Насып зэхэгъэкIыпIэ
НафIэдз Мухьэмэд
Повестым щыщ пычыгъуэхэр
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №№137-138-хэм итщ.).
* * *
Сэдэкъэ зэрыхуащIыжрэ зэман дэкIами, хуейкъым икIи лъэкIыркъым дыгъуасэ псэуа зи щIалэгъуэ дахэр щымыIэжу и фIэщ ищIыну. Игу къокIыж сэдэкъэ махуэр. Абы ар нэхъыбэу зэригъэувари тхьэлъэIу хуищIут. ЦIыхухэми къагурыIуэрт абырэ и щхьэгъусэмрэ псэкIэ ягъэври, зыри жамыIэу хуэщIапхъэр зэфIагъэкIри, зэбгрыкIыжахэт.
Гуауэр псом нэхърэ нэхъ зытехьэлъар Данагъуэт. Фызым и нэр, илъагъужышхуэ щымыIэу, нэпсым ирифат, икIи и нэкIу зэлъар мо шыугъэм исыным нэсат.
УлIэмэ, уи кхъаблэм щIэувэфын щIэблэ уимыIэныр псом хуэмыдэу жагъуэщ. КъыпщIэмыхъуамэ, зыгуэрурэ пшэчынщ, ауэ уиIар пфIэкIуэдыныр егъэлеяуэ гуауэщ. Пхъур сыт, ар хамэ унагъуэщ. ЛъэкIынуращи, уигъеинщ, унэм тIэкIу щыIэбэнщи, зэрыхьам къахэнэжынщ.
Уэлий егупсыс зэпытщ: «Ярэби, мы щIалэм къимыгъэзэжмэ, си лъапсэр хэкIуэдэжауэ ара? Шынэхъыжьым къызиIуэкI зэпытт: зы къуэр уимыIэ пэлъытэщ, зэкъуэшитIрэ дзитI зыIутрэ. Ауэ седэIуакъым и чэзум, бетэмал».
И нэпсыр къыщызэпижыхьи къохъу, цIыхухэм къалъагъуу и гур къызэфIэзэрыхьми, емыкIуи къащIыркъым, езыми зэрызызэтриуIэфIэжыным пылъщ. Куэд щIакъым и щIалэр къэкIуэжауэ пщIантIэм дэт хуэдэу пщIыхьэпIэу зэрилъагъурэ. ГъэщIэгъуэныракъэ, илъэс пщыкIутху щрикъуам къыхуищэхуауэ щыта джанэ хужьыр щыгъ хуэдэт. Ар абы хуэцIыкIу зэрыхъурэ куэд щIами, иджы хуэину щыгът. Псом хуэмыдэу нэр зытелыдэр орденыбгъэмрэ медалхэмрэт. Уэгум ит вагъуэм пэлыдми ярейуэ, зэщIэлыдэрт. «СыкъэкIуэжащ, ди адэ» — ар зэрызэхихыу, къыхэщтыкIауэ къызэфIэтIысхьат Уэлий, ауэ, илъэгъуар зэрыпщIыхьэпIэр и гум ешыкъылIауэ, зигъэукIуриижат.
Зы лъэныкъуэкIи абы гугъэ гуэрхэри къыхилъхьэжат. «Пэжу, къэкIуэжу гъуэгу тету пIэрэ?» — зэупщIыжырт псэкIэ, нэхъ пэгъунэгъу хъуэпсапIэхэр къыфIеблыжу. И гум щIэх-щIэхыурэ къэкIыж зэпытщ и пхъумрэ и малъхъэмрэ къыжраIауэ щытахэри.
— Папэ, мамэ, гугъу фызэрехьыр, хьэзабу фшэчыр фIы дыдэу дэри зыхыдощIэ… — Пхъум и псалъэр малъхъэм зэпиудри, езым пищаш.
— ФэркIи дэркIи нэхъ тынш хъунут, дыдей фынэIэпхъуамэ.
Щэхуу заулрэ щыта нэужь, абыхэм Данагъуэ захуигъэзащ.
— ЩIалэм къигъэзэжмэ, дауэ хъун, унэри лъапсэри хыфIэддзэу фыдей дынэIэпхъуэу? Ди жьыщхьэ ар дауэ ди напэм едгъэзэгъын?
— Темыр къигъэзэжыну Алыхьым къыхуиуха мыгъуэу къыщIэкIынкъым, ар зэрыжысIэм щхьэкIэ фи гум сеуэну сыхуейуэ аракъым. Мис, Линэ сэрэ догупсысри тфIэзахуэт, унэ лъапсэр фщэжрэ фынэкIуамэ. Фэ фызыхуей псори ди дей щывгъуэтынт. Уэри, ди адэ, махуэ къэс къалэм унакIуэ- укъэкIуэжу хьэзабщ. Хьэуэ жыфIэрэ, мы лъапсэр фымыщэнуми, зыри къыфпэрыуэркъым, дэ фызэрытыншынщ, ди нэIэ нэхъ зэрыфтедгъэтынщ зетхуэри, фэ фыарэзымэ фызэтшэлIэжынут.
— ЖыфIэну псори фуха? — щIэупщIащ хэкъузауэ Уэлий.
НтIэ, жыхуаIэу я щхьэр ящIащ тIуми.
— ЗызыщIэфкъуи фыдэкIыжыт мы пщIантIэм.
