ЛIы иримыкъу
Чэрим Марианнэ
Роман. ЕтIуанэ Iыхьэ
1
Унагъуэ зэкIэлъыкIуэ
— И адэр лъэхъуэщым иригъэлIыхьащ, бжесIэр зэхэпхрэ? Илъэс псо трыдигъэлъхьащ, псэлъапIэ къыдимыту. Судым къашэху сыIуплъэну Iэмал згъуэтакъым. ХьэщхьэрыIуэ гуэр си гугъащ. ЛIы хъарзынэ дыдэ, игъащIэкIи екIуэтэкI къыбжимыIэфыну. И гъунэгъу ефэрейр IэщIэукIауэ арат. Нобэ яшэжащ. ЩIэлъхьапIи къаритрэ? ЗигъэкIуэдауэ закъригъэгъуэтыркъым. БзэмыIу цIыхубзыжь цIыкIу гуэр иришэжьауэ Геленджик дэсу жаIэ.
ПщэфIапIэмкIэ блэкI Рэхьмэ и адэ-анэр зытепсэлъыхьыр зэры-Маратыр занщIэу къыгурыIуакъым.
— ЦIыху щиукIакIэ, ямыгъэтIысу хъурэт-тIэ? — Сэтэней и лIым жиIэ псоми шэч къытрехьэ.
— Сэ нэхърэ нэхъыфIу пщIэрэ хъунрэ мыхъунрэ? Фадэр зэмызэгъ щIалэжь гуэрурат, ефэху ирапхыу.
— Зэзэгъ плъэгъуа а жыхуэпIэр? — Сэтэней пIастэр зэрызэIищIэм хуэдэурэ, мафIэм тет тебэми кIэлъоплъ. И жьэр хуит щхьэкIэ, и нэхэр хущIыхьэркъыми, плъэкIэр зытемыIэзэщIыхьыжа псалъэ шэрыуэр зэрыпхъашэу здынэсынум нос.
— Сэ сымылъэгъуами, уэ плъэгъуащ! — и Iум иригъэжэхын гуэр щхьэкIэ зызыплъыхь Жыраслъэн щIыIалъэбжэр иредзылIэж, и жэуапыр Сэтэней къриутIыпща шабзэшэм пеIури, асыхьэтым шыуаным кърагъэджэла пIастэ пщтырым хетIэ. — ИгъащIэм сыноуа, зыгуэр сеIуба щхьэкIэ, удэсхуа, сынохъуэна, уизгъэкIыжа?
— Ара мардэр? — Сэтэней лIы мэжэлIам и псалъэ папцIэр пIастэ пщтырым къыхечыж, абы щыщ бэлагъыщхьэфI тепщэчым ирелъхьэ, и кур зэлъыIуегъэкIуэт, а кумбым лыбжьэр ирегъэзагъэри, Iэнэм хутрегъэувэ. — Щыбгъэтыжыпэу укъызэрыщIэщыж уэзгъэлъэгъуарэт! — езыри дотIыс.
— Си Iупэр злэну ухуейтэкъэ, а жэщи махуи уи нэр зытедияуэ узэплъхэм ещхьу? — гуахъуэр къищтауэ, Жыраслъэн лыбжьэ тхъуэплъым и пIастэ Iуфэр къеIэбэрэбыхь. Пщтырщ.
— Сэ сызэплъхэр хуэпащ, нэгъуэщI мыхъуми! Джэдгын ухуей?
— Хуэпауи згъуэтынущ, узэшмэ! Хьэуэ! ЦIыхубз къатшэ ди гугъащ! БостеикIэ щыщыптIэгъар пщIэжрэ уэ, дурыдыл? ЩIыфашхэ фыхъуа нэхъей, фи дамащхьэ пцIанэхэр фогъэпIийри фыдэтщ цIыкIуи ини. Шыгъу къыхэдзэ мыбы, куэд жумыIэу!
— Зытхуэпэнуми зыттIэщIынуми дымыщIэу дыкъэвгъэнащ, аращ дыщIыдэтыр. — Сэтэней къотэджыж, шыгъулъэм шыгъу ирекIутэри, Iэнэм къехь. — Фызэплъхэр дымылъагъутэмэ, дгъэпIиинтэкъым! — езым и лыбжьэм джэдгын трекIутэ.
— Сэ сызэплъым уи Iуэху хэлъкъым уэ. ЕкIумрэ емыкIумрэ пщIэн хуейщ, балигъ ущыхъуакIэ. Къэшийт сэри тIэкIу, къэзгъэтэджыжынкъым жысIэри…
— ФIы дыдэу сощIэ, тхьэ! ЕкIур уэ къыбдалъагъурэ зрибгъэщIагъуэу, емыкIур сэ сшэчрэ псори къысщыбгъэдыхьэшхыу! Сэ пхутезудэнщ… Хъун ар?
— Хэт къыпщыдыхьэшхыр? Хъунщ-хъунщ!
— Сэ нэхърэ нэхъыфIу укъэзыцIыхухэр. Мыбдеж щытлъэгъуат, мобдежым сытыт щищIэр, къыбжаIэу щытамэ, уи гуапэ хъунут уэ, сэ стеухуауэ?
— И фызым и кIэкъуащIэм кIэщIэсщ жаIэмэ, нэхъыфI-тIэ? УщыцIыхухъукIэ, узыхэхуэну псор дэнэ щыпщIэн? Ар тыншу щытамэ, — гуахъуэм фIэлъу шыпсым къыхэсыкIыжа пIастэ жэрумэр Жыраслъэн иущIа бгъуэнщIагъым мэIэпхъуэ, — лыбжьэм декIур лIыфIщ жаIэнтэкъым.
