Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Псалъэжьхэр
ЦIыхум и цIэр езым зыфIещыж
Тхылъыр щIэныгъэм и IункIыбзэIухщ.
Узэрымыса бысым умыуб.
Уи гуащIэ еплъи, уи лъэ гъэбакъуэ.
Уи пэшэгъу и фэ къыптоуэ.
Уи шым ижынур пщIэжын хуейщ.
ФIы зыхуэпщIэм иумыхъуэныж.
ЦIыхум и цIэр езым зыфIещыж.
Хьэм и кIэм утеувэмэ, къодзакъэ.
ЖыIэгъуэхэр
Налым куэдым насып къахуехь
Псалъэр шэрыуэмэ, мащIэми куэд къокI.
IэпщIэлъапщIэм и хьэсэр пщIэней хъуркъым.
Iущащэм щэху гуэр егъэпщкIу.
Къулейм и жэмыр машхэ, къулейсызым ейр мэжьэгъуашхэ.
Налым куэдым насып къахуехь, шым къищынэмыщIа.
Малъхъэ егъу нэхърэ — къуэш нэф.
ПцIым жьантIэ иIэкъым, утыку фIэкI.
ИкIута из хъужыркъым, ауэ укъуэлIыкIынукъым.
Iуэху мыублэм благъуэ щыхищIи щыIэщ.
Гъунэгъум гъуэншэджыр зэ ептмэ, иужькIэ къоупщIыжыркъым.
ПцIым уи лъэм лъахъэ ирелъхьэ.
«Сыхэмыхьэмэ ситхьэлэн», — жиIэурэ зыхэсым хитхьэлыхьащ.
Къардэн Мухьэмэд.
Нэщэнэхэр
Джэгу пщIыхьэпIэу плъагъумэ…
Гъавэм утеувэмэ, берычэтыр хокI жаIэрт.
Гъуэгу техьам кIэлъыпхъанкIэртэкъым, пхъэнкIии кIэлърадзыртэкъым, псым икIыху.
ГъуэгущхьэIум пхъэщ-хьэмыщхьэ жыг хэпсэну фIыщ.
Джэгу пщIыхьэпIэу плъагъумэ, уонэщхъей жаIэрт.
Джэдур жыхапхъэм епIэстхъмэ, хьэщIэ къэкIуэнущ.
Ерыскъы зытелъ Iэнэм уи щIыб хуэбгъэзэну фIыкъым.
ИпщэкIэ уафэр щыгъуагъуэмэ, гъэр гъэфI, бэв мэхъу жаIэрт.
Къагъуэта тыгъэ ящIыртэкъым.
Кхъузанэ хьэху яубыдыртэкъым.
МазэкIэм щхьэ яупсыртэкъым.
Тхыгъэ кIэщIхэр
Лъэс лъагъуэ цIыкIу
«Сэ къыстеувэ, ущIегъуэжынкъым, сэ уздэзмышэфын щIыпIэ щыIэкъым», — жиIащ лъэс лъагъуэм, зэгуэрым жыжьэ сыкIуэну мурад сщIауэ ди пщIантIэ сыкъыщыдэкIым. Сэ ар згъэщIэгъуащ. «Уа, сыту щхьэщытхъу мы лъэс лъагъуэ цIыкIур! — жысIэрт сигукIэ, абы сытету сыздэкIуэм. — Сэ сщIэркъэ уэ уи кIыхьагъыр здынэсыр — мес мо автобус къэувыIэпIэм сепшэлIэфыну къудейщ».
