
Иуаз ФатIимэ: Дэ десащ АрщыданымкIэ дыгушхуэу
Республикэм и махуэм ирихьэлIэу зыхуэдгъэзащ Арщыдан къуажэм и администрацэм и унафэщI Иуан ФатIимэ Кушбий и пхъум.
2006 гъэ лъандэрэ ФатIимэ пэрытщ мы IэнатIэм. Абы и пэкIэ ар егъэджакIуэу, сабий садым и унафэщIу Арщыдан щылэжьащ. ФатIимэ къыхуагъэфэщащ «Урысей Федерацэм егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» бгъэхэIу дамыгъэр
— ФатIимэ, ФедерацэмкIэ Советым и УнафэщI Матвиенкэ Валентинэ мы гъатхэм иригъэкIуэкIат «Урысейм и къуажэхэм зэпIэзэрыту зегъэужьын» зыфIаща зэIущIэ. Абы ирагъэблэгъащ политикэм, бизнесым ехъулIэныгъэ щызиIэ, жылагъуэ зэгухьэныгъэм и унафэщI къалэныр тэмэму зыгъэзащIэ бзылъхугъэхэр. Абыхэм уахэтыну пхуэфащэу къалъытэри, ди республикэм и лIыкIуэу ущыIащ. ГъэщIэгъуэну, уи лэжьыгъэмкIэ къыпщхьэпэну Москва сыт щызэхэпха?
— ЦIыхухэм уахыхьэху зыгуэр къыхыбох,- жаIэу щытащ ди нэхъыжьхэм. Псом япэу къыхэзгъэщыну сыхуейт Матвиенкэ Валентинэ зэIущIэмкIэ зыхуагъэувыж къалэныр зэриубзыхуар: зэфIэкI зиIэ бзылъхугъэхэм нэхъри зегъэузэщIын, ядэIэпыкъун, къэралым, зыщыщ къалэхэмрэ къуажэхэмрэ заужьыным къахуэщхьэпэфын хуэдэу. «Мыпхуэдэ зэIущIэхэм Iэмал къыдат ди бзылъхугъэхэм я гурыгъу-гурыщIэхэр къэтщIэну, ахэр зэдгъэчэнджэщыну, зыгъэпIейтей Iуэхугъуэхэр къэдгъэнэIуэну», — жиIащ ФедерацэмкIэ Советым и УнафэщIым.
Ди цIыхубзхэм IэнатIэ куэд яIыгъ хъуащ. Псалъэм папщIэ, Урысей Федерацэм мэкъумэш IуэхущIапIэу итым и дэтхэнэ ещанэми и унафэщIыр цIыхубзщ, муниципальнэ къулыкъухэм я процент 30-р яIыгъщ, щIэныгъэм, узыншагъэр хъумэным, цIыхухэм хуэIухуэщIэ яхузэфIэхыным епхауэ лажьэхэм я нэхъыбэри ахэращ.
Матвиенкэ зэрыжиIамкIэ, дэ дызрагъэблэгъа зэIущIэр «Евразийский женский форум» фIащауэ ФедерацэмкIэ Советым и жэрдэмкIэ нэгъабэ Москва щрагъэкIуэкIам епхащ. «А зэхыхьэм къигъэлъэгъуащ ди къэралым и пщIэмрэ и зэфIэкIымрэ дуней псом щызыхащIэнымкIэ цIыхубзхэм куэд зэрахузэфIэкIынур» — къыхигъэщащ Матвиенкэ.
«Евразийский женский форум» зэхыхьэр иджы 2018 гъэращ щыщыIэнур. Абы къыщаIэтыну Iуэхугъуэхэр гъэбелджыла, езы зэIущIэри тэмэму егъэкIуэкIа хъунымкIэ дэ, цIыхубз зэхуашэсахэр, дызэчэнджэщыну, жылагъуэр, къапщтэмэ, бзылъхугъэхэр, зыгъэпIейтей ныкъусаныгъэхэр дгъэбелджылыну къызэрытщыгугъыр жиIащ Матвиенкэ Валентинэ.
Си щхьэкIэ мыхьэнэшхуэ иIэну къызолъытэ щIыналъэ, муниципальнэ бюджетхэр къызэрымыкIуэу зэрызыщхьэщыкIам, цIыхухэм я щыIэкIэ-псэукIэр егъэфIэкIуэнымкIэ ар зэранышхуэ зэрыхъум теухуауэ Матвиенкэ гу зылъыдигъэтам. Абы жиIащ ФедерацэмкIэ Советым мы Iуэхум теухуауэ щIапхъэр игъэбелджылыуэ зэIущIэ триухуэну.
Къуажэдэс цIыхубзхэм я Международнэ махуэм, жэпуэгъуэм и 15-м, ехъулIэу зэхуэсауэ, мы дызыхэта зэIущIэм къыщаIэта Iуэхухэм щыщу гъэзэщIа хъуамрэ-мыхъуамрэ зэхэгъэкIын хуейуэ къилъытащ Матвиенкэ.
КIэщIу жыпIэмэ, къуажэдэс цIыхубзыр лэжьыгъэм, узыншагъэм, псэукIэм, нэгъуэщIхэм епхауэ зыпэщIэт гугъуехьхэр щагъэпсынщIэну мурад зэраIэр узыщыгуфIыкIынщ, цIыхубзым и Iуэхур ефIакIуэмэ, унагъуэми абы зыдиузэщIынущи.
