Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэ
Памук Орхьэн, Нобель саугъэтым и лауреат
(ЦIыхубзым къиIуэтэжа Iыхьэр)
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр нэгъабэ къыдэкIа №№23-25, 27, 29-32, 37, 38, 42, 46, 48-50, 61, 64,
65, 71-72-хэм, 2018 гъэм и №43-м итщ.).
Зыкъом дэкIа нэужь, сэ селъэжьыжащ Тахминэ и образым. Ибрэхьим бегъымбарым Алыхьым зэрыхуэжыIэщIэр игъэлъагъуэн мурадкIэ и къуэр укIыпIэ щриша пычыгъуэр къыщыдгъэлъагъуэкIэ, сэ утыкум сыкъимыхьэу Iупхъуэ къуагъым сыщыпыхьэрт си макъым зезмыгъэIэтыщэу. И къуэм и пIэкIэ мэлыр фIигъэжыну бегъымбарым къыжезыIа уэхьийм и ролыр щызгъэзащIэрти, а теплъэгъуэ дыдэм сыхэту утыкум сыкъихьэрт щынэ цIыкIу сIыгъыу. ИужькIэ сэ къистхыкIыжащ Эдип и анэ Иокастэ жиIар, монологыу утыку щызгъэзэщIэн папщIэ. ЗэрымыщIэм къыхэкIыу къуэм и адэр зэриукIыжам теухуа теплъэгъуэр театреплъхэм я гурыщIэхэр къызэщIиIэтауэ схужыIэнукъым, ауэ шэч хэмылъу, яфIэгъэщIэгъуэнт. Абы нэси ирикъуну къыщIэкIынт, си зэанэзэкъуэр зэрызэгъусар си монологым хэзмыгъэхьэу. Иджы хьэкъыу къызгуроIуэ абы щыгъуэ згъэзэщIа ролым къысхуихьа насыпыншагъэм и инагъыр. Тургай къызжиIат ар мызэ-мытIэу, ауэ сэ абыи седэIуакъым, «Ди шыпхъу, а утыкум щыбгъэлъагъуэ хьэдыгъуэдахэр сыт?» жызыIа шейзехьэ щIалэм жиIари си тхьэкIумэм изгъэхьакъым, режиссёр Исуф «ЗикI сигу ирихьыркъым а пычыгъуэр!» зэрыжиIари къысфIэIуэхуатэкъым.
Сурэтыр СэвкIуий Хьэмид ищIащ Анкара пэмыжыжьэ Гъудул къуажэм Эдип и анэ Иокастэ и ролым сыщыджэгуауэ етIуанэ махуэм ди шэтырым мафIэ къыщIадзащ. Абы иужькIэ мазэ дэкIауэ театр шэтырыр Самсун къалэ псыIуфэм и гъунэгъуу бдзэжьеящэхэм я хьэблэ цIыкIум щыдгъэуващ, ауэ а монолог дыдэм сыкъыщеджа махуэм ди театрыр мывэ IэрыдзкIэ щIагъэнащ. Эрзурум дыщыщыIам, националист щIалэ губжьа гупым я зэранкIэ хьэщIэщым сыкъыщIэкI мыхъуу сыщIэсащ, ди шэтырыр полицейхэм яхъумэу зэхэтын хуей хъуащ. Абы щыгъуэм дэ ди гугъэт щIыналъэ пхыдзахэм щыпсэу цIыхухэр гъуазджэ зэIухам хуэмыхьэзыру, ауэ аркъэмэмрэ кофем и мэмрэ бампIэгъуэу щызэхэзэрыхьа «Хэкупсэ хэIэтыкIахэм я зэхуэсыпIэу» Анкара дэтым и утыку зэвым ди спектаклыр зэрыщыдгъэлъагъуэу дэ ар афIэкIа утыку къитхьэ мыхъуну къытпаубыдащ, жылагъуэ псэукIэм къемызэгъ Iуэхугъуэхэм дытепсэлъыхьу къалъытэри. ЦIыхухъухэм я хъуанэ нэхъ дыдж дыдэр «анэ» псалъэкIэ къригъажьэ къэралым и хеящIэм апхуэдэ унафэ къызэрищтар сэ телъыджэлажьэ къысщыхъуакъым.
Си къуэм и адэшхуэ Акынрэ сэрэ куэдрэ дытепсэлъыхьырт апхуэдэ Iуэхухэм, сэ илъэс тIощIым ситу ар фIы дыдэу слъагъуу щыщыта зэманым. Хьэщыкъ сызыхуэхъуам зэми игъэщIагъуэу, зэми ириукIытэу къысхуиIуатэрт цIыхухъухэм хъуэнэкIэ щызэрагъащIэр лицейм щыщеджэкIэ е дзэм къулыкъу щыщащIэкIэ зэрыарар, икIи дыхьэшхыурэ хъуанэ псалъэхэм сригъэдаIуэрт. А псалъэхэр къызэрыжьэдэкIыр езыми фIэемыкIуу: «Фу, сыту цIапIагъэ ар!» — жиIэрт, итIанэ къыщIэгъэлъауэ тепсэлъыхьын щIидзэрт цIыхубзхэр дэкъузауэ, зэпымыууэ ягъэикIэу зэрыпсэум, икIи къыщIигъужырт гуащIэрыпсэухэр тепщэ хъумэ, апхуэдэ фIеягъэхэр IэщIыб хъууэ псори жэнэтым дисым хуэдэу дыпсэуну. АпщIондэху сэ зыхуэзгъэшэчын, цIыхухъухэм я гурылъхэр ядэсIыгъын хуейт, абыхэм революцэ ящIу ди псэукIэм зрагъэхъуэжыфын щхьэкIэ. Ауэ, тхьэм щхьэкIэ, фигу къэвмыгъэкI цIыхухъухэмрэ цIыхубзхэмрэ гъащIэм къащылъыс увыпIэр зэрызэхуэмыдэм тырку социалистхэм я деж сыщытепсэлъыхьыну мурад сиIауэ. Сэ сыхуейтэкъым си иужьрей монологхэр политикэ къыхуеджэныгъэкIэ гъэнщIауэ щытыну, атIэ усыгъэрэ дахагъэкIэт. Театр утыкум ситу сыкъэзылъагъухэм зыхащIэ гурыщIэхэм хуэдэ цIыхухэм езытыфын къару си къуэм и тхылъми къыпкърыкIыну сыщогугъ. Ди щхьэ кърикIуахэр къыщыгъэлъэгъуауэ, и адэшхуэмрэ и адэмрэ я деж къыщыщIидзэу псори иту тхылъ итхын хуейуэ Энвер игу къэзыгъэкIар сэращ.
