«Адыгэ хьэблэм» сыщохьэщIэ
2012 гъэм «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм къыдигъэкIащ Къаныкъуэ Заринэ и «Адыгэ хьэблэ» усэ тхылъыр. Сыщалъхуа къуажэжь сыдыхьэжарэ, симыгугъэххауэ, къэзгъуэта псынэ къыщиудам зызмыгъэнщIу сефэм хуэдэу, мыбы ит усэхэр псэм хущхъуэ хуэхъурт.
Тхылъым темэ зыбжанэ щызэпкърех: лъагъуныгъэ, ныбжьэгъугъэ, адэ-анэм, къыдалъхуам хуиIэ щытыкIэ, щIыуэпсым и щэхухэр, нэгъуэщIхэри. Мыр гупсэхуу щIэбджыкIа нэужь, гурыщIэу хъуари, дуней къэхъукъащIэхэри зы къупхъэм изыгъэбыдэж темэ абрагъуэ псоми я гущIыIу къокIуэ. Ар лъэпкъым и Iуэхурщ. Абы къытепщIыкIащ тхылъым и фIэщыгъэцIэри.
Художественнэ къэгъэщIыныгъэ гуэр седжэну сыпэрыхьамэ, си хьэлщ япэ дыдэ абы и фIэщыгъэцIэм гулъытэ хуэсщIу. Япэу гур зыхуэкIуа гупсысэр нэгъуэщIу къыщыщIидзыжи щыIэщ, фIэщыгъэм узыхуишам нэхърэ нэхъ лъагэжу къыщIэкIынкIи хъунущ абы къыщыппэплъэр. Заринэ и тхылъым фIищам къызита гупсысэмрэ сыкъыщеджэм сызыхэта дунеймрэ зэтехуащ. Тхылъым зэреджэ хабзэми тIэкIу сытекIащ мыр къыщысIэрыхьам — япэ напэкIуэцIым къыщыщIэздзакъым. ЗыкъыхэзыгъэщхьэхукIыу, зи къегъэжьапIэр тхылъым и гущIыIум къытехута усэр къыщIэзгъэщри, япэу сыкъеджащ:
Адыгэ хьэблэ, адыгэ къуажэ,
Псыкъуийм къищ вагъуэр
щыгъэу зыгъажэ.
Нэхъыби сыкъемыджэ щIыкIэ усакIуэпсэм къыпкърыкIа псалъэхэм сызэщIаубыдащ. Адыгэ гупсысэр дунейм, щIыуэпсым хьэлэмэт гуэру ирипхащ. «Вагъуэр щыгъэу зыгъажэ» псалъэхэр нэм къыфIонэри, а псалъищым адэкIэ къыкIэлъыкIуэну сатырхэм ухуагъэхьэзыр хуэдэщ. ЗыхыбощIэ, къуажэр, хьэблэр гупсысэ хьэлъэ гуэрым зэриIыгъыр. Гупсысэм щIэлъ гуауэр адэкIэ гурыIуэгъуэ мэхъу:
Мыжеижыфу къэна уи щэхухэм,
Хы Iуфэ жыжьэр ноби я плъапIэщ.
НэхуапIэу плъагъум хуощIыр гукъанэ,
Къэнар уи мащIэщ, къэкIуэжыр хамэ?
Мэщатэ уафэр, вагъуэр щибжыжкIэ,
Сыныжь кIуэдыжхэм
ящIэткъым зы жьи.
Жэуап къалъыхъуэу псэхэр зэрощIэ,
ЩIым къыхуеплъыхыу жэщ
уафэм хопщIэ.
«Мэщатэ уафэр, вагъуэр щибжыжкIэ»… Мы гущIагъщIэлъыбзэр псэм апхуэдизкIэ арэзыуэ къещтэри!.. Лъэпкъыр гуауэм хегъащIэ, и быныр зэрыримыкъужым къыхэкIыу, жыхуиIэщ.
