ЩIэныгъэм и пащтыхь
Дэтхэнэ зы цIыхуми и гъащIэм лъагапIэ гуэр щиIэщ. Языныкъуэхэр а лъагапIэм докIри, абыкIэ арэзы хъуауэ къызэтоувыIэ. Адрейхэр зым нэсами, къыкIэлъыкIуэми ерыщу хуэпабгъэу хуокIуэ. Апхуэдэхэр зыпэрыт Iуэхум дихьэхахэрщ, зи къарум къигъэгугъэхэрщ. ЕтIуанэхэм ящыщщ Къэбардэ МуIэед. И ныбжькIэ илъэс 30 фIэкIа мыхъуами, ар щIэныгъэхэм я докторщ, Финляндием и Ювяскюля къалэм дэт университетым щрегъаджэ.
Ислъэмей къуажэм щыпсэу Къэбардэхэ Мусэрэ Мариерэ я бынхэм я нэхъыщIэщ МуIэед. И адэр и щапхъэу, ар зэрыцIыкIу лъандэрэ математикэм дихьэхыу къэхъуащ. Есэп щIынымрэ езы бжыгъэхэмрэ фIэгъэщIэгъуэнти, абыхэм ехьэлIа къэхутэныгъэ цIыкIухэр сыт щыгъуи иригъэкIуэкIырт езыр-езыру. Псалъэм папщIэ, къилъытэну хуейт я къуажэм къыщыщIэдзауэ Налшык нэс лъэбакъуэ дапщэ дэлъми, уэшх къешхыр ткIуэпс дапщэ хъуми.
Нэхъ къыдэкIуэтея иужькIэ МуIэед и адэм дэгуэшащ есэпым пыщIа и гупсысэмкIэ: «ПщIэрэ, папэ, математикэр — телъыджэ гуэрщ! Псалъэм папщIэ, си нэр зэтепIауэ, гукIэ сыт хуэдэ есэпри схуэщIынущ, щэ бжыгъэхэр зэхэслъхьэфынущ, схуэгуэшынущ…»
А илъэсхэрами, хэт ищIэн, МуIэед математикэ «узыр» къыщеуэлIар?
Къэбардэ МуIэед къуажэ школыр «тху» защIэкIэ къиухащ, къыпэлъэщ щымыIэу. ЩIалэр математикэм нэхъ зэрыдихьэхыр ящIэрти, сыт щыгъуи олимпиадэхэм ягъакIуэрт, япэ увыпIэхэри къыщихьырт. «Уэ математикэмкIэ лъэкIыныгъэшхуэ уиIэщи, щIэныгъэшхуэ зэбгъэгъуэтыфынущ. ЩIэтIысхьэ ди университетым и физико-математикэ факультетым — ухущIегъуэжынукъым», — апхуэдэ чэнджэщхэр къритырт абы и егъэджакIуэм. МуIэеди нэгъуэщI хъуэпсапIэ иIэтэкъым: и псэм хэпщIа математикэм нэхъ куууэ хуеджэнырт ар зыхуэпабгъэр.
Гугъу емыхьу зыIэригъэхьащ Къэбардэм и хъуэпсапIэр: ар хъуащ КъБКъУ-м и физико-математикэ факультетым и еджакIуэ. Студент илъэсхэр щызу, купщIафIэу ирихьэкIащ МуIэед. Лекцэхэмрэ семинархэмрэ къащыдэхуэм, ар библиотекэм щIэст, къиугъуей дэтхэнэ щIэныгъэми гухэхъуэ къриту. А илъэсхэм абы зригъэцIыхуащ ди лъэпкъ щIэныгъэлI цIэрыIуэхэу Нэхущ Iэдэм, Абрэдж Мышэ, Иуан Пётр сымэ. МуIэед зэрыжиIэмкIэ, ахэращ абы дэIэпыкъуэгъушхуэ къыхуэхъуар и гурылъ лъагэхэм ялъэIэсынымкIэ. ЩIэныгъэм хуэнэхъуеиншэ щIалэм мурад ищIат и зэфIэкIхэм аспирантурэм щыхигъэхъуэну. Ар и адэ-анэм щажриIэм, абыхэми даIыгъащ я къуэм и хъуэпсапIэр.
— Уи мурадыр зэгъэхъулIэ, узыхуей псоми зэуэ унэмысыфми, укъимыкIуэт, еджэ, — жиIащ адэм. — Дэ тлъэкIымкIэ дыбдэIэпыкъунщ.
