Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Псалъэжьхэр
Гур мыгъмэ, нэр гъыркъым
Зи Iэгу нэщIым и нэгу щIыIэщ.
Лэгъупыр нэкIэ къегъавэ.
Насып зиIэм шыIэ иIэщ.
Пщым и щIыб джатэ щагъэдалъэ.
Бгъэплъыщэмэ, мывэри зэгуоуд.
Бжэн щынэ къилъхуркъым.
Бзаджэ уи пашэмэ, бзаджэ ухуешэ.
Бзум и лым хуэдэщ и лэпсри.
БлэбгъэкIым, улъэщIыхьэжыркъым.
Губгъуэ пщIащэрэ унэ пщIащэрэ зэтохуэ.
Гугъуехь зымылъэгъуам тыншыгъуэ ищIэркъым.
Гур мыгъмэ, нэр гъыркъым.
Гъуэгум и кIыхьагъым хуэдизи и бгъуагъщ.
ГъущI куэбжэ зиIэ гъущI мастэ щощIэ.
Шапсыгъ
«Сэ Куэблэ Аскэр си адэшхуэщ!»
Краснодар къыщапщытэжащ «Кубань щIыхь зиIэ и бзылъхугъэхэр» зэпеуэм кърикIуахэр. «Деловая газета — Юг»-м газетым къызэригъэпэща зэпеуэм «Социальнэ проектхэр» унэтIыныгъэм щытекIуащ «Гуапагъэм и щIыпIэ» псапащIэ фондым и унафэщI, ТIуапсы районым щыщ Сторожук Янэ. Абы папщIэ Iэ яIэтащ цIыху миным щIигъум.
Янэ журналистщ — «Кубань 24» каналым социальнэ телепроект щрегъэкIуэкI, жылагъуэ лэжьакIуэщ. Илъэс куэд хъуауэ псапащIэ Iуэху зэрехуэ. Абы «Гуапагъэм и щIыпIэ» зыфIища фондыр доIэпыкъу сабий сымаджэхэм, зеиншэхэм.
— Дэ дыщытекIуэр дызэкъуэтмэщ, — къыхигъэщащ Янэ текIуахэр щагъэпажэ пшыхьым къыщыщыпсалъэм. — Дызэгъусэу дытекIуащ сабийхэм я уз куэдым. ЩIыналъэм щыпсэухэм абыхэм хуащI гулъытэр лъапIэщ…
Янэ и къуэпсхэр адыгэ лъэпкъым къыщожьэ.
— Сэ Куэблэ Аскэр си адэшхуэщ! — жеIэ ар гушхуэу.
Иджыри студенту абы газетым къытригъэдзауэ щытащ тенджыз ФIыцIэ Iуфэми абы и гъунэгъу щIыпIэхэми зи цIэр фIыкIэ щыIуа и адэшхуэм триухуа тхыгъэ.
— ИгъащIэм дызэрымылъэгъуа пэтми, си адэшхуэмрэ сэрэ ди псэхэр зэфэгъущ. Ар тетхыхьу щытащ и нэгу щIэкIахэмрэ щыпсэуа зэманыр зыхуэдэмрэ. ИщIэ хуэдэт зэгуэр а тхыгъэхэр сэ къызэрысхущхьэпэнур, — щыжеIэ абы Янэ.
Адэшхуэм и гукъэкIыжхэм къыхощ иджырей щIалэгъуалэм щапхъэ яхуэхъун гъэщIэгъуэн куэд. Псом ящхьэу зытригъащIэри щIалэгъуалэм щIэныгъэ зрагъэгъуэтын зэрыхуейрщ.
— Классибгъу къиуха нэужь, Аскэр нэхъри нэхъуеиншэ хуэхъуат еджэным. Хетагуров Коста и цIэр зэрихьэу Осетие Ищхъэрэм щыIэ пединститутым и рабфакым щеджэри, ар кIуэжащ и адэ-анэр щыпсэу Псэущхьэшхуэ къуажэм. Юрист IэщIагъэм хуеджэну и нэ къыхуикIырт, ауэ зауэр къэхъейри, и мурадхэр зригъэтIылъэкIын хуей хъуащ, — етх Янэ.
