Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
ГъэщIэгъуэн куэд
Мазае мазэм къэхъуащ
Мазаем и 8-м, 1724 гъэм Петр Езанэм унафэ къыдигъэкIауэ щытащ ЩIэныгъэхэмрэ ХудожествэмкIэ Урысей академие къызэгъэпэщын хуейуэ иту. Академием щеджэ хъунур пащтыхьхэм я бынхэм я закъуэтэкъым. ЩIэныгъэм, егъэджэныгъэм, гъуазджэм ехъулIэныгъэ щызыIэрызыгъэхьэхэм Петр Езанэм и гущIэгъу ялъигъэсырт. ЩIэныгъэхэмрэ ХудожествэмкIэ Урысей академием къэхутэныгъэхэр иригъэкIуэкIырт Урысейм и экономикэ, технологие, социальнэ, псэкупсэ зыужьыныгъэхэм папщIэ сэбэп хъуну щIыуэпсым, цIыхум, жылагъуэм зегъэужьыным и мардэхэр зригъэщIэну.
Япэ дыдэ къэрал музейр — «Кунсткамерэр» — къызэгъэпэщыным академием хуищIа хэлъхьэныгъэр къыпхуэмылъытэным хуэдизщ, иджыпсту абы и нэIэ щIэтщ музей 55-рэ. Урысей щIэныгъэм дунейм тыгъэ хуищIауэ жыпIэ хъунущ щIэныгъэлI щэджащэхэу Ломоносов, Павлов, Менделеев сымэ, нэгъуэщIхэри.
Мазаем и 9-р волейболыр къыщыунэхуа махуэу къалъытэ. США-м и Массачусетс штатым хыхьэ Холиок къалэ цIыкIум чристэн ныбжьыщIэхэм я зэгухьэныгъэм и спортпэшым абыхэм я унафэщI Морган Уильям 1895 гъэм джэгукIэщIэ къыщигупсысащ. Ар иужь ихьащ баскетболым, бейсболым, гандболым щыщ пкъыгъуэ тIэкIу-тIэкIу щызэхэухуэна джэгу ныбжьыщIэхэм яригъэщIэну. Теннисым и сеткэр къищтэри, щIым сантиметри 196-кIэ къытеIэтыкIауэ фIидзащ, щIалэхэм я щхьэм нэхърэ тIэкIукIэ нэхъ лъагэу. Топыр абы щхьэпрыбдз-къыщхьэпрыбдзыжу уджэгун хуейуэ арат джэгукIэщIэм и мардэр.
Япэ щIыкIэ джэгухэм я бжыгъэр убзыхуауэ щытакъым, джэгукIэми «mintonette» цIэр игъуэтащ. Зы илъэс дэкIа нэужь, 1896 гъэм «минтонет» джэгур утыку къыщрахьащ чристэн щIалэгъуалэм я зэгухьэныгъэм Спрингфилд щригъэкIуэкIа конференцым. Топым IэкIэ уеуэурэ сеткэм щхьэпрыбгъэкIын зэрыхуейм ипкъ иткIэ, профессор Хальстед Альфред къыхилъхьащ а джэгум «волейбол» («топ къэзылъэтыхь») фIащмэ зэрынэхъыфIыр.
1900 гъэм волейболыр США-м и мызакъуэу, нэгъуэщI къэрал куэдми къыщащIащ икIи гулъытэшхуэ зыхуащI джэгукIэ хъуащ. СССР-м ар къыщысар 1920 гъэхэрщ.
Мазаем и 14-м, 2005 гъэм You Tube сервисыр къызэрагъэпэщауэ щытащ. Ар видеохостинг Iуэхутхьэбзэ щыбгъуэт сервисщ, дэтхэнэми триха видео ирилъхьэну, абы илъхэм еплъыну, и гупсысэ иритхэну хуиту. You Tube-р тыншу, псынщIэу къызэрыбгъэсэбэпыфым щхьэкIэ видеохостинг цIэрыIуэ хъуащ икIи дуней псом нэхъыбэ дыдэрэ къыщагъэсэбэп сервисхэм я ещанэщ. Абы щыбгъуэтынущ IэщIагъэлIхэм траха фильмыфIхэри, къызэрыгуэкI цIыхухэм яфIэгъэщIэгъуэну траха видео роликхэри.
