Гъуэгу техьэ къытенэркъым
Къардэн Мухьэмэд Мучэзир и къуэр 1954 гъэм гъатхэпэ мазэм и 28-м Зеикъуэ къуажэм къыщалъхуащ. Ар щеджащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и химико-биологическэ, экономическэ факультетхэм, Экономикэмрэ правэмкIэ Кисловодск институтым и юридическэ къудамэм.
1976 гъэм Къардэныр ВЛКСМ-м и Ленинскэ райкомым пропагандэмкIэ и отделым и инструктор хъуащ, 1977 гъэм 12-нэ техникэ училищем и комсомол комитетым и секретару хахащ. ИужькIэ, 1978 гъэм, ар ВЛКСМ-м и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым пропагандэмрэ цIыхубэ-щэнхабзэ лэжьыгъэмкIэ и отделым и лектор къулыкъум пэрыхьащ. 1981 гъэм ВЛКСМ-м и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым и лектор гупым я унафэщI ящIащ.
1984 гъэм жэпуэгъуэ мазэм и 26-м щыщIэдзауэ Къардэн Мухьэмэд «Советская молодежь» газетым и редактор нэхъыщхьэщ. Ар УФ-м, КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэщ, УФ-м и Журналистхэм я союзым хэтщ, ТворчествэмкIэ дунейпсо академием и академикщ, КъБР-м щыIэ УФСИН-м и жылагъуэ советым и тхьэмадэщ. И лэжьыгъэм щиIэ зэфIэкIхэм папщIэ абы къыхуагъэфэщащ УФ-м и Журналистхэм я союзым щIыхь зиIэ и дамыгъэ лъапIэр.
2014 гъэм Къардэн Мухьэмэд бжыгъэ дахэу щы хузэтрихьащ. Япэрауэ, «Советская молодежь» газетыр къыдэкIын зэрыщIидзэрэ илъэс 75-рэ, етIуанэрауэ, абы езым и ныбжьыр илъэс 60, ещанэрауэ, редактор нэхъыщхьэ къулыкъум ар зэрыпэрыхьэрэ илъэс 30 ирокъу. А псор щхьэусыгъуэ тщIыри, Мухьэмэд упщIэ зыбжанэкIэ зыхуэдгъэзащ.
Къардэн Мухьэмэд: ЦIыхум и пщIэр къыхуэзыхьыр и лэжьыгъэрщ
— Мухьэмэд, «Советская молодежь» газетыр илъэс 75-рэ хъуауэ къыдокI. Абы щыщу илъэс 30-м уэ абы и редактор нэхъыщхьэу уолажьэ. Газетым и тхыдэм уриплъэжмэ, сыт хуэдэ зэхъуэкIыныгъэхэр игъуэта, абы и лэжьыгъэм сыт щIэуэ хэплъхьа?
— Газетым гъуэгуанэ купщIафIэ къызэринэкIащ, зэманым сыт хуэдэ щытыкIэ иримыгъэувами, и къалэн нэхъыщхьэр — цIыхухэм я деж хъыбарыр нэхьэсыныр — игъэзащIэу нобэ къэсащ. «Советская молодежь»-м и тхыдэр си нэгу къыщыщIэзгъэхьэжкIэ, япэу сигу къэкIыжыр 90 гъэхэм я пэщIэдзэ дыдэм газетыр зэрыхуауэ щыта щытыкIэрщ. Газетыр зэхуащIыжыным нэсауэ щытащ абы щыгъуэ — илъэскIэ «къытщхьэщытащ» а шынагъуэр. Щхьэусыгъуэ Iэджи иIэт абы. Редакцэм езым и мылъкукIэ газетыр къыдэдгъэкIыжын хуейуэ къыщытхуагъэувам, а Iуэху хьэлъэм деувэлIащ. ИкъукIэ гугъу дехьащ а зэманым. Газетыр къызэрыдэдгъэкIыну тхылъымпIэр къэбгъуэтыным куэд пыщIат. А тхылъымпIэр къэбгъуэта нэужьи, ар къызэрыпщэхун мылъку убгъэдэлъын хуейтэкъэ?! Редакцэм и машинэр тщэжри, тхылъымпIэ къэтщэхуауэ щытащ, абы илъэскIэ дрикъуат. «Фэ фи щхьэм фыхуэлэжьэжу аращ, къыдэвгъэкIыр къэрал газеткъым», — жаIэу редакцэр здэщыIэ унэм щIагъэкIыну хэту зэныкъуэкъушхуи дыхэтащ. Абы щыгъуэм газетыр зэрыхэмыкIуэдэжар, псом япэрауэ, зи фIыгъэр абы и лэжьакIуэхэрщ. КъызэфIигъэщIакъым ахэр гугъуехьым, уеблэмэ улахуэр и чэзум зэраIэрымыхьэми игъэшынакъым. Гупыр дызэкъуэту щытыкIэ хьэлъэм дыкъикIащ.
