ЦIыкIураш
Хъуэжэ и хъыбархэр
КъахуэгъэпцIакъым
Хъуэжэ и сабиигъуэт. Махуэ гуэрым ар унэм щIэлъэдэжри, и анэм кIэрыхъыжьащ: «Фо къызэт», — жери. Анэр я гъунэгъу фыз къыщIыхьам еуэршэрылIэрти, сабийр зыкIэригъэкIын папщIэ, къыжриIащ:
— А уи напэ фIейр тхьэщIи уэстынщ.
Хъуэжэ псынщIэу унэм къыщIэжри, и напэр итхьэщIащ. ЩIэлъэдэжри, аргуэру и анэм фо щхьэкIэ елъэIуу кIэрыхъыжьэжащ.
Зэ елъэIуащ, тIэу елъэIуащ, ещанэуи елъэIуащ. АрщхьэкIэ, зэхимых нэпцI зищIауэ, анэр гъунэгъу фызым зэреуэршэрылIэт.
Щымыхъужым, Хъуэжэ щIэкIщ, и напэр зэрыщыту ятIэкIэ зэщIицIалэри щIыхьэжащ. ЩIыхьэжри, анэм и пащхьэм къит шэнт щхьэгуэм тетIысхьащ.
Ар къыщилъагъум, анэр къэуIэбжьащ:
— Ан-на, сыт мы уи напэм епщIар?
— Ехьей, ухуей хъунт уэ, — жиIащ Хъуэжэ, — си напэри къабзэу, уи фоми уемыIусэу щыбгъэтыну!
Пэхумрэ хьэмрэ
Зы бжьыхьэ пщыхьэщхьэ дахэ гуэрым, дыджэгуу бжэIупэм дыздыIусым, Дадэ жиIащ:
— Си мэз хъыбархэм щыщ фезгъэдэIуэнщ, хьэIуцэ гуп, моуэ тыншу фыкъэтIыс.
Дэ Дадэ зыщIэс жыг щIагъым дыщитIысыкIащ, лIыжьым и нэгу угъурлыр хуиту тлъагъуу. Апхуэдэу детIысылIэу и хъыбархэм дызэредаIуэр Дадэ и гуапэ хъурт. Абы хъыбарыр къиIуэтэж къудейтэкъым, атIэ и щIалэгъуэм къыщыхутэжауэ а зытепсэлъыхьхэр а дакъикъэм екIуэкIыу къыщыхъужут зэрыжиIэжыр.
ЛIыжьыр и хьэмгъуокъуэм кIыхьу екъури, зыкъомрэ гупсысащ.
Ар ауэ къызэрыкIуэ мыщэтэкъым. Къопсалъэртэкъым, армыхъумэ, мы дунейм теттэкъым абы къыгурымыIуэ. Сэ мыщэ шыр Iэджи спIыжащ я анэхэр щакIуэхэм яукIауэ, ауэ Пэху нэхъ гукъинэж сщыхъуащ. А тхьэмыщкIэр къыщызгъуэтам и ныбжьыр зы мазэ нэса-нэмысат, делэ цIыкIут, къыгурыIуэшхуэ щымыIэу.
Ти, апхуэдэ щIыкIэкIэ мыщэ шырыр унэм къэсхьащ. ПщIантIэм къызэрыдэсхьэххэу и цIэри фIащащ цIыкIухэм. ПцIыр сыткIэ щхьэпэ, псынщIэ дыдэуи есащ ар и цIэм, нэхъ псынщIэжуи къытхэсыхьащ унагъуэм. ПщIэнтэкъым игъащIэ лъандэрэ къытхэса фIэкIа.
Езым щхьэхуэу жеипIэ хъарзынэ хуэтщIа щхьэкIэ, ар накIуэрти ныскIэщIэпщхьэрт. Гугъу сыдехьу езгъэсащ хуэсщIа гъуэлъыпIэм. АрщхьэкIэ и закъуэу жеин идэртэкъым, ди хьэпшырыр ихьырти, мо и гупэ щабэ хуабэм щIигъэгъуалъхьэрт. Апхуэдэурэ хьэпшырым есэри зэгъусэу жейуэ, дэнэ кIуэми зэгъусэу къаублащ. Хьэпшырымрэ Пэхурэ я зэныбжьэгъугъэр хьэблэм дэз хъуащ, адрей хьэблэхэми нэсащ. Арат зи мыIуэхухэри а тIум я деж плъакIуэ къыщIэкIуэр.
