
Жыжьэ-гъунэгъу
Кавказ зауэр еух, е 1864 гъэм накъыгъэм и 21-м
1864 гъэм накъыгъэм и 21-м дунейр уфауэ, кIагъэпшагъэу, къепсэпсауэу нэху щащ. Къуэбыдэ (Мзымтащхьэ, убыххэм я лъахэм) щиувыкIа дзэм я гуфIэгъуэт: Кавказ зауэр иухат, абы и саулыкъукIэ Къуэбыдэ нобэ парад щекIуэкIынут.
Махуэр сыхьэт 11 хъуащ. Iуащхьэм къытеуващ Кавказым и тет дзэпщышхуэр — урыс пащтыхьым и къуэш Михаил Николаевич. Абы къыбгъэдэтт генералхэр, офицерхэр, Георгий орденыр зратахэр. Тхьэ елъэIуа нэужь, дзэпщыр Iуащхьэм къехри, адэ-мыдэкIэ щиувыкIа полкхэм, батальонхэм, шуудзэхэм фIыщIэ яхуищIащ, «мыхьэнэ ин дыдэ зиIэ Iуэху хьэлъэр зэрызэфIагъэкIам папщIэ». Дзэпщым жиIащ: «ГуфIэгъуэм сызэщIиIэтэу, фи лIыгъэм и пщIэр слъытэу, Кавказ армэм и дзэлI хахуэхэм сынывохъуэхъу… Кавказ зауэм кIэ зэригъуэтамкIэ, зауэм къыщывгъэлъэгъуа фи лIыгъэмкIэ, гугъуехьым фыпэлъэщурэ, фэ къулыкъу ин дыдэ хуэвлэжьащ Пащтыхьымрэ Адэ лъахэмрэ: къурш быдапIэхэми, бгырыс хъыжьэхэми, уаеми, хуабэвэхми фыкъызэтрагъэувыIэфакъым фэ, псори фшэчащ, псори къызэвнэкIащ, лъы вгъажэ зэпытурэ, икIи фи мурадым фылъэIэсащ. ФIыщIэ хузощI ди Iуэхур къыдэзыгъэхъулIа ди Тхьэшхуэм! Адэ хэкум пщIэрэ щIыхьрэ къыфхуещI фэ, Кавказыр къэзызэуа лIыхъужьхэм! Мы нобэрей гуфIэгъуэмрэ мы дакъикъэ телъыджэмрэ ямылъэгъуауэ зауэм хэкIуэда фи ныб- жьэгъухэм я фэеплъыр мыкIуэдыжынщ!»
Къуэбыдэ щиувыкIа дзэр щыгъуазэ ящIащ император Александр II къигъэхьа хъуэхъуми: «Си гум къыбгъэдэкIыу фIыщIэ яхузощI текIуэныгъэ иныр къытхуэзыхьа дзэпщхэм, офицерхэм, зауэлIхэм. Абыхэм зэрахьа лIыгъэм срогушхуэ сэ».
Кавказ зауэм «лIыгъэ щызезыхьахэм» я пщIэр текIуэдакъым урыс пащтыхьым. Дзэпщым, Михаил Николаевич, къратащ Георгий орденым и 2-нэ классыр, налкъутналмэскIэ гъэщIэрэщIа сэшхуэ, «Кавказ зауэр зэриухам и щIыхькIэ» псалъэр тетхауэ. Пащтыхьыр «и къуэш хахуэм» къехъуэхъуащ «Илъэсищэрэ щэ ныкъуэрэ и пэкIэ бгырыс Iэлхэм зэхаубла лъыгъажэ зауэм кIэ зэрыритам щхьэкIэ». Нобэ щыщIэдзауэ, — къехъуэхъуащ пащтыхьыр и къуэшым, — Кавказым зы лъэпкъ жыIэмыдаIуэ къинэжакъым.
Кавказ зауэм хэта псоми пащтыхь унафэкIэ къратащ абыхэм хуащIа жорхэмрэ медалхэмрэ — бгырысхэм я лъахэм щагъэжа лъымрэ щызэрахьа «лIыгъэмрэ» я уасэу.
Георгий орденым и 2-нэ классыр къратащ граф Евдокимовым. Абыи къехъуэхъуащ пащтыхьыр: «Илъэсищэрэ щэ ныкъуэкIэ дызыхэта зауэ гуащIэм кIэ езытар уэращ, уэ пхузэфIэкIащ щIыналъэ дахэр бгырыс Iэл- хэм къаIэщIэпхын».
Дамыгъэ лъапIэхэмрэ фэеплъ бэракъхэмрэ иратащ адыгэ лъахэм лъы щызыгъэжа полк, батальон, шуудзэ псоми.
Эсадзе Семён
зэритхамкIэ.
Лъэпкъ ущие
IэнатIэ хэплъэгъуэ
Къэбэрдей Лъэпкъ Хасэм и
пащхьэм ХьэтIохъущокъуэ
Исмел 1805, 1806 гъэхэм щыжиIар
ХьэтIохъущокъуэ Исмел адыгэ лъэпкъ цIэрыIуэм къыхэкIащ, 1787-1791 гъэхэм екIуэкIа урыс-тырку зауэм хэтащ, иужькIэ епщыкIуиянэ лIэщIыгъуэм и кIэухым щыщIэдзауэ, дунейм ехыжыху, Къэбэрдейм къыщыхъуа Iуэху псоми хэтащ, и цIэр адыгэхэм ящыгъупщакъым нобэр къыздэсым, М.Ю. Лермонтовым и поэмэ цIэрыIуэм («Измаил-бей») и лIыхъужь нэхъыщхьэщ.
1805 гъэм Гумыщхьэ щызэхэта адыгэ лъэпкъ хасэм зэрыщыжиIамкIэ, ХьэтIохъущокъуэ Исмел илъэс тIощI и пэкIэ щIалэ дыдэу икIауэ щытащ Къэбэрдейм, и адэм и унафэм ипкъ иткIэ, «щIэныгъэ зригъэгъуэтын папщIэ» (ХьэтIохъущокъуэ Исмел къыщалъхуар IупщIкъым. Лермонтовым зэритхымкIэ, Къэбэрдейм щикIам щыгъуэ Исмел илъэс пщыкIуплIым итт, абы тепщIыхьмэ, ар къыщалъхуар 1771 гъэрщ).
