ЛIэужьыр бжьиблкIэ мауэ КъБР-м щІыхь зиІэ и егъэджакІуэ Шафий Хьэчим къызэралъхурэ илъэси 100 ирокъу
ЩыІэщ цІыху хужыпІэ хъуну дахэм гъунэ имыІэу къыпщыхъуу, ухэщыпыхьэпэрэ псалъэ къыхэхахэр хузэІупщэми, иримыкъуну къыпфІэщІу. Псэуху пщІэрэ щхьэрэ иІэу, дунейм ехыжа нэужьи, я ужьым гуапэ кІэлъыжаІэу, ящыгъумыпщэу цІыхум я гум къинэжахэрагъэнущ «кхъэм лІаи щІэлъщ, псэуи щІэлъщ» щІыжиІар адыгэм. Зи гугъу тщІыну Шафий Хьэчим апхуэдэ цІыхущ. И фэеплъыр яІэщІэмыхуауэ зифІ яІуатэхэм ящыщщ ар. Хьэчим теухуауэ тхыгъэхэр зэкъым-тІэукъым газетхэм къызэрытехуар. Мы тхыгъэр щыдгъэхьэзырым, дэ ди мурадащ нобэр къыздэсым цІыхухэр зыщымыгъуазэ гуэрхэр наІуэ къэтщІыну, а цІыху щэджащэр нэхъыфІыжу къывэдгъэцІыхун папщІэ. Хьэчим и гъащІэм и мызакъуэу, дэ дриплъэжыну дыхущІэкъуащ абы и хьэлым, и щэным, дуней тетыкІэу иІам и лъабжьэми дыхуеплъэкІыну.
КъежьапІэ
ЗэраІуэтэжымкІэ, нэщІикІыжыр ягъэлъапIэу къуажэр мэжджытым щызэхэтт, зэи ямылъэгъуа щІалэ бжьыфІэ нэфІэгуфІитІыр къащыхыхьам. Жэмыхьэтым фІэхъус ирахыу етІысэха щхьэкІэ, псом и гу зылъата щІалитІыр, иужькІэ къызэрыщІэкІамкІэ, зэкъуэшитІыр, жыжьэ къызэрикІыр, гулъытэ хэха яхуэщІын зэрыхуейр жэмыхьэт ефэндым къыгурыІуащ. ЩІэныгъэшхуэ зыбгъэдэлъ Щоджэн ХьэтІохъущыкъуэ-ефэндыжьыр набдзэгубдзаплъэт, куэдым хищІыкІырт, къыдэкІыу абы-хэм къащыхуэкІуэм, жылэр зэрыщыту зэщІэтэджащ, жаІэ.
ЩІалитІым къабгъэдыхьэри, ХьэтІохъущокъуэпщыр здэщыс лъэныкъуэмкІэ ефэндым ахэр иригъэблэгъащ. Абыхэми зрамылъэфыхьу къыхуагъэфэща тІысыпІэр яубыдри, нэмэзым хуежьащ. Нэмэзыр зэрызэфІэкІыу, ефэндыр тІуми къеплъри, нэкІэ къагуригъэІуащ, КъурІэныр яІэщІэлъмэ, зы жуз хуэдиз къеджэну, я макъ жылэм зэхрагъэхыну. Зэхэзыхым я гур цІыкІу ищІу щІалитІыр КъурІэным макъкІэ къеджауэ яІуэтэж.
Пщыр ехъуэпсащ а тІум къуажэгъукІэ: фэ ятетт, уазэреплъынкІэ узытеукІытыхьын якъуэлъу гурыщхъуэ уагъэщІыртэкъым, нэхъыщхьэращи, еджащ, дин щІэныгъэ ябгъэдэлъщ. Пщыр зыхуейр ефэндым зэхищІыкІащ. Щоджэн-ефэндыжьым щІалитІыр и деж иригъэблагъэри, махуищкIэ игъэхьэщІа нэужь, къыздикІым, я Іуэху зыІутым щІэупщІащ. Мухьэмэд-Шафихьрэ Къазийрэ (арат зэкъуэшитІым я цІэр) Къумыкъум къызэрикІыр, псэупІэ яхуэхъун ягъуэтмэ, абдеж щетІысэхыу я щІэныгъэрэ хьилымкІэ жылэм ящхьэпэну зэрыхуейр къаІуэтащ. Щоджэн-ефэндыжьым къыжраІар пщым щыхуиІуэхужым, пІалъэ къыхимыгъэкІыу зэшхэм я лъапсэкІи, я унапІэкІи закъыщІигъэкъуащ.
ЗэкъуэшитІым хьилымышхуэ ябгъэдэлъу къыщІэкІащ. ХьэтІохъущокъуэм щІэх-щІэхыурэ къыхуэкІуэрт Къумыкъуми, Нэгъуейми, Абазэми къикІыу хьэщІэ куэд. Дэтхэнэми я бзэр зэхащІыкІыу къумыкъубзэри, нэгъуеибзэри, балъкъэрыбзэри, тыркубзэри, хьэрыпыбзэри, абазэбзэри, адыгэбзэри ящІэт тІуми. ХьэтІохъущокъуэхэ я деж хэт къакІуэми, зэшитІым я къэухьыр жыжьэ зэрынэсым, куэдым я хъыбарыр зэхаха къудейм къыщымынэу фІыуэ зэрыхащІы-кІым гу лъатэрт, куэд дыдэ дэмыкІыуи «ХьэтІохъущыкъуей еджагъэшхуэхэр» цІэр ятеІукІащ.
