ЩIэныгъэлI цIэрыIуэм и лъагапIэщIэр
Ди лъэпкъыр зэрыгушхуэ икIи зэрыпагэ адыгэ щIэныгъэлIхэм куэдрэ гулъытэ лъагэ щагъуэт къэралпсо, дунейпсо утыкухэм. Апхуэдэу, иджыблагъэ зи хъыбарыфI зэхэтхахэм ящыщщ инженер-механик Iэзэ, физик цIэрыIуэ, техникэ щIэныгъэхэм я доктор Щоджэн Юрэ Хьэсэн и къуэр. ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием (РАН) иджыблагъэ щекIуэкIа зэхуэс иным Щоджэныр зэдэарэзыуэ щыхахащ РАН-м и член-корреспонденту. Ари и щыхьэтщ адыгэ IэщIагъэлI щыпкъэм бгъэдэлъ щIэныгъэ куумрэ зэфIэкI лъагэмрэ.
РАН-м и член-корреспондент Щоджэн Юрэ. Мы зэманым Москва щыпсэуми, Щоджэн Юрэ и адэжь щIыналъэращ щIэныгъэ лъагэм хуэзышэ япэ лъэбакъуэр щичар. Шэджэм Езанэм къыщалъхуащ ар. Къуажэм дэт ку- рыт школыр 1978 гъэм дыщэ медалкIэ къиухри, а гъэ дыдэм лъэпощхьэпоуншэу щIэтIысхьащ КъБКъУ-м и инженер-техникэ факультетым, зэрихабзэуи, фIы дыдэу еджащ, жылагъуэ гъащIэми жыджэру хэтащ. Лениным и цIэкIэ щыIэ стипендиер зыхуагъэфэща еджакIуэ нэхъыфIхэм ящыщащ ар, университетым и щIэныгъэ-студент советым и пашэуи илъэс зыбжанэ- кIэ щытащ. А лъэхъэнэм хуозэ Щоджэным и япэ къэхутэныгъэхэри. Тэн Iуфэ Iус Ростов дэт «Ростсельмаш» завод цIэрыIуэу «Нива» комбайн лъэщхэр къыдэзыгъэкIыу щытам щрихьэкIащ Щоджэным и производственнэ практикэр. Езым зэрыжиIэмкIи, ар хуабжьу сэбэпышхуэ къыхуэхъуащ зыхуеджэ IэщIагъэм, бгъэдэлъ щIэныгъэм адэкIи хигъэхъуэнымкIэ.
Инженер-механик IэщIагъэр иIэу КъБКъУ-р 1983 гъэм къиухри, Щоджэн Юрэ стажёр-къэхутакIуэу лэжьэн щыщIидзащ Москва дэт гидромелиоративнэ институтым (МГМИ) электротехникэмкIэ, электрификацэмрэ автоматизацэмкIэ и кафедрэм. Куэд дэмыкIыуи а еджапIэ нэхъыщхьэм и аспирантурэми Ломоносовым и цIэр зезыхьэ МъКъУ-м и физикэ факультетми щIэтIысхьащ. Илъэс зыбжанэкIэ иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэр и лъабжьэу, адыгэ щIалэщIэм 1989 гъэм хьэзыр ищIащ и щIэныгъэ лэжьыгъэр, ар Москва ехъулIэныгъэкIэ щыпхигъэкIри, техникэ щIэныгъэхэм я кандидат хъуащ.
Къэхутэныгъэхэр егъэкIуэкIыным дихьэха щIэныгъэлI ныбжьыщIэм лэжьыгъэм щыпищащ Мэкъумэш хозяйствэр механизацэ щIынымкIэ Урысейпсо щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым. ЩIэныгъэ лэжьакIуэ нэхъы-щIэу IэнатIэм пэрыува Щоджэным бгъэдэлъ зэфIэкIышхуэхэм гу лъатащ икIи куэд дэмыкIыу ар хъуащ щIэныгъэ лэжьакIуэ нэхъыжь, иужькIэ институтым и лабораторэм и унафэщI. Ар зи пашэ IэнатIэм щрагъэкIуэкI къэхутэныгъэхэм мыхьэнэшхуэ яIэт мэкъумэш хозяйствэм и дежкIэ. Ахэр епхат гъавэр къызыхуэтыншэу Iухыжа зэрыхъунымрэ жылэхэр хэсэным зэрыхуэгъэхьэзырын хуей щIыкIэхэмрэ яхэлъ щхьэхуэныгъэхэр гъэунэхуным. Зэман кIэщIым къриубыдэу лабораторэм ехъулIэныгъэфIхэр зыIэригъэхьащ, ахэр къэралым хэIущIыIу щыхъуащ. А лэжьыгъэ купщIафIэхэр зэрызэфIихым къыдэкIуэу, Щоджэным и щIэныгъэм нэхъри щыхигъэхъуащ МъКъУ-м ЛазерымкIэ и дунейпсо егъэджэныгъэ-щIэныгъэ центрым, «Лазер физикэмрэ технологиемрэ» IэщIагъэри зригъэгъуэтащ.
