Си еджапIэ — си къежьапIэ
Пшыхьхэр
Адыгэ лъэпкъым и жьэгу пащхьэ мафIэ
Уэ блэжьахэм пэплъытэнкIэ
БгъэщIа гъащIэр цIыкIущ…
КIуащ БетIал
Кэнжэ жылэм иджыблагъэ щекIуэкIащ адыгэ литературэм и лъабжьэр зыгъэтIылъа усакIуэ уахътыншэ ЩоджэнцIыкIу Алий и фэеплъ махуэхэм теухуа пшыхь. Къуажэм ЩэнхабзэмкIэ и унэм и лэжьакIуэхэм къызэрагъэпэща зэхуэсым жыджэру хэтащ еджакIуэ цIыкIухэр, егъэджакIуэхэр.
ХьэщIэ лъапIэхэм яхэтт ЩоджэнцIыкIу Алий и библиограф, филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор ХьэкIуащэ Андрей, Алий и къуэрылъху-пхъурылъхухэу Мадинэ, Мурат, Еленэ сымэ, ЩоджэнцIыкIу Алий и фондым и унафэщI ЩоджэнцIыкIу Леонид, «Литературная Кабардино-Балкария» журналым и редактор нэхъыщхьэ Тхьэзэплъ Хьэсэн, КъБР-м и Парламентым и депутат Додуев Аскэр, ЩоджэнцIыкIухэ я унагъуэм я ныбжьэгъу, КъБКъУ-м и доцент КъуэщIысокъуэ Александр, Алий и IэдакъэщIэкIхэр къыдэзыгъэкIа тхылъ тедзапIэм и унафэщIхэм ящыщщ Котляровэ Марие, Лэскэн куей администрацэм и Iэтащхьэм и къуэдзэ Бажэ Дотий, Кэнжэ къуажэм и ветеранхэм я советым и тхьэмадэ ЖьэкIэмыхъу Борис сымэ, нэгъуэщIхэри. Абы хэтащ республикэм адыгэбзэр щезыгъэдж лэжьакIуэ пашэхэу Нанэ Любэ, Нэхущ Залинэ, Къумыкъу Светланэ, КIуантIэ Лиммэ, Жэмыхъуэ Раисэ, МыгъуэлI Тамарэ, Щамырзэ Иринэ, Сыжажэ Ларисэ, Согуэ Жаннэ, Хъалил Лалусэ, курыт школ №20-м и унафэщIым егъэджэныгъэмкIэ и къуэдзэ ЛIуп Розэ, а школым къепхауэ лажьэ сабий садым и лэжьакIуэхэу Шыбзыхъуэ Ритэ, Хъурзокъуэ Тамарэ, нэгъуэщIхэри. Лъэпкъ усакIуэшхуэм и фэеплъ пшыхьым зыкърагъэхьэлIащ кэнжэдэсхэми.
— Дунейм къытехьэ цIыхухэм къахэкIыр мащIэщ лъэпкъым и лIыгъэ хахуэ хъууэ и къэкIуэну гъащIэм хуиIэ гугъэ дахэхэр зи цIэм ирипх, ди блэкIар тщызымыгъэгъупщэу, сыт щыгъуи зи нэр насыпым ныхэплъэ, лъэпкъ напэм и джэлэс хъухэр. Илъэсищэм зэуэ жаIэ дунейм къызэрытехьэр зи гугъу тщIыхэм ещхь, — апхуэдэ псалъэхэмкIэ зэхуэсыр яублащ ар езыгъэкIуэкIхэу БатI Залинэ, Иуаз Азэмэт, Емкъуж Амир сымэ. — Къапщтэмэ, 1900 гъэр адыгэ лъэпкъым и дежкIэ угъурлыуэ къыщIэкIащ. ЛIэщIыгъуитIыр щызэблэкI а гъэм и бжьыхьэм Кушмэзыкъуей къуажэм дэс ЩоджэнцIыкIу Пщыкъан и къуэ Iэсхьэд и унагъуэшхуэм хэхъуэ ягъуэтат. Ар Алийт — адыгэ лъэпкъым и цIэр фIыкIэ зыгъэIуа, абы и къэкIуэну дахэм и уэрэд лъэщ къизыша, цIыхубэр щIэныгъэ гъуэгум тешэнымкIэ лэжьыгъэшхуэ зэфIэзыха ди Алийт.
