Къэбэрдей Адыгэ Хасэр илъэс 30 ирокъу
Ди республикэм ис адыгэ лъэпкъым къылъыкъуэкI Iуэхухэр дигъэкIыу, хэгъэгу зэмылIэужьыгъуэхэм щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм жыджэру ядэлажьэу, хамэ къэралхэм щикъухьа шэрджэсхэм я Iуэху зытет зригъащIэрэ хэхэс гъащIэр ящигъэпсынщIэн папщIэ ядэIэпыкъуу, Дунейпсо Адыгэ Хасэм и лэжьыгъэм и Iыхьэ хилъхьэрэ сыт щыгъуи и щIэгъэкъуэныфIу КъБР-м щылажьэ Къэбэрдей Адыгэ Хасэр къызэрызэрагъэпэщрэ накъыгъэм и 7-м илъэс 30 ирокъу.
КъАХ-р псом япэ лъэпкъыр зэкъуэзыгъэувэ, абы и зыужьыныгъэм хуэлажьэ, и къэкIуэнур зыубзыху, и лъапIэныгъэхэр щIэзыгъэбыдэ зэгухьэныгъэщ. ЛIыпIэ иува жылагъуэ зэгухьэныгъэм нобэ къалэн нэхъыщхьэу зыхуигъэувыжхэм, зэманым къыздихь зэхъуэкIыныгъэхэм зэрезэгъым, лъэпкъым и хъугъуэфIыгъуэхэр хъума хъуным зэрыхуэлажьэм тедгъэпсэлъыхьащ илъэс 20 хъуауэ абы и тхьэмадэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд.
Псыгуэнсу
— Мухьэмэд, хэкурыс адыгэхэм я зэгухьэныгъэ нэхъыщхьэм и юбилейуэ щыщыткIэ, ди зэпсэлъэныгъэм и пэщIэдзэу нобэрей Хасэм и шыфэлIыфэм, абы илэжь Iуэхухэм утезгъэпсэлъыхьынут.
— Адыгэ лъэпкъ жылагъуэ зэгухьэныгъэр Налшык къыщызэрагъэпэщащ 1990 гъэм накъыгъэм и 7-м. Абы и Уставым илъэси 6 ипэкIэ дыхэплъэжащ икIи къару зиIэ дэфтэру къэтщтауэ дролажьэ.
КъищынэмыщIауэ, КъАХ-м и зэхуэсышхуэхэр илъэситхум зэ идогъэкIуэкI, тщIахэр къыщытпщытэжу, къыкIэлъыкIуэ пIалъэм длэжьэнухэр щыдубзыхуу, ар зи пщэ дэлъынухэр щыхэтхыу. Апхуэдэу Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и X зэхуэсышхуэр нэгъабэ накъыгъэм и 31-м Налшык щедгъэкIуэкIащ, КъБР-м и Iэтащхьэм и Администрацэм, КъБР-м и Правительствэм, КъБР-м и Парламентым, министерствэхэм, КъБР-м и Жылагъуэ палатэм къикIа хьэщIэхэр, КъАХ-м къалэхэмрэ щIыналъэхэмрэ щиIэ къудамэхэм я лIыкIуэхэр хэту.
Дызэрылэжьа пIалъэм Къэбэрдей Адыгэ Хасэм IуэхуфI куэд зэфIигъэкIащ. Хасэм щIэрыщIэу хихащ лъэпкъым и къэкIуэнум егупсыс, абы игъэпIейтей цIыху пэрытхэр. Къуажэхэм, къалэхэм, щIыналъэхэм (районхэм) щылажьэ къудамэхэри къигъэщIэрэщIэжащ. А Iуэхум къыхишащ пщIэ зэхуащI нэхъыжьыфIхэр, егъэджакIуэ-гъэсакIуэхэр, хэкупсэ нэсхэр, жылэ унафэщIхэр.
— Нобэ Хасэм къалэн нэхъыщхьэу зыхуигъэувыжхэр сыт хуэдэ?
— Ар куэд мэхъу. Ауэ япэ игъэщыпхъэр, дауи, лъэпкъ зэхэщIыкIыр къэIэтыжынырщ, бзэм, щэнхабзэм зегъэужьынырщ, ижь-ижьыж лъандэрэ къыддекIуэкI хабзэхэр къэгъэщIэрэщIэжынырщ, щIэблэр фIым хуэгъэсэнырщ, республикэм щыпсэу лъэпкъхэм яку зэгурыIуэрэ пщIэрэ дэлъу щыгъэтынырщ, адыгэ лъэпкъ гупсысэм адэкIи зегъэужьынырщ.
