ЛIы иримыкъу
Чэрим Марианнэ
Роман. Япэ Iыхьэ
(Япэ Iыхьэм и кIэухыр.
ПэщIэдзэр №№125 — 129-хэм итщ).
ГъащIэ псокIэ узэныкъуэкъужыфыну? Узэрыбэлэрыгъар къызыхуэбгъэгъужын папщIэ, узэремыхъулIар уи щхьэ нэгъунэ щубзыщIыжу? Зыри фIэкIуэдакъым иджыри Рэхьмэ. КъызэфIигъэщIа, имыцIыху гуэр. ЩыIи ар — щымыIи. Марат къызэреIусам зэригъэдзэкIа дунейр зэригъэпцIыжын щIэзыдза хъыджэбзыр иджыри зытхьэщIыпIэм къыщIэкIыжатэкъым, къезыгъэлын гупсысэ кIапэр къыщыIэрыхьам. НтIэ, ар, а зызыхуихъумэ мыцIыху щIалэр Марату, езым гъащIэр пхэнжу къызэрыгурыIуэм къыхэкIыу, къыхуэмы- цIыхумэ-щэ?
ДэкIуэн ипэкIэ цIыху къызэремыIусэнум апхуэдизкIэ шэч къытрихьэртэкъым Рэхьми, Марат и натIэм итыпэми, ар и акъылкIэ зэригъэзахуэу псэкIэ арэзы техъуэху къызэрыпэмыплъам нэмыщIыж, щIым лъимыгъэIэс и гуращэхэр Iуэм къызэрикIыжа вакъэ фIейкIэ къыхузэхиутам хуэдэт. Къэхъуар езым и щыуагъэу къилъытэу, гъунэгъуIуэу зэрызыбгъэдигъэхьамкIэ, пшапэ зэхэуэгъуэм и машинэм итIысхьэу зэрытригъэгушхуамкIэ зыкъиумысу и IэфракIэ емыдзэкъэжын папщIэ, пщащэм къыхуэнэр зы закъуэт: апхуэдэу зэрыхъуар нэхъыфIу къызыфIигъэщIыныр. И гъащIэм иджыри къыхэмыхьа щауэ махуэр зэрымы-Маратыр и гум къеныкъуэкъу щхьэкIэ, Марат фIэкIа ар къызыхищIыкIын бзыпхъэ иIэжтэкъым иджы пщащэм, сыту жыпIэмэ, щIалэр къеIусакIэт, зы къеIусауи, нэгъуэщIым дэкIуэфынутэкъым. «Симышэ щIыкIэ фIыуэ слъагъуну сыхунэсамэ арат», — игу къэкIащ асыхьэтым. Арати, хъыджэбз жыIэдаIуэ псоми зэрахьэлу, къыхимыха псэлъыхъур фIыуэ илъагъуну къалэн къыщызыщI дакъикъэ IэфIыншэр игу къигъэкIыжын щIидзащ…
А псом щымыгъуазэ езы Марат дежкIэ Рэхьмэ къапшэ хъунухэм языхэзу аркъудейт, мурад быдэ гуэр ирипхауэ щымыту. И щхьэ хуэарэзыжу машинэм зыкъригъэгъэшыжщ, куэд щIауэ ицIыху гъуэгум теувэри, щIалэм илъэс зыбжанэ хъуауэ зыкIэлъыкIуэ цIыхубзым деж иунэтIащ. Урыс кърамыгъашэ хуэдэу жриIэурэ, гъащIэ псо къызэдагъэщIауэ жыпIэ хъунущ а тIум. Къишэнукъым, ауэ щIыхыфIидзэн щхьэусыгъуи зэкIэ илъагъуркъым. Гъэмахуэ къэс зэгъусэу хы Iуфэм макIуэ. Гугъу зэремыгъэхьу зэманыр зэдагъэкIуэ, ари мащIэкъым.