— Папэ, уэ зыгуэру къыбгурыIуами…
— Сэ жысIэнур жысIакIэщ, щыщыгъэтыт абдежым, — зэпиудащ и пхъум и псалъэр.
Абы иужькIэ ныбжьыщIэхэм гузэрыдзэ ящIри, мазэкIэ тIури къакIэлъихьакъым. Ауэ итIанэ хуэмурэ псори я пIэм иувэжащ. Зи гугъу ящIа псалъэмакъми афIэкIа къытрагъэзэжакъым.
Уэлий къыпхуидэнт гугъэу иIэ закъуэр къыIэщIэпхыу. Уи бын дыдэри къоплъыжынукъым. Лъапсэр дыгъэщэж жызыIэу уи пащхьэм къиувэжам сыт узэрыщыгугъыж хъунур? Пщэдей уэрамыщхьэм укъытранэнри зыхуэIуа щыIэкъым. Ауэ ар псэууэ апхуэдэ къигъэхъункъым.
Иужьрей зэманым Данагъуэ и узыншагъэм тегузэвыхь зэпытщ. И гум къыхигъэзыхьрей хъуащи, жэщкIэ бэуапIэ имыгъуэту щIыбым щыдэс куэдрэ къохъу. Зымахуэ къытехуэри, ерагъыу зыкърагъэщIэжауэ аращ. Псом хуэмыдэу Уэлий абы щыгъуэ нэхъ къэзыгъэгумэщIар я щIалэм и цIэр жиIэу, Iуэщхъуу фызыр заулрэ щытыкIэ гугъу зэритарщ.
Зыри пхуещIэнукъым жьыгъэм. ГъущIрэ пэт мэулъий, зэполъэлъри хокIуэдэж. ЦIыхур къэнэн? МылIэжыныпсэ яIуту къащыфIэщI къэхъуми, зэман докIри, щIым тобзэхыкIыж. Ауэ къытранэф лIэужь, языныкъуэхэм — Iэужь.
Уэлий-щэ? Ящыщ ар а зи гугъу тщIахэм? Езыри абы щегупсыс къохъу, и гъащIэ гъуэгуанэм ириплъэжу — Iейри фIыри зэпилъытыжу. Апхуэдэ ныбжьым цIыхур щынэсам и деж адэкIэ псэуну зэрыгугъэжышхуи щымыIэжу аращ. Ауэ абы гъащIэри иужэгъуакъым, и гур иджыри щIалэщ. Зы закъуэщ и ныбжьыр къэзыгъэлъагъуэр, и Iэпкълъэпкъыр жьы зэрыхъуарщ. Мис иджыпстуи ар щызэхещIэ пщIэ къыхуэзыщIу къыщхьэщыт мы щIалэгъуалэм я деж. ЗакъримыгъащIэу йохъуапсэ: «Бетэмал, сэ фи пIэм сыкъиувэжащэрэт!» Игу къыфIокIыж езым и щIалэгъуэр. ПщIэрэ, уи щIалэгъуэмэ, уи къару илъыгъуэмэ, сыт хуэдэ бэлыхьми уполъэщ.
— Дадэ, сыт апхуэдизу ухэзыгъаплъэр? — щIэупщIащ Заур гуапэу. Абы дадэкIэ еджэн къыщиублар псэкIэ зэрыщIэу я гурыгъу-гурыщIэхэр зэхуаIуэта нэужьт.
— Ухэзыгъэплъэн мащIэ мы дэ ди гъащIэм, ПIытIыкъ.
— Уигу зыгуэркIэ ныкъуэ? — зыхуигъэзащ къызэрыщIыхьэжрэ куэд мыщIа Хьэруни.
— Фымыгузавэ, сэ гукъэкIыжхэм саIыгъщи аращ. ЩIалэгъуэр IэфIщ. ДелагъэкIэ пщIэншэу ар фымыгъакIуэ, иужькIэ фыхущIегъуэжу фи дуней Iыхьэр ефхьэкIынщ. — ЗаулкIэ щэхуу щытри къыпищащ. — ГъащIэр фэ фызэригугъэм хуэдэу тыншкъым, зэманым уезэгъыу упсэуным гугъуехь куэд пыщIащ. Ауэ а псоми фапэлъэщынущ, лIыгъэ фхэлъу, сыт хуэдэ хьэзаб къыкъуэмыкIами, абы зыдэвмыгъэшу быдэу гъуэгу захуэм фытетмэ. ИужькIи абы фыщыгуфIыкIыжынщ. Лъэпкъыр, цIыхубэр, фи адэ-анэхэр зэрыгушхуэн цIыху къыфхэкIын хуейщ фэ.
Псоми гу лъатащ Заур нэщхъейуэ и щхьэр зэрырихьэхам, ауэ зыми зыри жиIакъым. ЛIыжьми щIалэм игу щIэгъуауэ, жиIами мащIэу хущIегъуэжауэ, и Iэр абы и дамащхьэм трилъхьащ, псалъэншэу игу фIы хуищIу. Абы къилъытэртэкъым а щIалэм и гъащIэр фагъуэ зыщIа напэншэхэм я зэранкIэ и щхьэр игъэщхъын хуейуэ е зигъэпудыжыпхъэу. Ар сыткIэ къуаншэт? Езым къимылэжьа хьэзабыр дзы хуэхъуауэ дунейм зеиншэу тетыну хуэфащэт?!
