И къалэныр къызыхуэтыншэу езыхьэкI ХьэцIыкIу Раисэ
 КъызыхэкIа лъэпкъым пщIэ ­хуащIу, анэдэлъхубзэр яIурылъу, адыгэ литературэм щыгъуазэу ди щIэблэр къэгъэтэджыныр мы­хьэ­нэшхуэ зиIэ Iуэхугъуэу зэры­щы­тым шэч хэлъкъым. ЕгъэджакIуэ пэрытхэм, гъэсакIуэ Iэзэхэм, щIэ­ныгъэлIхэм - хэкупсэу зыкъэ­зы­лъытэж дэтхэнэми и зэфIэкIыр зыхуэгъэпсар щIыхь зыпылъ а ­къалэныр къызыхуэтыншэу зэ­фIэхынырщ. Апхуэдэу, ныбжьы­щIэхэм лъэпкъ гъэсэныгъэ тэ­мэмрэ щIэныгъэ куурэ ябгъэдилъ­хьэу, и лэжьыгъэм сыт щыгъуи щIэщыгъуэ гуэр хилъхьэу, и IэнатIэм пэрытщ педагогикэ щIэныгъэхэм я кандидат, егъэджакIуэ Iэзэ икIи бзылъхугъэ щыпкъэ ХьэцIыкIу Раисэ Алджэрий и ­пхъур.
Бахъсэн щIыналъэм хиубыдэ Зеикъуэ жылэшхуэм къыщалъхуащ Раисэ. Курыт школыр фIы дыдэу къиуха нэужь, абы щIэныгъэ щызригъэгъуэтащ КъБКъУ-м и тхыдэ-филологие факультетым уры­сыбзэмрэ литературэмкIэ и ­къудамэм. Егъэджэныгъэ-гъэсэ­ныгъэ IэнатIэм ХьэцIыкIур илъэс ­30-м щIигъуауэ щыпэрытщ Лэскэн районым щыщ Урыху къуажэм дэт курыт школым, егъэджакIуэ ныбжьыщIэхэм щапхъэ яхуэхъурэ бгъэдэлъ щIэныгъэ куумкIэ, и псэ хуабагъэмкIэ и гъэсэнхэм ядэ­гуашэу. ХьэцIыкIум сабийхэм яригъэджыр урысыбзэмрэ литерату­рэмрэу щытми, абы хузэфIокI и ­дэтхэнэ дерсми лъэпкъ гъэсэныгъэм и лъапIэныгъэхэр хилъхьэн. Абы сабийхэм къагурегъаIуэ анэ­дэлъ­хубзэр зыдэпсэухэм зэрагу­рыIуэ бзэуэ зэрыщытым и мыза­къуэу, зей лъэпкъым и тхыдэм, и ­хабзэм я IункIыбзэIухыу зэрыщытыр, цIыкIухэр я бзэм иригушхуэ­ным, ар нэхъ куууэ зрагъэщIэным къыхуриджэу.
Зи IэщIагъэмкIэ щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ егъэджакIуэм и зэ­фIэ­кIым хигъахъуэ зэпытщ, апхуэдэуи лэжьыгъэм дапщэщи къыщегъэ­сэбэп Iуэху еплъыкIэщIэхэр, мето­дикэ пэрытхэр. Творческэ бгъэды­хьэкIэ иIэу IэнатIэр зэрырихьэкIым ехъулIэныгъэ куэд къыхуехь егъэджакIуэ пэрытым. ЕгъэджэныгъэмкIэ щIыналъэ IуэхущIапIэм и уна­фэщI­хэм, урысыбзэмрэ литературэмрэ езыгъэджхэм я щIыпIэ ­методикэ зэгухьэныгъэм и пашэхэм зэрыжаIэмкIэ, Раисэ еджэным къыщыкIэрыху ныбжьыщIэ иIэжкъым илъэс куэд лъандэрэ. Абы и щыхьэтщ зыуэ щыт къэрал къэп­щытэныгъэхэм ныбжьыщIэхэм къыщагъэлъагъуэ щIэныгъэфIхэри. Къи­нэмыщIауэ, ХьэцIыкIум и гъэ­сэн­хэр дапщэщи жыджэру хэтщ щIыналъэм, республикэм урысыбзэмкIэ щекIуэкI зэпеуэ зэ­мы­лIэу­жьыгъуэхэм, увыпIэфIхэри къы­щахь. ШколакIуэхэм папщIэ зэхашэ республикэпсо, къэралпсо щIэ­ныгъэ конференцхэм я утыкухэми къохьэ ахэр, я Iуэху еплъыкIэхэр щаIуатэу. НыбжьыщIэхэм бзэр яджы­­ным хуаIэ гукъыдэжыр ап­хуэ­дэу къэIэтыным хуэгъэпса Iэмалхэр шэщIауэ къигъэсэбэпкIэрэ, Хьэ­цIыкIум ахэр хуегъасэ езыхэм щIэ­ныгъэ къаугъуеифу, я къэхутэныгъэхэр зи лъабжьэ гупсысэхэр яубзыхуфу, ахэр пхагъэкIыфу.
