МылIэжыныгъэм стелъщ и щIыхуи, абы и пщIантIэм фыкъыдэплъэ
Къру пашэ
Адыгэ литературэм и къежьэкIэмрэ зыужьыкIэмрэ тепщIыхьмэ, шэч хэлъкъым абы нобэр къыздэсым къикIуа гъуэгум КIыщокъуэ Алим и лIэщIыгъуэкIэ уеджэ зэрыхъунум. Ди литературэр щызэфIэувам КIыщокъуэм япэ ита щыIами (усакIуэшхуэ дыдэхэри яхэту), къэбэрдеибзэ тхыгъэр, псом хуэмыдэу лирикэр, роман лIэужьыгъуэр дунейпсо литературэ щапхъэм изыгъэтIысхьар, изыгъэувар, дунейпсо утыку изышар Алим и гуащIэм къыдэкIарщ. Алим и жьауэм щIэту лъэщу бэкъуащ литературэр.
КIЫЩОКЪУЭ Алим и тхыгъэхэм укъыщеджэкIэ е и псэлъэкIэм ущыщIэдэIукIэ, гу лъыботэ къру пашэм и образыр абы фIыуэ зэрилъагъум, куэдрэ къызэригъэсэбэпым. Лъэпкъ псоми хуэдэу, адыгэхэм Iулыджрэ пщIэ лейрэ хуащIырт бэм я пашэу щытыну зэфIэкI зиIэхэм, «хэкулI» жыхуэпIэнухэм. Апхуэдэхэрт «къру пашэ» щIыхьыр зыхуагъэфащэр. Ар фIыуэ къыхощ революцэм, граждан зауэм, абы къыкIэлъыкIуэ илъэсхэм ятеухуауэ КIыщокъуэм итха романхэм.
СССР-м и УнафэщI Хрущёв Никитэрэ КIыщокъуэ Алимрэ Кремлым щызопсалъэ. 1963 гъэ
Къэбэрдей-Балъкъэрым и унафэщI Мэлбахъуэ Тимборэ КъБАССР-м и ЩIыхь тхылъыр кърет. 1979 гъэ
КIыщокъуэ Алим езыр дапщэщи щытащ дыгъафIэ гъуэгукIэ япэкIэ узышэ пашэу, гъуазэу, литературэм тепщIыхьмэ, ар къру пашэ щIэхъуар и къулыкъу лъагэхэракъым — и къалэмыпэм къыщIэкIахэращ. Зэбгъэпщэн, зыпэплъытэн щымыIэ и усэхэмрэ прозэмрэщ. Лъэпкъ литературэм и жьантIэр иIыгъыу къызэрекIуэкIарщ.
Пэжщ, мыбыи егупсысын хуей мэхъу: сэ къысфIощI литературэм и пашэу зэрыщытым (и лэжьыгъэмкIи, и тхыгъэмкIи) ар нэхъ лейуэ иригъэгупсысу екIуэкIауэ тхакIуэм и къалэнхэм, усакIуэм («поэтым» жиIэмэ, нэхъ къищтэ хуэдэщ Алим, а псалъэм нэхъыби къызэщIеубыдэ) гъащIэм щиIыгъ, щиIыгъын хуей увыпIэм… УсакIуэу абы иримыгузавэ, иримыгулэз щыIэу къыщIэкIынкъым. Алим къалэм къызэрищтэрэ ирогумэщI усакIуэм и цIэ лъапIэр, лъагэр щIыхь пылъу зехьэн Iуэхум, а къалэныр нэхъ екIуу гъэзэщIэным. Дигу къэдвгъэгъэкIыжыт аддэ пасэу, литературэм щыхыхьа дыдэм игъафIэу щыта хъуэпсэныгъэр: «Хыр си шакъалъэу къалэм хуэфащэ сиIатэм…»
Зауэ зэманым итха усэхэмрэ поэмэхэмрэ къагъэлъагъуэ лъэпкъ хьэл-щэныр литературэм щызэфIэувэнымкIэ КIыщокъуэм лъэбакъуэ лъэщ зэричар. Аращ япэ дыдэу зи фэкIи, зи акъылкIи, зи дуней тетыкIэкIи зэрыадыгэр зыми хэмыгъуащэ цIыхухэр лъэ быдэкIэ литературэм хэзышэфар. Абы щыгъуи, а цIыхухэр ди къэрал иным и хэкупсэ нэсхэщ, СССР-м ис адрей лъэпкъхэм я бын псоми хуэдэу псэемыблэжу бий бзаджэм пэщIэту. Iуэхур тынш цIыкIуу щытакъым. Езы КIыщокъуэми ар мызэ-мытIэу къыщыхигъэщащ литературэм, творчествэм ехьэлIауэ итхахэм. «Ди зэманым псэу цIыхум и образ — зыми хэмыгъуэщэну зэщIэкъуауэ, зыщыщ лъэпкъкIи псоми къахэщу, ауэ щыхъукIи, дунейпсо цIыхубэм и хьэл-щэнкIэ зэщIэпсэу, — къэбгъэщIыныр икъусыкъужкIэ къалэн гугъущ», — щыжиIэгъащ абы 1956 гъэм «Вопросы литературы» журналым къытрыригъэдза тхыгъэм.
