Сыгъэр щхьэхуитщ, уэгу псор гу абгъуэу
Гугъуэт Заремэ и усэщIэхэр
«Адыгэ псалъэ» газетым и лэжьакIуэ, зи хъэтI зиIэж усакIуэу зэфIэува Гугъуэт Заремэ и IэдакъэщIэкIхэм ящыщ усэхэм ягъэдахэ нобэрей ди къыдэкIыгъуэр.
Гугъуэт Заремэ Хьэбас и пхъур Дзэлыкъуэ щIыналъэм хыхьэ Къармэхьэблэ къуажэм 1988 гъэм къыщалъхуащ, КъБКъУ-м филологиемкIэ и факультетым и адыгэбзэ къудамэр къиухащ. Университет нэужьым «Адыгэ псалъэ» газетым и корреспонденту къэувауэ щолажьэ, иджыпсту сабиитI епIри унэм дэсщ.
«Адыгэ псалъэм» и щIэджыкIакIуэхэм Заремэ яцIыху газетым щрихьэкIа лэжьыгъэмкIэ, къытехуа и тхыгъэхэмкIэ. Апхуэдэуи бгъэдэлъ зэчийм и щыхьэт наIуэщ илъэс зыбжанэ ипэкIэ и усэхэр иту къыдэкIа «Хьэуа Iубыгъуэ» тхылъыр, адыгэбзэкIэ тхэ тхакIуэ ныбжьыщIэхэм я IэдакъэщIэкIхэр иту дунейм къытехьа «КъудамэщIэ», «Шыхулъагъуэм» и вагъуэхэр» тхылъхэм ихуа и IэдакъэщIэкIхэр.
Заремэ гум, псэм къыбгъэдэкIыу зэрытхэр япэ усэ сатырхэмкIэ зыхыбощIэ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, укъызэджэр уэ уи дунейм щыщ Iыхьэ гуэру къыпфIегъэщIыф. Лъагъуныгъэм, гъащIэм, лъэпкъым, хэкум, дыкъэзыухъуреихь дунейм теухуа усэхэр и куэдщ Заремэ. Апхуэдэ гупсысэхэр куууэ икIи шэрыуэу къеIуэтэфри, аращ адрей тхакIуэ ныбжьыщIэхэм къащхьэщызыгъэкIыр. Ди гуапэу фи пащхьэ идолъхьэ Гугъуэтым и усэщIэхэм ящыщ.
НэщIэпыджэ Замирэ.
* * *
Дунейр си пащхьэм щоуназэ,
Гухэлъ зеиншэм сыкъефыхь.
Сэ мор си вагъуэщ… мор си мазэщ,
КъысхуещI аргуэру уафэм тыхь.
ЗызощIри лъапцIэ, сокIуэтыжыр,
Бжэ гъэбыдахэр Iузохыж.
Языхэз бжэIум уимытыжми,
Жэуап зыгуэрым къызетыж.
Си гукъэкIыжым едыгъужыр
Уэрамым къыдэна дуней.
Бжьыхьэ лъэужь къызогъуэтыжыр —
А бжьыхьэм пщIащэр пыхурейт…
Дунейр си IэплIэм щоуназэ,
Дыгъуаси ноби зэхохьэж.
Си щэхур ещIэ, ещIэ мазэм,
Си щэхур напIэм щIокIуэдэж.
Анэ
Гупсысэм сыщищIым гуитIщхьитI,
Си ужь къыщиувэм псалъитI,
Си анэм и макъ зэхызох:
«Уэ хэди, псэм фIэфIыр къыхэх».
КъитIысхьэмэ уафэм мазэщIэ,
Уафэгум вагъуэбэ щыхьэщIэм,
«Мы жэщым фIы гуэркIэ елъэIу», —
КъызжеIэ, нур иту и нэкIу.
Зэгуэр сытоувэри гъуэгу,
Ар хэплъэу къысфIэщIрэ тIэкIу…
«Псэм и пэ уи напэр ирещ» …
Гъуэгу гъусэу къызетыр чэнджэщ.
Мы гъащIэм щIэх дищIми балигъ,
Дэ анэм и псалъэм диIыгъщ.
ТхьэлъэIуу и макъ къытщхьэщытщ,
Аращ дызыщIыжыр псэхуит.
* * *
Бжьыхьэ уафэр гупсысэ хьэсэщ.
Хозэрыхьри абы илъэсыр,
И бзэгупэм уи цIэр пымыкI.
ГукъэкIыжыр жэщым щIегъэстыр.
