АДЫГЭ ХАБЗЭР АУЭ ЗЭРАХЬЭТЭКЪЫМ
Тэгъулан Екъуб Илъэс 15 хуэдиз ипэт
Ди къуажэ зыгуэр дунейм ехыжати нэщхъеягъуэр зей унагъуэм дей цIыхухэр къекIуалIэт.
Дэри зы гуп дыхъуу бжэIупэм дей дызфIэтт, жэназы нэмэзым дежьэу.
Абы хэту, пщIантIэм зыгу къыдэхьэри, ди къуажэм щыщу, ауэ къуажэм дэмысыжу зы лIыжь гуэрэ гум къикIащ.
ЛIыжьыр гум къикIыу унэмкIэ кIуэ пэтрэ, бжэIупэм Iутхэм щыщу нэхъ щIэлаIуэуэ зы тIум лIыжьым дейкIэ яунэтIащ и Iэр яубыду Iуэхъус ирахыну.
ЛIыжьым ар щилъагъум, нэкIэнащхьэ къахуищIри игъэувыIащ.
Нэщхъеягъуэ къакIуэр нэхъыжьми Iуэхъус епхыурэ къебгъэблагъэ зэрымыхъунур щIалэщIэхэм яригъэцIыхуа хъуат апхуэдэ щIыкIэкIэ.
Мыр сигу къокIыж иджы, гуIакIуэ къэкIуахэр IэплIэгурашэкIэ къыщырагьэблагъэкIэ.
Адыгэ хабзэр нытIэ ауэ зэрахьэтэкъым.
СОСЫРЫКЪУЭ И ЛIЭКIЭ ХЪУАР
Тыркум, Узуняйла щыщ Тамбий Айтекин къыжиIэжауэ
Зытхыжар Тэгъулан Екъубщ
Cосырыкъуэ зэрежьэрэ мазитI хъуат. «Мыпхуэдизрэ къэт и хабзэтэкъым, мыр дэнэ къыщына?» жари и анэ-адэр гузавэуэ щIадзат.
Сосырыкъуэ, Бешкъэзакъхьэблэ Тамбий Абдулэрэ Токъмакъхэ япхъу Камилэрэ я къуэ нэхъыжьрат. 1889 гъэм къэхъуащ.
Сосырыкъуэ щIалэт, лъы щIэтт, игу илът.
Къайсэр щыщу зы тырку щIалэ ныбжьэгъу иIэти, ар гъусэ ищIауэ къуажэхэм кIуэурэ вы сыт къащэхути, ахэр адэ тырку къуажэ жыжэхэм Iэрымылъхьэуэ щащэжт.
МазитI ипэ Iэрымылъхьэуэ ята Iэщхэм я уасэр къыIырахыжыну трагъэзэжат.
Къэгувэ я хабзэтэкъым апхуэдэу, ауэ мы зэ гъуэгу къэгувахэт.
Зы жэщ, Абдулэ зы пщIэхьэпIэ елъагъу. ПщIэхьэпIэфIтэкъым, и къуэр мыпсэуыжу епщIыхьат.
Пщэдджыжьым къызэрытэджу, и пщIэхьэпIэми зымикI и гугъу хуимыщIу, и шым уанэ трелъхьэ, зегъэхьэзырри гъуэгу тохьэ, «Сосырыкъуэ сылъыхъуэну сокIуэ» жери.
НытIэ Сосырыкъуэ сытыт къыщIэгувар, лIот къыщыщIар?
Cосырыкъуэрэ и ныбжьэгъу щIалэмрэ зыдэкIуэнум кIуэщ, я ахъшэр зыхуахьэсыжщ, я гуфIакIэм далъхьэжри къежьэжынухэу абы хэту, я бысымым, «Ныжэбэ фыщыIэи пщэдей фежьэжынщ» жиIэри къыригъэгъэзэжкъым.
Ауэ бысымым фIы игу къахуилътэкъым.
Сосырыкъуэ адыгэ фащэ дахэкIэ хуэпат, пыIэ дахэ щхьэрыгърэ дыжьын къамэ, дыжьын бгырыпх гъэщIэрэщIахэр кIэрыщIауэ.
Ахъшэй яIыгътэкъэ нытIэ, яхъунщIэну нэIэ къытырадзат щIалитIым.
ФIы ягу къазэрыхуимылъыр къащIауэ, мыжейуэ щысхэт я Iэщэхэри ягъэхьэзырауэ.
Жэщыбг нэужьым, къещэуэ щыт лIы зыбжанэ зэуэ къыщIолъадэри мо щIалитIым тозэрыгуэ. КъатегублIахэм фызхэри яхэтт жаIэ.
