БлэкIам ирогушхуэ, къэкIуэнум фIыкIэ щогугъ
Мы адыгэ жылэжьым узэрыдыхьэу къыбощIэ ар Дзэлыкъуэ районым зэрыщыщыр: уэрам дэкIыпIэ къэс и бгъум къэнжал Iувым къыхэщIыкIа пхъэнкIиидзыпIэхэр щыгъэуващ, щIыналъэм и адрей щIыпIэ псоми хуэдэу. ЗанщIэу уогупсыс ди къэралым иджыри куэдым къыщамыщта, ди республикэми и кIэм щынамыгъэса «пхъэнкIий реформэкIэ» зэджэм и Iыхьэ гуэр мыбы щызэфIэха зэрыхъуам. НэгъуэщI зыми гу лъыстащ сызэрынэсу — къуажэр жьыуэ зэрызэщIэхъаем.
ЗИ ГУГЪУ сщIыри унагъуэхэркъым: Iэщ зехуэным зи щыIэкIэ-псэукIэр куууэ епхахэм пасэу зыкъаужьын хуей зэрыхъур гурыIуэгъуэщ. Ауэ умыгъэщIэгъуэн плъэкIыркъым къуажэкум дэт тыкуэнхэр (я сатукIэ ахэр зэмыщхьу) къанэ щымыIэу пщэдджыжьым сыхьэтибл мыхъуу зэрыIуахыр. Щхьэусыгъуэ зэмылIэужьыгъуэхэм къыхэкIыу жьыуэ сынэсати, сэ ар слъэгъуащ. ИтIани нэгъуэщI зы гъэщIэгъуэн: къуажэ кIуэцIыр иджыпсту зэлъыIуахам хуэдэу къабзэщ, кIэрыху-бжьэрыху, ямылей гуэр ущрихьэлIэркъым. Мыбы щыпсэухэм я щхьэ пщIэ хуащIыжыф. Каменномост (мывэ лъэмыжыжьым къыпкърыкIыу фIаща цIэр мы къуажэм къыхуэнэжащ) и щIыпIэ администрацэм и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Ахьмэди (сурэтым) дыщызэрыцIыхум псом япэу къызэрыщIидзар ищхьэрщ: къызжиIащ унагъуэ зытIущ фIэкIа мыхъуми, КIуэкIуэхэ мы щIыналъэм япэу къитIысхьахэм зэращыщыр. ЗанщIэу къыхэзгъэщынщи, мы жылэжьым щыпсэухэм сыт щыгъуи я напщIэ телъщ я блэкIар, къыдэкIа цIыху уардэхэр. Дэтхэнэри, къытригъэзэжурэ, тепсэлъыхьыфынущ Къармэхьэблэ, хэбгъэзыхьмэ, мазэ е мазитIым Налшык къикIыжу къыдэмыхьэжыфхэри. Зи гугъу ящIхэр, езыхэр е я адэхэр, мыбы щалъхуами, адыгэ псоми, республикэ псом яй зэрыхъурэ куэд щIащ. Нэгумэ Шорэ и деж къыщедгъэжьэнщи, хэт ар зымыцIыхур? Абы «Адыгэ лъэпкъым и тхыдэ» и лэжьыгъэ цIэрыIуэрщ жыжьэм къыщыщIэдзауэ ди блэкIар зыхъумар. Пэжщ, узэщIакIуэ, зэчиишхуэ зыбгъэдэлъа Къашэж ТIалиб нэхъ тепсэлъыхьыфынур еджагъэшхуэхэрщ, лъахэхутэхэрщ. Псалъэм и хьэтыркIэ, абы 1910 гъэм япэ школ Къармэхьэблэ къызэрыщызэIуихар зымыщIэ езы къуажэдэсхэми яхэтынкIэ хъунущ. АрщхьэкIэ а цIыхум зэфIигъэкIар лъэужьыншэкъым. Урысейм и тхыдэм хуэфэщэн увыпIэ щиIыгъщ генерал-лейтенант, Амур областым и дзэ губернатору щыта Хьэгъундокъуэ Константин. Мы адыгэлIым и зэфIэкIыр апхуэдизкIэ инти, 1917 гъэм пащтыхь Николай ЕтIуанэм абы Петербург апхуэдэ дыдэ къулыкъу къыщритамэ, революцэр къэхъуну щымытауэ жызыIэ тхыдэджхэр мащIэкъым. Ар зыщIэр ди Тхьэшхуэращ, ауэ апхуэдэ пщIэ къызэрыхуащIри куэд и уасэщ. Къармэхьэблэ къуэпскIэ быдэу къыпыщIа Хьэгъундокъуэ Елмэсхъан и гугъу тщIын щхьэкIэ дэ Франджы жыжьэм дыIэбэн хуей хъунущ. Ар ЕтIуанэ дунейпсо зауэм и зэманым Франджы