Зи щIэинхэр дунейгъэдахэ
ТхакIуэ, драматург, журналист цIэрыIуэ Дудар Хьэутий псэужамэ, и ныбжьыр илъэс 95-рэ ирикъунут
Iуэху куэдым хуэIэижь
Дудар Хьэутий Мызэ и къуэр 1921 гъэм накъыгъэм и 15-м Бахъсэн районым хыхьэ Къулъкъужын Ищхъэрэ (Къуэнхьэблэ) къыщалъхуащ. Къуажэ еджапIэр къиухри, егъэджакIуэхэр щагъэхьэзыру Налшык дэт училищэм щIэтIысхьащ. ЕгъэджакIуэхэм я щIэныгъэм щыхагъахъуэ курсым иужькIэ щеджащ. Класс нэхъыжьхэм щылэжьэну хуит зыщI тхылъ къыIэрыхьауэ игъэзэжри, адыгэбзэмрэ литературэмкIэ егъэджакIуэу 1942 гъэ пщIондэ лэжьащ. ТхакIуэ хъуну къызыхуиуха щIалэр а зэманым журналистикэм итхьэкъуащ: къыщалъхуа къуажэм и гъащIэм, абы щыпсэу цIыхухэм я IуэхущIафэхэм теухуа очеркхэр итхыу щIидзащ, ахэр газетхэм къытехуащ.
Зауэ лъэхъэнэм зи щIалэгъуэр хиубыдахэм ящыщщ Дударыр. И узыншагъэр зэрыпэмылъэщым къыхэкIыу, ар Хэку зауэшхуэм ягъэкIуакъым. И щхьэкIэ хэмытами, зауэм и гугъуехьхэмрэ бэлыхьхэмрэ абы къыжьэхэуащ, и псэкIи и фэкIи игъэващ. 1942 — 1945 гъэм Дудар Хьэутий шофёру лажьэу Тырныауз вольфрам-молибден комбинатыр зэфIэзыгъэувэжахэм яхэтащ. АрщхьэкIэ тхылъымрэ тхэнымрэ зэи IэщIыб ищIакъым абы. Арауи къыщIэ-кIынщ 1945 гъэм Дударыр Налшык дэт радиокомитетым щылэжьэну щIрагъэблэгъари. «ХъыбарыщIэхэр» редакцэм и редактору къыщIидзащ, 1947 гъэм щегъэжьауэ «Къэбэрдей пэж» («Адыгэ псалъэ») газетым щылэжьащ.
Дудар Хьэутий и къалэмыпэм къыщIэкIахэр иту тхылъ зыбжанэ къыдэкIащ. Абыхэм я нэхъыбэр езыр псэууэ дунейм къытехьащ, адрейхэр тхакIуэр лIа нэужь къыдэкIащ. 1964 гъэм къыдэкIащ «Си пащIэр» зыфIища и япэ тхылъыр. Абы къыкIэлъыкIуащ «Пэ вабдзэр» (1968), «Пьесэхэр» (1974), «ГушыIэхэмрэ ауанхэмрэ» (1977). Сабийхэм папщIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ «Таурыхъхэр» (1980), «Гупсыси, псалъэ» (1985) тхылъыр дунейм къытехьащ. А гъэ дыдэм урысыбзэкIэ къыдэкIащ «До своего роста» (1985) зыфIища тхылъыр. 1992 гъэм тхакIуэм и къалэмыпэм къыщIэкIащ «ГуфIэгъуэ щащIэ» тхылъыр.
Таурыхъхэр щызэхуэхьэса и етIуанэ тхылъыр Хьэутий илъэгъуакъым. Апхуэдэу 2001 гъэм тхакIуэм ипхъу Дудар ФатIимэ къыдигъэкIащ и адэм и едзыгъуэхэр, уэрэдхэр, гушыIэ кIэщIхэр зэрыхуа, «Едзыгъуэхэр» зыфIащар. Тхылъ щхьэхуэу къыдэкIахэм нэмыщI, Дударым и тхыгъэ куэд къытехуащ республикэ газетхэм, «Iуащхьэмахуэ», «Театр» журналхэм. Абы и Iэдакъэ къыщIэкIа «Нэчыхьытх», «КъуийцIыкIу», «ЗэгъунэгъуитI», «ГушыIэхэмрэ ауанхэмрэ», «Хьэлэлыжьрэ хьэрэмыжьрэ», «Борэн», «Мыдэф и мастэ», «Фыз Iэзэ» пьесэхэм къытращIыкIа спектаклхэр Къэбэрдей къэрал драмэ театрым щагъэуващ. «Жэщтеуэхэр», «Мэзым къыщыхъуахэр», «Щхьэгъусэ нэпсей», «Суд йокIуэкI», «Пшынауэ», «Сэ сыадыгэкъым», «Дохутырымрэ сымаджэмрэ» пьесэхэр Iэрытхыу къэна мыхъумэ, зыщIыпIи къыщыдэкIакъым. 1974 гъэм Дударым дунейм къытригъэхьа «Пьесэхэр» тхылъым ихуар «Борэн», «ЗэгъунэгъуитI», «КъуийцIыкIу», «Хьэлэлыжьрэ Хьэрэмыжьрэ» пьесиплIырщ.
