Адыгэ литературэм и вагъуэ
Къэбэрдейм и къуэ пэж
Алим мы дунейм ехыжыну зэи сигу къэкIыртэкъым. Мо дыгъэм, мо мазэм, мо Iуащхьэмахуэ е Урыхужь ещхьу, игъащIэкIэ псэун къысфIэщIырт. Ар зытемыт дунейр дуней нэпцIу къэслъытэрт. Алим къыпщхьэщымытмэ, мы дуней цIэнтхъуэрыгъуэм утетынри шынагъуэ хъурт. Абы и жьауэм ущIэту утхэнри уи лъэпкъым ухуэлэжьэнри дэрэжэгъуэт. Алим диIэмэ, ди лъэпкъыр хэутэн яхуэщIынкъым, жиIэрт си псэм. Алим псэумэ, ди литературэм и пщIэри яхуеудыхынкъым. Алим къытщхьэщытмэ, ди бзэри яхуэгъэгъункъым…
АТIЭ НОБЭ адыгэлI щэджащэр зыхэмытыж лъэпкъыр дымыгуIэмэ, хэт гуIэпхъэр? Сэри зысхуэмыубыдыжу согуIэ, абы и шыпхъухэр, и къуэшхэр зэрыгуIэм хуэдэу. Ярэби, абыхэмрэ сэрэ нэхъыбэ зыфIэкIуэдар хэту пIэрэ? — жызоIэ. Абырэ дэрэ дызэкъуэшуи дызэныбжьэгъууи щытакъым, абы и кIуэгъужэгъухэми сахэтакъым, зыгуэр зыхуищIахэми сащыщакъым. Ауэ сэ къэсщIэжым ар си Iустазу, си узэщIакIуэу щытащ. Иджы сызоплъэкIыжри, слъагъур сыт? КIыщокъуэм ижь къысщIихуамэ, сэ литературэми щIэныгъэми щызлэжьар нобэ зэрыщытым нэхърэ куэдкIэ нэхъ лъахъшэ сфIэхъунут. Сэ нэхърэ нэхъыжьхэми си ужькIэ къалъхуахэми — ар тхакIуэ щIы, е щIэныгъэлI щIы, е тхылъеджэ щIыи — зы цIыху къахэпшыфынкъым Алим и дыгъэ къытемыпсауэ, гупсысэ телъыджэ къримытауэ. ЩоджэнцIыкIу Алий и ужькIэ лъэпкъым гупсысэ и IуэхукIэ игъуэта зыужьыныгъэр Алим хуэдэу зыгъэкIуэтэфа сэ сцIыхуркъым.
«Шум и гъуэгу» тхылъыр къызэрыдэкI лъандэрэ усакIуэ щэджащэм псалъэ куэд гъащIэ гъуазэ схуищIащ, а псом къахэлыдыкIыу си гум къинар «Насып мыухыр зи гуращэр Махуэл и гъуэгум щыхуэмей» жыхуиIэращ. Ар сэ ноби си девизщ.
Лирикэрэ романкIэ КIыщокъуэм япэ ищын къытхэкIакъым. Сэ абы къизгъэкIыркъым адыгэ литературэм и шу пашэм итха псори зэхуэдэу, ауэ тхакIуэм и пщIэр къэзыгъэлъагъуэр и текIуэныгъэхэращ. УсакIуэр къуршым ебгъэщхьмэ, жыпIэ хъунщ Алим ауз куухэри уэгум щIэуэ Iуащхьэхэри и куэду. Абы и Iуащхьэ нэхъ лъагэхэр къыубжэкIыну ухуежьэмэ, напэкIуэцI Iэ-джэ ящтэнущ усэхэм, поэмэхэм, романхэм. Сэ куэд щIауэ сыщIохъуэпс КIыщокъуэм иуса псоми сахэщыпыхьу, усыгъэ курыххэр тхылъ щхьэхуэу къыдэзгъэкIащэрэт жызоIэри. Апхуэдэ тхылъым къигъэлъэгъуэнт усакIуэм и щэджащагъэр — ар хым хуэдэу зэрыкуури, Iуащхьэмахуэ, уеблэмэ Джомолунгмэ хуэдэу зэрылъагэри… Апхуэдэр тхылъышхуэ щIын хуейкъым, абы хэгъэхьапхъэр уэгум щIэуэхэращ.
Сэ шэч къытесхьэркъым, апхуэдэ тхылъ къабзэ къыдэкIмэ, лъэпкъыр абы зэрыщыгуфIыкIынум, лъэпкъым ар дамэ зэрыхуэхъунум. Ауэ ар зигу иримыхьын гуэрхэри щыIащ, иджыри щыIэщ. Сэ зи гугъу сщIыр «Нал къута» романыр хэутэн зыщIыну, езы щэджащэр езыудыхыну хэтахэращ. ЩIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым, парт собранэ диIэми, учёнэ совет диIэми, КПСС-м и обкомым никIырти, даIимауэ зы къулыкъущIэшхуэ накIуэрт аби, парт Iуэхуи тепсэлъыхьыртэкъым, щIэныгъэ Iуэхуи зэрихуэртэкъым, лъэкI къимыгъанэу КIыщокъуэм тритхъуэ мыхъумэ: «КIыщокъуэм адыгэр дигъэпудащ, ди напэр трихащ, дызэрыщымыту дунейм дытригъэIуащ», — жиIэрти щIэкIыжырт. Ауэ щIэныгъэлIхэм ящыщу зы цIыхум диIыгъакъым абы и псалъэ мышухэр.
Сэ фIы дыдэу сощIэж: цIыху къызэрыкIуэ мыхъуу, къулыкъущIитI-щы уэрамым, утым е паркым щызэхуэзамэ, тхакIуэшхуэм хущIэджэу ирагъажьэрт, Къэбэрдей-Балъкъэр тепщэм хуэIужажэу.
Хьэдэгъуэдахэ дыдэу екIуэкIар ЩIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и залышхуэм щызэхуагъэса зэIущIэрт. Обкомым и унафэкIэ абы кърашэлIат тхакIуэхэр, артистхэр, журналистхэр, къулыкъущIэхэр, пенсионерхэр. Ар иригъэкIуэкIыну зи пщэ далъхьа Къайсын партократхэм я мурадыр къадищтакъым: «Сэ си цIэр къезгъэгъэсэбэпынкъым Алим ягъэпудыну зи гугъэхэм», — жиIэри. КIыщокъуэм и телъхьэу абы къыщыувар лIищ къудейщ: Сокъур Мусэрбий, ХьэIупэ ДжэбрэIил, сэ. Дэ ди псалъэр зэхуэсахэм IэгуауэшхуэкIэ ящтащ, залыр ягъэзджызджу. Зыгуэрхэр ди псалъэм дыхущIрагъэгъуэжыну хэтащ, арщхьэкIэ дакъыхуэгъэшакъым, лъэпкъыр КIыщокъуэм пагъэувын зэралъэмыкIам ещхьу. ТхакIуэм роман гъуэзэджэ къехъулIамэ, цIыхур абы ирогуфIэ, ирогушхуэ: ар зи жагъуэр лъэпкъым гуэкIауэ аращ, сыт хуэдэ къулыкъушхуэ иIыгъми. ТхылъыфIым лъэпкъыр иIэт мыхъумэ, игъэпудынкIэ Iэмал иIэкъым.
