Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Псалъэпэжхэр
ЩыкIыр икIэ мэхъу
Уи шым ижынур пщIэжын хуейщ.
ФIы зыщIэ упщIэжрэ?
ЩыжаIэм щыпаупщIыркъым.
ФIыр умыщIэмэ, нэхъ лъапIэр къыхэх.
Хабзэ лъэIукъыми, Iумахуэ Iуэхутхьэбзэкъым.
ЩыкIыр икIэ мэхъу.
Къантешэ нэхърэ — къаншэж.
Зи щхьэ уи унэ исым и псэ уи унэ илъщ.
Шхэгъуэм дыгъужьщ, лэжьэгъуэм жьындущ.
Къуэр напщIэщ, пхъур набдзэщ.
Узэрымылъагъуу IэфI щыIэкъым.
ХьэщIэр куэдрэ щысмэ, бысымыр йозэш.
Къуэш лей щыIэкъым.
Ныбжьэгъур уи нэгу къыщIоплъэ, жагъуэгъур уи лъакъуэ йоплъых.
Уи анэ и Iэ илъым еплъи, уэ уи Iэ илъым едзакъэ.
ХьэщIэ къакIуэмэ, хэгъэрейр мэгуфIэ.
Ямылъэгъуа бланэ къаукIыркъым.
Бажэр ущу ежьэмэ, мэщакIуэ.
Бжьэхуцым мафIэ пхухэгъэпщкIуэнкъым.
Шхыныгъуэхэр
Лэпс зэщIэт, мэлыл хэлъу
Мэлылыр зэпаупщI е зэпауд Iыхьэ цIыкIуурэ, г 50 — 60 хъууэ, псы щIыIэкIэ ятхьэщI, шыуаным иралъхьэ, псы щIыIэ щIакIэри, зэ къытрагъэкъуа-лъэ, тхъурымбэр къытрахыурэ. МафIэр цIыкIу ящI, шыуаныщхьэр трапIэри, тхъурымбэр къытрахыурэ, лыр ныкъуэвэфI хъуху ягъавэ. Абы халъхьэ щимэ цIыкIуурэ упщIэтауэ пхъы укъэбза, бжьыныху-шыгъу, шыбжий сыр. Шыуаныщхьэр трапIэри, лыр ягъавэ дакъикъитху-хыкIэ. Абы халъхьэ шыбжий дэгу тхьэщIа, зэпэплIимэ цIыкIуурэ упщIэтауэ. Шыуаныщхьэр трапIэжри, хьэзыр хъуху ягъавэ. ЗэрызэщIэту фалъэ куукIэ Iэнэм трагъэувэ. Пщтыру яшх. ПIастэ, щIакхъуэ, чыржын, хьэлIамэ дашх.
Халъхьэхэр (цIыхуитI Iыхьэ):
Мэлылу — грамм 600,
лыр зэрагъэвэну псыуэ — грамм 1200-рэ,
пхъы укъэбзауэ — грамм 60,
бжьыныхуу — грамм 30,
шыбжий дэгуу — грамм 60,
шыгъуу, шыбжий сыру — узыхуейм хуэдиз.
Дагъэ уэркIэ гъэжьа кIэртIоф
КIэртIоф укъэбзар тыкъыр цIыкIуу, г 10 — 12 хъууэ, мыIув дыдэу, яупщIатэ, сэхуран дагъэр къагъэплъ, пщтырагъыр градуси 140 — 150-рэ хъуху. Абы кIэртIоф упщIэта гъэгъущар хакIутэри, чымчырымкIэ зэIащIэурэ тхъуэплъ хъуху ягъажьэ. КIэртIоф жьар чымчыркIэ кърахыж, пIинэу тепщэч цIыкIум иракIутэ. ШатэкIэ щIауэ бжьыныху шыпс тракIэри, хуабэу яшх. ПIастэ, щIакхъуэ, лэкъум дашх. Шхыныгъуэр витаминкIэ къулейщ.
Халъхьэхэр (цIыхуитI Iыхьэ):
КIэртIоф укъэбзауэ — г 400,
сэхуран дагъэу — г 1000,
Бжьыныху укъэбзауэ — г 10,
Шатэу — г 100,
Щыгъуу, шыбжийуэ — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
Псалъэ шэрыуэхэм къарыкIыр
Мылъкур уэсэпсщ
Пэ зиIэм кIэи иIэщ.