Зыкъэзумысыжынщи, сэ си гугъакъым си Энвер еджапIэм згъэкIуэну, унэм сэр-сэру щезгъэджэжыну сыхуеят, школым зэрыщыIэну зэманым, псом хуэмыдэу япэ илъэсхэм, абы и псэ къабзэр, и нэхъуеиншагъэр, и цIыхугъэр фIэкIуэдынкIэ сышынэрти. Сэ сыхуейтэкъым адрей цIыхухъухэм зэIэпах фIеягъэхэмкIэ си къуэм зыгуэрхэр къыдэгуэшэну, мыхъумыщIагъэхэм хуагъэсэну. Тургай си хъуэпсапIэхэр къыздиIыгъыртэкъым. Ди къуэм и школ кIуэгъуэ щыхъуам, дэ Бакыркёй хьэблэм дыщыпсэурт, тIури театрым дыкъыхэкIыжат, дызыхэпсэукIын мылъкур къызэрыдлэжьыр абы щыгъуэ зэпэзэрылъэ хъуа хамэ къэрал сериалхэр тыркубзэкIэ къэгъэпсэлъэнрат. А зэманым сэ Онгёрен сыщIэкIуэр Сияхоглу Сырры и хьэтыр къудейт. Ди щIалэгъуэм дыдэзыхьэхыу щыта хъуэпсапIэхэмрэ гурыгъузхэмрэ зэрыужьыхыжрэ Iэджэ щIами, дэ дызэныбжьэгъуу дыкъэнэжати, унагъуэкIэ дызэкIэлъыкIуэн зэпыдгъэуатэкъым. Илъэс зыкъом дэкIыжауэ Мыхьмуд Iэзэрэ сэрэ Онгёрен дыщызэхуэзышэжауэ щытари аращ.
Ди къуэр хуабжьу дихьэхырт псыкъуиитI Iэзэ Мыхьмуд къиIуэтэж хъыбархэм. Дэ дызэгъусэу щIэх-щIэхыурэ абы и деж дыкIуэрт, и шыгъуэгу ха-дэм ит псыкъуийм деж дыщыст. Мыхьмуд Iэзэ Онгёрен псы къыщигъуэта нэужь, ухуэныгъэм зи мылъку хэзылъхьэхэм псыкъуий къахуитIурэ, абы къулей ирихъуати, зыхуей хуэзэу хъарзынэу псэурт. Онгёрендэсхэм фызабэ дахэ къыхуашэжати, абы и къуэр езым ейуэ Мыхьмуд иригъэтх-ри, адэ нэсым зэрыхуэфащэу ипIащ. Энверрэ а щIалэ цIыкIумрэ ныбжьэгъу зэхуэхъуат, Сэлихьт абы и цIэр. Сэ сыпылъащ Сэлихь театрыр фIыуэ езгъэлъагъуну, ауэ абы зыри къикIакъым. Апхуэдэу щыт пэтми, сэ къызэзгъэпэщат Энвер и ныбжьэгъухэмрэ къалэдэс ныбжьыщIэхэмрэ зыхэт щIалэгъуалэ театр гуп цIыкIу. Театрым удихьэхыныр уз зэрыцIалэм хуэдэщ: зым пкърытмэ, къыбгъэдэтхэми ялъэIэсынущ. А щIалэ цIыкIухэм я нэхъыбэр Мыхьмуд Iэзэ деж щIэх-щIэхыурэ щызэхуэсырти, хадэм ит псыкъуийм сабийхэм щыщ зэрымыщIэкIэ имыхуэным хуэсакъыу, абы ищхьэр гъущI щхьэтепIэшхуэкIэ игъэбыдэри, IункIыбзэ къэб иритыжат Мыхьмуд. Ауэ сэ итIани сыгузавэрт, етIуанэ къатым и шордакъым сыкъихьэрти а хадэм-кIэ сыкъаплъэрт, икIи: «Псыкъуийм фыбгъэдэмыхьэ!» — жысIэурэ сыджэрт. ФщIэркъэ ар зэрыхъур — таурыхъхэмрэ хъыбарыжьхэмрэ къаIуатэр Iэмал имыIэу уи гъащIэми къыщохъу.
