Бадзэуэгъуэм и 9-м илъэси 100 ирокъу Совет Союзым и ЛIыхъужь, генерал-майор Къардэн Къубатий Лэкъумэн и къуэр къызэралъхурэ
ГъащIэ гъуэгур
Къардэн Къубатий Лэкъумэн и къуэр 1917 гъэм Аушыджэр къуажэм къыщалъхуащ. 1935 гъэм педучилищэр къиуха нэужь, Аруан жылэм егъэджакIуэу щылэжьащ, Аушыджэр, Джэрмэншык къуажэхэм я еджапIэхэм я унафэщIу, КъБАССР-м щIэныгъэ IуэхухэмкIэ и инспектору щытащ. 1939 гъэм Дзэ Плъыжьым хыхьэри, 1940 гъэм дзэ кхъухьлъатэзехуэхэр щагъэхьэзыру Качэ дэт зауэлI еджапIэр къиухащ.
Къардэн Къубатий и дзэ кхъухьлъатэм яужьу йотIысхьэ. 2009 гъэ 1941 гъэм и мэкъуауэгъуэ мазэм къыщыщIэдзауэ Къардэныр лейтенанту армэм хэтащ. 1943 гъэм и мэ-къуауэгъуэм ирихьэлIэу капитан хъуа Къубатий кхъухьлъатэкIэ 550-рэ зиIэтыну хунэсакIэт.
Унафэр нэгъэсауэ зэригъэзащIэмрэ нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм къэралыр щыпэщIэтым къигъэлъэгъуа хахуагъэмрэ папщIэ, Къардэн Къубатий 1943 гъэм шыщхьэуIум и 24-м «Совет Союзым и ЛIыхъужь» цIэр къыхуагъэфэщащ.
Псори зэхэту ар кхъухьлъатэкIэ 700-рэ лъэтащ. Уафэгум иту кхъухьлъатэ 17 къриудыхащ.
И ехъулIэныгъэхэм папщIэ Лениным и орденищ, Бэракъ Плъыжь орденищ, Хэку зауэшхуэ орденым и япэ нагъыщэр тIэунейрэ, Вагъуэ Плъыжьым и орде-ныр тIэунейрэ къыхуагъэфэщащ, медалхэмкIи ягъэлъэпIащ. 2011 гъэмдунеймехыжыхуМэзкуущыпсэуащ.
ТекIуэныгъэм хуэшэщIа дамэхэр
Къардэн Къубатий зауэм теухуа и гукъэкIыжхэр тхылъ щхьэ-хуэу къыдигъэкIыжат 1985 гъэм . «Полёт к Победе» зи фIэщыгъэ тхылъым щыщ пычыгъуэ-хэу ди щIыпIэм теухуахэр фи пащхьэ идолъхьэ.
Бийм Бахъсэн деж фронтыр къыщыпхитхъыу Налшык иубыда нэужь, а щIыпIэм щытыкIэр икъукIэ щызэIыхьат. Мэздэгу деж къыщыдэбгъэрыкIуэну Iэмал щамыгъуэтым, нэмыцэхэм зыкъызэрыдапщыт лъэныкъуэхэр яхъуэжри, Шэрэдж Ищхъэрэмрэ Шэрэдж Ипщэмрэ, Лэскэн, Алагир, Дигора, Ардон сымэ хуэдэ къалэхэмрэ къуажэхэмрэ яубыдри, Орджоникидзе (иджы Владикавказ) гъунэгъуу къыбгъэдыхьат. Кавказым и IункIэбзэIухыр IэщIэлъу илъытэжырт бийм а зэманым.
ФокIадэм и етIуанэ Iыхьэм «Елхъуэт куэбжэхэм» бгъэдыхьа нэужь, нэмыцэхэм я жыжьэрыуэ топхэмкIэ Беслъэн къалэм пэгъунэгъу ди гъущI гъуэгу станцым шэхэр трагъэлъэлъэн щIадзащ. Кхъухьлъатэ тедзапIэм лагъымкIэ мыувыIэу къеуэрт. Я теуэри кIыхь-лIыхьт. Нэмыцэ кхъухьлъатэхэр зы гупым адрейр и ужь иту сатырурэ къытщхьэщылъатэрт. Зауэм зэрыщIидзэрэ ди полкым апхуэдэу зыхищIэу зэи бийр къебгъэрыкIуатэкъым.
Ди кхъухьлъатэхэр аэродромым километрищэ хуэдизкIэ пэжыжьэу нартыху хьэсэхэм хэдгъэпщкIухьати, нэмыцэ лагъымыдзхэм къращIэфаIакъым, ауэ тхигъэщIахэр зыхэтщIат. Фашистхэм И-16 кхъухьлъатэмрэ ПО-2 нэгъуэщI зырэ якъутат. ЕтIуанэ эскадрильем и капитан Савченкэрэ лейтенант Балакинымрэ уIэгъэ хъуахэт, IэщIагъэлI щIалэ Дюковыр яукIат.
Балакин Владимири къыщыщIар и гум щIы-хьат. Абы лагъым дзакIэ къытехуэри и лъэтхьэмпэр пиудат. ТэмакъкIыхьагъ къигъэлъагъуэрэ бэшэчу ирихьэкIащ абы зэманыр. Фэм иIыгъ и лъэтхьэм- пэр езым и Iэдакъэсэм- кIэ пигъэжри, лъэгуажьэм ищхьэкIэ бгырыпхкIэ и лъакъуэр ипха нэужьщ дохутырхэм деж яшэну щылъэIуар. Володя авиацэм хэмыкIыжу зэрымыхъунур и гум къыщIитхъырт, ауэ зыри хуэт- щIэфынутэкъым. Ныбжьэгъухэм я чэнджэщкIэ зауэ нэужьым ар институтым щIэтIысхьэри IэщIагъэщIэ зригъэгъуэтыжащ, щIэныгъэхэм я кандидат, доцент хъуащ. Иджы егъэджакIуэу мэлажьэ.
