Лъэпкъым и псэр и бзэрщ
«Эльбрус» тхылъ тедзапIэм иджыблагъэ къыщыдэкIащ адыгэ тхыбзэмрэ анэдэлъхубзэмрэ пэщIэдзэ еджапIэхэм зэрыщрагъэджыну япэ тхылъхэр. Урысейм егъэджэныгъэмкIэ щыIэ къэрал мардэхэм тету зэхалъхьа тхылъыщIэхэр, шэч хэмылъу, щIэныгъэр здынэса лъагапIэхэр къэзыгъэлъагъуэ щапхъэ дахэщ.
Зым и дежкIи щэхукъым лъэпкъым и щыIэныгъэр бзэм зэрелъытар. ЦIыхур зэрымыпсалъэ, зэрымыгупсысэ бзэр абы дежкIэ анэдэлъхубзэкъыми, езым «сыхуейщ, зэзгъэщIэнущ» жиIэу пщэрылъ зыщимыщIыжмэ, сыт хуэдизкIи хэгъэзыхь, къикIын щIагъуэ щыIэкъым. Апхуэдэ гупсысэ цIыхум и щхьэ къыщихьэнур бзэр егъэджыным теухуамэщ, дунейм щызекIуэ методикэ IэмалыщIэхэр абы хэлъмэщ, еджэныгъэр щIэщыгъуэу къызэпэщмэщ. Лъэпкъ мащIэхэм я бзэр зэрыт щытыкIэ гугъум къишыныр къызэрымыкIуэу Iуэху хьэлъэщ. Къэралыр щIэгъэкъуэн мыхъумэ, абы и хъумэным ехьэлIауэ иIэ хьэкъыр имыгъэзащIэмэ, гупыжрэ фIэфIыныгъэкIэ Iуэху зэхэмыбзхэр зэблэха хъунукъым.
Анэдэлъхубзэр щIэблэм егъэщIэным пыщIа Iуэхугъуэхэм ирипIейтейуэ кIэщI-кIэщIурэ иропсалъэ егъэджакIуэхэри, адэ-анэхэри, щIэныгъэлэжьхэри, жылагъуэ лэжьакIуэхэри. Пэжыр жыпIэмэ, дэтхэнэри зыгъэгумэщI Iуэхугъуэхэр мащIэкъым. Псалъэм папщIэ, егъэджакIуэхэр къэтщтэнщи, ахэращ-тIэ щIэблэм ядэлажьэу абы ящIэмрэ ямыщIэмрэ фIыуэ щыгъуазэри, тхылъхэр щызэхалъхьэкIэ, лэжьыгъэрэ гъэзэщIапхъэу абы итынухэр нэхъ тынш щIын, бзэм иIэ щытыкIэм, абы игъуэта зыужьыныгъэм тещIыхьын, еджакIуэр дэзыхьэх Iэмалхэр хуэухуэнауэ зэхэгъэувэн хуейуэ къалъытэ. ЩIэныгъэлэжьхэри бзэщIэныгъэм утыку къищIа къэхутэныгъэщIэхэр егъэджэныгъэм зэрыхалъхьэным хущIокъу, нэхъыбэ къызэрызэщIрагъэубыдэным, купщIафIэ зэращIыным хэтщ. Адэ-анэхэри хуейщ егъэджэныгъэр гъащIэм пэджэжу, гъэщIэгъуэну къызэгъэпэща хъуну.
Ауэ лъэныкъуэхэр псори зыкIэ арэзыщ: дерсым еджакIуэр дихьэхыу, ар фIэфIу иджын щхьэкIэ щIэныгъэр щызу щыбгъуэт тхылъхэр щыIапхъэщ. Мис а щыщIэныгъэр ягъэзэкIуэж дунейм къытехьа тхылъыщIэхэм. Ухуэсакъыпэурэ зи напэкIуэцIхэр къызэбгъэдзэкI тхылъыщIэхэм уащыпхрыплъкIэ, абыхэм зыIэпамышэн щымыIэну фIэщхъуныгъэ къыуат.
Тхылъхэм я къыдэкIыным щыгуфIыкIыу «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм и унафэщI Ацкъан Руслан жеIэ, ипэм къыдэкIауэ щыта тхылъхэм еплъытмэ, мы къыдэкIыгъуэхэм дунейм щекIуэкI зэхъуэкIыныгъэхэм яжь зэрыщIихуар. Псом япэрауэ, цIыкIухэм яIэщIыхьэну тхылъхэм щымыIэж къэрал идеологием и лъэужь къызэрыхэмынар, екIуэкI зэманым дищтэу, щыIэ дуней лъагъукIэм къитIасэу зэрыщытыр къыхегъэщ. ЕтIуанэрауэ, тхылъхэр педагогикэ щIэныгъэм къигъэув бгъэдыхьэкIэщIэхэм зэрытетым, къэрал мардэхэми темыкIыу зэрызэхэлъхьам гу лъыдегъатэ. Ещанэрауэ, ар нэхъыщхьэуи къыщIэкIынщ, нэхъапэхэм къыдэкIауэ щыта зэреджэ тхылъхэр урысыбзэр зэрырагъэдж методикэ зэмылIэужьыгъуэхэм тещIыхьауэ щытамэ, мыхэр езы адыгэбзэм бгъэдэлъ нэщэнэ унейхэм къызэрыщежьэм, и егъэджыкIэ хъунури абы гуэх имыIэу зэрепхами трекъузэ.