Абы тещIыхьауэ жыпIэмэ, куэдкIэ узыщыгугъынщ Урысей Федерацэм МэкъумэшымкIэ и министерствэм къызэрыщызэрагъэпэщар къуажэ администрацэхэм я унафэщIхэм ящыщхэр зыхэт комитет. Матвиенкэ Валентинэ и унафэщ ар. А комитетым сэри сыхэтщи, ди республикэми ди къуажэми зыгуэркIэ сэбэп сахуэхъуфыну пIэрэ, жысIэу согугъэ.
— Иджы, ФатIимэ, нобэрей Арщыданым пыухыкIауэ и гугъу уэзгъэщIынут.
— Арщыданыр КъБР-м и къуажэ нэхъ инхэм ящыщщ. Къапщтэмэ, Лэскэн районым щIыкIи цIыху бжыгъэкIи аращ щынэхъ иныр. Ди къуажэм гектар 7576-рэ иIыгъщ. Абы цIыху 8449-рэ дэсщи, а бжыгъэм и процент 49,1-р — цIыхухъущ (4151), цIыхубзхэр 4298-рэ (процент 50,9-рэ) мэхъу. КъалъхуагъащIэхэм я деж къыщыщIэдзауэ илъэс 15 ныбжьым нэсу диIэщ сабий, ныбжьыщIэ 2115-рэ (процент 25,4-рэ); цIыхур щылэжьэф ныбжьым иту — 5310-рэ (процент 62,8-рэ); мылэжьэж нэхъыжьу — 1238-рэ (процент 17,7-рэ).
Арщыдан мэкъумэш щIапIэу гектар 5641-рэ, мэкъупIэрэ хъупIэу — гектар 308-рэ, жыг хадэхэм яубыд гектар 235-рэ.
Мэкъумэш IуэхущIапIэу 3 диIэщ: «Бекар», Лениным и цIэр зезыхьэ СХП, «Дэбагъуэ» ООО-р. Бэджэндырылажьэхэр 142-рэ мэхъу, бэджэнду къащтар къыIахауэ мэлажьэ цIыхуи 160-рэ, уней хадэ, Iэщ, джэдкъаз зиIэхэр 1966-рэ мэхъу.
Ди къуажэм дэтщ «Анзорей» ООО гъавэ IыхыпIэр, «Ермак» консерв заводыр. Иужьрейм цIыху 65-рэ хуэдиз щолажьэ. ДиIэщ IуэхущIапIэ цIыкIу 38-рэ, тыкуэн, шхапIэ, щхьэщIэщапIэ жыпIэми. Абыхэм я фIыщIэкIэ цIыхуи 130-м лэжьапIэ IэнатIэ яIэщ. ЛэжьапIэ ямыгъуэту цIыху 204-м зрагъэтхащ.
— Иужьрейхэм сыткIэ фадэIэпыкъуфрэ?
— Я пщIантIэ дэсыжу, я лъапсэ исыжу хьэрычэт Iуэху цIыкIу зезыхуэну хуейхэм кредит къызэрыIахыфыну щIыкIэр яжыдоIэ, жылагъуэ Iуэху зыщIэфынухэр зэгурыIуэныгъэм тету догъэлажьэ.
Псоми ящIэ КъБР-м мэкъумэш IуэхухэмкIэ и министерствэм ит грант, субсидие жыхуаIэр къыплъысын щхьэкIэ проект бгъэхьэзыру зэпеуэм ухэтын зэрыхуейр. Псалъэм папщIэ, «Фермеру лэжьэн щIэзыдзэ» программэмкIэ 2015 гъэм КФХ 11-м грант къратащ, «Унагъуэ фермэ» программэмкIэ — зым. «Мэшыкъуэ-2014» щIалэгъуалэ зэхыхьэм щыIа ди хьэрычэтыщIэ ныбжьыщIэхэм сом мин 300 дэтхэнэми хуэзэу къратащ. Iэщ гъэхъуным, жыг хадэ, мэкъумэш щIэным теухуа проектхэм я нэхъыфIхэр къыхахыну Лэскэн районым зэпеуэ щекIуэкIати, абы хэтащ ди щIалэгъуалэ хьэрычэтыщIэу 14. ТIум ейр тэмэму зэгупсыса Iуэхуу къалъытэри, ахъшэ къратащ, я лэжьыгъэр ираублэну.
«2014 гъэ пщIондэ къуажэм зэрызиужьынур», «ПсэупIэ» федеральнэ программэхэм хиубыдэу, 2011 гъэ лъандэрэ унагъуэ 31-м къэралыр къадэIэпыкъуащ, ауэ иджыри унагъуи 183-рэ диIэщ къэралым щыгугъыу. Къуажэм щIапIэу 30 щыдгуэшащ, ахэр зылъысар льготэ зиIэхэрщ, нэхъыбэу зи гугъу сщIыр бынищ е нэхъыбэ зыпIхэрщ.
— ФатIимэ, къуажэр зэIузэпэщ пхуэщIынукъым ахъшэ уимыIэу. Сыт фи хэхъуэр нэхъыбэу къызыхэкIыр?
