Зэкъуэшхэм я лъапсэр
«Дэтхэнэ цIыхум дежкIи лъапIэщ къыщыхъуа жылэр, щIапIэр. А щIыгу кIапэр адэр зэрыпагэщ, анэм и гумащIагъэкIэ гъэнщIащ, япэ лъагъуныгъэм и къежьапIэщ. Укъыщалъхуа щIыпIэм щхьэщыт дыгъэр псом нэхърэ нэхъ хуабэщ. Сэри апхуэдэу нэхъ лъапIэ дыдэу сиIэр Краснодар крайм и Успен районым хыхьэ Щхьэщэхуж къуажэрщ. Си адэ Шумахуэ Амзан и къуэр зыщыщ лъэпкъым а щIыгум япэу гъавэ щытрисащ, ди унагъуэцIэр къызытекIари аращ — мэш бэв хасащ. Бакъ ипхъу си анэ МыIуминати зыщыщ Дэунэжхэ аращ щетIысэхар. ЛъэпкъитIми я сабийхэр а жылэм къыщалъхуащ, лъэ щытеуващ, гъащIэм и дыджымрэ и IэфIымрэ щызыхащIащ, я гуфIэгъуэ-гукъеуэ нэпси щыщIэкIащ», — апхуэдэ псалъэхэмкIэ къыщIедзэ тхакIуэ цIэрыIуэ МэшбащIэ Исхьэкъ и гукъэкIыжхэр щызэхуэхьэса «Уэгумрэ щIыгумрэ щызэпыхьэм сыт щыIэр?» тхылъыр. Абы и тхыгъэхэм щыгъуазэхэм фIыуэ ящIэ, мис а щалъхуа жылэр, пщIантIэр, анэм и куэщIыр гуапэу, дахэу усэкIи прозэкIи Исхьэкъ къызэригъэлъэгъуэжар. ЗэкъуэшиплIыр щхьэхуэ-щхьэхуэу щытIыса лъапсэхэр зэрызэпытыр, гъаблэмрэ гъеймрэ сабий быныр къригъэлу куэбжэпэм деж щыта кхъужьей жыгыжьыр, иужькIэ усакIуэм «Щагу хъурей» зыфIища лъапсэр нэгум щIэт зэпытщ.
Щхьэщэхуж и уэрам нэхъыщхьэр.
МэшбащIэ Исхьэкъ и къуэшым и къуэ Налбий ХьэфIыцIэ Мухьэмэд ирегъэблагъэ.
Къуажэ мэжджытыр
Исхьэкъ щысабийм и анэм и гъусэу хиса кхъужьеижьыр МэшбащIэхэ я хадэм итщ иджыри.
ХьэфIыцIэ Мухьэмэдрэ МэшбащIэ Рэмэзанрэ.
МэшбащIэ МыIуминат и хьэкур.
Къуажэм дэтщ Хэку зауэшхуэм хэкIуэдахэм я фэеплъ.
Мейкъуапэ IуэхукIэ дежьауэ дыздэкIуэм а псоми дытепсэлъыхьырт, ди редактор нэхъыщхьэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд гъуэгум пкIэлъей едзыным хуэIэзэ дыдэти, зи ныбжьыр мы гъэм илъэс 85-рэ ирикъу и ныбжьэгъум и гъащIэм щыщ гуэрхэм дыщигъэгъуазэрт, илъэс 45-рэ хъуауэ гурэ псэкIэ зэхуэIэфIу къызэдэгъуэгурыкIуэрти, жиIэжын и куэдт. Ауэрэ Ермэлыхьэблэ пэгъунэгъу дыхъуащ. Мухьэмэд и гъусэу гъуэгу утехьэным фIыуэ хэлъхэм ящыщщ гъэщIэгъуэн куэдым гу зэрылъыуигъатэр, езым куэд щIауэ зэхиха, илъэгъуа Iуэхугъуэхэм журналист ныбжьыщIэхэр нэгъуэщIынэкIэ зэрыригъэплъыр. Гъуэгум дыздытетым ди редактор нэхъыщхьэм жиIащ МэшбащIэ Исхьэкъ къыщалъхуа къуажэр, лъапсэжьыр зэдгъэлъагъуну, сурэт тетхыну дыхуеймэ, Краснодар крайм и Успен районымкIэ дэддзыхыну Iэмал дызэриIэр. ЩIэ гуэр зригъэлъагъуну, имыщIэ къищIэну хуэмей журналист щыIэ? Мухьэмэд къыхилъхьар дэтIыгъащ. Ди унафэщIым и фIыгъэкIэ, Исхьэкъ дэри цIыхугъэфI тхуэхъуауэ куэд щIауэ дыкIэлъокIуэ, и псалъэ Iущхэмрэ и гукъэкIыж гъэщIэгъуэнхэмрэ дедэIуэну тфIэфIщ. Куэд щIатэкъым абы интервью къызэреIытхрэ, абы щыгъуэм и гугъу къытхуищIат къыщалъхуа жылэ цIыкIур къызэрыунэхуамрэ и къекIуэкIыкIамрэ.
