Иджыри я гугъэр хахыжатэкъым
Хэхэс адыгэхэм я япэ хасэр къызэрыунэхурэ илъэси 105-рэ ирокъу
Уи хэку урахуу хамэ щIыпIэ укъыщыхутэныр, дауи, туристу зыплъыхьакIуэ укIуэным хуэдэкъым. Хэку ущиIэм сытри уиIэу щытамэ, ар ущимыIэжым — зыри уимыIэжу аращ. Хэку зимыIэжыр и лъабжьэм деж щыпаупщIа жыг хуэдэщ, дэнэ щIыпIэ пхьакIи ар жыгыу пхуэгъэпсэужынукъым, жыгыжкъым, зыгуэрхэм пхъэ яхуэхъужу аращ.
Тыркум щыпсэу адыгэхэр зэрыс вилайетхэр (областхэр) Социологие, психологие щIэныгъэхэм къызэрагъэлъагъуэмкIэ, зи лъахэр зрагъэбгына цIыхухэм я психологиер зэхуэдэ мэхъу. Апхуэдэхэм я хэкум и уасэр нэхъ къагурыIуэу, къыщыхута хамэ щIыпIэр я хэку хуэдэу фIыуэ ялъагъуу, зыхыхьа къэралыгъуэм хуэпэжу мэпсэухэ, лъапсэ зэрамыIэм къыхэкIкIэ, нэхъыбэр къулыкъущIэу мэлажьэхэр…
Урыс-Кавказ зауэ лъапсэрыхьым къела ди адэшхуэхэр Хэкужьым щрагъэкIым, къызэралъытэмкIэ, я Iыхьэ щанэм нэхърэ нэхъыбэр гъуэгум текIуэдащ: хэт тенджыз гъунэм нэмысу, хэти абыи гъунэм нэсауэ, хэт кхъухьым ису, хэти псэупIэщIэ яхуэхъуну щIыпIэхэм къыщыхутакIэу. ЗэуапIэм къащыпэщIэта бийм нэмыщIкIи, иджы абыхэм я гъащIэм къещэрт гъаблэри, уз зэмылIэужьыгъуэхэри, жьыуэпс (климат) зэмысари. А псом адыгэ кхъэлъахэхэр ягъэбагъуэрт.
Си анэшхуэ Едыдж ХьэщIэмахуэ ипхъу Жансэрей кхъухьым къыщалъхуат, илъэситI-щыхэм иту телIыкIри, кхъэм яхьауэ щыщIалъхьэм и нэхэр къызэригъэплъам гу лъатэри, къахьыжауэ щытащ. ИужькIэ ар илъэс бгъущIкIэ псэужащ, тыркубзэ имыщIэуи дунейм ехыжащ. Абы къыджиIэжат зы жэщ-зы махуэм къриубыдэу нэрыбгищэрэ щэ ныкъуэм нэс щахэлIыкIа къэхъуауэ, Анталием пэмыжыжьэ Богъазак щIыпIэм ноби щыIэ Черкес кхъэлъахэр (Черкес мезарлыгы) ди къуажэм и япэ кхъэуэ щытауэ. А щэрэ щэ ныкъуэрэ жыхуиIам и пщIанэр къапщтэми, адыгэр зыхэта гузэвэгъуэм и инагъыр абы и гурыIуэгъуэ къыпщищIыфынущ. А бэлыхьым къелу лъэрытету къэнэжа тIэкIум я щхьэрэ я бынунагъуэрэ узым, гъаблэм къыIэщIахын фIэкIа, нэгъуэщI къалэн зыхуагъэувыжыфынкIэ, дауи, Iэмал щыIэтэкъым, псом хуэмыдэу япэ илъэс зыбжанэм къриубыдэу. Апхуэдэ хэкIыпIэ щыIэпэу бзэти, хабзэти, лъэпкъти жаIэу я щхьэ Iуэху зэрахуэфыну гуащIэрэ гукъыдэжрэ адыгэм зрагъэгъуэтыжыпауэ пщIыми, къэралым а псор уигъэщIэну щыттэкъым. Тыркухэм я Iуэхухэри а зэманым зэрыхуейуэ зэфIэувэртэкъым, ар пащтыхьхэми къагурыIуэжри, Европэм хуэдэ защIыну иужь ихьахэт. Ауэ сыт хуэдэ хабзэщIэ къепхьэжьэми, жьым есахэр щIэм пэмыувынкIэ Iэмал иIэтэкъым. Арати, жьыри яхуэхъужтэкъым, щIэри яхуэгъэувтэкъым, зыхущIэкъури, щIыхущIэкъури убзыхуатэкъым.
Лъэцэрыкъуэ Хьэрун Абдулхьэмид ЕтIуанэр Уэсмэн къэралыгъуэм и пащтыхьу, къызэщIэбырсея къару гуащIэхэр игъэбэяун папщIэ, демократие теплъэ иIэу зы псэукIэщIэ техьэн хуэдэу зищIащ 1876 гъэм. «Езанэ мешрутиет» зыфIища а хабзэщIэмкIи хуитыныгъэ псори иджыри пащтыхьым IэщIэлът, ауэ упщIэгъу, чэнджэщэгъу хуэдэу зыхуигъэлэжьэну парламент яригъэухуат, къудамитI хъууэ. Пэжщ, ар езыр фIэмыфIу ищIын хуей хъуати, Урыс-Уэсмэн зауэр и щхьэусыгъуэу иIэтыжри, нэхъ диктатор лъэщыж къищIыкIауэ къэралыгъуэр илъэс 33-кIэ зэригъэкIуащ. А лъэхъэнэр апхуэдизкIэ гугъути, Сталиным и зэманым Урысейм щыIа хабзэхэр абы къытрамыщIыкIауэ пIэрэ жыпIэу урагъэгупсыс. ЦIыхуитI-щы зэгъусэу ялъэгъуамэ, къэралым къебиинхэу, къебэнынхэу щэхуу зыгуэрхэр зэрагъэпэщу ялъытэрти, зэхэзехуэн ящIырт. Апхуэдэу щыт пэтми, а зэман ткIийм цIыхухэр къигъэушу, нэхъ игъэгупсысэу щIидзат.
Адыгэхэр къапщтэмэ, а лъэхъэнэм къриубыдэу мурад ящIащ я лъэпкъым и тхыдэ пэжыр ятхыжыну. Хьэгъур Ахьмэд-Мидхьат хъарзынэу къехъулIат «Кавказ» романыр. Абы и «Адыгэ пщы-уэркъхэр» пьесэр щагъэува театрыр 1884 гъэм ягъэсри ирагъэуэжащ, адыгэхэр къигъэушыну, къигъэбырсеину щышынэхэри.
Къэхъуащ и ужькIэ, лъэпкъ Iуэхум теухуауэ Истамбыл зыгуэри зэрыщамылэжьыфынур къагурыIуэри, адыгэ гуп щэхуу Мысырым Iэпхъуащ. Абы 1897 гъэм «Шэрджэс зэгухьэныгъэ» газетыр къыщыдагъэкIыу щIадзащ. Ди жагъуэ зэрыхъущи, дэ а газетым и япэ номерым фIэкIа къытIэрыхьакъым, абыи чэму напэкIуэцI. И ужькIэ къыдэкIами тхузэхэгъэкIакъым. Уегупсыс зэрыхъунумкIэ, «Адыгэ зэдэIэпыкъуныгъэ хасэр» абы щыгъуэ щэхуу яухуащ. Сыту жыпIэмэ, а газетыр къыдигъэкIауэ абы зи цIэ тетыр а хасэращ. Ауэ дэ иджыпсту къыхэдгъэщыр а хасэр нахуапIэ къыщихьа (официальнэу щатха) махуэращ.
Нэгъуцу Юсыф-Сухьэд 1908 гъэм (бадзэуэгъуэм и 24-м) аргуэру зы демократие системэ къэхъуащ, «ЕтIуанэ мешрутиет»-кIэ еджэу. Абы цIыхубэм, лъэпкъхэм иджыри къэс щымыIа хуитыныгъэ къахуихьащ.
