Чэрэчэ
Къаныкъуэ Анфисэ
Тхыдэ роман. Ещанэ Iыхьэ
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №№2 — 6, 8, 10-хэм итщ).
— Сыт мы сызыхэвдза мафIэр зищIысыр, Сауштэр? Зауэм сыхыхьэну сыхуеятэмэ, лъэныкъуэ зезгъэзрэт?! Уи щIыналъэри, узыгухьа пщыри…
— Укъытемыхьэ, МытIэ. И чэзукъым, — мыхъумыщIагъэ жиIэну къыдэзышей тхьэмадэр къызэпиудащ Сауштэр. — БыдапIэм гъэзэжи, гупсысэ. Пщэдджыжь уи куэбжэр зэIухи, Хьэтусилэрэ пщыкъуэмрэ къыдэт, щIалитIыр ящIыгъуу. Къыдумытрэ — уи жагъуэ умыщIыж. Уи щхьэ уемыгупсысыжми, уи жылэм егуп-сыс. Нынурт жиIар зэхэпхащ — ини цIыкIуи щысхьынукъым.
Зы псалъэ япимыдзыжу, МытIэ лъэныкъуэкIэ убжьытхэщ, и шыр къриIуэнтIэкIри, быдапIэмкIэ къигъэзэжащ епIэщIэкIыу. Зэрыдыхьэжу ар шым къелъэщ, и щхьэрыхъуэныр зыщхьэричри, лъэныкъуэкIэ хыфIихуащ. МытIэ къытехьауэ зыхуэшыIэжыртэкъым. Абы и гум зишхыхьыжырт, зэгуэудырт. Зэрыува щытыкIэм къызэрикIыну щIыкIэр къыхуэмыгубзыгъыу, къикIукI-никIукIыу дэтт быдапIэм, къыIэрыхьэм еIунщIу, ещхьэфауэу, елъэпауэу. МытIэ и губжьыр зытрикъутэнрэ кърапэса икIагъэр зэрызыщхьэщигъэунрэ игъуэтыртэкъым. Абы и щхьэц дыжьыныфэр кърифыщIыкIыжыным хуэдэу, и Iэпхъуамбэхэр хигъэлъадэуэрэ, къеIэрт, зи щхьэм лъы дэуеям хуэдэу къызэщIэуцIыплъауэ, мафIэм исырт. Имычэзууэ зи щхьэ-цыр тхъуа лIы лъагэр дзыгъуэ гъуанэм ипщхьэнут, зрагъэува шэджэлъаджэм1 хэкIыпIэ гуэр къыхуигъуэтыфыну ищIатэмэ. Ауэ МытIэ Iэмалыншэт. Нэху зэрыщуи, дыхьэпIэбжэр Iуихыу биидзэр къыдигъэхьэ- ну къыщIэкIынут… Зэми абы хущIегъуэжырт.
Нэху щыху нэрэ напIэрэ зэхуихьакъым Цэпкъым и тхьэмадэм. Гупсысэу жьэгум пэрысащ. Куэд зэхуигъэхъуащ абы, куэдым и гур жащ. Дауэ имыщIами, хьэтыпщымрэ и унагъуэмрэ зэримытын зы хэкIыпIи къыхуэгупсысакъым. Арами, и гум ирилъхьащ напэмрэ щIыхьымрэ япэ иригъэщу, и хьэщIэ-хэм къащхьэщыжыну.
Хьэтхэмрэ ащырхэмрэ зозауэ. Ащырхэм Цэпкъ быдапIэр яубыд.
Тутхьэлийрэ абы и щIалитIымрэ жеижыфакъым. Ащырыдзэр къызэрыблагъэр я нэгу щIэкIыу, нэхущым бийр къэсри, быдапIэр къиухъуреихьащ. Iуэхур ябзри ядыжати, пщы унагъуэм къыхуэнэжыр зыт — жагъуэгъугъэгуфIэ замыщIу, иужьрей зэхэуэм лIы хахуэу зыкъыщагъэлъэгъуэну. Пщыкъуэмрэ абы и щIалитIымрэ Iэщэ-фащэр зыпщIэхалъхьэри, я бгыр щIакъузэжащ, иужьрей зэхэуэм хуэхьэзыру.
— Тутхьэлий, псынщIэу! Къэсащ! Къэсащ ащырыдзэр! — бжэр Iуиудри, и нэщхъыр зэхэлърэ, жэщ псом зэрымыжеяр и нэгум къищу, нэплъ хъужауэ къыщIэуващ МытIэ.
— СощIэ… — зигъэкIэщIащ Тутхьэлий. — Тлъэгъуащ.
— Умыгузавэ, Тутхьэлий. Зэзгъэпсэлъакъым Нынурт. Фестынукъым. Си хьэщIэ схуэмыхъумауэ, дауэ си лIахэм я пащхьэ сихьэжын?! — МытIэ къыгурыIуат ащыр дзэзешэхэмрэ пщыкъуэмрэ зэраIущIам и хьэщIэхэри зэрыщыгъуазэр.
Тутхьэлий зыри жимыIэу, и джатэр сампIэм иригъэлъэдащ, макъышхуэ иригъэщIу. Абы и нэм гъащIэ щIэтыжтэкъым, шыни щIэплъагъуэртэкъым. Ари щIалитIри хуэхьэзырт нэхъ шынагъуэ дыдэм. Нэхъ Iей дыдэу цIыхуми, тхьэхэми, ажалми, бзаджэнаджэхэми къахуэгъэщIауэ мы дунейм тетым щыщ ягъэунэхуати, зыкIи къыпхуэмыгъэуIэбжьыжыну гукъыдэжыншэт щыри. Зыри къафIэмыIуэхуж хуэдэт.
— Си дзэр хьэзырыххэщ. Дызэуэнущ дэри, — и хьэщIэхэм зыри хамыщIыкIыу бийм зэрыхуэзэхха къудеймкIэ емыкIу къызэрихьар къыгурыIуэжат МытIи, ар зэригъэзэкIуэжыну щIыкIэр къыхуэщIэртэкъым.
Тутхьэлий и щхьэр ищIа мыхъумэ, зы псалъи къыфIигъэкIакъым. Абы и гур апхуэдизкIэ иудат, зыми жиIэр и фIэщ хъужыртэкъыми, МытIэ и хьэщIэхэр зауэм ишэ хуэдэу ищIу, быдапIэм къыдишу, бийм Iэригъэхьэну къыщыхъурт.
— ФIыкIэ дызэхуигъэзэж, ди адэ! Напэ къабзэкIэ дызэIущIэжыну тхьэм жиIэ! — пщэдджыжьыпэм зи псэр хэкIа пщышхуэм щхьэ-щэ хуащIри, пщыгъуэр къызылъыса Тутхьэлийрэ пщыкъуэхэмрэ зэрыщIэхащ пэшым.
Хьэтейм IэщIэкIат и пщы уардэр. Iумпэм ящIарэ адэ щытхъу зымыцIыхуа, анэ бгъафэм гу щызымыхуа… Унагъуэм илъ хуабагъэмрэ гуапагъэмрэ зыхэзымыщIа, абы щхьэкIэ гужьгъэжь имыIэу къэтэджа лIы бланэр. Зэгуэр, къэралыгъуэм и зэхэзэрыхьыгъуэмрэ гузэвэгъуэмрэ къыхэзышауэ щытар. Хэкум мамырыгъэ илъын папщIэ зи къаруи, гуащIи, быни, гъащIи щымысхьа пщы хахуэр. ИгъэзэщIат абы адэ къалэни, пщы къалэни, къуэш къалэни. Лъэхъэнэ кIэщIкIэ фIэкIа мамырыгъэр хуэмыIыгъами, яригъэлъэгъуат и цIыхухэм псэукIэ дахэ, тыншыгъуэ, щIэрэщIэгъуэ, зыIэтыгъуэ зэрыщыIэр. Дунейм и хабзэу къыдекIуэкI кIуэдыжыгъуэр къызэрыкIэщIэзэрыхьари и ягъэтэкъым Хьэтусилэ. А хьэмтетыгъуэри кIуэдыжыгъуэри натIэм къизытхъа тхьэхэрат Хьэтейм и гъунэгъу щIыналъэхэр зыIэтари, бий къыхуэзыщIыжари. Ауэ щыхъукIэ, тхьэхэм я псэупIэм щызэхаубла джэгум и Iэужьщ мы псори. Апхуэдэу къыщIэкIынщ натIэм гъащIэр къызэрыратхэр. УзыфIэмыкIыну, зыкIи пхуэмыхъуэжыну щыIэкIэ-псэукIэр зэраубзыхур.
Щылъщ Хьэтусилэ и хьэдэр… И нэгур нэхутхьэху къэхъужауэ, псэхужауэ, узым зыщIимышэу, нэпсыр имышыIэу, шынэр имыгъэпщкIуу.
Иджы унафэ-жьэгуфэр къызыхуэнар Тутхьэлийщи, ирокIуэ ар пырхъуэм. Хэкъузауэ бакъуэу, и щхьэр Iэтауэ, занщIэу плъэуэ, щхьэгъубжэм удэплъмэ ащырыдзэр къызэрызэхэувар плъагъуми, хуемыплъэкIыххэу.
Цэпкъ быдапIэм и куэбжэр зэIуахри, хьэтыдзэмрэ бысымым къигъэувамрэ зэщIыгъуу къыдэувыкIащ. Псори гурыIуэгъуэт, псори нэрылъагъут: хьэтхэр зэуэнут.
— Си гъащIэм мыпхуэдэу ерыщрэ делэрэ срихьэлIакъым, — и щхьэр игъэкIэрэхъуащ Нынурт. — Ерэхъу! Содэ апхуэдэуи.
— Ашэрэд къызэрымысым нэхъ сегъэгуза- вэ сэ, — пидзыжащ абы Сауштэр.
— Къэсмэ — къэсащ, къэмысмэ — дунейр шэрхъщи, мэкIэрахъуэ адэкIэ, Сауштэр, — пыгуфIыкIащ Нынурт, пщыгъуэр къылъысынкIэ зэрыхъунум къигъэгушхуэу.
Абы хэту телъыджэ лажьэ къэхъуащ… Фырат ныджэм шууей мыцIыху гуп къыдэкIщ, хуэм дыдэу хьэтыдзэм къыпекIуэкIри, Тутхьэлий и пащхьэ къиуващ. ЗэщIэкударэ я нэIур щIэхъумауэ, ахэр къызэрыпхуэцIыхун мы дунейм теттэкъым.
