Адыгэ лъагъуэжьхэр
«Адыгэ лъагъуэжьхэр» псалъащхьэм щIэту нобэ ди газетым къыщызэIудох ди адэжьхэм яIурылъа бзэм и дахагъэм, ижькIэрэ я къекIуэкIыкIам, нобэми ди лъэр здынэтхусу ди Хэкужьу къэтлъытэм и зэхэлъыкIэ телъыджэхэм дахэзышэ гъуэгуанэ тхыгъэхэр, гукъэкIыж-хэр, хъыбар кIэщIхэр, къинэмыщIхэри щызэхуэхьэса напэкIуэцI щхьэхуэ.
2017 гъэм гулъытэ хэха хуэщIыпхъэщ
Кавказ Ищхъэрэм щылажьэ хъыбарегъащIэ IэнатIэхэр иджыблагъэ къыхураджащ дыкъэзыухъуреихь дунейм и щытыкIэм теухуауэ 2017 гъэм ягъэхьэзырыну нэтынхэмрэ тхыгъэхэмрэ нэхъ купщIафIэу къызэрагъэпэщыну.
А Iуэхум щытепсэлъыхьащ «Кавказ Ищхъэрэм и курортхэр» АО-м и гуэдзэну къызэрагъэпэща «Кавказым щIыуэпсымкIэ и центр» зэгухьэныгъэм и япэ зэIущIэм.
Теленэтынхэр езыгъэкIуэкI икIи репортёр Щугорев Дмитрий гу зэрылъитамкIэ, Кавказ Ищхъэрэм теухуауэ федеральнэ, щIыналъэ хъыбарегъащIэ IэнатIэхэм иужьрей зэманым ягъэхьэзыр нэтынхэмрэ тхыгъэхэмрэ ди щIыналъэм туризмэм зыщегъэужьыным, экологием щыхуэсакъыным пыщIа Iуэхугъуэхэр нэхъ щызэпкърахыу къаублащ, зэрыщыту къапщтэмэ, фIы нэхъыби щыхужаIи хъуащ.
— ЩIыуэпсым и щытыкIэр зыхуэдэр къэзыгъэнаIуэ тхыгъэхэмрэ нэтынхэмрэ медиа IэнатIэм щылажьэхэм мыхьэнэшхуэ ират зэрыхъуам дыщогуфIыкI, — къыхигъэщхьэхукIащ УФ-м и Президентым и Полномочнэ лIыкIуэу КИФЩI-м щыIэм и къуэдзэ Ведерников Михаил. — Дыкъэзыухъуреихь дунейм хуэса-къынымрэ цIыхуIэ зылъэмыIэса щIыуэпсыр хъумэнымкIэ Кавказым «езым ейуэ щыт» зэгухьэныгъэ къызэрыщызэрагъэпэщар мыхьэнэ ин дыдэ зиIэщ.
Ведерников Михаил къелъытэ Кавказ Ищхъэрэм и хъыбарегъащIэ IэнатIэхэм зи гугъу тщIы IуэхущIапIэм къыхилъхьэ проектыщIэ-хэм гулъытэ хэха хуащIыпхъэу.
— «Кавказым щIыуэпсымкIэ и центр» зэгухьэныгъэр щIэгъэкъуэныфI хъунущ щIыналъэм туризмэм зыщегъэужьынымрэ Кавказ Ищхъэрэм социально-экономикэ и лъэныкъуэкIэ и щытыкIэр егъэфIэкIуэнымкIэ, — жиIащ а IуэхущIапIэм и унафэщIым и къуэдзэ Казиев Сааду. — Экономикэм и IэнатIэ куэдым, туризмэри хэту, я зыужьыкIэр елъытащ щIыуэпсым и щытыкIэр зыхуэдэмрэ дыкъэзыухъуреихь дунейм и къызэрымыкIуэ дахагъэхэр хъума зэрыхъуамрэ. Ди IуэхущIапIэм и лэжьыгъэр псом япэу зыхуэгъэзауэ щытынур щIыналъэм и къэкIыгъэхэмрэ псэущхьэхэмрэ къызэтегъэнэнырщ, щIыуэпсым хуэсакъыным цIыхухэр къыхуеджэнырщ.
