Дэцырхъуей Мусэрбий: Си адэм и хъыбар нобэми солъыхъуэ
«Новэ-Хьэмидей къуажэм щIыхь зиIэ и цIыху», «Лэжьыгъэм и ветеран», «Зауэм и бынхэр» медалхэр зыхуагъэфэща Дэцырхъуей Мусэрбий и ныбжьыр илъэс 80 ирикъуащ. Нэхъыжьым дыIущIащ и гъащIэмрэ и гуащIэмрэ тедгъэпсэлъыхьынуи, абы къыджиIам ди гуапэу фыщыдогъэгъуазэ.
— Мусэрбий, зэман нэхъ хьэлъэхэм зи сабиигъуэр хиубыдахэм уащыщщ. Фи унагъуэр дауэ къыпхыкIа а зэман хьэлъэм?
— Нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм къыдащIылIа зауэм сабий куэд зеиншэу къигъэнат. Абы хэщIыныгъэу къытхуихьар зыхуэдизыр къыпхуэмылъытэнщ. Зи сабиигъуэр пасэу зыIэщIэкIахэм, иджы зауэм и бынкIэ зэджэхэм, бэлыхьрэ гугъуехьыу я фэм дэкIари псалъэкIэ къэIуэтэгъуейщ.
Хэку зауэшхуэм зи адэ хэкIуэдахэм дэ зэшитIри, си шынэхъыщIэ Заурбийрэ сэрэ, дащыщщ. Дэ дгъэунэхуащ мэжэщIалIагъэри, щыгъыныджагъэри, къытщхьэщымытыж ди нэхъыжьхэм я пIэкIэ лэжьэнри. Дызэрысабийм щхьэкIи къэмынэу, балигъхэм дахэту, фашистхэм зэхакъутар зэфIэгъэувэжыным дыхэлэжьыхьащ. Ди анэ Блинэ и закъуэ къарукIэ щIалитIыр дипIащ, къыттеубгъуауэ, шхын дзэкъэгъуэ унэм илъмэ, езым и ныбэр игъэныкъуэрэ, тхуигъэтIылъу. Махуэ псом ди анэр губгъуэм щылажьэрт, жэщыбгым къэкIуэжа нэужь, унагъуэ Iуэхур зэфIигъэкIырт. Пщэдджыжь гуэрым, иджыри кIыфIзэхэту, бынитIыр ди закъуэу унэм дыщIиубыдэрти, лэжьакIуэ дэкIырт. ГуфIакIэкIэ зыгуэр тIэкIу къихьмэ, абы дыкъуэсу арат. Щхьэмыж къудей губгъуэм къыщрагъэщыпыртэкъым, хъумакIуэхэм шыбгъэкIэ кърахуэкIыу сабийхэр хьэсэм къыхахужырт. Зауэм хъыбарыншэу хэкIуэда ди адэ ТIэхьир Хъамбий и къуэм хуэпэжу псэуащ ди анэр, и щхьэгъусэр илъагъужыным и гугъэр химыхыжуи, и ныбжьыр илъэс 80 хъуауэ дунейм ехыжащ.
— Нобэр къыздэсым фи адэм и хъыбар къыфIэрыхьакъэ?
— СыкъызэрыдэкIуэтейуэ, зауэм къикIыжауэ къуажэм дэсхэм сеупщIу щIэздзащ си адэм и хъыбар зэзгъэщIэну. Хэти ар щыдэкIа дыдэхэм хуэзауэ арат, хэти зэуапIэм щыIущIауэ жиIэрт. Ауэ хъыбарыншэу кIуэдахэр куэд хъурти, къэбгъуэтыжынымкIэ гугъапIэу щыIэр мащIэт. ИтIани, зэпызгъэум къыщIэздзэжурэ, нобэми абы и хъыбар солъыхъуэ.
Къапщтэмэ, Хэку зауэшхуэм хэкIуэдауэ зи хъыбар ямыщIэ куэд зыщIэлъ щIыпIэхэр къэзгъуэтыжащ, я унэцIэхэр фэеплъхэм тратхэжынымкIэ лэжьыгъэхэр езыгъэкIуэкIахэм сахэтащ. А Iуэхур зэпызмыгъэуауэ иджыри изогъэкIуэкI.
— Балигъ ущыхъум, сыт хуэдэ IэщIагъэ къыхэпхат?
