Зи щIэныгъэр хы пэлъытэ Бэчыжь Лейлэ
УщиякIуэ телъыджэ, егъэджакIуэ
Адыгэ лъэпкъым и япэ бзылъхугъэ еджагъэшхуэ, лъэпкъ литературэмрэ абы ехьэлIа къэхутэныгъэхэмрэ егъэкIуэкIыным хуэлажьэ, щIэныгъэхэм я доктор, профессор, ЩIДАА-м и вице-президент Бэчыжь Лейлэ къызыхэкIа лъэпкъым бгъэдэлъ хъугъуэфIыгъуэм хуищIа хэлъхьэныгъэр къыпхуэмылъытэным хуэдизщ.
Шэрджэс литературэм и тхыдэдж, критик цIэрыIуэ, Къандурым и цIэкIэ щыIэ дунейпсо саугъэтым и лауреат Бэчыжь Лейлэ Iэбубэчыр и пхъур Хьэбэз районым хыхьэ ПсэукIэ Дахэ къуажэм къыщалъхуащ. КъШР-м и къалащхьэ Черкесск дэт лъэпкъ еджапIэ-интернатыр къиуха иужь, Лейлэ Ленинград дэт къэрал университетым филологиемкIэ и факультетым щеджащ. Абы щIэныгъэ нэхъыщхьэ щызригъэгъуэту къызэригъэзэжрэ Къэрэшей-Шэрджэс щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым щолажьэ, IуэрыIуатэмрэ литературэмкIэ къудамэм и унафэщIу. Абы къыдэкIуэу, 1983 гъэм къыщыщIэдзауэ КъШКъУ-м литературэмкIэ и кафедрэм и профессорщ, КъШР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и гуащэщ.
Бэчыжь Лейлэ адыгэ щIыналъищми, нэгъуэщI къэралхэм щыпсэу ди лъэпкъэгъухэми фIыуэ къацIыху. Абы и щхьэусыгъуэр адыгэ IуэрыIуатэмрэ литературэмрэ джынымкIэ, ди лъэпкъ усакIуэхэмрэ тхакIуэхэмрэ я IэдакъэщIэкI тхыгъэхэр зэпкърыхынымкIэ, литературэм зезытыну зи гугъэ щIэблэщIэр гъуэгу захуэ тегъэувэнымкIэ мы бзылъхугъэм куэд дыдэ зэрилэжьарщ. А псори Лейлэ щIыхузэфIэкIар анэдэлъхуу иIэ зэчийм, сыт хуэдэ гугъуехь хуэмызами къимыкIуэтурэ зригъэгъуэта щIэныгъэшхуэм я фIыгъэщ.
Бэчыжьым и Iэдакъэм къыщIэкIыу япэ дыдэу дунейм къытехьауэ щытар «Шэрджэс литературэм и тхыдэм и напэкIуэцIхэр» зыфIища тхыгъэращ. Ауэ ар тхылъ щхьэхуэу къыдэкIыным и пэкIэ, Лейлэ къыщигъэсэбэпауэ щытащ адыгэ литературэмрэ гъуазджэмрэ я махуэхэу 1957 гъэм Москва къалэм щекIуэкIам щищIа докладым.
Университетыр къэзыухагъащIэ бзылъхугъэ ныбжьыщIэм ди литературэм теухуауэ абдеж къыщипсэлъам къыхэща щIэныгъэр, акъылыр, зэчийр гъэщIэгъуэн ящыхъуауэ щытащ урыс тхакIуэ цIэрыIуэхэу Михалков Сергейрэ Сартаков Сергейрэ.
НапэкIуэцI плIыщI нэхъ мыхъу япэ тхылъ пIащIэ цIыкIур Бэчыжь Лейлэ угъурлыуэ къыхущIэкIри, абыкIэ щIэныгъэм щыхиша лъагъуэр иужькIэ еджагъэшхуэм и гъуэгу бгъуфIэ хуит хъуащ. Иужьрей илъэс 54-м къриубыдэу ди литературэм и тхыдэмрэ адыгэ, абазэ, нэгъуей, къэрэшей тхакIуэхэм я IэдакъэщIэкI тхыгъэхэмрэ ятеухуауэ лэжьыгъэшхуэ зыбжанэ итхащ икIи къыдигъэкIащ Лейлэ.
