Мэуэтхэр
Къаныкъуэ Анфисэ
Тхыдэ роман
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №№ 94, 96, 97, 98, 100, 102-хэм итщ).
Алэдамэ и щхьэр ищIащ зэпIэзэры-ту, псалъэр лейуэ къыщыхъури.
Абдеж Жан къыщIэлъэдэжащ, Алэдамэ жыхуиIа псори IэщIэлъу.
— Хъунщ-тIэ, зозгъэIэжьэнкъым, щIалэ. Фи Iуэху фIы ирикIуэ! — НэтIасэ щабэу Жан и дамащхьэм теIэбэщ, гугъэ хэлъу Алэдамэ къыхуеплъэкIыжри, щIэкIыжащ.
Iузэв Iуфэ. Керчь
— ЛIо щIэн хуейр? — къытричырт Жан.
Алэдамэ уашхэ дагъэр мащIэу къигъэхуабэщ, дагъэ IэбжьитIрэ фо IэбжьитIрэ зэхищIэри, Жан къритащ.
Нэрыбгей зауэлI
— Мыр Удынэ и бгъэгум, и щIыбым, и джабитIым и бгъэгукIэм нэсу, и лъэгум щыхуэ. ИтIанэ быдэу щIэуфэ, къэпщIэнтIэн хуэдэу. ФIыуэ къызэщIэпщIэнтIа, псы къыпыжа нэужь хъыданыр санэхум хэкухь, къузыжи, псынщIэу зэпылъэщIыхьыж. Абы иужькIэ джанэ щытIагъи, зэрыжей хабзэм хуэдэу, тепIэн тепIэж. Пщэдджыжь нэхъыфI хъун хуейщ. Упэлъэщыну? — хуеплъэкIащ ар нэрыбгейм.
— Умыгузавэ! КIуэ, уи Iуэху зехуэ, — епIэщIэкIыу жиIащ Жан, и ныбжьэ- гъур зэрылъ гъуэлъыпIэм лъэгуажьэкIэ иувэри.
Алэдамэ бжэм нэсауэ нэрыбгейр кIэлъоджэ:
— Е, цIыхухъу! Упсэу! Си ныбжьэгъум узыншэу зыкъиIэтыжмэ, уи щIыхуэ стелъу бжы, — пыгуфIыкIащ хъыджэбзыр.
— Птелъщ-тIэ! — Удынэ зэрыхъужынуми, гъащIэм и фIыгъуэ дыдэр къазэрыпэщылъми шэч къытримыхьэу пыгуфIыкIри, Алэдамэ бжэр къришэлIэжащ.
ЩIалэм и гур мафIэм исри яжьэ ихъухьыжати, къыдрисейуэрэ и Iур дыдж къищIым хуэдэу ирихьэкIырт гъащIэр, зыри фIэмыIэфIу. Иджы… Пщэдджыжь акъужьым ирихьэжьэри, хьэуам хипхъэжащ сахуэр, Iэпкълъэпкъыр къригъэкъэбзыкIыжу. Ихъуреягъыр къигъэнэхуу Алэдамэ и пкъым къыщызэщIэнащ нэгъуэщI мафIэ… Нэхъапэм емыщхьу. А мафIэм зыри зэран хуэхъунукъым, ар Iэрыгъасэ ящIым хуэдэкъым. Ар щхьэхуитщ, гуащIэщ, къабзэщ, гухэхъуэу нэхъри къызэщIэнэ лыгъейщ. Щэхуу уи лъэр щIэзыхым, узышхым хуэдэкъым, атIэ къару къыпхэзылъхьэ, упсэуну гукъыдэж къозытщ, узыгъэгушхуэщ.
Алэдамэ ещIэ иджы зыхуейри, ар зэрызыIэригъэхьэну щIыкIэри. Лъахъэр зрихыжу, хуиту зызыукъуэдиижа цIыхущIэу Удынэ и пэшым къыщIэкIыжри, я хьэщIэхэм яхыхьэжащ Алэдамэ.
Джэтэр гъуэгу*
Нартыдзэм зэрызаIэтыным зыхуагъэхьэзырри, хьэщIэри бысымри я пIэ изэгъэжауэ, Алэдамэ къэрэгъул чэщанэм дэкIуеящ. Нэрыбгеищ тетщ, зыр ищхъэрэкIэ, етIуанэр тенджыз лъэныкъуэмкIэ, ещанэр ипщэкIэ гъэзауэ плъыру. Я нэщхъыр зэхэлъу цIыхухъум къыхуеплъэкIри, псалъэ лей къыхамыгъэкIыу, щхьэж и лъэныкъуэм и нэр иритыжащ, щIалэри абыхэм зэран яхуэмыхъуу, зиущэхури лъэныкъуэ зригъэзащ.
Уафэ къабзэр мазэ изым къегъэ-нэху, вагъуэ бжыгъэншэхэр ипхъащи, КIэбгъулъ мэзым и жыг щхьэкIэхэр зэрыхъейр уолъагъу. ЦIыхухэр зэгъэжами, мэзыр даущыншэ?! Аддэ жыжьэу, псыпцIэ лъэныкъуэмкIэ хьэндыркъуакъуэхэр щокъуакъуэ, гъунэгъу дыдэу щыт дэжьейм* жьынду къытетIысхьауэ къоджэ.
Жьындур джэмэ — лIэныгъэщ, жаIэ нартхэм. Дауи, пэж хъунщ ар, къапэщылъыр зауэшхуэщ… ЩIыIэ-щIыIэу, уи щIыфэм зыгуэр ирижэу, уегъэшынэ жьындум и джэкIэм.