Мис а «ЕтIуанэ мешрутиет»-м къыдэкIуа фIыхэм пэплъэу щытахэу къыщIэкIынти, адыгэхэм «Шэрджэс зэдэIэпыкъуныгъэ, зы хъужыныгъэ хасэр» яухуащ. Езы хасэм и тхыгъэ дыдэхэми уащыхуозэ а хасэм и цIэр зэм «Шэрджэс зэдэIэпыкъуныгъэ, зы хъужыныгъэ хасэу», зэми «Шэрджэс зэдэIэпыкъуныгъэ хасэу». Дауи, тIури а зы хасэращ. «Шэрджэс зэдэIэпыкъуныгъэ, зы хъужыныгъэ хасэр» 1908 гъэм бадзэуэгъуэм и 10-м Истамбыл щаухуауэ, абы къытригъэдза къыхуезыджэ псалъэмкIэ лажьэу щIидзауэ ялъытэ, ауэ ар къэрал хабзэм тету щатхар 1908 гъэм щэкIуэгъуэм и 17-ращ. Ар зыухуахэм нэхъ къахэщхэм ящыщ зыбжанэм я цIэ къитIуэнщ: уэсмэныдзэм щыцIэрыIуэу хэта маршал Мэртэд Абдуллахь пащэ, маршал Бэрзэдж Зэкий пащэ, Гъазий Мухьэмэд-Фазыл пащэ, генерал Пэхъу (Пыхъу) Назми пащэ, генерал Щхьэплъ Уэсмэн пащэ, Лэхъу Ахьмэд пащэ, хэхэс адыгэхэм ящыщу япэ дыдэ адыгэбзэм и бзэхабзэм (грамматикэм) елэжьауэ Тхьэркъэт Ахьмэд-Джавид пащэ, «Кавказым и тхыдэ», «Пасэрей дыдэ Кавказыр» тхыдэ тхылъхэр зи IэдакъэщIэкI генерал Мэт-ВынатIэкъуэ Юсыф-Иззэт пащэ, «Тхыдэм къриубыдэ Кавказыр» тхылъыр зей генерал Бэркъукъу Исмэхьил пащэ, Уэсмэн къэралыгъуэм роман жанрыр къизыхьэу и лъэр щызыгъэува тхакIуэшхуэ Хьэгъур Ахьмэд-Митхьат ефэнды. Апхуэдэу абыхэм яхэтащ адыгэбзэкIэ усэ зытхыу щыта, Сеин ТIымэ зыфIэзыщыжа, Хъусейн-ШэмIи Тюмери.
ЦIагъуэ Нурий ЗэрыфщIэщи, адэ нартхэм я зэманым къыщыщIэдзауэ ди лъэпкъым и тхыдэм хасэр хэтащ. Ауэ ар зэпымычу лажьэ къэралыгъуэ пкъыгъуэуи, цIыхубэ бэдаущ зэгухьэныгъэ хуэдэуи щытакъым. Лъэпкъым е щIыпIэ хэха гуэрым щыпсэухэм ехьэлIауэ Iуэхугъуэшхуэ къыкъуэкIамэ, пщыхэр, уэркъхэр, лIакъуэлIэшхэр, лъхукъуэлIхэр, дэтхэнэ зы унагъуэми зы лIыкIуэ хуэзэу зэхуэсти, хасэ яухуэрт. Iуэхугъуэр IупщIу утыкум къралъхьэрти, я нэхъыщIэ дыдэм къыщыщIэдзауэ псоми псалъэ иратырт. НэхъыбапIэм зэдащта унафэм дэтхэнэри еувалIэрти, зыри ебакъуэртэкъым. Хабзэ Iуэху теухуауэ хасэ зэхашамэ, абы и унафэр хабзэт.
Иджыпсту дэ зи гугъу тщIы хасэр апхуэдэтэкъым, атIэ къэрал хабзэм тету, езым и устав иIэжу яухуа цIыхубэ бэдаущ зэгухьэныгъэт. Апхуэдэ хасэу хэхэс адыгэхэм япэ дыдэ яухуар «Шэрджэс зэдэIэпыкъуныгъэ, зы хъужыныгъэ хасэр» аращ. Ар 1897 гъэм щэхуу яухуауэ зэрыщытар къапщтэмэ, дуней псом адыгэхэм япэу щаухуа хасэуи къыщIэкIынущ.
Хасэр зэрылэжьэну щIыкIэр къэзыIуатэ унафэм зэрыщыжиIэмкIэ, абы и къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщт хабзэм тещIыхьа мешрутиет убзыхукIэр хъумэным зэчэнджэщурэ телэжьэныр, адыгэ щIэблэм драгъэкIуэкI гъэсэныгъэр, лъэпкъым и псэукIэр лъэныкъуэ псомкIи егъэфIэкIуэныр, хабзэр хъумэныр. Абдежым щамытхами, хасэм хэтхэм зэдащIэу иджыри зы гурылъ-гурыщIэ хэлът абы и мурадхэм, адэжь щIыналъэу Кавказым щхьэхуитыныгъэ егъэгъуэтыжыныр. Ар яхузэфIэкIмэ, Уэсмэн къэралыгъуэм дежкIи фIы дыдэу арат къызэралъытэр. Сыту жыпIэмэ, Кавказ щхьэхуитыр тыркухэр къэзыхъумэ быдапIэ хъунут.
