Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Адыгэ шхыныгъуэхэр
Сэкуу (хугу гъэлыгъуа)
Хугу лъэсар кхъузанэм тракIутэри, зэкIэрыщэщ хъуху ягъэгъущ. Шыуаным тхъу щахуэ, фIыуэ къагъэплъри, хугур абы иракIутэ, чымчыркIэ зэIащIэурэ тхъуэплъ дахэ хъухукIэ ягъэлыгъуэ. Хугур Iувыщэу шыуаным иракIутэркъым, зэхэлыгъукIынукъыми; мафIэри ин ящIыркъым, мылыгъуэурэ исынущи. Хугу лыгъуар тIэу-щэ щIагъэпщ кхъапIэ къыхэмынэжыхукIи, шыгуным къэкъуалъэу ит шэ щIэмыхум хакIутэ. Абы шыгъу е фошыгъу, щхьэж зэрыфIэфIым хуэдэу, хадзэж. Хугур хакIута нэужь, шэр зэ къытрагъэкъуэлъэж, чымчыркIэ зэIащIэурэ. ИтIанэ шыгуныр мафIэм къытрахыжри, и щхьэр тепIауэ сыхьэтищ-плIыкIэ щагъэтщ. Щыта нэужь хугум шэуэ щIэтыр зыщIеф, езыр къэпIэнкIауэ, зэкIэрыщэщу мэхъу. Шыгуныр щIыIапIэ ягъэув. Мыр хуабжьу къэуатщ икIи шхыгъуафIэщ, щашхыр гъэмахуэ шылэрщ. ЦIыхубз, сабий шхыну ябж. Хугу пIэнкIар щашхынум и деж и лъабжьэм щIэмыIэбэу пхъэ бжэмышхкIэ е чымчыркIэ къытрах, ар фалъэ иракIутэри, шхурэ шатэрэ щIэкIауэ яшх. Хугу пIэнкIар апхуэдизкIэ къэуатщи, ар зышхар махуэ хуабэ кIыхьым мэжалIэркъым, псы хуэлIэркъым.
Халъхьэхэр (цIыхуитху Iыхьэ):
Хугу гъэлыгъуауэ — г 260-рэ, шэуэ — г 900, фошыгъуу — г 60, тхъууэ — г 25-рэ, шхууэ, шатэу — узыхуейм хуэдиз.
Гуэдз хьэжыгъэм къыхэщIыкIа хьэлIамэ цIывынэ
Гуэдз хьэжыгъэр яухуэнщI пIинэ къищIу, и щыгум кумб хуащIри, джэдыкIэ уда, шыгъу зыхэлъ псы хуабэ иракIэри, тхьэвыр быдэу япщ. Абы и щхьэр темыгъукIын щхьэкIэ гуэдз хьэжыгъэ тIэкIу траудэ е хъыдан трап- хъуэри, дакъикъэ 20 — 25-кIэ щагъэт, тхьэвыр нэхъ щабэ хъун, зэхэшыпсыхьын щхьэкIэ. ИтIанэ тхьэвыр нэхъ хугъуафIэ ящIын папщIэ Iыхьэ-Iыхьэурэ зэпаупщIри, см 2 и гъумагъыу псыгъуэ кIыхьу яху. Абы г 15 — 20 хъууэ тыкъыр цIыкIухэр къыпаупщI. КъыпаупщIахэр IэпхъуамбищкIэ тIэкIу хапIытIэурэ къащтэри, псы е лэпс къэкъуалъэ зэрыт шыуаным хадзэри, зэIащIэурэ дакъикъэ 15 — 16-кIэ ягъавэ. ХьэлIамэ цIывынэр чымчыркIэ къыхахыж, фалъэм иралъхьэри, зэкIэрымыпщIэн щхьэкIэ, тхъуцIынэ е лэпсым щыщ тракIэ. Iэнэм щытрагъэувэкIэ хьэлIамэ цIывынэр тепщэчым иралъхьэ, къазыл е бабыщыл гъэва тралъхьэжри, пщтыру бжьыныху шыпс тракIэж.
