Абрэджхэр
Къалэмбий (КIашэ Адэлджэрий)
Адыгэ хъыбар
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №76-м итщ).
— Уи псалъэ къытхэлъхьэ, Хьэрычэт! — жаIащ нэхъыжь хэм. — Уэ къомыдэIуэн къы хэ кIынкъым ди гупым.
Нэхъ щIалэхэр щым хъужащ, Iуэхум гушыIэ зэры хэмылъыр къагурыIуэри.
— Псалъэ къыщызэфтакIэ, — къыщIигъуащ си шынэхъыжьым, — мыращ нывжесIэнур. Хэти ещIэ къуентхъ лейр шыми шуми къазэрытехьэлъэнур. Гъуэгум лъэс щрихьэлIэмэ, зыгъэкIэс куэд къытхэт дэ? Шым щосхь ри, аракъэ щIимыгъэкIэсыр? Ар тщы гъупщэжауэ къысфIощI иджыпсту. Ди нэр къуентхъым къыщип хъуащ. Сыф хоплъэри, щIалэхэм я нэхъыбэм кIэс тIурытI-щырыщ зраубыдылIащ. ФыкъыспэрыуэнкIэ мэхъу: слIожь, зэдубыдылIамэ? Зи кIэс нэхъыбэм и пщIэри нэхъыбэщ, и цIэр нэхъ Iунущ… Ар хъунт, шым и бгым хуэшэчынумэ. Абы щхьэ фемыгуп сысрэ? Лейр хыфIэвдзэ. ВитI е шы уэдыкъуаитI-щы къытIэрыхьамэ, дыщогуфIыкI! Нобэ, тхьэм и шыкуркIэ, кIэс зырыз тхьыфынущ. ШууипщI нэхърэ мынэхъ мащIэм ари здетхьэжьэ хъунукъым. Тхур япэ ищынщи, зап лъыхьурэ кIуэнщ — дызыIууэнур хэт ищIэрэ? Адрей шууитхур гупым я ужь итынщ, пхъэрыр ягъэщхьэрыуэн щхьэкIэ. Си псалъэм фыкъеувалIэ. Фы къызэдаIуэмэ, къыф щымыщIIауэ фесшэлIэжынщ.
Гупыр чэнджащэ хъуащ, зэхэувэжа-уэ зоIущащэ. КъаIэрыхьам и нэхъы-бэр абдежым къыщанэн ягу пыкIыр-тэкъым. Гупым я ужь ирагъэувэнурат нэхъ хэзыгъаплъэр. Дауи, зыми и нэ къикIыртэкъым гупыр яхъумэн — пхъэ рыр ягъэщхьэрыуэн щхьэкIэ, я кIэсхэр я IэмыщIэ ирагъэкIын. Зым адрейм жреIэ: «Уэ пхуэфащэт ар: уи шыр шыфIщ». Шу кIашэм и пщIэр зыхуа гъэфэщам щхьэусыгъуэ игъуэтынтэкъэ?.. Ар пщIэщ, шэч хэлъкъым, итIани уи IэмыщIэ къихуа кIэсым зыхэбгъэкIыжынри гупыкIыгъуафIэкъым. Шу кIашэ къалэным еувэлIэн къытхэтми, забзыщI, къуентхъыр щагуэшкIэ Iыхьэншэ хъункIэ мэшынэри. Си шы нэхъыжьым и псалъэ къытхилъхьащ абдежми. Иджыри къэс согъэщIагъуэ: я нэхъ зызыгъэлIыхъу-лIыбжьри зригъэдэIуэфырт абы, езым лъэпкъкIэ къефIэкIри иригъэувэлIэфырт и псалъэм. КъигъэщI хъунщ апхуэдэ цIыху — упэрыуэни уемыдэIуэни пхузэфIэ мы кIыну. Къэзылъхуа дыдэм щемы дэ IуэжынкIэ хъуну, я акъылыр нэпсеягъэм щигъэутхъуа а дакъикъэм гупыр Хьэрычэт и псалъэм еувэлIащ. Я кIэсхэр абдеж къыщанэри, шууипщI шэсащ. Гупри шэсыжащ, лейр хыфIа дзэри. Шууитху зыщIигъури, си къуэ шыр япэ ищащ; шууитхур гупым ди ужь къинащ — шу кIашэти. Япэ ищами ди ужь иувами я нэIэ къыттетщ. КIыфI хъуащ апщIондэху. Пшэ фIыцIэхэм уафэгъуагъуэ уэшх къахьынкIэ шы нагъуэт. Жэщ псом депсыхакъым, нэхущым Псыжь дыкъэблэгъэжащ — сыхьэт ныкъуэ гъуэгу нэхъ дэлъыжтэкъым… ДызэтеувыIащ, дызэчэнджэ щын хуейти: нэху мыщыпэ щIыкIэ Псыжь дызэпрыкIыжын, хьэмэ махуэр къуэ кIуэцIым щыдгъэкIуэн? ДызэгурымыIуэ хъуащ. Зым нэхъ фIэзахуэт, псым нэхъ щIэх дызэпрыкIыжамэ: урысхэр Псыжь зэпрыкIын тегуш хуащэркъым, пхъэрым Псыжь адрыщI дыкъыщалъыхъуэнкъым. Адрейм нэгъуэщIт нэхъ фIэзахуэр: пхъэр къызэрытлъежьам шэч хэлъкъым, къуэ кIуэцIым зыщытIэжьэрэ пхъэ-рым здаунэтIыну лъэныкъуэр зэдгъащIэмэ, нэхъыфIщ. Я цIыху