Мэт-ВынатIэкъуэ Юсыф Апхуэдэу хасэм къалэну зыхуигъэувыжат алыфбей зэхигъэувэну, абыкIэ егъэджакIуэхэр игъэхьэзырыну, адэжь щIыналъэми еджапIэхэр къыщызэIуихыну. Мис абы ипкъ иткIэ, 1910 гъэм Хэкужьым егъэджакIуэу къигъэкIуат Лъэцэрыкъуэ Хьэрун, ХыдзэлI Ибрэхьим, Дыгъунэ Акиф, Нэгъуцу Юсыф-Сухьэд (Дюзджэ щыщхэщ), доктор Али-Сухьад (Асеикъуэ), Беслъэней Хьафыз, Зэчырей Ефэнды, Гусэр щихь Мухьэмэд, Захьит Чэусэрий сымэ. Ахэр нэхъыбэу къыздэкIуар Адыгейрт. Краснодар пэмыжыжьэу Банэхэс, Тэхъутэмыкъуей къуажэхэм, нэгъуэщI щIыпIэхэми еджапIэхэр къыщызэIуахат адыгэбзэкIэ щрагъаджэу.
ЦIагъуэ Нурий Къэбэрдейм къэзыгъэкIужари а хасэрат. Нурий абы щилэжьахэм, лицей, егъэджакIуэ щагъэхьэзыр еджапIэ къызэрызэIуихам, «Адыгэ макъ» газетыр къыдигъэкIыу зэрыщытам куэд щыгъуазэу си гугъэщ. Мы хасэм и жэрдэмкIэ Истамбыли къыщызэрагъэпэщат щапхъэ хъуну зыщыгугъ «Шэрджэс уней еджапIэ».
«Шэрджэс зэдэIэпыкъуныгъэ, зы хъужыныгъэ хасэр», дауи, хасэ анэт. Абы нэгъуэщI хасэ зыбжани езым фIэфIу къызэхигъэкIащ. Псалъэм щхьэкIэ, егъэджэн-гъэсэн Iуэхухэр зэригъэкIуэну «Шэрджэс цIыхубзхэм я зэдэIэпыкъуныгъэ хасэр», политикэ Iуэхухэр зэригъэкIуэну «Ищхъэрэ Кавказ хасэр» яригъэухуат.
А псоми я лэжьыгъэхэр зыхуэунэтIар лъэпкъыр къэгъэушын, зэкъуэгъэувэн гурылъ-гурыщIэрт. «Гъуазэ» газетри арат къыщIыдагъэкIар. Абы и жэрдэмкIэ адыгэбзэм алыфбей хузэхэгъэувэным и зэпеуэхэр ирагъэкIуэкIат.
Маршал Тыгъуэ ФуIэд Ди жагъуэ зэрыхъущи, 1923 гъэм и шыщхьэIу мазэм, Тыркум республикэ щаухуэну зыщагъэхьэзырым, мы хасэри адрейхэм хуэдэу зэхуащIыжащ, «Шэрджэс уней еджапIэри» щIыгъуу. АдэкIэ Тыркум ущыадыгэну ухуитыжтэкъым. Ари щыщт Урыс-Кавказ зауэм кърикIуа тхьэмыщкIагъэхэм.
Мыбдежым къыщыдохь хасэм и къыхуезыджэ псалъэр.
Шэрджэс зэдэIэпыкъуныгъэ,
зы хъужыныгъэ хасэм и
къыхуезыджэ псалъэ
Хасэм и хэщIапIэ, 1908 гъэм бадзэуэгъуэм и 10-м
Ди лъэпкъэгъухэ!
