Адыгэ лъагъуэжьхэр
Абазэхэ гъуэгухэр
Анапэ быдапIэм къыщыщIэдзауэ Къэбэрдейм и къуэкIыпIэ лъэныкъуэм нэсыху дэнэкIи ущрихьэлIэрт выгухэмрэ шыгухэмрэ щызекIуэ хъу гъуэгу куэдыкIейм. Ахэр яухуэрт цIыхухэр зэкIэлъагъэкIуэн, щIыналъэхэм сату зэдащIын папщIэ.
АдыгэщIым тIасхъэщIэхыу ита, артиллерием и генерал Новицкий Георгий 1830 гъэм дунейм къытригъэхьауэ щыта и тхыгъэхэм ящыщ зым дыкъыщоджэ: «…Анапэ къыщыщIэдзауэ Къэбэрдейм нэсыху адыгэ щIыналъэ псоми выгукIэ ущызекIуэ хъунущ. Езы къэбэрдейхэри Анапэ къыщыкIуэ куэдрэ къохъу, тыркухэм сату дащIын папщIэ».
Выгухэм, шыгухэм папщIэ яукъуэдия гъуэгухэр, егугъуу икIи зы мардэм тету зэраухуамкIэ, шу-лъэс лъагъуэхэм къащхьэщыкIырт. Гъуэгухэр зэпэщыс къуажэхэм щыпсэухэм зэдащIырт, гухэр иризэблэкIыфын хуэдэу.
Тхыдэдж, лъахэхутэ Дьячков — Тарасов Александр и тхыгъэхэм ящыщ зым къыщыхигъэщащ «абазэхэхэм выгу гъуэгухэр шытх тхыцIэхэм ирагъэкIуэн яфIэфIу» зэрыщытар. А псалъэхэм я телъхьэу къоув а зэманым Екатеринодар (Краснодар) дэту щыта цIыхухъу гимназием 1897 гъэм къыщыщIэдзауэ егъэджакIуэу щылэжьа Борчевский Семён: «ХъупIэжьий (ХьэфIыцIей, Геленджик) пэмыжыжьэу «Папай» цIэр зезыхьэ Iуащхьэм (метр 819-рэ и лъагагъщ) дыщыхуэкIуэм, сэ слъэгъуащ шэрджэс гъуэгужьым къыхэнэжахэр. … Ахэр иризэхэзекIуэгъуафIэу щытауэ пхужыIэнутэкъым, лъагащэу зэраIэтам къыхэкIыу. Къыхэгъэщыпхъэщ зи гугъу тщIы гъуэгум хуэдэхэр шэрджэс щIыналъэхэм я бгылъэ щIыпIэ псоми зэрыщыIар».
Бгы щыгухэм гъуэгухэр ирагъэкIуэныр, шэч хэмылъу, щхьэусыгъуэ зыбжанэм къыхэкIауэ щытащ. Япэрауэ: а зэманым абазэхэхэм я нэхъыбапIэр Лабэ, Щхьэгуащэ, Пщыхьэ, Пшыш, Псэкъупс и псыхъуащхьэхэм дэсащ. Ахэр иризэкIэлъыкIуэну къурш щхьэдэхыпIэхэр куэдкIэ нэхъ тыншт. ЕтIуанэрауэ, мыбдежым щIыр щынэхъ быдэщ, щыуэтIпсытIхэми къэмытIатIэу. Ещанэрауэ, зекIуапIэхэр шытх щыгухэм зэрытращIыхьым зауэ зэманым дежкIэ мыхьэнэшхуэ иIэт: зи щхьэхуитыныгъэр зыхъумэ шэрджэс щIыналъэм щыпсэухэр абыхэмкIэ шынагъуэншэу иризэкIэлъыкIуэрт. Псыжь адрыщIкIэ щыIэ тафэ щIыпIэхэм щыпхаша гъуэгухэр адыгэщIым къафIихьэ урысыдзэхэм, топхэр зы-щIыгъухэм, зэхафыщIэрт, бжьыхьэ уэлбанэрилэм деж къахэнэж щIагъуи щымыIэу.
