ЛIы иримыкъу
Чэрим Марианнэ
Роман. ЕтIуанэ-ещанэIыхьэ
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр 2020 гъэм и №№ 125 — 130-хэм,
2021 гъэм и №№2 — 4, 6, 8, 11-хэм итщ).
— Сыт хущхъуэ лIэужьыгъуэу пIэрэ мыпхуэдиз гупсысэр къэзыгъэхъейр? Щыхьым и щхьэр фIиубыдыкIри гурымащ. Залъагъу мыхъужу аращ а тIум, — нэсащ ирихужьа гупсысэм и кIэм. Езым и цIыхущхьэр зи фIэщ зыхуэмыщIыжым дунейр къутэхукIэ гунэс щыхъунукъым фIыуэ зэрыплъагъур. Аращ и къуэми и фызми дахэ щIахэмызагъэр. ЩIакъуэ баш зыкIэрыщIа ныкъуэдыкъуэм ещхьу, зылъэщIэмыхьэхэм зэракIэлъыуэн уз къыздралъэфэкI. Зыпэмылъэщхэм IурацIэлъын инагъ къалъыхъуэ. Щыхьым шынагъуэкъым. Щыхьым IурыцIэлъщ.
Бжэр дамэдазэу зыгуэрым Iуех. КъыщIохьэри, лъапэрисэу къыбгъэдохьэ. Нэху щыпакъым, пэшыр иджыри кIыфIщ. Уэздыгъэ нэху къыдидзым узэригъэлъагъу щхьэкIэ, узэIуигъаплъэркъым. Ныбжьым зыкъригъэзыха нэужь, Щыхьым Беслъэн къецIыхуж. Сымаджэр шэч хэмылъыжыххэу нэхъыфIщ, жейкIи зигъэнщIащ.
— Дауэ щыт Iуэхухэр? — Iущащэу къыщIоупщIэ Беслъэн.
— СомэжалIэ, — жеIэ Щыхьым, ар игъэгуфIэн папщIэ, ауэ и макъыр иришэхыркъым. И къуэри къреуш. Зэхрырех зыкIи зэрыщымыгугъыр. — Бэч кIуэжа хъунщ?
— Бэч укъэмыкIуэж жысIэри сыкIэлъыпсэлъат, апхуэдэу жьыуэ укъэушын си мыгугъэу.
Щыхьым зыкъиIэтыну хуожьэ. Беслъэн ар хуимыдэу, и Iэр тепIэн щIыIум трелъхьэ:
— Зэ укъэмытэдж, сэ псы къыпхуэсхьынщи зозгъэтхьэщIынщ. Ушхэнщи, мис, итIанэ, укъызэлъэIуми, ухэзгъэлъынукъым.
— Сэ зезгъэтхьэщIынщ, — Марат, къакIэщIэдэIухьам ещхьу, къызэфIэтIысхьауэ и нэхэр еIуэт. — ИгъащIэм зэ IэфIу сыжеямэ, етIуанэщ. Гъуэгум сщыщ къысхинакъым.
Беслъэн уэздыгъэр щIигъэнэн щхьэкIэ, Щыхьым къызэрыбгъэдэкIыу, Марат и адэм деж кIуэцIрыкIри, и пIэ лъапэм тетIысхьащ.
— Сыт къэбгъэхъухэр, тхьэмадэ? — и макъыр ешэхащ Марат. Нэщхъейкъым икIи нэжэгужэкъым. Зэрихьэлу, зэщыхуэпыкIащи, и щыгъынхэр зэрыупIышкIуам нэм зыкъыщIидзэркъым. Щызэрахьар ямыщIэж щихумэз сымаджэщым мелыIыч къыщIыхьам ещхьу, зыкърех. Щыхьым щымщ. И къуэм йоплъ, ауэ зыри жиIэркъым.
— Си напэм псы щIыIэ щIэскIэнщи, уэри зозгъэтхьэщIынщ, — IэщIэгъупщыкIа гуэр къищIэжам хуэдэу, зыкъеIэт Марат. — НэгъуэщIу сыкъэушынукъым.
— НакIуэ си гъусэу, — зыкъыхуегъазэ абы Беслъэн. ЩIалитIри щIокI.
Сыт Щыхьым ищIэнур абыхэм къагъэзэжыху? Щыхьым гъынущ. ПсынщIэу-псынщIэу, лъэхъуэщым зэрызыщригъэсам ещхьу, гъущэу, нэпс къежьар напэм къытемылъадэ щIы-кIэ, нэбжьыцкIэ трипхъэнкIыкIыу. ГъащIэм и IэфIыр къыщыщIыхьэж дакъикъэр и къуэ гъэфIэным зэрыхуэзэмкIэ къыщIидзэну и пщIыхьэпIэ къыхэхуамэ, зыхуигъэхьэзырынт. Хунэсакъым. ШхыIэн щIэбзэ кIапэр къыдришейри, и Iупэм къэса псыхьэлыгъуэ шыугъэр илъэщIащ.
«Ялыхь, сыпIэщIэлъщ! Къысхуэгъэгъу! Сщхьэщых!»
