«Планетэ жыжьэхэм сылъэтэфатэмэ»…
Илъэс 60 ипэкIэ цIыхум къехъулIащ
дунейм къызэрытехъуэрэ иIа хъуэпсапIэр
Ар абы и гугъапIэу зэрыщытам щыхьэт тохъуэ усакIуэшхуэ ЩоджэнцIыкIу Алий и псалъэхэу мы ди тхыгъэ цIыкIум фIэтщари. Зэман дэкIами, дэ, нэхъыжьхэм, фIыуэ дощIэж а махуэр. 1961 гъэм мэлыжьыхьым и 12-м и шэджагъуэм, еджэныр зэпыдагъэгъэури, школакIуэхэр дыщызэхуашэсат пионерхэм я пэшым. Абдеж диктор цIэрыIуэ Левитан Юрий и макъ лъэщыр радиом къиIукIыу къыщытщIащ СССР-м и цIыху Гагарин Юрий тхыдэм щыяпэу хьэршым (космосым) зэрылъэтар. Дауи, дэ къыдгурыIуащэртэкъым къэхъуам и мыхьэнэр, ауэ дыкъэзыухъурейхэр егъэлеяуэ зэрыгуфIэр щытлъагъукIэ шэч къытетхьэртэкъым ар къызэрымыкIуэу Iуэхушхуэу зэрыщытым. Аращ дигу къыщIинари.
Иджы хьэршым цIыху кIуэнри щылэжьэнри зэсэжа Iуэху хъуащ, зыми фIэгъэщIэгъуэныжкъым, ауэ а япэ лъэбакъуэр икъусыкъужкIэ гугъуу, тегушхуэгъуейуэ щытащ. А псори зи нэгу щIэкIахэр тегъэщIапIэ тщIыурэ мыкIыхьыщэу къытедгъэзэжынщ Iуэхур зэрекIуэкIам.
Совет Союзым тIэунейрэ и ЛIыхъужь Волынов Борис и закъуэщ 1960 гъэм гъатхэпэм и 7-м Москва щызэхуашэса япэ космонавт гупым щыщу псэужыр. Абы игу къегъэкIыж: «Кхъухьлъатэзехуэ ныбжьыщIэхэм къыщIыдэджар къыджаIэртэкъым. ТехникэщIэ дагъэгъэунэхуну я мураду хуэдгъэфащэрт. Ауэ абы и пIэкIэ лекцэхэм драгъэдаIуэу щIадзащ гум и лэжьэкIэм, лъым и зекIуэкIэм теухуауэ. СыткIэ дыхуей? — дызэупщIыжырт. ИтIанэ къыджаIащ парашютым дыхуэмыIэзэу мыхъуну. АбыкIэ дыкъелъэфын хуейт сыт хуэдэ щытыкIэми диту. Арати, гупыр Саратов и гъунэгъу Энгельс къалэм и Iэшэлъашэм дыкъыщыхутащ. Абы щыгъуэщ нэхъ дыщызэрыцIыхуар. Сэ си гъусэт Гагариныр, Титовыр, Леоновыр, Быковскэр».
Волыновым псом хуэмыдэу къыхегъэщхьэхукI космонавт хъунухэр гъэунэхуныгъэ хьэлъэ дыдэхэм зэрыпхыкIар. ЦентрифугэкIэ ягъэджэрэзырт. Мыпхуэдэхэм деж цIыхур хуэди 10-12-кIэ нэхъ хьэлъэ мэхъу, я Iэхэр яхуэгъэхъеижыртэкъым, я напIэхэр яхудэхьеижыртэкъым. «Дэ дызыхуагъэхьэзырыр наIуэ къэхъуа иужь, къэсщIащ сэ хьэршым япэу сызэрамыгъэлъэтэнур. Си лъагагъыр сантиметри 172-рэ хъурт — къагъэув пщалъэм сантиметритI щIигъурт. Хуабжьу си жагъуэ хъуат, — пещэ Волыновым. — Я инагъкIи узыншагъэкIи езэгъыу цIыхуи 6 къыхахащ. Титов Герман и кIэн нэхъ къикIын хуэдэт, ауэ и цIэр зэран къыхуэхъуауэ къыщIэкIынущ. Урысыбзэмрэ литературэмкIэ езыгъаджэ и адэм Пушкин Александр и «Пиковая дама»-м и лIыхъужьым и цIэр къызэрыфIищар зыми къилъытэнутэкъым. ИтIанэ псоми къыдгурыIуащ конструктор нэхъыщхьэ Королёв Сергей япэ космонавту Гагарин Юрий илъагъуну зэрыхуейр: абы и нэIэ нэхъ тригъэтт. Езы Юри хуабжьу цIыху гуапэт, зэпсалъэ псори къыдишэхыу. Зэрылъэтэну кхъухьыр щызэпкъралъхьэ цехым щIэт лэжьакIуэхэми, академик цIэрыIуэхэми бзэ къахуигъуэтырт. Гагариным фIэфIт цIыхухэм ядэIэпыкъун».
