Къущхьэ CулътIан и лъэужь хэмыгъуэщэжыр
Къущхьэ Розэ и ныбжьхэр я унэ щIэсыж хабзэщ. Илъэс пщIейм щхьэдэха цIыхубзыр и закъуэу «Адыгэ псалъэр» зытес епщIанэ къатым къэсын папщIэ, щхьэусыгъуэшхуэ иIэн хуейтэкъэ? А щхьэусыгъуэм илъэс тхущI хъуауэ кърехуэкI Розэ. Абы зэреджэр «къызэрыхъуар зэхамыгъэкIа Iуэхущ» — и дэлъху нэхъыщIэр дунейм зэрехыжа щIыкIэрщ.
ГъащIэ мащIэр кIэ зымыгъуэт гукъеуэщ
ЩоджэнцIыкIу Алий, КIуащ БетIал, Пушкин Александр, Мандельштам Осип, Гарсиа Лоркэ Федерико — а къедбжэкIахэм яхэтщ Къущхьэ СулътIан и цIэри. Зи лъэпкъыр къэкIуэну дахэкIэ къэзыгъэгугъэ а цIыху къызэрымыкIуэхэм я гъащIэ гъуэгур, нэр зымыгъаплъэ уэздыгъэр зэрагъэункIыфIым хуэдэу, Iэ щIыIэ гуэрым зэпичат. АрщхьэкIэ дахэу псэуам и щымыIэныгъэри дахэщ: и гъащIэм хэлъа купщIэр и лъэужьми къыхонэ.
ИтIани, хамэм и дежкIэ апхуэдэ цIыхур цIэрыIуэу тхыдэм хэтхэм язми, зи Iыхьлым дежкIэ гъащIэ мащIэр кIэ зымыгъуэт гукъеуэщ. Аращ Рози ди редакцэм къыщIэкIуар.
Щхьэ тхылъ фемыджэрэ?
— Ди унагъуэр Псыхуабэ щыпсэууэ щытащ, — игу къегъэкIыж Розэ. — СулътIани аращ къыщалъхуар. Сэ еханэ классым сыщIэсу, ди анэр къуажэм щыIэу ирихьэлIати, ар япэ классым зышауэ щытар сэращ. Илъэсибл хъуа къудейуэ библиотекэм езгъэтхати, абы жэурэ тхылъ цIыкIухэр къыIихыурэ, сурэтхэм еплъырти иритыжырт. «Апхуэдэукъым, СулътIан, зэрыпщIынур, къеджи итыр сэ къызжеIэж», — щыжесIэм, апхуэдэ дыдэу ищIын къиублащ. Ди адэр яхъунщIэн мурадкIэ Псыхуабэ щаукIауэ щытащ. Арати, Сэрмакъ дыкъэIэпхъуэжащ, ауэ ди анэшыр Ашэбей дэсти, СулътIан абыхэм я деж ягъакIуэри, етIуанэ классым а къуажэм щеджауэ щытащ.
СулътIан илъэс зыбжанэкIэ Псыхуабэ зэрыщыпсэуам нэхъ гурыIуэгъуэ ещI ар зэхуэдэу адыгэбзэми урысыбзэми хуэшэрыуэу щIыщытар. Дыщэ медалыр курыт школыр къыщызыхьа, еджапIэ нэхъыщхьэ зыбжанэ зэзыхъуэкIыу,Горький Максим и цIэр зезыхьэ Литературэ институтыр къэзыуха Къущхьэ СулътIан тхылъымрэ щIэныгъэмрэ хуэпабгъэу, хуэнэхъуеиншэу зэрыщытар и IэдакъэщIэкIхэми, абы теухуа гукъэкIыжхэми, Розэ и псалъэмакъми къыхощ:
— Етхуанэ классым щIэсу арат си дэлъхур тхылъымрэ тхылъымпIэмрэ къаухъуреихьын щыщIадзам. Си нэгу щIэтщ СулътIан жыг лъабжьэм щIэсу, дэфтэрхэр, напэзэгуэтхэр, тхылъхэр Iуащхьэу къыбгъурылъу. «Фэри щхьэ тхылъ фемыджэрэ? — жиIэурэ къытщыхьэрт. — Феджэ, тхылъым псори итщ, абы псори фигъэщIэнущ».
