Лъахэжьыбзэ псэ щIасэщ
Бзэмрэ лъэпкъ литературэмрэ гурэ псэкIэ хуэлэжьа Сокъур Мусэрбий псалъэпэкIэ къызэIуихыу, 1985 гъэм «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм урысыбзэкIэ къыщыдэкIат «Синие горы Кавказа» тхылъыр. ГъэщIэгъуэнт абы и зэхэлъыкIэр: СССР къэралышхуэм и литературэ къу-лейм зи пщIэ щаIэтахэм я усэхэр тхылъым щызэхуэхьэсат.
ХьэфIыцIэ Мухьэмэд зэхигъэува а къыдэкIыгъуэр гъэнщIащ ди лъахэр гукъинэжу зыгъэфI поэзие лъагэм и макъамэкIэ. «Синие горы Кавказа» тхылъым ит усэхэр адыгэбзэм къидгъэзэгъэну таучэл щытщIым, ди гущхьи къэкIыртэкъым бзэм Iэмал щэхуу къызыкъуихынум и къэуатыр! Дауи, лъахэжьыбзэ псэ щIасэщ…
Фи пащхьэ идолъхьэ урысыбзэм къитхыжа зэдзэкIыгъуэхэр. НэхъыфIыжу абы ехъулIэнухэми зывмыбзыщI, фытегушхуэурэ къевгъэбл бзэм и Iэмал лъэщыр!
КЪАРМЭ Iэсият.
ПШАВЕЛЭ Важэ, куржы усакIуэ
(1861 — 1915)
Адыгэ гъащIэм щыщ
теплъэгъуэхэр
(Пычыгъуэ)
Ирехьэхри пшапэм и напIащхьэр,
Жьыуэпс щIыIэр къуршхэмкIэ къыдокI,
Щыгъуэ теплъэу иджы къурш
дыгъащхьэм
Джанэ фIыцIэу жэщыр зрешэкI.
Фэбжьи, губжьи, гуауи, гузэвэгъуи
ЩыIэкъым и набдзэ щIыхэлъэт —
Къару лъэщу уафэр зи Iэпэгъум
Къыхуигъэфэщащ Iыхьэ гъейрэт:
Яхуэмыус лIыгъэр зи жьэгу жьанэу
Шэрджэс лIакъуэ хуитхэм я бжэщхьэIу!
Къурш къещхьэукъуэххэр я куэщI-анэу
ЛIыхъужь дапщэ къыдэкIа уи бжэIу…
ЩIыхь нэмыжыIэсым и фIэлIыкIым,
Фэбжь гъэвыжыгъуейхэм я Iулыджым
КъапекIуэкIыу хэт къыптегушхуэн?!
Хэт хурзалэ бгъэм зрипщытын?..
БЕСТУЖЕВ — МАРЛИНСКИЙ Александр,
урыс усакIуэ
(1797 — 1837)
АДЫГЭХЭМ Я УЭРЭДЫЖЬ
Къазбэчыщхьэ пшабэ набжьэ
ЗэщIеуфэ бгъащхъуэ дамэу —
Уэркъ шууейхэр бгым хуопIащIэ
Я лъэужьыр лъыпс-лъэданэу.
Лъагэр лъагэу, задэу задэр.
ЯкIэлъос урыс нэлатыр:
Пхъэрыр къоIэ шыкIэр лыпщIу.
Сэшхуэр бзабзэу мэупщIатэ,
Мыжурэпэм лъагъуэ ищIу
Шэкъэуэжым уэр дощатэ…
ЛIыгъэ зиIэм и шыр щIэхумэ —
ТIасхъэ мэхъу лIыхъужь мэIухур:
А уэркъ щIалэхэм я гущхьэр
Иджыпсту урыс шэуапIэщ.
Йощэтэх лъэгуажьэмыщхьэу
Хьэж зыщIар: «Бегъымбар лъапIэ!..»
ТхьэлъэIу лъэщым шабзэпыхьэу
Уэр пхритхъыурэ пхолъэтыр —
Мухьэмэду бегъымбарым
Лей техьэнкъым и Iумэтым!
