Зыщ ди блэкIари, зыуэ щрет ди къэкIуэнури!
Хъуэхъу
Ди Псалъэ, ди Макъ, ди Хэку
Илъэс 30 ирокъу адыгэхэр зэгъэуIуауэ щыпсэу ди хэкуищыр — Къэбэрдей-Балъкъэр, Адыгэ, Къэрэшей-Шэрджэс республикэхэр — зэзыпх, зэкъуэзыгъэувэ лъэпкъ газетхэм я номер зэхэтхэм къыдэкIын зэрыщIадзэрэ.
А къыдэкIыгъуэхэм я напэкIуэцIхэр лъэпкъыр зыгъэпIейтей, зыгъэгушхуэ тхыгъэ купщIафIэхэмкIэ гъэнщIащ. Илъэс щэщIым къриубыдэу, къэралым зэхъуэкIыныгъэ инхэр къыщыхъуащ, абыхэм гугъуехьхэри къадэкIуащ, ауэ номер зэхэтхэр а псоми щахъумэн яхузэфIэкIащ ахэр къыдэзыгъэкIхэм. А газетищми я лэжьакIуэ ахъырзэманхэ-ри узэрыгушхуэн фIыгъуэ инщ.
Анэдэлъхубзэр хъумэным, щэнхабзэм, экономикэм зегъэужьыным, цIыхухэм я псэукIэр егъэфIэкIуэным, нэгъуэщI Iуэху щхьэпэ куэдми траухуащ а номерхэр. Ди лъэпкъым къыхэкIа цIыху цIэрыIуэхэм яхуэгъэпса къыдэкIыгъуэхэр-щэ?! Адыгэу зыкъэзылъытэж дэтхэнэми къыхуэщхьэпэн защIэщ ахэр.
«Адыгэ псалъэ», «Адыгэ макъ», «Черкес хэку» газетхэм я редакцэхэм сынывохъуэхъу, фи япэ ита нэхъыжьыфIхэм хуэдэу, фи журналист псалъэр нахуэу, къалэмыр жану, зэкъуэтыныгъэр быдэу, адыгэм ди псалъэ диIэжрэ абы гъуэгу игъуэту дыпсэуну си гуапэщ!
Сэхъурокъуэ Хьэутий,
Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ.
Редактор нэхъыщхьэм и псалъэ
Илъэс 30 гъуэгуанэ
Ди щIэджыкIакIуэ лъапIэхэ! Мы къыдэкIыгъуэр дэращ зытеухуар, нэгъуэщIу жыпIэмэ, «Адыгэ псалъэ», «Адыгэ макъ», «Черкес хэку» газетхэм я номер зэхэтхэр зыщIхэрщ. Зэкъуэш республикищым адыгэбзэкIэ къыщыдэкI газетхэм я редактор нэхъыщхьэхэр, хэгъэгу зэпэщхьэхуэхэм щыпсэу ди къуэшхэр, ди шыпхъухэр гурэ псэкIэ зэрыубыдыжыным, зыужьыныгъэм и лъагапIэщIэхэм хуэунэтIыным хуэлажьэ номер зэхэтхэм я 121-нэ къыдэкIыгъуэр езы журналистхэм ятеухуауэ щытыныр тэмэму къэтлъытащ. Абы щхьэусыгъуэфIи иIэщ — илъэс 30 ирокъу Iуэху дахэр къызэрыдублэрэ.
Националист хуэмэбжьымэ къыкIэрихыу жаIэу, мы Iуэху щхьэпэр IэщIаудыну куэдрэ къеныкъуэкъуами, зыкIи къахуимыкIуэта, лъэхъэнэ зэхэзэрыхьам лъэпкъыр зэкIэщIэзымыгъэлэжьыкI гъуазэу яIа адыгэ журналистхэм апхуэ-дэ пщIэ къамыхьауэ зыми жиIэфынукъым. ИтIанэ мыр тхыдэщ, лъэпкъ журналистикэм и напэкIуэцI нэхъыфI дыдэхэм ящыщщ, и мыхьэнэр лIэщIыгъуэхэм къыхэнэнущ. Аращ псоми ятетхыхь, ауэ езыхэм я щхьэм хуэгъэза псалъэкIэ мыжумарт газет лэжьакIуэхэр хэгъэгуищым щыпсэухэм едгъэцIыхумэ нэхъ къыщIэтщтэр.
Нобэрей къыдэкIыгъуэм итщ номер зэхэтхэр дунейм къытехьэным зи гуащIэ нэхъыбэу езыхьэлIа ди нэхъыжьыфIхэм, а къалэн лъагэр ди зэманым щIыхь пылъу зыгъэзащIэхэм, Iуэху дахэм зи гупсысэ, чэнджэщ хэзылъхьэхэм ятеухуа тхыгъэхэр.
