Адыгэ фIэщыгъэхэм я къэхутакIуэ нэс
КIуэкIуэ Джэмалдин Нахъуэ и къуэр щIэныгъэм лъэужь нэху, купщIафIэ къыщызыгъэна лъэпкъ еджагъэшхуэхэм ящыщщ. КIуэкIуэр ди республикэм и мызакъуэу, къэрал псом ономастикэмкIэ япэ лъэбакъуэхэр щызыча щIэныгъэлIхэм хабжэ. А щIэныгъэм теухуа япэ тхылъри ди щIыпIэм къыщыдэзыгъэкIар аращ. Филологие щIэныгъэхэм я доктор, КъБКъУ-м и профессор, КъБР-м щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, КъБР-м и Къэрал саугъэтым и лауреат, УФ-м Естественнэ щIэныгъэхэмкIэ и Академием «Урысей щIэнгъуазэ» унэтIыныгъэмкIэ и академик, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием и академик — а щIыхьыцIэхэмрэ къулыкъу лъагэмрэ хуэфащэ дыдэу зратауэ щыта КIуэкIуэр дунейм зэрехыжрэ илъэс ныкъуэ хъуауэ аращ. Псэужамэ, абы и ныбжьыр илъэс 90 ирикъунут мы махуэхэм.
Дзэлыкъуэ щIыналъэм хыхьэ Малкэ къуажэм щыпсэу адыгэ унагъуэм 1930 гъэм къыщалъхуащ Джэмалдин. Абы и адэ-анэу КIуэкIуэхэ Нахъуэрэ СэIимэтрэ адыгэ унагъуэ къызэрыгуэкIыу Малкэ къуажэм щыпсэуахэм ящыщщ. Абыхэм быниплI яIащ: Джэмалдин, Тамарэ, Тэлэдин, Хьэсэнбий. ЩIэныгъэшхуэ ябгъэдэмылъами, нэхъыжьхэр жыджэру хэтащ гъащIэщIэр ди щIыналъэм щыгъэувыным. Нахъуэ финанс Iуэхум, сатум, экономикэм фIыуэ хэзыщIыкI цIыхуу щытащ. Ар потребкооперацэм и лъабжьэр Дзэлыкъуэ щIыпIэми Псыхуаби щызыгъэтIылъахэм яхэтащ. ЩIэныгъэм и къарур зыхуэдизыр, абы и нэхум жыжьэ узэришэфынур къызыгурыIуэ адэ-анэм яхузэфIэкIащ я бынхэм ящыщ дэтхэнэми щIэныгъэ нэхъыщхьэ, зэрыпсэун IэщIагъэ ирагъэгъуэтын.
— Си сабиигъуэр Хэку зауэшхуэм и лъэхъэнэм хиубыдащ икIи си гукъэкIыжхэм ящыщ куэд пыщIащ ди жылэм бий сэлэтхэр къыдыхьэу абы хуиту зэрыдэтам, Iэгъуэблагъэм щекIуэкIа зэхэуэхэм. Сэ абы щыгъуэ илъэс 11 — 12 сыхъуу арати, зыхъумэжын зэрыхуейр сымыщIэу, шынэми сыпэIэщIэу апхуэдэт. Си ныбжьэгъу щIалэ цIыкIухэр си гъусэу бийм дыкIэлъыплъырт, абы зэраныгъэу къытхуихьым дризэгуэпу. СощIэж нэмыцэдзэр жэщу щыдэкIыжым Балъкъыпс телъа лъэмыжышхуэр къагъэуауэ зэрыщытар. Ар куэдрэ си нэгу щIэтащ, — игу къигъэкIыжырт Джэмалдин, иужьрейуэ дыщызэпсэлъылIам щыгъуэ. — Нэхъ балигъ дыхъури, еджэным сыдихьэхащ. УрысыбзэмкIэ школым сыщезыгъэджа Крашенниковэ Раисэ а бзэм и дахагъэм сыдригъэхьэхыфащ. Арауэ къыщIэкIынущ бзэ щIэныгъэр IэщIагъэ схуэхъуныр къызыхэкIар.
