Лъэпкъым и фIыщIэ ин зыхуэфащэ щIэныгъэлI Пщыбий Инал Хъанджэрий и къуэр къызэралъхурэ илъэс 90 ирокъу
ЕгъэджакIуэ Iэзэ, къэхутакIуэ емызэшыж
Бадзэуэгъуэ мазэм и 15-м илъэс 90 ирокъу адыгэ щIэныгъэлI цIэрыIуэ Пщыбий Инал Хъанджэрий и къуэр къызэралъхурэ. Абы и къалэмыпэм къыщIэкIащ адыгэ литературэм, IуэрыIуатэм, щэнхабзэм я тхыдэр къыщихута тхыгъэ хьэлэмэт куэд.
Пщыбий Инал Хъанджэрий и къуэр 1929 гъэм Нартан къыщалъхуащ. Жылэм дэт курыт школыр фIы дыдэу къиуха нэужь, Къэбэрдей-Балъкъэр пединститутым и щIэныгъэм щыхигъэхъуащ. ИужькIэ аспирантурэм щеджащ. Студент илъэсхэми аспирантурэм щыщIэсахэми иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэр зи лъабжьэ лэжьыгъэ купщIафIэ Пщыбийм игъэхьэзыращ 1962 гъэм ирихьэлIэу. ПащIэ Бэчмырзэ и гъащIэмрэ и лэжьыгъэмрэ теухуа а щIэныгъэ тхылъыр а илъэс дыдэм Черкесск къалэм къыщыдэкIауэ щытащ. А лэжьыгъэ купщIафIэм папщIэ Пщыбийм къыфIащауэ щытащ «Филологие щIэныгъэхэм я кандидат» цIэр.
Аспирантурэр къиуха нэужь, ди щIыналъэм лэжьапIэ щимыгъуэту абы Шэрджэсым игъэзэжащ икIи абы и пединститутым ирагъэблагъэри, студентхэр иригъаджэу хуежьащ. Псори зэхэту къапщтэмэ, илъэс 42-м щIигъукIэ Къэрэшей-Шэрджэс къэрал пединститутым щылэжьащ Пщыбий Инал. Адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и кафедрэм и доцент, профессор цIэрыIуэр зыпэрыт IэнатIэм дапщэщи хуэпэжу лэжьащ.
Институтым щызэфIих егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэшхуэм къыдэкIуэу Пщыбийм дапщэщи иригъэкIуэкIащ щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр. Абы и къалэмыпэм къыпыкIащ адыгэ литературэм къикIуа гъуэгуанэм, абы и зэхэублакIуэхэм, тхакIуэхэм, усакIуэ пашэхэм я гуащIэм теухуауэ тхыгъэ купщIафIэхэр. Пщыбий Инал псом хуэмыдэу къаруушхуэ ирихьэлIащ адыгэ усакIуэ щэджащэ ПащIэ Бэчмырзэ и гъащIэмрэ и лэжьыгъэмрэ джыным.
ЩIэныгъэлIым иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэр щызэхуэхьэса тхылъхэм ящыщщ «Псыпэ лъэужьыфIэ» (1993), «Зэманым и джэрпэджэж» (2000), нэгъуэщIхэри.
ЩIэныгъэм дежкIэ мыхьэнэшхуэ яIэщ Пщыбий Инал къызэринэкIа нэгъуэщI лэжьыгъэхэми. Апхуэдэхэщ, къапщтэмэ, «Шэрджэсхэм зэрахьэ унэцIэхэмрэ цIэхэмрэ», «Адыгэ (шэрджэс) къуажэхэмрэ лъэпкъ дамыгъэхэмрэ», «Адыгэ (шэрджэс) унэцIэхэр, цIэхэр, лъэпкъ дамыгъэхэр», «Адыгэбзэм и синонимхэм я псалъалъэ кIэщI», «Адыгэ IуэрыIуатэ», нэгъуэщIхэри.
Пщыбий Инал Хъанджэрий и къуэр, егъэджакIуэ Iэзэр, къэхутакIуэ емызэшыр, лъэпкъ щIэныгъэлI цIэрыIуэр, 2005 гъэм дунейм ехыжащ. Адыгэ литературэм и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIа еджагъэшхуэм и фэеплъыр лъэпкъым ехъумэ.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
Лэжьэгъум и псалъэ
ЩIэин мыкIуэдыж
ЦIыхур нэсауэ насыпыфIэ хъууэ къыщIэкIынукъым, гугъуехь имылъэгъуамэ. Пщыбий Инал халъхуащ сабий щIыкIэ зи щIакхъуэ Iыхьэр къэзылэжьыну къызыхуихуа щIэблэм.
