
ЩIыхьрэ пщIэрэ къытхуэзыхьа
Балъкъэр Борис Хьэзешэ и къуэр
ЩIэныгъэм и тхыдэм къыхэнэ хабзэщ абы и унэтIыныгъэхэм я зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIа, зи къэхутэныгъэхэр лъабжьэ быдэ хъуа еджагъэшхуэхэм я цIэхэр. Апхуэдэщ филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор, КъБР-м щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием и академик Балъкъэр Борис Хьэзешэ и къуэр кавказыджхэм я дежкIэ. Ар ящыщщ а щIэныгъэ унэтIыныгъэм и лъабжьэр зыгъэтIылъахэм. Бгъэдэлъа щIэныгъэ-къэхутэныгъэ зэфIэкIышхуэхэм, бзэм и зэхэлъыкIэр, зэпкърылъыкIэр псэкIэ зыхищIэу зэрыщытам я хьэтыркIэ Балъкъэрым хузэфIэкIащ кавказ лингвистикэм зригъэужьын, гулъытэ нэхъ зыхуэщIыпхъэ Iуэхугъуэхэр къыхигъэбелджылыкIын.
Балъкъэр Борис 1917 гъэм къалъхуащ. ПэщIэдзэ классхэр ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, абы еджэным щыпищащ а лъэхъэнэм Налшык дэта Ленинскэ еджапIэ къалэ цIыкIум (ЛУГ). Филологие IэщIагъэмкIэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ зригъэгъуэта нэужь, Борис Москва и щIэныгъэм щыхигъэхъуащ. Хэку зауэшхуэр къызэрыхъейуэ, Борис яхэтащ япэу фронтым Iухьахэм. Ар къалэн хэха иIэу КъуэкIыпIэ Жыжьэм щы- Iа дзэ гупхэм я тIасхъэщIэхыу, политрукым и къуэдзэу, гупым и унафэщIу щытащ. Офицер хахуэм къигъэлъэгъуа лIыгъэмрэ зэрихьа хахуагъэмрэ папщIэ къыхуагъэфэщащ орденхэр, медалхэр.
1949 гъэм дзэм къыхэкIыжащ Балъкъэрыр икIи щIэныгъэм зритыжащ. Ди хэкуэгъу щIалэщIэм зэфIэкIышхуэ зэрыкъуэлъым гу лъитат еджагъэшхуэ, бзэ щIэныгъэлI цIэрыIуэ профессор Яковлев Николай. Ар и щIэныгъэ унафэщIу, абы игъэхьэзыращ «Краткий очерк грамматических особенностей бесленеевского диалекта» и кандидат диссертацэр икIи ар ехъулIэныгъэкIэ Москва щыпхигъэкIащ.
1953 гъэм Балъкъэрыр республикэм къагъэкIуэжащ икIи абы щIэныгъэ IуэхухэмкIэ и министру ягъэуващ. Зэтраублэжу хуежьагъащIэ IэнатIэм, дауи, щыкуэдт унафэ тэмэм зытещIыхьын, гулъытэ хэха зыхуэщIын хуей Iуэхугъуэхэр. Псом япэрауэ, Борис яужь ихьащ лъэпкъ IэщIагъэлIхэр гъэхьэзырыным. Апхуэдэу абы мыхьэнэ ин иритырт школхэм егъэджэныгъэр анэдэлъхубзэкIэ щегъэкIуэкIынми. Бзэр лъэпкъым и купщIэр, и гурылъ-гурыщIэхэр къызэрыпIуэтэф, ахэр къэзыгъэлъагъуэ Iэмэпсымэ нэхъыщхьэу къэзылъытэ щIэныгъэлIым иукъудият, нэгъуэщI мыхъуми, пэщIэдзэ классхэр анэдэлъхубзэкIэ еджэн хуейуэ.