ЕгъэджакIуэм гулъытэ зыхуимыщI яхэткъым и еджакIуэхэм: ­дэтхэнэми бгъэдыхьэкIэ хэха къы­хуегъуэт, щхьэж бгъэдэлъ зэфIэкIыр яригъэлъагъужу, еджэным ­нэхъри тригъэгушхуэу. Псом хуэ­мыдэжу Раисэ йолIалIэ ныбжьыщIэ зэчиифIэхэм. Школ дерсхэм щызрагъэгъуэт щIэныгъэхэм къа­дэ­кIуэу, ахэр хешэ проект-къэхутакIуэ Iуэхугъуэхэм. ХьэцIыкIум зэрыжи­IэмкIэ, иджырей щIэблэм Iэмал имыIэу яхэлъыпхъэ хьэлхэм ящыщщ кIуэцIрыплъу гуп­сы­сэ­фы­ныр, зыхуагъэувыж мурадхэм лъэ­Iэ­сыным щIэныгъэ лъабжьэ быдэ къыхузэрагъэпэщыныр, ехъулIэныгъэ зыIэрагъэхьэным ерыщу ху­щIэкъуныр.
- Мыхьэнэшхуэ иIэщ сабийр къы­пэщыт къалэным зэрыпэлъэщынур и фIэщ хъуным. Сэ лэжьыгъэм къыщызгъэсэбэп методикэм, еджагъэшхуэ ШэджыхьэщIэ Марие и щIэныпхъэм, и мурад нэхъыщхьэр аращ. А методикэмкIэ еджэ цIы­кIу­хэм, псалъэ къэхъукIэм и хабзэм къыпкърыкIа IуэхугъуиплIым зэ есэмэ, адэкIэ хьэкъ ящохъу сыт хуэдэ къэхъуныгъэми и Iэмалыр зэращIэр, къапэщылъ лэжьыгъэр ехъулIэныгъэ яIэу зэрагъэзэщIэнур, - жеIэ Раисэ. - Дэтхэнэ бзэми и джыным ехъулIэныгъэ ущиIэнур езы бзэм хэлъыж хабзэмрэ иIэ щытыкIэмрэ елъытауэ егъэджэкIэр убзыхуамэщ, сыту жыпIэмэ ­абы щыгъуэщ ирагъаджэхэм бзэм хьэ­лэмэтагъ гуэр щыхалъагъуэр, щIэ­ныгъэ нэс щагъуэтыр. Бзэм щызе­кIуэ хабзэхэм я гъэщIэгъуэнагъым гу лъызыта сабийм ар псэкIэ зы­хещIэ, абы къыхэкIыуи фIыуэ ­елъагъу, пэгъунэгъу дыдэ мэхъу.
Зи дэтхэнэ дерсри зэIухауэ къалъытэ егъэджакIуэм жылагъуэ лэ­жьыгъэ купщIафIи зэфIех. Илъэс зыбжанэ хъуауэ Раисэ еунэтI еджапIэм къыщызэрагъэпэща «Къэ­лъыхъуэныгъэ» щIэныгъэ-къэхута­кIуэ зэгухьэныгъэм и лэжьыгъэр. Ар школым и Методикэ советым и ­пашэщ. Апхуэдэуи жыджэру хэтщ ди щIыналъэм щекIуэкI жылагъуэ Iуэху куэдым. «Адыгэ дуней» фIэ­щыгъэр иIэу иджы дыдэ къызэ­рагъэпэща лъэпкъ фондым и зэ­хэшакIуэхэми ящыщщ Раисэ. ­КъинэмыщIауэ, ар ящыщщ Хьэ­тIохъущокъуэ Къазий и цIэр зезы-хьэ Адыгэбзэ Хасэм хэтхэми.
