Къэбэрдей-Балъкъэрым и экономикэм и лъэбакъуэщIэ
Республикэм щрагъэжьа проектым хуэдэ Урысейм щыIэкъым
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Май районым яужь зыщихьар илъэс зыбжанэкIэ зыпэплъа Iуэхущ — абы щрагъэжьащ Кавказ Ищхъэрэм и мызакъуэу Урысей псом щынэхъ ин дыдэу полимер къабзэхэм щелэжьыну «Этана» заводым и ухуэныгъэр. Проектым и концепцэр 2010 гъэм и гъэмахуэм къыхалъхьауэ щытащ. Абы щыгъуэ ди къэралым и экспертхэм ар тегушхуауэ даIыгъатэкъым. Сыту жыпIэмэ, «Этана» предприятэм хуэдэу дуней псом щыIэр пщIы бжыгъэ зыбжанэщ, я нэхъыбэри Азием щызэгъэуIуащ. Компанием зызрипщытыр къалэнышхуэIуэти, ар псынщIэу икIи тэмэму яхузэфIэхыну фIэщщIыгъуейт.
Полимерхэр — кIэух нэгъэса зиIэ лэжьэкIэм тегъэпсыхьауэ зэтраухуэну IэнатIэ ин дыдэм и щIэдзапIэщ. И къалэн нэхъыщхьэр ерыскъы промышленностым папщIэ къыщIагъэкIыну полиэтилентерефталатыр и лъабжьэу, ВТО-м къигъэувхэм япэхъуну продукцэ щагъэхьэзырыну агрокластер къызэгъэпэщынырщ. КъищынэмыщIауэ, къэралым и Ипщэ щIыналъэхэм я экономикэм дапщэщи увыпIэ хэха щызыIыгъ промышленность псынщIэр къаIэтыжын щхьэкIэ, щэкI IуэхущIапIэхэм папщIэ полимерхэр къыщIагъэкIынущ. Компаниер полимерхэм езыр-езыру елэжьынущ, заводыр ирагъажьэмэ, абы IэнатIэщIэхэр къыдэунэхунущ. Предприятэм и Iэшэлъашэм (гектар 60-м нэблагъэм) илъэс псом хадэхэкIхэр щагъэкIыну теплицэ пщIы бжыгъэхэм, Iэщ, бдзэжьей хозяйствэм я индустриальнэ парк зэIузэпэщ къыщыунэхунущ. Ухуэныгъэм къыдэкIуэу, сабий гъэсапIэхэр, иджырей спорт комплексхэр, нэгъуэщI псэуалъэхэр хэту «Этана» заводым и лэжьакIуэхэм папщIэ ягъэтIысыну поселкэр зыхуэдэнур ягъэбелджылы. Предприятэр цIыху миным яухуэнущ, 350-р а щIыпIэм щыщщ. ЯутIыпщмэ, республикэм и цIыху мини 3,5-м нэблагъэ лэжьыгъэкIэ къызэригъэпэщынущ, щIыналъэ бюджетым илъэсым сом мелард хэхъуэу къыхуихьынущ. Проектыр и кIэм нагъэсмэ, IэнатIэщIэхэр къызэIуахынущ, абыхэми цIыху мини 5-м щIигъум лэжьыгъэ щагъуэтынущ, Къэбэрдей-Балъкъэрым хэхъуэ нэхъыбэ къыIэрыхьэнущ. Республикэм псэуалъапхъэхэр щызыгъэхьэзырхэми я фейдэ хэлъщ — ухуэныгъэм ирахьэлIэнухэм я процент 30-м нэсыр абыхэм я деж къыщащэхунущ.
— Ди жагъуэ зэрыхъущи, егъэлеяуэ дышэчыщIщ, — жеIэ «Этана» заводым и унафэщI Iэщын Сергей. — Ди проектым къэрал шэсыпIэхэр къратын и пэ къихуэу, дунейпсо экономикэм и зыужьыкIэр, Кавказ Ищхъэрэм бизнес Iуэхур зэрыщызэтеувэр илъэс зыбжанэкIэ дджащ, программэм и дэтхэнэ пунктми куууэ делэжьащ. ФIэщхъуныгъэ тхэлъти, мурадыр къыдэхъулIащ.
