Пасэрей адыгэхэмрэ алыджхэмрэ я щэнхабзэхэм зэщхьу узыщрихьэлIэхэр
Унэж Кашиф, философие щIэныгъэхэм я доктор
Къэхутэныгъэхэм къазэрыхэщымкIэ, япэ дыдэу цIыхур Африкэм къикIри, Кавказымрэ зэрыщыту Евразиемрэ къэкIуащ илъэс мелуан 1,7-рэ хуэдиз ипэкIэ. Кавказ Ишхъэрэм цIыхухэр щопсэу абыхэм я тхыдэм зэрыщIидзэрэ, нэгъуэщIу жыпIэмэ, палеолитым (пасэ дыдэ мывэ лъэхъэнэм) абы щыхьэт техъуэ куэд къыщагъуэтащ. Ди щIыналъэм щыпсэухэр Тенджыз Курыхымрэ Азие ЦIыкIум я цIыхухэм экономикэ, щэнхабзэ я лъэныкъуэкIэ быдэу япыщIауэ къекIуэкIащ. А зэпыщIэныгъэхэр псом хуэмыдэу нэхъ быдэ хъуащ домбеякъым и лъэхъэнэм (ди эрэр къэсыным илъэс мини 4 — мини 3,5 — рэ иIэжу). Абы и щыхьэтщ Мейкъуапэ археологие щэнхабзэр. А зэманым щIыпIэм щызэфIэувами, абы хуабжьу яжь къыщIихуащ пасэрей къуэкIыпIэ цивилизацэхэм я ехъулIэныгъэхэу къахыхьахэм. А псори шумерхэм е хурритхэм, нэхъ хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкIэ, Азие ЦIыкIум къикIа хьэтхэм къыхуахьауэ къыщIэкIынущ.
Сосрыкъуэ мафIэр къехьыж. Мыбдеж къыщыхэдгъэщхьэхукIын хуейщ языныкъуэ IэщIагъэлIхэм мыпхуэдэ щытыкIэр цIыхухэр зэрыIэхъуэпшахъуэм и Iэужьу зэрыжаIэр. Ахэр захуэщ, Азие ЦIыкIумрэ Кавказымрэ а зэман жыжьэм зэIыхьлы лъэпкъхэр зэрыщыпсэуар къэплъытэмэ — Азие ЦIыкIум — хьэтхэмрэ кашкэхэмрэ Кавказ Ищхъэрэм — синдхэмрэ меотхэмрэ. ИужькIэ абыхэм къатепщIыкIащ адыгэ лъэпкъхэр, абыхэм лъыкIэ япэгъунэгъу убыххэр, абхъазхэр, абазэхэр. А псори зы бзэкIэ псалъэрт. Зэрытлъагъущи, Кавказ Ищхъэрэм и нэхъ лъэпкъыжь дыдэхэм ящыщщ абхъазхэмрэ адыгэхэмрэ. Абыхэм лIэщIыгъуэ куэдкIэ яIыгъащ щIыналъэм и нэхъ щIыпIэфIхэр. Кавказ Ищхъэрэр зэблэкIыпIэу щытащ. НэгъуэщI щIыпIэхэм къикIыу мы-бы къакIуэхэмрэ, езы щIыналъэм щыпсэухэмрэ лъэныкъуэ куэдкIэ зызэпащIэрт.
Абхъазхэмрэ адыгэхэмрэ къы-зытехъукIа хьэтхэм, синдхэм, меотхэм япэ дыдэу зыкъызыпызыщIахэр алыджхэр къызытехъукIахэрщ е езы алыджхэрщ. Абы къыхэкIыу, дэ зэщхь куэд дыщрохьэлIэ ди щэнхабзэхэм. Псом япэу зэгъэпщэныгъэхэр щынэхъыбэщ IуэрыIуатэм, къыддекIуэкI хабзэхэм.
КIыхь зедмыгъэщIыу къэдгъэлъэгъуэн къудейщ апхуэдэ зэтехуэныгъэхэм еджагъэшхуэ куэдым гу зэрылъатар. Псалъэм и хьэтыркIэ, Дюбуа де Монпере Фредерик, ХьэдэгъэлI Аскэр, Ардзинбэ Владислав, Балъкъэр Къэрселджук, ХьэкIуащэ Андрей сымэ, нэгъуэщIхэми. АрщхьэкIэ мы Iуэхур дджыным иджыри къэс лэжьыгъэшхуэ иращIылIакъым. Дэ дызыхущIэкъуар абы нэхъ куууэ дытепсэлъыхьынырщ. Мыбдежи псом япэу щызэдгъапщэр адыгэ «Нарт» эпосымрэ Гомер и «Илиада», «Одиссея» поэмэхэмрэщ. Абыхэм псом хуэмыдэу щыкуэдщ зи гугъу тщIы щапхъэхэр. Псалъэм и хьэтыркIэ, къэтщтэнщ Зевс и фызхэм ящыщ Герэ тхьэгуащэр. Аращи, «Илиадэм» дыкъыщоджэ:
«…ИкIи абы едаIуэртэкъым Iэдиихужь Герэ.
