Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Чэнджэщхэр
Гъуаплъэ хьэкъущыкъукIэ тхъу зэрахьэркъым
ДжэдыкIэ ивыкIар псынщIэу псы щIыIэм хэплъхьэмэ, и фэр текIыгъуафIэ мэхъу.
Тхьэв япщам и щхьэм Iэмал имыIэу хьэжыгъэ траудэ е щэкI трапхъуэ. Апхуэдэу умыщIмэ, тхьэвыр къэтэджыгъуей мэхъу, и щхьэри тогъукI.
Пщагъэр псы хуабэпцIкIэ зэIах, хуабагъыр градус 27 — 32-рэ хъууэ. Псы щIыIэкIэ пщагъэр ягъэткIумэ, тхьэвыр тэджыгъуей мэхъу, псывэIуэ ящIмэ — пщагъэр хэкIуэдэнущ.
Гъуаплъэ хьэкъущыкъукIэ тхъур зэрахьэркъым, абы щIэх щызэIохьэри.
Хьэжыгъэр (нартыху хьэжыгъэри, гуэдз хьэжыгъэри, нэгъуэщIри) шхыныгъуэ къыхащIыкIын и пэ къихуэу Iэмал имыIэу кхъузанэкIэ яухуэнщI, жьы щIихун щхьэкIэ.
ГъэшхэкIхэр нэхъ куэдрэ зэIыхьэркъым зэрыт хьэкъущыкъур бинткIэ щхьэщыпхыкIауэ щIыIэпIэ бгъэувмэ.
Къэбыр щагъавэкIэ псы куэд щIакIэмэ цIынэ мэхъу, и IэфIри щIех.
Къубатий Борис.
Псалъэ шэрыуэхэр
ГуэшакIуэ Iыхьэншэщ
Хамэм ухуэмыубэ, быным ухуэмыдзыхэ.
ХьэщIэр бысымым и гъэрщ.
ХьэщIэр жэщищ исмэ, быным ящыщ мэхъуж.
Бажэм дыгъужьибл къегъапцIэ.
Бжьэм фо здэщыIэр ещIэ.
Былымыр жьы зэрыхъур и фэщ.
Гуэным имылъмэ, Iэнэми телъкъым.
Жылэм дэлъмэ, уиIэщ.
ЖысIэр щIэ, сщIэм уемыплъ.
ГуэшакIуэ Iыхьэншэщ.
Губзыгъэм и гуIэгъуэр делэм и гуфIэгъуэщ.
Къуажэ зиIэ нэф нэхърэ — гухъу зыщIыф Iэшэ.
Гугъуехь зымылъэгъуам гъуэгуанэ хуэшэчыркъым.
Емынэм къелар хъумбылейм ехьыж.
Зыщэм и напэр къэзыщэхум и уасэщ.
ЕсыкIэ умыщIэмэ, IупщIа псыми уитхьэлэжынщ.
КъуэщIий мафIэми шэ къегъэпщт.
ЗыщIэм жиIэркъым, жызыIэм ищIэркъым.
Ди сурэт гъэтIылъыгъэхэр
Тыркум, Сирием, Иорданием къикIа хьэщIэ гупым Налшык зыщаплъыхь. СэмэгумкIэ къыщыщIэдзауэ: Исмелыкъуэ Оздемыр, ЛIыбзу Даут, Хъуажь Мухьэмэд-Хъер, Бидэнокъуэ Нихьэт, бысым щIалэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, Тхьэбысым Сэмихь, Хъуажь Фахъри, МэшхуэфI Нэждэт. Сурэтыр Шпанагель Эткар трихащ. 1978 гъэ, шыщхьэуIум и 29
ГъэщIэгъуэнщ
Уасэр къыщежьар
Пасэрей алыдж тхыдэтх Геродот (ди эрэм и пэкIэ 490 — 425 гъэхэм) зэритхыжамкIэ, пасэрей Иллирим (Балканхэм щыIа къэралыгъуэщ) хабзэ гъэщIэгъуэн щекIуэкIырт. Зи дэкIуэгъуэ хъуа хъыджэбзхэр ящэхурт. Абдежым уасэр къыщежьауэ хуагъэфащэ.