Зэшхэм пщыхьэщхьэ къэс мэжджытым къуажэ щІалэ цІыкІухэр КъурІэн щрагъаджэрт, тхэкІэ-бжэкІэ щрагъащІэрт, уафэм илъ щІэныгъэу а лъэхъэнэм цІыхур зылъэІэсам щагъэгъуазэрт. ГъэщІэгъуэнщ пщыхьэщхьэеджэхэр къызэрызэрагъэпэщу щытар. Ар лъэхъэнищкІэ зэпыудат. Япэ лъэхъэнэм алыфбейр яджырт, абыкІэ дерсхэр зытыр Щоджэн ХьэтІохъущыкъуэ-ефэндыжьырт. ЕтІуанэ лъэхъэнэм амдэчыр щІаджыкІырт. Ар зи пщэ дэлъри, абы кІэлъыплъри зэшитІым я нэхъыщІэ Къазийт. КъурІэнышхуэм нэсар Мухьэмэд-Шафихь и нэІэ щІэту абы икІырт. Апхуэдэу зэщхьэщыхауэ егъэджэным дэтхэнэ Іустазми и лэжьыгъэмкІэ пщэдэкІыж нэхъыбэ ихьырти, зыпэрыт Іуэхур фІыуэ къызэгъэпэща зэрыхъунум хущІэкъурт.
Нобэр къыздэсым зи гугъур къуажэм щымыужьыхауэ зытепсэлъыхьыж бахъсэней узэщІакІуэхэм ящыщ Куп Исмел-хьэжыжьымрэ къуажэдэс куэдым КъурІэныр езыгъэщІа Нэхущ Мамышэ-ефэндыжьымрэ Мухьэмэд-Шафихь и гъэсэнщ.
Егъэджэныгъэмрэ щІэныгъэмрэ зи гуащІэри зи гъащІэри езыта Шафийхэ я лъэпкъыр къыщежьэр Мухьэмэд-Шафихь дежщ.
Зи псалъэр
къабзэ, зи акъылыр жан
«АдэфІ къуэфІ хуэщщ», жаІэ адыгэхэм. КъуитІрэ зыпхъурэ зыгъуэта Мухьэмэд-ефэндыр щІэх жылэм яхэсыхьащ. Ар хэмыту зы Іуэхугъуи къаІэтыртэкъым. «Мухьэмэд и хъуэхъур теІуа мэхъу», жаІэрти, щІэблэ къызыщІэхъуэм ирагъэхъуэхъурт, нэщхъеягъуэ зиІэм иужьрей псалъэр кІэлъыжрагъэІэрт; и псэлъафи и Іуэхуфи къуажэм я къабылт. Я быным гугъу закъыдригъэхьу иригъаджэ къудейм къыщымынэу, я къэухь-зэхэщІыкІым зэрыхигъахъуэм щхьэкІэ къуажэдэсхэр къыхуэарэзыт Мухьэмэд-ефэндым, Іулыдж къыхуащІырт, егъэлеяуи къыфІэлІыкІырт. ПщІэрэ щхьэрэ зиІэ и адэм зыкъомкІэ ещхь хъужащ и къуэ нэхъыжь Мысхьуди. Ари КъурІэн Іыхьлыт, щІыпІэ куэдым къыщацІыхуу ефэндышхуэ къищІыкІат, бзэ куэд ищІэрт, зэхэзекІуэшхуи иІэт, хьэщІэу къыхуепсыхри мащІэтэкъым. Ауэ жылэм Мысхьуд-ефэндыр ягу къызэринэжар ущиякІуэущ.
Къуажэм дэса нэхъыжьыфІ-хэм ящыщу Унэж Іэдыхьэм куэдрэ игу къигъэкІыжырт и адэшхуэ Амдулыхьрэ Мысхьуд-ефэндымрэ зэкІуэгъужэгъуу, шыгъупІастэ я зэхуаку илъу зэкІэлъыкІуэу зэрыщытар. «Мысхьуд-ефэндым и матэ» жаІэу щыІащ. ЗэрыжаІэжымкІэ, езыр зыкъомкІэ нэхъ щІалэми, пщыхьэщхьэкІэрэ къуажэдэс лІыжьхэр абы деж уэршэракІуэ щызэхуэсырт. Нэхъыбэр зыхуейри зыт — езыр ягъэпсэлъэнырт, жиІэм едэІуэнырт. Апхуэдэхэм деж Мысхьуд-ефэндым и матэр унэм къыщІихырти, я пащхьэ иригъэувэрт. Матэм иІэбэмэ, Іэпхъуамбэ хуэдиз хъун зы пхъакъуэ кърихырти, абы тещІыхьа дамыгъэм елъытауэ куэдым уезыгъэгупсыс, гулъытэ къуэпсхэм жыжьэ зезыгъэдз гъэсэпэтхыдэ гъэщІэгъуэнхэр къахуиІуэтэжырт — ар бегъымбархэм я щхьэ кърикІуа хъыбаруи щытынт, пащтыхьхэм, дзэзешэ цІэрыІуэхэм я тхыдэуи хъунт, узыфІэмыкІын ущие гъэщІэгъуэнхэрауи къыщІэкІынт. Зеикъуэдэсхэм «Амдулыхь и таурыхъищэ» жыхуаІари абы ещхьт, къызэрыщхьэщыкІыр нэгъуэщІт — Амдулыхь къедаІуэр сабийхэрат, матэм кърих пхъакъуэм телъ дамыгъэм елъытауэ къиІуэтэжри таурыхърэ псысэрэт.
