
Къаныкъуэ Анфисэ
Мэуэтхэр
Тхыдэ роман
(КIэлъыкIуэр.
ПэщIэдзэр №№ 94, 96, 97, 98, 100, 102, 104, 105-хэм итщ).
Асыхьэту зэрохьэжьэ нартхэри, къагъэува биидзэм яхолъадэ, зытрагъапсэр къраупщIэтэхыу, зыкIуэцIыпыджэр хагъащIэу, IэпщэкIэ зэIэр щIым хагуэу. Тотрэш и бжыпэм дэрдэней зауэлIыр пылъу лъагэу еIэтри, биидзэм яхедзэ, модрейхэри щтауэ, йокIуэт. Адэмей и Iэ зырызым IэщIэлъ джатэ хьэлъэшхуэхэр къыпэщIэувэм трекъутэ. Щэуейрэ Жанрэ, зым и щIыбыр адрейм ихъумэу, зэхуэгъэзауэ къебгъэрыкIуэр ирах, зытегушхуэр бгъунжырыкIуэу ирагъэщэтэкI. Алэдамэщи, псэ зыIутым зызыщагъэпщкIу мафIэсу, кIуэцIрекъутыкI, хьэдэ гурышэхэр къызэринэкIыу, и нэ къеIа дэрдэнеипщым и псэм зэреIэнур къыхуэмыгъэсу. Ауэрэ утыкум цIыхуих къонэ: нартхэмрэ алъандэрэ зимыгъэхъейуэ къахэплъэу щыта дэрдэней шууеймрэ.
— Сысейщ ар, жысIатэкъэ?! — бауэбапщэрэ, и накIэм къылъэIэса сапэм къригъэутIыпща лъыр ирилъэщIэкIыу, и гъусэхэм къахэувыкIащ Жан.
— Зэ егупсысыж! — хуеплъэкIащ абы Адэмей.
— СыкъыхигъащIэмэ, силъ фщIэжынщ, — жиIэщ, Жан утыкум къиувэри, шууейм Iэ хуищIащ, «къежьэ» жыхуиIэу.
ЗауэлIыр зытес шы къарэ лъэбыцэр зи лъэпкъыгъуэр къыпхуэмыщIэну абрагъуэт. Езым хуэфэщэж псэущхьэм елъэдэкъауэри, зыкъричащ дэрдэнейм. Пэжыр пэжщ, Жан зэрыпсынщIэрыгъазэм къыхэкIыу, зылъимыгъэIэсу, бзаджагъэ гуэркIэ къыпемыкIуэкIмэ, Iэпщэ защIэкIэ узытемы-кIуэн лIыщ ар. КIуэрыкIуэм тету пелуаным къигъэлъэта бжыр зытримыгъахуэу, Жан зыщIидзщ, цыжьбанэу зигъэджэрэзри, къызэфIэувэжащ. Шууейм къигъэзэжщ, и бгырыпх бгъуэшхуэм дэIуа щIопщыр къиутIыпщри, щIиупцIыкIыу нэрыбгейм къыщеуэм, Жан лъэныкъуэкIэ зидз-ри, зытригъэхуакъым. Нэрыбгейр шууейм кIэлъыщIэпхъуэщ, напIэзыпIэм лъэщIыхьэри, дэрдэней шууейм иджыпсту зыкъригъэзэкIыжынукъэ жыпIэу, шым и щхьэр сэмэгурабгъумкIэ щрихьэкIым ирихьэлIэу, Жан лъэщ, шыпхэм IитIкIэ теувэри, и лъэдийхэр шууейм и пщэм деж щызэригъэлъэдэжащ. Нартхэм быдэу ящIэрт лIы абрагъуэр нэрыбгейм зэрыIэщIэмыкIынури, ягурэ я щхьэрэ зэтелъу къыкIэлъыплъырт утыкум къыщыхъу телъыджэм. Дэрдэнейхэм я жьэ пхъэбгъухэр хуэшым иубыдауэ, я дзэхэр зэтекъузауэ зэхэтт, я зауэлI нэхъ хахуэ дыдэр нартхэм нэхъ цIыкIу дыдэу яхэт бзылъхугъэм зэрилъэхъам къигъэуIэбжьауэ.
ГъущI дэкъацым* драгъэубыдам хуэдэу, домбейм и пщэр щиубыдыкIат нэрыбгейми, и лъакъуэр зэхуишэху, дэрдэнейм и нэIур нэхъ Iеижу узым зэщIишэрт. Жан пелуаным и пщэр зэм быдэу икъузырт, иджыпсту фIищIыкIынукъэ жыпIэу, зэми мащIэу къиутIыпщыжырт, дэджэгу нэхъей. Шууейр зэм щIопщымкIэ къызоуэкI, нэрыбгейм и щIыфэмрэ нэкIумрэ зэприхулыкIрэ лъы зэхуихусахэр лъагъуэ псыгъуэу къытридзэу, зэми и пщэр къригъэутIыпщыжын и гугъэу, Жан и лъакъуэм къоныкъуэкъу.
— Пелуаныр уи пащхьэ къыщезгъэщэтэхыну жысIатэкъэ, цIыхухъу?! — шыпхэм IитIкIэ зэрытетым хуэдэу Щэуей дежкIэ плъэри, джащ Жан.
