Лъэпкъыр зыгъэбжьыфIа
Дэтхэнэ цIыхури къалэн пыухыкIахэр и пщэрылъу дунейм къытохьэ. Я нэхъ гугъур зылъысыр къызыхэкIа лъэпкъым псэкIэ хуэлэжьэныр зи натIэу къигъэщIхэрщ. Щэнхабзэм зегъэужьыныр, бзэр хъумэныр, лъэпкъым и цIэр фIыкIэ гъэIуныр мытыншми, мылъкурэ щIыхьрэ къыпэкIуэнкIэ узыщыгугъыну щымытми, Iуэху щхьэпэщ, нэхъ къалэн лъапIэ дыдэхэм ящыщщ. А «IэнатIэм» псэемыблэжу пэрытахэм, зи къэухькIэ, зэчийкIэ лъэпкъыр зыгъэбжьыфIахэм я зы пашэщ усакIуэ-уэрэдус, макъамэтх, уэрэджыIакIуэ, пшынауэ Iэзэ, адыгэ макъамэ гъуазджэм и лъабжьэгъэтIылъ, РСФСР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ (1966), РСФСР-м и цIыхубэ артист (1990), Адыгей Республикэм и цIыхубэ артист (1992), 1976 гъэм къыщыщIэдзауэ СССР-м и Композиторхэм я зэгухьэныгъэм хэта Тхьэбысым Умар Хьэциц и къуэр. Ар 1919 гъэм августым и 16-м Адыгей Республикэм и Куэшхьэблэ куейм хыхьэ Хуэдз жылэм къыщалъхуащ. Курыт еджапIэр къиуха нэужь, Тамбов дэт, Бэракъ Плъыжь зезыхьэ дзэ училищэм 1939 — 1941 гъэхэм щеджащ. 1941 гъэм зауэ IэнатIэм Iухьащ икIи ар иухыхукIэ лIыгъэ зэрихьэу хэтащ. Зэрихьа лIыхъужьыгъэхэр къалъытэри, орденрэ медалу пщыкIуз къыхуагъэфэщащ, абыхэм ящыщщ Вагъуэ Плъыжь орденри.
1946 гъэм Тхьэбысым У. Хуэдз дэт ЩэнхабзэмкIэ унэм и унафэщI ящIащ, абы къыдэкIуэу, Куэшхьэблэ куейм ЩэнхабзэмкIэ и унэм и унафэщIуи щытащ. А илъэсхэм абы IуэрыIуатэр зэхуихьэсыжу, макъамэхэр, уэрэдхэр итхыжу Адыгей, Къэрэшей-Шэрджэс, Къэбэрдей-Балъкъэр хэгъэгухэр къызэхикIухьащ: лъэпкъ уэрэдыжьу мин ныкъуэм щIигъу итхыжащ, нэгъуэщI IуэрыIуатэ тхыгъэхэри къиугъуеижащ.
1952 — 1954 гъэхэм Тхьэбысымыр Римский-Корсаков Н.А. и цIэр зэрихьэу Ленинград дэт консерваторием щеджащ. А пIалъэм къриубыдэу абы макъамэмкIэ щIэныгъэ зригъэгъуэтащ, фIыуэ илъагъу IэщIагъэм нэхъ хуэIэрыхуэ хъуащ. АрщхьэкIэ бынунагъуэшхуэ зэриIэм (а лъэхъэнэм быниплI игъуэтакIэт) къыхэкIкIэ, и хэку къимыгъэзэжу хъуакъым. ЕджапIэр къигъанэу къэкIуэжа нэужь, и лэжьыгъэм щыпищащ Куэшхьэблэ куейм ЩэнхабзэмкIэ и унэм. ИужькIэ илъэс зэхуэмыдэхэм ар гуп щхьэхуэхэм я солисту, концертмейстеру щытащ, уэрэдымрэ къафэмкIэ Адыгейм и ансамблым, апхуэдэуи Адыгеймрэ Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ я филармоние- хэм щылэжьащ.