Орджоникидзе деж гуащIэу дыщызэзэуа нэужь, ди дзэхэм бийр адэкIэ ямыгъэкIуатэу, я япэрей танкыдзэр зэтеткъутэри, Грознэрэ Бакурэ иубыдыфын гугъэр IэщIэдгъэкIат.
Зауэм и кIыхьагъкIэ псом нэхърэ нэхъыбэрэ дыщыгувар Тэрч и Iуфэхэм дежщ, абдежым 1942 гъэм шыщхьэуIум и 12-м лъэныкъуитIыр дыщызэпэщIэуват. ЩIалэфI куэд къыщыдгъэнащ а щIыпIэм. 88-нэ кхъухьлъатэдзэм хэтауэ кхъухьлъатэзехуэ пщыкIуз Къэбэрдей-Балъкъэрым, Осетие Ищхъэрэм, Шэшэн-Ингуш республикэм щыхэкIуэдащ.
Абыхэм я гъусэу дэ мазитIрэ махуэ тIощIым къриубыдэу Кавказ лъапэм и деж бийм и кхъухьлъатэу 21-рэ уэгум къыщедудыхащ, танк 22-рэ, автомашинэу 348-рэ, зенит Iэщэу 27-рэ дгъэсащ.
Зауэм и япэIыхьэриухакIэт. ДэримафIэмдипсыхьауэ, иджыIуэхумхэзыщIыкIзауэлIу а лъэхъэнэмдыкъыхэкIат.
Къубатий и къуэрылъхухэр егъафIэ. 1995 гъэ
И къуэш нэхъыщIэм ипхъу Къэрэжан (ижьымкIэ щытщ) бгъэдэтщ.
КЪУРШЫБГЪЭ
Ди къэралышхуэм щызэлъащIысащ Совет Союзым и ЛIыхъужь, кхъухьлъатэзехуэ Къардэн Къубатий Хэку зауэшхуэм и лъэхъэнэм батэр игъэшу бийм зэрезэуам теухуа хъыбархэр. А хъыбархэр щадж еджапIэхэм, абыхэм щIагъэдэIу къулыкъу зыщIэну дзэм ираджэ ныбжьыщIэхэр.
ИужькIэ генерал-майор Къардэн Къубатий къикIуа гъуэгуанэм ириплъэжащ абы къыдэзэуа дзэзешэ цIэрыIуэхэр, тхакIуэхэр. «Уэгум ихьамэ, ар бгъащхъуэм хуэдэт», — дыкъыщоджэ Цукасов Георгий «Хэкум и цIэкIэ» зыфIища и тхылъым. ЦIыхубэ усакIуэ ХьэхъупащIэ Амырхъан Къардэным щхьэкIэ и усэм щыжеIэ: «Къуршыбгъэм хуэдэу ар уэгум щыхуарзэт, Щыблэшэуи бийм ар и гущхьэм къытехуэрт». Кхъухьлъатэм итIысхьэрэ щIым зытриIэтыкIамэ, Къубатий бийр игъэпыхьэрт.
УЭГУМ итхэр зым адрейр щриджэкIэ, цIэ лей зыфIащ хабзэщ. Къардэным къреджэну зыфIищыжат и Хэкум и цIэр — Къэбэрдейр.
«Сэ сы-Къэбэрдейщ, сы-Къэбэрдейщ, бийм собгъэрыкIуэ» псалъэхэр пшэхэм къызэпхыIукIыу ди къэралми Европэми я уафэхэм Iэджэрэ щыIуащ. Езыр щраджэ щыIэт: «Къэбэрдей, Къэбэрдей махуэ хъун, бийм сыкъыхегъэзыхь, къыздэIэпыкъу».
Апхуэдэуи, нэгъуэщIуи зауэр зи кIыхьагъым Iэджэрэ Iуагъэни «Къэбэрдей» псалъэр. Ар къэзыпсэлъхэр къыщыщыгугъаи, абыхэм щагъэгушхуаи щыIэу… АтIэ хэтыт ар — зауэм щыгъуэ батэр зыгъэша адыгэлIыр?
Къубатий властыщIэм зи нэр къигъэплъэжа мэкъумэшыщIэхэм я бынт, Дыгъужьыкъуей (Аушыджэр) щыщ адыгэ унагъуэ къызэрыгуэкIым къыхэхъукIат. Школ нэужьым егъэджакIуэ IэщIагъэр зригъэгъуэтащ. Щалъхуа къуажэм, иужькIэ Налшык къулыкъу щищIащ. Щыхьэрым къэIэпхъуа нэужь, абы Iэмал егъуэт кхъухьлъатэзехуэ хъуну иIэ мурадыр зригъэхъулIэну. Лэжьыгъэм къыщыдэхуэхэм деж аэроклубым кIуэурэ, лъэтэфу абы зыщегъасэ. ЗыIэпешэ Къардэныр уэгум, къыгуроIуэ кхъухьлъатэзехуэ нэс мыхъумэ, насыпыфIи зэрымыхъунур, нэгъуэщI гъащIэкIэ зэрымыпсэужыфынур икIи дэрэжэгъуэ IуэхукIэ зыщIидзар и кIэм нигъэсыну гъуэгу тохьэ. 1939 гъэм Къубатий Качэ къалэм макIуэри, абы щыIэ еджапIэм щIотIысхьэ.
