IуэрыIуатэ — дыщэ пхъуантэ
Нарт тхыдэжь
Нарт Ермыдэ иныжьхэр зэриукIар
Нартхэм ящыщу зы щIалэ гуэр щыIэт ЕрмыдэкIэ еджэу. Абы хуабжьу фIэфIт щэкIуэн. Зы махуэ гуэрым щакIуэу мэзым щIэту зы мэз бжэн гуэр къыхэжащ. Бжэным еуэри хутегъэхуакъым, етIуанэуи еуэри техуакъым. Щымыхъум, зэгуэпауэ Ермыдэм мэз бжэныр ирихужьащ. Ар Iэджэри зэрихуаи! Сытми бжэныр къыхуэмыубыду икIи къыхуэмыукIыу зэрихуэурэ, зэрихуэурэ зы жылэ гуэрым дэлъэдащ. Ермыдэр а жылэм дэлъадэри бжэныр игъуэтыжакъым, фIэкIуэдащ.
Зыдыхьа жылэм зыкъомым я хьэдагъэщ, зыкъомым я гуфIэгъуэщ, Ар апхуэдэу щIыщытыр зэригъэщIэну, зэупщIын имыгъуэта щIыкIэ, бжэныр зы щIыпIэкIэ кIуэцIрыжу илъэгъуащ. Ирихужьэжри зы унэ гуэрым бжэныр щIэлъэдащ. Ермыдэ псынщIэу шым зыригъэлъэтэхри, унэм кIэлъыщIэлъэдащ. ЗыщIэлъэда унэм бжэныр щилъагъуркъым, абы и пIэкIэ илъагъур зы лIышхуэ гуэр уIэгъэу щэIуу пIэм хэлъу аращ. Сымаджэм сэлам ирихри Iихащ. «ТIыс!» — къыщыжриIэм, Ермыдэ тIысын имыдэу жиIащ:
— Сэ хьэщIакIуи, щIэупщIакIуи сыкъэкIуакъым. СыкъыщIэкIуар си бжэн мы унэм къыщIэлъэдауэ аращ. Дэнэ здэкIуар си бжэн мыбы къыщIэлъэдар? Къэгъуэт иджыпсту, узмыукI щIыкIэ!
— Бжэнри бгъуэтыжынщ, моуэ етIысэх зэ, — къыжриIащ сымаджэм.
Абы хэту зы хъыджэбз дахэ дыдэ къыщIыхьащ унэм. Абы сэлам кърихщ Ермыдэми къыжриIащ:
— Унэм къыщIэпхуа бжэныр сэращ. Сэ сынакIуэри укъэсшащ, Ермыдэ, гузэвэгъуэ сиIэти укъыздэIэпыкъуну сыпщыгугъыу. Уэ у-Ермыдэщ, уи хъыбар зэрызэхэсхымкIэ, улей щIэмыгъакIуэщи, дэ лейуэ къытлъысар бжесIэмэ, си гугъэщ укъыздэIэпыкъуну. Аращи, мы хэлъыр уIэгъэщ, си анэ къилъхуауэ си дэлъхущ. Мыр ебланэрщ. Дэлъхуибл сиIэти, иныжьхэм Iуэху сыкъащIри, хыр срамыгъэхьурэ къаукIащ. Къэнэжар мы зы закъуэр арати, мыри къауIауэ мис хэлъщ, уолъагъупэ. Абы адэкIэ, мы жылэм я цIыху дэкI мыхъуу, дэкIамэ яукIыу, е яхьу щытщ. Жылэм дэкIар къыдыхьэжым, зейр мэгуфIэ, къыдэмыхьэжым, зейр магъ. Аращ зыкъомыр гуфIэу, зыкъомыр пыхьэу щIыщытыр. Иджы мы бэлыхь къомыр жылэм тщхьэщызыхыфын, дилъ зыщIэжыфын щыIэкъым, уэ зыр мыхъумэ. Уэ къытхуумыщIэIамэ, жылэ кIуэдыр къытхуокIуэ. ЦIыху хуэдэ цIыхуи жылэм къыдэнакъым. ЯIащIэкIуэдащ а иныжь гъуамэхэм.