Урысей къэралыгъуэжьым и гъунапкъэхэр Кавказым гъунэгъу къыщыхуэмыхъум, адыгэхэмрэ Кърым хъаныгъуэмрэ сату IуэхукIэ быдэу зэпыщIат. Абы къыхэкIыу, а зэманми гулъытэшхуэ хуащIырт гъуэгухэм я фIагъым.
Зылъэгъуахэм зэраIуэтэжымкIэ, КIахэм щыщу Натхъуэдж щIыналъэрат гъуэгу нэхъыфIхэр здэщыIэр. «Ахэр ямыIэу Шэрджэсыр псэуфынутэкъым, мамыр зэманми зауэ лъэхъэнэми», — дыкъыщоджэ ищхьэкIэ зи цIэ къитIуа тхыгъэхэм ящыщ зым.
Мыбдеж къыщыгъэлъэгъуапхъэщ адыгэхэм мы IэнатIэм Iэзагъэшхуэ халъхьэу зэрыщытари. Лэжьыгъэхэм щынэхъыщхьэр гъуэгухэр захуэ щIынырати, абы папщIэ пхъэм къыхэщIыкIа банэлъэхъур къагъэсэбэпырт. Ар адэкIэ-мыдэкIэ къралъэфэкIыурэ, щIыр зэфэзэщ ящIырт. Гъуэгухэр щыпхашкIэ, мэз кусэ цIыкIуу зэхэкIэжа щIыпIэхэрат къыхахыр. Жыгышхуэхэр выхэмкIэ къыхатхъырти, щIыр яубэжырт.
Псом япэу зэгупсысыр выгу, шыгухэр зэблэкIыфу зэрыщытынрат. Абы къыхэкIыу гъуэгухэр яукъуэдийрт, псэлъафэм къызэрыхэщыжщи, «зы къуэрагъ хуэдиз и бгъуагъыу» — нэгъуэщIу жытIэмэ, «IэплIакIуэм» метри 3,5-рэ къызэщIрагъэубыдэу.
Яухуэ гъуэгум и кIыхьагъыр къыхахырт зы махуэ-махуитIым зэфIагъэкIыфын хуэ- дэу. Ягу ирихьа щIы Iыхьэр пхъэIэщэкIэ явэрт. Къыбгъурыт мэз кусэ цIыкIухэм еIусэртэкъым, абыхэм я лъабжьэхэм щIы щхьэфэхэр зэрызэтраIыгъэм къыхэкIыу. Выгу зекIуапIэхэр быдэ ящIын папщIэ, пэмыжыжьэу къыщIах ятIагъуэр абыхэм тракIутэрт, псы зэрызыщIимышэм къыхэкIыу.
ЛЪАГЪУЭРЫКIУЭ Шухъыжьэ.
Тхыдэ
И хъыбарыр гуузщ икIи кIыхьщ
IуэрыIуатэдж цIэрыIуэ КъардэнгъущI Зырамыку 1979 гъэм къыдигъэкIауэ щыта «Адыгэ уэрэдыжьхэр» и тхылъым сымыщIэххэу сыщрихьэлIащ «Лабэдэсхэм я гъыбзэ» уэрэдыжьым ехьэлIа хъыбар гуузым. Ар зытеухуам и тхыдэм нэхъ кууужу зыхэзгъэгъуэзэн мурадыр сиIэу, КъардэнгъущIым къихьа хъыбарым и лъабжьэ тхыгъэми нэгъуэщIхэми Интернетым сыщылъыхъуащ. Абы сызыщрихьэлIахэм я нэхъыбапIэр лъабжьэ куу зиIэхэу къэслъытащ, ди адэжьхэм я блэкIам и гугъу зэращIри шэч къызытумыхьэнщ. А псори зэуэ тхузэмыгъэзахуэми, зи гугъу тщIы хъыбарым кIэщIу дытепсэлъыхьынщ.
Ахъмэтыбг
Лабэжьрэ Ахъмэтыбгрэ
XIX лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэм Къэбэрдейр къызэрагъэIурыщIар пащтыхь къэралыгъуэжьым и дзэзешэхэм къахущIэкIащ Псыжь и ипщэ, курых лъэныкъуэхэмкIэ къахуикI шынагъуэ кIэ зимыIэжхэм къапызыщэу. Хьэжрэту зи щхьэр езыхьэжьа къэбэрдейхэм Псыжь и адрыщIкIэ щыпсэу я лъэпкъэгъухэр къызэщIаIэтэрт, ирагъэбгына я лъахэм къебгъэрыкIуэурэ, ялъ зэращIэжыным яужь итт.