— Псатхьэ, гущIэгъу къытхуэщI! — щэху дыдэу мэхъуцацэ нэрыбгейхэм ящыщ зы.
ГъащIэр IэфIщ. Мыхьэнэ иIэкъым ухэтми. Пщыри, цIыху къызэрыгуэкIри, зауэлIри, мес, нэрыбгейхэри щошынэ ажалым. Дауэ мыпхуэдиз дахагъэ зыхэлъ гъащIэр убгынэми къыпфIэмыIуэхуу, ажал щIыIэм узэрыщIэхъуэпсынур-тIэ?! Я нэхъ лIыхъужьыр, къызэремылынур ищIэми, ар къыфIэмыIуэхуу зауэм зэрыкIуэр пэжкъым. ЦIыхум фIэIэфIщ и псэр, гъащIэр, щошынэ зыри зыхимыщIыкI хьэдрыхэм.
Ауэ щыIэщ Iуэхугъуэ, ажалым нэхърэ нэхъ шынагъуэжу. Псалъэм папщIэ, зыкIи удэмыIэпыкъуфу, уIэмалыншэу, фIыуэ плъагъу гуэр ажалым зэрыпIэщIихыр, къызэмылыну узым ишх цIыхум и нэм ущIэплъэныр (ар къыпщыгугъыу, уэ зыри хуумыщIэ-фу), анэм и быныр игъеижыныр. Е, мис, нобэ хуэдэу, тхьэхэм тыгъэу къуата уи щIыналъэр хамэм птрихыу, утыку укъинэныр. Мис ахэращ къару къыпхэзылъхьэр, ажалым и нэгум хуиту уизыгъаплъэр, уи гур утIыпщауэ, щхьэмыгъазэу кIыфIыгъэм ухэзыгъэбакъуэр. Дэтхэнэ зыми иIэщ зыгъэдзыхэ гуэр. Ауэ а узыгъэдзыхэр мардэ гуэрым икIа нэужь лIыгъэ къыпхелъхьэж.
Апхуэдэщ мы быдапIэм дэтхэр. Мэуэтхэм захъумэжым и закъуэкъым, атIэ, адрей нарт лъэпкъхэм бийр ялъэмыIэсын папщIэ мэзауэ. Алэдами аращ… Удыжьым деж къыщина и анэм и закъуэкъым ар иджы псэун щIыхуейр. Абы и гъащIэм къыхыхьащ иджыри зы бзылъхугъэ, къыхукъуэкIащ етIуанэ дыгъэ, мы дунейм Iейуэ тетым щихъумэну гукъыдэж къезыт, къару къыхэзылъхьэ, и гур хэзыгъахъуэ.
А псори и щхьэм иригъэзэгъэну, гупсысэну къуэгъэнапIэ къилъыхъуэу щIалэр чэщанэм къыдэкIуеящи, махуэ псом къриубыдэу Алэдамэ и тхьэкIумэм зэхихамрэ и щхьэр зытеухуауэ щыта лей къомымрэ кърелъэсыкIыж тенджызымкIэ къихь хьэуа щIыIэты-Iэм. Псыудзымрэ шыгъумрэ я мэ хьэлъэр мащIэу зыпиху жьы щIыIэм Алэдамэ зыкърешэкI, зауэлI дзажэпхъэбгъум* и пкъым къыщызэщIэуша мафIэм иримыгъэлыпщIыпэу, къи-гъэщIыIэтыIэу. Абы къыдэкIуэуи, мэгуфIэ Алэдамэ, апхуэдиз зэманкIэ и бгъэм илъу кърихьэкIа хьэлъэр кIэрыхужащи, дамэ къытекIэжащи.
— Къэуш, щIалэ! Дожьэ, — зыгуэр къеджащ Алэдамэ щэхуу.
ЩIалэм и напIэр къызэтрихмэ, блыным кIэрыгъэщIауэ, щIакIуэ Iувыр тепIауэ щысщ. ЗэрыIурихами гу лъитакъым, зимыщIэжуи жеящ.
— IэфI дыдэу ужеящ, неуэ иджы, куэдщ ар, — къыщыдыхьэшхащ абы, я шхужьыр щIаупскIэу чэщанэм ехыж нэрыбгейхэм ящыщ зы.
— Мыхэр жэщ псом зэфIэту плъыращ, сэ быдзафэм хуэдэу сыжеящ. СаIуэтэжынщ иджы, къысщIэнакIэу, — и щхьэ ехъурджэуэжурэ, зыкъиIэтащ щIалэм.
Псом япэ Удынэ щIэупщIэну ехыжащ щIалэр лъагапIэм. Бжэр Iуихмэ, пщащэр утыкум итщ, дэщIыр зыщитIэгъауэ, и джабэхэр лэрыпскIэ зрегъэубыдыжри. Жан ирокIукI-кърокIукIри щIэтщ, къытехьауэ и ныбжьэгъум ешхыдэу.
— Мыр зауэ зэрыхэмытыфынур къысхугурыгъаIуэркъым! — Алэдамэ зыкъыхуигъэзащ щхьэц фIыцIэм. — И бзэгур хуэгъэкIэрахъуэркъым, ерагъыу зыфIэтуращ, мащIэу къэбэдзэуэжащи, шым зэрышэсынумрэ Iэщэр зэриIыгъыну щIыкIэмрэ къыгурыIуэ си гугъэкъым. Ажал гъущэ мэлъыхъуэ!