КIыщокъуэр обкомым хуиудакъым. Пэжыр текIуэри, и тхыгъэхэр томиплIу, «Нал къутари» хэту, Москваи (1981 — 1982) Налшыки (1984 — 1986) къыщыдэкIащ. ЛIыхъужьым и Дыщэ Вагъуэри и бгъэм къыхалъхьащ. Абы и ужькIэ тхылъ телъыджэхэр итхащ («Вагъуэ махуэ», «Лъапсэ», «Хъыбархэр», нэгъуэщIхэри).
Къэбэрдейм и къуэ щэджащэр щыщIалъхьэ махуэм абы цIыхуу некIуэлIар икъукIэ сфIэмащIэщ. Лъэпкъым хуэзмыгъэфащэу сфIэмащIэщ. Апхуэдэ гуауэшхуэ хэкум къихъуауэ уи щхьэ Iуэху — си щхьэ Iуэху щыIэт? Сэ си гугъат лъэпкъым и зэхуэдитIыр къызэхуэсыну, арщхьэкIэ а зэхуэдитIыр бэзэрым, лэжьапIэм кIуащ е телевизорым бгъэдэсащ.
Андемыркъаныр щаукIым, ари ягъэпудыну зыгуэрхэм я гугъащ, арщхьэкIэ илъэс щиплI хъуауэ абы и цIэр лъапIэу дунейм тетщ.
КIыщокъуэ Алим и цIэри и тхыгъэхэри мыкIуэдыж фIыгъуэу дунейм тетынущ. Адыгэбзэр псэухукIэ, ари псэунущ.
Адыгэхэм УзэщIакIуэ Iущу диIа Алим, уэ уи адэ-анэм я пащхьэ напэ хужькIэ уихьэжащ. Уэ уи пащхьэм напэ хужькIэ нихьэжын Тхьэм дэри дищI!
Алим ещхьу «си гъащIэ ябгэр щызухынум шы жэр сытесу среух» сэри!
НАЛО Заур,
Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ.
2009 гъэ
Лъабжьэ быдэ
КIыщокъуэм цIыхур егъэлеяуэ фIыуэ елъагъури, арагъэнщ езыри псом я щхьэу фIыуэ щIалъагъур. Абы и гъащIэ уэрыр, и тхыгъэхэм куэдрэ къыхигъэщ адыгэш шагъдий цIэрыIуэм тесу зэпич гъащIэшхуэ гъуэгуанэр гъэнщIащ цIыхубэм и насыпым щIэбэнынымкIэ. Абы и лъэныкъуэкIэ хуабжьу шэрыуэу итхащ критик, филологие щIэныгъэхэм я кандидат Сокъур Мусэрбий: «КIыщокъуэ Алим сыт хуэдэ тхыгъэ и Iэпэм къыщIэкIми, дапхуэдэ Iуэху илэжьми, и гуащIэдэкIым, жыр гъэплъакIэ традзам хуэдэу, дамыгъитI телъщ: лIыгъэрэ акъылрэ. Ауэ а тIур цIыхубэм и щIыхьыр къэIэтыным емыпхамэ, тхакIуэм зыуи къридзэркъым, сыту жыпIэмэ жыгым я нэхъ дахэри фаджэ мэхъури мэгъуж, къэзылъхуа щIым абы и лъабжьэхэр къыхэптхъмэ…».
ТХАКIУЭШХУЭМ цIыхур фIыуэ елъагъу жытIащ. Ауэ абы езым и лъагъукIэ, цIыхум и еплъыкIэ иIэжщ, армыхъумэ зэрыцIыху къудейм и хьэтыркIэ псори зэхуэдэу илъагъуркъым. И тхыгъэ Iэджэми къызэрыщигъэлъагъуэм хуэдэу, дунейм щытетым деж зыхэт цIыхухэми ар йоплъ дэтхэнэми зэрыхуэфащэм, къызэрилэжьыфым хуэдэу. Алим къомыпсалъэу къыщоплъым деж дыди зыхуейр къыбжеIэф. Езым и зыIыгъыкIэмкIэ, дуней тетыкIэмкIэ, и цIыху хэтыкIэмкIэ абы уэри фIым, дахэм, тэмэмагъым, нобэрей гъащIэм декIу цIыху пашэм и хьэл-щэнхэм ухуеузэщI. Алим пIащIэ зэпытщ, аращ шы жэр щIыхуейри, ауэ зэи зихъунщIэркъым, ихъу-илъкъым, атIэ Iуэхур шэщIауэ еIыгъыф, гупсэхуу зэпещIэф.
Зыхалъхуа лIэщIыгъуэм гу хьэлэлрэ псэ къабзэкIэ гуащIафIэу хуэлажьэу, лъэпкъ литературэм лъабжьэ быдэ хуэзыгъэтIылъа лIыфIхэм ящыщу пцIыху Алим ущыбгъэдэт къудейкIи нэмысышхуэ, фIэлIыкIыныгъэ хубощI. Ауэ езыр уи ныбжьэгъу къызэрыгуэкI гуэрым хуэдэу икIи къыбдэуэршэрынщ, икIи къыбдэгушыIэнщ, и гурылъхэри къыпхуиIуэтэнщ, нэмысым, щIыхьым нэсынщи, гъащIэм и гъуджэми наIуэу уригъэплъэнщ.
Гъуэгуанэ кIыхь зэпызыч шум уэлбани къытохъуэ, ар къуэ кууми хуозэ, задэми докI. Дэ тщIэркъэ — бгы лъагэм уэс къабзэр тесэ къудейкъым, борэни тохъуэри, мылу зэщIощтхьэ. Ауэ езыр и пIэм икIыркъым, и хьэл ихъуэжыркъым, дыгъэри топсэж. Апхуэдэщ гъащIэм и гъуэгуанэ мытыншыр лIыгъэ хэлъу зэпызыч цIыхур. «Насып щIэкъуныр арщ насыпыр» жызыIа Алим ещIэ уцIыхуныр зэрынасыпым къыдэщIыгъуу, уцIыхуныр зэрыгугъури. Дауи, дунеижьыр акъылкIэ зыщ, цIыхупсэр гъащIэм и кхъузанэмкIэ зыу-хуэнщI тхакIуэшхуэм фIыуэ ещIэ насыпымрэ ар уиIэным гугъуехьу пылъым-рэ я уасэр зыхуэдизыр. Аращ Алим къару мыкIуэщI иIэу щIэлэжьэрейр.
Адыгэ тхакIуэр нэху мыщу Москва къалэшхуэм къыщоушри и стIолым бгъэдотIысхьэ, дунеишхуэм йогупсыс, и адыгэ хэку цIыкIур и гум илъщ, и сабиигъуэр зи щIагъ щрихьэкIа кхъужьей жыгыжьыр и псэм щегъафIэ. Матхэ, мэлажьэ, гугъу зрегъэхь, зрегъэхь егъэлеяуэ, зримыгъэхьын лъэкIыну пэтми… ГъащIэм и уасэр зыщIэ лIым ещIэж гугъу зыщIригъэхьыр. ЕщIэж езым хуэдэ тхакIуэ куэд а къэмыуша къалэшхуэм зэрыдэсыр, ещIэж езым хуэдэ куэд зыхэплъэ дунеишхуэм зэрытетари, зэрытетри, къызэрытехъуэнури. Ауэ псэху имыIэу мэлажьэ, езыр зыхуэдэ куэдым ящыщ зыми езыр емыщхьын, хэмыгъуэщэн, зэры-Алиму къэнэжын папщIэ.