АдыгэбзэмкIэ зэреджэну тхылъым щIэуэ хэлъхэм ущеплъкIэ, псом япэ уи нэр тохуэ абы игъуэта «Адыгэ тхыбзэ» фIэщыгъэм. Къабыл умыщIынкIэ Iэмал зимыIэ мы бгъэдыхьэкIэм еджакIуэр зыбгъэдэувэ IэнатIэр зыхуэдэр гурегъаIуэ, тхэкIэ Iэмалрэ бзэ зэгъэпэщарэ зригъэгъуэтын зэрыхуейм еджакIуэм и акъылыр хуегъэуш.
Зэуэ гу зылъыптэ щIэщыгъуэхэм ящыщщ тхылъыр зэхэзылъхьахэм еджакIуэхэр зэрыгъуэзэн дамыгъэу къыхалъхьари. Дэтхэнэми къалэн пыухыкIа ягъэзащIэ. Псалъэм папщIэ, яджар къызэрапщытэж, темэщIэм хэзышэ упщIэхэм дамыгъэ щхьэхуэ яIэщ, тхыбзэ хабзэхэр зрагъэщIэну къыхуезыджэ дамыгъэхэр уэру хэтщ, ущрохьэлIэ бзэм зезыгъэужь, псалъэрыджэгу дамыгъэхэм, узыгъэдаIуэ дамыгъэхэм. Ахэр псори хуэунэтIащ сабийм и гулъытэр Iыгъыным, дерсым хэпщIауэ щыгъэтыным.
Бзэм зегъэужьыным хуэгъэзауэ тхылъхэм узыщрихьэлIэ псалъэгъэнахуэхэр, псалъалъэхэр купщIафIэщ, игъуэщ. Тхылъым и кIуэцIкIэ къыщыкIуэ псалъэ гурыIуэгъуейхэм я мыхьэнэхэр адыгэбзэкIэ къиIуатэ къудей мыхъуу, урысыбзэкIи зэредзэкI.
Тхылъым ит сурэтхэр щхъуэкIэплъыкIэ защIэщ, сабийм и ныбжьым теухуауэ, зэджэ Iуэхугъуэм хэщIыхьауэ къыхэха хъуащ, уатезашэркъым. Сурэтхэр тхылъыр зэхэзыгъэувахэм къыхахыжащ, ауэ жыпхъэ пыухыкIам иту зэкIэлъызыгъэкIуар, тхылъым и дизайныр зыщIар сурэтыщI Алий Юрэщ.
«Лъэпкъым и псэр и бзэрщ» псэлъафэр хэту тхылъым и щIыIу лого-тип тетщ. Зэреджэну тхылъхэм псоми тетыну мы псалъэм еджакIуэр къыхуриджэ хуэдэщ зыщIэгупсысыкIы-ну: фэращ къэкIуэнур зейр, фэращ анэдэлъхубзэр зыгъэпсэуну лъэп-къыр зыщыгугъри.
Фигу къэдгъэкIыжынщи, Къэбэрдей-Балъкъэрым ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм нэгъабэ къыхилъхьэри, тхылъ зэхэгъэувэнымкIэ зэпеуэ иригъэкIуэкIауэ щытащ. Зэхьэзэхуэм пхыкIахэм ящыщщ пIалъэ кIэщIым къриубыдэу и къалэныр хъарзынэу зыгъэзэщIа Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым адыгэбзэмрэ адыгэ литературэмкIэ и кафедрэм и доцент, филологие щIэныгъэхэм я кандидат Къардэн Мусэдин зи пашэ гупыр. ДяпэкIи гупым лэжьыгъэшхуэ къыпэщылъщ егъэджэныгъэм къыщагъэсэбэп тхылъхэр щыIэ мардэхэм зэрытехуэм хуэгъэзауэ экспертизэ егъэщIыныр, электрон жыпхъэр гъэхьэзырыныр.
Иджыпсту дунейм къытехьа тхылъхэр (1, 2, 4-нэ классхэм ейхэр) зэреджэ пособиеущ къызэрылъытапхъэр, эксперимент пэлъытэу ахэр курыт еджапIэ тIощIым трагуашэу еджэныгъэм зэрыхэзагъэм, егъэджакIуэхэмрэ еджакIуэхэмрэ къызэращтэм еплъын хуейуэ къалэн щыIэщ. ПIалъэ пыухыкIам и кIуэцIкIэ тхылъхэм ехьэлIауэ щыIэ гупсысэхэр зэхуахьэсу, ахэр тхылъхэм халъхьэжу, экспертизэм пхагъэкIыу, итIанэ зэреджэн тхылъу къыдагъэкIыжыну аращ зэрыщытыр.
Апхуэдэу щыт пэтми, лэжьыгъэшхуэ зэфIэха хъуащи, адыгэбзэм, адыгэ литературэм я егъэджыныр зы гъуэгуанэ дахэ теша зэрыхъунумкIэ гугъапIэхэр уегъэщI.
ШУРДЫМ Динэ.
