Ураныбжьщ къуршхэм
АдыгэбзэкIэ «псалъэм»
Псэр зэрылъ жиIэу къокI —
Абы и пщIэр псэм хуэдэу
Хъумэн хуейуэ къыщIокI.
Ацкъан Руслан
Зи бзэр зыфIэмыIэфIрэ зыфIэмыдахэу мы дунейм зы лъэпкъи тету къыщIэкIынкъым. Анэдэлъхубзэр лъэпкъым игущ, и псэщ, зэрылъэпкъыр зыгъэбелджылы нэщэнэщ. Псоми дощIэ дыгъуасэ къагъэщIа лъэпкъыбзэ зэрыщымыIэр. Апхуэдэщ ди адыгэбзэри. Абы и къежьапIэр апхуэдизкIэ куущ, жыжьэщи, абы теухуауэ къапщытари, къахутари чэнжщ.
Хьэрэдурэ Аллэ Урыс педагогикэм и лъабжьэр зыгъэтIылъа Ушинский Константин тэмэму гу зэрылъитэгъащи, «уи бзэр зэи мыужьыхыж бзийм хуэдэщ». Уи бзэр уи дыгъуасэмрэ уи нобэмрэ зэпызыщIэ лъэмыжщ. Уи нобэр уи пщэдейм хуэзышэ гъуэгуанэщ. А гъуэгуанэр гъэнщIащ, узэщIащ уи лъэпкъым и акъыл нэхумкIэ, и псэ дахагъэмкIэ, хабзэ щхьэпэ къыдекIуэкIхэмкIэ.
АтIэ, дэ, нобэ а бзэр зыIурылъхэм, сыт хэтлъхьэфыну абы зиужьын, къэкIуэну зэманым хэмыкIуэдэжын папщIэ. Сэ сызэреплъымкIэ, бзэр мыкIуэдыжын щхьэкIэ нэхъыщхьэр абы урипсэлъэнырщ. АбыкIэ жысIэну сызыхуейр, адыгэбзэр жьэгу пащхьэхэм дэлъыным и мызакъуэу, утыкушхуэхэми къыщагъэсэбэпын, жаIэу къэнэж мыхъуу, ирилэжьэн зэрыхуейрщ. Дунейр къызэригъэщIрэ цIыхум и зыузэщIыныгъэр къыщежьэр къыдалъхуа бзэращ — анэм и бзэращ. ЦIыхум и бзэращ и япэ егъэджакIуэ Iущри, и узэщIакIуэри. Уи анэдэлъхубзэм къыхэпхыфынум хуэдиз акъыл зы егъэджакIуэми къыббгъэдилъхьэфынукъым. Уи бзэр пхъумэныр, ар нэхъ къулей пщIыныр, абы зебгъэузэщIыныр, ухуэIэкIуэлъакIуэу ар дэнэ дежи къыщыбгъэсэбэпыныр уи щхьэ закъуэ Iуэхукъым — уи лъэпкъ, къэрал Iуэхущ: зи бзэ зимыIэж лъэпкъыр лъэпкъыжкъым.
Лъэпкъым и лъэпкъыгъэр щыфIэкIуэдкIэ, къэралри зы лъэпкъкIэ нэхъ къулейсыз мэхъу. Апхуэдэ къулейсызыгъэ къытщыщIащ. Адыгэхэр зы лъэпкъкIэ нэхъ мащIэ хъуащ Урыс-Кавказ зауэм и зэранкIэ — зэман гущIэгъуншэм IэщIэкIуэдащ илъэс мин зыбжанэ зи ныбжь бгырыс лъэпкъ мащIэм щыщ убыххэр.
Лъэпкъ насыпыншэм и щхьэ кърикIуа гукъутэгъуэм и тхыдэщ Шинкубэ Бэгърат и «ЖылакIэ» романыр
«Зи быдзышэ уефа уи анэм и бзэр пщыгъупщэжынукъым, Шэрахъ, ар, хэт жиIэми, уи фIэщ умыщI. Уи анэр пщыгъупщэжын — апхуэдэщ, ар пхузэфIэмыкIынщ.
