«ДыгъафIэ къалэм» щеджэ еджакIуэхэм я тхыгъэхэр
«Илъэс тIощIитI хуэдэ дэкIмэ, фэ фхуэдэ еджакIуэ цIыкIухэм иджыпсту дызэрыт зэманым теухуауэ сыт яжефIэжынт?» А упщIэм и жэуапу еджакIуэхэм ятхахэм щыщ фи пащхьэ ныдолъхьэ. ЕгъэджакIуэр Щоджэн Аминатщ.
КъызэрыгуэкI ныбжьыщIэм и IэдакъэщIэкI
Сэлам узох, си ныбжьэгъущIэ! Си Iэрытхыу уэ къыпIэрыхьам умыпIащIэу нэкIэ ирижэт. Мыбы щIэлъ гупсысэр къыбгурыIуэн папщIэ, ар зэрытха бзэр пщIэн хуейщ! УарихьэлIэрэ къызэрыгуэкI, уэ пцIыху псалъэхэм? Хьэмэрэ къыбгурымыIуэ хамэбзэу щыт, зэгуэр пIурылъауэ иджы хамэ пхуэхъуауэ, я еджэкIи псалъэхэм къарыкI мыхьэнэи уи дежкIэ гурыIуэгъуейуэ?
УехъулIащ си Iэрытхым уеджэну пхузэфIэкIамэ: ар блэкIа гъащIэм щыщ зы мащIэ тIэкIум нэIуасэ ухуэзыщI гъуэгуанэгъэлъагъуэщ, ауэ къызэрыгуэкI ныбжьыщIэм и IэдакъэщIэкIщ. Си гугъэщ уэ ущыгъуазэу мыпхуэдэ жыIэгъуэм: щIэныгъэр – къарущ. Къарури зэщхьэщокI къикI мыхьэнэкIэ, къызэщIиубыдэ IуэхугъуэкIэ. Хэт ищIэрэ, бзэ щымыIэжхэм елэжь щIэныгъэлI къэплъыхъуэнкIэ хъунущ мы си тхыгъэр зэрытха бзэр къэпхутэн папщIэ. Е а зэманым лъэпкъыбзэ кIуэдыжхэм гулъытэ нэхъыбэ хуащIу щIадзэнкIэ хъунущ, ауэ ари зыхузэфIэкIынур щIэныгъэшхуэ зыбгъэдэлъ, мылъкуаблэу щымыт гуэрщ, и къэкIуэным игъэпIейтейрэ зэрыхузэфIэкIкIэ къызыхэкIам и хабзэ, нэмыс, и хьэл-щэн гурхэр ихъумэжыныр и нарыгъыу. Дауи, сэ сыщыгъуазэкъым а зэманым ирихьэлIэу бзэм къыщыщIынкIэ хъунум, ауэ си гупсысэр къэсIуэтауэ аращ, сызытепсэлъыхьым куу дыдэу сыпхырымыплъыфми.
Мы сэтырхэм унэсауэ уеджэмэ, ар ехъулIэныгъэшхуэщ уи дежкIи си дежкIи. Си тхыгъэмкIэ мурадышхуэ сыубзыхуауэ щымытми, абы мыхьэнэ гуэр иIэу къызолъытэ. Сэ сытепсэлъыхьыну сыхуейт цIыхухэр куэд щIауэ зыгъэпIейтей, сэри гуныкъуэгъуэ къызэзыт, си псэр куэд щIауэ зэхэзеэхуэн зыщI Iуэхугъуэхэм. Сыхуейт а си псэм и пIейтеигъэр мыбы еджэм дежи нэсхьэсыну, зэхезгъэщIэну.
