Дэнэ деж къыщежьэр гуныкъуэгъуэр?
Ди къэралым щIэблэ гъэса, псэ къабзэ къыщIэтэджэн папщIэ, лъэпкъ псоми анэдэлъхубзэ псалъэм и къарур нэсу къагъэсэбэпын хуейщ, анэбзэм и мыхьэнэр апхуэдизу куущ, цIыхум и зыузэщIыныгъэм епхащи. Зи цIыху бжыгъэр мащIэ лъэпкъхэм яIурылъ бзэхэм заужьынымкIэ мыхьэнэ ин иIэщ «Урысей Федерацэм щыпсэу лъэпкъхэм я бзэхэм я IуэхукIэ» Законым. А хабзэращ нобэ къэралыр щызекIуэ бзэм теухуауэ зытет политикэм и лъабжьэр.
Апхуэдэу мыхьэнэшхуэ яIэщ КъБР-м и Парламентым къыдигъэкIа «Къэбэрдей-Балъкъэрым ис лъэпкъхэм я анэдэлъхубзэхэр», «Щэнхабзэм теухуауэ» жыхуиIэ законхэм, «Щрагъаджэ IуэхущIапIэхэр учебникхэмкIэ ирикъуу къызэгъэпэщын» программэм, нэгъуэщIхэми. Илъэс зыбжанэ ипэкIэ КъБР-м и Правительствэм къищтат «НэгъуэщI къэралхэм щыпсэу ди хэкуэгъухэм защIэгъэкъуэнымкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм зэфIигъэкIынухэм я унэтIыныгъэ нэхъыщхьэхэр». Абы щыубзыхуащ ди щIэблэр адыгэбзэкIэ егъэджэным ехьэлIа Iуэхугъуэ куэд.
Зэрынэрылъагъущи, адыгэбзэр сыт и лъэныкъуэкIи гъэлэжьэным теухуауэ унафэ тэмэмхэр, унэтIыныгъэ куухэр, программэ купщIафIэхэр къыдэкIауэ, зэхалъхьауэ щыIэщ. Ахэр къэрал IуэхукIэ, адыгэ жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм я жэрдэмкIэ щIэгъэбыдэным хуэлажьэхэр мащIэкъым. АтIэ дэнэ деж къыщежьэр анэдэлъхубзэр нэсу хъума, щIэблэм бгъэдэлъхьа зэрымыхъум къыхэкI гуныкъуэгъуэр?
Ар къыщожьэ анэдэлъхуу Iурылъ бзэм езы лъэпкъым пщIэрэ щIыхьу хуищIым зэрыкIэрыхум. Лъэпкъыр цIыху зырызу зэхэтщ. Балигъ хъуа дэтхэнэ зы адыгэми ди бзэмрэ ди щэнхабзэмрэ я мыхьэнэр къагурымыIуэмэ, къагурыIуэнуи гукъыдэж ямыIэмэ, сыт хуэдэ унафэми программэми сэбэпынагъыу яIэнур мащIэщ.
Ди бзэр, ди щэнхабзэр лъэпкъым и цIыху куэдым къащIыфIэмыIуэхур щхьэусыгъуэ зыбжанэм къыхэкIащ. Социальнэ психологие и лъэныкъуэкIэ убгъэдыхьэмэ, абы и лъабжьэр куущ. ХIХ лIэщIыгъуэм икухэм къыщыщIэдзауэ ХХ лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэхэм, нэгъуэщIу жыпIэмэ, 1917 гъэм нэсыху, Урысей пащтыхьым цIыхубэр егъэджэнымкIэ и министерствэм къилъытэу щытащ къэралым щыпсэу нэгъуэщI лъэпкъхэм я бзэхэр литературэбзэм хуэбгъэкIуэныр, тхыгъэ лъабжьэ етыныр, щIэблэр а бзэхэмкIэ егъэджэныр делагъэм и делагъэжу. Тхыдэм и мардэкIэ къапщтэмэ, лъэпкъым и «лъым хыхьа» апхуэдэ мыхъумыщIагъэр щIэх хэкIыжыркъым: дыхуей-дыхуэмейми, а блэкIам ижь ноби къытщIеху. ИпэжыпIэращи, Жэпуэгъуэ революцэр къэмыхъуамэ, ди бзэри тфIэкIуэдауэ, дэри, дэ тхуэдэ адрей лъэпкъ мащIэхэри лъэпкъышхуэхэм дахэшыпсыхьыжауэ нобэ дыкъыщIидзыныр зыхуэIуа щыIэтэкъым. 1927 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэр радиор лъэпкъыбзэхэмкIэ псалъэу щыщIидзам, ди нэхъыжьхэм яхэтт радио кIапсэм «зэрырикIуэн къару» адыгэбзэм иIэу зи фIэщ мыхъухэр, апхуэдизкIэ къехуэхати абы и пщIэр. Аращ адыгэ усакIуэшхуэ ЩоджэнцIыкIу Алий 20 — 30 гъэхэм публицист лэжьыгъэм зыщIритар, ди бзэр джыныр япэ щIригъэувар: абы и тхыгъэхэу «Ди бзэр зэфIэгъэувэжыгъуей хъунукъым», «Тырку ложэ», «Иванрэ адыгэбзэмрэ» жыхуиIэхэми, нэгъуэщIхэми программэ мыхьэнэ ин яIэщ.
