Дым Iэдэм Гъэфар и къуэр
ТхакIуэ, журналист, япэ лъэпкъ типографием, адыгэ газетым я къызэгъэпэщакIуэ Дым Iэдэм Бахъсэн щIыналъэм хыхьэ Кушмэзыкъуей къуажэм 1878 гъэм къыщалъхуащ. Бахъсэн дэт мыдрисэм щеджащ. А еджапIэрщ Елбэд Хьэсэн, Къатхъэн Назир, Фэнзий Мэжид, республикэм и щэнхабзэм, щIэныгъэм зи цIэр фIыкIэ къыхэна нэгъуэщI куэдми иужькIэ къаухауэ щытар.
Мыдрисэ нэужьым Каир дэт ал-Азхьар университетым и щIэныгъэм щыпищэну Дым Iэдэм Мысырым (Египет) кIуащ. Гъуэгу здытетым ар къыщызэтеувыIа къуэкIыпIэ къэрал зыбжанэм ящыщщ Сириемрэ Тыркумрэ. Мы къэралхэм Iэдэм и нэгу щыщIэкIащ гъэпцIагъэкIэ, шынагъэкIэ зи хэкур зрагъэбгына ди лъэпкъэгъухэм ятелъ бэлыхьыр. Абдежым абы фIы дыдэу къыщыгурыIуащ зи хэку имысыж цIыхур зэи насыпыфIэ зэрымыхъунур.
Хамэ щIыналъэм щигъэкIуа илъэсхэм мыхьэнэшхуэ яIэт щIэныгъэлI, публицист хъуну щIалэм и дуней еплъыкIэм зиужьынымкIэ, и акъылым зиузэщIынымкIэ. Каир университе-тым Iэдэм щиджащ философиер, цIыхухэм я хуитыныгъэр, логикэр, физикэр, математикэр, къуэкIыпIэм щыпсэуа цIыху Iущ цIэрыIуэхэм я тхыгъэхэмрэ гупсысэкIэмрэ щыгъуазэ зыхуищIащ.
Еджэныр фIы дыдэу къызэхъулIэ щIалэм зригъэгъуэт IэщIагъэм и мызакъуэу, нэгъуэщI лъэныкъуэ куэдкIи и щIэныгъэм зригъэужьырт. Псом хуэмыдэу ар дихьэхырт хьэрыпыбзэмрэ литературэмрэ. «Уеблэмэ, Дымым еджапIэр къиухыу илъэс зыбжанэ дэкIыжа нэужьи, иужьрей курсыр къыщиухым абы итха рефератыр егъэджакIуэхэм я дерсхэм къыщагъэсэбэпащ, балигъыпIэ иува цIыхум и гупсысэ куу къызыхэщ тхыгъэр щапхъэу къагъэлъагъуэу», — игу къигъэкIыжащ ЛIыгъур Ибрэхьим, Iэдэм езым и мылъкукIэ Мысырым ишэу, ал-Азхьарым щIигъэтIысхьауэ щыта щIалиплIым ящыщ зым.
Университетыр фIы дыдэу къиухауэ, щIэныгъэм и магистр дипломыр иIыгъыу, Дым Iэдэм хэкум къигъэзэжащ. Студенту щыщыта илъэсхэм абы мурад ищIат Кушмэзыкъуей еджапIэ къыщызэIуихыну икIи къызэригъэзэжу а Iуэхур псынщIэу зэтриублащ.
Къуажэдэсхэр япэщIыкIэ щтэIэщтаблэу а Iуэхум бгъэдыхьащ: «Сыт хьэжы къудейм и къуэм тхьэмыщкIэхэр тхэкIэ-еджэкIэм пщIэншэу щIыхуригъэджэнур? МыгурыIуэгъуэ гуэр хэлъщ Каир къикIыжа щIэны-гъэлI ныбжьыщIэм къиIэта Iуэхум. Хэт а еджапIэм хуейр, Гугу Мыхьмуд и мыдрисэр щыIэу?» — жаIэрт абыхэм.
А зэманым мащIэщ къызыгурыIуар Iэдэм зи яужь ит Iуэхум и мыхьэнэр. А мащIэхэм яхэтащ ЩоджэнцIыкIу Алий и адэ Iэсхьэд. Ар ящыщт япэ дыдэу зи сабий еджапIэм къезышэлIахэм. «Гупым я бжыгъэр 23-м нэсыныр псынщIэ дыдэуи къайхъулIатэкъым абыхэм, — щитхыжащ иужькIэ Къурашэ Мухьэмэд и гукъэкIыжхэм. — Сабийхэм нэхъыжьу яхэтыр ШыкIэбахъуэ Абдулыхьт, ар илъэс 15 хъуат, нэхъыщIэ дыдэр ЩоджэнцIыкIу Алийрэ сэрэт — дэ илъэс 12 дыхъурт».