Абыхэм ящыщщ «Шэрджэс усакIуэ Гъуэщокъуэ Хъусин» (1962), «Шэрджэс совет литературэр» (1964), «Адыгэ литературэм и прозаическэ жанрхэм я зыужьыкIэмрэ ахэр зытет лъэпкъ дахэгъэпс хабзэхэмрэ» (1972), «ЛIыхъужь эпосым къыщыщIэдзауэ романым нэс» (1974), «Псалъэм и жэуаплыгъэр» (1978), нэгъуэщIхэри. Абыхэм нэмыщI, Бэчыжьыр ящыщщ 80 гъэхэм Москва къыщыдэкIауэ щыта «Совет лъэпкъыбэ литературэм и тхыдэр» (томитху мэхъу), «Совет романыр» тхылъхэр зытха еджагъэшхуэхэм.
Бэчыжь Лейлэ и гуащIэшхуэ хэлъщ Кавказ зауэжьым и зэранкIэ къэрал щэ ныкъуэм щIигъум щикъухьа хъуа ди лъэпкъэгъухэм къахэкIа тхакIуэхэм, усакIуэ цIэрыIуэхэм я творчествэр хэкужьым щыпсэухэм ягъэцIыхуным хуэгъэзауэ ди щIэныгъэлIхэм ирагъэкIуэкI лэжьыгъэ иным. Псалъэм папщIэ, Инджылызым щыпсэу адыгэ тхакIуэшхуэ Къандур Мухьэдин и «Кавказ» роман-трилогиер къыщыдэкIам япэ дыдэ ар зэпкърызыхыу, рецензэ убгъуа ди къэралым къыщытрезыгъэдзахэм ящыщщ Бэчыжьыр.
Апхуэдэ къабзэу, хэхэсу псэу адыгэхэм ятеухуащ Лейлэ жэрдэмщIакIуэ зыхуэхъуу 1991 гъэм и жэпуэгъуэ мазэм Черкесск къалэм щрагъэкIуэкIауэ щыта «Кавказ лъэпкъхэм хамэщIхэм щаIэ щэнхабзэр» щIэныгъэ конференцыр. Апхуэдэ конференц бжыгъэу Бэчыжьыр зыхэлэжьыхьар куэд мэхъу. Дэтхэнэми абы хелъхьэ лъэпкъым хуэгъэза и гупсысэ куур, хамэ къэрал куэдым щыпсэу адыгэхэм къагъэщI литературэм ди лъэпкъ IуэрыIуатэр зэришхэпсым и гугъу ищI зэпытщ.
ИщхьэкIэ зэрыщыжытIащи, Бэчыжь Лейлэ къаруушхуэ тригъэкIуэдащ адыгэ IуэрыIуатэр зэхуэхьэсыжауэ къыдэгъэкIыным. Апхуэдэ лэжьыгъэм и мызакъуэу, Лейлэ жыджэру хэтщ адыгэхэм ятеухуауэ кърахьэжьэ сыт хуэдэ Iуэхуми. Адыгэ бзылъхугъэм хузэфIэкIащ ди лъэпкъ литературэм и мызакъуэу, нэгъуэщI лъэпкъхэм я литературэми теухуа лэжьыгъэ гъэщIэгъуэныщэу 200-м нэс итхын. ИригъэкIуэкI къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэм нэмыщI Лейла егъэджакIуэщ, ущиякIуэщ. Филологие щIэныгъэмкIэ кандидат лэжьыгъэр зыгъэхьэзыр щIэныгъэлI куэдым я унафэщIу щытащ Бэчыжьыр. Нобэр къыздэсми Лейлэ и чэнджэщ хуэныкъуэу лъэпкъ зэхуэмыдэхэм къыхэкIа аспирантхэр къыхуокIуэ.
Дуней псом къыщацIыху Гамзатов Расул, КIыщокъуэ Алим, Козловский Яков, Искандер Фазиль, нэгъуэщIхэми гъуэгуанэ купщIафэ къадэзыкIуа къэхутакIуэщ Лейлэ. Нобэрей тхакIуэхэм, усакIуэхэм я гъуэгуузэщIщ, пщIэшхуэ зиIэщ, щIэблэм ядэлажьэ егъэджакIуэщ.
Къэралым гулъытэншэ ищIакъым адыгэ бзылъхугъэ еджагъэшхуэм и гуащIэдэкIыр. Абы къыхуагъэфэщащ «Лъэпкъхэм я зэныбжьэгъугъэ» орденыр, «Хэкум и пащхьэ щиIэ фIыщIэхэм папщIэ» орденым медалым и етIуанэ нагъыщэр, медалхэр.
НэщIэпыджэ Замирэ.
