэнцIыкIу Алийрэ Уэхъутэ Абдулыхьрэ я тхыгъэхэм теухуауэ иллюстрацэ тхуищIащ, ахэр ноби сэбэп къысхуохъу. Дэ хуабжьу щIэгъэкъуэн къытхуэхъуфынут ди художникхэр а IуэхумкIэ, апхуэдэ къабзэу фIыт ди артистхэр къеджэу дджы тхыгъэхэм щIэдгъэдэIумэ ди еджакIуэ цIыкIухэр. Радиом иIэнкIэ мэхъу Акъ Мухьэрбэч къызэджэу щыта таурыхъхэр, абыхэм сабийхэр дихьэхыу щIэдэIуфынут. Адыгэ артист гупхэм ягъэува спектаклу хъуам видео трахауэ щыIэнкIэ мэхъу. Абыхэм ящыщу программэмкIэ бджым сабийр ебгъэплъыфмэ, сыт и уасэт?! Пэжщ, дэри къыдох Интернетым пасэрей, нобэрей уэрэдхэр, фильм гуэрхэри, спектакль пычыгъуэхэри, ауэ абыхэм арэзы дыдэ укъащIыркъым.
Абы адэкIэ, сабийр адыгэбзэ емыджэмэ, ар къэтэджынущ бзэми хабзэми фэ иримыплъу, нэгъуэщIу жыпIэмэ, лъэпкъым и къуэпсыр уи быным хупыпчауэ. Ауэ сытми жиIакъым Паустовскэм: «ЦIыхум узэрыщыгугъ хъунур кърипщIэфынущ ар и анэдэлъхубзэм зэрыхущытым». Пэж дыдэу, бзэм епцIыжыныр хуэдэщ уи щхьэр къэбгъэпцIэжыным. Елбэрд Хьэсэн жиIауэ «Уи бзэм елъэпауэр уи псэми елъэпэуэфынущ. Бзэмрэ псэмрэ зэтохуэ». Тыркум и деж япэм адыгэбзэкIэ псалъэу хуадэртэкъыми, я унэ лэжьыгъэр здащIми, тыркубзэкIэ сабийхэр зэпсалъэрт. Анэшхуэр абыхэм еупщIащ зэрызэпсалъэ бзэр зихуэдэмкIэ. Сабийхэм жаIащ: «ТыркубзэкIэ допсалъэ, нанэ, адыгэбзэкIэ дыпсалъэу ядэркъыми». Анэшхуэм жиIащ жи: «Тхьэ, уи бзэр пIызыхым уи псэри пIихынмэ». Мы зи гугъу сщIыр къызыхэсхар Ширдий Маринэ и тхылъ: «Тыркум щыпсэу адыгэхэр» жыхуиIэращ. А тхылъ дыдэм деж Маринэ щетх Токъмакъ Сэджид жиIа псалъэхэр: «Сабиигъуэм епхауэ зы гукъэкIыж IэфI сиIэкъым. Хуабжьу ткIийуэ даIыгът. КъыдгурымыIуэр анэдэлъхубзэкIэ дыпсэлъэну къыщIытхуамыдэрат. Унэм адыгэбзэкIэ дыщыпсалъэу къыткIэщIэдэIухьым зэхихмэ, пщэдджыжьым еджапIэм дыщаубэрэжьырт. Иджы адыгэбзэкIэ упсэлъэну ухуитщ, ауэ псэлъэн ягъуэтыжыркъым».