Зи гугъу тщIы сервисыр къызэрагъэпэщащ Pay Pal компанием щылажьэу щыта Чен С., Херли Ч., Карим Д. сымэ. You Tube-м и урысыбзэ сервисым лажьэу щыщIидзар 2007 гъэм щэкIуэгъуэм и 14-рщ.
Къэбарт Мирэ.
ТхылъыщIэ
Темыркъан Юрэ: «Фи IуэхущIафэхэм фахуеплъэкIыжу фыпсэу»
Иджыблагъэ дунейм къытехьащ Хьэгуарэ Джамилэ «Юрий Темирканов. Монолог» зыфIища тхылъ купщIафIэ. Ар, и бжыгъэр зы мин хъууэ, Санкт-Петербург дэт «Скифия» тхылъ тедзапIэм къыщыдэкIащ.
«АР ЗЭУЭ лъагапIэм и щыгум къыщыхута цIыхущ. Апхуэдэу къыщIэкIынщ зэфIэкIышхуэ зыбгъэдэлъ, балигъыпIэм имыувэ щIыкIэ и гъащIэр зытриухуэнур — макъамэм пэжкIэ зэрыхуэлэжьэнур — зыубзыхуам зэрызиIэтыпхъэр, — маэстрэм и гъащIэм дыхигъэгъуазэу пэублэ псалъэм щетх Хьэгуарэм. — Ленинград консерваторэр къызэриухыу, 1966 гъэм, ар Верди Джузеппе и «Травиата»-мкIэ къихьащ балетымрэ оперэмкIэ Театр цIыкIум и утыкум. А илъэс дыдэм дирижерхэм я етIуанэ Урысейпсо зэхьэзэхуэм щытекIуащ. И ныбжьыр илъэс 30 щыхъум, Ленинград филармонием и академическэ оркестрым и дирижер нэхъыщхьэщ, илъэс 38-м — Оперэмрэ балетымкIэ театрым (иджы Мариинскэ театрым) и художественнэ унафэщIщ, 42-м — «СССР-м и цIыхубэ артист» цIэ лъапIэр къыхуагъэфэщащ (а зэманым нэхъ щIалэ дыдэу цIыхубэ артист хъуащ). 1988 гъэм, и ныбжьыр илъэс 50 щрикъунум ирихьэлIэу, ди къэралым и япэ филармоние оркестрым, дуней псом нэхъыфI дыдэу къыщалъытэхэм ящыщ зым, и пашэ хъуащ. ИужькIэ къыхуагъэфэщащ Санкт-Петербург Шостакович Дмитрий и цIэр зезыхьэ и академическэ филармонием и художественнэ унафэщI IэнатIэр, нобэр къыздэсми абы щолажьэ».
Зи гъащIэмрэ зи гуащIэмрэ куэд тратхыхьа, тражыIыхьа Темыркъан Юрэ теухуа тхылъ стхынщ жиIэу Джамилэ игу къыщыкIар, езым зэритхымкIэ, зы илъэсрэ ныкъуэрэ ипэкIэщ. «Зэгуэр сызыхуэзэу интервью къызэIысха цIыху Iущым ситхьэкъуати, абы теухуауэ зыгуэр стхыфыну зэи а Iэмалыр зыIэщIэзгъэкIакъым, — игу къегъэкIыж Джамилэ. — Юрэ и гугъу фIыкIэ журналистым щIищIын щхьэусыгъуэхэр мащIэкъым. Арати, зы илъэсрэ ныкъуэрэ ипэкIэ сигу къэкIащ Темыркъаным теухуа тхылъ стхыну. Тхыгъэхэр, интервьюхэр, и ныбжьэгъухэмрэ лэжьэгъухэмрэ я псалъэ гуапэхэр иту илъэс тIощI ипэкIэ дунейм къытехьа тхылъитIым фIэкIа илъэс щэ ныкъуэм къриубыдэу къызэрыдэмыкIаIар абы хэслъхьэжри, Iуэхум сытегушхуэпащ. Лэжьыгъэм и зэхэлъыкIэнур субзыхури, маэстрэм и пащхьэм ислъхьащ, арэзы техъуэным сыщыгугъыу. Сызэригугъам нэхърэ нэхъ гугъуу къыщIэкIащ зызэспщытар. Япэрауэ, Юрэ сытым дежи гъуэгу зэрытетым, зэрыцIыху зэпэубыдам къыхэкIыу кIыхьу уепсэлъэн жыхуэпIэр зумыгъэхъулIэфынщ. ЕтIуанэрауэ, и гукъэкIыжхэр, сыт хуэдэуи, дунейм къытехьэн хуейуэ къилъытэртэкъым: «ГукъэкIыжкIэ еджэу аркъудейщ абыхэм. Къапщтэмэ, цIыхур езыр зытетхыхьыжу аращ. Си гугъэмкIэ, апхуэдэу зыщIэ цIыхум хузэфIэкIым нэхъыбэ зыкIэрилъхьэну хэтщ». Апхуэдэу жызыIэр макъамэм теухуауэ дуней псом щекIуэкI Iуэхугъуэхэм и гуащIэу хилъхьэмкIэ цIыхубэм и лъагъуныгъэр къэзылэжьа, дуней псом и сыт хуэдэ плIанэпи хэIэтыкIауэ зи цIэр къыщраIуэ, дамыгъэ лъапIэхэмрэ щIыхьыцIэхэмрэ зыхуагъэфэща IэщIагъэлIырщ. Щапхъэу къэбгъэлъагъуэмэ, «Хэкум и пащхьэм щиIэ фIыщIэм папщIэ» орденым и дамыгъиплIри зыхуагъэфэща закъуэтIакъуэхэм ящыщщ Темыркъаныр».
Темыркъан Юрий илъэс 75-р щигъэлъапIэ пшыхьым. 2013 гъэ
Францием и президент Жак Ширакрэ Путин Владимиррэ театрым къыхуеблэгъащ.
Юрэ екIуу къофэ.
Илъэс 75-рэ щрикъуа махуэм.
И ныбжьэгъу Сокуров Александр и гъусэу.
Академик Лихачёв Дмитрий къохъуэхъу.
И анэ Къардэн Блинэ и чэнджэщхэм йодаIуэ. 1971 гъэ
Зыбжанэрэ телефонкIэ зэрыщIа иужь, Хьэгуарэм Iэмал иIащ Санкт-Петербург тIэу-щэ щыхуэзэну, епсэлъэну. Апхуэдэуи тхылъыр игъэхьэзырынымкIэ сэбэп къыхуэхъуащ Налшык къэкIуэжауэ Темыркъаным зэрепсэлъахэм ящыщу зыщIыпIи къытримыдзахэр, ипэкIэ ищIа интервьюхэр, газет тхыгъэхэр, езым теухуа е зыхэт телесюжетхэмрэ телефильмхэмрэ. «Тхыгъэ зэхуэсхьэсахэм къахэлыдыкIырт монологхэр, жыIэгъуэ Iущхэр. Ахэращ Юрэ къыбгъэдэкIыу къэIуэтэжа хъуа хъыбархэм я лъабжьэр. Шэч хэмылъу яужь ситащ и псэлъэкIэр, абы удэзыхьэхыу хэлъыр, къызэриIуатэ щIыкIэр зэрысхъумэным», — етх Хьэгуарэ Джамилэ.
