Насып Iуащхьэ — Iуащхьэмахуэ
«Насып Iуащхьэ» («Гора Счастья») фIищащ Красноярск щыщ тхакIуэ, журналист Майстренкэ Валентинэ 2009 гъэм къыдигъэкIа тхылъым. Документальнэ повестым Урысейм и цIыхубэ сурэтыщI, Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и сурэтыщI, Урысей академиемрэ ЩIДАА-мрэ я академик, профессор Пащты Герман теухуащ. Иужьрей илъэсипщIым Красноярск къалэм щыпсэу ди лъэпкъэгъум и сабиигъуэр, щеджа илъэсхэр, и Iэзагъым зэрызиужьа щIыкIэр, и унагъуэр, и лэжьыгъэр — а псори гу хуабагъкIэ гъэнщIа сатырхэм иригъэзэгъащ Герман и IэдакъэщIэкIхэм фIыуэ щыгъуазэ журналистым. Пащтым теухуа тхылъыр зэрыщыту къытхутемыдзэми, абы щыщ Iыхьэхэм щыгъуазэ фыхудощI.
Розэ плъыжь мелуан
Пащты Герман и сурэтхэм розэхэм куэдрэ уащрохьэлIэ. Мелуан дыдэм нэсынкIи хъунущ, езыр зэрыхуейм хуэдэу хъуа розэ сурэтыр къыхихын папщIэ сурэт щэ бжыгъэхэр зэрищIар къэплъытэмэ.
— Удз гъэгъа щащэ тыкуэнхэм щIэлъ розэхэм мэ къакIэрихыркъым, бани ятеткъым, — жеIэ езы сурэтыщIым. — Розэ нэсыр, пщащэм и хъуэрыбзэм хуэдэу, къыпхэуэу щытын хуейщ, дэтхэнэ зыми къыпимычыфу.
Герман и розэ сурэтхэм ящыщ зыбжанэм я цIэ къисIуэнщ: «Розэ. Iуащхьэмахуэ», «Къамэрэ розэрэ», «Розэм и гъусэ хъуэхъу», «Бжьэмрэ розэмрэ», «Розэ зэхуэзыхьэс пщащэ»… Пащтым и розэ мыгъуэлэжхэр псори банафIэщ, къыпхоуэ. Абы и розэхэм къалъэтыхь, уэрэд жаIэ, магъ. Псалъэм папщIэ, уафэ щIэншэм къелэлэх розэм уи гуауэр зыхищIэфынущ, КIыщокъуэ Алим и «Усэ шэрыуэхэм» хуищIа сурэтым хэт розэми нэпс щIегъэкI.
— Хэт абы игъейр? — соупщI сурэтыщIым.
— Сирием, Иорданием, Тыркум щыпсэу адыгэхэра къыщIэкIынщ, ахэр Хэкужьым къыщIэбэг зэпытщ. Дунейм мелуаниблым нэс адыгэ тепхъащ.
— Урысейм дапщэ-тIэ исыр?
— Тэмэм дыдэу сщIэркъым, мин 700-м щIигъу къыщIэкIынщ…
Мысырымрэ Щамымрэ я IэмыщIэ илъащ
Пащты Герман Кавказ лъэпкъ псори зыуэ къэтлъытэу деса щхьэкIэ, абыхэм я тхыдэхэр щхьэхуэ-щхьэхуэу дджынри зэрантэкъым. КъызэрыщIэкIымкIэ, «адыгэ» жаIэу Къэбэрдей-Балъкъэрым лъэпкъ исщ, аращ Герман зыщыщри. Абыхэм «къэбэрдейкIэ» йоджэ. Адыгейми щыIэщ адыгэхэр. Абыхэм «адыгей» фIащащ. Къэрэшей-Шэрджэсым ис адыгэхэм щхьэкIэ «шэрджэс» жаIэ. Ауэ а псори зы лъэпкъщ. А лъэпкъыжьым щыщ мамлюкхэращ илъэси 135-кIэ Мысырымрэ Щамрэ (1382 гъэм щегъэжьауэ 1517 гъэм нэсыху) зи IэмыщIэ илъар. ИкIи ахэращ цIыхухэр щэн-къэщэхун хабзэр япэу зыгъэувыIэжауэ щытыгъар. Куэдым ящIэркъым Урысейм и япэ генералиссимусу щытар Черкасский Михаилу зэрыщытыр. Сыбырым и япэ губернатору щытари адыгэщ — Черкасский Алексейщ. 1741 гъэм ар Урысейм и канцлерышхуэу ягъэувауэ щытащ. «Аращи, — къыпогуфIыкI Герман, — мы Сыбырыр япэу къэзыхута адыгэр сэракъым».
Бгырысхэм я шэр техуакъым
Iуащхьэмахуэ жиIэмэ — Насып Iуащхьэ жиIэу аращ. А насыпым и мэр къащIихьэрт Пушкинми Лермонтовми, — жеIэ сурэтыщIым. — Абыхэм хуэдэу Кавказыр усэкIэ зыгъэлъэпIэфа нобэкIэ кавказ усакIуэхэм къахэкIакъым. Бгырысхэм ахэр езыхэм я усакIуэу ябж.
Урыс усакIуэхэм Кавказым хуаIэ лъагъуныгъэм папщIэ фIыщIэ яхуищIу, езы Германи ахэр фIыуэ илъагъужырт. Къэрэндащ къищтэурэ я усэхэм хуэкIуэн сурэт ищIырт зэрыцIыкIурэ.
Бжьамий. 1975 гъэ СурэтыщI Пащты Герман зыпIари зыгъэсари езым и Налшык къалэм и закъуэ-къым. Абы и хамэкъым урыс къалэхэу Ростови, Мэзкууи, украин къалэ Львови, лъэпкъ куэду зэхэт Сыбырри. Мыбдежщ, Красноярскщ, Герман Пушкиным и дунейм нэхъ куууэ хыхьэу куэд щIауэ иIа хъуэпсапIэм щылъэIэсар. Тхьэм ещIэ, и Насып Iуащхьэм хуэзэшу къыщIэкIынт, Пушкиным и тхыгъэхэмрэ Лермонтовым и кавказ поэмэхэмрэ сурэт яхуищIыну яужь щихьам. «Лермонтовым и кавказ поэмэхэр» тхылъым ихуащ Герман ищIауэ сурэт 40. Ар 1990 гъэм мини 100 хъууэ Мэзкуу къыщыдагъэкIащ.
Пащтым и IэдакъэщIэкIхэм уащыхэплъэкIэ, зэуэ сурэтитI къыхегъэщхьэхукI — Лермонтовымрэ Демонрэ, къарумрэ нэхумрэ, къарууншагъэмрэ кIыфIыгъэмрэ я щапхъэ лъэныкъуитIу. Лермонтовым и апхуэдэ сурэт сэ зыщIыпIи сыщрихьэлIауэ сщIэжыркъым. УсакIуэм и нэгур нэхущ икIи гупсэхущ, ар зэрыщыту лIэныгъэм пэщIэт къару щэхущ. Дэнэ апхуэдэ лъагагъыр къыздикIыр?
— Пушкиным ныбжь иIэу къэзгъэлъэгъуэну сыхуейт. Ар щыцIыкIуми балигът. Ауэ си Лермонтовыр щIалэщ. Абы адыгэ пыIэрэ щIакIуэрэ щыгъыу къэзгъэлъэгъуащ. Ахэр усакIуэшхуэм фIэфIт. Шэ къытрамыгъахуэу къахъумэрт. Бгырысхэм я шэракъым ар зыхьари. Абы къытехуар нэгъуэщI шэщ.