ПщIыхьэпIэ гуэрхэр къаIуатэ щэхуу,
Щихужь мыжейхэм
я лъабжьэ щIэхуэу.
Псыкъуий лъащIэхухэм нэса гукъанэр
Къыхуибгъэхъуами, ефэфкъым нанэ.
Нэхущым ипэ хоушэ дадэ.
Адыгэ къуажэ, ухэмыкIуадэ!
Гуауэр нэхъ гущIыхьэ дыдэу зыхэзыщIэр нанэщ, дадэщ — жьыкIэфэкIэрщ. Гукъеуэр иныщэщи, нани егъэгуауэщхьэуэ, дади жейм езэгъыркъым.
ИтIани… Усэм и кIэух сатырым гугъэ къыпхелъхьэжри, абыкIэ псори щIэгъэбыдэжа мэхъу.
Мы усэр зыхэтыр «Си лъахэ» Iыхьэрщ, ауэ абы къыкIэлъыкIуэ «ИстамбылакIуэмкIи» йоIэ.
«Си лъахэ» циклым Къаныкъуэр щытотхыхь дунейм и дахагъым, лъахэм и гуапагъым, хэкум и лъапIагъым. Мы Iыхьэм хигъэхьащ адэ-анэм, дэлъхум, лъэпкъым и цIыхухэм ятеухуа IэдакъэщIэкIхэр. Мыбы къыщыхьащ куржы-абхъаз зауэм хэкIуэда и дэлъхум хуигъэпса, псэ хуабагъэ зыщIэлъ усэ гумахитIи. УсакIуэм и къэгъэщIыгъэщ жэщым къеныкъуэкъур. Къаныкъуэми и пщIыхьым къыхохьэ анэкъилъхур:
Жэщ щIагъуэ дэмыкIыу
къыхохьэ си пщIыхь
си дэлъху щымыIэжу
зи мащIэр гуэныхь.
УсакIуэм и дежкIэ пщIыхьыр лъапIэщи, игуи пыкIыркъым. Абы къыхыхьа дэлъхур щым пэтми, макъ гуэри къэзымыгъэIу абы и теплъэр лъэкIамэ, нэгум иджыри щIигъэтынут:
Си дэлъху си псэ Iыхьэр
Къызоплъ, йоплъыхыж.
… Жэщ ныкъуэм къихь пщIыхьыр
Нэхущым сIехыж.
(«Жэщ щIагъуэ дэмыкIыу»)
Хьэлэмэтщ усакIуэм Нало Заур хуитха «Адыгэ псысэ» усэр. Адрейхэм ар зыгуэркIэ къахэщу, ямыщхьу къысщыхъуащ. НэгъуэщIу жыпIэмэ хъэтIыщIэ гуэр хэслъэгъуащ. Абы и щхьэусыгъуэри ар зытеухуам и деж щыслъагъумэ сфIэзахуэщ. Усэм и сатыр къэсыху нэжэгужагъэ къыпех. Заринэ и усэм Заур и псэм щыщ хэлъу къысщыхъуащ. ЩIэхыу си гур кIуащ Налом и новеллэхэм я къэгъэщIыкIэм. Таурыхъым хэхутэу зыщызыплъыхьа усакIуэм фIыщIэр «Дадэ махуэм» ейуэ къелъытэ:
… Ди лъэпкъым и псысэр
Зытхыж Дадэ махуэм
ЖетIэну къыттохуэ:
«Уэ ухъу жьыщхьэ махуэ!»
(«Адыгэ псысэ»)
Лъэпкъ Iуэхум игъэпIейтей усакIуэр гулъытэншэу блэкIыфакъым ЦIыпIынэ Аслъэн и гуауэм. Абы теухуа уситI зэуIуу тхылъым итщ. Лъэпкъым и хэщIыныгъэшхуэр усакIуэм и бзэкIэ къеIуатэ. Ар зы сатыр закъуэкIи гурыIуэгъуэщ:
Мы щIымахуэм и щIыхуэр
пшыныжыгъуейщ.
