Дзэмыхь Къасболэт: Лъэпкъ щIэныгъэр гъуэгуанэщIэ тоувэ
ЩIэныгъэ куумрэ цIыху зэчиймрэ дэтхэнэ къэралри къарууфIэ зыщI, абы пщIэрэ щIыхьрэ къыхуэзыхь хэкIыпIэхэщ. ЩIэныгъэм щызыIэригъэхьа ехъулIэныгъэхэмкIэ Урысей Федерацэр зызыужьа щIыналъэхэм хабжэ. Апхуэдэу щытми, урысей щIэныгъэр къэралым и дэIэпыкъуныгъэ лъэщ хуэныкъуэщ икIи жылагъуэм къыгурыIуэн хуейщ хэкум и зыужьыныгъэм щIэныгъэлIым щиубыд увыпIэр зыхуэдэр. ЩIэныгъэ IэнатIэр егъэфIэкIуэным хуэунэтIа зэхъуэкIыныгъэхэр илъэс ещанэ хъуауэ щокIуэкI Урысей Федерацэм. ЩIэныгъэлIхэм я зэщIэхъееныгъэхэм къаша зэхуэсхэр, зэIущIэхэр блэкIауэ къытщыхъуами, зэхъуэкIыныгъэхэр иджыри зэфIэха хъуакъым. 2013 гъэм и фокIадэм къызэрагъэпэщауэ щыта ФАНО-м (ЩIэныгъэ зэгухьэныгъэхэм я федеральнэ агентствэ) къыхилъхьауэ, къэ-ралым и щIыналъэхэм щокIуэкI абыхэм щылажьэ щIэныгъэ-къэхутакIуэ институт зэмылIэужьыгъуэхэр зы щIэныгъэ центр иным и дамэм щIэгъэувэным хуэунэтIа Iуэхугъуэхэр. Институтхэр езыхэр зэхадзынущ я лэжьэкIэм и фIагъым елъытауэ, абыхэм я унафэщIхэри я къулыкъум пэрытыну зэрыхуитыр я ныбжьыр илъэс 65-рэ хъухукIэщ. А псори къэгъэнауэ, зы унафэм щIагъэувэр зы унэтIыныгъэм елэжь институтхэм я закъуэкъым, атIэ, къапщтэмэ, физикхэри, биологхэри, гуманитар къэхутэныгъэхэр езыгъэкIуэкIхэри, мэкъумэшым пыщIахэм елэжьхэри — псори зы унафэм щIэтынущ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIэныгъэ-къэхутакIуэ IэнатIэхэри я гуащIэгъуэу хэтщ зи гугъу тщIы Iуэхум. Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтым а зэхъуэкIыныгъэхэр зэрыщекIуэкIым щыгъуазэ зыхуэтщIыну дэ иджыблагъэ зыхуэдгъэзащ а IуэхущIапIэм и унафэщI, тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор Дзэмыхь Къасболэт.
— Къасболэт, ди республикэм и щIэныгъэлIхэм я мызакъуэу, жылагъуэри иропIейтей ЩIэныгъэ зэгухьэныгъэхэм я федеральнэ агентствэм (ФАНО) щIэныгъэ IуэхущIапIэхэр зэхэгъэхьэжыным теухуауэ къыхилъхьахэм. УзиунафэщI институтыр дауэ ехъулIэрэ а Iуэхухэм?
— ЩIэныгъэр и пIэм ижыхьауэ, зы мардэмрэ зы жыпхъэмрэ дапщэщи ит IэнатIэкъым. Псэ зыIут Iэпкълъэпкъым хуэзгъадэ абы щокIуэкI Iуэхугъуэ зэмылIэужьыгъуэ куэд: IуэхущIапIэ гуэрхэр къоунэху, нэгъуэщIхэри зэхуащIыж, зэгухьэжхэри зэхэкIыжхэри яхэтщ. Ди къэралым и щIэныгъэ IэнатIэм мы зэманым къыщыхъу зэхъуэкIыныгъэхэр щIэныгъэм, къэхутэныгъэм я фIагъыр къэIэтыным хуэгъэпсауэ жаIэ. Апхуэдэу хъумэ, абы зыми лъэпощхьэпо къыхигъэкIынукъым. Дэри дызыхущIэкъур аращ: илъэс 90 хъу гъуэгуанэ пщIэрэ щIыхьрэ иIэу къэзыкIуа, Кавказ Ищхъэрэм и щIэныгъэ IуэхущIапIэхэм я нэхъыжь дыдэхэм ящыщ ди институтым республикэм экономикэ, тхыдэ, археологие, этнологие къэхутэныгъэхэр иджыри хуиту щригъэкIуэкIыну, лъэпкъ щIэныгъэ лэжьакIуэхэр дяпэкIи игъэхьэзырыну Iэмалхэр иIэнырщ.
