Чэрэчэ
Къаныкъуэ Анфисэ
Тхыдэ роман. Ещанэ Iыхьэ
Хьэт къэралыгъуэ, ди лъэхъэнэм ипэкIэ 1252 гъэ
Зэгуэр къэралыгъуэ лъэщу щыта Хьэт пащтыхьыгъуэм и кIуэдыжыгъуэр зэрымыжыжьэр гурыIуэгъуэт. Абы и пщышхуэу Хьэтусилэ Ещанэр, езым и ныбжьыр зэрыхэкIуатэм гу лъитэну хущIыхьэгъуэ имыIэу щIыналъэм хуэлэжьами, и жьы хъугъуэм жьышхуэ къыхукъуэуащи, гукъеуэшхуэхэр къыкIэщIозэрыхь. Нэхъ пасэм дамэгъуу иIа, щIэгъэкъуэну къыбгъурыта алыдж хытIыгухэр хуэм-хуэмурэ лъэщ зэрыгъэхъури зэрыубыдащи, уIэгъэ хъууэ зи лъэр щIэхуа аслъэныжьым хьэIуцыдз гуп ежауэ кIэщIэпхъуэ нэхъей, Хьэт къэралыгъуэр зэпкъратхъыу щхьэж къыIэрыхьэр и Iыхьэу зэбгралъэфыжыну къощакIуэ. Хэт и гугъэнт гъащIэм и гуащIэгъуэм лъакъуащхьэкIэ хэту къэгъуэгурыкIуа, абы быдэ, Iущ ищIа къэралыгъуэм и егъэзыхыгъуэр зэрымыщIэкIэ къыкIэщIэзэрыхьыну?!
Хьэтхэм ящIэжыркъым Хьэтусилэ Ещанэм и тетыгъуэм ялъэгъуа тыншыгъуэм, щIэрэщIэгъуэм, зыIэтыгъуэм хуэдэ нэхъапэIуэкIэ яIауэ. Хьэтусилэ Мысыр фирхьэуным ирищIылIа зэгурыIуэныгъэм лъэпкъым къыхуихьат (зэман кIэщIкIэ) мамырыгъэрэ щIэрэщIэгъуэрэ. Иджы дыпсэунщ щыжаIэм, хьэ цыплъ гуартэу, къызэрехьэжьащ жагъуэгъухэри, мэдзэлашхэ, зыкърадзу ячэтхъэн хьэзыру.
… ГъащIэр аращ зэрызэхэлъыр. Ар гуры- Iуэгъуэми, уи гум пхутегъахуэркъым. ПэщIэдзэ зиIэм кIэухи иIэщ. Къэсауэ къыщIэкIынут Хьэт къэралыгъуэм и кIуэдыжыгъуэри. ИщхъэрэкIэ къриху жьы щIыIэжьым къыпех ажалымэ, къуэкIыпIэмкIи къухьэпIэмкIи къыщытрихьащ пшэ фIыцIэ Iувышхуэхэри, зыщIыпIи мыкIуэфрэ зыхуэмыгъэхъейуэ утыку къонэ Хьэтусилэ. Хэ- кIыпIэу щыIэр зы закъуэщ — нэгъуэщI дзей1 лъэщ къэгъуэтынырщ. Ауэ… хэт? Хэт и дзыхь иригъэзыну, махэ хъуа лъэпкъыпсэр хэт и IэмыщIэ ирилъхьэну? Сыт напэри иIэу и адэжьхэм я пащхьэ ихьэжыну, фIы и фIыжкIэ лъэпкъыр зыщыгугъ пащтыхьыжьым къэралыгъуэр хигъэкIуэдэжмэ?!
ЖьакIэпэнэпс2
Хьэтусилэ гукъыдэмыжу, нэщхъеирилэу, гупсысэ куухэм ета зэпыту гу лъызытэхэм щэхуу зэжраIэрт пщыжьыр нэгъуэщI зыгуэр зэрыхъуар. Ар гуауэм акъмыкъ ищIауэ хуэзыгъэфащэхэр гъунэжти, къэралыгъуэр зэрыхуа щытыкIэм иригузавэ блыгущIэтхэр йогупсыс, Хьэтусилэ икIэщIыпIэкIэ трагъэкIуэту, пащтыхьым и къуэ закъуэ Тутхьэлий пщыгъуэр зэрыIэщIалъхьэным. Зэми, Хьэтусилэ и гукъеуэ кIыхьым езыр-езыру къыхэкIыжу, япэрей пащтыхь гуейм3 зиIэтыжыным щыгугъыу, я мурадхэр иракъухыж.
Бийр ириубыдыну зы хэкIыпIи игъуэтыркъым пщыжьым. Гъунэгъу щIыналъэхэр къызэрехьэжьэну хьэзырыххэщи, гупсысэм зэрехьэ Хьэтусилэ. Абы и къуэрылъху-пхъу- рылъхухэм я къэшэгъуэ-дэкIуэгъуэ хъуами, благъагъэкIэ иубыдынуIауэ тегушхуэркъым, зэгуэр къигъэIущащ апхуэдэ Iуэху щIэкIэми. ЖыпIэнурамэ, шэми шхуми ес.
Зауэ зэпымыухэм ирагъэша, е, пэж дыдэу, и узыншагъэм къыхигъэзыхьрэ — зи чэзу зе-кIуэр зэфIэкIри къекIуэлIэжагъащIэщи, Хьэтусилэ махуэ бжыгъэ хъуауэ и пэшым къыщIэмыкIауэ щIэсщ, зыри щIимыгъэхьэу, уеблэмэ ишхаи ирифаи щымыIэу, гукъыдэмыжу.
Пщым и нэкIум жьыгъэр къытеIэбащи, и нэ къуапэхэр къришэхащ, и напIэр къелIыхащ, и нэ фIыцIэшхуитIым къыщIихыу щыта мафIэми Iугъуэ къудей пимыхужу, нэщIщ.
Хьэтусилэ и къуэш нэхъыжь МывэтIалэ и тетыгъуэр щрихьэкIым, мыпхуэдэ дыдэу, гупсысэм щыхидзэкIэ, шордакъым къытеувэр-ти, сыхьэт бжыгъэкIэ щытт, и нэ дахитIыр щIэплъыпIэм тедиярэ и IитIыр кIэнтIыIум4 телъу. Хэт ищIэрэт абы щыгъуэ пщым и гум щыщIэр, зэгупсысыр, зыхущIегъуэжыр, зыщIэхъуэпсыр? Иджы Хьэтусилэ иуващ абы и пIэм. Абы и Iуэхур хэплъэгъуэщи, къыгуро- Iуэ зэгуэр и къуэшым игъэвамрэ и кIуэцIым щыжьамрэ зищIысыр.
Къамылыфэ гуакIуэу щыта лIы Iэчлъэчым и дамитIыр къехуэхащ, мэгузавэри, и фэр гъуэжыфэу пыкIауэ, къэхъу псори и фIэщ хуэмыщIу и щхьэр егъэкIэрахъуэри щытщ. Елъагъу абы къалащхьэр фейцей зэрыхъуар, уэрамхэм щызэхэзекIуэ цIыху еша, мэжалIэхэм я лъэр зэралъэфыр, Iэджэ щIауэ цIыхуIэ зылъэмыIэса уэрамыщхьэхэр фIейм зэрыщIигъэнар, зы удзыпи зэрыщымыгъэгъэжыр. Къеныкъуэкъум къегъэдзыхэ, къефыщIауэм — гуетхъ, зауэм Iутхэр зыхуей хуэгъэзэн, къызэранэкIахэри шхэн хуейкъэ?! Къэралыгъуэр лъэныкъуищкIэ къахухьащи, уикIыфыркъым. Хьэтейм хузэфIэкIыр ара- щи — къебгъэрыкIуэр къэралым къримыгъэхьэу, гъунапкъэхэр яхъумэ. ЗиIэту, япэм хуэдэу, толъкъун абрагъуэу, бийм зридзыну къару иIэжкъым.
Хьэтусилэ и Iэ сэмэгум IэщIэлъщ тхылъымпIэ шыхьа гъуэжьыфэ. Абы итыр къытригъэзэжурэ мызэ-мытIэу щIиджыкIащ пщы- жьым. Апхуэдизу зыщыгугъа псалъэхэр дигъэхуа и гугъэу, бабылеипщым къыхуитхыжа жэуап кIэщIым и нэ фIыцIэхэр ирижэу. Иджыри зы дамэгъу зэрыIэщIэкIар и фIэщ ищIыну хуейкъым. Дауэ къыпщыхъурэ, щхьэщэ къыхуащIрэ Хьэт къэралыгъуэм къыпекIуэкIыу щыта гъунэгъу щIыналъэхэр иджы, хьэпщIэу нэхъей, Хьэтусилэ и пащхьэ къиувауэ мэбанэ!
Жыжьэ умыIэбэ — Бабылейм5 я пщым фIы и фIыжкIэ щыгугъыу хуэтхат хьэтыпщри, и жэуапыр нэгъуэщI тхылъымпIэм иту къригъэхьыжын и щхьэ тримылъхьэу, Хьэтусилэ и тхыгъэм и щIыбагъым къритхэжащ гур зычатхъэ псалъэхэр. ЗыгуэркIэ ащыр6 тIасхъэщIэххэм тхыгъэр къаIэрыхьэмэ, ирелъагъу хьэтыпщым къитхари абы жэуапу игъуэтари жыхуиIэу.
«Бабылеипщу пщIэ зыхуэсщI Шагъэрэхътий! Узэрыщыгъуазэщи, Ащыр къэралыгъуэр къыдэуэсащ. Ашэрэд ябгэм си щIыналъэм и къуэкIыпIэр ихьэхуащ, абы ипкъ иткIи, Ащырыр нэхъ лъэщ, нэхъ ин къызэрыгъэхъуащ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, гужьгъэ-жьым кърихуэкI пащтыхьыр абдеж къыщызэтеувыIэнукъым. Абы хъуэпсапIэу иIэр зыщ — Хьэт къэралыгъуэр зэрыщыту иубыдынырщ. Нэрылъагъущ, дэ къыдэбгъэрыкIуэн ипэ къихуэу, дэIэпыкъуэгъу къытхуэхъункIэ хъуну щIыналъэхэм я лъэр щIи-хыу, дэ къызэрыдэувэлIэнур. Уигу къэгъэ-кIыж Хьэт къэралыгъуэм и къухьэпIэм къебгъэрыкIуэ алыдж лъэпкъхэри. Ахэр теуащ си малъхъэ мысыр фирхьэун Рамзес ЕтIуанэм, дэIэпыкъуэгъу къысхуэмыхъун папщIэ. Ауэ, фирхьэуным къригъэкIуэты- жащ алыджхэр. Апхуэдэ дыдэу, Ашэрэд мыгувэу уэри къобгъэрыкIуэнущ, дэ укъыддэмыIэпыкъун папщIэ. Сэ зэрысщIэмкIэ, Бабылейм иджыпсту фи Iуэхур щIагъуэкъым. Ауэ, Шагъэрэхътий, ди щIыналъэм гуахар зэрыгуахауэ, Ашэрэд и пIэ идгъэтIысхьэжыфынущ, уэрэ сэрэ дызэрыубыдмэ. Уэ зы лъэныкъуэкIэ, хьэтхэр нэгъуэщI лъэныкъуэ-кIэ дыкъэувынщи, дгъэкIуэдыжынщ а е фIыцIэр, къызэремыхьэжьэ щIыкIэ. ФIыкIэ сыногугъэ. Хьэтусилэ ЕтIуанэ», — итщ тхыгъэм. КъызэбгъэдзэкIмэ, Шагъэрэхътий и жэуа-пыр: «Дамэгъум хуэдэу укъатхэркъым, Хьэтусилэ. АтIэ, лей зезбгъэхьэну, си Iуэху зыхэмылъым сыхыупщэну яужь уитщ. Ауэ, Ашэрэд узэригугъэм нэхърэ нэхъ Iущу къыщIэкIрэ укъыщIежьар къомыхъулIэмэ, уэри сэри дыкIуэдащ. Си лъэпкъыр мафIэм пэрыбдзэ-ну ухьэзырщ, Бабылейм лажьэ димыIэу. Ауэ щыхъукIэ, си жэуапыр кIэщIщ икIи гурыIуэгъуэщ — укъысщымыгугъ!»
