Къафэм къыхуигъэщIа
РСФСР-м щIыхь зиIэ и артисткэ, КъБР-м и профессиональнэ гъуазджэм и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIа, къэрал псом и къэфакIуэ цIэрыIуэу щыта Шэру Соня къызэралъхурэ мазаем и 28-м илъэс 90 ирикъуащ.
1929 гъэм Къармэхьэблэ (иджы Каменномост) къуажэм къыдэхъуащ сабийуэ зи гур къафэм ихьэхуа, и ныбжьым хуумыгъэфэщэнуи телъыджэу къызэхъулIэу щыта хъыджэбзыр. Япэ дыдэу ар наIуэ щыхъуар и унагъуэм щита «концертхэрщ». Курыт еджапIэм зэрыще-джэм къыдэкIуэу художественнэ самодеятельностми жыджэру хэтащ Соня. Я къуажэ школым и къэфакIуэ гупым пашэу зэрызыкъы- щигъэлъэгъуам ар и IэщIагъэм хуишауэ къэплъытэ хъунущ.
Каменномост къуажэм и курыт еджапIэм и къэфакIуэ гупым хэта Соня къафэм щиIэ зэфIэкIыр щигъэлъэгъуауэ щытащ Дзэлыкъуэ районым и художественнэ коллек- тивхэм я еплъыныгъэм. Районым щызэхуэса къэфакIуэхэм куэдкIэ ефIэкIыу къалъытэри, ар зыхэт гу-пыр Налшык къашат республикэм и художественнэ самодеятельнэ коллективхэм я еплъыныгъэм. Со- ня абы къызэрыщыфар ягу ирихьащ, ансамблым хэбгъэхьэ хъунуи къалъытащ.
Адыгэ лъэпкъ къафэхэм сыт щыгъуи хуищI гулъытэмрэ хуиIэ гукъыдэжымрэ къыпхуэмыIуэтэн хуэдизу инт. «Мыхэр узот, къафэм и гуащэ цIыкIу», — жиIэри, и анэшхуэм Соня зэгуэр къыхуигъэдэхат пхъуантэм къыдиха, налмэсу зэщIэлыдэ тажыр, налкъуткIэ гъэщIэрэщIа лэрыпсымрэ тхьэгъухэмрэ. Хэт ищIэ-рэ, вагъуэ цIу лъэщ хъыджэбзыр хъуным и щIэдзапIэр а дакъикъэ- хэр арагъэнкIи хъунущ е художественнэ самодеятельностым и республикэ зэпеуэ здекIуэкIым Кавказ Ищхъэрэм и пшынауэ нэхъыфI дыдэхэм ящыщ Къашыргъэ КIурацэ Дзэлыкъуэ районым къикIа хъыджэбз цIыкIур и теплъэкIи и зэфIэкIкIи адрейхэм куэдкIэ къазэрыхэфIыкIым гу щылъитарауэ къыщIэкIынущ…
Апхуэдэу, 8 классыр къиухауэ, 1946 гъэм Шэру Соня хагъэхьащ а зэманым ирихьэлIэу икъукIэ цIэры- Iуэ хъуа Къэбэрдей-Балъкъэрым уэрэдымрэ къафэмкIэ и ансамблым икIи илъэс тIощIым щIигъукIэ щылэжьащ. Япэ махуэхэм къыщыщIэдзауэ гупым хэт псори абы къыдэIэпыкъуащ. Ауэ, а псом хуэмыдэу гулъытэ къыхуищIащ Исаковэ Галинэ. Шыпхъу нэхъыжьым хуэдэу абы и нэIэ къытригъэтащ. ЗэрыжаIэжымкIэ, Соня Къашыргъэ КIураци анэ пэлъытэу къыхущытащ, адыгэ нэмысыр, лъэпкъ хабзэр сценэм щыхъумэн зэрыхуеймкIэ иущиящ, ди къафэхэм дахагъэу, щэныфIагъэу, Iэдэбагъыу яхэлъхэр нэхъ наIуэу гъэлъэгъуа зэрыхъунум иригъэсащ. А зэманым ансамблым и балетмейстеру щыта Атэлыкъ Аслъэнджэрии зэман куэд тригъэкIуадэу Соня къыдэлэжьащ. Ахэр псори къэщхьэпащ ансамблым и репертуарым хэт ди лъэпкъ къафэхэр абы псынщIэу, фIыуэ зригъэщIэнымкIэ.
