ПцIым итхьэлэ «къэхутакIуэхэр», е сыту пIэрэ къэрэшейхэр щызыгъауэр?
2019 гъэм фокIадэм и 14-м илъэс 250-рэ ирикъунущ дунеяплъэ цIэрыIуэ Гумбольдт Александр. Апхуэдэ дыдэу мы гъэм ягъэлъэпIащ ар Урысейм зыщиплъыхьыну къызэрыкIуэрэ илъэси 190-рэ зэрырикъуар. Гумбольдтщ зи фIыгъэр 1829 гъэм генерал Эмануэль Iуащхьэмахуэ экспедицэ дришеину зэрытегушхуар.
Япэ урысей альпинист Хьэшыр Чылар «Урыс географическэзэгухьэныгъэм» и сайтым хъыбар къызэрыдигъащIэмкIэ, Iуащхьэмахуэ япэу цIыху зэрыдэкIрэ илъэси 190-рэ зэрырикъум ирихьэлIэу жэрдэм ящIри, бадзэуэгъуэм и 29-м гупышхуэ бгым дэкIащ икIи и Iэгъуэблагъэр тхьэмахуитIкIэ къызэхакIухьащ. ЗекIуэм ипэ къихуэу, Урысейм АльпинизмэмкIэ и Федерацэм къыбгъэдэкIыу Республикэм и Iэтащхьэм и къалэнхэр пIалъэкIэ зыгъэзащIэ КIуэкIуэ Казбек къыхуагъэхьа хъыбарегъащIэ тхылъым щыгъуазэ дещI щIэуэ ирагъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэр «Гумбольдтрэ Iуащхьэмахуэрэ» зыфIаща конференцхэм хэIущIыIу зэрыщащIыжынум, Ростов областым, Мэзкуу, Къэбэрдей-Балъкъэрым ит еджапIэ нэхъыщхьэхэм абы теухуа зэIущIэхэр зэрыщрагъэкIуэкIынум.
Абы ирихьэлIэу дэри ди щIэджыкIакIуэхэм ягу къэдгъэкIыжыну дыхуейщ Хьэшыр Чылар и къуэрылъху Аскэр, и адэшхуэр зыхэта экспедицэм теухуауэ щыIэ Iуэху зэIумыбзхэр игъэзэкIуэжын папщIэ утыку кърихьауэ щыта тхыгъэхэм яз.
Къэрэшей лъэпкъ Конгрессым и унафэщIым
зэрызыхуэзгъазэ тхыгъэ зэIуха
1935 гъэм тхыдэдж цIэрыIуэ Сивков Константин «Вестник академии наук СССР» журналым и 7-8-нэ къыдэкIыгъуэхэм къанэ щымыIэу къыщиIуэтэжауэ щытащ 1829 гъэм Iуащхьэмахуэ япэу дэкIуея Хьэшыр Чылар зыхэта экспедицэр зэрекIуэкIа щIыкIэр. Абы тегъэщIапIэ ищIар журнал, дневник, е тхыгъэ кIэщI цIыкIу гуэру щыттэкъым, атIэ а экспедицэм хэтахэм ятхыжа дэфтэрт. Ахэр къыхахат 85-нэ архивым: «Iуащхьэмахуэрэ Къэнжалрэ къиплъыхьын папщIэ, кавалерием и генерал Эмануэль 1829 гъэм къызэригъэпэщ экспедицэ» («О предполагаемой генералом от кавалерии Эмануэлем экспедиции в 1829 году для обозрения ближайших окрестностей горы Эльбруса и Кинжал горы». РГВИА ВУА №1014 ф. 846 оп. 16). Зи щIыхьыр иным и Штаб нэхъыщхьэм и унафэщI, кавалерием и генерал, генерал-адъютант, кавалер, зиусхьэн Чернышёвым папщIэ кавалерием и генерал Эмануэль Георгий бадзэуэгъуэм и 22-м игъэхьэзыра 174-нэ рапортым абы езым и IэкIэ иритхащ: «…ЧыларкIэ зэджэ къэбэрдей щIалэзакъуэрщ сыхьэт 11-м деж а бгым и щыгум дэкIыфар» («…один только кабардинец по прозванию Хиляр успел достигнуть около 11-ти часов самую вершину горы».
