Хьэвжокъуэ Людмилэ
Адыгэ пшынэ
Адыгэ пшынэ, уи Iэпэ дыщэм
Къыпыщ макъамэр гущхьэм тощащэ,
Узэрощэщыр зигъазэу гущIэм,
Щауэм лэгъунэм щIишамэ пщащэр.
ЩитIагъэм пщащэм фащэ дахащэр,
Къыбош макъамэр, си псэм къыхэпшу,
Уэ бдесхьэкIынущ схухиха гъащIэр,
СыбдэусэнкIэ зикI зызмыгъэнщIу.
Уэ зырщ щыгъуазэр гум дыхьэ лъагъуэм,
Уемызэшыжу укъызоубзэ.
Сэ къызжиIэфыр уэ уи зы гъуагъуэм
КъыхуэIуэтэну щымыIэ зы бзэ.
***
Адыгэ фащэ щыстIэгъауэ,
Нэхущым щэхуу сыхыхьауэ,
Уэшх шылэхъар къызэпхъухауэ,
Жьым тхьэмпэ гъуэжь къызипхъыхауэ,
Пшынауэ-уафэр къэлъэхъшауэ,
КъэфакIуэ-жыгхэр къыдашауэ,
Сыхуашэжауэ бжьыхьэ-щауэм
СопщIыхь, сымыщIэу сэ нэху щауэ.
Бжьыхьэ
Гъуэгу псыфым тхьэмпэ гъуэжь тепхъащ,
Зэхэтщ жыг пцIанэхэр кIэкуакуэу.
Жьы уаер къэсри къызэпхъуащ,
Плъыжьыбзэу къысхуилащ си нэкIур.
Къуаргъыжьхэм уафэр яуфэбгъуащ,
Цыджан фызышэу зэрызехьэу.
Уэшх щIыIэр си пкъым къысфIепхъуащ,
Макъ щэхукIэ си псэр игъэпыхьэу.
ИтIани си гуи емыбгъа,
Гукъани хуэзмыщIа мы бжьыхьэм, —
Насып дыщэпс къытрипхъащ
Езым и плъыфэу схуила си щхьэм.
ЩIымахуэнысашэ
ЗыщызмыгъэнщIу къызоплъыхьси хъуреягъыр, —
Дахащэщ зи нысашэ мы дунейр,
Уэс хужьыр нэчыхьытх фащэу зыщетIагъэ,
Къэсащи и псэлъыхъуу щIыIэ уейр.
ЩIым къепсыхащи борэн-бжьамияпщэр,
Хьэджэгур ещIыр къэжэна гъуэжькуийм.
И макъ зрегъэлъэщI джэгуакIуэ-жьапщэм,
Бэрэбан папщIэу тоухь тафэ къуийм.
СхуэгъэщIэгъуэжкъым дунейм идахагъэр…
Мы нэм къиплъысым сытыр къыпэхъун?!
Псэм зыхищIэхукIэ мыпхуэдэ къабзагъэ,
Сэ, сощIэ, насыпыншэ сымыхъун!
Ныбгъуэхьэш
I
Уи пэшыр ныбгъуэхьэшщ,
Дамэншэу ущызоуэ.
Уи пIэкум исыр зэшщ,
Нэщхъ фIыцIэкIэ къозауэу.
ПлIанэпэ къэскIэ къуэсщ
БлэкIар, щхьэфIэх-лIыукIыу…
Уи гущIэм щосыр уэс,
Псэ Iуфэр IуигъэщтыкIыу.
Щхьэгъубжэр уи нэджыджщ, —
Къытещыр жэщ щысхьыншэщ.
Хьэуа жьэдэпшэр дыджщ,
ПфIызэригъалъэу фIыншэр.
… БлэкIари къыпщIохьэж,
КъыпфIэщIми къимыгъазэу…
Уи пэшыр ныбгъуэхьэшщ,
ИмыIэу дамэдазэ.
II
Даущ нэщхъейр щытепщэ пэшым
Пкъы псыгъуэ псэншэм зыщегъэшыр,
И мывэ-щхьэнтэм зрегъэщIри,
ФIощI пщIыхькIэ пэщIэтын гухэщIым.
Ауэ гупсысэ-псыпцIэ дыджым
Ирегъэплъэжыр и нэджыджым,
И гущхьэм пхокIри джатэ папцIэу,
ГукъэкIыж-дэпым хешэ лъапцIэу.