Пащтыхьыдзэр гъуэгу тохьэ
1824 гъэм и бжьыхьэм белджылы къэхъуащ къухьэпIэмкIэ щыIэ шэрджэсхэм зэкъуагъэува я къарухэм Къэбэрдейм къэкIуэну зэрызагъэхьэзырыр. Абы къыхэкIыу, 1825 гъэм и гъатхэр къызэрихьэу, урысыдзэр Псыжь зэпрыкIащ, къэбэрдей хьэжрэтхэм я «лъабжьэр къыхатхъын» мурадыр яIэу.
Теуэ мыгъуэр зыублахэм ягу иралъхьат зи щхьэр лъэныкъуэ езыгъэза къэбэрдеипщхэм ящыщу нэхъ къулей дыдэу икIи зэфIэкIышхуэ зиIэу къалъытэ Къарэмырзэ Алий и къуажэхэр зэтрагъасхьэу мылъкуу дэлъыр къызэщIакъуэну. Пщым и жылагъуэхэр, урысхэм япэIэщIэ зэрищIа щIагъуэ щымыIэу, пэIущIэ бгыхэм хуэжьэгъущIэсу щIигъэзэгъат, зэращымышынэр абыкIэ къигъэлъагъуэу.
Пащтыхьыдзэхэм мы иджырей я зекIуэм Кавказым Iей и лъэныкъуэкIэ цIэрыIуэ дыдэ щыхъуауэ щытащ адыгэхэр «Елмырзэ ТемырболэткIэ» еджэу, урысыдзэм а лъэхъэнэм къулыкъу щызыщIа джыназ Фёдор Бекович-Черкасскэр.
1825 гъэм мэлыжьыхьым и 1-м генерал-лейтенант Вельяминов Алексей и унафэм щIэт гупышхуэр Прочный окоп урыс быдапIэм деж Псыжь щызэпрыкIащ.
Мэлыжьыхьым и 3-м дзэр Чамлыкъ (кIахэбзэкIэ — «Чэм-лъэхъэ», къэбэрдейкIэ — «Жэм лъахъэ») псым и Iуфэм IутIысхьащ. Абдежым абыхэм хъыбар къаIэрыхьащ, Къарэмырзэ Алий, урысыдзэр къазэрыхуэкIуэр къищIа иужькIэ, и къуажэхэр къуршым иришэжауэ.
КъыкIэлъыкIуэ махуэм, мэлыжьыхьым и 4-м, дзэр Лабэ зэпрыкIащ. Абдежым Вельяминовым, зыкъызэридзэкIыжри, Бекович-Черкасскэм пщэрылъ щищIащ къэзакъхэр зыщIигъуу Лабэ къызэпрыкIыжу, «къуршым ихьэжа» къэбэрдейхэм къакIэрыхуауэ зыхуигъэфащэ мэл гуартэхэр къызэщIикъуэну, абы къыдэкIуэуи, Къарэмырзэ Алий и жылагъуэхэр ипэжыпIэкIэ бгым ихьэжами зригъэщIэну.
Къарэмырзэ Алий и къуажэм хуэпIащIэу
Бекович-Черкасскэр дзэр здэщытым и лъабжьэкIэ версти 10 хуэдизкIэ ежэхыжри, псым къызэпрыкIыжащ. Асыхьэтуи ар мыдрыщIым щхьэщылъэгыкI бгы нэпкъхэм я гузэпыщIэм щыхагъэпщ шы гуартэшхуэм ирихьэлIащ. Шыхъуэхэм къыжьэдашащ Къарэмырзэ Алий и къуажэр и пIэ зэримыкIари, верст 20 хуэдизкIэ зэрапэжыжьэри, дэс къэбэрдейхэр, урысхэр къатеуэным пэплъэу нэху щыху зэрымыжеяри, бийр иджыри Чамлыкъ (Чэмлъэхъэ) псым къызэрыфIэмыкIам и хъыбарыр зэхахауэ, пIейтеиншэу икIи IэфIу жейм хилъэфагъэнкIэ зэрыхъунури…
Бекович-Черкасскэм Вельяминовым хуиIуэхуащ Къарэмырзэ Алий и къуажэм зэрытеуэр, лъэсыдзэр къахуигъэкIуэнуи елъэIуащ. Вельяминовым япэ ищахэм батальон псо къакIэлъиутIыпщащ, унафи къахуищIащ дзэр ялъэщIыхьэху къуажэр къаувыхьыну, зыри къыдамыгъэкIын хуэдэу.