Езым фIэкIа нэгъуэщI егъэджакIуэ зэрыщымыIэм къыхэкIыу, Iэдэм иригъэджащ есэпымкIи, географиемкIи, тхыдэмкIи, адыгэбзэмкIи. А лъэхъэнэм ирихьэлIэу адыгэхэм иджыри яIэтэкъым тхыбзэ тэрэз. Адыгэбзэ зэрадж тхылъ зэрамыIэм хуэдабзэу, анэдэлъхубзэкIэ тха литератури щыIэтэкъым. Абы къыхэкIыу Iэдэм, гугъуехь куэд пылъу, нэгъуэщIыбзэ тхылъхэр зэридзэкIырт. ЯпэщIыкIэ хьэрыпыбзэ итхырт, итIанэ адыгэбзэкIэ зэридзэкIынырт, абы щыгъуэми къигъэсэбэпыр адыгэбзэм къригъэзэгъа хьэрып хьэрфхэрт. Iэдэм и дерсхэр зытриухуэнур егупсысауэ къыхихырт икIи ахэр сыт щыгъуи лъэпкъым и гъащIэм, и псэукIэм епха щапхъэхэмкIэ щIигъэбыдэжырт.
ЩIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ, егъэджакIуэ Iэзэ Дым Iэдэм къехъулIащ езым и еджапIэм творческэ лэжьыгъэр къыщызэригъэпэщын, щIэныгъэ гъуэгум ухуэзышэ лъагъуныгъэ уэздыгъэр ныбжьыщIэхэм я гум щыпигъэнэн.
Нэгумэ Шорэ, ХьэтIохъущокъуэ Къазий, лъэпкъ узэщIакIуэ нэгъуэщI куэдми зэращIам хуэдэу, еджапIэм зэрыщригъаджэ Iэмал псори къигъэсэбэпурэ, 1913 гъэм Дым Iэдэм адыгэбзэ хьэрфылъэ зэхигъэуващ. Абы лъабжьэ хуэхъуат хьэрып графикэр. А гъэ дыдэм Мавраев Мухьэмэд-Мырзэ и типографиеу Темыр-хъан-Шурэ къалэм (иджы Буйнакск) дэтым и бжыгъэкIэ мин хъууэ ар щытрадзащ.
ЩIэныгъэ лэжьыгъэхэм, библиографие справочникхэм Дымым зэридзэкIа лэжьыгъэу «Алыфбейр» куэдрэ къыщагъэлъагъуэу щытащ. Ауэ а тхылъым къеIуатэ ар Дымым зэрызэримыдзэкIар, атIэ езым зэрызэхигъэувар.
Куэд дэмыкIыу а типографие дыдэм къыщыдэкIащ Iэдэм зэхилъхьа хьэрфылъэмкIэ зэридзэкIахэри: «Сабийхэм яхуэгъэза IункIыбзэIух», «Фыз хъыбар» (тхьэлъэIухэр). Дымым зэридзэкIа тхылъитIри хьэрыпыбзэм кърихащ.
Iэдэм щIэхъуэпсырт езым и алыфбеймкIэ сабий псори ирагъэджэну, Къэбэрдейм и еджапIэхэм ар къызэрыщагъэсэбэпыным хущIэкъурт. Апхуэдэ мурад иIэу, Бахъсэн мыдрисэм езым и «Алыфбейм» щыщ зыбжанэ яритат. Ауэ а Iуэхум гъуэгу игъуэтакъым.
ЛIэщIыгъуэкIэрэ ди лъэпкъым пэжыжьэу щыта тхэкIэ-еджэкIэр цIыхубэм егъэщIэным Iэдэм зэрыхущIэкъум щыхьэт техъуэрт абы и лъэныкъуэкIэ еджагъэшхуэм къыпкърыкI къару мыкIуэщIыр, мыщхьэхыу и лэжьыгъэм зэрыпэрытыр. Езым и за-къуэ фIэкIа еджапIэм зэрыщымылажьэм щхьэкIэ къэмынэу, щIэныгъэ лэжьыгъэ Iуэхухэри хъарзынэу къехъулIэрт Дымым. Нэхъыбэм щыгъуазэ зэрызыхуищIыным хущIэкъурт, езым и Iэдакъэми тхыгъэ куэд къыщIэкIырт.