Илъэс бжыгъэ куэдкIэ узэIэбэкIыжмэ, сэ седжауэ щытащ Мюнхен къыщыдагъэкIа «Щыблэ» адыгэ газетым. А газетым адыгэу дунейм тетыр къыхуриджат зэкъуэувэу Къущхьэ Догъэн тырку хьэпсым кърагъэгъэкIыжыну. Сытыт Догъэн ищIар? Ди къэралым ираха тхылъ, кассетэ, журнал къыщагъуэтат и унэм. АдыгэбзэкIэ тхылъ еджат, уэрэд едэIуати, илъэсий къытралъхьэри ягъэтIысат. Уи анэдэлъхубзэм папщIэ узыгъэтIыс къэралыр генерал Засс лIыукIым илэжьахэм сыткIэ къыщхьэщыкIрэ? ТIури лъапсэрыхщ. Мелуан бжыгъэкIэ Тыркум щыIэ ди лъэпкъэгъухэм адыгэбзэр яIурылъыжкъым. Хамэ къэрал щыпсэум залымыгъэкIэ бзэр IэщIагъэхуамэ, ар лъэпкъ гукъеуэ ирокъу, ауэ и лъахэ щыпсэу адэ-анэм я быным адыгэбзэ ирамыгъэджмэ, ар гукъеуэ тIуащIэщ. Сыту жыпIэмэ «Бзу пэтрэ и шырым и бзэ Iурелъхьэ». Ауэ сытми жаIакъым: «Бзэр лъэпкъым и псэщ» е «Бзэншэ лъэпкъыр псэншэщ». Зыгуэрхэм жаIэ ди бзэр мы илъэс щэ ныкъуэм кIуэдыжыну ялъытэхэм ящыщу. Алыхьым жимыIэкIэ ар къэхъуну, ауэ дэри хьэрычэт гуэр тщIэн хуейщ. Урыс псалъищэ къэс плIыщIыр хамэбзэм щыщу ялъытэ, атIэ сыту пIэрэ дэ дыщIэгузавэр урыс псалъэ ди бзэм къыхохуэ жытIэу, уеблэмэ апхуэдэ щIыкIэкIэ бзэм зиужьу ялъытэ бзэм елэжь щIэныгъэлIхэм. Зы илъэс гуэрым дэ еджапIэм къедгъэблэгъауэ щытащ тхакIуэ Ахъмэт Мухьэдин. Абы а пщыхьэщхьэм къыджиIэжат мы хъыбарыр: «Дэ Тыркум дыщыIэу, хьэщIэщым щIалэ гуэрхэр ныткIэлъыкIуащ, абыхэм къыджаIащ, къакIухьурэ Тыркум адыгэу исыр къызэрабжар. «Ди къуэшхэм яжефIэж мы къэралым адыгэу мелуаниблрэ ныкъуэрэ дызэрисыр», — жаIащ щIалэхэм. Ар Тыркум щыкIуар 1973 гъэрат. Абы лъандэрэ илъэс 40-м нэс дэкIащ, мелуан ныкъуэ нэхъ хэмыхъуауэ пщIыми, ар мелуаний хъуфынущ, дыдейхэри мелуан ны-къуэм щхьэдохри, мелуанийрэ щихрэ щIы, къэрал 50-м исхэр хэбжэжи, Алыхьышхуэм ирещIи, дыхъуну къыщIэкIынщ мелуанипщI. Ауэ, жагъуэ зэрыхъущи, цIыху бжыгъэм сыт и мыхьэнэж, бзэр тIэщIэкIмэ.
Сэ хуабжьу сигу ирихьащ МафIэдз Сэрэбий и «Анэдэлъхубзэ» рассказыр.
А рассказым хэт Хьэту жриIащ Зырамыку дадэм ди адыгэбзэр гугъуу, пхъашэу, уеблэмэ зыми зэримыпэсыж бзэр дэ къытлъысауэ. Зырамыку дадэм ар хуидакъым: «Адыгэхэр, Хьэту, жьырытэджхэщ, жыджэрхэщ. Сэ си фIэщ хъуркъым ахэр хэжаеу, бзэхэр щагуэшым щыгъуэ нэхъ бзэ гугъур, псоми зэрамыпэсар къалъысауэ. Уеблэмэ, сэ си гугъэмкIэ, псом япэ нэсу бзэхэм хэдагъэнщ. Бзэр зэрыпсалъэ Iэмэпсымэ къудейкъым — ар ди лъэпкъым зэрызихъумэж Iэмалщ. Ар нэгъуэщIхэм тыншу яхузэгъащIэмэ, тыншу къащтэмэ, къыпхэпшэхъуэнущ. Ар хъарзынэщ, фIы ягу илъмэ. Бзаджагъэ къыпкIэлъызэрахьэну щытмэ-щэ? Дэ иджыри къэс лъэпкъыу дызэтезыIыгъар ди бзэмрэ ди хабзэмрэщ. Ди хабзэри хабзэ щIэхъуар ди бзэращ. Къытевгъуатэт мы дунейм нэгъуэщI гуэрхэр, адыгэм хуэдэу жиIэфыну: «Кхъуэхъужьым кхъужьеижьым и лъабжьэр пэбжьэкIэ къретхъу». ЩыIэ апхуэдэ? ЩыIэкъым. ХужыIэми, нэгъуэщI лъэпкъ къыхэкIам ар зэрыжиIэнур бзэмыIуущ: «Кохожам, кожеижым и лабжар пабжача кретх». Ар адыгэбзэ сытми?! Апхуэдэ хамэ цIыхур къэцIыхугъуей сытми? Дыдейхэм, дэ тщыщхэм нэгъуэщIыбзэ зрагъащIэмэ-щэ? Гъэпсалъэ, уэрэд, хамэ уэрэд жегъэIэ. КъахэпцIыхукIынукъым. Сыт щхьэкIэ? Дэ ди бзэгум и зэфIэкIырщ ар зи фIыщIэр. Ар ди Iу кIуэцIым зы плIанэпи, зы дурэши къимыгъанэу доIэбэри, дызыхуей макъхэр къегъэщI…».
