ЩIым и хъугъуэфIыгъуэхэм я лъыхъуакIуэхэр
Дыкъэзыухъуреихь дунейм и хъугъуэфIыгъуэхэр къэбгъэсэбэп зэрыхъунум ЩIы хъурейм ижь-ижьыжкIэрэ щыпсэуа цIыхухэми гу лъатат.
Геологием ехьэлIа сатырхэм дыкъыщоджэ алыдж еджагъэшхуэхэу Пифагоррэ Аристотелрэ къызэранэкIа я тхыгъэхэми, щIэныгъэм а и къудамэри зыджа философ, сурэтыщI, тхакIуэ цIэрыIуэ Леонардо да Винчи и лэжьыгъэхэми. АрщхьэкIэ, геологие щIэныгъэм зиужьын щыщIидзар щIым къыщIах хъугъуэфIыгъуэхэм цIыхухэр нэхъ хуэныкъуэ щыхъуа XVIII лIэщIыгъуэращ. Ауэрэ, геологием пыщIа IэщIагъэхэри дунейм къытехьащ.
1966 гъэм КъухьэпIэ Сыбырым къыщагъуэтащ щIыдагъэрэ газрэ куэдыщэу здэщыIэ щIыпIэ. ИкIи, Академик Яншин Александр зи пашэ гупым я жэрдэмкIэ, а илъэс дыдэм мэлыжьыхьым и япэ тхьэмахуэр Геологым и махуэу СССР-м щагъэуващ. Ар ягъэлъапIэ геофизикхэми, геоморфологхэми, шахтэ кIуэцIхэм щылажьэхэми, «маркшейдер» цIэ телъыджэр зыфIащу, бгыхэм щIэлъ хъугъуэфIыгъуэхэр къэхутэным зи IэщIагъэр тезыухуа инженерхэми.
Мыри гъэщIэгъуэнщ
Урысейм геолог IэщIагъэ къыщыгъэунэхунымкIи, щIым щIэлъ хъугъуэфIыгъуэхэр къэхутэнымкIэ къэрал IуэхущIапIэ къыщызэгъэпэщыным-кIи япэ дыдэу унафэ зыщIауэ щытар Пётр Езанэрщ. Ар къыщыхъуар 1700 гъэращ.
Геологым и махуэр щагъэлъапIэ СССР-м хыхьэу щыта языныкъуэ адрей къэралхэми: Украинэм, Беларуссым, Къыргъызым.
ЩIэныгъэлIхэм къызэрахутамкIэ, ЩIы хъурейм илъэс меларди 4,5-м нэблагъэ и ныбжьщ. Кольскэ хытIыгуныкъуэм щыпхаугъуэныкIа мащэ нэхъ ин дыдэм километр 12,26-рэ и кууагъщ. Абы и лъабжьэм хуабэр градус 220-м щынос.
Антарктидэм щыIэ Эребус мафIэбгыр бахъэ къихупIэщ. ПсыIагъэм и жахуэхэр щIым къызэрытехьэу мэщт, асыхьэту мыл щохъури, абдеж дыдэм къат-къатурэ щызэтрещIэ.
Тыркумэным и Дарваз кратерым цIыхухэр «жыхьэнмэм и бжэкIи» йоджэ. 1971 гъэм геологхэм абдежым щIыр щыщаугъуэным, зи кур нэщI бгъуэнщIагъ куу дыдэ къыщыщIагъэщащ. Абы кърихуу щIэзыдза гъуэзыр цIыхухэм я узыншагъэм дежкIэ зэрану къалъытэри, щIым къытрамыгъэхьэн щхьэкIэ, мафIэ щIадзащ. Ар иджыри къыздэсым мыункIыфIыжауэ маблэ.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