Зи тхыгъэ купщIафIэхэмкIэ цIыхухэм фIыуэ ялъэгъуа Дудар Хьэутий и къалэмыпэм къыщIэкIащ рассказхэр, гушыIэхэр, ауанхэр, таурыхъхэр, усэхэр, теплъэгъуэ кIэщIхэр, театр зэмылIэужьыгъуэ-хэм щагъэува пьесэ купщIафIэхэр. ТхакIуэм телъыджэу къигъуэтырт икIи иузэщIырт щIэнэкIалъэхэмрэ гушыIэхэмрэ. Дерс гуэр къыхыумыхыу, уи гур имыгъэпIейтейуэ зыри яхэткъым абыхэм. А псоми къыдэкIуэу, ар икIи журналистт.
Дудар Хьэутий хуэIэижьт тэрмэш лэжьыгъэми. Литературэм зэфIэкIыу щиIахэм щыщ зыщ художественнэ тхыгъэхэр Iэзэу зэридзэкIыу зэрыщытар. 1963 гъэм Дударым адыгэбзэм къригъэтIэсауэ къыдэкIащ дуней псом щыцIэрыIуэ тхакIуэшхуэ Твен Марк и «Пащтыхьыкъуэмрэ факъырэмрэ». Абы зэридзэкIащ Этезов Омар и «Мывэхэм ящIэж» повестыр, Толстой Лев и «Мыщищ» таурыхъыр, Гуртуев Елдар и «Хъыджэбз хьэщIэ» рассказыр, Токумаев Жэгъэфар и «Чонай и хъыбархэр», нэгъуэщI зыбжани.
Ди республикэм и театр гъуазджэм зегъэужьыным хэлъхьэныгъэшхуэ зэрыхуищIам къыхэкIыу, Дудар Хьэутий 1973 гъэм «КъБАССР-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр къыфIащащ. Ар Урысейм и ТхакIуэхэми Журналистхэми я союзхэм хэтащ.
Дудар Хьэутий 1994 гъэм накъыгъэм и 5-м дунейм ехыжащ икIи къыщалъхуа Къулъкъужын Ищхъэрэ къуажэм щыщIалъхьэжащ. Ар цIыху пэжу, гу къабзэу дунейм тетащ, езым и хъэтI иIэжу и лъагъуэ ди адыгэ лъэпкъ литературэм щыпхызыша тхакIуэщ.
Абазэ Албэч,
филологие щIэныгъэхэм я кандидат.
1970 гъэ
Набдзэгубдзаплъэ
Нобэ хуэдэщ, ауэ сыту куэд щIа абы лъандэрэ. 1951 гъэм илъэс тIощIрэ зытIущ ныбжьым ит щIалэщIэу ди Къэбэрдей пединститутыр къэзыухыу «Къэбэрдей пэж» газетым лэжьакIуэ сыщагъэкIуам, «Къеблагъэ» гуапэ къызжезыIахэм ящыщщ нобэ къытхэмытыж тхакIуэ Дудар Хьэутий.
ТхакIуэм и тхылъ хъарзынэ къомымрэ и пьесэхэмрэ адыгэхэр фIыуэ щыгъуазэщ. Абы и гушыIэ тхылъхэр нобэми цIыхухэм яфIэгъэщIэгъуэну зэIэпах, илъэс куэдкIэ ди адыгэ театрым игъэлъэгъуа и комедиехэми емыплъа къэгъуэтыгъуейщ, жыпIэкIэ пцIыупс ухъункъым. Хьэутий гушыIэмрэ ауанымрэ и творчествэми гъащIэми щынэрылъагъуу щытащ. АбыкIэ жысIэну сызыхуейр арщи, Дударым и тхылъхэми пьесэхэми лъабжьэ яхуищIар езыр зыхэпсэухьа гъащIэм щилъэгъуахэрщ. Ара къудейкъым — Хьэутий гушыIэшхуэ зыхэлъ цIыхуу щытащ. ИпэжыпIэкIэ, ар гушыIэмрэ ауанымрэ я тхакIуэт.
Дудар Хьэутий сэрэ илъэс зыбжанэкIэ дызэдэлэжьащ, ныбжькIэ дызэщхьэщидзми, дызэныбжьэгъуу, дызэкIуэгъужэгъуу, шыгъупIастэ зэдэтшхыу щытащ.