Псыбыбу лъэгур щIисыкIами,
И гъунэм банэ есэкIами,
ЩынасыпыфIэщ ар а лъахэм, —
ГукъэкIыж IэфIхэр щызэблахым,
ГухэлъкIэ бзухэр щыбзэрабзэм,
Псынэпсу псэ къыщыхуэкъабзэм,
Щхьэзакъуэныгъэм щыпэIэщIэм…
Иджы мэкIуэжыр абы хьэщIэу.
МэкIуэжри хьэщIэу… къегъэзэжыр
Даущ нэщхъейр щытепщэ пэшым.
Бжьыныфэ
И напэр хуэдэщи бжьыныфэм,
Фэ зэмыфэгъуу зэтопщIыкI.
БукъэбзыхункIи нэр ирифу,
Бзаджагъэ сырым пфIыщIесыкI.
ИтIани фэхэр къытызохыр,
КъысфIэщIу НАПЭМ сынэсын…
Псэ фIейм и щIыкъатиблым сохыр, —
ЩIы фIыцIэм уафэ къыщIэпхын?!
Бжьыныфэ-напэр щызукъэбзым,
Къэнакъым зыри — ар кунэфт.
Ямылъагъужу дуней къабзэр,
ИхъуреягъкIэ щытхэр нэфт.
КIэкъинэ
СызыукIыр кIэкъинэрщ, —
И щIэм щIэлъыр сфIэщIати фошыгъуу,
Мыгъуэ Iусу Iум къинэурэ шыгъут.
Узэрысыр хъыринэт, —
УщIиупскIэрти гъащIэм нэхъ ину,
Щхьэгъэуназэ насып ущыгугът.
Насып илъкъым хъыринэм, —
УащыхихьэкIи жыг щхьэ баринэм,
Уафэм нэскIэрэ лъагэ умыхъу…
Егъэхыпэ кIэкъинэр…
Псэ уIэгъэу гъыринэ,
МызыгъуэгукIэ умыгъ…
***
КхъыIэ, пцIыкIэ сумыукI…
Зэгуэр уигу къызэбгъэ хъумэ,
Си псэ пцIанэу схуэмыхъумэм
Къамэ папцIэкIэ къепыдж.
Ухуейм, гущхьэр зэгуегъэч
ГубжькIэ къэбутIыпщ фочышэм.
Ауэ, гъуэгу щтырыгъу сытепшэу,
КхъыIэ, пцIыкIэ сумыукI.
***
Iэгуфэр щIисыкIауэ ныпхуэсхь дыгъэм
Ухуэгунэфу ухосыхь кIыфIыгъэм.
КIыфIыгъэм уесэжащи, уэ умыщIэ
ПщIыхь зэмыфэгъукIэ гъащIэрзэхэзыщIэр.
Уэ ущыпсэум жьы уаехэр щохъущIэ,
Пшагъуэбэр бгыщхьэ лъагэхэм щохыщIэ.
Хъурейуэ къитIысхьауэ уафэ джабэм
Нур къызыпихым уэ уимыгъэхуабэ.
Iэгуфэр щIисыкIауэ ныпхуэсхь дыгъэр
Сэ тыншу къэзгъуэтауэ уимыгугъэ, —
ЩIэстащ абы иужьрей си гугъэр…
СиIэжкъым гугъи… уэркIи лейщси дыгъэр.
***
ЩIы фIыцIэм уафэ щIэгъэпщкIуакъым,
Псы щIагъым пцIащхъуэхэр щемыс…
Сыныщыппэплъэм — укъэкIуакъым,
Ухуэныкъуакъым си нэмыс.
Псым игъэзэжу дэжеякъым,
Уэ ныпхуихьыжу си насып…
Зигъэгувами, хэжеякъым
Къыспэплъэу щытыр си бжэ щIыб.
Уэракъым си пкъыр къэзыгъафэр,
Уи псалъи си псэм нэмыIус…
ЩIыр иумытIых, улъыхъуэу уафэ,
Псым пцIащхъуэ уещэу уIумыс.
***
Мы дунеишхуэм щызущэхур
МазэщIэ цIыкIум и нэгу щIокI —
Си Iэдиихум пхуигъэнэхуу
Шыхулъагъуэ гъуэгур зэпыбоч.
Къэмыхъуа фIыгъуэу згъафIэ щэхум
Щиху щабэрыкIуэр сфIыщIодэIу…
Къыпхуихъумэну уи псэ нэхур
Нэху щыхукIэ Тхьэшхуэм сыпхуолъэIу!
