Адыгэхэм я утыкушхуэ
Хъыбар зэрывэдгъэщIащи, Налшык къалэ щекIуэкIащ Дунейпсо Адыгэ Хасэм и XI зимычэзу конгрессыр. Абы хэтащ Тыркум, Сирием, Иорданием, Германием, Голландием, Израилым, КъБР, Адыгей, Къэрэшей-Шэрджэс, Краснодар, Ставрополь, Осетие Ищхъэрэ — Алание щIыналъэхэм щылажьэ Адыгэ Хасэхэм я лIыкIуэхэр.
Конгрессым хэтхэм фIэхъус псалъэкIэ захуигъэзащ КъБР-м и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Юрий, апхуэдэу телеграммэхэр къагъэхьащ Адыгэ Республикэм и Iэтащхьэ ТхьэкIушынэ Аслъэнджэрий, Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и Iэтащхьэ Темрезов Рашид, Абхъаз Республикэм и Президент Хаджимбэ Рауль сымэ.
Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ Сэхъурокъуэ Хьэутий къыхигъэщащ зимычэзу конгрессыр зэхэшэным щхьэусыгъуэ хуэхъуар ДАХ-м и Уставым урысей хабзэм тету зэхъуэкIыныгъэхэр хэлъхьэн, ар IэIэткIэ къащтэн зэрыхуейр зэрыарар, апхуэдэуи жиIащ Хасэшхуэр къызэрызэрагъэпэщрэ илъэс 25-рэ зэрырикъур икIи а лъэхъэ-нэм къриубыдэу а зэгухьэныгъэм зэфIигъэкIа лэжьыгъэм, абы Iуэху щызыщIахэм я гуащIэм къызэхуэсахэр щигъэгъуэзащ.
Адыгэм и тхыдэм, абы и къекIуэкIыкIам, нобэ и псэукIэм теухуа фильм кIэщI къызэхуэсахэр еплъа нэужь, Сэхъурокъуэ Хьэутий ириплъэжащ илъэс 25-рэ ипэкIэ къызэрагъэпэща Хасэр зрикIуа гъуэгум.
Къалмыкъ Юрэ и пашэу ДАХ-м ича япэ лъэбакъуэхэр, Щхьэлахъуэ Iэбубэчыр Хасэр лъэ быдэкIэ увын щхьэ-кIэ зэфIихахэр, Акъбащ Борис зэман нэхъ зэрыхьзэрий дыдэхэм илэжьахэр, Нэхущ Заурбий илъэсихкIэ зэрихьа Iуэхухэр, а лъэхъэнэм хамэ къэралхэм щикъухьа адыгэхэр зэпыщIэжынымкIэ лэжьыгъэшхуэ зэрекIуэкIар, Дзэмыхь Къасболэт илъэсищкIэ зи ужь итахэр нобэрей IуэхуфIхэм лъабжьэ зэрахуэхъуар, Ажахъуэ Къанщобий лъэпкъым и сэбэп зыхэлъ Iуэхугъуэхэм я къызэгъэпэщакIуэ нэсу зэрыщытар къызэхуэсахэм ягу къигъэкIыжащ Сэхъурокъуэм. Апхуэдэуи езыр тхьэмадэу зэрыщыта блэкIа илъэсиплIым япэ ита нэхъыжьхэм яукъуэдия Iуэхухэр нэхъри зэрагъэкIуэтэным, ДАХ-м и ХабзэкIэ ягъэбелджыла къалэнхэр зэрагъэзэщIэным зэрыхущIэкъуам, Сирием къыщыхъея зауэм бэлыхь хидза ди лъэпкъэгъухэм ядэIэпыкъунымкIэ, хэкум къэзыгъэзэжахэм унэ къахуэщэхунымкIэ зэфIагъэкIахэм тепсэлъыхьыжащ Хьэутий.
Хасэшхуэм и Хабзэм зэхъуэкIыныгъэ хэлъхьэныр арат, нэхъыщхьэу щIызэхуэсари, УФ-м и хабзэхэм къызэрагъэувым тету хэлъхьэжыпхъэхэр яубзыхуауэ щытти, Къуэдзокъуэ Анатолэ утыку кърихьа а IыхьэхэмкIэ зэчэнджэщыжри, псори зэдэарэзыуэ IэIэткIэ къызэдащтащ.
