ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрыр
ЦIыхухэм пэж куэд щыжепIэф утыку дахэ
«Театрыр дунейм пэж куэд щыжепIэф утыкущ» — псалъэ пэжхэр итхауэ щытащ Гоголь Николай. Адыгэхэм я театр гъуазджэм и лъабжьэр жыжьэ къыщежьэми, Къэбэрдей къэрал драмэ театр дызэриIэрэ илъэс 80 хъууэ аращ.
ТХЫДЭМ къызэрыхэщыжым-кIэ, япэ дыдэ адыгэ спектаклхэр Псыгуэнсу къуажэм щыщ егъэджакIуэ Гуанэ Сохъутэрэ (арат «Неграмотный — что слепой» пьесэр зэзыдзэкIари зыгъэувари) Старэ Шэрэдж къыдэкIа Борыкъуей ТIутIэрэ («Одолели» пьесэр) курыт еджапIэм и самодеятельнэ театрхэм щагъэувауэ щытащ. Театрым и тхыдэм увыпIэ щхьэхуэ щиубыдащ «Хэт ейр нэхъыфI?» пьесэм. А спектаклым теухуауэ «Къэбэрдей Плъыжь» газетым итхат: «… А лъэбакъуэ дахэр Къэбэрдей театрым и щэнхабзэ ухуэныгъэм и щIэдзапIэу къэплъытэ хъунущ».
ЛэжьакIуэбэр театр гъуазджэм дегъэхьэхынымкIэ ЛУГ-ми къалэнышхуэ игъэзэщIащ. Ар къэзыухахэр республикэм и къуажэхэм щызэбгрыкIыурэ абыхэм гупжьейхэр къыщызэрагъэпэщырт. Къалэхэмрэ щIыналъэхэмрэ щекIуэкI махуэшхуэ зэхыхьэ-хэм ЛУГ-м и НыбжьыщIэ театрыр сыт щыгъуи ирагъэблагъэрт.
30 гъэхэм я пэщIэдзэм Шортэн Аскэрбий ЛУГ-м и театрым пап-щIэ зы акт фIэкIа мыхъу «Бэнэныр иухакъым», «Гъавэм щIэбэнын», «Кулак Абазэ», «Мэзым и цIыхухэр» пьесэхэр итхащ.
Къэбэрдей театр гъуазджэмрэ драматургиемрэ дежкIэ хэлъхьэныгъэшхуэу къалъытэ бгырыс бзылъхугъэм и щхьэхуитыныгъэм теухуауэ Блай Къэрэщей и Iэда-къэ къыщIэкIа «Зулий» пьесэр. Уасэшхуэ къыщIахыу лIы ирата Зу-лий тхьэмыщкIэ, жагъуэлIым дэмыпсэун щхьэкIэ, псым зыхедзэжри, зеукIыж.
1931 гъэм Налшык къыщызэрагъэпэщащ лъэпкъ гъуазджэмкIэ япэ щIыналъэ зэпеуэ. Къэбэр- дей тхакIуэхэм я IэдакъэщIэкIыу абы щагъэлъэгъуащ «Къэбэрдейр дыгъуасэрэ нобэрэ», «ЛIыжьхэр» пьесэхэр. ЛУГ-м и курсантхэм я зэфIэкI лъагэм пэкIуэу хуагъэфэщат ГъуазджэхэмкIэ Союзпсо олимпиадэу Москва щекIуэкIы-нум езыгъэблагъэ тхылъ.
Олимпиадэм и ужькIэ ВКП(б)-м и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым унафэ къищтауэ щытащ художественнэ гупхэр къызэгъэпэщыным теухуауэ. 1933 гъэм ныбжьыщIэхэр зрагъэплъынухэр щагъэув театррэ ЛУГ-м актёрхэр щагъэхьэзыр и къудамэрэ къызэрагъэпэщащ. Абы щIагъэтIысхьахэм ящыщщ Шэрий Азрум, Жыгун Тимэ, Сибэч Быхуэ, Къумахуэ Хужьэ, Балъкъэр Калисэ сымэ, нэгъуэщIхэри.
Абы щеджэху, ныбжьыщIэхэмрэ Лъэпкъ колхоз театрым хэтхэмрэ жыджэру зэдэлажьэрт. ШэджыхьэщIэ Пщыкъанрэ Нало Жансэхъурэ зэгъусэу ятха «КIуэрыгъуэт» пьесэр а гупитIым зэгъу- сэу ягъэуващ. Пэжщ, ар лъэпкъ драматургием и хэлъхьэныгъэшхуэт, ауэ ар мащIэт зыужьыныгъэм хуэпабгъэ лъэпкъым дежкIэ. Пьесэ нэс къэбэрдей литературэм зэрыхэмытым къыхэкIыу, Къэбэрдей-Балъкъэр щIыналъэ исполкомымрэ Гъуазджэ IуэхухэмкIэ управленэмрэ ирагъэкIуэкIащ пьесэ нэхъыфIхэр республикэм щызекIуэ къэралыбзэхэмкIэ зэдзэкIыным теухуа зэпеуэ.
1937 гъэм накъыгъэм и 1-м Къэбэрдей колхоз-совхоз театр къызэIуахащ. Абы и художественнэ унафэщIуи и режиссёр нэхъыщхьэуи ягъэувар Станиславский Николайщ. А театрым щылэжьэн щIадзащ Тубай М., ДыщэкI КIу., Шортэн Д., Къардэн Хь., Гуо А., Гъуэныбэ Л., Къамбий Т., Нартыжь С., Сэхъу Къ., Къэбэрдокъуэ А. сымэ.
ЯПЭ ТЕАТР сезоныр къызэIуахащ Корнейчук Александр и «Платон Кречет» пьесэм къытращIыкIа спектаклымкIэ. Ар щагъэхьэзырым набзэгубзаплъэу кIэлъыплъащ иужькIэ театрым зи цIэр фIаща ЩоджэнцIыкIу Алий. Лъапэ махуэ ежьа гупым 1939 гъэм Тубай Мухьэмэд и «Мэжидрэ Мэрятрэ» пьесэм къытращIыкIа спектаклыр ехъулIэныгъэшхуэ иIэу игъэуващ. ЛIакъуэ зэхуэмыдэм къыхэкIа зэпсэгъуитIым ятеухуа пьесэм цIыхухэр занщIэу дихьэхат. А гъэ дыдэм театреплъхэм я пащхьэ иралъхьащ Шортэн Аскэрбий и «Батыр и къуажэ» пьесэр. Граждан зауэм и мафIэ лыгъэм хэт бгырысхэм я образыр гъэщIэгъуэну къыщыгъэлъэгъуащ абы.