Я жьэхэр зэрыхущIэмыхьэм хуэдэу, тIури мэкъакъэ. Зыхуей хуэзауэ пщэфIа фызым зэрыщытхъури, ар и пIэ зэрыригъэтIысхьэжри, езыр зэрыадыгэ щIалэжьри зы псалъэуха шэрыуэм зэрыригъэзэгъэфар Жыраслъэн и Iум IэфIу йоткIухь.
Сэтэнеи фIэфIщ и лIым дэшхэну. Ауэ цIыху зыкIэлъагъэкIуэнкIэ мыерыщ унэгуащэхэм ещхьу, зэдэтыншыгъуэм къыздихь гупсэхугъуэр лантIагъ зыхуэчэм и хьэлым гунэсу зыхригъащIэркъым:
— ЛIыр зышэчыр фызыфIщ, сыту жамыIэрэ! Хабзэри нэфI-нейщ.
— Сыту пIэрэ уэ апхуэдизу пшэчыр? — адыгэ шхыным Жыраслъэн и лIыгъэр кърегъэблыж. — Псы пэгун къыщIэпхьа игъащIэм мы унэм? Хьэмэ щIэпха? Жэм къэпшрэ? Джэд бгъэхъурэ? Гуащэ зепхьэрэ? Пщыпхъу уеубзэрэ?
— Гуащи пщыпхъуи селъэпэуакъым, дэмыкIуа псори я анэ бгъэдэсыжщ.
— БгъэдэсыжкIэ бгъэдэсыжщ, ауэ зэзэмызэ хьэщIапIэ макIуэ я благъэхэм деж.
— Сэ къэзмыгъакIуэу жыпIэну ара иджы?
— «Пщэдей, си псэм хуэдэ, си Iыхьлыхэр хьэщIапIэ къэкIуэнущи, Iэнэ къыумыгъэуву хъунукъым!» — жреIэ жи и фызым журт щIалэжь гуэрым, — Жыраслъэн уэршэрыныгущи, гъуэгу тет и пIастэ кхъухьым шыпсым зыщрелъэфыхь.
— Сыту пфIэфIыIуэ журт Iэнекдотхэр. Умыжурту пIэрэ уэ?
— Сыжуртарэт, зы мыхъуми, цIыхум ещхьу дыпсэунт.
— Iух, кхъыIэ, я хъумрэ я бзымрэ яхузэхэмыхужу. ТIэкIу дытхьэмыщкIэми, ди адыгапIэ дигъэсыж.
— ЛIо, дытхьэмыщкIэу ди лажьэр?
— Тхьэ, зыри димылажьэ, цIыхум дахогъуащэ! Зым дехъуапсэмэ, пщIы къыдофыгъуэ! Сыт-тIэ уи журтым къыжраIар?
— КъащIэ, сом уэстынщ.
— Сыхуейкъым сэ сом!
— НтIэ, сомитI!
— Долларищэ!
— ЩитI! Дакъикъэ узот!
— Зэ-зэ-зэ, зэхэсхауэ къысфIощIыж…
— Зы, тIу, щы, плIы… Дакъикъэр кIуащ!
— Тхьэ, сыпыкIам, — зекъутэ Сэтэней. — ЖыIэ, Iей, сыхуейкъым къызэптынуми.
— НтIэ, уэ къызэт.
— Сыт уэстынур?
— Долларищэ.
— Дэнэ къисхыу?
— Дэнэ ухуейми! Сэ дэнэ къыздисхыр?
— Къуажэ узот. Адыгэхэм къуажэщ ятыр.
— Уи адэшхуэм Iейуэ зегъэлIакъуэлIэш, ягъэ кIынкъым и малъхъэм зы къуажэ къылъысми.
— Сыт хуэдэ къуажэ узыхуейр?
— Истамбыл.
— Дыпшэну жыпIэурэ фIыншэ зэрыщIэдбгъэлъхьара Истамбыл щIостынур?
— Яшар къытхуэшэжыркъым, уздэкIуэнур сщIарэт!
— Адыгэ дэсу зэрыжаIэращ, тхьэ, си ни къыхуимыкI!
— Абыхэм къаадыгэм нэхърэ, мыбдеж дэс тыркуфIри нэхъ къэсщтэнущ.
— Псыкуэд сIых-тIэ, адыгэ хъуну лIэуэ жаIэ абы щыпсэухэр.
— Алыхьым ищI! Адыгэбзэр кIуэдыжмэ, дызэпсэлъэн къытхуэнэнщ, нэгъуэщI мыхъуми.
— Си лыбжьэр сыбгъэухащ журт фызым и жэуапым сежьэурэ!
— «ДяпэкIи къэкIуэн хуэдэу къэзгъэувын Iэнэр, хьэмэ афIэкIа зэи къэмыкIуэн хуэдэу къэзгъэувын?» — жиIэри, къеупщIыжащ, жи.
— Мадинэ ещхьи а зи гугъу пщIыр, — зэкуэфэуэжынкIэ ирикъуа нэужь, зэрыдыхьэшхам къыщIихуа нэпсхэр пIырыпI гъэпщам ещхь и нэгум трелъэщIыкI Сэтэнеи, тепщэч нэщIхэр Iэнэм трихыжын щIедзэ.