Тхылъыр Iыхьищу, дирижерым и гъащIэм нэхъыщхьэу хэлъхэр къызэщIэзыкъуэу, зэхэтщ. Япэм хохьэ и гъащIэмрэ и лэжьыгъэмрэ къэзыгъэлъагъуэхэр. Тхыгъэхэр теухуащ Юрэ и адэ Хьэту, и анэ Блинэ, и сабиигъуэмрэ щеджа илъэсхэмрэ, и егъэджакIуэ гъуэзэджэхэм, и япэ икIи нэхъ лъапIэ дыдэ текIуэныгъэм, дуней псом щынэхъыфI оркестрхэм дригъэкIуэкIа лэжьыгъэхэм, игъэувауэ щыта оперэ цIэрыIуэхэм, оперэр гъуазджэ лIэужьыгъуэу зищIысым, Iуэхум Iэижь ухуэхъуным и щэхухэр зыхуэдэм. И гъащIэр зэрыщыту макъамэм хуэлIыщIэным зэрытриухуар къэплъытэмэ, гурыIуэгъуэ мэхъу абы къиIуэтэжахэм я нэхъыбэр музыкэм щIытеухуар. ЕтIуанэ Iыхьэр — Темыркъан Юрэ политикэм, интеллигенцэмрэ властымрэ я зэхущытыкIэ къызэрымыкIуэхэм, хэкупсэу щытыным, цIыхубэм дежкIэ щэнхабзэм мыхьэнэуэ иIэм, нэгъуэщIхэми теухуа и гупсысэхэрщ. Ещанэр, музыкэм къищынэмыщIауэ, гукъыдэж къезыт, пэгъунэгъу нэгъуэщI Iуэхухэрщ зыхухэхар: унагъуэр, ныбжьэгъухэр, унэр, тхылъхэр… А псори гум къыбгъэдэкIыу, къызэрыгуэкIыу, абы щыгъуэми псэ хэлърэ укъызэщIиIэтэу къэIуэта хъуащ. ГушыIэ щабэрэ езым ауан зэрызищIыжымрэ лэжьыгъэр гъэщIэгъуэн ящI къудейкъым, узыщымыгъуазэ куэд къызэрыпщIэм къыдэкIуэу, тхылъыр еджэгъуафIэ пщещI. Нэхъыбэж жысIэнщи, ныкъуэеджэу пхуэгъэтIылъыркъым, апхуэдизкIэ узыIэпешэри.
Тхылъым и кIэухыу къэхьащ Темыркъаным и биографиер, и дамыгъэхэр, лэжьыгъэр зи гуащIэ Джамилэ и псалъэ (Юрэ и гъусэу зытригъэха сурэтхэр щIыгъуу).
ЦIыху губзыгъэм, жызыIэн зи куэдым къиIуатэхэм ущIэдэIуну сытым дежи гухэхъуэщ. АтIэми, Юрэ и Iэпхъуамбитхум хуэдэу зыщыгъуазэ музыкэм ехьэлIахэр гъэщIэгъуэну къызэрыббгъэдилъхьэфынум шэч хэлъкъым. Сэ нэхъ згъэщIэгъуар нэгъуэщIщ. Зауэ зэманым зи сабиигъуэр ирихьэлIа дэтхэнэ зыми хуэдэу, гугъуехь куэдым Темыркъаныр, абы и унагъуэр зэрыпхыкIар гурыIуэгъуэщ. Апхуэдиз илъэсхэмкIэ зэIэбэкIыжу и гукъэкIыжхэмкIэ зауэ нэужь зэманхэм дыкъыщегъэхутэри, плъэмыкIыу уи нэпс кърегъакIуэ. Абдежми къыщыувыIэркъым. ГущIыхьэ нэпсым гуфIэгъуэ нэпсыр къыпоувэ: урогушхуэ Юрэ лъэкIам, щIэныгъэрэ зэчийкIэ плъэмыкIын дунейм темытуи къыпщегъэхъу. ЖыпIэнуракъэ, тхылъым и пэм къыщыщIэдзауэ и кум уфIэкIыху уи тэмакъым нэпсыр фIэлъщ. ИтIанэ уигури тэмакъри къеутIыпщыж къиIуатэм гушыIэр йобэкIри. Мыдрейуэ Iуэхугъуэ зэмылIэужьыгъуэхэм теухуа сатырхэрщи, музыкэм нэхърэ мынэхъ Iейуэ куэдым зэрыхищIыкIыр наIуэ пщохъу.
«Си ныбжьыр здынэсам щIалэгъуалэм яжесIэну сыхуейт: фыпсэу фи IуэхущIафэхэм фыхуеплъэкIыжу, дунейм фыщехыжкIэ фымыукIытэн, фи сабийхэм ягу фыкъыщыкIыжкIэ, гушхуэн хуэдэу. Къыбдалъхуауэ угубзыгъэми, дунейр, уи IэщIагъэр къыбгурыIуэ щыхъур уи гъащIэм и етIуанэ Iыхьэрщ. Сэ сыхуейщ цIыхухэм псори и зэманым къагурыIуэну». «Театрым щекIуэкIыну репетицэм сыхуэхьэзыру сыкIуэн щхьэкIэ композиторым и лэжьыгъэмкIэ жиIэну зы- хуеям куэдрэ-куэдрэ сегупсысауэ щытын хуейщ».