Зи псалъэр дахэ, зи гупсысэр куу
Лейлэ къыщалъхуари, къыщыхъуари, школыр къыщиухари Шэрджэсым щыIэ ПсэукIэ Дахэ къуажэрщ, и лъапсэу, и хэкуу къилъытэри а къуажэрщ. Хьэл-щэнрэ адыгэ хабзэу и анэм къыхилъхьахэр къыхэнащ. ЖыпIэнурамэ, мы цIыхубзым и гъащIэр къанэ щымыIэу гъуэгуанэхэм щрихьэкIыу къекIуэкIащ — конференц, диссертацэ IуэхухэмкIэ нобэ Москва щыIэмэ, пщэдей Баку, Мэхъэчкъалэ, Тбилиси е Алма-Ата къыщыщIидзу, къэралпсо е дунейпсо форумхэм щылажьэу, и щхьэ Iуэху кърихуэкIыжыну хущIэмыхьэу.
ЩIымахуэ уае гуэрым усакIуэ Багъ Нурбий сэрэ Москва дыкIуат, Урысейм и тхакIуэхэм я зэIущIэм драгъэблэгъауэ. Нурбий ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм хагъэхьэнути, сэри абы теухуауэ сыкъэпсэлъэну си мурадт. Абы и псалъэ щыжиIэну Лейли елъэIуат. «Тхьэ, щIалэхэ, зэкIэ си Iуэху хуэмыхъу. ЩIыIэ тIэкIу къысхыхьауэ арагъэнщи, нэхъыфI сызэрыхъужу, сынэкIуэнщ», — къыджиIащ абы.
Пленумым щIидзащ, Лейлэ щыIэкъым. Цы Iэрамэу жыхуаIэм хуэдэу уэсышхуэр къреупцIэх. Абдежым псчэ макъ къэIури, и теныр уэсым уимыгъэлъагъужу, и щхьэри уэс защIэу Лейлэ къыщIыхьащ. «Аллах вас наказал таким снегом, — гушыIэ щIыкIэу, ауэ нэмысыншагъэ хэмылъу, — жиIащ абы, — я так и знала, мужики, что вы не посадите в президиум ни одну женщину», — апхуэдэу зэрыгушыIэурэ, занщIэу сценэмкIэ дэкIуеящ. «Иди сюда, Лейла», — жеIэ Михалков Сергей. Бондарев Юрий мэкIуатэри, цIыхубзыр Михалков Сергей бгъэдегъэтIысхьэ. Апхуэдэу гушыIэ дахэкIэ псори игъэнэжэгужауэ щытащ. Залым урыс цIыхубз тхакIуэ цIэрыIуэхэри щIэст. Пленумым хэтт усакIуэхэу КIыщокъуэ Алим, Кугультинов Давид сымэ, тхакIуэ цIэрыIуэхэр, критикышхуэхэр. КIыщокъуэми Кугультиновми Багъым псалъэ дахэ хужаIащ, дэгъуэу къэпсэлъащ Кузнецов Феликси. УсакIуэ Попцов Олег Багъым къыжриIащ IуэрыIуатэ усыгъэм зебгъэщхьу, абы утету утхэкIэ, усакIуэ умыхъуну. Абы и ужькIэ Лейлэ псалъэ къаIихри, Попцовым жэуапыфI иритащ, IуэрыIуатэм и къуэпсхэр зи усыгъэм хэмылъыр усакIуэшхуэ зэрымыхъур урыс поэзием и щапхъэхэмкIэ хуигъэнаIуэри, Багъым и усэхэм тепсэлъыхьащ: «Багъым и анэ Бэрэтэр Хьэбидэтщ усакIуэр IуэрыIуатэм хэзыгъэгъуэзар, ар лъэпкъ уэрэдыжьхэр фIыуэ зыщIэ бзылъхугъэщ, IуэрыIуатэм ижь къызэрыщIихуам щхьэкIэ, Багъым щытхъу хуэфащэщ, ахъумэ ар къемыкIуу, усыгъэм къимытIасэу къэлъытапхъэкъым». Апхуэдэу Багъым и тхыгъэхэм хэгъэщхьэхукIауэ тепсэлъыхьыгъащ Лейлэ, абы теухуауэ итхар напэкIуэцI 17 хъурт, ауэ ар къищтэу зы напэкIуэцIи къеджакъым. Лейлэ къыгурыIуат Багъым и усыгъэм тхыгъэ щхьэхуэ теухуэн зэрыхуейр.
Нобэр къыздэсым мыри фIыуэ сощIэж. 1979 гъэм и бжьыхьэ кIасэт. Си доктор диссертацэр пхызгъэкIыну Тбилиси сыщыIэт, си гъусэт Бэрэтэр Хьэмид, Пэнэф Сэфар, нэгъуэщI си ныбжьэгъухэри. ТщIэнур дымыщIэу догузавэ, Москваи, Дагъыстэнми, Осетиеми никIа хьэщIэхэр щыIэщ, Лейлэ къэсыным дыпоплъэ. Алма-Ата оппоненту къыщыпсалъэри, БакукIэ къигъэзэжат, зэгуэрым и доктор диссертацэм и оппоненту щытти. Арати, Баку къикIри Тбилиси мафIэгукIэ нэкIуащ.
