
Гъатхэпэм и 14-р Адыгэтхыбзэм и махуэщ
Налкъут зэщIэлыдэ
Адыгэхэм дбгъэдэлъ зыужьыныгъэм, щIэныгъэм, гъэсэныгъэм, щэнхабзэм я лъапсэщ ди анэдэлъхубзэр. Аращ ар къэхъугъэ псоми я къежьапIэу къыщIалъытэр. Дэтхэнэ лъэпкъми езым и тхыбзэ иIэжыныр, абыкIэ псэуныр, Iуэху иризэрихьэу дунейм тетыныр, шэч хэмылъу, фIыгъуэшхуэщ.
ЦIыхур къызэригъэщIрэ жьэрыIуатэбзэ щыIэми, абы Iурылъ и анэдэлъхубзэр тхыгъэкIэ къигъэлъэгъуэн щыщIидза лъэхъэнэхэр лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм я деж щызэтехуэркъым. Апхуэдэ Iэмал адыгэхэм диIэ зэрыхъурэ илъэси 160-м щIигъуащ. Тхыдэ дэфтэрхэм къызэрыхэщыжымкIэ, 1853 гъэм гъатхэпэм (мартым) и 14-м дунейм къытехьауэ щытащ лъэпкъ щIэныгъэлI Бырсей Умар и къалэмыпэм къыпыкIа, адыгэбзэкIэ тха япэ тхылъыр — «Адыгэбзэ псалъалъэр». Абы лъандэрэ адыгэ лъэпкъым тхыбзэ диIэ хъуауэ къалъытэ щIэныгъэлIхэм.
Адрей тхыбзэхэм еплъытмэ, адыгэ тхыбзэм къикIуа гъуэгуанэр кIыхькъым, арщхьэкIэ абы зыкIи игъэлъахъшэркъым абы и лъапIагъыр, игъэмащIэркъым и IэфIагъыр. Бзэр лъэпкъым и фIыгъуэу зэрыщытыр псэкIэ зыхащIэу, адыгэбзэм зиужьыным, зиузэщIыным и Iуэхум сыт щыгъуи егъэпIейтей лъэпкъым и цIыху пэрытхэр. Пасэ зэманым абы елэжьащ лъэпкъ узэщIакIуэ куэд. Абыхэм я Iэужь Iумахуэм кърикIуа тхылъщ лъэпкъым бзэ иIэу къалъытэным лъабжьэ хуэхъуар. Апхуэдэуи, «Адыгэбзэ псалъалъэ» тхылъымкIэ япэу хьэрфхэмкIэ къэгъэлъэгъуа хъуащ адыгэбзэр зэрызэхэт апхуэдиз макъ зэщIэжьыуэр.
ЛIэщIыгъуэ блэкIахэм ди адыгэ тхыбзэм зэхъуэкIыныгъэ куэд игъуэтащ. Жэпуэгъуэ революцэшхуэм и ужькIэ бзэм и макъхэр къагъэлъагъуэу хуежьащ урыс хьэрфхэмкIэ, къыкIэлъыкIуэу латин графикэми тетащ. 1936 гъэм адыгэбзэр урыс хьэрфылъэм и дамыгъэхэмкIэ къэгъэлъэгъуэн щIадзэжауэ щытащ, ноби абы тетщ.
Лъэпкъым и блэкIари и нобэри къэзыгъэлъагъуэу, и тхыдэр, хабзэр, щэнхабзэр къэкIуэну щIэблэхэм яхуэзыхъумэу щыIэр тхыбзэрщи, абы сыт щыгъуи гулъытэ хуэщIыпхъэщ. Лъэпкъыбзэу щыIэхэм я нэхъыжьхэм хабжэми, ди адыгэбзэм и Iуэхуми узыгъэпIейтей куэд хэтщ. Абы и щыхьэтщ Лъэпкъ Зэкъуэтхэм я Зэгухьэныгъэм (ООН-м) бзэхэм елэжь и къудамэм иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэр. Абыхэм къагъэлъагъуэ адыгэбзэр зызыужь, ефIакIуэ бзэхэм зэращымыщыр. Уеблэмэ, ар зыхэт абхъаз-адыгэ бзэ гупым хыхьэхэм ящыщ гуэрхэр Урысейм щыпсэу лъэпкъхэм я бзэхэм я Тхылъ Плъыжьым иратхащ.
