Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Пасэрейхэм я псалъэ
ХъызэIузыщэр езыр абы еубыд
Пщэдейрей махуэр къэмыунэхуауэ ар зэрыбгъэкIуэну щIыкIэр умыубзыху. Зыми ищIэркъым абы къыздихьыну Iуэхугъуэхэр.
* * *
Зыщумыгъэгъупщэ: гъащIэращ уасэ зиIэр!
* * *
Жыжьаплъэм и гур сытым дежи пIейтейщ. Апхуэдэ къэмыхъун щхьэкIэ, нэхъ пасэу упежьэу, умынэщхъей, апхуэдэ дыдэуи — иджыри къомыхъулIам уримыгуфIэ.
* * *
Пэжыр пасэми гувами дунейм къытехьэжынурэ, пцIым и лъэр щIиудынущ.
* * *
Гуапагъэмрэ пэжыгъэмрэ зи Iэпэгъурщ псы Iуфэм гугъуехьыншэу есылIэфыр.
* * *
Хъы зэIузыщэр езыр абы еубыд; мащэ къэзытIыр езыр йохуэж; сэ зылъым езыр еукIыж.
* * *
Iейр фIы пщIыжыну ухэмытмэ, бэгъуэнущ.
* * *
НэгъуэщIым и псалъэ ущIэдэIуну сэбэпщ.
* * *
Уи ныбжьэгъухэр пхъумэн щхьэкIэ, къуаншагъэхэр яхуэбгъэгъуфу щытын хуейщ.
* * *
ЦIыхум узэрыхущытынур езыр адрейхэм зэрахущытым хуэдэущ.
* * *
КъэгубжьыгъуафIэр пэжым зэи нэсынукъым.
Мы псалъэхэр хъума щыхъуар
Пасэрей Мысырырщ.
Ахэр зейхэм я цIэхэр ди деж къэсакъым.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Джэш хьэнтхъупс, шатэкIэ щIа бжьыныху шыпс текIауэ
Джэш зэхэщыпыкIар щэ-плIэ ялъэс, псы щIыIэм халъхьэри, мафIэ иным тету зэ къытрагъэкъуа- лъэ, тхъурымбэр къытрахыурэ. Шыуаныщхьэр трамыпIэу дакъикъэ 20-25-кIэ мафIэ щабэм тету ягъавэ, тхъурымбэри къытрахыурэ. ИтIанэ а псыр иракIутри, псывэ щIакIэж, зэIащIэ, мафIэр щабэ ящIри, ныкъуэвэ хъуху ягъавэ, тхъурымбэр къытрахыурэ. Шыгъу хадзэри хьэзыр хъуху сыхьэтищ-плIыкIэ ягъавэ. Шыуаныр пэшхьэкум къытрахри, бжьын гъэлыбжьа традзэ, джэдгын хаудэ, и щхьэр трапIэри, дакъикъитху-хыкIэ щагъэт. Iэнэм щытрагъэувэкIэ, джэш хьэнтхъупсыр фалъэм иракIэри, бжьыныху шыпсыр тракIэж. ЩIакхъуэ е чыржын дашх.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ):
Джэш плъыжьу — г 70
Япэу зэрагъавэ псыуэ — г 1000
ЕтIуанэу зэрагъавэ псыуэ — г 1000
Шыгъуу, джэдгыну — узыхуейм хуэдиз.
Бжьын гъэлыбжьам:
Тхъууэ — г 20
Бжьын укъэбзауэ — г 20
Шыбжий сыр хьэжауэ — узыхуейм хуэдиз.
Бжьыныху шыпсым:
Шатэу — г 80
Бжьыныху укъэбзауэ — г 10
Шыгъуу — узыхуейм хуэдиз.
Къубатий Борис.
Ар пэжщ
Бзылъхугъэ къузгъун
Грин Хетти (1834 — 1916). Мы цIыхубзым нэхърэ нэхъ быдэ дунейм къытехьауэ къыщIэкIынкъым. И быдагъымрэ IуэхукIэ зэрынабдзэгубдзаплъэмрэ беягъышхуэ къыхуахьащ, икIи дунейм щынэхъ къулей бзылъхугъэу къалъытащ. Ахъшэ куэд иIэ пэтми, и мылъкур апхуэдизкIэ зэригъэзахуэрти, зыцIыху псоми яфIэтелъыджэт. Псалъэм къыдэкIуэу жытIэнщи, Хетти сытым дежи щыгъар зы бостей фIыцIэ цIыкIущ, доллар ныкъуэ и уасэ хьэлывэ фIэкIа ишхыртэкъым, псы пщтыр зэи къигъэсэбэпыртэкъым.
