Лъапсэрых
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр
№№178-179-хэм итщ).
(Романым щыщ пычыгъуэхэр)
Хэплъэгъуэт нэIибым и Iуэхур: шэми ес, шхуми ес. ХьэщIэщым исхэми куэбжэпэм щызэхэтхэми яфIолIыкI, къэзакъ шухэри ежьэжакъым, нэIибым къажриIэнум поплъэри зэхэтщ.
— Инэралым игу къыщIызэбгъэн лажьэ сиIэкъым. Тхьэр щыхьэтщ абыкIэ, — жиIащ Мыхьэмэт-Iэмин, игу къызэрыгъуэтыжа нэужь.
— УиIэкъым! УиIэкъым! — къыдежьууащ куэбжэпэм щызэхэт абазэхэхэр. ХьэщIэщым исхэми зэхахащ нэIибым и псалъэр.
Къэзакъ шухэр ежьэжа нэужь, Мыхьэмэт-Iэмин хьэщIэщым ихьэжащ, и цыр уауэ.
— Уигу умыгъэныкъуэ, нэIиб, псори къыдгурыIуащ, — жиIащ Бэрзэдж Джырандыкъуэ. — Уи Iуэху фIы ирикIуэ. Дэ дежьэжынщ. НакIуэ, Зан и къуэ.
Шапсыгъхэмрэ убыххэмрэ ежьэжащ.
* * *
Адыгэ депутатхэу Хьэжы Хьэсэнрэ... Мыхьэмэт-Iэмин зы шу щIалэ зыщIигъури гъуэгу техьащ, Мейкъуапэ шытхыр зэпиупщIауэ къэзакъ плъырхэм яIууащ.
— Фыхэт, дэнэ фыкIуэрэ? — къапэуващ къэзакъ плъырхэр.
— Дыхэтми фи инэралым ещIэ. Инэралым дежщ сыздэкIуэр, — жиIащ нэIибым.
Филипсон деж яшащ нэIибыр.
— Еблагъэ, нэIиб, — къыпежьащ генералыр. — УкъызэрыкIуэнум шэч къытесхьэртэкъым. Ебгъэжьэжащ, жоIэ, уи хьэщIэхэр?
— Бэрзэдж Джырандыкъуи Занокъуэ Къарэбатыри сапэплъакъым сэ, сымыщIэххэу ныстепсыхащ. Ахэр нызэрысхуепсыхар дэнэ къыщыпщIа?
— Сыкъаплъэнэф уи гугъэ? — гушыIэ зищIащ Филипсон. — Уэрэ сэрэ дызэгурыIуащ, ди дзыхь зэдгъэзащ, си нэщIыбагъкIэ щумылэжьIамэ аращ сызыхуейр.
— Сэ узэхызощIыкI уэ. Иджыпсту себгъэубыдрэ хьэпсым сибдзэкIэ губгъэн пхуэсщIынукъым, — жиIащ Мыхьэмэт-Iэмин. — СхузэфIэкIыр яхуэзлэжьащ абазэхэхэм, сакъыхэкIыжа зэрыхъунуращ сымыщIэр.
«И щхьэращ зытегузэвыхьыр, — жиIащ генералым игукIэ. — КIэбгъу зищIыжынущи, щIэпщыпIэр илъагъуркъым… Абазэхэхэм пашэ захуэпщIри, бгъэжэкъуащ, ар къащIэмэ, узэпкъратхъынщ абазэхэхэм. Шэрджэсри уэракъэ къыдэзыуштар? Уэращ! Ахэри бгъэжэкъуащ. Шапсыгъхэмрэ убыххэмрэщ жыхуэсIэр — укъызэмылыххэнур ахэращ!..»
— Абазэхэхэм уранэIибщ илъэсипщI хъуауэ. ПщIэ къыпхуащIрэ абазэхэм? Шэч къытепхьэркъэ абы? — и нэр къытриубыдэри генералыр къеупщIащ Мыхьэмэт-Iэмин.
— АбыкIэ щхьэ укъызэупщIрэ? — игъэщIэгъуащ нэIибым. — Шэч къытепхьэрэ?
— Сэракъым абыкIэ узэупщIыпхъэр. Езы абазэхэхэхэращ. — жиIащ Филипсон.
— Абазэхэхэр я пIэ изыгъэтIысхьэжыфар сэракъэ? Сэракъэ абазэхэхэр къывэзыгъэкIужар? — генералым гукъанэ хуищIу фэ зытригъэуащ Мыхьэмэт-Iэмин. — ПщIэ къысхуащI си гугъащ нобэр къыздэсым.