УсакIуэ Бродский Иосиф и хьэщIэщ.
Композитор Кальман Имре ипхъу Ивони йопсалъэ.
Хьэгуарэ Джамилэ и упщIэхэм жэуап ирет.
«Пушкин и зэманым сыщыпсэуну сыхуейт, сыту жыпIэмэ, «Честь имею» псалъэхэм я купщIэр иджыри кIуэдатэкъым»;
«Закъуэныгъэр сфIэфIкъым, ауэ зыбгъэпсэхун, гъащIэм, уи щхьэм уегупсысын щхьэкIэ уи закъуэу укъэнэн щыхуей къохъу».
«Ауан зызымыщIыжыф цIыхур, егъэлеяуэ зыхуэткIиижыр сфIэтхьэмыщкIэщ. Ахэр икIи шынагъуэщ. Къэзыухъуреихь дунейм, езым ехьэлIауэ куууэ гупсысэфхэркъым. Зи ныкъусаныгъэхэм щымыдыхьэшхыжыф цIыхур ахьмакъщ»…
Мыпхуэдэ псалъэ Iущхэм, зэ еплъыгъуэкIэ къызэ- рыгуэкIыу къыпщыхъуми, акъыл жан зыхэлъхэм, ягъэкъулей тхылъым и напэкIуэцI псори.
Художник Черных Анатолэ Темыркъан Юрэ и сурэту ищIахэм яз, «Реквием Моцарта» зыфIищар, тхылъым и IуплъапIэм тетщ. Езы тхылъыр тхылъымпIэ нэхъыфI дыдэм тедзащ. Сурэту куэд щхъуэкIэплъыкIэу итщи (ахэр КъБР-м и Архив IуэхущIапIэм, езы Темыркъан Юрэ, Хьэгуарэ Джамилэ, Санкт-Петербург филармонием и пресс-IуэхущIапIэм я гъэтIылъыгъэхэм къыхахащ), псалъэхэр екIуу абыхэм щIагъэбыдэ. Сыт и уасэ зи ныбжьыр хэкIуэта къуэр и анэм и гъусэу зэрыт сурэтым хуабагъэу къыпкърыкIыр?! Хьэмэрэ и анэкъилъхухэм, и лъэпкъым, и лэжьэгъухэм щахэс теплъэгъуэхэр. Гъуазджэм и лэжьакIуэ ныбжьэгъуу, цIыхугъэу дуней псом щиIэр зэрыбжыгъэншэр къыбощIэ сурэтхэм ущеплъкIэ, увыпIэ щхьэхуэ яубыд и егъэджакIуэ гъуэзэджэхэми. ЖыпIэнуракъэ, щIымахуэм я нэхъ щIыIэми узыгъэхуэбэфыну тхылъ гуапэ дыдэ хъуащ Хьэгуарэ Джамилэ и IэдакъэщIэкIыр.
ИСТЭПАН Залинэ.
ГушыIэхэр
Тлъэгъуащ, уэлэхьи
Полицэм хэт щIалэхэм лIы гуэр гужьеяуэ къабгъэдолъадэ:
— Ныбжьэгъу, си машинэр ирахужьащ, сакIэщIэмыхьэурэ сIэщIэкIащ, зыгуэр къысхуэфщIэ.
— Тлъэгъуащ, тлъэгъуащ, Iуэхум хуэIэзэ гупщ езыхужьар, — жаIэ хабзэхъумэ IэнатIэм и лэжьакIуэхэм, зыкIи мыпIейтейуэ.
Уэра хьэмэрэ сэра?
Профессорым студентым экзамен къреIых. «3» нэхъ мыхъуми хуигъэувыну хуейщи, упщIэ къызэрыгуэкI дыдэхэр ирет, студентым зыри ищIэркъым.
— Хъунщ, си упщIэхэм я жэуапыр пщIэркъым, нэхъ мыхъуми, узэдэIуа лекцэхэм ящыщ зым щызэхэпхар къызжеIэж.
ЩIалэм зыри жиIэркъым.
— Лекцэ къыфхуеджам и цIэ-унэцIэр пщIэжрэ, нэгъуэщI мыхъуми?
