Си еджапIэ — си къежьапIэ
Зэпэщу ирохьэлIэж
Пщэдей, фокIадэм и 1-м, ди республикэм и школхэм, гъэсапIэхэм гуфIэгъуэ щытыкIэм иту яублэнущ 2021 — 2022 гъэ еджэгъуэщIэр. Сабийхэм я гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуэм къриубыдэу зыхуей хуагъэзэжа, зэпэщ ящIыжа еджапIэхэм, сабий садхэм я бжэхэр хуиту къызэIуахыжынуж, нэхъапэм зэреса мардэхэм тету. ЩIэуэ къежьа уз зэрыцIалэ лIэужьыгъуэу «коронавирус» фIэщыгъэр зиIэм пэщIэувэн мурадкIэ, школ унафэщIхэми, егъэджакIуэхэми, гъэсакIуэхэми — сабийхэм ядэлажьэхэм ящыщ куэдым мастэхэр зыхрагъэлъхьащ. «Роспотребнадзор»-м къигъэув хабзэхэр ткIийуэ ягъэзащIэу, гъэ еджэгъуэщIэм зэрыщIидзэм и нэщэнэ япэ уэзджынэри къеуэу, ди щIыналъэм и егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IуэхущIапIэхэм лэжьэн щIадзэж.
Гъэ еджэгъуэщIэм и пэщIэдзэ дыдэм сыт щыгъуи дгъэлъапIэу щыта ЩIэныгъэхэм я махуэри дэнэкIи щокIуэкI нобэ, зи гугъу тщIа санитар-эпидемиологие хабзэхэм къагъэув мардэхэр зыщамыгъэгъупщэу. Къабзагъэм нэхъ ткIийуэ зэрыкIэлъыплъыпхъэм нэмыщI, унафэ хэха иIэнущ сабийхэм пэш-пэшкIэ къакIухьынуми, еджакIуэхэр зы классым щIэсу егъэджакIуэхэр абыхэм къахуэкIуэурэ дерс- хэр щатынуми.
Апхуэдэ щытыкIэм емылъытауэ жыджэру, гъэ еджэгъуэщIэм хуэпIащIэу IуэхущIапIэхэм йокIуэлIэж цIыху минхэр. Къэбэрдей-Балъкъэрым мы зэманым щолажьэ курыт щIэныгъэ щIэблэм щрагъэгъуэт IуэхущIапIэ 266-рэ. Абыхэм екIуалIэ ныбжьыщIэ мини 115-м щIигъум ядолажьэ IэщIагъэлI мин 12-м нэс. Абыхэм ящыщу мини 7,5-м щIигъур егъэджакIуэщ. Апхуэдэ бжыгъэшхуэхэм къарыкIращи, ди щIыналъэм зы унагъуи ису къыщIэкIынкъым егъэджэныгъэ IэнатIэм и IуэхущIапIэхэм зи гъащIэр емыпха: е я щхьэкIэ, е я бынкIэ, я къуэрылъху-пхъурылъхукIэ, н.къ. Апхуэдэу щыхъукIэ, ди гуапэу псоми дынывохъуэхъу фокIадэм и 1-мкIи, пщэдей ди щIыналъэм щагъэлъапIэну нэгъуэщI махуэшхуэхэмкIи: КъБР-м и къэралыгъуэм, Конституцэм, республикэм и къалащхьэ Налшык я махуэхэмкIэ. Фи гур фымыгъэкIуэду, нэхъыщхьэращи, фи узыншагъэр фхъумэу, лъэхъэнэщIэм хувиIэ мурадхэмрэ хъуэпсапIэхэмрэ къывэхъулIэу илъэсыр ефхьэкIыну. 2021 — 2022 гъэ еджэгъуэщIэр къыфхузэIузых япэ уэзджынэм и зу макъри угъурлы фхурырехъу егъэджакIуэхэми, еджакIуэ цIыкIухэми, абыхэм я адэ-анэхэми.
ЖЫЛАСЭ Маритэ,
«Адыгэ псалъэ» газетым егъэджэныгъэмрэ
щIэныгъэмкIэ и къудамэм и унафэщI.
ЩIэм и лъыхъуакIуэ
Школ илъэсхэр къызэзынэкIа дэтхэнэми, шэч хэмылъу, ди гъащIэм къыхэнащ икIи абы увыпIэ щхьэхуэ щаубыд егъэджакIуэу диIахэм. «ГъащIэм и гъуэгугъэлъагъуэ» псалъэхэр усакIуэм зыхужиIа а цIыху щыпкъэхэм яунэтI ди гупсысэкIэри дуней еплъыкIэри. Аращ егъэджакIуэхэр ди гъащIэ гъуэгуанэм IупщIу къыхэбелджылыкIхэм щIахэтыр, гуми щIилъыр. Апхуэдэу щIэблэ зыбжанэм ягу къина егъэджакIуэхэм ящыщщ ноби а IэнатIэр псэ хьэлэлу езыхьэкI, Налшык дэт курыт школ №17-м биологиер щезыгъэдж Хьэщхъуэжь (Къарей) Раисэ Индэрбий и пхъур. «Урысей Федерацэм егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр зыхуагъэфэща Хьэщхъуэжьыр зи IэщIагъэм хуэIэижь, Iуэху зехьэкIэ пэрыт зиIэ егъэджакIуэ нэсщ.
