Арэзы щытохъуэ
КъБР-м и Iэтащхьэ Къанокъуэ Арсен республикэм и муниципальнэ районхэмрэ къалэ округхэмрэ я щIыпIэ администрацэхэм я унафэщIхэм я зэIущIэ накъыгъэм и 24-м Дзэлыкъуэкъуажэ щригъэкIуэкIащ.
Абы япэ щIыкIэ Къамылыкъуэ къуажэкIэм щагъэува мывэхьэж карьерыр къызэIуихащ, IэнатIэщIэм и щытыкIэм, и лэжьэкIэм зыхигъэгъуэзащ. Карьерым гектар 24-рэ еубыд, мывэхэр Балъкъ псыхъуэм къыдашынущ икIи пшахъуэкIэ, мывэкIэщхъ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ республикэм и ухуакIуэ организацэхэр къызэригъэпэщынущ. Къанокъуэ Арсен IэнатIэщIэм и унафэщIхэм ягу къигъэкIыжащ къабзагъэм хуэфащэ гулъытэ хуащIын, куейм и экологием хуэсакъын зэрыхуейр.
КъыкIэлъыкIуэу хьэрычэтыщIэ IуэхущIапIэ цIыкIухэм папщIэ Дзэлыкъуэкъуажэ щаухуэ бизнес-инкубаторым щыIащ. Апхуэдэу лъхуапIэ унэр зэгъэпэщыжыныр кIыхьлIыхь щIэхъуар зэхигъэкIащ, район сымаджэщыр зыхуей хуэгъэзэным мы гъэм щIадзэну пщэрылъ ящищIащ. Абы сом мелуан 35-рэ хухахынущ.
ЗэIущIэр къыщызэIуихым, республикэм и Iэтащхьэм къыхигъэщащ иужьрей илъэсхэм Дзэлыкъуэ районым и социально-экономикэ гъащIэм зэхъуэкIыныгъэфIхэр къызэрыщыхъур. Псом япэу ахэр щынэрылъагъущ жыг хадэхэр гъэкIынымрэ Iэщ гъэхъунымрэ я IэнатIэхэм. Сабийуэ къалъхумкIэ республикэм щынэхъыфIхэм ящыщщ, хьэрычэтыщIэхэм я бжыгъэм хохъуэ, IэнатIэншэу зезыгъэтххэм кIэроху.
— Фи щIыр фи къулеигъэщ. Ар бэджэнду къафщтэурэ, хэхъуэ къевгъэт хъунущ. ЩIыр къеIыхыным пыщIа Iуэхум лъэпощхьэпо къыхагъэкIмэ, зыкъытхуэвгъазэ, дэ абы хуэфащэ унафэ тетщIыхьынщ. Унагъуэ хозяйствэхэм зедгъэужьын, цIыхухэр абыхэм тедгъэгушхуэн хуейщ. Псалъэм папщIэ, жыг хадэ зезыхьэнухэм кредит къыщащтэкIэ защIэгъэкъуапхъэщ, — къигъэлъэгъуащ Къанокъуэ Арсен икIи апхуэдэхэм жыджэру ядэлэжьэну Мэкъумэш хозяйствэмкIэ министерствэм пщэрылъ щищIащ.
Экологие и лъэныкъуэкIэ ерыскъыпхъэ къабзэхэм яIэ щIэупщIэм и гугъу щищIым, Къэбэрдей-Балъкъэрым и Iэтащхьэм къыхигъэщащ инвестицэ проект ин районым зэрыщагъэзэщIэнур. Джэдкъазылым щелэжьыну а IэнатIэм къэрал шэсыпIэ къыхузэрагъэпэщащ. Къанокъуэ Арсен зэпкърыхауэ къытеувыIащ япэ игъэщыпхъэу къилъытэхэмрэ лъэпощхьэпохэр зыхуэдэмрэ, илъэс куэдкIэ зэтрихьа ныкъусаныгъэхэр зэуIуу, зэкIэлъыхьауэ, фейдэ пылъу ягъэзэкIуэжын папщIэ къапэщыт къалэнхэм, щIыналъэ, федеральнэ программэ хэхахэр зэрагъэзэщIэну щIыкIэм.
