Адыгэ бзылъхугъэ
Узыншагъэм и плъыр
Щхьэлыкъуэдэсхэр Мэз Лилэ зэреджэр узыншагъэм и плъырщ. Дохутыр IэщIагъэм илъэс 46-кIэ урилэжьэным и мызакъуэу, апхуэдиз цIыхур арэзы пщIыным, уи цIэ фIыкIэ жебгъэIэным и уасэр сыт хуэдиз?! Дауи, ар къэлъытэгъуейщ.
Щхьэлыкъуэ жылэшхуэм щыпсэухэм я узыншагъэр зыхуэдэм щыгъуазэщ ар. ЕщIэ сыт хуэдэ хущхъуэр сымаджэм сэбэп нэхъ хуэхъунуми, махуэ дапщэм ар нэхъыфI хъужынуми. Сымаджэм деж кIуэн хуейуэ абы хъыбар Iэрыхьамэ, ар зэманым еплъыркъым – жэщыр хэкIуэтауи, нэхумыщуи щрырети, епIэщIэкIыу зихуэпэнурэ и дэIэпыкъуэгъу хуэныкъуэм зэрылъэIэсыным яужь итынущ. И Iэзэгъуэ хэлъмэ, узыр щхьэщихынущ, сымаджэщым нэгъэсын хуеймэ иригъэшэнущ.
НэгъуэщI дохутыр зэгуэр диIэнкIэ хъуну дегупсысыркъым. Абы хуэмыфащэ щытхъу щыIэкъым. ФIыуэ тлъагъу, пщIэрэ нэмысрэ зыхуэтщI ди Лилэ дахэр куэдрэ Тхьэм тхуигъэузыншэ! — жаIэ Мэзыр зи узыншагъэм кIэлъыплъ щхьэлыкъуэдэсхэм.
Лилэ и щхьэгъусэри и ахърэтыр нэху Алыхьым ищI дохутыру лэжьащ, и IэщIагъэм фIыуэ хищIыкIыу, цIыхухэм пщIэ къыхуащIу дунейм тетащ. Зэщхьэгъусэхэм къуитIрэ зыпхъурэ къащIэхъуащи, ахэри унагъуэ дахэ хъужауэ мэпсэу.
Лилэ дохутыр IэщIагъэм фIыуэ зэрыхищIыкIыр, зэфIэкIышхуэ зэриIэр къалъытэри, Урысей Федерацэм Узыншагъэр хъумэнымкIэ и министерствэм и дамыгъэ лъапIэр, КъБР-м Узыншагъэр хъумэнымкIэ и министерствэм и щытхъу тхылъхэр къыхуагъэфэщащ.
Унагъуэ насып
Быныр жыIэдаIуэмэ, гъэсэныгъэ яхэлъмэ, щIэныгъэм, IэщIагъэм щIэхъуэпсрэ гъуэгу захуэ теувэмэ, дэтхэнэ зы адэ-анэм дежкIи ар зэрынасыпыр гурыIуэгъуэщ.
Аргудан къуажэм щыпсэу Шыпшхэ Борисрэ Iэсиятрэ я унагъуэр хъуэпсэгъуэщ. Зыхуей ягъуэт, я Iуэхури хъарзынэщ. Лъапсэр, хадэшхуэр, жыгхэр зэщхьэгъусэхэм зэдэIэпыкъуурэ зэрахьэ.
Борис лэжьакIуэшхуэщ жыхуаIэхэм ящыщщ. Котельнэм илъэс куэдкIэ щылэжьащ. «И Iэр увыIэркъым, ищIэни къегъуэт», — и щхьэгъусэм щхьэкIэ жеIэ Iэсият пыгуфIыкIыу.
Iэсият и IэщIагъэкIэ юристщ. Краснодар къалэм дэт юридическэ институтым и къудамэу Налшык щыIэ милицэ школым щригъэджащ.