Ди бзэ дахэр ди щIэблэм яIурытлъхьэжыну анэмэт зыхуащIар дэращ. «Анэмэтым гъейрэт ухуэмыхъу», — жеIэ адыгэ псалъэжьым. Бзэми хабзэми зыри хэмыщIу щIэблэм еттыжыныр нобэ ди пщэрылъщ, сыту жыпIэмэ си лъэпкъым и анэдэлъхубзэр и щIэблэм уэсяту къыхуигъанэурэ, илъэс мин бжыгъэхэм къыкIуэцIрихащ. Нобэ дэ къытлъыса адыгэбзэм, дауи, ди щIэблэр фIы дыдэу ирипсалъэркъым, шынагъуэ щыIэщ бзэм хэщIыныгъэ игъуэтынкIэ. ЗэманкIэ узэIэбэкIыжмэ, «Нартхэр» тхылъыр гъуэтыгъуейт, ауэ цIыхухэм ар щIаджыкIырт, зэIэпахыурэ. Нобэ а эпос гъуэзэджэр адыгэ унагъуэ куэдым щIэлъщ, арщхьэкIэ я щIэблэр абы емыджэми, ар зыми фIэIуэхукъым.
«Нартхэр» ди щIэблэмкIэ университетщ. ФIы дыдэт ар ди сабийхэм едгъэщIэфтэмэ. Ди адыгэбзэм и IукIэр псэм йохуэбылIэ, гум хохьэ. СфIэгъэщIэгъуэну бзэм ехьэлIа хъыбархэр, усэхэр щIызоджыкI.
Сигу къинэжащ Иорданием щыщ тхакIуэ Шупашэ Джаудэт и усэ цIыкIу «Сэ сыадыгэщ» жыхуиIэр. Хуабжьу согъэщIагъуэ Джаудэт адыгэгуу, адыгэпсэу хамэщIым зэрыщагъэсэфар.
Сэ сыадыгэщ,
Мыр сигущ,
Мыр си Iэщ,
Мыр си лъэщ,
Мыр си псэщ.
Си псэр пытыху,
Си гур къеуэху,
Си лъэр зекIуэху,
Сыхуэпсэунущ адыгэм.
Ди лъэпкъым и бын гъэсэкIэм куэд хэлъщ. Унагъуэ псоми яIэт хьэщIэщ. ХьэщIэщыр щIэблэм хуэхъурт еджапIэ нэхъыщхьэ.
ХьэщIэщ димыIэжми, ноби диIэщ хьэщIэщкIэ уеджэ хъуну пэш щхьэхуэ. Абы урыс псалъэ «зал»-кIэ доджэ. Мы пэшым щIэтщ унагъуэм и унэлъащIэ хьэпшыпхэм я нэхъыфIыр.
Мыбдежым щрагъэблагъэ хьэщIэхэр, щрагъэкIуэкI пшыхь зэхуэмыдэхэр: къыщалъхуа махуэхэр, тхьэлъэIухэр, нэгъуэщI-къинэмыщIхэри.