Апхуэдэ щIыкIэкIэ дыкъыщыхутащ адыгэ лIакъуэ зэмылIэужьыгъуэхэр щыпсэу, лъэпкъ зэхуэ-мыдэхэр зыдэс, адыгэ хэгъуэгухэм япэIэщIэу щыс Щхьэщэхуж къуажэм. ЗанщIэу нэгум къыIуидзэр къуажэм и къабзагъымрэ абы дэт унэ зэщIэкъуа цIыкIухэмрэщ. Уэрам нэхъыщхьэм дыздрижэм дэ тлъэгъуащ чырбыш плъыжьым къыхэщIыкIауэ дыгъэпсым пэлыду щыт, къуажэ администрацэм и IуэхущIапIэр, курыт школыр, абы къыбгъэдэт сабий IыгъыпIэр, пщIантIэ зэгъэпэщам дэт мэжджытыр, ЩэнхабзэмкIэ унэр.
Мы къуажэ цIыкIум тIысын щыщIидзар Кавказ зауэм и лъэхъэнэрщ. Иджыпсту цIыху 1200-м щIигъу дэсщ. И цIэм къигъэлъагъуэ тхыдэ пыухыкIа зиIэ жылэщ ар, абы къытхутепсэлъыхьауэ щытат МэшбащIэр: «Щхьэщэхужыр жылэу щытIысар 1861 гъэращ, Урысейм пщылIыгъэр щыщагъэкIуэда нэужькIэщ. Къуажэм зи щхьэ къэзымыщэхужа лIакъуэ дэскъым жыпIэмэ, ущыуэнукъым. Нобэрей си къуажэгъухэр къызытекIыжар XIX лIэщIыгъуэм щыIа Кавказ зауэм гъэр щыхъуа зауэлIхэрщ. ПщылIыгъэм и Iуэхур зэфIэкIа нэужь, я щхьэхэр къащэхужщ, Ермэлыхьэблэ (Армавир) ипщэкIэ махуэ ныкъуэ гъуэгукIэ дэкIуейри, Уарп псыхъуэм и ижьырабгъу нэпкъым IутIысхьахэщ. Я щхьэ къызэращэхужам щыхьэт техъуэ дэфтэр-хэр иджыри къыздэсым зыхъума унагъуэхэр щыIэщ.
Зи гугъу сщIыр адыгэ тхыдэм къыхэщыж зы гукъеуэщ. Лъэпкъым и тхьэмыщкIагъэр умыщIэмэ, и тхъэгъуэри зыхэпщIэркъым. СыкъызыхэкIа лъэпкъитIми ягъэунэхуащ а псори. МэшбащIэхэрэ Дэунэжхэрэ нэмыщI Щхьэщэхуж лIакъуэбэ дэсщ — кIэмыргуейхэр, бжьэдыгъухэр, абазэхэхэр, шапсыгъхэр, хьэтыкъуейхэр, еджэрыкъуейхэр, мэхъуэшхэр, къэбэрдейхэр, беслъэнейхэр».