— Псэ щабэщ, цIыху къабзэщ, нэхъыжьым пщIэрэ нэмысрэ яхуищIу, сыт хуэдэ лъэныкъуэкIи ядэIэпыкъуу, гулъытэ яхуищIу мэпсэу. И гуащэри, и гуащэм и шыпхъуитIри зыхуей хуигъазэу зэрихьэжащ, — дыщагъэгъуазэ Iэсият и гъунэгъухэм.
ЦIыхубзым илэжьа псапэр, гущIэгъур гъащIэм гулъытэншэу къигъэнакъым.
Зэщхьэгъусэхэм япхъу Iэдииху и ныбжькIэ щIалэми, диплом плъыжьу щы иIэщ. Инджылызыбзэм, журналистикэм хуеджащ, ВГИК-ри къиухащ. Iэдииху лэжьапIэ хъарзынэ иIэу Москва щолажьэ. Я щIалэ Къантемыр Щукин Борис и цIэр зезыхьэ театральнэ институтыр къиухри къигъэзэжауэ ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым щолажьэ.
ЖыпIэнурамэ, Борисрэ Iэсиятрэ я унагъуэр насыпыфIэхэм ящыщщ – я бынхэм я зэфIэкIым иригуфIэу, зэгурыIуэ-зэдэIуэжу мэпсэу.
Пшэрыхь хущанэ
Зэрыхъур псалъитI къудейщ мыхэр, ауэ мыхьэнэшхуэ ирату адыгэхэм къадокIуэкI. Ар зыхужыпIэ хъуну бзылъхугъэхэщ мы тхыгъэр зытеухуа Риммэрэ Маринэрэ. Мыхэр зэи зэрылъэгъуакъым икIи зэрыцIыхуххэркъым, ауэ акъылрэ гущIэгъукIэ, цIыхугъэрэ шыIэныгъэкIэрэ Тхьэшхуэм зэщхь ищIахэщ. Хуэдэ щхьэгъусэ дэнэ щыIэ, зыхужаIэхэм ящыщщ.
РИММЭРЭ Тамарэрэ медицинэ институтыр фIы дыдэу къаухащ. Еджэху шыпхъу гумащIэм хуэдэу зэхущытахэщ, зэрылъэгъуахэщ.
Тамарэ фIыуэ илъагъу щIалэр щхьэгъусэ хуэхъури, бынищи ягъуэтыжауэ, хъуэпсэгъуэу зэдэпсэухэрт. АрщхьэкIэ гъащIэм зыкъызэкъуихри, «куэдщ» жыхуиIэу псоми зихъуэжащ.
Тамарэ къеуэлIа узыфэм куэдрэ игъэпсэуакъым. «Сэ езыр щхьэ сызэмыIэзэжыфрэ, дохутыр нэхъыфIхэм сащыщу жаIэртэкъэ?» Сыт хуэдизрэ гукIэ зэмыупщIыжми, зэрымыхъужынур къыгурыIуат. Ауэ, итIани, иригуIэу, иришынэу щыттэкъым. ЩIэупщIакIуэ къакIуэхэми и нэгур зэлъыIухауэ, гуапэу яхущытт.
— Риммэ, сынолъэIу си яужькIэ Анзор щхьэгъусэ ухуэхъуну, щIалэ цIыкIухэр уи анэмэтщ.
Риммэ зихъунщIэну щыхуежьэм:
— Сэ ар си иужьрей лъэIущи, сыкъэгъэгугъэ. Тхьэм щхьэкIэ, — жиIэри зэуэ къару къыхыхьэжауэ къелъэIуащ.
— Си гур хыумыгъэщI, уэ ухъужынущ, — жиIэурэ Тамарэ зытриубгъуэри, Риммэ зыщыджащ.
— Си Iуэхур зэфIэкIащ. Умыгъ, сыкъэгъэгугъэ! — АдэкIэ зыри жимыIэу Риммэ щIэкIащ. — Ди Тхьэу Тхьэшхуэ, сыпхуэарэзыщ, апхуэдэ ныбжьэгъу къызэрызэптамкIэ, ину фIыщIэ пху- зощI.
Абы лъандэрэ илъэс зыбжанэ дэкIащ. Сабийуэ къэна щIалэ цIыкIухэри балигъ хъуахэщ. Ехьэжьауэ унагъуэри мэпсэу.
