ЩIАЛЭГЪУЭМ И ГУХЭЩIХЭР
Гете И. В., Шиллер Ф., Дессинг Г.Э. хуэдэ цIыхушхуэхэм ящIыгъуу зи цIэр къраIуэ нэмыцэ усакIуэ, прозаик, критик икIи публицист Гейне Генрих Дюссельдорф щыщ журт унагъуэм 1797 гъэм къыщалъхуащ. Щхьэзакъуэ журт еджапIэм, иужькIэ франджыбзэкIэ щрагъаджэ лицейм щIэсащ. А еджапIэхэр къиуха нэужь, ныбжьыщIэм и гугъащ коммерцэ Iуэхум хыхьэну. А лэжьыгъэм япэ щIыкIэ Майн Iуфэ Iус Франкфурт, етIуанэуи Шамбург къалэхэм и зэфIэкI щеплъыжащ, ауэ зыри къикIакъым.
ИужькIэ ар Бонни, Геттингени, Берлини щеджащ. А зэманым ар дехьэх Гегель и лэжьыгъэхэм, икIи, 1825 гъэм Геттинген къегъэзэжри правэмкIэ доктор мэхъу. 1823 гъэм Пруссием журтхэм цIыхум и хуитыныгъэ псори къатриха нэужь, Гейне а къэралым и бий нэхъ жагъуэ дыдэхэм ящыщ зы хъуащ икIи езым хуэдэ и лъэхъэнэхъу зыкъомым ящIыгъуу лютеранствэр къищтащ.
Диныр зэрихъуэжам и сэбэпынагъ гуэри Гейне къыхуихьакъым, сыту жыпIэмэ, властыр зыIэщIэлъхэр нэхъ зыгъэгубжьыр абы зэрихьэ диныртэкъым, атIэ и тхыгъэхэрт. Гейне нэхъ гулъытэшхуэ зыхуищIхэм ящыщт литературэр. Бонн щыщыIам ныбжьыщIэм Шлегель А. В. зригъэцIыхури, и лекцэхэм кIуащ. Берлин щыкIуам ар зэфIэкIыфI къэзыгъэлъагъуэ литератору кIуащ, Рахили фон Энзе и литературэ кружокыми хыхьащ. Гейне и япэ усэхэр 18I7 гъэм къытрыригъэдзащ, «Усыгъэхэр» зыфIища и япэ тхылъыр 182I гъэм къыдэкIащ. 1823 гъэм къытрадзащ «Лирическое интермеццо» усэ гупыр.
Университет нэужьым Гейне и гугъащ юрист лэжьыгъэм зритыну, ауэ литературэр нэхъ къыхихыжащ. «Гъуэуанэ суртэхэр» зыфIища тхылъиплIым щыщ япэ тхылъым ехъулIэныгъэшхуэ къыщыхуихьым, усакIуэм зэрыпсэун литературэкIэ къилэжьу щIидзэри, абы зритыпащ. А лъэхъэнэм Гейне куэд къызэхикIухьащ. ЩыIащ Англием, Италием. Абыхэм я фIыгъэкIэ игъэхьэзыращ «Гъуэгуанэ сурэтхэм» къапызыща тхылъхэр.
УсакIуэм и усэ куэдым макъамэ щIалъхьащ Ф. Шубертрэ Р. Шуманрэ.
1830 гъэ и июлым екIуэкIа революцэм нэужь Гейне тогушхуэ Германием иIэпхъукIыну, 1831 гъэм и накъыгъэ мазэм усакIуэр Париж мэIэпхъуэ. Франджым усакIуэм къыщецIыху иужькIэ щхьэгъусэ хуэхъуа, усэ куэди зыхуитха Кресанс Эжени Мирэ. 1841 гъэ а тIур зэрышащ.
1835 гъэм Пруссием и рейхстагым унафэ къищтащ «Германие НыбжьыщIэм» политикэ и лъэныкъуэкIэ езыхэм я Iуэху еплъыкIэщIэхэр къыхэзылъхьэ зыкъомым я тхыгъэхэр къытрадзэну хуимыту. Апхуэдэ авторхэм ящыщт Гейнери. Берн Л. Париж щызэхуишэса революционер-реформатор гупым яхыхьа нэужькIи, Гейне Пруссием и властым езэгъакъым.
1840 гъэм Гейне газет лэжьыгъэм зретыжри, «Бэм и газетым» -м Париж и псэукIэм теухуа тхыгъэ куэд тредзэ. А тхыгъэхэр зэхелъхьэжри, «Лютеция» жиIэу тхылъ щхьэхуэу къыдегъэкI, ар усакIуэм и иужьрей журналист лэжьыгъэу щытащ. ИужькIэ Гейне и творчествэм увыпIэ нэхъыщхьэр усэхэм щаубыд. Абы и щыхьэтщ «Атта Тролль», «УсэщIэхэр» тхылъхэр, нэгъуэщIхэри зэкIэлъхьэужьу къызэрыдэкIар.
