ХьэхъупащIэ Хьэжбэчыр и гукъэкIыжхэр
Гур зыхуеIэм лъэр лъоIэс
Адыгэхэм ди щэнхабзэм, макъамэ гъуазджэм зегъэужьыным хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщIа цIыхущ ХьэхъупащIэ Хьэжбэчыр Хьэбалэ и къуэр.
Ар 1926 гъэм щIышылэм и 21-м Кэнжэ къуажэм къыщалъхуащ. ЕхъулIэныгъэ иIэу къуажэ школыр къиуха нэужь Хьэжбэчыр республикэм къыщыдэкI «Къэбэрдей пэж» газетым, радиом щылэжьащ.
«Гур зыхуеIэм лъэр лъоIэс», жеIэ адыгэ псалъэжьым. Ар зэрыпэжыр щынэрылъагъущ ХьэхъупащIэм и гъащIэм. ЩIалэ набдзэгубдзаплъэр, хэлъэт зиIэр щIэныгъэм хуэпабгъэрти, абы къехъулIащ и хъуэпсапIэр — Ленинград къалэм дэт консерваторэр щытхъу иIэу къиухащ. Игъуэта щIэныгъэфIри абы нэсу къыхуигъэсэбэпащ къыщалъхуа хэкум и зыужьыныгъэм. Нобэми Хьэжбэчыр фIыкIэ ягу къыщIагъэкIыж IуэхуфIхэм ящыщщ республикэм и къэрал филармонием и лэжьыгъэр зэтеухуэным хэлъхьэныгъэшхуэ зэрыхуищIар, тхылъ купщIафIэхэр и къалэмыпэм къызэрыщIэкIар.
И къару емыблэжу зэрылэжьар гулъытэншэу къэнакъым — ХьэхъупащIэм къэрал дамыгъэ лъапIэхэр къыхуагъэфэщащ. И гуащIэм къыпэкIуа фIыщIэхэм ящыщщ «Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ», «Урысей Федерацэм гъуазджэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэхэр, Къэбэрдей-Балъкъэрым и Къэрал саугъэтыр.
ХьэхъупащIэ Хьэжбэчыр 2000 гъэм дыгъэгъазэм и 11-м дунейм ехыжащ икIи къыщалъхуа Кэнжэ къуажэм щыщIалъхьэжащ.
УкIытэ зыхэлъ лъэпкъ
Нобэми срогушхуэ а зэманым, 1943 гъэм, эвакуацэм къикIыжу и хэку Адыгейм зыгъэзэжу гъуэгу тету Налшык къыщызэтеувыIа адыгэ тхакIуэшхуэ КIэрашэ Тембот къэсцIыхуауэ зэрыщытам.
Ар Теунэ Хьэчим и ныбжьэгъуфIти, тхьэмахуэ къэс жыхуаIэм хуэдэу радиом накIуэрт. Хьэчим и фIыгъэкIэ абырэ сэрэ дызэрыцIыхуат. Си дежкIэ ар щIыхьышхуэт — апхуэдэ тхакIуэшхуэм ухуэзэныр, уепсэлъэныр. Абы къыщымынэу, АбытIэ Мухьэб, КIэрашэ Тембот, сэ мазибгъум нэсыхукIэ зы пэшым дыщыпсэуащ, Бахъсэн уэрамкIэ зэджэу щытам тет унэм дыщIэсу.
КIэрашэ Тембот и сэбэп зэкIахэм ящыщщ драматург щIалэщIэ Акъсырэ Залымхъан. Абы и «Дахэнагъуэ» пьесэр дунейм къытехьэным и псалъэ хилъхьауэ щытащ Тембот — Акъсырэм адыгэбзэфI иIэщ, ар драматургием хуэIэкIуэлъакIуэщ жиIат.
Тембот и гъусэу радиом сыкъыщикIыжкIэ абы сишэрт и бысым АбытIэ Мухьэб деж.
Дыпсалъэу дыщысурэ пшапэр зэхэуэмэ е дунейр къызэIыхьэмэ, Кэнжэ самыгъэкIуэжу сыкъагъанэрти, я шэнтжьеижьым силът. А зэманым гъэсыныр гъуэтыгъуафIэтэкъыми, си къуэшыр си гъусэу пхъэ къута гулъэхэр къасшэрт Мухьэб деж.