ПщIантIэм я закъуэ къыдэнамэ, е щIэмысIауэ пщэфIапIэм къыщIэхутамэ, узижэгъуэнитIым и махуэт абыхэм зэхащIыхьыр! Зыкъомрэ ахэри уэим дымыщIурэ екIуэкIащ. Ауэ нэхъ бжьыхьэкIэхэм деж, езы тIури фIыуэ нэхъ пIащэ хъуауэ, ди хьэблэм псалъэмакъышхуэ къыдэхъуащ. Ди гъунэгъум я Парий къыдыхьат ди дежи, Пэху абы дэджэгуну хуежьа, модрейр и пэнцIыв дыдэм къедзэкъащ. Пэху хьэр къиубыдри зэпкъритхъащ. Абы иужькIэ хьэблэдэсхэми зыкъытщадзейуэ щIадзащ. Сэ гупсысапIэшхуэм сихуащ, мыщэ шырым есщIэнур сымыщIэу. Мэзым сшэжу щIэзутIыпщхьэжынути, щIэзутIыпщхьэжми щыпсэуфыну? Iэджэм сегупсысырт сэ. Ди гъунэгъухэм къызаIуэкI хъуат мыщэ шырыр афIэкIа пщIантIэм щыпIыгъ зэрымыхъужынур…
Ди гъунэгъу лIыжьыр къаджэри Дадэ дишащ. АдэкIэ къэхъуар сэ сщIэрти, си ныбжьэгъухэм яхуэсIуэтэжащ.
Пщыхьэщхьэ гуэрым, нэхъ бжьыхьэкIэу, дунейри дахэ дыдэу, Дадэ Пэхурэ и хьэ гъэфIэнымрэ зыщIигъури мэзхъумэ унэм дэкIащ. Зы тхьэмахуэ нэскIэ щIэсащ лIыжьыр мэзым, мыщэ цIыкIур мэзым иригъэсэжу. ЯпэщIыкIэ псори тэмэму екIуэкIащ: илъагъу псори фIэтелъыджэт Пэху, дэмыуэу зы къуакIи къигъанэртэкъым. Ауэ Дадэ игу ирихьыртэкъым кIыфI хъууэ зэрыхуежьэу Пэху мэзхъумэ унэм къызэрыкIуэжыр, хьэр и ужь иту.
ЛIыжьыр хуабжьу хэгупсысыхьащ. «Ярэби, къыщызгъуэта дыдэм деж сшэжрэ къэзгъанэмэ дауэ хъуну пIэрэ?» — жиIащ абы игукIэ. Апхуэдэуи ищIащ. АрщхьэкIэ, пщыхьэщхьэми мыщэр аргуэру мэзхъумэ унэм къэкIуэжащ. Дадэ зигъэпщкIури къуа-жэм къехыжащ. ЛIыжьым пщыхьэщхьэшхэ ищIыну хунэсатэкъым, а тIур пщIантIэм къыщыдыхьэжам.
Жэщ псом жеякъым Дадэ. Iэджэми егупсысащ ар, Iэджи и щхьэм щызэблигъэкIащ. Пщэдджыжьым Пэхурэ хьэмрэ иригъэтIысхьэри зоопаркым ишащ. Зоопаркым и лэжьакIуэхэм гуфIэжу Iахащ мыщэ щIалэр, клеткэ зэгъэпэщаи ирагъэтIысхьащ. Пэху клеткэр хуримыкъуу къызэхижыхьырт, гурымырт, и псэм ищIэ хуэдэт абы къызэрагъэнэнур.
МыщэмкIи емыплъэкIыфу, Дадэ маршынэм къитIысхьэжащ хьэр щIыгъуу. АрщхьэкIэ хьэр маршынэм елъэри, Пэху и клеткэм ипщхьащ. Пэху нэхъ тесабырэжри хьэр и бгъэм щIэлъу тынш дыдэу гъуэлъащ.