Парламентым унафэ къищтэри, президент хэхыныгъэхэр республикэм щекIуэкIауэ щытащ. КIуэкIуэ Валерий республикэм и Президенту хахауэ, и къулыкъум щытеувэ махуэм къипсэлъахэр газетым тездзэну сыхуейуэ зыщыхуэзгъазэм, ди Iуэху зытетым къыщIэупщIащ. Сэри ехьэкI хэмылъу ди Iуэхур зэрымыщIагъуэр жесIащ, щIалэгъуалэм я газетыр хэмыкIуэдэжамэ нэхъ къызэрытщтэр гурызгъэIуащ. «Абыи зы хэкIыпIэ гуэр къыхуэдгупсысынщ», — къызжиIат КIуэкIуэм. ИкIи и псалъэр игъэпэжащ. 1993 гъэм щыщIэдзауэ «Советская молодежь» газетыр КъБР-м и Правительствэм и нэIэм щIэту къыдокI. Абы лъандэри ди газетыр куэдкIэ ефIэкIуащ, зиузэщIащ, и пщIэми хэхъуащ. Нобэ ди нэIэ нэхъ зытетыр республикэм щыпсэу лъэпкъхэм яку зэныбжьэгъугъэрэ мамырыгъэрэ дэлъынырщ, республикэм щекIуэкI Iуэхухэр цIыхухэм я деж и чэзум нэхьэсынырщ — республикэм и Правительствэм и политикэмрэ и Iуэху еплъыкIэмрэ ди гъуазэу.
Газетым и лэжьыгъэм щIэуэ хэтлъхьахэм я гугъу пщIымэ, ар тхьэмахуэм зэ къыдэкI хъуащ — япэ щIыкIэ напэкIуэцI 12-у, иужькIэ напэкIуэцI 16-м нэсащ.
Лъэпкъым и бзэмрэ и хабзэхэмрэ зегъэужьыным, егъэфIэкIуэным я лъэныкъуэкIэ газетым хузэфIэкIыным сыщегупсысым, адыгэбзэкIи балъкъэрыбзэкIи напэкIуэцI щхьэхуэхэр тедзэныр къыхэслъхьащ. Абы щыгъуэм апхуэдэ унафэ къыщащтэр КПСС-м и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым и зэIущIэрт. Апхуэдэ зи чэзу зэхуэсым си Iуэху еплъыкIэр къыщыщыхэслъхьэм, зыми къыздаIыгъакъым, ауан сыкъащIа мыхъумэ. «Мы щIалэм зыужьыныгъэ лъэпкъ къыдимыту щIыбагъкIэ дригъэкIуэтыжын Iуэхущ зэрихуэр», — жиIэу къысхуэпсэлъаи щыIэт. Абы и ужькIэ куэд дэмыкIауэ Москва зэIущIэ щекIуэкIыу дыкIуат. Партым и ЦК-м пропагандэмкIэ и къудамэм и унафэщIым и къуэдзэр лекцэ къытхуеджэрти, зыгъэпсэхугъуэ зэманым ирезгъэхьэлIэри сеупщIащ щIыналъэхэм къыщыдэкI газетхэм, абы щыпсэухэм я щэнхабзэр яхъумэжын папщIэ, лъэпкъыбзэкIэ напэкIуэцIхэр хэдгъэхьэ щIэмыхъум и щхьэусыгъуэмкIэ. «Апхуэдэ унафэ щыIэкъым, а Iуэхум зыри емыгупсысауэ аращ. Уеблэмэ ар фIы дыдэщ, партым лъэпкъ Iуэхухэм гулъытэ зэрахуищIыр къэплъытэмэ», — къызжиIащ абы. Зэман гуэр дэ-кIауэ, а Iуэхум теухуауэ КПСС-м и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым и партым письмо къагъэхьащ. Апхуэдэ тхыгъэхэр адрей хэгъуэгухэми яIэрыхьащ. Мис апхуэдэ щIыкIэкIэ адыгэбзэкIи балъкъэрыбзэкIи напэкIуэцI щхьэхуэхэр — «Псынэмрэ» «Шауданымрэ» — тридзэ хъуащ «Советская молодежь»-м. Сэ къызэрыслъытэмкIэ, а напэкIуэцIхэм мыхьэнэшхуэ ягъэзащIэ. Абыхэм къыщыбгъуэтынущ адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ я лъэпкъ щэнхабзэхэм, я бзэхэм, я хабзэхэм, я тхыдэм теухуа тхыгъэ хьэлэмэтхэр. КъищынэмыщIауэ, усакIуэ, тхакIуэ ныбжьыщIэ куэдым я япэ тхыгъэр утыку кърехьэ.
