Адыгэ Iуэхум игъэпIейтейхэмрэ ирисондэджэрхэмрэ
Иужьрей мазэ зыбжанэм сызэджа тхылъищым я гугъу фхуэсщIынут. Абыхэм я зыр романщ, етIуанэр — хэхэс адыгэхэм ятеухуауэ зэхуахьэса тхыгъэхэщ, ещанэр — монографиещ. Тхыгъэхэр зэмылIэужьыгъуэми, ди лъэпкъым зэрытеухуам зэрешалIэри, сыхуейт фэри мы тхылъхэм «фыхэзгъэджыхьыну».
«Кавказыр зрагъэбгынахэр»
Налшык, Котляровхэ Викторрэ Мариерэ я тхылъ те- дзапIэм, 2002 гъэм къыщыдэкIащ «Изгнанники Кавказа» тхыдэ романыр. Ар зытхар Нажжар Александрщ.
Мы щIалэр 1967 гъэм Бейрут (Ливан) къыщалъхуащ, лъэпкъкIэ адыгэщ, ауэ езыр, дунейм и цIыхущ хужыпIэ- ну, щIэныгъэшхуэ зыбгъэдэлъ, зэфIэкI зиIэ уэчылщ, тхакIуэщ, журналистщ, критикщ. Юрист щIэныгъэр щызригъэгъуэтар Парижщи, Александр а къалэмрэ Бейрутрэ щопсэу, щолажьэ.
ГъэщIэгъуэн куэд хэлъщ Александр и гъащIэм. Илъэсибгъум иту итхащ и япэ романыр, илъэс 13 щрикъум езым и газет къыдигъэкIыу щIидзащ, ар ЮНЕСКО-м и Юридическэ комиссэм хэтщ Ливаным и лIыкIуэу, «Бейрут — хьэрып къэралхэм я щэнхабзэ къалащхьэщ» фIащауэ илъэс къэс ирагъэкIуэкI Iуэхухэр къызэрагъэпэщ абы и нэIэ щIэту, Александр и жэрдэмкIэ къагъэщIэрэщIэжащ Ливаным и Лъэпкъ библиотекэр, езым къызэригъэпэщауэ щэнхабзэмкIэ фонд егъэлажьэ. Нажжар илъэсым и тхакIуэ зэ хъуащ, Париж усыгъэмкIэ и саугъэтыр, Испанием и орден къыхуагъэфэщащ, литературэмкIэ Амстердам и саугъэтыр, нэгъуэщI куэди иIэщ, и зэфIэкIымрэ пщIэуэ къыхуащIымрэ зыхуэдизыр къагъэлъагъуэу. Ауэ а псор къезмыбжэкIыу и романымкIэ згъэзэжыну сыхуейт.
1995 гъэм Париж щытрадзащ «Изгнанники Кавказа» романыр. ФранджыбзэкIэ къыдэкIа тхылъым урысыбзэкIэ дызэреджэфыр зи фIыщIэр тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат Мэлбахъуэ Къэралбийщ. Тхылъым и редактоу щытар Елевтеров Константинрэ Котляров Викторрэщ, псалъэпэр итхащ Котляровэ Марие, кIэух псалъэр — Мусукаев Александррэ Мэлбахъуэ Къэралбийрэ. Мыбыхэм я цIэр къыщIыхэзгъэщыр адыгэхэм я тхыдэм, Урыс-Кавказ зауэм щымыгъуазэм зи гугъу сщIы тхылъыр къыIэрыхьэмэ, ар зытеухуар гурыIуэгъуафIэ ящIу ятхар зэрыкупщIафIэрщ.
Езы Александри мы романым елIалIэу зэрызыхуигъэхьэзырам и щыхьэтщ залымыгъэм хуагъэкIуа политикэри (Урысей, Уэсмэн империехэм, Инджылызымрэ Франджымрэ зэрытемыгъакIуэу), Кавказ Ищхъэрэм ис лъэпкъхэм я щхьэ кърикIуари, нэхъ пыухыкIауэ зытетхыхь адыгэхэм я дунейр, хьэл-щэныр зыхуэдари къызэриIуэтэж щIыкIэр.
Езым а гузэвэгъуэ псор и нэгум щIэкIам хуэдэу, «къегъэпсалъэ» а лъэхъэнэм дунейр зыхуримыкъуа политикхэри, Хэкури лъэпкъри зэрызэтещахэр зи псэкIэ зыгъэвхэри, уеблэмэ и лIыхъужьхэм ящыщ Мансуррэ Чэлимэтрэ щакIуэбзэкIэ зоIущащэ, бийм кIэлъыплъу мэзым здыщIэсым. ГъэщIэгъуэнкъэ «щакIуэбзэ» хуэдэ цIыкIуфэкIухэм деж къыщыщIэдзауэ Пушкин и усэм щыщ «Смирись, Кавказ, идёт Ермолов!» псалъэхэм щыщIэкIыжу зэрыщыгъуазэр. Аращ романым зыхуигъэхьэзыращ, жыхуэсIэр. Абы щыхьэт тохъуэ нэгъуэщI куэди.
…Бейрут зыщызыплъыхь журналист щIалэм фIэгъэщIэгъуэн мэхъу тхьэрыкъуэхэр зыгъэлъатэ лIыр. Ахэр апхуэдизкIэ къыхуэжыIэщIэщи, спектакль къагъэлъагъуэу къыщохъу щIалэм икIи мурад ещI ахэр зыгъэсэфар зригъэцIыхуну. ЛIым ар и гуапэ мэхъури, жеIэ: «Иджыри къэс сыщIэпэгэн сиIакъым, ар сыщымыпсэуа зэманымрэ сызытемыплъа щIыналъэмрэ къыщынащ».
— Уи блэкIам къыщынауи?
Зэхэпх къудейуэ, жэуап кърет:
— Сэ сыадыгэщ… БощIэ, пэжкъэ, черкесхэр хэтми?
— Черкесхэр жыпIа?
Къайссэр (аращ тхьэрыкъуэхэр зи гурыфIыгъуэ лIым и цIэр) къыгурыIуащ нэIуасэ къыхуэхъуа щIалэщIэм черкесхэм зыри зэрахимыщIыкIыр. Аращи, жреIэ и лъэпкъыр Кавказым зэрыщыпсэуар, абыхэм хэхэс хъуныр нэхъ къызэращтар, бийм и бжьым щIэувэу я хуитыныгъэр яфIэкIуэд нэхърэ.
Щхьэхуитыныгъэр къыхэзыхахэм ящыщым Къайссэ- рыр хамэщIым къыщилъхуащи, гуитIщхьитIу дунейм тетщ: библиотекэм щолажьэ, абы къыщыдэхуэм — тхьэрыкъуэхэм яхэтщ. А тхьэрыкъуэхэм ещхьщ езыри. Ахэр здыхуейм лъатэу къыпщыхъу щхьэкIэ, зыгъасэм и Iэгум ис тхьэрыкъуэ анэр къызэралъагъуу, псори къэлъэтэжынущ. Къайссэри щхьэхуит хуэдэщ, ауэ къэзыухъуреихь псори хамэщи, и псэр кърехьэкI. Хэкур зыбгынахэм я гукъеуэр зэхэзыха, я нэпсыр зылъэгъуа щIалэр а гуауэм ипIытIа-ипIытIауэ щытщ.
