Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Сабий джэгукIэхэр
Тхьэмадэ банэ
Адыгэхэм нэхъыфI дыдэу ялъагъуу щыта бэнэкIэщ. Къуажэ-къуажэкIэ, хьэблэ-хьэблэкIэ гуп хахрэ зэбэну щытащ. Ауэ щIалэ цIыкIухэр къызэрылэурэ, гупитI защIу щызэбэнри нэхъыбэт. Гупхэм хэтхэр щызэбэнкIэ нэхъыщIэ, нэхъ гуащIэмащIэ цIыкIухэмкIэ къыщIадзэрт. А тIум зыр тридзамэ, а традзам и гупым щыщу къыкIэлъыкIуэр къыхэкIырти, а тезыдзам къебэнырт. Ари тридзэрэ — ещанэр къакIуэрт. А ещанэм мыдрейхэм я щIалэ цIыкIур къытридзамэ, абы я етIуанэр ебэнырт.
АпхуэдэурэгупитIыр зобэн. Дэтхэнэ зыми и къалэнщ нэхъыбэ тридзэфмэ, тридзэну, и тхьэмадэр нэхъ мащIэм ебэныну къыхуигъэнэну. Къэхъурт къызэрыгуэкI бэнакIуэм адрейхэм я тхьэмадэр тридзэу, езым и тхьэмадэр зэбэнын къэмынэххэу. А щIыкIэм тету традза тхьэмадэр, дауи, етIуанэ гъуэгу тхьэмадэу хахыжыртэкъым. Псом хуэмыдэу жылэ-жылэу щызэбэнкIэ.
Къэхъурт тхьэмадитIыр зэрыщытемыгъакIуэ. Апхуэдэм деж етIуанэ, ещанэ махуэхэми пащэнкIэ хъунут е, зэрытегъэдзакъым, жаIэу щызэбгрыкIыжи щыIэт.
МафIэдз Сэрэбий.
Интернетым дыкъыщоджэ
ФIыр къызэрыбгурыIуэщ
Мы хъыбарыркъыщыхъуар ижь зэманырщ. КхъуэщынышхуитI къищынэмыщIа, иIэшхуи щымыIэу, зы бзылъхугъэ и закъуэу псэурт. Махуэ къэскIэ пхъэхьым и кIапитIым кхъуэщынхэр фIэдзауэ цIыхубзыр псыхьэ кIуэрт. Ауэ, Iуэхуракъэ, зы кхъуэщыныр гъуанэти псыр къижырт, адрейм изыбзэу псыр унэм къихьэсырт. Псыежэхыр гъунэгъутэкъыми гъуанэ зиIэ кхъуэщыныр сыт щыгъуи ныкъуэу фIэкIа унэм къэсыртэкъым. ИлъэситIкIэ апхуэдэу екIуэкIащ, дагъуэншэ кхъуэщыныр и щхьэ хуэарэзыжу уардэу и щхьэр иIэтырт, мыдрей тхьэмыщкIэр укIытэурэ и щхьэ мыгъуагъэ хуихьыжырт, къызыхуигъэщIам и ныкъуэм фIэкI зэрыхузэфIэмыкIыр и гуныкъуэгъуэти.
