Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
ГущIагъщIэлъыр къэзытIэщIыф
Пшынауэ Iэзэ, УФ-м и цIыхубэ артисткэ Къашыргъэ КIурацэ къызэралъхурэ нобэ илъэси 115-рэ ирокъу
Нартхэм я анэ Сэтэней, Мэлычыпхъу, Къашыргъэ КIурацэ. Адыгэ тхыдэм щызэпыщIауэ слъагъу цIыхубзщ ахэр. Нарт уэрэдхэм Сэтэней гуащэр къыхощ цIыхухэр зыхуэхей зэфIэкI ин зиIэ бзылъхугъэу. АтIэ хэт жиIэфын Къашыргъэ КIурацэ и пшынэм къиIукI макъамэхэр мытелъыджэу?! Мэлычыпхъу, и Iущагъымрэ и Iэзагъымрэ абы хэмылъамэ, макъ зэщIэжьыуэхэр пшынэбзэ дахэ хъууэ КIурацэ хузэкIэлъыхьынт?!
Къэбэрдейм сыт зэмани иIащ пшынауэ Iэзэхэр: Къэжэр Индрис, Хьэщхъуэжь Хъунэ, Амщокъуэ Мухътар, ТIэш ЛэкIушкэ, Тенджыз НэIиб, ПщыхьэщIэ Мухьэжыр, Къуэдз Михаил, Мэкъуауэ Владимир, Амщокъуэ Сэфарбий, Хьэпажэ Заудин, Борий Линэ, Уэрэзей Лидэ. Ди гуапэ зэрыхъунщи, абыхэм ящыщ дэтхэнэ зыми и цIэр тхыдэм къыхэнащ, зэфIэкI зиIэ, зи лъэпкъ гъуазджэм хэлъхьэныгъэ хуэзыщIа цIыху гуащIафIэу. Гулъытэншэу къэзгъэнэфынукъым адыгэ пшынэм и зэфIэкI щэхухэр къызэIузыха, а макъамэ Iэмэпсымэр лъагапIэщIэм тезыгъэува Мэмэт Мухьэмэд. Абы и лэжьыгъэр нэмыщIамэ, Кхъуэжь Мадинэ, ГъукIэ Анжелэ, Къашыргъэ Мадинэ, Тхьэгъэзит Оксанэ сымэ щIэблэм къахэмыкIынкIи хъунт. Иджырей ди пшынауэхэм Бах и IэдакъэщIэкIхэр ягъэзащIэ, нэхъ макъамэ гугъу дыдэри дунейпсо утыкушхуэм зэрырахьэфын зэфIэкI ябгъэдэлъщ. Пшынауэ ныбжьыщIэхэм пшынэр гъуэзэджэу ягъэбзэрабзэ, макъамэ Iэмэпсымэр егъэлеяуэ ефIэкIуащ. Ауэ…
Мис а «ауэ»-м щхьэхуэу тепсэлъыхьыпхъэщ. Сыт Къашыргъэ КIурацэ «КIурацэ» зыщIыжыр? Хэти жиIэнущ: и пшынэ еуэкIэрщ. Абы шэч хэлъкъым. Ауэ сыт абы къикIыр? Iэпэхэм я псынщIагъра? Макъамэр напIэзыпIэм къызэриубыдыфра? ИгъэзащIэ макъамэхэм я куэдагъра? Апхуэдэу щыхъукIи, зы къафэ фIэкIа емыуэрэ ар уи гум къинэу игъэзащIэу пшынауэ дапщэ урихьэлIэрэ. Япэм щыIахэми иджырей пшынауэхэми КIурацэ къахощ и макъ зэхэухуэнэкIэмкIэ, макъамэр зэрыуардэмкIэ. Абы и къафэхэр, уджхэр IэпхъуамбиплIым пшынэм кърагъэкIыу уи фIэщ пхуэщIыркъым, дэтхэнэ зы нотэми нотэ куэд дыдэ щIэгъэпщкIуащи. Макъамэ узыIэпызышэм укъэфэну утыкум укъришэм и закъуэкъым, абы къыпкърыкI гупсысэм псэр егъэушэ.
