«Жэщгъуэлъ»
I
ЦIыхухэр куэду щызэхуэс, ахэр уэру щыпэкIу щIыпIэхэм, уэрамхэм, хьэблэхэм жылагъуэ хабзэр зэрыщагъэзащIэм кIэлъыплъ милиционерхэм махуэ къэс ирахьэкI къалэн-хэм къадэкIуэу, ныщхьэбэ нэгъуэщI пщэрылъ гуэри къыщащIащ: къалэм дэт кхъэ кIуэцIым зыщаплъыхьын хуейуэ.
Абы щхьэусыгъуэ иIэт. Иужьрей зэманым цIыхухэм я тхьэусыхафэ зыкъом къэIурт, я адэ-анэ, я бын, я благъэ-Iыхьлыхэр зыщIэлъ кхъэр бзаджэнаджэ тIысыпIэ зэрыхъуам теухуауэ. Абыхэм жаIэрт: «ЕфапIэ-ешхапIэ ящIыжауэ, хьэулей куэд мы- бы щызэхуос. ЩIалэ хьэхэбасэ зыкъомми къемызэгъ щалэжь».
— Мы кхъэм дыкъыщихьэм пасэрей философ гуэрым жиIауэ щыта пса-лъэ Iущхэр си гум къэкIыжащ, — жеIэ гупым я пашэ лейтенантым, и гъусэ сержантитIым захуигъазэу. — Абы жиIат: «Ажалым псори зэхуэдэ ещIыж — цIыхухъуи, цIыхубзи, сабии, балигъи, къулеи, къулейсызи, къулыкъущIи, лэжьакIуэжьи, лъагъугъуафIи, лъагъугъуеи, щIэпхъаджащIи, Iэдэбу щытари».
— Дунейр зэрыхьэхур, гува-щIэхами мыбы къызэрыкIуэжынур ямыщIэу, хьэжьвакъэжьышхыу, Iэбжьанэ фIейуэ, мылъкум я нэр къыщхьэрипхъуауэ псэуа нэпсей зыкъоми мыбы дэлъщ, — жеIэ сержант нэхъыжьым, лейтенантым и псалъэм пи-щэу. — Дунейм утетыху, дауи, фIыщ екIуу, хуэщIауэ упсэуну, тыншу уи гъащIэр епхьэкIыну, ауэ зэи зыщыбгъэгъупщэ хъунукъым псори къызэрыпщIэныжынур…
— Зэт, зэт! — гупым я нэхъыжь лейтенантыр зэщIэувыIыкIащ, макъ гуэр зэхихри. — Зэхэфхрэ?..
ЕкIуэкIыу зи бгъуитIымкIэ кхъащхьэ сатырхэр къыщыт гъуэгу бгъузэм здрикIуэм хабзэхъумэхэр зэщIэувыIыкIащ, макъ къэIур нэхъ IупщIу зэхахын папщIэ.
Кхъэ кIуэцIым и ипщэрабгъу лъэныкъуэмкIэ къиIукI макъыр щэIу е пырхъ макъыу щытрэ щымытрэ зэхэхыгъуейт. Ауэ гурыIуэгъуэт хьэ хьэулей гуэрым ейуэ ар зэрыщымытыр.
Мащэ зэпылъыпIэхэм я зэхуакухэмкIэ дэкI милиционерхэр гъунэгъу ды- дэ хуэхъуащ макъыр къыздиIукI щIыпIэм.
— Жып уэздыгъэр щIэгъанэт! — жеIэ лейтенантым, нэхъ гъунэгъуу къыбгъэдэт сержантым зыхуигъазэу.
Уэздыгъэм идза нэхур занщIэу тридзащ кхъащхьэ гуэрым бгъэдэлъу пырхъыжу жей цIыхухъум. ТепIэныншэми, курткэ пIащIэ гуэр фIэкIа щIэдзыну имыIэми, ар IэфI дыдэу жейрт.
Милиционерхэм я псалъэмакъыр щызэхихым икIи уэздыгъэ нэхур и нэгум щридзэм, ар гужьеяуэ къыщылъэтащ.
Хэт ар? Дэнэ къыздикIар? Сыт кхъэ кIуэцIым щIилъыр, зэрытракIутэж- рэ куэд мыщIа мащэ щIыIэм бгъурылъу?
II
Къыщащым цIыхухъум и гуфIакIэ жыпым къыдаха тетрадь пIащIэм гурыIуэгъуэ къищIащ псори, езым упкърыупщIыхьыни хуэмейуэ. Абы итт:
«Си щхьэгъусэм ткIийуэ къысхуигъэуващ: е сэ сыкъыхэх, е уи анэ ажалыфэр къыхэх — арыншамэ дэ тIур зы унэ дыщIэзэгъэнукъым».
Узижагъуэным и пщэм апхуэдэ къалэн хьэлъэ къыдэухуэ. Ар Iейщ, гугъу дыдэщ. Сыт сщIэнур? Сыт жысIэнур? Согузавэ. СогуIэж. Щхьэуназэ сыхъуащ. Къысхуэгупсысыркъым жысIэнумрэ злэжьынумрэ.
