Хэкум хьэлэлу хуэлэжьа Гугу Рашад
АдыгэлI щыпкъэ
Хэкур зэрыгушхуэ, зэрыпагэ, щытхъу ин зыхуэфащэ цIыху куэд диIэщ адыгэ лъэпкъым. Абыхэм ди щIыналъэм и цIэр фIыкIэ щагъэIуащ щIэныгъэм е щэнхабзэм, политикэм е экономикэм, гуащIэдэкI лэжьыгъэм е псэуныгъэм и нэгъуэщI IэнатIэхэм. Апхуэдэ цIыху щэджащэхэм ящыщщ нобэ дигу къэдгъэкIыж, тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор, УФ-м, КъБР-м щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ, РАЕН-м, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием я академик Гугу Рашад Хъусен и къуэр. Псэужамэ, мы махуэхэм абы и ныбжьыр илъэс 90 ирикъунут.
Гугур илъэс 50-м нэскIэ щылэжьащ Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и щIэныгъэ институтым. ЩIэныгъэ лэжьакIуэу къыщIидзэри, ар хъуащ тхыдэ къудамэм и щIэныгъэлI нэхъыжь, и унафэщI. 1988 гъэм къыщыщIэдзауэ илъэси 10-м нэскIэ щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и тхьэмадэ къа-лэныр дагъуэншэу ирихьэкIащ. А лъэхъэнэм къриубыдэу а IуэхущIапIэм и щIэныгъэлIхэм къэралпсо мыхьэнэ зиIэ къэхутэныгъэ хьэлэмэтхэр зэфIахащ. Рашад къызэригъэпэщауэ щытащ хамэ къэрал щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм яхуэгъэза лэжьыгъэшхуэ куэд. Абыхэм ящыщт щIэныгъэ экспедицэ щхьэхуэ Сирием, Тыркум, Иорданием ягъэкIуауэ зэрыщытар. Институтым и лэжьакIуэхэм сыт и лъэныкъуэкIи я щапхъэт щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ, къызэгъэпэщакIуэ хьэлэмэт, унафэщI щыпкъэ, хэкупсэ икIи цIыху пэж Гугу Рашад.
ЩIэныгъэлI пажэм езыми и къалэмыпэм къыпыкIащ къэхутэныгъэ тхыгъэ куэд. Апхуэдэхэщ абы и лэжьыгъэхэу «Къэбэрдей-Балъкъэрым революцэ зэщIэхъееныгъэр зэрыщекIуэкIар», «Тэрч щIыналъэм Советхэр зэрыщытекIуар», «Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ 18-нэ лIэщIыгъуэм зэрыта щытыкIэмрэ абыхэмрэ Урысеймрэ яку дэлъа зэпыщIэныгъэхэмрэ», нэгъуэщIхэри. Ныкъуэтхыу къэнауэ щытащ «Къалмыкъ БетIал» щIэныгъэ-къэхутэныгъэ тхылъыр.
Лъытэныгъэ ин игъуэтащ Гугум и гуащIэдэкIым. Абы къыфIаща щIэныгъэ цIэ лъагэхэм нэмыщI, къыхуагъэфэщащ къэрал дамыгъэ лъапIэ зыбжанэ, щIыхь, щытхъу тхылъхэр.
Гугу Рашад и фэеплъыр яхъумэ абы и унагъуэм исхэм, и ныбжьэгъухэм, лэжьэгъухэм, зыцIыхуу щыта псоми.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
УзыIэпызышэ къару
Куэдрэ псэу цIыхум куэд елъагъу, нэхъыбэжи игу къонэ. Апхуэдэм къикIу гъащIэ гъуэгуанэ кIыхьым ар цIыху Iэджэм щахуозэ, цIыхугъэ, ныбжьэгъу щахуохъу, абыхэм ящыщуи абы игу къинэр зырызхэрщ. Апхуэ-дэу сэри благъэ-Iыхьлыми, ныбжьэгъуми, си цIыхугъэу щытами, цIыху куэд дыдэм гъащIэм сащыхуэзащ, садэлэжьащ, Iуэху ядэсщIащ, гуфIэгъуэхэм, нэщхъея-гъуэхэм садыхэтащ. Набдзэгубдзаплъэу уакIэлъыплъыфмэ, апхуэдэ Iуэхухэм щыхэтырщ цIыхур нэхъыфIу къыщыпцIыхур, хэт сыт ищIысми къыщыпщIэр, абы и зэфIэкIыр, хьэл-щэнхэр сэтей нэхъ къыщыхъур. Дунейм зэрехыжрэ куэд мыщIами, нобэр къыздэсым пIалъэ-пIалъэкIэрэ сэр-сэру иджыри согупсысыжри, си ныбжьэгъухэм, цIыхугъэхэм ящыщу сыт и лъэныкъуэкIи лъэпкъым и цIыху пэрыту, абы зэригъэпэща хьэл-щэн телъыджэхэр нэхъ щызу зыхэлъу, зезыхьэу, адыгэ нэсу щытауэ си щхьэкIэ къэслъытэр зи ахърэтыр нэху хъун Гугу Рашадщ.
