Ди IэдакъэщIэкIхэм гупсысэ щIэтлъхьэр псоми зэхуэдэу къагурыIуэн хуейкъым
Зи тхыгъэхэмкIэ гъуэгу захуэм дытетыну дыкъыхуезыджэ, гъащIэм хуэнэплъыснэIус Къэжэр Хьэмид ХьэтIутIэ и къуэр къыщалъхуар Бахъсэн районым хыхьэ Ислъэмей къуажэрщ. Курыт школыр къиуха нэужь, ар щеджащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым. 1962 — 1965 гъэхэм адыгэбзэмрэ адыгэ литературэмкIэ кафедрэм и аспирантурэм щIэсащ, 1967 гъэм бзэщIэныгъэхэм я кандидат цIэр къыфIащащ.
ЗэрыцIыкIу лъандэрэ литературэм дехьэх Хьэмид. Тхэн-усэнымрэ егъэджакIуэ IэщIагъэмрэ абы и гъащIэ IыхьэфI хъуауи къэплъытэ хъунущ. 1967 гъэм Къэжэрым Зеикъуэ дэт курыт еджапIэм урысыбзэмрэ литературэмкIэ щригъэджащ, а гъэ дыдэм и щIымахуэм КъБКъУ-м и филологие факультетым урыс литературэмрэ хамэ къэрал литературэмкIэ и кафедрэм (1977 гъэм хамэ къэрал литературэр кафедрэ щхьэхуэ ящIауэ щытащ) къащтэри, мы гъэм и гъэмахуэ пщIондэ егъэджакIуэу щылэжьащ.
И Iэдакъэ къыщIэкIахэм я гугъу пщIымэ, Хьэмид и япэ рассказыр дунейм къытехьащ 1959 гъэм. «Псалъэрэ Iуэхурэ» зыфIища и тхыгъэм цIыхухэр япэу къыщеджат «Ленин гъуэгу» газетым.
1991 гъэ лъандэрэ Къэжэрыр УФ-м и ТхакIуэхэм я союзым хэтщ, тхыгъэ, тхылъ купщIафIэхэр и къалэмыпэ къыщIэкIащ. «Гъуэгум и бгъуагъ», «Усищэрэ зырэ», «Гъатхэпежьэ», «Гъатхэм и гъэ», «Нобэ», «Иджыпсту» усэ тхылъхэмрэ литературэ портретхэр зэрыт «Уэрэд щIаусыр» лэжьыгъэмрэ тхакIуэм и пщIэр яIэт.
Узэпсэлъэну тынш, гупсысэ гъэщIэгъуэнхэр зи куэд Къэжэрым и махуэ лъапIэм ирихьэлIэу дыIущIащи, ди гуапэщ тхакIуэр къызэрыддэгуэшам фыкъедгъэджэну.
— Гъэм и зэман нэхъ къулейуэ гъавэр къыщрахьэлIэж, дунейр щыдыщафэ бжьыхьэм ухалъхуащ, Хьэмид. Ар уэ ппэгъунэгъу хьэмэ гъатхэр е гъэмахуэр нэхъ пфIэфI?
— Сэ сыкъыщалъхуа фокIадэ мазэр, пэжу, адрейхэм ещхькъым. Тхьэмпэ, удз, къэкIыгъэ гуэрхэр а пIалъэм гъужми, жыгхэм пыт пщIащэхэр, зэрыжыпIауэ, дыщафэ хъууэ, езы щIыуэпсми удихьэхыу щытщ. Апхуэдэ зэман дахэм срихьэлIа щхьэкIэ, гъащIэр къыщежьэр, абы и къуэпсхэм зыщиубгъум сыщегупсысым, зызыхуэзгъазэр гъатхэрщ. Гъатхэр нэхъ си гъунэгъуу пIэрэ-тIэ?
