Унагъуэ
Гуащэ и дерсхэм къыщипсэлъхэр зэIэпах къудейтэкъым, гум къранэрт: «Зы пщыхьэщхьэ гуэрым, «сешащ» жызоIэри, си щхьэгъусэм и джанэр сымыжьыщIу согъуэлъыж. «Ныжэбэ сылIэмэ-щэ?» — согупсыс сыздыхэлъым»… Хъыбар дахэ куэд щыIэщ, узыщытхъу-жу фэ къыптеуэми, щIалэгъуалэм зэхебгъэхыныр щхьэпэу. Апхуэдэт Гуащэ къэтэджыжу и лIым и джанэр зэрижьыщIам теухуари. Зэхэзыххэми зыжраIэжхэми хьэкъыу япхыкIырт жьыщIыпхъэр нэху къекI зэрымыхъунур. Гуащэ и еджакIуэхэр нобэ-пщэдей унагъуэ ихьэн пщащэ защIэти, джанэхэри яжьыщIынут, егъэджакIуэр зытепсэлъыхь урыс «декабристхэм » я щуIэгъэхэм ещхьу, мывэри вагъуэри ирагъэхыу ялIхэм ядэпсэунут.
Иджы Гуащэ лэжьапIи кIуэжыркъым, иригъэджэжиIакъым, ауэ и гупсысэкIэ хэIэтыкIар зэрыжанщ. «Жьыщхьэ махуэ» зыхужыпIэн зэщхьэгъусэхэм унагъуэ да- хэ зэдаухуащ: я фIыр наIуэщ, я Iей зыщIыпIэ дежи къыщыхэпIиикIыркъым, ягъэлъэгъуэну зыхуейм теухуауэ тIури зэакъылэгъущ.
ЦIыху екIу, зэпIэзэрыт, адрей къулыкъущIэ мыгурыIуэгъуэ къомым нэхърэ зыкIи нэхъ зэкIуэцIымылъ, уеблэмэ зыгуэрхэмкIи нэхъ гутехуэгъуафIэ лIы тыншт «унэгу» жыхуаIэ цIыхухъухэм ящыщ абы и щхьэгъусэр. Телевизор, тхылъ, кIэзет, хьэщIэ, дыуэщI, хьэгъуэлIыгъуэ… ЦIыхухэм щахэгъуащэкIэ, гъащIэр къехъулIащ. Къалэку дыдэм хуэзэ я унэ зэлъыIухам къыщIыхьэхэми апхуэдэу къыщIамылъытэн щхьэусыгъуэ Iэнэм телътэкъым.
Зи гугъум дигъалIэу зи щхьэ дымылъагъу утыкулIхэм я сурэтыр цIыхубэм ди нэгум щIэзыщIыхьыр ахэр нэхъыбэрэ зылъагъу я щхьэгъусэхэращ. Ауэ сыту Iуэхушхуэ зилI цIэрыIуэ а фызыфIхэр, жыдамыгъэIэнур зэхамыхын щхьэкIэ, псалъэмэ зэдэIуэжхэурэ, жаIэри зытепсэлъыхьри яужэгъуу, зэш кIыхьым зэриубыдыр. ФIыр е щыIэкъым, е езыхэм ятеухуащ, е пцIыщ. ИужьреитIыр щызэтехуэ къохъу. ПцIыр зи мыхьэрэмыр къамыгъэпцIэнкIэ, къагъэпцIар дзыхьмыщI мыхъункIэ Iэмал щимыIэкIэ, (ухуеймэ ныбжьым телъхьэ) удзыпцIэм пэIэщIэ хьэндырабгъуэхэр хуэмурэ хэлъэтыншэ, щхьэхынэ, гурыщхъуэщI мэхъу. Дыдэплъеину зыхуэфащэ, хэт нэхъри нэхъ ехъулIауэ тлъытэн хуея Бырымбыхуи, дызыхуриджэ и «фIэщхъуныгъэм» езыр епцIыжа нэхъей, хэт нэхъри нэхъ насыпыншафэ къытоуэ. «СыщимыгъэбэмпIам сигъэгузэващ», — жиIэурэ дунейм ехыжа и псэгъур игъейрт жаIэж пщIэ лей зыхуащI лIыщхьэ гуэрым и щхьэгъусэм. «Апхуэдэу плъагъу щхьэкIэ, цIыху гугъущ, сытым дежи и хъуреягъыр къэжыхьын хуейуэ», — бэм я нэр къигъаплъэрт нэгъуэщI зым. Акъыли, хабзи, утыку итыну зи натIэм зыхуигъэфащэ гуакIуагъ гуэри зыбгъэдэлъ мы нэрыбгэ зэкIэлъыкIуэхэр ди нэгум зыщагъэщIэрэщIэным къыдэ-хуэу щытамэ, зэплъыжыфынкIи залъагъужыфынкIи хъунт, ауэ яхущIыхьэ къыщIэкIынкъым, нобэ хьэщIэ ежьэ Гуащэ хуэдэу.