ЩIэблэм щIэныгъэ куу яриту, сабийхэр фIым, дахагъэм хуиущийуэ и IэнатIэр илъэс 30-м щIигъуауэ ныкъусаныгъэншэу ирехьэкI Раисэ. ЕгъэджакIуэ IэщIагъэм ирилэжьэн зэрыщIидзэ лъандэрэ Хьэщхъуэжьым и Iуэху зехьэкIэ пэрытым, лэжьыгъэм хуиIэ жэуаплыныгъэм, и IэкIуэлъакIуагъым хэхъуэ зэпытщ. А псоми я лъабжьэ быдэр егъэджакIуэм бгъэдэлъ щIэныгъэ куурщ, иригъэдж предметымкIэ екIуэкI хабзэ къалэпсо, республикэпсо зэпеуэхэм щигъэлъэгъуа зэфIэкI лъагэхэрщ. ЕгъэджакIуэ гумызагъэр щIэх-щIэхыурэ хэтщ школпсо, къалэпсо, республикэ зэпеуэхэм, увыпIэфIхэри къыщехь. Апхуэдэ зэхьэзэхуэхэм текIуэныгъэфIхэр сыт щыгъуи къыщахь Раисэ и гъэсэнхэми. Ахэр езым хуэдэу жыджэрхэщ, щIэныгъэщIэхэм я лъыхъуакIуэщ, къэхутакIуэ ныбжьыщIэхэщ.
Раисэ сабийхэр къызэрыдихьэхыр бгъэдэлъ щIэныгъэ куум и закъуэкъым, атIэ и хьэл-щэн зэпIэзэрытымкIи, Iурылъ бзэ дахэмкIи, лэжьыгъэм хуи-Iэ жэуаплыныгъэмкIи еджакIуэхэр етхьэкъу, щапхъэ, гъуазэ яхуэхъуу. Хьэщхъуэжьым бгъэдэлъ псэ къулеягъращ абы зэфIих лэжьыгъэфIым и лъабжьэр. Иригъэдж предметым сабийхэр дезыгъэхьэх, ахэр зыгъэгупсысэ, нэхъыбэ къащIэным хущIэзыгъэкъу лэжьыгъэхэр и дерсхэм къыщигъэсэбэпыныр Раисэ нэхъыщхьэу гулъытэ зыхуищI егъэджэныгъэ Iэмалхэм ящыщщ.
— Еджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм нобэ зыужьыныгъэ ин игъуэтащ. ГъащIэм щIэ куэд къыхохьэ, дыкъэзыухъуреихь дунейм махуэ къэс зэхъуэкIыныгъэ егъуэт. А псоми сабийм и акъылыр лъэщIыхьэн, иджырей гъащIэм хэзэгъэн папщIэ, техникэм и Iэмалхэмрэ технологие пэрытхэмрэ егъэджакIуэхэм шэщIауэ дерсхэм къыщыдогъэсэбэп. Проект лэжьыгъэхэр, зи ухуэкIэхэр зэмылIэужьыгъуэ дерсхэр ди мащIэкъым, — жеIэ Хьэщхъуэжьым. — Апхуэдэхэм деж дэтхэнэ сабийми и къару къихьыр къегъэлъагъуэ, езыр-езыру лажьэу зегъасэ. Зи купщIэкIи теплъэкIи зэщхьэщыкI нэгъуэщI Iуэху зехьэкIэхэми дыхуэIэижьщ ди шко-лым и егъэджакIуэхэр. НэхъыфIхэм я лэжьэкIэфIыр адрейхэм я гъуазэу, дыхущIокъу щIэблэм щIэныгъэ куурэ гъэсэныгъэфIрэ зэредгъэгъуэтыным.
Раисэ зэрыжиIэмкIэ, урокым щебгъэджар къызыхуэтыншэу къыбжезыIэжыф еджакIуэ фIэкIа уимыIэмэ, уи лэжьыгъэр псыхэкIуадэу аращ — дерсым щызэхихахэм ныбжьыщIэр гупсысэщIэхэм хуашэу, къэхутэныгъэхэм игури и псэри хуагъэушу щытын хуейщ.