1947 гъэм Тхьэбысым У. и япэ лэжьыгъэр — «Пщэдджыжьыр къуажэм» жыхуиIэ къызэрыфэ сюитэр — итхащ. Абы къыкIэлъыкIуэу дунейм къытехьащ «Сэлэтым и письмо» (пс. Жэнэ Къ.), «Си Адыгей» (пс. ЯхулIэ С.), «Сыт къэхъуар иджы?» («Сыда къэхъугъэр джы?»; пс. Жэнэ Къ.), «Мэлыхъуэм и уэрэд» (пс. Пэрэныкъуэ М.), нэгъуэщI куэди. «Сэлэтым и письмо» уэрэдыр 1957 гъэм адыгей литературэмрэ гъуазджэмрэ я махуэхэр Мэзкуу щыщагъэлъапIэм ирихьэлIэу япэу цIыхубэм я пащхьэм щыIуауэ щытащ, зэхэзыхахэми гунэс ящыхъуащ.
Тхьэбысым Умар и уэрэд 46-рэ щызэхуэхьэса «Адыгэ уэрэдхэр» («Адыгэ орэдхэр») япэ тхылъыр I960 гъэм Мейкъуапэ къыщыдэкIащ.
1967 гъэм Тхьэбысымыр Налшык къэIэпхъуэри, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал филармонием и солисту икIи концертмейстеру лэжьащ. А лъэхъэнэхэм абы «Уузыншэм, Кавказ» (1968) фIэщыгъэм щIэту уэрэдхэр щызэхуэхьэса тхылъыр Краснодар къыщыдигъэкIащ. 1969 гъэм адыгей тхакIуэ Мамий Ержыб и IэдакъэщIэкIыу дунейм къытехьа «Щытхъум и гъуэгу» («Щытхъум игъогу») пьесэм Тхьэбысымым макъамэ хуитхащ.
Адыгейм игъэзэжа нэужь, Умар и гъащIэр зэрыщыту уэрэд тхыным тригъэпсыхьащ. 80 — 90 гъэхэм къриубыдэу абы и IэдакъэщIэкI уэрэдхэр щызэхуэхьэсауэ «Гум и уэрэдхэр» («Гум иорэдхэр», 1983), «Си хэку — си уэрэд» («Сихэку — сиорэд», 1989) «Дыгъэм уэрэд хужызоIэ» («Тыгъэм орэд фэсэIо», 1993) тхылъхэр дунейм къытехьащ.
Тхьэбысымыр усакIуэ цIэрыIуэ куэдым ядэлэжьащ, абыхэм я усэхэм макъамэ щIилъхьащ. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, Гамзатов Расул, Жэнэ Къырымызэ, МэшбащIэ Исхьэкъ, КIыщокъуэ Алим, Пэрэныкъуэ Мурат, ХьэдэгъэлI Аскэр, Къуиикъуэ Налбий, Куэшбей Пщымахуэ, н. А уэрэдхэм ящыщ куэдыр, адыгэхэр щыпсэу хэгъэгухэм я мызакъуэу, Урысейми хамэ къэралхэми щыIуащ. Нэхъ цIэрыIуэ дыдэ хъуахэм ящыщщ Жэнэ Къ. и псалъэхэр зыщIэлъ «Си нанэ» («Синан») уэрэдыр. Абы и псалъэхэр зымыщIэ, ар дзапэ уэрэду зыIурымылъ зы адыгэ щыIэу къыщIэкIынукъым:
КъызэщIэкъуауэ къэбгъэлъагъуэмэ, Тхьэбысым Умар и творчествэм уэрэд 600 къызэщIеубыдэ. Абыхэм я къыщхьэщыкIыныгъэ нэхъыщхьэр, я фIагъыр зыщылъагъупхъэр лирикэ щабэмрэ лъэпкъ зэхэщIыкIымрэ щызэхэухуэнауэ зэрыгъэпсарщ. Апхуэдэ ухуэкIэ гъэ-щIэгъуэн яIэщ «Долалай» (пс. Гамзатов Р.), «Уэ уи нитIыр» («О унитIу»; пс. Жэнэ Къ.), «Пщащэм и гупсысэ» («Пшъашъэм игупшыс»; пс. цIыхубэм ейщ), «Зуридэ» (пс. Джэтэжьокъуэ Б.), н. «Уэ уи нитIыр» уэрэдыр Адыгеймрэ Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ я уэрэджыIакIуэ пажэхэу Дзыбэ Мыхьэмэтрэ Тхьэгъэлэдж Светэрэ къызэдащтауэ ягъэзащIэ. Уэрэдым къыщыIуэта лъагъуныгъэ къабзэм пэджэж макъамэ гуакIуи щIэтщ. Абы и пэщIэдзэ сатырхэр зэрызэхэпхыу, макъамэри уи тхьэкIумэм къоIуэ:
О унитIур сыгум итIысхьагъэшъ,
Тэ сыкIоми ахэр сэ сигьусэх!
