Нобэ Телевиденэм и дунейпсо махуэщ
Мурадхэмрэ хъуэпсапIэхэмрэ зи куэд
Телевиденэр щагъэлъапIэ, абы и махуэр зытрагъэхуа щэкIуэгъуэм и 21-м ирихьэлIэу я IуэхущIапIэм и лэжьыгъэм, и мурадхэмрэ хъуэпсапIэхэмрэ тедгъэпсэлъыхьащ «Къэбэрдей-Балъкъэр ВТК» («1 КъБР») къэрал IуэхущIапIэм и унафэщIым и къуэдзэ Токъмакъ Светланэ.
— Илъэс зыбжанэ ипэкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр телевиденэр зэхуащIыжыпэным нэсауэ щытащ, хъыбарыщIэхэм фIэкIа нэгъуэщI нэтынхэм пэкIуэ ахъши эфир зэмани кърамытыж хъуауэ. А щытыкIэ гугъум дауэ къикIа IуэхущIапIэр, ар зи фIыщIэу къэплъытэри сыт е хэт?
— 2005 гъэращ ар зытехуэр. Къэбэрдей-Балъкъэрым и телевиденэ игъэлэжьэну хуеймэ, езы республикэм къызэригъэпэщыжыну унафэ ящIат. ИпэкIэ дыздэщыIа телевиденэм къикIыу мыбы къэкIуа лэжьакIуэхэрщ — ар журналист, режиссер, оператор, монтажер ирехъуи — телевиденэр зыхъумауэ жыпIэ хъунур. Зэрытрахын камерэ, монтаж щащIын пэш, уеблэмэ зыпэрытIысхьэн стIол ямыIэу къыщIадзащ, телевиденэр гукIи псэкIи фIыуэ ялъагъуу, абы и мыхьэнэр къагурыIуэу щымытамэ, ар яхузэфIэкIыну къыщIэкIынтэкъым.
Я цIэ къиIуапхъэщ адрей телевиденэм къикIыу мыбы къэкIуауэ щыта журналист-хэу Хьэгъундокъуэ Сэлисэт (иджыпсту адыгэ редакцэм и редактор нэхъыщхьэщ), Мишаевэ (Бырс) Ахузат (балъкъэр редакцэм и редактор нэхъыщхьэщ), БищIо Iэсият (урыс редакцэм и редактор нэхъыщхьэщ), Къардэн Аслъэн (хъыбарегъащIэ редакцэм и редактор нэхъыщхьэщ), оператор нэхъыжь Боттаев Мурат, режиссерхэу Сэралъп Самарэ, Аккаев Расул, Хьэщыкъуей Раисэ, Гемуевэ Марзият, КIуэкIуэжь Людмилэ, Шахановэ Нафисэт, Голиковэ Людмилэ, Абыдэ Динэ, Хасаевэ Еленэ, телевиденэм и программэр къыщыдэкI къудамэм и лэжьакIуэхэу Щоджэн Розэрэ Биттировэ Аминатрэ.
Абыхэм къахыхьащ лъэпкъыбзищымкIи нэтынхэр зыгъэхьэзыр, щIэныгъэ зыбгъэдэлъ, фIыкIэ дызыщыгугъ лэжьакIуэ куэд: журналистхэу Коломейцев Владислав, Жэман Мадинэ, Суановэ Залинэ, ХьэпцIэ Аня. Ягъэхьэзыр нэтынхэм удахьэхыу, телевиденэм и къалэн нэхъыщхьэр — цIыхур хэкупсэу гъэсэн зэрыхуейр — къагурыIуэу лажьэхэу Хъуэжэ Жаннэ, Щоджэн Мурат, Фырэ Анфисэ, Мыз Залинэ, Аппаевэ Жаннетэ, Теваевэ Зурьят, Богачевэ Иринэ, Бжьахъуэ Лолэ, Сэралъп Самарэ, Асановэ КIулинэ, Ахъуэбэч Аслъэн, Мэлбахъуэ Илианэ, Османовэ Эвелинэ, Къардэн Залинэ, Дол Марианнэ, Ярославская Маринэ, Хъуэст Алим, Гериевэ Асият, Магомедовэ ФатIимэ, Сурхайхановэ Аннэ, Ахьяевэ Залинэ сымэ.
Абыхэм къарууи, зэфIэкIыуи, щIэныгъэуи яIэр къагъэсэбэпри, телевиденэр щIэуэ зэфIагъэувэжауэ, ягъэлэжьэжауэ аращ.
— Нобэ сыт и лэжьэкIэ телевиденэм?
