И IэщIагъэр и щIэщыгъуэу
Адыгэбзэмрэ литературэмрэ курыт школым тэмэму щезыгъэдж IэщIагъэлIхэр и мащIэкъым Аруан щIыналъэм. Абыхэм яхэтщ лъэпкъпсо проектхэм япкъ иткIэ екIуэкI зэпеуэхэм жыджэру зыкъыщызыгъэлъагъуэхэр, щIыпIэм, республикэм къыщыхалъхьэ IуэхугъуэфIхэм я жэрдэмщIакIуэхэр. Апхуэдэ егъэджакIуэ пажэхэм яхэплъытэ хъунущ Къэхъун къуажэм дэт курыт школ №1-м ди анэдэлъхубзэр илъэс куэд лъандэрэ сабийхэм езыгъэдж, щIэблэм я гъэсакIуэ, унэтIакIуэ Гъащтэ (Ефэнды) Анетэ СулътIан и пхъур.
Жэуаплыныгъэ зыпылъ а IэнатIэм илъэс 35-м нэсауэ пэрыт егъэджакIуэ щыпкъэм фIыуэ къыгуроIуэ сабийр хэкупсэу, и анэдэлъхубзэм пщIэ хуищIу, ар Iурылъу къэгъэтэджыныр лъэпкъ гъэсэныгъэкIэ дызэджэ унэтIыныгъэм и къалэн нэхъыщхьэу зэрыщытыр. Анетэ къызэрилъытэмкIэ, апхуэдэ лэжьыгъэм и жэрдэмщIакIуэу икIи зэхэублакIуэу щытын хуей цIыхухэм ящыщщ анэдэлъхубзэмкIэ егъэджакIуэхэр. Лъэпкъпсо мыхьэнэ зиIэ а Iуэхур ныкъусаныгъэншэу зэфIэхыным егугъуу и лэжьыгъэр ирехьэкI Гъащтэм. ЕгъэджакIуэу зэрылажьэрэ куэд щIами, абы зэи къыIэщIэужагъуэркъым и IэщIагъэр. Абы зэрыжиIэщи, егъэджакIуэфIу ущытын папщIэ, уи предметым куууэ хэпщIыкIыныр мащIэщ, атIэ уи лэжьыгъэр зэребгъэфIэкIуэным ухущIэкъуу, егъэ-джэныгъэм къыхыхьэ мардэщIэхэр абы къыщыбгъэсэбэпэфу ущытын хуейщ. Зэманым декIуу улэжьэн, лъэхъэнэм хуэкIуэ щIэблэ бгъэсэн папщIэ, апхуэдэ жыджэрагъ хэлъыпхъэщ егъэджакIуэ нэсым.
ЕгъэджакIуэ IэщIагъэм иджыри сабийуэ гу хуищIащ Анетэ. Аушы-джэр къуажэм щыпсэу Ефэндыхэ СулътIанрэ КIунэрэ зэдагъуэта бынитхум ящыщщ ар. Хъыджэбз цIыкIур лъэпкъ таурыхъхэм, хъыбархэм драгъэхьэхащ и нэхъыжьхэм, пэщIэдзэ школым щезыгъэджа Ефэнды Хьэбцини абы адыгэбзэр фIыуэ иригъэлъэгъуащ.
— Ди адэр пасэу дунейм ехыжри, ди анэм сабиитхур дыкъыхуэнат дигъэсэн, зыхуей дыхуигъэзэн хуейуэ. Куэд и фэ дэкIащ а тхьэмыщкIэм, ауэ, сыт хуэдэу гугъу емыхьами, абы хузэфIэкIащ бынхэм тщыщ дэтхэнэри гъащIэм гъуэгу захуэ дытригъэувэн, дызэрыпсэун IэщIагъэ дигъэгъуэтын, — и сабиигъуэр игу къегъэкIыж Анетэ. — ЩIэныгъэ нэхъыщхьэ зэзгъэгъуэтыным сэ нэхърэ нэхъ и нэ къыхуикIырт си анэм. АбыкIэ дэIэпыгъуэгъушхуэ, щапхъэ нэс къысхуэхъуауэ щытащ си адэ къуэшым и щхьэгъусэ, егъэджакIуэ Iэзэу щыта Ефэнды Хьэбцинэ. Сэ куэдрэ сыкIэлъыплъырт абы и лэжьэкIэм, сехъуапсэрт ар и еджакIуэхэм зэрахэтым, слъагъурт къыдэлажьэхэм къыхуащI пщIэр, езым и IэщIагъэм хуиIэ лъагъуныгъэр. Анэдэлъхубзэм и къулеягъыр, и IэфIагъыр нэсу зыхызигъэщIащ Хьэбци- нэ икIи сэ мурад сщIащ абы и лъэужьым срикIуэну. Апхуэдэу, си анэм и гушхуэныгъэмрэ егъэджакIуэм и фIэщхъуныгъэмрэ си гъуа-зэу курыт школыр ехъулIэныгъэ сиIэу къэзухащ. Си щIэныгъэм адэкIэ щыхэзгъэхъуащ КъБКъУ-м и тхыдэ-филологие факультетым урысыбзэмрэ адыгэбзэмкIэ и къудамэм.
