Япэ урысей альпинист адыгэ щIалэ
Лъэпкъым и тхыдэ
Чылар Гъузер Къэрэбат и къуэм и гукъэкIыжхэр
Ди унагъуэцIэмрэ лъэпкъым и тхыдэмрэ убзыхуауэ тхылъхэм изэгъауэ къыщыщIидзэр Чыларым и дежщ. Абы лъандэрэ лъэпкъищэхэм я тхыдэм ебгъапщэмэ, куэд дыдэ хъуакъым, илъэс щитIым нэсауэ арат.
Чылар Гъузер (сэмэгумкIэ) колхоз губгъуэм итщ. 1989 гъэ
Си адэ Къэрэбат зэрыжиIэжу щытамкIэ, ди лъэпкъыр Брамтэм къиIэп-хъукIри Кушмэзыкъуей жылэжьым дэтIысхьауэ щытащ.
Дэ ди сабиигъуэм, 1920 — 1930 гъэхэм, Кушмэзыкъуейм Чылар унагъуэцIэ зэрахьэу унагъуитхущ дэсар. Ахэр къатепщIыкIауэ щытащ Чылархэ (япэIуэкIэ Хьэшыр унагъуэцIэ зезыхьахэм) Тепсэрыкъуэ, Щэрэлыкъуэ, Хьэмлакъ сымэ.
Тепсэрыкъуэ иIащ къуищ:Елдарыкъуэ, Къэрэбат (cи адэр), Батырхъан; Щэрэлыкъуэ — Джэхурэ Батырыгурэ; Хьэмлакъ — Хьэпагуэрэ Хьэжсетрэ. А зэкъуэшищыр (Тепсэрыкъуэ, Щэрэлыкъуэ, Хьэмлакъ) Умар и къуэхэт.
1886 гъэм Урысейм Къэбэрдейм щригъэкIуэкIа къыхэтхыкIыныгъэм къызэрыхэщымкIэ, ди адэшхуэ Тепсэрыкъуэ илъэс 38-рэ, Щэрэлыкъуэ — 36-рэ, Хьэмлакъ — 31-рэ я ныбжьт икIи зи цIэ къыжытIа я къуэхэри, Хьэжсет нэхъ къэмыту, спискэм итхэт. Абыхэм я ныбжьыр щытщIэкIэ, ахэр къыщалъхуа гъэхэри къэгъуэтыгъуейкъым. Тепсэрыкъуэ — 1848, Щэрэлыкъуэ — 1850, Хьэмлакъ — 1855 гъэхэм къалъхуащ.
Шортэн Аскэрбий зэритхымкIэ, Чылар Iуащхьэмахуэ щыдэкIым и ныбжьыр илъэс 25 — 26-рэ хъурт. Уи фIэщ пщIы хъунщ ар пэжу, абы илъэс 25 — 30 а лъэхъэнэм и ныбжьауэ. АтIэ Хьэшыр Чылар 1800 гъэхэм и пэщIэдзэм къалъхуащ. Абы иIащ къуитI — Джырандыкъуэрэ Увжыкъуэрэ. Увжыкъуэ щIалэу унеидзыхьэ хьэгъуэлIыгъуэм хэкIуэдащ. Абы иIащ къуитI — Хьэжбийрэ Алийрэ. 1848 гъэм Джырандыкъуэ и къуэш яукIам папщIэ я анэм (Чылар и щхьэгъусам) ахъшэ къратыну судым ищIа унафэр зэрамыгъэзащIэм къыхэкIыу, Къэбэрдейм унафэ зи IэмыщIэ илъхэм я пащхьэм Iуэху къыщиIэтауэ щытащ.
1863 гъэм, Джырандыкъуэрэ Тепсэрыкъуэрэ (я къуэшхэри ящIыгъуауэ бгъэув хъунущ) Кушмэзыкъуей къыщыIэпхъуа илъэсым Тепсэрыкъуэ и ныбжьыр илъэс 15-м итащ. Мы илъэс бжыгъэхэр къэтщтэнымкIэ сэбэп хъуащ Бейтыгъуэн Сэфарбий къыдигъэкIа «Кабарда в фамилиях» тхылъыр, абы и напэкIуэцI 329 — 331-хэр теухуащ «Килара Хаширова потомки» псалъащхьэ зиIэм.
