«Гете сыкъыщеджэкIэ си гупсысэхэм жыджэру лэжьэн щIадзэ...» -иритхэгъащ Толстой Лев и дневникым 1863 гъэм мэкъуауэгъуэм и 2-м. Урыс тхакIуэшхуэм а псалъэхэмкIэ къиIуэтащ Гете и тхыгъэхэм еджэ дэтхэнэ зыми и гупсысэ. Нэмыцэ усакIуэ, гупсысакIуэ, къэхутакIуэ Гете Иоганн Вольфганг 1749 гъэм шыщхьэIум и 28-м къалъхуащ. Германием и узэщIакIуэ нэхъ лъэщ дыдэхэм ящыщ зым игъэтIылъащ «нэмыцэ литературэм и лъэхъэнэщIэ» жыхуаIэм и лъабжьэр. Гете и адэм щIэныгъэфI иIэт, императорым и чэнджэщэгъуу лажьэрт. Абы и къуэр Лейпциг (1765-1768 гъэхэм), Страсбург (1770-1771 гъэхэм) юрист, нэгъуэщI Iуэхугъуэхэми, абыхэм медицинэри хыхьэу, щыхуригъэджащ. Страсбург Гете И. Г. Гердер щызригъэцIыхури, «Борэнхэмрэ тегуплIэныгъэхэмрэ» зэщIэхъееныгъэм хэтхэм ящыщ зы хъуащ. Август Карл герцогым ирегъэблагъэри, ар 1775 гъэм Веймар макIуэ. цIыхухэр къызэрыхуэпсалъэм щхьэкIи къимыгъанэу, Гете щхьэгъусэ ещI удз гъэгъа мастерскойм и лэжьакIуэ Вульпиус Кристианэ. Франдж революцэ иным Гете зэпIэзэрыту хущытащ, ауэ I792 гъэм Вальмэ деж щекIуэкIа зауэм иужькIэ телъыджэу къиIуэтащ Франджым и революцэ дзэхэм къахьа текIуэныгъэм дунейпсо тхыдэм дежкIэ иIа мыхьэнэшхуэр: «А махуэхэм абдеж къыщыщIидзащ дунейпсо тхыдэм и лъэхъэнэщIэм». Гете и дежкIэ мыхьэнэшхуэ иIащ I794 гъэм Шиллер къызэрицIыхуам. А зэманым Гете и унафэщIт Шиллер I79I гъэм Веймар къыщызэригъэпэща театрым.
Гете нэхъ пасэу (1767-1769 гъэхэм) итха усэхэм анакреонтие лирикэ жыхуаIэм и хабзэхэр нэхъ я тегъэщIапIэт. умакIуэм и япэ усэ тхылъыр I769 гъэм къыдигъэкIащ. Гете и творчествэм и лъэхъэнэщIэм 1770 гъэм къыщыщIедзэ. «Борэнхэмрэ тегуплIэныгъэхэмрэ» зэщIэхъееныгъэм щыхэта зэманым Гете итхахэр нэмыцэ усыгъэм щынэхъыфI дыдэхэм хабжэ. Гете и лирикэ лIыхъужьымрэ щIыуэпсымрэ зыуэ зэхэшыпсыхьарэ зэдэхъуу зэдогъуэгурыкIуэ, усакIуэр мифилогиемкIи мэIэбэри, и лIыхъужьым и псэм мыарэзыныгъэ щыукъубейхэр къытхуегъэнаIуэ. Апхуэдэ тхыгъэхэм я щапхъэхэщ, псалъэм пащIэ, усакIуэм и кIэм нимыгъэса драмэм хэт Прометей и монологыр (1773), «Гец фон Берлихинген» тхыдэ драмэу I6-нэ лIэщIыгъуэм щыIа МэкъумэшыщIэ зауэм и пэ къихуэу екIуэкIа Iуэхугъуэхэр, лъахэ зэкъуаудам пщыхэм щызэрахьа щхьэзыфIэфIагъымрэ уигу къэзыгъэкIыж Iуэхугъуэхэр къыщыгъэлъэгъуар (1773), письмохэмкIэ зэхэлъхьа сетиментальнэ роман жыхуаIэ ухуэкIэм тету 1774гъэм итха «Вертер ныбжьыщIэм телъа бэлыхьхэр» романым Гете и лIыхъужьым и псэм игъэвхэм нэIуасэ дазэрыщыхуищIым къыдэкIуэу, нэмыцэ псэукIэм и пэжыпIэр къэзыгъэнаIуэ сурэти ди пащхьэм кърелъхьэ. Гете гъэм Веймар Iэпхъуэным и пэ къихуэу елэжьын зыщIидза «Эгмонт» (1788) драмэм и гупсысэ нэхъыщхьэхэри «борэнхэмрэ тегуплIэныгъэхэмрэ» зэщIэхъееныгъэм хэтахэр зыщIэкъуахэри зэтохуэ. Ар гъэпщылIакIуэхэмрэ абыхэм зыщыпэщIасэкIэ дагуэ цIыхубэмрэ яку дэлъ зэныкъуэкъурщ. Драмэр щхьэхуитыныгъэм щIэкъу бэнэныгъэм ухуезыджэ гупсысэкIэ еух.