Арати, гъуэгушхуэм сынос, автобусым сотIысхьэри сожьэ. Абы сешэ гъущI гъуэгу станцым. МафIэгум сотIысхьэри адэкIэ сокIуэ. СыздэкIуэм, лъэс лъагъуэм и псалъэхэр сигу къокIыжри, согупсыс: «Сыт ар щхьэщытхъуу къыщIысфIэщIар? Пэжщ жиIар абы: щIыпIэ я нэхъ жыжьэ укIуэнуми, япэщIыкIэ узытеувэр пщIантIэм удэзыш лъагъуэр аракъэ?! АбыкIэкъэ къызэрыщIидзэр дэтхэнэ гъуэгушхуэми — жыжьэми гъунэгъуми?! Упсэу, си лъэс лъагъуэ цIыкIу! Уэ узимыIамэ, жыжьэ сынэсыфынт сэ?!»
Мастэмрэ щIыIумрэ
ЩIыIур тхьэусыхэрт, мастэм зыхуигъэгусэу: «ЛэжьапIэфI къыпхуэзгъуэтащ, жыпIэри Iуданэ быдэкIэ джанэбгъэм сибдащи, зызгъэхъей мыхъужу, хуитыныгъэ гуэри симыIэжу сыкъэнащ. Ар гъащIэ сытми! Уныбжьэгъу пэжу си гугъами, сыбгъэщIэхъуащ».
Абы и жэуапу мастэм моуэ жеIэ: «Узахуэкъым, щIыIу. Тэмэму егупсысыт Iуэхум: уэ зыщIыпIэ дежи уимытамэ, минрэ ущхьэхуитами, хэтыт къыпхуейр?! Зы сэбэпынагъ гуэри уиIэнтэкъым, адэкIэ-мыдэкIэ укъыдэхуу уи дунейр пхьынт. Иджы лэжьыгъэ уиIэщ, Iуэхуншэу ущыскъым, уи къалэнри хъарзынэу уогъэзащIэ. аращи, зумыхъунщIэ, ущымыуэ».
Ауэ гугъукъэ, уакъыл мащIэмэ! ЩIыIум иукъуэдиящ хуит ящIын хуейуэ. ИкIи ящIащ — джанэм кърачыжри хыфIадзэжащ. Иджы абы уэшхри къытошхэ, уэсри къытосэ, къэзыхъумэн гуэри иIэкъым. ЩIыIур щIегъуэжащи, зэрыта джанэр къелъыхъуэж. Куэдрэ игу къокIыж абы и бгъэм лыдыжу щита зэманыр…
Къагъырмэс Борис.
ЦIыкIухэм папщIэ
Нэхущ
Ди адакъэр
Ину Iуащ,
Ди хьэ Мыщэ
Къэбэнащ,
Ди мамыжьыр
Къэбууащ,
Ди шыд пэхур
КъэкIиящ,
Нэху щыхункIэ
Си пIэ лъапэм
Телъа кIущи
Къэтэджащ,
Зэбзеящ —
ЗитхьэщIащ…
Мис апхуэдэу
Дэ ди махуэм
Нышэдибэ
КъыщIидзащ.
Даринэ
Даринэ и ныбжьыр
Илъэсым щIигъуащ.
ИфIэщу къогубжьыр,
Гъыринэ ар хъуащ.
Даринэ, Даринэ,
ЕмыкIукъэ угъыну?
Мес еплъыт Маринэ,
Ауан укъищIынущ.
ПхуфIэсщIащ хъыринэ,
КъитIысхьэ, Даринэ.
Къохъуапсэ Маринэ,
Лъыгъэсыт, хъыринэр!
КIуэжыну я унэм
Имыдэ Даринэ.
КъикIыжкъым хъыринэм,
Ар хъуащ абгъуэрынэ.