Ауэ блэкIар блэкIат, сыт хуэдэу щымытами, Уэлий къилъытэрт а щIалэр къэзылъхуахэм я лъэужьым техьапхъэу, ар хуейт абыхэм я нэгум иплъэну.
ЩIалэми и гум къэкIыжырт абы къыжриIауэ щыта псалъэхэр.
— Уэ узеиншэкъым, сэ фIэкIа хэмылъамэ, здэнукъым апхуэдэу къыпхужаIэу. Уэ узэрызбжыр си пхъурылъхум хуэдэущ.
Заур хуиту къыдэплъеят, абы и нэгум къищым къикIыр и закъуэ дыдэу зэрыщымытырт, сыт щыгъуи щIэгъэкъуэн къыхуэхъуну хьэзыр цIыхухэр зэрыщыIэрт.
* * *
Пщэдджыжь нэмэзщ. Резуанрэ Хьэрунрэ иджыри къэушакъым. Заур жейм емызэгъыу щIыбым къыщIэкIауэ дэтщ. Абы иIэщ зэгупсысын, нобэ къыпэщылъ Iуэхум хуабжьу иропIейтей.
Акъужь щIыIэтыIэр зыщимыгъэнщIу зыжьэдешэ. Абы гуапэу зэпеплъыхь иджыри жэп зытехэну хунэмыса удзыпцIэ уэсэпс псыIэм хэпхъауэ хэлъ тхьэмпэ гъуэжь дыщафэхэр. Зэми и гум къыполъадэ асфальтым къытекIыу абы щызекIуэну, пщIащэ пылъэлъыжам ящIыну щхъыщхъ макъым щIэдэIуну. ЗэрыцIыкIу лъандэрэ ар хьэлу хэлът. КъызыхэкIри езым къыбжиIэфынутэкъым, ауэ мы дуней щIэращIэм нэхъ пэгъунэгъу хъууэ къыфIэщIу арагъэнт. Жыгым къыпыху пщIащэ закъуэтIакъуэхэр къыщытехуэкIэ, щIым ехуэхыну хунимыгъэсу къиубыдырти тхьэмпэм телъ тхыпхъэщIыпхъэхэр зэпиплъыхьырт, езым и нэмкIэ сурэт зэмылIэужьыгъуэхэр къыхищIыкIыу.
Зи хуабагъэмкIэ щIылъэм хуэупсэну хунэмыса, къыщIэкIагъащIэ дыгъэми хуэмурэ зыкъызэкъуихырт, дунейр нэщхъыфIэ зэрыхъунур зыхыуигъащIэу. Тхьэмахуэ махуэм, сыт щыгъуи зэрыхабзэу, ихъуреягъыр щымт, уеблэмэ, дапщэщи жьырытэдж пхъэнкIакIуэри нобэ хэжеят.
Сыхьэтым еплъащ, блы хъуным иджыри дакъикъэ щэщI иIэщ. ЗэкIэ ар зыщIыпIи пIащIэркъым, ауэ, иджыри пасэми, зэманыр кIуэху и гур нэхъ псынщIэу къызэреуэр зыхищIэжырт. МахуэщIэ къэунэхуам, дуней дахащэр мы щIылъэм и теплъэ нэщхъыфIагъэмкIэ къызэрыхуэупсам гукъыдэж къритырт абы нобэ. Хуэмурэ цIыхухэ-ри нэхъ зэхэзекIуэ хъуащ. Хэти пIащIэу, Iуэху къазэрыпэщылъыр къуагъащIэу зокIуэ, языныкъуэхэри заплъыхьу, зыщIыпIи къызэрыкIэрымы-хум гу лъыптэу я гъуэгу хагъэщI. Гъэмахуэ щыгъын пIащIэхэр зыщахыжауэ цыджанэ хуабэ, щIыIутелъ пIащIэхэр ящыгъыщ.
Ауэ щIымахуэри къэсакъыми, зызэщIакудэркъым, бжьыхьэ дыщафэм зыдащI мыхъумэ.
Махуэм зэрызиузэщIам и щыхьэту, дыгъэри уэгум нэхъ тегушхуауэ къиуващ.
ЩIалэми, зыхищIэу къэмэжэлIами, унэмкIэ игъэзэжыну и гум къыхуимыдэу, Нэгумэм и уэрамымкIэ иунэтIащ. Гъуэгубгъу лъэс лъагъуэм здрикIуэм, нэм къыфIэнэ псори зэпеплъыхь. Сыту дахэ мы ди къалэр — зыхуегъэщIэгъуэж. Иужьрей зэманым мыбы тыкуэн, кафе, телефон щапIэхэр куэду къыдэхутащ. Ауэрэ къэсащ «Нежданчик» жыхуаIэ джэгупIэми. Сыту дахэ, занщIэу нэм къыщIэуэу, умылъагъуу ублэкIынкIэ зы Iэмал закъуэ иIэкъым. Ауэ сытуи цIыху куэд текIуадэрэ абы.
Заур зэхихауэ щытауэ и гум къэкIыжащ къыдеджэ хъыджэбз гуэрым и анэ дэлъху мыпхуэдэм дихьэхыу, щIыхуэшхуэ къытехуэу, я лъапсэр зэращэжар, ари хуримыкъуу, щIалэм хэкIыпIэ щимыгъуэтыжым, зэрызыфIилъэжар.