Убыхыбзэр къыздалъхуат, сызэрысабий лъандэрэ сIурылът ар, дэнэкIи щызэхэсхырт — ди уни, ди хьэбли, жылэм сыхыхьэми, — ар дауэ сщыгъупщэжынт?
Дыгъуасэ къызжепIащ Тыркуми, Сириеми, нэгъуэщI хэкухэми сэр фIэкIа убыхыбзэр зыщIэж ущримыхьэлIауэ, Къэукъаси, убыххэм я лъахэм, а бзэм ирипсалъэ имысыжу къызжепIащ. Убыхыбзэр кIуэдыжауэ, ар афIэкIа дунейм темытыжу къызжепIэну ара? Арами, ар си фIэщ хъунукъым.
Хьэуэ, си щIалэ, бзэр лъэужьыншэу кIуэдыжыркъым, апхуэдэу къыпщыхъуми. Анэдэлъхубзэр уи лъым хэтщ, уилъми и закъуэкъым. Анэдэлъхубзэм иропсалъэ дэ къызэднэкIа псыхъуэр, жыгей гуэрэнхэр, ди адэжьхэм я кхъащхьэхэр. Убыххэм я лъахэм къидна псынэхэр, жыгхэр, псэущхьэхэр си анэдэлъхубзэмкIэ ноби зопсалъэ, ар хьэкъыу си фIэщ мэхъу сэ! А бзэр кIуэдыжакъым!»
Хьэкъыу пхыкIауэ дэтхэнэ зы цIыхуми и фIэщ хъун хуейщ бзэр кIуэдыным нэхъ гузэвэгъуэ дунейм къыщыхъункIэ зэрымыхъунур. Аращ, бзэр кIуэдмэ — лъэпкъри мэкIуэд. И бзэр Iухущ лъэпкъри зэрыпсэур, зи бзэр кIуэдыжа лъэпкъыр езыри щыIэжкъым.
Адрей лъэпкъ мащIэхэми хуэдэу, адыгэхэми къалэнышхуэ къытпэщытщ ди бзэр тхъумэжыным, убыххэм я махуэр къытхуэмыкIуэным теухуауэ. Ауэ щыхъукIэ, хьэкъыр зыщ — нобэ дэ пхытшыну лъагъуэм куэдкIэ елъытащ пщэдей дызытеувэну гъуэгур, ди бзэм елъытауэ дэ длэжьырщ щIэблэми гъуазэу яIэнур.
АдыгэбзэкIэ жыпIам къызэщIикъуэ псор нэгъуэщIыбзэкIэ нэгъэсауэ зэбдзэкIыныр икъукIэ гугъущ. Шэч зыхэмылъыжырщи, — адыгэбзэр дахэщ, лантIэщ, купщIафIэщ, гугъэпсэхущ. ИкIи ар къарууншэу, гупсысэ инхэр кърипIуэтэным хуэмыщIауэ къызыщыхъу дэтхэнэри щоуэ.
ЩыIэщ адыгэбзэ зымыщIэххэу адыгэу зызыбжыж куэд. Абыхэм зеплъыта нэужьщ, адыгэбзэр пщIэныр зэрынасыпышхуэр къыщыбгурыIуэр.
Унагъуэм адыгэбзэр илъмэ, абыкIэ зэпсэлъэныр хабзэ щыхъуамэ, сабийм ар къимыщтэныр Iэмал зимыIэщ. Абы и зэхэлъыкIэмрэ и зегъэкIуэкIэмрэ хэлъ щэхухэр къищIэу и бзэр хуэкъута мыхъункIэ Iэмал иIэкъым. Аращ и «IункIыбзэIухыр», бзэ гуэр зэбгъэщIэнумэ.
