Зыхилъхьэ щыIэкъым
«Физикхэмрэ лирикхэмрэ псэкIэ зэгъунэгъущ», — щIыжаIэр литературэр IэщIагъэ етIуанэ зыхуэхъухэр физикхэм куэду къазэрыхэкIыр арагъэнщ. Псом хуэмыдэжу физикхэм я деж куэдрэ уащрохьэлIэ усэ зытххэм. 1951 гъэм мэкъуауэгъуэми 11-м Нартан къуажэм къыщалъхуа, физико-математикэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор, КъБКъУ-м физикэм и теориемкIэ и кафедрэм и лэжьакIуэ Къуныжь Борис, и IэщIагъэ нэхъыщхьэм нэмыщI, нэгъуэщI Iуэхугъуэ зыбжанэми дахьэх: усэ етх, шахмат хъарзынэу мэджэгу.
УмыгъэщIэгъуэн плъэкIыркъым полимерхэм я физикэм теухуауэ щIэныгъэ лэжьыгъэу куэд дыдэ зытха икIи трезыгъэдза Къуныжь Борис а псоми и Iэр зэрыхунэс щIыкIэр. Ауэ нэхъ гъэщIэгъуэныж тщыхъуар щIэныгъэлIым и усэ шэрыуэхэрщ, абыхэм къыщигъэсэбэп псалъэ купщIафIэхэрщ. Образ щIэщыгъуэхэр, гъэщIэгъуэнхэр зэриухуэ щIыкIэрщ. Борис и усэхэм пэж дыдэу къыбжаIэ физикэмрэ лирикэмрэ зэрызэпэмыжыжьэр.
Къуныжьым КъБКъУ-р къиухащ. Университет нэужьым Мэзкуу аспирантурэм щеджащ, ар 1979 гъэм къиухри, илъэситI иримыкъум и кандидат лэжьыгъэр игъэхьэзырри пхигъэкIащ. Доктор лэжьыгъэр гъэхьэзырыным яужь ихьэри, ари куэдыщэ дэмыкIыу зэфIигъэкIащ. 1998 гъэм щIалэ гурыхуэр щIэныгъэхэм я доктор хъуащ. Щеджа университетым илъэс зыкъомхъуауэ щолажьэ, студентхэр ирегъаджэри, езым бгъэдэлъ щIэныгъэмрэ гурыхуагъэмрэ и гъэсэнхэм зэраритыным хущIэкъу зэпытщ.
Борис и усэхэм къыбжаIэ ар лъэпкъым, Адыгэ Хэкум и тхыдэм, и къэкIуэнум егупсыс зэпыту зэрыщытыр. Къуныжьыр ирогушхуэ ПащIэ Бэчмырзэ зэрикъуажэгъум. Зыхилъхьэ щымыIэ жыхуаIэм хуэдэу фIыуэ елъагъу КIуащ БетIал и усэхэр. Апхуэдэуи Къуныжьыр дахьэх Лермонтов Михаил, Есенин Сергей сымэ я тхыгъэхэм.
Физик-усакIуэм, лъэпкъым и тхыдэм теухуа усэхэр итхым и мызакъуэу, ди лъэпкъым и къежьэкIам, и къекIуэкIыкIам ехьэлIа къэхутэныгъэхэри иIэщ. Къуныжьым усэ зыкъом иIэщ, ауэ ар зэлIалIэр итхыр занщIэу къытрыригъэдзэныркъым
Къуныжь Борис
и усэхэр
Гъэмахуэ пщыхьэщхьэ
Вагъуэ къехуэхар, тхьэмпэ
къыпыхуауэ
Нэр тепщIыпщIэу псым
къыхолыдыкI.
ЩIыр, цы топу, хуэму мэкIэрахъуэ,
Зыр зым кIэлъигъакIуэу гъэхэр
къыпебжыкI.
Дыгъэм и лэжьыгъэр сфIощI
къытехьэлъауэ,
Щхьэдоплъыхыр къуршым ар
еша-елIауэ.
Зи фэр шэхум хуэдэ мазэр
Уэгум къехуэхащ.
Гуэлым ар хэхуати,
Шыхэм ирафащ.
Сыщалъхуа си къуажэ
Нартан къуажэу къуажэ кIыхь,
Тхыдэ куэдыр зи пшэрыхь,
Щихънагъ Iуащхьэр зи дамыгъэ,
Уэ уи цIыхухэм яIэщ лIыгъэ.
Илъэс куэд уэ къэбгъэщIами,
Махуэ къэскIэ уощIэращIэ.
Нартан Iуащхьэм укъыщежьащ.
ПIэпIынэ щыгуми уисыгъащ.
Яхэбдзыну зы хэмыту,
жэмыхьэтхэу узэхэтщ.
Уи къуажапщэр Агъзэгъейщ.
Уи къуажэкIэр ГъукIэжьейщ.
Хьэуд къуажэ и кум итщ,
Къесын хьэблэ къыбгъурылъщ.
Ауэ псори дригушхуэу,
Уэ къэплъхуауэ уиIэщ къуэшхуэ,
Хэкум ар и пщы уэлийт,
И унэцIэр Къылышбийт.
Пэмыжыжьэу Жэмыжьыкъуэ
Щыпсэуащ зы лIы цIэрыIуэ
Ар усакIуэт, бзэ шэрыуэт,
Къызэреджэри Бэчмырзэт.
Хьэуд къуажэ къыщалъхуат
Дуней псом къыщацIыхуат,
Уи бэнакIуэ НакIэ Тафэ,
Пелуан щIалу щIалэ бжьыфIэр.
Норильск къалэм, гъущI ягъэткIуу,
ЦIыху мин бжыгъэ щегъэпсэу
Джонсон щIалэу цIыху
нэщхъыфIэм,
И къуажэгъухэр зыгъэгуфIэм.