АтIэ, девгъэгупсысыт. Тхъумэфауэ пIэрэ ди лъэпкъым и хабзэ дахэхэр? Хъан-Джэрий итхат мыпхуэдэу: «Адыгэхэм я хабзэ псори зытращIыхьыр напэм и къабзагъэращ». Ар икIи пэжщ. Зэманым псори тедмылъхьэу, щхьэж хуэщIэр тщIэуэ дыпсэумэ, дауи, нэхъыфIщ. Псалъэм папщIэ Ширдий Маринэ «Тыркум щыпсэу адыгэхэр» тхылъым щетх: «Думэныщ Iэулэдин, «Кабардинка» ансамблым и художественнэ унафэщIу щытар, Тыркум щыIэщ, «Ашэмэз» къэфакIуэ гуп зэхишауэ ядолажьэ, Iэулэдин къафэм къыдэкIуэу, тхыдэми, бзэми хурегъаджэ ди лъэпкъэгъухэр. ЦIыкIухэм щыщIэдзауэ илъэс 60-м нэс зи ныбжьхэр бзэм, тхыдэм и дерсхэм къокIуалIэ.
Нэхъыжь иригъаджэхэм ящыщщ Алътыдокъуэхэ Ата. Абы «Гъуэбжэгъуэщ» псалъэр щригъэтхам, ар зыуэ гуфIэрти: «Е зиунагъуэрэ, къикIри пщIэуэ, икIи къэппсэлъыфу, икIи птхыуэ — абы нэхъ лъапIэ мы дунейм тет?!» — жиIэу сабийм хуэдэу гуфIэрт.
Нобэ ди щхьэ Iуэхухэм дыблэплъыкIыфу щытыгъамэ, IутIыж Борис зэрыжиIауэ, къэтлъагъунут мы зэманыр псом хуэмыдэжу дэркIэ зэрышынагъуэр. Борис етх: «Илъэс мин бжыгъэкIэ зэIэпахыурэ фи деж къэса лъэпкъ мафIэр ужьыхыу мы дунеижьым хамэгу-хамащхьэу фыкъытенэнкIэ зэрыхъунур къывгурыIуэрэ? Абы иригузавэ адыгэпсэ бжыгъэншэхэм къабгъэдэкIыу нобэ сыныфщIоджэ, адыгэхэ!
Уоу, си лъэпкъ мащIэу гущIэм щызгъафIэ,
Зи фIыр зи Iейхэм къысхугуэмых!
Зэм хубоIэт уэ си гур мо уафэм.
Зэм щIыкъатиблкIэ гугъэр йодзых.
Я нэхъ лIы Iущу зызылъытэжхэм
Уи кIуэдыжыныр яфIэIэмырщ.
Игъуэ нэмысу ущIэзылъхьэжхэм
ЯщхьэщыIукIыу вжызоIэ мыр:
«Зыхэдвгъалъхьи щымыIэ лIыгъэ
ДыкъыщIэвгъэкIхэ зэрамыгугъэу!
Зэрамыгугъэу дыкъыщIэвгъэкIхи,
Iуэхугъуэ инхэм дащIэвгъэтаджэ!
Къахэдвгъэхи дерс ди блэкIахэм,
КъэкIуэнум лъэчу дыхэвгъэбакъуэ!»
АдыгэбзэкIэ методобъединенэр районым и деж дзыхь къызэрыщысхуащIам и фIыщIэкIэ, сэ си насып къихьащ ди егъэджакIуэ куэдым я дерсхэм сыщIэсыну. Абыхэм я лэжьэкIэм хужысIэфынур зыщ: пщIэ ин хуэфащэщ фи гуащIэм, ди егъэджакIуэ лъапIэхэ. Хасэхэм къабгъэдэкIыу гулъытэ къыфхуезгъэщIыну сыхуейт. Абыхэм яхузэфIэкIынт Къэбэрдейми Адыгейми я адыгэбзэ дерсхэм фыщIагъэсыну, абыхэм къыщыдэкI тхылъхэри зыIэрывгъэхьэну. Зы зэманкIэ узэIэбэкIыжмэ, Куржы Тамарэ (Черкесск адыгэбзэр щезыгъэджым) къытхузэригъэпэщат къуэш республикэхэм адыгэбзэкIэ щезыгъаджэхэм я зэIущIэ гъуэзэджэ. Ноби сигу ихужкъым къэбэрдей сабийхэм я псэлъэкIэ дыдейм тIэкIу текIыр. Сыту фIыт абы пытщэну! Ди газетищым я журналистхэр зэрызэдэлажьэр щапхъэ ирикъуркъэ?
АКЪ Софие,
Хьэбэз курыт школым и егъэджакIуэ.
