УкъыщеджэкIэ, гупсысэр мэлажьэ
Дунейпсо литературэм и хъугъуэфIыгъуэхэр
«Гёте сыкъыщеджэкIэ, си гупсысэхэм жыджэру лажьэу щIадзэ», — итхыгъащ Толстой Лев 1863 гъэм мэкъуауэгъуэм и 2-м. Урыс тхакIуэшхуэм а псалъэхэмкIэ къиIуэтащ Гёте и тхыгъэхэм еджэ дэтхэнэ зыми и гупсысэр.
Нэмыцэ усакIуэ, гупсысакIуэ, къэхутакIуэ Гёте Иоганн Вольфганг 1749 гъэм шыщхьэIум и 28-м къалъхуащ. Германием и узэщIакIуэ нэхъ лъэщ дыдэхэм ящыщ зым игъэтIылъащ «нэмыцэ литературэм и лъэхъэнэщIэ» жыхуаIэм и лъабжьэр.
Гёте и адэм щIэныгъэфI иIэт, пащтыхьым и чэнджэщэгъуу лажьэрт. Абы и къуэр Лейпциг (1765 — 1768 гъэхэм), Страсбург (1770 — 1771) юрист, нэгъуэщI Iуэхугъуэхэми, абыхэм медицинэри хыхьэу, щыхуригъэджащ. Гёте Страсбург Гердер Иоганн щызригъэцIыхури, «Борэнрэ тегуплIэныгъэрэ» зэщIэхъееныгъэм хэтхэм ящыщ зы хъуащ. Август Карл герцогым ирегъэблагъэри, ар 1775 гъэм Веймар макIуэ. ЦIыхухэр къызэрыхуэпсалъэм щхьэкIи къимыгъанэу, Гёте щхьэгъусэ ещI удз гъэгъа мастерскойм и лэжьакIуэ Вульпиус Кристианэ. Франджы революцэ иным Гёте зэпIэзэрыту хущытащ, ауэ 1792 гъэм Вальмэ деж щекIуэкIа зауэм иужькIэ телъыджэу къиIуэтащ Франджым и революцэдзэхэм къахьа текIуэныгъэм дунейпсо тхыдэм дежкIэ иIа мыхьэнэшхуэр: «А махуэхэм абдеж къыщыщIидзащ дунейпсо тхыдэм и лъэхъэнэщIэм». Гёте и дежкIэ щхьэпэ хъуащ 1794 гъэм Шиллер къызэрицIыхуар. А зэманым Гёте и унафэщIт Шиллер 1791 гъэм Веймар къыщызэригъэпэща театрым.
Гёте нэхъ пасэу (1767 — 1769) итха усэхэм анакреонтие лирикэ жыхуаIэм и хабзэхэр нэхъ я тегъэщIапIэт. УсакIуэм и япэ тхылъыр 1769 гъэм къыдигъэкIащ. Гёте и творчествэм и лъэхъэнэщIэм 1770 гъэм къыщыщIедзэ. «Борэнрэ тегуплIэныгъэрэ» зэщIэхъееныгъэм щыхэта зэманым абы итхахэр нэмыцэ усыгъэм и фIыпIэу ябж.
Гёте и лирикэ лIыхъужьымрэ щIыуэпсымрэ зыуэ зэхэшыпсыхьарэ зэдэхъуу зэдогъуэгурыкIуэ. УсакIуэр мифологиемкIи мэIэбэри, и лIыхъужьым и псэм мыарэзыныгъэ щыукъубейхэр къытхуегъэнаIуэ. Апхуэдэ тхыгъэхэм я щапхъэхэщ, псалъэм папщIэ, усакIуэм и кIэм нимыгъэса драмэм хэт Прометей и монологыр (1773), «Гец фон Берлихинген» тхыдэ драмэу XVI лIэщIыгъуэм щыIа МэкъумэшыщIэ зауэм и пэ къихуэу екIуэкIа Iуэхугъуэхэмрэ лъахэ зэкъуаудам пщыхэм щызэрахьа щхьэзыфIэфIагъымрэ уигу къэзыгъэкIыж Iуэхугъуэхэр къыщыгъэлъэгъуар (1773). письмохэмкIэ зэхэлъхьа сентиментальнэ роман ухуэкIэм тету 1774 гъэм итха «Вертер ныбжьыщIэм телъа бэлыхьхэр» романым Гёте и лIыхъужьым и псэм игъэвхэм нэIуасэ дазэрыщыхуищIым къыдэкIуэу, нэмыцэ псэукIэм и пэжыпIэр къэзыгъэнаIуэ сурэти ди пащхьэм кърелъхьэ. Веймар Iэпхъуэным и пэ къихуэу елэжьын зыщIидза «Эгмонт» (1788) драмэм и гупсысэ нэхъыщхьэхэри «Борэнрэ тегуплIэныгъэрэ» зэщIэхъееныгъэм хэтахэр зыщIэкъуари зэтохуэ. Ар гъэпщылIакIуэхэмрэ абыхэм зыщыпэщIасэкIэ дагуэ цIыхубэмрэ яку дэлъ зэныкъуэкъурщ. Драмэр щхьэхуитыныгъэм щIэкъу бэнэныгъэм ухуезыджэ гупсысэкIэ еух.