1776 - 1785 гъэхэрГете и творчествэм нэхъри зыщиужьа икIи зэхъуэкIыныгъэхэр щигъуэта лъэхъэнэщ. Уи закъуэу зыкъэпIэткIэ мыхьэнэшхуэ къызэримыкIыр къыгурыIуэри, ар хуэкIуащ цIыхухэр зэкъуэувэн зэрыхуей гупсысэм: «ЦIыхум и гъунапкъэхэр» (1778-178I); «иЛльменау» (1783). Ауэ, гуманизмэм и лIыхъужьыныгъэ къыхуеджэныгъэхэм хуэпэжурэ, Гете жеIэ цIыхум зэфIэкI ин дыдэ къызэрылъыкъуэкIыфынур («Алыхьым къигъэщIахэр» (1782). Аращ Гете и Iуэху еплъыкIэхэм яхэлъ зэпэщIэуэныгъэхэр нэхъ наIуэу къэзыгъэлъагъуэри.
Гете и IэдакъэщIэкI нэхъ цIэрыIуэ дыдэхэм ящыщщ «Фауст» трагедиер. Абы и япэ Iыхьэр усакIуэм I808 гъэм итхащ, етIуанэ Iыхьэр – 1825-1831 гъэхэм. Мы трагедиер щытащ абы и пэкIэ щыIа европей узэщIакIуэ гупсысэм и зыужьыкIа псори щызэщIэкъуэжа икIи а гупсысэхэм 18-нэ лIэщIыгъуэм яIэну щытыкIэм и гъунэр изылъа икIи апхуэдэ щIыкIэкIэ 19-нэ лIэщIыгъуэм къыпэщылъхэм дахуэзышэ тхыгъэшхуэу. Трагедием исюжетыр щызэхигъэувэм, Гете къигъэсэбэпащ Фауст теухуа цIыхубэ тхылъыр (1587гъэ), апхуэдэуи гуащэ драмэр. Фауст и образымкIэ усакIуэм къытхуеIуатэ цIыхум и зэфIэкIыр зэрыгъунапкъэншэр и фIэщ зэрыхъур. Гуапагъэмрэ залымыгъэмрэ игъащIэ лъандэрэ яку дэлъ зэныкъуэкъуныгъэр Iуихыну хущIокъу Гете. Мефистофель и обрзым хэлъ Iейхэр Фауст хуосэбэп пэжыгъэм ухуэзышэ гъуэгур къэгъуэтынымкIэ. гретхен и гъащIэми къекIуэкIыкIами Фауст и къэлъыхъуэныгъэхэм щIыпIэшхуэ щаубыд. Фауст хэтлъагъуэ гуапагъэхэр щIигъэбыдэн мурадкIэ, тхакIуэм пасэрей тхыдэми зыхуегъазэ. Фаустрэ Еленэрэ я нэчыхьыр лъэхъэнитIым я зэпыщIэныгъэм и нагъыщэ плъытэми, ар нэкъыфIэщI къудейуэ аращ – Еленэ мэкIуэдыж – а быхэм я къуэри хокIуадэ. «ГъащIэри щхьэхуитыныгъэри зыхуэфащэр а тIуми махуэ къэс щIэзэуфырщ!» - аращ Гете и трагедием и гупсысэр зыхуэкIуэжыр.