Удынэ и ныбжьэгъур зэрыкIийм хуэдэгу-нэф нэхъей, ерыщу зызэщIекъузэ, и напIэр къимыIэтыххэу.
— КъэгъэдаIуэ мыр, пхузэфIэкIынумэ. Сыкъэчэнущ, абы фIэкIмэ, — жиIэри, Жан щIэжащ пэшым.
Удынэ щIалэм нэщхъей-нэщхъейуэ къыхуеплъэкIри, ещIэкъуауэми, нэхъ псынщIэжу Iэбащ и IэрылъхьэхэмкIэ. Пщащэм къыщыхъурт мы быдапIэм и нэхъыщхьэу щыщыткIэ, нэжьгъущIыдзэм япэ иту зауэм имышэмэ, емыкIу къытехуэну, зыри хузэфIэмыкIыжу къалъытэу, зи ныбжь хэкIуэта, ныкъуэдыкъуэ хъуа нэрыбгеижьхэм къахуэнэжа гъащIэ мащIэр щрахьэкI жылэм дадзэжыну. Дэнэ щищIэнт абы и псэр зыкIэрыпщIа цIыхухъум и гум къыхуилъ псори, къызэрыщыгугъри, къызэрыхуэныкъуэри!
— Зэ, увыIэ, — щэху дыдэу жиIащ Алэдамэ.
Удынэ зэхэIэзэхэпхъуэ* хъуа нэхъей, пIащIэу зехуапэ, псынщIэ-псынщIэу хьэзыр хъууэ, щIалэм Iумыплъэу зэрежьэным хуэпабгъэу. Зэхэкъутауэ, зэхэчэтхъауэ, махэу къилъагъуну хуейкъым. Зыхуэмеиххэу пихыжыхари — цIыхум яфIэгуэныхь зэрыхъурщ. КъищынэмыщIауэ, Жан къыжриIэжащ Удынэ пцIанэу щIалэр къызэрытеплъари, а здэщытым деж щыкIуэцIрыщэтмэ нэхъ къещтэ, укIытащи.
— Дызэхуэмызэж хъумэ, Алэдамэ… ФIыщIэ пхузощI дыгъуэпшыхь къысхуэпщIам папщIэ! — и напIэр зэрехьэхауэ, и нэкIущхьэр дыхьэрэну къызэщIэплъауэ жеIэ Удыни, щIэкIыпIэмкIэ, епIэщIэкIыу, егъазэ.
— УвыIэ, жысIакъэ! — Алэдамэ и макъым зрегъэIэт, мапхъуэри, нэрыбгейм и IэпщитIыр еубыд. — КъызэдаIуэ… КъызэдаIуэ, зэ. Сыгъэпсалъэ.
ЩIалэм Удынэ зрешалIэ щабэу, я натIэхэр зэжьэхэкIуэтэху. Пщащэм и гур щIопхъуэ, Iуэхум апхуэдэу зыкъридзэкIыну и гугъэххакъыми. Алэдамэ и макъым щабэ зрегъэщIыжри, мэIущащэ:
— СощIэ… Псори къызгуроIуэ. Сызэхэпхрэ, псори къызгуроIуэ. Ауэ, сынолъэIу. Мы си бгъэм къыщыпхуэуша гурыщIэм хьэтыр гуэр иIэххэмэ, унэмыкIуэ, — пщащэм и Iэ иубыдар Алэдамэ и гум хуехь.
Удынэ къэхъу псори и фIэщ мыхъу хуэдэ, нэпс къызытеува и нащхъуитIыр еIэтри, щIалэм и нэгум йоплъэ.
— КъыщызэщIэушар, жыпIа? — щэху дыдэу щIоупщIэ, тепыIэжу.
— Зызгъэгувами, къызгурыIуащ ар. Сэ уэ Iэджи бжесIэжын хуейщ, иджыпсту зэман димыIэми. Ауэ, зэгъащIэ — къэплъэжащ си нэр. КъызгурыIуащ иджы си нэгум уи теплъэр щIыщIэмыкIыр, уи цIэр си щхьэм иуфэразэу щIитыр. Апхуэдиз зэман дэкIауэ, мо псыхъуэжьым си лъэр къыщысхьэсыжам къыщыщIэдзауэ гъуазэ усхуэхъуащ. Уи нэхум сыкъыкIэлъыкIуэурэ, си псэ гъуэщам къицIыхужащ гъащIэм и IэфIыр. СынолъэIу, стумыхыж къыслъихьэжа гугъэр — унэмыкIуэ. Къэзгъэзэжыну псалъэ быдэ узот, Удынэ. Ауэ сыщIэпсэун, сыкъызыхуекIуэлIэжын си щIыбагъ къыдэ-нэн хуейщ. Сызэхэпхрэ, унэмыкIуэ! — Алэдамэ апхуэдизкIэ быдэу зэщIиубыдат пщащэри, Удынэ щеIущащэкIэ, и Iупэр бзылъхугъэм и тхьэкIумэм лъэIэсурэ и щIыфэр игъэтхытхырт.
Нэрыбгейр, пэжщ, щIэхъуэпсырт абы, ауэ зэгуэкIуа щIалэм и гу щIыIэр къызэригъэвыжыну щIыкIэр къыхуэщIэртэкъыми, мис мыпхуэдэу, цIыхухъу IэплIэм ижэбзыхьу нэху къытещхьэну игугъэххакъым. Iэджэрэ и нэгу къыщIигъэхьэрт абы и гурылъхэм Алэдамэ къыпэджэжауэ, ауэ апхуэдэу IэфIу ищIакъым гурыIуатэ псалъэхэр.