Унафэр и чэзум къаIэрыхьакъым, батальонри къакIэлъысакъым — къэзакъхэр, лъэсырыкIуи ямыгъусэу, топи ящIымыгъуу, ягу иралъхьа мурад бзаджэм «пэлъэщахэщ». Бекович-Черкасскэр мыпхуэдэу егупсысащ: батальоныр сыхьэти 5 хуэдизкIэ къызэрымысыфынум, апщIондэхукIэ бийм (къэбэрдейхэм) а щIыпIэр ябгынэнкIэ зэрыхъунум е зыхъумэжыным зэрызыхуагъэхьэзырынум. Арати, езым и къэзакъхэм фIэкIа имыгъусэми, уащхъуэдэмыщхъуэу къуажэм теуэну мурад ищIащ.
Урысхэм я гугъат а жылэм унэ 30 — 40 фIэкIа дэмыту, зэрызэхахамкIи, Псыжь и адрыщIкIэ щыцIэрыIуэ, шууей нэхъ хъыжьэ дыдэхэм хабжэ Къарэмырзэ Алий езым и уэркъхэм я нэхъыбапIэр и гъусэт. Полковник Бекович-Черкасскэм щIыгъур къэзакъ 350-рэ къудейт.
ЖэщырыкIуэ гъуэгур пхыкIт беслъэней къуажэхэм я Iэгъуэблагъэм, «Ахъмэт и фо изщ» псэлъафэр зытеIукIа Ахъмэтыбг (метр 1313-рэ и лъагагъщ) егъэщIылIахэм. Яшхэр щхьэхьу яутIыпщри, къэзакъхэр версти 5 хуэдизкIэ ипщэкIэ дэжеящ. Абдежым къыщызэтеувыIэхэри, Лабэ зэпрысыкIыжащ, асыхьэтуи бгы лъагитIым «къаувыхьа» мэзылъэ жьанэм и дыхьэпIэ зэвым къыIухутащ.
Потто Василий зэритхыжымкIэ, мыбдежым шэрджэси 100-р зауэлI минхэм щапэщIэувэфынут. АрщхьэкIэ, мурад мыгъуэр зыщIахэм къапэувыни щымыIэу, верст 20 хуэдизкIэ мывалъэ лъагъуэ закъуэм «кIапсэлъэрышэу» ирикIуащ, иужьрей нэпкъым зэрыщхьэщыхьэххэуи къуажэр къалъэгъуащ.
Къуажэшхуэр къалэ пэлъытэт
Гупыр къэуIэбжьауэ къэувыIащ. Абыхэм къапэщытыр унэ 30 — 40 фIэкIа зыдэмыт жылэ къызэрыгуэкIтэкъым, атIэ зи щхьэгъубжэхэр къыдэукIыпIэ ящIа псэуалъэ 200-м нэхърэ мынэхъ мащIэ зыдэт «къалэт». АрщхьэкIэ, икIуэтыжыну кIасэIуэ хъуат: я щIыбагъымкIэ беслъэнейхэр къыщыIэт, мыгувэу къэушынкIэ хъуну къуажэшхуэр ипэкIэ къащыпэплъэрт. Ар къызэрызэщIэхъаеу, ерагъкIэ къызыдэкIа дурэшым жэщырыкIуэ гупыр дэкIуэдэжынут.