ИпэщIыкIэ Сосырыкъуэ и гъусэ щIалэр абдежым щаукI. Сосырыкъуэ щIалэ бланэт, зыкъомрэ заримыту япыщIэтащ, ящыщ зыгуэрхэри и къамэмкIэ иуIащ, ауэ куэд хъухэт, ари щIагъуэ дэмыкIыу яукIащ. ТIури яукIри хьэдэхэр бом яхьри бом щIатIащ.
Арат къэхъуар.
Абдулэ, и щIалэр зыдэкIуэнкIэ хъуну щIыпIэхэр ищIэти, а лъэныкъуэхэмкIэ къыщикIухьурэ, и къуэм и лъэужь къыIэрохьэ.
Зыхуэза зы къуажэшхуэ гуэрэм адыгэ фащэ щыгъуу зы лIы лъэбышэ елъагъу.
«Мыр хэту пIэрэ?» жери щыбгъэдэхьэм, ицIыхужынтэкъэ, и къуэм и Iэщэ-фащэхэрат лIым щыгъыр.
ЛIыр щыхигъэзыхьым, «Си гугъу къомыщIынумэ, Iуэхур зытетыр къыбжесIэнщ» жеIэ.
ЛIыр Сосырыкъуэ зыукIа гупым яхэтт, лъэбышэу къэзгъэнари Сосырыкъуэ и къамэрат.
Сосырыкъуэ и хьэдэр зыщIэлъ бом ешэ.
Бом зэрыщIэхьэуэ, къемыжьэ щIыкIэ илъэгъуауэ щыта пщIэхьэпIэр игу къокIыж Абдулэ, зы бо щIэт хуэдэу, зы лъэныкъуэ дейкIэ шывей щызэтелъу, абыи зы хьэ телъу, а псом я щIагъми и къуэр щIэлъ хуэдэу.
Абдулэ, и къуэм и хьэдэмрэ и ныбжьэгъум еймрэ щыщIэлъым дежыр къыригъэтIщ, къыщIихыжщ, жэназы нэмэзи яхуригъэщIри, адэ хэубыдыкIа нэгъуэщI зы кхъэлъэ ихьри абы щыщIилъхьэжащ.
ЖыжьэIуэт, Сосырыкъуэ и хьэдэр а хуабэ махуэм къуажэм нэс хуэшэжынутэкъым.
Шэхьидщ жари и щыгъынхэр зэрыщыгъыу щIалъхьат.
Сосырыкъуэ и уанэр, и Iэщэ-фащэхэр, и бгъэрыщIэ - кIэрыщIэхэр, шэхудэм кIуэцIышыхьауэ кIуэцIылъ и ахъшэ тIэкIури хэту, псори къегъуэтыж.
Сосырыкъуэ зы пщIэгъуалэ тесу ежьат, щаукIым ишри зыгуэрэм иращати, щIэупщIэурэ ари къигъуэтыжри шыри къищэхужащ.
Абдулэ къыщилъагъум, шым къицIыхужри занщIэуэ абы и дежымкIэ къэжат жаIэ.
Иджы, мыткIэ БешкъэзакъхьэблэкIэ къэдгъэзэжынщ, ТалибкIэ зэджэ Абдулэ и къуэ нэхъыщIэр, и адэр къыщытым, я унэм и щIыбагъымкIэ къыдэт джабэм дэкIти жи, «Си адэмрэ си къуэшымрэ къэкIуэжу пIэрэ?» жиIэурэ зиплъыхьт.
Зы махуэ гуэрэ, Абдулэ зырежьэрэ зы мазэ хуэдиз хъуауэ, апхуэдэу иджыри Талиб зиплъыхьу джабэм кIэрыту, и адэр къэкIуэжу елъагъу.
КъыщIопхъуэ, унэм къокIуэжри: «Ури си адэр къокIуэжмэ» жери ар жеIэ, «КъокIуэжмэ, ауэ, - жи, - и къэкIуэжыкIэр мыкъэкIуэжыкIэ, ди адэм мы и къэкIуэжыкIэр мыфI».
Талиб къицIыхуат и адэм и шы тесыкIэмкIэ Iуэхур фIым зэрытемытыр.
И анэмрэ и къуэш и шыпхъухэмрэ: «Сосырыкъуэи къыздишэжыуэ пIэрэ?» жари мэгуфIэхэ.
АрщхьэкIэ Абдулэ и закъуэт.