Мис, иджыпсту ищIынт нэмэз, фэрыщIыгъэ ткIуэпс къыхэмыхуэу. ЗыхущIегъуэжхэри, къару зыхуимыгъуэтхэри здынэсыпхъэм нэзыхьэсын псалъэ къигъуэтыфынт. Ауэ Алыхьталэм зыгуэр къыпихын щхьэкIэтэкъым щIищIынур. Япэ дыдэ и натIэри, и пэбгри, и Iэгу-лъэгуажьэри щIым щригъэIусам щыгъуэ зыхищIа икIуэтыкIэ IэфIым къиутIыпща дзыхьыр, ухыгъэм ухэзымыгъэIэбэ къарум кърит зрикъужыкIэр щIэрыщIэу зыхищIэну хуейт. Зыми уи унафэ зэрыпхухэмылъхьэм уригъэкIуэта нэужь, псэхэлъхьэж пхуэхъу тобэм зыщигъэхуэбэжынут.
Дыгъэр къыкъуокI. Нэху щыным дакъикъэ бжыгъэщ къэнэжар. Марат зызэпилъэщIыхьурэ къыщIохьэж — Беслъэн напэIэлъэщI къритащ. Псы абджрэ хьэфэ тепщэчышхуэрэ иIыгъщ. Ахэр егъэув, къыбгъэдохьэ, и IитIыр Щыхьым и щхьэнтэ лъабжьэм щIегъэлъадэри, лъагэу дрегъэкIуэтей. Шэнтыр къыбгъуригъэувауэ, и напэм щIикIэну псыр зэрылъэдэну тепщэчыр абы трегъэзагъэ.
— Сыкъэтэджыфыну пIэрэ жызоIэ, — япэу и къуэм хуэгъэзауэ мэпсалъэ Щыхьым.
— Беслъэн идэркъым зэкIэ. Уи напэмрэ уи Iэмрэ псы тIэкIу ялъэгъэIэси, уедзэкъэнщ. ДохутырыфIщ ар, жиIэм дегъэдаIуэ. ДымыпIащIэмэ, нэхъ щIэх укъызэфIэувэжыну жеIэ, зыри къыщомыузкIэ.
Щыхьым жыIэдаIуэу зетхьэщI. Марат и адэм и тепIэн-щIэлъынхэр зэрегъэзэхуэжри, лей псори щIех. КъыщIохьэжри, щхьэгъубжэм жьыбгъэ къабзэ кърегъэутIыпщ.
— Си мажьэр къысщыгъупщащ, — пыгуфIыкIыурэ и щхьэ упсам толъэщIыхь Марат.
— Сэ сынэхъыщIэу ирагугъэ, — педзыж абы зи щхьэцыр зэхэтхъуа Щыхьыми, я зэхуакум хуабагъэ малъхъэдис щызэпрож.
Беслъэн аргуэру къыщIыхьащ. Зыгуэр щхьэкIэ мэгузавэ.
— ПщэфIапIэр Iуахакъым иджыри. Бэч си тхьэгъушыр хуэзгъаджэу и нэхущ адакъэр щызгъэгъупщэжын? — и телефоныр кърех.
Марат абы IэпэтэрмэшкIэ «хьэуэ» жреIэри, езым ейр къещтэ. ЗыщIыпIэ псалъэщ, унафэ гуэрхэр ищIри, трилъхьэжащ:
— Дакъикъэ тIощIкIэ къэсынущ.
— Сыт къахьынур?
— Сымаджэ шхын яжесIащ. ГъэшхэкI, пхъэщхьэмыщхьэ? Аракъэ нэхъ езэгъынур?
— ФIы дыдэщ. Зэ зыгуэр Iухуэмэ, тлъагъунщ.
Беслъэн щIэкIыжри, зэадэзэкъуэр къызэхуэнащ. Сымаджэщым зэрыщыIэр къехьэлъэкIыу фэ теткъым Марат. Щыхьым сыт щыгъуи зэрыгуш-хуэу щыта и къуэрт аргуэру и пащхьэ исыр. Унагъуэу зэрытIысыжрэ зыхэпсэукIа дуней щIэращIэр зэи зэрыщымыIар ещIэ иджы, ауэ а зэса пэж нэпцIым фIэкIа, гугъэ щIыхуэ къезытын иIэкъым.
Сытыт мы тIум къахуэтыр, Марат дуней щхьэхуэ зэригъэпэщыну хунэмысамэ? Е адэ-анэм абы и гур зыгъэнщIын лъэщыгъэ ябгъэдэлъамэ? ХъуэпсэкIэ зэбгъэщIэфыр лъэIэсыкIэми пхуегъасэу щытамэ, къэгъэщIыгъэм ипщ цIыхур зыхуейм теIэбэу псэумэ, зэфIэкIат. Тегушхуэ, зыужь, хэхъуэ. Хэувэ дунеягъэ зэхьэзэхуэми, тыгъэ щэхури нахуэри къэлэжь. Сыт-тIэ зымыгъэбакъуэр? Щхьэхуэ-щхьэхуэу гъащIэм къыхыхьа цIыху къэс и кIуэкIэр сыт адрейм ейм щIемыщ-хьыр?
