Гуапагъэм дежкIэ мардэр зыщIэр хэт?
Иджыблагъэ сэ зыхуэзгъэзащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ Ацкъан Руслан, икI гъэр къызэрехъулIамкIэ, дызытехьэ илъэсыщIэм зэрыщыгугъымкIэ сеупщIыну. И щхьэм теухуа Iуэхухэр дигъэхури, усакIуэм жиIащ «Адыгэ псалъэ» газетым еджэхэр сыт щыгъуи и нэгу зэрыщIэтыр, абыхэм я пащхьэм щихь жэуапым зэрегупсысыр, ахэр насыпыфIэ защIэу и фIэщ ищIыну зэрыхуейр, мы илъэсыщIэ къакIуэм абыхэм ящыщ дэтхэнэ зыми узыншагъэрэ гуфIэгъуэрэ къыхудэкIуэну зэрыхъуахъуэр. ИтIанэ, и тхыгъэщIэхэм яхэIэбэри, усэ зыбжанэ къызитащ. Ди гуапэу ахэр фи пащхьэ идолъхьэ.
Щомахуэ Залинэ.
Ацкъан Руслан и усэщIэхэр
* * *
Къэлъэтэжащ аргуэру бзухэр,
гъэмахуэ Iуэхухэр яубзыхуу.
Сэ бжьыхьэ Iуэхум сыхэмыкI,
щIымахуэ кIыхьыр нэгу щIэмыкI.
Слъэгъуащ: имыIэу щытмэ бзухэр,
ещхьщ махуэр кърачам зи бзэгур.
Бзу абгъуэ нэщIри — унэ нэщIщ,
гум пхыкIыу зэш абы къегъэщI.
Иджы хъужащ дунейр гухэхъуэ,
къэлъэтэжащ псэм и Iэпэгъухэр.
АрщхьэкIэ бжьыхьэр сигу имыкI,
щIымахуэ кIыхьри нэгу щIэмыкI.
ИрахьэкIынущ бзум гъэмахуэр,
джэгу фIэкI умыщIэу гъуэрыгъуапщкIуэ.
Къэсынщи бжьыхьэр — нэщхъей хъунщ,
ягъэпщкIуу нэр зэм къысщыхъунщ.
Хэт зыщIэр бзухэм я гум щыщIэр,
теувэжыгъуэ хъуам гъуэгу жыжьэ,
ар сэ гъэ псом зыхэсщIэм ещхь?
А упщIэм къарууншэ сещI.
* * *
Зэхоуэ пшапэр. ПщIантIэр мэхъу нэхъ зэв.
Сыкъощтэ, жыгым зы дэ къыщыпыхум.
Зэрыщытауэ жэщым къегъэзэж,
КъысфIощI ар къитIысхьэну си щIыбыкум.
Зэшыгъуэ куум псыIэмэ къыкIэрех,
зэпхокIыр гум, си къупщхьэми нэсынущ.
Мы жэщыр псом хуэмыдэу хъунущ кIыхь,
сэ куэдрэ си блэкIам сегупсысынущ.
Зэм-зэмкIэрэ, жей IэфIыр къыстекIуэху,
сыщхьэукъуэнщ, пщIыхьэпIэу дыгъэр слъагъуу.
Зы гурыфIыгъуи сиIэщ: здэщым нэху
сыкIуэнщ, сеубзэжыну сщIам зи жагъуэ…
ГъуэгурыкIуэм ищIа сурэт
ЩIыIэнэщIыр къопэзэзэхыр,
ар зыгуэрым хуэзэшым ещхьщ.
Блэлъэт пэтрэ къехуэха бзухэу,
цIыху лъэкъуампIэхэр щIыпцIэм телъщ.
Хэту пIэрэ пхыкIар мыбдежым,
зылъыхъуари и закъуэ сыт?
Хэту щытми — гугъэм ешэ,
къаруущIэ щыIэщ къезыт.
ЩIыIэнэщIыр ара зыпэплъэр,
е щIэхъуэпсрэ иIэну жыг?