щафIетхьэжьакIэ, Псыжь нэхъ щIэх дызэ ры зэпрыкIыжынум и ужь дитынущ, я щIым зыщытIэжьэнукъым — аращ урыс хэр псом япэ зэрегупсысынур, къыт кIэлъыпхъэрмэ, дыкъыщалъы хъуэнур Псыжь адрыщIщ, я пщIыхьэ-пIэ къыхэхуэнукъым я щIым зыщы т IэжьэнкIэ. Ди лъэужь къытехьэнкIэ дышынэркъым: мэкъу еуэри зэщIа къуэжащ, удз гъэужьым лъакъуапIэ къытенэнукъым. Шыхэри ешащ, гъэ бэуэн хуейщ. А псор къалъытэри, гупыр абы еувэлIащ. Къуэ кIуэцIым зыдэдудыгъуащ, зы псынащхьэ къэдгъуэтри. Шыхэм уанэр тетхащ. Тлъахъэри удзыпцIэм хэду тIыпщ хьащ. Шым щIалиплI едгъэувэлIащ. КIэсхэр щIалэ жанитI я IэмыщIэ итлъ хьащ, адрейхэм щIакIуэр яубгъури, зрагъэ щIащ. Сэрэ нэгъуэщI щIалитI рэ, дынэхъыщIэти, мафIэ тщIыри лэгъупыIэмпIэ зэфIэддзащ. Лэгъупыр цIыкIут, цIыху зытхухым яхурикъун пIастэт къикIыр. МафIэм зыбжанэрэ пэрыдгъэувэн хуей хъуащ лэгъупыр. Лы гъур диIэти, дзасэкIэ дгъэжьащ. Гупыр армыгъуейуэщ къызэрыдгъэушар — псори ешати, жейм хилъэсат. Лымрэ пIастэмрэ тхьэрыкъуэф Iэнэм къытетлъхьэху, андез ящтэри, нэмэз зы щIынум ящIащ. МэжэлIат гупыр, лыми пIастэми жьы трагъэпсакъым. Ди кIэсхэми Iыхьэ яхуэтщIащ, яхуэтщIа щхьэкIэ, зы еIусакъым яхуэдгъэтIы лъам — ар я лажьэ хъунтэкъым, дауи. Гупыр дгъашхэри, шым пэрытхэм я Iыхьэр етхьэжьащ. Етхьэжьа къудейуэ, зы къытпежэжьащ, бауэ кIэщI хъуауэ. Ар щалъагъум, псори къыщылъэтащ, я фочхэр къапхъуа тэри. И Iэр иший фIэкIа, псалъэ хузэ пыщэртэкъым къыт пежэжьа щIалэм. Къыбгуры мыIуэн хэлът абы: щIалипщI хуэдэ шымкIэ задзащ. Гупыр зэрызехьэ хъуащ: хэт уанэм йопхъуэ, хэт фочыр еузэд, хэт щIакIуэр ешыхьыж. Гупыр зэщIэ шэсащ напIэзыпIэм. Ды зэ щIэшэса щхьэкIэ, дэнэкIэ здэдгъэзэнур? Къуэм укъыдэжрэ губгъуэм уихьэмэ, жыжьэ унэсынукъым: къэ закъхэр къэпхъэращи, уаIууэнущ. Къуэм удэтурэ ПсыжькIэ бунэтIрэ — къэзакъым я IэмыщIэ зиплъхьауэ аращ. Псыжь Iуфэ къэзакъ бэтэгъейр Iузщ — къыптеплъэкъукIынукъым. Пхъэ рыр шу щэ ныкъуэ хуэ-дизщ зэрыхъур — ар дэркIэ егъэлеякъым, итIани ухэзыгъэп лъэнщ… ЧэнджэщапIэ ди Iэж къым — пхъэрым ды къаумысащ. КIэс дымыIыгъамэ, пхъэрым дахуэгъэзат, дакъыпикIуэтынутэкъым къэзакъым. Дигу пымыкI къуентхъыращ гупсысэм ды хэзыдзар. Ар мы къуэм къыдэднэрэ кIэбгъу зытщIыжмэ, ди унэ дихьэжа нэужь, цIыхум дауэ дазэрыIуплъэжынур — арат ди щхьэм имыкIыр… ПлъакIуэ дгъэкIуа щIалэм къигъэзэжащ ап щIондэху, къыджиIащ къэзакъ шу гупитI къызэрыпхъэрар. ЗыпIэжьэнкIэ Iэмал иIэжкъым. Фоч уэ макъ зэха хакъэ — псы Iуфэм Iут къэзакъ бэтэ гъейхэм ди гъуэгур зэпаупщIынущ. Уэ сыти жыIэ, си къуэш, апхуэдэ зымылъэгъуам лIыкIэ уеджэ хъунукъым. А псор си нэгу къыщыщIыхьэжкIэ сызэгуп сысыращ: абдежыр армырауэ пIэрэ балигъ сыщыхъуар? Псори дызыщыщтэ ажалыр апхуэдизкIэ шынагъуэкъым, абы и пащхьэ уихутамэ: зы лъэбакъуэкIэ укъыпикIуэтын мурад уимыIэу уIуощIэ абы. Слъагъу хуэдэщ иджыпстуи, си нэгу щIэтщ ди шу гупыр: загъэлIэнущ, ауэ щхьэж и кIэс хыфIи дзэнукъым. Гупыр абы тетыну къы щIэкIынт, бийр къэсыху, си шынэхъы жьым псалъэ къыхимылъхьатэмэ. А зыра хъунт зи щхьэр лэжьэжыр.
