Убыхыбзэр псэущ
«Адыгэбзэр мэкIуэдыж» жытIэу дыщыгузавэ лъэхъэнэм, лъэба-къуэ къызэрымыкIуэкIэ лъэпкъыбзэм зыкъыщIагъэкъуащ илъэс блэкIам и кIэм Мейкъуапэ «Убых-адыгэ-урысыбзэ псалъалъэ» къыщыдэзыгъэкIа зэщхьэгъусэхэу Бырсырхэ Бэтырбийрэ Софиатрэ.
«Псалъалъэр зыгъэхьэзырахэм бзэ щIэныгъэлI цIэрыIуэхэу Услар Пётр, Мессарош Дьюлэ, Дирр Адольф, Дюмезиль Жорж, Фогт Ганс, Къумахуэ Мухьэдин сымэ я лэжьыгъэхэр къагъэщхьэпащ, — дыкъыщоджэ «Адыгэ макъым» и корреспондент Сихъу Гуащэнагъуэ и хъыбарегъащIэ тхыгъэм.
«Ди щIалэгъуэм убыхыбзэм ехьэлIа тхылъ бгъуэту щытакъым, — щытопсэлъыхь абы Бырсыр Бэтырбий лэжьыгъэм пэрыхьа зэрыхъуа щIыкIэм. — Ауэ ди унагъуэм щаIуэтэжырт убых лъэпкъым я хъыбархэр. ИужькIэ, Тбилиси дыщыщеджа зэманым, ди егъэджакIуэу щыта профессор Рогавэ Георгий адыгэбзэм тепсэлъыхь пэтрэ, убыхыбзэми и гугъу къытхуищIауэ щытащ, и макъ зэхэлъыкIэми щыгъуазэ дищIу. Хуэмурэ IуэрыIуатэм дыхэджыхьми, щIэныгъэлI лэжьыгъэ къытIэрыхьэми, убыхыбзэмрэ адыгэбзэмрэ зэтехуэныгъэрэ зэщхьэщыкIыныгъэу зэдаIэхэр зэхуэтхьэсурэ дыкъекIуэкIащ.
Ди къуажэм убых зэрыдэсри, Бырсырхэ абыхэм зэращыщри сщIэрт. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, Джарымхэ, Цурмытхэ, Мэрэтыкъуэхэ, НакIэхэ, Абрэджхэ, Къалэщауэхэ, нэгъуэщIхэри. Зэрыубыххэр ящIэу, ауэ адыгэу залъытэжхэу. Сэ си щхьэкIэ «сыабэзэхэщ» жызоIэ, итIанэми убыххэм дакъызэрыхэкIар сощIэ. Апхуэдэ дыдэу шапсыгъхэми бжьэдыгъухэми убых куэд яхэтщ. УеупщIхэмэ, «дэри дыубыхщ» жаIэ, ауэ къыщыхъуа лъэпкъым ящыщу залъытэж.
Псалъалъэм и ужь дызэрихьа хъуам и гугъу тщIымэ, 1981 гъэм Тбилиси щекIуэкIа дунейпсо конференцым сыхэту, убыхыбзэм елэжь франджы щIэныгъэлI Трук Даниэл нэIуасэ сыхуэхъуат. Сызэрыубыхыр къыщищIэм, а лъэпкъым теухуа тхылъ къысIэрыхьа-къысIэрымыхьакIэ къызэупщIащ. Апхуэдэ насып къызэрысхуимыхуар щыжысIэм, убыхыбзэм теухуауэ тхылъиблым я цIэ къысхуриIуащ, нэмыцэбзэрэ франджыбзэкIэ тхауэ. Сэ нэмыцэбзэм сыхуеджат, си щхьэгъусэм франджыбзэр ищIэрти, абы тхыгъэхэр зэридзэкIащ. Илъэс 37-кIэ делэжьащ псалъалъэм, убыхыбзэм и грамматикэри зэхэдгъэуващ».
«Профессор Бырсырымрэ сэрэ хамэ къэралхэм щыпсэу адыгэхэм я деж куэдрэ дыщызэрихьэлIэрт, — игу къегъэкIыж «Шапсугия» газетым и редактор Ныбэ Анзор. «Нобэ аргуэру псалъибл къэзгъуэтащ убыхыбзэкIэ!» — жиIэу, сабийм ещхьу щыгуфIа махуэр си нэгу къыщIоувэж. ЩIэныгъэ куу бзэм теухуауэ зэрыбгъэдэлъым нэмыщI, Бырсырыр IуэрыIуатэри, адыгэ тхыдэри нэгъэсыпауэ зыджахэм ящыщщ. Адыгэм и лъэ зытеува щIыналъэ псоми нэсащ».
«Мазэ бжыгъэкIэ сыдэсащ убыххэр щыпсэу хэхэс хьэблэхэм. Пэжщ, бзэм ирипсалъэ цIыху щыIэжкъым, ауэ адэ-модэкIэ щызэбгрыдза щIэны-гъэр зэхуэтхьэсыжащ», — жеIэ профессорым. — Дауи, хы ФIыцIэ Iуфэм япэу щыпсэуа лъэпкъым и бзэр щIэрыщIэу зэфIэдгъэувэжащ жы- пIэныр пасэщ. А Iуэхум щIэныгъэлI-хэми, цIыхубэми, лъэпкъ зэгухьэныгъэхэми иджыри куэд хащIыхьыфынущ. ЛIэщIыгъуэрэ ныкъуэ ипэкIэ Сочэ деж щыпсэуахэм яIурылъащ жыпIэми, нобэ «псэ зыIумытыж бзэуэ» къалъытэ убыхыбзэр къэб-гъэпсэужыныр тыншкъым, ауэ махуэ къэс гъащIэм хэта псалъэуха ухуэкIэр тыншу зэфIэбгъэувэжыфынущ. Нэхъыщхьэр — умыувыIэу уелэжьынращ».
Иджы Бырсыр зэщхьэгъусэхэр пэрытщ убыхыбзэр егъэджакIуэншэу, уэр-уэру зэрызэбгъащIэ хъуну тхылъым.
ЧЭРИМ Марианнэ.
