Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Фэ фщIэрэ?
Псалъэхэм я мыхьэнэр
ПшынауапщIэ. Япэм щыIа хабзэхэм щыщщ. Нысэ къэзыша унагъуэм «джэгуакIуэ» къищтэрти, и хьэгъуэлIыгъуэр зэфIэкIыху шыкIэпшынэ еуэу, гушыIэу, цIыхухэр игъэнэжэгужэу щыIэт. Абы папщIэ нысащIэр тешэрысу здэщыIа унагъуэм къыбгъэдэкIыу джэгуакIуэм пшынауапщIэу зыш иратырт.
Хабзэр ноби щыIэщ, ауэ иджы пшынауэм (макъамэ Iэмэпсымэхэм еуэхэм) иратыр ахъшэщ.
Пшынэефэ. ЦIыхухэм яку къыдэхъуэ зэхущытыкIэм ехьэлIа хабзэщ. Къуажэдэс гуэрым и хъыджэбз цIыкIум макъамэм зэчий хуиIэу, пшынэ еуэфу зигъэсэну хуейуэ, ауэ апхуэдэ Iэмэпсымэ къыхуащэхуну унагъуэм Iэмал зэримыIэм гу лъатамэ, хьэблэ щIалэхэр зэхуэсырти пшынэефэ ящIырт. Хабзэм къикIрат: хъыджэбзыр зей унагъуэр ягъэпщафIэрти, щIалэгъуалэр абы щызэхуэсырт икIи щхьэж хузэфIэкIым хуэдиз ахъшэу игъэтIылъырт. Пщыхьэщхьэ зэхэсым къыхэкIамкIэ хъыджэбзым пшынэ къыхуащэхурт. А хабзэм «пшынэефэкIэ» еджэу щытащ адыгэхэр.
Пшынэефэр нобэ щыIэжкъым, нэгъуэщI Iуэхугъуэхэм ехьэлIауэ абы и лъэужь гуэрхэр къэнами.
ПщэдджыжьтIыс. Лэжьыгъэм, цIыху зэхэтыкIэм ехьэлIа псалъэщ.
Пасэм щыгъуэ хьэблэкIэрэ е жылэкIэрэ зэгъусэу цIыхухэр зэдэлажьэрт: вэхэрт, сэхэрт, мэкъу еуэхэрт, нэгъуэщI Iуэхухэр зэдащIэрт. Пщэдджыжьым жьыуэ гупыр зэщIэтаджэрти, вэрт е мэкъу еуэрт. Дыгъэр къыдэкIуэтея нэужь пщыIэм къытехьэжхэрти, пщэдджыжьышхэ ящIырт, тIэкIу загъэпсэхурти, лэжьыгъэм пэрыхьэжхэрт. Лэжьыгъэм къыпэрыкIауэ пщэдджыжьышхэ щащI зэманым «пщэдджыжьтIыскIэ» еджэу щытащ.
Пщыдэгъазэ. Жылагъуэ зэхэтыкIэм, зэхущытыкIэм ехьэлIа хабзэщ. «ХьэщIэдэгъазэ» хабзэм ещхьщ. Пщым пщIэ зэрыхуащIыр кърагъэлъагъуэу адыгэхэм яхэлъа хабзэщ. ГъуэгурыкIуэр пщым хуэзамэ, абы и гъусэу кIэлъыкIуэрт, къигъэзэжыну хуит къащIыху. Пщым хуэзар лъэсмэ — зэрылъэсу, шумэ — зэрышууэ, гум исмэ — гум зэрису игъазэу пщым дэкIуэтэн хуейт. А хабзэм «пщыдэгъазэкIэ» еджэрт.
ПщIантIэдэнэ. Фызышэ кIуахэм нысащIэр гум кърагъэтIысхьауэ пщIантIэм къыщыдэкIыжкIэ, хэгъэрейхэм куэбжэр ягъэбыдэрти, фадэрэ ерыскъырэ кърамытауэ ахэр къыдагъэкIыжыртэкъым. Абы «пщIантIэдэнэкIэ» йоджэ, языныкъуэхэми «куэбжэ IухыпщIэ» жаIэ.