ПащIэ Бэчмырзэ зыдэса къуажэм 1929 гъэм къыщалъхуащ щIалэ цIыкIур. Пщыбийр усакIуэ гъуэзэджэм и творчествэм и къэхутакIуэ хъуну, абы теухуауэ диссертацэ итхыну хэт ищIэнт? Иджыри цIыкIуу Инал къуажэм щызэхихырт Бэчмырзэ теухуа хъыбархэр, абы и гъыбзэхэр, уэрэдхэр, усэхэр. Ахэр къыщхьэпэжащ балигъ хъууэ щIэныгъэм зыщритами.
Инал зиужьащ лъэныкъуитIкIэ: егъэджэнымрэ щIэныгъэ къэхутэнымрэ. Дэтхэнэми и насып къыщикIащ, ехъулIэныгъэ хъарзынэхэри зыIэригъэхьащ. Абы и гуащIэр нэхъыбэу зыхилъхьар студент егъэджэнырщ. 50 гъэхэм я кIэм къыщы-щIэдзауэ илъэс плIыщIрэ тхум нэскIэ Пщыбий Инал хьэлэлу щылэжьащ Къэрэшей-Шэрджэс пединститутым (1998 гъэм къэрал университет хъуащ.) Адыгэ-абазэ филологиемкIэ кафедрэм щригъэджащ адыгэбзэмкIэ, IуэрыIуатэмкIэ, литературэмкIэ. А зэманым къриубыдэу хъуащ щIэныгъэхэм я кандидат, доцент, профессор. КъыфIащащ КъШР-м цIыхубэ егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ (1994), «Урысей Федерацэм цIыхухэм щIэныгъэ нэхъыщхьэ етынымкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» (2000), КъШР-м и Правительствэм и фIыщIэ тхылъхэр къратащ.
Пщыбий Инал пщIэ къыхуэзыщIар унафэщIхэм я закъуэкъым. Ар фIыуэ къалъагъуу щытащ егъэджакIуэхэм, псом хуэмыдэу, студентхэм.
Егъэджэныгъэм абы къыгуихыртэкъым гъэсэныгъэр. Адыгэ хабзэр, нэмысыр яхипщэрт адыгэбзэмрэ литературэмрэ зригъэджхэм — щIэныгъэм и гъусэу гъэсэныгъи яритырт IэщIагъэ гугъу къыхэзыха-хэм. Студентхэр къыфIэлIыкIырт лектор Iэзэм, программэм имыт куэдкIи къеупщIхэрт икIи жэуап гъэщIэгъуэнхэр яритыжырт. Пщыбийм фIыуэ хищIы-кIырт адыгэбзэм, литературэм, IуэрыIуатэм, езым къихутэрт адыгэ уэрэдыжьхэр, зэхуихьэсырт хъыбархэр. А псомкIи ядэгуашэрт студентхэм.
Къэрэшей-Шэрджэсым зы курыт школи щыбгъуэтыну къыщIэкIынукъым Пщыбий Инал иригъэджа щымылажьэу, абы и цIэр фIыкIэ къыщрамыIуэу. Инал хьэлыфI куэд хэлът. Сэ илъэс тIощIрэ пщыкIутхукIэ университетхэм сыщылэжьащи, а лъэхъэнэм слъэгъуакъым Пщыбийм хуэдэу библиотекэхэм псэемыблэжу ядэлажьэ. Абы фIыуэ къыгурыIуэрт къэбэрдейхэмрэ шэрджэсхэмрэ зэкIэщIэча зэрыхъуар икIи Налшык щыIауэ IэнэщIу Карачаевск кIуэжыртэкъым — тхылъ гуэр, газет, журнал библиотекэм, адыгэ кафедрэм яхуихьырт. Ар кIэлъыплъырт периодикэм этнографием, бзэм, IуэрыIуатэм, тхыдэм теухуауэ къытехуэ статьяхэм, ахэр къыхигъэжырти, зэрихьэрт. Езы-ми еш имыщIэу итхырт статьяхэр, рецензэхэр. ТхылъыщIэхэм ятепсэлъыхьырт, радиор, телевиденэр къигъэсэбэпурэ.
