ЛIыхъужь и джатэ убзэщхъуркъым
2016 гъэр адыгэ тхакIуэ щэджащэ МэшбащIэ Исхьэкъ и илъэсщ
Адыгэ литературэм и классик МэшбащIэ Исхьэкъ Адыгэ Республикэм, Кавказ Ищхъэрэм, Урысей Федерацэм я щэнхабзэм увыпIэшхуэ щызыубыд тхакIуэщ, усакIуэщ. Къыпхуэмылъытэн хуэдизу куущ абы адыгэ лъэпкъ щэнхабзэми, урысей, дунейпсо литературэхэми яхуищIа хэлъхьэныгъэр. СатыриплI хъу усэхэм щегъэжьауэ, адыгэ тхыдэм куууэ дризыгъэплъэж романхэр зэрыт тхылъи 100-м щIигъу къыдигъэкIащ абы. Къыщалъхуа лъахэмрэ къызыхэкIа лъэпкъымрэ я къуэ пэжу къыщIэкIа тхакIуэм и тхыгъэхэр бзэ куэдкIэ зэрадзэкIащ, и творческэ гъуэгуанэмрэ жылагъуэ Iуэхухэм щызэфIигъэкIамрэ папщIэ литературэ саугъэтхэр, дамыгъэ лъапIэхэр, орденхэр, медалхэр къыхуагъэфэщащ. ПщIэ къыщIыхуащI а псом ефIэкIыу хэлъ цIыхугъэрщ МэшбащIэм и щхьэр зыгъэлъапIэр, и гум и къабзагъымрэ и псэм и хьэлэлагъымрэщ и гъуэгур хуэзыгъэнэхур. ГъащIэм и дыджым къимыгъэшу, ехъулIэныгъэм и щхьэр имыгъэуназэу къэгъуэгурыкIуати, цIыху нэсу къызэтенащ, жылэм пщIэ къыхуащIрэ лъэпкъым илъытэу.
Путин Владимир Кремлым орден къыщрет.2006 гъэ
IутIыж Борис и гъусэу. Налшык, 2005 гъэ, гъатхэпэм и 3
МэшбащIэм и усэхэм Тут Заур уэрэдхэр хуетх.
Анкара щокIуэкI «Ирахуахэр» романым теухуа пшыхь. Исхьэкъ къыбгъэдэтыр зэдзэкIакIуэ Хъуажь Фахърийщ. 2015 гъэ
Исхьэкъ нобэ здынэса лъагапIэм укъеплъыхмэ, гъуэгуанэ куэду зэхэкI зы гъащIэ уIуоплъэ. ТхакIуэм и IэдакъэщIэкIхэм ущыгъуазэмэ, езым и гукъэкIыжхэмрэ и псалъэ Iущхэмрэ ущIэдэIумэ, а зи гугъу сщIы гъащIэм и зэхэлъыкIэм еплъыкIэ гуэр хууиIэ мэхъу. Сэ си насып кърихьэкIащ МэшбащIэ Исхьэкъ и тхыгъэхэмкIэ мыхъуу, и щхьэкIи сцIыхуну. «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэдрэ МэшбащIэ Исхьэкърэ я зэныбжьэгъугъэм къыпэкIуа Iуэху дахэщ ар. Мухьэмэд и гъусэу Адыгейм дыкIуауэ Исхьэкъ дыщыхуэмыза, и тхылъыщIэхэмкIэ къыщытхуэмыупса, я гупсысэ куухэмкIэ щызэдэмыгуэша къэхъуакъым.
ХьэфIыцIэм и жэрдэмкIэ иджыблагъэ гъуэгу дытехьэу, сыт щыгъуи дыгъэпсыр щыгуакIуэ Мейкъуапэ щыдгъэкIуа зы махуэр гукъинэж сщыхъуащ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, дэ Исхьэкъ дыбгъэдэсащ ди упщIэхэм жэуап къариту, и гукъэкIыжхэмкIэ къыддэгуашэу, и гъащIэм щыщ Iыхьэхэм дыщигъэгъуазэу. Ди зэIущIэм лъабжьэ хуэхъуар, дауи, МэшбащIэр къызэралъхурэ 2016 гъэм и накъыгъэм илъэс 85-рэ зэрырикъурщ. КъищынэмыщIауэ, ДАХ-м и Советым хэт ХьэфIыцIэ Мухьэмэд къыхилъхьэри, 2016 гъэр МэшбащIэ Исхьэкъ и илъэсу игъэуващ Дунейпсо Адыгэ Хасэм. Абы ипкъ иткIэ, АР-м, КъБР-м, КъШР-м тхакIуэшхуэм теухуауэ щекIуэкIыну зэIущIэхэм, пшыхьхэм тепсэлъыхьащ тхьэмадэхэр а махуэм, апхуэдэуи псэхупIэ къезымытыр арати — адыгэм и къэкIуэнум, нобэ и Iуэху зыIутым, лъэпкъ зэкъуэтыныгъэм, къэралым и зыужьыныгъэм, нэгъуэщI куэдми я гугъу ящIащ. ТхакIуэм и гъащIэм, и дуней тетыкIэм, и гупсысэхэм ятеухуауэ къызэрыддэгуэшахэр фи пащхьэ итлъхьэн и пэ, кIэщIу фыщыдогъэгъуазэ абы и къекIуэкIыкIамрэ и IэдакъэщIэкIхэмрэ.
МэшбащIэ Исхьэкъ 1931 гъэм Краснодар щIыналъэм хыхьэ Щхьэщэхуж къуажэм къыщалъхуащ. 1951 гъэм Адыгей педагогикэ училищэр, 1956 гъэм Москва дэт Горький Мак-сим и цIэр зезыхьэ Литературэ институтыр ехъулIэныгъэкIэ къиухащ. КПСС-м и ЦК-м и Парт школ нэхъыщхьэм журналистикэмкIэ и факультетым щеджащ. 1949 гъэм щегъэжьауэ и тхыгъэхэр къытрадзэ.
Абы лъандэрэ тхакIуэм адыгэбзэкIэ къыдигъэкIащ и усэхэмрэ поэмэхэмрэ зэрыт тхылъхэр: «ЦIыху лъэщхэр», «Си дуней», «УэрэдыщIэ», «Вагъуэ бын», «Пшыналъэ», «Псысэ-гупсысэхэр», «Лъэмыжхэр», «Дыгъэгъазэ», «Дыжьын уэшх», «Гъатхэ уэгум и уэрэд», «Шу мафIэ», «Вагъуэ лъагэм и нэхупс», «Махуэбгым и дыгъэ хуабэ», «ФIым и лъагъуэ», «Тхылъищ хъу тхыгъэ къыхэхахэр», «ТхылъитI хъу усэ, поэмэ къыхэхахэр», «Зэманым и шэрхъ», «ПсынэщIэж», «СатыриплIхэр», «УсэкIэ тха псысэхэр», нэгъуэщIхэри. Романхэу: «Ягъеяхэм япэплъэжыркъым», «ЦIыхур тIэу къалъхуркъым», «Жэщ лъагъуэхэр», «Бзиикъуэ зауэ», «ЩIыгу хъурей», «ФIы щIэи, псым хэдзэ», «Гуащэней», «Мывэ щхьэлхэр», «ГъэритI», «Хъан-Джэрий», «Ридадэ», «Адыгэхэр», «КъуэкIыпIэмрэ КъухьэпIэмрэ», «Айшэт», «Джасус», «ЩIыгумрэ уэгумрэ щызэпыхьэм сыт щыIэр?», «Ирахуахэр», «Хэхэсхэр», «Тхылъ тIощI хъу тхыгъэ къыхэхахэр», нэгъуэщIхэри. Илъэс зэхуэмыдэхэм Мейкъуапэ, Краснодар, Налшык, Москва урысыбзэкIэ къыщыдэкIащ тхылъ куэд.
МэшбащIэм адыгэ литературэм хуищIа хэлъхьэныгъэм папщIэ Адыгэ, Къэбэрдей-Балъкъэр, Къэрэшей-Шэрджэс республикэхэм я цIыхубэ тхакIуэ цIэ лъапIэр къыфIащащ, Кубаным гъуазджэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэщ, СССР-мрэ Урысей Федерацэмрэ я Къэрал саугъэтхэм, Шолоховым, Островскэм я цIэкIэ щыIэ литературэ саугъэтхэм я лауреатщ, Дунейпсо Адыгэ Хасэм и саугъэт нэхъыщхьэри къратащ.