Сурэт телъыджэхэр
Шэджэм псыкъелъэхэр. 1993 гъэ ИлъэсипщIым и кIуэцIкIэ Герман махуэ къэс Пушкиным и тхыгъэхэм еджащ. Махуэ къэс сурэтыщIымрэ усакIуэмрэ зэгъусэт. А илъэсипщIым и кIуэцIкIэ Пащтым сурэт 70 ищIащ. УсакIуэшхуэр илъэс 200 щрикъум, абы зыхуигъэхьэзыра хуэдэ, илъэсипщI къару зытекIуэда лэжьыгъэр тхылъеджэхэм я дежкIэ саугъэт лъапIэ, езы сурэтыщIым и дежкIэ — зылъэIэса плъапIэ хъуащ.
Хуэмурэ зэтызодз Пушкиным и усэ тхылъыр. Мис Кърымым, Кавказым хуэгъэза усэхэр, «Бахъшысэрей фонтаныр». Абыхэм я гъусэу Пащтым и гравюрэхэми дуней телъыджэ къызэIуах. ИлъэсипщI лэжьыгъэр зэфIэкIащ. Мы тхылъыр, зэрыжытIащи, дунейм къыщытехьар усакIуэм и махуэшхуэращ. КъызэрыдэкIар зи фIыщIэри Красноярск крайм и унафэщIу щыта Лебедь Александрщ. Езыр сурэтыщIым и лъэщапIэм къакIуэри, лэжьыгъэр къыдиIыгъащ, къыдэгъэкIынымкIи къыдэIэпыкъуащ. Пащтым и япэ «Пушкин саугъэтыр» къезытари а губернаторырщ. Ар 1999 гъэрт.
МафIэ бзий ныбжьхэр
Мазэгъуэ жэщ. Джантуган. 1995 гъэ Герман Сыбырым щыкIуэм, «ЩIыIэм уисынщ» жаIэурэ ягъэгузавэрт Москва щыщ и ныбжьэгъухэм. Ауэ щыхъукIи, Кавказ щIымахуэхэр куэдкIэ нэхъ кIащхъэкъым, Сыбыр жьапщэхэм нэхърэ. Къалмыкъ тафэмкIэ къыщежьэ ищхъэрэжьым зэ зыкъызэщIищIэмэ, Сыбырыр къыщыуигъэщтэжыни къыхохуэ.
… Уэс, борэн, шыхэр зыгъэдыкъа щIыIэ, балигъхэр хьэуазэрэ мэкъурэ зэрылъ Iэжьэхэм исщ. Езы Герман цIыкIущи, щIыIэм имысын щхьэкIэ, Iэжьэм бгъурыту жэну зэзэмызэ хуит ящI. Абы, пэж дыдэуи, щIыIэм укърегъэл. Ар сабиигъуэм щыщ зы сурэтщ.
Япэу Герман илъэгъуа сурэтхэр тхылъымпIэтэкъым зэрытыр. Ахэр и анэшхуэ Дыщэхъанрэ и адэшхуэ Алимырзэрэ я хьэку джабэм кIэридзэ сурэтт. ЩIымахуэ щIыIэхэм хьэкур хьэуазэкIэ ягъэплъырт. Абы и бзийхэм я дахагъыр пхуэмыIуэтэным хуэдизт. А зэманым Герман тхылъымпIэ къудеи илъэгъуатэкъым, ауэ мафIэ бзий ныбжьхэм я джэгукIэм щIалэ цIыкIур ятхьэкъурт. Хьэкум деж тIысырти, нэрымылъагъу гуэрым сурэт дахэхэр мафIэкIэ зэрищIым еплъырт. «Абы щыгъуэм сурэт щIын жыхуаIэр сщIэххэртэкъым, ауэ си псэр ихьэхуат си нэгум щIэкIым». Апхуэдэу сурэтыщIым щыгъупщэркъым зэгуэрым адэм и куэщIым иригъэтIысхьэу шы сурэт хуищIауэ зэрыщытар. ЩIалэ цIыкIум къыфIэщIырт абы нэхърэ нэхъ шы дахэ дунейм темыту.
Пащтыхэ я шы гуартэ
Псынэм деж. 1967 гъэ Хьэсэнбий (Куба) къуажэм дэс Пащтыхэ зэгуэр шы гуартэ псо яIащ, шищэм нэблагъэу. 1920 — 1930 гъэхэм Къэбэрдейм щыцIэрыIуэу щыта Къалмыкъ БетIал — обкомым и япэ секретарыр — Пащтыхэ я шыхъуэу щытат. КъулыкъущIэ хъуа иужьи, а лъэпкъым къыхуэгуапэу къэнат ар. Къалмыкъыр 40 гъэхэм ягъэкIуэдащ. Нобэр къыздэсым БетIал теухуауэ цIыхухэм жаIэхэр хуабжьу зэщхьэщокI, ауэ хуагъэува фэеплъыр Налшык и курыкупсэм итщ.
Колхозхэр къежьа нэужь, Герман и адэшхуэ Алимырзэ иIэу хъуар колхоз мылъкум хилъхьащ, и шы гуартэри яхэту. И адэм хуэдабзэу, шыр фIыуэ илъагъурт Суфадини. Дзэм къулыкъу щищIэну щыкIуэм, ар шуудзэм хагъэхьэри, лIыгъэ къигъэлъагъуэу хэтащ. Хэт хуищIыфынт-тIэ и къуэм шы зыкъизыхым и сурэт, зауэм къикIыжа и адэм нэмыщI? А зэманым щегъэжьауэ Герман и сурэт псоми шы щыплъагъунущ. Абы и шы сурэтхэр зэхуэпхьэсыжмэ, и адэшхуэм и шы гуартэр пхуригъэкъужынкIи хъунщ…
Зауэ нэужь лъэхъэнэр Герман и адэр щыпсэуа къуажэм щигъакIуэрт. Зэманыр гугъут. Гъаблэм къела сабийхэр губгъуэм къина шэ къэуэжым икIуэдыкIынкIи хъунут.
Адыгэхэм къэмыфэ куэд яхэбгъуэтэнукъым. Герман и нэгум къыщIэнащ и адэмрэ и анэмрэ къафэу тету. Шыр зыгъэджэгуфыр лIыхъужь дыдэт. «А зэманым яухуэ унэхэр лъахъшэт, метритI-щы хъур унэшхуэу къалъытэрт», — игу къегъэкIыж Герман. ГуфIэгъуэ куэд сурэтыщIым и сабиигум къринащ Куба дэта адэжь лъапсэм. «Шы слъэгъуамэ, си гур схуэубыдыртэкъым, — пыгуфIыкIыурэ гукъэкIыжхэм хохьэж Герман. — Абыхэм я дахагъыр, лантIагъыр, я бэкъуэкIэ къэс зэрыдахэр зыми пхуегъэщхьынукъым». ЛIэщIыгъуэ ныкъуэ дэкIа нэужь, Пащты Герман, иджы график цIэрыIуэр, 1990 гъэм иужь ихьащ «Шыхэр» зыфIища сурэт гуп ищIыну. Абыхэм лъабжьэ яхуэхъуар сабиигъуэ гукъэкIыжхэрщ. Пащтыхэ я шы гуартэр и щIалэгъуэм щегъэжьауэ къыдогъуэгурыкIуэ сурэтыщIым: зэм ар усэ тхылъхэм къыщохутэ, зэм дамыгъэ цIыкIуу — экслибрису — тхылъ напэм йохуэ. Хъыбар гъэщIэгъуэн Iэджэ къызжиIэжащ Герман адыгэшым теухуауэ.
