ЩIэм и лъыхъуакIуэ
Нарткъалэ дэт курыт школ №6-м адыгэбзэмрэ литературэмрэ илъэс куэд лъандэрэ щезыгъэдж Къущхьэ Ритэ зи IэщIагъэм хуэIэижь, Iуэху зехьэкIэ пэрыт зиIэ лэжьакIуэщ. ЩIэблэм щIэныгъэ куу яриту, сабийхэр фIым, дахагъэм хуиущийуэ и IэнатIэр ныкъусаныгъэншэу ирехьэкI абы.
«Акъылыр ящэркъым, къащэхуркъым — зрагъэгъуэт» адыгэ псалъэжьыр и гъуэгугъэлъа- гъуэу сабийхэм ядолажьэ Ритэ. Зэхэдз имыщIу ар зэхуэдэу егугъуу бгъэдэтщ нэхъ сабий жыджэрхэми еджэным къыщыкIэрыхухэми. Аращ абы и еджакIуэхэм ящыщ куэд анэдэлъхубзэмрэ лъэпкъ литературэмрэ хуабжьу щIыдихьэхыр. Къущхьэм и гъэсэнхэр езым хуэдэу жы-джэрхэщ, щIэныгъэщIэхэм я лъыхъуакIуэщ, къэхутакIуэ ныбжьыщIэхэщ. Абы сабийхэр къызэрыдихьэхыр бгъэдэлъ щIэныгъэ куум и закъуэкъым, атIэ и хьэл-щэн зэпIэзэрытымкIи, Iурылъ адыгэбзэ къабзэмкIи еджакIуэ цIыкIухэр етхьэкъу. И гъэсэнхэр и гъусэу Ритэ щIэх-щIэхыурэ хэтщ школпсо, щIыналъэпсо, республикэ зэпеуэхэм, увыпIэфIхэри къыщехь.
— Адыгэбзэм, литературэм хуэнэхъуеиншэ еджакIуэ цIыкIухэр си мащIэкъым. Ахэр яфIэфIу хэтщ ди щIыпIэми щIыналъэми анэдэлъхубзэмкIэ къыщызэрагъэпэщ зэпеуэ зэмылIэужьыгъуэхэм. Хэтым и мызакъуэу, увыпIэфIхэри къыщахь, — жеIэ Ритэ. — Апхуэдэу, илъэс блэкIа зытIущыр къэсщтэнщи, ехъулIэныгъэ яIэу зэхьэзэхуэ зэхуэмыдэхэм хэтащ си гъэсэнхэу ПщыхуэфI Темыркъанрэ Гъыдзэ Ибрэхьимрэ («ФIыщэу узолъагъу, си Хэку дыщэ!» республикэпсо зэпеуэм и саугъэтыр къахьащ), БищIо Данэ, Къалмыкъ Дианэ, Къэмбэчокъуэ Аслъэн, Джэрий Даринэ, Мэрзей Аслъэн сымэ (Адыгэхэм я дунейпсо махуэм хуэгъэпса «Адыгэхэр я щIыгум щопсэуж» республикэпсо фестивалым япэ увыпIэр къыщахьащ). Къудей Элинэрэ Жэмбей Миланэрэ я лэжьыгъэхэр лъагэу къыщалъытащ школ, район зэпеуэхэм, республикэпсо хэкурыдж конференцым.
И дерсхэм къадэкIуэу Ритэ школым къыщызэригъэпэщащ икIи щрегъэкIуэкI «Адыгэ хабзэр», «Удэзыхьэх грамматикэр» гупжьейхэр. Абыхэм йокIуалIэ егъэджакIуэм и гъэсэнхэм я процент 35-м нэсыр. А бжыгъэхэри щыхьэт тохъуэ Къущхьэм и Iуэху зехьэкIэ пэрытым.