ЖаIар е нэгъуэщI зыгуэрыр ирикъуну, абдежым щыухын хуейуэ къыщалъытэм деж къапсэлъ хабзэщ.
Нэдым и щхьэр умытIатэу, хьэ илърэ ху илърэ пщIэркъым.
ЦIыхур умыгъэунэхуауэ, зыхуэдэр пщIэнукъым.
Мылъкур (былымыр) уэсэпсщ.
КъокIуэ-мэкIуэж жыхуиIэщ. Нэхъыщхьэр зэрыармырар къыжыIапхъэу къыщалъытэм деж къапсэлъ хабзэщ.
Насыпыр пщэдджыжьым ягуэш.
Жьыуэ укъэтэджу уи Iуэху иужь уихьэн хуейщ, жиIэу аращ.
УзыгъэтIыс уиубыжыркъым.
ТIысыну хуит ящIам зыщрилъэфыхьым деж ягъэгушхуэу жраIэ хабзэщ.
Щауэ Къалидар.
ГушыIэхэр
Доллар 300
Бзылъхугъэм и щхьэгъусэм зыхуегъазэ:
— Пщыхьэщхьэ си ныбжьэгъухэм я гъусэу рестораным сыкIуэн хуейщи, кофе къызэрысщэхун доллар 300 къызэт.
— Зы кофе крушкIэм доллар 300 и уасэуи?
— Сыту угъэщIэгъуэн уэ, мы сщыгъ мыхьэнэншэмкIэ рестораным сызэрымыкIуэнур къыбгурыIуэркъэ?!
МазитI дэкIмэ…
ЛэжьапIэ къэзылъыхъуэ щIалэр IуэхущIапIэ гуэрым щIохьэ:
— Сэ сыщылажьэ хъун IэнатIэ фиIэ?
— ДиIэщ.
— Сыкъэфщтэну дапщэщ сыкъакIуэ хъуну?
— ЛэжьапIэ укъэувыну узэрыхуеймкIэ лъэIу тхылъ къэтхи, пщэдей къыдэкI. Япэ мазитIым доллар — 800, адрей къыкIэлъыкIуэхэм доллар мин къэблэжьынущ.
— Абы щыгъуэм, мазитI дэкIмэ сыкъэкIуэнщ, — жи щIалэм.
Ди сурэт гъэтIылъыгъэхэр
Адыгэ зауэлIхэр зыхэт гвардием Бытырбыху еплъыныгъэ щрагъэкIуэкI.1838 гъэ
Чэнджэщхэр
Адыгэм япэу Iэнэм трилъхьэр
Хьэлыуэ щащIынум и деж шыуан кIуэцIыр джэдыкIафэкIэ къралъэщIыкI, хьэлыуэр щащIкIэ кIэримысхьэн щхьэкIэ.
Щынэлыр нэхъ щашхыр накъыгъэ, мэкъуауэгъуэ мазэхэрщ. Абы щыгъуэм лыр нэхъ IэфIщ. Щынэлым и щэр хужьыбзэщ.
Адыгэм пIэтIрэжан игъэкIыу щытакъым. Ар ишхмэ, цIыхум и Iэпкълъэпкъым шыгъу дещIэ жаIэрт.
Адыгэ тхьэлъэIум деж япэ дыдэу Iэнэм тралъхьэ хьэлыуэ, хъыршын, хьэлывэ.
Фэлъыркъэбым и щхьэр трагъэжри ягъэгъу. ИужькIэ абы сыт ипкIэми щIыIэу щытщ.
Дэ купщIэ гъэлыгъуа пшхымэ, уи кIэтIийхэр егъэкъабзэ.
Нэмэзлыкъ ящIыр бжэныфэщ е адыгэ мэл цы пхъашэрщ.
ПIастэ дия щаупщIатэкIэ, сэр псы щIыIэм щIэх-щIэхыурэ хагъауэ. Апхуэдэу пщIымэ, бзыгъэр нэхъ дахэ мэхъу.