Халъхьэхэр(зы цIыху Iыхьэ):
Гуэдз хьэжыгъэу — г 200, псыуэ — г 70, джэдыкIэу — 1, шыгъуу — узыхуейм хуэдиз, цIывынэр зэрагъэвэну псыуэ — г 1150-рэ, тхъуцIынэу — г 10, бжьыныху шыпсу — узы- хуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхынхэр» тхылъым къитхыжащ.
Хабзэм щыщщ
Нэтемыгъахуэм иращIэкI тхьэлъэIу
Шыр къыщыхъуа жэщым унагъуэм тхьэлъэIу щащIырт. ШыщIэ къалъхуам и цIэкIэ унагъуэ кIуэцIым щаIэт тхьэлъэIуитIым языхэзщ ар. Адыгэр зэтауэ щыта мэкъумэш, Iэщ гъэхъун хуэIухуэщIэхэм дауэдапщэхэр зэраублэу щыта унагъуэ тхьэлъэIухэм къазэрыщхьэщыкI щыIэкъым мыри. Ауэ къыхэгъэщын хуейуэ Iуэхугъуэ зы-тIущ хэлъщи, абыхэм даблэкIынкъым.
ШыщIэр зыхуагъэфащэ щауэщIэ унагъуэм исмэ, абы япэщIыкIэ зрагъэгъэпскIырт, Iэдакъэбжьэ хуэдиз хъун башым къешэкIа хъыданым жьэгу мафIэм и кIэгъуасэм щыщ и IэкIэ абы щрагъэцIэлъырти, иужькIэ ар шы натIэмрэ шы тхыцIэмрэ щрагъэхуэжырт. Абы зэреджэр нэтемыгъахуэ тхыгъэщ. Нэтемыгъахуэр шыщIэм щытращIэр дунейм къызэрытехьэрэ махуий ирикъуа нэужьщ. Унагъуэм исхэм фIэкIа хамэ кърихьэлIэркъым абы. Шы гъэхъуныр IэщIагъэ зыхуэхъуа лъэпкъхэм унейуэ, щхьэжейуэ зэрахьэу щытащ апхуэдэ нэтемыгъахуэ тхыгъэхэр. ХьэтIохъущыкъуей Ипщэ щыщ Щоджэнхэ я лъэпкъым шыщIэм тращIэу щыта нэтемыгъахуэ тхыгъэм и теплъэм къытекIауэ «хьэгъэджэгу бжыхь» жаIэу щытащ.
Щапхъэ къэтхьар нэгъуэщI зы Iуэхугъуэм етпхыну дыхуейт. Дунейм къытехьа сабийр гущэм хапхэху нэ лей трагъаплъэртэкъым. Арагъэнт гущэхэпхэ щащI махуэм зыщIрамыгъэIэтыщэри, гъунэгъу фызыжь зыплIытху нэхъыбэ къыщIрамыгъэблагъэри. ГущапIэ зыхуащIа сабийр хъыдан жэрумэм кIуэцIалъхьэн ипэ къихуэу гущэхэпхэ тын жаIэрти, хэти дзыгъуэ джанэ, хэти гущэ щхьэнтэтелъ, хэти гущэгурыгъ кърахьэлIэрт. Абы иужькIэ хъыдан жэрумэм сабийр кIуэцIалъхьэрти, гущэм хапхэрт. «Фэм и щабэр мэхъуэшщ, махуэ еянэм хокI» жаIэрти, а гущэхэпхэ махуэрат нэтемыгъахуэр сабийм тепщIэ хъуну къыщалъытэр. Щабэ дыдэу, сакъыурэ натIэкум хуэзэу кIэгъуасэр щахуэрт. ГъэщIэгъуэныракъэ, тещIэкIэхэр зэтехуэркъым. Хэти Iэпхъуамбэшхуэм и щабэр щхьэкум хуэгъэзауэ кIэгъуасапIэр хуэкIыхь-хуэкIыхьу трещIэ, хэти а Iэпхъуамбэшхуэ дыдэр натIэкум хуегъазэри, кIэIунэ теплъэ иIэу трещIэ, хэти зыгъэлъагъуэ IэпхъуамбэмкIэ кIэIуантIэу трещIэ, хэти къыхэщ къудейуэ Iэпхъуамбэ жьакIэмкIэ хъуреишхуэ трещIэ. Уегупсыс хъунут, щхьэж зэрыхуэIэижьым хуэдэущ нэтемыгъахуэр зэрытрищIэр жыпIэу. АрщхьэкIэ ныуэжьхэм жаIэу зэхэпхынут: «Нанэ мыгъуэр лъаIуэу щытащ си лъабзэрэ нэтемыгъахуэрэ фымыгъэкIуэд, кхъыIэ, абы фыкIэлъыплъ» жаIэу. Мыбдеж къыщыхъури, шыщIэм тращIэ тхыгъэри зы гупсысэм и Iэужьу къэплъытэ хъуну тфIощI. Абы иджыри къокI лъэпкъ щэн яхуэхъужауэ куэдым нэтемыгъахуэ тхыпхъэхэр щхьэжейуэ яIэу зэрыщытар.
