Лъэпкъ тхыдэм и къэхутакIуэ
ЕгъэджакIуэ щыпкъэу, хэкупсэ нэсу, тхыдэдж телъыджэу икIи къэхутакIуэ Iэзэу щытащ КъБКъУ-м и профессор, тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор Бетрожь Руслан Жэмалдин и къуэр. Лэскэн районым хыхьэ Старэ Урыху (иджы Хьэтуей) адыгэ къуажэм 1942 гъэм къыщалъхуа Бетрожьым и гъащIэ псор хуигъэпсащ лъэпкъ тхыдэр джыным, абы къикIуа гъуэгуанэр къызыхуэтыншэу зэфIэгъэувэжыным, ахэр щIэин лъапIэу щIэблэм къахуэгъэнэным. ЩIэныгъэлI цIэрыIуэр къызэралъхурэ илъэс 75-рэ ирокъу щIышылэм и 24-м.
Профессор Бетрожь Руслан Адыгэм ди тхыдэм, лъэпкъым и къекIуэкIыкIам теухуа хъыбарыжьхэм дахьэх зэпыту къэхъуащ Бетрожьыр. Къуажэм дэт курыт школым щыщIэса илъэсхэми абы гулъытэ нэхъыбэ зыхуищIыр анэдэлъхубзэ, лъэпкъ литературэ, тхыдэ предметхэрт. Ар къиуха нэужь, Руслан зыщIэхъуэпс тхыдэдж IэщIагъэм щыхуеджащ КъБКъУ-м и тхыдэ-филологие факультетым. Студент илъэсхэр купщIафIэу ирихьэкIащ Бетрожьым. ФIыуэ зэреджэм къыдэкIуэу, щIалэ жаныр сыт щыгъуи хэтт университетым къыщызэрагъэпэщ щIалэгъуалэ конференцхэм, абыхэм я утыку щиIуатэрт лъэпкъ тхыдэр джыным епха и еплъыкIэхэр. А лъэхъэнэм хуозэ Кавказ Ищхъэрэм и тхыдэм, археологием ехьэлIауэ абы зэфIиха япэ къэхутэныгъэхэр. Абыхэм Бетрожьым нэхъ шэщIауэ щыпищащ университет нэужьым и щIэныгъэм щыхигъэхъуа еджапIэм: Куржым ЩIэныгъэхэмкIэ и Академием ТхыдэмкIэ, археологиемрэ этнографиемкIэ и институтым, Джавахишвили Иване и цIэр зезыхьэм, и аспирантурэм. 1972 гъэм Бетрожьым кандидат лэжьыгъэр игъэхьэзыращ, абы ирихьэлIэу иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэр и лъабжьэу. А илъэс дыдэм ар ехъулIэныгъэкIэ Тбилиси щыпхигъэкIащ икIи «Археологие» IэщIагъэмкIэ щIэныгъэхэм я кандидат цIэр къыфIащащ.
Республикэм къэкIуэжа нэужь, Бетрожьыр щIэныгъэ лэжьакIуэ нэхъыжьу ирагъэблэгъащ Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ-къэхута-кIуэ институтым (иджы Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институт). Абы иригъэкIуэкI лэжьыгъэхэр епхат Кавказ Ищхъэрэм и тхыдэм щыщу купщIэ куу зиIэ Iуэхугъуэм. Апхуэдэхэм хилъытэу, Руслан археологие къэхутэныгъэшхуэхэр зэфIихащ Кавказыр домбеякъ (бронзэ) лъэхъэнэм щитам теухуауэ. ЩIэныгъэлIыр 1972-1982 гъэхэм жыджэру хэтащ Бахъсэн, Шэджэм пситI зэхуакум институтым къыщызэригъэпэщауэ щыта археологие зекIуэм. А къэхутэны- гъэ купщIафIэхэм къарикIуахэр щIэныгъэлIхэм къыщызэщIакъуэжащ 1984, 1985, 1987 гъэхэм дунейм къытехьа «Къэбэрдей-Балъкъэрым щекIуэкIа археологие къэхутэныгъэр (1972 — 1979 гъгъ.)». Бетрожьым абыхэм триухуауэ щытащ «Кавказым щыпсэуа лъэпкъхэм я тхыдэ жыжьэр» монографиер. Ар 1982 гъэм Налшык къыщыдэкIащ.