НыбжьыщIэ куэдым апхуэдэ унэтIакIуэ, гъуэгугъэлъагъуэ яхуэхъуа егъэджакIуэ Iэзэр ирогушхуэ икIи иропагэ гурэ псэкIэ зэлIалIэ, щIэныгъэ куу зрит и гъэсэнхэм. Раисэ иригъэджа ныбжьыщIэхэм ящыщ куэдым къыхахащ биологием епха IэщIагъэ зэмылIэужьыгъуэхэр. Абыхэм я нэхъыбэм дохутыр IэщIагъэр зрагъэгъуэтащ. Москва, Санкт-Петербург, Тэн Iуфэ Iус Ростов, Ярославль, Краснодар, Ставрополь, Владикавказ, Налшык къалэхэм дэт еджапIэ нэхъыщхьэхэм я медицинэ факультетхэм ехъулIэныгъэ щаIэу ноби щоджэ Хьэщхъуэжьым и гъэсэнхэм ящыщ куэд. ЕгъэджакIуэм и дежкIэ абыхэм я хъыбарыфIхэр лъэр щIэзыгъэкI, Iуэху зехьэкIэщIэ мардэхэм хуэзышэ къару лъэщщ.
ЩIэныгъэ куэдым лъабжьэ яхуэхъу биологиер щIэблэм егъэджынымкIэ зыIэригъэхьа ехъулIэныгъэхэмрэ бгъэдэлъ зэфIэкI лъагэхэмрэ щыхьэт техъуэ Iуэхугъуэхэм ящыщщ Хьэщхъуэжьым и къалэмы-пэм къыпыкIа методикэ тхыгъэхэр. Ахэр хуабжьу яхуощхьэпэ егъэджэныгъэ IэнатIэм пэрыхьагъащIэ лэжьакIуэхэм. Апхуэдэу Раисэ и гуащIэ куэд хэлъщ биологиемкIэ элективнэ дерсхэмрэ курсхэмрэ къызэгъэпэщыным, ахэр къызыхуэтыншэу егъэкIуэкIыным. А псори къалъытэри, егъэджакIуэ Iэзэр пщIэ хуащIу хагъэхьащ ЕГЭ, ОГЭ къэрал къэпщытэныгъэхэмкIэ ди республикэм къыщызэрагъэпэ-ща эксперт гупым. Бгъэдэлъ зэфIэкIхэмкIэ Раисэ ядогуа-шэ и лэжьэгъухэм, егъэджакIуэ ныбжьыщIэхэм. Къалэпсо, республикэпсо семинархэм жыджэру хэту, абы щIэх-щIэхыурэ ирегъэкIуэкI дерс зэIухахэр, классщIыб лэжьыгъэхэр.
Зыщылажьэ курыт школым биологиемрэ химиемрэ щезыгъэджхэм я методикэ зэгухьэныгъэм и унафэщIщ Раисэ. Лэжьыгъэ купщIафIэ зи щIыбагъ къыдэлъ егъэджакIуэр апхуэдэуи хэтщ Налшык къа-лэ администрацэм егъэджэныгъэмкIэ и IэнатIэм и методикэ советым. Хьэщхъуэжьым и псалъэмрэ и Iуэху еплъыкIэмрэ пщIэ щиIэщ ар зыхэт, КъБР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм и нэIэм щIэту лажьэ комиссэхэми.
Апхуэдэ зэфIэкI лъагэхэр зыбгъэдэлъ егъэджакIуэм мызэ-мытIэу къыхуагъэфэщащ КъБР-м и Iэтащхьэм, Парламентым, ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэмрэ я IуэхухэмкIэ и министерствэм, егъэджэныгъэмкIэ къалэ департаментым, зыщылажьэ курыт школым къабгъэдэкI щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр. УФ-м и Президентым и жэрдэмкIэ къыхалъхьауэ щыта «Егъэджэныгъэ» лъэпкъ проектым ипкъ иткIэ къызэрагъэпэщауэ илъэс зыбжанэ хъуауэ къэралым щекIуэкI «ЕгъэджакIуэ нэхъыфI» къэралпсо зэхьэзэхуэм япэу хыхьахэм икIи щытекIуахэм, ахъшэ саугъэти зыхуагъэфэщахэм ящыщащ Хьэщхъуэжь Раисэ. А псори къыпэкIуащ егъэджакIуэм зыпэрыт IэнатIэм и зыужьыныгъэм хуищI хэлъхьэныгъэ иным.
Унагъуэ дахи и щIыбагъ къыдэтщ Хьэщхъуэжьым. Абырэ и щхьэгъусэ СулътIанрэ хъыджэбзитI къащIэхъуащ, ахэр лъэпкъ хабзэм тету ягъэсащ, щIэныгъэ нэхъыщхьэрэ IэщIагъэрэ ирагъэгъуэтащ. НэхъыжьыфIхэр ирогушхуэ, я гъащIэр IэфI къыщащI я бынхэм, пхъурылъхухэм яIэ ехъулIэныгъэхэм.