Сынежьэжми уи лъахэм лъэсу,
Услъагъунуи си гум къэмыкI.
Тхьэмпэ плъыжьхэр зэхузохьэсыр,
Языхэзми гухэлъ лъызгъэсу.
Уафэ хьэсэм сыпходэIукI…
Гъунэгъу дадэм тхьэмпэ егъэсыр.
ГукъэкIыжым къыщыщI мафIэсым
ЩIэщэщ дэпым гур къресыкI.
* * *
Уи сурэт закъуэр къызощтэжри,
НэгъуэщI дуней сыхобзэхэж,
НэгъуэщI хьэуа сыхоIубэж.
Уи сурэт закъуэр къызощтэжри,
НэгъуэщI щIымахуэ сытохьэж,
НэгъуэщI зыгуэрым сыхуопэж.
НэгъуэщI уэрэд, нэгъуэщI макъамэ,
НэгъуэщI уэрам, сымыцIыхуауэ,
НэгъуэщI унэбжэ, гъэбыдауэ,
ИгъащIэм зыми Iуимыхауэ.
БжэщхьэIум си лъэр къытенауэ,
Зы гъуджэ гуэр срагъэплъауэ,
Къищар сэрауэ-сэрмырауэ,
Зыгуэрым и Iэр къишияуэ…
Ауэ…
Уи сурэт закъуэр къызощтэжри,
Зэрыдунейуэ къыслъохьэж,
НэгъуэщIу хъуари мэлъэлъэж,
НэгъуэщIу хъуари мэбзэхыж,
НэгъуэщI щIымахуэр Iурехыж,
Уи деж гупсысэм сынехьыж.
* * *
Уи нитIыр, уэсыр, си тхьэлъэIур,
ГъащIитI зи ныбжь щIымахуэ гъуэгур.
Уигу щIыIэрысым зыдезгъэкIуу,
Уэс налъэ йоткIухьыж си Iэгум.
Мы жэщым уэсыр къыпыщэщу,
Къуажэ жейбащхъуэм йодэхащIэ.
Мы жэщым уи цIэр къиIущэщу,
Мазэр хъыринэ ирегъащIэ.
Уэс налъэ къэс къытощ уи нитIыр,
Уэс налъэ къэс егъэпщкIу зы щэху.
ЩIымахуэ шылэм и кум ситу
Уэс жылэ зыIэпызогъэху…
Уи нитIыр, уэсыр, си тхьэлъэIур
ЩIымахуэ вагъуэхэм яхъумэ.
Жэщыр щыупщIыIукIэ, соплъэ уэгум,
Уэс налъэ къэс щхьэц налъэ тхъууэ.
* * *
Чыщбалъкъ и Iуфэр си сабиигъуэщ,
Си сабиигъуэщ бгыху.
Дыгъэм игъафIэ сэтэней губгъуэр
ЖэщкIэ иджы си пщIыхьщ.
Уафэр я гъуэгуу лъэтэж кърухэм,
Псыхъуэм къыдыхьэ шы гуартэм,
Уэрэд жызыIэ гъэмахуэ бзухэм
Си сабиигъуэр яIуатэ.
Си анэр зэуэ адыгэ пшынэр
Си сабиигъуэ макъамэщ.
Бгы лъапэм щIэжу къэзгъуэта псынэм
Иджы соIубыж, схуэлIауэ.
Дэшхуей жыгыжьым ищIа хъыринэм
ЙощIэр си сабиигъуэр.
А къэзыжыхьурэ джэла гъыринэм
Си гур иджы хуэмыгъуэщ.
Гухэлъ уэлбанэ
Аргуэру уафэр къызогъачэ,
Аргуэру щыблэм зызошэкI.
Гъэмахуэ уэшхыр си IуфакIэу,
Гухэлъ уэлбанэ узоIуэкI.
Гухэлъ уэлбанэм и ткIуэпс уэрхэм
Щыуагъэ мин къыпхурабжэкI.
ЗыщыбгъэпщкIуа пшэ унэ гуэрхэм
Уэшх защIэу зыкъаублэрэкI.
Дыгъэм и нэкIу уримыгъаплъэу,
Лъэныкъуэ зещIри, къыппокIуэкI.
СитIысхьэжауэ уафэ-тахътэм,
Гухэлъ уэлбанэ узощIэкI.
* * *
Дыщэ хъарыр къызэпхъухи,
Къызбгъэдэс ныщхьэбэ…
Уафэм пшэплъыр ирекъухри,
ЩIы диям тоIэбэ.
