Ислъамым и нур
Уаз
Алыхьыр арэзы щIыным ухуэзышэр
«Духьэ» псалъэм и мыхьэнэр «лъэIущ». ДыкъэзыгъэщIам елъэIур Алыхьым хуэпщылIу аращ. Тхьэм зыщыхуигъазэм и деж цIыхум къыгуроIуэ ДыкъэзыгъэщIам нэхъ дэIэпыкъуэгъуфI зэрыщымыIэр икIи и Iэмырыншэу зы насыпи къызэремыуэлIэнур. Алыхь закъуэращ къигъэщIахэр зыхуэныкъуэ псори зыщIэри къыддэIэпыкъури. Абы и Iизыныншэу зы нэбжьыци хэхунукъым.
Алыхьым фIэфIщ лъэIукIэ зыщыхуагъазэм и деж. Ауэ лъэIур Тхьэм къытхуигъэува мардэм тетын хуейщ, Алыхьым игъэхьэрэма гуэркIэ уелъэIу хъунукъым. Духьэр Къытщхьэщытым муслъымэнхэм къытхуигъэщIа и гущIэгъухэм ящыщ зыщ.
Мухьэммэд бегъымбарым жиIауэ хьэдисым къыщокIуэ: «Гузэвэгъуэ фтелъым и хущхъуэгъуэр фэзгъэщIэну фыхуей?» «Дыхуейщ, ЛIыкIуэ лъапIэ», — жэуап къатащ цIыхухэм. Бегъымбарым яхуиIуэтащ: «ЛаIилахьэилла Iэнтэ субхьанэкэ ини кунту минэ залимин» духьэр къэвбжи, фылъаIуэ. Муслъымэн псоми фахуэлъаIуэ. А духьэр къыщывбжым деж мелыIычхэр къыфщхьэщытщ «Iэмин! Алыхьым и нэфIыр къыпщыхуэ», жаIэри».
Духьэм къыпэкIуэ фIыгъуэр Алыхьым дэтхэнэ зыми иритыжынущ. ДыкъэзыгъэщIам къытхуигъэува мардэхэм тетущ ар зэрылэжьын хуейр:
1) Алыхьым фIэкIа нэгъуэщI дэIэпыкъуэгъу зэрыщымыIэмкIэ Iиман уиIэущ духьэр зэрыпщIын хуейр, икIи япэу Тхьэм фIыщIэ хуэпщIу, Мухьэммэд бегъымбарым щхьэкIэ лъэIуэн хуейщ. ИужькIэщ уэ узыхуеймкIэ ущылъэIуэнур. Хьэдисым къыщыкIуащ: «Зы лIы гуэр нэмэз щIын зэриухыу Тхьэм фIыщIи хуимыщIу, ЛIыкIуэм щхьэкIи мылъаIуэу езыр зыхуей псомкIэ лъаIуэри къэтэджыжат. Ар щилъагъум бегъымбарым жиIащ: «ТIэкIу епIэщIэкIащ ар». «Фэ фщыщ гуэрым Тхьэм лъэIукIэ зыхуэвгъэзэну фыщыхуейм деж, псом япэу ДыкъэзыгъэщIам фIыщIэ хуэфщI, итIанэ ЛIыкIуэм щхьэкIэ фылъаIуэ, иужькIэщ фызыхуейхэмкIэ фыщелъэIунур».
Хъалиф Хьумар зэрыжиIамкIэ, лъэIур уафэмрэ щIылъэмрэ я зэхуакум дэтынущ Мухьэммэд бегъымбарым щэлэуат къыхуэтхьыхукIэ (Алахьумэ сэли хьэла Мухьэммэд жытIэхукIэ). Мис итIанэщ лъэIур Алыхьым и пащхьэм щынэсынур.
2) Духьэр мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхугъуэ гуэркIэ щыфщIынум деж андез щтэн хуейщ, Iуэхугъуэшхуэ дыдэ щхьэкIэ фылъэIуэнумэ, зывгъэпскIын хуейщ.