— Нэгъабэ Арщыдан иIэн хуей бюджетыр сом мин 28010,1 хъууэ дгъэбелджылат. Абы щыщу къытхуэлэжьар сом мин 26821,2-рэщ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, бюджетыр процент 95,8-кIэ гъэзэщIа хъуауэ аращ. Абы хэтщ налог лIэужьыгъуэу къыхэтх псори, щIым и бэджэндыпщIэу къыхэкIри.
— Къуажэр инщ, Iуэхур куэдщ. Сыт хуэдэ хэкIыпIэ щыIэ бюджетым къыхэхъуэным теухуауэ? Сэ, псалъэм папщIэ, си жагъуэ мэхъу къуажэ уэрамхэр зэрыкIыфIыр, псымкIэ гукъеуэ зэраIэр. Пэжщ, зы къуажи бгъуэтынукъым а гукъеуэ дыдэр дэмылъу. ХэкIыпIэ гуэр щыIэу плъагъурэ?
— Езы къуажэм и хэхъуэм щыщу сом 1 мелуанрэ мин 646,5-рэ тедгъэкIуэдащ псэупIэ-коммунальнэ IэнатIэм. ПхъэнкIий идзыпIэ ящI щIыпIэхэр дгъэкъэбзэжащ, къуажэр зэIузэпэщ зыщIын Iуэхухэр зэфIэтхащ абыкIэ. 2011 гъэ лъандэрэ машинэ дыхьэурэ кIэрыхубжьэрыхур къыхеш. Къуажэр къабзэныр дэтхэнэми и Iуэхуу къыдолъытэ, аращи, а лэжьыгъэм балигъи ныбжьыщIи къыдошалIэ, нэгъуэщIу дыпэлъэщынукъыми.
Псым теухуауэ жыпIэмэ, псы къыщIэшыпIэ 12 ди къуажэм дэтщ, уеблэмэ апхуэдиз зиIэ ди республикэм щымащIэщ. Куэд щIакъым зы псы къыщIэшыпIэ абыхэм къазэрыхэхъуэрэ, псы зэрыкIуэ бжьамийуэ иджыри метр 500 зэрыдукъуэдийрэ. Абы Iуэхур тIэкIу иригъэфIэкIуащ, ауэ лэжьыгъэшхуэ къытпэщылъщ жьы хъуа бжьамийхэр зэхъуэкIыным теухуауэ. Къуажапщэмрэ къуажэкIэмрэ я лъагагъкIэ метр 37-кIэ зэщхьэщокI. Абы къыхэкIыу псымкIэ гугъу йохь къуажапщэм щыпсэухэр (къуажапщэм щхьэкIэ псы къыщIэшыпIэ тщIыну, мы гъэм къриубыдэу абы и проектыр программэм хедгъэубыдэну ди мурадщ).
Дэ ди къарум къихьарати, Тэрчокъуэмрэ Къалмыкъымрэ я уэрамхэм бжьамий метр 1300-рэ щызэтхъуэкIащ, псы къыдэжыпIэ 90 зэпагъэвэжащ.
Уэздыгъэм теухуауэ. Лениным и уэрам километри 9-р маблэ, зыхуей хуэдгъэзауэ. А лэжьыгъэ дыдэр мы гъэм щыдухынущ Бжьэдыгъум и уэрамми. Нэхъыщхьэращи, абы текIуэдэнур диIэщ.
ЗэрыхъукIэ долэжь гъуэгухэми. Лениным и уэрамым и гъуэгур зыхуей хуэдгъэзащ федеральнэ программэм дызэрыхыхьэфам и фIыгъэкIэ. Бжьэдыгъум и уэрамым асфальт тредгъэлъхьащ, абы и IыхьэщIэ Арщыдан Ипщэм узэрыдыхьэр едгъэщIащ, Тэрчокъуэм и уэрамым кумблъэмбхэр щыдогъэсей. Пушкинымрэ Чапаевымрэ я уэрамхэм мывэ кIэщхъ теткIутащ. А лэжьыгъэр щедгъэкIуэкIынущ Кооператив, Кавказскэ, Iэрэмысэм я уэрамхэм.
— Къуажэм дэс сабийхэмрэ щIалэгъуалэмрэ яхуэфщIэфым и гугъу уэзгъэщIынут.
— Арщыдан курыт еджапIэу щы дэтщ, зым школ кIуэгъуэ нэмысахэм щадэлажьэ IуэхущIапIи хэту. ДиIэщ прогимназие, сабийхэм я зэфIэкIым зыщрагъэужь Унэ. Сабийуэ 160-рэ зыщIэхуэн гъэсапIэ едгъэщIыну абы и проектымрэ текIуэдэнумрэ я дэфтэрхэр дгъэхьэзырауэ диIэщ.
Спортым и гугъу пщIымэ, футболым, волейболым, бэнэкIэ хуитым, баскетболым дихьэххэм тренерхэр ядолажьэ. Дэ диIэщ «Бедик» стадионыр, футбол цIыкIу джэгупIэ, спортым хухэха пэшхэр.
Ди къуажэ администрацэм щIалэгъуалэ IуэхухэмкIэ комитет къызэригъэпэщащ, икIи IэщIагъэлI диIэ хъуащ щIалэгъуалэм ядэлэжьэныр и къалэну.
Къуажэкум хуэзэу амбулаторэ диIэщ. Абы къинэмыщIауэ, фельдшер-акушер IуэхущIапIэхэр къуажэкIэми къуажапщэми щыIэщ.