Хьэцыбанэ мыщIэ плъыжьыр
ХокIуэсэжыр жэщым.
Махуэм банэу къыхичыжыр
Йощэщэж и куэщIым.
Уафэм пщIыхьу щызэхалъхьэм
ЩIожеикIыр къуажэр.
Си щхьэцыгъуэм Iэ къыдилъэу,
Бжьыхьэм срешажьэ.
Вагъуэ быным сызэхахри,
Уафэм щызэщIоблэ…
Тхьэмпэ хъарыр къызэпхъухи,
Къызбгъэдэс ныщхьэбэ.
* * *
БалигъыпIэ иува си усэр
ЛъапэпцIийуэ пщIантIэм къыдохьэж.
Дунейм щыщу зы дурэш къылъысмэ,
Щэхуу кърихьэкIхэр щеIуэтэж.
БалигъыпIэ иува си усэр
Жьыбгъэ мащIэм IэфIу хозэрыхь.
Хадэм йохьэ, жыгхэм ар йоIусэ,
Тхьэмпэ къэс дамыгъэ трещIыхь…
Тетщ бжэщхьэIум, и гупсысэр изу,
Мы екIуэлIэжыгъуэр сыту гугъу…
Къыпэплъа унэбжэ дамэдазэр,
Жьыбгъэр къыщыIухьэкIэ, мэкIыргъ.
* * *
Нэхущым вагъуэ ибжыжти,
ИрикIутэжт уафэ жып.
Пщэдджыжьым и Iупэ плъыжьыр
Хьэуа щIыIэмыл еIубт.
Мы къуажэм щхьэщытт удыгъи,
Жей щIыхуэ иджы ипшынт.
Адакъэм и Iуэгъуэ псыгъуэм
Хьэуам щешэкIат дыжьын.
Згъэзэжти си сабиигъуэм,
Жейбащхъуэу сытетт бжэщхьэIу.
Ирихурт уэнжакъым Iугъуэ,
Къыпихыу щIакхъуэмэ IэфI.
* * *
Мы си гур уэгум щопсэлъыхъу,
Шыхулъагъуэм мыщIэу тещэщауэ.
Е утехьэгъуэщ, е упщIыхьщ,
Жей IэфIым сыщыпхэгъуэщауэ.
ЗыщIызопхъуэт — уи гъусэу, дэни!
Йолъэт си Iэгум хьэндырабгъуэ.
СоIэтыр напIэр, сынэджэну,
Сыгъэр щхьэхуитщ, уэгу псор гу абгъуэу.
* * *
ЩIымахуэм зэрегъэшхыр и дзэр,
Илъэс блэкIахэр зэхелъхьэжри.
Си Iупэм щодиижыр уи цIэр,
Шыцуэсым хьэуам зыщеIэжьэ.
Дуней зеиншэм и фэр пыкIмэ,
Зэрыджэм плъыжьу къреIэж.
Иджыри уи цIэр сопIыр IукIэ,
КъэсщIауэ укъалъхун япэж.
Хьэ банэ макъыр
Хьэ банэ макъыр жэщым хозагъэ,
Уафэр зэсшэкIыурэ сыббгъэдотIысхьэ.
Мо гъуэгущхьиблым языр ди лъагъуэщ,
ЩыдгъэфIэжыну зэгуэр ди жьыщхьэ.
Хьэ банэ макъым жэщыр йосэжыр,
Бжьыхьэу къэсщIэжым балигъ сохъукI.
ЖэщкIэ уэздыгъэр щыблэ унэжьым
ГъащIэм и макъыр къытхущIоIукI.
Хьэ банэ макъым си гур дотыншыр,
Жэщыр си пэшым къыщохуэбэж.
Къуажэр къысIуплъэурэ нэбэнэушэу,
Щызоущэхур си гум зы пэж.
ЩIымахуэ уэрамыр
Уэсым игъафIэрт къалэ уэрамыр,
Мазэ хъурейм тхуигъэтIыгъуэрт насып.
Зэджэр уэрауэ, зэджэр сэрауэ,
Жьым дыкъифыхьурэ уэсыр ищыпт.
Жэщым хэкIуасэрт щIымахуэ уэсыр,
Къалэм зэхилъхьэрт гухэлъ уэрэд.
ЛIыгъэу си пащхьэм щызэхуэпхьэсыр
Си нэм щIэкIуадэурэ, уэсым дыхэтт.
