Налшык музыкэ училищэр къызэрыщызэIуахрэ илъэс 60 ирокъу
Лъэпкъ IэщIагъэлIхэм я кIыщ
1956 гъэм къызэIуаха Музыкэ училищэр гъуазджэмкIэ япэ профессиональнэ еджапIэу ди республикэм щыщытащ. Мы зэманым Щэнхабзэмрэ гъуазджэмкIэ колледжыр ГъуазджэхэмкIэ Кавказ Ищхъэрэ къэрал институтым и жьауэм щIэту мэлажьэ.
УФ-м и Правительствэм диIыгъыу Налшык къыщызэIуаха еджапIэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и музыкэ интеллигенцэр гъэхьэзырынымкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ лъэбакъуэт. Ар къэунэхуным щхьэусыгъуэ хуэхъуахэм ящыщт лъэпкъ профессиональнэ музыкантхэр диIэн зэрыхуейр. Ахэр 40-50 гъэхэм ди къэралым и консерваторэ пэрытхэм къыщызэрагъэпэща лъэпкъ студиехэм щрагъаджэрт.
40 гъэхэм и пэщIэдзэм музыкант, дирижёр, композитор Шейблер Труворрэ пианист Фридман Беатрисэрэ Налшык зэрыщыпсэуам и фIыгъэшхуэ къыдэкIащ. Абыхэм къахуиухат Музыкэ училищэм и япэ егъэджакIуэ хъуну. Зэчий лъагэ зэрабгъэдэлъым, егъэджэныгъэ Iуэхум хуэIэижьу зэрыщытым и фIыгъэкIэ абыхэм зэфIэкI зиIэ ныбжьыщIэхэр кърашалIэри ирагъэджащ. ИужькIэ ахэр жылагъуэм и псэкупсэ гъэсэныгъэм зегъэужьынымкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ музыкэм хуэлэжьащ.
Училищэр Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 щрикъум къызэIуахат. Ар къызэгъэпэщыным совет композитор цIэрыIуэхэу Мурадели Вано, Фельдман Григорий, Мосолов Александр, Вишкарёв Леонид, Прицкер Давид сымэ хэтащ. КъищынэмыщIауэ, гъуазджэм хэлъхьэныгъэ хуэзыщIа цIыху пэрыт куэдым училищэр Налшык къыщызэIуахыным я къару ирахьэлIат.
ЯпэщIыкIэ фортепиано, уэрэд жыIэнымкIэ, дирижер-хоровоймкIэ, лъэпкъ макъамэ IэмэпсымэхэмкIэ къудамэхэр къызэIуахауэ щытащ. Музыкэм и теориемкIэ, струннэ- духовой IэмэпсымэмкIэ, къафэхэмкIэ къудамэхэр нэхъ иужькIэщ къыщызэрагъэпэщар.
Училищэм и япэ унафэщIу щытащ Ленинград консерваторэм и лъэпкъ студиер къэзыуха Хьэсанэ Мусэ. Абы еджапIэр зэфIэувэным и гуащIэшхуэ хилъхьащ. ИужькIэ училищэм и унафэщI къулыкъум пэрытащ КъБР-м щIыхь зиIэ и артист Къуэдзокъуэ Владимир (1968-1972), КъБР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ КIуэкIуэ Майе (1972-1977), УФ-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Молэ Владимир (1993-2005), Шумахуэ Артур (2005-2011) сымэ.
Мы зэманым Щэнхабзэмрэ гъуазджэмкIэ колледжым и унафэщIыр Собиновым и цIэр зэрихьэу Саратов дэт къэрал консерваторэр къэзыуха Сыжажэ Ольгэщ.
Музыкант ныбжьыщIэхэм щIэныгъэ тэмэм етынымкIэ еджапIэм сыт щыгъуи лэжьыгъэшхуэ щокIуэкI. Щыхьэту урикъунщ абы и гъэсэнхэм гъащIэм я увыпIэ зэрыщагъуэтыр. Урысей Федерацэри Къэбэрдей-Балъкъэрри зэрыгушхуэ музыкант куэд къыщIигъэкIащ училищэм. Абыхэм ящыщщ ди лъэпкъ гъуазджэм и цIэр фIыкIэ зыгъэIуахэу Рахаев Анатолий, Ащхъуэт Беслъэн, ХьэIупэ ДжэбрэIил, Жеттеев Мустэфир, Молэ Владимир, Жырыкъ Заур, Къэзан Аслъэнджэрий, Тут Заур, Гъэсашэ Наталье, Сокъур Ольгэ сымэ, нэгъуэщIхэри.