Ди адыгэ тхакIуэхэм я шу пашэ КIыщокъуэм и Iэдакъэ къыщIэкI дэтхэнэ тхыгъэфIми и лъэпкъыр, тхылъеджэ псори щогуфIыкI. Алим и усэхэм ящыщ зым зэрыщитхащи, дэтхэнэ мэкъумэшыщIэри щIым и пащхьэм зэрыщыжэуаптакIуэм хуэдэу, дэтхэнэ усакIуэри къэрал псом и пащхьэм щыжэуапта- кIуэу къелъытэ. Ар зи гурылъу емышу лажьэ тхакIуэшхуэм и лъэпкъ цIыкIур дяпэкIи тхыгъэщIэ хьэлэмэтхэмкIэ зэригъэгуфIэфынум шэч хэлъкъым.
КЪЭРМОКЪУЭ Мухьэмэд.
1994 гъэ
Нэхъ псалъэ хъарзынэхэр
Псалъэ гуапэхэр, гурыщIэ Iэджэр, хъуэхъу дахэхэр гъунэжщ. ТхылъымпIэм ирижэну хьэзыр хъуа къалэмыр сIыгъщ зыIэщIэзмыгъэкIыу, тхэну сфIэлъэпIастхъэу. Си псэм къепщIа гуапагъэ Iэджэм сахощыпыхьыж гукIэ. Нэхъ псалъэ хъарзынэ дыдэхэр къыхэсхыурэ, удз Iэрамэу зэхэслъхьэну сыхэтщ. АбыкIэ сыхуэупсэнут Алим, ди адыгэ тхакIуэшхуэм, ди гъуазэм, ауэ, бетэмал, си гухэлъ псори кърисIуэтэну згъуэтыркъым сызыхуей псалъэхэр.
СЫЩЫСЩ, къалэмыр сфIэлъэпIастхъэу. Сыдоплъ щхьэгъубжэм. Дунейр нэщхъыфIэщ. Жыгхэр къакъутэ пхъэщхьэмыщхьэм — Алим и IэдакъэщIэкIхэм хуэдэу ахэр берычэт нэщэнэщ. ЖьакIэху хъужауэ, къуршхэр дыгъэм полыд, къыпыгуфIыкIхэу къыпщохъу. Алим изогъэщхь абыхэм я нэхъ лъагэр, я нэхъ уардэр, я нэхъ бжьыфIэр. Ди Iуащхьэмахуэщ КIыщокъуэм и фэр куэд щIауэ зэсплъыр. Апхуэдэу уардэу, бжьыфIэу Алим къахотэджыкI ди бгырыс тхакIуэхэм. Абы и усыгъэхэр налкъут щыгъэу щызэщIопщIыпщIэ адыгэ поэзием. Алим и романхэм къахотэджыкI зэи уигу имыхуж образхэр — цIыху зэхуэмыдэ Iэджэм я хьэл-щэнхэр, я дуней еплъыкIэхэр, я псэукIэр къызыщыгъэлъэгъуахэр.
КIыщокъуэм и романхэр революцэмрэ абы и ужькIэ екIуэкIа гъащIэмрэ я гъуджэшхуэщ. Мыкъутэжын икIи темыкIыжын гъуджэщи, къэхъуну щIэблэхэр абы иплъэмэ, илъэс блыщIым ди цIыхухэм я псэукIар щалъагъунущ. Ялъагъу къудейкIэ къэмынэу икIи игъэгулэзынущ… Зыщ щIигъэгулэзынури: иджыпсту ежауэ нэгъуэщIхэм сэтей къащIыж пэж шынагъуэр, япэм яхужымыIар е жаIэну зрамыкуар — псори щышынэ зэманым Алим пэжыр жиIэфырт. Абы текIуэдэжи пэтащ. ЗыгъэкIуэдыну хэта жагъуэгъухэми ящыщ куэд псэущ, пцIы супсмэ, ядэнкъым.
Сэ къызолъытэ: зэманым декIуракъым, зэманыр зыхуэдэр наIуэ къэзыщIыфыращ тхакIуэр. ТхакIуэшхуэщ, тхакIуэ нэсщ Алим. ПэжымкIэ пцIым и нэр изыщIыфу псэуа тхакIуэщ, зи напэм зэи емыпцIыжа цIыхущ. Абы и гъащIэр, и тхыгъэхэр, и дуней тетыкIэр узыдэплъеинкъэ, Iущ узэрыхъункъэ, дерс къызыхэпхынкъэ! Мыр си фIэщ мэхъу: уахътыншэщ КIыщокъуэ Алим. Абы и тхыгъэ нэхъыфIхэр лIэщIыгъуэ куэдкIэ псэунущ, дэтхэнэ щIэблэми акъыл къыхихыу.
МЭШБАЩIЭ Исхьэкъ,
Адыгейм, Къэбэрдей-Балъкъэрым,
Къэрэшей-Шэрджэсым я цIыхубэ тхакIуэ.
Мейкъуапэ къалэ
Жыжьэ уноплъыс
Зы лъагапIэм и щыгу къихутакIэ, цIыхум и гур пыIэркъым — ар лъагапIэщIэхэм хуэпабгъэ зэ-пытщ. Апхуэдэу къигъэщIащ цIыхур — и пIэм изэгъэнукъым, и гур здэплъэм и лъэр нэсыху. УсакIуэри аращ: щIэмычэу хуопабгъэ ар лъагапIэщIэхэм, ещIэ гъуэгум махуэл щищI зэрымыхъунур…
КIЫЩОКЪУЭ Алим и тхылъыщIэ седжэху, абы семыгупсысын слъэкIыркъым. Алим и къалэмыпэм къыщIэкI дэтхэнэ тхылъри лъагапIэщIэу къысщохъу сэ. Алим и зы тхылъи къыдэкIакъым, семыджауэ. Седжащ, зыщызмыгъэнщIу, ар зи Iэдакъэ къыщIэкIам семыфыгъуэу, ауэ сехъуапсэу, нэхъыфIыж къехъулIэмэ, си гуапэу. Алим и тхылъыщIэ седжамэ, Iуащхьэмахуэ и щыгу сыкъихутауэ къысфIощI дапщэщи. Iуащхьэмахуэ и щыгу уит-мэ, жыжьэ уноплъыс, къуршыбгъэ ухъуауэ къыпщохъу. Алим и тхылъхэр Iуащхьэмахуэ еплъыт хъун лъагапIэщ дэтхэнэри.
КУГУЛЬТИНОВ Давид,
Къалмыкъым и цIыхубэ усакIуэ.
Элиста къалэ.
1994 гъэ
Зэманыр пэлъэщыркъым
Алим и япэ усэ тхылъыр 1941 гъэм дунейм къытехьащ. Ар къыздищтэри, зауэм Iухьауэ щытащ усакIуэр. Абы и ужькIэ Алим и къалэмыпэм къыщIэкIащ усэ тхылъ Iэджи, роман зыбжани. Нобэ хэт дежкIи IупщIщ КIыщокъуэм и IэдакъэщIэкI тхыгъэхэм зэманыр зэрыпэмылъэщар: ар ди лъэпкъым хуэупсащ нэр темыпыIэу зызыужь етIощIанэ лIэщIыгъуэ хьэлъэм и гупсысэ пашэхэмкIэ гъэнщIа, зи художественнэ къарур кIуэ пэтми къебл, зэманым къигъэув упщIэхэм я нэхъ куум жэуап зыщагъуэт тхыгъэ телъыджэхэмкIэ.