- ЛэжьыгъэкIэ сызрихьэлIахэм ящы­­щу и цIыху щIыкIэкIи бгъэдэлъ щIэныгъэкIи куэдым къахощ Хьэ­цIыкIу Рае. ЕгъэджакIуэфIу, щIэ­ныгъэ лэжьакIуэ Iэзэу зэрыщытым нэмыщI, ХьэцIыкIур анэдэлъ­хубзэр хъумэным, абы зегъэу­жьы­ным хуэгъэпса Iуэхугъуэхэр зэ­­фIэзыхщ, ХьэтIохъущокъуэ Къазий и цIэр зезыхьэ Адыгэбзэ Хасэм илъэс еянэ хъуауэ къыщыддолажьэ, зэгухьэныгъэм и Хасащхьэми хэтщ, «Къэухь» гупым хэтхэм я зэ­хуэсхэр къызыхуэтыншэу къызэ­ригъэпэщу, екIуу иригъэкIуэкIыу, - жеIэ Хасэм и пашэ, КъБР-м ЦIыху-хэр егъэджэнымкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм Лъэпкъыбзэхэр егъэ­джы­нымкIэ и къудамэм и унафэщIу щыта Табыщ ­Мурат. - Акъыл гъэтIысакIэ сыт хуэдэ Iуэхуми пхыплъу, чэнджэщрэ ущиерэ хуэныкъуэхэм дапщэщи щIэгъэкъуэн яхуэхъуу сыт хуэдэ Iуэхури зэфIэзыхыф, жэуап­лы­ныгъэ ин зыхэзыщIэ а цIыхубз щып­къэм Iурылъ адыгэбзэри къы­зы­хуэтыншэщ, купщIафIэщ, хэ­щы­пы­хьащ, къулейщ. Абы и псэлъа­фэхэр зи бзэгупэм пылъ егъэджакIуэхэм куэдрэ сарохьэлIэ сэ. Адрейхэм ­щапхъэфI уахуэхъуныр, дауи, да­хагъэщ, Iущыгъэщ, акъы­лыфIагъэщ. ХьэцIыкIу Рае хуэдэ бзылъ­хугъэхэр къытхэту, лъэпкъыр, дигу щIэкIуэдын тлъагъуми, дыгухэ хъунукъым, узыщыгугъ хъуну зэ­ры­щыIэр абыхэм ди фIэщ ящIыфри. Си щхьэкIэ согушхуэ Рае и гъа­щIэ гъуэгум сызэрытехуам щхьэ­кIэ. Тхьэм игъэпсэу.
Табыщым жиIа псалъэхэр аргуэру зэ щыхьэт тохъуэ ХьэцIыкIур Iуэхуг­ъуэ куэдым хунэсыф лэжьакIуэ емызэшу зэрыщытым. А псоми къи­щынэмыщIауэ, анэдэлъхубзэр джы­ным, хъумэжыным, сабийми балигъми я псэлъэкIэм зегъэу­жьыным хуэгъэпса лэжьыгъэшхуэ Раисэ щызэфIех Кавказ Ищхъэрэм управленэмкIэ и академием. Ар и щIэныгъэ лэжьакIуэ нэхъы­жьщ а еджапIэ нэхъыщхьэм и ­ректор Хъурей Феликс и жэрдэмкIэ абы къыщызэIуаха Бзэхэр джы­нымкIэ щIэныпхъэ щаубзыху ин­ститу­тым.
- Iуэху щхьэпэ зэрыпэрытыр зи фIэщ хъуж ди гупым лэжьыгъэфI къетхьэлIащ. УрысыбзэкIи адыгэбзэкIи тхылъ хьэлэмэтхэр къыдэдгъэкIащ, егъэджакIуэхэм я лэжьыгъэр нэхъ щIэщыгъуэ, купщIафIэ ищIыну, щIэгъэкъуэн яхуэхъуну. «Адыгэ псалъэ» зыфIэтща учебно-методикэ пособиехэр (2-нэ, 5 - 7-нэ классхэм ейщ) зыхуэгъэзар структурнэ щIэныпхъэр адыгэбзэр джы­ным къызэрыщезэгъыр зыгъэунэ­хуну хуей егъэджакIуэхэрщ. Къы­хэзгъэщыну сыхуейщ адыгэбзэм теу­хуауэ сабийм яджыпхъэу щыIэ программэм къызэщIиубыдэр ­по­собиеми зэрыхэтыр. Iуэхур ­щIэ­щыгъуэ зыщIыр бзэр зэраджыр сабийр дэзыхьэхын бгъэ­ды­хьэкIэу зэрыщытырщ. А бгъэ­ды­хьэкIэм и купщIэщ ныбжьыщIэхэм еджэным хуаIэ гукъыдэжыр къы­зэриIэтыр, ауэ щыхъукIи, Iуэхур зэ­шыгъуэ мы­хъуу, щIэщыгъуагъ хилъ­хьэу щыту.