… Нэхулъэ къищI къудейт. Быдэу жей икIи бэлэрыгъа къуажэм напIэзыпIэм теуахэщ. Iэуэлъауэр зэрызэхахыу, пIащIэ-тхъытхъыу я псэупIэхэм къыщIэж къэбэрдейхэм зэрызахъумэжынур ящIэртэкъым, я Iыхьлыхэми ятегужьеикIат. Абы щыгъуэми, къэзакъхэм ахэр щысхьыншэу зэтраукIэрт. Бий кIэуфIыцIу къахуэкIуэм лыгъэ зрадз я унэхэм цIыху ныкъуэзыхуапэхэр къыщIэжырт, фочрэ къамэрэ фIэкIа ямыIыгъыу…»
Кавказ къэзакъ полкыр ажалзехьэу къуажэм пхрыкIащ. Абы и унафэщI майор Дадымовыр езы пщы Къарэмырзэ Алий Iууащ. Иужьрейр ныкъуэзыхуапэу и унэ бжэщхьэIум тетт. ПсынщIэ дыдэу къыхуэкIуэм фIы игу зэримылъыр нэрылъагъути, фочкIэ къеуащ. Шэр Дадымовым техуакъым. Мыдрейм и кIэрахъуэшэр пщым и щхьэм хуэзащ. Къарэмырзэ Алий и унэ щIыхьэпIэм телIыхьащ…
Бгы зэхуаку шынагъуэр ябгынакIэт
Теуахэм мылъкушхуэ къаугъуеящ. Шыуэ 665-рэ, Iэщышхуэу 530-рэ, мэлу 2300-рэ зыIэрагъэхьащ. Зэхэуэр иуха иужькIи, щIыпIэ зэмылIэужьыгъуэхэм дыщи дыжьыни къыщагъуэтащ. Гъэру яубыдар цIыхуи 139-рэ къудейщ, адрей псори зэхэуэм хэкIуэдащ е мафIэм хисхьащ. А щIыпIэм хьэдэу 570-рэ щызэхуахьэсыжри щыщIалъхьэжащ. Аргуэру хьэди 100-м нэблагъэ псыхьэлъахуэ хъуауэ къагъуэтыжащ. АрщхьэкIэ, езы къэбэрдейхэм иужькIэ зэрыжаIэжамкIэ, яукIахэм я бжыгъэр цIыху 1000-м щхьэдэхат. Абыхэм ящыщу, уэркъ дыжьыныгъуэу 18-м нэблагъэмрэ лIакъуэлIэш нэхъ цIэрыIуэхэу 50-м щIигъумрэ.
Къарэмырзэм и къуажэр кърагъэлын я гугъэу, а щIыпIэм нэсахэт Псыжь адрыщIкIэ щыпсэу къэбэрдеипщхэм ящыщу Къетыкъуэ Жамболэтрэ Ажджэрий Кушыкурэ къыздрашэжьа шууей 300-м нэблагъэр, «арщхьэкIэ кIасэ хъуат — джыназ Бекович-Черкасскэм бгы зэхуаку шынагъуэр ибгынакIэт». (Тифлис, 1904 гъэ, «Утверждение русского владычества», 3-нэ том, 2-нэ Iыхьэ, 195-нэ напэкIуэцI).
«Къэхъуар нэхъри щхьэжагъуэ зыщIыр къэбэрдейхэр апхуэдизу гужьеигъуэрэ щысхьыншэу зэтезыукIар езыхэм я лъэпкъэгъуу, Жамболэтхэ я лIакъуэм къыхэкIа къэбэрдеипщ Елмырзэ Темырболэту, урысхэм «Фёдор Бекович-Черкасскэ» зыхужаIэрауэ зэрыщытырщ», — щитхыжыгъащ ищхьэкIэ зи гугъу тщIа тхыдэдж Потто Василий «На беглых кабардинцев» зыфIища и тхылъым.
Къэбэрдейм и иужьрей пщы уэлийм и къуэри яхэтащ
«МазитI нэхъ дэмыкIыу, мэкъуауэгъуэм и 23-м, генерал Вельяминовыр Псыжь адрыщIкIэ щыпсэу адыгэхэм аргуэру ятеуащ. ШыщхьэуIум и 18-м, зэхэуэ гуащIэхэм уIэгъэ хьэлъэ щыхъури, къыкIэлъыкIуэ махуэм илIыкIащ Къарэмырзэ Алий и къуажэр щысхьыншэу зэтезыгъэсхьахэм ящыщ майор Дадымовыр, Кавказ къэзакъ полкым и Iэтащхьэр». (Потто Василий, «Кавказская война», 2-нэ том, 529-нэ напэкIуэцI).