Тубай Мухьэмэдрэ Шортэн Аскэрбийрэ я пьесэхэр къэбэр- дей драматургием зегъэужьынымкIэ хэлъхьэныгъэфIт. «Къэбэрдей драмтеатрым иужьрей зэманым зыIэригъэхьа ехъулIэныгъэхэр дамэ зыхуэхъуа гупым адыгэ театрым и лъабжьэр егъэтIылъ», — итхауэ щытащ Станиславскэм а гъэхэм.
1939 — 1940 гъэхэм «Партизанхэр» (Къэбэрдокъуэ А.), «Гуащэхъан и гъащIэр» (Мэшыкъуэ Хь.), «Жамбот», «Iэюб» (Елмэс Хь.) пьесэхэр дунейм къытехьащ.
Колхоз-совхоз театрым зэман кIэщIым къриубыдэу цIыхухэм гъуазджэм гулъытэ хурагъэщIын хузэфIэкIащ. «Платон Кречет»-м къыкIэлъыкIуэу «Коварство и любовь» (Шиллер Фридрих), «Честь» (Мдивани Георгий), «Женитьба» (Гоголь Николай) пьесэхэм къыт-ращIыкIа спектаклхэри ехъулIэныгъэ яIэу республикэм и щIыналъэхэм щагъэлъэгъуащ.
Актёрхэмрэ режиссёрхэмрэ гъэхьэзырынымкIэ къалэнышхуэ игъэзэщIащ ГИТИС-м. Театрым щылэжьэнухэр а IэщIагъэм щыхуагъасэу къэралым къыщызэIуаха япэ еджапIэ нэхъыщхьэм куэд хузэфIэкIащ СССР-м ис лъэпкъхэм профессиональнэ гъуазджэ яIэ хъунымкIэ. Къапщтэмэ, Къалмыкъ БетIал и лъэIукIэ 1934 гъэм ди республикэм къеблэгъауэ щытащ ГИТИС-м и унафэщI Стешенкэ-Фурмановэ Ан-нэ. Театрым ди республикэм щигъуэта зыужьыныгъэр илъэгъуа нэужькIэ, езыр зи унафэщI еджапIэм адыгэ, балъкъэр студиехэр къыщызэIуахыну абы унафэ ищIат. А Iуэхум къыдэкIуэу Налшыки къыщызэрагъэпэщащ программэ гъэкIэщIакIэ щрагъэджэну театральнэ техникум-хэр. Абы и унафэщIу ягъэуващ режиссёр, егъэджакIуэ бэлыхь Кручининэ Аннэ.
ГИТИС-м и доцент Ефремовэ Аннэрэ РСФСР-м и цIыхубэ ар-тист Судаков Ильярэ я нэIэ щIэту 1935 гъэм къыхахауэ щытащ Москва щрагъэджэну адыгэ, балъкъэр студентхэр. Ахэращ ди республикэм икIа актёр гупхэм я унафэщIу щытари.
МХАТ-м и егъэджакIуэ цIэрыIуэхэу Андерс А., Геворкян М., Иофин Г., Калинин С., Ованесов Н., Рахмановэ С. сымэ, нэгъуэщIхэми ныбжьыщIэхэм гулъытэ ин къыхуащIу къелIалIэрт, театр щэнхабзэм и IэщIагъэлI пэрыт къызэрыхащIыкIыным хущIэкъурт. «Я лъэпкъ фащэхэр ящыгъыу ахэр Москва къыщыкIуэкIэ, я лъэпкъ щхьэхуэныгъэхэм щыщ Iыхьэ къыздашэ, — жиIэрт Стешенкэ-Фурмановэ Аннэ.
«Къалащхьэм цIыхум и къэухьым зрегъэужьыф пIалъэ кIэщIым къриубыдэу, апхуэдэуи гъуазджэм и IэфIыр зыхрегъа-щIэ. Дэ дгъэхьэзыр актёрхэм театрыр фIыуэ едгъэлъагъум и мызакъуэу, ягу ирихьамрэ иримыхьамрэ жаIэфу идогъасэ.
Сэ хуабжьу сыхущIэкъурт си нэIэ щIэт студием щеджэхэм я адыгэ хьэлыр къэзубыдыну. Театрым и къалэныр утыкум хуиту къыщып-салъэ, спектаклхэм екIуу щыджэгун актёр къыщIэдгъэкIыным и закъуэкъым. Лъэпкъ гупсысэр зыпкърыт, къызыхэкIа лъэпкъым и дамыгъэ зытелъ, псалъэм и мыхьэнэр театреплъхэм я деж нэзыхьэс, лъэпкъ гъэсэныгъэм щIэгъэкъуэн хуэхъу артист дгъэхьэзырынырщ дызыхущIэкъур», — жиIэрт Ефремовэм. Абы Станиславскэм и студием щеджэхэр и нэIэ щIигъэтт икIи абыхэм ярит чэнджэщхэм тету ирагъэджащ япэ профессиональнэ артист гупыр.
ЕгъэджакIуэ Iэзэхэм я ущиехэм щIэдэIуу, къалащхьэм и театр нэхъыфIхэм щагъэув спектаклхэм зыщагъэгъуазэу еджа щIалэхэм-рэ хъыджэбзхэмрэ сценэм и хабзэхэр зыхалъхьащ, образ иувэкIэм хуэIэзэ, театр гъуазджэм и унэтIыныгъэхэм хащIыкI хъуащ.
1940 гъэм бадзэуэгъуэм и 15-м театр щIэныгъэ нэхъыщхьэ яIэу республикэм цIыху 60-м къагъэзэжащ. Къэбэрдей театрым и актёр ныбжьыщIэхэм я художест-веннэ унафэщIу ягъэувар нэхъапэми гупым ядэлэжьа Ефре- мовэ Аннэщ. НыбжьыщIэхэм республикэм къыздашэжат театр гъуазджэмкIэ еджагъэшхуэхэм къыхалъхьа Iэзагъэр.
Студием щагъэхьэзыра лэжьыгъэхэр къызэрагъэлъагъуэм еплъыну республикэм къэкIуат СССР-м и цIыхубэ артист, искусствоведениемкIэ доктор Тарханов Михаил. Колхоз-совхоз театрым и артистхэмрэ ГИТИС-р къэзыухахэмрэ лъэпкъ театрым зрагъэужьыну узыгъэгугъэ гуп дыгъэл хъуат. Театрыр къыщызэIуахар Октябрь революцэр къызэрыхъурэ илъэс 23-рэ щрикъу махуэрщ. Абы иужькIэ къыдэкIа «Социалистическая Кабардино-Балкария» газетым къытрадзат: «Жэпуэгъуэм и 26-м къыщыщIэдзауэ ди республикэм и щэнхаб- зэ гъащIэр зыужьыныгъэм и лъагъуэщIэм теуващ. ГИТИС-р къэзыухахэм къыкIэлъыкIуэ махуэм и пщыхьэщхьэм Бомарше и «Женитьба Фигаро»-р япэу ягъэлъэгъуащ. Ар зыгъэува Ефремовэмрэ абы и нэIэ щIэт гупымрэ наIуэ ящIащ а илъэситхум зыхурагъэджар зэрамыгъэкIуэдар».