Марат и телефоныр къоуэ. Къыщылъэтщ, и Iэпкълъэпкъ зэпэхъурейр ирихьэжьэри, бжэмкIэ щIэжащ. АпщIондэху абы и адэ къэгумэщIар гукъэкIыжхэм мэIэпхъуэ. Япэ дыдэ и къуэр сабий IыгъыпIэм щаша махуэр къищIэжыну хэтщ. Шэджагъуэр къэмысу къаIуэхуат: «Мэгъуэг, дыпэлъэщыркъым, зыгуэр къыщыщIынкIэ догузавэ, фшэж!» Езыми аракъэ кърищIэжар? Балигъращ сабий садыр лъэхъуэщым емыщхьу къызыщыхъур. ТIуми ущагъашхэ, ущагъэжей. Узэсахэм, фIыуэ плъагъухэм япэIэщIэ уащI къудейщ. Илъэс щэ ныкъуэм нэблагъэ Щыхьым мазэкIэ фIэкIа зэрымыса хьэпсым и гъащIэр зэригъэдзэкIащ. Сытыт къыхэнэжыпхъэр илъэситIрэ ныкъуэрэ фIэкIа мыхъуу, хамэм игъэгъуэлъыжу, къигъэтэджу, игъашхэу, зригъэтхьэщIу насыпыфIэ хъун хуея щIалэ цIыкIум? И адэр лъэхъуэщым ису, езыр нэгузегъэужьакIуэ хы Iуфэм зэрыкIуэфар сыткIэ нэхъ гущIэгъуншэ, уи натIэ икI закъуэмэ, сыт къыщыщIми бдэуэ, сабий зекIуагъащIэр гъащIэ мыцIыхум зэрыхэбутIыпщхьэм нэхърэ? А илъэситIрэ ныкъуэм щегъэжьауэ хамэхэм задрегъэкIу щIалэм. ЛIэжыхуи задригъэкIунущ. ИлъэситI къудейщ абы хухигъэщIыфар. Езы Щыхьым и сабиигъуэр IэфIт, щызт. И анэр дэмысу къыщыдыхьэжа махуэ къыхуэщIэжыркъым. И ерыскъыр хьэзыру, езыр гуфIэу къыпежьэ зэпытт. Къызэришэрэщ пщIантIэр зэрынэщIыр. И ади, и ани псэууэ, зеиншэным иригъэса и къуэм иджы езыр и пащхьэ илъщ, хабзэм щыгугъыу. Щыхьым хуигъэгъуми, хабзэм къыхуидэнукъым и адэр зэримыхьэжу.
Щыхьым и гупсысэкIэ хьэлыр къецIыхуж. Езым и къуаншагъэ кIапэр къызэрыIэрыхьэу, абы, дамэ къытекIам ещхьу, Марат игъэщIэрэщIэн щIедзэ. «Сэ схуэдэ адэ фIэкIа имыIэу…» — апхуэдэут къызэрыригъажьэр къыфIыдрихьейуэ хъуар. КъызэрыщIэкIымкIэ, зэрызихъуэжаишхуэ щыIэкъым. ГугъуехьыпIэм къызэрикIыу, къызыкъуихауэ къыфIэщIа лIыгъэр бзэхыжащ. Ар иджы къарууншагъэм къыздихьа псынщIагъэу къыфIощI.
Марат пакетитI IэщIэлъу къыщIохьэж. Абы и ужьым Беслъэн итщ, хущхъуэ къызэрыхагъэлъадэ пкъо псыгъуэр зыIыгъ, зэфIэт щIыху зыщыгъ хъыджэбз дэIэпыкъуэгъур дэщIыгъуу.
— Уедзэкъа иужьщ мыр щыдгъэувынур, ауэ хьэзыру щрет. ДаIэ, сыт къыхуахьахэр? — Беслъэн пакетым илъхэм яхоплъэ. — МыIэрысэ пхуэшхын, Щыхьым? Щабэу, плъыжьыбзэу? Е купхъ? Хьэмэ кхъужь?
— Уэ бдэр сэри содэ, — гушыIэну хуожьэ Щыхьым.
— Упсэуарэт! Апхуэдэущ сымаджэр зэрыщытын хуейр, — жеIэ дохутырми, Марат зыхуегъазэ. — Пхъэщхьэмыщхьэмрэ гъэшымрэ ящыщу игу зыхуэкIуэ псори хъунущ. Мы лыхэкI гъущэ-хэр зэкIэ хуэгъэткIунукъым, ахэр уэ езым пшхынщ. КIэнфети псыIэфIи Iуумыгъахуэ икIи иумыгъэхъуапсэ. АпщIондэху лэпсри къэсынщ.
— Лэпсыр къэсакIэщ! — бжэм къызэрытеуIуэмрэ зэрыIуихымрэ зэкIэлъигъэпIащIэу, пэшым Хьэсэн къыщIохутэ. Абы и ужьым Бэч термосыщхьэр къызэрыпIиикI чэтэн хъуржыныр и лъабжьэм щыкIэщIиIыгъэу итщ.
— Фыкъеблагъэ! — Беслъэн Хьэсэн IитIкIэ сэлам ирех. И адэр зэрылъ гъуэлъыпIэм бгъэдигъэува шэнтым Iэнэ къыщызыухуэ Марат къыдоплъейри, ищIэр зэпегъэу. Хьэсэн и адэм бгъэдыхьэфын хуэдэу, шэнтыр къыIуегъэкIуэтыж. Абыхэм сэлам зэраха нэужь, езыми и Iэр нэхъыжьым хуеший. Хьэсэн ар имыдэу, IэплIэ къыхуещI. АпщIондэху Бэч Щыхьым зыпщIэхедзэри, Марат сэлам ирихын зэрыхуейр щыгъупщэжа хуэдэ, сымаджэм деж зыщрелъэфыхь. УщIэгузэвэн къызэрымыхъуар Щыхьым и нэгум къриджыкIа нэужьщ абы и къуэм и Iэр щыхуишияр. Зыхуейр ищIэу, щыуэнкIэ шынэм ещхьу, Беслъэн и унафэм пэплъэ Хьэсэн щIалэхэм етIысэхыпIэ зэраримытым гу лъитэжри, Марат жэщым зэрылъа гъуэлъыпIэм и кIапэм тетIысхьащ.