Министр къалэным къыпигъэтIылъ апхуэдэ Iуэхугъуэ инхэр зэрызэфIигъэкIым хуэдэу, Борис иригъэкIуэкIырт щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэри. А унэтIыныгъэмкIэ иIэ ехъулIэныгъэ лъагэхэр къалъытэри, Балъкъэрыр 1957 гъэм ирагъэблэгъащ къызэрагъэпэщагъащIэ Къэбэр- дей-Балъкъэр къэрал университетым егъэджэныгъэ IуэхухэмкIэ и проректору. Илъэс 20-м щIигъукIэ къызыхуэтыншэу ирихьэкIащ абы дзыхь къыхуащIа а IэнатIэр, иригъэфIакIуэу, лъэпкъым, абы къыщIэхъуэ щIэблэм я деж щихь жэуаплыныгъэр гурэ псэкIэ зыхищIэу. КъинэмыщIауэ, Борис илъэс куэдкIэ и пашэу щытащ «Знание» республикэ зэгухьэныгъэм, и нэIэм щIэтащ къэралым и еджапIэ нэхъыщхьэ зыбжанэм я ЩIэныгъэ советхэр къызэгъэпэщыныр, абыхэм я лэжьыгъэхэр зэтеублэныр.
И гъащIэм щыщу лIэщIыгъуэ ныкъуэм щIигъу Балъкъэрым тыхь хуищIащ Кавказым щыпсэу лъэпкъхэм я бзэхэр джыным, абыхэм епха къэхутэныгъэ купщIафIэхэр егъэкIуэкIыным. Абы и нэIэм щIэту щIэныгъэм къыхыхьащ нобэ цIэрыIуа хъуа IэщIагъэлI куэд. Борис я унэтIакIуэу кандидат, доктор диссертацэхэр зыгъэхьэзыра щIэныгъэлIхэм я бжыгъэри куэд мэхъу. ЖыпIэнурамэ, абхъаз-адыгэ бзэ щIэныгъэм зы IэщIагъэлI хэткъым Балъкъэр Борис дэIэпыкъуэгъу зыхуэмыхъуа. ЩIэныгъэлI щыпкъэр унафэщIт икIи чэнджэщэгъут, унэтIакIуэт икIи рецензентт, оппонетт икIи дэIэпыкъуэгъут. Абы и гъэсэнхэр ехъулIэныгъэ яIэу мы зэманым щолажьэ ди къэралым и щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтхэм, еджапIэ нэхъыщхьэхэм, лъэпкъ щIэныгъэм, егъэджэныгъэм, щэнхабзэм хэлъхьэныгъэ инхэр хуащIу.
ЩIэныгъэлI щыпкъэм и псалъэм дапщэщи щIэдэIурт лъэпкъ еджагъэшхуэхэр. Апхуэдэу абы пщIэшхуэ къыхуащIырт зи щIалэгъуэхэми. Борис дапщэщи и телъхьэт пэжым, захуагъэм. Абы и дежкIэ нэхъыщхьэр езым жиIэр пхигъэкIыныратэкъым, атIэ хэкIыпIэ нэхъыфIыр, пэжыр къэгъуэтынырт. Апхуэдэ хьэл-щэнхэр хэлът унафэщI Балъкъэр Бориси щIэныгъэлI Балъкъэр Бориси. Ахэрат абы пщIэшхуэ къыщIыщыхуащIыр щIэныгъэ дунейм. Еджагъэшхуэхэу Мещанинов И. И., Серебрянников Б. А., Абаев В. И., Дешериев Ю. Д., Шагъыр А. Къ. сымэ, нэгъуэщIхэми ар къалъытэрт щIэныгъэлI щыпкъэу, ныбжьэгъу пэжу, къызыхэкIа лъэпкъым пап-щIэ куэд зэфIэзых адыгэлI нэсу. Абы и лэжьыгъэхэр тегъэщIапIэ ящIырт хамэ къэрал бзэ щIэныгъэлIхэу Дюмезиль, Куйперс, Ирку, Пари, нэгъуэщIхэми, къэхутэныгъэщIэхэр щрагъэкIуэкIым деж.