* * *
Дыгъэм и радиусыр ЩIым ейм нэхърэ хуэди 109-кIэ, и щхьэфэр ЩIым нэхърэ хуэдэ 1.300.000-кIэ, и хьэлъагъыр — хуэдэ мин 330-кIэ нэхъ инщ. Дыгъэм и хьэлъагъыр абы и хъуреягъыр къэзылъэтыхь планети 9-м я хьэлъагъым нэхърэ хуэдэ 750-кIэ нэхъыбэщ. Ар нэхъ тэмэму къыбгурыIуэн щхьэкIэ, мыпхуэдэ щапхъи къэпхь хъунущ. Зы хъарбызышхуэрэ хугу хьэдзэ цIыкIурэ зэбгъэдэплъхьэмэ, сыт хуэдэу зэхуэхъурэ? Апхуэдэщ Дыгъэмрэ ЩIымрэ.
* * *
Япэ спутникыр СССР-м 1957 гъэм жэпуэгъуэм и 4-м иутIыпщащ. Спутник IэрыщI нэхъыбэ дыдэ щаутIыпщар «Плесецк» космодромырщ — спутник 1.452-рэ. ЕтIуанэ увыпIэр абыкIэ зыIыгъыр Байконурщ — 1.031-рэ, ещанэр — Канавералщ (США) — 590-рэ.
* * *
Тхьэгурымагъуэ Уэллс къигупсыса и романхэм къыщигъэлъэгъуат: 1889 гъэм Iэщэ папщIэу лазер къызэрагупсысынур, 1899 гъэм видеомагнитофон зэрызэпкъралъхьэнур, 1901 гъэм автомобилхэр уэрамхэм дэмыхуэж зэрыхъунур, 1903 гъэм зауэхэм танкхэр куэду къыщагъэсэбэпу зэрыхуежьэнур, 1914 гъэм атомнэ Iэщэ шынагъуэр къызэрагупсысынур.
* * *
Сату нэхъыбэ зыщI къэралхэм япэ итщ США-р. Абы зы илъэсым къриубыдэу нэгъуэщI къэралхэм доллар мелард 688,7-рэ и уасэ сату ядещI. Ар дунейпсо сатум и процент 12,6-рэ мэхъу. ЕтIуанэ увыпIэм щытщ Германиер — доллар мелард 511,7-рэ (9,4%). Абыхэм якIэлъокIуэ Франджыр — мелард 489-рэ, Япониер — мелард 421-рэ, Инджылызыр — мелард 282-рэ. Урысей Федерацэм и сатур доллар мелард 66-м зэрыщхьэдэх щыIэкъым. Дунейм сату щыщIэнымкIэ дяпэ къэрал 19 итщ.
Iущыгъэ
ШабзитI
Шабзэр игъэIэрыхуэфу зызыгъасэ щIалэ цIыкIум шабзитI къищтэри, лэжьыгъэм пэрыуващ. АрщхьэкIэ, и гъэсакIуэм зы шабзэр къыIихри, лъэныкъуэкIэ Iуихащ.
— ЕтIуанэ шабзэр щхьэ къысIыпха? — щIоупщIэ щIалэ цIыкIур.
— Сэ къыпIысхар етIуанэракъым, атIэ япэ шабзэрщ. Сыту жыпIэмэ, япэ шабзэр тIум щыгъуэми пхутегъэхуэнутэкъым.
— Сыт щхьэкIэ?
— Иджыри зы Iэмал узэриIэм ущыгугъыурэ, япэр къыпхуэгъэсэбэпынутэкъым.
Жэуап
ГъуэгурыкIуэр мэлыхъуэм еупщIащ:
— Нобэ махуэм и щытыкIэнур сыт хуэдэу пIэрэ?
— Сэ сфIэфIым хуэдэнущ! — жиIащ мэлыхъуэм.
— Дэнэ щыпщIэрэ ар пфIэфIынрэ пфIэмыфIынрэ?
— Уигу ирихь псори гъащIэм зэуэ къузэримытыр къызгурыIуа нэужь, сиIэм арэзы сытехъуэу зезгъэсащ. Сэ шэч къытесхьэркъым, дунейм нобэ сыт хуэдэу зызэрихъуэкIми, ар сигу зэрыдыхьэнум!
