Жьыщхьэ махуэ
Мы махуэхэм зи ныбжьыр илъэс 85-рэ ирикъуа Емышэ Хьэлий къикIуа гъащIэ гъуэгур и лъэпкъымрэ и хэкумрэ псэемыблэжу зэрахуэлэжьам и щапхъэщ. Ар ящыщщ Къэрэгъэш адыгэ жылэжьым и цIыху Iумахуэхэм, къуажэдэсхэр зэрыгушхуэ лэжьакIуэ цIэрыIуэхэм. Пасэу гугъуехьым ипсыхьа, куэд зи нэгу щIэкIа Хьэлий игу къигъэкIыжынрэ щIэгушхуэнрэ и мащIэкъым.
— Бийр ди къуажэм къыщысам илъэс 13 сыхъурт. АфIэкIа си мыныбжьми, къэралыр псэзэпылъхьэпIэ бзаджэм зэрихуар фIыуэ къызгурыIуэрт. Жылэм къыдэна лIыжь-фызыжьхэм гуIэр я махуэт, зи щхьэгъусэхэр зауэм щыIэ цIыхубзхэм я бынхэр гъаблэм кърагъэлын щхьэкIэ, емытIысэхыу лажьэрт, зэрыпхъуакIуэхэр ди щIыгум зэрыщызеуэр плъагъуныр гущIыхьэт, — жеIэ Емышэм.
ЩIалэ дыдэу губгъуэм ихьэри, Iуэхум зыкъригъэлакъым. Зэманыр хьэлъэти, ныбжьыщIэхэмрэ цIыхубзхэмрэ фронтым Iут балигъхэм я пIэм иуват. Колхозым техникэ щIагъуэ иIэжтэкъым. Губгъуэ лэжьыгъэхэм я нэхъыбэр Iэпщэ къарукIэ зэфIагъэкIырт, вырэ жэмкIэ вэхэрт. Жылэм къыдэна механизатор закъуэтIакъуэм нэмыцэхэм зэхакъута техникэр хуэм-хуэмурэ зэрагъэпэщыжырт. Емышэр тракторыжь гуэрым тесым и дэIэпыкъуэгъу мэхъу. ЩIалэщIэ гурыхуэм «гъущIышым» и зэхэлъыкIэр псынщIэу зрегъащIэ, ирилэжьэф мэхъу. Апхуэдэ щIыкIэкIэ, илъэс 15-м иту механизатор IэщIагъэр зэзыгъэгъуэта ныбжьыщIэр куэд дэмыкIыу пашэхэм хабжэ.
Емышэ Хьэлий и зэфIэкIыр нэхъри наIуэ къыщы- хъуар 1959 гъэм колхоз унафэщIхэр зэрахъуэкIа нэужьщ. Iэбубэчыр Нажмудин хозяйствэм и тхьэмадэу хахат. Ар щIэныгъэфI зиIэ, лэжьэкIэщIэм занщIэу зезыта унафэщIт. Механизированнэ звенохэр къызэрагъэпэщыну траухуати, абыхэм ящыщ зым Хьэлий и пашэ мэхъу.
Къэрэгъэшым щIыфI иIэ щхьэкIэ, бгыхэм пэгъунэгъу жылагъуэхэм елъытауэ, мыбы псыIагъэу къыщехыр нэхъ мащIэщ. Абы къыхэкIыу, псыщIэгъэлъадэм егу-гъун хуейт, хьэсэхэр тэмэму гъэпшэрынми мыхьэнэшхуэ иIэт.
Техникэр зытрагуэша, щIыхэр зрагъэбыдылIа звенохэм кIэщIу лэжьыгъэм зрат, псы щIэгъэлъэдэным, щIыгъэпшэрхэр къэгъэсэбэпыным яужь йохьэ. А псоми ехъулIэныгъэ нэрылъагъухэр къадэкIуэу хуожьэ. Гъэ къэс гъавэ нэхъыбэ кърахьэлIэрт, Iэщым хъеру къыпахми хэхъуэрт. Мэкъумэш зыщIэхэм Хьэлий и гупыр псынщIэу къахэжаныкIащ.