ЗэхъуэкIыныгъэхэм я пэщIэдзэ дыдэм щIыналъэ щIэныгъэ IуэхущIапIэхэм я IэщIагъэлIхэр зыхэт зэхуэсхэр едгъэкIуэкIащ икIи арэзы дыхъуащ РАН-м и Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ центрым дыхыхьэну, ауэ «институт-филиал» статусыр диIэу. Апхуэдэ ди Iуэху еплъыкIэхэр ипэкIэ къыщыддаIыгъат РАН-ми УФ-м и Правительствэми.
ФАНО-м къигъэув мардэхэм тету дэфтэр псори дгъэхьэзыра нэужь, а агентствэм къилъытащ РАН-м и Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ центрым дыхыхьэну институтхэр абы и къудамэ къудейуэ дыщытыпхъэу. Апхуэдэу щыхъум, ФАНО-м и унафэщI Котюков Михаил деж тхыгъэ едгъэхьащ, Прикладной математикэмкIэ, автоматизацэмкIэ институтым (Алихъан Анатолий), Информатикэмрэ щIыналъэ управленэмкIэ институтым (Нэгъуей Залымхъан), Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтым (Дзэмыхь Къасболэт), Къэбэрдей-Балъкъэрым Мэкъумэш хозяйствэмкIэ и щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым (ЖьэкIэмыхъу Мухьэмэд), РАН-м и Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ центрыр (Иуан Пётр) ди пашэу къыдбгъэдэкIыу. Абы къыщыдгъэлъэгъуащ щIыналъэ щIэныгъэ центрым лъэпощхьэпо къыхэмыкIыу дызэрыхыхьэнур, дэ къэдгъэув IуэхугъуэхэмкIэ ФАНО-р арэзы хъумэ. Iуэхур нэгъуэщIу къыщIидзыжмэ, лъэпкъ щIэныгъэм и зыужьыныгъэм зэран зэрыхуэхъунури къыхэдгъэщащ.
— Тхыдэ, филологие щIэныгъэ Iуэхухэм, лъэпкъ IэщIагъэлI пажэхэр гъэхьэзырыным ехъулIэныгъэхэр зэрыщиIэм къыпэкIуэу илъэс 40 ипэ-кIэ «ЩIыхьым и дамыгъэ» орденыр зыхуагъэфэща фи IуэхущIапIэм «институт-филиал» статусым къритыфыну Iэмалхэмрэ хуитыныгъэхэмрэ къытхузэпкърыхыт, Къасболэт.
— РАН-м и Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ центрым зи гугъу пщIы статусыр ди лъабжьэу дыхыхьэмэ, Iуэхум хэт дэтхэнэми диIэнущ ди Уставхэр, мыхъур хэхахэр, банкымрэ казначействэмрэ ди счётхэри щылэжьэнущ. КъинэмыщIауэ, институтхэм къытхуэнэжынущ ди фIэщыгъэхэри, ЩIэныгъэ советхэри, Iэмал зэриIэкIэ, дгъэмэщIэнукъым ди лэжьакIуэхэм я бжыгъэхэри. А Iуэхугъуэхэм ящыщ дэтхэнэми мыхьэнэшхуэ яIэщ щIэныгъэ IуэхущIапIэр нэсу лэжьэнымкIи, ди лэжьакIуэхэм ягурэ я щхьэрэ зэтелъу къэхутэныгъэм куууэ хэтынымкIи. Зи IэнатIэр фIэкIуэдынкIэ зэрыхъунум ирипIейтейрэ абы гуитIщхьитI ищIу лэжьакIуэ къакIуэ IэщIагъэлIым сыт хуэдэу и къалэнхэр зэригъэзэщIэнур?!
Къыхэщыпхъэщ ди институтыр зэлэжь щIэныгъэ унэтIыныгъэхэри зэрытхъумэжыным, абыхэм зэрыхэдмыгъэщIыным дызэрелIалIэри. «Институт-филиал» статусым шэсыпIэ къыдет а псори къытхуэнэжынымкIэ. А псоми дащIыхуэпабгъэр мы Iуэхугъуэхэращ: дэ лъабжьэ тхуэхъуа щIэныгъэм адэкIи зедгъэужьыну, ди щIыналъэм щыпсэу лъэпкъхэм я тхыдэхэр, анэдэлъхубзэхэр, хабзэхэр, IуэрыIуатэхэр адэкIи нэхъ куууэ къэхутэным пытщэну, цIыхубэр щэнхабзэ хъугъуэфIыгъуэхэм адэкIи етшэлIэну Iэмалхэр диIэн папщIэщ.