ИщхьэIуэкIи зэрыжысIащи, сэ иджыри сыныбжьыщIэ цIыкIущ, икIи сызытепсэлъыхьыну сызыхуейр куууэ, и щIэм нэсу къысхуэмыIуэтэнкIи хъунщ. Ауэ уэ зыгуэрым удихьэхмэ (шэч абы къытесхьэркъым) гугъу лъэпкъ удемыхьу узыхуеину псори архивхэм, щIэныгъэ литературэхэм къыщыбгъуэтыфынущ. Си упщIэхэр зэкIэлъыкIуэу, я мыхьэнэкIи зэпхауэ щытщи, сэ упщIэхэр узот, уэ абыхэм жэуап къахуболъыхъуэ; япэ упщIэм и гупсысэкIэ епхащ етIуанэри. Апхуэдэ бгъэдыхьэкIэм арэзы утехъуэрэ? Си гугъэщ дызэгурыIуауэ.
КъэкIуэнум сегупсысурэ япэу сигу къэкIа упщIэр мыращ: тхылъымпIэр къызэрывгъэсэбэпыр мащIэ хъуа, хьэмэрэ къэвмыгъэсэбэпыжыххэрэ? Е «гаджет» жыхуэтIэу иджыпсту дызэщIэзыщтар щытепщэ зэман? СызэригугъэмкIэ, ахэм я уасэр нэхъ пудынущ тхылъым нэхърэ. Къулеягъыу къалъытэу пIэрэ къалэм жыг хадэ цIыкIу ущиIэныр? Къалэ паркым къыщыфкIухьын папщIэ уасэ щIэфтрэ, музейм е зоопаркым фызэрыкIуэм хуэдэу? Арауэ щытмэ, абы ахъшэ къыщIахыр щIыналъэр нэхъ дахэ щIыным, щIыуэпсыр егъэфIэкIуэным трагъэкъуадэу жаIэрэ? Си гугъэщ, «трагъэкIуадэ хуэдэу» псалъэхэм щIэлъ гупсысэр гурыIуэгъуэ пщыхъуауэ. ЩIыуэпсым и дэтхэнэ зы Iыхьэри зыр адрейм пыщIащ: зым ныкъусэныгъэ гуэр къылъысмэ, адрейми абы и зэраныгъэ йокI.
Тхылъ плыжьым ихуахэм я бжыгъэр дэнэ нэса? Тхылъ фIыцIэм и инагъым зихъуэжакъэ? Сыт уэ пщIэр къаплъэнхэм е аслъэнхэм ятеухуауэ? Сыт хэхауэ абыхэм я цIэ къыщIисIуар? Ахэращ япэ дыдэу сызэгупсысыр, сигу здэжэр къэкIуэнум сыщегупсыскIэ, сыт щхъэкIэ жыпIэмэ къэхъугъэм абыхэм нэхъ псэущхъэ дахэрэ зэкIужрэ яхэмыту къысщохъур. А псэущхьэхэм дунейр къызэригъэщIрэ хуэлъэщ цIыхухэри. Жэуап гуэр яхьу пIэрэ ахэр къэзыукIхэм? Сыт хуэдэ тезыру пIэрэ абыхэм тралъхьэр? Сыт апхуэдэу хьэкIэкхъуэкIэхэр кIуэдыжыным щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэ хуэхъур? Дунейм и къэхъукъащIэ IэубыдыпIэншэхэра хьэмэрэ цIыхухэм я гущIэгъуншагъэра? Дэтхэнэ зы ныбжьыщIэу къэкIуэну зэманым къыщыхутэну хуейм хуэдэу сэри сыхуейщ тхылъеджэм и гъуэгур хузэIузыхыу, абы и акъылым зезыгъэужьхэм ящыщ зы сыхъуну.
ВЭРОКЪУЭ Алинэ, I0 кл.
«Дыадыгэщ» жыфIэу фыкIийуэ фыдэмыту
Си тхыгъэр зыхуэгъэзар къэкIуэну щIэблэрщ. Сэ Къэрэгъэш къуажэ цIыкIум сыщопсэу. Сыт хуэдэ лъэхъэнэми цIыхухэм тхыдэр яфIэгъэщIэгъуэнщ. Сэри абыхэм сащыщщ. Сыдихьэхыу соджэ къэралхэм, лъэпкъхэм я тхыдэм теухуа гъэщIэгъуэн куэдым, апхуэдэу цIыху щхьэхуэхэм я гукъэкIыжхэми сыдехьэх. Абыхэм уи пащхьэ щызэIуах Iуэхугъуэ куэдым я къекIуэкIыкIар, цIыхухэм я псэукIа, я зэхэтыкIа, уеблэмэ, я зыхуэпэкIэу щытахэр.