ЩIэблэр хэкупсэу гъэсэным, щIэныгъэ куу ябгъэдэлъу къэгъэтэджыным зи къаруи зэфIэкIи езыхьэлIэ Хьэщхъуэжь Раисэ хуэфащэ дыдэщ апхуэдэ къэрал гулъытэхэр. ЕгъэджакIуэ Iэзэм, лэжьакIуэ гумызагъэм, щIэм и лъыхъуакIуэм, IуэхуфIхэм я жэрдэмщIакIуэм дохъуэхъу ЩIэныгъэхэм я махуэмкIэ. Узыншагъэ быдэ иIэу псэуну, и щIэблэм я насып куэд хэплъэну, ехъулIэныгъэщIэхэр и бэу иджыри куэдрэ лэжьэну ди гуапэщ.
КЪАРДЭН Маритэ.
Ди лъэпкъыр зэрыгушхуэ егъэджакIуэхэр
Къэралпсо, щIыналъэпсо мыхьэнэ зиIэ махуэшхуэхэм ирихьэлIэу я цIэ фIыкIэ къраIуэ лъэпкъ экономикэм, политикэм, щэнхабзэм, социальнэ IэнатIэм, нэгъуэщI унэтIыныгъэхэм я зыужьыныгъэм зи зэфIэкI куэд езыхьэлIа цIыхухэм. Къэбэрдей-Балъкъэрми дапщэщи щаIэт апхуэдэ лэжьакIуэ гуащIафIэхэр. Егъэджэныгъэ IэнатIэр къапщтэмэ, ди щIыналъэм къэралыгъуэ зэригъуэтрэ блэкIа илъэси 100-м къриубыдэу абы и зыужьыныгъэм я зэфIэкI куэд ирахьэлIащ IэщIагъэлI щыпкъэкIэ узэджэ хъуну цIыхуищэхэм. Абыхэм къахобелджылыкI «ЦIыхубэ егъэджакIуэ» цIэ лъагэр зыхуагъэфэща, ди республикэр зэрыпагэ егъэджакIуэхэр.
Къыхэдгъэщынщи, «ЦIыхубэ егъэджакIуэ» цIэр къалъытэ педагогикэ IэнатIэ и лъэныкъуэкIэ къэралым къыпфIищыфынкIэ хъуну щIыхьыцIэ нэхъ лъагэ дыдэу. Ар зыхуагъэфащэри лъэпкъ егъэджэныгъэм и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIа, цIыхубэм щIэныгъэ егъэгъуэтыным зэфIэкIышхуэ езыхьэлIа, зи гъэсэнхэм ящыщ куэд гъащIэм и лъэныкъуэ зэмылIэужьыгъуэхэм цIэрыIуэ щыхъуа егъэджакIуэ къызэрымыкIуэхэращ. Ди къэралым и Iэтащхьэхэм илъэс зэхуэмыдэхэм къыдагъэкIа унафэ щхьэхуэхэм япкъ иткIэ, ди лъахэгъу егъэджакIуэ щыпкъэхэм къыфIащауэ щытащ «ЦIыхубэ егъэджакIуэ» цIэ лъапIэр. Апхуэдэхэщ ди лъэпкъыр зэрыгушхуэхэу СССР-м и цIыхубэ егъэджакIуэ КЪАНЩЫКЪУЕЙ Риммэ Хьэмид и пхъур, КъБР-м и цIыхубэ егъэджакIуэ ДЫЩЭКI Марие Сухьэмэдин и пхъур, УФ-м и цIыхубэ егъэджакIуэ МЭЛБАХЪУЭ Борис Къасболэт и къуэр.
И гуи и пси етауэ
1981 гъэр и гъащIэм хэта нэхъ гукъинэж илъэсхэм ящыщащ Къанщыкъуей Риммэ и дежкIэ. Ди республикэм къэралыгъуэ зэригъуэтрэ илъэс 60 щрикъу а гъэм Риммэ Къэбэрдей-Балъкъэрым щыяпэу къыфIащауэ щытащ «СССР-м и цIыхубэ егъэджакIуэ» цIэ лъапIэр. Бгъэдэлъ щIэныгъэ куур, хьэл-щэн екIур, и псэ хуабагъыр къытщIэхъуэ щIэблэм тыхь яхуэзыщIу егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэ купщIафIэ къезыхьэлIа адыгэ бзылъхугъэм хуэфащэ дыдэт апхуэдэ къэрал гулъытэ лъагэр.