зыпэщIэсэныгъэм жыджэр дыдэу хэтащ, бригадэ генерал цIэр зыфIаща бзылъхугъэщ, и щIыхьыр апхуэдизкIэ лъагэти, Париж и Пантеоным щыщIалъхьащ. Совет лъэхэнэм къуажэм и цIэр ягъэвуащ Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужьхэу ухуакIуэ Алмэ Алийрэ школ унафэщI Къамбий Мухьэбрэ, Ленин орденыр зрата егъэджакIуэ Гугъуэт Лол, РСФСР-ми КъБАССР-ми гъуазджэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ Шэрий Соня, къэрал псом щыцIэрыIуэ усакIуэ Къэшэж Иннэ сымэ. Къуажэм и гугъу щытщIкIэ, къэдгъэлъэгъуэн хуейщ мыбы щIэныгъэхэм я доктор 13, генерали 6, полковники 9 къызэрыдэкIар. ЖытIэнщи, илъэс зыбжанэ хъуауэ Дзэлыкъуэ районым и администрацэм и Iэтащхьэ Джатэ Руслани таможнэ IэнатIэм и генералщ. Зэрытлъагъущи, зэрыгушхуэн блэкIа яIэщ. Арагъэнщ, къэхутакIуэ гъуэзэджэ икIи ди ныбжьэгъуфI Бейтыгъуэн Сэфарбий (ар мы къуажэм щыщщ) щIыжиIэгъар: «Къармэхьэблэ укъыщалъхуауэ тхыдэр умыщIэну емыкIущ». ИкIи ящIэж, ди гуапэ зэрыхъунщи. Хэку зауэшхуэм мы къуажэм игъэкIуащ цIыху 882-рэ, абыхэм ящыщу 400-м щIигъум къагъэзэжакъым. Зи Хэкум папщIэ зи псэр лIыхъужьу зытахэм я унэцIэхэр иджы тетхащ Щэнхабзэм и унэм и бгъум щагъэува фэеплъ сыным. Орденыбгъэу къэзыгъэзэжахэм яхэтащ фочауэ Iэзэ, «ЩIыхь» орденым и нагъыщищри зрата Мусэ Менлы — иджы абы и цIэр зэрахьэ Къармэхьэблэ, Бахъсэнрэ Налшыкрэ я уэрамхэм. — Лэжьыгъэ хьэлэлкIэ пщIэшхуэ къэзылэжьа цIыху куэд ди къуажэ дэсщ, а псоми я цIэр зы тхыгъэм къыщыпхуиIуэнукъым, — жеIэ КIуэкIуэ Ахьмэд. — Ауэ апхуэдэхэрщ ди гъащIэр ипэкIэ зыгъэкIуатэр. Къуажэ Iуэхухэм я гугъу къыщысхуищIкIэ, абы занщIэу къыхегъэщ Къармэхьэблэр къуажэ пхыдзахэм зэращыщыр. Налшык нэс — километр 75-рэ, райцентр Дзэлыкъуэкъуажэ нэс километр 43-рэ дэлъщ. Ар мыбы щыпсэухэм я дежкIэ тыншкъым. Псом япэу лэжьапIэ и лъэныкъуэкIэ. ЦIыхухэр IэнатIэкIэ къызэгъэпэщыным зэрелIалIэм и фIыгъэкIэ, цIыху 50 зэкIуалIэ дэрбзэр цех къызэIуахащ. Дауи, мащIэIуэщ, арщхьэкIэ нэгъуэщI IуэхущIапIэхэми лэжьакIуэхэр Iутщ. Къапщтэмэ, курыт школи 3-м, сабий сади 2-м, дохутыр амбулаторэм, ЩэнхабзэмкIэ унэмрэ библиотекэмрэ, пощтым, езы къуажэ администрацэм. Къармэхьэблэр зэрыпыIудзар къалъытэри, мыбы къыщызэIуахащ МФЦ-м (къалэн куэд зыгъэзащIэ центр) и IуэхущIапIэрэ ХъумапIэ банкым и къудамэрэ. — Лъэпкъ проектхэм, урысейпсо, республикэ, муниципальнэ программэхэм я мыхьэнэр гъунапкъэншэщ, — пещэ и псалъэм КIуэкIуэм. — Псом нэхърэ нэхъыщхьэр иджы улъаIуэу къэпкIухьын зэрыхуэмеижырщ. Программэм ухыхьэфамэ, и чэзум къэкIуэнурэ кърагъэжьэнущ. ЕзыгъэщIри зыщIри уэракъыми, ахъшэкIэ зыкIи къыбжьэхэуэркъым. Къапщтэмэ, нэгъабэ дэ къытхуагъэщIэрэщIэжащ ди школищми еджакIуэхэм спортым