Къэралым и ахъшэ пхъуантэ
Казначействэм и къекIуэкIыкIар къыгуэхыпIэ имыIэу пыщIащ Урысей къэралыгъуэр зэрызэтеувамрэ абы зэрызиужьамрэ. Казначейхэм я хъыбар ящIэу щытащ Пасэрей Урысейм исахэми, ауэ Къэзыбж е Казначей IуэхущIапIэр япэ дыдэу Пётр Езанэм къыщызэригъэпэщар 1710 гъэрщ. Абы щегъэжьауэ а IэнатIэм зэхъуэкIыныгъэ куэд иIащ. Иджырей системэм лъабжьэ хуэхъуащ УФ-м и Президентым 1990 гъэм къыдигъэкIа Указ щхьэхуэмрэ 1993 гъэм УФ-м и Правительствэм къищта унафэмрэ. Абыхэм япкъ иткIэ Урысей Федерацэм ФинансхэмкIэ и министерствэм и унафэм щIэт Федеральнэ казначействэ къызэрагъэпэщащ. А щIыкIэм тету Урысейм щызэтеувэжу хуежьащ къэрал ахъшэр зэрызэрагъакIуэм кIэлъыплъ IэнатIэр.
IутIыж Шумахуэ Казначействэм и нэIэ мы зэманым тетщ федеральнэ бюджетыр гъэзэщIэным хиубыдэу ирагъэкIуэкI кассэ Iуэхухэр; бюджет лэжьыгъэм хэтхэм бюджетымкIэ законодательствэр зэрагъэзащIэр; бюджет IэнатIэм къыIэрыхьа хэхъуэхэр законодательствэм игъэува мардэхэм тету бюджетым и IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм зэрытрагуашэр; УФ-м и субъектхэм я бюджетхэмрэ щIыналъэ бюджетхэмрэ гъэзэщIэным пыщIа кассэ Iуэхутхьэбзэхэр зэрекIуэкIыр; федеральнэ бюджетыр зэрагъэзащIэм теухуа отчётхэр и зэманым къриубыдэу икIи тэмэму зэрагъэхьэзырыр.
Федеральнэ казначействэм и Управленэу Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыIэм и унафэщIу иджыблагъэ ягъэуващ IутIыж Шумахуэ Борис и къуэр. Мы IэнатIэм и юбилейм и пэ къихуэу дэ абы упщIэ зыбжанэ еттащ.
— Нобэм ирихьэлIэу казначействэм и лэжьыгъэр нэхъыбэу зытеухуар сыт?
— Федеральнэ казначействэм и Управленэу КъБР-м щыIэмрэ абы и IуэхущIапIэхэмрэ зэфIагъэкIхэм я гугъу щыпщIкIэ къэбгъэлъагъуэ хъунущ иджыпсту ди деж технологие нэхъ пэрыт дыдэхэр къызэрыщагъэсэбэпыр. Абыхэм Iэмал къат бюджет лэжьыгъэр нэхъ тэмэму зэтегъэувэнымкIэ, къэрал мылъкур зэгъэзэхуауэ къэгъэсэбэпынымкIэ, къэрал ахъшэр гъэбэгъуэнымкIэ.
Федеральнэ бюджетым и ахъшэр зыхухаха мурадхэм зэрытрагъэкIуадэм нэхъыфIу кIэлъыплъын мурадкIэ IуэхущIапIэм зыхуэфащэ къудамэхэр иIэщ. Абыхэм иджырей казначей, банк программэхэр къагъэсэбэп. Къапщтэмэ, Урысейм и Банк Нэхъыщхьэм и электрон Iэмалхэр къагъэсэбэпурэ, федеральнэ бюджетым и ахъшэр управленэм зы сыхьэтым къриубыдэу къыIэрагъэхьэф. А системэр Урысейм и щIыналъэ псоми къыщагъэсэбэп икIи абы пыщIахэм ахъшэр зыхухаха IэнатIэм псынщIэу нагъэсыф.
