Бзэр щIэкIуэдыр
ар цIыху мащIэм зэращIэр аракъым,
атIэ зыщIэхэр зэрыримыпсалъэращ
Адыгэбзэм темыпсэлъыхьа, абы и мыхьэнэм и гугъу зымыщIа усакIуэ щыIэу къыщIэкIынкъым. Адыгэбзэр хъумэным теухуа псалъэмакъри ужьыхыркъым — Интернет, газет, телевиденэ, радио жыпIэми щIэх-щIэхыурэ къыщаIэт. Сэри мы тхыгъэм и гугъу щысщIынут абы, ауэ сэ къалэну зыхуэзгъэувыжыркъым бзэр хъумэныр зи пщэ къыдэхуэ псоми, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм, цIыху къызэрыгуэкIхэм анэдэлъхубзэм ехьэлIауэ ялэжьри ямылэжьри сэтей къэсщIыну. Сэ зи гугъу сщIынур ди зэманым адыгэбзэр хъумэным теухуауэ ялэжьхэмрэ а Iуэхур нэхъри ипэкIэ гъэкIуэтэным теухуауэ я мурадхэмрэщ.
Нэхъапэу зи гугъу сщIынур конференцхэмрэ абыхэм я мыхьэнэмрэщ. Иужьрей зэманым ди республикэм щIэх-щIэхыурэ къыщызэрагъэпэщ бзэм теухуа конференцхэр. Абыхэм щытопсэлъыхь анэдэлъхубзэмрэ лъэпкъ литературэмрэ иджырей гъащIэм зэрыт увыпIэм, абыхэм зегъэужьын, ахэр хъумэн зэрыхуейм. БлэкIа илъэсхэм апхуэдэ зэхуэсхэр щекIуэкIащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетми Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтми.
Ди газет къыдэкIыгъуэхэм языхэзым кIэщIу и гугъу щытщIауэ щытащ блэкIа илъэсым и щэкIуэгъуэ мазэм Черкесск къалэм щекIуэкIа конференцым. Ар теухуат егъэджэныгъэм и пщалъэр зыубзыху къэрал стандартыр гъэзэщIа щыхъу иджырей зэманым адыгэбзэм иIэ щытыкIэмрэ зэрызиужьыфыну Iэмалхэмрэ. Ар къызэрагъэпэщат Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и Адыгэ жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм я хасэмрэ КъШР-м Лъэпкъ IуэхухэмкIэ, хъыбарегъащIэ IэнатIэхэмрэ печатымкIэ и министерствэмрэ. Зэхуэсым кърихьэлIахэт КъБР-м, АР-м, КъШР-м щыщу бзэм елэжьхэр, егъэджакIуэхэр, методистхэр, аспирантхэр. ЗэIущIэхэр нэхъыбэу зэрекIуэкIар адыгэбзэщ. Абы къыщаIэта Iуэхугъуэхэр щызэпкърахащ секцэу 6-м. Конференцым и къызэгъэпэщакIуэхэм яубзыхуа унэтIыныгъэхэм ящыщт: адыгэбзэр хъумэным икIи зегъэужьыным и хэкIыпIэхэр; анэдэлъхубзэмрэ егъэджэныгъэм и пщалъэр зыубзыху къэрал стандартымрэ; бзэр курыт школхэм, еджапIэ нэхъыщхьэхэм щегъэджынымкIэ хабзэ яхуэхъуа Iэмалхэмрэ щIэуэ къэунэхуа бгъэдыхьэкIэхэмрэ; иджырей технологиещIэхэр еджапIэхэм къызэрыщагъэсэбэпыр; адыгэ литературэбзэхэмрэ адыгэ тхыбзитIым я зы тхыпкъылъэмрэ; IуэрыIуатэр, бзэр, лъэпкъ хабзэр егъэджыныр егъэфIэкIуэныр; нэхъыщхьэ, курыт, пэщIэдзэ еджапIэхэм анэдэлъхубзэр щегъэджыным и методологиер, хэхэс адыгэхэм анэдэлъхубзэр яджыным и Iуэху зытетыр, нэгъуэщIхэри.