Ди зэманым «пщIантIэдэнэм» папщIэ ахъши ят.
Думэн Хьэсэн.
ЖыIэгъуэхэр
ЦIэр фIащ, дзыр зыфIащыж
Псэр зыгуэрым и IэмыщIэ илъмэ, хьэзаб телъщ.
Псэр — кIэнщ, зыхьэхум ейщ, ямыхьэхумэ, къыпIэщIэнащ.
Бжьыми пщIэ хуащI, я пщэм дэлъмэ.
Гу зылъатэу уимыгугъэххэр псоми ящIэу къыщIокI.
ГъащIэм и IэфIри езыгъэлеймкIэ гынщ.
ДимыIэмэ дыщIэтхьэусыхэну куэд къуэдзапIэм къуэлъщ.
И къалэныр зигу къэбгъэкIыжым пэбубыдIауэ къыщохъу.
Лэжьыгъэм зыпыIубдзмэ, гугъуехьым упэщIохуэ.
Мурадым Iэр техуэмэ…лъэр щIоху!
Псым ухэмыхьэкIэ къыпщIэуэн къанэркъым.
ХъуэхъуакIуэ кIуар гувэмэ, хъуэн къехьри къокIуэж.
ЦIэр фIащ, дзыр зыфIащыж.
Щхьэлыр нэщIу кIэрахъуэмэ, мэудзэгу.
Щхьэхынэм и шкIэр сыт щыгъуи шхэрейщ.
ЩIэгъэкъуэным зытебгъащIэмэ, щIощIыкI.
Iуэху зэмылIэлIам зыхущIэмыхьа фIащыж.
ИмыIэмрэ имыщIэмрэ зыфIэгугъум мылъкуи щIэныгъи игъэунэхуакъым.
Щхьэж хилъагъуэр гъащIэм хэлъщ.
Лъагъуныгъэм и пэр зэрымыщIэм къыхокI, кIэри къызыхэкIам хохьэж.
Бейтыгъуэн Сэфарбий.
Бжыгъэхэм къаIуатэ
КъБР-м щыпсэу лъэпкъхэр
2012 гъэм и кIэухым тещIыхьауэ
1. Адыгэхэр (къэбэрдейхэр) — 490.453-рэ.
2. Балъкъэрхэр -108.577-рэ.
3. Абазэхэр — 418-рэ.
4. Абхъазхэр — 102-рэ.
5. Авархэр — 425-рэ.
6. Агулхэр — 22-рэ.
7. Адыгейхэр — 524-рэ.
8. Азербайджанхэр — 2063-рэ.
9. Алеутхэр — 1.
10. Алтайхэр — 3.
11. Американхэр — 9.
12. Хьэрыпхэр — 207-рэ.
13. Ермэлыхэр (армянхэр) — 5002-рэ.
14. Ассирийхэр — 55-рэ.
15. Афганхэр — 21-рэ.
16. Башкирхэр — 151-рэ.
17. Белорусхэр — 696-рэ.
18. Болгархэр — 218-рэ.
19. Британхэр — 13.
20. Бурятхэр — 4.
21. Мэжэрхэр (венгрхэр) — 9.
22. Вьетнамхэр — 2.
23. Гагаузхэр — 29.
24. Бгырыс журтхэр — 124-рэ.
25. Алыджхэр (грекхэр) — 222-рэ.
26. Куржыхэр (грузинхэр) — 1545-рэ.
27. Аджархэр — 2.
28. Мегрелхэр — 1.
29. Сонэхэр (сванхэр) — 6.
30. Даргинхэр — 438-рэ
31. Гуэбэшыхэр
(кубачихэр) — 1.
32. Дунганхэр — 1.
33. Журтхэр — 835-рэ.
34. Езидхэр — 8.
35. Ингушхэр — 1271-рэ.
36. Индхэр — 6.
