Мысостей щыщу «ЩIыхь» орденыр къызыхуагъэфэщахэр
Мысостей жылагъуэм и щIалэ 400-м щIигъу Хэку зауэшхуэм кIуати, я зэхуэдитIым къагъэзэжакъым. А мафIэ лыгъэм хэтахэм ящыщу 5-м «ЩIыхь» орденым и ещанэ нагъыщэр къыхуагъэфэщащ. Ар зратыр езым и щхьэкIэ зэуапIэ губгъуэм лIыгъэ щызезыхьахэрщ. И мыхьэнэкIэ «Вагъуэ Плъыжь» орденым кIэлъокIуэ. «ЩIыхь» орденым и нагъыщэ псори зиIэхэр Совет Сою-зым и ЛIыхъужьхэм хуагъадэ. Щхьэмыгъазэу бий ерум япэщIэта ди щIалитхум — Вэрмахуэ Iэубэчыр, Бэвокъуэ Астэр, Хьэкъул Хъусен, Нэгъуей ЖэбрэIил, Шэбэзджэрий Хьэждаут сымэ а дамыгъэ лъапIэр къыхуагъэфэщащ.
Хэку зауэшхуэм щыщIидзам комсомолец Вэрмахуэ Iэубэчыр Шамсэдин и къуэм Хмельницкий Богдан орденыр зезыхьэ Бэракъ Плъыжь 273-нэ Бежецк фочауэ дивизэм и 967-нэ Владимир — Волынск полкым и отделенэм и командирт. Абдеж щыщIидзэри, лIыгъэм и щапхъэ къигъэлъагъуэу, ар фашистхэм езэуащ. 1942 гъэм и гъэмахуэм бийр ерыщу къэкIуатэрт, етIуанэ къебгъэрыкIуэныгъэкIэ Сталинград къищтэну щIэбэгырт. Гитлер и унафэкIэ, бадзэуэгъуэм и 25-м фIэмы-кIыу къалэр яубыдын хуейти, къаруушхуэ кърашалIэрт. Мис а зэхэуэ гуащIэхэм 273-нэ фочауэ дивизэм лIыгъэшхуэ щызэрихьащ, куэдкIэ къебэкI зэрыпхъуакIуэхэм къыпикIуэтакъым. Iэубэчыри яхэту, зауэлI мин пщыкIущым щыщу мафIэ лыгъэм къелар 12 къудейщ.
1943 гъэм бадзэуэгъуэм и 29-м я полкыр Миус псым щызэпрыкIым, Вэрмахуэм и щхьэмрэ и лъакъуэ ижьымрэ уIэгъэ мэхъу. И узыншагъэр зэрызэтеувэжу, фронтым егъэзэж икIи Белоруссиер, Польшэм и Бреслау (Вроцлав) къалэр хуит къыщащIыжым къыхожаныкI.
1945 гъэм мазаем и 14-м Аулендорф жылагъуэм щебгъэрыкIуэм, сержант Вэрмахуэ Iэубэчыр къылъыкъуэкIа зэфIэкIымрэ хахуагъэмрэ теухуауэ фIыщIэ тхылъым мыпхуэдэу иратхэ: «Минэдзрэ пулемёткIэ зэпымыууэ къазэрыхэуэм Iэмал къыхуагъуэтри, Вэрмахуэ Iэубэчыр зи унафэщI гупым хэтхэм быдапIэм Iэзэу къыпакIухьащ, бийм гъунэгъу зыхуащIри, фашистибл яукIащ» я Iэщэр зэхакъутэри, ротэм гъуэгур хуит хуащIащ. А зэхэуэм и щхьэкIэ къыщигъэлъэгъуа лIыгъэмрэ хахуагъэмрэ папщIэ, «ЩIыхь» орденым и ещанэ нагъыщэр Iэубэчыр къыхуагъэфэщащ.
Бэвокъуэ Астэр ТIытIу и къуэр Рабочэ-мэкъумэшыщIэ Дзэ Плъыжьым (РККА) 1940 гъэм ираджащ. Зауэм и пэщIэдзэм, 1941 гъэм мэкъуауэгъуэм и 23-м Ищхъэ- рэ — КъухьэпIэ фронтым и 946-нэ, иужькIэ жэпуэгъуэм икухэм 450-нэ фочауэ пол-кым хэтащ. 1941 гъэм бадзэуэгъуэм и 29-м Ленинград къалэм и Iэшэлъашэм бийр ерыщу щебгъэрыкIуэрт. Абыхэм ящыщ зым, и щапхъэмкIэ адрейхэр тригъэгушхуэу, бжыгъэшхуэкIэ къебэкI зэрыпхъуакIуэхэм щхьэмыгъазэу щапэув-ри, финн зауэлIитI мыжурэкIэ хигъэ- щIащ. А махуэ дыдэм езыми фэбжь хьэлъэ игъуэтати, уIэгъэхэр къыIузых санитархэм, яукIа я гугъэу, Бэвокъуэр къагъэнат. Ауэ и къуажэгъу Щоджэн Хьэзиз и фIыгъэкIэ «псэ зыхэмытыж» зауэлIыр губгъуэм кърахащ. Мазибгъум нэблагъэкIэ уIэгъэщым щIэлъа нэужь, и узыншагъэм къызэримытIэсэнум къыхэкIыу, 1942 гъэм мэлыжьыхьым и 6-м дзэм къыхагъэкIыжащ. Зэрихьа лIыгъэм папщIэ, СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и УказкIэ, фочауэ Бэвокъуэ Астэр «ЩIыхь» орденым и ещанэ нагъыщэр къыхуагъэфэщащ.