Мысхьуд-ефэндым и гъэсэпэтхыдэхэр зэІэпахыу къуажэм куэд дыдэрэ дэлъащ. УзыІэпимышэнкІэ Іэмал имыІэу адыгэбзэ дахэкІэ къиІуэтэж апхуэдиз губзыгъагъэм зыщагъэгъуэзэну хуейуэ къыщІэупщІэри, къыкІэлъыкІуэри мащІэтэкъым. Зэштегъэууэ цІыхубэм къаІуэтэж, уеблэмэ тхауэ зэрахьэу щыта дин хъыбар куэдыр къызыбгъэдэкІар аращ, Мысхьуд-ефэндыращ. Куэд къигъэщІакъым абы, илъэс щэныкъуэм мащІэу щІигъу гуэрщ къипсэуар, ауэ абы и цІэр яІэщІэмыхужауэ, Шафийхэ я гугъу щащІкІэ, Мысхьудефэндым и лъапсэщ, жаІэу къогъуэгурыкІуэ. ЦІыхум хуищІа пщІэращ къызыхэкІар абы и кхъащхьэм нобэми хэмыкІуэдэжауэ щхьэщыт сыным тетха мы псалъэхэр: «Мы мывэ сыныр зейр зи псалъэр къабзэрэ зи акъылыр жану дунейм тета Шафий Мухьэмэд и къуэ Мысхьудефэндырщ».
Адыгэбзэр зи фащэ
Мысхьуд-ефэндым и адэр къуажэм къыщыкІуагъащІэм хэгъэрей хуэхъуауэ щытыгъа Щоджэн ХьэтІохъущыкъуэ-ефэндыжьым къыгурыІуат зэшхэм уазэремыкІуэдылІэнур, быдэуи игу ирилъхьат щІалэхэм благъагъэкІэ запищІэну. Езыр псэууэ къемыхъулІами, и адэм и хъуэпсапІэр и къуэ нэхъыжь Къазий нахуапІэ ищІащ — и шыпхъу ХьэІишэт Мысхьуд щхьэгъусэу иритащ. Я анэр ящхьэщымытыжу ефэндым бынитІ щІэс пэтми, ХьэІишэт абыхэм анэ гумащІэу къахущІэкІащ, езыми щхьэгъусэ хуэхъуам бынибл дигъуэтащ. Быным я гуфІэгъуэ Мысхьуд-ефэндыр хэплъэну насып имыІами, абы и лъэужь дахэр ХьэІишэт зэрыхимыгъэгъуэщэжынум иужь итащ.
Щоджэнхэ я пхъур Іущт, губзыгъэт, куэдым щыгъуазэт. Адэм и псалъэ быным зэхамыхми, ар зэращхьэщымытыжыр захримыгъэщІэну хэтт. «Псысэныбэщ» жыхуаІэм хуэдэти, емрэ фІымрэ, екІумрэ емыкІумрэ,хъунумрэ мыхъунумрэ ехьэлІауэ яхуимыІуатэ ІуэрыІуатэ щыІэтэкъым; фызабэу къэна ХьэІи- шэт ахэр адэмыущий-анэмыущийуэ цІыхухэм къащигъэхъуну хуейтэкъым. ІуэрыІуатэ лІэужьыгъуэу имыщІэри укІуэдыж, жыхуаІэм хуэдэт. Гурыхуэти, илъэгъуамрэ зэхихамрэ щыгъупщэртэкъым, цІыху нэкІуэпакІуэти, жиІэжыр зэгъэзэхуауэ, къытегъэзэжын хуэмейуэ езыр хэт фІэкІа умыщІэну къедаІуэм яхуиІуэтэжыфырт. 1936 гъэм дунейм къытехьа «Кабардинский фольклор» зи цІэ адыгэ ІуэрыІуатэ зэужьым (антологием) зи гуащІэ хэзылъхьа совет ІуэрыІуатэхутэ цІэрыІуэ Талпэ Михаил тхьэмахуэкІэ мыкІуэжу хъыбарыжьрэ тхыдэжьу ХьэІишэт ищІэр къыпихыу бгъэдэсыгъат. ХьэІишэт жыжьэрыплъэти, лІэщІыгъуэхэм я зэблэкІыгъуэм зэхъуэкІыныгъэ куэд гъащІэм къызэрыхэхъухьынури зыхищІэрт. Арагъэнущ сыт хуэдэ щІэщыгъуэми хуэпабгъэ, дэтхэнэ щІэри зи гуапэ Амдура- хьим анэр зэи пэрыуэгъу щІыхуэмыхъуар.
Амдурахьим лэжьыгъэм щымышынэ цІыху лэжьакІуэу, ІэпщІэлъапщІэу къэтэджащ. Ауэ, сыт хуэдиз Іуэху пэрымытами, и гур тхылъым хуэгъэзат, щІэныгъэм хуэшат. Колхозым 1930 гъэм щІалэр хыхьэри, махуэкІэ щІым телэжьыхьу, пщыхьэщхьэкІэ езыр-езыру тхэкІэ-еджэкІэ зригъащІэрэ зригъэгъуэта щІэныгъэ мащІэр нэгъуэщІхэм ябгъэдилъхьэжу щІидзащ. А илъэс дыдэм Амдурахьим Къэбэрдей-Балъкъэр педтехникумым щІэтІысхьащ. Еджэным гущІэ-лъащІэ псомкІи зезыта Амдура- хьим еджапІэр пІалъэ кІэщІкІэ къиухри, Зеикъуэ къуажэ япэу къыщызэІуаха курыт еджапІэм адыгэбзэр щригъэджыну игъэзэжат.