Илъэс тIощIым нэсащ сэ хэкум пэIэщIэ сызэрыхъурэ. 1794 гъэм пIалъэ кIэщIкIэ сыкъыфхыхьэжауэ зэрыщытам и гугъу сщIынкъым. Си хэкум и Iуэху зытетым щыгъуазэ зыхуэсщIыным сыхунэмысауэ, си насыпыншагъэм къыдэкIуэри, абы щыгъуэ сыфхэкIыжауэ щытащ. Си щхьэкIэ къызэуэлIа псоми, сытепсэлъыхьыжынкъым, сыту жыпIэмэ, сэ сезыгъэзыр си псэм и щIасэ си хэкур нобэ зыIут IэнатIэрщ, сызыхуэлажьэри абы и фейдэ зыхэлъымрэ тыншыгъуэ зэриIэнымрэщ. Си хэкум сэбэп сыхуэхъун мурадкIэщ сэ унэм сыщIикIари, ди лъэпкъ цIэрыIуэм сыхэсыжатэмэ, гухэхъуэгъуэу сиIэнкIэ хъуну псори къыщIызэзнэкIари, гъащIэм и IэфIыгъэкIэ къызэтэ щIалэгъуэм сыщIемыблари. А псори IэщIыб щIэсщIар, вжызоIэ сэ, щIэныгъэм зезыгъэузэщIа, цIыхур зэгурызыгъэIуэ-фын хабзэхэр зэзыгъэпэщыфа лъэпкъхэр зэзгъэцIыхун щхьэкIэщ. Си лъэпкъэгъухэм фIыгъуэ къезгъэуэлIэн папщIэ, бжьэм хуэдэ сыхъуным сыщIэкъуащ сэ, сэбэп хъупхъэр зэщIэскъуэурэ си хэку лъапIэм къислъхьэныр си хъуэпсапIэти. Зи пщIэр лъагэ тхьэмадэхэ, фэ фпэIэщIэ сызэрыхъуар сигу къеуэми, ар зыхуэзгъэшэчащ, сыкъыфхыхьэжа нэужь, зыгуэркIэ зэбэп сыхъуфмэ, ар сэркIэ зэрынасыпым шэч къытесхьэртэкъыми. Къэзгъэзэжауэ сыфхэтщ нобэ. Ауэ сыт сэ сыкъызрихьэлIэжар, ди Тхьэ! Си лъахэм и унэхъугъуэ махуэр си нэгу щIэбгъэкIын щхьэкIэ, ди Тхьэ, уигу къыщIызэбгъар!.. Насыпыншагъэу къывэуэлIа псор фи деж щыслъагъуркъым сэ. Ар сигу къызэреуэр вжесIэу аращ. СывэупщI къудейщ: щхьэ ехуэха къэбэрдей лъэпкъым и пщIэмрэ и щIыхьымрэ? Хэт ар зи лажьэр? Пщыхэми, уэркъхэми зэрылъэпкъуи щхьэ зыщывгъэгъупща хэкум и хуитыныгъэмрэ абы зегъэузэщIынымрэ нэхъ лъапIэ щыIэнкIэ зэрымыхъунур? Ижь лъандэрэ пщIэрэ щIыхьрэ зиIа ди лъэп- къыр зэрыхэкIуэдэжыр флъагъуркъэ? Фигу къеуэркъэ ар, жызоIэ! Хьэуэ, КъурIэным сытеIэбэурэ тхьэ фхуэсIуэнщ гукъанэ фхуэсщIын мурад сызэримыIэмкIэ. Щхьэж и гукъанэ ирирекъухи, Тхьэм девгъэлъэIу ди лъэпкъым фIыгъуэ хуэдлэжьыфын щхьэкIэ, гуащIэрэ акъылрэ къытхилъхьэну.
Ди адэм и унафэм седаIуэри, си гум къыщIитхъыу сикIауэ щытащ сэ ди хэкум. Урысейм сыкIуащ, сфIэмыфIми. Я хабзэри сигу техуэртэкъым сащыхыхьагъащIэм. Гугъу сыдехьурэ зэзгъэщIащ я бзэр, ар зэзгъэщIа нэужьщ я хьэл-щэнкIэ нэхъ щысцIыхуар. Дэ тхэмылъ куэд ядэслъэгъуащ абыхэм, ядэслъэгъуащ дэ зэдмыгъэкIу куэди. Урысейр къэралышхуэщ, щIэныгъэмрэ зыужьыныгъэмрэ зыщиубгъуащ. Урыс къэралыр къулейщ, и къарур, и гуащIэр инщ, цIыху мелуан щэщIрэ хырэ исщ абы икIи, пащтыхьыр хуеймэ, а цIыху бжыгъэм и Iыхьэ щанэр зауэлI хуэхъунущ. Къэрал лъэщым дыщригъунэгъукIэ, ар къызэрытщхьэпэным иужь дитын хуейщ дэ, ди щхьэр тхъумэжын папщIэ. Фи фIэщ фщIы, си лъэпкъэгъу лъапIэхэ, ди акъыл дитыжмэ, ди гъунэгъу лъэщым и ней зыщыдгъахуэ зэрымыхъунур.
Ди гум зэи имыху адэжь Iущхэм я уэсятщ а къэрал лъэщым и жьауэм дыщIэтын хуейуэ. Фэри зэрыфщIэщи, динкIэ ди благъэ Тырку къэралыр къарууншэ дыдэ хъуащ…
Персхэри муслъымэнщ, ауэ я лIыщхьэхэр зэгурыIуэркъым, зы унафэ яIэкъыми, зыр зым щыхьэ- жауэ зэрошх. Куэд щIакъым, дызыпэмылъэщынум дыпэуври, ди щхьэр хэтлъхьащ, ди пщIэри ехуэхащ. Акъыл зиIэмрэ и хэкур фIыуэ зылъагъумрэ къыгурыIуэнщ дыщыунэхъуну махуэр къызэрыблагъэр. Зи щIыхьыр лъагэ хасэ, дэ псоми долъагъу икIи зыхыдощIэ ди хуитыныгъэр тфIэкIуэдынкIэ шына гъуэ зэрыхъуар. Апхуэдэ насыпыншагъэр, и щхьэр течауэ жысIэнщи, зи лажьэр дэращ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ дэ, уеблэмэ зэунэкъуэщхэми, ди акъыл зэтехуэркъым. Абы къыхэкIкIэ ди лъэпкъри зэкъуэткъым, псори зэзыгъэдэIуэн тхьэмадэ диIэжкъым. Пщы щIалэхэр нэхъыжьхэм едэIуэжыркъым, я нэр щIалагъэм къыщепхъуэри, гу лъатэркъым ди лъэпкъым и кIуэдыжыгъуэр къызэрыблэгъам: щхьэзыфIэфIхэм я зэранкIэ лъэпкъым къытохуэ ди гъунэгъухэм я губжьыр, дяпэкIи къытехуэнущ, абы дытетынумэ.
Гъуэщахэр гъуэгу захуэ тришэжын щхьэкIэ, Тхьэм игу къобгъэри егъэунэхъу ахэр, ар зэхамыщIыкIмэ, нэхъри къахуогубжьри, и ней къащохуэ. Ди бегъымбарыращ ар жызыIар, насыпыншагъэ фыхэхуауэ сыкъывихьэлIэжыгъащ зы гъэ сыкъыщыфхыхьэ- жам, ар къывгурыIуэжауэ гу лъыстэркъым ноби, къывгурыIуэным и пIэкIэ, нэхъей фекIуауэ солъагъу, сыфхоплъэри. Тхьэм игу къыдэбгъауэ шэч сощI иджы: зауэм къытхуихьам ищIыIужкIэ, емынэ уз бзаджэм ди лъэпкъым и зэхуэдитIыр икIуэдыкIащ. И нэр исыжкъым дэ дызыхэт тхьэмыщкIагъэр зымылъагъум, и щхьэр зэкIуэкIащ Тхьэр къызэрытхуэгубжьам гу лъызымытэм.