Казиев Сааду и псалъэхэм ятепщIыхьмэ, мы зэманым «Кавказым щIыуэпсымкIэ и центр» зэгухьэныгъэр йолэжь «азиегупэ леопард» (щомыщ къуэлэн) лIэужьыгъуэр зэфIэгъэувэжыным, домбейхэр (европей зубрхэр) щрагъэтIысыкIыжа щIыпIэхэм щыгъэбэгъуэжыным, Адыгэ Республикэм чэщей мэз тIыпх закъуэу къыщызэтенам зыкъегъэужьыжыным, нэгъуэщIхэми. Апхуэдэу, IуэхущIапIэм щылажьэхэм я мурадщ Каспий псы хъурейм хаутIыпщхьауэ щыта тюленым, Хы ФIыцIэм хэс хыкхъуэхэм, «эйзенам» бдзэжьей къуэлэным хуэдэ псэущхьэ гъуэтыгъуей хъуахэр хъумэным ехьэлIа Iуэхугъуэхэри ирагъэкIуэкIыну.
— «ЦIэхэр фIэзыщыр Урысейм щыпсэухэращ» («Россия называет») медиа проектыр и кIэм нагъэблэгъащ. Кавказ Ищхъэрэ биосферэ мэзкъуэдым щрагъэтIысыкIа щомыщ къуэлэнхэм фIащыну къагъэлъэгъуа цIэхэр мини 10-м щхьэдэхащ. УФ-м щыпсэухэм ящыщу, цIыху мин 25-м Iэ зыхуаIэтахэр хэIущIыIу ящIащ. Зи гугъу тщIы проектым хуэдэхэм мыхьэнэшхуэ яIэщ, ди къэралым ис дэтхэнэри щIыуэпсыр хъумэным зэрыхуигъэушэм къыхэкIыу, — къыпищащ и псалъэм Казиев Сааду.
БЭРАУ Бышэ.
ЩIыпIэцIэхэр
Iэбагъуэ
Адыгэ Республикэм щежэх Щхьэгуащэ и псыхъуащхьэхэмкIэ иужьрей дыдэу къыдэс Гъуазэрыплъ къуажэ цIыкIум къегъэщIылIа Iэгъуэблагъэм пэгъунэгъуу икIи нэхъ зыкъыщхьэщиIэтыкIауэ узыIуплъэ Iуащхьэ джафэ зэпэхъуреишхуэм «Iэбагъуэ» жиIэу йоджэ.
Iэбагъуэ и нэпкъхэр - щIымахуэм.
Iэбагъуэ и хъупIэхэм.
Адыгэ Республикэ. «Iэбагъуэ» цIэр зезыхьэ хьэщIэщыр.
Жыжьэу къэлъагъуэр ТIыбгрэ Iэбагъуэрэщ.
Мэз IувыжьхэмкIэ къэухъуреихьа жылэ цIыкIум укъыщежьэу, а бгым и щхьэкIэм нэс лъэсу удэкIынумэ, километр 11 хуэдиз дэлъщ. А гъуэгуанэр къызэнэкIыным ику иту сыхьэти 6 — 8 токIуадэ. Iэбагъуэ метр 2689-рэ и лъагагъщ. Абы ищхъэрэкIэ гъэза и джабэ нэкIухэм Щхьэгуащэ сэмэгу лъэныкъуэмкIэ щыхэлъэдэж МэлкIапэ псы бгъунжым и къуэпсхэр къыщожьэ. Мы Iуащхьэм къегъэщIылIа Iэгъуэблагъэр Кавказ къэрал биосферэ мэзгъэфIэным и щIыналъэм хеубыдэ. «IэбагъуэкIэ» йоджэ а бгым къедза шытхми, и бгъуитIымкIэ щыIэ хъупIэхэми.
Филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор КIуэкIуэ Джэмалдин «Адыгская (Черкесская) топонимика» зыфIища и тхылъым къызэрыщигъэлъэгъуамкIэ, «Iэбагъуэ» фIэщыгъэр IыхьитIу зэхэлъщ: «Iэ»-рэ «багъуэ»-у, «Iэщыр щагъэбагъуэ», «Iэщым лы щащI» мыхьэнэхэр къарыкIыу. ФIэщыгъэр япэщIыкIэ зытеIукIауэ хуагъэфащэр мы щIыпIэм щыпэрыхьэт хъупIэхэращ.