— Ащырейм и пщу Ашэрэд Ябгэ жыхуаIэжыр сэращ, — щхьэрыхъуэн Iувыр иригъэщэтэхри, псы уэрым узыншэу къикIа, гъуэгуанэ хьэлъэм зэхиукIа, уэдыкъуа пщым и нэщIащэ фIыцIэр нэхъ фIыцIэж хъуауэ къахэплъащ хьэтыдзэм.
Тутхьэлий и напщIи хэлъэтакъым, апхуэдизкIэ къыфIэIуэхужтэкъым зыри.
— Ащырыдзэм фыхэплъи, фызыхэплъэж. IэмыщIэ хуэдиз фыхъуу аращ! Джатэр сампIэм къифхыну фынэсынукъым. Мы быдапIэри, Хьэт къэралыгъуэри къэтхьэхуагъэххэщи, зыкъэфт. Нобэ къыщыщIэдзауэ мыр ащыр щIыналъэщ, — жиIэщ, и гуфIакIэм фэнжей2 къыдихщ, кIэпсыр щхьэщитIэтыкIри, Ащырейм къыздриха пшахъуэр къригъэщэщащ.
— Сыт мыбы жиIэр? — Лулимэс хуеплъэкIащ и къуэш нэхъыжьым.
— «Ашэрэдым» къищынэмыщIа, зыри къызгурыIуакъым жиIа псом щыщу. Мырагъэнщ Ащырейм я пщыр, — къыфIэмыIуэхущэу жэ-уап итыжащ Арнэути.
— Мэ-тIэ, арамэ! — Лулимэс и лъейм дэуп- щIа щIопщ кIыхьышхуэр къиутхыпщIщ, лIы мыцIыхум фэнжейр зэриIыгъ и Iэм зришэ-кIыу, къеIэжри, шыплIэм къыдидзащ нэщIащэ фIыцIэр.
Арыххэу Арнэут шым къелъэщ, и джатэр кърилъэфри, уэсым кIуэцIрыщэтауэ, лъэгуажьэмыщхьэу щыс ащырыпщым и Iэ ижьыр IэфракIэм нэс пигъэщхъащ.
Нынурт и адэр къицIыхужати, къыIэры-хьауэ игугъа пщыгъуэр зэрыIэщIэкIуэдыкIыжами ирибампIэу, абы къыдэкIуэу, зауэр зэриухами иригуфIэу щытт. Ауэ, Iуэхум апхуэдэу зыкъызэридзэкIыну и гущхьэ къэкIыххатэкъым абы. Ашэрэд и макъым къызэрихькIэ кIийрэ, и уIэгъэр Iэ сэмэгумкIэ фиубыдыкIыжауэ щIым щылът. Гугъуехьым, щIыIэм, уаем, мэжэщIалIагъэм къикIыу, зи псэр къэзылъэфэса лIым и гущхьэ къэкIыххатэкъым апхуэдэ икIагъэ кърапэсыну.
Нынурт и жьэр Iурыхуауэ а теплъэгъуэ дыджым тэлайкIэ кIэлъыплъа нэужь зыкъищIэжри, и щIыбагъ къыдэтхэм захуигъэзащ:
— Ипэ итиплIыр псэууэ фыубыд. Псэууэ къысIэрывгъэхьэ! — ащыр пщыкъуэр и шым елъэдэкъауэщ, и джатэ кIыхьыр кърилъэфри зричащ.
Тутхьэлии и щIалитIым ящIар яхуигъэдахэу, яхуеплъэкIщ, и щхьэр ищIри, нэкIэ зэгурыIуам хуэдэу, бийм къыпежьащ. Къэгъази икIуэти зымыщIэж хьэтыдзэр иужь дыдэу зауэрти, уIэгъэ хъуа хьэщхьэрыIуэ Iэлыр зэрыдзакъэм, зэрыфыщIэм, зэрыкъугъым ещхьт. КIуэдыжыпIэ иувати, дуней куэщIым дахэу, гукъинэжу икIыжыну арат абыхэм къахуэнэжыр. Хьэтыдзэм хэщIыныгъэшхуэ ихьми, апхуэдизкIэ гуащIэу зауэрти, зы хьэтылI укIуриин ипэ къихуэу ащырищ хигъащIэрт. ЛъэныкъуитIми я хьэкуэстэгухэр зэхэлъэдэжащи, зэрагъэхь щымыIэу, зэшхуэзэесу зозауэ.
Шэджагъуэ нэужь хъухукIэ гуащIэу зэпэщIэтащ хьэтхэмрэ ащырхэмрэ. ИкIэм-икIэжым, Ашэрэд Ябгэм и хьэдэр шы лъапэкIэ къыщрахуэкI зауэ губгъуэм щызэрыукIхэр къызэтеувыIащ. Нынурт и унафэр ягъэзэ-щIат: Тутхьэлий и къуитIыр щIыгъуу яубыдат, Цэпкъым ипщри, пщэфэцIкIэ яIыгъыу, чачэу хуалъэфырт Ащырейм я гъуазэщIэм.
МытIэ лъэгуажьэмыщхьэу ягъэувами, хьэт лIыхъужьхэр зэрызэфIэтт.
— Ухэдэну хуит усщIати, уи псэм фIэфIыр къыхэпхащ. Абы щхьэкIэ пхуэфащэри къыплъысынщ, — бауэ-бапщэрэ, къэбэкхъауэ, и нэгум хуиту уригъаплъэу зи пыIэ бацэр дэзыгъэкIуэтея ащырыпщыр шыбгым зэрисым хуэдэу, Цэпкъ и тхьэмадэм щхьэщыхьэри, хуеплъыхащ.
МытIэ и жьэм лъы жьэдэзу жьэдэтти, лъэныкъуэкIэ еубжьытхэкIщ, зэрыпхъуакIуэм къыщIэнакIэу пыгуфIыкIри, и щхьэр ищIащ:
— ПщIэнуIамэ — щIэ!
— Уи пщым и пащхьэ лъэгуажьэмыщхьэу къитIысхьэ! — Нынурт Тутхьэлийрэ пщыкъуэхэмрэ ябгъэдэкIуатэри, къазэрыгурымыIуэр ищIэми, захуигъэзащ.
Хьэтыкъуэхэр щытт, Нынурт и лъэныкъуэкIэ къемыплъэкIыххэу. Ахэр зэрыпагэт, зэрыуардэт. Аслъэнымрэ кхъуэмрэ зэныбжьэгъукъым, зэпсэлъэгъукъым. Я щхьэ ирапэсыртэкъым, зыгъэнэхъыкIэну яужь къихьам хуеплъэкIыу, абыкIэ гулъытэ хуащIыну.
— Дэнэ щыIэ Сауштэр? — къызэплъэкIащ Нынурт.
Арыххэуи, и IэблитIыр яIыгъыу къагъэсащ и жьафэр и тхьэкIумакIэм нэс еупщIэтэкIарэ, зи бзэгур зи бгъэгум нэсу къилэлыр. Сауш- тэр апхуэдизкIэ уIэгъэ телъыджэ игъуэтат, теплъаджэти, уIуплъэфыртэкъым.
— Iуфш мыр! Тэрмэш дыщимыIэкIэ, дызэрыхуейуэ тщIынщ. БыдапIэм цIыкIуи ини дэсу щывгъуэтыр зэхуэфхуси, зыщIыпIэ щIэвубыдэ, мы плIыр ут нэхъыщхьэм деж щыкIэрыфпхэ… — унафэ ищIащ Нынурт.
Арыххэу зауэлI зыбжанэм къаухъуреихьри, бжыкI папцIэхэмкIэ къакIуэцIыпыджэурэ, лIиплIыр быдапIэм дахуэжащ.
— Си адэм кърапэса икIагъэр зы джатэ-уэгъуэкIэ зэфIэзгъэкIынукъым. ЛIэкIейуэ ирелIэ. ЦIыкIу-цIыкIуххэу къыгуэзгъэжынщ плIыми я лыр, — и щхьэр зэкIуэкIам хуэдэу, Iущащэурэ якIэлъыкIуэрт абыхэм Нынурти.
Уэздыгъэ шыхь
Зауэ губгъуэм зи щхьэр къизыхыфа гуп Фырат зэпрысыкIауэ, къухьэпIэмкIэ яунэ-тIауэ, Хьэтуссэ ягъэзэжырт. Я щхьэр къыпыхуарэ я напэр текIауэ хэкум зэрихьэжынур къахуэмыщIэу, зым и нэгум адрейр имыплъэжыфу, хуэм дыдэу кIуэрт ахэр. Сытыт жыпIэнури?! Псори армырми гурыIуэгъуэт…
Хьэтейм и пащтыхьышхуэу Хьэтусилэр къыщаукIакIэ, пщыгъуэр къызылъыса Тутхьэлийрэ абы и къуитIымрэ бийм щиубыда-кIэ, къэралыгъуэм гъуазэ щимыIэжкIэ, зэфIэкIат псори. Ащырейм ихьэхуащ къэралыгъуэр. Хьэтхэм къахуэнэжыр зыхьэхуам яхэшыпсыхьыжу лъэпкъыр дунейм текIуэдыкIыжынырщи, илъэс бжыгъэщ абы ихьынур. Ащырхэр къагъэIэпхъуэу къахэтIысхьэхущ и пIалъэр. АдэкIэ зи ныбжь къыптридзам и бзэр, и хабзэр, и щэныр къэпщтэнщи, нэхъыби ухуейкъым. Я щхьэр къыфIэхуауэ мы зекIуэм икIыжхэм я бынхэм я быныжхэм къалъхужынухэр нэгъуэщI жыпхъэм иту псэунущ, нэгъуэщIыбзэкIэ псэлъэнущ. Аращ лъапсэрых жыхуаIэжыр. Лъэпкъым и хьэл-щэнымрэ и хабзэмрэ зэрызэрихьэу щыта и бзэр Iурычи, нэхъыби ухуейкъым.
Апхуэдэ щIэщхъу къащыпэщылъкIэ, емыкIу пщIы хъуну пIэрэт зи адэ-анэ, унэгуащэ, бын, Iыхьлы яIуплъэжыну хуей, щхьэзакъуэ дыдэу унэм къранахэм яхуэпIащIэ зауэлIхэр?! Къэхъуа нэщхъеягъуэм и пэжыпIэр хэкум нэзыхьэсыжын, зауэ гуащIэм лIыгъэ къыщызыгъэлъэгъуа лIыхъужьхэм я хъыбар зыIуэтэжын, абыхэм уэрэд яхуэзыусыжын къэнэн хуейтэкъэ?! Мы блэкIа мазитIым хьэтхэм я нэгу щIэкIам, яшэчам, иужьрей пащтыхьышхуэмрэ абы и щIэблэ уардэмрэ зэрыкIуэдыжа щIыкIэр цIыхубэм яхэзыхьэн гуэр псэууэ къызэтенэн хуейтэкъэ?!