Пащты Герман и адэ-анэр. 1989 гъэ 40 гъэхэм Сталиным и унафэкIэ адыгэшхэр Монголие лъэныкъуэкIэ яхуащ. Лъэпкъ псохэр ирашырт, лIот шыхэр ипшыным хэлъыр? Арати, лIэщIыгъуэкIэрэ гъусэ пэжу цIыхум къыдекIуэкIа адыгэшхэм ящыщу адыгэщIым мащIэ дыдэ фIэкIа къинакъым. Адыгэ хъыбарыжь щыIэщ, Македонский Александр адыгэшым тесу Индием нэсауэ. Хэт ищIэрэ, пэжынкIи хъунщ.
Дэтхэнэ зы адыгэ лIыжьми къыбжиIэжыфынущ адыгэшым тесу я адэжьхэр Щам, Тыркум, Урысейм щэхуакIуэ кIуэуэ зэрыщытар. Жэщым хъупIэм зыщагъэпсэхужу, шыхэр махуэ псокIэ гъуэгу тетыфынут. Алыдж хъыбарыжьхэм ещхь «Нарт» хъыбархэм куэду хэтщ шыхэр. «Сыт хуэдэ хьэл фишхэм яхэлъу хъыбархэм къыхэнэжар?» — соупщI сурэтыщIым. «Укъагъэпэжу, зейр къахъумэу. Шыр цIыхум хуэдэкъым — укъигъэпцIэфынукъым, сытым дежи къыпщхьэщыжынущ. Адыгэхэм зэи яшхэр ящэу щытакъым, ар напэм къемызэгът. Уи ныбжьэгъур пщэжыным хуэдэт ар». Сыту пIэрэ-тIэ ныбжьэгъухэм я нэхъ пэж адыгэшым цIыхухэр епцIыжын хуей щIэхъуар?
Шынэрти, къызыхэкIа лъэпкъыр ябзыщIырт
И егъэджакIуэ Ткаченкэ Иванрэ и къуэ Алимрэ я гъусэщ. 2000 гъэ ПлIыщI гъэхэм адыгэшхэр зэрыкIуэдыр шынэурэ ябзыщIырт. Сталиныр псэуху ар я жьэм къыжьэдэкIыу щытакъым. ЦIыхухэр, Iэщым хуэдэу, щызэтраукIэ зэманым шыхэм хэт къащхьэщыжынт? ЦIыхухэм ящыщ Iэджэм къызыхэкIа лъэпкъыр ябзыщIырт. «Дэ дымыщIэр нэхъыбэт. Дэнэт сэ щызэхэсхынур сэшхуэр адыгэхэм къагупсыса Iэщэу? Мамлюкхэм илъэси 135-кIэ Мысырым пащтыхьыгъуэ щаIыгъауэ? Иорданием я пащтыхьыгъуэр адыгэхэм зэтрагъэувауэ? Ататюрк къэрал унафэр IэщIыхьэным адыгэхэр хуабжьу хэлIыфIыхьауэ?» — игу хэщIу жеIэ сурэтыщIым.
Зэгуэрым, инджылыз щIэныгъэлI цIэрыIуэм и гукъэкIыжхэм къеджэ пэтрэ, Герман игъащIэм зэхимыха гуэр къихутащ. КъызэрыщIэкIымкIэ, Тигррэ Евфратрэ яку дэлъ щIыпIэр хьэт-хьеттхэм я къэралыгъуэу щытащ. ИужькIэ тенджыз ФIыцIэмрэ Хъэзэр (Каспий) тенджызымрэ я зэхуакур псэупIэ зыхуэхъуа адыгэхэр, жыпIэнумэ, кавказ хьэтхэу аращ. Адыгэбзэм къыхэнэжа псалъэхэми къыуагъащIэ ар: «Ухэт уэ? Хэт ар? «Хьет» жегъэIэ».
Адыгэхэм я эпосым хэтщ алыджхэм я Прометей ещхьу бгым кIэраIулIа Нэсрэн ЖьакIэ. Геракл ещхь лIыхъужьи яIэщ — Бэдынокъуэ. Пащтым и мурадщ абыхэм ятеухуа сурэт гуп утыку кърихьэну.
КIыщокъуэ Алимрэ Пащты Германрэ. 1982 гъэ Мы Iуэхур хэIущIыIу ящIыщэн яфIэмыфIурэ яущэху, ауэ илъэсищэкIэ екIуэкIа Урыс-Кавказ зауэм, адрей кавказ лъэпкъхэми хуэдэу, адыгэхэми лей куэд къащытехьащ. XIX лIэщIыгъуэм къриубыдэу адыгипщIым щыщу бгъум я щхьэр зауэм халъхьащ, е я хэкур ябгынащ. Иджы Къэбэрдей-Балъкъэрым, Адыгейм, Къэрэшей-Шэрджэсым щыпсэу адыгэхэр псэууэ къэнахэм къащIэна щIэблэщ.
И псэр зытхьэкъуа
Гугъущ Герман сурэт щIыным гу щыхуищIа зэманыр къэбубыдыжыну. Хьэку джабэм кIэридзэ бзий ныбжьхэм щIалэ цIыкIуу кIэлъыплъу щыщыта лъэхъэнэра? Хьэмэрэ адэм зэзэмызэ ищIу щыта сурэтхэм кIэлъыплъурэ? Е еджапIэм щIэтIысхьэу «рисованиекIэ» зэджэ сыхьэтхэр яIэ хъуа нэужь? Езым ар и лъым хэту къалъхуауэ, и адэжьхэм къратауэ къыфIощI, шыхэм яхуиIэ лъагъуныгъэм хуэдэу.
Куба къуажэм япэ классыр къыщиухами, Герман Налшык школым щыщIагъэтIысхьэн ядэртэкъым… урысыбзэкIэ зы псалъэ зэримыщIэм къыхэкIыу. Адыгэбзэр бзэ гугъущ, абы укъытекIыу зэуэ урысыбзэм утехьэфыркъым. Арати, сабийхэр япэ щIыкIэ «первэныкъуэ» жыхуаIэ классым щIагъэтIысхьэрт, тIэкIу еджэным хэгъуэза нэужь, япэ классым хагъэхьэжырт.
И ныбжьэгъу сурэтыщIхэр къыхуеблэгъащ: ПэтIуащэ Феликс, БжэIумых Хьид, Хетагуров Казбек. 1984 гъэ Япэ дыдэ Герман егъэджакIуэу зыIэрыхьар и адэ шыпхъу Жанпагуэщ. Первэныкъуэмрэ япэ классымрэ зэрыщригъэджам нэмыщI, Жанпагуэ Герман рисованэмкIи иригъаджэрт. Сыту и жагъуэ хъуат щIалэ цIыкIум псом нэхърэ нэхъ зыхуэгумащIэ адэ шыпхъум и сурэтым «тху» къыщIимыгъэувэу «плIы» къыщыхуигъэфэщам. Тхьэм ещIэ, и благъэ щIалэ цIыкIум худечых жригъэIэну хуей къыщIэкIынтэкъым.
Адыгэхэр зэрытхэ алыфбейр кириллицэм тегъэпсыхьащ. Япэ щIыкIэ адыгэхэр хьэрып хьэрфхэмкIэ тхэуэ щытащ. Революцэ нэужьым латин хьэрфхэмкIэ зэхэлъхьа алыфбейм хуэкIуащ, иужькIэ — кириллицэм техьэжащ. Урысейм ижь къыпщIимыхупIэ иIэтэкъым. «Сыт абы гъэщIэгъуэну хэлъыр, ди лъэпкъ щIэныгъэм и лъабжьэр зыгъэтIылъа Нэгумэ Шорэ Бытырбыху щыщыщIалъхьакIэ», — жеIэ езы сурэтыщI- ми.