Редакторхэмрэ журналистхэмрэ я жэрдэмкIэ номер зэхэт гъэщIэгъуэн куэд дунейм къытехьащ блэкIа илъэсхэм. Дэ сытым дежи дыхущIокъу апхуэдэ къыдэкIыгъуэхэр зы Iуэхугъуэ пыухыкIа гуэрым тедухуэу, абы ехьэлIауэ республикищми илъ хъыбар гъэщIэгъуэнхэр зэхуэтхьэсыну. Псалъэм къыдэкIуэу жыпIэмэ, анэдэлъхубзэр хъумэным, щэнхабзэм зегъэужьыным, экономикэм, цIыхухэм я щыIэкIэ-псэукIэм, адыгэ лIакъуэ 12-м, лъэпкъ хабзэм, IуэрыIуатэм, адыгэ бзылъхугъэхэм номер хэхахэр ятыдоухуэ. Гулъытэншэу къэдгъанэркъым адыгэм игъэлъапIэ махуэшхуэхэр — Адыгэбзэм и махуэр, Щыгъуэ-щIэж махуэр, Хэкум къэзыгъэзэжахэм я махуэр, Адыгэхэм я махуэр, нэгъуэщIхэри.
КъищынэмыщIауэ, адыгэм къытхэкIащ тхылъ, газет щхьэхуэхэр зытептхыхь хъун къэрал, политикэ, жылагъуэ лэжьакIуэхэр, дуней псом щыцIэрыIуэхэр. Псоми фIыуэ ялъагъу цIыху зэчиифIэхэу ЩоджэнцIыкIу Алий, КIыщокъуэ Алим, Темыркъан Юрий, МэшбащIэ Исхьэкъ, Налохэ Зауррэ Ахьмэдхъанрэ, КъардэнгъущI Зырамыку, IутIыж Борис, Бэрбэч ХьэтIутIэ, Омер Сейфеддин (Хьэткъуэ), Iэпщэ Александр сымэ ящыщщ газет щхьэхуэ зыхухэтхахэм. Номер зэхэтхэм къепхауэ диIэщ Адыгэ къуажэхэм я щIэнгъуазэ къыдэкIыгъуэхэри. Абы ипкъ иткIэ, къэбэрдей къуажэхэм нэмыщI, дэ далъэIэсащ Блашэпсынэ, Куэшхьэблэ (Адыгей), Жьэкуэ, Хьэбэз (КъШР), Ставрополь крайм и Курской щIыналъэм хыхьэ жылэхэмрэ езы мэздэгу адыгэхэмрэ. Апхуэдэ щIыкIэкIэ дэ къэдгъэлъэгъуащ Израилым, Сирием, Иорданием, Тыркум щыIэ адыгэ къуажэхэми абыхэм щыпсэу ди лъэпкъэгъухэми я псэукIэр. КъыдэкIыгъуэ псо тедухуащ Дунейпсо, Къэбэрдей Адыгэ Хасэхэм, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием ирагъэкIуэкI лэжьыгъэ купщIафIэхэм.
А псори бзэ шэрыуэрэ акъыл жанкIэ ди пащхьэ къралъхьэ ди журналист зэчиифIэхэм. Номер зэхэтхэм нэхъ жыджэру елэжьхэм ящыщу къыхэзгъэщынущ ЖьэкIэмыхъу Маринэ, Ширдий Маринэ, Жыласэ Заурбэч, Шал Мухьэмэд, Уэрдокъуэ Женя, Жыласэ Маритэ, Къаншокъуэ Эллэ, ДыщэкI Соня, Дол Маринэ, Истэпан Залинэ, ЩхьэщэмыщI Изэ, НэщIэпыджэ Замирэ, Щомахуэ Залинэ, ТекIужь Заретэ, Къарей Элинэ сымэ, нэгъуэщIхэри.
Лъэпкъ Iуэхум хьэлэлу хуэлажьэ псоми къалэм псынщIэ икIи тынш фиIэну, илъэс 30-м тча лъэбакъуи 121-р миным нэсауэ тлъагъуну Тхьэм жиIэ.
ХьэфIыцIэ Мухьэмэд,
«Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ,
Урысей Федерацэм щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
Iуащхьэмахуэ и щыгум итщ адыгэ бзылъхугъэ телъыджэ, Эверест дэкIа Мэз Каринэ.
ГукъэкIыжхэр
Адыгэ щIыналъэхэр зэпещIэ
Адыгэхэр нэхъ зэгъэуIуауэ щыпсэу республикищым ди бзэкIэ дунейм къыщытехьэ газетхэр зэгъусэу къыдэгъэкIыным сэ куэд щIауэ сегупсысырт. 1982 гъэм, СССР-м и Журналистхэм я союзым и V съездым дыкIуауэ, сэ абы теухуауэ сепсэлъат а зэманым «Социалистическэ Адыгейм» и редактор нэхъыщхьэу щыта Андырхъуей Жантемыр, ауэ къысхуидакъым «националист къытфIащынщ», жиIэри. А лъэхъэнэ дыдэм «Ленин нурым» и унафэщIу лэжьа Шурдым Кушыкуи сызытригъэхьакъым. Нобэм уиплъыкIыу ахэр бгъэкъуаншэ хъунукъым — апхуэдэт зэманыр.