И унагъуэм къихъуэу хуежьа псалъэмакъ мыщхьэпэхэм Гейне сымаджэ йохъукIри, 1848 гъэм пIэхэнэ мэхъу. Ауэ узым хузэфIэкIакъым усакIуэм тхэныр IэщIыб иригъэщIыну. Узым къыхигъэзыхьыху усакIуэр нэхъри ерыщ екIуауэ лажьэрт. Абы и щыхьэтщ ар дунейм ехыжа нэужь, къыдагъэкIа «Романсеро», «1853-1854 гъэхэм я усэхэр» тхыгъэхэр.
Гейне 1856 гъэм мазаем и 17-м Париж щылIащ икIи Монмартр кхъэм щIалъхьащ.
Нобэ фи пащхьэ идолъхьэ Гейне Генрих и усэхэм хэчыхьауэрэ къыхэтхыу адыгэбзэм къидгъэтIэсахэр.
Уэрэзей Афлик
***
Бгыхэр, аузхэр, чэщанэхэр
Къоплъэр Рейн и псы гъуджэм
Псори мэлыд цIуугъэнэу,
Сехь кхъуафэжьей лъэуджаджэм.
Соплъ, дихьэхащи джэгуным,
Дыжьыну мэпсыпсыр толъкъуныр.
Псэм щыукъубей гурыщIэр
КъыщIосыкIыжыр псы лъащIэм.
Уигъэгушхуэу, узыIэпишэу
Зэрыкъабзэ мы псыр, зэрынэху!
СощIэ псы щIагъ кIыфI пхыплъыпIэншэм
Ажал къыдэжьэм зыщегъэпсэху.
Уи псы щхьэфэр нур нэIурыту,
КIыфI зэфэзэщу уи лъащIэр,
Пхызолъагъуэр абы и сурэтыр:
И нэр къащхъуэрэ, гуапэу дахащIэу,
Хуэзгъэдэн дунеишхуэм темыту!
***
А гущIэгъуншэм зыпыIуздзырт, ещхьу делэм
Сыхэлъадэу жэщ уэлбанэрилэм.
СыпIащIэрт сыблэкIыну кхъэ Iуащхьэжьу
Нур гуэрхэр схуэзыгъаблэм жыжьэу.
Мазэ зэщIэдиям и бзий псэншэхэр
Теджэгухьу музыкантым и кхъащхьэм:
«ТIэкIу зыIэжьэт, къуэш»,- къызоIущащэ,
Пшагъуэ тхъуари къыхотэджыкIыр жэщым.
КъызоцIыхужыр шыкIэпшынауэр;
КъикIыжри мащэм, кхъащхьэм тетIысхьауэ,
Iэпэ гъущIахэр шыкIэпшынэ налъэм
Дилъэурэ дэгуу егъэIур пшыналъэр:
Илъэс блэкIахэм я уэрэдыр
Къыхэдзи, гъэтыншыж сигу зэгуэудыр.
БампIэм иригъэпцIыхьами абы лъыр
Къыхуегъаблэ мелыIычым уафэ пшэплъыр,
ШейтIанми бэлыхькIэ къызэщIибгъэу -
А псоми зэреджэжыр лъагъуныгъэщ».
Макъамэм и пшыналъэр зэрыужьыхыу,
ЗыкъатIэщIыжри езыр-езыру кхъащхьэм,
Абыхэм къикIа ныбжьхэм зэрызехьэу
Хьэдрыхэ уджкIэ пшынауэр къауджыхьыр:
«Ей, лъагъуныгъэ, уи удыгъэм
Дрихьэхауэ щIым и щIагъым,
ДыщIэлъами куэдрэ даущыншэу,
дыкъегъэтэджыжыр уи тхьэгъушым!»
А бамэ, наджэIуджэ гупым зэрызехьэу
Пшынауэр къафыхь, къалъэтыхьыр,
Гъуэг макъыр дыхьэшх делэм хэзэрыхьу.
ШыкIэпшынауэ къэгубжьам и пшыналъэр
Нэхъри ерыщу зэролъэлъыр:
ЛIыгъэ фхэлъщ, фыкъафэ, феуэ Iэгум!
Гъуэрыгъуэххэу
СыщIэвгъэплъ фи лъэгум!
Фыкъегъэтэджыж си макъ телъыджэм,
Сэри даущыншэу махуэ Iэджэ
Гъуэм къипщыну темыгушхуэ дзыгъуэу
ЗызгъэпщкIуауэ сыщысащ сыщыгъуэу.
Феуэт, щIэфIэтэжи дэрэжэгъуэр.