Къалэ уэрамым щIипщытыкI си гур
Мазэ гуфIакIэм къыщыхуэбэжт.
Уэсыр чэсейуэ исэрт уи Iэгум,
ЩIымахуэ дахэт, щIымахуэ пэжт.
Уафэм гухэлъыр щыунэзауэ,
Жэщым и щIыфэм уэскIэ къеIусэрт.
ЩIымахуэ шылэу дызэхуэзауэ,
Уэсыр ди гъусэт, уэсыр ди гъусэт!
Тенджызым еIуатэ
Гупсысэр тенджызым хокIуатэ,
Мы си гур жьы щIыIэм епхъуатэ.
Мы си гур толъкъуным хокIуадэ,
Толъкъуным гуузыр еIуатэ.
Ужьыхырт си лъэпкъым и жьэгур,
Хуишийуэрэ уафэм и Iэгур,
Ибгынэрт… Ибгынэрт и Хэкур,
Лъы уэрым ириIэу и гъуэгур.
И гуауэм си лъэпкъыр ихьыжырт,
И быныр и куэщI щыдиижу.
И хьэдэр абы хуэмыбжыжу,
Лъэмыжу къиувэрт и ужьым…
И быныр къыщалъхур хамэщIым,
ПэIэщIэу ар Хэкум и куэщIым.
И уафэр, и щIылъэр нэгъуэщIу,
ХамэщIыр къыпежьэу IэнэщIу.
Щокъугъыр мы жьыбгъэр тенджызым,
ЗыхищIэу толъкъуным и гызыр.
Мы си нэхэр уэгум щоплъызыр,
Тенджызым мы си гур щоузыр.
Уи уэрамым
Уи уэрамым иджы сыщогъуащэ,
Уи уэрамым иджы сыщокIуэд.
Пкъо уэздыгъэм иутхыпщI нэху мащIэм
Еукъуэдиижыр уи уэрэд.
Уэшхым IэплIэ защIэу зызошэкIыр,
ТкIуэпсхэри си лъэгу щызогъэджэгу.
Мы уэрамыр уэшхым къозэвэкIыр,
КъыщызэпырыкIкIэ уафэ гъуэгу.
Уэ, зэман, зыщIыпIи умыпIащIэ,
Мы уэшх хуабэр си плIэм тумылъэф.
Мы уэрамым сыдэтащ игъащIэм,
ЖэщкIэ сыщеIубу хьэуа IэфI.
Мы уэрамым умылъыхъуэ и кIэм,
Уэшхыр си гум щызу сытегъэт.
Пкъо уэздыгъэм хэкIэзызэр уи цIэрщ,
Уэшхым щыкIэрахъуэр уи сурэтщ.
Уи нитIыр
Уи нитIыр тенджызым и фэт,
Уи нитIыр игъащIэм сцIыхут.
Уи нитIым сыIуст и Iуфэм,
… Уи нитIыр аргуэру псыфт.
Ехъуэжыр и теплъэр уафэм
Е къащхъуэу, е щIыху-фIыцIафэу.
Уи нитIым зихъуэжкъым и фэм,
Уи нитIым толъкъун къыщофэ.
Уи нитIыр йотIысхьэ си гум,
Мы си бгъэм дещIыхьыр жьэгу.
Мы гъащIэм сигъуащэм и кум,
Уи нитIыр схуохъужыр гъуэгу.
Мы си гум имыIэ лъащIэ,
Мы си гум имыIэ нэз.
Тенджызым сыхоплъэ гъащIэу,
Сынешэ уи нитIым нэс.
Мы си гур тенджызым и фэщ,
Мы си гум тенджызыр изщ.
Толъкъуныр щыбыб и щIыфэм
Мы си гур IэфIу щоуз.
* * *
Къызэщоури, уэсэпс еIубауэ,
ЩIыуэпсым зеукъуэдий.
Нэхущ жейбащхъуэм пшэплъым хуищI бахэр
Ещтэжыр дыгъэ лъэдийм.
Зеукъэбзыпэри, хуиту мэбауэ,
Жьыбгъэр щоджэгу и джийм.
Къэрабэ хужьхэр жьым къищыпауэ,
Уэгу къэхъуэпсам хуеший.
Мес, псыIэрышэр бгышхуэм йопсалъэ,
ГуфIэурэ йошкIурэх.
Вагъуэхэм уэгум щызэрат пIалъэм
Уащхъуэр щоумэзэх.
Гугъуэтхэ я уэсыр
Гугъуэтхэ я уэсыр псысэу
Гъатхэкум къыхозэрыхь.