— Казначей дэIэпыкъуныгъэмрэ кIэлъыплъыныгъэмрэ фи лэжьыгъэм и унэтIыныгъэ нэхъыщхьэ дыдэхэм ящыщу къэплъытэ хъуну?
— Казначей дэIэпыкъуныгъэмрэ кIэлъыплъыныгъэмрэ щIагъэуващ Урысей Федерацэм и Президентым 2015 гъэм дыгъэгъазэм и 3-м УФ-м и Федеральнэ Зэхуэсым Зэрызыхуигъэзам къыщыгъэлъэгъуа Iуэхухэр дэгъэкIынымкIэ планыр зэрагъэзащIэр, къапщтэмэ федеральнэ бюджетым, УФ-м и субъектхэм я бюджетхэм, щIыналъэ бюджетхэм къыхэкIыу промышленностымрэ мэкъумэш хозяйствэхэм я IэнатIэхэм зэрадэIэпыкъу ахъшэр зэрызэрагъэкIур.
Къэрал контрактхэр (договорхэр, зэгурыIуэныгъэхэр) гъэзэщIа зэрыхъум казначействэр зэрыкIэлъыплъым и фIыщIэкIэ федеральнэ бюджетым и ахъшэр зэрызэрагъакIуэм сыт хуэдэ IэнатIэм дежи ущыкIэлъыплъ мэхъу. Апхуэдэ лэжьыгъэм мыхьэнэшхуэ иIэщ бюджет ахъшэр къыщагъэсэбэпкIэ коррупцэм пыщIа хабзэншагъэхэр къэмыгъэхъунымкIэ.
Казначей кIэлъыплъыныгъэм и япэ Iыхьэрщ лицевой счётхэр ди деж къызэрыщызэIуахыр. Абы ахъшэр зезыгъакIуэхэм я Iуэхур къегъэпсынщIэ, сыту жыпIэмэ, ди официальнэ сайтым лэжьыгъэр тэмэму екIуэкIын папщIэ зэрыбгъэдыхьэн хуей щIыкIэр икъукIэ гурыIуэгъуэу къыщыгъэлъэгъуащ.
— УФ-м и субъектым и бюджетыр гъэзэщIэным теухуауэ сыт хуэдэ бгъэдыхьэкIэщIэхэр щыIэ?
— Республикэ бюджетым и ахъшэр зегъэкIуэнымкIэ кассэ Iуэхутхьэбзэхэм я къызэгъэпэщыкIэщIэ ди управленэм къыщагъэсэбэпу щIадзащ. Ар зытещIыхьар ахъшэр зыхухахам щыхуей дыдэм ирихьэлIэу етынырщ, нэгъуэщIу жыпIэмэ, Iуэху пыухыкIахэм трагъэкIуэдэн папщIэ федеральнэ бюджетым къиутIыпщ ахъшэр КъБР-м и бюджетым икIэщIыпIэкIэ къыIэрыхьэнущ. Апхуэдэ лэжьэкIэм и фIыщIэкIэ ахъшэр зэрызэрагъакIуэр нэхъ зэIухауэ къызэрагъэпэщу щIадзащ. Абы къыдэкIуэу къэгъэлъэгъуапхъэщ мурад пыухыкIахэм ятещIыхьа бюджет зэхуаку трансфертхэм хиубыдэ ахъшэм щыщу мащIэ дыдэ фIэ- кIа къамыгъэсэбэпу къызэрымынэр.
— Мытэмэму е щыуагъэкIэ ахъшэр щаутIыпщ къыщIэхъум и щхьэусыгъуэхэм тхутепсэлъыхьыт.