И анэдэлъхубзэмкIэ фIы дыдэу еджэу, математикэри мыIейуэ къехъулIэу, ауэ урысыбзэм игъэлъэпэрапэурэ къекIуэкIащ Герман. Абы нобэми гуапэу игу къегъэкIыж хуабжьу къелIалIэу урысыбзэ къезыгъэщIа и егъэджакIуэ Берестовэ Антонинэ.
«Лъагъуныгъэм и чэщанэр»
СССР-м и сурэтыщIхэм я съездым хэтщ, Аккизов Екъубрэ Митурич Майрэ щIыгъуу. Москва, Кремль. 1986 гъэ Зэгуэрым, дерсхэр яуха нэужь, Герман и ныбжьэгъур къыщыхьэри, Пионерхэм я унэм ишащ. Абы студие щыIэт, Ткаченкэ Андрей сабийхэр сурэт щIыным щыхуигъасэу. Псоми фIыуэ ялъагъу, и зэфIэкIи, и зэмани щымысхьыж а цIыху телъыджэр къызыхуигъэщIар сабийхэм къыдалъхуам зегъэузэщIынырт. Ткаченкэ Андрей и гъащIэ псор триухуат и гъэсэн къэс сурэтыщI нэс, цIыху тэмэм къыхищIыкIыным.
Кавказым щIыпIэ Iэджэ къыщызэхакIухьащ сурэтыщI ныбжьыщIэхэм, я егъэджакIуэ Ткаченкэ я гъусэу. Ауэ Герман псом нэхърэ нэхъ игу къинэжар зыщ. Пушкинра хъунщ ар зи фIыгъэр. Герман и сабиигъуэм щыгъуэ Тэтэртуп чэщанэр Осетие Ищхъэрэм хыхьэрт, ауэ Пушкиным и лъэхъэнэм ар КъэбэрдеищIрат зыхиубыдэр. Илъэс зыбжанэ дэкIыу Пушкиным и тхыгъэхэм сурэт щахуищIым, Пащтым зи гугъу ищI чэщанэм теухуа сатырхэр «Тазит» поэмэм къыхиубыдыкIащ нэхъ гулъытэ хуищIу:
ФыгъуэнэдыIэм Гъэсуб и къуэр
Тэтэртуп лъабжьэм щиукIат…
«Лъагъуныгъэм и чэщанэкIи» еджэу щытащ абы, — жеIэ Герман. — Абы щIыхьэм цIыхуIэ къемыIусэжыфу, зыри къыпэмылъэщу мэхъу жаIэрти я фIэщ хъурт, щIэпхъаджащIэхэм нэгъунэ екIуалIэрт абы».
1988 гъэм чэщанэр къагъэщIэрэщIэжын мурад ящIащ осетинхэм. Хуэсакъыурэ еIуса къыщIэкIынкъым, арати, чэщанэр къэлъэлъащ. Иджы ар щыIэжкъым.
ХудожествэхэмкIэ Урысей Академием Пащтым и еплъыныгъэ щокIуэкI. Герман къыбгъэдэтщ и щхьэгъусэ Жаннэрэ СССР-м и цIыхубэ сурэтыщI Салахов Таиррэ. Москва, 2006 гъэ Ткаченкэ и студием ауэ сытми сурэт пщIыуэ ущрагъасэ къудейтэкъым — дунейм уи нэр хузэIухауэ, гуапэу гъащIэм ухэплъэу уащIырт. Абы щыкIуэ лъэхъэнэрат Герман Налшык дэт музейм япэ дыдэ щыщIыхьар. Абы щилъэгъуа сурэтхэм щIалэ цIыкIур бзагуэ ящIат. «Айвазовский, Брюллов, Рубо зэрахэтар къызощIэж, — жеIэ Герман, — копие мыхъуу, я сурэт дыдэхэр. Ауэ а зэманым абыхэм я унэцIэхэр зэи зэхэсхатэкъым. Слъагъум апхуэдизкIэ ситхьэкъуати, «Мыр цIыхуIэм хуэщIыну?!» жысIэрт.
ИужькIэ Ткаченкэ сабийхэр Ваннах Михаил и лъэщапIэм щишэм, абы и сурэтхэр зэи узылъэмыIэсыфын гуэру къыщыхъуат Герман, езым апхуэдэ зыгуэри хуэщIыну и пщIыхьэпIи къыхэмыхуэххэу.
Дон псышхуэм и Iуфэм
Ткаченкэ Андрей министерствэм къикIауэ письмо къыIэрыхьащ Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщу художественнэ училищэхэм цIыхуищ щIагъэтIысхьэну: тIур — Краснодар, зыр — Дон-Iус-Ростов. ЕгъэджакIуэм Герман къыжриIащ: «Хэди, узыхуейр къыхэх, уемыджэу хъунукъым». Адэмрэ анэмрэ Iуэхум зэрыхущытыр, дауи, зэщхьтэкъым. Анэм къуэм гъуэгу нэхъ тынш къыхихмэ нэхъ фIэфIт: пщIэи мылъкуи гугъу уемыхьыщэу къыщыпIэрыхьэу. Ауэ адэм «иреджэ» жиIэрт икIи и къуэм къылъыкъуэкIа зэчийм щэхуу иригушхуэрт. Ебланэ классыр къэзыуха щIалэ цIыкIум дежкIэ Ростов къалэм нэс еджакIуэ укIуэныр щIым и гъунэм укъыщыщIидзыным пэлъытат. Псом хуэмыдэу адэ-анэм я дежкIэ. ИтIани ирагъэжьат, зэрыгузавэм текIуэхэри.
Къэзанокъуэ Жэбагъы. 1985 гъэ Къэпщытэныгъэхэр гугъут. Сурэт щрагъэщIым Герман кIэзызырт, езым ищIам нэхъ Iей хэмыту къыщыхъуу. Зэпеуэр апхуэдизкIэ инти, зы цIыхум пщыкIутху къыпэщIэтт. Iэпэлъапэсыс хъухэрэ, экзаменым хэтын темыгушхуэу, зи дэфтэрхэр къеIызыхыжу кIуэжхэри къахэкIырт. И сурэтхэм гу къызэрылъатар къыщищIэм, Герман и гур нэхъ къызэрыгъуэтыжат. ИкIэм-икIэжым зыпеуа гупым езым фIэкIа зыри къыхэнэжакъым. Ауэ ар сурэт щIынымкIэт. Иджы урысыбзэмкIэ къэпщытэныгъэхэр къыпэщылът. Арат псом хуэмыдэу зыщышынэр. ЩIэхуахэм езым и унэцIэри хэту къыщилъэгъуам и фIэщ мыхъужу еплъу щытт. «СыщIэхуащ» жиIэри телеграммэ унэм иригъэхьащ. Ауэ мычэму игъэщIагъуэрт: дауэ урысыбзэмкIэ диктантыр зэрыхуэтхар? Етхуанэ курсым нэсауэ ар библиотекэм щылажьэ цIыхубзым къригъэлъагъужащ. «Диктантым уеплъыну гужьеигъуэт, зэрыщыту шакъэ плъыжькIэ зэхэтхыхьат, шакъэ щIыхур умылъагъужу. Нобэр къыздэсым къызгурыIуэркъым, дауэт сыкъызэращтар?» ЕгъэджакIуэхэми къагурыIуэ къыщIэкIынт Налшык щыщ щIалэ цIыкIум урысыбзэ иджыну къызэрымыкIуар, сурэтыщI гъуазджэм и насып зэрыхэлъыр.