Щэуей и пащIэм щIэгуфIыкIри, и щхьэр ищIащ. Абы хэту Жан и жыр лъакъуитIыр зэрифIэщкIэ икъузщ, лъэныкъуэкIэ еIэри, дэрдэней пелуаным и пщэр икъутащ. И къалэныр игъэзэщIауэ, нэрыбгейр шым къелъэжри, зэмыплъэкIыххэу нартхэмкIэ иунэтIыжащ, дэрдэнейри лъэныкъуабэ хъури, шы лъэбыцэм къещэтэхащ.
Нартхэм я гукъыдэжым зыкъиIэтауэ мэгушхуэ, мэгуо, я щIыр яхъумэжащ! Тыуар и гур псэхужауэ мэгуфIэ: и дзэгъащтэхэм уIэгъэ хьэлъэхэр ятелъми, тхури псэущ, и дзэр нэхъ кIащхъэ хъуами, щIыналъэр къазэужащ. Алэдамэ и закъуэщ хьилагъэм пэплъэр, щIыIэ-щIыIэу и щIыфэм зыгуэр ирижэурэ, къэзыгъэгузавэр.
— Афэрым! Афэрым! Дызэкъуэтмэ — дылъэщщ! — жи Къарэшу, и гур хэхъуэу зиплъыхьу.
— Тыуар! — къоджэ Еней. — Фызхэмрэ цIыкIухэмрэ нэрыбгей быдапIэратэ-къэ щыбгъэпщкIуар? МафIэм ису жаIэ ар.
Мис! Мис Алэдамэ зыщышынар, зыпэплъар, алъандэрэ псэхугъуэ къримыту зыгъэпIейтеяр. Еней щысхьынукъым цIыкIуи, жьы хъуаи, сымаджи. Абы къигъуэтынущ цIыхум и тIасхъапIэр, лъакъуащхьэкIэ теувэнурэ узым уи псэр хихыху трикъузэу, абы иригуфIэу къыпщхьэщытынущ.
— И адэ и къуэщ… ЖысIатэкъэ! — и гур ехуэхри, и щхьэ хужиIэж хуэдэ, Iущэщащ Алэдамэ, Еней КIэбгъулъ мэзым лIыукI гуп зэриутIыпщар къыгурыIуэри.
— Зы уэр къащти, псынщIэу фыкIуэ нэрыбгей быдапIэм. ПсынщIэу, — къыхуеплъэкIащ Тыуар пщыгъусэм.
Алэдамэ зричащ, мэуэт гупрэ нэрыбгей зыбжанэрэ и ужь иту. ЩIалэм и гум щыщIэ хьэзэрышхым и бгъэр къызэгуитхъыным хуэдэу, къеныкъуэкъурт. Губжьри, бампIэри, шынэри, имыIуэта лъагъуныгъэри зэхэзэрыхьыжауэ, ибэмпIыхьырт абы и гум. ЗыхуэпIащIэр ямыгъуэтыжмэ-щэ?! БыдапIэр яжьэ хъужауэ, щагъэпщкIуауэ хъуар мафIэм илыгъуэжауэ ирихьэлIэжмэ-щэ?! Ар яхуэщIэнущ Еней и хьэщхьэвылъэхэм! Апхуэмы- дэ гущIэгъуншагъэ куэд ялэжьащ алыджхэм. Зыми къыхуэгъэувыIэнукъым ахэр, ерыщ екIуамэ.
— Ди адэжьхэм я псэр ди гъусэщ! ФЕУЭ БИИДЗЭМ! Феуэ! Зы алыдж и псэр Iуту дэвмыгъэкI мы псыхъуэм! ЗэтевукIэ зэрыщыткIэ! — и джатэр лъагэу иIэтщ, и шым елъэдэкъауэри, псом япэ зричащ мэуэтыпщым.
Нартыдзэ къызэщIэплъам ялъ ящIэжу, Тыуар и ужьым иуващ…
УкъызэмыщхьэкIуэ!
Удынэ и пэш щхьэгъубжэ закъуэр ищхъэрэкIэ гъэзат. Арат ар сытым дежи щIэщIыIэтыIэр, нэху тэмэму къыщIыщIэмыпсэр. ТIэкIу щылъыну, зигъэпсэхуну гуащэм унафэ къыхуищIри, щIэкIыжащи, Алэдамэ къыжриIа псалъэхэм Удынэ егупсысу щылъщ, мыжеифу, псэхугъуэ кърамыту. Езыри къыхуэгумащIэщ… Ар къызэреIущэща! Зыгуэрым иригубжьарэ и губжьыр темыкIыжыныр къыхуэкIуам хуэдэу, сытым дежи и нэщхъыр зэхэлът щIалэ ткIийми, пщащэм зэи игугъэнтэкъым Алэдамэ апхуэдэу бзэIэфIу, Iущабэу… Еплъ ар къызэрыщIэкIам! Теубыдэгъуэ хурикъуркъым, пщIантIэм щыдэмысыр нэхъыбэщ, мащIэрэщ зэрызэхуэзэр, сыткIэ ицIыхунт Удынэ щIалэр! Иджы… Псори дяпэкIэщ. Удынэ тегушхуэрэ зэуIу хъуми, щхьэгуащэм деж нагъэсыжмэ, тIуми гъащIэ яIэкъым. ФIыуэ илъэгъуам и гъащIэм тешыныхьрэ нэрыбгейм и щIасэр зыпигъэкIуэтми, и щхьэр щIыфIахын Iуэхугъуэ илэжьащи, дауэ мыхъуами, ягъэпсэунукъым. Хэт хуиIуэтэн и щэхур? И щэху нэхъыщхьэр, шынагъуэр… Апхуэдизу зыгъэнэщхъей, гуфIэну гукъыдэж къезымыт хьэлъэр.