Сосырыкъуэ и пщIэгъуалэри и Iэдэжэуэ, и щхьэр фIэхуауэ къыдэхьэжт.
Сосырыкъуэ и цейри, и Iэщэ-фащэхэри, и бгъэрыщIэ - кIэрыщIэхэри къыздихьыжат и адэм.
Сосырыкъуэ и цейр и анэм лIэжыху зэрихьащ имыгъэкIуэду жаIэ.
Ар лIа нэужьи, и шыпхъу Муслимэт, хьэжыгъэ зэрылъ я амбархэр нэщI хъумэ, Сосырыкъуэ и цеймкIэ игъэкъабзэт телъэщIыхьыурэ жи, абы унагъуэм бэрэчэт къыщIилъхьэнущ жиIэти.
А цейр Тамбийхэ я унагъуэм зыкъомрэ илъащ фыжыху.
Иджы Абдулэ тIэкIу и гугъу тщIынщ.
Тамбий Абдулэ адыгэ лIыгъэ хэлъу адыгэлIт.
Зы махуэ гуэрэ, и выр кIуэдауэ лъыхъуэт жи.
Лъыхъуэурэ, къуажэ гъунэм пхъэидзэкIэ къалъысауэ зы хъупIэ щаIэт, абдежым щынэсым елъагъу фIэкIуэда и выр.
Зы дыгъужь и вым и ныбэр къыридзарэ и щхьэр и ныбэм и кIуэцIым илъу выр ишхыуэ щытт.
Апхуэдэу щилъагъум, хуэмурэ бгъэдохьэ, и Iэ лъэныкъуэмкIэ дыгъужьым и кIэбдз лъэныкъуэм дей къыщеубыд, къырелъэфри, уафэгум щигъэджэрэзыурэ лIэху къырихьэхакъым жи.
Дыгъужьыр щIым къыщынэсам зэгуэудри и псэр хэкIат.
Мис апхуэдэу гушхуэт икIи лъэщт Абдулэ.
Абдулэ Сосырыкъуэ и шыр къишэжу къэкIуэжа нэужь, шыр зэхэзехуэ зэпыту щытт жаIэ, щIагъуэу Iусми яхухэмыIэбэуэ.
Ар ялъагъуху Сосырыкъуэ ягу къигъэкIти унагъуэри игъэнэщхъейт, игъэдзыхэт.
Апхуэдэурэ тIэкIу дэкIри, а махуэхэр Дунейпсо Езанэ Зауэр къыщыхъея лъэхъэнэхэрат.
А зауэм кIуэну Узуняйлэми адыгэ шухэр щызэхуэсти, Абдулэи Сосырыкъуэ и пщIэгъуалэмкIэ 1000 хуэдиз хъу шу гупым яхохьэ.
Тхыдэм Сарыкъамыш Зауэ жаIэри хэтщ а зауэр, зауэм хэкIуэда адыгэ шухэм гъыбзэи хуаусауэ, мис а зауэм шухэр зауэ IэнатIэм нэмысу мэщтхэри зэтолIэ.
Абдулэ а щтыуэ лIа адыгэ шухэм яхэтащ.
ЗэрыжаIэжымкIэ, Абдулэ лIа нэужь, и къуажьэгъу ныбжьэгъухэм Сосырыкъуэ и шыр ящэри абы и уасэмкIэ и хьэдэр щIалъхьэжат.
Абдулэи шыми къагъэзэжакъым.
Бешкъэзакъхьэблэ щыщ ПщыхьэщIэ Рыза Абдулэ щхьэхуэуэ зы гъыбзэи хуиусауэ жаIэж.
Абдулэ и адэмрэ и адэкъуэш Хьэж Къанимэтрэ Хэкум къикIахэм ящыщт.
Тамбий Хьэж Къанимэт, щIэныгъэшухэ иIэуэ, хьэрыпыбзэмрэ Уэсмэныбзэрэи ищIэуэ, Уэсмэн Къэралыгъуэм и мыхъурыр иIыгът жаIэ.
ЕЛОКЪУЭ КАМИЛ
Зытхыжар Тэгъулан Екъубщ (Тамбий Айтекин къыжиIэжауэ)
Бешкъэзакъхьэблэ Мырзэбий и къуэ Елокъуэ Камил, пшынэ еуэкIэ екIуу ищIэуэ пшынауэ Iэзэт. А лъэхъэнэм цIыхухъу пшынауэ щIагъуэ щыIэтэкъым. Камил джэгухэм апхуэдэу пшынэ щеуэуэ щыттэкъым, ауэ ныбжьэгъу уэршэрхэм щахуеуэт.