Зи гугъу сщIа илъэсхэмкIэ къэзгъэлъэгъуэну сызыхуейр мыращ. Тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор Думэн Хьэсэн 1985 гъэм фокIадэм и 3-м «Кабардино-Балкарская правда» газетым «Ещё раз о Киларе и Ахие» и псалъащхьэу трыригъэдзами, 1999 гъэм бадзэуэгъуэм и 13-м «Адыгэ псалъэм» щитхами хэтщ Тепсэрыкъуэ Чылар и къуэшу хуэбгъэфащэ хъуну.
Хьэшыр Чылар теухуауэ лэжьыгъэ нэхъыбэ дыдэ зиIэр Думэн Хьэсэнщ. Ауэ Чыларрэ Тепсэрыкъуэрэ зэкъуэшкъым. Чылар лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэм халъхуамэ, Тепсэрыкъуэ лIэщIыгъуэм и зэхуэдитIым дунейм къытехьауэ аращ.
Ар зыуэ. ЕтIуанэу, лъахэхутэ Ехъутэныдж Хьэсэн зэритхымкIэ, Чылар и къуэ Джырандыкъуэ и закъуэ 1848 гъэм жьы дыдэ хъуа и анэм и гъусэу Брамтэ дэсащ.
Тепсэрыкъуэ Чылар и къуэш Умар и къуэу аращ.
Ди адэ Къэрэбат къызэрыджиIэжу щытамкIэ, ди лъэпкъыр щыпсэуар Брамтэщ, абы къиIэпхъукIри, нэгъуэщIхэри я гъусэу, Кушмэзыкъуей дэтIысхьащ. КъызыхэкIа лъэпкъкIэ, и цIэ-унэцIэкIэ шэч къытезыхьэу псалъэхэм я жэуапщ Думэн Хьэсэн итха-хэр. Ауэ гу зылъытапхъэщ: и унэцIэр Хьэшырщи, ар тэмэму ятх. И цIэм и тхыкIэр Хилларъ-уи, Киллар-уи урохьэлIэ, пэжыр Килар-щ (Чылар).
Тепсэрыкъуэ и бынхэм я фIэщыгъэцIэр 1886 гъэм ятха спискэм зэритыр мыпхуэдэущ: Елджэрыкъуэ, Къэрэбат, Батырхъан. Ди адэ Къэрэбат и шынэхъыжь Елджэрыкъуэ бынитху къыщIэнэри, пасэу дунейм ехыжащ. Я шынэхъыщIэ Батырхъан щхьэгъусэ къимышауэ ябгъэдэкIри, къигъэзэжакъым. И адэр абы и лъыхъуакIуэ ежьэри, фIамыщI къыщыщIах шахтэм щылажьэу къихутауэ щытащ, ауэ къэкIуэжын идакъым, и лъэужьри бзэхащ.
Ди сабиигъуэм дыщыпсэуар иджы Кушмэзыкъуей дэт курыт еджапIэ №2-м и дежщ. Дэ зэкъуэшитху дыхъурт. Зы шыпхъуи диIэт, быным я нэхъыжьу. Дыщыпсэу унэр зы пэшрэ зы сенэрэ хъурт. А лъэхъэнэм кхъуэщыныщхьэ унэ уиIэныр хэIэтыкIауэ ялъытэрт. Сенэм жьэгу иIэт, чы IуэнтIа уэнжакъ кIуэцIым кхъуей плъыжь, къурт щагъэгъуу. ПщыхьэщхьэкIэ хьэкур хьэуазэ, сэхуран жэпкъ, нэгъуэщI кIэрыху-бжьэрыхухэмкIэ щыдгъэплъкIэ, абы къищI нэхумкIэ школым къыдата унэ лэжьыгъэхэр дгъэзащIэрт.