… Абдеж шыхэр щиIыгът Iэдиихужь Герэ тхьэгуащэм.
Ахэр щIитIыкIри зыпхрымыкIыфыну пшагъуэ кIыфI къытрилъхьащ;
Псы Iуфэм Симент абыхэм щаIущIащ».
«Сосрыкъуэрэ Iэдиихурэ» нарт хъыбарым къеIуэтэж бгыщхьэм, щыхупIэм и деж Инжыдж псым и къежьапIэм быдапIэ тетауэ. Абы щыпсэурт зэщхьэгъуситI. ЛIыр зекIуэм ехъулIэрт. АрщхьэкIэ Псэбыдэ (арат абы и цIэр) ар къезыгъэхъулIэр и щхьэгъусэ Iэдииху дахащэрт. Псэбыдэ зекIуэ къыщикIыжкIэ абы и Iэ лыдитIыр чэщанэм къыдишиикIырти, жэщ нэхъ пшагъуэ кIыфI дыдэр, узыпхымыкIыфынур, къигъэнэхурт, дунейр пшэ фIыцIэжхэм щыщIилъафэкIи арат. Арат IэдиихукIэ щIеджэри.
Зэрытлъагъущи, пасэрей алыдж тхьэгуащэ Герэрэ Iэдиихурэ ягъэзащIэ къалэнхэр зэтохуэ: Герэ Троя и деж дуней щытыкIэр щызэрехъуэкIыф икIи ахейхэм щадоIэпыкъу, Инжыдж къызэпрыкIыжын папщIэ Iэдииху и лIым дэIэпыкъуу зэрыщытам хуэдэу. А зэтехуэныгъэр ауэ сытми къэхъуакъым. Ауэ гу лъумытэнкIэ Iэмал иIэкъым Iэдииху и цIэр къызытехъукIар адыгэ нарт IуэрыIуатэм къызэриIуатэми. АрщхьэкIэ Гомер деж дыщрихьэлIэркъым Герэ «IэблэхужькIэ» щIеджэу щытам и щхьэусыгъуэм. Алыджхэм я деж Герэ къыщокIуэ тхьэгуащэу, ауэ Iэдииху бзылъхугъэ къызэрыгуэкIщ, итIани дуней щытыкIэр зэрехъуэкIыф.
«Сосрыкъуэрэ Iэдиихурэ» хъыбарым уигу къегъэкIыж «Герэрэ Леадррэ» алыдж хъыбарри. Герэ апхуэдэ дыдэу щыпсэуащ тенджыз Iуфэм Iут чэщанэм. Iэдииху хуэдэу абыи уэздыгъэкIэ жэщым тенджызыр игъэнэхурт икIи езым фIыуэ илъэгъуа Леадр дэIэпыкъурт къыхуэзэн папщIэ, Дарданелл псы дэжыпIэм къызэпрысыкIыну. Ар псым хокIуадэ Герэ тенджызыр зэригъэнэху уэздыгъэр жьым игъэункIыфIа иужь. Гулъытапхъэщ Дарданелл псы дэжыпIэр хьэтхэр здэпсэуа щIыпIэм зэрыщыIэр. Абы къигъэлъагъуэр зыщ: хъыбарыр хьэтхэм зэрейр.
Гомер и IэдакъэщIэкIхэмрэ «Нарт» эпосымрэ зэбгъапщэ зэрыхъунум и щапхъэщ мыхэр:
а) Гомер и эпосым Еленэ троянхэм ядыгъу, ахейхэм иужьрейхэм зауэ иращIылIэ. Абы къыхэкIыу Троя зэхакъутэпауэ щытащ.