А псалъэхэр и пэщIэдзэу, пшыхьыр екIуэкIащ, утыкум щыжаIэмрэ экраным къридзэ теплъэгъуэмрэ зым адрейр нэхъри игъэбелджылыуэ, къыдыщIигъуу, нэхъ наIуэу къызэпкърихыу. ЕгъэджакIуэхэу Тэтэр Ларисэ, Бе- къул Маритэ, Пщынокъуэхэ Лянэ, Марьянэ, Радимэ, ХьэхъупащIэ Лерэ, Мэлбахъуэ ФатIимэ сымэ я гъэсэнхэр пшы-хьым жыджэру хэтащ, усэхэм къеджэу, уэрэдхэр ягъэIуу, теплъэгъуэ зэмылIэужьыгъуэхэр ягъэзащIэу. Фэеплъ пщыхьэщхьэр къызэзыгъэпэщахэм IэкIуэлъакIуагъ яхэлъу яхузэфэкIащ абы кърихьэлIа псоми я нэгу къыщIагъэувэжын усакIуэ гъуэзэджэм и гъащIэ кIэщIыр, ауэ купщIафIэр. Гущэхэпхэм деж щыщIадзэри, абыхэм залым щIэсхэм я пащхьэ иралъхьащ ЩоджэнцIыкIум къикIуа гъуэгуанэм щыщ Iыхьэ нэхъыщхьэхэр. Апхуэдэхэт абы и сабиигъуэри, балигъыпIэ щиувари, щIэныгъэм и лъагъуэм щытехьари, лъэпкъ литературэм и зэфIэувэныгъэм хуищIа хэлъхьэныгъэри, езым усыгъэм щызыIэригъэхьа ехъулIэныгъэ лъагэри, зэчиишхуэ зыбгъэдэлъа адыгэлIым и кIуэдыкIари…
Езыр щымыIэжми, мыкIуэдыжынщ Алий и щIэиныр. И адэшхуэ ЩоджэнцIыкIу Пщыкъан и фIыгъэкIэ щIэныгъэм и дыгъэ бзийр зыубыда ЩоджэнцIыкIу Алий адыгэ усыгъэм и дыгъэ хъуащ. Сыт хуэдэ зэмани Алий и тхыгъэхэм цIыху гъащIэр ягъэдахэ, цIыхупсэр ягъэнэху, цIыхугур ягъэхуабэ. Абы и усыгъэм къыхощ анэшхуэ гумащIэхэм я бзэ IэфIыр, адэшхуэ жьа- кIэхухэм я акъыл тIысар, зи тхыдэр лIыгъэкIэ гъэнщIа ди хэку дахэм и теплъэ уардэр, ди псы уэрхэм я уэрэд жьгъырур, ди мэзхэм я Iущащэ гуакIуэр. ЩоджэнцIыкIум и творчествэм хэлъ а щхьэхуэныгъэхэм ящыщу дэтхэнэми хуэкIуэпс усэ куэд къыщеджащ ныбжьыщIэхэр утыкушхуэм. Абыхэм уи нэгу къыщIагъэхьэрт усакIуэм и псалъэхэмкIэ къыджиIэну зыхуея псори.
Жьы хуэмыр йоубзэ
ЩIы напэу нэщхъыфIэм,
ЩIыкIафIэщ псэущхьэу
Щыслъагъур си пащхьэм.
Псы уэрхэр мэдухэр
Пэрыуэ ямыщIэу,
Я Iуфэм мардэншэу
Бзу цIыкIухэр щобыбхэр…
Сабийхэм зэпадзу жаIэ «Гъатхэ» усэм щыщ а сатырхэм къыпащэрт «Май» усэм и псалъэхэм:
ЩхъуантIагъэ-накъыгъэм
ДопщIыпщIыр ди щIыгур,
Уафэгум и дыгъэр
Йоубзэ си щIыфэм.
……………………..