ЩIымахуэ пщыхьэщхьэкIэ хьэблэм дэс лIыжьхэр чэзууэрэ зы щIыпIэ щызэхуэсырти, хъыбар, таурыхъ жаIэу зэхэст. Сэ быным сранэхъыщIэти, ди адэм си Iэпэр иIыгъыу а зэхуэсхэм сыздишэрт. ГъэщIэгъуэн куэд щызэхэтхырт а зэIущIэхэм. ЗыгуэркIэ зэ-хуэс щымыIэмэ, ди адэр (ар лIы ткIийт) Iуэхум къыщыдэхуэхэм, и гушыIэн къыщикIахэм, жьэгум мафIэ дэп пщтырым дыкъетIысэкIауэ дыздэщысым, къытхэтIысхьэрти, хъыбар дригъэдаIуэрт. Абыхэм куэдрэ къахэхуэрт Чылар теухуа Iуатэжхэри. Ар къызэрыджиIэр пэжымрэ къигупсысамрэ пхузэхэмыгъэкIыут. «Нэхъапэм ди унэцIэу зетхьар Хьэшырщ. Лъэпкъым диIащ лIы лъэрызехьэ — Чыларт абы и цIэр. Ар Iуащхьэмахуэ и щыгум дуней псом япэу дэкIащ. Гупышхуэу ежьэри, бгы лъагэм ебгъэрыкIуэу щIадзащ. Чылар щIакIуэ фIыцIэ, жэз тас, хьэмкIутей баш мыжурэ и пэм пылъу къищтэри, и гъусэ псоми ящхьэпрыкIри, Iуащхьэмахуэ и щыгум къыщыхутащ. Абдежым, мыжурэ зыпылъ и башыр мылым хиукIэри, мывэкIэ къигъэтIылъыхьщ, Кавказ къырхэр къызэпиплъыхьщ, мывэ пIащIитIи къызэдищтэщ, щIакIуэ фIыцIэм зыкIуэцIигъэджэразэри, жэз тасым ису къежэхыжащ», — жиIэрт Къэрэбат. Хъыбарым и пэ Iыхьэм жиIар уи фIэщ хъуми, иужь псалъэхэр шэчыншэу къапщтэ хъунутэкъым. Ауэ дэ ди фIэщ дыдэу абы дедаIуэрт: «Пэжу къыщIэкIынщ Iэжьэ папщIэ таскIэ къежэхыжар», — жытIэу.
Апхуэдэу гъэщIэрэщIауэ а хъыбарыр къыджимыIэтэмэ, сигу къинэну къыщIэкIынтэкъым, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, сэ абы щыгъуэ сысабиящ. Ар мыхъуамэ, сэ ди адэм сызэрыпкърыупщIыхьын куэд щыIэт, иджыпсту хуэдгъэфащэу дызытепсэлъыхь Iуэхугъуэ зыбжанэм ар щымыгъуэзэнкIэ Iэмал иIэтэкъым.
Ди адэшхуэ Чылар Тепсэрыкъуэ и щхьэгъусэр Иналхьэблэ (Къэрэгъэш) дэс Тэмазэхэ ящыщт, и дэлъхум и цIэр ХьэтIэхъущокъуэщ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, ди анэшхуэм и цIэр къытхуэгъуэтыжакъым.
Чылар и фIэщыгъэцIэр унэцIэу къызэрытхуэнам, езым и унэцIэ дыдэр зэры-Хьэшырым и щыхьэту нэгъуэщI зы Iуэхугъуи щыIэщ. Ди щIалэгъуэм Кушмэзыкъуей дэса, цIыхухэм пщIэ зыхуащIу щыта нэхъыжьыфIхэу ЛэмпIэжь Маш, МызэущI Хьэзрэил, Жанджэрий Хьэжмырзэ, Аргъэщокъуэ ФIыцIэ сымэ, нэгъуэщIхэри къызэрыдэджэу щытар «Чылар и къуэщ».
А лъэхъэнэм ди нэхъыжьхэм Щхьэлыкъуэ щыпсэу Хьэшырхэр ягъэкъуэшырт.
Тыркум щыпсэу ди унэкъуэщхэр
1879 гъэм Чылар и къуэ Джырандыкъуэ, абы и къуэш Увжыкъуэ и бынхэу Хьэжбийрэ Алийрэ хэкум икIыжащ. Ди адэм зэрыжиIэжу щытамкIэ, Алий шууэ Истамбыл къикIыжщ, я шыбз гуартэр ихури, Тыркум игъэзэжащ. Хьэжбий а къэралым къыщыувыIащ. Джырандыкъуэ псэупIэ ищIар белджылыкъым, ауэ Сирием къыщызэтеувыIауэ худогъэфащэ. Щам щыпсэу Чылархэм я бын, Гъэсэн и цIэу, ди Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетыр къиухащ, осетин цIыхубз и щхьэгъусэщ, Амал и цIэу хъыджэбз яIэщ.