Жыраслъэн зэкъуэшищым я нэхъыжьщ. НэхъыщIэ дыдэр Бытырбыху щопсэу, курытыр гъуэгум кIэлъыплъ полицэм хэтщ, езым хигъэхьауэ. И анэмрэ и шыпхъу щхьэгъусэншэмрэ лъапсэжьым къыдэнауэ дэсщи, езыр кIуэж фIэкIа, къазэрыкIэлъыкIуэшхуэ щыIэкъым. Курытым деж нэхъ еблэгъэрейщ. Журт Iэнекдотыр зэрымыщIэкIэ игу къэкIыжа хуэдэу, къыщIыхиIуар арагъэнт. Ауэ Сэтэней зыгуэр ириIуэкI хуэдэу гурыщхъуэ хуэпщIыныр захуагъэкъым, сыту жыпIэмэ, Жыраслъэн, кIий-гуоми, унагъуэм щыныкъуэкъуэн и хьэлкъым, щхьэгъусэр хигъэзыхьынуи и жагъуэщ.
— Хэт Мадинэр? — зыкъигъэубэлэцыну Iэмал иримыту, зыхуейр фызым зэрыфIыжиIам и щхьэ пщIэ хурегъэщIыж итIани прокурорым. НэгъуэщI цIыхубз щиубкIэ, дэгукъым. Зэхихар и щхьэм зэрыфIихын Iуэху зэрихуэу аращ иджы.
— Къантемыр и дуней нэхур. Ныкъуэежьэжу, къоплъ-къомыплъу, и Iэр и Iэщхьэм здриIум, «фынэкIуэнукъэ?» — жеIэри къыпепIытIыкI. Къомыджа и дагъуэкъым. Топгъауэ ухуейщ абы и унэбжэр Iуебгъэхын щхьэкIэ. КIэнцIыгъуу, и щхьэцыр яупсу къэкIыжам ещхьу, кIэщIыбзэу ирегъэщ сытым дежи. КъэпщIэжа?
— Ааа! Ныкъуэф гуэр! Яшамэ ирегуфIэ.
— И фэр къиплъу гъуэншэдж ныкъуэзэфIэтхъкIэ дэтщ, Iей, фызышхуэр, зыкърих и гугъэжу. «Мин тIощIрэ тху къудейщ естар», — зытепсэлъыхьым зыпызыщIыж Сэтэней макъ псыгъуэ зищIауэ зызэхеш.
— Зызыхуигъэкъулейри хэт? ЗилIхэр мылажьэ, щIыхуэм щIигъэна къуажэдэс цIыхубз гугъуехьакIуэхэм. Мо лIы къекIужьым ар бгъурыту щыплъагъукIэ, Алыхьым гуэныхь сщимыщIкIэ…
— КъызыфIэбдыгъуам уфIэкIыу, хэт-тIэ зызыхуэбгъэкъынур? ЛIо, Къантемыр и къуэ щхьэкъэбыр мэзым пхъэ къришурэ щригъэджа уи гугъэ Израилым? Хуэфэщэпсщ, къыщишакIэ!
Зэакъылэгъуу зыгуэрым щыхуэпсалъэм дежщ Жыраслъэнрэ Сэтэнейрэ унагъуэ щыхъужыпэр. Уэршэрыр а лъэныкъуэмкIэ зэрещIэр лъэныкъуитIми нып хужь къызэраIэтам и щыхьэтщ. БампIэ зэтрихьахэр тIысащ. Щхьэж далъэурэ ипэкIэ зэрыкIуэта лъэбакъуищымкIэ иджы убзэурэ къокIуэтыж.
— Фошыгъуу зы фIэкIа хыумыдзэ, бжесIатэкъэ!
— Къэхь, ар сэ къызэт, щIэуэ къыпхуискIэнщ. Марат и адэм и Iуэхур дауэ хъужа-тIэ?
— ЖыдбгъэIэрэ? Iыхьы, мыр тэмэмщ. Шей ефэу щыст а тхьэмыщкIэри сэ сэщхьу.
— Узижагъуэ еущхь мыгъуэ абы иджыпсту. И фызыр дэнэт здэщыIэр?
— ЛэжьакIуэ щыIэт. Жэщ ныкъуэм ар щылажьэри къащIэ. Аращ сэ щIыжысIэр: цIыхубзыр унэм щIэсын хуейщ! Сытми, шхэуэ здэщысым, зыгуэр къыпигъэжрэт-сытрэт, сэр IэщIэлъу, мо и гъунэгъур чэфу къэджэдащ. БэнакIуэу щытауэ хывыжь гуэрт жаIэ. КъыкIэрыхъыжьэу къефыщIэуэн щыщIидзэм, Марат и адэр езыр лIы Iэгъурлъэгъурти, зыIэщIиудыну хуожьэ. Апхуэдэу зэрызелъафэурэ, мо щIалэ Iэчлъэчым щигъэмэхыпэм, ищIэр имыщIэжу, хьэзыру иIыгъ сэмкIэ епыдж мыгъуэри, модрейми и лIапIэм техуащ.
— ЛIари псэури сыту тхьэмыщкIэт!
— Зэуэн тIэкIур и хьэрэмтэкъым жаIэ иукIам. И ани, и фызи емызэгъыжу и закъуэ псэурт.
— Илъэс дапщэт тефлъхьар?
— Зы. Ари лейт. Зы махуэ ирагъэсыну къытехуэртэкъым. ЗигъэлIы бэлыхьу, «и адэм нэгъунэ худичыхакъым» жригъэIэн щхьэкIэ, утыку ирилъэфауэ арат, нэхъыщхьэм деж нагъэсыжыну щыгугъыу. Нагъэсыжащ-тIэ зэрыделэр! Утыку ипщхьэнкIэ нэхъ зызымыгъэнщI слъэгъуамэ, Алыхьыр согъэпцI. И цIэр щIакхъуэм трицIэлъурэ ишхынт, апхуэдизкIэ пщIэм хуэнэпсейщи.