КХЪУЭIУФЭ Хьэчим,
КъБР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэ, Урысей Федерацэм щэнхабзэмкIэ
щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
Тхьэр зыхуэупса
Ныбжьэгъугъэм гъунапкъи ныбжьи иIэкъым. Алим сэрэ ныбжьэгъу дыщызэхуэхъуар сщIэжыркъым. Куэд щIащ абы лъандэрэ, си гугъэмкIэ, Хэку зауэшхуэм и зэманырщ, тIури дыхэтащ абы и мафIэлыгъейм. СощIэж Алим илъэс щэ ныкъуэ щрикъуа махуэри. СщIэжыркъым сэ илъэс щэ ныкъуэ сыщрикъуа махуэр. Ауэ нэхъыщхьэр фIыуэ сощIэж: Алим сэрэ зы махуэм дыкъалъхуащ — бадзэуэгъуэ мазэм и 22-м. А махуэм къыщежьагъэнщ дэ тIум дяку дэлъа ныбжьэгъугъэмрэ къуэшыгъэмрэ.
УСАКIУЭ хъун хуейуэ къалъхуат Алим. ТхакIуэ хъун хуейуэ къалъхуат Алим. АбыкIэ къыхуэупсащ Тхьэр. Алим и усэ куэд гукIэ сощIэ сэ: зэ уеджамэ, ахэр пщыгъупщэжынукъым, апхуэдизкIэ зыхыбощIэри. ЦIэрыIуэ дыдэ хъуащ Алим и романхэри — «Хъуэпсэгъуэ нурыр», «Мазэ ныкъуэ щхъуантIэр», «Нал къутар»…
Шэч хэлъкъым: и насыпщ апхуэдэ къалэм гуащIафIэ зыIэщIэлъ тхакIуэм. КIыщокъуэм и къалэмыпэм къыщIэкIа дэтхэнэ тхыгъэми щызыхыбощIэ абы хэлъ лIыгъэмрэ цIыхугъэ лъагэмрэ — а лIыгъэри цIыхугъэри къыдалъхуащ Алим, и лъым, и псэм хэлъщ. Алим зыцIыху псори щыхьэт техъуэфынущ си псалъэм — апхуэдэ цIыхугъэкIэ Тхьэр куэдым яхуэ-упсэркъым. КIыщокъуэм къыхуэупсащ.
БАРУЗДИН Сергей,
тхакIуэ. Москва къалэ. 1989 гъэ.
И напэм зэи епцIыжакъым
Псалъэ гуапэхэр, гурыщIэ Iэджэр, хъуэхъу дахэхэр гъунэжщ. ТхылъымпIэм ирижэну хьэзыр хъуа къалэмыр сIыгъщ зыIэщIэзмыгъэкIыу, тхэну сфIэлъэпIастхъэу. Си псэм къепщIа гуапагъэ Iэджэм сахощыпыхьыж гукIэ. Нэхъ псалъэ хъарзынэ дыдэхэр къыхэсхыурэ, удз Iэрамэу зэхэслъхьэну сыхэтщ. АбыкIэ сыхуэупсэнут Алим, ди адыгэ тхакIуэшхуэм, ди гъуазэм, ауэ, бетэмал, си гухэлъ псори кърисIуэтэну згъуэтыркъым сызыхуей псалъэхэр.