Къыщалъхуа и хэкум и литературэм зэрызригъэужьам папщIэ абы къыхуагъэфэщащ «Хэкум и пащхьэ щиIэ фIыщIэм папщIэ» урысей орденым и II, III, IV нагъыщэхэр, «Лъэпкъ Зэныбжьэгъугъэ» орденыр, «Адыгейм и ЩIыхь» медалыр, Адыгэ Республикэм и Къэрал Советым Хасэм и «Закон. Долг. Честь» дамыгъэ нэхъыщхьэр, Абхъазым къыщратащ «ПщIэмрэ ЩIыхьымрэ» орденыр, «Кубаным и зыужьыныгъэм хуищIа хэлъхьэныгъэм папщIэ» медалым и япэ нагъыщэр къыхуагъэфэщащ. Исхьэкъ илъэс куэдкIэ щытащ Адыгэ Хэку Советым, СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм я депутату, иджыпсту УФ-м и Жылагъуэ палатэм хэтщ.
МэшбащIэм итхащ Адыгэ Республикэм и Гимным щIэлъ псалъэхэр. АдыгэбзэкIи урысыбзэкIи и Iэдакъэ къыщIэкIащ тхылъищэм щIигъу, урыс тхакIуэшхуэхэм я тхыгъэхэр, КъурIэныр адыгэбзэкIэ зэридзэкIащ, и усэ куэдым макъамэ щIалъхьэри, уэрэд цIэрыIуэ хъуащ. Абы и IэдакъэщIэкIхэр инджылызыбзэкIэ, испаныбзэкIэ, нэмыцэбзэкIэ, китаибзэкIэ, франджыбзэкIэ, хьэрыпыбзэкIэ, тыркубзэкIэ, чеххэм, лыхьхэм, болгархэм я бзэхэмкIэ зэрадзэкIащ.
МэшбащIэ Исхьэкъ Адыгэ Республикэм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм илъэс 54-рэ хъуауэ и тхьэмадэщ, Урысей Федерацэм и ТхакIуэхэм я союзым и тхьэмадэм и къуэдзэщ, СНГ-м хыхьэ къэралхэм я ТхакIуэхэм я дунейпсо зэгухьэныгъэм и ГъэзэщIакIуэ гупым и унафэщIым и къуэдзэщ, УФ-м и Президентым и лIыкIуэу Ипщэ федеральнэ щIыналъэм щыIэм егъэщIылIауэ лажьэ, Нэхъыжьхэм я советым хэтщ, Дунейпсо Адыгэ Хасэм и Нэхъыжьхэм я советым и тхьэмадэщ, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием, ЩIэныгъэхэмкIэ Абхъаз Академием я академикщ.
Адыгэ къэрал университетымрэ Мейкъуапэ къэрал технологие университетымрэ щIыхь зиIэ я докторщ, Мейкъуапэ къалэм щIыхь зиIэ и цIыхущ.
Адэ и гъуэгужь ябгынэрэ?
— ЗэфIэкI, зэчий къызэрымыкIуэ зыбгъэдэлъ цIыхум и къежьапIэ хъуар, къэзылъхуахэр, зригъэхъулIа лъагапIэм хуэкIуэ гъуэгум техьа зэрыхъуар сыт щыгъуи гъэщIэгъуэнщ. Уэ уи гъащIэм щIэдзапIэ хуэхъуамкIэ ди псалъэмакъыр къедгъэжьэну сыхуейт, Исхьэкъ.
— Дэтхэнэ цIыхум дежкIи лъапIэщ къыщыхъуа жылэр, щIапIэр. А щIыгу кIапэр адэм и пагагъэщ, анэм и гумащIагъэщ, япэ лъагъуныгъэм и къежьапIэщ. Укъыщалъхуа щIыпIэм щхьэщыт дыгъэр псом нэхърэ нэхъ хуабэщ, гум зрегъэIэтри, уэгум ущегъэлъатэ. Адэжь лъапсэм щыпча япэ лъэбакъуэхэрщ дунейм гъуэгу бгъуфIэу щыхэпшыр. Сэри апхуэдэу нэхъ лъапIэ дыдэу сиIэр Краснодар крайм и Успен районым хыхьэ Щхьэщэхуж къуажэрщ. Си адэ Шумахуэ, Амзан и къуэр, къызыхэкIа лъэпкъым а щIыгум япэу гъавэ щытрасащ, ди унагъуэцIэр къызытекIари аращ — мэш бэв хасащ. Бакъ ипхъу си анэ МыIуминати зыщыщ Дэунэжхэ аращ щетIысэхар. ЛъэпкъитIми я сабийхэр а жылэм къыщалъхуащ, лъэ щытеуващ, гъащIэм и дыджымрэ и IэфIымрэ щызыхащIащ, я гуфIэгъуэ-гукъеуэ нэпси щыщIэкIащ.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, сэ си адэр сцIыхужыркъым. И ныбжьыр илъэс 50 иримыкъуауэ, сабиитху дыкъыщIэнэри, дунейм ехыжащ. Сэ илъэсищ сыхъуу арат абы щыгъуэ. Си адэм къигъэщIам хуэдитIым си ныбжьыр нэблэгъащи, итIани сщыгъупщэркъым ди анэм дызэриущийуэ щытар. ТIэкIу дызэранмэ: «Уи адэм ар идэнтэкъым», сэбэпынагъ гуэр тщIамэ: — «Уи адэр щыгуфIыкIынт», — жиIэрт абы. «Уи адэм и Iуэху щIэкIэр, и гупцIанагъыр, и хьэлэлагъыр, и цIыхугъэр, и зекIуэкIэр…» — жиIэурэ и хъыбарым хэтурэ си анэм сигъэцIыхужащ, фIыуэ сигъэлъэгъуащ си адэр. Абы и ныбжьэгъухэм къызэраIуэтэжамкIи, ар лIы быдэт, лэжьакIуэшхуэт. Абы и хахуагъэмрэ и лIыгъэмрэ къуажэдэсхэм зэIэпахыу ягъэхъыбарырт, псалъэм папщIэ, и дамащхьэм хьэжыгъэ къэп телъу зригъэзыхыурэ етIуанэ къэпыр дзэкIэ къищтэу щытауэ жаIэж. Уи гуащIэрэ уи пщIэнтIэпскIэ къэблэжьам нэхъ лъапIэрэ нэхъ IэфIрэ зэрыщымыIэр ищIэрти, зыщымысхьыжу лажьэрт. Уеблэмэ, щIыр ивэу, зы выр лъэрымыхь хъуати, си адэм пхъэIэщэр зэпщIэхилъхьэу етIуанэ вым и гъусэу щываи къыхуихуащ. Мис апхуэдэт си адэр.
Гугъу ехьащ ди анэр, си шыпхъу нэхъыжьитIыр, Аслъэнхъанрэ Гуэщсымрэ, фэрэкI узыфэм ихьащ, си къуэшищымрэ сэрэ зы шыпхъу нэхъыщIэ цIыкIу диIэти, ари гуузу лIащ гъаблэ зэманым. Ар сэ къысхуэщIэжыркъым, ауэ си къуэш нэхъыжьым зэрыжиIэжамкIэ, илъэсрэ ныкъуэрэ фIэкIа мыхъу хъыджэбз цIыкIур яслъэм щыIэу, хьэнтхъупс къыхуракIам ирикъуатэкъыми, иджыри хуейуэ пщафIэм щыбгъэдыхьэм, яслъэм и унафэщIыр къеIунщIри, щхьэкIэ дэпкъым ириудэкIащ. Ар дэ тIур дыкъишэжыну яслъэм нэкIуа си шынэхъыжьым илъэгъуащ, ныщIэлъадэри, сабийм и псэр пыт къудейуэ къищтэжри, дыкъежьэжащ. Унэм дыкъыщысыжам Рэбихьэт и нэхэр нанэ зэтрипIэжащ. Си къуэшым абы щыгъуэм жиIэжакъым ди шыпхъу цIыкIум и кIуэдыкIэ хъуар, атIэ илъэс зыкъом дэкIауэ, ди анэм хуэтIуэтэжащ къэхъуар, етIуанэуи игъеижащ. Ауэ ар зыIэщIэкIуэда цIыхубзым и цIэр къитIуэнуи, и Iуэху зетхуэнуи зэи къытхуидакъым, езыри епсэлъакъым. «Фи шыпхъу нэхъыщIэр диIэжамэ, фэркIи сэркIи насыпышхуэт, ауэ зывмыухыж, ари тшэчын хуей тхьэмыщкIагъэхэм ящыщщ. А фызым и гуэныхьыр езым ипшыныжынщ», — жиIэрт абы.