Удыни Алэдами я Iэпкълъэпкъыр зэщIэзыкъузэ дэщI щIыIэжьхэр зыщадзу, IэфIым хуэлIа Iэпкълъэпкъхэр хуабагъэмкIэ зэдэгуэшэну хьэзырт…
— Сэ къэзгъэзэжынщ, уэ гуащэм щIыгъуу мыбы къыщынэ. Къэхъуну псори зыми ищIэркъым, быдапIэм къебгъэрыкIуэIамэ, бзылъхугъэхэмрэ цIыкIухэмрэ гъэпщкIун хуейщ. Ауэ, сыкъэгъэгугъэ зауэм и лыгъейм уныхэмыхьэну! Псалъэ къызэт уныткIэлъымыкIуэну! — хегъэзыхь Алэдамэ нэрыбгейр.
— КIуэ. Уогувэ, — иджыпсту IурымэхыкIынукъэ жыпIэу, щэхуу, щабэу жэуап итащ Удынэ.
— ФIыкIэ, — щIыбкIэ икIуэтурэ, щIэкIыжащ Алэдамэ.
Удынэ и щхьэр ищIащ, мащIэу пыгуфIыкIри.
Тхьэ елъэIурэ, гъуэгу махуэкIэ нартыдзэр иригъажьэу, нэхумыщым чэщанэм и щхьэм зы нэрыбгей къытеуващ, гугъэмрэ гуфIэгъуэмрэ къызэщIиIэтауэ и нащхъуитIыр къигуфIы-кIыу зауэлIхэм къакIэлъыплъу.
* * *
Аскъалэ и Iэшэлъашэм мэуэтыдзэм уэрищу зыщиукъуэдийри, зэрыжаIам хуэдэу, лъэныкъуиплIкIэ ебгъэрыкIуащ зэрыпхъуакIуэхэм. ИщхъэрэкIэ — щэрмэтхэмрэ мэуэтхэм я Iыхьэ щанэмрэ щэрмэтыпщ Лъостэн я дзэзешэу; ипщэкIэ — арыкъейхэмрэ мэуэтхэмрэ Тотрэш я гъуазэу; тенджызымкIэ — щындхэр; къуэкIыпIэмкIэ — тэрэуэтхэмрэ Щэуей къиша агъырейхэмрэ мэуэтыдзэм и Iыхьэ щанэр щIыгъурэ, Адэмей я уэртету къаухъуреихьащ къалащхьэр. НэжьгъущIыдзэр мэзым къыщIэнауэ хьэзыру къыщытт, тенджызымкIэ Iугъуэ фIыцIэм зыщиIэтмэ, ар я пIалъэу зрачыну.
Дауи, дэрдэнейхэм ящIэрт мэуэтхэр я къалащхьэм, гува-щIэхами, къызэрыкIэлъагъэзэжынури, хуэхьэзыру къыщIэкIащ. ЛъагапIэм къытрагъэува мывэгъэлъатэхэр хьэуазэ мафIэ топкIэ къаузэдым-къаутIыпщым, къаузэдым-къаутIыпщурэ, нартыдзэм мафIэсыр къыхалъхьащ. Iугъуэ щхъуэ-фIыцIафэр Iуву нартыдзэм щIехури, нэр щIесыкI, етхьэлэ, здэкIуэр ялъагъужыркъым. Ауэ щыхъум, зи хэщIапIэр фIыуэ зыцIыхуж мэуэтхэр нартыдзэм япэ йоувэри, нэрыуфIыцIу кIуэцIракъутыкI. БыдапIэм и щхьэм къытеува шабзауэхэм шабзэшэ бжыгъэншэхэр нартхэм къыхаутIыпщхьэри, Iугъуэ Iувым хэт нартыдзэм и пэIущIэр къызэфIагъэщэтащ. Иужь итхэм къэхъуар къагурыIуащи, я шэпэIудзхэр Iэтауэ зрач. Мывэ къалэм и къуэкIыпIэ блыныр псощи, абы ущхьэпрыпщын хуейкъэ! КIапсэ IэплIэхэмрэ пкIэлъей кIыхьышхуэхэмрэ зэпаIыгъыу лъэсыдзэр кIуэцIрокI. Абы хэту, мывэ къалэм и гъущIыбжэ абрагъуэхэр яIэт, зэрыгъэкIийуэ дэрдэней лъэсыдзэр къыдолъэтри, къебгъэрыкIуа, Iугъуэм хэгъуэщыхьа нартыдзэм къыпожьэ.
Нартхэм я Iуэхур щагъэпсынщIащ абыхэм — бийр езыр-езыру быдапIэм къыдэкIащи, зытебукIэнуи, къалэм удыхьэнуи нэхъ тынш хъунущ. Аращи, джэтэрыбзэр яублэ.
— Алыджхэм зэуэкIэ ямыщIэжура? Щхьэ къызэрыдэха быдапIэм, нэщанэуапIэ защIу? — игъэщIэгъуащ Щэуей.
— Къызэрахъуреихьар къагурыIуамэ, лIыгъэм зрагъэхь хъунщ, — и пащIэкIэм щIогуфIыкI тэрэуэтыпщ Къарэшу.
