ЩытыкIэм арэзы дыкъищIыркъым
Адыгэхэм яIэщ зыгъэгузавэ Iуэху куэд. Абыхэм я нэхъыщхьэ дыдэр ди анэдэлъхубзэм ехьэлIахэр зэрыарам зыми шэч къытрихьэу къыщIэкIынкъым, сыту жыпIэмэ мы зэманым а лъэпкъ фIыгъуэ нэхъыщхьэм иIэ щытыкIэм зыкIи арэзы укъищIыркъым.
ХьэщIэлI МуIэзин Бзэм теухуауэ нобэ дызыхэт гузэвэгъуэм хуэдэхэр дунейм тет лъэпкъ цIыкIу куэдым ягъэунэхуащ. Москва къэрал университетым и экспедицэ гупхэм ирагъэкIуэкIа къэпщытэныгъэхэм ятепщIыхьмэ, Урысей Федерацэми иужьрей зэманым лъэпкъ цIыкIу зыбжанэм я бзэхэр щафIэкIуэдащ — ауэ щыхъукIэ, езы лъэпкъхэри щыIэжкъым.
Бзэхэр хъумэнымкIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ 1992 гъэм Европэм и Советым къищта «Европейская Хартия региональных языков или языков меньшинств» дэфтэрым. Абы Iэ щIэзыдза къэралхэм ягъэзэщIэну я пщэм далъхьэжахэм ящыщщ мыпхуэдэ къалэнхэр: зи цIыху бжыгъэр мащIэ лъэпкъхэр зэрыс щIыналъэхэм къэрал къулыкъу Iуэхухэр зехьэныр абыхэм я бзэхэмкIэ къыщызэгъэпэщыныр; ахэр хуит щIын къэрал IуэхущIапIэхэм лъэIухэр, тхьэусыхафэхэр я бзэхэмкIэ ягъэхьыныр, къэрал органхэм я пщэм дэлъхьэн жэуапхэр а бзэхэмкIэ къратыжыныр; ар щащIэм и деж, а Iуэхум хэтхэм нэхъ къащтэмэ, ар щIыналъэм исхэм я бзэмкIэ егъэкIуэкIыныр, нэгъуэщIхэри.
Хартием и хабзэхэр Евросоветым хэт дэтхэнэ къэралми егъэзащIэ. УФ-ми, Европэ Советым щыхыхьэм, а дэфтэрым Iэ щIидзащ икIи и пщэ дилъхьэжащ «щIыналъэ бзэхэм» ятеухуа а хабзэхэр игъэзэщIэну.
УФ-м исщ лъэпкъыбзэмкIэ къыхэгъэщхьэхукIауэ, урысыбзэм нэмыщI нэгъуэщIыбзэкIи псалъэу лъэпкъ бгъущIым нэблагъэ. Абыхэм ящыщу щэщIым нэсым лъэпкъ-щIыналъэ субъект яIэщ (республикэхэр, автономнэ округхэр, автономнэ областхэр). Шэч хэмылъу, а субъектхэм щыпсэу лъэпкъхэм я бзэр «Хартием» зи гугъу ищI «щIыналъэ бзэуэ» къэплъытэ хъунущ. АтIэ, сыт хуэдэу пIэрэ Урысей Федерацэм а дунейпсо хабзэр зэрыщагъэзащIэр?
Мыбдежым псом япэу жыIэн хуейщ: бзэхэм ятеухуауэ Урысей Конституцэм егъэув хабзэ гъэщIэгъуэнхэр. Ахэр зэрыщытыр мыращ. Япэрауэ, УФ-м къэралыбзэу щагъэувауэ зыщытетыр урысыбзэрщ, ауэ субъектхэр хуитщ урысыбзэм и гъусэу я лъэпкъыбзэхэр къэралыбзэу ягъэувыну. Республикэ куэдым хуэдэу, КъБР-ми апхуэдэ закон къыщащтащ. ЕтIуанэрауэ, республикэхэм я къэрал IуэхущIапIэхэм, куей, къуажэ органхэм, урысыбзэм и гъусэу, лъэпкъхэм я анэдэлъхубзэр къыщагъэсэбэпу щытын хуейщ. Апхуэдэу Урысей Федерацэр шэсыпIэ йоувэ къэралым ис дэтхэнэ лъэпкъми и бзэр хъума хъун, яджын, зиужьын папщIэ, Iэмал псори къызэригъэпэщыну.