б) «Испыхэм ядыгъуа Сэтэ- ней Уэзырмэс я пашэу нартхэм хуит къызэращIыжар» хъыбарым къыщыгъэлъэгъуащ ЖьакIэ Хужь зи Iэтащхьэ испыхэм нарт балигъхэр зекIуэ жыжьэ икIи кIыхь щыкIуа зэманым зрагъэхьэлIэу псоми фIыуэ ялъагъу Сэтэней гуащэр зэрадыгъуар. Ар зымыхъумэфа нарт ныбжьыщIэхэр къэгулэзат. Щэнейрэ ахэр хущIэкъуащ ЖьакIэ Хужьым и быдапIэм, Сэтэней щаIыгъым дыхьэну. АрщхьэкIэ къащтэфакъым. ИтIанэ нартхэр кIуащ Уэрсэрыжь и деж. А фызыжьым и закъуэт абыхэм чэнджэщ къезытыфынур. КъажриIащ, Уэзырмэс хахуэр къадэмыIэпыкъумэ, ахэр испыхэм зэрапэмылъэщынур. АрщхьэкIэ къадэIэпыкъуну нартхэр Уэзырмэс щелъэIум иужьрейм къахуигъэуващ зекIуэм Гуэргуэныжь хьилэшыр здашэну.
Уэзырмэс и шы пцIагъуэп-лъым уанэ трилъхьащ «кхъуахъуэ Гуэргуэныжь кхъуэ пIащэм тест. Гъуэгум здытетым Гуэргуэныжь зытес кхъуэпIащэр лIащ, нартышхэм кIуэкIэкIэ ядэмыхъуу. Езым фIыуэ илъагъу кхъуэпIащэр къимыгъэнэн папщIэ, Гуэргуэныжь ар и дамэм трилъхьэри нартхэм якIэлъыущащ, испыхэм я быдапIэм ебгъэрыкIуэн и пэ къихуэу Гуэргуэныжь Уэзырмэс елъэIуащ кхъуэпIащэ лIар и дамэм телъу нартхэм япэ иту кIуэну хуит къищIыну. Апхуэдэуи хъуащ. Испыхэм я шабзэшэхэр кхъуэпIащэ лIам и пкъым къытехуэрт, абы къыхэкIыуи нартхэм зыри къалъэIэсакъым. Апхуэдэ щIыкIэкIэ испыхэм я быдапIэр зэтракъутэщ, езыхэр зэтраукIэри, Сэтэней хуит къащIыжащ.
Мы хъыбарыр, Троян зауэр зэрекIуэкIам теухуауэ дызыщыгъуазэхэр зэбгъапщэмэ, къаугъэр къызыхэкIа щхьэусыгъуэ зыбжанэ, апхуэдэу ахейхэмрэ данайхэмрэ Троя щыпсэухэм егъэщIылIауэ къагъэсэбэпа хьилагъэхэмрэ зэщхь хуэдэщ: япэрауэ, Троям и пащтыхь Приам и къуэ Парис Спартэм и тет Менелай зэрыщымыIэр къигъэсэбэпащ икIи абы и фыз Еленэ идыгъури, Троям ишащ. Сэтэней испыхэм зэраубыдам теухуа хъыбарми Гомер Еленэ зэрадыгъуам теухуауэ Илиадэм къыщиIуэтэжхэри зэтохуэ мыпхуэдэ щIыкIэкIэ: япэм щыгъуэ нарт балигъ псори зекIуэ ежьэт, Еленэр Парис идыгъуащ и лIыр унэм щыщымыIэм щыгъуэ. ЕтIуанэрауэ, Уэрсэрыжь нартхэм къажриIащ Уэзырмэс хахуэр икIи губзыгъэр зыдамыгъэIэпыкъу-мэ, испыхэм зэратемыкIуэфынур. Ауэ мыдрейм къахуигъэуващ Гуэргуэныжь кхъуахъуэр зыщIагъуну. Иужьрейм и фIыгъэкIэщ испыхэр зэрыхагъэщIари. Гомер Илиадэм къыщеIуатэ Ахиллес здамышэмэ, ахейхэм Троер къызэрамыщтэфынур. Ахиллес и анэ Фетидэ ищIэрт ар зауэм кIуэмэ, Троя и деж зэрыщыхэкIуэдэнур. Абы къыхэкIыу и къуэр цIыхубз щыгъынкIэ хуэпауэ Скирос хытIыгум яхегъапщкIуэ щIыпIэм и пащтыхь Ликамед ипхъухэм. Ещанэрауэ, нарт хъыбархэми Гомер къиIуэтэжахэми Гуэргуэныжьрэ Ахиллесрэ хьилагъэкIэ зыхашэ.