Нэм фIэбэр Iэм ещI
Проектыр ягъэлъагъуэу, къэрал шэсыпIэ зэригъуэтрэ илъэсым нэблэгъащ. Къэбэрдей-Балъкъэрым и Iэтащхьэ Къанокъуэ Арсен къызэрыхигъэщамкIэ, мы Iуэхур тегушхуэгъуафIэу щытакъым.
— ЗэрыжаIэщи, нэм фIэбэр Iэм ещIэ. «Этана»-м и концепцэр дгъэзэщIэн папщIэ дызыхуей псори диIэщ. IэщIагъэлI Iэзэхэр, жэрдэмыщIхэр, къызэгъэпэщакIуэ жыджэрхэр ди куэдщ. Дызытегушхуэ Iуэхур и кIэм зэрынэдгъэсынум шэч къытесхьэркъым. Ди къалэн нэхъыщхьэр инновацэ экономикэм зегъэужьынырщ. НэгъуэщIхэм дапэхъун щхьэкIэ, иджырей технологиехэр къэдгъэсэбэпын хуейщ. Агробизнесымрэ туризмэмрэ республикэм дежкIэ мыхьэнэшхуэ яIэщ. Ауэ промышленнэ IэнатIэхэр къэдмыIэту, а тIум я хьэкъкIэ цIыхухэм IэнатIэ тхуетынукъым. Абы къыхэкIыу, сом мелард 15 — 20 и уасэ «Этана» инвестицэ проект иныр гъэзэщIэн зэрыщIэддзар Къэбэрдей-Балъкъэрым и экономикэм дежкIэ хэлъхьэныгъэшхуэщ, — къигъэлъэ-гъуащ республикэм и Iэтащхьэм.
«Этана» заводыр щаухуэну щIыпIэр къыхэхынми зэманыфI ихьащ. И Iэшэлъашэм щызэтраухуэну мэкъумэш кластерымрэ социальнэ псэуалъэхэмрэ папщIэ щIыIэнэщIышхуэ хуейт. Абы ухуакIуэ техникэм хуиту зыщигъазэу, иужькIэ лэжьакIуэхэмрэ поселкэм щыщхэмрэ тыншу щызекIуэу щытыпхъэт.
— Осетие Ищхъэрэм и гъунапкъэм пэмыжыжьэу хуэфащэ щIыпIэ Май районым къыщыдгъуэтат. Ауэ ар жьэгъущIэс щIыпIэт, мэкъумэш щIапIэт, хъупIэти, абы деIусакъым. Къамыгъэсэбэп, хъер къэзымыт щыIэти, ар къыхэтхащ. Псы гъужам хуэзати, псыхъуэр нэгъуэщIыпIэкIэ тшащ, IущIапIэхэр дэтщIеящ, нэпкъхэр дгъэбыдащ, псы гъэкъэбзапIэхэр дыухуащ, зэфэну псымрэ IэнатIэм къыщагъэсэбэпынумрэ я къыщIэшыпIэхэр щхьэхуэу дубрууащ, ток кIапсэхэр дыукъуэдиящ. Апхуэдэу заводым екIуэлIэну гъущI гъуэгум и лъабжьэр дгъэбыдащ, — жиIащ Iэщын Сергей. – Инфраструктурэм пыщIа лэжьыгъэхэр щрагъэкIуэкIыну щIыпIэхэр гъэхьэзырыным сом мелардрэ мелуан щитхум нэблагъэ хэтлъхьащ. Мыбдеж щыпсэунухэм, щылэжьэнухэм, щеджэнухэм, сабий щызыпIынухэм я сэбэп зыхэлъхэри къыдолъытэ. Ахэр япэ идгъэщ Iуэхугъуэхэм ящыщщ.