— Мыр сыту фыжьыIуэ? — Хьэсэнрэ Бэчрэ сыхьэтихым къызэрысам ищIыIужкIэ, къызэрыщIыхьэфари фIэгъэщIэгъуэнщ Беслъэн. Езыр-езыру зыкъэзыухуэж Iэнэ къыздахьу псысэм къыхэкIа фIэкIа пщIэнкъым зэадэзэкъуэр.
— Бэзэр IуэхукIэ дыкъыдэкIын хуей хъуати, дыкъыщыкIуэжкIэ лэпсри хуIутхьэнщ, тIэкIуи дыбгъэдэсынщ жытIэри…- кърегъажьэ Хьэсэн, гузавэу жьыуэ къызэрежьар ибзыщIын папщIэ, кIуэрыкIуэм тету зэхилъхьа шыпсэр я фIэщ ищIын и гугъэу. — Гъуэгу дыздытетым, сыщIегъуэжащ: Щыхьым зэ сыIумыплъауэ, сыт щахуэ? ИтIани нэхумыщым хэт укъыщIигъэхьэнт? Упэплъэхуи бэзэрыр зэхэкIыжынущ. ДыбламыгъэкIмэ, Марат е Беслъэн къыщIэтшынщ жытIэу-рэ дыкъыздыIухьам, бжэм IункIыбзэр етатэкъыми, дымыIэуэлъэуащэурэ дыкъыкIуэцIрыкIащ. Лагъым фщIэддзэну дыхуеями, «дэнэ фыкIуэрэ» къыджезыIэн дрихьэлIакъым. Ар дауэ фысымаджэщ? — Беслъэн зыхуигъазэ хуэдэу, итIани сымаджэр зэрытригъэуным елIалIэурэ и уэршэр тхъэгъуэм ухешэ Хьэсэн. И нэ хьэрэмыгъэншэхэр зыIуплъэм апхуэдизкIэ хузэIухащи, уедэIуэнуи зэбгъэдэIуэнуи псы щIыIэ шынакъщ. Тэджари тIысари жиIэжын хуэдэу псэлъэрейкъым ар, ауэ я къалэн зыгъэзащIэхэм я гур яхуиIэту есагъэххэщи, тригъэу хуэдэурэ, езым нэхърэ нэхъыщIэхэм цIыху хэтыкIэрэ Iуэху щIэкIэрэ ярегъащIэ. Абы есэжа Бэч нэхъ къыфIэIуэхур Щыхьымт. Ауэ Марат, игъащIэм лъакъуэкIэ зекIуэу цIыху псэу имылъэгъуа нэхъей, дыгъэм хуэгъэза сэхураныщхьэм ещхьу, и плъэкIэр Хьэсэн триубыдауэ, илъагъури зэхихри зыщIишэрт.
Хьэсэн жиIэжыр зи фIэщыпэ хъуа Беслъэн нэхъыжьым и гукъанэ нэпцIым жыIэзыфIэщу жэуап кърет:
— Уэлэхьи, фэжагъуэ къэхьыным дыкъыдэмыхуэ, итIани, еплъ абыхэм ящIэм!
— Щыхьым зэрымэжалIэр зыщIэ гуэрт ар, — термосыр кърех Бэч. — АдакъэщIэм ухэкIыжауэ ухуейкъэ? Апхуэдизу фIыуэ сыкъэфлъагъуу, хьэлэл сыфхуэхъунукъым жиIэри, закъригъэубыдакъым. Къэлэрдэгу джэд урысыбзэкIэ псалъэу, — Бэч термосыр Марат иузэда шэнтым трегъэувэ.
— …щытауэ! — пегъэувэ Хьэсэни, лыгъэм ищта удз гъуам ещхьу, щIалэгъуалэр зэщIегъэдыхьэшхэ.
— Епэмыт! — Бэч термосыщхьэр къыщхьэщеIуэнтIыкIри, Щыхьым бгъэдехьэ, хамыгъэзыхь щIыкIэ, иригъэхъуэпсэн и мураду. Лэпсымэ гуакIуэр щызэрехьэ иджы пэшым. — Тепщэчи бжэмышхи илъщ. — Маратрэ Беслъэн-рэ яIуроплъыхь Бэч. — Хьэуэ жыфIэрэ, сэ сыдэшхэнущ.
— Апхуэдэу тщIынкъым ар, — Хьэсэн езыр щыту и къуэм куэдыIуэ зэрыжиIэм щхьэхуимыту егъэпсалъэ. Щыхьым Бэч къыбгъэдинэн и мураду, щIыхьэпIэм деж щыс бзылъхугъэм ахъшэ зэгуэтыфI иритри къыблэкIат а тIур. Иджы плъырым и щэхури хущIихъумэу, къазэрыфIыщIыхьам хуэдэ дыдэу, и къуэри здыщIишыжу щIэкIыжын хуейт. Марат и адэм зэрелIалIэм арэзы къищIати, абы ифI къиутIыпщар илъахъэ хъунутэкъым.
— Апхуэдэу тщIынкъым ар, — жиIам къытрегъазэ аргуэру. — Фэ фи Iуэху иужь фит, дэри ди гъуэгу дытеувэжынщ. Фышхэ, зывгъэхъуж, шэджагъуэ нэужьыфI хъумэ, дыкъэплъэнщ, Тхьэм жиIэмэ. Уэ сыт уи мурадыр? Улажьэрэ нобэ, — и къуэм зыхуегъазэ.
— Шэджагъуэ хъуху, — жеIэ Бэч.