АЛИМ и усэмрэ и прозэмрэ адыгэ художественнэ гупсысэр фащэщIэкIэ зэраузэдар, абы и кууупIэм, и уэрыпIэм, и гуащIапIэм унэзышэс къару а усэмрэ прозэмрэ зэрабгъэдэлъыр хэт дежкIи IупщIщ.
КIыщокъуэм и усыгъэхэм, и роман гъуэзэджэхэм яубзыхуащ зауэ нэужь илъэсхэм гъуэгуанэщIэ техьа къэбэрдей литературэм и хэкIыпIэ нэхъыщхьэхэмрэ и хабзэхэмрэ. Нобэрей ди литературэм и лъэпкъ фащэхэр, абы къыпэплъэ зыужьыныгъэм и гъэзапIэхэр зыубзыхуар, псом япэрауэ, КIыщокъуэ Алимщ.
КIыщокъуэм и къалэмым къигъэщIа дэтхэнэ образри къулейщ, сыт хуэдэ гугъуехьми банэурэ пхыкIыф, ар къарурэ гуащIэкIэ зуплIэнщIыф цIыхущ Алим ди пащхьэ къригъэувэр — абы дыдригъэплъеин, щапхъэ трыдигъэхын щхьэкIэ. Алим и усэ пасэхэм къыщыщIэдзауэ, щIэщыгъуэщ а образыр, дапщэщи пфIэхьэлэмэтщ абы и гурыгъу-гурыщIэхэм, и IуэхущIафэхэм, и хъуэпсапIэхэм уакIэлъыплъыныр. ЕтIощIанэ лIэщIыгъуэ зэрыхьзэрийм и архъуанэ Iэджэм ущрохьэлIэ а цIыхум, дэнэ ущрихьэлIэми, уетхьэкъу и псэм хэлъ мафIэмрэ и гуры-щIэ гъунапкъэншэхэмкIэ. А цIыхур Алим и усэм дапщэщи щыщIэщыгъуэщ, щыкъулейщ. Апхуэдэ цIыхущ мыпхуэдэ псалъэр зи гущIэм къиIукIар:
Махуэ екIуэкIым сыпIащIэу,
ХузэIузощэ сэ данэ.
ГъащIитI къалэныр зы
гъащIэм
ЗэфIэдгъэкIыну добанэ.
Къарум къыхохъуэ,
Зэм хощIыр.
Сэ сщIэн си гугъэм и ныкъуэ
СымыщIэфауэ къысфIощIри,
Абы ирохъур сигу ныкъуэ…
Апхуэдэущ Алим дунейм зэрытетар — ищIар фIэмащIэрэ нэхъыбэм хуэпабгъэу. ИщIамрэ хузэфIэкIамрэ езым фIэмащIэми, дэркIэ фIыгъуэ мылъытэщ абы къызэринэкIа дэтхэнэ тхыгъэри. Апхуэдэ тхыгъэщ Алим и романхэр — ди лъэпкъым иужьрей илъэсищэм къикIуа гъуэгуанэ хьэлъэм и тхыдэщ ахэр.
КIыщокъуэ Алим и зы романи дунейм къытехьакъым псалъэмакъ ирамыщIэкIауэ. Сыт хуэдиз дэуэгъу иIа, псалъэм папщIэ, «Хъуэпсэгъуэ нурым» — Алим и япэ романым! Къэхъуами къэхъунуми «щыгъуазэхэм» тхакIуэр ягъэкъуэншауэ щытащ лъэпкъыр зэзыуштыжа революцэм «хэлIыфIыхьа» гуэрым пцIы трилъхьауэ ялъытэри. Апхуэдэ псалъэмакъ иращIэкIащ «Мазэ ныкъуэ щхъуантIэми». «Пэжым темыплъэкъукI плъырхэр» къэзыгъэчэпар «Нал къутарщ» — щIэх ужьыхакъым а романым иращIэкIа псалъэмакъ мыфэмыцыр, «гупкIэм ис» куэд ирауштауэ щытащ абы, еджари емыджари ирагъэбэнащ. Абы къыщызэтенакъым, псалъэмакъым фIэкIри, «унафэ» тращIыхьащ романым. Апхуэдэ зэманщ КIыщокъуэ Алим и романхэр дунейм къыщытехьар: лъэбакъуэ лей пчы щымыхъу, цIыхур и жьэм «хуэсакъын» хуейуэ щрахулIа зэманщ. «Гупсыси, псалъэ, зыплъыхьи, тIыс» псалъэжьым шэч хуащI щыхъуа зэмант ар, упсэлъэн и пэ умыгупсысэмэ, «утIысын-ри» зыхуэIуа щыIэтэкъым…
Алим и дэтхэнэ тхыгъэри гъэнщIащ гупсысэр зыгъэлажьэ, гъащIэмрэ зэманымрэ я кууупIэр зи лъабжьэ псалъэмакъкIэ. Тхыдэр игъэбатэми, нобэрей дунейм и шыфэлIыфэр, и зэхэлъыпIэхэр, и унэтIыпIэхэр игъэнахуэми, КIыщокъуэм и къалэмым цIыхум и гущIэлъапсэр къызэрегъэдзэкIыф, абы и фэм дэкIымрэ и гум щыщIэмрэ ди пащхьэ кърелъхьэф.
Алим и тхыгъэхэращ къэбэрдей литературэм и цIэр къэрал псом щызыгъэ- Iуар — ар хэт дежкIи гурыIуэгъуэщ, нэрылъагъущ. Ди литературэр зи лъабжьэр куу, зи пщIэр лъагэ художественнэ хъугъуэфIыгъуэ хъуамэ, ар, псом япэрауэ, зи фIыщIэр КIыщокъуэ Алимщ. Шэч хэлъкъым: мэзым зы жыг закъуэ фIэкI щIэмытамэ (ар сыт хуэдизкIэ абрагъуэми), абы мэзкIэ еджэнтэкъым. Алим ящыгуфIыкI зэпытащ ди литературэм къыщIэтаджэ щIэблэхэм, лъэкI къигъэнакъым, ахэр иущиин, гъуэгу захуэ тригъэувэн щхьэкIэ. Ди литературэм нобэ щылажьэ дэтхэнэри къыщIэтэджащ шу пашэм и щапхъэм.
Щапхъэ хъун мащIэ къызэринэкIакъым КIыщокъуэ Алим. Къалэмыр нобэ зыгъабзэ дэтхэнэми и къалэнщ ди литературэм лъэбакъуэщIэ иригъэчыныр. Алим щIэблэм къахуигъэна уэсятщ ар — шу пашэм и гъуэгум зэрыпащэн гуащIэрэ зэфIэкIрэ зыбгъэдэлъырщ, абы щIэкъурщ КIыщокъуэм и щапхъэм, и фэеплъым хуэфащэ щIэблэр. Ди лъэпкъ щэнхабзэм и пщIэр лъагэ зэрыхъунырщ тхакIуэ щэджащэм и ужь къина псори зыхуэлэжьэн хуейр. Ар зыхузэфIэкIын щIэблэ къыщIэхъуэнырщ КIыщокъуэ Алим хъуэпсапIэрэ плъапIэу иIар.