Нэтемыгъахуэр тращIэу унагъуэр жьэгум къекIуэлIэжа нэужьщ, абы и щIыхькIэ Iэнэ щагъэувыр. Унагъуэм и нэхъыжьым и гупэр жьэгум и пащхьэмкIэ егъазэ, тхьэлъэIу шхыну ягъэхьэзыра ху мэжаджэм щыщ бзыгъэ Iэ ижькIэ къещтэри, мэхъуахъуэ. Абы зэреджэр шым и нэтемыгъахуэ хъуэхъущ:
Ди Тхьэ, Тхьэшхуэ,
Куэдыр зи гуащIэ,
Псэущхьэ зи щхьэ дгъэлъапIэр
Къэгъэхъу щолэхъуу,
И щхьэр игъэкIыу,
И кIэр игъэпщу,
И лъэр псынщIэу,
КIуэрыкIуэныфIэу,
И жэр хэмыщIу,
ЩыщIагъ имыIэу,
Къыумыгъапщэ нэ жагъуэ,
ХуэщI пэIэщIэ нэ бзаджэм,
И махуэр хуэщIэрэ
И дунейр щIэщыгъуэ зэпыту,
ФIыуэ траIуэр къехъулIэу
щыгъэIэ!
Хъуэхъум иужь мэжаджэ бзыгъэм щыщ зы дзэкъэгъуэ хегъэщI, абы щыщ Iыхьи адрей щытхэм зыIуагъахуэ. Лъабжьэ зиIэ теплъэгъуэщ мыр: мэжаджэм щыщ дзэкъэгъуэ зыIугъэхуэныр сыт хуэдэ дауэдапщэ Iэнэми хабзэу хэлъащ. Абы куэд тратхыхьащ, куэди тепсэлъыхьыгъащ.
Шым и цIэкIэ етIуанэу унагъуэр жьэгу пащхьэм къыщыщызэхуэсынур шыр зекIуэш хъурэ зекIуэр къыщыхуагъэфащэм дежщ.
Табыщ Мурат.
Мы махуэхэм илъэс 90 ирокъу Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтыр. Абы илъэс куэдкIэ щылэжьахэщ филологие щIэныгъэхэм я кандидатхэу Багъ Пётррэ IутIыж Борисрэ.ТIури IэщIагъэлI щыхъуар Куржы академием и аспирантурэрщ. Нэхъыжьхэм къащхьэщытщ нобэ адыгэбзэ къудамэм и унафэщI, филологие щIэныгъэхэм я доктор БищIо Борис. ИжьымкIэ щысыр Бэрбэч Беслъэнщ(иджы ар КъБКъУ-м и доцентщ). Сурэтыр 1987 гъэм трахащ.
Псалъэ Iущхэр
Данэр лъапэкIэ зэрехуэ
Мыщхьэх дахащIэщ.
Хуэмыху и Iуэху блэкIыркъым.
Набдзэ ищI фIэщIурэ, нэр ирищIащ.
Хыумылъхьэ къыхэпхыжыркъым.
Хъуэжэ лIыщIэ къищтэри, лIыщIакIуэ ежьэжащ.
Iэмбатищэ нэхърэ — зы гъущагъэ.
Гуащэрэ пэт, къаз деху.
Лэгъупыр нэкIэ къегъавэ.