Зыкъом щIащ абы лъандэрэ. Фэри, цIыкIухэ,къалэ зоопаркым фыкIуамэ, флъэгъуагъэнщ а тIур зэнэзэпсэу нобэр къыздэсым зэрыпсэур.
Журт Биберд.
ГъэщIэгъуэнщ
Бзу бэзэр
Бзухэр куэду щызэхуэс щIыпIэм бзу бэзэркIэ йоджэ. Бзу бэзэрхэр здэщыIэр тенджыз Iуфэ къырхэр аращ. Абыхэм я макъыр жыжьэ дыдэ къыщоIу. Гъунэгъуу убгъэдыхьэмэ, уолъагъу: Iуву зэхэсщ бзу зэмылIэужьыгъуэ куэдыщэ.
Бзу бэзэрхэр ди къэралым нэхъыбэу здэщыIэр Баренцевэ тенджызым и Iуфэрщ. Апхуэдэу лъагэу тес бзухэм нэгъуэщI псэущхьэхэр зэран къахуэхъуфыркъым.
А бзухэмяшхырбдзэжьейщ.
Уэ пщIэрэ?
Адыгэхэмрэ вагъуэхэмрэ
Гъуэгу техьамэ, зекIуэлIым гъуазэ (ориентир) иIэн хуейщ, гъуэгум щымыгъуэщэн щхьэкIэ. Псыжьрэ Тэнрэ (Кубань и Дон) яку дэлъ губгъуэ нэщIым щихьэкIэ, адыгэ шум и гъуазэт уафэ бзыгъэм къитIысхьэ вагъуэхэр. Шыхулъагъуэм (Млечный путь) иригъуазэурэ, ар Тэн зэпрыкIырти, Индыл (Волга) нэсырт, гъуни нэзи зимыIэ губгъуэ нэщIым щигъуэщыхьи къэхъуртэкъым. ЗекIуэлIым дежкIэ гъуазэ хъурт Вагъуэзакъуэр, Вагъуэбашыр (созвездие Жирафа), Вагъуэабрэджыр (Блуждающие звезды), Нэхущвагъуэ (Венера), Вагъуэзэшиблыр (созвездие Большой Медведицы), Вагъуэбыныр. Вагъуэзэшиблым зигъазэмэ, нэху зэрыщыр ищIэрт зекIуэлIым, и пIэм зэи имыкI Вагъуэзакъуэм иригъуазэурэ, ипщэри ищхъэрэри, къуэкIыпIэри къухьэпIэри игъэнахуэрт. Вагъуэхэм иригъуазэурэ шу гупыр зекIуэ зышэф шу пашэм пащI щыIакъым, апхуэдэу шу пашэм пщIэ ин дыдэ иIэт, зекIуэ ежьэн хъумэ, дзыхь ирагъэзырт, ар я пашэмэ, зэрымыгъуэщэнур ящIэрти.
Гъэ зэблэкIыгъуэр къызэращIэ гъуазэхэм ящыщщ ВагъуэбэкIэ (созвездие Тельца) зэджэр. Пасэрейхэм гу лъатащ Вагъуэбэр «щIым къыщыхэкIым», ар «гъавэм щыхэплъэм», «жыг щхьэкIэм щыхыхьэм», «щIым щыхыхьэжым». Гъэрэ щIырэ щызэхэкI махуэм (гъатхэпэм и 21 — 22-хэм) Вагъуэбэр щIым къыхэплъауэ ялъытэрт: махуэмрэ жэщымрэ я кIыхьагъкIэ зэхуэдиз хъурт абдежым. Гъэрэ щIырэ щызэхэкI махуэм илъэсыщхьэкIэ еджэу щытащ, гъатхэр къихьауэ щабжыр а махуэрат. Вагъуэбэр «гъавэм къыхэплъамэ» (мэкъуауэгъуэм и 21 — 22-хэм), нэгъуэщIу жыпIэмэ, махуэм щикIыхьыгъуэм, жэщым щикIэщIыгъуэм, гъэмахуэр къихьауэ ялъытэрт. Вагъуэбэр «жыг щхьэкIэм хыхьамэ» (фокIадэм и 21 — 22-хэм — махуэмрэ жэщымрэ зэхуэдиз щыхъужым), бжьыхьэр къихьауэ ялъытэрт, ар «щIым хыхьэжамэ» (дыгъэгъазэм и 21 — 22-хэм — махуэм щикIэщIыгъуэмрэ жэщым щикIыхьыгъуэмрэ), щIымахуэр къихьауэ ябжырт.