Псым, уэздыгъэм къыдэкIуэу, нэхъ лэжьыгъэшхуэу къытпэщылъхэм ящыщщ ЩэнхабзэмкIэ унэр зыхуей хуэдгъэзэныр. Илъэс 50 хъуащ ар зэраухуэрэ, абы лъандэрэ къанэ щымыIэу зэи елэжьакъым.
— ФатIимэ, къуажэр ин хъуащи, цIыхухэр зэхуэпшэсынри, Iуэху гуэрым зэгъусэу унафэ требгъэщIыхьынри гугъуу къыщIэкIынущ. Къуажэ администрацэм хэт фи дэIэпыкъуэгъу?
— Бзылъхугъэхэм, лэжьыгъэм и ветеранхэм я советхэм къинэмыщIауэ, 2011 гъэ лъандэрэ жылагъуэ совет диIэщ, пщIэрэ щхьэрэ зиIэ нэхъыжьхэр хэту. Абы и унафэщIщ Къущхьэ Аслъэнджэрий.
Къыхэзгъэщынут: ди къуажэм пщIэрэ щхьэрэ иIэу къогъуэгурыкIуэ. Ар зи фIыщIэр лIэщIыгъуэ-лIэщIыгъуэкIэрэ ди жылэжьым щыпсэуа нэхъыжьхэрщ. Дэ десащ АрщыданымкIэ дыгушхуэуи, сыхуейт абы зыри хэмыщIыну. Къапщтэмэ, ди къуажэм дэсхэр псэуакIуэщ, ди жылэм нэхъ къабзэ районым щыбгъуэтынукъым. Федеральнэ гъуэгум щыщу ди къуажэм къиубыдыр къабзэу зэрызетхьэм папщIэ къытщытхъуащ КъБР-м и Iэтащхьэр.
Дэ дызэрыIуэхутхьэбзащIэр тщыгъупщэркъым, икIи тхузэфIэкI тщIэнущ къуажэр зэIузэпэщ хъуным теухуауэ.
Епсэлъар Ширдий Маринэщ.
Тхыдэшхуэ зиIэ жылэщ Арщыданыр. Ар апхуэдизкIэ бейщи, тхылъ къудейуэ мыхъуу, щIэнгъуазэ пэлъытэ щыIэн хуейт, къуажэр зыухуахэм, щIыпIэцIэхэм, нэгъуэщI куэдми теухуауэ.
Апхуэдэ лэжьыгъэшхуэ къыпхуэзыщIэфынури абы пэлъэщынури а къуажэм зигурэ зи псэрэ дэлъращ. Сэ Арщыдан сыщыщщи, мыпхуэдэу жысIэми къезэгъынущ: насып диIэти, Джэдгъэф Борис и гупсысэр а Iуэхум теухуа хъуат. ЕгъэджакIуэу, парт лэжьакIуэу, «Нур» журналым и редактор нэхъыщхьэу, тхакIуэу, усакIуэу, лъэпкъ интеллигенцэм и пщIэр зэриIэтын щIэныгъэрэ дуней тетыкIэрэ иIэу къэгъуэгурыкIуэ Борис, дауэ ищIами, Арщыданым щIэнгъуазэ хуитхащ. Ар я фэеплъщ а жылэжьыр зыухуахэм. Ар щIалэгъуалэм яхуищIа тыгъэщ, щIэныгъэ къызыхахынщ. Сыхуитамэ, «Аргудан» тхылъым теухуа дерс зэIухахэр мы къуажэм и курыт еджапIищми гъэ къэс щезгъэкIуэкIынт щIэблэм ящIэн щхьэкIэ хабзэ, нэмыс, лэжьыгъэ зыдэлъа жылэм зэрыщыщыр, а псор яхъумэнымкIэ езыхэми я пщэм къалэн гуэр къызэрыдэхуэр зыхащIэн папщIэ.
Борис и тхылъым щыщ тхыгъэм фыщыдогъэгъуазэ.
ЩэнхабзэмкIэ унэр.
ЕтIуанэ курыт еджапIэр.
Хъыбарыжьхэм я лъагъуэ
Арщыдан къуажэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и жылагъуэ тхыдэжь зиIэхэм хеубыдэ. Абы и щыхьэтщ езы жылэм зэреджэри, мыбы щыIэ щIыпIэцIэхэри, IуэрыIуатэм къыхэна хъыбарыжьхэри.
Сыт жаIэрэ хъыбархэм
мы цIэм теухуауэ?
Къуажэм удэту Кавказ къуршыжьхэм уащыхуэплъэкIэ, уи нэм къыIуедзэ Гуартэ и плъапIэ мэз Iуащхьэр. Гуартэ IуащхьэцIэр цIыхубз гуэрым епхауэ илъэс плIыщI и пэкIэ хъыбару къызжиIэжыгъащ лIыжь дыдэ хъуа Хьэждэгу Данил. Адыгэ IуэрыIуатэм куэд лъандэрэ елэжьа КъардэнгъущI Зырамыку жиIэу щытащ Псыгуэнсу лIыжьхэм я деж мыпхуэдэ хъыбар дыдэ щызэхихауэ.