Мы си тхыгъэ кIэщIыр тхакIуэм и творчествэ псор зэпкърыхыным пэлъэщынукъым. Абы Iэмал имыIэуи щыткъым. Ар си япэ ялъос ди критикхэмрэ литературэджхэмрэ. Сэ сыхуейщ мыпсэуж ныбжьэгъур зэрысцIыхуу щытам хуэдэу сигу къэзгъэкIыжыну.
Пединститутым Чичулин и унэцIэу урыс щIалэшхуэ щIэсащ, дыгушыIэурэ, ищхьэмкIэ дунейр дауэ щыт уэфI-уэлбанэкIэ, жытIэу деупщIу. Абы къищынэмыщIауэ, Дудар Хьэутий нэхърэ нэхъ лъагэ Налшык дэсу сэ срихьэлIакъым. ГъэщIэгъуэныр аратэкъэ, а Чичулиныр апхуэдизкIэ гушыIэрейти, самодеятельностым хэту утыку къихьа нэужь, пединститутым студенту щIэсыр игъэдыхьэшхыфырт. Хьэутий тхакIуэм зэрыкъэбэрдейуэ игъэдыхьэшхыфащ.
Дудар Хьэутий езым и теплъэм екIужу «Домбей» жиIэу унэцIэ зыфIищыжауэ, газетым тридзэ тхыгъэхэм ящыщ куэдым щIидзырт.
Ауанымрэ гушыIэмрэ зи творчествэм и лъабжьэ тхакIуэ хъуну къызыхуиуха Хьэутий щыжурналиста и щIалэгъуэм щыгъуэ фельетонытх Iэзэу щытащ. Фыз зыбгъупщI изыгъэкIыжа, абы я бын зырыз-тIурытIи уэрамым къыдэзына щIалэжь гуэрым теухуауэ итхыу «Домбей» зыщIидзыжа фельетоныр Къэбэрдей псом хэIущIыIу щыхъуат, письмо куэди кърикIуат. Ауэ абыкIи зэфIэкIакъым. Фельетоныр зытеухуа щIалэжьыр джыдэ иIыгъыу зауакIуэ къыщыкIуам ирихьэлIахэм, Iэжьэгъу хъуахэм сэри сащыщщ.
Фельетон гуащIэхэр зытх, уи щхьэр щIозыгъэхьэ ауанхэр къызыжьэдэкI Дударым телъыджэу, мобыхэм иумыгъэкIуфыным хуэдэу, гушыIэ дахи хэлъащ. Ар цIыху щабэт, нэмысыфIэт, губжьауэ, кIийуэ, щIыкIейуэ зэи плъагъуртэкъым, уеблэмэ пыгуфIыкIыурэ щэхуу псалъэрт. Дэтхэнэ зыми абы бзэ къыхуигъуэтырт, ныбжьэгъур и гъунэжт.
КъызжиIауэ щыта куэдым ящыщу мыри сигу къинащ. 1951 — 1952 гъэхэм, къэрал хабзэхэр щыткIий лъэхъэнэти, махуэ псом стIолым пэрыса журналистхэр пщыхьэщхьэм нэхъ гувауэ редакцэм щызэхуэсыжу, жэщыбг хъуху щIэсын хуейт. Махуэм ятхахэр машинисткэхэм традзэмэ, абы хэплъэжу ятын, е пщэдей хуэдэм къыдэкIыну газетым я IэдакъэщIэкI хэтмэ, абы еджэжын хуейт. Стхыуэ машинисткэм естар трамыдзауэ пщыхьэщхьэм сыкъыщрихьэлIэжкIэ, сэ тIэкIу зысхъунщIэу къыщIэкIынт. Дударым итхахэр сыт щыгъуи япэ традзэрт. Зэхэгъэж ящI жысIэу сыщыгубжьым, Хьэутий щэху цIыкIу зищIри къызжиIащ: «Абыхэм уащыхьэмэ, ерыщ екIуэнущ. Уи тхыгъэр щахуэпхькIэ, тIэкIу ядэгушыIэ, я лэжьыгъэр зэрыгугъур яхуэгъэщIагъуэ, я цIэр щыжыпIэкIэ умыщхьэхыу «чкэ» пыгъэувэ. Пэжу а «чкэ»-р зыпымызагъэ цIэ зырызи къахэкIырт, ауэ Хьэутий и чэнджэщыр нэрылъагъуу сэбэпт.
