IуэрыIуатэ — дыщэ пхъуантэ
Гъэсэпэтхыдэхэр
УпщIищрэ жэуапищрэ
Пщышхуэм зыпхъу закъуэ иIэт, жаIэ. Зэреджэри Гуащэдыгъэт. Жаныр и анэм нэхърэ нэхъ дахэт, и адэм нэхъри нэхъ Iущт. Ар дунейм къытехьа нэужь, «дыгъэр къыщIэкIащ» жаIэрт цIыхухэм. А Гуащэдыгъэм щIалищ къыщIэупщIэрт, щыри пщы щауэ защIэу.
Зы махуэ гуэрым жаныр мэракIуэщыпэ кIуауэ, щIалищыр къыпоув:
— УзыдэкIуэнур хэтми къыджеIэ, — жаIэри.
— Нэхъ губзыгъэм, — жиIащ жаным. — Сэ сыдэкIуакIэщэрэт жысIэркъым, ауэ Iэмал щимыIэжкIэ, губзыгъэр, акъылыфIэр нэхъыфIщ.
— Ар дауэ къызэрыпщIэнур? — щIэупщIащ пщы щауэхэр.
— УпщIищ фэстынщ, цIыхуми ямыIуатэу, ФIыцIагъэ ЛъапIэхэми имытуи, — жиIащ Гуащэдыгъэ, — жэуапищыр пэжу къэзытыр икIи Iущщ, икIи акъылщ: Мы дунейм щынэхъ дахэр сыт? Мы дунейм щынэхъ жумартыр сыт? Мы дунейм щынэхъ жэрыр сыт?
Пщы щауитIым я жэуапыр зэтехуащ:
— Мы дунейм щынэхъ дахэр уэращ. Мы дунейм щынэхъ жумартыр уи адэращ. Мы дунейм щынэхъ жэрыр си шагъдийращ, — жаIэри.
Гуащэдыгъэ и щхьэр игъэкIэрэхъуащ:
— Тхьэ, зы пэж къывжьэдэмыкIа. Сэ нэхърэ нэхъ дахэ мы Хэкушхуэм изу исым. Си адэм нэхърэ нэхъ жумартри Iэджэм. Фи шагъдийхэм къатежыни, жыжьэ фымыкIуэу, мы ди къуажэм къыщывгъуэтынум. Ауэ ещанэм жиIэнум девгъэдаIуэт.
Яужь къина пщы щауэ щIалэр къэпсалъэри жиIащ:
— Мы дунейм щынэхъ дахэр гъатхэращ. Ар къыщызэщIэущкъулэкIэ, нэр пIэпихыу щIылъэр зэщIогъагъэ. Мы дунейм щынэхъ жумартыр бжьыхьэращ. Абы къыпхуищIэм хуэдиз зыми лъэкIынукъым, гъэри щIыри егъашхэ. Мы дунейм щынэхъ жэрыр гуращ. Гупсысэр сытым нэхъри нэхъапэ нос.
— Тхьэ, жыпIар зы къэмынэу пэж защIэм, — къэгуфIэщ Гуащэдыгъи, и Iэр ещанэ пщы щауэм хуишиящ. — Сэ сызыдэкIуэнури псэгъу сщIынури уэращ. АкъылкIэщ, IущыгъэкIэщ унагъуэри жылэри зэрагъэпсэур.
Гъэсэпэтхыдэм зы Iущыгъэ хэлъщ, псэгъу къэзылъыхъуэ хъыджэбзхэм зэхахыхэнумэ: щIалэм и пэми фемыплъ, и лIыгъэми фемыплъ, и мылъкуми фемыплъ, атIэ и псалъэм федаIуэ, и акъылыр здынэсыр зэвгъащIэ.
Хъыбар
Къугъуэлъыкъуэ агубэч и къекIуэкIыкIар
Къугъуэлъыкъуэ ИналыжькIэ зэджэм Агубэч жари зы къуэ иIэт. А лъэхъэнэм Къугъуэлъыкъуэхэ я лъэпкъым щыщу щыIэри а зэадэзэкъуэрт. Агубэчыр, зэраIуэтэжымкIэ, икъукIэ лIы ябгэ гуэрт. Зэгуэрым, Къугъуэлъыкъуэм зыгуэр иукъуэдийри, ар пщым игу щримыхьым, къытеухьыну хуежьащ. ЩIалэм ар идакъым. ЕпхъэшэкIащ. Пщыми щригъэлейм, Къугъуэлъыкъуэр пэуври иукIащ. Агубэчыр пелуант, къарукIэ цIыху пэлъэщыну Iэмал имыIэу.