ЩIымахуэм сызэреплъыращ: гъэм и кIуэцIкIэ мыхьэнэншэу, мыкъабзэу, къемыкIуу тIэщIэкIауэ хъуар мы дунейм къытхуигъэгъу хуэдэ, а щIымахуэм уэс къабзэр щIылъэм къытхутреубгъуэ. «Иджы, хуэмыху, илъэс екIуэкIам щыуагъэ пщIами, си фIэщ мэхъу, мы гъэм нэхъыфIым узэрыхуэпабгъэнур», — жиIэу, гъащIэ къызэднэкIам аргуэру зэ дригъэплъэжрэ дригъэгупсысыжу, Iуэху щхьэпэм дыхуиузэду къыпщегъэхъу абы. Уэс лъэгур тхылъымпIэ напэ къабзэм фIэкI ар зэбгъэщхь хъун щыIэу сщIэркъым. Абы сыт ухуейми, сытым уигу къыхуэкIми щIэрыщIэу тептхэну ухуитщ… Мис а щIымахуэр текIуэту гъатхэр гущIыIу къыщыхъурщ си зэман нэхъ лъапIэр.
— Уи сабиигъуэм щыщ зы Iыхьэ дыхэпшамэ арат.
— Си сабиигъуэр хьэлъэу щытащи, ар симыIэххауэ убж хъунущ. Ди щIыгур иутэу нэмыцэ шырыкъур лъахэм щитам щыгъуэ сэ илъэси 4 сыхъуат. ХьэкIэкхъуэкIэр Хэкум ирахужу унэхэм дыщекIуэлIэжам унэр узижагъуэну хьэлэч ящIат: зы абдж хэлъыжтэкъым, блын пцIанэхэм щIымахуэр нэхъри уае пщащIырт. А щIымахуэм дыхэмылIэу дыкъызэрырагъэлыфар нобэхэми къысхуэмыхута лIыгъэшхуэщ. 1947 гъэм 3-нэ классым дыкIуэу ттраха сурэтым къислъэгъукIыжащ си классэгъу щIалэ цIыкIум и джанэ Iэщхьэ пытхъахуэр. Апхуэдизу щыгъыни шхыни а зауэм къелатэкъыми, ерагъкIэ цIыхухэм я щхьэр зэрахьэф къудейт.
А тхьэмыщкIагъэр щыIэрэ пэт цIыхухэр нэхъ IэфIу зэхущытт, зым адрейм цIыхугъэ кIэлъызэрахьэфырт. Налшык япэ дыдэу щыслъэгъуа пщыхьэщхьэр сщыгъупщэжынкъым: цIыхухэр плIырыплI-тхурытхуурэ зэбгъурыту Къэбэрдей уэрамым ирикIуэрт. Пщэдджыжьым лэжьапIэм зэрыкIуэм хуэдэ дыдэу, ахэр пщыхьэщхьэм жыг хадэшхуэм хуэпIащIэрт. Кинор, театрыр я кIуапIэт, псоми гуапагъэ я нэкIум къищырт, дахагъэр я гум щызт. Ахэр ди цIыхухэм щадэслъэгъуам зауэр зэриухрэ илъэсипщI ирикъуа къыщIэкIынтэкъым, итIанэми, яIэ щIагъуэ зэрыщымыIэм хуэдэу, мамыру зэрыпсэу къудейм щыгуфIыкIырт.
А зэманым нэхъыжь-нэхъыщIэм я зэхущытыкIэу, цIыхубзым хуащI нэмысым, сабийм игъуэт гулъытэм я куэдагъыу щытам ущIэмыупщIэ жыхуиIэращ. Зы нэхъыжь къэувыIэу тщIэр игу зэрыримыхьыр къигъэлъагъуэу къыдэплъамэ, сын гъэжам хуэдэу дыкъэувыIэрт.
Тшхыныр, щыттIэгъэныр къыдэмэщIэкIырт жысIакъэ. Сыт атIэ дызыхъумар?! СызэригугъэмкIэ, жьы къабзэм дыхэту, школым дыкIуамэ, егъэджакIуэхэм фIым дыхуаущийуэ, дыкъыхураджэу, дызыдэплъеин нэхъыжьыфIхэр диIэу дыкъызэрыхъуарщ.