1983 гъэ лъандэрэ Анетэ щолажьэ Къэхъун дэт курыт школым. Лэжьыгъэри еджэнри зэдихьу илъэс зыбжанэ ирихьэкIащ абы. ГъащIэр лъэпощхьэпоуншэ зэи хъуркъым, ауэ егъэджакIуэр хущIэкъуащ и щхьэ, и унагъуэ Iуэхухэр лэжьыгъэм зэран хуимыгъэхъуным. Егъэджэныгъэм япэ лъэбакъуэхэр щыхичэм, абы сыт щыгъуи дэIэпыкъуэгъу, чэнджэщэгъу къыхуэхъуащ а зэманым школым адыгэбзэр щезыгъэджхэу щыта Езий Еленэ, Жамборэ Iэуес сымэ, щапхъэу икIи унэтIакIуэу иIащ зыхэхуа гупым и нэхъыжьыфIхэр.
Абыхэм я сэбэпу егъэджакIуэ ныбжьыщIэм къекIамрэ зыхищIа гуапагъэмрэ къарурэ гушхуэныгъэрэ къыхалъхьэу, бгъэдэлъ щIэныгъэр и тегъэщIапIэу лэжьыгъэм хыхьащ Гъащтэр, анэдэлъхубзэм и дуней телъыджэр, абы и зэфIэкI гъунапкъэншэхэр еджакIуэ цIыкIухэм къахузэIуихыу. Бзэ шэрыуэ зыIурылъ, гушыIэ дахэ зыхэлъ адыгэ бзылъхугъэр апхуэдэурэ нэсащ и зэфIэкIым и лъагапIэхэм. Абы и гъэсэнхэр дапщэщи жыджэру хэтщ адыгэбзэмкIэ школпсо, куейпсо зэпеуэхэм. Я егъэджакIуэм бзэм хуиIэ лъагъуныгъэр псэкIэ зыхэзыщIэу абы и лъэужьым ирикIуа ныбжьыщIэхэри мащIэ-къым. Абы къегъэлъагъуэ егъэджакIуэм и лэжьыгъэр псыхэкIуадэ зэрымыхъур, апхуэдэуи адыгэбзэр нэхъ куууэ зыджыну хуей куэд щIэблэм зэрахэтри наIуэ къещI.
Гъащтэр хущIокъу и дерсхэр купщIафIэу икIи хьэлэмэту, щIэщыгъуэу икIи гукъинэу иухуэным. Абы лэжьыгъэм къыщегъэсэбэп егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ методикэм къыхы-хьэ IэмалыщIэхэр. Апхуэдэу купщIафIэу, екIуу, гъащIэм и лъэны- къуэ куэд къызэщIиубыдэу иухуат абы «Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэпсо зэпеуэм и утыку кърихьа дерсыр. Лъэпкъхэм яку дэлъ зэныбжьэгъугъэр къэралым щыщыIэ мамырыгъэм и джэлэсу зэрыщытырат абы и гупсысэ нэхъыщхьэр. Апхуэдэщ Анетэ иригъэкIуэкI дерсхэр. Абыхэм нэрылъагъу къащI егъэджакIуэм и дэтхэнэ урокри фIым хуигъэлажьэу, гъэсэныгъэ мыхьэнэшхуэ ириту зэрыщытыр. Гъащтэм и Iуэху зехьэкIэр хьэлэмэтщ, адрейхэм емыщхьщ. Абы зэхуэдэу IэкIуэлъакIуэу дерсым къыщегъэсэбэп егъэджэныгъэ программэм къигъэув мардэхэри, ныбжьыщIэхэм я гупсысэм, дуней еплъыкIэм зезыгъэужь творческэ лэжьыгъэхэри. Ахэр зэпэщу, ныкъусаныгъэншэу зэхэухуэнэныр зыхулъэкIыр Iэзагъ лъагэ зыбгъэдэлъ егъэджакIуэ-хэрщ.