— Иджы-щэ?
— Пщэдей къэхъунур хэт ищIэрэ? Зэ уэфIщ, зэ уэлбанэщ…
— Псалъэ Iущщ…
— Аракъэ сакъыхэкIыжын мурад щIэсщIар. ЗысIэжьэ хъунукъым. Мэрем къакIуэ хасэ зэхуэсшэсынущ. Абазэхэ тхьэмадэхэр кърихьэлIэнущ хасэм. УнакIуэрэ Бытырбыху пIащIэгъуэкIэ сраджэу яжепIатэмэ, къысхуэпщIэну псор къысхуэпщIат. Мы зэм сыкъыумыгъэщIэхъу, Тхьэр узогъэлъэIу.
Генералым фIэтхьэмыщкIэ хъуащ нэIибыр.
— Унагъуэр-щэ? — къеупщIащ Филипсон.
— Си унагъуэр Абазэхэм къизнэнущ зэкIэ, иужькIэ ныскIэлъыкIуэжынщ. Абазэхэхэм сывубыдауэ, гъэр сыфщIауэ яжепIэми со- дэ.
— Хьэуэ, ар хъункъым. Ар яжетIэмэ, абазэхэхэр къызэдилъынщи, я нэIибым къыкIэлъыпхъэрынщ: ущранэIибкIэ, уахъумэн хуейуэ къатохуэ — аракъэ адыгэ хабзэм жиIэр?.. Бытырбыху укIуэн хуейуэ пащтыхьым унафэ ищIауэ яжетIэнщ абазэхэхэм. Езы абазэхэхэм я Iуэху зэрыхъунумкIэщ пащтыхьыр къыщIыпхуейр. Ар хъункъэ?
— Хъун хуэдэщ… Абазэхэхэр къыскIэлъыпхъэрынкIэ сошынэ…
— Къэзакъ шууищэ пщIыдгъунщ, — жиIащ генералым.
— Ар куэдыIуэщ. Шу зыбгъупщI си гъусэмэ, арэзы сыхъунущ.
— Хэт уи пIэ къибнэнур? Хэт хуэпщIрэ дзыхь? — къеупщIащ генералыр.
— НэIиб яхуэхъун я гъунэжщ абазэхэхэм. Си хъумакIуэрами ядэнущ. Жьэ щIэт закъуэмэ, — пыдыхьэшхыкIащ Мыхьэмэт-Iэмин. — А къулыкъум Iэджэ щIонэцI, зэщыхьэжынкIи мэхъу, ар зэпаубыду.
«Мыр зэ си натIэм икIащэрэт, — жиIащ генералым игукIэ. — И гум илъыр зыщ, и жьэкIэ жиIэр нэгъуэщIщ. Абазэхэхэм я нэIибащ, иджы ауан ещI, ящодыхьэшх. Зэпыту укIуэ, егъэзыпIэ пхуэхъун бгъуэтмэ».
Мыхьэмэт-Iэмин и Iэр къиубыдыжащ генералым:
— Гъуэгу махуэ! Сакъ, умыбэлэрыгъ. УзэрыкIуасэр къащIэмэ, абазэхэхэр къыпкIэлъыпхъэрынщи, лъэмбытI уагъэчынкъым!
— ЗыщIэзгъэхьэмэ! Псыжь сызэпрыкIмэ, дэнэ сыкърахыжын?..
* * *
... Ростаныкъуэ Исмэхьилрэ Шэрджэс меджлисым и лIыкIуэхэу Лондон 1861 гъэм и жэпуэгъуэ мазэм щыIащ. Адыгэ хэкум куэд щIауэ къыхуэнэхъуейт урыс дзэпщхэр. Ди щIым къещэ зэрыпхъуакIуэ мащIэ щызэблэкIакъым абы: Суворов, Ермолов, Барятинскэр, Засс, Вельяминов, Филипсон, Евдокимов сымэ, нэгъуэщIхэри. Генерал Раевскэм и закъуэщ ди хэкум и псэм къемыщар…
Генерал Евдокимовыр 1804 гъэм Наур станицэм къыщалъхуащ. И адэр Уфа и Iэшэлъашэм къыщалъхуащ, Шэшэным лъы щигъэжащ, дзэм къыхэкIыжа нэужь, Наур станцым щыпсэуащ, щылIари щыщIалъхьэжари аращ. И адэм иIэ фIыщIэм и хьэтыркIэ Евдокимов Николай гу къылъатащ, ирагъэджащ, дзэм хагъэхьащ. Сэлэтым къыщыщIидзэри, полковникым нихусащ.