Ахэр зэдгъэхъулIэн папщIэ жылагъуэ зэгухьэныгъэм хэтхэм Iуэхугъуэ куэд зэфIыдогъэкI. Къэбэрдей Адыгэ Хасэм иригъэкIуэкI лэжьыгъэм гъащIэм и унэтIыны-гъэ псори къызэщIеубыдэ. Абыхэм я нэхъыщхьэхэм ящыщщ КъБР-м щыпсэу цIыхухэр зэгурыIуэныгъэрэ мамырыгъэрэ зи лъабжьэ Iуэхугъуэхэм къахузэщIэдгъэуIуэным, хабзэр зи джэлэс демократие къэралыр гъэбыдэным, хамэ щIыналъэхэм щыпсэу ди лъэпкъэгъухэр хэкужьым къэшэжыным, адыгэ хабзэмрэ нэмысымрэ зехьэным теухуа жэрдэмхэр дэIыгъыным, лъэпкъ IэпщIэлъапщIагъэр къэгъэщIэрэщIэжыным хуэлэжьэныр. Апхуэдэу КъАХ-м мыхьэнэшхуэ ирет икIи Iуэхугъуэ купщIафIэхэр зэфIех лъэпкъ гупсысэр къэIэтыным, анэдэлъхубзэр, лъэпкъ щэнхабзэр, тхыдэр хъумэным, адыгэ унагъуэм илъ лъапIэныгъэхэмрэ хабзэхэмрэ жылагъуэм пщIэ щаIэным.
КъАХ-р хуэжыджэрщ псапащIэ Iуэхухэми. Абы зэрыхъукIэ защIегъакъуэ гъащIэм щытыкIэ хьэлъэ щихуа цIыху щхьэхуэхэм, апхуэдэу гулъытэ хэха хуещI зи адэжь щIыналъэм къэзыгъэзэжыну хуей ди лъэпкъэгъухэми.
А псори зэдгъэхъулIэн папщIэ, хамэ щIыналъэхэм щыIэ лъэпкъ хасэхэм яхудиIэ пыщIэныгъэхэр идогъэфIакIуэ, IуэрыIуатэ, литературэ, тхыдэ фэеплъ щIэинхэр зэхуэхьэсыжыным, абыхэм ятеухуа тхылъхэр къыдэгъэкIыным долэжь, лъэпкъ махуэшхуэхэм епха дауэдапщэхэр, адыгэхэм я щэнхабзэ, экономикэ, политикэ гъащIэм ехьэлIа зэхуэсхэм дыхэтщ. Гулъытэншэ тщIыркъым лъэпкъым и цIыху щэджащэхэр. Абыхэм ятеухуа пшыхьхэр, зэIущIэхэр идогъэкIуэкI.
Хасэм и щыIэкIэм, зэфIигъэкI лэжьыгъэхэм ятеухуа тхыгъэхэр хъыбарегъащIэ IэнатIэхэм хэIущIыIу щыдощI, лъэпкъ щэнхабзэм, гъуазджэм, литературэмрэ тхыдэмрэ къызыхэщ тхылъ щхьэхуэхэр къыдыдогъэкI.
Къэрэгъэш
Кэнжэ
Налшык
Мэздэгу
Нарткъалэ
— Адыгэбзэр хъумэнымрэ абы нэхъри зегъэужьынымрэ Къэбэрдей Адыгэ Хасэм гулъытэу хуищIыр адрей псоми яхуэдэжкъым…
— Анэдэлъхубзэм епха Iуэхугъуэхэр щIыналъэ, къуажэ жылагъуэ зэгухьэныгъэм хэт псори зыгъэпIейтейхэм ящыщщ. Дэтхэнэ лъэпкъми езым и тхыбзэ иIэжыныр, абыкIэ псэуныр, Iуэху иризэрихьэу дунейм тетыныр фIыгъуэшхуэщ. Зи анэдэлъхубзэм хуэшэрыуэ, абыкIэ зи гупсысэхэр нэгъэсауэ къэзыIуэтэф щIэблэ лъэпкъым къыщIэувэнри мыхьэнэшхуэ зиIэщ. Адыгэм дбгъэдэлъ псэкупсэ къулеягъым щIэблэр ешэлIэнымкIэ, и хабзэр, тхыдэр фIэгъэщIэгъуэну зригъэщIэным хуэгъэпса Iуэхугъуэ дахэщ, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и япэ проектышхуэхэм ящыщт илъэс 22-рэ ипэкIэ къыхилъхьар — «Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэпсо зэпеуэр. Ар КъАХ-м, «Адыгэ псалъэ» газетым, КъБР-м ЦIыхухэр егъэджэнымкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм зэгъусэу ирагъэкIуэкI, иджыри дыхэтщ а Iуэху дахэм.