Абы щыгъуэ Аскэр илъэс 17 хъууэ арат. И къуажэгъухэр зауэм дашу щилъагъум, езыми и ныбжьым зы илъэс щIигъури, зэуакIуэ кIуащ. Ар яхэтащ Малая Земля щIыпIэр зыхъумахэм.
1945 гъэм Куэблэ Аскэр къигъэзэжащ и къуажэжьым. ИкIэщIыпIэкIэ абы пищэжащ и еджэным. Япэ- щIыкIэ ар щIэтIысхьащ Фрунзем и цIэр зезыхьэ Краснознамённэ дзэ-политикэ училищэм, иужькIэ Ростов юристхэр щагъэхьэзыр школым илъэситIкIэ щеджащ. 1959 гъэм Юристхэр щагъэхьэзыр союзпсо заочнэ институтым щIэтIысхьащ. Абы лэжьэн щIидзащ прокурорым и дэIэпыкъуэгъуу, иужькIэ юрист Iуэхутхьэбзэ щат IуэхущIапIэм и уэчылу.
— Аскэр и IэщIагъэм щызыIэригъэхьэ ехъулIэныгъэхэмрэ и унагъуэм къихъуэ гуфIэгъуэхэмрэ зэпэджэжырт. А зэманхэм дунейм къытехьащ абы и япэ щIалэ Iэюб. 1954 гъэм Куэблэр хагъэхьащ Краснодар крайм и адвокатхэм я коллегием. А гъэ дыдэм етIуанэ щIалэ Аслъэн къалъхуащ. 1963 гъэм си адэшхуэр ТIуапсы районым и цIыхубэ хьэкумыщIэ хъуащ. Илъэс дэкIри, абы и хъыджэбз Светланэ дунейм къытехьащ. Псори езыр зэрехъуэпсам хуэдэу екIуэкIырт — щхьэгъусэ гумащIэрэ бын жыIэдаIуэрэ иIэт, езым пщIэ къыхуащIырт. А псом зыщимыгъэнщIауэ, 1976 гъэм си адэшхуэр уз хьэлъэм илIыкIащ…», — етх адэкIэ Сторожук Янэ.
— Сыту куэдрэ къэхъурэ гъащIэр щыгущIэгъуншэ, — жеIэ Янэ. — Сэ къысхуэнащ си адэшхуэм теухуа хъыбархэр, зи сатырхэр зэманым фагъуэ ищIа тхыгъэхэр зэрыт дневникыр. ФIыгъуэу щыIэм нэхърэ нэхъ къэсщтэнт си адэшхуэм зэ нэхъ мыхъуми сыбгъэдэсыну. Ауэ… ФIыщIэ хузощI цIыхухэм ягу къинэжын хуэдэу дунейм тета си адэшхуэм!
Ныбэ Анзор.
ГъэщIэгъуэнщ Хъыбар кIэщIхэр
США-м щыщ Рьюсэс Биби шхэну сытым дежи фIэфIщ, ерыскъы хэди ищIыркъым, ауэ морожнэм пищI щыIэкъым. Зэгуэр абы сыхьэти 4-рэ дакъикъэ 17-м къриубыдэу морожнэ килограмм 44-рэ ишхат икIи пщащэм и узыншагъэм ар зыкIи зэран хуэхъуакъым.
* * *
Ику иту ЩIым къыщыщIэдзауэ Дыгъэм нэс километр 149.597.870-рэ, Мазэм нэс — километр 384.400-рэ дэлъщ, ЩIыр сыхьэт 23-рэ дакъикъэ 56-рэ секунди 4-м зэ къокIэрэхъуэкI, ЩIыр Дыгъэм къокIэрэхъуэкI махуэ 365.25-кIэ, зы секундым км 29,8 къызэринэкIыу. ЩIым и щхьэфэр километр зэбгъузэнатIэ 510.100.000-рэ мэхъу, абы щыщу псым процент 71-р, ЩIым процент 29-р яIыгъщ. Дыгъэр Шыхулъагъуэ галактикэм хэту зы секундым км 290-рэ икIуу мэкIэрахъуэ.