— Совет лъэхъэнэр щыщымыIэжкIэ, газетым и фIэщыгъэри хъуэжын хуейуэ зэманым къигъэуву къыпщыхъукъэ?
— Пэжыр жыпIэмэ, дегупсысащ абыи. Совет властыр щыкъутэжакIэ, совет щIалэгъуали щыIэжкъым, абы къыхэкIыуи газетым и цIэр хъуэжын хуейуэ къалъытэу псалъэмакъ гуэрхэри екIуэкIащ. Гупсысэ зэхэдзэ тщIыри, зи хабзэрэ зи жыпхъэ щхьэхуэрэ зиIэжу лъэхъэнэ гугъухэм къыкIуэцIрыкIа газетым и фIэщыгъэм демыIусэну дызэгурыIуащ. Сыт хуэдэ зэманми газетым и пщIэр иIыгъыжу, и тиражыр лъагэу къекIуэкIащ. Ар цIэрыIуэ зэрыхъуар а нобэ иIэ «Советская молодежь» фIэщыгъэрщ. Нэхъыщхьэр и цIэракъым, атIэ и купщIэращи, дяпэ иту абы щылэжьахэм газетыр зэраубзыхуам тету адэкIи едгъэфIакIуэу дылажьэмэ, нэхъ къэтщтащ.
— Интернетыр лъэ быдэкIэ ди гъащIэм къыщыхыхьа зэманым, уэ узэреплъымкIэ, газетхэм я къэкIуэнур сыт хуэдэ?
— А тIур зэгъусэу иджыри куэдрэ къызэдекIуэкIынущ. Нобэ щIалэгъуалэм нэхъыбэу къагъэсэбэпыр интернетырщ, зыхуей хъыбарыр абдеж псынщIэу къыщагъуэт. Ауэ щыIэщ газетми тхылъми еджэну зыфIэфIхэр, компьютеркIэ тхыгъэхэр къищып мыхъуу, ручкэкIэ тхэхэр. Мис абыхэм зыхащIэ интернетыр къыщыбгъэсэбэпымрэ газет, тхылъ ущеджэмрэ къуат гухэхъуэгъуэр зэрызэхуэмыдэр. Апхуэдэ цIыхухэр щыIэхукIэ, газетхэри къыдэкIынущ икIи, сэ сызэригугъэмкIэ, абыхэм я къэкIуэнур жыжьэ нос.
— Сыт журналистым хьэл нэхъыфIу хэлъын хуейр?
— Псом япэу, журналистым щIэныгъэ бгъэдэлъу, унэтIыныгъэ куэдым хищIыкIыу, а ищIэр тэмэму и лэжьыгъэм къыщыхуэгъэсэбэпу щытын хуейщ. Псалъэм папщIэ, Iуэху къекIуэкIым и купщIэр тэмэму къихутэфрэ, щIэджыкIакIуэр зыхуей хъыбарыр абы и тхыгъэм тыншу къыхигъуэтэфу. Журналистыр сыт хуэдэ Iуэху темытхыхьами, цIыхухэр фIым хуигъасэу, гъащIэм къащыхуэщхьэпэн гуэр къыхахыфу и тхыгъэр гъэпсауэ щытыпхъэщ.
— Мухьэмэд, илъэс 60 гъуэгуанэм и щIэдзапIэр сабиигъуэрщ. ЦIыху гъащIэм нэхъ гукъеуэншэу хэтыр а лъэхъэнэрщ. А зэманым ухэплъэжмэ, сыт нэхъ уигу къинар?