зыщыхуагъасэ пэшхэр. Псори зэхэту лэжьыгъэхэм сом мелуани 2-рэ мин 250-рэ текIуэдащ. Сэ ахъшэм сытепсэлъыхьын сфIэфIкъым, ди сом хэлъкъыми. Ауэ щыгуфIыкIыр дэращ. Гъуэгу километр 15-м нэс щрагъэфIэкIуащ. Сэрмакъ щегъэжьауэ Чыщбалъкъ нэс Iыхьэр яуха иужь, Къураты ЦIыкIу хьэблэм и уэрамри къагъэщIэрэщIащ. Ди лъэIур къытхуащIэри, «Шэд хъурей» гуэлым нэс километри 4-м щIигъу къиубыду гъуэгум асфальт Iув тхутралъхьащ. Ахьмэд апхуэдэу дыхегъэгъуазэ дызыхуэкIуэ илъэсым къуажэм щызэфIагъэкIынухэм. А зи гугъу тщIы лъэпкъ проектхэм япкъ иткIэ мыбы лэжьыгъэ зэмылIэужьыгъуэхэр къащыпоплъэ. Япэрауэ, щIыпIэ зыбжанэм псы зрикIуэ бжьамийхэр щызэрахъуэкIынущ, спортым зыщыхуагъасэ комплекс щаухуэнущ зэманым къызэригъэувым хуэдэу зыхуеину IэмэпсымэхэмкIэ къызэгъэпэщауэ. ИбгъумкIэ тренажёрхэр щагъэувынущ щIымахуэми къэбгъэсэбэп хъууэ. И тхылъ псори хьэзырщи, яужь щихьэнури жыжьэжкъым. Абы къыдэкIуэуи стадионыщIэкIэ мэгугъэ. Аурэ «Къэрал кIуэцI туризм» программэм дынэсащ. Къэбэрдей-Балъкъэрыр щIыналъэ дахащэщ, Къармэхьэблэри ящыщщ зи щIыуэпсыр нэхъ телъыджэхэм. ИпэIуэкIэ зи цIэ къитIуа «Шэд хъурей» гуэлым иджыпстуи плъакIуэ къокIуэ Ставрополь, Краснодар крайхэм я мызакъуэу, Ростов областым, уеблэмэ нэхъ жыжьэж къикIахэри. Аращ екIуалIэ гъуэгу тэмэм щIаухуари. Абы зы псы ежэхи хэлъадэркым икIи хэжыркъым, ауэ икIи зэи ехыркъым икIи къыдэкIуейркъым — гъэм и сыт хуэдэ лъэхъэнэми зэрыщытщ. Гъэмахуэм и пщтырыгъуэми щIымахуэм и ткIиигъуэми температурэм зихъуэжыркъым — хуабэр градусипщIым тетщ. Гуэл щхъуантIэхэм щыIа псыщIагърыкIуэхэр «Шэд хъурей» ехати, метр 60 и кууагъыу къалъытащ, ауэ къахутащ языныкъуэхэм деж метри 100-ми щыфIэкIыу. Абдеж щыщIедзэ бгъуэнщIагъхэм. Гуэлхэр нэхъапэм щы хъууэ щытащ, ауэ зыр гъужащ, адрейр цIыкIуу къэнащ. ЩIыпIэм апхуэдизкIэ дихьэхати, 1972 гъэм абы щыщ теплъэгъуэхэр хагъэхьащ«Земля Санникова» фильмым. Ди республикэм щыцIэрыIуэщ «Джэмэнкъул» къыщIэжыпIэхэри, адыгэхэр абы «ПсынащхьиблкIэ» йоджэ. Ахэр узыфэ куэдым я хущхъуэу жаIэ. ИкIи, дауи, Къармэхьэблэ и бгъуэнщIагъхэри зыщыдгъэгъупщэ хъунукъым — ижь-ижьыжь къырхэр зэгуэкIыу къэунэхуахэр языныкъуэхэм деж апхуэдизкIэ зэвщи, упщу фIэкIа укIуэтэфынукъым. Абы щыгъуэми, иджыри къэс метр 15 нэхърэ нэхъ жыжьэ зыгуэр кIуэтэфауэ къыщIэкIынукъым. АдэкIэ-щэ? Абы щыIэр езы щIыуэпсым и щэхущ икIи ар щIэх къызэIуихынуи и мурадкъым. АтIэ, а псори езэгъыркъэ къэрал кIуэцI туризмэм зегъэужьыным теухуа лъэпкъ проектым. А упщIэм и жэуапыр арыншами гурыIуэгъуэщ. А щIыпIэхэм цIыхухэм зыщаплъыхьын, зыщагъэпсэхун папщIэ зыхуеину Iэмалхэр мыбы къызэрыщызэрагъэпэщынум шэч хэлъкъым, япэ лъэбакъуэри ячакIэщ.
ШАЛ Мухьэмэд.