* * *
Испан тхакIуэшхуэ Сервантес Сааведрэрэ инджылыз драматург цIэрыIуэ Шекспир Уильямрэ зы махуэм — 1616 гъэм мэлыжьыхьым и 23-м — дунейм ехыжащ.
* * *
Фэ фщIэрэ Норвегие тенджызым зы жэщ-махуэм къриубыдэу хуабэу МВт мелуан 80 хьэуам зэрыхиутIыпщхьэр? Дунейм хыуэ тетым зы жэщ-махуэм хуабэу МВт мелард 30 хаутIыпщхьэ. Ар Дыгъэм ЩIым хуабэу къритым и процент 20-м нос.
* * *
Ди эрэм и пэкIэ 3200 гъэм Мени фирхьэуным Мысырым щыIэ пщыгъуэхэр зэгуигъэхьэри, Мемфис зи къалащхьэ Мысыр къэралыгъуэр къызэригъэпэщащ, дунейм щыяпэ дыдэу. Илъэс 500 хуэдиз дэкIа нэужь, ар лъэщ мэхъу икIи ди эрэм и пэкIэ 2725 гъэм зауэ зекIуэхэр ирагъажьэ, лъэныкъуэ куэдкIэ унэтIауэ. Апхуэдэурэ къазэуащ Суданыр, Сириер, Ливаныр зэрыс щIыналъэхэр.
Шхыныгъуэ
ДзасэкIэ гъэжьа танэл
Танэлри мэл кIапэри г 25-30 хъу Iыхьэурэ яупщIатэ, псы щIыIэкIэ ятхьэщI. ИтIанэ тепщэч мыулъийм иралъхьэ, шыгъу, шыбжий халъхьэри, фIыуэ зэIащIэ. Япэ- щIыкIэ дзасэм лы тыкъыр фIалъхьэ, итIанэ — мэл кIапэ зэпыупщIар. Апхуэдэу зэкIэлъыкIуэурэ дзасэм фIэз ящI, и кIэм лы цIынэ тыкъырыр хуагъазэ. Дзасэр ягъэкIэрахъуэурэ хьэзыр, тхъуэплъ дахэ хъуху пхъэ дэпкIэ е мэл гуарцэ дэпкIэ ягъажьэ. Тепщэчым пIастэ хуабэ бэлагъыщхьэу иралъхьэ, абы и щIыIум дзасэм къыфIалъэфри ягъэжьа лымрэ кIапэмрэ тралъхьэ. Яшх пщтыру. Шэ хуабэ трафыхьыж.
Халъхьэхэр(цIыхуитI Iыхьэ):
танэлу — г 250-рэ,
мэл кIапэу — г 250-рэ,
шыгъуу, шыбжийуэ — узыхуейм хуэдиз.
Къубатий Борис.
ЦIыкIухэм папщIэ
Щыхьым и жыг
Хьэмид и адэр бжьахъуэт. Губгъуэм ист зэзэмызэ фIэкIа къыдэмыхьэжу. Зы пщэдджыжь ар пIащIэу къэкIуэжащ.
— КIуэт, тIасэ, пщыIэм дэкIыт. Бжьэматэм зэран яхуэхъуIамэ, жызоIэри, согузавэ, — зыхуигъэзащ абы Хьэмид. — Сэри зызгъэгувэнкъым.
Хьэмид иджыри къэтэджатэкъым. И гуапэ хъуакъым къыжраIар. Щхьэхырт, и жеини къакIуэрт. Адэр абы тIэу-щэ щхьэщыхьащ. Сытми, ерагъкIэ къэтэджащ щIалэ цIыкIур, хущхьэу, щатэу.
— Сэ си закъуэ сытесыфынукъым абы, — жеIэ и нэр щIиукъуанцIэу и адэм къеплъурэ,- сошынэ!
— Махуэ шэджагъуэм сыт шынэ, зи унагъуэрэ?.. Механизаторхэри мыжыжьащэу щовэ.