— Фызэригугъэм хуэдэкъым дэрдэнейхэр. Зыгуэр ягу илъщ абыхэм, — хэгупсысыхьауэ, и нэщхъым къыщIоплъ Адэмей.
— Зиусхьэн, алыджхэр зауэлI лъэпкъщ. Абыхэм я псэр пытыху икIуэтынукъым, нэрыуфIыцIщхьэрыуэу я щхьэр зыхалъхьэн Iуэхуи кърахьэжьэнукъым. Адэмей жиIэр пэжщ, бзаджагъэ гуэр ягу илъщ мыбыхэм. Ауэ сытми къыдэкIакъым лъэсыдзэр быдапIэм, — щэху дыдэу жиIащ Тыуар ижьырабгъуу къыщыт Алэдамэ.
— ЛIо тщIэнур? — ткIийуэ еупщIащ Тыуар и гъусэхэм.
— ЗымащIэкIэ дыпэплъэнщ адэкIэ ящIэнум, — пщым и сэмэгурабгъумкIэ къыщыIуащ Адэмей и макъ гъуагъуэр.
— Алыджхэр нэхъыфIу уоцIыху… Уэри ара жыпIэр, щIалэ? — Щэуей Алэдамэ зыкъыхуегъазэ.
— ЗытIэжьэнщ, — жэуап щыпкъэ итыжащ щIалэм.
Зэ IуплъэгъуэкIэ дэрдэнейхэр ажал гъущэ лъыхъуэу къызэрехьэжьами, алыджыкъуэхэм къагурымыIуэу аратэкъым мэуэт шууейхэр хьэщхьэрыIуэдзэу къахэлъэдэнкIэ зэрыхъунур. ЯцIыхужырт абыхэм нартыжьхэр. Мэуэтхэм зыкъызэкъуаха нэужь езыхэми зыкъаIэтыну ежьэу арагъэнут.
Зэшхуэзэесу* тэлайкIэ зэхэуауэ, зауэ губгъуэм дэрдэнейхэр нэхъ мащIэ зэрыщыхъуар нэрылъагъу къэхъуащ. Ауэ щыхъум, Еней и шуудзэр къыдиутIыпщыкIащ быдапIэм. Толъкъун хьэлъэу къызэрыхь шууейхэм япежьа нартыдзэм зыщиукъуэдийм, зэрызэгурыIуам хуэдэу, мэуэтхэр гъуом епщащ. ШэщIауэ, зэкIэлъыпыту щэ къэIуа гъуо макъыр зи тхьэкIумэм ицырхъуа уэритIыр ищхъэрэрэ ипщэкIэрэ къыщызэрехьэжьащ, дыхьэпIитIыр яубыдыну. Шуудзэхэр зэхэлъэдэжауэ зэроупщIатэ, уэритIыр кIуэрыкIуэм зэрытетым хуэдэу мывэ къалэм и гъущI бжыхьхэр хахри, быдапIэм дохьэ…
Дыхьэмэ — быдапIэр нэщIщ.
Къалэкум деж щызэрихьэлIэжа дзэпщитIыр — Тотрэшрэ Лъостэнрэ — зоплъыж, зыри къагурымыIуэу. Дэнэ щыIэ дэрдэнеипщымрэ абы и дзэмрэ? КъызэплъэкIмэ — Бэсыдж* мэз Iувым къызэрыщIэхауэ гуэрэн вындыржьычу къызэрохь биидзэр. Дэрдэнейхэр уэрдыхъум ираубыдэн я гугъами, езы нартыжьхэр нэсри, къапхъэным иувауэ къыщIокI!
Тыуар зэригугъауэ къахуэухъуреихьакъым Аскъалэ, атIэ биидзэр щIыбырыуэу и ужь къиуващ. Абдежым дзитIыр зэхэлъадэри, зэхэуэ гуащIэр яублащ. Еней дежкIэ гъэунэхупIэт а зауэр. Къыхуэхьрэ — и адэ хуэфэщэн лIы хахуэу и цIэр Iунщ, къыхуэмыхьрэ… «Къыхуэмыхь» къыхэкI хъунукъым, а псалъэр зыщигъэгъупщащ пщым. Сыт зэран къыхуэхъур? Дэрдэнейхэр нэхъыбэщ, я шэпэIудзхэр лъагэщ, яшхэр жэрщ, я дэщIхэр быдэщ, я джатэхэр жанщ, ябжхэр папцIэщ, езыхэр Арэс хуэфэщэн щIэблэ лъэрызехьэхэщ.
Ауэ абыхэм ящIэртэкъым уей-уей жезыгъэIэ нартыжьхэм гу зэракIуэцIылъыр, зэрыубыдамэ, къару гуащIэ зэрызэрыгъэхъур, я нэм лъы къытелъэдамэ, яхузэфIэмыкIын зэрыщымыIэр. Нартыжьхэм ирагъэгъэзэжынут бийм къиутIыпща шабзэшэм, кIуэцIрахынут дэрдэней дэщI быдэхэр, зэгуагъэщэщынут мэIу телъыджэхэр.
Зы нартым зыуи къыщымыхъуу дэрдэнеищ зэрыхигъащIэм гу щылъитэм, Еней, япэщIыкIэ, къызэкIуэкIащ, къытехьащ. ПщыхьэщхьэхуегъэзэкIыу тенджыз лъэныкъуэмкIэ Iугъуэ фIыцIэшхуэм зыщыщиIэтым, я кхъухьыжьхэм мафIэ зэрырадзамрэ къухьэпIэмкIэ иджыри зы уэр къызэребгъэрыкIуамрэ къыгурыIуэри, и лъэр щIэхуащ.
