IэнатIэ псоми щыжыджэрщ
Бзылъхугъэм и къалэнхэм нэхъапэм хыхьэу щытар нэхъ ма- щIэщ, иджырей лъэхъэнэм тепщIыхьмэ. Нобэ жьэгур зыгъэхуа- бэ, лъэпкъыр зыгъэбагъуэ унэгуащэхэм, щхьэгъусэхэм, анэхэм яхэтщ къэрал къулыкъу зезыхьэхэри, IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэ куэдым лэжьыгъэ щхьэпэ щызэфIэзыххэри. Абыхэм яхузэфIокI унагъуэми IуэхущIапIэми къащыпэщылъ къалэнхэр дахэу зэфIагъэкIыну, хуей хъумэ, лIыгъи къызыкъуахыну.
Ди хэгъуэгум ис бзылъхугъэхэм я Iуэху дигъэкIыу, хуэныкъуэхэм ядэIэпыкъуу, анэхэр, сабийхэр и нэIэ щIэту мэлажьэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм ис Бзылъхугъэхэм я зэгухьэныгъэр. Абы и унафэщI Къаскъул Аулият зыхуэдгъэзащ я лэжьыгъэм и купщIэмрэ зэгухьэныгъэм и къалэн нэхъыщхьэхэмрэ тедгъэпсэлъыхьыну.
Къаскъулыр Налшык къалэ дэт поликлиникэ №1-м и дохутыр нэхъыщхьэу мэлажьэ. КъБКъУ-м и медицинэ факультетыр къиуха нэужь, Пироговым и цIэр зезыхьэ МОЛГМИ-м и ординатурэм щеджащ, 1980 гъэм щегъэжьауэ 2000 гъэ пщIондэ КъБКъУ-м щригъэджащ. 2000 гъэ лъандэрэ поликлиникэм и унафэщIщ.
Аулият жэуаплыныгъэ ин пылъу и лэжьыгъэм зэрыпэрытыр, къыхиха IэщIагъэм игурэ и псэрэ етауэ зэрырилажьэр сымаджэхэм я закъуэкъым къэзылъытар, атIэ республикэ псом къыщащIэнуи хунэсащ. Ар квалификацэ нэхъыщхьэ зиIэ дохутырщ, КъБР-м щIыхь зиIэ и дохутырщ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и Правительствэм, УФ-м Узыншагъэр хъумэнымрэ социальнэ зыужьыныгъэмкIэ и министерствэм я щIыхь тхылъхэр зыхуагъэфэщащ, ЩIыхьым и дамыгъэр къратащ, и цIэр «Урысейм и цIыху нэхъыфIхэр» щIэнгъуазэм иратхащ.
— Аулият, КъБР-м ис Бзылъхугъэхэм я зэгухьэныгъэм и къалэн нэхъыщхьэхэр сыт хуэдэ?
— Дауи, псом япэ идгъэщыр лъэпкъ зэгурыIуэныгъэр, мамырыгъэр ди хэкум щыхъумэнырщ. КъищынэмыщIауэ, мыхьэнэ нэхъыбэ зэттхэм ящыщщ цIыхуб-зым и пщIэр къэIэтыныр, псэукIэ ехьэлIауэ, и Iуэху егъэфIэкIуэныр, лэжьыгъэ IэнатIэкIэ зыхуей хуэгъэзэныр. Анагъэр, сабиигъэр къыгуэхыпIэ имыIэу епхащ а зи гугъу сщIы къалэнхэм.
Нобэ дызыхэпсэукI лъэхъэнэр къапщтэмэ, цIыхубзыр сыт хуэдэ IэнатIи пэрытщ. Ди республикэм и Iэтащхьэми мызэ-мытIэу къыхигъэщащ егъэджэныгъэ, щIэныгъэ, медицинэ IэнатIэхэр нэхъыбэу цIыхубзхэм зэрызэрахьэр. Ухэплъэми, къэгъуэтыгъуейщ ахэр здэщымыIэ лэжьапIэ. Апхуэдэу жыджэру дэни щыпашэ пэтми, анэ псоми я къалэныр сабийр гъэсэнырщ, ар цIыху нэсу гъащIэм хэгъэувэнырщ. Дэри а Iуэхум гулъытэ хэха худощI икIи къыдэкIуэтей щIэблэр хэкупсэу къэгъэхъуным иужь дитщ.