Импрессионистхэм гу зэрахуищIар
ЕджапIэр къиухыным нэблэгъауэ Герман импрессионистхэм дахьэхащ. Абы бэлыхь къимыкIыуи къэнакъым. Кулагин Александр жыхуаIэм къыфIэщIырт импрессионизмэр социализмэмрэ коммунизмэмрэ пэжыжьэ «ныбэизхэм я гъуазджэу». КъыфIэщIым и закъуэт? Пащтыр хьэлэбэлыкъ хидзауэ экзаменхэр итыну хуит ищIыртэкъым. «Уи зэранкIэ сэ КГБ-м сраджэну сыхуейкъым», — жиIэри егъэджакIуэм жылэр зэхэту импрессионистхэм яжь зыщIихуа Герман и диплом лэжьыгъэр зэхицIэлат.
КIыщокъуэ Алим. 1985 гъэ Зэман дэкIри, Урысейм и СурэтыщIхэм я зэгухьэныгъэм хагъэхьа Пащты Герман хуэзэжащ Кулагиным. Зэрыкъуэншар, зэрыщыуар къыжриIэри къыхуигъэгъунуи къелъэIуащ, сурэтыщIхэм я зэхуэсми зыкъыщиумысыжащ. Езы Германи гужьгъэжь хуиIэтэкъым егъэджакIуэм, стипендиеншэу къызэригъэнам имыгъэтхъами.
Танкист зэрыхъуар
Ростов дэт еджапIэр къызэриухыу, Герман дзэм ираджащ. Налшык къызэрагъэнэжыр къыщищIэм, лъэIуат нэхъ жыжьэIуэ Iуашыну. Къыхуадакъым. «СурэтыщI димыIэу хъунукъым, Iэджэ щIауэ апхуэдэ дыхуэныкъуэщ» — къыжраIащ. Герман и адэ Суфадин дзэм щыхэтам щыгъуэ къулыкъу щищIа щIыпIэм къыщыхутащ. А зэманым ар шуудзэм и хэщIапIэу щытат. Иджы шыхэм я пIэкIэ гуэщ кIыхьхэм танкхэр щигъэувыкIат. Герман и къалэныр къыгурагъаIуэри, лэжьэн щIидзащ. Куэд мыщIэуи частыр цIэрыIуэ хъуащ и «нэрылъагъу агитацэр» адрейхэм щапхъэ зэрыхуащIымкIэ.
Илъэс дэкIа нэужь, Пащтыр хуит къащIащ Репин и цIэкIэ Ленинград дэт художественнэ институтым щIэтIысхьэфмэ еплъыну, кхъухьлъатэми ирагъэтIысхьащ. Училищэр къэзыуха, дзэми хэт сурэтыщIым «щы» защIэ фIэкIа къимыхьми къащтэнут институтым. Ауэ щыIэщ насыпыр тыншу къызыIэрымыхьэ. Экзаменхэм я пэ къихуэу, Герман къыпаубыдащ еджапIэ нэхъыщхьэ щIэтIысхьэхэм яIыгъын хуей медицинэ справкэм хуэдэ яритыну. «Сэ дзэм сыкъыхэкIри сыкъэкIуащ» щыжиIэм, ди Iуэху хэлъкъым жаIэри, гъунэгъуу щыт поликлиникэм ягъэкIуащ. Абы а щIыпIэм щымыщхэм дахэ-дахэу къащемыпсалъэу къыщIэкIащ. АфIэкIа хэмылъу, мыхьэнэ зимыIэм щхьэкIэ Iуэхур зэрызэхуэмыхъум зытригъэгусэри, Герман Петродворецым кIуащ сурэт ищIыну. ЕпщтрыIуэкIат, шэч хэмылъу, ауэ гъащIэм къыщыхъу псоми мыхьэнэ гуэр яIэу къыщIедзыж.
Адэм и жьауэ
Гамзатов Расул. 1976 гъэ Унэм къекIуэлIэжа нэужь, Герман, зэрихабзэу, нэхущым деж къэтэджырт. Ауэ пэшитI фIэкIа мыхъу унэм цIыхуий щыпсэурт, абы къыхэкIыу лэжьапIэ пэшу иIэр щIыбрат. И адэр а зэманым арматурщикхэм я бригадирти, ахъшэ хъарзынэ къилэжьырт. Унагъуэр и пщэ зэрилъым хуэдэу, Герман и сурэт IэмэпсымэхэмкIи зыкъыщIигъакъуэрт. Холстрэ краскэрэ къыхуищэхуащ зэи, тIэуи, щэи… ИтIанэ къеупщIащ: «Дапщэщ лэжьэн щыщIэбдзэнур?»
Лэжьыгъэ къэбгъуэтыныр бэлыхьышхуэт. Художественнэ фондымрэ СурэтыщIхэм я зэгухьэныгъэмрэ Герман къыхуэхамэгу-хамащхьэт. Iэмалу къанэр зыт: оформителу кIуэнырт. Ар сурэт щIыныр Iэпэдэгъэлэл уэзыгъэщI Iуэхут. Ахъшэ къыболэжь, псалъэм папщIэ, плакат гуэр бощIри. ИтIанэ-щэ?.. Сыту къаруушхуэ текIуэда Герман творческэ лэжьыгъэм гъуэгу хухишыным. Адэм Тхьэр арэзы къыхухъу, сытым дежи и къуэм зыкъыщIигъакъуэрт.
Апхуэдэу екIуэкIыурэ, зэгуэрым Герман ираджэ СурэтыщIхэм я зэгухьэныгъэм. Абы къыщыжраIэ рисованэмрэ черченэрэ щригъэджэну школ гуэрым кIуэну. Герман и лъыр къэкъуэлъащ. «Сыт сэ сыкIуэу сабийхэр щIезгъэджэн хуейр, фэ фэщхьу сурэт сщIыну сыхуейуэ?» Къыщытрамыгъэхьэфым, къэралым ахъшэ къытригъэкIуадэу зэрыригъэджар, ар ипшыныжыну зэрикъалэныр къраIуэкIыу щIадзащ. КъыжраIащ дяпэкIэ художественнэ фондым зыкъыщимыгъэлъагъуэми зэрыхъунур. Апхуэдэ псалъэмакъхэм иужькIэ ар «Щхьэи сыщеджат училищэм?» жиIэурэ зэныкъуэкъужырт.
ЛэжьапIэ къилъыхъуэурэ, Герман тхылъ тедзапIэм нэсащ. Ар ехъулIэныгъэм хуэзышэну и щIэдзапIэт, езым абы щыгъуэ ар имыщIэми. ИтIанэ тхылъ жинтхэр ирагъэщIу щIадзащ. Къилэжьыр сурэт ищIхэм тригъэкIуэдэну ирикъутэкъым, ауэ итIани Iуэхуншэтэкъым. Адэм аргуэру зыкъыщIигъэкъуащ. «Краскэмрэ холстымрэ я уасэ сэ уэстынщ, школым егъэджакIуэу умыкIуэ», — къыжриIащ. Апхуэдэу тхылъ тедзапIэм я лъэIухэри игъэзащIэу, езыми и лэжьыгъэри зэпимыгъэууэ псэун щIидзащ.
Мэзкуу ирагъэблагъэ
ЩоджэнцIыкIу Алий. 1974 гъэ Насыпыр и закъуэ къакIуэркъым. Зэман дэкIмэ щхьэгъусэ хуэхъуну Жаннэ, хъыджэбз Iущ, лъагъугъуафIэ, зэпIэзэрытыр зригъэцIыхуа къудейрэ и гум щыщигъафIэ махуэхэм языхэзым Герман ираджэри къыжраIэ: «Мэзкуу ебгъэхьа лэжьыгъэхэр ягу ирихьащ. Творчествэм и унэм урагъэблагъэ, гъуэгупщIэри, ущыпсэунум и уасэри къуатынущ». Ар щымыгугъыххауэ къеуэлIа гуэрт. «Челюскинский» зыфIаща Творчествэм и унэм Герман зыщыхуигъэсащ алъандэм зыхуэIэзэу щымыта офортым. АбыкIэ сэбэпышхуэ къыхуэхъуащ Фейгин Михаил. Хуэм-хуэмурэ и лэжьыгъэхэр къытехуэ хъуащ «Советская культура» газетым, «Москва» журналым.