Дудар Хьэутий езым и тхылъхэм ящыщ зым зэрыщитхыжамкIэ, мы птхы къомыр дэнэ къипхрэ жиIэу зыгуэр къеупщIати, фэ къызжефIэхэмрэ сывгъэлъагъухэмрэ стхыжу аркъудейщ, жриIэжащ. Ар пэж дыдэт. ТхакIуэр сыт щыгъуи цIыху уэрым хэтащ, псэлъэгъу куэд иIащ. Газетым щыщылэжьа зэманым ар зыхуэмыза, зэмыпсэлъа унафэщI е лэжьакIуэ пашэ, мызэ-мытIэу здэщымыIа хозяйствэ къэгъуэтыгъуейт. Ар набдзэгубдзаплъэу цIыхухэм я хьэл-щэным кIэлъыплъырт, яIурылъ анэдэлъхубзэм и дахапIэмрэ IэфIыпIэмрэ зригъащIэрти и тхыгъэхэм Iэпкълъэпкъ яхуищIырт, псэуи яIурилъхьэжырт.
Дударым итха псом я щхьэу къысфIощI «Нэчыхьытх» пьесэр. Абы къытращIыкIа спектакль телъыджэр адыгэхэм я комедие нэхъ гъэщIэгъуэнхэм ящыщ зыуэ къэплъытэ хъунущ. Щыхьэту урикъунщ ар ди адыгэ театрым и утыкум илъэс куэдкIэ зэрыщагъэлъэгъуар икIи я щIэщыгъуэр имыкIыу цIыху куэд зэреплъар. Пьесэм хэлъ гушыIэ дахэри, ауан гуащIэри, и бзэм и шэрыуагъри Хьэутий цIыхубэм къабгъэдихри икIи абы яритыжащ.
Зи щIалэгъуэр зауэм ирихьэлIахэм ящыщщ Дудар Хьэутий. И щхьэкIэ хэмытами, абы и гугъуехьри мымащIэу къыжьэхэуащ. И псэкIи, и фэкIи игъэващ а псори. Сэ сыщыгъуазэщ жагъуэгъу гуэрхэм къыкIэщIатхыхьа письмо щэхум папщIэ Хьэутий къайгъэ куэд зэрыхагъэтам. Ауэ, къыкIэралъхьар пцIыти, лъакъуэ яхущIэгъэувакъым, кърафыгъулIэ редакцэ лэжьыгъэри абы щхьэкIэ ибгынакъым.
ГъащIэр гъащIэщ, насыпыр Iыхьэ мыгуэшщ, уи натIэм къритхам уфIэкIынукъым. Дудар Хьэутий мыпсэужми, лъэужь дахэ къигъэнащ, арауи къыщIэкIынщ цIыху насыпым и Iыхьэ нэхъыщхьэр.
Къэрмокъуэ Мухьэмэд,
КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ.
2001 гъэ
«КIэщIу сотхэ»
Зи тхыгъэ хьэлэмэтхэмкIэ, купщIафIэхэмкIэ цIыхухэм фIыуэ ялъэгъуахэм ящыщщ тхакIуэ, драматург, усакIуэ Дудар Хьэутий. Иджы хуэдэу дунейм и дахэгъуэ-щIэрэщIэгъуэу, къызэралъхурэ илъэс 73-рэ ирикъуным махуипщI фIэкIа къэмынэжауэ, ар 1994 гъэм накъыгъэм и 5-м дунейм ехыжащ.
Дунейм и дахэгъуэу къытехьэри, дунейм и дахэгъуэу ехыжащ. Дахэуи тетащ ар дунейм. Абы и ауан, гушыIэ тхыгъэ гъэщIэгъуэнхэр, рассказ купщIафIэхэр, пьесэхэр, усэхэр, уэрэдхэр — псори дунейгъэдахэ защIэт. Дунейгъэдахэт езым и гъащIэри зэрыщыту.
И тхыгъэхэмкIэ сцIыхуми, абы сыщыIущIари цIыхугъэ щысхуэхъуари кIасэущ — си еджэн зэфIэкIыу, газетым лэжьапIэ сыкIуа иужькIэщ. Мопхуэдиз тхылъ зытха, пщIэрэ щIыхьрэ зиIэ, цIыхухэм фIыуэ ялъагъу тхакIуэ нэхъыжьыр сэ зэи къызэпэгэкIыу гу зылъызигъатэртэкъым.
А зэманым Дударым узыншагъэшхуэ бгъэдэлъыжтэкъым. Хэку зауэшхуэм ирамыджэу къыщIагъэна и узыр е екIуэурэ, а лъэхъэнэ жыхуэсIэм щыгъуэ Хьэутий дахэ-дахэу къимыкIухьыжыф хъуат. Зэзэмызэ жьы зыщIригъэхун щхьэкIэ Iэгъуэблагъэм щыплъагъу мыхъумэ, жыжьэ кIуэфыртэкъым. Абы къыхэкIкIэ сэ я унэ сыкIуэрт. Iэшхуэлъэшхуэ хъужарэ, и нэгум угъурлыгъэр кърихыу пэрыст ар сыт щыгъуи стIолым, тхылъхэр, тхылъымпIэхэр къегъэтIылъэкIауэ. И щхьэгъусэ Фузэ, ипхъу ФатIимэ, и пхъурылъху цIыкIур игъэгушхуэ игугъэжу арат апхуэдэу щIищIыр — ахэр икъукIэ фIыуэ илъагъурт.