Амдурахьим фІыуэ зыщІэжхэр иджыри дэсщ къуажэм. ЩІалэ лъагъугъуафІэу, сыт щыгъуи гуфІэ нэгуущ ар ягу къызэрыкІыжыр. Нэхъыжьхэм зэрыжаІэжымкІэ, и зыхуэпэкІэкІи къуажэдэсхэм Амдурахьим нэгъуэщІхэм къыхагъэщхьэхукІырт. «Зыхэтым къахэщу апхуэдэт ар. Уэс чэсейм хуэдэу хужь джанэм и щІыІу цеищхъуэ кІыхьыр къытелъу, и хьэзыр Іупэхухэм иджыпсту уэрэдыжьыр къыхадзэнущ жыпІэу зэщІэжьыуэу, и къамэ-бгырыпхри ибг псыгъуэм къилындыкІыу илъу, и шырыкъуитІыр къаз дагъэкІэ гъэцІууарэ укъищу апхуэдэт, — куэдрэ игъэщІагъуэу игу къигъэкІыжырт Быхъурэ (Щоджэн) Аминат. — И теплъэм и закъуэтэкъым къыхэщыр, Амдурахьим сыт щыгъуи фащэ екІуу щыгъар и адыгэбзэращ. Ар сытым хуэдэу дахэу псалъэрэт, абы сытым хуэдэ псэлъэкІэ ищІэрэт!»
А лІы гъэщІэгъуэным и гугъу зыщІыжыфынухэр кІуэ пэтми мащІэ мэхъу, ауэ и цІэр игъащІэкІэ тхыдэм къыщІыхэнэн бгъэдэлъщ. Амдурахьимщ адыгэбзэр и ІэщІагъэу Зеикъуэ япэу егъэджакІуэу къыдыхьэжар. Ар абы зэи сом къызыпэкІуэ лэжьыгъэ къудейуэ илъытакъым. АпхуэдизкІэ и псэм дыхьэрт, зыпэрыт и ІэнатІэр фІыуэ илъагъурти, абы еджакІуэ цІыкІухэр дригъэхьэхын щхьэкІэ Іэмал куэд хузэхилъхьэрт. Пщэдджыжьым лэжьакІуэ къыдэкІ Амдурахьим зэреджэнум хуэхьэзыр сабийхэм яхыхьэным и пІэкІэ, нэхъ пасэу къежьэрти, езым ахэр я унэ къыдишырт, и ужьым кІапсэлъэрышэу ищІауэ итуи еджапІэм дыхьэрт. А гъуэгу мащІэ тІэкІури къакІуху, Амдурахьим абыхэм адыгэ таурыхърэ псысэу яхуиІуэтэжым гъуни нэзи иІэтэкъым. Адыгэбзэр зыхилъхьэ щыІэтэкъым, ар фІыуэ зылъагъум, пщІэ хуэзыщІым и псэ Іыхьэр иритынуи хьэзырт.
УщиякІуэ, гъэсакІуэ, илъэс ІэджэкІэ Зеикъуэ егъэджакІуэ емышыжу щылэжьа Жылау Нурбий жиІэжу зэрыщытамкІэ, Амдурахьим махуэ лэжьыгъэр къызэрырихьэлІэу къуажэм дэс нэхъыжьхэм деж кІуэурэ игъэуэршэрырт, ІуэрыІуатэхэр итхыжырт, ахэр зэхуихьэсу тхылъ зэрищІын гуращэхэри игъафІэрт. Амдурахьим илъэс зыбжанэкІэ зэхуихьэса Іэрытххэм лъэпкъ усакІуэшхуэ ЩоджэнцІыкІу Алии хигъэплъауэ щытащ, и псалъэ зэрыхилъхьари щэхукъым. Алий Амдурахьим кІэщІ-кІэщІурэ къыкІэлъыкІуэрт, и унэ куэдрэ къихьэрт. ЗыгъэпІейтей Іуэхугъуэхэм ехьэлІауэ ахэр зэпсалъэу жэщ мащІэ ягъэкІуакъым. ЩоджэнцІыкІур Зеикъуэ къыщыкІуа махуэхэм я фэеплъщ ноби «Алий и мывэкІэ» еджэу Хьэрэкхъуэрэ джабэм телъ мывэжьыр. Амдурахьим и Іэрытххэм я щхьэ кърикІуар, ди жагъуэ зэрыхъунщи, къытхуэщІакъым.
«Узэрыхуейуэ хъумэ — уунэхъурэт», жыхуиІэращи, Амдурахьим зыщІэхъуэпсхэм теІэбэну хунэсакъым. Зи нэгум нэху кърих егъэджакІуэр, илъэс пщыкІутІ нэхъ мылэжьауэ, зауэжь блэ-кІам и мафІэм 1942 гъэм хэкІуэдащ. Сытми хуэІэпэІэсэ, къуажэ щІалэгъуалэр «ууейсысейкІэ» зэхимыдзу псори зи зэхуэдэ, бгъэдэлъ щІэныгъэр нэхъыбэм ялъигъэІэсыну хущІэкъу щІалэм и псэм ищІа хуэдэт къызэримыгъэзэжынур. Зауэм щыдэкІым, и щхьэгъусэм уэсят хуищІыгъат, гугъу ехьми, лажьэ хэтми, быныр иригъэджэну, ІэщІагъэ яригъэгъуэтыну. ЛІым и псалъэр щхьэгъусэм игъэзэщІащ — Амдурахьим къыщІэхъуа щІэблэм щІэныгъэмрэ егъэджэныгъэмрэ зезымытауэ куэд яхэткъым. Абыхэм ящыщщ зи цІэр къыщраІуэкІэ, ноби зыхуэтэдж Шафий Хьэчим.