Насыпыр щагуэшым дурэшым дэсащ.
Данэр лъапэкIэ зэрехуэ.
Щынащхьэ плъагъумэ — гъэмахуэщи, Iэтащхьэ плъагъумэ — щIымахуэщ.
Iэтэр Iэмбатэ щхьэкIэ мэфыж.
Хьэмтетыгъуэ гъаблэ щыIэкъым.
Джатэрыпщ нэхърэ — пщы Iущабэ.
Жылэм я мыгъуэ я гъуощ.
Уэркъым и жьэ и щIопщщ, ипщ хуэдэр и джатэщ.
Зи вакъэ зэврэ зи гъавэ мащIэрэ.
И дзыгъуэ лъынэ къокI.
Насыпыншэм, махъшэм тесми, хьэ къодзакъэ.
Уаерэ пщаерэ куэд якIуркъым.
Уэрэдус пщыпсэIухщ.
Дыгъужьыр бгъашхэ пэтми, мэзымкIэ маплъэ.
Къигъэ нэхърэ — игъыкI.
ЛIыгъэ щIапIэ лIы икIуадэркъым.
МафIэм сахуэ ещIри, дзэм шхахуэ ищIыркъым.
Фэ фщIэрэ
Дэ купщIэ гъэлыгъуар сэбэпщ
Махъсымэ, мэрэмэжьей щащIкIэ къэна кIэрыхубжьэрыхухэри адыгэм къигъэсэбэпу щытащ: къапщтэмэ, ахэр я напэм щахуэрти, кIэрагъэлъырт, дахэ ещI, нэкIу къилъэлъыр егъэкIуэд жаIэрти. Абы нэмыщI, псы хуабэкIэ зэIыпхыу зрибгъэпскIынуи сэбэпышхуэщ.
* * *
Жьэн уз зыпкърытхэм, зи тхьэмбылым щIыIэ хыхьахэм я дежкIэ сэбэпышхуэщ кIытэ защIэкIэ щIа махъсымэ ефэну, абы нэмыщI, нэкIу зэлъахэм зрегъэукъуэдииж, нэхъ гъур уещI, лъыри егъэкъабзэ.
* * *
Дэ купщIэ гъэлыгъуа пшхымэ, уи кIэтIийхэр егъэкъабзэ.
Къубатий Борис.
Фи лъэIукIэ
КъызжаIэр уи нэхэм нэгъуэщIщ
КъыщоIур пшынэбзэ къуажапщэм,
Къашауэ гуфIэгъуэр яIэт.
Къеплъыхми гуфIэжу мазэщIэр,
Нэщхъейуэ уэрамым сыдэтщ.
А пшынэм куэд сигу къегъэкIыж —
Гупсысэхэм жыжьэ сахьыж,
Гум телъ уIэгъэр къоятэж,
БлэкIар си нэгу къыщIоувэж.
ДиIащ дэ тIум щIалэгъуэ дахэ:
КъыщIепсыр дыгъэр дэру тфIэщIт,
Дызэхуэмызэу дэкIмэ махуэ
Дигу зэхуэкъабзэхэр тфIыхэщIт.
Иджы услъагъумэ зэзэмызэ,
УщIегъуэжауэ шэч согъэщI:
УнасыпыфIэу къысфIэбгъэщIми,
КъызжаIэр уи нэхэм нэгъуэщIщ.