Къапщтэмэ, ди сабиигъуэр зыхиубыда лъэхъэнэр гъаблэ зэманти, ди мызакъуэу, псом я дежкIи гугъуехьышхуэт. Ди адэшхуэмрэ анэшхуэмрэ мыхъуамэ, дэри дыкъелыну къыщIэкIынтэкъым абы, ахэр хуабжьу къыддэIэпыкъуащ. Фызабэу, сабий быну къэна и пхъур Деунэж Бакъ и деж ишэжри, къытхуэсакъащ. Ди адэр пасэу лIэуэ ибэу дыкъызэрынар къыттрагъэхьэлъакъым адэшхуэмрэ анэшхуэмрэ, Бакъ адэ папщIэу диIащ. Си анэшхуэ Чэбэхъан Къэрэшей-Шэрджэсым щыIэ Беслъэней жылэм щыщт, Хьэтухэ япхъут.
Си адэшхуэр фIыуэ щыгъуазэт адыгэ тхыдэм — тхылъым къриджыкIауэ аратэкъым, атIэ гъащIэм щызэхихат. ПщылIыпIэм ита и адэ Хьэжумар хьэзабу телъар и щхьэкIэ игъэунэхуат, жаIэжуи зэхихат. Абы и гурыхуагъэр умыгъэщIэгъуэнкIэ Iэмал иIэтэкъым, хъыбарыжьхэри, псысэхэри, тхыдэм щыщхэри куэду ищIэрт, ахэр къиIуэтэжынкIэ Iэзэ дыдэт. Япэ дыдэ нарт Сосрыкъуи, Сэтэнеи, Iэдиихуи, Лъэпщи я гугъу къысхуэзыщIар аращ. Ди анэшхуэмрэ ди анэмрэ КъурIэным пщIэшхуэ хуащIу щытащ, дахэу еджэрт, нэмэз ящIырт. КъикIыр къызгурымыIуэ пэтми, сфIэфIт си анэр абы щеджэкIэ сыщIэдэIуну. ДыщыгъуэлъыжкIэ си анэшхуэм къыджиIэжу щыта хъыбархэр иджыри къыздэсым сощIэж. УщыцIыкIум зыхэпщIамрэ плъэгъуамрэ зэи пщыгъупщэркъым.
— Адыгэ унагъуэцIэхэм зыри къызэрымыкI куэд зэрахэмытым ещхьу, уи къуажэцIэми къыбжеIэ блэкIа жыжьэм къыхэна тхыдэ гуэр зэриIэр…
— Щхьэщэхужыр жылэу щытIысар 1861 гъэращ, Урысейм пщылIыгъэр щыщагъэкIуэда нэужькIэщ. Къуажэм зи щхьэ къэзымыщэхужа лIакъуэ дэскъым жыпIэмэ, ущыуэнукъым. Нобэрей си къуажэгъухэр къызытекIыжар XIX лIэщIыгъуэм щыIа Урыс-Кавказ зауэм гъэр щыхъуа зауэлIхэрщ. ПщылIыгъэм и Iуэхур зэфIэкIа нэужь, я щхьэхэр къащэхужщ, Ермэлыхьэблэ (Армавир) ипщэкIэ махуэ ныкъуэ гъуэгукIэ дэкIуейри, Уарп псыхъуэм и ижьырабгъу нэпкъым IутIысхьахэщ. Я щхьэ къызэращэхужам щыхьэт техъуэ дэфтэрхэр иджыри къыздэсым зыхъума унагъуэхэр щыIэщ.
Зи гугъу сщIыр адыгэ тхыдэм къыхэщыж зы гукъеуэщ. Лъэпкъым и тхьэмыщкIагъэр умыщIэмэ, и тхъэгъуэри зыхэпщIэркъым. СыкъызыхэкIа лъэпкъитIми ягъэунэхуащ а псори. МэшбащIэхэрэ Дэунэжхэрэ нэмыщI Щхьэщэхуж лIакъуэбэ дэсщ — кIэмыргуейхэр, бжьэдыгъухэр, абазэхэхэр, шапсыгъхэр, хьэтыкъуейхэр, еджэрыкъуейхэр, мэхъуэшхэр, къэбэрдейхэр, беслъэнейхэр.
КIэрашэ Темботрэ МэшбащIэ Исхьэкърэ. 1982 гъэ
Налшык щохьэщIэ. Исхьэкъ къыбгъэдэтщ Бицу Анатолэ, Зумакулов Борис, Къэрмокъуэ Мухьэмэд, МафIэдз Сэрэбий сымэ. 1994 гъэ
Мейкъуапэ щохьэщIэ Абхъазым къикIа хьэщIэхэр, Президент Бэгъэпщ Сергей я пашэу.2005 гъэ
Усыгъэмрэ прозэмрэ
къагъэщI дуней
— ТхакIуэм езым и дуней иIэжу къысщохъу сэ. Актёрым роль гуэр щигъэзащIэкIэ сценэм щрихьэкI гъащIэмрэ дунейм зэрытетымрэ зэрызэпищIэм хуэзгъадэ зыгуэрщ зи гугъу сщIыр. Уэ нэхъыбэу ущыпсэу «дунейр» сыт хуэдэ? Сыт хуэдэ увыпIэ литературэм уи гъащIэм щиубыдыр?
— А литературэращ езыр сэ си гъащIэ хъужыр. Абы хэхъуэшхуэ къыпэмыкIуэми, тыншыгъуэ зэи уримыгъахуэми, тхакIуэм жылагъуэм щиIэ пщIэр иджыпсту мылъагэ дыдэми, си IэщIагъэмкIэ сыарэзыщ, уеблэмэ срогушхуэ. Зи ужь сит Iуэхум и курыхым сынэсамэ е и кIэухыр къэлъагъуэу хуежьамэ, ар зыкIэ гухэхъуэщ си дежкIи, си зы тхылъ закъуи мылъкушхуэ гуэркIэ схуэхъуэжынукъым.
Сыщыпсэу «дунейм» и гугъу пщIымэ, ар сыщытхэ стIолым деж щесхьэкI гъащIэращ. Тыншкъым а зи гугъу пщIыхэр зэпыпщIэну, ауэ цIыхум уахэмыхьэнри къезэгъыркъым, «Сэ роман сотх, си тхыгъэр и кIэм нэзгъэсакъым», — жыпIэу. КъызэрыгуэкI цIыхум къыгурыбгъэIуэфынукъым тхакIуэм и художественнэ дунейр зыхуэдэр, абы къысхуихь гурыфIыгъуэмрэ гупсэхугъуэмрэ яхуэсIуатэкIэ сызэхащIыкIынукъым. Ауэ, ухуей-ухуэмейми, а гъащIитIыр зэдепхьэкIын хуей мэхъу. ИтIани сэ насыпыфIэ сызыщIыр си творческэ лэжьыгъэм къысхуихь дэрэжэгъуэрщ. А художественнэ гъащIэм сыхыхьа нэужь, мы дызытет дунейр сщогъупщэж. Абыи щокIуэкI а псори: цIыхухэр къыщалъху, щолIэж, апхуэдабзэу фIыуэ щызэролъагъу е щызэщоIей, щызэфIонэ, щызокIуж, щогуфIэ, щогумэщI…
А псом щырежиссёр нэхъыщхьэр сэращ. Зы лъэныкъуэкIи, псори зэлъытар сэ — тхакIуэрщ, си хуитыныгъэрщ, си гукъыдэжырщ. Ауэ нэгъуэщI лъэныкъуэкIэ укъыщеплъмэ, гъащIэм и зэхэлъыкIэм, цIыхум и хьэлым сытекIыфынукъым. Пэжыр жыпIэмэ, языныкъуэхэм деж си лIыхъужьым нэхъ гуапэу сыхущытыну сыщыхуей щыIэщ, ауэ художественнэ творчествэм и хабзэхэм сыфIэкI зэрымыхъунум сыкъегъэувыIэ. Апхуэдэ хабзэхэр щыIэщ, утекIмэ, купщIэр лъэныкъуабэ хъууэ. Абы елъытамэ, тхакIуэр гъэрым хуэбгъадэ хъунущ — псом хуэмыдэу тхыдэм теухуа пэжыр щызэфIигъэувэжкIэ.