Iуащхьэ лъагэр Гуартэ и зыплъыхьыпIэт, и лIыр къыщыкъуэкIыжыну лъэныкъуэр мыбы тету къилъыхъуэрт. Псыгуэнсумрэ Арщыданымрэ я щIыр зэпылъщ. Гуартэ Iуащхьэ лъабжьэ ВагъэдзыкъуэкIэ йоджэ. Мыбыхэм ПсыгуэнсуущIри къаубыд. Хъыбар гуэри щыIэщ Арщыдан теухуауэ. Абы зэрыжиIэмкIэ, Елбэздыкъуэ лъэпкъым яIащ хъыджэбз гуэр АрщыданкIэ еджэу. Хъыджэбзым, псыщхьэмкIэ дэкIуейри, псы къигъуэтащ. Абы и цIэр — Арщыданыр псым фIащри, аращ къызытекIыжар Арщыданыр.
Пщыжь тIысыпIэ
Куэд щIауэ къогъуэгурыкIуэ «Арщыданыжьыр пщыжь тIысыпIэщ» псалъэжьыр. Ар ауэ сытми жаIакъым. Мыбы Къэбэрдейм и пщы пашэхэр дэсащ. Тхыдэм щынаIуэщ Арщыдан хьэблэ-хьэблэу зэрызэхыхьа щIыкIэр, хьэблэхэр нэхъ зэгъэщIылIауэ щыта пщы, уэркъ унэцIэхэр.
Псалъэм щхьэкIэ, нобэ псэу нэхъыжьыIуэхэм яхэтщ пщы цIэрыIуэ Къетыкъуэ Аслъэнбэч теухуа хъыбархэр зыщIэж зэгуэр я нэхъыжьхэм жаIэжу зэхахауэ. Илъэс плIыщIым щIигъуащ апхуэдэ хъыбар Бахъсэнокъуэ (Хьэуд) Асхьэд, Хьэжьдэгу Данил сымэ я деж зэрыщыттхыжрэ. Хъыбарыр гъэкIэщIауэ урысыбзэкIэ ихуащ 1967 гъэм республикэм япэ дыдэу къыщыдэкIа къуажэ тхыдэм — «Арщыдан» жыхуиIэм. Апхуэдэ тхыгъэ щыщыIэкIэ, абы лейуэ дытепсэлъыжьыжынкъым, ауэ Къетыкъуэ Аслъэнбэч и зэманым Арщыдан къуажапщэм дэт Мэртазэ и тIыгъэ Iуащхьэ лъапэм Мэртазэхэ зэрыщыпсэуари наIуэ къохъу. Къэбэрдейм и пщышхуэу щыта Къетыкъуэ Аслъэнбэч ШкIэщыщхьэкъуэкIэ зэджэ мэз Iуащхьэм тесауэ хъыбар щыIэщ. Къетыкъуэ Аслъэнбэчу адыгэ тхыдэм тIу ещIэ. Дэ зи гугъу тщIыр пщы Темрыкъуэ и ныкъуэкъуэгъуу къэтэджа Къетыкъуэ лIакъуэм я Аслъэнбэч нэхъыжьырщ. Мыр дунейм щехыжар 1589 гъэрщ. Аращ Мэртазэхэ езэуар, ахэр Арщыдан щыпIэм изыхуу Тэрч зэпрызыхуар. Апхуэдэу щыщыткIэ, 1589 гъэм и пэжкIэщ Мэртазэхэ Арщыдан щIыпIэм щисар. Абы и ужькIэ Мэртазэхэ пщы Темрыкъуэ егъэщIылIа лъапсэхэу Къэбэрдей ЦIыкIукIэ дызэджэм щыдолъагъу икIи а зэманым и ужькIэ абыхэм АрщыданкIэ къагъэзэжакъым.
АрщыданыщIым и ищхъэрэ лъэныкъуэм ДумэныкъуэкIэ йоджэ. Мыращ здэщыIэр Псынащхьибл щIыпIэр. Къуажэ лIыжьхэм илъэс зыкъом и пэкIэ жаIэжу зэхэсащ мыбы Думэнхэ исауэ, ахэр Бахъсэн Iэпхъуэжауэ. 1744 гъэм ящIа картэм Дюмен къуажэ бахъсэныпс Iуфэ къыщыгъэлъэгъуащ, Кургъуокъуэ Мухьэмэд IэщIэлъу. Хъыбар тщIэмрэ мы тхыгъэмрэ зэтхьэлIэмэ, быдэу жыпIэ хъунущ 1744 гъэм и ужькIэ Думэнхэри АрщыданкIэ къэмыкIуауэ. Апхуэдэу щыщыткIэ, ахэр Думэныкъуэ щыщыпсэуар 1744 гъэм и пэ къихуэущ. Ауэ, псалъэм къыдэкIуэу, мыбы гу лъыдмытэу хъунукъым, зи гугъу тщIы картэм 1744 гъэм Арщыдан псыр къызэригъэлъагъуэр, къуажэ лъэпкъи, мыр зыщIа Чичаговым зэритхымкIэ, мы псы Iуфэм зэрыIумысар. АрщхьэкIэ Думэнхэ, Мэртазэхэ ятеухуа хъыбархэри, Думэныкъуэ, Мэртазэ и тIыгъэ щIыпIэцIэжь къэнахэри, пщы Къетыкъуэ Аслъэнбэч теухуа хъыбархэр и щыхьэту мэув 1744 гъэм и пэкIэ Арщыдан аузыр псэупIэу адыгэхэм яIауэ, нобэ къуажэр здэщыс щIыпIэхэри абы хиубыдэу щытауэ. Абы щыгъуэм къэнэжыр зыщ: Чичаговыр щыуащ е 1744 гъэ дыдэм хуэзэу хьэблэ гуэри мы псы Iуфэм IумысагъэнкIи хъунщ, Iэпхъуэшапхъуэным къыхэкIыу.