Пщыбийм студентхэр хишэрт къэхутэныгъэ лэжьыгъэм. Псалъэм папщIэ, абыхэм яфIэгъэщIэгъуэну зэхуахьэсырт я унэцIэхэм теухуа хъыбархэр, я лъэпкъ дамыгъэхэр. Абы щытепсэлъыхьхэрт кафедрэм деж.
Илъэс куэдкIэ Инали елэжьащ адыгэцIэхэмрэ унэцIэхэмрэ. Студентхэм кърахьэлIэм къищынэмыщIауэ, Пщыбийм апхуэдэ материалхэм щхьэкIэ мызэ-мытIэу къызэхикIухьащ адыгэ, абазэ, нэгъуей, къэрэшей къуажэ куэд, щIипщытыкIащ къэхутэныгъэ Iэджи. А псом къыхэкIащ Инал и тхылъ щхьэпэ «Шэрджэсхэм зэрахьэ унэцIэхэмрэ зэрызэджэж цIэхэмрэ» (Налшык, 1996). Тхылъыр гъэщIэгъуэну зэхэлъщ, мыпхуэдэ щхьэщIэдзапIэхэр иIэщ: УнэцIэхэм я къежьапIэр; Адыгейм къикIа унэцIэхэр; Абазэм, Абхъазым къикIахэр; Адыгэхэмрэ къэрэшей-балъкъэрхэмрэ зэIэпаха унэцIэхэр, унэцIэ лейхэр. Къыщыхьащ хамэ къэралхэм (Тыркум, Сирием, Иорданием, США-м) щыпсэу адыгэхэм зэрахьэ унэцIэхэр.
УнэцIэ зыбжанэм пыщIа хъыбархэри хьэлэмэт ящыхъуащ тхылъеджэхэм. Тхылъым пщIэ хуащIащ ЖыркIагуэ Хьисэ (Дамаск), Абдокъуэ Iэуес, Брат Хьэсин, КIуэкIуэ Жэмалдин, «Черкес хэку» газетым и лэжьакIуэхэм, егъэджакIуэхэм. Къыхуагъэфэща псалъэ дахэхэм нэхъри трагъэгушхуэри, унэцIэхэмрэ цIэхэмрэ Инал елэжьыжащ, игъэбэгъуащ, абы дыщIигъущ лъэпкъ дамыгъэхэри, тхылъыщIэ ищIащ — «Адыгэ (шэрджэс) унэцIэхэр, цIэхэр, лъэпкъ дамыгъэхэр» (2003 гъэм Налшык къыщыдэкIащ).
2001 гъэм Пщыбий Иналрэ абы и къуэ Алимрэ зэгъусэу къыдагъэкIащ «Адыгэ (Шэрджэс) къуажэхэмрэ лъэпкъ дамыгъэхэмрэ» зыфIаща лэжьыгъэр. Дамыгъэу мыбы ихуащ 595-рэ, ахэр езыгъэт-хыжахэри зыщыщ къуажэхэри къыщыхьащ тхылъым. Къэрэшей-Шэрджэсым нобэ ис адыгэ къуажэ къэс я тхыдэм теухуа хъыбари итщ тхылъым. Зи цIэ къитIуа лэжьыгъэхэр сэбэп мэхъу ди адэжьхэм, блэкIа жыжьэм псэуахэм я тхыдэр зэфIэгъэувэжынымкIэ.