Асыхьэтым щIалэм и телефоныр къоуэри, къытрех:
— Алло!
— ГуфIапщIэ!
Къэпсалъэр Щыхьым и Iуэхум елэжь уэчыл щIалэрт.
— Сыт ар?
— Уи адэм нэмэз ещI!
— Уи фIэщу жыпIэрэ?
— Си нэкIэ слъэгъуащ.
— Плъэгъуа а Хьэбас и демагогиер здынэсар!
— Уей, дыкъигъэпэжам, щIалэ.
— Уи щIыхуэ стелъу бжы.
— Игу псэхужынщ, жызоIэри, аращ ущIэзгъэпIейтейр. И фэри нэхъ къихьэжащ. Иджы судым пшэкIи ущIэгузэвэн щыIэкъым.
— Сыту?
— Игу нэхъ къихьэжа хуэдэщ, хэплъэжыркъым. Теплъхьэр и хьэлъэщ. Следователым жиIэнухэри хьэзырщ, фIэгъэнапIэ зыри щыIэкъым. ЗанщIэу яутIыпщыжыну сыщогугъ.
— Зэ думыгъэпIащIэ.
— Сыту?
— ДумыгъэпIащIэ… ЖыхапхъэщIэм зэрызищIыр плъагъуркъэ?
— ЗэрыжыпIэщ, къуэш. Адэр зейр уэращ.
— ДызэрыщIэнщ.
— Еуэ!
Судыр къэсыным иIэжыр тхьэмахуитI къудейщ. Езы Щыхьым зыкъиумысащи, зэрыхуеипсу зэфIаудынурэ ежьэжынущ. Хьэпшып фIэкIа, псэ зыIут щыхьэт яIэкъым. Щыхьымрэ Хьэрун-рэ я закъуэт гузэвэгъуэр къыщыхъуам. Дахэзилэ илъэгъуар жиIэжащ, Марат къызрихьэлIар хилъхьэжащ. ЩIэпIулIэн щымыIэжу Iуэхур бзащ, дащ: ягъэкъуаншэм зихъумэж пэтрэ къыIэщIэщIа гузэвэгъуэщ.
Хьэрун и дыуэщIри и хьэдэIусри зэфIэкIащ. Зыми зыри игъэкъуаншэркъым. Мэржани уи къуэм тIиха щIыхуэр къыдэтыж жиIэу зыми зэрихуэжыркъым. Дахэзилэ и сэхусэплъхэм зэрыхэтщ. Линэ сымаджэщым щIэлъу жаIэ.
Сыт-тIэ Щыхьым къыщIрамыгъэкIыжыр? Аращ уэчыл щIалэми къыгурымыIуэр. ЗыжриIэн иIамэ, имыбзыщIынкIи хъунт зи Iуэху зэрихуэр къуаншэу хабзэми езыми къызэримылъытэр. «МахуитI-щы уисыжынуми аращ», — жриIа къудейщ Щыхьым, игъэгуфIащ тхьэмыщкIэр. Иджы ар жримыIэхха хуэдэу, и щхьэм илъыр хузэхитхъуэжын хуейщ.
