Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Псалъэ пэжхэр
Къуаншэр губзыгъэращ
ЦIыхур нэхъыбэ дыдэрэ зыхуэныкъуэр цIыхурщ.
Зи унэм зыщызыгъэлIым, нэгъуэщIым деж зыщеудыгъуж.
ЦIыхуитI зэфIэнамэ, къуаншэр нэхъ губзыгъэращ.
Зауэми, мафIэми, псыми гущIэгъу жыхуаIэр ящIэркъым — запэщIумыгъахуэмэ нэхъыфIщ.
Сыт хуэдиз зэман уэ пфIэмыкIуэдами, абы щхьэкIэ илъэсым хэхъуэн къанэркъым.
КIурашын Алий.
Интернетым дыкъыщоджэ
Пщэдейм ныбжь тредзэ
Зы прораб гуэр и гъащIэ псокIэ унэ иухуэу псэуащ, зэи лэжьыгъэм хуэщхьэхакъым, сыт къалэн къыщащIми, къызыхуэтыншэу игъэзэщIащ. И зыгъэпсэхугъуэ пIалъэр къэсу щытIысыжым и унафэщIым деж щIыхьэри жриIащ:
— Си ныбжьыр нэсащ, хъарзынэуи сывдэлэжьащ, иджы сыIукIыжынут, си щхьэгъусэм сридэIэпыкъуэгъуу ди къуэрылъху-пхъурылъхухэр тедгъэунт.
УнафэщIым дежкIэ гугъут апхуэдэ лэжьакIуэр бутIыпщыну, ауэ сыт ищIэнт?!
— Зы лъэIу пхузиIэщ, иужьрейуэ зы унэ къекIу ухуэжи, дахэу уедгъэжьэжынщ, пхуэфащэ гулъыти пхуэтщIынщ!
УхуакIуэр арэзы хъуащ, проектыщIэр къратри, зэгурыIуэныгъэхэр игъэхьэзыру, ирихьэлIэнухэр къигъуэту щIидзащ…
Зи пенсэ кIуэгъуэ хъуа лIыжьыр пIащIэрт, ипщэ къралъхьа Iуэхур псынщIэу зэфIигъэкIыу и къуэрылъху-пхъурылъхухэм щахэтIысхьэжынур и нэгу къыщIигъэхьэрт. Абы къыхэкIкIэ, ухуэныгъэм егугъуртэкъым, ирихьэлIэнухэр нэхъ пуду къищэхурт, текIуадэ зэманыр нэхъ мащIэти. И гум къыхуидэртэкъым ищIэр зэрымыхъур, ауэ иужьрейуэ ищIэж лэжьыгъэу зэрыщытымкIэ зигъэзэхуэжырт.
Унэр щIын иуха нэужь, и унафэщIыр къриджащ иригъэлъагъуну. ЛIым унэр къиплъыхьри, жиIащ: «ПщIэрэ, ди IуэхущIапIэм илъэс куэдкIэ хьэлэлу узэрыхуэлэжьам щхьэкIэ, мы унэр тыгъэ пхудощI. Мыр уи IункIыбзэIухращ, дэфтэрхэр дгъэхьэзырагъэххэщ!».
Абдежым прорабым и гум щыщIар зыми ищIэркъым. Къыдэлажьэ къомыр къыхуэгуфIэу Iэгуауэшхуэ хуаIэту зэхэтт, езыр къызэщIэплъауэ и щхьэр ехьэхауэ щытт. Ар егупсысырт игъащIэм зэ IэщIэщIа емыгугъуныгъэм къыхуихьа гуныкъуэгъуэм. СыткIи зыхуей хуэзэу ищIа унэ къомым ящыщу нэхъ мыхьэнэншэ дыдэр езым къылъысыжат…
Зы гупсысэщ мы Iуэхум узыхуишэр: дэ псори ды-ухуакIуэщ. Ди гъащIэр ди IэкIэ духуэжу аращ, прорабыр тIысыжын и пэ къихуэу ищIа унэм ещхьу. Дызэмыгугъу куэд щыIэщ, абы кърикIуэнкIэ хъунум и мыхьэнэр инщ. Нобэ тщIэ сыт хуэдэ Iуэхуми пщэдейм и ныбжь тредзэ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, пщэдей дызыщIэтIысхьэжыну унэр нобэ доухуэри, фызыкIэлъыплъыж.
