СцIыхуу щымытами, срогушхуэ
Мы махуэхэм куэдым ягу къагъэкIыж илъэс 72-рэ и пэкIэ иуха зауэ гуащIэр, Хэкум папщIэ зи псэр зыта я Iыхьлыхэр, абы и мафIэ лыгъейм кIуэцIрыкIыфу ТекIуэныгъэ къытхуэзыхьа зауэлI хахуэхэр. Псы куэди ежэхащ абы лъандэрэ. Ауэ сыт хуэдиз зэман дэмыкIами, а зауэм цIыхухэм я гум трилъхьа уIэгъэр нобэр къыздэсым кIыжакъым. А зауэр зи нэгу щIэкIахэр мащIэ хъуащ, ауэ зи бын, зи щхьэгъусэ, зи адэ, зи Iыхьлы хэкIуэдахэм яуса гъыбзэхэр иджыри зэхыбох. Унагъуэ куэдым зауэжь блэкIам къатригъэпсыха гуауэм хущIагъэкIа нэпсыр гъущакъым. Адэ-анэ дапщэ игъэгуIа а зауэ бзаджэм, зи псэугъуэ, зи дахэгъуэ бын дап-щэ хэкIуэда мафIэ лыгъейм?! ГуIэгъуэм и гуIэгъуэжт, мы си тхыгъэр зытеухуа, ХьэпцIей къуажэм щыпсэуа Темрокъуэ Барэсбий и унагъуэм къытепсыха гуауэр.
Темрокъуэ Барэсбий Мызи гугъу фхуэсщIынур си гукъэкIыжи хъуркъым, сыту жыпIэмэ а лъэхъэнэм, Хэку зауэшхуэр къыщыхъеям, сэ IэплIэрысу сыщытащ. Нэхъыбэр ди анэм, ди гъунэгъухэм къызжаIэжауэ аращ. ИтIани, абы ущыхапIыкIам, зауэ нэужь илъэс мыхъумыщIэ-хэм я Iэужь куэдыр иджыри усабийуэ натIэ щыпхуэхъуам деж уи псэр а псомкIэ зэщIэшыпсыхьауэ укъотэдж. УмыщIэжри яIуэтэжхэмкIэ IупщIу уи нэгу къыщIагъэувэурэ, уи сабиигъуэм и сурэт фаджэри хуэмурэ зэфIоувэ.
Си хъыбарыр зытеухуа ди адэ Темрокъуэ Барэсбий Блаш и къуэр Хэку зауэшхуэм и пэкIэ унагъуэ дахэу ХьэпцIей жылагъуэм щыпсэуащ, цIыхухэм фIыуэ къалъагъуу, ящIэнрэ ялэжьынрэ ягъуэту. Ди адэм колхоз губгъуэм лэжьыгъэ зэмылIэужьыгъуэхэр щилэжьу щытащ, шыгу зэщIэ-щIам дэсу. Ди анэм зэриIуэтэжымкIэ, ар лIышхуэт, икIи лIы бжьыфIэт, и щабагъымрэ гуапагъымрэ гъунэ зимыIэт. Унагъуэр сыткIи зыхуей хуигъазэу, и анэ ДисэцIыкIуи, и щхьэгъусэ Гъунизэ- ти (ди анэр), я бынхэу Къэрэ- жанрэ Шагъиррэ, сэ сраещанэу, къыттеубгъуауэ дызэщIипIэрт. Ди адэ-анэм насыпыфIэ дыдэу забжыжырт: мохэр я бынрэ я гурыфIыгъуэмэ, ДисэцIыкIу яхуэузыншэрэ и Iуэху Iыхьэр ищIэжу я дэIэпыкъуэгъумэ, яш-хын яIэмэ, фэм иралъхьэн ягъуэтмэ — аратэкъэ а зэманым насып жыхуаIэжри?! МэжэлIам ещIэ ерыскъым лъапIэныгъэу иIэр зыхуэдизыр. Абы и хъы ткIийм къихужа ди унагъуэри ягъуэтыжа хьэлу Iыхьэ хуитым щыгуфIыкIыу зэдэпсэурт. А псом щыхэплъэкIэ, ди адэм и гур къыщигуфIыкIи щыIэт. Языныкъуэхэм ар гузавэрт: «Ярэби, мы дуней дахэ згъуэтыжар зыгуэ- рым дыдж къимыщIащэрэт», — жиIэу. Апхуэдэ гупсысэхэр и гум къыщепIэстхъкIэ, ар нэщхъеинэкIэ и унагъуэ дахэм хэплъэрти: «АлыхьыфIым зы гущIэгъу къытхуищIыжынщ», — жиIэрти и гур игъэбыдэжт.