Фи фIэщ фщIы, пщIэ зыхуэсщI си лъэпкъэгъухэ, ди Iуэхур абы куэдрэ тет зэрымыхъунур. ДызэрызэгурымыIуэм, ди акъыл зэрызэтемыхуэм и зэранкIэ, си лъахэ насыпыншэр хэкIуэдэжауэ Тхьэм симыгъэлъагъукIэ — абы дынэсащ дэ. Тхьэм симыгъэ- лъагъукIэ лъапсэкIуэдыр къыхуэкIуауэ, ди нэхъыжьхэр, ди цIыхубзхэмрэ ди сабийхэмрэ, зэщIэгъуагэу, гузэвэгъуэр ятелъу, бийм гъэрыпIэм щрихуэну махуэ мыгъуэм Тхьэм дыщихъумэ. Апхуэдэ шынагъуэр къызэрытщхьэщыхьар зихэсщIэрти, аращ Бытыр-быху зи ужь сыщита Iуэхур къэзгъанэу пIащIэгъуэкIэ сыкъыщIэкIуэжар. Сэ си нэкIэ слъэгъуащ, щыхьэти сытехъуэфынущ дызыпэува къэралыр къыщичы- ным зэрынэсам. Сэ слъэгъуащ къыттехьэлъэнкIэ хъуну щыблэм зэрызыкъызэщIищIар. ФызэтеувыIэ, лъэпкъ насыпыншэ, фи акъыл фихьэж, фегупсыс дэр нэхърэ куэдкIэ нэхъ лъэщым дыпэлъэщынрэ дыпэмылъэщынрэ, ди щхьэр хэдвмыгъалъхьэ, фызэчэнджэщ мы хасэм кърихьэлIахэр, ди лъэпкъым къылъэIэса шынагъуэр зыщхьэщытха зэрыхъунум и унафэр фщIы. КъурIэным сытеIэбэурэ псом япэ Тхьэ сIуэнщ унафэр захуэмэ, цIыхур зыгъэжакъуэ хьэгъапхъэхэм ящысхъумэнкIэ — си псэр пытыху, лъы ткIуэпс къысщIэмынэжыху. Ауэ сыныволъэIу, кIыхьлIыхь зывмыщI, шынагъуэр къытщхьэщыхьакIэщ, зэман диIэжкъым.
Адыгэ зауэлI. Сурэтыр Орловский Александр ищIащ. 1830 гъэ
Тхьэщагъ мэзым адыгэхэм Iэщ щаукI. Сурэтыр Тейтбот Эдуард ищIащ. 1823 гъэ
Адыгэ Хасэ. Сурэтыр Гагарин Григорий ищIащ. 1843 гъэ
Гъуэгуанэ тхыгъэ
Къамэри шынагъуэ дыдэщ, шэрджэс зауэлIым IэщIэлъмэ…
Кавказ зауэм и зэманым адыгэхэм я деж къэкIуэрейуэ щытащ Европэм къикIа дипломат, чэнджэщэгъу, тIасхъэщIэх куэд. Абыхэм ящыщщ Спенсер Эдмонди. Ар Шэрджэсым къэкIуауэ щытащ 1830 гъэм. Спенсер и нэгу щIэкIащ адыгэхэм я хэкум и хуитыныгъэм папщIэ ирагъэкIуэкI бэнэныгъэ гуащIэр, щыгъуазэ зыхуищIащ абыхэм я хабзэхэм, я псэукIэм, я зэуэкIэм, яIущIащ шэрджэс дзэпщхэм, зауэлIхэм. А псор «Шэрджэсым сызэрыкIуар» тхылъым щитхыжащ Спенсер. Фи пащхьэ идолъхьэ абы и тхылъым щыщ пычыгъуэ.
Хы Iуфэм десылIа нэужь, мэзым фоч уэ макъ къыхэIукIащ, шу куэд дыдэ къытIущIащ, миным нызэрыхьэсынкъэ жыпIэну. ЩIалэ Iэчлъэчхэм кхъуафэжьей зыбжанэ къыхадзащ хым, ди кхъухьым къесылIэри драгъэтIысхьащ, ди хьэпшыпхэри кхъуафэжьейхэм иралъхьэри, хы Iуфэм напIэзыпIэм дынагъэсащ.
Шэрджэс кхъуафэжьейхэр лъэгубгъуэт, псынщIагъуэт, зым цIыху 18-20 ист, абыхэм псыр бэлагъкIэ щыщIатхъуэкIэ, нэр тепыIэртэкъым. Сэ зэрызэхэсхамкIэ, цIыху 80 зэрыхуэ кхъуафэ яIэщ шэрджэсхэм; жьыхуи итщ абыхэм, бэлагъкIэ зэрызэIащIэм нэмыщI. Хым кхъуафэжьей псынщIэкIэ тохьэри, адыгэ хыдзэлIхэр сатуущIэхэм я кхъуафэхэм щытеуэ куэдрэ къохъу.
Шэрджэс щIыналъэр дахэкIейщ, щIыпIэ зэгъщ, хьэуар щыкъабзэ дыдэщ, бгыщхьэмкIэ къриху салъкъын щIыIэтыIэр хы Iуфэм къосри, дыгъэм и гуащIэр зыхэпщIэркъым. Ар сэ щызгъэунэхуащ Пщадэ деж — абдежращ кхъухьым дыщикIар, шэрджэс хы Iуфэм десылIа нэужь.
Хьэл зэрысхуэхъуащи, гъуэгу сытехьэн и пэкIэ, сыздэкIуэ хэкум и тхыдэм, и хабзэм, и псэукIэм, и дуней тетыкIэм щыгъуазэ зыхузощI дапщэщи. Нобэ сыкъызэрыхьа хэкум и тхыди, и хабзи, и псэукIи сызэрыщыгъуазэ щыIэтэкъым сэ, тхылъ гуэрхэм къизджыкIаIамэ, арат хэсщIыкIыр. ЩIэныгъэлIхэм зэралъытэмкIэ, адыгэхэм я бзэр зытехуэ бзэ дунейм теткъым. Сэ сызэрыщыгъуазэмкIэ, шэрджэсхэм тхыбзэ яIэкъым: абыхэм я бзэм и макъхэр европей хьэрфхэм къигъэтIэсэгъуейщ — ар си фIэщ хъуащ шэрджэс псалъэхэр ди хьэрфхэмкIэ стхын мурад щысщIам щыгъуэ. Дэтхэнэ адыгэ лъэпкъми езым и бзэ щхьэхуэ иIэщ — аращ къызжаIар Истамбыл нэIуасэ щысхуэхъуа шэрджэсхэм. Абыхэм я деж щызэзгъэщIат адыгэ псалъэ зыбжанэ, ауэ ахэр Пщадэ деж къызэрысщхьэпа щыIэкъым — IэпэтэрмэшкIэ фIэкIа сагурыIуакъым хы Iуфэм къыщысIущIахэм.
