Щтырыгъу зыкъуищIэкIми гъащIэм, УцIантхъуэу, уи гъуэгу утемыкI
Усэ тхыным дихьэх, абыкIэ зэчий зыбгъэдэлъ цIыхур сыт хуэдэ IэнатIэ бгъэдэмытми, зэман къигъуэтынущ икIи и псэр темыпыIэу елэжьынущ тхэ-ным, а тхыгъэхэр и купщIэкIи и гупсысэкIи удахьэхыу ду-нейм къызэрытехьэным хущIэкъунущ. Псалъэр зыгъэIуры щIэфым, ар зэхэщIыкIыгъуэу, фIэщхъуныгъэ хэлъу къэзыгъэсэбэпыфым сыт хуэдэ гуп сысэри удихьэхыу, гумрэ псэмрэ дыхьэу къеIуэтэф. Ап хуэдэ цIыхухэм ящыщу Вындыжь Марие къэплъытэу щытмэ, щыуагъэ хъуну сэ къыс щыхъуркъым. Ар журналист Iэзэщ, Къэбэрдей-Балъкъэр ра диом и адыгэ редакцэм егъэджэныгъэмрэ щIэны гъэм кIэ и къудамэм и лэжьа кIуэщ. Абы и нэтынхэр сыт щыгъуи купщIафIэщ, щIэблэр гъэсэ нымкIэ, щIэныгъэ егъэгъуэты нымкIэ мыхьэнэ ин дыдэхэр яIэу апхуэдэщ.
Махуэ къэс илэжьын хуейуэ къыпэщыт Iуэхухэр Марие зэран къыхуэхъуркъым усэ купщIафIэ куэд дунейм къытригъэхьэнымкIэ. Вындыжьым и усэхэм укъе джэну тыншщ, Iэзэу, купщIафIэу тха сатырхэм удахьэх, гум тыншу къонэ, дызрихьэлIэ псалъэ шэ рыуэхэм, жыIэкIэ дахэхэм ди бзэм зрагъэужь, къулей ящI. Сэ жысIэркъым Вындыжьым иджы ри къэс къамыгупсысыфа, ямытхыфа къигъэщIауэ, хузэ фIэкIауэ, ауэ къэгъэлъэгъуапхъэщ абы и усыгъэхэр сыт щы гъуи зызыхъуэж гъащIэм, зэманым тещIыхьауэ, абыхэм ди пащхьэм кърагъэувэ къалэнхэр гъэзэщIэным тегъэпсауэ зэры щытыр. НэхъапэIуэкIэ итха усэ хэмрэ иджырейхэмрэ щызэб гъапщэкIэ, наIуэ дыдэу болъагъу абыхэм дэтхэнэ зэманми и нэпкъыжьэ тридзэу зэрыщы- тыр.
Псалъэм папщIэ, Вындыжьым зы зэман и усэхэмкIэ хэку лъа гъуныгъэм, хабзэ-нэмысым, гуа щIэдэкI хьэлэлым дыхуреджэ, ди фIэщи ещIыф апхуэдэхэр тхэлъыныр зэрыIэмалыншэр, арын шауэ нобэрей гъащIэм узэ рыхэмыпсэукIыфынур:
Щтырыгъу зыкъуищIэкIми
гъащIэм,
УцIантхъуэу, уи гъуэгу
утемыкI.
Пшагъуэбэм ухидзэм, уи
гущIэм
И нур щIихъумэн лъумыгъэкI.
(«Си гъащIэ лъагъуэ»)
Нобэ хэкур зыгъэгузавэ щытыкIэ мыхъумыщIэхэр сэтей къэщIыным, ахэр ди лъэпкъ напэм къызэремызэгъым, икIэ щIыпIэкIэ ахэр гъэкIуэда зэры хъуным сыт щыгъуи и нэIэ тетщ усакIуэм. Тогузэвыхь ар фадэм, афияным къишэ зэраныгъэхэм, анэдэлъхубзэм хуащI гулъытэр мащIэ зэрыхъуам, игу ящIогъу сабий адэншэхэм, егъэпIейтей унагъуэ лъэлъэжхэм, ауэ щогугъ и усэбзэр щIэблэм я гущхьэм нэсыну, зэхахыну. Аращ абы мыпхуэдэу щIыжиIэри:
Хэку-анэ лъапIэу
сызэрыгушхуэ.