Шхыныгъуэхэр
ДзасэкIэ гъэжьа мэлыл
Мэлылыр яупщIатэ г 30-35-рэ я хьэлъагъыурэ, псы щIыIэкIэ ятхьэщI, дзэху тепщэчым иралъхьэ, яшыу, шыбжий хаудэ, бжьын ущэба халъхьэри, фIыуэ зэIащIэ. Абы, зэIащIэурэ, къундэпсо щIыIэ щIакIэ, и щхьэр трапIэжри, щIыIапIэ ягъэуври, нэху кърагъэкI. А зэманым лыр зэ-тIэу зэIащIэ. Лыр ягъэжьэн и пэ къихуэу, къундэпсо щIагъэж, лыр Iэнэ гъущэм е пхъэбгъум тракIутэ-ри, лым кIэрыпщIахэр къыкIэрах икIи лыр ягъэжэпхъ. Лы тыкъыр жэпхъахэр дзасэм фIалъхьэри, хьэзыр хъуху мафIэ дэпкIэ ягъажьэ. Лы жьар тхъуэплъ дахэу, мэ гуакIуи къыхихыу щытын хуейщ. Пщтыру Iэнэм трагъэувэ. Дашх щIакхъуэ, чыржын, хьэлIамэ.
Халъхьэхэр (цIыхуиплI Iыхьэ):
Мэлыл лыпцIэу — г 1200-рэ
Къундэпсоуэ — г 2000
Бжьыныщхьэ ущэбауэ — г 100
Шыгъуу, шыбжийуэ — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхынхэр» тхылъым къитхыжащ.
Хабзэм щыщщ
Хъуэхъу-сэламхэр
Адыгэ хъуэхъу-сэламхэр зыбжанэу зэтегъэпщIы-кIащ. Хъуэхъу-сэламыр цIыхур зэлэжьу зыпэрыт IэнатIэм теухуащ. Сэлам хъуэхъур зытыр бгъэдыхьарщ, къеIызыхыy жэуапыр зытыжыр лэжьыгъэ зыщIэу IэнатIэм пэрытырщ. Абы къыхэкIыу адыгэм лэжьыгъэ бжыгъэм тещIыхьа тыкIэ зэхуэмыдэхэри иIащ.
Зыбгъэдыхьар вэуэ ирихьэлIамэ:
— Бов апщий! — жреIэ.
Абы къикIыр — «увэм къытекIэр бэв Тхьэм ищI!» — жыхуиIэщ.
— Бэв хъун Тхьэм къуит, фIыкIэ пшхыжыну! — къыжреIэж.
Зыбгъэдыхьар мэкъу еуэу, гуэдз е мэш къихыу, нартыху къыдичу ирихьэлIамэ:
— Шхуошх апщий! — жреIэ.
Абы къикIыр — «еншэу ушх!» — жиIэу аращ.
— Еншэу пшхын Тхьэм къуит! — къыжреIэж.
Зыгуэр къищэхуу ирихьэлIамэ:
— Хъер пхухъу, е угъурлы тхьэм пхуищI! — жреIэ.
— Хъер хъун Тхьэм къуит! — къыжреIэж.
Зэхъуэхъуар нэхъыжьмэ, «жьыщхьэ махуэ ухъу!»- жеIэри дыщIегъу.
Е ехъуэхъур нэхъыщIэмэ:
— НасыпыфIэ ухъу! — жеIэри дыщIегъу.
Зыгуэр ищэу ирихьэлIамэ:
— УасафIэ тхьэм пхуищI! — жреIэ. Ари ехъуэхъуам и ныбжь елъытакIэ къохъуэхъуж.
Зыбгъэдыхьар Iэщыхъуэу е Iэщ щаlыгъ уэтэру щытмэ:
— Бохъу апщий! — жреIэ.
Абы къикIыр — «уи Iэщыр Тхьэм пхуигъэбагъуэ, куэд Тхьэм пхуищI», — жыхуиIэщ.
— Куэд хъун Тхьэм къуит! — къыжреIэж.
Зыбгъэдыхьар Iуэуэ хьэмым тетмэ:
— Хьэмбов апщий! — жеIэ.
— Бэв хъун Тхьэм къуит! — къыжреIэж.
Iэщ гуэр иукIыу е зэlихыу ирихьэлIэмэ:
— ФIыкIэ фышх е фIыкIэ Тхьэм фигъэшх! — жреIэ.
— ФIыкIэ пшхын Тхьэм къуит! Еблагъэ, ди ныш хьэзырщ! — къыжреIэж.
IуэрыIатэм щыщщ
Батрэз зэраукIар
Батрэз яукIын мурад ящIащ и жагъуэгъухэм. ЯукIын мурад ящIа щхьэкIэ, лIыгъэшыгъэкIэ пэлъэщынутэкъым, хутыкъуауэ къапэщIэхуэртэкъым.