Къанщыкъуей Риммэ Риммэ 1938 гъэм Хьэтуей адыгэ къуажэжьым къыщалъхуащ. Лъэпкъ хабзэрэ нэмысрэ зэрылъ, щIэныгъэм пщIэ щиIэ адыгэ унагъуэщ ар къыщыхъуар. Риммэ и адэ Хьэмиди и анэ Абчари егъэджакIуэу я гъащIэр ирахьэкIащ, лэжьыгъэм ехъулIэныгъэ лъагэхэр щызыIэрагъэхьэу. Абчарэ Урысей Федерацэм, Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ я егъэджакIуэт. ЩIэныгъэ куу, гъэсэныгъэ екIу зыхэлъа нэхъыжьхэм фIагъыу, Iущагъыу ябгъэдэлъа псори я бынхэм, бын пэлъытэу яIа я гъэсэнхэм я хьэл-щэным зэрыхапщэным хущIэкъуащ. Зи адэ-анэр щапхъэ нэс зыхуэхъуа Риммэ курыт школыр ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, КъБКъУ-м хамэ къэралыбзэхэр щадж и факультетым 1956 гъэм щIэтIысхьащ икIи, зэрихабзэм хуэдэу, студент пашэхэм ящыщу щытащ. Еджэным къыдэкIуэу, Къанщыкъуейр жыджэру хэтащ университетым щекIуэкI жылагъуэ Iуэхухэми. Апхуэдэу ар хэлэжьыхьащ щIыщIэхэр Къэзахъстаным къыщыIэтыным. Зи щIалэгъуэ пщащэм и гуащIэдэкI хьэлэлым къыпэкIуауэ щытащ и япэ къэрал дамыгъэри: Къэзахъстаным 1957, 1958 гъэхэм щыIа студент гупым я бгъэгухэм щылы- да «ЩIыщIэхэм зэрыщылэжьам папщIэ» медалыр зыхуагъэфэщахэм ящыщащ Къанщыкъуейри.
Студент илъэсхэр блэлъэту, зыщIэхъуэпса IэщIагъэр зригъэгъуэта нэужь, апхуэдабзэу жыджэру, лэжьыгъэм и гур хузэIухауэ егъэджакIуэ IэнатIэм пэрыхьащ Риммэ. 1961 гъэм абы егъэджакIуэу лэжьэн щыщIидзащ Нарткъалэ дэт курыт школ №3-м, иужькIэ курыт школ №1-м ирагъэблэгъащ. Зи IэщIагъэр фIыуэ зылъагъу егъэджакIуэм абы щыпищащ и лэжьыгъэ гуащIафIэм, инджылызыбзэм и щэху псори сабийхэм къахузэIуихыу, щIэблэр абы дригъэхьэхыу. ЕгъэджакIуэ Iэзэри и гъэсэнхэри дапщэщи щыпэрытт школпсо, районпсо, республикэпсо мыхьэнэ зиIэ олимпиадэхэм, нэгъуэщI зэпеуэхэм. Риммэ иригъаджэхэм инджылызыбзэмкIэ щIэныгъэ куу ябгъэдэлъым и мызакъуэу, гъэсэныгъэ екIуи яхэлът. Арат нарткъалэдэсхэм «Зи псэ хуабагъыр сабийхэм езыта егъэджакIуэ нэсщ Къанщыкъуей Риммэ» щIыжаIэр. Гум къыбгъэдэкI апхуэдэ псалъэхэр и псэ хьэлэл лэжьыгъэфIымкIэ, Iуэху зехьэкIэ пэрытымкIэ къихьат егъэджакIуэ гумызагъэм.
«СССР-м и цIыхубэ егъэджакIуэ» цIэм, пщIэшхуэ къызэрыпэкIуэм хуэдэ дыдэу, жэуаплыныгъэшхуи зэрыпылъыр зыхищIэу IэнатIэр ирихьэкIащ Риммэ. И псэ хьэлэл лэжьыгъэ купщIафIэм къыпэкIуа а лъагапIэм сыткIи хуэфащэт ар: бгъэдэлъ щIэныгъэкIи, хьэл-щэнкIи, теплъэкIи, цIыху хэтыкIэкIи, Iуэху зехьэкIэкIи, унагъуэкIи, уеблэмэ и еджакIуэу щытахэмкIи. Абыхэм я ехъулIэныгъэхэм Риммэ и псэр ноби догуфIэ, я цIэхэр фIыкIэ къраIуэмэ, и гур хохъуэ.
ЕгъэджакIуэ IэкIуэлъакIуэм, щIэблэм я ущиякIуэ Iэзэм мызэ-мытIэу къыхуагъэфэщащ къэ- рал дамыгъэ лъапIэхэр, егъэджэныгъэмкIэ министерствэхэм къабгъэдэкI фIыщIэ, щытхъу тхылъ куэд. Абыхэм ящыщщ Бэракъ Плъыжь орденыр, «ГуащIэдэкI хьэлэлым папщIэ» медалыр, нэгъуэщIхэри. ЦIыхубэм я дзыхь кърагъэзу, Къанщыкъуейр зыбжанэрэ хахащ СССР-м и цIыхубэ депутату. Ахэр я щыхьэтщ и къалэнхэм Риммэ и гуи, и пси хилъхьэу, Iуэхур иригъэфIакIуэу дапщэщи зэрыпэрытам.
КъытщIэхъуэ щIэблэр егъэджэнымрэ гъэсэнымрэ, ныбжьыщIэхэм я зэфIэкIым зегъэужьынымрэ ябгъэдэлъ зэчийхэр къэгъэнэхуэнымрэ илъэс 40-м щIигъукIэ хьэлэлу хуэлэжьа Къанщыкъуей Риммэ Хьэмид и пхъум дохъуэхъу гуауэм пэIэщIэу, узыншагъэ иIэу, къыщIэхъуэ щIэблэм я насып илъагъуу куэдрэ псэуну.