Тембот, Мухьэб, сэ тыншу дызэгурыIуэрт — ди Iуэху еплъыкIэхэмкIэ дызэхъуажэрт, дызэдэпщафIэрт, дызэдэшхэрт. КарточкэкIэ къыдат IэфIыкIэхэмрэ ди щIакхъуэ Iыхьэхэмри зэхэлъу дыпсэурт.
А зэманым цIыху куэд фэтэр хуэныкъуэти, Iэмал тIэкIунитIэ зиIэу къалъытэм зыгуэр гъусэ хуащIырт. ЩIалэ фызкъэмышэ АбытIэ Мухьэб фэтэрщIэсу дэ нэхърэ нэхъыфI имыгъуэтыну къэтлъытэжу дыхуэхьэщIэрт.
АбытIэ Мухьэб гушыIэурэ жиIэн фIэфIт: «КIэрашэ Тембот и артелым хэтхэм хэт гъэсын егъэхьэзыр, хэт карточкэхэмкIэ къыдатыну фошыгъур, щIакхъуэр къыIех, хэти мэпщафIэ».
ПщыхьэщхьэкIэрэ дызэхэтIысхьэрти, Iэджэм дытепсэлъыхьырт. АбытIэр тегузэвыхьырт адыгэбзэ грамматикэр тхыныр, ар къыдагъэкIыныр кIыхьлIыхь зэрыхъум. КIэрашэ Тембот зэхуихьэсырт хъыбархэр — партизанхэм яхэта Жанкъазий Софият теухуа повестым къыщигъэсэбэпынур. А повестым щыщ пычыгъуэхэр газетым трыригъэдзат. Сэ усэхэр стхырт, абыхэм радиокIэ сыкъеджэрт. А зэманым щIызодзэ гушыIэ поэмэ стхыну, «Iей пщIауэ фIым ущымыгугъ» фIэсщауэ. Абы селэжьащ мазэ зыбжанэкIэ, икIэм-икIэжым, 1944 гъэм и бадзэуэгъуэ мазэм газетым къытрадзэ.
Зэгуэрым, радиом сыщымылэжьэжу, главлитым политредактору сагъакIуэ, адыгэбзэкIэ къыдэкIхэм сакIэлъыплъу. ТхакIуэхэм я союзым сыщIохьэ махуэ гуэрым. Абы и тхьэмадэ Отаров Керим къызжеIэ:
— Хьэжбэчыр, Мэзкуу къикIри тхакIуитI къагъэкIуащ, ди Союзым и лэжьыгъэр зыхуэдэр зрагъэщIэну, къыддэIэпыкъуну. Зыр Зенкевич Михаилщ — усакIуэщ икIи нэгъуэщI лъэпкъхэм я усакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэр урысыбзэкIэ зэредзэкI. Абы и усэхэр ихуащ Мэзкуу 1936 гъэм урысыбзэкIэ къыщыдэкIа тхылъым. Мурад иIэщ ди усакIуэхэм я къалэмыпэм къыщIэкIахэр урысыбзэкIэ зэридзэкIыну, подстрочникхэр иIэмэ. ЕтIуанэр рассказ кIэщIхэр зытх, очерк дэгъуэхэр «Известия» газетым къытригъадзэу абы щылажьэ тхакIуэ Левин Кириллщ. Ахэр хуейщ тхылъеджэхэм дащыIущIэну литературэ пщыхьэщхьэ гъатхэпэм и 5-м къызэдгъэпэщыну. СолъэIунут Алъхъэс Мартин къэбгъуэту а пщыхьэщхьэм къебгъэблэгъэну.
1944 гъэм гъатхэпэм и 5-м Промкооперацэм и клубым, Хэку зауэшхуэм зэрыщIидзэрэ япэу, литературэ пшыхь щокIуэкI, къэбэрдей, балъкъэр, урыс тхакIуэхэр хэту.