Тыркум щепсыха Хьэжбий, Чылар и къуэрылъхум, зэрыжытIащи, лъэпкъ хъарзынэ къытепщIыкIащ.
1991 гъэм и шыщхьэуIум КъБР-м ЩэнхабзэмкIэ и министерствэм къэкIуат тырку хьэрычэтыщI ныбжьыщIэ гуп. Абы яхэтащ адыгэбзэр тэрэз дыдэу ищIэу, зэдзэкIакIуэу Хьэжбий къытепщIыкIахэм ящыщ Чылар Байар. Ар Истамбыл щыIэ Адыгэ Хасэм хэтт, езыр куэдым гу лъитэу цIыху Iущт. Хэкужьым къыщыкIуэм, ди лъэпкъым ящыщ зыгуэрым срихьэлIэмэ жиIэри, Тыркум щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм я цIэхэр къыздихьащ.
Министерствэм и лэжьакIуэ Бейтыгъуэн Iэуес и фIыщIэкIэ сэ сыIущIащ Байар икIи абы селъэIуащ лъэпкъым къытхыхьэну.
Кушмэзыкъуей деж Чылархэ нэжэгужэу къызэхуэсат, шэджэмдэс ди унэкъуэщхэри кърихьэлIат. Псоми я нэ къыхуикIырт хамэ щIыпIэ щыпсэу я лъэпкъэгъур ялъагъуну. ЯпэщIыкIэ ар си деж къезгъэблэгъащ, итIанэ лъэпкъыр щызэхуэса ди нэхъыжь Абузер и унэ дыкIуащ. ГуфIэгъуэ зэIущIэр абы щедгъэкIуэкIащ, сурэт зыбжани абдеж щыттрахащ.
ИужькIэ ди хэкум и теплъэ нэхъ удэзыхьэххэм ящыщ зыгуэр едгъэлъагъун, и нэгу зедгъэужьын мурадкIэ, машинэ псынщIэхэм дитIысхьэри, Гундэлэн ипщэкIэ щыIэ Тызыл къуэладжэм тшащ. Махуэр уэфIт, хуабэт. А щIыпIэ дахащэм гур апхуэдизкIэ дихьэхырти, псым и Iуфэ дэтхэнэ зы етIысэхыпIэми узыIэпишэрт. Ауэ цIыхухэм нэхъ тэмэму зыщагъэпсэхун папщIэ яухуа Iэнэ кIыхьышхуэм дыбгъэдэсыну тедухуащ. Ерыскъыр берычэтт, фадэри хъушэт. АрщхьэкIэ ди къуэш Байар, ди лъэныкъуэмкIэ фадэ ирафыркъым жиIэри, нарзан ефэу къыдбгъэдэсащ. Дэри абы къыхэкIыу пщIэ лей хуэтщIащ.
ГуфIэгъуэр Iэтауэ ягъэдахэрт Шэджэм дэс ди унэкъуэщ Толэрэ (Iэдэм и къуэщ) абы и щIалэ, илъэс 13-м ит Аслъэн цIыкIурэ. И адэм мэкъамэ Iэмэпсымэхэр хуэIэзэу игъэбзэрабзэрт, ныбжьыщIэм и макъ жьгъырумкIэ адыгэ уэрэдыжьхэри иджырейхэри артист лъэрызехьэхэм хуэдэу къыджиIэрт.
Кушмэзыкъуей щIыбым деж щылъ мывэжьыр ди щIапIэм дикIыу къуажэ щIыбымкIэ дыщыIэпхъуэм, Чылархэ я хадэм ириубыдащ. Иджы абы къина ди шынэхъыжь Мухътар и бынхэм, я хадэм илъщ. Тхьэм ещIэ а мывэ абрагъуэр абы къыщыхута зэманри, къызэрыхута щIыкIэри, Iуащхьэмахуэ илъэс мин бжыгъэ и пэкIэ и губжьыгъуэ зэманхэм и къару пхуэмыIуэтэнум къидза е Бахъсэн и уэлиигъуэу нэпкъитIым дэмызагъэу къехауэ яIуэтэж зэманым псым къыздихьа, сытми а мывэжьым нэхъ лъагэ щымыIэу къытщыхъурт ди сабиигъуэм.