IуэрыIуатэ щIэныгъэми IуэхуфI зыбжанэ хуилэ-жьащ Пщыбийм. Япэрауэ, 1998 гъэм абы къыдигъэкIащ студентхэр зэреджэн тхылъ «Адыгэ IуэрыIуатэ» зыфIищар. Инал адыгэ уэрэдыжь куэд ищIэрт, зэхуихьэсырт, я вариантхэр итхыжырт. Уэрэдыжьхэм ящIыгъуу, абыхэм ятеухуа хъыбарыжьхэри сэтей къищIырт. IуэрыIуатэр зыджхэм я деж мыхьэнэшхуэ щаIэщ уэрэдыжьхэм я вариант-хэм, ауэ фIыщIэ лей хуэфащэщ зыми имыщIэж уэрэдыжь къэзыгъуэтыжым. Пщыбий Инал апхуэдэ уэрэд хьэлэмэт къыщигъуэтыжащ Брамтэ къуажэм. 1992 гъэм «Хьэжрэт дадэ» уэрэдыжьыр Инал щитхыжащ Хьэту МыкIакъ и унагъуэм. Ар тхыдэ уэрэдщ, усэ саты-ру плIыщI мэхъу. РитмкIэ, рифмэкIэ узэдащ. Зытеухуар Лъхукъуэщауэ Залымджэрийщ, ХIХ лIэщIыгъуэм Хьэжрэтым пащтыхьыдзэм щапэщIэтахэм ящыщ лIыхъужьщ.
Литературэ щIэныгъэми Инал хэлъхьэныгъэшхуэ хуищIащ. ПащIэ Бэчмырзэ теухуа монографием нэмыщI, статья куэд итхащ. 2002 гъэм Пщыбийм къыдигъэкIа «Зэманым и джэрпэджэж» тхылъым статья 32-рэ итщ. Абыхэм щIэныгъэлIым щызэпкърех КIыщокъуэ Алим, Уэхъутэ Абдулыхь, Шортэн Аскэрбий, Гъуэщокъуэ Хъусин, Бемырзэ Мухьэдин сымэ я IэдакъэщIэкIхэр. ГъэщIэгъуэну етхыж ЩоджэнцIыкIу Алий Шэрджэсым 1936 гъэм зэрыщыIар, абдеж щитха «Iэдииху» усэр къызыхэкIар.
Пщыбий Инал зэдихьу щытащ литературэри адыгэбзэри егъэджэнымрэ къэхутэнымрэ. Абы псалъалъэу тIу къыдигъэкIащ: «Синонимхэм я псалъалъэ» (1971), «Антонимхэм я псалъалъэ» (1989). Бзэм, литературэм, IуэрыIуатэм, этнологием теухуауэ тхылъу, псалъалъэу, программэхэу 13 щхьэхуэу дунейм къытригъэхьащ.
Пщыбийр Къэбэрдейм къыщыхъуами, и гъащIэм-рэ и гуащIэдэкIымрэ зыхилъхьар инджыдждэс адыгэхэу, нобэ «шэрджэс» цIэр къызыхуэнахэм я бынхэр егъэджэнырщ, щIэныгъэм хэшэнырщ. Ар куэдым фIыуэ къалъагъурт и къарум щымысхьыжу и къалэнхэр зэригъэзэщIам къыпэкIуэу. ЦIыху гуапэт, адыгэ хабзэм хуэпэжт, арат ар щIэблэм я щапхъэу щIыщытыр. Сэ илъэс куэдкIэ сыщытащ ар щылэжьа кафедрэми, факультетми я унафэщIу, ауэ Инал зэи щхьэусыгъуэ къызитакъым и Iуэху зехьэкIэм теухуауэ дагъуэ хуэсщIыну. Дэнэ къуажэ сыкIуами, иригъэджауэ щыта студентхэми, абы я адэ-анэхэми, къэзыцIыхуу щытахэми зэи сыблагъэкIакъым, «Инал дауэ щыт?» жамыIэу.
Профессор Пщыбий Инал ди нэхъыжьыфIу илъэс куэдкIэ къытхэтащ. И щIэныгъэмрэ и цIыхугъэмрэ, псэемыблэжу зэрылэжьамрэ хуэфэщэн пщIэрэ щIыхьрэ къыпэкIуащ Инал и гуащIэм. Дунейм ехыжа нэужь, абы и цIэр фIащащ зыми химылъхьэу фIыуэ илъагъуу щыта и къуажэжь Нартан и зы еджапIэм.
Къэрэшей-Шэрджэс къэрал университетым щыщылэжьа зэманым абы хузэфIэкIащ адыгэхэм я мызакъуэу, абазэхэми, нэ- гъуейхэми, къэрэшейхэми, урысхэми фIыуэ закъригъэлъагъун: и IуэхухэмкIэ, и дуней тетыкIэмкIэ, и псалъэ шэрыуэхэмкIэ, и адыгагъэкIэ. Инал Нартан щыхи-са жыгхэр иджыри мэгъагъэ, къапокIэ пхъэщхьэмыщхьэ. Къахуигъэнащ и бынхэм лъапси, зэрылэ-жьэн IэщIагъи. Ауэ нэхъыщхьэр аракъым. Нэ-хъыщхьэр — ахэр зыгъэин, зыгъэдахэ адэцIэ щхьэпэ къызэрыхуигъэнарщ.