— Роман зытх тхакIуэр гъэрым хуэдэмэ, усыгъэр гум жьы дезыгъэху зыгуэр? «Усэ макъамэм сызыщIешэ» — жыпIауэ щытащ уэ. Дэнэ а макъамэр къыздикIар, хэт утезыгъэгушхуар?
— Лъэхъэнэ жыжьэм сызэплъэкIыжмэ, зы нэху гуэрщ мы упщIэм си нэгу къыщIигъэхьэжыр. Нобэ IэщIагъэ схуэхъуа тхэн Iуэхур къыщежьэр абдежщ. Япэрей усэр щызэхэсхар иджыпсту хуэдэу сощIэж. Ар си пкъынэ-лъынэм щыщ хъуат. Усэр зытхар Хьэткъуэ Ахьмэдт, си шынэхъыжьыр школым щIэсти, зригъэщIэну къратат.
Махуэ гуэрым си адэшхуэм сэрэ тетIысхьэпIэм дытесу, щхьэгъубжэхэр зэIухауэ, си къуэшыр и макъыр утIыпщауэ усэ къеджэрт. Псалъэхэр кIэщIщ, IупщIщ, шэм хуэдэу щхьэгъубжэм къыдолъэт. Си адэшхуэмрэ си анэшхуэмрэ псысэ куэди, IуэрыIуатэм щыщ хъыбархэри къысхуаIуатэрт, ауэ мы зэхэсхыр псоми ятекIуэрт. Абдеж щегъэжьауэ усыгъэр фIыуэ слъэгъуащ. ИкIи абы сыхуэзыущия егъэджакIуэфIкIэ гъащIэр къысхуэупсауэ жыпIэ хъунущ. Ахэращ сезыгъэсар гъащIэм куууэ сыпхыплъыфу, пасэм щыIа адыгэ гъукIэхэм хуэдэу, шыIэныгъэ схэлъу псалъэр згъэбзэфу, къыкъуэкI дыгъэми, къуршыщхьэ хужьхэми сащыгуфIыкIыфу, нэхъыщхьэ дыдэу мы дунейм тет ЦIыхур слъытэу. А цIыхум къылъыкъуэкI гуфIэгъуэмрэ гузэвэгъуэмрэ псэкIэ зыхэсщIэу сызыщIари ахэращ. Зи гугъу сщIыхэм япэ итыр адыгэ совет литературэм и лъабжьэр зыгъэтIылъа Хьэткъуэ Ахьмэд, КIэрашэ Тембот сымэщ. Абыхэм пхаша лъагъуэм урикIуэныр си дежкIэ гугъужтэкъым.
Хэкум хуэлэжьэным, творческэ зэчийм хуэпэжыным и щапхъэ зыдэслъэгъуар Совет Союзым и ЛIыхъужь Андырхъуей Хъусенщ, абы зы поэмэ хуэстхауи щытащ. ЛIыгъэмрэ хэкупсагъэмрэ ятеухуауэ абы нимыгъэса уэрэдыр сэ жысIэжын хуейуэ си къалэну къысщыхъурт. Фронтым Iута псоми си щхьэр яхузогъэщхъ. Сыту жыпIэмэ, сэ си ныбжьым итхэр зыхэпсэукIар гъащIэ дыджым и хьэзабхэмрэ текIуэныгъэм и гурыфIыгъуэмрэщ. Мис абы лIы зэпIэзэрыт къытхищIыкIащ дэ.
Мыбдежым къыщыхэгъэщыпхъэщ си творчествэм мыхьэнэшхуэ щызыгъэзэщIа урыс егъэджакIуэхэри. Совет Союзым щыцIэрыIуэ тхакIуэ, усакIуэ куэд я зэчиймкIэ къыздэгуэшащ, я псэ хьэлэлагъкIэ сагъэгушхуащ. Абыхэм сыщрихьэлIар, дауи, Горькэм и цIэр зезыхьэ Литературэ институтырщ. Апхуэдабзэу сахуэарэзыщ си IэдакъэщIэкIхэр урысыбзэм кърагъэзагъэу къыздэгъуэгурыкIуэ зэдзэкIакIуэхэми, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, ахэращ си адыгэ усэхэм яхэлъ лъэпкъ щхьэхуэныгъэхэр урыс щIэджыкIакIуэхэм я деж нэзыхьэсар, си романхэр къэралым къезыгъэцIыхуар.
Усыгъэр ар талантышхуэщ. Гъуазджэм и дунейм ухыхьэныр зэчийм и закъуэ елъытакъым, атIэ уемызэшу улэжьэн хуейщ. КъищынэмыщIауэ, егъэджакIуэ нэхъ лъэщ дыдэм — гъащIэм — узыхуигъасэхэр зыхэплъхьапхъэщ, цIыхубэм я гурыгъу-гурыщIэхэм ущыгъуэзапхъэщ. Мис ахэр Iэрыхуэу дебгъэкIуфрэ уи зэчийм — итIанэщ лъэныкъуэ куэдкIэ зызыужьа, псэкупсэ къулеягъ зыбгъэдэлъ иджырей тхылъеджэм ущызыхищIэнур.
Переделкинэ зыгъэпсэхупIэ щIыпIэм щызэхуэзащ МэшбащIэ Исхьэкъ, Белов Василий, абы и щхьэгъусэр, КхъуэIуфэ Хьэчим, Созаев Ахъмэт сымэ. 2004 гъэ
Вёшенскэ станицэм Шолохов Михаил и илъэс 90-р щагъэлъапIэ.1995 гъэ, накъыгъэм и 23
БлэкIам и дерсыр
къэкIуэнум и гъуазэщ
— Адыгэм и тхыдэр къыщыгъэлъэгъуэжа роман дахэ куэд уи Iэдакъэ къыщIэкIащ. Абыхэм укъыщеджэкIэ блэкIамрэ нобэмрэ зэрызупхыфыр умыгъэщIэгъуэн плъэкIыркъым. Адыгэм и дыгъуасэм хэта нэпсымрэ гузэвэгъуэмрэ, зэныкъуэкъумрэ зауэ гуащIэмрэ, хьэзабымрэ гухэщIымрэ уи нэгу къыщIэзыгъэхьэ сатырхэм укъоджэри, тхылъыр зэхуэпщIыжа нэужь, адыгэу укъызэралъхуам уримыгушхуэнкIэ Iэмал имыIэу гум къинэр лъэпкъым къыдекIуэкIыу щыта хабзэрщ, пэжыгъэрщ, гуапагъэрщ, лIыгъэрщ, хахуагъэрщ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, уи романхэмкIэ къэкIуэнум дыхуэзышэ гъуэгур бгъэнэхуу къысщохъу. Уэ дауэ уеплърэ, цIыхубэм я деж нэпхьэсыфа а тхыгъэхэр птхыным укъыхуэзыгъэуша гурыщIэр?
— Уи псалъэхэм къыхэщащ сэ цIыхум я деж нэсхьэсыну сызыхуеяр. Дэ ди блэкIам къыхэтхын хуейр гуIэгъуэмрэ нэпсымрэкъым, атIэ лIыгъэм, зэпIэзэрытыныгъэм, гуапагъэм я щапхъэрщ, ахэр дерс яхуэхъуну къысщохъу си тхылъым еджэхэм. Уи лъабжьэм и къежьапIэмрэ уи блэкIам къыхэпх дерсымрэщ къэкIуэнум и гъуэгур зыгъэнэхур.