КъБР-м экономикэ зыужьыныгъэмкIэ и министр Мусуков Алий зэхуэсахэр хигъэгъуэзащ социально-экономикэ зыузэщIыныгъэ и лъэныкъуэкIэ куейм и рейтинг оценкэр зыхуэдэм. Абы зэрыжиIамкIэ, районым цIыху мин 49-рэ щопсэу, сабийуэ къахэхъуэр республикэм ику иту къыщалъхум щIегъу. Куейм и предприятэхэм цIыху 3600-рэ щолажьэ, IэнатIэншэу ятхар 971-рэ мэхъу. ПредприятипщIым щыщу бгъур ерыскъы промышленностым хуозэ. Нэгъабэ езыхэм я хэхъуэхэм хуэдитIкIэ нэхъыбэ хузэщIагъэуIуащ, налогыу къыхэкIыр хуэдищым нагъэсащ.
Дзэлыкъуэ районым и экономикэ щIыпIэ хэхам министрыр щхьэхуэу къытеувыIащ.
— Илъэсым цIыху мини 10-м нэблагъэ щызэблэкIыну Джылы-Су курортым инвестицэу сом мелард 12-м щIигъу къыщагъэсэбэпынущ, Нартсанэ икIыу абы кIуэ автомобиль гъуэгур мы гъэм хьэзыр хъунущ, — къыхигъэщащ Мусуков Алий.
ИужькIэ Дзэлыкъуэ муниципальнэ районым и щIыпIэ администрацэм и Iэтащхьэ Шэт МэчрэIил зэIущIэм щызэпкърихащ социальнэ, экономикэ зыужьыныгъэ я лъэныкъуэкIэ 2011 — 2012 гъэхэм я Iуэхухэр зыхуэдар. Абы къызэригъэлъэгъуамкIэ, куейм и бюджет зэхэтым и хэхъуэхэмкIэ нэгъабэ къапэщытар процент 87,7-кIэ (сом мелуан 520,3-рэ), езыхэм я хэхъуэхэмкIэ — проценти 101,6-кIэ ягъэзэщIащ. Дотацэ, субвенцэ, субсидие щIыкIэу сом мелуан 367,9-рэ къратащ. Ар хухахын хуеям и процент 83-рэ мэхъу. 2011 гъэм налогрэ абы щымыщу сом мелуан 80,8-рэ, илъэс кIуам мелуани 152,4-рэ къаIэрыхьащ.
— Нэгъабэ куейм сом меларди 4,5-рэ и уасэ продукцэ къыщалэжьащ. Мы гъэм абы проценти 6,2-кIэ щIедгъэгъуну ди мурадщ. Хозяйствэ лIэужьыгъуэ псоми гъавэу тонн мин 98,4-рэ къыщрахьэлIэжащ. Ар илъэс кIуам елъытауэ процент 13-кIэ нэхъыбэщ. ПсынщIэу зызыужь жыг хадэу гектари 182-рэ хасащ. Мы гъэм ахэр гектар 500-м нэдгъэсынущ. Нэгъабэ лыуэ тонн мини 6,1-рэ, гъэшу тонн мин 73,6-рэ къалэжьащ, джэдыкIэу мелуан 13,3-рэ кърахащ. А бжыгъэхэр 2011 гъэм диIахэм щIегъу. Iэщышхуэу яIыгъыр мин 48-м, мэл-бжэнхэр мин 83,2-м, джэдкъазу ягъэхъур мин 383-м нэдгъэсынущ, — къигъэлъэгъуащ къэпсэлъам. — «Уней подсобнэ хозяйствэ» программэ гуэдзэм ипкъ иткIэ, сом мелуан 19-м хуэзэ кредиту 675-рэ ди мэкъумэшыщIэхэм къыIахащ. 2011 — 2012 гъэхэм къриубыдэу мэкъумэш техникэщIэу 83-рэ къащэхуащ, жэщ-махуэм гъавэу тонн 400 щагъэгъущ агрегатитI ягъэуващ, мы гъэми тонн 900-м тещIыхьауэ апхуэдиз ирагъэжьэнущ. Фермер щIэзыдзагъащIэхэмрэ унагъуэ Iэщ фермэхэмрэ, зэрызэкIэлъыкIуэм хуэдэу, субсидиеу сом мелуан 32-рэ, мелуани 171-рэ яхухэтхащ.