ФАНО-м РАН-м и Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ центрым и къудамэ къудейуэ дыхигъэхьэну къызэригъэувыр къыщытщIэм, институтым и лэжьакIуэхэм къабгъэдэкI тхыгъэ хуедгъэхьащ ди республикэм и Iэтащхьэм, ди гукъеуэхэри Iуэху еплъыкIэхэри къыщыдгъэлъагъуэу. Республикэм ис лъэпкъхэм я щэнхабзэхэр хъумэным, абыхэм зегъэужьыным илъэс 90 лъандэрэ елэжь щIэныгъэ IуэхущIапIэ закъуэр утыку къызэрыримынэнумкIи шэч къытетхьэркъым.
— Ди республикэм нэмыщI, нэгъуэщI щIыналъэхэми, дауи, щокIуэкI мыпхуэдэ зэхъуэкIыныгъэ-хэр. Ди деж ар иджыпсту дэнэ щынэса?
— Къэралым и щIэныгъэ IэнатIэр, абы дэщIыгъуу лъэпкъ щIэныгъэр гъуэгуанэщIэ дытоувэ. Зэхэгъэхьэжыным-рэ зэгухьэжынымрэ мы зэманым хэтщ къэралым и щIэныгъэ IуэхущIапIэу 100-м щIигъу. Iуэхур зэфIэкIа нэужь, ахэр хъунущ щIэныгъэ центр ину 25-м нэс. А лэжьыгъэр дэнэкIи иджыри щокIуэкI, арщхьэкIэ Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ щIыналъэм а Iуэхур щызэфIэкIауэ къэплъытэ хъунущ. 2016 гъэм и щэкIуэгъуэм и 18-м ЕсэнтIыгу къалэм щекIуэкIащ зэхыхьэ купщIафIэ. Абы ФАНО-м и унафэщIхэр щахуэзащ КИФЩI-м хыхьэ щIыналъэхэм щылажьэ щIэныгъэ-къэхутэныгъэ институтхэм я пашэхэм. Къэбэрдей-Балъкъэрым икIауэ зэIущIэм дыхэ-тащ Иуан Пётр, сэ, Алихъан Анатолий, Нэгъуей Залымхъан, ЖьэкIэмыхъу Мухьэмэд сымэ. А зэхуэсым щаубзыхуащ ди институтхэм я къэкIуэнур зэрыхъунур. ИужькIэ, ФАНО-м и унафэщI Котюков Михаил Iэ тридзащ РАН-м и Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ центрым и Уставым. Абы зэритымкIэ, а центрым хыхьа щIэныгъэ IуэхущIапIэхэу Прикладной математикэмкIэ, автоматизацэмкIэ институтым, Информатикэмрэ щIыналъэ управленэмкIэ и институтым, Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтым, Къэбэрдей-Балъкъэрым Мэкъумэш хозяйствэмкIэ и щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым дэтхэнэми ди статусыр къыщыгъэлъэгъуащ «институт-филиал» жиIэу.
ГъащIэм сыт хуэдэ гъэунэхуныгъэхэм дыщыIущIэми, Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтым и лэжьакIуэхэр дыхущIэкъунущ, псом япэрауэ, ди IуэхущIапIэр — лъэпкъым и фIыгъуэхэр джынымрэ ахэр бэм яхэхьэнымрэ телажьэ IэнатIэр — зэрытхъумэным, етIуанэрауэ, ди щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр фIагъ лъагэ яIэу егъэкIуэкIыным, урысейпсо утыкум абыхэм бжьыпэр щегъэубыдыным. А псори зэрытхузэфIэкIым елъытащ ди щIыналъэм щыпсэу лъэпкъхэм я тхыдэ-щэнхабзэ беягъэр хъума зэрыхъунур, ахэр къытщIэхъуэ щIэблэхэм къазэрыхуэдгъэнэфыну щIыкIэр.
— ГъуэгуанэщIэр угъурлы тхурырехъу лъэпкъ щIэныгъэми ар зи плъапIэ, зи гъуазэ цIыхухэми!
Епсэлъар ЖЫЛАСЭ Маритэщ.