Талант зиIэм пэжыр
кърегъэзэгъыф
А зэманым, дауи, тхакIуэми щIэныгъэми пщIэ нэхъ яIэт, нобэ елъытауэ. ИтIани, литературэ лIыхъужьхэм зэрелIалIэм хуэдэу, СулътIан щIэныгъэм и хъумапIэм псори дригъэхьэхыну зэрыхуейр къапщIэу, абы и къэгъэлъэгъуэкIэм йолIалIэ. «Фаризэт» Iуэтэжыр зытеухуар библиотекарь хъыджэбзщ, еджэнымрэ тхылъымрэ игу зэрыхуэкъабзэм къыхэкIыу, щIалэхэр къыхузэпещэу.Ауэ «текIуэр» лъагъуныгъэм и хьэтыркIэ еджэным зезыта Iэщыхъуэ щIалэрщ. Гухэхъуэщ Iэщ гъэхъунымрэ тхылъ еджэнымрэ тхакIуэм зэрызэпищIэ Iэзагъым укIэлъыплъыну: «Ей-ехь, ауан сыкъищIыну араи сыкъыщIишар, къехъулIэнкъым», — жысIэщ сигукIи, тхылъыр зытелъ телъхьэпIэмкIэ сыдыхьэри, си Iэхъушэ сахыхьэжа хуэдэ, сыкъэувыIащ».
НэгъуэщI псалъэ зэрыдмыгъуэтым къыхэкIыу, зыгуэрым хуэIэзэ цIыхухэм «зэчиифIэкIэ» доджэ. Ауэ уэршэрым хэмызагъэ а псалъэ хэIэтыкIам зэкIэ къыхуэгъэлъагъуэркъым талант зыбгъэдэлъ цIыхур адрейхэм къазэрыщхьэщыкIыр. Тхэн IуэхукIэ талант зиIэр псалъэр игъэщIэрэщIэным хуэныкъуэкъым, абы фIыр кърегъэзэгъыф. Литературэ IэмалкIэ дэ дызэджэ метафорэти зэгъэпщэныгъэти жыхуэтIэхэр абы жиIэну зыхуейр къиIуэтэн щхьэкIэ къыхуэсэбэпынкIи хъунщ, ауэ мурадыр абыхэм ятещIыхьауэ щыткъым. Бзэр игъэдэхэн къудей щхьэкIэ и жьэ зэщIихынукъым тхэкIэ зыщIэм. Пэжыр жыпIэныр, захуагъэр букъуэдииныр — аращ талантым фIэхьэлэмэтыр, армыхъумэ, «зэчиифIэу» сытри пхужыIэнущ.
Аращ Къущхьэ СулътIан зытекIуэдэжар. Еджэныр къызэриухыу, ар «Советская молодежь» газетым и редактор ящIащ. КъыкIэлъыкIуэу комсомолым и обкомым и етIуанэ секретару ягъэуващ. Иужьрейуэ, кърагъэIэбых щIыкIэу, ар здагъэува лъэпкъ библиотекэм и унафэщI IэнатIэм цIыхухэр гъащIэ псокIэ щIохъуэпс. СулътIан а псори и Iэзагъэм и Iэужьу, зэрыхуэфащэм зыми шэч къытримыхьэу къыIэрыхьат. Гупсысэ куум тещIыхьарэ гушыIэмрэ нэмысымрэ зэи зымыбгына СулътIан и Iуэтэжхэм Чехов, О’Генри, Кафкэ уигу къагъэкIыж. Совет зэманым зэрытеухуам хуэдэу, абыхэм ноби укъеджэну ухуейщ.
Бгъунжу куэд къызоплъ
Розэ игу къегъэкIыж:
— Комсомолым и обкомым и етIуанэ секретару лажьэу, СулътIан Сочэ санаторэ кIуат. Абы къыщикIыжым, литературэмкIэ екIуэкIа зэпеуэм япэ увыпIэр къыщихьауэ къыщIэкIащ, сом мин 30 саугъэту щIыгъуу. ЕтIуанэр Шортэн Аскэрбий къихьат — сом мин 15, ещанэр — Щомахуэ Амырхъант, сом мини 10 хуэзэу. Ар зэрызэхэсхыу сегупсысат: «Дауэ иджы абыхэм СулътIан къыхуащIа апхуэдиз гулъытэр зэрашэчынур?» Махуэ бжыгъэ дэкIри, СулътIан жиIэгъат: «Бгъунжу къызэплъыр куэд хъуащ. Къызамытагъащэрэт а япэ саугъэтыр».
Розэ и гукъэкIыжхэм нэпс къудамэхэр къыхолъадэ, илъэс тхущIми яхуэмыгъэгъущауэ. Лей къызытехьа дэтхэнэ псэ къабзэми къегъанэ апхуэдэ лъэужь хэмыгъуэщэж.