***
Дуней псор щIэспщытыкIащ,
Уэзгъэщхьын къэслъыхъуэу,
КъуакIэбгыкIи сыдэкIащ,
Жэщ гъуэхсэх къыстехъуэу.
Уэри щIыри къэзгъэзащ,
Нэху гугъусыгъу къыстещхьэу,
Зэм къуэкIыпIэмкIэ згъэзащ,
Зэм къухьэпIэ бгыщхьэм.
Сыдэжейри — зысплъыхьащ,
Сыкъехыжри — згъуэткъым…
Теплъэ закъуэ уэзгъэщхьащ,
Ауэ уи псэр хэткъым…
Гъуэгущхьиблыр зэпысчащ,
Хым сыкIуащ… щымыхъум,
«Умылъыхъуэ!» — къызжиIащ
Мазэм ит мэлыхъуэм.
***
Сэракъым уи нагъуэр,
Сэракъым уи мыгъуэр…
Сэ си нэхэр нащхъуэщ,
Си щхьэцри щхьэцыгъуэщ.
Сэ стетщ нэщхъеифэ, —
ЕрагъкIэ согуфIэ,
Си гущIэм илъ IэфIыр
Псэ щIагъ щIызоуфэ.
Уэ пфIэфIщ къамылыфэ,
И нитIыр вындыфэу,
КъыпхуитIу дзэлыфэр,
Уи пшынэм къыдэфэу.
Сэ си нэхэр нащхъуэщ,
Си щхьэцри щхьэцыгъуэщ…
Уи пшынэм и гъуагъуэр
Щхьэ хъуа къыскIэлъыпхъуэ?!
***
Дыгъэри си бийрэ
Сысабий гъыринэу
Гъуэгу сытоувэж…
Выбжьэм ер къикIарэ
ГубжькIэ «сыбукIауэ»,
Бгым сыкIэрохьэж.
Мы дэкIыгъуэ задэм
СыкIэрымыкIуадэм,
Джэгу къызащIэкIынт.
ГъащIэ псыхэкIуадэм
Уэ ухуэмыкIуатэм,
Дыкъыздэуджынт…
СыкъызэмыплъэкIыу
Бгыщхьэм сэ сыдокIыр…
Укъызэмыджэж!
Гущхьэр зэгуэпщIыкIыу,
СыбгъэщIа гущыкIыр
Уэ уи джэрпэджэжщ.
***
Уи зы щхьэцыпэри сэ си нэIуасэрэ
СыплъэмыIэсу укъигъэщIащ.
Си гъащIэ Iыхьэм уридыгъуасэурэ
Пщэдей уэрыншэ натIэ схуищIащ.
Къэмысын гъатхэр псэкIэ къэзгъэсурэ
Къэса си бжьыхьэри сутIыпщыжащ.
УзимыIэным сэ зыхуезгъасэурэ
Езы псэукIэри сщыгъупщэжащ.
***
… Апхуэдэу уэрэ сэрэ дызэщIыгъумэ,
Уи баш хьэншакъри сыт зэрыпщIыжынур?..
«Си анэм деж». МыкъуэжьАнатолэ
Баш нэхъ ямыIэу щIэгъэкъуэн,
Къагъанэм быным адэ-анэр,
Сыт ищIысыж мы щIыр итIанэ,
ЦIыху гъащIэр сытым и пэрмэн?
Къыплъамыгъэсми я губгъэн,
КъыпхуамыщIыфми гукъанэ,
Къохъу псэкIэ пыхьэу адэ-анэр,
Къыбдалъэгъуамэ ягу щIыхьэн…
НыбжьыщIэ, махуэу гъуэгу техьэн,
УмыщI я гъащIэр псыхэкIуадэ,
Къытебнэу щIылъэм анэ-адэр,
Баш нэхъ ямыIэу щIэгъэкъуэн!..
Псалъэжагъуэ
Балладэ
УсакIуэр хуэукIынущ псалъэ жагъуэм,
Ар ящIэ пэтрэ хуащIыркъым гущIэгъу.
Мыкъуэжь Анатолэ
Гъубжокъуэ Лиуан и фэеплъу
Зэрихабзэщ дунейми,
Махуэр жэщым хуэкIуат,
Зы усакIуэм, хуэмейми,
Псэхэх гуэр къыхуэкIуат.
ФIыцIэ защIэу хуэпауэ
И бжэщхьэIу ебэкъуат.
Щыст усакIуэр жеяуэ,
Блыным щхьэр егъэкъуат.
