Сурэттехым къищыр
Сурэттех цIэрыIуэ, «Кабардино-Балкарская правда» газетым и лэжьакIуэ Толгуров Чэмал и сурэтхэр щагъэлъагъуэ Мэлбахъуэ Тимборэ и цIэр зезыхьэ Лъэпкъ библиотекэм щеджэ и пэшым. Сурэтыр къызэрагупсысрэ илъэси 175-рэ зэрырикъум и щIыхькIэ къызэрагъэпэща зэIущIэм кърихьэлIат еджакIуэ цIыкIухэр, библиотекэр зи кIуапIэхэр, Толгуровым и гуащIэм щыгъуазэхэр.
Толгуров Чэмал Мы Iуэхур библиотекэм и деж зэпымыууэ щылажьэ «Диалог» клубым къызэрызэригъэпэщар жиIащ зэIущIэр езыгъэкIуэкIа библиотекэм техникэ, мэкъумэш литературэхэмкIэ и къудамэм и унафэщI Срыкъуэ Фаридэ. Къызэхуэсахэр абы щыгъуазэ ищIащ сурэтым и тхыдэм.
Къэбгъэлъагъуэмэ, 1839 гъэм сурэт техыным и Iэмалхэр хэIущIыIу щыхъуащ ЩIэныгъэхэмкIэ Париж академием щекIуэкIа зэIущIэм. Ауэ абы щыгъуэ зи цIэ къраIуа Дагер Луикъым япэ сурэтыр тезыхар. А зэманым ипэ илъэс 17-кIэ ар и Iэдакъэ къыщIэкIат Ньепс Жозеф Нисефор, къэхутэныгъэ лъапIэри зи гуащIэу къэлъытапхъэр арат. АрщхьэкIэ, плъагъукъэ, сыт хуэдэ Iуэхуми и къежьапIэу къалъытэр абы и Iуэху щызэрахуа, теухуа тхыгъэ щытрадза, щIэныгъэхутэ IуэхущIапIэхэм и гугъу щащIа зэманырщи, сурэтым и тхыдэр 1839 гъэм къыщожьэ, и ныбжьыр мы илъэсым 175-рэ ирокъу.
Ипэ зэманхэм сурэттехым къищхэр къызэриубыду щытар хужьрэ фIыцIэмэ, иджы сыт хуэдэ плъыфэри щыуагъэншэу «хузэхоцIыхукI», сурэтхэри щхъуэкIэплъыкIэ дахэу традзэ. Техникэ и лъэныкъуэкIэ къапщтэмэ, компьютеркIэ лэжьыгъэм пхуемыщIэр укIуэдыж.
ЗэIущIэмкIэ къэдгъэзэжынщи, Фаридэ къытеувыIащ Толгуров Чэмал и зэфIэкIым. Абы жиIащ корректору лэжьэн щIэзыдза Чэмал иужькIэ сурэттех зэрыхъуар. 2005 гъэм абы къыфIащащ «КъБР-м щIыхь зиIэ и журналист» цIэ лъапIэр. «Гъэлъэгъуэныгъэр зи IэрыкI Толгуровым дахагъэм дыхешэ, теплъэгъуэ гъэщIэгъуэн лъыхъуэ зэпыту псэу сурэттехым и лэжьыгъэхэм лIэщIыгъуэ ныкъуэ къызэщIаубыдэ», — жиIащ Срыкъуэ Фаридэ.
Сурэтхэм иболъагъуэ политикхэр, къулыкъущIэхэр, жылагъуэ лэжьакIуэхэр, Толгуровым и ныбжьэгъухэмрэ и лэжьэгъухэмрэ, къызэрыгуэкI цIыху уэрамым зыщрихьэлIэхэр. Зытепхыр нэхъ къызэрыгуэкIыху нэхъ щIэщыгъуэ зэрыхъум и щыхьэт хъурт абыхэм ящыщщ куэдыр.
КъэпсэлъапIэр Чэмал хуит хуащIа иужь, къызэхуэсахэм ар яхутепсэлъыхьащ сурэт техыным етIуанэ классым щIэсу зэрыдихьэхам, ар и гъащIэ псом и Iуэху нэхъыщхьэу къызэрекIуэкIым, документальнэ, сурэт репортаж лэжьыгъэхэр бжыгъэншэу зэриIэм. Апхуэдэуи абы къедаIуэхэм къахузэIуихащ сурэт техыным и щэхухэр, сурэттехыр цIыхум и нэм куэдкIэ зэрещхьыр, сабийхэм сурэт ятрихыным пищI зэры- щымыIэр, фотошопыр къыумыгъэсэбэпу зэрымы- хъур, нэгъуэщI куэди яжриIащ.
Ажиговэ Светланэ къыщыпсалъэм къыхигъэщащ зи унафэщI гъэтIылъыгъэ-щызэхъуажэ фондым щахъумэ тхылъхэр къалэм и сабийхэми балигъхэми зэрызыIэрагъэхьэфынур, абы щхьэкIэ зегъэтхын хуей къудейуэ зэрыарар. Абы псалъэ иритащ Толгуров Чэмал и лэжьэгъу, и ныбжьэгъу сурэттех Елъкъан Артур. Ари гупсэхуу тепсэлъыхьащ сурэтым и тхыдэм, художественнэ лэжьыгъэхэм зэрыдихьэх щIагъуэ зэрыщымыIэм, атIэ Iуэхугъуэ гуэрым щытриххэм нэхъ зэрызригъэлIалIэм. Художественнэ сурэтхэм, лэжьыгъэхэр гъэщIэрэщIэным фIы дыдэу хэзагъэу Артур къигъэлъэгъуащ «Адыгэ псалъэ» газетым ди сурэттех Къарей Элинэ. Сыт хуэдиз дахагъэрэ гъэщIэгъуэнрэ урихьэлIэрэ махуэм и кIуэцIкIэ, сурэттех сIыгъатэмэ, бетэмал, жыпIэу. Ахэр къэзыгъэсэбэпыф цIыхухэм я дежкIэ иджыпстурей зэманыр зыхуэдэ щыIэкъым, хэти сурэттех лъэщ зыхэт телефоныр и Iэдэжщ.
Толгуров Чэмали Елъкъан Артури зэIущIэм кърихьэлIа ныбжьыщIэхэм я упщIэхэм гуапэу жэуап иратащ, дунейм и дахагъэм, цIыхуфIагъым, гъащIэм и IэфIым гу лъатэу псэуну ахэр къыхураджащ.
ЗэIущIэм и кIэухыу къэпсэлъащ «Кабардино-Балкарская правда» газетым и редактор нэхъыщхьэ Болэт Арсен. «Сэ мыхэр сызэрилэжьэгъум, сызэриныбжьэгъум срогушхуэ. Мыпхуэдэ цIыху гуащIафIэхэр зэрывгъэлъэпIэфым, фемызэшу сыт хуэдэ Iуэхуми теухуа зэIущIэхэр къызэрызэвгъэпэщым папщIэ библиотекэм и лэжьакIуэхэм фIыщIэшхуэ фхузощI», — жиIащ абы.
ИСТЭПАН Залинэ.
Сурэтхэр Къэрей Элинэ трихащ.