— И щIалэгъуэщ, сыт-тIэ иджыри зэбгъэхъуэпсэнур? Уэ уи жагъуэ хъуну, уи цIэр фIыкIэ къраIуэмэ? Адыгэм щытхъу тIэкIур зыхэтлъхьэ щыIэкъым.
— Уэ лIыгъэ уиIэщ абы жыпIэр жегъэIи! Щытхъу тIэкIукъым сэ зи гугъу сщIыр, «мэлэдец» жригъэIэн щхьэкIэ, и адэм и хьэдэм ебэкъуа щытхъущIэнэцIщ.
— Дэнэ, Iей, абы щищIар и адэр лъэхъуэщым илIыхьыну? ИгъэтIыс зищIу къиутIыпщыжын и гугъа къыщIэкIынщ.
— Сыт зыщIищIынур? ЗыщIэпщIын хэлътэкъым бжызоIэ адыгэбзэкIэ! Хэлъыпэу сощIри, и адэр щIихъумати къыIуахуащ жригъэIамэ, нэхъыфIт абы, а иджыпсту къыхужаIэм нэхърэ. Ди адэм и вакъэр хуэзышиинум щхьэкIэ дызэрыукIыу щытащ зэкъуэшищыр, ижьыр къытIэрымыхьэмэ, сэмэгум депхъуэу.
— Адэ-анэ щхьэкIэ мащIэм, тхьэ, иджы щыIэхэм къыпхуащIэнур. Дэ нэхъыфI къытхужаIэ уи гугъэ? Тхъум дыхэсущ дакъызэрыщыхъур.
— Ухэскъэ-тIэ? Iейуэ уи жагъуэ хуэдэ! Нэхъ мащIэрэ зыгъэщIагъуи къащыхъункъым. Апхуэдэу къащыбгъэхъун щхьэкIэкъэ уэ езыр ущIэпсэур?
— КхъыIэ, IэфIу дыгъашхэ, Iэнэм дытIысыху экзамен думыгъэту!
Сэтэней и лIым щыдэуэршэрым деж апхуэдизкIэ мурад куэд здрехьэжьэри, къипсэлъыр зэгупсысым щытемыухуар нэхъыбэщ. Зыхуей псори къызэрыпихыфынур ищIэ пэтми, нэпсеифэ зримыплъыжын щхьэкIэ, Жыраслъэн зэрихьэ къулыкъур къызэрыфIэмыIуэхур и нэм щIимыIуу игу загъэркъым. «Си лъэныкъуэ пIыгъкъым!» — жиIэу къыщыхьэфын лIы иIамэ, Сэтэней цIыху бзаджэкъым, гуфIэжу къыпыкIынут а хьэлым. Ауэ Жыраслъэн къыпщыхьапэми, зэгуэзыгъэпым цIэ фIищыфын хуэдизу зыгуэрым теубыдауэ щыткъым, жьым здихьымкIэ ещIэу аращ. Псалъэ къэс къыIуригуэж щхьэкIэ, зэрызыфIигъэлIыкIышхуэ щыIэкъым. Сэтэнейщи, зэрымылажьэм щхьэгъусэм щымыгугъыпIэ къритыркъым, елъэIун зэрыхуей зэпытми фIыщIэр фIегъэкIуэд, апщIондэху и лIым быдафэ иреплъ. ИкIуэтынымрэ пэпсэлъэжынымрэ зэхиухуэнэфу а псом иригъэсауэ, хъарзынэу зэгуроIуэ.
«Къыумыгъажьэ щIыкIэ сощIэ сэ уэ узытепсэлъыхьынур, ауэ си щхьэ сыхуиткъыми сынодаIуэ»,- хужемыIэну аракъым Сэтэней и лIым. Езым къригъэжьам зы псалъэ хэбгъэувэмэ, хуэдипщI къыдыщIигъунущ, хэт абы къибж къомыр зыфIэхьэлэмэтыр? Зэпумыуду бгъэпсалъэми, къэувыIэжыкIэ ищIэркъым Жыраслъэн жыхуаIэм. Ухуэарэзыуэ къебгъэщIакъэ — пкIэрыкIыжынукъым. Уи ужьым имыкIыу унэм къыщеущыхьри щIэтщ, и ныбэ зэризым хуэдэу, къып-къыу жиIэу укърихуэкIыу. Зы кино хьэлэлу уригъэплъынкъым. Артист цIыхухъухэр фIэделэрэ цIыхубзхэр фIэтхьэIухуду, жаIэри зэхыуимыгъэхыу къыббгъэдэсынущ. ГушыIэху удыхьэшхын зэрыхуейр абы хэтыжу.
Сэтэней школым щыщIэсым фIыуэ еджащ, IэщIагъи иIэщ, мылажьэ щхьэкIэ. Ахъшэ къызэрыритыр кърехъуэн зэпыт, сабий сымаджэм текIуадэр имыщIэ нэхъей. «Сэ дэнэ къыздисхыр!» Дэнэ ухуейми къих, сэра уэ бгъашхэр, хьэмэ уи бынра? Мыпрокурорхэри мэпсэу, лIэркъым. Зигъэинтеллигенту урысыбзэр къыхимыIууи хъурэ? «Одна яблока, одну яблоку». «МыIэрысэ» псалъэр псалъэухам пэжу хэзымыгъэувэфыр прокурор зэрыхъуа щIыкIэращ Сэтэней къыгурымыIуэр. И щхьэгъусэщ, хуэарэзыщ, Алыхьым куэдрэ къыщхьэщигъэт, ауан ищIу аракъым. КъыгурыIуэну хуейуэ аркъудейщ! Уэ къащIэ ар а еджапIэ зэпэубыдам зэрыщIэтIысхьари, зэрыщеджари, къызэриухари.