Нэгъабэ, 1859 гъэм, Щамил зыубыдар Евдокимовырщ, абы щхьэкIэ генерал ящIащ. Кавказым и тет Барятинскэм Евдокимовым и пщэ къыдилъхьащ: адыгэ хэкур икIэщIыпIэкIэ зэрыпхъуэн хуейщ.
Генерал Филипсон поплъэ Евдокимовыр, къалэн къыщащIам тепсэлъыхьын хуейщи. Зэтеплъэ хъуркъым урыс генералитIыр, итIани зэхуэмызэнкIэ Iэмал иIэкъым — я къалэн ягъэзэщIэн хуейщ.
Илъэс щэщIым щIигъуауэ дзэм хэтщ Евдокимовыр, лъы зэригъажэ Iэщэр щигъэтIылъа къэхъуакъым. Арат зэрыгушхуэр: «Топ уэ макъ щызэхэсхкIэ, си гур мэпсэху, бгырыс хьэдэхэм сызэребакъуэм срогушхуэ…»
Адыгэхэм я псэлъафэщ: «Е зылэжьыр ем Iуоуэ». Евдокимовым щхьэкIэ пхужыIэнутэкъым ар. Лъы игъажэ зэпытщ, ауэ абы щхьэкIэ губгъэн къыхуэзыщIа ирихьэлIакъым. Игу зыгъэныкъуэр и нэкIущхьэм телъ дыркъуэрщ — шэшэнхэращ къытезыдзар. Аращ абы «нищкIэ» щIеджэр…
«Шэрджэсхэм щIэх дыдэ ягъэунэхунщ ауан сыкъэпщI хъунрэ мыхъунрэ», — йогупсыс Евдокимовыр, къикIукI-никIукIыу жыхафэгум здитым.
ЩIызэгуэпар хэт ищIэн: и нэщхъыр зэхилъхьэри стIолым бгъэдэтIысхьэжащ Евдокимовыр. Здэщысым, и нэгу къыщIохьэж Щамил къызэрыIэрыхьа щIыкIэр. Гуниб жылэр бгыщхьэм исщ, къуршыбгъэм и абгъуэ фIэкIа пщIэнукъым. Щамил и быдапIэм ухудэплъеймэ, уи пыIэр пщхьэроху, апхуэдизкIэ лъагэщ, задэщи. Зы лъагъуэ закъуэщ бгым узэрыдэкIыфынур. Урысыдзэм къаувыхьащ жылэр. Ма-хуищ мэхъури, жылэм езэгъыркъым: Iимамым и зауэлIхэр къахоуэ, я псэр ятын хьэзырщ. Я псэр ямытауэ я бийм зратынукъым.
Полковник Евдокимовыр, сэлэтищэрэ щэ ныкъуэрэ зыщIигъури, мюридхэр зыпэмыплъа лъэныкъуэмкIэ къыщебгъэрыкIуащ. Щамил щаубыдащ бгыщхьэм ис жылэм…
«Зыубыдар сэрат, фIыщIэр фельдмаршал Барятинскэм лъагъэсащ, — шей здефэм игу къегъэкIыж Евдокимовым. — Губгъэн яхуэсщIыркъым, си цIи къраIуащи, Тхьэр арэзы къахухъу. Фельдмаршалым генерал цIэр къысфIригъэщащ, пащтыхь дотэри дамыгъэ лъапIэкIэ къызэтащ. Иджы, мис, шэрджэсхэр згъэбэяун хуейуэ си пщэ къралъхьащ. Бэяун ямыдэмэ, зэтезукIэнурэ я лъапсэм псы изгъэжыхьыжынущ. Сыт есщIэми яхуэфащэщ шэрджэс жыIэмыдаIуэхэм. Генерал Филипсон и щхьэр къегъэпцIэж, абазэхэхэм епсэлъылIэурэ. Шэрджэсхэм я щIыр, къанэ щымыIэу, Урысейм ей хъун хуейщ! Урысхэр ирикъурэ къадэхуэIамэ, аращ шэрджэсхэм щхьэкIэ дигу пыкIын хуейр…»
Евдокимовыр гупсысэм къыхишащ лъэ макъым: майор Уланскэр къы- щIыхьэри, генерал Филипсон къызэрысар къыжриIащ.