— Анэм и IэфIагъыр япэу щызыхэсщIарщ, анэшхуэм и лъагъуныгъэ гуащIэрщ. Ди анэр сымаджэрилэу щытти, мазэ бжыгъэкIэ сымаджэщым щIэлът. Нэхъыбэу сыкъызэрыхъукIар анэшхуэ куэщIырщ, уеблэмэ «мамэкIэ» дызэджэр арат. Илъэси 3-4 ныбжьым ситу арагъэнт си анэр фIыуэ зэхэсщIыкIыу къыщысцIыхуар. А махуэр си нэгум щIэтщ. Махуэ гуэрым ди анэшхуэр бжьын хисэу хадэм итт, сэри абы сригъусэт. Машинэ макъ щызэхэсхым, пщIантIэм сыкъыдэлъэдащ. Куэбжэр Iуахри ар къыдагъэхьащ, абы цIыхубз лъагэ зэкIуж, екIуу хуэпауэ бгъэдэтт. Сыкъызэрилъагъуу, «КъакIуэ, си къуэ цIыкIу», — жиIэри къызэджащ. Сэ абы сыбгъэдэмыхьэу си анэшхуэм деж згъэзэжри, цIыхубз гуэр къэкIуауэ къызэреджэр жесIащ. ТIури хадэм дыкъыщикIыжам си анэр гъыуэ щытт…
ИужькIэ си анэм и узыншагъэри зэтеувэжри, илъэс куэдкIэ бынунэм къытщхьэщытащ. ЩIалищрэ зы хъыджэбзрэ дыхъурти, си гум гуауэу зэрилъщи, си къуэш нэхъыжь Мухьэб машинэ зэжьэхэуэм хэкIуэдащ. Мыдрейхэм я щхьэ Iуэху дагъэкIыж.
— Унагъуэм щIэгъэкъуэн ущимыIэу, лэжьыгъэм куэд щызэбгъэхъулIэфынукъым. Абы и лъэныкъуэкIэ уи къарумрэ уи гуащIэмрэ къыхэзыгъахъуэхэм я гугъу къытхуэпщIамэ арат.
— Дэтхэнэ зы цIыхуми и ехъулIэныгъэ нэхъыщхьэр унагъуэ зэгурыIуэмрэ зэпэщымрэщ. Псоми хуэдэу сэри гупсэхугъуэ щызгъуэтыжыр унагъуэращ. Унэгуащэмрэ сэрэ комсомол комитетым дыщызэдэлажьэу дызэрыцIыхуащ. ИужькIэ ар ЕгъэджакIуэхэм я IэщIагъэм щыхагъахъуэ институтым, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и ПМНО-м, ФилологиемкIэ и институтым щылэжьащ. Зы хъыджэбзрэ зы щIалэрэ диIэщ. Равидэ дохутыру мэлажьэ, Темырлан экономистщ, республикэм зезыгъэужьын IэщIагъэлIхэр зэрагъэхьэзыр программэ щхьэхуэм хэту и щIэныгъэм хамэ къэрал щыхигъэхъуащ. ТIури унагъуэщ. ЩIалэ гъэфIэну, Ратмир и цIэу зы пхъурылъху диIэщи, иджыпстукIэ ар ди гурыфIыгъуэщ.
— Мухьэмэд, редактор нэхъыщхьэм и зыгъэпсэхугъуэ зэманыр дауэ игъакIуэрэ?
— Языныкъуэхэм зыдгъэпсэхуну зэман диIэкъым щыжаIэм и деж къызгурыIуэркъым. Улажьэ зэпыту упсэуфынукъым. Апхуэдэу уезэшауэ пщIэ Iуэхури тэмэму зэфIэха хъунукъым. Зэман гуэркIэ зыбгъэпсэхуауэ, уи къарур къэщIэрэщIэжауэ лэжьыгъэм ущыпэрыхьэжкIэ нэхъыби пхузэфIокI, ар нэхъ щIэщыгъуи къыпщохъу. Къапщтэмэ, нэхъапэхэм жылагъуэ Iуэхухэм нэхъ жыджэру сыхэтти, зэманыр тIэкIу схуримыкъуу щытт. Иджы ирызогъэкъуж. Си ныбжьэгъухэм я гъусэу ХьэтIохъущыкъуей жыг хадэм къыщыдокIухь, абыхэм ящыщ зым дачэ иIэщи, ар зыхуей хуэдгъэзэж хуэдэурэ, зыдогъэпсэху. СфIэфIщ пхъэм сепэщэщын, абы зыгуэрхэр къыхэсщIыкIын. Унэм зэгъэпэщыжыныгъэ лэжьыгъэхэр щегъэкIуэкIын хуей хъуми, сэ езым си IэкIэ сощIыж. Абыи гупсэхугъуэ къыхызох. Тхылъ седжэу згъакIуэ зэманри тыншу нэгъуэщIкIэ схуэхъуэжынукъым.