КIэщIу жыпIэмэ, Байар ди нысэ нэхъыжь ЛъапIэ, и деж есшэхри, мывэжьым дыбгъэдэту сурэтхэри ттрихащ, сэмб из щIыи здихьри и анэшхуэм и уэсятыр хуигъэзэщIащ.
Тыркум щыпсэу Чылархэм унагъуэцIэу зэрахьэр Шрайдерт. «Зы зэман гуэр къэралым и тепщэу ягъэува сулътIан щхьэзыфIэфIым и унафэкIэ лъэпкъ къэскIэ унагъуэцIэ къыдитауэ къэралым дызэрыщатхыр апхуэдэут», — жиIэрт Байар.
Тыркум щыпсэу Чылархэм я цIэхэр:
Хьэжбий
(Чылар и къуэрылъхущ,
Увжыкъуэ и
къуэщ)
Бэчмырзэ
Кацинэ
Уэлий
Исмэхьил
Рушди
Расым
Нейлэ
Нэсрин
Емел
Дёне
Сарпил
Сэлим
Полгин
Хюлид
Нурие
Хъадиджэ
Самие
Маруат
Сенгюл
Зэчий
Хьэждэрий
Гурэ
Биат
Адыл
Нуран
Ахие
Мурат
Аутен
Джемал
Актен
Байар
Назир
Тургут
Ядгар
Рэшат
Алий
Зэчрей
Зулфикар
Махие
Зулфие
Сафие
Сабэхьэт
Исмэхьил
Ирафеттин
Илхъам
Хьэтэгъ
Рахьми
Зулкъарней
Джэуар
Мардие
Хъайраттин
Сание
Алий
Махьират
Багият
Iэминат
Зурият
Хьэжджэрий и къуэ Мурат и бынхэр Анкара дэсщ, Уэлий и къуэ Расым и унагъуэр Истамбыл щопсэу. Адрейхэр Къайсэр вилайетым щыIэщ. Байар и шынэхъыжь Джемал 1996 гъэм си деж къеблэгъащ. Зэшхэм унэ лъащIэ ящI, яшхын ягъуэту мэпсэу. Расым и пхъуитIыр 1996 гъэм Чылар Розэ и деж Налшык щыхьэщIащ. Ахэр Истамбыл банкым щолажьэ.
Байар 1998 гъэм лэжьыгъэ IуэхукIэ хэкум къытригъэзащ. Щхьэгъусэ къишащ, зы щIали иIэщ.
Апхуэдэщ, кIэщI дыдэу утепсэлъыхьмэ, Чылар и щIэблэ Тыркум щыпсэухэм я хъыбарыр. ИщхьэкIэ къэдгъэлъэгъуа, зи цIэ жытIа цIыхухъухэм я нэхъыбэм езым я унагъуэ яIэжщ, пщащэхэм ящыщ куэди унагъуэ ихьащ. Хьэжбий и къуэ Алий, Бай-ар зэрыжиIамкIэ, щIалэу хьэгъуэлIыгъуэм щыхэкIуэдащ, быни щхьэгъуси имыIэу (Чылархэ «яхуэщтэкъым» хьэгъуэлIыгъуэхэр).
Хэкум ис Чылархэр
Генеалогием дыщытепсэлъыхькIэ, адэжь хэкум щыпсэу Чылархэми я гугъу тщIынщ. Ахэр псори къызытепщIыкIар Хьэшырхэ ящыщ Умар и къуэхэу Тепсэрыкъуэ, Щэрэлыкъуэ, Хьэмлакъ сымэщ.