Ипэ ита спектаклхэмкIэ театреплъыр къызэщIагъаплъэри, КъардэнгъущI Зырамыку и «Къанщобийрэ Гуащэгъагърэ» пьесэр утыку кърахьащ. А япэ профессиональнэ спектаклыр адыгэ щэнхабзэм и дыщэ фондым хагъэхьащ. ГИТИС-р къэзыуха щIалэщIэм и творческэ ехъулIэныгъэм а пшыхьым кърихьэлIахэу ЩоджэнцIыкIу Алийрэ Елбэрд Хьэсэнрэ псом хуэмыдэу щыгуфIыкIат. «Къанщобийрэ Гуащэгъагърэ» спектаклыр дэнэ щамыгъэлъагъуэми, цIыхухэм хуабжьу ягу ирихьырт. ГИТИС-м и Къэбэрдей студием щеджахэу Къанымгъуэт С., Сонэ М., (Къанщобий), Къалмыкъ Н., Балъкъэр К. (Гуащэгъагъ), Iэтэ С., Сибэч Б. (Iэсият), Болэ М., Атэлыкъ Т. (Заудин), Сонэ Б. (пщы Джэрий), Афэ И., Ерчэн С., (кърым хъан), Шэрий А., Жыгун Т. (хъаныкъуэ), Ало Л., КъардэнгъущI З. (Амир уэрэджыIакIуэр), Мамрэш И., (Къанщауэ), Ало Хь. (Данэху) сымэ гукъинэжу щыджэгуащ абы. А спектаклыр театр ныбжьыщIэм и творческэ гъуэгуанэшхуэм и щIэдзапIэфIт.
ХЭКУ ЗАУЭШХУЭМ щIидза иужькIэ Къэбэрдей театрымрэ драматургиемрэ я лэжьыгъэм и унэтIыныгъэми зихъуэжащ. Абыхэм я къалэнт нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм цIыхубэр япэщIэтынымкIэ гушхуэныгъэ къахэзылъхьэну спектаклхэр ягъэувыну. КIэщIу жыпIэмэ, гъуазджэм и къарукIэ биишэм пэщIэувэн хуейт.
Зауэр иджыри щIидза нэужь гъуазджэм, литературэм я лэжьакIуэ цIэрыIуэ гупышхуэ, СССР-м и цIыхубэ артист Немирович-Данченкэ Владимир я па- шэу, Налшык къагъэкIуауэ щыIэт. 1941 гъэм фокIадэм и 21-м «Женитьба Фигаро» спектаклыр щагъэлъагъуэм Немирович-Данченкэ ирагъэблэгъауэ щытащ. «Пэжым ухуеймэ, си гугъакъым апхуэдэ артист дыгъэл гуп Налшык сыщрихьэлIэну. Абыхэм утыку итыкIэ екIу яIэщ, я ролхэр уи фIэщ хъууэ ягъэзащIэ, нэхъыщхьэращи, спектаклым и зэхэлъыкIэм къемызэгъ е абы и гупсысэ нэхъыщхьэр щIэзыхъумэ лъэпкъ щхьэхуэныгъэхэр къебэкIыркъым. Ухуеймэ, а щхьэхуэныгъэхэр екIуу хаухуанэ», — жиIат иужькIэ абы.
Нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэр къыщыттеуагъащIэм лIыхъужьыгъэ, хэкупсэ лъагъуныгъэр къызыхэщ пьесэ хьэзыр къэбэрдей театрым иIакъым. Актёрхэм я нэхъыбэр зауэм зэрыдашам Iуэхур нэхъри гугъусыгъу ищIырт. Абы къыхэ-кIыу театрым и программэм хагъэхьат зауэм теухуа усэхэр, тхыгъэхэм щыщ пычыгъуэхэр, зы акт фIэкIа мыхъу пьесэ тIощIым нэблагъэ. Апхуэдэт Станиславский Константинрэ Темыркъан Хьэтурэ ятха «Якъутащ», «Абы къигъэзэжынущ», «Нэхущым», «ХьэщIэ» жыхуиIэхэр. Ахэр 1941 гъэм и жэпуэгъуэ мазэм республикэм щагъэлъэгъуэн щIадзат.
Къэбэрдей литературэм и фIыпIэу къалъытэхэм ящыщ, усэу тха «Дахэнагъуэ» драмэ поэмэр Хэку зауэшхуэм и пэщIэдзэм Акъсырэ Залымхъан и Iэдакъэ къыщIэкIащ. Театрым и бжьыхьэ сезоныр Акъсырэм и IэдакъэщIэкIым къытращIыкIа спектаклымкIэ къызэIуахыну 1942 гъэм шыщхьэуIум и 4-м «Социалистичес- кая Кабардино-Балкария» газетым къытрадзат, арщхьэкIэ, нэмыцэхэр ди щIыналъэм къизэрыгуа иужькIэ, а Iуэхур къагъэнэжын хуей хъуащ.
Зауэм и гуащIэгъуэм театрым «Чапаев» (Лунин Сергей), «Лекарь поневоле» (Мольер Жан-Батист), «Iэсхьэд и щхьэ» (Къэбэрдокъуэ А.), «Луизэ», «Танкистищ» (Шортэн Аскэрбий) пьесэхэр щагъэуващ.
Нэмыцэхэм ди щIыналъэр щаубыда лъэхъэнэм къанэ щымыIэу ухуэныгъэхэмрэ унэхэмрэ ирагъэщэхэжат. IэщIагъэлI куэдым я IэдакъэщIэкIхэр мафIэ лыгъейм хисхьат. Псом нэхърэ нэхъ гущIыхьэт актёр, режиссёр пэрытхэр зауэм зэрыхэкIуэдар.
Театрым и лэжьыгъэр икIэщIыпIэкIэ зэфIагъэувэжыным хуэгъэпсауэ ВКП(б)-мрэ ЦIыхубэ комиссархэм я советымрэ уна- фэ зыбжанэ ящIащ. Абы и фIыгъэкIэ 1943 гъэми мэлыжьыхь мазэм театрым и гупым республикэм и щIыналъэхэм зыкъыщагъэлъэгъуэн щIадзэжащ. Зауэ нэужь лъэхъэнэм щIэупщIэ ин иIэу театрым «Къанщобийрэ Гуащэгъагърэ», «Лекарь поневоле», «Жди меня» (Симонов Константин), «Как закалялась сталь» (Островский Николай), «Слуга двух господ» (Гольдони Карлэ), «Медведь», «Предложение», «Хирургия» (Чехов Антон) сымэ я тхыгъэхэр я лъабжьэу спектакл-хэр щагъэуващ.