— Нобэ хуэдэщ, — жиIащ си шынэхъыжьым, гупым я пащхьэ иувэри, — адыгэр щIэадыгэр. Iуэхур Iэщэм нэсмэ, ди гупым щыщ зы зэримы кIуэтынур сощIэ. Ар си фIэщ мэхъу, ди щхьэщыгу итыр си фIэщ зэрыхъум хуэдэу, — тхьэращ дэ дыкъэзыхъумэр. Джаурым дыкъаукIмэ — ар тхьэм иухащ. Ауэ тхьэм жиIакъым ди нэр дуфIыцIауэ ажалым и IэмыщIэ зитлъхьэн хуейуэ. Тхьэм жиIар нэ гъуэщIщ: лIэныгъэм дыщышынэн зэры хуэмейрщ — абы фIэкIыпIэ щимыIэм деж. Ди бийр къыдобгъэрыкIуэ иджыпсту. ДыIэщIэкIынщ, тхузэ фIэкI мэ. ТхузэфIэмыкIрэ — тхьэм иухащи, ди щхьэр хэтлъхьэнщ. Сэ вжесIащ фи хэку фызэрисшэжынур. Тхьэм жиIэмэ, фыкъызэрызгъэгугъар фхуэсщIэнщ. Си псалъэм фыкъеувэлIэн хуейщ абы щхьэкIэ. ВжесIэр мыращ. КIэс зыIыгъыр къуэ кIуэцIымкIэ дрекIуей. Гъуэгур си шы нэхъыщIэм ецIыху. Къуэм фыхишэнущ абы. Мэзым шу минипщIи щIи хъумэнущ. Дэ шууипщI дохъури, бажэмрэ дыгъужьымрэ зэрахабзэу, къэзакъым дадэджэгунщ.
Си шынэхъыжьым и псалъэр зэриухыу, гупыр зэщIэхъеящ. Сэ япэ селъэ дэкъэуащ шым. Къэшэсри, шу плIыщI си ужь къиуващ. Хьэрычэт, шу гуп зыщIигъури, ищхъэрэкIэ иригъэзыхащ, зы теуэгъуэ якIуа нэужь, зыгуэ рым къигъэщта хуэдэ, бжьэпэм те лъадэри, бэтэгъеймкIэ яунэтIащ. Къэзакъ шу гупитIыр, зэхэлъэдэжри, абыхэм я ужь иуващ, дэри дращIыгъу я гугъа хъунти. Хьэрычэт и гупыр пIэщIащэртэкъым, бийр гъунэгъубзэ къэ хъуарэ пэт. Къэзакъхэр хъийм икIат: я кIий макъи я щIопщ макъи къэIусырт ди деж, апхуэдизкIэ зэрыхьзэрийти.
Шу зыбгъупщIыр хутыкъуауэ къапэщIэхуа я гугъа хъунти, напIэзыпIэм зэтраупщIэтэным пылъащ къэзакъхэр. А шу зыбгъупщIыр зищIысми егуп сысыжакъым бийр, ахэр хутыкъуауэ къапэщIэхуа фIэкIа къащыхъуакъым: зыIэщIэбгъэкI хъурэ-тIэ шу хутыкъуа хэр — пэмыплъэххауэ я IэмыщIэ къыщихуакIэ, напIэзыпIэм зэтраупщIэ тэнщи, кIэ яIэщ. Къэзакъхэм гугъэ нэпцI зэращIам я фIыгъэщ Хьэрычэт и гупыр къызэрелар. ТеуэгъуитI-щы нэхъыбэ яхуэхьакъым къэзакъхэм: кIап сэлъэрышэ зэрыгъэхъури, губ гъуэм зрагуэшащ. Къэзакъышхэм я нэхъыбэр пшэрыIуэти, щIэх дыдэ ешри я лъэр щIэхуащ, джэлаи къахэкIащ, пщIэнтIэпс тхъурымбэр къохуэх, щIопщыр тракъутэ щхьэкIэ, лъэбакъуэ хуачыркъым. Къэзакъ тIощI хуэдизщ Хьэрычэт сымэ и ужь къинар — нэхъ шы щIагъуэ тес хъунт ахэр. Хьэрычэт и гупыр зэрылъэхъу-лъэущщ, къэзакъ хэр къащIыхьащи, фочышэкIэ къалъэ Iэсынущ. КъащIыхэмыуэращ къызгурымыIуэр — тхьэм ищIэнщ зэгуп сы сыр. ШууипщIым зрачри, бэтэгъейм блэжащ: бэтэгъейм тет къэзакъхэм зыкъаужьыху, Хьэрычэт и гупыр губ гъуэм илъэдэжащ, бэтэгъейр къызэ ранэкIри; я ужь ита къэзакъхэм абдежым къагурыIуэжагъэнщ дэкум хуэ дэу къызэрагъэпцIар. Апхуэдэущ ба-жэр дыгъужьым зэребзэджэкIыр — сигу къэкIыжащ Хьэрычэт и псалъэр…
АпщIондэху къуэр зэпыдупщIри, дэ ри мэзым дыхыхьащ. Шынагъуэр гупитIым тщхьэщыкIа хуэдэщ. Хьэ рычэт и гупым я щхьэр халъхьэнкIэ хъуну щытащ, дауи. Дэ зыкIи дадэIэ пыкъуфынутэкъым. Тхьэм къихъумэнкIэ дахуэлъэIуэн фIэкIа, сыт яхуэт щIэ фынт? Жьым зэзэмызэ къихь Iэуэ лъауэм дыпхыдэIукIыурэ, мэзым ды кIуэцIрокI. Лъагъуи щыдгъуэтакъым мэзым. ДыщызэкIэрыхуи къохъу, ди ужь къинэр, деджэм-дефийурэ, зы щIыдогъэхьэж. Сэ япэ ситти, си фэм мащIэ дэкIакъым а махуэм.