Апхуэдэ Iуэху еплъыкIэ яIэщ щIыпIэцIэхэр джыным куэд щIауэ дихьэх, Адыгэ Республикэм щыщ щIэныгъэлI Мэрэтыкъуэ Хьэжкъасым, «Кавказым и топонимикэ псалъалъэ» тхылъ гъуэзэджэр къыдэзыгъэкIа Твёрдый Александр, «Кубаным и топонимикэм теухуа очеркхэр» лэжьыгъэ купщIафIэр дунейм къытезыгъэхьа Ковешников Владимир сымэ, нэгъуэщIхэми.
АБАЗОКЪУЭ Болэт.
Хэт и гугъэнт?!
ЗыхищIыкIыу щымыта, зэи зытемыплъа щIыпIэ телъыджэ гуэрхэр здэщыпсэум пэмыжыжьэу зэрыщыIэм цIыхум гу лъезгъэтэн сфIэфIщ. ИкIи ар инэхъыбэм къызохъулIэ.
Урыху псыхъуэ. Къэбэрдей-Балъкъэрым и иджырей гъунапкъэм деж.
Си анэшыр зыдэс Хьэтуей къуажэм мэрем махуэм и пщыхьэщхьэу секIуэлIэжат. Зи ныбжьыр илъэс 92-м нэблэгъа Бэрау Хьэсэнрэ си анэмрэ зэкъуэшитIым я бынщ. Пхъурылъхум къыхуащта Iэнэм дыпэрысу, зыкъызэкъуэсхри Хьэсэн и къуэ нэхъыщIэ Заурбий есIуэкIащ Хьэтуей къуажапщэм адэкIэ щыIэ ныджэ нэщI кIыхьышхуэм и къуапэ дыдэм, иджырей Осетие Ищхъэрэ — Аланием и гъунапкъэр къызэкIуалIэм, зыщысплъыхьыну «си нэ къызэрикIыр».
Щыгъуазэ сызэрыхуащIрэ зэпымыууэ згъэщIагъуэрт, Хьэтуей ипщэкIэ километрих хуэдизкIэ удэкIуеижмэ, осетин къуажэ цIыкIу гуэрым узэрыщыхуэзэри, абы гъунэгъу дыдэу убгъэдыхьэпами ди республикэм и щIыналъэм уиту укъызэралъытэри, псыхъуэ лъэныкъуэмкIэ къэлъагъуэ жыг гуэрэныбэм адыгэхэр ноби «Къалэжь мэзкIэ» зэреджэри.
А псом къыдэкIуэуи сыщыгуфIыкIырт къуршым кърагъэIэпхъуха осетинхэм Урыху и тIуащIэм щыхуагуэша щIы Iыхьэхэм Лэскэн лъэныкъуэмкIэ щыIэ Шыгуэбыкъуэ мэзылъэ кIеймрэ абы и дыхьэпIэр «зыхъумэ» Чац и Iуащхьэмрэ зэрыхрамыгъэубыдам.
Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и егъэджакIуэ, математик Мамхэгъ Астемыр адыгэхэм я тхыдэр джыным куэд щIауэ дехьэх. Куэд щIакъым абы кIэщIу щыгъуазэ сызэрыхуищIрэ осетинхэм а лъэныкъуэмкIэ щIы Iыхьэхэр зэрылъагъэса щIыкIэм. Мамхэгъым жиIэм тепщIыхьмэ, зи гугъу тщIы щIыгур къэбэрдеипщ Къуэгъуэлъкъуэхэ зэгуэрым яIыгъащ. Ар абыхэм хупаупщIауэ щытащ Осетие жыжьэм щыIэ Даргавс жьанэм къыдагъэIэпхъукIауэ щыта осетинхэм. Арагъэнущ, Хьэтуей нэхъ къыпэгъунэгъу осетин къуажэ цIыкIум (Средний Урух) адыгэхэр «ДыргъыпскIэ» щIеджэри.
ГукъэкIыж
Сэ, зыкъэсщтэжынщи, а лъэныкъуэмкIэ тIэкIу нэхъ ипэIуэхэми сыдыхьауэ щытащ. Зэгуэрым, лъакъуэрыгъажэ сытесу къуажэ зэхуакухэр къызэхэзжыхьырт. Дыргъыпс къуажэ цIыкIум сыкъыщыдэжыжым, асфальт гъуэгум тесIуэнтIыкIри ныджэмкIэ дэздзыхащ. Машинэ лъэкъуампIэхэм хаша «лъагъуэ» закъуэм си нэхэр теплъызауэ сыздрижэм, жыг гуэрэныбэ къэлъэгъуам псалъэмакъ гуэрхэр къыхэIукIащ, зэщIэжьууэжхэрэ нэжэгужэ защIэу.