Куэд тежыпIыхьыфынущ адыгэбзэмрэ абы и къэкIуэнумрэ. Ауэ: «Сыт щIэн хуейр а Iуэхур дэкIын папщIэ?» — жыхуиIэ упщIэм и жэуапу си еплъыкIэ гуэрхэр къэсIуэтэнут. Нэхъапэу къызолъытэ ищхьэкIэ зи гугъу сщIа Iуэхугъуэхэр. ЕтIуанэу, адыгэбзэр, къэралыбзэр пэжмэ, ар къыщагъэсэбэп, щызекIуэ щIыпIэхэр, IуэхущIапIэхэр къыхэхауэ зегъэужьын хуейщ. КъищынэмыщIауэ, газет, тхылъ, журнал нэхъыбэу адыгэбзэкIэ къыдэгъэкIын хуейщ. Абы ди цIыхур адыгэбзэкIэ нэхъ шэрыуэу псалъэу ищIынущ.
«Узэгугъур къогугъуж», — жеIэ адыгэ псалъэжьым, аращ анэдэлъхубзэри — уегугъумэ, урилажьэмэ, тэмэму ухущытмэ, абы зиужьынущ, нэхъри ефIэкIуэнущ, нэхъ къулей, шэрыуэ хъунущ.
Щэху-нахуэми ди зэманым цIыхухэм жаIэу зэхыбох: «Адыгэбзэр къулейсызщ, къарууншэщ, ар бджыуэ зэман щIэбгъэкIуэдын щыIэкъым, ар дэ къытхуэсэбэпынукъым». Анэдэлъхубзэр къэмысэбэпыну, абы зегъэужьынми мыхьэнэ имыIэу къэзылъытэхэр цIыху «къулейуэ» жыпIэ хъунукъым. Апхуэдэхэм къащохъу езыхэм я мыхъумыщIагъэр адыгэбзэм тралъхьэкIэрэ ар щIамыщIэмкIэ бзэр «ягъэкъэншэжыну».
Зи гугъу тщIа Iуэхугъуэхэм нэмыщI, адыгэбзэр хъумэнымкIэ, абы зегъэужьынымкIэ къалэнышхуэ зи пщэ къыдэхуэхэм ящыщщ ди лъэпкъ щэнхабзэри. Уи бзэм пщIэ хуэпщIу, абыкIэ уи лъэпкъ хабзэхэр, щэнхабзэр зепхьэу зылъагъу щIэблэм я анэдэлъхубзэр зыщагъэгъупщэныр щыгъэтауэ, езыхэри хущIэкъунущ уэ къызэрыбдэплъеиным. Апхуэдэу щыщыткIэ, а Iуэхум гулъытэшхуэ щыхуэщIыпхъэщ сабий садхэм, пэщIэдзэ классхэм. ЩIэблэм нэхъыфIу щапхъэу къищтэр жепIэракъым — ебгъэлъагъуращ. Я бзэр фIыуэ ялъагъуным, ар яджыным гукъыдэж хуаIэн папщIэ, сабийхэми студентхэми я нэгу щIэгъэкIын хуейщ къыдалъхуа бзэм лъэпкъым, къэралым я пащхьэм пщIэ зэрыщиIэр, адрей бзэхэм закъыкIэримыгъэхуу, ар зэрылажьэр.
Ураныбжьщ къуршхэм, си адыгэбзэ,
Инжыдж толъкъуну узэхызох.
ФIылъагъуныгъэм урихъуэрыбзэщ,
Макъамэу бзэхэм уакъыхызох.
Хъан-Джэрий ноби къыбжеIэ
шыпсэ,
Къызоущие нарт Сэтэней,
ПащIэ Бэчмырзэ къысхуоджэ усэ,
Си адыгэбзэр тетщи дунейм.
Зи гугъу тщIа къалэнхэри, бзэм ихъумэу наIуэ къэмыхъуа щэхухэри къызыпэщылъыр дэращ, щIэблэращи, дызэрыпэлъэщын акъылрэ щIэныгъэрэ, зэфIэкIрэ къарурэ Тхьэм къыдит!
Хьэрэдурэ Аллэ.