И щхьэм къыщIихьари имыщIэу йогупсыс: «Сэ зысхуэукIыжыну пIэрэ? Дауэ уи IэкIэ уи псэр зэрыхэпхыжынур?» ЕщIэ абы гуэныхь зэрыпылъри. Нэхъ хьэзабыжыращи, укъэзылъхуахэм ятеплъхьэну гуауэ мыухыжыр-щэ?
Ауэ хэт Заур гъащIэр ибгынэкIэ, ар зыгъеину, гущIэгъу къыхуэзыщIыну иIэр? Зыри. ФэрыщIыгъэм къыхэкIыу хамэхэм нэпс тIэкIу щIагъэкIынщи, ящыгъупщэжынщ. Сытым къыхэкIми, лIыгъэншагъэщ уи псэр бгъэныжыныр. АбыкIэ зыбухеижыфыну щытами зыгуэрт. ЕщIэж университетым и адыгэбзэ къудамэм щIэса хъыджэбз гуэр еджапIэм къыщIадзыжати, и адэ-анэ, благъэ-Iыхьлыхэм зэрахэIуэнур къызыфIигъэщIри, и Iэ зыхуихьыжауэ зэрыщытар. Абы и зэранкIэ егъэджакIуэхэри милицэм Iуэху къащIри къралъэфэкIауи щытащ. Абы щыгъуэ лекцэм къыщIыхьа егъэджакIуэр и нэгум ноби щIэтщ. ИгъащIэм илъэгъуатэкъым цIыхухъу апхуэдэу гъыуэ. А лIым зыхуэубыдыжыртэкъым.
Абы и гу щабагъэм, къабзагъэм къагъэгумэщIауэ, хъыджэбзхэми я бэлътокухэр псыф ящIу зэхэст.
Мыпхуэдэ джэгупIэхэр дзыгъуэм хуэдэу ди лъахэм щагъэбагъуэмэ, абы бэлыхьу цIыхум къыхуахьынур пхуэмыIуэтэнщ. Заур зэгуоп — дэнэкIэ умыгъэзами, тыкуэнрэ киоскрэщ, джэгупIэ залрэ казинорэщ. ЦIыхум яшхын ямыгъуэтыжу къэнащ, итIани хьэжьвакъэжьышх напэншэхэм ар ялъагъуну хуэмейуэ я лъыр щIафыкI. УнафэщIышхуэхэри къэплъэнэфщ, а псом гу лъатэркъым. ЩIамылъагъури апхуэдэхэм зи фейдэ хэлъхэр абы- хэми яхэтщи аращ. ЩIалэр бэзэрым щынэблагъэм, шхапIэ еуэкIыпIэхэм ящыщ зым Iухьэри, ахъшэ иIыгъыр зэригъэзэхуапэурэ тIэкIу едзэкъащ.
Сыхьэтым йоплъ. Тимур вокзалым къытехьэным иджыри дакъикъэ пщыкIутху иIэжти, мыпIащIэурэ, абыкIэ еунэтI. Заур игъащIэми илъагъу хъуркъым зыгуэрым пэплъэну. Псом хуэмыдэу нобэ хуабжьу и гур мэпабгъэ.
Заулрэ щытауэ, Тимур къыбгъэдыхьащ, сэламым иужькIэ замыгъэгувэжу маршруткэм итIысхьахэщ.
— Сыт жытIэу дызэрыбгъэдыхьэнур? — щIэупщIащ Заур.
— ПщIэрэ, сэри абы сегупсысащ. Сэ сызэрыригъэджар къэзгъэсэбэпу тлъагъун хуэдэу дыIухьауэ тщIынщ.
— СыкъицIыхумэ-щэ? — пIейтейуэ щIэупщIащ.
— Умыгузавэ, уэ абы урикъуэу хэт къэзыщIэнур?
— Сэ сщIэрэ, и бынхэмрэ сэрэ дызэщхьу къыщIэкIмэ, къэхъуну псор зыми ищIэркъым.
— Уэи, ар сэ си щхьэм къэмыкIа, ауэ, пэжу, зэщхьу зыгуэрхэри фхэлъ хуэдэщ. Зы лъэныкъуэкIи, щызэдгъапщэ къэхъуркъэ зэгъусэу цIыхуитI тлъэгъуамэ, благъагъэкIэ зэмыкIуалIэми, зы анэ къилъхуауэ къытфIэ-щIу?
— Сэ дауэ абыхэ я деж сыкIуэн? Унэр мыхъуу, нэгъуэщI щIыпIэ зыщыхуэдмыгъэзэфыну пIэрэ?
— УгъэщIэгъуэнщ уэ, нобэ тхьэмахуэщ, унэр мыхъумэ, дэнэ нэгъуэщI къыщыбгъуэтын уи гугъэр?
Зы лъэныкъуэкIи, хущIегъуэжат мы Iуэхум яужь зэрихьам, къыхыфIэзыдзам сыткIэ хуей иджы?! Зегъэкъуэншэж: «Емынэм сызэрихуэрэ, ар сымылъагъункIэ Iэмал имыIэу». Хьэуэ, щоуэ, мыбы нэс къыщыкIуакIэ, къэгъазэ лъэпкъ иIэжкъым. Псом хуэмыдэуи зэрыцIыкIу лъандэрэ и нэ къыхуикIыу щытащ и адэ-анэр зэ нэхъ мыхъуми илъагъуным.