А псори зэхуигъэхъуу, адэкIэ зэрыхъуным егупсысу тэлайрэ щылъащ пщащэр. Нартыдзэр Аскъалэ нэсакъэ иджы щыжиIэм, Удынэ и тхьэкIумэм къицырхъащ шы лъэмакъ… БыдапIэм зыри дэкIынукъым, плъыртетым химыщIыкIыу. Нартхэм ящыщ гуэрхэм къагъэзэжауэ пIэрэ? Сыт щхьэкIэ? Пщащэм зыкъиIэтри, щхьэгъубжэмкIэ кIуэтащ. Плъэмэ, шууей гуп къэблэгъауэ къызэрохь. Мэуэткъым ахэр, нарткъым, атIэ биидзэм щыщщ — дэрдэнейщ!
— Мо къакIуэхэм фIы ягу къытхуилъкъым. ДаукIынущ, — жиIэри, Удынэ къыщIэжащ и пэшым.
Чэщанэм дэжейри, быдапIэм зи щхьэр къезыхьэлIа мэуэт бзылъхугъэхэмрэ цIыкIухэмрэ къыхигъэскIыкIыу, гъуом епщащ Удынэ. Зи тхьэмбылым щIыIэ хыхьауэ, армырми гугъу дыдэ ехьу бауэ пщащэм гъуор хуэшэщIынт, псчэр къыщыхьэм, жьы къыпиубыдурэ къригъэкIа тIэкIумкIи къагуригъэIуащ жылэдэсхэм, шынагъуэ гуэр къызэрыблагъэр. Бзылъхугъэхэм я щIэблэм я Iэпэхэр быдэу яIыгъыу бгъэныщхьэ унэхэм къыщIэжри, уэрамым къытеуващ, чэщанэмкIэ къаплъэу. Нэрыбгей ныбжьыщIэхэр щагъасэ унэшхуэм щIэсу хъуари къызэрыщIэхащ. Абы хэтуи НэтIасэ чэщанэм дэжеящ, къэхъуар къыгурымыIуэу.
— ПсынщIэу, гуащэ, зыгъэпщкIун хуейщ! Дэрдэней гуп къокIуэ. Дапэлъэщынукъым, куэдыIуэ мэхъу. Апхуэдиз цIыкIу быдапIэм дэмытатэмэ, утегушхуэу, уапэщIэувэ хъунут, ауэ лажьэ зимыIэ къомым я щхьэр схухэлъхьэнукъым. Ди кIэн къикIмэ — даукIынщ, псэууэ дакъыIэрыхьэмэ…
— Сегупсысыххэну сыхуейкъым абыхэм псэууэ даIэрыхьауэ! — и нэщхъыр зэхиукIэри, и щхьэр игъэкIэрэхъуащ гуащэм. — Жылэм узэрыдэкI хъун гъуэгу щэху щыIэ?
— ЩыIэщ. Ди хъыджэбз цIыкIухэр щыдгъасэ унэр зытетщIыхьа Iуащхьэм и лъабжьэр бгъуэнщIагъщ. А бгъуэнщIагъым ущIэкI мэхъу, хыгъэхъунэ лъэныкъуэмкIэ укъыщикIыжу, — чэщанэмкIэ къаплъэу щыт нэрыбгей-гъэсакIуэхэм IэпэтэрмэшкIэ зыгуэр яригъэлъэгъуащ Удынэ.
Арыххэуи, гъэсакIуэхэм уэрамыщхьэм къытеувахэр ираджэри, зэрыщыту бгъуэнщIагъым ирашэхын щIадзащ.
— Нежьэ, гуащэ, допIащIэ, — зыхуигъэзащ Удынэ, чэщанэм и дзакIэм теувауэ, къэблэгъа биидзэмкIэ плъэ гуащэм.
— Удынэ! — абы хэту къэджащ цIыхухъу гуэр.
Бзылъхугъэхэр чэщанэм къеплъыхмэ, шууей щытщ, дэрдэней гупым япэ къищри, и закъуэ къэувауэ къоджэ, алыдж фащэкIэ хуэпащ, къыхуэцIыхуркъым.
— Удынэ, къызэдаIуэ! БыдапIэм дэкIыпIэ щэху иIэмэ, псынщIэу фыдэкI. Си ужь итхэр къэсмэ, гущIэгъуншэу фызэтрагъэсхьэнущ, — жи.
— Хэт мыр? — и набдзэ хъурейхэр иIэтри, гуащэр къыхуеплъэкIащ Удынэ.
Нэрыбгейм къыхуэцIыхуркъым цIыхухъур, хузэхэцIыхукIыркъым и нэгур. Ауэ и макъыр къищIэжащ… Аращ Удынэ хьэпсым щисам къыдэIэпыкъуар. Пэжщ, аращ, шэч хэмылъу.
— Хэт ухъуну? — щIоупщIэ пщащэр.
— ФепIэщIэкI! — нэхъыбэ жиIэным хунэмысу, шууейм и бгъэгур лъагэу иригъэIэтрэ уанэм къытриIэтыкIыу, и гущхьэм шабзэпэр къыкIуэцIрыкIащ.
Къэхъуар къызыгурымыIуэща НэтIасэ щтэри, икIуэтащ.