Тхыдэ романым Нажжар Александр хигъэуващ ХIХ-ХХ лIэщIыгъуэхэм Кавказым, Урысейм, Тыркум, Франджым, Инджылызым, Сирием, Иорданием, нэгъуэщI къэралхэ- ми тетыгъуэр щызыIыгъахэм, дзэзешэхэм, тIасхъэщIэх-хэм, зыплъыхьакIуэхэм ящыщу фIыуэ дызыщыгъуазэхэр. Гъэхэр къищтэу цIыхухэр ятригуэша фIэкIа умыщIэну, тхыдэм и лъагъуэмкIэ ХIХ лIэщIыгъуэм дыкъыщреша-жьэри, 1968 гъэм нэс дыкъыпхреш, США-м и Нью-Джерси штатым Къайссэр и шыпхъу Зейнэ къритхыкIыу Мейкъуапэ щыпсэу и Iыхьлыхэм къахуитх письмом дыкъригъаджэу лъэпкъым иращIар хьэкъ тщызыщIын гупсысэм дыкъришэлIэху.
КхъуэIуфэ Хьэчим тхылъ гъуэзэджэ иIэщ «Вечные странники» фIищауэ. ТхакIуэ цIэрыIуэм адыгэ хэхэсхэм я дунейр къызэригъэлъэгъуам, ди лъэпкъэгъухэм ящыщ куэдым нобэми гъэрибыныр зэрамыухам пищэм хуэдэу, Нажжар Александр итхым фыщызгъэгъуэзэнут, Зейнэ къигъэхьа письмомкIэ.
— «Си псэм хуэдэу Амин!
Письмор нызотхыкI Нью-Джерси штатым и къалэ Патерсон. Слъагъу хуэдэщ ар зэрыбгъэщIэгъуэнур, ауэ сыт абы къыбгурымыIуэну хэлъыр? Дэ игъащIэкIэ дыхэхэсыныр ди натIэ хъуагъэнущ. Дэ лей дыщохъу ди лъабжьэр щыдгъэбыдэну дыщеувэх щIыпIэ псоми. Хэхэс гъащIэр къыхэзыха ди адэжьхэр щхьэ къыдэмыгупсысарэт, щхьэ къагурымыIуарэт щIэблэм я натIэ хъунур? ЯмыщIауэ пIэ-рэт хэхэсыныр зэрыщхъухьыр?
Сэ мыбы сыкъыщIыщыхутар пхуэсIуэтэжыныр си деж-кIэ хьэлъэщ, ауэ уэ ар пщIэн хуейщ. Псори къыщежьар нэгъабэ мэкъуауэгъуэм и 5-щ. Нэхущым яубла хьэрып-журт зауэм махуихым къриубыдэу къанэ щымыIэу ихъуэжащ КъуэкIыпIэ Гъунэгъум щыIа псэукIэр. МахуиплIым и кIуэцIкIэ Мысырымрэ Иорданиемрэ зэрытекIуам игъэудэфа Израилым, и къарур ДжоланкIэ иунэтIащ, а щIыпIэ нэхъ лъагапIэр зейм, Галилее тафэр, Дамаск хуэкIуэ гъуэгур зэриубыдыфынум тещIыхьауэ.
ЦIыху мин 37-рэ щыпсэуа КъунейтIрэ къалэр, нэхъыбэу адыгэхэмрэ друзхэмрэ, ЦАХАЛ-м иубыдащ, ауэ ар нэщIт, щIыуэпс къэхъукъащIэ шынагъуэ къыщыхъукIэ, псоми щIыпIэр зэрабгынэм хуэдэу, заIэтри дэкIауэ. Сэ ди хьэпшыпхэм щыщу къэсщтэфар си бостеищрэ унагъуэ фэеплъу зетхьэхэр зыдэлъ шумэдан цIыкIурэщ.
КъунейтIрэ дэсахэр Дамаск дыкъыщыхутащ. Зыри зимыIэж дэ гупым къыддэIэпыкъуащ Сириемрэ Иорданиемрэ щыIэ дунейпсо организацэхэр. Адыгэу зы мин хуэдиз Мухьэджрин хьэблэм дэт курыт еджапIипщIым пIалъэкIэ щIагъэтIысхьащ. Сэ, нэгъуэщI унагъуэ куэдым срагъусэу, щхьэегъэзыпIэ схуэхъуащ Дамаск километр 30-кIэ пэжыжьэ Эль-Тал дащIыхь сымаджэщ ныкъуэухуэр. Къулейсыз дыдэ хъуахэм Адыгэ фIыщIэ Хасэр ядэIэпыкъуащ: Мардж СулътIан къуажэм епIэщIэкIыу хьэблэщIэ щаухуащ абыхэм щхьэкIэ.
Сирием и цIыхухэм зэрахузэфIэкIкIэ зыкъытщIагъакъуэми, Дамаск гугъу сыщехьырт. Арати, Толстой и фондым захуэзгъэзэн хуей хъуащ, къыздэIэпыкъуну селъэIуу. Зауэм ирихужьа гупым срагъусэу Америкэм сагъэкIуэфыну къыщызжаIэм, зэуэ арэзы сыхъуащ. Нэмыцэ кхъухьтедзапIэм зэ дыкъызэрыщыувыIам фIэкIа нэгъуэщI дымылъэгъуауэ, Америкэм и Штат Зэгуэтхэм я псы Iуфэм дынэсащ. Сэ сахыхьащ Нью-Джерси штатым щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм.
Иджы уэ псори бощIэ. Пэжыр жыпIэнумэ, тхьэмыщкIагъэм сипIытIауэ сопсэу. Сэ щIэрыщIэу псэун щIэздзэжын хуей хъуащ, зэгуэр си адэшхуэ къуэшым Амман, си адэшхуэм Джолан лъапсэ щаухуэжын хуей зэрыхъуам хуэдабзэу.
Инджылыз усакIуэ Киплинг итха «Иф» поэмэ цIэрыIуэм щыжеIэ: «Уи гъащIэ псом къэблэжьар зэтекъутарэ, зы псалъи жумыIэу ар зэфIэбгъэувэжыну яужь уихьамэ — уэ уцIыхущ». Апхуэдэмэ, адыгэ псори — цIыхущ.
Си щхьэм къизэрыхьурэ согупсыс: мы дунейм дэ тхухэха щIыпIэ щыдиIэ? Сыт хуэдэ щIэблэ дэ Америкэм щытпIынур? Абыхэм ди хабзэр, бзэр ящIэну? Апхуэдэ упщIэхэр щыщыIэкIэ — шэч пщIыуэ аракъэ къикIыр?