ЩIыпIэ администрацэм и Iэтащхьэм зэрыжиIамкIэ, куейм и промышленнэ предприятэ нэхъ инхэмрэ курытхэмрэ сом меларди 3,2-рэ и уасэ продукцэ нэгъабэ къыщIагъэкIащ. УхуакIуэ организацэу плIы, псэуалъапхъэхэр щагъэхьэзыру пщыкIущ яIэщ. Псори зэхэту ухуэныгъэ-монтаж лэжьыгъэу сом мелуан 505-рэ и уасэ ирагъэкIуэкIащ. Фэтэр куэду зэхэт унэу 5, еджапIэу 9 зэрагъэпэщыжащ. ФэтэритI хъу псэупIэу пщыкIуз, фэтэрищым хуэдэу щы, футбол джэгупIэ котельнитI яухуащ. Езы цIыхухэм я къарукIэ псэупIэу метр зэбгъузэнатIэ мин 23,4-рэ хьэзыр ящIащ.
Районым и псэупIэ-коммунальнэ хозяйствэм псэупIэу метр зэбгъузэнатIэ мин 48,8-рэ, котельнэу 41-рэ, хуабэ гуэшыпIэу километри 9, трансформатор подстанцу 312-рэ, псыкIэ къызэзыгъэпэщ ухуэныгъэу 20, фIей щIэжыпIэу километри 6, псы бжьамийуэ километр 398,9-рэ, газ кIуапIэу километр 474-рэ, электросету километр 928-рэ хохьэ. Ахэр предприятэ, организацэ лIэужьыгъуэ 26-м зэрахьэ. КъБР-м ЭнергетикэмкIэ, ЖКХ-мрэ тариф политикэмкIэ и министерствэр я щIэгъэкъуэну, Малкэ къуажэм котельнэ цIыкIум хуэдэ щагъэуващ, мы гъэми а Iуэхум пащэнущ, жьы хъуа псы кIуапIэ бжьамийхэр яхъуэжынущ.
— ЦIыхухэр къешэкIыныр «Дзэлыкъуэ АТП» МУП-м, щхьэзакъуэ хьэрычэтыщIэу тхум къызэрагъэпэщ. Псори зэхэту автомобиль гъуэгухэм километр 906-рэ я кIыхьагъщ. Ахэр зехьэнымрэ зэгъэпэщыжынымрэ нэгъабэ сом мелуан 17,6-рэ хэтлъхьащ, Сэрмакърэ Каменномострэ я зэхуакум щыIэ лъэмыжыр псыдзэм трихати, пIалъэ кIэщIкIэ щIэ тхутралъхьащ. «Урысей Ипщэ» федеральнэ программэ хэхам хыхьэу, километр 71-рэ хъу Нартсанэ — Нарзаныпсхэм я ауз-Джылы-Су автомобиль гъуэгущIэр яухуэ. Отчет лъэхъэнэм къриубыдэу гъуэгу лэжьыгъэу сом мелуан 568,5-рэ и уасэ зэфIагъэкIащ, — жиIащ Шэт МэчрэIил. — IэнатIэ цIыкIуу 169-рэ, щхьэзакъуэ хьэрычэтыщIэу 1741-рэ диIэщ. Лэжьэгъуэ ныбжьым итхэм я процент 26-р бизнес мащIэм хэтщ. Налогрэ абы щымыщу районым къыщыхэкIым и процент 89-р IуэхущIапIэ мыинхэм хуозэ. 