Хьэтусилэ зэхихыртэкъым бжэм зыгуэр къызэрытеуIуэр. «ТIыркъ» макъыр нэхъ ин хъуа нэужьщ ар и тхьэкIумэм къицырхъэу, гупсысэ мышыухэм къыщыхэкIыжар.
— КъыщIыхьэ, — Iэнэ лъахъшэ цIыкIум тхылъымпIэ шыхьар тридзэри, и дамащхьэ сэмэгумкIэ къеплъэкIащ ар, и макъым зримыгъэIэтыщэу.
— Тутхьэлий къэсыжащ, зиусхьэн! – щхьэщэ ищIащ бжэIутым.
— Къеджэ-тIэ, псынщIэу, — алъандэрэ и нэгум щIэта, зэгупсыса псори пщIыхьэпIэ шынагъуэ гуэру бзэхыжа нэхъей, Хьэтусилэ и нэгур мащIэу къэнэхужащ.
— Ди адэ, — дыгъэри нэщхъей-нэщхъейуэ зыщIэпсэ пэшышхуэм къыщIыхьэри, Хьэтусилэ и пащхьэ къиуващ зи бынхэр балигъ хъужа лIы хахуэр.
— Еблэгъэж, щIалэ! Дауэ укъекIуэлIэжа? — пщыжьым и гур къызэрыгъуэтыжа хуэдэт, Тутхьэлий зэрыIуплъэу.
Ар щыгугъырт мазэ бжыгъэкIэ къэта пщыкъуэм хъыбарыфIхэр къихьауэ, здэщыIа къэрал жыжьэм зыкъыщIигъэкъуэну къигъэгугъэу, дзэшхуэ къариту къыздишауэ.
— Хъарзынэу сыкъэсыжащ, ди адэ. Ауэ… — и напIэр ирихьэхащ Тутхьэлий. — Ауэ хъыбарыфI къыпхуэсхьакъым.
Нэм имылъагъу Iэ щIыIэ гуэр къепхъуэу, Хьэтусилэ и гур къритхъа нэхъей, пщыр къэскIащ. И къуэм и дамэм трилъхьа Iэ ижьыр къарууншэу къещэтэхыжри, ауэ щыт шэнтжьейм щыму етIысэхащ пщыжьыр, и нэгум зызэхиуфэжауэ.
— Сыт къыбжиIар си малъхъэм? — нэхъри нэхъ хьэлъэж хъуа и напIэр къыхуэмыIэту щIэупщIащ Хьэтусилэ.
— Мэшынэ, къызэрызгурыIуамкIэ. Ащырыр бий ищIыну хуэмейуэ аращ. Ашэрэд дэ къызэрыдэбгъэрыкIуэм хуэдэ дыдэу, Мысырми теуэфынущ. Мес, Мэтэнейр7 тIэщIигъэкIащи, нобэр къыздэсым къытетхыжыфыркъым. Псоми зэхахащ Ашэрэд дзэшхуэ зэрызэригъэпэщыр…
— Сыхуейкъым! ЖумыIэ зыри, — и къуэм жиIэр нримыгъэгъэсу и Iэр хьэлъэ-хьэлъэу еIэт пщым.
А хъыбарым Хьэтусилэ къиукIыпа хуэдэт. Я Iуэхур зэрымыщIагъуэр фIыуэ къызыгурыIуэж пщыкъуэми ирикъухыжащ и псалъэр. Гупсысэмрэ зауэмрэ зи щхьэцым тхъугъэ хезыгъэдза лIыкур зэпымычу егупсысырт къэралыгъуэр щыхупIэм зэрыщхьэщашыну щIыкIэм. Псоми я щIыбыр къыщыхуагъазэм, зы хэкIыпIэ закъуэщ абы къыхуэгупсысар. Ауэ ар и адэм идэнрэ имыдэн- рэ къыхуэщIэркъыми, къыхудэшейркъым.
— Зэрыджатэдэпщыр сщIэми, абы сыщыгугъыу, си пхъуитI естащ. Иджы еплъ! Утыку дыкъринащ. Дауи… Си хъыджэбзитIыр яIэщIэкIуэдащ, благъагъэ ди зэхуаку дэлъыжкъым. Дэ къытхуеиж фирхьэуныр?! Езыхэр мыпсэужми, хьэтыпхъухэм къащIэна щIэб-лэм хьэтыр гуэри яIэу къилъытагъэнкъым си малъхъэм, — щэху дыдэу Iущащэрт Хьэтуси- лэ.
Тутхьэлий ищIэрт и адэр апхуэдэу щыIущащэкIэ, мыгувэу къыщитхъыу къызэрыуэнур. Пщым и губжьыр щIыфэкIэ зыхищIэ пэт- ми, щхьэщигъэун и гугъэу къригъэжьащ пщыкъуэм:
— Нэптерэ и фэеплъ сын иригъэщIащ фирхьэуным. АпхуэдизкIэ лъагэщи, ущыдэплъейкIэ уи тажыр пщхьэроху. ПщIэ къыхуищIу, фIыуэ къилъагъуу щытащ…
— Сыт и мыхьэнэж абы и лъагъуныгъэм? Сыт жыпIэр?! Тхьэхэм я нейр зыщыхуэн лъэпкъ! ФIыуэ къилъагъурт жи… Рамзес къыдищIа псор езым щыгъупщэжами, сэ сщыгъупщакъым, Тутхьэлий. Куэд щIащ Рамзес и щIыб къызэрытхуигъазэрэ. Си пщIэми си щIыхьми къелъэпэуащ ар. КъыбгурыIуэрэ, СЭ сыхиутащ! — Iупсыр къыжьэдиупцIыкIыу гъуахъуэу къыщылъэтащ Хьэтусилэ.
— Фи сату гъуэгухэр зэхуащIагъэнщ, мыр къыфхуэщхьэпэнщ жиIэри, кхъухьышхуэ из дыщэрэ дыжьынрэ къызигъэшащ фирхьэуным, — хэщэтыкIри, щэху дыдэу жиIащ Тутхьэлий.
— Си бынитIым я щхьэ уасэр къуигъэшэ- жауэ ара?! Зэпытрэ зэкIэсу укIуэ а хьэщхьэвылъэм и мылъкур! КъыбгурыIуа?! Зэпытрэ зэкIэсу! — Рамзес тыгъэ къыхуищIа хъугъуэфIыгъуэр зэи къызэримыщтэнур и нэгум къищу къуэм хуеплъэкIащ Хьэтусилэ. — Дамэгъу къытхуэмыхъуми, зэран къытхуэхъункъым, армыхъумэ, ипщэкIэ аргуэрыр къыщытпэуватэмэ, арат дызэрыхъур. Мис, Бабылеипщми Iумпэм дыкъищIащ.
Iэнэм телъ тхылъымпIэ шыхьам, фIэгущыкIыгъуэу, Хьэтусилэ ещхьэфауэри, къриутIыпщхьэхащ. Тутхьэлий и джатэ Iэпщэр быдэу икъузщ, и щхьэр ирихьэхри, хьэлъэу хэщэтыкIащ — псори гурыIуэгъуэт.
— Адэм и быныр щIилъхьэжыным нэхърэ нэхъ гуауэ щыIэкъым. Ауэ абы нэхърэ нэхъ гуащIэжыр пщIэрэ? Быныр зэрылIар пщIэуэ, ауэ и хьэдащхьэ къудей умылъагъужауэ, узыщхьэщыхьэн кхъащхьи щымыIэу бгъеижынырщ. СщIэрт сэ Нэптерэ и гум нэгъуэщI цIыхухъу зэрилъыр. Ауэ, си пщэм сыщIэгъуэлъхьэжри, Рамзес естат. Лъэпкъым и щхьэузыхь сщIащ си бынитIри. Иджы мес, пщIэншэу хэкIуэдащ пщы джэгухэм. Си хъыджэбз тхьэIухудхэр тыхь зыхуэсщIа си лъэпкъри схуэмыхъумэу, мэкIуэдыж. Сыт а тхьэмыщкIэхэм ялъэгъуари, IэфIу мы гъащIэм трахари? Зы мыхьэнэ гуэри имыIауэ ара мы зэхэсщIыхьа къомым?! — и гущхьэр къэплъауэ ирисхьэм хуэдэу, и нэIур къызэхиуфэри, Хьэтусилэ и бгъэм теIэбащ.
Пщыжьым и щхьэр зэрехьэ. И жьэпкъыр посэсыхь, и нэ топитIым къытеува нэпсыр къещэтэхыу, и напэр текIынкIэ шынэу, и щIыбыр Тутхьэлий хуегъазэ.
Хьэтусилэ ищIэжыртэкъым иужь дыдэ и бгъэм хьэуар изу щыбэуар. Абы и Iэпкълъэпкъри акъылри гупсысэхэмрэ бампIэм- рэ якудати, зыхуэгъэхъеижыртэкъым. ЦIыхубзхэр апхуэдэм деж фIыуэ магъри, тоуж. ЦIыхухъум и Iуэхур нэхъ гугъущ. Iэмалыншагъэм зэхэзехуэн ищIа цIыхухъум уIуплъэным нэхърэ нэхъ хьэлъэ щыIэу къыщIэкIынкъым. Арагъэнт Хьэтусилэ и щхьэгъусэм Iэджэ щIауэ щIыхуэмызар — имыгъэгужьеин папщIэ. Дэдей цIыхубз Iущщ, бзэIэфIщ… Ауэ пщыжьым и гулэгущтэр8 гуащэм иригъэлъагъуну хуейкъыми, къыпокIуэкI.
— СщIэркъым тщIэнур, Тутхьэлий… ДокIуэд! ДыкъызэфIощахэ, дыкIэрыщIауэ. Зыри къикIынукъым мы Iуэхум. Гузэвэгъуэу щыIэм я нэхъ шынагъуэр къытпэплъэу къысщохъу. Ауэ ди псэр пытыху, иужьрей хьэтым зы лъы ткIуэпс щIэтыху, джатэ Iэпщэр дутIыпщынкъым. ЛIыгъэмрэ щIыхьымрэщ ди гъуазэри, зэи зыми зэрамылъэгъуауэ хъыжьэу дызэуэнщ иужь дыдэу, — хэкъузауэ жиIащ пащтыхьым.