Нартыху щхьэцыр жьауапIэм щагъэгъури шейуэ ягъавэ. Ираф гъуэжь уз зиIэхэм, мыгъутхьэфхэм.
Гуэгушыл щагъавэкIэ гуэгушым и къупщхьэхэр зэпаудыркъым, зэпылъыпIэр зэрагъэкIыу аращ. Ар зыпыбудрэ бгъавэмэ, лэпсри лыри IэфI хъуркъым, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ къупщхьэ зыпыудам илъыр лъы пцIащ. Лэпсри фIыцIэ, ткIыбжь ещI.
Къубатий Борис.
ЩIэблэ
Дыщэнэрэ Амырхъанрэ
Кавказ зауэм хэкIуэдахэр ящымыгъупщэу, Щыгъуэ-щIэж махуэм, накъыгъэм и 21-м, и мыхьэнэр зыхащIэу щIэблэр къэхъун папщIэ, курыт еджапIэхэмрэ сабий гъэсапIэхэмрэ гъэ къэс лэжьыгъэшхуэ щрагъэкIуэкI.
Апхуэдэ Iуэхугъуэхэр хабзэ щыхъуащ Нартан къуажэм дэт етIуанэ курыт еджапIэмрэ абы хэт сабий гъэсапIэмрэ.
Сурэтым щыфлъагъу зэдэлъху-зэшыпхъухэу Хьэмыкъуэхэ Амырхъанрэ Дыщэнэрэ фэеплъ махуэм екIуу зыхуагъэхьэзырат: адыгэ фащэхэр ящыгъыу гъэсапIэм къэкIуащ, гукIэ зрагъэщIа усэхэми дахэу къеджащ. ГъэсапIэм къакIуэ адрей цIыкIухэм ядэщIыгъуу ахэр едэIуащ Кавказ зауэм теухуауэ гъэсакIуэхэм ягъэхьэзыра дерсым.
НыбжьыщIэхэр хэкупсэу къэгъэхъуным я нэIэ трагъэт зэпыту сабийхэм ядолажьэ «Вагъуэ цIыкIу» гупым гъэсакIуэу яхэт ПащIэ Iэсиятрэ Хьэмыкъуэ Майерэ.
Сурэтым:Хьэмыкъуэхэ Дыщэнэрэ (илъэси 6 мэхъу) Амырхъанрэ
(илъэси 5 и ныбжьщ).
Дэ къытхуатх
«Псори сщIэну сыхуейщ»
Илъэсибл мэхъу ди республикэм «Псори сщIэну сыхуейщ» («Хочу всё знать») зэпеуэр зэрыщекIуэкIрэ. Пэжыр жысIэнщи, ипэ илъэситIым сэ абы и хъыбар сщIакъым, иужькIэ, зэ сыхыхьа нэужь, сэри си еджакIуэхэри малъхъэдисым ещхьу дызыIэпишащ. Зэпеуэм хэт лэжьыгъэхэм тыншкIэ уеджэнукъым, зэ тIысыгъуэкIи ар пхуэгъэзэщIэнукъым, уетIысылIэхуи абы хэплъхьэ хъун гуэр къыбогъуэт; тхылъ уеджэн, абыхэм жэуапхэр къыщыплъыхъуэн хуей мэхъу — а псоми лэжьыгъэр нэхъ гъэщIэгъуэн ящI. ЕджакIуэхэм хуэдэ къабзэу, егъэджакIуэхэри доджэ, долъыхъуэ, ди щIэныгъэм хыдогъахъуэ — ар фIыкъэ!
Мы зэпеуэр нэхъапэм республикэ зэпеуэу щытащ, иджыпсту дунейпсо зэпеуэу ябж, Иорданием щыщ еджапIэм и еджакIуэхэри илъэситI хъуауэ мыбы жыджэру хэтщи. Абы еджакIуэхэр Iуэхугъуэ 12-кIэ щызэпоуэ. Зэрызэхьэзэхуэхэм ящыщщ адыгэбзэр, балъкъэрыбзэр, инджылызыбзэр, нарт хъыбархэр, математикэр, тхыдэр, нэгъуэщIхэри.
