Илъэс 13 зи кIыхьагъ гъуэгуанэ хьэлъэ
Зи гугъу тщIыр Сталиным и зэманым ялэжьа нэхъ щIэпхъаджагъэ ерухэм ящыщщ. Дэ дощIэ блэкIа лIэщIыгъуэм и 30-50 гъэхэм СССР-м цIыху лажьэншэ минхэр политикэ IуэхухэмкIэ ягъэкъуаншэу, нэгъуэщIу жыпIэмэ, «цIыхубэм и бийуэ» къыщIрагъэдзу зэрагъэкIуэдар.
АрщхьэкIэ абыи къыщыувыIакъым: «епцIыжакIуэ» фIащащ лъэпкъ щхьэхуэхэми. Абы и зэранкIэ я лъахэр ирагъэбгынащ шэшэнхэм, ингушхэм, къэрэшейхэм, кърым-тэтэрхэм, тырку-месхетхэм, къалмыкъхэм, нэгъуэщIхэми. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, абыхэм яхэтащ лIэщIыгъуэ куэд хъуауэ къыддэпсэу балъкъэрхэри. Абы щыгъуэми, а лъэпкъхэр щыпсэу щIыпIэм ирагъэкIын папщIэ зы щхьэусыгъуэ гуэри щыIэтэкъым. Япэрауэ, белджылы хъуакIэт фашист Германием кIэ зэригъуэтынур: бийм зэи къигъэзэжынутэкъым хуит къащIыжа щIыналъэхэм. ЕтIуанэрауэ, хуабжьу гугъут лIыжь-фызыжь-хэр, ныкъуэдыкъуэхэр, сабий къалъ- хуагъащIэхэр бий хьэщхьэрыIуэм ядэIэпыкъуауэ къыщIебгъэдзыныр. АрщхьэкIэ псори ябзри ядыжакIэт.
Арати, 1944 гъэм мазаем и кIэухым балъкъэр къуажэхэм дыхьащ совет зауэлIхэр зэрыс хьэлъэзешэ автомашинэ-хэр. ИпэIуэкIэ, мазаем и 23-м, я лъахэм ирашакIэт ди гъунэгъу шэшэнхэмрэ къэрэшейхэмрэ. АрщхьэкIэ балъкъэр- хэр къэпIейтеякъым: лей къыщIыкIэлъызэрахьэн щхьэусыгъуэ ялъагъуртэкъым, зэрыхейр ящIэжырт. Абы къыхэкIыу къыхэщтыкIыншэу я хадэ тIэкIухэр ягъэкъабзэрт — а гъэм гъатхэр пасэу къэкIуат. Къэгузэвахэщ пщыхьэщхьэм цIыхухъухэр клубхэм щызэхуашэса иужь. Ахэр нэху щыху къыщIагъэкIакъым. Гъатхэпэм и 8-м и пщэдджыжьым балъкъэр къуажэхэм щыпсэу псоми хуагъэуващ гъуэгу жыжьэ зэрытеувэным зыхуагъэхьэзырыну. ПIалъэу иратари сыхьэтитI къудейт. Сытыт абы къриубыдэу къыздэпщтэфынур? «Студбеккерхэм» ирагъэзагъэри, балъкъэрхэр къанэ щымыIэу Налшык гъущI гъуэгу вокзалым яшащ икIи абдежым Iэщ къызэрырашэкI вагонхэм щрагъэтIысхьащ. Ар илъэс пщыкIущ зи кIыхьагъ гъуэгуанэ бзаджэм и щIэдзапIэт. Адрей лъэпкъхэми хуэдэу, балъкъэрхэр ягъэIэпхъуащ Къыргъызым, Къэзахъстаным, уеблэмэ, Сыбырым и щIыпIэ пхыдзахэм. Абыхэм нэсыхукIэ щIыIэмрэ мэжэщIалIагъэмрэ цIыху куэд илIыкIащ. АрщхьэкIэ къапэплъэр нэхъ Iеижт: здагъэкIуа щIыпIэ-хэм щыпсэухэр нэбгъузкIэ къеплъырт. Пэжщ, иужькIэ къагурыIуащ ахэр зэрыцIыхуфIыр икIи зэрылэжьакIуэшхуэр. Уеблэмэ, унафэщI къулыкъухэри къызыхуагъэфэщахэри яхэтащ…
АрщхьэкIэ балъкъэрхэр нэхъуеиншэу къыхуэпабгъэрт щалъхуа щIыналъэм. Ахэр лъаIуэрт я лъахэм къэкIуэжыну хуит ящIыну. Сталиныр щылIа 1953 гъэм иужькIэ хуэм-хуэмурэ псоми къагурыIуэу хуежьащ захуагъэр зэрызэфIэувэжынур. Уеблэмэ, комендантым и Iизыныншэу щыпсэу щIыпIэр зыбгынэну хуимыт балъкъэрхэр нэхъ хуит хъужат. Япэ дыдэу Къыргъызым и радиомкIэ къатащ балъкъэр усакIуэшхуэ Кулиев Къайсын и усэхэр. 1956 гъэм екIуэкIащ КПСС-м и ХХ съездыр. Абы къыщыхагъэщхьэхукIащ Сталиным и залымыгъэ хабзэм и зэран- кIэ цIыху щхьэхуэхэм я мызакъуэу, лъэпкъ зыбжанэми леишхуэ зэрытехьар. 1957 гъэм СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым унафэ къыдигъэкIащ Къэбэрдей АССР-р Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-у зэхъуэкIыным теухуауэ. Хей ящIыжа балъкъэрхэм я лъахэм къагъэзэжащ. Ахэр гуфIэгъуэкIэ кърагъэблэгъэжащ адыгэхэм, урысхэм, ди республикэм щыпсэу нэгъуэщI лъэпкъхэм.
МАХЪШОКЪУЭ Мухьэмэд.