Гупсысэ куум зэщIиубыда зауэлIхэр зэщIэувыIыкIащ, ипэкIэ къахуэкIуэ дзэм хэплъэри. ГъащIэр яфIэмыIэфIыжрэ еша-елIауэ ерагъыу зи псэр хэкум зылъэфыжхэр къызэхэуващ, сыт къращIэми, хэт къызэрыхьми яфIэмыгъэщIэгъуэну. Апхуэдиз ныбжьэгъурэ лъэпкъэгъурэ къызрана зауэ губгъуэм зи щхьэр изыха зауэлIхэр мо къызэрыхь дзэ фIыцIэм къызэтраукIэми ядэрт.
— Гъуэгужь, апщий! — дзэр къэсри, и пашэхэр япэ къищащ, хьэтхэм зыкъыхуагъазэу.
Хьэтхэм я пэIущIэр зэплъыжри, я гур къызэрыгъуэтыжа хуэдэу, къэпIейтеящ къэблэгъар нэжьгъущIыдзэу къыщащIэм.
— Упсэу, апщий!
— Хэт фыхъуну? Дэнэ фыкIуэрэ? — ехьэкI-къехьэкI имыIэу щIэупщIащ зи щхьэрыхъуэным щхьэцыплъ къыкIэщIэплъ бзылъхугъэр.
— НэжьгъущIыдзэр фыкъэтцIыхуащ… Ауэ, зэфIэкIащ псори. Фэр гуэрым фи щхьэр хэвмылъхьэу, вгъэзэжи нэхъыфIщ! — къэпсэлъащ зыр.
— Сыт абы къибгъэкIыр, цIыхухъу?! — и нэщхъыр зэхэлъу, нэ къуэлэнхэр триубыдащ абы етIуанэ бзылъхугъэм.
— Ди пщыр игъуэта уIэгъэхэм къелакъым, пщыкъуэмрэ и щIалитIымрэ гъэру яубыдащ, хьэтыдзэри къызэтраукIащ… ЯмыукIар — гъэрщ. Сыт нэгъуэщI къибгъэкIынур? Яхьэхуащ ди щIыналъэр. ЩыIэжкъым Хьэтейри Хьэтусилэ и щIэблэри, — и щхьэр къыфIэхуащ зауэлIым.
— Си фIэщ хъункъым ар! Пэжкъым! Мэуэтхэр-щэ? Мэуэтхэр фщIыгъуакъэ? — жи цыплъым.
— Тутхьэлий сыщIыгъуу Мэуэтейм сыщыIащ сэ, гуащэ! УкъэсцIыхужащ. Псори къызэрекIуэкIам щыгъуазэ усщIынщ, — жиIэри, ныбжькIэ щIалэ дыдэу зы зауэлI къахокIри, Удынэ и пащхьэ къоувэ. — Къаркъэмыш дынэсыху тщIыгъуащ мэуэтхэр. Абдеж псыр куут, бгъуэти, ащырхэм лъэмыж къытралъхьэу щалъагъум, дзэзешэхэр зэгурыIуащ тIууэ загуэшу, зыр ипщэкIэ, адрейр ищхъэрэкIэ къекIуэкIыу, ащырыдзэр къаухъуреихьыну. Лъэмыжыр зэфIэкIыху уэритIыр къекIуэкIыфынут. Мэуэтхэр Фырат бгъурыту ипщэкIэ дэкIуеящ, хьэтыдзэр ищхъэрэкIэ дыкъэкIуащ, Цэпкъ деж дыщызэпрыкIыну. Ауэ, ащыр унафэщIыр нэхъ бзэджэжу къыщIэкIри, уплъэмэ плъагъуу зы уэр Къэркъэмыш деж къыщанэри, и нэхъыбапIэр ищхъэрэкIэ къыдэкIуеяуэ къыщIэкIащ. Псым Цэпкъ деж узэрыщызэпрыкIыфыр Мэтэнейм и тетым яжриIауэ арагъэнущ. ДызэбзэджэкIыну зи яужь дихьахэр нэхъ бзаджэжу къыщIэкIри, хьэтыдзэмрэ ащырхэмрэ Фырат и адрыщI псыхъуэм дыщызэрихьэлIэри, дызэзэуащ. Хьэтхэр дыхагъащIэрти, быдапIэм дыдэтIысхьэжри, дыдэсащ тхьэмахуэкIэ. ЗэрыжаIэмкIэ, Тутхьэлий щыгугъырт мэуэтхэм псори къагурыIуэмэ, къэсу хьэтхэр кърагъэлыну. Ауэ мэуэтхэм зыщаIэжьэм, ащырыдзэми быдапIэр къыщиухъуреихьым, дызэрыхъу дыхъуну дапэщIэуващ. ПцIыр сыткIэ щхьэпэ — ди къару къихь къэдгъэнакъым. Ауэ ащырыдзэр куэдкIэ нэхъыбэт. Уеблэмэ, зекIуэм дыкъемыжьэ щIыкIэ зэрыхуэдгъэфэщам нэхърэ нэхъыбэт. ИкIэм-икIэжым къыттекIуэри, Тутхьэлии, пщыкъуэхэри, Цэпкъ и тхьэмадэри гъэру яубыдащ. Хьэтыдзэм къыхэнамрэ Цэпкъ цIыхуу дэсам иращIамрэ дыщыгъуазэкъым, гуащэ.
— Мэуэтхэри къэсакъым, ара? — и макъыр ехуэхащ Удынэ.
— Къэсакъым! — зигъэкIэщIащ щIалэми.
— Пэжкъым! Пэжкъым ар! Си адэм и псэ Iуту, цIыхур утыку къринэнукъым. Минрэ къагъэпцIами, илъ имыщIэжауэ, зауэ губгъуэм икIынукъым. Нэвгъазэ иджыпступцIэ! Нэвгъази, гъуэгур дывгъэлъагъу, мыбдеж фи псэр щыхэвныну фыхуэмеймэ, — къажьэхэлъэдащ абы Удынэ и щIыбагъ къыдэт пщащэр.
Гуащэр и пхъум зэран хуэмыхъуу игъэпсэлъащ, пэрыуэну и гущхьэ къэмыкIыххэу. Сыту жыпIэмэ, захуагъэт Атисэ жиIэр, пцIыуэ зы псалъи хэлътэкъым. И вакъуэ адэмрэ и къуэшымрэ зэи утыку къринэнутэкъым Алэдамэ. Мэуэтыдзэм щыщу зы зауэлI закъуэ е зы нэрыбгей я псэр пытуи, хьэтхэм хъыбар гуэр къыхуамыхьу зыщагъэгугъынутэкъым.
— ФепIэщIэкIащ-тIэ, хьэтхэр. Имычэзууэ фи гугъэр хэфхыжри, зауэ губгъуэр фыбгынащ. Хэкум къивнахэр зымащIэ тIэкIукIэ фIыуэ флъагъурэ, лIыгъэ фхэлъыр пэжмэ, ди япэ фиту нэвгъэзэнурэ, фи щIыналъэм апхуэдиз лей къезыхар зэтевукIэнущ. Филъ фщIэжынущ! — хэкъузауэ, къытехьарэ и нащхъуэхэр фIыцIафэу къызэкIуэкIауэ къыщIэплъащ Удынэ.
Апхуэдэу тезыгъэгушхуэн псалъэ хъунт хьэтхэм къахуэтыр. ЩIыдагъэ къракIыхыу, мафIэ щIадзэжам хуэдэу, къызэщIэлымбащ арыххэу, зи щхьэр пылэлу ущхэр. Псалъэ лей къыхамыгъэкIыу, гугъэ нэхур къахэзылъхьэжа нэрыбгейхэм я пэ къиувэри, Цэпкъ и лъэныкъуэкIэ заукъуэдиящ.
* * *
БыдапIэм и утыку нэхъыщхьэм деж пкъоушхуиплI щыхатIарэ, къуентхъ нэхъыщхьэу къаIэрыхьа лIиплIыр абыхэм кIэрапхауэ кIэрытт, щIыIэ уаем хэту. Къалэм къыдэтIысхьа биидзэр, я унэжь щещэтэхыжа нэхъей, хьэлыншэт.
БыдапIэм узэрыдыхьэу ижьырабгъумкIэ кIыхьышхуэу зызыукъуэдия шэщым бзылъхугъэхэмрэ цIыкIухэмрэ щIаубыдати, я гъы макъым гущIэр ичатхъэу къыщIэIукIырт. АдэкIэ, шэщым къыпыт мэкъу гъэтIылъыпIэмрэ гуэнымрэ цIыхухъухэр щIагуэри, хъумакIуэ зэщIэузэдахэр ирагъэувэкIыжауэ, ащыр зауэлIхэм загъэпсэхурт. ЩIыунэмрэ хьэпсымрэ ихуэр ист.
Нынурт игу ирилъхьат Цэпкъ зы IэпапIэ къыхимынэу зэтригъэсхьэнуи, я къару къызэрагъэпэщыжу заIэтыжыхут и пIалъэр. Пэжт Арнэут жиIар, ащырыпщыр Хьэт щIыналъэрат зыхуейр, хьэтхэр имысуи, зыгуэр- кIэ упэрымыуэмэ, къэралыгъуэр зи инагъым псы иригъэжыхьыжынут. Ауэ хэт абы пэрыуэжынур?! Напэтехыу къыхагъэщIащ хьэтхэр…
Утыкум деж щрапха лIиплIым якIуэцIылъ губжьыр къивырывыкIыу къикъуэлъыкIырт я кIуэцIыкIыщIэми, уэшхи уэси зыхащIэжыртэкъым. Iэмалыншагъэмрэ гъащIэм и гущIэгъуншагъэмрэ мафIэ мыужьыхыжу зи Iэпкълъэпкъым итIысхьа, щIэщхъушхуэ къызыщыщIа лъэпкъылIхэм я щхьэр зэкIуэкIыным нэсауэ гупсысэрт. Зыми къыпхуемыгъэгъэзэжынуми, зыри пхуэмыхъуэжынуми, я нэгу щIэкIа псори, къытрагъэзэжурэ, зэхуагъэхъурт. Мыбдеж мыпхуэдэу тщIатэмэ, мобдеж нэгъуэщIу дыщыпсэлъатэмэ… Бдэ-умыдэми, блэкIам зыгуэркIэ зыпхуегъэхъуэжыну, уи щыуагъэкIэ IэмалыфI зыIэщIэбгъэкIауэ къыщыбгурыIуэжым деж абы уигъэпсэуркъым, уешх, уигъэбауэркъым.