Ди лъэпкъым гузэвэгъуэ куэд и нэгу щIэкIащ. Ауэ щыхъукIи, тхыдэм сыщыхуеплъэкIыжкIэ, сэ си сэр зыгуэрым хуэзгъэдэлъэну зэи яужь ситакъым, зыри згъэкъуаншэркъым адыгэм къыщыщIамкIэ. Си гугъэщ дэфтэрхэм къахэсхыж пэжыр художественнэ теплъэ иIэу я пащхьэ зэрислъхьэр къагурыIуэу.
Дауэ мыхъуми, мамырыгъэ ди зэхуаку дэлъу дызэдэпсэун хуейщ. Дэтхэнэ лъэпкъми езым и щхьэ кърикIуа хьэзаб иIэжщ. Дэри ди лъахэм дыкъыщитIысхьэм зыгуэри дэткъузагъэнщ. Ди щхьэщыгу ит дыгъэр илъэс мин бжыгъэ лъандэрэ и хуабэмкIэ гуашэу апхуэдэщ, лъэпкъ зэхэгъэж имыщIу, апхуэдабзэщ цIыхур псы Iубыгъуэ хуэзымыгъалIэ псыIэрышэхэри, гъавэ къызытрах щIы берычэтри. Апхуэдэ гупсысэщ си тхыдэ романхэм щыпхышар. Уи лъэпкъым и узыфэхэмрэ и гурыфIыгъуэхэмрэ умыщIэмэ, уи дыгъуасэмрэ нобэмрэ зумыгъэпщэфмэ, тхакIуэ, лэжьакIуэ, политик е цIыху зэпIэзэрыт къыпхэкIыну?
Сэ сызыхуейр зыщ — адыгэм и тхыдэ пэжымрэ и щэнхабзэ къулеймрэ къыдэкIуэтей щIэблэм ящымыгъупщэнырщ. ИкIи абы теухуауэ си щIэджыкIакIуэхэм я гупсысэхэр къыщысхуаIуатэм деж си гуапэ мэхъу.
Дэ псори дызэкъуэшщ — дыадыгэщ. Сэ сфIэфIкъым цIэ зэмыщхьхэмкIэ си лъэпкъэгъухэм седжэну, Къэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэухэм щхьэкIэ «къэбэрдейхэр» жысIэркъым, е Къэрэшей-Шэрджэсым щыпсэухэм «шэрджэскIэ» седжэркъым. Псори дыадыгэу аращи, щхьэж хузэфIэкIымкIэ, къыхиха IэщIагъэмкIэ ди лъэпкъыр зэредгъэфIэкIуэным иужь дивгъэт.
— Исхьэкъ, уи романхэм хэт лIыхъужь нэхъыщхьэхэм я щапхъэм лъэпкъ псо щIэпIпIыкIыну уасэ иIэкъым. Тхыдэм къыхэщыж апхуэдэ зекIуэлIхэм, зауэлIхэм, лIы хахуэхэм нобэрейхэр ебгъапщэмэ, зэщхьэщыкIыныгъэшхуэ яIэщ. Нобэрей литературэм къыхуэгъэщIыну пIэрэ абы-хэм ещхь лIыхъужьхэр, ди щIалэгъуалэм гъуазэ яхуэхъун хуэдэхэр?
— Сыт хуэдэ лъэхъэнэми езым и лIыхъужь иIэжщ. Нобэрей махуэм и лIыхъужьыр IэштIымкIэ и бгъэм еуэжу, и зэфIэкIхэм ину тепсэлъыхьу дэтракъым. ЛIыхъужьыр къызыхуэтыншэу щытын хуейкъым, ауэ Iэмал имыIэу пэжыгъэм, хахуагъэм тетыпхъэщ, и унагъуэм, лъэпкъым, къуажэм, хэкум яхуэпэжыныр Iэмал зимыIэщ. ИхъуреягъкIэ зытплъыхьмэ, тлъагъунущ, щхьэж зыпэрыт IэнатIэ елъытауэ, зэфIэкI хъарзынэхэр къэзыгъэлъагъуэхэр. Ахэр ди зэманым и лIыхъужьу тлъытэ хъунукъэ? Хъунущ, сыту жыпIэмэ, абыхэм ящIэр адрейхэм я щапхъэщ. Иджырей щIалэгъуалэм я гугъу пщIымэ, абыхэм уешхыдэн хуейкъым, атIэ гъэсэн хуейуэ аращ. Си гъащIэм, си анэм хуэдабзэу, къалэнышхуэ щигъэзэщIащ си школ егъэджакIуэми. Иджыпсту егъэджакIуэмрэ еджакIуэхэмрэ я зэхущытыкIэм хуабжьу зихъуэжащ, ауэ дигу дгъэкIуэд хъунукъым. Сэ си фIэщ мэхъу, нобэ зыгуэр къэхъурэ Хэкур хъумэн хуейуэ къахудэкIмэ, щIалэгъуалэр зэрызэкъуэувэнур, лъэпкъылI нэсу къэплъы-тэ хъун куэд къазэрыхэкIынур.
Лъэпкъ тхакIуэм и бзэр шэрыуэщ
— Исхьэкъ, уи романхэм цIэрыIуэ ящIар уи щхьэм и закъуэкъым, атIэ ди лъэпкъыр къэрал куэдым къащебгъэцIыхуащ, адыгэм и псэкупсэ къулеягъыр нэгъуэщIхэм зыхебгъэщIэфащ. Абы къыдэкIуэуи, уи IэдакъэщIэкIхэм къыдэкIуэтей щIэблэм я лъэпкъ зэхэщIыкIыр зэфIигъэувэу, хэхэс адыгэхэм фIэщхъуныгъэ яхилъхьэжу, ди тхыдэм дерс щхьэпэ куэд къыхыдигъэхыу къызолъытэ сэ. А псом езгъэфIэкIыр адыгэбзэкIэ узэрытхэращ. Урысейм и тхакIуэ нэхъыфIхэм хабжэ уэ, уи анэдэлъхубзэкIэ утхэжу уи хэку узэрисыжым къыпэкIуа фIыгъуэр пщалъэ гуэркIи къыпхуэлъытэнукъым.
— Сэ быдэу сызытетыр пщIэрэ? ТхакIуэр щыпсэун хуейри щылэжьэн хуейри къы- щалъхуа и лъахэрщ. И адэжь хэкум гурыщIэ къабзэ хуимыIэмэ, абы и тхыдэм щымыгъуа-зэмэ, и блэкIамрэ и щыIэкIэмрэ имыщIэмэ, лъэпкъ таурыхъхэмрэ уэрэдыжьхэмрэ щIамыпIыкIамэ, и анэдэлъхубзэр имыгъэшэрыуэмэ — лъэпкъ тхакIуэ щыIэнкIэ Iэмал иIэкъым. Сэ куэдрэ Москва сыщылэжьэну срагъэблэгъащ: Урысейм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и Правленэм и секретару, ТхакIуэхэм я дунейпсо зэгухьэныгъэм и ГъэзэщIакIуэ гупым и унафэщIым и къуэдзэу, «Октябрь» литературэ-художественнэ жур-налым и редактор нэхъыщхьэу… Зэгупсысыпхъэт, ауэ сегупсысакъым: сэ сыкъулыкъущIэкъым, сэ сытхакIуэщ, сылъэпкъ тхакIуэщ. Сэ сIэщIэлъ Iэщэ нэхъыщхьэр — си адыгэбзэрщ. Сытыт Москва сыкIуэкIэ сызытетхыхьынур? Зыщысхъуэжынут абы. Сэ сызэреплъымкIэ, тхакIуэр и лъэпкъ хэсыжын хуейщ, и лIыхъужьхэм къаухъуреихьу, арыншамэ, купщIэ зиIэ гуэри IэщIэтхыхьынукъым.
— Тхыдэ роман птхыну, дауи, нэхъ гугъущ роман къызэрыгуэкIым нэхърэ. Абы езым и пщалъэхэр, художественнэ щхьэхуэныгъэхэр иIэжщ, дэфтэр, тхылъ куэд щIэбджыкIын хуейщ, пэжымрэ тхакIуэм и художественнэ гупсысэмрэ зэгъэкIуауэ зэхэбухуэнэныр Iэмал зимыIэщ. Уэ уи романхэр дэгъуэу къызэрохъулIэр критикхэмрэ щIэджыкIакIуэхэмрэ жаIэ, ауэ а лэжьыгъэ мытыншыр уэ къызэрохъулIэм утезгъэпсэлъыхьынут. Зэман дапщэ тебгъэкIуадэрэ зы тхыдэ романым?
