ГъащIэр матэщIэдзакъым
Филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор
Тау Хьэзешэ илъэс 80 ирокъу
Тау Хьэзешэ Талий и къуэр жылагъуэм къыщацIыху щIэныгъэлI щыпкъэу, егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэу, щIалэгъуалэм я ущиякIуэ, унэтIакIуэ Iэзэу. Филологие щIэныгъэхэм я доктор, КъБКъУ-м и профессор, КъБР-м егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ академием и академик, КъБКъУ-м ФилологиемкIэ и институтым и адыгэбзэ кафедрэм и IэщIагъэлI Таум и ныбжьыр иджыблагъэ илъэс 80 ирикъуащ.
Дзэлыкъуэ районым хыхьэ Къамылыкъуэ адыгэ къуажэм 1936 гъэм щIышылэм и 26-м къыщалъхуащ Хьэзешэ. Абы и адэ-анэ Талийрэ Куржанрэ адыгэ хабзэмрэ нэмысымрэ щытепщэ унагъуэт яухуар. Хьэзешэ сымэ зэкъуэшиплI хъурти, щIэныгъэ, IэщIагъэ зэгъэгъуэтыным хуаущийуэ къагъэтэджащ адэ-анэм. Курыт школыр ехъулIэныгъэкIэ 1954 гъэм къиуха нэужь, щIэныгъэм зи нэ къыхуикI щIалэщIэр тегушхуэри щIэтIысхьащ ди хэкум и еджапIэ нэхъ лъэрызехьэхэм а лъэхъэнэм хабжэу щыта Тбилиси къэрал университетым и филологие факультетым. Абы игу къызэригъэкIыжымкIэ, филолог IэщIагъэр къыхихынымкIэ чэнджэщэгъуфI къыхуэхъуат школым щезыгъэджахэри и Iыхьлы еджагъэшхуэ Щэрдан Iэбуи.
Щхьэх зымыщIэ Хьэзешэ студент гъащIэр жыджэру ирихьэкIащ, университетым щекIуэкI жылагъуэ, щIэныгъэ-къэхутэныгъэ Iуэхухэм я нэхъыбапIэм хэту. Абы и насып къикIат дуней псом щыцIэрыIуэ щIэныгъэлIхэу, академикхэу Рогавэ Георгий, Чикобавэ Арнольд, Ломтатидзе Кетеван сымэ щрагъаджэ университетым и студентыну. 1958 гъэм Таум еджэныр зэфIигъэкIащ икIи диплом плъыжь къыхуагъэфэщащ щIэныгъэ зэгъэгъуэтыным щызыIэри-
гъэхьа ехъулIэныгъэ лъагэхэм папщIэ. Абы и егъэджакIуэхэм гу лъамытэу къэнакъым адыгэ щIалэщIэм зэфIэкI ин зэрыкъуэлъым икIи чэнджэщ иратащ а университет дыдэм и аспирантурэм и щIэныгъэм щыхигъэхъуэну. Апхуэдэуи ищIащ Таум. Ар щIэтIысхьащ аспирантурэм икIи кавказыбзэхэр куууэ зыджа IэщIагъэлIым адыгэбзэм и зэхэлъыкIэм епха къэхутэныгъэ хьэлэмэт куэд зэфIихащ. Ахэр и лъабжьэт абы игъэхьэзыра и япэ щIэныгъэ лэжьыгъэшхуэм. Ар ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкIащ икIи филологие щIэныгъэхэм я кандидат хъуащ.
Щалъхуа щIыпIэм къигъэзэжа нэужь, Таур Шордакъ къуажэм дэт курыт школым и унафэщIу лэжьащ 1966 гъэ пщIондэ. ИужькIэ ар ирагъэблэгъауэ щытащ Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым икIи илъэс 11-кIэ абы щылэжьащ щIэныгъэлI нэхъыщхьэу. А лъэхъэнэм пыщIащ Хьэзешэ адыгэбзэ псалъалъэхэм ехьэлIауэ иригъэкIуэкIа и къэхутэныгъэщIэхэри.
— ЗаулкIэ Iэпэдэгъэлэл сщIауэ щыта щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэм зэуэ сатхьэкъужат абы щыгъуэ. Багъ Николай зи унафэщI ди къудамэр елэжьырт къэбэрдей-шэрджэсыбзэм и псалъэгъэнахуэ, псалъэгъэнахуэ-фразеологие псалъалъэхэр гъэхьэзырыным. А Iуэхугъуэм мыхьэнэшхуэ иIэт, сыту жыпIэмэ адыгэбзэр зыIурылъ, абы ирилажьэ псоми езы псалъэхэм нэмыщI, абыхэм къарыкI мыхьэнэри гурыIуэгъуэу, убзыхуауэ, щапхъэкIэ щIэгъэбыдэжауэ я пащхьэ илъхьэныр къалэнышхуэт. КъинэмыщIауэ, псалъалъэхэм ди лъэпкъыбзэр яхъумэнут, адэкIэ зрагъэужьынут, — а зэманыр игу къегъэкIыж Хьэзешэ. — Ди секторым и дэтхэнэ IэщIагъэлIми лъэкI къигъэнакъым Iуэхур япэкIэ кIуэтэн папщIэ. Лэжьыгъэ купщIафIэ зэфIахауэ щытащ щIэныгъэлIхэу Апажэ Мухьэмэд, Багъ Николай, Урыс Хьэталий, IутIыж Борис, нэгъуэщIхэми.