1776 — 1785 гъэхэр Гёте и творчествэм нэхъри зыщиужьа икIи зэхъуэкIыныгъэхэр щигъуэта лъэхъэнэщ. Уи закъуэу зыкъэпIэткIэ мыхьэнэшхуэ къызэримыкIыр къыгурыIуэри, ар хуэкIуащ цIыхухэр зэкъуэувэн зэрыхуей гупсысэм: «ЦIыхум и гъунапкъэхэр» (1778 — 1781); «Ильменау» (1783). Ауэ, гуманизмэм къызыхуриджэ лIыхъужьыгъэм хуэпэжу, Гёте жеIэ цIыхум зэфIэкI ин дыдэ къызэрылъыкъуэкIыфынур («Алыхьым къигъэщIахэр» (1782). Аращ абы и Iуэху еплъыкIэхэм яхэлъ зэпэщIэуэныгъэхэр нэхъ наIуэу къэзыгъэлъагъуэри.
Гёте и IэдакъэщIэкI нэхъ цIэрыIуэ дыдэхэм ящыщщ «Фауст» трагедиер. Абы и япэ Iыхьэр усакIуэм 1808 гъэм итхащ, етIуанэр — 1825 — 1831 гъэхэм. Мы трагедием къызэщIикъуэжащ абы и пэкIэ щыIа европей узэщIакIуэ гупсысэм и зыужьыкIар. А гупсысэхэм XVIII лIэщIыгъуэм яIэну щытыкIэм и гъунэр изылъа, апхуэдэ щIыкIэкIи XIX лIэщIыгъуэм къыпэщылъхэм дахуэзышэ тхыгъэшхуэ хъуащ мыр. Трагедием и сюжетыр щызэхигъэувэм, Гёте къигъэсэбэпащ Фауст теухуа цIыхубэ тхылъыр (1587), апхуэдэуи гуащэ драмэр.
Фауст и образымкIэ усакIуэм къытхуеIуатэ цIыхум и зэфIэкIыр зэрыгъунапкъэншэр и фIэщ зэрыхъур. Гуапагъэмрэ залымыгъэмрэ игъащIэ лъандэрэ яку дэлъ зэныкъуэкъуныгъэр Iуихыну хущIокъу Гёте. Мефистофель и образым хэлъ Iейхэр Фауст къыхуосэбэп пэжыгъэм ухуэзышэ гъуэгур къэгъуэтынымкIэ. Гретхен и гъащIэмрэ къекIуэкIыкIамри Фауст и къэлъыхъуэныгъэхэм щIыпIэшхуэ щаубыд. Фауст хэтлъагъуэ гуапагъэхэр щIигъэбыдэн мурадкIэ, тхакIуэм пасэрей тхыдэми зыхуегъазэ. Фаустрэ Еленэрэ я нэчыхьыр лъэхъэнитIым я зэпыщIэныгъэм и нагъыщэу плъытэми, ар нэкъыфIэщI къудейуэ аращ — Еленэ мэкIуэдыж, я къуэри хокIуадэ. «ГъащIэри щхьэхуитыныгъэри зыхуэфащэр а тIуми махуэ къэс щIэзэуфырщ!» — аращ Гёте и трагедием и гупсысэр зыхуэкIуэжыр.
Гёте и творчествэр Урысейм куэд щIауэ щадж. Нэхъ пасэм абы и тхыгъэхэр зэрадзэкIащ Жуковский Василий, Тютчев Федор, Аксаков Константин, Огарев Николай, Лермонтов Михаил, Фет Афанасий сымэ. «Фауст»-м и япэ Iыхьэр урысыбзэкIэ зэрадзэкIауэ лIэужьыгъуэ 23-рэ щыIэщ. Псом япэ ар къызэхъулIар Губерщ, 1838 гъэм. НэхъыфI дыдэ хъуауэ ялъытэр Ходорковскэмрэ Пастернакрэ зэрадзэкIахэрщ.