ДэкIащ алъандэм илъэс Iэджэ —
Шэрэдж ипс мащIи ежэха …
Имыхуэу си бгъэм гур къысфIочэ:
НэгъуэщIуэпсэгъуукъыхэпхащ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:5. ЕгъэджакIуэ, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь. 6. Зи щхьэкIэр хъурей къэкIыгъэ. 8. Шым и фэ, и теплъэ. 9. Псы … е уэшх … 12. Къуэм и щхьэгъусэ. 13. Щыгъыным хищIэ хьэпIацIэ къэзылъэтыхь. 14. Гурэ гурэ … зэхуаIэщ. 16. Щыуэлбанэм деж цIыхум къыздрихьэкI хабзэщ. 18. Iэщ егъэзыпIэ. 20. Ди щIыналъэм щыIэ псыежэх. 22. Ди гъунэгъум шы … иIэщ. 23. Къуаншагъэ зылэжьа цIыху. 24. Мэш хьэуазэ. 25. … хуэмыфI хьэдрыхэ кIуэркъым. 26. Пхъэ уадэшхуэ. 29. … и щIагъ нанэ щыIэкъым. 30. Псалъэ … е мэкъу … 32. ЩIакхъуапхъэ. 33. Бдзэжьей зэрещэ. 34. Кхъуей … 36. ХадэхэкI. 37. Бын. 38. Нарт хъыбархэм хэт Iэщым я Тхьэ. 40. КъурIэн цIыкIу. 42. Школым кIуэ щIалэ цIыкIум зегъэщIагъуэ: «Сэ фIы дыдэу …». 43. ЛэжьакIуэфIым … лъапIэ иратащ. 44. Псыежэхым и къудамэ.
Къехыу:1. ЩIы щхьэфэ тещтыкIа. 2. Тхылъым и «джанэ». 3. Нэхъапэхэм хабзэншагъэ зылэжьам тралъхьа тезырыр щрихьэкIыу щыта мащэ куу. 4. ТхъуцIынэ щIэпхумэ, къанэ псыр. 5. ЕджакIуэми сурэтыщIми ар къагъэсэбэп. 7. Ди унэ зэтетым щIэс унагъуэхэмрэ дыдеймрэ щIэх дыдэ … дызэхуэхъуащ. 10. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и джэгуакIуэ телъыджэу щыта, РСФСР-м и цIыхубэ артисткэ ДыщэкI … 11. Чыцэм къыпыкIэ пхъэщхьэмыщхьэ ткIыбжь цIыкIу. 15. … техьэ тенэркъым. 17. Ефэндым и щыгъын щIыIутелъ. 19. Къурш лъэныкъуэмкIэ щыпсэу къуалэбзуушхуэ, бажэ, щынэ хуэдэхэр зыуи къыщымыхъуу зыхьыф. 21. Унагъуэм къигъэкI пхъэщхьэмыщхьэ. 23. Малинэм адыгэбзэкIэ зэреджэр фщIэрэ? 27. Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ, «Iуащхьэмахуэ» журналым и лэжьакIуэу щыта. 28. Шэрэдж щIыналъэм щыщ балъкъэр къуажэ. 30. Хьэкум жьэражьэу илъщ. 31. Улажьэмэ, … пшхынщ, умылажьэмэ, лажьэ бгъуэтынщ. 35. Ахъшэ жьгъей. 36. Iуэху мыублэ … хэсщ. 39. КъэзышагъащIэ. 40. Къурыкъу, бжэгъу кIыхь. 41. Адыгэ цIыхубзхэм яду щыта тутынылъэ. 42. ЦIэрыIуэ хъуа адыгэ уэрэд зыкъомым макъамэ щIэзылъхьа … Данил.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Жэпуэгъуэм и 1-м ди газетым ета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:1. Къута. 5. Кумб. 7. Индонезие. 9. Мест. 10. Хъущт. 11. Танэ. 12. Хъуп. 15. Гъуо. 16. Гунэдж. 17. Сыхъум. 22. Жьыху. 24. Пхъэщабэ. 25. Усэ. 26. Къуэш. 27. Мейкъуапэ. 30. Мет. 34. Урыху. 35. Дыгъужь. 37. Ду. 39. Хьэ. 40. Сэмб. 42. Ауз. 43. ШыкIэ. 44. Пхъэлъантхъуэ. 45. Iувщ. 46. Бжы.
Къехыу: 2. Тхьэмпэ. 3. Инат. 4. Бинт. 6. Мазэгъуэ. 8. Нащэ. 13. КIэпхъ. 14. ЩIыIуб. 16. Гулъ. 18. Мы. 19. Бжьакъуэ. 20. Пщыкъуэ. 21. КIэнтхъ. 23. Хуэш. 25. Уэм. 28. Ерыщ. 29. Псыжь. 31. Бу. 32. Кхъужь. 33. Суслов. 36. Щхьэмыж. 38. Куба. 41. Бахъэ. 43. Шыхъуэ.
