Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
ЖыIэгъуэхэр
Сымаджэм щыщIэупщIэр хъужа нэужькъым
Лъагъуныгъэр гъащIитI зэпыщIэщ.
УкIытэ зымыщIэм Iуэху Iэджи зэIещIэ.
Ефэгъу зыгъуэтыр ныбжьэгъу хуэныкъуэкъым.
Лъагъуныгъэр зэи жьы хъуркъым.
Лэжьыгъэр фIыуэ зылъагъу цIыхур зэштегъэу хуэныкъуэкъым.
ЦIыху лъагъугъуейр щыгъын дахэкIэ лъагъугъуафIэ пхуэщIыжынукъым.
Мылъку зи куэд нэхърэ — акъылыфIэ.
ЦIыхухэр зыгъэщхьэрыуэр зыри зэрамыщIэракъым, атIэ псори ящIэу къазэрыщыхъужырщ.
Уи бынхэм гъэсэныгъэ тэмэм ептыфамэ, фIыгъуэм я нэхъыщхьэмкIэ уахуэупсащ.
ЦIыхум фIагъыу хэлъыр къыумыщIауэ, и ныкъусаныгъэхэм утепсэлъыхьын щIумыдзэ.
ПцIы зыупсу есахэр зэи плъыжь хъуркъым.
Мастэ къидыгъуу есэри, Iэщ къидыгъуу щIидзащ.
Жыжьэ щыпсэу уи Iыхьлым нэхърэ уи гъунэгъу хамэр нэхъыфIщ.
Къыумылэжьауэ къыпхэхъуэр хьэлэлкъым, абы ущымыгуфIыкI.
Сымаджэм щыщIэупщIэр хъужа нэужькъым.
Гугъэм зэи кIэ иIэкъым.
Зумыпэсу узэлъэпэуар ущыгуфIыкIыу дзапэкIэ къэпщтэжынкIэ хъунущ.
КIурашын Алий.
ГъукIэ Маринэ
Уафэ щIагъым
Новеллэ
Къалэшхуэм и уэрам нэхъыщхьэхэм языхэзым тет тыкуэным и бжэр Iуахри, хъумакIуэ щIалитIым и Iэблэр яIыгъыу зы цIыхухъу къыщIадзыжащ. Ар лъэгуажьэкIэ асфальтым техуэу джэлащ, ауэ бжьэхуцым хэхуауэ къыфIэщIа хуэдэ, къэтэджыжынумыпIащIэу щылът.
— Иджыри зэ мыбы къыщIыхьи аращ узэрыхъур, — жаIэри, щIалитIыр нэщхъкIэ зэ къепыджыжри, тыкуэным щIыхьэжахэщ. Абыхэм я псалъэхэр зыуи къыщыхъуакъым цIыхухъум. Уеблэмэ, хъуэным и пIэкIэ щытхъу зэхиха хуэдэ, погуфIыкI.
Ар хуэмурэ и гуфIакIэм доIэбэри, тыкуэным щэхуу къыщIиха щIакхъуэр къыдех, дыгъуэпшыхь хуэдэу нобэ гуэрми мэжалIэу нэху зэримыгъэщынум йогупсысри, гуфIэурэ щIакхъуэм йодзакъэ…
Гъуэгум узэпрыкIмэ щыт шхапIэ зыкъизыхым и щхьэгъубжэхэм язым къыIусщ зы щIалэрэ зы хъыджэбзрэ. Iэнэзехьэм абыхэм я хъуреягъыр къежыхь, сыт хуэдэ лъэIури яхуищIэну хьэзырщ. ЩIалэм и пщащэм и гуапэ ищIыну хуейщи, нэхъ шхын гъэщIэгъуэну илъагъуу хъуар къыхухех. Хъыджэбзыращи, зэрынэмысыфIэр наIуэ къищIыну, и напIэр къелIыхауэ щысщ. Абы и шхэкIэм зы дакъикъэкIэ кIэлъыплъа нэужь, щIалэр йоупщI:
— ЩIакхъуэ щхьэ думышхрэ?