Къетыкъуэ пщы лIакъуэр Арщыдан щыувын и пэ мыр Идарейхэм е абыхэм гъунэгъуу егъэщIылIахэм (Мэртазэхэ) я щIапIэу щытащ. Ар хуозэ 1563 гъэм. Мы зэманыр щIыналъэ куэд пщы Темрыкъуэ и IэмыщIэ къыщихуарщ, Идарейр щызэрыубыдарщ. Абы и ужькIэщ зэныкъуэкъуныгъэм нэхъри зыкъыщиIэтыр, Къетыкъуэ лъэпкъыр хуиту утыкум къыщиувэр. Хуэбгъэфащэ хъун си гугъэщ, тхыгъэми 1570 гъэр къыщыхэщкIэ, Мэртазэхэ 1563 гъэхэм Мэртазэ и тIыгъэ Iуащхьэ лъапэр я псэупIэу щытауэ. Апхуэдэу щыщыткIэ, мы бжыгъэм укъыдэбжэ хъунущ Арщыдан адыгэ жылэжьым и ныбжьым ущытепсэлъыхькIэ. ИужькIэ екIуэкIа Iэпхъуэшапхъуэхэм, лъэпкъ дэкIа-дыхьахэм тепщIыхь хъунукъым.
ГурыщхъуэщIу уеплъынкIи мэхъу мы бжыгъэм, ауэ лъэпкъыжь мыбы къэкIуауэ щытахэм дащыщщи, сэ, ди адэжьхэм къащIэнауэ, лIы ныбжьу блым къриубыдэм сыкъыдобжэ. Ещхьыркъабзэу, лъэпкъым и ныбжьышхуэр къыжиIэжащ режиссёр цIэрыIуэ Ерчэн Леонид. Ерчэнхэр зы хьэблэу ижь лъандэрэ мы щIыпIэм исащ.
ИщхьэкIэ зи гугъу тщIа зэманым укъыфIэкIмэ, иужькIэ къакIуэ лъэхъэнэр нэхъ убзыхуащ къуажэм и тхыдэм дежкIэ. Арщыданыпсым Iусащ хьэблэ зэмылIэужьыгъуэхэр: Елбэздыкъуэ, Хьэмырзэ, Сосналы, Къуэжьокъуэ. Абыхэм къищынэмыщIауэ, жаIэу щытащ Урым, Алъэсчыр, Ерчэн хьэблэхэр.
1847 гъэм ягъэхьэзыра тхыгъэм Къэбэрдеишхуэм и жылагъуэхэр зэхэхауэ къретхэкI. Абыхэм ящыщу Арщыдан Iуфэ Iусхэр Къетыкъуэ пщы лIакъуэм хеубыдэ: Дохъушокъуэ, Елбэздыкъуэ, Сосналы, Къуэжьокъуэ Мыхьэмэт. А пщыхэр мыбы дэсащ, я хьэблэхэм егъэщIылIауэ. Пщы Дохъушокъуэ Жамбот и къуэш Къамболэтрэ уэркъ Жанокъуэ Мусэрэ къуажэ щаIащ Шэрэдж Iуфэ и ижьырабгъум. Дохъушыкъуей (Старэ Шэрэдж) къуажэцIэр Къамбот и цIэкIэщ щIыфIащыгъари. Къуэжьокъуэ Мыхьэмэт Арщыдан дэкIри Шэрэдж Iуфэ IутIысхьащ. Абы и цIэщ зэрихьэр Къуэжьыкъуей Ищхъэрэ жылэм (Шэрэдж Ищхъэрэ). Мыхьэмэт Щамил и дзэм жыджэру хэтащ, а зауэм хэкIуэдащ и щхьэгъусэри езыри. Къуэжьыкъуей Ипщэрщ иджы Жэмтхьэлэ хъужыр. НэгъуэщIу жыпIэмэ, мыр Къэщкъэтауэ щIыпIэщ, аращ Къетыкъуэпщхэм я лъапсэжьыр. Мыбы щыIэ Хъыу щIыпIэм къиIэпхъукIауэ арщыдандэсхэм я нэхъыжьыIуэхэм хъыбар ящIэж. Арщыданыр, Мэртазэхэ иIэпхъукIа нэужь, зэрыщыту Къетыкъуэхэ я лъапсэжь хъуауэ жыпIэ хъунущ.
Пащтыхь правительствэм и унафэкIэ къуажэ цIыкIухэр ин ящIащ 1865 гъэм. Абы адыгэхэр зэреджэр къуажэ зэхуэхусщ. Арщыданым зы щызащIащ Сосналы, Албэздыкъуэ, Хьэмырзэ, Ерчэн хьэблэхэм. Къуа- жэ зэхуэсыр Арщыдан аузыр щиухам, япэ дыдэу фIащауэ щытар Сосналы Бэчмырзэ и цIэрщ, Сосналы къуажэ жиIэу. Абы щыгъуэ мыбы дэст цIыху 1237-рэ, унагъуи 160-рэ хъууэ.