Иджы а хъуэпсапIэр абы къехъулIэу хуежьащ. Хьэуэ текIыжыпхъэкъым мурад ищIам.
— Дыкъэсащ, — жиIэри ятIэгъуэпс зытекIа унэ лъахъшэжь цIыкIу гуэрым пэгъунэгъуу къыщызэтеувыIащ щIалэр. Куэбжэжь хэлъымрэ бжыхьымрэ лъахъшэти, пщIантIэм хуиту удэп-лъэрт. БжэIупэр къабзэу зэрыпхъэнкIам гу лъыуигъатэрт, абы узэхъуэпсапхъэ псэуалъэ дэмытми, екIуу псори зэрызэлъыIухам. НакIуэпакIуэу дыхьэпIэм бгъэдыхьэхэри, Тимур джэуэ щыхуежьэм, медан бжыгъэ нэхъ дэмыкIыу, зи Iэщхьэлъащхьэр дэхьея, хупхъэ зыIыгъ фыз тIорысэ лъахъшэ гуэр къыдэкIащ.
— Уи махуэ фIыуэ! — зыхуигъэзащ абы Тимур.
— МахуэфI Алыхьым къывит, фыкъеблагъэ.
— Хьэуэ, упсэу. Дэ Хъызыр тлъагъунщ жытIэри дыкъыIухьауэ арат.
— Езыр тхьэ, дэмыс, псыхъуэ лъэгумкIэ моуэ дэкIа къудейщ, фымыпIащIэмэ, щIалэр згъэжэнщи къыфхуезгъэшэжынщ.
— Упсэу, берычэт бесын. АбыкIэ щыIэххэмэ, дэ езым къэдгъуэтынщ. Узыншэу!
— Фи Iуэху дахэ ухъу! — гуапэу сэлам къарихыжащ цIыхубзым.
— Псыхъуэм ухуэзышэ уэрамдэкI зэвымкIэ яунэтIащ, куэдыщи мыщIэу, къалъэгъуащ псым пэмыжыжьащэу тхьэрыкъуэфIэнэ къэзыщта лIищыр.
— Мес, яхэсщ, — и Iэр лIы гупымкIэ ишиящ Тимур. Заур зыри жимыIэу зэуэ къызэтеувыIащ. ЩIалэм и гум щы-щIэр иджыпсту къэпщIэну гугъут, ауэ абы и зэIумыбзыныгъэм къаIуатэрт, и сабиигъуэр зэрыщыту и нэгум IупщIу зэрыщIэкIыжыр. И пIэм иуджыхьу иджыри куэдрэ щытыну къыщIэкIынт, и гъусэм и Iэблэр къиубыду адэкIэ иримышэжьамэ.
— Сэлам алейкум! — захуигъэзащ Тимур гупым.
— Алейкум сэлам! — зыжьэу зэдыжаIащ.
— Мэт, мыбы лIы хуэдэу фыкъытхуефэт, — фадэбжьэр къахуишиящ Хъызыр къыбгъэдэситIым яз зи жьакIэр зыщIэкIэжа лIы фIыцIэ хэщIыхьам.
— Хьэуэ, дэ дефэркъым, ди егъэджакIуэр тлъагъунщ жытIэри дыкъыIухьауэ арат.
— НтIэ, ар хъарзынэкъэ, ди щхьэщыгу итым къилъагъун тхьэм фищI, фыкъетIысэх моуэ, — закъыхуигъэзащ гуапэу, щIалэхэр зыхуэкIуа лIым. Заулрэ щысахэу, Хъызыр птулъкIэ нэщIым еплъурэ, къэпсэлъащ:
— Щхъуэжьыр мащIэ хъуащ, зи жып мыгъуанэ къыфхэтмэ, зыгуэр фыкIуэ тыкуэным.
Зыми зыкъыщимыгъэхъейм:
— Гъубжокъуэ, накIуэт модэкIэ, — Iуишащ Тимур. — Зыгуэр пIыгъыххэмэ, емыкIу къызумыгъэхьу, зы бжьэ къытхуэхь, сэ иужькIэ уэстыжынщ.
— Сыт хуэдэ фызыхуейр? — фIэмыфIыщэурэ щIэупщIащ.
— ЛитритI зэрыт «Риалым» хуэдэ къыпхущIэкIмэ дрикъунт.
Заур и ныбжьэгъум бгъэдэт лIым кIэлъоплъ: «Мыра сэ си адэр?» — зоупщIыж. Пэжу зыхуигъэфащэркъым, и гупсысэхэм сабиигъуэм хашэж. ЩIалэм и адэ къакIуэу зышэжынур и нэ-гум къызэрыщIыхьэр ар нарт IуэрыIуатэхэм къахэщыж лIыхъужьут, зэм Сосрыкъуэ иригъэщхьырт, абы хуэдэу къарууфIэу, и шабзэшэр зэIуидзамэ, уэгум ит вагъуэр кърихьэхыу, и ТхъуэжьеижьымкIэ къэкIуарэ и шыплIэм езыр дэсу ихьыжу, уафэм лъагэу ирихьарэ ди къуршхэм ящхьэпрылъэту, Iуащхьэмахуэ и щыгу дыдэм къыщыувыIарэ зыщаплъыхьу. Зэми и адэр и нэгум къыщIигъэувэрт Бэдынокъуэ хуэдэу плIабгъуэрэ зы лъэныкъуэмкIэ дыгъэм и щIылъэныкъуэр, адреймкIэ мазэр къыкъуэщу.