А гуп гъуэзэджэм Шэрур зэрыхэта илъэсхэм къриубыдэу ди къэфакIуэхэр союзпсо, дунейпсо фестивалхэм я лауреат зыбжанэрэ хъуащ. «Соня хуэдэу къофэ» жаIа-мэ, пщащэхэм дежкIэ щытхъухэм я нэхъ лъапIэт. Абы и къэфэкIэу щы-тар нобэр къыздэсым куэдым къахуэмыIуэтами, гурыIуэгъуэ хъуар зыщ: ар къафэм и щэху псори къызэIузыхыфа къэфакIуэт. Дыдейхэм хуэдэу, нэгъуэщI лъэпкъхэм я къафэхэри Соня утыкум куэдрэ щигъэлъэгъуащ. Апхуэдэщ куржыхэм я «Картули», осетинхэм я «Симд» къафэхэр, азербайджан- хэм я «Хъыджэбз къафэр», нэгъуэщIхэри.
И къару емыблэжу зэрылэжьам, езыр цIыху уардэу, удихьэхыу зэ- рыщытам я фIыгъэкIэ, Шэру Соня Кавказым и къэфакIуэ нэхъыфI дыдэхэм ящыщ хъуащ. Абы «къа-фэм и гуащэкIэ» еджэрт. Шэру Соня кинофильмхэмрэ телефильмхэмрэ мызэ-мытIэу хэтащ. Абы республикэм и лъэпкъ къафэм зегъэужьыным къаруушхуэ хилъхьащ, щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ иджыпсту хуэлажьэхэм ящыщ куэд а гъуэгуанэм тригъэуващ.
И IэщIагъэм хуэфащэ гулъытэ хуищIу ар зэрыбгъэдэтам и щапхъэщ Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 зэрырикъум и щIыхькIэ Москва щагъэлъэгъуэну концертым зэрегугъуар. 1957 гъэм мэкъуауэгъуэм и 20-м, ди республикэм и Художественнэ гупхэм я зэгухьэныгъэхэм я Унэм и Колоннэ залым щата концертым и программэр езыгъэкIуэкIар Шэру Сонящ. КIэухыу Театрышхуэм щата концертыр Сонярэ КIуэкIуэ Тамарэрэ зэдрагъэкIуэкIащ. Абы ирихьэлIэу Идар Темрыкъуэ ипхъу Гуащэнэ и «ИгъащIэкIэ Урысейм и гъусэу» фэеплъыр щаухуэм, Шэру Соня и теплъэм ар тращIыкIыныр зэрымыщIэкIэ къэхъуа Iуэхукъым. Къэра-лым и къалащхьэм щыцIэрыIуэ художникхэу Махтинымрэ Листопадовымрэ куэдрэ хэплъа нэужь, адыгэ пщащэм и шыфэлIыфэ псо- ри зыхэлъу къалъытар Соняти, абы къытеувыIауэ щытащ. Ар Ленинг- рад (иджы Санкт-Петербург) ирагъэблагъэри, лъэпкъ фащэ зэмылIэужьыгъуэхэр щыгъыу сурэт гъэщIэгъуэн куэд трахат, уеблэмэ езы сурэтыщIхэми адыгэ пщащэм и дахагъэр я лэжьыгъэхэм къыщагъэлъэгъуат. КъищынэмыщIауэ, ди республикэм куэд щIауэ щылажьэ икIи щыпсэу художник Третьяков Николай Соня лъэпкъ фащэкIэ хуэпауэ сурэтышхуэу ищIащ 1973 гъэм. «Шэру Соня къофэ» зыфIи- ща и усэм Къэшэж Иннэ къыщегъэлъагъуэ абы и къэфэкIэр зылъагъухэм гуапагъэ инрэ дэрэжэгъуэкIэ яхуэупсэу зэрыщытар. ПцIы зыхэмылъыжырщи, зи къэфэкIэ хьэлэмэтыщэм теухуауэ «Дыгъэ къуэмыхьэж» усэр Къэшэж Иннэ щIит- ха, зи дахагъэр Идар Темрыкъуэ ипхъу Гуащэней и скульптурэ об- раз хъуа Шэру Соня гъуэгуанэ дахэ къикIуащ.
— 1957 гъэм Москва щекIуэкIащ ЩIалэгъуалэмрэ студентхэмрэ я союзпсо фестивалымрэ VI Дуней-псо фестивалымрэ. Абыхэм хэтащ ди ансамблым и щIалэгъуалэ къэфакIуэ 20 икIи союзпсо зэхы- хьэм етIуанэ увыпIэр къыщахьащ. VI Дунейпсо фестивалми япэ увыпIэр къыщыхуагъэфащэри, дыщэ медалрэ нэгъуэщI саугъэтхэмрэ къыхуагъэфэщащ.