10
ХУИТЫНЫГЪЭ
Судыр «лъэныкъуитIыр зэгурыIуащ» жыхуаIэ жыпхъэм иту екIуэкIащ, нэгъуэщIу жыпIэмэ, хилъэфаи, ягъэкъуанши, щыхьэти утыку кърамышэу. Тхьэусыхэну хуитыр Мэржанти, и къуэр зэраукIам нэмыщIыжкIэ, абы фадэр и нэрыгъыу зэрыщытари, ефа нэужь, зэуэн хьэл зэриIари, и унагъуэм зэремызэгъа-ри, псом нэхъыщхьэжращи, Щыхьым кърилъэфажьэу Iэджэрэ зэралъэгъуари хэIущIыIу ямыщIу хъунутэкъым. ЛIами и напэр тепхыу, зи къуэ яукIа фызабэми и нэпс мыгъущыжахэр нэхъ гуащIэж пщIыуэ, хабзэр абдеж щыбукъуэдииныр гущIэгъуншагъэт. Щэрэ еянэ статьярат Щыхьым зэрыкIуэр — «зыхъумэжыныгъэм и гъунапкъэм икIа» жыхуаIэ япэ IыхьэмкIэ. КIуэ, Хьэрун сэ иIыгъатэкъым, Щыхьым Iэ пцIанэкIэ итхьэлэу арат. Ауэ, япэрауэ, Щыхьым сэр Iэбэу къищтакъым, хьэзыру IэщIэлъащ. ЕтIуанэрауэ, Хьэрун абы нэхърэ куэдкIэ нэхъ Iэчлъэчт. Ещанэу, нэхъ мыхьэнэ зиIа щхьэусыгъуэр, абы гъунэгъур иукIын мурад игъащIэм зэримыIарт, езыри бадзэм и жагъуэ хуэмыщIыну зэры-цIыху щабэрт. Щэрэ еянэмкIэ кIуэхэм нэхъыбэу тралъхьэр илъэситIщ. Зэрымыкъуаншэр наIуэ хъуа нэужь, зыри щытрамылъхьэххи, «условнэ» жыхуаIэм хуэдэу, тезырыр телъу, ауэ унэм кIуэжыну хуиту унафэ къыщащти къохъу. Щыхьым а псом щыгъуазэтэкъым. Уэчыл хуэдэу къыбгъэдагъэува щIалэм «занщIэу уаутIыпщыжынущ» къыжриIати, абы зыхуигъэхьэзырырт. Судым щыщтэми, прокурорым и пащхьэ ихьэн зэрыхуейм игъэгузэва щхьэкIэ, Iуэхур зэрыщымыгугъауэ псынщIэ дыдэу зэфIэкIри, тезыр хуэдэу къытралъхьам и дэфтэрыбзэ кIыхьыр зыгуригъэIуэну гулъытэ хурикъуакъым Щыхьым. МэкIуэжри-мэкIуэж, сыт хуейми фIрыращ иджы.
А махуэ дыдэм зэрырамыгъэкIыжар игъэщIэгъуэну хунэмысу, щIыпIэ пхыдза гуэр илъэскIэ яшэу къыщIэкIащ. Илъэси? Сыт илъэс? Сыт щIэилъэсыр? «МахуитI-щы дэкIмэ, уикIыжынущ» къыжраIауэ, иджы дэнэ илъэс къыздикIар? Iуэхуншагъэм гупсысэр ирехужьэ сыт щыгъуи. Щыхьыми ар къыщощI. Суд пащхьэм зэрихьамрэ къызэрикIыжамрэ къигубзыгъыжыху, и Iуэхур зэфIэзыха уэчыл щIалэм и нэхэр къызэрыхуимыгъазэм гу лъитат. ГурыIуэгъуэщ. И къуэм къиутIыпщыжын имыдэу аращ. Дэнэу пIэрэ здригъашэр? Нобэ емы- упщIмэ, IэщIокI.
Щхьэусыгъуэ гуэр ищIри уэчылыр къриджащ.
— СаутIыпщыжыну жыпIатэкъэ?
— Ар сэ си закъуэ сэлъытакъым.
— Хэт-тIэ?
— …
— Марат?
ЩIалэр, зэрымыщIэкIэ къаумыса сабийм ещхьу, щтэIэщтаблэу къыдэплъеящ.
— Уэ абы Iей ухуигъэзэнукъым, умыгузавэ.
— Сытым щыгъуэ сыщежьэр?
— Мы тхьэмахуэр имыкIыу.
Щыхьым щIалэр зэрыукIытэр къигъэщхьэпэу, бзаджагъэ екIуэну игу къэ-кIащ.
— СыщIэбгъэпхъуэжыфыну?
— Ар дауэ?