— Иныжьхэр дапщэ хъурэ? Дэнэ зыщыпсэухэр? — жери Ермыдэр еупщIащ хъыджэбзым.
— Иныжьхэр зэрыхъур щыщ. Зыщыпсэуэр мо мэзым адэкIэ щыIэ бгыхурщ. Абы ущIэкIуэни щыIэкъым. Езыхэр сэ къызощэри мыдэ мэз лъапэм жэщми-махуэми щыIэ зэпытщ.
Ермыдэ Iуэхур зэрыщы-тыр къанэ щымыIэу къыщищIэм, и шыр зэщIикъузэри дэшэсыкIащ. Ауэрэ мэз лъапэр щIищыкIыурэ къыздикIухьым, зы иныжьым щрихьэлIащ абдеж, дэп мафIэшхуэм къешэкIауэ жей-уэ щылъу. Ермыдэ куэдрэ гупсысакъым, дахэ цIыкIум хуэдэу, и сэшхуэр кърихри зишэщIщ аби, еуэри иныжьым и щхьэр пиупщIащ. Щхьэр пымытыжу къыщылъэтауэ къыздижыхьым, мо дэп Iуащхьэшхуэ щылъым хэджалэри, и щхьэр къанэри и пкъыр абы хисхьащ.
— Ар зы, — жиIэщ, Ермыдэ и шым шэсыжри еуэри ежьэжащ. ЗдэкIуэм плъэри, мафIэ нэху гуэрыр илъэгъуащ. А мафIэм хуэкIуэу кIуэри ар, япэрейм хуэдэ къабзэу, иныжь етIуанэр арати, щылъщ. Ари япэрейр зэриукIам хуэдэ къабзэу иукIащ.
— Ар тIу, — жиIэщ, и шым шэсыжри, Ермыдэр ежьэжащ. НэгъуэщI зыхуэзэ щымыIэу нэху щащ. ИтIанэ мурад ищIащ иныжьхэм я псэупIэу хъыджэбзым къыжриIам кIуэну.
Ежьэри, кIуэм-кIуэурэ, хъыджэбзым зи гугъу ищIа бгыхум нэсри, псэупIэ гуэрхэр къилъэгъуащ. Абы хуэкIуэ лъагъуэм тету кIуэурэ, нэсмэ — лъагэу къэщIыхьауэ, дыхьэпIи дэкIыпIи имыIэу пщIантIэм унэ лъагэ бэлыхь дэту хуэзащ. Дэмыхьэфу куэдрэ елIэлIа нэужь, сытми ерагъкIэ щхьэпрыпщри, пщIантIэм дыхьэщ абыи, унэм щIыхьащ.
ЗыщIыхьа унэм уазэреплъыныр умыщIэу цIыхубзитI щIэсти, къыщылъэтри зыкърадзащ. Ар зищIысыр имыщIэу Ермыдэр тIэкIурэ Iэнкунащ, ищIэныр имыщIэу. ИтIанэ цIыхубзитIыр икIуэтыжри, къеупщIащ:
— Уэ у-Ермыдэу пIэрэ? — жаIэри.
— Сэ сы-Ермыдэщ, ауэ фэ фысыт лъэпкъ, щхьэ си цIэри фщIэрэ фэ?
— Дэ дыцIыху цIыкIущ, мыбы дыкъахьащ иныжьхэм. Иныжьхэр зэшищ мэхъу. Дэ тIум дырафыз зырызщ, зым цIыхубз иIэкъым. А цIыхубз зимыIэм къыхуагъуэтыху къемыкIуэлIэнхэу унафэ зэхуащIыжати, ар имыдэу зы къахэкIри, ар адрей тIум яукIыжащ. Иджы къэна тIури тхьэмахуибл мэхъури здэщыIэр тщIэркъым. Абыхэм зыгуэр къащыщIауэ къыщIэкIым, дыдэмыкIыфу мы пщIантIэм дыдэлIыхьынущ жыдоIэри догузавэ. Уи цIэр абыхэм жаIэурэ зэхэтхащ, Ермыдэ мыхъу мыбы къэкIуэфын, дэ къытпэлъэщын щыIэкъым, — жаIэуи укъызэрыкIуэфам щхьэкIэ уэ умы-Ермыдэми у-Ермыдэ тфIэщIауэ аращ.