Гете и творчествэр Урысейм куэд щIауэ щадж икIи щызэрадзэкI. нэхъ пасэм абы и тхыгъэхэр зэрадзэкIащ Жуковский Всилий, Тютчев Федор, Аксаков К.С., Огарев Н. П., Лермонтов Михаил, Фет Афанасий сымэ. 2фауст» и япэ Iыхьэр урысыбзэкIэ зэрадзэкIауэ вариант 23-рэ щыIэщ. Псом япэ ар зэзыдзэкIар И.Губерщ, 1838 гъэм. Псом нэхърэ нэхъыфI хъуауэ ялъытэр Н. А. Ходорковскэмрэ Пастернак Борисрэ зэрадзэкIахэрщ. Гете 1832 гъэм гъатхэпэм и 22-м Веймар щылIащ. Гейне Г. и псалъэхэмкIэ жыпIэм «Гете лIа нэужь нэмыцэ литературэм и «художествэ лъэхъэнэр» иухащ». Нобэ фи пащхьэм итлъхьэ усэхэр Гете зэман зэмылIэужьыгъуэхэм итхахэм къахэтхащ.
Уэрэзей Афлик
Псоми, дэтхэнэ зыми хуэгъэзауэ
Уэри цIыхуу укъыщигъэщIакIэ,
ЗэплъыжыIуэ нэхъ набдзэгубдзаплъэу:
Псоми уащхьэщымыкIми лъагагъкIэ,
Уи инагъыр зыкIи мынэхъыкIэ.
Бгъэвами бэлыхьхэр мымащIэу,
Насыпри зищIысыр фIыуэ уощIэ....
Аращи, си къуэш, хыумыхыж уи гугъэр,
Иджыри къухьэжакIэкъым ди дыгъэр.
***
Зым яужь иту къокIуэ нэгъуэщI гуэр,
Абы къыкIэлъокIуэж нэгъуэщI зыгуэри.
ХэгъэщI уи гъуэгум, бгъэбыдауэ уи гур,
ПхыкIыф цIыху уэрым я бэзэрым.
КъыхэхуэнкIи хъунущ зыпIэжьэм,
Удз гъэгъа къипчыну Тхьэ IэмыркIэ,
Мыри зэгъащIэ – укIуэфынкъым жыжьэ,
ЖьэрыIэзэ ухъуам пцIы упсынкIэ.
ГъуэрыгъуапщкIуэ
Мэз Iувым пхырыж псыежэхым
Сыхэлъщ, толъкъуным IэплIэр хузэIусхыу.
ЗыкъызешэкIри гуапэу зэрылъэлъу,
АуаныщIу Iуожыж сыкIэлъыплъу.
Ар щIопхъуэжри, и IэплIэр къиущIыу,
ЕтIуанэ толъкъуныр къысхуопIащIэ.
ЗыкъагъэIэгъуэурэ гъуэрыгъуэу,
Насыпым и курыхыр сагъэлъагъур.
Ауэ си нэгум телъыджащэу илъ нэщхъейм
КъысфIощI нэхъ IэфI темыту мы дунейм.
ФIыуэ слъагъум и гур къысщIэмыгъуу
Зэрежьэжам иджыри сыхуощыгъуэ.
НапIэIэтыгъуэ, къэшэж дэрэжэгъуэр,
Къысхуэхьыж ар толъкъун джэгум щIыгъуу.
ЕтIуанэ толъкъунми IэплIэ къызешэкIыр,
Япэм нэхърэ зыкIи мынэхъыкIэу.
1768
Зэхуэзэгъуэмрэ зэбгъэдэкIыжыгъуэмрэ
Псэм мафIэ къыщIэнар хуэхьыжкъым си гум,
ПсынщIэу зызодзэри уанэгум,
Губгъуэ Iэхуитлъэхуитым солъадэ,
КъухьэпIэ пшэплъыр уафэ лъащIэм къыщолыдыр.
Жэщ къэблэгъари дыжьыныфэу
Телъауэ къыр дзакIэхэм уфафэу,
Иджы хъар пIащIэу губгъуэм тегъуэлъхьакIэщ.
Жыгеижьри, жэщ Iувыр фIэлъу щхьэкIэм,
Мэзым хоплъэ, дэ тIум къытпэплъэу.
