«Дэ дыбгырысщи — ар насыпышхуэщ!»
Адыгейм и цIыхубэ тхакIуэ, Урысей Федерацэм щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Чуякъуэ Инус къызэралъхурэ илъэс 80 ирокъу
Бадзэуэгъуэм и 27-м къалъхуащ зи творчествэмкIэ лъэпкъ литературэр куэдкIэ нэхъ къулей, нэхъ лъагэ зыщIа адыгэлI цIэрыIуэ Чуякъуэ Инус.
Илъэс 80 ирикъуным мазэ бжыгъэ фIэкIа имыIэжу ар дунейм зэрехыжар зигу щIэмыхьа адыгэм къытхэту си фIэщ хъуркъым. Си щхьэкIэ сынасыпыфIэу зызолъытэж, ар къэсцIыхуну Iэмал сиIащи. «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд и гъусэу лэжьыгъэ IуэхукIэ 2013 гъэм Мейкъуапэ дыкIуа-уэ дыхуэзауэ щытащ. Хуабагъэрэ гуа- пагъэкIэ гъэнщIа а зэIущIэр сэ зэи сигу ихужынукъым. Литературэр фIыуэ зэрыслъагъур, тхакIуэ ныбжьыщIэ-хэм я зэгухьэныгъэм сызэрыхэтыр къыщищIэм, Инус и гуапэ зэрыхъуар пхужыIэнтэкъым. Абы чэнджэщ щхьэпэхэр къызитащ, сигъэгушхуащ, къысхуэщхьэпэну къыщыхъу тхылъ куэд дыдэкIэ къысхуэупсэри, езым ейхэри къысхудыщIигъужат. Нэрылъагъут ар я щхьэ хуэтхэж тхакIуэхэм хуэмыдэу, лъэпкъым и къэкIуэнум егупсысрэ щIэблэм гъуэгу иритыну зэрыхущIэкъуар. Абы хуэдэр зырызт!
1940 гъэм, бадзэуэгъуэм и 27-м Теувэж щIыналъэм хыхьэ Гъуэлъыкъуей къуажэм Инус къыщалъхуащ. Адыгей педагогикэ училищэр къиухащ. ПIалъэ гуэркIэ ар сабий зеиншэхэм я гъэсакIуэу, курыт еджапIэм и егъэджакIуэу, Мейкъуапэ дэта профессиональнэ-техническэ училищэ №17-м и комсомол зэгухьэныгъэм и секретару лэжьащ. Ростов дэт къэрал университетым и журналистикэ факультетыр 1975 гъэм къиухри, «Социалистическэ Адыгей» газетым и корреспонденту, иужькIэ щэнхабзэмкIэ къудамэм и унафэщIу, щIыналъэ радиокомитетым и жылагъуэ-политикэ программэхэм я редактору, «Зэкъошныгъ» журналым и редактор нэхъыщхьэу, «Жъогъобын» сабий журналым и унафэщIу щытащ. Къыхэгъэщыпхъэщ курыт еджапIэм щыщIэсым щегъэжьауэ Инус усэ итхыу зэрыщытар. Ахэр и анэм, къыщалъхуа къуажэм, и егъэджакIуэхэм ятеухуат. Апхуэдэт «ГумэкI» («Беспокойство»), «Нэпх IэпыIэгъу» («Волшебная помощь»), «Щхырэ планетэр» («Планета, которая смеется»), «Ныбджэгъум факIо» («Посвящаю другу»), «Джэныкъо пашъхьэм» («Возле очага»), «Щылычы джан» («Стальное платье») усэхэр, нэгъуэщIхэри.
1960 гъэхэм икухэм Инус и япэ Iуэтэжхэр къыдэкIащ. Творческэ гъащIэм зи лъэ щызыукъуэдия щIалэм прозэ жанрым хыхьэ лIэужьыгъуэ псори къигъэIэрыхуат. Аращ къэралым и мызакъуэу, дунейм фIыуэ щацIыху «Сказание о Железном Волке», «Милосердие Черных гор, или Смерть за Черной речкой», «Красный дом» романхэр зытхар.
