Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэ
Памук Орхьэн, Нобель саугъэтым и лауреат
(КIэлъыкIуэр.
ПэщIэдзэр №№23-25, 27, 29-32, 37, 38, 42, 46, 48-49-хэм итщ).
— Уи насып къикIащ, щхьэгъусэ пхуэхъуар бзылъхугъэ телъыджэщ! — жиIащ си адэм сэлам къыщызихыжым, Айшэ къыхуеплъэкIыурэ. — Иджы си гур уэркIэ мамырщ.
Таксим дыкъикIыжу Пангалты дыкъыщыкIуэжым, сэ сыгуфIэрт си адэмрэ сэрэ дызэрызэрыгъуэтыжам щхьэкIэ. Зы пэш фIэкIа мыхъуу фэтэру дызыщIэс унэ цIыкIур Фёрикёйрэ Долапдерерэ зэпызыщIэ гъуэгум тетт. Дэ тIур абы дыщынасыпыфIэт, ди унэр цIыкIуми, дунейр зейр дэра къытфIэщIыжу дыщыпсэурт, дызэдэгушыIэм дызэдэджэгуурэ. Мыхьмуд-Iэзэ сигу къыщридзэр зэзэмызэххэт, нэхъыбэу сызэгупсысри къыщыщIар зэрызмыщIэрт.
Дзэ къулыкъур къесхьэлIа нэужь, сэ лэжьапIэ сыуващ Геологие къэхутэныгъэхэмкIэ агентствэм и къудамэу Истамбыл щыIэм. Си курсэгъухэр къысщIэнакIэрт: «ГеологиемкIэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ зиIэм Тыркум щищIэфынур зэрыхъур кебаб щагъэхьэзыр шхапIэ мыин е ухуэныгъэм елэжь IуэхущIапIэ цIыкIу къызэIуихынращ», — жаIэурэ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, абыхэм къызэралъытэмкIэ, си пхъэ къикIат апхуэдэ IэнатIэ къызэрызгъуэтам щхьэкIэ. Тыркум щыщ ухуакIуэ гупхэр щылажьэрт хьэрып къэралхэми, Украинэми, Румыниеми. Абыхэм лъэмыжхэр тралъхьэрт, псыр зыубыд дамбэхэр ящIырт, геологие къэхутэныгъэхэр езыгъэкIуэкIын IэщIагъэлIи яхэмытыну Iэмал иIэтэкъым. ЯпэщIыкIэ къысхуагъэлъэгъуа лэжьапIэр Ливиерат здэщыIэр, ауэ абы сыщылэжьэн щхьэкIэ илъэсым щыщу мазихкIэ а къэралым сыщыIэн хуейт сыкъимыкIыу. КъищынэмыщIауэ, си щхьэгъусэмрэ сэрэ дигъэпIейтейрт иджыри къэс сабий дызэримыIэм. Абы и IуэхукIэ дэ мурад тщIащ Истамбыл щыIэ ди нэIуасэ дохутырхэм дахуэзэну. Арати, дэ Истамбыл дыкъэкIуэжащ.
1997 гъэм сэ лэжьапIэ сыуващ Къэзахъстанымрэ Азербайджанымрэ Iуэху щызыщIэ ухуакIуэ фирмэм. ИкIи илъэс пщыкIутхур кхъухьлъатэм сису згъэкIуащ, мылъку тIэкIуи зэздзылIэну сыхунэсащ. Дэ дыIэпхъуащ Пангалты хьэблэм дэт унэ нэхъ лъапIэхэм ящыщ зым. Тхьэмахуэ махуэхэм, Истамбыл сыщыIэу ирихьэлIэмэ, Айшэрэ сэрэ сату центрышхуэхэм дыщыщахуэрт е кином дыкIуэрт. ПщыхьэщхьэкIэрэ къэрал лIыщхьэхэм я къэпсэлъэныгъэхэмрэ хъыбарыщIэхэмрэ теле-визорымкIэ деплъурэ дызэдэш-хэрт. Куэдрэ дытепсэлъыхьырт сабий дызэримыIэм ди унагъуэр насыпыр ныкъуэ ищIын зэрыхуэмейм.