Щылажьэр банкым и пэIущIэ пэшышхуэрат, тхылъымпIэ зэрылъа пхъуантэхэмкIэ къэгъэтIылъыхьауэ, бэджэнд уасэ имытын щхьэкIэ.
Хетти и псэупIэр щIэх-щIэхыу ихъуэжырт, хьэщIэщ нэхъ пуду къызэригъуэтым елъытауэ. Ари налог IуэхущIапIэм гу зылъримыгъэтэн щхьэкIэт. И къуэм и лъакъуэр щикъутам, къамыцIыхужын хуэдэу зихуапэри, жылагъуэ сымаджэщым ишат, ахъшэ щIимытын щхьэкIэ. АрщхьэкIэ, къэзылъэгъуахэм къацIыхужати, гужьейри къыщIэжыжат, и къуэ сымаджэр къигъанэри. Абы тригъэкIуэдэну мылъкум щысхьри, дохутыр тэмэму къригъэIэзатэкъыми, щIалэм и лъакъуэр пахын хуей хъуащ. Езы дыдэри сымаджэ щыхъуам, операцэм доллари 150-рэ ихьынути, дохутырыр зригъэIусауэ щытакъым. А лъэхъэнэм къриубыдэу абы доллар мелардитI иIэт. Абы иужькIэ зыбжанэрэ инфаркт хъуащ, иужь-рейм илIыкIащ и ныбжьыр илъэс 81-рэ хъууэ.
ШЫБЗЫХЪУЭ Нащхъуа
Ущие
ШэсыпIэ сохьэ
ГъуэгурыкIуэ гуэр Iэхъуэм еупщIащ:
— Пщэдей дунейм и щытыкIэнур сыт хуэдэу пIэрэ?
— Сэ сфIэфIым хуэдэу щытынущ, — жи Iэхъуэм.
— Дэнэ щыпщIэр уэ узэрыхуейм хуэдэу щытыну?
— Сэ куэд щIауэ къызгурыIуащ узыхуей псори зэрызыIэрумыгъэхьэфынур икIи зезгъэсащ екIуэкIымрэ къэкIуэнумрэ сахуэарэзыуэ. Аращи, иджыпсту шэсыпIэ сихьэфынущ сэ сфIэфI дунейм и щытыкIэм хуэдэ пщэдей щыIэну…
Iуэхугъуищым куэд къыбжаIэ
ЦIыху Iущ гуэрым жиIащ:
Iуэхугъуищым зэи къагъэзэжыркъым: зэманым, псалъэм, Iэмалым.
Iуэхугъуищ зэи зыфIэбгъэкIуэд хъунукъым: шыIэныгъэ, гугъэ, пщIэ.
Iуэхугъуищщ гъащIэм нэхъыщхьэ дыдэу хэлъыр: лъагъуныгъэ, фIэщхъуныгъэ, ныбжьэгъугъэ.
Мыхьэнэ епт хъунукъым Iуэхугъуищым: къулыкъум, мылъкум, зэрымыщIэкIэ къыпхукъуэкI насыпым.
ЦIыхур кърипцIыхуну Iэмалищым урикъунущ: лэжьыгъэ, пэжыгъэ, ехъулIэныгъэ.
ЦIыхур зыгъэкIуэдыр Iуэхугъуищщ: шагъыр, пагагъэ, губжь.
ЦIыхум жиIэну къехьэлъэкI псалъищыр: къысхуэгъэгъу, къыздэIэпыкъу, фIыуэ узолъагъу.
Дунейр гъуджэм хуэдэщ
Аргъуейр бадзэм еупщIащ:
— Мы Iэшэлъашэм удз гъэгъа иту пIэрэ?
— Удз гъэгъам теухуауэ зыри бжесIэфынукъым, ауэ пхъэнкIийрэ цIыхухэр зыхуэмеиж хьэпшып ныкъуэфхэмрэ дэнэ дежи ущрихьэлIэнущ. Уи фIэщ мыхъумэ, къызэхэлъэтыхьи еплъ, плъагъунур куэншыб идзыпIэщ.
КъыжраIа лъэныкъуэмкIэ аргъуейм иунэтIауэ, бжьэ ирохьэлIэ.
— Мыбдежхэм куэншыб щыкуэду жаIащи, урихьэлIауэ пIэрэ? — щIоупщIэ аргъуейр.
— Куэншыб сщIэркъым, ауэ тIэкIу къызэхэплъэтыхьмэ, мы щIыпIэм удз гъэгъа дахэ куэд щыплъагъунущ.