Апхуэдэурэ зэманыр екIуэкIыурэ, и дагъуэр фIыуэ къызыгурыIуэж кхъуэщыным, и сэбэпыншагъэр хуэмыхьыжу, махуэ гуэрым бзылъхугъэм зыхуегъазэ: «Си ныкъуэдыкъуагъым хуабжьу сытоукIытыхь, си ягъэкIэ уэру къибгъэхъуа псыр унэм укъэсыжыхукIэ йокIыкIыжри». Зи ныбжьыр хэкIуэта бзылъхугъэр мащIэу пыгуфIыкIри, жиIащ: «Уэ гу лъыптауэ къыщIэкIынкъым сыт щыгъуи уздэсхь лъэныкъуэмкIэ удз гъэгъа куэду къызэрыщыкIым. Уи ныкъусаныгъэм сыщыгъуазэти, сэ а лъэныкъуэмкIэ удз гъагъэм и жылэхэр щыхэссащ. Уэ махуэ къэс а цIыкIухэм псы ящIыбокIэри, гъащIэ ибот. А зэманым къриубыдэу сэ удз гъэгъахэр къыпызупщIурэ си унэм щIэзгъэувэрти си гукъыдэжыр къаIэтырт, дэрэжэгъуэ къызатырт. Уэ а узэрыщытым хуэдэу ущымытамэ, апхуэдиз дахагъэри щыIэнутэкъым, си гукъыдэжри хэпщIыкIыу нэхъ мащIэнут».
Дэтхэнэми фIагъыу бгъэдэлъыр хуэдгъэдахэрэ ар зэрыдгъэбэгъуэнум иужь диту дыкъызэдекIуэкIтэмэ ди насыптэкъэ.
Зытхыжар Къэбарт Мирэщ.
Псалъэпэжхэр
Уи хэку къэгъэзэж
ГъащIэр кIэщIщ, мыхьэнэншэу бгъакIуэм ухущIегъуэжынщ.
Дунейр къэкIухьи, уи хэку къэгъэзэж.
Жылэм къыпхуащI пщIэр лъапIэщ, лъэпкъым къыпхуищI пщIэм уасэ иIэкъым.
Зэманым декIуф лъэпкъым и Iуэху докI.
Къэрал мыхъумыщIэм и цIыхур бэлыхь щыщIэркъым.
МыхъумыщIэ зылэжьым хуэфэщэн удын темыхуэмэ, абы хуэдэхэм я бжыгъэм хохъуэ.
НэхъыжьыфI зиIэ лъэпкъым хъуэпсэгъуэ куэд дыболъагъу.
БыныфIрэ IуэхуфIрэ къызэзынэкIам и цIэр кIуэдыркъым.
ГуфIэгъуэм я нэхъ кIыхьыр, хэхъуэм я нэхъ иныр-сабийрщ.
ГубэщIыкI Владимир.
Ди сурэт гъэтIылъыгъэхэр
Мысырым щыщ пащтыхьыпхъу Шахъ Хъусни къэзылъхуар адыгэт. Сурэтыр Леомениль Лаурэ ищIащ. 1862 гъэ
Леонардо да Винчи
Номинымрэ бзу шырымрэ
Зы къудамэм телъеикIрэ адрейм тепкIэу, жыгыщхьэхэм щыджэгу номин ныбжьыщIэ цIыкIум бзу шыр зэрыс абгъуэ къигъуэтащ. Номиныр абгъуэм щиIэбэм, шыритI къилъэтыкIри ежьэжащ, къинар иджыри зи дамэр мыжэпхъа нэхъ цIыкIурат.
Номин цIыкIум бзу шырыр кърихри, ар и IэмкIэ иIыгъыу, гуфIэгъуэшхуэр иIэу унэм къэкIуэжащ. Абы бзу шырыр апхуэдизкIэ игу ирихьати, игъафIэу щIидзащ: ба хуищIу, къибзеихьу, щIиупскIэу, и бгъэм кIэрикъу-зэу.
Номин анэр и пхъум гумащIэу еплъа мыхъумэ, къуейщIей цIыкIум ешхыдэххакъым.
— Еплъыт, мамэ, мы цIыкIур зэрылъагъугъуафIэр икIи зэрыдыхьэшхэныр! — гухэхъуэшхуэм къызэщIиIэтауэ кIийрт номин цIыкIур. — Сыту фIыщэIейуэ слъагъурэ сэ мыр!
Апхуэдэу зэпымыууэ бзу шырыр игъэфIащ, и IэплIэешэкI хуабэ-гуащIэхэм игъэбампIэу зэгуэудыху.