ЩIэныгъэлI Iэзэр дэзыхьэх къэхутэныгъэхэм ящыщт адыгэхэм я этногенезымрэ тхыдэмрэ. А унэтIыныгъэхэм епха лэжьыгъэшхуэхэу Бетрожьым зэфIихахэм хьэлэмэтагъыу яхэлъщ антропологиемкIэ, археологиемкIэ, тхыдэмкIэ, этнографиемкIэ, бзэщIэныгъэмкIэ, IуэрыIуатэмкIэ щыIэ щIэныгъэхэм ящыщ куэд абыхэм уазэрыщрихьэлIэр. Апхуэдэ щIэныгъэ къэугъуеикIэм къегъэлъагъуэ и къалэмыпэм къыпыкIа тхыгъэхэм авторым академическэ бгъэдыхьэкIэ хуиIэу зэригъэхьэзырар. Аращ абыхэм жылагъуэ, щэнхабзэ мыхьэнэ ин щIагъуэтари.
А Iуэхугъэм Бетрожьым монографие зыбжанэ триухуауэ щытащ. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, «Адыгэхэр къызэрыхъуамрэ яIа лъэпкъ-щэнхабзэ зэпыщIэныгъэхэмрэ» (Налшык, 1991), «Адыгэхэр: лъэпкъыр зэрызэфIэувамрэ игъуэта зыужьыныгъэмрэ» (Налшык, 1999) тхылъ щхьэхуэхэр, «Кыщпэк къуажэм и Iэгъуэблагъэм щыIэ гунн Iуащхьэхэр» (Москва, 1980), «Кавказ Ищхъэрэм ижь зэманымрэ курыт лIэщIыгъуэхэмрэ щекIуэкIа лъэпкъ-щэнхабзэ Iуэхугъуэхэр» (Санкт-Петербург, 2005), щIэныгъэ статьяхэр, нэгъуэщIхэри.
Ди тхыдэм епхауэ зэфIиха къэхутэныгъэхэм я купщIэ нэхъыщхьэр Бетрожьым щызэхуихьэсыжауэ щытащ «Адыгэхэм я лъэпкъ тхыдэр» зыфIища и монографие цIэрыIуэм. Ар зи лъабжьэ и доктор лэжьыгъэр Руслан утыку кърихьащ 1997 гъэм икIи РАН-м и Дагъыстэн щIэныгъэ центрым ТхыдэмкIэ, археологиемрэ этнографиемкIэ и институтым ехъулIэныгъэкIэ щыпхигъэкIащ, тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор цIэ лъагэри къыфIащащ.
Бетрожь Руслан и щIэныгъэ зэфIэкIхэм щыщыгъуазэт ди лъэпкъэгъухэр щыпсэу хамэ къэралхэми. 2009 гъэм Тыркум и «Кафдав» тхылъ тедзапIэм къыщыдэкIауэ щытащ «Адыгэхэм я лъэпкъ тхыдэр» (Анкара, 2009) лэжьыгъэ хьэлэмэтыр.
Псори зэхэту щIэныгъэ лэжьыгъэшхуэу 40-м нэс, монографие щхьэхуэу 7 хэту, и къалэмыпэм къыпыкIащ къэхутакIуэ цIэрыIуэм. ИригъэкIуэкI апхуэдиз щIэныгъэ-къэхутэныгъэ купщIафIэхэм къадэкIуэу, Бетрожь Руслан 1981 гъэм къыщыщIэдзауэ илъэс 30-м щIигъукIэ егъэджакIуэу щылэжьащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым. Профессор цIэрыIуэм пщIэрэ щIыхьрэ къыхуащIырт къыдэлажьэхэми иригъаджэ студентхэми. ЩIэныгъэм и гъуэгум щIалэгъуалэ куэд тригъэуващ абы. Бетрожьым и гъэсэнхэм къахэкIащ и лъэужьым ирикIуэ, я егъэджакIуэм, унэтIакIуэм ирихьэжьа Iуэхур адэкIи зыгъэкIуатэ щIэныгъэлI IэкIуэлъакIуэхэр.
И ныбжьыр илъэс 73-м иту, 2014 гъэм дунейм ехыжащ Бетрожь Руслан. ЩIэныгъэлI щыпкъэм, профессор цIэрыIуэм, хэкупсэ нэсым и фэеплъыр яхъумэ абы къыщIэна унагъуэм, лэжьэгъуу иIахэмрэ иригъэджа студентхэмрэ ящыщ куэдым. Апхуэдэ хэкупсэхэр бэм я гум зэман кIыхькIэ къонэ.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