ЗэзыдзэкIар
Шыпш Даянэщ.
Шхыныгъуэхэр
Джэд лэпс
Мыбы щхьэкIэ нэхъ къащтэр джэдыжьщ, абы и лым нэхъ лэпсыфI къыщIовыкIри. Джэд гъэкъэбзар зэпкърах, ятхьэщIри, шыуаным иралъхьэ. Абы и тхьэмщIыгъури нэгэгъури зыхуей хуагъазэри, ари халъхьэ. Лыр щIигъанэу псы щIыIэ щIакIэри, мафIэ иным тету зэ къытрагъэкъуалъэ, тхъурымбэр къытрахыурэ. МафIэр ирашэхри, шыуаныщхьэр тепIауэ, тхъурымбэри къытрахыурэ ягъавэ ныкъуэвэфI хъуху. Абы халъхьэ бжьыныщхьэ, тыкъырышхуэурэ упщIэта пхъы укъэбза, шыгъу. МафIэр цIыкIу ящIри, тхъурымбэр къытрахыурэ хьэзыр хъуху ягъавэ. Джэдыл вар пэшхьэкум къытрахри, и щхьэр тепIауэ щагъэт дакъикъипщI-пщыкIутхукIэ. Джэдыл вар къыхахри, хьэкъущыкъу иралъхьэ, бжьыныху, шыгъу, шыбжий халъхьэ, зэIащIэжри, и щхьэр тепIауэ тIэкIу щагъэт, нэхъ мэ гуакIуэ къищтэн щхьэкIэ. Лэпсыр бинт тIууащIэ-щащIэкIэ языж. Джэдыл шыуар тепщэч иралъхьэри, Iэнэм трагъэувэ пщтыру. Дашх пIастэ. Лэпс пщтырыр трафыхьыж. Джэд лэпсым шыпс, хьэнтхъупс ирипщI мэхъу.
Халъхьэхэр:
Джэду — зы, грамм 2000 хъууэ
Псыуэ — грамм 4000
Пхъы укъэбзауэ — грамми 100
Бжьыныщхьэ укъэбзауэ — грамми 100
Шыгъуу, шыбжийуэ, бжьыныхуу — узыхуейм хуэдиз.
Шхуз
Мы шхыныгъуэр япэ зэманхэм ящIу щытащ. Нэхъапэхэм унагъуэм жэм зыщыплI зэрахуэрти, гъэш я куэдт. Бжьыхьэрт нэхъ щащIыр. Ерыскъыгъуэр ягъэхьэзырын щхьэкIэ шху пэгунищ-плIы шыгъу тIэкIу хэлъу ягъапцIэри ягъэупщIыIуж. Шэр щIэмыхумэ нэхъыфIщ. Шху дияр чэсыргей къэпым иракIэри, лъагапIэм щыфIэдзауэ, жьы щIихуу махуитI хуэдизкIэ щIыIапIэм фIагъэлъ, шэжыпсыр щIэжын щхьэкIэ. А шэжыпсыр зэрылъэдэн хьэкъущыкъу къэп лъабжьэм кIэщIагъэувэ. Шхузым къыщIэжа шэжыпсым уефэну сэбэпщ. Къурт къыхэпщIыкIи хъунущ. МахуитIкIэ лъагапIэм фIэлъа шхур Iувыбзэ мэхъу.
КIэструлышхуэм шатэ техагъащIэ иракIэ, и лъэгур щIигъанэ къудейуэ, къэпым къина, кхъуейлъалъэм хуэдэу хъуа шхур абы иракIэ. Абы и щIыIум тхъу гъэвэжагъащIэ упщIыIуа тракIэ, 1 сантиметр и Iувагъыу. КIэструлыщхьэр бинт тIуащIэ-щащIэкIэ щхьэщапхыкIыжри, щIыIапIэ-кIыфIыпIэм щагъэув. Гъатхэр къэблэгъа нэужьщ къыщащтэр. Щашхынум деж шхузыр бжэмышхкIэ къыгуахыурэ фалъэм е тепщэчым иралъхьэ. Дашх щIакхъуэ, лэкъум, чыржын, мэжаджэ, мырамысэ хуабэ.
Халъхьэхэр:
Шхууэ — литр 40
Шыгъуу — грамми 100
Шатэу — грамм 2000
Тхъууэ — грамм 2000
Къубатий Борис.