Мэзым къызэрыщIэха дэрдэней гупыр зэрызехьэрт:
— ЖысIатэкъэ хьэ кIуэцIым къикIам мэуэтхэр ягу зэрыпымыкIыр, абыхэм зэрадэщIыр, — къыхэкIиикIащ зыр.
Шым къещэтэха щIалэм и таж пыIэр щхьэрыхуа нэужьщ Удынэ ар къыщицIыхуар. Мэуэтейм и гъукIэ Iэзэ Джатокъуэр дэрдэней тIасхъэщIэхыу алъандэрэ къахэтауэ арат. Бий лъэпкъым щыщми, нэрыбгейм къыхуищIа гухэлъыр куу хъунт, и щхьэ щымысхьыжу къыщIыдэIэпыкъуар. Зы лъэныкъуэкIи, Джатокъуэ мыхъуатэмэ, Удынэ Ахей хуэмыукIынри хэлът. Пщыжьыр дэрдэнейхэм гъуазэу яхэтыжамэ, зауэри нэгъуэщIут зэрекIуэкIынур. НэгъуэщI лъэныкъуэкIэ — тIасхъэщIэхыр тIасхъэщIэхщ! Удынэ и гум щыщIэр и нэгум къищу хуеплъыхащ къызыхэкIа дэрдэнейхэми нартхэми зэхуэдэу епцIыжа гъукIэм и щхьэр алыдж «нэхущвагъуэм» зэрикъутэм.
— Удынэ, кIуэ псынщIэу! Уэ мы щIыпIэхэр нэхъыфIу уоцIыху. Сэ мэуэтхэм яхуэсщIэжыфынур аращи — зы шабзэрэ шабзэшэ хъуржынрэ къызэти, мохэр зымащIэкIэ нэхъ кIащхъэ сщIынщ. — Удынэ и нитIыр Джатокъуэ и хьэдэм тедиящи, НэтIасэ абы и IэблитIыр быдэу иубыдауэ зэредзэ.
— ЖумыIэххэт, гуащэ! Сэ уи закъуэ укъыдэзнэнукъым быдапIэм. Нех! — зыкъещIэжри, и нэщхъыр зэхеукIэ нэрыбгейм. — Сэ сыхъумакIуэщ. Си къалэн нэхъыщхьэ дыдэр схуэмыгъэзащIэмэ, сытым срипэрмэн?
— Пэжщ, ухъумакIуэщ. Мохэр нэхъапэщ сэр нэхърэ. Унафэ быдэ пхузощI, нэрыбгей, цIыхухэр дэш быдапIэм. Уи щхьэр хэлъхьи, лъэпкъыр хъумэ. КIуэ! — идэркъым гуащэм.
Удынэ абы и нэм щIэплъэри, къыгурыIуащ — гуащэм жиIам текIынутэкъым. Нэрыбгейм абы псынщIэу шабзэрэ выфэ хъуржынрэ хуигъэтIылъри, къэувыжащ.
— Уогувэ! Уи гур умыгъэныкъуэ, Удынэ. Мыр плъагъурэ?! — и дыщэ бгырыпхым кIэрыщIа сампIэм къамэ кIэщIыр кърех гуащэм. — Псэууэ заIэрызгъэхьэнкъым!
Абы хэту, дыхьэпIэбжэ лъагэ Iувыр хахын я гугъэу, дэрдэнейхэм пкъо гъумышхуэр IэплIэкIэ зэпаIыгъыу къеуэу щIадзащ. Пкъом зы «быргу» жиIэху, быдапIэ псор дэхъей хуэдэ, джэрпэджэжу пщIантIэмкIэ къыщыIурт, уи псэр хихыу. Удынэ, яужь дыдэу и гуащэм Iуплъэжри, зричащ. Гуащэми шабзэр къызэфIидзэри, дэрдэней зауэлIхэм я пщэм, Iэблэм, куэм тригъапсэу къытеуващ чэщанэм.
— Си лъэпкъым щхьэкIэ! Си щIыналъэм папщIэ! Силъ сщIэжу! — жиIэурэ, тебжэ нэхъей, къиузэдыжырт шабзэр…
БыдапIэм цIыхуу дэсар бгъуэнщIагъым ирашэхри, зэщIыгъуу абрэмывэр ирагъэжэкIыжащ.
— ФыкъызэтемыувыIэу фыныкIуэцIрыкI! — еджащ Удынэ гупым япэ иту кIуэ гъэсакIуэхэм.
БгъуэнщIагъым и кIуэцIыр IэкIэ къращIыкIа фIэкIа умыщIэну, нэщIышхуэт, удэплъеймэ, адэкIэ-мыдэкIэ иIэ гъуанэпщIанэхэмкIэ дыгъэ бзий-хэр къыкъуэплъырт, хьэуа къабзэр зэрыщызекIуэри а гъуанэхэр арагъэнут. БгъуэнщIагъым псынэпс къабзэ щIожри, нэшэкъашэу ирижэурэ, зыщIыпIэкIэ кIэщIолъэдэж. КъыздикIри здэкIуэжри хэт ищIэрэ?! БгъуэнщIагъыщхьэм илъэс мин бжыгъэ хъуауэ къеткIух шыгъупсым, къамэм хуэдэу, мывэ папцIэхэр кIэрыригъэщIащи, иджыпсту къещэтэхынукъэ жыпIэу уагъэшынэ. Абы и закъуэ. Шыгъупсыр зытеткIуэж щIыпIэхэми мывэ сыджу зыкъаIэтащ, благъуэм и жьэр зэтришауэ и дзэ жанхэр къигъаплъэм хуэдэу.