Къугъуэлъыкъуэ Агубэч шыр фIыуэ илъагъурт, шым и пIалъэри фIыуэ ищIэрт. Алъп лъэпкъыу шитI иIэт. Еуэри, Агубэч и атэлыкъ Хьэцыхъу жыхуаIэр гъусэ къищIщ, шитIым язым ар тригъэтIысхьэщ, езыри адрейм шэсыжри, щIэIэри ежьэжащ.
Мо пщы яукIам и хъыбарыр зэхэзыха хамэ жылэпщхэр пхъэр зэрыгъэхъури, Агубэч и ужьым хьэкъур ирадзащ. Мо тIур здэжэм, гъуэгум телъу щIалэ цIыкIу къагъуэтащ. Ар ящтэри, Джылахъстэнейм и щIым ихьауэ, Болэтейм пэмыжыжьэу, Тэрч Iуфэ деж, зыгуэр вэуэ губгъуэм хэтти:
— Мы сабийм зэгуэр дыкъыщIэупщIэмэ, къыдэптыжынщ, уи гугъуехьыпщIи дгъэкIуэдынкъым. Ауэ, дыкъыщIэмыупщIэжмэ, уи къуэщи, и хъер улъагъу. Иджыри зы IуэхукIэ дынолъэIунущ. МыбыкIэ пхъэр къокIуэри, къоупщIу щытмэ, зыри слъэгъуакъым, жыIэ! — жаIэщ, Тэрч хэпкIэри, зэпрысыкIащ.
ВакIуэлIми, пщым и пхъэрыр къэсмэ, лей къызахынщ, жиIэри, сабийр вагъэмбэкъум дилъхьащ, и жьэм фIэкIа къыщIэмыщу ятIэ тритхъуэжащ, ямылъагъун хуэдэу. Пхъэрри куэд дэмыкIыу къэсри, вакIуэлIым къеупщIащ:
— МыбыкIэ шу блэкIыу плъэгъуа? — жаIэри.
— Хьэуэ, слъэгъуакъым, — жиIэри, вакIуэлIым заригъэумысакъым.
Сыт ящIэнт, ягъазэри кIуэжащ. Андзорхэрэ Къугъуэлъыкъуэхэрэ зэшт, тIури Къуэдзут зэрабжри, ящыщ къамыгъанэу пщыхэм зэтраукIащ. Къугъуэлъыкъуэ Иналыжьым деж кIуэри, тхьэ ирагъэIуащ:
— Си къуэр къыдыхьэжмэ, хъыбар фэзгъэщIэнщ! — жиIэри.
Езы Иналыжьыр яукIыну пщыхэм я щхьэ тралъхьакъым, жьы хъуащ, хузэфIэкIын щыIэкъым, жаIэри.
ЩтапIэ ихьэжа Агубэчрэ и атэлыкъымрэ нэгъуей хъаным деж екIуэлIащ. ХьэщIэщым щыхьэщIэу хуежьэри, хъанри къащIэмыупщIэу, езыхэми зыри жамыIэурэ, я хьэщIэгъуэр кIыхь хъуащ. Абы щыгъуэм хабзэр зэрыщытыр арати, бысымыр къащIэупщIэху, хьэщIэм зыри жиIэн хуэмейуэ арат. Агубэчыр гузавэу хуежьащ. Ар гузэвэху, хъаным къызэримыщIэм къыхэкIыу, хьэщIэщым къыщIэкIрэ зиплъыхьу, ищIэн щимыгъуэткIэ, бжэIупэм IэплIакIуэ хъууэ зы жыгыжь Iутти, и къамэщIэлъысэмкIэ ирибзэурэ, илъэсым щIигъухункIэ хьэщIэщ хьэщIэу хъаным деж щыIащ. Илъэс нэужьым а IэплIакIуэ жыгыжьыр щыуэм, и уэ макъыр зэхэзыха хъаныр щIэупщIащ:
— Ар сыт а уар? — жиIэри.
— Мыпхуэдэ хьэщIэ куэд щIауэ щыIэщ, уэ къыпхуейуэ къэкIуауи, гузэвэху, жыгыр ирибзэурэ, къэуащ, — жраIащ хъаным и блыгущIэтхэм.