— ЗанщIэу жысIэну сыхуейщ: ахъшэр щыкIуэд зи къэхъуркъым. ЦIыху щхьэхуэхэмрэ IуэхущIапIэхэмрэ ят налогхэр, япшынхэр, адрей платёжхэр зыхуэфащэ счётым мыкIуамэ, къыIахыр зыхухаха мурадыр мыгурыIуэгъуэу къалъытэ. Апхуэдэу къыщIэхъур мы къыкIэлъыкIуэрщ. Ахъшэр зэрагъэхь документхэр щатхкIэ къагъэлъагъуэ хэхъуэхэмкIэ администратор нэхъыщхьэм и кодыр, зыхуэфащэ бюджет IэнатIэм хэхъуэхэмкIэ и администраторым и кодыр, бюджет классификацэмкIэ кодыр, адрей реквизитхэр: ИНН-р, КПП-р, ОКТМО-р.
Ахъшэхэр счёт хэхахэм, бюджетхэм я хэхъуэхэр зи нэIэ щIэт администраторхэм къызэIуахахэм, къыщыгъэлъэгъуащ икIи бюджетхэм ягъэхь, апхуэдэ щIыкIэкIи бюджетхэм Iэмал ягъуэт езыхэм я пщэ къыдэхуэ къалэнхэр ягъэзэщIэну.
Гу лъывэзгъэтэну сыхуейщ мыбыи — псалъэм папщIэ, сэ къэзгъэлъэгъуа реквизитхэм ящыщ зыр мыпэжу къыщIэкIмэ, езгъэхьа ахъшэр зыщIыпIи къыщалъытэнукъым икIи апхуэдэу щытынущ, ар зэрымытэмэмыр зэхэдгъэкIыу щыуагъэр дгъэзэкIуэжыхукIэ.
Псалъэм папщIэ, ахъшэр зытын хуейм, езым и къалэнхэр игъэзащIэурэ налог е къуэды тралъхьар щипшынкIэ, ахъшэр зэрыхилъхьэ дэфтэрым ахъшэр зыхуигъэхьым и реквизитым щыщу зы щыуагъэ гуэр иритхащ. Ар имыщIэу, езым и къалэн игъэзэщIауэ къилъытэри, и гур псэхужауэ ежьэжащ.
Абы кърикIуэращ: а ахъшэр здэкIуэн хуеям кIуакъым, зыхуэфащэ бюджетым Iэрыхьакъым икIи ар зытам щIыхуэ телъу къыщIидзащ, уеблэмэ ахъшэр пIалъэ пыухыкIам зэрыхимылъхьам къыхэкIыу пени хуатх.
— Фи Управленэр а унэтIыныгъэмкIэ сыт хуэдэ проектыщIэхэм хэт?
— Мы зэманым мэлажьэ «Къэрал, муниципальнэ платёжхэм я IуэхукIэ къэрал хъыбарегъащIэ IэнатIэ» (ГИС ГМП) сервисыр. Абы и лэжьыгъэр зыубзыхур Федеральнэ казначействэрщ. Ар щытщ цIыхухэм, IуэхущIапIэхэм хуащIэ къэрал, муниципальнэ Iуэхутхьэбзэхэм щIатын хуей пщIэр зищIысым, ахэр зэратыпхъэм теухуа, Урысей Федерацэм и бюджет IэнатIэм и хэхъуэхэр зэрызэхэлъым, ар зэраубзыху щIыкIэм, апхуэдэуи федеральнэ законхэм къыщыгъэлъэгъуа нэгъуэщI хэхъуэхэм я къыхэкIыпIэхэм щыгъуазэ узыщI хъыбарегъащIэ Iэмалу.
Къэрал, муниципальнэ Iуэхутхьэбзэхэм щIат пщIэм теухуа псори нэрылъагъуу, абыхэм цIыхухэр щыгъуазэу щытын папщIэ къызэрагъэпэща IэнатIэщ ар. Управленэм и IэщIагъэлIхэм ГИС ГМП-м къыщагъэлъагъуэ хэт сыт хуэдэ ахъшэ дэнэ игъэкIуами, а системэм хэтхэр зыщIэупщIэн щыIэмэ, абыкIэ щIэгъэкъуэн яхуохъу. А Iуэхутхьэбзэхэр зыхуащIэхэм захуэзгъэзэну сыхуейт ГИС ГМП-м хуаIэ пыщIэныгъэхэр ягъэбыдэн зэрыхуейм теухуауэ, сыту жыпIэмэ, апхуэдэ пыщIэныгъэ уимыIэным федеральнэ законыр умыгъэзащIэу къокI.