СЫЩЫСЩ, къалэмыр сфIэлъэпIастхъэу. Сыдоплъ щхьэгъубжэм. Дунейр нэщхъыфIэщ. Жыгхэр къакъутэ пхъэщхьэмыщхьэм — Алим и IэдакъэщIэкIхэм хуэдэу ахэр берычэт нэщэнэщ. ЖьакIэху хъужауэ, къуршхэр дыгъэм полыд, къыпыгуфIыкIхэу къыпщохъу. Алим изогъэщхь абыхэм я нэхъ лъагэр, я нэхъ уардэр, я нэхъ бжьыфIэр. Ди Iуащхьэмахуэщ КIыщокъуэм и фэр куэд щIауэ зэсплъыр. Апхуэдэу уардэу, бжьыфIэу Алим къахотэджыкI ди бгырыс тхакIуэхэм. Абы и усыгъэхэр налкъут щыгъэу щызэщIопщIыпщIэ адыгэ поэзием. Алим и романхэм къахотэджыкI зэи уигу имыхуж образхэр — цIыху зэхуэмыдэ Iэджэм я хьэл-щэнхэр, я дуней еплъыкIэхэр, я псэукIэр къызыщыгъэлъэгъуахэр.
КIыщокъуэм и романхэр революцэмрэ абы и ужькIэ екIуэкIа гъащIэмрэ я гъуджэшхуэщ. Мыкъутэжын икIи темыкIыжын гъуджэщи, къэхъуну щIэблэхэр абы иплъэмэ, илъэс блыщIым ди цIыхухэм я псэукIар щалъагъунущ. Ялъагъу къудейкIэ къэмынэу икIи игъэгулэзынущ… Зыщ щIигъэгулэзынури: иджыпсту ежауэ нэгъуэщIхэм сэтей къащIыж пэж шынагъуэр, япэм яхужымыIар е жаIэну зрамыкуар — псори щышынэ зэманым Алим пэжыр жиIэфырт. Абы текIуэдэжи пэтащ. ЗыгъэкIуэдыну хэта жагъуэгъухэми ящыщ куэд псэущ, пцIы супсмэ, ядэнкъым.
Сэ къызолъытэ: зэманым декIуракъым, зэманыр зыхуэдэр наIуэ къэзыщIыфыращ тхакIуэр. ТхакIуэшхуэщ, тхакIуэ нэсщ Алим. ПэжымкIэ пцIым и нэр изыщIыфу псэуа тхакIуэщ, зи напэм зэи емыпцIыжа цIыхущ. Абы и гъащIэр, и тхыгъэхэр, и дуней тетыкIэр узыдэплъеинкъэ, Iущ узэрыхъункъэ, дерс къызыхэпхынкъэ! Мыр си фIэщ мэхъу: уахътыншэщ КIыщокъуэ Алим. Абы и тхыгъэ нэхъыфIхэр лIэщIыгъуэ куэдкIэ псэунущ, дэтхэнэ щIэблэми акъыл къыхихыу.
МЭШБАЩIЭ Исхьэкъ,
Адыгейм, Къэбэрдей-Балъкъэрым,
Къэрэшей-Шэрджэсым я цIыхубэ тхакIуэ.
Мейкъуапэ къалэ.