Гёте 1832 гъэм гъатхэпэм и 22-м Веймар щылIащ. Гейне Генрих и псалъэхэмкIэ жыпIэмэ, «Гёте лIа нэужь нэмыцэ литературэм и «художествэ лъэхъэнэр» иухащ».
Нобэ фи пащхьэм итлъхьэ усэхэр абы зэман зэмылIэужьыгъуэхэм итхахэм къахэтхащ.
Уэрэзей Афлик,
усакIуэ, зэдзэкIакIуэ.
Сэлам щызэтхыжым
КъыпхуезгъэIуэтэнщ си плъэкIэ щэхум
Си Iупэхэм къыбжамыIэфыр нахуэу.
Зыкъэслъытэжми сылъэщу! —
Сэламехыжыр гугъущ, сыпэмылъэщу.
Къэнэщхъеинущ а напIэзыпIэм
Си лъагъуныгъэм и шэсыпIэр:
Щабэу, гуапэу къызэIусэ уи Iэпэр,
МафIэ жьэражьэу къызэбауэ Iупэр.
ЩыIащ зэман уи Iупэ IэфIым
Сигу лъащIэм щызыхищIэу мафIэ!
Уэс щIагъым къыщIэжа епэру
ГуакIуащэт етшэжьам уэршэрыр.
Хэзухуэнэжыркъым уи щхьэцым удз гъэгъа,
Къыпхуэсхьыжыркъым япэм хуэдэу сэтэней.
Гъатхэ пасэу уэсэпскIэ къыттегъам
ДиукIащ, Францискэ, и щIыIэ уейм.
ГъуэрыгъуапщкIуэ
Мэз Iувым пхырыж псыежэхым
Сыхэлъщ, толъкъуным IэплIэр хузэIусхыу.
ЗыкъызешэкIри гуапэу зэрылъэлъу,
АуаныщIу Iуожыж сыкIэлъыплъу.
Ар щIопхъуэжри, и IэплIэр къиущIыу,
ЕтIуанэ толъкъуныр къысхуопIащIэ.
ЗыкъагъэIэгъуэурэ гъуэрыгъуэу,
Насыпым и курыхыр сагъэлъагъур.
Ауэ си нэгум телъыджащэу илъ нэщхъейм
КъысфIощI нэхъ IэфI темыту мы дунейм.
ФIыуэ слъагъум и гур къысщIэмыгъуу
Зэрежьэжам иджыри сыхуощыгъуэ.
НапIэIэтыгъуэ, къэшэж дэрэжэгъуэр,
Къысхуэхьыж ар толъкъун джэгум щIыгъуу.
ЕтIуанэ толъкъунми IэплIэ къызешэкIыр,
Япэм нэхърэ зыкIи мынэхъыкIэу.
1768
Зэхуэзэгъуэмрэ зэбгъэдэкIыжыгъуэмрэ
Псэм мафIэ къыщIэнар хуэхьыжкъым си гум,
ПсынщIэу зызодзэри уанэгум,
Губгъуэ Iэхуитлъэхуитым солъадэ,
КъухьэпIэ пшэплъыр уафэ лъащIэм
къыщолыдыр.
Жэщ къэблэгъари дыжьыныфэу
Телъауэ къыр дзакIэхэм уфафэу,
Иджы хъар пIащIэу губгъуэм тегъуэлъхьакIэщ.
Жыгеижьри, жэщ Iувыр фIэлъу щхьэкIэм,
Мэзым хоплъэ, дэ тIум къытпэплъэу.
Зыщиудыгъуауэ къуакIэбгыкIэм, мэзым,
Жэщым и нэ фIыцIищэр къыттоплъызэ.
Нэщхъей IэфIкIэ уэгур игъэнщIу,
Пшэ къуацэхэм къахоплъ мазэщIэр.
Жьы хуэмым, дамэхэр игъэIущащэу,
Щхъыщхъ щэху шынагъуэ хегъэIукIыр жэщым.
КIыфIыр ещхьми иныжь шынагъуэм,
Гум къришырт уэрэд дэрэжэгъуэ,
Шыри щIэкIуэрыкIырт нэшхуэгушхуэу.
Псэр зыгъэхуабэ мафIэ гуащIэу
КъыщикъуэлъыкIырт си бгъэм гъащIэр!
Уи плъэкIэр, и мафIэм сыхисхьэу,
Си хъуэпсапIэхэм къыхосыхьыр.