Юрэ 2004 гъэм IэщIагъэлI нэхъыщхьэу ирагъэблэгъащ Мэкъумэш щIэныгъэхэмкIэ урысей академием (РАСХН) МеханизацэмкIэ, электрификацэмрэ автоматизацэмкIэ и къудамэм. Ар 2006 гъэм ягъэуващ РАСХН-м и щIэныгъэ секретару. КъыкIэлъыкIуэ илъэс зыхыблым къриубыдэу Щоджэныр и пашэу щытащ IэщIагъэлI нэхъыщхьэу щылэжьа къудамэм и унафэщIу. Къэралым и щIэныгъэ IэнатIэхэм я убзыхукIэхэм зэхъуэкIыныгъэ игъуэта нэужь, 2013 гъэм абы дзыхь къыхуащIащ РАН-м Мэкъумэш щIэныгъэхэмкIэ и къудамэм МеханизацэмкIэ, электрификацэмрэ автоматизацэмкIэ и секцэм и лэжьыгъэр зэригъэкIуэну. Жэуаплыныгъэ лъагэ зыпылъ а къалэныр къызыхуэтыншэу икIи дагъуэншэу нобэр къыздэсым егъэзащIэ адыгэ щIэныгъэлI цIэрыIуэм.
Щоджэныр зи унафэщI IэнатIэм щызэфIах къэхутэныгъэхэм къарикIуа технологие, техникэ Iуэху зехьэ-кIэщIэхэр мызэ-мытIэу щагъэунэхуащ Москва къедзылIа щIыналъэхэм щызэхэт мэкъумэш IуэхущIапIэхэм икIи ехъулIэныгъэфIхэр къапэкIуащ, лэжьыгъэми шэщIауэ къыщагъэсэбэп. Ахэр хуэгъэпсащ мэкъумэш къэкIыгъэхэр дунейм и щытыкIэхэм декIуэкIыфыным, щIыIэм, жьапщэм, хуабэ егъэлеям я къарур нэхъыфIу пэлъэщыным, нэгъуэщIхэми.
Къэралым и академикхэу Шатилов Иван, Прищеп Леонид, Тараканов Герман, Бородин Иван, РАН-м и член-корреспондент Третьяков Николай, профессор Романовский Юрэ сымэ, нэгъуэщI щIэныгъэлI цIэрыIуэхэм, физик Iэзэхэм я унафэм щIэту, ахэр и гъусэу Щоджэным иригъэкIуэкI къэхутэныгъэхэмрэ гъэунэхуныгъэхэмрэ мыхьэнэшхуэ яIэщ мэкъумэш IэнатIэм зиужьынымкIэ. ЩIэныгъэ-методикэ и лъэныкъуэкIэ зэпэщу зэфIэха хъуа а лэжьыгъэхэм къарикIуахэр мы зэманым шэщIауэ еджэным къыщагъэсэбэп Тимирязевым и цIэр зезыхьэ Урысей къэрал мэкъумэш академием, Москва къэрал университетым я студентхэми аспирантхэми. Илъэс куэд хъуауэ иригъэкIуэкI и къэхутэныгъэхэр я лъабжьэщ Щоджэным и къалэмыпэм къыпыкIа щIэныгъэ лэжьыгъэхэм. Псори зэхэту къапщтэмэ, абыхэм я бжыгъэр 200-м нызэрохьэс. Абыхэм яхэтщ монографие щхьэхуэхэри, авторскэ свидетельствэрэ патентхэмрэ къызыпэкIуа къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэри. Щоджэн Юрэ и «Аналоговая, цифровая и силовая электроника» тхылъращ «Агроинженерие», «Электроснабжение», «Электропривод и автоматика», «Электроэнергетика», «Теплоэнергетика и теплотехника» IэщIагъэм, абыхэм епха нэгъуэщIхэри къэралым и еджапIэ нэхъыщхьэхэм щызэзыгъэгъуэт студентхэм къагъэсэбэпыр.