БАКIУУ Хъанджэрий, филологие щIэныгъэхэм я доктор.
Алибердыкъуэ къуажэм дэт библиотекэм щолажьэ. КъШР. 1989 гъэ.
Зэщхьэгъусэхэу Иналрэ Лолэрэ я къуэ Алим я гъусэу. 1983 гъэ.
Инал. 2002 гъэ.
Ныбжьэгъум и псалъэ
Хэт Бэчмырзэ дэзыгъэцIыхужар?
Пщыбий Инал и гъащIэм и нэхъыбэр лъахэм пэIэщIэу игъэкIуащ. А псэемыблэж цIыхур илъэс плIыщIым щIигъукIэ Къэрэшей-Шэрджэс къэрал университетым адыгэбзэмрэ литературэмрэ щригъэджу щыIащ, абы доцент, профессор цIэ лъапIэхэр къыщихьащ, иригъэджахэм, къыдэлэжьахэм, зыхэса лъэпкъхэм пщIэрэ щIыхьрэ къыхуащIу яхэтыфащ.
ЗигъащIэмрэ гуащIэмрэ къызыхэкIа лъэпкъым хьэлэлу тыгъэ хуэзыщIа еджагъэшхуэм па-сэу къыгурыIуащ иригъэкIуэкI къэхутэныгъэхэм я мыхьэнэр. Ар еш имыщIэу, псэху имыIэу елэжьащ адыгэ литературэм и тхыдэм, IуэрыIуатэм, ахэр зэрырагъэджыну программэхэр зэхилъхьэу, учебникхэмрэ пособиехэмрэ къыдигъэкIыу. НэгъуэщI щIыпIэ щылэжьами, абы и Хэкум сытым щыгъуи пыщIэныгъэ быдэ къыхуиIащ — абы и тхылъхэм я нэхъыбэр къыщыдэкIар ди тхылъ тедзапIэрщ, и къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр къызытехуэу щытар «Iуащхьэмахуэ» журналырщ. ЩIэныгъэлI цIэрыIуэм тхылъми лэжьыгъэ щхьэхуэхэми къыдигъэкIар куэд мэхъу. Ди ныбжьэгъуфIым хузэфIэкIахэм я гугъу щыпщIкIэ, Iэмал имыIэу къыхэгъэщхьэхукIыпхъэщ абы и гъащIэр зэрыщыту и къуажэгъу, адыгэ усакIуэ телъыджэ ПащIэ Бэчмырзэ и творчествэр джыным зэрытриухуар. Пасэ дыдэу, еджапIэ нэхъыщхьэм щыщIэса илъэсхэм къыщы-щIидзэри, Пщыбий Инал а усакIуэшхуэм теухуауэ и къуажэгъухэм ящIэжхэр увыIэгъуэ имыIэу зэхуихьэсащ, лэжьыгъэ Iэджэ абы и творчествэм триухуащ.
Адыгэ усыгъэм и лъабжьэр зыгъэтIылъа усакIуэ гъуэзэджэм и тхыгъэхэм я нэхъыбэр нобэ зэхуэхьэсыжа хъуамэ, лъэпкъ тхылъеджэхэм иджы абыхэм щыгъуазэ зыхуащIыфмэ, псом япэу ар зи фIы-щIэр Иналщ, абы иригъэкIуэкIа псэемыблэж лэжьыгъэхэрщ. Лъэпкъ усакIуэшхуэр къызэралъхурэ илъэсищэрэ щэ ныкъуэрэ зэрырикъум и щIыхькIэ «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм 2003 гъэм къыдигъэкIа «Усыгъэхэр» тхылъышхуэр зыгъэхьэзырахэм ящыщ зыщ Пщыбийр.