Махуэ псом увыIэгъуэ имыIэу зэхэуахэм я къарур кIуэщIат, тIэкIу замыгъэпсэхумэ хакъухьыпэнут, зыгуэр щIэн хуейти, Еней унафэ ищIащ икIуэтыну. Дэрдэнейхэр щикIуэтым, нартхэри зэтеувыIащ.
Нарт уэриплIымрэ нэжьгъущIыдзэмрэ зэхыхьэжауэ зы дзэшхуэу ищхъэрэкIэ щызэхэтщ, дэрдэнейхэр псым икIыжри, Бэсыдж щIыхьэжауэ ипщэкIэ къыщытщ.
— ДызэгурыгъаIуэ жиIэнурэ, къежьэнущ мыгувэу, — лIыщхьэ гупым я гъуазэу нартыдзэм япэ ит Тыуар къэпсэлъащ, бауэбапщэу.
Тхьэмахуэ ипэкIэ кхъуэпIащэм зэхикъутэу къыIэщIахыжа пщы уардэм, зэхэуэр хуабжьу къехьэлъэкIами, куэщэпкъыщэ* ищIами, зиIыгът, умыгъэщIэгъуэн плъэмыкIыу. Хэт ищIэрэ абы дэрдэней дапщэ хигъэщIами! И фащэр зэрыщыту лъы защIэщ, езыми уIэгъэ мащIэкъым и щIыфэм телъыр. Бетэмал, узыншатэми…
— Дауи, дыгурыIуэнукъым! — зауэм зэрыпащэжынуми, бийм IэпапIэ къызэрыхамынэнуми шэч къытримыхьэу жиIащ Тотрэш.
Куэд дэмыкIыу, Тыуар зэрыхуигъэфэщам хуэдэу, лъагэу Iэта дэрдэней ныпыр зыIэщIэлъ зауэлIыр гупым япэ иту къежьащ Еней, и блыгущIэтхэр щIыгъуу. Тыуари, и дзэзешэхэмрэ зауэ губгъуэм зауэлI телъыджэу зыкъыщызыгъэлъэгъуа пщыгъусэмрэ щIыгъуу, пежьащ абы.
— Хъарзынэу дызэхэуащ, мэуэтыпщ, тхьэхэр къыдэхъуапсэу! — япэ зыкъригъэщащ алыджыкъуэм.
Пагэу зызыIыгъ, зи нэгум шынэ къримых щIалэщIэ хабзэншэр къызэрещар игу ирихьакъым Тыуар.
— И фIыгъуэ дыдэм уикIуэтыжати, къызгурыIуэщакъым, Ахей и къуэ, — пэджэжащ абы мэуэтыпщыр.
— Псалъэмакъым кIыхьлIыхь зедмыгъэщIу дызэгурыгъаIуэ, Тыуар, — игурэ и щхьэрэ зэтелъщ щIалэщIэм.
— Сэ уэ сыбгурыIуэным ущIэхъуэпсу си хэку укъихьакъым. Псыхъуэр бубыдыну, бзаджэ уигу илъу укъэкIуащи, ар зэзгъэзэгъын хуейуэ уогъэув иджы! Сыт хуэдэпщ ар зыдэнур?! — жи Тыуар.
— Нобэ лъышхуэ дгъэжащ, уэри сэри лIы хахуэ куэд тфIэкIуэдащ. Зауэ щыхъукIэ, аращ хабзэр. Куэдщ, дрикъунщ хьэдэу зэтетлъхьам…
— Дахэу уопсалъэ, ауэ узыхуейр Iэрылъхьэ умыщIауэ уежьэжынукъым уэ, ар быдэу сощIэ, — мэуэтыпщым къызэпеуд алыджыкъуэр.
— Зэ догуэт! Мо уи гъусэр хьэтыпщым и хъумакIуэракъэ?! — нобэрей махуэм илъэгъуа псом нэхърэ нэхъыбэу Еней игъэщIэгъуащ Алэдамэ зэрыхуэзэжа щIыкIэр. — Щхьэ мыбы укъыщыхута?
Алэдамэ щыму йоплъ абы, и нэщхъым къыщIэплъу. Уэрышыкъуэр зытес хуарэм и фIалъэ лъакъуэхэмкIэ щIыр къреуд, мэпырхъ, и щхьэр щIеупскIэ, зричыну щIэкъуу. Абыи фIэмащIэ хуэдэт биидзэм тралъхьа бэлыхьыр. Алэдамэ и шыр къыжьэдекъуэри, зэпIэзэрыту зыхуегъазэ дэрдэнеипщым:
— Уи адэ къыщIэна пщыгъуэр пхуэфащэкъым, Еней! КIыхьлIыхь хъункъым уи тетыгъуэри!
Еней къыгурыIуэжыркъым псалъэмакъым щымыщ къызэрыхилъхьар зэрыемыкIур, мы дуней фIыгъуэр къыкIэрыщэщми, мыфэмыцыфэ къызэрытеуэр. Еней игъуэта жэуапыр «зэрепIэскIуар» къапщIэу, и нэгур къызэхэуащ, Алэдамэ икIагъэ кърихын мурадкIи къыпидзыжащ:
— Хьэтыпщым ипхъу гъэфIар къущимытым, нарт хьэлу, укъытехьэщ, зыбгъэгусэри, укъежьэжащ. Ар лIыгъэ?!