Псалъэм и хьэтыркIэ, хьэпшып къэзыщэху — зыщэм и фащэкIэ хуэпа Одиссей Скирос кIуэри Ликамед и пхъухэм цIыхубзхэр дэзыхьэхыну цIуугъэнэ зэмылIэужьыгъуэхэр яригъэлъэгъуащ, мэIухумрэ бжырэ яхэту. Одиссей езым и гъусэхэм пщэрылъ ящищIат бийхэр къатеуа хуэдэу хъыджэбзхэм къащигъэхъуну. Ахэр щIэпхъуэжащ, ауэ цIыхубз щыгъынкIэ хуэпауэ яхэта Ахиллес, мэIухумрэ бжым-рэ къипхъуатэри, зэхэуэм хыхьащ. Апхуэдэ щIыкIэкIэ къацIыхуащ ар хэтми. Абы щыгъуэми, Гуэргуэныжь къызэрагъэпцIам теухуа нарт хъыбарым къызэрыщыгъэлъэгъуамкIэ, иджы ещанэу хуагъэкIуа лIыкIуэр гъуэгум зэрыщыгувам игъэгубжьа Гуэргуэныжь абы еупщIащ зыщIиIэжьам и щхьэусыгъуэмкIэ. Иужьрейм жэуапу иритащ: «Нартхэм ху яIуэрти, хьэдзэхэр збжыну сыкъэнащ». Апхуэдэу щыхъум Гуэргуэныжь абы жриIащ «Хьэдзэхэр щубжыфкIэ сэ мыбдеж сыщызэпхъуэкIыфынущ» (кхъуэхэр си пIэкIэ бгъэхъуфынущ жыхуиIэт). Апхуэдэ щIыкIэкIэ арэзы хъуащ нартхэм ядежьэну. ЕплIанэрауэ, Троя къыщащтэм Одиссей и чэнджэщкIэ ахейхэм хьилагъэ ящIащ — «Троянышыр» яухуащ. Гомер и «Одиссей» поэмэм дыкъыщоджэ:
«…ИкIи Тхьэр зигу Демодок уэрэд къыхидзащ:
Тенджызым хыхьащ мафIэ къезыдза данайхэр,
Я хэщIапIэр хыфIадзэри, Одиссей зыхэта цIыхухъухэр
Троя къаданащ, шым и кIуэцIым ису.
ИужькIэ троянхэм Илион шы къызэIуахащ.
Тхьэм къахуиухат Илион кIуэдыну, шым и кIуэцIым ахей лIыхъухэм зыщагъэпщкIуауэ къыщIэкIыну
ИужькIэ ахей лIыхъухэр шы кIуэцIым къикIащ.
КъапэщIэхуэри яупщIатэу зэбгрыжащ».
Испыхэм я быдапIэр къыщащтэми нартхэри едэIуащ Гуэргуэныжь къарита чэнджэщым икIи кхъуэпIащэм и пкъыр иIыгъыу бийхэм яхуэкIуэу япэ ирагъэщащ. (Адыгэ нарт хъыбар испыхэм Сэтэней зэрадыгъуар уигу къэбгъэкIыжмэ, зи гугъу мы поэмэм ищIыр Сэтэнейщ).
Нэхъ зэщхьщ, уеблэмэ, Гомер и поэмэмрэ «Гуащэ дахащэм- рэ цIыхубз пелуанымрэ» адыгэ IуэрыIуатэмрэ дызыщрихьэлIэхэри. Еджагъэшхуэ Лопатинс-кий Л. Г. абы тэмэму гу лъитауэ къыщIэкIынущ. Къапщтэмэ, абы мыпхуэдэ зэщхьыныгъэхэр къигъэлъэгъуащ: япэрауэ, Парис Менелай и къалэм къыщыху- тащ, Троя икIри, шэрджэс щIалэ ябгэ Дэджыхи тенджыз Iуфэм Iут Щэхъэр къалэм кIуащ. Хъыбарым къызэрыхэщымкIэ, ар иджырей Истамбыл пэжыжьэтэкъым. Мыбдеж къыщыдгъэлъэгъуэн хуейщ пасэрей Троя къыщIэнахэм Енышехир тырку къалэ цIыкIур — КъалэщIэр — зэрыпэгъунэгъури. Иужьрейм дигу къегъэкIыж щIэрыщIэу яухуа Илион къалэр, Македонский Александррэ Цезарь Юлийрэ я лъэхъэнэм зэфIагъэувэжа Троя быдапIэщIэр. ЕтIуанэрауэ, адыгэ бзылъхугъэ Сэтэней — Гуащэ апхуэдэу хьэщIагъэ ирихыу Дэджых ирегъэблагъэ и лIыр щымыIэу, мис а алыдж Еленэ и лIыр Крит хытIыгум зэрыкIуам хуэдэ дыдэу къэту. Ещанэрауэ, Дэджыхи Париси хьэщIагъэм и хабзэр къызэпауд: Дэджых Гуащэр едыгъу и унэIутым и гъусэу тенджызым зыщигъэпскIым щыгъуэ, алыдж Елени тенджыз Iуфэм щадыгъуауэ щытащ, Вак и цIэкIэ былым щиукIым щыгъуэ. «Илиадэм» тепщIыхьмэ, иужьрейм езым зригъэдыгъуащ, и унэIут Афродитэ къигъапцIэри. ЕплIанэрауэ, шэрджэсыпщ Зан Къарэбатыр щIэпхъуэжа и фызыр къилъыхъуэну йожьэ. Щимыгъуэтыжым лIыжь Iущым, и адэм, и Быфыкъуэадэм и деж макIуэ. Иужьрейм къыжреIэ и фызыр хамэ щIыналъэхэм къыщилъыхъуэн хуейуэ. Менелаи макIуэ Пилос къалэ щыпсэу лIыжь Iущ Нестор и деж икIи абы йолъэIу чэнджэщыфI къритыну. Етхуанэрауэ, Къарэбатыр и ныбжьэгъужьым дигу къегъэкIыж «Одиссея» хэт Метор. Зан Къарэбатыр и гъусэм чэнджэщ кърет щIэпхъуэжа и фызыр къызэрилъыхъуэну щIыкIэмкIэ. Еханэрауэ, Гомер и поэмэми япэщIыкIэ Одиссей факъырэу зыкъехуапэ, езым и бий Троя и тIасхъэр зригъэщIэн мурадкIэ. ИужькIэ, Заным хуэдэу, Афинэ Тхьэм Одиссей къамыцIыхун хуэдэу факъырэ дыдэм ещхь щещI. Гомер и деж дыкъыщоджэ:
«Зевс ипхъу тхьэIухуд Афинэ …
Абы щIопщкIэ еIусащ.
ЗанщIэу и Iэпкълъэпкъыр
жэщIащ, и фэхэр зэлъащ,
И щхьэм текIуэдыкIащ
щхьэц фIыцIэ кIырхэр
ЛIыжь лъэрымыхьуи занщIэу
къыщIидзащ».
ЩIэпхъуэжа и фызыр къыщилъыхъуэм, Къарэбатыри факъырэу зыкъихуэпащ, апхуэдэ мурадкIэ ар къалэм кIуэри хъуржынитI, щыгъын фаджэхэр, хьэхэм зэрызащихъумэну баш къыщигъуэтащ. Апхуэдэ щIыкIэкIэ щIалэ пкъыфIэр факъырэ дыдэу блэкIхэм елъэIуу къыщIидзыжащ.
Лопатинский Л. Г. тэмэму гу зэрылъитащи, адыгэ IуэрыIуатэм и етIуанэ Iыхьэм, Бэрэхъун зэкъуэшхэм я шыпхъу цIыхубз пелуаным теухуам дигу къегъэкIыж Одиссей феакхэм я хытIыгум кIуэуэ Алкиной пащтыхьым и деж зэрыщыхьэщIар. Япэрауэ, Бэрэхъун зэкъуэшхэм я хытIыгур абыхэм я шыпхъур щхьэгъусэу къишэн папщIэ Зан Къарэбатыр здэкIуа хытIыгум ирегъапщэ. ЕтIуанэрауэ, Алкиной пащтыхьым Одиссей пщIэшхуэ къыхуищIу ирегъэблагъэ, абы фадэ Iэнэ къыхуегъэув, уэрэджыIакIуэм унафэ хуещI хьэщIэм уэрэд жриIэурэ и нэгу зригъэужьыну. Гомер и поэмэми дыщрохьэлIэ: «Си блыгущIэтхэм сыныволъэIу си унэшхуэм хамэ щIыпIэ къикIа цIыхур си гъусэу зэрыхуэфащэкIэ щывгъэлъэпIэну».
«Фэ псоми сыныволъэIу, икIи фымыгъэзэщIэнуи фыхуиткъым: апхуэдэу фыкъеджэ уэрэджыIакIуэ Демодок. Ар Тхьэхэм уэрэдым къыхуагъэщIащ.
Абы и макъ дахэм уи гущIэр къеIэт».