«Мы сызрихьэлIахэр хэт сымэу пIэрэ?!» — сигукIэ жысIэжурэ сыкъэувыIащ. Асыхьэтми гу лъыстащ гъуэгунапщIэ Iуфэм къегъэщIылIа фэху тIэкIум щызэрагъэпэща «тхьэрыкъуэф» Iэнэм цIыхухъуи бзылъхугъи, сабийхэри ящIыгъуу, зэрыбгъэдэтми, псалъэмакъыу къэIухэр зэрыадыгэбзэми.
Анэдэлъхубзэм сыщыгуфIыкIами, щIалэхэм ящыщ зыр къэсцIыхужами, сызрихьэлIа гупым сахэмыхьэмэ нэхъыфIу къэслъытащ. А псори си щхьэм зэуэзэпсэу зэригъэзэхуащ. ИкIи, сызрихьэлIахэм гу къыслъамытэмэ нэхъ къасщтэу, а щIыпIэм къыIузгъэкIэрэхъукIыжауэ щытащ. ИужькIэ, зэманыфI дэкIауэ, «Къалэжь мэзым» сызыщыхуэзахэр хэт сымэми, щIызэхуэсауэ щытам и щхьэусыгъуэми щыгъуазэ сыхуищIауэ щытащ хьэтуейдэс, Бэраухэ я малъхъэ, ХьэщIэлIхэ я къуэ Заур (арат а гупым яхэту къэсцIыхужауэ щытари).
Заурбий къытохьэ
Бэраухэ я дежкIэ къедгъэзэкIыжынщи, а пщы- хьэщхьэм къесхьэжьа псалъэмакъым анэш къуэшыр зэрыдезгъэхьэхыным яужь ситу, сэмэркъэу щIыкIэу къыхэздзащ: «Урыху псыхъуэ и мыдрыщIкIэ республикитIым ди щIы кIапэхэр зэрыщызэпыхьэ щIыкIэм хэпщIыкIышхуэ щыIэу къыщIэкIынукъым уэри!» — жысIэри. Апхуэдэ псалъэм ар, дауи, къызэщIигъэнащ икIи къыкIэлъыкIуэ махуэм нэхъ фIимыгъэкIыу «щIыпIэзэгъэлъагъу» и машинэмкIэ дригъэжьэну сыкъигъэгугъащ. Сэри Iуэхум и зыужьыкIэм сыщыгуфIыкIащ.
КъыкIэлъыкIуэ махуэм и пщэдджыжьыпэм, зэгурыIуаитIым, зилъэфыхь лей къыхэдмыгъахуэу, зыкъэдужьащ. Къуэшым и къуэ цIыкIу Мирхъан, зи ныбжьыр илъэси 9-м нэблэгъар, «кIуэ, абыи зыгуэрхэр илъагъунщ икIи теунщ» жыхуэтIэ щIыкIэу, гъусэ къэтщIри нэху дыкъыщекIа хьэблэм дыкъыдэкIащ. Машинэзехуэр Заурбийти, «гухъум» ищхъэрэкIэ щригъэзыхым сыхуеплъэкIащ.
— Чау Хьэчим, гъусэ къытхуэхъумэ зэригуапэр къыхигъэщащи, къыздэтщтэну къуажэкумкIэ дох, — жиIащ си къуэшым зэкIэлъигъэпIащIэу, зэрызыхуезгъэзэкIам и жэуапу.
— ЩIыпIэ мыцIыхукIэ доунэтIри, тIэкIу дыехьэехуэмэ нэхъыфIщ! — пэздзыжащ сэри си къуэшым.
Чау Хьэчимрэ Бэрау Заурбийрэ Хьэтуей дэт курыт школым зы класс зэдыщеджащ икIи къыщызэдаухащ. Сэри а щIалэр, Хьэчим, цIыхугъэ зэрысхуэхъурэ зэманыфI дэкIати, нызэрыддежьэм сыщыгуфIыкIащ.
А тIэкIур си щхьэм зэригъэзэхуэну сыхунэсагъэнтэкъым, Чаухэ я пщIантIэм хуэзанщIэу, уэрам зэвым и адрей лъэныкъуэмкIэ щызэхэт жыг цIырхъ зытIущым дызэрыс «гъущIыгур» щеткъузылIам.