(«УситI»)
«ИстамбылакIуэ» Iыхьэм щызэхуэхьэсащ усэхэмрэ зы поэмэрэ. Абы и джэлэсыр «ИстамбылакIуэ» поэмэрщ.
Заринэ къегъэлъагъуэ лъэпкъым къытепсыха гуауэр, зэпымыууэ абы егъэгуауэщхьэуэ.
Си Iэпкълъэпкъым лъы щIэтыхукIэ,
Сэ сы-адыгэнущ.
Сыадыгэу сыпсэухукIэ,
Си гум мыр къеуэнущ…
Поэмэр къызэрыщIидзэ мы псалъэхэр тхыгъэм и кIыхьагъкIэ зыбжанэрэ къыщытегъэзэжащ. Зы къэIуэтэныгъэ Iыхьэ иуха нэужь, а едзыгъуэмкIэ щIигъэбыдэж хуэдэщ, сыту жыпIэмэ, и гукъеуэр иухыркъым. Хэкум и гуауэм къыпкъ-рыкIа гъыбзэу дыкъеджэ щхьэкIэ, мыбы нэгъуэщI зы макъ мыхьэнафIи щIэтщ. Адыгэр зэуIу ищIыжыну, хамэ щIыпIэ щыIэхэр къришэлIэжыну къыхуреджэ. Поэмэм и кIэухым ар щыгурыIуэгъуэщ:
Лъэпкъым гъыбзэ хуэзусыну,
Си гум къысхуимыдэ.
Зызущэхуу сыщысыну,
Си гум къысхуимыдэ.
Хамэ щIыгу щыпсэу адыгэр
ЩIэмыкIын си нэгум.
Сыадыгэу сыпсэухукIэ,
Къезджэжынщ ди Хэкум!
Гупсысэ гуэрэным зэщIиIыгъа гур игъэIэфIыжыну «Гупсэхугъуэ» Iыхьэр къехь усакIуэм. Мыхэр гъащIэм арэзы утехъуэну, къуипэсар бгъэлъэпIэну, зыхэпщIам ухущIемыгъуэжыну узыгъэIущ усэхэщ. Аращ, «НапIэр къэпIэтмэ махуэщ, Ухэмыхьэну плъэмыкIыу» («Нэхурэ къабзэу уи пэшыр») — щIыжиIэри. Дэрэжэгъуэ къыпхалъхьэ усэ щIэщыгъуэ цIыкIухэм:
Дыгъэ плъыжьым си
къэхъугъэр егъэлъапIэ,
И плъыжьыгъэр къызолъагъу
зэтелъми напIэр.
Си къэхъугъэм сыхуеихукIэ
сроджэгур.
Сыкъелъагъури схуегъэдахэ
сщIэхэр уэгум.
ГъуэгурыкIуэу сыхэплъэнущ
щIым щекIуэкIхэм.
ГъуэгубгъуитIым къепщIэкIахэм
сахэтынущ.
Ауэ ахэр къыщыхъунур
сыхьэт дэкIмэщ.
АпщIондэху сыумэзэхауэ
сыщысынущ…
(«Гъуэгу сыщытехьэкIэ»)
Сыхьэт дэкIмэ, гъуэгу теувэну пщащэм уэгури, «дыгъэ плъыжьри», щIыри и телъхьэщ.
УсакIуэм и насыпым щхьэусыгъуэ хуэхъур абы и усыгъэм къыщыгъэлъэгъуащ:
Къыхызохыж блэкIам щыщу
Иджыри къыумыщIауэ си жагъуэ,
Уэшх къешхым и макъым дедаIуэу,
Дэ дымакъыншэу дгъэкIуа сыхьэтыр…
БлэкIам къыхещыпыкIыж нэхъыфIыр,
нэхъ дахэр, хьэрэмыгъэншэр.