— АтIэ, Ермыдэр сэращ. ИныжьитIыр сэ сыукIащ, ещанэм сылъыхъуэурэ мыбы сыкъэсащ. Мы щIыпIэм сэ фисшыжынщ. Къафщтэ мыбыхэм хъарзынэу яIэхэм щыщу фызыхуейр. А иныжьхэм Iэджэ хъарзыни яIэу къыщIэкIынти, къахуэщтэр къащтащ. Къежьэжри, къыщысыж я пIалъэу къэкIуэжахэщ.
ХъыджэбзитIыр зейм я деж кIуэжащ. Ермыдэ япэм зыхуэза хъыджэбзыр щхьэгъусэ ищIащ. КъэкIуэжри, зыщалъхуа жылэми тхъэжу псэууэ тIысыжащ.
Таурыхъ
Акъылымрэ къарумрэ
Еуэри, жеIэ, Тхьэм псэущхьэу щыIэр къигъэщIри, насыпыр яхуигуэшу хуежьащ: бдзэжьейм псыр иритащ, къуалэмрэ бзумрэ хьэуамкIэ яхуэупсащ, хьэпщхупщхэм щIы щIагъыр яхуигъэфэщащ, хьэкIэкхъуэкIэм мэ- зыр яхухихри, итIанэ мыр яжриIащ:
— Иджы, си псэм хуэдэхэ, насыпым я нэхъыщхьэу тIy къэнащ, — жи, — къарумрэ акъылымрэ. Ахэр фэ къыфхузогъанэри, вгуэшыж! — жиIэщ, акъылымрэ къарумрэ зы хъуржыным илъу къахуидзри езыр уафэм дэкIуеижащ.
Аслъэным хъуржыныр итIатэри, илъыр къригъэлъэлъащ. Зэпиплъыхьщ — къызэпиплъыхьри, къарур игу ирихьати, езым къызыхуигъэнащ. Акъылри къызэпиплъыхьщ — нызэпиплъыхьри игъэпIиящ:
— Мыр хэт еттыну? — жиIэри.
— Нэхъ тхьэмыщкIэм ет! — жаIэ.
Аслъэным зиплъыхьри, ЦIыхум нэхъ тхьэмыщкIэ илъэгъуакъым: хэт мэлъатэ, хэт йос, хэт жэрщ, хэт шэрэз иIэщ, хэт щIы щIагъым щIэсщ; ЦIыхум зыри иIэтэкъыми, акъылыр абы хуидзащ:
— Мэ, тхьэмыщкIэ, нэгъуэщI мыхъуми, зрипхъумэжынщ! — жиIэри.
— Ущымыуэ, Аслъэн, ЦIыхум акъылыр лъысмэ, дыпэлъэщыжынкъым: езыр тшхыным и пIэкIэ дэ дишхынщ, — жаIэ псэущхьэхэм.
— Фымыгузавэ, — жи, — фи жагъуэ къищIу хуежьэмэ, мыдэ си деж фыкъакIуэ: къарум къыпэлъэщын сыт щыIэ, ар сэ къысхуэнащ.
Арати, псэущхьэхэр зэбгрокIыж. Ауэрэ макIуэ. Махуэ гуэрым ТхьэкIумэкIыхьыр къокIуэ Аслъэным деж:
— Дипщ, — жи, — акъылыр зылъыбгъэсам дигъэпсэужыркъым, къапхъэнкIэ дыкъеубыдри, дешх: къытщхьэщыж!
— Iay, нтIэ абыи зыгуэр ишхын хуейкъэ! — жи Аслъэным, езыми лы зэрыфIэфIыр ищIэжырти.
ИтIанэ Бажэр къокIуэ:
— Дипщ, — жи, — лей къыттохьэ: цIыхум дыкъеубыдри, ди фэр трехри, джэдыгу ещI.
— Умыгузавэ, сэ сыхурикъунщ абы, — жеIэри ари IуегъэкIыж. КIэщIу абы къыкIэлъокIуэ Дыгъужьыр:
— Зиусхьэн, — жи, — дыгъуэгыурэ ЦIыхум акъылыр ептащи, дыпэлъэщыжыркъым: Iэщыр зыIэщIиубыдащи, дигъэшхыжыркъым.
— Сэ абы хуэфI сыхъунщ! — жеIэри Аслъэныр къожьэ. КъакIуэм-къакIуэурэ, ЦIыхум джыдэ ищIарэ пхъэ пиупщIу кърохьэлIэ. Сэ абы езгъэлъагъунщ къару жыхуаIэр жери, къыбгъэдохьэ:
— СлIо, хьэмэ къилъхуа, хьэкIэкхъуэкIэр щIызэтебукIэр? — жи. — Иджыпсту узэпкърыстхъынщи узэIурыслъэфынщ!
ЦIыхум ауан къещI Аслъэныр:
— Сыту у-Аслъэн делэ, — жи, — уэ!
— Сыт делэ жыхуэпIэр? Сэ усшхыну сыкъэкIуащ, къыбгурыIуа?
— КъызгурыIуащ, — жи ЦIыхум, — ауэ уэ дауэ узэрыпсэунур итIанэ? Уэ бийуэ уиIэр зихуэдизыр пщIэжрэ? Бжьэр мыщэм ежэмэ, иращIэр плъэгъуа? Уэ уи бий къомыр къожэмэ, дауэ зыпхъумэжыну?
Аслъэныр Iэнкун хъури пхэщIкIэ тIысащ:
— Дауэ? — жиIэри.
— Зи дауэращ, — жи ЦIыхум, — уи бийхэм укърахужьэ хъужыкъуэмэ, ахэр зыпэмылъэщын гъэпщкIупIэ пхуэсщIу аращ сэ. Уэ сэ сыпшхыну жоIэ, cэ сыпшхмэ, хэт уэ быдапIэ пхуэзыщIыфынур?
Аслъэныр игъэгупсысащ ЦIыхум къыжриIам.
— Упсэу! — жиIэри къехъуэхъуащ, дахэ къыжриIэжащ. — ЩIы, нэхъ быдэIуэу щIы уэ! — жери.
ЦIыхуp еувалIэри, бжэ хэлъу гуэн быдэ ищIащ.
— Дауэ къыпщыхъурэ уи быдапIэр, Аслъэн? — жи. — Мыбы уипщхьэжмэ, зыгуэр къыппэлъэщын?
— Уэлэхьэ, къыспэлъэщын хуэмей! — жи мыдрейми.
— Къихьи, еплъыт тыншрэ мытыншрэ!
Аслъэныр гуэным ипщхьащ.
— Еууей! — жери ЦIыхум гузавэ хуэдэ зещI. — ЦIыкIуIуэ хъуащ, уи кIэр къощ.
Аслъэным и кIэр зыкIэщIеупщIэ, ЦIыхум гуэныбжэр егъэбыдэж.
— Дауэ къыпщыхъурэ уи быдапIэр? — мэдыхьэшх ЦIыхуp. Аслъэныр адэкIэ йоуэ, мыдэкIэ йоуэри пэлъэщыркъым.
— Уэлэхьэ, быдэу пщIам! — жи.
— НтIэ, сщIамэ, ис, уилIыхьыху! — жи ЦIыхум. — Уи гугъати къарум нэхъ лъэщ щымыIэу! СлIо иджы уи къарум и щхьэпэжыр?
КъыгурыIуащ Аслъэным акъылыр къызэрытекIуар. Гъуахъуэу щIидзащ:
— Уэуэуэхь, ЦIыхум ceукI! — жиIэу. — Сыкъевгъэл, фыкъыздэIэпыкъу!
АрщхьэкIэ Аслъэным тeкIyaм хэт пэувыжынт — псори зэбгрыжащ.
Хъуэжэ и гушыIэхэр
Алыхьым мащIэ къуитми зэгъэзэгъ
Хъуэжэ тхьэмыщкIэти, Алыхьым елъэIуащ, жи:
— Дунейр зэлъэIуу зым емылъэIуж, уэ сытри пхузэфIокI, зы тумэнипщI къудей къызэт! — жиIэри. — Уэ уи дежкIэ ар зырикIщ, сэ си дежкIэ мылъкущ. Ауэ зы сом чэму къыпIысхынукъым.