— Ажалым къищынэмыщIа, Iэмал зимыIэ щыIэкъым, ди адэ. Сэ зыгуэр къэзгупсысащи, а зым дегъэплъыж, — и гугъэр хихыжатэкъым Тутхьэлий.
— Си малъхъэ ябгэр къыддэIэпыкъунукъым, Бабылейми и щIыбыр къытхуигъэзащ. Джатэ къихакIэ къыдэбгъэрыкIуэр хьэдэ гурышэу дедгъэшыжу нобэм дыкъэсами, мы зэм дымащIэщ, етэрщэхури9 ди куэдщ. Пэжщ, дапэлъэщынукъым а къомым ди закъуэ, Тутхьэлий… — и щхьэр къимыIэту, и нэр жыжьэ гуэрым хэплъызыхьауэ жеIэ пщым, тэлайрэ гупсыса нэужь. — Сэ хэкIыпIэ слъагъуркъым, си щIалэ. Ауэ, джэд нэхърэ джэдыкIэ нэхъ Iущщ. ЖыIэ.
Хьэтусилэ зэи и щхьэ зыхуэмыкIуа Iуэху- гъуэ пщыкъуэм къыщыхилъхьэм, пщыр къилъащ. Тутхьэлий куэдрэ ныкъуэкъуащ, лъэIуащ, зизыгъэна и адэр къыхуэмыгъэдаIуэу…
Нэху бзий пытхъахуи зи гум щымыблэж пщыжьыр хэплъэрт. Ар хуейтэкъым чэнджащэу хасэ зэхишэну. КъопцIыжынур пщIэнукъым, Iуэхум зи щхьэр хэзыхыну хьэзырыр гъунэжщ. Нэхъапэм пщызэхуэ- сым къекIуалIэрт къухьэпIэмкIэ щыIэ алыдж щIыналъэхэм я пщы лъэрызехьэхэр, хьэтыпщым дамэгъуу къыгуэувэу щыта лIы ерухэр, ищхъэрэкIэ щыIэ къашкъэ лъэпкъыжьыр, къуэкIыпIэмкIэ къикI гъуазэ къамылыфэ- хэр. Апхуэдэ акъылзэхэдзэми IуэхуфIхэр къыщыхалъхьэрт. Иджы хэт ирагъэблэгъэжын, хьэтхэр езыр-езырщ.
— Ахын адрыщI щыпсэу нартыжьхэм дэрэ зы къудамэм дыкъыкъуэжащ. Ди дзыхь зэдгъэз хъунури ахэращ. Ауэ, Мэуэтейм и пщыгъуэр къэзыхьэхуауэ жыхуэпIэ си вакъуэм есщIар щымыгъупщэжауэ, и гум гуауэ къысхуилъу къыщIэкIмэ-щэ?! — жиIащ Хьэтусилэ, псори зэпишэчыжа нэужь.
— Алэдамэ уэращ зыгъэсар, ди адэ. Уэ умыцIыхужмэ, Алэдамэ зыми ицIыхуркъым. Абы гужьгъэжь зэрихьэуи си фIэщ хъуркъым. А зыращ гугъапIэу диIэр, зиусхьэн. Дэрдэнеидзэр къызэтезыукIэфар лъэпкъ тIасхъэкъым. Сэ куэдрэ сегупсысащ ди Iуэхум. А зыращ хэкIыпIэу къысхуэгъуэтари. Алэдамэ деж лъэIуакIуэ сыгъакIуэ, — жиIащ Тутхьэлий.
Хьэтусилэ и щхьэр лъагэу Iэтами, и на- пIэр едзыхауэ щыст, и къуэм жиIэм щIэ- дэIуу. Абы и гур къызэрыгъуэтыжат. Арами, и напэр къэзыгъэплъ гупсысэхэр къыкIэщIозэрыхьыжри, гупсысэм кIуэцIрощэтыж. БлэкIа зэман жыжьэм игъэзэжауэ, абы и пащ- хьэ къитщ и вакъуэр. «Нэптерэ къызэт, нэгъуэщI зыри сыхуейкъым!», — жиIэу. Хьэтусилэ къещIэж Алэдамэ и жагъуэ зэрищIар. Лъэпкъым щхьэузыхь хуищIа ипхъу къамылыфэ насыпыншэр псэуну хъунт, Хьэтусилэ иужькIэ зыхущIегъуэжа унафэр имыщIатэ-мэ. БыныфIэ хъужарэ, узыншэу, и нэгу гуакIуэм гъащIэр къигъэнэхуу, дыгъэм хуэдэу къепсу дунейм тетынут Нэптерэ, Алэдамэ иратамэ. Дэнэ щыIэ ар иджы? И чэзум Мэуэтейр благъэ къищIатэмэ, абыхэмрэ хьэтхэмрэ я зэхуаку дэс къашкъэхэри къе-мыпцIыжынри хэлът…
— ДызэгурыIуамэ, ди адэ, зызмыгъэгувэу, гъуэгу сытехьэнщ. Иджыпсту шы нэхъыбэ зыри диIэкъым. IэнэщIу сымыкIуэу, хуит сыкъэпщIмэ, хуарэ гуартэ здэсшэнт. КъищынэмыщIауэ, Ащырыр зэтеткъутэмэ, къуентхъыр ди зэхуэдэу дадэгуэшэнщ мэуэтхэм, — къыхилъхьащ Тутхьэлий.
— Рамзес къуигъэша дыщэри яхуэшэ, — зигъэкIэщIащ Хьэтусилэ.
— Дауэ, зиусхьэн?! Дэ езыр дыхуэныкъуэщ а дыщэм. Ди гъавэр хъужыркъым, гъунапкъэхэри гъэбыдэн хуейщ, — идэркъым пщыкъуэм.
— Пэжщ, мылъку дыхуэныкъуэщ. Ауэ, хамэщI щыкIуэдыжа си пхъуитIым я гъащIэр ищэхуа нэхъей, фирхьэуным къысхуипхъа гъущI пшахъуэм сыхуейкъым. Къыткъуэувэу, мы плъыржьэрым дыхэзышыфынум тыгъэ хуэсщIмэ нэхъыфIщ ар, — ткIийуэ жиIащ Хьэтусилэ.
— Хъунщ атIэ! Иджыри зы Iуэхугъуэ… Къашкъэхэм тенджызым дытрагъэхьэнукъым, ди адэ. Ахын Iуфэ Iусхэм, дызэрынэсу, зыкъаIэтынущ, — жи Тутхьэлий.
Иужьрей хъыбарым Тутхьэлий зэрыщымыгъуазэр къыгурыIуэри, пщыр и къуэм къыхуеплъэкIащ.
— Я зэш зэрытрагъэун ямыщIэу зэхэс уи гугъэрэ си къуэрылъхухэр?! Къэдз-нэдз дызэрыджэгу Нарыкъ къалэр къашкъэхэм къыIэщIахыжри, хьэтыдзэр щепсыхауэ дэсщ быдапIэм. Абдеж ущытекIынщи, Ахын и адрыщI Iуфэм укIэрыту тIуалэм удэкIынщ. Арнэут зэдэшэ, Лулимэс Нарыкъ ирехъумэ зэ-кIэ. Пщым и лIыкIуэ къыщынэн хуейщ къалэм, армыхъумэ, къашкъэхэр аргуэру къызэрыIэтынущ, — лIы ирикъуу къыщIэкIа и къуэрылъхухэмкIэ зэрыпагэр къапщIэу, бын уардэ къыпщIэхъуащ жыхуиIэу, Хьэтусилэ и щIалэ закъуэм гуапэу Iуплъащ.
— ЗэрыжыпIэщ, тхьэмадэ! — зэхиха хъыбарыфIымкIэ арэзыуэ икIи Iэнкун хъуауэ, щхьэщэ ищIащ Тутхьэлий.
— Гъуэгушхуэ къызэпыпчащ, щIалэ. ТIэкIу зыгъэпсэхуи ежьэ, — пщым зиIэтри, шордакъым ихьэжащ.
Зи ныбжьыр хэкIуэта хьэтыпщым и Iэп- щэм пасэрей гуащIэр щIэмылъыжми, и псалъэм къару хэлъщ, и унафэхэр зэрыткIийщ, и пкъыр ныбжьым къызэфIигъэщэхами, и плъэкIэм укъелыпщI. МащIэу пIэрэ ар пщыгъуэр зехьэнымкIэ? Нэхъ къезэгъыну пIэрэт Хьэтусилэ и пщыгъуэр зи къару илъыгъуэ, зи аслъэныгъуэ, зи фIыгъуэ дыдэу Тутхьэлий IэщIилъхьатэмэ?! Апхуэдэу зэрынэхъыфIыр наIуэми, хэт илъэгъуа пщым и фIэфIыныгъэкIэ бжьыпэр иутIыпщу!
Зэманым зехъуэж… Абы къыздихь зэхъуэкIыныгъэхэм хэпсэукIыфын хуэдэу, цIыхум къыщIэхъуэ щIэблэри нэгъуэщIу дунейм къытохьэ. Аращ адэхэмрэ бынхэмрэ я зэ- хуаку дэлъ щыхупIэр къызыхэкIыр. Нэхъыжьхэр щалъхуа лъэхъэнэм щыIа гупсысэкIэр нэхъыщIэхэм къагурыIуэркъым. НэхъыщIэхэм далъагъу щIэщыгъуэхэмкIэ нэхъыжьхэр арэзыкъым. Зым хъуну къилъытэр адрейм къищтэркъым. ПхужыIэнукъым Хьэтусилэрэ Тутхьэлийрэ зэгурымыIуэу, ауэ пщыкъуэр зэгупсысам пщым и щхьэр зэи хуэкIуэнутэкъым. ХуэкIуами, Алэдамэ зэригъэнэхъы-кIар, и жагъуэ зэрищIар ищIэжу, зэи лъэIуэнутэкъым, зыгуэрым тримыгъэгушхуауэ.
И гъащIэм зыхущIегъуэжу зы Iуэхугъуэ закъуэ къыIэщIэщIат Хьэтусили, абы кIуапIи жапIи къримыту илъэхъат пщыр. А Рамзес дыдэ нобэр къыздэсым игъэбиями нэхъыфIыIуэ хъунт, мыдрей къомыр къепцIыжа нэхърэ. Я зэхуэдэ бийр къагъэдаIуэщ, ягъэужьыхри, Хьэтусилэ и «дамэгъухэр» Iэхуитлъэхуиту Хьэт къэралыгъуэм къеувэлIащ. Хьэтусилэ фирхьэуныр малъхъэ имыщIатэмэ, алыджхэри, къашкъэхэри, Мэтэнейри хьэт-хэм къакъуэтынут. Ауэ щыхъукIэ, и къэралыр зэрыкъутэжыр зи IэщIагъэр Хьэтусилэщ. ФIы ищIэ и гугъэу къыIэщIэщIа щыуагъэ- ращ лъэпкъыр кIуэдыжыгъуэм езыхулIар. Ауэ, Алэдамэ зыхыхьэжа лъэпкъым и пщыгъуэр къызэрихьэхуам и хъыбар къылъэIэ- сат Тутхьэлии, зыIэщIигъэкIыфынутэкъым гугъэ закъуэу къыхуэнэжар.