Уэрат зыхуэпабгъэр псэм и хъуаскIэр,
Ухэлъу и бэуэгъуэ къэскIэ.
Мис иджы, си гъуэгуанэр ноблагъэ,
Уэри гъатхэу усхузэщIогъагъэ.
УсщIыгъущ аргуэру! Сэ усщIыгъущ! Алыхь лъапIэ!
Сэ сыткIэ къэзлэжьат жэнэтым и IэфIыпIэр?!
Ауэ! – нэхущым къызэрищIу пшэкIэплъыр,
СыкIэлъыплъу хошыпсыхьыж уи теплъэр.
Уи бам сыт хуэдэу сыкъызэщIигъаплъэрэт,
Сытым хуэдэу нэщхъейуэ укъызэплърэт!
Сыкъотэдж, си псэ зэпытхъым ныкъуэ-ныкъуэу
Къыхэнэжари уэ зызакъуэрщ…
Сыту насыпышхуэ лъагъуныгъэр!
Уи лъагъуныгъэм насыпкIэ сызэщIебгъэ!
Илъэсхэр
И илъэсхэм щIалэгъуэм
Я хьэлхэр гуапэщ, къуату дэрэжэгъуэ,
Ахэр зи ныбжьэгъум, шынагъуэ имыщIэу,
Таурыхъым хуэдэу ирехьэкIыр гъащIэр.
Илъэсхэр макIуэ, я хьэлхэм захъуэжрэ,
Зиусхьэнхэу къызэIуахмэ я къавэбжэр,
Зы гущIэгъу гуэри ящумыгъуэтыжу,
ЩIыхуэу къуата псори птрахыжыр.
1814
Псоми, дэтхэнэ зыми хуэгъэзауэ
Уэри цIыхуу укъыщигъэщIакIэ,
ЗэплъыжыIуэ нэхъ набдзэгубдзаплъэу:
Псоми уащхьэщымыкIми лъагагъкIэ,
Уи инагъыр зыкIи мынэхъыкIэ.
Бгъэвами бэлыхьхэр мымащIэу,
Насыпри зищIысыр фIыуэ уощIэ….
Аращи, си къуэш, хыумыхыж уи гугъэр,
Иджыри къухьэжакIэкъым ди дыгъэр.
Прометей
Зевс, плъэкIынущ пшэ фIыцIэ хьэлъэжьхэмкIэ
Мы дуней псор зэщIэбуфэну,
Е банэжьхэр къыпыбуду удзыжь щхьэкIэм,
ЩIалэжь цIыкIу щхьэпсу узэраныну,
Ятебгъэпщахэурэ уи губжьыр,
Къыхэптхъыфынущ жыгми къырми я лъабжьэр,
Си щIыналъэрщ узыпэмылъэщынур,
Пхуэкъутэнукъым абы тумыщIыхьа си унэр.
Къыпхуемыгъащтэу щытми зэи уи гум,
ПхуэгъэукIыфIынукъым и мафIэр си жьэгум.
Фэ, тхьэхэм, нэхърэ нэхъ мыхьэнэншэ
Дыгъэм и щIагъым сщIэркъым къыщыушу,
Зыкъыфхуагъазэурэ тхьэлъэIукIэ,
ЦIыху цIыкIум къурмэн щыфхуаукIкIэ
Я мафIэ жьэгум къыдих Iугъуэрщ
Зэрыпсэур тепщэныгъэ зыщIэвгъэщIагъуэр.
ЖыIэзыфIэщу делэ Iэджэ,
ТхьэмыщкIэу къытехуахэр ныджэм,
Зи дзыхьыр псоми езыгъэз сабий
Темытыгъатэмэ дунейм,
ЩымыIэжыххэу фхуэдэу икIэ,
ФыдыхьэжакIэт хьэрэкъуакIэ.
СыщIалэжь цIыкIуу, си делэгъуэу,
Куэд къимытIасэу, зэмыпцIауэ щхьэр,
Тезубыдауэ дыгъэм си нэ вагъуэр,
Си фIэщ дыдэу сыщелъэIукIэ тхьэм,
Си гугъэт нэ, тхьэкIумэ иIэу уафэм,
КъедэIуэфыну хуэзгъэш тхьэусыхафэм,
ИIэу гу, сэ сэщхьу гущIэгъу хэлъу,
ЕдэIуэфу тхьэмыщкIэм я псалъэм,
СытригъакIуэу залымхэм я залымыгъэм,
КъыздэIэпыкъуу къысхилъхьэну лIыгъэ.