Си адэ-анэр зэрылIэрэ сызеиншэ дыдэщ. Псом хуэмы-дэу сыхуозэш си дэлъху нэхъыщIэ Къайссэр. Абы Бейрут къритхыкIыу и письмо къысIэрыхьащ. Къайссэр хьэрып къишащ, библиотекэм щолажьэ, тхьэрыкъуэ егъэхъу. Сэ абы хуезгъэхьыжащ ди унагъуэм и фэеплъхэр зыдэлъ шумэдан цIыкIур. СощIэ ахэр абы зэрихъумэнур.
Адыгэ ФIыщIэ Хасэм къригъэхьауэ журнал си пащхьэ илъщ, Кавказымрэ Iуащхьэмахуэрэ я теплъэхэр куэду иту. Сэ фIыуэ солъагъу мы сурэтхэр, сызэрымыхэкуншэр си фIэщ ящI.
Пэж дыдэр жыдгъэIи, дэ тIури дынасыпыншэщ. Ауэ уэ уи хэкужь уисыжщ. Сэ — сыхэхэсщ.
ФIыуэ укъэзылъагъу Зейнэ»
Мы цIыхубзым къиIуэтам хуэдэ хъыбар къыбжезымыIэн хэхэсхэм яхэту къыщIэкIынкъым. Ар тхакIуэр фIыуэ зыщыгъуазэти, и тхыгъэм хиухуэнащ, нобэми а гукъеуэш- хуэр зэрымыужьыхар наIуэ къытщищIу.
Ужьыхын дэнэ къэна, щIэрыпсыбзэу КъуэкIыпIэ Гъунэгъур къэлыдащ, аргуэрыжьу. Уэсмэн империер щылъалъэм щыгъуэ Инджылызымрэ Франджымрэ щэхуу зэгурыIуауэ щытащ хьэрыпыщIхэм ящыщу дэтхэнэми къызыхуигъэнэжынум теухуауэ. 1920 гъэм Сан-Ремо щекIуэкIа конференцым щагъэбелджылат Франджым — Сириер, Великобританием — Иракымрэ Палестинэмрэ, Иорданием и къуэкIыпIэ лъэныкъуэр хыхьэу, къазэрылъысар.
Иджыри аракъэ ящIэну зяужь итыр? Уэсмэн империем Iэпхъуахэр щIэхъуэпсырт я нэгу щIэкIамрэ щIэкIымрэ пщIыхьэпIэу къыщIэкIыну. Ауэ пщIыхьэпIэтэкъым. Ахэр утыкум къинат языныкъуэм: «Европэм зыщIиущэхуар сыт?» — щIэупщIэу. Адрейхэм: «Алыхьыр здэплъар дэнэ, мы гузэвэгъуэр щыдгъэвым?» — жаIэу.
УрысеймкIэщи, 1763-1864 гъэхэм сэлэту зы мелуанрэ ныкъуэрэ хэкIуэдащ Кавказ Ищхъэрэм щекIуэкIа зауэм. Къэралым мы щIыналъэм щыIэ сэлэт мин 200 игъэшхэн, ихуэпэн хуейти, абы илъэс къэс сом мелуан 25-рэ текIуадэрт. ПщылIыпIэр иджыри зымыгъэкIуэда къэралым дежкIэ хэщIыныгъэшхуэтэкъэ и цIыхумрэ и мылъкумрэ апхуэдэу ирикъухьыныр? КIыхьу екIуэкIа Урыс-Кавказ зауэм цIыхубэр нэхъри къулейсыз зэрищIар урысей революцэр къыщIэхъуам и щхьэусыгъуэхэм зэращыщым шэч хэлъкъым.
Iэмал фиIэххэмэ, къэвгъуэти феджэ мы тхылъым. Ар роман къудейкъым, атIэ ХIХ-ХХ лIэщIыгъуэхэм къекIуэкIа Iуэху инхэм ущызыгъэгъуазэщ, ди нобэми пщэдейми уезыгъэгупсысщ. Ауэ сыт демыджэми сыт жыдмыIэми, псо-ри хьэуам хыхьэжынущ ди хэкур зэредгъэфIэкIуэным, ди бзэмрэ ди хабзэмрэ зэрытхъумэным я Iуэху зедмыхуэмэ.
Уэтейхэ Хьэзэм шыкIэпшынэ еуэу адыгэ уэрэдыжь жиIэу щыслъагъукIэ (Сирием къикIыжахэм ящыщщ а щIалэ цIыкIур), а сабийр глобализацэмрэ хэхэс гъащIэмрэ пэщIэувэфауэ къысщохъу. Ауэ Хьэзэм хуэдэхэр мащIэщ, глобализацэ жыхуэтIэми нэхъри ирекъухь ди лъэпкъэгъухэр.
«ХамэщIым ди натIэ щыхъуар»
Абазэ Ибрэхьим тыгъэ лъапIэ къысхуищIащ нэгъа- бэ. Ауэ иджыщ абы теухуауэ зыгуэр стхыну хьэзыр сыщыхъуар, сыту жыпIэмэ псалъэуха дэнэ къэна, псалъэ куэд мы тхылъым сыщыхуэзащ си еджэныр зэпызгъэу-рэ згъэщIагъуэу, адыгэбзэр зэрыкъулейм щыхьэт техъуэу, ди анэдэлъхубзэм кIуэ пэтми зэрыхэщIыр наIуэ къысщащIу. ЩIыхэщIри гурыIуэгъуэщ: ди гъащIэм къыщыдмыгъэсэбэпыж хьэпшыпхэмрэ жылагъуэ щыIэкIэ-псэукIэмрэ епха псалъэ куэд хокIуэдыкIыж, щIэуэ къэтщтэн хуей хъухэр адыгэбзэм къизыгъэзэгъэн, абы телажьэ щIэныгъэлI, журналист гуп зэгъэуIуа диIэкъым.
«ХамэщIым ди натIэ щыхъуар» тхылъыр щIэщыгъуэ сщызыщIар адыгэ хэхэсхэм я гъащIэр зыхуэдар езыхэм къаIуэтэжу зэратхыжарщ. Пэжыр жысIэнщи, адыгэбзэ пэжырытхэм, псалъэуха ухуэкIэм темыхуэу куэд ущрохьэлIэ мы лэжьыгъэм, редактор Iэзэм и къалэмыпэм щIагъэкIамэ сыту фIыт жыуигъэIэу. Ауэ а «редактор Iэ- зэр» къэбгъуэтынми тхылъыр къанэ щымыIэу зыхуей хуэбгъэзэнми пыщIа гугъуехьхэм сыщыгъуазэщи, абдежым кIэщI зезгъэщIынщ. Нэхъыщхьэращи, Ибрэхьим зэхуихьэсыжащ уасэ зыхуумыщIыфын хъыбархэр, абы «къигъэпсэлъэжащ, я гукъеуэ къытхуаIуэтэну Iэмал яритащ» хамэщIым щеувэхахэмрэ абыхэм къащIэхъуахэмрэ.