Къэрмокъуэ Хьэмид.
Псысэ
ПцIащхъуэм и кIэр щIэдыкъуакъуэр
Дунейр щымыджэмыпцIэу щIылъэр щызэпцIагъащIэм хэт сыт шхыныгъуэ хуэхъунуми яубзыхурт. Ар зыубзыху гупым псом япэу къраджащ Блащхъуэр. Къраджэри еупщIащ:
— Блащхъуэу пщым я лей, сыт хуэдэ шхыныгъуэр нэхъ къапщтэрэ?
Блащхъуэм жэуапыр ищIэртэкъыми, махуэ зытIущ сывгъэгупсысэ жери лъэIуащ. ЩылъаIуэм, махуищ пIалъэ иратри, яутIыпщыжащ. Блащхъуэр псыIуфэ къамылым хэпщхьэри зыкъомрэ гупсыса нэужь, цIыхум и лым нэхъ IэфI щымыIэу къилъытащ. Арати, Блащхъуэм къыхихар яжриIэн щхьэкIэ гупым деж Аргъуейр игъэлъэтащ.
Аргъуейр хьэуам хэту здэкIуэм ПцIащхъуэр къыхуэзащ.
— Дэнэ апхуэдизу уздэпIащIэр, Аргъуей цIыкIу?
— Блащхъуэм шхыныгъуэу ЦIыхур къызэрыхихар яжесIэну сокIуэ.
Ар зэхэзыха ПцIахъуэ цIыкIур къэгузэващ. Къэгузавэри, ЦIыхур къригъэлыну мурад ищIащ.
— А жыпIэр пэжмэ, уи бзэгур къидзи сыгъэлъагъут, — жиIащ ПцIащхъуэм.
Аргъуейм и бзэгур къыщридзым, ПцIащхъуэр пхъуэри къыпичащ. ИтIанэ езыр гупым деж лъатэри, яжриIащ Блащхъуэм шхыныгъуэу Хьэндыркъуакъуэр къыхиха хуэдэу.
Арати, Блащхъуэм Хьэндыркъуакъуэр лъагъэсащ. ПцIащхъуэм зэхищIыхьар Блащхъуэм Iурадзэжащ. ЩыIурадзэжым, къэгубжьри, пцIащхъуэр иукIын мурад ищIащ. ЕщакIуэм-ещакIуэурэ, бэлэрыгъауэ зригъэхьэлIэщ, епхъуэри, и кIэм фIэкIа къыIэрыхьакъым. И кIэр къыдиудри, ПцIащхъуэр лъэтэжащ. Абы лъандэрэ Блащхъуэм хьэндыркъуакъуэр и шхыныгъуэу, Аргъуейр, ву фIэкIа, мыпсэлъэфу, ПцIащхъуэ цIыкIум и кIэр дыкъуакъуэу къокIуэкI.
Зытхыжар Уэрэзей Афликщ.
ЩIымахуэ пхъэщхьэмыщхьэхэр
Нэхущым къесын щIэзыдза уэсым ихъуреягъкIэ псори хужьыбзэ ищIащ, псыежэхым фIэкIа къэмынэу. Ар къуэ лъащIэм зиIуантIэ-зишантIэу кIуэцIрож. Псыежэхым адэкIэ мэз къыщытщ. Уэсыр зытелъ мэзыр щIэращIэщ икIи тIэкIуи шынагъуэщ. Жыгхэм къапына тхьэмпэ закъуэтIакъуэхэм, къудамэхэм уэсыр хуэфIу ятелъщ. Нэхъри нэхъ куууэ мэзым ухэкIуатэмэ, нэм къыIуедзэ зэрыджэ плъыжьыпсыр. Ар дахэщ, IэфIщ (зыфIэфIым дежкIэ), сэбэпщ. Пхъэщхьэмыщхьэ жыг псоми хуэдэу, ар гъатхэм хужьыбзэу гъагъэми, и пыкIэр щыхъур щIыIэбжь къэхъуа нэужьщ. Абы щыгъуэ зэрыджэм и дыджагъыр щIокIри хъугъэпс IэфIыр къыщIохьэ. ЩIымахуэм мылъэтэж бзухэм я шхыныгъуэщ зэрыджэр.