Уэрэд къыхэвдзэт, дэ тхьэкIумэ лей
Тхэту слъагъукъым, ахэм дахуэмей!
Делагъэ Iэджи тIэщIэкIахэщ ди жьы хъугъуэм,
Хедгъэсхьэжу зэманым ди щIалэгъуэр,
ГурыщIэ гуащIэм гу зэщIэплъар илыпщIырт.
Иджы къреIуэтэж дэтхэнэ зыми
Сыт хуэдэ гуауэ и щхьэм къылъысами,
Зыхуэпабгъэу иIа хъуэпсапIэр,
Зыхэлъа шыгъушыпсыпIэр,
ФыкъэкIуа зэрыхъуари мы щIыпIэм».
И макъыр бжьэ лъэта къыпфIэщIу гъуагъуэу,
Зы хьэдэ къупщхьэ къыхотэджыкIыр пшагъуэм:
Сэ сыщытащ дэрбзэрым срикъуэдзэу,
СIыгъыу арщыныр, мастэ пэбдзыр.
АрщынкIэ Iэзэу къыпыспщыкIыр
IэкIуэлъакIуэу мастэмкIэ издыкIыу.
Мастэ иIыгъыу зэгуэрым
КъыщIыхьащ и пхъур дэрбзэрым.
И нэ плъэкIэ закъуэм мастэм ещхьу
ЗыкъыхиукIащ щысхьыншэу си гущхьэм».
Абы щыдыхьэшхыу хьэдэ къупщхьэхэр мэуджыр.
Я гъуахъуэ макъым щIылъэр игъэзджызджу.
Шиндерганнэ, Орландини,
Карл Мооррэ Ринальдинрэ
Ахэрат щхьэр яхуэзгъэщхъыу,
Сыт щыгъуи къызытесхыр щапхъэ.
Си лъагъуныгъэми, уеблэмэ,
Ахэрат гъуэгу гъэлъагъуэу щысхуэблэр;
Хъыджэбз тхьэIухудым и теплъэм
Гухэлъ мафIэр къызэщIигъаплъэрт.
Ар фIыуэ слъагъурт сынэщхъейуэ, сыгууэщIу
И жэуапхэм къыщакъутэкIэ си гущIэр,
Псэ ешыкъуар, кIэзызу си Iэпэр,
СфIиIэбэрт нэгъуэщIхэм я жыпым.
Хьэл мыгъуэ схуэхъуар щызыхэзмыным
Властым щIидзащ сигъэшынэу.
ИрислъэщIыжыну и нэпсыр зэшыгъуэм,
Бэлътокухэрт нэхъыбэу къэздыгъур.
Сыкъаубыдри, къызамыту кIуапIи жапIи,
Лъэхъуэщ кIыфIыр схуащIыр увыIэпIэ,
Сыкърагъэлыну а си емынэ узым,
Егугъупэу абы къыщызэIэзэрт.
ЗгъэтIылъакъым си мастэ-Iуданэр,
Лъагъуныгъэм игъэплъызу си нэр,
Сыздэщысым, къысхуокIуэри Ринальдэ и ныбжьыр,
Си псэр и ужьым иту ирешажьэ.
Къыщодыхьэшхри хьэдэ къупщхьэхэм я джэгур,
КъахокI ещанэр, зэщIэцIэлауэ и нэгур:
ЩIасэлI пажэхэм я ролхэр згъэзащIэу,
КъысфIащауэ сценэм и пащтыхь.
ЖысIэрейт «Си дахэ!» си гурыщIэр
ТхьэIухудхэм яхуэсщIу лъэгущIыхь.
Сы- Мортимерт, къыспэхъун щымыIэу,
ГурыщIэ пщтырыр Марие хуэIулэу,
Ауэ пщащэм и гур къысхуэщIыIэт,
КыгурымыIуэу си гухэлъыр зэрыхуэблэр.
СыкIийрт куэдрэ, а узыр схуэмышыIэу:
«Тхьэ пэлъытэу си Мария!» - жысIэу.
РолкIэ зэрысщIыпхъэм хуэмыдэу,
Къамэр гущхьэм хэсIужащ куу дыдэу».
Хьэдэ къупщхьэхэр зэщIодыхьэшхэ ауану,
Иджы абыхэм къахокIуэтыкI еплIанэр:
Профессорым, къиувауэ псэлъапIэм,
ЖиIэ делагъэхэм сагъэжеят, слъагъуу пщIыхьэпIэ.
Си дежкIэ минкIэ нэхъ тхъэжыгъуэт
КъыщыскIухьыну хадэм, абы и пхъур сщIыгъуу.