Пщыми и гущIэм къыщызэщIэлындэжа гугъэм и нэху мащIэр гъуазэ хуэхъуарэ и нэгур нэхъ зэлъыIукIауэ, Хьэтусилэ и гупсысэхэм пищэжащ.
Жындыргъэ10
Аскъалэ и уэрамыщхьэхэм цIыху нэжэгужэхэр, темыхуэжу, щызэблэжырт иужьрей махуэ зытIущым. Бжьыхьэ дыщафэм нэхъри дэщIэрэщIа мэуэт пщащэхэм я бостей кIыхьышхуэхэр акъужьым щIихурыхукIыу къалъэтыхь, нэрыбгей тхьэIухудхэм я джатэхэм-рэ шабзапэхэмрэ зэщIалъыкI, пщафIэхэр щхьэлым щызэблокI, щауэ бланэхэм яшхэр ягъэпскIри псыхъуэм дэтщ… ГуфIэгъуэшхуэ щыIэщ — мэуэтыпщым и къуэ нэхъыжьыр балигъыпIэ иуващи, вакъуэ адэм къешэж! А Iуэхугъуэм иращIэкIыну джэгухэр пщыхьэпщхьэхуегъэзэкIыу зэхашэнущи, псоми зыхуагъэхьэзыр, зыхунэмысахэри зыкIэлъагъэкIуэжу къажыхь.
— Къызэрысыжу кърагъэшэну пIэрэ щауэм?!
— Вакъуэ адэм нысащIэ къыхуигъуэтауэ, и гур зыгуэрым ихьэхуагъэххэмэ-щэ?!
— Си гур къипкIыным хуэдэу, мэпIейтей…
Бостей щхъуэкIэплъыкIэхэм я кIэлъэфхэр кIэлъылъэтэжу, зэIущащэу, уэрамыщхьэм ирокIуэ пщащэ цIыкIухэр.
Абыхэм я гур зэрыпыкIэзызыкIым хуэдэкъэпсу, щIэщыгъуэу мэпIейтей шынэрэ гущтэрэ зымыщIэу къэгъуэгурыкIуа гуащэм и псэри. Мэуэтейм и гуащэм и Iэр иIуэтурэ, плъыр чэщанэм къоплъых. Удынэ маплъэ тенджызымкIэ, зытригъэун, игу щIэпхъуар тригъэпыIэн и гугъэу. Зэ фIэкIа зыIумыплъа и щIалэ пажэр балигъ хъуауэ къыхуашэжри, зыхуэмышыIэжыххэу мэгузавэ.
И нэгу къыщIегъэхьэж япэ быныр щигъуэ-та, зэи ипэIуэкIэ зыхимыщIа гурыщIэ абрагъуэм цIыхубзым и Iэпкълъэпкъым зыкъыщриубгъуа, дыгъэ шыр нэхъей, щхьэцыплърэ нэхутхьэху хъужауэ, щIалэ цIыкIур фызгъалъхуэм къыщыIэщIилъхьа махуэр. IэпIащэ-лъэпIащэрэ щхьэ хъурей цIыкIуу… Хуэсакъыпэу зрикъузылIа шыр цIыкIум и хуабагъыр, абы и IэфIагъыр, и щабагъыр. Мыщэ шыр нэхъей, анэ бгъафэм зрикъузылIауэ, щIэщэIухьу быдз ефэу. Зэи къэмыхъуа телъыджэ гуэр къыщыщIауэ, зэи зыми зыхимыщIа гурыщIэ зыхищIауэ къыщыхъурт Уды-нэ абы щыгъуэ. Дауи, пэж гуэр хэлът абы — япэ дыдэ нэрыбгеикъуэ щхьэхуиту дунейм къытехьэу арат. Ар псэунут, зыми лей кърихыну-тэкъым, щыхупIэм щидзынутэкъым.
Сытым хуэдэу гужьеят Удынэ, лъхугъэм гугъу иригъэхьарэ, жэщ псом IэфI дыдэу жеяуэ, и дыгъэ шыр цIыкIур къыбгъурымылъыжу къыщызэщыуам. Абы и гугъат щхьэгуащэм гужьгъэжь къыхуиIэу, «ныбжь» къигъакIуэу щIалэ цIыкIур иригъэдыгъуауэ, яукIауэ, и гъащIэр къэзыгъэнэхуа цIыхухъум дигъуэта и бын пажэр имыIэжу.
— Дэнэ щыIэ Дыгъэмыс? — жиIэу, и макъым къызэрихькIэ кIийуэ Удынэ и пэшыбжэр къыщыхиудым, Iэгъуэблагъэм къыщызэщIэуша мэуэтхэм я псэр IукIат.
Дыгъэмыс и лъыхъуакIэ ежьэну зыкъэзыхуэпа анэр шэщым щыщIэлъадэм ирихьэ-лIэу абы къыхуеблэгъащ щIалэ цIыкIур «зыдыгъуар».
— Нэрыбгей хьэлыр зэхыумынамэ жысIэщ, сыкъэгузавэри, къэжэпхъыху семыжьэу, щIалэр ныжэбэ щIэсхащ. Жан сэрэ вакъуэу къыдощтэ фи щIалэр. Си гуапэу спIынущ, нэхъри благъэ дызэхуищIынуи сыщогугъ, — жиIат Щэуей.
Нэрыбгейр къызэщIэнауэ, мафIэр къыIурылъэлърэ хъуаскIэр ипхъыу къежьами, зызэтриубыдэщ, мащIэу пыгуфIыкIри, и щхьэр ищIат.
Иджы мис, абы лъандэрэ имылъэгъуа и щIалэр лIыпIэ иувауэ къыхуашэж. Удынэ куэдрэ и нэгу къыщIигъэхьэрт Дыгъэмыси, вакъуэ адэхэм я деж щыIэ адрей и къуэ нэхъыщIэхэми я нэкIур, ахэр япэу шым зэрышэсыр, шабзэ зэрашэщIыр, джатэ Iэпщэр зэраубыдыр, Iэпщэрыбанэм зэрытегушхуэр. Ар фIы и фIыжкIэ ящыгугъырт и щIалэхэм. Адэ гъэхъунэм кърашыжу дзэ ерууэ къащIэува щIалэ бланэхэм нэхърэ мынэхъ тIасхъэу къыщIэкIынуи хъуапсэрт. ЩэныфIэу, гъэсауэ, зэпIэзэрыту, лIы хахуэу, ягу я щхьэр зэтелъу и нэгу къыщIигъэхьэрт анэм. Ар щIэхъуэпсырт и къуэхэр лIы псоми ефIэкI мэуэтыпщым хуэдэ хъужыну.
Удынэ и щхьэц Iув гъуэплъыфэр лъагэу Iэтащ, щхьэкум щызэхуэхьэсарэ, тажым щIэгъэпщкIуауэ. Гуащэм и пщэху кIыхьымрэ нэкIубгъумрэ хуиту уIуоплъэ. Бостей щхъуэ-хужьыфэр зи пкъы уардэм хуэфIу ис бзылъхугъэм и дахагъэр дэкIуэдакъым лъхугъэми, къызэтемыувыIэу блэлъэт гъэхэми. Нэхъа-пэм нэрыбгейуэ зэрыщытар игъэбелджылыуэ, Удынэ и бостейм къытелъщ дэщI кIэщIыр. Хьэцынэ11 шыхьахэр бгъэгу тхыпхъэу къызыхэIукIа дыжьын пIащIэр фызшу фа-щэм ещхькъым, дауи. Удынэ и лъэIукIэ цIыхубз фащэм кърагъэзэгъа хьэпшып щхьэпэр пкъым хуэфIу исщ, ипсыхьам хуэдэу.
Къэхъуну псори зыми ищIэркъым — хуэхьэзырщ ар сытми. Ехъумэ и джатэр иджыри, зэщIэлъыкIауэ. Нэрыбгей фащэр бостей кIыхькIэ ихъуэжами, Iутщ нэжьгъущIыдзэм и псэ IэубыдыпIэншэр. Ар зэрыдахэщ, IэфIымрэ лъагъуныгъэмрэ нэхъ Iущ, нэхъ щабэ, нэхъ гуакIуэ, нэхъ щIыкIафIэ ирихъуауэ. Илъэс тIощI ипэкIэ бзылъхугъэм и гущхьэм къыщызэщIэна мафIэр зыкIи нэхъ мащIэ мыхъуауэ, нобэр къыздэсым маблэри, абы къегъэнэху, къегъэхуабэ, къару къыхелъхьэ, егъэгушхуэ. А мафIэсым зэхисхьащ гуныкъуэгъуи, закъуэныгъи, гукъеуи.
Мэуэтейм цIыхухъуу исыр зэхъуапсэу щы- та нэрыбгей тхьэIухудыр псэгъу зыхуэхъуа лIы хахуэм пщыгъуэр къихьэхуа нэужь зиIэтащ щIыналъэм, лъэпкъым. ДэщIэрэщIащ гъуазэ лъэрызехьэм. Иджы зы хамэ лъэпкъи тегушхуэжыркъым Мэуэтейм къытелъэдэну, тхьэхэм я нэфI зыщыхуа щIыналъэм зыкърапщытыну.
— Удахащэщ, — бзылъхугъэм и щIыбагъымкIэ даущыншэу къыдыхьэри, пщыр Iущэщащ макъ лъахъшэкIэ. — Щхьэ ухэплъэрэ аргуэру?
Теун хуейми, а псалъэхэр гуащэм зэрызэхихыу нэхъри и гур щIэпхъуащ, Iурымэхы- кIыу, жьы къыпиубыду, и кIуэцIыр хьэлъэ гуэрым иришэхыу.
— СымыщIэ… Си гур къипкIыным хуэдэу, къоуэ. Схуэубыдыжыркъым. Ди щIалэр лIы-пIэ иувауэ ди пащхьэ къиувэжынущ нобэ. ПщIэрэ, Алэдамэ, сэ нэхърэ нэхъ насыпыфIэ мы уафэ лъабжьэм щIэмыту къысщохъу. А гурыфIыгъуэм апхуэдизкIэ сыкърехьэкIри, нэ тезгъахуэмэ жысIэурэ, сошынэж, — тхьэмбылыфэ мащIэ къызыщIэувэ налкъут хъуреишхуэр зэрыс дыжьын Iэлъыныр иIуэтурэ жиIащ Удынэ, щIэплъыпIэм и нэр къытримыхыу.
— Нэрыбгейхэм уэ нэхърэ нэхъ лъэщ яхэ- мытами, нэрыбгейуэ ущытыну укъагъэщIатэкъым тхьэхэм. Япэу сызэрыпIуплъэу къызгурыIуат ар, — пщым, и щхьэгъусэм гъунэгъу дыдэ зыхуищIри, пхъэгулъымэ IэфI гуакIуэр зыхэпщIэ къудейуэ зыпих и пщэ хужьым IупэкIэ еIусащ. — М-м-м… Сэ сфIэфI епэрыпсым12 щыщ къыпкIэрех, — и нэр зэтрепIэри, мэ IэфIыр зыщIешэ пщым.