1867 гъэм Сосналы Бэчмырзэ яхэтащ пащтыхьым ди щIыпIэхэм щIым теухуауэ щригъэкIуэкIа политикэр зымыдахэм. Абы къыхэкIыу псалъэмакъ иращIэкIащ, ар и щхьэусыгъуэ хъуащ Лъостэналий цIэр трахыу къуажэм псым и цIэр — Арщыдан — зэрыфIащам. А цIэм къытенауэ 1867 гъэм къыщыщIэдзауэ ар ди нобэм къэсащ.
Джэдгъэф Борис,
усакIуэ, журналист.
Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь Тэрчокъуэ Къамболэт.
Лэжьыгъэм и ветеранхэм ясоветым и унафэщI, илъэс куэдкIэ курыт еджапIэм и унафэщIу щыта Молэмусэ Хьэсетэ.
Нэхъыжьхэм я щапхъэ
Арщыданым куэд хужыпIэфынущ, абы и тхыдэмрэ и цIыхухэмрэ теухуа тхылъи 1967 гъэм къыдэкIащ. А тхылъым щымыгъуазэхэм папщIэ кIэщI дыдэу и гугъу сщIынут ди къуажэдэсхэр Хэку зауэшхуэм зэрыхэтамрэ къэрал псом цIэрыIуэ щыхъуа колхозыр зэфIэзыгъэувахэмрэ.
Къэралым гузэвэгъуэ къыщылъысым, я щIалэгъуэу, къару илъыгъуэу 600-м щIигъу зауэм кIуати, зэхуэдитIым нэхъ мащIэщ къэзыгъэзэжар. Бэджрэтхэ я унагъуэ 14-м ирагъэжьахэм щыщу 11-м къагъэзэжакъым. Хъуэст Алий и къуиплIым щыщу зыщ лъапсэм къихьэжар. Мэремкъулхэ ейуэ зэкъуэшиплI, Танэхэ ейуэ зэкъуэшищ хэкIуэдащ. Къагъэзэжакъым офицерхэу Бжьэдыгъу Шэмсудин, Жыгун Хьэсэнбий, нэгъуэщI куэдми.
Дэтхэнэ зыми тхылъ тептхыхьыфынщ мыбыхэм, икIи яхуэфащэщ. Псалъэм папщIэ, лейтенант нэхъыжь Жыгун Хьэсэнбий щыхэкIуэдар Польшэр хуит къыщащIыжырщ, ТекIуэныгъэм и гъатхэр жыжьэжтэкъым. ЗауэлIым къыхуагъэфэщащ Вагъуэ Плъыжь орденитI. Дзэ Бэракъ Плъыжь орденыр, Хэку зауэ орденым и езанэ нагъыщэр.
«Танкхэр къызэтрагъэувыIащ», «Топгъауэм и лIыгъэр» — апхуэдэ псалъащхьэхэр яIэу «Красная Звезда», «Красная Армия», «Отважный воин» газетхэм традзат Сунш Мэсэдин Харьков пэгъунэгъуу щекIуэкIа зэхэуэм щызэрихьа лIыгъэм теухуа тхыгъэхэр. Зы зэхэуэм бийм и танки 9 зыкъута Мэсэдин къыхуагъэфэщат Хэку Зауэ орденым и езанэ нагъыщэр.
Дзэ фельдшеру щыта Къатинэ МуIэзин, абы и къуэш нэхъыжьхэу Сэлэдинрэ Iэдинрэ. Иужьрейр зауэм и япэ махуэхэм Львов деж щаукIащ. Сэлэдин уIэгъэ хьэлъэ хъури, 1943 гъэм къагъэкIуэжат, ауэ МуIэзин яхэтащ Польшэми, Румыниеми, Чехословакиеми щызэуахэм. Хэку зауэ орденым и етIуанэ нагъыщэр, «Кавказыр зэрахъумам папщIэ», «Прагэ къызэращтам папщIэ», «Германием зэрытекIуам папщIэ» медалхэр иIэу мамыр лэжьыгъэм пэрыхьэжауэ щытащ. ЛIыгъэ зыхэлъу зэуахэм ящыщщ Арахъэ Чэмал, Иуан Сэфарбий, Бжьэдыгъухэ Жэмалдинрэ Хьэзизрэ, Сэбанокъуэ Тофил, Жылэтеж Билъостэн, Къэгъэзэж ТIыкъ, Бажэ ТIэб, Хъаничэ Хьид, Итий Малэ, Сэхъурокъуэ ФIыцIэ, Жыгун ТIэхьир, Бахъсэнокъуэ Алий, Бозий Хьэмзэт, Къардэн Къасым, Шэшэн Лилэ, Нэгъуей Къэралбий, Сунш Инал, Тэкъулэн Мухьэмэд, БитIэхъу Мурадин, Сэбаншы Хьэчим, КIуащ Хьэлий сымэ. Зауэм Iухьа дэтхэнэ зыми и цIэ къипIуэну хуэфащэщ, лIыгъэ къызэрымыкIуэ зэрамыхьами, ажалым щыпэщIэтым абыхэм гугъуехьу яшэчам папщIэ, ауэ ар тхузэфIэкIынукъым, аращ ди къуажэдэсхэм ехьэлIа нэхъ гукъинэжхэр къыщIыхэдгъэщыр. Псалъэм папщIэ, хьэуа дзэм и авитIасхъэщIэх отделым и унафэщIу щыта Жыгун ТIэхьир машинэ псынщIэхэм хуэдэ ису зауэр щиухым къуажэм къигъэзэжат. Псэемыблэжу бийм пэщIэта щIалэм ар тыгъэ къыхуищIат маршал Жуковым. 1946 гъэм ТIэхьир и машинэр партым и Лэскэн район комитетым иритауэ щытащ.