ЯпэщIыкIэ шэч къытетхьащ литературэ пщыхьэщхьэм цIыху къекIуэлIэным, сыту жыпIэмэ зауэр иджыри иухатэкъым, къалэм дэсхэм я нэхъыбэр лэжьыгъэ нэужьым кIуэрт зэхэкъута унэхэр зэфIагъэувэжыну.
АрщхьэкIэ, пщыхьэщхьэм щыщIидзэну зэманыр къыщысым наIуэ къэхъуащ дыщIэгузэвэн зэрыщымыIэр. Пщыхьэщхьэр сыхьэтиблым ирихьэлIэу клубым щIэзу цIыхухэр къызэхуос.
Клубым и сценэм япэщIыкIэ къохьэ ди хьэщIэхэр — Зенкевич Михаилрэ Левин Кириллрэ. Абыхэм я ужь итщ Отаров Керим, КIэрашэ Тембот, Кациев Хьэбу, Щомахуэ Амырхъан, Теунэ Хьэчим, Алъхъэс Мартин сымэ, сэри сахэтщ.
Къызэхуэсахэм Отаров Керим ехъуэхъуащ, иужькIэ я усэхэм, я повестхэмрэ рассказхэмрэ щыщ пычыгъуэхэм къеджащ Зенкевич Михаил, КIэрашэ Тембот, Теунэ Хьэчим, Левин Кирилл сымэ. Залым щIэсхэр гуапэу IущIащ КIэрашэ Тембот ди партизанхэм ятеухуауэ итха повестым щыщ Iыхьэм.
КъыкIэрыхуами, а пщыхьэщхьэм зынригъэхьэлIат АбытIэ Мухьэби. Ар адыгэбзэ кафедрэм и егъэджакIуэхэм я зэIущIэм хэтати арат щIэгувар. НыщIыхьа нэужь, сценэм исхэм ари къытхагъэтIысхьэри, зэIущIэм пащэжащ.
Пщыхьэщхьэр дэгъуэу екIуэкIащ, усэхэр адыгэбзэкIэ, балъкъэрыбзэкIэ, урысыбзэкIэ щыIуу.
Унэм къэдгъэзэжа нэужь, пщыхьэщхьэр зэрекIуэкIам и гугъу тщIыуэ куэдрэ дыщысыжащ. Апхуэдэ Iуэхум фIы къызэрыдэкIуэнум шэч къытетхьэртэкъым щыми.
ЕтIуанэ махуэм шэджагъуэм унэм декIуэлIэжауэ Мухьэб жеIэ:
— Хьэжбэчыррэ Темботрэ фыкIуи, карточкэкIэ къыдатыну крупамрэ лымрэ къеIыфх, сэ кIэртIоф сукъэбзынщ, хьэкум мафIэ исщIэнщ фыкъэсыжыху. Пщыхьэщхьэшхэ екIу тщIынщ, лырэ кIэртIофрэ гъэжьауэ зэщIэлъу.
Тембот сэрэ докIуэ карточкэкIэ ерыскъы къыщыдат тыкуэным. А тыкуэныр литературэ пщыхьэщхьэр щедгъэкIуэкIа, Промкооперацэм и клубым и лъабжьэм щIэтт. Дынэсмэ, тыкуэным цIыху куэд щIэтт ерыскъы къыIахыу. Сэ сыIуохьэ лыр щащэ щIыпIэм. Абдежи цIыхур щыIувщ. Сыплъэмэ, лыр зыщэ цIыхубзым Iэ къысхуещI:
— Гъунэгъуу къакIуэт, — жиIэу.
СыкIуатэмэ, абы къызжеIэ: «Лыр духынущ, моуэ фыкъэкIуатэ». Сэ, Тембот гъусэ сощIри, нэхъ гъунэгъу зыхудощI лыр щашэч тэрэзэр зытет стIолым.