3) Духьэ щыпщIкIэ (Тхьэ фыщелъэIукIэ), къаблэмкIэ зывгъазэмэ нэхъыфIщ.
4) Фи Iэгухэр шияуэ фылъэIуэн хуейщ, иужькIэ берычэтыр зэрыз хъуа фи Iэхэр фи нэкIум щыфхуэж. ЛIыкIуэ лъапIэм жиIащ: «Шэч хэлъкъым Алыхь зэрыщыIэм, Ар зэрыгущIэгъущIым. Абы къабыл имыщIу къигъанэркъым зи Iэхэр къыхуэзышиям и лъэIур».
5) ЛъэIур Iэдэбу жыIэн хуейщ, уи гъусэу пэшым щIэсхэм зэхамыхыу, абы щыгъуэм дежи уафэмкIэ фыдэплъей хъунукъым.
6) Духьэр щывухам дежи Тхьэм фIыщIэ хуэщIын, Мухьэммэд бегъымбарым щэлэуат къыхуэхьын хуейщ.
Мис а мардэхэмтетущдухьэрзэращIыр. Абы къыпэкIуэнуфIыгъуэмТхьэмзыридыхимынкIэ!
Алыхьым и лIыкIуэхэм ятеухуа хъыбархэр
Iэдэм бегъымбар
(КIэухыр. ПэщIэдзэр №№12, 28-хэм итщ).
Къабил Хьэбил зэриукIар
Алыхь Лъагэр КъурIэным щытопсэлъыхь Iэдэм и къуитIым — Къабилрэ Хьэбилрэ. Iэдэм и адрей бынхэми хуэдэу, ахэр Алыхьым фIэлIыкIыу ягъэсат. Тепщэм зыхуагъэщхъа иужькIэ Хьэбилрэ Къабилрэ Iуэху зэмылIэужьыгъуэхэр зэфIагъэкIырт — ерыскъы къызэрагъэпэщын, щIым елэжьын, псэуалъэ ящIын хуейтэкъэ. Абыхэм ящIэрт гущIэгъу псори я Тепщэм — Алыхьым — къызэрыбгъэдэкIыр. Хьэбилрэ Къабилрэ хьэлкIэ зэщхьтэкъым: Къабил къызэщIэлыдэрейт, тепыIэншэт икIи ткIийт, Хьэбил шыIэныгъэ хэлът, Тхьэм фIэлIыкIырт, щабэт.
Зэгуэрым абыхэм Алыхь Лъагэм къурмэн хуащIащ. Хьэбил Iэщыхъуэти, мэл иукIащ, мэкъумэшыщIэ Къабил щхьэмыж IэмыщIэ хуигъэтIылъащ. Къурмэныр бгым щащIырт. Алыхьым ар яIихамэ, къыхуагъэтIылъар зэригъэсыну мафIэр уафэм къригъэхырти, иригъащтэрт.
Хьэбилрэ Къабилрэ тхьэмахуэ дэкIри бгым кIуащ, я къурмэныр яIихамэ еплъыну икIи къалъэгъуащ Хьэбил и мэлыр зэрыщымыIэжыр — щхьэмыж IэмыщIэ къурмэнщIыпIэм и деж щылъу арат. ДыкъэзыгъэщIам тхьэфIэлIыкI зыхэлъ Хьэбил къызэрыхуэупсар къыIихат, тепыIэншэ Къабил ейр къищтатэкъым. КъызэщIэплъэгъуафIэ Къабил Iиблис тригъэгушхуэри фыгъуэм зэщIищтащ икIи и къуэшым папщIэ и гум Iей ирилъхьащ. Апхуэдэ щIыкIэкIэ цIыхум зыхищIащ икIи илъэгъуащ фыгъуэмрэ губжьымрэ. А псори Алыхьым, Дунейхэм я тепщэм, зэриухамкIэ, Iэдэм и щIэблэм ябгъэдилъхьэрт цIыхум и хьэл-щэным хэлъыфынкIэ хъуну.