Ауэ а зэман дыдэм езым къигъэувырт гъащIэм зэкъуиуда лъэпкъыр зэрызэрыцIыхужын Iуэху гуэрхэр лэжьын хуейуэ. Театрым, филармонием я артистхэр мыхъумэ, нэгъуэщI зэкIэлъыкIуэртэкъым. Уеблэмэ, къэрал властым и органхэр зэрызэдэлэжьэшхуэ щыIэтэкъым. АтIэми, зызэпыщIэн, зэкIэлъыкIуэн, ди псэукIэр зэхуэIуэтэн хуейт. Куэд дыдэт лъэпкъыр зэшэлIэжын папщIэ лэжьыпхъэр. Ар зыхузэфIэкIынур цIыхубэ информацэм и Iэмалхэрт, псом япэуи — газетхэрт.
КЪУЭШ республикэхэм адыгэбзэкIэ къыщыдэкI газетхэм редакторыщIэхэр ягъэуври, абыхэм я фIыщIэкIэ Iуэхур нэхъ кIуатэу хуежьащ. Адыгэ газетхэм я юбилейхэр щыдгъэлъапIэхэм щыгъуэ дызэIущIати, зыбжанэрэ дызэпсэлъащ. Псори дыарэзы хуэдэт, ауэ Iуэхур шэщIауэ ешэжьэн хуейти, Къардэн Мухьэмэд («Ленин нур») сыгурыIуэщ, Мерэтыкъуэ Рэмэзан («Социалистическэ Адыгей») сепсалъэри, дэ Черкесск къалэм дыщызэIущIащ икIи номер зэхэтхэр къызэрыдэдгъэкIыну щIыкIэр дубзыхуащ. Мы Iуэхур гуапэу къыддиIыгъащ а гъэхэм КПСС-м и Къэбэрдей-Балъкъэр рескомым пропагандэмкIэ и къудамэм и унафэщIу щыта Шурдым Юрий. КъыддиIыгъа къудейкъым — куэдкIи зыкъытщIигъэкъуащ.
Псом нэхърэ нэхъыщхьэрти, япэ номерыр зэхэдгъэувэн хуейт. Сыт хуэдэ Iуэхухэм нэхъ тедухуэну? АбыхэмкIэ дызэгурыIуэри, гъэхьэзырын щIэддзащ. Дгъэхьэзырри, дыкъыдэкIащ. Ар къыщыхъуар 1989 гъэм бадзэуэгъуэм и 18-рщ.
Дауэ цIыхухэм къащыхъуну пIэрэ? — дызэщIэдэIукIырт дэ. Дызэрыгугъам нэхърэ нэхъ лъэщу къыщIэкIащ — къетхьэжьа Iуэхур цIыхухэм икъукIэ гуапэу къыддаIыгъат: абы и щыхьэтт телефоныр къэзыгъэкIэрахъуэхэм, редакцэм къыщIыхьэхэм я псалъэр. Псом жаIэми зы лъэIу хэтт: номер зэхэтхэр дяпэкIи къыдэвгъэкI! Апхуэдэ дыдэу цIыхухэр абы Адыгейми Къэрэшей-Шэрджэсми щыIущIат.
Гукъинэж хъуащ япэ «летучкэхэр». Абыхэм, адыгэбзэкIэ къыдэкI газетхэм я лэжьакIуэхэм я мызакъуэу, ди республикэм, Адыгэ, Къэрэшей-Шэрджэс автоном щIыналъэхэм, районхэм я унафэщIхэри, тхакIуэхэри, жылагъуэ лэжьакIуэхэри хэтащ. Япэ зэхуэсхэм ирихьэлIахэм фIыуэ ящIэж: игъащIэм зэрымылъэгъуауэ зэхуэзэжа зэкъуэшхэр апхуэдизу гуапэу, IэплIэешэкIкIэ зэIущIэхэрти, пщIэнтэкъым абыхэм ящыщ куэдыр зэгуэр зэрымыцIыхуххэу щытауэ.