Жэщым уаер мэятэри, псыи, къуакIи, бгыкIи, тафи егъэщт. ЦIыху Iэпкълъэпкъыр сытым щыщ, и гущхьэм къэбэкъауэр къыщыуами?! Уэсым псыф ищIа щыгъынхэр зыщыщтыхьыжа лIиплIым я нэбжьыцыпэхэмрэ набдзэхэмрэ сытхъур пищIэжарэ я Iупэхэр IурыущхъуэнтIыкIауэ нэху къекIащ. Жэщ ныкъуэ хъуху IуэмкIэ къыщыIуат сабий мэжэлIахэмрэ фыз гужьеяхэмрэ я гъы макъри, абыхэм егупсысурэ уаер зыхащIакъым лIиплIым. Зым адрейм щигъэпщкIуж нэпс-хэр Iэмалыншагъэм къафIыщIихурэ я жьакIэм хэлъэдэжу кIэрыта цIыхухъухэм иужькIэщ къащыгурыIуар щIыIэм зэрисыжыр. БыдапIэм щепсыхахэр жей IэфIым хилъафэу, гъэрыпIэ исхэмрэ щIыунэм щIаубыдахэмрэ щэху хъужа нэужьщ, хьэм хуэдэу, щIыIэм дзэкъэн щыщIидзар.
Нэхущыр къахуэмыгъэсыжу щыса нэхъей, адакъэхэм я Iуэгъуэм ирихьэлIэу пщIантIэм къыдэуващ ащыр зауэлIхэмрэ абыхэм я гъуазэмрэ.
Жеймэ къызэрымыушыжынур быдэу ящIэ пэтми, нэхулъэр къыщызэщIитхъым ирихьэлIэу зи напIэхэр хьэлъэ хъуа лIиплIым закъригъэщIэжащ пщIантIэм къыдэува зауэлIхэм я Iэуэлъауэмрэ псалъэмакъымрэ. КъуэкIыпIэмкIэ зыщызыIэт дыгъэм къыпих бзий гуащIэхэм псынщIэу къигъэщIытащ абыхэм я жьакIэм трищIа сытхъур. Гъатхэр хуэм-хуэмурэ къызэрыблагъэм и нэщэнэу уафэ джабэмкIэ зыкъыщызыIэта дыщэ топым хьэтхэм, яужь дыдэу игъафIэ хуэдэ, гуащIэу къахуепсырт. Арами, жэщ псом щIыIэм идыкъа цIыхухъухэм я напIэр хьэлъэ-хьэлъэу фIэкIа къахуэIэтыртэкъым.
Шэщымрэ гуэнымрэ ипэIуэкIэ къыщIалъэфа хьэуазэмрэ мэкъумрэ цIыхухэр зыщIаубыдам и бжэIупэм щызэтралъхьэрт. ГурыIуэгъуэт ащырхэм я гум илъыр. Ар зэралъагъууи, зэфIэтрэ я IэмкIэ кIэрыщIауэ утым щрапха цIыхухъухэм зэрыгъэкIийуэ щIадзащ:
— Абыхэм сыт я лажьэр, зинэкIэ къалъхуа гуп! Щывгъэт! Щывгъэт! — и макъым къызэрихькIэ кIийрт МытIэ.
Ауэ хьэтыбзэр къызыгурыIуэу зы цIыху яхэтыжтэкъым ащырхэм, хьэтхэми ащырыбзэр я щыпэти, дэгурэ нэфрэ зэпэувам хуэ-дэт.
— ЖысIатэкъэ, МытIэ, укъыскъуэмыувэмэ, лIэкIей фызэрыхъунур?! — ягъэтIылъа хьэуазэм бгъэдэкIуэтащ Нынурт, пхъакъуэр IэщIэлъу.
— Хьэдрыхэ укъыщызгъуэта пщIондэ, уи фэм исхыжынщ сэ уэ ди нэгу щIэбгъэкIар! — и дзэ зэтеуэхэм къыдэпсэлъыкIащ Тутхьэлий, губжьым зэридзэу.
— IукI абдеж, IукI, жысIакъэ! Хьэм яшхыжын хьэщхьэвылъэ! — Iэмалыншагъэм игъэкъургъырт Лулимэс.
Зы псалъэ къызыгурымыIуэ ащырыпщым фIэдыхьэшхэнт гъэрхэм зэрызаукIыжри, бампIэм къызэрызэгуиудри. Нынурт бза-джэу пыгуфIыкIщ, пхъакъуэр зыIэпигъэхури, напIэзыпIэм мафIэр къэлындащ.
— ЩIэвдзэ абыхэми! — унафэ яхуещI ащырыпщым, кIыхьу зызыукъуэдия Iуэмрэ гуэн щIыхьэпIэхэмрэ еувэкIауэ кIэрыт зауэлIхэм.
Ащыр зауэлIхэм зэпаIыгъыу чей фIыцIэжьхэр къахьщ, пкъохэр зытет лъагапIэм и лъабжьэм кIэщIалъхьа пхъэ дакъэхэм щIыдагъэр тракIэри, мафIэ ирадзыжащ арыххэу.
— Хьэтейм хьэдэр щыщIалъхьэркъым. АтIэ ягъэсыж. Аратэкъэ?! — быдапIэ дыхьэпIэм деж щызэхигъэува ащырыдзэм къахыхьэжауэ, и нэщхъыр зэхэлърэ, и гур хьэтхэм ятезэгъауэ щытт Нынурт.
Ащырыдзэ гущIэгъуншэр абы и щIыбагъ къыдэтт, я напщIи хэмылъэту а хьэкIэкхъуэкIагъэм кIэлъыплъу. МафIэ бзийхэр пхъэбгъу зэхуакухэм къыдэпхъукIыурэ и лъакъуэм къедзакъэми, Iугъуэ фIыцIэ Iувым имыгъэбауэми, хьэтыпщым и щхьэр лъагэу иIэтащ, и гуIэ макъ бийм зэхримыгъэхыну и дзэр зэтрикъузэри. БыдапIэм укъыдэплъмэ, аддэ, жыжьэу, ипщэкIэ къыдэкIуейрт мэуэтыдзэр. Къэсащ! Къэсащ Алэдамэ! Къызэригъэгугъауэ, утыку къринакъым… Тутхьэлий и гур къызэрыгъуэтыжауэ щыгуфIэм, Нынурт къэхъур къыгурымыIуэу къытехьащ.
— Месри уи ажалыр, емынэжь! — нэхъри къызэщIэблэ мафIэ гуащIэр къыфIэмыIуэхужыххэу, ину жиIащ Арнэут, дыхьэшхыу.
Мэуэтхэм я къэси, я упщIати зыуэ, къэхъуар къызыгурымыIуэ ащырыдзэм къахэлъадэ-ри, зэбграхуащ. Узиужагъуэнт Алэдамэ къызрихьэлIар: быдапIэм и ижьырабгъур зэрыщыткIэ мафIэм дрилыпщIейрт. Iугъуэ фIыцIэшхуэр Цэпкъ быдапIэм къыщхьэщыувауэ, аддэ жыжьэу укъаплъэмэ, зы гуIэгъуэжь гуэр къызэрыхъуар къуигъащIэу, уэгум иуфэразэрт. Ащырыдзэр мэуэтхэм къапэщIэувауэ, быдапIэм дамыгъэхьэми, нэрылъагъут цIыхухэм лей къазэрытехьар. ПщIантIэ кIуэцIым деж щыкIэрапхэу мафIэ зыщIадзэжар хэтми гурыIуэгъуэт.
— ФыкъеувэкIи зифч хьэкуэстэгухэм! Лъэсыдзэм шабзэр къэфшэщI! — кIийуэ яхэтт зауэлIхэм Нынурт.
Апхуэдэу Iуэхум зыкъызэридзэкIыну зи гущхьэ къэмыкIыхха ащырыпщым къыгурыIуэртэкъым къебгъэрыкIуа дзэр зищIысри къыздикIари.
— Iуэм щIаубыдахэр къыщIэвгъэкI! Зыгуэр фыпхыкIи, Iуэм щIаубыдахэр къыщIэвгъэкI! — къызэпача гъуэгуанэми мы зауэм халъхьа апхуэдиз гъащIэми мыхьэнэ имыIэу, къызыкIэлъыкIуэжар псыхэкIуадэ хъункIэ шынэу, мыувыIэжу кIийрт мэуэтыпщыр.
Ащырыдзэр зэтезыкъутэ мэуэт пэрытхэм я пашэу быдапIэм и дыхьэпIэм гъунэгъу хуэхъуа Дыгъэмыс и тхьэкIумэм ицырхъат адэм жиIэхэри, зыщымысхьыжрэ псэху имыщIэу, и джатэр игъабзэу, шым нэхъри елъэдэкъауэурэ кIуэцIрыкIырт. СэмэгумкIи ижьымкIи къебгъэрыкIуэр ирилъэщIэкIрэ къыпэщIэувэм и гущIыIум ирикIуэ щIалэщIэр пщIантIэм щыдэлъадэм нэбгъузкIэ къилъэгъуащ быдапIэм и къухьэпIэ бжэхэр хаудауэ нэжьгъущIыдзэр къызэрыдыхьэр. Дыгъэ-мыс къэуIэбжьынуи, къыздикIари къыздихуари ямыщIэу къэса нэрыбгейхэр зэпиплъыхьынуи зэман иIэжтэкъым: мафIэм Iуэбжэм зридзауэ дрисейрт, абы щIаубыдахэри гъуахъуэрт.
— Iуэбжэхэр Iуфхи цIыхухэр къыщIэвгъэкI! — и гъусэхэм закъыхуигъазэу къызэкIиекIри, япэу зыхуэзэ Iуэбжэм деж щепсыхащ кIуэрыкIуэм зэрытету шым къелъа Дыгъэмыс.
Бжэм бгъунжырыщэу кIэрылъ хьэлъкъышхуэм уеIуси убгъэдыхьи мыхъуу мафIэм зэщIищтат, Iуэм телъ бгъэныщхьэри арат. Дауэ мыхъуами, цIыхухэр мин бжыгъэкIэ щIаубыдауэ щIэтти, къыумыгъэлу хъунутэкъым. Дыгъэмыс хьэлъкъыр бжыкIкIэ Iуиудщ, бжэр зэIуидзри, Iуэм щIэлъэдащ.