— Фыхуэсакъ! — якIэлъоджэ Удынэ япэ итхэм.
ГъэщIэгъуэныракъэ, щIыбымкIэ къыщыхъу псори хуиту зэхыбох. «Быргу-быргу» макъым и джэрпэджэжыр бгъуэнщIагъымкIэ къыщоIу, уеблэмэ. Iуащхьэ лъапэм деж щыщIидзэу лъагъуэр Iузэ мэхъуж, цIыкIухэр хуиту кIуэцIрыкIми, балигъхэр зыфIэгъэуауэ щIокI.
— ТIэкIу зыхуэвгъэшэч, дяпэкIэ блынхэр нэхъ лъагэ хъужынурэ, хуиту дикIынущ, — яхуогузавэ Удынэ мэуэт бзылъхугъэхэм.
— Щхьэ зыдгъэпщкIурэ, Удынэ? БыдапIэм Iэщэ дэлъмэ, дапэщIэвгъэу- вэ дэрдэней бзаджащIэхэм. Дэ куэд дохъу, дэтхэнэ зыми Iэщэ гуэри тхуогъэIэкIуэ. Дывгъэгъэзэжи, дывгъэзауэ! — къызэтоувыIэри, ерыщу иужь зыкъренэ зи щхьэцыгъуэ кIыхьышхуэр тIууэ еухуэнэха, балигъыпIэ иува къудей мэуэт пщащэ лантIэм.
Гупым апхуэдэ пщащэ зыбжанэ къыхоувыкIри, щхьэцыгъуэм къыбгъуроувэ.
— Сэ быдэу сощIэ мы быдапIэм къекIуэлIа хьэщхьэрыIуэ гупым дазэрыпэмылъэщынур. ФызутIыпщынукъым, фезгъэукIыфынукъым! Сэ тхьэIуа сиIэщи, зы цIыхум фи щхьэцыпэ хэмыхуу фисшынущ мы щIыпIэм. Нартхэр къекIуэлIэжмэ, къэдгъэзэжынщ, — идэркъым нэрыбгейм.
— ДатекIуэну уи гугъэ? — и напэм ятIэр ецIэлэкIарэ и щхьэцыр зэхэтхъуауэ къопсалъэ зы щIалэ цIыкIу.
— Шэч къытумыхьэ, нарт щауэ! Фынежьэ! — пщащэхэр япэ иригъэщри, ежьэжащ Удынэ.
* * *
КIыфI хъуауэ, КIэбгъулъ быдапIэм Алэдамэ псом япэ иту нэсащ мэуэтхэр. ЗрихьэлIэжари гужьеигъуэт. ДыхьэпIэм деж дэрдэней зауэлI зыбжанэм я хьэдэр щызэтелъщ, дэтхэнэми е и натIэм, е и пщэм, е и блэгущIэм шабзэшэр къыхэпIиикIыу. Ауэ щыхъукIэ, быдапIэм къыдэнахэр къапэщIэуващ. ДыхьэпIэбжэр кIуэцIрахарэ, зэпкърыщэщауэ, яхуэгъэсыр ягъэсарэ яжьэм Iугъуэ псыгъуэр пихуу, быдапIэм жьыуейр щызепщэрэ, псэ зыIуту зы цIыху дэмыту… Дэнэ щыIэ псори? Алэдамэ шынапэурэ яжьэр зэбгретхъу, хоплъэ. Хьэдэ сахуэ хэлъкъыми, зымащIэкIэ и псэр мэпсэхуж. Я псэр Iуту мы дунеищIэм щIэтмэ къагъуэтыжынщ. Мэуэтхэмрэ нэрыбгейхэмрэ хьэблэр къызэхажыхь, унэхэр нэщIщ. Ауэ щыхъукIэ, е езыхэм загъэпщкIуащ, е зыщIыпIэ яхуащ дэрдэнейхэм. Дэнэ здэкIуар? КъыщыкIуэм зыри ялъэгъуакъым…
— Дэнэ кIуагъэн цIыхубзхэр? — ауэ блэж нэрыбгейм и Iэблэм йопхъуэри, къызэтрегъэувыIэ Алэдамэ.
— СщIэркъым! СщIэркъым бжесIэнур, Алэдамэ, — и IитIыр и шхужьым ирегъэувэри, зэщIоувыIыкI нэрыбгейр. — Мыращ жысIэу, зыми си щхьэр хуэкIуэркъым.
— ЗекIуапIэ щэху фиIэ? ЩIы щIагъ- кIэ щIэкIыпIэ гуэр? — гугъэ хэлъу щIоупщIэ Алэдамэ.
— ЗекIуапIэ сщIэркъым, ауэ мо унэшхуэр бгъуэнщIагъым тетщIыхьауэ щытащ. СызэрыщыгъуазэмкIэ, ихьэпIэр ягъэбыдат, — и Iэр еший бзылъхугъэм.