Гуащэр пыгуфIыкIри, и напIэр ирихьэхащ:
— УогушыIэ. Сэ апхуэдизкIэ согузавэри, ди щIалэ нэхъыжьым и пащхьэ сыщымэхыу, си напэр текIынкIэ сошынэ! Уэху! — шэщIауэ хэщэтыкIащ Удынэ.
— Къызэплъыт мыдэ, — Алэдамэ бзылъху-гъэр къригъэзэкIри, и нэгум иплъащ.
Лъэгуажьэ лъабжьэм къакIуэ къэпталыщхъуэр дыжьын IуданэкIэ хэдыкIащи, тхыпхъэр бжьыгъэ дыгъэпс щабэм полыд. Абы щIэпха бгырыпх бгъуфIэм сэмэгурабгъумкIэ джатэ гъэщIэрэщIамрэ къамэ кIэщIымрэ щыщIэлъщ. Къэптал щIыIухэр Алэдамэ и пщэм нэсу дэпхеящи, лей зыкIэрымылъ пщым и Iэпкълъэпкъ уардэр къыхегъэщхьэ-хукI, фэ плъыжь-фIыцIафэр зытебза дыжьын таж лъагэри щхьэрысщ. Гуащэм и пащхьэ къит лIы гуакIуэр пIейтеиншэу погуфIыкI, и нэгум ущиплъэкIэ гум зыдигъэпсэхуу, дэтыншу. Удынэ абы и жьакIэ Iувым Iэ делъэри, аслъэныгъуэ иува цIыхухъу къекIум и бгъэ лъагэм и щхьэр трелъхьэ.
— Мы си гум щыщIэ псори къызэрысIуэ- тэн псалъэ тхьэхэм къытIуралъхьакъым иджыри, Алэдамэ. Ауэ, сызэрылъаIуэр зы закъуэщ — нобэ фIыгъуэу дбгъэдэлъым и уасэр ттауэ къыщIэкIыну, ар тпшыныжыну къытпэщымылъу.
— Абыхэм уемыгупсыс, Удынэ. И чэзукъым. Сыт къызыхэпхар мыпхуэдиз гузавэр?! — къэуIэбжьащ итIанэ пщыр.
— ГъащIэ щыхъукIэ, шынагъуэ Iэджи щы-Iэщ. Пэжщ, мащIэкъым ди нэгу щIэкIар. Ауэ, абы щыгъуэ си щхьэр хэслъхьэнкIэ хъуным фIэкIа, зыри сфIэкIуэдыртэкъым. Иджы быниплI диIэщи, абыхэм согупсыс. Сыт абыхэм къапэщылъыр, сыт хуэдэ гужьеигъуэ ирихьэлIэну… Нобэ Дыгъэмыс къытхуашэж. Тхьэм ещIэ пыжьынэ цIыкIуу си Бэгъырсей- рэ Iупэплъ шыру Алъпщауэрэ дащыIуп- лъэнур. ГурыфIыгъуэу сиIэр Атисэ закъуэщи, гу щысхуэну и къулыкъум къыдэхуэркъым.
— Нобэ хуэдэу къэсыжынщ ди щIалэхэри, лIы хъуауэ. Шэч къытумыхьэ, дахэ. Атисэ нэрыбгейщ, уи лъыр абы деж щытекIуащ, сыт пщIэн?! Уэ залымыгъэкIэ уагъэIэзамэ, абы игу и псэм Iэпихыу, ищIэр ищIэжу яхыхьащ къэрэгъулхэм. Уи гур умыгъэныкъуэ. ДыкъигъэщIэхъуркъым пщащэм. Си щхьэкIэ, сропагэ. ИIэ иджы, нех. Дахэгъэхьэ цIыхухэм. Еплъыт, хьэзырыххэу щызэхэтщ псори утыкум, — гуащэм и щIыбым и Iэр щабэу трилъхьэри, бжэмкIэ и щхьэр ищIащ Алэдамэ.
Абы хэту, къэрэгъул чэщанэхэм ящыщ зым гъуор щагъэджащ… Зэи къызэрымыхъуауэ, Удынэ къигъэскIащ абы, уафэр къехуэхыу къигъэщтам хуэдэу. ТIури зэуэ щIэплъыпIэмкIэ плъэмэ — аддэ жыжьэ дыдэу, зэкIэлъхьэпы-ту къеуэрт кхъухь зыбжанэ.
— Морагъэнт си гум сыщIызэрихуэр! — нэщ- хъей-нэщхъейуэ жиIащ Удынэ, и щхьэр ищI-ри.
Тэлайрэ щыму щытащ зэщхьэгъусэхэр, тIуми я нэр щIэплъыпIэм етауэ. Хэт ищIэрэ къэблэгъахэр къызыкIэлъыкIуар… Хьэлъэзешэ кхъухькъым, зыкъым икIи тIукъым зэрыхъур. Ахэр нэхъ гъунэгъу къэхъуху, Алэдами и нэщхъыр нэхъри къызэхеуфэ. КъыгурыIуакIэт абы Мэуэтейм къыхуеблэгъа хьэщIэхэр дэнэ щIыпIэ къикIами.
— Хьэтхэр… — щэху дыдэу жеIэ гуащэм, кхъухьхэр гъунэгъу къыщыхъум.
Алэдамэ и щхьэр ищIащ.
Ар япэм куэдрэ егупсысырт Хьэт къэралыгъуэм къыщынатэмэ и гъащIэр зэрыхъунум. Хьэтусилэ щIыналъэ гуэрым и тет къищIын-ти, чэнджэщэгъуу къуэувэнт… Хьэмэрэ, зауэм хэкIуэдат куэд щIауэ?! Хэт ищIэрэ. Удынэ пэшэгъу къыхуэхъуа, ар псэгъу ищIа нэужь, псори щыгъупщэжыпащ. И чэзум къыгуры- Iуат абы Маисэ удыжьым и псалъэхэр: игъэва псоми, къызэпича гъуэгуанэми нобэрей махуэм къызэрыхуашар. Игури абы дэпсэхужат.
Иджы мес, зи бжэм хьэлъкъ иритыжа и блэкIар, щIы лъабжьэм къыщIэпща хьэдэджадэ нэхъей, къыкIэлъокIуэ. Хэт а кхъухьым исыр, сыт къызыкIэлъыкIуар, сыт хуэдэ хъыбар къыхуахьыр?!
Хабзэм къызэригъэуву, псыхъуэм нэрыбгей гуп щызэхэуващ, хьэщIэм пэплъэу. Пщыр и пIэ исыжу, быдапIэм къыдэнэну къылъысми, хьэтыпщым и лIыкIуэу хы адрыщI къикIахэр щрагъэблагъэм, Алэдамэ жыжьэу къахэплъэри, пщыкъуэр къицIыхужати, къапе- жьащ.
— Еблагъэ, си къуэшыжь! — хьэщIэ лъапIэу Тутхьэлийм IэплIэ быдэкIэ пежьащ мэуэтыпщ къэуIэбжьар.
— Алэдамэ! Алэдамэ! Уи благъэр куэд ухъу, тхьэхэм я нэфIыр зыщыхуэн! — зы адэ-анэм я бын нэхъей, лIы зэфэгъуитIыр зэрымыутIыпщыжыфу щытщ, я нэпсыр къытеуварэ, гуфIэгъуэр я нэгум къыщызэщIэушауэ.
— Тутхьэлий! Си къуэшыжь! — нэгъуэщI зыри хужыIэжыртэкъым Алэдами.
— Сыт ухуэдэ, Алэдамэ? Уи хъыбар зэхэтх мыхъумэ, уи напэлъагъум дыщIэбэгыу илъэс дапщэ кIуа! — зэрыутIыпщыжащи, къуэш пэлъытэр зэпеплъыхь пщыкъуэм.
— ДыфIщ, Тутхьэлий, дыкъызэрыплъагъущ, — Алэдамэ, хьэщIэм зэрыщыгуфIыкIар и нэгум къищу, жэуап ет.
— Мыр си щIалэ нэхъыжьырщ, Алэдамэ, — иужь ит щIалэмкIэ къеплъэкIащ пщыкъуэр. — Арнэут.
— Уи гъащIэ Iыхьэр нэхъыбэ ухъу, щIалэфI, — Алэдамэ щIалэщIэм и дамащхьэм теIэбэри, Хьэтусилэ и къуэрылъхум и нэгум хуиту иплъащ. — Хьэтыпщым вакъуэ сыхуэхъуа нэужь, зыми сыщымыщIэу сыпсэуащ. Уи гур зэхъуапсэу уи нэм къыфIэнэр тыгъэ пхузощI, Арнэут.
— Уи лIыгъэм и хъыбархэм сыщIапIыкIащ, зиусхьэн. УсцIыхуным нэхърэ нэхъ щIыхь лъаги згъуэтынкъым, — щэныфIэу жэуап итащ щIалэщIэм.
ГъэсэныгъэфI, хьэл-щэн дахэ зыхэлъ, псэлъэкIэ зыщIэ хьэтыр набдзэгубдзаплъэу зэпиплъыхьащ Алэдамэ. Езым нэхърэ зымащIэкIэ нэхъ щхьэпэлъагэу узыIуплъэ щIалэщIэр зэрыгукъабзэр и нэгу дахэм къищырт. НыбжькIэ щIалэ дыдэми, гъащIэм и дыджымрэ и гуащIэмрэ зыгъэунэхуа, ауэ абы гущIэгъуншэ иджыри имыщIа щауэм и нэгум нэху хуабэ кърихырт. МамырыгъэкIэ къазэрыхыхьам и нэщэнэу, дэщIыр зыщих- ри, фэ Iув кхъуэщыныфэм къыхэщIыкIа фащэ щитIэгъащ, Iэщэр зыкIэрихащ. Iущыцэ! Зауэ губгъуэм зэрыщылIыфIами и Iэужь къытенащ абы и нэгу нэхутхьэхум — сэмэгурабгъумкIэ телъщ дыркъуэ кIыжагъащIэ зыбжанэ. ЩIалэм и нагъуэхэр нэщхъейщ, езыр гуапэу пыгуфIыкIми. И Iупэ лъабжьэр нэхъ пIащэщ… Ауэ щыхъукIэ цIыхуфIщ, щабэщ, щIыхьымрэ напэмрэ егъэнэхъапэ. ЦIыху гуапэу, дахащэу узыIуплъэ щIалэщIэм, къашкъэхэм ящыщ и анэшхуэм илъ нэхъы-бэу зэрыхэтыр къапщIэу, нэхутхьэхущ, щхьэцыгъуэщ.
— Афэрым, щIалэ! — арэзыуэ и щхьэр ищIри, гуапэу пыгуфIыкIащ мэуэтыпщыр, хьэщIэ- хэр уардэунэмкIэ иригъэблагъэуи и Iэр ищIащ.
Нэрыбгейхэмрэ мэуэт зауэлIхэмрэ зэпэзанщIэу щытщ, я пщымрэ хьэщIэхэмрэ гъуэгур хуит хуащIауэ. Гуащэри хьэщIэ лъапIэхэм къапежьауэ, къокIуэ щэныфIэу, и кIэзехьэ- хэр щIыгъуу.
— Дэуэдапщэ гуэрым дыкърихьэлIа хуэди?! — гу лъитащ Тутхьэлий, мыпIащIэу, зиплъыхьу здрикIуэм.