Емышым и лэжьэкIэр плъагъуну гухэхъуэт. Ар махуэми жэщми губгъуэм итт, хьэсэхэм хэтт, и гъуэншэдж лъапэхэр дэгъэджэрэзеяуэ. И хьэсэхэм я зыужьыкIэм уеплъыну нэхъ гухэхъуэжт: нартыху тхьэмпэхэм фIыцIафэ мащIэ щIэлъадэрэ лъагэу, нэхъыбэм Iэдий хуэдизу кIэчан тIурытI-щырыщ дэту апхуэдэт. А гугъуехьыр гулъытэншэ хъуакъым. 1966 гъэм СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и УказкIэ Емышэ Хьэлий «Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь» цIэ лъапIэр къыфIащащ, Ленин орденрэ «Дыщэ Вагъуэ» медалрэ къратащ. Абы щыгъуэ «Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м щIыхь зиIэ и нартыхугъэкI» цIэ лъапIэр Емышэм зэрихьэрт, СССР-м и ВДНХ-м и гъэлъэгъуэныгъэхэм мызэ-мытIэу хэтат, дыщэ, дыжьын медалхэри къыхуагъэфэщат.
Куэд дэмыкIыу ЛIыхъужьым и пщэрылъхэм хохъуэ -колхозым и мэкъумэш бригадэ нэхъ иным и унафэщIу ягъакIуэ. Бригадэр зэгуэр колхозу щытат, щIышхуи иIыгът. Хьэлий лэжьыгъэм зрет. Псом япэу механизаторхэр лэжьыгъэм тегъэгушхуэн, зыхуэныкъуэхэмкIэ къызэгъэпэщын хуейт. Ягури я псэри щIым етауэ лажьэрт гъавэгъэкIхэу Кхъуэтепыхьэ Мухьэмэд, ПщыукI Мурадин, Шал Лёвэ, Хьэмыкъуэ Хьэсэнбий, Вэрокъуэ Мухьэмэд, КIуэкIуэ Музэрин, нэгъуэщI куэди. МэкъумэшыщIэхэм зыщагъэпсэхуну унэ зэгъэпэща губгъуэм щаухуэ, гъавэ щIэкIэм и щэхухэм щыхуеджэ школи абы къыщызэIуах. А Iуэхур Емышэм еунэтI.
Жэрдэм псори колхозым къыхуощхьэпэж. Псы зыщIагъэхьэ хьэсэхэр гектар 600-м нагъэс, бжьыхьэм гектар минищым щIигъу щIыIэрысу явэ, гъэ къэс щIыгъэпшэру тонн мин 25-м нэблагъэ халъхьэ. Абы фIы къыдокIуэ. Колхозым къэралым гъавэу ирищэр центнер мин 60-м щIигъуат. МэкъумэшхэкIрэ IэщхэкIыу итым сом мелуанитIым щIигъу къыпэкIуэрт, сом мин 800-м нэсыр хэхъуэ къабзэт. Къуажэм зегъэужьыным, цIыхухэм я псэукIэр егъэфIэкIуэным гулъытэшхуэ хуащIырт. А псомкIи фIыщIэшхуэ зыбгъэдэлъ Iэбубэчыр Нажмудин 1972 гъэм СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и УказкIэ «Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь» цIэ лъапIэр къыфIащат.
Къэрэгъэш къуажэм нэгъуэщI зы ЛIыхъужьи къыдэкIащ. Ар Емышэ Хьэлий и гъэсэн, и бригадэм хэт, звено унафэщI пашэ Кхъуэтепыхьэ Мухьэмэдщ. Республикэм цIэрыIуэ щыхъуа механизаторым 1973 гъэм «Комсомольская правда» газетымкIэ ди къэралышхуэм ис щIалэгъуалэм захуигъэзат щIыр фейдэ пылъу зэрахьэну, мэкъумэш бэв къытрахыну къыхуриджэу. Езыри абы тету лажьэурэ, и егъэджакIуэм, и гъэсакIуэм текIуэжат.
Хьэлий и нэгъуэщI фIыщIэ куэди жылэм дэлъщ. Къуажэ советым и гъэзэщIакIуэ комитетым и унафэщIу хахри, илъэсипщIым нэскIэ, пенсэм кIуэху, а IэнатIэр зэрихьащ, зэIузэпэщ Iуэхугъуэхэм къаруушхуэ ирихьэлIащ. Ноби и лъэр жанщ, и Iуэху Iыхьэ кърихьэкIыу, жьыщхьэ махуэу и щIэблэм яхэсщи, дяпэкIи къыхузэпищэну ди гуапэщ.
Уэрыш Нурхьэлий.