А щIалэ къудан къекIур, щхьэпэлъагэр, сытым щыгъуи зи нэгур зэIухар, гуапагъэрэ гурыщIэ къабзэрэ къызэрыщыр, и теплъэ къудеймкIи фIыуэ умылъагъун-кIэ, узыIэпызышэ къару гъэпщкIуахэр абы къызэрыбгъэдэкIым гу лъумытэнкIэ Iэмал иIэтэкъым. Ауэ япэ узыIущIэ цIыхум и теплъэ дахэм укъыщигъапцIи щыIэщ, апхуэдэхэм адыгэм ауэ сытми «шы дахэ мыжэ» яфIищакъым.
Ди ныбжьэгъу IэфI Рашад и теплъэм екIупс, хуэфэщэжын щытыкIэрэ хьэл-щэн телъыджэрэ бгъэдэлъу дунейм тетащ. Рашад и ныбжьым итахэр, сэри абы сахэ-ту, пхужыIэнукъым лъэхъэнэ тынш щыпсэуауэ, зэман бзаджэт абыхэм я натIэ хъуар. Апхуэдэ зэманым цIыхухэм я нэхъыфI дыдэхэри я пIэ къреш, зэрыщымыт ещI, хуей-хуэмейми фIэмыфI, имыщIапхъэ ирегъащIэ, цIыху нэсри абы щигъэлъэпэрапэ, гъуэгу пхэнж щытригъэувэ куэдрэ къохъу. ПыухыкIауэ я цIэ къидмыIуэми, ди ныбжьэгъухэм ящыщ зырызхэри а гъащIэ емынэм пэщIэтыфакъым, трагъэкIуэфакъым гурыщIэ лъагэ яIахэр. ЛIыгъэ, къару мыкIуэдыж зэрыбгъэдэлъам и щыхьэту, Рашад гъащIэ мытыншым къыщыпэува гугъуехь мыухыжхэмрэ лъэпощхьэпо кIэ зимыIэжхэмрэ къахуэгъэшакъым, яхуищIыкIакъым, и пщIэмрэ и щIыхьымрэ зыгъэпудын гуэр абы илэжьауэ зыми жиIэфынукъым. Ар сытым щыгъуи зэпIэ- зэрытт, хуэму, щабэу фIэкIа псалъэртэкъым, нэ щIыбагъкIэ нэгъуэщIым хуэшхыдэртэкъым, фыгъуэ-ижэм пэIэщIэт, унафэщIхэм къапижыхьыртэкъым, зыхимыщIыкIым тепсэлъыхьыртэкъым, нэфI-ней химылъхьэу зэхуэдэу псоми яхущытт, цIыхугъэр, пэжыгъэр и гъуазэт. Зи щхьэм и пщIэр зыщIэж, къызыхэкIа и лъэпкъым и бын нэхъыфI дыдэхэм языхэзу ар дунейм тетащ.