— ЩIалэ нэхъыжьыр вакъуэ адэм къешэж нобэ, — жи Алэдамэ.
— Сыт жыпIэр?! Ар сыту фIыгъуэшхуэ, — мэгуфIэ Тутхьэлий.
Абы хэту, уэршэрыр къызэпиуду псыхъуэмкIэ къыщыIуащ щыщ макъ. Кхъухьым къелъэри, псыхъуэм дэт мэуэтхэм зы шы къа- рэ къахэлъэдауэ арат. Хэт ищIэрэ ар зыгуэрым игъэщтами, тенджызым тету къызэрыкIуа гъуэгуанэ кIыхьыр иужэгъуами… БыдапIэм и бжэ зэIухахэмкIэ иунэтIащ шы гужьеям. Аркъэн кърадзми яхуэмыубыд, шууей кIэлъэщIэпхъуэми, зыбгъэдэзымыгъэхьэ шы мыгъасэр зэрылъэпкъыфIыр наIуэщ.
— Ар зыгъэIэсэфым и кIэн къикIакъэ! НыбжьэгъуфIи гъусэ пэжи игъуэтащ… Сыт нэгъуэщI хуэныкъуэ зекIуэлIыр?! — тхауэу, фIалъэ лъакъуитIымкIэ щIыр къриудрэ, Аскъалэ и уэрамыщхьэхэр Iисраф зыщI хуарэм кIэлъыплъу жиIащ мэуэтыпщым. — Мо шы къарэр лIы ирикъурщ зыхуэфащэри, зы гъэунэхупIэу ди джэгу-зэпеуэм щыщ ирехъу: зыгъэIэсэфым ейщ.
БыдапIэм цIыхуу дэтыр кIэлъоплъ шым иужь иувахэм. Гуащэми хуэм зещI, цIыхухъухэм зэран яхуэмыхъун папщIэ.
Шыр, гужьеяуэ фэ тетми, емышыж гуэру къыщIэкIащи, зы цIыху зылъэщIимыгъэхьэу, шууейхэри гъунэгъуу зримыгъэкIуалIэу мэджэгу. Зэм-зэ хуарэр зыщIэувыкIащ. Абы и тхьэкIумэхэр исащ, зыгуэр ицырхъам хуэ- дэу. И пэ гъуанэхэр быхъуу зэIокI, иримыкъужу папщэу, и кIэр егъэджэгу. Мэуэт зауэлIхэмрэ нэрыбгей лъэрызехьэхэмрэ щтэIэщтаблэу, хуэм дыдэу йобгъэрыкIуэ абы. Ауэ шым и Iуэху зэримыхуэххэу, аддэ жыжьэу щыт мэуэт гуэрым и лъэныкъуэмкIэ зреч хуарэм. ЩIакIуэ пIащIэ фIыцIафэр къеубгъуэхарэ, хъурыфэ пыIэм къыщIэплъ цIыхухъур бгъэгукIэ ирихынкIэ шынагъуэщи, зэхьэрхуэрэгъухэр зэрыгъэкIийуэ зэрохь абыкIэ:
— ТекI гъуэгум! УиукIынущ! Уоунэхъу! Лъэныкъуэ зегъэз!
ЦIыхухъур щытщ, зригъэнауэ, жьажьэ нэхъей, зыри зэхихыркъым. И щхьэр щIэгуащ, хъурыфэ пыIэми зыри иримыгъэлъагъуу къыщIэкIынущ. Зигъэхъейркъым. ПщIантIэм дэтхэр джэгуу къызэрехьэжьами, шы мыгъасэм цIыху IэщIэукIэнкIэ зэрыхъунур къагурыIуэжауэ зэрызохьэ. Абы хэту цIыхухъум зыкъреч, шабзэшэ утIыпщам хуэдэу. Шым къыпежьауэ къожэ, «хэт бгъэгукIэ ирахми деплъынщ» жыхуиIэу. ЛIыр еукI жаIэу, щтауэ, цIыхубзхэм я нэгур щаубыдым, цIыхухъур лъэныкъуэкIэ малъэ, хуарэ къыблэлъэтым и сокур Iэ сэмэгумкIэ епхъуатэ, зеIэтри, шыплIэм зредзэ. Мэуэтхэмрэ хьэщIэхэмрэ къэуIэбжьауэ зэщIоувыIыкI, адэкIэ къэхъум кIэлъыплъу. Зи бгым зэи зы цIыху имыса хуарэм зеутхыпщI, мэтхауэ, мапкIэ-малъэ. Мэлыхъуэу фэ зраплъа цIыхухъуми шы сокур ерыщу иIыгъщ, имыутIыпщу. Шым зыкIэриукIауэ и плIэм дэсщ ар. Уеблэмэ и пыIи щхьэрыхуакъым.
— Телъыджэ! — егъэщIагъуэ Тутхьэлий. — Япэу срихьэлIэу аращ мыпхуэдэ! Шым езым къыхиха хуэдэщ шууей хуэхъунур!
— Зэхуэфащэщ, къемыхуэхмэ! — и хьэщIэ лъапIэхэр къызэрыуIэбжьамкIэ арэзыуэ, и пащIэм щIогуфIыкI мэуэтыпщри.
Зэм-зэ шыр йошри, къызэтоувыIэ. КъагъэжыIэщIащи, щэху мэхъуж. БыдапIэм щалъэгъуа псори гъэщIэгъуэн зыщыхъуа къалэдэсхэм Iэгуауэшхуэ яIэт, зэрыгъэкIийуэ. Нэрыбгейхэр зэгуэпауэ, цIыхухъум ней-нейуэ хуоплъэкI, шы лъэрызехьэр абыхэм ящыщ гуэрым къызэрыIэрымыхьам папщIэ, мэуэт щауэхэми бауэ-бапщэу лъэныкъуэ зрагъэзыж.
«Мыдэ къэкIуатэ» жыхуиIэу, мэуэтыпщыр нэкIэ къоджэ мыцIыхум. ЩIалэр асыхьэту шым къолъэтэх, Алэдамэ и пащхьэ къоувэри, щхьэщэ ещI.
— Афэрым! Пхуэфащэщ уэ а хуарэр! — арэзыуэ жеIэ мэуэтыпщым.
— Шыгъэудж телъыджэ дыхэбгъэплъащ, щIалэ. Кхъухьым сыкъызэрехыу апхуэдэ джэгу сыкърихьэлIэну си гугъэххакъым, — погуфIыкI хьэщIэ лъапIэри.
— ЗыкъэдгъэцIыхут, щIалэфI. Хэт ухъуну? — жи Алэдамэ.
МыцIыхум и пыIэ хъурыфэр зыщхьэрехри, иджыри зэ Iэсэ дыдэу щхьэщэ ещI щыму.
— Си псэм ищIат ар! — зэхэпх къудейуэ жеIэ и пIэм ижыхьа гуащэм, щIалэ хахуэм и щхьэц гъуэплъыфэр къыщыщIэщым. — Дыгъэмыс… си щIалэ!
Абы хэту къуэкIыпIэ дыхьэпIэр зэIуахри, нэрыбгей къэрэгъулхэм пщIантIэм къыдашэ нарт хьэщIэ лъапIэхэр. Абдеж Алэдами къыгурыIуащ, и пащхьэ къит щIалэ щхьэцыплъыр и къуэ нэхъыжьыр зэрыарар.
Вакъуэ адэм бгъурыту, хабзэм къызэритIасэу, пщIантIэм къызэрыдэмыхьэжам, ар хы адрыщI къикIа и хьэщIэхэм къызэрыдалъэгъуам иригубжьынрэ, лIы нэсу къыщIэкIыу, хуарэ мыгъасэр телъыджэу къызэригъэдэIуам ирипэгэнрэ къыхуэмыщIэу, Алэдамэ и нэщхъыр зэхэлъу хуеплъэкIащ щIалэм.
— Пщым и къуэращ!
— Дыгъэмысщ!
— И анэм ещхьщ, къыпачам хуэдэу!
— ЛIы лъэрызехьэ къыхэкIакъэ-тIэ!
— ЩхьэзыфIэфIу къыщIэкIынщ, япэ ищри, къекIуэлIэжащ…
КъызэщIэващ цIыхухэр арыххэу.
— Ди щIалэр шу закъуэ хьэлщ, мэуэтыпщ… ЕмыкIу къыумыщI, мафIэм къыпыхуа хъуаскIэри мафIэщ, — Щэуей гухэхъуэу пыгуфIыкIщ, шым епсыхри, хъуэхъукIэ бгъэдыхьащ мэуэтыпщым. — Емыпэс жызумыгъэIэ, ауэ фIыхэр хужысIэнщ уи щIалэми, дунейм тетым Нэхунэр13 я лейщ! И гушыIэхэр гъуэмылэ папщIэщ, дыщэплъым и фIыр зи IэщхьэщIыIу телъщ, и щхьэр зымылъагъу- хэр гъуанэм къыхудоплъ. Дыщэхъыр зи тепхъуэ, зи щысхэр афэ джэдыгу, зи щытхэр пынджыгу джанэ. Псы жызыIэм дыжьыныбжьэр ириту, пщIантIэм дэкIмэ, щIыгъунибгъур дэщIыгъуу, ирикъугъэхэр и уэркъ14 хабзэу си Нэхунэр узотыж!
— Благъэ зэхуэмахуэу Псатхьэм дызэкъуигъэт! Еблагъэ, Щэуей! — и щIалэм ищIамрэ ар абы зэрыхуигъэгъуну щIыкIэмрэ хузэхуэмыгъэхъуми, и унэм Дыгъэмыс цIынэу зэрыщIахрэ имылъэгъуа и ныбжьэгъужьым IэплIэ быдэ хуищIащ Алэдамэ.
— ФIэхъусыж, си щIалэ! — гуапагъэмрэ хуабагъэмрэ и нэгу дахэр нэхъри къигъэнэхуауэ, цIыхухъу гупым Удынэ къахыхьэри, къекIуэлIэжа и къуэ пажэм, хабзэм тету, мэрэмэжьеибжьэ IэщIигъэуващ.
Дыгъэмыси гуащэм бжьэр къыIэщIихри, и вакъуэ адэм хуишиящ. ПщIантIэм дэтхэр зэIущащэрт… Абыхэм ягъэщIагъуэрт пщыкъуэм гъэсэныгъэ дахэ зэрыхэлъыр, зэрынэгу зэIухар, зэпIэзэрыту, щыпкъэу, екIуу зэрызиIыгъыр, ямылейуэ и напщIэ къудей зэрыхэмылъэтыр, абы къыдэкIуэуи и адэ-анэ лъэрызехьэм хуэфащэ зауэлI хъыжьэу фэ зэрытетыр.
— Упсэу, Нэхунэ! Ауэ, мэуэтыпщым хуит сыкъищIмэ, дэ нэхърэ нэхъыщхьэIуэу цIыху къылъихьа си гугъэщи… Мэт, ди хьэщIэ лъапIэ, къефэт мы фадэ пIащIэм! — жиIэри, Щэуей IэщIагъэува бжьэр Тутхьэлий хуишиящ.
Алэдамэ и гуапэ мыхъуу къэнакъым апхуэ-дэ хэлъэтыр, икIи арэзыуэ и щхьэр ищIри, Тутхьэлий хуеплъэкIащ.