Си щхьэгъусэр къыхызохри, си анэр сфIэгуэныхьщ, сфIэпсэкIуэдщ. Гугъу дыдэ ехьу сэ абы сыкъилъхуащ, лъхугъэм илIыкIынкIэ шынагъуэ щыIэу. Бадзэ къыстримыгъэтIысхьэу сипIащ. Сригъэджащ, сихуэпащ, и кIэтIийр и вакъэпсу лажьэу. Зыми сригъэхъуэпсакъым. КъыстегужьеикIауэ псэуащ. ТIэкIу сыкъыщыгувэхэм деж гузавэу ар щхьэгъубжэм Iутт. Насыпыншагъэ гуэр къысщыщIа и гугъэу жейм езэгъыртэкъым, къикIукI-никIукIыу утыкум итт.
Апхуэдащ сыщысабиям щыгъуи, балигъ сыхъуа нэужьи. Сыщыкъуаншэм дежи абы псалъэ дыдж къызипэсакъым, си гум иримыхь къызжиIакъым.
Зэ закъуэщ къыщызжиIар. Ари къэшэн Iуэхум сыщыхыхьам щы-гъуэщ. Си анэм къызиIуэкIат си нэм къыфIэна цIыхубзыр гунэс зэры- щымыхъур. Ар хуейтэкъым «Жэщ клуб» жыхуаIэ зэхуэсыпIэм къыщызгъуэта бзылъхугъэр щхьэгъусэ сщIы-ну. Хуейтэкъым абы сригъусэну.
— ТIэунейрэ лIы дэкIуа, щIэх дыдэуи абыхэм къыхыфIадзэжа, уэ нэхърэ илъэситхукIэ нэхъыжь цIыхубзыр щхьэгъусэ пхуэхъунукъым, — къызжиIат си анэм, сиущийурэ. — ЗэрыжаIэмкIэ, абы и анэри чыхум хэтащ. Иджыри хэтщ, япэ къэс цIыхухъум жэщгъуэлъ дэхъуу. Зи адэхэр зырыз и бынитIыр гъэса зэрыхъуным зэи елIэлIакъым. Хабзэ зэрылъ унагъуэкъым къызыкIэлъыбжыхь цIыхубзыр къызыхэкIар. Ухуейкъым абы.
Хьэуэ, мамэ! Сэ абы сыхуейт, сытелIэрт, ситхьэкъуат, малъхъэдисым хуэдэу сызыщIишэрт! Ар щыслъа- гъум и деж сылъэтэным ещхьу сыхъурт, дамэ къыстекIам хуэдэу. Си гукъыдэжым занщIэу зыкъиIэтырт. Си лъакъуэхэр псынщIэу щIэкIырт, я нэхъ спортсмен жэрхэм сатежын хуэдизу. Си Iэпкълъэпкъыр жан дыдэ хъурт. СызэIэр къыгуэсчыным хуэдэу, къару лъэщ къысхыхьэрт.
Абы сыщригъусэхэм деж хуиту, си тхьэмбылым щызу сыбауэрт. ГуфIэгъуэр си нэгум къищырт, дуней насыпыр сэ къызитауэ къысфIэщIыжу. КIэщIу жыпIэмэ, слъэкIынутэкъым ар къэзмышэн…
Лъагъуныгъэ гуащIэм итхьэкъуа, делэ ищIа сэ абы щыгъуэ мамэ жес-Iат:
— Сызэхъуэпса тхьэIухудыр къызумыгъашэмэ, зызукIыжынущ, къуршыпс уэрым зыхэздзэжынущ, бензин зытескIэжынурэ зызгъэсыжынущ е щхьэпылъэ зысщIыжынущ! — жысIэри.
Абы иужькIэ си анэ тхьэмыщкIэм сыт ищIэжынт? СыфIэкIуэд нэхърэ фIэмыфI цIыхубзыр щхьэгъусэ сщIымэ нэхъ къищтащ…
СщIамэ сыт?! Бэлыхь сыхэхуащ. Ди унэм хьэргъэшыргъэ, къэзэуат илъ хъуащ. Нэчыхь хуезгъэтха нэужь, занщIэу къызэрыкIа си фызыр сыкъэзылъхуа си анэм езэгъыртэкъым. Ар бжэгъуу и нэм къыщIэуэрт. Абы иш-хыр фIэкуэдт, ищIэр фIэмащIэт.
Уи Iэ-уи лъэр къыбдэбзу, уи акъылым сэкъат имыIэу, щIалэгъуэ ныбжьми уиту жьы хъуа уи анэр умыпIыжыныр емыкIущ, хьэдэгъуэда- хэщ, ухуейуэ щытмэ — щIэпхъаджагъэщ.
Ауэ сэ схуэпIыжакъым: си фызым- рэ щыкъу анэмрэ къыскIэрыхъыжьэри, си анэ тхьэмыщкIэр лIыжь-фызыжьхэр щаIыгъ интернатым ирызагъэтащ.