Зэрыджэм ещхьу Iэрамэ-Iэрамэу пыт мыщэхупщхэмкIи (рябина) а мэзыр къулейщ. Нэр ягъэгуфIэ хужьыгъэм къыхэщ гъуэжь-плъыжьыфэ пхъэщхьэмыщхьэхэм. Гъатхэм гъэгъа мыщэхупщейм къыпих мэ гуакIуэм бжьэ цIыкIухэр куэду зыщIешэ. ЩIымахуэкIэ хъухункIэ пымыщэщыжу мыщэхупщ Iэрамэхэр пытщ. ЩIымахуэм мыжейуэ щытмэ, мыщэжьым зегъэтхъэж мыщэхупщкIэ.
Къущхьэмышхри (мушмула) ящыщщ щIымахуэ пхъэщхьэмыщхьэхэм. Кхъуэщыныфэ хъурей цIыкIухэщ, ауэ дэшхуэ хуэдиз хъу пIащэхэми уарохьэлIэ. ЩIымахуэр къэсу япэ щIыIэбжьыр къызэреуэу, быдэу, дыджу щыта къущхьэмышхыр щабэ, IэфI мэхъу. ГъэщIэгъуэнщ тхьэмпэ зыпымыт жыгым къущхьэмышх хъурей цIыкIухэр пыту щыплъагъукIэ. Апхуэдэ жыгхэр бзухэм я тIысыпIэщ.
ЩIымахуэми мэзым щымэжэлIэнукъым бзухэр.
Мэлей ФатIимэ.
Хъыбархэр
Жэбагъы захуэщ
Къэбэрдейм я хеящIэ Уэрий дадэ жьы дыдэ хъуат — илъэсищэм щIигъуат. Жьы хъуами, хеящIэ къулыкъум текIыртэкъым. «ЗгъэукIытэнщи, згъэтIысыжынщ», — жиIэри Жэбагъы Уэрий деж кIуащ.
— Уэрий, — жиIащ Жэбагъы, — зыгуэркIэ сыноупщIынущи къызжеIэ.
— Хъунщ, къызэупщI, — жиIащ Уэрий.
— ПщIыр бзу, пщыкIутхур чыцI, тIощIыр дыгъужь, плIыщIыр аслъэн, хыщIыр вы, пщIейр пэщащэ, щэр джэдыкIэ. Сыт абы къикIыр?
Егупсыса щхьэкIэ, Жэбагъы и псалъэхэр хузэхэхуакъым Уэрий.
— Абы къикIыращ, — жиIащ Жэбагъы. — ИлъэсипщI ныбжьым щитым деж цIыхур бзум хуэдэщи, золъатэ. Илъэс пщыкIутхум нэсамэ, чыцI къуейщIейм ещхьщ. Илъэс тIощI ирикъуамэ, дыгъужь хуэдэу мэгушхуэ, илъэс плIищIым итыр аслъэн хуэдэ хахуэщ. Илъэс хыщI ирикъуа выр гуащIафIэщ, и акъыли ирикъуащ. Илъэс пщIейм нэсамэ, пэщащэ фIэкIа, ищIэжышхуэ щыIэкъым. Илъэсищэ ирикъуа цIыхур джэдыкIэ шкIумпIым хуэдэщ.
Уэрий дадэ илъэсищэм щIигъуати, хеящIэм текIащ:
— Жэбагъызахуэщ, — жери.
БлэкIам фыкIэлъымыджэ
Шым уанэ трилъхьэри, нэху мыщ щIыкIэ дэшэсыкIащ Жэбагъы, гъуэгу кIыхь къыпэщылъти: Псыжь кIуэн хуейт, Iуэху къылъыкъуэкIауэ.
Жэбагъы гъуэгу зэрытехьар зэхахри, гуп лъежьащ, щIыхьэри жраIащ:
— ЩIэх къэбгъэзэнукъым. Къэбгъэзэху дызэрыпсэун псалъэ къыджеIэ.