Псыжь адрыщIкIэ щыпсэу хьэжрэтхэмрэ адрей адыгэ лIакъуэхэмрэ къа_руушхуэ къызэщIакъуэри 1825-м и фокIадэ мазэм Къэбэрдейм къэкIуащ. Абыхэм Къетыкъуэ Жанхъуэтрэ Къэсей Исмэхьилрэ я пашэт. Хьэжрэтхэм я мурад нэхъыщхьэр мыбы щыпсэухэр зыхашэнырт, арщхьэкIэ, Къарэмырзэ Алий и къуажэм даукIыхьахэми ялъ ящIэжащ абыхэм. ФокIадэм и 29-м адыгэхэм я дзэ зэкъуэтыр теуащ Къэбэрдейм и щIыналъэм щаухуа станицэщIэхэм ящыщ зым. Къыхэгъэщыпхъэщ, а Iуэхум тхыдэм зи цIэр фIыкIэ щыIуа, Къэбэрдейм и иужьрей пщы уэлий Жанхъуэт Кушыку и къуэ Жамболэти зэрыхэтар.
«Артиллеристым и гъуэгуанэ тхыгъэхэр» лэжьыгъэ гъуэзэджэр зи IэдакъэщIэкI, ботаник икIи тхакIуэ цIэрыIуэ, генерал-майор Радожицкий Илья гу зэрылъитауэ: «Вельяминовыр Мейкъуапэ пэмыжыжьэу Щхьэгуащэ псыхъуэ зыдигъэбыдыхьауэ дэсыху, шэрджэс шууейхэм ялъэкIащ верст 200 хуэдизкIэ пхъэрхэу, урысхэм Къэбэрдей щIыналъэм иращIыхьа станицэхэм ящыщ зыр «яухъуэнщIу», Псыжь адрыщIкIэ щызэтредгъэсхьа къуажэхэм хэщIыныгъэу ялъыдгъэсам нэхърэ нэхъыбэж къуентхъыу къаугъуеижу, я лъэпкъэгъухэр зыдэс жылэ мамырхэм языхэзри здрашажьэу, къыздикIам ягъэзэжыну».
«Лабэдэсхэм я гъыбзэ» зыфIаща уэрэдым и хъыбарыр кIыхьщ, и къэIуэтэжыкIэхэри гъэщIэгъуэнщ, къыпызыщи иIэщ. КъыдэхъулIэмэ, абыхэми иужькIэ я гугъу тщIынщ…
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
ЩIыпIэцIэхэр
ТIэкIу пасэIуэу къыщIэкIынущ
Пщыхьэ, Шахэ, Щхьэгуащэ, Кхъужьыпс я псыхъуащхьэхэр зэпызыгъэщхьэхукI къурш гуэрэным щхьэщылъэгыкI бгыхэм я нэхъ уардэщ Фыщт Iуащхьэжьыр, метр 2888-рэ зи лъагагъыр.
Фыщт и мылылъэхэр
Этимологием (псалъэпкъхэм я лъабжьэхэр «къэзылъыхъуэ» щIэныгъэм) зыдезыгъэхьэххэм куэду яхэтщ зэман блэкIахэм къахэтэджыкIа щIыпIэцIэхэр, гурыIуэгъуафIэ тщащI я гугъэжу, нобэрей бзэхэм я IукIэм хуэзыгъакIуэхэр. Абыхэм къалъытэркъым бзэм и пкъыгъуэу фIэщыгъэцIэм ехьэлIахэр блэкIа лIэщIыгъуэхэм «я кIыщым зэрыщыщIаIущIыкIар».