Зыщиудыгъуауэ къуакIэбгыкIэм, мэзым,
Жэщым и нэ фIыцIищэр къыттоплъызэ.
Нэщхъей IэфIкIэ уэгур игъэнщIу,
Пшэ къуацэм къахоплъ мазэщIэр.
Жьы хуэмым, дамэхэр игъэIущащэу,
Щхъыщхъ щэху шынагъуэ хегъэIукIыр жэщым.
КIыфIыр ещхьми иныжь шынагъуэм,
Гум къришырт уэрэд дэрэжэгъуэ,
Шыри щIэкIуэрыкIырт нэшхуэгушхуэу.
Псэр зыгъэхуабэ мафIэ гуащIэу
КъыщикъуэлъыкIырт си бгъэм гъащIэр!
Уи плъэкIэр, и мафIэм сыхисхьэу,
Си хъуэпсапIэхэм къыхосыхьыр.
Уэрат зыхуэпабгъэр псэм и хъуаскIэр,
Ухэлъу и бэуэгъуэ къэскIэ.
Мис иджы си гъуэгуанэр ноблагъэ,
Уэри гъатхэу усхузэщIогъагъэ.
УсщIыгъущ аргуэру! Сэ усщIыгъущ! Алыхь лъапIэ!
Сэ сыткIэ къэзлэжьат жэнэтым и IэфIыпIэр?!
Ауэ! – нэхущым къызэрищIу пшэкIэплъыр
СыкIэлъыплъу хошыпсыхьыж уи теплъэр.
Уи бам сыт хуэдэу сыкъызэщIигъаплъэрэт,
Сытым хуэдэу нэщхъейуэ укъызэплърэт!
Сыкъотэдж, си псэ зэпытхъым ныкъуэ-ныкъуэу
Къыхэнэжари уэ зызакъуэрщ...
Сыту насыпышхуэ лъагъуныгъэр!
Уи лъагъуныгъэм насыпкIэ сызэщIебгъэ!
Илъэсхэр
И илъэсхэм щIалэгъуэм
Я хьэлхэр гупэщ, къуату дэрэжэгъуэ,
Ахэр зи ныбжьэгъум, шынагъуэ имыщIэу,
Таурыхъым хуэдэу ирехьэкIыр гъащIэр.
Илъэсхэр макIуэ, я хьэлхэм захъуэжрэ,
Зиусхьэнхэу къызэIуахмэ я къавэбжэр,
Зы ущIэгъу гуэри ящумыгъуэтыжу,
ЩIыхуэу къуата псори птрахыжыр.
18I4
Бгъэмрэ тхьэрыкъуэмрэ
Бгъэр, телъэтыкIри къырыщхьэм,
Шхын къилъыхъуэну зиIэта къудейуэ,
ЩакIуэм и шабзэшэ къылъэщIыхьэм
Къреудыхыр, и дамэр къутауэ.
Чыцэм хэхуэри бгъэ уIэгъэр,
Хэлъащ жэщищ - махуищыр зи кIыхьагъым,
КъыхигъэзыхьыхукIэ узым,
ЩIыгур лъэбжьанэкIэ къигъазэу.
ИтIанэ, псоми я хущхъуэгъуэ щIыуэпсыр
КъоIэзэри уэсэпскIэ,
Хуэм-хуэму къыхохьэжыр бгъэжьым и псэр.
ЩэкIуэныр иджыри илъти и гум,
Къуршыбгъэр лъэтэжыну йоIэ уэгум,
АрщхьэкIэ дамэр хуэмышэщIыу,
Аргуэру щIылъэм къытохуэж гууэщIу.
ЩIэщхъу къыщыщIам нэр игъэпсыфу,
Зигъэпсэхуну IуотIысхьэ псы Iуфэм.
Нэр хуэму зэтрехри, бгъэр доплъей
Абдеж дыдэм щыдэкIей жыгейм.
Къелъагъу жыг щхьэкIэм къызыпхыплъу
Уафэм и лъащIэм дыгъэ щызэщIэплъэр,
Абы уэру кърикIут бзиипсым
Нэрынэу холыдыкIыр дыгъэ нэпсыр.
Пэмыжыжьэу я зэхуакухэм жыг щхьэкIэхэм
ТхьэрыкъуитI къыщалъэтыхь, дамэр щIаупскIэу.