Зы махуэ гуэрэ, ныбжьэгъухэри дэщIыгъуу Жэрэщтей хьэщIапIэ кIуат Камил. ХьэщIэщым щызэхэсым, " КхьыIэ, пшынэ тIэкIу къытхуеуэ" жари хагъэзыхьащ и ныбжьэгъухэм.
Щыхагъэзыхьым, "Пхъэ пшынэ иджы дэнэ къитхын, ауэ модэ Аслэнхьэблэ псыхъуэм фех, къамыш къысхуэфхьи деплъынщ" щыжиIэм, псыхъуэм шууитI ягьэкIуащ къамыш кърагъэхьыну.
Шухэр кIуэщ, къамыш къахьщ, къэкIуэжри Камил иратащ. Камили и жыпым и сэр къырихщ, къамышыр ириупсыкIщ, гъуанэхэри хуищIри абдей абыкIэ пшынэ яхуеуащ жаIэ.
Апхуэду пшынауэ Iэзэт Камил, зэуэну пшынэри езбы ищIыжыфу
Елокъуэ Камил пшынауэ Iэзэ къудейтэкъым, гупым пашэ хуэхъуфу, гупыр игъэгупыфу, хэхьэ-хэкI иIэуэ, ищIэн-жиIэн ищIэрэ хабзэ-бзыпхъэ зэрихьэуэ апхуэдэт.
Зэгуэрэм Камил нысашэ тхьэмадэуэ Апщохьэблэ кIуат жи. Гупым нысэр къыщIашу яшхэм тетIысхьэжа къудейуэ, Камил икъукIэ дахэу зы пыIэ щхьэрыгъти, Апщохьэблэ щIалэгъуалэр унащхьэм дэкIщ, Камил и пыIэм банэ фIагъэнэщ, къапхъуатэщ абыми, щIэпхъуэхэри ежьэжахэщ жи.
Камил апхуэдэ тIэкIукIэ зиугъэмысынт нтIэ. ЗанщIэу къуажэм захуигъазэри гушыIэурэ ар жиIащ жи: "Мыр емыкIуу фэ къуажэм фхурикъунщ, мы емыкIур фи натIэ къищрэ мы пыIэм къыпыщу. «Камил и пыIэр», жыфIэурэ къэфкIуэхьынщ".
Нысашэм къэкIуа Камил и шу гъусэхэми захъунщIащ:" Ар дау хъун, ди тхьэмадэм и пыIэр къыщхьэрыфпхъуэтрэ фежьэжу, ар фхуэддэнкъым" жари.
Сытми, хъунутэкъыми, Апщохьэблэ щIалэхэм пыIэр къагъуэтыжщ, къыратыжри, нысашэ гупыр абы иужьщ жи къыщыдэкIыжар къуажэм.
Камил нэхъ щыщIалэ лъэхъанэхэм зэ я гъуэнэгъу къуажэ ХьэпэщIей джэгу дэтти, Бешкъэзакъхьэблэ щIалэхэр жэщ джэгум кIуащ жи. Къуажэм дэхьэу джэгур щащI чэтым и гъуэнэгъу зэрыхъуу, Камил ипэ иту гупыр мафIэгум хуэду зэкIэлъхьэужьу хъури, " Чуф-чуф " жаIэуэрэ бжэIупэм Iуохьэ. Камил джэгу жантIэм щынэсам, гупым и кIэр щIыбым къыщынэт жаIэ.
"Бешкъэзакъхьэблэ щIалэхэр къэкIуащ" жари ХьэпэщIейхэм къагъэлъэпIащ, къагъэфащ нэкIуахэри. Иужьым, къемыжьэж щIыкIэи гупым и тхьэмадэу бжьэ къыхуахьщ Камили, ягъэхъуахъуэри итIанэ зэрыщIэхьа дыдэм хуэду зэкIэлъхьэужьу чэтым къыщIэкIыжат жаIэ. Елокъуэ Камил мывэ къиIущIыкIынкIей икъукIэ Iэзэт. Сурэтым: Бешкъэзакъхьэблэ и кхъащхьэдэсэхэм щыщ абы ищIауэ.