Бжыгъэхэм я къафэ
Илъэс 33-рэ фІэкІа мыхъуу зи доктор диссертацэр пхызыгъэкІа Нэхущ Іэдэм иригъэкІуэкІа къэхутэныгъэм, зыдэлэжьа цІыху цІэрыІуэхэм щатепсэлъыхьым жиІэгъат: «Хэку зауэшхуэр мыхъуатэмэ, си пІэкІэ мыбдеж иджыпсту щытынур нэгъуэщІ адыгэлІт. Зы шэч хэлъкъым абы щІэныгъэлІ гъуэзэджэ къыхэкІыну зэрыщытам. СызрихьэлІахэми, сызыдэлэжьахэми абы хуэдэу егъэджакІуэ нэс яхэтауэ сщІэкъым. Зи гугъу сщІыр си гъуэгугъэлъагъуэу щыта, Зеикъуэ къуажэ щыщ Шафий Хьэчимщ. ЗэхэщІыкІ ин дыдэкІэ Тхьэр зыхуэупса а цІыху щэджащэм и гугъэхэр зауэ бзаджэм къызэпиудами, къызыхуигъэщІар арагъэнт — егъэджакІуэ ІэщІагъэрагъэнт — зэуапІэм къызэрикІыжу абы зритыжащ. НэхъыфІ уигъэлъыхъуэну есэпым хэзыщІыкІ егъэджакІуэр, ди насыпти, къытхыхьэжащ. Абы нэхъ щапхъэ дэгъуэ, абы нэхъ сызыдэплъеин сыщІэлъыхъуэн щымыІэу гъуазэу сиІащ Шафий Хьэчим. Си гъащІэ псом къриубыдэу фІыуэ зыгуэр злэжьамэ, абыкІэ фІыщІэ псори зыбгъэдэлъу къэслъытэр си егъэджакІуэрщ…»
ЩІэныгъэлІым фІыщІэ хуищІу псалъэ гуапэ зыхужиІэгъа Хьэчим, пэж дыдэу, зымыцІыхурэ фІыуэ зымылъагъурэ къуажэм дэсакъым. Абы Тхьэм къритауэ зы санэущыгъэ гуэр хэлът, узыхуиущийм, узыхуигъасэм Іэмалыншэу уеувэлІэн хуейуэ уищІу. И ІэнатІэм апхуэдизкІэ гурэ псэкІэ бгъэдэтти, еши псэхуи имыщІэу ар щІэщыгъуэ еджакІуэхэм зэращищІынум, и дерсыр зэхэщІыкІыгъуэу зэрабгъэдилъхьэнум хущІэкъурт. Иригъэджахэм Хьэчим ягу къыщагъэкІыжкІэ, гушыІэ хэлъми, и Іэзагъыр къыхыумылъагъукІын-кІэ Іэмал имыІэу, жаІэрт: «Хьэчим бжыгъэхэр апхуэдизкІэ Іэзэу зэхилъхьэрт икІи зэхихырти, къигъафэу къыпфІигъэщІырт, ар щыплъагъукІи, а бжыгъэхэм плъэмыкІыу задэпщІынуи укъызэщІиІэтэрт».
Бжыгъэхэр Хьэчим «къыщигъафэ» есэп дерсым щІыхьэну хуэмейуэ зыщІезыгъэх щыІэу къыщІэкІынтэкъым, апхуэдизкІэ шыІагъэшхуэ хэлъу ар яригъащІэрти. Махуэм еджакІуэхэм къагурымыІуар, пщыхьэщхьэкІэ иузэхужырт, къамыщтамрэ зэхуамыгъэкІуэфамрэ зэблигъэкІыжырт, уеблэмэ къыпыувэну дерсым щыхуигъэхьэзырыр нэхъыбэжт.
Шафийр Налшык къалэ дэта пединститутым 1939 гъэм щІэтІысхьат, арщхьэкІэ ар къиухыну хунэсакъым. Дзэм щраджам, илъэсрэ ныкъуэрэ фІэкІа дэмыкІауэ зауэр къэхъеящ. ЩІалэщІэм ищІа гуращэ куэдыр а зэрыхьзэрийм къызэпиуда хъуащ…
ЗауэлІым и
гъуэгуанэ хъыбарищ
«МафІэм имысыр, псым епсыхь», жаІэ. Сыт хуэдиз псэзэпылъхьэпІэ имыхуами, Шафийхэ я щІалэщІэр къэщтакъым, и адыгэ напэм ебэкъуакъым, дзыхь кърагъэзу пщэрылъ къыщащІа ІуэхугъуэхэмкІи къыщІэхуакъым. И пщэ къыдэхуэ хьэкъым и инагъыр нэхъри Шафийм зыхригъащІэу къыщІэкІынт «Іэщэр къыщІэпщтэр узыдэкІа уи жьэгурэ ущалъхуа уи Хэкурэ пхъумэн щхьэкІэщ, абы ящхьэкІэ кІуэ хьэкъ уиІэкъым — яхуэсакъ!» жиІэу и адэм кІэщІу, ауэ хэкъузауэ къыжриІа и псалъэхэм.