1966 гъэм Краснодар щекIуэкIынут Урысейм и СурэтыщIхэм я япэ выставкэ. Зэпеуэм ирагъэблэгъат Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщхэри. АрщхьэкIэ Пащтым ар къылъагъэсынт: узэрыдгъэкIуэн ахъшэ диIэкъым жаIэри яутIыпщыжащ, СурэтыщIхэм я союзым зэрыхэмытри игу къагъэкIыжри. Ар унэм щыщигъэхъыбарым, куэдрэ мыгупсысэу, адэр гъунэгъум екIуэкIри тумэнитху щIыхуэу къыIихащ. «КIуэ сурэтыщIхэм я гъусэу, абы ухэмыту хъунукъым», — къыжриIащ. Апхуэдэу и лъахэгъу 15-м я гъусэу Герман Краснодар (Бжьэдыгъукъалэ) кIуащ. И гум зикъузу сурэтыщI щIалэр щIэбэкъуащ сурэтхэм щыхэплъэ пэшым. Герман дэнэ щищIэнт выставкэм иша сурэтиблым щыщу тхур занщIэу абдеж зэрыщащэхунури, Академием и президент езы Серов дыдэр къызэрыщытхъунури. Нэхъ сурэтыщI цIэрыIуэу къэралым исхэр Iэгу къыхуеуащ, и офорт къэс тумэнипщI уасэу хуагъэуври, ахъшэри къратыжащ. Герман и гур къилъэтырт егъэлеяуэ куэду къыфIэщI и япэ улахуэр и адэм щыхуихьым: тхылъымпIитху, дэтхэнэ зыри сомищэ хъууэ — ар мин ныкъуэ ирикъурт. Адэм, лэжьакIуэжь хьэлэлым, ахъшэр Iихри: «ТхылъымпIэжь цIыкIухэм мыпхуэдэ уасэ абрагъуэ хуэзыщIхэр губзыгъэ?» — жиIащ. Ауэ игукIэ, дауи, арэзыт. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, Пащты Суфадинщ и къуэр сурэтыщI зэрыхъунур псом япэ къэзыщIар. Мис иджы уафэм къыщызэщIэнат Герман и вагъуэр.
Суриков Василий. 1998 гъэ Академикхэм Герман и лэжьыгъэхэр къызэрыхахар уафэхъуэпскIым хуэдэт. Бжьэдыгъукъалэ щыщ ныбжьэгъухэм «шу пашэр» рестораным щагъэлъэпIащ, хъуэхъухэм я нэхъ гуапэхэр къыхуагъэшу. Апхуэдэ защIэу екIуэкIыну къыфIэщIырт Герман иджы гъащIэр. Ауэ текIуэныгъэм ухуэзышэ гъуэгухэр зэрыкумблIэмбыр иужькIэ IупщI хъуащ. Абы щыгъуэми адэр чэнджэщкIэ къыкъуэуващ: «Плъагъуркъэ, апхуэдэуи мэхъу, ауэ зэи укъимыкIуэт!»
1967 гъэм Пащтыр СССР-м и СурэтыщIхэм я зэгухьэныгъэм хагъэхьащ, къызэрагъэлъагъуэрэ зы илъэс фIэкIа дэмыкIыу. Ари пщIэ лей къызэрыхуащIам и щыхьэтт. Иджыпсту Пащтым Сыбырым щыпсэу щIалэгъуалэр тхылъ графикэм хуегъасэ. Пушкиным, Достоевскэм, Гоголь, Лермонтов, нэгъуэщI тхакIуэ цIэрыIуэхэм я тхыгъэхэм иллюстрацэ щыхуащIкIэ, ар хуейщ сурэтыщI ныбжьыщIэхэм я гум цIыхум нэхъыфIу, нэхъ лъэщу, езыр нэхъ зыузэщI къарууэ хэлъхэр къыщыушыну. Апхуэдэущ Насып Iуащхьэм узэрыдэкIуеипхъэр. Уи кIуэкIэр мызахуэмэ, цIыху къабзэу ущымытмэ, езы гъуэгур пIэщIокI — аращ нэхъыщхьэу Герман ныбжьыщIэхэм яхипщэну зыхуейр.
Узигъусэм ещхь уохъу
Пащты Герман нэхъ насыпышхуэу, къару къезыту иIэхэм ящыщщ сыт щыгъуи и жьэгу пащхьэр зэрыхуабэр. Жаннэ къэмыланджэу абы и щIыбым къыдэтщ: гу хэщIыгъуэм зыкъыщIегъакъуэ, гуфIэгъуэр къыдегуэш, я сабийхэр гъащIэм хуэгумызагъэрэ гу пцIанэу егъасэ. Абы и акъылымрэ и зэхэщIыкIымрэ хурикъуащ щIэх-щIэхыурэ щхьэгъусэр ежьэн хуей зэрыхъур игу тригъэхуэфыну. КъызэрыщIэкIымкIэ, абы сурэтыщI цIэрыIуэхэм ятеухуа тхылъ куэд иджат, и щхьэгъусэм и лэжьыгъэмрэ и дуней тетыкIэмрэ нэхъыфIу къыгурыIуэ хъун папщIэ.
Германием щыщ и ныбжьэгъу Цумпе Вольфганг и гъусэу Венецием зыщегъэпсэху. 2003 гъэ Зэгуэрым Пащтым Мэзкуу щекIуэкI выставкэм лэжьыгъэ гуэрхэр утыку къыщрихьащ гъусэ иIэу ищIауэ. Адыгэ фащэ зыщыгъ гуащэшхуэхэр егъэлеяуэ зыкъизыхт. Абыхэм я нэкIухэр зыщIар езы Германт, адрей псори, иужькIэ наIуэ зэрыхъуамкIэ, зи Iэ къыщIэкIар Жаннэт. ЗэрыжаIэщи, узигъусэм ещхь уохъу.
ЕтIуанэ Ван Гог дыхуейкъым
Герман и щIалэгъуэм импрессионизмэр фIэфIу зэрыщытам щхьэкIэ, гушыIэрейхэр абы «Ван Гог»-кIэ къеджэрт, «адыгэ Ван Гог» жызыIэхэри къахэкIыу. Сыт щIэ-Ван Гогыр? — соупщI Герман. «СщIэркъым», — жи езыми, ауэ, дыхьэшхыурэ, хъыбар гуэр къызжеIэж: «Училищэм сыщыщIэсым Ван Гог ситхьэкъуат, и IэдакъэщIэкIхэм тращIыкIа сурэтхэр зыIэрызгъэхьэну сыхэтт, ящэу слъагъуху. Зэгуэрым унэм телеграммэ изогъэхь: «ПсынщIэу ахъшэ къысхуевгъэхь, Ван Гог къэзмыщэхуу хъуну-къым». Сыт ищIэнт, къысхуригъэхьащ ди адэм ахъшэ. Унэм сыкъэкIуэжа нэужь къызоупщI: «Дэнэ щыIэ къэпщэхуар? Сыгъэлъагъут», — жи. ЗызгъэщIагъуэу репродукцэхэр и пащхьэм изолъхьэ. Абыхэм еплъурэ, си адэр зэрызэкIуэкIыр слъагъурт. ИкIэм-икIэжым зигъэгусэри, зы псалъэ къызжимыIэу щIэкIащ. Ар къыбгурымыIуэу хъунт — «тхылъымпIэжь цIыкIухэм» пщIэнтIэпскIэ къалэжьа апхуэдиз ахъшэ текIуэдат».