Алэдамэ абы зыри пимыдзыжу, зречри, Iуащхьэм дожей, мафIэ пыгъэнакIэ унэм и кIыхьагъыр къызэхежыхь, мэлъыхъуэ. ЦIыхубз макъ гуэр къеджэ хуэдэщ, хьэмэрэ къыщыхъурэ?! ДэнэкIэ къыздиIукIыр макъыр? МэIущащэ зыгуэр, щIалэм и цIэр жиIэу… Пэжри нэпцIри зэхэзэрыхьыжауэ щIалэм гузэвэгъуэр телъщ, и гум зешхыхьыж. И бампIэр зыгуэрым тримыкъутэмэ, къызэгуитхъыну къыщохъури, блыным IэштIымкIэ йоуэ. IэщIэкIащ аргуэру. IэщIэкIащ и псэм щыщ хъуа бзылъхугъэр. Сыту гъащIэ гущIэгъуншэм халъхуа! Дауэ ар и гум зэрытригъэхуэнур? Абы и закъуэ?! БыдапIэм зауэлI гуп къыданэн хуеящ щежьэм. Иджы еплъ! Я делагъэкIэ фызи быни Мэуэтейм имысыжу, зэрыщыткIэ ягъэкIуэдащ. Щхьэ зыми и щхьэ хуэмыкIуарэ хъумакIуэ гуп къагъэнэну?! Я къарур зэрыщыткIэ псыхъуэм хуаунэтIри, я щIыбагъыр гъэбыдэн зэрыхуейр яIэщIэхупат.
— Удынэ… Дэнэ ущыIэ? Уи псэр пытмэ, зыгуэркIэ зыкъэзгъащIэ, — тхьэ елъэIу хуэдэ, мэIущащэ Алэдамэ.
ЩIыунэм йожэх, пырхъуэм ирожэ, кърожэж. Аргуэру егъэзэж. Блын пцIанэ. Блын пцIанэ. Блын пцIанэ. Алэдамэ зэхэIэзэхэпхъуэ хъуащи, зыхуэгъэIурыщIэркъым. Абдеж щIалэм и нэм къыфIонэ пырхъуэм и кIэ дыдэм блыным и пIэкIэ абрэмывэ зэрыщылъыр. Ар щIопхъуэри, мывэ щIыIэм и тхьэкIумэр Iуелъхьэ. Макъ гуэрхэр зэхихыу къыщохъу. Хьэмэрэ къыщыхъурэ?! МафIэр къуапэм хуехь. Иришэмэ, абрэмывэм адэкIэ зыгуэр щыIэщ. Алэдамэ, Iэпэлъапэсыс хъуауэ, бэуэн шынэу йоплъ мафIэм. Иреш! Иреш мафIэр. Ауэ щыхъукIэ, аращ бгъуэнщIагъым и ихьэпIэр… ЩIалэм мафIэр лъэныкъуэ ирегъэз, къарууэ иIэр ирехьэлIэри, абрэмывэм йоIэ. IуигъэкIуэтмэ — бгъуэнщIагъ телъыджэм Iуоплъэ, аддэ, псынэм деж нэрыбгей щхьэцыплъыр щылъу.
Пщащэм иришэжьа гупыр игъэпщкIуу, гуащэм дэIэпыкъуну къыщигъэзэжым, къару мащIэ тIэкIу хуримыкъужу, темэхыкIауэ арат.
— Удынэ! — джэурэ бгъэдолъадэ абы щIалэр. — Удынэ, къаплъэт! Сызэхэпхрэ? Мис, къэзгъэзэжащ. Псалъэ уэстати. Иджы уэ къаплъэ, си дахэ… — бзылъхугъэ темэхыкIам и щхьэр Алэдамэ и куэщIым ирелъхьэри, йодэхащIэ, пщIэнтIэпс щIыIэр къызытрикIута и натIэм ба хуещI, и напэ хужьым Iэ делъэ.
БгъуэнщIагъым къыщIихыжа пщащэр и IэплIэм телъу, Алэдамэ пщIантIэм къыщыдыхьэм, псори къызэхуэсащ. Удынэ и пэшым яхьыжа нэужь, Алэдамэ ар хуиту зэпиплъыхьащ. Нэрылъагъуу дыркъуэ телъкъым, уIэгъи иIэкъым. Арамэ, абрэмывэр хуIумыхыжурэ, бгъуэнщIагъым ириша Iугъуэм куэдрэ ирибауэри, игъэмэхауэ аращ. Арагъэнут пщащэр псынэм щIехар, зыкъигъэщIыIэтыIэмэ нэхъыфI къэхъужын и гугъэу.
Алэдамэ и нэ фIыцIитIыр пщащэм тедияуэ щхьэщысу, пэшым къыщIыхьащ зы нэрыбгей. Бзылъхугъэм и плъэкIэмкIэ Алэдамэ къыгурыIуащ шынагъуэ гуэр къызэрахутар.
— НакIуэт! — нэгъуэщI жимыIэу, нэрыбгейр щIэкIыжащ.
Алэдамэ абы и ужьым иту пырхъуэм къытехьэмэ, гуащэр щIым щылъщ, щIакIуэ фIыцIэм телъу. Абы и гущхьэм къыхопIиикI зи Iэпщэр налкъутналмэскIэ гъэщIэрэщIа къамэ кIэщIыр. И щхьэцыгъуэ баринэр и щхьэнтэ ща-бэу щылъщ зи лъэпкъым пэжу бгъэдэта, гуащэ нэсу кIуэдыжа бзылъхугъэ хахуэр!
— Чэщанэм и щхьэм телъу къэдгъуэтыжащ… — щэху дыдэу жеIэ нэрыбгейм. — ДыхьэпIэм деж щылъа дэрдэнейхэр зыукIари гуащэр арагъэнущ, шабзэ бгъурылът.