Хьэмид «хъунщ» жиIэртэкъым. Щыст, и Iупэр къыIуригъэпIиикIауэ.
Асыхьэтым къыдыхьащ гъунэгъу щIалэ цIыкIу Щыхьым.
— Сэ сынэкIуэнщ, Хьэмид, уи гъусэу, — жиIащ абы. — Ауэ сытми сфIэфI сэ губ-гъуэр!
КIуэуэрэ мэзым пыхьэж губгъуэшхуэм пхыкI гъуэгум пэмыжыжьэу щыт кхъужьейм бгъэдэт пщыIэм тесщ «бжьахъуитIыр». Хьэмид иджыри зэпимыгъэуауэ мэхущхьэ, мэщатэ, зызэфIеш. Щыхьым хьэмбыIуу щыс къыпфIэщI бжьэматэм яхоплъэ. ЗащигъэнщIыркъым хьэуа къабзэм, пщэдджыжь дыгъэм, бзу цIыкIухэм къраш уэрэдым.
Асыхьэтым Хьэмид пщыIэм къыщIокI джыдэ иIыгъыу.
— Си фэеплъ къэзгъэнэнущ! — жеIэ абы. — МакIуэри, куууэ хиупщIэурэ, кхъужьейм и цIэр пIащэу третхэ.
— ИгъащIэкIэ блэкIми къыблэкIыжми ялъагъуу тетынущ ар, — жеIэ Хьэмид, и «лэжьыгъэм» щыгуфIыкIыжу.
Щыхьыми мурад ищIащ и фэеплъ гуэр къигъэнэну. Мэзым жэщ, жыгыщIэ цIыкIу къихьри, пщыIэ бжэIупэм щыхисащ.
… Фэбжь зыгъуэта кхъужьейр зэригъукIыжрэ незэман. Итаи имытаи. Щыхьым хиса жыгым губгъуэшхуэм лъагэу зыщиIэтащ. Абы и щхьэкIэ баринэ дахэм бзу цIыкIухэм уэрэд къыщраш, шэджагъуэ хуабэ хъуамэ, губгъуэм ит лэжьакIуэхэм я зыгъэпсэхупIэщ. Зэреджэри Щыхьым и жыгщ.
Хьэх Сэфарбий.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 1. Адыгэ зауэлI, Совет Союзым и ЛIыхъужь. 4. Лъэпщ ипэкIэ нартхэм яIа гъукIэ. 6. Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ ХьэхъупащIэ Амырхъан къыщалъхуа къуажэм иджы зэреджэр. 8. ЩIэпым къыхах кIапсэ цIыкIу зэIущахэр. 9. Лъакъуэ куэд зыщIэт, псым щыпсэу псэущхьэ цIыкIу. 13. ГъукIэ Iэмэпсымэ. 14. Щхьэхуимыту яIыгъ цIыху. 15. Аргъуей зэз, … кхъуей. 16. БжэIулъэ. 20. Тэрч районым щыщ гъавэгъэкI цIэрыIуэ, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь. 21. Республикэм е къэралым и къалэ нэхъыщхьэ. 26. Къэбэрдей усыгъэм и лъабжьэр зыгъэтIылъа адыгэ усакIуэшхуэ. 27. Адыгэ щIэныгъэлI, драматург, уэрэджыIакIуэ Iэзэ, хъыбарыжь, псалъэжь куэд зэхуэзыхьэсыжа. 30. Ижь зыхузощIри хъуркъым, … зыхузощIри сыхэзагъэркъым. 33. Диным зэрыжиIэмкIэ, дунейм ехыжам и псэр здэкIуэ щIыпIэ. 34. Адыгэ уэрэджыIакIуэ, Къэбэрдей-Балъкъэрми Къэрэшей-Шэрджэсми, Адыгейми я цIыхубэ артист. 26. Джэдкъазыр пщIантIэм къыдэзыгъэхьэжыну дэкIа нанэм къыздищта пхъэ кIапэ. 38. Вагъэм къыщхьэщих бахъэ. 41. Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ художник. 42. Адыгэм къахэкIа усакIуэ нэхъ Iэзэ дыдэхэм ящыщ, Къэрэшей-Шэрджэсым и цIыхубэ усакIуэ. 44. Унагъуэ Iуэхухэр зыхуей хуэзыгъазэ бзылъхугъэ. 46. Шыбжий фIыцIэ мэ гуакIуэ зиIэ.47. « … лIыгъэ хэлъщ». 48. Мэлыц щабэ, щIакIуапхъэ.