Мыхьмуд Iэзэ псыкъуийм къыщинам щыгъуэ дэIэпыкъуауэ щытар сэрат. Ар къыщыхъуным ипэ пщыхьэщхьэм си щIасэ лицеистыр си деж щыIат, аркъэ ирифа тIэкIур и щхьэм дэуеяуэ, ищIэм зэрыхуэIэкIуэлъакIуэ щымыIэу дэ дызэгъусат, дагъуэ сиIэу (апхуэдэ къэхъуну тIуми ди пщIыхьэ-пIэ къыхэмыхуауэ) сыкъигъэнат. А пщыхьэщхьэм ар къысхуэтхьэусыхат псыкъуиитIым щхьэ къэIэтыпIэ къримыту гугъу иригъэхьу, и анэм деж унэм кIуэжыну хуейуэ, псыкъуий къыщIатIым мыхьэнэ лъэпкъ имыIэу, Онгёрен щIыщыIэр сэ зырауэ жиIэу.
ЕтIуанэ махуэм сэ слъэгъуащ ар, пхъуантэ цIыкIу гуэр IэщIэлъу, пIащIэу мафIэгу къэувыIэпIэмкIэ зэрыжэр. Ар егъэлеяуэ си жагъуэ хъуат, афIэкIа Джем зэрызмылъагъужынур къызгурыIуати. И адэм теухуауэ абы къызжиIэжар мащIэ дыдэт, тхьэм ирещIи дяку дэлъа зыгуэрхэр абы щыгъуэ къыгурыIуэу хуежьагъэнт.
Шэтыр театрым хэтхэми къыкIэлъыкIуэ мафIэгум дызэритIысхьэнум зыхуэдгъэхьэзырырти, зэгъусэу дежьэну ди гугъат, ауэ Джем и закъуэу, щIэпхъаджащIэ гуэрым хуэдэу гъэпщкIуауэ, зыIэзыбжьэу Онгёрен щIибгынэр къызгурыIуатэкъым. Ар къэхъуным ипэ пщыхьэщхьэм Тургай ди театр шэтырым Мыхьмуд Iэзэ къыщIишати, утыкум къыщыдгъэлъагъуэм пщIэ зэрыхуищIыр нэрылъагъуу икIи Iэуэлъауэншэу ди спектаклым еплъат.
Дыдейхэм ящIэрт псыкъуиитI Iэзэм и дэIэпыкъуэгъуу щыта Алий зэрымылэжьэжыр — абы и лэжьапщIэр псыкъуийр къызыхуатIым итын имыдэу иубыдыжат, а щIыпIэм псы къыщагъуэтынкIэ и гугъэр зэрыхихыжам къыхэкIыу. Мыхьмуд Iэзэ и етIуанэ дэIэпыкъуэгъум мафIэгу къэувыIэпIэм тету гу зэрылъыстамрэ и кIуэ-кIэм гурыщхъуэ зэрызигъэщIамрэ ди цIыхухъухэм щажесIэм, ахэр къэгузавэри псыкъуиитIым и пщыIэм Тургай ягъэкIуащ, дызэрытIысхьэн хуея мафIэгур благъэкIыу. ИтIанэ дэ псори зэгъусэу, пасэрей таурыхъхэм зэрыхэтым ещхьу, дыкIуэри зызымыщIэжу псыкъуийм илъ Мыхьмуд Iэзэ къитлъэфыжащ, Алий мащэм едгъэхри.
ПсыкъуиитIыр псынщIэу сымаджэщым нэдгъэсащ. ИужькIэ дэ хъыбар къытлъэIэсащ Мыхьмуд Iэзэ къыте-хуа дыркъуэр тэмэму мыкIыжауэ псыкъуийр адэкIи етIыхыным зэрыпищэжам теухуа хъыбарыр. ДэIэпыкъуэгъу хэт къыхуэхъуами, гъэсэну хэт къищтами сэ хэсщIыкI щыIэкъым, ди театрым Онгёрен зэрибгынам къыхэкIыу. Сэ сыхуейт зыщызгъэгъупщэну фIыуэ слъэгъуауэ щытам и къуэм сызэригъусар. Илъэс 35-рэ нэхъыбэ симыныбжьми, а зэманым сэ фIы дыдэу къызгурыIуат цIыхухъухэм я пагагъымрэ я гуащIэмащIагъэмрэ здынэсыр, ящыщ дэтхэнэ зыри зэрыщхьэхуещэмрэ адрейхэм яхуэмыдэу закъызэрыщыхъужымрэ. Сэ сщIэрт абыхэм я къуэхэри я адэхэри зэраукIыжыфынур. ЦIыхухъухэм дежкIэ ар хахуагъэщ, лIыхъужь зыщI Iуэхугъуэщ, сэ, бзылъхугъэм къысхуэнэжыр ахэр згъеижынрат. СщIэуэ хъуар зыщызгъэгъупщэу, щIыпIэ жыжьэ гуэрым сыIэпхъуэн хуеяуэ къыщIэкIынщ.
Энвер хэхъуэху, нэрылъагъу къэхъурт абы и нэхэри, и набдзэхэри, псом хуэмыдэу и пэри Тургай ейхэм зэремыщхьыр. Абы къыхэкIыу сэ сегупсысу щIэздзащ Энвер и адэр зэрымы-Тургайр, атIэ зы жэщ закъуэкIэ щIасэ схуэхъуа лицеистыр зэрыарам. ГъэщIэгъуэнщ, Тургай емыгупсысауэ пIэрэ абы?