Къэралыгъуэр
зэрагъэбыдэ Iэмал нэхъыщхьэ
Жэуаплыныгъэ ин зыпылъ егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм илъэс 50 хъуауэ хьэлэлу пэрытщ 1994 гъэм «КъБР-м и цIыхубэ егъэджакIуэ» цIэ лъапIэр зыхуагъэфэща ДыщэкI (ТыIэщ) Марие Сухьэмэдин и пхъур. Адыгэ бзылъхугъэ щыпкъэр ящыщщ зи хэкумрэ лъэпкъымрэ и къару емыблэжу хуэлажьэхэм, зи дуней тетыкIэри Iуэху зехьэкIэри куэдым я дежкIэ щапхъэ хъухэм. Зи псалъэмрэ Iуэху еплъыкIэмрэ жылагъуэм пщIэ щаIэ ДыщэкIым хуэдэ егъэджакIуэ щыпкъэхэм, хэкупсэ нэсхэм яубзыху мардэхэмкIэщ щIэблэщIэм щIэныгъэ зэрыратыр, ныбжьыщIэхэр зэрагъасэр, пэжыгъэм, захуагъэм, цIыхугъэм зэрыщIапIыкIыр.
ДыщэкI Марие — КъытщIэхъуэ щIэблэм анэдэлъхубзэр егъэджыныр мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхугъуэщ икIи щIыхь зыпылъ къалэнщ, сыту жыпIэмэ лъэпкъ тхыдэр, хабзэхэр, нэщэнэхэр, гупсысэкIэмрэ псэукIэмрэ къозыгъащIэу щыIэр а зыращ – бзэращ а псоми я хъумакIуэр, — жеIэ Марие. — Илъэси 100 ипэкIэ къэралыгъуэ зыгъуэтауэ хуиту псэу, я хэкум и ехъулIэныгъэм хуэлажьэ ди цIыхубэм нобэ зыри зэран къытхуэхъуркъым анэбзэр зетхьэжын, абы адэкIи зедгъэужьын, едгъэфIэкIуэн папщIэ. КъызэрыслъытэмкIэ, ар къэралыгъуэр зэрагъэбыдэ Iэмал нэхъыщхьэхэм ящыщщ.
ДыщэкIым и Iуэху зехьэкIэ екIум и лъабжьэр анэдэлъхубзэм нэхърэ нэхъ IэфIрэ лъапIэрэ зэрыщымыIэр сабиипсэм зыхещIэнырщ, ар хьэкъыу пхыгъэкIынырщ. Ар лъэпкъпсо мыхьэнэ зиIэ Iуэхуу къелъытэ Марие, абы уелэжьыныр, лъэпкъыбзэр ебгъэджыныр щIыхь зыпылъ IэщIагъэуи егъэув. А псори фIы дыдэу къызыгурыIуэ егъэджакIуэр а IэнатIэм зэрыпэрыт илъэс 50-м зэи къэхъуакъым абы щыхущIегъуэжа, сыт хуэдиз гугъуагъ хэмылъми, ар къыщытехьэлъа. И закъуэ фIыным, адрейхэм нэхърэ нэхъыбэрэ щытхъу къыхужаIэным зэи хущIэкъуакъым. Сабийхэр псори зэхуэдэу фIыуэ едгъэджэн зэрыхуейм тещIыхьащ илъэс 35-кIэ ар зи унафэщIу щыта, районым адыгэбзэмрэ литературэмрэ щезыгъэджхэм я методикэ зэгухьэныгъэм и лэжьыгъэри. ЕгъэджакIуэхэм я зы упщIи жэуапыншэу къигъанэркъым унэтIакIуэ Iэзэм. Районым куэдрэ къыщызэригъэпэщащ абы практикэ, теорие семинархэр. МардэщIэхэр, пэрытхэр емышыжу къэзыхутэ методист гъуэзэджэм зы егъэджакIуэфIым и лэжьы- гъэ къызэгъэпэщыкIэм адрейхэр щIигъэджыкIырт. ЕгъэджакIуэ дапщэм сэбэп яхуэхъуа ар лэжьыгъэм и щэхухэр къащIэнымкIэ, сыт хуэдизым фIэщхъуныгъэ яхилъхьа Iуэхум зэрыпэлъэщынумкIэ, текIуэныгъэ къызэрахьыфынумкIэ.