Иджы илъагъур фадэм иужьыгуа, абы и хъым ихуауэ IэщIэмыкIыжыф лIы къуэгъу цIыкIу щхьэфэкъут. Ар къыIухьэжащ.
— Хэт ухъуну, щIалэ?
— Заурщ си цIэр.
— Хэт узикъуэр, уи унэцIэр-щэ?
Хэгупсысыхьащ. ИщIэркъым жиIэнур, дауэ ищIыну? ПцIы иупсу нэгъуэщI зыгуэр къигупсысынути, Iуэхум и пэжыпIэр къыхуэщIэнукъым. Мыдрейращи, и жьэм къыхуегъакIуэркъым. Зыхелъхьэ лIыгъи: «ЩакIуэ» — къыжьэдоIукI хэкъузауэ.
ЛIым и щхьэр къеIэт, и нэгум къощ гупсысэ гуэрхэм зэрызэщIаубыдар. НитIыр зэхуозэ. Ахэр зэрощIэ псалъэншэу. Куэд къэзыIуатэ нэхэм ящIыболъагъуэ жэуапыншэ упщIэхэр. ТемыпыIэу адэр къуэм аргуэру йоупщI:
— Удэнэ къуажэ?
— Нартанщ сыкъыщыхъуар.
— А къуажэм ди унэкъуэщ дэс?
— Сэ сыдэсщ.
«Аращ», игукIэ жеIэ, ауэ нэгъуэщIхэм зэхаха и гугъэу, абы щыщтэжауэ щыс лIым зыкъещIэжри, зеплъыхь. Ауэ адрейхэм ар я лажьэ хуэдэтэ-къым. Ахэр фIыуэ зэрыхрагъэдзам къигъэжанарэ зытет дунейр къафIэмыIуэхужми ярейуэ, иджыпсту къахьыну фадэбжьэм я IумацIэр къигъажэу зэхэст, езыхэм я псалъэмакъ ирагъэкIуэкIыжу.
— ЕмыкIу сыкъыумыщI, ауэ илъэс дапщэ ухъурэ?
— ТIощI.
— Уи адэм и цIэр-щэ?
— Хъызыр.
Иджы шэч лъэпкъ къытрихьэжыркъым. ГукъэкIыжымрэ абы къыдэкIуэ гузэвэгъуэмрэ зэфа тIэкIури пкърахужауэ, пкъроплъыхьри щысщ къыбгъэдэс щIалэм.
«Мыр нахуапIэ хьэмэ пщIыхьэпIэ? Дауи си фIэщ сщIыну мыбы силъ щIэту? Сыт сэщхьуи хэлъ? И нитIыр сысейщ, и щхьэцри, и нэкIури. И пэр и анэм дежкIэ, ижьырабгъумкIэ нэкIубгъум хэс анэлри зи кIуэцI къикIам тетам ещхьыркъабзэщ. Ар сэ IупщI дыдэу сощIэж. Сыт и узыншагъэ и анэми, дэкIуэжауэ пIэрэ? Си фIэщ хъуркъым, дэкIуэжамэ, мы щIалэм си унэцIэр зэрихьэу абы хуэхъумэнт?»
КъыIухьэжащ Тимур. Зи нэгум дэрэжэгъуэр къиувэжа лIитIыр щIалэм щыгуфIыкI хуэдэу щыхуеплъкIкIэ, абы IэщIэт аркъэмкIэ я нэхэр яфIэкIуэрт.
— Къивгъахъуэт стэчаным къыщхьэпырыжу, сэ нобэ си гуфIэгъуэщ, — захуигъэзащ абыхэм Хъызыр.
— Уи хьэм бажэ къиубыда? — щIэупщIащ нэхъыжьыфэ зытет фадафэр.
Хъызыр упщIэм жэуап иримытыжу, къыIэщIагъэува бжьэр игъэщIейри, ткIуэпс къринэнкIэ шынэ нэхъей, ирифащ.
ЩIалэри абы еплъу зэрыщытщ. Зэми йогупсыс: «Щхьэ къэзгъанэу сыIумыкIыжрэ, сыт мы си нэгум щIэкIыр, мы сэ къызэлъэпэуам и пащхьэ куэд-рэ ситыну?» И гум псэхугъуэ имыгъуэту кърихуэкIырти, къигъуэтыжащ и адэр, апхуэдэу жыпIэ хъунумэ. Ауэ ар и адэу къыхуэлъытэну пIэрэ? СыткIэ зэщхьэщыкIрэ абырэ хьэмрэ? Хьэ дыдэми хыфIидзэфыркъым и быныр.
— Уадыгэ щIалэ уэ, адыгэбзэ пщIэрэ? — къеупщIащ, и гупсысэхэр зэпиуду нэхъ зызыгъэнэхъыжьыр.
— НтIэ.
— Зыри зэхэпхыркъыми-тIэ? ЖыпIэр пэжмэ, мы бжьэр къащтэт?
— Сэ сефэркъым, жысIати.
— Хъызыр, мыр уэ уи ученикмэ, сыт щIемыфэр, зыхуэбгъэсар сыт мыхэр?
— Къысхуэвгъэгъу, ауэ емыфэр мыгъэсауэ ара? — къахилъхьащ и псалъэ Тимури.