Тургайрэ Энверрэ зэи фIыуэ зэхущытакъым. Дапщэщи, ди къуэр щилъагъукIэ, шэч хэмылъу, Тургай игу къэкIыжырт и къуэш нэхъыжьым и фызу сызэрыщытар е щхьэгъусэ зиIэ лIым абы ипэжкIэ сызэрыдэпсэуар. И щхьэр течауэ а Iуэхум зэреплъыр сэ Тургай зэи къызжиIатэкъым, ауэ сэ псори зыхэсщIэрт. Си щхьэцыр зэрыгъуэплъми зэгуигъэпырт ар, си блэкIа псори и нэгу къызэрыщIигъэхьэжым къыхэкIыу. Сэ Тургай сыкъыхуеджат франджы, инджылыз пьесэхэмрэ романхэмрэ щыщ пычыгъуэ зыбжанэ, зи щхьэцыр дыщафэ бзылъхугъэхэр гуащIэу икIи сампIэимыхьэу КъухьэпIэмкIэ къазэрыщыхъур къызыхэщхэм, ауэ абы ар къыфIэIуэхуакъым. ЦIыхубзхэм папщIэ къыдэкI журнал гуэрым иту сэ тхыгъэ гуэр къыспэщIэхуат, ЕвропэмкIэ къыщыдэкI газет гуэрым кърахыжауэ. «ЦIыхухъухэм я нэкIэ бзылъхугъэхэр зэрызэщхьэщыкI лIэужьыгъуэрэ» — арат тхыгъэм и цIэр. Зи щхьэцыр гъуэплъыфэ-дыщафэ бзылъхугъэ лъагъугъуафIэм и сурэтым кIэщIэт-хат: «Жыджэрщ икIи къуажэхь защIэу зэхэлъщ». Сурэтым къытещ цIыхубзым и Iупэхэри и теплъэр зэрыщытуи зэ IуплъэгъуэкIэ сэ зэзгъэщхьат. Ар дахэ цIыкIуу журналым къыхэзгъэж-ри блыным фIэздзат, ауэ абыи си лIым гу лъитатэкъым. Политикэ жьыбгъэхэм задригъэкIу хуэдэу зищIурэ, зэми сэмэгухэм къахэхутэу, зэми интернационалистхэм захибжэу щытми, си щхьэгъусэр къызэрыгуэкI тыркулI къудейуэ арат. Ар зэреплъымкIэ, зи щхьэцыр дыщафэ бзылъхугъэхэм, сыт хуэдэ щхьэусыгъуэм къыхэкIами, лIы куэдыIуэ яIауэ ди къэралым къыщалъытэ. КъищынэмыщIауэ, цIыхубзым езым фIэфIу и щхьэцыр апхуэдэ плъыфэу иригъэIамэ, абы езым къыгурыIуэжу къэхьпэ теплъэр къыхех. Театрым щыджэгу актрисэу сызэрыщытым мащIэ дыдэт а «къуаншагъэм» щыщу сщхьэщихыр.
Апхуэдэу екIуэкIыурэ, Тургайрэ сэ- рэ зэпэIэщIэ дыдэ дыхъуащ хамэ къэрал фильмхэр тыркубзэкIэ къэдгъэпсалъэу дыщыхуежьам. Дэ Бакыркёй дыщыпсэурт, Тургай и адэм къыщIэна унэм дыщIэсу. Си лIым телевизоркIэ къагъэлъагъуэ рекламэм макъ щIигъэувэрт, нэгъуэщI лэжьыгъэ мыхьэнэншэ гуэрхэри зэпымыууэ къигъуэтырт.
КъыщымыкIуэжыр нэхъыбэу гувауэ унэм къекIуэлIэж адэм зэпымыууэ пэплъэ сабий упIыныр зыхуэдэр сэ фIы дыдэу згъэунэхуауэ сощIэ. Энверрэ сэрэ зэпымыууэ дызэрызэгъусэм къыхэкIыу, ди псэхэри нэхъ зэкIэрыпщIат. Сэ си нэгу щIэкIырт абы и псэ пIейтейм зэрызиужьыр, зыхэсщIэрт егъэлеяуэ къызэрысхуэгумащIэр, слъагъурт нетIэ зэрыщытам емыщхьыжу, къыкIэлъыкIуэ дакъикъэм зэрызихъуэжыфыр. Ар зыщышынэр, зыхуэсакъыр, зытепсэлъыхьыну хуэмейр фIыуэ зэрысщIэм хуэдабзэу, сэ зыхэсщIэрт абы и губжьри, и закъуэныгъэри, гугъапIэхэр зэрыфIэкIуэдри. Сэ сфIэфIт си сабийм и Iэ щабэ цIыкIухэм, и лъакъуэ пIащэ цIыкIухэм, и пщэм сеIусэн, икIи гупсэхугъуэ къызиту сыкIэлъыплъырт ар зэрыхэхъуэм, и зэхэщIыкIымрэ къэухьымрэ зэрызаужьым.