Къуажэ школыр къиуха нэужь, ар щеджащ Налшык дэт педучилищэм икIи, еджэныр зэфIихри, я къуажэ дэт школым 1948 гъэм лэжьэн щыщIидзащ. ЕгъэджакIуэ щIалэр жэуаплыныгъэшхуэ зыхищIэу пэрыхьащ IэнатIэм. Лэжьэн щыщIидза дыдэм щыгъуэ, абы гу лъитауэ щытащ (урысыбзэр иригъэджми) сабийхэм адыгэбзэкIэ яджын тхылъ къазэремэщIэкIым. Джэмалдин урысыбзэм кърихри адыгэбзэкIэ зэридзэкIауэ щытащ Дмитриевэм и рассказ «ЩIалэ цIыкIумрэ Жучкэрэ». Тхылъыр ягу ирихьауэ щытащ абы щыгъуэ тхылъ тедзапIэм и унафэщIу лэжьа КIыщокъуэ Алим, абы гъуэгу езытауэ щытахэу ЩоджэнцIыкIу Iэдэмрэ Болэ Муратрэ.
Зэрысабийрэ бзэхэр джынымкIэ зэчий зыбгъэдэлъа щIалэщIэр дихьэхащ урысыбзэмрэ литературэмрэ сабийхэм егъэщIэным, Iуэху зехьэкIэфIхэри къигъэлъагъуэу лажьэрт. АрщхьэкIэ щIэныгъэм хуэнэхъуеиншэти, Джэмалдин 1949 гъэм щIэтIысхьащ Къэбэрдей пединститутым и урысыбзэ къудамэм. ЕхъулIэныгъэкIэ ар къиухри, Лениным и цIэр зэрихьэу Москва дэт къэрал пединститутым и аспирантурэм и щIэныгъэм адэкIи щыхигъэхъуащ. А илъэсхэр КIуэкIуэм хуэхъуащ щIэныгъэ куум и къежьапIэ нэс. Ар Москва щезыгъэджа щIэныгъэлIхэм яхэтащ дуней псом щыцIэрыIуэ академик Виноградовыр, профессорхэу Крючковыр, Устиновыр, Черных сымэ, нэгъуэщIхэри. Абыхэм щIалэгъуалэр хуаунэтIащ щIэныгъэ лэжьыгъэхэм, къэхутэныгъэ хьэлэмэтхэм. 1958 гъэм абы и кандидат диссертацэр Москва щыпхигъэкIащ икIи филологие щIэныгъэхэм я кандидат цIэр къыфIащащ.
Адыгэ щIалэм и щIэныгъэ зэфIэкIхэр нэхъыбэу зытриухуауэ щытар ономастикэрат, топонимикэрат. АбыкIэ мыхьэнэшхуэ иIащ Джэмалдин дунеяплъэ къикIухьыну, щIэ гуэрхэр зригъэлъагъуну сыт щыгъуи хущIэкъуу зэрыщытам. Топонимикэм теухуауэ абы и къалэмыпэм япэ дыдэ къыпыкIа «Адыгэ щIыпIэцIэхэр» щIэныгъэ статьяр щитхари нэгузегъэужьакIуэ Сочи — Адлер — Ахъцу — Псэу — Рицэ гуэл щIыпIэхэм щыIа нэужьт (1966). Абыи иужькIэ итха тхылъхэу «Балъкъэр топонимие псалъалъэ» (балъкъэр щIэныгъэлI Шахмурзаевыр и гъусэу, 1970), «Адыгэ (шэрджэс) топонимие» (1974), нэгъуэщIхэми лъабжьэ яхуэхъуар щIыпIэ зэхуэмыдэхэм экспедицэхэр щрагъэкIуэкIауэ зэрыщытарщ. Географие фIэщыгъэхэм ятеухуауэ абыхэм ярыт хъыбархэр щIэныгъэлI ныбжьыщIэхэм щызэхуахьэсауэ щытащ шэрджэсхэр, убыххэр, абхъазхэр, абазэхэр, нэгъуэщI адыгэ лъэпкъхэр щыпсэу Кавказ Гупэм, КъухьэпIэ Кавказым щыIэ жылагъуэхэм. Абы щыгъуэми гулъытэ хуащIащ адыгэхэм я гъунэгъуу илъэсищэ бжыгъэ хъуауэ псэу нэгъуэщI лъэпкъхэм я цIэхэми, я щIыпIэцIэхэми.