Гуащэ а зи гугъу тщIыхэм зыкIи ещхькъым, абы дин зэрехьэ. ФIэфIу, и фIэщу, и гукъабзагъым къызэрихькIэ къимыкIуэт-рэ тэмакъкIыхьу. И щхьэцыр щIэзыхъумэ и IэлъэщIымкIи, и жьэр зэтрихыху къыжьэдэкI псалъэ пэжхэмкIи, нэмэз зымыщI ЛIытынш дигъуэ къомым ищIыIужкIэ и гъащIэ псом къилъыхъуа Щауэ Махуэр нэкъыфIэщIу къызэрыщIэкIам кърит мыарэзыныгъэмкIи.
ХьэщIэщри унэлъащIэри зыхуей хуэ-защ, Iэнэр хьэзырщ: бжьэ фор бжьэ фоуэ, хъарбыз фор хъарбыз фоуэ, зэман зэримыIэм къыхэкIыу шыпс зыщIимыщIыхьа джэдыр тхъуэплъу игъэжьауэ, Гуащэ поплъэ телефонкIэ фIэкIа имынэIуасэ бзылъхугъэ мыцIыхум. Сытри игу зэрыпыкIым, унэгуащэр ерыскъыфIэу щытын зэрыхуейр фIыуэ къызэрыгурыIуэм и щыхьэту, абы «сыбгъэдэсарэт» жозыгъэIэ Iэнэ лъахъшэм тригъэувэну шхыныгъуэхэр тепщэчхэм ирегъэзагъэ. Хабзэм и хьэтыркIэ фIэмыфI гуэр ищIэху, Гуащэ зы залэкIэ нэхъ лъагэу зилъытэ- жыну хуит зищIыжырт, арати, тIэкIу зэрыпIейтейри, игу иримыхьынкIи хъуну цIыхур игу тригъэхуэн хуей зэрыхъунури къехьэлъэкIыртэкъым. ПцIыр сыткIэ щхьэпэ — «Алыхьым щхьэкIэ» гурылъ дахэри и хамэтэкъым хьэж зыщIа, уеблэмэ тхылъ зыбжанэ диным теухуауэ зи Iэдакъэ къыщIэкIа Гуащэ. ХьэщIэщым удз щIэтщ, цIыхубзыр яшхымрэ щатIагъэм- рэ зэрыщхьэдэплъыхым уригъэгупсысу. Ауэ нэм нэхъ къыщIэуэр ар и гъащIэ кIыхьым зыдэпсэуа, бынищ зыдипIа и щхьэгъусэ пэжым зэрыхущытращ.