Сэ Рашад къыщысцIыхуар тIэкIу нэхъ кIасэIуэущ, пединсти-тутым щылажьэу щыщIидзауэ, сэри 1952 гъэм аспирантурэм сыщIэтIысхьауэ. А илъэсхэм къыщегъэжьауэ IэнатIэ, къулыкъу зыбжанэ пщIэрэ щIыхьрэ пылъу абы ирихьэкIащ, къызэрыгуэкI егъэджакIуэм къыщригъажьэри, республикэм и къэхутакIуэ институт цIэрыIуэм и унафэщI хъуащ, мызэ-мытIэу депутатуи хахащ, щIэныгъэм и нэхъ цIэ лъапIэхэр зыIэригъэхьащ, ауэ абы и щытыкIэм, и псэукIэм, и хьэл-щэнхэм зэхъуэкIыныгьэ ягъуэтакъым, языныкъуэхэм хуэдэу, къулыкъу лъагэхэм абы и щхьэр ягъэу- нэзауэ, зэрыщымыт ящIауэ си щхьэкIэ гу лъыстакъым.
ЗанщIэу жыпIэмэ, къыддалъхуахэм ящыщ куэд зыгъэжакъуэ IэнатIэ лъагэм абы къригъэщIаишхуэ щыIэкъым, къыхуагъэфэща дэтхэнэ къулыкъури игъэ- лъэпIа мыхъумэ, зытес шэнтым ирипагэу ар зэи щытакъым. Зи щхьэм бадзэ тезыхужыфым но- бэ и къалэну къелъытэж совет лъэхъэнэ щыIам хуэшхыдэныр. Зыми жиIэркъым ар ныкъусаныгъэншэу екIуэкIауэ, ауэ, пцIы хэмылъу жыпIэмэ, бзыщIыни гъэкIуэдыни хуейкъым Урысей къэралышхуэм и лъэпкъ псоми я псэукIэм, щIэныгъэм, щэнхабзэм, литературэм я зыужьыныгъэм абы хэлъхьэныгъэ телъы-джэ зэрыхуищIар, лIэщIыгъуэкIэрэ ахэр зыхэта кIыфIыгъэ хьэлъэр абы зэригъэкIуэдар. А гъащIэщIэ къэунэхуам и фIыщIэщ ди щIыналъэм и щIыпIэ пхыдза дыдэхэм ящыщ зым — Джэдыкъуэ — къыщалъхуа щIалэ цIыкIум щIэныгъэм лъагъуныгъэ зэрыхуищIари, и зэхэщIыкI-гупсысэр зэрызэтеувари.
Хэкум и бынхэу а гъуэгуанэр зэпызычар куэд мэхъу, ахэр къыщIедбжэкIыни щыIэкъым, ауэ ди ныбжьэгъу Рашад хуэдэу абыхэми яхузэфIэкIар, зыхэта гъа-щIэ мытыншыр къызэранэкIыфу ехъулIэныгъэ хьэлэмэтхэр зэры-зыIэрагъэхьар умыгъэщIэгъуэн плъэкIыркъым.
Зауэ зэманхэм еджапIэхэр щытыкIэ гугъум итт: езыгъэджэни зэреджэни дахэ-дахэу ягъуэтыртэкъым. Джэдыкъуэ дэта, япэ илъэсхэм Рашад щеджа, иужькIи ар зи унафэщI хъужа я еджапIэ цIыкIури апхуэдэ гугъуехьхэм хэтащ. Абы къыхэкIкIи апхуэдэ еджапIэхэм щIэсхэм абыхэм щIэныгъэ гуэр къыщIахамэ, зи фIыщIэр, псом япэу, езы еджакIуэ-хэрщ, абыхэм я ерыщагъырщ. Апхуэдэ ерыщагъ и щIалэгъуэм зыхэзылъхьэфа ныбжьыщIэр еджапIэ нэхъыщхьэм щIэтIысхьа нэужь псэху, еш имыщIэу йоджэ, IэщIагъэ къыхихам хуэпэжщ.
Алыхьым къыбгъэдилъхьа зэфIэкIхэм нэмыщI, нэгъуэщI гугъапIи дэIэпыкъуэгъуи зимыIа Рашад и щIыбагъым зэи зыри къыдэтакъым, зыгуэрми зыкъыщIигъэкъуакъым. И щхьэ закъуэрщ ар щеджа зэманхэми, и кандидат, доктор диссертацэхэр щыпхигъэкIми зыщыгугъар. Ар фIыуэ емыджамэ, пединститутым егъэджакIуэу къагъэнэнтэкъым, гугъуехьищэхэр пыщIами, и зэманым пщIэрэ щытхъурэ иIэу и диссертацэхэри пхигъэкIыфынтэкъым.