Иныкъуэхэм деж дэ махуэ псор дгъэкIуэфынут дызэдэгушыIэрэ дызэдэуэршэру, гъуэрыгъуапщкIуэ дыджэгуу е псалъэзэблэдзкIэ дызэпеуэу, зэгъусэу бэзэрым дыкIуэрэ дызыхуейхэр къэтщэхуу. Зэми дэ зэшыгъуэмрэ закъуэныгъэмрэ къыттегуплIэрт, тIуми шынэр къыттекIуэрт, нэщхъей дыкъэхъурти щхьэж зэгупсысыр и кIуэцI щигъэпщкIужу зэпэIэщIэ дыхъурт. Апхуэдэ дакъикъэхэм деж сэ къызгурыIуэрт нэгъуэщI цIыхум игу удыхьэну, псэкIэ игъэвыр зыхэпщIэну зэрыгугъур. Абы щыгъуэми зи псэ сылъэмыIэсыф цIыхур си кIуэцI къикIа, мы дуней псом фIыуэ щыслъагъу закъуэу си къуэрауэ! Апхуэдэхэм деж сэ абы и Iэпэр субыдырти уэрамхэр, унэхэр, жыг хадэхэр, сурэт зэмылIэужьыгъуэхэр, тенджызыр, кхъухьхэр, кIэ-щIу жыпIэмэ, дунейр езгъэлъагъурт. И ныбжьэгъухэм яхэту Бакыркёй и уэрамхэм, иужькIэ Онгёрен джэгуу дэтыну, джалэми къэтэджыжрэ и щхьэ къыщхьэщыжыфу зригъэсэну сызэрыхуейм хуэдиз дыдэкIэ сэ сыхуейт ар напэ зимыIэ хьэблэ щIалэжь цIыкIу фыщIэрейхэм япэIэщIэ сщIыну, ди театр шэтырым къыщIыхьэу щыта лIы хъуанэрейхэм ещхь сымыгъэхъуну.
Энвер и ныбжьым ит щIалэ цIыкIухэм елъытауэ, си къуэр уэрамым зэман куэд щигъакIуэртэкъым. Ауэ апхуэдэу щыт пэтми, ар ящыщтэкъым еджэным фIыуэ хэзэгъа е и классэгъухэм я деж пашэныгъэр щызыIыгъ ныбжьыщIэхэм, икIи сэ ар си жагъуэ хъурт. Зэзэмызэми сызэупщIыжырт а Iуэхугъуэм сигу щIыхигъэщIыр зэхэзгъэкIыну. Си къуэм сызэрыхуэупсэр зи Iуэху дэкI хьэрычэтыщIэ гъащIэртэкъым, мылъкушхуэ зэтрилъхьэ нэхърэ нэхъ къэсщтэнут пэжымрэ насыпым и хэкIыпIэмрэ я лъыхъуакIуэ цIыху къыхэкIыну. Си щIалэ закъуэр икIи насыпыфIэ, икIи лIыхъужь хъун хуейт. Сэ куэдрэ сегупсысырт абы и къэкIуэнур зыхуэдэнум. Си щхьэ хужысIэ-жырт: Iуэху мыхьэнэншэхэм щIэгупсыс цIыху си къуэр иремыхъу. Ар щысабий цIынэм щыгъуэ схутемыгъэууэ, и жьэ цIыкIур ущIауэ, нэпсым плъыжь ищIа и нэ цIыкIухэр къыстриубыдауэ кIыхьлIыхьу щыгъкIэ, сэ сигукIэ тхьэ селъэIурт: «Си псэм хуэ-дэ си Энвер цIыкIу зы нэпс ткIуэпси щIимыгъэкIыу ирепсэу!»
И нэ дахэхэм гупсэхуу сыщIэплъэу-рэ си къуэм жесIэрт ар зыми зэрыхуэмыдэр, зэрыналмэсыр. Дызэгъусэу дэ дыкъеджэрт сабий тхылъхэм, пасэрей таурыхъхэм, усэхэм, телевизоркIэ деплъырт сабий театр къэзыгъэлъагъуэ нэтынхэмрэ мультфильмхэмрэ. Сэ слъагъурт и адэм нэхъри и адэшхуэм нэхъри абы и псэр зэрынэхъ пIащIэр, зэрынэхъ куур. Сэращ абы жезыIар Iэмал имыIэу драматург зэрыхъунур. ПэщIэдзэ еджапIэр къиуха нэужь, Энвер хэпщIыкIыу нэхъ ерыщ, нэхъ пхъашэ икIи нэхъ къэгубжьыгъуафIэ хъуащ. Апхуэдэ хьэл-щэн сэ зэи ядэслъэгъуатэкъым абы и адэми и адэшхуэми. Сэ пщIэ хуэсщIырт си къуэм и хьэлым, сэ сщыщу къылъысар арауэ къысщыхъурти.
Си Энвер щыцIыкIум щыгъуэ фIэфIт псы хуабэкIэ щызгъэпскIыр, тхъурымбэ щабэкIэ и Iэпкълъэпкъ цIыкIур щIэзгъанэу, згъафIэурэ сыщытелъэщIыхьыр, хъэуаным ещхь и щхьэпхэтIыгу кIыхьым сабын щыхущысхуэр. Иныкъуэхэм деж сэ зризгъэпскIырт абы къыдэхуа псы хуабэм. Энвер илъэсипщI ирикъуху дэ зэгъусэу зыщыдгъэпскIащ Бакыркёй хьэблэм дэт ди фэтэрым и зыгъэпскIыпIэ щIыIэм. ИужькIэ сэ ар езгъэсащ и нэр быдэу иуфIыцIрэ и щхьэр езым ихущIыжыфу.
