Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Нэщэнэхэр
Уи набдзэр шхэмэ…
Уежьауэ къэбгъэзэжмэ, уи Iуэхур къохъулIэнукъым жаIэрт.
Уи бзэгум зыгуэр къыхэкIмэ, бзаджэ къыбжаIэну къалъытэрт.
Уи набдзэр шхэмэ, зыгуэрым сэлам епхынущ.
Уи Iэхэр уи щхьэщыгум щызэрыбдзэну фIыкъым жаIэрт.
Унэм цIыв къыщIыхьэну фIыщ.
Къуажэхьхэр
IэфIри фIэIури къэзыщIэф
ПIастэм хэIэбэрей,
Ауэ мышхэрей.
ГъущI тхьэмпэр
Зи напэ,
Бжэгъу гъурыр
Зи кIапэ.
Яшхыр зэIызыщIэ,
IэфIри фIэIури
КъэзыщIэф.
Башхэр
Зытеджагуэ,
Джэгухэр
Къэзыгъафэ.
Лъакъуэ зимыIэу
Унэм щызекIуэ
ЖЭУАПХЭР:
Бэлагъ. Бел. Бзэгу. Бэрэбан. Бжэ.
Зэхэзылъхьар
Щоджэн Леонидщ.
Сабийхэм жаIэ
ДимыIэжуи?
— Кхъузанэр къысхуэхьыт, си хъыджэбз цIыкIу, — зыхуигъэзащ анэшхуэм пхъурылъхум.
— ДимыIэжуи? Ар зэрыщыту гъуанэ хъуати, хыфIэздзащ.
Тхыдэр нэхъ кIэщIт
Адэшхуэр къуэрылъхум йогие:
— ТхыдэмкIэ «2» къэсхьуи. Сэ сыщеджэм абыкIэ «5» фIэкI къэсхьыртэкъым.
— Абы щыгъуэм, дадэ, тхыдэри куэдкIэ нэхъ кIэщIу щытащ. Ар зыщумыгъэгъупщэ!
Щыуагъэншэу тхэмэ
Классым щIэуэ хагъэтIысхьа Идар егъэджакIуэр еупщIащ:
— Хэт убгъэдэзгъэтIысхьэн? ЩIалэ цIыкIу хьэмэ хъыджэбз цIыкIу къыхэпхыр?
— Узыхуейм сыбгъэдэгъэтIысхьэ, щыуагъэншэу тхэ закъуэмэ, хэти здэнущ, — жэуап къитыжащ еджакIуэм.
Хъыбар
Адыгэ пщащэм и хахуагъэ
Урыс-Кавказ зауэжьыр екIуэкIырт. Адыгэхэм загъэхьэзырырт ТIуапсэ быдапIэр зэхакъутэну.
Шапсыгъым щыцIэрыIуэ пщащэ, Къазийхэ япхъу Хьэнифэ дахэм къылъыхъуат дзэзешэ хахуэ Къуэджэбэрдыкъуэ Мыхьэмэт. А зэман хьэлъэр нысашэм, хьэгъуэлIыгъуэм темыгъэпсыхьами, Хьэнифэ арэзы хъуат и насыпыр Шапсыгъым и щIыбкIи зи лIыгъэр щызэлъащIыса щIалэ бжьыфIэшхуэм си гуащIэрэ си зэфIэкIрэ ирипхыну. Хъыджэбзым зэхихат Мыхьэмэт сымэ ягъэхьэзыр теуэныгъэм и хъыбар. Арати, а зэманым къекIуэкIыу щыта нысэ уасэм и пIэкIэ, зи лъэпкъым и къэкIуэнум хуэгумэщI бзылъхугъэ Iущым Мыхьэмэт хуигъэуват бийм и топ къуентхъыу къыхуишэмэ, абыкIэ арэзыуэ. Мыхьэмэти, и лIыгъэм къигъэгугъэрти, апхуэдэ уасэм йоувалIэ…
Адыгэдзэр ТIуапсэ быдапIэм тоуэри зэхакъутэ. Мыхьэмэт урыс топыр къуентхъ къещIри, Хьэнифэ дахэм къыхуешэ, ауэ езыри уIэгъэ хьэлъэу, шэм зэщIиблауэ къашэж. Мыхьэмэт и гъыбзэм мыпхуэдэу хэтщ ар къыщашэжым Хьэнифэ жиIауэ:
СыпыкъуокI гущэри, сыщыппыкъуэплъкIэ,
Уей, и шытх гущэмэ лъы пцIыгъэр ити…
Шэр къыщыхахыжми лIыгъэшхуэрэ шыIэныгъэрэ къегъэлъагъуэ, тIэкIуи нэхъыфI къохъужри, абы щыгуфIыкIа джэгуакIуэм «Къуэджэбэрдыкъуэ Мыхьэмэт и шэхэхыж уэрэд» нэщхъыфIэр зэхелъхьэ. Ар псалъэ зыхэмыт макъамэ-уэрэдт, шыкIэпшынэкIэ ягъэзащIэу, ежьу щIэту.
