АдыгэбзэкIэ къыдэкI газетхэм я лъагъуэхэш
Адыгэ Республикэм адыгэбзэкIэ къыщыдэкI «Адыгэ макъ» газетыр дунейм къызэрытехьэрэ илъэс 95-рэ зэрырикъур мы гъэм егъэлъапIэ. Ди бзэкIэ газет къыдэгъэкIыным а зэманым иужь ихьа, а гупсысэр зигу къэкIа цIыхухэм, дауи, фIыщIэ яхуэфащэщ. Нобэ газетыр зэхэгъэувэным, къыдэгъэкIыным гугъуехьу пылъым щыгъуазэхэм фIыуэ къагуроIуэ илъэсипщI бжыгъэкIэ узэIэбэкIмэ, адыгэ журналистикэм и лъагъуэр хэзышахэм зэфIагъэкIа Iуэхум мыхьэнэшхуэ зэриIэр.
1923 гъэм гъатхэпэм и 8-м къыдэкIауэ щытащ хьэрып алыфбейкIэ тха «Адыгэ макъ» япэ адыгэ газетыр. Зи бжыгъэкIэ 500 хъууэ къыдэкIа япэ номерыр зыIэрыхьа цIыхухэри, зэрыхьа унагъуэхэри хуабжьу щыгуфIыкIащ абы — ди бзэкIэ тха газетым и гъуэгу зэIуха хъуат. Абы щыгъуэм цIыхухэм яхуэгъэза джэпсалъэу Хьэхъурэт Шыхьанджэрий итхыгъат: «ШэрджэсыбзэкIэ тха газетым и япэ номерыр къыдэкIащ, етIуанэ номерыр ягъэхьэзыр. Газетыр гъэхьэзырыным цIыхубэр хэлэжьыхьын хуейщ, ар псоми ялъэгъэIэсыныр щIыпIэ органхэм я пщэрылъщ. ЛъэпкъыбзэкIэ газет къызэрыдагъэкIыр игъуэу къызэрилъытэм къыхэкIыу, хэку исполкомым унафэ ещI газетыр къызэрыдэкIым и хъыбарыр цIыхухэм зэхегъэхын, гуныкъуэгъуэу яIэр газетым къатхын, цIыхухэми IуэхущIапIэхэ-ми Iэ традзэн, газетыр мазэм тIэу къыдэгъэкIын зэрыхуейм теухуауэ».
Дэфтэрхэм къызэрыщыгъэлъэгъуэжамкIи, япэ лъэпкъ газетым и къыдэгъэкIыным елэжьахэм я гукъэкIыжу ди деж къэсахэм къызэрыхэщымкIи, тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор, журналист, публицист цIэрыIуэу щыта ХъуакIуэ Заур зэритхыжамкIи, гугъуехь мащIэкъым пылъар мы Iуэхур къызэрагъэпэщыным.
Япэ газетыр зыгъэхьэзырауэ щытар а лъэхъэнэм тхэным зезыпщыта, иужькIэ тхакIуэ цIэрыIуэ хъуа, СССР-м и Къэрал саугъэтыр зыхуагъэфэща КIэрашэ Темботт. Абы итхыжащ: «Краснодар дэт политехникэ институтым сыщеджэт а лъэхъэнэм, абы щыгъуэщ «Интернационал»-р щызэздзэкIауэ щытари. Ар къызэращIэу хэку исполко-мым сашащ, Хьэхъурэт Шыхьанджэ-рийрэ Цуамыкъуэ Хьисэ- рэ «Интернационал»-р зэрызэздзэкIар ягу ирихьа-ти, апхуэдэу адыгэбзэкIэ тхыгъэхэр зытетын газет къыдэгъэкIын зэрыхуеймкIэ дызэгурыIуащ, икIи абдежым щыдубзыхуащ «Адыгэ макъ» цIэр фIэ-щын зэрыхуейр. Хьэрып хьэрфкIэ абы къытеддзэнухэр стхын хуейуэ пщэрылъ къысхуащIати, ар зэфIэзгъэкIа нэужь, къалэ литографием щытредгъэдзэну дызэгурыIуащ икIи абы япэ экземпляр 500 къыщыдэкIащ!»
Апхуэдэу гъуэгу кIыхь техьащ цIыхухэм фIыуэ ялъэгъуа лъэпкъ газетыр. Абы и япэ номерым КIэрашэ Тембот зэридзэкIа «Интернационал»-р къызэрытрадзар щIэджыкIакIуэхэм гуапэ лей ящыхъуат.
