Дюма Александр и «Кавказ» тхылъым адыгэхэр къызэрыхэщыр
Тхылъ еджэми емыджэми зэхимыхыпIэ иIэкъым Дюма Александр и цIэр. Абы и романхэр урысыбзэкIэ зэрадзэкIам къыщымынэу, фильму ягъэувыжащ. Хэт зымыцIыхур Дюма и лIыхъужьхэу Д’Артаньян, граф Монте-Кристо сымэ? Ауэ куэд щымыгъуэзэнкIи хъунущ франджы тхакIуэр Кавказым зэрыщыIамрэ и нэгу щIэкIахэр тхылъу къызэрыдигъэкIыжамрэ.
Дюма Александр адыгэ фащэ щыгъщ. Дюма Александр-адэр Кавказым къыщыкIуар 1858 — 1859 гъэхэращ. Париж игъэзэжа нэужь, тхакIуэм и нэгу щIэкIахэр тхылъищу къыдигъэкIыжащ. МащIэу ягъэкIэщIами, 1861 гъэ лъандэрэ а тхыгъэр «Кавказ» фIэщыгъэм щIэту урысыбзэкIэ зокIуэ. Адыгэхэм ятеухуа пычыгъуэхэр куэдыщэ хъуркъым, ауэ, тхыдэ романхэм ещхьу, лэжьыгъэ къэгупсысауэ щымыт, нэгум щIэкIахэр зи лъабжьэ IэдакъэщIэкIыр пэжым нэхъ пэгъунэгъуну узэрызыщигъэгугъым къыхэкIыу, дэри ар щIыдоджыкI, ди лъэпкъым теухуауэ гъэщIэгъуэн гуэр къызэрыдгъуэтынум дыхуэхьэзыру.
Мис, псалъэм папщIэ, Дюма Iуащхьэмахуэ бгым теухуауэ итхыр: «Нобэр къыздэсым зыри нэсакъым Iуащхьэмахуэм и щыгум. Бгырысхэм зэрыжаIэмкIэ, абы щхьэкIэ Тхьэшхуэм хуитыныгъэ лей къуитын хуейщ. Хъыбархэм къызэрыхэщымкIэ, Нухь-бегъымбарым и кхъухьым къилъэта тхьэрыкъуэр япэу зытетIысхьар абы и щыгуращ». Хьэшыр Чылар Iуа-
щхьэмахуэм зэрыдэкIрэ илъэс 36-рэ хъуат а сатырхэр Дюма щитх зэманым.
Псыжь щытепсэлъыхьым деж, тхакIуэм мыр жеIэ: «Псыжь (Кубань) ижьырабгъумкIэ къыщылъщ: ар Iуащхьэмахуэ къыщожьэ, Абазэ ЦIыкIур зэпеупщI, шэрджэсхэм я щIым ирожэри, Тэмэн ипщэкIэ хы ФIыцIэм холъэдэж. Геродотрэ Страбонрэ «ИпанискIэ», Птолемей «ВарданкIэ» зэджэр аращ».
«Адыгэхэр, шэрджэсхэр лъэпкъ пщыкIух мэхъу», — дыкъыщоджэ япэщIыкIэ Дюма и тхыгъэм. ИужькIэ, зытепсэлъыхьыр зы лъэпкъыу зэрыщытыр къыхигъэщу, жеIэ: «Адыгэ е шэрджэс лъэпкъыр Кубань бгым щегъэжьауэ Кубань псыежэхым нэс дэлъ щIыналъэм тесщ, адэкIэ Каспий хым нэс зеубгъури, Къэбэрдеишхуэмрэ Къэбэрдей ЦIыкIумрэ еубыд».
ИпэжыпIэкIэ Дюма къыздэкIуар Урысейрат. И ныбжьэгъу гуэрым урыс нысэ къишати, и щыкъум щекIуэкI хьэгъуэлIыгъуэм иригъэблэгъауэ арат тхакIуэ цIэрыIуэр. ИужькIэ ар Iэщтырхъан, Куржым, Азербайджаным, къинэмыщI щIыпIэхэм щыIащ. Ди лъэныкъуэхэмкIэ нэхъ гъунэгъуу къызэкIуэлIар Кизлярщ.