Училищэр къыщызэрагъэпэщрэ лажьэ музейм тхылъу мини 7-м щIигъу щIэлъщ. НотэхэмкIэ къудамэм дунейпсо къэрал макъамэм и фIыпIэр щызэхуэхьэсащ (экземпляр 54758-рэ). Макъамэ-критикэ, музыкэ литературэр абы щыкуэдщ.
Колледжым унэтIыныгъэ зыбжанэкIэ егъэджэныгъэр къызэрегъэпэщ, ноби абы щIэупщIэшхуэ иIэщ.
Си щхьэр нэхъ лъагэу сегъэлъагъуж
Терушкинэ Еленэ, фортепианэмкIэ къудамэм и унафэщI:
— Илъэс 38-рэ хъуауэ колледжым сыщолажьэ. Колледжым и унафэщI Сыжажэ Ольгэ сэ езгъэджауэ щытащ. ЕгъэджакIуэфIхэр диIэщ. Шпильберг Леонид, Темыркъанхэ Юлиерэ Иринэрэ, Хьэпэ Заретэ сымэ ди къудамэм щолажьэри, егъэджакIуэ телъыджэхэщ.
Нэхъапэм ди къудамэм и зы курсым цIыху 15 нэхъ мащIэ щIэстэкъым. СощIэж, 1986 гъэм щIэдгъэкIа гупыр цIыху 23-рэ хъурт. Иджы колледжым къыщIэтIысхьэхэр мащIэ зрыхъуам дегъэгумэщI, ауэ а мащIэми зэфIэкI зэрабгъэдэлъым ди гур фIы тхуещIыж. Абыхэм зэпеуэ зэмылIэжьыгъуэхэм екIуу зыкъыщагъэлъагъуэ, псапащIэ концертхэр зэгъусэу дот.
Ди къэралым и мызакъуэу, хамэ щIыпIэхэми зи цIэр фIыкIэ щыIуа Бжинавэ Марлен, Фомин Митя, Валяев Вадим, Къэбэрдокъуэ Мурат, Къул Амир, Мыд Мадинэ, КIурашын ФатIимэ, Моттаевэ Регинэ, Хьэгъундокъуэ Аидэ сымэ, ГъуазджэхэмкIэ Кавказ Ищхъэрэ къэрал институтым и егъэджакIуэ куэдым, а еджапIэм и унафэщI Рахаев Анатолий я гъусэу, мы колледжыращ къаухар.
Сэ хуабжьу срогушхуэ мыпхуэдэ еджапIэ сызэрыщылажьэм, абы си щхьэр нэхъ лъагэжу сегъэлъагъуж.
Сыжажэ Ольгэ: Нобэрей гугъуехьыр пщэдейрей гъуэмылэщ
Колледжыр илъэс 60 щрикъум ирихьэлIэу я мурадхэмрэ хъуэпсапIэхэмрэ зыщыдгъэгъуазэмэ ди гуапэу абы и унафэщI Сыжажэ Ольгэ зыхуэдгъэзащ. Ди упщIэхэм жэуап къазэрыритым хуэдэурэ абы еджапIэм зыщыдигъэплъыхьащ.
Сыжажэ Оьгэ — Илъэситху хъуауэ узыпэрыт унафэщI IэнатIэм хэлъ щхьэхуэныгъэхэм, абы узыщрихьэлIа гугъуехьхэм я гугъу уэзгъэщIынут.
— ЕджапIэм къудамэу блы иIэщи, дэтхэнэми сызэрыщылэжьам си Iуэхур куэдкIэ сщегъэпсынщIэ. Абы и фIыгъэкIэ дэтхэнэми щекIуэкI лэжьыгъэм, щыIэ гугъуехьхэм фIыуэ сыщыгъуазэщи, нэхъ псынщIэу хэкIыпIэхэр къахузогъуэтыф.