Хъыджэбзым ар хуабжьу фIэгъэщIэ-гъуэн хъуауэ жэуап къет:
— Сэ щIакхъуэ сшхыкъым! Ар апхуэдизу цIыхухэм щIафIэфIри сщIэркъым! ИгъащIэкIэ сымылъагъуми, сшхарэт жысIэну си фIэщ хъуркъым…
Сымаджэщым и пэшхэм языхэзым щIэсщ хъыджэбз щIалэ дыдэ. Ар стIолым бгъэдэсщ, елIалIэурэ тхылъымпIэ напэм зыгуэр иретхэри. Абы къыбгъэдэс дохутырым, сабий цIыкIу епсалъэ хуэдэ, къытригъэзэжурэ жеIэ:
— УпIащIэу, узыхущIегъуэжын умыщIэ. Абы игъащIэкIи уегупсысынущ. Уи сабийм нэхъ лъапIэ мы дунейм сыт тетын?! Ар иджыпсту мыбы къыщIэбнэрэ зыгуэрым къищтэмэ-щэ?! Зэи зыми къыпхуегъэгъэзэжынукъым…
— Сэ псоми сегупсысащ. Иджыпсту абы хуэфэщэн гъащIэ сэ хуэзухуэфынукъым. Мис, къыщIэзнэну сызэрыхуеймкIэ щыхьэт тхылъ, — жеIэри, хьэпшыр къигъэнауэ къыщымыхъуу, сымаджэщым щIокIыж…
Абы къыбгъэдэт пэшым щIэлъ пща-щэр яхуэмыгъэувыIэжу магъ. Дунейр къытеукIурияуэ къыщохъури, и насыпыншагъэр егъеиж. Абы и щхьэм Iэ дилъэурэ, дохутыр цIыхубзым жеIэ:
— Умыгъ, си хъыджэбз цIыкIу. Зыри пхуэщIэнукъым! Уэ иджыри ущIалэщ, сабий бгъуэтыжынщ…
Ауэ, апхуэдэ гуауэ зылъыса хъыджэбзым а псалъэхэр зэхимыхыу и щхьэм илъ гупсысэхэр здэгъым къеIущэщ:
— Абы и нэ цIыкIухэр, и Iэпхъуамбэхэр, и Iупэ цIыкIур… ЩIым нэзмыгъэсу сыкIэлъыплъынут…
Сымаджэщым и гупэм къитщ ЗАГС-р. Абы и пщIантIэм развод IуэхукIэ къэкIуауэ зэлIзэфыз дэтщ, я зэманыр къэсыным йожьэри. А тIум я зэхуаку апхуэдизкIэ лъагъумыхъуныгъэ дэлъщи, зэгуэр фIыуэ зэрылъагъуу зэрышауи къыпхуэщIэжынкъым.
— Зэ ди зэманыр къэсу щхьэхуит сыхъужарэт, афIэкIа зэикI узмылъагъужын хуэдэу, — жеIэ щIалэм.
— Сэ нэхъ Iейуэ сыхуопIащIэ абы, уэ нэхърэ. Къапщтэмэ, си дежкIэ лIам ухуэдэщ уэ, дунейм утетуи къызыщызгъэхъуххэркъым.
Губжьымрэ псалъэмакъ мышыухэмрэ гущIыIэ зэхуищIа ныбжьыщIитIым я щIыбагъ зэхуагъэзауэ тесщ тетIысхьэпIэм. Дэтхэнэ зыми захуэу зыкъелъытэж икIи мы зэпеуэм зэрыщытекIуамкIэ шэч къытрихьэркъым. Ауэ абыхэм якIэлъыплъ дэтхэнэ зыми къыгуроIуэ, тIури зэрыхэнар…
ЗАГС-м и щIыбагъымкIэ уекIуэкIрэ, адрей уэрамым утехьэмэ, дунейм ехыжа тхьэмыщкIэхэм я иужьрей хэщIапIэр щытщ. Абы дэт сынхэм язым бгъэдэсщ пщащэ зэкIуж, удз гъэгъа иIыгъыу. Ар зэми пыгуфIыкIыу, зэми и нэпсхэр илъэщIурэ, йопсалъэ сыным тегъэпщIа сурэтым гуфIэжу къиплъ щIалэм:
— Нобэ дыщызэрыша махуэу зэрыщытыр ди ныбжьэгъухэм псоми ящIэжтырт, дауэ къыпщыхъурэ?! КъакIуэхэри къыдэхъуэхъуащ… УмыгъэщIагъуэ дэ зэрыжысIар. Уэ упсэууэ фIэкIа къызыфIэзгъэщIыркъым сэ. УзэрыщымыIэжыр си фIэщ хъумэ, сэри си гъащIэр абдежым иухыну къысфIощI. — И нэпс къытелъэдахэр елъэщIыжри, пещэж. — Сэ псом хуэмыдэу сызыхущIегъуэжыр пщIэрэ? Зызгъэгусэурэ сыномыпсалъэу згъэкIуа дакъикъэхэрщ… Сыту сыделэт… Апхуэдэу хъуну сщIами… Зы махуэ закъуэ, нэгъуэщI мыхъуми, узигъусэу есхьэкIыжарэт…
Ей, гъащIэ гъэщIэгъуэн! ДиIэ псом и мыхьэнэр тIэщIэмыкI щIыкIэ къыдгурыIуэу, кхъыIэ, дегъасэ!!!!