Республикэм и щэнхабзэ гъащIэм дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхугъуэт драмтеатрым и унэщIэ къызэрызэIуахар. Абы япэу щагъэлъэгъуар Акъсырэ Залымхъан и «Дахэнагъуэ» пьесэрщ. Ар утыку къыщрахьащ Лъэпкъ театрхэм я урысейпсо выставкэу РСФСР-м гъуазджэ IуэхухэмкIэ и управленэм къызэригъэпэщам. 1944-м и дыгъэгъазэ мазэм щегъэжьауэ 1945 гъэм и мазае хъуху екIуэкIа гъэлъэгъуэныгъэм КъардэнгъущI Зырамыку и «Къанщобийрэ Гуащэгъагърэ», Горький Максим и «Васса Железнова», Гольдони Карлэ и «Слуга двух господ» спектаклхэм цIыхухэр щагъэгъуэзащ.
Зауэ зэман хьэлъэм ди цIыху-хэм къагъэлъэгъуа лIыхъужьыгъэмрэ къэмылэнджагъэмрэ хуэгъэпсат «ЗэхэгъэкIыныгъэ» (Теунэ Хьэчим), «Къэбэрдей щIалэ» (Тубай Мухьэмэд) спекталхэр.
1946 гъэм и щIышылэ мазэм, республикэр щхьэхуит зэращIыжар илъэсищ зэрырикъур щагъэлъапIэм ирихьэлIэу, «Дыгъэр къыщыщIэкIым» (Акъсырэ Залымхъан) пьесэмкIэ ягъэува спектаклым и премьерэ щыIащ.
ЗАУЭ НЭУЖЬЫМ Къэбэрдей театрым артистхэр къемэщIэкI зэрыхъуам къыхэкIыу, СССР-м и ЦIыхубэ комиссархэм я советым деж щыIэ, Гъуазджэ IуэхухэмкIэ комитетым хуит ищIри, 1944 гъэм илъэсищкIэ щрагъэджэну лъэпкъ драмэ студие къызэрагъэпэ- щащ. 1946 гъэм щIышылэм и 15-м абы щеджахэм я диплом лэжьыгъэу «Къанщобийрэ Гуащэгъагърэ» (КъардэнгъущI Зырамыку), «Нэхур къыщыщIэнэм щыгъуэ» (Шортэн Аскэрбий), «На бойком месте» (Островский Александр) ягъэлъэгъуащ.
Шортэным и «Нэхур къыщыщIэнэм щыгъуэ» тхыгъэр гъащIэщIэм теухуа япэ адыгэ пьесэу къалъы-тэ. Абы япэу къэбэрдей литературэм и лIыхъужь нэхъыщхьэу къыщыувыр бзылъхугъэщ. Инженер-гидростроитель ФатIимэт IэщIагъэщIэм и лIыкIуэ къудейкъым, атIэ ар гупсысэщIэ, дуней лъагъукIэщIэ зиIэ цIыхущ.
Зэманыжьым и бийхэм ятеу-хуащ Шортэн Аскэрбий и «Зы унагъуэ гуэрым» пьесэри. Зауэ нэужь зэманым цIыхухэр зыIууа лъэпощхьэпохэмрэ гъащIэм игъуэта зыужьыныгъэмрэ «Алъхъо» (КIыщокъуэ А.), «ГуфIэгъуэ пщэдджыжь» (Щоджэн Т.), «Свадьба в МТС», «Тыгъур и щыуагъэ» (Щхьэгъэпсэу М.) пьесэхэм я лъабжьэ хъуащ.
1950 гъэм жэпуэгъуэм и 26-м «Къамботрэ Лацэрэ» спектаклым и премьерэ щыIащ. Къэралым щекIуэкI политикэм ижь къызыщIиху литературэми темэ нэхъыщхьэу къыщаIэтыр полити- кэм и унэтIыныгъэ нэхъыщхьэрат. Апхуэдэу XX лIэщIыгъуэм и 50 гъэхэм Шортэн Аскэрбий «Пар-тым и лIыкIуэ» пьесэр и Iэдакъэ къыщIэкIащ. XVI лIэщIыгъуэм Къэбэрдейм и щхьэ къыщхьэщыжын, Кърымымрэ Тыркумрэ защихъумэн мурадкIэ Урысейм зэрыгухьэр гъэщIэгъуэну къыщыгъэлъэгъуащ Шортэным 1956 гъэм итха «ИгъащIэкIэ» пьесэм. Тхыдэр зи лъабжьэ а тхыгъэм Аскэрбий наIуэ щищIыфащ къэбэрдей лъэпкъыр зэрыта щытыкIэ гугъур, лъэныкъуитIымкIи мыхьэнэ зиIа лъэбакъуэм кърикIуахэм.
КЪЭБЭРДЕЙР Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 щрикъум и щIыхькIэ Москва къыщызэрагъэпэща декадэр «ТIэмашэ и бынунагъуэр» (Щхьэгъэпсэу М.) гушыIэ спектаклымкIэ къызэIуахауэ щытащ. Декадэм и программэм хагъэхьат усакIуэ Iэзэ Апушкин Я. зэридзэкIауэ Акъсырэ Залымхъан и «Дахэнагъуэ» пьесэри. Литературэдж цIэрыIуэ Либединский Юрий итхат: «Акъсырэ Залымхъан и пьесэм пасэ зэманымрэ иджыреймрэ гъэщIэгъуэну щызэпыщIащ. ТхакIуэ Iэзэу ущытын хуейщ, ижь-ижьыж лъандэрэ лъэпкъым къыдекIуэкI IуэрыIуатэр пьесэ жыпхъэм ибгъэзагъэу усэбзэкIэ къэпIуэтэжын папщIэ. Акъсырэм и пьесэр ехъулIэныгъэшхуэ иIэу Москва и Театр Нэхъыщхьэм щагъэлъэгъуащ».
Къэбэрдей театрыр творческэ балигъыпIэ иувауэ къалъытащ Гоголь Николай и «Ревизор»-р щагъэувам. Абы хэт лIыхъужьхэм я «хьэлыр» къызэкIуэцIыхыным хуабжьу егугъуат артистхэр, цIыхухэр гуапэу къызэрыпэджэжам тепщIыхьмэ — къайхъулIат. ГИТИС-м и профессор, РСФСР-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и артист Пыжовэ Ольгэ «Артисты горной Кабарды» статьям щитхат: «Къэбэрдей артистхэр пьесэм и гупсысэр къэIуэтэным йогугъу. Нэрылъагъущ абыхэм Горькэм и пьесэр куууэ зэрызыхащIар икIи тхакIуэм щIилъхьа щIагъыбзэри Iэзэу театреплъым деж нахьэсыжыфащ. Псом хуэмыдэу уи гуапэ мэхъу урыс тхакIуэшхуэм и IэдакъэщIэкIыр нэгъэсауэ къэ-бэрдей артистхэм ди утыкум зэ-рыщагъэлъагъуэр. «Ревизор»-р Къэбэрдей театрым и ехъулIэныгъэшхуэщ».