Пщэдей зауэм щIедзэ. КIыщокъуэхэ Рашидрэ Алимрэ, Рашид и куэщIым ис сабийр Алим ипхъу Танящ. 1941 гъэ
Налшык Дунейпсо Адыгэ Хасэм и япэ Конгрессыр щокIуэкI. Абы щызэхуэзащ Къалмыкъ Юрэ, КIыщокъуэ Алим, Бэчыжь Лейлэ, Мамхэгъ Михаил, Джарым Аслъэн сымэ. 1991 гъэ, накъыгъэм и 20
Кхъужьей жыгыжь
ТIощI гъэхэм я блэкIа жыжьэр си нэгу къыщIохьэж. Сэ иджыри сыцIыкIущ. Зэм шыкIэ, зэм машинэкIэ зы щIыпIэм дикIрэ адрейм дыIэпхъуэу (си адэм и лэжьыгъэр апхуэдэт) Кавказ щIыналъэм и бгылъэ гъуэгухэр щIыдощыкI…
ЗЭМ ТЕБЭРДЫКIЭ къыщыкъугъ дыгъужьхэм сыкъагъэуш, зэми Iуащхьэмахуэ лъапэ дыгъэ къыщIэкIым дыщыIуощIэ, махуэм нарзан псынэхэм зыщыдогъэпскI, бгы джабэхэм зэ къыщыпыдоч, итIанэ, аргуэрыжьу, уафэмрэ щIылъэмрэ щызэтехьэжыр мэщэнауэ, бгыхэри мэщэнауэ — сэ уанэгум сисщ, си щIыбагъымкIэ быдэу саубыдауэ Iэ лъэщхэм саIыгъщ, щIакIуэм къыхих мэ гуакIуэмрэ удзыщIэхэм я мэ IэфIымрэ къысщIехьэ, абыхэм зэзэмызэ сырымэ гуэрхэри къахозэрыхь — ар зыщIыпIэ мафIэ щызэщIагъэстащи, мафIэм и гъусэу пшагъуэри ес — пщыхьэщхьэхуегъэзэкIщ… ИкIи, жейм сыздыхилъафэм, си щхьэм щызэблокI псалъэ гъэщIэгъуэнхэу щэхугъэ гуэрхэр зыхэлъхэр: «Микоян-Щыхьэр, Владикавказ, Красная Поляна…»
КIыщокъуэ Алим и «Кхъужьыфэ» романыр зытепсэлъыхьыр, сыщамылъхуами, си сабиигъуэ пасэр щызгъэкIуа, природэ лъэщым гукъэкIыж Iэджэ сабиигъуэм къыщрина, и дахагъэм и IэплIэ лъэщхэр къыщысхузэIуиха щIыналъэм зэрыщекIуэкIыр арагъэнщ а тхыгъэм гулъытэ лей хуэсщIу сыкъыщIеджар.
КIыщокъуэм и лъэпкъым и псэукIэм, хабзэхэм фIы дыдэу хещIыкI. Абы зыхещIэ лъэпкъым и гурыщIэ псори, и гуауи и гуфIэгъуи. Ар нэ жанщ икIи набдзэгубдзаплъэщ. ТхакIуэм фIэфIщ и лъэпкъ къафэхэм, фащэхэм, унагъуэм щызэрахьэ хьэпшыпхэм тетхыхьыну. ИкIи, зыми хуэмыдэжу, шыхэм…
Алейуэ уэрэдым жиIэркъым адыгэлIым и жейри уанэгум щрихыу. ИкIи мы зи гугъу сщIа псори этнографие гъущэу аракъым, абыхэм я къуагъ къыкъуэлъщ лъэпкъ псом и псэукIэр, и дуней тетыкIэр, а лъэпкъым къэрал гулъытэу къылъысыр зыхуэдэр къызэрыгурыIуэр.
«…Кхъужьей жыгыжь… Жыгыжь IэплIакIуэ. Тетщ Iуащхьэм мажусий диным и зэман лъандэрэ. Абы зэгуэрым ди адэшхуэхэм я адэжхэм щхьэщэ хуащIу щытащ. Зиубгъуащ абы лIэщIыгъуэ бжыгъэкIэрэ, къудамэбэ хъуащ; жыжьаплъэу укъаплъэмэ, жыг зыбжанэ зэхэувэу жыг пщыIэ щхъуантIэ ящIа хуэдэу къыпфIощI… Пасэрей хабзэхэм зэрыжаIэу щытамкIэ, кхъужьей щIагъыр тхьэ елъэIупIэщ. Дин махуэшхуэм деж мыбы вы, бжэн, мэл къахурти, гъущI гъэплъакIэ я натIэр кърагъэсыкIырт, а Iэщыр тхьэм зэрыхуаукIым и дамыгъэу; Iэщ яукIахэм я щхьэхэр жыг къудамэхэм фIадзэрт, сабийхэр ягъэшынэу».