Псоми я фэр пыкIауэ, щыму щхьэщытщ гуащэ хьэдэм. ЖаIэнури ящIэнури ямыщIэу.
— Мыпхуэдэу, лъы защIэу пщым илъагъумэ, нэхъри гукъутэ щыхъунщ. Хьэдэр вгъэпскI… Нэху щырэ, нартхэр къекIуэлIэжмэ, зэрылъэпкъыу щIэтлъхьэнщ гуащэр, — жиIащ Алэдамэ.
Мэуэтхэм я гуащэ лъапIэм и хьэдэр нэрыбгейхэм зыхуей хуагъэзэху, цIыхухъухэм лъэныкъуэ зрагъэзащ, Алэдами Удынэ деж игъэзэжащ. Бжэр Iуихмэ, Удынэ пIэкум исщ, и щхьэр IитIкIэ фIиубыдыкIауэ, и нэпситIыр къежэхыу, зэщIэкIэзызэу. Ар Алэдамэ къыIуоплъэ, нэхъри и гур къызэфIозэрыхьри, щэхуу гурымын щIедзэ. Алэдамэ щIэмыупщIэми, къыгурыIуат ар щIэгъыр. ЩIалэр абы бгъуротIысхьэ, блыным щIыбкIэ зыкIэрегъащIэри, нэрыбгейр зыщIеубыдэ.
— ЖиIат абы и псэр Iуту бийм заIэримыгъэхьэну… — зэщыджэу жеIэ Удынэ.
— И псалъэр иIыгъыжащ! — жи щIалэм.
— Ди гъусэу нэкIуамэ, къелынут, ауэ къызэдэIуакъым. НысхуэкIуакъым… Зы къалэн закъуэ си пщэм дэлъу арати, сыпэлъэщакъым! Сэращ ар зи ягъэр!
— Уэ сыт уи ягъэ?! — идэркъым Алэдамэ.
— Псалъэ стауэ щытащ зэи нэпс щIэзмыгъэкIыну. Ауэ зысхуэшыIэркъым. Мы си щхьэр къэчэнущ иджыпсту.
— ЦIыхур гъыфмэ — гу зэрыкIуэцIылъым и нэщэнэщ, — пщащэм и щхьэплъым щабэу йодэхащIэ Алэдамэ. — Дэнэ кIуа быдапIэм дэсахэр?
— ЗгъэпщкIуащ… — жеIэри, нэхъ уэрыжу и нэпсыр къожэх.
— Ар фIыкъэ-тIэ, бгъэпщкIуамэ, псори узыншэмэ! — мэгуфIэ Алэдамэ.
Игу-и псэр зыкIэрыпщIа нэрыбгей тхьэIухудым и щхьэц плъыжьыр Алэдамэ и бгъэм тепхъауэ щылъщ, бзылъхугъэхэмрэ цIыкIухэмрэ зыхуей хуэгъэзащ, пщэдджыжь нэхъ фIэмыкIыу нартыдзэм къигъэзэжын хуейщ. Пэжщ, хэщIыныгъэ яIэщ. Зауэ щыхъукIэ аращ-тIэ, лIо пщIэн. Алэдамэ Удынэ и гъы макъым щIэдэIуу-рэ, гупсысэ куухэм кIуэцIрыщэтащи, щхьэгъубжэмкIэ къыдэплъ вагъуэ- хэм и нэр топлъызэ, лъэпкъыр адэкIэ зэрыхъунум йогупсыс.
— ПщIэрэ… Сэ щэхушхуэ скъуэлъщ. Ар мыгувэу дунейм къытехьэнущ икIи быдэу сощIэ, абы иужькIэ сагъэпсэунукъым. Ахэр псори зырикIщ. Сыарэзыщ. Сэ къызэныкъуэкъур гухэлъ къабзэ зыхуэсщIа уэ гу пщызмыхуауэ сызэрыкIуэдыжынырщ, — нэпсым зэкIэригъэпщIа нэбжьыц кIыхьхэр къеIэтри, щIалэм и нэгум хуиту йоплъэ Удынэ.
— Сыт умыщIами, сэ зэи сигу пщыкIынукъым! ЖумыIэ зыри. ЦIыху къэс зыгуэр и щIыбагъ дэлъщ, — гъунэгъу дыдэ къыхуэхъуа пщащэм и жьэпкъ псыгъуэм Iэ делъэ щIалэм.
— Уэрэ сэрэ нэгъуэщI гъащIэ дыщызэрихьэлIатэмэ! Сэ къызэрыгуэкI пщащэу сыкъалъхуауэ, сымынэрыбгейуэ, сыщхьэхуиту…
— Сэ уэ иджыпсту узэрыщытым хуэ-дэ дыдэущ сызэрыпхуэныкъуэр! Зи Iур игъущIыкIа, вэржьэрым иукIа, къу-мым игъуэщыхьа цIыхум псынэпс щIыIэ Iубыгъуэ IуракIам хуэдэу, гъащIэр щIэщыгъуэ сщыхъужащ, уэ укъэсцIыхури. ЗэгъащIэ… ЦIыху цIыкIу дэнэ къэна, Ажалыр си пащхьэ къиу-ва пщIондэ, уестынукъым, — пщащэм и щхьэцым Алэдамэ и Iэпхъуамбэхэр хигъэлъадэщ, зишийри Удынэ и Iупэплъым ба хуищIащ.