Хьэжкъасым Хьэсэн. ГурыIуэгъуэт дуней псом щыцIэрыIуэ тхакIуэр Урысей къэралыгъуэм «гулъытэншэу» къызэримыгъэнэнур. Дэфтэрхэм къыхощыж абы тэрмэш хуэдэу кIэлъыплъакIуэ теубыда зэрыбгъэдэтар. Апхуэдэхэм яз Перфильевым, и нэхъыщхьэхэм яхуигъэхьэзыра жэуапым мыр щыжеIэ: «Дюма щыпсэуа Нарышкинхэ я унагъуэм ар цIыху вэгъзэгъыу, мыкъиину, удэзыхьэх уэршэрэгъуу къыщалъытэ. Абы пщэфIэн фIэфIщ икIи а IэщIагъэм хуэIэзэ дыдэщ. Дюма тхакIуэфI щхьэкIэ, нэхъыбэм ар цIыху купщIэншэу къалъытэри, хуэмызэмэ нэхъ къащтэ, куэдрэ зэремыпсэлъэным хущIокъу, зыгуэрхэр къигупсысу, и тхылъхэм фэ Iей къащытригъэуэнкIэ мэгузавэхэри». Урысхэм я хьэтыр зылъагъу Дюма «шэрджэсхэмрэ осетинхэмрэ зэтезыукIа пщы Святослав махуэм» щотхъу, Темрыкъуэ ипхъу Гуащэнэ урыс пащтыхьым щхьэгъусэ зэрыхуэхъуа щIыкIэр къеIуэтэж.
«Иджырей шэрджэсхэр, — етх адэкIэ Дюма, — зауэм нэхъ хуэщIауэ Кавказым щыпсэу лъэпкъхэм язщ. Ахэр «адыгэкIэ» зоджэж. Я лъэпкъыцIэм лъабжьэ хуэхъуа «ад» псалъэм «хытIыгу» мыхьэнэ иIэщ». И гукъэкIыжхэр езым и лъэпкъэгъу франджыхэмрэ а лъэхъэнэм франджыбзэр дэ нобэ урысыбзэр зэрытIурылъым хуэдэу къэзыгъэсэбэпу щыта урысхэмрэ нэхъ зэрахуэгъэзар уолъагъу. Ауэ, пэжым и хьэтыркIэ, гу лъытапхъэщ тхакIуэ нэхъ еджэгъуафIэ дыдэхэм язу ялъытэу щыта Дюма и Iэзагъыр «Кавказым» къызэрыхэмыщыххэм. ТхыкIэкIэ нэхъ удэзыхьэхыу тхылъым къыхэхуэр абы и цIыхугъэу щыта Ростопчина Евдокие Лермонтовым теухуауэ къыхуитхахэмрэ Кавказым къулыкъу щызыхь урыс генералхэм ятеухуа пычыгъуэхэмрэщ. Абы щхьэусыгъуэ имыIэуи щыткъым. КъызэрыщIэкIымкIэ, «Дюма» унэцIэм и щIыбагъым цIыху зыбжанэ къыдэтт. Апхуэдизу цIэрыIуэ хъуа «Мушкетёрищри», адрей романхэри тхакIуэм Маке Огюст жыхуаIэ гуэрым дитхыу щытауэ жаIэ: Маке сюжетыр къигупсысу, Дюма ар «игъэбагъуэу». Къилэжьар ират къудеймэ, арэзы хъу Маке япэщIыкIэ ар ида щхьэкIэ, иужькIэ тхакIуитIыр хейщIапIэм иIыгъауэ ягъэхъыбарыж, тхылъхэр зей дыдэр зэхагъэкIын папщIэ. ЖызыIэ щыIэщ Дюма «литературэ негру» (езым и пIэкIэ тхэуэ) иIахэм я бжыгъэр куэдкIэ нэхъыбэу.
«Кавказым» къэдгъэзэжынщи, гу лъыботэ тхакIуэр тхыдэм фIыуэ хэджыхьами, куэд зэрызэхигъэзэрыхьыр, псалъэм папщIэ, мюридизмымрэ вахабизмэмрэ, лезгинхэмрэ авархэмрэ. ЦIыхухэр зэрытригъэун Iэмал лъыхъуэм и нэкIэщ зытепсэлъыхьым зэреплъыр, Iуэху еплъыкIэ укъуэдия къигъэлъагъуэркъым. Ауэ Кавказым и гугъу зэрищI къудейр зи гуапэ хъухэм ар едудэкIыркъым. ГурыIуэгъуэщ абы и щIэныгъэр уэршэрэгъу хуэхъуахэмрэ езыр зэджа тхылъхэмрэ я гъунапкъэм деж зэрыщиухыр. Урыс-Кавказ зауэм и гуащIэгъуэм, уеблэмэ Щамил Iимамыр щаубыда гъэ дыдэм Кавказым ар къызэрыщыхутар езыр Iуэху цIыкIутэкъым. Бысым хуэхъуари зи цIэр ди гум фIыкIэ къимына пащтыхь дзэпщ Барятинский Александрщ. Дюма пщэфIэн зэрыфIэфIыр, пщафIэ тхылъ къыдигъэкIыну зэримурадыр бгырысхэм я шашлык зэхэлъхьэкIэр нэгъэсауэ зэритхым къегъэлъагъуэ. Ауэ къуаргъ лэпс зэригъэвамрэ абы кIэщIилъ-
хьэжахэмрэ къызыфIэбгъэщIмэ, щIэх лэпс уемыфэн дэнэ къэна, итхам уемыджэжыфынкIэ шынагъуэщи, и гугъу тщIынкъым.