АрщхьэкIэ, куэд дэмыкIыу, Мыхьэмэтыр къызэIохьэжри, уIэгъэхэм йолIыкI. Япэ уэрэдыр хузэхэзылъхьауэ щыта джэгуакIуэм зэуэ гъыбзэ еус, ар жаIэурэ щIалэр щIалъхьэ.
Абы и ужькIэ Хьэнифэ цIыхухъу щыгъынкIэ зихуапэщ, IэщэкIэ зиузэдри дэшэсыкIащ, зыми хъыбар иримыгъащIэу. ЗыщIыпIэ къикIа щIалэщIэу фIэкI закъримыгъэцIыхуу, адыгэ шуудзэм хыхьэри, джатэпэрыкIуэу, шыщхьэмыгъазэу зэуащ, гу зыщимыхуа Мыхьэмэт и лъыр ищIэжу.
Ар пщащэу къыщащIар, зэры-Хьэнифэр къыщацIыхуар къаукIыу шым къыщехуэхаращ. И цIыхухъу пыIэр щхьэрыхури, абы щIэгъэпщкIуа щхьэцышхуэр къыщIэхуат, и хъыджэбз куэншыбэри зэрыщыгът…
Ди сурэт гъэтIылъыгъэхэр
Николай Езанэм и пащтыхьыгъуэм щыIа Кавказ-Бгырыс эскадрон ныкъуэм и обер-офицерщ. (ЗэрыхуэдгъэфащэмкIэ, Анзор Хьэтущ) 1864 гъэ
ЖыIэгъуэхэр
ПщIэншэ уадэ
ПцIым уи лъэм лъахъэ кърелъхьэ.
ЩытхъукIэ яшыуар мышу мэхъу.
Фадэм и кIэухым хым ухешэ.
ЗэфIитIым я кум удыхьэмэ, фIырыфIкIэ укъыдэкIыжыфынукъым.
ГупэкIэ къыпщогуфIыкI, щIыбыр хуэбгъазэмэ, мэхъур гущыкI.
Сакъым къару егъуэт.
Лэжьыгъэм и щыгъэр гуащIэдэкIщ.
Фадэм гуауэр къегъэуш.
Къызэрызэтрихыу и напIэр, ефэурэ дех и бампIэр.
Псалъэ дахэ зи бэм ухуэмыбэлэрыгъ.
ИIэщ бзэгуми лъэрыгъ, мысакъ куэдыр егъэбэлэрыгъ.
ЩыпIихкIэ щIыхуэ ар ахъырзэманщ, къеIыпхыжыну ухуежьэмэ, имыIэ Iиман.
ПщIэншэ уадэм зиIэтын имыдэ, хуэгъэIу ухуейми уэредадэ.
Къардэн Мухьэмэд.
Гупсысэр – псалъэкIэ
Бзэм и лъахэм
Анэдэлъхубзэм си гум абгъуэ щещI. Ар къыздалъхуащ, си сабиигъуэр щIиупскIащ, сигъэфIащ.