Сэ сшIоигъоу ахэр къахэсхыгъэшъ,
Сиорэд пэублэу сафэусэ.
О унитIу, о унитIу,
Анахь дахэ шымыI.
О унитIу, о унитIу,
Шъэфы Iаджи къысаIу.
Уэ уи нитIыр си гум итIысхьахэщ,
Дэнэ сыкIуэми ахэр сэ си гъусэщ!
Сэ сфIэигъуэу ахэр къыхэсхахэщ,
Си уэрэд пэублэу сахуоусэ.
Уэ уи нитIым, уэ уи нитIым
Я нэхъ дахэ щымыIэ.
Уэ уи нитIым, уэ уи нитIым
Щэху Iэджэ къызжаIэ.
(Къэбэрдей-шэрджэсыбзэм къизыгъэзэгъар дэращ. — Хь.Л.).
Тхьэбысымым и уэрэдхэр зытеухуа и лъэныкъуэкIэ, я купщIэкIэ гуп щхьэхуэурэ зэтопщIыкI. «Сыту удахэ» («Сыдэу удаха»; пс. ЯхулIэ С.), «Си къуажэ» («Сикъуадж»; пс. Жэнэ Къ.), «ИлъэсыщIэм дыдощIэрэщIэж» («ИлъэсыкIэм тыдэкIэжьы»; пс. Нехай Р.), «Хуэдз и уэрэд» («Фэдз иорэд»; пс. Iэпщокъуэ А.), «Мейкъуапэ вальс» («Майкопский вальс»; пс. Ашихмин А.) уэрэдхэр хэкум, лъахэм, композиторыр къыщыхъуа жылэм хуэгъэпсащ. Абыхэм цIыхум и лъахэм хуиIэ лъагъуныгъэ мыкIуэщIыжыр япкърыгъэшыпсыхьащ. Ар, псалъэм папщIэ, «Си къуажэ» («Сикъуадж») уэрэдым узыщрихьэлIэ мыпхуэдэ сатырхэм наIуэу къапкърощ:
Ипсыхъо Iушъашъэ
Гъатхэм къэзэрэгу,
Ибжыхьапэ дышъэ
Сэ сипкIыхьы лъэгу.
О енкъоджэ къуаджэу
О сикъоджэ кIас,
Сыпсэр зыхэтIагъэу
Сыгум щымыкIуас.
И псыхъуэ Iущащэр
Гъатхэм къызэрокI,
И бжьыхьэпэ дыщэр
Сэ си пщIыхь лъэгущ.
Уэ си къуажэ къуажэу,
Уэ си къуажэ щIасэ
Си псэр зыхэпщIауэ
Си гум щымыкIуэщI.
(Къэбэрдей-шэрджэсыбзэм къизыгъэзэгъар дэращ. — Хь.Л.).
Тхьэбысым У. и творчествэм зауэм ехьэлIа уэрэдхэм щIыпIэ ин щаубыд. Апхуэдэхэщ: «Си щауэгъу» («Сишъэогъу»; пс. МэшбащIэ И.), «ТекIуэныгъэ» («ТекIоныгъ»; пс. Куэшбей П.), «Зауэм дыхуейкъым» («Заом тыфаеп!»; пс. Куэшбей П.), «Гъатхэм и цIэкIэ текIуэныгъэ» («Победа во имя весны»; пс. Щелоков Ю.), «ГукъэкIыж хьэлъэ» («Суровая память»; пс. МэшбащIэ И.), «Сэлэт мыцIыхум теухуа балладэ» («Баллада о неизвестном солдате»; пс. Щелоков Ю.), н.