Апхуэдэ япэ «летучкэр» Налшык щекIуэкIащ. Псалъэмакъ щхьэпэр зэфIэкIа нэужь, ди хьэщIэ лъапIэхэр иригъэблэгъащ а лъэхъэнэм партым и Бахъсэн райкомым и тхьэмадэу щыта Нэхущ Заурбий. Адыгэм зэрыдихабзэу, шыгъупIастэкIэ абыхэм къапежьат Къэсейхьэблэ щыIэ колхозым и тхьэмадэ Тхьэкъуахъуэ Владимир. Хъуэхъу гуапэкIэ, гушыIэ дахэкIэ ди къуэшхэр игъэгушхуэу гупым хэсащ КъБР-м и ГАИ-м и унафэщIу щыта, игъуэ нэмысу дунейм ехыжа Хьэмырзэ Владимир.
ГъэщIэгъуэнт икIи гуапэт Адыгеймрэ Къэрэшей-Шэрджэсымрэ щекIуэкIа зэхуэсхэри. Псом хуэмыдэу гукъинэж сщыхъуащ Хьэбэз щIыналъэм щедгъэкIуэкIа зэIущIэр. А район центрым и паркым дэ щыхэтсэгъащ Зэныбжьэгъугъэм и жыгхэр. Ар и жэрдэмт щIыналъэм и тхьэмадэу лэжьа Аргун Олег.
Мазищ къэс зэ дыкъыдэкIыу, зэIущIэхэр гъуэрыгъуэу Налшык, Черкесск, Мейкъуапэ къыщызэдгъэпэщу илъэс зыбжанэкIэ екIуэкIа иужь, къэралым къыщыхъуа жылагъуэ-политикэ зэжьэхэуэныгъэхэм я зэранкIэ, мы Iуэхур зэ лъэныкъуэкIэ дгъэтIылъыжауи щытащ, ауэ куэд мыщIэу зэхэдублэжауэ нобэр къыздэсым газетищыр дэгъуэу зэдолажьэ.
ЗЭРЫЗЭХЭЛЪКIЭ, зытеухуа IуэхугъуэкIэ убгъэдыхьэмэ, дауи, номер зэхэтхэм фIы дыдэ хъуаи, дызыхуэмыарэзыж гуэри къыхэкIагъэнщ. Абыхэм ткIийуэ дэ дыщытепсэлъыхьащ, ноби щытопсэлъыхь а зи гугъу сщIа «летучкэхэм». Ауэ сэ иджыпсту зи гугъу сщIынур аракъым, атIэ абы кърикIуа Iуэхухэрщ. Псом япэр — нэхъыщхьэри аращ — номер зэхэтхэм нэхъ гъунэгъу зэхуищIащ республикэхэм щыпсэу адыгэхэр, ахэр зэкIэщIэчами, зы лъэпкъыу зэрыщытыр ягу къигъэкIыжащ, зэувэлIэжын зэрыхуейр ягу ирилъхьащ. Абы нэмыщIу, республикищыр щэнхабзэ, экономикэ, политикэ я лъэныкъуэкIэ нэхъ зэувэлIауэ зэдэлэжьэн зэрыхуейм ди унафэщIхэр иригъэгупсысауэ пIэрэ, жызоIэ. Нобэ адыгэ щыпсэу хэгъэгуищым я унафэщIхэр экономикэ, политикэ, щэнхабзэ я лъэныкъуэкIэ зэрызэдэлажьэм адыгэ журналистхэм я фIыщIэ зэрыхэлъыр шэчыншэщ.
Абы и закъуэкъым. Адыгэ тхыдэр джыным, адыгэбзэм зиузэщIыжыным, хэкуищым я социально-экономикэ щытыкIэм, гъащIэм и IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм къыщыхэжаныкIа цIыхухэм щIэджыкIакIуэхэр щыгъуазэ щIынымкIэ газетхэм зэфIагъэкIым и мыхьэнэр здынэсыр нобэкIэ къэхутэгъуейщ.
Зэманым зыдахъуэжу, абы къигъэув къалэн гугъухэм жэуап зэрыратыным иужь иту, ар хъарзынэуи къайхъулIэу мы Iуэху щхьэпэм пащэ адыгэ газетищым я унафэщIхэм, лэжьакIуэ псоми. Ар дызыщыгуфIыкI Iуэхущ. Ауэ сэ нобэ псоми ягу къэзгъэкIыжыну сыхуейт зэхэублэгъуэм щыгъуэ зи къару, зэман, зэфIэкI емыблэу абы гугъу зыдезыгъэхьахэр. Дауи, абы редакцэхэм щылэжьа псори жыджэру хэтащ — цIыху закъуэкIи, цIыху гуп цIыкIукIи газет щIа хъуркъым. Псом япэу ахэр ди къуэш республикэхэм щыщ журналистхэу Мерэтыкъуэ Рэмэзан, ХьэщIэмыз Биболэт, БрантIы Казбек («Адыгэ макъ»), Къардэн Мухьэмэд, Дэбагъуэ Мухьэмэд, Шорэ Ахьмэд, Къантемыр Тыркубий («Черкес хэку») сымэщ.
