«Зыщ сызыщIэхъуэпсыр»
Тамбий Пагуэ къызэралъхурэ илъэси 145-рэ ирокъу
XIX лIэщIыгъуэм и кIэхэм — XX лIэщIыгъуэм и пэхэм псэуа жылагъуэ-политикэ лэжьакIуэшхуэхэм ящыщщ Тамбий Пагуэ. Лъэпкъыр щIэныгъэм япэ дыдэ къыхуезыджа адыгэлIым и гуащIэшхуэ хилъхьащ Октябрь революцэм и ужь лъэхъэнэм ди щIыпIэм щэнхабзэм зыщегъэужьыным.
Тамбийр Шэрджэсым хыхьэ ХьэтIохъущыкъуей (Зеикъуэ) къуажэм 1873 гъэм къыщалъхуащ. ПэщIэдзэ еджапIэр къиухри, и щIэныгъэм адэкIи хигъэхъуэну, Гори куржы къалэм дэт семинарием щIэтIысхьащ. А илъэсхэм абы щеджэрт Азербайджаным и къэрал узэщIакIуэ, публицист Нариманов Нариман. Гупсысэ пэрытхэр зи гум илъ бгырыс щIалэр абы ныбжьэгъу хуэхъуащ икIи и дуней еплъыкIэм нэхъри зиужьащ. Пагуэ егупсысу щIидзащ адыгэбзэм и хьэрфылъэ зэхэлъхьэным. Наримановыр сыт и лъэныкъуэкIи унэтIакIуэ, чэнджэщэгъу къыхуэхъурт абы.
Щеджэм щыгъуэ Тамбийм нэIуасэ хуэхъуащ кавказыдж цIэрыIуэ Лопатинский Лев (1842 — 1922). Абы Тифлис къыщыдигъэкIырт «Кавказ щIыналъэмрэ абы щыпсэу цIыхухэмрэ ятеухуа тхыгъэхэр» журнал цIэрыIуэр. ЩIэныгъэм зи гур хузэIуха щIалэщIэм щIэгъэкъуэн хуэхъун мурадкIэ, Лопатинскэр арэзы мэхъу и журналым Тамбийм и тхыгъэхэр къытридзэну икIи куэд мыщIэу адыгэ щIалэм лъэпкъ IуэрыIуатэм теухуа и IэдакъэщIэкI зыбжанэ дунейм къытохьэ.
1892 гъэм Пагуэ семинариер ехъулIэныгъэкIэ къеухри, Мейкъуапэ дэт бгырыс еджапIэм лэжьэн щыщIедзэ. И дуней еплъыкIэкIэ адрейхэм къахэщу и IэнатIэр ирихьэкIырт абы. Тамбийм ныбжьэгъу къыхуохъу къыдэлажьэ егъэджакIуэ Iэзэ Елдархъан Таштемыр. ЕгъэджакIуэ пэрытхэм я гъэсэнхэр щIагъэдэIурт псэукIэщIэм, зэхэтыкIэщIэм теухуа хъыбархэм, арщхьэкIэ школ унафэщIхэм ар яфIэфI хъуртэкъым икIи куэд дэмыкIыу Таштемыри Пагуи лэжьапIэм къыIуагъэкI. Апхуэдэу щыхъум, Пагуэ и унэтIакIуэ Лопатинскэм и деж Тифлис егъэзэж икIи Кавказ еджапIэ округым Iуэху зезыхьэ и секретарь нэхъыжьу мэув.
IэнатIэ хъарзынэ иIэми, егъэджакIуэныр зи псэм хэлъ Тамбийм и нэ къыхуикIырт и IэщIагъэм, и зэфIэкIым адэкIи хигъэхъуэну хуейт. 1899 гъэм Пагуэ и хъуэпсапIэр зрегъэхъулIэ. Тифлис дэт Александровскэ институтым и къэпщытэныгъэхэм ехъулIэныгъэкIэ пхокIри, реальнэ училищэм и егъэджакIуэ мэхъу. АрщхьэкIэ, Пагуэ и блэкIам фIыуэ щыгъуазэ унафэщIхэм ар, япэми хуэдэу, егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм пэрыувэну хуит ящIыркъым. И псэм фIэIэфI Iуэхум и насып зэрыхэмылъыр хьэкъыу зыпхыкIа Тамбийр 1900 гъэм Ригэ макIуэ, политехникэ институтым щIэтIысхьэну. Пагуэ абы щыхуозэ иужькIэ революционер цIэрыIуэ хъуа Шаумян Степан. Адыгэ щIэныгъэлIымрэ критик, литератор IэкIуэлъакIуэмрэ ныбжьэгъу пэж зэхуохъу. ИужькIэ, 1918 гъэм, Шаумян дунейм ехыжа нэужьи, абы и унагъуэм Тамбийм сыт и лъэныкъуэкIи зыщIегъакъуэ.