Зы бзукъым хуэусэу
Май мазэм пежьэфыр,
Зы удзкъым сэ си гур
Зыхьэхуу сэ слъагъур…
Абыхэм къакIэлъыкIуэрт «Пионер уэрэд», «Парк», «Налшык», «Нанэ», «Си нитIыр ныхоплъэ», нэгъуэщIхэри. Алий и къалэмыпэм къыпыкIа тхыгъэхэм къадэкIуэу пшыхьым щыIуащ Тхьэгъэзит Зубер, КIуащ БетIал, ХьэIупщы Лолэ, нэгъуэщI ди усакIуэхэми ЩоджэнцIыкIум хуагъэпса я усэхэр. Абыхэм екIуу яхэухуэнат Къуэжей Темыркъан зи унафэщI «Нартсанэ» гупым, Бахъсэн къалэм ЩэнхабзэмкIэ и унэм и уэрэджыIакIуэхэм я уэрэдхэмрэ къафэхэмрэ. Апхуэдэу лъэпкъ къафэ екIухэр утыкум щагъэзэщIащ пшыхьым кърагъэблэгъа, Алий щыкIуэда Бобруйск къалэм гъэмахуэ кIуам щекIуэкIа «Зэныбжьэгъугъэм и удз Iэрамэ» дунейпсо фестивалым текIуэныгъэ къыщызыхьа «Анзорей» къэфакIуэ гупым хэт ныбжьыщIэхэм.
ЩоджэнцIыкIум итха е абы теухуа усэхэмрэ уэрэдэхэмрэ нэмыщI, пшыхьым щыIуащ а цIыху щэджащэм хужаIэ псалъэхэр, щагъэлъэгъуащ усакIуэ къызэрымыкIуэм и гъащIэмрэ творческэ щIэинымрэ къызыхэщыж фильмхэм щыщ Iыхьэхэр. Апхуэдэхэт «Усыгъэм и махуэ», «Гущэхэпхэ», «Уэ лIэщIыгъуэхэм урабынщ, Алий», «Лъэпкъыр зэрыгушхуэ» жыхуиIэхэр.
УсакIуэшхуэм и гъащIэмрэ и творческэ лэжьыгъэмрэ тепсэлъыхьу, абы и цIэм ехьэлIауэ гъащIэм щызрихьэлIа Iуэхугъуэхэр ягу къагъэкIыжу зэIущIэм къыщыпсэлъащ абы и хьэщIэ лъапIэхэр.
Абыхэм фIыщIэ хуащIащ пшыхьыр къызэгъэпэщыным зи къарурэ зэфIэкIрэ езыхьэлIахэу Мамий Заретэ, Балэ Людмилэ, Пщынокъуэ Лилие сымэ, ар къызыхуэтыншэу егъэкIуэкIыным елэжьа адрей псоми. «Мыпхуэдэ зэхуэсхэр хуабжьу сэбэпышхуэщ къытщIэхъуэ щIэблэм анэдэлъхубзэр ящIэу, пщIэ хуащIу къэгъэхъунымкIэ, ныбжьыщIэхэр хэкупсэу къэгъэтэджынымкIэ», — жаIащ хьэщIэхэм.
Зи усыгъэхэр налкъутналмэсу нобэми зэщIэпщIыпщIэ ЩоджэнцIыкIу Алий и фэеплъ махуэм ирихьэлIэу лъэпкъым Котляровхэ я тхылъ тедзапIэм къыщыдигъэкIа 2014 гъэм и махуэгъэпсыр пшыхьым къекIуэлIахэм хуагуэшащ. АдыгэбзэкIи урысыбзэкIи дунейм къытехьа а махуэгъэпсым ихуащ ЩоджэнцIыкIум и сурэтымрэ абы и усэхэм ящыщрэ.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
Щапхъэ
Нэгъабэ лъандэрэ
КъытщIэхъуэ щIэблэм гъэсэныгъэфIрэ щIэныгъэ куурэ ябгъэдэлъхьэным къэралым гулъытэшхуэ зэрыхуищIым къыдэкIуэу, хуабжьу йогугъу абыхэм я узыншагъэр егъэфIэкIуэнми. Зи IэпкълъэпкъкIэ быдэ, гукъыдэж зиIэ цIыху узыншэрщ еджэнми нэгъуэщI лэжьыгъэми пэлъэщынур, ехъулIэныгъэхэр зыIэригъэхьэу. А Iуэху еплъыкIэр и лъабжьэу, сабий садхэм, курыт школхэм нэгъабэ лъандэрэ нэхъ хэхауэ щогугъу цIыкIухэр физкультурэмрэ спортымрэ дегъэхьэхыным, апхуэдэ унэтIыныгъэм хухах сыхьэт бжыгъэхэм хэгъэхъуэным.