ЗэвгъэцIыху
Къуалэбзухэм я цIэхэр
Баклан японский — Япон хыбабыщ
Бородач — Бланэукъ, къущхьэхъубгъэжь, мэлыхьбгъэжь, щынэхь, щынэхьыбгъэ, щынэхьбгъэжь
Воробей снежный — Уэсбзу
Волчок — БгъэкIэхьцIыкIу
Вяхирь — Тхьэрыкъуэ-пщэху
Галстучник — Щхьэщ, пшахъуэджэд
Дубонос арчовый — Къуршдубэкъ
Жаворонок рогатый — Уэсхьэгуагуэ
Журавль даурский — Даур къру
Зеленушка кавказская — БзуудзыфэцIыкIу
Зяблик — Румат
УпщIэ нагъыщэ
Телъыджэу зэхэджащ цIыху гъащIэр. ГъэщIэгъуэнми къыщынэркъым абы и къуэгъэнапIэ-быдапIэ куэдым уи нэр къыхузэтепхыныр, ар плъыфэбэу, къуэпсыбэу, нурыбэу икIи къуабэбжьабэу зэрыухуам укIэлъыплъыныр. Къыпхуэмыпщытэным хуэдизщ зэрыупщIэ нагъыщэ здэгъэувыпхъэу а гъащIэм къытлъыкъуигъэкI жыхуэпIэр. Жэуапым я нэхъ пэжым и къэулъэпхъэщыным, хэкIыпIэм я нэхъ захуэм и къэгъуэтыным зэману тедгъэкIуадэри лъытэгъуэйщ.
Узыфэ IэубыдыпIэншэм Iэпкълъэпкъым зэрызригуашэм ярейуэ, зэрыупщIэ нагъыщэ куэдым увыIэпIэ зыкъысхуащIащ. ЗэщIаблащ, зэщIащтащ, зэщIаубыдащ си гъащIэр. ДэнэкIэ сIуантIэми, дэздзыхми, къэзгъэшми, сикIуэтми — дапщэщи си гъуэгур яуфэбгъу, гъуэм кърахуа благъуэу къыспотIыс. ГурыфIыгъуэмрэ нэплъэгъуэмрэ зы бэлыхь есщIами ярейуэ спагъэжыжьэ. Си фэм симытыжу фагъуэ сащI, увыIэгъуэрэ тепыIэгъуэрэ ямыщIэу Iуэхур ирашалIэ фэтегъуэ сихъукIынми, лIэныгъэр IэфIыпс къысщащI. Фащэм я нэхъ дахэр зыхуэзгъэфащэу хэIэтыкIа нагъыщэ пагэкIэ зэщIэзузэдэжа си лъагъуныгъэ дахащэми къылъагъэс я щхъухь шынагъуэр, къопэбжьауэ, къоныкъуэкъу яфIэщыпсу. Си гур тIу иращIыкIыну къыхуодзэлашхэ. Я щхьэр ягъэщхъарэ езэш ямыщIэу къытоуIуэ, къопIэстхъ. Зы дакъикъи псэхугъуэ ирагъахуэркъым яуныкъуу зэлъэпэуэжыну гу тхьэмыщкIэр. Зы Iэмали къысхуэгъуэтыркъым, ар буныкъуныр хэкIыпIэу зэрыщымытыр, икIута из зэрымыхъужыр къагурызгъэIуэну. ГъырнэIурэ псэкIуэду ирызагъэхьэкI си гъащIэр. ЩIэращIэу, щIэщыгъуэу, щIэхъуэпсымрэ щIэбэгымрэ ебэкIыу зэгуэр сызыхэпсэукIа гъащIэр. Лъэгуажьэмыщхьэ захуэсщIу селъэIуа, си щхьэр яхуэзгъэлъэхъша пэтми, я фIэщ схуэщIыркъым гур буныкъу зэрымыхъунур — ныкъуэдыкъуэу, къыхуэныкъуэ щымыIэжу, къеижыр къыхукъуэплъу, къэплъэнэф пэлъытэу дунейм зэрыщыхьэулеинур, зэрыщылеинур. ИтIани сызэхахыркъым, къысхуэдэгущ. ГуитIщхьитIу сагъэпсэуныр яфIэкъабылу лей къыстрагъэхьэ, хьэм ирагъэхь къупщхьэжьу си гум къодзэгъу. Ауэ зэкIэ пэлъэщыркъым, яхуэгъэщащэркъым, яхуэуныкъуркъым. Яхуэуныкъуркъым, быдэ дыдэу зэрыубыдауэ, фошыгъупсым хэлъэфа IэфIыгъэкIэ псыхьыжауэ гу курыкупсэм лъагъуныгъэр хэгъэпщIащи, дыгъэ бзийм къыхэча Iуданэ дыщэпскIэ и гъунэхэр къэдыхьыжащи. МыщIэ цIу цIыкIуу гум итIысхьащи, Iэрымылъхьэ-нэрымылъагъу бзуубзэ макъкIэ псэм епсэлъащи. Полъэщ, дзыхэркъым икIи икIуэтыркъым ар. УпщIэ нагъыщэу къыпэщIэувэр зэрырищIыкIыфын, я лъапси я къуэпси зэрыщIигъэхуфын къару лъэщ къызэрыкъуэкIыфынум ирипагэрэ ириину, къащыдыхьэшхрэ къащIэнакIэу гум къоцIуукI, къолындыкI, къогуфIыкI…
Жамбэч Рабия.