Мэз лъагъуэншэм ущIэтмэ, куэд пхуэкIун? Ди фэм дэкIар нэхъыбэщ — игъащIэкIэ сщыгъупщэжынкъым. Пша пэр зэхэуэху, детIысэхакъым, дешащи, хьэм хуэдэу, ди бзэгур къи хуащ; шым я нэхъыбэр щIакъуэ зэте хъуащ, е къудамэ папцIэхэм яуIащ. Мэз Iувым ущIэтми, махуэм зыгуэр уолъагъу — уи нэр ирищIынукъым. Жэ щырщ бэлыхьищэ щыттелъар: нэм къыщIэIэбэр плъагъуртэкъым. Сытри зыхуэдгъэшэчынут, дызэфIэмыкIуэд закъуэмэ, — арат нэхъ дызыщышынэр. ЩIэх сигу ихужынкъым а жэщыр! Мэз щIагъыр апхуэдизкIэ кIыфIщи, шыр здэкIуэм жыгым жьэхэуамэ, къощтэ-ри зыщIедз, е кIэзызу зэщIотIысыкI. КIий-гуор щIэз хъуащ мэзым. Зыр кумбым йохуэри, мэхъуанэ-мэцIанэ; къудамэ яем уанэгум къричар мэкIий: «Шыр фубыд!». КъэкIияр плъагъуркъым, уIэбэрабэурэ ущыбгъэдыхьэкIэ уэри ар дыдэр къыпщощI. Тхьэм и шыкурщи, ди кIэсхэм захъунщIэркъым. Ди кIэсхэм акъыл яIатэмэ, е лIыгъэ гуэр яхэлъатэмэ, тIэщIэкIыжыфынут а жэщым. Абыхэм ди нэIэ ятедгъэтын дэнэ къэна, дэ езыхэм ди щхьэр ди лажьэт. Си псэр сфIэIэфIыжтэкъым, уеблэмэ къамэм сыщыIэбаи къыхэхуащ — тхьэм игу къызремыгъабгъэ. Здэбгъэзэнур пщIэркъым — сэмэгумкIэ, ижьымкIэ? Нэм къыщIэIэбэр плъагъуркъым, мазэхэ жэщщи. Уи нэвагъуэр плъагъужа нэужьщ жыг къудамэм уи нэкIур зэрыщIихулы-кIар къыщыпщIэр. ПыIэр зыщхьэрытхри уанэм лъатэпскIэ етпхат, армыхъуамэ жыг къудамэм тщхьэричынут. Ди Iэщэми ар къащыщI пэтащ, къудамэм фIэнэурэ; зи фоч зэпыудаи, зи къэлат лъеяи къытхэкIащ.
Шым дыздахьырщ дыздэкIуэр — шхуэмылакIэми едэIуэжыркъым. Ди гупым щыщ зым емыкIу дыдэ къы щыщI пэтащ а жэщым. Къаплъэнэ-фым хуэдэти, здэкIуэм, и щхьэр жыг ды къуакъуэ дэнэри, ди зы гъусэ нэмысатэмэ, итхьэлакIэт. Насып иIэти, ди гъусэм къыдихыжащ жыг дыкъуа къуэм. А жэщым ди фэм дэкIа псор схуэIуэтэжынкъым. Фэбжь гуэр хэзы мыха гупым къызэрыхэмынэжар жыс Iамэ, аркъудеймкIи дызэхэпщIы-кIынщ.
ДызэхэукIарэ дызэхэфыщIауэ, зы хуей дрихьэлIащ. Абдежым нэху щыдгъэщын я жагъуэтэкъым нэхъыбэм — сэ яхуэздакъым: нэху къыттемыщхьэ щIыкIэ дарихьэлIэжын хуейт бэтэ гъеймкIэ зыунэтIа шууипщIым — дауи, къэзакъхэм яIэщIэкIамэ. Шыхэр ешащ, зэхэукIащ — зытхурачын? Зы Iэмалт къытхуэнэжар: депсыхри, ди кIэсхэр уанэм етпхащ, зым и шыкIэ адрейм иубыдри — дызэфIэмыкIуэдын щхьэкIэ — дежьэжащ. Къру джэгу зыщI щIалэ цIыкIухэм дрещхьт асыхьэтым: зым и цеикIэ адрейм иубыдауэ къы зэрохьэкI щIалэ цIыкIухэр, къру джэгу ящIурэ. Къру джэгутэкъым дэ а жэщым тщIыр, хьэ ныбаджэ нэхъей, дыпщIэурт. Мыгъуэр зи мыгъуар сэ ратэкъэ: япэ ситти, псоми натIэкIэ жьэхэуэр сэрат — абыкIэ къысхуэупсат си шынэхъыжьыр, гупым пашэ са хуищIри. НэуфIыцIщхьэрыуэущ сызэ рыкIуэр, жыг сыжьэхэуэмэ, сызэщIокIуэжри здэзгъэзэну лъэныкъуэр сщIэркъым. Адэ-мыдэкIэ соунэтI, гупыр здэсшэри сщIэркъым, езыхэми псалъэ жаIэркъым, зым и шыкIэ адрейм иIыгъщи, си ужь итщ. Сыт си пашэт сэ, сохъуапсэ си ужь ит гупым. Гупым захэзгъэпшэхъуэжын сигу къэ кIащ зэи тIэуи — си шынэхъыжьым сыфIэлIыкIащ. Акъылрэ лIыгъэкIэщ Хьэрычэт шу гупым гъуазэ зэрахуэ хъуар. Ар щапхъэт сэркIэ, арат сы зыдэплъеин хуейр.