Дахагъэм, гуакIуагъэм гу щылъыптэр абы укъыхуигъэщIамэщ, уигу илъмэщ. Дунейр гъуджэм хуэдэщ, дэтхэнэми езым и теплъэр ирилъэгъуэжу.
Уэхъутэ Александр къытхуигъэхьа сурэт
Литераторхэм я унэу Москва дэтым 2017 гъэм фокIадэм и 14 — 15 махуэхэм щекIуэкIащ Урысей Федерацэм и тхакIуэхэм я 15-нэ зэхыхьэшхуэр. ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэ 85-м я лIыкIуэу 180-м нэблагъэ хэтащ а съездым и лэжьыгъэм.
Къэбэрдей-Балъкъэрым икIащ КъБР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и правленэм и тхьэмадэ Беппаев МутIэлипрэ «Литературная Кабардино-Балкария» журналым и редактор нэхъыщхьэ Тхьэзэплъ Хьэсэнрэ. Апхуэдэуи абы щыIащ Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм щыщ Даур Жэгъэфар. Абы адыгэ фащэр щыгъти, щIыналъэ зэхуэмыдэхэм къикIа хьэщIэхэм нэхъыжьым и гъусэу сурэт зытрагъэхащ.
ГъэщIэгъуэнщ
Дыщэ кIанэ
Махуэ гуэрым бейгуэлхэр и гъусэу къуажэпщыр щакIуэ къикIыжырт. КъащэкIуа щIагъуи щымыIэу, еша-елIауэ къэкIуэж гупым дыхьэшх макъышхуэ зэхахащ. ЦIыкIури инри хуабжьу щыдыхьэшх унэм пщым и гупыр пэгъунэгъу щыхъум, ар Дизкъуажэ и унэрауэ къыщIэкIащ. Пщым фIэгъэщIэгъуэн хъури:
— Мы факъырэ унэр мыпхуэдизу щIэтхъэр сыту пIэ-рэ? КъэщIамэ хъунт ахэр апхуэдизу зыгъэдыхьэшхыр, — жиIащ.
Бейгуэлхэм ящыщ зы джэри, Дизкъуажэ къыщIишащ.
— Мыпхуэдизу фызыгъэдыхьэшхыр сыт? ДыблэкIыжрэ пэт фи дыхьэшх макъым дыкъигъэувыIащ. Пщым ищIэну фIэфIщи, къыджеIэ!
— Уэлэхьи, къытхэхъуауэ дызыгъэдыхьэшхи щымыIэ, зы дыщэ кIанэ цIыкIу диIэщи, зэхуэддзурэ дридыхьэшхыу аращ, — жиIащ Дизкъуажэ.
Бейгуэлым Дизкъуажэ и псалъэр пщым щыIэригъэхьэжым, зыри жимыIэу ежьэжащ. Унэм зэрынэсыжу:
— Дизкъуажэ и бынхэр дыщэ кIанэ цIыкIукIэ апхуэдизу щигъэдыхьэшхыфакIэ, сэ си бынхэр нэхъыфIыжу кIанэшхуэкIэ згъэдыхьэшхынщ, — жиIэри зы дыщэ кIанэжь иIэти къищтащ.
И бынхэр хъурейуэ къригъэувэкIри, гъуэрыгъуэурэ дыщэ кIанэр яхуидзу иригъэжьащ. Хэти къыхуэмыубыду, Iэпыхурэ и лъапэм техуэу, хэти и бгъэгум хуищIэу къихуэу, игъэдыхьэшхын дэнэ къэна, дыщэ кIанэм быныр гъынанэу зэбгригъэкIыжащ. Ар щилъагъум:
— Мыр дауэ? ДыкъигъэпцIауэ ара? Сыт а бацэхэплъыр зыхуейр? Апхуэдэхэрат иджы сэ сыкъэзымыгъэпцIэжар. ФыкIуи къысхуэфшэ, — жиIэри Дизкъуажэ къригъэшащ пщым.
— А хьэуэрэ хьэм къилъхуа, сыкъыщIэбгъэпцIар сыт? ГъэпцIагъэрэ делагъэкIэ си бынхэр сыбгъэукIыжыр-ти!
— Сыт къэхъуар, зиусхьэн, сыту Iейуэ укъэгубжьа? Сэ сыткIэ сыкъуаншэ?
— Укъуаншэщ арэфу. Си бынхэр дыщэ кIанэкIэ согъэдыхьэшх жызыIар уэракъэ?
— Сэращ.