Арщыдандэс нэхъыжьхэм зэи ягу ихужынкъым 1942 гъэм жэпуэгъуэм (октябрым) и 26-р. Нэмыцэ кхъухьлъатэхэм къуажэри абы и Iэхэлъахэри зэхакъутат. А лыгъейм хэкIуэда цIыхухэм нэмыщI, «активистщ» жаIэри нэмыцэхэм яукIат Бэхъуцэ Лэкъумэн, Бэджрэт Дыкъуэ, Бро НэIиб, Джэду Мэдин, Джэду Мэжид, Марий Къэралбий, ТекIужь ЦIутIэ, Шэшэн Хьэмзэт, Хьэфиз Данил, Безыр Мэдин, Судым Алихъан сымэ.
Зауэр иухыу цIыхухэр псэукIэр егъэфIэкIуэжыным яужь щихьэжым, арщыдандэсхэм яхузэфIэкIар куэдым дежкIэ щапхъэ ирикъунт жыпIэкIэ егъэлея хъунукъым. КъызэрыщIадзаращи, къуажэм щыIа колхозитхур япэ щIыкIэ тIууэ, иужькIэ Лениным и цIэр зезыхьэ зы колхозу зэгуагъэхьэжри, 1953 гъэм абы и унафэщIу трагъэхьащ Тэрчокъуэ Къамболэт. 1956-1959 гъэхэм колхозым ехъулIэныгъэ инхэм я гъунэ ирилъащ, мэкъумэшми Iэщ гъэхъунми ехьэлIауэ.
Арщыдандэсхэм я лэжьэкIэр КПСС-м и ЦК-м и пленумхэм, республикэм щекIуэкI парт конференцхэм щапхъэфIу щагъэлъагъуэ, нартыху лъахэу ябж хъуат. 1958 гъэм республикэ зэхьэзэхуэм япэ увыпIэр щызыубыда колхозым и унафэщIыр СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату хахащ икIи дунейм ехыжыху а пщэрылъыр Тэрчокъуэм щхьэщахакъым. 1960 гъэм кърахьэлIэжа гъавэ бэвым къыпэкIуэу Къамболэт Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь цIэр къыфIащащ, колхозхэтхэм ящыщу 20-м къэрал дамыгъэхэр къратащ: Ленин орденыр — Къэбэло Мурадин, КIуащ Хъанджэрий, Сэбаншы Женя. ГуащIэдэкI Бэракъ Плъыжь орденыр — Iэрэмысэ Михаил, Жылэтеж Валентинэ, Къущхьэ Билал, «ЩIыхь дамыгъэ» орденыр — Дзэгуей Iэюб, Жылэтеж Iэлисэхь, Къумыкъу Бэдэ, Тэтэр Чыланий, медаль зэхуэмыдэхэмкIэ — Къатинэ Безрыкъуэ, КIуащ Сэфарбий, Мэремкъул Мухьэдин, УнэлIокъуэ Хьэжсуф, Сунш Жамборэ, нэгъуэщIхэми. СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату щытахэщ жэмыш емышу лэжьа Бэхъуцэ Светланэрэ Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь Iэрэмысэ Ахьмэдрэ.
Лэжьыгъэм къахуихь хэхъуэр къуажэр зэIузэпэщ щIыным хуаутIыпщыну Iэмал щагъуэтым, уэрамхэр яубзыхуащ, псыкIуапIэ бжьамийхэр яукъуэдиящ, ЩэнхабзэмкIэ унэ, курыт еджапIэу щы, сабий сад, сымаджэщ, музыкальнэ еджапIэ, фэтэр 32-рэ хъу унитI, къатитIу зэтет унипщI ящIащ. А псори колхозым и къарукIэ, армыхъумэ къэрал мылъкукIэ Арщыдан зы чырбыш щагъэтIылъакъым.
Ленин орденыр зыхуагъэфэща (1967 гъэм) колхозым, Къэбэрдей-Балъкъэрым и нартыхугъэкIхэм я зэблэкIыпIэу щыта Арщыдан къуажэм ямышауэ республикэм и щIыналъэм зы хьэщIи къихьагъэнкъым, космонавт, щIэныгъэлI, артист цIэрыIуэ, Германием, Италием, Кубэм, Монголием, нэгъуэщI къэрал куэдхэм я лIыкIуэхэр жыпIэми.
Жэщ-махуэ ямыIэу, я къару емыблэжу къуажэр къэзыIэта, абы и цIэр зыгъэIуа ди нэхъыжьыфIхэм я хьэтыркIэ тхъумэн, едгъэфIэкIуэн хуейт абыхэм къытхуагъэнар, гъащIэр хьэлъэ хъуащ, жытIэрэ ар ди щхьэусыгъуэу зыхэдмыгъэкIуэдэжу.
ГУНЖАФIЭ Лъостэнбий,
лэжьыгъэм и ветеран.