КъэкIуэну гъащIэр екIурэ езэгъыу ухуэным и Iэмалхэр, дауи, блэкIаращ къызыхэпхыфыну щыIэр. БлэкIар зэгъэщIэныр псом ди дежкIи хэкIыпIэ Iэмалышхуэщ. ДяпэкIэ дызыхуэкIуэфыну гъащIэ зэпэщыр гъэлъэщыным теухуа гъуазэ быдэр дыубзыхун папщIэ ди блэкIам дыщыхэплъэжкIэ, я Iэхъуамбэхэр щIагъашэурэ къагъэлъагъуэ щIэныгъэлI гъуэзэджэхэр, дуней псом тет муслъымэнхэр зэрыгушхуэ лIыщхьэ Iущ лъэщхэр къызэрытхэкIахэр. Ауэ абыхэм я нэхъыбэр, я адэжь щIыналъэр мыхъуу, етIуанэ хэку яхуэхъуа хэхэс хэгъуэгухэу нэхъ зызыужьа къэралхэм къызэрыщыхутахэри IупщIщ.
ХэдзылI Ибрэхьим Быдагъэ, шыIэгъэ, лIыгъэ зэрахэлъым хуэдэ къабзэу, я лъым хэлъу анэдэлъхуу адыгэхэм щэнхабзэ гъуэзэджэхэр къадэгъуэгурыкIуэрэ пэт, тхьэмыщкIагъэшхуэхэр къатепсэу икIэм-икIэжым я адэжь щIыналъэр ябгынэу дуней псом текъухьа щIэхъуам и щхьэусыгъуэхэр къыщыппщытэкIэ, Къафкъасым (Кавказым) гъэсэныгъэ-егъэджэныгъэ зэпэщ зэрыщымыIам, лIакъуэхэм я зэхуаку зэгурыIуэ зэрыдэмылъам къаша лажьэшхуитIым нэхъ щхьэусыгъуэ ин къэтлъагъуркъым.
Пэжыр жыпIэнумэ, цIыху еджа-гъэсахэм я дежкIэ гъэIурыщIэн Iуэхум щызэбгъэдэпх мыхъун пкъыгъуитIу щызэбгъэдэлъщ джатэмрэ тхылъымрэ. И закъуэу джатэ къудейм тегъэщIа гуащIэр гупсысэ куум и илъыгъуэхэм зэрапэмыувыфынур гурыщхъуэ лъэпкъ зыхэмылъ пэжыгъэщ.
Гъэсэныгъэ-егъэджэныгъэ зэпэщрэ зэгурыIуэ быдэрэ зэрамыIам къыхэкIкIэ, адыгэхэр я адэжь щIыналъэм пэIэщIэ хъун хуей щыхъум, Ислъам дунейм и хэщIапIэу муслъымэнхэмкIэ гупсэхупIэу щыт Уэсмэн къэралыгъуэр щхьэегъэзыпIэу къызэрыхахар хэти ещIэ. Адыгэр Iэпхъуэгъуэ лъэхъэнэ гугъухэм щыхэтым щыгъуэ Уэсмэн къэралыгъуэм, абы и цIыхухэм далъэгъуа гущIэгъум, дэIэпыкъуныгъэм, пэж дыдэу, пщIэшхуэ хуэфащэ пэтми, ди жагъуэ зэрыхъущи, текъузэныгъэм икIи абы къыдэкIуэ залымыгъэм, Уэсмэнлы цIэр зэдэзыщта лъэпкъхэм, адыгэхэри абы яхэту, щхьэегъэзыпIэ яхуэхъуа мы къэралыгъуэ кхъухьышхуэр зэман гугъум и архъуанэ гущIэгъуншэм хилъэфащ. Ягъэу яхэлъыр ягъэнахуэурэ, IупщI къэхъуа я дагъуэшхуитIыр зыхагъэкъэбзыкIыжыну а лъэхъэнэхэм Iэмал иIауэ пIэрэ адыгэм? Хьэуэ! ИIакъым. Сыту жыпIэмэ, зы хъужыныгъэ, зэдэIэпыкъуныгъэ, зэгурыIуэ жыхуэпIэхэм Iэмал емытыххэныр текъузэныгъэр зи лъабжьэ гъэпсыкIэхэм я хабзэ-бзыпхъэ нэхъыщхьэхэм ящыщщ.