— 1960 гъэм республикэм и махуэшхуэм ирихьэлIэу щIалэгъуалэр Iуащхьэмахуэ дэкIыну Iуэхушхуэ кърахьэжьат. СулътIани абы тетхыхьын и мураду командировочнэ иIыгъыу къэкIуэжащ. «Уей, мамэ, мащэ кIыфIым сихуэу пщIыхьэпIэ слъэгъуамэ, ауэ си хьэдэр къашэжыну щытми, сымыкIуэу хъунукъым»…
Къущхьэ СулътIан и лIэкIэ хъуар нобэми IупщIу зэхэкIакъым. Дэфтэрхэм ар зэрихуар «зи щхьэусыгъуэр нэгъэсауэ зэхэмыкIа» къэхъукъащIэущ. Ауэ Iыхьлым дежкIэ IупщIщ, я щIалэр псым итхьэлауэ къыжраIа щхьэкIэ, езым и хьэдэ хейр жаIэм и щыхьэту къызэрымыувыр.
— СулътIан комсомолым и обкомым и япэ секретару ягъэувыну хъыбар къэIуат, — къыпещэ Розэ и гукъэкIыжхэм. — Абы теухуа унафэр Москва къиутIыпщауи жаIэрт. Ауэ къулыкъум текIуэдауэ жысIэркъым сэ ар. И акъылращ зытекIуэдэжар. Тхьэмахуэ махуэ къэс радиом къитырт СулътIан и тхыгъэхэр. АдыгэбзэкIи урысыбзэкIи тхэрт. Мамэ тхьэусыхэрт: «Апхуэдэ IэщIагъэ гугъу щхьэ къыхэпха, апхуэдиз птхын хуейуэ?» — жиIэрти. Езым жэуап къритырт: «Мамэ, Гоголым куэдрэ къритхыкIыжын хуей хъурт и тхыгъэхэр, сэ зэ фIэкIа къистхыкIыжыркъым». ГушыIэшхуэ хэлът.
Адыгэбзэм дыкIэлъыIэбэурэ
СулътIан и гушыIэри и фIэщу итхахэри и IэдакъэщIэкIхэм апхуэдизкIэ екIуу хэтщи, къыбжиIэну зыхуейр тыншу къыбгурегъаIуэ. «Хьэ бзаджэр тIысыпIэншэщ» пьесэр иджыри езыр псэууэ ягъэувауэ щытащ. Абы Островскэр, Шоу Бернард сымэ темыукIытыхьын къыпфIощI, и сюжетыр нобэрей зэманым зэрыхуэмыкIуэм хуэдэу. Ауэ абы хэт Марэ цIыкIу жиIэхэр нобэ ди щIэныгъэ зэгъэгъуэтыкIэм темыхуэу пхужыIэнкъым:
«УпщIэ пыIэ купсэ кIыхьымрэ нэгъуджэ фIыцIэ инымрэ и мыгъусэу университет къэбух мыхъуну ара?.. Сэ фIыуэ сощIэж вы бжьакъуэм къыхэщIыкIа нэгъуджэ фIыцIэшхуэр зэрызэмыкIунур. Ар зыIузмылъхьэмэ, сыткIэ къащIэну университет къызэрызухар?»
Розэ гурыфIыгъуэу къыхуэнар къедэIуэн зыхуимыгъуэт и гукъэкIыжхэрщ. Ауэ ахэри уигу хэзыгъэхъуэн защIэу щыткъым. СулътIан и IэдакъэщIэкI псори къыдигъэкIыжын мурадкIэ, ар партым и обкомым и япэ секретару щыта Елисеевым деж кIуэну ежьат, ауэ … нэсакъым.
Къущхьэ СулътIан и IэдакъэщIэкIхэм нобэр къыздэсми яхуэфащэ утыку ягъуэтакъым, тхылъхэри, щIэныгъэхэри, литературэри зимыхамэ куэдым абы и цIэр зэхэзымыха яхэтщ. Езым теухуа гуэрхэр щыIэми, абыхэм, мы тхыгъэми ещхьу, нэхъыбэу яхэтыр хуэгъэфэщарэ хэIэтыкIа нагъыщэрэщ. Нобэ хуэдэу тхылъ тыншу къыщыдэкI зэман щымыIами, адыгэ литературэм и хъугъуэфIыгъуэхэм нэгъэсауэ пщIэ зэрыхуэдмыщIыфыр армырауэ пIэрэ IэфI къыщIыщIэмыхьэр, адыгэбзэм дыкIэлъыIэбэу дыщIибгынэр?..
ЧЭРИМ Марианнэ.
2012 гъэ.