Лъэ макъ гуэр щызэхихым,
Шэхуу и фэр пыкIат.
И нэгу щиплъэм псэхэхым,
Зэуэ мыр къыжьэдэкIат:
— Адакъэшым къепсыхи,
Моуэ зэкIэ къэтIыс…
Мы зы усэр, схуэдзыхи,
СынолъэIу, нэзгъэтхыс…
Ар имыдэу псэхэхым,
Хуэму щхьэр егъэсыс.
КъыщIэнынум ныкъуэтхыу
Усэр зейр щIогупсыс.
— Сыт-тIэ сэ пхуэсщIэжынур? —
Уэ уи пIалъэр къэсащ,
Уи псэр хьэршым схьыжыну
Сэ уи деж сыкъэсащ.
Ауэ… дауэ сыхъуну?
ИкъукIэ щIэщхъу къысщыщIащ. —
Шэмэдж уи псэр зыхьынур
Уафэ лъащIэм къизнащ…
Ар щыжиIэм псэхэхым,
Ди усакIуэр къэскIащ,
Мис абдеж жэщ гъуэхсэхым
Зы шейтIан къыхэкIащ.
— УсакIуэпсэр хэпхынум,
Сэ уэстынщ зы чэнджэщ.
КъыщIэдэIуи бжесIэнум,
Хъунщ уи Iуэхур зэпэщ:
УсакIуэпсэр хэпхынум,
Iэщэ-фащэ умыщI.
УсакIуэпсэр хэпхынум,
Псалъэ жагъуэ еутIыпщ! —
Нэмэзыбзэу ар къибжри,
ШейтIан фIыцIэр бзэхащ,
Псэхэхыжь къэгуфIэжри,
Псалъэ жагъуэр идзащ.
Лъатэщ ар шэ цIывауи,
УсакIуэгум пхыкIащ,
НитIым нэпс щIэувауи
УсакIуэпсэр хэкIащ.
***
Уэ къоджэм ищIэркъым, си усэ,
Сэ жэщмыжейр зэрызгъэхъар,
Уэздыгъэм щIыгъуу си псэр згъэсу,
И сахуэр уэ зэрыпхэспхъар.
Уэ къоджэм ищIэркъым, си усэ,
Сэ махуэ кIыхьыр зэрысхьар,
Зы псалъэм псалъэ кIэлъызгъэсу
Псэ налъэкIэ зэрыспсыхьар.
Уэ къоджэр хэтми, си усэ,
Лъыгъэс хуабагъэу ныпхэслъхьар…
Къыптеплъэ хъумэ си псэгъусэр,
СхужеIэ фIыуэ зэрыслъэгъуар!
Тхьэм укъихъумэ,си адыгэ!
Шы цIахуцIэ нобэ уэ утесщ…
Тхьэм укъихъумэ, си Адыгэ!
Уи шыбгым сфIощI тебзау алътес —
УкъехуэхынкIэ сегъэдзыхэ.
Тхыдэжь и мафIэм ноби уес…
Тхьэм укъихъумэ, си Адыгэ!
ЩыпхэмытыжкIэ зекIуэлI ес,
Нэмыс хэлъыжу зы нэрыбгэ
УщимыIэжкIэ, дэнэ нэс
Уэ укIуэфыну, уису шыбгым,
УкIуэцIрыкIыу лыгъей мэз,
УщхьэпрыкIыу Жьыгъэибгым,
Уи шылъэр мыхъуу лъыкIэ-лъыпс,
Уи ужькIэ къинэу щIэблэ-дыгъэ?
… Сыхъуху гусыс, сыпщIогупсыс.
Тхьэм укъихъумэ, си Адыгэ!
Сэ цIыхуу сыкъэнэнущ!
Сэ цIыхуу сыкъэнэнущ
Си фащэкIи, си щэнкIи,
Гуращэ зэIущэнкIи…
Сэ цIыхуу сыкъэнэнущ.
ЦIыхугъэр щысхъумэнущ,
Шэ-псалъэ къызаутIыпщми,
Дунейр зыкъутэ губжьми
ЦIыхугъэр щысхъумэнущ.
СрещI теIущIыкIыпIэ, —
Арщ къыхуэнэжыр и пIэ
Имызэгъэж жагъуэгъум…
СрещI теIущIыкIыпIэ.
Сэ цIыхуу сыкъэнэнущ,
ПщэдджыжькIэ къыщIэкI дыгъэм
Пэджэжу псэ нэхугъэр…
Сэ цIыхуу сыкъэнэнущ!