— УзэплъэкIыжрэ къэпкIуа гъуэгуанэм уриплъэжмэ, гъащIэм къыхэпха сыт хуэдэ гупсысэкIэ укъыддэгуэшэнт?
— Ди анэшхуэми адэ-анэми дызыхуаущийуэ щытар къалэн къытщащI лэжьыгъэр IэхъуэгъуэтегъэкIыу мыхъуу, ар нэгъэсауэ зэрызэфIэтхынырт. «Сэр нэхърэ нэхъыфIу ар щхьэ нэгъуэщIым ищIын хуей?» — жыфIэущ лэжьыгъэм фызэрыпэрыхьэнур къыджаIэрт. КупщIэшхуэ хэлъщ а псалъэхэм. ЦIыхум и пщIэр къыхуэзыхьыр и лэжьыгъэрщ. Уэ къуащIэну узыхуэмейр нэгъуэщIми иумыпэс. Зыгуэрым сэбэп ухуэмыхъуфми, уи зэран иумыгъэкI.
Епсэлъар ЩхьэщэмыщI Изэщ.
«Советская молодежь» газетыр илъэс 65-рэ щрикъу махуэм. Налшык, 2009 гъэ, бадзэуэгъуэ мазэ
АдыгэлIым и щапхъэ
Къардэн Мухьэмэд сэрэ дызэкъуажэгъущ, школым зэгъусэу дыщIэсащ, зы егъэджакIуэхэм драгъэджащ. Нобэр къыздэсми зым и Iуэхум адрейр щыгъуазэу дыкъызэдогъуэгурыкIуэ.
Мухьэмэд и адэ Мучэзиррэ си адэ Мусэбийрэ лэжьыгъэкIэ зэпеуэу губгъуэм иту, мэкъумэшыр кърахьэлIэу колхозым и IэнатIэ зэхуэмыдэхэм я унафэщIу лэжьахэщ. Зэныбжьэгъуу, пщIэ яку дэлъу, фIыуэ зэрылъагъуу къызэдекIуэкIащ. Дэри абыхэм я зэхущытыкIэр ди щапхъэу, ди ныбжьыр тIэкIу зэщхьэщыкIми, зы лэжьыгъэм дыпэрыува нэужькIэ ар щыдгъэзащIэкIэ дызэчэнджэщу дыкъызэдокIуэкI. Мухьэмэд сэ къызэрыслъытэр си шынэхъыщIэущ.
Къардэныр «Советская молодежь»-м къэкIуэным иджыри илъэс зыбжанэ иIэу, сэ а газетым и редактор нэхъыщхьэм срикъуэдзэу, жэуап зыхь секретару сыщылэжьащ. А газетым и зэхэлъыкIэм, и гъэпсыкIэм фIыуэ сызэрыщыгъуазэм, абы си гуащIэ гуэри зэрыхэлъым къыхэкIыу, и дэтхэнэ ехъулIэныгъэми сытым щыгъуи ину срогушхуэ.
Къардэныр редактор нэхъыщхьэу зэрылажьэрэ илъэс 30 мэхъу. Апхуэдиз илъэс бжыгъэкIэ апхуэдэ къулыкъу зыIыгъа ди республикэм иджыри къэс къихъуакъым. «Кабардино-Балкарская правда» газетым и редактор нэхъыщхьэу щыта Черемисин Борис и къулыкъум пэрытащ илъэс 29-кIэ.