— Iэу, атIэ абы зы гузэвэгъуэ гуэр иIэщ, — жиIэри хъаным, къакIуэри Агубэч фIэхъус кърихащ. — Дэнэ фыкъикIрэ, дэнэ фыкIуэрэ, сыт IуэхукIэ фыкъежьа? — щIэупщIащ ар.
— Мыращ, мыпхуэдэ Iуэху щхьэкIэ согузавэ, дзэ щхьэкIэ сынолъэIуну унэрыхьэ зыкъыпхуэсщIащ, — жиIащ Къугъуэлъыкъуэм.
— Мыдэ, зы тхьэмахуэ хуэдизкIэ шыгъажэ диIэнущи, ар зэфIэкIмэ, уи Iуэхум зы унафэ тетщIыхьынщ, — къигъэгугъащ и хьэщIэр хъаным.
Шыгъажэ махуэр къэсри, цIыхуцIэ зиIэр дэкIырти:
— Фэри фынакIуэ, фи зэш теунщ, — жаIэри ирагъэблэгъащ.
Мо тIуми я шым уанэ тралъхьэри, замыгъэгувэу дэкIащ. Жылэм яхыхьэри, шы ягъэкIуэнухэр щыхашым, Агубэчыр хъаным елъэIуащ:
— Ди шыр, хъунумэ, хэдгъэгъэхьэ! — жиIэри.
— Дауэ хъун, фишхэр шыгъажэм хуэщIакъым, икъукIэ жыжьэщ здэкIуэнур, махуитI-щыкIэ къэсыжыфыну къудейуэ аращ, — игъэкъабылакъым Агубэч и лъэIур хъаным.
— Ягъэ кIынкъым, дыпэлъэщынщ, шынагъуэ щыIэкъым, — жиIэу Агубэчым щытригъэчыныхьым:
— АтIэ, хъунщ, ирехъу зэрыжыпIэм хуэдэу, — жиIэри хъаныр арэзы къищIащ.
Агубэчрэ атэлыкъымрэ я шитIым лIы бланэ хэплъыхьа ягъэшэсри, шыгъажэхэм хагъэхьащ. Абы иужькIэ зэрыс хьэщIэщым къагъэзэжащ. Пщэдджыжьым нэху щыри, махуэм зиужьа нэужь, Агубэч хъаным жриIащ:
— Моуэрэ дыдэгъэкIи дегъэплъыт, гъуэгу тедгъэхьахэр къэлъэгъуэнуми тщIэркъым, — жиIэри.
— А-а-а, — дыхьэшхащ хъаныр, — мыбы и гугъэм еплъыт. Абы уплъэу щыщIэбдзэнур пщэдейщ.
Ауэ Къугъуэлъыкъуэм и шым и пIалъэр ищIэжырти, хуимыдэу, хъаныр дишри дэкIащ. Аркъэн къащтащ, нэрыплъэ къащтащ. КIуэри, Iуащхьэшхуэ гуэр щытти, абы дэкIри, и щыгум теуващ. Шэджагъуэ нэужь хъуауэ, Агубэч нэрыплъэр зыIуидзэри, плъэри бгъэ хуэдэу зы фIыцIагъэ къилъэгъуащ.
— Плъэт, хъан, сыт плъагъурэ? — жиIэри, Агубэч нэрыплъэр хъаным хуишиящ.
— Бгъэ хуэдэу зыгуэр солъагъу, — жиIащ хъаным.
ТIэкIу дэкIри, Къугъуэлъыкъуэр плъэри, хьэ хуэдэу къакIуэр къилъэгъуащ. Иджыри зы тэлай дэкIри, плъэри, зэрышыр пцIыхуу хъуащ. Хъаныр игъаплъэри:
— Тхьэ соIуэ, шым, — жиIащ.
— Пэжщ, шыщ, сэ сишращ, — жиIэщ Агубэчи, и аркъэныр къищтэри ежьащ.
— Зы шы быдэIуэ къызэфт, — жиIащ Къугъуэлъыкъуэм. Шы бланэ гуэр къыщыхуашэм, шэсри, и шым пежьащ. Шым тесым унафэ хуищIри, кIапсэкIэ зытригъэпхати, абы и фIыгъэкIэ емыхуэхыу къызэтенауэ, ауэ темэхыхьауэ къэсащ. Агубэчыр тIэкIу къыдыщIэпхъуэ хуэдэу ищIри, аркъэн иридзри, шыр лIыгъэкIэ иубыдыжащ. Абы хэту адрей шы етIуанэри къэсри, ари апхуэдэу иубыдыжащ.