Чуякъуэ Инус Урысейм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм иджыри щIалэ ды-дэу хагъэхьауэ щытащ икIи къыхуагъэфэщащ абы и «Образ» литературэ саугъэтыр. КъищынэмыщIауэ, Адыгейм и Къэрал саугъэтым и лауреат хъуащ, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием хэтащ.
КъэхутакIуэ Iэзэ, профессор Шибинская Еленэ Чуякъуэм теухуауэ итха лэжьыгъэм езы авторымрэ абы и творческэ гъуэгуанэмрэ зэкIэрыпхынкIэ Iэмал имыIэу щыжиIэрт. «ТхакIуэ куэдым хуэдэу, Инус и творчествэм езым и гъащIэ гъуэгуанэр къыщыцIыхугъуафIэщ. Абы и нэгу щIэкIа Iуэхугъуэхэращ и сюжетхэм тегъэщIапIэ яхуэхъур. Чуякъуэ Инус и тхыгъэхэм зи къуэпсхэр быдэ, лъэщ, зэкъуэт лъэпкъым къызэрыхэкIар къыхощыж (ар къыщалъхуа къуажэ цIыкIум Чуякъуэ лъэпкъым щыщу цIыху 530-м щIигъу дэсащ). Абыхэм тхакIуэ, щIэныгъэлI, узэщIакIуэ, мэкъумэшыщIэ цIэрыIуэ куэд къахэкIащ.
«Сэ зэи сытыншауэ схужыIэну-къым. Си гъащIэри литературэ гъуэгуанэри дэгъэзеигъуэу сохь, ауэ щыхъукIи, игъащIэм сыкъэдзыхакъым, дапщэщи сызэрыпсэунум, сызэрытхэнум сыхущIокъу», — щыжиIауэ щытащ Инус «Нарт» газетым ирита интервьюм.
«Очажный огонь моей жизни» фIэщыгъэм щIэту абы езым теухуауэ итха Iуэтэжым иджыри сабий дыдэу и тхакIуэ хьэлыр къызэрынэIуар къыщыдощIэ. Ар и анэ Зулихъэ къыхуеджэрт пасэрей таурыхъхэм, Iуэтэжхэм, уэрэдыжьхэр жриIэрт. А зэманым щегъэжьауэ, сыт хуэдэ IэнатIэ пэрыта- ми, творчествэр и гум къыщыукъу-
бейрти абы и гупсысэр етат. Арагъэнщ ар лъагъуэ щэхукIэ литературэм и дуней абрагъуэм къыхэзышар.
1976 гъэращ Инус и тхыгъэ япэу урысейпсо утыку щрихьар. «Вернись, Титу, вернись» Iуэтэжыр «Смена» журналым къытрадзат. УкраиныбзэкIэ зэдзэкIауэ а тхыгъэр «Первоцвет» (1982 гъэ, Киев) тхылъым ихуат. 1985 гъэм «Современник» тхылъ тедзапIэ цIэрыIуэм абы и IэдакъэщIэкIхэр щызэхуэхьэса «Чужая боль» тхылъ къыдигъэкIащ.
«Кинжал танцора», «Чужая боль» зыфIища тхыгъэхэм къыщыIэтар зэманым къыщыятэ Iуэхухэрщ. Апхуэдэщ щIыуэпсыр хъумэн, абы и хъугъуэфIыгъуэхэм яхуэсакъын зэрыхуейр. Сыт зэмани художественнэ тхыгъэхэм щыпэрыт темэу, унэтIыныгъэ нэхъыщхьэхэу, ауэ щыхъукIи зи щIэупщIэ мыкIуэдхэу — емрэ фIымрэ, лъагъуныгъэмрэ лъагъумыхъуныгъэмрэ, гущIэгъумрэ зэхэщIыкIыншэмрэ я гъусэу авторым игъуэу гу лъыттэну дыкъыхуреджэ апхуэдиз фIыгъуэр къыдэзыта щIыуэпсым дыхуэсакъыну, арыншамэ, къэхъункIэ хъуну шынагъуэм зыщытхъумэну чэнджэщ къыдет.