Сэ си цIыхугъэхэр куэдрэ сшэрт Хьэутий деж. ТхакIуэ, усакIуэ ныбжьыщIэхэм ар къащыгуфIыкIырт, гуапэу иригъэблагъэрт. СощIэж усакIуэ ныбжьыщIэ, зи усэхэмрэ поэмэхэмрэ къадэкIуэу, Лермонтовым и «Демон», Шекспир и «Ромеорэ Джульеттэрэ» адыгэбзэкIэ зэзыдзэкIа, пасэу дунейм ехыжа Къармэ Iэуес сшэуэ сыщыкIуар. А тIур куэдрэ зэпсэлъащ. Хьэутий Къармэм, апхуэдэ ныбжьыщIэ зэфIэкI зыбгъэдэлъхэм я деж ди литературэм и къэкIуэнур щилъагъурти, яжриIэр фIэмащIэу псалъэрт. ИтIанэ Дудар Хьэутийрэ Къармэ Iэуесрэ нэгъуэщI зыкIи зэщхьт: тIури кIыхьт.
Лъагэт, жызмыIэу, кIыхьт жызоIэ. Езы Хьэутий апхуэдэут зэрыжиIэр. Феплъыт абы и гушыIэхэр зэрыт тхылъхэм ящыщ зым, 1977 гъэм къыдигъэкIауэ щытам зэрыщитхым: «Къулъкъужын нэхърэ нэхъ къуажэ кIыхь Бахъсэн районым дэнэ къэна, республикэ псом иткъым. А къуажэшхуэм сэ сыкъызэрыщалъхуам шэч къыщIытепхьэн лъэпкъ щыIэкъым. Сыту, жыпIэмэ, сэр нэхъ лIы кIыхь къэгъуэтыгъуейт… И щхьэпхэтIыгумкIэ уафэ лъащIэр итхъунщIу зы лIы кIыхь гуэр фыхуэзэмэ, ар сэращ».
— Сэ сыкIыхь щхьэкIэ, кIэщIу сотхэ, — жиIэрт мо гушыIэрейм.
— КIэщIу сытхэми, кIыхьу согупсыс… ЩыIэщ зы псалъэ цIыкIу сфIэкIуэду махуэ псо сыщылъыхъуэ!
ЦIыхум зыгуэркIэ утепсэлъыхьын хъуамэ, псом япэу уигу къэкIыр зыщ: сыткIэ къащхьэщыкIрэ-тIэ Дудар Хьэутий и творчествэр, и тхыгъэ псори адрей тхакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэм? Псом япэу, уи нэм къыфIэнэр кIэщIу зэрытхэрщ. Хьэутий нэхърэ нэхъ кIэщIу тхэ адыгэм тха-кIуэ диIэкъым, игъащIэми диIакъым. Абы гу лъыботэ япэ дыдэу 1964 гъэм къыдигъэкIауэ щыта «Си пащIэр» тхылъ цIыкIум и деж къыщыщIэдзауэ и дэтхэнэ зы тхыгъэм укъеджэми. Дударым и гушыIэхэмрэ ауанхэмрэ зэрыт тхылъхэр езыхэри инкъым, ярытхэми тхылъымпIэ напэ зытIущ нэхъыбэ хъу яхэткъым.
Дудар Хьэутий и творчествэ псом иджыри сыт хэлъ адрейхэм къащхьэщыкIыу жыпIэмэ — гушыIэр. Жанр куэдым щылажьэрт тхакIуэр. Абы къыщIэнащ рассказхэр, пьесэхэр, усэхэр, уэрэдхэр. Дэтхэнэри къащтэ — гушыIэ зыхэмылъу зыри урихьэлIэнукъым. Аращ абы и тхыгъэхэр ягу щIрихьри.
Сыт хуэдэ цIыху куэд театрым екIуалIэрэт Хьэутий и пьесэхэм къытращIыкIа спектаклхэр щагъэлъагъуэкIэ! Сэ япэ дыдэу сызэплъар «ЗэгъунэгъуитI» жыхуиIэрат. Къуажэм дыкъикIри деплъауэ арати, Мамэ КIутIатIэ фIэкIа Iуэху яIэжтэкъым цIыкIуи ини. Пьесэ куэд иIэщ Дударым театрым щагъэувауэ. Абыхэм яхэткъым удихьэхыу узэмыплъ. Куэдри щагъэуващ нэгъуэщI щIыпIэхэми. «Нэчыхьытх» пьесэм къытращIыкIа спектакль гъэщIэгъуэнхэр, псалъэм папщIэ, Къэрэшей-Шэрджэсми, Адыгейми, Дагъыстэнми щагъэлъэгъуауэ щытащ.