Шэрджэсым уихьамэ, я хабзэм тет: я фащэкIэ зыхуапэ — ар къыщызжаIат Истамбыл. Апхуэдэ чэнджэщыр къызэрыпщхьэпэнур си щхьэкIэ згъэунэхуащ. Я фащэкIэ зыщысхуэпам, адыгэхэм я гуапэ дыдэ хъуащ, нэхъ гумащIэ къызэрысхуэхъуами гу лъыстащ. Шэрджэс фащэр, шэч зыхэмылъращи, цIыхум йокIу, гъуэгу урытетынуи нэхъ щыгъын тынш бгъуэтынукъым, езыр зэрыдахэкIейм и гугъу умыщIыххи.
Адыгэ шууей хуэдэ сызэщIэхуэпауэ, си плIэм фоч идзарэ къами скIэрыщIауэ, Пщадэ сыщежьэри, гъуэгу сытехьащ, а щIыналъэм я тхьэмадэ Индар Мыхьмуд деж сыкIуэн хуейти. Шы ахъырзэмани сагъэшэсащ. Шым фунтиплI хуэдизщ щIэстар — апхуэдэшым фунтищэ щиуасэщ Инджылызым.
Гъуэгум шу Iэджэ гъусэ къыщытхуэхъуащ — тхьэмадэм деж дыщынэсам, шу мин дызэрыгъэхъуауэ къыщIэкIынт. IэщэкIэ зэщIэузэдауэ шу мин зи гъусэ гъуэгурыкIуэр ялъэгъуатэмэ, европейхэр къэщтэнкIи хъунт, ауэ ар мыбы зы- ми щигъэщIэгъуэнукъым: гъуэгу тет хьэщIэм гъусэ хуэхъу, дэкIуатэ щыхабзэщ Шэрджэсым. ЦIыху Iувым яхэслъэгъуакъым е къыхэпIэнкIыкIа, е лъэбакъуэ лей зыча. Зым и унафэм едаIуэ хуэдэт псори; куэдрэ сахэплъа щхьэкIэ, псори зыфIэлIыкI, зэзыгъэдэIуэф яхэслъэгъуакъым гъуэгум гъусэ къыщытхуэхъуа шухэм. Щхьэж и увыпIэ ещIэж — абы щхьэкIэ унафэ лей хуейкъым адыгэхэр. Тыркухэм я зэранкIэ джэнуезхэм япэIэщIэ хъуащ шэрджэсхэр, джэнуезхэр къахыхьэрейуэ щытащ нэхъапэм, сату ящIын щхьэкIэ. Абыхэми нэгъуэщI европей лъэпкъхэми нэхъ япэIэщIэ зэрыхъу лъандэрэ адыгэхэм Iэлыфэ къатеуауэ къызыфIэщI щыIэщ, сэ сахэтыху ядэслъэгъуамрэ щыгъуазэ сызыхуэхъуамрэ япкъ иткIэ жысIэфынущ абыхэм апхуэдэ-фэ зэратемытыр. Нэхъ лъэпкъ гъэсарэ щэныфIэрэ срихьэлIауэ сщIэжыркъым, щIыпIэ Iэджэм къыщыскIухьащи.
Сащыхэхьа махуэм къыщыщIэдзауэ, ситхьэкъуащ шэрджэсхэм я теплъэм: шууей защIэщ, цIыху зэкIужхэщ, уардэхэщ, зи щхьэм пщIэ хуэзымыщIыж яхэслъэгъуакъым, я щхьэ зэрыхуитым зэрыригушхуэр дэтхэнэми и нэгум къощ. Европэм щыщ я нэхъ шууейри пэхъунукъым шэрджэс шум. Яшхэм я гугъу пщIымэ, абыхэм нэхъ дахэрэ нэхъ къуданрэ срихьэлIауэ сщIэжыркъым, ди къэралми (Инджылызым) щыслъэгъуакъым адыгэшым пэхъун. Шэрджэс зауэлIым и фащэри йокIупс, цейращ дахэ дыдэр — хьэзыр идарэ дыжьын бгырыпхыр щIэкъузэжауэ; къамэ зыкIэ-рымылъ урихьэлIэнукъым — ар Iэщэ шынагъуэ дыдэщ, шэрджэс зауэлIым Iэ- щIэлъмэ. Къамэм нэмыщI, шур фочрэ сэшхуэкIэ зэщIэузэдащ. КIэщIу жыпIэмэ, шэрджэс зауэлIыр — ар ирелъэс е ирешу — IэщэкIэ зэщIэузэдащ сыт щыгъуи. Бжы зи Iэщи сыщрихьэ- лIащ Шэрджэсым: ар ядзын хъумэ, зрагъэпщам фIэкIынукъым, а Iэщэм апхуэдизкIэ хуэIэрыхуэщи. Шабзэмрэ шабзэшэмрэ иджы къыщагъэсэбэпыр гыныр къащемэщIэкIым е Iэуэлъауэ зрагъэщIын щыхуэмейм дежщ. Гъуэгу щытехьэкIэ, щIакIуэ-бащлъыкъ здащтэ, уэшхымрэ щIыIэмрэ зыщахъумэн папщIэ; жэщыр гъуэгум щрахын хъумэ, щIакIуэр икIи и тепIэнщ, икIи щIэлъынщ; адыгэ щIакIуэм шэ зэрыпхрымыкIым и гугъу сщIыххэнкъым — апхуэдэ щIакIуэ куэдрэ сыщрихьэлIащ Шэрджэсым.
„Сэлэтым и щIыхь» романым щыщ пычыгъуэ
Хьэжы Бэрзэдж и жэуапыр
Хьэжы Бэрзэдж, шу гъусэхэр щIыгъуу, шэджагъуэ нэужьым нэсащ генерал Раевскэм деж. Шым епсыхри, пщым сэлам итащ, ауэ етIысэхакъым: зигъэгувэн мурад зэримыIэр абыкIэ гуригъэIуащ генералым. Бгырысхэм я дзэпщ цIэрыIуэр къыщыбгъэдыхьэм, генералым зыкъиIэтащ. КIэщIт генералым и псалъэр — дзэпщыр къыщIригъэблэгъар. Тэрмэшыр зыбгъэдишэри, Раевскэм жиIащ:
— ГурыгъаIуэ Хьэжы Бэрзэдж: уи цIыхухэри уи лъахэри Урысейм къритащ тырку пащтыхьым. Уэ ар фIыуэ уощIэ, атIэ сыт Iэщэр щIумыгъэтIылъыр?