Псори зэхэту къапщтэмэ, щIэныгъэ лэжьыгъэ 220-м щIигъу и къалэмыпэм къыпыкIащ еджагъэшхуэм. И унэтIакIуэ кавказыдж цIэрыIуэ Яковлевым иубла лэжьыгъэхэм заригъэужьу, абыхэм пищэу, Борис къанэ щымыIэу зэпкърихащ икIи иджащ адыгэ лъэпкъхэм я бзэхэм я макъхэмрэ хьэрфхэмрэ. ЩIэныгъэлIым гулъытэ хэха хуищIащ бзэхэм хэт макъ дэкIуашэхэм я къэхъукIэхэм, къэпсэлъыкIэхэм, тхыкIэхэм. Абхъаз-адыгэ гупым хыхьэ бзэхэм я мызакъуэу, Балъкъэрым иджащ абыхэм къепхыжа щIыпIэ диалектхэм яхэлъ щхьэхуэныгъэхэри. Профессор Iэзэм гу лъимытэу къэнакъым бзэхэм яку къыдэ-хъуэ зэпыщIэныгъэм, ауэ щыхъукIэ абы зи гугъу ищIыр зы бзэ гупым хэтхэм я закъуэтэкъым, атIэ зэгъунэгъу щIыпIэхэм, щэнхабзэтхыдэ лъабжьэ зиIэ лъэпкъхэм я анэдэлъхубзэхэри щапхъэу къихьырт. А Iуэху еплъыкIэр абы къыщигъэлъэгъуащ адыгэбзэмрэ осетиныбзэмрэ, адыгэбзэмрэ дагъыстэн лъэпкъхэм я бзэхэмрэ, н. къ. яку дэлъ зэпыщIэныгъэхэм епхауэ и къалэмыпэм къыпыкIа къэхутэныгъэхэм.
Борис и дэтхэнэ къэхутэныгъэми лъабжьэ хуищIыр щIэныгъэ нэсырат. Абы япэщIыкIэ къызыхуэтыншэу щыгъуазэ зыхуищIырт дэфтэрхэм, абыхэм япкърылъ купщIэм нэсу. Абы и ужькIэт Балъкъэрым лэжьыгъэр щиублэр. А Iуэху бгъэдыхьэкIэр егъэджакIуэ IэкIуэлъакIуэм, унэтIакIуэ Iущым яхилъхьэрт и гъэсэнхэми. ЖыпIэнурамэ, и лэжьэгъухэми иригъаджэ студентхэми пщIэшхуэ зыхуащI, фIэлIыкI зыхуаIэ цIыхут ар. Апхуэдэ лъытэныгъэр абы къихьырт бгъэдэлъ щIэныгъэ куумкIэ, зэфIэкI инхэмкIэ, гупсысэ шэщIамкIэ, цIыхугъэ лъагэмкIэ. Апхуэдэ хьэл-щэнхэм къадэкIуэу ар псэ щабэт, зэхэщIыкI зиIэт, гупцIанэт. А псори къыщигъэсэбэпырт абы и лэжьыгъэм. Проректору щылэжьа илъэсхэм Борис куэд ищIащ егъэджэныгъэм и фIагъым хигъэхъуэн папщIэ. Абы Iуэхум хилъхьэрт дунейпсо мардэм хуэкIуэ IэмалыщIэхэр, техникэм иIэ зэфIэкIхэр.
ЦIыхубэм я дзыхь кърагъэзу, еджагъэшхуэр мызэ-мытIэу хахащ КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм, Налшык къалэ советым я депутату. Апхуэдэу ар хэтащ партым и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым, Налшык къалэ комитетым я президиумхэм.