Лъэпкъым и пщэдейм, абы и зыхъумэжыныгъэм мымащIэу тетхыхьахэм ящыщщ Чуякъуэри. И мащIэкъым Инус адыгэхэм я тхыдэр зи лъабжьэ, и щхьэ кърикIуахэм теухуа тхыгъэ гуузхэри.
80-90 гъэхэм авторым къигъэлъагъуэхэр гурэ псэкIэ езым пэгъуэнэгъухэрщ. «Кинжал танцора» повестым и лIыхъужь нэхъыщхьэр археолог, тхыдэдж, щIэныгъэлI щIалэщ. АбыкIэ авторым тхыдэм и щIагъыбзэхэр, лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм къыщыхъу щIэблэм я зэщхьэщыкIыныгъэр, зэманым и нэпкъыжьэ цIыхум къызэрытенэр IупщI ещI.
ТхакIуэм икъукIэ Iэзэу икIи дахэу къамэр лIыгъэм, лIыхъужьыгъэм, лъэпкъ напэм и фэеплъу къегъэлъагъуэ. Якъутэжыну загъэхьэзыра адэшхуэм и унэжьым къамэр къызэрыщалъыхъуэр гъэщIэгъуэнщ. Ар иIыгъыу Щэбан нэмыцэм пэуври, телъыджэу зигъэджэрэзати, бийр гужьейщ (Тхьэм ещIэ хуабжьу зэрызигъэджэрэзым щышына?), кIэрахъуэ кърихри, Щэбан къиукIат.
ТхакIуэм и къалэмыпэр образкIэ къулейщ. Абы и лIыхъужьыр щIэджыкIакIуэм иригъэцIыхун папщIэ псалъэхэм щысхькъым. Къамэр иIыгъыу щIалэр къызэрыфар Инус къызэрыдбгъэдилъхьэ теплъэгъуэ къудейр сыт и уасэ?!
И фIагъкIи и мыхьэнэкIи зыкIи нэхъ лъахъшэтэкъым къыкIэлъыкIуа «Сказание о Железном Волке» романыр. Абы и псалъапэр хуэзытха Распутин Валентин жиIауэ щытащ: «Лъэпкъ щхьэхуэм теухуауэ нэхъ тхылъыфI, зытепсэлъыхь лъэпкъыр нэхъыфIу къозыгъэцIыху гуэри седжауэ къысхуэщIэжыркъым. Дунейм цIыхуу, лъэпкъыу тетыр зэгурыIуэн, зэдэгъуэгурыкIуэн папщIэ, мы тхылъым зэритым хуэдэу, куэд щIауэ зыр адрейм едгъэцIыхужын хуейт».
Къэралым щыцIэрыIуэ журналхэм къытрадза иужькIэ мы романым щIэупщIэшхуэ иIэ, къыпэджэжыр куэд дыдэ хъуат. Тхыгъэм и фIагъымрэ и кууагъымрэ къагъэлъагъуэ абы адыгэ хабзэр дахэу, щэнхабзэр, лъэпкъым и бын гъэсэкIэр екIуу къызэрыхэщыр.
Инус щыпсэу зэманым и сурэтыр хьэрфкIэ итхащ, абы и тхыгъэхэр лъэхъэнэм и мыкIуэдыж лъагъуэщ.
Сыт и уасэ «Милосердие Черных гор…» фIэщыгъэм щIэт и гъыбзэр!
«ТхакIуэм, романистым и къалэн нэхъыщхьэр сыт щыгъуи щIэ гуэр къигъуэту и щIэджыкIакIуэм я пащхьэ ирилъхьэнырщ, и лIыхъужьхэр фIыуэ дигъэлъагъунырщ. Дапщэщи абы-хэм «зыкъагъэлъагъуэну» Iэмал изот, утыку изошэ. Си лIыхъужьхэр гугъущэ езгъэхьу къэзылъытэ е абыхэм я нэхъыбэр зэрылIэм папщIэ сызыгъэкъуаншэ щыIэщ, сыт-тIэ сэ гъащIэм схуещIэнур? ГъащIэр аращ зэрызэхэлъыр!