ДАХ-м и къызэгъэпэщакIуэхэм ящыщ зы, апхуэдэ зэгухьэныгъэ дуней псом щикъухьа адыгэ лъэпкъым иIэн зэрыхуейр япэ дыдэу зигу къэкIа, къыхэзылъхьа Хьэткъуэ Фатхьи жиIащ:
— Дунейпсо Адыгэ Хасэм и Iуэхур япэ дыдэу къыщетхьэжьам, ар диIэн зэрыхуеймкIэ псори арэзы къыддэхъуат, ауэ абы и штабыр щылэжьэну щIыналъэм иризэдауэрт. Голландием къэвгъанэ жызыIаи щыIащ, нэгъуэщI щIыпIэхэм тхьыну зыфIэкъабылхэри къытхэтащ, ауэ нэхъыбэр зи телъхьэр ДАХ-м и IуэхущIапIэр хэкужьым итын зэрыхуейрт, — жиIащ Фатхьи. — КъБР-м и япэ Президенту щыта КIуэкIуэ Валерий Iуэхур щетIуэтылIэм занщIэу акъылэгъу къыддэхъури, Налшык зэIущIэ ин щедгъэкIуэкIыгъащ. Абы лъандэрэ ди зэгухьэныгъэ иным дунейм щекIуэкI зэхъуэкIыныгъэхэм зыдищIурэ нэхъри зиубгъуурэ къогъуэгурыкIуэ. Сэ си хъуэпсапIэщ дэнэ щыпсэу адыгэми я лIыкIуэхэр мыпхуэдэу зэхуэсурэ лъэпкъ Iуэхур ягъэкIуатэу иджыри куэдрэ лэжьэну.
АдэкIэ конгрессым и лэжьыгъэм къыпищэу, ДАХ-м и Хасащхьэмрэ ГъэзэщIакIуэ гупымрэ хэтхэр тепсэлъыхьащ Iуэхугъуэ зэмылIэужьыгъуэ куэдым.
Сирием иджыпсту щекIуэкIхэмрэ абы щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм я Iуэху зыIутымрэ Хасэшхуэм хэтхэр щигъэгъуэзащ Сирием щыIэ Адыгэ ФIыщIэ Хасэм и тхьэмадэу хаха ХьэпащIэ Ниязи.
— Фэ фыщыгъуазэщ илъэситху ипэкIэ, зауэр къэмыхъей щIыкIэ, Сирием ис адыгэхэм уни лэжьыгъи яIэу дэгъуэу зэрыпсэуам, — жиIащ Ниязи. — Абы лъандэрэ блэкIа зэманым къриубыдэу Сирием адыгэу исам и ныкъуэр Иорданием, Тыркум, Европэм Iэпхъуащ, хэкум къэкIуэжахэри щыIэщ. Нобэ Сирием адыгэ мин 50 хуэдиз исыжу аращ. Я уни, я лъапси, я мылъкуи къранэри, я щхьэр хъума щыхъун щIыпIэ къалъыхъуэу зэбгрыкIащ. Иджыпсту абы я нэхъыбэр Дамаск дэсу аращи, ООН-м, хэкурысхэм зэрызыкъытщIагъакъуэм Iэмал къыдет хущхъуэкIэ, щыгъынкIэ, шхынкIэ цIыхухэм дадэIэпыкъу- ну. МафIэ лыгъэр нэхъ махэ хъуа щхьэкIэ, ди цIыхухэм я гугъуехьыр къэтIэсхъакъым, ди жагъуэ зэрыхъущи.
Ниязи и псалъэм къызэрыхигъэщамкIэ, зауэр нэхъ кIащхъэ хъуами, нэгъуэщI зы гугъуехь къалъыкъуэкIащ — иджы адыгэхэр зэрыдакъузэным иужь итщ, зэрыхэхэсыр къраIуэкIыу. Абы ипкъ иткIэ, ХьэпащIэм ДАХ-м и тхьэмадэмрэ абы хэтхэмрэ захуигъэзащ ди лъэпкъэгъу-хэм хэкум къагъэзэжынымкIэ щыIэ Iэмалхэр къыхузэрагъэпэщыну, куэд щIауэ зи ужь ит Iуэхур — Урысейм адыгэхэр и хэкуэгъуу къилъытэу тыншу къригъэхьэжын папщIэ иджыри зэ федеральнэ унафэщIхэм захуигъэзэну.