Си шынэхъыжьым и зы псалъэ сигу къэкIыжащ а жэщым: «ЛIы ухъуну ухуеймэ, зыми упимыкIуэт, зэи умы гужьей». СыIэбэрабэурэ кIыфIым сыздыпхыкIым, а псалъэр сигу илъ зэпытащ. Абы къару къысхилъхьэрт, си лъэр щIигъэкIырт, къудамэ сыфIэ-уэми, жыгым натIэкIэ сыжьэхэуэми, сигъэдзыхэртэкъым а псалъэм. Зэрыхъуари сщIэркъым: дзапэ уэрэди къыхэздзащ. Гупыр нэхъ нэжэгужэ къэ хъуащ, я гур нэхъ къызэрыгъуэтыжа хуэдэщ, къыздежьуаи къахэкIащ. ГушыIэ гуэрхэри къызыпхадз. «Ди псэр пыт щIыкIэ жыхьэнмэ жыхуаIэр ди нэгу щIэкIащ нобэ», — къэгушыIащ гупым ящыщ зы. Абы зэщIигъэды хьэшхащ псори.
Жэщыбг хъуащ апщIондэху. Уафэм вагъуитI-щы къитIысхьащ, пшэ зэхуакум къыдэплъри. Темыр-Къэзакъыр яхэтлъэгъуакъым, ди нэ къыхуикI щхьэкIэ: арат сыт щыгъуи дызэры гъуазэр. А зэм дыкъигъэщIэхъуащ ды зэрыгъуазэ вагъуэм.
Сигу згъэфIми, гупри нэхъ нэжэгужэ къэхъужами, си щхьэм икIыркъым: дэнэкIэ дыздэкIуэр, дэнэ деж Хьэры-чэт сымэ дащрихьэлIэжынур? Уеблэмэ сщIэркъым ди унэтIыпIэ хъуар — Псыжь лъэныкъуэкIэ, хьэмэ абы дыбгъэдэкIуэтрэ? Ар схузэхэмыхуурэ нэху къыттещхьэмэ, щIэщхъу къыс щы щIащ. ПсыжькIэ дунэтIауэ къы щIэкI рэ псы Iуфэм нэху къыщыттещхьэмэ, дыхэукъуащ: Псыжь Iуфэ къэзакъ жылагъуэр Iузщ. СщIэр зыщ: Хьэры-чэт и гупым дарихьэлIэжын щхьэкIэ, мэзым дыщIэт зэпытурэ дыкIуэн хуейщ, Псыжь ижьырабгъур тIыгъыурэ. Ди унэтIыпIэ хъуар сщIэркъым, аракъэ сыщIэгузавэр: ди щхьэр мэз кIыфIым щIэунэзыхьащ.
ДешаделIауэ, мэзым дыхэтурэ дыздэкIуэм, гъэхъунэшхуэ дихьащ. Абы ды зэрыщыгуфIыкIам щIэ щIэткъым. Гъэхъунэр нэхъ нэхутхьэхут, мэз щIагъым хуэдэтэкъым. Жьы мащIи къы къуэуати, ди бгъэм щызу дыбэуащ. ДетIысэхащ, шыр IумпIэкIэ дубыдри. Зыдмыгъэпсэхуауэ, тхуэкIун щыIэтэкъым.
— Жыхьэнмэм дыкъикIыжри жэнэ тым дихьащ! — къэгушыIащ нетIрей щIалэ нэутхэр. — Нэгум щIэлъыр лъэгум кIуащ.
— Зэ умыпIащIэ! — къыпидзыжащ нэгъуэщI зым. — Жыхьэнмэр къызэднэ-кIа щIыкIэкъым – жыхьэнмэ бжэ щхьэIум дытетщ иджыри. Жэнэтым дынэсын и пэ ди фэм дэкIынур хэт ищIэрэ! Уэ дауэ къыпфIэщIрэ, дахэкIей? Сытуи узэхэуа хуэдэ, джэду псыф нэхъей! Жей пхуэныкъуауэ ара, щхьэ уепэзэзэхрэ?
— Хэт узыдэгушыIэр?
— СызыдэгушыIэр плъагъуркъэ: си кIэс дахэкIейрщ.
— ЕупщIыт япэщIыкIэ: уэ къэббжыр къыгурыIуэрэ абы?
— КъыгурыIуэнщ, и пIалъэ нэсмэ. Сэр дыдэм къызгурыIуэжыркъым сэ иджыпсту къэзбжыр.