КЪЭРМОКЪУЭ Хьэмид.
Къурш псынэм и даущым хуэдэ
Уеплъ пэтми, защыбгъэнщIыркъым уэгум ис вагъуэхэм: зищIысыр къыпхуэмыщIэ къару хьэлэмэт гуэркIэ узыIэпашэ абыхэм, уатхьэкъу, уи нэр къытепчыфыркъым жэщ бзыгъэм и уафэ джабэм къыщыблэ вагъуэ лыдхэм. Алим и усэми апхуэдэ къару хэлъу къысщохъу: седжэ пэтми, зыщызгъэнщIыркъым, дапщэщи сфIэщIэщыгъуэщ, вагъуэ хуэдэ къыщоблэ ар си гущIэлъапсэм.
ФЫЩIЭДЭIУТ Алим и усэхэм я макъамэм: зэхэпхынущ къурш псынэм и даущыр, пщIащэм и щхъыщхъ макъыр. Алим и усэхэр уи гум къохуэбылIэ, уи псэм къодэхащIэ, зэи утезашэркъым абыхэм, уеджамэ, гукъинэ мэхъури, къыбдогъуэгурыкIуэ, узэщIаIэтэу, уагъэгушхуэу, фIымрэ насыпымрэ ухураджэу.
Куэд щIащ Алим ныбжьэгъу сызэрыхуэхъурэ. Сэ срогушхуэ ди ныбжьэгъугъэм, ар сыхуэсакъыуи сохъумэ. ГъащIэр къыщыстехьэлъэм деж Алим и усэр чэнджэщэгъу схуохъу сэ. Абы и псалъэ Iущхэм дамэ къыстрагъакIэу къысщохъу.
Гъуэгуанэ куэдрэ дызэдытехьащ КIыщокъуэмрэ сэрэ. Гъусэ сыхуэхъуху, согъэщIагъуэ адыгэлI Iущым хэлъ цIыхугъэмрэ гуапагъэмрэ. Къэзылъхуа лъэпкъым хуэфащэщ Алим. Адыгэм и пщIэмрэ и щIыхьымрэ лъагэ дэхъуащ КIыщокъуэм и гуащIэдэкIым.
АХМАТОВЭ Раисэ,
шэшэн усакIуэ. Грозный къалэ.
1989 гъэ
Шу
КIЫЩОКЪУЭМ и твор-чествэм зэпымыууэ дызыщрихьэлIэ шум и образыр куууэ икIи гъунапкъэншэу зэрыщытыр къыдгурыIуэн хуейщ: ар зэщхьыр увыIэгъуэ зимыIэу кIэрахъуэ дунейращ, ауэ щыхъукIи нэр темыпыIэу гъуэгум тетщ а шур, ар зэрымыувыIэм хуэдэу, езы усакIуэми и акъылымкIэ, и псэмкIэ къигъэщI лIыхъужьхэми увыIэгъуэ яIэкъым. Ахэр къэувыIэмэ, дунейр, гъащIэр псэншэу я пIэм къина пэлъытэщ.
Апхуэдэ гупсысэращ КIыщокъуэм и шум дызыхуишэр.
АЛЕКСЕЕВ Михаил,
урыс тхакIуэ. Москва къалэ.
1974 гъэ
КIыщокъуэ Алимрэ Хрущёв Никитэрэ. 1963 гъэ
ТIури дыщыщщ Шэджэм
Алимрэ сэрэ лэжьыгъэкIи ныбжьэгъугъэкIи гъунэгъу дыдэ дызэрызэхуэхъурэ куэд щIащ. Ди сабиигъуэри щытхьар зы псыхъуэщ, зыпсщ дызэфар, бгыщхьэм диплъэмэ, зы къуршт тIури дызыIуплъэр, зы пшэ гуэрэнщ уафэм щытлъагъуу щытар. Зауэм и зэманым, дызэрихьэлIэри, зауэлI гъуэгуанэ зэдэткIуащ, зы цей ттеубгъуауэ, жэщ мащIэ щитхакъым зэуапIэ губгъуэм.
ЗАУЭМ и мафIэр къыджьэхэлыдэу, Индыл Iуфэ дыщежьэри, Дон губгъуи къызэднэкIащ дэ, Донбасс хуит къэзыщIыжахэми дахэтащ, Перекоп деж дыщызэуащ, Сиваш дызэпрыкIащ. Зы щIакхъуэ Iыхьэ зэдэтшхащ абы щыгъуэ Алимрэ сэрэ, зы тутын дызэдефащ… Гугъуехь ущыхэтым дежщ ныбжьэгъур къыщыпцIыхур. Алимрэ сэрэ дызэгъусащ абы щыгъуэ, гугъуехьи гуауи щIэкIащ ди нэгу, ди фэм дэкIар мащIэкъым. Абы щыгъуэщ Алим фIы дыдэу къыщысцIыхуар.
Дон губгъуэ диту, Алим зы усэ къысхуеджауэ щытащ. ИгъащIэкIэ сщыгъупщэжынукъым сэ а усэр, апхуэдизкIэ гукъинэ сщыхъуащи. Зи гугъу сщIы усэр цIэрыIуэ дыдэ хъуауэ щытащ иужькIэ: уIэгъэ хьэлъэ хъуа и ныбжьэгъур зэуапIэм кърех зауэлIым; уIэгъэр къолъэIу: «Сэ укъызэлIалIэурэ, уэри уаукIынущ, сэр щхьэкIэ зумыгъэукI, уи щхьэр къегъэл — насыпыр Iыхьэ мыгуэшщ». ЗауэлIым и ныбжьэгъур губгъуэм къринакъым, мафIэм къыхихащ, езыр хэкIуэдэнкIэ зэрыхъунуми еплъакъым…
Iэджэ щIащ а усэр Алим и къалэмыпэм къызэрыщIэкIрэ — зауэ гуащIэм щыхэта махуэ хьэлъэрщ щитхар. Алим хэлъ лIыгъэмрэ цIыхугъэмрэ я закъуэкъым а усэ телъыджэм къиIуатэр, ар Алим и творчествэ псом щапхъэ хуэхъуащ. Зауэ гуащIэм и курыкупсэм хэтащ Алим, абы и мафIэлыгъейр къыжьэхэлыдэурэ, зауэлI хахуэм и гъуэгуанэр икIуащ, и усэри езыри а зауэ гуащIэм и мафIэм япсыхьащ. Къэрал псом къыщацIыху, зи цIэр жыжьэ щыIуа усакIуэшхуэ хъуащ Алим. ЦIыхугъэр, напэр, лIыгъэр, захуагъэр, щыпкъагъэр гъуазэ хуэхъуауэ, шу хахуэм и гъуэгур гъащIэми литературэми щызэпичащ Алим.
ЛIыгъэмрэ цIыхугъэмрэ и гъуазэмэ, усакIуэм и гъуэгур кIугъуафIэкъым. Ар зауэм щыгъуи иужькIи Алим езым и щхьэкIэ Iэджэрэ игъэунэхуащ, ауэ зэ закъуэ нэхъ мыхъуми, къызэфIэщIауэ, шум и гъуэгум текIуэтауэ ар зыми илъэгъуакъым, и псалъэм щытумыгъуэтэж, ныбжьэгъур щимыгъэпэжа, абы и гукъеуэмрэ и гузэвэгъуэмрэ щызэхимыщIыкIа къэхъуакъым. Зауэм щыгъуи иужькIи абы тетащ Алим. ИщхьэкIэ зи гугъу сщIа усэ телъыджэр зи гущIэм къиIукIынкIэ хъунур апхуэдэ цIыхущ.