Генерал, тхыдэтх Бэркъукъу Исмэхьил Тхьэм и шыкурщи, нобэ мешрутиет гъэпсыкIэм, абы къытхуихьа хуитыныгъэ-тыншыгъуэм десащ. Аращи, дагъуэхэр гъэзэкIуэжыным, гупсэхугъуэм дылъэIэсын папщIэ дызрикIуэн хуей лъагъуэхэр убзыхуным икIи ахэр гъэзэщIэным и чэзу къэсауэ ди гугъэщ. Ари гугъукъым — шэрихьэтым и унафэхэм дэхыншэу утетмэ аращ. Сыту жыпIэмэ, цIыхугъэ щыIэкIэм и пкъы купщIэр щэныншагъэ-щэн Iеягъэм уи гур щыбгъэкIынырщ, купщIэм и купщIэжри цIыхугъэм ухуэлэжьэн- ухуэлIыщIэнырщ. Тхьэшхуэ лъапIэм «ФIыгъэрэ тхьэфIэлIыкIыныгъэрэ я лъэныкъуэкIэ фызэдэIэпыкъухэ!» къыджеIэр. Бегъымбар лъапIэми «Сэ щэныфIагъэ-щэн дахагъэр иризгъэкъужыну аращ сыкъыщIагъэкIуар!» жеIэри, абы тету ди къэралыгъуэ хабзэ лъапIэхэм цIыхугъэ-дахагъэ зэраухуар наIуэщ. Аращи, диным къытхуищI пщэрылъхэр гъэзэщIэн, щэныфIа- гъэ-щэн дахагъэм, мешрутиет псэукIэ хабзэхэм зегъэужьын, сатум, индустрием, мэкъумэш Iуэхугъуэхэм ятеухуа зэпыщIэныгъэхэр зэгъэпэщын икIи ахэр гъэлъэщын, Уэсмэн къэралыгъуэм и цIыхубэмрэ дэрэ дякум дэлъ зэгурыIуэ-зэзэгъыныгъэхэр гъэлъэщын гухэлъкIэ «Шэрджэс зэдэIэпыкъуныгъэ, зы хъужыныгъэ хасэр» дыухуащ.
ХамэщIым хэхэсу къыщыхутауэ зеиншагъэ жыхуаIэ гухэщI хьэлъэм ипIытIарэ игъэмэха пэтми, дэ тщыщ языныкъуэхэм, емышыжу икIи гугъуехь зыпэщIэхуэхэм къапимыкIуэтхэу зэрылэжьам къыхэкIкIэ, псынщIэу зыкъызэраIэтыфам, зэрызаужьам дыщегупсыскIэ, зы хъужыныгъэм и къару лъэщым и жьауэм дыщIэту едгъэкIуэкIыну лэжьыгъэм къыпэкIуэну гуфIэгъуэр, ди лъэпкъ щIыхьыр здынэсыну лъагапIэр тыншу ди нэгум къыщIэдгъэувэфынущ. Дызыхуэныкъуэ закъуэр лъэпкъ зэхэщIыкI зиIэ ди цIыхухэр гурэ псэкIэ, Iэмалу яIэмкIэ къыддэIэпыкъуныращ. Сыту жыпIэмэ, хъушэм хэж мэлым и телъхьэр дыгъужьщ. Ди хасэм и къыхуезыджэ макъ фIыгъэ-дахагъэ зыхэлъым девгъэувалIэ!
Ди лъэпкъэгъухэ!
Зыдужьыну, лъагапIэхэр къэтщтэну, ди гуфIэгъуэр, ар дэнэ къэна, ди щыIэныгъэр, ди гъащIэр тхъумэну дыхуеймэ, ди зэ- къуэтыныгъэм и кIапсэшхуэ быдэмкIэ псоми ди фIэщу зызэпыдвгъащIэ! «ЦIыхупсэм езым къилэжьам фIэкIа къызэрырамытыжынур» зэи зыщыдвмыгъэгъэгъупщэ! ИтIанэ текIуэныгъэкIэ Тхьэр къытхуэупсэнщ.
Бэркъукъу Исмэхьил ипхъу Жансэхъу Хасэм и къыхуезыджэ псалъэ фыкъызэджам, фэри гу зэрылъыфтагъэнщи, адыгэр хэхэс щIэхъуам и щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэхэу империе гупсысэ зиIэ урыс пащтыхьыгъуэм ди Хэкур зэрытфIиубыдам, иубыдам и мызакъуэу, ди адэшхуэхэм ар зэрырагъэбгынам, жыпIэнурамэ, лъапсэрых зауэ къызэрыдащIылIам и гугъу щамыщIмэ нэхъ къащтащ. И ужькIэ къыдагъэкIа «Гъуазэ» газетым итхэм ущыхэплъэкIэ, абы и щхьэусыгъуэри гурыIуэгъуэ хуэдэщ. Сэ къызэрысфIэщIымкIэ, ахэр зыбжанэ мэхъу.