НэжьгъущIыдзэм япэ иту быдапIэм къыдэлъэда Удынэ илъэгъуат и щIалэр Iуэм зэрыщIэлъэдари, зэ теуэгъуэм къыхущIэхым хуэдиз цIыхубзрэ сабийрэ къыщIихыурэ мафIэм пэжыжьэу зэригъэтIылъри. А тхьэмыщкIэ цIыкIухэр Iугъуэм игъэмэхами, пщтырым игъэбампIэу я гур зэгуэудами, мафIэ епхъуами хэт ищIэрэт. Ауэ Дыгъэмыс и дамащхьэм дэпыр къытелъэлъми, и нэгур пщтырым къызэщIигъэуцIыплъами, къызэтемыувыIэу тригъэзэжурэ зи лъэм къримыхьэкIыжхэр къыщIихырт, лъэрытетхэр игъэпIащIэурэ къыщIигъэкIырт.
— Утыкум щрапхахэр къытефх псынщIэу! Ес мафIэм! ПсынщIэу къыкIэрыфтIэтыкI! Фэ гупыр мобыхэм фадэIэпыкъу, адрейхэр феуэ ащырхэм! — и макъым къызэрихькIэ джэурэ, биидзэм и адрей лъэныкъуэмкIэ къекIуэкIащ Ассей.
Ащырхэм кIуапIи жапIи яIэжыртэкъым. Ипэ жэщым тхъэжу зэхэсарэ Хьэтейр зи IэмыщIэ илъу зи гугъа Нынурт ищIэнури здэжэнури имыщIэжу утыку къинати, делэ хъуам хуэдэу, и нитIым къригъэжыхьу зиплъыхьырт.
— Псэууэ сIэщIэкIынукъым… Дауэ сымыщIами, псэууэ сIэщIэкIынукъым… Си адэр къаукIащ абыхэм… — Iущащэрт ар, ихъуреягъым къыщыхъу дунейкъутэжым и лъэр щIигъэхуарэ, и Iэпкълъэпкъыр зыхимыщIэжу.
Нынурт гу лъитат нэрыбгей зыбжанэ лъагапIэм дэкIуеяуэ, пкъохэм кIэрапха я гъэр нэхъыщхьэхэр къызэратIэтэжым. Ар удыну зытехуа ащырыпщыр гъуахъуэрт, Iупсыр къыжьэдиупцIыкIрэ и нэ хъуреитIыр къихуным хуэдэу къригъэжу:
— Шабзауэхэ! Зывгъази, феуэ мо гупым! Псэууэ къевмыгъэх! Феуэ!!!
Абы ирихьэлIэу и лъэгур мафIэм щIижьыкIыу ар зи гум хыхьэжа Лулимэс къэзытIэта нэрыбгейм къытемахэри, и плIэм дэлъу дэкIуеипIэм кърихьэхащ. Атисэ и сэжьейр зыдилъэ щIэп кIапсэр къедаIуэртэкъым. МафIэри гуащIэу къызэщIэплъащи, абы фIэкIмэ, зытет пхъэр кIуэцIрыщIыкIыу дэпым хэхуэжынкIэ шынагъуэт.
— Шабзэшэхэр къолъатэ! — гъунэгъу дыдэу къэIуащ.
— ЩIэфхъумэ пщыр! — жиIэри, къыхукIэрымытIэтыкIыу зыкIэрыт пщыкъуэм зришэкIащ, шабзэшэхэм щихъумэу.
— Атисэ… Атисэ… — Арнэут и лъеитIыр щIисыкIарэ, и лъэгур мафIэм зэрыщIижьыкIыр къыфIэмыIуэхужу, зэрифIэщкIэ къэкIиящ.
Мэуэтыпщым ипхъу закъуэм и нэ фIыцIитIыр щIилъафэми, къызэтемыувыIэу, кIапсэм еныкъуэкъурт. Атисэ зэран къыхуэхъу мэIу хъурейр и щIыбым иридзэкIауэ илъу къыщIэкIри, и плIэр нэхъ къызэтена мыхъумэ, и Iэбли, и лъакъуи, и кIэнтIыIуи, и джаби къэмынэу шабзэшэ хэлът. Арами, игъэзэщIат абы щхьэгуащэм къыхуищIа унафэр.
Тутхьэлий щIэзыхъума нэрыбгейм и щIыбыр пцIанэу къыщIэкIри, пхуэмыбжыну шабзэшэ IэплIэ къытещащэри, кхъузанэм хуэдэу зэприхулыкIауэ ещэтэхащ. Абы ипэ къихуэу къригъэутIыпщыжа хьэтыпщыр пкъом къыщыкIэрыщэтым ирихьэлIэу къэса нэрыбгейм Тутхьэлий къипхъуатэри ирилъэфэхащ. Къезыгъэла пщащэр Арнэут и плIэм дилъхьэри, къелъащ, пхъэбгъур кIуэцIрымыщэт щIыкIэ.
И щIыбым илъа мэIум шабзэшэ зыбжанэ къызэрызэтригъэувыIам и фIыгъэкIэ Атисэ зэшэзэпIэ хъуатэкъым, ауэ пщащэм игъуэта уIэгъэхэм къызэремылынур наIуэт.
Удынэ и кIуэцIым щыщIэр зыщIэр Псатхьэм и закъуэт. И щхьэгъусэми, и къуэми, и пхъуми егупсысырт ар. Дэтхэнэм укIэлъыплъын, дэтхэнэм укIэлъыкIуэн. Гуащэм и нэм къригъэжыхьри, Атисэ илъагъужыртэкъым, Алэдамэ зэхэуэм и гуащIэгъуэм щыIэт, Дыгъэмыс увыIэгъуэ имыIэу зыщIэлъадэ Iуэм и бгъэныщхьэр исри къещэщэхыжати, щIалэ-ри абы дэбзэхащ.
— Дыгъэмыс! Дыгъэмыс! — быдапIэм дэт зэрыгъэкIий макъым Удынэ ейр къахэщ и гугъэжу, и тэмакъыр иритхъунщIэхыжауэ джэрт гуащэр.
Iуэм къыщIэнахэр, шэч хэмылъу, Iугъуэмрэ мафIэмрэ иукIат. Апхуэдиз лыгъейм цIыху псэууэ къыщIэнэныр пцIыт. Ауэ ипхъуэта цIыхухэр ажалым къыIэщIитхъыжыну пэщIэува мэуэт пщыкъуэм и чэзур къэсатэкъым. Нобэкъым. Ар къызыхуигъэщIа псори зыми ищIэркъым. Ауэ Удынэ и щIалэ пажэр ауэ сытми итыну хьэзыртэкъым.
Мэуэт гуащэм и щIакIуэ фIыцIэр хуабэм къигъэвыжа мылыпсым хикухьщ, псыр къыпыжу зытриубгъуэжри, къеплъэкI имыIэу Iуэм щIэлъэдащ. МафIэр къэблэгъэху блыным зыкIэракъузэурэ, Iугъуэм итхьэла цIыхубз къомым я бынхэр зэщIаубыдауэ, хэти гуIэгъуэжьым щихъумэу цIыкIухэм зытраубгъуа-уэ зэхэлът. Хэти и хьэдэр дэп хъужауэ, хэти уэгъум деж щIы щхьэфэр зэрызэгуэтхъым хуэдэу, я щIыфэр зэгуэтхъарэ, лы плъыжьыр лэдэх зэхуакухэм къыдэплъу мафIэм исауэ зэхэлът. Дыгъэмыс утыкум илът, Iугъуэм игъэмэхауэ. Удынэ абы щхьэщылъадэщ, и блэгущIитIым и Iэхэр кIэщIигъэлъадэри, и щIалэ пажэр Iуэм къыщIилъэфащ.
НэгъуэщI зыри къыфIэIуэхужтэкъым гуащэм. Апхуэдэ гузэвэгъуэм уи быныр псэууэ къыхэпхауэ, гуфIэгъуэри гуIэгъуэри зэхуэдэу зыхэпщIэу, уи жьэмкIэ къыжьэдэпкIыжыным хуэдэу анэгур къеуэу. Удынэ куэд дыдэ илъэгъуат, ишэчат, псэзэпылъхьэпIэ куэдми къикIат, ауэ а псори щигъэгъупщэжауэ, и къуэм щхьэщыст гъуэгыу.
— Дыгъэмыс! Къаплъэт мыдэ!
ЩIалэм и щыгъыныр апхуэдизкIэ къэплъати, кIуэцIижьыхьыным хуэдэу, Iугъуэ къыпихурт. Гуащэм Дыгъэмыс епIэщIэкIыу щилъэфащ щыгъыу хъуар, и щIагъщIэлъым нэс.
— И лыр мафIэм ес, гъэупщIыIужын хуейщ, — жиIэурэ, IэгукIэ мылыпсыр къищтэурэ, щIалэм и щIыфэм трикIэрт. — ГъэупщIыIун хуейщ, армыхъумэ и лыр кIуэцIрисыкIынущ.
Гуащэм илъагъужыртэкъым быдапIэр зыубыда ащырыдзэм и нэхъыбапIэр мэуэтхэмрэ нэрыбгейхэмрэ зэтраукIэу, Iуащхьэу къызэрагъэтIылъар. Зыри хуиIуэхутэкъым зы гуп яIэщIэкIыу къуэкIыпIэмкIэ зэраунэтIами. Удынэ и дунейм тетыр цIыхуищт: и бынитIымрэ и щхьэгъусэмрэ.
Дыгъэмыс и щхьэр зэрихьэрт, зыкъищIэ-жауэ.
— ЦIыху Iэджи къыщIэнащ иджыри… Iэджи къыщIэнащ. СыутIыпщ! — и щIыфэм мыбжьыбжьу зы IэпапIэ темылъми, зыкъиIэтыну къеIэрт щIалэр.
— ЗэфIэкIащ, Дыгъэмыс! ЗэфIэкIащ. Зэ, загъэ! А, си щIалэ, загъэ! — щIым иригулIыжырт ар и анэм.
Зы зэман Удынэ зыкъищIэжри, и щхьэр къиIэтащ. Аддэ жыжьэу, Алэдамэ щытт, и щхьэр ехьэхауэ. МазитI щIауэ имылъэгъуа и щхьэгъусэм зэрыIуплъэу, Удынэ и гур псэхужащ. И щхьэгъусэр мы зекIуэм псэууэ имыкIыжыну къыщыхъуами, абы иригуIэу щIымахуэр ирихами, мес, псэут, узыншэт. Абы и закъуэ… КъызыкIэлъыкIуа текIуэныгъэр къахьэхуарэ, биидзэм иубыда быдапIэр къыIэщIахыжауэ, цIыхухэм я нэхъыбапIэр хуит къащIыжауэ зэхэтщ нэжьгъущIыдзэмрэ мэуэтхэмрэ.
— Дэнэ щыIэ Атисэ?! — зэуэ и щхьэм дэуейри, къыщылъэтащ Удынэ. — Дэнэ щыIэ Атисэ? Флъэгъуа Атисэ?