Лъэпкъ гупсысэр зыузэщI педагогикэ гъэунэхуныгъэ хьэлэмэт хъуащ зэпеуэр. Анэдэлъхубзэмрэ лъэпкъ литературэмрэ, тхыдэмрэ щэнхабзэмрэ къэкIуэну щIэблэхэм яхуэхъумэныр, бзэр курыт школхэм зэрыщаджыр егъэфIэкIуэныр, апхуэдэуи а Iуэхухэм хуэлажьэ егъэджакIуэ нэхъыфIхэр наIуэ къэщIауэ гъэпэжэныр, еджакIуэ зэчиифIэхэр гъэгушхуэныр и къалэну дгъэува а Iуэхугъуэм зэман кIэщIым къриубыдэу зиузэщIащ, дэнэкIи зыщиубгъуащ. Нэхъапэм зэхьэзэхуэм и утыку къихьэу щытар адыгэбзэр езыгъэджхэрауэ щытамэ, илъэс зыбжанэкIэ узэIэбэкIыжмэ, абы къыхыхьащ урысыбзэмкІэ, балъкъэрыбзэмкІэ езыгъаджэхэри.
Мы зэпеуэм щытекIуа егъэджакIуэхэм я зэфIэкIхэр мызэ-мытIэу щагъэлъэгъуащ Москва, Санкт-Петербург, Саранск къалэхэм щекIуэкIа, Анэдэлъхубзэхэр езыгъэджхэм я урысейпсо зэхьэзэхуэхэм. Адыгэбзэр езыгъэджхэм ящыщу цIыхуиблым къэралпсо зэпеуэм гулъытэ хэха къыщыхуащIащ. Дызыгъэгушхуэ апхуэдэ ехъулIэныгъэхэм щIэдзапIэ яхуэхъуащ КъАХ-м къыхилъхьауэ щыта а проектыр. Шэч хэмылъу, ар ди жылагъуэ зэгухьэныгъэм и пщIэр къэзыIэт, лъэпкъыр хъума хъунымкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ лэжьыгъэщ.
— Къэбэрдей Адыгэ Хасэм къыхилъхьауэ игъэлажьэ проектхэм дытепсэлъыхьын щыщIэддзакIэ, адрей и лэжьыгъэшхуэхэми я гугъу къытхуэщI, Мухьэмэд.
— Апхуэдэхэм ящыщу и цIэ къипIуэ хъунущ Кэнжэ къуажэм ЩэнхабзэмкIэ и унэм илъэси 6 хъуауэ къыщызэдгъэпэщ «Адыгэ пщащэ» республикэпсо зэпеуэм. Абыхэм хэтакIэщ адыгэбзэмрэ щэнхабзэмрэ, гъуазджэмрэ тхыдэмрэ, IуэрыIуатэмрэ литературэмрэ фIыуэ хэзыщIыкI, лъэпкъ шхыныгъуэхэр гъэхьэзырыным хуэIэижь, акъыл жан зиIэ хъыджэбз щэныфIэ цIыкIуу 100-м щIигъу. Дызэрыт илъэсым едгъэкIуэкIыну ди мурадщ «Адыгэ щауэ» зэпеуэр.
Мыр зыхуэдэ щымыIэ зэпеуэщ. Егъэлея хъунукъым адыгэ пщащэр къызыхэкIам хуэфащэу гъэсэнымкIэ, лъагъуэ пэж тегъэувэнымкIэ институт псо ирикъуу жыпIэмэ. Сыт щхьэкIэ? Ди зэхьэзэхуэм зэ хэта хъыджэбзым адэкIэ и щхьэ Iуэху зэрихуэу дэувэжыркъым, атIэ республикэм къыщаIэт нэгъуэщI Iуэхугъуэхэм хэтщ, адыгэм ехьэлIа пшыхьхэм я зэфIэкI щагъэлъагъуэ.