Советым къыщыпсэлъа нэужь, зэрыхъуар дымыщIэу, Лейлэ, мыхъур зытегъэуа и отзыври здишэжри, Черкесск кIуэжащ. Ауэ, зы махуэ нэхъ дэмыкIыу, Черкесск къригъэкIри щIалэ къигъэкIуащ, диссертацэм хуитхар къригъэхьыжри. Ар щIыжысIэращи, Iуэхум гудзакъэ хуиIэу, хьэлэлу бгъэдэту, а псом къыдэкIуэуи унагъуэри зэрихьэу къекIуэкIащ. И анэр иужьрей илъэсхэм сымаджэ хьэлъэти, зэпымыууэ и нэIэ тригъэтын, кIэлъыплъын хуейт. Жьы жыхуаIэжращ, псы фалъэ хуэшиин, хуэпщэфIэн, хуэтхьэщIэн хуейми, псори Лейлэ и пщэм дэлът. Ауэ Лейлэ ар къытехьэлъэу зы псалъэкIэ нэхъ мыхъуми зыми зыкъригъэщIакъым, цIыхухэр зыхуигъэпсэлъакъым. И псэукIэм и гугъу пщIымэ, Лейлэ адрей псоми хуэдэщ — щIэгуфIэни щIэгуIэни илъэгъуащ. Ауэ, гухэщI сиIэщ жиIэу, тхьэусыхэу е зигъэтхьэмыщкIафэу и Iэр зэтедзауэ тIысыжакъым, зыми щымыгугъыу, и щхьэ Iуэхухэр езым зэфIихыжу, щIэныгъэм щызэфIигъэкIын хуейуэ гъащIэм фарз къыщищIар игъэзащIэу апхуэдэщ.
Лейлэ лъэпкъым хуилэжьар иджыри илъэсипщI бжыгъэкIэ цIыхухэм къагъэсэбэпынущ — еджэхэми езыгъаджэхэми къахуэщхьэпэнущ абы итха тхылъ 20-м щIигъур. Ахэр тхылъ цIыкIуфэкIукъым, атIэ лъэпкъым дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэщ, щIэныгъэ и лъэныкъуэкIэ уасэншэ жыхуаIэхэм хуэдэщ. Лейлэ аспирантурэм щыщIэсам адыгэ лъэпкъ литературэм хэлъхьэныгъэфIхэр хуищIыгъащ. Литературэм и жанр псоми (рассказым, повестым, романым, драмэм) хыхьэ тхыгъэхэу адыгэхэм яIэу хъуар зэпкърихащ — «мыпхуэдэ литературэ дэри диIэщ, узытепсэлъыхьынур гъунэжщ», — жыхуиIэу.
Шэрджэс литературэм и закъуэ къапщтэмэ, Лейлэ абы и жанр псори къызэщIиубыдащ, IэхъуэгъуэтегъэкI мыхъуу, куууэ зэпкърихащ ДыщэкI Мухьэмэд, Уэхъутэ Абдулыхь, Гъуэщокъуэ Хъусин, тхакIуэ ныбжьыщIэхэми я IэдакъэщIэкIхэр.
ЗэрыжытIащи, Лейлэ лэжьыгъэ куэд иIэщ. А псоми утепсэлъыхьыну тыншкъым, ауэ абыхэм зы тхылъ яхэтщ, и цIэр къыумыIуэу ублэмыкIыфыну. Ар 2008 гъэм къыдэкIа «Литература в потоке времени» тхылъырщ. Кавказым щыпсэухэм я лъэпкъ литературэхэр къанэ щымыIэ жыхуаIэм хуэдэу щызэпкърихри, наIуэ къищIащ ахэр дунейпсо литературэм щыщ зэрыхъуар.
И псалъэр дахэщ, и гупсысэр куущ, къэIуэтэкIэм хуэIэзэщ Лейлэ. Бэчыжьым сохъуэхъу и махуэшхуэм иджыри гуфIэгъуэ куэд Тхьэм къыхупищэну.
ШащIэ Къазбэч,
филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор,
ЩIДАА-м и академик.
Мейкъуапэ, 2014 гъэ.