Алим и япэ тхылъыр къыщыдэкIар 1941 гъэрщ. Ар къыздищтэри, зауэм кIуауэ щытащ Алим. И япэ тхылъыр дунейм къызэрытехьар гуфIэгъуэт усакIуэм дежкIэ, гуауэт, гукъутэгъуэт зытехьэ гъуэгуанэр. Тхылъ цIыкIур къыздрихьэкIащ Алим, зауэм хэтыху. Ар щыхьэт техъуауэ щытащ къэбэрдей литературэм усакIуэшхуэ къызэрыщIэтэджам. Алим гъуэгуанэ кIыхь къызэрыщIэлъым, ар усакIуэшхуэ зэрыхъунум япэу гу лъызытар ЩоджэнцIыкIу Алийщ — арат Алим и егъэджакIуэр, щапхъэ зытрихыр. Алий, ди шынэхъыжьыр, зауэм хэкIуэдащ, дэ ди насыпым кърихьэкIри, псэууэ дыкъыхэкIащ зауэ гущIэгъуншэм и мафIэм.
Дунейм ехыжам и ужь къинэм и пщэ къалэн мащIэ къыдэхуэркъым. Алий дунейм щехыжым, Алим псалъэ итауэ щытащ абы иубла Iуэхур игъэкIуэтэн щхьэкIэ лъэкI къызэримыгъэнэнумкIэ. И псалъэр игъэпэжащ Алим: ЩоджэнцIыкIу Алий зэхиубла литературэм и лъэм зригъэукъуэдиящ, абы лъэбакъуэщIэ иригъэчащ, лъагапIэщIэхэм дишын хузэфIэкIащ. Абы щыгъуазэщ псори.
Сэ дапщэщи згъэщIагъуэ зэпытащ Алим хэлъ гуащIэмрэ къарумрэ — ар зытемыгушхуэрэ зыпэмылъэщрэ щыIэтэкъым. Iуэхум, лэжьыгъэм къыхуалъхуа цIыхут Алим — дэни кърихрэт апхуэдиз къарурэ гуащIэрэ?! И усыгъэхэри гъэнщIащ апхуэдэ къарурэ гуащIэкIэ — а псор щызыхыбощIэ Алим и къалэмыпэм къыщIэкIа дэтхэнэ усэ сатырми.
И щхьэ Iуэху фIэкI зезымыхуэ цIыхур усакIуэ хъурэ? ХъункIэ Iэмал зимыIэщ! УсакIуэм дежкIэ нэхъапэр езым и щхьэмрэ и Iуэхумрэкъым. Алим и щхьэ Iуэхур япэ щригъэща къэхъуауэ сщIэркъым сэ. Си закъуэкъым: Алим зыцIыху псори щыхьэт тохъуэ абы. Усэм цIыхубэм и напэкIэ щIеджэр аращ: усакIуэ къалэмыр зыIэщIэлъ цIыхур, жыпIэнурамэ, щхьэхуимытщ, къэзылъхуа лъэпкъыращ ар зыхуэлажьэр — нэгъуэщI плъапIэ иIэнкIэ хъунукъым усакIуэм. Алим апхуэдэ усакIуэщ — абы и гъащIэри и гуащIэри зи быдзышэ ефа лъэпкъым и щхьэузыхьщ.
ТхакIуэм и пщIэр щалъытэкIэ, псом япэ зэплъыр абы и лъэпкъым и литературэмрэ и щэнхабзэмрэ хилъхьа гуащIэрщ. Аращ зэлъытар абы лъэпкъ тхыдэм къыщылъыс увыпIэр. Адыгэ лъэпкъ щэнхабзэм пщIэшхуэ зиIэ увыпIэ къыщылъос Алим, ар абы езым и гуащIэдэкIкIэ къилэжьа пщIэщ.
Алим къэрал псом щигъэIуащ езыр къызыхэкIа лъэпкъым и цIэр, абы и тхыгъэхэм куэдкIэ нэхъ лъагэ дэхъуащ а лъэпкъым и пщIэр. Къэбэрдей литературэм и фIыцIэ нобэ жыжьэ щыIуамэ, ар, псом япэрауэ, зи фIыщIэр Алимщ. Алим апхуэдэ фIыщIэ зэрыбгъэдэлъыр ещIэ езы лъэпкъми, абы ирогушхуэ. УсакIуэм дежкIэ абы нэхъ лъапIэ щыIэнкIэ хъунукъым — уи фIыщIэр цIыхум ялъытамэ, уи лъэпкъым фIыгъуэ хуэблэжьмэ.
КУЛИЕВ Къайсын,
Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ, Ленин саугъэтым, СССР-м,
РСФСР-м я Къэрал саугъэтхэм
я лауреат.
КъэIуэтакIуэ емышыж
ГуфIэгъуэм сыт щыгъуи цIыхум къару кърет. Ауэ ар лъэпкъ псом и гуфIэгъуэу щыщытым деж тIуащIэщ, цIыхубэм дамэ къатрегъакIэ.
КЪЭБЭРДЕЙ-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ, Горький Максим и цIэкIэ РСФСР-м щыIэ Къэрал саугъэтым и лауреат КIыщокъуэ Алим, дэ, усакIуэ, тхакIуэ псоми, ди ныбжьэгъущ икIи ди къуэшщ. Дэ абы фIыщIэу хуэтщIым гъуни нэзи иIэкъым ди щIыналъэм хуитх уэрэд дахэхэм папщIэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и къуэ, ипхъухэр ину зэриIэтым щхьэкIэ. КIыщокъуэм дуней псом къаригъэцIыхуащ зигури зи псэри зэIуха адыгэхэр — мэкъумэшыщIэр, Iэщыхъуэр, зауэлIыр. Ар зи лъэпкъым хуэпэж усакIуэ нэсщ, гъащIэр фIыуэ зылъагъу дэтхэнэми нэхурэ хуабэрэ ярет.
Кавказым и усакIуэ, тхакIуэ нэхъ ин дыдэхэм ящыщ зыщ КIыщокъуэ Алим, ипэжыпIэкIэ жыпIэмэ, адыгэ псоми я гурыгъугурыщIэхэм, я хъуэпсапIэхэм, я мурадхэм я къэIуэтакIуэ емышыжщ. Аращ ди къэралым и мызакъуэу, хамэ къэрал куэдым щыпсэухэми Къэбэрдейр фIыуэ къыщIацIыхур, абы и гур къызэреуэ макъыр щIызэхахыр.
КIыщокъуэр усакIуэщ. КIыщокъуэр тхакIуэщ. КIыщокъуэр драматургщ икIи киносценаристщ. Абы и Iэдакъэ къыщIэкIа сыт хуэдэ тхыгъэри лъэпкъым дежкIэ лъапIэщ икIи дахэщ. Абыхэм нэсу къаIуатэ гъащIэм и пэжыр, адыгэм и гупсысэ жаныр. Дахэщ и образхэр, инщ и Iэзагъыр. Алим и Iэдакъэ къыщIэкIа дэтхэнэ зы тхыгъэри ещхьщ ди къурш щхьэ тхъуахэм телъ уэсым, ди щIыналъэм къыщешх уэшх хуабэм, ди губгъуэхэм къыщыкI удз гъэгъахэм, ди псыхъуэхэм дэлъ мывэ хьэлэмэтхэм, ди псы уэру зи къарур мыкIуэщIыжхэм.