Урысей Федерацэм къыщащтащ икIи щылажьэу къалъытэ «УФ-м щыпсэу лъэпкъхэм я бзэхэм ятеухуауэ» хабзэр. Шэч хэмылъу, апхуэдэ законым и къалэн нэхъыщхьэу увын хуеяр УФ-м и Конституцэм «щIыналъэ бзэхэм» ятеухуауэ итхэр гъащIэм хэпщэнырт, ахэр лажьэу къызэригъэпэщынырт. Ауэ, ди жагъуэ зэрыхъущи, законым и купщIэм апхуэдэ муради икIи хэлъкъым, икIи игъэувыркъым. Уеблэмэ, «щIыналъэ бзэхэм» егъэщIылIауэ щыт еплъыкIэ зэхэзэрыхьа куэд къызэщIеубыдэ абы. Псалъэм папщIэ, УФ-м и лъэпкъ псоми я бзэхэм зэхуэдэ хуитыныгъэ яIэу жеIэри, ар-дыдэм деж языныкъуэ бзэхэр къупхъэ гуэрхэм ирегъэувэ, нэгъуэщI бзэм тепщэныгъэ хуегъэфащэри.
Законым и 9-нэ статьям итщ УФ-м и цIыхухэм я анэдэлъхубзэмкIэ щIэныгъэ зрагъэгъуэтыну Iэмал яIэу, арщхьэкIэ, уеIэбыхмэ, а статья дыдэм къегъэув егъэджэныгъэр зэрекIуэкIыну бзэр а IуэхущIапIэр зи нэIэ щIэту лажьэм игъэувыпхъэу. Зэрытлъагъущи, адыгэхэми балъкъэрми ди анэдэлъхубзэмкIэ щIэныгъэ зэдгъэгъуэтыну хуит дызыщI статьяр зыщIыпIи нэсакъым, хьэуам хэкIуэдэжащ. Апхуэдэ щапхъэр куэдщ. Хабзэр щыIэми, ар гъэзэщIа зэрыхъун Программэр зыми илъэгъуакъым.
И гугъу тщIынти адыгэбзэмрэ балъкъэрыбзэмрэ ди республикэм щаIэ щытыкIэм.
Адыгэбзэм теухуа гурыгъузхэр лъэпкъ, жылагъуэ зэгухьэныгъэ зыбжанэм, щIэныгъэлIхэм, адыгэ тхакIуэхэм, этнографхэм, егъэджакIуэхэм, щэнхабзэ лэжьакIуэхэм, нэгъуэщIхэми я псалъэмакъхэм щIэх-щIэхыурэ къыхощ. Абы теухуа мониторинг зыми иримыгъэкIуэкIами, нэрылъагъущ Къэбэрдей-Балъкъэрым къихъуэ щIэблэм анэдэлъхубзэкIэ псалъэу яхэтыр нэхъ мащIэ зэрыхъур. А Iуэхур щынэхъ щIагъуэкъым Къэрэшей-Шэрджэсми Адыгейми, Краснодар, Ставрополь крайхэм, Осетие Ищхъэрэм щыпсэу адыгэхэм я гугъу дымыщIыххэми. Дэ жыдоIэ хамэ къэралхэм адыгэ мелуан бжыгъэ зэрыщыпсэур, ауэ мащIэ дыдэрэщ дызэрытепсэлъыхьыр абыхэм ящыщ щIалэгъуалэм, илъэс 20 — 30 зи ныбжьхэм, я нэхъыбэм адыгэбзэ зэрамыщIэм.