Балъкъэр Борис Хьэзешэ и къуэр ящыщщ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетыр лъэ быдэкIэ зыгъэува унафэщIхэм, абы щIыхьрэ пщIэрэ къыхуэзыхьа еджагъэшхуэхэм. Адыгэ щIэныгъэлI щыпкъэм бгъэдэлъа зэфIэкIышхуэм къеIэт къызыхэкIа лъэпкъым и пщIэр, и нэмысыр. Апхуэдэхэращ лъэпкъыр зэрыгушхуэр.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
Лэжьэгъум и псалъэ
Профессор псэемыблэж
Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетыр мы зэманым зытет лъагапIэм тезыгъэува еджагъэшхуэхэм ящыщщ Балъкъэр Борис Хьэзешэ и къуэр. Москва аспирантурэр къыщиухри, Хэку зауэшхуэми лIыгъэ зэри-хьэу хэта Борис 1953 гъэм Къэбэрдейм къигъэзэжащ икIи ди республикэм щIэныгъэ IуэхухэмкIэ и министру илъэси 3-кIэ лэжьащ. КъБКъУ-р къызэIуаха нэужь, ар хъуащ а еджапIэ нэхъыщхьэм и япэ проректор.
Апхуэдэ къулыкъу лъагэ иужькIи зыIыгъахэм къащхьэщыкIыу, Балъкъэр Борис къызыхуэтыншэу зэдихьырт проректорыным пыщIа къалэнхэри щIэныгъэ-къэхутэныгъэмрэ егъэджэныгъэмрэ пыщIахэри. Абы и стIолыщхьэм тхылъымпIэхэр сыт щыгъуи IэмбатитIу гуэшауэ телът. КъыжыIэн хуейщ, бзэ щIэныгъэм теухуа тхылъымпIэхэр адрейм екуэдэкIыу дапщэщи зэрыщытар.
Балъкъэрыр зэлэжьа къэхутэныгъэ Iуэхугъуэхэр нэхъ мыхьэнэшхуэ зиIэу а щIэныгъэм хэтхэм ящыщт. Япэрауэ, а щIэныгъэлIым и кандидат лэжьыгъэр зытриухуауэ щытар ипэкIэ зыми гу зылъимыта темэхэт. Абы Борис щызэпкърихат беслъэней адыгэхэм яIурылъ бзэм хэлъ щхьэхуэныгъэхэр. Доктор лэжьыгъэр Балъкъэрым зытригъэпсар адыгэ псоми я фонетикэр джынырщ. А щIэныгъэ лэжьыгъэхэр тхылъ щхьэхуэу къыдэкIауэ щытащ (1950, 1970 гъэхэм). Абыхэм ящыщ дэтхэнэри хуабжьу сэбэпышхуэ яхуохъу бзэм елэжь иджырей егъэджакIуэхэми студентхэми.
ЕтIуанэрауэ, гулъытэ хэха хуэщIыпхъэу къызолъытэ Балъкъэр Борис и лэжьыгъэхэу бзэхэр щызэригъапщэхэм. Апхуэдэхэщ, къапщтэмэ, «Лексические встречи адыгских языков с дагестанскими» (1964), «Адыгские элементы в осетинском языке» (1965), «Адыго-вайнахские языковые встречи» (1966), «Адыгские названия хлебных злаков и их параллели в других кавказских языках» (1975), «О некоторых особенностях взаимодействия неродственных языков» (1977), нэгъуэщIхэри.
ЩIэныгъэлIым гу лъимытэу къэнакъым бзэ щIэныгъэм и Iыхьэ нэхъ гугъухэр студентхэм нэхъ тыншу зэрабгъэдэлъхьэн хуей Iэмалхэр убзыхунми. А унэтIыныгъэм епха зэреджэ-методикэ лэжьыгъэ куэд и къалэмыпэм къыпыкIащ Балъкъэрым. А пособиехэр ноби сэбэпышхуэ яхуохъу егъэджакIуэ нэхъыщIэхэми студентхэми. Зи гугъу сщIыхэм я щапхъэу къэбгъэлъагъуэ хъунущ «Как использовать особенности родного языка при изучении русского языка» (1958), «Две формы орудного дополнения в адыгских языках» (1977), «Некоторые особенности классификации имён в кабардинском языке» (1977), «Введение в абхазо-адыгское языкознание» (1986), «Конструкция предложения в кабардинском языке» (1991), «Инфинитив в кабардинском языке» (1997), нэгъуэщI лэжьыгъэхэри.
