Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Зы уэрэдым и хъыбар
Зы лъэпкъи щыIэу къыщIэкIынкъым гущэкъу уэрэд имыIэу. Адыгэхэми ди куэдщ апхуэдэхэр. Ахэр, зэрыгурыIуэгъуэщи, я макъамэкIи я псалъэкIи зэщхькъым, ауэ а уэрэдхэр я мыхьэнэкIэ, ягъэзащIэ къалэн и лъэныкъуэкIэ зэтохуэ.
Гущэкъу уэрэдхэм я макъамэхэр щабэщ, гуакIуэщ, уедаIуэ пэтми зыщумыгъэнщIу. Гур зыгъэмамыр, псэр зыгъэтынш уэрэдыпкъщ яIэр. Абыхэм я псалъэхэм къаIуатэр анэм и хъуэпсапIэрщ. Гущэм хэлъ сабийр балигъ хъумэ, ар зэрилъагъуну щIэхъуэпсыр и уэрэдымкIэ къиIуатэурэ, быныр щIигъэдэIуурэ гущэр щIеупскIэ. Макъ щабэ гуакIуэм едаIуэ сабийри абы щIожеикI.
Нобэ фи пащхьэ итлъхьэ уэрэдыр зейр Мыкъуэжь Анатолэщ. Ар щIитхам и щхьэусыгъуэмкIэ дыщеупщIым, къыджиIащ:
— Дэтхэнэ усэри уэрэдри щхьэусыгъуэ гуэркIэ тха мэхъу. Мы уэрэдымкIэ жысIэну сызыхуеяр зыщ: дунейм къытехьа си хъыджэбз цIыкIуитIым насыпу къысхуздахьар къэзгъэлъэгъуэну, абыкIэ цIыхухэм садэгуэшэну арат. Сыхуейщ дэтхэнэ зы унагъуэми сабийм и макъ къыщIэIукIыну — ахэр ущиIэм и дежщ гъащIэм и мыхьэнэр къыщыбгурыIуэр.
КIУНТIЫЩ-ХЬЭПЦIЭ Аннэ.
Гущэкъу уэрэд
Мазэ тхьэгъу лъэныкъуэр уафэм кIэрыщIащ,
Вагъуэ цIыкIухэр щыгъэу зэбгрыщэщащ…
Жэщыр пщIыхь дахащэу Iупхъуэм къызэпхощ,
Уэри мыщIэ цIыкIуу гущэм укъыхощ.
Сыт ущIемызэгъыр, си гуфIэгъуэ щэху?
Щабэщ уи гущапIэр — тыншу зыгъэпсэху.
Жей, си дыщэ кIанэ, жэщыр зэгъэжащ,
Сэ си уэрэд цIыкIум къытезгъэзэжынщ.
Ежьу:
Жей, си IэфI, си фIыгъуэ,
Жей, си гурыфIыгъуэ,
Си къудамэ цIыкIуу къыдэжа.
Жей, си нэху, си дыгъэ,
Жей, си насып щыгъэ,
Си удз гъэгъа цIыкIуу къыхэжа.
Жей, зи насып псыпэм псышхуэ ирижэн,
Гъэ зэрытехьэххэу лъапэкIэ зежэн.
Жей, си фIыгъуэ закъуэу нэхулъэфI къысхуекIын,
Си гуфIэгъуэ нэпсхэр зыхущIэзгъэкIын.
Гъуджэм зысщыбгъэпщкIуу хъумэ уиплъэрей,
Сэ пхуэсщIынкъэ тыгъэу щыIэ псом я лейр:
Мазэ тхьэгъу лъэныкъуэр къыпхуэслъыхъуэжынщ,
Вагъуэ щыгъэ цIыкIухэр къыпхуэсщыпыжынщ.
Ежьу.
Фэ фщIэрэ?