Сакъезыгъэлар хэт пщылIыпIэм, иныжьхэм,
Уэракъэ, зи гум мафIэ лыгъэр
Мыужьыхыжу щыжьэражьэ?
Уэракъэ хуэзыщIари гуапэу фIыщIэ
Бгыщхьэм щыжеям, къэуш имыщIэу!
ПхуэсщIынуи щIыхь? Ар сытым щхьэкIэ?
Щыгъуэ зиIэм хуэбгъэудэIуа зэгуэрым и псэр,
ГууэщIу гъым хуэплъэщIыфа и нэпсыр?
Зэманырщ, хьэзабырщ мыхьыр сагъэхьу,
ЛIы къысхащIыкIыну сызыпсыхьыр.
КъозгъэхъулIакъыми уи гугъапIэр,
Уи Iэр техуакъыми уи хъуэпсапIэм,
Хэт ищIэрэ, ущIэхъуэпсынкIи хъунщ
ГущыкI хуэсщIыжауэ гъащIэм,
СыщIэпхъуэжу силъэдэжын къум нэщIым.
Хьэуэ!
Сымис сэ, мис си гъащIэр!
Сэ ноби цIыхухэр къызогъэщIыр
Сэ сэщхьыжу,
ГуфIэфу,
Щыгъуэу нэпс щIагъэжу,
Бэлыхьри дэрэжэгъуэри зыхащIэу,
Сэ сэщхьу натIэм къритхар къагъащIэу!
1774
Бгъэмрэ тхьэрыкъуэмрэ
Бгъэр, телъэтыкIри къырыщхьэм,
Шхын къилъыхъуэну зиIэта къудейуэ,
ЩакIуэм и шабзэшэ къылъэщIыхьэм
Къреудыхыр, и дамэр къутауэ.
Чыцэм хэхуэри бгъэ уIэгъэр,
Хэлъащ жэщищ- махуищыр зи кIыхьагъым,
КъыхигъэзыхьыхукIэ узым,
ЩIыгур лъэбжьанэкIэ къигъазэу.
ИтIанэ, псоми я хущхъуэгъуэ щIыуэпсыр
КъоIэзэри уэсэпскIэ,
Хуэм-хуэму къыхохьэжыр бгъэжьым и псэр.
ЩэкIуэныр иджыри илъти и гум,
Къуршыбгъэр лъэтэжыну йоIэ уэгум,
АрщхьэкIэ дамэр хуэмышэщIу,
Аргуэру щIылъэм къытохуэж гууэщIу.
ЩIэщхъу къыщыщIам нэр игъэпсыфу,
Зигъэпсэхуну IуотIысхьэ псы Iуфэм.
Нэр хуэму зэтрехри, бгъэр доплъей
Абдеж дыдэм щыдэкIей жыгейм.
Къелъагъу жыг щхьэкIэм къызэпхыплъу
Уафэм и лъащIэм дыгъэ щызэщIэплъэр,
Абы уэру кърикIут бзиипсым
Нэрынэу холыдыкIыр дыгъэ нэпсыр.
Пэмыжыжьэу я зэхуакухэм жыг щхьэкIэхэм
ТхьэрыкъуитI къыщалъэтыхь, дамэр щIаупскIэу.
Хуэму къыщотIысэххэри псы Iуфэм,
МыпIащIэу къыщакIухь пшахъуэ дыщафэм.
ИгъэкIэрахъуэурэ и нащхъуэр,
Тхьэрыкъуэм къыздиплъыхьым псыхъуэр,
Гу лъетэ и щхьэр къыфIэхуауэ
Щыс бгъэжьым, жагъуэу зиущэхуауэ.
Тхьэрыкъуэр, дамэр игъэсысу,
Йодэмэпкъауэри и гъусэм,
Ирегъэлъагъур и гур щIэгъуу,
Бгъэжьыр нэщхъейуэ зэрыщыгъуэр.
Тхьэрыкъуэ пщэхум къуршыбгъэм зыхуегъазэ:
«Ныбжьэгъу, щхьэ унэщхъейрэ апхуэдизу,
Хуиту зыплъыхьыт, дунеймкIэ зыгъази!
Дызыхуэныкъуэр дэ зы мащIэщ
Ди насыпыр ирикъуным папщIэ.
Ппэгъунэгъу дыдэуэ мыбдей,
Сыт къыщыплъагъур мы дунейм?
ИхъуреягъкIэ жыгхэр щокIыр
Жьауэ къыпхуащIурэ я щхьэкIэр.