Мэз Iэниуар
Ди сурэт гъэтIылъыгъэхэр
Мы сурэтым щыфлъагъу адыгэлIыр Кавказ-Бгырыс эскадроным хэтт. ЗэрыхуэдгъэфащэмкIэ, зауэлI хъыжьэр япэ адыгэ тхакIуэ, иужькIэ генерал-майор хъуа Къазджэрий СулътIанщ.Сурэтыр Белоусов Леонид ищIащ. 1830 гъэ
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Лэпс зэщIэт, мэлыл хэлъу
Мэлылыр зэпаупщI е зэпауд тыкъыр цIыкIуурэ, г 50 — 60 и хьэлъагъыу. Псы щIыIэкIэ ятхьэщIри шыуаным иралъхьэ. Псы щIыIэ щIакIэ, зэ зэIащIэри мафIэ иным тету къытрагъэкъуалъэ, тхъурымбэр къытрахыурэ. ИтIанэ мафIэр ирашэхри шыуаныщхьэр тепIауэ лыр ныкъуэвэфI хъуху ягъавэ, тхъурымбэр къытрахыурэ. Абы халъхьэ пхъы укъэбза, щимэ цIыкIуурэ упщIэтауэ, бжьыныху-шыгъурэ шыбжийрэ хадзэри зэIащIэ. Шыуаныщхьэр трапIэж, мафIэр цIыкIу ящIри, хьэзыр хъуху ягъавэ. Шыуаныр пэшхьэкум къытрахыж, джэдгын хагъэщащэри шыуаныщхьэр трапIэри дакъикъитху-хыкIэ щагъэт, нэхъ мэ дахэ къищтэн щхьэкIэ.
Iэнэм щытрагъэувэкIэ лэпсри лыри зэрызэщIэлъу фалъэ куум иракIэ. Пщтыру ираф, пIастэ щIыIэ е щIакхъуэ, хьэлIамэ, чыржын дашх.
Халъхьэхэр (цIыхуитI Iыхьэ): мэлылу — г 600, лыр зэрагъэвэну псыуэ — г 1200-рэ, пхъы укъэбзауэ — г 100, шыгъуу, шыбжийуэ, джэдгыну, бжьыныху-шыгъуу — узыхуейм хуэдиз.
Санэ фIыцIэ гъэва
Санэр зэхащыпыкI, ипэм пыт нэбжьыц цIыкIухэри къыпач, псы щIыIэкIэ фIыуэ ятхьэщI. Ар кIэструлым иракIутэ, псы гъэва щIыIэ тIэкIу щIакIэри, и щхьэр тепIауэ зэ къытрагъэкъуалъэ. ИтIанэ абы фо гъэткIуа хакIэри мафIэ цIыкIу дыдэм тету, и щхьэри темыпIауэ, бэлагъкIэ зэзэмызэ зэIащIэурэ, Iув хъуху, сыхьэт нэблагъэкIэ, ягъавэ. Хьэкум къытрахыжри, и хуабагъыр градус 35 — 40-м нэсыху ягъэупщIыIу. АдэкIэ ар банкIым иралъхьэ, фIыуэ упщIыIуа нэужь и щхьэр ягъэбыдэжри щIыIапIэм ягъэув. Фом и пIэкIэ фошыгъу хэплъхьэ хъунущ.
Халъхьэхэр: санэ фIыцIэу — г 3000, псы гъэва гъэупщIыIужауэ — г 400, фо гъэткIуауэ — г 3000.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
Фэ фщIэрэ?
Беслъэнейхэр
Адыгэ лъэпкъхэм ящыщ зым зэреджэщ. «Беслъэней» фIэщыгъэр къэбэрдеипщхэр къызытепщIыкIыжа Инал и къуэ Къэсей и къуэ Беслъэн деж къыщежьэу тхыдэджхэм хуагъэфащэ.
