Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэ
(ЦIыхубзым къиIуэтэжа Iыхьэр)
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр нэгъабэ къыдэкIа №№23-25, 27, 29-32, 37, 38, 42, 46, 48-50, 61, 64, 65, 71-72-хэм итщ.).
Илъэс 30 ипэкIэ, нэгъуэщIу жыпIэмэ, 80 гъэхэм и япэ Iыхьэм, къалэ пхыдза цIыкIу гуэрым ди театрым зыкъыщигъэлъагъуэу, спектакль нэужьым артистхэмрэ ди гупыр зигу ирихь щIыпIэ политикхэмрэ пщыхьэщхьэшхэ зэдэтщIу дыздэщысым, сэ схуэзанщIэу ди IэнэкIэм къэтIысащ сэ схуэдэу зи щхьэцыр гъуэплъ цIыхубз.
Iэнэм пэрысхэм абы асыхьэту гу лъатэри, ягъэщIагъуэу тепсэлъыхьын щIадзащ: зи щхьэцыр дыщафэ цIыхубзитI зэуэ зы гуп хэсщ, зэрымыщIэкIэ къэхъуа гуэру пIэрэ ар? Псори зэупщIыжырт: «Апхуэдэ зэIущIэр зыхуэкIуэнур фIы хьэмэрэ насыпыншагъэ? Сыту пIэрэ ар зи нэщэнэр?»
Зи щхьэцыр гъуэплъ цIыхубзыр зыIэзыбжьэу къэпсалъэри жиIащ:
— Си щхьэц плъыфэр къыздалъхуауэ сысейщ, — и жыIэкIэмкIэ зигъэзахуэу псалъэ хуэдэт, ауэ зэрыгушхуэри ибзыщIыртэкъым. — Мис, феплъ, си Iэблэхэри си напэри уэгущ, цыплъхэм зэрахабзэу. Къищы-
нэмыщIауэ, си щIыфэр хужьщ, си нэхэри удзыфафэщ.
Iэнэм бгъэдэсхэм си дежкIэ зыкъагъэзащ, сэ абы естыжыну жэуапым зэрыпэплъэр къызагъащIэу.
— Уэ уи щхьэц плъыфэр къыбдалъхуащ, сысейр сэ си фIэфIыныгъэщ, — къызжьэдэлъэтащ асыхьэтым. — Ууейр тхьэм и тыгъэщ, укъалъхун ипэ уи натIэ къритхауэ. Сысейр — сэ сызэрыхуейм хуэдэну зыхуэсщIыжа унафэщ.
Псалъэмакъым адэкIэ къыпысщэну сыхэтакъым, къызэхуэса гуп дыгъэлым зыкъызыфIэщIыжа гуэру сакъыщымыхъуным сыхуэсакъащ, мо бзылъхугъэм жэуап естыжыху зыгуэрхэр зэрызэпхыдыхьэшхыкIам гу лъыстати. Ауэ абы и псалъэхэм зыгуэр пэзмыдзыжу къэзгъэнэну сфIэтэмэмтэкъым, си дзэр шыуэ си ныкъуэкъуэгъум сыпикIуэтауэ, сызэрыщымыт зысщIауэ е нэгъуэщI бзылъхугъэхэм зезгъэщхьауэ зыми сыкъыщымыхъун папщIэ.
Мис а пщыхьэщхьэм и ужькIэ сэ къызгурыIуащ си щхьэцым и плъыфэу щытынур къыщыхэсхым си гъащIэр адэкIэ зыхуэдэнури абы дэщIыгъуу къызэрыхэсхар. Си щхьэцыр дыщафэу зэ закъуэ исIэри, си гъащIэ псом а плъыфэм сепцIыжакъым.