— Ику иту къапщтэмэ, зы романыр зы илъэскIэ согъэхьэзырри, зы илъэскIэ сотхыж. Дауи, куэд щIэбджыкIын, зэбгъэзэхуэн хуей мэхъу, ар жанрым къысхуигъэув къалэнщ. Сэ сыт щыгъуи соджэ ди щIэныгъэлIхэм адыгэм теухуауэ ятххэм. Абы и мызакъуэу, роман зэхуэмыдэхэм иужь ситу сэ сыщылэжьащ Москва, Ленинград, Краснодар, Тбилиси, Ставрополь, Истамбыл, Париж, Тегеран, Дамаск, Каир щыIэ архивхэм. Сэ си IэкIэ сIыгъащ лIэщIыгъуэ зэхуэмыдэхэм адыгэхэм я щыIэкIэ-псэукIэм теухуауэ зыплъыхьакIуэ цIэрыIуэхэм ятхахэр, блэкIа жыжьэм къыщыхъуа-къыщыщIахэм ехьэлIауэ ятхыжа дэфтэр гъэщIэгъуэнхэр. Сыту куэдыщэ щыIэ адыгэм теухуауэ!
ИтIанэ хуабжьу сэбэп къысхуэхъуащ Кремлым сыщыщыIа илъэсхэр, СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и цIыхубэ депутату сылажьэрти, зыри пэрыуэгъу къысхуэмыхъуу, урыс офицерхэм, генералхэм я гукъэкIыж-хэр щIэзджыкIащ, хамэ къэралхэм щыщ авторхэм, дипломатхэм я IэдакъэщIэкIхэм сыхэплъащ. Ахэр архив дэфтэр хьэлэмэтт, куэдым дзыхь хуамыщIу.
Апхуэдэу зэхуэпхьэса, узэджа псори уи щхьэм щызэбгъэзахуэу уотIысылIэ роман птхыну. ПщIы бжыгъэкIэ уи тхылъхэр къыдэкIауэ щытми, романыщIэм ущетIысылIэкIэ уопIейтей, япэ дыдэ тхыгъэм упэрыхьам хуэдэу. Тхыдэ романым нэгъуэщIу убгъэдыхьэфынукъым. Хуабжьу зыбгъэхьэзырын хуейщ, уеблэмэ, узытетхыхьыну Iуэхугъуэр къыщыхъуа лIэщIыгъуэм бгъэзэжыпхъэщ. Ар гъэщIэгъуэн гуэрщ — гурыфIыгъуэ къозыт гугъуехь хьэлъэ дыдэщ. Псалъэм къыдэкIуэу жыпIэмэ, пщы цIэрыIуэ Ридадэрэ Мстиславрэ я лъэхъэнэр (ХI лI.) цIыхум я нэгу къыщIэбгъэхьэжыфыныр куэд и уасэщ. Абыхэм я образыр нэрылъагъу пщIыным и мызакъуэу, а лъэхъэнэм и «хьэуари» щIэджыкIакIуэм и деж нэбгъэсыжын хуейщ. КъищынэмыщIауэ, лIыхъужьым и хъуреягъ къыщыхъу Iуэхугъуэхэр, сюжет-композицэ лъабжьэр къызэрызэрыкIыр абы хуэкIуэ псалъэхэмкIэ къэбгъэлъэгъуэфыныр, хэкIыпIэхэр и чэзум уи щхьэ къизэрыхьыныр зыми емыщхь гурыщIэ куущ.
Иужьрейуэ си Iэдакъэ къыщIэкIа тхыдэ романыр «Хэхэсхэр» зыфIэсщарщ. Ар зытеухуар Урыс-Кавказ зауэм и лъэхъэнэм Тыркум Iэпхъуэу, иужькIэ Балканхэм къыщыхута адыгэхэрщ. 1877 — 1878 гъэхэм, иужьрей Урыс-Тырку зауэм и ужькIэ, ди лъэпкъэгъухэр аргуэру КъухьэпIэ Гъунэгъум макIуэ. Мы романымкIэ Урыс-Кавказ зауэм теухуа тхылъитхур сухащ.
Зи гугъэр мыухым
мыухщ и къарур
— Тхылъ, сурэт е уэрэд ирехъу, ятхыу цIыхум щыхуэупсэкIэ езыхэм гурыфIыгъуэ зэрызыхащIэр жаIэ творческэ цIыхухэм. Сэ жысIэфынущ фIыуэ плъагъу лэжьыгъэм къыуит гукъыдэжыр зэрымынэхъ мащIэри. Апхуэдэу убгъэдыхьэмэ, узыпэрыт Iуэхум уригъэзэшыркъым. Ауэ уи романышхуэ-хэм ущелэжькIэ, абы тебгъэкIуадэ творческэ къарур сытым иригъэкъужрэ?
— Сэ дыкъэзыгъэщIа Тхьэшхуэм фIыщIэ хузощI тхакIуэ зэчийр къызэрызбгъэдилъхьам папщIэ. Сызэрытхэфым си гур хегъахъуэ, си псалъэкIэ си лъэпкъыр, си хэкур, цIыхугъэр зэрысIэтыфым сринасыпыфIэщ. Ауэ, пэжщ, литературэ лэжьыгъэр ар творческэ гурыфIыгъуэм и закъуэкъым, атIэ гугъуехьышхуэщ. Хьэткъуэ Ахьмэд зэрыжиIэу щытам хуэдэу, узыхуей псалъэр а дакъикъэм къэбгъуэтыныр гугъущ — мастэкIэ псыкъуий къэптIыным хуэдэщ.
ЦIыхухэр тхакIуэм и цIэрыIуагъым, и щIыхьым йохъуапсэ. Ауэ абыхэм ящыщу мащIэ дыдэщ тхакIуэр зэрыщхьэзакъуэр зыщIэр. ТхакIуэр сыт щыгъуи и закъуэу къыбгъэдонэ тхылъымпIэ напэ хужьым. Абы нэхъ гъунэгъу дыдэу иIэ цIыхури сэбэп къыхуэхъуфынукъым а зыхуэныкъуэ псалъэр къигупсысынымкIэ, и нэгу щIэт образыр и кIэм нигъэсынымкIэ, сюжет гъэщIэгъуэн итхынымкIэ. Ягъэгушхуэфынущ, чэнджэщ иратыфынущ, ауэ и тхылъымпIэ напэр из ящIыфынукъым.
Сэ нэхъыфIу сыщылэжьэфыр, си творческэ къарур къыщызгъэсэбэпыфыр пщэдджыжьыпэращ, нэхулъэ къыщызэкIэщIитхъым дежщ. Жьыуэ къэтэджам Тхьэр къыхуэупсэу жыхуаIэр пэжщ. Илъэс 70-м нэсауэ литературэ губгъуэм ситщи, зы сатыр щызмытха зы махуи блэкIакъым.
Пщэдджыжь къэс а гурыфIыгъуэр сиIэу сыщытхэ Iэнэм сыпэротIысхьэ. ЩIыуэпсыр къыщыуш, мурад нэхъ ин дыдэр къыщагупсыс, гупсысэмрэ къарумрэ щызэуIу зэманщ пщэдджыжьыпэр. Абдежым къару гуэри бгъэкIуэду къыпщыхъуркъым, дыгъуа-сэ къыпхуэмыгъуэта псалъэхэр нобэ езыр-езыру тхылъымпIэм тогъуалъхьэ…
— Адыгэм и Iуэхур дэгъэкIынми, лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм я зэхуаку дэлъ зэхущытыкIэр егъэфIэкIуэнми пхузэфIэкI хыболъхьэ. Сэ гу лъыстащ уэ хэгъуэгу Iэтащхьэхэм уапыщIауэ узэрыщытым. ЕкIуэкI Iуэхум теухуауэ уи чэнджэщ щепхьэлIи, уащыхуэмыарэзым дежи ехьэкI-къехьэкI хэмыту защыхуэбгъази щыIэщ. Уэ ухуэщхьэхыркъым узыхэт УФ-м и Жылагъуэ палатэм щебгъэкIуэкI лэжьыгъэми. АбыкIэ жысIэну сызыхуейр тхакIуэр политикыу икIи жылагъуэ лэжьакIуэ лъэщу зэрыщытыфыр уи щапхъэм къызэригъэлъагъуэрщ. А псор творческэ лэжьыгъэм зэран хуэмыхъуу дауэ пхузэдэхьрэ? Абы нэмыщI, нобэ екIуэкI жылагъуэ зэхэтыкIэм узэреплъыр къэсщIэну сыхуейт.