Си гугъэмкIэ, си къуэм губжьыр къытехьэу икIи нэхъ кIыхьлIыхьу хэкIыжу щыхъуар Энвер лицейм щыщIэса илъэсхэращ. А зэманым Тургай къиублат унэм къемыкIуэлIэжыххэу. Энвер зыщIэтIысхьэфа университетыр пщIэ лъагэ зиIэхэм зэращымыщыр сэ щхьэжэ сщыхъуат икIи ар IэкIуэлъакIуэу зэрысхущIэмыуфам си къуэр аргуэру игъэгубжьат. ИтIанэ сэ къызэныкъуэкъуным гупсэхугъуэ хихыу хуежьащ. Ар зэджэ журналхэм сыщыхэплъэкIэ е ар зэплъ каналым телевизорыр щытезгъэкIкIэ, шхыдэу иригъажьэрт: «Уэ абы щыщу къыбгурыIуэм щхьа…», — жиIэурэ. И щхьэцыр кIэщIыбзэу къригъэщыхьри хьэпсым исауэ къафIыщIэпхъуэжа щIэпхъаджащIэм ещхь хъуат, абы и щIыIужкIэ жьакIэ игъэкIыу хуежьэри исламист мэхъаджэу фIэкIа умыщIэну зихъуэжат.
Университетым щыщIэса илъэсхэм Энвер Онгёрен къалэ цIыкIум нэхъ кIуэрей хъуащ, щысабийм и ныбжьэгъуахэм яхуэзэмэ, ягъусэмэ фIэфIти. Абы щыкIуэкIэ Махьмуд Iэзэ дежи къыщыувыIэурэ, си къуэм нэгъуэщI щIалэ гупи нэIуасэ къыхуэхъуащ, и ныкъуэр лэжьапIэншэу, адрей иныкъуэри идеалист къыхуеджэныгъэ-хэм икъукIэ дихьэхыу. «Велиэфенди» шыгъэжапIэм щекIуэкI зэхьэзэхуэхэм кIуэныр зэгуэр хабзэ хуэхъури куэзыр джэгуным абы щыдихьэхауэ щытащ, ауэ, ахъшэ естын щхьэкIэ зэи къызэмылъэIуами, ар укIытэжри, джэгукIэ мыхъумыщIэр псынщIэу IэщIыб ищIыжат.
Анадолэ лъэныкъуэмкIэ щыIэ Бурдур къалэ цIыкIум дзэ къулыкъур ирихьэкIыу си къуэр щыщыIа зэманым, тхьэмахуэ махуэхэм зыкъригъэутIыпщырт е телефонкIэ си деж къэпсалъэрти, закъуэныгъэр къызэрытехьэлъэр жиIэу гъырт. Ар Истамбыл къэкIуэжу, дыгъэм иса и щхьэ упсар, хуэрэджэ къудамэм хуэдэу псыгъуабзэ хъуа и пщэ гъурыр щыслъэгъуам, си гум апхуэдизкIэ щIыхьати, зысхуэмышыIэу си нэпсыр къысфIекIуат.
Ди зэщыхьэныр абдежым щыпичакъым. Дэ зызыхуэдгъэгусэурэ махуэ бжыгъэкIэ дыщызэмыпсалъэ куэдрэ къэхъурт. Энвер гувауэ фIэ- кIа е къыщымыкIуэжыххэр кIуэ пэт- ми нэхъыбэ хъурт. Апхуэдэ жэщхэм си напIэр схузэтемылъхьэу нэху згъэщырт. Хъыджэбз къызыфIэщIыжам е дэкIуэну мыгугъэж бзылъхугъэ жан гуэрым си къуэр хьэщыкъ хуэхъункIэ зэрыхъунур сигу къыщыкIкIэ шынэм Iэ щIыIэкIэ сызыIэщIиубы-дэрт. Ауэ Энвер къысхуэзэшауэ унэм къэкIуэжырти, зыри къэмыхъуам хуэдэу IэплIэ быдэхэр къысхуищIырт, бакIэ сыщIигъанэрти, дызэкIужырт. Сэ къызгурыIуэрт си къуэр спэIэщIэ хъумэ, ар сымылъагъуу сызэрымыпсэуфынур.
Ауэ и адэм (зи гугъу сщIыр си къуэм адэу къилъытэ лIыращ) Энвер ирикъун хуэдизкIэ гущIыIэ хуэхъуат: Тургайрэ сэрэ ди нэчыхьыр едгъэкъутэжу дызэрызэпыкIари, мыгувэу ар дунейм зэрехыжари ди щIалэм зыуи къыщыхъуакъым. КъызэрымыкIуэ гужьгъэжьрэ губжь инрэ иIэу си къуэр щIэхъуар сэ хэслъагъуэрт ар и адэр къыщхьэщымыту къызэрыхъуам. Энвер апхуэдизу зэрыгущкIэщIыр къызыхэкIар арауэ къыс- щыхъуми, щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэр ахъшэншагъэрауэ хузогъэфащэ. Джем и сурэтыр зытета газетым дыдэм сыкъыщеджащ къухьэпIэ къэралхэм къыщежьа медицинэ IэмалыщIэхэм я фIыгъэкIэ сабийм и адэр хэтми зэхэбгъэкI зэрыхъунумрэ, абы кърикIуам теухуауэ тырку хеящIэхэм хьэкумыр зэращIэмрэ. А тхыгъэм сыкъыщеджам си щхьэр занщIэу щIэутхъуари аращ.
