И щхьэри, и пщIэри лъагэт
Бахъсэн ГЭС-р щаутIыпща гъэм Дыкъынэ Хьэсэн илъэсипщI ирикъуа къудейт. ИтIани, а зэман гуащIэм, куэд дыдэ щагъэхъа лъэхъэнэм илъэгъуахэр, зэхихахэр фIыуэ ищIэжырт, димыгъэхуIауэ къиIуэтэжыфырт.
Iэбыдэ-лъэбыдэу, гурыхуэу къэтэдж щIалэ цIыкIум Iэджэм гу лъитэрт, псынщIэуи къипхъуатэрт. И нэгу щIэкIхэр фIэгъэщIэгъуэн къудейтэкъым, абы и дежкIэ телъыджащэт бахъсэныпс Iэлыр къызэрагъэIэсар, токым и къару мыкIуэщIыжыр. КъэзыцIыхухэр Хьэсэн «ДадэкъуапэкIэ» къеджэрт, «фыкъаплъэ, фыкъэдаIуэ мыбы зы фIыгъуэ гуэр къыдэкIуэнкIэ» жаIэу.
Апхуэдэхэр щыуатэкъым. «Вы хъунур шкIэ щIыкIэ къыбощIэ», — жы-хуаIэрати, Дыкъынэм зыкъиужьащ, «дзыхь» псалъэм и мыхьэнэр пасэу зыхищIащ…
— 1940 гъэм и фокIадэ мазэм Мэзкуу дэс си анэ дэлъху Бэчкъан Хъусен и письмо къысхуокIуэ. Сэ ар куэдрэ щIэзджыкIащ, нобэр къыздэсми сыхуэсакъыу сохъумэ. Къысхуитхар ущииныгъэ письмот, зы-хуэгъэзари сэрат. Си анэ дэлъхур зауэм къелакъым, ауэ абы лъандэрэ зы махуи сщыгъупщэркъым Хъусен мыгъуэм и псалъэ гуапэхэмрэ и ущие къабзэмрэ. Ахэр си гъуазэу мы гъащIэм сыхыхьащ, гъусэ пэжуи къыздекIуэкI зэпытщ, — къыхигъэщырейт Хьэсэн.
«Дыкъынэм и псэр зыхэлъыр Бахъсэн ГЭС-рщ, абы и цIэр щIымыгъуу станцыр къыпхуэлъытэнукъым», — жаIэрт фIыуэ зыцIыхухэми и лэжьэгъухэми. Зэрыщытари аращ.
1944 гъэм гъатхэпэм и 12-м ГЭС-р зэзыгъэпэщыжхэм яхыхьа мо щIалэ жаным, зэчиифIэм гидротурбинэм и машинист IэщIагъэм псынщIэу зыхегъэгъуазэ, абы и щэхухэр куууэ едж, токаруи зегъа-сэ. Гидротурбинэр монтаж зэращI, ар лэжьыгъэм зэрыхуагъэхьэзыр щIыкIэр Ивановэ къалэм илъэситIкIэ щызэригъэщIа нэужь, и зэфIэкIыр къалъытэри, япэщIыкIэ мастеру, итIанэ мастер нэхъыжьу ягъэув, 1977 гъэм Бахъсэн ремонт участкэм и уна-фэщI къалэнри и пщэ далъхьэ. Зэрылажьэм хуэдэурэ КъБКъУ-м инженер-механик IэщIагъэм щыхуоджэри, зэригъэгъуэта щIэныгъэр IэнатIэм хэкъузауэ къыщигъэсэбэпу щIедзэ. Абы и ерыщагъыр, и Iуэху зехьэкIэр, къызэгъэпэщыкIэр зымыгъэщIагъуэр мащIэт.
«Лъхъуэм къегъуэт», — жаIэркъэ. IэнатIэхэр езыгъэфIакIуэ IуэхущIэу Хьэсэн къыхилъхьар, езым и IэкIэ игъэунэхуар 80-м ноблагъэ. Ахэр ноби къагъэсэбэп.
И лэжьыгъэфIым къыпэкIуэу абы къыхуагъэфэщащ «КъБАССР-м щIыхь зиIэ и энергетик», «Урысей Федерацэм Гъэсыныпхъэмрэ энергетикэмкIэ и министерствэм щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ», «Урысейм и ЕЭС-м щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэхэр, «Хэку зауэшхуэм и лъэхъэнэм къигъэлъэгъуа гуащIэдэкI лъагэм папщIэ» медалыр, КъБР-м и Президентым, республикэм и Правительствэм, СССР-м ЭнергетикэмкIэ и министерствэм я ЩIыхь тхылъхэр, «СССР-м энергетикэмрэ электрификацэмкIэ и отличник» бгъэхэIур. И япэ дамыгъэр — 1946 гъэм мэлыжьыхьым и 30-м кърата Къэбэрдей АССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и ЩIыхь тхылъыр — республикэм и Лъэпкъ музейм щахъумэ.
1999 гъэм къыщыщIэдзауэ а IэщIагъэлI гъуэзэджэр турбинэ, гидромеханикэ Iэмэпсымэхэр зэгъэпэщыжынымрэ зэтеухуэнымкIэ Бахъсэн ремонт участкэм чэнджэщэгъуу щыIащ. Абы къикIуа гъуэгуанэ хьэлэмэтыр, и дуней тетыкIар, и лэжьэкIар апхуэдизкIэ гъэщIэгъуэнщ, узыIэпызышэщи, а псом я гугъу щащIкIэ, кIэух гуэр иIэу къыпхуэщIэркъым. Дыкъынэр икIи щIэинхъумэт. Бахъсэн ГЭС-м и зэфIэувэкIар зэрыщыту къэзыIуэтэж тхыгъэхэр, сурэт куэдыкIейхэр, газет напэкIуэцIхэр, тхылъ щхьэхуэхэр, тхылъымпIэ кIапэхэр и унагъуэ музейм дапщэщи щызэIэпахырт.
Мыри къыхэгъэщыпхъэщ: Хэку зауэшхуэр ди текIуэныгъэкIэ зэриухрэ илъэс хыщI щрикъум ирихьэлIэу СНГ-м и Электроэнергетикэ советым энергетикэм и ветеран щхьэхуэ-хэм «СНГ-м щIыхь зиIэ и энергетик» цIэ лъапIэр яфIищащ. Кавказ Ищхъэрэм и энергетикхэм ящыщу а дамыгъэр япэу зыхуагъэфэщар Хьэсэнщ.
НапэкIуэцIыр зыгъэхьэзырар
Хьэжыкъарэ Аликщ