37. Итальянхэр — 7.
38. Ительменхэр — 1.
39. Къэзахъхэр — 249-рэ.
40. Къалмыкъхэр — 38-рэ.
41. Къэрэкалпакхэр — 4.
42. Къэрэшейхэр — 1028-рэ.
43. Карелхэр -10.
44. Къыргъызхэр — 52-рэ.
45. Китайхэр (чынтхэр) — 14.
46. Комихэр — 25-рэ.
47. Коми-пермякхэр — 14.
48. Корейхэр — 4034-рэ.
49. Кърым тэтэрхэр — 14
50. Къумандинхэр — 1.
51. Къумыкъухэр — 699-рэ.
52. Курдхэр (хьэмшэрийхэр) — 321-рэ.
53. Лакхэр — 1462-рэ.
54. Латышхэр — 46-рэ.
55. Лезгинхэр — 767-рэ.
56. Литовцхэр — 37-рэ.
Зыгъэхьэзырар ГъукIакъуэ Иналщ.
ЩIалэгъуэ
Налшык къалэ щыIэ Абхъазым и утыкум бэрэжьей къэс адыгэ джэгу щокIуэкI.
Псалъэжьхэр
Нахуэ жыIэнрэ нэ ищIынрэ
Хъыбар щIэупщIэ хъыбар ещIэ.
ЦIыхугъэ зиIэм жагъуэгъуи иIэщ.
Шэм нэхърэ бзэр нэхъ жэрщ.
ШыгъупIастэм хьэтыр иIэщ.
Iущ и акъыл и гъуэмылэщ.
Унагъуэ умыхъуу къуажэ ухъунукъым.
Мывэ дзыкIэ зымыщIэм и щхьэ къохуэж.
Нахуэ жыIэнрэ нэ ищIынрэ.
Нэгур гум и гъуджэщ.
Нэпкъым тетыр кхъуафэ хукIэкIэ Iэзэщ.
ЩIым и IэфIрэIэ- фIым и дагъэрэ.
Тхыгъэ кIэщIхэр
МахъшитI
МахъшитI хъуакIуэрти, зым банэ тIэкIу къричри адрейм иритащ.
— Сэри сошх мы къызэптам хуэдэ дыдэ, си гъунэгъужь, — жиIащ банэр зратам.
— Хьэуэ, ар сэ уэстащи, нэхъ IэфI къыпщыхъун хуейщ, — жиIащ модрейм.
Уи нэхэр
Вагъуэхэм куэдрэ сыщеплъкIэ, ахэр уи нэхэм ещхь хъууэ хуожьэ. Сэ абыхэм си щхьэр яхузощI. Ауэ ахэр щымщ. Гу къыслъатэркъым. ЩIыIэу къыщоцIу я вагъуэ лъагапIэм. ИкIи сэ шэч къытесхьэркъым: ахэр уи нэхэращ.
Ущалъхуа щIыпIэр
Дэ тщыщ дэтхэнэми мы уафэшхуэм и щIагъым щиIэщ зыми пимыщI, къыщалъхуа, и бынжэр щыпаупщIа щIыпIэ. А щIы кIапэр, иужькIэ дэнэ дыщымыIами, ди гум имыхуу илъщ.
Зэи жумыIэ, уигу къыумыгъэкIыххэ ар къыумыдзэу, зумыпэсу, уэ фIыуэ плъагъур дуней иныр ара хуэдэу. Дунейр фIыуэ щыпхуэлъагъунур гъащIэм и сэламыр япэу къущиха щIы кIапэр фIыуэ щыплъагъум дежщ. Ар пщыгъупщамэ, дунеишхуэм утегъуэщыхьауэ утету аращ.
Гурунц Леонид, ермэлы тхакIуэ.
ЗэзыдзэкIар Къагъырмэс Борисщ.
Къуажэхьхэр
НапIэр къезыгъэхуэх
Тхылъыр зи Iэпэгъу,
ЩIэблэм я ныбжьэгъу.