НэжьгъущIыдзэм ечэнджэщащ:
— Батрэз и укIыкIэ хъунур къыджеIэ, — жари.
Батрэз зекIуэ ежьауэ къэтти, нэжьгъущIыдзэм къажриIащ:
— И анэм деж фыкIуи, Батрэз къаукIауэ жефIэ.
Батрэз и анэм щхьэкIуэ хуагъэкIуащ:
— Уи къуэр щыIэжкъым, къаукIащ, — жари.
— КъаукIакъым, — къажриIащ Батрэз и анэм. — Си пащхьэ ирамыукIыхьмэ, си къуэм шэ хэзэгъэнукъым.
— Дыщыуащ, уи къуэра хъункъым зекIуэм къыщаукIар, — жари щхьэкIуэр дэкIыжащ.
Батрэз и жагъуэгъухэр зэщэр арати, и укIыкIэ хъунур зрагъэщIащ.
ЗекIуэ къикIыжри, Батрэз и унэ ихьэжащ, пхъэ гъуэлъыпIэм игъуалъхьэри зиукъуэдиящ. Батрэз щыжейкIэ и зы нэр къаплъэ хабзэти, шабзэ къищтэри и анэр щхьэщытIысхьащ:
— Уи нэр изощI, уи нитIри зэтепIи, жей, — жери.
И нитIри зэтрипIэри Батрэз Iурихащ.
Батрэз жейм хилъэфа нэужь, и жагъуэгъухэр унэм къыщIыхьэри, я бийр кIапсэлэрыгъукIэ пхъэ гъуэлъыпIэм ирапхащ, езыхэр унэм икIыжри, пщIантIэм кIийгуо макъ къыщаIэтащ. КIий-гуо макъым къызэщигъэури, Батрэз къыщылъэтащ, пхъэ гъуэлъыпIэр и щIыб зэрипхауэ. Бжэблып-къыр хиудри, Батрэз унэм къыщIэжащ, и анэри бжэщхьэIум къытеуващ — къэхъуар ищIакъым. И анэр бжэщхьэIум къыщытеувэм, Батрэз шабзэшэр тракIутащ. Абдеж къыщаукIащ Батрэз. И анэр бжэщхьэIум къытемыхьатэмэ, Батрэз шэ хэзэгъэнутэкъым.
ГушыIэ
Сэ сыт си лажьэ?
ЩIалэр и гъунэгъум я дежкIэ екIуэкIати, ирихьэлIащ: лIыр пшынэ еуэу щысщ, цIыхубзым пхъэ екъутэ.
— А зи унагъуэрэ, уи фы-зым пхъэ икъутэу уэ пшынэ уеуэу щхьэ ущыс?
— Ар пшынэ емыуэфмэ сэ сыт си лажьэ, — жиIащ лIым.
Фэ фщIэрэ?
Дэ купщIэ гъэлыгъуар сэбэпщ
Махъсымэ, мэрэмэжьей ящIу къэна кIэрыхубжьэрыхухэри адыгэм къигъэсэбэпу щытащ: къапщтэмэ, ахэр я напэм щахуэр-ти кIэрагъэлът, дахэ ещI, нэкIу къилъэлъ-сытхэр егъэкIуэд жаIэрт. Абы нэмыщI псы хуабэкIэ зэIыпхыу зрибгъэпскIынуи сэбэпышхуэщ.
* * *
Дэ купщIэ гъэлыгъуа пшхымэ, уи кIэтIийхэр егъэкъабзэ.
* * *
Нэмэзлыкъ ящIыр бжэныфэщ е адыгэ мэл цы пхъашэрщ.
* * *
Бысымхъуэж зыщIым чыцI ажэ хуаукIыу щытащ. Бысымыр щыпхъуэжакIэ, аращ пхуэфащэр жаIэрти абыкIэ ягъэпудырт.
* * *
Адыгэм пIэтIрэжан игъэкIыу щытакъым. Ар ишхмэ, цIыхум и Iэпкълъэпкъым шыгъу дещIэ жаIэрт.