Си щIалэгъуэу щытамэ, апхуэдэ хеящIэу утыку сыкъихьэну сэ игъащIэкIи сытегушхуэфынтэкъым. И сабийм теухуауэ зыри зыщIэну хуэмей цIыхур залымыгъэкIэ, полицэмрэ къэрал къулыкъущIэхэмрэ зэрыхагъэзыхьым къыхэкIкIэ, быныр ейуэ къебгъэлъытэну, суд Iуэху мыхъун папщIэ шынагъэкIэ ахъшэ къеIыпхыну, абы зыкъебгъэлъагъун щхьэкIэ уздрамыгъэблэгъа зэхуэсым укIуэну… Си къуэр икъукIэ къыстеукIытыхьырт, ауэ абы къыгурыIуэрт сэ а къомым сыщIыхэтыр си щхьэхуещагъэу зэрыщымытыр, атIэ псори щIэсщIэр езыр зэрыарар. Зыбжанэрэ къысхуэгубжьа нэужь, ар нэхъ щабэ къэхъуащ.
Псом нэхърэ нэхъ гугъур си фIэщ сщIыжынратэкъым, атIэ си къуэм и фIэщ згъэхъунрат. Сэ абы мазэ бжыгъэкIэ селъэIуащ хейщIапIэм кIуэуэ Iуэхур къиIэтыну. Абы къыхэкIыуи дэ куэдрэ дызэщыхьащ икIи дызэтекIиящ. КъызгуроIуэ, си щIалэм и дежкIэ тынштэкъым и акъыл къригъэтIэсэну и анэм, щхьэгъусэ зэриIэм хуэдэу, хамэлIым бын зэрыхуигъуэтари и лIым зэрепцIыжар апхуэдиз илъэскIэ зэрибзыщIари. Губжьым зэщIиIыгъэу икIи укIытэу сэ ар куэд- рэ къызэупщIырт: «Абы шэч къытепхьэркъэ?» — жиIэурэ. Сэри зэпымыууэ зы жэуапт естыр: «Си щIалэ, шэч гуэр къытесхьэтэмэ, абы теухуауэ зыри бжесIэнутэкъым».
А псэлъэмакъыр къыщыхъейкIэ, дэ зэпымыууэ кIийм дыхуэкIуэрт. «Уэ щхьэкIэщ а къомым сыщIыхэтыр!» — щыжысIэкIэ, арат си къуэм нэхъ зыхищIэр. Зэгуэрым Энвер губжьым хэту Зи щхьэцыр дыщафэ бзылъхугъэм и сурэтыр блыным къыкIэритхъщ, цIыкIу-цIыкIуу зэфIитхъри хыфIидзащ. ИужькIэ сэ а сурэтыр Интернетым къыщызгъуэтыжащ. Журналым къыхэзгъэжауэ щыта сурэтыр Россетти Данте и IэдакъэщIэкIт. Сурэт трищIыкIыну къри-
гъэблэгъа хъыджэбзыр фIыуэ илъагъури къишауэ щытат а сурэтыщIым. Си къуэм зэфIитхъа сурэтыр зэкIэрызгъэпщIэжри блыным щIэрыщIэу кIэрыслъхьэжащ.
Къэзылъхуа и адэр зэригъэкъуаншэмкIэ къиIэтын хуей суд Iуэхум Энвер щытепсэлъыхьыфыр аркъэ тIэкIу Iухуа нэужьт. Нэхъыбэ ири- фыху нэхъ мамыр хъурти, итIанэт къэгубжьынкIэ сымышынэу а Iуэхум теухуауэ сыщепсэлъэфыр. Пэжщ, зэзэмызэм абы пхъашэ зыкъищIырти, къалэ пхыдзахэм щыIэу сэлэтхэм жаIэу зэхиха хъуанэ псалъэ дыджхэр къызжьэхиупцIэрти, щIэкIырт, бжэхэр макъышхуэ ищIу къридзылIэу. Университетыр къиухагъащIэу Онгёрен дыщыщыпсэуа илъэсхэм щыгъуэ къызэрысхущытам ещхьу, ди зэщыхьэгъуэ къэс абы псалъэ фIей Iэджэ къызипэсырт, тхьэ щиIуэжырт сэ схуэдэ къэхьпэ мы дунейм темы- ту жиIэу, аргуэру бжэр иридзылIэурэ щIэжт. Махуэ зытIу дэкIа нэужь, къигъэзэжырти жиIахэм хущIегъуэжауэ тобэ къихьыжырт.
— Сыту фIыт укъызэрыкIуэжар, си щIалэ! — ар жысIэу сыпежьэрт сыт щыгъуи. — КъакIуэ, шхэ, сэ Измир зэрыщащIым хуэдэу лы хьэжа пхуэзгъэжьащ.
Арыххэуи дыуэршэру дытIысыжырт, зыри къэмыхъуам хуэдэу, дызэкIэщIэсу телевизор деплъырт, Энвер щыцIыкIум щыгъуэ еджапIэм къикIыжа нэужь зэрытщIу щытам ещхьу. Дызэплъ кинор щиухкIэ, ар зэпымыууэ къызэупщIырт: «ГъэщIэгъуэнщ, мы фильмым къыпызыщэ щыIэну пIэрэ?» ИтIанэ нэгъуэщI каналым триухуэрти и фIэщыпсу еплъу тIысыжырт. Телевизорым бгъэдэсурэ жейм щыхилъафэкIэ, си къуэм щэхуу сеплъырт икIи сигу щIыхьэрт хъыджэбз хъарзынэ цIыкIу къыхуэзгъуэту иджыри къэс щхьэгъусэ къызэрыхуэзмышэфар. Ауэ псынщIэу сытеужырт, сэ сигу ирихь пщащэр абы гунэс зэрыщымыхъунури, езым фIэфIыр сэ сигу зэрыдэмыхьэнур сщIэрти. КъищынэмыщIауэ, си къуэ цIыкIум хьэгъуэлIыгъуэр екIурэ ещхьу зэрыдихын ахъши иIэтэкъым зэфIэкI зиIэ цIыхухэми япыщIатэкъым.