Дэтхэнэ зы цIыхури зыхуэдэр къэхутэгъуафIэкъым. Рашад нэсу къэпцIыхуныр гугъу пщызыщIыр ар псэлъэрейуэ, игу илъ, зыгъэпIейтейхэр уэршэрэгъу къыхуэхъу дэтхэнэ зыми къыхузэIуихыу, яхуиIуатэу зэрыщымытарщ. Пединститутым лэжьэн щыщIидза лъэхъэнэхэм нэIуасэ дызэхуэхъуа, куэдрэ дызэхуэзэу щыта щхьэкIэ, сэ ар псынщIэу къэсцIыхуауэ схужыIэнукъым. Ар зыхуэ-дэ цIыхур сэ нэхъ куууэ къыщызгурыIуар зэгъунэгъуу дыпсэу дыщыхъуарщ, пединститутым и студент общежитым и етIуанэ къатым дыщытеса илъэсхэрщ. Къэралыр зыхэт къулейсызыгъэм и зэранкIэ зауэ нэужь илъэсхэм фэтэрыр икъукIэ зэпэубыдат. НэгъуэщI хэкIыпIэ зымыгъуэт еджапIэм и унафэщIхэм общежитым и зы къатыр егъэджакIуэхэм иратат.
Рашад и унагъуэр (адрейхэми хуэдэу) абы тыншу зэрыщымыпсэуар кърибгъэлъэгъуэну мыхэр ирикъунщ. Ар зыщIэса пэш цIыкIуитIым пщэфIапIэ хэтакъым, псы къакIуэртэкъым, зытхьэщIыпIэ иIэтэкъым.
Пединститутым сыщылажьэу щIэздза, унагъуи зэзгъэпэща нэужь, сэри зы пэш цIыкIу, пхъэбгъукIэ тIууэ зэпрыхукIауэ, къызатащ, Рашад зыщIэс пэшитIым ди бжэхэр яхуэгъэзауэ. Щхьэгъусэ схуэхъуа ЩоджэнцIыкIу Налжан Рашад и благъэ дыдэу къыщIэкIащ. А тIум я сабиигъуэр щагъэкIуар Нэлжан и анэш икIи и малъхъэ Жамборэ Шу и дежщ. Шу и бынхэм — Суфян, Нихьмэт, Замудин, Любэ сымэ — ящIыгъуу я гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуэхэр абыхэм я деж щагъакIуэрт.
Гъунэгъу дызэхуэхъуахэр зы унагъуэм хуэдэу дызэдэпсэуащ, a илъэс зытIущым дызэхуэмы-зэу махуэ закъуи блэкIауэ къыщIэкIынкъым. Зэщхьэгъусэ ныбжьыщIэхэу Рашадрэ Люсэрэ гуапэу, IэфIу зэхущытт, а зэманым а тIум яку дэлъа зэбгъэдэтыкIэр емыфIэкIуамэ, иужькIи зэхъуэкIыныгъэ игъуэтауэ схужыIэнукъым.
Адыгэ тхыдэм елэжьыфын щIэныгъэлI нэс Хэку зауэшхуэм иужь лъэхъэнэхэрщ адыгэхэм къыщытхэкIар. Зырызыххэу я цIэ абыхэм къидмыIуэми, ахэращ лъэпкъым къикIуа гъуэгуанэ хьэлъэр пэжу, нэсу япэ зыубзы-хуахэр, зэфIэзыгъэувэжахэр. А къалэн хьэлъэр зи пщэ къыдэхуахэм икIи ехъулIэныгъэ хэлъу ар зылэжьахэм ящыщщ Гугу Рашад. Ар щылэжьа илъэсхэм ди республикэм адыгэ тхыдэм теухуауэ Iуэху къыщрахьэжьауэ, зэIущIэ щекIуэкIауэ къыщIэкIынкъым, а щIэныгъэлI гъуэзэджэм и жэрдэм хэмылъу, ар къыщымыпсэлъауэ. Абы и Iэдакъэ къыщIэкIа лэжьыгъэ купщIафIэхэрщ лъэпкъ тхыдэм и лъэхъэнэ зэIумыбз зыбжанэ иджырей щIэныгъэм и хабзэм тету зэфIэзыгъэувэжар, къэзылъхуахэм я гъащIэм и къекIуэкIыкIар лъэпкъым и нобэрей щIэблэм пэжу къахуэзыIуатэр.