Фэ фщIэрэ?
Къалэ нэхъ инхэр
ЩIы хъурейм цIыхухэр илъэс 130.000-м щIигъуауэ щопсэу. Япэрей цIыхухэр Африкэм дунейм къыщытехьащ, итIанэ ахэр хуэмурэ адрей щIыналъэхэм Iэпхъуащ.
Илъэс 10.000 и пэкIэ цIыхухэм дуней псор яуфэбгъуащ. Нобэ щIы хъурейм цIыху меларди 6-м нэблагъэ егъашхэ, ауэ ахэр зэхуэдэу континентхэм тегуэшакъым. Нэхъыбэ щыпсэур Китай, Индие къэралхэрщ, Европэрщ.
Дэ фэдгъэцIыхунщ къалэ нэхъ инхэр. Японием и щыхьэр Токио цIыху 29.950.000-рэ щопсэу. Абы йохьэйохуэ Нью-Йоркрэ (цIыху 21.199.000-рэ) Мексикэм и къалащхьэ Мехикэрэ — 20.950.000-рэ.
Мегаполис ин дыдэхэм хабжэ Сан-Паулу (Бразилие) — 17.834.000-рэ, Лос-Анджелес (США) — 16.374.000-рэ, Мумбаи (Индие) — 16.368.000-рэ, Осакэ (Японие) — 14.190.000-рэ, Сеул (Корее Ипщэ) — 14.250.000-рэ. Абыхэм куэдкIэ къакIэрыхуркъым Индонезием и щыхьэр Джакартэ (12.435.000-рэ), Аргентинэм и къалащхьэ Буэнос-Айрес (11.931.000-рэ), Мысырыр зэрыгушхуэ Каирыр (11.568.000-рэ), Индием и щыхьэр Дели (12.791.000-рэ), Бангладешым и къалащхьэ Даккэ (11.726.000-рэ).
ГъукIакъуэ Идар.
ЩIалэгъуэ
Гукъыдэжыр я гум щызу ныбжьыщIэхэр махуэшхуэм хэтщ. Сурэтыр МАМИЙ Руслан трихащ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 1. Къэбэрдей адыгэ тхакIуэ. 3. Гъурцым къыпыкIэ пхъэщхьэмыщхьэ гъуэжь гуащIэ цIыкIу. 6. Къуажэ кIуэцI «транспорт», бензини сыти хуэмейуэ. 8. Фадэ фIыуэ щIэпкIамэ, апхуэдэу уохъу. 9. Псыщхьэ тещтыкIа. 10. Спорт зэхьэзэхуэм етIуанэ увыпIэр къыщызыхьым абы къыхэщIыкIа медаль ират. 12. Бжэгъу кIыхь, къурагъ гъум. 16. Таурыхъхэм зэрыхэтымкIэ, псэущхьэ хьилэшы, мыщэри, дыгъужьри, нэгъуэщI хьэкIэкхъуэкIэхэри къигъэпцIэфу. 17. ХадэхэкI. 18. Ди гъунэгъум … ищIри, мэз лъапэм дишащ зыгъэпсэхуакIуэ. 23. Фадэ гуащIэ. 24. Бахъсэн районым хиубыдэ къуажэ. 25. Зи нэхэр зэблэплъ. 27. МафIэ … 30. … пыIэ. Е лъей. 33. Диным зэрыжиIэмкIэ, Алыхьым и лIыкIуэщ, дунейм ехыжа цIыхум и IуэхущIафэр зыхуэдам теухуауэ ар къыпкъроупщIыхь. 34. ЩIыпIэ хуабэхэм къраш пхъэщхьэмыщхьэ. 36. Гъавэ къезыхьэлIэжам тхьэмыщкIэхэм яхухих Iыхьэ. 39. Адыгэ сабийхэм папщIэ къыдэкI журнал. 40. ЕуэкIыпIэ. 41. Къэп цIыкIу. 42. Дунейр щыщIыIэ, щыуэлбанэхэм губгъуэм ит Iэщыхъуэхэм я щхьэм фIапхъуэ, я пщэм кърашэкI. 43. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и джэгуакIуэ, КъБР-м и цIыхубэ артисткэ.