* * *
Адыгэ тхьэлъэIум япэ дыдэу Iэнэм тралъхьэ хьэлыуэ, хъыршын, хьэлывэ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:1. Щхьэгъусэм и къуэш. 3. Куэдым шэч къытрахьэ, ауэ цIыху цIыкIур а псэущхьэм къытехъукIауэ къалъытэ. 6. ЦIыху мелуан 200-м щIигъу щыпсэу муслъымэн къэрал. 8. ЛIы ефам и … макъым щхьэгъусэр нэху щыху игъэжеякъым. 9. Уеплъмэ — …, уеджэмэ — дэгу. 10. ЗыкъызыфIэщIыжа цIыху е зи дахагъэр зи напщIэм телъ хъыджэбз. 13. ГъущIыпэ … мэхъуапсэ. 14. Инджылызым я лIыщхьэ Джонсон … 17. Мэжджыт кIуэцIым хэт уаз тыпIэ. 18. Пасэрей адыгэ хъыбарегъащIэ. 19. ЩIымахуэм щыгъыным хищIэ хьэпIацIэ къэзылъэтыхь. 20. Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ Елгъэр Кашиф и къуажэ. 23. КIыщокъуэ Алим иужьу итха роман. 24. «ЩIыхь» орденым и нагъыщищри зыхуагъэфэща зауэлI хахуэ Мусэ … 28. Iэпкълъэпкъ зэрытыпIэхэр зэрызыгъэIыгъ, къупщхьэмрэ лымрэ зэпызыщIэ. 30. Пхъэ кIапэ. 31. Таурыхъхэм зэрыхэтымкIэ, псэущхьэ хьилэшы. 32. ХъумпIэцIэджым и … дамэ къытокIэ. 33. ШыкIэпшы-нэ, пхъэпшынэ къызыхащIыкI, бжьэхэм фо къызыпах, баринэ дахэу гъагъэ жыг. 34. Къру лъэпкъым щыщ губгъуэ джэдкъаз пIащэ.
Къехыу:1. Бэлагъ теплъэ иIэу пхъэм къыхабзыкI бжэмышх цIыкIу. 2. Зауэм щытекIуа лъэныкъуэм (хагъэщIам ейуэ) къыIэщIыхьэ хъугъуэфIыгъуэхэр, мылъкур, Iэщэ-фащэхэр. 4. Дунейпсо … зэхьэзэхуэхэр мы гъэм Японием щекIуэкIынущ. 5. Дыщэм нэхърэ куэдкIэ нэхъ лъапIэ гъущIхэкI. 7. Псы Iуфэ мывалъэ-пшахъуалъэ. 11. IэмыкIуэлъэмыкIуэ. 12. Адыгэ театрым и джэгуакIуэ Iэзэу щыта, РСФСР-м щIыхь зиIэ и артист. 13. Шы тхъуэплъ, и кIэмрэ и сокумрэ фIыцIэу. 15. Абхъаз республикэм зыхъумэжыныгъэмкIэ и министру щыта адыгэ генерал. 16. Зэгъунэгъуу щыс унагъуэхэр. 21. ХадэхэкI трисэну унагъуэм игъэщэба щIы Iыхьэ. 22. Мылъку зи куэд цIыху. 25. Унагъуэм игъэкI чыцэм къыпыкIэ пхъэщхьэмыщхьэ — хъуа нэужь пшэплъыфэ мащIэ къыщIэлъадэу. 26. Нарт Щэуей и адэр. 27. ПкъохэмкIэ лъагэу Iэта мэкъумылэ гъэтIылъыпIэ. 29. Члисэхэм фIэлъ уэзджынэшхуэ.31. Узижагъуэм и нэм … ущIоуэ.
Мэлыжьыхьым и 17-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:4. ЛъэгущIэуэ. 5. Пшэр. 6. Гущэ. 7. Уэшх. 11. Къамэ. 12. Азэн. 17. Лэгъуп. 19. Лашын. 20. Шатэ. 22. Гъунэгъу. 24. Конев. 26. Къэхъун. 28. Жьгъей. 29. Инат. 32. Гунэдж. 34. Кхъуей. 35. Тхьэв. 36. Тхьэкъуахъуэ.
Къехыу: 1. Плъыр. 2. ПщIащэ. 3. Джэду. 5. Пыл. 8. Хей. 9. Iумыл. 10. Къузгъун. 11. Къэп. 13. Ныш. 14. Благъуэ. 15. Пшынэ. 16. Лэгъунэ. 18. Гъудэ. 21. Афэ. 23. Гъуэжь. 24. Киев. 25. Вынэ. 26. Къат. 27. Щыгу. 30. Хыв. 31. Зеикъуэ. 33. Джатэ. 35. Тхьэм.