Си щхьэцыр дыщафэу ирезгъэ- Iэну мурад щысщIа махуэм и ужькIэ, сыт хуэдэ Iуэху сытегушхуами, сыхущIегъуэжакъым, зы Iуэхугъуэ закъуэ мыхъумэ. А зыри сыт жыпIэмэ, си къуэм и адэ дыдэр хэтми къищIэну, зэрыцIыхуну, псэкIэ гъунэгъу зэхуэхъуну сызэрыхуеямрэ ахэр Iэмал имыIэу зэхуэзэным зэрытезгъэчыныхьамрэщ. Сэ сызыхущIэкъум Энвер икIи хуейт икIи теплъэ мыхъуу иризэгуэпырт. Иныкъуэхэм деж си къуэм сигъэкъуаншэрт, нэкъыфIэщIхэм зыдезгъэхьэхыу хьэгъэщагъэм сыхэтыу сызыгъэунэн мылъку абы къыхэсхын папщIэу жиIэу. Джем хэкIуэда нэужь, газет псоми зыжьэу ятхащ ар си Энвер IэщIэкIуэдауэ. Ауэ си къуэм и адэр иукIыныр зэрымыщIэкIэ къыIэщIэщIа Iуэхущ. И пэжыпIэкIэ Энвер и адэр иукIыжауэ къэплъытэ хъунукъым, ауэ газетхэм ятха къомым иужькIэ, а бжьыгъэр си къуэм и цIэм игъащIэкIэ къытенэнущ.
Псыкъуий нэзым деж кIэрахъуэ узэда иIыгърэ зыщIэзыубыда губжьым пэмылъэщу къыщыпэува цIыхум зыщихъумэу, си къуэм и щхьэр къригъэлыну хэтауэ аркъудейщ. Энвер абдеж къыщыхутэным щхьэусыгъуэу иIар зы закъуэщ — къэзылъхуа и адэ дыдэр илъагъуну, зригъэцIыхуну зэрыхуеярщ. Апхуэдэ гупсысэр абы игу къэзыгъэкIар сэращ икIи сыхущIогъуэж. Ауэ сэ сыхущIегъуэжыркъым си къуэм и сабиигъуэм щыгъуэ Рустамрэ Сухрабрэ, Эдипрэ абы и анэмрэ, Ибрэхьим бегъымбарымрэ абы и къуэмрэ теухуа хъыбархэр жесIэжу зэрыщытам. Си къуэр а хъыбарыжьхэм щыгъуазэу къызэрытэджам къикIыркъым ар иджы къэхъуамкIэ къуаншэу. Энвер хуеящ абдеж къыIукIыжыну, и адэм зэран хуэхъун мащIэ гуэри иримыщIэу. Ауэ Джем пэщIэувэн икIи ебэнын хуей хъуащ. Си къуэм и адэр зэрымыщIэ-кIэ къыIэщIэукIауэ аращ. Энвер къысхуиIуэтэжам иужькIэ сэ ар хьэкъыу спхыкIащ. Ар къагурыIуат журналистхэми, ауэ пэжыр зэрыщытауэ щIэджыкIакIуэхэм я пащхьэ иралъхьакъым.
«Сухраб» IуэхущIапIэм и инагъри, Джем и беягъри, зэадэзэкъуэхэм ятеухуауэ дохутыр Iэмалхэм наIуэ къащIа пэжри, абы къыкIэлъыкIуа укIыгъэри… Газет лэжьакIуэхэм фIы дыдэу ящIэрт щIэджыкIакIуэхэм апхуэдэ хъыбархэр зыхалъхьэ зэрыщымыIэр. КъыдэкIыгъуэ куэдым ятхащ щIэпхъаджэр къыщыхъуа щIыпIэм сыкIуэу сызэщыджэу сыгъыу сыщысауэ. Мелодрамэ фIыуэ зылъагъухэм плъыфэбэкIэ гъэщIэрэщIауэ къаIуэтэжащ актрисэу щы- та бзылъхугъэм игъэв гуауэр. «Сухраб» IуэхущIапIэм рекламэ хуащIын папщIэ ахъшэ зрату щыта газет гъуабжэжь цIыкIухэм нэгъунэ трагъэчыныхьырт: «Ар зэрымыщIэкIэ къэхъуа насыпыншагъэкъым! Зэа-нэзэкъуэм зэгурыIуауэ къызэрагъэпэща укIыгъэщ! Фи фIэщ фымыщI а бзылъхугъэм щIигъэкI нэпсхэр! Джем и мылъкум къигъэнэпсеящ ахэр, IуэхущIапIэр зыIэщIалъхьэн мурад яIэу»… Абыхэм жаIэрт си щхьэц дыщафэхэр си хьэл мыхъумыщIэм и нэщэнэу. Ауэ си къуэракъым кIэрахъуэ узэда иIыгъыу Онгёрен щекIуэкIа зэIущIэм кIуар, атIэ абы и адэращ, Iэщэр къызэкъуэзыхыу си щIалэм къыпэувари езыращ…
ЗэзыдзэкIар
Ныбэжь Таисэщ
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