Иджы си гупсысэм и псэщ, и къэIуэтакIуэщ. Хьэуам хэтщи, жьэдэсшэ пэтми зызмыгъэнщIу сробауэ. Си псалъэр егъэлъэщ, егъэпагэ, егъэлъагэ. Зыгуэрым сигъэпIейтеямэ, а псалъэ къомыр нэIурыт къысхуохъу. Си гупсысэр ятIэпI, яшэщI, гъащIэ ират. Я нэхъ гуапэр къахызощыпыкIри, бзэгупэм пызогъэлъэтыкI. СурэтыщI Iэзэм сыту ещхь-тIэ ахэр — си пащхьэм гъащIэ лъагъугъуафIэ, нэфIэгуфIэ, насыпыфIэ иращIыхь. Гупсысэмрэ си нитIымрэ зэхуашэри, зы щэху телъыджэ гуэр кърагъэтIэщI. Сохъуапсэри, си нэгум къыщIыхьам, си гум къихъуам сыхыхьэну солъэдэкъэщыкI… ИтIанэ зыхызощIэ, анэдэлъхубзэр псэуэ зэрысIутыр, Iэпкълъэпкъым хэгуэшауэ зэрыхэтыр.
Хьэуэ, сыщыгъуазэкъым бзэм и щэху псоми. Абы гъуни, нэзи, лъащIи иIэу си фIэщ хъуркъым. ИтIани… зыхэсщIа мащIэр къысIурыIэфIащ. Гум къикI гупсысэр щыгуапэм, щыхьэрэмыгъэншэм деж, псалъэхэри сыту нэху!
ЗигъэнщIыркъым си гум, бзэм и лъахэм щыбэуэнкIэ, абы щызэхилъхьа макъамэм щIэдэIункIэ, зигъафIэу и куэщI хуитым щыусэнкIэ.
Гугъуэт Заремэ.
Шхыныгъуэхэр
Тхьэвым кIуэцIылъу гъэжьа джэдыл
Мыр нэхъыфI щыхъур джэдыщIэмэщ. ПщагъэкIэ пща тхьэвыр хупхъэкIэ яху и Iувагъыр сантиметр 1,5-рэ, и бгъуагъыр — 20, и кIыхьагъыр — 30-40 хъууэ. Абы джэдыл цIынэ шыуа зэпкърахар IыхьиплIу, зэлъэмыIэсу тралъхьэ, бурш хьэжа, джэдгын тракIутэ, бжьын цIынэ, бжьыныху, къуэнтхъурей упщIэта, тхъуцIынэ зэпыгъэлъэлъа тралъхьэри тхьэв кIапэхэр зэкIэрагъэпщIэж. Ар тхьэмщIыгъуныбэм ещхь мэхъу.
ИтIанэ джэдыл зыкIуэцIылъ тхьэвыр дагъэ зыщыхуа тебэм хуэсакъыу иралъхьэ, зэпыгъэпщIапIэр къыдэгъэзеяуэ. Абы и щхьэм шатэ щахуэ, тхьэвым сапэкIэ гъуанитI-щы хуащI, хьэ- кулъэм ирагъэувэри тхъуэплъ хъуху, дакъикъэ 18-20-кIэ, ягъажьэ. Кърахыж, тхьэв жьам тхъуцIынэ щахуэ, щабэ хъун щхьэкIэ щIауфэри, дакъикъи 6-8-кIэ щагъэт.
Iэнэм щытрагъэувэкIэ, и бгъуапIэмкIэ плIыуэ зэпагъэж. Абы къыщIэж псыр тракIэж. Пщтыру яшх. Ерыскъы IэфIщ, къэуатщ.