ЩIэныгъэлIым гулъытэ зыхуищIа унэтIыныгъэхэм ящыщщ псалъэм и къежьапIэр, абы и купсэр, ар зэрызэхэлъыр джыныр. Абыхэм ятриухуащ абы и къэхутэныгъэхэу «Объяснение нартских имён» (1966), «Названия дней недели в абхазо-адыгских языках» (1980). Апхуэдэу щIэныгъэлI щыпкъэм и гуащIэшхуэ хэлъщ псалъэ 31000-м щIигъу итрэ и тиражыр 5000 хъууэ Москва 1999 гъэм къыщыдэкIауэ щыта «Адыгэ псалъалъэ» тхылъ иным.
ЩIэныгъэм къыхыхьагъащIэ щIалэгъуалэр къэхутэныгъэм дегъэхьэхынымкIи лъэкI къигъэнакъым Балъкъэр Борис. Ар я щIэныгъэ унафэщIу цIыху зыбжанэм ягъэхьэзыращ икIи ехъулIэныгъэкIэ пхагъэкIащ я кандидат диссертацэхэр. ЩIэныгъэлIым и лъэужьым ирикIуэ къулыкъущIэхэр къахэкIащ абыхэм: хэти бзэм йолэжь, адрейхэри тхакIуэщ е усакIуэщ.
Балъкъэр Борис Хьэзешэ и къуэм и фэеплъыр куэдрэ дигу илъынщ. Республикэм и еджапIэ нэхъыщхьэм и зэфIэувэныгъэм, лъэпкъ щIэныгъэм и зыужьыныгъэм абы хэлъхьэныгъэ ин хуищIащ. Апхуэдэхэращ псэемыблэжу лъэпкъым хуэлэжьащ зыхужаIэр.
КIУЭКIУЭ Жэмалдин,
филологие щIэныгъэхэм я доктор,
КъБР-м щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
И къуэмрэ и къуэрылъхумрэ и гъусэу.
Балъкъэр Борис и псалъэ Iущыр.
И адэм и лъэужьыр и гъуэгугъэлъагъуэщ, абы и щапхъэр и псэукIэщ
Иджыблагъэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым щекIуэкIащ филологие щIэныгъэхэм я доктор, КъБАССР-м щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Балъкъэр Борис къызэралъхурэ илъэси 100 зэрырикъум теухуа фэеплъ пшыхь. Ар къызэригъэпэщат Балъкъэрыр илъэс куэдкIэ щылэжьа урысыбзэмкIэ кафедрэм. ЩIэныгъэлI гъуэзэджэм, цIыху хьэлэмэтым теухуа гукъэкIыжхэмкIэ къызэхуэсахэм ядэгуэшащ абы къыдэлэжьа, фIыуэ къэзыцIыхуу щыта куэд. Къызэхуэсахэм псом хуэмыдэу гъэщIэгъуэн ящыхъуащ абы и къуэ Борис къиIуэтэжахэр. Щхьэхуэу сыдэуэршэрыну къызэхъулIащ профессорым и къуэм икIи си упщIэхэм и гуапэу жэуап къритащ.
— Нобэрей зэхуэсым щыIуа гукъэкIыжхэр нэхъыбэу зытеухуауэ щытар «Балъкъэр Борис — щIэныгъэрылажьэрщ». ЩIэныгъэм нэмыщI, сытым дихьэхрэт уи адэр?