— Къущхьэ Ритэ и дерсхэр дапщэщи къызыхуэтыншэу зэхэгъэуващ, егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэм и мардэ псори къыщылъытауэ, егъэджэныгъэм и Iэмал пэрытхэр лэжьыгъэм къыщигъэсэбэпу. ЩIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ егъэджакIуэр сы-тым дежи хущIокъу и Iуэху зехьэкIэр зэрыригъэфIэкIуэным, и Iэзагъым зэрыхигъэхъуэным, — жеIэ Аруан щIыналъэм хиубыдэ курыт школхэм адыгэбзэмрэ литературэмрэ щезыгъэджхэм я методикэ зэгухьэныгъэм и унафэщI Тхъуэст ФатIимэ. — Ар и зэфIэкIхэмкIэ, и Iуэху зехьэкIэ пэрытымкIэ ядогуашэ къыдэлажьэхэм, адрей егъэджакIуэхэм яхуэщхьэпэн чэнджэщхэр яретыф.
Интернетым и Iэмалхэр къигъэсэбэпурэ, Ритэ ирегъэкIуэкI щIыналъэ зэмылIэужьыгъуэхэм ящыщ сабийхэр зэпызыщIэ дерсхэр. Апхуэдэ лэжьэкIэ мардэри хохьэ сабийхэр анэдэлъхубзэм нэхъри дезыгъэхьэх Iэмалхэм.
— НыбжьыщIэхэр уи дерсым дебгъэхьэхын папщIэ, уэ ар фIыуэ пщIэуэ абыхэм я пащхьэ укъиувэныр мащIэщ. ЩIэныгъэ куум щIыгъун хуейщ иджырей зэрырагъаджэ Iэмалхэр, — жеIэ Ритэ. — Апхуэдэу еджакIуэхэм дазэрыдэлажьэ щIыкIэхэри зэмылIэужьыгъуэ зэрытщIыным дыхущIокъу. Урок къызэрыгуэкIхэм хыдоухуанэ джэгукIэ-къэхутэныгъэхэр, зэпеуэхэр, гупу зы Iуэху къииным елэжьыныр, абы къытхуигъэув къалэнхэр зэфIэтхыныр, нэгъуэщIхэри.
Ритэ дапщэщи жыджэру хэтщ илъэс 18-м щIигъуауэ ди республикэм щекIуэкI «Си бзэ — си псэ, си дуней» фестиваль-зэпеуэм. «АдыгэбзэмкIэ иджырей дерс» унэтIыныгъэм, «Методикэ лэжьыгъэ нэхъыфI» зэпеуэм пашэ зэрыщыхъуам къапэкIуэу, зэфIэкI лъагэ зыбгъэдэлъ егъэджакIуэм къыхуагъэфэщащ КъБР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм, Аруан щIыналъэм егъэджэныгъэмкIэ и IэнатIэм къабгъэдэкI щытхъу, фIыщIэ тхылъхэр.
А Iуэхугъуэхэм къадэкIуэу егъэджакIуэ пашэр щIэх-щIэхыурэ ирагъэблагъэ ныбжьыщIэхэм я олимпиадэ, зэпеуэ лэжьыгъэхэр къэзыпщытэ гупым. Апхуэдэу Ритэ хэтщ адыгэ литературэмкIэ къыдэкI зэреджэ тхылъхэм я рецензентхэм.
Зи лэжьыгъэм гурэ псэкIэ бгъэдэт Къущхьэ Ритэ дохъуэхъу егъэджакIуэм и махуэмкIэ. ЩIэм и лъыхъуакIуэ нэсым и хъуэпсапIэхэр къехъулIэну, мурадыщIэхэм ялъэIэсыну ди гуапэщ. Апхуэдэ егъэджакIуэ IэкIуэлъакIуэхэр дызэримымащIэм гушхуэныгъэ къытхелъхьэ. Ауэ щыхъукIэ, абыхэм я нэIэм щIэту балигъ гъащIэм хыхьэ ди щIэблэри зэфIэкI лъагэ зиIэ, мурадыфIхэр зи плъапIэ цIыху зэрыхъунуми шэч хэлъкъым.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