ЕджапIэр къеухри, Къардэным и дзэ къулыкъум Винницэ щыщIедзэ. Ар исщ зэребгъэрыкIуэ кхъухьлъатэ псынщIэм. Ис къудей, зиIэтрэ пшэхэм хыхьамэ, зэрыхуейуэ уэгум «щегъэджэгуф».
Европэ псор зытелэжьа фашистхэр Iэщэ лъэщкIэ зэщIэузэдат, зауэ хуэIухуэщIэкIи Iэзэ хъуат. Бийм а лъэхъэнэм иIа кхъухьлъатэхэри дыдейхэм ефIэкIырт. Зауэр щIидзэри зэманыфI дэкIа нэужьщ ди дзэм я кхъухьлъатэ нэхъыфIхэр хьэзыр щыхъуар. ЗэкIэ щыIэхэмкIэ нэмыцэхэм япэщIэтын хуейт. ИкIи ди кхъухьлъатэзехуэхэм фашист зызыгъэлIхэм худачыхыртэкъым, уеблэмэ ахэр ягъэгулэзырт.
Зауэм зэрыщIидзэрэ зы мазэ нэблэгъауэ, Къардэным къалэн къыщащI Шепетовкэ лъэныкъуэкIэ бийм дзэшхуэ щызэхуишэсу ди тIасхъэщIэххэм къахьа хъыбарыр зэ къипщытэжыну. Апхуэдэ «зекIуэм» щыбэлэрыгъ зэрымыхъунур, нэмыцэ кхъухьлъатэхэр къыхуэзэми запэщIимысэу зафIигъэбзэхыжын зэрыхуейр, зениткэхэми защи-
мыхъумэу зэрымыхъунур къыжриIэу полкым и унафэщIым ар къигъэIущат. Ар ищIэжырти, езыми зимыIэтыщэурэ Шепетовкэ и Iэгъуэблагъэхэм нэсри, гъуэгухэм къыщыхъухэр зригъэлъэгъуащ, уеблэмэ танк бжыгъэхэр ибжу зыбжанэри ящхьэпрылъэтащ. Абы хэту жыжьаплъэу къелъагъу: аддэ, уафэ нэзым-рэ щIылъэмрэ щызэлъэIэсым, кхъухьлъатэ цIуугъэнэ цIыкIу гуэр къыщопщIыпщIри, зы тэлайкIи мэбзэхыжыпэ. «Дауи», ар зыщIыпIэ деж щетIысэхащ, — йогупсыс Къардэныр. — Апхуэдэу щыщыткIэ, а лъэныкъуэмкIэ аэродром щыIэщ».
Къубатий зеIэтри, кхъухьлъатэр щилъэгъуа лъэныкъуэмкIэ еунэтI. «Сыздежьам сыкъыхуэблэгъащ», щыжиIэм зениткэхэр къеуэу щIадзэ, шэхэр и гупэмкIи и щIыбагъымкIи щызэкIэщIапхъ. «Мыхэр здэщыIэм аэродроми щыIэщ», — жиIэу, уэгум зыщигъазэу, зыщыщIиупскIэурэ шэхэм защихъумэжурэ щIыпIэр къеплъыхь икIи зыхуейр къелъагъу…
И щIагъымкIэ укъыхудэплъеямэ, къехуэх фIэкIа умыщIэну, зэуэ ди кхъухьлъатэм зрегъэлъэхъшэх икIи, шэхэр трагъэлъалъэу, аэродромым и зы лъэныкъуэм щхьэпролъэт.
Асыхьэтым Къардэным игу къэкIыжат сакъын хуейуэ командирым къызэрыжриIар, ауэ игъэзэжыну и гум къыхуидакъым. Зэуэ зыкъигъазэри, зениткэхэр къызэреуэм хуэдэу, аэродромым и адрей лъэныкъуэри щIищыкIащ. Мыдэ жьапщэшхуэм щIиупскIэм хуэдэу кхъухьлъатэр зэ-тIэу ещIащ, ар и гъунэгъубзэу къыщыуэ шэхэм зэрадзэу арат. Ауэ абыхэми къелащ, псынщIэу зиIэтри, абы здикIамкIэ къиунэтIыжащ. Къубатий аэродромыр зэрыщыIэр къищIа къудейтэкъым. Абы кхъухьлъатэ дапщэ тетми, ахэр здэщыт щIыпIэхэри зригъэлъэгъуат. Апхуэдэ хъыбарым дыдейхэр щыгуфIыкIынтэкъэ! Къардэныр зыщыгъуазэ хъуахэм къедаIуэри, хьэуам щызауэ дзэм и Iэтащхьэ генерал Шелухиным унафэ ищIащ полкитIри занщIэу заIэту нэмыцэхэм я аэродромым теуэнхэу.
Фашист аэродромыр а махуэм щIым щыщ ящIыжащ, кхъухьлъатэу абы тетари зэтракъутащ.