«ТIэмашэ и бынунагъуэр», «Дахэнагъуэ» спектаклхэри театреплъхэм ягу ирихьауэ къыпэджэжащ абы щыгъуэ. ЖыпIэ хъунущ Москва щекIуэкIа декадэр къэбэрдей литературэмрэ гъуазджэмрэ я зыужьыныгъэм къежьапIэфI хуэхъуауэ. Абы и ужькIэ, 1958, 1975, 1988 гъэхэм ГИТИС-ми, Щукиным и цIэр зезыхьэ театр училищэми, артистхэр щагъэхьэзыр нэгъуэщI еджапIэ нэхъыщхьэхэми адыгэ театрым и лэжьакIуэхэр щрагъэджащ. Ахэращ нобэми лъэпкъ театрым и пщIэр зыIэтыр. Абыхэм ящыщщ ЖьакIэмыхъу КIунэ, Мысостышхуэ Пщызэбий, Балъкъыз Валерэ, Шыбзыхъуэ Басир, Мэшыкъуэ Феня, КIэмыргуей Валентин, Хъыдзэдж Борис, Хьэмыку Жаннэ, Лу Рэмэзан, Иуан Владимир, Къумахуэ Мухьэдин, БжэIумых Беллэ, Къэжэр Борис, Щэрмэт Людмилэ, Мысост Вадим, Хьэщэ Къанщобий, Тхьэщыгъуей Жан-нэ, Хьэмырзэ Ахьмэд, КIэхумахуэ ФатIимэ, ТIымыжь Владимир сымэ, нэгъуэщIхэри.
Спектаклхэм яIэну ехъулIэныгъэм и Iыхьэшхуэ режиссёрым елъытащ. Пьесэ гуимыхуж гъэ-щIэгъуэнхэр ягъэуващ Ерчэн Леонид, Теувэж СулътIан, Шэрджэс Мухьэмэд, Фырэ Руслан, Дэбагъуэ Роман сымэ, нэгъуэщIхэми. УщымыгуфIыкIынкIэ Iэмал иIэкъым театрым хуэфэщэн щIэблэ къызэрыщIэхъуэм.
Къэбэрдей театрым и зэфIэкI лъагэр, ди щIыналъэм и мызакъуэу, хамэ къэралхэми щигъэлъэгъуащ. Ар щыIащ Тыркум, Сирием, Иорданием, США-м, къищынэмыщIауэ, Москва, Дон Iус Рос-тов, Псыхуабэ, Сыхъум, Сочэ, Элиста, нэгъуэщI къалэхэм.
«Лъэпкъ гупсысэм и зыужьыныгъэр абы и театрымкIэ къып-хуэщIэнущ. Уи театр уиIэжыныр, абы уи анэдэлъхубзэ щыIуныр насыпышхуэщ», — жиIэгъащ Островский Николай. Театрыр зищIысыр къызыгурыIуэ дэтхэнэ адыгэри Къэбэрдей драмэ театрым иримыгушхуэнкIэ Iэмал иIэкъым. Абы и ныбжьыр илъэс 80 зэрырикъуамкIэ абы щылажьэ гуп дахэм дохъуэхъу. Театреплърэ спектаклыщIэрэ щымыщIэу иджыри куэдрэ лъэпкъ кIыщым щылъэщэну, узыншагъэрэ дэрэжэгъуэрэ яIэну ди гуапэщ.
ЩОМАХУЭ Залинэ.
Гъуазджэ
«Унэ лъапIэм» адэ-анэр щопуд
Фырэ Руслан ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым спектаклыщIэ зыбжанэкIэ мы гъэм дигъэгуфIащ. ЦIыхухэм ягу дыхьащ, къытрагъэзэжу еплъкIи зызыщамыгъэнщI хъуащ балъкъэр тхакIуэ Ольмезов Мурадин и «Унэ лъапIэр». Ар зыгъэувар УФ-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэ-рал драмэ театрым и художественнэ унафэщI Фырэ Русланщ.
Спектаклым хэтщ театрым и артист пажэхэу Шыбзыхъуэ Басир, БжэIумых Барисэт, Щэрмэт Людэ, Мысост Вадим, Шал (КIэхумахуэ) ФатIимэ, Хьэмырзэ Ахьмэд, Балъкъэр Тамарэ, Мысостышхуэ Маринэ, Шыпш Къантемыр, Къурмэн Регинэ сымэ.
Зэманым пэджэж, цIыху куэд зыгъэпIейтей, унагъуэ Iэджэм зыкъыщацIыхуж спектаклым узыщIегъэгупсысыж. Бынымрэ адэ-анэмрэ я акъыл зэрызэтемыхуэм, лэжьыгъэмрэ унагъуэмрэ щхьэусыгъуэ ящIу, быным жьы хъуа я адэ-анэм гулъытэ зэрыхуамыщIыжыр IупщIу къыщыгъэлъэгъуащ абы.
Пьесэм и лIыхъужь нэхъыщхьэхэу Мэжидрэ Цацэрэ бынитI яIэти, унагъуэу ягъэтIысыжри, я лэжьапIэхэм пэгъунэгъуу къа- лэм ягъэIэпхъуауэ, езы тIум я закъуэ дыдэу къуажэм дэсщ. ЗэщхьэгъуситIым я бынхэр, къуэрылъху-пхъурылъхухэр ягу къэкIми, ахэр илъэс ныкъуэкIэ къыщымыкIуэж къэхъуми, зыри жраIэфыркъым. Зэгуэрым, зэдэлъхузэшыпхъум (Жамботрэ ФатIимэрэ) я унагъуэхэр я гъусэу адэ-анэм я деж къокIуэжри, къуажэм дэт унэр ящэжу ахэр къалэм ягъэIэпхъуэну зэрамурадыр къраIуэкI. ЯпэщIыкIэ абыхэм жаIэ я адэ-анэм зэрапэIэщIэр хуабжьу къехьэлъэкIыу, ауэ, къызэрыщIэкIымкIэ, унэжьыр лъапIэу зыщэхун къыкъуэкIати, къуэмрэ пхъумрэ ар ящэу, ахъ-шэр ягуэшыжыну унафэ ящIауэ арат.