Путин Владимир и тхылъыр тыгъэ хуещI. КъБР, 2001 гъэ Адэм къуэр игъэгушхуэну хэт зэпытт, ауэ критикхэм я нэхъ иныр и анэшхуэ Дыщэхъант. Абы и закъуэ комиссэ псо хъурт. Герман и сурэтхэр Дыщэхъан иригъэлъагъуурэ анэшхуэм игу ирихь-иримыхьхэр зригъащIэрт. Къуажэдэсу къекIуэкIа а нанэ цIыкIум, франджы салон иIыгъа фIэкI умыщIэну, пхуемыгъэкIуэтэкIын чэнджэщхэр къритырт. Псом нэхърэ нэхъ гъэщIэгъуэныр «абстракцэм» хыхьэ и лэжьыгъэхэр Налшык къыщрамыдзащэми, анэшхуэм ахэр игу зэрырихьырт, абы къыхиха сурэт псори икIэм-икIэжым выставкэхэм яшэрт.
Илъэс бжыгъэ дэкIа нэужь, мэзкуу искусствоведхэм «адыгэ Ван-Гог» жаIэжыртэкъым — «адыгэ сурэтыщI Пащты Герман» и гугъу ящIырт, зыми хыумыгъэгъуэщэн хъэтI зиIэхэм хабжэу.
Си хэкур — мастерскойрщ
БгъущI гъэхэм Урысейпсо выставкэхэм график-сурэтыщI щIалэщIэм и цIэ къыщыIуащ — Пащт-Хъан. Апхуэдэу Герман и къуэ Алим утыку къихьащ. И адэм и Iэзагъым къыгуэкIыу, Алим езым и сурэт щIыкIэ гуэр зэриIэр нэрылъагъут, ауэ ари мы Iуэхум къызэрыхуигъэщIар наIуэт. Арати, Герман и къуэм зэран хуэхъуакъым.
Къанокъуэ Арсен и хьэщIэщ. Красноярск, 2008 гъэ Алим 1972 гъэм къалъхуат, Герман Львов дэт полиграф институтым щыщIэсым щыгъуэ. Пащтыхэ я унагъуэм хъыбар дыхьэшхэн илъщ щIалэ цIыкIур езанэ классым щыщIэсам къэхъуауэ. «Си Хэку» жиIэу дерс екIуэкIырти, егъэджакIуэм жиIащ: «Хэкур ар укъыщалъхуа, ущыпсэу щIыпIэращ», — жи егъэджакIуэм. Алим и Iэр еIэтри: «Сэ си Хэкур — мастерскойращ». «Сыт мастерской?» «Хэкур — укъыщалъхуарамэ, сэ сыкъыщалъхуар папэ и мастерскойрщ, аращ си Хэкур».
ЩIалэ цIыкIум жиIэр пэжт. Къыщалъхуну махуэр дыгъэгъазэм и 31-м хуэзати, абы и анэр сымаджэщым щашэм, сабийр дунейм къытехьакIэт.
Красноярск диплом плъыжькIэ художественнэ институтыр къыщиуха нэужь, Алим Германием ягъэкIуащ Гёте и цIэр зэрихьэу Гетенгейн дэт институтым и щIэныгъэм щыпищэну. Галле къалэм дэт ГъуазджэмкIэ ЕджапIэ нэхъыщхьэм щIэтIысхьащ. Ар къиуха нэужь, абы графикэмкIэ аспирантурэр къыщиухащ. Куэд щIакъым Пащты-нэхъыщIэм скульптурэмкIи аспирантурэр къызэриухрэ. Алим и адэмрэ и анэмрэ я унэцIэхэр зэпигъэувэри Пащт-Хъан цIэмкIэ утыку къихьащ. Нэрылъагъущ Урысейм и графикэ гъуазджэм иджыри зы вагъуэшхуэ къызэрыщыкъуэкIар.
КъуэкIыпIэ Гъунэгъур гъунэгъу?
Пащтым и ныбжьэгъу, «Советская молодежь» газетым жэуап зыхь и секретарь ХьэфIыцIэ Мухьэмэд зэгуэрым къыхуозэри, къоупщI: «Сириемрэ Иорданиемрэ кIуэн гуп зэхузошэс, унэкIуэн?» — жеIэри. Герман къэуIэбжьащ: хамэ къэрал щыпсэу адыгэхэм уахыхьэныр пщIыхьэпIэм хуэдэт, ахэр щыпсэу щIыпIэхэм иджыри адыгэ куэд нэсатэкъым. Апхуэдэу Пащтыр КъуэкIыпIэ Гъунэгъум къыщыхутащ, дэни лъэIэс хабзэхъумэхэр къыпэрымыуэу и сурэт нэгъунэ здрагъэшащ.
Китай искусствовед Ван Джун Харбин щыхуэзащ. 2007 гъэ Къэбэрдей гъатхэмрэ Мэзкуу и щIымахуэмрэ хокIри, Дамаск нос. Сирием градус 25-м нэсу дыгъэр щыжьэражьэт. Илъэс 11 и пэкIэ Израилым иубыда Джолан лъагапIэхэм иса адыгэхэм я щхьэр щIахьэн хуей хъуат я псэр кърагъэлу, ауэ адыгэ бзылъхугъэ Уджыхъу КIунэ КъунейтIрэ яхудэкIакъым Сирием и дзэхэм къагъэзэжыху. Къэралым и Iэтащхьэ Асад Хафез а цIыхубзым къэралым и дамыгъэ нэхъыщхьэр хуигъэфэщауэ щытащ, «КъунейтIрэ и анэ» цIэри къыфIригъэщащ. Герман зыщимыгъэнщIу щIэупщIэрт Сириемрэ Иорданиемрэ ис и лъэпкъэгъу мин 200-м щIигъум я псэукIэм, нэхъыбэ зэрилъагъуным, нэхъ куэд зэрицIыхуным яужь итт. Пащтым и сурэтхэр СССР-м и посольствэм щагъэлъэгъуащ, дэнэкIэ мыкIуэми, Къэбэрдей-Балъкъэрым и лIыкIуэхэм адыгэхэр къапежьащ. Абыхэм адыгэбзэр фIы дыдэу ящIэ, я хабзэри яIыгъыжщ. Псалъэм папщIэ, Иорданием и пащтыхьыр зыпIар адыгэ бзылъхугъэщ, езы пащтыхь сэрейми нэхъ гъунэгъу дыдэу унафэщIым къыщыбгъурытыр адыгэхэращ. Абыхэм яхэтщ къэралыр зезыхьэхэр, лIыкIуэхэр, генералхэр, депутатхэр, тхакIуэхэр, артистхэр, композиторхэр, спортсменхэр.
Псом нэхърэ нэхъ гъэщIэгъуэныр ХХ лIэщIыгъуэм и 60 гъэхэм пщIондэ Иорданиемрэ Сириемрэ щыщ адыгэхэм Хэкужьым адыгэ имысыжу къащыхъуу зэрыщытарщ, псори Сыбыр яшэу ягъэкIуэдауэ къалъытэрт. Абы къыхэкIыу, Къэбэрдей-Балъкъэрым икIахэр нарт лIыхъужьхэм палъыту ягъэхьэщIэрт. Апхуэдэ дэтхэнэ зы зэIущIэри Герман куууэ зыхищIэрт, Хэкужьым хуэпабгъэ псэхэм я къарум езым и гущхьэри къызэригъэдзэкIыу.