1904 гъэм, политехникэ институтыр къеухри, Пагуэ Баку трегъэзэж. Ар азербайджан мелуанрыбжэ Тагиев Гаджи-Зейнали фабрикэм инженеру ягъэув. Адыгэ щIалэм и зэфIэкIхэр къелъытэри, и щIэныгъэхэм нэхъри хригъэгъэхъуэну Тагиевым ар а гъэ дыдэм и бжьыхьэм Германием егъакIуэ. Пагуэ а къэралым куэдым зыщыхуегъасэ икIи къигъэзэжа нэужь, и лэжьыгъэм фабрикэм щыпещэж. 1908 гъэм «Нобель зэкъуэшхэм я щIыдагъэ компанием» ирагъэблэгъащ Тамбийр. Абы илъэсийкIэ щылэжьауэ «Бенкендорф сату унэм» щIыдагъэр щэнымкIэ Iуэхур зезыгъакIуэ и IэщIагъэлI мэхъу.
Сыт хуэдэ IэнатIэ дэнэ щримыхьэкIами, Тамбийр сыт щыгъуи и лъахэм и цIыху пэрытхэм япыщIауэ къекIуэкIащ. Абы и гупсысэхэм зэи хэкIыртэкъым и лъэпкъэгъухэр еджэн зэрыхуейр. И ныбжьэгъухэм щIэх-щIэхыурэ къахуитх письмохэм итт: «СызыщIэхъуэпсыр зыщ: си лъэпкъыр, си къуэшхэр щIэныгъэм дезгъэхьэхынырщ, гъуазджэм и нурыр абыхэм къатезгъэпсэнырщ». А Iуэхугъуэхэм ятещIыхьа и щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр Пагуэ къахуигъэхьырт Къэбэрдейм егъэджэныгъэр щыукъуэдиинымкIэ зэгухьэныгъэм хэтхэм, и лъахэм еджапIэхэр къыщызэIухыным, абы цIыхухэр къешэлIэным, еджакIуэхэр стипендиекIэ къызэгъэпэщыным теухуа Iуэху куэд зэфIигъэкIырт.
1917 гъэм Тамбийм и унагъуэр и гъусэу Налшык къегъэзэж, мыбы щыIэуи Октябрь революцэр къохъей.
1918 гъэм Тамбийр Къэбэрдейм щIэныгъэ IуэхухэмкIэ и комиссар мэхъу, абы и щхьэгъусэ Абдрахмановэ Зейнаб, Санкт-Петербург дэт медицинэ институтыр къэзыухам, Налшык сымаджэщым дохутыру лэжьэн щыщIедзэ. Апхуэдэу екIуэкIыурэ, граждан зауэри еух, совет властри ди щIыпIэм лъэ быдэкIэ щоув. Инженер IэщIагъэм хуэIэижь Тамбийр Совнархозым лэжьапIэ яшэ, иужькIэ абы и тхьэмадэуи ягъэув. А къалэныр дагъуэншэу ирихьэкIкIэрэ, ар жыджэру хэтщ щIыналъэм щекIуэкI Iуэхугъуэхэм. Къэбэрдей-Балъкъэр автономнэ областыр къызэгъэпэщыным теухуауэ Москва ягъэкIуауэ щыта лIыкIуэхэм яхэтащ Пагуэ. Апхуэдэу абы и фIыщIэ куэд хэлъщ Налшык хэкухутэ музей къызэрыщызэIуахами. Абы щIэплъхьэ хъун сурэт зыбжанэ Пагуэ Москва къришауэ щытащ.