ЖэрдэмщIакIуэм хьэлъэу тещIэр нэхъыбэщ. «Адыгэ псалъэ» газетым щIэс псори яфIэфIу мы Iуэхум хэтащ, иджыри хэтщ. Ауэ, си гугъэмкIэ, абы нэхъыбэ хащIыхьащ КхъуэIуфэ Хьэчим, ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, ТIымыжь Хьэмыщэ, Брай Адэлбий, Уэрыш Нурхьэлий, ЖьэкIэмыхъу Маринэ, Шал Мухьэмэд сымэ, н.
Газетым ихуэ тхыгъэхэм нэхърэ нэхъ мыхьэнэ мащIэ яIэкъым сурэтхэм. Ахэр напэкIуэцIхэр зэрагъэщIэращIэ Iэмалкъым, атIэ цIыхухэр нэхъыфIу нэIуасэ къыпхуэзыщI, абыхэм я шыфэлIыфэр, я гукъыдэжыр къыпхуэзыIуатэ Iэмэпсымэщ. Абы и лъэныкъуэкIэ Щомахуэ Владимир и сурэтхэм къалэн ин ягъэзэщIащ.
Номер зэхэтхэм ятеухуауэ куэд пхужыIэнущ. ЖыIэни хуейщ. Ауэ зы хьэкъщ — ахэр къыдэгъэкIыным дяпэкIи пыщэн хуейщ, адыгэр зэрыубыдыжыныр ди щIасэмэ.
МЭЗЫХЬЭ Борис,
Урысей Федерацэм щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ,
«Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэу лэжьа (1982 — 1997 гъгъ.).
Адыгэ газетищым я зэIущIэр Налшык щокIуэкI. 1992 гъэ
ЗэрыпхъуакIуэм и унафэ зэи щIэтакъым
Адыгэхэр дунейм и лъэпкъ нэхъыжь дыдэхэм ящыщщ. Абыхэм я тхыдэр апхуэдизкIэ жыжьэ зоIэбэкIыжри, Китайм, Мысырым, Къэжэрым я гугъу умыщIмэ, адыгэхэм я блэкIам елъытауэ, дэтхэнэ зы хэкуми зи гугъу ящIхэр дыгъуасэрей хъыбарщ.
Адыгэхэр нэгъуэщI телъыджэ гуэркIи псоми къахощ: ахэр зэрыпхъуакIуэм и унафэ зэи щIэтакъым. Зауэхэм щикIуэтащ, къуакIэбгыкIэхэм зыщагъэпщкIуащ, къебэкI къаруушхуэкIэ ираудыхащ, ауэ езыхэм я хабзэхэм тетыжа фIэкIа, пIалъэ кIэщI дыдэкIи зызыхуагъэщхъа къару щыIэкъым. Дызэрыт лъэхъэнэми ахэр, я хабзэ зэрахьэжу, я нэхъыжьхэм я унафэ щIэту мэпсэу.
Мы лъэпкъыр гъэщIэгъуэн зыщI Iуэхущ мыри: щIы хъурейм тет дэтхэнэ лъэпкъри и тхыдэ жыжьэм зэбгъэплъэкIыжмэ, адыгэхэм я закъуэщ щхьэхуиту зэрыщытам щыхьэт техъуэфу къахэкIынур.
БжыгъэкIэ куэд мыхъухэми, я щIыналъэм апхуэдизкIэ мыхьэнэшхуэ ират, я хьэл-щэнхэм купщIэшхуэ хэлъщи, пасэрей цивилизацэхэм а лъэпкъыр фIы дыдэу къыщацIыху. Адыгэхэм я гугъу я IэдакъэщIэкIхэм куэдрэ щащI Геродот, Флакк Верий, Помпоний Мелэ, Страбон, Плутарх сыми, нэгъуэщI тхакIуэ щэджащэхэми.
Илъэс минитIрэ щищым щIигъуауэ дунейм нэхъ лъэрызехьэу тета тепщэхэм щахъумэфа хуитыныгъэм и лIыхъужь пшыналъэщ абыхэм я IуэрыIуатэр, таурыхъхэр, хъыбарыжьхэр.
«Глисон и cурэт журнал», Лондон. 1854 гъэ
Лъэпкъым шIулъэгъоу фытиIэм тыкъыпкъырыкIызэ…
Адыгэ лъэпкъым итарихъ щымыгъуазэхэмэ, тиадыгэ цIыфхэм ащыщхэри зэрахэтэу, бэрэ къаIоу зэхэхэтэхы тымакIэу, тиадыгабзи кIодэу, кIодыпIэм зэрэлъэпкъэу тиуцуагъэу. Тиадыгабзэ зэрэкIодырэм, а лъэныкъомкIэ тиIоф тхьамыкIэгъошхоу зэрэщытым щэч хэлъэп, Кавказ заор заухыгъэр илъэсишъэрэ шъэныкъорэм къехъужьыгъэми, ащ къыттырищэгъэ шъобжхэр джыри кIыжьыгъэхэп.