Абы къикIыркъым ахэр зэмызэгъыу. «Тыншу допсэу», — жэуап хьэзыр къахуздрехьэкI Сэтэней «дауэ удэсыф?» жаIэурэ зыкъыхуэзыгъэиджырейхэм. Я сабэр щалъэщIар ямыщIэжу, революцэм и пэкIэ зэрахьа я унэжь цIыкIухэм зэхэуфIеежахэу щIэсхэр. Хьэм ящичын ящымыгърэ IэплIэ щахуэпщIкIэ я къупщхьэхэр къыпхэуэу. Ахэрат Сэтэней зымыгъэсэжар! Зы тепщэч фIей зыщIыпIэ деж щыту зы дакъикъэ щIэсыфынукъым ар и унэм. Е унэр къетхъужьауэ. КъыщыщIар ямыщIэу, занщIэу зэгуэудынущ. «Хьэкъущыкъу фIейм шейтIаныр йошхыкI», — жиIэурэ, и анэшхуэм щыцIыкIум игъэшынащи, иджы зыри къызэрымыхъунур ищIэ пэтми, занщIэу имытхьэщIыжу игу техуэркъым. Жыраслъэн нэгъунэ иригъэсащ зэрышха тепщэчыр асыхьэтым итхьэщIыжрэ здэщытыпхъэм деж игъэувыжу. Унэр зэрызэлъыIуихыр-щэ? Зыбгъэхъеиху уи нэм хьэпшып лъапIэ гуэр къыфIэнэущ Сэтэней зэрыфIэфIыр. «Тхьэ, Жыраслъэн, апхуэдэлIыр хьэгъуэлIыгъуэ иремыкIуэ зыхужаIар уэра си гугъэм, — я гъунэгъу Ланэ игу егъэзагъэ зэпыт. — Щауэ къэзышагъащIэ щIэбгъэхьэжыну уасэ иIэкъым Сэтэней зэлъыIуиха лэгъунэм! Махуэ къэси уи хьэгъуэлIыгъуэщ!»
Рэхьми апхуэдэ тыншыпIэ гуэр игъуэтамэ, арат. ЦIыхум ещхь закъуэмэ, узэмысэн лIы дунейм теткъым, ар и фIэщ хуэщIыркъым. Езырыхэ и адэ! Лъагъуныгъэти, бжьэгъуныгъэти, фIыуэ схуэлъагъунутэкъыми… ГъащIэр кинокъым, ущыджэгуну! ГъащIэм узыхуейр щыбгъуэту, тыншу ущыпсэун хуейуэ аращ! ЩIалэр сигу ирохь е ирихьыркъым жыпIэу удэтыху, ныбжьыр макIуэри йожьэж! И чэзум пщIа хуэдэ щыIэкъым. Зыхуейр зымыгъуэту фIыуэ зэрылъагъу хэт ирихьэлIа игъащIэм?! Кредит нысащIэ къомым еплъ: ахъшэр зэраухыу, зэфIонэри зэбгъэдожыж. Къалъхуар зэдэзыпIыжхэр бжаблэм иратхэну къыщIэкIынщ дяпэкIэ.
— Мо сабийуэ ди гугъэм «хъунщ» жиIэну къару хуэзгъуэтакъым нобэр къыздэсым. Алыхьым и фIыщIэщ игу зэщимыгъауэу и натIэ зэрикIар, — ифI зыкърешэж итIани унэгуащэм.
— ИкIауэ Алыхьым къыщIигъэкI, и лъабжьэр куущ гъуамэм, — мамырыгъэр токIуэри, пщыхьэщхьэшхэм IэфI къыщIохьэж.
2
Зыми имыщIэхэр
ГурыIуэгъуэщ. Сабийр езыращ, зытепсэлъыхьыр Маратщ. ЗэхихамкIэ ирикъуауэ, Рэхьмэ иджыри къэс дамэдазэу иIыгъа бжэр Iэуэлъауэншэу ирешэлIэж.
— Рэхьмэ хуэдэ Iэджи илъэгъуам абы.
Папэ!
ПцIы ирагъэупсу къаумысыжа тIасхъэщIэхым ещхьу, хъыджэбзым и гур щIэзыуфэ пшагъуэм и щхьэр игъэлажьэркъым. Бжэр макъ иримыгъэщIу хуещIыжри, и пэшыбжэ щIыбагъым зреупсей. Угъынумэ, къеблагъэ. ЩIэх зэрыщимыгъэтыжынур ищIэу къепсэпсауэ уэшхым ещхьу, нэбжьыц зэхуакум лъагъуэ щыпхызыш нэпсхэм пщащэм и напщIэр зэрила сырымэр и нитIым къыщIалъэсыкIри, псыхьэлыгъуэ утхъуауэ и напэм кърагъэжэх.