— КъыщIэшэ, — жиIащ Евдокимовым, и Iэр и щIыбкIэ щызэридзауэ щхьэгъубжэм здыбгъэдэтым. Бжэр къыщыкIыргъым зэплъэкIащ, пыгуфIыкI зищIри, и Iэр генерал Филипсон хуишиящ. — Еблагъэ, Григорий Иванович. УкъызэрыкIуар си гуапэщ. Шэрджэсхэм уаIууакъэ, дауэрэ уакъыблэкIа? Дауэ защIрэ, ди унафэм къеувэлIэн я мурадкъэ шэрджэсхэм?
— Абазэхэхэр я пIэ итIысхьэжа хуэдэщ, дызыгурымыIуэр шапсыгъхэмрэ убыххэмрэщ, — жиIащ Филипсон. — Абыхэм я гугъу пхуэсщIын ипэ сынохъуэхъунущ генерал узэращIам, орден лъапIэ къузэратам щхьэкIэ. Тхьэм уригъэфIакIуэ, Урысейм ухуолажьэри, нэхъыбэжи пхуэфащэщ. Уэракъэ Щамил зыубыдар — уэр фIэкI ар зыми хузэфIэкIынутэкъым.
— Тхьэразэ къыпхухъу, генерал, ауэ а Iуэхум сэ хэсщIыхьар мащIэщ. Фельдмаршал Барятинскэращ абы дыхуэзыунэтIар, сэ абы и унафэр згъэзэщIауэ аркъудейщ. Ди пащтыхь дотэр куэдрэ тхурепсэу, дэ дысэлэтщ, абы и унафэр дапщэщи дгъэзэщIэн хуейуэ ди пщэ къыдохуэ.
— Узахуэщ, генерал, — жиIащ Филипсон. — Аращ тхуэфащэр.
— УкъыщIезгъэблэгъар бжесIэнщ иджы. СыбзыщIынкъым: Абазэхэхэм я Iуэхум дегъэгузавэ дэ. Абыхэм депсалъи дагурыIуи хъун си гугъэкъым. Нобэ щыщIэдзауэ зэхэсхын сфIэфIкъым абазэхэхэм дагурыIуауэ, къыдэкIужауэ фэ зытрагъэуа щхьэкIэ ахэр хьэщэхурыпхъуэщ. Абазэхэ хьэщхьэрыIуэхэм дащIыгурыIуэн щыIэкъым, зауэр кIыхьлIыхь тфIащIынущ абыхэм — аращ абазэхэхэм депсалъи дагурыIуи щIэмыхъунур.
— Ар ди акъыл закъуэкIэ длэжьа Iуэхукъым… — Псалъэр IэщIихын мурад ищIат Филипсон, ауэ Евдокимовыр къыпэрыуащ:
— Ар дыгъуасэщ, вэсэмахуэщи, зэфIэкIащ. Iуэху пIэщIэгъуэ къытлъыкъуэкIащ, абы дытепсэлъыхьын щхьэкIэщ укъыщIезгъэблэгъар. Уэри зэхэпхагъэнщ: шапсыгъхэм, убыххэм, абазэхэхэм меджлис къызэрагъэпэщын мурад ящIащ, Европэм зыщагъэIун щхьэкIэ. Ар яхуэбдэнкIэ Iэмал зимыIэщ. Лъы щыдгъэжащ мы лъахэм! Уи Iуэхур щызэфIэкIащ Шэрджэсым. Тифлис укIуэн хуейуэ къалэн къыпщащIащ. Абазэхэхэм пцIы якIэлъызепхьауэ къащымыхъун щхьэкIэ, IэнатIэщIэ къуатынущ, си унафэм ущIэтынущ дяпэкIэ.
— Пащтыхьымрэ хэкумрэщ къулыкъу зыхуэсщIэр! — жиIащ Филипсон.