«Кхъужьей жыгыжь… романым хэт КъантIасэ ипхъу цIыкIур щыщIалъхьэж тхьэлъэIупIэ жыг щIагъ. А хъыджэбз цIыкIур шыгъу къэп къихьу къыздэкIуэжым, зэхэуэм хэхуэри къаукIащ. КIуэ пэтми нэхъыбэ мэхъу кхъужьей жыгыжьым и щIагъым щIэт кхъэхэр. «Зи щхьэкIэхэр фIэхъус пэлъытэу цIыхухэм къахуэзыший кхъужьей жыгыжьымкIэ гупым иунэтIащ. Хъууэ щIэзыдза кхъужьхэм я дыжьыныфэ зэщIэлыдэм жыг тхьэмпэхэм я щхъуантIагъэр хэшыпсыхьыжырт… Тхьэ жыг щIагъым мамыру щIрелъ хэкIуэдахэр…»
А жыгым и тхьэмпэхэр иджыри куэдрэ Iущэщэнущ, абы иджыри куэдрэ кхъужь къыпыкIэнущ, абы и щIагъыр уэшхым зыщахъумэн щхьэкIэ цIыхухэм егъэзыпIэ яхуэхъунущ. Жыг уахътыншэ. Лъэпкъым и гъащIэ жыг.
ОГНЕВ Владимир,
критик.
Москва къалэ.
1979 гъэ.
Уэсят
Алим и япэ усэ тхылъыр 1941 гъэм дунейм къытехьащ. Ар къыздищтэри, зауэм Iухьауэ щытащ усакIуэр. Абы и ужькIэ Алим и къалэмыпэм къыщIэкIащ усэ тхылъ Iэджи роман зыбжани. Нобэ хэт дежкIи IупщIщ КIыщокъуэм и IэдакъэщIэкI тхыгъэхэм зэманыр зэрыпэмылъэщар: ар ди лъэпкъым хуэупсащ нэр темыпыIэу зызыужь етIощIанэ лIэщIыгъуэ хьэлъэм и гупсысэ пашэхэмкIэ гъэнщIа, зи художественнэ къарур кIуэ пэтми къебл, зэманым къигъэув упщIэхэм я нэхъ куум жэуап зыщагъуэт тхыгъэ телъыджэхэмкIэ.
АЛИМ И УСЭМРЭ и прозэмрэ адыгэ художественнэ гупсысэр фащэщIэкIэ зэраузэдар, абы и кууупIэм, и уэрыпIэм, и гуащIапIэм унэзышэс къару а усэмрэ прозэмрэ зэрабгъэдэлъыр хэт дежкIи IупщIщ.
КIыщокъуэм и усыгъэхэм, и роман гъуэзэджэхэм яубзыхуащ зауэ нэужь илъэсхэм гъуэгуанэщIэ техьа къэбэрдей литературэм и хэкIыпIэ нэхъыщхьэхэмрэ и хабзэхэмрэ. Нобэрей ди литературэм и лъэпкъ фащэхэр, абы къыпэплъэ зыужьыныгъэм и гъэзапIэхэр зыубзыхуар, псом япэрауэ, КIыщокъуэ Алимщ.
КIыщокъуэм и къалэмым къигъэщIа дэтхэнэ образри къулейщ, сыт хуэдэ гугъуехьми банэурэ пхыкIыф, ар къарурэ гуащIэкIэ зуплIэнщIыф цIыхущ Алим ди пащхьэ къригъэувэр — абы дыдригъэплъеин, щапхъэ трыдигъэхын щхьэкIэ. Алим и усэ пасэхэм къыщыщIэдзауэ, щIэщыгъуэщ а образыр, дапщэщи пфIэхьэлэмэтщ абы и гурыгъу-гурыщIэхэм, и IуэхущIафэхэм, и хъуэпсапIэхэм уакIэлъыплъыныр. ЕтIощIанэ лIэщIыгъуэ зэрыхьзэрийм и архъуанэ Iэджэм ущрохьэлIэ а цIыхум, дэнэ ущрихьэлIэми, уетхьэкъу и псэм хэлъ мафIэмрэ и гурыщIэ гъунапкъэншэхэмкIэ. А цIыхур Алим и усэм дапщэщи щыщIэщыгъуэщ, щыкъулейщ. Апхуэдэ цIыхущ мыпхуэдэ псалъэр зи гущIэм къиIукIар:
Махуэ екIуэкIым сыпIащIэу,
ХузэIузощэ сэ данэ.
