Гъэунэхуныгъэ
Дэтхэнэ зы цIыхуми и анэдэлъхубзэм хуэдэу илъагъун хуей бзэ щыIэкъым. Ар анэбзэщи, анэр зэрытлъагъум хуэдэу псоми тлъагъун хуейщ. Бзэ зэхэгъэж щыIэн хуейкъым — ар лъэпкъышхуэм ейми, лъэпкъ цIыкIухэм яйми — псоми зэхуэдэ хуитыныгъэ (статус) яIэн хуейщ. Лъэпкъ цIыкIухэри, къапэрымыуэIауэ, я бзэкIэ еджэжыну хуитщ.
УкъегъэуIэбжь лъэпкъ мащIэхэм я бзэр зэраджыжынум теухуауэ къащтэ унафэм. Лъэпкъ цIыкIухэм урысыбзэр фIыуэ яригъэщIэну хэтщ (аращ законыр зытеухуар). Ар хъарзынэщ, ауэ анэдэлъхубзэр сыткIэ зэран хъурэ, урысыбзэр куууэ яджынымкIэ? Сыт адыгэбзэ урокхэр щIагъэмащIэр, уеблэмэ Iуахыпэну е факультатив ящIыну щIыхэтыр? Уи бзэр бджыжын папщIэ, адэ-анэмрэ сабиймрэ щхьэ уеупщIын хуей, «Фи бзэм фыхуей?», — жыпIэу? «Дыхуейкъым», — жаIэмэ, сабийм и анэдэлъхубзэр имыджми хъуну къызэрагъэувар хьэдэгъуэдахэщ!
Зи акъылыр иджыри зэрымыубыда сабийм адыгэбзэр иджыну хуейрэ хуэмейрэ дауэ узэреупщIынур? Адэ-анэми я закъуэ щхьэ унафэ хуащIын хуей лъэпкъ псом зэдай анэдэлъхубзэм? Абы и унафэр зыщIын хуейр езы лъэпкъращ. Ди жагъуэ зэрыхъущи, адэ-анэхэм яхэтщ «адыгэбзэ гугъужьым» зи бынхэр пэIэщIэ зыщIыну хуей куэд.
Абы Iуэхур щыхуэкIуакIэ, щхьэ хуит ямыщIрэ сабийр «зыхуэмей» нэгъуэщI предметхэри ямыджыну? Хэт еджакIуэм еупщIыр, псалъэм папщIэ, физикэ, химие, биологие е нэгъуэщI предмет гуэр ар хуейрэ хуэмейрэ? Ахэри гугъу защIэщ, еджакIуэхэм къехьэлъэкIыуи ядж. Урысыбзэри яхэтщ Iэмалыншэу яджын хуейхэм. АтIэ лъэпкъыр лъэпкъыу къызэралъытэ нэщэнэ нэхъыщхьэр — БЗЭР — цIыху щхьэхуэхэм яфIэфI-яфIэмыфIым теухуауэ щхьэ кIуэдыпIэм хуэбгъэкIуэн хуей? Ди къэралышхуэр зэрыкъулей Iуэхугъуэхэм ящыщщ абы лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэ куэд зэрыщыпсэур, дэтхэнэми и хабзэрэ щэнхабзэрэ иIэжу. КъинэмыщIауэ, урысыбзэм ещхьыркъабзэу, адыгэбзэри балъкъэрыбзэри ди республикэм къэралыбзэу щыгъэуващ. Ауэ щыхъукIэ, урысыбзэм и статус дыдэр щхьэ ямыIэрэ абыхэми? Сыт урысыбзэм щIыгъуу ахэри ЕГЭ-м щIыхамыгъэхьэр?
Украинэм, Прибалтикэм, нэгъуэщI къэралхэм кIуауэ щыпсэу урысхэм я бзэр щыдакъузэм деж, ар дунейм щыземыкIуэ хабзэу къалъытэри, къащхьэщож ди депутатхэр, утыку Iуэху ящIу. Дэ, илъэсищэ бжыгъэ куэд лъандэрэ зи хэку исыж адыгэхэм, ди бзэр ттрахыну щхьэ иужь ихьа?
Шэч куэди уегъэщI Урысей Федерацэм щыпсэу лъэпкъ цIыкIухэм я бзэр зэраджыжынум теухуауэ Къэрал Думэм и депутатхэм мы гъэм къащта унафэм.