Нэхъ пасэ зэманым псэуахэр:
Чылархэ я пщащэхэр зыхыхьа Чылархэ я
Тепсэрыкъуэ
Елджэрыкъуэ
Кацинэ
Iэдэм
Хьэмзэт
КIунэ
ХьэзрэIил
Къэрэбат
Тожан
Мухътар
Чэшиф
КIухуэ сабийуэ псывэм исащ)
Абузер
Зубер
Гъузер
Батырхъан
Щэрэлыкъуэ
Джэху
(ЦIыкIу)
Мухьэдин
Хьэжысмел
Батырыщэ
УтIэ (Сэлимэ)
Хьэмлакъ
Хьэпагуэ
Нэхъупщ
Шэмхьун
Дыщэнэ
Ленэ
Хьэжсет
Адмир
Зулижан
Абижан
ИужькIэ къэхъуа унагъуэхэр:
Iэдэм
Владимир
Анатолэ
Руслан
Ленэ
ХьэзрэIил
Борис
Хьэсэн
Хъусен
Лусенэ
Мухътар
Исмэхьил
ХьэIишэт
Лизэ
Шурэ
Зейнэб
Чэшиф
Женя
Мухьэмэд
Мелхъан
Ларэ
Альберт
Рае
Абузер
Борис
Анатолэ
Нажмудин
Светланэ
Руслан
Юрэ
Гъузер
Розэ
Светэ
Сафудин
(сабийуэ
лIащ)
Татьянэ
Заурбэч
Хьэжысмел
Юрэ
Борис
Мухьэрбий
Мусэбий
ФатIимэ
Нэхъупщ
Хьэсэн
Хьэсэнбий
Хьэлимэт
Адмир
ХьэIишат
Хьэлимэт
ШэIимэт
Михаил
Анатолэ
Леонид
Исмэхьил
Ритэ
Риммэ
Иринэ
Артур
Абыхэм къатепщIыкIыжахэр:
Артур
Тимур
Альберт
Амур
Мухьэмэд
Оксанэ
ФатIимэ
Албэч
Альберт
Алинэ
Альбинэ
Анатолэ
Марьянэ
Маритэ
Нажмудин
Арсен
Руслан
Людмилэ
Мурат
Эльвирэ
Юрэ
Къазбэч
ФатIимэ
Заурбэч
Инал
Дианэ
Хьэсэн
Руслан
Джульеттэ
Аслъэн
Хьэсэнбий
Мухьэмэд
ФатIимэ
Михаил
Заирэ
Изаурэ
Дианэ
Анатолэ
Мурат
Артур
Леонид
Рустам
Роман
Борис
Заремэ
Заретэ
Хьэсен
Хьэсэн
Рустам
Хъусен
Хьэсэн
Ислъам
Каринэ
Юрэ
Артур
Аслъэн
Заринэ
Борис
Мухьэмэд
Мурат
Руслан
Мухьэрбий
Амур
Раметэ
Мусэбий
Маринэ
Мухьэдин
Чылархэ я пщащэхэр зыхыхьа
унагъуэцIэхэр:
ХьэIишэт — Щауэ
Лизэ — Шашэ
Марьянэ — Къумыкъу
Маритэ — ЛампIэжь
Абижан — Алокъуэ
Зулижан — ЛIуп
Хьэлимэт — Абазэ
Ленэ — Хьэжмэт
Людмилэ — Iуэщхъун
Розэ — Алмэ
Светланэ — Ныр
Ритэ — БатI
Риммэ — Чып
Иринэ — Елдар
Оксанэ — Лыджыдэ
ФатIимэ — Джэрыджэ
ФатIимэ — Къалмыкъ
Женя — Елмэс
Рае — Зал
Ларэ — Щауэ
ХьэIишэт — КхъуэIуфэ
Хьэлимэт — Батыр
ШэIимэт — Алокъуэ
Мелхъан — Согуэ
Шурэ — Гындыгъу
Мыбы къыщыдгъэлъэгъуахэм нэмыщIкIэ Шэджэм Езанэм (Къундэтей МыдрыщI) дэсщ Iэдэм и къуитIым я унагъуэхэр. Ещанэ щIалэр, Руслан, унагъуэ имыIэу дунейм ехыжащ.
Апхуэдэщ Бахъсэн щIыналъэм щыпсэу Чылар и щIэблэхэм я генеалогие зэхэлъыкIэр.
Дызэрыщыгъуазэщи, зауэ гуащIэ екIуэкIым цIыху куэд хэкIуэдащ, бжыгъэкIэ нэхъыбэ хъу лъэпкъхэм яйр ебэкIыу, нэхъ мащIэхэр — нэхъ мащIэу. Унагъуитху фIэкIа а лъэхъэнэм мыхъуу щыта зы лъэпкъ цIыкIум ейуэ щIалиплIым я псэр зауэ губгъуэм къранащ, ахэр: Джэху и къуэ Мухьэдин, Хьэпагуэ и къуэ Шэмхьун, си анэ къилъхуауэ Мухътаррэ Зуберрэ. Псэууэ зауэм къэзыгъэзэжа Чэшифрэ Нэхъупщрэ унагъуэ яухуащ. Мухътар зауэм ипэ унагъуэ иIащ.