КЪАРДЭНЫМ гукъинэж щыхъуащ япэу къриудыха кхъухьлъатэм зэрезэуа щIыкIэр. А лъэхъэнэм ар зыхэт полкым Днепр телъ лъэмыжхэр, абы къекIуалIэ гъуэгухэр бийм щихъумэрт. Къубатий зиIэта къудейуэ, гу лъетэ пшэм къызэрыкъуэхыу нэмыцэ кхъухьлъатэ псынщIитI и ужьым къызэриувам, я зэхуакуми даубыдэну къызэрылъэщIыхьэм. «ЕI, бетэмал, сыту пасэу гу ялъызмытарэт», — жиIэу егупсысри, зэраIэщIэкIынум иужь ихьащ. ЛъэныкъуэкIэ игъэшыну хуежьат, ауэ хъунутэкъым, ижьырабгъумкIэ къебгъэрыкIуэм и шэм ихьынут. Езыр щта хуэдэу бийхэм къафIигъэщIыну, кхъухьлъатэр зэ зы лъэныкъуэмкIэ, зэ адреймкIэ триIуантIэу щIедзэри, «и кIэм къитIысхьахэр» егъэбэлэрыгъ, зэуи, кIуэцIрыхуам хуэдэу, зрегъэхуэх. Мо къэзыхуитIри Къардэным щхьэпролъэтыкIхэр, езыми зимыIэжьэу нэхъ лъагэжу зеIэт. «Мессер»-хэм — къагъазэри, абы къыхудрагъэзей. Зыр нэхъ гъунэгъу къыщыхуэхъукIэ, Къубатий псынщIэу зыкъегъэлъахъшэри, ар бгъукIэ къыхуэгъэза мэхъу, езыми уэн ирегъажьэ. «Мессер»-р, хьэуам щылъэпэрэпа хуэдэ, пэкIэ йощIэ, ирегъэзыхыпэри, Iугъуэ фIыцIэр и пщэдэлъу, щIым йохуэх. ЕтIуанэ «Мессер»-м иджы игу хуэгъэтIылъат, ауэ ар, нэрыплъэкIэ къыпхуэмылъагъужыну, игъэзэжауэ къыздикIамкIэ кIуэжырт…
Зауэр Кавказым къэсат. Кхъухьлъатэзехуэхэм махуэ къэс ялъагъурт фашистхэм яубыда щIыпIэхэм насыпыншагъэу къыщыхъухэр. ЩIыр хъеямэ, иримыщIэнур иращIэрт къалэхэмрэ къуажэхэмрэ, гъавэ зытета губгъуэхэр фIыцIафэт, мафIэ сахуэр я тепIэн хъужауэ, мэзхэри ныкъуэст. А псоми къызэщIигъэстырт ди зауэлIхэр. Я тхьэрыIуэм хуэпэжу Къардэнми абы и гъусэхэми уэгуми щIыгуми бийр Iисраф щащIырт. Фашистхэм къаруушхуэ зэщIагъэуIуауэ, Мэздэгу лъэныкъуэмкIэ щыкIуэцIратхъыу, Грознэмрэ Бакурэ яубыдыну хэтт. А къалэхэм къыщыщIаш щIыдагъэр зыIэрагъэхьэну арат зыхущIэкъур. Ар къайхъулIамэ, Сталинград деж щекIуэкI зауэшхуэми бжьыпэр щаубыдыжыну щыгугъырт. Ауэ дапхуэдиз танкрэ топрэ, кхъухьлъатэрэ лъэсыдзэрэ бийм Кавказ Ищхъэрэм къриутIыпщами, и дзэр щыхуIуагъэщхъащ. АбыкIэ фIыщIэшхуэ ябгъэдэлът уэгум щызауэхэм. Абыхэм яхэтт Къардэн Къубатии. А зэманым Аушыджэр щыщ щIалэм Ленин ордену тIурэ Бэракъ Плъыжь орденымрэ къратат.
Къардэн Къубатий и полкыр «ЛАГГ-31» кхъухьлъатэм итIысхьэрт. АбыхэмкIэ лъэтэфу загъэсауэ Псыжь деж бийм щиухуа быдапIэхэр щызэтракъутэрт.
Станц гуэрым хуэкIуэ совет дзэхэр яхъумэн мурадкIэ «ЛАГГ-31» кхъухьлъатихым, Къардэныр зэрысыр я пашэу, заIэтат. Жыжьи нэмысыщауэ, и гъусэхэм ящыщ зыр и командирым къоджэ: «Къэбэрдей, Къэбэрдей, мо къызэрыкъуэха къомыр плъагъурэ? Сыт тщIэнур?I
«Зывгъэхьэзыр, ауэ ебгъэрыкIуэ кхъухьлъатэхэм зыдевгъэхьэхыу, бомбэзехьэхэр зыщывмыгъэгъупщэI, — ещI унафэ Къардэным. Къаруушхуэт ахэр зыпэщIэувар: бомбэзехьэ кхъухьлъатэхэр сатыритIу, зэребгъэрыкIуэ тIощIым ахэр яхъумэжу, ди лъэсыдзэр здэщыIэ щIыпIэмкIэ яунэтIат. «Хьэуэ, дэ дыхэкIуадэми, ахэр лъэсыдзэ бэлэрыгъам ебгъэкIуалIэ хъунукъым», — арат Къубатий и гупсысэр зытеухуар.
Бгъащхъуэхэм хуэдэу Къардэным и гупыр бийм тоуэ, «Юнкер»-хэм — гъунэгъу зыхуащIурэ бомбэзехьэхэм яхоуэ, ахэр иракъухь, икIи бзаджагъэкIи лIыгъэкIи бийр хагъэзыхь. А махуэм ди кхъухьлъатэзехуэхэм гуфIэжу къагъэзэжащ, абыхэм бомбэзехьэу плIырэ зэребгъэрыкIуэ зы кхъухьлъатэрэ къраудыхат.