Лъэпкъ щхьэхуэхэм я тхыдэр, хъыбарыжьхэр, IуэрыIуатэр, и лъэпкъэгъухэм я щIэныгъэм хэзыгъэхъуэн тхыгъэхэр зэридзэкIырт Iэдэм. Абы къыдигъэкIахэм ящыщу 1917 гъэм Къэзан дунейм къыщытехьа «ПсалъэфI» тхылъыр нобэр къыздэсым хъума хъуащ. Дым Iэдэм ипхъу Раисэ къызэриIуэтэжамкIэ, и адэм усэ куэд зэридзэкIащ, ауэ политикэ залымыгъэхэр щекIуэкIа гъэхэм, адрей и лэжьыгъэ нэхъыбэхэм хуэдэу, ахэри кIуэдащ.
Iэдэм и IэдакъэщIэкIхэм ящыщу цIэрыIуэ дыдэ хъуа икIи мыхьэнэшхуэ зиIэ «Щэнгъасэ» тхылъыр Iыхьищ хъууэ къыдэкIащ. 1918 гъэм абы и япэ IыхьитIыр Дымым къызэIуиха тедзапIэрщ щытрадзар. Хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкIэ, абы къыкIэлъыкIуауэ къыщIэкIынущ тхылъым и ещанэ Iыхьэри. Апхуэдэ гугъэ дэзыгъэщIыр етIуанэ Iыхьэм хуитха кIэух псалъэрщ: «Щэнгъасэм» и етIуанэ къыдэкIыгъуэр дунейм къытехьащ, Тхьэм жиIэмэ, ещанэри абы къыкIэлъыкIуэнщ. Зытхар Дым Iэдэмщ». Тхылъыр гурыIуэгъуафIэу тхащ, упщIэрэ жэуапу зэхэлъщ.
ТхакIуэ икIи зэдзэкIакIуэ Дым Iэдэм, куэдым зэрамыгугъауэ, зыIэзыбжьэу журналистикэм зритащ. Абы тхэным зэрызыпищIар цIыхухэр зыпэмыплъат, ауэ езыр куэдрэ зэгупсыса, зыхущIэкъуа Iуэхут. Ари и щыхьэтщ Дымыр лъэпкъым и гъащIэм епхауэ, зэманым декIуу зэрыпсэуам.
1917 гъэм Урысейм щекIуэкI революцэ зэщIэхъееныгъэр адыгэ лъэпкъми, Кавказым щыпсэу адрей бгырысхэми зэхуэдэу къажьэхэуат. А зэманырщ газет къыдигъэкIыну Дымым мурад щищIар. АбыкIэ ар адыгэхэм ядэIэпыкъуфынут дунейм щекIуэкIхэм щыгъуазэ защIынымкIэ, Iуэхур зыIутыр къагурыIуэнымкIэ.
Лэжьыгъэр зыхуей хуэзэу зэтриублэн папщIэ, Iэдэм Iэрылажьэ станокыр Къэзан къыщищэхуа типографие IэмэпсымэкIэ зэрехъуэкI. Бахъсэн къыщызэIуаха тхылъ тедзапIэр «Дым зэкъуэшхэм я типографие» жиIэу тхыдэм къыхэнащ.
Типографием мыхьэнэ ин дыдэ иIэт — абы адыгэхэм Iэмал яритырт цIыху цIэрыIуэхэм я тхыгъэхэм езыхэм я анэдэлъхубзэмкIэ еджэну. Ар лъэпкъыр щIэныгъэм хуэшэным и япэ лъэбакъуэт. Ди адыгэ щIэныгъэлIхэм я лэжьыгъэхэр япэм гугъуехьышхуэ пылъу Тбилиси, Къэзан, Темырхъан-Шурэ щытрадзэу щытамэ, иджы Iэмал ягъуэтат анэдэлъхубзэкIэ тхыгъэхэр я хэкум къыщыдагъэкIыжыну.
