Адыгэбзэр ефIэкIуэн папщIэ
ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием хэт «Адыгэ ЩIэнгъуазэ» институтым, Дунейпсо, Къэбэрдей Адыгэ Хасэхэм я жэрдэмкIэ лъэпкъ щэнхабзэм увыпIэшхуэ щызыубыд тхыгъэхэр щызэхуэхьэса «Черкесика» тхылъ гупыр къыдокI 2011 гъэм щегъэжьауэ.
ИЛЪЭСИТХУМ и кIуэцIкIэ а къыдэкIыгъуэм щыщу тхылъиплI дунейм къытехьакIэщ. Фигу къэдгъэкIыжынщи, япэ томыр теухуауэ щытащ ДАХ-м и япэ тхьэмадэ, лъэпкъыр зэрыгушхуэ адыгэлI щыпкъэ Къалмыкъ Юрэ. Абы ихуат щIэныгъэлI, жылагъуэ лэжьакIуэ цIэрыIуэм и IэдакъэщIэкIхэмрэ езым теухуа гукъэкIыжхэмрэ.
«Черкесика»-м и етIуанэ томыр бзитIу зэхэлът. Лермонтов Михаил Кавказым теухуауэ итха поэмэхэмрэ ахэр адыгэбзэм къизыгъэзэгъа, КъБР-мрэ КъШР-мрэ я цIыхубэ усакIуэ Ацкъан Руслан и зэдзэкIыгъэхэмрэ щызэхуэхьэсат а къыдэкIыгъуэм.
Ещанэ томым абхъаз тхакIуэ ШинкIубэ Бэгърат и «ЖылакIэ» тхыдэ романымрэ ЛохвицкийМихаил и «Уафэгъуагъуэмакъ» повестымрэ ихуащ. Ауэ а тхыгъэ цIэрыIуэхэр зэрытедзар урысыбзэт. Урысыбзэт къызэрыдэкIар Вэрокъуэ Владимир и «Амыщ къуажэ» романыр зэрыхуа еплIанэ томри.
2015 гъэ лъандэрэ, хухахын мылъкур зэрахуримыкъум и щхьэусыгъуэкIэ, зэпыуа хъуа «Черкесика»-м иджы теплъэщIэ иIэу къыдэкIын щIидзэжащ. Япэрауэ, абы и къыдэгъэкIыпщIэр куэдкIэ нэхъ пуд хъуащ, жинт пIащIэ зэриIэм и фIыгъэкIэ. ЕтIуанэу, Iэм IэщIэхуэу, «жып къупхъэм» иту щытщ. Тхылъхэр абы нэхъ къэщтэгъуафIэ, зехьэгъуафIэ, еджэгъуафIэ ещI. Зэуэ дунейм къытехьа тхылъищыр адыгэбзэкIэ къызэрыдэкIам ищIыIужкIэ, я купщIэкIи зыхуей зэрыхуэзар цIыхухэр зыщыгуфIыкIынщ.
Етхуанэ тхылъым дунейпсо литературэм и классик Хьэткъуэ Умар (Омер Сейфеддин) и новеллэу 34-рэ ихуащ. Ахэр адыгэбзэм къригъэзэгъащ зэдзэкIакIуэ Iэзэ Къэрмокъуэ Хьэмид.
«АдыгэлI щэджащэ Хьэткъуэ Умар и тхылъхэр къэрал куэдым щытрадзащ, — дыкъыщоджэ тхылъым и пэщIэдзэ тхыгъэм. — УрысыбзэкIэ зэдзэкIауэ абы и Iуэтэжхэр 1920 гъэхэм и кIэм къыщыщIэдзауэ ди къэралым къыщыдэкI журналхэм къытохуэ. Ахэр ягу зэрырихьым къыхэкIыу, Омер Сейфеддин и тхылъ щхьэхуэхэр Мэзкуу, Ленинград 1957, 1975, 1987, 1994, 2011 гъэхэм дунейм къыщытехьащ. Абы и тхыгъэ гъэпсыкIэм и лъабжьэщ псэ щабагъэ,гупцIанагъэ макъамэхэр, акъыл гъэтIысакIэ Iуэта гупсысэхэр, апхуэдэуи хъуэр, гушыIэ псалъэхэр».
Къаныкъуэ Анфисэ и «Хьэтхэр» романыр, «Черкесика»-м и еханэ къыдэкIыгъуэр, тхылъхэм я дизайным елэжьахэм хъарзынэу къайхъулIащ. Псалъэм папщIэ, абы и жинтыр ди лъэпкъым и къежьапIэу къэтлъытэ а хьэтхэм къащIэна пасэрей «ятIэ тхыгъэхэм» ягъэщIэращIэ. Романыр зытеухуа тхыдэм ипэжыпIэкIэ къыхэщ Нэптерэ пащтыхьыпхъум и сурэтыр тхы-лъым и IуплъапIэм тетщ. ЩIыбагъ жинтым тет тхыгъэ кIэщIым Анфисэ и «тхакIуэ гъуэгум» щыгъуазэ дещI. «Адыгэр къызытехъукIыжа, илъэс минищрэ ныкъуэкIэ узэIэбэкIыжмэ, зи хьэмтетыгъуэу щыта хьэт лъэпкъыжьымрэ Мысыр къэралыгъуэмрэ яку дэлъа зэныкъуэкъур тхакIуэм игъэнщIащ образ гъэщIэгъуэнхэмкIэ, — дыкъыщоджэ абдежым. — Ар топсэлъыхь тхыдэ щIэныгъэм къыхэтэджыкI пщыжь-хэм, лIыхъужь хъыжьэхэм, Хьэтей къэралыгъуэ щIэращIэм».
«Черкесика»-м» и ебланэ къыдэкIыгъуэм Iэмал къыдет ищхьэкIэ зи гугъу тщIа Лохвицкий Михаил (Аджыкъу Джэрий) и «Уафэгъуагъуэ макъым» адыгэбзэкIэ дыкъеджэну. Ари зэзыдзэкIар Къэрмокъуэ Хьэмидщ. Тхылъыр ягъэщIэращIэ Жылэ Анатолэ и сурэтхэм.
ХьэфIыцIэ Мухьэмэд итха псалъэпэм къызэрыдигъащIэмкIэ, Аджыкъу Джэрий Куржым и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и урыс къудамэм и унафэщIу щытащ: «Абы и къалэмыр хуэлажьэрт зэныбжьэгъугъэр гъэбыдэным. Лохвицкэр тетхыхьащ адыги, куржыи, урыси, румыни, журти, мэжэри…».
Зи гугъу тщIы тхылъищри Налшык дэт «Принт-Центр» тхылъ тедзапIэм иджыблагъэ къыщыдэкIащ. КъыкIэлъыкIуэу «Черкесика»-м дигъэгуфIэнущ Къэшэж Иннэи усэ тхылъымкIэ, Къармэ Iэсият адыгэбзэкIэ зэридзэкIыу «Лъабзэ» зыфIищамкIэ. Псори зэхэту къыдэкIыгъуэм тхылъ 50-м нэс храгъэубыдэну я мурадщ.
ЧЭРИМ Марианнэ.