Нэхъапэм сэ актрисэу сыщытакъым, театр утыку сыкъихьэу таурыхъхэм, шыпсэхэм щыщ зы пычыгъуэ закъуи згъэзэщIакъым, атIэ хуабжьу зыхуэарэзыж социалист бзылъхугъэу, си дуней еплъыкIэхэмрэ абы къытемыхуэхэр ауан зыщI теплъэгъуэхэмрэ уэрамхэм щызгъэлъагъуэу сыдэту арат. ИлъэсищкIэ щэхуу сызыпылъа щIалэм (ар илъэсипщIкIэ сэ нэхърэ нэхъыжьт, революционер гуащIэт икIи хуабжьу зэкIужт, къищынэмыщIауэ бынунэт) сыкъигъанэри ежьэжат. Апхуэдэу зыIэзыбжьэу дызэпыкIыжыну пщIэнтэкъым, дызэщIэплъауэ, дигухэр къилъэту революцэм теухуа тхылъхэм дыкъыщеджэм щыгъуэ!
Пэжыр жыпIэмэ, сэ абы сыхузэгуэпырт, ищIар зэрызахуагъэр къызгурыIуэми. Сыту жыпIэмэ, щэхуу зетхьэ ди гугъэж зэхущытыкIэхэм хэзымыщIыкI ди гупым хэттэкъым, къыттемыпсэлъыхьу е ди Iуэхум и пэ къыхэзымыIуу къэнэжар нэхъ хуэмыху дыдэхэрат. Псоми жаIэрт дызэпымыкIыжмэ, ди Iуэхур мыгъуагъэ гуэрым хуэкIуэнкIэ хъуну. Абы хэту, 1980 гъэм къэралым къыщыхъуащ тетыгъуэр зыIыгъхэм зауэкIэ къыщыIэщIах зэхъуэкIыныгъэр. Ди гупым щыщ зыкъомым загъэпщкIуащ, языныкъуэхэри кхъуафэжьейкIэ хым зэпрысыкIри Алыджым кIуащ, абы икIыжри Германием къыщыщIидзащ политикэ щхьэегъэзыпIэ зэрылъыхъуэр щыжаIэу. Властыр зыIыгъхэм япэщIэхуа насыпыншэхэр хьэпсым ирадзэри, бэлыхьищэ ирагъэшэчащ. Сэ фIыуэ слъэгъуа Акын а гъэ дыдэм и унагъуэм игъэзэжри, и фызымрэ и къуэмрэ ядэпсэууэ, и хущхъуэщапIэ цIыкIури игъэлажьэу ежьэжащ. Игу сызэрырихьыр къызигъащIэу гулъытэ къысхуэзыщI Турхьэн фIыуэ слъэгъуа щIалэр езым нэхърэ нэхъыкIэу къыщIригъэдзыну зэрыхэтым щхьэкIэ нэхъапэхэм сыхуэбампIэу щытами, иджы нэгъуэщIынэкIэ сеплъ хъуат. Си фэм дэкIыр зыхищIэрти, къысхуэгумащIэт, япэхэм хуэдэу псалъэ жагъуэхэмкIэ къызэмыпIэскIуу къысхуэсакъырт, сызыхуейр къищIэмэ, къысхуищIэн хьэзыру и нэIэ къыстригъэтт.
Арати, дэ щIэх дыдэу дызэрышащ, «Революцэ хэку» зэщIэхъееныгъэм дежкIэ абы нэхърэ нэхъыфI тхуэмыщIэну къытщыхъуу. Ауэ щхьэгъусэ схуэхъуам и тэмакъым хуегъэхыртэкъым сэ нэгъуэщI цIыхухъу фIыуэ слъагъуу зэрыщытар, езым и Iулыджыр а Iуэхугъуэм игъэлъахъшэу къилъытэрт, ауэ злэжьа щхьэпсыншагъэм щхьэкIэ сэ зэи сигъэкъуаншэртэкъым. Пэжщ, си Акыни ящыщтэкъым щIэхыу фIылъагъуныгъэ зыщIу щIэхыу зыщыгъупщэжхэм, ауэ абы къытехьэлъэу хуежьат и ныбжьэгъухэм яхэтыныр, ахэр щIагъыбзэкIэ къепсалъэу, зыгуэр къраIуэкIыу, нэхъыбэрэ къехъурджауэу, нэщIыбагъкIэ къыхуэпсалъэу къыфIэщIырт. Куэд дэмыкIыу абы «Революцэ хэкум» къыдыхэтхэр игъэкъуаншэу, зыри ямыщIэу жиIэу къиублащ икIи зиIэтри, Малатья Iэпхъуащ, IэщэкIэ зэщIэузэда бэнэныгъэ абы къыщызэригъэпэщыну и гугъэу. КIыхьу къезгъэкIуэкIыну сыхуейкъым абы къызэщIиIэтэну хэта цIыхухэм бзэгу яхьу Акын зэрагъэтIысам, си щхьэгъусэ Турхьэн аргуэру жандармхэм яубыду абыхэм зэраIэщIэкIуэдам теухуа хъыбархэр.