ДжэгукIэ шынагъуэхэр щыдалъагъукIэ, абы фIыкIэ зэримыухым ирегупсыс и чэзум зи быныр къыжьэдэзымыкъуэф языныкъуэ адэ-анэхэри.
Мыщэ шырымрэ бжьэхэмрэ
Мыщэ анэр IуэхукIэ щIэкIыу жыжьэ нэсатэкъым, пкъымызагъэ и къуэ цIыкIур, унэм щIэмыкIыну и тхьэкIумэр и анэм къызэриIуэнтIар щыгъупщэжауэ, дэлъей-къелъыхыу мэзым щыщIэлъэдам. Мыр сытым хуэдэу Iэхуитлъэхуит, сыт хуэдиз узыIэпызышэ мэ гуакIуи щызыхэпщIэрэ! Хуиту ущымыбэуэф гъуэ Iэзэвлъэзэвым ебгъэщхь хъунт-тIэ мы дуней телъыджэр! ГуфIэгъуэшхуэм зэщIищтауэ, мыщэ шырым хьэндырабгъуэхэр кърихуэкIыу, бзу ушэ макъым едаIуэу, зэи зыхимыщIа удз гъэгъахэм епэму щIидзащ — тхъэжыгъуэр и махуэт абы. Апхуэдэу зыкъомрэ дуней жэнэтым хэсащ ар, жыг кугъуанэшхуэм хуэзэу, и пэ гъуанэр зыгъэкIыл, зыIэпызышэ мэ IэфI гуэр къыIурыуам къызэтригъэувыIэху.
Мыщэ шырым, жыг кугъуанэр къызэпиплъыхьри, бжьэ цIыкIу куэдыкIейм гу лъитащ. Языныкъуэ бжьэ-хэр, къэрэгъул нэхъей, шынагъуэу вуууэ, жыг кугъуанэм деж къыщалъэтыхьырт, нэгъуэщIхэм, пшэрыхь гуэр къахьауэ хуэбгъэфащэу, къэсырти, кугъуанэм илъатэрт, абы къилъэтыкIыжырти, мэзымкIэ ягъэзэжырт.
Псори ищIэну зыфIэфI мыщэ шырым зыхуэIыгъыжыртэкъым, илъагъухэр фIэгъэщIэгъуэну, хъуэпсэгъуэм зыдригъэхьэхащ: абы хуэшэчыжыртэкъым жыг кугъуанэм щекIуэкIхэр къищIэнуи, япэщIыкIэ и пэ псыIэр ириIури щIэпэмащ, иужькIэ лъапэкIэ иIэбэри хуабэу къыпкIэрыпщIэгъуафIэ гуэр зыхищIащ. И лъапэр къыщрихыжам — фо защIэт.
Мэ IэфIыщэ къызыпих фом ебзейуэ, гухэхъуэшхуэ къызэрыритам и нэр зэтрыригъэпIэну хунэсатэкъым, пшэм хуэдэу къытелъэта бжьэ ябгэхэм зыкъыхаукIэу щыщIадзам — и пэм, и тхьэкIумэхэм, и жьэм… Мыщэ шырым, узыр хуэмышэчыжу къэгъуахъуэри, бжьэхэр и лъапиплIымкIи ипIытIу щIидзащ. Ауэ бжьэхэр нэхъ Iеижу къеуэрт. Щымыхъум, уз гуащIэ-сырыр тIэкIу игъэщэбэн и гугъэу, щIым зыщигъэкIэрахъуэу хуежьащ, ауэ ари сэбэп къыхуэхъуакъым.
Мыщэ шырыр, гузэвэгъуэ телъу, и унэр здэщыIэм- кIэ щIэпхъуащ. Зэрыщыту зэхэуIухьарэ гъуэгыу и анэм деж щIэлъэдэжащ. Мыщэ анэм, щIэмыупщIэу зэрыщIэкIам, зэрыкъуейщIеям щхьэкIэ, хабзэм тету, и къуэм тIэкIу ешхыдащ. Ауэ иужькIэ, хуэгумащIэу, бжьэхэр зэуа щIыпIэхэр псынэпс щIыIэкIэ хуитхьэщIри и узыр щхьэщигъэкIащ.