Сыт хуэдэ Iуэху щекIуэкIрэ-тIэ ди республикэм анэдэлъхубзэр хъумэным ехьэлIауэ? Псом япэу къэгъэлъэгъуэн хуейщ КъБР-м и Конституцэм ипкъ иткIэ, урысыбзэм и гъусэу Къэбэрдей-Балъкъэрым адыгэбзэмрэ балъкъэрыбзэмрэ къэралыбзэу щыгъэувауэ зэрыщытыр. ЕтIуанэрауэ, анэдэлъхубзэр къэгъэсэбэпыным и хуитыныгъэр УФ-м и Конституцэми КъБР-м и Конституцэми зыкIи щызэщхьэщыкIыркъым, ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, а хабзэ телъыджэр ди республикэм щылажьэркъым. Къэбэрдей-Балъкъэрым иIэщ «КъБР-м щыпсэу лъэпкъхэм я бзэхэм ятеухуауэ» хабзэр. Абы зэритымкIэ, анэдэлъхубзэр къэрал къулыкъущIапIэхэм къыщагъэсэбэпын хуейщ, ауэ ухуэзэну пIэрэ ди республикэм и Правительствэм, Парламентым, министерствэ гуэрым, куей муниципалитетым я зэIущIэхэр адыгэбзэкIэ е балъкъэрыбзэкIэ щрагъэкIуэкIыу? Хьэуэ, ухуэзэркъым. АтIэ сыт хабзэгъэувым апхуэдэ хуитыныгъэхэр УФ-м и Конституцэми, КъБР-м и Конституцэми, Европэм и Хартиеми щIритхар? Абы хьэкъыу пхыкIауэ ищIэрт: бзэр мылажьэмэ, абы и кIуэдыжыгъуэр къэсауэ аращ. А Iуэхум тегузэвыхьу аращ хабзэгъэувым ахэр къэралпсо, дунейпсо мыхьэнэ зиIэ дэфтэрхэм щIритхар.
Арэзы укъищIынкIэ Iэмал иIэкъым анэдэлъхубзэр школхэм зэрыщаджым. Абы щыхьэт тохъуэ щIалэгъуалэм я «псалъалъэр» къулейсыз зэрыхъур. Апхуэдэу, анэдэлъхубзэкIэ быныр егъэджэныр, абы лъэпкъ гъэсэныгъэ етыныр зи къалэну щыт адэ-анэхэм ящыщ куэди а Iуэхум елIалIэркъым. А Iуэхугъуэхэр бзэм зиужьыным лъакъуэпэщIэдз хуэзыщIхэм ящыщщ.
Iуэхур ефIэкIуэн папщIэ, сэ сызэреплъымкIэ, япэрауэ, республикэм и къулыкъу нэхъыщхьэ дыдэм къыбгъэдэкIыу, политикэ къару иIэу къэлъытэн хуейщ ди анэдэлъхубзэхэр щытыкIэ гугъум зэритыр, ахэр кIуэдыжынымкIэ шынагъуэр гъунэгъу дыдэ зэрыхъуар. Абы ипкъ иткIэ, бзэхэр хъумэным, абыхэм зегъэужьыным теухуауэ республикэм икIэщIыпIэкIэ щызэфIэкIэгъыпхъэ Iуэхухэр убзыхун хуейщ. ЕтIуанэрауэ, «КъБР-м щыпсэу лъэпкъхэм я бзэхэм ятеухуауэ» республикэ хабзэм елэжьыжауэ щIэрыщIэу къэщтэн хуейщ. Ар къыщхьэщыкIын хуейкъым бзэхэм ятеухуауэ УФ-мрэ КъБР-мрэ я Конституцэхэм къыщыгъэлъэгъуахэм. Законыр щызэхалъхьэкIэ къэгъэсэбэпын хуейщ УФ-м хыхьэ адрей республикэхэм мы Iуэхум теухуауэ щыIэ щапхъэфIхэр. Ещанэрауэ, икIэщIыпIэкIэ зэхэлъхьэн хуейщ анэдэлъхубзэхэр мыкIуэдыжыным, заужьыным хуэгъэпса Программэ щхьэхуэ. ЕплIанэрауэ, бзэр хъумэным епха Iуэхугъуэхэр республикэм и жылагъуэ гуп зэгухьэныгъэхэм, политикхэм, къулыкъущIэхэм, щIэныгъэлIхэм я къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщу щытыпхъэщ. Апхуэдэу анэдэлъхубзэм ехьэлIа Iуэхухэр щIэх-щIэхыурэ къыщыIэтын хуейщ лъэпкъ газетхэм, журналхэм, радиом, телевиденэм.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, ди анэдэлъхубзэхэр нобэ щытыкIэ гугъу зэритыр къэлъытэн хуейщ. А щытыкIэм икIэщIыпIэкIэ фIы и лъэныкъуэкIэ зимыхъуэжмэ, ди адыгэбзэр кIуэдыжынкIэ шынагъуэщ. Ар къэмыхъун щхьэкIэ дэтхэнэ зы адыгэми тхузэфIэкIкIэ защIэдгъэкъуэн хуейщ бзэм зегъэужьыным хуэлажьэхэм.
ХЬЭЩIЭЛI МуIэзин,
«Къэбэрдей конгресс» жылагъуэ зэгухьэныгъэм
и тхьэмадэ.