ЗэфIэкI лъагэ зыбгъэдэлъ щIэныгъэлI щыпкъэр йолIалIэ студентхэр, аспирантхэр щIэныгъэм и гъуэгум тришэным. Ар хэтщ РАН-м щIэныгъэлI ныбжьыщIэхэм я лэжьыгъэхэм щыхэплъэ и эксперт советым, УФ-м ЩIэныгъэмкIэ и министерствэм Инженер, мэкъумэш щIэныгъэхэмкIэ и эксперт советым, «МеханизацэмкIэ урысейпсо институт (ВИМ)» федеральнэ щIэныгъэ мэкъумэш инженер центрым диссертацэхэр щыпхагъэкIи советым. Аращ илъэс къэс зыгъэхьэзырыр икIи РАН-м езыгъэхьыр МеханизацэмкIэ, электрификацэмрэ автоматизацэмкIэ секцэр гъэ блэкIам къриубыдэу зыхунэса къэхутэныгъэхэмрэ щIэныгъэ лэжьыгъэхэмрэ ятеухуа отчёт иныр. КъыжыIапхъэщ абыхэм щIэныгъэ дунейм щытхъушхуэ зэрыщагъуэтыр.
Апхуэдэу Щоджэныр я щIэныгъэ унафэщIщ Къэзан къэрал мэкъумэш университетым и аспирантхэми. «Урысейм и щIэныгъэ школхэр» проектымкIэ грант къихьри, абы иджыблагъэ ехъулIэныгъэкIэ иригъэкIуэкIащ зэлэжь унэтIыныгъэхэм япыщIа къэхутэныгъэхэр. РАН-м Мэкъумэш щIэныгъэхэмкIэ и къудамэм и бюром и унафэкIэ, Щоджэн Юрэ и нэIэм щIэту къагъэунэхуж щIэныгъэлI цIэрыIуэхэм я цIэкIэ яту щыта дыщэ медалхэр. Апхуэдэу гъащIэ зыгъуэтыжа дамыгъэхэм я бжыгъэр 12 ирикъуащ. А лэжьыгъэр зэрыкIуатэм, шэч хэмылъу, и фIыгъэ куэд хэлъщ лъэпкъ щIэныгъэлI пажэ Щоджэн Юрэ.
Абы къратащ РАСХН-м къыбгъэдэкI щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр, къыхуагъэфэщащ «Лэжьыгъэм и ветеран» цIэ лъапIэри.
Зи зэфIэкIымрэ зи щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэм я мыхьэнэмрэ ин щIэныгъэлIыр ящыщщ Тхьэшхуэр унагъуэ дахэкIэ зыхуэупсахэми. Юрэ и щхьэгъусэ Iэсият (ар Жылэтежхэ япхъущ) и IэщIагъэкIэ экономистщ, ар щолажьэ «МеханизацэмкIэ урысейпсо институт (ВИМ)» федеральнэ щIэныгъэ мэкъумэш инженер центрым. Зэщхьэгъусэхэм хъыджэбзитI зэдагъуэтащ, ахэр адыгэ хабзэм и мардэхэм тету ягъасэ, гъащIэм гъуэгу пэж щытрагъэувэным хущIокъу. Хъыджэбз нэхъыжь Камиллэ курыт школыр ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, еджэным Китайм щыпищащ, ар компьютер технологие лъагэхэм хуоджэ. НэхъыщIэ Сабинэ иджыри школакIуэщ, ар спортым дехьэх. Нэхъыжьхэр ирогуфIэ я бынхэм я ехъулIэныгъэхэм.
Лъэпкъ щIэныгъэлI пажэхэм ящыщ Щоджэн Юрэ Хьэсэн и къуэм, зэчиишхуэ зыбгъэдэлъ еджагъэшхуэм, къэхутакIуэ цIэрыIуэм, дохъуэхъу узыншагъэ быдэ иIэу, насыпыфIэу иджыри куэдрэ къэралым хуэлэжьэну, адыгэ лъэпкъым и цIэр фIыкIэ игъэIуу. И зэфIэкI лъагэм пщIэ хуащIу, РАН-м и член-корреспонденту зэрыхагъэхьар угъурлы хуэхъуну, дяпэкIэ зыIэригъэхьэну лъагапIэщIэхэм ар щIэдзапIэ яхуэхъуну ди гуапэщ.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