«Егъэджэныгъэ» лъэпкъ проектыр къыщыхалъхьами, Марие яхэтащ абы и утыку ихьахэм. ДыщэкIыр яхэхуащ зэпеуэм щытекIуэу «УФ-м и егъэджакIуэ нэхъыфI» цIэр зыхуагъэфэщахэм, къэрал унафэщIым игъэува сом мини 100-ри тыгъэ зыхуащIыжахэм. И IэщIагъэкIэ ирихьэкI лэжьыгъэхэм къадэкIуэу, Марие жылагъуэ Iуэхухэми хуэжы-джэрщ. Ар Лашынкъей щыпсэу цIыхубзхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщIщ, бынунагъуэшхуэхэм, щытыкIэ гугъум ихуа унагъуэхэм дэIэпыкъуэгъу яхуохъу. Къуажэм щекIуэкI щэнхабзэ гъащIэм и къызэгъэпэщакIуэ нэхъ жыджэрхэм ящыщщ хэкупсэ нэсыр. ЦIыхубэм я дзыхь кърагъэзри, ДыщэкIыр мызэ-мытIэу хахащ къуажэ советым и депутату.
ДыщэкIым и псэ хьэлэл лэжьыгъэр гулъытэншэ хъуакъым. 1994 гъэм Марие къыхуагъэфэщащ «КъБР-м и цIыхубэ егъэджакIуэ» цIэ лъапIэр. «Сердце отдаю детям» дунейпсо дыщэ орденыр, ЩоджэнцIыкIу Алий, КIыщокъуэ Алим сымэ я юбилейхэм ирихьэлIэу къыдагъэкIа дамыгъэхэр, «За укрепление межнационального мира», «180 лет первого покорения Эльбруса», «За содействие МВД» медалхэр, щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр къратащ. Апхуэдэ къэрал гулъытэ лъагэмрэ жылагъуэ щIыхьымрэ Марие къихьащ и IэщIагъэм хуиIэ лъагъуныгъэ къабзэмкIэ, пщэрылъ зыхуищIыжа къалэнымкIэ зыхищIэ жэуаплыныгъэмкIэ, щIэблэм щIэныгъэ куу, лъэпкъ гъэсэныгъэ екIу яхэлъхьэн папщIэ зэфIих лэжьыгъэшхуэмкIэ.
Лъэпкъым зиузэщIыным, абы и ехъулIэныгъэм хуэгъэпса лэжьыгъэ купщIафIэ илъс 50-м щIигъуауэ зэфIэзых ДыщэкI Марие дохъуэхъу узыншагъэ быдэ иIэу куэдрэ дяпэ итыну. Апхуэдэ цIыху щыпкъэ къызыхэкI лъэпкъым къэкIуэну дахэ зэриIэм шэч хэлъкъым!
Мэлбахъуэм насыпу къилъытэр
«ЦIыхубэ егъэджакIуэ» цIэ лъапIэр ди лъахэгъу егъэджакIуэхэм ящыщу иужьрейуэ къыщыхуагъэфэщар 2006 гъэращ. Ди къэралым и Президентым къыдигъэкIа Унафэм ипкъ иткIэ, «Урысей Федерацэм и цIыхубэ егъэджакIуэ» цIэр фIащащ Урысей Федерацэмрэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэмрэ щIыхь зиIэ я егъэджакIуэ, тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор, Налшык дэт лицей №2-м и унафэщIу щыта Мэлбахъуэ Борис Къасболэт и къуэм (1946 — 2020). ЕгъэджакIуэ IэкIуэлъакIуэр ящыщт ди щIыналъэр зэрыгушхуэ, зэрыпагэ IэщIагъэлIхэм.
Мэлбахъуэ Борис КъигъэщIа илъэс 74-м ящыщу 50-м щIигъукIэ егъэджэны-гъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм пэрытащ, абы щыщу илъэс 32-кIэ школ унафэщI къулыкъур къызыхуэтыншэу ирихьэкIащ Мэлбахъуэм. Абы и зэфIэкI куэд ирихьэлIащ ди республикэм а IэнатIэм зыщегъэужьыным. Борис ящыщащ къытщIэхъуэ щIэблэм я ехъулIэныгъэр насыпу къэзылъытэ егъэджакIуэ щыпкъэхэм.
1946 гъэм щIышылэм и 21-м Тэрч къалэм къыщалъхуащ Борис. И сабиигъуэр зауэ нэужь лъэхъэнэ хьэлъэхэм хиубыдами, Борис къэхъуащ еджэным дихьэхыу, щIэныгъэ зэгъэгъуэтыным хуэпабгъэу къэтэджащ. Курыт школыр ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, щIалэщIэр лъэпощхьэпоуншэу щIэтIысхьащ КъБКъУ-м и тхыдэ факультетым. «Тхыдэдж» IэщIагъэр иIэу университетым 1968 гъэм еджэныр щызэфIихащ Мэлбахъуэм.