Адыгэ хъыбарми къыщыгъэлъэгъуащ Бэрэхъун зэкъуэшхэр Занэм гуапэу къызэрыIущIар. ЕтIуанэ пщэдджыжьырщ зищIысымкIэ къыздикIамкIэ къыщеупщIар. Фигу къэдгъэкIыжынщи, апхуэдэ дыдэу Алкинои Одиссей еупщIауэ щытащ. Гомер и эпосым Алкиной хьэщIэм къыхуиIэта фадэ Iэнэ зыпэрысым Одиссей къыщоупщI:
«Уи цIэр къызжеIэ, уи адэри,
уи анэри, нэгъуэщIхэри,
Уэ укъыздикIа лъахэм
къызэрыщоджэм
сыщыгъэгъуазэ».
ДжэгуакIуэм Бэрэхъунхэ я унэм Iэпэпшынэр игъабзэу уэ-рэд щыжиIэм Занэм и нэпсхэр къыфIекIуащ, и блэкIар игу къэкIыжри. Апхуэдэ дыдэу уэрэджыIакIуэ Демодок Алки-ной и унэ уардэм Троя къыщащтэм Одиссей зэрихьа лIыгъэхэр ягу къигъэкIыжу уэрэд щыжиIащ:
«…ПхужымыIэну къэпIейтеят
Одиссей, абы и нэхэм нэпсхэр
щIэз хъуащ.
ИтIанэ Алкиной Одиссей
жреIэ:
«КъызжеIэ, сыт уэ апхуэдизу ущIэгъыр? Сыт апхуэдизу ущIэнэщхъейр?».
Данайхэр зэрызэуам, Троя зэрыхэкIуэдам теухуа хъыбархэм уодаIуэ».
Апхуэдэ дыдэу джэгуакIуэм и уэрэдыр Занэм къызэрытехьэлъэм Бэрэхъун зэкъуэшхэм гу лъата иужь, зэпеуэхэмкIэ, джэгухэмкIэ абы и нэгу зрагъэужьыну мурад ящIащ. Апхуэдэ дыдэу Алкинои Одисеей зэрыгъыр илъэгъуа нэужь:
«Пащтыхь Алкиной а нэпсхэм гу лъитащ икIи къыгурыIуащ ар щIэгъыр.
Одиссей и гъунэгъуу щысти, абы зэхихырт хьэщIэр хьэлъэу зэрыщатэр».
Апхуэдэу щыхъум, абы жеIэ: «И чэзу хъуащ дэ дыкIуэу цIыхухъухэм я лIыгъэ къэдгъэлъэгъуэну, и унэм кIуэжмэ, ди хьэщIэм дэ тхузэфIэкIыр яжриIэжын хуэдэу едгъэлъагъуну. Дэ Iэпщэрызауэм, лъэн-къэжыхьыным дызэрыхуэIэзэр и нэгу щIэдгъэкIыну».
Бэрэхъун зэкъуэшхэмрэ Алкиной пащтыхьымрэ зэхаубла джэгухэм Занри Одиссеи хэтакъым, арщхьэкIэ икIэм-икIэжым ахэр яхэмыхьэу хъуакъым мывэ дзынымкIэ зэпеуэхэм.
Адыгэ хъыбарым зэрыжиIэмкIэ, Заным зэпеуэр зэрекIуэкIым кIэлъыплъащ псалъэмакъыншэу. Ар щалъагъум, къызэхуэсахэм абы мыпхуэдэ псалъэхэмкIэ зыхуагъэзащ: «ХьэщIэ лъапIэ! Уэ ухуеякъым ди джэгухэм ухэтын. Иджы мывэхэр бдзынщи, уи къарур къэбгъэлъагъуэнщ!»
Занэм епIэщIэкIыу жэуап яритащ: «Сэ фэ псоми къысхуэвгъэувыр сымыгъэзащIэу хъурэ! Сэ сыхьэзырщ мывэ дзынымкIэ си зэфIэкIыр утыку къислъхьэну!» Зан Къарэбатыр мывэ хьэлъэ къиIэтри, хуэдищкIэ нэхъ жыжьэ идзащ, адрейхэм ефIэкIыу. Псоми ялъэгъуар телъыджэ ящыхъуащ.