Алыхьыр зыщызымыгъэгъупщэхэр апхуэдэ мыхъумыщIагъэхэм йобэн. Ахэр къызэрытекIуэр щызыхащIэкIэ, Iэмал имыIэу Алыхьым зыхуагъазэри, Iиблис зэригъэIущхэм щихъумэну йолъэIу. Алыхьым къигъэлъэгъуэн хуейт фыгъуэм зыдегъэхьэхыным узыхуишэнур, абы и жылэ шынагъуэм къикIыкIынур зищIысыр. И къуэшым зыхуигъэгусэри, Къабил и гум Iиблис иригъэхьащ икIи ар абы гъуэгу захуэм къытришри, адэкIэ щигъауэурэ иришэжьащ. Къабил и гур зэщIищтащ и къуэшым Iей ирищIэну зезыхуэ мурад бзаджэм. Зэгуэрым, ахэр зэгъусэу мэзым здэщыIэм, ар Алыхьым нэхъыфIу ещIэ, Къабил зэуэ Хьэбил жриIащ:
— Сэ уэ Iэмал имыIэу узукIынущ!
Алыхьым ещIэ, я шхын зэрагъэпэщкIэрэ Iэдэм и бынхэм зрагъэщIа къыщIэкIынт псэ зыIутыр букI зэрыхъунур. Ахэр щакIуэт, Алыхьым къурмэн хуащIыфырт икIи щыгъуазэт IэмэпсымэкIэ — сэкIэ, джыдэкIэ, мывэкIэ — псэ зыIутым и гъащIэр къызэрызэпауд щIыкIэр. Ауэ цIыхухэм иджыри ящIэртэкъым зым адрейр иукI хъуну. Апхуэдэ гуэныхь иджыри щыIатэкъым икIи Iиблис, зэрехъуцэцам кърикIуар къигъэсэбэпри, Къабил и гум фыгъуэ ирилъхьам ищIыIужкIэ нэхъ Iеижым — и къуэшыр иукIыну — хуигъэIущащ. Хэт ищIэрэ, Алыхьращ ар нэхъыфIу зыщIэр, Къабил япэщIыкIэ щышынэжагъэнщ и къуэшыр иукIыжыну и щхьэм къызэрихьам папщIэ, ауэ Iиблис абы и гур зэщIищтакIэт.
Ар тегушхуэпащ икIи и къуэшым жриIащ:
— Сэ уэ Iэмал имыIэу узукIынущ!
Тхьэм щышынэрей, и Iуэху псори Алыхь Лъагэм бгъэдэзылъхьэ Хьэбил жэуап къитащ:
— Алыхьым уи къурмэныр зэрыпIимыхам щхьэкIэ уэ угубжьащ, ауэ уэ уощIэ, ди адэми дызыхуигъэсар аращ, ди Тепщэм къурмэн зыIихыр Тхьэм щышынэхэращ.
Хэт ищIэн, Алыхьращ ар нэхъыфIу зыщIэр, Хьэбил щыгугъауэ къыщIэкIынщ и къуэшыр щIегъуэжыну икIи къыхуигъэгъуну и Тепщэм елъэIуну…
АрщхьэкIэ Къабил губжьым зэщIищтати, зыри зэхихыжыртэкъым. Ар Iиблис къришэкIырт икIи жиIэ зэпытт:
— Сэ уэ Iэмал имыIэу узукIынущ!
Хьэбил шыIэныгъэ хэлъу жэуап къитащ:
— СыбукIыну уэ уи Iэр къысхуэпIэтмэ, сэ сысейр къэсIэтынукъым, зысхъумэжурэ узукIын папщIэ, сэ Алыхьым, Дунейхэм я тепщэм, сыщошынэ. ИкIи сыбукIын мурадыр IэщIыб умыщIмэ, сэ Алыхьым селъэIунущ зэрызыхуэзгъазэр къысхуищIэну:
— Сэ сыхуейщ а гуэныхьри, нэхъапэм блэжьа адрей гуэныхьхэри уэ къэпщтэну. Аращ епцIыжакIуэхэм яхуэфащэр!