Сыт хуэдэ цIыхуми и къежьа-пIэр унагъуэращ. Аращ абы гъащIэм хуиIэ еплъыкIэри, дуней тетыкIэри, цIыху хэтыкIэри щызригъащIэр, анэм и Iэпэр иIыгъыу япэ лъэбакъуэр зэричым хуэдэ дыдэу, сыт хуэдэ Iуэхуми хэзыгъэгъуазэр аращ. АдэкIэ сабий гъэсапIэм макIуэри, унагъуэм щигъуэта псори щIагъэбыдэжу ягъасэ, курыт школым балигъ гъащIэм щыхуаущий, щIэныгъэ щыбгъэдалъхьэ.
— ЕвгъэкIуэкI лэжьыгъэм и къежьапIэ хъужри аращ — жыла-гъуэ гъащIэм хэт дэтхэнэ цIыхубзми езым и щхьэм къыщыщIидзэжу и сабийхэр зыхуей хуигъэзэнырщ, пэжым, фIым, дахэм хуиущиинырщ.
— Ар Iэмал зимыIэщ, уи щхьэ, уи унагъуэ къыщыщIумыдзэжмэ, жылагъуэм сыт яхэплъхьэфын, сыт хуэдэ щапхъэ бгъэлъагъуэу утыку укъихьэн? Лъэпкъ хабзэм тету уи бын бгъэсэным Кавказым сыт щыгъуи гулъытэ щыхуащIу щытащ. Ахэрат ди щIэблэр адрейхэм къахэзыгъэщыр. Нэхъыжьым пщIэ хуэщIыныр, адэ-анэм я Iулыджыр Iыгъыныр, лэжьыгъэм зыщымыдзеиныр ди лъэпкъ хьэлхэм ящыщу къызолъытэ. Бзылъхугъэм, анэм и закъуэ и гугъу тщIы щхьэкIэ, цIыхухъум, адэм къалэн нэхъ мащIэ и пщэ къыдэхуэркъым. НыбжьыщIэр цIыху зэпIэзэрыту къэхъун папщIэ, адэми анэми я къару халъхьэн хуейщ, псом хуэмыдэу сабийр щIалэ цIыкIумэ, адэм и щапхъэмрэ бгъэдилъхьэ Iущагъымрэ куэд елъытащ. ЩIалэ цIыкIум, адэм, адэшхуэм щапхъэ зэрытрихыр хэт дежкIи гурыIуэгъуэщ. Апхуэдэу зэдегугъуу адэ-анэм зэдагъэса сабийр гъуэгу пхэнж техьэфынукъым, уеблэмэ, Iуэху мыхъумыщIэ гуэрым хашэну езым и ныбжьэгъу иужь къихьэми, ахэри къигъэдэIуэфынущ.
— Аулият, дэтхэнэ зы зэгухьэныгъэшхуэми хуэдэу, уэ узиунафэщIми къудамэ щхьэхуэхэр къызэщIиубыдэ хъунщ, лэжьыгъэ щхьэхуэхэр я пщэ дэлъыжу?
— Пэжщ, КъБР-м ис Бзылъхугъэхэм я зэгухьэныгъэм щIыпIэ-хэм щылажьэу къудамэ куэд иIэщ, ахэр ди хэгъуэгум и къалэ, район псоми щыIэщ. Апхуэдэхэм дызэреджэр Советщ. Къыхэгъэщыпхъэщ а Советхэм я лэжьыгъэр нэхъыфIу дэкIынымкIэ район администрацэхэм я Iэтащхьэхэм, абыхэм социальнэ IуэхухэмкIэ я къуэдзэхэм куэд зэрелъытар. УнафэщIхэм къыхуащI гулъытэрщ, я жэрдэмыр къызэрыдаIыгъырщ Советхэм къару яхуэхъур.
Районхэм щылажьэ къудамэхэр нэхъ набдзэгубдзаплъэу щытын щIыхуейм и зы щхьэусыгъуэщ къуажэдэс цIыхубзхэм я пщэ къалэн нэхъыбэ къызэрыдэхуэр, гугъуехь нэхъыбэ зэрыхэтыр. Ахэращ нэхъыбэу лэжьапIэншэр. Къуажэхэм, фэ зэрыфщIэщи, дэтыр сабий гъэсапIэ, курыт еджапIэ, амбулаторэ хуэдэхэрщ, аращи гъэсакIуэхэр, егъэджакIуэхэр, медицинэм и лэжьакIуэхэр мыхъумэ, мыдрейхэм IэнатIэ яIэкъым. Къалэм лэжьапIэ кIуэфыр макIуэ, къэнар езым и хадэ, и хьэрычэт щыгугъыжын хуейуэ аращ.