А лъэхъэнэм къыхиха IэщIа-гъэм зэи хущIегъуэжакъым Мэлбахъуэр. Тхыдэр щIэблэм яригъэджу лэжьэн щIэзыдза IэщIагъэлI ныбжьыщIэр щIэх дыдэу хэзэгъат IэнатIэм. Дзыхь къыхуащI дэтхэнэ IэнатIэри егъэфIэкIуэныр, лэжьэкIэм и мардэщIэхэм куууэ щыгъуазэ зыхуэщIыныр икIи ахэр Iуэхум шэщIауэ хэпщэныр зи гъуазэ Мэлбахъуэр къалащхьэм дэт лицей №2-м и унафэщIу зэрыщыта зэманым къриубыдэу еджапIэм ехъулIэныгъэ лъагэхэр зыIэригъэхьащ. Къапщтэмэ, 1995 гъэм къыщыщIэдзауэ илъэси 10-м щIигъукIэ ар яхэтащ «Илъэсым и школ нэхъыфI» урысейпсо зэпеуэм щытекIуахэм. 2001 гъэм лицейм фIащащ «ЛIэщIыгъуэм и школ» цIэ лъапIэр. 1995 — 1998 гъэхэм IуэхущIапIэр хэтащ ЕгъэджэныгъэмкIэ Соровскэ дунейпсо программэм къызэригъэпэща зэпеуэхэм икIи абыхэм я лауреат хъуащ. ЕджапIэм щылажьэ IэщIагъэлI гупыр, я пашэри я гъусэу, 1996 гъэм къалъытащ «ЩIэныгъэмрэ егъэджэныгъэмрэ» унэтIыныгъэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым щынэхъыфI IуэхущIапIэу икIи «Алъпыш лъатэ» саугъэтыр къратащ. Нэгъабэ екIуэкIа апхуэдэ къэралпсо зэпеуэмкIи еджапIэр яхэхуащ УФ-м щынэхъыфI дыдэу къалъыта лицейхэм. ИнтернетымкIэ екIуэкIа Iэ Iэтым ипкъ иткIэ, лицей №2-м фIащащ «Урысейм и цIыхубэ школ» цIэ лъапIэр.
Апхуэдиз ехъулIэныгъэхэм, шэч хэмылъу, лэжьыгъэшхуи я щIыбагъ къыдэлъщ. Ар зэфIах школым щылажьэ егъэджакIуэхэм, абыхэм я пашэм. Гупым яхэтщ ябгъэдэлъ щIэныгъэ куумрэ ягъэлъагъуэ зэфIэкI лъагэхэмкIэ республикэ, къэрал гулъытэ лъапIэ зыгъуэтахэу УФ-м, КъБР-м щIыхь зиIэ я егъэджакIуэхэр, егъэджэныгъэм и отличникхэр, щIэныгъэхэм я докторхэр, кандидатхэр, зи Iуэху зехьэкIэ пэрытымкIэ квалификацэ лъагэ зыхуагъэфэща IэщIагъэлI лъэщхэр. Лъэныкъуэ куэдкIэ щапхъэу ягъэлъагъуэ егъэджакIуэхэм я Iуэху бгъэдыхьэкIэр къипщытащ ЕгъэджэныгъэмкIэ Урысей Академием и институтым икIи «Урысей Федерацэм и инновацэ школхэр: зэфIэувэныгъэмрэ зыужьыныгъэмрэ» тхылъым щхьэхуэу къыщигъэлъэгъуащ.
Лицейм и унафэщIу щыта Мэлбахъуэ Борис СССР-м, УФ-м егъэджэныгъэмкIэ я отличникт, абы мызэ-мытIэу къыхуагъэфэщащ КъБР-м и Парламентымрэ Правительствэмрэ, УФ-м, КъБР-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ я министерствэхэм, егъэджэныгъэмкIэ щIыпIэ IэнатIэм къабгъэдэкI щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр. УнафэщI щыпкъэм зыбжанэрэ къыфIащат «Илъэсым и директор» цIэр. Апхуэдэу абы къратащ «ЛIэщIыгъуэм и директор» дамыгъэ лъапIэри.
Мэлбахъуэм и лэжьэкIэфIым и мардэхэри дуней псом щызэлъащIысащ. IэщIагъэлI нэсым и гъащIэмрэ и Iуэху зехьэкIэ пэрытымрэ ятеухуа тхыгъэ ихуащ Америкэ биографие институтым къыдигъэкI «УнафэщI щэджащэхэр» тхылъым.
Ди щIыналъэм и егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIа лэжьакIуэ нэсхэу Къанщыкъуей Риммэ Хьэмид и пхъум, Мэлбахъуэ Борис Къасболэт и къуэм, ДыщэкI Марие Сухьэмэдин и пхъум я Iуэху зехьэкIэ пэрытыр ноби щапхъэщ IэщIагъэлI ныбжьыщIэ куэдым я дежкIэ. А егъэджакIуэ Iэзэхэм, щIэблэ зыбжанэм гъуэгугъэлъагъуэ яхуэ-хъуа IэщIагъэлIхэм, я гъащIэ купщIафIэхэри ди республикэм и тхыдэм хъугъуэфIыгъуэ лъапIэу къызэрыхэнэнум шэч хэлъкъым.
ТАМБИЙ Линэ.
