МэкIэтIей Абдулыхь и пщIэмрэ щIыхьымрэ
Лъэпкъ щIэныгъэм и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIа, къэралпсо, дунейпсо лъытэныгъэ зиIэ еджагъэшхуэ, щIэблэм я унэтIакIуэ IэкIуэлъакIуэ МэкIэтIей Абдулыхь Къасболэт и къуэр халъытэ ди Хэкум щылажьэ щIэныгъэ школ нэхъ лъэщхэм и къызэгъэпэщакIуэхэм. РАЕН-м, Технологие щIэныгъэхэмкIэ академием, ЩIДАА-м я академик, химие щIэныгъэхэм я доктор, профессор цIэрыIуэ МэкIэтIейм и гъащIэ псор хуигъэпсащ лъэпкъ зыужьыныгъэмрэ зыузэщIыныгъэмрэ. Абы и гъэсэнхэм зэрыжаIэмкIэ, ди республикэм химиемкIэ щыIэ щIэныгъэ унэтIыныгъэм и лъабжьэр зыгъэтIылъар, шэч хэмылъу, МэкIэтIей Абдулыхьщ. ЩIэныгъэ куу зэрыбгъэдэлъам и закъуэкъым МэкIэтIейм щIыхьышхуэрэ пщIэ лъагэрэ куэдым къыхуащIу щIыщытар. Ар цIыхугъэ лъагэм, зэхэщIыкI иным я щапхъэт. Абдулыхь и гъащIэ гъуэгум къытехутэу и «псыпэпс» къабзэм щыщ зы Iубыгъуэ нэхъ мыхъуми зыIухуам, Iэмал имыIэу зыхищIэрт ар гу зэIухарэ псэ нэхурэ зиIэ цIыху щэджащэу зэрыщытыр. ЦIыху щэджащэр иджыблагъэ дунейм ехыжащ.
Iуащхьэмахуэ телъ уэс къабзэм, абы и лъапэм къыщищI мылылъэм къыщIэж псынэпсхэр щIэдзапIэ зыхуэхъу Балъкъыпсым Iус Балъкъ адыгэ жылэм 1942 гъэм и мэлыжьыхьым къыщалъхуат МэкIэтIейр. Быным я нэхъыщIэ щIалэ цIыкIур унагъуэм я сабий ебланэт. Абдулыхь и адэр ящыщт щIэныгъэ гуэр зыбгъэдэлъу къуажэм а зэманым дэсахэм. Абы фIыуэ ищIэрт хьэрыпыбзэр, къеджэфырт КъурIэным, апхуэдэуи урысыбзэми хуэшэрыуэт. И сабиигъуэр Хэку зауэшхуэм и гуащIэгъуэмрэ абы къыкIэлъыкIуа лъэхъэнэ хьэлъэмрэ хиубыдами, зи адэр зи щапхъэу къэтэдж щIалэ цIыкIур къэхъуащ щIэныгъэм хуеIэу, дунейм и зэхэлъыкIэмрэ абы къыщыхъу Iуэхугъуэхэмрэ я щэхур къихутэным игури и псэри хузэIухауэ. Къуажэ школым щыщIэса илъэсхэм ар хуабжьу дахьэхырт есэпымрэ физикэмрэ. А щIэныгъэр зи лъабжьэ къэхутэныгъэхэм а зэманым хуабжьу зау-жьу хуежьат: дунейм щагъэунэхурт атомнэ, ядернэ Iэщэхэр, СССР-м 1957 гъэм дуней псом щыяпэу хьэршым яутIыпщат IэрыщI спутникхэр. А ехъу-лIэныгъэ лъагэхэм иригушхуэ, ирипагэ совет цIыхухэм ящыщт зи щIалэгъуэ Абдулыхьи.
Школыр къыщиух илъэсым щIалэщIэр дэзыхьэх предметхэм химиери къахэхъуащ, уеблэмэ къыхихыну IэщIагъэри химием епхауэ зэрыщытынури хьэкъыу пхыкIащ. Абы жиIэжу зэрыщытамкIэ, Iуэхум щIэдзапIэ хуэхъуащ полимерхэм ятеухуауэ къызэджауэ щыта тхылъ хьэлэмэтыр. Синтетикэ полимер зэмылIэужьыгъуэхэм я фIыгъэкIэ щIыуэпсым къимыгъэщIа пкъыгъуэхэр цIыхум ищIыфыну Iэмал зэрыщыIэм зэуэ дихьэхащ МэкIэтIейр икIи мурад быдэ ищIащ а щIэныгъэ унэтIыныгъэр куууэ иджыну.