— Япэ дыдэу ди унафэщIу лэжьар Сановэ Иринэщ, абы къыкIэлъыкIуэу Къумахуэ Мухьэдин, иджы Дроздов Игорь. Ахэр псори зи ужь итари итри IуэхущIапIэм зегъэужьынырщ, нэтынхэр егъэфIэкIуэнырщ. Къэбгъэлъагъуэмэ, эфирым щыдиIэ зэманыр сыхьэтитI хъууэ щIэддзэри, нэтынхэм хухэтх а зэманыр нобэ сыхьэтийм нэдгъэсащ.
ЖыIэн хуейщ «Къэбэрдей-Балъкъэр ВТК»-р ди республикэм и хъыбарегъащIэ Iэмал лъэщу, политикэ, экономикэ, щэнхабзэ, жылагъуэ Iуэхухэр наIуэу къэгъэлъэгъуэныр зи пщэ къыдэхуэ IэнатIэу зэрыщытыр. Федеральнэ, республикэ къулыкъущIапIэхэм, къэралым и Iуэху зехьэкIэм набдзэгубдзаплъэу зэрыкIэлъыплъым къыдэкIуэу, ди щIыналъэм щыпсэу лъэпкъхэр зэкъуэту, зэгурыкIуэу зэдэгъуэгурыкIуэнымкIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ, къалэнышхуэ егъэзащIэ ди телевиденэм. Нэтынхэм, къанэ щымыIэу, укъызыхураджэр дахагъэрщ, гуапагъэрщ, нобэрей гъащIэм тхуримыкъущи, уеплъынкIэ гъэщIэгъуэнщ икIи щIэщыгъуэщ.
Зэманми гъащIэми я хабзэхэм куэдкIэ тещIыхьащ телевиденэр.Телеканал къулейхэм ещхьу, техникэ IэмалхэмкIэ дыкъызэгъэпэщауэ пхужыIэнукъым, ауэ ди унафэщIхэр хущIокъу ди Iуэхур нэхъыфI зэрыхъуным, ди эфирым зэрыхагъэхъуэным. ДызыщIэхъуэпс сыхьэт 24-рэ эфирым ди Iэр техуэным хуэгъэзащ ди унафэщI Дроздов Игорь, абы и чэнджэщэгъу нэхъыщхьэ, НОТР-м и унафэщI Вэрокъуэ Владимир, КъБР-м цIыхубэ хъыбарегъащIэ IуэхущIапIэхэмкIэ, жылагъуэ, дин зэгухьэныгъэхэмкIэ и министр Къумахуэ Мухьэдин сымэ я лэжьыгъэри, етIанэгъэ нэхъ фIэмыкIыу ар зылъагъун дыхъуну си гуапэщ. Абы пэлъэщын лэжьакIуэ фиIэ жыпIэмэ, зыкърамыгъэлыжыну си щхьэкIэ къысщохъу.
— Сыхьэтийри мащIэкъым, ар зэрывгъэнщIым теухуауэ сыт жыпIэнт?
— Сыт хуэдэ телевиденэми и къалэн нэхъыщхьэ дыдэу къабжыр хъыбарегъащIэ лэжьыгъэращи, Къардэн Аслъэн зи унафэщI а къудамэм и лэжьыгъэр фIы дыдэу зэтегъэува хъуащ. Абы гу лъызытэр ди закъуэкъым, къытхуэзэхэми, къытхуэтхэ-къэпсалъэхэми ар къыджаIэри, ди гуапэ мэхъу.
Адыгэ, урыс, балъкъэр къудамэхэм псоми нэтын циклхэр мызу-мытIу яIэщ, ищхьэкIэ зи гугъу сщIа Iуэхугъуэ псоми ехьэлIауэ, тхьэмахуэ къэс, мазэ къэс цIыху гъэщIэгъуэнхэм, IуэхущIапIэ пэрытхэм, хабзэ-бзыпхъэ телъыджэхэм, шхыныгъуэ щIэщыгъуэхэм, нэгъуэщIхэми хухахыу.
Мы мазэм и 26-м идогъажьэ ди телевиденэмрэ РАН-м Информатикэмрэ хэгъуэгу зыужьыныгъэмрэкIэ и Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ центрымрэ зэгъусэу ягъэхьэзыра «TeleStudio» проетым хыхьэ «Адыгэбзэ зыдогъащIэ», «Балъкъэрыбзэ зыдогъащIэ» нэтынхэр. Адыгэбзэ, балъкъэрыбзэ зэзыгъэщIэну хуейхэм щхьэкIэ дерсхэр гъэхьэзырыныр зи жэрдэмыр Дроздов Игорь, Вэрокъуэ Владимир, зи гугъу сщIа щIэныгъэ центрым и лэжьакIуэ Нэгъуей Залым сымэщ. Бзэ къэс дерси 120-рэ хухэхащи, ахэр хуэгъэпсащ ар щаухым ирихьэлIэу адыгэбзэм е балъкъэрыбзэм ирипсэлъэфыным.