Апхуэдэу МуIэед щIэтIысхьащ Санкт-Петербург дэт университетым и аспирантурэм. Куэд дэмыкIыу МуIэед и япэ щIэныгъэ лэжьыгъэхэр къытехуэу щIадзащ журнал зэмылIэужьыгъуэхэм. Абыхэм гу лъамытэуи къэнакъым еджагъэшхуэхэм. Ар ирагъэблагъэу хуежьащ Москва дэт къэрал университетым физикэмрэ математикэмкIэ щрагъэкIуэкI щIэныгъэ конференцхэм. Апхуэдэ лэжьыгъэхэм хуэжыджэр Къэбардэм и къэхутэныгъэхэр треухуэ иджыри нэсу джа мыхъуа есэп унэтIыныгъэхэм. Еджагъэшхуэ Авиценнэ зэрыжиIауэ, МуIэед и лэжьыгъэр ещхьт «мастэкIэ кумб къэптIым».
Дауи, гугъуу щытащ а лъэхъэнэр Къэбардэм и дежкIэ, арщхьэкIэ, зэман куэд тригъэкIуэдами, абы иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэм упщIэ куэдым жэуап иратащ. МуIэед утыку кърихьа и щIэныгъэ лэжьыгъэм пщIэшхуэ игъуэтащ. Ар ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкIри, абы къыфIащащ физико-математикэ щIэныгъэхэм я кандидат цIэр. Абдежым къыщынакъым адыгэ щIалэщIэм къыхуащIа пщIэр. Санкт-Петербург университетым и ректор Кропачев Николай и чэнджэщкIэ еджагъэшхуэ къыхэкIыну гугъэ уэзыгъэщI Къэбардэр ягъэкIуащ Финляндием, и щIэныгъэм адэкIи хигъэхъуэну.
— Абы ущеджэныр пщIэшхуэщ, къищынэмыщIауэ, къалэнышхуэ пщэрылъ къыпщызыщI Iуэхугъуэщ, — къыжраIащ еджапIэм и унафэщIхэм щIалэм. — ДыкъыумыгъэукIытэу фIыуэ лажьэ, уи доктор диссертацэри гъэхьэзыр.
Инджылызыбзэр умыщIэу хамэ къэрал укIуакIэ зы щIэныгъэ лэжьыгъи пхузэфIэкIынукъым, арати, зэман кIэщIым къриубыдэу щIалэ гурыхуэм къигъэIурыщIащ а бзэр. Илъэсищым нэблагъэкIэ абы щылэжьауэ, Къэбардэм хьэзыр ищIащ и щIэныгъэ лэжьыгъэшхуэр. Хэт ищIэнт Ислъэмей къуажэм щыщ щIалэм, зи ныбжьыр илъэс 30 фIэкIа мыхъуам, и доктор диссертацэр пщIэшхуэ иIэу хамэ къэрал еджапIэ нэхъыщхьэм ехъулIэныгъэкIэ щыпхигъэкIыфыну?! ЩIэныгъэ советым и зэхуэсым кърихьэлIа профессорхэм, корреспондентхэм, хамэ къэрал еджагъэшхуэхэм хуабжьу гъэщIэгъуэн ящыхъуат щIэныгъэлI ныбжьыщIэм къыкъуэкIа зэфIэкI лъагэр, зэман кIэщIым къриубыдэу щIалэщIэм зыIэригъэхьэфа ехъулIэныгъэ инхэр. ИкIи псоми Къэбардэм и лэжьыгъэр фIы дыдэу къалъытащ. Апхуэдэу Къэбардэр хъуащ щIэныгъэхэм я доктор.
Иджы ар студентхэм, аспирантхэм, егъэджакIуэхэм я чэнджэщэгъущ, еджагъэшхуэхэм я щIэныгъэ конференцхэм ирагъэблагъэ. Абы и унафэм щIэту кандидат диссертацэхэр ягъэхьэзыр. Хамэ къэралым и лъэр щигъэбыдами, ар гукIи псэкIи пыщIащ щалъхуа и щIыналъэм, и къэралым. Куэдрэ къыхуимыхуэми, ар къокIуэж и лъахэм, къэзылъхуахэр, къыдалъхуахэр илъагъуну, и щIыпIэ щIыуэпсым и хъугъуэфIыгъуэхэр иджыри зэ зыхищIэну хуейуэ. Абы и гупсысэхэр лъагэщ, Iуащхьэмахуэ хуэдэу, уэрщ, мыжэщIыжщ, къарууфIэщ, Бахъсэныпсым ещхьу.
ИпэкIэ плъэ, мурадыщIэхэр зи куэд щIалэщ Къэбардэ МуIэед. Къуажэдэсхэм ди напщIэ телъщ, дрогушхуэ абы икIи ди гуапэщ и мурадыфIхэр къехъулIэну, щIэныгъэм и лъагапIэщIэхэм нэсыну.
КЪАРДЭН Мухьэмэд.
Ислъэмей къуажэ