Дыгъэ жьэражьэм ущахъумэу,
Псы ешкIурэхым иплъэу гъуджэу,
ПшэкIэплъыр къищIыркъэ телъыджэу?
МэкъупIэ щхъуантIэ алэрыбгъум
КъыщыбокIухьыр зыбгъэщIагъуэу,
Фоупсу къоIэфIэкIыр уи псэм
Удз тхьэмпэхэм ятелъ уэсэпсыр.
Щогъуэт мыбдеж ипфыни пшхыни.
Сытым щыгъуи уиIэныр гугъапIэ
Насыпу щыIэм я нэхъ лъапIэщ!
Егъэлея дыщIэмыхъуэпсу зы,
Дытехъуапхъэщ диIэм арэзы».
Абдеж, зыхуегъазэри Iущыгъэм,
Хэгупсысыхьурэ, жеIэр къуршыбгъэм:
«ГъащIэ насыпым ухуищIауэ пщалъэ,
Тхьэрыкъуэр уи акъылкIэ къызопсалъэ».
Зызгъэзэхуэжу
СогъэщIэгъуэж сыкъыщеджэжкIэ
Зэман блэкIахэм суцIырхъахэм
Унэр зыкIзыщхьэу къыщыслъыхъуэжкIэ
ТекIыжа тхылъымпIэ кхъахэр.
Си гъащIэ мащIэм и гъуэгуанэм
Си дзыхь езгъэзу си гъусар,
ЗэхищIыкIауэ си гукъанэр
Тхылъеджэм деж нэзыхьэсар…
Къэгъанэ уи пщIэншэрыпсалъэр,
Требгъэдзэну ет уи тхылъыр:
ГъащIэм къигъэув упщIэ нэрынэм
Жэуап етыныр уэращ зи къалэныр!
Си анэм деж
КъыпхуэмыкIуами Iэджэ щIауэ
Уи къуэм и сэлам е и тхыгъэ,
Уимыгугъэ щIалэм фIэжэщIауэ
Анэм хуиIэ лъагъуныгъэр.
А лъагъуныгъэр ещхьщ къыр абрагъуэу
Зи хъурзэ хьэлъэр хэлъым тенджызым,
Къытезэрыгуэми толъкъунхэр гъуагъуэу,
Яхуэмыгъэхъейуэ зы бжьизи.
Загъэзалыму, зэми къэдэхащIэу,
Толъкъунхэр къокIапсэлъэрышэ.
Къыр лъэ быдэжьыр яхухэмыгъащIэу
Толъкъун губжьахэр пщIэншэу къылърешэ.
Ар и быдагъщ си анэ лъагъуныгъэм,
Зыми лъэмыкIыу сигу иригъэхуну.
Си гъащIэ мащIэм къуэмыхьэж и дыгъэу,
Аращ си гъуэгур схуэзыгъэнэхунур.
Зэм бэлыхьхэм къыхахуу тхъурымбэ,
ЗыщигъафIэу зэм насып бзиибэм,
Уафэ щIагъым щIэлъщ си лъагъуныгъэр
Толъкъунхэм Iуамыгъаплъэу хуиту дыгъэм.
Ауэ жэщым хэлыдыкIа вагъуэу,
Уи нэ къабзитIыр наIуэу къызолъагъури,
Уи деж нахьэсыр, нызыпхахри пшэм,
Уи къуэм къыпхуиIэ лъагъуныгъэ щIэншэр.
1767
УэрэджыIакIуэ
«БжэщхьэIум къыщрагъэкIыр сыт пшыналъэ?
Сыт макъамэ къыщеуэр бжэIупэм?
Хэт уэрэдыр къэзыгъэIур ину
Къыбгъэдыхьауэ гъунэгъуу си унэм!..» —
ИщIащи унафэ пащтыхьым,
ЩIопхъуэ бейгуэлыр и щхьэр щIихьэу.
Бейгуэлыр къыщысыжым, жеIэр пащтыхьым:
«Уэрэд жызыIэ лIыжьыр къыщIэвгъэхьэ!»
«Шыкурым, зауэлIхэ, пщIэ фхузощI,
Фэри, цIыхубзхэ, Тхьэм фиузэщI!..
Хэт къэзыбжыфыр вагъуэу исыр уэгум?
Зэреджэр ахэм хэт ириубыдэфрэ и гум?
ПлъэкIэм уриджэми жэнэтым и IэфIыпIэм,
Зэтеплъхьэм напIэр, мэкIуэдыж пщIыхьэпIэр!»
Iэпэр иригъажэу шыкIэпшынэм,
УэрэджыIакIуэ лIыжьым щIеукъуанцIэ и нэр.