ДыздыIухьам дыщIызыпигъэплъэжыр къызгурымыIуащэу япэщIыкIэ сызэгуэпами (машинэм уримыгъэсу, дунейр хуабэвэхт), гъуэмылэ къэугъуеиным щIалэр яужь зэритыр Заурбий къыщызиIуэкIым, сызэтесабырэжащ. ИкIи Чаур къыдэкIыу къыдихам дыщыIуигъаплъэм, и куэбжэм дызэрыщызыпигъэплъэжар «хуэдгъэгъуащ». Псом я лейуэ дыщыгуфIыкIащ осетин унагъуэм кърахауэ зыхужиIа дэлэн зэмылIэужьыгъуэхэмрэ махъсымэ теплъэ зиIэ фадэ пIащIэ зэрыт бащырбэмрэ — Хьэчим и щхьэгъусэр Осетием къызэрыришрэ куэд щIами, щыкъу шхыным ахэр щагъащIэртэкъым.
«Дыргъыпсыр» ди гъуазэу
Хьэтуей къуажапщэм блэж къэрал федеральнэ трассэр зэпыдупщIри, ипщэ лъэныкъуэмкIэ дэзыгъэзей гъуэгум дытехьащ.
Сэнтх кIыхьым дыкъытехутауэ дыздэжэм, ныджэ бгъуфIэшхуэр зи «гущапIэ» Урыхужь и даущ макъыр сэмэгурабгъумкIэ къыщыIурт, дыгъэр къулъшыкъупIэм иува къудейуэ, махуэм зэрызыкъиужьа щIагъуэ щымыIэми, хьэуа къызэщIэплъам жыжьэу къэлъагъуэ бгы лъагэхэм я аранэ дзакIэжьхэр «зэщIигъэхъаерт», губгъуэ гъуафэу дызыбгъурыжми хуабаер къыхицыцыкIырт.
«Дыргъыпс» осетин къуажэ цIыкIум ищхъэрэкIэ гъэза и къуапэ дыдэм деж Осетие Ищхъэрэ — Аланием и ГИБДД-м къыщызэригъэпэща и хэщIапIэм и пащхьэ дыдэм деж сэмэгу лъэныкъуэ зытщIри, машинэ лъагъуэу къыхэлъагъукIымкIэ дыунэтIащ.
Дыкъызэрехам хуэдэу захуабзэу къуэкIий дыхьэпIэм нэс дежэхын сфIэщIами, зы мащIэ тIэкIу фIэкIа дымыкIуу гъуэгу нэхъыщхьэм бгъунж зищIащ. Гублащхьэм дэсыр къуэшыр арати, «абыкIэ умыгъэзэн пхузэфIэкIынукъэ?» — сеупщIащ. «НэгъуэщI кIуапIэ иIэ атIэ мыбы?» — къызитыжащ жэуапыр Заурбий.
СэмэгумкIэ езыIуэнтIэкIа гъуэгум «хуэшэмэджыпэу» ижь лъэныкъуэмкIэ зыкъригъэбэжри, уэхым тпыIукIуэтауэ итлъагъуэ жыг гуэрэныбэм хуиунэтIащ. НэпкъитIым лэдэхыу дыхьэ мывалъэ джабэ нэкIум зэрызед-
гъэщэтэхыу, Урыхужь и псыIум дыкъыIухутащ.
— ПщIэжрэ, мыбдежыращ уэрэ сэрэ, ди къуэш Артури ди гъусэу, зэгуэр дыкъыщыувыIауэ щытар, кIуэ зыкъом дэкIагъэнщ абы лъандэрэ, — жиIэри, Заурбий зыкъысхуигъэзащ, машинэр къызэригъэувыIэуи, дыкъызэрихащ.
АрщхьэкIэ, дыкъыщIежьар — Осетиемрэ Къэбэрдеймрэ я иджырей гъунапкъэр Урыхужь и псыхъуэм зэрыщыхагъэунэхукIар зэгъэлъагъуныр — зэдгъэхъулIа щIыкIэтэкъыми, ипщэр си гъуазэу, абыкIэ зыздзащ.
Лъэбакъуэ щитI хуэдиз зэрыскIужу, зыхэсщIащ теплъэгъуэу зыкъызэкъуэзыххэмкIэ а лъэныкъуэр зэрынэхъ дахэри, бжьэпэ кIащхъэм декIуэкI жыгышхуэхэм я лъабжьэм ущетIысэхынкIэ зэрынэхъ зэгъри. Нэпкъым гъунэгъубзэу псыри щешкIурэхырт.