ЩАПХЪЭ ЗЫТЕХЫПХЪЭ АДЫГЭ ХЪУЭЖЭ-ЕФЭНДЫ
Зытхыжар: Къущхьэ Эрдалщ
Си анэш Абыдэ Хьэжахьмэд и адэм (Абыдэ Чэмал) и ныбжъэгъухэр (Бэвыкъуэ Фычри, Кушпокъуэ Тахьсин) уэршэрхэу яходэIухь. Мис абыхэм зым (Бэвыкъуэ Фычри) къиIуэтэж хъыбарыр:
«Ди къуажэ зы ефэнды дэст. Дэ, щIалэхэр, къуажэм зы унэ бгына дыщызэхэтIысхьэти щэращ хъуху дызэхэст. Щэращ уахътыр къэсмэ, бэрбэнауэу дыхэхьэт къуажэм цIыхухэр къэдгъэушыну. Арати, сымаджэ дыхъури жэщищ - плIыкIэ къэтIкIухьыфатэкъым. Хъуэжэр жэмыхьэтым къахэупщIыхьащ: - Дэнэ щыIэ мы щIалэхэр, щхьэ къамыкIухьрэ? - жиIэри. Жэмыхьэтым жэуап къатащ: - ЩIалэхэр щызэхэс унэр къемызэгъыу сымаджэ хъуахэу жаIэ.
Абдэжым, Хъуэжэм: «Ди япэкIэ ди хьэщIэщым щызэхырес» жиIэри, илъэсищ-плIыкIэ, Тхьэу зинэхьмэт сикъуэш, я хьэщIэщым нэщI мазэ къэс, я хьэщIэ миндэрхэм дытесу, я хьэщIэ шхэIэнхэр зэрыщIэлъу дыщIэсам».
Хъуэжэ псоми апхуэдэ лIыгъэ къакъуэкIыу щытамэ, я цIэр таурыхъхэм нэгъуэщIу къыхэнэнтэкъэ?!
НАРТАНРЭ И АНЭБЗЭМРЭ
Зытхыжар Тэгъулан Екъубщ
Илъэс тIощI ипэ, зэщхьэгъусэ ныбжьыщIэ гуэрхэм, я бын цIыкIум срагъэIэзэну си офисым къашагъат.
Нартан зи цIэ я щIалэ цIыкIум тэкIу зихъунщIэт, сызримыгъэIусэу. И анэ – адэм «АдыгэбзэкIэ уепсалъэмэ, нэхъ узригъэплъынкIэ хъунщ» - жаIащ.
ГъэщIэгъуэныр аракъэ, адыгэбзэкIэ сызэрепсалъэуэ, нэхъ къысхуэгушхуэурэ нэхъ къысхуэгумащIэ хъуат Нартан.
Абы щыгъуэ ар илъэсищым ит къудейт, езбы и ныбжьым хуэфащэ адыгэбзэ дэгъуэи Iурылът. «Мыр дауэ фхузэфIэкIа, дау адыгэбзэ мыпхуэдэу Iурыфлъхьэфа?» - жысIэуэ сащеупщIым, «АдыгэбзэкIэ фIэкIа депсалъэкъым» - жаIащ…
Нартан пIалъэ убзыхуакIэ зэпымычу си деж къэкIуащ, къэкIуэху далэ къэси адыгэбзэкIэщ дызэрызэпсэлъар.
АдыгэбзэкIэ сызэрепсалъэм щхьэкIэ нэхъ лейуэ къызэрысхуэгушхуэмрэ дзыхь къызэрысхуищIымрэ гу лъомытэну амал иIэтэкъым.
Апхуэдэурэ илъэс зыбжанэ дэкIащ, ауэ иужьым къыщыкIуа зэ, далэ къэс зэрысщIым хуэдэуэ адыгэбзэкIэ сепсэлъа щхьэкIэ, тыркубзэкIэ къыспэджэжащ мызэгъуэгу.
Къытезгъэзэжурэ къытезгъэзэжурэ адыгэбзэкIэ сепсалъа щхьэкIэ, анэдэлъхубзэкIэ схуэпсэлъакъым зэикI!
ЗгъэщIагъуат икIи икъукIэ си жьагъуэ хъуат ар.
«ЛIо къэхъуар?» - жысIэу и анэ-адэм сащеупщIым, «МазитI-щы хъуащи адыгэбзэкIэ тхуэпсэлъэжкъым», - къызжаIащ…
Ар къызыхэкIыр Iэнэм телът.
Нартан унагъуэм икIыу уэрамым дэхьэ щыхъум, и тырку ныбжьэгъухэм яIурылъ тыркубзэр къытегублэри адыгэбзэр Iэщыб ищIат.
И бзэр щызекIуэ и унагъуэм и жьауэм щIэкIат Нартан.