ПОЛКОВНИК Маркелов Андрей игъэхьэзыра тхылъым мыпхуэдэу итт: «Капитан Къардэн Къубатий Лэкъумэн и къуэм, эскадрильем и унафэщIым, фашизмэм и бийуэ екIуэкIа зауэм зыкъыщигъэлъэгъуащ шынэ зымыщIэ кхъухьлъатэзехуэ Iэзэу, лIыхъужь нэсу. 1941 гъэм къыщыщIэдзауэ иджы къэсыху (1943 гъэм и мэкъуауэгъуэ мазэрщ зи гугъу ищIыр) адыгэ зауэлI хахуэм 577-рэ уэгум зиIэтащ, абы щыщу 170-рэ щIылъэрызекIуэ дзэхэм ятеуащ, зыIэтыгъуи 117-м фашист кхъухьлъатэхэм езэуащ, кхъухьлъатэ 21-рэ къриудыхащ. Абы бийм и техникэрэ и цIыху куэдрэ Iисраф ищIащ. Къэбгъэлъагъуэмэ, зэтрикъутащ автомашинэу 150-рэ, танкитI, топибл, зениткэ щытыпIэу 131-рэ.
1943 гъэм и шыщхьэуIу мазэм Къардэн Къубатий къыфIащащ «Совет Союзым и ЛIыхъужь» цIэ лъапIэр.
Абдежым щиухакъым адыгэлI хъыжьэм и зауэ гъуэгуанэр. И полкым щIыгъуу ар жыджэру хэтащ Новороссийск, Кърымыр, Белоруссиемрэ Польшэмрэ хуит къэзыщIыжахэм, Германием и щIыналъэм фашистхэм кIэ щезытыжахэм. А лъэхъэнэми абы къыхуагъэфэщащ орденхэмрэ медалхэмрэ.
Совет Союзым и ЛIыхъужь, майор Къардэн Къубатий хэтащ ТекIуэныгъэм и щIыхькIэ Мэзкуу щекIуэкIа еплъыныгъэшхуэм. Зауэ нэужьым абы къиухащ академиеу тIу. Зи пщIэр лъагэ генерал-майорым и щIэныгъэр, и Iэзагъыр зрихьэлIэн Iуэху гугъущ къыхихар: дзэ унафэщIу КъуэкIыпIэ Жыжьэм къулыкъу щищIащ, Ставрополь щыIэ авиацэ еджапIэ нэхъыщхьэм и тхьэмадэм и къуэдзэу, Къэбэрдей-Балъкъэрым и ДОСААФ-ми и пашэу лэжьащ.
Совет Союзым и ЛIыхъужь, генерал-майор Къардэн Къубатий Москва илъэс куэдкIэ щыпсэуащ. Ар 2011 гъэм дунейм ехыжащ.
ХЬЭФIЫЦIЭ Мухьэмэд,
Урысей Федерацэм щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
Лъэтэну къигъэщIар
2011 гъэм Мэзкуу щыщ тележурналист Къуэжэм Исмэхьил Къардэн Къубатий теухуауэ нэтын гъэщIэгъуэн игъэхьэзырауэ щытащ. Нэтыным и кIыхьагъкIэ псалъэр езы Къубатийщ. Абы Iэмал хъарзынэ къует кхъухьлъатэзехуэм и ехъулIэныгъэхэм къадэкIуэу, и цIыхугъэри здынэсыр къэплъагъуну.
«Сыкъыщалъхуа илъэсыр 1917 гъэуэ си тхылъхэм ит щхьэкIэ, сэ ипэжыпIэкIэ дунейм сыкъыщытехьар 1916 гъэращ, — жеIэж Къубатий. — Ди адэр Аушыджэр щыщу шууэ гъуэгу техьэфыну нэрыбгищым языхуэзу къыщIэкIри, Япэ дунейпсо зауэм дашыныр абы къыхэкIащ. Мазае революцэр къэхъуу, Кавказ шуудзэр лъэлъэжа нэужьщ унэм къыщыкIуэжар».
1925 гъэм щIалэ цIыкIур къуажэм къыщызэIуаха пэщIэдзэ еджапIэм ират, иужькIэ, 1930 гъэм Налшык Лениным и цIэр зэрихьэу еджапIэ къалэ цIыкIур щаухуэм, Къубатий Аушыджэр щыщу абы щIэтIысхьэну зи насып къикIа нэрыбгитхум яз мэхъу. «А лъэхъэнэм лъэпкъ зэныкъуэкъу жыхуаIэр щыIэтэкъым, псори дызэкъуэш, дызэшыпхъу хуэдэт. Ди егъэджакIуэхэри IэщIагъэм къыхуигъэщIа, Iуэхум фIыуэ хэзыщIыкI защIэт», — игу къегъэкIыж Къардэным.
Къубатий иджыри еджапIэр къиухатэкъым Налшык кхъухьлъатэзехуэхэр щагъэхьэзыр аэроклуб къыщыщызэIуахам. Нэрыбгэ минипщI фIэкIа зыдэмыс къалэ цIыкIум абы щIэтIысхьэну хуейуэ ныбжьыщIэ щищ къыдэкIат. «Сэри захэзгъэпшэхъуат абыхэм», — игу къегъэкIыж Къубатий, ауэ ди ректорым къысхуидакъым: «Ещанэ курсым щыщу цIыхуитI згъэкIуащи куэдыщэщ, уэри абы укIуэмэ, хэт сэ еджапIэм къыщIэзгъэкIынур?».
ЕджапIэр къиуха нэужь, Къардэныр Аруан къуажэм егъэджакIуэу ягъакIуэ, етIуанэ классым щIэсхэм тхэкIэ-еджэкIэ, етхуанэм щIэсхэр — адыгэбзэмрэ литературэмрэ хурегъаджэ. Къардэныр хиубыдащ тхэкIэ-еджэкIэ зымыщIэ большевикхэр алыфбейм хуезыгъэсахэм. «Си адэм и ныбжь, е абы нэхърэ нэхъыжьхэр езгъаджэрт», — жеIэж Къубатий. Гъэр еухри, егъэджакIуэ щIалэр Джэрмэншык къуажэм дэт еджапIэм и унафэщIу ягъэув.
