Къырыр яхузэрыгъэгуэшыркъым
Илъэс 300 ирикъуащ Утрехт мамыр зэгурыIуэныгъэм Iэ зэрытрадзэрэ. Абы ипкъ иткIэ, Гибралтарыр Инджылызым ей хъуащ.
Мы Iуэхур Iэтауэ щагъэлъэпIащ цIыху мин 30 щыпсэу икIи езыхэм я автономие куум Британиер и шэсыпIэу къэзылъытэ гибралтархэм. Абыхэм я дежкIэ ар щытщ хытIыгур политикэ и лъэныкъуэкIэ хамэ унафэм щIэмытыныр, и экономикэр зэщIэгъэгъэныр къызэзыгъэпэщ къарууэ. Ауэ Испанием къелъытэ Гибралтарыр илъэс 300 хъуауэ пщылIыпIэм иту. Иджыблагъэ газет гуэрым зэритхащи, мы Iуэхур щытщ «ЕС-мрэ НАТО-мрэ зэдыхэт къэралхэр зэщызыгъэIейуэ».
Гибралтарым щекIуэкIащ илъэс 300 и пэкIэ щыIа инджылыз фащэхэр зыщыгъа зауэлIхэм я парад, гуфIэгъуэ зыкъэгъэлъэгъуэныгъэхэр, газетхэм къыщытрадзащ Утрехт зэгурыIуэныгъэм и япэ напэкIуэцIым и сурэтыр.
Испанием блэкIамрэ иджырей лъэхъэнэмрэ зэзыгъапщэ тхыгъэ зыбжанэм къыфIигъэкIакъым. Абыхэм я тегъэщIапIэр Гибралтарыр Инджылызым и колониеу къызэрынэжырщ.
Испанием и ЦIыхубэ партым 2011 гъэм и кIэм властыр IэщIыхьа иужь, абы Гибралтарым егъэщIылIауэ иригъэкIуэкI политикэр зытещIыхьар нэгъуэщI къэрал IуэхухэмкIэ министр Гарсия-Маргальо Мануэль британ депутатхэм ящыщ зым жриIа мы псалъэхэрщ: «Гибралтарыр зейр Испаниерщ!» Абы лъандэрэ властхэм Инджылызыр къыхураджэ Гибралтарыр зейм теухуа зэпсэлъэныгъэхэм щIадзэну. Абы щыгъуэми, Мадрид Гибралтарым щхьэкIэ жеIэ «Европэм и щIыналъэм къина иужьрей колониеу». Иджы абы идэжыркъым нэхъапэм властыр зыIэщIэлъа социалистхэм я правительствэм щIызэдауэ гъунапкъэ Iуэхухэм теухуа зэпсэлъэныгъэхэр лъэныкъуищми — Испанием, Инджылызым, Гибралтарым — я лIыкIуэхэр хэту ирагъэкIуэкIыну къыхилъхьауэ щытари. Иджы абы къегъэув Лондонрэ Мадридрэ фIэкIа зэмыпсэлъэну е а зэпсэлъэныгъэхэм Гибралтарым и гъунэгъу Андалусие автоном областыр хагъэхьэну. ХытIыгум и правительствэм а жэрдэмитIри зэрыдимыIыгъам къыхэкIыу зэпсэлъэныгъэ гуэрхэри екIуэкIакъым.
АрщхьэкIэ щIызэпсэлъэн щхьэусыгъуэ щыIэщ. Псом хуэмыдэу щIызэгурымыIуэр лъэныкъуэхэм езыхэм я щIыналъэхэм къегъэщIылIа псыхэм я гъунапкъэу къалъытэхэр зэрызэщхьэщыкIырщ. Испанием жеIэ Инджылызым ирищIылIа Утрехт зэгурыIуэныгъэм ипкъ иткIэ, абы хытIыгум щыщ Iыхьэрэ тенджыз кхъухь тедзапIэмрэ ей хъуауэ. Аркъудейщ. АрщхьэкIэ Гибралтарым трегъащIэ езым и Iуфэм мили 3 хуэдизкIэ къыIуту псыр иджырей хабзэхэм къезэгъыу ейуэ. Испанием и правительствэм иукъуэдий лъэбакъуэм зыдезыгъэкIу испан жылагъуэ гъунэгъухэм я цIыхухэм бдзэжьей къыщаубыд хытIыгум метр 500-кIэ нэхъ пэмыжыжьэу. Инджылыз тенджыз полицэм ахэр ирехужьэж. ИтIанэ Испанием щIыпIэм егъакIуэ IэщэкIэ зэщIэузэда кхъухьхэр. Абыхэм къагъэлъагъуэ бдзэжьеящэхэм ядэIэпыкъуну зэрыхьэзырыр. Лъэныкъуэхэр зэпэщIэувэнкIэ шынагъуэщ.
Иджыблагъэ Гибралтарым и властхэм къаугъэ къаIэтащ Испанием и къарухэр хытIыгум и лъэныкъуэкIэ къэуауэ ягъэIури. Иужьрейхэм ар пцIыуэ жаIащ. Ауэ, итIани, Гибралтарым и министр нэхъыщхьэ Пикардэ Фабиан и псалъэхэм трищIыхьри, Инджылызым и премьер-министр Кэмерон Дэвид Брюссель ткIийуэ щыжиIащ Испанием и властхэм ирагъэлейуэ.