ХьэщIэгъэкIуэтэж
Хашэ щыхьэт. Жылагъуэ зэхэтыкIэм ехьэлIауэ адыгэхэм я деж къыщекIуэкIыу щыта хабзэщ. Дыгъур е щIэпхъаджагъэ зылэжьар къыщIэгъэщынымкIэ щыхьэту къэува цIыхум е гуп щхьэхуэм «хашэ щыхьэткIэ» еджэрт. Псалъэм папщIэ, къуажэдэ гуэрым и Iэщ е нэгъуэщI мылъку фIадыгъуамэ, дыгъур хэтми зыщIэ цIыхум хэщIыныгъэ зыгъуэта унагъуэм щэхуу хъыбар яIэригъэхьэрт къуаншагъэ зылэжьар зэрицIыхум, хашэ зэрыхъуфынум теухуауэ. Апхуэдэхэм деж хашэр ягъэлъагъуэртэкъым и цIэри къраIуэртэкъым.
Дыгъур сэтей къызэращIыр мыпхуэдэут. Хашэ и деж пщIэрэ щхьэрэ нэхъ яIэу къуажэм дэс лIыжьитI-щы, ефэндыри я гъусэу, ягъакIуэрти жрагъэIэрт илъэгъуар, дыгъум и цIэр. ИтIанэ лIыкIуэхэр дыгъум и деж кIуэрти хашэ щыхьэт къалэн я пщэм дэлъу зэрахуеблэгъар жраIэрт. Нэхъыжьхэм яIуатэрт мылъкур зыфIэкIуэдам хашэ зэриIэр, езыхэри абыкIэ щыхьэт зэрыхъур. Апхуэдэ щIыкIэкIэ дыгъур къаумысырт.
ХашапщIэ. Пасэм щыгъуэ теуэ ящIрэ Iэщ яхуу, мылъку ядыгъуу щыщыта зэманым щыIа хабзэщ. Зыгуэрым апхуэдэ Iуэху мыщхьэпэ къращIамэ, ар зи Iэужьыр зыщIэр къакIуэрти, ищIэр, илъэгъуар къахуиIуатэрт. Хашэ хъуа цIыхум щэхур наIуэ зэрищIам пэкIуэу ирату щыта мылъкум «хашапщIэкIэ» еджэрт.
ХеящIэ. Жылагъуэ зэхущытыкIэхэм епха псалъэщ. Къуаншагъэр зэхигъэкIыну, ар зылэжьам тезыр трилъхьэну жылэ къэс хахыу щыта цIыхущ. Иджы судыщIэкIэ апхуэдэм йоджэ.
Хьэм. Мэкъумэш лэжьыгъэм ехьэлIа псалъэщ. Гъавэр щаIуэ, щагъэкъабзэ щIыпIэ хэха.
ХьэщIэгъэкIуэтэж. ЦIыхухэм я зэхущытыкIэм епха хабзэщ. Адыгэхэм хьэщIэм пщIэ ин хуащIу, абы насып къыдэкIуэу ялъытэу игъащIэми къогъуэгурыкIуэ. ХьэщIэр ежьэжын хуей хъуамэ, хэгъэрейр шым шэсырти, ар игъэкIуэтэжырт. ЩыIэ хабзэмкIэ, хьэщIэр япэу зрихьэлIэ къуажэм нэс гъэкIуэтэжын хуейт.
ХьэщIэ зыхуэщIын. ЛъыщIэжым пыщIауэ пасэм щыгъуэ адыгэхэм яхэ-лъу щыта хабзэщ. ЦIыху къыIэщIэукIамэ е уIэгъэ ищIамэ, Iуэхур зэхамыгъэкI щIыкIэ лей къытехьэнкIэ шынэ цIыхур пщIэ, фIэлIыкI зиIэу жылэм дэс гуэрым деж кIуэрти хьэщIэ зыхуищIыну зэрыкIуар жриIэрт. Абы къикIырт апхуэдэ цIыхур хъумэн зэрыхуейр.
ХьэщIэ зызыщIамрэ зызыхуищIамрэ зэрымыцIыхумэ, зэмыныбжьэгъумэ, къызыхэкIакIэ зэхуэмыдэмэ, къыщыхъу щыIэт хьэщIэу кIуар лIыщIэу щыув. Зым ихъумэрт, адрейр абы щхьэкIэ лIыщIэрт.