ЗаулкIэ зиIэжьэри, Евдокимовым и псалъэм къыпищащ:
— Уи щхьэм ирумыгъажэ, генерал. Сыт пщIэн: дэ псори дысэлэтщ, унафэ къытхуащIмэ, дгъэзэщIэн хуейуэ ди къалэнщ… НакIуэ, шеибжьэ зырыз дефэнщ. СыноупщIынути, даIимауэ сщогъупщэ: хэт Мыхьэмэт-Iэмин и пIэ ирагъэувауэ жыхуэпIэр? И цIэр сщыгъупщэжащ, ауэ абы и къуэшыр си псэм къызэрещар сощIэж — сыIуипIэ пэтащ. СыIуипIэнуи къыщIэкIынт, сэ япэ симыщатэмэ: си шэм къелакъым…
* * *
Джэш щIыпIэм щызэхуос Шэрджэс меджлисым хэт лIыкIуэхэр. сурэтыр Бёлл Джеймс ищIащ. 1850 гъэ Генерал Филипсон гъуэгуанэ жыжьэ зэрытехьам и хъыбарыр дэни нэсащ — Шэткъали, Лабински, Мейкъуапи, Бжьэдыгъукъали. Шапсыгъхэми убыххэми я деж нэсащ хъыбарыр.
Абын, Ил, нэгъуэщI жылагъуэ куэди зэтрафыщIакIэт, зэтрагъэсхьат, цIыхур хы ФIыцIэм и Iуфэм Iуахуат. Урысыдзэм дзэпщ хуэхъунур хэт дяпэкIэ — ар къазэрыфIэIуэху щыIэтэкъым хы Iуфэм щызэтелIэ шэр-джэсхэм. А къулыкъур хэт IэщIалъхьэми я зэхуэдэт адыгэхэм, абы щхьэкIэ зыми зихъуэжынутэкъым — ар къагурыIуэрт шэрджэсхэм. Убыххэми садзхэми къазэрыфIэIуэхуа щыIэкъым а хъыбарыр. Абазэхэхэрат абы нэхъ тегузэвыхьыр — урысхэм ягурыIуауэ ялъытэрт абыхэм, я пIэ изэгъэжауэт къазэрыщыхъур. «КъытхэIэбэIамэ» жари арагъэнт щIэгузавэр абазэхэхэр.
* * *
1861 гъэм и гъатхэт.
Бэрзэдж Джырандыкъуэ щхьэгъубжэм доплъ, и нэр хы уфафэм къыхутечыркъым. Илъэс хыщI нэхъыбэ ептынкъым хьэжым, цIыху Iэчлъэчт, щхьэпэлъагэкIэ уеджэнтэкъым. «ЩIалэ гъакIуи, кIэлъыкIуэж» — хьэжым игу къэкIыжащ адыгэ псалъэжьыр, и къуэр къызэрыгувэм щхьэкIэ мэгузавэ. И къуэр, Ислъэмбэч, здигъэкIуар Абазэхэращ, абы и Iуэху зытетыр зригъэщIэн щхьэкIэ.
«Бгым исщи, къапэплъэр ящIэркъым, — жиIащ Джырандыкъуэ игукIэ. — Мыхьэмэт-Iэминрэ инэрал Филипсонрэ къызэрагъэпцIар щхьэ къагурымыIуэрэ? Дэкум хуэдэущ къызэрагъэпцIар! Къэбэрдейхэм ядэп-лъейри, абазэхэхэр урысхэм екIужащ — ар къащхьэпэн я гугъэмэ, щоуэ. Ермоловым вакъэ зэв иригъэуващи, къэбэрдейхэм я Iуэхури щIагъуэкъым, беслъэнейхэми я жьэ щапхами ярейщ — я хъыбари къэIуркъым. Дэ дыкъэзымыгъэпцIа щыIэж! Тыркухэм тхьэ щаIуэртэкъэ къыддэщIыну. КъызэрыщIидзыжам еплъ: я щIыб къытхуагъэзэжри Урысейм дращащ. Инджылызхэми франджыхэми IэджэкIэ дыкъагъэгугъащ, утыкум дыкърамынэну къыджаIэурэ кIэбгъу защIыжащ — къытхуащIа щыIэкъым. Езы адыгэ лъэпкъхэр-щэ? Зэкъуэувэным, зэдэзэуэным и пIэкIэ щхьэж и куэбжэпэ щозауэ, зэдэшэсын мурад яIэкъым — я пщIыхьэпIэм къыхэхуэркъым ар. Урыс пащтыхьым ди щIыр еубыд, лъапсэрыхыр къытхуегъакIуэ, дэ ди IитI зэтедзауэ дыщысщ, ди щIыр къызэрабзыхьым щхьэкIэ дил узыркъым. Занокъуэ Сэфарбий цIыху губзыгъэт, жыжьэ плъэфырт — адыгэ лъэпкъхэр зэгуигъэхьэн и мурадащ. И ахърэтыр нэху ухъу… Абы дедэIуамэ, иужькIэ къытщыщIа псор къытщыщIынутэкъым. И къуэм, Занокъуэ Сэфарбий, Тхьэм хузэфIигъэкI и мурадыр: Меджлис къызэригъэпэщын хьисэп иIэщи, ар къехъулIэмэ, цIыхум гукъыдэж къаритынут. Меджлис диIэ хъумэ, абы и цIэкIэ дуней псом захуэдгъэзэнщ: дызыхэзыщIыкIын гуэр къытекIынкъэ мы дунеишхуэм. Ди хуитыныгъэм дыщIэзэунущ, ди псэр пытыху — ар я фIэщ ирехъу хэти. НэгъуэщI хэкIыпIэ слъагъуркъым…»