Анэдэлъхубзэр хъумэнымрэ зыуэ щыт адыгэ алыфбей къыдэгъэкIынымрэ теухуауэ къэпсэлъащ ДАХ-м абы елэжьу иIэ комитетым и унафэщI Щоджэн Iэминатрэ а къудамэм хэт Табыщ Муратрэ.
— Анэдэлъхубзэр хъумэным теухуа упщIэр къаIэтыну зыфIэфIыр куэдщ иужьрей зэманым, ауэ щытыкIэр езыгъэфIэкIуэфыр мащIэщ, — жиIащ Щоджэным. — Зи гугъу тщIы Iуэхур ипэкIэ кIуэтэн папщIэ сэбэп хъухэм ящыщщ Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд иригъэжьа «Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэпсо фестиваль-зэпеуэр. Иджы ар ди лъэпкъэгъухэр зэрыс адрей республикэхэми къащтауэ зэрырагъэкIуэ- кIыр гуапэ тщохъу.
БлэкIа илъэсым Хасэм хэтхэр жыджэру хэлэжьыхьащ а зэпеуэм и къызэгъэпэщыным, егъэкIуэкIыным. Мыбдежым къыжыIапхъэщ зэхьэзэхуэм и къалэнхэр гъэзэщIа зэрыхъур: адыгэбзэмкIэ егъэджакIуэхэм я пщIэр къэIэтыным, IэмалыщIэхэр егъэджэныгъэм къыщыгъэсэбэпыным ахэр зэрехъулIэр къэгъэлъэгъуэным нэмыщI, мы зэпеуэм нэрылъагъу ещI абы хэтхэр зэрыхэкупсэ нэсыр, я Iуэхум пэжу зэрыпэрытыр. Абы и щапхъэ нэсщ Псыгуэнсу къуажэм и курыт еджапIэм и мызакъуэу, зэрыжылэу хэту къызэрагъэпэща фестивалыр, хабзэм, бзэм ехьэлIауэ ирагъэкIуэкIа дауэдапщэхэр.
Псори къапщтэмэ, КъБР-м и щIыналъэу бгъум щекIуэкIащ зи гугъу тщIы фестиваль-зэпеуэр. Абы и мыхьэнэр пхужымыIэным хуэдизщ ди щIэблэр гъэсэным, бзэр, хабзэр хъумэным теухуауэ.
Апхуэдэу Черкесск къалэм щекIуэкIащ бзэм елэжьхэм я конференц. Ар къызэригъэпэщащ УФ-м ис адыгэхэм я лъэпкъ-щэнхабзэ автономием и тхьэмадэ Уэхъутэ Александр, ди комитетыр и щIэгъэкъуэну. Абы къыщаIэта Iуэхугъуэхэм ящыщт адыгэбзэр хъумэным икIи зегъэужьыным и хэкIыпIэхэр, адыгэ литературэмрэ адыгэ тхыбзитIым я зы тхыпкъылъэмрэ, IуэрыIуатэр, бзэр, лъэпкъ хабзэр зэрырагъэджыр егъэфIэкIуэныр, хэхэс адыгэхэм адыгэбзэр зэрырагъэджым и Iуэху зытетыр, нэгъуэщIхэри. Зэхуэсым и лэжьыгъэм жыджэру хэтащ Къэбэрдей-Балъкъэрым, Адыгейм, Къэрэшей-Шэрджэсым щыщ бзэщIэныгъэлIхэр, аспирантхэр, школ егъэджакIуэхэр.
Зыуэ щыт адыгэ тхыбзэ зэгъэпэщыным теухуауэ нэхъ убгъуауэ къэпсэлъащ Табыщ Мурат. Абы къыхигъэщащ адыгэбзэм иIэ зэщхьэщыкIыныгъэхэр къыщежьар зэрымынобэр, къэпсэлъыкIэ и IуэхукIи, тхыбзэ и лъэныкъуэкIи зэпэблагъэ хъуным утелэжьэныр фIэигъуэу къызэрилъытэр.