Хьэтыкъуэр, апхуэдэ пщIэ къызэрыхуащIам къриуIэбжьауэ, фадэбжьэр Щэуей къыIэ-щIихщ, лъагэу иIэтри, хъуэхъуащ:
— И адэу къызыхыхьэжам и дыщэ пкъощи, Псатхьэм и нэхъуеифIхэр игъэкуэду, и цIэр фIыкIэ ягъэIуу, и пщIэр лъагэу яIэту игъэпсэу мы дыгъэ быныр. Хы адрыщI щыпсэу хьэтыпщым тыгъэу къыфхузигъэшащ хуарэ гуартэрэ мо кхъухьыжым из хъугъуэфIыгъуэри, махуэ фхухъу!
Щхьэж хуэфащэ пщIэрэ щIыхькIэ ирагъэблэгъа цIыхухъухэр уардэунэмкIэ щызэрыхьым, пщIантIэм щызэхэт мэуэт щIалэгъуалэми джэгум пащэжащ, Iэгумрэ къафэмрэ кърагъаблэу. Кхъухьым кърашэха хьэщIэхэм арыххэу Iэнэ къыхуагъэуващи, машхэ-матхъэ.
И кIэзехьэхэр щIыгъуу пщIантIэм къыдэна гуащэр лIыпIэ иувауэ къыхуашэжа и щIалэ пажэм кIэлъоплъ гу щимыхуэжу, и фIэщ мыхъужу. Пщащэ цIыкIухэр лъэныкъуэкIэ къыщытщ щIакIуэ фIыцIэр зыщигъэщэту, наIуэ къэхъуа къудан гуакIуэм укIытапэурэ хуеплъэкIыу, я нэкIущхьэр къызэщIэнауэ, пыгуфIыкIыу. Ахэр абы зыкIэ гуакIуэу, теплъафIэу, зэпIэзэрыту, щэныфIэу Iуплъащ, лейуэ зы псалъэ къызэрыжьэдэмыкIам дихьэхащи, афIэкIа Iуэху яIэжтэкъым.
Щауэри якIэлъокIуатэ нэхъыжьхэм, яужь зыкъригъэнауэ. Зэзэмызэ и напIэр къыщи-IэткIэ, тенджыз щIэншэу нащхъуэ дахитIыр къогуфIыкI, и пкъы уардэм ис дэщI екIум нэр топщIыпщIыкIри, узригъэплъыркъым. Джатэ кIэрылъмэ дэгъуэщ, сэжьей кIэрыщIамэ жанщ. Фащэм я нэхъ дахэр щэнщи, ар и Iэщэ нэхъыщхьэщ.
Алэдамэ и хьэщIэхэмрэ и блыгущIэтхэм- рэ игъэтIысауэ, щхьэгъэрытым щыхуеплъэкIым, гъэщIэгъуэни гуапи щыхъуащ и щIалэ пажэм махъсымэ кхъуэщыныр IэщIэту къыщыувым.
— Мыр сыт, пщыкъуэр щхьэгъэрыту къытщхьэщытыну къытехуэрэ? Ар дауэ ухъу?! — къыгурыIуакъым Тутхьэлий.
— Пэжыр жыпIэмэ, вакъуэм деж къикIыжа щIалэм тхьэлъэIу щыхуащIыжкIэ, щIалэгъуалэм ящIыгъуу джэгуу-къафэу пщIантIэм дэтын хуейт, — жиIащ Щэуей, хьэт хабзэхэм- рэ нартыжь щэнымрэ зэрызэхуэмыдэр къыгурыIуэри. — Ауэ, си вакъуэ щIалэр сцIыхуж-мэ, и адэ къыхуеблэгъа хьэщIэ лъапIэхэм пщIэ къыфхуищIу аращ щхьэгъэрыт къалэныр и пщэ щIыдилъхьэжар.
ЩIалэм и гъэсэныгъэ дахэр Алэдамэ и напщIэ телъу, Iэнэм щысхэм захуигъэзащ:
— Тхьэшхуэм и нэфIыр зыщыхуэн си хьэ- щIэ лъапIэхэ! Мэуэт хабзэкIэ тхьэлъэIур тхьэмахуэкIэ зэхэтщ. ФыдихьэщIэщ, фыдигуапэщ, фыгуфIэ, фыгушхуэ, фефэ-фешхэ. Ди тхьэлъэIур Псатхьэм деж нэсыну, ар зыхуэгъэзам и натIэ къритха гъащIэ гъуэгуа- нэр лIы хуэдэу къигъэщIэну сохъуахъуэ! Нартхэм хьэщIагъэр псом нэхърэ нэхъ ягъэнэхъапэри, Тутхьэлий, си лъахэ уисыху уи узыр си узщ, уи гуфIэгъуэр си гуфIэгъуэщ. Еблагъэ! — жиIэри, фадэбжьэр иIэтащ пщым.
Мэуэтыпщым къызэIуиха Iэнэм пэрыс хьэщIэ лъапIэхэмрэ щIыбым дэт щIалэгъуалэмрэ зыхуей зэрыхуэзэм зэпымычу кIэлъыплъ гуащэр къыхуашэжа щIалэмкIэ арэзыт. Ауэ абы и нэ щызу Дыгъэмыс зэпиплъыхьыну, и лIыгъэр здынэсри игъэунэхуну къыхуэгъэсыртэкъым. Анэгур быным пэплъэу кIуа илъэс бжыгъэхэм къриубы- дэу Дыгъэмыс ицIыхуар нэгъуэщI анэщ, нэгъуэщI адэщ. Плъыржьэрыр къытеуами, уз къефыкIами къыкIэлъыплъар нэгъуэщIщ. ЩIалэм ицIыхуркъым къэзылъхуа адэ-анэр, къыдалъхуахэри зэи илъэгъуакъым. Ауэ щыхъукIэ, щIэх-фэх къесэну къыщIэкIынукъым къызыхыхьэжахэм. Апхуэдэуи арэзыщ Удынэ. Едэ, IэплIэкIэ къыпемыжьэми, и гупсысэ дзыхь къыхуимыщIми. КъызэрекIуэлIэжа къудейми щогуфIыкI. КъицIыхунщ хуэм-хуэмурэ.
— Дэнэ щыIэ Атисэ? Ныщхьэбэ сытеплъакъым, — йоупщI гуащэр и кIэзехьэхэм ящыщ зым.
— Сэри слъэгъуакъым, гуащэ. Лэжьыгъэм пэрыт хъунщ, — къет жэуап пщащэм.
— Сыт лэжьыгъэ?! И дэлъху нэхъыжь къекIуэлIэжащ. Iуэху зэблэу щыIэ хъунтэкъым. КIэлъыгъакIуэ зыгуэр, — жеIэ Удынэ, ипхъу закъуэм зэрыхуэгубжьар наIуэу.
ЖЭЩ уафэм вагъуэу къитIысхьэр Iузэв псыхъуэм щызэхуихусауэ Мэуэтейр къагъэнэху хуэдэт. ЗэрымыщIэкIэ къызрихьэлIа гуфIэгъуэр зэи имыухыжыным щIэхъуэпсу къыщIэкIынт Тутхьэлий. Зэми ар нэщхъей-нэщхъейуэ къахэплъэрт Iэнэм щысхэм. Абы гу лъызыта тхьэмадэм, дауи, къыгурыIуат и хьэщIэр гукъеуэшхуэ гуэрым къызэрырихужьар. Армыхъумэ, сытым къыхихыу къежьа ар?! МыдэкIи, Дыгъэмыс къазэрыхыхьэ- жа щIыкIэм мащIэу ирибэмпIами, гукъэкIрэ гъэсэныгъэфIрэ зыдилъэгъуа и щIалэ па-жэм, къэдыгъуауэ, хуоплъэкI Алэдамэ. Щауэри и адэм зэзэмызэ къоплъ, шыIэныгъэр зэримыхамэр къапщIэу, Iэнэр дахэу зэрехьэ.
Тутхьэлий къыщIежьа Iуэху хьэлъэм зэрыхущIиубыдари и зэманыр зэрызэпэшэча- ри хужымыIэу, и ныбжьэгъум и гуфIэгъуэр къытримыгъэужьыхэфу, и гукъеуэр иримыхьэлIэфу зэхэтащ тхьэлъэIур. И кIуэцIыр ижьыкIми, зыхуигъэшэчащ. Ауэ, гуфIэгъуэ Iэнэр щызэхуащIыж пщыхьэщхьэм утыку къримыхьэу хъуакъым Хьэт къэралыгъуэм и Iуэху зыIутыр…
— ХьэщIэнышыр къэхьыт, щIалэ! — тхьэмахуэкIэ ягъэхьэщIахэм зэрызаIэтыжым и нэщэнэу, жиIащ нартхэм я пашэм.
Щэуей зыщIэупщIар хьэзырыххэти, ямыгъэгувэу къыщIахьащ мэлыл гъэва пщтырыр. Нышыр Iэнэм щысхэм яшха нэужь, мэуэтыпщым блэгъур къищтэщ, лыр къыкIэриупсыкIри, Щэуей хуишиящ:
— Мыбы иплъи, зыгуэр къыджеIэ, си ныбжьэгъужь!
Щэуей блэгъур куэдрэ набдзэгубдзап- лъэу зэпиплъыхьащ, зэм и нэщхъыр зэхиуфэу, зэм и напщIэр лъагэу иIэту. ИкIэм-икIэжым, Тутхьэлий и гум къипсэлъыкIа нэхъей, жиIащ:
— Дэнэ лъэныкъуэкIэ бунэтIынуми къысхуихыркъым, ауэ гъуэгуанэ кIыхь, гъуэгуанэ хьэлъэ къыппэщылъу солъагъу. Уи джатэжьыр улъиящи, и чэзу къэсащ псыф пщIыну, си къуэшыжь. Ауэ… КъызгурыIуащэркъым, — и нэм хуихьыпэщ, жыжьэу IуишиикIыжри пхрыплъащ ар блэгъум. — ХэщIыныгъи къокI, нэхъыбэжу къыплъихьэжи хуэдэщ.
Тутхьэлий а псалъэхэр щызэхихым и цыр уащ. Мэуэтхэм фи Iуэху зыхэмылъ зауэм фыныхыхьи, хьэтхэм щхьэкIэ филъ вгъажэ, лей зытевгъэхьэ жиIэу, лъэIуэну къызэре-жьам теукIытыхьыжа хуэдэ, и напIэр ирихьэхри, хьэлъэу хэщэтыкIащ ар.
— Мэт, Нэхунэ, мафIэм егъэут! — жиIэри, Щэуей и вакъуэм хуишиящ блэгъур.
ЩIалэ цыплъым блэгъу упсар жьэгум щхьэщихьэри, мафIэ иригъэуащ «цIыч» жиIэу къупщхьэр къэчэху.
— Мыдэхьыт иджы, дегъэплъыт! — жи Щэуей.
Iэнэм пэрысхэр а Iуэхугъуэ телъыджэм даущыншэу кIэлъыплъырт, яфIэгъэщIэгъуэн дыдэу. Нартыжьхэм быдэу я фIэщ хъурт блэгъур зэи зэрыщымыуэр. Апхуэдиз лIыр даущыншэу пэплъэрт Щэуей адэкIэ жиIэнуми, жьэгу мафIэм къыпиху хъуаскIэ цIыкIухэр зэрылъатэр зэхэпхырт.