— Сыт къыпщыщIар?
— Си лъэгум апхуэдиз банэ хэлъщи, мы мэзыжьым къыщIэзмынэжаIауэ пIэрэ жызоIэ. СызэрызэхэуIыхьар флъа гъуркъэ: зауэ гуащIэ сыхэтауэ яжесIамэ, зи фIэщыпс мыхъун пща-щэ къыдэпшынтэкъым ди жылэ. Я пщIыхьэпIэ къыхэхуэнкъым жыг къу да мэм дезауэурэ уIэгъэ дызэте хъуауэ…
Си тхьэкIумэм фий макъ къиIуауэ къысфIэщIащ а дакъикъэм. Сызып хыдэIукIащ — щымщ. «Сыщыуа хъунщ», — жысIащ сигукIэ. ЩIалэхэм я гушыIэр зэпагъэуакъым — зэхахаIа хуэдэкъым. ЗакъезгъэщIакъым. ЗымащIэ дэкIри, фий макъыр къэIуащ аргуэру — нэхъ хэпщIыкIыу.
— КъыдэджэIа си гугъэщ: фий макъ зэхэсхащ, — жысIащ сэ.
— Хэт къыдэджэр? — я нэр къихуащ щIалэхэм.
— ФызэпхыдэIукIыт.
Ещанэуи къэIуащ фий макъыр — иджы IупщI дыдэт.
— Пэжщ жыпIэр! Ди щIалэ ахъырзэманхэрщ! — къыщылъэтащ си гъусэхэр. Зы фиящ. Абы къыпэджэжащ нетI- рей макъыр.
— Фышэс! — жысIащ сэ, уанэгум зиздзэри.
ДызэщIэшасэри, мэз Iувым дыхы хьэжащ. Фий макъыр зэпыуркъым, абы сригъуазэурэ, гупыр мэзым пхры зош. Нэхулъэ къищIащ. Уафэр къабзэ хъууэ щIидзащи, мэзми ущызэкIэ щIоплъ. Жыгыщхьэм бзу закъуэтIа къуэ къитIысхьауэ, маджэ.
Хуей цIыкIу гуэр деж дащрихьэлIэжащ шууипщIым: хэт, щIакIуэр иуб гъуауэ, вагъуэм худоплъей; хэти и шы Iэпслъэпс зэрегъэпэщыж. Шыхэр, я нахъутэ зэрыдзауэ, зэхэтщ. Хьэрычэт жыгыщхьэм ист — арат фий макъкIэ зыкъыдэзыгъэщIар.
— Фыкъохъусыж! — къыдэджащ си шынэхъыжьыр, жыгым къехыжурэ. — Дывгъэгузэващ.
— Дэращ вгъэгузэвар! — гуфIащ си гъусэхэр.
— Ягъэ кIакъым, — къытщыгуфIыкIащ Хьэрычэт. — ТIэкIу зывгъэпсэхуи, де жьэ жынщ. КъэрэшеймкIэ фIэкIа, кIуа-пIэ диIэкъым.
— Ар сыту? – ди нэр къихуащ дэ.
— Псы икIыпIэхэм IутIысхьауэ, къэ закъхэр къытпоплъэ.
А
махуэм тIэунейрэ даIууащ къэ закъ плъырхэм, арщхьэкIэ загъэ Iэуэлъэуа фIэкIа, къыдакуакъым. Къы дэбгъэрыкIуамэ, фIы хэдмыхынкIи хъунт: дызэхэукIат, шым я лъэр зэблахыжыф къудейт. ПсыжькIэ дэд гъэ зейри, махуиплIкIэ дытетащ гъуэгум. Етхуанэ махуэм, пшапэ зэхэуэгъуэ хъуауэ, Мывэ лъэмыжым дынэблагъэри депсыхащ — ар Тебэрдырэ Псыжь рэ щызэхэхуэжым дежщ. Абдеж, бжьэпэм, пасэрей сыныжь тетщ. Сыным пэмыжыжьэу, къэзакъхэм чэщанэ тращIыхьащ — быдапIэ. Сэлэт тIощI хуэдиз щIэс зэпытщ чэщанэм, лъэмыжыр яхъумэри. Хьэрычэт плъа кIуэ ежьащ, лъэмыжым и лъабжьэ IуэкIэ зэпрыкIыпIэ щыIэмэ, къэсху-тэнщ жери. Къигъэзэжри къыджиIащ псыр къызэриуар: псым шы ешакIэ узэпрыкIы фынукъым, абы щыгъуэми кIэс пIыгъыу. Сыт ди Iэмалыр? Куэд- рэ дычэнджэщащ, дызэдэуащ. ИкIэм-икIэжым псым лъэмыжымкIэ ды зэ прыкIыным тедубыдащ — си шынэхъыжьым и чэнджэщкIэ. Дауэ ды зэ рызэпрыкIынур: сэлэт тIощI зыдэс чэщанэр лъэ мыж дакъэм тетщ, чэщанэм фочкIэ сыт тхуещIэн? Сэлэтхэр, я фочыр гъэп кIауэ, чэщанэм къыдоплъ, дауи. Къыт щIэнакIэ хуэдэщ: лъэбакъуэ къэфчи, фэтщIэм феплъ! Дэ ажалым дыщыщтэртэкъым, гъуа нэдэууэ мыхъуу абы натIэкIэ ды жьэ хэуэмэ: дэ дыхэкIуа дэмэ, здэтхьынури мащIэкъым. Ар къыддащIэ сэлэтхэм. Къэнэжар зыти, бзаджагъэ дыхуе кIуащ. Хьэрычэт чэщанэм епщылIэри, сэлэтхэм якIэ лъып лъащ. Хэт жейм хилъэфакIэщ, хэт мэщхьэукъуэри куэбжэм Iусщ, и щхьэр фIэщIэмэ, къас кIэрэ къызэ щыужу. Си къуэшым сэлэтхэм ядилъэгъуар къыщыджиIэжым, нэхъ пщты рафэхэр къыщылъэтащ: чэщанэм девгъэбгъэрыкIуи, сэлэт жей бащ хъуэхэр зэтедвгъэупщIатэ! Ар гупым ядакъым: япэрауэ, датеуэмэ, дэ тщыщи укIыгъэ е уIэгъэ хъунщ; укIыгъэмрэ уIэгъэмрэ делIалIэурэ дызэрыгъэгу вэнущ — укIыгъэри уIэгъэри лъэмыж дакъэм къытеднэнукъым. ЕтIуанэращи, чэщанэм дэсу хъуар зэтедукIэн тхузэфIэкIми, бийр абы нэхъри къигъэгубжьынурэ, пхъэр тIуащIэ-щащIэ къраутIыпщхьэнущ ди ужь — шы ешакIэ куэд уагъэкIун?