— ТхакIуэхэр жылагъуэ гъащIэм пэIэщIэу щытыфынукъым. ЦIыхур зыгъэпIейтейхэмрэ дунейм къыщыхъу-къыщыщIэхэмрэ си нэр хуэзуфIыцIу си хьэлкъым. Сэ япэми сыхэту щытащ жылагъуэ Iуэхухэм — Адыгэ областымрэ Краснодар краймрэ я цIыхубэ депутатхэм я Советым сыщылэжьащ, СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм сыхэтащ. Ар тхакIуэм зэран къыхуэхъурэ? НтIэи хьэуи жыпIэ хъунущ. Зэран къыщIыпхуэхъур зэман куэд зэрыпфIихьырщ, ауэ и сэбэпынагъыр нэхъыбэщ. Сыту жыпIэмэ, дунейм щекIуэкIымрэ гъащIэр зэрызэхэлъымрэ куууэ ухегъэгъуазэ. Ахэр умыщIэмэ, сыти уи тхакIуэ?
НэгъуэщI лъэныкъуэкIэ укъыщеплъмэ, «Тхыдэ романистым нобэрей дунейр сыту ищIын?» — жыпIэнкIи хъунщ. Ауэ нобэрей дунейр блэкIам и Iыхьэу зэрыщытыр къэплъытэмэ, тхыдэр пщIэн зэрыхуейм хуэдабзэу, иджырейми ущыгъуэзэныр Iэмал зимыIэщ.
Си еплъыкIэм, гупсысэкIэм и гугъу пщIымэ, псом япэрауэ, сэ си хэку цIыкIум — Адыгейм, Урысейм сахуэпэжщ, сыхэкупсэщ. Экономикэм, щэнхабзэм, щIэныгъэм, гъуазджэм, спортым ехъулIэныгъэхэр щызыIэрыдгъэхьауэ щызэхэскIэ, согушхуэ, си щхьэр лъагэу солъагъуж. Ди къэралым и гурыфIыгъуэри и гузэвэгъуэри сэ псэкIэ зыхызощIэ, схузэфIэкIымкIэ абы и зыужьыныгъэм сыхуолажьэ.
УФ-м и Жылагъуэ палатэм утыку къыщисхьэну нэхъ сфIэщхьэпэр лъэпкъ Iуэхуращ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, Урысейм и шынагъуэншагъэр щыпсэу лъэпкъ цIыкIухэм я зэкъуэтыныгъэм епхауэ къызолъытэ. ЩIыуэпсыр зэрызэмылIэужьыгъуэм хуэдэу, дэри хуабжьу дызэщхьэщокI, ауэ псори зым дызэрепхыж — дызэрыс къэралыгъуэм дызэрыхуэхъуапсэм. Лъэпкъ фащэ зэмыщхьхэр тщыгъщ, зэхуэмыдэу дыкъофэ, бзэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ допсалъэ — а дызэрызэмыщхьращ ди къулеягъэ нэхъыщхьэри. Нобэ Урысейм япэ щигъэщын хуейр сыт? Иджыри зэ къытызогъэзэжри, жылагъуэм и зэкъуэтыныгъэрщ.
— Илъэс куэд щIауэ АР-м и ТхакIуэхэм я союзым уритхьэмадэщ, республикэм къыщыдэкI журналиплIыр уи нэIэ щIэтщ. Уи зэманыр гъэщIэгъуэну тыбогуэшэф а псоми, уи къарур зэрыгъунэншэри умыгъэщIэгъуэн плъэкIыркъым. Зыщыбгъэпсэхур дапщэщ, Исхьэкъ?
— Пэжщ, сэ сытым дежи лэжьыгъэ сыпэрытщ. ТхакIуэхэм я союзми си гуащIэ хызолъхьэ, адыгэбзэкIэ къыдэкI «Зэкъуэшыныгъэ», «Вагъуэбын», урысыбзэкIэ теддзэ «Литературная Адыгея», «Родничок Адыгеи» журналхэм сраредактор нэхъыщхьэщ.
Зыщызгъэпсэхур сыщытхэм и дежщ. А птхыр уигу щрихьыжым деж зэмани къаруи тебгъэкIуадэу къыпщыхъуркъым икIи уригъэзэшыркъым. Абы къыдэкIуэу, уи гум илъыр щыкъабзэм, щыдахэм и деж куэд пхузэфIокI. Сэ си гъащIэр щIэращIэ защIэу къекIуэкIакъым, сигу щыхагъэхъуаи, си лъэр щыщIаудаи къысхуихуащ. Ауэ сыт щыгъуи си щхьэ хужысIэжырт: «Нобэ дунейр къиуфа щхьэкIэ, пщэдей дыгъэр къыкъуэкIыжынущ!» КъищынэмыщIауэ, сэ фыгъуэ схэлъкъым, псом хуэмыдэу цIыхум и лъэр щIэзыгъэхур арауэ сфIощI.
Къарууншэ сыщыхъуи, гукъыдэж щызимыIи къысхуохуэ. Ауэ апхуэдэхэм деж узыкIэлъыплъыжын хуей къудейуэ аращ. Сынэщхъейуэ, сыхуэму гу зылъыстэжмэ, сызэшхыдэжынурэ и пIэ зизгъэувэжынущ.
Сэ куэдрэ къызжаIэ: «Уи ныбжьым хуэмыфащэу ужанщ». Ар къызыпэкIуэр сэ зыхуэзгъэувыжа «конституцэрщ». ГъащIэм ущыгуфIыкIыу упсэун хуейщ, цIыхум и гум ер илъмэ, абы ешхыж. Пщыхьэщхьэм угъуэлъыжа нэужь, махуэфI зэрепхьэкIам ущыгуфIыкIыу, пщэдейрей мурадхэр бубзыхуу, Тхьэм шыкур хуэпщIу ужеижын хуейщ.
Насыпыр
лэжьыгъэм къыдокIуэ
— «Сигу щыхагъэхъуаи, си лъэр щыщIаудаи къысхуихуащ», — жыпIащ. Ауэ, итIани, уэ уигурэ уи щхьэрэ зэтелъу, уи зэфIэкI къызэрымыкIуэм ехъулIэныгъэшхуэхэр къыпхуихьу, цIыхубэм фIыуэ укъалъагъуу апхуэдэщи, уи лъэкIыныгъэмрэ акъылымрэ тыншу урипсэуфауэ къысщохъу, Исхьэкъ. Сыщыуэрэ?
— Гукъеуэ симыIэу, лъэпощхьэпо сыхуэмызэу, ехъулIэныгъэр си Iэпэгъурэ сигу хэзыгъэщIын сымылъагъуу иджыри къэс сыкъэпсэуауэ уи гугъэу арамэ — ущоуэ. Сэ сытхьэусыхэн сфIэфIкъым. Си щхьэ сыщыгугъыжу, гъащIэм къыспигъаплъэ гугъуехьхэм сазэрыпэлъэщын къару сиIэу сыкъогъуэгурыкIуэ. Дыгъэпс защIэу щытакъым си къекIуэкIыкIар. Езыр-езыру сыщылъэпэрэпаи, нэгъуэщIхэм лъакъуэпэщIэдз къыщысхуащIаи къэхъуащ. КъызэхъулIахэри куэд мэхъу, къыздэмыхъуари мащIэкъым. Зи фIыгъэ къызэкIахэм фIыщIэ яхузощI, зи ягъэ къызэкIахэми гужьгъэжь яхузиIэкъым, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, си анэм сытым дежи къызжиIэрт: «лъакъуэпэщIэдз къыпхуащIу хуежьамэ, лIы ухъуауэ аращ, си щIалэ, зыми уигу иумыгъабгъэ».