Жэщ зэрыхъуу унафэщI,
НапIэр къезыгъэхуэх.
ЩIэсхэр къызыщIэмыкI,
ЩIахьэр зыщIэкIуэдыкI.
Зи лъэгур мафIэ,
Зи щыгур Iугъуэ.
Бжыхьым и быдапIэ,
БыдапIэм и дэкIыпIэ.
Тхъуэплъу ягъажьэрей,
Шатэ Iувым дашхырей.
ЖЭУАПХЭР:
ЕгъэджакIуэ. Жей. Жьэ. Жьэгу. Куэбжэ. Лэкъум.
Зэхэзылъхьар Щоджэн Леонидщ.
Зы уэрэдым и хъыбар
Уджыр къыбогъажьэ
Гухэлъ уэрэдхэм ди гъащIэм увыпIэшхуэ щаубыд. Нобэ дызытепсэлъыхьыну уэрэдыр зэраусрэ илъэс 60-м нэблэгъащ.
Тхылъым зэритымкIэ, абы и псалъэхэр зейр Бещтокъуэ Хьэбасщ, макъамэр — Дыгъужь Хъусенщ (къуажэдэсхэр зэреджэр ФIыцIэщ).
А уэрэдым и хъыбар зэхуэсхьэсыну яужь сыщихьэм, сэ зыхуэзгъэзащ композитор ХьэIупэ ДжэбрэIил.
— 60 гъэхэм зэхэсхат «ФатIимэт» цIэр къыхэщу зы уэрэд. УзыIэпишэу уедаIуэрт, ауэ, и кIэм нэсу мытхауэ къысщыхъуащ, — жиIащ ХьэIупэм. — Уэрэдыр зейр наIуэтэкъым. Еуэри, а макъамэм сыхэлэжьыхьыжри, нэгъэса хъуауэ къыщыслъытэм, Бещтокъуэ Хьэбас, а зэманым дзэм къулыкъу щищIэу щыIэти, письмо хузотх: «Хьэбас, мы макъамэ ныпхуезгъэхьым къезэгъыу псалъэ щIэплъхьамэ хъунт», — жызоIэри. Куэд дэмыкIыуи Хьэбас и жэуап къысIэрыхьэжащ. «ФатIимэ» цIэри хэмытыжу, псалъэхэри зэхъуэкIауэ. Сэ а зэманым сцIыхуртэкъым Дыгъужь Хъусен, и хъыбари зэи зэхэсхатэкъым, псэумэ, Тхьэм куэдрэ игъэузыншэ, уэрэдыр сысейщ жысIэркъым, сызэрыхэлэжьыхьыжар къыхэзгъэщ къудейуэ аращ.
ХьэIупэ ДжэбрэIил мы хъыбарыр къызжиIэжа иужь, мурад сщIащ Дыгъужь Хъусен къэзгъуэтыну. 2011 гъэм и накъыгъэ мазэм телевиденэм къыщыздэлажьэ режиссёр Абыдэ Динэрэ оператор Щоджэн Иналрэ си гъусэу докIуэ Къамылыкъуэ къуажэм. Уэшхыр уридэкIуеиным хуэдэу къешхырт, къуажэм цIыху дэсу пщIэнтэкъым. Сытми, зы уэрам гуэр дыдохьэри, псы пэгунитI иIыгъыу зы дадэ дыхуозэ. Машинэм дыкъикIыу, къэтлъыхъуэм и цIэр щыжытIэм, къыпыгуфIыкIщ, и пыIэр щхьэрихри: «Уэлэхьи, сыкъэвгъуэтамэ», — къыджиIащ.