Хамэ Зурият Тэрч районым хыхьэ Терекскэ (Болэтей) къуажэм дэт курыт школым къызыхуэтыншэу щызэтеублащ а Iуэхур. НыбжьыщIэхэр узыншэу, къарууфIэу, спорт лъэкIыныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэр ябгъэдэлъу къэгъэхъуным гулъытэшхуэ щыхуащI а еджапIэм. ЗыкъомкIэ ар и фIыщIэщ физкультурэмкIэ егъэджакIуэ IэкIуэлъакIуэ Хьэшыр Анатолэ Темырбий и къуэм. Ар илъэс 40-м нэсауэ гурэ псэкIэ ядолажьэ сабийхэм, ахэр узыншэу, Iэбыдэ-лъэбыдэу къэгъэтэджыным, я спорт зэфIэкIхэм хагъэхъуэным егугъуу.
Программэм ипкъ иткIэ, ныбжьыщIэхэм Iэмалыншэу ядегъэкIуэкIыпхъэ дерсхэм нэмыщI, Анатолэ школым къыщызэригъэпэщащ спорт гупжьей зэмылIэужьыгъуэхэр. Абыхэм яфIэфIу сабий куэд къызэрекIуалIэм и лъэр нэхъри щIегъэкI егъэджакIуэм, жэрдэмыщIэхэмрэ мурадыщIэхэмрэ и псэм къыщигъэушу.
— ЩIэблэм ябгъэдэлъ узыншагъэр псом нэхърэ нэхъыщхьэщ. Ар тхъумэныр, едгъэфIэкIуэныр балигъ псоми ди къалэнщ, сыту жыпIэмэ нобэрей ди сабийхэрщ пщэдей къэралым и тегъэщIапIэ, хэкум илъ Iуэхухэр зэфIэзых къару нэхъыщхьэ хъунур, — жеIэ Хьэшырым. — ФизкультурэмкIэ егъэджакIуэхэр набдзэгубдзаплъэу дакIэлъоплъ ди гъэсэнхэм, я зэфIэкI елъытауэ щхьэхуэ-щхьэхуэу дадолажьэ. Си гуапэ зэрыхъущи, ди еджакIуэхэм яфIэфIщ физкультурэмкIэ дерсхэр. Ахэр спортым нэхъри дегъэхьэхыным хуэунэтIауэ классщIыб лэжьыгъэ зэмылIэужьыгъуэхэр идогъэкIуэкI.
Атлетикэ псынщIэмкIэ, волейболымкIэ, баскетболымкIэ, футболымкIэ Анатолэ къызэригъэпэща секцэхэм екIуалIэ ныбжьыщIэхэр жыджэру хэтщ куейпсо, республикэпсо зэхьэзэхуэхэм икIи зэфIэкI лъагэхэр къагъэлъагъуэ. ЕгъэджакIуэр ирогушхуэ и гъэсэнхэм я апхуэдэ текIуэныгъэхэм.
— Ди сабийхэм ящыщ куэдым зэфIэкI лъагэхэр къызыкъуах. Апхуэдэу 11-нэ классым щеджэ Хамэ Зурият атлетикэ псынщIэмкIэ ехъулIэныгъэфIхэр зыIэрегъэхьэри, хуабжьу дрогушхуэ, — ятопсэлъыхь егъэджакIуэр и гъэсэнхэм. — Адлер къалэм 2009 гъэм щекIуэкIа зэхьэзэхуэм абы 3-нэ увыпIэр къыщыхуагъэфэщат. Мы гъэми Зурият дигъэгуфIащ Волгоград къалэм щызыIэригъэхьа текIуэныгъэхэмкIэ. А зэхьэзэхуэхэм абы къыщихьащ 1-нэ, 3-нэ увыпIэхэр. Зурият бгъэдэлъ зэфIэкIхэр зегъэужьыным адэкIи гулъытэ хэха хуэщIыпхъэщ.
Анатолэ зэфIих а лэжьыгъэфIхэр гулъытэншэ хъуркъым. Абы пщIэшхуэ къыщыхуащI зыхэт гупым, къыхуэарэзыщ еджакIуэ цIыкIухэмрэ абыхэм я адэ-анэхэмрэ. Лэжьыгъэм щызыIэригъэхьэ апхуэдэ ехъулIэныгъэхэр къалъытэри, абы мызэ-мытIэу къратащ егъэджэныгъэмкIэ куей къудамэм къыбгъэдэкI фIыщIэ тхылъхэр. 2007 гъэм Хьэшырым къыхуагъэфэщащ КъБР-м и Парламентым и ЩIыхь тхылъыр. ЕгъэджакIуэ IэкIуэлъакIуэм, зигури зи псэри зыпэрыт IэнатIэм етам, хуэфащэ дыдэу зэрехьэ «УФ-м егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэри.