Уеблэмэ а пщащэхэр зэпеуэм щыхуагъэхьэзыр Кэнжэ ЩэнхабзэмкIэ и унэм «Адыгэ пщащэ» клуб щаIэщ. Зэпеуэр иуха нэужьи, хэта ныбжьыщIэхэр щызэхуэзэу, ипэ илъэсхэм щытекIуахэр щызэрагъэцIыхуу, я IэщIагъэкIэ, щIэныгъэкIэ щызэдэгуашэу. Абы и лъэныкъуэкIэ фIыщIэ ин яхуэсщIыну сыхуейщ Кэнжэ ЩэнхабзэмкIэ и унэм и унафэщI Мамий Заретэрэ абы и къуэдзэ, бзылъхугъэ Iущ Балэ Людмилэрэ. Ахэращ зэпеуэм хэтыну хуей пщащэхэр япэу зыIэрыхьэри, иужькIэ гъукIэгъэсэн зыхуэхъури.
— Къэбэрдей Адыгэ Хасэр Дунейпсо Адыгэ Хасэм и зы къудамэщ. КъищынэмыщIауэ, ди лъэпкъэгъухэр щыпсэу щIыналъэхэм щылажьэ Хасэхэми быдэу фапыщIащ. Щымыгъуазэ щыIэу къыщIэкIынкъым дуней псом щикъухьа адыгэхэр зэрыгъуэтынымкIэ, нэхъ гъунэгъу зэхуэхъунымкIэ уэ лэжьыгъэу ебгъэкIуэкIым. Абы ехьэлIа Iуэхухэр дауэ кIуатэрэ?
— Адыгейхэм, шэрджэсхэм, тенджыз ФIыцIэм и Iуфэм Iус шапсыгъхэм, мэздэгу адыгэхэм ягъэлажьэ апхуэдэ лъэпкъ жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм, шэч хэмылъу, дапыщIащ. Дунейпсо Адыгэ Хасэми зы Iуэхуи кърихьэжьэркъым КъАХ-р хэмыту, уеблэмэ, дэ дызижэрдэмщIакIуэ Iуэхугъуэхэр куэд мэхъу.
Сыт хуэдэ лъэпкъри лъэпкъыу къызэтенэн, лъэ быдэкIэ щытын папщIэ, адрей лъэпкъхэм къахэзыгъэщхьэхукI гупсысэкIэ, дуней еплъыкIэ иIэн хуейщ. Дэ куэдрэ жыдоIэ адыгэр зы дыхъужын хуейуэ, ауэ, дэ дызэреплъымкIэ, япэу зы дызэрыхъужын хуейр щIыналъэкIэкъым, атIэ ди гупсысэкIэмкIэщ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, къэрал зэпэщхьэхуэ щыпсэу, идеологие зэтемыхуэхэм щIапIыкI щIэблэм я дуней еплъыкIэмрэ къэзыухъуреихьхэм хуаIэ щытыкIэмрэ зэщхьэщымыкIынкIэ Iэмал иIэкъым. Дэнэ щIыпIи щыпсэу адыгэхэм зы лъэпкъ гупсысэ яIэным, я Iуэху еплъыкIэр гъунэгъу зэхуэщIыжыным ехьэлIауэ Хасэхэр дызэдолажьэ.
Зи гугъу тщIыр ДАХ-мрэ КъАХ-мрэ нэхъ дызэгугъухэм ящыщ зыщ. ХаситIри гуащIафIэу ядолажьэ адэжь щIыналъэм къэзыгъэзэжа ди лъэпкъэгъухэм. БлэкIа илъэситхум цIыху 400-м нэс Хасэм къытхуеблэгъащ, хамэ къэралхэм къикIыжауэ. Ахэр ягъэпIейтей зыIууэ гугъуехьхэм, я бынхэм бзэр егъэджыным, IэщIагъэ щызрагъэгъуэт еджапIэхэм щIэгъэтIысхьэным, паспорт къахудэхыным, унагъуэ хъуахэм нэчыхь яхуегъэтхыным, нэгъуэщIхэми. Зы цIыху абыхэм ящыщу щIэдгъэкIыжакъым, гулъытэ имыгъуэтауэ. Абыхэми дадоIэпыкъуф, властхэм дадолажьэ, дапыщIауэ дыщытщи, дызэгуроIуэри.
— Дэ фIыуэ дыщыгъуазэщ хэкужьымрэ хамэщIымрэ зэпызыщIэ лъагъуэр пхызышахэм уэ уазэрыщыщым. Абы щегъэжьауэ зэи зэпычакъым хэхэсхэмрэ хэкурысхэмрэ я зэхуаку щыбухуа лъэмыжыр. Иджырей зэманым КъАХ-р дауэ дэлажьэрэ хамэ къэралхэм?