Япэрауэ, къыхуезыджэ псалъэр зэхэзылъхьахэр хущIэкъуагъэнущ лъэпкъым хэлъ мыхъумыщIагъэхэр езым зэрыхигъэкъэбзыкIыжыным и Iэмалхэм теIэбэну, нэгъуэщIу жыпIэмэ, заумысыжурэ заузэщIыжыным къыхуигъэушыну. Дыкърахуати жыпIэу лажьэр нэгъуэщIым тебгъащIэ къудейкIэ, уэ уи лажьэр пхуэгъэзэкIуэжыну щыттэкъым.
ЕтIуанэрауэ, хасэр зыухуэхэм я нэхъыбэр дзэм хэтт е къулыкъущIэт. Апхуэдэ тетыгъуэ зиIэхэрат хасэ яухуэну зыхузэфIэкIынур. Ауэ ахэр хуеягъэнукъым дыкърахуати дыкъэкIуащ жаIэу зыхэс лъэпкъхэми къэралми я пащхьэ къиувэну. Абы кърикIуэнкIэ хъунум зыщадзеймэ нэхъ къащтагъэнущ.
Ещанэрауэ, дауи, абыхэм я гум илът я адэжь щIыналъэм къагъэзэжыну. ИкIи иджыпсту абы тетыгъуэ щызиIэ къаруушхуэм хъуэн хужыпIэкIэ уи мурадыр къызэрыбдэмыхъунур наIуэт. Апхуэдэу абыхэм ящIэрт игъащIэкIи зэкIужынкъым жыхуаIэ зэбийхэри зэкIужу гъащIэм къызэрыщыхъур. Арати, зыхуэсакъыжурэ, гупсысагъэнхэщ.
Дауи, «Шэржэс зэдэIэпыкъуныгъэ хасэр» зыухуахэр, «Гъуазэ» газетыр къыдэзыгъэкIахэр цIыху Iущ къэушахэт, хэкупсэ-лъэпкъыпсэхэт, хэхэси хэкурыси, дэнэ щыIэ адыгэри нэхъыфIым зэрыхуагъэкIуэным хущIэкъухэрт. Езыхэр зауэлIу щыта пэтми, я гурылъ-гурыщIэхэр мамырыгъэмрэ цIыхугъэмрэ фIэкIа къазэрыдэмыкIуэнур къагурыIуэрт.
Хасэм хэтахэм я гухэлъ псори къазэремыхъулIар наIуэщ, ауэ зыри я хузэфIэмыкIауи пхужыIэнукъым. «Гъуазэ» газетыр къыдэкIыгъуэ 59-м зэрынагъэсыфам, Уэсмэн лъэпкъхэми къэралыгъуэми щапхъэ яхуэхъун Шэрджэс уней еджапIэ къызэрызэIуахыфам, адыгэбзэм алыфбей хузэхэгъэувэным зэрелIэлIахэм, Нэгъуцу Юсыф-Сухьэд, ЦIагъуэ Нурий хуэдэ цIыху телъыджэхэр Хэкум къызэрагъэкIуэжыфам, тхылъу къыдагъэкIахэм, нэгъуэщI Iуэхуу зэфIахахэм щхьэкIэ абыхэм куэд ялэжьауэ убж хъунущ. Сыадыгэщ жаIэн къудейуи хуитыныгъэ ямыIарэ пэт, адыгэр хамэ щIыналъэ щымыкIуэдыпэу къызэрынэфами абыхэм я фIыщIэ хэмы-лъу пхужыIэнукъым. Сэ си щхьэкIэ а хасэм хэтахэм ину щIыхь яхузощI, нэрымылъагъуу я пащхьэ ситуи си щхьэр яхузогъэщхъ, абыхэм яхуэ- фэщэн щIэблэ дищIыну Тхьэм селъэIуу.
Тыркум щаухуа япэ Адыгэ Хасэр зэхэзышахэр. 1908 гъэ
ХЪУАЖЬ Фахъри,
Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ
Къэбэрдей-Балъкъэр институтым и лэжьакIуэ, уэчыл, теолог.
