Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Прозэу тха усэхэр
Бгъунж
НэгъуэщIым зыгуэр къехъулIэмэ, ар гущIыхьэ щыхъурти, хьэлъэу зыхищIэрт.
И гур къекIуэрт.
И щхьэр уназэрт.
Сымаджэшхуэ хъууэ къыщыхэгъуэлъхьэжыпи щыIэт.
Мызэ-мытIэу апхуэдэу къыщыщIати, и узыншагъэм тешыныхь хъури, хэкIыпIэ къилъыхъуэу щIидзащ.
ИкIи къигъуэтащ.
Иджы абы и гур къекIуэжыркъым.
И щхьи узыжыркъым.
Сымаджэ хъууи къыхэгъуэлъхьэжыркъым.
Бгъунжу къыхуоплъ адрейхэм я IуэхущIафэми — Iушэу елъагъу.
Езыри зыхуеиххэр аращи, дуней гуфIэгъуэр иIэщ: Iушэщ, Iушэщ адрейхэм я IуэхущIафэр!
Ауэ зы щIэщхъуи абы къыхухэкIащ Iуэхум: бгъунжу плъэурэ — езыри бгъунжу, Iушэу къэнащ.
«Уэрэди жыпIат?..»
Режиссерым и деж зы щIалэ къыщIохьэ:
— Хъунумэ, зыгуэр уэзгъэлъагъунут.
— Хъунщ, сыгъэлъагъу.
ИкIи щIалэм, зыгуэрхэр къиIущэщурэ, къикIухьу щIедзэ.
ИтIанэ къежыхь.
Абы къыдэкIуэуи и макъым зрегъэIэт.
ЗригъэIэтым-зригъэIэтурэ — кIийм хуокIуэ.
ЩIалэм бэлэрыгъыпIэ имыIэу зегъэсыс, зеудыныщIэ, шейтIан уз пкърыт нэ-хъей, адэ-мыдэкIэ зедз. Чышым тес щIалэжь цIыкIум ещхьу къежыхь, малъэ-мапкIэ, долъей-къолъых, тхьэкIумэIупсыр иричуи мэкIий.
IэкIэ мэуври, и лъакъуэхэр егъэджэгу.
ЩхьэкIэ мэуври, и IитIымрэ и лъакъуитIымрэ зэрегъэубыдыж.
Унэ лъэгум кIыхьу зреу-къуэдиери, блэм зыпищIыж фIэкI къыпхуэмыщIэну, зопщыпщэ.
ХьэмбыIуу мэтIысри, хьэндыркъуакъуэм ещхьу мапкIэ.
ИкIэм-икIэжым — а зыр арат къэнэжари — и щхьэр къыфIечыжри, топ нэхъей — дридзей-къиубыдыжурэ, ешыху мэ-джэгу. Еша нэужь, фIегъэувэж — а зэрыкIийуэ…
Режиссерыр абы нэхъуу йоплъри щытщ, икIуэтыжауэ, ищIэнури, жиIэнури къыхуэмыщIэу.
ЩIалэр, сытми зы зэман къоувыIэжри, пщIэнтIэпсыр ирикъуэкIыу, бауэ-бапщэу щIоупщIэ:
— Д-дауэ сыкъ-къыпщыхъуа?
— Сэ абыхэм хэсщIыкIыркъым, — жеIэ режиссерым. — Уэ къэплъыхъуэр тренермэ, стадионыр…
— Хьэуэ, тренеркъым!
— НтIэ уздэкIуэнур циркрамэ…
— Хьэуэ… Сэ къэслъыхъуэр уэращ. Си уэрэдыр, си уэрэдыр дауэ къыпщыхъуа?
— Уэрэди жыпIат?..
Къэжэр Хьэмид.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
ДжэдыкIэжьапхъэ, кIэртIоф щIэлъу
КIэртIоф укъэбзар г 5-6 хъу зэпэплIимэ цIыкIуурэ яупщIатэ, шыгъу хадзэри, дакъикъи 3-4-кIэ щагъэт. Бжьыныхури яукъэбзри, IупщIэ цIыкIуурэ яупщIатэ. АдэкIэ джэдыкIэр яудэри шыгъу хадзэ. ИтIанэ тебэм тхъу иралъхьэри къагъэплъ, абы кIэртIоф упщIэта гъэжэпхъар хакIутэри, зэIащIэурэ, тхъуэплъ хъуху ягъажьэ. Абы бжьыныхур халъхьэри, зы дакъикъэ хуэдизкIэ трагъэт, итIанэ шыбжий хадзэри, зэрызэIащIэм хуэдэурэ, джэдыкIэ удар хакIэри, и щхьэр трапIэж. МафIэр ешэхауэ дакъикъэ зытIущкIэ ягъажьэ, илъабжьэр тхъуэплъ хъухукIэ. Тебэм зэрилъу IупщIищ-плIыуэ зэпаупщI, зэрагъэдзэкI, тебащхьэр трапIэжри, аргуэру зы дакъикъэ хуэдизкIэ ягъажьэ. Пщтыру тепщэчым иралъхьэри Iэнэм трагъэувэ. пIастэ, щIакхъуэ дашх.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ): джэдыкIэу — 2, кIэртIофу — г 80, бжьыныхуу — г 15, тхъууэ — г 40, шыгъуу, шыбжийуэ — узыхуейм хуэдиз.