— Иужьрей илъэсхэм Дунейпсо Адыгэ Хасэм и лIыкIуэхэм драгъусэу дыщыIащ ди лъэпкъэгъухэр нэхъыбэу зэрыс къэралхэм — Тыркум, Иорданием, Израилым, Германием, абыхэм щыпсэу адыгэхэм я псэукIэм щыгъуазэ зытщIащ. Ди хэкуэгъухэм я щэнхабзэ гъэлъэгъуэныгъэхэм жыджэру дыхэтащ. Налшык, Черкесск къыщыдэкI тхылъхэр, газетхэр, журналхэр хэхэсхэм яIэрыдогъэхьэ. Къэбэрдей-Балъкъэр телевиденэм абыхэм папщIэ игъэхьэзыр нэтынхэр къызыдогъэпэщ, «Нарт-ТВ» дунейпсо каналым (Иордание) идогъэхь.
Сирием, Иорданием, Тыркум, Израилым я Адыгэ Хасэхэм я унафэщIхэм дазэрыгурыIуам тету, иужьрей илъэсхэм а къэралхэм щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм я сабийуэ 350-м щIигъу КъБР-м щылажьэ гъэмахуэ лагерхэм зыщедгъэгъэпсэхуащ. КъуэкIыпIэ Гъунэгъум, Мэздэгу къикIа ныбжьыщIэхэм ядолажьэ адыгэбзэм, хабзэм, лъэпкъ тхыдэм хуезыгъаджэ IэщIагъэлIхэр, Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIыпIэ дахэхэр ядогъэлъагъу, цIыкIухэр адыгэ унагъуэхэм щыдогъэхьэщIэ. Ди хэкуэгъухэм я бынхэу Налшык и еджапIэ нэхъыщхьэхэм щIэсхэм дакIэлъоплъ, я Iуэху зэтет зыдогъащIэ, ди лэжьыгъэм къыхыдошэ.
Фигу къэдгъэкIыжынщи, КъАХ-м и проект щхьэхуэу илъэс зыбжанэ хъуауэ хамэ къэралхэм щекIуэкI Iуэхугъуэхэм «Адыгэ псалъэм» и журналистхэр хэтщ, газетым ятхыжым и мызакъуэу, телевиденэмкIэ фильмхэр къыдогъэлъэгъуэж. Апхуэдэу Тыркум, Израилым, Германием илъэс зэхуэмыдэхэм къитха нэтын гъэщIэгъуэнхэр «1 КБР» телеканалым къитыжащ, абы ИнтернеткIи уеплъ хъунущ. ДяпэкIи апхуэдэ нэтынхэм къыпытщэну ди мурадщ.
— Жыжьэми гъунэгъуми, нэхъапэм пыщIэныгъэ зыхудимыIа щIыналъэхэми я «бжэр» Iуихыжауэ жыпIэ хъунущ Къэбэрдей Адыгэ Хасэм. Хэт сымэ иджыри фызыдэлажьэр?
— Дэ запытщIащ Краснодар крайм и Успен щIыналъэм хыхьэ Кургъуокъуей, Бэчмырзей, Щхьэщэхуж къуажэхэм. А жылэхэм щопсэу беслъэнейхэр, къэбэрдейхэр, абазэхэхэр, бжьэ-дыгъухэр. Абыхэм хасэ IуэхукIэ Адыгейми Къэрэшей-Шэрджэсми икIыу зэи зыри яхуэкIуатэкъым.
КъБР-м икIа лIыкIуэхэр гуапэу драгъэблэгъащ. Крайм и тхьэмадэхэм ди лъэIукIэ IуэхуфIхэр зэфIагъэкIащ Щхьэщэхуж, Бэчмырзей, Кургъуокъуей къуажэхэм я псэукIэр егъэфIэкIуэным хуэунэтIауэ. Япэм Хасэ гугъу щащIу щымыта жылищым илъэс зыбжанэ хъуауэ щолажьэ цIыхубэ зэгухьэныгъэр.