Раисэ зэрыжиIэмкIэ, иджырей сабийр дэпхьэхыу Iуэху гуэрым еп­шэлIэн папщIэ, япэщIыкIэ быдэу и фIэщ пщIын хуейщ абы езым и сэбэп зэрыхэлъыр, ар тэмэму ­игъэ­за­щIэмэ, къехъулIэмэ, ифI къы­зэрыхэкIынур. Апхуэдэ фIэщ­хъуныгъэ сабийм хэзылъхьэфынур гурэ псэкIэ зи къалэным бгъэдэт, лъэпкъым и къэкIуэнум тегузэвыхь егъэджакIуэрщ. Лъэпкъыбзэм хуе­гъэджэныр лъэпкъ Iуэхуу къэ­зы­мылъытэхэр, дерсхэр я псэр хамылъхьэу ирагъэкIуэкIрэ пIащIэу еджапIэм дэкIыжхэр сабийхэм я дежкIэ щапхъэу къилъытэркъым ХьэцIыкIум. Ар езыр ящыщщ и Iэ­мыщIэ къихуа сабийхэм адыгэ дуней яхуэзыухуэф егъэджакIуэхэм. Аращи, щIэныпхъэ гъуэзэджэ щы­Iэми, ар Iуэхум и щIэлъэныкъуэ ­къудейщ, адрей Iыхьэр зэрыхъунур егъэджакIуэм елъытащ. Езы егъэджакIуэ гумызагъэр ящыщкъым тхылъым итым темыкIыу ирикIуэхэм, абы и закъуэкIэ сабийм щIэныгъэ нэс ептыфыну къилъы­тэркъыми. ЕгъэджакIуэфIым, тхы­лъыр и тегъэщIапIэу, дерсыр зэ­рекIуэкIынум и тхыпхъэр езым зэ­хелъхьэж, лэжьыгъэм кърикIуэнур IупщIу илъагъуу. ХьэцIыкIум хуэдэ егъэджакIуэ нэсхэр, зыпэрыт IэнатIэм жэуаплыныгъэ лъагэ щы­зыхэзыщIэхэр, школхэм нэхъыбэIуэу щыIамэ, шэч хэмылъу, ди анэ­дэлъхубзэм нэхъ щытыкIэфI иIэнт.
ГъащIэм щыпхиша апхуэдэ лъа­гъуэ­хэм тету сыт хуэдэ гуп хэхуэми, зыхэтым фIыкIэ къахэщу и дунейр ирехьэкI ХьэцIыкIум. Абы пщIэ ­лъагэ къыхуащI къыдэлажьэхэми, иригъаджэ ныбжьыщIэхэми, абы­хэм я адэ-анэхэми.
- Уи гъэсэнхэм фIыуэ укъалъа­гъун, абыхэм я адэ-анэхэм я дзыхь къыуагъэзын нэхърэ нэхъыфI сыт щыIэ егъэджакIуэм и дежкIэ? Ап­хуэдэ гулъытэрэ лъагъуныгъэрэ зэи щыщIэркъым Рае. ЩIэблэм щIэныгъэ куурэ лъэпкъ гъэсэныгъэ дахэрэ етыныр къалэн зыщызыщIыжа ХьэцIыкIум и дэтхэнэ дерсри къызыхуэтыншэу къызэрегъэпэщ, гу хуабагъэкIэ игъэнщIу, дэтхэнэ зы еджакIуэми бгъэдыхьэкIэ щхьэхуэ къыхуигъуэтыфу. «Егъэджэныгъэ» лъэпкъ проектым хэту екIуэкIа зэ­пеуэхэм щэнейрэ щытекIуа Раисэ и псалъэ Iущхэр гъуэгугъэлъагъуэ зыхуэхъуа егъэджакIуэхэр ди мащIэкъым. КъинэмыщIауэ, егъэджакIуэ щыпкъэм и къалэмыпэм къыпыкIащ тхыгъэ зэмылIэужьы­гъуэ куэд, ар рецензэ, бзэм и зыу­жьыкIэм теухуа статья, тхылъ щхьэ­хуэ жыпIэми, - и лэжьэгъум топсэлъыхь Урыху къуажэм дэт курыт школым адыгэбзэмрэ литерату­рэмрэ щезыгъэдж, КъБР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ Мэрзей Зое. - Зыпэрыт IэнатIэхэм щиIэ ехъулIэ­ныгъэхэр бзылъхугъэ щыпкъэм, анэ гумащIэм, анэшхуэ IэфIым даIэт и унагъуэ дахэм: Гугъуэтыж зэщхьэ­гъусэхэм къащIэхъуа я бынхэу Тимуррэ Марианнэрэ, абыхэм къащIэувэ щIэблэ дахэм.
Ди щIыналъэм и егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэр егъэфIэкIуэным зи гуащIэ куэд хэзылъхьа, абы и зыужьыныгъэм зэфIэкIышхуэ езы­хьэ­лIэ ХьэцIыкIу Раисэ дэри ­дохъуэхъу ди хэкум, лъэпкъым яфI, я ехъу­лIэныгъэ къызэрыкIын Iуэ­хуфIхэм я жэрдэмщIакIуэу куэдрэ иджыри щытыну, насып щымыщIэу, узын­шэу дунейм тетыну.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