Унагъуэр сыт и лъэныкъуэкIи хьэщIэхуэфIу щытми, цIыхущIэ къыщеблагъэкIэ, щхьэхуимыту узыхуегъэсакъыж. Абы уэ узэсэжа гуэрхэм гу лъитэнкIи хъунущ, илъэгъуар жиIэжынущ, апхуэдэ хьэл имыIэми, игу къинэнущ. Ауэ нобэ хуэдэу итхыжыну къыщIэкIми, пщIэкIи щIыхькIи зызыгъэнщIа зэщхьэгъусэхэр ар къафIэIуэхун хуэдизу фэрыщIхэтэкъым, зыхуейр щыжаIэ, щIэн хуейр цIыху гъэ- сам езыр-езыру щищIэ ныбжьым и IэфIыгъуэм итхэт.
ХьэщIэр сэрат. КъулыкъущIэу зи гъащIэр езыхьэкIа ЛIытынш упщIэ зыбжанэ-кIэ зыхуэзгъэзэну си къалэнти, «къакIуэ» щыжаIа сыхьэтым сынэсын хуэдэу се-жьат, сымыцIыху бысым щауэм нэхърэ зифI куэд зэхэсха бысым гуащэм и унэкIуэцI сыщыIуплъэныр нэхъ си плъапIэу. СыщIэкIуэр езыр зэрыармырам фэ зы- тегъэуэн бэлыхьыр тIуми тщхьэщихырт: абы зэрыщымыту зищIын къалэн зыхуигъэувыжынутэкъым, сэращи — сытIасхъэщIэхт.
Щыхьэрышхуэм щылэжьа ЛIытынш урысыбзэр нэхъ къехъулIэу къыфIэщIри, тхыгъэ кIапэ гуэр игъэхьэзырат. Сэ ар диктофоным езгъэтхыу сежьэжын фIэкIа нэгъуэщI Iуэху зэхудиIэтэкъым. СыщIэ-кIыжынуи къыщIэкIынт, Гуащэ и Iэнэм нэмыщIамэ.
Унэ тхьэмадэмрэ сэрэ дызэдэшхэныр, дауи, тIури дызыщIэмыхъуэпс Iуэхугъуэт. Ауэ псэлъапIэу къыдатар Iэнэрати, хэда-пIэ къанэртэкъым. ХьэщIапIэм ущыхэгъэрейуэ, лэжьапIэм ущыхьэщIэурэщ нэрыбгэ зэбгъэцIыхуагъащIэм и дунейм япэ лъэбакъуэр зэрыхэпчэр. Псом нэхърэ нэхъ укъэзыгъэуIэбжьу Iуэхум къыхэхъуэр сыт жыпIэмэ, и дзыхь къуигъэзу зи жьэ зэщIэзыха псэлъэгъур Iыхьлы пэлъытэ пхуохъу: игъащIэкIи бгъэпэжыну зэбухылIам ещхьу, къуищIэкI уаери мафIэри мащэм здыболъэф.
СыIэнкунщ, ауэ бысымыр сымыгъэгушхуэмэ къызжиIэнум сыхэкIыжынущи, «едзакъэр» зэрызэхэсхыу ди зэхуакум дэт Iэнэ лъакъуиплIым си нитIыр тызоубыдэ:
— Хэт щIэзыдзэн хуейр? — сщIэртэкъым жи.
— Уей, хьэзырырам, — сегъэбэлэрыгъ бысымми, и тхылъымпIэр зэригъэзахуэурэ.
Гуащэ Iэнэм къыкIэлъикIухь хуэдэурэ ди закъуэ дыкъигъэнами, къыщIыхьэ- щIэкIыжщи, укIытэр хуэмурэ IуокIуэт, апщIондэху ЛIытынш итхам къысхуоджэ. Дунейм ехыжа щIалэм и гугъу ищI пэт, мо лIышхуэр къызэфIонэ, тоуж, адыгэбзэкIэ пыдощэ… ЦIыхухъум махуэ къэс нэпс IэщIэкIыркъым, псом хуэмыдэу япэ къэс тхылъымпIэцIалэм и пащхьэ ису. Ауэ щхьэусыгъуэм ар къыпхуигъэгъурт. Гуа-щи Iэуэлъауэншэу къыддэтIысауэ, хуиту дегъэуэршэр. «Хъунщ ар, сежьэжынщ», — сигу къыщыкI дакъикъэм, «Иджыри ко- фе сефэнт», — жеIэри ЛIытынш щуIэгъэм зыхуегъазэ.