Хьэшыр Анатолэ и IэщIагъэм узыншэу ирилажьэу, и гъэсэнхэм зыIэрагъэхьэ текIуэныгъэхэм иригушхуэу куэдрэ псэуну ди гуапэщ.
КЪАРДЭН Тамбий.
Гулъытэ
ФIы ялэжьыну хуопIащIэ
Бахъсэн къалэм и школакIуэхэр дапщэщи жыджэру хэтщ псапащIэ Iуэхухэм. «ФIы фщIэным фыхуэпащIэ» социальнэ проектым ипкъ иткIэ апхуэдэ лэжьыгъэхэр къызэрагъэпэщ икIи ирагъэкIуэкI ЦIыхубзхэм я зэгухьэныгъэу Бахъсэн щыIэмрэ (унафэщIыр Къуэны-къуей Маритэщ) къалэм дэт курыт школ №10-м и егъэджакIуэхэмрэ еджакIуэ цIыкIухэмрэ. Ахэр ядоIэпыкъу сабий куэд зыпI унагъуэхэмрэ зи ныбжь хэкIуэтахэмрэ.
Къалэ администрацэм и пресс-IуэхущIапIэм и лэжьакIуэ ТыIэщ Элинэ хъыбар къызэрыдигъэщIамкIэ, апхуэдэ гулъытэ иджыблагъэ зыгъуэтахэм ящыщщ и закъуэу сабиищ зыпI бахъсэндэс Кравцов Анатолий. Адэри цIыкIухэри хуабжьу щыгуфIыкIащ ныбжьыщIэхэм хуахьа ерыскъыхэм, щыгъын хуабэхэм, унагъуэкIэ зыхуеину нэгъуэщI хьэпшыпхэм. Социальнэ проектым хэтхэм ахэр къагъэгугъащ дяпэкIи апхуэдэ гулъытэ щамыгъэщIэну.
«Гулъытэрэ дэIэпыкъуныгъэрэ хуэныкъуэхэм дэтхэнэ зыри сэбэп дыхуэхъуфынущ, дыхуеймэ. Ахэр къызэрытхуэныкъуэр зыхэтщIэу дыпсэун хуейщ дэтхэнэри. ЩIэблэри гущабэу щытыным щIэпIыкIыпхъэщ», — жеIэ Къуэныкъуейм. Ар зи пашэ гупым, хабзэ хъуауэ, къызэрагъэпэщ псапащIэ концертхэри. Абыхэм къапэкIуэ ахъшэр хущхъуэ уасэу уз гъэтIылъа зиIэ сабийхэм хуагъэхь.
ТАМБИЙ Линэ.
ДифI догъэлъапIэ
Адыгэбзэм и къарур зыхэзыщIэ
Анэдэлъхубзэр куууэ зыхэзыщIэ егъэджакIуэм уепсэлъылIэну уасэ зимыIэщ. Адыгэбзэр гъэщIэгъуэныщэу зыгъэбзэрабзэ Тосэ сыбгъэдэсурэ зэманыр псынщIэу кIуат, жэщи къыстехъуат. Къыбдалъхуа уи бзэм и мызакъуэу, уи лэжьыгъэри псэм хуэдэу плъагъун хуейщ, абы илъэс 45-м нэблагъэкIэ ущыпэрытыфкIэ. Зыбгъэдэт IэнатIэм тезэшэн дэнэ къэна, махуэщIэр фIэщIэщыгъуэу сабийхэм зэрахыхьэным хуэпабгъэу апхуэдэщ зи гугъу фхуэтщIыну егъэджакIуэр. Зеикъуэ къуажэ дэт курыт еджапIэ №1-м адыгэбзэмрэ литературэмрэ илъэс 45-м нэблэгъауэ щезыгъаджэ Хьэщэ-Къундет Тосэ къыджиIэнрэ дызыхуиущиинрэ и мащIэтэ-къым.