БлэкIи къыблэкIыжи щымт. Хэти и щхьэр щIегуэ, хэти и напIэр иредзых, хэти и Iупэр икъузу гуащэм къоплъ.
— Атисэ дэнэ щыIэ, зо?! — мэуэт гуащэр къэгужьеижащ аргуэру.
— Атисэ уIэгъэ хъуащ, — жиIащ абы къыбгъэдэкIуэта щхьэгуащэм.
Удынэ къыжраIар къыгурымыIуа хуэдэ, и нэщхъыр зэхэлъу еплъащ абы.
— Дэнэ здэщыIэр? — и тэмакъым къыщIэгъуэлъхьа шыкъырыр ирикъухын и гугъэу, и Iупсыр иригъэнэхри, щIэупщIащ Удынэ.
— Мобдеж щылъщ. КIуэ. Сэ щIалэр зыхуей хуэзгъэзэнщ, — жиIэри, и дамащхьэм къытеIэбащ.
Удынэ и лъэр щIэщэту, зыIуплъэнум щышынэу, зыхуэмыужьу лъэбакъуэ зытIу ича нэужь, къарууэ хэлъыр зыхуихьэсыжри, зричащ. Пщащэр щылът хэIубауэ, и Iэпкълъэпкъым шабзэшэ зыбжанэ хэлърэ, езым укъимыщIэу. Удынэ и фэр пыкIри, и Iупэр щхъуантIэ къэхъуащ, абы зэрыIуплъэу. Арат ар зыщышынар, арат абы ипхъу закъуэр нэрыбгейхэм зэрахыхьар щIыфIэмыфIыр. Арат, къызэрыщIэкIымкIи, анэгу тхьэмыщкIэр щIэпIейтеяр. Гуащэр, теплъэкъукIыу, гу зыщимыхуа, хуэфащэ гулъытэ зыхуимыщIа, зыщIэбэг щытхъу псалъэр къызыхуэмыгъэ- са пщащэ цIыкIум и гъащIэр Хьэтейм щхьэузыхь хуищIауэ щылът. Удынэ зэм и щхьэгъусэм йоплъ, зэми щIакIуэм телъу щIым щылъым йоплъыж. Алэдамэ и нэщхъыр зэхэлъу щытт, и жьэпкъыпэр пыкIэзызыхьу, кIэщI-кIэщIу бауэрэ, хьэуа жьэдишэм иримыкъуж нэхъей, и бгъэгум епхъуэу. Гуащэм лъэгуажьэмыщхьэу зригъэщэтэхри, Атисэ и щхьэм Iэ дилъащ. Пщащэр бауэрт.
— Шабзэшэхэр щхьэ къыхэвмычыжрэ? Егъэуз мыбыхэм Атисэ и Iэпкълъэпкъыр. Щхьэ къыхэвмычыжрэ? — къыхачыжмэ, нэхъ псынщIэжу лъыр къиутIыпщу, зэрылIэнур ищIэ пэтми, гуащэр гужьеяуэ къахудэплъейрт арыххэу къэса нэрыбгей Iэзэхэм.
— ЗышыIэ, Удынэ. УощIэ зэрымыхъунур. Епсэлъэжи нэхъыфIщ. ФащхьэщыкI, — жиIэри, Iэзэхэм ящыщ зым Iуишащ пщы унагъуэр къэзыухъуреихьахэр.
— А, сэ си тхьэмыщкIэ! А, си тхьэмыщкIэ цIыкIу! Сыт мыгъуэр пхуэсщIэн?! Щхьэ мыгъуэм укъесшэжьат, си хъыджэбз дахэ цIыкIур?! — и гур къратхъарэ и бгъэгум жьыуейр щызэприхуу гъуанэшхуэ хъуа нэхъей, Удынэ и Iэпкълъэпкъыр къеузырт.
Абы и пкъым уз мыцIыху гуэр къитIысхьати, и куцIым хыхьэжауэ, къришхыкIым хуэдэт. Удынэ, лъэкIамэ, и гъащIэр тIэунейрэ итынут, ипхъу закъуэр псэууэ мы зауэм хэкIыну ищIамэ. Дэтхэнэ анэми, шэч лъэпкъи гупсысэ леи къыхимыгъэкIыу, и гъащIэр итынущ быным щхьэкIэ. Iэгъуэблагъэм цIыхуу итым игъащIэ псокIэ я тхьэкIумэ къинэу кIиину хуейт ар. Ауэ, мэуэт гуащэм къекIурэт апхуэ-дэ зыщIыкIэр?! Зи псэ еджэу телъ тхьэмыщкIэри бгъащтэ хъурэ?!
— ЗыIыгъ! — гуащэм и щхьэр зэкIуэкIыным зымащIэ тIэкIу фIэкIа зэримыIэжым гу лъитэри, щхьэгъусэм и дамэм теIэбащ Алэдамэ. — ЗышыIэ. ЕмыкIущ…
— Си анэ… — щэху дыдэу къэIуащ хъыджэбз хэIубам и макъыр.
— Сыт, си дыщэ кIанэ? СынодаIуэ, си псэ закъуэ! — зригъэзыхри, и пхъум и щхьэфэм Iэ дилъащ Удынэ.
— КхъыIэ, зыри умыгъэкъуаншэ къэхъуамкIэ, уи щхьи умыгъэкъуэншэж! Хьэтыпщым-рэ пщыкъуэмрэ къаукIатэмэ, я къуэпсыр гъужынут. Зэрыхъум хуэдэу сщIащ.
Удынэ а псалъэхэр щызэхихым, зыхуэмышыIэжу, къыщиудащи, зэщыджэу магъ, макъыншэу.
— ЦIыхубзу щыIэм я нэхъ хахуэр си анэ да-хэу, цIыхухъум я нэхъ лIыхъужьыр си адэ щабэу сытетащ дунейм. Сыфхуэарэзыщ. Гуауэ фщыхъун псалъэ зэхывэзгъэхами, къысхуэвгъэгъу! — и напIэр къыхуэмыIэту, къехьэлъэкIыпэу Iущащэрт пщащэр.
— Апхуэдэу жумыIэ, си псэ закъуэ! УзутIыпщынукъым. Сыхуейкъым… УзмыгъэфIэжауэ, гу пщызмыхуауэ… КхъыIэ, апхуэдэу жумыIэ, Атисэ, — зэгуэудырт анэгур.
— Уигу умыгъэныкъуэ, си анэ. Си напэм уи Iэр щабэу къыдэлъи, абы нэхъ фIыгъуэ къызитынкъым уафэм, — зэхэпх къудейуэ жиIащ Атисэ, псалъэм и кIэуххэр ишхыжрэ, и бзэр илъахъэу.
— А, си нэфIыцIэ цIыкIу. Си хъыджэбз хахуэ! Сытым хуэдэу си щхьэр лъагэу сыбгъэлъагъужа, си гу къабзэ. Пщы унагъуэм хуэфащэ дыгъэ бын! — Удынэ и пхъум и нэкIум Iэ дилъэщ, зригъэзыхри, и нэкIубгъу къаплъэм ба хуищIащ.
ГъащIэр хуэм-хуэму зыхэкI Iэпкълъэпкъ дийр игъэхуабэу, Удынэ хуэмыубыдыж нэпс пщтырхэр хъыджэбзым и нэгум телъадэрт.
— Си адэ! ЩIыIэм сес… — щыжиIэм, Алэдами зыхуэмышыIэжу зригъэщэтэхащ.
Абы и нэплъитIыр игъэпщкIуу хъыджэбзым щхьэщытIысхьэри, хузэфIэкIыххэр арати, Атисэ и плIэм и IитIыр трилъхьащ.
— Сэ узгъэхуэбэжынкъэ, си дахэ. Иджыпсту узгъэхуэбэжынкъэ, — жиIэу, гуащэр и пхъум щыбгъэдэгъуалъхьэм, иужь дыдэ Атисэ хьэлъэу хэщэтыкIри, зэгъэжащ.
Хъыджэбзыр къызэмылыну уIэгъэ зэрытелъыр ищIэми, гуащэр щыгугъырт телъыджэ гуэр къэхъуу, Псатхьэм Атисэ гущIэгъу къыхуищIыну. И Iэзэгъуэ къигъуэту ипхъу закъуэр къригъэлыфыну. Псори нэрылъагъуми, хуейтэкъым Удынэ ар и фIэщ ищIыну. Пщащэм и псэр зэрыхэкIар, зэрымыбэуэжыр къыгуры-Iуа нэужь, Удынэ и щхьэр зэкIуэкIам хуэдэу, хъыджэбзым и щIыфэм шабзэшэу хэлъыр къыхичри, хьэдэр зрикъузылIащ. Анэм и быныр игъэудэIу нэхъей, щIиупскIэу щыст, и нэр жыжьэ гуэрым хэплъызауэ.
— Жей, си псэм къыкъуэжа къудамэ цIыкIу… Игъуэ къэмысауэ пыщэщыжа си пщIащэ. Дуней псо и уасэу гу къабзэ. Хахуэу щыIэм я нэхъ хахуэ. ФIыгъуэу щыIэм я нэхъ лъапэу Псатхьэм къызита. Сыту гувауэ къызгурыIуэжа ар. КхъыIэ, къысхуэгъэгъу, си дыщэ кIанэ! КхъыIэ, къысхуэгъэгъу! — гуащэр имыгъэбауэрэ и тэмакъыр щитхъыным хуэдэу узу тыкъырышхуэ къыщIэгъуэлъхьащ и пщэм.
Ажалым къыIэщIаха хьэтыпщымрэ абы и къуэхэмрэ пIэм хэлът я лъэгур мафIэм щIижьыкIарэ, темыувэфу, закъыхуэмыIэту. Арнэут и ягъэкIэ мэуэт пщыпхъур зэрыхэкIуэдар гуауэ хуэхъуати, узу пкърытыр абы тIуащIэ ищIырт. Плъыржьэрым хэтрэ и щхьэр зэрихьэу, мыувыIэжыххэу Iущащэрт ар, «Атисэ» фIэкIа къыжьэдэмыкIыу. И нэгуи пщIыхьи хэкIыртэкъым пщащэм зыкъришэкIыу, и Iэпкълъэпкъыр хьэтыкъуэм шэпэIудз зэрыхуищIар, и нэ фIыцIэ пIащэхэр щIилъафэу зэрещэтэхыжар.