Сэ аргуэру зэ сигу къэкIыжащ абы и усэ хьэлэмэтыщэ илъэс зыбжанэ и пэкIэ итхар. Зи гугъу сщIыр шууей хахуэм уафэ джабэм Шыхулъагъуэ зэрыщыхишырщ. Илъэс Iэджэ щIауэ езы КIыщокъуэми ди тхылъеджэхэм я гум апхуэдэ лъагъуэ щыхеш. Алим къэбэрдей литературэм и шууей хахуэщ.
МОКАЕВ Магомет,
Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ.
1990 гъэ
Абхъаз хъуэхъу
Си къуэшыфI Алим, уи цIэм къытеIукIа хъыбар гуфIэгъуэр къэсащ ди дежи. Къэралым къыпхуищIа гулъытэм, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь узэрыхъуам, абхъазхэр дыщогуфIыкI. Дроин, дропагэ а фIэщыгъэ лъапIэм.
ЗЫ ЖЫГЫМ и къудамитIу ди лъэпкъитIыр къэзыIыгъыр зы лъабжьэщ, а лъабжьэр зыхэкIыкI щIыгулъри ди Кавказ лъахэрщ. Нэхъ IупщIу жыпIэмэ, адыгэмрэ абхъазымрэ дызщ, дызыкъуэпсщ, зэунэкъуэщ зэгъунэгъуитIым дахуэдэщ. Аращ уи гуфIэгъуэр дэркIи щIэгуфIэгъуэр, аращ удилъэпкъэгъуу къыщIэдбжыр, удыдей дыдэуи щIыдигугъэжыр.
Алиму ди къуэш Iумахуэ, зэшитI зэщытхъуу къыщыхъур зэзэмызэххэщ. А зэзэмызэри къызыпэкIуэжыр нэгъуэщIхэм я фIыщIэ иныр зым къыщылъыскIэщ. Уэ къэблэжьащ а фIыщIэри си щытхъури. Иджы мы си гур хэхъуэу жызоIэ: фIыщ дунейпсо утыку ихьэф лIы щыпкъэ уи Хэку къикIыну. Гъуэзэджэщ, ар къызыхэкIам и пщIэр, и нэмысыр, и щIыхьыр зыIэтыф къэхъумэ. Апхуэдэ цIыхур насыпщ адэжь лъахэм дежкIэ. А насыпыр дэ къыдэбгъэуэлIащ — абхъазхэми адыгэхэми.
Уэ уи къалэмыпэм къыщIэкIащ, ди Совет хэкушхуэм и мызакъуэу, нэгъуэщI къэралхэми щадж уи романхэр — «Нал къутар», «Эмирым папщIэ сэшхуэр», «Хъуэпсэгъуэ нурыр», «Мазэ ныкъуэ щхъуантIэр», нэгъуэщIхэри. Уэ къэбгъэщIащ адыгэ-абхъаз поэзиер зыгъэбжьыфIэ усыгъэхэр. А псори уэ къэбгъэщIащ уи талантышхуэмкIэ, уилъкIэ, уи псэкIэ. Дэтхэнэ махуэри, сыхьэтри лэжьыгъэкIэ гъэнщIауэ уэ уи гъащIэр уохь, зауэм уIутым хуэдэу, зы гъунапкъэм адрейр кIэлъыкIуэу къапщтэу, зы лъагапIэр къызэбнэкIамэ, нэхъ щыгу лъагэжым зеппщыту. Аращи, сэ сынохъуэхъу ди адыгэ, абхъаз лъэпкъхэм дяпэкIи куэдрэ уахуэузыншэну, уи къалэмыр мыубзэщхъуу, ди литературэм жьыщхьэ махуэ ухуэхъуну.
ШИНКIУБЭ Бэгърат,
Социалист Лэжьыгъэм и
ЛIыхъужь, Абхъазым и цIыхубэ усакIуэ,
Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ.
1990 гъэ
Шыхугъэлъагъуэ
ГъащIэр лъэныкъуэ зэмылIэужьыгъуэ куэду зэрызэхэлъым ещхьу, бгъэдыхьэкIэ зыбжанэкIэ утепсэлъыхь хъунущ КIыщокъуэ Алим и къекIуэкIыкIамрэ и дуней тетыкIамрэ. А лIы щэджащэр уэ хьэрычэт щIы, сэ берычэт хэслъхьэнщ жызыIэ Алыхьталэм и псалъэхэм тету къызэрыгъуэгурыкIуам щыхьэт тохъуэ абы къызэпича гъуэгуанэ узыншэр икIи, Тхьэм и шыкурщи, гъуэгуанэшхуэр: абыи хьэзыру уафэм зыри къыхурадзыхакъым — хуэфащэпсу Алыхьыр къызыхуэупсахэм ящыщти, гъуэгур убзыхуа хъуащ. «Зы хьэрфыр зы былым уасэ щыхъуну зэман къэкIуэнущ» жызыIэрейуэ щыта Пщымахуэ, Алим и адэм, и псалъэ пэжхэр зриIуэкIыр и жылэгъухэм я закъуэтэкъым — абы щIипIыкIырт и бынхэри. Алимрэ абы къыдалъхуахэмрэ я сабиигъуэр зыхиубыда лъэхъэнэм «хьэрфыр былым уасэм пащIу» зэман къызэрыхъунур мэкъумэшыщIэхэм я фIэщ пщIын щхьэкIэ, дамэкъуэ куэд пкъутэн хуейт. Ауэ а гугъуехьми къиухуакъым Алыхьым и ФIыцIагъэри зыIэщIэлъ урыс тхылъри зыIыгъ КIыщокъуэ Пщымахуэ.
КЪУАЖЭ САБИЙР тхылъым ешэлIэнымкIэ Пщымахуэ иригъэкIуэкIа лэжьыгъэшхуэр зыхуэдизыр зыщIэжхэм ящыщ Щхьэлыкъуэ ноби дэсщ. «Фи быныр евгъаджэ» жиIэу унащхьэ-унащхьэкIэ жылэр къызэхэзыкIухьу щыта Пщымахуэ псом япэ школым иришэлIар езым и бынхэращ. Пщымахуэ щIэныгъэ зэрыбгъэдэлъыр, абы и бын зэрыщимыгъэуэнур зыщIэ икIи зылъагъу жылэдэсхэми куэду къахэкIащ КIыщокъуэхэ я гъуэгум теувахэр.
ЩIэныгъэм и псыпэр Щхьэлыкъуэм япэу къезыгъэжэхар Пщымахуэщ, а псыпэм япэ дыдэ кърикIуа дыщэ бдзэжьей щIэблэу убж хъунущ Пщымахуэ и бынхэр.