Абы лъандэрэ мыщэ шырым быдэу ещIэ IэфIым уасэшхуэ щIэптын зэрыхуейр.
ЗэзыдзэкIар Хьэту Пётрщ.
Чэнджэщхэр
Хывышэм дагъэ куэд щIэтщ
Адыгэ джэш хужь пIащIэр мыгъэвауэ махуэм щэ бжэмышх изурэ яшхмэ, фошыгъу узыр мэхъуж.
Хадэм джэдгын итыну фIыщ, мэлыIычыр йохьэ жаIэ.
Собэ тедзэм щIафэлыджкIи йоджэ.
Жьы хъуа шыр щаукIынум деж, зрамыгъэгъэпсэхуу куэдрэ кърахуэкI, пщIэнтIэпс нэхъыбэ къыхэкIын щхьэкIэ. Апхуэдэу ямыщIмэ, а шым и лыр бгъавэми бгъажьэми пхуэшхынукъым, лым пщIэнтIэпсымэ къыхехри. КърахуэкIауэ фIагъэжа шым и лым апхуэдэу мэ Iей иIэкъым. Абы и лыр ягъавэ, и лэпсри ирамыфу иракIут. Шыл вам нэхъ дашхри бжьыныху, шыгъурэ пIастэ хуабэрэщ.
Бабыщ бзагуэр кIэцIа нэужь абы и джэдыкIэм уеIусэмэ ар зейр а абгъуэм тетIысхьэжынукъым, джэдыкIэм цIыхумэ щыуащи.
Мэз кхъужь цIыкIур мыхъу щIыкIэ къыпохури, ар мэкъу лъабжьэм, тхьэмпэ лъабжьэм щохъуж.
Хывышэм нэхъ дагъэ куэд щIэтщ, жэмышэм нэхърэ.
ДжэдыщIэм япэу къикIэцI джэдыкIэр цIыкIунитIэщ, ныбгъуэ джэдыкIэм хуэдизу, ар яшх хабзэкъым.
КIэцIын зыуха джэдыжьми иужь дыдэу къикIэцIыр цIыкIунитIэщ, ари яшхыркъым.
ГъэтIылъыгъэ ящIыну кхъуейр нэхъ щыхэхын хуейр мэкъуауэгъуэ, бадзэуэгъуэ, шыщхьэуIу мазэхэрщ. Мис абы щыгъуэ хаха кхъуейр IэфIщ, витамин куэду хэлъщ.
Къубатий Борис.
Шхыныгъуэхэр
Шхуз
Мы шхыныгъуэр япэ зэманхэм ящIу щытащ. Нэхъапэхэм унагъуэм жэм зыщыплI зэрахуэрти, гъэш я куэдт. Бжьыхьэрт нэхъ щащIыр. Ерыскъыгъуэр ягъэхьэзырын щхьэкIэ шху пэгунищ-плIы шыгъу тIэкIу хэлъу ягъапцIэри ягъэупщIыIуж. Шэр щIэмыхумэ нэхъыфIщ. Шху дияр чэсыргей къэ- пым иракIэри лъагапIэм щыфIэдзауэ, жьы щIихуу махуитI хуэдизкIэ щIыIапIэ фIагъэлъ, шэжыпсыр щIэжын щхьэкIэ. А шэжыпсыр зэрылъэдэн хьэкъущыкъу къэп лъабжьэм кIэщIагъэувэ. Шхузым къыщIэжа шэжыпсым уефэну сэбэпщ. Къурт къыхащIыкIи хъунущ. МахуитIкIэ лъагапIэм фIэлъа шхур Iувыбзэ мэхъу. КIэструлышхуэм шатэ техагъащIэ ира-кIэ, и лъэгур щIигъанэ къудейуэ, къэпым къина, кхъуейлъалъэм хуэдэу хъуа шхур абы иракIэ. Абы и щIыIум тхъу гъэвэжагъащIэ упщIыIуа тракIэ зы сантиметр и Iувагъыу. КIэструлыщхьэр бинт тIуащIэ-щащIэкIэ щхьэщапхыкIыжри щIыIапIэ-кIыфIыпIэм ягъэув. Гъатхэр къэблэгъа нэужьщ къыщащтэр. Щашхынум и деж шхузыр бжэмышхкIэ къыгуахыурэ фалъэм е тепщэчым иралъхьэ. Дашх щIа-кхъуэ, лэкъум, чыржын, мэжаджэ, мырамысэ хуабэ.