Хуэму къыщотIысэххэри псы Iуфэм,
МыпIащIэу къыщакIухь пшахъуэ дыщафэм.
ИгъэкIэрахъуэурэ и нащхъуэр,
Тхьэрыкъуэм къыздиплъыхьым псыхъуэр,
Гу лъетэ и щхьэр къыфIэхуауэ
Щыс бгъэжьым, жагъуэу зиущэхуауэ.
Тхьэрыкъуэр, дамэр игъэсысу,
Йодэмэпкъауэри и гъусэм,
Ирегъэлъагъур и гур щIэгъуу,
Бгъэжьыр нэщхъейуэ зэрыщыгъуэр:
Тхьэрыкъуэ пщэхум къуршыбгъэм зыхуегъазэ:
Ныбжьэгъу, щхьэ унэщхъейрэ апхуэдизу,
Хуиту зыплъыхьыт, дунеймкIэ зыгъази!
Дызыхуэныкъуэр дэ зы мащIэщ
Ди насыпыр ирикъуным папщIэ.
Ппэгъунэгъу дыдэуэ мыбдей,
Сыт къыщыплъагъур мы дунейм?
ИхъуреягъкIэ жыгхэр щокIыр
Жьауэ къыпхуащIыурэ я щхьэкIэр,
Дыгъэ жьэражьэм ущахъумэу
Псы ешкIурэхым иплъэу гъуджэу,
ПшэкIэплъыр къищIыркъэ телъыджэу?
МэкъупIэ щхъуантIэ алэрыбгъум
КъыщыбокIухьыр зыбгъэщIагъуэу,
Фоупсу къоIэфIэкIыр уи псэм
Удз тхьэмпэхэм ятелъ уэсэпсыр.
Щогъуэт мыбдеж ипфыни пшхыни.
Сытым щыгъуи уиIэныр гугъапIэ
Насыпу щыIэм я нэхъ лъапIэщ!
Егъэлея дыщIэмыхъуэпсу зы,
Дытехъуапхъэщ диIэм арэзы».
Абдеж, зыхуегъазэри Iущыгъэм,
Хэгупсысыхьурэ, жеIэр къуршыбгъэм:
«ГъащIэ насыпым ухуищIауэ пщалъэ,
Тхьэрыкъуэр уи акъылкIэ къызопсалъэ.»
Зызызгъэзэхуэжу
СогъэщIэгъуэж сыкъыщеджэжкIэ
Зэман блэкIахэм суцIырхъахэм
Унэр зыкIщхьыкIыу къыщыслъыхъуэжкIэ
ТекIыжа тхылъымпIэ кхъахэр.
Си гъащIэ мащIэм и гъуэгуанэм
Си дзыхь езгъэзу си гъусар,
ЗыхищIыкIауэ си гукъанэр
Тхылъеджэм деж нэзыхьэсар...
Къэгъанэ уи пщIэншэрыпсалъэр,
Требгъэдзэну ет уи тхылъыр:
ГъащIэм къигъэув упщIэ нэрынэм
Жэуап етыныр уэращ зи къалэныр!
Си анэм деж
КъыпхуэмыкIуами Iэджэ щIауэ
Уи къуэм и сэлам е и тхыгъэ,
Уимыгугъэ щIалэм фIэжэщIауэ
Анэм хуиIэ лъагъуныгъэр.
А лъагъуныгъэр ещхьщ къыр абрагъуэу
Зи хъурзэ хьэлъэр хэлъым тенджызым,
Къытезэрыгуэми толъкъунхэр гъуагъуэу,
Яхуэмыгъэхъейуэ зы бжьизи.
Загъэзалыму, зэми къэдэхащIэу,
Толъкъунхэр къокIапсэлъэрышэ.
Къыр лъэ быдэжьыр яхухэмыгъащIэу
Толъкъун губжьахэр пщIэншэу къылърешэ.
Ар и быдагъщ си анэ лъагъуныгъэм,
Зыми лъэмыкIыу сигу иригъэхуну.
Си гъащIэ мащIэм къуэмыхьэж и дыгъэу,
Аращ си гъуэгур схузыгъэнэхунур.
Зэм бэлыхьхэм къыхахуу тхъурымбэ,
ЗыщигъафIэу зэм насып бзиибэм,
Уафэ щIагъым щIэлъщ си лъагъуныгъэр
Толъкъунхэм Iуамыгъаплъэу хуиту дыгъэм.