«Зы къулей гуэрым ди унэр ещэху», псалъэхэр бдзапцIэшэу зэпхедз адэ-анэм я гум. «Дэ зи гъужыгъуэ хъуа жыгыжьым дыхуэдэщ, дэнэ деж дыщыхэпсэми — дыхэкIэжынукъым», — быным пэрыуэну хуэмейми, лIыгъэ зыхалъхьэри жаIэ лIыжь-фызыжьым. Ахъшэм зи нэр къыщипхъуа быным, унэм къыщIахыну мылъкум фейдэ кърагъэщIыну траухуащи, я мурадым я Iэр трагъэхуэну я макъым зрагъэIэт, зэми яфI зыкърашэж.
А псалъэмакъым и ужькIэ мазитIым щIигъукIэ къэкIуэжакъым зэдэлъхузэшыпхъур я адэ-анэм я деж. Уеблэмэ, загъэгусати, я гущIыIагъэмкIэ яукIыу, дахэ-дахэу телефонкIи къепсалъэртэкъым къэзылъхуахэм. Бын лъагъуныгъэм зи гур хъыбий ищIа лIыжь-фызыжьым машинэ макъ зэхахыхукIэ къоскIэ, я быныр къэкIуэжауэ гугъэу.
Махуэ гуэрым, Мэжид и закъуэ фIэкIа пщIантIэм дэмысу, абы и къуэрылъху Тимур гужьеяуэ, зыгуэрым зэригъэгузавэр плъагъуу, унэм къыщIолъадэ. КъызэрыщIэкIымкIэ, абы наркотик иIыгъыу полицэм кърахужьэри, закъримыгъэубыдын щхьэкIэ иIыгъа псори псым хикIутат. Иджы абы щхьэкIэ къытехуа щIыхуэр ирагъэпшыныжыну, имыпшыныжмэ, яукIыну кърахуэкIырт. Iуэхур зытетыр къызыгурыIуа лIыжьыр япэщIыкIэ фочым епхъуащ, итIанэ, абыкIэ щытыкIэр нэхъ куу ищIынкIэ зэрыхъунур къыгурыIуэри, тесабырэжащ. А махуэ дыдэм и бынхэр зэхуишэсри яжриIащ и къуэрылъхур къригъэлын, наркотикым и къапхъэн бзаджэм къыIэщIихын папщIэ я унэр ищэу и щIыхуэр хуипшыныжыну зэрыхьэзырыр. Ар зэхэзыха пхъур губжьауэ къилъащ. Абы жиIэрт наркотик зэ зэзыхьэлIар абы къыпхуIэщIэмыхыжыну икIи апхуэдэ ахъшэшхуэ тебгъэкIуэдэныр щыуагъэшхуэу. Нысэмрэ и дэлъхумрэ яхуэмыфащэ яжриIэурэ игъэпудырт. Ар хуэмышэчу нысэр мэгубжьри, и щхьэгъусэм фIонэ. Жамботи зыхуэмыIыгъыжу и щхьэгъусэм бгъэдэкIын мурад зэрищIамкIэ зеумысыж. А псалъэмакъ мыщхьэпэ псор зэхэзыха Тимур, зыми гу къылъамытэу щIокIри, адэшхуэм и фочымкIэ зоуэж, ауэ псэууэ къонэ.
Тимур и узыншагъэр хуэмурэ зэрызэтеувэжым иригуфIэу лIыжь-фызыжьыр зэпсалъэу, къакIуа гъуэгуанэр гугъуу щытами, зэхуэарэзыуэ, ягу хуаба- гъэ зэхуилъу къызэрынар зэра-IуэтылIэу щысурэ Цацэ и псэр хокI…
И закъуэу унэ нэщIым къыщIэ-на лIыжьым унэр ещэ. Уи нэпс кърегъакIуэ абы унэм щигъа- кIуэ иужьрей дакъикъэхэм, абы и лъапсэжьым сэлам щрихыжкIэ. Ар уафэм дэплъейуэ, къру лъэтэжхэр щилъагъукIэ абыхэм ехъуапсэу, «Кърухэ, фи абгъуэр фобгынэ, къызэрывгъэзэжынур фщIэуэ», — жеIэ. Езым и унэжьым афIэкIа къызэримыгъэзэжынур и гум къыщIитхъыу еух спектаклыр.
Сценэм щыплъэгъуа псом ущегупсыскIэ, уи щхьэм ирожэ мы гупсысэр — «Унэ лъапIэм» адэ-анэр щопуд. Спектаклым щIэлъ гупсысэр щIагъэхуабжьэ лIыжь-фызыжьым абы щыжаIэ мы псалъэхэм: «ЦIыхум къытхужаIэмрэ къызэрытхущытымрэщ цIыху дызыщIыжыр», «Унэращ лъабжьэ быдэм и къежьапIэр», «Я ныбэ из къудейкIэ жьыкIэфэкIэр арэзы хъурэ?», нэгъуэщIхэми. Ауэ абы щыжаIэ псалъэхэм нэхърэ куэдкIэ нэхъыбэщ спектаклым театреплъым и гущIэм къыщигъэушымрэ ар зригъэгупсысымрэ.
ИНЭРОКЪУЭ Данэ.
Сурэтхэр Къарей Элинэ трихащ.
Лъэпкъым и гъуджэ
ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и
художественнэ унафэщI ФЫРЭ Руслан:
— Ди театрыр къызэрызэIуахрэ илъэс 80 зэрырикъур догъэлъапIэ мы гъэм. ЦIыху гъащIэм дежкIэ ар куэдми, театрыр балигъыпIэ щиувэ зэману жыпIэ хъунущ. Абы къыхэкIыу ди театрым щагъэувауэ щыта спектакль нэхъыфIхэр дгъэлъэгъуащ, спектаклитIым я премьерэ диIащ. Артист, театреплъ, зэманым декIу спектакль имыгъэувмэ, театрыр щыIэфынукъым. Ди цIыхухэм иужьрей зэманым абы гулъытэ зэрыхуащIыжам уегъэгуфIэ. Ауэ сыхуейт къытхуэкIуэхэм я бжыгъэр куэдкIэ нэхъыбэну. Щхьэусыгъуэ лъыхъуэм къигъуэтынущ, ауэ театрым и IэфIыр зыщIэм абы къекIуалIэ гъуэгур зэи щыгъупщэнукъым.