Федеральнэ казначействэм и органхэм я нэгъуэщI унэтIыныгъэми и гугъу сщIыну сыхуейщ. ЩIышылэм и 1-м къыщыщIэдзауэ Федеральнэ казначействэр кIэлъоплъ «Электроннэ бюджет» системэ къуэдзэмкIэ лицевой счётхэр къызыхузэIуахэм абы иралъхьэ хъыбархэм.
Федеральнэ казначействэм а унэтIыныгъэмкIэ и къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщщ IэнатIэ псори зэгъэуIуауэ «Электроннэ бюджет» ГИС-м и къудамэхэу «Учётымрэ отчёт щIынымрэ», «Финансым хэмыхьэ активхэр зегъэкIуэныр», «Кадрхэм унафэ яхуэщIыныр» жыхуиIэхэр бухгалтер учёт щIыныр, нэгъуэщIу жыпIэмэ федеральнэ IуэхущIапIэ псоми я «бухгалтер» хъуныр.
Къыхэгъэщыпхъэщ 2016 гъэм УФ-м и Президентым и унафэкIэ Финанс-бюджет кIэлъыплъыныгъэмкIэ федеральнэ къулыкъущIапIэр зэрызэбграутIыпщыкIыжар. Абы къыхэкIыу Федеральнэ казначействэм къратыжащ финанс-бюджет IэнатIэр къэпщытэным пыщIа лэжьыгъэхэри, нэгъуэщIу жыпIэмэ ди къулыкъущIапIэм иджы и нэIэ щIэтщ кIэлъыплъыныгъэ псори.
Апхуэдэуи и гугъу щIыпхъэщ юридическэ IэнатIэми. Федеральнэ казначействэ къулыкъущIапIэхэр къызэрызэрагъэпэщрэ абы хабзэм теухуа Iуэху псори зэфIегъэкI. ЩыIэ хабзэхэм тету ди юристхэм УФ-м ФинансхэмкIэ и министерствэм и цIэкIэ Урысей Федерацэм и мылъкум теухуауэ и сэбэп зыхэлъхэр суд органхэм щызэрегъакIуэ, апхуэдэуи Федеральнэ казначействэмрэ ди управленэмрэ я Iуэху-хэр хеящIэ IуэхущIапIэхэм щыпхегъэкI.
— ЛэжьыгъэкIэ и пщэ къыдэхуэ къалэнхэр гъэзэщIэным нэмыщI, казначействэм и IуэхущIафэхэм сыт гъэщIэгъуэну хэлъ?