ИщхьэкIэ зи гугъу сщIа «ауэ»-м ехьэлIащ иджыпсту жысIэнури: иджырей пшынауэхэм я макъамэм сыкъыдэфэфыркъым сэ. Сыт щхьэкIэ? Ар къызыхэкIыу сэ къэслъытэр (адыгэхэм хьэл мыхъумыщIэ зэрытхуэхъуауэ) дыдейр псынщIэу тIэщIэхужу нэгъуэщI лъэпкъхэм ейр къызэрытщтэрщ. Псалъэм папщIэ, ди адыгэ фащэр яфIэфIыпсу ящыгъщ къэзакъхэм. Дэ-щэ? А щыгъыныгъуэр Кавказым щыпсэу лъэпкъ псоми яйм и дахагъкIэ къыщхьэщыкIми, махуэшхуэхэм нэхъ мыхъуми, ар щыттIагъэркъым. Апхуэдэ дыдэщ пшыналъэм и Iуэхури.
Къашыргъэ КIурацэ адыгэхэм къахуигъэнар и макъамэ Iэмэпсымэ еуэкIэ дахэм и закъуэкъым, атIэ пшынэмкIэ уи гупсысэр къэпIуатэ зэрыхъу щIыкIэри наIуэу къигъэлъэгъуэн хузэфIэкIащ. Сэ мызэ-мытIэу къыхэслъхьат мазэм зэ нэхъ мыхъуми «КIурацэ и дерсхэр» нэтынхэр, Къашыргъэм и IэщIагъэм и лъабжьэр щызэпкъраххэр, радиоми телевиденэми щрагъэкIуэкIыну. Радиом и музыкэ редактору илъэс куэдкIэ лэжьа Сэкрэк Хьэсэн макъамэ нэтынхэр егугъупэу зэхигъэувэрт. ЩIэх-щIэхыурэ радиом къитырт Къашыргъэ КIурацэ, Тенджыз НэIиб, БырмамытI Гуащэкъарэ сымэ, нэгъуэщIхэми я пшыналъэхэр. Сыт-тIэ иджы къэхъужар?
Телевизорым нобэ къит уэрэд цIыкIуфэкIухэм зэзэмызэ КIурацэ игъэзащIэ къафэхэр къащыхэхуэкIэ согуфIащэри, щхьэ цIыхубэм семыгуорэ жызоIэ: «Маржэ хъужыххэн адыгэхэ, ипэкIэ дыкIуэтэн щхьэкIэ, Iэмал имыIэу дызэплъэкIыжын, лъэпкъ хъугъуэфIыгъуэм щыщхэр къыздэтщтэн хуейщ. Пшынэ еуэныр адыгэ щэнхабзэм, гъуазджэм и зы Iыхьэщ. КIурацэ къызыхэкIа лъэпкъым абы и щIэиныр ихъумэн хуейщ. Дэ зэи зыщыдгъэгъупщэ хъунукъым дызэрыадыгэр, дгъэкIуэдынкIэ Iэмал зимыIэ лъэпкъ щэнхабзэ бей къызэрыддэгъуэгурыкIуэр».
ХЬЭIУПЭ ДжэбрэIил,
усакIуэ, композитор.
ЩIэ
Щхьэпэ куэд зэрыт журнал
Иджыблагъэ дунейм къытехьащ «Личный акцент» журналыр. Тиражыр 999-рэ напэкIуэцI 47-рэ хъууэ мазэ къэс зэ къыдэкIыну журналым и редактор нэхъыщхьэр Мэз Сусаннэщ. Журналым и зэхэлъыкIэм апхуэдизкIэ IэнатIэ куэд цIыхухэр зыхуеину тхыгъэ бжыгъэншэхэр къызэщIеубыдэри, цIыхухъухэми цIыхубзхэми, ныбжь нэхъ зиIэхэми зи щIалэгъуэхэми яфIэгъэщIэгъуэнын кърагъуэтэнущ.
Япэ къыдэкIыгъуэм и нэкIубгъуэм тетщ адыгэ усакIуэ, Великобританием щыпсэу, адыгэ Iуэхум жыджэру хэт Бэлагъы Любэ и сурэтыр. Абы теухуа тхыгъэ кIэщIи итщ журналым. КъищынэмыщIауэ, щIэщыгъуэщ дирижер цIэрыIуэ, Шостакович и цIэр зезыхьэ Санкт-Петербург академическэ филармонием и художественнэ унафэщI Темыркъан Юрэ и юбилейр зэригъэлъэпIар, сурэтыщI КIыщ Мухьэдин и илъэсыщIэ хъуэхъур.
Журналым и япэ къыдэкIыгъуэм къибгъуэтэнущ бзылъхугъэхэм зэрызагъэдахэ Iэмалхэр, цIыхухъухэр зэкIужу щытын щхьэкIэ ящIапхъэхэр, ерыскъы нэхъ зэгъхэр. Зы нэкIубгъуэ хухэхащ адыгэ шхыныгъуэхэм, ахэр зэрапщэфIхэмрэ халъхьэхэмрэ зэпкърыхауэ итщ.