2012 — 2015 гъэхэм хьэрычэтыщIэ IэнатIэ цIыкIухэмрэ курытхэмрэ зэрызедгъэужьыну муниципальнэ программэ хэхар догъэзащIэ. А IуэхущIапIэхэм я щIэгъэкъуэн щIыпIэ Фондым, мэкъумэш потребительскэ кредит кооперативхэм, езы цIыхухэм я кооперативым къыщIэупщIэхэм мылъку хухах. 2011 — 2012 гъэхэм къриубыдэу инвестицэу сом мелардрэ мелуан 67-рэ зэщIэдгъэуIуащ. Къэрал шэсыпIэхэр зиIэ инвестицэ проектхэр дгъэзэщIэну, IэнатIэщIэу мини 2 къызэIутхыну ди мурадщ. Абыхэм сом меларди 4,6-м нэблагъэ хуозэ. Къэбэрдей-Балъкъэрым турист кластер къыщызэригъэпэщыну экономикэ щIыпIэ хэхам Дзэлыкъуэ куейр хагъэхьащ. Ар гектар мин 16 мэхъу. «Джылы-Су» комплексым инвестицэ хузэщIэгъэуIуэныр районым и социально-экономикэ зыужьыныгъэм дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ къалэнхэм ящыщщ. Абы IэнатIэщIэхэр къыдитынущ, ди цIыхухэм я псэукIэр иригъэфIэкIуэнущ.
ЩIыпIэ администрацэм и унафэщIыр щхьэхуэу къытеувыIащ егъэджэныгъэмкIэ, узыншагъэр хъумэнымкIэ, щэнхабзэмкIэ, физкультурэмрэ спортымкIэ IуэхущIапIэхэм я лэжьыгъэр зыхуэдэм. Куейм ныбжьыщIэ 5328-рэ щрагъаджэ, зи школ кIуэгъуэ мыхъуа сабийуэ 2377-рэ щагъасэ. Мы зэманым егъэджакIуэхэм я мазэ улахуэр ику иту сом 21500-рэ, гъэсакIуэхэм яйр — сом 15200-рэ мэхъу. ЩыщIэныгъэхэм ящыщу къыхигъэщащ Светловодск, Шордакъ къуажэ школхэм сменитIу зэблэкIыу зэрыщрагъаджэр, сабий гъэсапIэхэр тIысыпIэ 455-рэ зэрыхущыщIэр, унэлъащIэхэр зэрахуэмыхъуэжыр.
Куейм сымаджэщи 4, амбулаторэ-поликлиникэ IуэхущIапIэу 12, абыхэм я «ДэIэпыкъуэгъу псынщIэ» къудамэу 5 щыIэщ. ЩеIэзэ, профилактикэ щащI къуажэ IуэхущIапIэхэм ягъакIуэ IэщIагъэлI щIалэхэм ядоIэпыкъу. Апхуэдэ щIыкIэкIэ, IэщIагъэ зэмылIэужьыгъуэ зиIэ дохутыр 19-м нэгъабэ зыщIагъэкъуащ.