ХьэщIэпежьэ. ЦIыхум пщIэ хуэщIыным, гъэлъэпIэным ехьэлIауэ адыгэхэм къадекIуэкI хабзэщ.
НэгъуэщI лъэпкъхэм я лIыкIуэу е нэхъ пыIудзауэ псэу адыгэхэм ящыщ пщым е уэркъым къыщыхуэкIуэм и деж, къуажэм къэмыс щIыкIэ шу гуп абыхэм япежьэрти, хьэщIэхэм фIэхъус ирахырт, Жылэм къыдашэрти, здэкIуэ унагъуэм ирашалIэрт. А хабзэм «хьэщIэпежьэкIэ» еджэрт.
Хабзэр ди зэманми ягъэзащIэ, уеблэмэ абы къэрал мыхьэнэи иIэ хъуащ. Къэрал, жылагъуэ Iуэху яIэу къахуэкIуэ хьэщIэхэм иджы хэгъэрейхэр кхъухьлъатэтIысыпIэми, гъущI гъуэгу станцми, гъунапкъэ зэпылъхьэпIэхэми деж щаIуощIэ.
Думэн Хьэсэн.
ЖыIэгъуэхэр
Нэхъыжь псори т хьэмадэу ягъэтIысыркъым
Акъылыншэр сытым дежи нэмысыншэщ.
ТхьэмыщкIэм и тхьэусыхафэр бейм фIэдыхьэшхэнщ.
Гуапагъэу хуэпщIам нэхърэ нэхъыбэж гуауэ защIэу къозыщIэжыф уи ныбжьэгъухэми, уи Iыхьлыхэми къахокI.
Напэншэм и пшынэм сыт хуэдэ макъами къригъэкIыфынущ, пхуэмыхъуу джэрэзуи укъыдигъэфэфынущ.
Нэхъыжь псори тхьэмадэу ягъэтIысыркъым.
Дэ къыджьэхэмыуэмэ, адрейхэм къащыщI псори тфIэмыхьэнэншэщ.
Унагъуэм илъ зэгурыIуэныгъэр дыгъэ пэлъытэщ.
КIэух псоми пэщIэдзэ яIэщ.
ЦIыхуитI зэфIэнамэ, къуаншэр нэхъ губзыгъэращ.
Иджырей зэманым уи жыпым иплъи итIанэ псалъэ.
Шым тесыф псори шууейкъым, еджэкIэ зыщIэ псори егъэджакIуэкъым.
Гугъэр здэщыIэр къэкIуэну зэманырщ, аращ абы дыщIыхуэпIащIэри.
Щхьэм илъыр къызэращIэр жьэм жиIэмкIэщ.
Бзэгузехьэм и щхъухьым хей Iэджэ еукI.
Зызыгъэпагэу уафэм худэплъейр щIылъэм щолъэпэрапэ.
КIурашын Алий.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Кхъуей гъэжьа, джэдыкIэ щIэлъу
Кхъуей цIынэр пIащIэ цIыкIуурэ зэпаупщI, тхъу къэплъам халъхьэри мафIэ цIыкIу дыдэм тету дакъикъи 6-8-кIэ ягъажьэ. ИтIанэ зэрагъэдзэкI, джэдыкIэ уда тракIэри, дакъикъи 8 — 10-кIэ ягъажьэ. Аргуэру зэрагъэдзэкIри дакъикъэ зытIукIэ ягъэжьэж. Хьэзыр зэрыхъуу, тепщэчым иралъхьэри, шатэ тракIэ. ПIастэ, щIакхъуэ и гъусэу хуабэу яшх.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ): кхъуейуэ — г 100, тхъууэ — г 30, джэдыкIэу — 2, шатэу — г 25-рэ.