— Бжэр Iухауэ къыбогъанэри, жэщым щэхуу сыщIокIуэсыкIыж.
— Нэху щымэ-щэ?
— КIыфI зэхэту сыкъэкIуэжынщ.
— УкъэкIуэжынумэ, сыт ущIыщIэпхъуэжынур?
— Iуэху сиIэщ.
ЩIалэм къыгурымыIуаифэ зытригъауэу зыкъиIэтыну хуежьа щхьэкIэ, Щыхьым къызэрыкIат:
— Зи бын зыукIыжахэм сыт хуэдиз тралъхьэр?
— ЖыпIэм уегупсысрэ, Щыхьым?
— Хъунщ-тIэ, и фызыр?
— Илъэс дэкIмэ, укъаутIыпщыжынущ.
— Дыгъуасэ къызжепIар пщIэжрэ?
— Сыт?
— Нобэ-пщэдей уикIыжынущ къызжепIащ. Сыт къэхъуар?
— Сэ унафэ сIэщIэлъкъым.
— ПIэщIэмылъмэ, щхьэ сыкъэбгъэгугъа?
— Си гугъащ уаутIыпщыжыну…
— Сыт ущIигугъар?
— …
— Сызэрымыкъуаншэр пщIэрти. Ауэ адакъэжьыр тепкIэри икъутэжащ.
— Мы къызжепIахэр Марат жесIэжмэ, и гуапэ хъуну къыпфIэщIрэ?
— Марат уэращ зи унафэщIыр — сэракъым.
И къуэм и цIэр къызэрыжьэдэхуам къигъэуIэбжьыжа Щыхьым къэтэджащ, зыхуейр къызэрыпихар ищIэжу. Модрейри IукIыжащ.
Хьэбас мэжей. ЗыкъримыгъэщIами хъунут уэчылыжь цIыкIум, Марат Iуридзэжынущ псори. Марат, Марат… Марат и цIэр щызэхимыхын щIыпIэ яшамэ, лъэхъуэщым исми идэнт. Ауэ щыIэкъым апхуэдэ щIыпIэ.
Хьэбас къызэщоу.
— ЛIо къыбжаIар?
— ИлъэскIэ сисынущ.
— Iэу. НтIэ, уаутIыпщыжауэ бжы. Блэлъэтынущ ар, гу лъумытэххэу.
Лъэхъуэщ блыныр джафэщ, мылым ещхьу. Я гъуэлъыпIитIым нэр зыфIэнэн убыдыпIэ иIэкъым, тегъуэлъхьапIэу аркъудейщ.
— Хьэбас! —
— Сыт ар?
— СыбукIыфыну?
— ЖыIэ закъуэ!
— Дапхуэдэу? —
— Дапхуэдэу ухуейми. Ухуеймэ, Iэ пцIанэкIэ, ухуеймэ, уи джанэ IэщхьэмкIэ, пщампIэмкIэ, сэ сщIэрэ…
— Сэ сыгушыIэркъым.
— КхъыIэ, къэгъанэ мы романтик хьэлыр. УлIа хуэдэкъэ армырами, хэт уэ укъызыфIэIуэхур? Пщэдей нэщIым щIедзэ, армырами шхын щхьэкIэ дыщIагъэлIыхьыну къыщIэкIынщ мыбыхэм.
— НэщIым, жыпIа?
— НтIэ. Зэи унэщIакъэ?
— Зы махуэ-махуитI.
— Умышхэххи, укъытлъэщIыхьэжынущ а жыхуэпIэм.
«Умышхэххи!» Ар сыту фIыуэ игу къигъэкIа! Шхэн щегъэтри, и псэр езыр-езыру хокI. ЗиукIыжыркъым, къинэмыщIкъым. Мышхэну хуитщ, нэщI мазэщ, муслъымэнщ. Хьэбаси и судыр нобэ-пщэдейщ, щащIынур къалэ жыжьэ гуэрщи, нэху щымэ, сэлам зэрахыжынущ.