Хэхэсхэм къахуэгъэщIынутэкъым тхыдэр, хабзэр, бзэр, щыIэкIэ-псэукIэр, жылагъуэ зэхэтыкIэр анэдэлъхубзэкIэ зытхыжын щIэныгъэлI, ди тхыбзэр зэфIэмыувэурэ езы- хэр хэхэс хъуати. Тыркухэм, муслъымэныщIым фыкъэIэпхъуэ, жаIа щхьэкIэ, я диныр кърагъэщтэн, къаруущIэрэ лъыщIэрэ зыхагъэхьэн фIэкIа, адыгэ лъэпкъыр яхъумэн мурад яIэтэкъым. Абы и щыхьэтщ, уеблэмэ я адыгэ унэ-цIэхэр IэщIыб зэрырагъэщIар, адрей псом я гугъу умы- щIыххи. IуэрыIуэтэжу зэхихам е тыркубзэкIэ тхауэ щыIэм щыщ зэхуэзыхьэсыжу тхылъу къыдэзыгъэкIа Абазэ Ибрэхьим фIыщIэшхуэ хуэфащэщ, езыми къызэрыхигъэщ- щи, хэхэс хъуахэм ди щхьэм кърикIуамрэ ди нэгу щIэкIамрэ тхыжауэ диIарэт, жызыIэу щыта лIыжьхэм я уэсятыр игъэзэщIащи. Ауэ гурыIуэгъуэщ: ди лъэпкъэгъу хэхэсхэм ятеухуауэ къызэщIэткъуэжын хуейм и зы Iыхьэ мащIэу аращ мы тхылъыр.
Тхылъ къыдэбгъэкIыным гугъуехь куэд хэлъщ, уеблэмэ ар нэхъри нэхъ хьэлъэ мэхъу, уи IэщIагъэкIэ а Iуэхум упымыщIамэ. Ибрэхьим бухгалтеру лэжьауэ аращ пен- сэм кIуэху, икIи, шэч хэмылъу, ар тхэным тезыгъэгушхуар и гум щызэтрихьауэ къыздрихьэкIращ.
Тхылъым псалъэпэ хуитхащ тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат Уэз ФатIимэ. Абыи Ибрэхьим фIыщIэ хуещI «Тыркубзэ-Къэбэрдеибзэ псалъалъэ», «Адыгэм и псэукIамрэ и хабзэхэмрэ», «АдыгэцIэхэр», «Адыгэ-абазэ шы лъэпкъ- хэм я тхыдэ напэкIуэцIхэр», нэгъуэщIхэри къызэрыдигъэкIам папщIэ.
Къапщтэмэ, Зихьни Зекерие (Баж Жэбагъы) илъэси 100 и пэкIэ тыркубзэкIэ дунейм къытригъэхьа «Адыгэм и псэукIамрэ и хабзэхэмрэ» тхылъыр адыгэбзэкIэ зэридзэкIыу къыдэзыгъэкIар Ибрэхьимщ.
«ХамэщIым ди натIэ щыхъуар» тхылъыр Анкаращ къыщыдэкIар. И бжыгъэкIэ 500 къудейщ зэрыхъури, щIэупщIэнум нэхърэ зылъысынур куэдкIэ нэхъ мащIэщ. Абы тесщIыхьу, сыхуейт сэ сфIэгъэщIэгъуэну къыхэзгъэщхьэхукIа гуэрхэм фыщызгъэгъуэзэну.
Абазэм илъэс куэдкIэ зэхуихьэса тхыгъэкIэ еублэ мы тхылъыр. Абы пыухыкIауэ къытхуеIуатэ хы ФIыцIэ Iу- фэм щыпсэуа лъэпкъхэр зэрызэуамрэ Хэкур зэрырагъэбгына щIыкIэмрэ. КъызэрытхуиIуатэри зи Хэку зыхъумэжахэм ящыщхэм я цIэ дыдэр, ахэр щыпсэуа къуажэхэмрэ щIыпIэхэмрэ къигъэлъагъуэущ. И гугъу ещI 1863 гъэм и гъэмахуэм Абэзэхэ щIыналъэм щекIуэкIа зауэм, дзэпщ Дыгъужьыкъуэ Ахьмэд я пашэу. Дыщегъэгъуазэ Дыгъужь, Цей, Нэшумкъуэ, Дыщэкъуэ, Ашыуэ, ЛIыщэ, нэгъуэщI къуажэхэми щыпсэуахэм я натIэ хъуам. Я гугъу ещI урысхэм «мэзым щылъатэ абрэджхэр» зыфIаща хьэкIучхэм (мыхэр къухьэпIэ адыгэхэм я зы къудамэщ, шапсыгъхэмрэ абыхэмрэ я щIыналъэр зэпылъу щытащ). Ибрэхьим и тхылъым итщ хьэкIучхэм (хьэкIуцу жыIэкIэ- ри щыIэщ) я псэр зыщIата щIыналъэм и зы теплъэ, мэзу зэщIэкIэжауэ.
Зауэм къелахэм я щIыпIэр ябгынэну зы мазэ пIалъэ къаритащ урыс быдапIэм и тетым. Къуажэдэсхэм замыIэт щIыкIэ, Мухьэмтал лIыжьым, зи ныбжьыр лIэщIыгъуэм нэсам, псори зэхуишэсри яжриIащ:
— Ди щIалэгъуэми иужьыIуэкIи мы Хэкум щыпсэуащ щIыхьышхуэ зиIэ адыгэ куэд. Абыхэм зэрахьа лIыгъэм и хъыбархэм дыщIапIыкIащ. «И Хэкум щымылIэр тIэу малIэ»,- жаIэ. Сэри мыбы сыщылIэну сыхуейщ. КхъыIэ, гулъытэ къысхуэфщI. Сэ гъуэгуанэ сытехьэ зэрымыхъунур фIыуэ сощIэ, си гъащIэм и ухыгъэм сызэрынэсар зыхызощIэ. Ди адэшхуэхэм «гущэ хуащIауэ, кхъэ зыхуамытIыж щыIэкъым» жаIащ. Фи щхьэм сыт кърикIуэми, фи гугъэр зэи фымыгъэкIуэд. Сэ сызэрывэлъэIур мы- ращ: дэнэ фыщыIэми, дэнэ фыкIуэми, фи Хэку дахэр, фи анэдэлъхубзэмрэ адыгэ хабзэмрэ фи бынхэм яIурыфлъхьэ».
ЛIыжьым жиIар зэхэзыхахэр щымт, я тэмакъым бдзэ-жьей къупщхьэ тена хуэдэу. Псоми я нэпсыр джэшым хуэдэу къелъэлъэхырт. ЛIыжьыр щалъхуа щIыпIэм къыщынэну зэрыхуейр зыми игъэщIэгъуакъым, и закъуэпцIийуэ мэзыщхьэм и кхъэхалъэм и хъумакIуэу къэнащ, уэсым щIихъума къурш лъапэм деж…
Цей хьэблэм щыщу гъуэгум теувахэр ХъулIыжый (Геленджик) кIуэну махуэ щIыIэ гуэрым ежьащ. ЩIымахуэщ, уэсщ, уаещ. Урысым зэтригъэсхьа къуажэхэм зи псэ дэзыхыжыфар гъуэгуанэм теуват. Уаем, узхэм яхигъэщI-хэм я хьэдэхэр уэсым щIатIэурэ кIуэрт. Иджы абыхэм бгъэхэратэкъым къеплъакIуэр, дыгъужьхэрат, уэсым щIалъхьахэр къыщIахыурэ яшхт. Гъуэгур уэсым къыха- лъагъукIыжыртэкъым, угъуащэмэ, щыхупIэм уехуэхынкIэ шынагъуэт. Жэщым мыдыкъын щхьэкIэ, мафIэшхуэ ящIырти, абы хъурейуэ пэрытIысхьэрт, щIакIуэхэм щIэлъу жеифын яфIэщIу. Дыгъужьхэм зыщахъумэн папщIэ, я фочхэр гъэпкIауэ щIалитI плъыру къагъанэрт».