Халъхьэхэр (цIыхуитI Iыхьэ): тхьэвым: гуэдз хьэжыгъэу — г 650-рэ, псыуэ — г 280-рэ, пщагъэу — г 12, джэдыкIэу – 1, шыгъуу — узыхуейм хуэдиз; джэдылым: джэдыл зэпкърыхауэ — г 700, бжьын цIынэу — г 30, къуэнтхъурейуэ — г 30, тхъуцIынэу — г 150-рэ, бжьыныху укъэбзауэ — г 30, шатэу — г 25-рэ, тебэщыхуэ тхъууэ — г 10.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
Къэхъуа
ПщIэгъуалэр шым я лейщ
Мэртазэ и къуэр зекIуэ къикIыжу Къуэгъулъкъуей къыдыхьащ. Уэрамым къыздрикIуэм, сабий гуп джэгуу ирохьэлIэ икIи мурад ещI зы щIалэ цIыкIу къидыгъуу къану ипIыну. Сабийхэм къащыхыхьэм, абы и къамышыр зыIэпигъэхуащ, зы щIалэ цIыкIум ар къыщыхуишиижым, къипхъуатэри ирихьэжьащ. Сабийр Къуэгъулъкъуэхэ яйт.
Унэм къэсыжа иужь щIалэ цIыкIум Мэртазэ и къуэм зыхуигъэзащ:
— Дапщэщ сыбгъэкIуэжыну? — жиIэри.
— Унэ уиIэмэ, кIуэж, унэншэ хъун, бжесIэмэ, ущхьэхуитщ, — иритыжащ абы жэуап Мэртазэ и къуэм.
ЩIалэр Мэртазэхэ я бжэныхъуэт. Апхуэдэу бжэн здигъэхъум, зы шыщхьэ къупщхьэжь губгъуэм къыщигъуэтауэ щIэх-щIэхыурэ абы бгъэдыхьэурэ тхьэусыхэрт:
— Уэ алъпыжь урищхьэт, сэ лIы цIэрыIуэ срикъуэт. Дэнэ къуэладжэ дыдэкIуадэрэ? — жиIэурэ.
Мэртазэхэ я Iэхъуэхэм ящыщ зым абы гу лъетэри, зы махуэ гуэрым гъунэгъу зыхуещIри, щIалэм и тхьэусыхафэм йодаIуэ. Ар Мэртазэ и къуэм и деж куэдрэ нэсыжынт, фIэгъэщIэгъуэн хъуащ губгъуэм илъ шы къупщхьэжьыр алъпым зэрейр къызэрищIар. ЩIалэр къриджэри шы Iуэхум зэрыхищIыкIыр зригъэщIащ.
Зэгуэрым Мэртазэхэ я къуэм шы къищэхун мурад иIэу щыдэкIым, щIалэр гъусэ ищIащ. Махуэ псом къакIухьауэ, ягу ирихьын гуэри иримыхьэлIауэ, губгъуэм фэджэладжэ дыдэу зы пщIэгъуалэ иту къалъэгъуащ.
— Мис мыр къэщэху, — жиIащ щIалэм.
— Зиунагъуэрэ, мыр зифаджагъыр къуажэм дауэ дэсшэну, псоми ауан дыкъащIынщ, — тегушхуэртэкъым Мэртазэ и къуэр.
Сытми щIалэм щыхигъэзыхьым арэзы хъури, шыр къищэхуащ. Абы иужькIэ къарэ лъакъуэхурэ пцIэгъуэплъ фэкъурэ зыIэрагъэхьащ. ИлъэскIэ зыхуей хуигъазэу, елIалIэу игъэшхащ ахэр щIалэм. Щыми, уеплъмэ, шы дэгъуэ къахэкIат.
Иджы щIалэр зыхущIэкъур зыт: Мэртазэ и къуэр и пIэ къришу: «Унэ уиIэмэ кIуэж, унэншэ хъун!» зэрыжригъэIэнырт. Арати, Iэмал къилъыхъуэу щIидзащ. «Узэджэр къокIуэ» жыхуаIэрати, куэд мыщIэу зэрыхуейм хуэдэу Iуэхур къекIуэкIащ.
Мэртазэхэ я гъунэгъум я хьэгъуэлIыгъуэт. ЛIыр ираджэри, абы екIуэкIащ, Къуэгъулъкъуэхэ я къуэм пщIэгъуалэр къыщIишщ, уанэр трилъхьэщ, шым шэсри джэгумкIэ екIуэкIащ. ХьэгъуэлIыгъуэм и гуащIэгъуэу зригъэхьэлIэри, пщIэгъуалэ къызэщIигъэплъамкIэ пщIантIэм дэтым яхэлъадэри зэбгрихуащ. Мэртазэ и къуэм хъыбар щрагъащIэм, щхьэгъубжэмкIэ къыдэплъри:
— Унэ уиIэмэ, кIуэж, унэншэ хъун, — жиIэри къыщIэгубжьащ.
