Ныбжьышхуэ имыIэми, и мыхьэнэр инщ
Дэтхэнэ зэманми щIэ гуэрхэр къегъэщI. Апхуэдэщ илъэс къэс ди къэралым щагъэлъапIэ мэкъуауэгъуэм и 12-р. А махуэм Урысейм и гъащIэм увыпIэшхуэ щиубыдащ.
Фигу къэдгъэкIыжынщи, 1990 гъэм мэкъуауэгъуэм и 12-м РСФСР-м и ЦIыхубэ депутатхэм я япэ съездыр екIуэкIащ. Зыкъомрэ тепсэлъыхьа иужь, абы къыщащтащ Урысейм и Къэрал суверенитетым теухуа декларацэр. Абы псом япэ иригъэщырт Урысейм и Конституцэмрэ абы щыубзыхуа хабзэхэмрэ. А зэманым ирихьэлIэу Совет Союзым и республикэ куэдым езыхэм я суверенитет ягъэувати, мыбы зыпэмыплъа гуэри хэлътэкъым. Абдеж республикэм и цIэм зыщихъуэжащ — ар Урысей Федерацэ (Урысей) хъуащ. Ауэ а мэкъуауэгъуэм и 12-м иужькIэ УФ-м и тхыдэм и дежкIэ мыхьэнэ ин зиIэ Iуэхухэр къыщыунэхуащ. Зы илъэс дэкIри, 1991 гъэм а махуэм тхыдэм щыяпэу Урысейм IэIэткIэ щыхахащ Президентыр. ЗэрытщIэжщи, хэхыныгъэхэм щытекIуат Ельцин Борис. IуэхугъуэщIэр хэмыгъуэщэн папщIэ, абы 1994 гъэм мэкъуауэгъуэм и 2-м къыдигъэкIа Указ №1113-м ипкъ иткIэ мэкъуауэгъуэм и 12-р Урысей Федерацэм и Къэрал суверенитетым теухуа декларацэр къыщащта махуэу ягъэуващ. ИужькIэ, кIэщIу къапсэлъын папщIэ, абы еджэу хуежьащ «хамэ унафэ къыщыщIэкIа махуэкIэ».
Пэжщ, абы щыгъуэм цIыху мелуан куэдым къагурыIуакъым ар къэрал гуфIэгъуэ нэхъыщхьэу щытын щIыхуейр. Ахэр щIэупщIэрт: Урысейр щхьэхуит хъун хуэдэу, хэт зи унафэ щIэтар? ИкIи жэуап иратыфыртэкъым. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, монгол-тэтэрхэм я ужькIэ Урысейр зыгуэрым иубыдауэ е и унафэ щIэтауэ къахуэщIэжыртэкъым икIи мыр политикэ Iуэхум нэхъ хуэкIуэрт. Дауи, щыгуфIыкIащ щымылажьэ махуэщIэ къызэрыунэхуам: хэт зигъэпсэхуну зи жагъуэр? Ауэ абы къыфIэкIакъым.
Езым игъэува гуфIэгъуэр иIэту 1998 гъэм къыщыпсалъэм, Ельцин Борис мэкъуауэгъуэм и 12-м и пщIэм хигъэхъуэн мурадкIэ къыхилъхьащ ар Урысейм и Махуэу ягъэлъэпIэну. Апхуэдэуи ящIащ 2002 гъэм мазаем и 1-м, а унафэм Iэ щIэзы-дзар УФ-м и ПрезидентыщIэ Путин Владимирщ.
ИпэIуэкIэ, Урысейм и Къэрал суверенитетым теухуа декларацэр къыщащта махуэм и щIыхькIэ, 2001 гъэм Кремлым щрагъэблэгъахэм я пащхьэм къыщыщыпсалъэм, Путин Владимир жиIауэ щытащ: «Мы дэфтэрым ди тхыдэщIэр къызэIуихащ. ЦIыхум и хуитыныгъэхэм, законыр япэ игъэщыным тещIыхьа демократие къэралым и тхыдэщIэ. Абы и купщIэ нэхъыщхьэщ цIыхухэм я ехъулIэныгъэр, я псэукIэфIыр, я узыншагъэр».
Зэрытлъагъущи, мурад дахэт. Пэжщ, абыхэм ящыщ куэд ди къэралым къемыхъулIэу къэнащ. Ауэ илъэс 30-р сыт хуэдэ пщалъэхэмкIи пIалъэ кIэщIщ. Аращи, ди гугъапIэхэр зэтхьэлIэр къэкIуэнурщ.
Хабзэ зэрыхъуащи, мэкъуауэгъуэм и 12-м Урысейм и къалэ псоми гуфIэгъуэ зэхыхьэхэр щокIуэкI. Абыхэм хэтщ жьыри щIэри. А махуэм ехъулIэу Урысейм и Президентым УФ-м и Къэрал саугъэтхэр яритынущ зыхуагъэфэщахэм, Москва и Утыку Плъыжьым гуфIэгъуэр щаIэтынущ. КIуэ пэтми, къэралым и гуфIэгъуэ нэхъыщхьэм тхыдэм езым хухиха увыпIэр еубыдыж.
Шал Мухьэмэд,
«Адыгэ псалъэ» газетым и обозреватель