Мыр Нартан и закъуэтэкъым зи щхьэ кърикIуар, абы хуэдэуэ тепщэу щыт бзэмрэ щэнхабзэмрэ хэхуэ адыгэ сабийуэ хъуами фIэкIыпIэншэуэ я щхьэ кърикIуэр арат…
Илъэс тIощI ипэм елъытауэ нобэрей дунейм цIыхухэр нэхъри нэхъ зылъэIэсыф, нэхъри нэхъ зызэпащIэф хъуащи, абы къыхэкIыуи адыгэбзэр нэхъри хъумэгъуей хъунущ ди япэкIэ…
Абы къыдэкIуэуэи жыIапхъэщ, къэрэлыгъуэр телъхьэ къыпхуэхъурэ ирикъун хуэдиз цIыху бжыгъэуэ узэхэсу Хэкум уимыса нэужькIэ адыгэбзэр фIырыфIкIэ хъума зэрымыхъуфынур. Ар нэхъри си фIэщ мэхъу Нартан сигу къэкIыжыхукIэ…
Мыри щIыдгъужынщ. Нартан хуэдэу ди цIыкIухэр уэрамым зэрыдэхьэу адыгэбзэр ящыгъупщэжу щытми, Нартан и анэ - адэм зэращIам хуэдэу ипэ дыдэ зэхахыр, я тхьэкIумэхэм ипэ дыдэ иIуэр адыгэбзэ ирехъу.
Хэт ищIэрэ, ар зэкIэ щIэуфа хъуами, зы махуэ зы махуэкIэрэ къыдэжыжынщ я адыгэбзэр, нэхъри нэхъ шэрыуэ хъуауэ.
ЩIЭНЫГЪЭ ЗЭВГЪЭГЪУЭТ, БЗЭР ФЫМЫГЪЭКIУЭД
Зытхыжар Тэгъулан Екъубщ
Куэд ландэрэ и цIэр зыхэсхти, си нэ къыхуикI щхьэкIэ иджырэкъэс сыхущIэхьатэкъым сыкIуэуэ слъагъуну.
Пэжым ухуеймэ, Iэпэдэгъэлэл сщIат тIэкIу мы Iуэхур.
И офисым (щIапIэм ) сыщыщIэхьэм сыкъэуIэбжащ, пэшыр лъэныкъуэ псомкIэ къырекIуэкIыу зэрыщыту тхылъкIэ къуат, хэтыр тыркубзэу, хэтыр хьэрапыбзэу.
Мысырым куэдрэ щыIауэ жеIэ , куэди еджауэ, куэди къикIужауэ.
«Адыгэхэм Мысыр къэралыгъуэр илъэсищэкIэ зэрахьащ» - жери ар жиIащ. «Уэсмэным абы щищIахэр Хулагу пащтыхь ябгэм дунейм лейуэ щызрихьэм зэи къыкIэрыхуркъым».
И ныбжьыр фIыуэ хэкIуэтат, и тхьэкIумэр жьажьэ хъуат, сымаджэрилэуи щытт.
«Фыкъэуш, фыкъэуш», - жиIащ ину.
Iейуэ хуэшхыдэт адыгэхэм.
«Адыгэхэм адыгэ гупсысэкIэ яIэжкъым», - жери ар жиIащ. «Нобэ къудейкъым щамыIэжыр», - къыпищащ. «Куэд лъандэрэ яIэжкъым».
«ЩIэныгъэ зэрагъэгъуэтакъым. Мо пщыр, мы пщыр, мо лъэпкъыр, мы лъэпкъыр» жаIэурэ зэныкъуэкъуу зыхэтащ».
«Хэтыр урысымкIэ еIащ, хэтыр тыркумкIэ еIащ, зыгурыIуэуэ зы къэралыгъуэ яухуакъым».
«Хэкуми тIэу сыкIуащ, абыи аращ нобэи: мыр къэбэрдейщ, мор шапсыгъщ , модрейр абазэхэщ жари зэрызогъэкъу».
«ДызрофIыщI», - жери ар жиIащ.
Иужьми пищэжащ:
«Лъэпкъыр лъэпкъыуэ зытезыIыгъэр и бзэращ. Бзэр кIуэдыжмэ, адыгэри кIуэдыжынущ, щIэныгъэмрэ бзэмрэ фегугъу».
ТэмакъкIэщI лIыжь пхъашэм зы сыхьэт ныкъуэм мыпхуэдизыр къызжиIэри сыкъиутIыпщыжащ.
СыкъыздэкIуэжым сегупсысыжати, нэхъыжьым жиIахэм хэбдзын щIагъуэ хэттэкъым.