А псом ищIыIужкIи ди ныбжьэгъу лъапIэр егъэджакIуэ хьэлэмэтуи щытащ. Зи IэщIагъэр фIыуэ зылъагъу, щIэныгъэшхуэ зыбгъэдэлъ, абы и бгъэдыхьэкIэм и щэхухэр зыщIэ профессорым и фIыгъэ- кIэ адыгэ ныбжьыщIэ минхэм я анэдэлъхубзэмрэ литературэмрэ фIыуэ ялъэгъуащ, куууэ зрагъэщIащ, къахэкIащ анэдэлъхубзэм, лъэпкъ литературэм елэжь щIэныгъэлIхэр, тхакIуэхэр, телевиденэм, радиом и лэжьакIуэ хьэлэмэтхэр.
Пщыбий Инал куэд щIауэ сцIыхурт, ныбжькIэ зэрыдгъэхь щымыIэми, ар сэ тIэкIурэ езгъэджащ, аспирантурэм щыщIэсами сыдэIэпыкъуащ. Ауэ нэхъ гъэщIэгъуэнращи, дэ тIум ди зэрыцIыхуныгъэр зи фIыщIэр ПащIэ Бэчмырзэщ. Ленинград къэрал университетым сыщеджэу 1959 гъэм, къэбэрдей литературэм теухуауэ курс лэжьы-гъэ стхын хуейуэ къыщыщIэкIым, къэдгъэсэбэпын гуэр зэрыщымыIэм срегъэзри, Ленинград сыкъокI, Нартан къуажэм тхьэмахуитIкIэ сыкъокIуэ, усакIуэр зыцIыхуу щытахэм ящIэжхэр стхыну. Къуажэ советым и тхьэмадэм сыщекIуалIэм, си хьэтыр къелъагъури, къыздэIэпыкъуну, ПащIэм и ныбжьэгъухэм я деж сишэну а зэманым абы и секретару лэжьа Инал сигъэцIыхуауэ щытащ.
ИужькIэ Пщыбийм и кандидат диссертацэри щхьэхуэу къыдэкIа тхылъри триухуауэ щытащ ПащIэ Бэчмырзэ и гъащIэмрэ и творчествэмрэ джыным. И щIэныгъэ лэжьыгъэр щыпхигъэкIынуми сфIэфI дыдэу сэбэп сыхуэхъуауэ щытащ.
Пщыбийр цIыху зэпIэзэрытт, пэжым и телъхьэт, пцIыIуэпцIышэхэм, мыхъумыщIэхэм сытым щыгъуи защидзейрт. Инал псэуху анэдэлъхубзэм, лъэпкъ IуэрыIуатэмрэ литературэмрэ елэжьащ. Иджы езыр мыпсэужми, и Iэда-къэ къыщIэкIа и къэхутэныгъэ лэжьыгъэ хьэлэмэтхэр щIэблэщIэхэм дэIэпыкъуэгъу яхуохъу, и фэ-еплъу къэнащ, ди лъэпкъ тхыдэм лъэужь нэхуу къыхэнащ.
ХЬЭКIУАЩЭ Андрей, филологие щIэныгъэхэм я доктор.
Щыхьэт тохъуэ
Лэжьыгъэ куэд къызэзынэкIа щIэныгъэлIщ Пщыбий Инал. Абыхэм ящыщ дэтхэнэми мыхьэнэшхуэ иIэщ.
Пщыбий Иналщ Па-щIэ Бэчмырзэ и усыгъэ-хэм я нэхъыбапIэр хэIущIыIу зыщIар. Дызэрыщыгъуазэщи, Бэчмырзэ и къалэмыпэм къыпыкIахэм ящыщу сатыр мин пщIыкIутIым щIигъур кIуэдауэ щытащ Хэку зауэшхуэм и зэманым. Ди деж къэсар 1947 гъэм къыдэкIауэ щыта тхылъ цIыкIум ит мащIэрщ.
ЩIэблэм ди насыпти, Бэчмырзэ и усыгъэхэм ящыщ куэд цIыху гурыхуэхэм яхъумэфащ — гукIэ! Пщыбий Инал ахэр зэхуихьэсыжын хузэфIэкIащ — аркъудейм щхьэкIэ пщIэшхуэ хуэфащэщ щIэныгъэлI цIэрыIуэм.
Мыхьэнэшхуэ яIэщ Пщыбий Инал и къалэмыпэм къыщIэкIа лэжьыгъэ хьэлэмэтхэми. Ахэри щыхьэт тохъуэ а цIыху гумызагъэм куэд дыдэ зэрыхузэфIэкIам.