Дунеяплъэ къикIухьыну зыфIэфI щIэныгъэлIым а хьэлыр хуэхъурт и щIэныгъэ-къэхутэныгъэхэм я джэлэс. Джэмалдин апхуэдэ щIэныгъэ экпедицэхэм ятритхыхьыжа тхылъхэм абы Iэмал къратырт и нэгу зегъэужьыным пищэну. Абыхэм епха и гукъэкIыжхэм ящыщт «Победа» автомашинэм ису «щIэныгъэ нэгузегъэужьакIуэ» ежьауэ зэрыщытар. Абы щыгъуэ зэфIиха и къэхутэныгъэхэм къызэщIаубыдар щIыпIэхэм, бгыхэм, псыхэм, жылэхэм я фIэщыгъэхэм я закъуэкъым, атIэ, цIыхуцIэхэмрэ унэцIэхэмрэ нэмыщI, хьэршым епха цIэхэм, вагъуэхэм зэреджэхэм, нэгъуэщIхэми гулъытэ хуищIат щIэныгъэлIым. Турист гупым я гъусэу Кавказ бгы дыкъуакъуэми щхьэпрыкIат ар. Абы щыгъуэ КIуэкIуэм къратат «СССР-м и турист» дамыгъэр. Апхуэдэу къыдигъэкIа япэ тхылъым къыпэкIуа гонорарым щыщкIэ турист путёвкэ къищэхури, «Пушкин Александр» кхъухьым ису дунейр ихъуреягъкIэ къызэхикIухьауэ щытащ КIуэкIуэм. Абы зэпича гъуэгуанэм къызэщIиубыдат Истамбыл — Афины — Неаполь — Рим — Париж — Лондон — Копенгаген — Стокгольм къалэшхуэхэр. Абы щыгъуэ илъэгъуахэм тепсэлъыхьыжын фIэфIт Джэмалдин, абыхэм ятеухуа сурэтхэри тхыгъэхэри дигъэлъагъуу.
А щIыналъэхэм щIэныгъэлIым къыщиугъуея къэхутэныгъэхэр абы къыщигъэлъэгъуэжат и тхыгъэ зэмылIэужьыгъуэхэм. А щIэныгъэ унэтIыныгъэм теухуауэ КIуэкIуэр а зэманым мызэ-мытIэу къыщыпсэлъащ Киев, Одессэ къалэхэм ономастикэм теухуауэ щекIуэкIа къэралпсо конференцхэм. Ар ящыщащ ономастикэмрэ топонимикэмрэ я лъабжьэр ди хэкум щызыгъэтIылъахэм. Джэмалдин хуэдэ ономастикхэм я лэжьыгъэхэр ди щIыпIэхэм щыяпэми, хамэ къэралхэм я щIэныгъэм куэд лъандэрэ гулъытэшхуэ щигъуэтырт. Абы и щыхьэтщ ди хэкум щыщ апхуэдэ щIэныгъэлIхэр япэ дыдэ дунейпсо утыку щихьар 1972 гъэрауэ зэрыщытыр. Абы щыгъуэ Болгарием щекIуэкIащ ОномастикэмкIэ ХI дунейпсо конгресс.