Япэ хъыбар. Зауэм и дэтхэнэ зы махуэри зэхэгъэкІыпІэт Хьэчим дежкІэ. Ауэ, зэрыжаІэщи, и шым икІунур зыхуэдизыр япэ махуэ дыдэхэм нахуэ хъуат. Хэку зауэшхуэр къыщыхъеям Шафийр Польшэ щІыналъэм пэмыжыжьэу щыІэт. Бийм и тІасхъапІэр зригъэщІэну, и гугъэр къихутэну унафэ къыхуащІри, отделенэм хэтхэм я пашэу Шафийр кърагъэжьат. КъыздэкІуэм, гъунапкъэхъумэхэм я щыгъынхэр ящыгъыу мотоциклхэм тесу мэзщІагъ гъуэгукІэ къакІуэхэм къаІуощІэ. ЩІалэ губзыгъэр набдзэгубдзаплъэу яхэплъэри, гу лъитат абыхэм я Іэщэри, зытес мотоциклхэри совет ІэщІагъэу зэрыщымытым. Шафийр абыхэм япэуври, макъ хэІэтыкІакІэ япиубыдащ къэувыІэну, я тхылъымпІэхэр кърагъэлъагъуну, къыздикІымрэ здэкІуэмрэ къыжраІэну, арщхьэкІэ мотоциклхэм тесхэм захъунщІэу хуежьэри, урысыбзэкІэ губжьауэ кърадзащ:
— Сыт дыкъыщІэбгъэувыІар? Уэ апхуэдэу укъыдэпсэлъэну ухуиткъым, дэ къэрал гъунапкъэхэр дохъумэ, — жаІэри.
Сержант Шафийм ар и фІэщ хъуакъым.
— ЗывмыхъунщІэ, батальон Іэтащхьэр къэсыху зызыгъэхъейм и псэр мыбдеж къыщинэнущ, — жиІэри, и зауэлІхэм ящыщ зы псынщІэу штабым иІуэхуащ. Куэд дыди дэмыкІыу штабым къикІри, батальон Іэтащхьэр къэсащ, гъунапкъэм и хъумакІуэ зыфІэзыщыжахэри къаумысащ. КъызэрыщІэкІамкІэ, ахэр нэмыцэ тІасхъэщІэххэт, советыдзэм зыхагъэпшахъуэу зыхагуэшэну я пщэ дэлъу кърагъэжьауэ арат.
Апхуэдэу зауэм хыхьа хъуа Шафий Хьэчим абдеж и лІыгъэкІи, и пэжагъкІи зыхуэдэр и гъусэхэм къацІыхуащ. МафІэми имысу, псыми имыхьын щхьэкІэ а махуэм щегъэжьауэ тІасхъэщІэх хъуну зыхуагъэфэща щІалэм абы и щэхухэр зригъащІэу щІидзащ. Абы къыгурыІуэрт зыпэрагъэува ІэнатІэр псэзэпылъхьэпІэу зэрыщытыр, куэдым я гъащІэри езым елъыта зэрыхъур. Къыхихари аращ — абы хуеджэнырщ. ЩІэныгъэ зэзыгъэгъуэту, еш имыщІэу абы лъыхъуэу къекІуэкІа щІалэщІэм дежкІэ ар гугъутэкъым. Шафийм куэд къыпихащ Ищхъэрэ-КъухьэпІэ фронтым хыхьэ 34-нэ армэм и штабым и унафэщІ дзэзешэ (полковник) Берлин. Абы Шафийм къыбгъэдихащ тІасхъэщІэхым ехьэлІа щэху куэд, къыщищІащ шыІагъэм, зэгъэзахуэм, акъыл жаныгъэм куэд зэрелъытар. Пщэрылъ къыщащІхэр теплъэкъукІ къыхэмыкІыу зэригъэзащІэр, щапхъэ хэлъу зэрызэфІихыр къалъытэри, сержант Шафийм 1942 гъэм «Хахуагъэм папщІэ» медалыр къыхуагъэфэщауэ щытащ.
ЕтІуанэ хъыбар. 1943 гъэм и мазае мазэм Новгород щІыналъэм хыхьэ Старэ Руссэ къалэм и Іэгъуэблагъэм щекІуэкІа зауае бзаджэми хиубыдащ Шафийр. Къалэм нэмыцэм я СС дзэр къыщызэтеувыІат. Абы теуэну зызыгъэхьэзыр советы-дзэм япэщІыкІэ «бзэгу» къримыхьэлІэу хъунутэкъыми, цІыхуитху гъусэ къыхуащІри, Шафийр тІасхъэ щІихыну пщэрылъ къыщащІащ. Зы напІэдэхьеигъуэкІэ утеплъэкъукІмэ, узыхэкІуэдэнкІэ хъуну Іуэху шынагъуэт. ЩэхурыхуэщІэ гупым нэмыцэ штабым хуэкІуэ гъуэгу нэхъыщхьэр лагъымкІэ «яблащ», езы штабыр къызэрызэгъэпэщари къахутащ.
Шафийр пщэрылъ къыщащІам пэлъэщат, и цІыхуи хэмыкІуадэу къришэлІэжат. ЗауэлІхэм къагъэлъэгъуа хахуагъэмрэ я пашэ сержант Шафийм къылъыкъуэкІа лІыгъэмрэ я фІыгъэкІэ советыдзэм я гъуэгур зэІуха хъуащ. Абдеж щагъэлъэгъуа лІыгъэм папщІэ щэхурыхуэщІэ гупым и унафэщІ лейтенант нэхъыщІэ Шафий Хьэчим «Хэку зауэшхуэ» орденым и 2-нэ нагъыщэр къыхуагъэфэщащ.