Умар и уэрэд щхьэхуэхэм гуащIэдэкI хьэлэлыр щегъэлъапIэ. «Шофёрым и уэрэд» («Шофёрым иорэд»; пс. Гъубж М.), «Афуджан» (пс. Балъкъэр Ф.), «Къэралхъан» (пс. Балъкъэр Ф.), «Мэлыхъуэм теухуа уэрэд» (урысыбзэкIэ: «Песнь о чабане»; пс. Пэрэныкъуэ М.), «Мэлыхъуэ бланэ» («Мэлэхъо блан»; пс. Пэрэныкъуэ М.), «Комбайнёр пэрыт» (пс. ЯхулIэ С.) уэрэдхэм псэемыблэжу зи лэжьыгъэр езыхьэкIхэм я образ уардэхэр къыщыгъэщIащ, абыхэм я фIыгъэкIэ гуащIэдэкI хьэлэлым и лъапIагъыр цIыхубэм яхэпща хъуащ. Апхуэдэ уэрэдхэм ящIэлъ макъамэ гуакIуэм пэджэжу пейзажри IэкIуэлъакIуэу хэухуэнащ. «Мэлыхъуэм теухуа уэрэдым» мыпхуэдэ сатырхэм ущрохьэлIэ:
Къэтэбэ шхъуантIэу губгъом зеушъомбгъу,
Къэгъагъ зэмышъогьухэр осэпсым егъэкIы.
КIэим илъэгуанэ псыхъор щэчэрэгъу,
Мэлы Iэхъогъушхор хьузэ ащ рекIокIы.
Къэдабэ щхъуантIэу губгъуэм зеуфэбгъу,
Гъэгъа зэмыфэгъухэр уэсэпсым егъэкI.
ЩыхупIэ лъэгум псыхъуэр къыщокъуалъэ,
Мэл Iэхъушэшхуэр абы щикъухьащ.
(Къэбэрдей-шэрджэсыбзэм къизыгъэзэгъар дэращ. — Хь.Л.).
Тхьэбысымым и IэдакъэщIэкIхэм гушыIэрэ ауанкIэ гъэнщIа уэрэд гъэщIэгъуэнхэри яхэтщ. Псом хуэмыдэу цIыхубэм гунэс ящыхъуащ «Сыхуейкъым уи «Волгэ» хужьи» («Сыфаеп уи «Волгэ» фыжьи»; пс. Жэнэ Къ.), «ГушыIэ уэрэд» («Сэмэркъэу орэд»; пс. Пэрэныкъуэ М.), «Мы хъулъхугъэхэри»» («Мы хъулъфыгъэхэри!»; пс. Джэдгъэф Б.) жыхуиIэхэр.
Уэрэдус Iэзэм сабийхэри гулъытэншэу къигъэнакъым: цIыкIухэм папщIэ абы итхащ «Дахэ ди гухэлъщ» («Дахэ тигухэлъ»; пс. Къуиикъуэ Н.), «Хэт апхуэдэ илъэгъуа?» («Хэт ащ фэдэ ылъэгъугъ»; пс. Шумахуэ А.), «Гущэкъу уэрэд» («Кушъэ орэд»; пс. ЩоджэнцIыкIу Н.), н.
Тхьэбысым У. и уэрэдхэм ящыщ зыбжанэм макъамэри усэхэри езым яхуитхыжащ. Апхуэдэхэщ «Си Жэмбэчей» («Си Джамбэчый»), «Сыт абы хэлъыр?» («Сыд ащ фэIуагъ?»), «Адыгэ лъэпкъхэр», «Уэ езыр» («Ор-рэу») жыхуиIэхэр, н.
Тхьэбысым Умар и творчествэ гъунапкъэншэр щIыпIэ куэдым щызэлъащIысащ. Абы и уэрэдхэр Адыгей, Къэбэрдей-Балъкъэр, Къэрэшей-Шэрджэс республикэхэм я мызакъуэу, къэрал псоми, адыгэхэр щыпсэу хамэ къэралхэми (Тыркум, Сирием, Иорданием, н.) щагъэзащIэ. УсакIуэ-уэрэдус цIэрыIуэм лъэпкъ щэнхабзэми, гъуазджэми, литературэми хэлъхьэныгъэ ин хуищIащ, абы и цIэр адыгэм и тхыдэм дыщэпскIэ хэтха хъуащ.
ХЬЭВЖОКЪУЭ Людмилэ,
Филологие щIэныгъэхэм я кандидат.