Къехыу:2. Уафэм къех псыIэгъэ. 3. ТIыхъужь Алий, Токъуий Хъусен, Сибэч Быхуэ, Къуныжь Хьэждал сымэ я къуажэ. 4. «Окопэм къокIри зы …» — КIыщокъуэ Алим и усэ «Майм и 9-м 1945 гъэм» щыщщ. 5. Iуащхьэмахуэ и щыгу япэ дыдэу дэкIа Хьэшыр … 6. Къэбэрдей-Балъкъэрым и Гимныр зи IэдакъэщIэкI композитор. 7. Ди гъунэгъум мэл … иIэщ. 10. «Псалъэу къызжепIахэм уепцIыжами, … сокIуэ лъэмыж цIыкIум деж» — АфэщIагъуэ Зоерэ Джэдгъэф Хъусен- рэ яуса, Аслъэн Iэсят игъэ- защIэ уэрэд цIэрыIуэм щыщщ. 11. Ди Къэбэрдей тхакIуэ пажэхэм ящыщ зы, «новеллэ» жанрым хуэижь. 12. Къамылым къыхащIыкI алэрыбгъу. 17. УсакIуэхэу Гъубж Мухьэдин, КIэщт Мухьэз, уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэхэу Уэтэрхэ Анатолэ, МуIэед, Шал Хъусен сымэ я къуажэ. 18. Шым и кIуэкIэ. 19. … вы бжьакъуэм къокI». 20. Плъыжьыфэ. 22. Танкым ит Iэщэ. Е зэрыджэгу хьэпшып. 23. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, ар лъакъуэншэщ. 24. Къуацэчыцэ. 25. Жыг … е джэдыкIэ … 28. ЖыIэдаIуэ. Е фызым и лIыр … къищIащ. 29. Члисэм фIэлъ уэзджынэшхуэ. 30. … гъущэрылърэ фыз игъэплъа лIырэ. 31. Iэщ пIащэ: губжьауэ упэщIэхуэмэ, бжьакъуэпэкIэ укърихьэкIынщ. 32. Хъыджэбз щIалэ. 35. Пасэу хъу хадэхэкI. 37. Ди республикэм щыщ, мы зэманым Къэрал Думэм и депутат. 39. Мэзыр зи псэупIэу жыхуаIэ лIы бэлацэшхуэ. 40. Индием и премьер-министру щыта зэанэзэкъуэ. 43. ЦIыху Iэл, IэубыдыпIэншэ, гущIэгъуншэ. 45. ЩIалэр … куцIрэ фо цIынэкIэ япIащ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Мэлыжьыхьым и 23-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:1. КIэху. 2. ЩIым. 7. ЩIэупщIакIуэр. 8. Урыху. 9. Гъупщ. 10. Сытхъу. 13. Дерт. 14. Дыгъужь. 18. Iэмбатэ. 20. Хугу. 21. Яе. 22. Хъарзынэ. 27. Лъагъуэ. 28. Плъыр. 32. Амыщ. 34. Къурш. 35. Куба. 36. Къуабэбжьабэ. 37. Щай. 38. Къыкъ.
Къехыу:1. КIэнауэ. 3. Мэлыхъуэ. 4. Дэлъху. 5. ГъущIыпэ. 6. Хьэпс. 11. Хъурмэ. 12. Чынт. 13. Ду. 15. Жьы. 16. Абазэ. 17. Шхуэ. 19. Дзей. 23. Абгъуэ. 24. Налъэ. 25. Гулъ. 26. Хур. 29. Къанкъуэщ. 30. Курыбэ. 31. Бащлъыкъ. 33. Щхьэж. 35. Кубэ.
