Къущхьэ CулътIан ЩIакIуэ щIагъым
Iуэтэж
Мы гъэм къэзуха школымрэ иджы сызыщылажьэ, сызыщалъхуа колхозымрэ теухуауэ газетым статья езгъэхьу щыта фIэкIа, рассказ е нэгъуэщI художественнэ произведенэ стхыну зэикI ручкэ къэсщтакъым. Ауэ нобэ си Iэр къызэмыдаIуэу тхылъымпIэмкIэ мэIэбэр… Си гум жеIэр псори къэсIуэтэн хуейуэ.
Зи жьакIагъуэ пIащIэм лермонтовскэ шэрджэсыр гум къэзыгъэкIыж Мудар, Линэ, сэ Къуратышхуэ дыкъикIыжырт. Iэнкуну сыщытт, зыри жызмыIэу тхьэрыкъуэф тхьэмпэ хуэлам хуэдэу, Мудар лIыжьым щхьэрыгъ упщIэ пыIэ хужьым си нэр тедияуэ сеплъырт. Япэми, Линэ зыхэт гуп сыхэхуамэ, Iэнкун сыкъэхъурт, иджы… зыгу дису гъуэгу дытетти, си гурылъыр мыхъуу, гушыIэ зыхэлъ псалъэ IэфI, псалъэ губзыгъэ жысIэн хуейт, ауэ… схузэфIэкIыртэкъым.
Мудар зыгуэр жытIэным ежьэу, пасэрей уэрэдыжьым и макъамэр къришырт. Ауэрэ зэманыр кIуэрт, дэрикI дыдымауэ дыщысти, Мудар дыкъигъэпсэлъэну мурад ищIащ:
— Эх, фи пIэм ситатэмэ, къуалэбзу псори къызыщIэдэIун уэрэд къыхэздзэнт. Иджырей щIалэгъуалэм фIыуэ уэрэд жиIэфыркъым, щIэныгъэм зритащ, — къыщIидзащ абы.
Мудар и псалъэхэм акъылэгъу сытемыхъуэу, фестивалыр игу къэзгъэкIыжащ. Дызэдэуащ икIи сэ сытекIуауэ къысфIэщIырт. Ауэ щIыIэ-щIыIэу къыпыгуфIыкI Линэ сыщыIуплъэкIэ лIыжьыр арэзы зэрымыхъуар, и фIэщ зэрысхуэмыщIар къызгурыIуэжырт.
Дыкъызэрежьэрэ сыхьэтитI дэкIагъэнт. Къуажэм дынэсыжыным куэд иIэжу уэс зытелъ къурш щыгухэмкIэ къыкъуэкIри, дыгъэ къухьэпIэ лъэныкъуэмкIэ пшэ гуэрэнхэр къызэрыкъуэхащ. КIуэ пэтми нэхъ гъунэгъу хъууэрэ, абыхэм къуршхэр щIауфащ, мыгувэуи ди щхьэщыгум къиуващ. Гъуэгум сабэ къыщыхъеящ. Бгы нэкIум мэкъу Iэнэ илъхэм щыщ IэплIэ жьым ипхъуатэри уэгум ирихьащ. Хы толъкъуным хуэдэу удз щхъуантIэхэри жьым зэрихуэрт. Жьы бзаджэм гущIэгъу къахуищIыну елъэIу щIыкIэу, удз гъэгъахэм загъэщхъащ.
— УэшхыфI къешхынущ, дызыхуей дыдэщ, — жиIэщ Мудари, къыбгъэдэлъ щIакIуэм нэбгъузкIэ хуеплъэкIащ.
— Сэбэпынагъ иIэкъым, — жэуап ездзыжащ, — гъавэр къехьэлIэжын хуейщ.
Мудар губжьа-губжьауэ къызэплъащ:
— Уэ иджыри умэкъумэшыщIэ ныбжьыщIэщ. Ди щIыпIэм гъавэр Iухыжыным щыщIадзэнум, нэхъ мащIэ дыдэу къапщтэмэ, махуипщI хуэдиз иIэжщ. Уэшх зыкъом щIауэ къешхакъым. Нартыхум, кIэртIофым, сэхураным уэшх хуэмейуэ жыпIэн? А къэкIыгъэхэм папщIэ уэшхыр и зэман дыдэщ. Уэлбанэм иужькIэ гъавэри кърырахьэлIэж, нартыхуми зрыреужь, — жиIащ абы. — Иджы уэшхым сэбэпынагъыу иIэм теухуауэ таурыхъыжь гуэрым къыщIэдэIу.