Ещанэ хъыбар. Зауэм и ма-фІэ лыгъейм зэры-Новгород щІыналъэу зэщІищтат. Щынэхъ гуащІэр ЛычковэкІэ зэджэ къуажэм и щІыпІэхэрат. 1943 гъэр екІуэкІырт, бжьыхьэ кІа- сэт. Совет къэралыгъуэм и етІуанэ щыхьэру ялъытэ Ленинград къахудэшыр мыбдеж кърашалІэурэ, щынэхъ мамыр щІыпІэхэм щызэбграшырт. Ар фІыуэ зыщІэ зэрыпхъуакІуэхэми я гуащІэр мы лъэныкъуэм кърахьэлІауэ лъыкІпсыкІыу лъэныкъуитІыр щызэпэщІэтт. Мис апхуэдэ зы зауэм нэмыцэ кхъухьлъатэдзэр къахэуэри, мафІэгу пщыкІутІым ис сабий лажьэншэхэр хэкІуэдауэ щытащ.
Бийм зэрапэщІэтын Іэмалхэм ирипсэлъауэ, армэм и штабым Шафийр къикІыжу и дивизэм здэкІуэжым, совет офицер фащэкІэ хуэпауэ цІыхуищым якІэлъыщІыхьащ. ТІур цІыхухъут, зы майоррэ капитанрэ, адрей зы- ри бзылъхугъэт, узэреплъынкІэ медицинэм и капитант. Хабзэм къызэрезэгъым хуэдэу фІэхъус ярихыу ябгъурыува Шафийм псынщІэу гу лъитащ щхьэусыгъуэкІэ зыкъыкІэрагъэхуну ахэр иужь зэритыр. Гурыщхъуэ зы-щІа Шафийм закъримыгъащІэу гъуэгу зэхэкІыпІэ гуэрым щынэсым, къабгъэдокІ, ауэ яужь имыкІыу еплъакІуэу щІедзэ. «Гур зэрыгъум дыгъур ирожэ», жыхуаІэм хуэдэу Хьэчим къелъагъу ар зэрахэкІыу офицер щыгъынкІэ хуэпаищыр щэхуу псалъэу зэрыхуежьар. Удз кІыр лъагэшхуэм къыхэплъ Шафийм къегъэлъагъуэ а щым щІыпІэр къызэраплъыхьыр, зым жиІэр зым зэритхыр. Абы иужькІэ ахэр мэзым хыхьэри, гъуэгумкІэ къаплъэу хуежьащ.
Абы фІигъэкІмэ, пхуэмыузэкІужын кърикІуэнкІэ зэрыхъунур Шафийм къыгурыІуэри, мэзым бгъукІэ екІуэкІыурэ хыхьэри, гъуэгуаплъэхэм я щІыб къыдэуващ. Зэуэзэпсэу я пащхьэ къихута Шафийм абыхэм я Іэр яІэтыну унафэ щахуищІым, Іэнкуну зы тІэкІурэ къеплъащ, итІанэ зрачри, щІэпхъуащ. Зыр Шафийм зэуэ иригъэпсыхащ, цІыхубзри, шэ зыпхыкІа лъакъуэм имыгъакІуэу, джэлащ, ещанэр — майор щыгъын зыщыгъыр, и Іэр иІэтри, зэщІэувыIыкІащ. Щыри, къызэрыщІэкІамкІэ, нэмыцэ тІасхъэщІэх- хэт, противогаз яІыгъым «хъыбарыхь» цІыкІухэр хэщІыхьауэ абыкІэ щІыпІэм щекІуэкІыр я штабым нагъэсу арат.
Бийм и щэхурыхущІэ гупыр къыщІигъэщу зэрапэщІэувам, ахэр къыщиубыдым зэрихьа лІыгъэм папщІэ лейтенант Шафийм «Хэку зауэшхуэ» орденым и 1-нэ нагъыщэр къратащ.
МащІэкъым апхуэдэ хъыбару зауэр къезыхьэлІахэм къахуэІуэтэжынур. ПхужымыІэжыр нэхъыбэщ, ахэр гум и лъащІэм щыхъумащ. Къыщызэрыдэхьей зэзэмызэри, езы лІыхъужьхэм зэрыжаІэщи, гужь дагъэкІщ — хэт гъащІэр зи жагъуэр, ар ууейми, хамэм ейми…
Шафий Хьэчим и псэ еблэжакъым, хэт и щІыб сыдэувэн, жиІакъым. Абы къыхуагъэфэщащ «Будапешт къызэращтам папщІэ», «Венэ къызэращтам папщІэ», «1941 — 1945 гъэхэм екІуэкІа Хэку зауэшхуэм Германием зэрыщытекІуам папщІэ» медалхэр. Дэтхэнэ зыри цІыхухъу нэпс шыугъэкІэ тхьэщІащ, гугъэ мыухыжкІэ псыхьащ. Зи псэр зауэм къыхэзыхыжа щІалэм иужькІэ куэдрэ жиІэрт а илъэсхэр езым дежкІэ гъэунэхупІэ къудейм къыщымыувыІэу, нэгъэсауэ дерс хэхыпІэу зэрыщытар.