Къуажэм дэт курыт школыр дыжьын медалкIэ 1959 гъэм къиуха нэужь, ар лъэпощхьэпоуншэу щIэтIысхьащ Москва дэт химико-технологие институтым (иджы Урысей химико-технологие университет), Менделеевым и цIэр зезыхьэм. Адыгэ щIалэр хуеджащ «Пластмассэхэмрэ синтетикэ каучукымрэ я химие технологие» IэщIагъэм. Еджэным фIы дыдэу зэрехъулIэм къыдэкIуэу, Абдулыхь жыджэру хэтащ къэралым и еджапIэ нэхъыщхьэхэм ящыщ зым щекIуэкI жылагъуэ гъащIэм. Студент илъэсхэм хуозэ абы и япэ щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэри. А институтым абы щигъуэтащ щIэныгъэ куу, щицIыхуащ дунейпсо цIэрыIуагъ зиIэ щIэныгъэлI куэд, яхуэзащ гъащIэм и пIалъэ, и зэхэлъыкIэ фIыуэ зыщIэ нэхъыжьыфIхэм. Институтыр и «Хэку цIыкIу етIуанэу» жызыIэу щыта Абдулыхь езыгъэджахэм ящыщщ профессорхэу Смирновэ Ольгэ, Колесников Иван, академик Коршак Василий сымэ, нэгъуэщIхэри. Адыгэ щIалэщIэм зэфIэкI абрагъуэ къызэрыкъуэкIынур къащIат жыжьэ кIуэцIрыплъыф а щIэныгъэлI щыпкъэхэм. Институтыр диплом плъыжькIэ къиуха нэужь, а еджагъэшхуэхэм я чэнджэщкIэ МэкIэтIейм и щIэныгъэм щыхигъэхъуащ аспирантурэм. Абы и япэ курсым щIэсу адыгэ щIалэр хагъэхьауэ щытащ коммунист партым (а лъэхъэнэм ар пщIэ лъагэт икIи дзыхьышхуэт). Хабзэ зэрыхуэхъуам тету, Абдулыхь жыджэру хэтащ аспирантурэм щекIуэкI гъащIэм и лъэныкъуэ куэдым. Зэреджэм, къэхутэныгъэхэр зэрыригъэкIуэкIым къадэкIуэу, ар щытащ институтым и студентхэмрэ аспирантхэмрэ я щIэныгъэ зэгухьэныгъэм и пашэу, еджапIэ нэхъыщхьэм и лIыкIуэ гупым и унафэщIу мызэ-мытIэу хэтащ щIэныгъэлI ныбжьыщIэхэм я къэралпсо, дунейпсо зэхуэсхэм.
1968 гъэм ирихьэлIэу МэкIэтIейм игъэхьэзыращ икIи ехъулIэныгъэкIэ Москва щыпхигъэкIащ и къэхутэныгъэ лэжьыгъэр. Абы къыфIащащ химие щIэныгъэхэм я кандидат цIэ лъапIэр. Махуэл димыгъэкIыу ар яужь ихьащ доктор диссертацэми. Абы и гъунэ ирилъауэ, Абдулыхь къигъэзэжащ щалъхуа щIыналъэм икIи лэжьыгъэм щыпищащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым. 1970 гъэм къыщыщIэдзауэ илъэс 20-м щIигъукIэ МэкIэтIейр щытащ университетым и химие къудамэм органикэ, биологие химиемкIэ, полимерхэм я химиемрэ технологиемкIэ и кафедрэм и унафэщIу. 1974 гъэм Абдулыхь утыку ирихьащ и доктор диссертацэ купщIафIэр. ЩIэныгъэ дунейм щIэупщIэшхуэ щызыгъуэта а лэжьыгъэри ехъулIэныгъэкIэ Москва щыпхигъэкIащ МэкIэтIейм. И диссертацэр зытрищIыхьа Iуэхугъуэхэр и тегъэщIапIэу, щIэныгъэлIым КъБКъУ-м къыщызэригъэпэщащ полимерхэм ехьэлIа къэхутэныгъэщIэхэр щызэфIах лабораторэ щхьэхуэ. Электрон техникэм шэщIауэ зыщиужь лъэхъэнэти, щIэныгъэлIыр елэжьырт а IэнатIэм къыщыбгъэсэбэп хъуну полимер технологиещIэхэм, апхуэдэуи абы студентхэр щыхуригъаджэрт химико-технологие IэщIагъэхэм.