Чэзум хэтхэр къыдоплъ. Абыхэм зыри жаIэркъым, ауэ сэ япэкIэ сызэрыкIуатэр зылъэгъуа цIыхубз гуэрым зыкъытхуегъазэ: «Дыгъуэпшыхь арэзы дыкъэфщIащ. Дэгъуэу усэм укъеджащ, уи гъусэр къызэджари дигу ирихьащ». Фызым и псалъэр зэхэзыха Тембот зыфIимыгъэIуэху-зыфIимыгъэIуэхуурэ си гъунэгъу зыкъещI: «Хьэжбэчыр, ныхэкI мыбы. НакIуэ». Сэ ар сымыдэну сыхэтщ, ауэ Тембот: «Зэхэпха а фызым и псалъэхэр? Абы къуиIуэкIар къыбгурыIуа?» — жеIэри, чэзум хуэмурэ сыкъыхеш. Зыри жызимыгъэIэу сыкъешэж. ДыкъызэрыщIыхьэжу, кIэртIоф зыукъэбзу щыс Мухьэб: «ИIэт, Хьэжбэчыр, лыр тхьэщIи, цIыкIу-цIыкIуурэ упщIатэт. Иджыпсту кIэртIоф жьэрыкуей тшхынкъэ, лы гъэжьар абы хэлъу», — жеIэ.
Къэхъуар Тембот абы жреIэж. Щыми зы псалъэ жыдмыIэу дошх плъыжьу гъэжьа кIэртIофыр.
Абы и ужькIэ илъэс Iэджэ дэкIауэ, 1967 гъэм, Мейкъуапэ сыкIуащ литературэмрэ искусствэмрэ я декадэу Октябрь махуэшхуэр илъэс 50 зэрырикъум и щIыхькIэ Кавказ Ищхъэрэм и автономнэ республикэхэм щрагъэкIуэкIынум и Iуэху зесхуэу. Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм Адыгейм щригъэкIуэкIыну декадэр щыщыIэну махуэхэмкIэ абы и унафэщIхэм сагурыIуэн хуейуэ арат. Сэ сыщыIащ КультурэмкIэ управленэм. СыIущIащ абы и унафэщI адыгэ щIалэ екIу Понэжь Руслан. Абы сешэ облисполкомым и Iэтащхьэ Хьэтыкъуейм деж, иужькIэ партым и обкомым и япэ секретарь Бэрзэдж Нухь дыIуощIэ.
А псори сыхьэтитIым къриубыдэу зэфIокI.
Ахэр зэфIэдгъэхьа нэужь КIэрашэ Тембот деж телефонкIэ сопсалъэ, и узыншагъэр зыхуэдэр къэсщIэну.
Абы къызжеIэ:
— Сыт, си дежкIэ укъыщIыхьэнукъэ? Сыкъэплъагъунукъэ?
— Iэмал имыIэу сыныщIыхьэнущ икIи услъагъунущ.
— АтIэ, иджыпсту сыхьэт пщыкIутI хъуауэ аркъудейщ. СыхьэтитIым укъыщIыхьэфын?
— СыныщIыхьэнщ, — жызоIэ.
ТелефонымкIэ Тембот сызэрепсэлъар зэхэзыха Понэж Руслани жеIэ:
— Сэри сынэкIуэнт. ЗыкъомыфI щIауэ Тембот слъэгъуакъым.
СыхьэтитIыр къос, ауэ Понэжым Iуэху гуэр къылъыкъуэкIри, си гъусэу нэкIуэфакъым.
Тембот деж дакъикъипщI хуэдэкIэ сынос. ЩэнхабзэмкIэ управленэр КIэрашэр зыщIэс унэм пэжыжьэтэкъым.
Тембот и щхьэгъусэ Зузэ гуфIэжу бжэр къыIуех.
— Хэт ар? Хьэжбэчыр къэса? — пэшым Тембот и макъыр къыщIоIукI.
— Къэсащ.
Пэшышхуэм сыщIохьэ. Тембот гъэмахуэ джанэ къуэлэныр щыгъыу диваным исщ. Диваным и бгъумкIэ стIол лъахъшэ кIыхь цIыкIу щытщ, шхынхэр тету. Дауи, Тембот шэджагъуашхэ сигъэщIыну аращ.
Зузэ Iэнэр мыгувэу ди пащхьэм кърегъэувэ.
Тепщэч куум изу, бахъейр къыщхьэщихыу, мэлыл гъэвар къытрегъэувэ. Бжьыныху шыпсри къехь.