И гъащIэ псор зыдихьыну зыщыгугъа, гурыщIэ куу зыхуищIа и щхьэгъусэр зэрызыхищIэр сэтей имыщIу гурэ псэкIэ игъэвырт Анзор. ЩIалэ цIыкIухэмкIэ гуныкъуэгъуэ иIэтэкъым – ахэр анэнэпIэс яхуэхъуам зэреджэр Риммэ дахэт.
Дауи, бынхэр псори зэхуэмыдэрэ — нэхъыфI дыдэу, нэхъ гуапэу, псэ щабэу яхэт щIалэ цIыкIур кIуэдащ. Ахъшэшхуэ трагъэкIуадэу дэнэ щылъыхъуами, и лъэужь техьакъым. Япэ гуауэм ар хыхьэжри, зи къару илъыгъуэ щIалэ дахэшхуэр хигъэщIащ. Къэмытэджыфу Анзор зэрыхэлърэ илъэс зыбжанэ хъуащ. Риммэ и дохутыр IэщIагъэр къигъэсэбэпурэ ирамыхьэлIэ хущхъуэ гъуэтыгъуейщ, ауэ итIани абы и узыр щхьэщыкIыркъым.
Шхын лIэужьыгъуэу хузэблимыха щыIэу къыщIэкIынкъым. Ар сымаджэм зэрегугъумрэ зэрыхущытымрэ щыплъагъукIэ, и щхьэгъусэм и гъащIэм хупищэу къыпщохъу.
Маринэ университетым щыщIэс лъэхъэнэм къыдеджэ Анзор гухэлъ хуищIат. АрщхьэкIэ щIалэм игу ирихьыр нэгъуэщIти, ар щхьэгъусэ ищIащ. Хъыджэбз цIыкIу ягъуэтауэ Анзор и автомашинэм зыгуэр къыжьэхэуэри, къелыну щымыгугъыу лъэрымыхьащ. АрщхьэкIэ ныкъуэдыкъуагъэшхуэ хихауэ къелащ. Офицеру милицэм хэт щIалэр ныкъуэдыкъуэхэр къызэрырашэкI гу цIыкIум итIысхьэн хуей щыхъум, щхьэгъусэр икIыжащ.
ФIыуэ къэзылъэгъуа цIыхубзри дэкIуэри къикIыжат. Анзор и хъыбар щызэхихым, къыдэкIуащ, нэм, псэм хуехь, жыхуаIэм хуэдэу допсэу. ШхапIэ цIыкIуи къызэIуихауэ хъарзынэу ягъэлажьэ.
Риммэрэ Маринэрэ я щхьэгъусэхэм зэрахущытыр щыплъагъукIэ къыбгуроIуэ, я гъащIэри я насыпри щхьэузыхь я щхьэгъусэхэм зэрыхуащIар.
Мы бзылъхугъэ цIыкIухэр я гъащIэмкIи я насыпымкIи арэзыхэщ. Гукъыдэж яIэу, я щхьэгъусэхэми дэрэжэгъуэ зэрыратыным хущIэкъуу апхуэдэхэщ.
Апхуэдэхэракъэ-тIэ пшэрыхь зыхущынапхъэр?!
Ди гукъыдэжыр къэзыIэт
Налшык «етхуанэ микрорайон»-кIэ зэджэ и хьэблэм зэгъунэгъуу адыгэ унагъуищ дыщопсэури, IыхьлыгъэкIэ дызэгуэмыхьэми, анэкъилъхум хуэдэу дызэхущытщ — дызэкIэлъокIуэ, дызэролъагъу, дызэрытогъэу.
Ди узыншагъэри, ди псэукIэри Тхьэм и фIыщIэкIэ Iейкъым, ауэ дуней псор хъурейуэ къэзыкIухь узыфэ бзаджэм, дауи, дегъэгузавэ. ДыщIэмыкIмэ нэхъ къатщтэу Iэмал зэриIэкIэ унэм дыщIэсщ. Ди гур имыгъэкIуэду апхуэдэ щытыкIэм дыкъизышхэм ящыщщ зи гугъу сщIынур — «Ди радио цIыкIукIэ» дызэджэм и псэлъэгъуэр къыщысынум дыхуэпIащIэу дыпоплъэ. Ди уэрэдхэмрэ макъамэ дахэхэмрэ ущедаIуэкIэ уи гукъыдэжыр къаIэтри, гугъуехьхэри пIалъэкIэ пщагъэгъупщэ.