Ауэ жэщым хэлыдыкIа вагъуэу
Уи нэ къабзитIыр наIуэу къызолъагъури,
Уи деж нахьэсыр, нызыпхахри пшэм,
Уи къуэм къыпхуиIэ лъагъуныгъэ щIэншэр.
1767
УэрэджыIакIуэ
«БжэщхьэIум къыщрагъэкIыр сыт пшыналъэ?
Сыт макъамэ къыщеуэр бжэIупэм?
Хэт уэрэдыр къэзыгъэIур ину
Къыбгъэдыхьауэ гъунэгъуу си унэм!..»-
ИщIащи унафэ пащтыхьым,
ЩIопхъуэ бейгуэлыр и щхьэр щIихьэу.
Бейгуэлыр къыщысыжым, жеIэр пащтыхьым:
«Уэрэд жызыIэ лIыжьыр къыщIэвгъыхьэ!»
«Шыкурым, зауэлIхэ, пщIэ фхузощI,
Фэри, цIыхубзхэ, Тхьэм фиузэщI!..
Хэт къэзыбжыфыр вагъуэу исыр уэгум?
Зэреджэр ахэм хэт ириубыдэфрэ и гум?
ПлъэкIэм уриджэми жэнэтым и IэфIыпIэм,
Зэтеплъхьэм напIэр, мэкIуэдыж пщIыхьэпIэр!»
Iэпэр иригъажэу шыкIэпшынэм,
УэрэджыIакIуэ лIыжьым щIеукъуанцIэ и нэр.
Нэхъ лIыхъухэм я нэр маблэ мафIэу,
ЦIыхубзхэм напIэр ирахьэх щIыкIафIэу.
Пшыналъэм итхьэкъуа пащтыхьым
Унафэ ещIри дыщэ пщэхъу къыхуахьыр.
Уэрэд дахащэм пэкIуэ фIыщIэу
Абы пщэхъур лIыжьым тыгъэ хуещIыр
Сыхуейкъым сэ уи дыщэ пщэхъум,
Къэзлэжьыркъым апхуэдэ саугъэт
НэхъыфIщ ар ети зауэлI лIыхъуу
ЗауапIэ губгъуэм хахуэу итым.
Ет саугъэтыр IуэхутхьэбзащIэу
Бейгуэл уи Iуфэр къэзыжыхьым,
АбыкIэ нэхъри хьэлъэ щыпщIыу
Жэуаплыныгъэу гъащIэм щихьыр!..
Уэрэдыр сэ жызоIэ тхьэ IэмыркIэ,
Щхьэхуиту уэгум жэнэтбзу щыушэу,
ягъэфIэжыну саугъэт гуэркIэ
Аракъым пшынэм уэрэд къыщIришыр.
Ауэ пхузиIэщ зыщ щIэлъаIуэр си пшыналъэр:
Къысхуигъахъуэ изу дыщэ фалъэм,
Гу ешам и бампIэр дригъэхуу,
Сыхъэ защIэу къикъуэлъыкI санэхур!
ЛIыжьым егъэщIейри дыщэ фалъэр
Иреф санэхури, мыпхуэдэу жеIэр псалъэ:
«Телъу берычэтыр Iэнэм,
Тхьэм къыщыхуащ и нэфI мы унэм-
Къехъуапсэу зылъэмыкIыр!
Уэри, Алыхьым и гущIэгъукIэ,
ЩIым ущопсэури тыншу,
Адрейхэми абыкIэ ядэгуашэ!»
1783
ЩакIуэм и пщыхьэщхьэ уэрэд
Фочыр сIыгъыу сокIуэ губгъуэм ситу,
Си пшапэ гъуэгур схуигъэнэхуу
Щхьэгум щыхуарзэу къысщхьэщыту
Си нэгум щIэтщ уи сурэт тхьэхур.
Зэгуэрым губгъуэм пхытша лъагъуэм
Утету ущыдыхьэкIэ псыхъуэм,
Уэ езым, къызжеIэт иумыхьэкIыу,
Си ныбжь нэхъ мыхъуми уи гум къэкIрэ?