Курыт лIэщIыгъуэхэм беслъэнейхэр Псыжь (Кубань) и адрыщI Лабэ и Iуфэ щIыпIэхэм щыпсэуащ. Беслъэней пщыхэм я къежьапIэр Инал и лIакъуэ Къанокъуэщ, ауэ ахэри унагъуитIу гуэшыжащ — Щолэхъухэрэ Бэчмырзэхэрэ. А унагъуитIым яIэщIэлъащ щIышхуэ, БеслъэнейкIэ еджэу. Беслъэнейхэр къэбэрдейхэм къакIэлъыкIуэу адыгэ лъахэм и къуэкIыпIэ лъэныкъуэм щыпсэурт. XIX лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэм беслъэнейхэр я бжыгъэкIи я псэукIэкIи адыгэ лъэпкъхэм я нэхъ лъэщхэм ящыщ хъуат. Ауэ абы и цIыху куэд Кавказ зауэм хэкIуэдащ, нэхъыбэж Тыркум Iэпхъуащ. Къэбэрдейхэмрэ кIэмыргуейхэмрэ яку дэса беслъэнейхэр хэкум икIа нэужь, зэпыча хъуащ къуэкIыпIэмрэ къухьэпIэмкIэ щыпсэу адыгэхэм я зэпыщIэныгъэр, къэбэрдей адыгэбзэр адрей адыгэхэм я бзэм къыгуэщхьэхукIащ.
Мы зэманым беслъэнейхэр щопсэу Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и Беслъэней, ВакIуэжылэ къуажэхэм, Адыгей Рес- публикэм хыхьэ Блашэпсынэрэ Улапрэ, Краснодар крайм щыщ Успен районым хыхьэ Кургъуокъуейрэ Къанокъуейрэ. ЗэрыхуагъэфащэмкIэ, беслъэнейхэр цIыху мини 8-м ноблагъэ, къэбэрдей-шэрджэсыбзэм и беслъэней диалектым иропсалъэхэр, шэрджэсу ятх.
Беслъэнейхэр муслъымэн-суннитхэщ.
Думэн Хьэсэн.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 7. Дэнэ щIыпIи куэду къыщыкI удз щхьэ гъуэжь дахэ. 10. ГъущI пIащIэ. 11. «… щалъху мэкIуэж» — Молэ Владимиррэ Гъубжокъуэ Лиуанрэ я уэрэд цIэрыIуэ е цIыху къарууфIэ. 12. Налкъутхэм ятекIуэу фэзэхъуэкIыу, ущызэкIэщIэплъу мывэ лъапIэ. 14. Пхъэм къыхэбзыкIа бжэмышх цIыкIу. 16. ХадэхэкI. 18. ЧнутIым зэреджэ нэгъуэщIыцIэ. 20. Бэзэрыр … щIыпIэщ. 23. ИкIи министрщ, икIи адыгэ спектаклхэр зыгъэув режиссерщ. 26. Латвием и къалащхьэ. 27. Шым и плъыфэ. 28. Лъагэу зэтекIута гуэр: нартыху, пшахъуэ, мывэ … 31. Пхъэщхьэмыщхьэ. 32. Зи гум куэд изыубыдэф цIыху. 33. ПамыупщIу гъэ техьа удз. 36. Хамэ къэрал щIыпIэ хуабэхэм къраш пхъэщхьэмыщхьэ. 37. ПщIий къызыпыкIэ жыг. 38. Пасэрей адыгэ пщышхуэ е цIыхухъуцIэ. 40. Зи кIапэ лъэныкъуэм фIэгъэнапIэ иIэ пхъэ кIыхь. 41. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, апхуэдэ цIыхур щыту малIэ. 42. Палестинэм и Iэтащхьэу илъэс куэдкIэ щыта … Арафат. 44. Адыгэ пшынауэ цIэрыIуэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и артист. 47. Зи дамитIыр дэшея. 49. Хьэцэпэцэхэм я хьэдзэхэр зращIэкI щхьэкIэ. 51. Махъсымэ къызыхащIыкI зэхэгъэва. 52. … еуэнымкIэ ди лъэпкъэгъу щIалэр псоми ятекIуащ. 54. Щхьэгъусэ ищIыну щIэупщIэ, къэзылъыхъуэ цIыхухъу.