Гибралтарым егъэщIылIа къаугъэм уэгури къызэщIеубыдэ. Испанием къилъытэркъым ар Европэм и зэхуэдэ уафэу. Хэбгъэзыхьмэ, спортри — Испаниер зэгуигъэпащ Гиб- ралтарыр УЕФА-м зэрыхагъэ- хьам.
АрщхьэкIэ нэхъыбэ дыдэу щIызэгурымыIуэ Iуэхущ Гибралтарым щызекIуэ налог хабзэр. Испанием къелъытэ абы ипкъ иткIэ хытIыгур щIэпхъаджагъэ IэмалхэмкIэ зэрагъэпэща мылъкур зрашалIэ щIыпIэм хуэкIуауэ. Испанием и правительствэм шэч ещI Гибралтарым и ВВП-м зэрызричар абы и фIыгъэу.
Апхуэдэу испан властхэр тогузэвыхь Гибралтарыр наркотикхэр Европэм зышэ бзаджащIэхэм я куэбжэ зэрыхъуам.
Испан IэщIагъэлIхэм къалъытэ мы зэманым а пащтыхьыгъуэм Гибралтарыр IэщIыхьэжынкIэ Iэмал гуэри щымыIэу. Британием и правительствэм и Iуэху бгъэдыхьэкIэм и захуагъэм шэч къытепхьэну гугъущ: «Дэ дыарэзыщ хытIыгум щыпсэухэм я нэхъыбэм я фIэфIыныгъэм тету Гибралтарым егъэщIылIа Iуэхур зэфIэдгъэкIыну». Гибралтарым щыпсэухэм Испаниер къыхахыным ущIыщыгугъын щыIэкъым: цIыхухэм зэреупщIам къигъэлъэгъуащ хытIыгум щыпсэухэм я процент 95-р Испанием зэрахуэмейр. Щхьэусыгъуэр къызэрыгуэкI дыдэщ: Гибралтарым и цIыхум зы илъэсым хэхъуэу еврэ мин 47-рэ Iэрохьэ, ауэ и гъунэгъу Андалусием ар зэрыщыхъур мин 17 къудейщ. Апхуэдэу къэлъытэн хуейщ Лондон Гибралтарыр иIыгъыным ахъшэ гуэри зэрытримыгъэкIуадэр.
Пэжщ, щытыкIэм зихъуэжынкIэ хъунущ Англиер Евросоюзым хэтыным е хэмытыным теухуа референдумым иужькIэ. Лондон ЕС-м хэкIмэ, Гибралтарыр пыкIынущ а зэгухьэныгъэм къикIыу къыIэрыхьэ субсидиехэм. ИтIанэ и экономикэр зэIыхьэнущ.
ФщIэн папщIэ
Зи щIыналъэм и дамыгъэу Къыр лъагэр щыт Гибралтарым и тхыдэр илъэс минищэм щIегъу. Ар цIыхухэр нэхъ пасэу зыдэтIыса щIыпIэ нэхъыжь дыдэхэм ящыщщ. Археологхэм къалъытэ илъэс мин 24-рэ и пэкIэ, кIуэдыжыху, мыбы неандертальцхэр щыпсэуауэ. Финикийхэм я тхыдэм щIидзащ ди эрэм и пэкIэ 950 гъэм. Карфагенянхэри урымхэри Къырым къэкIуащ, мыбыи щыпсэуащ.
Рим империер лъэлъэжа иужь, Гибралтарыр 711 гъэм маврхэм яубыдащ. 1309 гъэм Кастилие пащтыхьыгъуэм хытIыгур IэщIыхьащ, 1333 гъэм IэщIэкIащ, 1462 гъэм аргуэру иубыдыжащ. ИужькIэ щIыналъэр испан пащтыхьыгъуэм щыщ хъуащ. 1704 гъэм хытIыгур Инджылызымрэ Нидерландхэмрэ я флотым иубыдащ. Утрехт зэгурыIуэныгъэм ипкъ иткIэ, Гибралтарыр Инджылызым и колоние 1713 гъэм хъуащ икIи уващ ар Тенджыз Курыхым щиIэ быдапIэу. ХVIII лIэщIыгъуэм Испаниемрэ Инджылызымрэ щызэзауэм хытIыгур зыбжанэрэ къаухъуреихьащ, арщхьэкIэ къахуэщтакъым.
Мы зэманым Гибралтарыр Инджылызым и тенджыз адрыщI щIыналъэщ. Къэралым и Iэтащхьэр пащтыхь гуащэ Елизаветэ ЕтIуанэрщ, абы и цIэкIэ унафэ щызыщIыр губернаторырщ.
Гибралтарыр ЕС-м хэтщ БританиемкIэ. Абы щыгъуэми, къылъэIэсыркъым а зэгухьэныгъэм и мэкъумэш политикэмрэ шенген зэгурыIуэныгъэхэмрэ.
ХытIыгум щопсэу цIыху мин 29-рэ. Абыхэм я нэхъыбэр инджылызхэрщ, испанхэрщ, португалхэрщ, урымхэрщ, журтхэрщ. Къыщагъэсэбэп къэралыбзэр инджылызыбзэщ.
Докучаев Дмитрий.
«Эхо планеты»