— Ди республикэм ис бзылъхугъэхэм, анэхэм, сабийхэм нэ-хъыбэу сыт я щыщIэныгъэ, сыт я гукъеуэ? Фэ зыкъыщыфхуагъазэ щыIэ лъэIу гуэрхэмкIэ?
— Псом япэу, сигу щIэгъуу къыхэзгъэщынт, адэ-анэ зимыIэжу къанэ сабийхэр. Абыхэм я Iуэху нэхъ гугъуж щыхъур зеиншэхэр щапI унэхэм къыщIэкIыурэ ба-лигъ гъащIэм хэбэкъуа нэужькIэщ. Сигу щIэныкъуэу сызыгъэпIейтейр жьы хъуахэр щапIыж унэхэм адэ-анэхэр зэрыратырщ, зи бын псэууэ, лажьэу-шхэжу дунейм тет ди лъэпкъэгъухэм къэзылъхуахэр абы зэрашэрщ. Апхуэдэ хабзэ щыIакъым зэи Кавказым, жьы хъуахэм якIэлъыплъыжын сыт щыгъуи къагъуэтырт. Уеблэмэ, бын зимыIэхэр зыщыщ лъэпкъым япIыжу щытащ.
СыткIэ зыкъыфхуагъазэрэ жыпIэмэ, зи узыншагъэм сэкъат иIэхэрауэ къыщIэкIынщ нэхъыбэу къытхуэкIуэр. Хущхъуэ хуэны-къуэхэр, технологие нэхъ лъагэхэмкIэ зрагъэIэзэн хуеймэ, ныкъуэдыкъуагъ ябгъэдэлъмэ, абыкIэ тхылъ къыдахыну хуеймэ… Ахэр зэфIэхыныр дэ ди къалэ- ным хыхьэу щымытми, районхэм щылажьэ къудамэхэм апхуэдэ Iуэху Iэджэ щызэфIагъэкI администрацэхэр я щIэгъэкъуэну.
Къыхэзгъэщыну сыхуейщ гъащIэм жыджэру хэт, зи щхьэ Iуэху дэзыгъэкIыжыф, нэгъуэщIхэм ядэIэпыкъуф, езым ищIэфымкIэ адрейхэм ядэгуэшэну зыхузэфIэкI бзылъхугъэхэр дызэриIэр. Анэм и махуэр, Сабийхэм я дунейпсо махуэр, нэгъуэщI махуэшхуэхэр куэдрэ щIыналъэхэм къыщызэрагъэпэщри драгъэблагъэ. Дэ дахуозэ зи бын къэрал къулыкъу игъэзащIэу хэкIуэдахэм, бын куэд зиIэ анэхэм икIи ахэр зыгуэркIэ зэрыдгъэгушхуэным иужь дитщ. Бын куэд зыпI анэхэм Iэ-мал имыIэу къэралыр ядэIэпыкъун хуейщ. ДызыхэпсэукI зэманым зы сабий упIыныр тыншкъым, зыбжанэ зиIэр, дауи, гугъу емыхьу къанэркъым.
— Апхуэдэу махуэ къэс къыфлъыкъуэкI Iуэхухэм нэмыщI, сыт хуэдэ къалэнхэр гъащIэм къыфхуигъэуврэ, е илъэсыр къыщихьэкIэ фэ езым зэрылажьэ мардэ гуэрхэр щызэхэфлъхьэ щыIэ?