Нэрыбгейр апхуэдизу къэзыгъэгумэщIа гупсысэхэр дэнэкIэ щыхэтами, дауэ бзэхыжами къыхуэмыщIэу щхьэщыуащ. Игу-и псэр дэтыншу, пшэ щабэм кIуэцIрыщэтам хуэдэу, щIыпIэ телъыджэ гуэрым къыщыхутащ ар арыххэу.
И псэр зыкIэрыпщIа бзылъхугъэм и IэфIагъым къызэщIигъэуша мафIэ лыгъейм делэ дыдэ имыщI щIыкIэ, Алэдамэ зыкъищIэжри, къызэтеувыIащ:
— Пщэдей зэхэкIынщ псори… Зыгъэпсэху. ТIэкIу жей.
ГъащIэм зэхикъутами, зэрызэрыгъуэтам я гур дэпсэхужауэ, бауэкIэщI хъуа ныбжьыщIитIым я натIэр зэхуэгъэзауэ, я Iэпэхэр зэрыIыгъыу гъуэлъри, жей куум кIуэцIрыщэтащ.
ЗЭРЫЗЕХЬЭ макъым къигъэушащ ахэр. Нартхэр къекIуэлIэжат. ХэщIыныгъэшхуэ яIэми, текIуэныгъэр я Iэрылъхьэу, дэрдэнеидзэр, къанэ щымыIэу, зэтраукIэри, я щIыналъэр зэрыпхъуакIуэхэм къыIэщIахыжащ. ГъэрыпIэ ихуэми арэзыуэ зыкъэзытахэр хуит ящIащ, алыдж хабзэм тету, нартхэм Iуащхьэу зэтралъхьа дэрдэней хьэдэхэр ягъэсыжыну. Ар зэфIэкIмэ, мафIэр зылъэмыIэса алыдж кхъухьхэр иратыжынурэ, я хэкум ирагъэгъэзэжынущ. И щхьэр зауэм хилъ- хьэн и пэ къихуэу зи джатэр дэрдэнеипщым тезыкъута Тыуар мэуэтыпщым иужькIэ къэрал унафэ ищIыну хуитыр дзэпщыращи, аращ Адэмей дэрдэнейхэм яхуигъэувар.
Удынэрэ Алэдамэрэ зэкIэлъхьэужьу быдапIэм къызэрыдэхри, нартыдзэм япежьащ.
Дзэм япэ иту къакIуэ шыгум иубгъуа щIакIуэ фIыцIэм телъу къашэжырт Тыуар и хьэдэр. Абы и ужьым иту къакIуэрт нарт лIыхъужь хахуэхэмрэ дзэзешэхэмрэ. Лъэпкъым щIыналъэр къизэужами, зауэм и кIэр хьэдагъэ-къэ — щIалъхьэжын хуейри куэдт. Нартыдзэм къыпежьа гупым я нэгум щиплъэм, Адэмеи къыгурыIуащ Iуэхур зэрымыщIагъуэр.
— Еблэгъэж, Адэмей! — жиIащ зи фэр пыкIа нэрыбгейм.
— Упсэуж, Удынэ! Дэнэ щыIэ си шыпхъу-гуащэр? — и нэ удзыфэхэм къригъэжыхьащ дзэпщым, дэп ужьыхыжар зыпылъэлъ быдапIэр зэпиплъыхьу.
Удынэ и напIэр едзыхауэ, зы псалъи къыхудэмышейуэ щытт.
— Щхьэ къытпемыжьэрэ НэтIасэ? Дэнэ кIуа бзылъхугъэхэмрэ цIыкIухэмрэ? — и гум зыгуэр щIыIэ-щIыIэу къэкIауэ щIоупщIэ Адэмей.
— Адэмей… — и макъыр йохуэх Удынэ.
— УкъызэмыщхьэкIуэ! — и нэщхъыр зэхиукIэри, и нитIыр нэрыбгейм триубыдащ дзэпщым. — Уи пщэ къыдалъхьа бзылъхугъэхэр пхъуэмыхъумауэ жумыIэ!
— Ахэр псори Удынэ игъэпщкIуащ, Адэмей. Сэкъатыншэщ. Ауэ… Ди жагъуэ зэрыхъунщи, гуащэр диIэжкъым, — Удынэ къызэрыхудэмышейм гу лъитэри, псалъэр къищтащ Алэдамэ.
Адэмей и Iупэр зэтрикъузэри, и щхьэр здихьынур къыхуэмыщIэу, къэпIейтеящ. Зи анэкъилъху закъуэр зыфIэкIуэда цIыхухъур гумащIэу къыщIэкIащ, дунеижьыр и дамитIым телъу хуэIыгъыфыну къыщыхъужу щытами.
— Пщыри гуащэри зы махуэм щIэплъхьэжыну тыншкъым. Мы гъащIэм щызэрыгъуэтащи, хьэдрыхи щызэкIэрыхункъым, — Щэуей щыжиIэм, нартыжьхэм я щхьэр къыфIэхуащ.
А махуэ дыдэм зэрылъэпкъыу зэщIыгъуу щIалъхьэжащ лъэпкъ уардэм хуэфэщэн быну къыщIэкIа зэщхьэгъуситIыр. Тыуар и Iэщэ-фащэр, НэтIасэ и хьэпшып лъапIэхэр щIыгъуу зы мащэм иралъхьэри, Iуащхьэшхуэ тратхъуэжащ.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
Нэрыбгей-алыдж зауэ. Мывэм тебза сурэт.