Къыхэжынщ зэгуэр жыг мы щIылъэм,
блэкIа цIыхуми къигъэзэжынщ.
ЩIыIэнэщIыр нэщхъейми зэкIэ,
дэхуэхауэ абы къимыкI.
ГъащIэр Iэджэуи зэредзэкIыр,
мис, аргуэру ар нэгу щIегъэкI.
ЗэкIэщIехури пшагъуэ мащIэр,
дыгъэр бзийхэмкIэ щIым къотэж.
Щылъа бзухэр, — иплъэт уэгу лъащIэм, —
зыкъащIэжурэ, мэлъэтэж…
* * *
Макъ гуэр ныжэбэ си тхьэкIумэм итщ.
КъысхуокIуэ ар, зыгуэркIэ сигу щыныкъуэм,
А макъыр зейри куэдрэ си нэгу щIэтщ,
зыхэсщIэу, си бжэIупэм Iут къысщыхъуу.
Ныжэбэ гуэрым абы сыпыщIащ.
Сэ сощIэ, ар псэужкъым Iэджэ щIауэ.
Дызэпсэлъауэ зэгуэр сымыщIэж,
къысхуэмыщIэж игу илъи сигъэщIауэ.
СыблэкIрэ пэткIэ зэхэсха къудейщ
дунейр зыужэгъуа гуэрым игу фIы хуищIу.
Иджы ар сэри Iэджэрэ къыздощI,
къыщIокI и макъ шэщIар си гъащIэм щыщу.
Дунейм щызэхуэмыкIуэр сыту куэд,
сащыхэплъэжкIэ сыпсэуху къэсщIахэм.
Куэд щIауэ мыпсэужым гугъэ къует,
къыбдэгъуэгурыкIуэ Iэджэм ар птрахыр…
* * *
Мэпсэур цIыхухэр. Гугъэурэ мэпсэу,
гъуэгу къэгъэшыпIэ къэс нахьэсу псэр.
Нэхъ кIыхь я гъащIэр ящIыр, зэралъэкIкIэ,
гъэм и зэманхэр ягуми щызэблэкIыу.
Мэпсэур цIыхухэр, гугъэри мэпсэу,
пэщIэту жьапщэм, къелу мафIэм, псым.
Псэущхьэр куэдщ, мэхъу нэхъыбэж къэкIыгъэр,
цIыхур абыхэм я пIэкIи мэгугъэ.
240-нэ сонет
Зыгуэрым гуапэу си Iэр къыщикъузкIэ,
сигу щыщIэ псори зэуэ сщогъупщэж,
си гурыфIыгъуэ гуэрхэр къызощIэж,
аргуэру си гугъапIэхэр си гъусэщ.
СыгумэщIащи, сыхьэзырщ сежьэну,
яхуэсщIу IэплIэ сызыхуэзэу хъуам,
сызэпрыкIыу гъуэгум, сцIыху слъэгъуам.
АрщхьэкIэ псынщIэу сэ зыкъызощIэжыр.
Абдеж си нэгу къыщIохьэ си адэжьхэм
я плъэкIэ пхъашэр — гуапэ хъужыр зэм.
И щэхухэр гъащIэм зыхещIэжыр псэм,
сыт щыгъуи хуэдэу псэун щIызодзэжыр.
Гуапагъэм дежкIэ мардэр зыщIэр хэт,
щIебгъэгъумэ — хабзэншагъэм и щыхьэтщ.
241-нэ сонет
Гупсэхуу сыхэплъарэт дуней иным,
си нэгу къыщIидзэу и плIанэпэ къэс,
сыщIэплъэу псэ зыпыт къэсыхукIэ и нэм.
Сэ сощIэ, абы пщIэншэу сыщIохъуэпс.
Сэ сощIэ, хурикъунукъым си гъащIэр
къэсщIэным и зы щэху нэхъ мыхъуми псэм.
Мэтхытх си щIыфэр, сиплъэм уафэ лъащIэм,
абы пыщIа гупсысэм семысэн.