Пэжым ухуеймэ, колледжым и унафэщI къулыкъур къысхуагъэфэщэн ипэ мурад куэд сиIащ. ЦIыхубэ IэмэпсымэхэмкIэ егъэджакIуэ Залихановэ Оксанэ и гъусэу концерт программэ дгъэхьэзырырт, си закъуэуи утыку ситын гуращэ сиIэт, ауэ… Iуэхур къызэрекIуэкIар нэгъуэщIущ. Мыбы сыкъыщыкIуа гъэм ныбжьыщIэхэр зэредгъаджэ Федеральнэ мардэщIэ къыхалъхьэри, абыкIэ лэжьыгъэр дгъэпсауэ, аргуэру зэхъуэкIыныгъэ иратащ. ИлъэсищкIэ тхылъымпIэ зэгъэзэхуэным дыкъыдэхуакъым. Утыку сихьэу зэрыщытари сщигъэгъупщэжат а лэжьыгъэм. Ауэ фIыуэ плъагъу Iуэхур гува-щIэхами зэ къыбощтэж. Къыздеджауэ щыта щIалэ, музыкант телъыджэ Моттаев Тимур и фIыгъэкIэ гъэ кIуам япэу утыку сихьэжри, «Концертмейстер в современных условиях» фIэщыгъэм щIэт концерт-лекцэ едгъэкIуэкIащ.
— Зыхуевгъаджэхэм ящыщу дэтхэнэм нэхъ щIэупщIэ иIэ?
— Зым и дежкIи щэхуу къыщIэкIынкъым къафэмрэ уэрэд жыIэнымрэ (хореографиемрэ вокалымрэ) кIуэну хуейхэр зэрынэхъыбэр. Псори зэхэту ди деж ныбжьыщIи 159-рэ щоджэ. Абыхэм ящыщу музыкантхэр 90-м щIегъу, адрейхэр дизайнымрэ къафэмрэ хуоджэ. ЦIыхубэ IэмэпсымэхэмкIэ къудамэм и щIэупщIэр инми, баяным еуэ дызэримыIэм сегъэгумэщI. Пшынэр я псэм фIэфIу цIыху 41-рэ диIэщ. Къашыргъэ Мадинэ и нэIэ щIэту лажьэ «ШыкIэпшынэ» ансамблым и ехъулIэныгъэхэмрэ и зэфIэкIымрэ ущымыгуфIыкIын плъэкIыркъым.
ГъуазджэхэмкIэ Кавказ Ищхъэрэ къэрал институтыр къыщызэIуаха илъэсым сэ Саратов дэт консерваторэм сыщеджэну сыкIуат. Сызыхэта бэлыхьхэмрэ унэм пэIэщIэу сызэрыпсэуам гугъу сызэрыригъэхьамрэ сщыгъупщэнкъым. Иджырейхэм я Iуэхур куэдкIэ нэхъ тыншщ. Колледжымрэ институтымрэ къуат Iэмалхэм хэхъуэ зэпытщ, иджырей технологиехэм я фIыгъэкIэ уи зэфIэкIыр хамэ къэралхэми къыщебгъэщIэфынущ. Абы къыдэкIуэу, студент къэс гулъытэ хэха хуэзыщI ди егъэджакIуэ гумызагъэхэр солъагъури, нэгъуэщI щIыпIэ укIуэн щIыхуейр къызгурыIуэркъым.
— Музыкэ школым щемыджа, апхуэдэ щIэныгъэ гуэри зимыIэ сабий фи еджапIэм къищтэрэ?
— НыбжьыщIэм макъамэ зэфIэкI иIэмэ, зыри пэрыуэнукъым. Куэдрэ къохъу езыр-езыру зезыгъэсэжахэр къыщытхуэкIуэ. Апхуэдэхэм дерсхэр нэхъыфIыххэу къащтэри, япэ итахэм ящхьэпрокIыж. Абы и зы щапхъэщ ещанэ курсым щеджэ Бажэнэ Къантемыр. А щIалэм фортепианэмкIэ Саратов щекIуэкIа зэпеуэм и диплом къихьащ. КъищынэмыщIауэ, Чайковскэм и «Гъэм и зэманхэр» фортепианэ циклыр къанэ щымыIэу игъэзащIэу зригъэсащ. Ар куэдым яхузэфIэкIыркъым.
— Фи мурадхэмрэ хъуэпсапIэхэмрэ дыщыбгъэгъуэзамэ арат.