Нэхъ лIыхъухэм я нэр маблэ мафIэу,
ЦIыхубзхэм напIэр ирахьэх щIыкIафIэу.
Пшыналъэм итхьэкъуа пащтыхьым
Унафэ ещIри дыщэ пщэхъу къыхуахьыр.
Уэрэд дахащэм пэкIуэ фIыщIэу
Абы пщэхъур лIыжьым тыгъэ хуещIыр
Сыхуейкъым сэ уи дыщэ пщэхъум,
Къэзлэжьыркъым апхуэдэ саугъэт
НэхъыфIщ ар ети зауэлI лIыхъуу
ЗэуапIэ губгъуэм хахуэу итым.
Ет саугъэтыр IуэхутхьэбзащIэу
Бейгуэл уи Iуфэр къэзыжыхьым,
АбыкIэ нэхъри хьэлъэ щыпщIу
Жэуаплыныгъэу гъащIэм щихьыр!..
Уэрэдыр сэ жызоIэ тхьэ IэмыркIэ,
Щхьэхуиту уэгум жэнэтбзу щыушэу,
ЯгъэфIэжыну саугъэт гуэркIэ
Аракъым пшынэм уэрэд къыщIришыр.
Ауэ пхузиIэщ зы, щIэлъэIуу си пшыналъэр:
Къысхуигъахъуэ изу дыщэ фалъэм,
Гу ешам и бампIэр дригъэхуу,
Сыхъэ защIэу къикъуэлъыкI санэхур!
ЛIыжьым егъэщIейри дыщэ фалъэр
Иреф санэхури,мыпхуэдэу жеIэр псалъэ:
«Телъу берычэтыр Iэнэм,
Тхьэм къыщыхуащ и нэфI мы унэм —
Къехъуапсэу зылъэмыкIыр!
Уэри, Алыхьым и гущIэгъукIэ,
ЩIым ущопсэури тыншу,
Адрейхэми абыкIэ ядэгуашэ!»
1783
ЩакIуэм и пщыхьэщхьэ уэрэд
Фочыр сIыгъыу сокIуэ губгъуэм ситу,
Си пшапэ гъуэгур схуигъэнэхуу
Щхьэгум щыхуарзэу къысщхьэщыту
Си нэгум щIэтщ уи сурэт тхьэхур.
Зэгуэрым губгъуэм пхытша лъагъуэм
Утету ущыдыхьэкIэ псыхъуэм,
Уэ езым, къызжеIэт иумыхьэкIыу,
Си ныбжь нэхъ мыхъуми уи гум къэкIрэ?
Уи плъэкIэм зыщызыгъэпщкIуа ныбжьыр
Елъэпэуэжами и насыпым,
Уэ къыпщигъэпщкIужу и лъэужьыр,
Къилъыхъуэжрэ насыпым и псыпэр?
Сыногупсысмэ, си псэм хуохъу Iэзэгъуэ,
Абы сщхьэщехыр щыблэм и шынагъуэр
Мазэ изым сыхэплъэ и пшэкIухьым
КъысфIэщIыжу уи нэм сыщIоплъыхьыр.
1776
* * *
СщIэркъым къыздикIар мыбы сыкъэзыша
си гъуэгур,
ЩIым къыщыспсэуар къысхуэгъэкIыжкъым
си гум.
Мыбы накъыгъэм и махуэ дэрэжэгъуэм
Щызэхуозэж зэныбжьэгъужьхэу
Лъагъуныгъэр,
ГуфIэгъуэр. А тIури зыуэ зэхэшыпсыхьыжырщ
Гъынуи гуфIэнуи зыхулъэкIыжыр!
* * *
Зым яужь иту къокIуэ нэгъуэщI гуэр,
Абы къыкIэлъокIуэж нэгъуэщI зыгуэри.
ХэгъэщI уи гъуэгум, бгъэбыдауэ уи гур,
ПхыкIыф цIыху уэрым я бэзэрым.
КъыхэхуэнкIи хъунущ зыпIэжьэу,
Удз гъэгъа къипчыну Тхьэ IэмыркIэ,
Мыри зэгъащIэ — укIуэфынкъым жыжьэ,
ЖьэрыIэзэ ухъуам пцIы упсынкIэ.
* * *
ПикIуэт, худэчых щхьэлъащIэм
Зэрыкъуаншэр плъагъуми нахуэу,
Дзажэналъэм къыхихыу къыщигъэщIым,
Алыхь дыдэм ар хуэщIакъым захуэ.