— 2010 гъэм къыщыщIэдзауэ Федеральнэ казначействэм и управленэм и унафэщIым деж щIалэгъуалэ совет къыщызэрагъэпэщащ, щIалэгъуалэ политикэр пхыгъэкIыным хуэгъэпсауэ. Абы хохьэ щIалэгъуалэ нэхъ жыджэрхэр. Абыхэм лэжьакIуэхэм я узыншагъэр егъэфIэкIуэным хуэунэтIа Iуэхухэр, къэрал властым и органхэм я IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэр хэту футболымкIэ зэхьэзэхуэхэр къызэрагъэпэщ. Спорт зэпеуэхэм нэмыщI, щIалэгъуалэ советым хэтхэм лэжьакIуэхэм я щIэныгъэм хэгъэхъуэным хуэунэтIа лэжьыгъэхэри ирагъэкIуэкI. Советым хэтхэм управленэм и лэжьакIуэхэм ящIыгъуу ирагъэкIуэкI щхьэж и щIэныгъэр здынэсыр къыщигъэлъагъуэ брейн-ринг зэпеуэхэр, нэгъабэ, псалъэм папщIэ, казначействэм и библиотекэ къызэрагъэпэщащ, лэжьакIуэхэр усэ тхынкIэ зэпрагъэуащ. ЩIалэгъуалэ советым иджыблагъэ псапащIэ Iуэху иригъэкIуэкIащ хуэмыщIауэ псэу унагъуэхэм я сабийхэм ядэIэпыкъуным хуэгъэзауэ. Абы яфIэфIу хэтащ ди IуэхущIапIэм и лэжьакIуэ псори икIи ди республикэм щыщ унагъуэ 40-м щIигъум зыщIагъэкъуащ. Апхуэдэуи илъэсым къриубыдэу япэIэбащ жьы хъуахэр щапIыж унэ-интернатымрэ адэ-анэхэм я нэIэм щIэмыту къэна сабийхэмрэ. Управленэм и лэжьакIуэхэм я сабийхэм папщIэ, профсоюз зэгухьэныгъэри я щIэгъэкъуэну, гъэ къэс къызэрагъэпэщ ИлъэсыщIэм и махуэшхуэм ехьэлIа гуфIэгъуэ дауэдапщэхэр. Къытхыхьэ лэжьакIуэщIэхэр гупым хэсыхьынымкIи щIэгъэкъуэн мэхъу щIалэгъуалэ советым хэтхэр. Ди деж гулъытэшхуэ щегъуэт цIыхум и IэщIагъэм хигъэхъуэным, и къулыкъукIэ дэкIуеиным и мызакъуэу, я социальнэ зыужьыныгъэми.
— Зэман гъунэгъум казначействэм и лэжьэкIэм сыт хуэдэ зэхъуэкIыныгъэхэр къыщыхъуну ущыгугъ хъуну?
— Дызыдэлажьэхэр ахъшэкIэ къызэгъэпэщын и лъэныкъуэкIэ щIэуэ икIи фIыкIэ узыщыгугъ хъунухэм ящыщу къыдолъытэ «бюджет, дебетовэ картэ» жыхуаIэм дызэрелэжьыр. АбыхэмкIэ ахъшэ зэIэпах, ирощахуэ. А картэхэр нэхъыбэу къагъэсэбэп хъуным и фIыгъэкIэ ахъшэ Iэрылъхьэу зекIуэр нэхъ мащIэ хъунущ, нэхъ иужькIи абы Iэмал къитынущ бюджет IэнатIэм ахъшэ Iэрылъхьэ щыземыкIуэжыххэнымкIэ.
Федеральнэ казначействэм и нэгъуэщI унэтIыныгъэщIэу щытщ псэупIэ-коммунальнэ хозяйствэм и къэрал хъыбарегъащIэ IэнатIэм дыдэлэжьэныр, псэупIэхэм щIат, коммунальнэ Iуэхутхьэбзэхэм я уасэхэр зэрыхалъхьэ щIыкIэр наIуэ хъун папщIэ.
Апхуэдэуи мы гъэм къыщыщIэдзауэ казначействэм и пщэ къыдалъхьащ кIэлъыплъакIуэ къалэнхэр, «Къэрал муниципальнэ IуэхущIапIэхэр зыхуеинухэр къэщэхуным, ахэр зыхуэныкъуэ лэжьыгъэхэр, Iуэхутхьэбзэхэр зэфIэгъэкIыным теухуауэ» 2013 гъэм мэлыжьыхьым и 5-м къыдэкIа Федеральнэ закон №44-ФЗ-м и 5-нэ Iыхьэм и 99-нэ статьям зэрыщыубзыхуам тету. Абы Iэмал къет къэралыр зыхуейхэр къэщэхуным пыщIа Iуэху псори кIэлъыплъыныгъэм щIэдгъэувэнымкIэ.
Епсэлъар ИВАНОВ Александрщ.