Дзэпшым и жэуапыр тэрмэшым зэридзэкIащ:
— Хьэжым жиIэращ: урыс пащтыхьыр къулей дыдэу жывоIэ, генерал. Ар пэжмэ, фи пащтыхьыр щхьэ къытлъихьа? Уи дзэм ди жылагъуэхэр щIызэхифыщIэр сыт? Хьэжым жеIэ: нэпсей хъунщ фи пащтыхьыр, дэрыншэу щымыпсэуфкIэ…
Раевскэм и нэщхъыр зэхилъхьащ, Хьэжы Бэрзэдж къемыплъу, тэрмэшым жриIащ:
— ЖеIэ абы: ди пащтыхьми тырку пащтыхьми ящIэ бгырысхэм я сэбэп зы- хэлъри зыхэмылъри. Делэм дэIуэн ямыдэмэ, къарукIэ хагъэзыхь. Бгырысхэр ди пащтыхьым къезауэ- мэ, сулътIанми и унафэр якъутэу аращ. Фи унафэр ищIакIэщ сулътIаным: фэ абы урыс пащтыхьым фыкъритащ.
А псалъэр зыуи къыщыхъуакъым Хьэжы Бэрзэдж, генералым еплъа фIэкI.
— Тырку сулътIаным дэ урыс пащтыхьым дритынкIэ Iэмал иIэкъым: абы и IэмыщIэ дилъакъым игъащIэм, и унафи къытхэлъкъым, — жиIащ Хьэжы Бэрзэдж. — Узыхуимытыр дауэ птын? Уэ ухахуэщ, инэрал, узэрыхахуэм щхьэкIэ узот мо жыгыщхьэм ис бзу цIыкIур — плъэкIмэ, къэубыд!
Раевскэр жыгым дэплъеящ. Абы и щхьэр къыщиIэтым, жыгыщхьэм иса бзу цIыкIур, и дамэр ишэщIри, лъэтэжащ…
Генералым и нэгур нэхъри зэхэуащ.
— Уэ уцIыху губзыгъэщ, Хьэжы Бэрзэдж, ауэ ущыгъупщэхщ, — жиIащ абы макъыхъукIэ. — Уи къуиплI зауэм хэкIуэдащ — ар зыщумыгъэгъупщэ. Егупсыс — зы къуэщ къыпхуэнэжар. Шэчи къытумыхьэ: тыгъэ къысхуэпщIа бзур къэзубыдын и пэ, уи къуэ закъуэр пфIэкIуэдынщ…
* * *
Мы пычыгъуэр къызыхэтхар урыс тхакIуэ цIэрыIуэ Голубов Сергей и «Сэлэтым и щIыхь» романырщ. Пычыгъуэ мащIэмкIи гурыIуэгъуэ зэрыхъущи, романыр зытеухуар адыгэ куэдым я щхьэр зыхалъхьа Урыс-Кавказ зауэрщ. А зауэм и тхыдэ псор игъэбэтэн мурад иIакъым тхакIуэм — ар зы тхыгъэкIэ зэрыпхузэфIэмыкIынур гурыIуэгъуэщ. Абы и мурадар нэгъуэщIщ: я щхьэхуитыныгъэм щIэзэууэ, бэнэныгъэ гуащIэм илъэсищэкIэ хэта бгырысхэр зыхадза мафIэмрэ залымыгъэмрэ я пэжыпIэр, зымащIэкIэ нэхъ мыхъуми, хэIущIыIу щIынырщ. Дигу къэдгъэкIыжынщ Голубовым и романыр дунейм къыщытехьа зэманыр — 1940 гъэрщ ар япэу къыщыдэкIар. Урыс-Кавказ зауэм и пэжыпIэр щабзыщI зэмант ар, абы и хъыбар пэжыр зыгъэIум и щхьэр щыхрагъалъхьэри мащIэтэкъым. ЯбзыщIын хуейуэ унафэ зытращIы-хьа темэм зэрызрипщытар хуагъэгъуакъым тхакIуэм: лъэныкъуэ ирагъэзри, и цIэ къудей ираIуэжакъым щIэх.
«Уллу Хож»
Адыгэ къуажэжьым теухуа балъкъэр-къэрэшей гъыбзэ
«Уллу Хож» уэрэдыр къэрэшейхэмрэ балъкъэрхэмрэ куэд щIауэ къадокIуэкI. Ауэ совет лъэхъэнэхэм щыгъуэ жрагъэIэу щытакъым: гуузыIуэт абы и псалъэхэри и макъамэри.
Мыр уэрэд къудейкъым, атIэ адыгэ жылэжьым и лъапсэм псы зэрырагъэжыхьыжам и тхыдэщ. Уэрэдыр балъкъэрыбзэкIэ зэрыIу дыдэр адыгэбзэкIэ зэдзэкIауэ дыщимыIэкIэ, ар зытепсэлъыхьыр ди псалъэкIэ къэтIуэтэнщ.
Уо, Хуэдзышхуэм къыщыхъур акъылым
къитIасэркъым,
Махуибл хъуауэ лъыр псы къиуауэ щожэх.
Уо, Хуэдз деж лIэн-къэнэну тхьэIухуду бзылъхугъибл
щозауэ,
Абы я къарум къаплъэным я нэхъ ябгэри Iуигъэщтынт.
Пашэр Хуэдз ипхъу Байдымэтщ.
КIэлъыкIуэр Хьэжы ипхъу Уэркъуэятщ,
Уэркъуэят и бын зэтIолъхуэныкъуитIыр гущэм щожей,
Езым бийр зэ уэгъуэм хегъащIэ.
Ар зэуащ биишэр гущэм техуэху,
И шылэ хъар хужьым лъыр зыщIифыху.
Урыс пащтыхьым залымыгъэр егъэнэхъапэ,
ЗауэлI къарукIэ Iуэхуу щыIэр зэфIех.
Пшагъуэ лъэсырыкIуэхэр тафэм тегъуэлъхьэпащ.
Хьэуэ, ар пшагъуэкъым, бийм и Iэщэм къапих гын
Iугъуэщ.
Ар къуажэм дохьэри, мафIэ лыгъейм зрешэкI.
Унэ уэнжакъхэр шэху уэздыгъэу зэщIонэ,
Сабий цIыкIухэр шы лъабжьэхэм ящIоджэразэ.
Генерал Кароховым — дунейм хьэуэ къытригъэщIам,
Сабийхэм фэтыджэн ятрикIэурэ зэрыпсэууэ егъэс,
Пащтыхьыжьым и нэфI къыщыхуэным щыгугъыу.
Шэрджэсыпхъу тхьэIухудхэр етIэщIри,
Я щIыфэм щIопщ Iэлыр трешащIэ,
Хуэдз щIыналъэр гуIэгъуэ хэмыкIщ,
Бий залымым лъы ифынкIэ зигъэнщIыркъым.
Лъы зыгъажэ пащтыхьым генералым и псалъэр
хьэкъ щохъу.
Уи блыгущIэтхэми уэри тхьэм и нейр къыфщыхуэ.
Хуэдз губгъуэм и гъавэ бэвхэм
Кхъуэр хаутIыпщхьэри ирагъэутэ.
Я Iэхэм лъыпсыр къапыжу лIыхэм сэшхуэр ягъабзэ,
Анэ гуIэхэм я бынхэр мафIэ лыгъэм щамыгъуэтыж.