— Тхьэ соIуэ, — и жагъуэ хъури, и щхьэр къыфIэхуащ хъаным, — ди пыIэкур къриуда си гугъэм мыбы!
Яшхэри ямыIуэхужу, ялъэгъуам нэмыщI Iуэху ямыIэжу цIыхур къызэхэнащ. Езыхэм яйхэр хэти етIуанэ махуэращ, хэти ещанэ махуэращ къыщысыжар. Хэти къакIэрыхупэри, къыщысыжари ящIэххэркъым. Хъаныр Къугъуэлъыкъуэм и шым ехъуапсэри, телIэ хъуащ.
— Къугъуэлъыкъуэ и къуэ, зыгуэркIэ сынолъэIунут, — жиIащ хъаным.
Агубэчми занщIэу къыгурыIуащ хъаным и лъэIур зыхуэдэ хъунур.
— КъызэлъэIу, хъан, схузэфIэкI къэзгъэнэнкъым! — пидзыжащ абы Къугъуэлъыкъуэм.
— АтIэ, уи шым щхьэкIэ сынолъэIунущ. КъомыхьэлъэкIым, къызэт, — жиIащ хъаным.
— Узот, узыхь пхухъу, — зрилъэфыхьакъым Агубэч. — Ауэ зы сыхьэт ныкъуэ нэхъ мыхъуми, и хьэхугъуэ зэ закъуэ къызэтыж, — жиIэри елъэIужащ.
— Захуэщ, хъуакъэ! — жиIащ хъаным.
Зы тхьэмахуэкIэ загъэпсэхужри, дзэ къритащ. Агубэчым дзэр къришажьэу къыщежьэжым, Агубэч и шым тесу хъаныр къадэкIуэтащ. Зы мэзышхуэ гуэрым къыблэкIырти, жыжьэу плъэри, мэз джабэм щыхь гуп кIэрыту къалъэгъуащ.
— Зиусхьэн хъан, уи шым щхьэкIэ зы сыхьэт ныкъуэ хьэхугъуэкIэ сынолъэIури сыкъэбгъэгугъати… — щыжиIэм, хъаныр епсыхри, шыр щIалэм иритащ.
Агубэчыр шэсри илъащ. Щыхь гупым, щIэпхъуапIэ яримыту нэсщ, яхэлъадэри, зэбгрихуащ. Зыгуэр ирихужьэри къиубыдащ. IэпщэкIэ иIыгъыу къихьри:
— Мэ, хъан, мыр хьэщIэныш пхуэхъунщ, — жиIэри, хъаным иритащ. Ар щилъагъум, хъаныр икIуэтыжащ:
— Тхьэ соIуэ, Къугъуэлъыкъуэ и къуэ, уи шыр къыпIысха щхьэкIэ, щыуауэ къыпIысхам. Ар сэ шы схуэмыхъун, зы щIыпIэ сыщидзынщи, сиукIыным армыхъумэ. Уи шыр зыхуэфащэр уэращи, хъер пхухъу, къыпхуэнэжащ, — жиIэри, шыр зейм иритыжащ. Абдеж фIэхъус щызэрахыжри, хъаным игъэзэжащ, Агубэчи, и атэлыкъыр щIыгъуу, и ХэкукIэ къиIуэнтIащ.
Дзэр щIыгъуу къэкIуэжри, щIалэ цIыкIур къыщигъэнам дыхьэри, мыжь-мыщIэ хъуауэ, зэхэзежэу дэтыр, къаIихыжри, къихьыжащ. Ауэрэ, я къуажэ къэсыжри, дзэр къуажэбгъум щигъэтIысащ. Езыр я унэ къекIуэлIэжри, я бжэIупэм деж, сын папщIэу, баш хатIауэ ар и анэм, и щхьэгъусэм, и шыпхъу- хэм ягъейуэ зэхэсу къарихьэлIащ. Агубэч зэрыщымыIэжыр я фIэщ хъуауэ, хьэдагъэ иращIэкIыу, хьэдэIус хуащIынуи зыхуагъэхьэзыру арат.
Къугъуэлъыкъуэр къыщалъагъум, гъуэгыу зрадзащ.
— Сыт хъыбарыр? — жиIэу щыщIэупщIэм, Андзорхэ зэрызэтраукIам, Иналыжьи и къуэр къэкIуэжмэ, пщым и цIыхухэм хъыбар яригъэщIэну тхьэ зэрырагъэIуар хуаIуэтэжащ.