Ди насыпыпсыр
тхуэжэбзэжынщ.
Iэмыр ищIынщи мы ди
Тхьэшхуэм,
Адыгэ лъэпкъым
зиIэтыжынщ.
(«Хэку-анэ»)
Дэтхэнэ зы усакIуэми хуэдэу, Вындыжь Марие куэду иIэщ Хэкум, лъахэм, щалъхуа щIыналъэм ятеухуа усэхэр. «Си лъахэ», «Адыгэ пшыналъэ», «Хэку-анэ» усэхэм щыдолъагъу хэкум хуиIэ лъагъуныгъэр, псалъэ гъущэ къудей мыхъуу, ар зэрыт щыты-кIэ къэлъэхъшам гурэ псэкIэ зэрыригузавэр. Апхуэдэу щыт-ми, и лъахэр, и бзэр зэригъэ лъэ пIэныр, абы и къыщхьэщыжа кIуэу зэрыщытыныр и усэхэм щегъэIу:
ЗгъэлъапIэр сытым щыгъуи
си бзэрщ,
Пудыгъэ лъысу сымыдэн.
Дэтхэнэ зы адыгэми хуэдэу, ар щIохъуэпс хамэщI щыпсэу адыгэхэм я хэкужьыр ягъуэ ты жыным. Адыгэ пшыналъэр, лъэп къыр зы хъужыну зыщыгугъыр цIыху псоми захригъэхыну хуейщ. А макъамэращ хэкум къыхуеIэжыныр игъэпсынщIэну зыщыгугъри:
Адыгэу хъуар, зэхэльхьи
лIыгъэ,
КъытхуешэлIэж адэжь и
жьэгу.
Адыгэ къафэр фхуэтщIу
тыгъэ,
Лъэпкъым тщIыжынт бжэIупэ
джэгу.
ЩIыуэпсыр хъумэным, абы и дахагъым хуэмыуса усакIуэ гъуэтыгъуейщ. Уеблэмэ къыпщыхъунри хэлъщ а темэм хужыпIэ-ни къэбгъэлъэгъуэни щумы гъуэтыжыну. Вындыжьым и усэ хэм, абы хужаIахэм я фIыпIэр къызэщIакъуэжри, езым и ма къамэ дахащи щIегъэувэжыф. Псалъэм папщIэ, гъэщIэгъуэны щэу къыхехыф абы зэгъэпщэ ныгъэхэр. Марие и мызакъуэу, усакIуэ псоми куэду къыщахь я усыгъэхэм зэгъэпщэныгъэхэр, абыхэм ди нэгу къыщIагъэувэф щIыуэпсым и теплъэ дахащэр, абы щхьэхуимыту ди псэр хуеIэ ящIыф. Вындыжьым и зэгъэп щэныгъэхэр адрейхэм я деж щыдмылъагъухэщ, езым и псэм къыдэуша, езым къигъэщIыжахэщ. Апхуэдэхэщ:
Анэ быдзышэ хуэлIа сабийуэ,
Псы хуэлIэ щIылъэм и жьэр
ущIат.
* * *
Аслъэн уIауэ, лъыпсыр
къыпоткIу.
* * *
Зи гъусэр къуршым щыкIуэда
къыууэ.
* * *
МэкъуауэлI щIыфэр, тIыгъуа балийуэ.
Апхуэдэ дыдэхэр яхужыпIэ хъунущ олицетворенэхэми:
Бжьыхьэ дадэм, зэшу,
папщэу,
Губгъуэ нэщIым зыщеплъыхь.
* * *
Пшагъуэ нанэм жьыбгъэр
щIэпщэу
Мес, къуэладжэм и щхьэр ехь.
* * *
Къуршыжь зэхуакухэм
Псышэ — пшэ фIыцIэр
Жьыбгъэр щIэрыIэу
къыкъуилъэфащ.