Халъхьэхэр:
шхууэ — л 40,
шыгъуу — грамми 100,
шатэу — грамм 2000,
тхъууэ — грамм 2000.
ДзасэкIэ гъэжьа джэдыл
Абы щхьэкIэ нэхъ къагъэсэбэпыр джэдыщIэщ. Джэд гъэкъэбзар псы щIыIэкIэ ятхьэщI, гъущэу ялъэщIри Iыхьэурэ зэпкърах. Тепщэч мыулъийм иралъхьэ, шыгъу, цIыкIу-цIыкIуурэ упщIэта бжьыныху, шыбжий сыр хьэжа, бурш халъхьэ, псы щIыIэ тIэкIу щIакIэри фIыуэ зэIащIэ. И щхьэр трапIэри зэхэшыпсыхьын щхьэкIэ дакъикъэ 30-40-кIэ щIыIапIэм щагъэув. Щагъэжьэнум деж джэдыл Iыхьэхэм бжьыныху тыкъырхэр кIэрахри я кIыхьыпIэмкIэ дзасэм паIу. Тхъуэплъ хъуху дэпкIэ ягъажьэ, лъэныкъуэ псомкIи шатэ щахуэурэ. Джэдыл жьар дзасэм къыфIахыжри тепщэчым илъ пIастэ хуабэм и щIыIум тралъхьэ. Хуабжьу шхыныгъуэ IэфIщ, мэ гуакIуэ къыхихыу.
Халъхьэхэр (цIыхуитI Iыхьэ):
джэдылу — грамм 400,
бжьыныху укъэбзауэ — грамм 20,
шатэу — грамм 30,
шыгъуу, шыбжийуэ — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:1. Къуалэбзу кIэ дыкъуакъуэ, дамэ кIыхь папцIэ. 4. Лъэпэдыр езымыгъэщэтэх хьэфэ кIапсэ цIыкIу. 10. ЩIалэ зэкIуж, бжьыфIэ. 11. Куэд зигу изыубыдэф цIыху. 12. Муслъымэн диным и лэжьакIуэхэр щагъэхьэзыру Къэбэрдейм нэхъапэм иIа еджапIэ. 13. Тэрч районым хиубыдэ къуажэ. 15. Дунейм ехыжам и цIэкIэ тхьэмыщкIэхэм ират Iыхьэ. 18. Къэбэрдеймрэ Урысеймрэ пэшэгъу зэхуэзыщIа адыгэпщ. 20. Шыр къызэрагъэIэсэ кIапсэшхуэ. 21. ПхъащIэ Iэмэпсымэ. 23. Мыщэм ирагъэщхь пщIантIэхьэ, хьэшхуэ. 24. Iэщ кIуэцIфэцIым къыхащIыкI шхыныгъуэ. 27. … — урым бэнэкIэ. 29. Мэлыхъуэ пщыIэ. 31. Ди гъунэгъуу псэу лъэпкъ. 32. Хьэж ящIыну муслъымэнхэр здэкIуэ … хьэрып къэралыгъуэ. 33. ГъэшхэкI. 34. ЛIыжьым къиIуэтэжа пасэрей хъыбар гъэщIэгъуэныр зэхэзыха псоми … ящыхъуащ. 36. ЩIыпIэ хуабэхэм хьэлъэзехьэу къыщагъэсэбэп псэущхьэ пIащэ. 38. Адыгэм ди гъунэгъу, Къэрэшей-Шэрджэсым щыпсэу лъэпкъ. 40. Мэкъу пыупщIа сатыр. 41. Ди лъэпкъэгъу, Къэрал Думэм и депутат.