ДыщIэкIуам и щхьэусыгъуэр щыжетIэм къригъэжьащ:
— А уэрэдым фIэсщауэ щытар «ФатIимэщ». Сыкъимыдэу, зыкъысхуигъэпагэу зы хъыджэбз куэдрэ къыкIэлъызжыхьащ. Сэ абы щыгъуэ колхозым трактористу сыщылажьэрт. Зы махуэ гуэрым губгъуэм ситу си щхьэм къихьащ а макъамэр. Махуэ зыбжанэкIэ сщымыгъуп- щэжу, сыгъуэлъми сытэджми си щхьэм щыкIэрахъуэу екIуэкIащ, зэрыжаIэу, зи сиутIыпщыртэкъым макъамэм. ИтIанэ псалъэхэр стхащ. Дзапэ уэрэду ирахьэжьэри, Сэрмакъ дэт ЩэнхабзэмкIэ унэм щыжаIэу щIадзащ, уеблэмэ радиомкIэ къат хъуащ. ИужькIэ ар сэ зэрыстхар къащIэри, сом 300 пощтымкIэ къысхуагъэхьауэ щытащ. Абы щыгъуэм ар ахъшэшхуэт. И псалъэкIи макъамэкIи а уэрэдыр зыхуей хуэзыгъэзэжа Бещтокъуэ Хьэбасрэ ХьэIупэ ДжэбрэIилрэ, уэрэдыр зи макъ щабэмкIэ цIыхубэм фIыуэ езыгъэлъэгъуа Къуныжь Хьэждал сымэ фIыщIэ яхузощI.
ХЬЭПЦIЭ-КIУНТIЫЩ Аннэ.
***
Уджыр къыбогъажьэ,
Сигу илъ щэху къозгъащIэу
Нэр зыхуэзгъэплъыз, си дахэкIей.
Жэщыр хэкIуэтами,
Мазэр хэкIуэдакъым,
Вагъуэ нитIкIэ уэ зэ къыдэплъей.
Пшынэ Iэпэр лъалъэу,
Пшынэ гъуагъуэр щатэу,
Уи Iэм хуэжыIэщIэу къыдоплъей.
Си нэм укъеплъакIуэу,
Сигу илъ псор къэпщIатэм,
Си псэр псэхужынт, дахэкIей.
Хышхуэ лъагъуныгъэр
Къэукъубияуэ,
Си гур кхъуафэжьейуэ кърехуэкI.
Дуней сызытетыр
Схуэмыгъэбэяууэ,
Уэ сызэрыпщыщIэр къызеIуэкI.
Уджыр уогъэкIащхъэ,
Си гур зи гъэр пщащэм
Къыпхуэзэш плIанэпэм уогъэзэж.
Уи Iэр соутIыпщыжыр,
Соплъми, умыжыжьэт,
Ауэ шэчыгъуейуэ согъэзэж.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:1. Ди щIыналъэм щыIэ псыежэх. 4. Школыр къэзыуха щIалэщIэм … ищIащ щIэныгъэ ищхьэ зригъэгъуэтыну. 6. Адыгэ цIыхухъу псоми нэхъапэм кърахьэкIыу щыта Iэщэ. 8. Зэгуамыгъэжу псэущхьэм траха фэ. 9. … щIэгъей. 11. ЗэкъуэшитIым я бын, тIури Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэщ. 12. … куэдрэ уэмэ, и дамэр мэкъутэ. 13. ЗэгъунэгъуитIым яку … фIыцIэ дэжащ. 15. Къэбыр IэфI щыхъур … теха нэужьщ. 19. Ху къызыщIаIукI къэкIыгъэ. 20. КъунтхкIэ бдзэжьей щещэкIэ къагъэсэбэп хьэпщхупщ. 23. «Ленэ дахэкIей» уэрэдым и псалъэхэр, нэгъуэщI уэрэд дахэ куэди зи Iэдакъэ къыщIэкIа … БетIал. 24. ФадэкIэ ерыщ щIалэр игъуэ нэмысу … фIыцIэжьым кIуэжащ. 25. Унагъуэм и нартыху хъумапIэ. 26. КъурIэным и зы пычыгъуэ. 28. Адыгэ пшынауэ цIэрыIуэу щыта ПщыхьэщIэ … 29. Ику иту тонни 100 хуэдэ къэзышэч псэущхьэ. 30. ЩIакхъуэм и щхьэ тежьыкIа. 33. Iэпслъэпс. 35. Псалъэ дахэм … гъуэмбым къреш. 38. … из хъужыркъым. 40. Совет къэралыгъуэм и къызэгъэпэщакIуэ. 41. Президентым нэхърэ аятоллар щынэхъыщхьэ къэрал. 43. Дохутырхэм — хущхъуэ, еIуящIэхэм — щэхуу щхъухь къызыхах къэкIыгъэ. 44. ЧыкIэ хуауэ гум трагъэувэ — нартыху нэхъыбэ ихуэн папщIэ. 45. ЩIакхъуэ къызыхащIыкI.