Агубэч и адэм деж щыщIыхьэм, къэгумащIэри гъащ:
— Уэ укъызэрыкIуэжар сымыIуатэмэ, тхьэгъэпцI сохъу, соIуатэри — саукI, сыт мыгъуэхэр сщIэну, сыт мыгъуэхэр сыусыну? — жиIэри.
— УмыгумэщI, ди адэ, абы нэхъ ущIэгузэвэн щыIэкъым. Иджыпсту унафэ щIыи, гъуор къуажэм хэгъэхьэ, сыкъызэрыкIуэжар цIыхум егъащIэ, — жиIащ Агубэч.
Иналыжьым гъуор хигъэхьэри игъэджащ, щIалэр къызэрыкIуэжам и хъыбарыр цIыху цIыкIум ялъигъэIэсащ. «Хуабэ хъуати, Иналыжь и щхьэр зэIыхьащ, и къуэ закъуэр къызэрыкIуэжам и хъыбарыр егъэIу, яукIыну къещэ пэтми. Лы Iыхьэ зырызу зэпкъратхъыну йощэри ягъуэткъым, къэкIуэжыпами, щхьэ ар ищIэу жиIэрэ», — жаIэу, Иналыжь гъуор зэригъэджар куэдым я гуапэ хъуакъым.
Жэщ зэрыхъуу, Агубэч дзэр къуажэм дишэри, зэщIэшасэу и ужьыр екIэ зыхунухэм зыгъэхъеипIэ яримыту, и жагъуэгъуу дэсыр диукIыхьащ.
«Мыпхуэдэу щхьэ хъуа?» — жызыIэн къыдэмынэу къуажэр къабзэ щыхъум, Агубэчри и пIэ итIысхьэжащ. ИкIэм, «Мы Андзорхэ дауэ хъуну?» жаIэу цIыхур гузавэу щыщIэупщIэм, Къугъуэлъыкъуэм и къуэм къихьа щIалэр къыдэкIуэтея нэужь, Андзорхэ я фызабиблым я щхьэгъусэу хигъэхьэжащ, жылакIэу къэна сабийхэм адэ папщIэу ящхьэщигъэуващ.
Мис апхуэдэу батэ-къутэр игъэшу дунейм тетащ Къугъуэлъыкъуэ и къуэ АгубэчкIэ зэджэр, щхьэкIуэ имышэчу, захуэм и телъхьэу, пхъашэми, гущIэгъур ищIэу, фIым и IэщакIуэу. Къугъуэлъыкъуэхэ гумащIэ лъэпкъщ, щIыжаIар мис аращ.
Фызым едаIуэр лIам хабжэ
Зы къуажэ гуэрым зыпщ дэст, къуалэбзууэ Тхьэм къигъэщIам я бзэр къыгурыIуэу. Къуалэбзухэм я бзэр езым имыщIэу лIым зэрищIэм, абыхэм жаIэри къызэрыгурымыIуэм гуащэр иризэгуэпри, лIым пиубыдащ:
— Сэ укъысхуейр пэжмэ, къуалэбзухэм я къупщхьэм унэ къысхухэщIыкIи, я къабзиймкIэ схуэбгъэж, — жиIэри.
Пщыр куэдрэ пэщIэтащ гуащэм къыпиубыдар имыдэу. Ауэ фызыр тхьэщишэкъэ — лIыр къигъэшри, къуалэбзууэ щыIэр зэхуригъэшэсащ. Псори зэхуэсащ, жьындум фIэкIа къэмынэу. Куэдрэ зыпигъэплъащ абы пщыри гупри. Жьындур губзыгъэ дыдэу къалъытэрти, бгъэр яIуэхуащ, кърагъэлъыхъуэу кърагъэшэну. Къигъуэту зэхуэсым къришэлIа нэужь, къыпэплъэхэр къехъурджэуащ:
— Щхьэ апхуэдизрэ дызэбгъэжьа дэ къомыр, — жаIэри.
Жьындум и щхьэ гъумыр къыфIигъэхури:
— Сэ Iуэхушхуэ сыхэтащ, зиусхьэн, аращ игъуэм сыкъыщIэмыкIуэфар, — иритыжащ бзум пщым жэуап.
— Сыту пIэрэ, — игъэщIэгъуапщ пщым, — апхуэдизу пщIар, си Iуэхум нэхърэ ар бгъэнэхъапэу?