— Спортыр фIыуэ илъагъурт, сэри абы сыдригъэхьэхат. Илъэсих сыщыхъум псы есыкIэ сригъэсат, илъэсибл ныбжьым сыщитым лыжэм сытету къэскIухьырт. Езым хоккей фIыуэ илъагъурт, Налшык и командэм хэту джэгурт. ЩIымахуэр къызэрихьэу Налшык стадионым мыл трагъэжыхьырти, абдежым щыджэгухэрт, цIыхушхуэ къекIуалIэрт. Апхуэдэу си адэр альпинист Iэзэт. Университетым и проректору щылажьэм, ар хэтт Залиханов Михаил студенту зи унафэщI гупжьейм. Илъэсиблым ситу япэу Iуащхьэмахуэ и щыгу сыдэзышар си адэращ. Си анэми и жагъуэтэкъым сысабийуэ апхуэдэу гъуэгуанэ сызэрытеувар. Къапщтэмэ, си адэ-анэр щызэрыцIыхуар альпинистхэм я лагерырщ: Киев къикIа, бгы дэкIыным хуэIэкIуэлъакIуэ пщащэ дахэ цIыкIур си адэм игу ирихьат, икIи щхьэгъусэ хуэхъуат.
КъинэмыщIауэ, си адэ-анэр тхылъ куэд еджэрт: си нэгум щIэтщ тIуми тхылъыр яIэщIэлъу щысу. Iэмал имыIэу, сабийм илъагъуращ зыхилъхьэр. Сэри еджэнкIэ сыерыщт. Сытым дежи згъэщIагъуэрт си адэм и гурыхуагъыр. Зэджахэм щыщ пычыгъуэхэр гукIэ ищIэжырт, французыбзэр фIыуэ ищIэрт. Дюма Александр и «Три мушкетёра» тхылъым французыбзэкIэ еджат. Апхуэдэу, сурэт щIынми хуэIэзэт, ауэ абы зэман тригъэкIуэдэн къызэремэщIэкIам и щхьэусыгъуэу къыщIэкIынщ а IэщIагъэм нэсу зэрызримыгъэужьар.
— ЦIыху цIэрыIуэхэм ящыщ фи унэ неблагъэрэт?
— Сэ сщIэжхэм ящыщщ Жданов Юрий — Кавказ Ищхъэрэм и щIэныгъэ центрым и Iэтащхьэр, щIэныгъэлIхэу Шагъыр Iэмин, Абаев Василий, Къумахуэ Мухьэдин сымэ, усакIуэшхуэхэу КIыщокъуэ Алимрэ Кулиев Къайсынрэ, нэгъуэщIхэри. Абыхэм я псалъэмакъым уедэIуамэ, университетым зы илъэс къыщыбухауэ къэплъытэ хъунут, бзэ щIэныгъэм и щэхухэм апхуэдэу ахэр куууэ тепсэлъыхьырти.
— IэщIагъэр къыхэпхынымкIэ чэнджэщэгъу пхуэхъуа уи адэ-анэр?
— Школым курыт классхэм сыщыщIэсым археолог сыхъуну сыщIэхъуэпсырт, ауэ си адэм идакъым. Абыхэм я нэр къикIырт инженер сыхъуну. Апхуэдэу, Москва дэт еджапIэхэм языхэзым сыщIэтIысхьат, ауэ си гум дыхьэртэкъыми, 2-нэ курсым КъБКъУ-м къэзгъэзэжащ, физикэм сыщыхуеджащ. Биологие щIэныгъэхэмкIэ кандидат лэжьыгъэр згъэзэщIащ, иужьрей зэманым компьютерым хузогъаджэ.
— Уи адэ-анэр щIэныгъэм хэтт, егъэджакIуэ IэнатIэм пэрытт. Абыхэм я щапхъэр уэ сэбэп къыпхуэхъуа уи лэжьыгъэмкIэ?