Си адэм и адэм и адэжым деж къыщыщIидзэу жыг хадэшхуэ ди унагъуэм иIэу щытащ. Имыт пхъэщхьэмыщхьэ лIэужьыгъуэ щыIэтэкъым абы. Зэ, сысабийуэ, хадэм ит жыгыр зыхуэдизыр къэзбжыну зеспщытати, 173-м сынэсауэ сыхэзэрыхьыжауэ щытащ. Жылэ щIалэ цIыкIур а жыгхэм пыст, къудамэхэр къыщракъутэхри нэхъыбэт. Ди адэр мащIэу къэгубжьт, къуейщIейхэм щахукIэщIэуи къэхъуат, ауэ абы щхьэкIэ жыг хадэм елэжьыни къигъанэртэкъым. Езым и фейдэм и мызакъуэу, ар адрейхэм сэбэп зэрахуэхъунуми егупсысырт. «ХьэпIацIэрэ хъумпIэцIэджым къыщегъэжьауэ си лэжьыгъэм къыщымыгугъ щыIэкъым», — жиIэрти, егугъуу ар и жыг хадэм кIэлъыплъырт. Хьэлэмэту абы иджыри дэслъэгъуарат: и IэпхъуамбипщIыр къыпхуишийрти: «Мы фIей хуэдэу плъагъур ар сыт хуэдэу къабзэ — ар щIыщ!», — жиIэрт. ЩIым нэхъ лъапIэ иIакъым абы.
Бзэрэ псалъэкIэ цIыхур яукIыфу щыщыта а зэман гугъум ди адэм сыт щыгъуи пэжыр и гъуазэу, IуэхукIэ къикIуэт имыщIэу къекIуэкIащ. АдыгагъэкIэ щапхъэфIу диIа ди адэм лIыгъэу хэлъам и Iыхьэ плIанэ сыту зыхэзмылъхьарэ сэ?!
Ди щIалэгъуэм нэгъуэщI гъэщIэгъуэни хэтащ. КIыщокъуэ Алим, Кулиев Къайсын, Гамзатов Расул сымэ хуэдэ цIыхушхуэхэр ди пащхьэ иту я усэхэм къытхуеджэу щытащ.
— Абыхэм уадэплъеят хьэмэрэ литературэр IэщIагъэ зэрыпхуэхъуам и щхьэусыгъуэр нэгъуэщI?
— Псоми я лъабжьэр къыщыщIидзэр цIыхум и сабиигъуэрщи, ди усакIуэхэм ятххэм жыджэру сыщеджэм, мыбыхэм хуэдэ сэри стхыфарэт жысIэу сехъуапсэ щыхъуам 5-6-нэ классхэм сыщIэсу арагъэнт. Абдеж щегъэжьауэ зыгуэрхэр суцIырхъыу къыщIызодзэ. ЩIымахуэхэр а зэманхэм ткIий Iейт, пхъэ гъэсыныр къэбгъуэтынми гуащIэшхуэ тебгъэкIуэдэн хуейт, классхэр щIыIэти, зытезгъэууэ си гупсысэ цIыкIухэр тхылъымпIэм тездзэу сыщыст: «ЕкIуэкI, екIуэкI, екIуэкI сыхьэт. ЩIымахуэр зэ игъэкI. Дешащ дэ, уэсыр зэ тегъэкI».
Сыт иIысри гъащIэм къызэрилъхум хуэдэу, усэри аращ къызыхэкIыр. Зы дахэ гуэрым, гъэщIэгъуэным уи гур хузэIухауэ щымытмэ, усэныр къохъулIэнукъым. А жыхуэсIэ «зыгуэрыр» зыхэпщIэн хуейщ, «сытхарэт» жыпIэу укъызэщIигъанэу. УсакIуэм и Iэмэпсымэ нэхъыщхьэр псалъэрщи, абыи ухуэIэрыхуэн хуейщ.
