Вэрмахуэ Гуащэ и гуащIэр
1933 гъэм СССР-м и цIыхубз тракторзехуэхэм я бжыгъэр мин тIощIрэ тхум нэсат. Ахэр вэрт, сэрт, Iуэрт. А зэманым къэрал псом цIэрыIуэ щыхъуа Ангелинэ Пашэрэ республикэм япэу цIыхубз трактор бригадэ къыщызэзыгъэпэща Жыгун Фаризэтрэ я хъыбархэр зэхиха нэужь, Аруан къуажэм щыщ бзылъхугъэ ныбжьыщIэ Вэрмахуэ Гуащэ тракторым хуеджэну мурад ещI икIи 1936 гъэм Налшык МТС-м макIуэри, мазих курсхэр къеух. СТЗ тракторыщIэм тесу къэзыгъэзэжа цIыхубз цIыкIум зэхэгъэкIыныгъэшхуэ къыпэплъэрт — цIыхухъухэм къакIэрымыхуу, уеблэмэ, ехьэехуэу лэжьэн хуейт. ИкIи, куэд дэмыкIыу, и зэфIэкIыр наIуэ къэхъуащ: къэдабэ фIыцIэ дахэу щIыгулъыр зэрихьэрт, хьэсэхэр сэным хуигъэхьэзырырт, гъавэ Iуэгъуэм дэтхэнэ хьэдзэми хуэсакъырт. Псэ зыIутри зыIумытри зыгъашхэ щIым лъагъуныгъэ кIэншэ зэрыхуищIар бэянт.
Хэку зауэшхуэр къыщыхъеям Вэрмахуэ Гуащэ тракторым зэрышэсрэ илъэситху ирикъуат. Мысостей щыщу щIалэ 250-рэ фронтым кIуати, колхоз лэжьыгъэ псори лIыжь-фызыжьхэмрэ цIыхубзхэм-рэ я пщэ дэхуат. Гъэр къежьэнутэкъым, и пIалъэм фIэкIмэ, гъавэ яIэнутэкъым. Ар къалъытэри, цIыхубз жэрдэмщIакIуэхэу Нэгъуей КIутIэ, Щынахъуэ ХъуатIэ, ХьэцIыкIухэ Мадинэт, ФатIимэт, Къуэшэжь Мэржан, Къардэн Марифэт, Иуаз Афужан сымэ тракторым тотIыс-хьэ. НыбжькIэ нэхъыжьу гупым хэтыр Гуащэти, ар бригадиру хах.
1941 гъэм и бжьыхьэр гъущэт икIи хуабэти, жэщи-махуи хъыджэбзхэр вэрт. Нэмыцэ кхъухьлъатэхэр гъуагъуэу къащхьэщыхьэу бомбэхэр къыщыхадзэкIэ, вагъэмбэкъум зыдадзэрт, сабэмрэ гъуэзымрэ зэрыщхьэщыкIыу, тракторым шэсыжырти, лэжьыгъэм пащэрт. А махуэхэм ящыщ зыр игъащIэ псокIэ Гуащэ и гум къинат. Еша-елIауэ, тIэкIу загъэпсэхун я мураду хъыджэбз тракторзехуэхэр я деж кIуэжырт. Къуажэм дыхьэжа къудейуэ, щIэфиихьыжу фашист кхъухьлъатэхэр къащхьэщохьэри, бомбэхэр къыхадзэу хуожьэ. Пщэщэхэр зэбгрож, куэбжэ гъунэгъухэм долъа- дэ, кIэнауэм зыдадзэ. Ауэ Къуэшэжь Мэржан, зигъэпщкIуну хунэсакъым, ибгъу дыдэм бомбэр къыщыуэри, зэшэзэпIэу иукIащ.