ЦIыху IэпщIэлъапщIэхэм шитI зыщIэщIа дыщэ фитон пащтыхьым яригъэщIат. Абы налкъуту, налмэсу, мывэ лъапIэхэу хэлъхэм бжыгъэ яIэтэкъым. Пащтыхьым лIы Iущ гуэр къреджэри, йоупщIыр:
— Мы фитоныр дапхуэдиз и уасэн?
Къызэпиплъыхьщ-нызэпиплъыхьри, лIы Iущым жэуап къитащ:
— И уасэнур майм и кIэ уэшхщ.
— Абы майм и кIэм жиIащ, иджы июныр еухыр, — дыщIызгъуащ сэ.
— Умыныкъуакъуэу пхуэшэчынукъым уэ, — къыжиIащ Линэ. А макъым щIэтт губжьи, жызмыIэн зэрыжыclap къызгуригъэIуэжащ.
Уэшхым къыщIимыдзатэмэ, дэ аргуэру нэгъуэщI IуэхугъуэщIэм теухуауэ дызэныкъуэкъуну къыщIэкIынут. Мудар щIакIуэр къытхуигъэкIуатэри, езым плащ удзыфэ зыщитIэгъащ.
Уэшх ткIуэпсхэр кIуэ пэтми нэхъ хуабжь, пIащэ хъурт. Гъуэгум фIыцIафэ къыщIэлъэдат, удзхэр нэхъ хьэлъэ къэхъуат. Уафэгъуагъуэ макъыр аузым апхуэдизкIэ ину къыдэIукIырти, тпэгъунэгъуу къуршхэм къыщагъауэ хуэдэт. Ди щыгъынхэр псыф хъуным щIагъуэ иIэжтэкъым, ауэ Лини сэри щIакIуэр къатщтэртэкъым.
Уэшхым зэуэ нэхъ хуабжьыж зыкъищIащ. Ар щыслъагъум щIакIуэм сепхъуащ, зэкIуэцIысхри Линэ тезубгъуащ. Уэшхым и Iэуэлъауэ макъым къыхэIукIыу зэхэсхащ Iуэхутхьэбзэм папщIэ абы фIыщIэ къысхуищIу. Сэри щIакIуэ кIапэмкIэ мащIэу зыщIэзуфащ. Жьы хуабжь зыщIэт уэшхыр зэпыуртэкъым, къуршхэм къежэх псыхьэлыгъуэхэр ину Iэуэлъауэу къуэм дэлъадэрт. Сэ япэкIэ сыплъэрт, ауэ пшэ фIыцIэрэ бгы нэкIум щхьэц псыфу телъэщIа удз щхъуантIэхэмрэ фIэкIа зыри слъагъуртэкъым.
Абы хэту Линэ къэтэджщ, щIакIуэр иIэтщ, ар ишэщIыжри етIысэхыжащ. Линэ сригъусэу щIакIуэ щIагъым сыкъыщIэхутащ. Иджы зы щIыпIэм деж нэху къызыпхидзу арт. Линэ и щхьэмрэ и плIэмрэ пшагъуэм къыхэщым хуэдэу слъагъурт. Уэшх ткIуэпсхэр щабэ-щабэу щIакIуэм къытешхэрти, а макъым гурылъыфI къишэт.
— Линэ, — седжащ.
Зыри жиIакъым.
— Линэ! — жысIащ аргуэру.
— Сыт? — гупсысэ куум къыхаша щIыкIэу, ар хуэм дыдэу къэпсэлъащ.
— Уэрэд жыIэ! Къыхэдзэ «НэфIыцIэр» е «МуIэед».
— Сыт уэ жыпIэ щIэмыхъур? Уэ макъыфI уиIи, — жиIащ Линэ. МакъыфI сиIэу жаIэу япэ дыдэу зэхэсхыу арт, зыхуэсхьынур сщIэркъым.
— Налшык щекIуэкIа фестивалым ягъэкIуар сэракъым, уэращ, — жэуап естащ.
— СыщыIакIэ сыщыIащ, ауэ дапхуэдиз гукъеуэ сиIэу сыкъэкIуэжа. МахуитIкIэ уэлбанэр зэпыуакъым, уэрамым укъыдыхьэ хъуртэкъым. Иджырей праздникым, а зэманым хуэдэу, дунейр уэлбанэу щытыну пIэрэ?
— Праздникым иджыри махуиплI иIэжщ, уэшхыр апщIондэху увыIэжынщ, — жысIащ.
Къэбэрдейр езым фIэфIу Россием зэрыгухьэрэ илъэс 400 щрикъум и щIыхькIэ ди республикэм и столицэм щекIуэкIыну махуэшхуэм хэтыну Лини зэрагъакIуэм сригуфIэрт, ауэ а махуэхэм ар зэрызмылъагъунур, абы сызэрыримыгъусэнур си гум къехьэлъэкIырт.