ГъащIитI къалэныр зы
гъащIэм
ЗэфIэдгъэкIыну добанэ.
Къарум къыхохъуэ,
Зэм хощIыр.
Сэ сщIэн си гугъэм
и ныкъуэ
СымыщIэфауэ
къысфIощIри
Абы ирохъур сигу ныкъуэ…
Апхуэдэущ Алим дунейм зэрытетар — ищIар фIэмащIэрэ нэхъыбэм хуэпабгъэу. ИщIамрэ хузэфIэкIамрэ езым фIэмащIэми, дэркIэ фIыгъуэ мылъытэщ абы къызэринэкIа дэтхэнэ тхыгъэри. Апхуэдэ тхыгъэщ Алим и романхэр — ди лъэпкъым иужьрей илъэсищэм къикIуа гъуэгуанэ хьэлъэм и тхыдэщ ахэр.
КIыщокъуэ Алим и зы романи дунейм къытехьакъым псалъэмакъ ирамыщIэкIауэ. Сыт хуэдиз дэуэгъу иIа, псалъэм папщIэ, «Хъуэпсэгъуэ нурым» — Алим и япэ романым! Къэхъуами къэхъунуми «щыгъуазэхэм» тхакIуэр ягъэкъуэншауэ щытащ лъэпкъыр зэзыуштыжа революцэм «хэлIыфIыхьа» гуэрым пцIы трилъхьауэ ялъытэри. Апхуэдэ псалъэмакъ иращIэкIащ «Мазэ ныкъуэ щхъуантIэми». «Пэжым темыплъэкъукI плъырхэр» къэзыгъэчэпар «Нал къутарщ» — щIэх ужьыхакъым а романым иращIэкIа псалъэмакъ мыфэмыцыр, «гупкIэм ис» куэд ирауштауэ щытащ абы, еджари емыджари ирагъэбэнащ. Абы къыщызэтенакъым, псалъэмакъым фIэкIри, «унафэ» тращIыхьащ романым. Апхуэдэ зэманщ КIыщокъуэ Алим и романхэр дунейм къыщытехьар: лъэбакъуэ лей пчы щымыхъу, цIыхур и жьэм «хуэсакъын» хуейуэ щрахулIа зэманщ. «Гупсыси, псалъэ, зыплъыхьи, тIыс» псалъэжьым шэч хуащI щыхъуа зэмант ар, упсэлъэн и пэ умыгупсысэмэ, «утIысынри» зыхуэIуа щыIэтэкъым…
Алим и дэтхэнэ тхыгъэри гъэнщIащ гупсысэр зыгъэлажьэ, гъащIэмрэ зэманымрэ я кууупIэр зи лъабжьэ псалъэмакъкIэ. Тхыдэр игъэбатэми, нобэрей дунейм и шыфэлIыфэр, и зэхэлъыпIэхэр, и унэтIыпIэхэр игъэнахуэми, КIыщокъуэм и къалэмым цIыхум и гущIэлъапсэр къызэрегъэдзэкIыф, абы и фэм дэкIымрэ и гум щыщIэмрэ ди пащхьэ кърелъхьэф.
Алим и тхыгъэхэращ къэбэрдей литературэм и цIэр къэрал псом щызыгъэIуар — ар хэт дежкIи гурыIуэгъуэщ, нэрылъагъущ. Ди литературэр зи лъабжьэр куу, зи пщIэр лъагэ художественнэ хъугъуэфIыгъуэ хъуамэ, ар, псом япэрауэ, зи фIыщIэр КIыщокъуэ Алимщ. Шэч хэлъкъым: мэзым зы жыг закъуэ фIэкI щIэмытамэ (ар сыт хуэдизкIэ абрагъуэми), абы мэзкIэ еджэнтэкъым. Алим ящыгуфIыкI зэпытащ ди литературэм къыщIэтаджэ щIэблэхэм, лъэкI къигъэнакъым, ахэр иущиин, гъуэгу захуэ тригъэувэн щхьэкIэ. Ди литературэм нобэ щылажьэ дэтхэнэри къыщIэтэджащ шу пашэм и щапхъэм.