Хьэщэ Тосэрэ иригъаджэ цIыкIухэмрэ. Тосэ къызыхэкIари зыхыхьа лъэпкъри адыгэ унагъуэ дахэщ. Къэралми лъэпкъми пщIэ, нэмыс щызиIэ и щхьэгъусэ Мухьэмэдрэ езымрэ щIалэ ахъырзэманхэр зэдапIащ. Ахэр сыт щыгъуи зыхущIэкъуар я быныр зыхуей хуэзэу ягъэсэнырщ, щIэныгъэ ирагъэгъуэтынырщ. Я щIалэ нэхъыжь Андзор мэкъумэш академиер къиухащ, абы къыкIэлъыкIуэ Ибрахьимрэ Муратрэ КъБКъУ-м IэщIагъэр щызэрагъэгъуэтащ, зыр инженерщ, адрейр экономистщ. Мы щIалищри я адэм и лъагъуэм теуващ. Ахэр «Налшык-1», «Налшык-2» газ станцхэм щолажьэ. Я щIалэ нэхъыщIэ Хъусен къуажэ школым и хъумакIуэщ, абы иджыблагъэ хьэж ищIащ.
Хьэщэм къуажэ школыр къиуха нэужь, КъБКъУ-м и тхыдэ-филологие къудамэм ехъулIэныгъэфIхэр иIэу щеджащ. Езым зэрыжиIэжымкIэ, егъэджакIуэ лъэщхэм, губзыгъэхэм япэщIэхуат ар икIи абыхэм куэдкIэ елъытат и гъащIэм щыхишыну лъагъуэр. Тосэ и сабиигъуэм щыщIэдзауэ зыщIэхъуэпсыр егъэджакIуэу лэжьэнырт, сабийхэм яхэтынырт.
И хъуэпсапIэр зыIэригъэхьа нэужь, Хьэщэр Зеикъуэ дэт курыт еджапIэ 1-м вожатэу уващ.
— Зы махуэ гуэрым еджапIэм и унафэщI АбытIэ Хьэжмуратрэ абы и къуэдзэ Жылау Нурбийрэ сраджэри къызжаIащ адыгэбзэмкIэ езгъэджэну сыхьэт бжыгъэхэр къызэрызатыр, — игу къегъэкIыж Тосэ. — ЕтIуанэ махуэм уэзджынэр къоуэ, урок езгъэкIуэкIыну сыкIуэмэ, си дерсым щIэсхэщ школ унафэщIымрэ а зэманым районым методист нэхъыщхьэу щылэжьа ТыIэщ Iэуесрэ. Езгъэджыну дерсым зэреджэр «Колхоз шыгъажэт». Шым теухуауэ сабийхэм куэд жезгъэIащ, ди колхозым лIыхъужь щыхъуахэр езгъэцIыхуащ, шы гъэхъунымкIэ сыт щыгъуи ди къуажэр зэрыпашэм дытепсэлъыхьащ. Сабийхэми унагъуэкIэ шы зиIэхэр мащIэтэкъыми, гъэхуауэ жэуап ятащ. Абдеж ТыIэщым къызжиIащ си урокыр игу зэрырихьар, а IэнатIэр екIуу зэресхьэкIыфынур. Апхуэдэу сытрагъэгушхуащ егъэджакIуэу сылэжьэну.
Хьэщэ Тосэ Хьэщэр ирагъэджащ цIыху гъуэзэджэ куэдым. Абыхэм ящыщщ Нало Ахьмэдхъан, ХьэкIуащэ Андрей, Урыс Хьэтэлий, Ержыб Аслъэн, нэгъуэщIхэми. Шэч хэлътэкъым абыхэм щIэныгъэм и IэфIыпIэр зэрызыхыуагъэщIэнур. Тосэ насыпыфIэти, апхуэдэ цIыху губзыгъэхэм я дерс купщIафIэхэр зэхищIэну Iэмал иIащ, и лэжьыгъэми ар къыщигъэсэбэпащ.
Хьэщэ Тосэ сабийхэм зэи «тIу» яхуигъэувыркъым. Абы и щхьэусыгъуэмкIэ дыщеупщIым, къыдитар мыпхуэдэ жэуапщ:
— Урыс Хьэтэлий къыджиIэу щытащ: «Сабийм и анэдэлъхубзэмкIэ, и анэбзэмкIэ зэи «тIу» фымыгъэув, евмыудых. Школым щыдгъэув нагъыщэракъым абы я гъащIэр зэлъытауэ щытынур».