— НтIэ, сэ си бынхэр сыту мыдыхьэшхарэ? Дыхьэшхыным и пIэкIэ хэт и лъакъуэр, хэт и шхужьыр уфIыцIащ.
— Уэ яхуэбдзар дыщэ дыдэт?
— Щымыщ хэмылъу дыщэ къабзэт. Куэдрэ, зумылъэфыхьу, мы Iуэхум хьилагъэ гуэр хэлъщи, къыз- жеIэ.
— Уэлэхьи, зиусхьэн, хьилагъэ лъэпкъ пкIэлъызезмыхьэ, фыкъэзмыгъэпцIа, апхуэди симыхьэл. Дызыгъэдыхьэшхам фыкъыщIэупщIати, вжесIащ, ауэ сэ зи гугъу сщIар уэ къыбгурыIуакъым.
— Дауэ? Хэт уэ нэхърэ нэхъ делэу уи гугъэр? — пщыр нэхъри мэкIий.
— НтIэ, уи фIэщ щымыхъукIэ, накIуэ, иджыпсту уэзгъэлъагъунщ.
— Къэпхьми слъагъунщ ар сэ, — жиIат пщыми, Дизкъуажэ кIуэжащ, агъэбыгъэ хъуа я сабий цIыкIур иIыгъыу кIэщIу къигъэзэжри:
— Мис, зиусхьэн, сэ дыщэ кIанэ жыхуэсIар! Мыращ дыщэ кIанэр, армыхъумэ уэ уи дыщэр, уэ дыщэ жыхуэпIэр сытым щыщ! — жиIэурэ пщым сабийр иригъэлъэгъуат жаIэж.
Жылау Нурбий.
Тхыдэм уриплъэжмэ
Япэ метро
Фишер Бобби илъэс 13 фIэкIа мыхъуауэ 1957 гъэм шахматхэмкIэ чемпион щыхъуауэ щытащ США-м. XX лIэщIыгъуэм къыхэна шахматист нэхъ ехьэжьахэм ящыщщ ар.
И ныбжьыр илъэс 13-м иту юниорхэм я деж щытекIуащ, иужькIэ 1957 гъэм США-м и чемпион нэхъ щIалэ дыдэу къалъытащ. Аргуэру зы илъэс дэкIа нэужь, шахматым и тхыдэм хэта гроссмейстер нэхъ щIалэу къалъытащ.
* * *
Мексикэм и ипщэ лъэныкъуэм щыIэ Монте-Альбан археологие заповедник зэхэщэщэжам XIII лIэщIыгъуэм щыщ гъэтIылъыгъэ гуэрхэр къыщагъуэтауэ щытащ 1932 гъэм. Колумб и пэ щыIа Америкэм и зы къалэ нэхъ ин дыдэ илъэс минитIым нэблагъэкIэ щытащ а заповедникым деж.
* * *
1863 гъэм дуней псом щыяпэу Лондон метро гъуэгу къыщызэIуахауэ щытащ.
* * *
Дунейм и щытыкIэнур къэзыхутэ IуэхущIапIэр Урысейм къыщызэрагъэпэщауэ щытащ 1872 гъэм. ЩIышылэм и 13-м Санкт-Петербург дэт геофизикэ обсерваторэм дунейм и щытыкIэнур зэрыт бюллетень махуэ къэс къыщыдагъэкIыу щIадзащ.
Къэбарт Мирэ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 1. Губгъуэ хьэсэхэм, хадэхэм къыщыкI удзыжь тхьэмпэ псыгъуэ, и щхьэр щхьэмыжым ещхьу. 4. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и джэгуакIуэ, Урысей Федерацэм щIыхь зиIэ и артист. Дызэрыт гъэм и ныбжьыр илъэс 70 ирокъу. 7. Сабийм и … макъым дэрэжэгъуэ къует. 8. … … лъагъуэ зэхуаIэщ. 9. … и губжьыр кхъуэм щехьэ. 11. IуэхукIэ нэгъуэщI къалэ кIуэхэр къыщыувыIэ хабзэ унэ. 14. Зы унагъуэ гуэрым я былым щэхуу ирахужьамэ е япхъу ирахьэжьамэ, кIэлъыщIэпхъуэ гуп. 15. Сэхуран иракIутэн папщIэ яшыхьа тхылъымпIэ. 17. Пщыхьэщхьэм хэкIуэтауэ ящI нэмэз. 18. Хъыджэбз, цIыхубз щIалэ. 20. ЩоджэнцIыкIу Алий лъэпкъ литературэм щыпхишащ езым и … 25. Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэу щыта … Борис. Е къуажэцIэ. 26. Хеймрэ мысэмрэ щызэхагъэкI IэнатIэ. 27. Языныкъуэ псэущхьэхэм я щIыфэм хищIэ хьэпIацIэ. 32. … нэгъуэщIым хуэптIмэ, уэ уихуэжынкIэ мэхъу. 33. Адыгэ уэрэдус Iэзэ Согуэ … 34. УмыщIэххэу къыпщыщI мыхъумыщIагъэ, пIэщIэкI щыуагъэ. 36. Адыгэ усакIуэ, «Iуащхьэмахуэ» журналым и лэжьакIуэу щыта. 38. Къэрэгъул, хъумакIуэ, … 39. Лъэпкъым … узыншэ къыщIэхъуэмэ, и насыпщ. 40. ЩIалэщIэр … куцIрэ фо цIынэкIэ япIащ. 43. Шхынхэдзэ. 45. Адыгэ усакIуэ, Хэку зауэшхуэм лIыхъужьу хэта. 46. Жыг зытеуэри …, пщIащэ зытехуэри … 47. Яхуэмылажьэ бжьэхъушхуэ.