Тэтрокъуэ Астемыр «Псалъэмакъ щхьэпэкIэ» зэджэ и нэтынхэр, Мыз Ахьмэд «Зэманым пэджэжу», Хьэмту Къадир «Адыгэхэр: тхыдэр, хабзэр» и нэтынхэми, адрей журналистхэм ягъэхьэзырхэми, гушыIэхэми удихьэхыу уодаIуэ.
Зэманыр гугъуми, абы щхьэкIэ къамыгъанэу я лэжьыгъэр хъарзынэ дыдэу зэрызэфIагъэкIым папщIэ, дауи, фIыщIэ ин яхуэфащэщ абыхэм. Радиом едаIуэ псоми ар къызэрыддаIыгъынум шэч хэлъкъым.
Къумыкъу Таужан, ТыIэщ Лусэ, ДыщэкI Женя.
Зи IэщIагъэм хуэIэзэ, гущIэгъулы
Бацэ Иринэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и медицинэ институтыр фIы дыдэу къиухащ, наркологщ, категорие нэхъыщхьэ иIэщ. Республикэ наркологие диспансерым и поликлиникэу Налшык Тургеневым и цIэр зезыхьэ уэрамым тетым и къудамэм и унафэщIщ.
Поликлиникэм щылажьэ дэтхэнэ зыми цIыхум и узыншагъэр, и гъащIэр зэтеувэжыным щIэныгъэуи гущIэгъууи яхэлъыр ирахьэлIэ жыпIэми егъэлея хъуну къыщIэкIынкъым. Наркотик зэзыхьэлIэм е фадэр нэрыгъ зыхуэхъуам ахэр езым и мыгъуагъэу щытым и мызакъуэу, и унагъуэми, къыдэлажьэхэми, зыхэтхэми я дежкIи хьэзабщ. Наркодиспансерым цIыху 40 хуэдиз щолажьэри, псоми медицинэ щIэныгъэ яIэщ. Иринэ и къудамэр цIыхуи 8 мэхъури, психотерапевтхэри, наркологхэри, нэгъуэщI узыфэхэм еIэзэ дохутырхэри яхэтщ.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, наркотикым дихьэххэр иужьрей илъэсхэм дуней псом нэхъыбэ щыхъуащ. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, апхуэдэ щытыкIэм игъэгузавэхэри куэд мэхъу. Дэ Иринэ депсэлъылIащ, я лэжьэкIэм зыщыдгъэгъуэзэну ди мураду:
— Наркологие сымаджэщым и дохутыр нэхъыщхьэ Удаловэ Ольгэ Николай и пхъум и IэщIагъэм фIы дыдэу хещIыкI, куэди хузэфIокI. Сымаджэхэм ар щепсалъэкIэ къыбгуроIуэ нарколог Iэзэм и мызакъуэу, психологышхуэуи зэрыщытыр. Ди унэтIыныгъэм ирилажьэ дэтхэнэ зыми ищIэн хуейщ медицинэм и къудамэ наркологиемрэ психологиемрэ.
— Сымаджэхэм фазэрыдэлажьэми и гугъу уэзгъэщIынут.
— Наркотик зэзыхьэлIэхэр, фадафэхэр учётым догъэуври, диспансерым и махуэ стационарым догъэгъуэлъ. Узыр хэтIэсамэ, езым хыфIидзэжыну и къарур пэмылъэщмэ, мыбы зэманкIэ дыщоIэзэри, Дубким щыIэ наркологие сымаджэщым догъакIуэ. Къэмытэджыф сымаджэхэм я унэ дохутырхэр макIуэ, хущхъуэкIэ ядоIэпыкъу.