— Уэ, щIалэ, зэкIэ уи жьэр гъэувыIэт, — пэрыуащ а лIыр.
— ЩыхуэмейкIэ, хыумыгъэзыхь, уэ сынопсэлъэнут, — зыхуигъэзащ Хъы-зыр Заур.
Гупым къахэкIащ зэадэзэкъуэр. КъитхъутхъукIыу ежэх псым и макъыр хуиту зэхыбох. Къызэрырагъэжьэнур къахуэмыщIэу тIури щымщ.
— Къысхуэгъэгъу, плъэкIынумэ, къысхуэгъэгъу, — гущIэгъу зыхэлъ макъкIэ лъэIуащ адэр. Ауэ Заур зэрыщэхущ.
Шэджэмыжь дэплъэу тIэкIурэ щыта нэужь, лIыр щIэупщIащ:
— Аня дауэ щыт?
— Хэт Аняр? — къыгурыIуэркъым щIалэм, апхуэдэ абы ицIыхурэ? — КъызгурыIуэркъым.
Адэр къуэм и нэгум иплъащ.
— Уи анэм сыт и узыншагъэ?
— Хэт си анэр, си адэр? Мис ар сщIэну сыхуейт!
— Сэращ уи адэр!
— Уи жьэм къебгъэкIуу дауэ пхужыIэ-рэ апхуэдэу? — нэпсхэр къызыщIэува нитIыр хуэмыгъэпщкIуу щIэупщIащ Заур.
— Хизир Талибович! — Тимур ину къэджащ. А лъэныкъуэмкIэ щыплъэм, зызэрапщытауэ зэзауэ чэфыжьыпкъитIыр зыкIэралъэфыжыну абыкIэ яунэтIыжащ.
* * *
Фочыпэм илъэта шэм хуэдэщ зэманыр. КъыдэмэщIэкI зэпытурэ махуэхэр блолъэт, гъэхэр макIуэ. Еханэ курсыр къиухыным мазэ бжыгъэщ Заур къыхуэнэжар. Куэд щIакъым и Iупэр зэтежу, зэми къэнэщхъеижу здраджа кафедрэм ар къызэрыщIэкIыжрэ. Мы дакъикъэхэм зебжыж езым хуэдэ щымыIэу насыпыфIэ дыдэу, хуопIа-щIэ нобэ Динэ щыхуэзэну пIалъэр къэсыным, хуейщ и гуфIэгъуэмкIэ псом япэ абы дэгуэшэну.
Щытщ къэкIуауэ пщащэр зыщIэс еджапIэм и бжэIупэм, ар къыщыщIэкIыжынур къыхуэгъэскъым, медан къэс сыхьэтым йоплъ.
Гъатхэку мазэщ, дунейм и щIэрэщIэгъуэщи, жыгхэми узрамыгъэплъу зэщIэгъэгъащ. Языныкъуэхэми хужьыгъэ дахэхэр пылъэлъыжащ, гулъхэм тхьэмпэ щхъуантIэу зыкъызэрызэкъуахым гу лъыботэ. Жыг лъабжьэм щIэщэща къапщIийхэмрэ къыхэжагъащIэ удзыпцIэ цIыкIухэмрэ гукъыдэжыр къаIэтым и мызакъуэу, хьэуа къабзэм и мэ IэфIри зыщумыгъэн- щIу щIэх-щIэхыурэ Iум щызу жьэдыбошэ.
Пасэу къэкIуа гъатхэм дэнэщхъыфIэу бжэндэхъу, пцIащхъуэ, къуалэбзу цIыкIухэм я уэрэдхэр щIыпIэ-щIыпIэкIэрэ къыщраш. Дунейм зыдащIу, цIыхухэми щыгъын Iувхэри зыщахыжащ. Дыгъэм и бзийхэм хуэзэша языныкъуэ студентхэри уэрамыр ягъэбжьыфIэу, еджапIэ бжэIупэхэм къыIухутэжащ. Мес пщэщIэт плIэ хужьрэ кIэ къуэлэн дахэрэ зыщыгъ, зи Iэблэм фэ сумкIэ фIыцIэ идза Динэ къыщIэкIыжащ.
Заур ар къызэрилъагъуу, бгъэдыхьэри, гуапэу сэлам ирихащ. УниверситетыбгъумкIэ гъуэгур зэпаупщIщ, абдеж иIэ жыг хадэ цIыкIумкIэ яунэтIри, тетIысхьэпIэм щетIысэхащ.
— Динэ, пщIэрэ, кафедрэм и унафэщIым нобэ сриджэу къызжиIар?
— КъызжепIэмэ, къэсщIэнщ.
— Ди факультетым цIыхуитI адэкIи ирагъэджэну Iэмал иIэщ, си щIэныгъэм хэзгъэхъуэну сыхуейуэ щытмэ, Мэзкуу аспирантурэм сыщIагъэтIысхьэнущ.
— НтIэ, сыт уи гугъэр?
— СщIэркъым, сыхуейт ауэ…
— «Ауэ» щхьэ къыхэкIыпхъэ, ущыхуейкIэ?
— ДылIэжыху деджэфын, си фIэщ хъуркъым къызэхъулIэну, абы нэмыщIауэ, Къэбэрдеймрэ абырэ уагъэджыр зыкъым, ар нэхъ…
— ЩIэныгъэ къуатынури зыкъым, — зэпиудащ пщащэм щIалэм и псалъэр.
