«Урысей Федерацэм и цIыхухэм щIэныгъэ пщIэншэу зрагъэгъуэтыфын хуейщ, СССР-м зэрыщыщытам хуэдэу»
Апхуэдэу къелъытэ Миронов Сергей, «Захуагъэ здэщыIэ Урысей» партым и пашэм. УФ-м и Правительствэм зэман кIэщIым къриубыдэу игъэзэщIапхъэу къилъытэ Iуэхугъуихым я ебланэу егъэджэныгъэ IэнатIэр егъэфIэкIуэн хуейуэ къигъэуващ абы.
«Ди къэралым илъэс 20-м щIигъуауэ щокIуэкI егъэджэныгъэ IэнатIэм зэхъуэкIыныгъэхэр хэлъхьэным хуэунэтIа эксперимент, — жеIэ Мироновым. — Абы и купщIэр наIуэ къищIащ УФ-м егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министр Ливановым: «Гъэхьэзырын хуейр технологиещIэхэр къэзыхутэфын, къэзыгъэщIыфын IэщIагъэлIкъым, атIэ хамэ щIыпIэхэм къыщагупсыса технологиещIэхэр ди гъащIэм хэзыпщэфынщ». Апхуэдэ Iуэху еплъыкIэ зиIэхэм къагурыIуэркъым хьэршыр зи хъуэпсапIэ къэралым конструкторхэмрэ космонавтхэмрэ зэригъэхьэзырыпхъэр, ауэ щыхъукIи хамэм и акъылым щIэнэцIу щыс къэралым зыужьыныгъэ лъэпкъ имыIэу, дуней псоми и пщIэр щылъахъшэу зэрыщытыр.
Псори къыщежьэр школырщ. Совет лъэхъэнэм ди къэралым щылэжьа школхэм, ар куэдым ящIэж, щыIэт авиа гупжьейхэр, кхъухьхэр зэращIым щызыгъэгъуазэхэр, апхуэдэу уэрэд жыIэным, театрым дахьэх ныбжьыщIэхэм папщIэ гуп щхьэхуэхэр, баскетболым, футболым, хоккейм зыщыхуагъасэ секцэхэр. А псори пщIэншэу лажьэрт. ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 90 гъэхэм абыхэм я лъабжьэр зэхакъутащ, 2000 гъэм ирихьэлIэу школыр хъуащ хьэрычэтыщIэ IэнатIэ: сабийхэм дерс нэужьым ядэлэжьэным, гупжьейхэм, секцэхэм — псоми уасэ хуагъэуващ.
Зыуэ щыт къэрал экзаменыр (ЕГЭ-р) егъэджэныгъэм хагъэхьа нэужь, школхэм щекIуэкI лэжьыгъэр псори зыхуэгъэпса хъуар зыщ: хэт и школым балл нэхъ лъагэ къихьми, абы сабий нэхъыбэ къищтэну хуит ящIынущ. Школым хухах мылъкур сабийуэ щеджэм елъытащи, дэтхэнэми ахъшэ къыхуаутIыпщынущ. Дыщэ медалхэм дэнэ къэна, ныбжьыщIэхэм я «дыщэ» акъылхэми зэфIэкIхэми хуеиж щыIэкъым.
Куэдым ящIэркъым, ауэ ЕГЭ-р къыщагупсысар Америкэм и Штат Зэгуэтхэращ. А Iэмалыр къыщIагупсысари зи зыужьыныгъэм сэкъат иIэ сабийхэм еджэныр къазэрехъулIэм кIэлъыплъын папщIэт. Апхуэдэ цIыкIухэм жьэрыIуатэу жэуап зымытыф куэд зэрахэтым къыхэкIкIэ, тестхэмкIэ я щIэныгъэр къапщытэу арат. А Iуэху зехьэкIэр щапхъэу къэзыщта ди правительствэм зэхикъутащ дунейпсо цIэрыIуагърэ пщIэшхуэрэ зиIа совет школыр. Иджы ар хъуащ «къэщIэрейхэр» (е «къэзымыщIэфхэр») щагъэхьэзыр IуэхущIапIэ.
Егъэджэныгъэ IэнатIэм зэхъуэкIыныгъэхэр халъхьэн зэрыщIадзэ лъандэрэ къэралым щызэхуащIащ школ мин 25-рэ. Хэку зауэшхуэм и зэманым щыгъуэ лэжьащ школхэр, зэрыхьзэрийхэр щыкуэда 90 гъэхэми абыхэм зыри еIусакъым! СССР-м и лъэхъэнэм къуажэ школхэр къалъытэрт жылэм и щэнхабзэ центру — арат щылажьэр библиотекэхэр, гупжьей зэмылIэужьыгъуэхэр, цIыхум псэкупсэ щIэныгъэ- рэ къулеигъэрэ къыбгъэдэзылъхьэт школыр. Апхуэдэ лъапIэныгъэхэр зыдэмылъыж къуажэр ябгынэ щIалэгъуалэм. Абыхэм зрат къалэшхуэхэм. КъуажэщIхэр нэщI мэхъу апхуэдэу. Гектар мелуани 116-рэ хъу къэралым, гъавэ щIапIэу иIэр дуней псом щынэхъыбэхэм ящыщым, Iэмал иIэкъым и цIыхур игъэшхэжыфыну. Ерыскъыпхъэхэм я нэхъыбапIэр хамэ къэралхэм къыщыдощэху.
А псом къадэкIуэу, и пщIэр ираудыхащ ди егъэджакIуэм. Хаутащ, махуэ къэси нэхъри ягъэлъахъшэ совет егъэджэныгъэ IэнатIэр. Ауэ щыхъукIэ, ар и лъабжьэщ Европэм иджыпсту нэхъыфI дыдэу къыщалъытэ фин щIэныгъэ IэнатIэм. А къэралым и IэщIагъэлIхэм зэрадзэкIащ совет лъэхъэнэм ди школхэр зэреджэу щы-та тхылъхэм ящыщ куэд, къащтащ егъэджэныгъэ программэхэр, методикэ Iэмалхэр. ЕгъэджакIуэр хъуащ зэгурыIуэныгъэм ипкъ иткIэ егъэджэныгъэм пыщIа Iуэхутхьэбзэхэр зыгъэзащIэ лэжьакIуэ. Улахуэ тэмэм, зэрыпсэуфын хуэдиз къихьын пап-щIэ, иджырей егъэджакIуэр зэрылэжьэн хуейр зы ставкэм къиубыд сыхьэт 18-къым, атIэ абы тхьэмахуэм хуэзэу итын хуейщ дерс 25-28-рэ мынэхъ мащIэ. Ар егъэлеяуэ лэжьыгъэшхуэщ. Социологхэм ирагъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэм къагъэлъагъуэ егъэджакIуэхэм я процент 70-м IэнатIэр яхъуэжыну зэрыхуейр, ауэ…
КЪАРДЭН Маритэ.
(«Домовой совет» газетым къитхыжащ)
