Хэкупсэ нэс Едыдж Батырай
Си къуажэгъу икIи си ныбжьэгъу пэж Едыдж Батырайрэ сэрэ зы илъэсым дрибынщ. Ар 1946 гъэм и накъыгъэм, сэ а гъэ дыдэм и фокІадэм дунейм дыкъытехьауэ щытащ. Адэжь щІыналъэм дыщисам, Абэзэхэ бгыжьхэм дыщыхэсам щыгъуэ зэрыщытауэ, Къэсейхьэблэщ ди къуажэм адыгэбзэкІэ иджыри зэреджэр. Ар Тыркум и Анталие къалэм къедза Коркутели щIыпIэм хэтщ. ЕлэмэкІэ еджэу щытами, апхуэдэу жыпІэмэ зэрыадыгэр псоми къащІэ хъуати, а цІэр яхъуэжри Башпынар (Псынэ нэхъыщхьэ) ящІащ. Иджы зэратхри апхуэдэущ.
Батырайрэ Светланэрэ я хьэщIэщ Мейкъуапэ къалэм и архитектору щыта Абаси Нурбий, Хъуажьхэ Фахърирэ Дуриерэ. 2013 гъэ
Шэрэдж псыхъуэм зыщегъэпсэху. 1986 гъэ
Iуащхьэмахуэ лъапэ. 1986 гъэ
Батырай пэщІэдзэ школым ди къуажэ щыщІэтІысхьат, арщхьэкIэ ар къимыухыу я унагъуэр къалэм Іэпхъуэри, и еджэным абы щыпищащ. Сэ пэщІэдзэ еджапІэр ди къуажэм къыщызухащ. Курыт еджапІэ щхьэхуэхэм дыщIэсами, зы илъэсым Анталие къалэм къыщызэдэдухащ. ИтІанэ ар Анкара кІуэри абы дэт университетым нэмыцэ филологиер щадж и къудамэм щІэтІысхьащ, сэ Истамбыл дэт Ислъам институтым си щIэныгъэм щыхэзгъэхъуащ.
ЕджапIэ нэхъыщхьэхэм дыщыщеджэ зэманым щыгъуэ адыгэ Іуэхум дыхы-хьащ тIури. Ар Анкара, сэ Истамбыл дыщыIэ пэтми, щІэх-щІэхыурэ дызэхуэзэрт, дызэрыгъуэтырт. Анкара университетыр къызэриухыу, Батырай Германием кIуащ икIи Гейдельберг университетым политологиемрэ этнологиемкІэ и факультетым щІэтІысхьэри, ар 1981 гъэм къиухащ. Нарт ІуэрыІуатэмрэ нэмыцэ мифологиемрэ зэгъэпщэным тещIыхьат абы утыку кърихьа доктор диссертацэ купщIафIэр. Ар ехъулIэныгъэ иIэу пхигъэкIауэ щытащ Батырай.
1974-1998 гъэхэм Едыджыр Гейдельберг къалэм щылэжьащ, нэмыцэбзэ иригъэджу. Ар куэдрэ яхэтащ Германием къыщызэІуаха Адыгэ Хасэхэми, Европей Адыгэ Хасэхэм я зэгухьэныгъэми, Дунейпсо Адыгэ Хасэм и зэхэшакІуэхэми. Батырай ящыщщ адэжь щІыналъэм япэ дыдэ къихьэжахэми. Иорданием щыщ и ныбжьэгъу Исхьэкъ Идрис и гъусэу 1974 гъэм япэу къэкІуэжат хэкужьым. ИтІанэ, илъэс къэс жыпІэми ущымыуэну, куэдрэ къытригъэзащ, къэІэпхъужыпэхукІэ.
НэгъуэщІ къэралхэм щыпсэу ди къуэшхэм япэу яхыхьахэми ящыщщ Батырай. Ар Иорданиеми, Сириеми, Косовэми щыІащ. Адыгэ Iуэхум ехьэлIат абы Германием езым и IэмалхэмкIэ къыщыдигъэкІа «Щыблэ» журналыр. Апхуэдэу абы и гуащIэ хэлъщ а щIыпIэм къыщыдэкI «Ныбжьэгъу» журналми.