АДЫГЭР " АДЫГЭ " зыщIыр
Зытхыжар Тэгъулан Екъубщ
СыщыцIыкIум икъукIэ сыкъуейщIей къыщIэкIынт, къуажэм си ныбжьэгъу гуэрэ сезауэри тIэкIуи сыукIа къыщIэкIынти, унэм зы жэщ зы махуэкIэ сыщIагъэхьэжатэкъым…
Си адэм сIэрыхьэмэ, хьэдэ мыгъуэу сызриукIынури сщIэт нытIэ..
Иджы мыбы тыркухэм цIыкIухэр зэзауэмэ, инхэр зыхолъэдэж, уеблэмэ щызрыукIий мэхъу. Зэгуэрэм, цIыкIухэр уэрамым щыджэгуу, " Джэгу пэтрэ нэ кьыраху " жыхуаIэм хуэдэу, си шынэхъыжьыр зы щIалэ цIыкIум и нэм имищIкIэрэ мывэкIэ еуэри и нэр къырихуат.
Си адэм щIалэ цIыкIур къалэм ишэри къыригъэIэзат, ауэ и нэми тIэкIу дыркъуэ къытенат...
Мыдей сэ жысIэнур нэгъуэщIщ.
Я къуэм и нэр къырахуа пэтрэ, щIалэм и анэ - адэм, «лIо щIэхъуар», «лIо щIэщIар» жаIэуэ я жьэр зыщIахыу зы псалъэ жаIакъым...
НытIэ, мыпхуэдэ зыхэтыкIэ зыкIэлъызехьэкIэхэрат лъэпкъыр лъэпкь, адыгэр "адыгэ" зыщIыр...
Адыгэхэм я университетыр хьэщIэщращ
Зытхыжар Тэгъулан Екъубщ
ЕпщыкIубгъуанэ лIэщIыгъуэм и кIэуххэм, Хэку зауэшхуэ нэужьым,
адыгэхэм псэупIэ яхуэхъуа Узуняйлэ щIыналъэ, бзаджагъэкIэ бзаджэу,
фIыгъэкIэ фIыуэ Мэрзей РэшидкIэ еджэуэ зы лIы Iущ-кIыщ гуэрэ
исыгъащ. Мы къыжытIэну IуэрыIуатэр щекIуэкIа лъэхъэнэм, Узуняйлэр,
иужькIэ Къайсэр къалэм хагъэхьэжами, Сивас къалэрат зыхэтыр.
А зэманым тепщэгъуэр зыIыгъ пащтыхьым, Сивас къалэм теухуа зы унафэ
къищIри, ар игъэзэщIэну къалэм и Iэтащхьэм и пщэ дилъхьащ. Унафэр
гъэзэщIэныр Узуняйлэ къыщыщIадзэн щыхъум, Мэрзей Рэшид унафэр
игъуэуэ имылъагъуу абы пэщIэуващ, зэримыдэ щIыкIэри, акъылым и
гъунэгъуу икIыи гурыIуэгъуэуэ къалэм и Iэтащхьэм жриIащ.
Куэд дэмыкIыуэ, пащтыхьым ищIа унафэр игъуэуэ зымылъагъу
Мэрзей Рэшид и хъыбарыр тепщэм деж нагъэсащ. Рэшид, а унафэр
игъуэджэуэ щIилъэгъуа щIыкIэр пащтыхьым къыщыжраIэм,
егупсысыжри ищIа унафэр зэрымыхъуар къыгурыIуащ икIыи, Узуняйлэ
хуэдэуэ пхыдза зы щIыпIэ, ар и губзыгъагърэ и Iущагъыу зылI
зэрисыр игъэщIэгъуащ.
Пащтыхьым а лIы Iущыр зэригъэцIыхун и мураду, ар Истамбыл
къригъэшэну Сивас къэлэм и тхьэмадэм хуиIуэхуащ. Къалэм и
тхьэмадэми, Рэшид зы лIыкIуэ хуигъакIуэри пащтыхьыр къызреджэр зэрыт
тхыгъэр иритащ.
А лъэхъэнэм, пащтыхьым и унафэм упэрыуауэ икIи лIыкIуэ къищIу
тхылъкIэ ущриджэкIэ абы фIы къызэримыхьынур IупщIт! Рэшид, ищIэнум
щхьэкIэ ячэнджэщыну, Узуняйлэм и нэхъыжьхэмрэ тхьэмадэхэмрэ
зэхуишэсащ. Хасэм къекIуэлIахэм хэтым, "КIуэ, ягъэ кIынкъым" жаIа
щхьэкIэ, зыкъомми, "УмыкIуэ, укIуэмэ, пащтыхьым упилъэнщ, зэкIэ
зыIуплъ, лIыгъэкIэ уашэн хъумэ дэ утхъумэнщ, уедгъэшэнкъым",- жаIащ.