— «МылIэр лIы мэхъу» — жеIэ адыгэ псалъэжьым. Сыт хуэдэ гугъуехь сымылъэгъуами, лъэпощхьэпо дапщэ сыIумыуами, си гъащIэм и къекIуэкIыкIамкIэ сыарэзыщ. Болэтей дэт курыт еджапIэр къызухри, колхозым зэман тIэкIукIэ фIэкIа сыщымылэжьауэ, дзэм къулыкъу щысщIэну сыдашри, илъэсищкIэ сыкъэтащ. Армэм шофёр IэщIагъэм сыщыхурагъаджэри, ухуэныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэм чырбыш, пшахъуэ, нэгъуэщI зыхуеинухэри есшалIэу сыщылэжьащ. Къэдлэжьым щыгъын, шхын уасэр, нэгъуэщIу жыпIэмэ, къыттрагъэкIуадэ псори хагъэкIыжырт. Къэнам и ныкъуэр къыдатырт, адрей тIэкIур кассэм тхуралъхьэрт, дыкъыщыкIуэжкIэ къытIэщIалъхьэжыну. Школ нэужьым еджапIэ нэхъыщхьэ занщIэу сыщIэтIысхьэну къызэхъулIатэкъыми, къулыкъу здэсщIэм и иужьрей илъэсым еджэным щыхуагъэхьэзыр курсым сагъэкIуэну сылъэIуат. АрщхьэкIэ си къэкIуэжыгъуэм ирихьэлIэу, ди хэщIапIэхэм сурэт трихауэ зы тIасхъэщIэх къаубыдати, дзэ частхэр зэбградзыжу щIэрыщIэу ягуэшыжын хуей хъури, си дэфтэрхэр згъэхьэзырыну Iэмал сиIэжакъым.
Шофёру сылэжьэну сыхуиту сыкъэкIуэжами, колхозым яIэ машинэр къыс-
лъысакъым. Сэри еджэным пысщэмэ нэхъ къасщтэрти, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым, заочнэу сыщеджащ. Колхозым сыхыхьэри, абы сыщылажьэурэ комсомол секретару сыхахащ. Колхозым къуажэм щригъэщIа ЩэнхабзэмкIэ унэр къыщызэIуахым, IуэхущIапIэм и унафэщIу сагъэуващ икIи еджэныр къэзухыху а IэнатIэм сыпэрытащ. Дипломыр къызатыжа нэужь, Новэ-Хьэмидей курыт еджапIэм адыгэбзэмрэ литературэмкIэ щезгъэджэну сагъэкIуащ.
— Егъэджэныгъэр дауэ къызэвгъэпэщрэт абы щыгъуэм?
— 1960 гъэхэм я кIэхэм — 1970 гъэхэм я пэхэм къыхалъхьауэ щыта факультативнэ егъэджэкIэм (еджакIуэхэм я фIэфIыныгъэкIэ къыхах предметхэм) тещIыхьауэ мыдрей дерсхэри яхэту едгъэкIуэкIырт. Сыхьэт бжыгъэр зэрымащIэм къыхэкIыу, еджакIуэхэм едгъэджыр фIыуэ зрагъэщIэныр къехьэлъэкIыу екIуэкIащ. Сабийхэр еджэным дезгъэхьэхын щхьэкIэ, класс щIыб лэжьыгъэхэри къызэзгъэпэщырт, зэпеуэхэр езгъэкIуэкIырт, пэшыр екIуу згъэхьэзырырт. Апхуэдэуи дэ, егъэджакIуэхэми, ди щIэныгъэм щыхэдгъахъуэрт семинархэмрэ курсхэмрэ, районым щыIэ егъэджакIуэхэм я зэфIэкIым зыщыдгъэгъуазэрт, дерсхэр къызэрызэрагъэпэщ щIыкIэм къыхэпх хъунур къэдгъэсэбэпырт. Къапщтэмэ, разряд нэхъыщхьэ дыдэмкIэ сылажьэрт. ЕгъэджакIуэхэм я зэIущIэхэм си зэфIэкIымкIэ сэри адрейхэм сащыдэгуашэрт. Школ унафэщIхэмрэ комиссэ зэмылIэужьыгъуэхэмрэ мызэ-мытIэу си лэжьыгъэм гулъытэ къыхуащIащ. Щытхъум и мызакъуэу, фIыщIэ тхылъхэр къысхуагъэфэщащ, школ унафэщIым, РайОНО-м, республикэм ЩIэныгъэмкIэ и министерствэм я щIыхь тхылъхэр къызатащ. Шэч хэмылъу, си дежкIэ лъапIэ дыдэщ «Егъэджэныгъэм и отличник» цIэр къысфIащауэ зэрыщытари. Губгъуэм ис Iэщыхъуэхэм я бынхэм щхьэкIэ школым интернат къыщызэIуахати, абы и унафэщIу сагъэуври, сылэжьащ еджапIэм завуч IэнатIэр къысхуагъэфэщэху.