И лъэпкъым и гъащIэ блэкIар абы нэгъэсауэ куууэ зэрищIэр, ар къекIуу, пэжу къызэриIуэтэн, зэрызэфIигъэувэжын зэфIэкI зэрыбгъэдэлъыр, зытетхыхьхэм я псэм и хуабагъ зэрыхэплъагъуэр щIэныгъэлI щэджащэм нэхъ щызу, куууэ къыщигъэлъэгъуащ и иужь-рей тхылъ хьэлэмэтыщэ «Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ 18-нэ лIэщIыгъуэм зэрыта щытыкIэмрэ абыхэмрэ Урысеймрэ яку дэлъа зэпыщIэныгъэхэмрэ» жыхуиIэм, 1999 гъэм дунейм къытехьам. Адыгэ тхыдэм теухуауэ а щIэныгъэлI цIэрыIуэм и Iэдакъэ къыщIэкIа лэжьыгъэхэм яхуэфащэ пщIэр дэ тхузэхэгъэкIыну къыщIэкIынкъым, ар ди IэщIагъэу зэрыщымытым къыхэкIкIэ, ауэ зи лъэпкъым и къекIуэкIыкIам набдзэ- губдзаплъэу кIэлъыплъ сэ жысIэфынур мыращ: Гугу Рашад лъэпкъ тхыдэтххэм я нэхъыфI дыдэхэм зэращыщырщ, абы и цIэ лъапIэр адыгэ тхыдэм къызэрыхэнэнурщ.
Мылъку уиIэрэ псапэ умыщIэфмэ, щIэныгъэ убгъэдэлърэ нэгъуэщIхэм ар иумытыфмэ, абы мыхьэнэ иIэкъым, къикIи щыIэкъым. Рашад емышу ищIэ псом-кIи цIыхухэм ядэгуашэрт. Аращ иригъэджахэм зыхалъхьэ щымыIэу ар фIыуэ щIалъэгъуар, абыхэм ящыщ куэдыр и лъагъуэм щIрикIуар.
ЦIыxy гъащIэр мащIэщ, къалъхуауэ мылIэжыни щыIэкъым, ауэ, зэрылIэнур куэдым щащыгъупщэ щыIэщ. И насыпщ Рашад хуэдэу дунейм къабзэу тетыфым, къы- далъхуахэм къулыкъу нэс яхуэзыщIэфым. Апхуэдэ цIыху псэемыблэжхэрщ къызыхэкIа лъэпкъым и щIыхьыр къэзыIэтыр, абы зэригъэпэща и хьэл-щэн нэхъыфIхэр зыщалъагъур, щIэблэм щапхъэ ящIыр. Зи фэеплъыр махуэ хъун Гугу Рашад псоми я хъуэпсапIэ апхуэдэ насып къехъулIащ, апхуэдэ пщIэр и къарурэ зэфIэкIкIэ абы къилэжьыжащ.
ХЬЭКIУАЩЭ Андрей,
бзэщIэныгъэхэм я доктор.
ЗэIущIэ гъэщIэгъуэн, Тресков Илья, Гугу Рашад, Кулиев Къайсын, Козловский Яков, Бэрбэч ХьэтIутIэ, Геттуев Максим сымэ хэту.1963 гъэ
Лъэпкъым и лIы цIэрыIуэхэр: КъардэнгъущI Зырамыку, Гугу Рашад, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм, Шортэн Аскэрбий. 1988 гъэ
Курых хэкIыпIэ
Илъэс зыбжанэ мэхъури дэ къытхэтыжкъым Гугу Рашад, арщхьэкIэ ар дэ тщIыгъущ и гупсысэхэмкIэ, и IэдакъэщIэкI купщIафIэхэмкIэ. ЩIэныгъэлIым и къалэмыпэм къыпы- кIа иужьрей лэжьыгъэхэм ящыщщ «Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ 18-нэ лIэщIыгъуэм зэрыта щытыкIэмрэ абыхэмрэ Урысеймрэ яку дэлъа зэпыщIэныгъэхэмрэ». А къэхутэныгъэ купщIафIэм Гугум къыщигъэлъэгъуащ ЧеркесиекIэ зэджэу щыта хэкур щыпсэу цIыху бжыгъэкIи бгъэдэлъ лъэщагъкIи нэхъ пажэхэм зэращыщар.