Дауэ? Дауэ? Ишатэмэ-щэ? Псэуху ягу ирихь защIу къагъэпцIэну арат? А машинэм ириубыдэу щигъэукIыта пщыхьэщхьэ дыдэм лъыхъухэм зэрыпэплъар зыми ищIэркъым. Хьэпшып лейхэр зэщIикъуэщ, унэлъэгур жэрыжэкIэ къилъэсри, Iэуэлъауэ къэIуху, «къэсащ» жиIэм, куэбжэмкIэ плъэурэ жэщ къытехъуащ. Ауэ къыкIэлъыкIуэ махуэми, адреижми, нобэр къыздэсми зы макъ къигъэIуакъым. Махуэкъэс Iуэху хуэдэу арат цIыху зэмыIуса хъыджэбзым кIуэрыкIуэм утету ба хуэпщIыныр. Дауэ иджы нэгъуэщIым зэрыдэкIуэнур? Уи насыпым узэрыщыгугъ IэфIыр зэи къыщIыхьэнукъым, апхуэдэ хьэлъэ здепхьэжьауэ.
Бжэм къыкIэрыкIри, щхьэгъубжэм бгъэдыхьащ. КIыфIщ. Уэшхри увыIэркъым. Рэхьмэ и нэбжьыц псыфхэм ещхьщ жэщ уэздыгъэм идз нэхум дэпщIыпщI тхьэмпэхэр. Я къудамэхэр яудэурэ, ткIуэпсхэр зытрагъэщэщ, абы жьы къепщэу къыпфIегъэщI. Е къепщэрэ? Псоми ятешхэр зы уэшхщ, жыпIэнщ. Зыр егъэкI, адрейр егъэф. Жэщ къызытехъуа къалэм уэздыгъэ щыщIагъэна пэш щхьэгъубжэхэр зырызурэ къыхонэхукI. Рэхьмэ и гугъэ нэхухэр кIыфIу къэна абджынэхэм ещхьщ. Уецырхъмэ, зэхэщэщэн хьэзырщ. Согъагъэ щыжиIэ дыдэм зимычэзу уэлбанэм хиубыдауэ, и гуращэхэм я лъабжьэр щIофыкI. Ари хуеят дыгъэ бзийхэр зытеджэгукI жыг баринэшхуэу гъащIэм хэтыну. ЗэкIэ зэщхьыр псы куэдыIуэ зыщIакIа жыг лъэдий цIынэрщ. И лъабжьэр щIым химыубыдэ щIыкIэ, шэдым хитхьэлыхьам.
И насып бзыпхъэм Iыхьэ нэхъыфIыр пачарэ, къыхуэнам гунэс щыхъун гуэри къызэрыхухэмыкIынур игъэунэхуам ещхьу, хъыджэбзым и нитIыр и насып къэкIуэнум хузэтрепIэ. Пэжщ, абыхэм иджыри ящIэлъщ гъащIипщIми яхурикъун гуащIагъ, ауэ а мафIэр зэщIэзыгъэстыфыну жьыбгъэр апхуэдэ къару щIэлъу афIэкIа къепщэжынукъым.
Марат дэмыкIуапIэ имыIэу къыфIэщIыху, нэгум щIэту иIулIа и насып фащэр зэгуидэми, къитIэпIыжми, иримыкъухэр пидзэми, зыгуэру зэхуигъэхъуну хэтащ иджыри къэс. Уеблэмэ, щIалэр къызэреIусар фIыуэ къызэрилъагъум, къызэрыхуэнэпсейм и щыхьэту игъэуву, ари иджыри гугъэ зыхимыхыжа и пщэдей щхъуэкIэплъыкIэм щIэгъэкъуэн хуищIыфыну къыфIэщIырт. «Псоми дыщызэхуагъэфащэкIэ, арауэ пIэрэ-тIэ си насып зыхэлъыр? Сигу зэрынэмысыр си щхьэзыфIэфIагъым къыхэкIмэ-щэ?! Ар зыми къищIэнукъым! Сэ схуримыкъур зыхэзыщIэр сэращи, сфIэмыфIыр сигу тезгъахуэмэ, зэфIэкIащ», — апхуэдэт зэIипщIыкI гупсысэхэр.
Марат пхъашэIуэ? Сыт-тIэ? ЛIым уи псынщIагъыр къыпхуимыдэу щытын хуейщ, ар укъызэрыфIэIуэхум и щыхьэтщ. Мес, папэ мамэ ешхыдэ щхьэкIэ, и жагъуэ хъуркъым, абы и ужькIэ нэхъыфIыжу хущыт фIэкIа. Быдэ? Iулъхьэ Iихрэ? Куэд къэзылэжьыр и мылъкум хуосакъ. Сабийм езгъэшхын дэнэ къисхын жыпIэу удэтмэ, нэхъыфI-тIэ, зыбгъэIупэцабэу?! Зегъэпагэ, щхьэхуэфIщ… И уасэр ещIэжри, и щхьэ пщIэ хуещIыжыф, а Рэхьмэ зэи къемыхъулIэр! И щIэныгъэр игъэпIийрэ? Куэд йоджэри аращ, уэршэрэгъу губзыгъэ игъуэтыркъым, зэгупсысым тепсэлъыхьыну хуейщ! Рэхьми щеджэр юридическэрщ, мы гъэм къеух, IэщIагъэрэ щIэныгъэкIэ зэтохуэ. ЗыпэщIэмытыжыфращи, анэм дэкIуэ жеIэри зэрехуэ, адэм, езыр бэлэрыгъа хуэдэу, ныбжьыщIитIыр зэрымыщIэкIэ зэIуегъауэ зэпыт, модрейми зыкъыхуегъэпсэлъыхъу. ЖьакIуэщ. ИкIи псэлъэкIэмыщIэщ. Хэти хуиту щодыхьэшх, аращ и бзэр зыгъэшэрыуэр. Дауэ-тIэ нысэ нэгъэса къызэрыпхэкIынур, щIалэр уи ныкъусаныгъэхэм зэрытепсэлъыхьым укъилъагъу мыхъуу къыпфIигъэщIмэ? Къыпхуейщи, узэрыщытыпхъэм унегъэс, къыпхэкIынур къыпхещIыкI, сыт иджыри фIыуэ плъагъум узэрыщыгугъыр?!