— НтIэ, шэджагъуэм деж укъэкIуэнщи, Марат бутIыпщыжынщ.
— Сэ си зыгъэпсэхугъуэщ, фымыгузавэ, — жиIэну хуожьэ Марат.
— Гъуэгу утетауэ зыгъэпсэхугъуэ щымыIэ абы. Ядэнукъэ, Беслъэн? Хьэмэ къыдыщIэлъын хуеижкъым жыпIэу, тIури епхужьэжыну?
— Ерыскъыр зэрезэгъым дыкъигъэгъуэзэнщ нобэ. Жэщ гъусэ хуеижыну къыщIэкIынкъым, хьэуэ. Плъагъуркъэ и фэр къызэрихьэжари зэрышхэ- ныгури.
— Афэрым-тIэ, Щыхьым, — зыкъеIэтыж Хьэсэн. — Иджыпсту зы къалэн закъуэ уиIэу аращ — ушхэу, пшхар бгъэткIуну. Адрей псори дэ ди Iуэхущ.
— Тхьэр арэзы къыпхухъу, Хьэсэн, — Марат жиIэну зыхуейр нэхъыбэт, ауэ сымаджэщым щимычэзууэ къыфIэщIыжри, и псалъэр зэпигъэуащ.
— Фэри аращ дызэрыфщыгугъыр, си щIалэхэ. «А хьэблэжьыр» къытхужевмыгъэIэ. Беслъэн, уэ удимыIамэ, хэтыт иджы дызэубзэн хуей хъунур? Тхьэм зэрыкъэралу къыпхуэныкъуэу уиIэт, си къуэшыжь. ИIэ, узыншэ фыхъу.
Беслъэн Хьэсэнрэ Бэчрэ щIишыжащ. Марат якIэлъыкIуатэри къигъэзэжащ.
— Си Iэр стхьэщIынщи сыкъыщIыхьэжынщ, — жиIэри, къыщIэкIащ пэшым. ЗитхьэщIакIэт абы, ауэ Хьэсэнрэ Бэчрэ здыщIахыжа гуэр зэрыхуэчэ-мыр зыхищIэу, и гур зэхэзехуэн хъуати, имызакъуэу хъунутэкъым. Езыр зеиншэ хуэдэщ, Бэч елъытауэ. Хьэсэн хуэдэ адэ зимыIэ псори аракъэ? И адэмрэ езымрэ я зэхуаку щыхупIэ псо дэлъщ игъащIэми.
Марат псынщIэу палатэм къигъэзэжри, шэнт-Iэнэм тет термосым щхьэщылъ пхъэмыфыр къыщхьэщихащ. Унагъуэ джэд лэпсым нэми пэми IэщIэкIыу гуакIуагъ гуэр дэщIыгъут, а Хьэсэнрэ Бэчрэ здыщIахыжам ещхьу IэфIу. Тепщэч, бжэмышх, шатэ, щIакхъуэ хуабэ, джэдыл, напэIэлъэщI, цIыхухъу лъэпэд, сабын. И анэм иджыри къэс зыкъигъэхъеякъым, еплъ гъунэгъу бзылъхугъэм и гукъэкIыр здынэсыр. Мы унагъуэ насыпыфIэм къыщIаха ерыскъым хуэдэ зэи зыщIыпIи къыщыхуэщэхунукъым Марат. Лэпсыр тепщэчым ирикIэщ, езыри зытетIысхьэн шэнт бгъуригъэувэри, и адэм и пащхьэ тепщэчыр IэщIэту итIысхьащ.
— Бисмиллахь! — Щыхьым щэхубзэу жеIэ.
— Уи хьэлэлщ, — Марати и Iупэр егъэхъей, езым зыхуигъэщIэгъуэжу.
— Уэри еIуб.
— Сэ лы бдэсшхынщ. Егъэхыт! Лъэщкъэ? — Щыхьым бжэмышхыр иримыгъэубыду, езым и IэкIэ иIыгъщ Марат.
— Сыбгъэпсалъэу сфIипфыжынура? — Щыхьым гушыIэну хуожьэ, ауэ жыжьэ зэрынэмысыфынур ещIэжри, къоувыIэж.
Маратщи, игъащIэм зытемыхьа мыл щIыIум къыщыфэну хагъэзыхьу, ар къызэрехъулIэм къигъэуIэбжьыжам ещхьщ. Хэт абы игъащIэм бжэмышхкIэ игъэшхар? Хьэмэ мыпхуэдэу гъунэгъуу и адэм щыбгъэдэсар сыт зэман? Дауэ кIуа илъэс тIощIрэ пщIырэ мыпхуэдизу здэтынш цIыхуитI зы унэ кIуэцIым щызэхуэмызэу?
«Зумыгъэхъей!» — жиIэу, зэманым егиину хьэзырыр и къуэр имылъагъуу дакъикъитI зэпызымыщIэф адэ къагъуэтыжам и закъуэтэкъым. Хьэсэнрэ Бэчрэ зэрехъуэпсар ара, хьэмэ щыхьэкIуэ хъыбарым зэтрихуа нэужь, зытетам теувэж пэтрэ, нэгъуэщIыпIэ къыщыхута? Марати фIэфIт щхьэусыгъуэм зриубыда пIалъэ кIэщIыр. И адэр илъэс пщIейм фIэкIрэ мышхэжыф, зимыхуэпэжыф хъумэ, мыпхуэдэ дакъикъэ гуэр къызэрыпэщылъыр гурыIуэгъуэщ. Ауэ иджыпсту Щыхьым зэрыхъур илъэс плIыщIрэ бгъурэщ. Зыри зыми хэкIыжакъым. ГъащIэм иджыри щIимыдза пэлъытэщ тIум я дежкIи.