Адыгэ мини 10 щыпсэу Осетие Ищхъэрэ — Аланием и Мэздэгу, Ставропольем и Курской районхэм илъэс къэс тIэу-щэ далъоIэс. Мэздэгу къэбэрдейхэр щIыналъитIым игуэшами, ахэр быдэу зэкъуэтщ, я гуфIэгъуи гузэвэгъуи зэгъусэу дах. Мэздэгу Хасэм и тхылъхэр гъэхьэзырынымкIэ, къэралым егъэтхынымкIэ дадэIэпыкъуащ, икIи ахэр 2018 гъэм ДАХ-м и зы къудамэ хъуащ. Иналхьэблэ (Аваловэ) щыпсэу ди къуэшхэм ягъэхьэзыра «ВакIуэдэкI» махуэшхуэми нэгъуэщI гуфIэгъуэ зэхыхьэхэми илъэс 20 хъуауэ дыхэтщ. Мэздэгу адыгэхэр ящыщщ зи лъэпкъ хъугъуэфIыгъуэр нэхъ жыджэру зыхъумэжхэм. Абы ипкъ иткIэ, щIэх-щIэхыурэ фестивалхэр къызэрагъэпэщ, дэри зэи абыхэм дыхэныркъым. Псалъэм къыдэкIуэу жыпIэмэ, «Мэздэгу Адыгэ Хасэ» лъэпкъ-щэнхабзэ зэгухьэныгъэр къызэрызэрагъэпэщрэ илъэс 25-рэ зэрырикъур 2018 гъэм ягъэлъэпIащ. КъБР-м икIа гупышхуи абы дыкIуащ, артистхэр, къулыкъущIэхэр ди гъусэу.
Апхуэдэуи Нартсанэ щыIэ Адыгэ Хасэм и лэжьыгъэми щыгъуазэ зытщIащ. Кисловодск дыщыкIуэм здэтшат «Нал цIыкIу» сабий къэфакIуэ гупымрэ «Пщэдджыжь вагъуэ» урысейпсо зэпеуэм щытекIуа уэрэджыIакIуэ Апэнэс Астемыррэ.
ЩIыналъэкIэ зэпэIэщIэ хъуа адыгэхэр зэрыгъэцIыхужынырщ, зэрыгъэубыдыжынырщ зытеухуауэ щытар Адыгэ Республикэм хыхьэ Блашэ-Псынэ, Куэшхьэблэ къуажэхэми дызэрыщыIар. Абы и пэ къихуэу «Адыгэ псалъэм» и лэжьакIуэхэмрэ Адыгейм щыщ журналист БрантIы Къазбэчрэ къэбэрдей жылагъуитIым ятеухуа щIэнгъуазэ тхыгъэхэр ягъэхьэзырри, Блашэ-Псынэрэ Куэшхьэблэрэ унагъуэу дэсым ди газет къыдэкIыгъуэ зырыз саугъэту яхуэтшэжащ.
Къыхэгъэщыпхъэщ Ставрополь дэт Адыгэ щэнхабзэ Хасэми дызэрыдэIэпыкъур. Крайм и щыхьэрым щыпсэу, щеджэ ди лъэпкъэгъухэр къызыщIэзыгъэуIуэ жылагъуэ зэгухьэныгъэр 2018 гъэм ДАХ-м къыхыхьащ. КъБР-м, КъШР-м, Адыгэ Республикэм лъэпкъ лъапIэныгъэу яIэр абы Ставрополь къалэм екIуу щагъэлъагъуэ, дэри мызэ-мытIэу а Iуэху дахэхэм дыхэтащ.
Жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм нэмыщI, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и Iуэхур сыт щыгъуи пыщIащ щIыналъэ, къэрал, политикэ къулыкъущIапIэхэмрэ IуэхущIапIэхэмрэ икIи республикэ унафэщIхэм ядолажьэ, хабзэм къызэригъэувым тету. Абы и къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщщ лъэпкъ зэныбжьэгъугъэр гъэбыдэныр, зэныкъуэкъухэмрэ щIэпхъаджагъэхэмрэ къэмыгъэхъуным хэлIыфIыхьыныр, жылагъуэр зэгурыгъэIуэныр.
— Мухьэмэд, КъАХ-м иригъэкIуэкI лэжьыгъэхэм я гугъу щыпщIкIэ, щхьэхуэу укъытеувыIэн хуейуэ къысщохъу илъэс куэд лъандэрэ абы и нэIэ щIэту уэ къыдэбгъэкI тхылъхэм. Дунейм къытехьахэр, дяпэкIэ къыдэгъэкIыным хуэбгъэхьэзырхэр сыт хуэдэ?