— Мис а псалъэхэрт сэ куэд щIауэ сызыпэплъэр, — жиIэри щIалэр къежьэжащ.
Мэртазэ и къуэр жиIам хущIегъуэжауэ, сыт хуэдизрэ къемылъэIуами, къигъэзакъым. Абы пхъэр кIэлъежьащ, къарэ лъакъуэхумрэ пцIэгъуэплъымрэ тесу. Къуэгъулъкъуэхэ я къуэр зэм дыгъэм хуэкIуэу, зэм псыхъуэ мывэр и кIуапIэу Тэрчыпсри Урыхупсри къызэринэкIащ. Сытми, пхъэрхэми яIэщIэкIащ. Урыху бжьэпэм къытеувэжауэ, пхъэрхэр къэсри, псы уэрым къыхэмыхьэфу здэщытым къеупщIахэщ:
— Уи ужь псынщIэу диту дыкъежьащ. Шыхэм псоми зэхуэдэу уелIэлIащ. Сыт апхуэдизу дыкъыщIыпкIэрыхуар?
— Шы къарэр лъэгу щабэщ, псыхъуэ мывэм къыщикIухьыфыркъым, пцIэгъуэплъ фэкъум дыгъэр къытохьэлъэ. ПщIэгъуалэр шым я лейщ, — жиIэри КъуэгъулъкъуейкIэ иунэтIыжащ.
Зытхыжар Бесчокъуэ Далымщ.
Хьэтуей къуажэ
Псалъэжьхэр
Псэр ящэри, напэ къащэху
ЛIыхъужь и лъэужь кIуэдыркъым.
Нэмысыр лъэIукIэ къахьыркъым.
Нэрылъагъу щытхъу щIыбагърыубэщ.
Псалъэ бутIыпщам аркъэн кIэлъумыдзыж.
Псэр ящэри, напэ къащэху.
Псы къэмыжэм псыхьэлыгъуэ хыумыш.
Псымрэ мафIэмрэ IэубыдыпIэншэщ.
Пхуэмыфащэ щауэгъу умыщI.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 2. Совет зауэлIхэр къызэримыкIуэтынур бийм … ящыхъуат. 5. Чы ухъуэнщIахуэ. 6. Шыр къызэрагъэIурыщIэ кIапсэшхуэ. 8. Псыщхьэ тещтыкIа. 11. УэрэджыIакIуэ Iэзэу щыта, Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и артист … Юрэ. 12. Къэбэрдей тхакIуэ пажэхэм ящыщ. 14. Зи щхьэцыр, жьакIэр зэщIэкIа. 15. Сирием адыгэхэр зэреджэу щыта. 17. СызыщIэс унэр … куэду зэтетщ. 19. Зи бзэр кIуэдыжа адыгэ лъэпкъ. 23. Шы гуартэ. 24. США-м и президент. 25. Щхьэл мывэхэр зэкIэрэхъуэкI. 28. Джэдкъазыц щабэ. 29. И щхьэцым … хидзащ. 32. Куэд зи фэм дэзыгъэхуэф. 34. Партизанхэм апхуэдэ IэщэкIэ бийм хьэлэчыпцIэр халъхьэрт. 36. А унэцIэр зэрахьэ адыгэм къахэкIа шууей нэхъ цIэрыIуэ дыдэми, дохутыру лажьэ адыгэ усакIуэми. 38. ЩIыпIэ хуабэхэм къраш пхъэщхьэмыщхьэ. 39. Уэрэд жызыIэм (уэрэдыжьым нэхъ ехьэлIащ) и дэIэпыкъуэгъу гуп. 41. Iуэху мыублэ … хэсщ. 42. Шыуанышхуэ. 45. ХадэхэкI. 46. Мэкъу пыупщIа сатыр. 47. Ватикан къэрал жьгъей цIыкIур а къалэм хеубыдэ. 48. Къэрэшей-Шэрджэсым щыпсэу, адыгэм ди гъунэгъу лъэпкъ. 49. Волгэ псым адыгэхэр зэреджэу щыта. 50. Тонни 100 хуэдэ къэзышэч «бдзэжьей».