Дымхэ я типографиерщ Къэбэрдейм тхылъ къыщыдэкIыным щIэдзапIэ хуэхъуар. Абы цIыху цIэрыIуэ куэдым я тхылъхэр къыщыдэкIащ, апхуэдэуи Iэдэм и ныбжьэгъухэм я IэдакъэщIэкI куэди щытрадзащ. Иджыпсту къызэрабжымкIэ, тхылъ 20-м нэблагъэ къыщыдэкIащ. Абы яхэтщ езы Дымым и лэжьыгъэхэу тхылъ къыдэгъэкIын Iуэхум и фIыпIэ хъуахэри: «Щэнгъасэ», «ПсалъэфI», «Сабийхэм я тхыгъэ» жыхуиIэхэр.
Iэдэм типографием и къызэгъэпэщакIуэ къудейтэкъым, атIэ Къэбэрдейм тхылъ тедзэн щызэтезыублари аращ. Япэ дыдэ адыгэбзэкIэ газет къыдэзыгъэкIари, адыгэ журналистикэм и лъабжьэр зыгъэтIылъари Дым Iэдэмщ.
1917 гъэм и кIэхэм а тхылъ тедзапIэм дунейм къыщытехьащ Къэбэрдейм и япэ газетыр, адыгэ журналистикэм и тхыдэм пэублэ хуэхъуар.
Газетыр щIынри къыдэгъэкIынри зи пщэ дэлъыр езы Iэдэмт. Абы къытехуэ тхыгъэхэм я нэхъыбэр зытхри, зэзыдзэкIри, ахэр хьэрф зырызурэ къэзыщыпыжри, зэзыгъэзэхуэжри Дымырт.
«Адыгэ макъ» газетыр тхьэмахуэм тIэу къыдэкIырт. И инагъкIэ «Адыгэ макъыр» Урысейм къыщыдэкI «Правда» газетым хуэдэт. Ар и щыхьэтт Дымыр урысей газетхэм я къыдэкIыкIэм фIыуэ зэрыщыгъуазэм. Газетыр напэкIуэцIи 4 хъурт. Мазэм абы и уасэр сомитIт. А бжыгъэм зыщихъуэж куэдрэ къэхъуащ, ауэ сомитIым щхьэдэхакъым.
Газетым и япэ номерхэм ящыщ зым цIыхухэм зэрызыхуагъазэ мыпхуэдэ псалъэхэр тетащ: «Гонорар е нэгъуэщI мылъку щхьэкIэ мыхъуу, газетым дыщыгуфIыкIыу теддзэнущ лъэпкъым, ди адэжь хэкум сэбэп хуэхъуну къэфлъытэу къытхуевгъэхь тхыгъэ псори».
А псалъэхэр цIыхухэм я деж зэрынэсам и щыхьэтт абы куэд къыхуэ-кIуэу, къыхуэтхэу зэрыщытар. Апхуэдэу Дымыр хущIэкъурт, Къэбэрдейм и мызакъуэу, Адыгейми Шэрджэсми къикI тхыгъэ псори къызэрытридзэным. Куэд дэмыкIыу «Адыгэ макъым» и корреспондент жыджэр хъуахэщ Гуанэ Зулкъарней, ГъукIэжь Кърым-СулътIан, Гухьэж Исмэхьил, Къаздэхъу Къетыкъуэ, КIурашын Мухьэмэд, Молэ Токъан, Тхьэмокъуэ Хьэбас, ФIэщмыхъу Мухьэмэд сымэ, нэгъуэщIхэри.
Лъэпкъ журналистикэм и къежьа-пIэ хъуа газетым щыщу къызэтенар номер 20-м нэблагъэ къудейщ. Ауэ ахэр я щыхьэт нэсщ Дым Iэдэм лъэпкъым и егъэджакIуэу, узэщIакIуэ Iущу зэрыщытам. Газетыр адыгэм и макъ лъэщу щытащ. Абы къиIэтащ Къэбэрдейм и Iуэху нэхъыщхьэхэр. Лъэпкъ интеллигенцэр «Адыгэ макъым» гуапэу IущIащ икIи жыджэру дэлэжьащ.
Газетым и псалъэр Налшык окру-гым икIри жыжьэ щыIуат икIи пщIэш-хуэ иIэ хъуат. Абы и щапхъэщ Адыгейм къыщыдэкIа «Красная Кубань» газетым и япэ редактору щыта ЛIыцIэры-Iуэ Хьэрун и тхыгъэр. Ар ехъуэхъурт «Адыгэ макъыр» къыдэзыгъэкIахэм. Апхуэдэуи Хьэрун къыхигъэщырт лъэпкъ щэнхабзэр къэIэтыжынымкIэ газетым мыхьэнэшхуэ зэриIэр.