ПщIантIэм дэту хъуар нэщхъейт. ТекIуэныгъэр къахьами, зауэм и кIэр хьэдагъэщ. Щхьэж и хабзэ къызэритIасэу, и хьэдэ щIилъхьэжами, игъэсыжами, Удынэ ипхъу закъуэр хамэщI щыщIригъэлъхьэн идакъым. Атисэ и закъуэкъым лъэпкъым тфIэкIуэдар, уэрэд зыхуаусыжхэм хуэдэу нэрыбгей, мэуэт Iэджи тIэщIэкIащ, хьэдэ псори ди зэхуэдэщ жиIэурэ, Алэдамэ тригъэчыныхьами, анэгум хутегъэхуакъым ар. ПхъэкIэ бэнышхуэ зэригъэIулIщ, щIы ирикIутэжри, пщащэм и хьэдэр абы дилъхьащ, хэкум здишэжу щыщIилъхьэжыну. Зэм и къуэ пажэм щхьэщысу, зэм щIыIапIэ щагъэува бэным кIэрыту, я зэхуакур зэхикIухьырт гуащэм. НэгъуэщI зыри илъагъунуи, зыгуэрым епсэлъэнуи, шхэнуи гукъыдэж иIэтэкъым Удынэ. Абы и дунейр зыгуэрым гущIэгъуншэу зэхигъэщэщати, зыри фIэIэфIыжтэкъым, зыри хуеижтэкъым.
Жьэгум пэжыжьэу ягъэкIуэта гъуэлъыпIэм иукъуэдиярэ, и щIыфэм трищIа псыбыбым зыри лъамыгъэIэсу и пкъы пцIанэр къыщIэ-щу щылът Дыгъэмыс. Iущхьэ шэху ирагъафэу ягъэжея щIалэм и Iэхэр, и пщэр, и нэкIур мафIэм исауэ цIынагъэт. Анэр къуэгъэнапIэм къуэт шэнтым тесу кIэлъыплъырт убалъэкIэ Хьэцацэ зыгуэрхэр зэрызэIищIэм.
— Мыр жэгундэ плъыжьщ, гуащэ. Мафэм исам и хущхъуэгъуэщ. Узыр щхьэщех, е иригъакIуэркъым, дыркъуэншэуи егъэкIыж. Умыгузавэ, дахэ дыдэу кIыжынущ псори, — Удынэ щIэмыупщIэххэми, гуащэм и гур зыгуэркIэ игъэпсэхун и гугъэу, Iущащэрт пщащэр.
Къызэрагъэгугъауэ, къыздащтат ари, мис, къыхуэсэбэпыжащ.
— Си анэшхуэм зэхищIэу слъэгъуат мыпхуэ-дэ хущхъуэ, — погуфIыкI хъыджэбзыр.
Удынэ и щхьэр ещI:
— Узыншэ ухъу, дахэ!
Абы хэту, бжэр Iуехри, Мэчанэ къыщIохьэ пэшым.
— ЩIалэр сыт хуэдэ?
— Хъарзынэщ, Мэчанэ. Упсэу… — зегъэкIэщI зи нэм нэху щIэмытыж гуащэми.
— Мыр сыт мы уи теплъэр, цIыхубз? Апхуэдэут-тIэ, дызэрагъэсар?! ЛIыгъэ зыхэгъэлъ, — ауэ щыт шэнт лъахъшэ цIыкIум зрегъэщэтэхри, гуащэм къыпэтIысауэ, и нэгум къоплъэ ар.
Удынэ и щхьэр игъэкIэрэхъуа мыхъумэ, зыри пидзыжакъым щхьэгуащэм.
— Мыдэ къызэдаIуэт… Лъэпкъ псор зыщыгугъ пщыкъуэр къригъэлу кIуэдыжащ уи пхъур! Ар абы и къалэну къилъытэжу, и гъащIэм и мыхьэнэр абы хилъагъуэу ищIащ. Уэри ущытащ апхуэдэу, дэтхэнэ зы нэрыбгейри абы дытету допсэу. Дызыхуагъэсари дыкъызыхуигъэщIари аращ, Удынэ.
— Уэ къыбгурыIуэнукъым ар, Мэчанэ, — и напэм къытелъэда нэпсыр ирилъэщIэкIри, щэхуу жиIащ гуащэм.
— Пэжщ, къызгурыIуэнукъым. Си кIуэцI къикIахэм ящыщу зым и нэгуи сиплъакъыми, быныр зищIысыр сщIэркъыми. Пэжщ, — Уды-нэ зи гугъу ищIыр къыгурыIуат щхьэгуащэм. — Ауэ, уэ бгъэунэхуащ ар, быным и IэфIыр зыхэпщIащ. КъыпкIэрыхуар къызэрыхъур плъагъуу, и нэгур пцIыхуу упсэуащ. Гу щыпхуакъым, къызгуроIуэ. Ауэ сэри сощIэ цIыху щыпфIэкIуэдым деж уи гур зэрыузыр, нэпсыр щыбгъэпщкIукIэ, абы узэрызэхисхьэр, а дыркъуэр кIуэцIкIэ пкъуз пэтми, пхуэмыубыдыжыххэу узэрызэхиукIэр. Дэтхэнэ зыми ди гур щIэузын гуэр тфIэкIуэдащ: хэт и ныбжьэгъу, хэти и щIасэлI. Апхуэдэущ гъащIэр зэрызэхэлъыр, сэ бжезмыIэми, уощIэ ар, уи щхьэм къэсри пщыгъупщэжащ армыхъумэ. Псори дыкIуэдыжынущ, гуащэ. Ауэ Атисэ и цIэр къызэринэкIащ, лIыгъэ зэрихьэри, абыкIэ гъащIэм лъэужь къыхинащ. Уи щхьэр лъагэу Iэт, гуащэ! Уи пхъум уи щIыхьыр игъэбэгъуащ, уи цIэр нэхъри иIэтащ. Мэуэтыпщым и быныр жаIэурэ, яIуэтэжын Iуэхущ зэрыкIуэдыкIар.
— ПщIэрэ, Мэчанэ, Iущыгъэ хэлъщ а дэ дызэрапIам… Нэрыбгейм и быныр зэримыцIыхум. Уи нэгу къыщIэгъэхьэт зауэ къэс уи бын щIэплъхьэжу… А узым уи кIуэцIыр къриIуэнтIыкIыу адэкIэ упсэун хуейуэ. Сымыдами, си щхьэр къыфхэсхыу сежьэжами, тыншщ унэрыбгеину. Анэу ущытыным нэхъ- рэ куэдкIэ нэхъ тыншщ, — и ныбжьэгъум и нэгум иплъэри, жиIащ Удынэ.
— Мо пIэм илъым еплъи, иджыри зэ жыIэ-жыт ар, Удынэ. Уэ иджыри щIалитI къыппоплъэ, къыщекIуэлIэжыну махуэр къахуэмыгъэсу. Абыхэм пщхьэщахынщ уи гуауэр. Пэжщ, зэи зыми хуэгъэнщIыжынукъым а гуауэм узэриунэщIар. Мес, Дыгъэмыс уиIэщ, къызэрызгурыIуэмкIэ, Хьэцаци уи унэ къинэнущ, — щIалэм и щIыфэм щабэ дыдэу жэгундэ убар щихуэу щхьэщыт хъыджэбзым хуеплъэкIри, пыгуфIыкIащ Мэчанэ. — Алэдами егупсыс… Уэ нэпс щIэбгъэкIыурэ уи гуауэр бгъэтIыс щхьэкIэ, абы нэхъ Iеижу къофыкI ар. Сэ зэлIзэфызхэм я зэхуаку дэлъ зэхущытыкIэм хэсщIыкIыр мащIэщ, ауэ унагъуэр фызэрыIыгъмэ, апхуэдэ дыдэу къохьэлъэкIынукъым. Зыгуэрым дэбгуэшын хуейщ а уи кIуэцIым илъыр.
Абы хэту пэшым къыщIыхьащ Алэдамэрэ Тутхьэлийрэ. ЦIыхубзхэм зыкъаIэтри, щхьэ-щэ ящIащ. Хьэтыпщым дыркъуэшхуэ телъми, зы лъэбакъуэ ичыху и лъэгу цIынэр нэхъри зэщIитхъыурэ, лъейм лъыр из хъуами, гуащэм и пащхьэ къимыувэу лъэкIынутэкъым. Тутхьэлий и ныбжьэгъум ипхъу закъуэм и щхьэр хьэт зауэм зэрыхилъхьам ириукIытэрти, кIуэцIрыхуамэ нэхъ къищтэнут, Удынэ и нэгум къищ гуауэр илъэгъуа нэхърэ. ЖиIэнури зэрыжиIэнури къыхуэмыщIэу, Iэнкуну къиуващ ар мэуэт гуащэм и пащхъэ.
— Зы псалъи къысхуэгъуэтыркъым, гуащэ… Уи гуауэр зэрыпщхьэщысхын зы Iэмали щыIэкъым. Ауэ фIыщIэ пхуэсщIыну сыхуейт апхуэдэ бын зэрыбгъэсам папщIэ. Си лъэп-къыр ажалым къыIэщIэфхащ, кIуэдыжыпIэми дыкъифшащ. Зэи схуэмыпшынын щIыхуэщ ар, — Хьэт къэралыгъуэм и пщым мэуэт гуащэм щхьэщэ къыхуищIащ.
— Махуэ тхьэм пхуищI, Тутхьэлий! — зи нэм гуауэр щIэзу къеплъ хьэтыпщым жэуап щыпкъэ иритащ гуащэм.
«Зыри умыгъэкъуаншэ къэхъуамкIэ, уи щхьи умыгъэкъуэншэж! Хьэтыпщымрэ пщыкъуэмрэ къаукIатэмэ, я къуэпсыр гъужынут. Зэрыхъум хуэдэу сщIащ», — гуащэм игу къэкIыжащ Атисэ и псалъэхэр. Удынэ и фэр пыкIарэ и Iупэр IурыущхъуэнтIыкIауэ къэнам хуэдэт, къарууншэ зэрыхъуари наIуэт. Алэдамэ абы къыхуеплъэкIырт, къыхуэгузавэу. И щхьэгъусэр къыщIемыпсалъэм и щхьэусыгъуэри къыгурыIуэрт. Гуащэм и псэгъур щэхуу игъэкъуаншэрт мы зауэм мэуэтхэр къызэрыхишамкIэ, абы къыкIэлъыкIуэн хуей хъууэ, япхъу закъуэри зэрыхэкIуэдамкIэ. Анэгум апхуэдэут къызэрыщыхъур. Зэми Удынэ къищIэжырт зауэлI лъэпкъым къызэрыхэкIар, лъэпкъ псор щыхупIэм къызэрырашар, лъэIуакIуэ къыпхуэкIуар утыку къибнэну зауэлI напэмрэ щIыхьымрэ къызэремызэгъыр. Апхуэдэу, цIыхубзым и нэрыбгей щIэлъэныкъуэмрэ и анэ щIэлъэныкъуэмрэ зэныкъуэкъужырт.