ЕтIуанэ гухэщI хьэлъэр зэман кIэщIым къриубыдэу къыслъэIэса нэужь, сэ политикэ Iуэхухэм гущIыIэ сахуэхъуащ. Зэзэмызэ сигу къэкIырт си анэм, нэхъапэм губернатору щытауэ иджы пенсионер си адэм я деж згъэзэжыныр сэркIэ нэхъыфIу, ауэ сытегушхуэртэкъым. Сыкъыщалъхуа унэм сыкIуэжмэ, сызэрыхилъэфам арэзы сытехъуэн хуейт, игъащIэкIэ театрым сызэрыпыкIым и гугъу умыщIыххи. Ауэ иджы си дежкIэ нэхъ гугъу хъуат театр гуп тэ- мэм къэзгъуэтынуи, къэзгъуэтыфа нэужьи сыкъадэнуи. КъищынэмыщIауэ, сэ сыхуеижтэкъым политикэ лъабжьэ зиIэ теплъэгъуэхэм сыщыджэгуну, атIэ театркIэ зэджэ езы къэхъугъэм сыхуэлэжьэнрат сызыщIэхъуэпсыр.
ИкIэм-икIэжым сэ сыдэкIуэжащ си щхьэгъусэм и къуэш нэхъыщIэ Тургай, уэсмэн лъэхъэнэм зауэм хэкIуэдахэм я фызхэм зэращIу щытам ещхьу. Уэрамхэм зыкъыщызыгъэлъагъуэ театр гуп цIыкIу къызэдгъэпэщыну абы жезыIари сэрат. Ипэхэм деж ди унагъуэ гъащIэр дызэримыгугъауэ хъарзынэу, тIуми дынасыпыфIэу зытлъытэжу щытащ. ФIыуэ слъэгъуа цIыхухъуитI сфIэкIуэда нэужь, Тургай и щIалагъымрэ къабзагъымрэ дзыхь зэбгъэз хъуну нэщэнэу къысщыхъуат.
Дэ къэралыр къызэхэткIухьу дежьащ. ЩIымахуэм ди театр шэтырыр Истамбыл, Анкара хуэдэ къалэшхуэхэм щыдгъэувырт, «сэмэгу» зэгухьэныгъэхэм я зэхуэсыпIэхэм, театр утыкум зыкIи емыщхь пэшхэм зыкъыщыдгъэлъагъуэрт. Гъэмахуэ щыхъукIэ, ди ныбжьэгъухэм дыздрагъэблагъэ къалэ цIыкIухэм, щIыналъэ пхыдзахэм дыкIуэрт, дзэ гарнизонхэм, яухуагъащIэ фабрикэхэмрэ заводхэмрэ здэщыIэ щIыпIэхэм зыкъыщыдгъэлъагъуэрт. Зи щхьэцыр дыщафэ бзылъхугъитIыр апхуэдэ ежьэгъуэхэм ящыщ зыт щызэIущIар, ди шэтыр театрыр къызэрыунэхурэ илъэсищ щрикъуа гъэм. А цIыхубзым сыхуэзэным иджыри илъэс иIэу си щхьэцыр гъуэплъу исIат. Пэжым ухуеймэ, сэ куэдрэ сыгупсысакъым абы сытегушхуэн щхьэкIэ.