Псы Iуфэм нэса нэужь, абыхэм къалъэгъуамрэ хы ФIыцIэм зэпрыкIахэм я фэм дэкIамрэ, мащIэми-куэдми, дыщыгъуазэщи, я гугъу тщIынкъым. Ауэ сыт щахуэхъума псы адрыщIым, сыт ягъэхъа, сытым игъэгумэщIа? Абы теухуа хъыбархэр куэду къытхуеIуатэ Абазэ Ибрэ- хьим. ГъэщIэгъуэныщэщ 1877-1878 гъэхэм екIуэкIа Урыс-Тырку зауэм хэта Губэ Ергун и гукъэкIыжхэр. «Узун-Яйла шухэри Сэрэкъамышмэ щелъэлъэха мыгъуи» жаIэу хэхэс хъуахэм гъыбзэ щIаусахэм ящыщ щIалэ гупым я псэм дагъэхуэфам хуэдэ къэбгупсысынуи гугъущ.
Ибрэхьим зэрыжиIэщи, Губэ Ергун тыркубзэр ныкъуэдыкъуэу фIэкIа имыщIэу, Чавуш Ахьмэд къыфIащауэ зауэм дашащ. Урысхэм Къарс яубыдат, Эрзурум къалэри яIэрыхьэну шынагъуэ щыIэти, дзэлI 16 гъусэ къыхуащIри ирагъэжьащ, урысхэм я гынылъэ уардэр къагъэуэну къалэн щащIри. Гупыр пэлъэщащ а Iуэхум. «Пхъэрышхуэ къежьауэ даубыдыну къытлъыхъуэрт. Абы къыхэкIкIэ, ди гъэзэжыныр урысыр здэгугъэ щIыналъэмкIэ мыхъуу, куржы щIыналъэмкIэ къапэткIухьыну унафэ тщIыри, даIэщIэкIащ. ДымыцIыху щIыналъэм дикIуэдыхьащ жысIэми сыщыуэнтэкъым. КъуакIэбгыкIэхэм дыщхьэдэхыурэ дыкIуэрт, шыхэм я шхуэмылакIэр хуит яхуэтщIауэ. ЩIымахуэт, щIыIэт, дишхэм зэрызекIуэжын гуащIэ къахэмынэжауэ, шэдылъэ гуэрым дыхэнэхукIэ дыкIуащ. ИпэкIэ дыкIуэтэфыртэкъым икIи дыкъикIуэтыжыфыртэкъым. Махуэ IэджэкIэ дыжеятэкъыми, шэдым хэна дишхэм дызэрытесу дыIурихащ.
Пщэдджыжьым зыкъыщытщIэжам, ди Iуэхур икъукIэ къэлъэхъат. Я бгым нэс шэдым хэна дишхэр зэгуэудат, дэ дытест псэ зыхэмытыж дишхэм.
Хьэдрыхэм и бжэIупэр мырагъэнт е хьэдрыхэ дыдэр мырат! Мис апхуэдэу махуэ 15-кIэ шы лIахэм датесащ».
Ергун зэрыжиIэжымкIэ, псыри гъуэмылэри яухауэ, техьэгъуэм, щIыIэм, ныбаджагъэм я гъусэхэм щыщи игъэлIауэ, къэнэжаиблыр зэчэнджэщри, лIэныгъэм пэмыплъэу я псэр кърагъэлыным траухуащ.
— «Дишхэм хуэдэу шэтIэтIым дыхэмынэн папщIэ, ныбафэкIэ дытегъуалъхьэри, псым дерс хуэдэу, шэдылъэм дебэну щIэддзащ, икIи блыри Iуфэм дынэсащ. Нэхъ гъунэгъур куржы къуажэу къыщIэкIат. Дызэрыадыгэр къыщащIэм, ди бийм и лъэныкъуэ пэтми, хьэщIагъэ къы-дахащ, зыдагъэгъэкъэбзащ. Мы къуажэм зыщытIэжьэ хъунутэкъым, урысхэм дыкъалъыхъуэрти. Ди бысымхэм гъуэмылэфI тхузэрагъэпэщат. Аргуэру, махуэм зыдгъэпщкIуурэ жэщым лъэсу дыкIуэурэ, бгыти, къуэти, мэзти, псыхъуэти жыпIэми къызэднэкIыурэ ди дзэм дахыхьэжащ», — жиIэжырт Ергун.
КъывгурыIуакъэ, мыпхуэдэ теплъэгъуэ тхакIуэми режиссёрми къахуэгупсысынкъым щIыжысIар?
Ергун хэтащ Тыркум иригъэкIуэкIа нэгъуэщI зауэхэ- ми. Япэ дунейпсо зауэм къикIыжа щIалэм тырку-алыдж зауэри и нэгу щIэкIащ. Хэкум къыщрахуам щыгъуэ хиса дей жыгитIым я жьауэм щихьащ къэна и гъащIэр. Илъэси 113-рэ къигъэщIауэ, 1964 гъэм дунейм ехыжащ. Ар зэры- кавказыбгъэр пэжт. Ергун псэуху щIымахуэми и пэш хьэкум мафIэ иригъэщIакъым. АдыгэлI уардэу псэуащ», — етх Абазэ Ибрэхьим.
Тхылъым итщ Макбулэ Гуащэ теухуа гукъэкIыж кIэщIи мы бзылъхугъэм и сурэти, цIыхухъу адыгэ фащэкIэ хуэпауэ. Ар Тыркум и хуитыныгъэ зауэм 1920 гъэм хыхьащ и щхьэгъусэм дэщIыгъуу. Адыгэ фащэ щыгъыу, къамэ кIэрыщIауэ, фоч иIыгъыу, алыджхэм къатриха шым тесу зэуащ. Макбулэ хэкIуэдащ 1922 гъэм гъатхэпэ мазэм и 17-м. Гуащэ тырку лъэпкъым и бзылъхугъэ лIыхъужьу къалъытащ, Гордэс къалэм пэщIэдзэ еджапIэ дащIыхьащ Макбулэ и цIэр зэрихьэу, серий хъууэ фильм трахащ, усакIуэ Аксакали Алий усэ хуиусащ. А усэри итщ Абазэм и тхылъым, адыгэбзэкIэ зэдзэкIауэ.