Пщэдджыжьым Хьэбас щэращ дищIри, шэджагъуэм деж иригъэжьэжащ. Хэщхьэжым деж и закъуэти, зыри къелIэлIакъым. Псоми ялъагъуу къылъысыр къихьщ, тхылъымпIэм кIуэцIишыхьри, пхъэнкIийм хигъэзэрыхьащ. Апхуэдэрыххэу махуих блокI. Ебланэ махуэм къытохуэ. Лъэхъуэщ дохутырыр къыщхьэщытIысхьэу къыщыпкърыупщIыхьым, пцIы зы-
мыупсыф Щыхьым Iуэщхъу хуэдэурэ къыжьэдэхуащ:
— Аращ, си къуэш, сэ къэскIунур, укъызэмылIалIэ.
— Ахэр жумыIэ, шынэхъыжь, улIкъэ уэ?
— Сэри сыхуейт ар къэсщIэну.
— Ухуеймэ, къызэфIэтIысхьи шхэ. Хущхъуэр зэрыбгъэткIун къару пхэлъыжкъым. Мыдэ сэ Марат хуэсIуэхунщи, нэхъ щIэщыгъуэ гуэр къыпхуезгъэхьынщ.
— Езым къысхуеджэ.
Дохутырыр къыщIыхьэжащ.
— Къэбгъуэта уи тетыр?
— Ежьащ.
— Дэнэ?
— Хы Iуфэм кIуауэ жаIэ.
— Дэгъуэщ. Ар къэсыжыху сыхунэсынкъэ, дауэ уеплърэ?
— Сытым?
— Сыхъужыну…
— Ауэ сытми ухъужын! Сыт нэхъ уигу зыхуэкIуэр?
— Зыми.
— Усымаджэу унэщI хъунукъым, иужькIэ упшыныжынщ.
— Апхуэдиз зэуэ схуэпшы…
Щыхьым и псалъэр нимыгъэсу и макъыр иубыдри, и щхьэр къыфIэхуащ. Сымаджэщым зэрашэнум хуагъэхьэзырын ямыух щIыкIэ хэкIащ и псэр.
Арати, и хьэдэр унэм яшэж. А махуэ дыдэм щIалъхьами хъунут, ауэ Марат здамыгъуэтым, пагъэплъэну мурад ящI.
— Сыту куэдыIуэ уи фэ дэкIа, Щыхьым, Алыхьым пIуэтэжауэ къыщIигъэкI, — гъунэгъу нанэхэм фIэкIа псэлъэкIэ зыщIэ абдежым ущрихьэлIэнутэкъым. — Е и къуэм къишауэ илъэгъуакъым, тхьэмыщкIэ.
Дахэзилэ щымщ. И къуэм закъригъэгъуэтыркъым, цIыхухэр махуитI хъуауэ ягъашхэ. Псори ешащ. Зэрыхабзэу, лIар ящогъупщэжри, къэтым тегузэвыхьын щIадзэ, къагъэзэжри дунейм ехыжам топсэлъыхь. Дахэзилэ къотэджри къыбгъэдэт цIыхубзитI-щыр и гъусэу хьэдэр здыщIэлъ пэшым макIуэ. Щыхьым, зэрихьэлу, щымщ, сыт ухуейми, жеIэ, къыппидзыжынуIакъым.
— ИщIар къыщыщIыжащ, джаур цIыхуукIыжь! — къыжьэдоху асыхьэтым фызабэм. — Дигъэунэхъуащ, Алыхьым къыхуимыгъэгъукIэ.
Бэлътоку кIапэкIэ и нэр зэрызэпилъэщIыхьыр щыплъагъукIэ, Дахэзилэ жиIэм мыхъумыщIагъэ гуэри къикIыу къыпфIэщIыркъым, и гуауэм и кууагъыр уи фIэщ ищIу аркъудейщ.