КъысхудэгуфIыкIырт ар щхьэгъубжэм
Епэр къэгъагъэу, мелыIыч тхьэхуу,
Гудзакъэншэу къыпысча гъэгъар зэрыхуэлэжым
Сеплъырт, зыкIи ар къысфIэмыIуэхуу.
Есхащ нэлат къулей щыкIахэм,
ЦIыхубзхэми есхри нэлат,
Псоми я фалъэм щхъухь яхухэскIат,-
Арэзыуэ къысщытхъуащ Ажалыр:
«Гурыхьщ, си къуэш, къэбгупсыса Iэмалыр!»
Абы и жэуапу мэдыхьэшх хьэдэ къупщхьэхэр,
Етхуанэр къахокIуэт, щхьэпылъэ кIапсэр къыфIэлэлу и щхьэм:
Зигъэпэкъыу шагъырым зыдефэм,
Зыщытхъужт егъэлеяуэ графыр:
«Къулейщ си унэ уардэр,
Бгъуэтынукъым сипхъу тхьэIухудым хуэдэ»,
Сыхуейкъым зыкIи сэ уи унэ уардэм,
Уипхъу тхьэIухудыр сиIэ закъуэм, псори содэ.
IункIыбзэ етакIэ ихъумэрт графым ахэр,
ТемыплъэкъукIыу къэрэгъулхэр, хьэхэр.
Ауэ си дежкIэ ахэр зыри мыгугъу Iей,
Сэрейм изоупсейри си пкIэлъейр,
Сыдохьэ пщIантIэм, и щхьэгъубжэм тхьэIухудым
Сыщыбгъэдыхьэм зыхызохыр зыгуэр шхыдэу:
«Сыт къыщыплъыхъуэр графым и унэм?
ХъугъуэфIыгъуэ – абы хуеижщ езы зиусхьэныр»!
Си лъакъуэр еубыд къэгубжьа зиусхьэным,
Къызэхуожэсыр унэIутхэр! Сыт схуэщIэнур?
«СыдыгъуакIуэкъым сэ, ахъшэ къэзмылъыхъуэ-
Сызыхуей закъуэр графым и пхъурщ!»
ПщIэншэу куэдрэ сайлъэIуащ, сыкIиящ сэ,
Ауэ псынщIэу къагъэхьэзыращ я кIапсэр.
Дыгъэр къыщIэкIащ, къухьэжащ махуищкIэ,
Сэ иджыри къэс сыфIэлъщ, жьым сыщIиупскIэу».
ЗэщIодыхьэшхэ хьэдэ къупщхьэхэм я джэгур,
КъахокI еханэр, зы щхьэ гуэр илъу и Iэгум:
«Лъагъуныгъэм кърисыкIыу си гущхьэр,
Фоч къасщтэри сыкIуащ а махуэм мэзым,
Къуаргъхэр си щхьэщыгум щыуфэразэт,
ЗэрыгъэкIийуэ: «Пыгъэху и щхьэр!»
«КъыщызукIынщи зы тхьэрыкъуэ мэзым,
Хуэсхьынщ фIыуэ слъагъу хъыджэбзым»,-
Апхуэдэу сегупсысу, сыпхокI жыжьэ,
КъэзукIынур чыцэм къыщызэжьэрт.
Хэт абдеж щыбзэрабзэр? Тхьэрыкъуэ?
ТIэуней къэзукIынуи ирикъуу?
Фочыр хьэзыру сыбгъэдопщхьэ щэхууи,
Къызолъагъур си тхьэрыкъуэ пщэхур.
Си лъагъуныгъэр! Ар щIыгъущ нэгъуэщIым
IэплIэ гуащIэ дыдэхэр зэхуащIу...
Фочауэ, мис иджы ублэмыукI,-
КIакхъур щIызочри, пщащэр къызоукI!
УкIкIэ ящIауэ си хьэкумэр,
ЩхьэпыупщыпIэм сашэрт хуэму.
Къуаргъыжьхэр щоуфэразэ си щхьэм:
ЗэрыгъэкIийуэ: «ПывупщI и щхьэр!»
Хьэдэ къупщхьэхэр мэдыхьэшх зэрыгъэкIийуэ,
Иджы я пащхьэм къиуващ езы пшынауэр:
Куэд щIауэ фIыуэ ялъэгъуащ си уэрэдыр,
Ар жесIэу щытыгъащ си тхьэIухудым.
Ауэ, гу жэуапыншэр щыкъутам и деж,
Пшыналъэ налъэри зэпоудыж».
Я дыхьэшх макъым игъэзджызджу уэгур,
Хьэдэ къупщхьэхэм щIадзэж аргуэру джэгум.
Члисэм фIэлъ сыхьэтыр ину
Жэщыбгым и хъыбарегъащIэу
Къыщеуэм хьэдэхэр дэгъуэлъхьэжахэщ бэнхэм.