— Ар Хъуэжэ и гъунэгъу беижьым зэхихри щIэдыхьэшхыкIащ, сеплъынкъэ сом чэму къеIыпхрэ къыIуумыхрэ, жиIэщ абыи, тумэнибгъу зэкIуэцIишыхьри, уэнжакъымкIэ къридзащ. Ахъшэ зэкIуэцIылъыр, «бырф» жиIэу, жьэгум къыщыдэхуэм, Хъуэжэ къипхъуатэри ибжащ: зы тумэн чэмт.
— Мыпхуэдизу ущыжумартым, тумэныжь закъуэм щхьэ ущысхьыжа? — жиIэри, ахъшэр Хъуэжэ и жып ирилъхьащ. — Сыпхуэарэзыщ, ди Тхьэ, уэлэхьи, сом фIэкIа къыумыдзыхами, зытезмыгъэгусыхьынт!
Абы хэту беижьыр къожэкI:
— Си ахъшэр къызэтыж! — жеIэри.
— Сыт ахъшэ?
— НетIэ уи жьэгум къыдэздза тумэнибгъур! Ар узгъэунэхуну арат къыщIыдэздзар.
— Уэлэхьэ, си гъунэгъужь, уэ ахъшэм уриджэгуу уимыхабзэ, сэ Алыхьым къысхуридзыха ахъшэр уэ абыкIэ сIэщIумыгъэкIын! — жиIэри иритыжакъым.
Хэт и IэкIэ къуитами, Тхьэм къуитам арэзы техъуэ икIи зыIэщIумыгъэкI: гуэныхьщ.
Дыгъур зыкIи мыкъуаншэу пIэрэ?
Хъуэжэ ерагъкIэ зригъэпэщауэ витI иIэти, витIыр ядыгъуауэ нэху къекIащ. Бынунэр зэхэгъуагэу Iуэм деж щытщ, гъунэгъухэр къызэхуэсауэ мэшхыдэри уафэм сабэр драпхъей. Къэхъуар щыжраIэм, Хъуэжэ къэтэджщ, зитхьэщIщ, шхэри итIанэщ къыщыщIэкIар. «Тхьэм къыщIимыгъанэкIэ!» — жаIэу къыхуэгузэвэным и пIэкIэ, гъунэгъухэр Хъуэжэ къешхыдэу щIадзэ:
— Сыт хьэдэгъуэдахэ, узэрыпсэуну уи витIыр ядыгъуарэ пэт ушхэу щхьэ ущыса? — жаIэ, зыкъыхуагъэгусэ. — Уэ нэхърэ дэ дынэхъ гузэвапхъэ!..
Ирагъэлей щыхъум, Хъуэжэ зыкъетIатэри:
— Уа, фыхьэлэмэтщ фэ: сымышхэу сыкъыщIэжамэ, витIыр къыкъуэкIыжыну пIэрэт? — жеIэ.
— А зи унагъуэрэ, дэ къомыр дымышхэу дыкъыщыжакIэ, уэ дауэ ушхэу узэрыщысынур?
— Уэращ къэхъуар зи лажьэр: жэщкIэ укъыщIэкIыурэ щхьэ уакIэлъымыплъарэ?
— Пхуэфащэщ, къыщыпфIэмыIуэхукIэ!
Хъуэжэ зегъэкIэрахъуэ-зыкъегъэкIэрэхъуэж, зэ зым дежкIэ зегъазэ, зэ адрейм дежкIэ маплъэ, жиIэнур ищIэркъым. Модрейхэр увыIэркъым, мэхъущIэ:
— Арэфым хуэдэу укъуаншэщ!
— Бынунэр тхьэмыщкIэ пщIащ!..
Псоми жаIэнур жрегъэIэ абыи, итIанэ Хъуэжэ подыхьэшхыкI, хуэмышэчыжыххэу къыщеудри:
— Ярэби, — жи, — дыгъур зыкIи мыкъуаншэу пIэрэ?
Гъунэгъухэр, хэти зигъэгусауэ, хэти укIытауэ, зэбгрокIыж, шэсу лъэужь зы- хуни къахэмыкIыу.