— ЛIамрэ псэумрэ зэпэзбжащ, — жиIащ жьындум.
— АтIэ, нэхъыбэр дэрат?
— Фызым едаIуэ лIыхэри лIам хэзбжати, лIар куэдкIэ нэхъыбэу къыщIэкIащ, — пидзыжащ пщым жьындум.
Абдежым пщым делагъэ ищIэну зэрыхэтыр къыгурыIуэжри, къуалэбзухэр иутIыпщыжащ.
ИтIани малъхъэнэгъум нэхърэ сынэхъыфIкъэ…
Зы жылэ гуэрым я Iэщыр зэпымычу дыгъужьым зэтриукIэрт: зы мэл ишхынумэ, мэлипщIым кIэ яритырт. Апхуэдэурэ, мащIэ кIуа, куэд кIуа, жылэр тхьэмыщкIэ хъууэ хуежьащ. Дыгъужьым иращIэнур къахуэщIэртэкъым, гъэкIуэда зэрыхъунум и Iэмалри къахуэгъуэтыртэкъым. Арати, жылэр тхьэусыхэу зэхэту, бажэр къахохьэ. Ар куэд щIауэ хузэгуэпырт щхъуэжьым, зэгуэр тхьэкIумэкIыхь къиубыдауэ щытар трихри фIишхати.
— Зы джэд пшэр схуэвукIи, сэ дыгъужьыр къывэзгъэубыдынщ, — къажреIэ жылэм бажэм.
Джэд пшэрыр бажэм къыхуахьри:
— ИIэ, къыджеIэ уи Iэмал, — жаIэри бажэр къыхагъэзыхь.
— Къапхъэн евдзмэ, къэвубыдыфынущ, итIанэ фызыхуейр ефщIэ, — жиIащ бажэжь цIыкIум.
ЗэрыжиIам хуэдэу, къуажэм дыгъужьым къапхъэн ирадзри къаубыдащ. АрщхьэкIэ адэкIэ ящIэнур къахуэмыгупсысу жылэр аргуэрым бэлыхь хэхуащ. Абы хэту бажэжь цIыкIур аргуэрым къахохьэри, чэнджэщ къарет:
— Псэущхьэм ди пщыр аслъэнращи, хъыбар ефти, абы евгъащIэ мы насыпыншэм и хьэкумыр.
Бажэжь цIыкIум зэрыжиIам хуэдэу, арэзы хъуа жылэм дыгъужьыр аслъэным деж яшэри жраIэ:
— Мы щхъуэжьым ди Iэщыр зэтриукIэри, цIыхури псэущхьэри шхыныншэу дыкъигъэнащи, и унафэ пщIыну дынолъэIу.
Аслъэным и хьэкумыр кIэщIт икIи псынщIэт: дыгъужьым и фэр и щхьэмкIэ фIригъэлъэфщ, и кIэр джыдэкIэ пригъэупщIри, и пщэм уэзджынэ ирыригъащIэри, иригъэутIыпщыжащ.
Гъудэбадзэр къепщIауэ, зэрызэбэдзэуэн пымытыжу, и уэзджынэм мэзыр къигъаплъэрэ псэущхьэу щIэсыр къигъэдыхьэшхыу здэжэм:
— ИтIани малъхъэнэгъум нэхърэ сынэхъыфIкъэ! — жиIэт, жи.
Гуащэм нысэр зэригъэунэхуар
ИжькІэ гуащэм нысэр нысэ хуэхъунрэ хуэмыхъунрэ зэригъэунэхуу щытар мыпхуэдэущ. Гуащэр и нысэм деж щІыхьэрти, зыгуэркІэ еупщІырт. Ар зэреупщІам нысэм гурыхуэу жэуап къыпидзыжыфмэ, нысэ хъуну къилъытэнут, икІи нысэфІт. И нысэм зриІуэтыхьмэ, жэуап къритын асыхьэтым имыгъуэтамэ, абы щыгъуэм ар нысэ щІагъуэ мыхъуну арат.
Зыгуэрым нысэ къишати, гуащэр абы и деж щІыхьэри еупщIащ:
— А си нысэ, а си псэм хуэдэ, сыт уи пхъуантэдэлът? — жиІэри.