Апхуэдэу Таур пэрыхьэжащ щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэм. Къыхэдгъэщынщи, а лъэпкъ щIэныгъэлI гупыр а лъэхъэнэм зэлэжьа псалъалъэр, псалъэ мин 31-м щIигъу зэрыхуар, иужькIэ къыщыдэкIащ Москва. Аращ адыгэбзэм и псалъэгъэнахуэ нэхъ ину ноби кудым къэдгъэсэбэпыр.
ЛIэщIыгъуэ кIуам и 70 гъэхэм и пэщIэдзэм щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и унафэщIу ягъэуват Лъостэн Владимир. ЩIэныгъэлI ахъырзэманым, лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэм институтым щекIуэкI лэжьыгъэ псори къигъэщIэрэщIэжат. Илъэс зыбжанэ дэкIри, Лъостэныр КъБКъУ-м и ректору ягъэуващ. 1977 гъэм Лъостэным Таур университетым лэжьакIуэ иригъэблэгъащ. Абы лъандэрэ илъэс 40-м нэсащи, Хьэзешэ и щIэныгъи, и зэфIэкIи, и къаруи ирехьэлIэ щIалэгъуалэм щIэныгъэ куу, гъэсэныгъэ нэс егъэгъуэтыным.
Университетым Таум къулыкъу зыбжанэ щрихьэкIащ. Ар щытащ тхыдэ-филологие факультетым и унафэщIым и къуэдзэу, абы и декану, КъБКъУ-м филологиемкIэ и институтым и директору, адыгэбзэмрэ литературэмкIэ кафедрэм и унафэщIу. Хьэзешэщ хамэ къэралхэм къикIи студентхэм куууэ ядэлэжьэныр зэтезыублауэ щытар. Лэжьыгъэм зэфIэкIышхуэ къызэрыщигъэлъагъуэр, жэуаплыныгъэр зыхищIэу и IэнатIэм зэрыпэрытыр къалъытэри, 1996 гъэм Таур ягъэуващ КъБКъУ-м хамэ къэрал зэпыщIэныгъэхэмкIэ и проректору. Хьэзешэ зэрыжиIэмкIэ, лъапсэрых илъэси 100 зауэм и Iэужьхэр нобэ зышэч ди лъэпкъэгъу куэдым я бынхэр, абыхэм я быныжхэр ди университетым зэрыщеджэм мыхьэнэшхуэ иIэщ. Зи адэжь Хэкум пэIэщIэ хъуа, зи анэдэлъхубзэр зыIурымылъыж щIалэгъуалэм я Iуэхур дэкIынымкIэ, я псэукIэм, еджэкIэм пыщIа IуэхухэмкIэ сэбэп хъунымкIэ лъэкI къагъэнакъым Хьэзеши абы и нэIэм щIэт IэщIагъэлIхэми.
— Хамэ къэрал зэпыщIэныгъэхэр убзыхунымкIэ, адэкIи гъэбыдэнымкIэ сэбэпышхуэ къытхуэхъуащ хэкупсэ нэс ХьэфIыцIэ Мухьэмэди ар зи пашэ Къэбэрдей Адыгэ Хасэри. Ди лъэпкъэгъухэр щыпсэу къэралхэм щылажьэ Адыгэ Хасэхэм пыщIэныгъэ быдэ абыхэм зэрыхуаIэр щIэгъэкъуэнышхуэ мэхъу хамэ къэралхэм ядэлэжьэнымкIэ, — жеIэ Хьэзешэ. — 1989 гъэ лъандэрэ апхуэдэ студентхэм деканат щхьэхуи яIэу щытщ. Иджыпсту ди университетым щоджэ Пакистаным, Кореем, Мароккэм, Мысырым, Ливаным, Югославием, Тыркум, Иорданием, Сирием, нэгъуэщI щIыпIэхэми къикIа студентхэр. Ахэр зыхуеджэ IэщIагъэхэр здагъэзэжыну къэралхэр нэхъ зыхуэныкъуэхэрщ. Апхуэдэхэщ дохутыр, инженер, ухуакIуэ, егъэджакIуэ IэщIагъэхэр, нэгъуэщIхэри.