Кхъуэл сшхынщи, хьэблэм фи напэр тесхынщ…
Зы хьэблэ гуэрым зы Хъуэжэ дэст, лIы дахэшхуэу. А Хъуэжэр фызабэ гуэрым кIэлъыкIуэу къахутэри, уэрэдрэ Iуданэу хахьэжащ. Ар и фызым деж щынэсыжым, зигъэгусэри икIыжащ. ЩикIыжым, мо Хъуэжэ хуэдэр гузавэри, хьэблэ нэхъыжьхэр зэхуишэсащ, мэл яхуиукIри. Нэхъыжьхэм япэщIыкIэ мэлыр яшхри, итIанэ бысымым къеупщIащ:
— Сыт щхьэкIэ дыкъебджат? — жаIэри.
— Си щхьэгъусэ щIэпхъуэжам фысхуеущиеу къевгъэгъэзэжыну арат сызэрывэлъэIунур?
— Iэу, сыт напэр диIэу деущиен, уэ къэпкIухьу уежьэжри хьэблэр дыбгъэукIытауэ! Уэлэхьэ, мыхъун, — жаIэри ядакъым лIыжьхэм.
— Унагъуэкъутэ сывмыщI, Тхьэм и хьэтыркIэ фысхуелъэIу! — жиIэ щхьэкIэ къыхуадакъым.
Къыщыхуамыдэм, сыткIи къыщыхутемыгъэхьэм:
— Е къысхуэфшэжынщ, е кхъуэл сшхынщи, хьэблэм фи напэр тесхынщ! — жиIэри япиубыдащ, жи.
Джэгу усэ-къебжэкI
Бабыгухэ я нысашэ уэрэд
Ди нанэжьыр БабыкIуни (вар.: Ди нанэжьыр БабыкIунэмэ япхъуи), рэ-тIэ,
БабыкIунэхэр зэлъэзэрыщи, рэ-тIэ,
ЕщыкIунэгъуищэр ящIыгъуи, рэ-тIэ,
Зэщэзэбищэхэри къоджэри, рэ-тIэ,
Къаджэхэр шу тэрэмэтэси,
Къутас дахэхэм йощэри, рэ-тIэ,
Щагъындакъ минхэри къагъауэ,
Уагъэ минищэхэр зэпалъхьэ,
Зыщымысхьыжыхэуи падыкIри,
КIэш и къуэхэри къыхахи, рэ-тIэ,
Банокъуэ жылэхэми щопсыхи, рэ-тIэ,
Емыпсыхыжхэр шууаджи, рэ-тIэ,
Шэджэрей пщащэхэр Iэнэгъэуджи, рэ-тIэ,
Нэгъуей шукIэсхэр ди щхьэгъэрыти, рэ-тIэ,
БабыкIунэ нанэхэр мэхъуахъуи, рэ-тIэ,
КIэш я щIалэгъуалэхэр хъуэрыбзи, рэ-тIэ,
БеслъэнеибзэкIэ зэпалъхьи, рэ-тIэ,
Ди нанэжьыр БабыкIуни, рэ-тIэ,
БабыкIунэ-нанэри къыхаши, рэ-тIэ,
Зэшэсэкъуэ гуимэм къыраши, рэ-тIэ,
Къулыуцынэ лъэгухэр хуаубгъуи, рэ-тIэ,
БабыкIунэ пхъужьхэр и бгъуитIи, рэ-тIэ,
Iэщхьэтхьэмпэ тIурэр хуэтIатIэщ, рэ-тIэ,
ТIатIэ-дахэм и тхыпхъэри
БабыкIунэ дадэхэм я плъапIи, рэ-тIэ,
Уэ и напIэхэр егъэджэгу, рэ-тIэ,
Уэ и Iэгухэр зэрехьэ, рэ-тIэ,
Уэ и лъэхэр зэблех, рэ-тIэ,
Уэ хьэлыуэ Iэнэр хузэблах, рэ-тIэ,
Уэ дэлъху уасэхэр къырах, рэ-тIэ,
Уэ зыщымысхьыжыхэуи ящэхуж, рэ-тIэ!