Ауэ «гур зэрыгъум дыгъур ирожэ» жи, мыгувэу ди адэм повесткэ къыхуэкIуащ, военкоматым екIуэлIэн хуейуэ иту. Хэку зауэшхуэр къэхъеиным мазэ зыбжанэ иIэжу арат. ЩыжаIа махуэм йокIуалIэри, Нартан деж щагъэхьэзыр шуудзэ дивизэм зэрыхагъэхьамкIэ хъыбар кърагъа-щIэ. Апхуэдэуи зауэ хуэIухуэщIэхэм хурагъэсэн папщIэ здекIуэлIэну щIыпIэри къыжраIэ. Сытыр и Iэмалт ди адэм — къэрал унафэм уебакъуэ хъунутэкъым. Къигъанэ и анэмрэ и бынунэмрэ дауэ хъунуми егупсысу и гум игъыкIыурэ, гу зыщимыхуа и унагъуэ дахэм яхэкIри, къыщыжраIа махуэм ар пщIантIэм дэкIащ. ЗдэкIуам зэуапIэ губгъуэм зэритын хуей щIыкIэм, Iэщэр зэриIыгъын, сэшхуэр зэригъэбзэн, шыр зэригъэIурыщIэн хуейхэм хурагъасэу щIадзащ. Игъусахэм зэраIуэтэжу щытамкIэ, шыр зэрыжэм хуэдэу-рэ щIым къелъэрэ уанэгум итIысхьэжу, шым и ныбэ щIа-гъым щIэпщрэ уанэгум зридзэжу, сэшхуэр и Iэгум щигъэджэгуфу щытащ ди адэр.
Армэм къыдыщыIахэм зэрыжаIэжамкIэ, сыт хуэдэ Iуэху пэрымытми, ди адэр нэщхъейуэ апхуэдэт, и гур унэмкIэ къэгъэзауэ, къэгузавэу щытт. И псэм ищIэу къыщIэкIынт… Куэд дэмыкIыу си шыпхъу нэхъыжь цIыкIур сымаджэ хьэлъэ къэхъуащ. Зыкъомрэ плъыржьэру хэлъа нэужь, и зэманым дохутыр зымыгъуэта цIы-кIур дунейм ехыжащ. Хъыбар ирагъащIэу къэкIуэжа ди адэм и гъэфIэн цIыкIур щIилъхьэжри, и гур гуауэм зэщIиIулIауэ Нартан кIуэжащ. АрщхьэкIэ гуауэр и закъуэ къакIуэркъым — зэман тIэкIу дэкIри си къуэш цIыкIури сымаджэ хьэлъэ къэхъуащ. Зи тхьэмбылым щIыIэ хыхьа Шагъири абы зэуэзэпсэу йолIыкI. Зи сабий етIуанэр щIэзылъхьэжу пщIантIэм дэкIыжа ди адэм абы фIэкIа къигъэзэжакъым.
1941 гъэм Хэку зауэшхуэр къэхъейри, Совет къэралыгъуэм мафIэ лыгъейр къезыдза нэмыцэ хьэщхьэрыIуэхэм зылI и быну япэщIэуват абы ису хъуар. Абыхэм яхэтащ ди адэри. ЦIыхухэм гъащIэ дахэ яIамрэ псэукIэщIэ зэтраухуамрэ къыдэкIуа насыпыр иджы пщIыхь IэфIым хуэдэу лъэлъэжат. Ди адэ-анэм я унагъуэ насыпри пцIащхъуэ унэу къэкъутэжат.
Сэшхуэр Iэщэ нэхъыщхьэу зыIыгъ шуудзэр танкым щыпэщIэувэм, мо фIыуэ зэщIэузэда нэмыцэхэм Iисраф къащIырт. ИтIани, лIыгъэшхуэ ягъэлъагъуэу ди зауэлIхэр зауэм хэтащ. Ди адэр зыхэта 115-нэ Кавдивизиер 51-нэ армэм хыхьэрт, абы и генерал Н. Труфановым мыпхуэдэу итхыжауэ щытащ: «Дивизием зауэлI хахуэ куэд фIэкIуэдами, лIыгъэшхуэ яхэлъу, Волгэ ирамыгъэкIуалIэу, абыхэм нэмыцэхэр зэтраIыгъэфащ. Пщэрылъ къыхуащIа къалэнри тэрэзу ягъэзэ-щIащ. Я псэм емыблэжу Сальск и зэуапIэ губгъуэшхуэм ахэр джатэкIэ нэмыцэдзэм щыпэщIэтащ, куэдми я щхьэр щагъэтIылъащ абдеж. Абыхэм я лъымкIэ, я псэ ятамкIэ къагъэлъэгъуащ я Хэкум хуаIэ лъагъуныгъэмрэ яхэлъ лIыгъэшхуэмрэ здынэ-сыр». А щIыпIэм зи псэр щызытахэм ящыщащ ди адэ Барэсбии (жэнэткIэ гуфIауэ Тхьэм къыщIигъэкI).