Балыджэ зэхэупщIэта
Балыджэ ятхьэщIар сэкIэ яупщIатэ хъурей цIыкIуурэ е IупщIэурэ, абы шыгъу, бжьын цIынэ зэпыгъэлъэлъа халъхьэ, шатэ щIакIэри зэIащIэж. Iэнэм щытрагъэувэкIэ, пIинэу тепщэч цIыкIум иралъхьэ. ЩIакхъуэ, лэкъум, кIэртIоф гъэва, кIэртIоф пIастэ, чыржын дашх.
Адыгэхэм япэм балы-джэ фIыцIэр яшхырейуэ щытащ. Ар сырщ, зыхуей хуэзэу бгъэтIылъмэ щIымахуэ псом щылъынущ. Хуабжьу хущхъуэгъуэщ. ЩIыIэ зыхыхьахэм, зи тэмакъым Iупс бзаджэ телъхэм сэбэп яхуохъу.
Халъхьэхэр (цIыхуитI Iыхьэ): балыджэу — г 200, шатэу — г 100, бжьын цIынэу — г 50, шыгъуу — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
ЖыIэгъуэхэр
Гъэмахуэм кIэлъыплъ
Бзэгузехьэр хэт сыт къыжьэдэкIын жиIэу пэплъэркъым: игу къихьэр ехь.
И нэ гупэкIэ жызмыIэн лъэпкъ и нэ щIыбагъкIэ жысIэркъым, — жызыIэри бзэгузехьэщ.
Псалъэр зэхамыхакIэ, яIуэтэжын къагъанэрэ?
Хъунур езыр мэхъу жаIэми, зейм ещхьыжщ жаIэми къыпхуопсалъэ.
БлэкIа зэманри къэкIуэну зэманри ит зэманым щызэпхащ.
Гъатхэм пэплъэ, гъэмахуэм кIэлъыплъ, бжьыхьэм зыпплъыхьу ущымыс — щIымахуэр къыппоплъэ.
Дунейм щилэжьам нэхъыбэ хузэфIэкIыну щытауэ зи гугъэр къопцIэ.
ДяпэкIэ сэ Iущ сыхъунщ жызыIам зэIищIэжынуIащ.
Бейтыгъуэн Сэфарбий.
Мысырым (Египет) щыщ адыгэ принцессэ Шах Хъусни и сурэтыр зыщIар франджы сурэтыщI Де Леомениль Лаурэщ. 1848 гъэ
Нэщэнэхэр
Хьэ къугъым мелыIыч елъагъу
Унэм ущыщIыхьэкIэ, лъапэ ижьыр нэхъапэ щIэшие жаIэрт.
Хуэ зышхым и щхьэцыр кIыхь хъууэ къалъытэрт.
Хьэ къугъым мелыIыч елъагъу жаIэрт.
Хьэдэ зэрыщIалъхьа бел зэIэпахыртэкъым.
ХьэкIэ къызытеуам и гугъу ящI жаIэрт.
Цыбэ угъурлыщ, насыпыфIэщ жаIэрт.
ЩIэщыгъуэ
IэпэIэсагъэм и щапхъэ
ЦIыхум хэлъ хьэл-щэнхэм, и дуней тетыкIэм куэдкIэ поджэж и IуэхущIафэхэр. Сурэтхэм щыфлъагъу лэжьыгъэхэр хуэщIынукъым зэпIэзэрыту щымыт цIыхум. Мы IэрыкIхэри ахэр зи IэдакъэщIэкI бзылъхугъэри IэпэIэсагъэм и щапхъэщ.