Ау тымакIэп, тылъэпкъышху! Ар дэгъоу ыкIи икъоу зэхыуагъашIэ тизэхэт номерхэу зэкъош республикищым ялъэпкъ гъэзетхэмкIэ къыдэдгъэкIырэм. КъэбэртаекIэ е щэрджэскIэ псалъэхэрэр тэ тызэрэгущыIэрэм тIэкIу горэм, чIыпIэ зырызхэм нахьыбэу, зэтекIыхэми, ар зыкIи пэрыохъу къытфэхъурэп тистатьяхэмкIэ тызэхъожьынэу ыкIи мэзищ Iэпэ-цыпэр зэтынэкIы къэс зы номер зэхэт къыдэтэгъэкIы.
Тинарт къэбархэр, тигущыIэжъхэр, типшысэхэр, титаурыхъхэр, тарихъ гъогоу къэткIугъэр зэу щытых, аужырэм тлъэкъуацIэхэмэ янахьыбэрэ-ри зэфэдэх, ау тызщыпсэурэ чIыпIэхэр шъхьаф-шъхьафхэу къызтфагъэнафэхэм, тэри лъэпкъищэу гощыгъэ ташIыныр зимурадыгъэхэр хэукъуагъэх.
Тэ тыадыг! Ащ тырэпагэ, егъашIэми тырыпэгэщт, тыдэ тыщыIэми, Къэбэртэе-Бэлъкъар Республикэм тыщэпсэуми, Къэрэщэе-Щэрджэсыр е Адыгеир арыми. Зэкъош республикищым ащыпсэурэ адыгэхэмкIэ зэу тызэрэщытыр, зыкIыныгъэм екIурэ гъогум тызэрэтетыр къыдгурыIозэ мы зэхэт номерхэр тэгъэхьазырых. Ахэр нахьыбэрэмкIэ тэ тилъэпкъ Iофыгъохэм афэгъэхьыгъэх, ащ фэшI зэкIэ журналистэу тиредакциемэ ащылажьэхэрэм яшъыпкъэ мыщ зэрэрахьылIэрэм сыщыгъуаз. ЗэкIэми тпсэ хэлъэу, шIулъэгъоу тилъэпкъ фэтшIырэм лъэубэкъукIэхэр тигъэшIыхэзэ зэхэт номерхэр къыдэтэгъэкIых, ар зэхашIыкIэу тигъэзетеджэхэми рэзэныгъэ гущыIэхэр къытпагъохыжьых. Сэри мы Iофым сыхэлэжьэнэу сищыIэныгъэ зэрэщыхъугъэм гушхоныгъэ къысхелъхьэ.
Дэрбэ Тимур,
«Адыгэ макъ» гъэзетым
и редактор шъхьаIэ.
Сигуапэу сыгу къэкIыжьы
Гъэзетым сызыIутыгъэ илъэсхэр сыгу къызыкIыжьыкIэ, сынэгу къыкIэуцорэмэ ащыщ зэхэт номерхэм Iоф зэрадатшIэщтыгъэр. Шъыпкъэ, адрэ номерхэм ялъытыгъэмэ, ащ нахь Iоф къыпыкIыщтыгъ. Ау къызыдэкIыхэкIэ, номерыр гъэшIэгъон хъугъэ зыхъукIэ Iофэу тшIагъэм тырыгушхощтыгъ.
Номерыр гъэшIэгъон къэзышIырэр зы темэм фэгъэхьыгъэу, цIыф гъэшIэгъоныбэмэ яхьылIэгъэ тхыгъэхэр ащ щызэрэугъоигъэхэу зэрэщытыгъэр ары. ЕтIани Iофым зы лъэныкъо хэлъ. Журналист пэпчъ иIэпэIэсэныгъэ елъытыгъэу къызтегущыIэрэ цIыф гъэшIэгъоныр нахь гъэшIэгъоныжь ышIын ылъэкIытыгъагъэ.
Лъэпкъым къыхэкIыгъэ цIыф гъэшIэгъонхэм, пэрытхэм якъэбар бэмэ ашIэ ашIоигъу. Ащ фэдэу тапэкIэ зигугъу амышIыщтыгъэ лъэпкъ лIыхъужъхэм яхьылIэгъэ номерхэр тшIыщтыгъэх. Кавказ заом фэгъэхьыгъэ тхыгъэхэр зэхэт номерхэм бэрэ къахафэщтыгъэх. Ахэри гъэшIэгъонэу тшIыщтыгъэх.