1922 гъэм Пагуэ пцIы къытралъхьэу тутнакъэщым ирадзэну хэтащ, арщхьэкIэ Азербайджаным и Совнаркомым и тхьэмадэ Наримановымрэ Дагъыстаным и Совнархозым и тхьэмадэ Коркмасовымрэ абы къыщхьэщож икIи мыхъумыщIагъэ зэрыкъуэмылъымкIэ къэрал унафэщIхэм тхылъ хуагъэхь. Тамбийм теухуауэ къэхъея псалъэмакъ мышыухэр революционер цIэрыIуэхэм я фIыгъэкIэ ужьыхыж хуэдэу мэхъу, арщхьэкIэ тыншыгъуэ иджыри къратыркъым. Зэман докIри, Наримановым и лъэIукIэ, Тамбийр Азербайджан Республикэм Москва щиIэ посольствэм экономикэмкIэ и къудамэм и унафэщIу ягъэув, иужькIэ Баку ираджэри, Наркомпромторгым IэщIагъэлIу къащтэ. 1925 гъэм, Наримановыр дунейм ехыжа нэужь, Коркмасовым Пагуэ ирегъэблагъэри, Дагъыстаным и Совнархозым и къудамэхэм ящыщ зым и унафэщIу егъэув. АрщхьэкIэ, Тамбийр Налшык щыщылэжьа илъэсхэм абы и Iей зезыхуэу щыта, областым и тхьэмадэ Къалмыкъ БетIал хузэфIокI Тамбийм и Iуэхур щIэрыщIэу къригъэIэтыжын икIи лажьэншэу зэхэзехуэн ящIауэ щыта цIыху минхэми хуэдэу, Пагуи ягъэтIыс. «Революцэм и бий лъэпкъ зэгухьэныгъэм» хэтауэ пцIы зытралъхьа Тамбийм суд тращIыхьыну хунэскъым. 1928 гъэм и гъатхэпэ мазэм ар жьэн узым йолIыкI. Дунейм ехыжа нэужькIэ, «Политикэ щIэпхъаджагъэ зыкIэлъызэрахьахэр хейуэ зэрыщытар наIуэ щIыжыным теухуауэ» РСФСР-м и законым ипкъ иткIэ Тамбийр хей ящIыж.
И гъащIэ кIэщIым къриубыдэу Тамбийм куэд хуилэжьащ адыгэ лъэпкъым. Абы и гуащIэшхуэ хилъхьащ адыгэ IуэрыIуатэр джыным. ЖыпIэ хъунущ, Пагуэ иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэмкIэ Нэгумэ Шорэ и IэдакъэщIэкIхэм пищауэ. ЩIэныгъэлI щыпкъэм и лэжьыгъэхэм къыщигъэлъэгъуащ IуэрыIуатэм и жанр зэмылIэужьыгъуэхэр, апхуэдэуи адыгэбзэм и диалектхэр абы нэсу къыхощ. Лопатинский Лев щыдэлэжьа илъэсхэм дунейм къытехьауэ щытащ «Гуащэгъагъ», «Ридадэ» хъыбархэр, адыгэ уэрэдыжьу 28-рэ, таурыхъыу 21-рэ, псалъэжьу 893-рэ, псынщIэрыпсалъэхэр, нэгъуэщI куэди.
Тамбийм и IуэхущIафэ нэхъ ин дыдэхэм хабжэ «Къэбэрдей хьэрфылъэ» зэхилъхьауэ зэрыщытар. Ар 1906 гъэм Тифлис къыщыдэкIауэ щытащ икIи Налшык и еджапIэхэм къыщагъэсэбэпащ. ХьэтIохъущокъуэ Къазий къыдигъэкIам и ужькIэ мыр етIуанэт, Октябрь революцэм и пэкIэ нэхъыбэу къагъэсэбэпа тхылъхэми ящыщщ.
Адыгэ лъэпкъым и тхыдэм, щэнхабзэм, щIэныгъэм, егъэджэныгъэм хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщIа Тамбий Пагуэ и цIэр мыкIуэдыжынщ.
ЙОХЪУЩОКЪУЭ Хъалиф.