Зэхуэсым и лэжьыгъэм жыджэру хэтащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и лэжьакIуэхэу БакIуу Хъанджэрийрэ Хъуажь Фахърирэ, КъБР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ Бекъан Масирэт, «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм адыгэбзэкIэ тхылъхэр къыдэзыгъэкI и къудамэм и редактор Молей ФатIимэ, КъБКъУ-м и аспирантурэм и еджакIуэхэу Ардавэ Залинэ, Еутых Аднан, нэгъуэщIхэри. ЗэIущIэм жыджэру хэлэжьыхьащ илъэс куэд хъуауэ егъэджэныгъэ IэнатIэм пэрытхэри. Ахэр я лэжьэкIэмкIэ, къагъэсэбэп IэмалхэмкIэ ядэгуэшащ къызэхуэсахэм.
Конференцым и къызэгъэпэщакIуэ, Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и Адыгэ жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм я хасэм и тхьэмадэ Уэхъутэ Александр хузэфIэкI къигъэнакъым щIэныгъэ зэхуэсым кърихьэлIахэм я лэжьыгъэр купщIафIэу екIуэкIынымкIэ.
Къызэхуэсахэм псом хуэмыдэу гъэщIэгъуэн ящыхъуахэм ящыщщ Черкесск къалэм адыгэбзэмрэ литературэмрэ щезыгъэдж Шэрджэс Расьят и къэпсэлъэныгъэр. ЕгъэджакIуэ Iэзэр къызэхуэсахэм ядэгуэшащ илъэс куэд хъуауэ зыпэрыт IэнатIэм щызригъэгъуэта ехъулIэныгъэхэм-кIэ:
— ИпэкIэ щыIа стандартымкIэ щедгъаджэм дызэсар сабийр урокым щIэсу егъэджакIуэм едаIуэу, абы къыщищIар зыхилъхьэн хуейуэ арат. Иджы щIэуэ къыдэкIауэ дызэрылажьэ ФГОС-м къигъэув къалэнхэр нэгъуэщIщ: еджакIуэ цIыкIухэр езыр-езыру гупсысэу, егъэджакIуэм яхуигъэува къалэным ипкъ иткIэ жэуапхэр къагъуэту, проектхэр ящIу щытын хуейщ. «Деятельнэ» жыхуэтIэ бгъэдыхьэкIэр адыгэбзэ, литературэ урокхэми къыщыщагъэсэбэпкIэ, зыщыбгъэгъупщэ хъунукъым сабийм предметым гущыкI хуимыщIу абы дегъэхьэхын хуейуэ зэрыщытыр. ЕджакIуэм и пащхьэ къалэну къоувэ проектнэ лэжьыгъэхэр компьютеркIэ игъэзэщIэн хуейуэ. Езыхэм темэр къыхахри пщэрылъ зыхуагъэувыж. Зым и закъуэ игъэзащIэркъым, атIэ гуп-гупурэ зэдолажьэ. ТемэмкIэ къищIэн хуейр къыщелъыхъуэ интернетым нэмыщI, библиотекэхэм, цIыху щхьэхуэхэм я деж. Мыпхуэдэ лэжьэкIэм хэша мэхъу адэ-анэхэри. Апхуэдэу зэпыщIа мэхъу адэ-анэр, егъэджакIуэр, еджакIуэр. А щыр зэпыщIамэ, абыхэм я зэхуакум купкъ къыдэхъуэнущ. Адэ-анэр, еджакIуэр, еджапIэр — ахэр зэкIэщIэпч мыхъунщ,- жеIэ Расьят. — Иджырей сабийр утыку къихьэрэ къиIуатэр къыгурыIуэжу, абы мыхьэнэуэ иIэр зэхищIыкIыфу, шэрыуэу къэпсэлъэфу щытын хуейщ. ИлъэситI ипэкIэ еджапIэм къыщызэIусхат «Актёр Iэзагъыр» гупжьей цIыкIур. Литературэбзэм щыгъуазэу, бзэр куууэ ящIэу, утыку къихьэрэ шэрыуэу сабийхэр псэлъэф хъуным хуэунэтIат езгъэкIуэкI лэжьыгъэр. Усэ къеджэми, теплъэгъуэ цIыкIухэм щыджэгуми, тхакIуэхэм я творческэ лэжьыгъэм тепсэлъыхьми, утыку къихьэу дахэу къызэрыпсэлъэфын Iэзагъым делэжьу арат. Къапщтэмэ, а гупжьейм хэтахэмрэ абы къэмыкIуахэмрэ зэщхьэщыкIыныгъэ яIэщ: адрейхэр утыку къыщыпсэлъэн нэхъ укIытэу, я гупсысэхэр утыкум щыжамыIэфу апхуэдэщ.
