«Си лэжьыгъэм сыпэрыувэжыну Iэмал къызэфт»
Фи пащхьэ итлъхьэ тхыгъэр ящыщщ Хъуран Батий иужьрей дыдэу и къалэмыпэм къыщIэкIахэм. Иджырей тхыдэм и дэфтэр хъумапIэу Налшык къалэ щыIэм, Хъураным и цIэр зезыхьэ уэрамым тетым, къыщыдгъуэтащ мы тхыгъэр, Хъуран Батий и фондым хэлъу. Зэрынэрылъагъущи, мыр зи къалэмыпэм къыпыкIар, езым зэрыжиIауэ, «гущIэгъулъыхъукъым, атIэ лей зылъыса цIыхущ», унафэщIхэм я зэхэщIыкIымрэ жэуаплыныгъэмрэ щыгугъыу…
«СКК-м и ОГПУ-м и ПП-м,
ныбжь. Евдокимовым деж
СКК-м и ОГПУ-м и ПП-м
и ДПЗ-м ягъэтIысауэ ис
Хъуран Батий Лэкъумэн
и къуэм къыбгъэдэкIыу
ЛъэIу тхылъ
Мы гъэм бадзэуэгъуэм и 11-м сэ сагъэтIысащ СКК-м и ОГПУ-м и ПП-м и КРО къудамэм и унафэкIэ. Сэ къыстралъхьэ контрреволюцэ гупым сыхэтауэ икIи 58-нэ статьямкIэ сагъэкъуаншэ. Сэ нэгъэсауэ сощIэж сызэрыхейр икIи си фIэщ мэхъу ар наIуэ къызэрыхъунур, следствиер адэкIэ кIуэтэху. ЩыIэкъым икIи щыIэнукъым къэзыIуэтэфын сэ властым и бий гуп гуэрым ипэкIэ сыхэтауэ е сыхэту. Сэ сощIэ: сыщIагъэтIысам и щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэр Къундет Тоня къыбгъэдокI. АбыкIэ бзылъхугъэм къегъэсэбэп и щхьэгъусэ ныбжь. Къалмыкъым иIыгъ къулыкъур…
Жэпуэгъуэ Революцэшхуэм и пэкIи абы и ужькIи си гъащIэ псор теухуауэ щытащ Совет властыр ди щIыпIэм щыгъэувыным, япэщIыкIэ Къэбэрдейм, иужькIэ Кавказ Ищхъэрэ щIыналъэм. Си пролетарскэ гупсысэкIэм щыхьэт тохъуэ сыкъызыхэкIа мэкъумэшыщIэ унагъуэри. Бабыгуейм и мэкъумэшыщIэхэм я зэщIэхъееныгъэм зэрыхэтам къыхэкIыу илъэсипщIкIэ ягъэтIысауэ щытащ си адэр. Сэ, абы и къуэр, сигукIи си щхьэкIи сыхуэзэуащ Совет властым, жыджэру сыхэтащ революцэм. Абы и лъабжьэхэр гъэбыдэнми сыт щыгъуи сыхущIэкъуащ.
1917 гъэм Налшык гъуанэдэуэу къыщызэуа офицерым уIэгъэ хьэлъэ сищIауэ щытащ, Псыхуабэ и большевикхэр дагуэн мурадкIэ абы дзэхэр ягъэкIуэныр сымыдэу пэкIум сыкъызэрыщыпсэлъам къыхэкIыу. Абы щыгъуэм къыстехуа шэр лъакъуэ къупщхьэм хыхьэри, сэ ныкъуэдыкъуэ сищIащ, лэжьыгъэ хьэлъэ схуэмыхьыжу. 1918 гъэм Налшык округым и комиссару сыщыту, сэ си гъащIэм мызэ-мытIэу къещащ Инэрыкъуэпщхэм ящыщ офицерхэр. Абыхэм я мурадащ Совет властым и телъхьэ цIыху жаныр лэжьыгъэм къыпэрагъэкIыну, арщхьэкIэ ар къайхъулIакъым. Сыт хуэдэ щытыкIэ хьэлъэ абыхэм срамыгъэувами, сэ зэи сепцIыжакъым си мурад нэхъыщхьэм — совет властым гукIи псэкIи сыхуэлэжьэн, абы и ехъулIэныгъэхэм папщIэ си къаруи, зэфIэкIи, щIэныгъи сыщымысхьын. Апхуэдэ гъуэгум сэ зэи зыми сытригъэкIыфынукъым. Къундетхэ я пщы гуащэми къехъулIэнукъым сэ контрреволюцэм и «фащэ» къысщитIэгъэн.