Адыгэ узэщIакIуэ, дипломат, политикэ лэжьакIуэ Къэзанокъуэ Жэбагъы
(1684 — 1750)
Уэркъ лIакъуэм къыхэкIа Къэзанокъуэ Жэбагъы Къэбэрдейм и пщы уэлийм и чэнджэщэгъуу щытащ. ЩIэблэр адыгэ хабзэм тету гъэсэным, лъыщIэж хабзэр гъэкIуэдыжыным, жылагъуэм цIыхубзым щиубыд увыпIэр егъэфIэкIуэным и телъхьэт ар икIи а Iуэхугъуэхэм икъукIэ мыхьэнэшхуэ иритырт.
Тырку, кърым зэрыпхъуакIуэхэм Хэкур ящыхъумэнымкIэ, пщыхэм яку къыдэхъуэ зэгурымыIуэныгъэхэр гъэзэкIуэжынымкIэ екIуэкIа Iуэхухэм абы и гуащIэшхуэ хэлъщ.
Къэбэрдеймрэ Урысеймрэ мамырыгъэ яку дэлъыным теухуауэ ирагъэкIуэкIа зэпсэлъэныгъэхэм хэтащ, Пётр Езанэмрэ Къэбэрдейм и пщы уэлий Къетыкъуэ Аслъэнбэчрэ зэращIылIа Сулак зэгурыIуэныгъэр (1722) зэхэзыгъэувахэм ящыщ зыщ.
ИужькIэ (1731 гъэм) Урысейм дэщIыгъуу Кърым хъаным пэщIэтынымкIэ зэгурыIуэныгъэ зэращIылIэну Бытырбыху ягъэкIуа къэбэрдей лIыкIуэ гупым яхэтащ.
Псалъэжьхэр
Псэр ящэри, напэ къащэху
Бжэным щынэ къилъхуркъым.
Куэдым ущыгугъыу мащIэм зыхыумыгъэкIыж.
Лъахъшэу тIысыну хуейкъым, лъагэу тIысыпIэ игъуэтыркъым.
Псэр ящэри, напэ къащэху.
ПхуэмыщIэн зыкIэрумыщIэ.
Си ныбэ изщ, жыпIэу гъуэмылэншэу уемыжьэ.
Уи жыIэ уи IуэхукIэ гъэдахэ.
Уи щхьэ иумыпэсымкIэ нэгъуэщIым ухуэмыупсэ.
УмыщIэм ущIэупщIэныр емыкIукъым.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Гурызэ
Гуэдз хьэжыгъэр яухуэнщI, и кур къратхъу, шыгъу зыхэлъ псы хуабэ (градус 25-30 хъууэ), джэдыкIэ уда иракIэри фIыуэ зэхэзэрыхьыху япщ, хъыдан трапхъуэри щабэ ящIын, зэхэшыпсыхьын щхьэкIэ дакъикъэ 20-25-кIэ щагъэт. Ар щытыху, абы дэлъынур ягъэхьэзыр.
Абы щхьэкIэ мэлыл е былымыл тхьэщIар г 20-30 хъу Iыхьэурэ зэпаупщI, лыхьэжым щIагъэкI, шыгъу, бжьыныщхьэ цIынэ упщIэта, цIыкIу- цIыкIуу зэпыупщIа щэ тхъурымбэ, шыбжий плъыжь, бурш халъхьэ, Iэр псым хащIэурэ псо-ри зэхэзэрыхьыху зэIащIэ. Лы зэхалъхьар ягъэдиину щIыIалъэм далъхьэ.