Куэд къыщIэнащ Дударым тхыгъэ зэмылIэужьыгъуэхэу. И пьесэхэм нэмыщI, абы тхылъи 10 къыдигъэкIат. И псалъэхэр зыщIэлъ уэрэдхэр нобэми концертхэм щагъэзащIэ, радиокIэ, телевизоркIэ къат…
«Си щхьэр зыхуэзгъэщхъ тхылъеджэ, мы си тхыгъэхэр фигу ирихьауэ сщIамэ…», жиIэу къригъажьэу и рассказхэмрэ ауанхэмрэ псалъэпэ хуищIауэ щытащ Дударым и тхылъхэм ящыщ зым. Абыи жэуап гъащIэм щигъуэтащ — ирохь тхылъеджэхэм ягу Дудар Хьэутий и тхыгъэхэр.
ХЬЭХ Сэфарбий,
тхакIуэ.
Гуапагъэр къебэкIырт
Куэдрэ къохъу махуэ къэс узыхуэзэ, шыгъупIастэ зыдэпшх цIыхур къызэрыгуэкIыу зэрыщымытыр зыхыумыщIэу, уеблэмэ хуэфащэ пщIэ щыхуумыщIи щыIэщ. Абы и гушыIэ дахэхэм апхуэдизкIэ уосэжри, уи гур щызу уагъэдыхьэшхын дэнэ къэна, ауэ уи Iупэр зэтрамыгъэжу ущекIуэкIи къохъу. Ауэ щыхъукIи ар нэгъуэщI зыгуэрым жиIэу зэхэпхмэ узэгуэуду удыхьэшхынущ.
Апхуэдизу уэр-сэр дызыхуэхъужа цIыхум и инагъыр къыщыдгурыIуэжу, ди IэфракIэм дыщедзэкъэжыр ар щытхэмытыжым дежщ. Аращ щIыжаIэри: «ЩыдиIэм тлъытэркъым, тфIэкIуэдамэ, догъыж». А гупсысэхэм ухуашэ Дудар Хьэутий и гугъу ящIу кърагъэжьа нэужь.
Хьэутий и цIэ-унэцIэкIэ сэ куэд щIауэ сцIыхурт, ауэ езым дэрэ цIыхугъэ дыщызэхуэхъуар 70-нэ гъэхэрщ. Абы щыгъуэ сэ Дударым и пьесэм къытращIыкIа «Нэчыхьытх» спектаклым сеплъат, и гушыIэхэмрэ ауанхэмрэ седжат. А тхыгъэхэм къаIуатэр зыт: Хьэутий иIэт къыбжиIэн. ТхакIуэм и гушыIэхэр щабэу цIыхухэм еущиерт, «мыр фIыщ, мор Iейщ» — къикIыу. И ауанхэр зыхуэгъэзахэм щысхьыншэу ехъурджауэрт, апхуэдэу пщIы хъурэ, ар щыуагъэшхуэщ, дяпэкIэ абы къытебгъэзэнкIэ Iэмал иIэкъым, жыхуиIэу.
ГушыIэхэр, ауанхэр цIыхухэм я гум, я псэм хэгъуэзат, ахэр цIыху гъащIэм ехьэлIат, тхыдэ гуэр къаIуатэрт. Мыхьэнэ зиIэу къэплъытэ хъуну дэтхэнэ тхыгъэми лъабжьэ хуэхъур гъащIэ къекIуэкIыкIэрэ тхыдэрэщ. Ахэр хэмылъмэ, тхыгъэр псалъэ тафэтелэрэ гупсысэ зэпэжыжьэхэмкIэ гъэщIэгъуэн пщIын уи гугъэу зэбгъэпцIми, зэрыубыдыркъым, зэкIэрощэщыж. Абы кIыхьу уеджа пэтми, зы псалъэ е зы гупсысэ кIапэ уи гум къимынэу йобзэхыкIыж — тхыгъэр гуми псэми дыхьэркъым. Ар къыгурыIуэу псэуащ икIи лэжьащ Дудар Хьэутий. Абы и тхыгъэхэм лъабжьэ яхуэхъур гъащIэ Iыхьэщ, цIыхум и IуэхущIафэхэри, и къекIуэкIыкIари, тхыдэм и лъэхъэнэ гуэрхэри къыхэщу. Арат абыхэм уеджэнкIэ ущIыдихьэхыр, уеджа нэужьи уи гум къыщIинэр.