— БжэщхьэIум къэсамэ, бжэр Iух жыхуаIэм хуэдэу, къэблэгъащ Iуэхушхуэ. И ужьыр ма-хуэ тхухъу! — жиIэщ, Щэуей блэгъур IэпэкIэ жьэдищIыкIри, Iэнэ кIапэм трилъхьэжащ.
Нартыжьхэр ирагъэжьэжрэ, дзэзешэхэр зэбгрыкIыжу, зэныбжьэгъуитIым я закъуэ къызэхуэна нэужьщ Тутхьэлий къызыкIэлъыкIуар щыжиIар.
— Япэ сищу жызмыIэмэ, сыкъыщIэкIуам узэрыщIэмыупщIэнур сощIэ, Алэдамэ. СыпIащIэми, гуфIэгъуэ сыкърихьэлIати, ар къыптезгъэункIыфIэну сыхуеякъым…
— ЖыIэт уэ, Тутхьэлий! СынодаIуэ! Гу лъыстащ зыгуэр къызэроныкъуэкъум… Си къару илъмэ, пхуэзмыщIэн щыIэкъым, — игъэгушхуащ ар мэуэтыпщым.
— Къыщезгъэжьэнури сымыщIэ, ди Iуэхур апхуэдизкIэ зэхэзэрыхьащи. КIэщIу жыпIэ- мэ, дзей фыкъытхуэхъуну лъэIуакIуэ сыкъежьащ, — мэщатэ хьэтыкъуэр.
— Апхуэдэу гузэвэгъуэ къыфлъысауэ ара?! — хьэтхэр фIырыфIкIэ Мэуэтейм нэс лъэIуакIуэ къызэрымыкIуэнур гурыIуэгъуэт.
— Си фIэщ хъуркъым нэхъ Iеиж щыIэххэу, — и щхьэр къыфIэхуащ Тутхьэлий. — Дамэгъуу къыткъуэтар бий къытхуэхъужри, хьэ джафэу, утыку дыкъинащ. Алыджхэр зэпымычу къыдоныкъуэкъу, къашкъэхэр къыдофыщIауэ, зыщIыпIи тхуэмыхьыжыххэрэ етщIэ-нур къытхуэмыщIэ Ащыр къэралыгъуэр лъэщ къызэрыгъэхъуащи, нобэ-пщэдей къыттеуэнущ. УощIэж, мысырыдзэр къыщыттеуам щыгъуэ, хьэтхэр Къуэдэш деж щызэуэху, ащырхэм ди къуэкIыпIэ щIыналъэр гуатхъауэ щытащ. Иджы къытригъэзэжащ, Мэтэнейр щIыгъуу. АпхуэдизкIэ къарууншэ дыхъуащи, ди гъунапкъэхэр ерагъыу тIыгъыу аращ, зытIэту дезэуэн дэнэ къэна! Дауэ къыпщыхъурэ ар, Алэдамэ! Дэ дызэрыщытамрэ дыкъызэрынамрэ… ЗдыжысIэм соукIытэ.
— УмыукIытэ, Тутхьэлий! ЕмыкIу пылъкъым абы… — зэхиха псори и гум щIыхьауэ, и нэгур къызэхоуфэ мэуэтыпщым. — Рамзес-щэ?! Фирхьэуным зэгурыIуэныгъэ ефщIылIати! Зыуи къывдэмыIэпыкъуххэу ара?
— Алыджхэр бзаджагъэ екIуэри, къыдэувэлIэн ипэ къихуэу, Мысырым теуат. Абыхэм я лъэр щIахыу, дэIэпыкъуэгъуншэ дащIын я гугъэу. Ауэ, пэлъэщакъым. КърагъэкIуэтыжащ. Апхуэдэ дыдэу, ди адэр бабылеипщым елъэIуати, ар Ашэрэд — Ащырым я пщым — щышынэри, дызригъэпсэлъэххакъым. ДэIэпыкъуэгъуи диIэкъым, ди малъхъэри тпэIэщIэ хъуащ. Дауи… Си шыпхъуитIыр къаукIащи, благъагъэ ди зэхуаку дэлъыжкъым. Сыту дищIыжыну дэ Рамзес. Ди ипщэ щIыналъэр пимычыну напэ къылъыкъуэкIащи, ари Iэджэ и уасэщ.
— Сыт мы жыпIэр! Дауэ къызэраукIар?! — къэуIэбжьащ Алэдамэ, зэгуэр фIыщэу илъагъуу щыта бзылъхугъэм и хъыбар щызэхи-хым.
— Нэптерэ Мысырым зэрашэрэ илъэсиплI нэхъ дэмыкIыу, си шыпхъу нэхъыщIэри Рамзес фызу иратащ. И гугъат ди адэм фирхьэуныр благъэ тIуащIэ къищIмэ, ди Iуэху нэхъ дэкIыну. Ауэ, Нэптерэ «къеуэлIа узым къахуегъэлакъым». Илъэс нэхъ дэмыкIыу, Тэшмий щхъухь къригъэшхри, къиукIащ фирхьэуным и шыпхъу куэпэчым. Иужьым фирхьэуным фызу къишэжащ апхуэдиз зэхэзыщIыхьа, къыдалъхуа и шыпхъур! — бампIэм къызэгуитхъырт Тутхьэлий.
Алэдамэ апхуэдизкIэ игу щIыхьат и ныбжьэгъум къихьа хъыбар гуауэри, зы псалъи къыхудэмышейуэ щысщ. Хьэуэ! Абы хьэтыпхъум зэгуэр хуиIа гурыщIэхэр къызэщIэушэжауэ аратэкъым… Мэуэтыпщым и жагъуэ хъуар «уей-уей» жезыгъэIэу щыта пащтыхьыгъуэмрэ пщышхуэмрэ апхуэдэ икIагъэ къазэрылъысарат, къыщыхъуа щIыналъэ дахэр кIуэдыжыгъуэ зэриуварат.
— Сыт хуэсщIэфынур си вакъуэ адэм? — имыцIыхуж и адэм и пIэ иувауэ щыта пщыжьым дэIэпыкъуну игу ирилъхьащ Алэдамэ.
— Мэуэтхэм фи зэхэтыкIэ дахэмрэ фухуа къэралыгъуэ уардэмрэ сыхэплъэри, сыкъызэрежьам сыхущIегъуэжащ, Алэдамэ! УощIэ, фэрыщIагъ схэлъкъым, си гум имылъи жысIэркъым… Пэж дыдэу, сыхущIегъуэжащ. Сыхуейкъым мы мафIэ лыгъейм фэри фыхэс-шэну. Сэрат ар къыхэзылъхьар. Ди адэм и гущхьэ къэкIыххэртэкъым къолъэIуну. Ауэ, утыку дыкъыщинэм, уи дежкIэ си гур жащ, уи хъыбарыфI нэIуати, — и щхьэр зэрехьэ хэтыкъуэм, укIытэжауэ.
— ЖумыIэххэ, Тутхьэлий! Щыгъэт! Дамэгъу ухуеймэ, сэ сыщыIэкъэ! Хъарзынэу пщIащ укъызэрыкIуар. Сэ пхуэсщIэфынуращи, дзэ уэстынщ, сыббгъурытуи сызэуэнущ. Мы щIыналъэм лъаIуэ къекIуэлIауэ, зы цIыхуи дэIэпыкъуэгъуншэ тщIыркъым, си къуэш закъуэр дауэ утыку укъизнэрэт?! Зэхэпхагъэнщ, зауэлI лъэпкъыщIэ къыщыунэхуащ мыбыкIэ… Зыхьэхэр. Ахэр шуудзэ лъэрызехьэщ. Мэуэтхэр шабзауэу дгъэувынщ, — жиIащ Алэдамэ хэкъузауэ. — Уи щхьэр Iэт, си къуэш! КъызэрызгурыIуамкIэ, деужьэрэкIын хуейщ…
— Дымыгуващэрэт, Алэдамэ! — и гугъэр хихыжыным мащIэ тIэкIу фIэкIа зэримыIэ-жыр къапщIэу, жэуап итащ Тутхьэлий.
— Е, щIалэ! — бжэм адэкIэ къыщыт хъума-кIуэм еджащ мэуэтыпщыр.
— СынодаIуэ, зиусхьэн, — арыххэу къыщIэбэкъуащ щIалэ къуданышхуэ.
— Уэзрэдж къеджэт мыдэ псынщIэу, — и дзэзешэр къагъэсыну унафэ ет.
* * *
Дыгъэмысрэ Арнэутрэ шэсу зэрыдэхат. ЩIалитIым я адэхэр зэгуэр зэщIыгъуу Нарыкъ и мэзыжьхэм къыщаущыхьу щытащ мыпхуэдэу. Псатхьэм пхуигъэтIыгъуэ псори пщIэнукъым. ЗэпэIэщIэ хъуа зэшитIым — Алэдамэрэ Тутхьэлийрэ — я гугъатэкъым я бынхэр зэгуэр зэрихьэлIэжыну. Дыгъэмыс псэлъэгъуейуэ щытми, хьэщIэм хьэщIагъэ ехыпхъэкъэ?! И жагъуэ зэримыщIыным пылъщ, ауэ, зэзэмызэ и гупсысэхэм кIуэцIрощэтри, и нащхъуитIыр мэплъыз. Хэт ищIэрэ ар зыщIэхъуэпсри, зыщIэбэгри, зыхуэлIэри… Арнэут гу лъитащ и бысымыр зэрыхэгупсысыхьами, зэран зэрымыхъуным яужь иту, мэз Iувым кIуэцIроущыкI.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
Дзей — дамэгъу, союзник.
ЖьакIэпэнэпс — бын, къуэш зыфIэкIуэда цIыхухъум, цIыхухэм закъримыгъащIэу, лъэныкъуэ зригъэзурэ щыгъкIэ хужаIэрт: «ЖьакIэпэнэпсу егъей». «Он плачет, роняя слёзы в бороду».
Гуей — гу быдэ зиIэ, лIыгъэми залымыгъэми езыкуф, щхьэкIуэр зыщымыгъупщэ. Человек с сильным, решительным и к подвигу, и к жестокости, характером, не прощающий обид.
КIэнтIыIу — поясница.
Бабылей — Вавилон.
Ащыр, Ащырей — Ассирия.
Мэтэней — Хьэт къэралыгъуэм и къуэкIыпIэмкIэ щыIэ щIыналъэ, Митани.
Гулэгущтэ — зыгуэрым щышынэн, пIейтеин. Боязнь чего-то, беспокойство.
Етэрщэху — щэхуу бзаджагъэ зыщIэ. Тихий, скрытный злодей.
Жындыргъэ — пхъитIым я кIапэ зэрызэрагъэубыд пхъэ Iунэ. Деревянный гвоздь, что соединяет два деревянных конца.
Хьэцынэ — виноградные усики.
Епэрыпс — духи.
Нэхунэ — вакъуэ адэр и гъэсэным и цIэмкIэ зэи еджэртэкъыми, гъэфIэныцIэ къыхуигупсысырт.
Уэркъ — мыбдеж лIыхъужь жыхуиIэу.