Бжыгъэхэм дыкъыхэкIрэ Мухьэмэд и цIыху щIыкIэкIэ и гугъу пщIымэ, мы щIалэм сыт и лъэныкъуэкIи уи дзыхь ебгъэз хъуну, псалъэ итамэ, абы тебгъуэтэжу апхуэдэщ. Нобэрей ди зэманым апхуэдэ цIыху куэдым урихьэлIэнукъым. ИтIанэ абы и хьэл нэхъыфIхэм ящыщ зыуэ сэ къызолъытэ лэжьыгъэ IуэхукIэ и щыуагъэм гу лъебгъэтэжмэ, ар и щхьэ иримыгъажэу, тэмэму зэрызэригъэзэхуэжыр. А псом нэмыщIкIэ, газетым и лэжьакIуэхэм ящыщ гуэр щымыIэмэ, етIысылIэу абы и лэжьыгъэр зэфIигъэкIыфу щытщ. ФIыуэ хещIыкI компьютерым.
ЦIыхур къэпцIыхунумэ, гъуэгуанэ дытехьэ, жаIэ. Мухьэмэд и гъусэу сэ куэдрэ сежьащ, хамэ къэралхэми зэгъусэу дыщыIащ. Ар уи гъусэмэ, укъимыкIуэту утыку уихьэ хъунущ. АдыгэлI нэгъэсам и хабзэхэр зыдэслъагъу Къардэн Мухьэмэд, сэ сызэреплъымкIэ, сыткIи щапхъэщ.
ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ.
Акъыл жанрэ зэхэщIыкI лъагэрэ зиIэ
Къардэн Мухьэмэд сэ куэд щIауэ соцIыху, псалъэ гуапэ фIэкIаи нэгъуэщI хужысIэфынукъым. ЦIыху дахэщ, лъагъугъуафIэщ, и нэгум гуфIэгъуэрэ дэрэжэгъуэрэ сытым дежи кърихыу апхуэдэщ. Езым и Iуэху еплъыкIэ иIэжрэ ар гъащIэм щыпхигъэкIыфу щытщ.
ЩIалэгъуалэ газетым зэрыщылажьэ зэманым къриубыдэу абы куэд и нэгу щIэкIащ. 90 гъэхэм щытыкIэ хьэлъэ ихуауэ щытащ «Советская молодежь» газетыр. Ар зэхуащIыжыным нэсауэ щытащ, абы къыпэщIэуват къулыкъу лъагэ зыIыгъхэри. Акъыл жанрэ зэхэщIыкI лъагэрэ зиIэ Къардэным хузэфIэкIащ абы щыгъуэм газетыр ихъумэн, и лэжьакIуэ гупыр адэкIэ Iуэхум тригъэгушхуэн. Нобэ газетыр куэдым ягу ирохь, щIэджыкIакIуэхэр и мащIэкъым.
КъызэгъэпэщакIуэ емызэшщ Къардэныр, сытым дежи и къалэныр нэсу зэрызэфIихыным хущIэкъуу мэлажьэ. Ар зи пашэ гупыр сыткIи щапхъэщ. Абы я редакцэм зэгурымыIуэныгъэ гуэр къыщыхъуауэ, псалъэмакъ мыщхьэпэ щекIуэкIауэ зэи къэIуакъым. Гупыр зэрыIыгъщ, зэкъуэтщ, щхьэж и къалэныр игъэзэщIэжу я IэнатIэр ирахьэкI. Апхуэдэ зэхэтыкIэр, псом япэу, сэ зыдэслъагъур я редактор нэхъыщхьэрщ.
Мухьэмэд зыпэрыхьэ сыт хуэдэ Iуэхури нэгъэсауэ зэфIех. Абы щыхьэт техъуэфынущ ар зыцIыху дэтхэнэ зыри. Апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэрщ абы и пщIэ лъагэри къыхуэзыхьар. Ныбжьэгъуи цIыхугъи куэду иIэщ абы. Гумызагъэу, хьэлэлу, цIыху пэжу зэрыщытырщ ахэр къыдэзыхьэхыр. Сэ Къардэныр цIыхугъэ зэрыс-хуэхъурэ абы теухуауэ псалъэ Iей жаIауэ зэи зэхэсхакъым.
Си щхьэкIэ пщIэшхуэ хузощI а щIалэм, ар абы и дуней тетыкIэкIэ къилэжьащ. Гъэсэныгъэшхуэ бгъэдэлъщ, цIыхугъэ лъагэ, гушыIэ дахэ хэлъщ, сыт хуэдэ щытыкIэ имыхуами, къемызэгъ псалъэ жиIауи е зыгуэрым и жагъуэ ищIауи урихьэлIэнукъым. Мухьэмэд зыхыхьэ гупым гукъыдэжкIэ яхуэупсэу апхуэдэщ, псэлъэгъу гъэщIэгъуэнщ. Сыт хуэдэ Iуэхуи и пщэ дэлъхьэ — ар абы и къарум къихьмэ, укъигъэщIэхъунукъым. ПэжыгъэкIэ къыббгъэдэтынущ, чэнджэщэгъуи дэIэпыкъуэгъуи къыпхуэхъунущ.