Гупсэхуу сепсэлъарэт дунеижьым,
и зы къуэладжэ щэхуу къыспэджэху,
зы къурш къэгумащIэху, сигу илъ зыхищIэу.
АрщхьэкIэ хэт псэуну апщIондэху.
ГугъапIэ уи куэдыныр сыту мащIэ,
ящыщ дэтхэнэ зыри къуитми тIуащIэу.
242-нэ сонет
Зы зэман гуэрым сэ сылъыхъуэжынущ
блэзгъэкIым гу лъызмытэу иджыпсту.
КъэскIуауэ хъуам хуэдизкIэ згъэзэжынщи,
абы щымыIэ уасэри щIэстынщ.
ЩIэстынщ абы гухэлъу къысхуэнэжыр.
Хуей хъунщ щIэрыщIэу гъащIэр згъэпсыжын,
къэзылъэтыхь нэгъунэ сакъыдэжэ
афIэкI зэрымыхъунум сесэжын.
А псор, сигъэпIейтейуэ, зыхызощIэ,
къэблагъэ жэщым ещхьу, спэгъунэгъущ.
Абы зэшыгъуэ куэд къихьынущ, сощIэ,
псэхугъуэ къыздихьынуи си фIэщ мэхъу.
Уи гъащIэм и кIэм гугъэ къозытыжыр
блэкIам щыщ гуэру сыт къыщIэслъытэжыр?..
243-нэ сонет
Уэ зым ныпхуэсIуэтэнщ си гуныкъуэгъуэр.
Тхьэм ещIэ ар щысщIэнур. Иджыпсту
дыгъэуэршэр, къэтIыси си гъунэгъуу,
щIэшкIурыкIукIыу псалъэр, ещхьу псым.
Ныщхьэбэ ди зэIущIэр хъунщ щIэщыгъуэ,
зэшыгъуэ тIэкIу къыхыхьэми — мыIуэху.
Дызэхуэзэн аргуэру дэ сыт щыгъуэ?
Псэм пыщIа гъуэгухэр мы дунейм и щэхущ.
Сыт щыгъуи щIылъэм гъуэгу зырыз щыдгъэпсми,
зы махуэ гуэрым ахэр зэхуокIуэж.
Йожьэжыр, зэхокIыжри ещхьыркъабзэу.
Иджыри, сощIэ, гъуэгухэр къыттекIуэнщ.
Си дежкIэ уэ ухэт? Жэуап симыIэ.
арщхьэкIэ согужьей, сымыщIэм уздэщыIэр.
* * *
КъыщIоплъэ си нэм — сыкъилъагъукъым,
къодаIуэ жысIэм — зэхимых.
Абы иджыри и щIалэгъуэщ,
зыхуейри ищIэу си фIэщ мыхъу.
КъокIэрэхъуэкIыр и гупсысэр,
къыхуэмыгъуэту зэуэлIэн.
Абы бгъэдэсыр — имыгъусэ,
зылъэмыIэсыр — и псэлъэгъущ.
Iэнкун къудей ар пхуэмыщIыну,
къыпхуэгъэшынум ящымыщ.
Зы псалъэ гуэркIэ сущиину
иужь симыхьэми нэхъыфIщ.
А псор гукъуэпскIэ зыхызощIэ.
Сытэджынуи игъуэ хъуат,
арщхьэкIэ зым емыщхь гурыщIэм
гупсысэу сиIэр зэхитхъуащ.
СыщIоплъэ и нэм — солъагъу и псэр,
жимыIэу хъуари зэхызох.
СщибзыщIми нобэкIэ игъэпсыр,
къыпэплъэ жыжьэм хэлъщ си Iуэху…
* * *
Сигу тепыIэншэ, укъызозауэ,
гухэлъ зэмыщхьхэр къысхубогъэщI.
Сэри семысэ сыныпхуэсакъыу.
СфIощI уи къеуэкIэр хъуауэ нэгъуэщI.