Гомер и эпосми дыкъыщоджэ:
«Къищтащ мывэ — ар феакхэм
ядзахэм нэхърэ
Нэхъ хьэлъэт икIи, и Iэхэр
щIиупскIэри,
Одиссей мывэр идзащ, и
къарур къигъэсэбэпри;
Мывэр вууэ лъэтащ, цIыху псоми я щхьэхэм щхьэпрылъэты-кIыу
Тенджызхэр къэзыгъэIурыщIэ феак хахуэхэр
Щхьэщэ ящIыу етIысэхащ, езыр мывэ идзар зэрылъатэм кIэлъыплъырт…»
ИужькIэ къыщыгъэлъэгъуащ Одиссей мывэр псом нэхърэ нэхъ жыжьэ зэридзар.
НаIуэу зэрыщытщи, адыгэ хъыбарми Гомер и эпосми дэ зэщхь куэд дыщрохьэлIэ, арщхьэкIэ къэдгъэлъэгъуэн хуейщ абыхэм ещхь IуэрыIуатэ славянхэми, нэмыцэхэми нэгъуэщI лъэпкъхэми зэраIэр.
Миллер В. Ф. къыхигъэщхьэхукIырт Еленэ Дахащэм и цIэм урыс таурыхъ куэдым узэрыщрихьэлIэр, ар кхъухькIэ зэрадыгъуар Соломон теухуа таурыхъ Iэджэми зэрыхэтыр. Псалъэм и хьэтыркIэ, Китоврас Волхв пщэрылъ щищIат Соломон и фызыр идыгъуну. Иужьрейр и ныбжьэгъухэр и гъусэу Иерусалим Iухьащ, сату ищIын хуэдэу. Апхуэдэ щIыкIэкIи Соломон и фызыр идыгъуащ. Апхуэдэу дыдэу еджагъэшхуэм жеIэ апхуэдэ хъыбархэр югослав, урыс, болгар IуэрыIуатэхэми хыхьауэ.
Апхуэдэ дыдэу «Гуащэ дахащэмрэ цIыхубз пелуанымрэ» адыгэ хъыбарым жеIэ:
«Уегупсыс зэрыхъунумкIэ Кавказыр и лъапсэу къыщIэкIынущ «Одиссея» дызыщрихьэлIэ уэрэдитIым. Нэхъ тэмэму жыпIэмэ ахэр япэджэжу къыщIэкIынущ а уэрэдхэр иужькIэ «Одиссеям» хагъэхьауэ. Мы зэманым дэ хьэкъ тщыхъуащ «Одиссея» поэмэр хъыбар щхьэхуэ-щхьэхуэ-хэм къыхахыу зэрашэлIа хъыбархэу зэрыщытыр. ИкIи а псори Одиссей и цIэм ирапхащ».
Абы и псалъэхэм ятепщIыхьмэ, адыгэхэм я дежщ, иужькIэ урысхэм я деж нэса а хъыбархэр, къыщежьар.
Пасэрей журтхэм, нэмыцэхэм, болгархэм, чеххэм я гугъу пщIымэ, ахэр хьэтхэр щыпсэуа Азие ЦIыкIукIэ къикIыу абыхэм я деж нэсауэ хуэбгъэфащэ хъунущ. Инджылми къыхощ хьэтхэр мис а Палестинэ дыдэм щыпсэу журтхэм быдэу япыщIауэ щытауэ. Уеблэмэ, Соломон и фызхэр хьэтхэм щыщт.
Библием къыхощ, Авраам Палестинэ иса хьэтхэм я деж щIыналъэ къыщищэхуауэ.
Иджы «Зевс къызэралъхуар» пасэрей алыдж IуэрыIуатэмрэ «Бадынокъуэ и сабиигъуэр» нарт хъыбарымрэ зэдгъэп-щэнщ. Зевс и адэ Крон езым и бынхэм ящышынэрт къызэрыIэ-ту къулыкъур трахынкIэ, нэгъуэщIу жыпIэмэ, и адэ Уран зэгуэр иращIар къращIэжынкIэ. Абы къыхуалъху бын псори гущIэгъуншэу ишхырт. И щхьэгъусэ Рея хуеякъым иужьрей сабийр фIэкIуэдыну икIи и адэ-анэм я чэнджэщкIэ Крит хытIыгум кIуэри абы и бгъуэнщIагъ куухэм ящыщ зым и къуэ нэхъыщIэ Зевс къыщилъхуащ. Рея и къуэр и лIым щибзыщIащ икIи абы и пIэкIэ хъыдан жэрумэм кIуэцIышыхьа мывэ кIыхь ишхыну иритащ. Зевс зыгъэсар нимфхэрщ — Адрастаярэ Идея-рэ. Балигъ хъуа иужь, Зевс и адэм пэуващ икIи ипэкIэ ишха сабий псори къигъэпсэужыну ирихулIащ.