Къыщалъхуащ ар Агъзэгъей,
И унэцIэр Хьэгъэжейщ.
ЛIы гумащIэщ, лъэрызехьэщ.
ЛIыхъужьыцIэри зэрехьэ.
Сынохъуэхъур, си къуажэшхуэ,
Дыгъэр куэдрэ къыпхуепсыну.
Жыгхэр куэдрэ пхуэгъэгъэну,
Уи цIыхубэр узыншэну,
Берычэтыр убгъэдэлъу,
Гъэ минищым ухыхьэну.
Къэбэрдей
Си щIэныгъэм хэзгъэхъуэну
Е си нэгу зезгъэужьыну,
Гъуэгуанэшхуэ зэпысчащ,
ЩIыпIэ куэдми сыщыIащ.
Ауэ псынщIэу сыпхуозэш,
Зэмызэгъхэр зыщIу зэш,
Дуней дахэр зи пщэдей,
Жэнэт лъапсэу Къэбэрдей.
Iуащхьэмахуэ уи дамыгъэщ,
УзыщIэкъур мамырыгъэщ,
Махуэ къэс урехъу нэхъ дахэ,
Дыгъэ бзийр щыджэгу си лъахэ.
Уи гъунэгъухэр зэрызохьэ,
Уи уи цIыхухэр зохьэзохуэ,
ГъащIэ дахэ яухуэну,
Къэбэрдей, уэ пхуэфэщэну.
Идар
Ди благъэфIхэ, си ныбжьэгъуфIхэ!
Нобэ куэду фызэхуэс.
Мэхъур си къуэр зы илъэс!
Фадэр изу фэ ивгъахъуэ,
Идар цIыкIум фыхуэхъуахъуэ
И лъэр жыру тхуэувыну,
Лъабжьэ быдэ игъуэтыну,
Берычэтыр къелъэлъэхыу,
Къуныжь лъэпкъыр игъэбагъуэу,
ИлъэсищэкIэ псэуну.
2006 гъэ
Гъэхэр макIуэ
Дунейр шэрхъщи мэкIэрахъуэ,
ПсынщIэу, псынщIэу гъэхэр макIуэ.
Жэщи мэхъур, нэхуи мэщ,
Ауэ сыхъуркъым сэ Iущ.
Илъэс плIыщIым сыщIигъуащ.
Сыту мащIэ сэ слъэгъуар.
Сыту мащIэ хуэзлэжьар
Сыщалъхуауэ си къуажэжьым,
ФIыуэ слъагъу адыгэ лъэпкъым.
Мыщхъыдж
I
ФхуэсIуэтэнущ сэ хъыбар.
Мыщхъыджщ ар зытеухуар.
Мыщхъыдж зи цIэр псыежэхщ,
Ар зэзгъэщхьыр сэ псыпхъэхщ.
Илъэс куэд лэжьат мыпIащIэу,
Къуэ дихат абы щIэращIэу,
Къуэ нэпкъитIым къуацэ тетт,
Хьэцыбанэ абы хэтт.
КъыщыкIт лъагэу бэрэжьей,
Куэду итт абы пыжьей,
ЯтIагъуэ бгыхэм щаIэу абгъуэ,
Пабжьэ Iувхэм хэсхэт ныбгъуэ.
ДыкIуэрт абы дэ джэгуакIуэ,
Е къэтхьыну щIымэракIуэ.
КIэщIу жыпIэм, а къуэ куум
Дэ щыдгъуэтырт насып куу.
II
Щыхьэр къалэ унафэщIым
Псалъэ IэщIэкIа мыхъумыщIэм,
ЩIэпхъаджагъэ кърикIуащ —
Мыщхъыджыкъуэр текIуэдащ,
ЯщIащ ар куэншыб идзыпIэ,
Къуэм дэз хъуащ ар зы
напIэзыпIэм,
ЩIы абы тратхъуэжащ,
Тафэу губгъуэ ящIыжащ.
Мыщхъыдж хуащIащ нэгъуэщI
жапIэ,
Сеплъым, сфIощIыр сэ ар бампIэу,
Къуажэ гупэмкIэ къашащ,
КъуэщIэ дитхъуу хыхьэжащ.
Адыгэ лъэпкъ
Срогушхуэ сызэрыадыгэм
ИкIи сропагэ.
Си гур хохъуэ, сеплъым ди
къуршыжьхэм,
Iуащхьэмахуэ лъагэм.
Согупсысыр ди нартыжьхэм,
ЗекIуэ зэрыкIуахэм,
Мысыр хэкум щытепща
мамлюкхэм,
Сигу доуз ИстамбылакIуэ
гъыбзэхэм,
Тенджыз ФIыцIэм хэкIуэда
адыгэхэм.
Гъэ мин бжыгъэ мэхъу уи тхыдэр.
Си адыгэ лъэпкъ!
Бэлыхь куэд ятелъщ уи бынхэм,
Си адыгэ лъэпкъ!
Дуней псом тепхъащ уи
цIыхухэр,
Си адыгэ лъэпкъ!
Тхьэм солъэIу уэ пIуэтэжыну,
Си адыгэ лъэпкъ!
Къэралыгъуэ бгъуэтыжыну,
Си адыгэ лъэпкъ!
IэщIыб сумыщI
Уафэр чэщанэщ,
Мэзыр уэзджынэщ,
Шэтыбгыр уи щхьэщ,
Къуршхэр къэухьщ.
Мэзхэр уи набдзэщ,
Псыхэр уи нэпсщ,
Щотыншыр си псэр
Адыгэ лъапсэм,
Сыт къысщымыщIми,
IэщIыб сумыщI.