* * *
Кавказ Ищхъэрэм ижь-ижьыж лъандэрэ адыгэ лъэпкъ пщIыкIутI щопсэу: абазэхэхэр, шапсыгъхэр, бжьэдыгъухэр, кIэмыргуейхэр, къэбэрдейхэр, мэхъуэшхэр, натхъуэ-джхэр, адэмийхэр, еджэрыкъуейхэр, беслъэнейхэр, хьэтыкъуейхэр, убыххэр. ЩIыри хъупIэри я куэдщ адыгэхэм, я къуршхэр задэщ, я мэзхэр щхъуантIэщ, япсхэр уэрщ. Гъэмахуэр кIыхь щохъу адыгэ хэкум, я щIымахуэр кIэщIщ, я бжьыхьэр щхъуэкIэплъыкIэщ, я гъатхэр пэрымэм зэщIещтэ, я жэщхэр бзыгъэщ, я махуэхэр уэфIщ. КIэщIу жыпIэмэ, жэнэтым исщ адыгэхэр.
Кхъужьей жыг лъагэм и жьауэм хэтщ Бэрзэдж Джырандыкъуэрэ зы щIалэрэ. Махуэр хуабэщ, дыгъэр мэ-дзакъэ, ауэ тIуми зыхащIэркъым ар: адыгэ фащэр ящыкъузащ, гъуэгу техьэным зыхуащIа хуэдэщ, я сэшхуи я къами я бгым ищIащ, я кIэрахъуэри хьэзырщ.
Бжьэпэм тетщи, ялъагъу урыс кхъухьхэр — хы Iуфэм щыплъырщ ахэр.
«Меджлисым и хъыбар щыдгъэIунщ дуней псом, — ар и щхьэм икIыркъым убых дзэпщым. — Урысхэм депсэлъэнщ япэщIыкIэ, мафIэ къызэрытщIадзам щхьэкIэ къэдгъэнэнкъым. ДызэгурыIуэмэ, нэгъуэщI дыхуейтэкъым. Тыркуми, Инджылызми, Франджыми депсэлъэнщ итIанэ, лIыкIуэ яхуэдгъэкIуэнщ. Ауэ ахэр къыдэбзэджэкI зэпытщ…»
Джырандыкъуэ къыбгъэдэс щIалэр Абазэхэм къикIащ.
— Шэрджэс меджлисым бжьэдыгъухэмрэ къэбэрдейхэмрэ ящыщ хыхьэнукъэ? — Джырандыкъуэ къеупщIащ абазэхэ щIалэр.
— Абыхэм дзыхь ебгъэз хъунукъым: ахэр Урысейм еувэлIащ.
— НэIибым и зэманым дэри, абазэхэхэр, урысхэм дефIыжауэ щытащ.
— Ущоуэ. ФефIыжакъым, псалъэ гъущэ зэIыфхауэ аркъудейщ, — жиIащ Бэрзэдж Джырандыкъуэ. — ЗэгурыIуамэ, абазэхэхэм я хэкури зэрапхъуэри урысхэм. НэIибым фигъэжэкъуауэ аркъудейщ, дэкум хуэдэу фыкъигъапцIэ- ри, езым хьэрэкIуэсэкIэ ищIащ… Евдокимовыр хьэщэхурыпхъуэщ, Филипсон ебзэджэкIри къулыкъу къыIэщIихащ. Филипсон нэхъ дыгурыIуэнкIэ хъунут…
Абазэхэхэм, шапсыгъхэм, убыххэм, садзхэм я хасэр 1861 гъэм гъэмахуэпэ мазэм и пщыкIущ махуэм зэхыхьащ. Хасэр щызэхыхьар Убыхыращ. Адыгэ меджлис-парламент щыхахащ хасэм, абы тхьэмадэ пщыкIутху хагъэхьащ. Ме-джлисым къызэщIиубыдэ щIыналъэр куей пщыкIутI иращIыкIащ, куейхэм я муфтихэр, хеящIэхэр, жылагъуэ тхьэмадэхэр ягъэнэхуащ, дзэ къызэрагъэпэщащ, шу мин пщыкIутху хъууэ. Хасэм хэтахэр зэгурыIуащ, зэакъылэгъу хъури: Урысейми, Тыркуми, Инджылызми, Франджыми зыхуагъэзащ, хасэм и мурадри меджлис щIыхахари хуатхащ.