Хьэутий зэи зигъэпэгакъым, сэ сыдраматургщ е сытхакIуэщ, жиIэу зэи дэпсэлъейртэкъым. Апхуэдэу цIыху къызэрыгуэкIыу зэрыщытым и фIыгъэкIэ, ныбжьэгъу куэд иIэт тхакIуэу, усакIуэу, режиссёру, актёру, мэкъумэшыщIэу, рабочэу, студенту, нэгъуэщI IэщIагъэрэ щIэныгъэрэ зыбгъэдэлъхэу. Абыхэм псоми адыгэгурэ адыгэпсэрэ яIэт, я лъэпкъыр фIыуэ ялъагъурт, зымащIэ тIэкIукIэ нэхъ мыхъуми, щхьэж зэрыхузэфIэкIкIэ къызыхэкIам хуэпсэуныр, хуэлэжьэныр я мурад пыухыкIат. Апхуэдэ акъыл узыншэм кърашэкIырт Дударым и лIыхъужьхэри. Абыхэм лъэпкъ гушыIэр зэIэпахыу кърахьэкI, адыгэ хабзэри нэмысри яхъумэу, хуэгумащIэу, цIыхухэм къадекIуэкI щэнхабзэм и хъугъуэфIыгъуэхэр ягъэбагъуэу.
И лIыхъужьхэм я гъащIэр, я псэукIэр къызытритхыкIа цIыху телъыджэ куэд ныбжьэгъуу иIащ Дударым. «Уи ныбжьэгъур къызжеIи, узыхуэдэр бжесIэнщ», — жиIащ псалъэжьым. Хьэутий зыхуэпсэуари зыхуэлэжьари лъэпкъращ.
Ар яхэтащ адыгэм нэхъ хуэгумащIэ, хуэпэж щIалэ пажэхэм. Апхуэдэ цIыхухэм зэи къалъытэртэкъым лъэпкъым зэрыхуэлажьэ илъэс бжыгъэр, хуагъэкIуэда гуащIэр. Ахэр зыщыгуфIыкIыр ящIэфа Iуэхурщ, къызыхэкIам къыдэхъуа фIыгъуэрщ, абы зэрызиужьырщ. Лъэпкъ ехъулIэныгъэр щхьэ насыпу къалъытэ. Аращ дэрэжэгъуэ къезыту, я Iэ-я лъэр щIигъэкIыу ахэр зыгъэлажьэр.
Дударыр езыр лIышхуэт. И инагъым хуэдиз угъурлыгъи иIэжт. Ар ядэгъуэгурыкIуэфырт нэхъыжьхэми нэхъыщIэхэми — хэти фIэкIрабгъу къыхуилъыхъуэу тэмакъ кIыхьт.
Жылэтеж Сэлэдин,
тхакIуэ.
Зэныбжьэгъухэр зэгъусэу. 1940 гъэ
Шортэн Аскэрбий ящIыгъуу Налшык паркым зыщагъэпсэху. 1966 гъэ
Дудар Хьэутий
Хэт зыщIар?
Ди анэм и дыщэ бгырыпхым зы Iунэ цIыкIу къипкIауэ ислъхьэжу сыщыст. Абы хэту илъэсищэ зи ныбжь ди гъунэгъу нанэр къыщIыхьащ. Зяужь ситыр фIыуэ зригъэщIа нэужь, ар къызэупщIащ:
— А, тIо, мы бгырыпхыр уи анэм хэт хуэзыщIар? — жиIэри.
Нанэ щыгъупщэхрэ жыIэзыфIэщрэ зэрыхъуар сигу къэкIыжри:
— Мы бгырыпхыр, нанэ, ди анэр къыщамышэм щыгъуэ сэ хуэсщIауэ щытащ! — жысIэри сыдэгушыIащ.
— То-о-бэ!.. Алыхьразэ къыпхухъуи, си тIасэ! — жиIэри нанэ си щхьэфэм Iэ къыдилъащ
Лектор
Зэгуэрым зы лектор ди къуажэм къакIуэри, сыхьэт енкIэ лекцэ къытхуеджащ, тутынэфэным узыншагъэр зэрикъутэм теухуауэ. Лекцэр апхуэдизкIэ лIыхэм ягу хыхьати: «Абы иужькIэ хэт тутын ефэми, цIыхугъэ иIэкъым!» — жаIэурэ куэд зэIущащэрт. Уеблэмэ, щIэкIыжыху пэмыплъэу, языныкъуэхэм я тутын пашкIэхэр кърахыурэ зэфIаIуэнтIыкIащ.
Лекторыр псэлъапIэм къыщехыжым и IэпхъуамбитIыр къишиящ:
— Ныбжьэгъухэ, зы тутын севгъафэт! Сыхьэт хъуауэ сефатэкъыми, си тхьэкIумитIыр къэбэгащ!