ЦIыху къеджэ хъууэ си къалэмыпэм япэу къыщIэкIар школым щызгъэхьэзыра блын газетырщ. Экзамен дызыхуэкIуэм и пэ къихуэу, си классым теухуа тхыгъэр згъэхьэзырыну си пщэ кърилъхьат ди егъэджакIуэм. Арати, Тургеневым и «Накануне» тхыгъэшхуэм и фIэщыгъэр къызощтэри, «мы щIалэм сурэт ещI, модрейр тхэным дехьэх, ди хъыджэбзхэм мыхэр яхузэфIокI» жысIэу зэгъэкIуауэ сотхри, блыным тхыгъэр къыфIадзэ, къызэхъулIауи къызжаIэ.
Университетым сыщIэтIысхьа нэужь, мыхьэнэ нэхъ ящIэлъу тхыгъэхэри рассказхэри си Iэдакъэ къыщIокI. «Псалъэрэ Iуэхурэ» си япэ рассказыр «Ленин гъуэгу» газетым къытехуат. Мыдрейуэ, еджапIэ Iуэхум, тхылъыщIэ къыдэкIхэм, студент гъащIэм ятеухуауэ сиIэ еплъыкIэхэр университетым къыдигъэкI газетым къытездзэу щытащ. СощIэж Николаевэ Галинэ и «Битва в пути», «Жатва» романхэр къыщытIэрыхьам, щIалэгъуалэр дызэхуэсу дызэрытепсэлъыхьауэ щытар, иужькIэ студентхэм я гупсысэр къыщызгъэлъэгъуэж си тхыгъэр «Университетская жизнь» газетым къытехуат.
ЩIэныгъэ лэжьыгъэм сыхэзышар Санниковэ Татьянэт. 2-нэ курсым сыщIэсу абы къызитат «Адыгэ усыгъэм Маяковский Владимир и хъэтI къызэрыхэщыр» лэжьыгъэр. Ар иужькIи, аспирантурэм сыщыщIэтIысхьэм, утыку къисхьауэ щытащ. Си щIэныгъэм щыхэзгъахъуэм сыт сэбэп къысхуэхъужар?! Шэч хэмылъу, сыщеджа илъэсхэм щIэныгъэ Iуэхуми литературэми (сыт щыгъуи сфIэгъэщIэгъуэну тхакIуэхэм я творчествэр зэзгъапщэрт, я тхыгъэхэм сакIэлъыплъырт) теухуауэ я нэхъ мащIэрами, зыгуэр зэрысщIарат, сызэрытхарат. Дезыгъэджахэр-щэ? ИкъукIэ къыдэгугъуу къытхэтащ псори. АбытIэ Мухьэб — ар сыту цIыху дыщэт, уи къуейщIеигъэкIэ а къыщыпфIэнэну дыдэми: «Уа-а, у-хитрецышхуэщ, уэ!» жиIэ фIэкI нэгъуэщI къыфIигъэкIынутэкъым.
1960 — Уэ апхуэдэ дрийпсриигъэ гуэр пхэлът-тIэ?
— Ауэ сытми схэлът! Урыс Хьэталий и орфографие псалъалъэмкIэ къытхуэупсэрти, и жинтым къысхутритхарат: «Уэ, Хьэмид, уи мурадыфIхэр къохъулIэну!». Зыхикъузам къигъэлъагъуэрт куэдым зэрызеспщытыр, абыхэм ящыщуи нэхъыфIыр къызэхъулIэмэ нэхъ къызэрищтэр.
Кандидат лэжьыгъэр щIэныгъэлI гъуэзэджэ Ламидзе Георгий си унафэщIу пхызгъэкIауэ щытащ. Куржы IэщIагъэлIхэм гъунэгъу сахуэхъуат аспирантурэм сыщыщIэса илъэсхэм, хабзэ ядэслъэгъуат икIи сщымыгъупщэжыр сыт и лъэныкъуэкIи ахэр щIэгъэкъуэн къызэрысхуэхъуарщ. Ауэрэ егъэджэныгъэ лэжьыгъэми сыхыхьащ…
ТхэнымкIэ къэзгъэзэжмэ, къыхэзгъэщынуращ: тхакIуэ къэсыху езым и гурыщIэрщ, и псэм зыхищIэрщ итххэм лъабжьэ яхуэхъур, ауэ ар щхьэж и жыпхъэм тетыжущ къызэриIуатэр. Псалъэм и хьэтыркIэ, Тхьэгъэзит Зубер усыгъэрат зэлIалIэр, МафIэдз Сэрэбий прозэм нэхъ етат, сэ мори мыдрейри сыт щыгъуи сфIэгъэщIэгъуэнщ, тIуми сыдахьэх.
— Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым илъэс куэдкIэ ущылэжьащ. А зэманхэр сыт хуэдэ уи дежкIэ, Хьэмид?
— Университетым къысхуимыщIа щыIэкъым: сыщеджащ, щезгъэджащ. ЦIыхум и насыпыр зэлъытар IэщIагъэ къыхихым гушхуэныгъэрэ дэрэжэгъуэу къритырщи, сэ апхуэдэу сагъэин литературэми егъэджэныгъэми.
ТхакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэр сабийм, щIалэгъуалэм я деж дауэ нэсхьэсыну жысIэу, а зэманымрэ нобэрей махуэмрэ зэрызэспхыным и ужь ситу, классикэм акъыл къыхахыным тезгъащIэу, сэ езыр абыхэм сыдахьэхыжу щымытамэ, си фIэщ хъуртэкъым апхуэдизрэ егъэджэныгъэм сыхэтыфыну. Псалъэм папщIэ, Шекспир Уильям теухуауэ зы дерскъым сэ езгъэкIуэкIар. Иджы, а тхакIуэшхуэм къигъэна псалъэмрэ ныбжьыщIэхэмрэ я зэхуакум дэтыр сэратэкъэ?! Абы сригушхуэрт, сригуфIэрт. ЛэжьапщIэр хуэфащэ дыдэу щымытми, студентым и сыт хуэдэ упщIэми сыхуэхьэзырыным сыхущIэкъурт, абы дэрэжэгъуэ къысхилъхьэрт.
«ТхакIуэм и зэфIэкIыр зыхуэдэр зытепщIыхьынур и тхылъхэрщ, адрейуэ гъащIэм ар «зэрыщыцIэнтхъуам» фи Iуэху хэвмылъхьэ», — зэпымыууэ яжесIэрт езгъаджэхэм, сакъыгурыIуамэ, си гуапэщ.
ТхакIуэм и IэдакъэщIэкIым и фIыпIэщ — сабийми, зи насып къэкIуэгъуэми, балигъми — псоми зы сэбэп тхыгъэм къыхахыфыныр. Абы щхьэкIэ абы и псалъэм зы хьэлъагъ гуэр, къару щIэлъын хуейщ. Псалъэм папщIэ, «гъатхэ» е «уафэ» жыпIэкIэ зэфIэкIыркъым, ахэр макъыу жыжьэ Iун хуейщ. Свифт Джонатан жиIэгъащ: «Зы лъэпкъым е зы лIэщIыгъуэм хуэгъэпса тхыгъэм укъеджэну къилэжьыркъым». Пэжщ, птхам гъащIэ щиIэр ар цIыхуу щыIэм щахуэгъэзарщ, бгъэтIылърэ зэман зыкъом дэкIыу къэпщтэжа иужькIи, сэбэпынагъ къызыхэпхыфырщ.
Хьэрэмыгъэ ямышхыу, пцIы ямыупсу, мыдыгъуэу, нэмыс яхэлъу псэуным щIэхъуэпсмэ, нэгъуэщI зыри хуейкъым дунейр жэнэт хъун щхьэкIэ. ЦIыхум къыжьэдэкIа псалъэм дэнэ къэна, игу къэкIам, и гупсысэм, и гуращэм куэд елъытащ. ФIым хуэджэн хуейщ. Мыхэрщ литературэм и лъабжьэр, ахэрщ университетым щезгъэджахэм яхэспщэну сызыхэтар.
— Хамэ къэрал литературэм хэт щынэхъ лъагэр?