— Дэ сыт щыгъуи зэманым дызэрыдэбэкъуэным, абы къигъэув зэхъуэкIыныгъэм дызэрылъэщIыхьэным, къэралым и пащхьэ къит Iуэхухэр зэфIэхынымкIэ сэбэп дызэрыхъуным иужь итщ. Псалъэм къыдэкIуэу жыпIэмэ, мис 2017 гъэр Экологием и илъэсу игъэуващ Уры- сей Федерацэм и Президентым. Дыкъэзыухъуреихь дунейр къабзэу щытынымкIэ, ди лъахэм и дахагъыр тхъумэнымкIэ дэ жэ-уаплыныгъэ ин дохь, ар дэтхэнэм дежи нэтхьэсыфын хуейщ. Дигу къэдгъэкIыжынщи, нэхъапэм пщIантIэм и закъуэтэкъым ди анэшхуэхэм япхъэнкIыр, атIэ бжэIупэхэр, гъунэгъуу къеуалIэ щIыпIэхэр ягъэкъабзэрт. Иджы ди уэрамхэмрэ губгъуэхэмрэ щытлъагъу пхъэнкIийм хуэдэ щыIакъым зэи. ЗэщIэзыкъуэм нэхъ- рэ къэзыуцIэпIыр нэхъыбэщи, апхуэдэу зэи къабзэлъабзэу дыщытыфынукъым. Аращи, дэ цIыхухэр къызэщIэдгъэуIуэну, къабзагъэм, дахагъэм хуэдущиину, хуэдунэтIыну ди къа- лэнщ.
Дыкъэзыухъуреихь дунейр хъумэным мыхьэнэшхуэ иIэщ, нэм илъагъу мыхъумыщIагъэм и закъуэкъым абы къишэр, атIэ цIыхум и узыншагъэри абы елъытащ. КъищынэмыщIауэ, фэ зэрыфщIэщи, дэ ди щIыпIэр курортщ. Ди хьэуам и гуакIуагъыр, ди удзхэм я щхъуантIагъыр къэ-рал псом къыщацIыхуу, зыгъэпсэхуакIуэ къакIуэу апхуэдэщ. Аращи, дывгъэхъумэ а диIэ мащIэр, къабзагъэм дыхуэвгъэсакъ.
— Жылагъуэ зэгухьэныгъэм сыт хуэдэ мыхьэнэ щигъэзащIэрэ мы гъащIэм, сыт хуэдэ Iуэхухэр къыдихыу зэфIихыфыну и къару, уэ зи гугъу пщIахэм нэмыщI?
— Жылагъуэ зэгухьэныгъэхэр зэрылажьэ хабзэм ипкъ иткIэ, дэ жэрдэм гуэрхэр диIэу республикэ унафэщIхэм захуэдгъэзэфынущ. Дэ районхэм, къалэхэм, къуажэхэм дыкIуэ зэпытщ, абы гугъуехь гуэр дыщрихьэлIамэ, цIыхубзхэр зыгъэпIейтей гуэрхэр къыдахьэлIамэ, ди Iэ къикIыр тщIэнущ, ауэ апхуэдэ Iуэхухэр нэхъ зыгъэкIуэтэфыр къэрал къулыкъущIапIэхэращи, район администрацэхэм етхьэлIэнущ, адэкIэ республикэ унафэщIхэм я деж нэтхьэсыфынущ. Пенсэм, ула-хуэм, социальнэ льготэ гуэрхэм пыщIа упщIэхэр куэдрэ къоув, иныкъуэхэм деж хабзэхэр тхылъымпIэм зэпкърыхауэ тет пэт-ми, иужь уихьамэ, и гъэзэщIэным къиин куэд къыщыхэкI щыIэщ. Мис абыхэмкIи дэIэпыкъуэгъу дохъу. Хабзэубзыху органым къыдигъэкIа законхэр лэжьэн пап-щIэ, цIыху къызэрыгуэкIхэм къагъэсэбэпыфын, яфI зыхэлъ-хэр зыIэрагъэхьэфын папщIэ щIэгъэкъуэн дыщыхъу куэдрэ къохъу.
— Аулият, узиунафэщI жылагъуэ зэгухьэныгъэмрэ къэрал властымрэ дауэ зэдэлажьэрэ?
— КъБР-м ис Бзылъхугъэхэм я зэгухьэныгъэр ЩIыналъэпсо зэщIэхъееныгъэм и зы къудамэу аращи, нэхъыбэу зи нэIэ дыщIэтыр аращ. Ауэ, шэч хэмылъу, ди республикэм и унафэщIхэм я гулъыти дыщыщIэркъым, сыту жыпIэмэ, къыхэтлъхьэ жэрдэм-хэр къыддаIыгъ, зэрызахуэдгъазэ упщIэхэр тхузэфIах. КъБР-м и Правительствэм и социальнэ проектхэм дыхэтщи, абыхэмкIэ мылъку къытIэрыхьэурэ Iуэху щызэфIэтх щыIэщ. Къыхэгъэщыпхъэщ ди цIыхухэм я жумартагъри сэбэп къызэрытхуэхъур. Дэнэ щекIуэкI Iуэхури апхуэдэ цIыху хьэлэлхэм ягъэберычэт, я ахъшэ, мылъку халъхьэри.