ИтIани, и жагъуэ къащIа нэужьи
къилъыхъуэр гуапагъэщ:
Къыхызохыж нобэм щыщу
Уэ, къэзыщIам си жагъуэ,
Щыпхуэзгъэгъуа дакъикъэр
(«Къыхызох»)
УсакIуэм и гущIагъщIэлъыр сэтей къызэрищI Iэмалхэр гъэщIэгъуэнщ. ЩIыуэпсым псэкIэ зыпещIэри, ар и дэIэпыкъуэгъуу гур зылъыхъуэр къипщытэну и ужь йохьэ. Деплъынти, «Сэ сожьэжыр, уи жагъуэ умыщI» усэ цIыкIум:
Сэ сожьэжыр уи жагъуэ умыщI…
Гъуэгур пшагъуэщ, си пщIыхьхэр
нэхъ IупщIщ.
Си гур мафIэщ-уэшх-уэс
къэслъыхъуэнщ.
СыппэIэщIэм — си лажьэр къэсщIэнщ.
Гур къезыхуэкIым и лъыхъуакIуэ ежьэнущ. Щылъыхъуэнури, зызыхуигъазэр щимылъагъуну щIыпIэщ. ЗэхэгъэкIыныгъэ езыгъэкIуэкIым и дежкIэ «бзыщIащ» зэрыт щытыкIэм зэреджэр. Ар зэпымычу зыгуэр мэлъыхъуэ:
Сэ къысщыщIым зэреджэр бзыщIащ,
Узигъусэщ-уэ, сщыщ ухъупащ.
СыIукIуэтмэ нэхъыфIу къысщохъу.
СыздэкIуэнумкIэ уэшхыр къыщошх.
Япэ сатырхэм дыщеджэкIэ, лирическэ лIыхъужьым езым и гурыщIэр игъэунэхужыну гъуэгу техьауэ къыпща- гъэхъу. Ауэ… Абы къыгурыIуэркъым нэгъуэщI зыгуэри:
Укъысхуейуэ сыхуейщ зыхэсщIэн…
Си гур мафIэщ — зыхуейр хэт ищIэн?..
«Гупсэхугъуэм» къыкIэлъокIуэ «Псэм и налкъутхэр» Iыхьэр.
Дахэ гуэр лъыхъуэ, пэплъэ цIыхум насыпыр и хамэкъым. Заринэ и усэхэм ар къыхощ. Гур зыIэпызышам и псалъи, и Iуэхуи телъыджэ защIэщ:
Уи зы псалъэр щIым и Iыхьэщ,
КъыкIэлъыкIуэр уэгум хэтщ.
Уэ телъыджэм урилIыкIуэщ,
УкъэсщIэну сэ сыхэтщ.
(«Уи зы псалъэр щIым и Iыхьэщ»).
ЩыIэщ дакъикъэхэр уафэм удэплъеймэ, абы фIэкIаи хэмылъу насыпыфIэу зубжыжу. Зэман мащIэкIэ фIэкIа а гурыщIэм узыщIимыIыгъэми, ар куэд и уасэщ. Дауэ хъуми, насыпым уIуоплъэ, хэгъэрей ухуохъу, улъоIэс. Абы щыгъуэм узэрыта щытыкIэм къебгъэгъэзэжыну, ар иджыри зыхэпщIэну псэр мэлъаIуэ. Заринэ зы усэ цIыкIу закъуэкIэ а лъэIур егъэзэщIэф:
ЗыкъэсщIэжри гъэмахуэт,
Жызумейри къэгъагъэрт.
Сыгъуэща зи мыгугъэ
Дыгъэм сэ зыхуэзгъафIэрт.