Къехыу: 1. Зи жагъуэ ящIам игу илъ мыарэзыныгъэ. 2. … вы бжьакъуэм къокI. 3. Нарт фызыжь Уэрсэр и фIыгъэкIэ Лъэпщ къигупсыса, гъавэ зэрыIуахыж Iэмэпсымэ. 4. Жыг кугъуанэхэр зи псэупIэ псэущхьэ кIэ баринэ цIыкIу. 5. УэрэджыIакIуэ Iэзэу щыта, Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и артист … Борис. 6. Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ. 8. «Уэзырмэс зэрыцIыкIу лъандэрэ псоми … хуащIырт» — нарт хъыбархэм щыщщ е КIыщокъуэ Алим, КъардэнгъущI Зырамыку, Нало Заур сымэ … яIэу дунейм тетащ. 9. Анэр къызыхэкIа лъэпкъ, унагъуэ. 13. Iэлъыным, тхьэгъум ирагъэтIысхьэ мывэ. 15. Ди къэралым щыIэ псыежэх нэхъ ин дыдэхэм языхэз. 17. УемыIусэ — укъисынщ. 19. Полити- кэ хуэIухуэщIэм пыщIауэ СССР-м апхуэдэу зыщ щыIар. Иджы ди куэдщ. 21. ЩIалэр илъэс 18 хъуамэ, и … дэкIыгъуэщ. 22. Къэбэрдей литературэм и япэ роман. 24. Псым хэс псэущхьэ цIыкIу, лъакъуэ куэд щIэту. 25. Къэбэрдей-Балъкъэрым и гъунапкъэм къыщыс къалэ, ди щIыналъэу щытауэ. 29. БгитI зэхуаку. 30. Вакъэдыж Iэмэпсымэ. 34. Кавказым щыпсэу лъэпкъышхуэ. 35. Унэм щигъэзэщIэн хуейуэ еджакIуэм … къратащ. 39. « … дахэкIей» — Къардэн Хьэсэнрэ Бахъуэ БетIалрэ яуса уэрэд цIэрыIуэ, Къуныжь Хьэждали нэгъуэщIхэми ягъэзащIэу. 40. Фадэ гуащIэ. 43. Уи нэр набгъэмэ, ар мастэнэм пхухуэгъэзэнукъым. 44. Ди щIыналъэм щыкуэдыкIей къуалэбзу. 45. … дзыусщ. 46. Сэхъурокъуэ Хьэутий ипэкIэ Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэу щыта. 48. … бэлътоку. 50. Егъэлеяуэ нэпсей. 53. Лым трищIэ пшэрыпIэ. 55. Гъуор маджэ: «Маржэ хъужыхэн, зи … вакъэ изылъхьэу хъуар къуажэкум фыкъыщызэхуэс!»
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Мэкъуауэгъуэм и 22-м ди газетым тета
псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу: 5. Анэм. 7. Уэркъ. 9. Ленинград. 10. Чынт. 12. Шым. 13. Чили. 15. Ибэ. 18. Усэ. 19. Лулэ. 20. Хьэжы. 24. Иран. 26. Лъэбжьанэ. 27. Адэжь. 28. Анэл. 29. Яхэгуауэ. 32. Псей. 37. Дадэ. 38. Хъудыр. 41. «Адэ». 43. Ока. 44. Нэпс. 46. Тут. 47. Щхьэж. 48. Волгоград. 49. Тхуей. 50. Иуан.
Къехыу: 1. Хьэрычэт. 2. Брест. 3. Щтауч. 4. Шэнтиуэ. 5. Атэбий. 6. Инжыдж. 8. Къанкъуэщ. 11. Нало. 14. Иныжь. 16. Алмэ. 17. Пэгун. 21. Фронт. 22. Бжьыгуэ. 23. Мэсей. 25. Нал. 27. Алъп. 30. Хадэ. 31. Уадэ. 33. «Эдип». 34. Гурыхь. 35. Къамбот. 36. Къуэныкъуей. 39. Кожедуб. 40. Къардэн. 42. Жуков. 45. Спорт. 47. ЩтапIэ.