УпщIэ къоув: «Дзыхь хуэпщI хъуну франджы тхакIуэшхуэм и гукъэкIыжхэм, Кавказыр зэбгъэцIыхун папщIэ?» Нэхъ ткIиижу жыпIэмэ: «Дюма и тхылъым зи гугъу щищI къэхъукъащIэхэр пэж дыдэу щыIауэ лъытэн хуей?» Хуэмейм и закъуэкъым: апхуэдизыпщIэ зиIа тхакIуэшхуэр цIыху къызэрыкIуэ дыдэущ тхылъым къызэрыхэщыр. «Кавказым» и урысыбзэ зэдзэкIыгъэр зыгъэхьэзыра Берзенов Николай мызэ-мытIэу гу лъыдегъатэ: «И лэжьыгъэм тхыдэджым хуэфэщэн жэуаплыныгъэкIэ бгъэдэтыныр къэгъэнауэ, турист къудейм хуэдэу, и нэгум щIэкIар пэжу къиIуэтэжыным елIэлIэххакъым дизыкъуажэ романытхыр».
«Дюма Кавказым
зэрыщыIар»
Илъэсищэ дэкIа нэужь къэхъуар нэхъ гъэщIэгъуэныжщ. Зи гугъу тщIыр Дюма и «Кавказым» къыхэщ езы кавказырысхэм франджы тхакIуэшхуэм къахуищIа гулъытэр пщIэншэу къызэрамыгъэнарщ.
Ди щхьэемыгугъуныгъэм тепщIыхьмэ, адыгэхэм Дюма Александр нэхъыфу тцIыхункIи хъунущ, ди лъэпкъым абы къыкIэрымыхуу къыхэкIа IэщIагъэлI лъэрызехьэхэм нэхърэ. 1979 гъэм япэ адыгэ режиссёр Хьэжкъасым Хьэсэн «Дюма Кавказым зэрыщыIар» зыфIища гушыIэ фильм игъэувауэ щытащ, куржы сценарист Габриадзе Резо и тхыгъэр и тегъэщIапIэу.
«Илъэсищэ и пэкIэ франджы тхакIуэ Дюма Александр Кавказым зыплъыхьакIуэ щыIащ. Абы и тхылъым имыхуахэр мы фильмым фи нэгу щыщIэкIы-
нущ», — дыкъыщоджэ теплъэгъуэм и щIэдзапIэм. Фильмым купщIэшхуэ имыIэ хуэдэу къыпфIощI зэ IуплъэгъуэкIэ, ауаныщI теплъэгъуэхэм ещхьу, цIыхухэр гъэдыхьэшхыным нэхъ хуэщIащ. Ауэ тIэкIу щIэгъэтхъэIуауэ къэгъэлъэгъуа хъуами, ар и къыщIэгъэлъэкIэкIэ «цIыхуфI кино» жыхуаIэхэм ящыщщ.
Фильмыр зытеухуар кIэщIу дигу къэдгъэкIыжынщ. Шэрджэсыпщ Атажыкъуэ лъыкIэ и бийм и унагъуэр щыхэкIуадэм, сабий цIынэу къэна, жагъуэгъум и къуэ Азэмэт езым ейм хуэдэу епI. ЩIалэр ин мэхъури, пщым ипхъу Маржынэт йохъуапсэ, и псэм лъохъу. Ар зигу темыхуэ Атажыкъуэ щIалэр дунейм трехуж. Зи псэр хэзыхыжыну зызыгъэхьэзыра Азэмэт щIыхуэгъухэм къаIэщIэкIыу Кавказым къэкIуа Дюма къыхуозэри кърегъэл, къыщхьэщыжакIуи хуохъу. Усэ зэхэзылъхьэ Атажыкъуэрэ «Граф Монте-Кристо»-м и Iэрытхыр зыфIадыгъуа Дюмарэ икIэм-икIэжым къуэш зэхуохъуж, ныбжьыщIитIми я насыпыр зы мэхъу. ГъащIэм мыхьэнэ иIэу щызекIуэр Iуэхугъуищ къудейщ: лIыгъэр, усыгъэр, лъагъуныгъэр. Адрей псори — пщIэри, мылъкури, къарури — а щым телажьэ къудейщ, ауэ цIыхум ар щогъупщэри пщIэншэу и гъащIэр егъакIуэ. Аращ кIэщIу фильмым и купщIэр зыхуэкIуэжыр.