Адыгэ меджлисым зыщыгугъар къехъулIакъым. Шэрджэсхэм я унафэр ябзри ядыжакIэт 1860 гъэм и бжьыхьэку мазэм: урыс пащтыхь Александр ЕтIуанэм унафэ ищIат шэрджэсхэр хэкум ихун хуейуэ. Генерал Лорис-Меликовыр Истамбыл кIуэри тыркухэм епсэлъылIащ хэкум ираху шэрджэсхэм я Iуэхум теухуауэ.
* * *
Меджлисым лэжьэн щIидзащ. Хасэм зэрыщызэгурыIуати, урысхэм деж лIыкIуэ гуп ягъэкIуащ. ЛIыкIуэхэм я пашэр Занокъуэ Къарэбатырт. Абы щIагъуащ Бэрзэдж Джырандыкъуэ и къуэ Ислъамрэ нэгъуэщI зылIрэ. Щызэхуэзэн хуей щIыпIэр ягъэнэхуати, абы нэсри Шэр-джэс меджлисым и лIыкIуэхэр епсыхащ. Евдокимовырат зыIущIэн хуейр. Ари къэсащ. Хуейм къихьащ ар. Къэзакъ шу зыбгъупщI щIыгъущ.
— Фыкъэзгъэгугъати, сыкъэкIуащ, — жиIащ Евдокимовым. — Депсыхынкъым, уанэгум дызэрисуи дызэпсалъэ хъунущ. ЗытIэжьэн мурад диIэкъым. Фигу къеуэр къызжефIэ.
— Абазэхэхэм, убыххэм, шапсыгъхэм я меджлисым дрилIыкIуэщ, — жиIащ Занокъуэ Къарэбатыр. — Дывэпсэлъэн щхьэкIэщ дыкъыщIэкIуар. Меджлисыр Шэрджэс къэралым и унафэщIщ…
Занокъуэм и псалъэр нригъэгъэсакъым Евдокимовым:
— Апхуэдэ къэрали апхуэдэ меджлиси сщIэркъым сэ. Си щыпэзэхэхщ.
— Апхуэдэ къэрали апхуэдэ меджлиси къыщызэдгъэпэщащ адыгэ хэкум, — жиIащ Занокъуэ Къарэбатыр.
— Абы щыгъуэ си жэуапыр мыращ: сэ сысэлэтщ, нэгъуэщI къэралым и лIыкIуэм сепсэлъэн хуейуэ си пщэ дэлъкъым. НэгъуэщIкIэ фыкъызэупщIынумэ, фызыщIэлъэIун щыIэмэ, схузэфIэкIыр фхуэсщIэнщ, — жиIащ Евдокимовым.
— ДызэрынолъэIунур зыщ, генерал: ди щIым фикIыж, къэзакъхэри ифшыж. Гъуэгуи тхуэвмыщI, лъэмыжи тхутевмылъхьэ ди псы уэрхэм — дахуэныкъуэкъым, — къыпищащ Занокъуэ Къарэбатыр и псалъэм. — КъыджумыIэми, дыщыгъуазэщ уи жэуапым. Урысеймрэ Тыркумрэ зэрызэгурыIуар дощIэ. Ди нэщIыбагъкIэщ зэрызэгурыIуар, акъылэгъу дадэхъунукъым къэралитIми.
— Къэралхэм я унафэр скъутэжын щхьэкIэкъым сыкъыщIэкIуар, — жиIащ Евдокимовым, тэмакъкIэщI къэхъуауэ. — Губгъэн пхуэсщIыркъым, Занокъуэ, фхуэдмыщIэфынур къытпэбубыда щхьэкIэ. Зауэм дыхэтщ, ди пащтыхьымрэ ди къэралымрэ си пщэ къыдалъхьар согъэзащIэ. НэгъуэщIкIэ фыкъысхуэмеймэ, сожьэж. ПсыхэкIуадэщ ди зэIущIэр, сыкъэкIуэххэни хуеякъым, — жиIащ Евдокимовым, шыщхьэр ириIуэнтIэкIри. — Кавказым и тетым зыхуэвгъэзэн мурад фщIауэ зэхэсхащ. Тифлис дэсщ Кавказым и тетыр. Хъыбар фхуезгъэщIэнщ.