Сэ школым илъэс 30-м щIигъукIэ завучу сыщылэжьащ. ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 70 гъэхэм сабийхэм предмету хъуар адыгэбзэкIэ ирагъэджу щытащ, 7-нэ классыр къаухыху, учебникхэр дахэ дыдэу адыгэбзэкIэ зэрадзэкIауэ. Абы ипэкIи, иужькIи, «перестройкэ» жыхуаIэр къэсыху, 4-нэ классыр адыгэбзэкIэ къаухырти, адэкIэ урысыбзэкIэ пащэрт еджэным. Сэри класси 4-р си анэдэлъхубзэкIэ къэзыухахэм сащыщщ. Дызэджэ псори хъарзынэу къызгурыIуэу седжащ. АдэкIэ адыгэбзэкIэ пытщамэ, дызэджэ псори къызгурыIуэнут. Сэ урысыбзэри адрей гуманитарнэхэри дахэ-дахэу сымыщIэу къэзухащ. Ауэ, насып сиIэти, урысыбзэшхуэ сымыщIэми, математикэмрэ физикэмрэ фIыуэ зэзгъэщIащ. Абы и фIыгъэкIэ физматым сыщIэтIысхьащ икIи хъарзынэу къэзухащ. ФIыуэ слъэгъуа физикэмрэ математикэмрэ илъэс 40-м нэскIэ къуажэ сабийхэм езгъэджащ. Езгъэджахэм къахэкIащ щIэныгъэхэм я кандидатхэр, докторхэр. Сэ абыхэм срогушхуэ.
Иджыпсту сабий садым къыщыщIэдзауэ школыр къаухыху ныбжьыщIэхэм щIэныгъэ зэрырагъэгъуэтыр урысыбзэщ. Нобэ ди сабийхэм я нэхъыбапIэм урысыбзэр ящIэу школым щIотIысхьэ, ар псом япэу, зи фIыгъэр телевизорым къигъэлъагъуэ таурыхъхэращ, абыхэм еплъурэ а урысыбзэри къагурыIуэ мэхъу. Садым и гъэсакIуэхэри сабийхэм зэрадэлажьэр урысыбзэкIэщ, аращи, дыщIэшынэн щыIэкъым «ди сабийхэм урысыбзэ ящIэнукъым», жытIэу. ДыщIэгузэвэн хуейр хуэфэщэн пщIэрэ нэмысрэ зыхуэдмыщIыж ди анэдэлъхубзэр ямыщIэу къызэрыхъуращ. ЕгъэджакIуэхэр нэхъ гугъу зыдехьри а анэдэлъхубзэр егъэджыныращ. Класс нэхъыжьхэм адыгэбзэм пщIэ щыхуамыщIыжурэ, школыр щIалэгъуалэм адыгэныкъуэу къаух. Мы Iуэхум игъэпIейтеин хуейр егъэджакIуэхэмрэ щIэныгъэлIхэмрэ хьэмэрэ адэ-анэхэмрэ адэшхуэ-анэшхуэхэмрэ я закъуэкъым, атIэ дэтхэнэ зы адыгэми абы гулъытэ хэха хуищIын хуейщ.
Ди сабийхэм анэбзэкIэ сытым дежи девгъэпсалъэ, фымыдэ нэгъуэщIыбзэкIэ къывэпсалъэуи. Ар нэхъыжьхэм тхузэфIэкIыну Iуэхущ — аращ хьэкIыпIэ нэхъыщхьэу къытхуэнэр ди бзэр хъума хъунымкIэ. ЕтIуанэрауэ, ди республикэм и унафэщIхэри мы Iуэхум игъэгузэвэн хуейщ — бзэр хъумэным теухуауэ унафэ тэмэм къащтэн хуейщ. Арыншамэ, адыгэм етIуанэ лъэпкъкIуэдыр къытхуэкIуэнкIэ шынагъуэшхуэ щыIэщ: ЮНЕСКО-м адыгэбзэр иритхащ «КIуэдыжынкIэ хъуну бзэхэм я атлас» тхылъым. Иджыпсту бзэм епхауэ екIуэкI Iуэхугъуэхэр абы и щытыкIэм лъэпкъыр иджыри зэ дегупсысыжыну Тхьэм дызригъэхуа гъэунэхуныгъэми тщIэркъым. ДымыкIуэдыжу адыгэхэр Тхьэм дыкъызэтригъанэ.
ШЫГЪУШЭ Алий,
егъэджэныгъэ лэжьыгъэм и ветеран.
Зеикъуэ къуажэ