Тембот увыIэгъуэ имыIэу къыщIоупщIэ и цIыхугъэхэу, и ныбжьэгъухэу КъэбэрдеймкIэ щыIэхэм, декадэм хэт сымэ хэтынуми зрегъащIэ. Сэ си гурыIупсыр къожэ, сигукIи жызоIэ: «СтIолым тетхэр упщIыIужынущ». Ауэ Тембот шхыным хэIэбэну пIащIэркъым. Апхуэдэурэ зы дакъикъипщI-пщыкIутIкIэ дыщысащ. Лыми бахъэ щIагъуэ къыхихужыркъым.
— АтIэ, — жеIэ Тембот. — ДыхэIэбэнщ.
Абы зегъэхьэзыр лыр зэрылъ тепшэчымкIэ Iэбэну, ауэ къызэтоувыIэри зыкъысхуегъазэ:
— ПщIэжрэ, Хьэжбэчыр, илъэс тIощIырыпщI япэкIэ, Мухьэб, уэ, сэ лыншэу дыкъэнауэ зэрыщытар. Чэзум укъыхэсшыжу зыри дымыIыгъыу дыкъэкIуэжауэ зэрыщытар.
А дакъикъэхэр си гум къокIыж.
Тембот шхэн щIедзэ. Абы хуэмурэ къызжеIэ:
— Адыгэхэм лIыгъи тхэлъу, Iуэхушхуи зэфIэдгъэкIыу, зауэлI хахуэуи дыщытащ. Хьэл-щэныфI куэди тхэлъащ, тхэлъщ, ауэ а псом ящхьэу дэ адыгэхэр адрейхэм дефIэкIыу зы хьэл диIащ — укIытэшхуэ тхэлъащ. ЦIыхум, лъэпкъым укIытэ хэлъмэ, ар къулеигъэу щыIэ псом я нэхъ инщ, я нэхъ лъапIэщ.
ИужькIэ ар къызоплъ, а псалъэхэр къызэрысщыхъуар зригъащIэу.
Дауи, адыгэхэр укIытэ зыхэлъ лъэпкъщ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхакIуэхэр Къэрэшей-Шэрджэcым щохьэщIэ. 1965 гъэ
Ленинград
Газетым къытрадзэ тхыгъэхэм хэтщ Къэбэрдей опернэ студием щеджэну Ленинград ягъакIуэ щIалэгъуалэм ятеухуахэр, абыхэм я сурэтхэр.
Зауэ нэужьым и япэ илъэсхэр гугъуу, уэгъуу щыт пэтми, цIыхухэм я нэгум нэщхъыфIагъэрэ ерыщагърэт иплъагъуэр. Абыхэм гузэвэгъуэ яIэу хэпщIыкIыртэкъым. ГъэщIэгъуэнкъэ, цIыхухэр япэкIэ плъэуэ, лажьэу, бийм зэтрикъута лъапсэхэр зэфIагъэувэжырт. Абыхэм псоми хьэкъыу я фIэщ хъурт гъащIэр нобэ нэхърэ пщэдей нэхъыфI зэрыхъунур. Апхуэдэ гугъэм ирипсэурт, абы хуэлажьэрт.
Махуэ гуэрым адыгэ газетым и редакцэм къыщIохьэ сэ зыкъом щIауэ фIыуэ сцIыху, си ныбжьэгъу КхъуэIуфэ Хьэжбат. Ар иджы ИскусствэмкIэ управленэм и унафэщIым и къуэдзэт.
Опернэ студием щеджэнухэр Ленинград ишэри къигъэзэжат. Иджы абы и къалэныр нэгъуэщIт — еджакIуэхэм ящхьэщытын хуей унафэщIу ар ягъэуват, мыгувэуи Ленинград игъэзэжынут.
Студием щеджэну кIуахэм яIэ щытыкIэхэр, абыхэм консерваторием и егъэджакIуэхэр къазэрыIущIам и гугъу ищIыжырт.