— ИпэкIэ щыIа апхуэдэ дунейпсо зэхуэси 10-м дыхэтыфакъым икIи драгъэблэгъакъым, щыжытIэни щыдгъэлъэгъуэни диIэтэкъыми, ауэ 1972 гъэм ирихьэлIэу къэхутэныгъэфIхэри щIэныгъэ лэжьыгъэ мымащIи зэфIэтхакIэт, — а конгрессым зэрыхэтам тепсэлъыхьыжырт КIуэкIуэр. — Софие сызэрыщыIам Iэмал къызитащ адыгэ-болгар, болгар-балъкъэр унэцIэхэм, щIыпIэхэм я географие фIэщыгъэхэм зэпыщIэныгъэ яку зэрилъыр, абыхэм ящыщ куэдым зы къежьапIэ, зы лъабжьэ зэраIэр къэсхутэну. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, адыгэ унэцIэхэу Абазэ, Багъ, Сокъур, Шэрий, жыхуиIэхэр.
Зэман кIыхькIэ иригъэкIуэкIа апхуэдэ къэхутэныгъэхэр лъабжьэ хуищIри, 1975 гъэм КIуэкIуэм утыку кърихьащ и щIэныгъэ лэжьыгъэ иныр. «Адыгэ (шэрджэс) ономастикэр (топонимиер, антропонимиер)» доктор диссертацэм мыхьэнэшхуэ иIащ а щIэныгъэ унэтIыныгъэм зиужьынымкIэ. ЩытхъуфIхэр хужаIэу, ар Тбилиси щыпхигъэкIауэ щытащ Джэмалдин. Абы щыгъуэм абы къыфIащауэ щытащ филологие щIэныгъэхэм я доктор цIэр.
Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэри, щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэри, жылагъуэ Iуэхухэри екIуу, ныкъусаныгъэншэу икIи купщIа- фIэу зэдэзыхьыф IэщIагъэлI щыпкъэт КIуэкIуэ Джэмалдин. КъБКъУ-м урысыбзэмкIэ и кафедрэм и егъэджакIуэу, кафедрэм и доценту, и унафэщIу, филологие факультетым и декану лэжьащ ар. ЩIэныгъэлIым студентхэм дапщэщи ядригъэкIуэкIащ езыр зэлэжь унэтIыныгъэмкIэ семинар хэхахэр, лекцэхэми къахуеджэрт. Иужьрей илъэсхэм а лэжьыгъэр абы щызэфIихырт бзэм и тхыдэм, зэгъэпщэныгъэ бзэ щIэныгъэм я кафедрэмрэ ономастикэмкIэ лабораторэмрэ. Джэмалдин абы щызэхуихьэсат а Iуэхум ехьэлIа лэжьыгъэ зэмылIэужьыгъуэ куэд. ЕгъэджакIуэ гумызагъэр щыгуфIыкIырт иригъаджэ студентхэм ономастикэр зыфIэхьэлэмэт, абыкIэ курсовой, диплом лэжьыгъэхэр зыгъэзэщIэну гукъыдэж зиIэхэр мымащIэу къазэрыхэкIым. Абы и гъэсэнхэм яхэтщ и лъэужьым ирикIуахэри. КIуэкIуэ Джэмалдин и унафэм щIэту щIэныгъэ диссертацэхэр зыгъэхьэзырахэм ящыщщ Щомахуэ Татьянэ, КIуэкIуэ Лейлэ, Езий Маринэт сымэ, нэгъуэщIхэри.