Мы сурэтым тхыдэ гъэщIэгъуэн иIэщ. СССР-м и ТхакIуэхэм я зэхуэсышхуэм Бэчыжь Лейлэ IущIащ урыс усакIуэ телъыджэ Ахматовэ Аннэ. 1962 гъэ
Усэ куэди хуаусащ
Бэчыжь Лейлэ адыгэр нобэ дызэрыгушхуэ цIыху нэхъ цIэрыIуэхэм ящыщщ. Къэрэшей-Шэрджэсым, Къэбэрдей-Балъкъэрым, Адыгейм къыщымынэу, Урысей псом и литературэджхэри фIы дыдэу щыгъуазэщ абы и зэфIэкIым.
Адыгэхэм я мызакъуэу, ди республикэм щыпсэу нэгъуэщI лъэпкъхэм я литературэм тетхыхьащ Бэчыжь Лейлэ икIи лъэпкъыбэ литературэхэм заужьыным и гуащIэшхуэ хилъхьащ, аспирант, докторант куэд иригъэджащ. Нобэ Къэрэшей-Шэрджэсым и щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым щылажьэхэм я нэхъыбэр щIэныгъэ гъуэгу тезыгъэхьар Бэчыжьращ.
Ди нэхъыжьхэу литературэм епха цIыху цIэрыIуэхэм фIы дыдэу къацIыхуу щытащ Бэчыжьыр. Псалъэм папщIэ, фIы дыдэу къалъагъурт усакIуэ-хэу КIыщокъуэ Алим, Гамзатов Расул, Кулиев Къайсын, ЕхъулIэ Сэфар, Лъостэн Юнус сымэ. Иджырейхэми — МэшбащIэ Исхьэкъ, ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, Даур Жэхьфар сымэ — фIы дыдэу ядолажьэ.
ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием и къызэгъэпэщакIуэ Нэхущ Iэдэм фIыуэ къыхущытт Бэчыжь Лейлэ икIи абы и къуэдзэу куэдрэ лэжьащ.
УсакIуэ, тхакIуэ куэд къытепсэлъыхьащ Бэчыжьым и лэжьыгъэм, и Iуэху зехьэкIэм, куэдым усэ хуаусащ адыгэбзэкIи урысыбзэкIи, уеблэмэ уэрэд гъэщIэгъуэнхэри хузэхалъхьащ.
Уэхъутэ Александр,
Урысейм ис адыгэхэм я лъэпкъ-щэнхабзэ
автономием и тхьэмадэ.
Черкесск къ.
Сэтэней пащI
Илъэс тIощIым щIигъуащ Бэчыжь Лейлэ зэзгъэцIыхуну си насып къызэрихьрэ. 1997 гъэм екIуэкIа Дунейпсо Адыгэ Хасэм и зи чэзу зэIущIэрат ар къыщыхъуар. Абы лъандэрэ илъэс къэс зэм Налшык, зэм Мейкъуапэ, зэм Черкесск, сытми, ди Кавказ Ищхъэрэм и щIыпIэ зэмылIэужьыгъуэ_хэм дыщызэхуозэ.
Бэчыжь Лейлэ «лъэхъэнэм и цIыху» зыхужаIэхэм хуэдэщ. Абы и зэманыгъуэр совет литературэм и зыузэщIыгъуэм ирихьэлIащ. И пхыплъыкIэкIэ, псалъэм къару щIилъхьэфымкIэ, къэхъун-къэщIэным гукъэкI зэрыхуиIэмкIэ дунейм теткъым ар пхузэгъэщхьын, нарт эпосым къыхэлыдыкI Сэтэней-гуащэ фIэкIа.
ПсэукIэ Дахэ зи фIэщыгъэ къуажэ щIэращIэм къыщалъхуа хъыджэбзым лъэпкъ зыбжанэ щызыдэпсэу а жылэм и жьы къабзэ къыщIихуащ. Мис абы теухуауэ «Кавказым и цIыху цIэрыIуэхэр» тхылъым итыр: «Бэчыжь Лейлэ 1929 гъэм накъыгъэм и 29-м Къэрэшей-Шэрджэсым хыхьэ Клычевский къуажэм (иджы — ПсэукIэ Дахэ) дунейм къыщытехьащ. И адэ-анэхэу Iэбубэчыррэ Хъадижэтрэ колхозым щылажьэхэрт. Лейлэ и адэр цIыху еджати, щIэх — щIэхыурэ сабийхэр Пушкин хуэдэ усакIуэхэм я тхыгъэхэм щIигъэдэIукIт. Ара къыщIэкIынщ зэрыцIыкIурэ Лейлэ Ленинград (иджы — Бытырбыху) щеджэным ехъуапсэурэ къыщIыдэкIуэтеяри.