— ФокIадэ мазэм кадет корпус къызэIутхын мурад дызэриIэр жысIэну сыхуейщ. Ар республикэм дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхущ. КъыдэкIуэтей щIэблэр хэкупсэу гъэсэнымкIэ, ныбжьыщIэхэм яку лъэпкъ зэныбжьэгъугъэ дэгъэлъынымкIэ, духовой Iэмэпсымэхэм къыдэкIуэтей щIэблэм я деж щиIэ пщIэр къэIэтынымкIэ къалэнышхуэ игъэзэщIэнущ. Сабийхэр етхуанэ классым щегъэжьауэ школыр къаухыху ди нэIэ щIэту едгъэджэнущ. Школ программэм къыщыгъэлъэгъуахэм къадэкIуэу, инджылызыбзэр, итальяныбзэр, дунейпсо щэнхабзэм и тхыдэр, политологиер, этикэр, менеджментымрэ информатикэмрэ, дзэ Iуэхум, спортым хурагъэджэнущ. Пэжщ, тхьэмахуэм сыхьэт 40-р къатехьэлъэну къыщIэкIынщ сабийхэм, ауэ нобэрей гугъуехьыр пщэдерей гъуэмылэщ. Къыхэзгъэщыну сыхуейщ ныбжьыщIэхэр казармэм зэрыщыпсэунур. Абы папщIэ ГъуазджэхэмкIэ Кавказ Ищхъэрэ къэрал институтым и общежитыр сыт и лъэныкъуэкIи зыхуей хуэзэу къызэрагъэпэщащ. Ар екIуу зэрахьащ, унэлъащIэ щIэрыпсхэр щIагъэуващ. Кадет корпусыр къэзыух ныбжьыщIэхэм езыхэм къыхахыж унэтIыныгъэм елъытауэ («духовой Iэмэпсымэ», «ударнэ Iэмэпсымэ») диплом иратынущ.
Мыри къыхэгъэщыпхъэщ, кадетхэр зэреджэну пIалъэм къриубыдэу фащэ зэщхькIэ къызэрагъэпэщынущ, зэреджэну тхылъри пщIэншэу къаIэрыхьэнущ. А ехъулIэныгъэ псори зи фIыщIэр, дауи, зи жьауэ дыщIэт ГъуазджэхэмкIэ Кавказ Ищхъэрэ къэрал институтым и унафэщI Рахаев Анатолийщ. Сыт щыгъуи ди лэжьыгъэр зэрыригъэфIэкIуэным ар яужь итщ. УнафэщIыр фIымэ, абы и жьауэм щIэтхэр зыхуей хуэзэнущ. Дэ сыт и лъэныкъуэкIи къызыхуэтыншэу дыкъызэрызэгъэпэщам ди унафэщIыр зыхуэдэр къыбжеIэ.
— Фи студентхэр сыт хуэдэ?
— Зи зэфIэкIхэм дригушхуэ студентхэр ди мащIэкъым. Ахэр жыджэру хэтщ зэпеуэ зэмылIэужьыгъуэхэм икIи къыхожаныкI. Псалъэм папщIэ, ди студентхэм ящыщу Исаев Магомед, Темыркъан Залымджэрий, ТIымыжь Анзор, Хьэжнэгъуей Астемыр сымэ Кавказ Ищхъэрэм щрагъэкIуэкIа «Твор-
ческэ лъагапIэхэр» зэпеуэм бжьыпэр щаубыдащ. Садков Владислав, Бажэнэхэ Къантемыррэ Темыркъанрэ, Булатниковэ Иринэ сымэ, нэгъуэщIхэри духовой, ударнэ инструментхэмкIэ зэхэта «Дух Кавказа» зэпеуэм щытекIуащ. КIасэ Iэминэ и ныбжьым хуумыгъэфэщэну зыкъегъэлъагъуэ. Чайковский Пётр и цIэкIэ екIуэкIа зэпеуэм къыщыхэжаныкIащ а пщащэр. Апхуэдэ зэхыхьэхэм щIэх-щIэхыурэ гъэкIуэн хуейщ ныбжьыщIэхэр, япэрауэ, езым хуэдэхэм я лэжьыгъэр ялъагъун, етIуанэрауэ, я зэфIэкI еплъыжын папщIэ. Абыхэм я текIуэныгъэхэм ди щхьэр лъагэу дегъэлъагъуж, еджапIэм и пщIэр яIэт.
— Фызэрыгушхуэ фи гъэсэнхэм ядэлажьэ егъэджакIуэхэм я гугъу уэзгъэщIынут.