— Бзылъхугъэр нобэ сабий зыпI анэщ, жьэгу пащхьэр зы-хъумэ унэгуащэщ, IуэхущIапIэ псо зезыхьэхэри яхэтщ… Куэд къыпхуебжэкIынущ. Уэ узэреплъымкIэ, сыт бзылъхугъэм и къалэн нэхъыщхьэр?
— Ар апхуэдизкIэ лъэныкъуэ куэд къызэщIэзыубыдэф цIыхущи, си фIэщ хъуркъым, а къеб-бжэкIахэм ящыщу зы къалэн закъуэ фIэкIа иужь имыту псэуфыну. Куэд хузэфIокI цIыхубзым. Ауэ, шэч къытумыхьэжу жыпIэ хъунущ абы и къалэн нэхъыщхьэ дыдэр унагъуэ ихьэу сабий игъуэтын, ипIын зэрыхуейр зэрыарар. Абы къыдэкIуэу езым и псэм фIэфI, игу дыхьэ IэщIагъэ къыхихрэ абыкIэ зиужьыфмэ, насыпыфIэу плъытэ хъунущ. Нэхъыбэм зрагъэхъулIэф ахэр икIи зызрапщыта къалэн псоми пэлъэщу мэпсэуф.
— Фи мурадхэмкIэ укъыддэгуэшэн?
— Иджыблагъэ Москва щекIуэкIащ УФ-м и Бзылъхугъэхэм я зэгухьэныгъэм и конференц ин. Абы хэтащ сенаторхэри, депутатхэри, федеральнэ министерствэхэм, ведомствэхэм я лIыкIуэхэри. А зэгухьэныгъэ нэхъыщ-хьэм и унафэщI Лаховэ Екатери-нэ куэдым тепсэлъыхьащ, ауэ IупщIу къызытеувыIар лъэпкъ зэныбжьэгъугъэр, мамырыгъэр хъумэнырщ, хэкупсэ гъэсэны-гъэр щIэблэм яхэлъхьэнырщ, унагъуэр, анагъэр, сабиигъэр дэIыгъынырщ, бзылъхугъэм, сабийхэм я хуитыныгъэхэр хъумэ- нырщ. Ди зэгухьэныгъэм, зэрыжысIауэ, мы гъэм и лэжьы-гъэр нэхъ зытегъэщIауэ щытыну сызыхуейр дыкъэзыухъуреихь дунейр хъумэнырщ. Ар зы щIыпIэр зэ бгъэкъабзэкIэ зэфIэкIыу аракъым, атIэ цIыхур къабзагъэм къыхуеджэн, хуэгъэIущын хуейщи, си гугъэщ абы и лъэныкъуэ-кIэ зыгуэр тхузэфIэкIыну. КъыдэкIуэтей щIэблэм къыщалъхуа хэкур яхъумэу, мамырыгъэм хуэпабгъэу къэгъэхъуным мыхьэнэшхуэ иIэщ, зауэм и ветеран- хэм, тылым и лэжьакIуэхэм яIугъэщIэныр, гъащIэ пIалъэкIэ ныбжьыщIэхэм ядэгуэшэныр щIэх-щIэхыурэ къызэдгъэпэщыпхъэщ. ЩIыналъэхэм щыIэ Советхэм жыджэру дадэлэжьэныр Iэмал зимыIэщ, дэтхэнэ район- ми езым и гугъуехьхэр иIэжщи, абыхэм ди нэIэ ятедгъэтын хуейщ. ЩIалэгъуалэ зэгухьэныгъэ куэд диIэщ, волонтёрхэр жыджэрщ — ахэри щIэгъэкъуэн къэтщIу дызэдэлажьэмэ, ди гугъэ псори гъащIэм хэтпщэфыну къызолъытэ.
Епсэлъар
НЭЩIЭПЫДЖЭ Замирэщ.