Зэзэмызэ сэ сыщIыхьэрт Бешикташ щыIэ «Дениз» тхылъщапIэм. Ар зей Дениз-бей куэд щIауэ къыгурыIуат сэ тхакIуэ сызэрымыхъунур, ауэ Iуэху дэсщIэну сригъэблагъэрт. Си гъащIэр адрей цIыху къызэрыгуэкIхэм я псэукIэм ещхь хъуат, уеблэмэ зыкъомкIэ нэ- хъыфIуи къэплъытэ хъунут. Иныкъуэхэм деж си щхьэ хужысIэжырт зыри къэмыхъуам хуэдэу сыпсэуныр къызэрызэхъулIэр, ауэ Мыхьмуд- Iэзи си гум ихуатэкъым. Айшэ зыкъезмыгъащIэ щхьэкIэ, бын сызэримыIэм сримыбампIэуи щыттэкъым.
Йешилкёй хьэблэм щыIэ Ататюрк кхъухьлъэтапIэм зыкъыщызыIэт кхъухьлъатэ псоми, щалъхуа щIыпIэм лъэтэж бзу Iэпхъуэшапхъуэхэм хуэдэу, Истамбыл щхьэщыту къухьэпIэмкIэ зыкъагъазэрт, укъеплъыхмэ, Онгёрен IупщIыбзэу плъагъуу. Ар хы ФIыцIэмрэ Мрамор тенджызымрэ я зэхуакум дэлъ щIы кIапэм хуэзэрт, хы Iуфэ зыгъэпсэхупIэхэм-рэ щIыдагъэ хъумапIэшхуэхэмрэ япэмыжыжьэу. Абы къыдэкIуэу Онгёрен пэIэщIэт щхъуантIагъэмрэ жыг баринэхэмрэ куэду къыщыкI, гъавэр бэву къыщыхъу щIы пшэрхэм. Жыжьаплъэуи нэрылъагъут дыгъэм илыгъуа а щIыпIэхэр зэрымыхъерыфIэр. Щхьэгъубжэ хъурей цIыкIум сигъэлъагъу теплъэгъуэр напIэзыпIэм кIуэдыжырт, кхъухьлъатэм зыкъыщигъазэкIэ и дамэр иIэтурэ бгъунж хъурти.
Зэманыр кIуэрт, ди ныбжьыр хэкIуатэрт, сабий дызэримыIэм хуэдэт. Онгёренрэ Истамбылрэ я зэхуаку дэлъа щIыр хуэм-хуэмурэ яуфэбгъурт махуэ къэс къэунэху фабрикэхэм, хъумапIэшхуэхэм, IуэхущIапIэ зэмылIэужьыгъуэхэм. Языныкъуэ заводхэм я цIэхэр я унащхьэхэм хьэрфышхуэкIэ тетхат, кхъухьлъатэхэм ису блэкIхэми зыкърагъэцIыхун щхьэкIэ. Фабрикэхэм къегъэпщIэкIат лъэщапIэ зэмылIэужьыгъуэхэр, ерыскъыпхъэ зыгъэхьэзыр IуэхущIапIэ мыинхэр — лэчи сэхуи зыщымыхуа унэ лъахъшэ фейцей цIыкIухэр. Кхъухьлъатэм нэхъ лъагэу зиIэтыхукIэ нэрылъагъу къэхъурт зы жэщ-махуэм зэрагъэпцI унэ лъэбышэ цIыкIухэр щыкуэд хьэблэхэри. Истамбыл ихъуреягъым тIэкIу-тIэкIуурэ къыщыунэху къуажэхэмрэ жылэхэмрэ заубгъурти, къалэ цIыкIу хъурт. Дапщэрэ сымылъатэми, зэпымыууэ гу лъыстэрт ухуэныгъэщIэ гуэрхэми, ахэр мыгувэу Истамбыл и «IэплIэм» къызэрихутэми. КIуэ пэтми нэхъ бгъуфIэ хъу гъуэгухэм щызэблэкIырт хъумпIэцIэдж чэруаным ещхь машинэ мин бжыгъэхэр. Нэрылъагъут дунейм и зыужьыкIэ псынщIэм Мыхьмуд-Iэзэ и IэщIагъэр зэригъэкIуэдар.