— Колледжым цIыху 53-м щрагъаджэ. Абыхэм ящыщу 11-р ГъуазджэхэмкIэ Кавказ Ищхъэрэ къэрал институтым и егъэджакIуэхэмрэ профессорхэмрэщ. Ахэращ зи фIыгъэр ди колледжым и пщIэри абы щеджэхэм я жэуаплыныгъэри куэдкIэ нэхъ ин зэрыхъуар. Къэблагъэ зэманым еджапIэр дунейпсо мыхьэнэ иIэу ящIыну я мурадщи, си гугъэщ хамэ къэрал къикIыу ди деж щеджэну ныбжьыщIэхэм дазэрыдэгуэшэн щIэныгъэрэ зэфIэкIрэ диIэу. Республикэм щIыхь зиIэ и артист, егъэджакIуэ куэд хэтщ ди колледжым и лэжьакIуэхэм.
КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Гридасов Геннадий хоровой дисциплинэхэр ирегъэкIуэкI. IэщIагъэлI гъуэзэджэщ, абы и нэIэ щIэт хорыр Кавказ Ищхъэрэм щынэхъыфIхэм ящыщщ жыпIэмэ, ущыуэнукъым. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, мы зэманым хорым щIалэ къомэщIэкI. Сыщогугъ гъэ къакIуэ а Iуэхур тэмэм тхуэщIыну. Ауэ щыхъукIи, лъэпкъ пшынэхэмкIэ къудамэм щеджэр щIалэ защIэщ.
КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Темыркъан Юлэ и цIэр щхьэхуэу къыхэзгъэщыну сыхуейщ. Абы и гуащIэшхуэ тригъэкIуэдащ ныбжьыщIэхэр гъэсэным, музыкэ щэнхабзэр яхэпщэным. Илъэс 50-м нэблэгъауэ лажьэ бзылъхугъэм иригъэджащ Тэрч къалэ дэт музыкэмкIэ сабий школым и унафэщI Чалая Татьянэ, СКГИИ-м фортепианэмкIэ кафедрэм и егъэджакIуэ нэхъыщхьэ КIурашын ФатIимэ, сэ, республикэм и щэнхабзэм хэлъхьэныгъэ хуэзыщI нэгъуэщI куэд.
Хуабжьу гуп зэкъуэт диIэщ. Дэ зыкъом щIауэ дыкъызэдогъуэгурыкIуэ, сэ сезыгъэджа куэд иджыри мэлажьэ.
Терушкинэ Еленэ хуэдэ егъэджакIуэ къэгъуэтыгъуейщ. ФортепианэмкIэ Кавказ Ищхъэрэм къыщызэрагъэпэщ зэпеуэхэр зыгъэхьэзырхэм ящыщщ, абы и гъэсакIуэхэм уедэIуэну фIэкIа ухуейкъым.
Уэрэд жыIэнымкIэ егъэджакIуэ Даур Иринэ сыт и уасэ?! Къэбэрдей-Балъкъэр, Ингуш республикэхэм щIыхь зиIэ я артисткэщ, Урысейм и Артиадэм и лауреатщ. Абы студентхэм гугъу задригъэхьу ядолажьэри, и псэм щыщ Iыхьэ хилъхьэу къыпщохъу. И Iуэху бгъэдыхьэкIэкIэ щапхъэщ ЗэшэкIуий Розэ. Егъэджэныгъэ IыхьэмкIэ си къуэдзэ Гегиевэ Лянэ тхыдэджщ, обществоведение, диным и тхыдэ дерсхэр сабийхэм ядрегъэкIуэкI. И къалэнри нэгъэсауэ зэфIигъэкIыу ап-хуэдэщ. Дэтхэнэ егъэджакIуэм щхьэкIи жысIэн сиIэщ, псалъэ хэплъыхьа зыхуэмыфащэ абыхэм зыри яхэткъым.
Ди юбилейм ирихьэлIэу сызыхэт гупым узыншагъэрэ гукъыдэжрэ яIэу илъэс куэдкIэ иджыри дызэдэлэжьэну сохъуахъуэ. Сабийхэм къыхаха IэщIагъэм хущIемыгъуэ-жу, ди колледжыр къызэраухар сыт щыгъуи я напщIэ телъу псэуну си гуа-пэщ. Ди еджапIэм и пщIэми хэхъуэу и илъэс бжыгъэхэм къыпищэну си хъуэпсапIэщ.
Епсэлъар Щомахуэ Залинэщ.
ФортепианэмкIэ къудамэм и унафэщI Терушкинэ Еленэрэ и гъэсэн цIыкIухэмрэ.
Щэнхабзэмрэ гъуазджэмкIэ колледжым и лэжьакIуэхэр.