— Сыт си пхъунтэдэлъынт, нанэ,
Къаз къурмакъей масталъэ,
Гуэгуш хулъэ хъуржын,
Къаз блыпкъ щхьэкъуэ дыд,
Къаз лъакъуэ убыжыпхъэ,
Уагъищэ,
Щагъэ щий,
ЛІищ я цеипхъэ,
Цей гъэджэрэза ныкъуэ…
— А пхъуантэдэлъхэр щыпщІым сыт уи щІыхьэшхынт, нысэ?
— Сыт си щІыхьэшхынынт, нанэ,
Джэд нэгэгъурэ кхъуей гъуритІрэ си щІыхьэшхынт.
— Дэнэ нэс укърашу дэнэ нэс уаушэт, нысэ?
— Болэтей сыкърашри, Ботэщей сыкъашэт, нанэ.
Нысэм и жэуап тыкІэр гуащэм игу ирихьауэ къыщІэкІыжащ, жаІэ. Псалъэм псэ хэлъмэ, фІыкъэ-тІэ?
Адыгэм нартыхур къызэрыхихар
ЗылI щыIэт, езыр адыгэу, хуабжьуи лэжьакIуэшхуэу. А адыгэм, жаIэж, хьэдзищ иIэт: ху хьэдзэ, гуэдз хьэдзэ, нартыху хьэдзэ.
Еуэри, лIым и щIыр ивэщ, къитхъ ищIщ аби, ху хьэдзэр къыщIихащ.
— Ей, ху цIыкIу, ху цIыкIу, — еупщIащ абы ар, — модэ мо псыежэхыр плъагъурэ?
— Солъагъу, — жиIащ хум.
— АтIэ абы нэс сыпхьу сыкъэпхьыжын?
— Хьэуэ, — къитащ жэуап ху хьэдзэм, — абы нэс усхуэхьынкъым.
Адыгэм ар хьэнтхъупс ищIри ирифыжащ.
ИтIанэ адыгэм гуэдз хьэдзэр къыщIихри еупщIащ:
— Ей, гуэдз цIыкIу, гуэдз цIыкIу, — еупщIащ абы ар, — модэ мо псыежэхыр плъагъурэ?
— Солъагъу, — жиIащ гуэдзым.
— АтIэ абы нэс сыпхьу сыкъэпхьыжын?
— Хьэуэ, — жиIащ гуэдз хьэдзэм, — абы нэс усхьыфми, укъэсхьыжыфынкъым.
Адыгэм ар ихьэжщ, ипщщ, щIакхъуэу игъажьэри ишхыжащ.
ИтIанэ нартыху хьэдзэр къыщIихри еупщIащ:
— Ей, нартыху хьэдзэ, нартыху хьэдзэ, — еупщIащ абы ар, — модэ мо псыежэхыр плъагъурэ?
— Солъагъу, — жиIащ нартыхум.
— АтIэ абы нэс сыпхьу сыкъэпхьыжын?
— Ахьайми усхьын! — жиIащ занщIэу нартыху хьэдзэм, лIыр зыпимыгъаплъэу. — А псым узэпрысхынщ, адрыщIымкIэ ит Iуащхьэми удэсхынщи, уемышыуи укъэсхьыжынщ.
— АтIэ, — гуфIащ адыгэр, — сэ сызыхуейуэ схуэмыгъуэтыр уэращ!
Ар жиIэри, адыгэм нартыху хьэдзэр хисащ.
Усэрыбжэхэр
Шытхъуэжьыр кIуэцIроущэ, абазэшыр къыдоущей…
Бажэжь цIыкIу
Бажэ гъуэжьыжьыр
бзаджэти,
Нанэжь и джэдыр
ихьащ,
И бжьын хьэсэри иутащ.
Дадэжь дежкIэ
иунэтIри,
И адакъэжьыр
дигъэкIуащ,
Мэзым кIуэжри
гъуэлъыжащ.
Бажэр ныбажэ хъури,
Зигъэхъужыну
къежьащ,
Нанэжь деж
кIуэри къыдихужащ,
Дадэжь деж кIуэри
кърихужьащ,
Хьэжьри къриуштащ.
Аращи, бажэжь цIыкIу,
зэгъащIэ,
Умымейм уемыкIуащэ!
Пщэ пцIанэжь
Ди адакъэжьыр
пщэ пцIанэщ,
Пщэ пцIанэ
лъэкъыцэщ,
И цыр дыщафэщ,
И щхьэфэм
тетыр сыджщ,
И сыджыр дэпщ,
Лэгъупыкъур и кIэщ,
И лъэджажэр
гуахъуэбжьэщ,
Хьэжьэражьэу мэзауэ,
Къызэроуэр и дамэщ,
Дамэ тетми, мылъатэ,
Укъигъащтэу ар маIуэ.