Пщагъэ зыхэмылъ щIакхъуэ пIащIэ (Iэрытедзэ)
Гуэдз хьэжыгъэ ухуэнщIар содэрэ шыгъурэ зыхэгъэткIухьа псы хуабэкIэ япщ. Хьэзыр хъуа тхьэвыр г 150-рэ и хьэлъагъыу, Iыхьэ-Iыхьэурэ ягуэш, хъурейуэ, пIащIэу, мм 2-3 и Iувагъыу хупхъэкIэ яху. Дагъэ зыщыхуа тебэм иралъхьэ, сапэкIэ е гуахъуэкIэ гъуанэ цIыкIу хуащI. ЛъэныкъуитIымкIи ягъажьэ хьэзыр хъуху. Хуабэу Iэнэм трагъэувэ. Шей драф, шатэ, шху, фо дашх.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ): гуэдз хьэжыгъэу — г 200, псыуэ — г 90, содэу, шыгъуу — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
КъБР-м и Президент КIуэкIуэ Валерэрэ Правительствэм и УнафэщIым и къуэдзэ Сэхъурокъуэ Хьэутийрэ УФ-м и япэ Президент Ельцин Борис кърагъэблагъэ. Налшык, 2002 гъэ
КъБР-м и Президент КIуэкIуэ Валерэрэ Правительствэм и УнафэщIым и къуэдзэ Сэхъурокъуэ Хьэутийрэ УФ-м и япэ Президент Ельцин Борис кърагъэблагъэ. Налшык, 2002 гъэ
Къуажэхьхэр
IэфIым хэсу псэупсэущхьэ
Iэди уади хэмыту
Iэтауэ ящI унэ.
ПщIантIэм щызекIуэ,
Сыхьэт къэкIухьлъакъуэ.
ЯпэщIыкIэ макъ зыгъэIу,
ИтIанэ мастэ къытхэзыIу.
Iуданэ зи куэду
Мастэ зимыIэ
IэфIым хэсу псэу псэущхьэ.
МэжэщIалIэу гъащIэр зыхь,
Щынэр мэзым яфIэзыхь.
Зэи зи пащIэр зымыупс,
Дзыгъуэ Iуэхухэм егупсыс.
ЖЭУАПХЭР:
Абгъуэ. Адакъэ. Аргъуей. Бэдж. Бжьэ. Дыгъужь. Джэду.
Зэхэзылъхьар Щоджэн Леонидщ.
ГушыIэ
Хъуэжэ езым зыкъегъэпцIэж
Хъуэжэ пIащIэу унэм кIуэжырт. Уэрамым щызэ-хэт цIыху гупым щаблэкIым, зыгуэр къеупщIащ:
— СлIожь, Хъуэжэ, уи кIэм мафIэ щIэна, дэнэ апхуэдизу упIащIэу уздэжэр? — жиIэри.
Хъуэжэ и кIэм еплъыжри:
— Хьэуэ, мафIэ лъэпкъ слъагъуркъым, — жиIащ.
— АтIэ дэнэ уздэжэр? — къеупщIащ аргуэру а зэгуэпыгъуэр.
Хъуэжэ къызэтеувыIащ, лIыр гъунэгъуу къызыбгъэдишэри щэху дыдэу жриIащ:
— Хъурмэ куэд къашауэ къалэжьыщхьэ деж пщIэншэу щат, си хъуржыныжьыр цIыкIуIуэ къысщыхъужауэ чыматэри къэсщтэну сокIуэж, зыми жумыIэу уи закъуэ къыдэкI, — жиIэри Хъуэжэ ежьэжащ.
Зы тэлай дэкIауэ, Хъуэжэ щхьэгъубжэмкIэ къыдэплъри къилъэгъуащ пэгун, матэ, хъуржын яIыгъыу хъурмэхьэ пхъэра цIыхухэр.
— Алыхь-алыхь, зыхэзгъэкIыжырти, пщIэншэу ят хъурмэм, — жиIэри и хъуржыныжьымрэ зы чыматэрэ къищтэри Хъуэжэ езыри якIэлъыдэжащ бгым.