Iуэхур хэмытIэсамэ, наркотик зэзыхьэлIэм и узыр нэхъ къыпхуэгъэувыIэнущ. Я унагъуэм щIэсыр зыхэхуа бэлыхьыр адэ-анэм, щхьэгъусэм, быным ямыбзыщIу къытхуэкIуэмэ нэхъыфIыр арат, ауэ цIыхухэм яхэIуэнкIэ гузавэурэ узыр щыхагъэтIасэ къохъу. Сыт щыгъуи дыхьэзырщ сымаджэм деIэзэну, дгъэхъужыну, кIэщIу жыпIэмэ, тлъэкIыр хуэтщIэну. НэгъуэщI щIыпIэ кърашри, ди деж наркотик гуащIэ дыдэхэр, цIыхум и узыншагъэм хуабжьу егуауэхэр къашэ. Апхуэдэхэр зэзыхьэлIэхэри, ди жагъуэ зэрыхъунщи, щыIэщ. Узыншагъэм зэран зэрыхуэхъум и мызакъуэу, абы цIыхум и акъылыр щIэх дыдэу зэIегъэхьэри, ищIэр имыщIэжу къегъанэ. Апхуэдэ зыхэзылъхьэр земыкIуэжыфу и лъакъуэхэми зэран яхуохъу. Аращи, нэхъ пасэу зыкъытхуагъэзэху нэхъыфIщ. Мыдрейуэ, щIалэгъуалэр апхуэдэ мыгъуагъэхэм щыхъума хъун папщIэ дэ еджапIэхэм докIуэ, наркотикым зэраныгъэу къишэм ныбжьыщIэхэр щыгъуазэ дощI.
— Учётым щытым я бжыгъэр дапщэ хъурэ, я ныбжьри сыт хуэдиз?
— Ахэр жытIэну, сымаджэхэм ятеухуа хъыбархэр хэIущIыIу тщIыну дыхуиткъым, къэралым ибзыщIхэм ящыщ зыщи… БлэкIа илъэсымрэ дызэрытымрэ къапщтэмэ, ди деж наркотикым дихьэххэр куэдкIэ щызэщхьэщыкIауэ схужыIэнукъым. Зэрыщытам хуэдэу къэнэжауэ си гугъэщ. Учётым илъэсищкIэ щытар, и Iуэхур тэмэму зэтеувэжамэ, ирахыж.
Наркотикыр нэхъыбэу зэзыхьэлIэхэм я гугъу пщIымэ, ахэр илъэс 18-м къыщыщIэдзауэ илъэс 40-м нэс ныбжьым къриубыдэхэрщ. Ефэн пасэу щIэзыдзэхэри щыIэщ. Илъэс 60 – 70-м и ныбжьым нэсауэ, ауэ фадэр зыхухыфIэмыдзэхэри щыIэщи, псоми тхузэфIэкIыр яхудощIэ.
— Наркологие поликлиникэм цIыхур сыт щыгъуи щыкуэдщ. Мыпхуэдиз мыбы щхьэ къакIуэрэ, уеплъамэ узыншэу дыдэуи фэ ятету?
— ЛэжьапIэ увыну мурад зыщIа дэтхэнэ зыри, къэрал унафэм ипкъ иткIэ, ди деж къакIуэу я узыншагъэр, я психикэр зыхуэдэр къэтхутэн хуейщ — фадэ ефэрэ е наркотик зрихьэлIэрэ. ЛэжьапIэ къыщащтэнур апхуэдэ Iуэху зэрыхэмытым теухуа тхылъ етта иужькIэщ. Фадэ ефэмэ е наркотик зрихьэлIэмэ, абы еIэзэн щIыдодзэри, тэмэм хъужа иужькIэщ зэрыузыншэмкIэ тхылъ щеттыр.
