Ягу ирихьами-иримыхьами сщIэркъым
Тенджыз ФIыцIэ флотым и унафэщI, адмирал Лазарев Михаил (1788 — 1851) XIX лIэщIыгъуэм и 30 — 40 гъэхэм щхьэхуитыныгъэр зи гъащIэ гъуазэ, гъэIурыщIэгъуей убыххэмрэ шапсыгъхэмрэ мызэ — мытIэу зауэлIхэр къапигъэувыну къригъэтIысыкIащ, тенджыз ФIыцIэм Iус адыгэхэр гущIэгъуншэу гъэкIуэдынымкIэ, урысыдзэм дэIэпыкъуу. Апхуэдэ «хьэщIэгъуэхэм» ящыщ зым хэтащ сурэтыщI цIэрыIуэ, тенджызым и теплъэр Iэзэу къэзыгъэлъэгъуэфу щыта ермэлы щIалэ Айвазовский Иван (1817 — 1900).
1878 гъэм «Русская старина» журналым къытрадза сурэтыщIым и гукъэкIыжхэм ящыщщ нобэ фи пащхьэ къитлъхьэ пычыгъуэ кIэщIыр:
«Мэзым сыпхыкIа иужь губгъуэ хуитышхуэм сыкъихутащ; зэхэуэ нэужьым мыпхуэдэ сурэтщ си нэгу щIэкIар: сэлэт гуп, бэрэбанэм тес офицерхэр, игъэтIылъыкIауэ щылъ хьэдэхэр, шыгу зэщIэщIахэр. Си хьэпшыпхэр къэзгъэхьэзырри, зы гупым сурэт ятесщIыкIыну сытIысащ. Абы хэту зы шэрджэс щIалэ къызбгъэдыхьэри, къызэмыупщIыжыххэу, си сурэтхэр зыдэлъыр къищтэри, и гъусэхэм яригъэлъагъуну ирихьэжьащ. Си IэдакъэщIэкIхэр бгырысхэм ягу ирихьами — иримыхьами сщIэркъым, ауэ шэрджэс щIалэм ирихьэжьа сурэтыр лъы защIэу къызэрызитыжар сощIэж…
ЗекIуэм и фэеплъу а щIыпIэхэм я «хьэлыр» къызытещыж сурэтыр сэ куэдрэ схъумащ».
ГъукIакъуэ Идар.
Прагэ къалэ.