— Шекспир Уильям къыпэхъун щыIэу сэ къысщыхъуркъым. ТелевиденэмкIэ «Зи тхылъхэр нэхъыбэрэ къыдагъэкIыр хэт?» фIащауэ зы нэтын иджыблагъэ къату сеплъати, КъурIэныр псом япэ итщ, абы кIэлъокIуэ Роулинг Джоан Кэтлин и «Гарри Поттер»-р, Сервантес и «Дон Кихот»-р ещанэщ. Мы иужьрейм апхуэдэ щIэупщIэ зэриIэр сфIэтэмэм дыдэ хъуащ. Классикым и тхыгъэм щыдегъэцIыху мыхъун куэд зыIэщIэщIэ, итIанэми ар лъагъугъуафIэ зыщI хьэлхэр зыхэлъ (лIыгъэ къызэрымыкIуэ къылъыкъуокI, бзылъхугъэм пщIэ хуэзыщIщ, хьэлэлщ) лIыжьыр. Абы и гъащIэм цIыхум гупсысэшхуэ къыхихыфынущ, аращ а тхыгъэр япэ изыгъэщхэр щымыуауэ къыщIысщыхъури.
Классикэм и гугъу щытщIакIэ, мыри жысIэнут: художественнэ псалъэм мыхьэнэуэ иIамрэ иджы дунейм ар кIэрахъуэу къызэрытенамрэ гу лъумытэу къанэркъым. Телевиденэм къит кинохэм я нэхъыбэм гупсысэ лъэпкъ яхэлъкъым кIий-гуо фIэкIа. Абыхэм бжьыпэр яубыдыIуащ, къытщIэхъуэр ягъэщхьэрыуэ, трагъэхьэулеикI. Си гугъэкъым кином сценарий хуэзытх псоми зэхуэдэу апхуэдэ мыхъумыщIагъэ яIэщIэкIыу, зэдзэкIакIуэхэр армырауэ пIэрэ къуаншэр, жызоIэ. НобэкIэ а Iуэхум дыхигъаплъэми, си фIэщ мэхъу классикэр гущIыIу къызэрыхъужынур, хуэфащэ увыпIэ зэригъуэтыжынур. «Гъэузи гъэхъуж» жызыIам пцIы иупсакъым, ауэ зи гугъу тщIыр занщIэу сабийм къыпхугурыгъэIуэнукъым. Хущхъуэр и нэхъыбапIэм дыджщ, сэбэпми, апхуэдэ дыдэу, зэранми, щхъухьыр фоупскIэ зэIыхауэ щытынкIэ хъунущ. Мы Iуэхур нэхъыщхьэу сабийм хузэхэзыгъэкIыфынур унагъуэмрэ литературэмрэщ.
— 1970 гъэхэм, Хьэмид, «Ди литературоведенэм зеужь» жыпIэри тхыгъэ газетым къытебдзауэ щытащ. АтIэ, абырэ ди лъэпкъ литературэмрэ нобэ сытым хуэкIуауэ плъагъурэ? Сытхэр къыдэхъулIа?
— Ар упщIэшхуэщ, ауэ зэрыхъукIэ жэуап естынщ. Къэбэрдей литературэм и тхыдэм теухуа очеркхэр къыщыдэкIаращ а зи гугъу пщIыр. Абы лъандэрэ илъэс 40-м щIигъужащ, щIэныгъэлI куэди къытхэхъуащ, тхылъ Iэджи дунейм къытехьащ. А зэманым елъытауэ нобэрей литературоведенэм ауэ къызэрымыкIуэу лъагапIэ хъарзынэ иубыдащ. Сэ нобэ сигу зыщIэгъур лъэпкъ литературэрщ. Зимыужьауэ аракъым. КIыщокъуэ Алим и романхэм, КIэрэф Мухьэмэд и прозэм, Нало Заур и новеллэхэм, Нало Ахьмэдхъан и рассказхэм хуэдэхэр диIэныр 1920 -1930 гъэхэм иджыри пщIыхьэпIэт. Акъсырэ Залымхъан, Шортэн Аскэрбий, IутIыж Борис — мыбыхэм я тхыгъэ лъэщхэм хуэдэхэми адыгэм ягу къыхуэкIагъэнкъым блэкIа лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэм. Илъэс 50-м къриубыдэм лъэпкъ литературэм апхуэдизкIэ зиужьати, абы уримыгушхуэныр къуаншагъэщ. Усэр щхьэхуэу къэтщтэнщи, ар сыт щыгъуи щатхыфу щытащ мы Хэкум, «усакIуэхэм я лъахэщ Къэбэрдейр» жыпIэми ущымыуэну.