КъэпцIа цIыхухэр бгыщхьэм щызэрызехьэу тетт, къэзыгъэпцIам лъыхъуэхэу. Япэ зыхуэзауэ щыта лIым Хъуэжэ къызэрилъагъуу, къепхъуэри утыкум ирилъэфащ:
— Мис а пцIыр зыгъэIуар, — жиIэри.
— Хэт жысIэу зэхиха? КъызэфшалIэ мыдэ! — къахуикIуэтакъым Хъуэжэ.
— Сэ щэхуу къызжепIащ, — жиIэри лIы зэгуэпыгъуэр къэуващ.
— Си шыдыр хьэм щишхым щыгъуэ си макъым къызэ-рикIкIэ сыкIияти зыми зэхихакъым, иджы уэ зым щэхуу бжесIар сыту псынщIэу къуажэ псом щызэлъащIыса? — жиIэри яхуидакъым Хъуэжэ «пцIы» къытралъхьэу.
КъардэнгъущI Зырамыку.
Псалъэжьхэр
Iуэхуншэ нэхърэ Iуэху цIыкIу
Дыгъужьым мэл зыфIихьынур и пыIэ щыгумкIэ къещIэ.
Емызэш мэшыбэ ещIэ.
Бжьэ зэмыуам фом и уасэр ищIэркъым.
Пхъэ зыIущIым къуэщIий егъуэт.
ЗыщI нэхърэ еплъ нэхъ Iэзэщ.
Iуэхуншэ нэхърэ Iуэху цIыкIу.
КъэкIуэгъуафIэр кIуэжыгъуафIэщ.
Зи жьэ куэд жиIэм и Iэ куэд ищIэркъым.
Iуэхутхьэбзэр щIыхуэщ.
ДыжэфпцIанэхъуркъым.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:1. ЩоджэнцIыкIум и цIэр зезыхьэ театрым и джэгуакIуэ Iэзэу щыта, РСФСР-м щIыхь зиIэ и артист. 4. ШколакIуэм кърат унэ лэжьыгъэ. 7. Дзапэ … . 9. Хьэблэ-хьэблэурэ итIысыкIа жылагъуэ. 11. Лъэпщ и лъэщапIэм щIэлъ Iэмэпсымэ. 13. … и губжьыр кхъуэм щехьэ. 14. Унагъуэ къаз зыгъэхъум ар иIыгъ хабзэщ. 15. Уафэ лъащIэм къыщызыджэдыхь «бжьэхуц» Iэрамэ. 16. Осетием щыщ, адыгэцIэ зезыхьэ, ди лъэпкъэгъу куэд щыпсэу къалэ. 17. ЦIыхубз хьэпшып гъэтIылъыпIэу унагъуэ къэс щIэту щытащ. Иджыри куэдым яIэщ. 18. Китайм щекIуэкIа дунейпсо Олимп зэхьэзэхуэхэм дыщэ медаль къыщызыхьа адыгэ щIалэ. 20. Къуалэбзу кIэ дыкъуакъуэ. 23. Кхъухьлъатэзехуэу щыта, Совет Союзым и ЛIыхъужь Къардэн … . 26. Iэпслъэпс. 27. Гъатхэм пасэу, уэсыр темыкIыжауэ, щIым къыхэж удз гъэгъа цIыкIу. 28. Гъэмахуэм Iэщым я фэр изых бадзэжь. 29. Лэскэн районым хиубыдэ къуажэ, щыпсэум и нэхъыбапIэр къущхьэ лъэпкъым щыщу. 30. Мэкъуауэ дэкI и щхьэгъусэм унэгуащэм … хузэрилъхьащ. 31. … щыкъун пщIыхьэгъущ. 32. Къуалэбзум, джэдкъазым я дамэм, я кIэм тетщ, пхъашэрэ-пхъашэу. 34. Хьэцэпэцэм и щхьэкIэ. 38. Зэхьэзэхуэм щытекIуа бригадэм … плъыжь цIыкIу иратащ. 40. Къуацэ-чыцэ. 41. Адыгэ сабийхэм папщIэ къыдэкI журнал. 42. Дунейр щыуаем деж адэкIэ-мыдэкIэ трищIэ уэс пIащIэ. 44. … джанэ. Е … хьэпIацIэ. 45. Iуэ, хадэ ихьэпIэхэм чийм къыхэщIыкIауэ халъхьэ бжэ. 46. Лъагэу зэтекIута гуэр. 47. А къэкIыгъэм дохутырхэм хущхъуэ, еIуящIэхэм — афян къыхах.