ЖытIам и зы щапхъэу къэтхьынщ КъухьэпIэ Кавказым и бгы нэхъ удэзыхьэххэм хабжэ Фыщт Iуащхьэжьым и цIэр зэхэщIыкIыгъуэу жызыIэхэм Интернетым куэду дазэрыщрихьэлIэр. Къызэрыхэдгъэщащи, зи гугъу тщIы бгъэдыхьэкIэм хуэдэхэр Iуэхум и пэжыпIэр зэхэгъэкIыным хуэмылажьэу къэзылъытэхэри щыIэщ. Апхуэдэхэм зэрытрагъэчыныхьымкIэ, «Фыщт» щIыпIэцIэр зэман жыжьэ дыдэхэм къыщежьащ икIи мыбдежым дэ дызыщыхуэзэр «зыпхыплъыгъуей» дыдэ хъуа псалъэпкъ зэхэгъэувэ-кIэщ. Ар къызыхэкIауэ къэлъытэн хуейри, мы щIыналъэм щыIуу щыта бзэхэм лъэхъэнэ кIыхьым къриубыдэу ягъуэта зэхъуэкIыныгъэхэмрэ ящыщ языныкъуэхэр зэрыщымыIэжымрэщ (псалъэм папщIэ, убыхыбзэмрэ садзхэм я бзэмрэ). Аращ Фыщт бгым и цIэм хуэдэхэм адыгэ-абазэ-убыхыбзэхэм я тхыдэм куууэ дыщIыхашэри.
Убыххэр къэтщтэнщи, гу лъытапхъэщ икIи гъэщIэгъуэныщэщ, ахэр Тыркум къыщыхута иужькIэ, абы щалъагъу мэзыншэ бгы джафэхэм щхьэкIэ «фыщт» жаIэу зэрыщытари. «Я Хэкужьым щхьэщылъэгыкI Фыщт Iуащхьэжьыр абыхэм, дэнэ щIыпIэ щымыIами, хуиту ялъагъу лъагапIэт», — щыжиIэгъащ и тхыгъэхэм ящыщ зым нэмыцэ лингвист, этнограф цIэрыIуэ, кавказыбзэхэр (убыххэм яйри абыхэм яхэту) джыным илъэс куэдкIэ яужь ита Дирр Адольф.
Мэрэтыкъуэ Къасым и «Адыгейский топонимический словарь» тхылъым къызэрыщихьамкIи, щIыпIэцIэхэр джыным куэд щIауэ дихьэх Твёрдый Александр зэритхымкIи, Лагъуэнакъэ (Лагонаки) бгыщхьэ тафэм егъэщIылIа къуршхэм уардэу къахэхужьыкI Фыщт Iуащхьэжьым и цIэр пычыгъуитIущ зэрызэхэтыр: япэр — («фы») — («фыжь», «хужь»); етIуанэр — («щт») — («щтын», «щта», «зэщIэдиихьа») Iыхьэхэущ, зэщIэгъэуIуауэ къарыкIри «бгы хужь зэщIэщтыхьа» мыхьэнэращ.
АрщхьэкIэ, ищхьэкIэ къызэрыщыхэдгъэщащи, апхуэдэ Iуэху еплъыкIэм арэзы къимыщIхэри щыIэщ. Абыхэм ящыщ языныкъуэхэр мыпхуэдэу йогупсыс: «фыщт» фIэщыгъэм и япэ пычыгъуэм «фыжь-хужь» къидгъэкIыфынуми, кIэух «т»-р еиныгъэ къигъэлъагъуэу къэтлъытэми, а тIум я зэхуаку къыдэува «ш» — «щ» макъым къикIыр зэрымыгурыIуэгъуэу къонэ», — жаIэу.
Иужьрей макъым теухуауэ еплъыкIитI щыIэщ. Япэр «щ»-р «щта», «зэщIэщтыхьа» мыхьэнэм хуэгъэкIуэнырщ, етIуанэр «щ»-р щабэуи хуабжьыуи къепщэ жьым и макъым егъэщхьынырщ.
«Фыщт» фIэщыгъэр абазэбзэм къыхэкIауэ, «аф» пычыгъуэм «Щыблэм и тхьэ», «щта»-м «Абы и унэ», «Абы и щIыпIэ» мыхьэнэхэр къарыкIыу, зэхэплъхьэжмэ, «щыблэ уапIэ» мыхьэнэм хуэкIуэжу жызыIэхэри щыIэщ.
ИтIани, ищхьэкIэ къызэрыщыхэдгъэщащи, хуэгъэфэща бгъэдыхьэкIэ этимологием и «щIасэкъым». Аращи, Iуэху еплъыкIэу къэдгъэлъэ-гъуахэм «Фыщт» фIэщыгъэм къикIыр нэгъэсауэ къыдгурагъэIуэфу къэлъытэныр тIэкIу пасэIуэу къыщIэкIынущ.