Мы ежьэгъуэм иужьщ Герман сурэт гуп щищIар, псоми «Нэпс щIэзыгъэкI розэ» цIэр яфIищу. Сыт ягъейр а розэхэм? Я Хэкужьра? Iуащхьэмахуэ? Iуащхьэ Махуэр — Насып Iуащхьэр — адыгэм дежкIэ дахэу узыIуплъэ Iуащхьэ къудейкъым. Ар адыгэм и гум, и псэм хэпщIа Насып Iуащхьэщ.
Батырыбжьэр зыхуэфащэр
Тхылъ графикэм мыхьэнэшхуэ щиIэщ сурэтыщIым и хъэтIыр тхакIуэм игу ирихьыным. Апхуэдэу къэхъумэ, а тIур тыншу зэгуроIуэ. Абы и щапхъэщ КIыщокъуэ Алимрэ Пащты Германрэ зэрызэдэлэжьар. УсакIуэр а зэманым цIыху цIэрыIуэт, республикэм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэт, абы и пэкIэ Правительствэм и УнафэщIым и къуэдзэу щытат. КIыщокъуэм и «Дамыгъэ» усэ тхылъыр игъэщIэрэщIа нэужь, усакIуэшхуэм абы дзыхь къыхуищIащ «Батырыбжьэри». Абы Пащтыр елэжьат езым щIэуэ къыхилъхьа ксиллографие IэмалымкIэ. А лэжьыгъитIым къакIэлъыкIуащ КIыщокъуэм и «Усэ шэрыуэхэри». СурэтыщIым и зэфIэкIыр къабыл зэрищIам и щыхьэту, КIыщокъуэм ныбжьэгъу хуэхъуат Герман и адэ Суфадини.
ЩыIэщ ныбжьэгъугъэр
Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ Кулиев Къайсын Пащтым и гъащIэм къыщыхыхьар нэхъ иужькIэщ. Ар цIыху къызэрыгуэкIт, и гур хэти хузэIухауэ. Зым нэхъри нэхъ лъагэу зибжыжыртэкъым, зэгъэзахуи хэмылъу, хьэлэлт: зым шей дефэнт, адрейм мэл дишхынт. Герман Кулиевым и усэ тхылъ зыбжанэм сурэт хуищIащ. Ахэр къыщагъэлъэгъуащ Чехословакием, Венгрием, Югославием, Болгарием, нэгъуэщI къэрал куэдми. Кулиевыр КIыщокъуэм нэхърэ илъэсищкIэ нэхъыщIэт. А тIум куэдрэ ягу къагъэкIыжырт КIыщокъуэм Кулиевыр псэзэпылъхьэпIэм кърихауэ зэрыщытар. УсакIуитIыр зэрытхэр бзэ зэмыщхьт, зыпIари лъэпкъ зырызщ, ауэ щыIэщ а псом нэхърэ нэхъ лъагэ гуэр — ар ныбжьэгъугъэрщ. КIыщокъуэми зэрыжиIащи: «Дэ тIури Шэджэмыпсым дефащ: уэ — нэхъ ипщэкIэ, сэ — нэхъ ищхъэрэIуэкIэ».
Сыту къаймэщIэкIрэ нобэ цIыхухэм апхуэдэ зэкъуэтыныгъэ!
Кавказ поэмэхэр
ИлъэситхукIэ елэжьащ Пащтыр Лермонтовым и кавказ поэмэхэм сурэт хуэщIыным. «Демон» къудейм и закъуэ илъэс псо щIэгупсысащ. СурэтыщIыр щIэхъуэпсырт езым и иллюстрацэхэр иту Лермонтовым и тхылъ бзитIкIэ — урысыбзэрэ езым и анэдэлъхубзэкIэ къыдэкIыну. Тегушхуэри, КIыщокъуэм елъэIуащ «Измаил-бей» поэмэр адыгэбзэкIэ зэридзэкIыну. КIыщокъуэр пыгуфIыкIащ: ар Iуэху хъарзынэт, ауэ…
«КIыщокъуэм щIимыдар гурыIуэгъуэщ, — жеIэ Пащтым, — Лермонтовым и Iэдакъэ къыщIэкIахэм ящыщу «Измаил-бейр» ехьэкI-нехьэкI зыхэмылъ поэмэщ, ар совет зэхэтыкIэм хэзагъэ дыдэу щыттэкъым».
Пащтым Лермонтовым и кавказ поэмэхэм трищIыкIа гравюрэхэр япэ дыдэ утыку къыщрихьар Иркутск щекIуэкIа Урысейпсо выставкэрт. Абыхэм зэраIуплъэу «Детская литература», «Советский писатель» тхылъ тедзапIэхэм я унафэщIхэр Герман къыбгъэдыхьэри къепсэлъащ и сурэтхэр къагъэсэбэпыну хуит ищIыну. ИужькIэ ахэр ящэхуащ къэралым и музей куэдми.
Путин Владимир зрегъэцIыху
Пушкиныр къызэралъхурэ илъэс 200 щрикъум ирихьэлIэу Пащты Герман къыдигъэкIащ усакIуэ щэджащэм и тхыгъэ нэхъыфI дыдэхэр щызэхуэхьэса тхылъ, а тхыгъэхэм езым хуищIа сурэтхэр щIыгъуу. Абы и презентацэ телъыджэ Красноярск щекIуэкIащ. ИужькIэ а лэжьыгъэм СурэтыщIхэм я зэгухьэныгъэм Пушкиным и медалыр къыхуигъэфэщащ. Пушкиным и цIэкIэ музей къыщызэIуахым, Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщ Екатериноградскэ станицэм Пащтыр ирагъэблэгъат и тхылъри абы щагъэлъэпIэну. Таурыхъым щыщу къыпфIэщIырт урыс усакIуэшхуэм и фIыгъэкIэ Пащтыр а музейм Путин Владимир зэрыщыIущIар. Тхылъыр иримыту дауэ хъунт? «Сыт ксиллографием къикIыр?» — къеупщIащ Урысей Федерацэм и Президентыр сурэтыщIым, тхылъым ириплъа нэужь. Герман къэралым и унафэщIым жриIащ тхылъымпIэм трагъэуэну сурэтыр япэ щIыкIэ пхъэм щытращIыхьым деж абы ксиллографиекIэ зэреджэр, апхуэдэ сурэт щIыкIэ куэд щIауэ зэрыщыIэр, иджы езымрэ и гъэсэнхэмрэ къызэрагъэщIэрэщIэжыр. Президентым и нэгу къищырт тхылъыр гурыхь зэрыщыхъуар.
Вагъуэр вагъуэм йопсалъэ
Хэт и тхылъ иджы узэлэжьынур?» — къоупщI куэдрэ Герман и цIыхугъэхэр. Зэгуэрым дихьэхауэ щытащ тхакIуэ цIэрыIуэ Маркес Габриэль Гарсиа, ауэ сурэт хуищIын хуэдизу зыщIиубыдакъым. Хэт щIэмыхъуэпсыр Байрон, Шекспир сымэ я тхыгъэхэм сурэт хуащIыну? Германи щIохъуэпс. Ауэ зэхуэзэну пIэрэ абыхэмрэ адыгэ сурэтыщIымрэ? Дауэ жэуап ептыфын абы? Лермонтовым сатыр гуэр иIэщ «Вагъуэр вагъуэм йопсалъэ» жиIэу. Апхуэдэщ тхылъым ущелэжькIи: псэхэр зэрощIэ, зэрыщIэмэ, итIанэщ лэжьыгъэр щыкIуатэр. Пащтым и псэр блэкIакъым фIыуэ илъагъу адыгэ усакIуэхэм, Пушкиным, Лермонтовым.
Иджыпсту хэт ищIэн Герман и псэм здиунэтIыну лъэныкъуэр.
ЗэзыдзэкIар Чэрим Марянэщ.