— Етхуанэ курсым сыщIэсу университетым щезгъэджэн щIэздзат. ПцIы хэмылъу, куэду сэбэп къысхуэхъуащ си адэм и дерсхэм сыкIуэурэ сызэрыкIэлъыплъар, езыри сысейхэм къыщIыхьэурэ сызэрыхигъэгъуэзар. «Уи лекцэхэр ятхыну Iэмал яIэкъым студентхэм», — щыжесIэм, си адэм жэуапу къызитарат: «Сэ жысIэр щIатхын щыIэкъым, сэ тхауэ щыIэр къазэрыгурыIуэнур, къызэрагъэсэбэпынур яжесIэу аращ». Апхуэдэу, сыщыцIыкIум, жэщым сыкъызэщыуамэ, куэдрэ слъагъурт си адэр тхэуэ стIолым бгъэдэсу. Апхуэдэхэм деж къызжиIэрт: «Гупсысэ Iущ уи щхьэм къихьамэ, жэщ-махуэ иIэкъым, умыщхьэхыу къэтэджыжи гупсысэр мыкIуэдыж щIыкIэ тхы». Мис апхуэдэ щIыкIэкIэ щIэныгъэм бгъэдэта си адэм и хьэл куэд сэри къысхилъхьауэ къысщохъу. ЩIэныгъэм сыдригъэхьэхын пасэу щIидзат си адэм. Ар проректору щыщыта илъэсхэм си анэр егъэджэныгъэмкIэ инспектору лажьэрти, къуажэ-къуажэкIэ школхэр къызэхикIухьырт. Сэ нэхъыбэу сызигъусэр си адэрати, школ нэужьым университетым сыкъишэрти, сыщIэтт биологиемрэ химиемрэ я лабораторэхэм, университетым музей хьэлэмэт иIащ а зэманым. Абы зэман куэд щызгъэкIуащ. Арауэ къыщIэкIынщ археолог сыхъуну сыщIыщIэхъуэпсар.
— Уи сабиигъуэм щыщу нэхъыбэу уигу къинэжахэм я гугъу къытхуэпщIатэмэ…
— Ахэр куэд мэхъу. Сригушхуэу сигу къэкIыжыр экспедицэ си гъащIэм япэ дыдэу сызэрыщыIаращ. Тенджыз Iуфэм Iус шапсыгъхэм я деж кIуэрт си адэри, илъэсих ныбжьым ситу сэри сыздишат. Шапсыгъхэм макъ щхьэхуэхэр зэрагъэIу щIыкIэр къэхутэн мурадкIэ си адэм иригъэкIуэкI лэжьыгъэм сэри къалэн щызиIэт, икIи ар жэуаплыныгъэшхуэ хэлъу згъэзащIэрт.
Апхуэдэу куэдрэ си нэгу къыщIоувэж си адэмрэ сэрэ дызэрыпщафIэу щытахэр. Си анэр лэжьыгъэ IуэхукIэ щIэх-щIэхыурэ къалэ жыжьэхэм ягъакIуэрт, махуэ зыбжанэ къэтыну. ПщэфIэныр къызылъыса цIыхухъуитIыр а Iуэхум тыншу дыпэлъэщырт.
Сыт хуэдэ къулыкъу пэрымытми, лэжьыгъэ иримыхьэкIами, си адэм и унагъуэр япэ иригъэщырт. Си анэми сэри абы и гулъытэр зыхэтщIэрт сытым дежи. ЗэгурыIуэрэ пщIэ зэхуащIу псэурт. Сэ усэ тхыным сытригъэгушхуэрт. Стхахэм щыщ езгъэлъэгъуамэ, къызэрыщыхъуар жиIэрти, зэрезгъэфIэкIуэнымкIэ чэнджэщхэр къызитырт.
Си анэр удз гъэгъамрэ IэфIыкIэмрэ зэи щигъащIэртэкъым. Гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуэхэр зэгъусэу дгъакIуэрт. СощIэж, зы илъэс гуэрым си адэм и лэжьыгъэмкIэ хуэмыхъуу, си анэм и закъуэ зыгъэпсэхуакIуэ ежьат. Тхьэмахуэ нэхъ дэмыкIыу, и Iуэхухэр зэхуигъэхъури, сэри сыздишэри си анэм дыкIэлъыкIуат.
Щоджэн Iэминат.