Нобэр къыздэсым си гум схуигъэхужыркъым «мыбы нэхъ ущытыншынущ, мамэ» жысIэу интернатым щеста махуэм, уи гур икъутэу, а насыпыншэр зэрыгъар. Ар мащIэрэ къысхудэплъеят, и нэпс къыщIэлъэлъыр напэм къежэхыу! IэплIэ куэ-ди абы къызишэкIат, къызэкIуэтэлIэжурэ. «Тхьэм насыпыншэ уимыщI, си щIалэ», — жиIэурэ си щхьэм куэдрэ Iэ къыдилъат…
Абы иужькIэ куэд дэмыкIыу зэанэзэпхъум сызыхашэжащ, си унэ тIэкIур залымыгъэкIэ сагъэщэжри.
Хьэрэм яхухъу си унэ уасэу яшхар, щыгъын, налкъутналмэс, дыщэхэкI лъапсей къращэхуу, сэхусэплъ лъапIэкIэ ягъэкIуэду, хьэулеякIуэ ири-кIуэу.
Си щыкъухэм я деж щызгъэкIуа гъащIэр дыджт, хьэлъэт, лъэхъуэщым уисым хуэдэу. Сыщхьэхуимытт. КъысхуащI си унафэт. УнэIут жыхуаIэм хуэдэ дыдэ сащIат, сыпщафIэ-сыжьыщIэу, бэзэрхэм, тыкуэнхэм сыкIуэу, хьэлъэ къэIэтынхэр си пщэм къыдэхуэу. Абы щыгъуэми езы зэанэзэпхъур телевизор еплъу щылът, сэхусэплъ лъапIэхэр зыхалъхьэу щыст, зэгъусэу е щхьэхуэ-щхьэхуэу хьэулеякIуэ дэкIырт, сэ унэхъумэу сыкъагъанэурэ…
Гугъущ адэ-анэ уимыIэжу, къыбдалъхуа щымыIэу, щIэблэ умыгъуэтауэ (щхьэхуиту иджыри дунейм дытегъэт, бын Iуэху дыхэмыту жиIэрти, си фызым сабий гугъу хуэсщIу идэртэкъым), узыбгъэдэс фызым и гуапагъэ, и гулъытэ умылъагъуу дунейм утетыну. Гур пIейтейщ. Псэр тыншыркъым. Уи щхьэр здэпхьынур пщIэркъым.
Апхуэдэхэм деж сэ интернатым сыкIуэурэ си анэр слъагъурт. Абы сыбгъэдэст, сыдэуэршэрт, зэрысхузэфIэкIкIэ тезгъэурт, и гур фIы хуэсщIырт.
И Iизыныншэу унэм сызэрыщIэ- кIыр, си анэр здэщыIэ интернатым сызэрыкIуэр къэзыщIа си щхьэгъусэр Iэл фIыцIэу къызэкIуэкIащ. И анэр къыдежьууэ абы къыспиубыду щIидзащ лъагъунлъагъу си анэм и деж сызэрыкIуэр. Хьэргъэшыргъэ зыкъом абы щхьэкIэ сыхэтащ. Дызэрышхащ, дызэрылIащ. Псалъэ бзаджэ куэд зэжетIащ. ДыщызэфIэна махуэ гуэрхэм ящыщ зым си щхьэгъусэр къызэбгат:
— Мы уи анэ ажалыфэр лIэнуми зэ лIащэрэт! — жиIэу.
Ди тхьэ! Абырэ си щыкъу анэмрэ я хъуэпсапIэр мыгувэу къайхъулIащ: куэд дэмыкIыу си анэ тхьэмыщкIэр дунейм ехыжащ. Хэт и фIэщ хъун, ауэ ар щыщIалъхьэм зэанэзэпхъур кхъэм нэкIуакъым, къысхуэгузэвакъым.
А псом яужькIэ сэ абыхэм сахэсыжыфакъым: си щхьэр щIэсхьэри, сыкъежьэжащ, си лъэм сыздихьым сыкIуэу. Си лъэм сыздихьар сыкъыщалъхуа къалэм дэт кхъэр аращ. Абы си анэр щIэлъщ.
Махуэ зыбжанэ хъуауэ сэ абы и кхъащхьэм сыбгъурылъщ, и хьэкъыр, и щIыхуэр сыпшыныж къысфIэщIу. КъысфIощI си гум нэхъ зигъэпсэхуу, си псэр тIэкIу нэхъ тынш хъужащ. Попов Андрей».
III
Иратыжа дэфтэрыр и гуфIакIэ жыпым ирилъхьэжа нэужь:
— КхъыIэ, хъуну щытмэ, зи гуэныхь зыкъом стелъ си анэм и кхъащхьэм иджыри сыбгъэдэвгъэлъ! — къэлъэIуащ Андрей, и нэпc къекIуахэр IэдакъэкIэ щIилъэщIыкIыурэ. — Сэ абы зыщызгъэнщIыжыркъым.
Милиционерхэм абы жэуап иратыжакъым. Ауэ цIыхухъум и гугъу ямыщIу ахэр зэрыIукIыжам къикIырт: «Узэрыхуейщ».
ЛIЫГЪУР Чэрим.