Къэбэрдей-Балъкъэр, Ингуш республикэхэм щIыхь зиIэ я артист ХЬЭЩЭ Къанщобий:
— ЦIыхур игъэгупсысэрэ я щыуагъэр къагуригъэIуэжу театрым и репертуарым хэт спектаклхэмкIэ абы и къалэн нэхъыщхьэр зэригъэзащIэр хьэкъщ. Си гур хохъуэ спектаклыщIэ къыщыдэхъулIэм, абыхэм цIыхухэр фIыкIэ къыпэджэжу щыслъагъум деж. Театрыр си лэжьыгъэ къудейкъым, ар сэ сщыщ гуэрщ. Театрым псалъэ жагъуэ хужаIэри артистхэм къытхужаIэри зыщ. Щытхъум я нэхъыфIыр театреплъхэм ягу дыдыхьэнырщ, абыхэм ягухэм гупсысэ дахэм и мафIэ хъуаскIэр щызэщIэдгъэнэнырщ. Галин Александр и «Ретро»-м къытетщIыкIа спектаклым дыщыджэгури сценэм дыкъикIыжауэ, пэшым щIэсахэм ящыщ гуэр къызбгъэдыхьэри: «Адэр зэрыгупцIанэр нобэ си фIэщ фщIыри, си адэм деж сыпсэлъащ», — къызжиIат. Артистым дежкIэ абы нэхърэ нэхъ щытхъуфI щыIэ?! Срогушхуэ си лэжьэгъухэм, ди театрым.
УФ-м, КъБР-м щIыхь зиIэ я артист ШЫБЗЫХЪУЭ Басир:
— Театрыншэу си гъащIэр си нэгу къысхущIэгъэхьэркъым. Унэм сызэрыщIэсым нэхърэ нэхъыбэрэ театрым сыщыIэщ. Театрыр си гъащIэм хэмытамэ, сщIэртэкъым сызэрыхъунур, ауэ мызэманкIэ сиIэри сызэрыщытри зи фIыгъэр ди театрыращ.
КъБР-м щIыхь зиIэ и артист ХЬЭМЫРЗЭ Ахьмэд:
— Театрыр лъэпкъым и гъуджэщ. Лъэпкъым и гупсысэмрэ абы и псэукIэмрэ къэгъэнэIуа щыхъур аращ. Гъуазджэр къуэпсыбэщ, ауэ театрым хуэдэу жанр куэд щызэрихьэлIэ нэгъуэщI зы унэтIыныгъи иIэу къыщIэкIынкъым. Артистым, сурэтыщIым, режиссёрым, дизайнерым, нэгъуэщI куэдми я гуащIэшхуэ ирахьэлIэ зы спектакль утыку ирахьэным. А псор къыбгурыIуэу театрым ухуэлэжьэныр, лъэпкъым и гъуджэм укъищыныр сыт и уасэ?!
Театрыр куэдкIэ къысхуэщхьэпауэ къызолъытэ. Псом япэрауэ, абы лъэпкъым хузиIэ лъагъуныгъэмрэ зэхэщIыкIымрэ нэхъ куу ищIащ, гъащIэм и щэху куэд къызгуригъэIуащ. ФIыщIэ ин яхуэфащэщ сызыхэт гупми — цIыху къэс щапхъэ зытепхын щхьэхуэныгъэ яхэлъщ.
КъБР-м щIыхь зиIэ и артист МЫСОСТ Вадим:
— Си псэм щыщщ театрыр, сэ арыншэу сымыпсэу пэлъытэщ. Пщэдджыжьым жьыуэ дыкъокIуэри, жэщ хъуху дыщыIэщ. Абы къыхэкIыу унагъуэм, благъэ-Iыхьлым сызыхуейм хуэдиз гулъытэ схуахуэщIыркъым. Си гъащIэ Iыхьэ хэлъщ театрым, жысIэмэ сыщыуэнукъым: илъэс 28-м щIигъуауэ сыщолажьэ.
Театрым и лэжьакIуэм нэхърэ пшынэ еуэми, къафэми, уэрэд жызыIэми лэжьыгъэ нэхъ ягъуэт. Гугъу дехьу дыщIеджам мыхьэнэ иIэу пIэрэ, щыжысIи къохъу, пцIы хэмылъу. Сыт хуэдэ къэрали уэрэд щыжыпIэ, укъыщыфэ хъунущ икIи къодэIуэнущ, ауэ спектаклыр къыбгурымыIуэу уеплъыфынукъым.
Къыхэзгъэщыну сыхуейт Къэбэрдей театрым сыкъызэрыкIуэрэ режиссёр гъуэзэджэхэм садэлэжьэну си насып къызэрихьар. Режиссёрым и дуней лъагъукIэ иIэжщи, ар къыбгурыIуэу удэлажьэмэ, утыншынущ. Режиссёр бэлыхьхэу Ерчэн Леонид, Теувэж СулътIан, Фырэ Руслан, Теувэжыкъуэ Владимир, Дэбагъуэ Роман сымэ садэлэжьащ.
КъБР-м щIыхь зиIэ и артисткэ КIЭХУМАХУЭ ФатIимэ:
— Театрыр щызимыIэжа дакъикъэм сэр нэхърэ нэхъ насыпыншэ щIым тетынукъым. Иужьрейуэ дгъэувахэм ящыщщ Ольмезов Мурадин и «Унэ лъапIэ» пьесэр, абы си цIэджэгъум и ролыр щызогъэзащIэ. Ди зэманымрэ цIыхухэмрэ хуабжьу зыхуэныкъуэщ а спектаклыр, игъуэу ягъэувауэ къызолъытэ. Я нэпс къекIуарэ зыщIэгупсысыжу щIокIыж абы цIыхухэр. Бынымрэ адэ-анэмрэ я зэхущытыкIэм, балигъ хъуа бынхэм я щхьэ Iуэхур япэ ирагъэщу адэ-анэм лей къызэрытрагъэхьэм теухуащ ар. Уеблэмэ, спектакль нэужьым я адэ-анэм деж телефонкIэ псалъэурэ, я Iуэху зытетым зыщызыгъэгъуэза куэд щыIэщ. Пьесэм и гупсысэ нэхъыщхьэр цIыхухэм я деж зэрынэтхьэсыфым и щыхьэтщ апхуэдэ щапхъэхэр.
Си лэжьыгъэмрэ си унагъуэмрэ сахэдэн хуейуэ Тхьэм симыщIкIэ. ЗэрысхузэфIэкIкIэ лъэныкъуитIри зэрызмыгъэныкъуэным яужь ситщ. Си жей къэтми, гугъу сехьми, а тIури къызыхуэтыншэу зэрызэдэсхьыным сыхущIокъу.