КхъуэIуфэ Хьэжбат хэтт сэ сыкъытригъэхьэу студием еджакIуэ сишэну. Хуэм-хуэмурэ си щхьэм щотIыгъуэ студием кIуэныр. Япэрауэ, сэ фIыуэ слъагъу литературэм сыхуеджэну Iэмал згъуэтырт, абы ищIыIужкIэ театрым, музыкэм зыубгъуауэ нэIуасэ сыхуэхъунут.
1947 гъэм сыпэплъэрт, сыщыгугъырт си гъащIэм зэхъуэкIыныгъэхэр къыхуихьыну.
* * *
Къэбэрдей оперэ студием щеджэну студентхэр къыхэзыхыну комиссэ Ленинград къокIри 1947 гъэм бадзэуэгъуэм и кIэм Налшык къокIуэ. Япэми хуэдэу, а комиссэм и унафэщIт урыс цIыхубз уэрэджыIакIуэ, Европэм и опернэ сценэхэр зыгъэдахэу щыта Павловская — Боровик Верэ Илья и пхъур. Ар консерваторием и доцентт, уэрэд жыIэным хуегъэсэнымкIэ факультетым и унафэщIт. Абы и гъусэт консерваторием и унафэщIым и къуэдзэ, доцент Бурлаков Б. Н., музыкэм и теорием хуезыгъаджэ Киссельман С. С. сымэ.
Бадзэуэгъуэм и 25-м къыщыщIэдзауэ шыщхьэуIум и 15-м нэсыху щIалэгъуалэу щэм нэблэгъэным йодаIуэ комиссэм хэтхэр. Студием щеджэну аргуэру цIыху пщыкIутху къыхах.
КхъуэIуфэ Хьэжбат Ерчэн Леонидрэ сэрэ дыкъытригъэхьэн хузэфIокI студием дыкIуэну.
Сэ мурад сщIар Теунэ Хьэчим щызэхихым, гуфIэу къыздиIыгъащ.
Зи щхьэм чэтэн теубгъуа «Форд» машинэмкIэ шыщхьэуIум и 28-м Налшык драшри, Минводы гъущI гъуэгу станцым дашэ, «Кисловодск — Ленинград» мафIэгумкIэ драгъэжьэну.
Дежьэным и пэ къихуэу ди лъакъуэм къыщыщIэдзауэ ди щхьэм нэсыху дахуапэ ди республикэм и Правительствэм и унафэкIэ. КъыжыIэпхъэщ а гъэхэм ди студием щеджахэм хуэдэу хуэщIауэ хуэпа консерваторием зэрыщымыIар.
ФокIадэм и 1-м консерваторием дашэ.
Студием кIуахэм къыхаха IэщIагъэмкIэ езыгъэджэнухэм ирагъэбыдылIащ япэрей махуитI-щым. Консерваторием и унафэщIхэм егъэджакIуэ цIэрыIуэхэр кърапхащ ди деж икIахэм. Къетыкъуэ Верэ доцент Пядищевэ Ольгэ Павел и пхъум деж щоджэ, Кашеваровэ Ольгэ Афанасий и пхъум деж — Къасым Иринэ, Къуэдзокъуэ Владимир профессор Ольховский Е. Г. ират, Ерчэн Леонидрэ сэрэ режиссурэм дыщыхуоджэ профессорхэу Макарьев Леонид Фёдор и къуэм, Гликман Павел Иван и къуэм, Товстоногов Георгий Александр и къуэм я деж.
КIэщIу жыпIэмэ, Къэбэрдей опернэ студием щеджэхэм я пхъэр къикIащ. Псоми къехъулIащ урыс макъамэ культурэм и цIыхушхуэхэм дерс къыIахыну, абыхэм я деж щеджэну.
Илъэс ныкъуэ нэхъ дэмыкIыу дэ зыщыдогъэгъуазэ Шуберт и «Музыкальный момент» пьесэм, Глинкэ и «Русланрэ Людмилэрэ» оперэм щыщ пычыгъуэхэм. Музыкэм и тхыдэм дыхуезыгъэджа Зарицкая Розалие Исаак и пхъум композиторхэм я гугъу къытхуищIу, музыкальнэ произведенэхэр зэрызэхэлъыр къыджиIэу дригъаджэрт, Ленинград дэт опернэ театрхэм дишэрт. Филармонием и залым дыщедаIуэрт дуней псом щыцIэрыIуэ Ленинград филармонием и симфоние оркестрым дирижёр цIэрыIуэ Мравинский Евгений Александр и къуэм и унафэм щIэту ит концертхэм. Оперхэм дедэIуэну дэ дыкIуэрт консерваторием и опернэ студием.
