Псалъэр мащIэу, и купщIэр куууэ
Къэбэрдей литературэм лъэужь узыншэ къыщызына Къашыргъэ ХьэпащIэ и фэеплъ пшыхь щекIуэкIащ Джэрмэншык къуажэм дэт курыт школым. Ар къызэралъхурэ мы гъэм илъэсищэ ирокъу. Абы кърагъэблэгъат пщIэрэ щхьэрэ зиIэу жылэм дэс нэхъыжьхэр, а лIы щэджащэр зыцIыхуу щытахэр, тхакIуэм и бынхэр, абыхэм къащIэхъуэжахэр. Зэхуэсыр къыщызэрагъэпэщар гъатхэпэм и 14-рт, адыгэ тхыбзэм и махуэрати, IуэхугъуитIри зэпащIэри, зэIущIэр нэхъри гъэщIэгъуэн хъуащ.
ТхакIуэ Къашыргъэ ХьэпащIэ Нэрылъагъут а пшыхьым егугъуу зэрызыхуагъэхьэзырар. ЕджапIэм и пэш нэхъ ин дыдэр гъэщIэрэщIат я къуажэгъу цIэрыIуэм и тхылъхэмкIэ, и сурэтхэмкIэ, къыхуагъэфэща щIыхь тхылъхэмкIэ, ХьэпащIэ теухуауэ критикхэм, тхакIуэхэм я Iэдакъэ къыщIэкIа тхыгъэхэмкIэ, езы Къашыргъэм къызэринэкIа, гупсысэ куукIэ гъэнщIа сатырхэмкIэ.
Зэхуэсыр зи жэрдэмыр школым адыгэбзэкIэ щезыгъаджэ гупырт, ГъукIэпщокъуэ Iэсят и пашэу. Аращ зэIущIэр езыгъэкIуэкIари. ЕгъэджакIуэр ирикIуэжащ ХьэпащIэ и гъащIэ гъуэгуанэм, къызэринэкIа тхыгъэхэр зэрыкупщIафIэр, абыхэм мыхьэнэшхуэ зэраIэр, и псалъэр мащIэу, куууэ къыщIигъалъэу зэрыщытар къыхигъэщу.
ТхакIуэр къыщалъхуар Щхьэлыкъуэ жылэрщ. КIыщокъуэ Алимрэ абырэ зэкъуажэгъут. И ныбжьыр илъэс 13 фIэкI мыхъуу ар къэIэпхъуащ Джэрмэншык. Пасэуи тхэн Iуэхум гу хуищIащ. ХьэпащIэ япэщIыкIэ къызэрыщIидзар усэщ. Зауэм ипэкIэ къыдэкIа усэ тхылъхэм ящыщ зым ихуауэ щытащ абы и IэдакъэщIэкI Iэрамэ.
КъыжыIапхъэщ Къашыргъэр адыгэ усакIуэшхуэ ЩоджэнцIыкIу Алий деж кIуэуэ и усэхэр иригъэлъэгъуауэ зэрыщытар. Дауи, тхэн Iуэхум теухуауэ абы ХьэпащIэ чэнджэщ щхьэпэ къызэрыритам шэч хэлъкъым.
Хэку зауэшхуэм и лъэхъэнэм ХьэпащIэ фронтым кIуакъым, и ныкъуэдыкъуагъэм къыхэкIыу. Ауэ ди текIуэныгъэм и гуащIэ хилъхьащ езым къилэжьауэ сом мин 50 къэралым иритри. Уеблэмэ абы папщIэ Сталиным и фIыщIэ тхылъи къыхуэкIуащ.
Зауэр щекIуэкI зэманым щIидзэри, пенсэм кIуэхункIэ Къашыргъэр Iутащ IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм: къуажэ Советым и тхьэмадэу щытащ, «Ленин гъуэгу» газетми радиокомитетми щылэжьащ. Псом хуэмыдэу абы зэфIэкIышхуэ ирихьэлIащ я къуажэ школым щIэс ныбжьыщIэхэм щIэныгъэ куу егъэгъуэтыным, и псэр зыхэлъу къэгъуэгурыкIуа адыгэбзэм ныбжьыщIэхэр хьэщыкъ хуэщIыным.