АдыгэбзэмкIэ егъэджакIуэм нэхъ къалэнышхуэ и пщэм дэлъу къызолъытэ. Псом япэрауэ, езыр и унагъуэкIи, и лэжьыгъэкIи, и цIыхугъэкIи щапхъэ зытрах цIыхуу щытын хуейщ. Апхуэдэхэм хабжэ Тосэ. Ар цIыху пэжщ, хабзэм, нэмысым и телъхьэщ. ЕтIуанэрауэ, дерс иритым и мызакъуэу, егъэджакIуэм и къалэнщ щIэблэр хэкупсэу къэгъэхъуныр, адыгэ хабзэм, нэмысым щIэпIыкIыныр, нэгъуэщIхэри.
«Джэд нэхърэ джэдыкIэ нэхъ Iущщ»,- жиIащ пасэрейм. Тосэ къелъытэ еджакIуэхэм гупсысэ хьэлэмэт куэд къалъыкъуэкIыу, езым гу зыщылъуагъэтэж къохъу. Сабийхэр Iейрэ фIыуэ зэхэбгъэжыныр фIэкъабылкъым Хьэщэм икIи къелъытэ фIы зигу иплъхьэр фIы зэрыхъунур, гъэсэныгъэм и къежьапIэу къигъэувыр ди адыгэ хабзэрщ.
Тосэ зи унафэ щIэт гупым фIыуэ къа-лъагъу. Ар сабийхэм яхуохъу ныбжьэгъуи чэнджэщэгъуи. ЕгъэджакIуэ набдзэгубдзаплъэм занщIэу гу лъетэ еджакIуэм гукъыдэж зэримыIэм, абы дэрэжэгъуэ зэрептыфыну Iэмалхэри ещIэ.
«Адыгэбзэр ди унагъуэм», «Бзэр гум и макъщ», «Япэм адыгэм и хьэщIэ къегъэблэгъэкIэу щытар», «Си бзэ-си псэ, си дуней», нэгъуэщI дерс щхьэпэ куэди иригъэкIуэкIащ Хьэщэм икIи зэхьэзэхуэ куэдым иригъаджэхэр къыщыхэжаныкIащ.
— Лъабжьэ тэмэм уимыIэмэ, абы къатитI е къатищ хъу унэ пхутещIыхьынукъым. Адыгэбзэр ефIэкIуэн щхьэкIэ пэщIэдзэ классхэм сыхьэт бжыгъэр нэхъыбэ щIыным и пIэкIэ, нэхъ мащIэ ящI, — ирогузавэ ар адыгэбзэм и зыужьыныгъэм. — Апхуэдэуи къыхэзгъэщыну сыхуейт ЕГЭ-м ди бзэм и Iуэхур нэхъ гугъу зэрищIым. ЕджакIуэхэр экзамен зэратыну дерсхэм нэхъ йолIалIэри, адрейхэр нэхъ IэщIыб ящI.
Къыхэгъэщыпхъэщ Тосэ иригъаджэхэм адыгэбзэкIэ къыдэкI «Адыгэ псалъэ» газетыр, «Iуащхьэмахуэ» журналыр Iэмал имыIэу адыгэ унагъуэ къэс къыIэрыхьэн хуейуэ зэрахуигъэуври, хэбгъэзыхьмэ, унэ лэжьыгъэхэр абы къытехуэ тхыгъэхэм къыхихыурэ ярет, ядолажьэ.
И гъэсэнхэм къахэкIащ егъэджакIуэхэр, дохутырхэр, щIэныгъэлIхэр, ухуакIуэ Iэзэхэр, нэгъуэщI IэщIагъэлIхэри. Тосэ мызэ-мытIэу къыхуагъэфэщащ республикэм, районым и щIыхь тхылъхэр.
Ди гуапэщ Хьэщэ Тосэ иджыри илъэс куэдкIэ и IэнатIэм пэрытыну, щIэблэ узыншэ тхуигъэсэну.
Тхыгъэри сурэтхэри зейр
Табыщ Динарэщ.
Жыжьэ-гъунэгъу
Тамбий Пагуэ и щIэиныр
Тамбий Пагуэ и цIэр зэрихьэу Налшык дэт курыт школ №24-м иджыблагъэ щекIуэкIащ зэхуэс гуапэ. Ар теухуауэ щытащ еджапIэм зи цIэр фIаща узэщIакIуэ цIэрыIуэм и сурэтыр зыхэщIыхьа мывэ сыныр гъэувыным. Школым и лэжьакIуэхэмрэ абы и еджакIуэ цIыкIухэмрэ нэмыщI, фэеплъ зэхуэсым кърихьэлIащ Тамбий Пагуэ и шыпхъум и пхъурылъху Давидович Андрей, абы и щхьэгъусэ Базилевская Еленэ, абыхэм я къуэ, Тамбий унэцIэр къэзыщта Константин, Гуманитар-къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ институтым и архив хъумапIэм и унафэщI, Тамбий Пагуэ и анэмкIэ и благъэ Шопарэ ХьэIишэт сымэ, нэгъуэщIхэри.