Лэжьыгъэ купщIафIэхэм къадэкIуэу Таум игъэхьэзыращ и доктор диссертацэри. «Къэбэрдей-шэрджэсыбзэм и диалектологием хэлъ Iуэхугъуэ нэхъыщхьэхэр» лэжьыгъэр Хьэзешэ 1998 гъэм Москва ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием ехъулIэныгъэкIэ щыпхигъэкIащ икIи филологие щIэныгъэхэм я доктор хъуащ. КъинэмыщIауэ, нэгъуэщI щIэныгъэ-къэхутэныгъэ, методикэ лэжьыгъэ куэд и къалэмыпэм къыпыкIащ Таум. Абыхэм ящыщщ «Адыгэбзэм и зэгъэпщэныгъэ грамматикэр», «Къэбэрдей-шэрджэсыбзэм и диалектологиер», нэгъуэщIхэри. Хьэзешэ и дэтхэнэ тхыгъэри бзэ щIэныгъэм и хэлъхьэныгъэшхуэу къэплъытэ хъунущ. Ар хэтщ КъБКъУ-м, КъБИГИ-м я доктор, кандидат диссертацэхэмкIэ, терминологиемкIэ советхэм. КъБР-м щыпсэу цIыхухэм я бзэхэм теухуа хабзэхэр зэхэзылъхьа гупым и лэжьыгъэми жыджэру хэтащ.
ЩIэныгъэ-къэхутэныгъэ, егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэшхуэхэм нэмыщI, Таур дапщэщи жыджэру хэтщ республикэм, къэралым щекIуэкI жылагъуэ гъащIэми. Ар куэдрэ хэтащ адыгэбзэр хъумэнымкIэ, абы зегъэужьынымкIэ дунейпсо конференцхэм, симпозиумхэм, абыхэм я утыкухэм доклад купщIафIэхэр щищIу. ЩIэныгъэлIыр, нэкупсэ нэсыр иропIейтей ди анэдэлъхубзэм и къэкIуэнум.
— Бзэр лъэпкъыр лъэпкъыу къозыгъэлъытэ Iэмэпсымэщ, хъугъуэфIыгъуэ инщ, — и гупсысэхэм пещэ Хьэзешэ. — Анэдэлъхубзэр тэмэму зыIурымылъыж, лъэпкъ щэнхабзэр, хьэл-щэнхэр, нэщэнэхэр зымыхъумэф лъэпкъым и къэкIуэнум дэрэжэгъуэ къозыт хэлъкъым. Бзэм и къэкIуэнум дапщэщи елэжьын, а Iуэхум щIэныгъэлI щIалэхэр ешэлIэн хуейщ.
А унэтIыныгъэмкIэ езы щIэныгъэлIми лъэкI къигъанэркъым. Абы и нэIэм щIэту кандидат, доктор лэжьыгъэхэр зыгъэзэщIахэр куэд мэхъу. Абыхэм ящыщщ щIэныгъэлIхэу УнэлIокъуэ Вячеслав, ХъутIэжь Заудин, Хьэщхъуэжь Заретэ, нэгъуэщIхэри. Абы и нэIэм щIэту ноби йоджэ икIи мэлажьэ адыгэ бзэщIэныгъэм зи гъащIэр езыпха щIалэгъуалэ куэд. Къыдэлажьэхэми иригъаджэ студентхэми зэрыжаIэмкIэ, Таум и лекцэхэр купщIэшхуэ зыхэлъщ, куэ-дым гукъинэ ящыхъущ. Студентхэм ящыщ дэтхэнэ зыми бгъэдыхьэкIэ щхьэхуэ къыхуегъуэтыф егъэджакIуэ Iэзэм. Езым и щытыкIэр иригъэкIуэкI и лэжьыгъэхэми йокIуж: ар сытым дежи зэпIэзэрытщ, Iэдэбщ.
Адыгэхэм зэрыжытIэщи, гъащIэр матэщIэдзакъым. Ар екIуу епхьэкIыныр, цIыху нэсу дунейм утетыныр тыншкъым. Дэтхэнэми ди гъащIэм и екIуэкIыкIэр дэ диIэ зэфIэкIхэм куэдкIэ елъытащ. Тау Хьэзешэ дэтлъагъу ехъулIэныгъэ инхэр, и щIэныгъэкIэ, зэфIэкIкIэ здынэса лъагапIэхэр езым и къарукIэ къилэжьыжащ. Аращ абы пщIэшхуэ щIыхуащIри.
Лъэпкъ щIэныгъэм зегъэужьыным илъэс куэд хъуауэ хуэлажьэ нэхъыжьыфIым, жэуаплыныгъэ ин зыпылъ къулыкъухэр ныкъусаныгъэншэу езыхьэкIа IэщIагъэлIым дохъуэхъу и юбилеймкIэ. Узыншэу, и унагъуэ дахэр къыкъуэту, и бынхэм, абыхэм къащIэхъуэ щIэблэм я насып куэд илъагъуу псэуну ди гуапэщ.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