Къехыу:1. Гукъеуэ зиIэр псалъалэщи, … зиIэр тIэхъуалэщ. 2. ГъукIэм и лъэщапIэ. 3. Къуаргъ лъэпкъ. 5. Гъуэгум телъщ … къутахуэ. 6. … хуэмыфI хьэдрыхэ кIуэркъым. 10. Мэлищэ щIакъуэншэ … 11 Адыгэ композитор, ПащIэ Бэчмырзэ и пхъурылъху. 12. МахуэцIэ. 13. Си гъунэгъум … быдэ къызитащ ахъшэ щIыхуэ сIихар и чэзум къысIэригъэхьэжыну. 14. Ныбжьэгъу … уиIэныр Iэджэ и уасэщ. 16. … зэуар аркъэным щощтэ.19. Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь Тэрчокъуэ Къамболэт цIэрыIуэ щыхъуа къуа-жэ. 21. Языныкъуэ пхъэщхьэмыщхьэхэм я кум илъщ. 22. Зиусхьэн лъэпкъ. 23. Зеиншэ. 24. ХьэкIэпычым гу кIуэм … къыкIэреуд. 28. Дунейр гъуэрыгъуэ … 29. Псым и адрей лъэныкъуэм къыщыIэ щIыналъэ. 30. Адыгэ таурыхъхэм узыщрихьэлIэ псэущхьэ шынагъуэ, щхьэ зыбжанэ фIэту. 31. … пэт мэхъуапсэ. 32. «Щихухэр иджыри …» — Къэрмокъуэ Мухьэмэд цIэрыIуэ зыщIа тхылъ. 35. Ауан, гушыIэ хэлъу нэгъуэщIым ираутIыпщ псалъэ. 37. Унагъуэм къахуеблэгъа хьэщIэм тас-… къыхуащтэри зрагъэтхьэщIащ. 40. Сирием адыгэхэр зэреджэ нэгъуэщIыцIэ. 41. Пасэ- рей зэрыпыджэ Iэщэ. 42. Зи ныбжьыр хэкIуэта цIыхухъу. 43. Гъэмахуэм Iэщым я фэр изых бадзэшхуэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Мазаем и 10-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу: 1. Кумб. 5. Хьэлыуэ. 7. Мудрэн. 10. Боз. 11. КIэн. 12. Сэ. 13. Ер. 14. Къыр. 15. Къута. 16. ЩIакхъуэ. 17. Мыщэ. 18. Пощт. 20. Махуэку. 22. Iумыл. 24. Гуэныхь. 25. Бардэ. 29. Арэф. 30. Бжьэпэ. 31. Къунан. 34. Санэ. 35. Убых. 36. Бгъэ. 37. Тощ. 38. Пхъу. 39. Гъуо. 40. ЗыпI. 41. Бру. 42. Нэбгъэф. 44. Налмэс. 46. Умэ.
Къехыу:2. Мысостышхуэ. 3. Къул. 4. Хур. 5. ХьэкIэзэпх. 6. Уэсукхъуэ. 8. Уэрдыхъу. 9. Нарткъалэ. 19. Щхьэзэ. 20. Мухьэб. 21. Куэбжэ. 23. Медан. 26. Пакистан. 27. ЩIэзагъэркъым. 28. АнэнэпIэс. 32. Гъунапкъэ. 33. Аброкъуэ. 43. Бу. 45. Мы.