Тамбий Пагуэ Школ музейм и зы плIанэпэ. ЕджапIэм Тамбийм и цIэр зэрихьэ зэрыхъурэ куэд дыдэ щIакъым. ЩIэблэр хэкупсэу гъэсэным, щIэныгъэ куу етыным епхауэ екIуэкI лэжьыгъэфIхэмкIэ зи цIэр фIыкIэ Iуа школым и егъэджакIуэ гупым илъэситI-щы и пэкIэ кърахьэжьауэ щытащ а Iуэхур. Адыгэ узэщIакIуэ цIэрыIуэ, къэрал икIи жылагъуэ лэжьакIуэшхуэ Тамбийм лъэпкъ егъэджэныгъэм и зыужьыныгъэм хуищIа хэлъхьэныгъэр къалъытэри, ахэр щIэлъэIуащ абы и цIэр я IуэхущIапIэм къыфIащыну. Абы ехьэлIа лэжьыгъэ щхьэпэ куэд щызэфIахащ школым. Абы щыгъуэ школым и унафэщIу щыта Ачмыз Светланэ и жэрдэмкIэ егъэджакIуэхэмрэ еджакIуэ цIыкIухэмрэ къэхутэныгъэ лэжьыгъэ купщIафIэхэр ирагъэкIуэкIащ узэщIакIуэм и гъащIэм теухуауэ. ЕгъэджакIуэ Iэзэ Къэрэгъул Лерэ а псори щызэхуихьэсыжащ Тамбийм и цIэр зэрихьэу школым къыщызэIуаха тхыдэ-хэкурыдж музейм.
Налшык къалэ округым щIыпIэ самоуправленэмкIэ и советым 2012 гъэм и мазаем къыдигъэкIа унафэм ипкъ иткIэ, курыт школ №24-м фIащащ Тамбий Пагуэ и цIэр. Куэд дэмыкIыу абы щыфIадзащ еджагъэшхуэм и фэеплъ пхъэбгъу. Ачмызым ирихьэжьа Iуэху дахэм пищащ мы зэманым школым и унафэщI Рахаевэ Лейлэ. Аращ зи жэрдэмыр еджапIэм щагъэува фэеплъри.
А IуэхуфIым екIуу зыхуагъэхьэзрат егъэджакIуэхэми абыхэм я гъэсэнхэми. Зэхуэсым къыхузэрагъэпэща гъэлъэгъуэныгъэ купщIафIэм еплъа нэужь, Iуэхум ехьэлIа «стIол хъурей» зэхуэсым щIидзащ. Абы къыщыпсэлъащ хьэщIэхэри хэгъэрейхэри, Базилевскэм Тамбий Пагуэ теухауэ итха тхылъми ахэр щыгъуазэ щыхуащIащ. АдэкIэ псори ирагъэблэгъащ школым и тхыдэ-хэкурыдж музейм. Тамбий Пагуэ и гъащIэмрэ и лэжьыгъэмрэ теухуауэ абы щызэхуэхьэса хьэпшыпхэр, тхылъхэр, тхыгъэхэр гъэщIэгъуэн ящыхъуащ къызэхуэсахэм икIи яфIэхьэлэмэту зрагъэлъэгъуащ.
ЗэIущIэм хуагъэхьэзрат концерт дахи. ХьэщIэ лъапIэхэм папщIэ ныбжьыщIэхэм ягъэзэщIащ лъэпкъ къафэхэр, уэрэдхэр жаIащ. Школым и егъэджакIуэ ЦIыпIынэ Залинэ, еджакIуэ цIыкIухэу Северин Батырбэч, Щокъарэхэ Каринэрэ Иринэрэ къеджащ Тамбий Пагуэ хузэхалъхьа усэхэм. Зэхуэсым и кIэухыу хьэщIэхэм лъэпкъ шхынхэр зытет Iэнэ къыхуащтащ.
ТЕМЫР Дисанэ.