— Си щхьэц плъыфэр схъуэжыну сыхуейт, — жесIащ щхьэщIэщэ цIыхубзым, Бакыркёй хьэблэм дэт щхьэщIэщапIэм и шэнтым зы махуэ гуэрым сыкъихута нэужь. Ауэ асыхьэтым ирихьэлIэу сэ сщIэртэкъым си щхьэцыр сыт хуэдэ плъыфэкIэ ирезгъэIэнуми.
— Уэ ущхьэцыгъуэщ, дыщафэ-гъуэплъыфэр дахэу уэкIунущ, — жиIащ цIыхубзым.
— НтIэ, схуиIэ си щхьэцыр дыщафэ-гъуэплъыфэу, — сытегушхуащ сэ занщIэу. — Ар нэхъыфIщ, шэч хэмылъу.
Нэм къыIуидзэу, гу зылъыуигъатэу хъуат си щхьэц плъыфэр, ауэ сэ сыщIегъуэжатэкъым, си хъуреягъым щытхэм зигу иримыхьын къахэкIатэкъыми. Тхьэм ирещIи, ролыщIэ гуэрым зыхуэзгъэхьэзыр ягугъауэ къыщIэкIынщ. Си щхьэцыр гъуэплъыфэу щIрезгъэIар фIыуэ слъэгъуауэ насыпыфIэ сызыдэмыхъуа щIалэхэм къызата гухэщIхэрауэ жызыIи щыIэт. Абы къыхэкIыуи псори сэ къысхуэсакъырт, си жагъуэ зэрамыщIыным хущIэкъурт, къысхуагъэгъурт сыт сщIэми.
ЦIыхухэр къызэрысхущытым зэрызихъуэжамкIэ сэ хуэм-хуэмурэ къызгурыIуащ сщIар абыхэм къазэрыщыхъур: нэхъапэ ящIамрэ абы къытращIыкIыжамрэ зэгъэпщэныр тыркухэр зытепсэлъыхьыну яфIэфI Iуэхугъуэхэм ящыщ зыщ. Зи щхьэцыр дыщафэ бзылъхугъэм сепэгэкIыу естыжа жэуапым иужькIэ, сэ къэзублащ щхьэц зэрыраIэ бэяу плъыжьыр бэзэрым къыщысщэхуурэ си щхьэцыр сэ езым исIэжу.
Сэ гулъытэ нэхъыбэ зыхуэсщIыр ди шэтыр театрым къыщIыхьэ студент нэхъуеиншэхэр, лицейм щеджэ ныбжьыщIэхэр, закъуэныгъэм иригъэзэша сэлэтхэр арат. Утыку ситу къэзгъэлъагъуэ теплъэгъуэхэм я купщIэр абыхэм я деж зэрынэсхьэсыным сыхущIэкъурт, а щIалэхэм я хъуэпсапIэхэмрэ я гурыщIэхэмрэ сахузэIухауэ. ЦIыхухъу балигъхэм нэхърэ абыхэм нэхъ псынщIэу къапхъуатэ плъыфэхэм я нэхъ пIащIэр, пэжымрэ пцIымрэ тыншу зэхагъэкI, гурыщIэ къабзэмрэ нэпцIымрэ зэхацIыхукI. Си щхьэцыр гъуэплъы-фэу ирезмыгъэIатэмэ, Джем а зэманым гу къыслъимытэнкIи хъунт.