«Дауэ къыфщыхъурэ, апхуэдэ IэщIагъэ дахэ зиIэм кхъулъатэзехуэ хъуну зегъэхьэзыр», — и IэщIагъэр щихъуэжым нэхъыжь гумызагъэ гуэрым зэхригъэха псалъэ гъэщIэгъуэнхэр игу къегъэкIыж Къубатий. ИужькIэ къыпещэ: «Дэнэ щищIэнт абы сэ уафэм сызэрыхуэпабгъэр?»
Къардэн Къубатий и ехъулIэныгъэхэр IупщIу къегъэлъагъуэ абы къыхуагъэфэща «Совет Союзым и ЛIыхъужь» цIэ лъапIэм. Уафэгум итыныр зи мыIэщIагъэмрэ мамыр гъащIэм хэпсэукI цIыхумрэ я тхьэкIумэм ихьэгъуейщ абы игу хэзыгъахъуэ, хэзыгъэщI, гъащIэм зыIуигъэуа къэхъукъащIэхэм я хъыбарыр. ИтIани, куэд зылъэгъуа, пэжыр зыхуэмыбзыщI нэхъыжьым и псалъэуха гукъинэжхэр, зэ фIэкIа зэхыумыхами, здынэсыпхъэм нос. Абыхэм я щапхъэ зыбжанэ ди газетеджэхэм папщIэ къыдохь:
1941 — 1942 гъэхэр зылъэгъуам псэуху щыгъупщэжынукъым. А зэманым щыщу си нэгу зыгуэр къыщIыхьэжу, жэщым сыкъыщыхэщтыкI къохъу нобэр къыздэсым.
1941 гъэм махуэ къэс блэ уэгум дихьэрти, сыхьэтий лэжьыгъэр уэгум щетхьэкIырт.
А зэманым нэмыцэхэм радиокIэ зызэпащIэфырт, дэ дызэрыс кхъухьлъатэхэм дызэпсэлъэну иджыри Iэмал къыдатыртэкъым.
Упсэууэ бийр зэрыс кхъухьлъатэр къызэребудыхар щыплъагъум деж «зы хэщIащ» жыбоIэри уогуфIэ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, а зэманым бийр сыт щыгъуи дэ нэхърэ нэхъыбэт бжыгъэкIэ.
ЩIым ущытетым деж уи нэкIэ плъагъуу псэ зыIут цIыхум уи Iэщэр тебубыдэн хуей мэхъу. Уэгум ущитым узэуэр плъагъуркъым. «Къевудых!» унафэр къытхуащIащи, къыдоудых, ауэ исыр хэтми тщIэркъым.
Ди унафэщI Маркеловыр цIыху дыщэт. Пщэдджыжьым дыкъригъэувэкIырти, дызэпиплъыхьырт, щыму, зыри къыджимыIэу. Зауэ нэужьым къыджиIэжащ: жэм гуартэ сепщIыхьауэ нэху сыкъекIа, зы нэрыбгэ бийм зэрыIэщIэкIуэдэнур, зы кхъухьлъатэзехуэкIэ нэхъ мащIэ дызэрыхъунур сщIэрти, дэтхэнэ зыри сигу изубыдэну сыхэтт.
Мэздэгу хъыбар
Еуэри, ди полкым щыщу Джыназхэ я щIалэ гуэр жэщу бийм йоплъакIуэри, хъыбар къехь бийм кхъухьлъатэ щэ ныкъуэм нэсын зэрыт кхъухьлъэтапIэ Мэздэгу пэмыжыжьэу щызэригъэпэщауэ. Унафэ къытхуащI, нэхущым деж зэрыдивизэу зытIэту, датеуэу, ахэр зэтедукIэну.
Я гъунапкъэм дызэрихьэу дыкъа-лъагъури, езыхэри уэгум нихьащ зы фIэкIа къэмынэу. Ахэр пщыкIух хъурт, дэ — кхъухьлъатибл. Кхъухьлъатэ пщыкIузыр къедудыхат а махуэм. ИкIи зыми «Сэращ ар къезыудыхар» жиIакъым, сыту жыпIэмэ, плъагъуну Iэмал уиIэтэкъым: ехуэхауэ пIэрэ жыпIэу уеплъыхыху, уэри укIэлъагъэкIуэнут. Кхъухьлъатэзехуэ щIалэхэт дэсыр нэмыцэ кхъухьлъатэхэм, зэрыхуэмыIэзэр плъагъурт, бэлэрыгъыурэ къытпэщIэхуэрт.
Къубатий и ехъулIэныгъэхэм уриплъэмэ, «властым игъэфIа» жыхуаIэ цIыхухэм зэрахиубыдэр нэрылъагъущ. Орденыбгъэу, пщIэи щIыхьи щымыщIэу къэгъуэгурыкIуа Къардэныр тIысыжа нэужь, Къэбэрдейм къэкIуэжащ, ауэ, езым игу къызэригъэкIыжымкIэ, Мэлбахъуэм дэлэжьэфакъым.
«IэщIагъэм хуэпэжын» аращ ущие нэхъыщхьэу хэлъыр Къардэн Къубатий и гъащIэ гъуэгум. Абы тетхыхьахэм къагъэщхьэпэрей Горький Максим и псалъэхэр мыбдежми уигу къыщокIыж: «Лъэтэну къигъэщIар зепщыпщэу псэуфынукъым».
