ГуащIэрыпсэухэм къахуигъэщIат
Иджы дгъэлъапIэ гуфIэгъуэм нэхъапэм СССР-м зэрыщеджэу щытар ГуащIэрыпсэухэм я дунейпсо зэакъылэгъуныгъэм и махуэущ. Ар иджыри къэрали 142-м щаIэт. Языныкъуэхэм, псалъэм и хьэтыркIэ, США-м, Японием, Австралием мыр щагъэлъапIэр нэгъуэщI зэманщ. Индиери яхэту, къэрал 80-м накъыгъэм и 1-р гуфIэгъуэу къыщалъытэххэркъым.
Махуэшхуэр ХIХ лIэщIыгъуэм и кIэухым къэунэхуащ. ГуащIэрыпсэухэм я зэщIэхъееныгъэм хэтхэм 1886 гъэм накъыгъэм и 1-м США-мрэ Канадэмрэ пэкIу зыбжанэ къыщызэрагъэпэщащ, лэжьэгъуэ махуэр сыхьэти 8-м хуагъэкIуэну къагъэуву. Абыхэм заубгъу зэпытт. Полицэм ахэр къарукIэ зэбгрихужырт. Чикагэ щекIуэкIа пэкIухэм уэрамхэм къыдыхьахэм ящыщу цIыхуи 6-р яукIащ. Полицэм и гущIэгъуншагъэм зэгуигъэпахэри къарузехьэхэм япэщIэуващ. Лагъым къагъэуамрэ зэхэуэхэмрэ полицейуэ 8-рэ лэжьакIуи 4-рэ хэкIуэ- дащ. ЦIыхуипщIхэр уIэгъэ хъуащ. А псом я зэхэублакIуэу къалъытэри, рабочиплIым я судыр укIкIэ ящIащ. ИужькIэ сэтей къащIащ абыхэм пцIы зэрытралъхьар.
Мис абы иужькIэщ, лэжьэншэу зи щхьэ палъахэм я фэеплъу, 1889 гъэм и бадзэуэгъуэм екIуэкIа 11 Интернационалым накъыгъэм и 1-р Дуней псом и гуащIэрыпсэухэм я зэакъылэгъуныгъэм и махуэу щагъэувар. А зэхуэсым унафэ къыщащтащ гуфIэгъуэр илъэс къэс яIэтыну. Урысей империем ар ягъэлъэпIэну хуит иджыри щащIатэкъым. Япэ дыдэу накъыгъэм и 1-р 1890 гъэм щагъэлъэпIар Варшавэщ (а зэманым Польшэр Урысей империем хыхьэрт).
1912 — 1914 гъэхэм Урысей къэралыгъуэм и къалэхэм я уэрамхэм псори зэхэту лэжьакIуэ мин 400-м щIигъу къыдыхьауэ щытащ. 1917 гъэм екIуэкIа Февраль революцэм и ужькIэ накъыгъэм и 1-р япэ дыдэу хуиту яIэтащ: гуащIэрыпсэу мелуанхэр уэрамхэм къыдыхьащ, «Министр-капиталистхэр щремыIэ!», «Власть псори — Советхэм», «Империалист зауэм дыхуейкъым!» къыхуеджэныгъэхэм щIэту.
Октябрь революцэм и ужькIэ ар ди деж къэрал гуфIэгъуэу щагъэуващ: а махуэм гуащIэрыпсэухэм я пэкIухэмрэ дзэ парадхэмрэ ирагъэкIуэкIыу къаублащ. ЛэжьакIуэхэм етIуанэ махуэми загъэпсэхурт — мэзхэм, губгъуэхэм Iэнэхэр щагъэувырт.
СССР-м и лъэхъэнэм гуфIэгъуэ Iуэхухэр ирагъэкIуэкIырт парт унафэм щIэту. ГуащIэрыпсэухэм я демонстрацэхэр телевизорхэмкIэ къагъэлъагъуэрт. Абыхэм хэтыну дэтхэнэми и къалэнт икIи ар гъэзэщIа зэрыхъум IуэхущIапIэхэм я уна-фэщIхэр кIэлъыплъырт. АрщхьэкIэ накъыгъэ гуфIэгъуэхэр зыми къытехьэлъэртэкъым. Псори нэжэгужэт, зэбгъэдыхьэурэ зэхъуэхъурт. Накъыгъэм и 1-м сыт щыгъуи къыдекIуэкIыу щытащ ерыскъы, фадэ хэплъыхьахэмкIэ гъэщIэрэщIа Iэнэхэр.
А псори тхыдэм хыхьэжащ. ГуфIэгъуэм хагъэкIащ нэхъапэм иIа политикэ мыхьэнэр. 1992 гъэм накъыгъэм и 1-р Гъатхэмрэ лэжьыгъэмрэ я махуэ хъуащ. Иджы пэкIухэр, нэгъуэщI зэхыхьэхэр властхэм къызэрагъэпэщыжыркъым. АрщхьэкIэ сыт хуэдэ зэхъуэкIыныгъэ ди гъащIэм къыхыхьами, накъыгъэм и 1-р ди цIыхухэм дежкIэ гуфIэгъуэ махуэу къэнэжащ. Абыхэм я дежкIэ ар щытщ ГуащIэрыпсэухэм я махуэу, псэукIэ нэхъыфIым икIи зэпэщым хуэкIуэнымкIэ я гугъапIэхэр зрахьэлIэу.
ШАЛ Мухьэмэд.
КIуащ БетIал
Май
Дунейр мэгуфIэр,
СогуфIэр сэри,
Дунейр мэбжьыфIэр,
МэбжьыфIэр псэри.
Май махуэщ нобэ,
Гъэ псом и фIыгъуэщ.
Удз къокIхэр нобэ, —
КъэкI псор щIэщыгъуэщ.
Маипэр псоми
Гъатхэпэу добжыр,
Уэс зэ къыкъуэуми
Хэтсам зеужьыр.
Маипэр лъапIэщ,
ЦIыхугу хуэгуакIуэщ,
Ар народ плъапIэщ,
ЦIыхугъэ щIакIуэщ.
1952 гъэ