— БлэкIам фыкIэлъымыджэ, — къажриIащ Жэбагъы. — Нэхъыбэм къаублэр хабзэщи, абы феувалIэ.
Лъэпкъ хъугъуэфIыгъуэхэр
Афэджанэ
Адыгэхэр зэрыпагэу, зэрыгушхуэу щытахэм ящыщ зыщ зауэлIым и фащэр. Фащэм щыщ Iыхьэщ афэр. Афэм зауэлIым и Iэпкълъэпкъыр щихъумэрт шабзэшэм, джатэм, бжым, пасэрей зауэлIым къигъэсэбэпу щыта фочым.
Афэр къыхащIыкIырт выфэм, домбеяфэм. ИужькIэ жырым къыхащIыкIыу щIадзащ. Дыжьын зытегъэлъэдам афэхукIэ еджэрт.
Адыгэ афэ джанэр, и фIагъымрэ и дахагъымрэ къыхэкIыу къыщагъэсэбэпу щытащ Урысейм, Польшэм, Мысырым, Уэсмэн империем, Къэжэрым.
Накуэ Феликс.
Къуажэхьхэр
И ныбжьэгъукъым ар дыгъуакIуэм
Удын зыхимыщIэу
И къалэн зымыщIэ.
(ГъущI Iунэ.)
Ар къыумыщтэмэ —
бзагуэщ,
Къапщтэмэ —
егъэджакIуэщ.
(Тхылъ.)
И ныбжьэгъукъым
ар дыгъуакIуэм,
Ягъэшынэу
щIэмыпхъуэж.
Хейм и телъхьэщ, и
хъумакIуэщ,
Ебгъэз дзыхьри егъэпэж.
(Хьэ.)
Батыр Мухьэрбий.
Хъуэхъу
Хъуэхъур ди бэу, дыбагъуэу
Губгъуэу диIэр бэвылъэу,
Лъэуджыджэ тхэмыту,
Iей тхэтыныр ди жагъуэу,
Ди жагъуэгъухэр зэгуэпу,
Дяпэ идгъэщ щымыIэу,
Ди фIыгъуэр здэдгуэшу,
Гукъеяуэр зэдэтшэчу,
Ди чэт гъэлъэхъу щымыщIэу,
Ди хъыджэбзхэр щIыкIафIэу,
Ди щIалэфIхэр лIы хахуэу,
Ди Iуэху дэна ямыщIу,
Нанэм жиIэм едаIуэу,
Пэрытыныр я хьэлу,
ХьэгъуэлIыгъуэр яублэу,
Бланэм хуэдэу къэмыскIэу,
КIадэу диIэр гъэшылъэу,
Ди сабийхэр насыпыфIэу,
Ди балигъхэр акъылыфIэу,
ФIыгъуэ дыщымыщIэу,
ХъугъуэфIыгъуэ ди бащэу,
ИлъэсищэрдыугъащIэ!
Псалъэзэблэдз
УпщIэхэр:1. Къан хъыджэбзитI зэлъэпагъщ. 2. ЗэкIэрыблаблэу блыным еубгъуа. 3. ПсыщIагърыкIуэ, алащэ кIуэр. 4. Напэху кърахуэкI. 5. Гъупщыкъуу лъэразэ, уаз и къуэу щIыбыбгъуэ, хьэмыгъуэ пащIэ, ятIагъуэ щIыб. 6. Уеплъым гъуджэ, уеджэм дэгу. 7. АдакъэкIуэу мэз кIыгуугу. 8. БлапцIэ къарэ, къарэ убыд. 9. Къебэ-небэу джабэм дэпщ. 10. Дыгъэрыгъуу, псыгъурыщI, IэпхъуамбипщI, нэ пщыкIуз.
Жэуапхэр тэмэммэ, къехыу фыкъеджэнщ Iуэры-Iуатэр зытепсэлъыхь адыгэ лIыхъужь цIэрыIуэм зэреджэм.
Жэуапхэр: 1. Набдзэ. 2. Уанэ. 3. Хьэндыркъуакъуэ. 4. Тепщэ. 5. Махъсымэ. 6. Мыл. 7. КIэрахъуэ. 8. Аркъэн. 9. Бабыщ. 10. Арджэн.
Къехыу — Андемыркъан.