Лъэбакъуэшхуэ тчащ, арщхьэкIэ КIыщокъуэр иджы щытхэмытыжкIэ, Налохэр, МафIэдзыр, КIэрэфыр, IутIыжыр щыдимыIэжкIэ, жытIэ-жыдмыIэми, литературэм и пщIэр йохуэх. Мы зэманым къэбэрдей литературэ димыIэу жысIэркъым сэ, ауэ и лъэкIыныгъэкIэ нэхъ лъэрымыхь зэрыхъуар къэлъытапхъэщ. Ар къыдгурыIуэу, къытызогъэзэжри, ди бгыр щIэкъузауэ литературэм елэжьыпхъэщ.
— Иджыпсту щыIэ тхакIуэ-усакIуэхэм сыт гу зылъатэн хуейуэ къанэр?
— КъызэрысщыхъумкIэ, тхакIуэр щIэтхэжыр, и творчествэр щыIэн щIыхуейр хьэзабрэ гузэвэгъуэу и плIэм къытещIэм жэуап къыхуигъуэтын папщIэщ, апхуэмыдэми, абы пэщIэтыфу къэнэн хуейщ. Талантым нэмыщIкIэ, апхуэдэ лIыгъэрэ гуращэрэ къызылъыкъуэкIын мы зэманым дыхуэныкъуэщ, мащIэу дыхуэмыхууи къысщохъу.
КIыщокъуэ Алим мызэ-мытIэу ди пащхьэ иту къыджиIэгъащ: «Усэми прозэми зыгуэр щыстхым и деж: «Уэ мыр дауэ къыпщыхъурэ, мы Iуэху къекIуэкIым нэхъыщхьэу хэлъымрэ нэхъ гугъумрэ сыт хуэдэу уеплърэ?», — къызэупщIа хуэдэу къызыщызогъэхъури, адэкIэ а упщIэр къызэзытам соуэршэрылIэ».
ТхакIуэм и IэдакъэщIэкIым гупсысэ щIилъхьар псоми зэхуэдэу къагурыIуэн хуейкъым. Ари яIэщIокI иджы щыIэ тхакIуэхэм, уеблэмэ къыщохъурджэуэжи щыIэщ, езым къызэрыщыхъу дыдэм ущытемыхуэкIэ. Ар сфIэзахуэкъым. ИтIанэ, тхыгъэр фIы ящыхъуу щытхъу хужаIэнкIи хъунщ, абы къыщыIэта гупсысэр зыфIэмыкъабылу псалъэ жагъуэ жызыIэни къыхэкIынущ, зыри хужамыIэххэнри зыхуэIуа щыIэкъым. Абыхэм емылIалIэу тхакIуэм и къалэн гугъур зыхьыфырщ, лIыгъэрэ шыIэрэ зыхэлъырщ дяпэкIэ литературэр зыгъэкIуэтэну дызыщыгугъ хъунур.
— Хьэмид, уэ езым уи литературэ лэжьыгъэм сыт щIэуэ къыхэбгъэхьа?