Абы теухуа псалъэмакъ куэд илъэс бжыгъэ хъуауэ къызэрекIуэкIыр къызэхуэсахэм ягу къигъэкIыжащ Нэхущ Заурбий. «Мы Iуэхум куэд щIауэ дропсалъэ, дролажьэ. Адыгэ псоми зэдай зы тхыбзэ зэхэлъхьэным теухуа унафэ КъБР-м и Парламентым къищтауэ щытащ, ауэ а лъэхъэнэм ар Адыгэ Республикэм къызэрыддимыIыгъар фигу къэзгъэкIыжыну сыхуейщ, апхуэдэ дыдэуи щIэныгъэлI цIэрыIуэхэм мыбы хуаIэ еплъыкIэхэр зэтехуэркъым. Пэжщ, бзэр нэхъ зэпэгъунэгъу пщIымэ нэхъыфIщ, ауэ тIу къудей ухъурэ а тIур а Iуэхум теухуауэ узэгурымыIуэфмэ, убэкъуэфынукъым. Иджы ДАХ-м зы комитет къызэригъэпэщрэ бзэм елэжь IэщIагъэлIхэр хэту пIалъэ гуэркIэ лажьэмэ, хэкIыпIэ нэхъ къагъуэтыну пIэрэ жысIэу соплъ. Армыхъумэ, ар мыбдеж унафэ къыщыфщтэ къудейкIэ зэфIэкIыну Iуэхукъым», — жиIащ Нэхущым.
Хамэ къэрал щыпсэу адыгэхэм я щIалэгъуалэр Урысейм и еджапIэ нэхъыщхьэхэм щегъэджэным, я щIэблэр АР-м, КъБР-м, КъШР-м, Краснодар крайм я са-бий зыгъэпсэхупIэхэм къегъэблэгъэным теухуауэ къэрал IуэхущIапIэхэмрэ жылагъуэ зэгухьэныгъэхэмрэ зэрызэдэлажьэм теухуауэ къыщыпсалъэм, Табыщ Мурат къыхигъэщащ иджыпсту адыгэ щIалэгъуалэу Иорданием, Тыркум, Сирием къикIауэ КъБКъУ-м цIыхуи 100 хуэдиз зэрыщеджэр абыхэм я Iуэху зыIутри къипщытати, зэпкърыхауэ утыку кърихьащ.
КъБР-м и жылагъуэ IуэхущIапIэхэм ядэлэжьэнымрэ лъэпкъ IуэхухэмкIэ и управленэм и унафэщI КIурашын Анзор псалъэ щратым жиIащ:
— Хамэ къэрал щыпсэу адыгэхэм лъэныкъуэ зыбжанэкIэ дадолажьэ. Зы лъэныкъуэр зыгъэпсэхуакIуэ къакIуэхэращи, цIыхухэм зэрахэдгъэхьэн, бзэм зэрыхэдгъэгъуэзэн, адэжь хэкур зэредгъэлъагъун Iуэху зыдохуэ. — Сэ сытым дежи къыхызогъэщ нэхъ къиину дызрихьэлIэ Iуэхугъуэр — хэкужьым къагъакIуэ щIалэгъуалэр къыщыхахкIэ, мащIэми, адыгэбзэ тIэкIу ящIэмэ, зэрынэхъ тыншыр икIи сэбэпыр. Зы адыгэбзэ псалъэ зымыщIэ сабийм бзэр игу ирибгъэхьынуи ебгъэщIэнуи гугъущ мыбы зэрыщыIэ зэман мащIэм къриубыдэу. ЕтIуанэу, нэгъуэщI щIыналъэ щылажьэ Хасэхэм я тхьэмадэхэм захуэзгъэзэнут. Илъэс 12-15 хъу сабийхэращ къедгъэблэгъэну хуитыныгъэ къыдатри, а ныбжьым щхьэдэха къэвмыгъэкIуэну сыныволъэIу.
Дэ щхьэхуэу дадолажьэ Налшык щеджэ студентхэми. Университетым абыхэм драгъэкIуэкI лэжьыгъэм къыдэкIуэу, дэри зы илъэсым къриубыдэу къуажэхэм зыбжанэрэ дошэ, я псэукIэр, зэхэтыкIэр едгъэлъагъуну, яIурылъ адыгэбзэр зэхедгъэхыну, щIалэгъуалэр ныбжьэгъу зэхуэхъунымкIэ дыщхьэпэну.