Зэм узолъатэ, къысфIощIыр зэми
бгъэм шэ къэуэжу зыщыбудыгъу.
Уэрщ насыпыфIэу сызыгъэпсэур,
сыбукIыжынуи къысщохъу.
* * *
«Си дунеижь, сыгъащIэ
зэресхьэкIынур гъащIэр,
зым и жагъуэ сымыщIу.
Ар къытонэ си гущхьэм».
Апхуэдэу сэ жызоIэ.
СыпходэIукIыр жыжьэ.
Зэхэсхкъым, зыхызощIэ
и макъыр дунеижьым:
«Уи губжьыр сыт зыщыщыр,
си губжьым елъытауэ?
Хэт зи жагъуэ сымыщIыр,
зыгуэркIэ сыетамэ?
Си Iэщэщ псыдзэр, жьапщэр,
мафIэр си IуэхутхьэбзащIэщ.
Абыхэм яфIэмащIэщ
зэраныгъэу езгъащIэр.
Сытеужа нэужькIэ,
къызоузыжыр сэри
уIэгъэм ещхь лъэужьхэр,
сфIэмыIэфIыжу зыри.
Уэ сыт, укъэзгъэщIакъэ
сэ нэхърэ унэхъыфIу,
пхуэдэм и жагъуэ пщIамэ,
«Къысхуэгъэгъу!» — жепIэжыфу?..
* * *
Мы иужьрей илъэсхэр сыту зэщхь,
гъэ кIуам къигъэзэжауэ къысфIагъэщI.
АтIэми сэ сахуейт щIэщыгъуэ гуэрхэм,
цIыху цIыкIур, сощIэ, дунейм теткъым куэдрэ.
ЕкIуэкIыу щыта псор иджы йожэкI,
зыщIыпIэ къыкIэрыхуу сагъэщI шэч.
АтIэми сэ сыхуейт, сакIэлъымыджэу,
яхуэсIуэтэну куэдым си псэукIэр.
АрщхьэкIэ сщIэуэ пIэрэ сэ езым
и гъуэгум пIащIэу щIыхигъэщIыр псым,
къэувыIэм, жьыбгъэр щIэхъур лIа пэлъытэ?
Абыхэм сегупсысмэ — гур къолъэтыр.
Дунейм и щэхухэм сэ сапэлъэщын,
зым сылъэIэсмэ, нэгъуэщI къыкъуэщынщ.
АтIэми сэ сыхуейт тIэкIу сыпсэуну,
ещхь къысщыхъужу дуней псор си унэм.
Мы иужьрей илъэсхэр сыту жэр —
зэрыщытауэ си псэр къэнэжащ.
И сабэр пщIыпщIу губгъуэм пхрыкI гъуэгум
тет щIалэ цIыкIур схущIэмыкI си нэгум…
* * *
Сыпхоплъ уэгу гъунэмкIэ. Си лъагъуэр
еубзыхур сяпэ ищ акъужьым.
Хэзгъэувэху гупсэхуу лъакъуэр,
щэху дыдэу хощэтыкI удз гъущэр.
ЛъакъуампIэ къэскIэ йоплъэ дыгъэр,
дэпщIыпщIу сабэ дыжьыныфэр.
Къэсащ абы и къухьэжыгъуэр,
гумащIэщ, къедэхащIэу щIыфэм.
«УздэкIуэр дэнэ?! — жиIэу зыри
къызэупщIынукъым — солъагъур.
ЗэпиупщIынурэ мо псыри,
пхыкIынущ адэкIэ си лъагъуэр.
Бгы лъапэм нэс сигъэкIуэтэнщи,
ебэкъуэжынщ уэгу гъунэм дыгъэр.
Сегупсысынщ пIейтейуэ жэщым,
къэслъытэжынщ аргуэрыр тыгъэу.
А псор зэгъусэу пхокI си гущIэм.
Сэ нобэ сытри си фIэщ хъунущ.
ХэщIащ зы махуэ гъащIэ кIэщIым,
ар икIэмдежкъыщIигъужынущ…