Си тхылъхэр лъэпкъым и тхыдэм и закъуэкъым зытеухуар. Иджырей дунейм псэр пуд щохъури, цIыхухэм я дежкIэ щынэрылъагъущ апхуэдэ дуней тетыкIэм, гупсысэкIэм лъэпкъыр жьгъей зэращIыр. Абы къыхэкIыу тхакIуэхэм я пщэм къалэн дэлъщ фIымрэ емрэ, мыхьэнэ зиIэмрэ зыкIи дызыхуэмей Iуэхугъуэхэмрэ жылагъуэм я деж нэтхьэсыну.
Сэ схуэдэ тхакIуэхэм сахуэзэну, абыхэм си гукъеуэ ядэзгуэшыну сфIэфIщи, схужыIэнуращ, литературэхэм лъэпкъ нэпкъыжьэ ятелъыжкъым, къэцIыхужыгъуафIэ лIыхъужь диIэжкъым. Ауэ узыщыгуфIыкIынри мащIэкъым, литературэм псэщIэ къыхохьэж, кIуэ пэтми тхэхэр нэхъыбэ мэхъу.
Дапщэщи сфIэфIщ икIи сфIэфIащ цIыхухэм зыгуэркIэ садэгуэшэну, арагъэнщ тхакIуэ сыщIэхъуари. Абы къыхэкIыу щIалэгъуалэм, тхэн щIэзыдзагъащIэхэм, гулъытэ зэрестыным сыхущIокъу. Сыхуейт абыхэм я къалэмым, я щхьэ пщIэ хуащIыжу псэуну, зи хъэтI ягу ирихьым яужь иувэу мыкIуэу, езым я гъуэгу пхашыжыну, армыхъумэ, гува-щIэхами щыхупIэ гуэрым къыщыхутэнкIэ хуэIуа щыIэкъым. Уи гъуэгум хэбгъэщIракъым, уи пIэм узэримытырщ нэхъыщхьэр. Быдэу си фIэщ мэхъу лъэпкъ литературэм и уэгум а иджыпсту къыщыунэхуа вагъуэхэм езым я увыпIэ зэрыщаубыдыжынур. Дэ, нэхъыжьхэм, ди къалэнращи, ди яужь итхэм я гъуэгур нэхъ нэху, тынш зэрытщIынум дыхущIэвгъэкъу, лъакъуэпэщIэдз дывмыгъэщIу! Иджы ахэращ лъэпкъ зэпыщIэныгъэхэмрэ зэгурыIуэныгъэхэмрэ зи пщэрылъыр. Ахэращ лъэпкъым, къэралым и къэкIуэнур зэлъытар!», — псалъэ пэжхэр итхауэ щытащ Инус.
Сыт хуэдэ тхакIуэм дежкIи насыпыр и тхыгъэхэм щIэупщIэ яIэнырщ, цIыхухэм зыхащIыкIынырщ. Абы и лъэныкъуэкIэ лъэпкъым къыхэкIа тхакIуэ насыпыфIащэхэм ящыщщ Чуякъуэ Инус. Еджэныр фIыуэ зылъагъу зы адыги щыIэу къыщIэкIынкъым абы и творчествэм щымыгъуазэ, и IэдакъэщIэкIхэм ящыщу зы нэхъ мыхъуми емыджа. Апхуэдэ цIыху къызыхэкIа лIакъуэм, лъэпкъым ящыщ зы нэхъ мыхъуми щыIэхукIэ, абы и цIэр псэунущ.
«Дэ дыбгырысщи — ар насыпыш-хуэщ! ЦIыху акъылыншэращ «бгырыс» псалъэм и мыхьэнэр зыгъэлъахъшэфынур. Уеблэмэ, ар насып курыхщ икIи жэуаплыныгъэшхуэщ бгырысу ущытыныр!
А насыпыр къыбгурыIуэу пхъумэн, уи хэкум — Кавказым — уринапэу, уринапщIэу упсэун хуейщ!», — гупсысэ дахэр Чуякъуэ Инус 2008 гъэм итхауэ щытащ. Шэч хэлъкъым а гупсысэр и гъуазэу езыри зэрыпсэуам. Абы къигъэна Iэужьым хуэфэщэн щIэблэ Тхьэм лъэпкъыр щимыгъащIэ!
Щомахуэ Залинэ.