Уи плъэкIэм зыщызыгъэпщкIа ныбжьыр
Елъэпэуэжами и насыпым,
Уэ къыпщигъэпщкIужу и лъэужьыр,
Къилъыхъуэжрэ насыпым и псыпэр?
Сыногупсысмэ, си псэм хуохъу Iэзэгъуэ,
Абы сщхьэщехыр щыблэм и шынагъуэр
Мазэ изым сыхэплъэ и пшэкIухьым
КъысфIэщIыжу уи нэм сыщIоплъыхьыр.
1776
***
СщIэркъым къыздикIар мыбы сыкъэзыша си гъуэгур,
ЩIым къыщыспсэуар къысхуэгъэкIыжкъым си гум.
Мыбы накъыгъэм и махуэ дэрэжэгъуэм
Щызэхуозэж зэныбжьэгъужьхэу Лъагъуныгъэр, ГуфIэгъуэр.
А тIури зыуэ зыхэшыпсыхьыжырщ
Гъынуи гуфIэнуи зыхулъэкIыжыр!
***
ПикIуэт, худэчых щхьэлъащIэм
Зэрыкъуаншэр плъагъуми нахуэу,
Дзажэналъэм къыхихыу къыщигъэщIым,
Алыхь дыдэм ар хуэщIакъым захуэ.
ЗэфIощIыкIыр къэбгъэшыну яужь уихьэм.
Аращ, Iэдэм, къытхуэупсат абдеж Алыхьыр.
Къэбгъэшынуи зэфIэпщIыкIынуи зыпумыщIэ,
Аракъэ зэрыхъужыр езыр гъащIэр.
***
КIэнджэгущ зэрыщыту гъащIэр,
Щахьэхуи, къыщыпхьэхуи къыпхуэмыщIэу.
Къыхуэнэжакъым куэд кIэнджэгум
Лъэр нихусыным зыщIэхъуэпсым и гур.
Ямыжагъуэу пцIы тIэкIуи яупсын,
ЖызыIи щыIэщ делэу джэгур кIэн.
КIэн джэгур къызоплъэкIри, къызоплъыр -
КъэувыIэ, къыпумыщэ адкIэ псалъэм.
Зэрызэхэлъыр дауэ мы дунейр?
Iуэхур къэсми ди щхьэм,
ИпэкIэ дишэну къытлърехьэ,
Ауэ дыщыуэу дыщыхуам щыхупIэм,
Зы къэмыплъэну, къиIэту и напIэр.
***
Сытым щыгъуи фIыщ ущIыгъуныр
Зи акъылым имыIэм гъунэ.
Уи Iуэхур зэIыхьами хэкIыпIэншэу,
Абы укъигъэнэнкъым жэуапыншэу.
КъыпхуищIынщи гущIэгъу, къодэхащIэу,
Ухишэжынщ аргуэру дуней гъащIэм.
***
Мы ди гъащIэм и унафэр зыIэщIэлъхэр
Къытщретхъухэ е къытхурепсалъэ.
Ахэр зыкIи уэим ямыщIу,
УнэIутхэм ирахьэкIыр гъащIэр.
Къыумылэжьауэ къыщошхыдэм,
Дзэр зэтекъузи, зыгъэбыдэ.
Е хуэмыфащэу къыпщытхъуми,
ЗыдегъэкIу зиусхьэным зэрыхъуу.
Зиусхьэнхэ, Алыхьым и пащхьэм
Фи къалэну жэуапыр щывохьыр,
Фыхьэзырщ фэри фхьыну бэлыхьыр,
Абы щхьэкIэ гугъущэ фемыхьмэ.
***
Езым хуэдэ щIы хъурейм щызекIуэу
ЖиIэфыну фыхуэза усакIуэ?
Нэхъ уэрэдыфI нэгъуэщIым иусауэ
Зиумысыжауэ флъэгъуа шыкIэпшынауэ?
Апхуэдэ цIыхухэри захуэщ зыгуэркIэ:
Ураудыхынщ пIэтам нэгъуэщIыр,
Узыхуэупсахэм псэкIи гукIи,
КIыфI къыпщащIыжынщ езым уи гъащIэр.
Сахуэзахэщ сэ цIыху зэмыщхь Iэджэм:
Къулыкъунши, зи къулыкъукIэ лъаги,
Хузэхэмыхуу Iейри фIыри пфIызэхиджэ
Пэтми, зигъэIущрэ зигъэпагэу.