И щэныфIагъым елэжь цIыхум дагъуэ зыхуищIыжын и хьэлщ, апхуэдэщ Рэхьми. Ягъасэу зыфIэмыфI хъыджэбзыфI щыIэ? Ар щымыулъэпхъащэ гукъэкIыж укIуэдыжт, Марат иухеин папщIэ! ХьэгъуэлIыгъуэм щызэхуэзами, махуэшхуэ здагъэлъэпIами, хьэтиякIуэм зытригъахуэу къыздэфами — кинопсо пхурикъунт нэгум къыщIэувэж теплъэгъуэ къомыр, зэгъусэу къыщикIа сурэти къахэхуэу. Иджы хъыджэбзым къещIэж Марат зрипэс щIалэхэм зэи зэрахимыбжар. ЕпэгэкI зэпытт. «Игу срихьу пIэрэ?» жиIэу хуехъуэпсэкIын дэнэ къэна, зэрымыщIэкIэ ихьмэ (Iэджи къохъу), и нэ вагъуэр иригъэлъагъужыныгут. Сытыт-тIэ щIимыутIыпщыпэр? «Джэдыгу къысхуэфщэху! Париж сывгъакIуэ!» — жиIэурэ, адэ-анэм зыхуейр щIым къазэрыщIригъэудым ещхьу, «Марат си натIэм ивгъэкI»» жиIэу сытыт къыщIытемыхьэр? Уи дэкIуэгъуэу щIалэ уимыIэныр емыкIут, арат. Мо щIалэ зэщыхуэпыкIам и машинэ лъапIэм ису къызэралъагъур зригъэкIурт. Ухъыджэбзу щIалэ уимыIэныр зыкъипхыу дыщэхэкI пкIэрымылъыным хуэдэщ. ИгъащIэкIи удэмыкIуэнуми, уи хъуреягъым щымыуфэразэIамэ, уи бостеймрэ уи вакъэмрэ хуащI дагъуэм нэхърэ нэхъ инщ уэ езым къыпхуащIыр. Сыт-тIэ Марат зэрыкъуаншэр, ар къызэрыббгъэдэтымкIэ уи пщIэр дэбгъэуеиныр уи гум щидакIэ?! Уигу ирихьу къыщыфIэбгъэщIакIэ?! «Ауэ сытми сригъусэу арат», «къызэIусэну си гугъакъым» жыпIэж щхьэкIэ, япэ лъэбакъуэ пхэнжыр зычари, япэу пцIы зыупсари уэращ.
«Пшэрщ, къызыфIэщIыжащ, епхужьэныр псапэщ. Игу хэщIынукъым абы щхьэкIэ, ауэ, нэгъуэщI мыхъуми, и пэр къыхуришэхынщ», — арат Марат теухуауэ япэ дыдэу зэгупсысар. Зэрыпшэрым игу хуигъакIуэртэкъым, къызэрызыфIэщIыжам Iуигъэщтыпэрт. Ауэ къеIуса нэужь, темыкIуэу мыхъуну шыгъажэм къыхагъэува шы щIакъуэм ещхьу, и ныбжьэгъу хъыджэбзхэмрэ и адэ-анэмрэ Марат я нэм къызэрыфIэнэр здигъэIэпыкъуурэ, езым фIыуэ хуэмылъагъур нэгъуэщIхэм я нэкIэ зэпиплъыхьын щIидзащ. Зэрыпшэрыр щыгъын лъапIэкIэ зэрыерыщым хогъуащэ, тутынымрэ пивэмрэ зэрыIэщIэмыкIым ущигъэмэхъашэ щхьэкIэ, ардыдэм ахъшэ щымыщIэу къыпфIегъэщI. Арат ягу щIрихьыр. Езым цIыхухэм дагъуэ зэрахуищIрейр зыдэзыгъуэж Рэхьмэ дежкIэ ахэр ныкъусаныгъэшхуэтэкъым. ЦIыхум имыщIапхъэу ищIэр занщIэу къызэрипхъуатэм хуэдэ дыдэу, зэплъыр и щхьэ зэрырилъыту, и нэм къыщIэуа псори трилъэщIэжырти, хэти зытригъакIуэрт хъыджэбзым. Марат и хьэлыншагъратэкъым ар зыгъэгужьейр, цIыхум Iэджэрэ зехъуэж. КъызэреIусам гъэзэжыпIэ къызэрыхуимыгъэнарт.