АрщхьэкIэ, Мэрзей Рэшид: «Абы сэ сыпилъэнумэ дэнэи сыщыпилъэфынщ,
кIапсэрэ пкъо зэфIэдзарэ мыбыи щигъуэтынщ, сыкIуэнурэ з'згъэцIыхунущ,
фэндым ищхьэр умытIатэмэ ху илъми псы итми пщIэнукъым», - жиIащ.
Рэшид апхуэдэу щыжиIэм, къекIуэлIахэри къыпэрыуэжакъым.
Мэрзей Рэшид гужьеигъуэ имыхуэуэ, Истамбыл кIуащ. Пащтыхьыр,
мэрем махуэкIэрэ шэджагъуэ нэмэзыр ищIыну мэжджытым къакIуэрти
цIыхубэм къахэхьэрт. Зы мэрем махуэ гуэрэ, пащтыхьыр нэмэз
ищIыну, шиплI зэщIэщIа шыгу гъэщIэрэщIакIэ Бэязыт мэжджытым кIуащ.
Пащтыхьыр, нэмэз къыщIэкIыжыгъуэм цIыхухэм ахъшэкIэ етэ и хабзэт.
Рэшиди ар ищIэти, пщIэгъуалих зэщIэщIа шыгу зыкъизыхкIэ а мэжджыт
дыдэм макIуэ. Нэмэзыр щиухым, апхуэдизу узэIэпишэти, пащтыхьым
ейрауэ яфIэщIри цIыхухэр Рэшыд и шыгумкIэ зэрыгъэкъуахэщ, ауэ ар
пащтыхьым зэрымейр къащIэри къагъэзэжащ.
Къэхъуар пащтыхьым гу лъимытэну Iэмал иIэнт? "Хэту пIэрэ ар?" –
жиIэу и блыгу ищIэтхэр щIигъэупщIэри Рэшид къригъэшащ. Еплъри, а
шыгу гъэщIэрэщIар зейр, Сивас къригъэша а и унафэм къыпэрыуа лIы
Iущрат!
Пащтыхьыр, Рэшид игъэтIысри къеупщIащ:
- Уэ дэнэ ущеджар, дэнэ щIэныгъэ щызэбгъэгъуэтар, дэтхэнэ
университетра быухар?
- Дунейм я нэхъ ин дыдэуэ щыIэ университетращ сыщеджар.
- Дарулфунунра (Уэсмэн къэралыгъуэм и нэхъыщхьэ университетыр)?
- Хьэуэ...
- Iэл-Iэзхьэрра (Мысырым и нэхъыщхьэ университэр)?
- Хьэуэ, зиусхьэн...
- НтIэ, дэтхэнэра?
- Си адэм и университетращ къэзухар!
Пащтыхьыр, Рэшид къыдэгущыIэ къыфIэщIащ. Абдежым, Пащтыхьымрэ
Рэшидрэ зыкъомрэ зэдэуэршэращ. Рэшид, пащтыхьым убгъуауэ икIыи
тегъэпсыхьауэ адыгэ хабзэхэмрэ адыгэ хьэщIэщымрэ я гугъу хуищIащ.
ХьэщIэщхэр адыгэхэмкIэ сапIэуэ икIыи ущияпIэуэ университетым хуэдэуэ
зэрыщытыр гупсэхуу гуригъэIуащ.
Пащтыхьым зэхихахэр апхуэдизкIэ игу ирихьат икIыи игъэщIэгъуати, ар
хуигъэфащэри, Рэшид Ерзурум къалэ унафэщIу игъэкIуэн зэримурадыр
жриIа щхьэкIэ Рэшид ар идакъым: «Зиусхьэн, сэ къалэм и Iэтащхьэ
сыпщIмэ, Сивас хуэпщIа унафэ игъуэджэхэм хуэдэхэр Ерзуруми
хуэпщIынщ, ар сэ сгъэзащIэмэ - сэ си пщIэр, сымгъэзащIэмэ - уэ
уипщIэр ехуэхынщи ари тIумкIэи хъункъым, абы щхьэкIэ
къысхуэгъэгъу!" – жиIэри Узуняйлэ игъэзэжащ.
ЗэрыжаIамкIэ, пащтыхьым Мэрзей Рэшид хуригъэхьауэ щыта, Истамбыл
зэреджа тхыгъэр нобэи Мэрзейхэ я унагъуэ илъщ.