КъБКъУ-м и институтхэм ящыщ зым (ИВС-м) и унафэщIу щыту, ар жыджэру хэлэжьыхьащ «Марс» опытхэр щагъэув конструктор-технологие бюром (ОКТБ) и зэфIэувэныгъэм. МэкIэтIейм и фIыгъэкIэ а лъэхъэнэм хуабжьу зиужьауэ щытащ ар зи пашэ кафедрэми химико-биологие факультетми я мылъку-техникэ лъабжьэм. Абы щыгъуэ IэнатIэм игъуэта зэхъуэкIыныгъэхэр ягъэщIагъуэрт куэдым. КъБКъУ-м къакIуэ хьэщIэ лъапIэхэм яфIэтелъыджэт республикэ цIыкIум полимер химием апхуэдэу зэрызыщиужьар, а унэтIыныгъэмкIэ университетым иIэ мылъку-техникэ лъабжьэ лъэщыр. МэкIэтIейм къызэригъэпэща лабораторэм полимерхэм епхауэ щрагъэкIуэкI къэхутэныгъэхэм ятеухуа тхыгъэхэр щIэныгъэ журнал цIэрыIуэхэм къытехуэрт. А къэхутэныгъэхэм я нэхъыбапIэр дуней псом щыяпэу къыщIэкIырт. Институтым щезыгъэджа академик Коршак хуэдэхэм кърата щIэныгъэ куум адэкIи хигъахъуэурэ, Абдулыхь нэхъри нэхъ шэщIауэ зритырт фIыуэ илъагъу лэжьыгъэм, и доктор диссертацэр зытриухуауэ щыта Iуэхугъуэм, ехъулIэныгъэщIэхэмрэ лъагапIэщIэхэмрэ уахуэзышэм.
Профессор щыпкъэм и нэIэм щIэту къэхутэныгъэщIэхэр ирагъэкIуэкIырт щIэныгъэм япэ лъэбакъуэхэр хэзычэ куэдым. МэкIэтIейм къызэригъэпэщауэ щыта щIэныгъэ школым нобэ къызэщIеубыдэ щIэныгъэхэм я докторрэ кандидату 150-м щIигъу. Абыхэм я нэхъыбапIэр КъБКъУ-м, КъБКъМУ-м щолажьэ. Абдулыхь и гъэсэнхэм яхэтщ Урысей Ипщэ щIыналъэм, Москва дэт еджапIэ нэхъыщхьэхэм ирагъэблэгъахэри. Дунейпсо цIэрыIуагъ зиIэ щIэныгъэлIым иригъэджахэм ящыщ зыбжанэм я зэфIэкIхэр щагъэлъагъуэ Италием, Мексикэм, Норвегием, Мысырым, Узбекистаным, Азербайджаным, нэгъуэщI хамэ къэралхэми я еджапIэ нэхъыщхьэхэм. Абдулыхь и щIэныгъэ школым епхауэ къэхутэныгъэхэр зэфIэзыххэм я лэжьыгъэхэр щIэх-щIэхыурэ къытохуэ журнал зэмылIэужьыгъуэхэм. Апхуэдэ щIэныгъэ статьяхэм я бжыгъэр 1000-м, монографиехэр 20-м щIегъу. Ахэр я лъабжьэу къахьащ авторскэ свидетельствэрэ патенту 150-м щIигъу.
МэкIэтIейр пщIэ хуащIу хагъэхьат щIэныгъэ журнал цIэрыIуэ зыбжанэм я редколлегием. Абы езым къызэригъэпэщат икIи и редактор нэхъыщхьэт «Полимерхэмрэ полимер композитхэмрэ щIэуэ къыхыхьэр» щIэныгъэ журналым. Абы и нэIэм щIэту КъБКъУ-м щылажьэу щыта «Полимерхэмрэ композитхэмрэ» егъэджэныгъэ центрым нанотехнологиехэмкIэ щрагъэкIуэкI къэхутэныгъэщIэхэм щIэупщIэшхуэ яIэщ, грантхэр къахьэхуф икIи федеральнэ программэхэр зи лъабжьэ проектхэм щолэжь.
Еджагъэшхуэм бгъэдэлъа зэфIэкI лъагэхэр нэхъри наIуэ хъуащ ар Менделеевым и цIэр зезыхьэу Москва дэт РХТУ-м и профессору, Карповым и цIэр зезыхьэ щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым нанокомпозитхэмкIэ и лабораторэм и унафэщIу щыщыта илъэсхэми. А лъэхъэнэм щIэныгъэлIым зэфIиха къэхутэныгъэхэм ящыщ куэд иужькIэ къыщагъэсэбэпащ промышленностым и IэнатIэхэм.