Союзпсо, дунейпсо фестивал- хэм лъэпкъ къафэхэмкIэ щекIуэкIа художественнэ зэпеуэхэм ди къэфакIуэхэм щагъэлъэгъуащ «Къафэр», «Уджыр», «Ислъэмейр». «Къафэмрэ» «Ислъэмеймрэ» зэдагъэзэщIащ Шэру Сонярэ Къашыргъэ Билалрэ. 1957 гъэм «лауреат» цIэ лъапIэр тIэуней зыфIаща ансамблым Шэру Сони яхэтащ.
Гупым щыща къэфакIуэхэм къызэраIуэтэжымкIэ, Къашыргъэ КIурацэ хуэдэу «Къафэр» екIуу, гуа-кIуэу, гуапэу, Iэдэбагъ хэлъу игъэзащIэу ансамблым иIа къэфакIуэ-хэм ящыщ зыщ Соня. Абы и Iэпкълъэпкъым адыгэ фащэр екIуу щымыгъыу утыку зыми щилъэгъуакъым, нэжэгужагъэмрэ гуапагъэмрэ и нэгум щIэмыту, игъэза- щIэ къафэм игури и псэри емытауэ. Абы и лэжьыгъэр усакIуэхэми, тхакIуэхэми, сурэтыщIхэми ягу ды- хьэрт, къэфакIуэ телъыджэм и образыр абыхэм я творчествэм къыщагъэлъагъуэрт.
Ансамблым и гупым и гъусэу къэфакIуэ пажэм и зэфIэкIыр щимыгъэлъэгъуа щIыпIэ куэд къэралым щыбгъуэтынукъым. Къэ- бэрдей-Балъкъэрым и лъэпкъ гъуазджэмрэ литературэмрэ зыгъэлъагъуэхэм, зыгъэлъапIэхэм ар сыт щыгъуи яхэтащ. Апхуэдэу ди республикэм и литературэмрэ гъуазджэмрэ я махуэхэр Латвием 1965 гъэм, РСФСР-м и щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ Москва 1967 гъэм щыщагъэлъэгъуам Соня гукъинэжу утыку итащ.
1957 гъэр Соня хуэугъурлащ. А гъэм мэкъуауэгъуэм абы къыфIащащ «Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м щIыхь зиIэ и артисткэ» цIэр. Зы мазэ дэкIри, Шэрур РСФСР-м щIыхь зиIэ и артисткэ хъуащ. Къафэм хуищIа хэлъхьэныгъэхэм папщIэ Шэру Со- ня къратащ ГуащIэдэкI Бэракъ Плъыжь орденыр, «Псэемыблэжу зэрылажьэм папщIэ» юбилей медалыр, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Правительствэм и ЩIыхь тхылъыр.
«1968 гъэм «Кабардинка»-м иужь дыдэу сыкъыщыфэрт, — игу къегъэкIыж Соня. — Сегупсысырт: мис иджы тыншу сыпсэунщ, срикъуху сыжеинщ, сышхэнщ, зызгъэпсэхунщ… СынасыпыфIэу зыкъэслъытэжырти, сылъэтэным хуэдэт. Ауэ си гъусэу къафэ Алэкъей Мухьэмэд нэхъыфI дыдэу слъагъу адыгэ фащэр утыкум къыщрихьэм, си гъащIэр иухауэ къысщыхъуащ. А дакъикъэм си лъакъуитIыр самыIыгъыжыным хуэдэу щIэщIащ, ауэ цIыхухэм гу зылъезмыгъэтэн слъэкIащ. ИужькIэ унэм сыщашэжым, сыкъыщиудри сыгъащ. Сэ сесат удз гъэгъахэр къызату, сагъэлъапIэу утыкум ситу, сесат хамэ къэрал- хэм, нэгъуэщI къэралхэм сыкIуэу. 1957 гъэм Дунейпсо фестивалым дыщэ, дыжьын медалхэр къыщызатат…».
Утыкур къигъэна нэужь, Соня адыгэ къафэм хуэлэжьэныр зэпигъэуатэкъым. «Искож» комбинатым илъэс 11-кIэ балигъ, сабий къэфакIуэ ансамблхэр, хор, уэрэджыIакIуэ гупхэр къыщызэригъэпэщат. КъищынэмыщIауэ, ар ядэлэжьащ «Эльбрус», «Комсомолец» зыгъэпсэхупIэхэм, школхэм, нэгъуэщI еджапIэхэм я къэфакIуэ гупхэм.
Шэру Соня зэи ягу ихужыркъым абы къафэм щиIэ зэфIэкIым, и Iэзагъэм дихьэхыу, ар къэзыцIыхуу щытахэм.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