Белрэ фIанэкIэ щIыр къратхъуу илъэсищэ бжыгъэкIэ къэгъуэгурыкIуа псыкъуиитI IэщIагъэр Истамбыл дэкIуэдыкIащ XX лIэщIыгъуэм и 80 гъэхэм и кум. Гъэмахуэм Айшэрэ сэрэ си анэм деж лъагъунлъагъу Гебзе дыщыкIуам, си гъащIэм иджы япэу къэслъэгъуауэ арат гидравликэ Iэмалыр къагъэсэбэпурэ яухуа артезиан псы къыщIэшыпIэхэр. ЩIыр зэраубру Iэмэпсымэр ещхьт щIыдагъэр къызэрыдрашей бжьамийхэм, ар хьэлъэзешэ машинэхэм тету ягъэIэпхъуэрт, псыр къыздыщIашыну щIыпIэм деж ахэр метр щэ ныкъуэ и кууагъыу щIым хаукIэрти, а махуэ дыдэм псыр къакIуэу яутIыпщырт. Апхуэдэ IэмалыщIэхэм я фIыгъэкIэ, Истамбыл псы щымыщIэу игъэпсэуащ илъэс зыбжанэкIэ, ауэ а насыпыр пIалъэкIэщIу къыщIэкIащ — щIыщIагъ псыхъумапIэхэр псынщIэу нэщI хъуащ икIи къалэшхуэр нэгъуэщI хэкIыпIэхэм лъыхъуэн хуейуэ еувэлIащ. 2000 гъэхэм я пэщIэдзэм Истамбыл къыдэна щIыщIагъ псыхъумапIэхэм ущылъэIэсыфынур метр 70-80-кIэ уеха нэужьт. Махуэ къэс зы метр иритIыхыу лажьэ Мыхьмуд-Iэзэ иджы хузэфIэкIынутэкъым къалэ хадэхэр зыгъэнщIын псыкъуийхэр къитIыну.
26.
Онгёрен сыкъызэрыдэкIыжрэ илъэс тIощI хуэдиз дэкIауэ, къыздеджауэ щыта гуэрым сригъэблагъэри сэ Тегеран сыкIуащ щIыда-гъэ къыщIэзыш IуэхущIапIэ гуэрым и унафэщIхэм сахуэзэн щхьэкIэ. Сызэрыс кхъухьлъатэм зыкъиIэту, хабзэ зэрыхуэхъуам тету, къухьэпIэмкIэ зыкъигъэза нэужь, сэ гу лъыстащ Истамбылрэ Онгёренрэ зэрызэпыхьэпам. Иджы а тIум я уэрамхэри, унэхэри, мэжджытхэри, фабрикэхэри зы тенджызым и толъкъуным хуэдэу зэхэуэжырт.
Мурат (аращ си курсэгъуу щытам и цIэр) зэрыжиIэмкIэ, щIыдагъэ къыщIэшынымкIэ къэрал пэрытхэм ящыщ Ираным ухуэныгъэ Iуэху ядэпщIэным фейдэшхуэ къыпхуихьыфыну щытщ, къищынэмыщIауэ, Иранымрэ къуэкIыпIэ къэралхэмрэ зэрызэмыфIым дэ IэмалыфIхэр къыдет.