Сэ ар адрей ныбжьыщIэхэм къащIыхэслъагъукIар езым и нэр къызэрысфIэнар аратэкъым: Джем и теплъэм сэ занщIэу сигу къигъэкIыжащ фIыуэ слъагъуу щытар. Абы къыхэкIыу, сэ сыт щыгъуи сфIэфIт а щIалэр адрей театреплъхэм къахэзубыдыкIыурэ сеплъыну. ИужькIэ гу лъыстащ сэри абы игу сызэрырихьым, пIалъэкIэ псэупIэ тхуэхъуа унэм и щхьэгъубжэхэм щIэх-щIэхыурэ къызэрыIухьэм. Джем егъэлеяуэ укIытэхт, икIи а щIалэр сигу къыщIыдыхьам и щхьэусыгъуэхэм ари ящыщу къыщIэкIынщ. Сэ сащошынэ цIыхухъу щхьэрыутIыпщхэм. Апхуэдэхэр арыншами ди деж щымащIэкъым. ЩхьэрыутIыпщагъыр уз зэрыцIалэм ещхьу псоми ялъэIэсауэ къысфIощIри, сэ зэзэмызэ зыхызощIэ мы къэралым сызэрибэмпIыхьыр. Ахэр къанэ щымыIэу псори хуейщ уэри щхьэрыутIыпщу ущытыну. Джем укIытэхт икIи икъукIэ зэпIэзэрытт. Ар хэтми сэ къыщызгурыIуар ди спектаклым еплъыну къакIуэу мафIэгу къэувыIэпIэм и утым къэткIухьу дыщита пщыхьэщхьэрат, абы щыгъуэм Джем и гъащIэм къысхутепсэлъыхьауэ щытати.
Сэ абы жиIахэр си лынэпкъынэм хыхьэу телъыджэ сщыхъуат, ауэ щIалэр куэд щIауэ сцIыхуу си гум жиIэрти, абыкIэ сыщымыуауэ къыщIэкIат. Театрым сызэрыщыIэ зэманым къриубыдэу сэ сесат зэрымыщIэкIэ къэхъуауэ къыпфIэщI Iуэхугъуэхэм и пэжыпIэкIэ мыхьэнэ щэху гуэрхэр зэраIэр къызгурыIуэу. Си къуэри абы и адэри тхакIуэ хъуну зэрыхуеяр къызэрыгуэкI Iуэху гуэртэкъым. Апхуэдэ дыдэуи къызэрымыкIуэ Iуэхугъуэщ илъэс 30 дэкIауэ си къуэр мыбдеж, Онгёрен къалэ цIыкIум, и адэм зэрыщыхуэзэжари. КъызэрымыкIуэщ си къуэр адэ къызэрыщхьэщымытым ирибампIэу зэрыщытар, абы езым и адэми арат и гурыгъузыр. КъызэрымыкIуэщ апхуэдиз илъэскIэ театр утыкум нэпс нэпцIхэр щыщIэзгъэкIа сэ сифIэщу сыщIэгъын гуныкъуэгъуэ гъащIэм мымащIэу къызэрызитар.
IэщэкIэ зэщIэузэдахэм тетыгъуэр 1980 гъэм зыIэрагъэхьа иужькIэ, ди театрым игъэлъагъуэр тхъуэжащ, бэлыхь зыхэдмыдзэжын щхьэкIэ. ЦIыхухэр ди шэтырым къетшэлIэн мурадкIэ, сэ къыхэсхащ «Месневи», «Хосроврэ Ширинрэ», «Керемрэ Аслъырэ» поэмэхэм, суфийхэм къаIуэтэж хъыбарыжьхэмрэ таурыхъхэмрэ щыщу лъагъуныгъэм теухуа теплъэгъуэ кIэщI цIыкIухэмрэ диалогхэмрэ. Ауэ ехъулIэныгъэшхуэ дыщиIар Рустамрэ Сухрабрэ я хъыбарым щыщу бзылъхугъэм и монологыр щыдгъэувам щыгъуэт. А пычыгъуэр дгъэлъэгъуэну чэнджэщ къыдэзытар «Йешильчам» («Уэздыгъей щхъуантIэ») газетым мелодрамэхэр хуэзытх ди ныбжьэгъу-сценарист гуэрт.