Хьэжкъасым Хьэсэн 1939 гъэм жэпуэгъуэм и 26-м дунейм къытехьащ. И лъэпкъыр Сэрмакъ щыщщ, ауэ щIалэр къыщалъхуар Къармэхьэблэщ, къыщыхъуари щыпсэуари Бахъсэнщ. ЗэрыжаIэмкIэ, Хьэжкъасымхэ Урыс-Кавказ зауэ нэужьым Тыркум нэхъыбэу Iэпхъуа лъэпкъхэм язщ.
Осетие Ищхъэрэм дэт мэкъумэш институтым IэщIагъэ щызригъэгъуэта нэужь, щIалэм 1968 гъэм ВГИК-м и режиссёр факультетри къиухыжащ. Абы егъэджакIуэрэ лэжьэгъурэ хуэхъуа Ростоцкий Станислав, Ромм Михаил, Столпер Александр сымэ СССР-м и киногъуазджэм щыцIэрыIуэ защIэт. Япэрейм и гъусэу Хьэсэн Лермонтовым и «Ди зэманым и лIыхъужь» повестым къытращIыкIа фильмыр игъэувауэ щытащ. Езым и диплом лэжьыгъэу щыта «ЛIы узэрыхъуну щIыкIэр (Бубэ)» фильм кIэщIым ЮНЕСКО-м и саугъэт къихьат. Ди жагъуэ зэрыхъущи, Хьэжкъасым Хьэсэн мазитI и пэкIэ дунейм ехыжащ, и ныбжьыр илъэс 80-м нэблэгъауэ.
«Япэ адыгэ режиссёр Хьэжкъасым Хьэсэн илъэс 70 ирикъуащ, — щыжеIэ 2009 гъэм урыс журналист Бабицкий Андрей и «Режиссёр гуэрым и юбилей» тхыгъэм, ди лъэпкъэгъум и махуэшхуэр езым и хэкум гулъытэншэу къызэрыщынар фIэигъуэджэу. — Совет кинематографым и вагъуэхэу къалъытэ Этуш Владимир, Васильевэ Татьянэ, Карцев Роман, Кавсадзе Кахи сымэ, иджыри нэгъуэщI куэдым ядэлэжьа режиссёрым и юбилейр Къэбэрдей-Балъкъэрым щагъэлъэпIакъым. Адыгэ кинематографием и лъабжьэр зыгъэтIылъа цIыхур илъэс 70 зэрырикъуам езыр къыщалъхуа республикэм мыхьэнэшхуэ имыIэу къыщалъытащ».
«Ар цIыху телъыджэт, — игу къегъэкIыж Хьэсэн зэрыдэлэжьар куржы артист Кавсадзе Кахи. — Щабэу, зэпIэзэрыту, цIыхугъэкIи режиссёр IэщIагъэкIи зыхуэдэ щыIэтэкъым».
«Хьэсэн и фильмхэм Кавказыпсэ яIутщ, — къыпещэ абы къыдэлэжьа Раздорский Игорь. — Абыхэм пшыналъэ щхьэхуэ ящIэтщ, зыми емыщхь гукъыдэж яхэлъщ. Хьэжкъасымым и теплъэгъуэхэр IэхъуэгъуэтегъэкI лэжьыгъэтэкъым, хэлъэт зиIэ цIыху зэчиифIэм езым и щIыналъэм, фIыуэ илъагъу цIыхухэм ятеухуауэ жиIэ псалъэт».
СССР-р лъэлъэжа нэужь, Хьэжкъасымым япэу екIуэкIа Адыгэ конгрессым теухуа документальнэ фильм игъэувауэ щытащ. КъыкIэлъыкIуэу абы и мурадащ Шинкубэ Бэгърат и роман «Иужьрейуэ Iэпхъуэжам» къытрищIыкIыу, адыгэ Iуэхур дуней утыку изыхьэн теплъэгъуэ игъэувыну. ЗэрыжаIэмкIи, абы и сценарийр Ибрагимбеков Рустам иригъэтхат. Ауэ мылъку тегъэщIапIэ имыIэу Iуэхур къэнэжащ.
ЧЭРИМ Марианнэ.