Расьят и лэжьыгъэм методикэ и лъэныкъуэкIэ Iэзагъышхуэ хелъхьэ. Адыгэбзэмрэ литературэмрэ тхылъхэмкIэ яригъэдж къудей мыхъуу, нэгъуэщI Iэмалхэри къигъэсэбэпурэ сабийр и анэдэлъхубзэм дрегъэхьэх. Къалэдэс сабийр и бзэкIэ псэлъэну мыукIытэу, уеблэмэ абы хуэшэрыуэу утыку итыныр къохъулIэныр тыншкъым иджырей зэманым, ауэ а къалэным Расьят IэкIуэлъакIуэу полъэщ.
Мыбдежым сигу къэкIыжащ Налшык щылажьэ егъэджакIуэ зыбжанэм я тхьэусыхафэр: «Къалэ сабийр тхуеджэркъым, адэ-анэр хуейкъым я сабийхэм адыгэбзэ яджыну». Адэ-анэхэм къабгъэдэкI псалъэхэри щIыдгъужынщ мыбы: «Гъэ еджэгъуэм зэрыщIидзэрэ адыгэ литературэмкIэ тхылъыр зэрыщIэрыпсу щылъщ, зэ къызэгуамыхауэ. Апхуэдэу ирагъэкIуэкI дерсхэм дыхуреныкъуэ. Абыхэм я пIэкIэ предмет нэхъыщхьэхэм я дерсхэр ирагъэувамэ нэхъ сэбэп хъунт». Зи гугъу сщIы егъэджакIуэхэм я дежщ адыгэбзэм и кIуэдыжыныр къыщыщIидзэр. НэгъуэщI зы псалъэ шэрыуи уигу къегъэкIыж мы Iуэхум: «ЕгъэджакIуэр еджэн щиухым и деж лIащ». НэгъуэщIу жыпIэмэ, кIуэ пэтми зызыхъуэж зэманым егъэджакIуэри декIуфу щытын хуейщ. Абы папщIэ методикэщIэхэм зеппщыту, IэмалыщIэхэр къэгъэсэбэпыным ухуэмыщхьэхыу, IэщIагъэм и пэ щищахэм я лэжьэкIэм укIэлъыплъу щытыпхъэщ.
Черкесск щекIуэкIа конференцым и мыхьэнэм теухуа гупсысэмкIэ къэзгъэзэжынщи, ар сэтей къэхъуащ зэхуэсыр иухауэ абы кърикIуахэм щытепсэлъыхьыжым. Нэхъыщхьэращи, абы къекIуэлIа псоми Iэмал ягъуэ-тащ я лэжьэкIэмкIэ зэдэгуэшэну. Бзэ щIэныгъэм, тхыдэм, IуэрыIуатэм ехьэлIауэ ирагъэкIуэкI къэхутэныгъэхэм ящыщу абы къыщагъэлъэгъуахэм мыхьэнэшхуэ зиIэхэр яхэтт. Зэхуэсым хэтахэм зэдэарэзыуэ къащтащ конференцым и резолюцэр. Абы къыщагъэлъэгъуащ зытепсэлъыхьа Iуэхугъуэхэр егъэфIэкIуэн папщIэ лэжьыпхъэхэр. Абыхэм ящыщщ: Адыгейм, Къэбэрдей-Балъкъэрым, Къэрэшей-Шэрджэсым адыгэу щыпсэухэм я бзэм зэтехуэу хэт псалъэхэм я псалъалъэ къыдэгъэкIын, ар республикищым я университетхэм, щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтхэм щылажьэ щIэныгъэлI-филологхэм пщэрылъ яхуэщIын; жьэрыIуатэ текст- хэр диаспорэм нэхьэсын папщIэ, электрон Iэмалхэр, Iэмэпсымэхэр нэхъ жыджэру къэгъэсэбэпын; куэд щIауэ зытепсэлъыхь адыгеибзэмрэ къэбэрдей-шэрджэсыбзэмрэ узыщрихьэлIэ макъ зэхуэдэхэм ящыщу я тхыкIэкIэ зэтемыхуэхэр зы тхыкIэм хуэгъэкIуэн (Къумахуэ М. и Iуэху еплъыкIэм тету); орфографием и зэтемыхуэныгъэхэри зы хабзэм хуэ-шэн; адыгэ лIакъуэ псоми я зэхуэдэу бзэм псалъэщIэу къищтэхэр зы жыпхъэм изыгъэувэ щIэныгъэлI гуп зэхэшэн; упщIэж хэмылъу, адэ-анэм «ухуей-ухуэмейуэ» ямыупщIу адыгэбзэр егъэджын; егъэджакIуэхэм я лэжьэкIэм зэрыкIэлъыплъын Iэмалхэр къыхэгъэщын, дерсхэр фэрыщIагъ хэмылъу, зэманкIи купщIэкIи нэгъэсауэ зэрырагъэкIуэкIыным хуэдэу; илъэс къэскIэ ди республикэхэм адыгэбзэм и фестиваль щегъэкIуэкIын, нэгъуэщIхэри.
Зэхуэсым кърихьэлIахэм сызыгъэпIейтей упщIэ куэд яхузиIэт, икIи абыхэмкIэ згъуэта жэуапхэм газетеджэхэр щыгъуазэ сщIыну сыхуейщ.
Батмэн Светланэ Адыгейм и Тахътэмыкъуей районым хыхьэ Энем жылэм и курыт школым адыгэбзэ щрегъэдж. Конференцым утыку абы кърихьащ адыгеибзэр щрагъэджкIэ классщIыб лэжьыгъэр зэрызэтраублэм и Iэмалхэр, ар егъэфIэ- кIуэн зэрыхуей щIыкIэр. АР-м анэдэлъхубзэмрэ литературэмрэ егъэджынымкIэ и Iуэху зыIутым сыщеупщIым, абы жиIащ:
— Школ программэм абыхэм урок зырыз фIэкIа яхухихыркъым. ПэщIэдзэ классхэм тхьэмахуэм сыхьэти 3-кIэ щаджырти, иужьрей зэманым ягъэмэщIащ. 2015 гъэм 5 — 9-нэ классхэр зэреджэ тхылъхэр щIэуэ традзащ. ПэщIэдзэ классхэм папщIэ тхылъхэри мыгувэу къыдэкIынущ. Мыадыгэ сабийхэр зыщIэс классхэм щрагъэджыр литературэм и закъуэщ. Апхуэдэу щытми, зэхъуэкIыныгъэфIхэри щыIэщ. Къапщтэмэ, анэдэлъхубзэр джыным школ унафэщIхэми, сабийхэми, адэ-анэхэми хуаIэ щытыкIэм фIы и лъэныкъуэкIэ зихъуэжащ. Школым зы махуэшхуи щекIуэкIыркъым адыгэ уэрэд, пшыналъэ хэмыту, ди тхакIуэхэм я усэ къыщемыджэу.
Светланэ и лэжьэкIэр, ищхьэкIэ зи гугъу сщIа Расьяти хуэдэу, хуэгъэзащ сабийм анэдэлъхубзэм дезыгъэхьэх Iэмалхэр къэгъэсэбэпауэ, дерсхэр нэхъ купщIафIэ, гъэщIэгъуэн щIыным.