Ди школым срагъэкIыурэ школ унафэщIу нэгъуэщI къуажэхэм сыщылэжьащ. Ауэ, Iэмал зэрызгъуэту, си япэ лъэбакъуэр щысча къуажэм къэзгъэзэжащ. Дэнэ сыщымылэжьами, мыбы щыIэ гупым хуэдэ срихьэлIакъым. ЗэгурыIуэу, пщIэ зэхуащIу, зыр адрейм сыткIи зыщIигъакъуэу, я гуауи я гуфIэгъуи зэдагуэшу апхуэдэт.
— ЗэрысщIэмкIэ, иджыпстуи Iуэхуншэу ущыскъым, Мусэрбий…
— Сымылэжьэжми, жылагъуэ гъащIэм сыхэтыну сфIэфIщ. Урысейм пенсэм щыс и цIыхухэм компьютерымкIэ я чемпионат щекIуэкIам, ди республикэм щыщу япэу кIуар сэращ. Къапщтэмэ, Тэтэрстаным и къалащхьэ Казань щекIуэкIа а зэхьэзэхуэм сэ нэхърэ нэхъыжь нэкIуатэкъым.
Новэ-Хьэмидей къуажэм и ветеранхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщIу илъэс 11-кIэ сылэжьати, зи ныбжь хэкIуэтахэм псоми я Iуэху зытетым сыщыгъуазэт, сыт и лъэныкъуэкIи защIэзгъэкъуэным сыхущIэкъуащ. Ди республикэм и щIыпIэ дахэхэм абыхэм зыщедгъэплъыхьырт, концертхэм тшэрт, я узыншагъэм гулъытэ хуэтщIырт, я хуитыныгъэхэр къахуэгъэсэбэпынымкIэ дадэIэпыкъурт. Арэзы сщIауэ щытмэ, си гуапэщ. Пенсэм щысхэм я зэгухьэныгъэр къуажэм къызэрыщызэрагъэпэщрэ абы и унафэщIу солажьэри, гукъанэ зыми къысхуищIыркъым, дызэгурыIуэу дызэбгъэдэтщ. Зи ныбжь хэкIуэтахэм я гъащIэр къатемыхьэлъэу ягъэкIуэнымкIэ щIэгъэкъуэн сазэрыхуэхъуным сыхущIокъу. А IэнатIитIым щезгъэкIуэкI лэжьыгъэм папщIэ, куэдрэ фIыщIэ-щытхъу тхылъхэр, дамыгъэхэр къызатащ. Тэрч районым и щIыпIэ администрацэм, Ветеранхэм, пенсэм щысхэм я республикэ зэгухьэныгъэхэм я щIыхь тхылъхэр къысхуагъэфэщащ. Сэ ахэр сыхуэсакъыу сохъумэ. Апхуэдэуи жылагъуэ Iуэхум жыджэру сызэрыхэтыр къалъытэри, «Новэ-Хьэмидей къуажэм щIыхь зиIэ и цIыху» цIэр къысфIащащ. А фIэщыгъэ лъагэм хуэдэ си жэрдэмкIэ къарезгъэтауэ щытат (къуажэм и ветеранхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщIу сыщылэжьам) илъэс 20-м нэблагъэкIэ Мало-Къэбэрдей совхозым и унафэщIу щыта Мэремкъул Мухьэмэдрэ зауэмрэ лэжьыгъэмрэ я ветеран МатIу Мухьэрбийрэ. Мэремкъулым и цIэр къуажэм и уэрам нэхъыщхьэм фIедгъэщауэ щытащ. Мыхэр къыщIыхэзгъэщыр а дамыгъэм и мыхьэнэр фIыуэ къызгуроIуэри аращ.
— Уи унагъуэм и гугъу къытхуэпщIамэ арат.
— ЛэжьыгъэмкIэ си зэфIэкIхэмрэ сиIэ ехъулIэныгъэхэмрэ и фIыщIэ мымащIэу хэлъщ си щхьэгъусэ Налифкэ. Бынитху диIэщи, ахэр Iэдэбу, гъэсауэ къызэрыдгъэхъуным дыхущIэкъуащ, щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ зэрытлъэкIкIэ едгъэгъуэтащ, псори унагъуэу дгъэтIысыжащ. Къуэрылъху пщыкIуплI диIэщи (ди хъыджэбз нэхъыжьым и пхъум хъыджэбз цIыкIу иIэщ), ахэр ди нэщ-ди псэщ. «Унагъуэхэм я махуэм» ирихьэлIэу, «За любовь и верность» медалыр къытхуагъэфэщащ.
— Тхьэр арэзы къыпхухъу, Мусэрбий, ди упщIэхэм жэуап къызэрептам папщIэ. Уузыншэу иджыри IуэхуфI куэд блэжьыну ди гуапэщ.
Епсэлъар БАГЪЭТЫР Луизэщ.