Къапщтэмэ, илъэс тIощIитI хуэдэ дэкIмэ ди гъащIэм къыпхуэмыцIыхужу зэрызихъуэжынум шэч къытесхьэркъым. «Сыту пIэрэ тхыдэмкIэ тхылъхэм иратхэнур, хъыбару жаIэжынухэм нэхъ къыщыхагъэщынур сыт хуэдэ Iуэхугъуэхэрауэ пIэрэ», - жысIэу согупсыс. А къэкIуэну зэманым хэпсэухьыну си ныбжь еджакIуэ цIыкIухэм си сабиигъуэм сахутепсэлъыхьын хуей хъумэ, сыту пIэрэ яжесIэфынур? ЩIэх-щIэхыурэ согупсыс абы, сигукIэ зэхызолъхьэ псалъэмакъ екIуэкIынур зэрызэхэлъынум:
- Зэман тынштэкъым а зэманыр. Пэжщ, дызэщыхуэпыкIат, ерыскъыр пэрыхьэтт, дызыхуэныкъуэ щыIэтэкъым. Ауэ зэхъуэкIыныгъэхэр щIэх-щIэхыурэ зыщекIуэкI зэманти, зэхэзещхъуэн абыхэм балигъи сабии ищIырт. Телевизорыр, телефоныр, компьютерыр щытепщэ зэмант. Ауэ абы сэбэпынагъыу хэлъым хуэдизкIи зэран къытхуэхъурт. Хьэуам зэрыхуэныкъуэм хуэдизкIэ а зи гугъу сщIахэм дэзыхьэхыр куэд хъурт, зэман куэдыIуэ трагъэкIуадэрт.
КъинэмыщIауэ, гъэсэныгъэ мыхьэнэншэ зиIэ щIалэгъуалэ куэдрэ урихьэлIэрт. КъуейщIеягъыу яхэлъым, зэраныгъэу зэрахьэм ищIыIужкIэ, адэ-анэм «я пщэдыкъ дэсыр» гъунэжт, абыхэм къалэжьа мылъкум хэджэгухьу. Уеблэмэ, фадафэ, тутынафэхэм уарихьэлIэрт. Къэзыухъуреихь щIыуэпсым и къэбзагъыр къызыфIэмыIуэхухэр сыту куэд хъурэт! Абыхэм ткIийуэ япэщIэт цIыху щхьэхуэхэр, IуэхущIапIэ гуэрхэр мыхъуатэмэ, ди щIы хъурейр пхъэнкIийм зэщIиблэнкIэ хъунт.
ЦIыхухэм я зэхущытыкIам ущIэупщIэмэ, нэхъыбэу узрихьэлIэр щхьэхуещэхэрат, нэгъуэщIым и гукъеуэмрэ гузэвэгъуэмрэ зыхэзмыщIэхэрат. Абы къыдэкIуэу жумартагъ, гущIэгъу зыхэлъри мащIэтэкъым, абы и лъэныкъуэкIэ цIыхухэм щапхъэ яхуэхъу куэди щыIэт.
Куэду зезгъэубгъунт си хъыбарым, ауэ си фIэщ хъукъым мы «зи щхьэфэ сиIэба» Iуэхугъуэхэр къэкIуэну щIэблэм яфIэгъэщIэгъуэныну. Абы къыхэкIыу, чэнджэщ зыбжанэкIэ захуэзгъэзэнут щIалэгъуалэм: нэхъыжьхэм я жыIэ фытет, «дыадыгэщ» жыфIэу фыкIийуэ фыдэмыту, сэбэп фызэрыхъуным яужь фит! ЩIыуэпсыр фхъумэ!
ЛУ Ренат, 9-нэ кл.