Къехыу:2. Пасэрей адыгэ зауэлIым и гъущI джанэ. 3. Цы кIэщI щабэ зытет щэкI Iув. 4. ГъущI куэбжэ зиIэ гъущI … щощIэ. 5. УIэгъэм и лъэужьу щIыфэм къытонэ. 6. Хамэ къэрал щыпсэу адыгэ режиссёр, тхакIуэ, уэрэдус, хьэрычэтыщIэ … Мухьэдин. 7. … зыхэвэ нэхърэ бжэн зыхэпкIэ. 10. ХакIуитI зы … щIэзагъэркъым. 14. УнафэщIыр къэгубжьауэ уафэм … дрепхъей. 16. Бахъсэн районым хиубыдэ къуажэ. 17. КъэкIыгъэхэр Iисраф зыщI цIывыжь. 18. ЦIыху фейцейм, лъагъугъуейм щхьэкIэ къагъэсэбэп псалъэ. 19. Ди республикэм и правительствэм и Iэтащхьэ. 21. МахуэцIэ. 22. Губгъуэм щыIуахыжа гъавэр пIалъэкIэ щызэтракIутэ щIыпIэ. 27. Аруан районым щыщ къуажэ. 31. Гъуа нэужь жьым кърихьэкI удз баринэ лIэужьыгъуэ. 32. Щэнхабзэм, литературэм хуэIэзэт РСФСР-м щIыхь зиIэ и … Мысостышхуэ Пщызэбий. 34. Щыгъэр абы къыхащIыкI хабзэщ. 36. КъэгъэшыгъуафIэ. 37. Щыгъыным хищIэ хьэпIацIэ. 39. Адыгэ зауэлI хахуэ, офицер, ди лъэпкъым къыхэкIа усакIуэ нэхъ Iэзэ дыдэхэм ящыщ. 42. КIыщокъуэ Алим Хэку зауэшхуэм теухуауэ и Iэдакъэ къыщIэкIа поэмэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Бадзэуэгъуэм и 23-м дигазетымтетапсалъэзэблэдзым и жэуапхэр
ЕкIуэкIыу:1. Напэ. 6. Гупыж. 9. Мухьэрэб. 11. Жэщ. 12. Бгъэ. 13. Ибэ. 14. КIэрэф. 15. Аркъэн. 16. Гъудэ. 18. Бардэ. 20. Алътес. 23. Гъурц. 24. ЖьакIэмыхъу. 25. Къурш. 26. Бланэ. 27. ПщыIэ. 28. Пщы. 29. Бзыгъэ. 32. Бжьэпэ. 38. Хъер. 39. Хъушэ. 40. Ажэ. 41. Ухэныпэ. 44. Тхьэм. 45. КIэщт.
Къехыу:1. Набжэ. 2. ПцIащхъуэ. 3. Бу. 4.Iэбгъэ. 5. Уэ. 7. Пэжищэ. 8. Жэнэт. 9. Махъшэ. 10. Бытыр. 17. Дихуэжащ. 18. Бырыб. 19. Дыжьын. 21. Лъэхъуэщ. 22. Серчэ. 30. Зэрыджэ. 31. Гъымбу. 33. ЖьантIэ. 34. Пхъуантэ. 35. Ахъмэт. 36. Пшынэ. 37. Сэлэт. 42. Хы. 43. Пхъу.