Абдеж къэхъуар сызыхуэмыхьэзыр гуэрт. «Уэ апхуэдиз кофе уефэ зэрымыхъунур, ар зэромызэгъынур умыщIэж нэхъей…» псалъэхэмкIэ къригъажьэри, Гуащэ гугъу уемыхьыххэу зэхэпх, ауэ сызэдэIуарэт жумыIэ ущие мыкIэщIкIэ и лIым гъащIэ кIыхь иIэну зэрыфIэфIым тепсэлъыхьащ.
Соплъых… Сыкъыдэплъеймэ къуаншэу сыкъыщIэкIынкIэ сошынэ. Зэхэзмыха хуэдэу зысщIмэ, бысымым пщIэ хуэзмыщIу фэ къыстеуэнущ, къыспкърыщмэ — тIури си нэкIэ зэплъыжын хуей хъунурэ, «хьэщIэ мыгъуэ» жыхуаIэр аракъэ? «Мыри емынэм къихуа» жаIэмэ, ухуеймэ Иныжьым къытепха мафIэ яхуэхь, — зепхьар икIи лIыгъэкъым икIи псапэкъым.
Унагъуэм пщIэ къыщыхуащIынум гугъэ хэзыхыжа ЛIытынш и Iупэхэр зэрызэтемыжрейм уи фIэщ ищIырт ар а бзэм зэресэжар. Зэщхьэгъусэхэм гукъанэхэр щызэхуахьэс я къэп зырызри Iэгъуэу къабгъэдэтт. Ауэ а тIур кууIуэу зэрызэсари нэрылъагъут.
Зэгуэр хьэжыщIхэр къызэкIуэлIэж мафIэгу тедзапIэм сыкъыщыхутауэ, абдеж дыдэм щыт Гуащэ си нэр техуауэ зэрыщытар къызощIэж. Къригъэблэ- гъэжа къыщIэкIынти, зэрымыщIэкIэ автобусым и къэувыIэгъуэр абы и пащхьэ нэхум хуэзат. Гу лъыстат Гуащэ гупым и унафэщI балъкъэр щIалэм, автобусым къиувыкIыпIэ иримыту, «шыпхъу хуэдэ» IэплIэ зэрыришэкIам. Джафэу зэщIэуп- са ЛIытыншрэ абы и пащхьэм щхьэпцIэу ис сэрэ сытым дрищIыст илъэс къэс Чэ-бэм Iуплъэ лIы ахъырзэманым елъы- тауэ?! «Уэ сэ слъагъур укъэгушхуэжаи!» — жриIэ хуэдэт сыбэлэрыгъыу цIыхушхуэу къысщыхъункIи хъуну и лIым.
ФIым хуэпIащIэ щIалэ гуэр, и ущия-кIуэм деж кIуэуэ мазищкIэ зэрынэщIар щыжриIэм: «Хъарзынэщ, хьэщIэ езыгъэблэгъам и псапэ къэблэжьащ», — къыжриIат жи.
Зи Iэнэгу зэIуха, зэрафIэщкIэ захуагъэм хуеIэ си бысымхэми къалэжьат ар. ПрунжкIэ якудэжа нэгэгъум ещхьу, Гуащэ зыщIыпIэ деж зэрыблэIэбыкIар зэрызыхищIэу, Iуэхур зэригъэзэкIуэжын Iэмалми зэрытеIэбэнум шэч хэлътэкъым. Ауэ хэ-тыт абы и гурыгъуазэ лъэпэрэпар зыузэхужыфынур, чэнджэщ къезытыфыну закъуэм езыр ебгъэрыкIуэмэ?!