Япэ илъэсри абы къыкэлъыкIуэри дэгъуэу екIуэкIащ. Къэбэрдей опернэ студием щеджэхэм ятеухуа фIыщIэ тхыгъэхэр консерваторием и унафэщIхэм къагъэхьри, ди газетхэм къытрадзауэ щытащ 1947 гъэм.
Зы илъэс фIэкIа оперэ студием дыщIэмысауэ, сэрэ Ерчэн Леонидрэ консерваторием и оперэ-режиссер факультетым дыщеджэну дащтэ. Дэ тIум дежкIэ ар щIыхьт, ауэ щхьэкъэIэт димыIэу жэщи махуи деджэн хуейт.
* * *
1948 гъэм и гъэмахуэ зыгъэпсэхугъэм Ленинград сыкъикIыжри Налшык сыкъэкIуэжауэ ТхакIуэхэм я союзым сыщIохьэ, Теунэ Хьэчим слъагъунщ жызоIэри.
Хьэчим си Iуэху зытетым, сызэреджэм и гугъу хузощI. Ар си гъащIэм, сызыхуей сытхэмкIэ къызоупщI, усэ тхыныр щызгъэтарэ иджыри сытхэрэ зрегъащIэ. Теунэм жызоIэ литературэм нэхъ сегугъу зэрыхъуар икIи усэ Iэрамэ зэрыстхар.
— АтIэ, абы щыгъуэм, уи усэ зытхух подстрочник щIыи, къэхь. Налшык къедгъэблэгъауэ щыIэщ Мэзкуу дэт Литературэ институтым и иужьрей курсым щеджэхэу Гребнев Наумрэ Козловский Яковрэ. Абыхэм адыгэ усакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэр урысыбзэкIэ зэрадзэкIауэ тхылъ къыдагъэкIыну я гугъэщ.
ЕтIуанэ махуэм усиплI хузохь, подстрочник сщIауэ. Абыхэм Теунэр йоплъ икIи къызжеIэ: «Гребневымрэ Козловскэмрэ Долинск, «Маяк» зыгъэпсэхупIэ унэм щыIэщи, абыхэм я деж кIуэ, зэгъэцIыху икIи мы запискэри ятыж».
«Маяк»-р здэщытыр фIыуэ сцIыхурти, занщIэу къызогъуэт. СыщIоупщIэ сызыхуэкIуахэр здэщыIэмкIэ. Ахэр шхакIуэ щыIэти, тIэкIурэ сапэплъауэ къагъэзэж. ЩIалэхэм сэрэ нэIуасэ, ныбжьэгъу дызэхуохъу.
Гребневымрэ Козловскэмрэ зэрадзэкIа, къэбэрдей усакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэр щызэхуэхьэса тхылъыр 1949 гъэм урысыбзэкIэ къыдокI. Ар къэбэрдей усакIуэхэм я къалэмыпэм къыщIэкIахэр иту япэ дыдэу урысыбзэкIэ къыдэкIа тхылът икIи фIы хъуауэ къалъытащ. 1949 гъэм дыгъэгъазэ мазэм и 5-м къыдэкIа «Правда» газетым къытехуауэ щытащ Панков В. и рецензэ, а тхылъым щытхъуу. Абы ит усэхэм ящыщу нэхъыфI хъуауэ рецензентым къигъэлъэгъуахэм ящыщт КIуащ БеталI и усэ «Индыл» жыхуиIэмрэ сэ стха «Кремлым и вагъуэхэр» жыхуиIэмрэ. А зэманым партым къыдигъэкI «Правда» газетым фIыкIэ уи цIэ къриIуэныр икъукIэ гулъытэшхуэт икIи пщIэшхуэт.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