И адэм япэу Iухуа шхыныгъуэр гъунэгъу цIыхубзым игъэва, абы и лIымрэ и къуэмрэ сымаджэщым къахьа лэпсу зэрыщытыр зыщигъэгъупщэфакъым Марат, прунж зыхэпхъа лэпсыр къригъэхъуэху. Лэпс Iубыгъуэ зэрыт бжэмышхыр жыхьэнмэ лъэмыжым щхьэприх фIэкIа умыщIэну, щIалэр егъэлеяуэ сакът: лэпс пщтырыр езыми зытрикIэжынкIи хъунут, и адэр къэгъэнауэ.
— Сэ мыпхуэдэу сыбгъашхэу зэрыщытар сощIэж, — Щыхьым зыхуэмыхьэзырыххэ гуэрт щIалэм иришэжьар. — Ауэ лэпстэкъым, джэшыпст сызэбгъэфар. Сефэн здэтэкъыми, шатэ хэплъхьэмэ, IэфI Iей хъунущ, еплъыт жыпIэурэ, уэ езыр узэIуба бжэмышхым сэри къысхуибнэурэ себгъэхъуапсэри сефат. А уэ сызэбгъэфам ещхьу пIэрэ жысIэурэ, дэнэ сыкIуэми, джэшыпс фиIэ яжызоIэ иджы.
— ДыкIуэжмэ, уезгъэфэнщ, — жеIэ Щыхьым, Марат и гукъэкIыжым къызэрыхимынэжаIар хуэмыбзыщIынкIэ гузавэу.
Марати зэхихыр фIэгъэщIэгъуэнщ.
— Дэнэ къипхыу?
— Сэрат ар зыгъэвар. Уи анэр и дыщ къэнати, усхуэшхэртэкъым.
— Иджыри къэс щхьэ жумыIарэ-тIэ?
— ПщIэжу сщIэххакъым.
— Шатэ хэлъу.
— Джэшыр къуэлэну.
— Сэ си IэкIэ сефэжмэ, IэфI мыхъуу арами сщIэркъым, джэшыпс псори зэщхьын хуейкъэ?
— Абыи зыгуэр етщIэнщ…
Марат йоплъых, и нэгур игъэпщкIу-ну хэтщ. Сыт и уасэр абы кърикъутэ- кIа къомым? Мыпхуэдэу къепсэлъэн цIыху къигъуэтын щхьэкIэт абы ахъшэмрэ къулыкъумрэ къащIыкIэлъижыхьыр. Бэч йохъуапсэ, адэфI зэриIэм щхьэкIэ. Ауэ езым и адэми игъуэтыжар Бэчщ, езыр хы Iуфэм щыIэху. КъызэрыщIэкIымкIэ, езыращ зеиншэ зызыщIыжар, и адэр къыхуэмейуэ аратэкъым. Хэт и нэкIэ еплъу зыIэщIигъэкIа мы гурэ псэкIэ къыбгъэдэт цIыху еншэр? И къуэм и напэ тримыхын, и лэжьапIэр фIимыгъэкIуэдын щхьэкIэ, зызыущэхуу и псэм ебгъэрыкIуэжар?
— ТхьэмахуэкIэ умышхар пэж? — пасэIуэми, емыупщIу хъунукъым.
— АфIэкIа сефэфынукъым, — Щыхьым зигъэукIуриижыну хуожьэ, ауэ и щхьэнтэр лъагэу дэгъэкIуэтеящи, и нитIыр Марат ейхэм хуэзанщIэу къонэ.
— А тIэкIунитIэм сыт къыпхуищIэнур? Нэхъ псынщIэу ухъужыну ухуейкъэ? — Марат и упщIэр пасэIуэу зэриутIыпщар къыгуроIуэж, ауэ гу лъимытаифэ зытрегъауэ.
— Уэ ухуей нэхъ псынщIэу сыхъужыну? — езыр зэрызыщымыгугъыжа бзаджагъэ къызыкъуех Щыхьым.
— Сыхуэмеймэ, мыбдежым сыщысынт? — Марат къарууншэхэм ядекIуэкIыфыщэртэкъыми, бэлэрыгъауэ къыIэрохьэ упщIэр.
— КъахэкI абыхэм, си щIалэ цIыкIу. Зумыгъэунэхъуж. Хьэбас псори къызжиIэжащ.
— Джэд згъашхэу сыдэбгъэсыну ара? — Марат и адэм хуримыфа лэпс бжэмышхыр здихьынур къыщыхуэмыгъуэтым, езыр йоIуб.
— Джэд зыгъашхэхэм я пщIэнтIэпсщ иджыпсту тIуми едгъэхар. ФакъырэIус къыхэпхыу удэтмэ, нэхъыфIщ, а узыхэтым ухэт нэхърэ. Ухуеймэ, къуажэм дыдэкIынщ. Шэшэным, Дагъыстэным дыIэпхъуэнщ, къэралым дикIынщ. Хьэуэ жыпIэрэ, — уи закъуэу ежьэ, уи щхьэр яхэх.
— УакъыхэкIыжыфынукъым абыхэм, кууIуэу сахэпщIащ. Е уаIэщIэукIэн, е уатекIуэн.
— Хэт узыщышынэр?