КЪЭРМОКЪУЭ Хьэмид, тхакIуэ.
Анэкъуилъхум и псалъэ
СыткIи щапхъэ си нэхъыжьыфIхэр
Зы унагъуэм и къекIуэкIыкIам утепсэлъыхьын папщIэ, и къежьапIэр умыщIэмэ, Iуэхум и пэжыпIэр гурыIуэгъуей хъунущ. Ди адэр, Пщыбий Хъанджэрий Къазий и къуэр, Нартан (Къылышбийхьэблэ) пщIэшхуэ зыхуащIу дэса цIыху нэхъ цIэрыIуэхэм ящыщащ. Ди адэшхуэ Пщыбий Къазий я къарукIэ зэрагъэпэщыжауэ мылъку нэхъыбэ зыбгъэдэлъахэм (иджы фермер жыхуэтIэхэм) хабжэрт.
Къазий псэукIэ дахэ иIэу, зыхэпсэукIын мылъку бгъэдэлъу, зи хьэмтетыгъуэу щытахэм Iуэху-тхьэбзэ къаригъащIэу, нэмыс зыхуригъэщIыфу екIуэкIащ. Къэбэрдейм и тет Къылышбий Лъостэнбэч Къазий деж муслъымэнхэм я махуэ лъапIэхэм къакIуэурэ и Iэр къиубыду, хуэхьэщIэу, пщIэшхуэ къыхуищIу щытащ. Къазий апхуэдэу къэгъуэгурыкIуами, цIыхухэм закъыхигъэщыну зэи хэтакъым. ЛIы губзыгъэу, цIыху щабэу, гуапэу щыта ди адэшхуэм нэхъ зылъэмыкIхэм мылъкукIэ защIигъакъуэрт, псалъэ гуапэ яжриIэрт, игъэгушхуэрт. Ди адэшхуэр тIэунейрэ хьэжыщI Мэчэм щыIащ, дэфтэрхэм къызэрыгъэлъэгъуамкIэ. Къылышбийхьэблэ къуажэкIэм дэтащ абы иригъэ-щIа мэжджыт.
Апхуэдэ нэхъыжьыфIым и щапхъэхэм щIапIыкIащ ди адэ Хъанджэрий. И адэм хуэдэуи абыи цIыхухэм Iуэхутхьэбзэ яхуищIэн, я гуапэ ищIын фIэфIт. Къэбэрдей псом щыяпэу 1916 гъэм Хъанджэрий езым и жэрдэмкIэ и тыкуэным кредит банк, хъуэж-щэжым хэтхэм я обществэ къыщызэIуихауэ щытащ. Абы Iуэхутхьэбзэ яхуищIэрт Къылышбийхьэблэм щыпсэухэм я мызакъуэу, гъунэгъу къуажэхэми: Мысостей, Брамтэ, Дыгъужьыкъуей, Шыпшхьэблэ, нэгъуэщIхэми дэсхэм.
Хъанджэрий Iуэхур зытрищIыхьыр зи гуащIэкIэ псэухэм сэбэп яхуэхъунырт. Езым дежкIэ дзыхьщIыгъуэджэ къалэнышхуэ зи пщэм дэзылъхьэжа Хъанджэрий цIыхубэм я пащхьэм щиIэ фIыщIэр, пщIэр администрацэм къимылъытэу къэнакъым. Абы мызэ-мытIэу гуапэу къыхуэуп-сащ, Iэщэ зэрихьэну хуитыныгъэ къратащ.
Совет властыр щыувагъащIэм, Мамыкъущей бжьэпэм (иджы бдзэжьей къуэлэн гъэхъупIэм) деж къыщыщIэж псынэм тращIыхьа щхьэлым икъукIэ гугъу дехьащ Хъанджэрий, а щIыпIэр зэрышэдылъэм къыхэкIыу. Псы хъумапIэу тIу щIын хуей хъуат: зыр бгы жьэгъум еуалIэу, адрейр щхьэлым нэхъ и гъунэгъуу. А ухуэныгъэ нэхъыщхьэхэм я ужьым кIэщIу иту, адрей псэуалъэхэри ищIу щIидзащ: псэупIэ унэр, амбарыр, джэдэщыр, гуэщыр, гуэлыр, бдзэжьей хъумапIэр.