КъухьэпIэмкIэ щытрадзэ газетхэм Ираныр гъэкIуэдын хуейуэ жаIэху, Истамбыл къыщыдэкI газетхэм ятхырт: «Тыркур Ираным ещхь хъуну пIэрэ?» Тегеран сыщыкIуа япэ махуэм щегъэжьауэ сэ къызгурыIуат а къэралым дэ Iуэху зэрыдэдмыщIэфынур. Ауэ сэ гъэщIэгъуэн сщыхъуат тыркухэмрэ къэжэрхэмрэ зэрызэщхьыр. Сэ сыхуэпIащIэртэкъым Истамбыл къэзгъэзэжыну, сыхуейт Тегеран и уэрамхэм гупсэ-хуу зыщысплъыхьыну, и бэзэрхэмрэ тхылъ тыкуэнхэмрэ зэзгъэлъагъуну. Уэрамым дэт къэжэрхэр дыдейхэм я зэхэтыкIэм ещхьыркъабзэт: нэхъыбэр Iуэхуншэу зэхэст, тутынрэ къэхьэуэрэ ефэу, зэманыр ягъакIуэу. Къалэ гъуэгухэм машинэу щызэхэзекIуэр, Истамбыл ещхьу, бжыгъэншэт икIи хьэлэчу зэрыхьзэрийт. Дэ, тыркухэм, къухьэпIэ къэралхэмкIэ дыплъэ дызэрыхъурэ Ираныр IэщIыб тщIыпащ.
Революцэм и уэрамым тет тхылъщапIэ зыбжанэм сыщIыхьати, куэду згъэщIэгъуащ ахэр тхылъ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ зэрыбейр. Тегеран сызэрыдэса зэман кIэщIым къриубыдэу сэ нэIуасэ сахуэхъуащ модернист еплъыкIэ зиIэ цIыхухэми. Ахэр я унэхэм щIэубыда хуэдэу хъуат къэрал ухуэкIэр дин хабзэхэм зэрытехьэрэ икIи ар зи Iэужьхэм яхуэгубжьа зэпыту псэурт. Мурат тIэу-щэ сыздишащ ар здрагъэблэгъа пщыхьэщхьэ зэхэсхэм. Абы къыщызэхуэс цIыхухъухэри бзылъхугъэхэри зы Iэнэм бгъэдэсу шхэрт, фади ефэрт. ЦIыхубзхэм я щхьэр щIэуфатэкъым. Апхуэдэ зэхуэсхэм кърихьэлIахэм я нэхъыбэм, сэ сызэрытыркур къащIа нэужь, си гуапэ хъун куэд зэхызагъэхырт. Абыхэм къызжаIэрт Истамбыл фIыуэ зэралъагъур, щIэх-щIэхыурэ абы къызэрыкIуэр. НэIуасэ къысхуэхъуахэм ящыщ языныкъуэхэр къызэлъэIурт тыркубзэкIэ зыгуэр яжесIэну икIи си псэлъэкIэр щызэхахкIэ гуфIэрт, дыхьэшхэн гуэр жысIа нэхъей. Зы унагъуэ гуэрым Каспий тенджызым щиIэ зыгъэпсэхупIэ унэм дригъэблэгъати, Мурат «хьэуэ» къыхигъэкIакъым.
Тегеран и жэщ щхъуэ-фIыцIафэ къэдабэм ещхьым сыхэплъэурэ сэ къызгурыIуащ: университетым къыщыздеджа щIалэм Тыркумрэ Иранымрэ я бизнес зэпыщIэныгъэхэр гъэбыдэныр пщэрылъ щIызыщищIыжар гукъабзагъ къудейм къызэрыхэмыкIар, атIэ зыгуэрым ар пщэрылъ щэху къыщищIауэ щытынри зыхуэIуа зэрыщымыIэр. Си ныбжьэгъур тIасхъэщIэх Iуэху хыхьауэ къыщIэкIынкIи е а къэралыр экономикэ гъэрыпIэ (эмбарго) зэритыр къигъэсэбэпу ар фейдэ хэхыпIэ ищIынкIи хъунут.