ИлъэсыщIэм ирихьэлIэу къыдэкIа япэ номерым итщ 2014 гъэр зи дамыгъэ шым теухуа тхыгъэрэ гороскопрэ.
Къэбарт Мирэ.
Гупсысэр – псалъэкIэ
Пэж
Сытым хуэдэу си гум укъэкIа! Сынаджэ, сынэлъаIуэ пэтми, уи ныбжь къудейм гущIэгъуншэу сыхуогъэныкъуэ. Узэхэсхыну, сыпIущIэну, си дуней гъащIэм укъыхэсшэну си нэ къызэрыпхуикIыр зыхуэдизыр къысхуэмыIуэтэнкIэ сошынэ. Сошынэ, куэду сопIейтей афIэкIа зэи узэрызыхэзмыщIэжыным, уэркIэ сымыIуэтэжыным хуэгъэпса гупсысэхэр си щхьэм къыщиджэразэкIэ. ЗэкIэ ущымщ, удэгу сэрощ. Уэрэ сэрэ дызэпэжыжьэщ, дызэпэжыжьащэщ. Жьыбгъэмрэ жьапщэмрэ ягъэфейцея си гу псысэхэм дыгъэпсу зэгуэр уакъыхущIэкIыжыным хэзмыхыжауэ згъэтIыгъуэ си гугъэ кIапэрщ теплъаджэ сфIэхъу си гъащIэм къару мащIэкIэ къыхуэупсэжыфу, къезыгъэлыжыфу къыхуэнэжар. Нэ жанкIэ мы дунейр къозыгъэплъыхьыфыну щыIэу къысщыхъур зы закъуэщ — уи закъуэщ, уи закъуэпцIийщ. Закъуэныгъэрэ зэш зэфэзэщкIэ укъызэтэурэ си фэр йох, укъысхуэхъукъым зыкIи бампIэдэх. Зи нэм бжэгъу уахуэхъу уи бий къомым я кIэн къикIауэ яуфэбгъуащ мы дунейр, къаплъэнэфымрэ пцIыIуэпцIышафэмрэ я фащэр хуэфIыпсу зыщатIэгъа дуней домбейр. Уи лъапсэр яунэщIыну щIэхъуэпсхэм, уи лъабжьэр щIагъэхукIэрэ уи къуэпсыр ягъэгъуну щIэбэнхэм я мурадым гъуэгу игъуэтынкIэ зы Iэмали иIэкъым. Зэгуэр дуней жьэгум урижьантIэдэсу зэрыщытар, фIэщхъуныгъэмрэ дахагъэмрэ я нуркIэ угуашэу къызэрекIуэкIар ихъуреягъым яIэщIэхужыпэмэ, мис итIанэщ шынагъуэм и лъахэм щхьэхуимыту дыкъыщихутэнур.
Уэращ, зи нэр щапхыкIыу щIэткIукI-щIэсыкIыр къызыхуагъакIуэу щыхупIэм тIэкIу-тIэкIуххэурэ щхьэдадзых, щхьэдагъэукIуриех уэращ дыгъэм и гъэфIэн закъуэр, мазэм и гур щыз зыщIыжыфыр, уафэм и фэр къизыгъэхьэжыфыр, щIылъэм щызекIуэ псоми я лъэр щIэзыгъэкIыр. Уэ зыращ. ПщIэрэ, тегушхуэгъуафIэ узыщIа уи жагъуэгъу мыфэмыцхэм уазэрытекIуэн, зэрыхэбгъэщIэн къару лъэщ пкъуэлъщ уэ. ЕбгъэрыкIуэ, ищIыкI, тегушхуи зылъыгъэсыж тепщэгъуэр. Къыпхуиухащ уэ уи хьэмтетыгъуэ зэфэзэщу ущызекIуэну мы щIым, ущыпсэуну, уахуэупсэну цIыхупсэм уи ижэгъухэм я нэхейкIэ, я губжьым уепэбжьауэу, я икIагъэм кIэ епту, я щэху пцIышыпсэхэм ураIэщакIуэу, си Пэж.
КхъуэIуфэ Рабия.
Адыгэдзэр гъуэгу тохьэ.
ЦIыхушхуэхэм я гупсысэхэр
Уи деж къыщыщIэдзэ
Дунейм зихъуэжыну ухуеймэ, уи деж къыщыщIэдзэ.