Илъэситхум и кIуэцIкIэ зэпеуэр очнэу щытакъым. Заочнэ IыхьитIым — бжьыхьэмрэ щIымахуэмрэ — къытхурагъэхь лэжьыгъэ-хэм еджакIуэхэр идогъэлэжь. Дауи, садоIэпыкъу, къагъэсэбэп хъуну тхылъхэмрэ псалъалъэхэмрэ яжызоIэ. Адэ-анэхэр, адэшхуэ-анэшхуэхэр къадэIэпыкъуми, сфIэфI дыдэщ.
ИлъэситI хъуауэ очнэ Iыхьэ мы зэпеуэм иIэ зэрыхъуар хъарзынэщ: еджакIуэр и щхьэм фIэкIа зыми щымыгугъыу зэрызигъэхьэзырыным хущIокъу. ЕгъэджакIуэми и пащхьэм къалэн нэхъыбэ къоувэ: абы нэхъ егугъуу, елIалIэу и гъэсэнхэр зэригъэхьэзырыным иужь итщ.
Хэт зи мыгуапэр и лэжьыгъэм гулъытэ къыщыхуащIым деж? Зэпеуэм къыхэжаныкIа еджакIуэхэм дипломхэр, щIыхь тхылъхэр, саугъэт гуэрхэр къыщратыжым деж, хуабжьу я гуапэ мэхъу, мэгушхуэ, нэхъыфIыжу еджэну, увыпIэ нэхъыщхьэхэр къахьыну хуопабгъэ. Хабзэ хъуауэ, илъэс къэс мэлыжьыхь мазэм апхуэдэу къыхэжаныкIа еджакIуэхэр пщIэрэ щIыхьрэ пылъу ягъэлъапIэ, концертхэр иращIэкIыу я саугъэтхэр иратыж.
«Псори сщIэну сыхуейщ» зэпеуэр зи фIыщIэри, гугъу абы теухуауэ зи пщэ дэкIри ди къуажэгъу, ди еджапIэм щеджа Бекъан Масирэтщ. Дэ фIыщIэ худощI Масирэт, еджакIуи егъэджакIуи и гулъытэ дыщымыщIэу гурэ псэкIэ къызэрыдбгъэдэтым щхьэкIэ.
Тхьэм уригъэфIакIуэ, Масирэт! Узыншагъэ быдэ уиIэу, уи гур здэплъэм уи Iэр лъэIэсу, уи мурадым уи къарур пэлъэщу Тхьэм илъэс куэдкIэ уигъэлажьэ!
Лыхь Людмилэ,
Къармэхьэблэ дэт езанэ курыт еджапIэм
адыгэбзэмрэ литературэмкIэ
и егъэджакIуэ.
ГъэщIэгъуэнщ
Уинэр зэтехауэ укъепсыфынукъым
Кхъухьлъатэм ущисым и деж уи щхьэцыр тIукIэ нэхъ псынщIэу къокI.
Уи нэр зэтехауэ укъепсыфынукъым.
«Чупа-чупс» кIэнфетым и логотипыр зыщIар Дали Сальвадорщ.
Лимоным фошыгъу нэхъыбэ хэлъщ щIымэракIуэм нэхърэ.
Сабийхэр гъатхэм нэхъ псынщIэу хохъуэ.
Джэдур и гъащIэм щыщу процент 70-м мэжей.
Аляскэм и бэракъыр зыщIар илъэс 13 хъу щIалэ цIыкIущ.
Инджылыз библио- текэхэм нэхъыбэ ды-дэу къыщIадыгъукIыр «Гиннесс и рекордхэм я тхылъыр» аращ.
Сахарэ къумым 1979 гъэм мазаем и 18-м уэс къыщесауэ щыты- гъащ.
Зы щхьэц налъэм хьэлъэу килограмми 3 иIыгъыфынущ.