1950 гъэм школыр ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, ар Ленинград дэт къэрал университетым и филологие факультетым щIэтIысхьащ. А къалэ дыдэращ Лейлэ щызригъэцIыхуар Польшэм къикIыу Урысейм еджакIуэ къэкIуа, иужькIэ щхьэгъусэ хуэхъуа Нарожник Антони. Еджэн яуха нэужь, унагъуэщIэр япэщIыкIэ Краков къалэм Iэпхъуащ. А къалэм дунейм къыщытехьащ абыхэм я къуэ Владислав. ИужькIэ, и адэ-анэр нэхъ къарууншэ щыхъум, Лейлэ и унагъуэр щIыгъуу Черкесск къэIэпхъуащ. Антони Черкесск дэт химзаводым щылэжьащ, езы Лейлэ — Къэрэшей-Шэрджэсым и щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым.
И лэжьыгъэр зэрызэтеува щIыкIэм и гугъу пщIымэ, Лейлэ нэгъуэщIхэм пхаубыкIа гъуэгу ирикIуэну Iэмал иIакъым. 1964 гъэм абы СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и Академием Дунейпсо литературэмкIэ и институтым «Шэрджэс совет литературэ» зи фIэщыгъэ диссертацэр щыпхигъэкIащ. 1973 гъэм а еджапIэ дыдэм къабыл щащIащ абы и доктор диссертацэр. Кавказ Ищхъэрэм япэу щIэныгъэхэм я доктор щыхъуа бзылъхугъэр Бэчыжь Лейлэщ.
Сыт щыгъуи щабэу, Iэдэбу, чэнджэщ итын хьэзыру, Бэчыжь Лейлэ и ужь къиувэ щIэблэм дежкIэ егъэджакIуэ Iущщ. Абы и лекцэхэмрэ и докладхэмрэ купщIафIэщ, гурыIуэгъуэщ, езым ищIэ псори и гъэсэнхэм зэралъигъэIэсынум иужь итщ.
Щхьэхуэу тепсэлъыхьыпхъэщ Лейлэ щIэныгъэ зэхуэсхэм зэрыхэтым. ЗыцIыху псоми жаIэ абы хуэдэу псалъэр зыгъэшэрыуэф куэд адыгэ утыкум зэримытыр.
Бэчыжь Лейлэ щIэныгъэ лэжьыгъэ 200-м щIигъу и Iэдакъэ къыщIэкIащ Кавказ Ищхъэрэмрэ хамэ щIыпIэ щыпсэу адыгэхэмрэ я литературэм теухуауэ. Абы и тхыгъэ нэхъыфIхэщ: «Шэрджэс усакIуэ Гъуэщокъуэ Хъусин», «Шэрджэс совет литературэр зэрызэфIэувамрэ зэрызиужьамрэ», «Нэгъуей литературэм теухуауэ псалъэ зыбжанэ», «ЛIыхъужьхэм ятеухуа IуэрыIуатэм щегъэжьауэ романым нэс», къинэмыщIхэр.
Бэчыжь Лейлэ мызэ-мытIэу хэлэжьыхьащ щIэныгъэлIхэм къыдагъэкI тхылъхэм. Абы и къаруушхуэ ирихьэлIащ «Кавказ Ищхъэрэм ис лъэпкъхэм я антологие» тхылъым и япэ томым. Бзылъхугъэм сыт щыгъуи гуащIэшхуэ хелъхьэ IуэрыIуатэр зэхуэхьэсыжыным. Сакиев Муссарэ Мыжей Михаилрэ я гъусэу Лейлэ къыдигъэкIащ IуэрыIуатэр зэрыхуа тхылъищ. Абы и лэжьыгъэхэр къыщытрадзащ Мэзкуу, Ленинград, Алма-Ата, Ташкент, Кишинёв, Одессэ, Ставрополь, Тбилиси, Улан-Удэ къалэхэм, нэгъуэщIхэми.
Лъэныкъуэ куэдкIэ зызыузэщIа Бэчыжьым и Iэзагъым лъабжьэ хуэхъур лэжьыгъэм щымышынэу зэрыщытырщ. Абы хэтыжщ икIуэт зымыщIэ и хьэл зэтеухуари, езыр акъылэгъу зыдэмыхъу гупсысэм щыхьэт техъуэнкIэ Iэмал зэримыIэри.