Ди псалъэмакъыр зэрызэпыуххэу, Линэ хуэму, макъ къабзэкIэ «МуIэед» къыхидзащ. Апхуэдэу уэрэд жызыIэфынур лъагъуныгъэ зигу лъэIэса хъыджэбзырщ. Уэрэдым хэтщ «Ди бжэIупэм банэ Iулъкъым, уэ зэ къакIуи, къызэпсалъэ» жыхуиIэ псалъэхэр. А уэрэдыр сэ къысхуэгъэзауэ, Линэ и гурыщIэхэр къызэрызгурымыIуэм къыхэкIыу зыкъысхуигъэгусэу къысфIэщIащ.
Уэрэдыр иухащ. Зэрыхъуар сымыщIэу япэкIэ сещIащ, зызгъэщхъри хъыджэбзым и гум и къеуэ макъыр гъунэгъу дыдэу зэхэсхащ. Ар щыбауэкIэ си нэкIур къэплъырт. Линэ си дежкIэ къещIэу гу лъыстащ.
А зэман дыдэм, кIыфIым дыхэт пэтми, ар зэикI хуэмыдэу IупщIу къэслъэгъуащ: и нэкIукIэ къамылыфэт, и набдзэ ижьым ищхьэIуэкIэ дыркъуэ мащIэ телът, и Iупэр балий хъуам хуэдэу, плъыжьт, щхьэц фIыцIэт. Линэ и Iэхэр субыдащ. ЩIакIуэр зэIусхыу фIыуэ хьэуа жьэдэсшэу, къурш аузхэм джэрпэджэжу гуфIэгъуэ макъ къыщыIужын хуэдэу, «Э-г-ге-й» жысIэу сыкIиину сигу къэкIырт. Ауэ, Линэ мащIэу си Iэр икъузати, зызгъэхъеякъым.
— Сыт нэгъуэщI фермэм умыкIуэу дыдейм укъыщIэкIуэр, ди фермэм нэхърэ нэхъыфI колхозым щыIэщ? — къызэуп-щIащ ар.
— Хэплъыхь сымыщIу сыкъэкIуащ, — естыжащ жэуап, нэгъуэщI псалъэхэр си Iупэ къэса пэтми.
— Сэ етIуанэ фермэм сагъэкIуэну я мурадщ. Налшык сыкъызэрикIыжу абы сыунэтIынущ, — жиIэщ Лини, къэнэщхъеящ.
— Арэзы утемыхъуэ, — сыпIащIэу скъузащ абы и Iэр.
— Сеплъынщ, сымыкIуэнкIи хъунщ.
Уэшхым и макъым гъуэгу къэтIэтIам ирикIуэ выхэм я лъакъуэр зэраупцIымрэ гу шэрхъхэм къапыж псым и Iэуэлъауэ макъымрэ къыхэIукIырт. Гур хэпщIыкI къудейуэ хъейуэ арт.
АдэкIэ тхуэмышэчу щIакIуэр зытеддзащ, итIанэ ди вакъэхэр лъытхри, гум дыкъелъащ. Япэ щIыкIэ щIалэ цIыкIухэм хуэдэу, псым лъакъуэкIэ дыхэуэурэ, гъуэгум дытету дежьащ, иужькIэ удзыпцIэм дыхэлъадэри, дыдыхьэшхыурэ удзыпсыр зэдутхыу, удз гъэгъа къитчу щIэддзащ.
Мудар къыдэплъри, и щхьэр игъэсысащ. Уэшхыр нэхъ хуабжьыж хъурт, ауэ гум дитIысхьэжыну дыпIащIэртэкъым. Линэ и нэгу нурыр къызыщIихым сиплъэурэ, сегупсысырт: «СыткIэ абы фIыуэ сыкъилъагъун? — жысIэу. — Школым сыщыщIэсым си ныбжьэгъухэр «КъарэкIэ» къызэджэу щытащ, си щхьэцыр пыжьей чыцэм ещхьщ, даIуэгъуейщ, зэхэзэрыхьащ. Си пэр къызэрыгуэкIщ, дэтхэнэ зы бгырысым ейм хуэдэщ: пэкъурш кIыхьщ».
Гъуэгуанэ псор мыпхуэдэу псым сыхэуэурэ, Линэ сеплъу скIунт, ауэ жьым зихъуэжри, ди гупэмкIэ къеуэу, ткIуэпс пIащэхэр къыттрикIутэу щIидзащ. Гум дылъэщIыхьэжри дитIысхьащ. Линэ бэлътокукIэ сакъыу си напэр илъэщIащ. Абы и Iэр апхуэдэу гуапэу зэикI къызэIусатэкъым, хъыджэбз гумащIагъэр зищIысыр сэ а дакъикъэрщ къыщысщIар.