ДАХ-м и Хасащхьэм хэт, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ, «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд тепсэлъыхьыжащ Израилым щыIэ адыгэ къуажитIым — Кфар-Камэрэ Рихьэниерэ гъэ къэс чэзууэ къыщызэрагъэпэщ Адыгэ щэнхабзэм и фестивалым иджы япэу Къэбэрдей-Балъкъэрым и лIыкIуэхэр зэрыхэтам. Абы концерт щатащ «Кабардинка» къэрал академическэ ансамблымрэ «Ислъэмей» уэрэджыIакIуэ гупым (АР) хэтхэмрэ. ХьэфIыцIэм жиIащ я хэку пэIэщIэми, адэжь щIэинхэр хуэсакъыу яхъумэу, анэдэлъхубзэр шэрыуэу яIурылъу, адыгэ хабзэр я Iэпэгъурэ я деж лъэпкъ зэхэщIыкIым зыщиужьауэ ди къуэшхэр Израилым зэрыщыпсэур.
АдэкIэ Мухьэмэд къызэхуэсахэм ягу къигъэкIыжащ УФ-м и ТхакIуэхэм я союзым и унафэщIым и къуэдзэ, Адыгэ Республикэм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэ, АР-м, КъБР-м, КъШР-м я цIыхубэ тхакIуэ, УФ-м и Жылагъуэ палатэм хэт, Дунейпсо Адыгэ Хасэм и Нэхъыжьхэм я советым и тхьэмадэ, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием, ЩIэныгъэхэмкIэ Абхъаз Академием я академик, СССР-мрэ Урысей Федерацэмрэ я Къэрал саугъэтхэм, Шолоховым, Островскэм я цIэкIэ щыIэ литературэ саугъэтхэм я лауреат, «Хэкум и пащхьэ щиIэ фIыщIэм папщIэ» урысей орденым и II, III, IV нагъыщэхэр зыхуагъэфэща МэшбащIэ Исхьэкъ и ныбжьыр илъэс 85-рэ зэрырикъур игъэлъапIэу, Дунейпсо Адыгэ Хасэм къищта унафэм ипкъ иткIэ, 2016 гъэр абы и илъэсу зэрекIуэкIыр. ХьэфIыцIэм жиIащ Налшык къалэмрэ КъБР-м и районитIымрэ кърагъэблагъэу Iэтауэ зэрагъэлъэпIар, Адыгэ Республикэм МэшбащIэм и щIыхь- кIэ щрагъэкIуэкIа пшыхьым ДАХ-м и лIыкIуэхэр зэрыхэ- тар, иджыри гъэр иухыху апхуэдэ дауэдапщэхэр адыгэ зэрыс республикэхэм зэрыщекIуэкIынур.
Урысеймрэ адрей къэралхэмрэ щыIэ адыгэ жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм я лэжьыгъэр зэуIу щIыным, ДАХ-м лъэпкъ, дин зэгухьэныгъэхэм яхуиIэ зэпыщIэныгъэм къытеувыIащ Бырс Реджаи, Бырсекъуэ Орфан сымэ.
ДАХ-р къызэрызэрагъэпэщрэ илъэс 25-рэ зэрырикъум и щIыхькIэ щIыхь тхылъхэмрэ саугъэтхэмрэ Сэхъурокъуэ Хьэутий яритащ лъэпкъым гурэ псэкIэ хуэлажьэ ди лъэпкъэгъухэм, хьэщIэхэм. Абыхэм ящыщщ КъБР-м и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Юрий, УФ-м и Федеральнэ Зэхуэсым ФедерацэмкIэ и Советым хэт Геккиев Заур, ДАХ-м и Хасащхьэм хэт, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ, «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, Бразилием щекIуэкIа Олимп джэгухэм щытекIуа Мудрэн Беслъэнрэ абы дыжьын медаль къыщызыхьа Джэду Iэниуаррэ (ДАХ-м къыбгъэдэкIыу адыгэ фащэ зырыз абыхэм тыгъэ яхуищIащ Сэхъурокъуэм), илъэс зэмылIэужьыгъуэхэм ДАХ-м и тхьэмадэу щытахэм, спортым, егъэджэныгъэм, щэнхабзэм, медицинэм, гъуазджэм ехъулIэныгъэ щызыIэрызыгъэхьа лъэпкъылI нэсхэм. Олимпиадэм щытекIуа щIалитIым Тыркум щыпсэу адыгэхэм къабгъэдэкIыу щIыхь тхылъхэмрэ бгъэхэIухэмрэ яритащ КАФФЕД-м и тхьэмадэ Хьэгъундокъуэ Яшар.
НЭЩIЭПЫДЖЭ Замирэ.