Япэ «Адыгэ макъыр» нэкIубгъуиплI хъууэ къыдэкIащ. ИужькIэ, 1923 гъэм бадзэуэгъуэм и 31-м, цIыхухэм яIэрыхьащ. Ди бзэкIэ узэреджэфыр, узэрытхэфыр, къэралым щекIуэкI Iуэхухэм зыщыбгъэгъуэзэну Iэмал къузэритыр наIуэ ящищIащ цIыхухэм.
ИтIанэ апхуэдэ къежьапIэ зыгъуэта Iуэхушхуэр адэкIи зыгъэкIуэтэн мымащIэу къыхэкIащ лъэпкъым. Зи нэ къэзыгъэплъагъащIэ сабийм илъагъур зэрыфIэмащIэм хуэдэу, лъэкIэ теувэ газетым къыхуеплъэкIхэм я бжыгъэм хэхъуэу хуежьащ. Абы и цIэр щахъуэжа къэхъуами, зыхуэлажьэ, лъэпкъым хуищIэ Iуэхум зэи хэщIакъым.
1926 гъэм мазаем и 3-м къыдэкIа номерым «Адыгейская жизнь» цIэр иIащ. Ари нэкIубгъуиплI хъурт, япэмрэ етIуанэмрэ — урысыбзэкIэ, ещанэмрэ еплIанэмрэ — адыгэбзэкIэ тхыгъэхэр тедзат. 1929 гъэм лъэпкъ газетым и цIэр аргуэру яхъуэж — «Гъубжэрэ уадэрэ». Ар тхьэмахуэм щэ къыдэкIыу зэтраублат. Абы и ужькIэ, 1931 гъэм гъатхэпэм и 1-м, адыгэ газетыр «Колхоз бэракъ» фIэщыгъэр иIэу дунейм къытехьащ. Абы и тиражыр 7880-м нэсырт. ИтIанэ «Социалистическэ Адыгей» цIэр иIэу газетыр илъэс 63-кIэ къыдэкIащ.
«Адыгэ макъым» и илъэс 95-р щигъэлъапIэм ирихьэлIэу, ар зэфIэувэн папщIэ зи гуащIэ хэзылъхьа куэдым я цIэ къиIуапхъэщ. Хэку зауэшхуэм и пэ, и ужь илъэсхэм абы щылэжьа журналистхэм я цIэхэр куэдым ящIэ. А зэман жыжьэм газетым щылэжьахэр акъыл жан зиIэ, щIэныгъэ зыбгъэдэлъ цIыхухэт. Куэдым я мурадрэ лэжьыгъэрэ къызэпиудащ Хэку зауэшхуэм. Къалэмыр зыгъэтIылъу Iэ-щэр къэзыщта журналист мин бжыгъэхэм яхэтащ лъэпкъ газетым и лэжьакIуэхэри. Журналист 14 зауэм и мафIэм Iухьэри, хэкум, лъэпкъым я пащ-хьэ щаIэ пщэрылъыр ягъэзэщIащ.
Лъэпкъми газетми сыт хуэдиз щытхъу къахуихьа адыгэ газетым щылэжьа усакIуэ ныбжьыщIэ Андырхъуей Хъусен. Илъэс тIощIым иту арат ар, усэ купщIафIэ куэд къызыпыкIыну къалэмыр IэщэкIэ щихъуэжам. ЛIыгъэшхуэ щызэрихьащ Хъусен Хэку зауэшхуэм икIи Совет Союзым и ЛIыхъужь цIэр къыфIащащ.
Къыхэгъэщыпхъэщ адыгэм къыхэкIа цIыху цIэрыIуэ куэдым «Адыгэ макъ» газетыр «кIыщ» зэрахуэхъуар. Илъэс зэхуэмыдэхэм газетым щылэжьащ тхакIуэ цIэрыIуэхэу КIэрашэ Тембот, Хьэткъуэ Ахьмэд, Пэрэныкъуэ Мурат, МэшбащIэ Исхьэкъ, Къуиикъуэ Налбий, Багъ Нурбий, Нэхей Руслан, Хъурмэ Хъусен (ноби щолажьэ). Апхуэдэуи газетым и лэжьакIуэу щIэныгъэм и гъуэгур хэзышар мащIэкъым, щIэныгъэхэм я кандидат, доктор, профессор, академик хъуа куэдым я къежьапIэр «Адыгэ макъращ». Газетым и редактор нэхъыщхьэу щытащ Хьэткъуэ Ахьмэд, Андыр- хъуей Жантемыр, Лъэбыщэ Хьэзиз, Барцо Хьэрун, Шэртэн Хьэмед, Мерэтыкъуэ Рэмэзан, ХьэщIэмыз Биболэт, Къуиикъуэ Асфар, Бэгъущэ Азэмэт, ПIэтIокъуэ Аслъэн, Дербэ Тимур сымэ.