Лъэпкъ Iуэхум и гугъу пщIымэ, Лейлэ зэры-Урысейуэ хэкуу зылъытэ цIыхухэр зыпIа лъэхъэнэм ипхъущ. Аращ и щхьэусыгъуэр а бзылъхугъэм лъэпкъ зэпэщIэтыныгъэ жыхуаIэр игу щIытемыхуэм. ЖытIэм и щыхьэту къоув Лейлэ «ТхакIуэ зэгухьэныгъэхэм я дунейпсо зэхуэсым и хъыбарегъащIэм» къытрыригъэдза тхыгъэм щыщ пычыгъуэр: «Дэ псори дыкъуаншэщ лъэпкъ зэныбжьэгъугъэр зэрытхуэмыхъумамкIи, иджы а узыр къуажэ-къуажэкIэрэ зэрыщыбагъуэмкIи. ХэкIыпIэу диIэр Кавказ Ищхъэрэм ис лъэпкъхэм я зэхуакум хуабагъымрэ гуапагъэмрэ зыщедгъэубгъуу ахэр зэрыдгъэубыдыжынырщ».
Гу лъытапхъэщ Лейлэ тхыгъэ къудейкIэ зи Iэзагъыр къыпхуэмыпщын щIэныгъэ лэжьакIуэхэм ящыщу зэрыщытым. И къэухьым и инагъым, къехьэкI-нехьэкI зэрыхэмылъым, хьэл дахэ зыбгъэдэлъ цIыхуу зэрыщытым хохьэж абы тыншу узэрыбгъэдыхьэри. Бэчыжь Лейлэ и гъащIэ гъуэгур зытхыжа псори зэакъылэгъущ абы бзэ къызыхуимыгъуэтыф цIыху зэрыщымыIэмкIэ. А IуэхугъуитIым Лейлэ адрейхэм къахегъэщ: бзылъхугъэ хьэлым кърит декIуэкIын Iэзагъымрэ, цIыхухъум ещхьу, зытригъэпсам зэрытеIэбэмрэ.
Гугъущ Лейлэ и псэр къызэрыщ и нитIым уаIэщIэкIыну. УсакIуэбзэкIэ гъэнщIа абы и бзэ плъыфафIэм дэтхэнэ псалъэри и пIэ щитщ, гу зылъитахэм акъыл хэлъщ, гушыIэр къыдалъхуащ. Абы и псалъэм къару къызэрымыкIуэ щIэлъщ, къедаIуэр и унафэм щIигъэувэфу. Езым и лъэхъэнэм щыпсэуахэм и закъуэкъым Бэчыжь Лейлэ и щэн зэщIэлыдэм итхьэкъур. ЩIэуэ щIэныгъэм къыхыхьа лъэпкъ литературоведхэми ар я щапхъэщ.
Гукъинэжщ Бэчыжь Лейлэ къыхужаIа псалъэ дахэхэри:
Гамзатов Расул: «Гъатхэу дунейм укъызэрытехьам и мэр уи Iэми, уи лъэпкъ усыгъэми, нарт лIыхъужьхэм ятеухуа сатырхэми къахощ».
КIыщокъуэ Алим: «Уэ гу зылъыптэ псоми, Iэдииху ещхьу, уи Iэм идз нэхур ящхьэщытщ».
Псыхэмыхьэ Мусэ: «Абы и бзэ бейр жыIэгъуэ шэрыуэхэмрэ псалъэжьхэмкIэ гъэнщIащ. Лейлэ къыщыпсалъэкIэ къедаIуэр и щхьэ щыхуимытыж гухэхъуэгъуэм иреубыдэри етхьэкъупэ. Аращ абы и лекцэхэм сыт щыгъуи цIыхур щIэгуауэ щIыщIэсыр».
Михайловэ Ольгэ: «Шэрджэс щIыналъэм ипхъу пэжыр зи гупсысэкIэ зиIэж литературэ критикщ, зэманым декIу бзылъхугъэщ, шэрджэсыбзэмрэ кавказ щэнхабзэмрэ я уасэр нэгъэсауэ ищIэрэ ахэр хъума зэрыхъуну щIыкIэми щыгъуазэу».
Зэ IуплъэгъуэкIэ, гупсысэ куу зыбгъэдэлъ, зыхуейр жызыIэф Бэчыжь Лейлэ текIуэныгъэр яIэщIэмыкIыу гъащIэ гъуэгум ирикIуахэм ящыщ зыуэ къыпфIэщIынкIи хъунщ. Абы пцIы хэмылъми, дунейр къедэхащIэ зэпытуи нобэм къэсакъым ди Сэтэней-гуащэр. Пасэу и щхьэгъусэр фIэкIуэдащ, иужькIэ зэшэзэпIэу и къуэ закъуэри дунейм ехыжащ. Бэшэчу, и губзыгъагъэр и Iэпэгъуу къыхэкIащ ар а гугъуехьхэм. Ауэ Лейлэ и гум щигъэпщкIум и щыхьэтщ и тхыгъэхэм яхуищIа фIэщыгъэхэр: «Си къуэ закъуэ Владислав и фэеплъу», «Литературэмрэ зэманымрэ».