Къэзакъ щхьэхъумэхэр и ужь ищIауэ, Евдокимовыр ежэжьэжащ, и щIыб Шэрджэс меджлисым и лIыкIуэхэм къахуигъазэри.
* * *
1861 гъэм гъэмахуэку мазэм и пэщIэдзэм Шэр-джэс меджлисым и лIыкIуэхэр — Бэрзэдж Джырандыкъуэ, Бырдж Хьэсэн, Тхьэгъущэ Исмел сымэ Тифлис нэсащ. ЛIыкIуэхэр Кавказым и тет фельдмаршал Барятинскэм и хэщIапIэм екIуэлIащ. Куэбжэм деж офицер къыщыIущIащ.
— Фыхэт, сытым фыкъытекIухьа? — къеупщIащ офицерыр.
ЛIыкIуэхэм я цIэ ираIуащ, Кавказым и тетым хуэзэн зэрыхуейр офицерым жраIащ:
— Генерал Евдокимовыращ апхуэдэ чэнджэщ къыдэзытар.
— ЗаулкIэ фыкъыспэплъэ: хъыбар фэзгъэщIэжынщ.
Офицерым щIэх дыдэ къигъэзэжащ:
— Бэрзэджыр дэтхэнэра?
— Сэращ.
— Уэрамэ, накIуэ. Адрейхэр мыбдеж къыщытпэплъэнщ — аращ унафэр.
Барятинскэр зыщIэс сэрейм щIашащ Бэрзэдж Джырандыкъуэ. ЩIаша щхьэкIэ, фельдмаршалым хуагъазэркъым: ежьащ, пщэдей къэсыжынущ — аращ къыжраIар.
— Гъуэгу кIыхь фытетащ, пщэдей пщIондэ зывгъэп-сэху…
Нэху ягъэщри, трагъэзащ. Барятинскэм IуагъэщIакъым. Езыгъэблэгъар абы и къуэдзэращ — генерал-адъютант Орбелиани. Абы и стIолым трилъхьащ Джырандыкъуэ здихьа тхылъымпIэр.
ТхылъымпIэм ирижэри, Орбелиани и нэр къиIэтыжащ:
— Мыбы къикIын щыIэкъым. Фи щхьэр къывогъэпцIэж.
— Уи пащхьэ ислъхьар Шэрджэс меджлисым и тхылъщ. Меджлисыращ мыр си пщэ къизылъхьар, — жиIащ Бэрзэдж Джырандыкъуэ, генерал-адъютантым ней-нейуэ еплъри. — Меджлисыр хэзыхар Шэр-джэс къэралыгъуэращ. Шэрджэс лъэпкъхэр зэгу-хьэри къэрал яухуащ. Абы дрилIыкIуэщ дэ.
— Кавказым апхуэдэ къэрал къызэрыщыунэхуам сыщыгъуазэкъым сэ, — жиIащ Орбелиани.
— НэгъуэщI къыджепIэнукъэ? Генерал Евдокимовым уигъэIущами ярейщ уэ! — къэлыбыным нэсат Бэрзэдж Джырандыкъуэ.
— Сэри генерал Евдокимоври дызыхуэлажьэр Урысей къэралыгъуэращ. Меджлис жыхуэпIэр зэбгрывутIыпщыкIыжи, Iэщэр вгъэтIылъ, фи пIэ фитIысхьэжи, фызыхэс къэралым фыхэзагъэ. Сэ нэгъуэщI бжесIэнукъым.
— НэгъуэщI къыджевмыIэнумэ, пщIэншэрыкIуэ дыхъуащ. Захуэмрэ къуаншэмрэ зэхэдмыгъэкIауэ детIысэхынукъым: Бытырбыхуи дынэсынщ, Тыркуми, Ин-джылызми, Франджыми дыкIуэнщ…
Ар жери, Бэрзэдж Джырандыкъуэ Шэрджэс меджлисым и лIыкIуэхэр гъуэгу тришэжащ.
(КъыкIэлъыкIэнущ)