Лъэпкъыбзэр еудыха щыхъуа зэманращ «Адыгэбзэм КъалэкIыхьым унигъэсыну аращ» жыхуиIэ псэлъафэри къыщежьар.
Ноби ди бзэм щхьэкIэ ущIэгузэвэн щхьэусыгъуэхэр мащIэкъым. Адыгэбзэр, адрей бзэхэм хуэдэу, щIыщыIэр ар зыIурылъ цIыхурщ, абы и щIэблэрщ. Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Конституцэр къапщтэмэ, абы и 76-нэ статьям щыжеIэ: «Къэралыбзищри зэгъусэу, зэхуэдэ хуитыныгъэ яIэу республикэм и дэтхэнэ къэрал IуэхущIапIэми къыщагъэсэбэпын хуейщ». Ауэ а IуэхущIапIэхэм я унафэщIхэм яхэтщ псэлъамэ, адыгэу, адыгэ къуажэ къыдэкIахэу, щапIахэу, щеджахэу, ауэ, уакIэлъыплъыжамэ, адыгэбзэм мыхьэнэ ирамыту. Конституцэм иратхар гува-щIэхами гъэзэщIа хъунщ, иджыкIэ нэхъ гугъуу къалъытэм — Iуэху псори бзэхэмкIэ зехьэным — дыхунэсынщ, зи гугъу фхуэтщIа IуэхущIэ-къулыкъущIэхэм хуэдэхэми я гупсысэм хуэм-хуэмурэ зихъуэжынщ. Хъуэжыгъуей хъунущ щхьэзакъуэ мылъку психологием къигъэщIу, иужьрей илъэс пщыкIутху-тIощIым адыгэ гъащIэм къыхыхьа дуней тетыкIэр, мылъку угъуеиныр зи нэхъуейхэр, кIуэ пэтми нэхъыбэ зэрыхъур, кризисым къихь Iэужь мыщхьэпэхэр. Ауэ зыщыдгъэгъупщэ хъунукъым къэралыр щытыкIэ мытыншым щиткIэ, абы ис дэтхэнэ лъэпкъми, дэтхэнэ унагъуэми абы ижь къыщIимыхункIэ Iэмал зэримыIэр, экономикэм зиужьыжыным упэплъэу щэнхабзэр егъэфIэкIуэныр къэбгъэувыIэ зэрымыхъунур.
Бзэр лъэпкъым и псэу лIэщIыгъуэкIэрэ къызэрекIуэкIыр езы бзэм хэт нэхъри нэхъыфIу, нэхъ гурыIуэгъуэу къыбжеIэ. Дривгъаплъэт 1999 гъэм Урысейм ЩIэныгъэхэмкIэ и Академием и Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ центрым гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым къыдигъэкIа «Адыгэбзэ псалъалъэм» «Бзэ» псалъэр тхылъым щызэпкърихащ «зэрызэпсалъэ, зэрызэгурыIуэ» жиIэу. Мыбдежым «псалъэр» «псэр зэрылъ» мыхьэнэм къыщожьэри «псэхэри» зэрызэгурыIуэ жыхуиIэм хуокIуэж. «Псэр» цIыхум гъащIэ иIэныр зэпха, абы и псэуныгъэм и хэкIыпIэщ. Анэдэлъхубзэм и кууупIэм къыхэкIауэ, и псалъитIым ехьэлIа, бзэм и IэфIагъыр цIыхум бгъэдэзылъхьэ псалъэу (идиомэу), псалъэжьу тхылъым итыр 35-рэ мэхъу!