* * *
Жыг тхьэмпэншэм я нэр
плъызу,
Тес къуаргъыжьхэри
нэщхъеящ.
А усэхэр рифмэ зэмылIэужьыгъуэ зыбжанэхэм тету зэрыщы тыр а псом хэплъхьэжмэ, усыгъэм и щIэщыгъуэ псори Вындыжьым къехъулIауэ жыпIэ хъунущ.
Сэ усэ сфIэфIщ. Зы усэ тхылъ дунейм къытехьэху, ар хэт и IэдакъэщIэкIми, сыщогуфIыкI. Гумрэ псэмрэ дыхьэу, зэщIэжьыуэу, зэгъэкIуауэ, хэти щапхъэфIхэр къыхихыфыну тха усэхэм зэ седжэу лъэныкъуэ езгъэзыжыркъым, кIэщI-кIэщIурэ къытезгъэзэжурэ соджэ, седжэжыху къэси гу зылъызмыта гупсы сэщIэхэр къыхэзгъуатэу, абы фIэщхъуныгъэ къысхилъхьэу апхуэдэщ. Вындыжьым и усэ- хэр абы и лъэныкъуэкIэ къаруу-фIэщ, щапхъэщ. И жьэм жиIэр и гум зэрилъыр нэрылъагъущ. И мурад дахэхэр гъэзэщIа мыхъу щIыкIэ зэманыр зэрепIэщIэкIыр, гъащIэм зэрыхэщIыр къохьэ лъэкI:
Зэману дахэ, сумыгъэпIащIэ,
ТIэкIу зыпкIэрысщIэм,
къысхуэгумащIэ.
* * *
Мы зэм си лъэIур уэ
схуэгъэзащIэ,
СыхущIыхьакъым,
сумыгъэпIащIэ.
* * *
Жьыгъэр си лъэмбым
къыумыгъэувэ,
* * *
ГъащIэ IэфIыпIэр
сфIумыгъэмащIэ.
ТIэкIурэ зышыIэ, тIэкIу
зыгъэгувэ.
Дэтхэнэ зы егъэджакIуэми сэ бэп ин хуохъу Марие и усыгъэхэр. Сэ, псалъэм щхьэкIэ, сфIэфI дыдэщ и усэхэм бзэр зыгъэдахэ, къулей зыщI Iэмалхэу метафо рэхэр, эпитетхэр, зэгъэпщэныгъэхэр, псалъэжьхэр, псалъэ шэ рыуэхэр къыщезгъэлъыхъуэн, рифмэ зэмылIэужьыгъуэхэм гу лъезгъэтэн, ахэр сыт хуэдэми къезгъэщIэн. Усэхэм къыщыхьа псалъэухахэр, гъэсэныгъэ- ущи иныгъэ ин зыхэлъхэр, къы хы зогъэтхыкI, зэпкърызогъэх. Абы хэм лэжьыгъэр щIэщыгъуэ ящI, еджакIуэхэм я бзэм зрегъэужь, поэтическэ бзэм и щхьэхуэныгъэхэм гу лърегъатэ.
Марие и гуфIэгъуэ пшыхь гуэ рым мы псалъэхэмкIэ зыхуэз гъэзауэ сощIэж:
Зи лъэужьыр къабзэ,
Зи Iэужьыр дахэ,
Зи чэнджэщхэр лъапIэ,
Зи гупсысэр куу,
Зи псалъэхэр щапхъэ,
УщиякIуэ Iущ.
Яхуэпсэу уэ цIыхухэм
Я гупсысэр пшэщIу,
Хьэл-щэн убгъэдэлъымкIэ
ЩIалэгъуалэр бгъасэу.
Ноби сытетщ а псалъэхэм. Си гуапэщ и мурадыфIхэмрэ зэ фIэкI хэмрэ зэтехуэу Вындыжь Марие лъэпкъым куэдрэ тхуэ псэуну, тхуэлэжьэну.
ДЫЩЭКI Марие,
КъБР-м и цIыхубэ егъэджакIуэ.