Къубатий Мэзкуу щыщ журналистым йопсалъэ. 2007 гъэ
Къэбэрдеймрэ Мэзкуурэ я зэхуакум
Илъэс 95-рэ псэуа Къардэн Къубатий адыгэхэм нэхъ цIэрыIуэу яхэт лъэпкъым я зым къыхэкIащ, къуитIрэ абыхэм я бынхэмрэ щIэблэу къызэринэкIащ. Валерэрэ Беслъэнрэ Налшык щеджахэщ, ауэ я гъащIэ гъуэгур къудамэ зырызу зэхэкIри, зым — Украинэр, адрейм — Мэзкуу псэупIэ яхуэхъуащ. Нобэ ди псэлъэгъущ Къубатий и къуэш нэхъыщIэ Хьэбалэ ипхъу Къэрэжан. ЛIы жьыщхьэ махуэм сыт щыгъуи гулъытэ хуэзыщIа бзылъхугъэм ЛIыхъужьым и иужьрей илъэсхэр зэрекIуэкIар къыджеIэж.
Къубатий и сурэтыр «Огонёк» журналым и жинтым традзащ. 1943 гъэ, жэпуэгъуэм и 25 Къэрэжан псэлъэгъу тыншщ, гукъэкIыжхэм къадэкIуэу, щIэх-щIэхыурэ и нэхэм нэпсхэр къафIыщIож жумыIэмэ. «Къубатий хэкум къэкIуэжыху зэкIуалIэр ди дежт, — щабэу ирешажьэ абы и хъыбарыр. — Уеблэмэ зы пэш фIэкIа щыдимыIэм щыгъуи, нэхъ унэшхуэ зиIэ ди благъэхэм я деж мыкIуэу, къыщыувыIэр ди дежт. Дэнэ кIуэми сыздишэрт. Мэзкуу сыкIуэми, езыр къэкIуэжми, сахуэзэурэ, Къубатий и ныбжьэгъухэр сцIыхуат. И щхьэгъусэри «Ди Къэрэжант» къызэрызэджэр, и къуэшым ипхъущ жиIэртэкъым».
Пасэу зи адэр зыфIэкIуэда бзылъхугъэм и адэ къуэшыр адэ пэлъытэ хуэхъуат. Сыт и нэгу къыщIэувэжхэм нэхъ къыхэщыр жыпIэмэ, дэнэ лъэныкъуэкIэ гъащIэм къыщигъэхутами, Къубатий псэуху, зэкъуэшищым я щIэблэр зэлъэIэсу зэрыщытарщ.
«КIурацэ, Къубатий, Лохъан сымэ я анэр дунейм ехыжа нэужь, Лэкъумэн щхьэгъусэ хуэхъуа бзылъхугъэр лъэпкъкIэ балъкъэрт. «Совет Союзым и ЛIыхъужь» цIэр зезыхьэ Къэбард, си адэ Хьэбалэ, Гуащэкъарэ сымэ я анэ Налжант ар. Ауэ анэкIэ зырызщ жыпIэн хуэдэу зэрыбынихыр зэи зэхуэщIыIакъым, нэхъыфIыжу зэрылъэгъуа фIэкIа. Иужьрейуэ Къубатий къуажэм къыщыкIуэжар 1998 гъэрат, и шыпхъур дунейм ехыжауэ. Жылэм дыхьэжамэ, нэхъыжьхэр къызэхимыкIухьауэ, дэтхэнэ зыми щIэмыупщIауэ къыдэкIыжынутэкъым. Нэху щыху уэршэрхэу зэхэсынт».
Къубатий тепсэлъыхь псоми сыт щыгъуи абы и къуэш Къэбард и цIэр къраIуэ. Аушыджэр дэт еджапIэми зэкъуэшитIым я цIэхэр зэрехьэ. Ауэ пщIэ зыхуэфащэ Iыхьлы зиIэ дэтхэнэ зыми игу къемыуэнкIэ Iэмал иIэкъым, Урысей псом къыщацIыху цIыху цIэрыIуэу щыщыткIэ, ахэр къызыдэкIа къуажэжьым, е, республикэм и къалащхьэм абыхэм я фэеплъ зыфIэпщын гуэри зэрыдэмытыр. Пэжщ, зэкъуэшитIым я цIэхэр зэрахьэ Александровкэм щыщ уэрам пхыдза гуэрым, ауэ апхуэдэпщIэ Налшык кхъухьлъатэ тедзапIэми хуэфащэт. Къуажэ школым къыщызэIуаха музей цIыкIум фIэкIа, зэкъуэшхэм кърахьэлIа лэжьыгъэр гъэсэныгъэм къыщыщхьэпэн хуэдэу иджыри и пIэ иувауэ пхужыIэнукъым, лъэпкъым и тхыдэми етхьэкъу Iуэхугъуэщ ар.
— Къубатий Ставрополь дэт авиационнэ училищэм и унафэщIу щытащ. Абы и ужькIэ Налшык къэIэпхъуэжри, ди ДОСААФ-м и нэхъыщхьэу лэжьащ, ауэ, щабэу жыпIэмэ, унафэщIхэм ядэтыншакъым. Ахэри бгъэкъуаншэ хъунукъым, зэманым и нэщэнэт а псори. Къубатий езыр цIыху пэжыщэт. ЗауэлIхэр пщIэркъэ зэрыщытыр? Е пцIы пхуиупсынутэкъым, е хьэрэмыгъэ ишхынутэкъым, е зыгуэрым зыгуэр къыIихынутэкъым. «ЦIыхур и лэжьыгъэм гу къабзэкIэ бгъэдэтын, къилэжьари Iэрыхьэжын хуейщ», жиIэрейт. А ДОСААФ къудейм гъуэгу къыщызатыркъым жиIэу щытащ. Зыкъомрэ зауэм къыдыхэта, СССР-м и ДОСААФ-м и унафэщI Покрышкин Александр зыдигъэIэпыкъуурэ лэжьэну хэтащ. Иужьым зэралъахъэм гу щылъитэм зыкъищтэщ, Налшык щиIэ фэтэрыр къихъуэжри, Мэзкуу Iэпхъуащ. Ставрополь къыщикIыжар 1973 гъэрт, Мэзкуу щыIэпхъуар 1979 гъэрщ. И щхьэгъусэр 1992 гъэм дунейм ехыжа нэужь, нэхъ гу махэ хъуат. ЩхьэгъуситI иIащ Къубатий. Зыр Украинэм щыщт, ар зауэм и пэ къишауэ щытащ, ауэ куэдрэ дэпсэуакъым. Абы зы къуэ къыдэхъуат, Валерэ жаIэри. Ари мыбы къэкIуэжри БизнесымкIэ институтыр къызэIузыхахэм яхэтащ, университетым физматым щригъаджэу щытащ. ИужькIэ Украинэм игъэзэжри абы къэнэжащ».