Хьэкъул Хъусен Iувэ и къуэм 1933 — 1935 гъэхэм Дзэ Плъыжьым къулыкъу щи-щIащ. Хэку зауэшхуэр къыщыхъея япэ махуэхэм езым и лъэIукIэ фронтым кIуащ. 1941 гъэм дыгъэгъазэм и 26-м къыщыщIэдзауэ Ипщэ фронтым и 302-нэ фочауэ дивизэм и 823-нэ бгы-фочауэ полкым пулемётгъауэу хэтащ. ЯпэщIыкIэ диви-зэм Новороссийск и екIуэлIапIэхэр ихъумащ. Дыгъэгъазэм и 29-м щегъэжьауэ Керчь-Феодосие десант Iуэхум Хъусен хэтащ. 1942 гъэм мазаем и 27-м Феодо-сие деж Владиславовкэ станцым ди дзэр щебгъэрыкIуэм, Iэмал къыхуигъуэтри, бийр къыздиукI щIыпIэм Хъусен епщылIащ, фашистхэм я Iэщэр икъутэри, езыхэр зэтриукIащ. Абы и фIыгъэкIэ, ротэр лъэщу ипэкIэ кIуэтащ. Къигъэлъэгъуа хахуагъэм папщIэ, «ЩIыхь» орденым и ещанэ нагъыщэр Хьэкъулым къыхуагъэфэщащ.
Нэгъуей ЖэбрэIил КIэмыш и къуэр 1942 гъэм мэлыжьыхьым и 17-м къыщыщIэдзауэ 1943 гъэм фокIадэм и 21 пщIондэ Кавказ Ищхъэрэ фронтым щызэуащ. 176-нэ фочауэ дивизэм и 404-нэ полкым и старшина Нэгъуейм, биишэр къызэрытелъалъэу, Новороссийск и Iэшэлъашэм щекIуэкI лъыгъажэм хэт я ротэр зэрызэуэнкIэ къызэригъэпэщащ, унафэр езым къищтэри, бийм ебгъэрыкIуащ, фашист 13 яукIащ, пулемётитI къытрихащ. 1943 гъэм фокIадэм и 21-м зыхэта зэхэуэ гуащIэм ЖэбрэIил уIэгъэ хьэлъэ щыхъуащ. Абы щызэрихьа лIыгъэмрэ къыщигъэлъэгъуа хахуагъэмрэ папщIэ, «ЩIыхь» орденым и ещанэ нагъыщэр къратащ.
Аруан къуажэм щыщ Шэбэзджэрий Хьэждаут ХьэтIохъущокъуэ и къуэм и унагъуэр, кулак фIащри, хэкум ирагъэкIауэ щытащ. Фронтым щраджар Узбек ССР-м и Чирчик — Ищхъэрэ райвоенкоматырщ. 1942 гъэм и фокIадэм Хмельницкий Богдан орденым и етIуанэ нагъыщэр зезыхьэ 39-нэ Бэракъ Плъыжь Чаплинскэ танк бригадэм и 23-нэ корпусым и япэ батальоным и къулыкъум щыщIидзащ. Бригадэр Ищхъэрэ-КъухьэпIэ фронтым хыхьэрт. Т-34 танкым и топым и узэдакIуэу, дыгъэгъазэм ар фронтым Iухьащ. А мазэм и 20-м уIэгъэ мэхъу, и узыншагъэр зэрызэтеувэжу дзэм хохьэжри, Венгриер хуит къэзыщIыжхэм яхэту, щхьэмыгъазэу бийм йозауэ. «1944 гъэм щэкIуэгъуэм и пщыкIузым щегъэжьауэ и 27 хъуху Шэбэзджэрий Хьэждаут лIыгъэрэ хахуагъэрэ къигъэлъэгъуащ. Венгрием и Дьендеш къалэм дыщебгъэрыкIуэм, бийм и зы топрэ транспорт машинитIрэ и экипажым икъутащ. Ерыщу ипэкIэ дыщыкIуатэ сыхьэтым сержант нэхъыщIэ Шэбэзджэрийм и танкыр къагъэуат, ауэ мафIэр зыщIэна я техникэр экипажым ибгынакъым, нэхъри зэщIэплъауэ фашистхэм яхэуащ: минэдзу 2, бийм и лъэсыдзэм щыщу 12 яукIащ», — щыжиIэрт абы и анкетэм.
А зэхэуэ гуащIэм Хьэждаут уIэгъэ хьэлъэ щыхъури, сымаджэщым щIэлъащ. Къигъэлъэгъуа лIыгъэм къыпэкIуэу ди къуажэгъу щIалэм «ЩIыхь» орденым и ещанэ нагъыщэр къыхуагъэфэщащ. Абы нэмыщI зауэлI хахуэм «Вагъуэ Плъыжь» орденыр, Хэку зауэшхуэ орденым и япэ, етIуанэ нагъыщэхэр, медаль куэд къратащ.
Бекъул Хьэбас,
Аруан къуажэм и Нэхъыжьхэм
я советым и тхьэмадэ.