— Иджы — зыми. Сэ сыздэщытым деж зыгуэр щымытынкIэ Iэмал иIэнукъым мы къэралым диIыгъыху. Сыт сэ нэгъуэщIым къызэрыстекIуэн къару къыщIылъызгъэсынур?
— ИлъэсипщIкIэ уису сощI а узэрыс тахътэм. Зы цIыхум и жьэ зэщIихмэ, къэбухащ. Мынобэмэ, пщэдей уэ нэхърэ нэхъ щIалэ, нэхъ бзаджэ, щIыбагъ нэхъ быдэ зиIэ къихьэнущ утыку. Сыт пщIэнур?
— ИлъэсипщIри Iейкъым. ИлъэсипщI дэкIа нэужь, сэ езыр сыхуеижынукъым нэхъыбэ, апщIондэху зэхуэсхьэсыфым срикъунущ.
— Си къалэныр бжесIэнырщ, уцIыху балигъщ. СынодэIуэнукъым жыпIэмэ, адэу укъысхуэмейуэ аращи, хъарзынэщ, уи гъащIэм ухуитыжщ. Ауэ сысейми сыхуитщ, пэжкъэ? Е иджыпсту мы сымаджэщым ущIокIри укъыIуагъэкIыну лъэIу тхылъ уотх. Хьэуэ жыпIэрэ, уи анэр къыпхузогъанэри, ди Iуэху зэхэлъыжкъым. Бзэгу схьынщ жысIэркъым, ауэ сыпсэуху, ижьымкIэ утетмэ, сэмэгум сытехьэнущ.
— Иджыри къэс дызэрыпсэуам сыт и лажьэр? Апхуэдэу сыт щIэмыхъужынур?
— Узэрыхъуар плъагъужыркъыми. Уи адэр лъэхъуэщым ибдзэу зэрибгъэлIыхьар къуимыудэкIыну ныбжьэгъу дапщэ уиIэ?
— Сэ бжэмышх зырызу лэпс къыпхузогъахъуэри, сабий цIынэм хуэдэу узогъашхэ, уэ ахэр къызжыбоIэ.
— И къуэр зэрыхуэмыгъэсам илIыкIар лэпс щыпхуегъафэкIэ, хэт къыппеуэжын уэ лIыгъэкIэ?
А тIэкIурат Щыхьым зэрысымаджэм фейдэуэ хихыфынур. Хъужмэ, къедэIуэн дэнэ къэна, зэпсэлъапIэ яIэу зыкъызэрыхуимыгъэзэнур хьэкът. И анэр къыдежьуун хьэзыру Iэгъуэблагъэм зэримытри зэрыхъукIэ нэхъ псынщIэу къэгъэсэбэпын хуейт.
— Ухъужмэ, дызэпсэлъэнщ, — зыкъиIэтащ Марат.
— Сыхъужын щхьэкIэ, сыхъужыну сыхуеин хуейуэ къэплъытэркъэ? — Щыхьым къызэрыкIыпат.
— Сэ сыт зэран сызэрыпхуэхъур уэ узэрыхуейуэ упсэун папщIэ? МыIэрысэ умыгъэкI, тхылъ уемыджэ, шахмат умыджэгу бжесIэрэ? Уи гъащIэмкIэкъым сэ сызэрыпсэур, сэ езым зыми щIыхуэу къеIызмыха си гъащIэмкIэщ.
— ДжэдыкIэм сыкъришащ, жоIэ.
— Сыкъримышами, зыми и щIыхуэ стелъкъым. Лъэхъуэщым апхуэдэу тыншу…
Бжэр щыIуахым, Марат зыкъиIэтри, и щIыбагъыр къэгъэзауэ щхьэгъубжэм бгъэдэуващ. КъыщIыхьар Беслъэнт. Марат и щIыбагъыр къызэрыгъэзар щилъагъум, сэлам ирих щIыкIэу, щIэупщIащ:
— Уедгъэша, Марат?
— Хьэуэ, — зыкъригъэзэкIащ езыми, ауэ и нэгум къищтэжа плъэкIэ пагэр къэцIыхужыгъуейтэкъым. Беслъэн абы гу лъимыта зищIри, Щыхьым бгъэдэтIысхьащ:
— Ыхьы! МащIэрэ IэфIу! Арат сэри сызэрыпщыгугъыр. ИIэ, иджы укъэтэджыфмэ, дегъэплъ.
ЕЩАНЭ IЫХЬЭ
1
ЗэпычыпIэ
Тхьэмахуэ ипэкIэ Геленджик къикIыжа Машэ нобэ къыщалъхуа махуэщ, илъэс тIощIрэ бгъурэ ирокъу. Марат и гъусэу хы Iуфэм къыщригъэхьэн и гугъат ар, «къыздэкIуэ» псалъэр къыщыIукIэ тхыдэм къыхэнэну сурэтхэр и нэгум щызэблихыу. ГуфIэщауэ гъы зищIын? Дэлъеин? IэплIэ хуищIын? Щыму еплъыхын? «Сыту сынасыпыфIэ!» — жиIэу, и IитIыр Iэтауэ зигъэкIэрэхъуэн? ГурыщIэ псоми нэхъ дахэж щIохъукI хъыджэбз лъагъугъуафIэр, дэтхэнэри зрегъэкIу, гъуджэр упсэу.