Уэшхыр нэхъ хуабжьыж щыхъум, дэ щIакIуэр зытедубгъуэжащ.
— Сыт уэ еджакIуэ ущIэмыкIуэр? Налшык университет къыщызэIуахащ, абы мэкъумэшхозяйственнэ факультет иIэщ. А Iуэхугъуэм зептыну уи мурадати, — къызэупщIащ Линэ.
— Директорымрэ си адэмрэ япэщIыкIэ сылэжьэну чэнджэщэгъу къысхуэхъуащ. Абы къыдэкIуэуи фермэм сыщылэжьэну сфIэфIщ. Къущхьэхъур фIыуэ солъагъу.
Фермэм сыкIуэн хуей щIэхъуар тэмэм дыдэу жысIакъым. Ар къызыхэкIар фермэм дыдэIэпыкъуну, боевой листокхэр къыщыдэдгъэкIыу, газетхэм дыкъыщеджэу, концертхэр щытту, шкIэхэм дакIэлъыплъу, Линэ куэдрэ сыIущIэу зэрыщытарщ. Линэ жэмыш нэхъыфI дыдэт, фермэм къыщыдэкI блын газетым и редакторт, гъуэзэджэу уэрэд жиIэрт. Ар ди классым щIэкIыу нэгъабэ фермэм кIуауэ арт: и анэм дэIэпыкъун хуейт. Ар щыпсэур тпэжыжьэтэкъым. Абы къыхэкIыу киноми школми зэгъусэу куэдрэ дыкIуэрт. Мис иджы Линэ праздникым макIуэр, — сэ выпускной вечерым.
— Сэри епщIанэ классыр къэзухыу заочнэу институтым сыщIэтIысхьэну си мурадщ. Уэрзей Риммэ жэмышу лажьэурэ заочнэу еджэн хузэфIокIыр, — жиIащ Линэ, хэгупсысыхьурэ.
— Гугъу уехьынщ.
— Дауэ хъуми, плъагъункъэ, Iэмал имыIэу сыщIэтIысхьэнщ.
Абы иужькIэ куэдрэ дызэпсэлъащ, гур къыщыувыIари къэтщIакъым. ЩIакIуэм дыкъыщIэплъащ, ауэ дунейр кIыфIти, зыри къэтлъэгъуакъым. Мудар гум исыжтэкъым, ар гъуэгум лъыхъуэну ежьат. Ауэ мыгувэу абы и лъэ макъ зэхэтхащ. КIыфIым хэту ар гъуэгу щылъыхъуэм, сэ щIакIуэ степхъуауэ гум сызэрисар къыщысщIэжым сыкъэукIытащ.
— Сэ япэ сиувэнщ, — жысIэри сыкъэтэджащ.
— Уэлбанэр пщэдджыжь пщIондэ зэпыунукъым, мыбдеж нэху щыдгъэщынщ, — къитащ жэуап Мудар.
Гъуэгум дытекIри, выхэр щIэтIтIыкIащ. Тпэмыжыжьэу къуэкIийм псыр щыгъуахъуэрт, бгы джабэм къежэх псыхьэлыгъуэхэр абы и макъым щIэжьыуэрт. Гум хуит-хуиту дитIысхьэри, щIакIуэр зытедубгъуэжащ. Линэ зигъэхъеящ. Хъыджэбзыр Iэхуитлъэхуиту зэрымытIысам гу лъыстэри, Линэ и щхьэр си дамащхьэм къытезгъэщIащ. Ар къыхэщтыкIащ, итIанэ дзыхь къысхуищIу зыкъыстригъащIэри зиущэхужащ. Сэ зызгъэхъейртэкъым, абы зэ-ран сыхуэмыхъуну сыхэтт. Ауэ Линэ куэдрэ жеякъым.
Нэхущым дыкъэушащ. Ди гум Балъкъ лъэныкъуэмкIэ иунэтIащ. Шоссер жыжьэжтэкъым. Уафэр къабзэ дыдэт. Дыгъэр къыщIэкIыным зыкъом иIэжт. Уафэ къащхъуэр хуэмурэ нэхъ хужьыфэ хъурт, вагъуэхэр кIуасэхэрт. ЗызытхьэщIа къуршхэмрэ удзхэмрэ уэлбанэ жэщым иужькIэ хуиту загъэпсэхурт. Дунейм махуэ бзыгъэм IущIэну зыхуигъэхьэзырырт.
