Адыгэхэм ятеухуауэ
Къэбэрдей адыгэхэр адрей бгырыс лъэпкъхэм щIэныгъэкIи зыужьыныгъэкIи я щапхъэщ. Абы къыхэкIыу, къэбэрдей цейм и дыкIэр яхъуэжыху, бгырыс псоми а зэхъуэкIыныгъэр къызэдащтэ.
Данилевский Николай,
урыс щIэныгъэлI, тхакIуэ. 1846 гъэ
* * *
Адыгэ бзылъхугъэхэм я дахагъыр щыгъыным щIрагъэхъумэми, абы къикIыркъым я хьэл пажэр — къеплъыр къыдахьэхыныр — зыханыпауэ. Абыхэм я нэкIуипхъуэр уэсым хуэдэу хужьщ, данэм е щэкI нэхъыфI дыдэу ягъуэтым къыхэщIыкIащ. Адыгэ фащэм и Iыхьэ нэхъ лъапIэу ялъытэ я щIыIутелъыр европэм щащI цыхэкIхэм къыхах, мылъкум Iэмал къазэрыритым елъытауэ щIэращIэу икIи лIэужьыгъуэфIу.
Бёлл Джеймс,
инджылыз тIасхъэщIэх. 1840 гъэ
* * *
Лъэпкъ щхьэхуитым къыхэкIа адыгэм и дежкIэ адэжь щIыналъэр гъунапкъэншэщ. И Хэкур зыми и унафэ щIэ-мыту, езым хуэдэ гъунэгъу лъэпкъхэм езауэфу-екIужыфу щилъагъукIэ, адыгэм и щхьэ пщIэ хуещIыж, абы иропагэ. Хамэ щIыпIэ къикI хабзэхэр зыхуигъэфащэркъым, езым и Хэкум ироуардэ, сэбэпынагъ къихьу дунейм тетуи зыкъелъытэж. Шапсыгъ е беслъэней ирехъу, «Дэнэ ущыщ?» жыIи адыгэм еупщIи, къэралыгъуэшхуэ гуэ-рым и пщым хуэдэу гушхуауэ, игу хэхъуэу абы къыщалъхуар къыбжиIэнущ.
Дубровин Николай,
урыс тхыдэтх, генерал-лейтенант. 1870 гъэ