Къехыу: 1. Урыс усакIуэшхуэ Лермонтов Михаил щаукIа Iуащхьэ, адыгэцIэ зэрихьэу. 2. … топ сабийм къыхуащэхуащ. 4. IэмыкIуэлъэмыкIуэ. 5. Джэду лъэпкъхэм ящыщ хьэкIэкхъуэкIэ шынагъуэ. 6. Хьэндыркъуакъуэхэм щаIутIыж щIыпIэ. 7. Гъавэ, ерыскъыпхъэ хъумапIэ. 11. … тесу псым йопыдж. 13. Шэжыпс гъэфIэIуа. 14. Шым и кIуэкIэ. 15. Пхъэм къыхэбзыкIа бжэмышхышхуэ. 16. Гъатхэм пасэу ди щIыпIэм къэлъэтэж къуалэбзу. 19. Зэпымыууэ уэс зытелъ бгыхэр. 20. Унагъуэ псэущхьэ щхьэзыфIэфI. 21. ПсыпцIэ къуалэбзу, пщэ кIыхьрэ лъакъуэ псыгъуэу. 22. Пщэдейрей ныбгъуэ нэхърэ — нобэрей … 26. Фэм псы дищIэу къэушэрыба щIыпIэ. 28. ПIастапхъэ. 29. ГъукIэ Iэмэпсымэ. 31. … зиIэм кIэи иIэщ. 32. Дин IуэхущIапIэ. 35. Кавказым щыщ лъэпкъышхуэ, мелуан зыбжанэ хъууэ. 36. Пшынауэ цIэрыIуэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ артист. 37. Дон псым адыгэхэр зэреджэу щытар. 38. Хъарбыз …, хьэлыуэ … Е зыгуэрым къыгуэгъэжа.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
ЩэкIуэгъуэм и 15-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу: 1. Ленинград. 4. Хур. 5. Шэджэм. 7. Хьэ. 10. Бжэгъу. 11. Бу. 12. Уд. 13. Гъасэ. 17. КIей. 20. Пхъы. 21. Акъужь. 22. Уэм. 24. Нэд. 26. Гущэ. 27. Дау. 28. Афэ. 29. Хъушэ. 30. Iупэцабэ. 32. Шыгу. 34. Къурэ. 36. Пхъэ. 37. Псэ. 39. Нал. 40. Чын. 41. Гъубж. 42. Лыжь. 46. Уае. 47. Бжьын. 49. Дэ. 50. Ер. 51. Щыгъэ. 53. Ес. 54. Набгъэ. 55. Пхъу. 56. Псыхьэлъахуэ.
Къехыу: 1. Лэрыгъу. 2. Ныджэ. 3. Дыхьэгъ. 5. Шабзэ. 6. Медан. 8. Бжей. 9. Есэп. 14. ПкIауэ. 15. Сокъур. 16. Жызум. 18. Данэ. 19. Ахъуэхъу. 23. Махъшэ. 25. Дапхъэ. 26. Гуэбэн. 27. Дэбэч. 31. Iупэлэ. 33. ГупкIэ. 34. Къулей. 35. Андез. 38. Губгъуэ. 43. Жьажьэ. 44. Фэдэн. 45. Маржэ. 46. Уагъэ. 48. «Насып». 51. Щапхъэ. 52. Абгъуэ.