АрщхьэкIэ, жэуап псори и пщэ дэлъми, Королёв Сергей и фIэфIыныгъэ закъуэкIэ Iуэхур зэфIэкIыртэкъым. ИкIэм-икIэжым а Iуэхум унафэ тезыщIыхьынур Къэрал комиссэрт. Мэлыжьыхьым и 8-м ирагъэкIуэкIа зэIущIэм щыжаIащ Гагарин Юрий къызэрыхахар. Ар зыгуэркIэ хуэмыхъумэ, Титов Герман абы и пIэкIэ лъэтэнут.
ЕпIэщIэкIыни хуейт. Америкэм и Штат Зэгуэтхэм хьэршым кIуэну зыщигъэхьэзырырт Шепард Алан. Ар щылъэтэну пIалъэр тхьэмахуэ зыбжанэкIэ ягъэIэпхъуат, арщхьэкIэ мэлыжьыхь мазэм фIэкIынутэкъым. Мыбдежым зэуэ щыжытIэнщи, США-м и унафэщIхэм хуабжьу я жагъуэ хъуащ Совет Союзыр япэ зэрищар. Президент Кеннеди Джон еджагъэшхуэхэр зэхуигъэсри еупщIащ: «Сыт хуэдэ жэуап еттыфыну урыс-хэм?» «Абы щхьэкIэ Мазэм цIыху дгъэлъэтэн хуейщ», — къыжраIащ. ИкIи ягъэлъэтащ, ауэ зыкъомкIэ нэхъ иужьу.
ИкIи, мис, къэсащ мэлыжьыхьым и 12-р. А махуэм ЩIы хъурейм и цIыхухэм зэхахащ кхъухьыр щаутIыпщым Гагарин Юрий къыжьэдэкIа «Поехали!» псалъэр. Иджы абы лъандэрэ а псалъэр жаIэ хьэршым кIуэну гъуэгу теувэ космонавт псоми.
ЦIыхур зылъэIэса а ехъулIэныгъэшхуэм къыкIэлъыкIуащ нэгъуэщIхэри. Абыхэм ящыщ зыкъомыр зейр Совет Союзырщ: псалъэм и хьэтыр-кIэ, дунейм щыяпэ цIыхубз космонавтыр Терешковэ Валентинэщ, кхъухьым икIыу космос зэIухам хыхьар Леонов Алексейщ, ди къэралым и космонавтхэм зэпымыууэ рекордхэр ягъэув хьэршым зэрыщылажьэ зэманым и кIыхьагъымкIэ. А псори зрикIуар Гагарин Юрий пхиша лъагъуэ угъурлырщ.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, ди къэралым уэгу жыжьэр къэгъэIурыщIэн и лъэныкъуэкIэ хузэфIэкIахэм дэ дытопсэлъыхь, блэкIа зэманымкIэ зыдгъазэурэ. Совет Союзыр лъэлъэжа иужь абы и пIэ иува Урысейм мыбдеж щыIэщIэкIащ пэрыт увыпIэр. Ар щхьэусыгъуэ зыкъомым къыхокI: хьэршыр къэхутэным мылъкуу трагъэкIуадэр нэхъ мащIэ мэхъу, хуащI гулъытэри йохуэх. Нэхъыщхьэращи, Королёв Сергей хуэдэ еджагъэшхуэ щэджащэхэр икIи ерыщхэр щыIэжкъым. Абыи Гагаринми шэч гуэри къытрахьэртэкъым ди цIыхухэр Мазэми Марсми мыгувэу зэрылъэтэ- нум. АрщхьэкIэ нобэр къыздэсым ди къэралыр тIуми лъэIэсакъым. Пэжщ, Мазэр къэгъэIурыщIэным теухуа программэ зэхалъхьащ, ауэ ар ягъэзэщIэным яужь ихьауэ тлъагъуркъым. Дызэрыт лIэщIыгъуэм и зэхуэдитIым цIыхум и лъэр Марсым нэсыну къыщIэкIынущ. Дыщыгугъынщ Урысейри къыкIэрымыхуну.
ЗэкIэ ди гур догъэфI УФ-р хьэршыр къэзыгъэIурыщIэ къэрал пашэхэм ящыщу къызэрынэжымкIэ. Абы и щыхьэтщ Урысеймрэ США-мрэ кос-мосым щызэдэлэжьэным теухуауэ яку дэлъ зэгурыIуэныгъэм къару щиIэну пIалъэр 2030 гъэ пщIондэ зэрагъэIэпхъуар.
2021 гъэр Гагариным и илъэсу ягъэуващ. А цIыху гъуэзэджэм и фэеплъыр илъэсхэм я мызакъуэу, лIэщIыгъуэ куэдми хэкIуэдэжынукъым.
Шал Мухьэмэд,
«Адыгэ псалъэм» и обозреватель