Унагъуэ хъун, щIэблэ къызыщIэхъуэн хуей зэщхьэгъусэр Тыркум и хуитыныгъэм щIэбэну хокIуадэ. Дапщэ хъурэ апхуэдэхэр, дапщэм я къуэпсыр гъужа, лъэпкъыр политикэшхуэм и Iэдэм щыдипIытIэм? Гулъытэ игъуэтыжащ, лIыхъужьыгъэ зэрихьауэ къалъытащ, жыпIэу урипагэ хъуну къыщIэкIынщ. Политикхэр цIыху къызэрыгуэкIхэм я гущхьэм зэрырикIуэ щIыкIэм сыщегупсыскIэ, зауэм хэмыхьэу, адыгэ бын лъэпкъым хуилъхуатэмэ, и насыпти мы бзылъхугъэм жызоIэ. Ауэ блэкIам теухуауэ дэнэ къэ- на, нобэ лъэпкъымрэ щIыналъэмрэ яхуэтщIэн хуеймкIэ дыщыIэмалыншэр нэхъыбэщ. Арами, зымащIэкIи лъэпкъым Iуэхушхуэ хуэпщIэфынущ, къызэрыщIэкIымкIэ.
Ибрэхьим и гугъу къытхуещI апхуэдэ зыхузэфIэкIа лIым — Тохъу Хьэжумар. Ар 1888 — 1980 гъэхэм псэуащ. «Узун- Яйла адыгэ къуажэ 72-м я чэнджэщакIуэ, ущиякIуэ, хабзэ хъумакIуэ, и лъэпкъыр и быным япэ изыгъэща, политик Iэзэ», — жеIэ абы щхьэкIэ Абазэм.
Тыркум иригъэкIуэкIа зауэхэмрэ революцэмкIэ къалэн къызытемына, Къайсэр къалэм и Парламентым хэта, къэралым и унафэщI Иненю Исмет и ныбжьэгъуу щыта Хьэжумар зыхуей псори къэрал унафэкIэ яригъащIэрт. Абы и фIыщIэт «Узун-Яйла и къуажэхэм уэздыгъэ, псы, гъуэгу, еджапIэ яIэ зэрыхъуар. Дауи, а псоми я псэукIэр ящызгъэпсынщIэнт, ауэ сэ згъэщIэгъуар нэгъуэщIщ.
Апхуэдиз гузэвэгъуэм пхыкIа, хэхэс хъуа ди лъэп- къэгъухэм уасэр IэщIыб ямыщIауэ адыгэ къуажэхэм 1960 гъэхэм хьэлъэу ятелът, Ибрэхьим зэрыжиIэмкIэ. Лирэ мин 25-м нэсырт уасэр, къалэм пэшиплI хъу фэтэр къыщыпщэхуфынут абыкIэ. Адыгэ щIалэхэм фыз къахуэмышэжу, хъыджэбзхэр къыдэнэжу щыхъум, Iуэхур зытетыр къэзыщIа тыркухэм уасэр иратурэ ди пщащэхэр яшэ хъуати, щIалэхэм зыкъаIэтащ. Арати, 1968 гъэм Къундетей адрей адыгэ жылэ 61-м я лIыкIуэхэр щызэхуэсри, Хасэ яухуащ, Тохъу Хьэжумар и тхьэмадэу. Абдеж унафэ къыщащтащ уасэр лирэ 3000-м щIрамыгъэгъуну. А унафэр къыщащта махуэм щыщIэдзауэ тхьэмахуэм и кIуэцIым хьэгъуэлIыгъуитI-щы ящI хъуат. Езы Хьэжумар ямышауэ пхъуитI иIэти, зыр Исмелхэ, адрейр Къыпхэ уасэ къаIимыхыу яритри, псоми щапхъэ яхуэхъуат.
Мы хъыбарым си нэр щIытехуам щхьэусыгъуэ зыбжа- нэ иIэщ: япэрауэ, ди къуажэхэм сыт хуэдэ Iуэху дэлъми, ар псэуным е щIалэгъуалэр гъэсэным теухуауэ щрырет, нэхъыжхэр зэхуэсу унафэ тэмэм ящIыфыркъым; етIуанэрауэ, хьэгъуэлIыгъуэ, садэкъэ щIыкIэм мылъкушхуэ текIуадэ зэрыхъуам (зимыIэм щIыхуэ къищтэу) иритхьэусыхэ фIэкIа, абы и унафэмкIэ зэгурыIуа щыIэу си щхьэкIэ сыщыгъуазэкъым. АтIэ, ахэри а уасэм хуэдабзэщ мы зэманым.
Хэхэс хъуа адыгэхэм я гушыIэкIэми, я гухэлъ, лъагъуныгъэ къэIуэтэкIэми, дэ тIэщIэхуа хабзэхэми (псалъэм папщIэ, шэщэн хабзэр (къафэхэм щахыхьэн ныбжьым нэса пщащэм щхьэкIэ щыIа хабзэ щхьэхуэщ), джэгукIэхэми (къанпэIэс, абанэгуэш, Iэгуауэ жыпIэми) дыщегъэгъуазэ Ибрэхьим.
Мы тхылъыр хэхэсхэм ятеухуа щIэнгъуазэ цIыкIуу къэплъытэ хъуну къыщIэкIынщ, абы щызэхуэхьэса хъуам тепщIыхьмэ. УмыгъэщIагъуэу къанэркъым «адыгэ ухъу-ныр тынштэкъым», «гъащIэм и уэздыгъэри къыздэхь», «тхьэмыщкIэм и гугъапIэр бжьыхьэ хьэмращ», «щIэуэ къыдэжа санэ тхьэмпэм къытеткIуэ уэшх ткIуэпсым хуэ-дэу, лъэужь имыщIу си нэпсхэр йожэх», «нэхъапэ и фэр къэкъутэу, итIанэ щIым зыхэзыса дэшхуейр ин зэрыхъум хуэдэу, ди лъагъуныгъэри ин хъурт» — бзэр шэрыуэ, дахэ, бей зыщI мыпхуэдэ налкъут куэд хэпхъащ Абазэм зэхуихьэсыжа хъыбархэм. Тхылъым итщ Хэкум ираша хьэпшып гуэрхэми траха сурэтхэр.
Сызэгупсысращ: адыгэхэм къагъэщIа хьэпшыпхэр къызэщIэткъуэжу зы музейм щызэхуэтхьэсыжыну (ар ХьэфIыцIэ Мухьэмэд илъэс куэд хъуауэ къиIэт, ауэ зыпэмы-лъэщ Iуэхущ), адыгэм я тхыдэ бейм хуэфэщэн документальнэ, художественнэ фильмхэр тетхыну тхузэфIэмы-кIыурэ глобализацэм и лъэхъэнэм дыкъыщыхутащи, аргуэру лъэпкъым и къарур щIэзых защIэщ тлъагъур. Нэхъ шынагъуэ дыдэу, дыпэмыплъауэ иджы къытхукъуэкIар анэдэлъхубзэр яджми ямыджми хэгъэзыхь щымыIэным дызэрырашалIэрщ. Унагъуэ, къуажэ дапщэм я нэхъыжь-хэр къэувыну пIэрэ «анэдэлъхубзэр ди щIэблэм я деж щедгъэухынукъым» жаIэу.