ЩэнхабзэмкIэ IуэхущIапIэ 17-м клуб зэгухьэныгъэу 186-рэ щолажьэ, абыхэм цIыху 4040-м щIигъу хэтщ. Гупищым «ЦIыхубэ», тIум «Щапхъэ зытрах» цIэхэр зэрахьэ. Районым и къэфакIуэхэмрэ уэрэджыIакIуэхэмрэ дунейпсо, урысейпсо, щIыналъэ, республикэ фестивалхэм, зэпеуэхэм мызэ-мытIэу бжьыпэр щаубыдащ, увыпIэ нэхъыфIхэр къыщахьащ. ЦIыхубэ творчествэм дихьэххэр миниплIым щIегъу, сабий 496-рэ музыкэм хуоджэ, библиотекэ 20-м я Iуэхутхьэбзэхэр цIыху 13186-м къагъэсэбэп. НыбжьыщIэ 3747-м спортым зыхуагъасэ. Республикэ, урысей, дунейпсо зэхьэзэхуэхэм нэгъабэ увыпIэ нэхъыфIу 36-рэ къыщахьащ. «2009 — 2015 гъэхэм КъБР-м физическэ щэнхабзэмрэ спортымрэ зэрызыщаужьынур» республикэ программэ хэхам тету, Псынэдахэ къуажэм футбол джэгупIэ IэрыщI щаухуэ. Ар мы гъэм ятынущ. Апхуэдэу Сэрмакъ, Малкэ жылагъуэхэм нэгъабэ ФОК-хэр (физкультурэ, узыншагъэр щрагъэфIакIуэ комплекс) къыщрагъэжьащ. Ахэр етIанэгъэ и мэкъуауэгъуэ, фокIадэ мазэхэм яухыну я мурадщ.
Жылагъуэ организацэхэмрэ щIалэгъуалэ зэщIэхъееныгъэхэмрэ я IуэхущIафэм тепсэлъыхьа нэужь, Шэт МэчрэIил зэпкърихащ республикэм и Iэтащхьэм муниципальнэ районхэмрэ къалэ округхэмрэ я щIыпIэ администрацэхэм я унафэщIхэм 2011 гъэм шыщхьэIум и 25-м ядригъэкIуэкIа зэIущIэм къыщигъэувауэ щытахэр гъэзэщIа зэрыхъур, абы и лъэныкъуэкIэ зыхунэсахэмрэ дяпэкIэ къапэщытхэмрэ.
Къанокъуэ Арсен къигъэлъэгъуащ отчет лъэхъэнэм къриубыдэу Дзэлыкъуэ районым лэжьыгъэ хъарзынэ зэрыщызэфIагъэкIар икIи къуажэ администрацэхэм я Iэтащхьэхэм чэзууэ псалъэ яритащ. Я жылэм дэлъ гугъуехьхэм, я цIыхухэр нэхъ зыгъэпIейтейхэм ящыщу абыхэм нэхъыбэу къыхагъэщар псым и Iуэхумрэ лъэмыжхэм я щытыкIэмрэщ. Къыхалъхьа чэнджэщхэмрэ жэрдэмхэмрэ зэхэхауэ ятхащ. Дэтхэнэри куууэ яджынущ, я мыхьэнэ елъытауэ зэпкърахынурэ, куейм и социально-экономикэ зыужьыныгъэм и программэм хагъэхьэнущ.
ЗэIущIэр щызэхуищIыжым Къанокъуэ Арсен къигъэлъэгъуащ властымрэ бэмрэ зэзышалIэ, нэхъри нэхъ гъунэгъу зэхуэзыщI Iуэхугъуэхэр республикэм и щIыпIэ псоми зэIухауэ зэрыщрагъэкIуэкIынур, абы папщIэ Iэмал гъэунэхуахэр егупсысауэ, сэбэпынагъ пылъу къызэрагъэсэбэпынур, жылагъуэхэм я лIыкIуэхэм хэхауэ зэрахуэзэнур.
Зэхыхьэм хэтащ КъБР-м и Парламентым и Тхьэмадэ Чеченов Ануар, Правительствэм и УнафэщI Хьэсанэ Руслан, абы и къуэдзэхэу Марьяш Иринэ, Уянаев Казым, Портэ Галинэ, Къуэдзокъуэ Мухьэмэд, министрхэр, ирагъэблэгъа къулыкъущIэхэр, IуэхущIапIэхэмрэ къуажэдэсхэмрэ я лIыкIуэхэр.
Хьэжыкъарэ Алик.