Творчествэм и гугъу пщIымэ, си лъагъуэр сэ езым пхысшыжащ — абы сропагэ. Зыри къыздэмыIэпыкъуауэ жысIэфынукъым. Сыту жыпIэмэ, щIэгъэкъуэнышхуэ къысхуэхъуащ тхэныр зи IэщIагъэ си урыс ныбжьэгъухэр: си япэ тхылъхэр Москва къыщысхудэзыгъэкIауэ щыта Чуковский Корней, Светлов Михаил, Литинститутым сыщIэсу гу къыслъатэу, УФ-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм сыхэзыгъэхьа Михалков Сергей, Кончаловская Наталье, си хэкуэгъухэу КIэрашэ Тембот, КIыщокъуэ Алим, Еутых Аскэр, Кулиев Къайсын, нэгъуэщIхэри. Ноби си тхылъхэр къысхудэзыгъэкI, мылъку зыбгъэдэлъ си ныбжьэгъухэм сахуэарэзыщ. Ауэ сыт хуэдэ дэIэпыкъуныгъэри сэбэп хъунукъым, тхакIуэм зэчий бгъэдэмылъмэ, нэхъыщхьэращи, лэжьыгъэм хуэщхьэхмэ.
Тхэныр тыншу схужыIэнукъым, псом хуэмыдэу прозэм нэхъ гугъу сыдохь. Усэр нобэ «къэмыкIуэмэ», пщэдей хъуху зэбгъэтIылъэкI хъунущ. Романыр апхуэдэкъым, махуэ къэс утемызашэу уелэжьын хуейщ. УтхакIуэр пэжмэ, жэуаплыныгъэ хэлъу убгъэдыхьэн хуейщ Iуэхум.
— ГъащIэ гъуэгуанэ тынш зэрыщымыIэр гурыIуэгъуэщ, ауэ унасыпыфIэмэ, куэдым упэлъэщыфу къысщохъу. Уи гъащIэмкIэ уарэзы, унасыпыфIэ нобэ?
— Насыпыр дэтхэнэми къызэрыгурыIуэр зэтехуэркъым. Языныкъуэхэм насыпыр лъагъуныгъэм халъагъуэ, ауэ а лъагъуныгъэр пщхьэщыкI гурыщIэщ. Унагъуэра, сабийхэра? Сабийхэр щыцIыкIум и деж уигу щIыхэщIын ядэплъагъуркъым, уагъэгуфIэу фIэкIа. Ауэ балигъ мэхъури, тпыIуокIуэт. Лэжьыгъэра? Мис арагъэнщ, фIыуэ плъагъу лэжьыгъэм, псом хуэмыдэу творческэ лэжьыгъэм гупсэхугъуэ къыует. Нэхъ куууэ къапщтэмэ, насыпыр гъащIэращ, лъэ быдэкIэ ущыув, уи зэфIэкIыр щызэтебублэ гъащIэрщ. ЖаIэу хабзэщ, унэ пщIамэ, жыг хэпсамэ, сабий къыпщIэхъуамэ, уи гъащIэр купщIэншэ мыхъуауэ. Ар философиеу зэрыщытыр къызгуроIуэри согупсыс: тхылъыфI птхыныр, цIыхухэм ягу нэсын уэрэд зэхэплъхьэныр, сурэт дахэ пщIыныр нэхъ Iей абы нэхърэ? Сэ бын хъарзынэ сиIэщ, къуэрылъху-пхъурылъхухэм сагъэгуфIэ. Куэд щIащ ахэр балигъ зэрыхъурэ. Ауэ си тхылъхэр унэ и уасэкъэ, жыг лъабжьэ быдэм хуэдэкъэ лъэпкъым и дежкIэ?! КупщIэншэ хъуакъым си гъащIэр: Алыхьыр зэчийкIэ къысхуэупсат, узыншагъэр къызитати, схузэфIэкIыр злэжьащ. Арагъэнщ си дежкIэ насыпыр. СынасыпыфIэщ!
— МащIэ дыдэщ цIыхур насыпыфIэ хъун щхьэкIэ зыхуейр. Сэ нобэ сигу хэбгъэхъуащ, том 20-у зэхэт уи тхылъхэр тыгъэ къысхуэпщIри. Илъэс 85-рэ ущрикъу илъэсым и пэщIэдзэ дыдэм мы тхылъ зэрыIыгъыр дунейм къызэрытехьар уи дежкIи гурыфIыгъуэу зэрыщытым шэч къытесхьэркъым. Сыт мыбыхэм щызэхуэхьэсар?
— УрысыбзэкIэ къыдэкIа тхылъ тIощIым итщ си усэхэр, поэмэхэр, романхэр, публицистикэр. Ахэр куэд мэхъу, илъэс 70-м къриубыдэу си Iэдакъэ къыщIэкIахэрщ. Си романхэм къызэщIаубыдэр зы лIэщIыгъуэм къыщыхъуахэракъым, атIэ X лIэщIыгъуэм щегъэжьауэ адыгэм и тхыдэр къэзгъэлъэгъуэжащ. ЩIэджыкIакIуэхэм я пащхьэ ислъхьащ адыгэпщхэм, дзэзешэхэм, къэрал лэжьакIуэхэм я гъащIэм къыщыхъуахэр, Урысей къэралыгъуэм адыгэм щигъэзэщIа къалэныр.
Сэ сызэреплъымкIэ, Урысейм ис лъэпкъхэм ящыщу дзыхь нэхъ зыхуэщIыпхъэхэм яхэтщ адыгэр. Къэралыгъуэр щызэфIагъэувэми хэтащ ди лъэпкъэгъухэр. Абыхэм ятеухуа куэд ятхыжащ зыплъыхьакIуэхэмрэ тхыдэджхэмрэ. Сэ ахэр зэзгъащIэри, си щIэджыкIакIуэхэм я пащхьэ ислъхьэжащ.
— Уи гукъэкIыжхэр зэрыт тхылъ илъэситху и пэкIэ къыдэбгъэкIат. «ЩIыгумрэ уэгумрэ щызэпыхьэм сыт щыIэ?» зыфIэпща тхылъыр зэрыбухыр уи щхьэм щыкIэрахъуэ а гупсысэрщ. Нобэ уздынэса лъагапIэм укъеплъыхыу жыжьаплъэу щхьэгъубжэм кIэрыува уэ иджыри щIэ гуэр улъыхъуэу, иджыри куэд уи щхьэм щыкIэрахъуэу, ди пащхьэм къиплъхьэну узыхуей куэд зэбгъэзахуэу къысфIигъэщIащ а тхылъым и кIэухым. СыткIэ дыбгъэгуфIэну, сытым уелэжьрэ?
— Абы лъандэрэ блэкIа зэманым къриубыдэу романитI — «Ирахуахэр» (2014), «Хэхэсхэр» (2015) — къыдэзгъэкIащ. Шэч хэмылъу, абдеж щиухыркъым си Iуэхури, лэжьыгъэри, творческэ къарури. Зи ужь сихьэнумкIэ, е къыщIэздза тхылъыр зыхуэдэмкIэ япэ силъадэу цIыхухэм садэгуэшэн сфIэфIкъым, ауэ уэ бжызоIэ — хьэтхэм ятеухуа тхылъращ иджыпсту сызэлэжьыр.
— ФIыщIэ пхузощI, Исхьэкъ. Лъэпкъми хэкуми я пащхьэ ущиIэ къалэныр куэд щIащ зэрыбгъэзащIэрэ, итIани уи зэфIэкIымрэ къарумрэ мыкIуэщIу зыужьыныгъэм иджыри ухуолажьэри, Тхьэм дяпэкIи ухущIигъэхьэ. Ауэ щыхъукIи, уи щхьэцыр хэтхъукIын щIидза къудейуэ аращи, илъэс 15 дэкIмэ, иджыри зы интервью къызэптыну зэдгъэухылIэ.
— Сыпсэууэ илъэсищэм сынэсмэ…
Епсэлъар НэщIэпыджэ Замирэщ,
Адыгэ Республикэм щIыхь
зиIэ и журналист.
Налшык – Мейкъуапэ