Алэдамэ къыгурыIуэрт а псори. ИщIэрт Удынэ и гупсысэхэр зэпэщ ищIыжыху, къэхъуа псори зыпхигъэкIыу къыгурыIуэжыху и гугъу ищIын зэрыхуэмейр. Абы къыдэкIуэуи, тафэм къытридза бдзэжьейуэ, зызыукIыж бзылъхугъэм и гур щIэузырти, зыхэхуа щытыкIэм къыхишыну, псалъэкIэ тригъэуну, щIэгъэкъуэн хуэхъуну хуейт. Ауэ мэуэтыпщым быдэу ищIэрт Удынэ псори зэгуэр къызэрыгурыIуэжынури, игъэпIащIэртэкъым. Ежьэрт теужыху.
— Алэдамэ, си къуэшыжь… Гуащэ… Мэчанэ… Ассей… Ажалым дыкъыIэщIэфхащи, фIыщIэ фхузощI. Ауэ, сэ быдэу сощIэ ащырыпщыр къызэрымыувыIэнури, къызэрытригъэзэжынури. И къарур къызэригъэпэщыжрэ, дзэ къыщIэувэмэ, аргуэру къыттеуэнущ. Си хэкум цIыху къинэжакъым, псоми я щIыб къытхуагъэзащ. Фэри нэрылъагъу фщыхъуащ, сэри фIыуэ къызгуроIуэ зэрызытхуэмыужьыжынур. Къалащхьэр алыдж зэрыпхъуакIуэхэм къазэрыIэщIэфхыжам, быдапIэр хуит къызэрыфщIыжам и хъыбар къысIэрыхьащ. КъысхуэвмыщIа щыIэкъым! ЦIыху куэд ффIэкIуэдащ фэри. Абы къыхэкIыу зы лъэIу закъуэ фхузиIэжщ. Си напэр мысу, хуиту, сигу зэгъауэ сыпсэун папщIэ, си иужьрей лъэIур къысхуэфщIэ. ФыщыкIуэжкIэ, жылэуи къалэуи фызрихьэлIэм сабий зеиншэу щывгъуэтымрэ фщIыгъуу Мэуэтейм нэкIуэну гукъыдэж зыщIымрэ фемылъэпауэу здэфшэ… Хьэт къэралыгъуэм щыщIэфлъхьа нарт щауэхэмрэ нэрыбгей хахуэхэмрэ я пIэ иреувэ ахэр! Щрепсэу ахэр хьэтхэмрэ мэуэтхэмрэ къызытехъукIыжа лъэпкъыжьым и щIыналъэм. Хьэтхэм папщIэ зи бын щымысхьа унагъуэхэм ятевгуашэ. Яхурехъу абыхэм бын пажэ. Мыбы къыщынэмэ, гува-щIэхами е алыджхэм, е ащырхэм къызэтраукIэнущ. ЩремыкIуэдыж хьэт жылэр мыбдеж. Щрегъагъэ хьэт къудамэр хы адрыщI. Ди адэр псэужатэмэ, абыи арат жиIэнур, Алэдамэ, — Тутхьэлий и нэр псыIэ къэхъуауэ хуеплъэ-кIащ мэуэтыпщым.
Алэдамэ арэзыуэ и щхьэр ищIащ. Хьэтыпщыр гуащэм щыхуеплъэкIым, Удынэ, пыгуфIыкIри, жиIащ:
— ДыкъызэрыкIуа кхъухьыжьхэм ихуэр здэтшэнщ, Тутхьэлий, умыгузавэ…
ГЪАТХЭ дыгъэм хуэму зиIэтырт, уафэ джабэр къигъэуцIыплърэ, и бзий щабэхэмкIэ къедэхащIэурэ мэуэтхэр иригъэблэгъэжу. Хыщхьэри, гуфIауэ темыпыIэжыф хуэдэ, джэгурт, зэм зиIэту, зэми ещэтэхыжурэ, нарт кхъухьыжьхэр щIиупскIэу. ЩIыху-удзыфафэу ущызэщIэплъ псыщхьэм тхъурымбэ хужьыр бырыбу телът, хыщхьэм хьэлъэ-хьэлъэу къытегъуэлъхьа пшэ фIыцIафэхэри пщэдджыжь дыгъэпсым зэкIэщIихужауэ, бгыщхьэм тет Аскъалэ хуиту уIуплъэрт.
— Си гур псэхужащ иджы… — дыгъэ бзий щабэр зи нэгу дахэм тепсэ гуащэ нащхъуэр щхьэгъусэм хуеплъэкIри пыгуфIыкIащ.
Ипхъу закъуэр хамэ щIыпIэ щыкIуэдыжами, Атисэ и хьэдащхьэр хэкум къезышэлIэжа гуащэм и псэр зэгъэжат. Хъыджэбз хахуэм и мащэм Iуащхьэшхуэ тратхъуэжрэ абы и хъыбар цIыхухэм яIуэтэжу, игу къихьэмэ, зэкIуэлIэн кхъащхьэр гъунэгъуу, щалъхуа щIыналъэм щыщIалъхьэжмэ нэхъ къищтэрт анэми, къызэпришыжащ хым. Удынэ апхуэдизкIэ и гур дэпсэхужат абыи, хыщхьэм текIуэдыкIыж пшэ фIыцIэхэм ящIыгъуу, гуащэми щхьэщыкIат и гуауэр.
— Лъэпкъ псо тыгъэ къыпхуащIащ, гуащэ, сыт псэху?! — цIыхубзым гъунэгъу дыдэ зыхуищIщ, гуапэу пидзыжри, кхъухь пашэм иужь ит къомымкIэ къеплъэкIащ Алэдамэ. — Тхьэм лъэпкъ къупщхьэ тхуищI!
Эпилог
Хьэтусилэ и къуэ Тутхьэлий и тетыгъуэм ирихьэлIэу, хьэтхэм къару щIагъуэ яIэжакъым, гъунапкъэхэр яхъумэ мыхъумэ, зекIуэшхуэхэри къахузэгъэпэщыжыфакъым.
Апхуэдэу, Цэпкъ (Исувэ) быдапIэм деж щекIуэкIа зауэ гуащIэм хьэт зауэлI мин тIощIым щIигъу гъэру щаубыдауэ къыхощыж тхыдэм. Арами, зэрыпхъуакIуэхэм къаIэщIэкIа хьэтыдзэм ащырхэр ирахужьэжри, къуэкIыпIэр къыIэщIагъэкIыжауэ щытащ ащырыпщым.
Абдеж щиухакъым зэпэщIэтыныгъэр. Зауэ губгъуэм Ашэрэд (Салманасар Шульману-Ашаред Езанэ) щаукIат, ауэ, абы и къуэ Нынурт (Тукульти-Нинурт Езанэр) хьэтхэм яIэщIэкIри, Ащырейм игъэзэжащ, Тутхьэлий зэрыхуигъэфэщауи, дзэшхуэ къызэригъэпэщыжри, Хьэтейм «къыгуэшхыхь» зэпыту екIуэкIащ. Апхуэдэу, Ащырейм, тIэкIу-тIэкIуурэ, ихьэхуащ Щамыр (Сириер), Къэркъэмышыр, Цэпкъыр.
IуэрыIуатэм нобэм къихьэсащ мы тхыгъэм къыхэщыж Илэун зауэри (Троян зауэ). Тхыдэджхэм зэрыхуагъэфащэмкIэ, хьэтхэмрэ ащырхэмрэ щызэзэуа лъэхъэнэращ Илэун зауэри щекIуэкIар. Хьэтыпщыр къуэкIыпIэмкIэ зэрыщызауэм, къалащхьэм зэрытеплъэкъукIам игъэгушхуэри, алыдж зэрыпхъуакIуэхэр Хьэтейм и къухьэпIэ щIыналъэхэм теуауэ щытащ. Троян зауэм щхьэусыгъуэ хуэхъуар алыджыпщым и щхьэгъусэ тхьэIухудыр илэун пщыкъуэм зэридыгъуар арауэ хуагъэфащэ. Ауэ, Iуэхум и пэжыпIэкIэ, зэрыубыда алыдж хытIыгухэм я пщышхуэм а Iуэхугъуэр фIэгъэнапIэ ищIу зиIэтауэ арат, куэд щIауэ зэщакIуэ Хьэтейм и къухьэпIэ щIыналъэхэр иубыдыну. ХьэтыщIым ихьэн папщIэ, псы Iуфэм Iус Илэуныр зэран къахуэхъурти, ари иралъэсыкIри, Хьэтейм и къухьэпIэм щыщи гуатхъауэ щытащ алыдж- хэм.
Троян зауэм теухуауэ Гомер итхыжа «Илиада» поэмэм къыхощыж хьэтхэри, «алыджхэр Илэуным зэрытеуар, хьэтыпщым зэримыгъэгъунури» (С).
Ауэ а зауэм иужькIэ Тутхьэлий зыхуэужьыжакъым. Къыхуэна щIыналъэм зихъумэжу иса мыхъумэ, трахар къыхуэзэужакъым. Тутхьэлий пщыгъуэм илъэс тIощIкIэ тетри, абы и пIэ иуващ и къуэ нэхъыжь Арнэут (Арнувандэ Ещанэр). Тхыдэджхэм ящIэркъым Арнэут зэрыкIуэдыкIар, ауэ илъэскIэ фIэкIа пщыгъуэр иримыхьэкIауэ, лIэщ, и къуэш нэхъыщIэ Лулимэс (Суппилулиумас ЕтIуанэм) къэрал бжьыпэр къыхуэнэри, ар илъэс тIощIрэ блыкIэ тетащ.
Куэдми-мащIэми, къызэтенауэ зызыIыгъ Хьэт къэралыгъуэм кIэ хуэхъупар иджырей Куржы къэралыгъуэм и Iэшэлъашэм щыпсэуа мэшхъуэт лъэпкърауэ хуагъэфащэ. Бжэмышхырыгуашэм щыхилъэфа къэралыгъуэм мэшхъуэтхэр къыхэIэба нэужь зыхуэIэтыжакъым, Лулимэс и ужькIи хьэтхэм пщы яIэжакъым. Хьэт къэралыгъуэр чэрэчэу ячэтхъэжа нэужь, щхьэж зыхьэхуа лъэпкъым хэшыпсыхьыжащ.
ЗэрыхуагъэфащэмкIэ, дунейпсо утыкум Хьэтейр щикIуэдыкIыжар ди лъэхъэнэм ипэкIэ 1200-1180 гъэхэращ.