Сухраб и анэ Тахминэ и ролыр згъэзащIэу, Iэпкълъэпкъыр къызыпхыпс щыгъын пIащIабзэхэр сщыгъыу, сыкъафэу утыкум сыщитым, я гурыIупсыр иракъухыу къызэхъуапсэ цIыхухъу щхьэрыутIыпщыжь къомым, «А къэнари зыщых! Зыщых!» — жаIэу мыукIытэжыххэу къаджэхэм, я бзэр иубыдырти, шэтырыр зэрыщыту щым хъурт, зи къуэр зыгъей бзылъхугъэм и теплъэм сыщихьэкIэ. Сэ хуэму сыпыхьэу къезгъажьэрти, макъыр утIыпщауэ гъыным сыхуэкIуэжырт. СыщыгъкIэ сэ зыхэсщIэрт къызэплъхэр зыгъэIурыщIэн къару къызэрыспкърыкIыр икIи насыпыфIэ срихъурт актёр IэщIагъэ сызэриIэмрэ театрым си гъащIэр тыхь зэрыхуэсщIамрэ. Зи кIэдахъуэхэр зэгуэха бостей плъыжь кIыхь сщыгъыу, зэрызагъэщIэращIэ пасэрей хьэпшыпхэр скIэрылъу, анэгум игъэв гуIэр къэзгъэлъагъуэу утыкум ситыху, сэ зыхэсщIэрт къызэплъхэр зэрыкIэзызыр, я нэхэм нэпс къызэрытелъадэр икIи гъащIэм мыхъумыщIагъэу щащIам хущIезыгъэгъуэж гурыгъуз гуэрым ахэр зэрызэщIиубыдэр. Сэ къызгурыIуэрт къалэ пхыдза цIыкIум къыщыхъуа щIалэщIэу абдеж къыщызэхуэсахэм, езыхэм къагурымыIуэжми, я щхьэр зыхуахьыр Рустам лIы Iэчлъэчым и образыр зэрыармырар, атIэ абы и къуэ Сухраб зыхуагъадэрт. ИкIи а щIалэм ягу щIэгъун щIадзэрт. Сэ зыхэсщIэрт — ныбжьыщIэхэм къафIе-кIуэ нэпсхэмкIэ езыхэм я щхьэрт ягъеижыр.
Апхуэдэуи слъагъурт си джэгукIэр зигу ирихь куэдым роль згъэзащIэр къазэрыпкърыхьэм къыдэкIуэу, си Iэпкълъэпкъри гупсэхуу зэпаплъыхьыну зэрафIэфIыр. Абыхэм я нэхэр зэм си Iупэм, зэм си пщэ лантIэм, зэми си бгъэм, зэми си лъакъуэхэм тенэрт, гулъытэншэу къанэртэкъым си щхьэц дыщафэри. Си щхьэр щызгъэщхъкIэ, пагэу сыкъыщыхэбэкъукIкIэ е цIыхухэм сакъыщыхэплъэкIэ, сэ зэпымыууэ гу лъыстэрт абыхэм я псэкупсэм лъэIэсыныр, я гурыщIэхэр къызэщIэIэтэныр, я щIалагъым щIэджэныр къызэрызэхъулIэм. Ауэ апхуэдэ дакъикъэ насыпыфIэхэр сэ куэдрэ къысхуихуэртэкъым: е гущIэхэм егъэлеяуэ зэщIаубыда щIалэщIэ гуэр инышхуэу къыхэгъыкIынти, адрейхэри абы дежьуунт, е нэгъуэщI гуэрым Iэгуауэшхуэ иIэтынти, театреплъхьэм я зэщыхьэшхуэ абы къикIынт. Зыбжанэрэ сэ си нэгу щIэкIащ ди театрым къэкIуахэм я акъылыр ящхьэщыкIауэ, макъышхуэкIэ гъахэри щэхуу пыхьахэри, Iэгуауэ къэзыIэтахэри ар зымыдэу шхыдахэри, къыщылъэтурэ къыхэкIиикIахэри щыму щысахэри псори зэрыубыдрэ зэрыфыщIу. Псом щыгъуэми сэ сигу ирихьырт ахэр «езыхужьэ» гурыщIэр, сыхуейт ар нэхъыбэрэ къэхъуну, ауэ икIи сыщышынэрт хъийм икIа цIыху гупым и къарум.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