ЩIымахуэр гъатхэм и гъусэу…
Сэ тIуми сызэпаплъыхь.
Уэс налъэр тотIысхьэ щIыIэу,
Йохъуапсэри жыг гъэгъам.
Мы уэсыр къыддогушыIэ,
Къыщыфэу гъатхэ хьэуам.
Мэгъуащэ, мэщащэ уэсыр,
Щыуауэ зыкърепхъых.
Гухэлъыр мы уэсым хэзщи,
Гъатхэкум зыщреплъыхь…
Гугъуэтхэ я уэс мылъхуэсыр
Ди плъэгъуэхэм доткIукIыж…
Гъатхэкуу къыщескIэ уэсыр,
Уэ си гум укъегъэкIыж.
Мэжджытжыг мэгъагъэ
Щогъагъэ хадэм мэжджытжыг,
Гухэлъыр щыму зэпэтIыгъщ.
Гъатхэкуращ насып лэгъунэр,
Из сощIыр си Iум гъатхэм и мэр.
Жыг хадэм гъатхэр йодэхащIэ,
БэуэкIэ щIылъэм ирегъащIэ.
Псынэпсым къыхэIукI макъ псыгъуэр
Дунейм аргуэру и щIэщыгъуэщ.
Щогъагъэ си гум мэжджытжыг,
Зы гъатхэ тIуми зэпэтIыгъщ.
Мо уафэ къабзэу гухэлъ гъуджэм
Ди вагъуэу дапщэ къыщыуджрэ!
Мы гъатхэм ешэкIащ удыгъэ,
Хьэуам ди плъэгъуэхэр хиIыгъэу.
Сэ гъатхэм Iурыслъхьащ уи макъ,
НыпкIэлъыжысIэу «зыхуэсакъ».
* * *
Си гупсысэр пкъырымызэгъэжу,
МэкIэрахъуэ, мэджэрэз дунейр.
Си Iэр бутIыпщыжмэ, ущIегъуэжу,
УтепшэхъукIынущ щIы хъурейм.
Уафэм си гукъанэу дэспхъеяхэр
Уафэгъуагъуэу, щыблэу къызэгуоч.
Пшэ гуэрэным уэшхыу къыпхитхъахэр
УмыгъэудэIужмэ, ягъэ йокI.
Си гупсысэм игъэундэрэщхъуауэ,
ЩIылъэм зимыщIэжу пыхьэ-пыкIщ.
Си жэуапыр жэщым хэIуэщхъуауэ,
Уафэм вагъуэ мин щоункIыфIыкI.
Уи гъунапкъэм бжыхь къебгъэувэкIахэм
Салъэцырхъмэ, мэкъутэж дунейр!
Си уэлбанэм утеплъэкъукIакъэ, —
НыплъэщIыхьэжынущ тIэуней.
* * *
Зэгуэр, гъатхэкуу, тхурабзат гущэкъу,
Дыкъытемыхьэ щIыкIэ мы дунейм.
Пщэдджыжьу дыгъэр къиплъэри ди нэIу,
Ди Iэгум трипхъат лэдэх щыкъуей…
Сэ гъатхэ къэс си Iэгур соIуэтыж,
Пщэдджыжь къэсыхуи дыгъэ тызогъапсэ.
Уи Iэгу лэдэххэм ещхь сымыгъуэтыж,
ГущапIэм къыхэсхауэ, лэдэх кIапсэ…
Аргуэру гъатхэщ. Гъатхэ укIытэхщ.
НысащIэ джанэщ щIылъэм зыщитIагъэр.
Нэхущым гъатхэ дыгъэм сыIуплъэху,
Уи псалъэ жылэ си гум къыщогъагъэ.
* * *
Къуажэр хьэ банэ макъым
Iуэщхъуурэ щIожеикI.
Мы си гупсысэ къакIуэр
Жэщым къыхокIиикI.
Мы си гупсысэ къакIуэм
Уи цIэр изоудэкI.
Жэщым сIэта и кIапэм
ГъащIэ къеублэрэкI.
ПщIыхьым къыхэхуа псалъэр
Жэщым и куэщIым илъщ.
Уафэм къыщыщIэзгъалъэ
Вагъуэхэр щIыIэмылщ.
Жэщым и щIыфэ щIыхум
КъыщытрищIэм нэху,
Си гум ущыIурехри,
Уи нэм сыщIэмыплъэф.
Сурэтхэр Бгъэжьнокъуэ Заурбэч ищIащ.