ИтIанэ тхьэвыр Iэнэм теуда хьэжыгъэм халъхьэри мм 3 и Iувагъыну яху, абы стэчанкIэ хъурейуэ тхьэвыр къыхагъэж — г 25-рэ хъууэ. Абыхэм лы хьэжар г 15 хъууэ тралъхьэ, я кIапэхэр зэтрагъэпщIэж, мэз кхъужь цIыкIум ещхьу. Ахэр шыгъу зыхэлъ псы къавэм бэлагъкIэ е чымчыркIэ зэIащIэурэ хадзэ, зэкIэрымыпщIэн папщIэ. Хьэзыр хъуху, дакъикъэ 15-16-кIэ, ягъавэ. Гурызэ вар псым къыдредзей. Ар чымчыркIэ къыхахыжри, псыр пагъэж, тепщэчым иралъхьэри, Iэнэм трагъэувэ. Зыри щIымыгъуу пщтыру яшх. Бжьыныху шыпс тепкIэ хъунущ.
Нэхъапэм гурызэм далъхьэ лыр цIыкIунитIэурэ яупщIатэрт, шэжыпсым халъхьэрти нэху кърагъэкIырт щIыIапIэм щыту. Абы лыр щабэ ещI, нэхъ псынщIэуи мавэ.
Халъхьэхэр:
Тхьэвым:
гуэдз хьэжыгъэу — г 400,
джэдыкIэу — зы,
тхьэв зэрапщыну псыуэ — г 100,
шыгъур зэрагъэткIу псыуэ — г 20,
шыгъуу — г 7.
Лы хьэжам:
мэлылу е былымылу — г 120-рэ,
щэ тхъурымбэу — г 100,
бжьыныщхьэу — г 100,
шыгъуу — г 3,
шыбжий плъыжьу — 1 г,
буршу — 1 г,
псы щIыIэу — г 50,
бжьыныху шыпсу е шатэу — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
Гъатхэ теплъэгъуэхэр
Къуажэхьхэр
Уэшх къемышхмэ, унэм щIэс…
Унэ лъэгур зи лэжьапIэ,
КъуэгъэнапIэр зи псэупIэ.
Уэшх къемышхмэ, унэм щIэс,
Уэшх къешхамэ, ди щхьэм тес.
ЛIы фащэм и зы Iыхьэ,
Iыхьэм я нэхъ лъапIэ.
Хыщхьэм щызекIуэ,
ЩIылъэм мыкIуэф.
ЦIыхур къезыхьэкIыу
Уафэр зи зекIуапIэ.
Хьэлъэ илъу щIаупскIэ,
ЩIаупскIэхукIэ псынщIэ мэхъу.
Бахъэм кърихуэкI,
Лъагъуэм зэи темыкI.
ЖЭУАПХЭР:
Жыхапхъэ. Жьауэ. Къамэ. Кхъухь. Кхъухьлъатэ. Кхъузанэ. МафIэгу.
Зэхэзылъхьар Щоджэн Леонидщ.
Прозэу тха усэхэр
ПцIащхъуэ
Сэ газет соджэри щхьэгъубжэм сыIусщ; уэ дунеишхуэр тIэу пкIэгъуэ пхуэмыхъуу уоджэгу.
Сыт апхуэдизу ущIэнэщхъыфIэр? Хэт къызыхуипшыр уи уэрэд зэпымычыжри?
Пшэхэр зэрызохьэ. Иджыпсту уэшх къыпхиудынуи зыри хуэIуакъым. Армырауэ пIэрэ зызыхуэбгъэхьэзырыр? Сыт, зэбгъурыту къех ткIуэпсым яку уи бжыхьдэжыпэ цIыкIур дэбгъэувэну ара?
Сыноплъри сынохъуапсэ. Уэ пщIэркъым нэщхъеикIэ. Сэ сыхэзыгъаплъэ Iэджэщ. Ар дауэ? Хэт дэ тIум щыуэр?
Сэ газет соджэ. Уэ сыт хэпщIыкIрэ дунейм щызекIуэ залымыгъэм! СыткIэ ущыгъуазэ нэпсу хейм щIагъэкIым!
Уэ уоджэгу. Ар захуагъэ атIэ? Уи унапIэр си бжьыхьэкIапэти, си шыпхъу нэхъыщIэ цIыкIу. Сэ сызыгъэгузавэм щхьэ уимыгъэгузавэрэ? Сэ сыкъэзыгъэгубжьым щхьэ укъимыгъэгубжьрэ?
Уэ уоджэгу. Уэ зыри къыпфIэIуэхукъым.
Уэ упцIащхъуэщ. Уи хъыринэр уафэрщ; уи гурыфIыгъуэр хуабэрщ; уи плъапIэр дыгъэрщ; уи гупсысэр щIэмычэу къебгъэблыж уи уэрэд щхъуантIэ цIыкIурщ.