— БзаджагъэкIэ фIэкIа, нэгъуэщIкIэ тхузэфIэкIын щыIэ си гугъэкъым мы зэми, — жиIащ си шынэхъыжьым. — Лъэ мыжым дызэрытегуэмэ, сэлэтхэм напIэзыпIэм зыкъаужьыжынщи, чэща нэм къыдэукIыурэ тхаукIыкIынур ма щIэ къым. Ар хъункъым. Сэ зы къэс плъы хьынщ — нэгъуэщI Iэмал щыIэнкIэ хъункъэ? Бзаджагъэ дахуекIуэри зэ дакъыIэщIэкIащ. Апхуэдэ гуэрщ иджыпстуи дазэрыIэщIэкIыфынур. Мо Iуащхьэр флъагъурэ — чэщанэм и щIыб къыдэтыр? Абы сыдэкIынщи, мывэ къезгъэжэхынщ. Ар мыщэ е кхъуэпIащэ я гугъэнурэ, сэлэтхэм си дежкIэ зынадзынущ. Фэ фышэсыжи, фыкъыспэплъэ, сыкъызэрысыж нэхъ пIалъи къыхэвмыгъэкI: зынифчи, лъэмыжым фытелъадэ. Фызэхэ мы лъэ дэж: лъэмыжыр бгъузэщ, фызэ хэлъэдэжмэ, фызэредзыхынущ. Зыр зым и ужь фитущ лъэмыжым фызэ рижынур. Тхьэм жиIэмэ, къыдэ хъулIэнщ. — Ар жиIэри, Хьэрычэт чы-цэм хыхьащ, зиудыгъуауэ. Заул дэкIри, Iуащхьэм мывэшхуэ къежэхащ: Iуащ хьэ джабэм кIэрыт чыцэр зэтри къутэурэ ежэхри, мывэр псым хэп-кIащ. Сэлэтхэм я макъ зэхэтхащ. Ди кIэсхэм ящыщ зы, сэлэтхэм я макъ къыщыIум, кIиящ. КIэсым щIичэну къыщIэкIынтэкъым, сэшхуэ тIыгур и щхьэм лъэмыIэсатэмэ. КIэсым и кIий макъыр зэхаха хъунти, сэлэтитI-щы къыдэжащ чэщанэм. Псым и Iэуэ лъауэм игъэIуэщхъа къафIэщIыжагъэнти, чэщанэм къыдэжами, сэлэтхэр Iэнкунт. ЛъэбакъуипщI хуэдэкIэ къыдбгъэдэкIуэтамэ, гу къытлъатэнут сэлэтхэм. Фочыр дгъэпкIащ, япэ къыдбгъэдыхьэ джаурым и псэр зэрыхэдудыным зыхуэдгъэхьэзырауэ. Iуащ хьэм мывэшхуэ зыбжанэ къежэхащ а дакъикъэм. Сэлэтхэр я пIэ ижыхьащ, ар зыхуахьынур ямыщIэу. Хъухъущыщ макъ къыхэIукIащ чыцэ Iувым. Ар зэрыкхъуэпIащэм шэч къытрахьэжагъэнкъым сэлэтхэм: я щхьэр пIийрэ я нэр къихуу, чыцэм хэкIуэсащ. Кхъуэ пIащэ макъ зызыщIар къытхэлъэдэжащ — Хьэрычэт. Жыг гуэрэным дыкъыхэцIэфтри, лъэмыжымкIэ зыддзащ дэ. Чэщанэм дежэлIауэ, куэбжэм Iут сэлэт плъырым фоч игъэуащ. Фоч уэ макъ щызэхахым, сэлэтхэр Iуащхьэм къежэхыжащ, я шырыкъу хьэлъэм ящI Iэуэлъауэмрэ я кIий макъымрэ зэхэзэрыхьыжарэ Iэр -пхъуэр зэрыгъэхъуауэ. Къытхэуэн зэ ры хуейри ягу къэкIыжакъым: зы къа щIэ жыху, лъэмыжым дижащ. Псым дыкъызэпрыкIыжа нэужьщ къыщыткIэлъыуар. ПщIэншэрыуэ хъуакIэт: Псыжь дыкъызэпрыкIыжри, кIыфIым дыхэкIуэдэжакIэт. Сэлэтхэм я кIий макъри я фоч уэ макъри жэщ кIыфIым хэбзэхэжащ хуэм-хуэмурэ. Псыжь и хъущIэ макъыр ди ужь итащ куэдрэ, чэщанэр къызэднэкIыу мэзым ды щIыхьэжыху.