«Адыгэ макъым» и къызэгъэпэщакIуэ, щIэныгъэлI, лъэпкъ узэщIакIуэ, егъэджакIуэ Дым Iэдэм и гъащIэри гъэщIэгъуэну къекIуэкIащ. Абы къызэринэкIащ фIыри Iейри щы- зэдэгъуэгурыкIуэ гъащIэ дахэ икIи гугъу.
Дым Iэдэм къыщалъхуащ Къэбэрдей псом щыцIэрыIуэ, щIэныгъэм пщIэ хуэзыщI Дым Гъэфар-хьэжы и унагъуэ къулейм. Iэдэм и адэр ящыщт лъэхъэнэм и цIыху еджагъэшхуэхэм. Абы бзэ зыбжанэ ищIэрт, и къалэмри шэрыуэт. Дым Гъэфар и Iэдакъэ къыщIэкIащ усэ зыбжанэ, апхуэдэу прози итхырт. ИужькIэ ар жыджэру дэлэжьащ «Адыгэ макъми». Абы щыхьэт тохъуэ хъума хъуа экземплярхэм абы и цIэр щIэту тет тхыгъэхэр. Гъэфар езым бгъэдэлъыр хьэрып щIэныгъэми, и бынхэр урысыбзэм хуригъэджащ. Абыхэм псоми щIэныгъэ нэхъыщхьэ яригъэгъуэтащ. И къуэ курыт Iэдэм ал-Азхьар университетым кIуэным тезыгъэгушхуари аращ.
Iэдэм зэгурыIуэ зэрылъ унагъуэ дахэу псэуащ: и щхьэгъусэ Нэгъуей ТIатIэ, и къуэхэу Мухьэмэд (1942 гъэм Москва деж щекIуэкIа зауэм хэкIуэдащ), Сулеймэн, Уэсмэн, ипхъухэу Зейнэбрэ Раисэрэ. Дымым и гъащIэр щIэныгъэм щIэбэнущ зэригъэкIуар, ар большевикыуи, меньшевикыуи, революционеруи, контрреволюционеруи зэи щытакъым. Ауэ 1928 гъэм екIуэкIа Бахъсэн зэщIэхъееныгъэм хэтауэ пцIы къытралъхьэщ, ягъэтIысри, Соловки лъэхъуэщым ирагъэшащ.
Абы илъэсищкIэ исауэ, Дымым и хэкум къигъэзэжащ, ауэ 1937 гъэм щыIа репрессиехэм аргуэру хэхуащ. Ар щIагъэтIысам щхьэусыгъуэ хуащIащ Дымым уней щхьэл игъэла-жьэу, типографие иIэу, апхуэдэуи РКП(б)-м, Совет властым ирагъэкIуэкI Iуэхугъуэхэм я бийуэ щыт хуэдэу хужаIа псалъэхэр.
1937 гъэм щэкIуэгъуэм и 26-м «тройкэм» унафэ ищIащ Дымыр яукIын хуейуэ, икIи, и Iуэхум хэмыплъэххэу, суди трамыщIыхьу, етIуанэ махуэм унафэр ягъэзэщIащ.
А Iуэхум къыдэкIуэу, ягъэкIуэдауэ щытащ Iэдэм и тхылъхэм я мызакъуэу, Дым зэкъуэшхэм я типографием къыщыдагъэкIа литературэри, Iэрытххэри, и кIэм намыгъэса тхыгъэхэри, зэридзэкIа усэхэри. Абы къыкIэлъыкIуа илъэс 30-м къриубыдэу зыри тетхыхьакъым Iэдэм и гъащIэмрэ и лэжьыгъэмрэ.
60 — 70 гъэхэрщ Дымым и гъащIэмрэ и литературэ лэжьыгъэмрэ къэлъыхъуэн, къэхутэн, хэплъэн щыщIадзар.
Iэдэм и еджакIуэхэм, Iыхьлыхэм, и къуажэгъухэм къахуэна тхыгъэ цIыкIуфэкIухэмрэ «Адыгэ макъ» газетым и къыдэкIыгъуэ зыбжанэмрэ я фIыгъэкIэ тхыдэджхэм ялъэкIащ цIыхубэр щIэныгъэншагъэм къыхэшыным зи гъащIэр хуэзыгъэпса адыгэлIым и лэжьыгъэ гъуэгуанэр зэфIагъэувэжын.
IЭЩНОКЪУЭ Фозэ,
тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат.