Ганди Махатмэ.
Сэ фIыуэ ущIэслъагъур уэ узэрыщытракъым, атIэ уэ ущызигъусэм деж сэ сызэрыт щытыкIэращ.
Маркес Габриэль Гарсиа.
Сабийр фIыуэ зэрыбгъэсэн Iэмалхэм я нэхъыфIыр ар насыпыфIэ пщIынырщ.
Уайльд Оскар.
Мы дунейм къыбгурыIуэну щынэхъ гугъур дунейр гурыIуэгъуэу зэрыщытращ.
Эйнштейн Альберт.
Фи бынхэм я нэпсхэм фа-хуэсакъ, ахэр фи кхъащхьэм щывгъуэтыжын хуэдэу.
Пифагор.
ФIыуэ укъалъагъуну ухуеймэ, уэ езым лъагъу.
Сенекэ Луций Анней.
ЦIыхухъур цIыхухъумэ, цIыхубзри цIыхубзынщ.
Iимам Щамил.
Шхыныгъуэхэр
Бжьыныху шыпс
Бжьыныхур яукъэбз, псы щIыIэкIэ ятхьэщI, цIыкIу-цIыкIуу яупщIатэ, убалъэм иралъхьэ, шыгъу щабэ хакIутэри, яуб. Фалъэ къащтэри, бжьыныху убар иралъхьэ, шхурэ шатэрэ хакIэри, фIыуэ зэIащIэурэ шыбжий плъыжь сыр хакIутэ.
Бжьыныху шыпсыр нэху къекIауэ яшхыркъым, щашхынум деж ящIу аращ. Лым, жэрумэм, кIуэцI гъэвам я гъусэу нэхъ яшх. Бжьыныхур лыхьэжым щIамыгъэкIмэ нэхъыфIщ. Япэрауэ, абы щыгъуэ бжьыныхур мэуфIыцI, етIуанэрауэ, витамин С-р мэкIуэд, ещанэрауэ, псыкIэ мэхъу.
Халъхьэхэр (цIыхуищ Iыхьэ):
бжьыныху укъэбзауэ — грамми 7
шыгъуу — грамми 7
шхууэ — грамми 100
шатэу — грамм 35-рэ
шыбжий сыр хьэжауэ — узыхуейм хуэдиз.
Къубатий Борис.
Ущие
Дэнэ щыпщIэрэ?
ГъуэгурыкIуэ гуэр Iэхъуэм еупщIащ:
— Пщэдей дунейм и щытыкIэнур сыт хуэдэу пIэрэ?
— Сэ сфIэфIым хуэдэу щытынущ, — жи Iэхъуэм.
— Дэнэ щыпщIэрэ уэ узэрыхуейм хуэдэу щытыну?
— Сэ куэд щIауэ къызгурыIуащ узыхуей псори зэрызыIэрумыгъэхьэфынур икIи зезгъэсащ екIуэкIымрэ къэкIуэнумрэ сахуэарэзыуэ. Аращи, иджыпсту шэсыпIэ сихьэфынущ сэ сфIэфI дунейм и щытыкIэм хуэдэ пщэдей щыIэну…
Дунейр гъуджэм хуэдэщ
Аргъуейр бадзэм еупщIащ:
— Мы Iэхэлъахэм удз гъэгъа иту пIэрэ?
— Удз гъэгъам теухуауэ зыри бжесIэфынукъым, ауэ пхъэнкIийрэ цIыхухэр зыхуэмеиж хьэпшып ныкъуэфхэмрэ дэнэ дежи ущрихьэлIэнущ. Уи фIэщ мыхъумэ, къызэхэлъэтыхьи еплъ, плъагъунур а куэншыбылъэ къомырщ.
КъыжраIа лъэныкъуэмкIэ аргъуейм иунэтIауэ, бжьэ ирохьэлIэ.
— Мыбдежхэм куэншыбылъэ щыкуэду жаIащи, урихьэлIауэ пIэрэ? — щIоупщIэ аргъуейр.
— ПхъэнкIий сщIэркъым, ауэ тIэкIу къызэхэплъэтыхьмэ, мы щIыпIэм удз гъэгъа дахэ куэд щыплъагъунущ.
Дахагъэм, гуакIуагъэм гу щылъыптэр абы укъыхуигъэщIамэщ, уигу илъмэщ. Е дунейр гъуджэм хуэдэщ, дэтхэнэми езым и теплъэр ирилъагъуэжу.