Къехыу:2. «Уи … фIэсщынщ»- ЩоджэнцIыкIу Iэдэм и повесть. 3. … имытмэ, лъакъуэм и мыгъуагъэщ. 5. Бжьэхуц зыдэлъ щыгъын Iэгъуапэншэ. 6. ТхьэкIумэкIыхьым фIыуэ илъагъу хадэхэкI. 7. Урысей Федерацэм и мызакъуэу, хамэ къэрал куэдым къыщацIыхуу щыта физик Къумахуэ … 8. Адыгэ таурыхъхэм къыхэщ пырхъуэ. Е Дзэлыкъуэ щIыналъэм хиубыдэ къуажэ. 9. Зым хуэмыфI … кIуэркъым. 14. Мывэ блыну дэкIуей бгы задэ. 15. Жьэражьэу хьэкум илъщ. 16. ЦIыхухъуцIэ. УнэцIэуи щыIэщ. 17. Зи купсэр пшхы хъу удз сыр лIэужьыгъуэ. 19. Совет зэманым щIакхъуэ хужь къызыщIэкIыу щыта ахъшэ жьгъей. 22. Нарт лIыхъужь Батэрэз и адэр. 25. Адыгэр нэхъапэм зэфэу щыта фадэ пIащIэ. Ди зэманым закъуэтIакъуэххэщ апхуэдэ зыщIыжыр. 26. Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужьу цIыхуищ, уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэу, Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и артистхэуи апхуэдиз къызыдэкIа къуажэ. 28. … нэхърэ джэдыкIэ нэхъ Iущщ. 30. Бэзэрым е тыкуэным къыщагъэсэбэп Iэмэпсымэ. 31. Анэкъилъху. 34. Егъэлеяуэ нэпсей цIыху. 35. КъуакIэбгыкIэ здэщымыIэ щIы сэтей. 37. ПщIыхьэпIэ зылъэгъуам иIуэтэжа нэужь жраIэ хабзэщ: «… ухъу». 39. … цIыкIу бжьакъуэшхуэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Накъыгъэм и 5-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:5. Мэгурым. 7. Сэрмакъ. 9. Умэ. 10. Дэхъу. 11. Уэгъу. 13. Мылыф. 15. Хъурмэ. 16. Азэн. 17. Къущ. 19. Гъуо. 20. Бэв. 22. Шэху. 24. Блэ. 25. Баш. 26. Жин. 27. Афэ. 28. Бгъэ. 31. Щхьэ. 33. Чы. 34. Бо. 36. Самэ. 38. Балъкъ. 40. Щэуей. 42. Къуэдз. 44. Мэз. 45. ХущIэ. 46. Дадусэ. 48. Тхъууалъэ.
Къехыу:1. Хугу. 2. Шыпхъу. 3. Хьэту. 4. Къум. 5. Мэлыхъуэ. 6. Iумыл. 8. Къазынэ. 10. Дэм. 12. Гъуэз. 13. Мыщэ. 14. Фыгъуэ. 18. Джэлэфей. 20. Бырыб. 21. Выбжьэ. 22. Шэнтщ. 23. Хущанэ. 29. КIыхьщ. 30. Хъубий. 32. Псыкуэд. 35. Акъсырэ. 37. Мэкъу. 39. Ауз. 41. УпщIэ. 43. Дзасэ. 44. Мыхъур. 47. Ду. 49. Акъ.