Iейкъым, фIыкъым
Фэри абы Iэджэрэ гу лъыфтагъэнщ: зы лIы закъуэм езыр къызыхэкIа лъэпкъ псор IейкIэ е фIыкIэ цIэрыIуэ щищI къохъу. Мис апхуэдэлIщ Ажэжьокъуэ ТIраш. Абы нэхърэ нэхъ щхьэхынэ уафэмрэ щIылъэмрэ яку дэту къыщIэкIынкъым. АпхуэдизкIэ щхьэхынэщи, ТIраш и гъащIэр мылажьэу ирехьэкI. Зэрымылажьэм къыхэкIыуи, къулейсызу мэпсэу.
«Дауэ ущыт, ТIраш?» — жыпIэрэ уеупщIмэ: «Iейкъым, фIыкъым!» — жи. Абы и жэуапыр къызыхэкIым фэри гу лъыфтагъэнщ. «Iейкъым!» — жыхуиIэр мылажьэу зэрыщысырщ, «фIыкъым!» — жыхуиIэр Iуджэ-Iущэу зэрыпсэурщ.
Иджы абы щхьэкIэ, ди къуажэм щыщ гуэр ухуэзэу: «Дауэ ущыт?» — жыпIэрэ уеупщIмэ, ауан хэлъу жэуап къуитыжынущ: «Ажэжьокъуэм и Iуэхум хуэдэщ: Iейкъым, фIыкъым!».
Зризгъэжейуэ зесхьэрт
Мусэрэ Iэсиятрэ зыбжанэ щIауэ зэпылът, куэд дэмыкIыжуи зэрышэну пIалъэ зэратат. ТхакIуэ ныбжьыщIэ Фэгъур ТIрон абы фIыуэ щыгъуазэт. Апхуэдэу щыт пэтми, абы а тIум я кум хьэлъэу зыдиукIат. ТIрон егъэлеяуэ хъыджэбзым хьэщыкъ хуэхъуат. Iэсияти абы гу лъитати, щIалэм и жагъуэ хуэщIыртэкъым. «Езэшмэ, скIэрыхужынкъэ!» — жиIэрт хъыджэбзым игукIэ. Ауэ, кIэрыхужын дэнэ къэна, ТIрон Iэсият и лъэмбым ипкIэу къыкIэлъикIухьырт. Хьэщыкъ зыхуэхъуа хъыджэбзым и гумрэ и псэмрэ дыхьэн папщIэ ТIрон зэрымыхьэ сэфэт къигъанэртэкъым.
Зэгуэр Фэгъур ТIрон и япэ тхылъ цIыкIу гуэр къыдэкIащ. «Уэращ си псэр зыхьэхуар» — арат тхылъ цIыкIум зэреджэр. Апхуэдэ дэрэжэгъуэ щимыIэхэм деж ТIрон зы щIалэ бэлыхь гуэру хъыджэбзым зыкъыщигъэхъуну хэтт. Иджы ар ауэ къигъэнэжынт?! ТIрон тхылъ цIыкIур Iэсият фэеплъ тыгъэ хуищIащ: «Си унагъуэ уныщихьэну махуэ гуфIэгъуэм нэхъуеиншэу сыпоплъэ, Iэсият!» — жиIэу тритхэри. ЩIалэм игу емыуэн щхьэкIэ, хъыджэбзми Iихащ.
Абы иужькIэ куэд дэмыкIыжу Iэсият унагъуэ ихьащ. Ауэ зэрыхьар Мусэ и унагъуэращ. Ар къыщищIэм тхылъыр къытрихыжащ.
— Сыту Iейуэ си гум къыщIитхърэ мы уи тхылъыр, ТIрон?! — жиIащ Iэсият тхы-лъыр къыщритыжым. — Зризгъэжейуэ зесхьэрт!
Шууэ укъыщIыхьа?
Сату Iуэху щхьэкIэ цIыхухэр къэтхьэусыхэри, зы къуажэ гуэр сыкIуат. Мыбы дэсхэм зэи сыкъалъэгъуатэкъыми я жьэр Iурыхуауэ къызэплъырт.
«Мы иныжьри дэнэ къикIа?» — жаIэ хъунт.
Тыкуэным сыщIыхьащ. КъызэрысIуплъэхэу, тыкуэнтет хъыджэбз гурбиянхэр зэщIэдыхьэшхащ.
— СлIожь, щхьэ фытхъэрэ? Иныжь фи щыпэлъагъу? — жысIэри сэ абыхэм садэгушыIащ.
— Тхьэ дыдэ, щIалэ, шууэ укъыщIыхьа ди гугъэри дыгужьеятэм! — хъыджэбзхэр аргуэру къыщиудри дыхьэшхащ.
— Сыкъызэрыфлъагъущ: сэ шууэ сыкъыщIыхьакъым. Ауэ шы емылы-джым ирадз «аркъэныр» сIыгъыу радиом сыкъыфхуикIащ.
Си Iуэхут абы иужькIэ ахэр дыхьэшхыжмэ.