1943 гъэм и щIышылэм бийр къуажэм дахужащ. Зыпэплъэр арати, я техникэр лэжьыгъэм хуагъэхьэзырри, Вэрмахуэ Гуащэ зи пашэ трактор бригадэр гъатхэ пасэм губгъуэм ихьэжащ икIи ТекIуэныгъэр къагъэблагъэу псэемыблэжу фронтым хуэлэжьащ. Зауэ нэужьми тракторым къехакъым — цIыхубэ хозяйствэр зэтегъэувэжын хуейт, щIакхъуэншэу ар къыпхуэIэтыжынутэкъым. Къэзыгъэзэжа щIалэхэм щапхъэ яхуэхъуу, зыгъэпсэху имыIэу, и зы лэжьэгъуи блимыгъэкIыу Гуащэ губгъуэм итащ. Щымэжа- лIи, жей щыхуэныкъуи къикIуэтакъым, тегушхуауэ, ищIэр фIэмащIэу илъэс 32-кIэ жырышыр къигъэIурыщIащ, и гуащIи и IэфIи мысостеищIым иритащ.
Къэралым и лIыщхьэ Сталин Иосиф илъэс 70 зэрырикъум и щIыхькIэ, 1949 гъэм Мэзкуу, Кремлым щекIуэкIа гуфIэгъуэ зэIущIэшхуэм Къэбэрдей лъэпкъым и цIэкIэ цIыхуищ хэтащ. Ахэр КъАССР-м и Министрхэм я Советым и Тхьэмадэ Къазмыхь ИсраIил, Налшык МТС-м и трактористкэ Вэрмахуэ Гуащэ, Кировым и цIэр зезыхьэ колхозым и шы фермэм и унафэщI, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь Щоджэн ТIэлашэ сымэщ. КъызэрыгуэкI бгырыс бзылъхугъэм дежкIэ ар пщIэшхуэт. Гуащэ къызэриIуэтэжамкIэ, ди лъэпкъым къыб- гъэдэкIыу абы тыгъэ хуащIат зи сэшхуапIэмрэ зи кIымрэ дыщэкIэ, дыжьынрэ пыл къупщхьэкIэ гъэщIэрэщIа, жырым къыхэщIыкIа сэшхуэ.
ГущIэгъушхуэ зыхэлъ цIыхубз гуапэт Вэрмахуэр. Хэку зауэшхуэр иухыным куэд имыIэжу, сабииплI зеиншэу къонэри, и шыпхъу ФатIимэт дунейм йохыж. Ахэр пIыныр Гуащэ и пщэм щыдэхуэм, нэгъуэщIхэм иримыгъэхъуапсэу псори къигъэтэджащ. Апхуэдэу Сыбыр щыщ Шулякинэ Тамарэ хъыджэбз зеиншэ цIыкIур зришалIэри, ари узыншэу къигъэхъуащ, иригъэджащ, Налшык педучилищэр къригъэухащ. Нобэ Алтай крайм егъэджакIуэу щолажьэ.
Хэкумрэ цIыхубэмрэ я пащхьэм щиIэ фIыщIэхэм папщIэ, республикэм щыяпэ цIыхубз тракторзехуэхэм, гъавэгъэкI цIэрыIуэхэм ящыщ Вэрмахуэ Гуащэ «Лэжьыгъэм и Бэракъ Плъыжь» ордену тIу, «ЩIыхьым и Дамыгъэ», орден, «1941-1945 гъэхэм екIуэкIа Хэку зауэшхуэм и лъэхъэнэм къигъэлъэгъуа гуащIэдэкI лъагэм папщIэ» медаль, нэгъуэщI дамыгъэ лъапIэхэр къыхуагъэфэщащ. КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм, район, къуажэ советхэм я депутату щыщыта илъэсхэм жылагъуэ лэжьыгъэшхуэ ирихьэкIащ, 1951 гъэм Мэзкуу щызэхэта мамырыгъэм и телъхьэхэм я Ещанэ Союзпсо съездым ди республикэм и цIэкIэ хэтащ. Мыри щIыдгъужынут. Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ ЩоджэнцIыкIу Iэдэм и «Софият и гъатхэ» повестым и лIыхъужь нэхъыщхьэм и прототипыр Вэрмахуэ Гуащэщ.
«Бэм я фIыгъуэм хущIэкъурщ пщIэ зыхуэфащэр», — жиIэрейт псэухункIэ фIым телэжьа бзылъхугъэ щыпкъэми, а и псалъэ лъапIэхэр езы Гуащэ къылъысыжащ.
Аруан Алий.