А дэфтэр дыдэм иджыри тхыгъитI ущрохьэлIэ: зыр — зи щIыхьыр иным и генерал-квартирмейстерым и Канцелярием и унафэщI, зиусхьэн генерал-майор, кавалер Шуберт папщIэ 1829 гъэм шыщхьэуIум и 19-м поручик Щербачёвым игъэхьэзыра 31-нэ тхыгъэрщ. Абы итщ: «Къэбэрдей щхьэхуитхэм ящыщ зы цIыху закъуэщ сыхьэт 11-м деж Iуащхьэмахуэ и щыгум дэкIыфар… а лIыгъэ зэрихьам папщIэ абы дыжьын ахъшэкIэ соми 100 тыгъэ хуащIащ». ЕтIуанэр — «Эмануэль я пашэу Iуащхьэмахуэ къаплъыхьын папщIэ къызэрагъэпэща экспедицэм и «бзыпхъэ» («черновик»). Абы итщ: «Хьэшыр Чылар зи цIэ къэбэрдей щIалэ закъуэрщ Iуащхьэмахуэ и щыгум дэкIар». («Один только кабардинец по имени Киляр Хаширов взошёл на самую вершину Эльбруса…»)
Абдежми къыщымынэу, граф Паскевичым папщIэ 1829 гъэм бадзэуэгъуэм и 29-м граф Эмануэль игъэхьэзыра рапортым (№180) япэу Iуащхьэмахуэ дэкIуеям и цIэр къыщокIуэ: «Чылар зи цIэ къэбэрдей щIалэ закъуэрщ сыхьэт 11-м деж мы бгым и щыгум нэсыфар».
Экспедицэми япэу Iуащхьэмахуэ щыгум теувами а зэманым газет куэд тетхыхьауэ щытащ. Псалъэм папщIэ, «Тифлисские ведомости» (№ 34, 1829 гъэ, шыщхьэуIум и 23), «Одесский вестник» (№79, 1829 гъэ, жэпуэгъуэм и 2), «С. Петербургские ведомости» (№13, 1829 гъэ, фокIадэм и 20).
Голицын Николай джыназым «Генерал Эмануэль и гъащIэ гъуэгур» («Жизнеописание генерала Эмануэля») зыфIища и IэдакъэщIэкIыу 1851 гъэм Греч Николай и тхылъ тедзапIэм къыщыдигъэкIами и гугъу щещI япэу Iуащхьэмахуэ дэкIуеям: «Шэрджэсхэм яз, къэбэрдей щIалэ, Чылар и цIэу, адрейхэм яхэщхьэхукIри, сыхьэт 11-м Iуащхьэмахуэ и щыгум къыщыхутащ».
«Экспедицэм гъуэгугъэлъагъуэ щахуэхъуахэр къэрэшеипщ Крымшамхалов Ислъам зэригъэхьэзырам» Хьэшыр Чылар къэрэшей лъэпкъым къызэрыхэкIар къигъэлъагъуэу, ар мэжэр къэхутакIуэ Бешш Я. К. (Бессе Ж. К.) и нэкIэ илъагъуу итхыжауэ, а псор къызэщIэубыдауэ зэрыт тхыгъэ урысей альпинизмэм и къэхутакIуэ Симонов Евгений къызэринэкIауэ» щыжыбоIэ уи тхыгъэм. «Экспедицэм и унафэщIу щыта Купфер Адольф къихь жыIэгъуэхэр щыхьэту къоув гъуэгугъэлъагъуэри абыхэм язу щыта Хьэшыр Чылари къэрэшей-балъкъэрыбзэкIэ зэрызэпсэлъар», — дыкъыщоджэ абы иджыри.
Ауэ Де Беш Жан Шарль «Кърымым, Кавказым, Куржым, Ермэлым, Азие Гупэм, Константинополь 1829 — 1830 гъэхэм сызэрыщыIар» («Путешествие в Крым, на Кавказ, в Грузию, Армению, Переднюю Азию и Константинополь в 1829 и 1830 гг.») зыфIища и тхылъу 1838 гъэм Париж къыщыдигъэкIам щитхыр мыращ: «Къэбэрдеишхуэм хыхьэ Налшык псыежэхым и Iуфэ Iус Вольнэ аул щыщ щIалэ хьэрэмыгъэншэм хэлъ Iэдэбым гулъытэ нэхъыбэ хуэтщIыну хуэфащэт. Абы и цIэр Чыларщ… ЗгъэщIагъуэу сыкъеджащ Тифлис къыщыдэкIа газетым къратхыкIыжу одессэ щытрадзам ар тхышэрэ щIакъуэу щыта хуэдэу зэрыщыжаIэм. СщIэркъым а корреспондент гушыIэрейм мураду иIар, лIыгъэ зыхэлъ къэбэрдей щIалэр зэрыщымыту къигъэлъэгъуэну щыхуежьам. Ар [Чылар] цIыху хэщIыхьащ, ауэ быдэфIщ, и Iэпкълъэпкъым сэкъат иIэкъым».