Сыт Абазэ Ибрэхьим и тхылъым нэхъыщхьэу къыхэс- хар? Абы лъэпкъым и тхыдэми, и щыIэкIэ-псэукIэми, и псэми ущегъэгъуазэ. Апхуэдэ тхылъхэм уи лъэпкъыр фIыуэ уагъэлъагъу, гууз-лыуз хууагъэщIым и мызакъуэу, мы дунейр, адрей лъэпкъхэри Iейм щыхъума зэрыхъунум, цIыхур цIыхуу къэнэн щхьэкIэ щIапхъэм урегъэгупсыс.
ТхыдэмкIэ, бзэмкIэ, хабзэмкIэ щIэныгъэлIхэр пIалъэ кIыхькIэ щылэжьэн хуейт Тыркуми адыгэхэр щыпсэу нэгъуэщI къэралхэми. Апхуэдэ лэжьыгъэм зэманышхуи мылъкуи текIуэдэнущи, зэкIэ тхузэфIэмыкIыну жаIэ. Ар пэжщ, ауэ абы хэкIыпIэ къыхуимыгъуэтыфыну адыгэ лъэпкъыр къулейсызкъым. ДызымыгъэкIуатэр уна- фэ пыухыкIа зэрамыщIырщ, щIэныгъэрэ мылъкукIэ зэкъуэувэфынухэр зэрашалIэу зэрызэрамыгъэпсалъэрщ.
Аращи, дыпэплъэнщ Абазэ Ибрэхьим и щапхъэм тету ди лъэпкъэгъу хэхэсхэм иджыри зэхуахьэсыжыфынум.
Хэхэсхэм я дунейр
Иджы фыщызгъэгъуэзэнщ тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор, Москва областым и къэрал университетым стратегиемрэ аналитикэмкIэ и Центрым и унафэщI Ершов Виталий и монографием. «Русский мир и северокавказское зарубежье в ХХ — начале ХХI века» тхылъым гу лъумытэнкIэ Iэмал иIэкъым, а IуэхугъуитIыр зэрипхыну яужь зэрихьам нэхъ хэмылъми. Тхылъым ухэзыгъэгъуазэм итщ «урысей-кавказ лъэпкъхэм ящыщ хэхэсхэм яIа зэпыщIэныгъэр гъэщIэгъуэныщэу къэлъытапхъэу, мы тхылъым япэ дыдэу а Iуэхур къыщыIэта хъуауэ».
Кавказ Ищхъэрэм и лъэпкъхэм ящыщ хэхэсхэм Ершовыр япэIуэкIи тетхыхьащ: «Северокавказское зарубежье 1920 — 1930-х гг. в Турции, Западной Европе и США: эволюция и социально-культурная специфика», «Черкесское (адыгское зарубежье в конце ХХ — начале ХХI века: структура и социально-культурная специфика», нэгъуэщI лэжьыгъэхэри иIэщ мы щIэныгъэлIым.
Урыс-Кавказ зауэмрэ 1917 гъэм ящIа революцэмрэ я зэхуаку илъэс 53-рэщ дэлъыр. АбыкIэ жысIэну сызыхуейр аращи, революцэм щыгъуэ Урысейр зыбгына нэхъыжьыIуэхэм куэду яхэтащ адыгэхэм Хэкур мыжурэпэрэ топышэкIэ езыгъэбгынахэри. ПлъэкIмэ, арэзы утемыхъуэ «И в мире нет истории страшней, Безумней, чем история России» жызыIа Волошин Максимиллиан. ЛIэнкъэнэну зэзэуахэм хэхэс ухъуным, уиIа псор пфIэкIуэдыным пыщIа хьэзабыр хы адрыщIым щагъэващ. А псори иджы тхыдэ хъужащ, ауэ зы Iуэху къэнащ: хамэщIым щаухуа урыс, адыгэ дунейхэр зэхэмыхьащэми, зы Хэкущ я плъапIэр. Сыт хуэдэ а урыс, адыгэ дуней жыхуэтIэхэр, сыт хуэдэ гукъеуэ яIэ, сыт я мурад, сыт я зэфIэкI — ахэращ Ершовыр зытепсэлъыхьыр. ИкIи, жыпIэнурамэ, щIэныгъэлIыр егугъуащ Кавказ Ищхъэрэ лъэпкъхэм хэхэс зэраIэм зыкIи щымыгъуазэм мы тхылъыр Iэрыхьэ хъужыкъуэмэ, Iуэхум и къежьапIэри, иджы ар зыхуэдэри, щIапхъэри къыгурыIуэн хуэдэу зэритхыным. Абы, дауи, тегъэщIапIэ ищIащ архив дэфтэр, тхылъ куэд, псалъэм папщIэ, Опрышкэ Олег, ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, Ефэнды Джылахъстэн, Къущхьэбий Анзор, Къэзакъ Аслъэн сымэ ейхэр. Дыдейхэр япэ изгъэща щхьэкIэ, нэгъуэщI щIэныгъэлI куэдми я лэжьыгъэхэр тегъэщIапIэ ещI, къигъэсэбэпа литературэр къыздритхыхым, «мыр къэгъуэтауэ еджэн хуейщ» жыуигъэIэу. Псалъэм папщIэ, Алиев Б. Р. «Северокавказская диаспора: история и современность», Бабич И. Л. «Кавказцы в русских мосонских ложах Франции (1922 — 1939), Бедерхан Фасих «Северокавказская диаспора в Турции, Сирии и Иордании», Ганич А. А. «Черкесы в Иордании: особенности исторического и этнокультурного развития», нэгъуэщIхэри.
1864 гъэм и ужькIи Кавказ Ищхъэрэ лъэпкъхэм заIэтурэ Хэкур ябгынащ. Абы щхьэусыгъуэ хуэхъуар щIыналъэр зейхэр зыми хуимытыж зэращIарт. Ауэ дэ жытIэр зыщ, езыхэм ящыщ абы щыхьэт щытехъуэкIэ узэхахыну нэхъ тынш мэхъу.