Пхъэщхьэмыщхьэпсым къыхэщIыкIауэ сызэфа фадэм тIэкIу си щхьэр игъэунэзауэ, сэ сыхуэзэшырт Айшэрэ Истамбылрэ. Абы къыдэкIуэуи сэ сигу къэкIыжащ Мыхьмуд-Iэзэ и гъусэу пщыхьэщхьэкIэрэ Онгёрен дыкIуэу зэрыщытар. Шэч хэлъкъым, абы сезыгъэгупсысар хьэщIапIэ сыздэщыIам я блыным фIэлъа сурэтращ. Абы ит лIым и къуэр IэплIэкIэ иIыгът икIи и нэпсыр къежэхыу гъырт. Си гугъэмкIэ, а сурэтыр пасэрей тхылъ гуэрым кърахыжат. Унэр зей лIы хэкIуэтам гу лъитащ сурэтым сыдихьэхауэ сызэреплъым икIи къызбгъэдыхьащ. Сэ сеупщIащ ар зищIысымкIэ.
— Ар Фирдоуси и «Шахнаме» тхылъым къыхэщыж теплъэгъуэ-хэм щыщщ — Рустам и къуэ Сухраб иукIауэ игъеиж, — жиIащ си бысы-мым, апхуэдэ «къызэрыгуэкI» Iуэхугъуэхэм сызэрыщымыгъуазэр игъэщIагъуэ щIыкIэу къызэплъурэ.
ИтIанэ сэ къызгурыIуащ къэжэрхэр сызэригугъам хуэдэ дыдэу тыркухэм зэремыщхьыр. Европей плъыфэ къызытеуэу хуежьа тыркухэм зыщыдогъэгъупщэ ди пасэрей усакIуэхэмрэ абыхэм ятхыжа хъыбарыжьхэмрэ.
— УфIэгъэщIэгъуэнмэ, пщэдей Гюлестан уардэунэм зегъашэ, — жиIащ унэр зейм. — Абы щIэлъщ сурэт гъэщIэгъуэнхэр зи гъусэ пасэрей Iэрытххэри ныбжьышхуэ зиIэ тхылъхэри.
Тегеран сыкъыщыдэкIыжыну махуэм Муратрэ сэрэ дыкIуащ ди бысымым зи гугъу къытхуищIа Гюлестан уардэунэм. Жыг хадэ дахащэм хэгуэшауэ хэтт зэгуэр пащтыхьхэм я псэупIэу щытауэ иджы музей хъужа унэшхуэм щахъумэ хьэпшыпхэм хуащIа гъэлъэгъуапIэ павильонхэр. Пасэрей къэжэр сурэтхэм хухахауэ «Нигяр-хане» гъэлъэгъуапIэм дэ тIум фIэкIа щIэттэкъыми, музейм и кIэлъыплъакIуэ нэщхъыцэхэр дзыхь къытхуамыщIу къытхуеплъэкIырт. Мыгувэу сэ къэслъэгъуащ адэ гуэрым и къуэр игъеижу зэрыт сурэтыр. Ар Рус-тамт, «Шахнаме» («Пащтыхьхэм я тхылъ») къэжэр лъэпкъ эпосым и лIыхъужь нэхъыщхьэхэм ящыщ зыт. Сэ тхылъхэр фIыуэ слъагъуу, ахэр си Iэпэгъуу сыкъэгъуэгурыкIуа пэтми, сыкъызэрыгуэкI иджырей тырку щIалэти, «Шахнаме» эпосми сыкъеджатэкъым, Рустами Сухраби сцIыхуртэкъым. «Сурэтым ущеплъым сыт зыхэпщIар?» — жыфIэу фыкъызэупщIмэ, абы сыщеплъкIэ адэм и пIэ ситу къысщыхъурт. Музейм хэт тыкуэн цIыкIум сэ къыщызгъуэтыфакъым а сурэтым къытращIыкIаи Рустамрэ Сухрабрэ къызэрыщ нэгъуэщI гуэри.
— Си къуэшыжь, къызжеIэт, сыт апхуэдизу а сурэтым хэплъэгъуар, сэри къызгурыIуэн хуэдэу, — щIэупщIащ Мурат музейм дыкъыщIэкIыжа нэужь.