ГъэщIэгъуэныщэр ЛIытыншт. Куэд щIауэ зэпамыуду ямыгъэпсэлъа, зи гур къызэрыгъуэтыжагъащIэ цIыху губзыгъэр иджы зэ ещхьэфэуэгъуэкIэ пхуикIуэтыжынутэкъым, къэгубжь зищIуи узыIэщIигъэкIынутэкъым. ДжэдыкIэм цы те- хуа хуэдэу къыщымыхъуу, ар мащIэу пыгуфIыкIри: «Мыр сабийхэм яхэтурэ сэри сабийуэ сыкъыщыхъуу хъуащ», — жиIащ.
Зи чэзур Гуащэт. Псым хуэзэша бдзэжьейуэ, зигу из лIы махуэ къэс Iумыплъэ бзылъхугъэ Iущым гушыIэр иригъэхам и закъуэкъым, уэршэрым игъуэ зэфэзэщу къыхэувэжри, зэщхьэгъуситIыр, сеплъурэ, унагъуэ хъужащ. ИлъэсыщIэм гъэгъа ажэгъуэмэм ещхьт а тIум иджы къызащIэкI гъатхэр. ЖаIэри зэтохуэ, зым къыщIидзэр адрейм негъэс, я деж жэщым сыкъэнами сыщагъэIэну къыщIэкIынт, IиплIкIэ кърагъэкI я гъащIэ пшыналъэм сыщIагъэдэIуу.
Сыт къэхъуар? ЛIыр жьантIэм дэтIысхьэжат, аркъудейт? Хьэмэ лIым жьантIэр иIыгъыххэу зэрыщытым, иIыгъын зэрыхуейм унэгуащэр къеувэлIауэ арат? КъеувэлIэныр езым къыщIемыхъулIэн гуэр къефыкIмэ, ар чачэу къегъэувэлIэнра «жьантIэ Iыгъын» жыхуаIэжыр? Арауэ щытмэ, сыт и пщIэ, сыти и дахагъ а жьантIэми, а къебгъэувэлIами, а къеувэлIэ- кIэми?.. Мыпхуэдэ псалъэхэр псори щылейт абдежым. Зэгуэр зэрыгъэбэлэрыгъаитIым зыкъащIэжауэ, я нэ къэплъэжауэ арат. Къапщтэмэ, IэпкълъэпкъкIэ армырми дэст ар абы, ауэ, пщыгъуэр зыхуэзымыгъэфащэ пщы нэхъей, къалэнымрэ Iэмалымрэ хузэмыгъэуIуурэ, и щхьэмрэ и щхьэгъусэмрэ я зэхуакум дэгъуэщыхьат лажьэ зимыIэ лIыр. КъызэфIэнэу теужа нэужь, унэри, унагъуэри, гъащIэри, дунейри фIыуэ зылъагъу ЛIытынш къыщIэщыжа и гур игъэпщкIужыну хунэмысу Iэнэм къытенат, хьэкъущыкъум дэщIыгъуу щыIуахыжынум пэплъэу. ЗэрымыщIэкIэ цIыхубзыр зыхуэныкъуэ дыдэр арауэ къыщIэкIри… псори тхъэрэ псэууэ къэнэжащ.
«Иджыри къакIуэ, мыстхэм уатетхы-хьын хуей хъумэ, сэ куэд бжесIэжыфынущ», — жиIэрт бзылъхугъэ гуапэм, гулъытэншэу къэдгъэна апельсинхэмрэ мыIэрысэхэмрэ схузэрилъхьэурэ. СримыгъэIусэу си джэдыгур къысхуфIэзы-хыж ЛIытынши нэ къудейкIэ, Гуащэ и бзэрэбзэкIэм екIупсу, пыгуфIыкIырт. Сэри псынщIэу сыщIэкIыжщ, ахэр хьэщIэщым щIэмыхьэж щIыкIэ, я шордакъымкIэ сыкъыдэпкIейри, я гукъанэхэр зэрылъ къэпитIыр сIэщIэлъу сыщIэпхъуэжащ. Сыт зэращIынур?
Чэрим Марианнэ.