«Бытырбыху дэт Академием папщIэ абы хэт Купфер Адольф игъэхьэзыра отчёт» 1830 гъэм къыдэкIам гъуэгугъэлъагъуэхэр къэрэшей-балъкъэрыбзэкIэ зэпсэлъа хуэдэу щыжиIэ щхьэкIэ, ар пэжкъым. Ауэ ардыдэм дыщрохьэлIэ «Iуащхьэмахуэ теухуа псалъэ» тхылъым ит тхыгъэу «Бырмамыт и джэрпэджэж шынагъуэр» жыхуиIэм, литератор, журналист Симонов Евгений и IэдакъэщIэкIым. А тхылъыр къыщыдэкIар 1983 (!) гъэрщ, нэгъуэщIу жыпIэмэ, Iуащхьэмахуэ экспедицэр зэфIэкIыу илъэси 154-рэ дэкIа нэужь. Симонов Евгений зытепсэлъыхьыр и нэкIэ илъэгъуакъым, ауэ, тхакIуэу щыщыткIэ, ар хуитт художественнэ тхыгъэм къигупсыса гуэр хигъэхьэну.
Зи цIэ къраIуэхэу экспедицэм тепсэлъыхь адрейхэр (Фрешильд Д., Селл В., Вул Г., Мориц Дечи, Радде Г., Поггенполь В., Новомарьенский А., Анисимов С., Фролов Я., Давилович С. сымэ) 1829 гъэм екIуэкIа экспедицэм хэтакъым, илъэс пщIы бжыгъэхэр дэкIа нэужь зэрыхуагъэфащэм хуэдэу ятхыжауэ аращи, абыхэм я лэжьыгъэр дэфтэр щыхьэту къэбгъэув хъунукъым.
Псори къызэщIэткъуэжмэ, дызыхуэкIуэжыр зыщ: 1829 гъэм япэу Iуащхьэмахуэ дэкIуея Хьэшыр Чылар къэрэшейуэ щыта хуэдэу къэзыгъэлъагъуэ зы дэфтэри дунейм теткъым. Аращи, фIэгъэнапIэ зэрыщымыIэм къыхэкIыу, лъэпкъхэр щIызэпэщIэувэн щхьэусыгъуи щыIэкъым.
ИтIани уи къыхуеджэныгъэм «пщIэ зиIэ Хачировхэ я лъэпкъым и лъэIукIэ» жиIэу къызэрыхэщыр дызыгъэпIейтей Iуэхущ. 2009 гъэм Хьэшырхэрэ Хачировхэрэ я лIыкIуэхэм утыку кърахьа джэпсалъэм къызэрыхэщымкIэ, «апхуэдэ Iуэхухэр зэхэзыгъэкIын хуейр тхыдэ щIэныгъэлIхэм я закъуэщ, ахэр лъэпкъхэр щIызэпэщIэувэн щхьэусыгъуэ хъун хуейкъым». ФIэщщIыгъуейщ 2009 гъэм бадзэуэгъуэм и 15-м Хачировхэ ящыщу абы зи Iэ щIэзыдза Хачиров Исмэхьил Азрэт и къуэм къызыхэкIа лъэпкъым пщIэ къыщыхуамыщIыжу. Мы уи къыхуеджэныгъэм хуэдэ дэфтэрхэр нэмыс зыхэмылъ цIыхухэм лъэпкъхэр зэпэщIагъэувэн мурадкIэ къагъэщхьэпэнкIи хъунущ, я хэкур фIыуэ ялъагъу хуэдэу защIу.
Уэ узыгъэбэлэрыгъар Мизиев Исмэхьил дунейм ехыжа нэужь къыдэбгъэкIа «Iуащхьэмахуэ телъ лъэужьхэр» тхылъыр ара къыщIэкIынщ. Сэ шэч къытесхьэркъым Урысейм АльпинизмэмкIэ и Федерацэм и президент Волков Андрей хъыбар мыпэж хуебгъэхьыныр къызыхэкIар Хьэшыр Чылар и Iуэхум узэрыщымыгъуазэм фIэкIа нэгъуэщIым къызэрыхэмыкIам.
Зи цIэр фIыкIэ Iуа цIыхуу узэрыщытым и фIыгъэкIэ, уэ уи дежкIэ гугъу хъунукъым Урысейм АльпинизмэмкIэ и Федерацэм и президент Волков Андрей аргуэру зыхуэбгъазэу Iуэхур зэбгъэзэхуэжыну. Нэмыс зэрыпхэлъым шэч къытесхьэркъым, узыншагъэрэ фIыгъуэрэ уиIэну сынохъуэхъу!
ХЬЭШЫР Аскэр,
МЧС-м и подполковник.
Налшык, 2019 гъэ,
мэлыжьыхьым и 17.
ЗэзыдзэкIар ЧЭРИМ Марианнэщ.