Хуэдз псы Iэсэр пшэплъым хуэдэу лъыкIпсыкIкIэ
иIащ,
Шэрджэсыпсыр псынэпсу и гущхьэм холъадэ,
Сабий цIыкIухэр зэщIэкъугъэурэ я псэр хокI,
Анэ тхьэмыщкIэхэм гъыбзэ гуащIэр къраш,
Я сабий псэншэ хъуахэм я щхьэфэм Iэ далъэ.
Генералым и джэбыныпхъэр хьэм и фэм
къыхэтщIыкIынт,
И лъы фIейм фо хэдзауэ дефэнт,
Ауэ зэкIэ псыIуфэ мывэм телъадэр дэ дилът,
Ди бзылъхугъэхэри зылI и быну бийм пэщIэуват.
Лъыуэ зыщIифымкIэ щIым и псыхуэлIэр икIащ,
Ди бзылъхугъэ лъэщыджэ нэгъунэ уанэгум шэсащ,
Я сабийхэм псэ яIумытыжу дунейм къытохьэ.
ЦIыхуукI фIейхэр зэи ди лъапсэжь къихьэнтэкъым,
Къэрэшейм я къурш щхьэхуэхэм хуэдэ быдапIэ
диIамэ,
Дэ иджыри илъэсипщIкIэ бийм дезэуэнт,
Тэрч и Iуфэр е тенджыз Iуфэр псэупIэу диIамэ,
Дэ махуэшхуэ пежьэу дызэдежьэнт,
Ауэ дызэтеджалэри ди хьэдэ къупщхьэр упщIыIужащ,
Джэбыныпхъэ тхуэзыдын къудей къытхуэнэжакъым,
Псым и Iуфэм дыIусу псыхуэлIэ бзаджэм деукI.
Къэрэгъэш жыг закъуэу псы Iуфэм къыIунэжам
ЗауэлI Iэщэу дыщэпс зытегъэлъэдар щыфIадзащ,
Ди хьэдэхэр хьэ хьэулейхэм зэпкъратхъ,
Дилъ упщIыIуар хьэпшырхэм ябзей.
Дэ, Хуэдз и бзылъхугъэхэр, пщащэхэр,
Сэшхуэр тпщIэхэлъу зауэ губгъуэм дихьат,
ИкIи Хуэдз Iуфэр ди хьэдэхэмкIэ тсеящ.
Хуэдз и гущхьэр зауэлI лъыифхэм къаувыхьащ,
Губгъуэрыс псэущхьэхэм ейм пащIу,
Ди лыр яфIэфIыпсу бийм яшх,
Ди щIыналъэм члисэхэр бжыгъэншэ къыщащI.
Ди нэхъыжьхэр Тхьэм елъэIуну абыхэм ягъакIуэ.
Балъкъэрхэмрэ адыгэхэмрэ яхэт хъункъым мы уэрэдыр зэхэзымыха. Абы и макъамэмрэ и псалъэхэмрэ уи псэр ягъэхыщIэ. Ар и гъыбзэ хуэдэщ адыгэ лъэпкъ уардэм гуауэрэ хьэзабу ирагъэшэчам.
Дэ дыкъэзылъхуа, мы гуауэр зи нэгу щIэкIа, зэрахузэфIэкIкIэ адыгэм ар ядэзыгуэша ди адэжьхэм зэхалъхьащ мы уэрэдыр. Ирагъэлеяуэ къызыщыхъункIи щыIэнщ, ауэ апхуэдэ псалъэхэр къагупсысыркъым — шэч хэлъкъым я нэгу щIэкIар къызэраIуэтэжам.
«Уллу Хож»-р тхыдэ уэрэдщ, щIэныгъэлIхэр нэхъ елэжьыпхъэу, ауэ абы бгъэдэлъ художественнэ беягъэр гъуазджэм и къэхъукъащIэу бгъэув хъунущ.
Мы уэрэдыр къыщежьар къэтлъыхъуэурэ, дэ япэщIыкIэ дыхуэзащ Къэрэшей-Шэрджэсым щыщ щIэныгъэлI, профессор Шаманов Ибрэхьим. Абы къызэрыджиIамкIэ, уэрэдым къиIуатэ гузэвэгъуэм хуэдэ адыгэ куэдым я щхьэм кърикIуащ.
«Уллу Хож» гъыбзэр — Урыс-Кавказ зауэм и зы теплъэгъуэ къудейщ,- къыджеIэ абы.
Шамановым сэлам идохыжри, Лабэ лъэныкъуэкIэ дунэтIыну мурад дощI, ауэ абы и пэ къихуэу докIуэ Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэрэшей-Шэрджэс къэрал институтым, дыхуозэ тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор Къалмыкъ Ибрэхьим. Зауэм щыгъуэ ягъэса адыгэ къуажэхэм ящыщ зыуэ, ауэ и пэжыпIэр (къуажэр зыхуэзэ дыдэр) цIыхухэм яIэщIэгъупщыкIагъэну хуегъэфащэ абы. ФIыщIи къытхуещI адыгэм къращIылIа лъапсэрых зауэр къэрэшейхэмрэ балъкъэрхэмрэ зэращымыгъупщэжам, я гур адыгэм зэрыхуэузым папщIэ.
Кавказым и тхыдэм фIыуэ хэзыщIыкI Лайпанов Къазий зыхуэдгъэзэну мурад дощI. Тэмэму тщIауи къыщIэкIащ. Урыс-Кавказ зауэм и лъэхъэнэм теухуа гъэщIэгъуэн куэд къыджиIэри, Лайпановым нэIуасэ дыхуищIащ физикэ-математикэ щIэныгъэхэм я кандидат, Черкесск дэт технологие институтым и доцент Черкесов Азнаур. Азнаур и адэшхуэмрэ абы и къуэш нэхъыщIэмрэ, илъэси 8, 10 ныбжьым иту, Крымшамхалов гуэрым адыгэ жылэ зэтраукIэу ягъэсыжам къыщигъуэтри, Жэгуэтэ къишауэ щытащ. ЩIалэ цIыкIуитIыр къэрэшей къуажэм къыщыхъуащ, унагъуи дэхъухьыжащ, Черкесов унэцIэр зэрахьэу. Хъарзынэу псэурт зэкъуэшитIыр, шы лъэпкъыфIхэр ягъэхъурт. Ауэрэ революцэр къэхъеящ, мылъку зиIэр ягъэкIуэду щIадзэри, зэкъуэшитIым я унагъуэхэр Азие Курытым яшащ. Зыгуэрым IэщIэкIа щыуагъэкIэ а щIыпIэм ахэр Черкасов щыхъуауэ, нобэми апхуэдэущ зэратхыр.
— Хэтхэ фащыщ атIэ фэ? — доупщI Азнаур.
— Хьэтыкъуэхэ, дэ дыадыгэщ, — жиIащ абы.
Лайпановымрэ Азнауррэ дыздепсалъэм, къыджаIэ иджырей Адыгэ Республикэм и щIыналъэм хиубыдэ Хуэдз къуажэр зэрыарагъэнур гъыбзэм зи гугъу ищIыр.
