Шэрджэс хэкур зэрыгушхуэ
Социалист Лэжьыгъэм и лIыхъужь Аргун Iэбубэчыр Дадым и къуэр
Куэш-Хьэблэ щыгъэтыжауэ, Аргуным и цIэр зэхэзымыха, абы теухуа гукъэкIыж зимыIэ Къэрэшей-Шэрджэсым ису къыщIэкIынкъым. Мы лIы угъурлым и псэукIар, лэжьэкIар, дуней тетыкIар щапхъэу зэрыримыкъу щыIэкъым. ЩIэблэм а псори ящIэн папщIэ, дривгъэплъэжыт ПIатIэ гъащIэм къыщигъэна лъэужьым.
КУЭШХЬЭБЛЭДЭСХЭР мы щIыналъэм къыщыIэпхъуэжам Iэбубэчыр илъэсипщIым иту арат. КъыдэкIуэтейри, и къуажэмрэ абы дэсхэмрэ я псэукIэр егъэфIэкIуэныр зы махуи и щхьэ имыкIыу къэгъуэгурыкIуащ, лэжьэнкIи и цIэр жыжьэ игъэIуащ.
1933 гъэм, илъэс пщыкIубл фIэкIа мыхъуауэ, ПIатIэ «Шэрджэс Плъыжь» колхозым хыхьащ. ИлъэсипщIкIэ учётчикыу лэжьащ, иужькIэ гъэш фермэм и унафэщI хъуащ.
1939 гъэм ПIатIэ дзэ къулыкъум ираджащ. Япэу Краснодар яшащ, итIанэ Новороссийск топгъауэу щрагъэджащ.
КъэкIуэжыным нэблэгъэпауэ Хэку зауэшхуэр къэхъеящ. Бийм щхьэмыгъазэу езауэурэ, 1942 гъэм уIэгъэ хьэлъэ хъуащ икIи дзэм къыхагъэкIыжри и къуажэм къигъэзэжащ. Телъ уIэгъэм махуэ къэс зыкъригъащIэми, зигъэпсэхуну хущIыхьакъым Аргуным икIи зауэм зэхикъутахэр зэфIэзыгъэувэжхэм яхохьэ, фронтми ялъэкIымкIэ зыщIагъакъуэ.
ПIатIэ къызэгъэпэщакIуэ, унэтIакIуэ лIы Iущт, губзыгъэт. Ар къалъытэри, «Штейнгардт» колхозым хэтхэр зэдэарэзыуэ 1944 гъэм абы и тхьэмадэу хах, хъызмэтми псынщIэу зиужьын щIедзэ.
Къэралым щат нагъыщэу Аргун Iэбубэчыр имыIэ щыIэкъым жыпIэми, ущыуэнукъым. Ауэ псоми ящIэу къыщIэкIынкъым абыхэм я япэрейр ТекIуэныгъэ Иным хуищIа хэлъхьэныгъэм къызэрыпэкIуар. 1945 гъэм мэкъуауэгъуэм и 6-м ПIатIэ къыхуагъэфэщащ «1941 — 1945 гъэхэм екIуэ- кIа Хэку зауэм щыгъуэ псэемыблэжу зэрылэжьам папщIэ» медалыр. А илъэс дыдэм ар компартым хагъэхьэ. 1948 гъэм Iэтауэ ягъэлъэпIащ Шэрджэс автоном областыр илъэс 20 зэрырикъуар. Абы и саулыкъукIэ Аргуным къратащ ГуащIэдэкIым и Бэракъ Плъыжь орденыр, иужькIи етIуанэу апхуэдэ зы орден къыхуагъэфэщащ. ПIатIэ 1950 гъэ пщIондэ «Штейнгардт» колхозым и унафэщIу щытащ. Хъызмэт цIыкIухэр зы ящIу 1951 гъэм «Воробьев»-кIэ зэджэр, 1953 гъэм «Путь Ильича»-р къыщызэрагъэпэщым, куэшхьэблэдэсхэм ядакъым я унафэщIыр яхъуэжын. Аргуэру ПIатIэ я дзыхьыр ирагъэз, езыри зыщысхьыжыркъым.