Къардэн Мухьэмэд хуэдэ цIыхухэр дунейм зэрытетыр щыпщIэкIэ, шэч къытепхьэжыркъым гъащIэм фIыр зэрыщытепщэм.
Си ныбжьэгъум со-хъуэхъу узыншагъэ быдэ иIэу гъащIэ дахэ адэкIи Тхьэм къыхузэпищэну.
Аттаев Жамал, «Заман» газетым и редактор нэхъыщхьэ.
Ар зэдгъэпщэн диIэкъым
«Советская молодежь»-м сэ сыкъыщыкIуам, Мухьэмэд абы мазибгъу хъуауэ и унафэщIт. А зэманыр си нэгу къыщыщIэзгъэхьэжкIэ, абы и гъащIэм и зэхуэдитIым хуэдизкIэ дызэрызэрыцIыхур си фIэщ схуэщIыжкъым. Куэд зэгъусэу къызэднэкIащ: фIыи Iеи, нэщхъеягъуи гуфIэгъуи. И сабийхэм я Iуэху зыIутым сыщыгъуазэу къыдэкIуэтеящ, си хьэгъуэлIыгъуэм тхьэмадэу щыIар аращ. Къапщтэмэ, лэжьыгъэ Iуэху мыхъуу, абы нэхъ куууэ, благъэ-Iыхьлы зэхущытыкIэм нэсу, дызэрепх.
Пэжщ, лэжьыгъэ Iуэхухэм и деж дыщызэныкъуэкъуи къохъу. ЦIыхухэр дэтхэнэ зы Iуэхуми зэреплъыр зэтехуэныр тэмэму къыщIэкIынкъым. Ауэ, дауэ мыхъуми, Мухьэмэд зы хьэлыфI хэлъщ: абы и лэжьакIуэхэм зэи лей къатригъэхьэнукъым. НэгъуэщIхэм ялъагъууи къошхыдэнукъым, адрейхэри къыпхуэпсалъэу идэнукъым, жы-пIэнурамэ, къытщытхъунуи тезыр къыттрилъхьэнуи хуитыр езыращи, ар зыми ядигуэшынукъым. Iуэхум зэдауэ къыщыхэкIкIэ, езым и еплъыкIэр пхимыгъэкIыу, редакцэм щылажьэр псори абы къыхешэ.
Тыншщ Мухьэмэд удэлэжьэну. Къапщтэмэ, дзыхь къыщыпхуащIым и деж лэжьыгъэри къыптехьэлъэркъым, уеблэмэ ар пфIэфIу богъэзащIэ. Пэжщ, языныкъуэхэм деж абы редактор ткIийуэ зыкъыдигъэлъагъуну хэтщ, дыщигъэкIауэ жеIэри «пщэдей щыщIэдзауэ…» къытхупегъэувэж. Ауэ дэ абы десэжащ, «пщэдей» куэдым дыкъелащи (мэдыхьэшх).
Сэ сызэригугъэмкIэ, абы и лэжьакIуэ псоми зэчий ябгъэдэлъу, лэжьыгъэм икъукIэ хуэIэкIуэлъакIуэу къелъытэ, абы къыхэкIыуи дэри дыхущIокъу ар къызэрытщыгугъым хуэдэу дыкъыщIэкIыну. Дэри шэч къытетхьэркъым Мухьэмэд зэрыредакторыфIым. Ауэ езым ар щызэхихкIэ, мэдыхьэшх: «Дэнэ фэ нэгъуэщI щыфлъэгъуар? Фэ сызэвгъэпщэн фиIэкъым!» Ари пэжщ — абы нэхърэ нэхъыбэрэ газетым щылэжьа дэ къытхэткъым. Гупым и нэхъыбэр ар щыIэу дыкъэкIуащ, нобэми дыдолажьэ.
Урыс Гюльнарэ, «Советская молодежь» газетым япэ категорие зиIэ и журналист.