Къехыу: 1. НэщI мазэм тхьэмыщкIэхэм, зеиншэхэм ират Iыхьэ. 2. ЦIыху … е мыхьэнэншэ, сэбэпыншэ. 3. Каспий тенджызым и Iуфэм Iус лъэпкъ. 4. Ерыскъыр … хъуащ. 7. Языныкъуэ ерыскъыгъуэхэр гурымыхь зыщыхъу, зэзымыпэс цIыху. 9. Хьэпщхупщ. 10. МахуэцIэ. 13. Къыщалъхуа щIыпIэр къигъэнауэ нэгъуэщI щIыналъэ щыпсэу цIыху. 16. «Купсэ», «Губгъуэм ит тхьэрыкъуэ», нэгъуэщIхэри зыгъэзащIэу щыта уэрэджыIакIуэ … ЛутIэ. 18. Пасэрей адыгэ зауэлI щыгъын. 20. Щыгъыным хищIэ хьэпIацIэ. 21. Адыгэм къахэкIа бзылъхугъэ пшынауэ нэхъ цIэрыIуэ дыдэр. 22. Адыгэ къэфэкIэ. 26. БгитI зэхуаку. 27. Зи щхьэгъусэм къыбгъэдэкIыжа цIыхубз. 30. Гъэгъа хужь цIыкIу къызыпидзэ удз. Джэдкъазым, Iэщым яшх. А удзым «хьэндыркъуалъэкIи» йоджэ. 31. Плъыжьыфэ. 32. ЦIыху гъум кIэщI, хэщIыхьа. 33. … щIыкIэ къыумыгъэшар, бжэгъу хъуа иужь къыпхуэгъэшыжыркъым. 34. Улажьэмэ, … пшхынщ, умылажьэмэ, лажьэ бгъуэтынщ. 35. ЕгъэджакIуэр зэрытхэ сэху тыкъыр цIыкIу. 36. Бын. 37. Къуажэдэс унагъуэ къэс яIэ а хьэпшыпыр къызыхахыр щIэпырщ. 40. Лэскэн щIыналъэм хиубыдэ къущхьэ къуажэ. 41. Адыгэ макъамэм хуэщIа Iэмэпсымэ. 43. Махъсымэ къызыхащIыкI зэхэгъэва. 44. Ди лъэпкъэгъу щIалэм Европэпсо зэхьэзэхуэм … медаль къыщихьащ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Гъатхэпэм и 16-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу: 5. Пыпхэ. 7. Шагъыр. 9. Джэд. 11. Къамбий. 12. Щхьэгуэш. 13. Пхъэпс. 15. Сибэч. 17. Мылыф. 18. Налкъут. 20. Жьыбгъэ. 21. Тахътэ. 25. ЕнтIыр. 26. Бохъшэ. 30. Шэрэдж. 32. ЩIыхьэху. 34. Амдэч. 35. Шыдыгу. 36. Пащты. 37. Щхьэпэ. 38. ШейтIан. 41. Сосмакъ. 43. Щиху. 44. ЯтIэкъуэ. 45. Къумахуэ.
Къехыу: 1. ЩIыIуб. 2. Шхий. 3. Даущ. 4. КIытэ. 6. ШэтIэгъуэбл. 8. Капитан. 10. Къэбыстэ. 13. Псыжь. 14. Собэ. 16. Чэт. 17. Мет. 19. КъуанщIэ. 22. Ахъшэм. 23. КIыщ. 24. Тощ. 27. Хьэтыкъуей. 28. Тхьэгъэзит. 29. Къэлътмакъ. 31. Джэгу. 32. ЩIопщ. 33. Хуарэ. 34. Алъп. 39. ТIатIэ. 40. Ныкъуэ. 41.Самэ. 42. Сахуэ.