— Ди проект нэхъ инымкIэ — «Черкесика» сериемкIэ — къыщIэддзэнщ. ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием хэт «Адыгэ ЩIэнгъуазэ» институтым, КъАХ-м я жэрдэмкIэ, «Черкесика» сериер духуауэ щытащ. Илъэсибгъум а къыдэкIыгъуэм щыщу тхылъи 9 дунейм къытехьащ. Япэ томыр тепсэлъыхьырт ДАХ-м и япэ тхьэмадэ, лъэпкъыр зэрыгушхуэ адыгэлI Къалмыкъ Юрэ. ЕтIуанэм итщ Лермонтов Михаил Кавказым, шэрджэсхэм ятриухуа поэми 9-р. Адыгэбзэм ахэр къригъэзэгъащ КъБР-мрэ КъШР-мрэ я цIыхубэ усакIуэ Ацкъан Руслан. Ещанэ томыр хухахащ абхъаз тхакIуэ ШинкIубэ Бэгърат и «ЖылакIэ» романымрэ Лохвицкий Михаил и «Уафэгъуагъуэ макъ» повестымрэ. УрысыбзэкIэщ къызэрыдэкIар Вэрокъуэ Владимир и «Амыщ къуажэ» романыр, еплIанэ тхылъым ихуар. Етхуанэ къыдэкIыгъуэр лъысащ дунейпсо литературэм и классик Хьэткъуэ Умар (Омер Сейфеддин). Новеллэ 34-р адыгэбзэм къригъэзэгъащ зэдзэкIакIуэ Iэзэ Къэрмокъуэ Хьэмид. Къаныкъуэ Анфисэ и «Хьэтхэр» тхыдэ романым хухэтхащ «Черкесика»-м и еханэ томыр. Ебланэ тхылъым Iэмал къыдет Лохвицкий Михаил (Аджыкъу Джэрий) и «Уафэгъуагъуэ макъым» адыгэбзэкIэ дыкъеджэну. Ари зи фIыщIэр Къэрмокъуэ Хьэмидщ.
«Черкесика»-м хэту зэман гъунэгъум къыдэдгъэкIынущ тхылъ 20-м щIигъу.
Къэбэрдей Адыгэ Хасэм игъэхьэзыращ «Наши знаменитости» серием хиубыда тхылъ зыбжани: адыгэр зэрыгушхуэ цIыху зэчиифIэхэу КIыщокъуэ Алим, Къэшэж Иннэ, Шемякин (Къардэн) Михаил, МэшбащIэ Исхьэкъ, Темыркъан Юрий, КIыщ Мухьэдин, нэгъуэщIхэми ятеухуахэр.
Ди проект нэхъ инхэм яхыдобжэ 2005 гъэм щегъэжьауэ къыдэдгъэкI Адыгэ махуэгъэпс-щIэнгъуазэр. Ар лъапIэ зыщIыр ди лъэпкъэгъу цIэрыIуэхэр зэрыдигъэцIыхурщ, ахэр къыщалъхуа махуэхэр зэригъэбелджылырщ. Къэбэрдей-Балъкъэрым, Къэрэшей-
Шэрджэсым, Адыгейм, Шапсыгъым, Москва, Санкт-Петербург, хамэ къэралхэм щыщ, IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм ехъулIэныгъэфIхэр щызыIэрызыгъэхьа ди къуэшхэм, шыпхъухэм я цIэхэм ущрохьэлIэ зи гугъу сщIы махуэгъэпсым. Дуней псом щыцIэрыIуэ цIыхухэм адыгэхэм щхьэкIэ жаIахэм, хэхэс шэрджэсхэм ящыщу зи цIэр жыжьэ Iуахэм, лъэпкъым и пщIэр зыIэта хэкурысхэм ятеухуауэ абы ит тхыгъэ кIэщIхэм ар нэхъри купщIафIэ, зыми емыщхь ящI. Аращ махуэгъэпсым щIэнгъуазэкIэ щIеджэри.
Илъэс блэкIахэм КъАХ-м хэнейрэ къызэригъэпэщащ «Адыгэ хэхэсхэр», «Дэ куэд щIауэ шэрджэскIэ къыдоджэ», «Иужьрей илъэс 1000-м и цIыху щэджащэхэр» гъэлъэгъуэныгъэхэр. Ахэр Налшыки Черкесски я лъэпкъ музейхэм щагъэлъэгъуащ.
Иджыпсту къыдэкIыным худогъэхьэзыр «Малая адыгская живописная энциклопедия», «Ночь свободы», «Адыгэ цIэрыIуэхэр», «Вечные странники» тхылъхэр.
— Уи фIыр бгъэлъапIэмэ, лъэпкъыр бгъэгушхуэу аращ. Абы и лъэныкъуэкIи КъАХ-р зи жэрдэмщIакIуэ Iуэху дахэхэр игъэлъапIэ хъуащ адыгэм.