1953 гъэм колхозым хэхъуэ къабзэу къыIэрыхьащ сом мелуанрэ мин 35-рэ. Ар хуэди 150-кIэ нэхъыбэт 1943 гъэм колхозым иIам нэхърэ. 1956 гъэм жэпуэгъуэм и 20-м Аргуным къыхуагъэфэщащ «ЩIыщIэхэр къызэраIэтам папщIэ» медалыр. И псэемыблэж гуащIэдэкI хьэлэлым, зэпымыууэ зыIэригъэхьэ ехъулIэныгъэ инхэм папщIэ 1957 гъэм щIышылэм и 15-м и нагъыщэхэм къахохъуэ Ле-нин орденыр. ЦIэрыIуэ хъуа колхоз унафэщIыр 1958 гъэм хах СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату.
1966 гъэм накъыгъэм и 12-м Аргун Iэбубэчыр илъэс 50 ирикъуащ. А махуэм и бгъэр игъэбжьыфIащ Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь зэрыхъуам и нагъыщэ Дыщэ Вагъуэм- рэ етIуанэ Ленин орденымрэ.
1966 гъэм и жэпуэгъуэ мазэм, «Путь Ильича» хозяйствэм и колхозхэтхэм я лэжьэкIэфIым къыпэкIуэу къыхуагъэфэщащ КПСС-м и ЦК-м, СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым, ВЦСПС-м я Бэракъ Плъыжьыр, ахъшэу сом мин 15 щIыгъуу.
Зы илъэс дэкIри, и ехъулIэныгъэфIхэм папщIэ колхозым аргуэру кърат РСФСР-м и Министрхэм я Советымрэ ВЦСПС-мрэ я Бэракъ Плъыжь зэIэпа-хыр.
1970 гъэм и мэкъуауэгъуэм ПIатIэ аргуэру етIуанэу хахащ СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату. 1971 гъэм къратащ «ЩIыхь Дамыгъэ» орденыр.
ПIатIэ хуэдэу интернационалист щыпкъэ гъуэтыгъуейт. Абы и ныбжьэгъуу щытахэм урыси, къэрэшеи, нэгъуеи, абази, къалмыкъи, осетин жыпIэми, лъэпкъыу яхэмыта щыIэкъым.
ЗэхэщIыкI лъагэ зиIа лIы Iущым жиIэ зэпытт: «Нэ- кугъуэм ещхьу, дыхуэсакъыу тхъумэн хуейщ лъэпкъ зэныбжьэгъугъэр. Сыту жыпIэмэ, абы нэхърэ нэхъ лъапIэ щыIэу сэ сщIэркъым. Зы лъэпкъым и мыгъуагъэкIэ нэгъуэщIыр зэи насыпыфIэ хъунукъым».
ПIатIэ зэхуэдэу фIыуэ къыщацIыхурт икIи къыщалъагъурт Ставрополь, Краснодар крайхэми, Ростов областми, Адыгей, Къэбэрдей-Балъкъэр республикэхэми. Абыхэм къикIыу мащIэтэкъым абы хьэщIэу къыхуэкIуэр. Апхуэдэу зэрыщытамрэ зэрыпсэуамрэщ къыхуэзыхьар «Зэныбжьэгъугъэ» орденыр къратыныр.
ПIатIэ Октябрь Револю-цэ орденми и кавалерщ, «Лэжьыгъэм къызэрыщыхэжаныкIам папщIэ» медалкIи и цIэр ираIуащ, и гъащIэ псом гугъу зызыхуригъэхьа, и гуащIэ зыхэлъ, илъэс 46-кIэ зи унафэщIа «Путь Ильича» хозяйствэм щIыхь зиIэ и колхозхэтщ.
ПIатIэ зэфIэкIыу, хьэрычэту хэлъам жэщи махуи утепсэлъыхьми, зэгуэрми кIэ иIэнукъым, хьэрфышхуэкIэ тхауэ абы и цIэр тхыдэм хыхьащ. «ПIатIэ» жыпIэмэ, хэти игу къэкIыжыр гуапэу, пэжагъым и телъхьэу, цIыхур фIыуэ илъагъуу, Iущу зэрыщытаращ. А цIэмкIэ щеджэм деж зыхэпщIэу езыри нэхъ гуапэ хъууэ къыпщыхъурт. Ар и щыхьэтт анэцIэм нэхъ лъапIэ зэрыщымыIэм.