КIыщокъуэ Пщымахуэ адыгэ лъэпкъым къыхуэщхьэпэн бын дыгъэл къыщIэхъуащ — абы и къуитIымрэ и пхъуитхумрэ хэт тхакIуэщ, хэт дохутырщ, хэти егъэджакIуэщ… Пщымахуэрэ Куэзрэ я Насып вагъуэ мыужьыхыжу, я Шыхугъэлъагъуэ хэмыгъуэщэжу игъащIэ псокIэ уэгум къинащ абыхэм я къуэ, адыгэлI щэджащэ, лъэпкъым и набдзэ хъуну зи натIэм пасэу къритха Алим. Сыт хуэдизрэ ущытхъуми, ущытхъуIуэнукъым а лIы телъыджэм. Апхуэдэу щIыжысIэр ар си къуажэгъуу зэрыщыт къудейркъым. Сэ фIыуэ слъагъухэм Алыхьым къарит апхуэдэ къуажэгъу — абы къикIыр зэрыадыгэ лъэпкъыу дехъулIауэ аращ. Дэ къытхэкIащ ПащIэ Бэчмырзэ, ЩоджэнцIыкIу Алий, КIуащ БетIал, КIыщокъуэ Алим, Темыркъан Юрэ сымэ хуэдэ гъуазэхэр. Абыхэм я щIэин хъугъуэфIыгъуэ мыкIуэдыжхэрщ, я IэужьыфIхэрщ, я акъыл нэхум и нур мыужьыхыжырщ нобэ ди лъэпкъыр зыгъэлъэпкъыр. КIыщокъуэ Алим къызэпича гъуэгуанэшхуэм и лъэужьыр акъыл нэхум дэблэу, гупсысэ шэщIарэ Шыхулъагъуэу уэгум зриукъуэдиящи, Тхьэм ищI ди лъэпкъым куэду къыхэкIын а «Шум и гъуэгум» пызыщэн!
ЕЛГЪЭР Кашиф,
Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ.
Нэхъыщхьэу къызолъытэ
КIЫЩОКЪУЭР нэгъуэщIхэм хыумыгъэгъуэщэн усакIуэ телъыджэщ. Абы и творчествэм и фIыпIэ нэхъыщхьэу къэплъытэ хъунущ гупсысэ жан, акъыл куу зэрыхэлъыр, и темэр IупщIу зэрыубзыхуар…
КIыщокъуэ Алим усакIуэщ икIи сэлэтщ, усакIуэщ икIи ухуакIуэщ.
СВЕТЛОВ Михаил,
урыс усакIуэ. 1959 гъэ
ЩIыхь лъагэ
Адыгэ литературэм и къежьэкIэмрэ зыужьыкIэмрэ тепщIыхьмэ, шэч хэлъкъым абы нобэр къыздэсым къикIуа гъуэгум КIыщокъуэ Алим и лIэщIыгъуэкIэ уеджэ зэрыхъунум. Ди литературэр щызэфIэувам КIыщокъуэм япэ ита щыIами (усакIуэшхуэ дыдэхэри яхэту), къэбэрдеибзэ тхыгъэр, псом хуэмыдэу лирикэр, роман лIэужьыгъуэр дунейпсо литературэ щапхъэм изыгъэтIысхьар, изыгъэувар, дунейпсо утыку изышар Алим и гуащIэм къыдэкIарщ. Алим и жьауэм щIэту лъэщу бэкъуащ литературэр.
КIЫЩОКЪУЭ Алим и тхыгъэхэм укъыщеджэкIэ е и псэлъэкIэм ущыщIэдэIукIэ, гу лъыботэ къру пашэм и образыр абы фIыуэ зэрилъагъум, куэдрэ къызэригъэсэбэпым. Лъэпкъ псоми хуэдэу, адыгэхэм Iулыджрэ пщIэ лейрэ хуащIырт бэм я пашэу щытыну зэфIэкI зиIэхэм, «хэкулI» жыхуэпIэнухэм. Апхуэдэхэрт «къру пашэ» щIыхьыр зыхуагъэфащэр. Ар фIыуэ къыхощ революцэм, граждан зауэм, абы къыкIэлъыкIуэ илъэсхэм ятеухуауэ КIыщокъуэм итха романхэм.
КIыщокъуэ Алим езыр дапщэщи щытащ дыгъафIэ гъуэгукIэ япэкIэ узышэ пашэу, гъуазэу, литературэм тепщIыхьмэ, ар къру пашэ щIэхъуар и къулыкъу лъагэхэракъым — и къалэмыпэм къыщIэкIахэращ. Зэбгъэпщэн, зыпэплъытэн щымыIэ и усэхэмрэ прозэмрэщ. Лъэпкъ литературэм и жьантIэр иIыгъыу къызэрекIуэкIарщ.
Пэжщ, мыбыи егупсысын хуей мэхъу: сэ къысфIощI литературэм и пашэу зэрыщытым (и лэжьыгъэмкIи, и тхыгъэмкIи) ар нэхъ лейуэ иригъэгупсысу екIуэкIауэ тхакIуэм и къалэнхэм, усакIуэм («поэтым» жиIэмэ, нэхъ къищтэ хуэдэщ Алим, а псалъэм нэхъыби къызэщIеубыдэ) гъащIэм щиIыгъ, щиIыгъын хуей увыпIэм… УсакIуэу абы иримыгузавэ, иримыгулэз щыIэу къыщIэкIынкъым. Алим къалэм къызэрищтэрэ ирогумэщI усакIуэм и цIэ лъапIэр, лъагэр щIыхь пылъу зехьэн Iуэхум, а къалэныр нэхъ екIуу гъэзэщIэным. Дигу къэдвгъэгъэкIыжыт аддэ пасэу, литературэм щыхыхьа дыдэм игъафIэу щыта хъуэпсэныгъэр: «Хыр си шакъалъэу къалэм хуэфащэ сиIатэм…»
Зауэ зэманым итха усэхэмрэ поэмэхэмрэ къагъэлъагъуэ лъэпкъ хьэл-щэныр литературэм щызэфIэувэнымкIэ КIыщокъуэм лъэбакъуэ лъэщ зэричар. Аращ япэ дыдэу зи фэкIи, зи акъылкIи, зи дуней тетыкIэкIи зэрыадыгэр зыми хэмыгъуащэ цIыхухэр лъэ быдэкIэ литературэм хэзышэфар. Абы щыгъуи, а цIыхухэр ди къэрал иным и хэкупсэ нэсхэщ, СССР-м ис адрей лъэпкъхэм я бын псоми хуэдэу, псэемыблэжу бий бзаджэм пэщIэту. Iуэхур тынш цIыкIуу щытакъым. Езы КIыщокъуэми ар мызэ-мытIэу къыщыхигъэщащ литературэм, творчествэм ехьэлIауэ итхахэм. «Ди зэманым псэу цIыхум и образ — зыми хэмыгъуэщэну зэщIэкъуауэ, зыщыщ лъэпкъкIи псоми къахэщу, ауэ щыхъукIи, дунейпсо цIыхубэм и хьэл-щэнкIэ зэщIэпсэу, — къэбгъэщIыныр икъусыкъужкIэ къалэн гугъущ», — щыжиIэгъащ абы 1956 гъэм «Вопросы литературы» журналым къытрыригъэдза тхыгъэм.
КХЪУЭIУФЭ Хьэчим,
Урысей Федерацэм щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
ПсыкIэху мэзым щагъэлъапIэ КIыщокъуэ Алим и илъэс 75-рэ. Абы къыбгъэдэтщ Къэрмокъуэхэ Хьэмидрэ Мухьэмэдрэ, ХьэфIыцIэ Мухьэмэд. 1989 гъэ