Алэдамэ ерагъыу зызэтриIыгъэу арат. Къытричу дэрдэнеипщым шабзэшэр и натIэм хигъэтIысхьэным зымащIэ тIэкIут иIэжыр. Хуэм-хуэмурэ пэпщэн щIэзыдзэ, и хьэдзэгъейм* теIэба щIалэм Щэуей гу къылъитэри, щэху дыдэу къызэпсэлъэкIащ:
— Укъыщимыгъэтхъ, щIалэ! Зызэтеубыдэ зэ!
— Уэ пхуэдэкъым нартхэм тепсэлъыхьыр! ЗыгъэкIэщIи, узыхуейр жыIэ, Еней! — и макъым зригъэIэтащ Тыуар.
Дэрдэнеипщым и щIыхьыр зэрыхаутэр и щхьэм нэсщ, щыму тэлайрэ нартхэм къахэплъэри, жиIащ:
— Пэжщ, мэуэтыпщ. Дэ уи псыхъуэр къэдзэуну дыкъэкIуащ. КъухьэпIэмкIэ зыщызыIэта Iугъуэр и щыхьэтщ си хыдзэр зэрызэтебгъэсыхьам. Ауэ щыхъукIэ, дызэрыкIуэжын кхъухь диIэжкъыми, къытхуэнэр зыщ — зауэм пыдощэж. Сэ сытекIуэрэ — Iузэв и Iуфэр хуит къывощIри, фыкъыкIэлъыгъуазэкъым. Лъэпкъыу дыкъыщытIыскIэ, дыбэгъуэн хуейщи, уи нэрыбгейхэр ди къуентхъщ.
— Дэ дытекIуэмэ-щэ?! — и пащIэ фIыцIэм щIогуфIыкI Тыуар, апхуэдэ къэхъумэ, я дэрдэнеилIхэр жейм хэту нэрыбгейхэм зэрыфIагъэжыжынум шэч къытримыхьэу.
— Фэ фытекIуэмэ, фытекIуащ. Ауэ, зэгъащIэ — зы дэрдэней зауэлI и псэр Iуту зынитынукъыми, зы къэмынэу дызэтевукIэн хуейуэ аращ, — ткIий къохъуж Еней.
— Уи гур ибэтыкIаи! Дунеижьым зэи фытемытыххам хуэдэу фыбзэхыжауэ бжы, хьэмысэкI! — дэрдэнейм нартыдзэр щигъэдыхьэшхыу, ину жиIащ Тотрэш.
И бийр къызэрыщIэнакIэм, лIыфэ къызэрырамыплъым Еней Iэл фIыцIэу къызэщIигъэнами, бзаджэу пыгуфIыкIа мыхъумэ, закъригъэщIакъым.
— Нартхэр дыхьэщхьэрыIуэкъым, зэрыхуэбгъэфащэм хуэдэу. ЦIыхугъэрэ гущIэгъурэ зэрытхэлъым и щыхьэту, мыпхуэдэу дызэгурыгъаIуэ… КъыхэщыпыкIа защIэу лIы щэ ныкъуэ къыбогъэув, сэ абыхэм нартитху япэщIызогъэувэри, зи къару къихьым ейщ псы Iуфэр. ДытекIуэрэ — мэз ди куэдщ, мазищ пIалъэ фызот, кхъухь фощIри, фи хэкум фогъэзэж. ФытекIуэрэ — махуэ фхухъу мы щIыналъэри нэрыбгейхэ-ри. Ди лIыгъэ къимыхьынур ди насып къремыхь! — хэкъузауэ жиIащ Тыуар.
НэжьгъущIыдзэм и пашэм арэзыуэ и щхьэр ищIащ, къытхуэпщIыр ди унафэщ жыхуиIэу.
— Ерэхъу! — кIэщIу арэзы техъуащ абы Енеи.
— Зывгъэхьэзыр! — и шыр къриIуэнтIэкIри, къежьэжащ Тыуар.
— Зиусхьэн, дауэ нэрыбгейхэр иут дэрдэнеипщым?! — къыгурыIуэртэкъым Адэмей.
— Илъэситху мэхъу нэжьгъущIыдзэр къызэрытхэсри, иджыри къэс къыпхуэмыцIыхуауэ ара, Адэмей?! Ахэр зыхуэпэжыр дэращ, ялIхэр зэтраукIэнурэ нагъэзэжынущ, щIым и гъунэм дыщыIэми. Хэт хэувэнур дзэгъащтэм? — нартыдзэм хэплъащ мэуэтыпщыр.
ГукIэ зэрыщIэм хуэдэу, арыххэу дзэм къыхэкIуэтащ Щэуей, Тотрэш, Адэмей, Алэдамэ, Жан сымэ.
— Уи фIэщ, цIыхубз? — нэмыплъ хуищIу, хуеплъэкIащ абы Щэуей.
— Уэ укъэзылъхуам укъимылъхуатэмэ, нартхэ зы лIыхъужь хуэчэму дыпсэунут. Уащхъуэ, абы нэхърэ сымынэхъ тIасхъэу! — щыдыхьэшхащ абы Жан.
Щэуей и нэ къилыдыкIыр пщащэм триубыдащ.
— АтIэ, псэууэ мы зэхэуэм укъыхэкIмэ, унэгуащэ усхуэхъунщ! — ифIэщ дыдэт лIыхъужьым.
Жан абы зыри пидзыжакъым, и щхьэр ищIа мыхъумэ.