Кавказ зауэр къызэрыхъеямкIэ къуаншагъэ ин Урысей пащтыхьхэм зэрабгъэдэлъыр къигъэлъэгъуами, щIэныгъэлIыр и телъхьэт урыс, адыгэ лъэпкъхэм яку зэгурыIуэныгъэрэ зэныбжьэгъугъэрэ дэлъыным. Апхуэдэу абы и лэжьыгъэм IупщIу къыхощ адыгэхэр балъкъэрхэми къэзакъхэми тэмэму яхущыту къызэрекIуэкIар, а зэпыщIэныгъэхэр дяпэкIи гъэбыдэн зэрыхуейр.
Рашад езыр хуабжьу цIыху зэпIэзэрытт, псэ къабзэт, акъылыфIэт, жыжьэ плъэфырт. Абы хэлъ шыIэныгъэр умыгъэщIэгъуэн плъэкIыртэкъым. А псори и щыхьэтт абы гъэсэныгъэ лъагэ, зэхэщIыкI куу зэрыбгъэдэлъым. УщепсалъэкIэ, ар апхуэдизу къыпхуэнабдзэгубдзаплъэти, къыпщыхъурт а уэ зи гугъу пщIы Iуэхум нэхърэ нэхъ мыхьэнэшхуэ зиIэ абы и дежкIэ иджыпсту щымыIэу. Сэ, къапщтэмэ, тыншу сыдэлэжьащ Гугум. Ди Iуэху еплъыкIэхэм ящыщ куэд зэтемыхуэми, дэ къэдгъуэтыфырт курых хэкIыпIэ, тIури арэзы дыкъищIу. НыбжькIэ сызэрынэхъыщIэм къыхэкIыу, дэ зэныбжьэгъуш- хуэу дыщытауэ схужыIэнукъым, атIэми дызытепсэлъыхьын ди куэдти, мо цIыху акъылыфIэм, гупсысэ куу зыбгъэдэлъым, и псалъэхэм сащIэдэIурт, фIы куэди къыхэсхырт.
Зи гум хуэдэу зи псэри зи нэгури зэIуха адыгэлIыр и хьэл-щэн псомкIи куэдым щапхъэ яхуэхъурт. Апхуэдэ щыпкъагъэр абы сэбэп къыхуэхъуащ щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и унафэщIу щылэжьа зэманми.
Къыхэзгъэщыну сыхуейщ Гугу Рашад хэкупсэ нэсу, лъэпкъ хабзэр, бзэр фIыуэ илъагъуу зэрыщытар. Дэтхэнэ лъэпкъым и дежкIи анэдэлъхубзэр хъугъуэфIыгъуэ ину зэрыщытыр нэсу къызыгурыIуэ цIыхут ар. Абы къыдэкIуэу, езым Iурылъ бзэр хуабжьу къулейт, екIут. Адыгэбзэр зыгъэбзэрэбзэф Рашад и къэпсэлъэныгъэхэм куэдрэ къыщигъэсэбэпырт купщIэшхуэ зыщIэлъ, зэкIэщIэпч мыхъу псалъэ зэпхахэр, псалъэжьхэр, жыIэгъуэхэр, зэгъэпщэныгъэхэр, бзэр зыгъэдахэ, шэрыуэ зыщI нэгъуэщI Iэмалхэр. Ар сщIэрти, сэ щIэх-щIэхыурэ абы зыхуэзгъазэрт, зы жыIэгъуэ е псалъэжь гуэрхэм я мыхьэнэр нэхъыфIу зэзгъэщIэн папщIэ, ди анэдэлъхубзэм и щэхухэм нэхъыфIу щыгъуазэ щIэныгъэлI щэджащэхэу ГъукIэмыхъу Iэбубэчыр, КъардэнгъущI Зырамыку, Нало Заур, Багъ Пётр, Гъут Iэдэм сымэ яхуэзгъадэу.