ХЬЭТЫКЪУЭ ЩауапцIэ.
Тхыдэ лъэужьхэр
Бахъсэн и псыхъуащхьэхэм адыгэхэр къыщыIэпхъуар
Этнограф, тхыдэдж цIэрыIуэ Волковэ Татьянэ 1974 гъэм Мэзкуу къыщыдигъэкIа «Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъхэр: XVIII лIэщIыгъуэм къыщыщIэдзауэ XX нэсыху» и тхылъ купщIафIэм и япэ Iыхьэм, къэрэшейхэмрэ балъкъэрхэмрэ ятеухуам, мыпхуэдэ сатырхэм дыкъыщоджэ:
Бахъсэн и псыхъуащхьэхэр
«Си тхыгъэхэм ящыщ зым къыщызгъэлъэгъуэжауэ щытащ, Бещтоужь и Iэхэлъахэу «IуащхьитхукIэ» зэджэ щIыналъэр XVIII лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэм зрагъэбгына къэбэрдей адыгэхэр а лъэхъэнэ дыдэм Бахъсэн и псыхъуащхьэхэм зэрыдэтIысхьэгъар: 1724 гъэр къихьэху — Къетыкъуэхэ, иужькIэ — Кургъуокъуэ Мыхьэмэтрэ и къуэшхэмрэ».
Дэ зэрыхуэдгъэфащэмкIэ, Псыхуабэ лъэныкъуэкIэ кърагъэIэпхъукIа адыгэхэм а лъэхъэнэм Бахъсэн и къуэладжэр ищхьэ дыдэхэм нэсу яубыдагъэнущ. АбыкIэ щыхьэтщ Волковэ Татьянэ зи гугъу тщIы и тхылъым къыщихь мыпхуэдэ и псалъэхэри:
«ПэIущIэ Кавказым XVIII лIэщIыгъуэм и япэ илъэс 30-м щекIуэкIа Iуэхугъуэхэм ятеухуа дэфтэрхэм къызэрагъэлъэгъуэжымкIэ, Къэбэрдеишхуэм и пщыхэм я къуажэ нэхъыщхьэхэр Бахъсэн псыхъуэ и лъэныкъуитIымкIи щыIэ бгы лъагэхэм «щагъэбыдащ». 1743 гъэм дунейм къытрагъэхьа дэфтэрым къыщыхэщыж сонэхэр Накрэ (Донгуз-Орун) щхьэдэхыпIэм адэкIэ щыпсэу сванхэрауэ къыщIэкIынущ».
Зи гугъу тщIы щIэныгъэрылажьэ бзылъхугъэм зэрыжиIэу, къэбэрдей адыгэхэр Бахъсэн и псыхъуащхьэхэм XVIII лIэщIыгъуэм и япэ Iыхьэм зэрыдэсыгъар къэтлъытэмэ, къэрэшей къущхьэхэр, а щIыпIэми икIыу, бгыхэми щхьэдэхыу, Псыжьыщхьэ къыщыдэхутар 1640 гъэм и ужькIэщ, ауэ 1709 илъэсыр къимыхьэ щIыкIэщ. АрщхьэкIэ, 1867 гъэм дунейм къытехьауэ щыта нэгъуэщI зы дэфтэрым къызэрыхэщыжымкIэ, XVIII лIэщIыгъуэм и етIуанэ Iыхьэм Бахъсэн и псыхъуащхьэхэр тыркубзэм ирипсалъэ лъэпкъхэм къахэкIа цIыхухэм аргуэру яубыдыжауэ щытащ.
ЖытIар иризэхуэтхьэсыжу, мыбдежым мыпхуэдэу демыгупсысынкIэ Iэмал иIэкъым: «Псыжьыщхьэ къэрэшейхэр къыщыдэхутар 1640 — 1709 гъэхэм я зэхуакур арамэ, хэту пIэрэ атIэ Iуащхьэмахуэ и щIыбкIэ щыIэ а тIуащIэм абы ипэкIэ дэсыгъар?» А упщIэм и жэуапри гъэщIэгъуэнщ.
АБАЗОКЪУЭ Ахьмэд.