— Светланэ, лъэпкъ телевиденэр республикэм и гъуджэхуэдэу щытщи, абы зезыгъэужьыфын гуп узыншэу фызэдэлэжьэну ди гуапэщ.
Епсэлъар ИСТЭПАН Залинэщ.
Нобэрэ пщэдейрэ
«Урысей 1» къэрал телерадиокомпанием и Къэбэрдей-Балъкъэр къудамэм и унафэщI Къэзанш Людмилэ къызэрыджиIамкIэ, 2005 гъэм щыщIэдзауэ я лэжьыгъэм зэхъуэкIыныгъэхэр халъхьащ. Нэхъапэм хъыбарыщIэхэм фIэкI къызыхуэмынэжауэ щыта компанием иужьрей зэманым бзищымкIи нэтынхэр игъэхьэзыр хъуащ. Абыхэм ящыщщ «Знак вопроса», «Отцы и дети», «Литературэм и дунейм», «Дыгъуасэ, нобэ, пщэдей», нэгъуэщIхэри, цIыхухэр нобэ зыгъэпIейтейхэм нэхъ тегъэщIауэ щытхэр.
Зи гугъу тщIы IуэхущIапIэм и лэжьакIуэхэр щIалэщ, щIэныгъэ ябгъэдэлъщ, проектыщIэхэм хуопабгъэ. Абыхэм я зэфIэкIым хагъэхъуэфын папщIэ Москва щрагъаджэ. А курсхэр къэзыуха цIыху зыбжани яIэщ.
Илъэс къэс мы телерадиокомпаниер урысейпсо зэпеуэхэм хэтщ икIи гуапэщ увыпIэфIхэр къызэрихьыр. Урысейм и телекомпаниеу 100-м щIигъу нэгъабэ зыхэта «Байкалская волна» фестивалым япэ увыпIэ къыщихьащ Хьэмжу Ларисэ игъэхьэзыра «Портрет в интерьере» фильмым. Ар теухуауэ щытащ КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, цIыху IэпщIэлъапщIэ ПIаз Александр. КъищынэмыщIауэ, нэгъабэ Уфа къалэм щекIуэкIа «Урысей радиом и лэжьыгъэ нэхъыфI» зэпеуэм КIэбышэ Эльмирэ и нэтыным япэ увыпIэр къихьащ.
— Ди лэжьыгъэм ехъулIэныгъэ щыдиIэмэ, ар зи фIыщIэр пщIэ зыхуэтщI, ди япэ ита нэхъыжьыфIхэрщ. Абыхэм зэфIагъэкIахэр зэрытхъумэным, зэрыпытщэным дыхущIокъу. ЩIалэгъуалэм дадолажьэ, зэфIэкI зиIэхэм дадоIэпыкъу. Мы гъэм щIышылэм и 1-м щегъэжьауэ ди IуэхущIапIэм и творческэ лэжьакIуэхэм я улахуэм процент 50 яхухэдгъэхъуащ, — жеIэ Къэзанш Людмилэ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и телевиденэм музей екIу къыщызэрагъэпэщащ. Абы щызэхуахьэсащ ар къызэрызэIуахрэ щылэжьахэм я сурэтхэр, IуэхущIапIэм игъэхьэзыра фильмхэмрэ къыдигъэкIа тхылъхэмрэ, урысейпсо зэпеуэхэм къыщахьа щIыхь, фыщIэ тхылъ бжыгъэншэхэмрэ саугъэтхэмрэ. Гуузу яукIа журналист Геккиев Къазбэч и сурэтхэр щызэхуэхьэса плIанэпэ щхьэхуэ музейм хухахащ, и лэжьэгъухэм ар зэи зэращымыгъупщэнум и нэщэнэу.
Хабзэ дахэ хъуауэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и телевиденэм илъэсым и кIэм проект гъэщIэгъуэн егъэхьэзыр. Абыхэм ящыщу цIыхухэм ягу дыхьащ «Адыгэ бзылъхугъэр уахътыншэщ» фильмыр, Франджым и ЛIыхъужь Хьэгъундокъуэ Елмэсхъан теухуар. Нэгъабэ Испанием щытраха «Очарованный странник» фильмыр топсэлъыхь ди хэкуэгъу сурэтыщI цIэрыIуэ КIыщ Мухьэдин. IуэхущIапIэр мы гъэм зэлэжьыну проектыр зытеухуар зэкIэ щэхуу къэнэжмэ нэхъыфIу Къэзанш Людмилэ къилъытами, быдэу ди фIэщ мэхъу лэжьыгъэ щIэщыгъуэкIэ дызэрагъэгуфIэнур.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