— Сэ быдэу си фIэщ мэхъу сыкъызэрывмыгъэщIэхъунур. Дэтхэнэри лъэпкъым хуэфэщэн быну фылъэрызехьэщ. Тхьэхэм я нэфI къыфщыхуэ! Псалъэр лейщ, псори фощIэ, зэхэфхащ. Сыфщогугъ! — гугъэ нэху хэлъу, кIэщIу захуигъэзащ абыхэм Тыуар.
Зауэ тхьэрыIуэр зэфIэкIщ, дзэгъащтэм хэтхэм фащэ плъыжькIэ зыкъахуапэщ*, я дэщIхэмрэ афэ джанэхэмрэ зыщакъузэжри, нартыдзэм ипэ къиуващ. Еней и зауэлI щэ ныкъуэ къыхэщыпыкIар абыхэм къапэщIигъэуващ, езыр жыжьэу къэуварэ, я гур хэхъуэу къакIэлъыплъу. Е улIэн, е улIын жыхуиIэращи, гъащIэ гъуэгум и зэхэкIыпIэм наIуэ къищIынут псори.
— Дыгъэр йотIысэхыж, кIыфI къыттехъуэмэ, ди Iуэхур къызэIищIэнущ. ПсынщIэ-псынщIэу зэфIэдвгъэуд мы хьэIуцыдз гупыр, — и плIэр зэригъакIуэу, и пщэгурыгъыр зэригъэлъэлъурэ жиIащ Тотрэш.
— Щэуейрэ сэрэ дынэхъ Iэчлъэчщи, нэхъ лIышхуэхэр дыдейщ, — къапэщыт гупым яхэплъэурэ жиIащ дзэпщым.
— Мо шууейр армырми псом нэхърэ нэхъ абрагъуэщ, а зыр шым щIэшэсар сыт? — пыдыхьэшхыкIащ Тотрэш.
— Ар сэ къысхуэвгъанэ! — и щхьэц кIыхьыр ишыхьри, таж пыIэм щIигъэпщкIуащ Жан, бзаджэу къыщIэплъу.
— Уи гугъэ? — игъэщIэгъуащ ар Щэуей.
— А домбейр уи пащхьэ къыщезмыгъэщэтэхмэ, сумышэ! — игурэ и щхьэрэ зэтелъу пщащэр абы хуоплъэкI.
Зыри зэхэзымыхыжу, щыму ипэкIэ плъэр Алэдамэ и закъуэт. Дэрдэнейхэм я бзаджагъэр зыщIэж щIалэм куэд зэхуигъэхъурт, куэдым и щхьэр хуэжэрт. Абы къыфIэIуэхутэкъым лъэпкъ псом зэхахыу Еней къызэрыщIэнэкIар, алъандэрэ и гум щихъума щэхур, къыгуилъэфу, утыку къызэрырихьар. А псори зырикIщ… БлэкIа Iуэхущ. Еней и адэ и къуэщ, абы хьэрэмагъкIэ и гур щызщ. Хэлъщ а залымри бзаджэри.
Алэдамэ и Iэ сэмэгум IэщIэлъ мэIу хъурейр и джабэм кIэрекъузэ, джатэ Iэпщэр быдэу икъузащи, Iэ ижьым и пIэкIэ хьэдзэгъей къыпыкIа хуэдэ, и дзэпкъитIыр лъы зэрыхуэджэр пкъы-кIэ зыхищIэу къыщохъу. Абы зэхуегъэхъу биидзэм зэрыхэлъэдэну щIыкIэр, япэу зызытришэщIэнур, къыкIэлъыкIуэу хигъэщIынур… Хуегъэфащэ, зэпебж, зэпешэч.
ЩIалэм и нэгу къыщIоувэ набгъэ хъуа и анэ тхьэмыщкIэр, Ахей IэщIэукIа, зи нэгу къыхуэмыщIэж и адэм йогупсыс, зи щIыфэм гъущапIэ къытемынауэ дэрдэнейхэм зэхаущэба пщащэмкIэ и щхьэр мажэ… Губжьыр нэхъри къызэщIохъае, Алэдамэ и Iэпщэм гуащIаер къыщIалъхьэу, хьэщхьэрыIуэ гущIэгъуншэр къызэщIигъэушэу. Уэрышыкъуэ зыри зэхихыжыркъым, и бгъуитIымкIэ къыщыт лIыхъужьхэмрэ нэрыбгей ябгэмрэ гу ялъитэххэркъым. Уеблэмэ, абы и нэр зытедияр къапэува лIы щэ ныкъуэракъым. Абыхэм я щIыбагъ къыдэтыжу, дэрдэнеипщ бзаджэнаджэрщ нэщанэуапIэу и нэр зытригъапсэр.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
Псалъэгъэнахуэ
*Джэтэр гъуэгу — расстояние, на которое отбрасывается копье
*Дэжьей — лещина (лесной орех)
*Дзажэпхъэбгъу — атлетическое телосложение (сплошнореберный)
*ЗэхэIэзэхэпхъуэ — тревога, паника
*МэбжэрыIуэ — шептать что-то, молиться
*Зэшхуэзэесу — наровне, не уступая друг другу
*Бэсыдж — Бейсуг, река, впадающая в Азовское море и название местности
*Куэщэпкъыщэ — усталость от боли в теле
Хьэдзэгъей — вид старинного меча
*Зыкъахуапэщ — Пасэрей дзэгъащтэхэм фащэ плъыжь ящыгъыу щытащ.