ИпхъэнкIыжыну блэкIам и Iэужьыр,
Къэзылъыхъуэ щыIэщ жыхапхъэщIи,
Хуэдзэлашхэми гужьгъэжьыр жыхапхъэжьым,
ПхъэнкIэфкъым жыхапхъэщIэр нэгъуэщIу.
Зэщегъэхьэж гужьгъэжьым цIыхухэр,
ХуещIыжыр зым адрейм гукъанэ.
Я мурадхэр зэрызэтехуэр
Къамылъагъужыфу я нэм.
***
Ар дэтхэнэ зыми зыхыдощIэ -
Щыуахътыншэщ тепщэгъуэр ди гъащIэм.
Согъэныбжьэгъур сэ губзыгъэр,
Залымми дэсIыгъщ лъэрыгъыр
Зы хъушэшхуэу зэхэтхъуа цIыху гупым
Нэхъ делэрщ къыхэзышиикIыр и пэр,
Ныкъуэделэр, цIыху нэмыщIысыр
Iуэхур къигъэутхъуэу дэни носыр.
Делэм нэхъыбэрэ седаIуэу къыщIызодзэ,
Губзыгъэм зыщызгъэпщкIурэ зыпыIуздзу.
Делэм къыфIэIуэхукъым зыри
Хьэзырщ губзыгъэр игъэзыну щIыри уэри.
Тхэлъщ залымыгъэ, диIэщ лъагъуныгъи,
ЗэщIыгъуу ахэм дызэтраIыгъэ.
Дыгъэр дгъэункIыфIыну дыщыхуежьэм,
ЩIыIэр пэтлъытащ хуабэ жьэражьэм.
Хьэфизи Гуттени щыгъуазэт абы:
Бийм къекIухьыр теубгъуауэ абэр!
Сэ си бийхэр зэуэ нэм къыщIэуэу
КъыхэплъагъукIынукъым цIыху уэрым.
«КъытхуэIуатэт уи бийм и теплъэр!»
«КъызэрыгуэкI чристэнущ абы узэреплъыр,
Ауэ я гужьгъэжьыр схуагъэтIыгъуэу,
МызэмытIэу къащIахэщ си жагъуэ».
***
Дыхуезыджэхэм гуапагъэм
Даподжэжыр гуапэу,
Къытхуихьауэ щытмэ гуапэ,
Худогъазэ гупэр.
Уэ уи уни, хьэпи шыпи
ИмыIэу дэплъыпIэ,
Къэпхухьащи лъагэу сэхкIэ,
Ар нэхъ тыншщ си дежкIи.
СыткIи фIыщ лъакъуитI зыщIэт цIыху лъэпкъыр,
Ауэ хэлъщ зы хьэл бэлыхьлажьэу-
Зыгуэр зыгуэрым ищIауэ илъэгъуакъэ,
ТекIуэдами ихунущ и лъэужьыр!
Мы зы Псалъэр уигу игъэлъ гъуэгу ущытехьэм,
Ар и псалъэщи щIыхьым:
ЩызэщхькIэ фызыхуэкIуэр фыщIэхъуэпсу,
НэхъыфI гъуэгуанэр зэдэфкIуи зэгъусэу!
ЛъакъуэпэщIэдзи къытхуащIынущ мызэмытIэу,
Iужажэхэм, пцIыупсхэм, бзитIщхьитIхэм,
Ауэ лъагъуныгъэр нуру къаблэм,
Сытым щхьэкIэ ухуеиж дэлэлым?
Я унафэр дыщэм, щIыхьым
ИщIынщ хэти и тхьэ къызэрихьу.
Санэху закъуэрщ, къимыщIу уи жагъуэ,
Зыр тIу хъуауэ уэзыгъэлъагъур.
А псоми теухуауэ мымащIэ
Уэрэду иусар Хьэфизи,
ДэнэкIи делагъэу щащIэм
Шэчыгъуейуэ и щхьэр ягъэузу.
Ауэ, а псоми защыбдзейуэ, гъащIэм
УпыIужыным щыIэкъым нэхъ гугъу.
КъитхъутхъукIи губжьыр гум и лъащIэм,
Пыщэж уи гъуэгум хуиту, си ныбжьэгъу!