Сэ фIыуэ соцIыху Мэлбахъуэ (Гъажэхэ я нысэщ) Залинэ. И унагъуэ зехьэкIэми, и сабий пIыкIэми, и хьэщIэ егъэблэгъэкIэми, и нэхъыжьхэм пщIэ зэрахуищIми сыкIэлъыплъыну Iэмал сиIэщи, дэтхэнэ зыми фIыуэ полъэщ, уемыхъуэпсэнкIэ Iэмал имыIэу. Псом хуэмыдэу къыхэзгъэщхьэхукIыну сыхуейт сабийхэм яхуиIэ лъагъуныгъэр. Езым и бынхэу Идаррэ Даринэрэ я закъуэкъым игъафIэр, и Iыхьлыхэм, уеблэмэ и гъунэгъу дэ дыдейхэр дрехьей, жэщыбг нэсауэ «IэфIыкIэ гуэр тшхынт» жаIамэ, мыщхьэхыу кърихьэжьэнурэ яхуищIынущ.
А псор зэрилъабжьэм сэ шэч къытесхьэркъым хьэпIацIэщыгъэкIэ гъэщIэрэщIа теплъэгъуэхэр, нэхъыбэу жыгхэмрэ удз гъэгъахэмрэ, щIыным ар зэрыдихьэхар. НыбжьыщIэхэм я узыншагъэр щрагъэфIакIуэ «Нэмыс» республикэ центрым щолажьэ Залинэ, дэзыхьэха Iуэхум щыхэгъуэзари аращ. «Ди лэжьапIэм щыIэ сабийхэр IэпщIэлъапщIагъэм хуезыгъасэ Памьян Ольгэ ищIу слъэгъуауэ арат мыпхуэдэ хьэпшып гъэщIэгъуэнхэр, сэри зезгъэсэну сызэрыхуейр щыжесIэм, къыздэIэпыкъуу щIидзащ. Къапщтэмэ, къэкIыгъэ теплъэ мыин дыдэ пщIыным зы тхьэмахуэ-тхьэмахуитI токIуадэ. Ауэ ихь зэманыр гукъыдэж узэриIэми адрей Iуэхухэм зэрызакъыдэбгъэхуэфми елъытащ», — жеIэ Залинэ.
Теплъэгъуэхэм я щIыкIэм и щэхухэмкIэ Залинэ сыщеупщIкIэ, къыпогуфIыкIри, «зыри гугъукъым», — жи, гупсэхугъуэ абы къызэрыритри къыхегъэщ.
Жыг цIыкIум лъабжьэ хуэхъуну къигъуэт кумбыгъэм (ар щхьэтепIэ гуэру, пхъэбгъуу е нэгъуэщIу щытынкIэ мэхъу) «къикIыкIыр» гипскIэ псыхьа гъущI кIапсэщ. Абы щихуа гипсыр гъуща иужь, и щIыIум толыхь зыхуей плъыфэр къызэрыригъащтэ лэчкIэ, иужьу пхъэбгъулъэгу лэч щехуэж. Тхьэмпэхэр, гъэгъахэр хьэпIацIэщыгъэщ…
Залинэ и унэм щIэтщ ищIа лэжьыгъэ зыхыбл, ауэ сэ тепыIэншэу сызэжьэр мазитIым щIигъуауэ зэлэжь жыгышхуэрщ, и хьэщIэщым щIигъэувэну и мурадырщ. Ар лэжьапIэм къызэрыришыжу ди газетымкIэ фэзгъэлъагъуну фыкъызогъэгугъэ.
ИСТЭПАН Залинэ.
Гъатхэпэм и 30-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу: 3. Лъэнтхъуий. 7. Къазмакъ. 8. Нэмыцэ. 9. Ибэ. 10. IутIыж. 14. Къарэ. 15. Хьэтыр. 17. ГупкIэ. 18. Уэркъ. 21. Бгъэ. 23. Ажэ. 24. Гуэн. 25. Бжы. 26. Къан. 27. ГъукIэ. 30. Жыр. 31. Напэ. 33. Шатэ. 36. Уашхэ. 39. Арму. 40. Жыжьэ. 41. Афэ. 42. Тэрмэш. 44. Пэнагуэ. 45. Щхьэлыкъуэ.
Къехыу: 1. Нэпкъ. 2. Къиин. 4. Тембот. 5. ЛантIэ. 6. «Мцыри». 11. Жэп. 12. Тхьэм. 13. Брул. 14. Къыр. 16. Iубыгъуэ. 17. Гуэгуэн. 19. Къанжэ. 20. Хьэкъурт. 22. Ажэ. 28. ХьэукI. 29. Пшэр. 32. Аму. 34. Таж. 35. Къурмэн. 37. Шэфтал. 38. Бжьыгуэ. 43. Шухьэ. 44. Пэкъуэ.