Къэгъэлъэгъуапхъащ «Этана» заводым и унафэщIхэр Май районым щыпсэухэм тIэунейрэ зэрахуэзар икIи абы щыгъуэ псори зыгъэпIейтей упщIэ къызэрагъэувар. Апхуэдэщ экологием ехьэлIар. Ерыскъы, щэкI промышленностым папщIэ полиэтилентерефталат полимер къабзэу илъэсым тонн мин 486-м нэблагъэ къыщIагъэкIынущ. Урысей рынокым дежкIэ ар къызэрымыкIуэу бжыгъэшхуэщ. Апхуэдизым зэраныгъэ къашэнкIэ мышынэ. Абыхэм шынагъуэ зэрыпымылъыр цIыхухэм гурагъэIуащ. Къапщтэмэ, Корей Ипщэм апхуэдэ предприятэм и Iэшэлъашэм нартыху къыщагъэкI, нэгъуэщI къэралхэм заводхэм я гъунэгъубзэу жылагъуэхэр щопсэу. Абы щыгъуэми, предприятэ щхьэхуэхэр зытетыр илъэс 30 и пэкIэ щыIа технологиехэрщ. «этана» заводым къыщагъэсэбэпынур дуней псом щынэхъыфI иджырей технологие пэрытхэрщ. ЗэгурыIуэныгъэм ипкъ иткIэ, Европэм щыщ я дэрэгъухэм я къэхутэныгъэщIэхэр зэпсэлъэныгъэ лей хэмыту, Къэбэрдей-Балъкъэрым и проектым хагъэхьэнущ. Арами, IэщIагъэлIхэм къызэралъытэмкIэ, «Этана» заводым къыщагъэсэбэпыну технологиехэм къапэхъун иджыри дяпэ илъэс 50-кIэ къахуэгупсысынукъым.
— Экологие экспертизэ едгъэкIуэкIри, абы кърикIуам щIыпIэм щыпсэухэр хэдгъэгъуэзащ. Зэрыщыту химие промышленностым ди IэнатIэм нэхъ къабзэ яхэткъым. Абы кIэрыхубжьэрыху иIэнукъым, фIей лъэпкъ хьэуам хиутIыпщхьэнукъым. Iугъуэ икIыпIэ закъуи заводым хэтщIыхьынукъым. Предприятэм и зэран экологием зэрекIынур шэщIауэ ягъэлажьэ къалэ автобусипщI хуэдизыр къабзагъэм зэрегуауэм ебэкIынукъым. Дызэрылэжьэнур кIэух нэгъэса зиIэ технологием тетущ. Лей къэхъунур биопланктон куэд зыхэлъ псырщ. Абы осетр бдзэжьей щыбгъэхъуну уасэ иIэкъым, апхуэдизу къабзэщи! — къыхигъэщащ заводым и унафэщIым.-Экологием пыщIауэ Май районым щыпсэухэр зыгъэпIейтей нэгъуэщI зы Iуэхугъуэми сыкъытеувыIэнут. Продукцэм и къабзагъэр къызэралъытэр абы ацетальгиду хэлъыр зыхуэдизырщ. Зы бжыгъэ (единицэ) закъуэм тещIыхьауэ апхуэдэу хэлъыну хуит ящIыр дэ и зэхуэдитIкIэ дгъэмэщIащ.