АтIэ лъэпкъым къыбгъэдэкIыу фIыщIэ яхуэтщIыну яхуэфащэкъэ адыгэбзэр зыгъэбзэрабзэ тхакIуэхэм, журналистхэм, щIэныгъэлIхэм, егъэджакIуэхэм? Шэч хэмылъу. Мыбдежым псом япэ итыну зыхуэфащэр «Адыгэ псалъэ» газетрауэ къызолъытэ. Адыгэ тхыбзэм и махуэм хэIэтыкIауэ къыхэгъэщыпхъэщ ар КъБР-м и мызакъуэу, Ипщэ Федеральнэ щIыналъэм къыщыдэкI лъэпкъ газет нэхъыфI дыдэхэм зэрахэтыр, абы и лэжьакIуэхэм я гуащIэр лъэпкъым и къэкIуэнум зэрыхуэгъэпсар. Газетым щIэджыкIакIуэм и гущIэм нехьэс бзэр лъэпкъым и псэу зэрыщытыр. Ди хабзэри, зэбгъэщхь хъун щымыIэ адыгагъэри, лIэщIыгъуэхэм къапхыкIа ди эпосри, IуэрыIуатэри, уэрэдыжьхэри — псори зи фIыщIэр бзэращи, лъэпкъыу дунейм дыкъытенэну дыхуеймэ, ар тхъумэныр, едгъэфIэкIуэныр, щIэблэм яIурытлъхьэныр къалэн лъапIэщ. Апхуэдэ гупсысэ къэзымыIуатэ газетым и къыдэкIыгъуэхэм куэд яхэткъым.
Лъэпкъыбзэр хъумэным лъабжьэу иIащ жьэрыIуатэ псалъэр: блэкIа лIэщIыгъуэм и 20 гъэхэм щIидзэри ар радиоэфирым тепщэ щыхъуащ.
Иужьрей илъэсхэм, гъащIэм къыдэунэху гугъуехьхэм щхьэкIэ къэмынэу, Къэбэрдей-Балъкъэр радиом лъэныкъуэ куэдкIэ зиужьурэ къекIуэкIащ. Радиом и адыгэ редакцэм бзэм теухуа и нэтынхэр ящыщщ лъэпкъ щэнхабзэм и лъапIэныгъэхэм. Радиожурналистхэм щхьэж и Iуэху еплъыкIэ, программэхэр зэрагъэхьэзыр щIыкIэ яIэжщ, ауэ абыхэм я гупсысэр зытезыгъахуэ зы лъагъуныгъэ я гум илъщ — ар лъэпкъым и псэ анэдэлъхубзэрщ. А гупсысэр щIэбгъэбыдэн папщIэ щапхъэ куэд къыпхуэхьынущ. Абыхэм фIыуэ щыгъуазэщ радиом едаIуэхэр, абы и ныбжьэгъуфIу илъэс куэд хъуауэ къекIуэкIхэр.
ЦIыху куэд толажьэ анэдэлъхубзэр яIурылъу щIэблэр къыдэкIуэтеиным. ИкIи, дэ дызэреплъымкIэ, ди бзэм и зыужьыныгъэм и гугъэр хихыжауэ, плъапIэ гуэри имыIэжу тепсэлъыхьым, шэч хэмылъу, ирегъэлей. Апхуэдэу жыпIэну фIэщхъуныгъэ къыпхелъхьэ республикэм и сабий садхэм, школхэм я нэхъыбэм адыгэбзэр джыным и Iуэхур къэрал программэм тету къыщызэгъэпэщауэ зэрекIуэкIым, ди щIэблэм адыгэбзэр «къаIурылъэлъу» усэ къеджэу, уэрэд жаIэу махуэ къэси зэрыплъагъум, адыгэбзэмрэ литературэмрэ езыгъэдж егъэджакIуэ гумызагъэ куэд дызэриIэм.
Ауэ, Iуэхум и пэжыпIэращи, ди бзэр зэрылажьэр, зэраджыр, къытщIэхъуэ щIэблэм пщIэрэ щIыхьу абы хуащIыр къыупщытэмэ, абы иджыри мымащIэу хэтщ гуныкъуэгъуэ къыдэзытхэр. Ди анэдэлъхубзэм и Iуэхур егъэфIэкIуэныр къэралым е адыгэ жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм я закъуэкъым зи пщэ къыдэхуэр. Нэхъыбэр зэлъытар дэращ — лъэпкъырщ. Дэтхэнэ зы адыгэри зэупщIыжын хуейщ: «Си бзэр, си анэдэлъхубзэр ефIэкIуэн папщIэ сыт сэ злэжьыр?» жиIэу.
БЖЭНЫКIЭ Мухьэб,
КъБР-м щIыхь зиIэ и журналист, социолог.