Рэхьмэт зымыщIэр иджырейхэм я дежкIэ зы бам дунейр зэримыкъутэжыр?! И ныбжьэгъу хъыджэбзхэм куэзыр щадзкIэ, «ба зыхуамыщIа тесын хуейщ, модэ Рэхьмэ тевгъэтIысхьэ» жаIэурэ куэзырыр къыхукIуэцIрах иджырхэми. Дэни щащIэрэт, зыми епсэлъылIатэкъым и щхьэ IуэхукIэ?! Езыхэм щIэупщIэ яIэу къызэрекIуэкIамкIэ загъэщIагъуэрэт, е апхуэдэфэ зытрагъауэрэт — зэи къыпхуэщIэнукъым цIыхум ибзыщIыр щIибзыщIри иIуатэр щIиIуатэри. Рэхьмэ абыхэми задищIырт, зэрыщытми текIыфыртэкъым. Иджы IупщIыбзэу елъагъу зэгуэр зыдэкIуэнкIи хъунум къабзабзэу IумыщIэу зэрымыхъунум хуэдэ дыдэу, Марати зыщигъэгугъын зэрыхуэмеяр. ФIыуэ зэримылъагъури зэрыхуэмейри нэхъ гурыIуэгъуэу жриIамэ… Зэкъым зэрыжриIар! Сыт жепIэкIэ, къэIэбэмэ, къыплъэIэсу и машинэм уитIысхьэжмэ? «Сэ сызыдэмыкIуэну щIалэм и машинэ зэи ситIысхьэнукъым», — хэтыт, дунейм, ар уэршэрым хэту жызыIар? Даринэ!
Уигу иримыхь псэлъыхъум езым удэмыкIуэу мыхъун хуэдэу къыщыпфIэщI увыпIэ уриукIамэ, а увыпIэри, а щIалэри фIыуэ зэпыплъыхьын хуейщ. Рэхьмэ а тIури къэнауэ, езым зызэпиплъыхьыжырт. Балигъ мыхъупам дежкIэ шынагъуэт ар. Езыр-езыру гъащIэм хузэригъэпэща пэж тIэкIумрэ псэкIэ зыхищIэ фIым и кIуапIэмрэ имыутIыпщауэ, ар Марат гуэгъу хуэхъуфынутэкъым. А шхийр зэрыIэщIэкIыуи, щIалэм и гупсысэкIэ утхъуам къезыгъэлыфыну Iэмал закъуэм хэкIыжынут. Бэлыхьым я нэхъ инрати, Iуэхум дзыхь зыхуимыщIыжыф и адэ-анэри здихьырт. Прокурор къулыкъум и хьэтыркIэ, гъунэгъуу къыбгъэдэбгъэхьэ мыхъуну цIыхум хуит зэрыхуищIар, и напэ къабзэм, и пщащэ щIыхьым адэр къызэрыхуэмысакъар Рэхьмэ и гум абрэмывэу ехуэхырт. Сыт хуэдиз акъылт къызыкъуэпхын хуейр, «Рэхьмэ хуэдэ куэд зылъэгъуам» и машинэм уи пхъур пщыхьэщхьэхуегъэзэкIыу ибгъэтIысхьэн щхьэкIэ?!
Сэтэнейрэ Жыраслъэнрэ зэжраIэхэр зэхимыхамэ, хъыджэбзым иджыри илъэс куэдкIэ зызыхуиумысыжынутэкъым игу зыбгъэдэмыхьэ щIалэм егуэкIуэныр и пщэ дилъхьэжауэ ныкъуэдыкъуэ зэрызищIыжымкIэ. Дунейр езыгъэлъагъу нэхэр ункIыфIу, и гум и нэхэр къызэтрихын щIидзам хуэдэт иджы. БалигъыпIэ щиувэну пIалъэр къызэрысар къехьэлъэкIыпэми, и гуауэм и щIагъ къаруущIэ къызэрыщIэплъыр наIуэт.
«АхъшэфI къелэжь. Жьыр дэнэкIэ къепщэми пщIэнукъым»,- щIыжыпIар арат, мамэ? Папи щIэтхьэусыхэр сыт, щынэхъыжькIэ? Езым нэхърэ нэхъыщIэ, IэнатIэкIи нэхъ лъахъшэ щIалэжь цIыкIум зыкъригъэгъапцIэу? Ахъшэ къыIимыхауэ узиIэ! КIэрыт иджы гъуджэм, лъыпсыр къызыпыж мылъкум къыщIэкIа щыгъын лъапIэхэмкIэ зыбгъэщIэращIэу. Хъыджэбзым зыфIэпсэкIуэд хъужурэ, аргуэру къыщиуда и нэпсхэр щIилъэщIыкIыжри, зызыхиIуба пIэм къитIысхьащ.
Сыт къэхъуар? Зыри. Зыми ищIэркъым, зыми илъэгъуакъым. Сыт абы и ба мышыур IэкIэ сэлам зэрызэпхым, маршруткэм узэрыщызэблэкIым, уи Iэблэхэр зэрыIыгъыу джэгум узэрызэдыхэтым къазэрыщхьэщыкIыр? Махуэ хуабэм къыпхуашия псы щIыIэм узэрыблэмыIэбыкIыфыным хуэдэу арат Рэхьмэ абы и дежкIэ. Прокурорыр жыIэщIэ ищIыну хуейти, и пхъум и ужь къиувэ зищIщ, малъхъафэ зырригъэплъри, зыхуейр къыпихащ. Къыпихари сыт? И адэр зэрылIыкIын тезыр.
Пэжым я нэхъ гуащIэри нэхъ гугъэзагъэщ узыщымыгугъыпхъэм уещхьэпэплъу узыгъэпсэу пцIы тыншым нэхърэ. ДэкIуакъым, къикIыжакъым. Уэхьэхьей, псэлъыхъухэ, дэнэ фыщыIэ! Иджыри зы хъыджэбз щхьэхуит хъуащ! Ауэ ар щIэх къыфхудэхьэхыну къыщIэкIынкъым, абы щIасэ щэху иIэщ. Ныжэбэ ар зыми емыпцIыж закъуэныгъэм егуэкIуащ.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