Профессор цIэрыIуэр зэлэжь унэтIыныгъэмкIэ щIэх-щIэхыурэ къыщыпсалъэрт ди республикэм къыщызэрагъэпэщ щIэныгъэ зэхыхьэхэм, пщIэ хуащIу ар ирагъэблагъэрт ди къэралми хамэ щIыпIэхэми щекIуэкI дунейпсо зэхуэсхэм. Апхуэдэу КIуэкIуэм и тхыгъэхэр къытехуэрт къэралым къыщыдэкI щIэныгъэ журналхэм, газетхэм. Абы къыдигъэкIащ адыгэ, балъкъэр топонимикэхэмкIэ псалъалъэхэр, «Нарт» эпосым и ономастикэмкIэ псалъалъэ, курыт школым урысыбзэр зэрыщегъэджыпхъэм теухуа лэжьыгъэхэр. IэщIагъэлIым и къалэмыпэм къыпыкIащ щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэу, тхыгъэ щхьэхуэу 200-м нэс. Абыхэм ящыщу 20-м щIигъур тхылъ щхьэхуэхэщ. Гъунэгъу щIыналъэхэми къэралым и нэгъуэщI щIыпIэхэми ономастикэмрэ топонимием щелэжь щIэныгъэлIхэм (бзэр зыджхэм, тхыдэтххэм, географхэм, н.къ.) ахэр гъуэгугъэлъагъуэ яхуэхъуащ.
Еджагъэшхуэм бгъэдэлъа щIэныгъэм и лъагагъым и щыхьэтщ ар КъБКъУ-м кавказыбзэхэмкIэ, тыркубзэхэмкIэ IэщIагъэлIхэм я диссертацэ советым и пашэу, УФ-м ФилологиемкIэ и къэрал совет нэхъыщхьэм илъэс куэдкIэ зэрыхэтар. 2000 гъэм УФ-м фундаментальнэ къэхутэныгъэхэмкIэ иригъэкIуэкIа зэпеуэм и грантыр КIуэкIуэм къыхуагъэфэщауэ зэрыщытами къигъэлъэгъуащ Джэмалдин и зэфIэкI лъагэр. ЩIэныгъэлIым игъэхьэзыра «Кавказ Ищхъэрэмрэ Урысей Ипщэмрэ я географие фIэщыгъэхэр» проектыр зэхьэзэхуэм и къэпщытакIуэ гупым нэхъыфI дыдэу къалъытащ икIи абы и ЩIыхь тхылъыр къыхуагъэфэщауэ щытащ. КъинэмыщIауэ, Москва 2006 гъэм къыщыдэкIа «Адыгэ (шэрджэс) щIэнгъуазэ» тхылъым ихуа «Топонимие», «Этнонимие», «Къэбэрдей-шэрджэсыбзэ» тхылъым и «Ономастикэ» Iыхьэхэр зытхыну дзыхь зыхуащIар КIуэкIуэращ, сыту жыпIэмэ а унэтIыныгъэхэмкIэ нэхъ щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ, зэфIэкI лъагэ зиIэ нэгъуэщI ди щIыналъэм истэкъыми.
Лъэпкъ щIэныгъэм зиужьыным хилъхьа гуащIэдэкI хьэлэлым папщIэ КIуэкIуэ Джэмалдин Нахъуэ и къуэм къыхуагъэфэщащ къэрал дамыгъэ куэд. Абыхэм ящыщщ медаль зэхуэмыдэхэр, щытхъу, фIыщIэ тхылъхэр, саугъэт лъапIэхэр, цIэ лъагэхэр. Германием щыIэ Гейдельбергский университетым и щIэныгъэлI пажэ Хубшмид Йоганнес зэрыжиIащи, «КIуэкIуэм и лэжьыгъэхэр бзэ щIэныгъэм и къудамэ куэдым къэхутэныгъэхэр зэрыщегъэкIуэкIыпхъэм и щапхъэ нэсщ». Апхуэдэ дунейпсо цIэрыIуагърэ гулъытэрэ зыгъуэта ди лъэпкъэгъу щэджащэм и фэеплъыр яхъумэ абы къыщIэна унагъуэм. Адыгэ фIэщыгъэхэм я къэхутакIуэ нэс КIуэкIуэ Джэмалдин и цIэр лъэпкъ щIэныгъэм и тхыдэми хэмыкIыжыну къыхэнащ.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