Iэджэ дгъэхъащ дэ, шынэхъыщIэ. Iэджэ! Иджы сытым щыщ… КIуэ пэтми нэхъ жьгъей мэхъу адыгэр. Уи гур мэуз нобэрей адыгэм и дунейр щыплъагъу кIэ. Уэрэ сэрэ иджыпсту дызытет мы щIы фIыцIэм, и бзэ псэлъатэмэ, пщIэрэт жиIэнур? «Фэ, — жиIэнт, — иджырей адыгэхэр, хъумпIэцIэджым фыхуэдэщ, фэ фхуэфащэкъым си гущIыIу фитыныр. ФыстекI! Си напэ хужьыр фымыутэ! Сэ фи адэжьхэм я пщIэ къыстенакъым, иджы я къупщхьэр сохъумэ. Абыхэм фаб гъурыгъуэлъхьэну фхуэфащэкъым фэ. Сывеижкъым сэ: фи IэкIэ хамэм сефщащ. АтIэ, зевгъэз лъэныкъуэ!..» Арат жиIэнур мы щIы фIыцIэм, бзэ иIэу щытамэ. Дэнэ щыIэ пасэрей лIыхъужьхэр! ЛIыгъэ зыкъуэлъу зылI къинакъым ди лъахэм. Хахуэ за къуэтIакъуэ, гудзакъэ зиIэ гуэр къэнами, хузэфIэкI щымыIэу гъащIэр жьэгу сабэм щихьынущ, щIэблэм щапхъэ яхуэхъун гуэр къыщIэмынауэ. Аращ адыгэм и натIэ хъуар, махуэ къэси мыкIуэщI и къарур. Яхэплъэт: фадэр я нэрыгъ хъуащ, тутыныр яIурысщ нобэрей щIалэхэм. А зым къыбжиIэркъэ адыгэ зэрыщымыIэжыр? ЩыIэжкъым, къэнар адыгэм и хуэмэбжьы мэщ, и ныбжь гъуамэщ. Дэнэ щыIэ ди джэгуакIуэ ахъырзэманхэри! КIуэдыжащ ахэри. Абы я зэманкъым иджы. ЛIыгъэркъым иджы уэрэд зыхуаусыр. Куэпэчхэрщ, фызым и жыIэщIэ лIы къэрабгъэрщ нобэрей уэрэдхэр щIаусыр… Уи щхьэр уэзгъэужэгъуагъэнщ, Iэджэм узогъэдаIуэ. Апхуэдэу дыкъигъэщIащ дэ: блэкIаращ ди щIасэр, аращ гупсэхугъуэ щыдгъуэтыр. Арми, щхьэгъавэ къысфIумыщ, япэ сызрихьэлIэм а псор хуэсIуатэркъым сэ. Хьэуэ, си псэм и гуауэр сызэхэзы мы щIыкIым хуэсIуэтэнкъым. Уэ… уэ уи Iуэхур щхьэхуэщ. Адрей ди щIалэхэм яхэмылъ гуэр бдэслъэгъуащ уэ, сызэрыпIуплъэххэу. Нэхъ пасэу укъалъхугъатэмэ, зекIуэлI ахъырзэман къыпхэкIынкIэ хъунт уэ. НэбгъузкIэ куэд къызэрыпхущIэплъми гу лъызмытэу къэнакъым, уи Iуэху зытетыр сощIэри пщIэ пхузощI. Зи ужь уихьам ухущIегъуэжмэ, улIкъым. Мыращ си чэнджэщыр: зегъэзэгъ урысхэм. ЗащIебгъэзэгъынур уи щхьэм папщIэкIэкъым, чэнджэщыфIрэ дэIэпыкъуэ гъурэ хуэныкъуэ ди лъэпкъэгъухэм щхьэкIэщ. Сытым урипэрмэнт уэ, уи гъащIэр ди щIалэ щхьэпсыншэхэм ядэпхьатэмэ? ПсыхэкIуадэт апхуэдэ гъащIэр, щай и уасэ пщIэ бгъуэтынтэкъым. АтIэ, узыншэу ущыт, мыгувэу дызэрылъагъунщ иджыри. Семыжьэжу хъуркъым: Iуэхутхьэбзэ зыхуэсщIа гуэрым щIымахуэм сщыгъын джэ дыгукIэ сыкъигъэгугъащ, абы деж сокIуэ. Ауан сыкъыумыщI. Аращ иджы дунейр зытетыр: Iуэхутхьэбзэ умы щIауэ бгъуэтын щыIэкъым. Аратэкъым нэхъапэм. Сэ схуэдэ екIуэлIапIэншэм дэни бысым щигъуэтырт нэхъапэм, илъэс хъурейкIэ яхэсами, пщIэ къыжраIэнутэкъым… Уи Iуэху фIы ирикIуэ, дызэрихьэлIэжмэ, пхуэсIуэ тэжын си мащIэкъым.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