ШкIэ
Си чыцI лъакъуэ,
Си лъакъуэху,
Тхьэхуу щыIэм я нэхъ
дахэ,
Ди хадапхэр зи хъупIэ,
Зи пIэр хьэуазэ щабэ,
Зи хьэбэ цIыкIур
бжьакъуэншэ,
Ди хьэмэшыр зи жеипIэ,
ПIапIум и IэфIыр
зи шхын,
Зи натIэ цIыкIур фэкъу,
Зи натIэ фэкъур чэсей,
Зи псэ тIэкIур нэжэгужэ.
Къуажэбгъур
къызэхожыхь,
Хьэ къарэжьым
укърехужьэ,
Ужьэ хуэдэ удахэщ,
Гъунэгъум я хадэм
уимыхьэ,
Удыни къытхуумыхь,
Бэлыхьи дыхыумыдзэ.
Уи дзэ цIыкIухэр
къэб жылэщ,
Жылэми уэ пхуэдэ
ямыIэ,
ИтIани ужыIэмыдаIуэщ.
ДаIуэт, анэжьым пIапIу
къыпхуехь,
И шхуэлыр топу
къэпщащ,
ШкIэ пщэхъур нанэ
иIыгъщ.
Шытхъуэжь
Шытхъуэжьыр
кIуэцIроущэ,
Абазэшыр къыдоущей,
НехъущтэкI, лэныстэ,
КъехъущтэкI, лэныстэ!
ЗэщIэстмэ, банэ мафIэщ,
ЩIалэм фIэфIыр
шырыкъу гъуэжьщ,
Жьы хъуамэ, фаджэщ,
Бэлыджэр дыщэ
джэдыгущ,
Гъуэгу темыхьэр
бэщмакъщ,
Жыжьэ кърахыр
къатырщ,
Iужым къытехьэр
тэуакъщ,
Къакъырэм щIыхьэжыр
шытхъуэжьщ.
Псысэ
Вы бэджэндым и тхьэусыхэ
ЛъхукъуэлI щауэфIым
Вы къуэхужьыфIу сриIэт,
Гъатхэр къыщысым,
Вэгъуэ бэджэнду сынитщ.
Сызритари куэсэт,
ЛIы хьэрэмыжьу къыщIэкIщ,
ПщIантIэм сыдэкIыу имыдэ,
Дакъэм сехури сыщIещIэ,
Сырыху бжьабгъуэр къыспэщIедзыж.
Уо-рэдэ, Къуэхужь,
Зэужьым дэтурэ сокIуэкI.
ЩыслъэмыкIыжкIэ,
Лъэгуажьэмыщхьэ сыкъоуэри,
Сырыхум и щхьэр изогъэпкI.
— Ей джаурыжьу Къуэхужь,
Си сырыхужьыр къэбукIщ, — жиIэри,
Зей дамэкъуэжьыр кърехри,
Си пэщхъын щабэм кърехуэ,
Лъыуэ кърихум,
Гъуэгуанэ сабэр еупщыпхъ.
Уо-рэдэ, Къуэхужь,
Зэужьым дэтурэ сокIуэкI.
Сыдопыджейри куэсэжьым
И нэ лъэныкъуэр къызоху,
Зи нэ къисхуам
ПхъэIэщэ кIэнкIэ сеукI.
Зыгъэпсэхугъуэр къыщыскIэ,
Выуэ щIэщIахэр щIагъэху,
Губгъуэшхуэм хъуакIуэ йохьэж.
Сэ гублащхьэпэм сехури,
КIапсэшхуэ плIащIэкIэ срепх.
Уо-рэдэ, Къуэхужь,
Зэужьым дэтурэ сокIуэкI.
Си дзэр зэрызгъэшхыурэ
Жэщыбгыр мэхъу,
КIапсэшхуэ плIащIэр
Цы Iуданэ папщIэу зэIузоудри,
Гуэдз бэгъуар нызохъу,
СыкъохъуэкIыжри,
Жырыкъ и Iуащхьэм сытотIысхьэж.
Си бжьэ дахитIыр Iэтауэ
Нэхур къыстощхьэ.
Уо-рэдэ, Къуэхужь,
Зэужьым дэтурэ сокIуэкI.