АрщхьэкIэ, абдежми сыкъызэрыщымыувыIэнур сигу пхъэрамкIэ къызгурыIуэжырти, нэхъ ипщэжкIэ сыдэкIуеину сыпIэцIеижми, «си гъусэхэр къыздыщызнам димыхьэх щIыкIэ», — жысIэри, къыздесшэжьэн мурадыр сиIэу езгъэзыхыжащ.
СыздыIухьэжам си гъуэгуэгъухэм ягу хэмыхьарэ зыщаплъыхьу сащрихьэлIэжати сыгуфIащ икIи, «нэгъуэщI жэрдэм къыхамылъхьарэт» гупсысэр къысфIытекIуэри, сажьэхэмыхьапэ щIыкIэ «сыздэщыIамкIэ фынакIуэт!» жысIэри, сегуоуащ. Макъ гушхуар зэрызэхахыу, псоми сыздэщыIамкIэ зыкъыздрачащ.
ПцIыр сыткIэ щхьэпэ, япэу дыкъыщыувыIа щIыпIэм щыщIагъэ гуэрхэр иIэ хъуат: махуэ зыбжанэ ипэкIэ къешха уэшхышхуэм сэтей щIыгур зэщIилъэсат, гъуэфылъи гъущапIи къимыгъа- нэу зэхифыщIат. ЩIы щхьэфэр тIэкIу тегъущыкIыжа хуэдэу къыпщыхъу-ми, дыгъуасэ хуэдэм шэдылъэу зэрыщытар нэрылъагъут.
Зыкъызэкъуэзых теплъэгъуэр нэхъ зэгъыу икIи нэхъ IуплъэгъуафIэу зэрыщытыр си гъусэхэми къалъэгъуащ. «Мобдежым дыкъыщыувыIэ хъунукъэ?!» жыхуаIэ щIыпIэхэми даблэжри, хуей теплъэ зиIэ щIыгу хъуреишхуэм дилъэдащ…
Зытплъыхь защIэурэ дыщыдэкIуэтейм, Дыргъыпс къуажэ цIыкIум и нэзым дызэрыфIэкIами, ар зытес бжьэпэм и лъабжьэм дыкъызэрыщIэхутами гу лъыттащ. «Мыр дауэ, Осетием я щIым дит?» — гупсысэр ди щхьэм къищхьэрыуэри, щтэIэщтаблэу дызэплъыжащ. Абдежым дыкъыздыIухута щIыпIэр нэхъ дахэжу къэтлъытащ: псыри гъунэгъубзэу блэжырт, дакъэжь мафIэ здэщыпщI хъун нэпкъ зэлъыIухам пхъэбгъу зэIузэпэщхэм къыхащIыкIауэ щIэщI дахэкIей тетт…
Абдежым, тпэмыжыжьэ дыдэу, трактор-машинэ макъхэр къэIуащ. Ахэр гъунэгъу къыщыхъум, зекIуэ гъуэгуанэ зэдытехьа гупыр дызэплъыжащ. КъикIа щIалэхэм къызэрыдгурагъэIуам-
кIэ, Къуэгъуэлъкъуейрэ Хьэтуейрэ щыщ хьэрычэтыщIэхэм а щIыпIэм ухуэны- гъэ гуэрхэр щрагъэкIуэкIыу арат.
— Си фIэщ хъунтэкъым, псым адэкIэ зыкъыщызыIэт мэзылъэ шытхым тIуащIэр зэв дыдэ щищIым нэсыху мыдрыщIкIи адрыщIкIи щызэпэщылъ щIы кIапэхэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIыналъэм храгъэубыдауэ, — зэригъэщIэгъуэнур имыщIэу, къызыпхигъэIукIащ абдежым Заурбий.
Тхыгъэри сурэтхэри КЪУМАХУЭ Аслъэн ейщ.
«Адыгэ псалъэ» газетым и корреспондент Къумахуэ Аслъэн.
Чау Хьэчимрэ Бэрау Заурбийрэ.