Студентыр щымщ.
— Хъунщ, иужьрей упщIэр узотри, жэуап къызумытмэ, «2» пхузогъэув: хэт лекцэ къеджар уэра хьэмэрэ сэра?
Шхыныгъуэхэр
КIэртIоф хьэнтхъупс, хугу хэлъу
КIэртIоф укъэбзар зэпэплIимэ цIыкIуурэ яупщIатэ. Шыуаным ит псы къэкъуалъэм шыгъу хадзэри кIэртIофри абы халъхьэ, зэIащIэурэ зэ къытрагъэкъуалъэ. ИтIанэ мафIэр щабэ ящI, шыуаныщхьэр трапIэри дакъикъитхухыкIэ ягъавэ. Абы, зэIащIэурэ, хугу лъэсар хакIутэ. Тхъурымбэр къытрахыурэ зэ къытрагъэкъуалъэ. МафIэр цIыкIу ящIри, шы-уаныщхьэр тепIауэ хьэзыр хъуху — дакъикъэ 20-25-кIэ — ягъавэ. Хьэзыр хъуа хьэнтхъупсым бжьын гъэлыбжьа традзэ, шыуаныщхьэр трапIэри, къэмывэу дакъикъи 5-6-кIэ щагъэт, нэхъ IэфI хъун щхьэкIэ. Iэнэм фалъэ куукIэ трагъэувэ. Шатэ халъхьэ, къуэнтхъурей трагъэщащэри пщтыру яшх. ЩIакхъуэ е лэкъум дашх.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ):
псыуэ — грамм 550-рэ,
хугуу — грамм 30,
кIэртIофу — грамм 50,
къуэнтхъурейуэ — грамми 8,
шатэу — грамм 40,
шыгъуу — узыхуейм хуэдиз.
Бжьын гъэлыбжьам халъхьэр:
тхъууэ — грамм 15,
бжьыныщхьэ укъэбзауэ — грамм 15,
шыбжий плъыжь сыр хьэжауэ — узыхуейм хуэдиз.
Мэл кIапэ гъэварэ нартыху хьэлIамэ цIывынэрэ
Мы ерыскъыгъуэр бжьыхьэ, щIымахуэ шхыну ящIу щытащ. Япэ щIыкIэ мэл кIапэр ятхьэщI, тIууэ зэгуагъэж, псы щIыIэ зэрыт шыуаным халъхьэри мафIэшхуэкIэ зэ къытрагъэкъуалъэ. Тхъурымбэр чымчыркIэ къытрах, шыгъу хадзэ, мафIэр цIыкIу ящIри, и щхьэр тепIауэ ныкъуэвэ хъуху трагъэт. ИтIанэ халъхьэ бжьыныщхьэ укъэбза мыупщIэта, губгъуэпхъ, адыгэ шыбжиищхьэ упщIэта. КIапэр хьэзыр хъуху ягъавэри, лэпсым къыхахыж, тепщэчым иралъхьэ, тIэкIу ягъэупщIыIури г 25-30 хъуу тыкъыр цIыкIуурэ яупщIатэ, тепщэчым иракIутэ, лэпс пщтыр щIакIэжри, хьэлIамэ цIывынэ ящIыху щагъэтщ. Iэнэм щытрагъэувэнум и деж мэл кIапэ упщIэта пщтырыр тепщэч куум иралъхьэ, лэпс пщтырым чымчыркIэ къыхахыурэ абы и щIыIум цIывынэр тракIутэ, лэпс пщтыркIэ ящIа бжьыныху шыпсыр тракIэж. Зыри дыщIымыгъуу яшх, Iэмал имыIэу шэ хуабэ трафыхьыж. КIапэр зыхэвыкIа лэпсым хьэнтхъупс, шыпс ирипщI хъунущ. Мы шхыныгъуэр сэбэпышхуэщ зи тхьэмбыл узхэмкIэ, щIыIэ зыхыхьахэмкIэ.