Бэчыжь Лейлэ и тхэкIэми, егъэджэкIэми, жылагъуэ Iуэхухэми лъабжьэ яхуэхъур абы и IэщIагъэри и хэкури, лэжьыгъэри, щIалэгъуалэри фIыуэ зэрилъагъурщ. Пасэрейхэм шэху уэздыгъэм хужаIа псалъэр йокIу абы и псэукIэм: «НэгъуэщIхэм нэху естыху, си гъащIэм хощI».
ЩОДЖЭН Iэсхьэд,
биологие щIэныгъэхэм я доктор, РАН-м,
ЩIДАА-м я академик, Урысей Федерацэм
щIэныгъэхэмкIэ щIыхь щызиIэ и лэжьакIуэ.
Краснодар къалэ
ЩIДАА-м хэт академик гуп, Бэчыжь Лейлэ я гъусэу. 2008 гъэ
ГъащIэ гъэдахэ
Сыт пэпщI хъуну Iущыгъэ
ГъащIэм хуэхъум и шхэпс,
ЦIыху зыгуэшу щIэныгъэ
Дыгъэм ещхьу хъуам къепс?
Акъыл хейр уи лодану,
Уэ уохьэф хэти игу,
Щымытар лIы къуейдану,
Уогъэшэс алъп уанэгу.
Жэщ уэгу бзыгъэм къиплъ вагъуэу,
Гугъэр щIэблэм ибот,
Гъуэгу нэху пшэщIым шыхулъагъуэу
Гукъыдэж къыщагъуэт.
Уигу къикI нур зытемыпсэр
Гъэгъа псыншэу мэгъуж,
Зылъыса, зыхуэупсэр
Гъужыпами къощIэж.
Апхуэдащ Сэтэнеи,
IуэрыIуатэм жеIэж,
Ар къелащ хэт и неи,
Зи IуэхуфI хъуащ мылIэж.
Уэри гъащIэ гъэдахэу
Утхуэхъуащ ди щIыхь Iэт,
Зигу мыкIуэдхэм псэмахэу
Дэрэжэгъуэ зыщагъуэт.
Тет дунейм умыужэгъуу,
Гъуэгу техьам лъыкъуэтын,
Зи гугъуехь Тхьэм къилъагъуу
ГъащIэ кIыхькIэ зэтэн!
ГъукIэкъул Даут.
Зэман хъыжьэм япэ ит
Дунейр, гъащIэр къытхуэупсэу,
Лъэпкъым уэ укъыдитащ.
Си адыгэм и цIэр нэхъри
Уэ пIэтыну укъэхъуащ.
Лейлэ, Лилэ,
Ди шыпхъу лъапIэ!
Лейлэ, Лилэ,
Лъэпкъым ипхъу!
Ди гуфIэгъуэ,
Ди гушхуапIэ,
Нэхъри бжьыфIэ
Уэ дыбдохъу.
Ди Адыгэм и дахагъэр
Уэ уи деж щынэрылъагъущ.
Ди Адыгэм къыхуащI щIыхьыр
УэркIэ нэхъри лъагэ мэхъу.
Уи гурылъхэр псынэ къабзэщ,
Уи щIэныгъэр хы пэлъытщ.
Зиужь уихьэр къыбдэхуарзэу
Зэман хъыжьэм япэ уитщ.
Дыгъэ нуру ухуопс хэти,
Уи гу къуэпсхэр жыжьэ нос —
Лъэпкъыу исым Кавказ лъахэм
Анэ гу щабэу уалъоIэс.
Лейлэ, Лилэ,
Ди шыпхъу лъапIэ!
Лейлэ, Лилэ,
Лъэпкъым ипхъу!
Ди гуфIэгъуэ,
Ди гушхуапIэ,
Нэхъри бжьыфIэ
Уэ дыбдохъу.
Шорэ Ахьмэд,
КъШР-м и цIыхубэ усакIуэ.
Утыку
Куэдым Тэтчер урагъапщэ,
Сэтэней гуащи къыщIагъуж,
Уэ уагъакIуэ тIуми япщэ,
Лъэпкъ Iущыгъэр къыуапхыж!
Утыкушхуэм уэ уихьамэ,
ПщIэшхуэ уиIэу укъокIыж,
Акъыл хэлъу жыпIэ псалъэр
ФIыкIэ цIыхухэм ягу къокIыж.
Даур Джэхьфар.