ЕтIуанэ щхьэгъусэ хуэхъуа Воронцовэ Людмилэ Къубатий зэрегуакIуэр хъыбар гъэщIэгъуэнщ. СССР-м нэхъ щыцIэрыIуэу щыта «Огонёк» журналым и жинтым Къубатий и сурэтыр 1942 гъэм къытехуат. ИужькIэ, щIалэр уIэгъэ хъуауэ госпиталым здыщIэлъым, сымаджэщым и унафэщIым и пхъур и адэм и лэжьапIэм Iуохьэ. «ПщIэжрэ, «Огонёк»-м и жинтым къытрадзауэ щыта щIалэр, ар ди сымаджэщым щIэлъщ, зэбгъэлъагъуну пфIэгъэщIэгъуэнмэ», — къыжреIэ хъыджэбзым и адэм. «Арати, Людмилэ къэбэрдей щIалэм зэ Iуплъэри, афIэкIа и гъащIэ кIыхьым и кIуэцIкIэ и нэр къытригъэкIыжакъым», — етхыж хъыбарыр къэзыIуэтэжым.
«ЦIыхуфI дыдэт и щхьэгъусэр, — жеIэж Къэрэжан, — адыгэм къахэкIынкъым апхуэдэ жыуигъэIэнт. Зыгуэр я деж кIуэми, езыхэр къэкIуэжми, псори фIыуэ дыкъилъагъуу щытащ. Псалъэ Iей закъуи схужыIэнукъым абы щхьэкIэ. Я къуэ Беслъэн къуищ иIэщ. Нэхъыжь дыдэ Максим Из-раилым Iэпхъуауэ абы щолажьэ. Тимури Бориси дохутырхэщ, я адэм и лъэужьым ирикIуэжахэщ. Беслъэни мыбы къэкIуэж-ри медфакым физиологиемкIэ иригъаджэу щылэжьащ, иджыпсту къызэрымыкIуэ дохутыр еIэзэкIэ жыхуаIэ IэмалымкIэ цIыхухэр игъэхъужу Мэзкуу дэсщ.
«НэкIуэж, нэкIуэж, дэ дыпкIэлъыплъынщ, унэ къуатмэ хуиту ущIэсынщ» жесIэ зэпытт Къубатий, ауэ «Беслъэнрэ и бынхэмрэ къысхуэгъэнэнкъым» жиIэурэ екIуэкIащ. Дунейм ехыжын Iуэху тепсэлъыхьынкIэ хъумэ, «си къуэшхэр зыщIэлъым» жиIэу щытащ зэ. ИужькIэ жиIащ: «Дунейм сехыжмэ, лъэпкъым къытехьэлъэнщ, сыфшэжыфынкъым. Правительствэм хуеймэ сишэжынщ». ИтIанэ «Си щхьэгъусэр зыщIэлъым», — жиIэри абы къытенат. Дэ езыр иджыри псэууэ во енкоматым зыхуэдгъазэри, мыпхуэдэ щытыкIэ дихуэмэ, дауэ зэрытщIынур, дэнэкIэ къыщыщIэддзэнур жытIэри деупщIати, апхуэдэ къэхъурэ езыр къашэжыну хуеймэ, фи Iуэху закъуи хэмылъу зэфIэдгъэкIынщ жаIэри дыкъагъэгугъат. И къуэр згъэкъуаншэуи жысIэркъым. Езыми гукъанэ гуэрхэр Налшык къыщызэринэкIат, абы къыхэкIыу зыми хъыбар иригъэщIакъым. КIэлъыплъакIуэ щIэст Къубатий и унэми, иужьрейуэ накъыгъэм и 9-м сыпсалъэри сыщIэупщIат. Дунейм щехыжар накъыгъэм и 13-рщ. Апхуэдэу ныбжьышхуэ иIэрэ пэт, губзыгъэу псалъэу, хэпсэлъыхьи нэгъуэщIи щымыIэу къызэтенат.
Къубатий и нэIэ псоми ятетащ. Езым и шыпхъу бын жыпIэми, лъэпкъым щыщхэр жыпIэми… Иджы и илъэсищэм зыхуей хуэзэу тхуэгъэлъэпIамэ арат жытIэу зыдгъэхьэзырырти, зэкъуэшитIым, зауэм лIыхъужь щыхъуа нэгъуэщI щIалэ зыбжанэми я цIэкIэ шыгъажэ щыIэну къыхалъхьауэ къыщIэкIащ. Ар дызэрыт мазэм и ебгъуанэ махуэм траухуащ, Налшык шыгъэжапIэм щекIуэкIынущ. Аркъудейр мыхъуу, лъапсэжьми лъэпкъыр щызэхуэсыныр тфIэигъуэщ».
Чэрим Марианнэ.