Чылар и щIэблэу Бахъсэн щIыналъэм щыпсэухэр я хьэл-щэнкIэ, нэмыскIэ, я лэжьыгъэкIэ адрей лъэпкъхэм къакIэрымыхуу цIыхухэм яхэтщ. Дэ ди нэхъыжьхэми, нэхъыщIэхэми, махуэ къэс жыпIэмэ ущыуэнщ, ауэ зэпымыууэ я гум илъщ дуней псом хахуагъэкIэ цIэрыIуэ щыхъуа адыгэлIым, зи цIэр лъэпкъым и унагъуэцIэу къэзыгъэнам и фэеплъ нэхур ямыгъэулийуэ, абы хуэфащэу цIыхухэм яхэтыну. Ди адэ-хэр, ди нэхъыжьхэр цIыху зыхыхьэм пщIэ хуащIыфу, езыхэри абыкIэ Iыхьэншэ мыхъуу псэуахэщ.
Ди шынэхъыжь Мухътар япэ къежьа тракторхэм къыщыщIидзэри, фин зауэм зэрыкIуауэ щыта Т3-м нэсу «гъущIышым» и лъэпкъыгъуэ псори зэригъэкIуащ. Гугъу зэрехьар къалъытэри, колхоз амбарым трагъэуват. Ар 1943 гъэм Хэку зауэшхуэм хэкIуэдащ. Адрей ди нэхъыжьхэри колхозым и IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм хьэлэлу щылэжьащ. Ноби къытщIэувэ щIэблэми абыхэм зыкъыкIэрагъэхун я мурадкъым. Лъэпкъым диIэщ мэкъумэшыщIэ цIэрыIуэхэр — ХьэзрэIил и къуэ Борис «Урысейм щIыхь зиIэ механизатор» цIэ лъапIэр зэрехьэ, КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату щытащ. Ди щIалэхэм, пщащэхэм къахэкIахэщ цIыхубэ хозяйствэм и IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм я IэщIагъэлIхэр: инженерхэр, ухуакIуэхэр, IуэхутхьэбзащIэхэр, цIыхум еIэзэхэр, уэчылхэр, хьэрычэтыщIэхэр. Дэ дрогушхуэ абыхэм я лэжьыгъэ купщIафIэм, я цIыху хэты-кIэ дахэм.
Сэри, тIэкIу си щхьэм сыщытхъужынщи, лъэныкъуэегъэзыу сыкъыгуэтакъым. 1941 гъэм, зауэшхуэм щыщIидзам, дысабийуэ еджапIэм, фэ къэвджынур зэфIэкIащ, жаIэри дыкъыщIашри губгъуэм уэсым щIиубыда нартыхур къэтщыпыну драубыдэри, абы къыщыщIэдзауэ сетIысэхакъым. БелкIэ тIэнри, жэмкIэ вэнри, IэкIэ жылэ сэнри, выгу-шыгу зехуэнри, нэгъуэщI Iэджи зи нэгу щIэкIахэм сащыщщ. ТIэкIу нэхъ дыкъыщыжэпхъа лъэхъэнэхэм щIэздзэри, лэжьыгъэ IэнатIэ зыбжанэм сыпэрытащ. КIэщI дыдэу жысIэнщи, комсомол, щIыналъэ исполком, редакцэ, парт, цIыхубэ кIэлъыплъыныгъэм, сату лэжьыгъэхэми сыпэрытащ. Райпоми, колхозми, райисполкомми, редакцэми, кIэлъыплъакIуэхэм я район комитетми, нэгъуэщI IэнатIэхэми я тхьэмадэнри згъэунэхуащ. Си ныбжьыр нэсу пенсэм сыхыхьа иужькIи, илъэс куэдкIэ лэжьыгъэ зыбжанэ сыпэрытащ. Дэнэ сыщыIами, цIыхухэм я Iуэху зэрыдэзгъэкIыныр, Iуэхутхьэбзэ зэрызесхьэныр, нэмыс, пщIэ зэрахуэсщIыныр япэ изгъэщащ, езы цIыхухэм абыкIэ жэуап къызамытыжу къэнакъым.