Гугур дапщэщи хущIэкъурт ди лъэпкъым зэрихьэ хабзэ да- хэр, нэмыс екIур, пщIэ лъагэр Iурылъ и анэдэлъхубзэмкIэ нэхъри езыгъэфIакIуэ цIыхухэм. Абы и бзэм къыхэщырт бгъэдэлъ лъэпкъ гъэсэныгъэ да- хэм и нэщэнэхэр, ижь-ижьыж лъандэрэ адыгэхэм къадэгъуэ-
гурыкIуа лъэпкъ хьэл-щэныр. Абы къыхэкIыу щIэныгъэлI пажэм и деж куэд къакIуэрт адыгэбзэм и щэхухэм щыгъуазэ защIыну, абы и зыужьыныгъэм ехьэлIауэ Рашад иIэ Iуэху еплъыкIэм мыхьэнэшхуэ ирату.
БГЪЭЖЬНОКЪУЭ Барэсбий,
философие щIэныгъэхэм я доктор.
Псэм щыщ Iыхьэ
Гугу Рашад сэ щысцIыхуар КъБР-м и Совет Нэхъыщхьэм сыщыщылэжьа лъэхъэнэрщ, лIэщIыгъуэ блэкIам и 90 гъэхэрщ. Сэ абы щыгъуэ а къэрал IэнатIэм ЩIэныгъэмрэ егъэджэныгъэмкIэ и комитетым сриунафэщIт, Рашад депутатти, а комитетым хэтт. Хэкум и щIыналъэ псоми щекIуэкI зэхъуэкIыныгъэхэр ди республикэми къэсати, зэманыр хьэлъэт, гугъут, хэплъэгъуэт. Илъэс пщIы бжыгъэкIэ къэралым и лъабжьэу щыта коммунист псэукIэ мардэхэр зэтещахэрт, демократием зиубгъурт.
Къэралым и къэкIуэнум игъэпIейтей дэтхэнэри гупсысэшхуэхэм хадзат, хэкIыпIэхэр къалъыхъуэу: коммунист партыр тхъумэну хьэмэрэ революцэщIэ къэхъу-ну? ЩIэныгъэлI, тхыдэдж Гугу Рашади и гупсысэ нэхъыщхьэхэр теухуат къэкIуэнум, арщхьэкIэ ар ящыщтэкъым жьыр зыхъумэну хуейхэми зауэ-банэм хущIэкъухэми: а тIум я курыхыр, пэжыр здэщIыIэ хабзэр, къилъыхъуэрт. Егъэлеиныгъэхэр зи хьэлым щымыщ Рашад хузэфIэкIырт гуп зэпэщIэувэхэр зэпыIуигъэкIуэтыжын. ЦIыхухэм яку дэлъ зэхущытыкIэхэм ехьэлIауэ ар гу щабэт, арщхьэкIэ Iуэхур пэжыгъэмрэ захуагъэмрэ епхамэ, Гугум къыкъуэкIырт хуэфэщэн ткIиягъри бы-дагъри. КъызыхэкIа лъэпкъым папщIэ абы имыщIэн щыIэтэкъым.
Къуэш нэхъыжь пэлъытэу куэдым диIа Рашад ящыщщ адыгэ лъэпкъыр зыгъэлъапIэу, зыIэту щыта щIэныгъэлI щыпкъэхэм. Абы иригъэкIуэкIа лэжьыгъэхэр ди къэхутэныгъэхэр адэкIэ зыгъэкIуатэ лъэужь IупщIу тхыдэм къыхэнащ. Ар къызыхэкIари езыр щIэныгъэлI нэсу, и IэщIагъэм фIы дыдэу хищIыкIыу, и лэжьэгъухэм пэжу, цIыхугъэшхуэ хэлъу къазэрыдэгъуэгурыкIуарщ. Хьэлэмэтыракъэ, абы и хьэл-щэным гъэщIэгъуэну щызэхэухуэнат щабагъымрэ пхъашагъымрэ, гу пцIанагъымрэ ерыщагъымрэ. Апхуэдэу ар къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэт, псалъэхуэ-Iэзэт. Абы и нэгум сыт щыгъуи кърихырт псом я щхьэж хьэл-щэнхэу цIыхугъэмрэ Iэдэбагъымрэ.
Гугум хуэдэхэр мащIэщ. Аращ ди ныбжьэгъу Iущым ноби псэкIэ дыщIыхуэныкъуэр. Рашад дэлэжьа, зыцIыхуа, зэгуэр IуэхукIэ хуей хъуа дэтхэнэми къыздиIыгъынущ си псалъэхэр. Дэтхэнэми ар хуэупсащ и псэ къабзагъэм щыщ IыхьэкIэ.
