Ди щIыбкIэ щыIэ къэщIыгъэ
Хьэршым
Астрономхэм иджыблагъэ уахэм къыщагъуэтащ дыщыпсэу ЩIы Хъурейм зыгуэрхэмкIэ хуагъадэ планетэ. Ар ящыщкъым ди Дыгъэм и хъуреягъыр къэзылъэтыхьхэм. Апхуэдэхэм щIэныгъэлIхэр зэреджэр экзопланетэщ («экзо» псалъэр, «и щIыбкIэ щыIэ» мыхьэнэр къикIыу, пасэрей алыджыбзэм къыхэкIащ).
Тхыдэ мыжыжьэм дриплъэжмэ, экзопланетэ зэрыщыIэм астрофизикхэр япэу щыхьэт щытехъуар 1992 гъэращ.
Зи гугъу тщIы къэщIыгъэхэм ирагъэщхьу, телескопхэмкIи зрагъэлъагъужу, дызэрыт илъэсым къриубыдэу щIэныгъэлIхэм къагъуэтам я бжыгъэр 120-м нэблэгъащ. Абыхэм я нэхъыбапIэр, ди Дыгъэм и гуэдзэн Юпитер, Нептун, Сатурн планетэхэм хуэдэу, уафэщI абрагъуэщ, япэу дызыIуплъэ я пкъыгъуэхэри гъащIэ щыIэнкIэ гугъэ дэзымыгъэщI гъуэз къэплъащ.
ИщхьэкIэ зи гугъу щытщIа къэщIыгъэр дыщыпсэу ЩIы Хъурейм нэхърэ тIукIэ нэхъ хьэлъэщ, и зэпрыупIэ-и бгъуагъымкIи хуэдэ 1,2-кIэ нэхъ инщ, зэрытпэжыжьэр нэхум илъэс 66,5-м и кIуэцIкIэ икIу гъуэгуанэм хуэдизщ, вагъуэ жьэражьэу зэкIэрэхъуэкIри «плъыжь цIыкIужьей» («красный карлик») зыхужаIэм хуэдэщи, ди Дыгъэм нэхърэ процент 60-кIэ нэхъ цIыкIущ.
Алъандэрэ щыIами-щымыIами зыхэдмыщIыкIа GJ 1252 b планетэр и теплъэкIи, и зэхэлъыкIэкIи дыщыпсэу ЩIы Хъурейм ещхьу къэзылъытэ щIэныгъэлIхэм зэрыжаIэмкIэ, абы и щхьэфэм и нэхъыбапIэр къырылъэми, и щIыгум гъащIэ гуэр щыIэнкIэ зэрыхъунур узэгупсысынщ.
ЗэрыхуагъэфащэмкIэ, мы экзопланетэр «плъыжь цIыкIужьей»-уэ зэкIэрэхъуэкIым гъунэгъубзэу бгъэдохьэ, зэпымыууэ зэрыхуэгъэзари и зы лъэныкъуэрщ, астрономхэм гу зэрылъатауэ щытари TESS хьэрш телескопымкIэщ. ЩIэныгъэлIхэм абы дяпэкIи кIэлъыплъыну я мурадщ.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