Къабил и къуэшыр зэхихакъым. Ар къигъэкъуалъэрт фыгъуэм, жагъуэм, бзаджэм. А къикъуэлъыкIым и гур къыIэщIигъэкIын папщIэ и мурадыр игъэзэщIэн хуейти, абы и къуэшыр иукIащ…
Илэжьам игъэундэрэщхъуауэ Къабил хьэдэм щхьэщыст икIи и фIэщ хъуртэкъым, Алыхьращ ар нэхъыфIу зыщIэр, и къуэшыр афIэкIа къэмытэджыжыну, зэгъусэу щакIуэ мыкIуэжыну, Алыхьым зыщыхуагъэщхъкIэ къыбгъурымытыжыну. Хэт ищIэн, Алыхьращ ар нэхъыфIу зыщIэр, Къабил а гуэныхьыр щилэжьым нэсу къыгурыIуагъэнкъым и губжьым гъуэгу щритым и къуэшыр зэрыIэщIэкIар икIи абы къызэрыпхуемыгъэгъэзэжынур. Абы иукIа Хьэбил щIэпхъаджащIэтэкъым, и гъащIэми и мылъкуми ещэртэкъым.
Къабил щыст икIи гупсысэрт, сыт адэкIэ къэхъунур, и къуэшым и Iэпкъ- лъэпкъ дийм сыт ирищIэнур, илэжьар и адэм дауэ къызэрыгуригъэIуэнур. Гуауэмрэ езым къыгурымыIуэж гурыщIэ хьэлъэхэмрэ зэщIащтауэ, и къуэшым и хьэдэр абы и дамэм трилъхьэри, мэзым щIыхьащ. Иджыблагъэ зи псэр Iута Хьэбил абы ихьырт, и Iэпкълъэпкъыр зэрешамрэ и гур зэрыутхъуамрэ иращIыкIыу.
Зэуэзэпсэу къуаргъ къэкIиящ. Къабил ихъуреягъымкIэ зыщиплъыхьри, къуаргъитI къилъэгъуащ. Зыр, и лъакъуэхэр зэщIикъузауэ, лIауэ щIым щылът. Адрейр къыбгъурыст, гужьеяуэ къыхэкIиикIыу. ИтIанэ пэкIэ щIыр къритIыкIыу щIидзащ, лъэбжьанэхэр здигъэIэпыкъуурэ. Мыгувэу мащэ цIыкIу къэхъуащ. Къуаргъ лIар абы иригъэкIуатэщ, щIыр тритхъуэжщ, зэ къыхэкIиикIыжри, лъэтэжащ.
Апхуэдэу Алыхьым япэу цIыхум иригъэлъэгъуащ хьэдэщIэлъхьэ зэрекIуэкIыр, нэгъуэщIу жыпIэмэ, лIар щIым зэрыщIалъ-хьэр. Къабил кIэлъыплъащ къуаргъ губзыгъэм ищIэхэм. ИужькIэ зэуэ жиIащ:
— Сыунэхъуащ! Мо къуаргъым хуэдэу сэри си къуэшым и хьэдэр щIэстIэфынущ!
Хэт ищIэн, Алыхьращ ар нэхъыфIу зыщIэр, абы къыгурыIуагъэнщ, и къуэшым и хьэдэр щIилъхьа иужькIэ, ар щIым игъащIэкIэ зэрыщIихъумэнур, и щхьэфэм удз къызэрыщыкIынур, жыгхэм я тхьэмпэхэр зэрыщыIущэщэнур, ауэ и къуэшыр зэрыщымыIэжынур. Къэнэнур Iуащхьэ цIыкIущ, ар дунейм зэрыщыпсэуар уигу къигъэкIыжу.