ГукъэкIыж гъэщIэгъуэнхэмкIэ къызэхуэсахэм ядэгуэшащ пщIэрэ щхьэрэ зиIэу жылэм дэс, Джэрмэншык къуажэм и тхыдэр куууэ къэзытIэщIыжу тхылъу зытхыжа, еджапIэм и унафэщIу щыта ЛIуп Нурхьэлий, школым и директору илъэс куэдкIэ лэжьа Джыназ Владимир, тхакIуэм и бынхэу Динэ, Хьэзешэ сымэ, нэгъуэщIхэри. Псом хуэмыдэу зэIущIэм кърихьэлIахэр дихьэхащ ХьэпащIэ и къуэрылъху школакIуэ Темболэт и къэпсэлъэныгъэм. ЩIалэщIэм къигъуэтыжащ и адэшхуэм и къекIуэкIыкIам щыщ Iуэхугъуэ гуэрхэр. Апхуэдэу абы лэжьыгъэшхуэ ирихьэлIащ я лъэпкъым и тхыдэр зэфIэгъэувэжыным. «Нэхъ пасэу сыкъалъхуамэ, си насыпти, — жиIащ школым и унафэщI Тумэ Марьянэ, — ХьэпащIэ хуэдэ цIыху телъыджэм сыхуэзэнтэкъэ, сцIыхунтэкъэ».
— Ди адэр лIы щабэу щытащ, — игу къегъэкIыж егъэджакIуэу Псыгуэнсу къуажэм щылажьэ Къашыргъэ Динэ. — Щабэми, уфIэмылIыкIынкIэ Iэмал имыIэу апхуэдэ цIыхут. Ди унэм и 2-нэ къатым дэкIуейрти, абы щитхырт и рассказхэр, повестхэр, романхэр. «МымэжалIэу пIэрэ, щхьэ къехыу мышхэрэ?» — жытIэу дыгузавэу, ауэ дгъэпIейтеин дзыхь дымыщIу апхуэдэут нэхъыбэм зэрыщытыр. СощIэж, ди унэ щIэх-щIэхыурэ къакIуэрт тхакIуэхэр: ЩоджэнцIыкIу Iэдэм, Кулиев Къайсын, Нало Заур сымэ. Кулиевыр езыр нэжэгужэт, гушыIэрейт, хъыбар гъэщIэгъуэн гуэрхэр къиIуэтэжурэ дигъэдыхьэшхырт …
ТхакIуэхэм я закъуэтэкъым — абы и унэ щIэмычэу къакIуэрт и къуажэгъухэри. «ДыщIэупщIэнщ, зыгуэрхэмкIи дечэнджэщынщ, дакъикъэ зыбгъупщI дыщысынщ» жаIэу щIыхьамэ, зэманыр зэрыкIуэм гу лъамытэу, сыхьэт зыщыплIкIэ щIэсхэт, апхуэдизкIэ мо лIы Iущым, цIыху угъурлым малъхъэдисым хуэдэу зыIэпишэрти.
Адыгэ тхыбзэм, апхуэдэу Къашыргъэ ХьэпащIэ илъэси 100 мы гъэм зэрырикъум и щIыхькIэ ягъэхьэзыра пшыхьыр ягъэдэхащ школым щеджэ ныбжьыщIэхэм: усэ къеджащ, уэрэд жаIащ, къэфащ.
Зэхуэсым зэрыщыжаIащи, адыгэ тхылъеджэ щыIэхункIэ псэунущ ХьэпащIэ и тхыгъэ нэхъыфIхэр, псэм лъэIэс, гущIэм нэс, зэ къэпщтамэ пхузэмыгъэтIылъэкIыу узэджэ «Лъапсэ быдэ», «ПшэкIухь», «ГъащIэр матэщIэдзакъым» романхэр, адрей и IэдакъэщIэкIхэри.
ЗэIущIэр зэфIэкIа, абы къыщыпсэлъахэм жаIэр гукIэ зэзгъэзэхуэжа нэужь хьэкъ сщыхъуащ: пшыхьыр ауэ сытми IэхъуэтегъэкIыу, «едгъэкIуэкIащ» жаIэу фIыщIэ къахьын папщIэ къызэрагъэпэщакъым. Школым и унафэщIхэми, а Iуэхум хэлIыфIыхьа егъэджакIуэхэми, псом хуэмыдэу абы теухуауэ лэжьыгъэшхуэ зэфIэзыгъэкIа ГъукIэпщокъуэ Iэсяти я боршу къалъытэрт я къуажэгъу цIыху цIэрыIуэм — дуней тетыкIэ дахэ зиIа, адрейхэм емыщхьу литературэм зи лъагъуэ щыпхызыша Къашыргъэ ХьэпащIэ ягу къагъэкIыжыну, и щIэиныр щIэблэм ящыгъупщэ мыхъунуи, аращ апхуэдэ Iуэхугъуэ щхьэпэ щIрагъэкIуэкIар.
МЫЗ Ахьмэд.