зэм хуэфэщэн пщIэрэ гулъытэрэ иIэн папщIэ, адыгэу дунейм тетым ди лъэпкъ зэгухьэныгъэ нэхъ ин ды-дэм — Дунейпсо Адыгэ Хасэм — илъэс 16 и пэкIэ, 2003 гъэм, абы теухуа унафэ щхьэхуэ къищтащ икIи абы лъандэрэ илъэс къэс гъатхэпэм и 14-м Адыгэ тхыбзэм и махуэр ягъэлъапIэ. Ди анэдэлъхубзэр къэкIуэну щIэблэхэм яхуэхъумэнымкIэ ари зы хэкIыпIэщ, зы Iэмалщ.
Анэдэлъхубзэмрэ лъэпкъ литературэмрэ, тхыдэмрэ щэнхабзэмрэ къэкIуэну щIэблэхэм яхуэхъумэным жыджэру хуэлажьэхэм ящыщщ «Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэпсо фестиваль-зэпеуэри. «Адыгэ псалъэ» газетым 1999 гъэм къыхилъхьауэ щыта а лъэпкъ Іуэхур ди щIыналъэм зэрыщекIуэкIрэ мы гъэм илъэс 20 ирикъунущ. Зэпеуэ щхьэпэр егъэкIуэкIыныр газетым къыдаІыгъауэ щытащ КъБР-м ЦIыхухэр егъэджэнымкIэ, щІэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм, Дунейпсо Адыгэ Хасэм, Къэбэрдей Адыгэ Ха-сэм, нэгъуэщІ къэрал ІуэхущІапІэхэм, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм. Абы и къалэнхэм хохьэ лъэпкъыбзэхэр курыт школхэм зэрыщаджыр егъэфIэкIуэныр, апхуэдэуи а Iуэхухэм хуэлажьэ егъэджакIуэ нэхъыфIхэр наIуэ къэщIауэ гъэпэжэныр, еджакIуэ зэчиифIэхэр гъэбелджылауэ гъэгушхуэныр. Мы зэманым зиузэщIащ, дэнэкIи зыщиубгъуащ а зэпеуэм. Нэхъапэм зэхьэзэхуэм и утыку къихьэу щытар адыгэбзэр езыгъэджхэрауэ щытамэ, илъэс зыбжанэ лъандэрэ абы къыхохьэ урысыбзэр, балъкъэрыбзэр езыгъэджхэри. Ар щокIуэкI адыгэхэр щыпсэу нэгъуэщI щIыналъэхэми. Апхуэдэу зэпеуэр ипэжыпІэкІэ хъуащ щIыналъэ куэд къызэщIэзыубыдэ фестиваль ин.
Дэтхэнэ цIыхури и анэбзэмкIэ тхэфу, къеджэфу щытыным къыдэкIуэу, Iэмал имыIэу а бзэмкIэ гупсысэу, сыт хуэдэ Iуэхури зэрихьэфу щытын хуейщ. Лъэпкъым хуэгъэпса апхуэдэ хъуэпсапIэр дэтхэнэ адыгэми дигу илъыпхъэщ, бзэр тIэщIэкIмэ, лъэпкъкIуэдыр къытхуэкIуэнкIэ зэрыхъунур тщIэжу. Адыгэ усакIуэ пажэхэм ящыщ Мыкъуэжь Анатолэ а Iуэхум теухуауэ хуэкIуэ ды-дэу жиIа псалъэхэм я мыхьэнэри ди гупсысэхэм хэ- лъын хуейщ къызыхэкIа лъэпкъыр, къэзылъхуа анэр фIыуэ зылъагъу дэтхэнэми: «Си бзэм сэрэ дызэтIолъхуэныкъуэу Зы адыгэ анэ дыкъилъхуащ. Здэнукъым сыкъэзылъхуар хаутэу, Здэнукъым хаутэу къыздалъхуар».
ЖЫЛАСЭ Маритэ,
«Адыгэ псалъэ» газетым егъэджэныгъэмрэ
щIэныгъэмкIэ и къудамэм и унафэщI.