ЗэфIощIыкIыр къэбгъэшыну яужь уихьэм.
Аращ, Iэдэм, къытхуэупсат абдеж Алыхьыр.
Къэбгъэшынуи зэфIэпщIыкIынуи зыпумыщIэ,
Аракъэ зэрыхъужыр езыр гъащIэр.
* * *
КIэнджэгущ зэрыщыту гъащIэр,
Щахьэхуи къыщыпхьэхуи къыпхуэмыщIэу.
Къыхуэнэжакъым куэд кIэнджэгум
Лъэр нихусыным зыщIэхъуэпсым и гур.
Ямыжагъуэу пцIы тIэкIуи яупсын,
ЖызыIи щыIэщ делэу джэгур кIэн.
КIэн джэгур къызоплъэкIри, къызоплъыр —
КъэувыIэ, къыпумыщэ адэкIэ псалъэм.
Зэрызэхэлъыр дауэ мы дунейр? Iуэхур къэсми
ди щхьэм,
ИпэкIэ дишэну къытлърехьэ,
Ауэ дыщыуэу дыщыхуам щыхупIэм,
Зы къэмыплъэну, къиIэту и напIэр.
* * *
КъызжоIэ: «Псори ихьыжащ зэманым:
ЩIыуэпсым къытхуигъэнауэ хъуар щIэину,
Гуми къинэжакъым лъагъуныгъэ,
Уеблэм тфIэIэфIу щыта хьэргъэшыргъэр.
Дуней Iэхуитлъэхуиту гъунапкъэншэм
Зэрыщыджэгуар зэгуэрым уи псэр тыншу.
ЩIыхьи дамыгъи дэрэжэгъуэ
Къуамытыжыфрэ, хыумылъагъуэу
Уи IэрыкI псоми зы гуфIэгъуэ.
ЖэщIащ мы гъащIэм хуиIа гуащIэр.
Сыт къэнэжар а псоми я пщIэу?»
«Гупсысэр, Лъагъуныгъэр — уфIэмащIэ?»
* * *
Сытым щыгъуи фIыщ ущIыгъуныр
Зи акъылым имыIэм гъунэ.
Уи Iуэхур зэIыхьами хэкIыпIэншэу,
Абы укъигъэнэнкъым жэуапыншэу.
КъыпхуищIынщи гущIэгъу, къодэхащIэу,
Ухишэжынщ аргуэру дуней гъащIэм.
* * *
Мы ди гъащIэм и унафэр зыIэщIэлъхэр
Къытщретхъухэ е къытхурепсалъэ.
Ахэр зыкIи уэим ямыщIу,
УнэIутхэм ирахьэкIыр гъащIэр.
Къыумылэжьауэ къыщошхыдэм,
Дзэр зэтекъузи, зыгъэбыдэ.
Е хуэмыфащэу къыпщытхъуми,
ЗыдегъэкIу зиусхьэным зэрыхъуу.
Зиусхьэнхэ, Алыхьым и пащхьэм
Фи къалэну жэуапыр щывохьыр,
Фыхьэзырщ фэри фхьыну бэлыхьыр,
Абы щхьэкIэ гугъущэ фемыхьмэ.
* * *
Езым хуэдэ щIы хъурейм щызекIуэу
ЖиIэфыну фыхуэза усакIуэ?
Нэхъ уэрэдыфI нэгъуэщIым иусауэ
Зиумысыжауэ флъэгъуа шыкIэпшынауэ?
Апхуэдэ цIыхухэри захуэщ зыгуэркIэ:
Ураудыхынщ пIэтам нэгъуэщIыр,
Узыхуэупсахэм псэкIи гукIи,
КIыфI къыпщащIыжынщ езым уи гъащIэр.
Сахуэзахэщ сэ цIыху зэмыщхь Iэджэм:
Къулыкъунши зи къулыкъукIэ лъаги,
Хузэхэмыхуу Iейри фIыри пфIызэхиджэ
Пэтми, зигъэIущрэ зигъэпагэу.
ИпхъэнкIыжыну блэкIам и Iэужьыр,
Къэзылъыхъуэ щыIэщ жыхапхъэщIи,
Хуэдзэлашхэми гужьгъэжьыр жыхапхъэжьым,
ПхъэнкIэфкъым жыхапхъэщIэр нэгъуэщIу.
Зэщегъэхьэж гужьгъэжьым цIыхухэр,
ХуещIыжыр зым адрейм гукъанэ.
Я мурадхэр зэрызэтехуэр
Къамылъагъужыфу я нэм.