Совет властым гукIи псэкIи сызэрыбгъэдэтым и щыхьэт нэхъыфIщ ехъулIэныгъэ нэрылъагъухэр сиIэу, IуэхугъуэфIхэр пхызгъэкIыу щэнхабзэм, егъэджэныгъэм и IэнатIэ зэхуэмыдэхэм илъэси 10 енкIэ сызэрыщылажьэр. Си къару есхьэлIэурэ Налшык къыщызэIуезгъэхыжащ егъэджакIуэхэр щагъэзыр техникум, апхуэдэу къуажэ школхэм егъэджэныгъэр зэтеубла щыхъуным сыхущIэкъуащ, еджапIэ пэшхэр, клубхэр щIэныгъэм хуэлажьэ сщIащ. ЕгъэджэныгъэмкIэ япэ наркому сыщыткIэрэ, сэ гулъытэ хэха хуэсщIащ щIэныгъэ зыбгъэдэлъ щIэблэ щIыпIэм къихъуэным, бгырыс бзылъхугъэр еджэным, щэнхабзэ Iуэхухэм дегъэхьэхыным. А зэманым и кIуэцIкIэ ди щIыналъэм къыщызэIутха апхуэдэ еджапIэхэм нобэ щоджэ школ ныбжьым ит сабий мин 12-м щIигъу, ди гугъа мини 2,5-м и пIэкIэ. Ахэр ирагъаджэ иужьрей зэманым дгъэхьэзыра IэщIагъэлIи 100-м.
Зи IэнатIэр гу щIыIэу езыхьэкIхэми зэи сащыщакъым. Сыт щыгъуи сыхущIэкъуащ си къалэным къызэщIиубыдэ дэтхэнэ унэтIыныгъэми щекIуэкI Iуэхугъуэхэм си щхьэкIэ сазэрыкIэлъыплъыным, абыхэм лъэпощхьэпо гуэр хэлъмэ, ар гъэзэкIуэжыным, цIыхубэм яфI, щIыналъэм и ехъулIэныгъэ хэлъу. Мыбдежым къыхэгъэщыпхъэу къызолъытэ къэрал IэнатIэм сызэрыпэрыта илъэси 10-м, абы къыдэкIуэу егъэджакIуэу сызэрылэжьа илъэс 18-м къриубыдэу си Iуэху зехьэкIэкIэ зэи дагъуэ гуэри къызэрыспамыIэтар, дзыхь къысхуащI IэнатIэр езгъэфIакIуэу зэресхьэкIар.
ГъащIэщIэм и лъабжьэр бгырыс лъэпкъым къищтэным хуолажьэ зэхэзгъэува къэбэрдей алыфбейри. Си фIэщ мэхъу латин графикэм тет а тхыбзэм цIыхухэм щэнхабзэ, щIэныгъэ я лъэныкъуэкIэ зыужьыныгъэ ин къазэрыхуихьынур…
Узыщызгъэгъуэзахэр Iуэхуу зэфIэзгъэкIахэм ящыщ Iыхьэ мащIэщ. Адрейуэ мы тхыгъэм зи гугъу щызмыщIахэм фIыуэ щыгъуазэщ къыздэлэжьа къулыкъущIэхэу Кавказ Ищхъэрэ щIыналъэм егъэджэныгъэмкIэ и къудамэхэм я унафэщIхэр. Тхыгъэр зи IэдакъэщIэкIри гущIэгъулъыхъукъым, атIэ пцIы зытралъхьэу ягъэтIыса, лей зылъыса цIыхущ. Апхуэдэу сызэрыщытыр къэплъытэу, сыпщогугъ сэ стеухуауэ къаIэта Iуэхур ебгъэгъэтIылъыну, си лэжьыгъэм сыпэрывгъэувэжыну, зыхэпсэукIын ямыIэу къэна, гъаблэм иIыгъ си унагъуэр спIыжыну Iэмал къызэфтыну. Уи унафэм щыгъуазэ сыхуэпщIыну сынолъэIу.
СКК-м и ОГПУ-м и ПП-м и ДПЗ.
Тэн Iуфэ Iус Ростов къалэ.
1927 гъэ, щэкIуэгъуэм и 9