«Къущхьэ» — «къурш»
Адыгэ лъэпкъхэм ящыщу беслъэнейхэр Псыжь адрыщIкIэ щежэх Инжыдж, Уарп, Лабэ псышхуэхэм я Iуфэхэм Iусыгъащ, нобэми аращ. КъухьэпIэмкIэ гъэза я щIы кIапэм кIахэ адыгэхэр зытеса я щIыгур гъунэгъубзэу къеуалIэу щытыгъами, я псэлъэкIэр къэбэрдейхэм къэдгъэсэбэпым нэхъ пэгъу- нэгъущ.
ИтIани, гъэщIэгъуэныракъэ, мис а беслъэнейхэм (кIахэ адыгэхэм я гугъу тщIыххэнкъыми) иджыри къыздэсым яIэкъым бгыщхьэ аранэхэмрэ къыр сыджхэмрэ дэ яхужытIэ «къурш» псалъэр, къагъэсэбэпыр «къущхьэ» жыIэгъуэращ.
Си цIыкIугъуэм ирихьэлIащ
ДыгъафIэ махуэрэ гъэмахуэ бжьыфIэу, школми дыкъаутIыпщауэ, псыхъуэм зыщызыгъэпсэхуну гукъыдэж зыщIа балигъхэм ныбжьыщIэ цIыкIухэр гъусэ дызыхуащIат. ДыздэкIуам нэгъуэщI зы гупми дащыIущIащ. НыбжькIэ зэхуэхъухэр дызэбгъэдашэри, дызэрагъэцIыхуащ. Адрей гупым зы щIалэ цIыкIу яхэтт, щIыпIэ жыжьэ къикIауэ. ЗэрыжаIамкIэ, Къэрэшей-Шэрджэсым ит Беслъэней къуажэм щыщт. Тыншу дызэрызэдэуэршэрым гу лъатати, балигъхэм лъэныкъуэ зрагъэзащ.
А махуэм цIыхугъэ схуэхъуа ныбжьыщIэм и адыгэбзэр телъыджэ сщыхъуащ, алъандэрэ зэхэсхари сызэсари къэбэрдей жыIэкIэрати. Дыкъэзыухъуреихь Iэгъуэблагъэм и гугъу щыхуэсщIым, сеупщIащ: «мо къуршхэм хуэдэ фи щIыпIэ-хэмкIи щыфлъагъурэ?» — жысIэри. Сызытепсэлъыхьыр къызэрыгурымыIуар щыслъагъум, згъэщIэгъуащ! Зи гугъу сщIыр къыхуэмыщIэу къыщеплъэкIым, аргуэру: «модэ мо къуршхэм хуэдэ?» упщIэм къытезгъэзащ, си IитIым языхэзыр а лъэныкъуэмкIэ сшийри. Асыхьэтуи, хьэщIэм и жэуапыр згъэщIэгъуащ: «мо къущхьэхэм хуэди? Ае! ЩыIи…» Абы щыгъуэщ япэу щызыхэсщIар «къущхьэ» псалъэм «къурш» мыхьэнэ иIэнкIэ зэрыхъунури…
ЛЪАГЪУЭРЫКIУЭ Шухъыжьэ.
Фэ фщIэрэ?
«Къуэ» псалъэм къытепщIыкIахэр
Къуэ — куууэ псым диха щIыналъэ, уэх;
КъуэтIыхь — быдапIэм и хъуреягъкIэ Iуащхьэ лъагэу зэтетхъуауэ къекIуэкI шытх, быдапIэр къызэратIыхь къуэ;
КъуэтIыгъэ — (жьы хъуа псалъэщ) — зыгуэрым и кIыхьагъкIэ ирикIуэу датIыкIа щIытI;
Къуэшыхь — куууэ дэкI къуэм и кIэух, и лъэныкъуитIымкIи джабэ къыIуту;
Къуае — къуэ дыхьэгъуей;
КъуакIэ, къуэкIий — къуэ дэха, дэуда;
Къуащхьэ — къуэ, къуэкIий дэкIыр ищхьэхэмкIэ щиух щIыпIэ;
Къуэдэгу — къуэ куу, къуэ Iэуэлъауэншэ;
Къуэдыдж — къуэ зэв куу, щыхупIэ куу;
КъуэкIий нэф (къуэнэф) — псым диха къуэладжэ зэв, даущыншэ;
КъуакIэ — Iузэу, чэнжу дэха уэх, къуэ;
КъуакIэбгыкIэ — тафэу щымыт, къуэ, бгы куэду здэщыIэ щIыпIэ.
ХЬЭТЫКЪУЭ ЩауапцIэ.