Зауэм и дерсхэр
ТхакІуэшхуэ Нало Ахьмэдхъан пщІэшхуэ хуищІырт Шафийм, куэд дыдэрэ и гугъуи ищІыжырт. «ЦІыху нэс ухуеймэ, Хьэчим абы и щапхъэт. ЦІыхум и нэгу щІэкІым и лъэужь и хьэлым къытемыщыжыныр Іэмал зимыІэщ. ПкІуэцІылъ гуращ зэлъытар абы укъызэфІигъэщІэнрэ уипсыхьынрэ. Хьэчим гу кІуэцІылъти, зауэм ипсыхьри, зэримыщІыкІыу, атІэ и цІыхугъэр нэхъри щыз хъуауэ къигъэзэжащ. Абы сабийм яхилъхьа фІылъагъуныгъэращ дунейм и бзаджэм узэребэныфынур, и нэгум щІэкІа лъыгъажэр къэмыхъуным узэрыпэщІэтыфынур», — жиІэрт Ахьмэдхъан.
Куууэ узыгъэгупсысэщ Шафийм ехьэлІауэ Ахьмэдхъан жиІэжа мы псалъэхэри: «Зэхахыу фІэкІа къытщІэхъуэм нахуапІэу иремылъагъу ди нэгу щІэкІа зауэр… Ауэ, махуэ минрэ щиплІым щІигъукІэ зэпымыууэ екІуэкІа зы дерс кІыхь гуэр сыщІэсауэщ иджы абы сызэрыхуеплъэкІыжыр… КъызгурыІуари аращи, узытет щІыгум цІыхуу тетым зэхуэдэу уахэплъэмэщ, ущалъхуа Хэкуми абы и цІыхухэми лъапІэныгъэ щепхыфынур. ЦІыхур, ар къызыхэкІам емылъытауэ, умылъытэмэ, хьэкІэкхъуэкІэракъым зэщхь ухъунур, атІэ абы зэрахьэ хьэкІэкхъуэкІагъэр узралъытынур. Ар зыуэ.
Мы дунейм теткъым цІыхум и хьэкъыр зэрыплъытэфын ар анэм къызэрилъхуар пщыгъупщауэ. Анэм и мыгъуэмрэ анэм и щабэмрэ пщыгъупщауэ цІыху ухъункІи Іэмал иІэкъым…»
— Сэ згъэщІагъуэр Шафийр апхуэдэу губзыгъэу зэрыпсалъэратэкъым, — жиІэрт Нало Ахьмэдхъан, — телъыджэ сщыхъур сыт хуэдэ къэхъукъащІэми дерс хэхыпІэу зэреплъырт. Пэжщ, дэ псори дыхущІокъу тлъагъум, дызыхэтым дерс къыхэтхыурэ гъащІэм адэкІэ дрикІуэн, ауэ апхуэдизу дыхэпэщэщыхьыщэуи къыщІэкІынкъым. Шафий Хьэчим теухуауэ жыпІэмэ, егъэджэныр, сытми щІэныгъэ хэлъэгъуэныр и лъым хэту къыщІэкІынти, игъуэ щихуэм иригъаджэрт, игъуэ щихуэм езыр еджэрт. Зауэрэ пэт, къыхиха дерсым цІыху ирупІ хъунущ.
Уафэщыгъэ
Адыгэм адэцІиблкІэ дэмыбжеифыр лъэпкъ къыхэкІауи илъытэртэкъым, дзыхь щІагъуи хуищІыртэкъым, щыхьэтуи игъэувыртэкъым. Зи адэжьхэм я ІуэхущІафэхэр зэпызыгъэувэфхэм цІыхур ехъуапсэрт, уафэщыгъэу зэпыщІащ, хужаІэрт. Шафийхэ я хъыбару къеттхэкІар уафэщыгъэу плъытэнумэ, апхуэдиз ирокъу. Хьэчим дунейм зэрехыжрэ зыбжанэ щІами, и цІэр яІэщІэмыхужауэ ноби иропсалъэ, псэемыблэжу зэрыщытам, цІыхур фІыуэ илъагъуу, лэжьыгъэм пщІэ хуищІу къызэрекІуэкІам и гугъу мыухыжхэр ящІ. Дунейм тетыху Хьэчим щІэблэр гъэсэным, дахэр зэхацІыхукІыу, фІыр къагурыІуэу къэгъэхъуным телэжьащ. Игури и псэри зэтауэ щыта лэжьыгъэм щыхузэфІэкІар къэралми къилъытащ — абы къыхуагъэфэщат Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щІыхь зиІэ и егъэджакІуэ цІэ лъапІэр. Ауэ, псом нэхърэ нэхъ лъапІэу къыщІэкІынщ, цІыхум и гум уимыхужу уилъыныр, уи ІуэхущІафэм хуащІ лъытэныгъэр уи уижь къинэм иІэтыныр. Лъэужь дахэ къэзыгъэна Хьэчим мис апхуэдэ пщІэ иІэщ.
Мы тхыгъэр щыдгъэхьэзырым куэдым дригъэгупсысащ. Дегупсысащ цІыху гъащІэм, ар зэуэ къыщІэнэу ужьыхыж вагъуэхэми етлъытащ, ауэ абы къигъанэ лъэужьым и нэхур илъэс ІэджэкІэ мыкІуэдыжу уэгум зэритми ди гур жащ. Зи цІэ къитІуа тхьэмадэхэр нобэ тхэмытыжми, я ІуэхущІафэкІэ псэунущ, щІэблэми яІэщІэхунукъым. ЗэрыжаІэщи, кхъэм псэууэ щІэлъхэри щыІэщ.
ТАБЫЩ Мурат.
Зеикъуэ къуажэ