Халъхьэхэр (цIыхуитI Iыхьэ):
мэл кIапэу — грамм 300,
псыуэ — грамм 1000,
бжьыныщхьэ укъэбзауэ — грамми 100,
шыбжий сыр мыхьэжауэ — грамми 2,
губгъуэпхъыу — тхьэмпищ,
нартыху хьэжыгъэу — грамм 600,
гуэдз хьэжыгъэу — грамми 100,
бжьыныху укъэбзауэ — грамм 40,
шыгъуу, шыбжий сыр хьэжауэ — узыхуейм хуэдиз,
хьэлIамэ цIывынэ зэращI псывэу — узыхуейм хуэдиз.
Къубатий Борис.
Сабийхэм папщIэ
ЕгъэджакIуэм и зы махуэ
ФIы дыдэу илъагъу и егъэджакIуэр нобэ нэщхъейуэ къыщыхъурт Хьэдис. Пэжщ, зэрихабзэу, гъэщIэгъуэну, удихьэхыу урокищри иригъэкIуэкIащ, егъэджакIуэм и жагъуэ «2» оценкэри зыми къихьакъым. Абы зэрыщыгуфIыкIри къажриIащ, ауэ, итIани, езыр нэщхъейт.
Иужь дыдэ дерсыр дунейхэгъуазэрт. ЩIыб дэтыныр, къуейщIеиныр сыт щыгъуи зыфIэфI Хьэдис цIыкIу егъэджакIуэм бгъэдыхьэри еIущэщащ:
— КхъыIэ, Хужьпагуэ ЛатIифовнэ, нобэрей дерсыр щIыбым щедгъэгъэкIуэкI.
ЕгъэджакIуэр щхьэгъубжэм дэплъри, къэуIэбжьащ: нобэрей дунейм и дахагъэм иджыпстут абы гу щылъитар. Хьэщхьэтеуэм щIигъэна жыгхэр, еджапIэ пщIантIэм дэт псейхэм ятеубгъуа дыжьыныфэ хъар пIащIэр — псоми узыIэпашэрт.
— Сыт щIэмыхъунур, Хьэдис? Сыту фIыуэ сигу къэбгъэкIа! ИIэ, цIыкIухэ, хуабэу зыфхуапи, щIыбым дыщIэкIынщ. Сурэт щIынымкIэ пщэдей диIэ дерсми дытепсэлъыхьынщ.
ЕгъэджакIуэр сабийхэм яхутепсэлъыхьащ щIымахуэ зэманым. ЦIыкIухэм яфIэгъэщIэгъуэнт уэсыр къыщIесыр, щIыIэ щIэхъур. Сабийхэр куэдым щIэупщIэрт. Иужьым ахэр Хужьпагуэ ЛатIифовнэ псейм бгъэдишэри, яжриIащ:
— Сурэт тхынымкIэ пщэдей диIэну дерсым иджы зыхуэвгъэхьэзыр. Псей къудамэ цIыкIухэм набдзэгубдзаплъэу феплъ. Ар пщэдей сурэту фтхыжынщ.
ЦIыкIухэм яхэту классым щIыхьэж егъэджакIуэр зэуэ къыпыгуфIыкIащ: хущхъуэ зэфам нышэдибэ лъандэрэ щхьэщимыха щхьэуз бзаджэр иджыпсту зыхищIэжыртэкъым.
Мэлей ФатIимэ.
Фэ фщIэрэ?
Къуалэбзухэм я цIэхэр
Весничка — цIужьомэ.
Каменка-плясунья — бзущхьэщэщ.
Волчок — бгъэкIэхьцIыкIу.
Голубь сизый — губгъуэт-хьэрыкъуэ.
Конек луговой — мэкъупIэбзу.
Пеганка — къазкъуэлэн.
Кукушка — кIыгуугу.
Жаворонок степной — удзхуэусэ.
Ласточка — пцIащхъуэ.
Пеликан — жьэдзыуэ.
Осоед — къашыргъэгъуа-бжэ.
Завирушки бледная — кIыкъырфагъуэ.
Ибис священный — мысырбзу.
Конек краснозобый — тафэбзу.
Пеночка зеленая — цIужьомэудзыфэ, ныбгъуэщIэф.
Плешанка — бзущхьэху.
Погоныш — бгъэнджэд.
Сапсан — къэргъей.
Синица хохлатая — ам-кIыщ.
Сорока белокрылая — къанжэдамэху.
Стриж — хьэпцIащхъуэ.
Тетерев — мысырджэд, тафэмысырджэд.
Улар кавказский — жумэрэкъ.