Исхьэкъ и псалъэхэр дигу къэдгъэкIыжурэ, къуажэм и къабзагъэр дгъэщIагъуэурэ МэшбащIэхэ я унэм дынос. МэшбащIэхэ я куэбжэм я лъэпкъ дамыгъэр тедзащ, ар Исхьэкъ къыдигъэкIа тхылъхэм я япэ напэкIуэцIхэм тетти, къыу-мыцIыхужынкIэ Iэмал иIэтэкъым. Шумахуэрэ МыIуминатрэ зэдапIа зэкъуэшиплIым — Мухьэмэд, Мэхьмуд, Мухътар, Исхьэкъ — ящыщу нобэ псэужыр Исхьэкъ и закъуэщ, ауэ дунейм ехыжа и къуэшхэм я къуэхэр щопсэу зи гугъу тщIы лъапсэхэм. МэшбащIэм и гукъэкIыжхэм зэрыхэтым хуэдэ дыдэу пщIантIэ гуакIуэщ, жылэ махуэщ дэри дызрихьэлIар. Япэу уIуощIэ Мэхьмуд и къуэ Налбий и унэм. Аращ иджыпсту Щхьэщэхуж къуажэ администрацэм и Iэтащхьэр. АдэкIэ къыщысыр Мухътар и къуэ Рэмэзанщ. Абы и Iэм имыщI щыIэкъым, стIол лъагэ кIыхьхэри, Iэнэ нэхъ цIыкIухэри, шэнтхэри, гущэхэри — псори пхъэм къыхещIыкI, цIыхухэм я деж щIэупщIэ щиIэу. Рэмэзан ейм къыкIэлъокIуэ МэшбащIэ зэкъуэшхэм ящыщ Мухьэмэд и лъапсэри. Иджыпсту Рэмэзан зыдэс пщIантIэм дэт унэращ Исхьэкъ къыщалъхуар, езы щIалэхэр зи куэщI изыгъэфIыкIа я анэшхуэр зыщIэсар. Абы и хадэм итщ зауэ нэужьым Исхьэкърэ и анэ МыIуминатрэ ягъэтIысауэ щыта кхъужьей жыгыжьыр. Исхьэкъ и ныбжьыр илъэси 5-6-м иту хиса жыгым и ныбжьыр къэпщIэну гугъукъым- илъэс 80-м нэблэгъащ. Рэмэзан и адэ къуэшым и пщIэмрэ и зэфIэкIымрэ иригушхуэу и лъапсэм дригъэблагъэри зыщыдигъэплъыхьащ. И анэшхуэр бзылъхугъэ гуащIафIэу, цIыху Iущу зэрыщытар, абы и къуэхэм я бынхэр иущиийуэ я жьантIэм зэрыдэсар къыджиIэжащ. Рэмэзан и хадэм итт пасэ зэманым ящIа хьэкуш- хуэ. Сэху етауэ егугъуу зэрахьэ пэтми, хьэкушхуэм куэд «и нэгу» зэрыщIэкIамрэ щIакхъуэ жьэрымэ куэд къызэрырихамрэ дыболъагъу. А псоми нэгум къыщIагъэхьэж МэшбащIэ Исхьэкъ и усэхэмрэ къытхуиIуэтэжа гукъэ- кIыжхэмрэ ящыщ пычыгъуэхэр.
ТхакIуэр къыщалъхуа хэгъуэ- гум, зыщыщ къуажэм, и сабиигъуэр щыкIуа лъапсэжьым теухуа куэд усэбзэкIэ къигъэлъэгъуэжащ. Абы хузэфIэкIащ и сабиигъуэмрэ щIалэгъуэмрэ и гъащIэм щыщ Iыхьэ нэхъыщхьэу зэрыщытар, ар щигъэкIуа щIыпIэм и дахагъымрэ гуакIуагъымрэ и нэгу къызэрыщIэнар ди деж къихьэсыну. Дэнэ щIыпIэ къыщыщIимыдзами, сыт хуэдэ къулыкъу пэрымытами, МэшбащIэм игу илъ зэпытщ Щхьэщэхужыр, абы къикI хъыбарым сыт щыгъуи поплъэ.
Нобэ и ныбжьыр илъэс 85-м нэсами, усакIуэм зэи щыгъупщэркъым къэзылъхуа и анэр, и усэ куэдым къыхощ МыIуминат гуа-пэу, хьэлэлу, губзыгъэу дунейм зэрытетар, и къуэхэр цIыхугъэмрэ нэмысымрэ зэрыхуигъэсар. Сыт хуэдиз ныбжь уимыIэми, анэр — анэщ. Анэ зимыIэ сабийр зэрыибэм хуэдабзэщ, зи щхьэцыр тхъуа цIыху балигъри абы хуэныкъуэщ.
Зэшхэм я къуэхэри абыхэм я щхьэгъусэхэри, къащIэхъуа щIэблэри цIыху гуапэхэщ, дэтхэнэми езым и щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ къигъэсэбэпу гъащIэм лъэ быдэкIэ хэтщ. Щхьэщэхуж дэс МэшбащIэхэ хьэщIэхуэфIу, нэфIэгуфIэу зэрыщытми гу лъыттащ. А псори иджыри зэ щыхьэт техъуэжащ МэшбащIэ Исхьэкъ нобэ здынэса лъагапIэм лъабжьэ быдэ зэриIэм, гъаблэм, зауэм, гугъуехьым япсыхьа сабиигъуэм хэлъа насып кIапэр, иджыри къэс и гум щигъафIэр, и лъапсэжьым къызэрыщежьэм.
НэщIэпыджэ Замирэ.
Налшык — Щхьэщэхуж — Мейкъуапэ.
Сурэтхэр Къарей Элинэ трихащ.