Щапхъэ хъун мащIэ къызэринэкIакъым КIыщокъуэ Алим. Къалэмыр нобэ зыгъабзэ дэтхэнэми и къалэнщ ди литературэм лъэбакъуэщIэ иригъэчыныр. Алим щIэблэм къахуигъэна уэсятщ ар — шу пашэм и гъуэгум зэрыпащэн гуащIэрэ зэфIэкIрэ зыбгъэдэлъырщ, абы щIэкъурщ КIыщокъуэм и щапхъэм, и фэеплъым хуэфащэ щIэблэр. Ди лъэпкъ щэнхабзэм и пщIэр лъагэ зэрыхъунырщ тхакIуэ щэджащэм и ужь къина псори зыхуэлэжьэн хуейр. Ар зыхузэфIэкIын щIэблэ къыщIэхъуэнырщ КIыщокъуэ Алим хъуэпсапIэрэ плъапIэу иIар.
Къэрмокъуэ Хьэмид.
Налкъут мыункIыфI
ГукъэкI бжыгъэншэрэ гупсысэ мыужьыхкIэ гъэнщIащ КIыщокъуэ Алим и тхыгъэхэмрэ гъащIэмрэ, кууагъ и лъэныкъуэкIэ абы бжьыпэр щиIыгъщ бгырыс лъэпкъхэм я литературэм, хуэфэщэжу къыхужаIэ «Иджырей Кавказым и акъылыфIэ» псалъэхэр.
ЖЫПIЭНУРАКЪЭ, лIэщIыгъуэ дызэрытым лъэпкъым къикIуа гъуэгуанэм и фIыпIэри и гуащIагъри КIыщокъуэм Iэзагъэ уардэкIэ къипщытэжащ, пкъырэ псэрэ хэлъу ди пащхьэ кърилъхьэжащ, къэкIуэнум хуэунэтIа дерс IущкIэ ипсыхьащ. БлэкIам хэлъа бзаджагъэхэмрэ щыуагъэхэмрэ темыгъэзауэ, фIыгъуэм щIэбэнын — аращ КIыщокъуэм цIыхубэр зыхуиущийр. А гуращэращ КIыщокъуэм и тхыгъэхэм я пщIэр нэхъри зыгъэлъагэр.
Дэтхэнэ зы тхакIуэшхуэми хуэдэу, сакъыу икIи ткIийуэ ехъумэ КIыщокъуэ Алим цIыхубэ гъащIэм и лIэужь къабзэхэр, зыхилъхьэ щымыIэу.
Ди зэманым и гуращэхэмрэ и хабзэхэмрэ цIыху гъащIэм хэпщауэ сэтей къищIын мурадкIэ, КIыщокъуэм и усэхэми и романхэми щыгъунэжщ лъэпкъ тхыдэмрэ щэнхабзэмрэ къыщIауIукIа нэщэнэ налкъутхэр, лъэпкъым ныбжь и ныбжькIэрэ зэригъэпэща цIыхугъэ фащэхэр, хъыбар налъэхэр, сюжет гъэкIэрэхъуа къызыхэкI къэхъукъащIэхэр, жырыпкъыу псыхьа псэлъафэ шэрыуэхэр — щIэ щIэткъым цIыхубэ гъащIэр цIыхубэм и бзэкIэ «къигъэпсэлъэн» папщIэ тхакIуэм къигъэсэбэп Iэмалхэм.
КIыщокъуэм Алим и эстетикэм тхы къупщхьэ папщIэу пхыкI лIэужьыгъуэхэм ящыщщ лIыхъужьыгъэр, хахуагъэр, ахэр зи пщалъэ щIыхьыр, цIыхугъэр. ЖыпIэ хъунущ а лIыхъужьыгъэхэр ди нобэрей щэнхабзэм налкъут мыункIыфIыж зэрыхуэхъуар Алим куэдыкIейкIэ и хьэрычэту. ЛIыгъэр зищIысыр къэзыгъэлъагъуэ тхакIуэр езыри зэрымылIыгъэншэм и щыхьэт наIуэщ абы и къалэмыпэм къыщIэкIа тхыгъэ купщIафIэхэр.
СОКЪУР Мусэрбий.
1982 гъэ.