— Иджырей еджакIуэхэр къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэм нэхъ хуэщIауэ щытщ. Ар гурыIуэгъуэщ: щIэныгъэ-техникэм, технологие пэрытхэм я лIэщIыгъуэм абыхэм Iэмал яIэщ я щIэныгъэм лъэныкъуэ куэдкIэ хагъэхъуэну, езыхэр дэзыхьэх унэтIыныгъэхэм нэхъ хуиту щыгъуазэ зыхуащIыну. Абы къыхэкIыу ди дерс-хэм ящыщ куэд дэри къэхутэныгъэ мардэхэм иту доухуэ, лэжьыгъэм къыщыдогъэсэбэп компьютерым и зэфIэкI лъагэхэр, — жеIэ егъэджакIуэм. — Темэр хьэзыру бгъэдэплъхьэкIэ, сабийр щIэныгъэм пхудегъэхьэхынукъым, ауэ ар езым къебгъэугъуеижрэ и гъусэу къыупщытэжмэ, абы зыхищIэнущ езым иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэм кърикIуа «хъерыр» зэрылъапIэр, и гупсысэхэмкIэ здынэса щIэныгъэр зэрыгъунапкъэншэр.
ЕгъэджакIуэ IэкIуэлъакIуэм зы щIэблэкъым гъащIэм гъуэгу захуэ щытригъэувар. И гъэсэнхэм ящыщ дэтхэнэми езым и псэ къабзагъэмрэ гу хуабагъэмрэ ящыщ хилъхьэфащ егъэджакIуэм. Абы щыхьэт тохъуэ абыхэм къыхужаIэ псалъэ щабэхэр, къыхуэзэмэ, фIэхъус гуапэу къызэрырахыр. Гъэ еджэгъуэ блэкIам утепсэлъыхьмэ, Анетэ щIигъэкIа 11-нэ классыр халъытащ районым щынэхъыфI дыдэхэм. ЕгъэджакIуэм и нэIэм щIэта гупым я нэхъыбапIэм Зыуэ щыт къэрал экзаменхэмкIэ (ЕГЭ) балл лъагэхэр къахьащ, а ехъулIэныгъэм и щыхьэту цIыхуибгъум хуагъэфэщащ дыщэ, дыжьын медалхэр.
КъинэмыщIауэ, егъэджакIуэ ныбжьыщIэхэм яхуэгъэзауэ методикэ чэнджэщхэр зэхегъэувэ Гъащтэм. АбыхэмкIэ егъэджакIуэ пажэр IэщIагъэм къыхыхьагъащIэхэм шыщ-хьэуIу зэIущIэхэм щадогуашэ. Анетэ я рецензентщ адыгэбзэкIэ къыдэкIа тхылъ зыбжанэми.
Нэхъыжьхэм я чэнджэщэгъу, егъэджакIуэ ныбжьыщIэхэм я гъуэгугъэлъагъуэ Анетэ и лэжьыгъэм гулъытэ игъуэтащ. Абы къыхуагъэфэщащ КъБР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм, Аруан районым егъэджэныгъэмкIэ и IэнатIэм, Дунейпсо Адыгэ Хасэм, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм къабгъэдэкI щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр.
Зи IэнатIэм ехъулIэныгъэфIхэр щызыIэрызыгъэхьэ егъэджакIуэм унагъуэ дахи иIэщ. Абырэ и щхьэгъусэ Валерэрэ зэгурыIуэрэ зэдэIуэжу мэпсэу. Зэщхьэгъусэхэм бынитI зэдагъуэтащ. Абыхэм япхъу Залинэ и анэм и IэщIагъэр къыхихыжащ, КъБКъУ-м филологиемкIэ и институтым и адыгэбзэ къудамэр ехъулIэныгъэкIэ къиухауэ мэлажьэ. Я къуэ Азэмэти зэрыпсэун IэщIагъэ ирагъэгъуэтащ. Бынхэр унагъуэ хъужауэ нэхъыжьхэр ягъэгуфIэ къуэрылъху-пхъурылъхухэмкIэ. Анетэ щогуфIыкI бынхэм, абыхэм япищI и гъэсэнхэм я ехъулIэныгъэхэм. Анэ гумащIэм, анэшхуэ IэфIым, егъэджакIуэ Iэзэм, гъэсакIуэ IэкIуэлъакIуэм и лъэр нэхъри щIегъэкI абыхэм ятеуха дэтхэнэ хъыбарыфIми.
ЩIэблэм анэдэлъхубзэр егъэджыным, хэкупсэу гъэсэным псэ хьэлэлу пэрыт егъэджакIуэм дохъуэхъу и анэм и жьауэм щIэту, гъащIэм гуфIэгъуэ куэд щилъагъуу, и IэнатIэм ехъулIэныгъэщIэхэр щиIэу куэдрэ псэуну.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