Хъанджэрий и жэрдэмкIэ, и мылъкукIэ ТIуащIэм къыщызэрагъэпэща уней (фермер) ухуэныгъэхэм я хъыбарыр ежьащ. Ди адэм щIышхуэ, мэкъумэшщIапIэ, мэл-бжэн, былым гъэхъупIэхэр хэтыжу зэриIэм, псэуалъэшхуэхэр зэрызэригъэпэщам я гугъур Къэбэрдей-Балъкъэрым и пашэ Къалмыкъ БетIал дежи нэсащ. Куэд димыгъэкIыу Къалмыкъыр Хъанджэрий деж кIуащ. А тIум псалъэ быдэ зэIэпахащ: Хъанджэрий тыкуэным деж къыщыщIэдзауэ, щхьэлри, псэуалъэхэри, былымри, Iэщ цIыкIухэ- ри, джэдкъазри, бжьэ матэхэри — псори Совет властым ирет, Къалмыкъми ар зэхэзехуэн имыщIу егъэпсэу.
Хъанджэрий и уней мылъкур, ухуэныгъэхэр Совет властым тыгъэ хуищIа нэужь, Къалмыкъ БетIал и нэIэ тету абдежым къыщызэрагъэпэщащ «Къэбэрдей-Балъкъэрым и облисполкомым и пригороднэ хозяйствэ» цIэр зыфIаща IуэхущIапIэр. Абы и япэ унафэщIу ягъэуващ Хъанджэрий и къуэ Хьэжысмел — ди къуэш нэхъыжьыр. 1937 гъэм ар Сыбырым, ди шыпхъу нэхъыжь Хутэ Къэзахъстаным яшащ икIи тутнакъыу илъэси 10-м нэскIэ щаIыгъащ.
Хэку зауэшхуэм щIидза нэужь, ди къуэш нэхъыжьым къыкIэлъыкIуэ Мухьэмэд 115-нэ шуудзэм хэту фронтым кIуащ, езыр лъаIуэри. А зэманым ди анэр колхозым ныкъуэдыкъуэ хэхъухьауэ мылэжьэфу тIысыжати, лэжьыгъэ псори зи нэхъыжьыгъуэу уна-гъуэм къина Инал и пщэм къыдэхуащ. Еджэныр зыпимыгъэууэ хъуакъым. Колхозым хыхьэри, япэщIыкIэ выгу къратащ, иужькIэ учётчикыу ягъэуващ Инал. А IэнатIэр апхуэдизкIэ тэмэму зэрихьэрт, Iуэхум хэгъуэзауэ фIыуэ хищIыкIырти, адрей учетчикхэм щапхъэу хуагъэлъагъуэрт. Колхозым куэдрэ щылэжьа нэужь, и еджэнри хэкIуатэрти, еджапIэм щIэтIысхьэжащ. Школым щыщIэсами институтым щыщеджа лъэхъэнэми зыгъэпсэхугъуэ зэманхэм колхозым щылажьэрт. Си шыпхъу Рози сэри еджапIэм дыщIэсти, Инал и пщэм псори дыдэст.
Институтым щыщIэса зэманым «Къэбэрдей пэж» газетым и редакцэм увауэ корректору щылажьэрт жэщкIэрэ. Вокзалым къыщыщIэдзауэ Нартан къуажэкIэм нэсыху жэщ ныкъуэм нэкIуэжырт. Аспирантурэм щы-щIэсами колхоз унафэщIхэр щагъэхьэзыру Налшык дэт мэкъумэш техникумым щригъэджащ. Аспирантурэр къиуха нэужь, Шэрджэс къэрал пединститутым щригъэджэну ягъакIуэ.
Инал лэжьыгъэшхуэ ищIащ лъэпкъ щIэныгъэм зиужьыным хуэунэтIауэ. Ар пенсэм щыкIуэм, илъэс куэдкIэ зэхуихьэса и тхылъхэр Къэрэшей-Шэрджэсми, Адыгейми, Нартан къуажэм дэт етIуанэ курыт еджапIэми я библиотекэхэм яритащ.
Апхуэдэу щапхъэ зытепх хъуну защIэт Пщыбийхэ ди нэхъыжьыфIхэр. Абыхэм тету догъасэ къытщIэхъуэ ди щIэблэри.
ПЩЫБИЙ СулътIан,
лэжьыгъэм и ветеран.