1991 гъэм щIышылэ мазэм и 1-м газетым «Адыгэ макъ» фIащыжащ. Нобэрей лъэпкъ газетыр экземпляр мини 5 хъууэ тхьэмахуэм тхуэ къыдокI. ЦIыху 40 щолажьэри, я газетыр махуэ къэс нэхъ гъэщIэгъуэн, щIэджыкIакIуэхэр арэзы зэращIыным иужь итщ. Езыхэр зы унагъуэ хуэдэу, зэгурыIуэрэ зэдэIуэжу зэдолажьэ. «Адыгэ макъым» и сайтым бзиплIкIэ укъыщеджэ мэхъу тхыгъэхэм, 2015 гъэ лъандэрэ Фейсбукымрэ Инстаграмымрэ напэкIуэцIхэр щаIэщи, хъыбарыщIэхэр къралъхьэ зэпытщ. А псори нобэ зи унафэ щIэтыр адыгэ Iуэхумрэ адыгэбзэмрэ зи псэр хуэкъабзэ, журналистикэми усыгъэми фIыуэ хэзагъэ, илъэсипщIым щIигъуауэ редактор нэхъыщхьэ, АР-м и Журналистхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэ, Адыгэ Республикэм щIыхь зиIэ и журналист Дербэ Тимурщ.
Газетыр зэманыр къызэрыщ гъуджэщ. Адыгэ лъэпкъым къикIуа гъуэгуанэр, абы и гуры- гъуи и гуфIэгъуи тетащ «Адыгэ макъым». Лъэпкъ щэнхабзэр хъумэнымкIэ, лъэпкъыбзэм зегъэужьынымкIэ, адыгэ литерату-рэр зэфIэувэнымкIэ, адыгагъэр къэIэтыжы-нымкIэ, ахэр ди нобэрей псэукIэм быдэу хэпщэнымкIэ мыхьэнэшхуэ егъэзащIэ лъэпкъ газетым. «Адыгэ макъым» блэкIа зэман жыжьэм зэфIигъэкIахэмрэ нобэ илэжьхэмрэ уасэ яхуэщIыгъуейщ. ЦIыхухэр дахагъэм, за- хуагъэм, гущIэгъум хуэущииным, лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм къахэкIауэ республикэм исхэм я зэхуаку зэгурыIуэныгъэрэ зэкъуэшыгъэрэ дэлъыным, хэкум мамырыгъэ илъыным газетыр сыт щыгъуи хуолажьэ икIи хуэлэжьэнущ лъэпкъыр щыIэху.
Гъуэгуанэ кIыхь къикIуащ газетым ди анэдэлъхубзэр, хабзэр, тхыдэр, щэнхабзэр хъумэным, цIыхухэм хъыбарыщIэхэр ялъэгъэIэсыным телажьэу. Ноби зэманым къытхуихь зэхъуэкIыныгъэщIэхэр и лэжьыгъэм шэрыуэу къыщигъэсэбэпу мэлажьэ, и къалэн нэхъыщхьэхэр къызыхуэтыншэу егъэзащIэ.
КъБР-м къыщыдэкI «Адыгэ псалъэ» газетым щылажьэхэм къабгъэдэкIыу лъэпкъ газетхэм я лъагъуэхэш хъуа «Адыгэ макъым» и унафэщIхэм, щылажьэхэм сохъуэхъу лъэпкъыр щыIэху газет- ри щыIэну. «Дызэкъуэтмэ, дылъэщщ», «Зыщ ди блэкIари, зыуэ щрет ди къэкIуэнури» къыхуеджэныгъэхэм щIэту дызэдолажьэри, тхьэм лъэпкъым ифI зыхэлъ Iуэху щхьэпэ куэд къыдигъэхъулIэ!
НэщIэпыджэ Замирэ,
Адыгэ Республикэм щIыхь зиIэ и журналист.