— Апхуэдэхэм ящыщу къыхэбгъэщ хъунущ КъАХ-м къыхилъхьэурэ лъэпкъым и махуэшхуэ зыбжанэ Дунейпсо Адыгэ Хасэм, КъБР-м и УнафэщIым зэрагъэувар. Ахэр мыращ: «Адыгэ ныпым и махуэр» (2010), «Адыгэ фащэм и махуэр» (2013), «Адыгэхэм (шэрджэсхэм) я махуэр» (2014), «Адыгэшым и махуэр» (2015), «Нарт эпосым и махуэр» (2018).
КъАХ-м къыхилъхьэри, «Кабардинка» къэрал академическэ ансамблыр къызэрызэрагъэпэщрэ илъэс 80 щрикъум, «Адыгэ лъэпкъым и хъугъуэфIыгъуэ» цIэ лъапIэр Дунейпсо Адыгэ Хасэм абы фIищащ. Илъэс дэкIри, апхуэдэ пщIэ лъагэ хуэтщIащ «Налмэс» къэрал академическэ къэфакIуэ гупым (Мейкъуапэ).
КъАХ-м и жэрдэмкIэ 2013 — 2018 илъэсхэм Налшык щагъэлъэгъуащ продюсер Нэгъаплъэ Аскэрбий триха «Черкесия», «Черкесия. Адыгэ Хабзэ», «Черкесия. Чужбина», «Черкесия. Возвращение», «Черкешенка» документальнэ фильмхэр икIи абыхэм я презентацэхэми дыхэтащ.
Иужьрей илъэсхэм, ДАХ-м къыддиIыгъри, дэ дгъэлъэпIащ адыгэ литературэм и классик КIыщокъуэ Алим (2014); Адыгэ, Къэбэрдей-Балъкъэр, Къэрэшей-Шэрджэс республикэхэм я цIыхубэ тхакIуэ, СССР-м, РСФСР-м я Къэрал саугъэтхэм я лауреат, Адыгейм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэ МэшбащIэ Исхьэкъ (2016); СССР-м и цIыхубэ артист, дирижёр цIэрыIуэ Темыркъан Юрийрэ япэ адыгэ усакIуэ, жылагъуэ лэжьакIуэ Къуэдзокъуэ Лэкъумэнрэ (2018) я илъэсхэр; Къалмыкъ Юрий, Къэшэж Иннэ, Бэчыжь Лейлэ сымэ я илъэсхэр (2019).
ЖыпIэнурамэ, Къэбэрдей Адыгэ Хасэр дапщэщи хуолажьэ КъБР-м щыпсэу лъэпкъхэм яку зэхэщIыкIрэ пщIэрэ дэлъыным, ди хэкур ефIэкIуэным, зи тхыдэр, хабзэр, къызыхэкIар зыщIэж щIэблэ узыншэ адыгэм къытщIэхъуэным. Лъэпкъ зыужьыныгъэмрэ зыузэщIыныгъэмрэ яхуэгъэза мурадхэр ди куэдщ. Ахэр зэдгъэхъулIэнращ Къэбэрдей Адыгэ Хасэм хэтхэм я зэфIэкI псори зыхуэдгъэпсыр.
Ди лъэпкъым адэкIэ зэрызиужьынум шэч хэлъкъым. ДызэпэщIэувэжкIэ зыри къикIынукъым. Езыхэр зэгурыIуэмэщ сыт хуэдэ лъэпкъми пщIэ щиIэнур, и Iуэху щыдэкIынур, къэралым мамырыгъэ щилъынур. Ар зэдгъэхъулIэн папщIэ ди акъылэгъу псори ди Iэпэгъуу дылэжьэну дыхьэзырщ.
Ди зэпсэлъэныгъэм и кIэухыу сыхуейт фIыщIэ яхуэсщIыну илъэс 20 хъуауэ къыздэлажьэ, КъАХ-м районхэм, къалэхэм щиIэ къудамэхэм я унафэщIхэмрэ хэтхэмрэ. Адыгэ Iуэхум я гур хуитхьэщIыкIауэ, сыт хуэдэ лэжьыгъэ къетхьэжьэми къыткъуэувэу къыдбгъэдэтхэм къызыхэкIа лъэпкъкIи, зыщыщ жылэкIи гукъеуэ ямыIэу, зыужьыныгъэмрэ хэхъуэмрэ я Iэпэгъуу илъэс куэдкIэ Тхьэм игъэпсэу.
— Упсэу, Мухьэмэд. Мурад псори нэрылъагъу Тхьэм ищI!
Епсэлъар НэщIэпыджэ Замирэщ.