Хуэдз къуажэр 1851 гъэм къэунэхуащ, а цIэ дыдэр зезыхьэ псым и сэмэгурабгъумкIэ щытIысащ ар. Хуэдзыр къызытекIыжар пщым и бейгуэл, чэнджэщэгъу Къуэдзрауэ жаIэ.
1998 гъэм «Хуэдз къуажэм и тхыдэ» тхылъыр къыдэкIащ, тхыдэтх АфэщIагъуэ Аслъэн итхауэ. Дэ а къуажэм дыщыкIуам ар сымаджэу хэлът, ауэ дыкъимыгъэщIэхъуу къыдэпсэлъащ. Абы гущIыхьэу къытхуиIуэтащ Урыс-Кавказ зауэр иухыным куэд имыIэжу Хуэдз къуажэм илъэгъуа гузэвэгъуэшхуэр, 1859 — 1864 гъэхэм къриубыдэу. Тхыдэтхым дыщигъэгъуэзащ а къэхъукъащIэ гуузхэм. Хуэдз и щIыналъэм кхъащхьэхэмрэ кхъэмрэ щыкуэдщ. Зы гуауэр нэгъуэщIым ящигъэгъупщэу, лажьэ зимыIэу яукIам хуауса гъыбзэм адрей и гъыбзэр кIэлъаусу псэуащ мы жылэр.
«Уллу Хож» гъыбзэм къиIуатэр тхыдэм зэрыщыщым зыми шэч къытрихьэркъым. Абы къыхощ Байдымэтрэ Уэркъуэятрэ я цIэр. АфэщIагъуэ Аслъэн и анэ КIунэ йолъэIу мыбы теухуауэ ищIэр къыджиIэну.
— Байдымэт теухуа зыри сщIэжыркъым, ауэ Уэркъуэят и гугъу куэдрэ къытхуищIу щытащ си анэшхуэм. Ар щхьэмыгъазэу бийм пэщIэуващ, цIыхухъур щахуримыкъум. Куэд дэмыкIыу гъэр ящIри, офицер е генерал гуэрым пэщIохуэ. Бийм и Iэр зылъимыгъэIэсу, цIыхубз дахэм и пщэ лъынтхуэм мастэ хиIури зигъэлIащ, — жиIащ КIунэ.
Зы лъэпкъ гуауэ щыIэкъым. Урыс-Кавказ зауэм и тхыдэм къыхощыж лъэпкъхэр зэкъуэту я щIыналъэр яхъумэжыну яужь зэритар. Псалъэм папщIэ, урысыдзэм и унафэщIхэм ящыщ зым 1804 гъэм Шэджэм псыхъуэм деж щекIуэкIа зэхэуэм щхьэкIэ итхауэ щытащ: «Шууей мин 11, лъэс зауэлIу мин 11, балъкъэри, къущхьи, адыги зэгъусэу» къазэрыпэувар. Хуэдзми ахэр зэрыщызэгъусам и щыхьэтщ, мы гъыбзэм и къэрэшей, балъкъэр жыIэкIэхэр зэрызэщхьэщымыкIыр. Ауэ, шэч хэмылъу, Урыс-Кавказ зауэм и хьэлъэр, и фэбжьыр нэхъыбэу зыхьар адыгэхэращ. Адыгэ лъэпкъым фIэкIуэдам акъылкIэ уеувэлIэфыркъым, гукIэ зыхэпщIэныращ къыпхуэнэжыр. Адыгэм я гум телъ уIэгъэм ди лъэпкъри зэригъэгузэсам и фэеплъщ мы уэрэд-гъыбзэр. «Уллу Хож»-р лажьэ зимыIэу яукIа ди къуэшхэм, шыпхъухэм, сабийхэм я фэеплъу, я зэхуэдэ гукъэкIыжу ди лъэпкъхэм къахуэнащ. А гъыбзэр зэуэным зыдезыгъэхьэх дэтхэнэми и лъыр зыгъэупщIыIуну псы щIыIэ ирехъу.
Хуэдзышхуэ (аращ «Уллу Хож» жиIэм къикIыр) теухуа къэрэшей-балъкъэр гъыбзэм къежьапIэ хуэхъуар зэхэдгъэкIыну яужь дыщихьам, дэ дрихьэлIащ Хуэдз къытепсыха гуауэр къызыхэщ нэгъуэщI зы уэрэди. Сэ тэмэму жысIэфынукъым мыбырэ ищхьэмкIэ къэтхьа уэрэдымрэ зытеухуар а зы Iуэхугъуэрами, ауэ зытепсэлъыхь, къыхэщ Iуэхугъуэхэр зэбгъапщэмэ, мы уэрэдри зытепсэлъыхьыр ардыдэрауэ къыпфIощI. Уэрэдыр яусагъэнущ лъыгъажэ зауэр зи нэгу щIэкIа езы хуэдздэсхэм. Мис а уэрэдри.
Къэзэуат гъыбзэ
Хуэдзыжь мыгъуэ Тхьэр
зыдэбгам
Лъы бахъэр къызэрыдох.
Iэщэжьыр щыдэтх махуэм
Фыз щIалэхэр
дызэхэгъащ.
Ержыбу унэм ирашхэм
Гыныжь мыгъуэр
дыдогъэжэх.
КIэрэфурэ шы гъуабжэ
кIэхур
Топыжь мыгъуэм
зэбгыребгъэдзщ.
Дыжьыныр зи
бгъэгурыдзэр
Махуэем нытхухэзышэр,
Шэуэ къакIуэми
щымышынэжыр
ДохъушокъуэкIэ фи
Тыгъуэн цIыкIут.
МелыIычхэр
зэкIэлъыхъуахъуэу,
Хур хъыджэбзэр
зэкIэлъыхъуапсэу
Хуэдз псыхъуэм
щепсыхыжар
КъандырокъуэкIэ фи
Исмэхьилт.
Хьэжмэстафэу унэм
ирамыхыр
Хуэдзышхуэ
къыщыбгъэхьэкъущ,
Аркъуятыр щуIэгъэу
къытхуэзышэр
ДэкъушокъуэкIэ фи
КIэмырзэщ.
ДилэIилкIэ уазыр
къытхуащI,
ЩIалэгъуалэм
зыдогъэчэф,
Хуэдзым дзэуэ
зэхуашэсахэм
ЩащIэ-плIащIэу
дыкъаувыхь.
Черноморэм и
графыжьым
Хуэдзыщхьэм топыр
къыщытхуегъэж.
ЩIалэгъуалэу зи псэ
IукIахэр
А махуэм къызэдокIуалIэ.
Шы къарэр нагъуэм и
хьэкъщ,
Къуалэбзути яхобыбэ.
Зи бынкIэ
псэемыблэжыр
КъандрокъуэкIэ Исмэхьил
цIыкIущ.
Уафэбжэ мыгъуэм
зыкъызэIуех,
Муслъымэнуэ
дызэхэзыхыр
А махуэ мыгъуэм
къытхуогуIэж.
Махуае мыгъуэм мы
джаурыжьым
Ди лIыхъужьхэр
къытхегъэщI,
Зи гъащIэм хуэмеижыр
БухъэрэнкIэ фи Умар
цIыкIущ.