Уафэ лъагэр и щыхьэту
Мэз жыжьаплъэр къолъэхъшэх —
ЗызэщIихыурэ къокIуатэ…
Тобэ! Уоу… Iистофриллэхь!
Жыг гуэрэнхэр зэхокIуатэ,
Мэзыр щхъыщхъыурэ мэщатэ…
Тобэ, тобэ! Таурыхъ щхъуантIэр
Муслъымэным хуохъу щхьэтепIэ!
ГАМЗАТОВ Расул, дагъыстан усакIуэ
(1923 — 2003)
КЪУРШХЭР
ЛъэщI нэпсхэри къэгъанэ псалъэ
макъыр,
ГушыIэр Iух, ауаныр IугъэкIуэт.
УпIащIэурэ дэкIуей бгыщхьэ
къэракъэм —
Зэманыр упэщащэ пэт IуокIуэт.
Удэмыдзыхэ, уи щхьэр теджэразэу,
Бгым удэплъейкIэ,
УдэмыхыщIэ, дахэм уигъэуназэу,
ЩригъэлейкIэ!
Гурыщхъуэу къопэщэщыр зэтеуIэфIи,
УпIащIэурэ дэкIуей бгыщхьэ къэракъэм;
ЗигъэнщIу псэм — хьэуа Iубыгъуэ хэфи —
ЗыкъитIэтэнущ гурыфIыгъуэ хьэкъым!
ЗыкъыуишыхьэкIынущ сабырыгъэм,
Уи Iэгухэм Iэ къадилъэу, къедэхащIэу,
УкъиутIыпщынущ тIыгъуэжа гурыгъым —
ЗэлъыIукIынущ бампIэхэм я напщIэу.
Зыущэхуи даIуэт, адэкIэ зы щIыпIэм
Чыкъуацэм и щIыщI макъ
къыщыцырхъащ!
Ар мес: щыхьыщIэм и дахащэ бжьабэм
Къыр тхыцIэр къудамащхьэу
зэгуипхъащ.
Уджэгуурэ жэщ уафэм ухэIэбэу,
IэпхъуамбэкIэ мазэщIэр уогъэкIыл —
Бжьо лантIэхэр щIэлъэтрэ Iэбэ-лъабэу,
Уи пшынэм дэуфэразэурэ мэджыл.
Мы щIыпIэм псоми я пщIэ щозэхуэдэ,
Мыбдежым къыщекIуэкIкъым зэхэгъэж,
Зэхэху зымыщIэ бзухэм я уэрэдыр
Мэубзэ, мэбзэрабзэ, мэзэгъэж.
Мыбдеж щолъагэ цIыхум и псэ, и щхьэ,
Мы щIыпIэм псори фIым
щиныбжьэгъуфIщ.
Зыгуэрым къэхъумэ щищI
лъэгуажьэмыщхьэ —
Ар, дауи, псынэм IупэкIэ щыхэфщ…
Къэгъанэт дауэ-далъэр, ныбжьэгъу
лъапIэ,
ЗакъыIэщIэхи а уи пэш бэмпIахэм
УпIащIэурэ дэкIуей бгыщхьэ лъагапIэм —
Укъыхуеплъыхыу дунейр зэрыдахэм.
УкъэмыхыщIэ, дахэм уигъэуназэу,
щригъэлейкIэ.
Укъэмыдзыхэ, уи щхьэр теджэразэу,
бгым удэплъейкIэ!
АХМАТОВЭ Аннэ, урыс усакIуэ
(1889 — 1966)
* * *
Мыбдежыр Пушкин хуащIырт егъэзыпIэ,
Мыр Лермонти кIуэдыпIэу хухахат…
МэкъупIэ удзхэр мыбы щонэхъгуапэ,
Зэ закъуэрэ слъагъуну къысхуихуат —
Тамарэ гуащэ и щIасэлI уахътыншэм
И нитI замыгъэнщIыжу
къихъуэпсыкIхэр —
Гуэл IуфIэ тхушэр я щхъуантIагъэ
гъуэзу —
Ахъшэм шынагъуэм
къызэрыхэплъызэр!..