Щыгугъ уэ абы! «Сэ-щэ?» — жыпIэным ущызыгъэуж макъ гъэхуакIэ и псэлъыхъу хуэдэм къыкIуэцIилъхьа къомым зэкIэ къыпхуихыр нэгъуэщIщ: «УкъыздэмыкIуэ!» Гугъэ нэпцI зимыщыпэщI, итIанэми щIалэм и къэшэну зыкъызыщыхъуж хъыджэбзым, зэрыхъу хабзэу, гухэщIыр лыми, фэми, къупщхьэми, псантхуэми загъэнщIу защIригъэфри, къелауэ къыщIэкIащ. Къелыпари сыт, ауэ илIыкIакъым. Мис, гъуджэм къощ, псэущ.
Цы хъурей тришэм ещхьу, щабэу ирешажьэри, мыпхуэдиз псалъэ гъэщIэрэщIа зыщIэм лей къызихын папщIэкъым си жагъуэ щIищIыр жыуигъэIэу, IэкIуэлъакIуащэу и пцIы топым ухегъэзэрыхь Марат. Уи цIэкIэ дрищIея чэщанэм щхьэщыт вагъуэхэр уэ фагъуэ зэрыпщIэхъукIыр къызэрыбжиIэ макъ дыдэмкIэ уи щхьэр уи щIагъыу абы укъреутIыпщхьэх. «Мис иджы, и пэжыпIэм сынос!» «Сэ зэи сылIэжыну къыщIэкIынкъым мыбы сригъусэу!» — зыжепIэжын умыухыурэ, щIагъыбзэ защIэкIэ къоIунщIри, упсэуну ущIыхуея щхьэусыгъуэ псоми уахегъэкIыж. Арат, а ущIэзыпIытIэну- рат къызэрыпщыгугъыр. Псалъэхэми щыгъын нэпцI нэхъ щызрагъэкIу къахуохуэ-тIэ.
КъэIур: «Нэчыхь едгъэтхын папщIэ, ди нэр уфIыцIауэ зым адрейм дзыхь хуэтщIыфу щытын хуейщ. Дэ абы иджыри дынэсакъым».
КъикIыр: «Укъэсшэну си мурадкъым. Ар къыбгурымыIуэныр дела- гъэ къудеймэ, къызэрыбгурыIуэр сщумыбзыщIыныр — делагъэ дыдэщ. КъызэрыбгурыIуэр къэзбгъэщIэныр — хахуагъэщ (ухыфIэздзэжынущ). Губзыгъагъэр ар къыбгурымыIуафэ, нэхъыфIыжыр – къыпфIэмыIуэхуфэ зытебгъауэу, уи чэзур икIыху (ущIа- лэху-удахэху) къыспыпхыфынур зыIэрыбгъэхьэнырщ. ГъащIэ гъуэгу гъусэу сызэрыпхуэмейр къэпщIа иужь, сыхэбгъэзыхьу зыкъэзбгъэшэным зупщытынщи, — къызжиIакъым жумыIэж».
Бзэр бзэжмэ, аращ нобэр къыздэсым Марат зэхригъэха псоми ящIэлъ мыхьэнэр. Машэ и тэмакъыдзэр зыфIэнари абдеж дыдэрщ: илъагъур щыхуэмыбзыщIыж, щIалэм зыкъыхуимыхъуэжмэ, адэкIэ щыхуэмыхьыжыну гъунэм къэсащ.
Сыт урыс хъыджэбзыр бгырыс шу хъыжьэм дежкIэ? КъыдэкIухьи хыфIэдзэж. Уи зы лъэпкъэгъу уигъэкъуэншэнукъым. Дэ адыгэхэр къызэрытщыхъур-щэ? Еуи къиуд — зыми укъищIэжынукъым. ИкIи уимыкI икIи уимыс, Кавказ! ГъэщIэгъуэн абыхэм я щхьэ дызэрыхуамыгъадэр? ЦIыхухъухэм зэIащIар цIыхубзхэм ди фэ докIыж. Къыппахыфынур зэриухыу, «игъащIэкIэ дыарысейщ» ежьури печ. Хэкурыс щIыбагъ гуэри ущимыIэу хъурэ уи адэшхуэхэр залымыгъэкIэ зрагъэтIысхьа бгырыс хэгъэгум? Тэрчрэ Миссисипирэ я зэхуакум зыри къыдэнэжакъым урысхэр Кавказым зэрыщыхамэр имыщIэу.
Сыти жыIи, Урысей дыдэм щыпсэу-хэр нэхъ мэтынш. Мыбы ущыурысыфыну? Е уэри адыгэ, шэшэн, авар, лезгин, къумыкъу ухъун, е езыхэр урыс пщIын — ещанэ хэкIыпIэ щыIэкъым. Мэзкуу, Бытырбыху хуэдэхэм щыпсэуамэ, Машэ и Iуэхут мыхэр апхуэдэу зытригъэгушхуэтэмэ. Марати щIызыкIэрищIар а гуращэр зригъэхъулIэн папщIэт. ЩIалэ жып куур щыхьэрым кIуэрейщ, тхьэмахуэ зэкIэлъыпытхэр хьэщIэщ лъапIэхэм куэдрэ зэгъусэу щрахьэкI а тIум. Марати йопщIыхь Мэзкуу зэрыщылэжьэнум, ауэ ар урыс щхьэгъусэ уимыIэу къохъулIэнрэ къомыхъулIэнрэ иджыри зэхигъэкIакъым.
Хэти ухыфIидзэжынущ, гува-щIэхами, аракъэ Машэ и анэм къыжриIэр? УщIалэху уи узыншагъэмрэ дахагъымкIэ зэбгъэхъулIэфыр зэпхьэлIэу, гъащIэ тынш зэбгъэпэщын хуейуэ аращ. Жьыухъуанэужь, зымизырикъуитыжынукъым.