КIэш и къуэхэр бжьыхьэ къырыби, рэ-тIэ,
Къырыбэ папцIэхэр я тажи, рэ-тIэ,
ЛъэпэцIыуэ екIухэри къыщащI, рэ-тIэ,
ЛъэпэцIывэ псынщIэхэри къыхатIэ, рэ-тIэ,
ТIатIэ-дахэхэри къадощIэ, рэ-тIэ,
Уэ зыми емыщхьэхэуи йокIуэкI, рэ-тIэ,
Уэ щIэкIэрэхъукIищэхэри къахуещI, рэ-тIэ!
БабыкIунэ-нанэхэри мэгуфIэ, рэ-тIэ,
ГуфIапщIэ дахэхэри къыщет, рэ-тIэ,
Iэнитолэ тобэхэри гукъашэщ, рэ-тIэ,
СэрэхьэлыгъухэмкIи мэгуашэ, рэ-тIэ,
Шэджэрей щIалэхэр мэубзэ, рэ-тIэ,
Бзухъанхэри къегъажэ, рэ-тIэ!
Къэбэрдей хьэжрэтхэри къожэс, рэ-тIэ,
Сэрымищэ тойкIэ къахохьэ, рэ-тIэ,
Тхьэджэд IэнищэкIэ къоблагъэ, рэ-тIэ,
Жыжьэу къоудж, рэ-тIэ,
Благъэу мэуджэраджэ, рэ-тIэ,
БабыкIунэ-нанэри уэ къопцIэ, рэ-тIэ,
ПцIы хьэлыуэ IэфIхэри къыщешх, рэ-тIэ,
ПхъэцIычауэр басхэгъмэ, рэ-тIэ,
Нанэр сэхэгъ къощIэ, рэ-тIэ,
Пхъэпшынэр къэбэрдеймэ, рэ-тIэ,
Нанэр ислъэмей къытохьэ, рэ-тIэ,
Къэбэрдей хьэжрэтым ящэхужари, рэ-тIэ,
БабыкIунэмэ я нанэщ, рэ-тIэ,
Уэ зэрэ-Бабыгуейуэ мэтэдж, рэ-тIэ,
ШущIэтаджэ минхэри къыхуащI, рэ-тIэ!
КIэшхэ япхъу Бабыгухэ (БабыкIунэхэ) къыщашэм яуса уэрэдщ. Джэгур зэрекIуэкIар къэзыIуатэ къебжэкIщ. И щхьэм хуэзыусыжауэ щытар Бабыгу КIунэщ. Гуащэжьым жиIэжу и бынхэм ягу ираубыдэри, апхуэдэ щIыкIэкIэ ди нобэм къэса хъуащ. Езы уэрэдыр къэзыIуэтэжар си анэшхуэ Табыщ Мэчэхъан Лосэн Iэюб ипхъурщ. Макъ дахэм щIэту куэдрэ жиIэу щытыгъащ.
Гъэсэпэтхыдэхэр
Дадэ гъэсэкIэ
Тхьэмадэ гуэр щыIэти, и нысэм зыхуигъэгусэрейт. Ешхыдэ, ехъурджауэ сыту аратэкъым, зыгуэр игу иримыхьамэ, зигъэгусэу арат.
Зэгуэрым нысащIэм зегъэдыхьэшхнэпцIри зызыгъэгуса тхьэмадэм йоупщI:
— Дадэ дыщэ, — жи, — сабийм зигъэгусамэ, йощхьэфауэ, и пхэм хущIоуэ, хуолъ; дадэм зигъэгусэмэ, сыт иращIэр?
ЛIыжьыр къоуIэбжь, щIоукIытыхьыжри, жэуап къримыту и хьэл мыхъумыщIэр хенэ.
Нысэ губзыгъэми тхьэмадэр егъэсэф.
Псалъэ шэрыуэм и хъыбар
Еуэри, жеIэ, зы лIыфI гуэр псэути, и щхьэгъусэр дунейм ехыжащ. Зэрыхабзэу, пIалъэ дагъэкIри, фызабэ гуэр къагъуэтри, хьэгъуэлIыгъуэшхуэ иращIэкIыу къыхуашэжащ. Къыхуашэжа щхьэкIэ, жэщищ-махуищ фIэкIа имысу кIуэсэжащ. ЦIыхубзым и Iыхьлыхэм мо лIыфIыр благъэу яIэну яфIэфIти, щIэупщIамэ, фызыр къратыжыну хьэзырт, арщхьэкIэ лъэпкъыр абы щIэупщIэжакъым, ягу ирихьа къыщIэкIынтэкъыми.