— СызыгъакIуэхэр зыгуэркIэ згъэукIытэжмэ-щэ?
— ЛIо, гугъуехьым укъыпикIуэту ара? Зыщумыгъэгъупщэ, щыIэкъым ухуейуэ пхузэфIэмыкIын.
— Мэзкуу нэхъ къалэ лъапIэ щымыIэу жаIэ, сыдэсыфыну сэ абы щIэгъэкъуэныншэу, хэт абы къыщыздэIэпыкъунур?!
— Алыхьырщ, уэ ар къыбдэIэпыкъуну мурад ищIауэ къыщIэкIынущ, гугъу уехьми, иужькIэ ущыгуфIыкIыжынщ. Гугъуехьыншэу уи мурад зэи къохъулIэнукъым, зыIэщIумыгъэкI а къыпхукъуэкIа насыпыр, иужькIэ ухущIегъуэжынщ.
— Уэи сымыщIэ. Уэ гушхуэныгъэ къысхыболъхьэ, къызжепIахэми пэж хызолъагъуэ.
— ПщIэрэ, сызэреплъыр бжесIэнщи, уэ укъэзылъагъу мыхъуу, зи нэм бжэгъуу ущIэуэхэм я нэр иребгъэщIы- жын хуейщ. Къэбгъэлъэгъуапхъэщ уэ абыхэм нэхърэ узэрынэхъ лъагэр. Сэ сынолъэIу, кIуэ хъуххэнумэ, еджакIуэ.
— Динэ, уэ узмылъагъуу дауэ схуэшэчын сэ абы сыщыIэху?
— Дэ зыми зэпэIэщIэ дыхуэщIынкъым, — ар хэкъузауэ жиIэри, къэгумэщIарэ нэщхъейуэ и щхьэр ирихьэхащ.
— НтIэ, сыт къэхъуар, си псэ, щхьэ укъэгуха, усымаджэ? — И IэмкIэ пщащэм и жьэпкъыпэр иубыдри, къыдрихьеижащ. Иджы гу лъитащ абы и нэ дахитI псыIагъэ къэзыщIам зы гузэвэгъуэ гуэр къызэраIуатэм.
— Заур, сэ уэ зыгуэр пщызобзыщI, — жеIэ, зызэтриубыдэжурэ.
— КъызжеIэт, си нэху, жыIэ, сэ сынодаIуэ.
— Зыгуэр си ужьым къитщ.
— Сыт жыпIа?
— Ди адэ-анэр арэзыуэ, зыгуэрым сратыну хэтщ.
— Уэ дауэ ухущыт а Iуэхум?
— Зэ-тIэу абы зыкъысхуигъэзауэ аращ, апхуэдэ мурад зэриIэр къыщысщIэм, зыщызгъэпщкIуу къэзублащ. СыщыкIуэжкIэ, машинэм ису, си ужьым иту ныскIэлъыкIуатэу сегъэбампIэ.
— ГъэщIэгъуэн къызжепIаи.
— Заур, сэ абы сыщошынэ, ищIэну псор хэт зыщIэр?
— Ар хэт езыр, сыгъэлъагъут?
— Ди адэм и ныбжьэгъу гуэрым и къуэщ, дыдейхэр псори зэкъуэтщ, мамэ къызиIуэкI зэпытщ, сыщымыуэмэ, абы сыдэтыншыну жеIэ. Зыгуэр зэрыжысIэу, уи дэлъхум къыбжиIэр уи унафэщ, жи. Ари а щIалэм и лъэныкъуэщ, и гъусэу къыздишэурэ, къыщыкIуэж куэдрэ къохъу.
— Си псэ, дэ езыр дыхуэмейуэ зэпэIэщIэ зыми дыхуэщIынукъым. Динэ, уэ пщIэркъэ фIыуэ узэрыслъагъур? Сэ зыгуэрым уэ усхуетын? Апхуэдэ къэхъумэ, сыпсэужыфынукъым. Уэ зы закъуэращ сэ мы гъащIэм щызиIэххэр, си нэгу къысхуэщIэгъэхьэркъым уэ усфIэкIуэдыну!
— Заур, — пщащэр къэгумэщIауэ щIалэм и цIэр жиIащ.
— Сыт, си нэху?
— Заур, дыдэгъэкIуей Долинск паркым, къыщыдгъэкIухь абы, ди гу бампIэхэр нэхъ щытIысынщ.
— Хъунщ, ауэ апхуэдэу щыщыткIэ, бэзэрымкIи сытехьэн хуейщи, ПащIэм и уэрамым нэс дыгъакIуэ.
— Сыарэзыщ.
Дунейр щIэращIэщ, цIыху закъуэтIакъуэ фIэкIа щыземыкIуэ паркыр щымщ. Ауэ мы жыг щIагъым щIэт щымыгъэм, жьауапIэм пкъым псэхупIэ дагъуэт. Заур хъыджэбзым и Iэпэр иIыгъыу Налшыкыпс тралъхьа лъэмыжыщIэмкIэ тохьэ.
Повестым адэкIэ къыкIэлъыкIуэну и Iыхьэр ди газетым и электроннэ къыдэкIыгъуэм итынущ.
Сурэтыр СэвкIуий Хьэмид ищIащ.