Додуев Аскэр,
Къэрэшей-Шэрджэсым и цIыхубэ усакIуэ,
«Минги Тау» журналым и редактор нэхъыщхьэ.
КIыщокъуэ Алим
УситI, Щам щыстхауэ
1.
Щам дэс адыгэр джабэм кIэрысу,
Тхьэм щыгугъ защIэу яхьыр дунейр.
Ди лъэIур тхьэм деж нэсынкъэ,
ЖаIэу мэжджытыр тетщ нэхъ
сэтейм.
Азэн джапIэм иту муIэзиныр, —
Нэхулъэ къищIамэ, маджэ азэн.
Уафэр къодаIуэр, щIылъэр къодаIуэ,
ЦIыхур мыдаIуэр къимыгъэзэн.
Дыгъэр гуащIащэу пшахъуэр
егъэплъыр,
Щыблэ щыуари зым имыщIэж.
Нэмэз хьэжыжьхэм ящIа къудеймэ,
Ерагъ-псэрагъкIэ унэм мэкIуэж.
Кавказ лъэныкъуэ кърухэр щыкIуэм
Я азэн джакIуэр йолъэIу:
— Тхуехыж сэламыр адэжь
щIыналъэм! —
ЖиIэу и IитIыр делъэр и нэIу.
Уэгум ит бзухэ! А ди тхьэлъэIур
Ди плъапIэ закъуэу хэкум нэвгъэс.
ПщIыхьэпIэ дахэу ди нэгу щIэкIыу
Ди хэку уэрэдхэр къытлъоIэс.
2.
Уей тхьэмадэу жьыщхьэ махуэ!
Тхьэм уэ фIыкIэ укъилъагъу.
ГъащIэр мыхъуми цIыху IэщIагъэ
Зыхуэфащэм къыхущIагъу.
Щам щIыналъэр угъурлыуэ
Фи гур, фи псэр щызэгъа? —
ЖысIэу дадэм сыщеупщIым
Азэн джакIуэр къысхуэгъащ:
Дядэжь хэкум дгъэзэжыну
ЩIэтлъхьэжахэм зэхевгъэх.
Къэтэджынщи, къытпежьэнщ,
Уеблэм гъуэгум щремэх.
ЩIалэгъуалэр нобэ гъамэ,
Щыгъуэу хэкур нэпсым хэлъщ,
Е уэрэду пшынэм къикIым
Уэрэдыпкъыу хэкур щIэлъщ.
Еплъ, кърухэр щыгъуэлъхьэнум,
Фи лъэныкъуэм нагъэзэж:
Фэрщ дэ ди псэм и загъапIэр,
Фыдигуауэщ, фыдипэжщ.
Гум илъ къэпым къищэщауэ
Сыт гуэдз хьэдзэм и насып?
Губгъуэ гъуэгум дыкъинащи,
Къуалэбзухэм дыкъащып.
А гуэдз хьэдзэр щIым хэлъхьэжи,
Жьым дэджэгуу къэкIыжынщ.
Уи щIыналъэм лъабжьэр хэкIэм
Уэ жылапхъи ухъужынщ…
Ей, си усэ, уишхыдыкIыу
Ухъумэ цIыхум я гухэлъ,
Дядэ, дянэм я щIэину
Гугъэ закъуэр ягу игъэлъ.
МахуэлI Нарзан
Тхыдэ
ЕкIуэкIырт зауэ гъищэ хъуауэ,-
Щызэрыухырт лъэпкъышхуитI.
И Iэщэ-фащэр убзэщхъуауэ
Шу закъуэ тIуми яхэмытт.
Уанэгум шэсти щIалэгъуалэр,
Аргуэру лъым лъы къигъэщIыжт.
ЛъыщIэж къэхъуам и къыщIэдзапIэр
ИщIэжу цIыху яхэмытыжт.
ЛъэпкъитIыр щызэрыухыпэм,
Зыгуэрым щIыIэу игу къэкIат:
«ЛIэщIыгъуэ хъуауэ дитщ укIыпIэм,
Ар къэхъуххэнкIэ щхьэ хуей хъуат?!»
Абдежым тхыдэм щриплъэжым,
Щхьэусыгъуэшхуэр къагъуэтат:
Зым и адэшхуэм и адэжыр
Адрейм и адэшхуэм и адэжым
И лъапэ теувауэ арт.
IутIыж Борис
Сонет
Тхыдэ-лIыжь кхъахэр уанэтемыхщи,
Хуэмыухыжыр гъуэгуанэ кIуаджэщ.
Уплъэмэ, плъагъур пшагъуэ гу(ы)ихщи,
УзэплъэкIыжмэ — щыхупIэ бзаджэщ.
Уоу, си лъэпкъ мащIэу гущIэм щызгъафIэ,
Зи фIыр зи Iейхэм къысхугуэмых,
Зэм хубоIэт уэ си гур мо уафэм,
Зэм щIы къатиблкIэ гугъэр йодзых.
Я нэхъ лIы Iущу зызылъытэжхэм
Уи щымыIэжхэр дэнкIи яший.
ЕплъэкI зэпытурэ дыщIэзылъхьэжхэм
ЯхэплъэхункIэ, си псэр мэкIий:
«Зыхэдвгъалъхьи щымыIа лIыгъэ,
ДыкъыщIэвгъэкIхэ зэрамыгугъэу».
Къуныжь ХьэIишэт
Тенджыз ФIыцIэм и Iуфэм
Толъкъунхэр хуэдэщ хуарэм,
Зэдэжэу здожумарт…
Лъэпкъэгъуу дэхуэхахэм
Я хьэлъэр схуэмыIэт.
СыщымыIа тыркущIым,
Чэбэр сымылъэгъуа.
Я гуауэм сегъэпIыщIэ
И щIагъ тенджызым хъуам.
Толъкъунхэр хуэдэщ хуарэм.
Тхьэгъэпсэу Увжыкъуэ
ЩIэблэщIэм ныпыр къеIэтыж
Адыгэ ныпыр,
гъуэгугъэлъагъуэу,
Ди щIэблэм нобэ къеIэтыж.
Я зэхэтыкIэм гур хигъахъуэу,
Адэшхуэ лIыгъэм хуаунэтIыж.
Вагъуэ пщыкIутIыр я
шабзащхьэу,
Гугъуехьым, лIыгъэм зрапщыт.
Я хамэ пащхьэ зыщагъэщхъыу,
Къэхъункъым ахэр зэ щыщыт.
БлэкIам хуэфащэу яIэщ плъапIэ
ИкIи ящIэтщ адэжьхэм ялъ.
Теувэ хъуми щIакIуэ кIапэ,
ЖрагъэIэнущ АдыгэлI!
Нэхъыжьхэр къэхъуми
щызэпеIэ,
ЩIалэфIхэр нобэ зэкъуоувэж.
Лъэпкъыгур я бгъэм
къыщIэроIэ.
Гъуэгу махуэ лъэпкъри тоувэж!..