ИригъэкIуэкIа апхуэдиз щIэныгъэ-къэхутэныгъэ, егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэхэм къадэкIуэу, МэкIэтIей Абдулыхь жыджэру хэтащ къэралым щекIуэкI жылагъуэ-политикэ Iуэхугъуэхэми. Депутату щыщыта илъэсхэм (1990 — 1993) МэкIэтIейм лэжьыгъэшхуэ иригъэкIуэкIащ Урысей Федерацэ къэралыщIэр ухуэнымкIэ. УФ-м и Президенту щыта Ельцин Борис и унафэкIэ, Абдулыхь хэтащ РАН-р къызэгъэпэщыным епха Iуэхугъуэхэм. 1991 — 1996 гъэхэм МэкIэтIейр УФ-м и Къэрал Думэм ЩIэныгъэмрэ цIыхубэ егъэджэныгъэмкIэ и комитетым и къудамэм и унафэщIащ, ЩIэныгъэмрэ егъэджэныгъэмкIэ и къудамэм и унафэщIым и къуэдзэу щытащ, РАН-м и вице-президенту, УФ-м и Президентым и деж ГражданствэмкIэ щылажьэ комиссэм и унафэщIу, Гражданствэм епха IуэхухэмкIэ управленэм и пашэу лэжьащ. Абдулыхь яхэтащ «Урысей Федерацэм и гражданствэм теухуауэ» къэрал хабзэщIэр зэхэзыгъэувахэм. Аращ и авторыр «Хамэ къэралхэм щыпсэу ди лъэпкъэгъухэр дэIыгъыным теухуауэ» къэрал указым.
1996 — 1997 гъэхэм МэкIэтIейр лэжьащ УФ-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм и нэIэм щIэт «Композицэ материалхэм я центр» къэрал щIэныгъэ IэнатIэм и унафэщIу. Апхуэдэу ар нэхъапэIуэкIэ щылэжьащ Мамырыгъэр хъумэнымкIэ къэрал комитетым, Мамырыгъэм и фондым. Ди республикэм къигъэзэжа нэужь, ар щытащ Мамырыгъэр хъумэнымкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр комитетым и пашэуи.
ЩIэныгъэлI икIи къэхутакIуэ, егъэджакIуэ икIи гъэсакIуэ, политик икIи жылагъуэ лэжьакIуэ цIэрыIуэу щыта МэкIэтIей Абдулыхь Къасболэт и къуэм ехъу-
лIэныгъэ лъагэ зэмылIэужьыгъуэхэр иIащ. Ахэр къэралым гулъытэншэ ищIатэкъым. МэкIэтIейм къыхуагъэфэщащ къэрал дамыгъэ лъапIэхэр, УФ-м, КъБР-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ я министерствэхэм, УФ-м щIэныгъэмрэ инновацэхэмкIэ и къэрал агентствэм, КъБР-м, Шэшэн Республикэм я Совет Нэхъыщхьэхэм, нэгъуэщI къэрал, жылагъуэ IэнатIэхэм къабгъэдэкI щIыхь, фIыщIэ тхылъ куэд. Абыхэм ящыщщ «ЩIыхьым и дамыгъэ», «Лъэпкъхэм я зэныбжьэгъугъэ» дамыгъэхэр. Ар УФ-м, КъБР-м щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэт, СССР-м и изобретателт. Профессор цIэрыIуэм 2008 гъэм къратауэ щытащ Бельгием и щIыхь дамыгъэр — «Къэхутэныгъэм щиIэ зэфIэкI лъагэхэм папщIэ» орденым и нагъыщэ нэхъ лъагэ дыдэр (Grand Officer).
Зи зэфIэкI къызэрымыкIуэхэмкIэ лъэпкъ щIэныгъэм и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщIа МэкIэтIей Абдулыхь — ди республикэр, къэралыр зэрыгушхуэу щыта къэхутакIуэ щыпкъэм, унагъуэ дахэм и тхьэмадэм, нэхъыжьыфIым, адэм, адэшхуэм — и къарури акъылри хуиунэтIащ зи гъащIэр тыхь зыхуищIа Iуэхугъуэм адэкIи зиужьыным, щIэныгъэр цIыхубэм яхуэгъэлэжьэным. Къыщалъхуа махуэшхуэм, илъэс 75-рэ щрикъум, нэсыным махуитI-щы фIэкIа имыIэжу дунейм ехыжащ Абдулыхь. Езыр къытхэмытыжми, иремыгъущ куэдрэ абы и гъащIэм и псынэпс къабзэр, узыншэу кIэлъырепсэу къыщIэна унагъуэр, къыщIэхъуэ щIэблэр, и лъэужьым ирикIуэ и гъэсэнхэр, и фэеплъ нэхур яхъумэу.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