Ди адэр зэрыщымыIэжымкIэ хъыбар мыщхьэпэ къызыIэрыхьа ди унагъуэм исхэм я гум фIы щыщIэнт?! Ихъуреягъыр нэпсрэ хьэдагъэрэт, зым и адэр, зым и щхьэгъусэр, адрейм и дэлъхур, — апхуэдэ защIэу унагъуэ къэскIэ хэIэбат зауэ гущIэгъуншэр. Адэ-кIи зэрыпсэун хуейр къагурыIуэ пэтми, цIыхухэм, гуауэм зэщигуати, закъыхуэужьыжыртэкъым.
Ди анэм зэрыжиIэжу щытамкIэ, а зауэ бзаджэр зэман кIэщIкIэ ди щIыналъэми къэсауэ щытащ. Нэмыцэхэм щысхь жыхуаIэр ямыщIэу я хъуреягъыр зэтракъутэу, уеблэмэ ди цIыхухэр зыщIэс псэуалъэхэм къыщIагъэкIрэ езыхэр абы щIэтIысхьэу, я Iэщи, джэдкъази, жыг хади — псори Iисраф ящIу апхуэдэт. Ди унэлъапсэри зэтракъутат абыхэм, ди анэшхуэ ДисэцIыкIурэ ди анэмрэ сэ саIыгъыу дыкъыщIахури, гугъу драгъэхьауэ щытащ. Ди анэм зэрыжиIэжамкIэ, я пщIантIэжьу фIэкIа умыщIэу, нэмыцэхэм зыхуей дыдэр ящIэу дэсащ а зэрыщыIа зэманым къриубыдэу. Унэм щIэт хьэпшыпхэр къыщIадзурэ зэтракъутэу, жыг хадэм ит жыгхэр къраудурэ танкхэм, топхэм, дагъэ зэрыт цистернэхэм трапIэурэ щIауфэу, пщыхьэщхьэкIэрэ жьэпшынэ еуэхэурэ къафэу, уэрэд жаIэу, къапэщIэхуэ джэдкъазыр зэтраукIэурэ яшхыу. ЗикI я IутIыжт.
Ауэ апхуэдэуи куэдрэ екIуэкIакъым. 1943 гъэм и щIышылэ мазэм ахэр ди щIыналъэм ирахужри, цIыхухэр хуит къэхъужат. Дауи, а хьэщхьэрыIуэхэм къызэранэкIам гур хигъэщIт, ауэ, итIани, щхьэхуит хъужахэти, абыхэми гу лъамытэ хуэдэт. Ди анэр куэд-рэ гъащ зауэ нэужь илъэсхэм — и щхьэгъусэр имыIэжмэ, и бынитIыр фIэкIуэдамэ, нэм къиплъыхьыр зэтекъутарэ зэфIэгъэувэжын хуеймэ, сытыт ар зыщыгуфIыкIынур? Ди анэшхуэ ДисэцIыкIуи, нэмыцэхэр дахужа нэужь, куэдрэ псэужакъым. Ари щыщхьэщыукIуриикIым дунейр къытеункIыфIэпат ди анэм. ГугъапIэу къыхуэнар сэ зырати, ди адэм къыхуигъэна уэсятым тету IукIэ сипIащ, сыкъигъэхъуащ, гъащIэм лъэ быдэкIэ сыхигъэуващ. Гъа-щIэ кIыхь къигъэщIащ ди анэм. Апхуэдиз гуауэм къела, апхуэдиз хьэзабыр зышэча ди анэм и ныбжьыр илъэс бгъущIым фIэкIауэ 2000 гъэм дунейм ехыжащ (и ахърэтыр нэху Алыхьым ищI!).
Псалъэ дахэ куэд ди анэм зыхужиIэжу щыта ди адэм и нэкIур сэ сщIэжыркъым, дэни щысщIэжын, сыIэплIэрысу зауэм хэкIуэдамэ, ауэ сыт щыгъуи сщIыгъум хуэдэу сыкъэтэджащ. Сыт хуэдэ Iуэху къезмыхьэжьэми, «Уи адэр абы зэрыхущытынур мыпхуэдэут» — жиIэурэ ди анэм къыздиIыгъащ. ПсэкIэ сщIыгъуами, адэ зиIэм сехъуапсэу си гъащIэ гъуэгуанэр къесхьэкIри, си жьыгъэм сыкъэсащ.
Си гур къизыгъэгуфIыкIыр зыщ ди адэ Барэсбий адыгэлIт и дуней тетыкIэкIэ, и хабзэкIэ, и акъылкIэ. Ар хэкулIт и гупсысэкIэ, и лIыгъэкIэ, и Iуэху зехьэкIэкIэ, жылэр зэрыгушхуэт. Абы и фэеплъ нэхур сакъыу дохъумэ нобэр къыздэсым.
ТЕМРОКЪУЭ Анатолэ.