Сэ редактор шъхьаIэу «Адыгэ макъэм» сыкъэкIоным ыпэкIэ гъэзетым сыщылэжьагъэу щытыгъэпти, нахь сыфэсакъын фэягъ. Телевидением материал угъоикIэу иIэмрэ гъэзетым къихьащтыр зэрэугъоищтымрэ зэрэзэтекIыхэрэм къыхэкIэу апэрэ номерхэм ягъэпсын нахь сшIокъиныгъ. Ау къызыдэкIыщтыр пэшIорыгъэшъэу зэрэтшIэрэм ишIуагъэкIэ, игъом дгъэхьазырыщтыгъ.
«Летучкэхэу» Налщык, Черкесскэ щытшIыщтыгъэхэр гъэшIэгъонэу кIощтыгъэх. Ахэм опытышхо зиIэ редакторхэр, секретархэр, журналист IэпэIасхэр ахэлажьэщтыгъэх. Ахэм къаIохэрэм мэхьанэшхо иIагъ, уредактор ныбжьыкIэмэ.
Редакцием сызыIумытыжьыр илъэс пшIыкIутф фэдиз хъугъэ, ау тэщ нахьыжъхэм къырагъэжьэгъэ Iофтхьэбзэ дэгъоу лъэпкъымкIэ мэхьанэшхо зиIэр джыри лъэкIуатэ. Мы илъэсым апэрэ зэхэт номерыр къызыдэкIыгъэр илъэс 30-рэ хъугъэ. Арышъ, джыри илъэсыбэрэ къыдэкIынэу фэсэIо.
БЭГЪУШЪЭ Азэмэт,
«Адыгэ макъ» газетым и редактор шъхьаIэу лэжьа.
ГукъэкIыжхэр
ЦIыхухэрщ щIыналъэхэр зэпызыщIэр
Горбачев Михаил къэралым и унафэр щищIа зэман нобэ зыхуэшхыдэми фIы куэд хэлъащ. Абыхэм ящыщщ нахуагъэкIэ (гласность) дызэджэр ди гъащIэм къызэрыхыхьар. НэгъуэщIу жыпIэмэ, ди гупсысэхэр, гурыгъу-гурыщIэхэр нэхъ хуиту къэтIуэтэф хъуащ. Мис абы къыдежьащ адыгэхэр зэуIуу щыпсэу республикищыр псэкIи IуэхукIи нэхъ быдэу зэрыгъуэтыжыныр. Хуабжьу си гуапэ хъууэ къызогъэлъагъуэ щIыналъищым ди бзэкIэ къыщыдэкI газетхэм абы хуэунэтIауэ куэд дыдэ зэрызэфIагъэкIар икIи срогушхуэ сэри а лэжьыгъэм си гуащIэ зэрыхэслъхьам.
Номер зэхэтхэр гъэхьэзырынымрэ къыдэгъэкIынымрэ редакцищыр егъэлеяуэ егугъурт. Ар тыншу щыттэкъым. Уеблэмэ, тхыгъэхэр зэлъэдгъэIэсын папщIэ къэдгъэсэбэпырт Налшык икIыу Мейкъуапэрэ Черкесскрэ кIуэ автобусхэр. ЗэрытщIэщи, а зэманым Интернети компьютерхэри щыIэтэкъым. КъыдэкIыгъуэхэр къазэрехъулIам журналистхэр щытепсэлъыхьырт чэзууэрэ республикэхэм щрагъэкIуэкI летучкэхэм. Апхуэдэ щIыкIэкIэ Iэмал дгъуэтащ Адыгейми Къэрэшей-Шэрджэсми я жылагъуэхэм я псэукIэр зэдгъэлъагъуну, абыхэм я цIыху зэмылIэужьыгъуэхэм датетхыхьыну.
Сэ щIыналъитIми мызэ-мытIэу сыщыIащ. Псом хуэмыдэу сигу къинэжащ Мейкъуапэ етIуанэу сыщыкIуар. Ар ирихьэлIат лъэхъэнэ телъыджэм: Адыгейм республикэ ухуэкIэ игъуэтати, ди къуэшхэм дуней гуфIэгъуэр яIэт. Вокзалым сызыщитIысхьа таксим ахъшэ сIихакъым Къэбэрдейм сыкъызэрикIар къищIа нэужь. Пщыхьэщхьэ хъуами, редакцэр зэбгрыкIыжатэкъым. Егъэлеяуэ гуапэу къысIущIащ, си лэжьэгъухэм къащIэупщIащ. Абы сыщрихьэлIащ КъШР-м къыщыдэкI «Черкес хэку» газетым и лIыкIуэ Къантемыр Тыркубий. ХэщIапIэу зы пэш щытхухахакIэт егъэджакIуэхэм я щIэныгъэм щыхагъахъуэ институтым и общежитым. Тыркубий сэрэ занщIэу ныбжьэгъу дызэхуэхъуащ. ЕтIуанэ махуэм щIыпIитIым дашащ. Сэ шапсыгъхэм я бзэм мыIейуэ сыпэлъэщырт — номер зэхэтхэм нэхъыбэу сызэрыхэлэжьыхьыр Мейкъуапэ къикI тхыгъэхэр къэбэрдей къэпсэлъыкIэм къызэризгъэзагъэрт. Ауэ хэгъэрейхэри нэхъ зыхущIэкъур къэбэрдеибзэкIэ щыпсалъэ къуажэхэр дагъэлъагъунырт.