Мы къудамэм наркологыу, психиатру щолажьэ Чэрим Светланэ, Къэзанш Маринэ, АфэщIагъуэ Ахьмэд, Теувэжыкъуэ Вячеслав, Тау Тимур, Хъуэжэ Ритэ, Нагорная Татьянэ. Мыбыхэм Урысей Федерацэми КъБР-ми узыншагъэр хъумэнымкIэ я министерствэхэм я щIыхь тхылъхэр къыхуагъэфэщащ, категорие нэхъыщхьэ зиIэ дохутырхэщ. АфэщIагъуэ Ахьмэд гъэ кIуам «Илъэсым и дохутыр» хъуащ.
Гъуэгу захуэм тещхьэрыукIахэм зэрадэIэпыкъуным, я щыуагъэр гурагъэIуэжыным хущIэкъуу мэлажьэ поликлиникэм и дохутырхэри абыхэм я дэIэпыкъуэгъухэри. Зэрыдохутыр Iэзэм нэмыщI, ахэр икIи шыIэныгъэшхуэ, гущIэгъу зыхэлъ цIыху псэ къабзэхэщ икIи я щIэгъэкъуэн, гулъытэ хуэныкъуэ дэтхэнэми доIэпыкъу. Ар абыхэм къазэрехъулIэм и щыхьэтщ дамыгъэ лъапIэу къыхуагъэфэщахэр.
Узылъыхъуэр сыт хуэдэ пэж?!
Мусэрэ Фузэрэ унагъуэ зэпэщу Налшык щыпсэухэм ящыщ зыт. Мусэ щIалэ цIыкIуу щIидзэри, щымылэжьа зэман и гъащIэм къыхэхуауэ ищIэжыркъым. Балигъ щыхъум авто машинэм итIысхьэри, и ныбжьыр хэкIуэтэху абы ирилэжьащ.
Лъапсэ хъарзыни яухуат зэщхьэгъусэхэм. ЗэгурыIуэ-зэдэIуэжу псэуурэ, я гъащIэм зыпэмыплъа зэхъуэкIыныгъэ къыщыхъуащ — я гъунэгъум и унэр ищэри, а щIапIэм зыгуэр къитIысхьащ. ГъунэгъущIэ диIэ хъуащ, жари Мусэрэ Фузэрэ кIуэри ехъуэхъуащ. «Уи лъэпкъ хуэдэ щыIэ, фызэрыадыгэри хъарзынэщ», — жаIэри къыдэкIыжащ.
АрщхьэкIэ сыт хуэдэ лъэпкъри къащти, апхуэдэ къызыхэкIын гъуэтыгъуейуэ къахущIэкIащ.
Си пщIантIэм нэхърэ фи пщIантIэр нэхъ инщ, фи пщэфIапIэшхуэжьри си щIым и гъунапкъэм къытефщIыхьащ, жиIэри къимыгъэсэбэпрэ здэмыкIуэрэ щымыIэу ежэжьащ. Илъэс бжыгъэкIэ гугъу дехьу ящIа пщэфIапIэ дахэшхуэр экскаваторкIэ щакъутэм зэщхьэгъусэхэм я гур хэщIырт, хьэблэм дэсхэри игъэгузавэу къызэхуэсахэт. Ар икъутэн хуейуэ къагъэкIуа щIалэм жиIат:
— Уэлэхьи нобэ хуэдэу укIытэгъуэ сиIауэ сымыщIэж… Мыр зэрыпкъутэнур дауэ?! Судым щхьэ фымыкIуарэ?
— Куэдрэ дыкIуащ, куэдми дытхащ, ауэ зыри къикIакъым. ПцIыкIэ къыттекIуащ. Умыгузавэ, къалэн къыпщащIар гъэзащIэ, — жриIэри, Мусэ хуэм дыдэурэ унэм щIыхьэжащ.
ЦIыхубз ябгэм абыкIи игу мызагъэу, уэшхыпсыр си унащхьэм къытолъадэ жиIэм, нэгъуэщI гуэрхэри къапиубыдурэ, унагъуэ хейм къеныкъуэкъуащ. Къеныкъуэкъуащ, и акъылымрэ и цIыхугъэмрэ здынэсымрэ къигъэлъагъуэу.