Сэ зыри абы къыгурызгъэIуакъым, ауэ си ныбжьэгъум псалъэ къызитащ а сурэтыр къысхуигъуэту Истамбыл нысхуригъэшэну. СыкъыщыкIуэжым, фIыуэ слъагъу къалэм сыкъыщхьэщыхьэжауэ, сэ кхъухьлъатэ щхьэгъубжэм сыдэплъащ, нэкIэ Онгёрен сылъыхъуэу. Ауэ пцIыт: пшэхэм къызэпхыщу плъагъур зэрыщыту Истамбылт. Асыхьэтым си гум къридзащ Мыхьмуд-Iэзэ иужь дыдэу щыслъэгъуа щIыпIэр сыкIуэу сымылъагъункIэ Iэмал зэримыIэр.
27.
А зэми сэ схузэфIэкIащ си гум жиIэм семыдэIуэн икIи Онгёрен сымыкIуэн. Лэжьыгъэм сыкъыщыдэхуэ махуэхэр телевизорым сыбгъэдэсу Бейоглу хьэблэм щыIэ кинотеатрхэм щызгъакIуэурэ сэ сыхущIэкъурт си гъэсакIуэр зыщызгъэгъупщэну.
Истамбыл дэт тхылъщапIэхэм «Шахнаме» эпосыр, илъэс мин ипэкIэ Фирдоуси итхыгъар, тыр- кубзэкIэ зэдзэкIауэ къыщыбгъуэтыныр гугъуу къыщIэкIащ. Уэсмэнхэм я лъэхъэнэм щIэныгъэ зиIэу щыIахэм къэжэр лъэпкъ эпос зыбжанэ нэхъ мыхъуми фIыуэ ящIэрт. Ауэ иджы, Тыркум европей теплъэ къытрагъэуэну зэрыхэт илъэс щитIым, пасэрей къэжэр хъыбарыжьхэр зыщIи зыфIэхьэлэмэти щы- Iэжтэкъым. Усэ гъэпсыкIэм и мардэхэр кърамыдзащэу «Шахнаме»-р IыхьиплI хъууэ тыркубзэкIэ щызэрадзэкIауэ щытар блэкIа лIэщIыгъуэм и 40 гъэхэрщ, щытрадзар иджыри илъэсипщI дэкIыжа нэужьщ, цIыхубэ егъэджэныгъэмкIэ министерствэм и унафэкIэ. А къыдэкIыгъуэр къыщысIэрыхьэм, «зэ IубыгъуэкIэ езгъэхащ».
Шыпсэ шынагъуэм ещхьу къригъажьэ хъыбарыр хуэмурэ зыхуэкIуэжыр гъащIэм ухуэзыгъэIущ философие тхыгъэ убгъуат, унагъуэ зехьэкIэмрэ цIыху зэхэтыкIэмрэ щегъэжьауэ къэрал Iуэху зегъэкIуэ- кIэм нэс къызэщIиубыдэу. Сэ хуабжьу си гум хыхьащ Фирдоуси и гъащIэ псор тыхь зыхуищIа и IэдакъэщIэкIыр. Езым гъащIэм щилъэгъуа гухэщIым усакIуэм къритащ зэадэзэкъуэм я зэфIэкIуэдыкIэм гуузу икIи псэм и къуэпс псори къызэщIигъэтаджэу зэрытетхы-хьын къару.
Эпосым сыкъыщеджэм, сэ зыхэсщIащ жынхэм, алмэстыхэм, щIыщIагъ тхьэхэм, дунейр къызэригъэщIрэ щыIа пащтыхьхэмрэ лIы-хъужь хахуэхэмрэ, адэ-анэхэмрэ бынхэмрэ яку къыдэхъуэ зэхущытыкIэ къиинхэм, унагъуэ псэукIэм, къэрал ухуэкIэм, нэгъуэщIу зи гугъу ищIхэр псори фIыуэ си нэIуасэ гуэру зэрыщытыр. ИкIи си гупсы- сэр Мыхьмуд-Iэзэ деж аргуэру сфIэкIуащ…
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