Республикэм зеузэщIыж
Къэбэрдей-Балъкъэрым и властхэм къыдаIыгъри, щIыпIэм щыпсэухэм я арэзыныгъэ хэлъу, «Этана»-м ЕвропэмкIэ игъэзащ. Абы дэрэгъу къыхуэхъуащ жыр мыулъий пIащIэхэр, гъущIым зэрелэжь станокхэр, лифтхэр, эскалаторхэр къыщIэгъэкIынымкIэ дуней псом щыпашэ «Thyssenkrupp Uhde Gmbh» промышленнэ нэмыцэ концерн лъэрызехьэр. «Этана»-м чэнджэщкIэ къыдэIэпыкъуащ «Pricewaterhouse Coopeers» дунейпсо консалтинг, аудит компание цIэрыIуэр. Предприятэм и адрей проектхэри щыпхигъэкIкIэ, чэнджэщэгъу нэхъыщхьэу ар къищтэну и мурадщ. «Этана»-м къыдэлэжьэну хьэзырщ мэкъумэш, ерыскъы, щIыдагъэ, химие, ухуэныгъэ, технологие IэнатIэхэмкIэ дуней псом щыпэрыт «Янсен Депперинк» (Нидерландхэр), «Бюллер АГ» (Швейцарие), «Лотте Кемикал» (Корее республикэ), «Хитачи Плант Технолоджис» (Японие), «Удэ Инвента Фишер», «Ренейссанс Констракшн» (Тырку) компаниехэр, нэгъуэщIхэри.
«Этана» заводым и ухуэныгъэр гуфIэгъуэ щытыкIэм иту щрагъажьэм абыхэм я лIыкIуэхэр, Къэбэрдей-Балъкъэрым и Правительствэм, республикэм и жылагъуэ организацэхэм щыщхэр, депутатхэр кърихьэлIащ. Ахэр ирикIуащ километри 8 хъууэ а щIыпIэм екIуалIэу яухуа гъуэгущIэ екIум. «Казачья» зыфIаща а гъуэгур Къэбэрдей-Балъкъэрым и уэрам нэхъ кIыхь дыдэщ.
Иджырей IуэхущIапIэр щагъэувыну щIыпIэм деж зэрызэдэлэжьэнумрэ зэрызэдэIэпыкъунумрэ теухуа зэгурыIуэныгъэ щызэращIылIащ. Абы Iэ щIадзащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и Iэтащхьэ Къанокъуэ Арсен, «Этана» ООО-м и унафэщI Iэщын Сергей, «Thyssenkrupp Uhde Gmbh» компанием и директорхэм я советым щыщ Лазаридис Савас сымэ. ИужькIэ зэIущIэм хэтхэр техникэ хьэлъэхэр щиувыкIа щIыпIэм кIуащ икIи Къанокъуэ Арсен «Фынежьэ» зэрыжиIэу, ухуакIуэхэм лэжьыгъэм щIадзащ.
— «Этана»-м республикэм и социально-экономикэ зыужьыныгъэм дежкIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ, — къигъэлъэгъуащ КъБР-м и Iэтащхьэм. — Къэбэрдей-Балъкъэрым нобэ жыджэру икIи зэпIэзэрыту зиужьу жыпIэ хъунущ. Ар и фIыгъэщ къэралымрэ республикэм экономикэмкIэ и Инвестицэ фондымрэ къызэрыддэIэпыкъум. КIэщIу жыпIэмэ, зыдоузэщIыж! Зытедухуам тету мы куейм экономикэ щIыпIэ хэха къыщызэдгъэпэщмэ, зи щхьэ хущытыж IэнатIэщIэу 16-м нэблагъэ иджыри «Этана»-м къыдэунэхунущ. Экономикэ щIыпIэ хэхар зытещIыхьар агроиндустриальнэ паркым и предприятэхэм кърахьэлIэ псоми мыбдеж щелэжьынырщ, езыхэм ягъэхьэзырыж ашык зэмылIэужьыгъуэхэм ирагъэзагъэу сатум гъэкIуэнырщ. Япэрауэ, нэгъуэщI команиехэм я деж хьэпшып щхьэхуэхэмрэ сырьемрэ къыщащэху нэхърэ ар куэдкIэ нэхъ фейдэщ. ЕтIуанэрауэ, дыубзыхуа псори зэдгъэхъулIэмэ, илъэси 5-10-м къриубыдэу цIыху мин 16-м нэсым лэжьыгъэ тхуетынущ.
Проектым мыхьэнэшхуэ зэриIэр къигъэлъэгъуащ ухуэныгъэр езыгъэжьахэм яхэта, Урысейм и Президентым деж хьэрычэтыщIэхэм я хуитыныгъэхэр хъумэнымкIэ щыIэ уполномоченнэ Титов Борис.