ХьэфIыцIэ Мухьэмэдрэ Къардэн Мухьэмэдрэ Дунейпсо Адыгэ Хасэм и лэжьыгъэм хэтщ. Налшык, 2003 гъэ
«УнафэщI тэмэмыр лэжьакIуэм зэран хуэмыхъуращ!»
Куэдым я гугъэщ дэ дызэблагъэу. Ауэ ар апхуэдэу щыткъым, дызэунэцIэджэгъу къудейуэ аращ. Къардэнхэ лъэпкъ зэхуэс щащIам а унэцIэр зезыхьэ псори зэблагъэу жаIэри, абы къытенауэ йокIуэкI. Къапщтэмэ, дыкъызыхэкIар лъэпкъ зырызщ. Мухьэмэд и лъэпкъыр Зеикъуэ щыщщ, сэ сыкъызыхэкIар Къызбрун Ещанэ дэс Къардэнхэрщ.
Иджыри еджапIэм сыщIэсу, лэжьыгъэм и пIалъэм зыхэзгъэгъуэзэну «Советская молодежь» газетым и редакцэм сыкъэкIуауэ щытащ. Мис абы щыгъуэщ Мухьэмэд къыщысцIыхуар.
ЛэжьапIэ сыкъыщыувам республикэм щекIуэкI политикэ Iуэхухэм сытригъэтхыхьын щIидзащ. «ЗалымыгъэкIэ ягъэIэзащ» жыхуаIэм хуэдэу, а унэтIыныгъэм зыкIи сыдимыхьэхыу, ар абы къалэн къысщищIат. АбыкIэ жысIэну сызыхуейращи, лэжьыгъэ и пIалъэ фIыуэ зэрищIэм къыхэкIыу, узыхуейр, узыпэлъэщынур уэ нэхърэ нэхъыфIу абы къегъэнэIуэф.
ИужькIэ абы сыкъыIукIыжри, зэман гуэркIэ нэгъуэщI IэнатIэхэм сыпэрытауэ редакцэм къэзгъэзэжащ. Къызэрызгъэзэжам зэи сыхущIегъуэжакъым, уеблэмэ си гуапэу сакъыхыхьэжащ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ мыбы щыIэ зэхэтыкIэм хуэдэ сэ нэгъуэщI щIыпIэ сыщрихьэлIакъым. Псори мамыру, зэгурыIуэу дызэдолажьэ, щхьэж къалэн зырыз иIэу ар ягъэзащIэу.
УнафэщI ткIийуэ зыкъыдигъэлъагъуну хэткъым, ди тхыгъэхэр зэхикъутэжу, щыуагъэ хэмытхэр къилъыхъуэу щыткъым. Абы фIы дыдэу ещIэ и лэжьакIуэхэм ящыщ дэтхэнэми и зэфIэкIыр здынэсыр икIи зи ужь итыр мис ар тэмэму къагъэсэбэпыфыным хуиунэтIынырщ.
Мыбдеж зы хъыбар цIыкIу жысIэжыну сыхуейт. Мухьэмэд газетым и «Псынэ» адыгэ напэкIуэцIыр фIэгъэщIэгъуэну щIеджыкI. Махуэ гуэрым а напэкIуэцIыр къызэIухауэ иIыгъыу си пэшым къыщIохьэри къызоупщI: «Маринэ, зыгуэркIэ зэран сыпхуэхъурэ?» Апхуэдэ упщIэр къызыхихар къысхуэмыщIэу икIи сфIэгъэщIэгъуэну, «игу иримыхьар сыту пIэрэ мыбы» жысIэу сегупсысурэ жэуап естыжащ: «Уэ апхуэдэ хьэл уиIэкъым. Зэи зыкIи зэран укъысхуэхъуакъым». АдэкIэ езыр напэкIуэцIым ит жыIэгъуэм къоджэ: «УнафэщI тэмэмыр лэжьакIуэм зэран хуэмыхъуращ!» Абы и лъэныкъуэкIэ, Къардэн Мухьэмэд унафэщI хъарзынэ дыдэщ. УнафэщIым и къалэн нэхъыщхьэр абы зыхилъагъуэр и лэжьакIуэхэм я Iуэхур сыт и лъэныкъуэкIи ядиIыгъынымрэ ахэр тегъэгушхуэнымрэщ.
Къардэн Маринэ, «Советская молодежь» газетым жэуап зыхь и секретарь.