— Илъэс куэд хъуауэ ди пщIантIэр зэрыщытщ, къыхэхъуакъым икIи хэщIакъым, гумызагъэ уиIэмэ, дызэгурыIуэнщ, умыкъутэ, — жиIэу Мусэ щелъэIум:
— Фэ фхуэдэхэм къысхуэфщIэным сыхуейуэ, апхуэдэ гугъэ щхьэ пщIа?! Си гъунапкъэм шхапIэр къызэрытефщIыхьамкIэ зыхуэсхьэсар тхылъ дапщэ уи гугъэрэ? — Мусэ гъунэгъу дыдэу къыбгъэдыхьауэ и Iэпхъуамбэри къыхуигъэдалъэрт, зэми и зэфIэкIыр къигъэлъагъуэ щIыкIэу и IитIыр и шхужьым иригъэувэрт.
Мусэ шыIэныгъэшхуэ, гъэсэныгъэшхуэ хэлъти, пидзыж щIагъуи щымыIэу еплъу щытт.
— А тхылъымпIэ зэхуэпхьэса къомым пэжу зыри зэрахэмытыр уэри уощIэ, дэри дощIэ. Абыхэм пэжу зы закъуэ къахэбгъуэтэфыну?
— Уэ узылъыхъуэр сыт хуэдэ пэж? ЛIыгъэ уиIэмэ, ар мыпэжу къэхутэф.
— Пэж щымыIэжу ара жыпIэр?!
— Ар уэ къыбгурыIуакъэ?
— КъыдгурыIуащ, ауэ уэ мы зыр хьэкъкIэ упхыкIамэ арат. Дэ псори — уэри, дэри — Тхьэ лъапIэм и щIагъым дыщIэтщ, — жиIэурэ и щхьэгъусэр Iуишыжыну Фузэ къыIухьащ.
— Фежьэ-тIэ, фежьэ. Сэ сыкъыщIикIуэтаи сызыхущIегъуэжаи къэхъуакъым. Сызыхуейр сощIэ, сызыхуейр зыIэрызогъэхьэ. Сэ сыкъызэрыгуэкIкъым, сэ сылIыхъужьщ.
— Уэлэхьи, япэу ущыслъэгъуам узэрылIыхъужьыр къэсщIатэмэ. Ярэби, цIыхубз къабзэу зэзэмызэ укъыщIэкIамэ мынэхъыфIу пIэрэт?
— Уэ пхуэдэу бензинымэ къыскIэрихыу сыкъэгъуэгурыкIуакъым, умыщIэмэ зэгъащIэ — пщIантIэпхъэнкIыу уэрамым сыдэтакъым, къулыкъу зыIыгъахэм сащыщщ.
— Уэлэхьи, Фузэ, адыгэщ жытIэу дыгуфIа щхьэкIэ дунэхъуамэ, сылIыхъужьщ жиIэу зи Iэр зи шхужьым изыгъэувэр ар… — адэкIэ зыри пимыдзыжу Мусэ IукIыжащ.
«Пхуэфащэ щIыбым щыпщIафIэ» — Фузэ къыжриIэщ, щIым хилъафэ и кIэ кIыхьыр иудэу, и IитIри ину щIиупскIэу, вындым хуэдэу фIыцIэу ила и щхьэцри гъэщIэгъуэн гуэру зэщIэкъуауэ дэжыжащ хьэблэм, КIуэракIуэ зыфIаща цIыхубз ябгэр.
Лъэпкъ куэду зэхэс хьэблэм ар щалъэгъуам деж зыми сэлам кърахыртэкъым, Iумпэм зэращIыр езыми къыгурыIуэжу къыщIэкIынт. КъыгурыIуэж щхьэкIэ, езыми зэрыжиIэщи, абы щхьэкIэ гузавэхэм е къикIуэтхэм ар ящыщкъым.
Унэр ищэри, нобэ нэхъыфI дыдэкIэ зэджэ фэтэр къищэхуащ. И къуэмрэ и нысэмрэ яхэтIысхьэжауэ зэдопсэу. АдэкIи Тхьэм ещIэ и Iуэху зэрыхъун… Ауэ ди нэхъыжьхэм «Лей зезыхьэр и хьэкъ хуозэ» жаIакъэ?