Псом хуэмыдэу сигу къинэжащ Блашэпсынэр. ЗэблэкIыгъуэ лъэхъэнэти, цIыхухэм я псэукIэм щIэ куэд къыхыхьэрт. КъуажэщIыр ягуэшыжат, унагъуэ къэс хуэзэр къылъысу. АрщхьэкIэ иужькIэ зэгухьэжри, мэкъумэш кооператив къызэрагъэпэщат. Кооперативым езым и техникэ иIэжт. Гъавэр кърахьэлIэжа иужькIэ ар къэлэжьыным текIуэда псори хагъэкIыжырти, къэнар зэхуагуэшыжырт. Гуэдз, хьэ, ху, сэхуран хуэдэхэр ящIэрт. Ауэ бэвагъкIэ псоми ятекIуэр фошыгъу жэгундэрт. Языныкъуэхэм жэгундэр къыIахырт, ауэ хуейхэм къалъысыр гъунэгъуу щыIэ заводым яшэрти, фошыгъуу къуатыжырт. Кооперативым и унафэщIым щыгуфIыкIыу къызжиIауэ щытащ фошыгъу тонни 4 зылъыса унагъуэ къуажэм зэрыдэсыр.
А зэманым ди дежи мэжджытыщIэхэр щащIу хуежьат, ауэ Блашэпсынэ щаухуа мэжджытым нэхърэ нэхъ дахэ нобэр къыздэсым слъэгъуакъым. Ар нэгъуэщI щIыналъэхэм щылажьэ хьэрычэтыщIэхэу къуажэм щыщхэм ирагъэщIат Дагъыстэным щагъэхьэзыра проекткIэ. И теплъэм нэхърэ нэхъ дахэжт алэрыбгъу лъапIэхэмкIэ къищIыкIа и кIуэцIри. КъызжаIащ а щIалэхэм нэгъуэщI куэдкIи зыкъызэрыщIагъакъуэр.
Мыбыи згъэщIагъуэу гу лъыстащ. «Адыгэ макъым» и лэжьакIуэхэм псынщIэу икIи тыншу зыпащIэфырт къулыкъушхуэ зезыхьэхэм, дунейпсо чемпион спортсмен цIэрыIуэхэм. Дэ дыхуагъэзауэ щытащ иужькIэ республикэм и Iэтащхьэ хъуа ТхьэкIушынэ Аслъэнджэрий (а зэманым ар технологие институтым и ректорт).
ДыкъэкIуэжа иужь дытетхыхьыжырт тлъэгъуахэм. Арат псом нэхърэ нэхъ мыхьэнэшхуэ зиIэр. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, апхуэдэ къалэн и пщэ дэлъу си закъуэкъым Адыгеймрэ Къэрэшей-Шэрджэсымрэ щыIари, абыхэм къикIыу къытхуэкIуари. НыбжьэгъуфI къысхуэхъуауэ щытащ шэрджэс усакIуэ гъуэзэджэ, журналист Нэхущ Мухьэмэд (псэужкъым, Тхьэм ахърэт нэху кърит), Зэубыд Ахьмэд. Сэ и гугъу фхуэсщIакIэщ жэуап зыхь секретару газетым илъэс куэдкIэ щылэжьа Къантемыр Тыркубий, ауэ си псалъэр ныкъуэ хъунт редактор нэхъыщхьэ, тхакIуэ, драматург Дэбагъуэ Мухьэмэд къэзгъэнамэ. Ар сэ си ныбжьэгъуакъым, ауэ и гуапагъэкIэ псоми къазэрыхэщыр тлъагъурт.
Мыри щIызгъужыну сыхуейщ. Ди щIэджыкIакIуэхэм гу лъатауэ къыщIэкIынщ ди газетым и редактор нэхъыщхьэу ХьэфIыцIэ Мухьэмэд ягъэува иужь ди номер зэхэтхэр лъэхъэнэщIэ зэрыхыхьам. Дэ къэтIэт Iуэхухэм хуабжьу заубгъуащ икIи ахэр нэхъ куу, гъэщIэгъуэн хъуащ.
ШАЛ Мухьэмэд.
«Адыгэ псалъэ» газетым
и обозреватель.
Мейкъуапэ щекIуэкI зэIущIэм кърихьэлIащ Адыгейм и премьер-министр Тхьэркъуахъуэ Мухьэрбий.
1998 гъэ, щэкIуэгъуэ мазэ