Iуэхугъуищым къыбжаIэ
ЦIыху Iущ гуэрым жиIащ:
— Iуэхугъуищым зэи къигъэзэжыркъым: зэманым, псалъэм, Iэмалым.
Iуэхугъуищ зэи зыфIэбгъэкIуэд хъунукъым: шыIэныгъэ, гугъэ, пщIэ.
Iуэхугъуищщ гъащIэм нэхъыщхьэ дыдэу хэлъыр: лъагъуныгъэ, фIэщхъуныгъэ, ныбжьэгъугъэ.
Мыхьэнэ епт хъунукъым Iуэхугъуищым: къулыкъум, мылъкум, зэрымыщIэкIэ къыпхукъуэкI насыпым.
ЦIыхур кърипцIыхуну Iэмалищым урикъунущ: лэжьыгъэ, пэжыгъэ, ехъулIэныгъэ.
ЦIыхур зыгъэкIуэдыр Iуэхугъуищщ: шагъыр, пагагъэ, губжь.
ЦIыхум жиIэну къехьэлъэкI псалъищыр: къысхуэгъэгъу, къыздэIэпыкъу, фIыуэ узолъагъу.
Интернетым къитхыжащ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 3. Нартхэм я бжьамияпщэ. 5. ЦIыхубз … хущанэ. 7. ПхъащIэ Iэмэпсымэ. 10. Къалмыкъ БетIал Къэбэрдей-Балъкъэрым и щыхьэр ищIыну зиужь ита къалэ. 13. Зи нэхэр зэблэплъ. 14. Узым игъэхыщIэ сымаджэм и … макъ къэIуащ. 15. ГъэшхэкI. 17. Акъыл жан зиIэ. 18. Ди гъунэгъум и … къикIащ: лоторейкIэ къихьэхуащ машинэ псынщIэ. 20. Iэщ цIыкIу егъэзыпIэ. 22. ЩIы къиуда. 23. Къэбэрдей-Балъкъэрым и суд Нэхъыщхьэм и унафэщI. 24. Адыгэ уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэ, Урысей Федерацэм и цIыхубэ артист. 25. Унэр … куэду зэтетщ. 26. «Уэ си анэу Сэтэней, Сэтэнейуэ нарт гуащэ, си гъащIэр зи гущэ, … Хасэ щIэупщIэркъым» — Сосрыкъуэрэ Тотрэшрэ ятеухуа пшына-лъэм щыщщ. 29. Уи … къысщыхуэ. 31. Уэд, лышхуэ зытемылъ. 32. Бдзэ-жьей лIэужьыгъуэ. 34. Псэлъэным хуэIэзэ. 36. Адыгэ композитор цIэрыIуэ. 38. ЦIыху фейцей, Iуплъэгъуей. 41. КIыщокъуэ Алим и поэмэ. 42. Iэщым ират гъавэ Iусыпхъэ. 42. ГъущI пIа-щIэ.
Къехыу: 1. Муслъымэн лъэпкъышхуэ. 2. Узыпхырымыплъыф хьэуа. 3.Удз сатыр пыупщIа. 4. КъуажэцIэ, псыцIэ. 6. … къакIуэмэ, кIэфий нэкIуэжынщ. 8. Бжьэхэм я фо зэхуэхьэсыпIэ. 9. Мывэ блын бгы задэ. 11. Зыгуэр мафIэм иса нэужь къанэр. 12. … нэхърэ бащIэ. 16. … зэрымытым Iэтэ ирегъэувэ. 18. Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и ректору щыта. 19. Муслъымэным къытехуэ ТхьэхуэщIэ къалэн. 20. ЩэкI Iув пхъашэ. 21. Адыгэ театрым и джэгуакIуэ гъуэзэджэу щыта, РСФСР-м и цIыхубэ артист. 27. Шым и теплъэ, и фэ. 28. Дин лэжьакIуэ, хеящIэ. 30. ХадэхэкI. 33. УэрэджыIакIуэ Iэзэу щыта, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ артист Къуныжь … 35. Хэку зауэшхуэм лIыгъэ щызезыхьа адыгэ усакIуэ цIэрыIуэ. 37. БгитI зэхуаку. 38. Бадзэ цIыкIу лъыиф. 39. ГъукIэ Iэмэпсымэ. 40. «Уэ зым си нэр птедиями … щIалэхэмкIэ усфIоплъэкI» — ДыщэкI Залымхъан и уэрэд цIэрыIуэм щыщщ.
Зэхэзылъхьар
Мыз Ахьмэдщ.