ИУАН Пётр,
РАН-м и Къэбэрдей-БалъкъэрщIэныгъэцентрым и унафэщI, техникэщIэныгъэхэм я доктор, профессор.
ЩIэныгъэхэм я докторхэу (ижьымкIэ къыщыщIэдзауэ) Думэн Хьэсэн, Гугу Рашад, Иуан Пётр, Улаков Махъты сымэ. 2006 гъэ
Къэхутэныгъэ купщIафIэхэр зи IэрыкI
Илъэс 460-рэ зи ныбжь зэгухьэныгъэу мы гъэм ди республикэм щыдгъэлъапIэр куэдым ирапх урыс пащтыхь Иван IV адыгэхэм малъхъэ щахуэхъуа илъэсым, арщхьэкIэ зыкъомым ящIэркъым а нэчыхьыр щатхар зэгухьэныгъэр зэрызэращIылIэрэ илъэси 4 дэкIа нэужьу зэрыщытыр. Къапщтэмэ, езы зэгухьэныгъэм теухуауэ дауэдапщэ куэд екIуэкIащ лIэщIыгъуэ блэкIам и 50 гъэхэм. Языныкъуэ щIэныгъэлIхэм зэрыхуагъэфащэмкIэ, Къэбэрдейр Урысейм щыгухьар 1555 гъэращ. Адрейхэм къызэралъытэмкIэ, ар къыщыхъуар 1557 гъэм и шыщхьэIуращ. Зэрынэрылъагъущи, нобэ щIэныгъэлI псоми зэхуэдэу къызэдащтар етIуанэ гупым я Iуэху еплъыкIэращ. Хэту пIэрэт а лъэхъэнэм ар пхызыгъэкIыфа щIэныгъэлIыр, тхыдэм и дежкIэ апхуэдиз мыхьэнэ зиIэ къэхутэныгъэм и зэхэублакIуэу щытар?
КъызэрыщIэкIымкIэ, ар илъэс 27 ныбжьым абы щыгъуэ ита щIэныгъэлI икIи къэхутакIуэ щIалэ Гугу Рашадт. Абы теухуауэ тхыдэдж, щIэныгъэлI цIэрыIуэ Крикунов Владимир мыпхуэдэу итхыжауэ щы-тащ: «Къэбэрдейр Урысей къэралыгъуэм щыхыхьа илъэсыр тэмэму зыубзыхуауэ щытар щIэныгъэлI Гугу Рашадщ. КъэхутакIуэ цIэрыIуэ куэдым а Iуэхугъуэр 1755 гъэм къэхъуауэ къалъытэми, щIэныгъэлI щIалэм хузэфIэкIащ абы тращIыхьа конференцышхуэм и утыкум езым и Iуэху еплъыкIэр щыпхигъэкIын. Гугум иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэм лъабжьэ быдэ яIэти, аращ пэжыр щIытекIуар, ауэ, итIани, абы ищIар лIыгъэшхуэт, хахуагъэт, захуагъэт».
Ди республикэм къикIуа гъуэгуанэ кIыхьым щыщу зы Iуэхугъуэ закъуи бгъуэтынтэкъым а щIэныгъэлI IэкIуэлъакIуэр зыщымыгъуазэ. Абы бгъэдэлъа щIэныгъэм куэд къызэщIиубыдэрт. Сыт хуэдэ упщIэкIэ убгъэдэмыхьэми, абы и деж щыбгъуэтынут жэуап нэгъэса, щапхъэхэри и гъусэжу.
Зэчиишхуэ зыбгъэдэлъа щIэныгъэлI Iэзэ Гугу Рашад и цIэр къыгуэхыпIэ имыIэу епхащ ар щалъхуа, и къару емыблэжу зыхуэлэжьа Хэкум и тхыдэм. Аращ абы и IэдакъэщIэкIхэр иджырей щIэныгъэлI-къэхутакIуэхэм гъуэгугъэлъагъуэ, щапхъэ щIахуэхъур.
КОТЛЯРОВ Виктор,
Котляровхэ Мариерэ Викторрэ я тхылъ тедзапIэм и унафэщI.