Шэрджэс Расьяти щыгъуазэ дищIащ Къэрэшей-Шэрджэсым, Черкесск къалэм адыгэбзэр щегъэджыным и Iуэху зыIутым. КъызэрыщIэкIымкIэ, абы и Iуэхур нэхъыфIыжщ:
— Адыгэбзэр тхьэмахуэм сыхьэтищкIэ щадж 1 — 9-нэ классхэм. 10 — 11-нэхэм тIурытIщ зэрыхъур. Ди школхэр зэреджэ тхылъхэмкIэ къахуэт щымыIэу зэгъэпэщащ. Адыгэбзэмрэ литературэмрэ, хабзэмрэ тхыдэмрэ ятеухуа къалэ, республикэпсо зэпеуэхэм егъэджакIуэхэр жыджэру дыхэтщ. Уеблэмэ КъБР-м къыщызэрагъэпэщхэми ди гуапэу дыхохьэ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, ущрихьэлIэ къохъу сабийм еджэныгъэр мащIэу тепкъузэмэ, гугъу зрамыгъэхьын папщIэ, урысыбзэ гупымкIэ екIуэкIхэу, — жеIэ Расьят. — Абы къыхэкIыу, ди лэжьыгъэр нэхъ гугъу мэхъу, программэм къыщыгъэлъэгъуари гъэзэщIэн зэрыхуейм, еджакIуэхэми ятепкъузэ зэрымыхъум къыхэкIыу.
Расьят и лэжьэкIэфIыр егъэджакIуэхэм я зэпеуэу Москва щекIуэкIа-ми къыщигъэлъэгъуащ 2012 гъэм, икIи абы япэ увыпIэр къыщихьащ. Абы папщIэ ягъэлъапIэу, Шэрджэс Адыгэ Хасэм и жэрдэмкIэ Расьят и еджакIуэ цIыкIухэр дэщIыгъуу Тыркум щыхьэщIащ.
Светланэрэ Расьятрэ я лэжьэкIэр узэрыгушхуэнщ, куэдым я щапхъэщ. Ди республикэми щыгъунэжщ апхуэдэ егъэджакIуэхэр. Абыхэм я фIыгъэкIэ школ егъэджэныгъэм анэдэлъхубзэм иджыри увыпIэ тэмэм щеубыд. Абы щыхьэт тохъуэ илъэс къэс екIуэкI «Си бзэ — си псэ, си дуней» зэпеуэр.
Щхьэхуэу и гугъу сщIыну сыхуейт егъэджакIуэм и лэжьэкIэм и фIагъ-Iеягъыр къызэралъытэу иужьрей зэманым къекIуэкI Iэмалхэм языхэ-зым. КъызэрыщIэкIымкIэ, егъэджакIуэм и улахуэм хущIагъу «стимулирующие» жыхуэтIэ Iыхьэр епхащ ар зыхэт зэпеуэхэм, абыхэм къыщахьа увыпIэхэр къэзыгъэлъагъуэ щIыхь тхылъхэм я бжыгъэм. Абы къыхэкI-кIэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, языныкъуэ егъэджакIуэхэм зэпеуэ хэтын фIэкIа Iуэху яIэкъым, къызэрыгуэкI дерсхэр «IэхъуэтегъэкIыу» ирагъэкIуэкI. Гъэлъэгъуэныгъэхэр, зэпеуэхэр фIыщ, ар программэр гъэзэщIэным зэран хуэмыхъумэ, апхуэдэу лэжьыгъэр къызэбгъэпэщыфмэ. Ауэ куэдым ар яхузэфIэкIыркъым, икIи урохьэлIэ егъэджакIуэм и щIыхь тхылъхэр папкэм дэмыхуэжу, ауэ и гъэсэнхэм къеджэкIэ, тхэкIэ тэмэму ямыщIэу.
КъБР-м, КъШР-м щыIэ жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм ялъэкI къагъанэркъым анэдэлъхубзэр хъумэным, егъэджакIуэм и пщIэр къэIэтыным теухуауэ. Сыт хуэдизу дытемыпсэлъыхьами, сыт хуэдэ Iэмалхэм дыхуемыкIуами, мы Iуэхум фIы къыпэкIуэнукъым, егъэджакIуэм и къалэнхэр нэсу имыгъэзащIэмэ. ИтIанэщ анэдэлъхубзэм и щытыкIэм ди гур щыхуэзэгъэнур.
ЩОДЖЭН Iэминат.