Сыпсэуну сыгугъэу,
СыщыIэну сыхъуапсэу
ГъэфIэгъыбзэкIэ дыгъэм
Сыздришэрт и лъапсэм…
(«ЗыкъэсщIэжри — гъэмахуэт»)
ЗыгуэркIэ гъащIэм игъэдзыха цIыху мыбы къеджэмэ, си фIэщ хъуркъым гупсысэ фIэрафIэ гуэр къыхыхьэжу, мурад щIэрыщIи имыщIыжыну.
Заринэ и лъагъуныгъэ лирикэр жыжьэ ноIус. Лъагэщ лирическэ лIыхъужьым и гухэлъыр:
Гухэлъыр IэфIт,
Гухэлъыр узт.
Щысхэтым сфIэфIт,
ЩысхэкIым скъузт.
Гухэлъыр пщIыхьт,
Гухэлъыр пщIыпщIт…
Ар зым емыщхьт,
КъызэмыупщIт:
Укъысхуея?
Укъыспэплъа?
Пэжуи, гухэлъ IэфIыр къыщыкъуэкIыр ущемыжьарщ, къыздыкъуэкIри ущыпэмыплъа лъэныкъуэмкIэщ. УсакIуэм зэрыжиIэщи, ар упщIи пылъкъым. Ауэ мэусэ.
Гухэлъ къепсыхам гум ирит щытыкIэр телъыджэщ:
Дунейм хуэдизыр
Сигу къэплъарт.
Гухэлъыр схэзт,
ИмыIэу нэз…
Ар дэни нэст,
Псэр зыщIэхъуэпст.
Гухэлъыр-сэрт,
ЩIыщыIэр-уэрт…
«Нэз имыIэжу» гурыщIэм зэщIищтэпа гум усакIуэр къыщипсэлъыкIкIэ, псалъэ лъагэхэм уэгум нэс удраIэтей, уагъэнэщхъыфIэ.
АрщхьэкIэ, усэм и кIэух нэщхъейм нэжэгужагъэр псынщIэ дыдэу къыпхечыж:
Уи дежкIэ — лейт.
Узыхуэмейт.
Гухэлъыр — IэфIт.
Щыбзэхым — узт…
(«Гухэлъыр IэфIт»)
Лирическэ лIыхъужьым къепщытэж, зэпеплъыхь гъащIэм гъэунэхупIэу кърита гухэлъыр:
Гугъэр нахуэщ, гугъэр нэхущ.
Псэм къегъуэтри, зеущэху.
Зэм — согугъэ, зэм — согыз.
Псэм зешыIэ, псэр мэуз.
Гугъэ зыхэлъ дэтхэнэми гъащIэм урегъэкIуж. Аращ мы усэри. Гугъуехьым текIуа гугъэм «гъуэгур егъэнэху»:
Гугъэм гъуэгур егъэнэху.
ГъащIэм си псэр егъэунэху…
(«Гугъэр нахуэщ, гугъэр нэхущ»)
Гупсысэр зыхуэкIуэжыр гъащIэм псэр зэригъэунэхурщ.
Мыпхуэдэ псалъэхэр дауэ къигъуэта жыуигъэIэу, Къаныкъуэ Заринэ и усэбзэ-щIагъыбзэр телъыджэщ. Абы и «бжьыхьэ жэщыр нэхухуэлIэщ», и псалъэхэр «псы Iубыгъуэщ», и усэр «дуней кIапэм поджэгукI», ар «жьыбгъэм мэшэс», «кхъужьей щхьэкIэр вагъуэм худрегъэплъей», и «дыгъэр уафэм щIоткIукIри щожабзэ», и «гур хьэндырабгъуэ минщ», и «уафэр щIылъэм щоуэршэр», и «хьэуа жейбащхъуэр мэкIэзыз».
Гум щытIыгъуа псалъэхэр усэбзэу дунейм къытохьэ. Усыгъэр унапIэ тхуохъури, абы дэри лъахэ щIэщыгъуэ гуэрым дрешэ.
Гугъуэт Заремэ.