БЛОК Александр, урыс усакIуэ
(1880 — 1921)
ЕМЫНЭ*
Сиужь уимыкIыу накIуэ, накIуэ —
ПщылI пэж жыIэщIэу ныскIэлъыкIуэ.
Къуршыдзэ лыдым и сыджыщхьэ
Силъэтэжынущ хуиту уисхьэу.
Ущхьэщысхьэнщ щыхупIэ нэзми,
Куущэм уи псэр игъэджалъэу —
Ар пщIэрэ — уэ ущыгулэзми,
Тхъэжыгъуэ IэфI къыщыщIэзгъалъэр…
Нэхугъэ псыпсу бгыщхьэ тафэм
И чэщей куэщIурэ удзыпцIэм
Си щIыфэ тхьэхуу уардэ плъыфэм
ЕзгъэлыпщIынущ уи лыхулыпцIэр.
Уэ пщIэуэ пIэрэ пцIы IэрыщIу
Къэвгупсыса а цIыху гурыщIэр —
Iэслъэсрэ кIэщIу кIуасэ гъащIэр
ТIасхъэ Iубахъэу зэрымащIэр? —
Ахъшэмым нэхъри зыщиудыгъум,
Узэпикъузу си гурыгъум —
Уафэ нэщIыпсым и къат къащхъуэм
Зипхьэнущ си удыгъэр Iуэщхъуу.
Аращ… УсIыгъыурэ усхьынущ,
УсIэтрэ пэт уэзгъэлъагъунущ
ЩIыр вагъуэ хуэдэ зэрыцIыкIур —
ЩIым хуэдэу бгъуфIэу вагъуэ нэкIур.
Телъыджэм бзагуэ утехъуауэ,
НэгъуэщI дунейхэм уахэплъауэ —
ФIэщмыхъум уи нэр къыщипхъуауэ,
Си джэгу зэрыхъэм уилъэхъауэ…
Угужьеярэ гуащIэр пщIэкIыу
КъэпIущэщынущ: «СыутIыпщыж» …
ПхузэщIэсхынщ сыпыгуфIыкIыу
Уи дамэ хьэхухэр: «КIуэ. Лъэтэж.»
Си дыхьэшхыпцIыр уи псэ пIалъэу
Гъуэз фIэкIыпIэншэм ухыхьэнщ,
МывэкIэщхъ жьыхуу упкIэ-улъэу —
Улъатэ пфIэщIу — уехуэхынщ.
*Емынэ — демон
НАДСОН Семён, урыс усакIуэ
(1862 — 1887)
УИ ДЕЖ
Уи деж, Кавказ, уи тхъугъэхэм,
Зэв-задэу уи щыхупIэхэм,
Аузхэм я къуэладжэхэм,
Псыпыхухэм зэгуаху ныджэхэм,
Мылылъэм сыкъыхэкIмэ,
КъэблэмкIэ сехъуэпсэкIмэ,
КIыфI псыIэр си IэщIыбурэ —
Къэслъыхъуэр уи нурыбэурэ,
Сешарэ си псэр пыхумэ —
СопIащIэ жэнэт хьэхумэ!..
Шефнер Вадим, урыс усакIуэ
(1915 — 2002)
Кавказ
Нэбэнэушэу зэхэсхат а макъыр,
ЩIым уэгур къытещатэ
къысфIигъэщIу…
АрщхьэкIэ, сыкъэушмэ, жэщыр,
нэпкъыр
щыIэжкъым. Къурш Iубахъэр
зэхэпщIыпщIэу
джабэ щIэрыпсхэм гуфIэу телыдыкIт,
ПIащIэгъуэкIэ лъэпIастхъэу мэз
кIэкъуащIэр
дэпщейрт къурш дамэм, нэху…
бзухэм сакъыдекIт. Кавказ!
ЗэзыдзэкIар КЪАРМЭ Iэсиятщ.