— ЦIыхумрэ ар зыхэт щIыуэпсымрэ я зэхущытыкIэм, дунейр зэрыIущым, абы уи зэран екI зэрымыхъунум теухуа гупсысэхэр си IэдакъэщIэкIхэм къыщыулъэпхъэща хъуауэ пIэрэ, жысIэу гугъэ сиIэщ. Иджы ар 5-8-нэ классхэм щIэс ныбжьыщIэхэм яхуэгъэзауэ щытын хуейщ, къазэрыгурыIуэну щIыкIэм темыкIыу. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, мы зи гугъу сщIы ныбжьым итхэм папщIэ мащIэ дыдэщ адыгэ литературэм иIэр. Нало Заур, АфIэунэ Лиуан сымэ нэхъ цIыкIу дыдэхэмрэ езанэ классым кIуэхэмрэщ я IэдакъэщIэкIхэр нэхъыбэу зытраухуар. Абы къыхэкIыу курыт классым кIуэр зэджэн имыIэу къонэ, абы гулъытэ хуэщIыпхъэщ. КъинэмыщIауэ, егъэджакIуэмрэ еджакIуэмрэ къыдомэщIэкI школ гъащIэм теухуа тхыгъэхэр. Апхуэдэхэрт сабийхэр дэзыхьэхынур, ауэрэ литературэми хэпщIа хъунут.
Бзэр хэутэн зэращIри мыгъуагъэшхуэщ. Хамэ къэрал кинохэм, зэрыжысIащи, къемызэгъ псалъэ фIэкI щызэхэпхыркъым. Иджырей урысыбзэмрэ Тургеневым и бзэмрэ сыту зэщхьэщыкIрэ! ДэнэкIи бзэр щыхаутэж. Абы къыхэкIкIэ, нобэ тхакIуэхэм ди пщэ къалэнышхуэ къыдохуэ: ттхыхэм я къабзагъэкIэ, ящIэтлъхьэ къарукIэ бзэр тхъумэну дэтхэнэми ди боршщ.
ЕхъулIэныгъэхэр къытхуэзыхьа илъэсхэмкIэ аргуэру дывгъэгъэзэжи, Ленинымрэ абы и IупэфIэгъухэмрэ нэхъ лейуэ хуеяуэ аратэкъым адыгэбзэкIэ ятха къомыр щыIэну, уеблэмэ я гугъэххакъым апхуэдэ тлъэкIыну. Пэжщ, 1920-1930 гъэхэм нэгъуэщI гупсысэщ щыIар, ауэ лъэпкъхэр зэхуэдэщ, щIэныгъэ яIэн хуейщ, зэкъуэувэн папщIэ, жаIэу абы щыгъуэм ящIар мурадыфIт. ЩIэныгъэ ягъуэтащ, тхакIуэ-усакIуэшхуэхэр къытхэкIащ. Апхуэдэ лъэпкъ политикэ дыхуэныкъуэу арагъэнущ дэ иджыпсту.
Псалъэм папщIэ, си щхьэр къэсщтэнщи, сэ сыхущIэкъунущ зы щIэджыкIакIуэ нэхъ мыхъуми си тхыгъэхэм дезгъэхьэхыным, хэт ищIэрэ апхуэдэу фIым сыхуэпабгъэмэ, ахэр нэхъыбэ хъунри хэлъщ.
— Шиллер аратэкъэ жиIэгъар: «ЦIыхум зэрызиIэтыр и мурадхэр зэрылъагэм елъытауэщ»…
— Сэ жысIэращ: уи гупэр здэгъэзарщ. ФIым ухуэплъэрэ — Iэмал имыIэу къохъулIэнущ, ар уи фIэщ умыщIыщэу зыщIебгъэхрэ — уехуэхауэ бжы.
— Хьэмид, зы тхылъ хэхауэ уиIэ щIэх-щIэхыурэ ущIэджыкIыжу, и щIэщыгъуэри зэи имыкIыу?
— Щы сиIэщ: Шекспир Уильям и IэдакъэщIэкIхэр щызэхуэхьэса тхылъыр, сыт хуэдэ лIэщIыгъуэми къапщтэу узэджэ хъуну «Дон Кихот»-р, удэIэбейкIи удэлъэтейкIи узылъэмыIэсыну IэзагъэкIэ тха «Фауст»-р. Гукъыдэж уиIэ-уимыIэм емылъытауэ, арыххэу угуфIэну, удыхьэшхыну ухуейми зызыхуэбгъазэ хъуну тхыгъэхэщ мыхэр.
Епсэлъар
БАГЪЭТЫР Луизэщ.