Уэ уоджэгу. Абы къикIыу пIэрэ уэ зыри къыбгурымыIуэу? Уэ унэхъ Iущмэ-щэ генералу дунейм тетым нэхърэ?..
Къэжэр Хьэмид.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:1. Къэрэшей-Шэрджэсым, Адыгейм я щIыналъэхэм щежэх псы. 3. ХадэхэкI. 5. ЦIыху мелуан 200-м щIигъу щыпсэу муслъымэн къэрал. 7. Къигъэвэн папщIэ, махъсымэ щащIкIэ халъхьэ пщагъэ. 8. Гъэмахуэм Iэщышхуэм, шым я фэр изых бадзэжь. 9. Адыгэш къабзэ. 12. Къэбэрдей усакIуэ Iэзэу щыта. Къызэралъхурэ мы гъэм илъэс 80 ирокъу. 13. Анэкъилъху. 17. Нэхъапэм зэрызекIуэу щыта шыгу лIэужьыгъуэ. 19. ХакIуитI зы … щIэзагъэркъым. 20. … хъунур шкIэ щIыкIэ къощIэ. 21. Адыгэ тхакIуэ … ХьэпащIэ. 26. Адыгэ джэгуакIуэ Iэзэу щыта Агънокъуэ … 27. Лы лей зытелъ цIыху. 29. ХадэхэкI. 31. Сирием адыгэхэр зэреджэр. 32. … и жапIэр езым къегъуэтыж. 34. ХъумпIэцIэджым и … дамэ къытокIэ. 35. … мащIэ щIагъэкIа Хэку зауэшхуэм зи бын зыгъэкIуа анэхэм? 36. Нартхэм я фадэр а пхъэщхьэмыщхьэм къыхащIыкIыу щытащ.
Къехыу:1. АдыгэлI шууей нэхъ цIэрыIуэ дыдэ: дунейпсо зэхьэзэхуэхэм куэдрэ текIуэныгъэ къыщызыхьа … Жамбот. 2. Нэхъыжь тIысыпIэ. 3. Налшык и уэрамхэм щыкуэд, зи гъэгъам бжьэхэм фо къыпах жыг пхъэ щабэ. 4. Iуэ, хадэ ихьэпIэхэм хуащI бжэ. 6. Зи кIуэцIыр нэщI, купщIэ зэрымылъ. 10. Пщэ гъум. 11. … пыIэ. 12. ЦIыхубз щыгъын. 14. ПIастапхъэ. 15. Вакъэ лъапщэ кIыхь. 16. МахуэцIэ. 18. Ди лъэпкъэгъу, Къэрал Думэм и депутат. 22. … жьгъей. 23. Нартыхущхьэм къыдидз гъэгъа. 24. Адыгэ бзылъхугъэ уэрэджыIакIуэ Iэзэ … ФатIимэ. 25. Диным зэрыжиIэмкIэ, зи щIалэгъуэр зэи имыкIыу жэнэтым ис тхьэIухуд. 28. … и къуэ нарт Щэуей. 29. Дунейм ехыжар щыщIалъхьэкIэ кърашэкI щэкI хужь. 30. ТхылъымпIэр зэрызэкIэрагъапщIэ. 32. ПхъащIэ Iэмэпсымэ. 33. ГъущI куэбжэ зиIэ гъущI … щощIэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Гъатхэпэм и 25-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:1. Хьэсы. 5. Мест. 8. Сэшхуэ. 9. Хъумбылэ. 10. Дамыгъэ. 11. Пшагъуэ. 15. ЩIымахуэ. 16. Псыкуэд. 17. Пщы. 18. Псыхъуэ. 20. Кабул. 24. Куба. 25. Бдзы. 26. Азэн. 27. Нэмэз. 28. Iэнлъэ. 30. Бзу. 33. Жэрыкъуэ. 35. Пшэрыхь. 38. Дэлэл. 41. Духьэшы. 42. Ермэлы. 43. Щыбын. 44. Хъуэжэ. 45. ШыщIэ.
Къехыу:1. ХьэхъупащIэ. 2. Сабэ. 3. Есэп. 4. Iэдэ. 6. Ерыщ. 7. Тхьэмадэ. 12. Амыщ. 13. Шху. 14. Iус. 18. Пекин. 19. ХъумакIуэ. 21. Адакъэ. 22. ЛантIэ. 23. Гудзэ. 29. Бжэндэхъу. 31. Заул. 32. Тхьэрыкъуэ. 34. Къум. 36. Шу. 37. Щхьэж. 38. Дыщэ. 39. Ленэ. 40. Хьэжы.