— Къэбэрдей-Балъкъэрыр жыджэру зызыужь, зи мылъку къыхэзылъхьэну хуейхэм щытыкIэфI къыхузэзыгъэпэщ, инвестицэ Iуэхур тегушхуауэ щыпхагъэкI щIыналъэ нэхъыфIхэм ящыщщ. Туризмэм и мызакъуэу, промышленнэ IэнатIэхэм мылъку зэрыхалъхьэр тэмэмщ. Къэралым и экономикэр къызэзыгъэпэщынури аращ. Республикэм и социальнэ зэIузэпэщыныгъэр экономикэм хуащI инвестицэ хэлъхьэныгъэм зэрелъытар Къэбэрдей-Балъкъэрым и унафэщIхэм къазэрыгурыIуэм сыщогуфIыкI. Аращи, мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхугъуэм — «Этана»-м и ухуэныгъэр зэрырагъэжьам теухуа хъуэхъур щIыналъэм и унафэщIхэм, инвесторхэи, хьэрычэтыщIэхэм я мызакъуэу, Къэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэу цIыху къызэрыгуэкIхэми ялъос. Сыту жыпIэмэ, «Этана»-м итыну налогхэм щыщ Iыхьэ социальнэ программэхэмкIэ абыхэми хухахынущ.
Псалъэм къыдэкIуэу
«Этана» проектыр зытещIыхьар Къэбэрдей-Балъкъэрым и экономикэм лъабжьэ быдэ къыхузэгъэпэщыным и закъуэкъым, атIэ ирагъэжьа ухуэныгъэм къедза щIыпIэм хыхьэ жылагъуэхэм социальнэ IэнатIэхэм зыщрагъэужьынущ.
Епископ Феофилакт заводыщIэм щылэжьэнухэр зыдэс поселкэм накъыгъэ кIуам щыIащ, фIыщIэшхуэ зыбгъэдэлъ Радонежскэ Сергие и щIыхькIэ члисэ щагъэувыну щIыпIэм жор трищIащ. Ар абдеж щагъэтIысыну къуажэр зэIузэпэщ щыхъуну 2015 гъэм ирихьэлIэу къызэIуахынущ.
— Ижь-ижьыж лъандэрэ Урысейм япэ щIыкIэ Тхьэ унэ — члисэ щаухуэ. ИужькIэщ щIыпIэр зыхуей щыхуагъазэр, Тхьэшхуэри псомкIи къадоIэпыкъу, — къыхигъэщащ епископым. — Мыбдеж члисэ зэрыщагъэувынур ди адэжьхэм къадекIуэкI хабзэхэмрэ XXI лIэщIыгъуэм и иджырей технологие нэхъыфI дыдэхэмрэ зэпызыщIэну Iуэхугъуэщ. Ар Тхьэм фIэкъабылщи, члисэми, поселкэми, предприятэми я къакIуэнур дахэщ!
Сабийхэр хъумэным и дунейпсо махуэм и щIыхькIэ, «Этана»-м и унафэщI Iэщын Сергей Октябрьскэ поселкэм, Сарскэ, Пришиб-Балъкъ къутырхэм щыщ сабийхэр мэкъуауэгъуэм и пэщIэдзэм зэхишащ. Май къалэм ЩэнхабзэмкIэ и унэм и гупэм деж абыхэм щахуигъэхьэзыра нэгузегъэужь Iуэхугъуэ гукъинэжхэм ныбжьыщIи 100-м щIигъу хэтащ. Шар гъэпщахэмкIэ, тыгъэхэмкIэ, фIыуэ ялъагъу морожнэхэмкIэ дэтхэнэ сабийри игъэгуфIащ.
2013 гъэм мэкъуауэгъуэм и
20-27-хэм къыдэкIа «Комсомольская правда — Северный Кавказ» газетым къитхыжащ.