Пшэхэр Ипщэ-Къуэ-кIыпIэ лъэныкъуэмкIэ зэи есыркъым.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:3. Емынэрэ пэт, зэрыхьэм … къренэ. 9. КъуийцIыкIу бзаджагъэкIэ зытекIуа, игъэIуэхутхьэбзэщIа домбеижь. 10. Зэпымыууэ уэс зытелъ бгы. 11. Хьэжыгъэм къыхэщIыкIа адыгэ шхыныгъуэ. 14. Комедиер щекIуэкI театр унэм … макъ къыщIоIукI. 15. ЦIыхухъуцIэ. Е Осетие Ищхъэрэм щыщ къалэ. 16. Зи нэхэр куууэ ис цIыху. 18. … къурашэ. 20. Пасэм адыгэм я унащхьэр зэрагъэбыдэу щыта. 21. МахуэцIэ. 22. Iуэху мыублэ … хэсщ. 23. … … лъагъуэ зэхуаIэщ. 26. А цIэр зэрахьэ: районым, псыежэхым, къалэм. 27. ЩIалэр и гъунэгъум йолъэIу: « Си … къэлъагъуи, си Iуэхур схузэфIэгъэкI». 29. Таурыхъхэм къыхэщ, хьилэшыуэ ябж хьэкIэкхъуэкIэ мыин. 30. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и джэгуакIуэ Iэзэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ артисткэ. 33. Шылэ гъуэжьым и фэр зи теплъэ. 35. Уэнжакъ кIуэцIым ирищIэ Iугъуэ Iув. 36. Шым, Iэщым я фэр изых бадзэжь. 37. … и жапIэр езым къегъуэтыж. 40. Жыг закъуэ мэз …
Къехыу:1. Аргъуей зэзрэ … кхъуейрэ. 2. Къуалэбзу пщэ кIыхь, лъакъуэ псыгъуэ кIыхь. 4. Ди гъунэгъум шы … иIэщ. 5. Насып … и дзэр хъудырым IуещIыкI. 6. Дыгъужьыр бэлацэу къызыщыхъу хьэкIэ-кхъуэкIэ. 7. Хабзэншагъэ, щIэпхъаджагъэ зылэжьхэм нэхъапэм тезырыр щахьу щыта мащэ куу. 8. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, абы и кIуэдыжыгъуэм дамэ къытокIэ. 12. Тенджыз ФIыцIэм адыгэхэр зэреджэ нэгъуэщIыцIэ. 13. Жылагъуэм пэIэщIэ щIыпIэ, гъавэ щIапIэ. 17. Лъэпщ ипэкIэ нартхэм яIа гъукIэ. 19. «Кабардино-Балкарская правда» газетым и редактор нэхъыщхьэ … Арсен. 20. Къэушырыба, къэпща. 24. ФампIэ зиIэ хьэпщхупщ. ЦIыху нэжэгужэм, нэIуры-тым щхьэкIи а псалъэр жаIэ хабзэщ. 25. Гъатхэм пасэу щIым къыхэж, зи гъэгъахэр хужь цIыкIу къэкIыгъэ. 27. Адыгэ усакIуэ, «Нур» журналым и лэжьакIуэ. 28. Ди къэрал Парламентым ДумэкIэ йоджэ. Украинэм ейм сыт и цIэр? 31. …-махуэми, си машинэ къутар зэзгъэпцIыжащ. 32. Губгъуэ джэдкъаз пIащэ. 34. Дэлъхум и щхьэгъусэ. 38. Зи щхьэгъусэм къыбгъэдэкIыжа цIыхубз. 39. Пхъэ уадэшхуэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Накъыгъэм и 13-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:1. Пщае. 3. Жэм. 5. Къудан. 7. Подгорный. 9. Аркъэ. 10. Псы. 11. Узыр. 14. Батыр. 15. Пхъэгулъ. 18. Ахъшэдэщ. 19. Гулъ. 20. ГъущI. 21. Къашыргъэ. 24. Фэдэн. 25. Псапэ. 29. Шэнт. 31. Кумб. 32. Мыхъур. 33. Къэмбэчокъуэ. 36. Хьэрш. 37. Жин. 38. ЖьакIуэ.
Къехыу:1. Пщыкъан. 2. Ерокъуэ. 3. Жыг. 4. Мер. 5. Къурыкъуу. 6. Накъырэ. 8. Омск. 12. Пырхъ. 13. Ахъшэ. 14. Бзэгурэф. 16. ЛъэгущIэуэ. 17. Хьэмыку. 22. Анэл. 23. Гъасэ. 26. Пшэрыхь. 27. IумпIэ. 28. Архъуанэ. 30. Тхьэгъуш. 32. Мыкъуэжь. 34. Быж. 35. Чын.