ЩIегъуэжащ Къабил, иукIа и къуэшыр фIэгуэныхь хъури ар къэгъащ икIи къыгурыIуащ хьэл щабэ зиIэ и къуэш Хьэбил ипэжыпIэкIэ куэдкIэ зэрынэхъыфIыр икIи Алыхьым — Дунейхэм я тепщэм — хуэпщылIынымкIэ зэрынэхъ лъэщыр.
И къуэшым и мащэр абы къитIын щIидзащ. IэкIэ щIыр кърихащ, и къуэшыр ирилъхьэри, ятIэ тритхъуэжащ. ЩыIукIыжым, хьэдэр зыщIэлъ Iуащхьэм хуеплъэкIыжри, адэкIэ кIуащ — япэ лIыукI, япэ хьэдэщIэлъхьэ.
Къэхъуар къыщищIэм Iэдэм жиIащ:
— Ар зи Iэужьыр шейтIанращ, ар нахуэу цIыхугъэкIуэдщ.
Iэдэм къэнэщхъеящ, ауэ Алыхь Лъагэм щыгугъкIэрэ и къуэ лIам тхьэ хуелъэIуащ икIи адэкIэ псэуным пищащ, и бынхэр, быным я быныжхэр, абыхэм я быныжхэр, къыкIэлъыкIуэ щIэблэхэр Алыхь закъуэм — Дунейхэм я тепщэм — хуэжыIэщIэу ипIу. ИкIи, хэт ищIэн, Алыхьращ ар нэхъыфIу зыщIэр, абыхэм яжриIэжу щытагъэнщ и къуэхэм я хъыбар, Iиблис и Iуэху мыхъумыщIэхэм тыншу узэрыдахьэхыфынум абыкIэ щихъумэу…
ЗэзыдзэкIар Жыласэ Заурбэчщ.
Хьэдисхэр
Фэ фщыщу нэхъыфIыр
Гуэныхь зытемыхуэу щыIэр цIыху лIэужьыгъуищ къудейщ: зи акъыл зэтемысхэр, узыншэ хъужыху; жейхэр, къэушыху; сабийхэр, балигъ хъуху.
Къулейр мылъку зиIэракъым, атIэ псэкIэ бейращ.
Алыхьым и цIэкIэ къыщIэмыдза сыт хуэдэ Iуэхугъуэми мыхьэнэ иIэнукъым.
Алыхьым хьэлэл тщищIар дгъэхьэрэммэ, гуэныхьышхуэ къы- дохь.
Фэ фщыщу нэхъыфIыр зи унагъуэм псэкIэ бгъэдэтырщ.
Мэжджыт цIэрыIуэхэр
Куэд зи нэгу щIэкIа
19-нэ лIэщIыгъуэм яухуауэ Саратов дэт мэжджытышхуэм куэд и нэгу щIэкIащ.
Ар 1834 гъэм мывэкIэ дращIеят икIи нэмэз щащIын хуэдэу илъэситIым и кIуэцIым мэжджытыр зыхуей хуагъэзащ. Совет властым и зэманым ар зэхуащIыжауэ щытащ. Пэжщ, 1947 гъэм азэн джапIэр темытыжми, Тхьэм и унэр аргуэру къызэIуахыжат, арщхьэкIэ куэдрэ ягъэлэжьакъым. 1950 гъэм мэжджытыр гъэтIылъыпIэ (склад) ящIащ, иужькIэ, Волжскэ РОВД-м IуэхущIапIэ хэхауэ игъэлэжьащ.
Мэжджытыр 1983 гъэм муслъымэнхэм иратыжащ. Абы и щытыкIэр мыхьэнэншэ дыдэ зэрыхъуам къыхэкIыу мурад ящIащ ар Iуахыу, и пIэм мэжджытышхуэ ирагъэувэжыну. 1995 гъэм абы елэжьын щIадзащ икIи илъэсипщIым къриубыдэу ухуэн яухащ. мэжджытыр 2005 гъэм къызэIуахащ.