Псапэ щIэнми хуэжыджэрщ ар. Батырайрэ Уджыхъу Ихьсан-Сэлихьрэ зэгъусэу Мейкъуапэ дэт сымаджэщхэм 1993 гъэм къыхурагъэшащ медицинэ аппаратхэр, хущхъуэ гъуэтыгъуейхэр. Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ институтми абыхэм къыхузэрагъэпэщат щІэнгъэпс (компьютер), макъыщтэ машинэ (магнитофон), кассетэхэр. Аращ зи фІыгъэр лъэпкъ щIэныгъэлI ХьэдэгъэлІ Аскэр Кавказыр зыдж европей щIэныгъэлIхэм я зэгухьэныгъэм зэрыхагъэхьар. Абы и 6-нэ зэхуэсыр Мейкъуапэ 1993 гъэм щрагъэкIуэкIауэ щытащ.
Батырай и унагъуэр и гъусэу адэжь щІыналъэм 2006 гъэм къэIэпхъуэжащ икIи Мейкъуапэ щопсэу. Абы хузэфІэкІащ Германием къыщыхъуа ипхъу цІыкІуитІым адыгэбзэ яригъэщІэн.
ЖыпIэнурамэ, адыгэ лъэпкъымрэ адыгэ хэкумрэ зэгъэгъуэтыжыным, ди лъэпкъым, адэжь щIыналъэм зегъэужьыным и гъащIэ псор триухуащ Едыджым. ЩIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэ куэд и къалэмыпэм къыпыкIащ абы. Апхуэдэхэщ, къапщтэмэ, «Шэрджэс хэкум и библиографие» (Анкара, 1993, тыркубзэкIэ), «Кавказыр — картэхэмкІэ» (Краснодар, 2011), Эммануэль Саркисян и тхылъу «Адыгэхэм я политикэ тхыдэр» (Анкара), «АдыгэбзэкІэ тхэкІэ, еджэкІэ зэрызебгъэсэнур» (видеофильм, 1995), «АдыгэбзэкІэ сопсалъэ» (Эдинген, 1999), «АдыгэцІэхэр» (Эдинген, 2002), ЛІыІэпэ Хьэжы Мустэфэ-Махьир ефэндым и тхылъу «Кавказ дамыгъэхэр», «Фыдыхьэшхынумэ, фыкъеблагъэ!» (Мейкъуапэ, 2008), Хьэткъуэ Сейфеддин Умаррэ езымрэ я рассказхэр зэрыт «Бгырыпх» тхылъыр (Мей- къуапэ, 2011), «Нартхэмрэ адыгэхэмрэ» (Мейкъуапэ, 2013), «Инджылызыбзэ-тыркубзэ-адыгэбзэ псалъалъэ» (Мейкъуапэ, 2015), Густав Клемм и тхылъу 1843 гъэм къыдагъэкІа «Адыгэхэм я щэнхабзэмрэ я жылагъуэ псэукІэмрэ» (Мейкъуапэ, 2015).
Мы зэманым Батырай йолэжь Кавказым, адыгэхэм ятеухуауэ Европэм къыщы- дэкІа тхылъхэр адыгэб- зэкІэ, урысыбзэкІэ зэдзэкІауэ Мейкъуапэ къыщыдигъэкІыным.
Адыгэпсэрэ адыгэгурэ зыкIуэцIылъ а цIыху щыпкъэм и ныбжьыр иджыблагъэ илъэс 70 ирикъуащ. Дохъуэхъу иджыри куэдрэ Тхьэм тхуигъэпсэуну, тхуигъэузыншэну, лъэпкъым хуищІэну и мурадхэм лъэIэсыну.
ХЪУАЖЬ Фахъри,
«Адыгэ псалъэ» газетым и обозреватель.