Къехыу:1. А хъыджэбзым и насыпыр … ирапхакъым. 2. Гуэдз хьэжыгъэм е нартыху хьэжыгъэм къыхащIыкI адыгэ шхыныгъуэ. 3. Гъуэгум иIэ кумблъэмб узыгъэлъэпэрапэ. 5. Школым щадж предмет нэхъыщхьэхэм ящыщ. 6. Дунейм ехыжам и цIэкIэ тхьэмыщкIэхэм ират Iыхьэ. 7. Уафэм къех мыл тыкъыр цIыкIу. 8. Нартыху хъумапIэ. 10. Мэрем махуэм мэжджытым щащI нэмэз. 12. Къэбэрдей-Балъкъэрым и Министрхэм я Советым и Председателу щыта. Абы и цIэр зэрехьэ Налшык и къалэкум хуэзэ уэрамхэм ящыщ зым. 19. Унэм и зы Iыхьэ. 21. Ди гъунэгъущIэр …, хабзэ зыхэлъ адыгэлI нэсу къыщIэкIащ. 22. Къэрэгъул, плъыр, … 24. «Си сабиигъуэм и … » — Журт Биберд и повесть. Е псы Iуфэ лъагэ. 25. Волгэ псым адыгэхэр абыкIэ еджэрт. 32. Джэдкъазхэм я бгъэм хэлъ къупщхьэ дыкъуакъуэ. ИригушыIэу, абыкIэ баз иризэпохьэ. 33. Егъэлеяуэ ерыщ. 35. Дин IуэхукIэ Сауд Хьэрыпым кIуэуэ къэзыгъэзэжа. 36. Къэбэрдей-Балъкъэр мэкъумэш академием и етIуанэ ректору щыта. 37. Махъсымэ къызыхащIыкI зэхэгъэва. 39. … и жапIэр езым къегъуэтыж. 41. А унэцIэр зэрахьэ: адыгэ генералым; ди республикэм и парламентым и тхьэмадэу лэжьам; уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэм; Къэрэшей-Шэрджэсым щыщ усакIуэ Iэзэу щытам. 43. ЩIымахуэм щыгъыным хищIэ хьэпIацIэ къэзылъэтыхь. 44. Фоч, автомат, кIэрахъуэ хуэдэхэм сыт я пэрмэн, ар имыгъусэмэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Мэкъуауэгъуэм и 10-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:1. Салимэ. 4. Псыкуэд. 7. Бру. 8. Щам. 10. Къан. 11. Умыуб. 13. Молэ. 14. Хъурей. 15. Ер. 17. Егъу. 18. Уэд. 20. Бэдж. 22. Анэ. 23. Ныш. 24. Мэш. 25. Акъужь. 26. КIей. 29. Чын. 31. Яе. 32. Пэ. 34. Ахъшэ. 36. Къунан. 38. Теунэ. 40. Дзей. 43. Топ. 44. Бгъэ. 45. Гурымыкъ. 46. Щхьэнтэ.
Къехыу:1. Сещэмэ. 2. Мыл. 3. Куржы. 5. Сыдж. 6. Дунейр. 9. Мэл. 10. Къыр. 11. Уэркъ. 12. Бжей. 16. Къуэныкъуей. 18. УимыкI. 19. Дунай. 20. Бэшэч. 21. Джэбын. 27. Дерт. 28. ГупкIэ. 30. Къандзэгу. 33. Гъунапкъэ. 35. Шей. 37. Нет. 39. Уагъэ. 41. Бжы. 42. Щыхь.