Зы цIыху щхьэхуэм, унагъуэм къикIуа гъащIэ гъуэгуанэм утепсэлъыхьыныр Iуэху тыншкъым; лъэпкъым и тхыдэр къыжыпIэныр нэхъ гугъущ. Сэ лъэпкъым и гъащIэм и плIанэпэ псори къэзгъэлъэгъуэну муради сиIакъым. Ауэ Хьэшыр Чылар и щIэблэхэм къакIуа гъащIэ гъуэгум нэхъ гу зылъытапхъэу къэслъытэхэр мы тхыгъэм къыщызгъэлъэгъуащи, зи гугъу сымыщIу къэна цIыхухэми, Iуэхугъуэхэми нэхъ куууэ, зэпкърыхауэ тетхыхьын гуэр ди лъэпкъым къахэкIмэ, икъукIэ ди гуапэщ, Тхьэм къригъэхъулIэ!
1999 гъэ
Газетхэм ятх
Фэеплъ дамыгъэхэр
Iуащхьэмахуэ… ЩыгуитI зиIэ а Iуащхьэ уардэм япэ дыдэу дэкIащ адыгэлI Хьэшыр Чылар. 1829 гъэм къэхъуа а Iуэхугъуэр илъэси 150-рэ зэрырикъум и щIыхькIэ медаль къыдагъэкIащ.
НэгъуэщI медали къыдэкIащ а махуэм и щIыхькIэ. Абы тетщ Кавказым и къэхутакIуэ-щIэныгъэлI, дзэ топограф икIи альпинист Пастухов А.В.
Мис иджыри нэгъуэщI зы фэеплъ-медаль. Абы и IуплъапIэ лъэныкъуэм тетщ бгылъэ теплъэ, мыпхуэдэу тетхауэ: «Iуащхьэмахуэ лъапэ, Къэбэрдей-Балъкъэр АССР», и щIыбагъ лъэныкъуэмкIэ мы усэр тетхащ:
Гъунапкъэншэщ, уардэщ икIи нахуэщ
Къуршыжьхэм я дамыгъэр.
Iуащхьэмахуэ теухуа медалхэр, дамыгъэхэр, тхыгъэхэр зэхуихьэсащ Ставропольем щыпсэу краевед Виноградов Б.С. Абы и фэтэр мыиныр музей дыдэ ищIащ.
«Труд» газет. 1977 гъэ, мэлыжьыхьым и 13.
* * *
1829 гъэм цIыху япэ дыдэу теуващ Iуащхьэмахуэ и щыгум. Псыхуабэ щызэхуагъэса цIыху миным ящыщу щыгум нэсыфар адыгэлI гъуэгугъэлъагъуэ Хьэшыр Чыларщ.
Псыхуабэдэсхэм зыубгъуауэ ягъэлъэпIащ Iуащхьэмахуэ теухуа а махуэр — «Лермонтовым и унэ» му-зейм щызэхэтащ абы ехьэлIа пщыхьэщхьэ. А Iуэхугъуэр илъэси 150-рэ зэрырикъум и щIыхькIэ, альпинист гупышхуэ хэту, альпиниадэ екIуэкIащ. Iуащхьэмахуэ дэкIахэм яхэтащ ди къэралым и альпинистхэм я гъусэу США-м, Австрием, Чехословакием, Польшэм, Германием я спортсменхэри. Iуащхьэмахуэ и щыгум трагъэуващ Псыхуабэ фэеплъ дамыгъэхэр.
«Советская торговля» газет
1972 гъэ, фокIадэм и 4.
* * *
Мы махуэхэм альпинистхэм загъэхьэзыр Европэм и бгы нэхъ лъагэ дыдэм дэкIыну.
— Дэ зыдогъэхьэзыр Iуащхьэмахуэ япэ дыдэу цIыху зэрыдэкIрэ илъэси 150-рэ зэрырикъур дгъэлъэпIэну, — жиIащ Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м альпинизмэмкIэ и федерацэм и тхьэмадэ Залиханов Хъусейн. А махуэм и щIыхькIэ Iуащхьэмахуэ дэкIынущ Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщу цIыху 1.500-рэ, ди къэралым, нэгъуэщI къэралхэм я альпинистхэр. А IуэхугъуэмкIэ дэ догъэлъапIэ Iуащхьэмахуэ япэ дыдэу дэкIа адыгэлIри — Хьэшыр Чылар.
«Известия» газет. 1974 гъэ, мэкъуауэгъуэм и 12.