Мохэр щыщIэмыупщIэжым, жьэ бзаджэ зэщIихыу шыпхъу нэхъыжь иIэт фызабэми, къакIуамэ. Куэбжэм деж къэуври къэджащ. ЛIыфIым и анэр щIэкIри, «къеблагъэ» жриIащ. АрщхьэкIэ мор еблэгъэным и пIэкIэ, и IитIыр и шхужьым иригъэувэри, хъурджауэу щIидзащ. Анэм ар куэдрэ имыгъэпIэрапIэу и псалъэр Iэпиудащ:
— Алыхь, тIасэ цIыкIуу сиIэ, а жэщищ-махуищым щхьэкIэ апхуэдиз хьэгъуэлIыгъуэ дывмыгъэщIу фыкъыдэлъэIуатэмэ, ди щIалэр щIыхьэхуу ныфхуэдгъэкIуэнтэм, — жиIэри.
И жьэр джатэ пэтми, цIыхубзым къыпидзыжын имыгъуэту зыIуригъэхыжащ.
Мис аращ псалъэ шэрыуэм удэмыджэ- гу щIыжаIэр: абы къаугъэм я нэхъ гуащIэ-ри, егъэункIыфIыф.
УлIыжь хьэмэрэ ухъужь?
Еуэри, жеIэ, Шапсыгъым къикIри зы лIыжь хэкIуэта Бжьэдыгъум къэкIуат. Япэ зыхуэза хьэщIэщым щIыхьэри, бысымыр къыщыгуфIыкIащ, къигъэтхъащ. Хабзэм тету жэщищ-махуищкIэ хьэщIагъэ къриха нэужь, уэршэру здэщысхэм, бысымыр къеупщIащ, жи:
— Ярэби, си хьэщIэ, IуэхукIэ укъысхуэкIуа хьэмэрэ удунеяплъэу укъызихьэлIа? — жиIэри.
ХьэщIэм убалъэ хуэдиз хъуну лулэшхуэ иIыгъти, ар щIигъанэри:
— Iуэхуу сиIэращ, си бысым, жьы сыхъуати, сымылIэ щIыкIэ бжьэдыгъу лIыжьхэр слъагъужынщ, лIыгъэ хъыбари сыкъедэIуэнщ, жысIэри сыкъежьауэ аращ.
Бысымыр и пащIэкIэ щIэгуфIыкIри:
— Аууей, — жиIащ, жи, — Бжьэдыгъум лIыжь исыж уфIэщIрэ, хъужь защIэ мыгъуэщ къэнэжар!
ЛIыжьыр жьы хъуами, лIыщ, хъужьыр хъу къудейуэ аращ. Дунейр къэбгъэщIэну Тхьэм Iэмыр щIищIыр плъэгъуамрэ зэхэпхамрэ Iущыгъэу хэлъыр уи ужь къиувэным лъэбгъэIэсыжын щхьэкIэщ. Армыхъумэ, шхэри, ефэри, къикIухьрэ, къекIуэлIэжа нэужь зызыгъэукIуриижыр, дапщэщи бгъуэтынущ. ЛIыжь ухъуми, хъужь зумыгъэхъу, ауэ сытми жаIакъым пасэрейхэм.
ЦIыхум фэ зэрызэрагъэплъ зы Iэмал
Кхъуащэ Дэгъазэ жыхуаIэм зы мэл закъуэ иIэти, жылэм я гуартэм хъудзу хигъэхьэри Къущхьэхъу яхуащ. Мыгувэу дыгъужьым пэщIэхуэри ишхащ. Дэгъазэ ар щыжраIэжым гуфIащ, жи:
— Ялыхь, уи шыкурщ, зи мыхъуми Кхъуащэ Дэгъазэ мэл иIэти дыгъужьым ишхащ, жаIэнщи цIыхум фэ къызаплъынщ!
Гуп зыхэтыр дыхьэшхри, псоми мэл зырыз къратщ абыи, хъушэу къихури къэкIуэжат, жаIэ.
Уи мэл дыгъужьым щишхыжынуми, апхуэдэу ир