Тэрч областым и административно-полицей участкэм и унафэщIу щыта Бердяев С.К. и гъащIэр къызэрекIуэкIам теухуа тхылъ 1932 гъэм Париж къыщыдигъэкIауэ щытащ (Бердяевми Урысейр ибгынат революцэ нэужьым). Абы къыхегъэщ ХIХ лIэщIыгъуэм и кIэм ХХ лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэм Кавказ Ищхъэрэм щыIа къэрал унафэ щIыкIэр зыхуэдар. Абы жеIэ центрым къигъакIуэ къулыкъущIэхэм зыри зэрыхамыщIыкIыр Кавказ Ищхъэрэм щыпсэухэм я хабзэми щыIэкIэ-псэукIэми, и гугъу умыщIыххэ я бзэр зэрамыщIэм. А къулыкъущIэхэм къафIэIуэхукъым щIыналъэм щIэныгъэм зыщегъэубгъун, экономикэр къэIэтын зэрыхуейр. Бердяевым а зэманым зэран хъуауэ къелъытэ Тэрч областым иIа административнэ гуэшыкIэри: къэзакъ станицэхэр отделхэм хыхьэрт, атаманхэр я унафэщIу, адрей лъэпкъхэр щыпсэу къуажэхэр округым хэтт, абыхэм я унафэщIыныр зылъагъэсыр дзэм хэтахэрт. «Знание законов и применение их, понятие о народе, наличие нравственных качеств и степень интеллектуального миросозерцания для занятия этих должностей было тогда не важно, а важно было, чтобы начальник области был в генеральском чине, а начальники отделов и начальники округов штаб-офицерских чинов», — етх Бердяевым.
Ар и телъхьэт Кавказ Ищхъэрэм Урысей къэралыгъуэм хэту зиужьыным, ауэ «къэрал ухуэкIэри, жылагъуэри, экономикэри я пIэм ижыхьам хуэдэщ», — жеIэ абы икIи, къызэрилъытэмкIэ, апхуэдэ щытыкIэм цIыхухэр егъэгубжь, лъэпкъ, дин зэщIэхъееныгъэхэм зрегъэубгъу.
Ар блэкIам теухуауэ Ершовым жиIэм щыщ мащIэщ. Нобэм, пщэдейм теухуауэ-щэ? Зэрыурысыбзэу къызогъанэ, и дэтхэнэ псалъэри фи деж нэсхьэсын папщIэ.
«Важную роль в будущем развитии республик Северного Кавказа играет фактор зарубежных соотечественников — их сближение и воссоединение с исторической родиной, которое имееет широкие перспективы, прежде всего в контексте развивающегося конструктивного взаимодействия России и центров Русского мира в Дальнем и Ближнем зарубежье.
Культурный диалог с миром зарубежных соотечественников, в том числе с северокавказскими диаспорами является важной перспективной задачей в контексте формирования современной российской национальной идеи», — етх Ершовым.
ЩIыр зи куэд, цIыхур зи мащIэ Урысейм дежкIэ къыпхуэмылъытэным хуэдизщ и хэхэсхэр къызэщIикъуэжыным мыхьэнэуэ иIэр. Ауэ ди лъэпкъэгъу хэхэсхэр къэкIуэжыным тезыгъэгушхуэ, я Iуэхур ящызыгъэпсынщIэ хабзэ ди къэралым иIэкъым. Адыгэхэм я гугъу сщIынкъыми, СССР-м щыпсэуахэм ящыщу Урысейм къэзыгъэзэжхэр, Украинэм щекIуэкI зауэм зи щхьэ къыхэзыххэр, ди къэралым и паспортыр зыIэрагъэхьэн щхьэкIэ, зыхэт бэлыхьыр къэIуэтэгъуейщ. Абы куэдрэ тотхыхь, топсэлъыхь журналист Графовэ Лидие. Ар икIи «Исполком форума переселенческих организаций» жылагъуэ зэгухьэныгъэм и унафэщIщи, фIыуэ зыщыгъуазэщ зи гугъу ищIыр.
Мэкъуауэгъуэм и 7-м Президент Путин Владимир цIыхухэм я упщIэхэм жэуап иритащ телевиденэмкIэ. Урысейм къэкIуэж урысхэм паспорт зыIэрагъэхьэныр къызэрымыкIуэу зэрыхьэлъэм, хабзэр егъэфIэкIуэн зэрыхуейм щIэлъэIуу къэпсэлъа цIыхубзым жэуап щритым, абы къыхигъэщащ Урысейм и лъэпкъхэм я хэхэсхэм къагъэзэжыным хуэщхьэпэн зэрыхуейр. Президентым гу лъаригъэтащ: 1990 гъэхэм, ди къэралымрэ экономикэмрэ щызэтещащэм, сабийуэ къалъхуар зэрымащIэм къыхэкIыу, 2030 гъэхэм процент 25-кIэ нэхъ мащIэ хъунущ лъхуэн-пIэн ныбжьым ит бзылъхугъэхэм я бжыгъэр. Абы нэхъ тедмыщIыхьми, къэкIуэжынухэр тезыгъэгушхуэ хабзэрэ къулыкъущIэхэм я гулъытэрэ щыIэн зэрыхуейр жиIащ Президентым.
Ершовым и лэжьыгъэм дежкIэ згъэзэжынщи, абы жеIэ Кавказ Ищхъэрэм щыщ лъэпкъхэм я хэхэсхэр Хэкум къэкIуэжыным мыхьэнэшхуэ зэриIэр, промышленностым, щIэныгъэм, хьэрычэт Iуэхум зэрызаужьынум тепщIыхьмэ. Абы къелъытэ ХХI лIэщIыгъуэм къигъэув къалэнхэм Урысейр пэлъэщынымкIэ сэбэпы- шхуэ хъуну ди хэхэсхэм къыздахьыфыну технологие пэрытыр.
Апхуэдэу псоми къалъытэу щытамэ, хэхэсыну хуэмейхэм куэд щIат къызэрагъэзэжрэ. Урыс хэхэсхэр гугъу езыгъэхьыр ди бюрократиерамэ, адыгэхэр Урысейм и хэхэсу къилъытэным, цIыхухэми ар къагурыIуэным зэран хуэхъур мащIэкъым. Псалъэм папщIэ, публицист Гулевич В. А. «Кто сеет вражду между русскими и черкесами?» и тхыгъэм и фIэщыгъэцIэм къыщыщIэдзауэ укъэзыгъэуIэбжьщ жиIэр. Абы къызэрилъытэмкIэ, адыгэ хэхэсхэм я Iуэхур къухьэпIэ стратегхэм къагъэсэбэпыну яужь итщ «Черкесие Иныр» зэфIагъэувэжу, Урысейр хы ФIыцIэ Iуфэм пагъэкIын папщIэ. Ахэр къэбгъэкIуэж щIэмыхъунум и щхьэусыгъуэу къигъэлъагъуэри нэхъ щабэкъым: урысейм гужьгъэжь хузиIэ къахэкIынкIэ хъунущ, къэкIуэжынухэм урысыбзэ ящIэркъыми, лэжьэфынукъым. Ахэри къахэхъуэнущ къэралым игъэшхэн хуейхэм.
Мыпхуэдэ политик «жыжьаплъэхэм» жаIэр зэрымыхьэнэншэ дыдэм тепщIыхьмэ, уедэуэнуи къекIуркъым. ГурыIуэгъуэщ ар зэшым къыхихыу зэримытхар, Гуревич и телъхьэхэр зэрыщыIэр. Аращ Ершовым Урысейм и хэхэсхэм теухуауэ жиIэм акъыл хэлъщ, къэралыр, абы щыпсэу цIыхухэр зэгурыIуэным, пщIэ зэхуащIыным лъабжьэ хуохъу жыпIэу щIытебгъэчыныхьыфынури.
Ширдий Маринэ.