КъБР-м щIыхь зиIэ и артист ХЪЫДЗЭДЖ Борис:
— Си гъащIэри си дунейри си гупсысэри театрыращ зэпхар. Хуабжьу сехъуапсэу сыхуеджащ, си къару къихь къэзмыгъанэу солажьэ. Театрым и лъабжьэр зыгъэтIылъахэм ящыщу Сонэ Мухьэрбий, Болэ Мурат, ТIыхъужь Алий, ДыщэкI КIунэ сымэ нобэр къыздэсым ди щапхъэщ. IэщIагъэр фIыуэ дэзыгъэлъэгъуари ахэращ. А нэхъыжьыфIхэм я зэфIэкIым дылъэмыIэсыфми, дызэрефIэкIуэным яужь дитщ. Тхьэм и фIыщIэкIэ, щIэблэ дахэ къыщIохъуэ театрым. Щукиным и цIэр зезыхьэ училищэр илъэситI ипэкIэ къаухыу къэзыгъэзэжа ныбжьыщIэхэр утыкум щIэх-щIэхыурэ къохьэ икIи абыхэм куэдкIэ дащогугъ. Театрым и Iуэхур ефIэкIуэнуми екIэкIуэнуми зэлъытар режиссёрыращ. Ди насыпщи, режиссёр гъуэзэджэхэр диIэщ. Апхуэдэхэщ Фырэ Руслан, Дэбагъуэ Роман, Шэрджэс Мухьэмэд, Теувэжыкъуэ Владимир, ЕмыкIуж Андзор. Лэжьыгъэ гъэщIэгъуэнхэмкIэ дагъэгуфIэну дащогугъ абыхэм.
Ди нэхъыжьыфIхэм хуэдэу, иджырей актёрхэри цIыхухэм фIыуэ ялъагъуу, дерс къызыхахын гупсысэ зыщIэлъ спектакль гъэщIэгъуэнхэр дгъэуву адэкIи дылэжьэну сыхуейщ. Ди щэнхабзэм игъуэт пщIэр нэхъ лъагэ хъуным сыщIохъуэпс.
Артисткэ МЭКЪУАУЭ ФатIимэ:
— Къапщтэмэ, театрым «сыкъыщыхъуащ». Москва дэт ГИТИС-р 1958 гъэм къэзыухыу Къэбэрдей-Балъкъэрым къэкIуэжахэм си адэ Николаи ящыщт. Мысостышхуэ Пщызэбий, Срыкъуэ ХьэмщIасэ, Къардэн Борис сымэ, нэгъуэщIхэми зы гупу театр гъуазджэр ягъэкIуатэрт. Театрыншэу си гъащIэр си нэгу къысхущIэгъэхьэртэкъым, сэри абыхэм садэплъейуэрэ апхуэдизкIэ а дахагъэм сызыщIишати. Си адэр спектаклым щыджэгуми щымыджэгуми, театрым зэпымыууэ дыкIуэу щытащ сыщыцIыкIум. Уеблэмэ гъащIэ Iыхьэшхуэ си нэгум щIэкIым хуэдэу, утыкум щагъэлъагъуэм набдзэгубдзаплъэу сыхэплъэрт.
Театрым, дауи, цIыхур къыхуреджэ мамырыгъэм, зэгурыIуэныгъэм, гумащIагъэм. Гъуджэм къищым хуэдэу, гъащIэр къегъэлъагъуэ, зыгуэрхэми закърегъэцIыхуж. Театрым и мыхьэнэр инщ, ауэ абыи ди зэманым къыпакIухь хъуа хуэдэу фэ ибоплъ: псэукIэм, гъащIэм и ухуэкIэм зэрызихъуэжарагъэнщ. Ди щIалэгъуалэр Iейкъым, ауэ адыгагъэр мащIэу яхуримыкъуж хуэдэу къысщохъу. Адыгагъэм цIыхум и пщIэм уригъэбэкъуэнукъым зэи, уригъэпцIыжынукъым уи псалъэм, уи къуэш, уи шыпхъум уапэщIигъэувэнукъым. Дыхуейт, дауи, а фIыгъуэхэрдищIэблэмияхэлъыну.
Илъэс 80-р ныбжьышхуэкъым
ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрыр къызэрызэIуахрэ илъэс 80 зэрырикъур Iэтауэ ягъэлъэпIащ.
Зы IуэхущIапIэ и дежкIэ ныбжьышхуэкъым ар, къапщтэмэ, ауэ а зэманым къриубыдэу абы хузэфIэкIащ театрым и IэфIыр цIыхухэм захригъэщIэн, а унэтIыныгъэм ди деж зыщрагъэужьын.
ГуфIэгъуэ пшыхьыр езыгъэкIуэкIхэу Хьэмырзэ Ахьмэд, КIэхумахуэ ФатIимэ, ТIымыжь Владимир сымэ театрым и тхыдэм, абы и лъабжьэр зыгъэтIылъахэм я гугъу ящIащ. Шортэн Аскэрбий, Шортэн Даниткэ, Мыд Хьэжмусэ, ДыщэкI КIунэ сымэ я пашэу 1937 гъэм колхоз-совхоз театрым лэжьэн щIидзат. Абыхэм къакIэлъыкIуащ театр щIэныгъэ зэзыгъэгъуэта актёр гъуэзэджэхэр.
Сонэ Мухьэрбий, ТIыхъужь Алий, Шортэн Даниткэ, Балъкъэр Калисэ сымэ Горький Максим и «Егор Булычёв» спектаклым зэрыщыджэгуауэ щытам теухуа нэтын кIэщI щагъэлъэгъуэжащ а пшыхьым.
Артист IэщIагъэм и гугъуагъым хуэдизи и хьэлэмэтагъщ. Пасэ зэманым адэ-анэ куэдым яфIэкъабылу щытакъым я быныр артисту ирагъэджэну. Къэзылъхуахэм ямыщIэу, гъэпщкIуауэ а IэщIагъэм зыхуэзыгъэсахэм ящыщщ Сибэч Быхуэ. Абы и адэм дохутыру еджэу фIэкIа ищIакъым. ГИТИС-р къиухри, Быхуэ театрым къигъэзэжауэ «Дахэнагъуэ» спектаклым щыджэгуу плъэмэ — и адэм и нэр къытриубыдауэ къеплъу елъагъу. АдэкIэ а Iуэхум кърикIуар ди нэгу къыщIэзыгъэувэж «Быхуэ» пьесэм, Аброкъуэ Беллэ и Iэдакъэ къыщIэкIам, щыщ пычыгъуэ япэу щагъэлъэгъуащ а пщыхьэщхьэм.
Таурыхъхэм щегъэжьауэ дунейпсо классикэм щыщхэмкIэ иухыжу спектакль зэмылIэужьыгъуэ куэдкIэ гъэнщIащ ди театрым и репертуарыр. Апхуэдэу а пщыхьэщхьэм абыхэм ящыщ зыбжанэм къыхаха пычыгъуэхэр къагъэлъэгъуащ.
Уэрэдус Мамий Аслъэн театрым хуитха гимныр япэу щагъэIуащ а пшыхьым.
Республикэм и артист пажэхэм я уэрэд, къафэ дахэхэмкIэ къызэхуэса-хэм я гукъыдэжыр къаIэтащ.
ЩОМАХУЭ Залинэ.
Сурэтхэр Хьэщэ Къанщобий трихащ.