ЛъэкIыу зыри къуагъ имыщIу абы сыт щыгъуи яритащ лэжьыгъэмрэ цIыхухэмрэ. Колхоз унафэщIым и дэтхэнэ махуэ- ри нэмэзым гъуэгу техьэнымкIэ иублэт. Нэст губгъуэми, Iэщыхъуэхэмрэ ухуакIуэхэмрэ я дежи. МащIэ дыдэрэт колхоз правленэм и унэм зэрыщIэбгъуэтэнур.
ПIатIэ и зэманращ умыцIыхужыну Куэш-Хьэблэ и теплъэм зыщиужьар. ЩIыуэпс гъуэз къудейр къуажэм къызэрыдишар зимыуасэр сыт?!
ПIатIэ СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и сессие екIуэкIам хэтауэ гушхуэу зэ къэкIуэжат зыпищI щымыIэ и къуажэм. КъызэрыкIуэ совет цIыхур, къущхьэдэсыр щIы хъурейм и къэрал нэхъ ину ялъытэм и Совет Нэхъыщхьэм хэтт. ЩIыхьышхуэт, гулъытэшхуэт ар! Аргуныр егупсысырт Кавказым ис лъэпкъхэм я блэкIамрэ нобэрей гъащIэмрэ, и лъэпкъэгъухэм къыхуащIа дзыхьым. Игу къридзэжырт хэхыныгъэм и пэ къихуэу екIуэкIа зэIущIэхэм къызэрыщелъэIуахэр, къыж-раIахэр, псом хуэмыдэу къуажэм пщIэ зыхуащIу дэса, нэхъыжьыфI Арчэл Умар и псалъэхэр. Колхозхэтхэм я зэIущIэр щиухым абы ПIатIэ лъэныкъуэкIэ Iуишри жриIэгъащ:
— Сэ сыхуейт си жыIэр зэхэпхыну. КъэдаIуэ икIи зыхэубыдэ. Уэ дэ укъытхэкIащ, удыдейщ. ЦIыхухэмрэ партымрэщ узыпIар. Ар псом ящхьэщ. ЦIыхухэм пщIэ яхуэщI, зэгуэрми запыIуумыдз абыхэм, я чэнджэщхэм щIэдэIу.
Дунейм тетыху Умар и псалъэхэр ПIатIэ щыгъупщакъым. «Делэр мэдалъэри, Iущыр мэдаIуэ», — жаIэ. Нэхъыжьыр игъэнэхъыжьу, нэхъыщIэр игъэнэхъыщIэу зэрыпсэуами ПIатIэ цIэрыIуэ ищIащ.
Хьэпшып щхьэкIэ псэуам и иужьрей дакъикъэм псори фIокIуэд. ЦIыхухэм щхьэкIэ дунейм тетыр ящымыгъупщэу игъащIэкIи къонэ. ИпэжыпIэкIэ ПIатIэ и деж аращ зэрыхъуар. 2002 гъэм и накъыгъэ мазэм, и ныбжьыр илъэс 85-рэ щрикъуам, абы и саулыкъукIэ республикэм щыпсэууэ Куэш-Хьэблэ къэмыкIуар мащIэщ. Зэрыхуэфащэуи цIыху щэджащэр ягъэлъэпIащ. И цIэр фIащащ лIы ныбжь- кIэ унафэ зыхуищIа колхозым — и фэеплъ бюст (скульпторыр КIэмрыгу Хьэтызэщ) ягъэуващ. ХыхьэхэкI зиIэ и къуэ нэхъыщIэ Олег абы къыбгъэдэту къызэIуиха тыкуэнми «ПIатIэщ» фIищар.
Къэнэжыр, зэрагъэIуагъэххэу, колхоз унафэщI цIэрыIуэм и цIэр зыдэса уэрамым фIэщынращи, ар къыщысынми дыпэплъэнщ.
Аргун Iэбубэчыр 1999 гъэм и шыщхьэуIу мазэм дунейм ехыжащ.
КЪАНТЕМЫР Тыркубий.