Абы щыгъуэми, Бадынокъуэ и сабиигъуэм теухуа хъыбарым щыжеIэ нарт Лъэбыцэжьей Бадын и фызыр уэндэгъу зэрыхъуар зэрилъэгъуар. Ар егупсысащ: Бадын къуэ къыхуалъхумэ, ар и адэм пэувыжыну. Арати, Лъэбыцэжьей щIалэ цIыкIур иукIыну мурад ищIащ. Абы Хасэм щыжиIащ гъащIэм и Тхьэ Псатхьэ и деж иджыблагъэ зэрыщыIар икIи зы цIыхубз гуэрым и ныбэм илъ сабийр щIалэ цIыкIуу къыщIэкIмэ, абы джатэ къищтэу нарт псори зэрытриукIэну къызэрыжриIар. Лъэбыцэжьей щIигъужащ а цIыхубзыр Бадын и щхьэгъусэр зэрыарар. Абы жиIащ: «Дэ сабий къалъхуагъащIэр дымыукIмэ, нартхэр дунейм текIуэдыкIынущ». ИкIэм-икIэжым Хасэм унафэ къыщащтащ къызэралъхуу сабийр яукIыну. Бынжэр пызупщIа Уэрсэрыжь къадэIэпыкъури, нартхэм сабий къалъхуагъащIэр ядыгъуащ. АрщхьэкIэ ялъэгъуа иужь ар нартхэм яфIэгуэныхь хъуащ. Лъэбыцэжьей химыщIыкIыу щIалэ цIыкIур псэууэ къызэтранэну мурад ящIащ. Абыхэм сабий къалъхуагъащIэр, жыгейм къыхэщIыкIа Iэжьэм иралъхьэри, аузым къыданащ. ИтIанэ Лъэбыцэжьей жраIащ и унафэр ягъэзэщIауэ — сабийр яукIауэ. ЩIалэ цIыкIур къигъуэтащ нартхэ я къазыхъуэ фызыжьым. Куэдрэ лъыхъуа иужь, Бадын и фызым а фызыжьым деж и къуэр къыщигъуэтыжащ, ауэ ар езым и лIым щибзыщIащ. Бзылъхугъэм и лъэIукIэ щIалэ цIыкIур щэхуу лIыжьхэм щIыунэм щапIащ.
Щауей къызэралъхуам теухуа хъыбарыр Зевс къызэралъхуам теухуауэ IуэрыIуатэм жиIэм нэхъ пэгъунэгъужщ. Псалъэм и хьэтыркIэ, абы къыщыгъэлъэгъуащ Къанж и щхьэгъусэ иныжьыпхъур илъэс къэс лъхуэуэ зэрыщытар, ауэ къилъхуар занщIэу ишхыжырт.
Арати, Къанж езыр зыгъэса Сэтэней и деж кIуэри, хуиIуэтащ и фызым ищIэр.
— Хъунщ, — жиIащ Сэтэней. — Уи фызым и лъхуэгъуэ къэсмэ, сэ хъыбар сыгъащIи, сыкъэкIуэнщ.
ПIалъэр къэса иужь, Къанж Сэтэней хъыбар иригъэщIащ.
Абы Къанж унафэ хуищIащ хьэпшыр цIыкIу къыхуихьыну. Ар IэлъэщIкIэ щIэуфауэ иIыгъыу Къанж езыр и фызым деж кIуащ. Иныжьыпхъур щылъхуэну зэманыр къэсыным пэплъэрт.
— Сэ уэ уезгъэсэнщ нэхъ тыншу узэрылъхуэным, — жиIащ Сэтэней. — Унащхьэм дэкIуеи уэнжакъым тетIысхьэ, абы утесу улъхуэмэ нэхъ утыншынущ.
Иныжьыпхъум апхуэдэу ищIащ. Езы Сэтэней и щIагъым къыщыуващ, сабийр къехуэхмэ къипхъуэтэну. Сэтэней ар къиубдри, и кIэпхыным кIуэцIишыхьащ. Хьэпшырыр щIалэ цIы-кIум и пIэкIэ жьэгум къыдинэри, езыр щIэпхъуэжащ. Унащхьэм къежэхыжри, иныжьыпхъум хьэпшырыр къиубыдащ ишхыну, арщхьэкIэ мыдрейр къедзэкъащ. Ар и сабийр зэрыармырар къыгурыIуа нэужь, иныжьыпхъур Сэтэней кIэлъыпхъэращ, ауэ игъуэтакъым.
Алыджхэм я щыхьэрым и зы теплъэ.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
