Урысей Федерацэм и Конституцэм и махуэ
Илъэс 27-рэ ипэкIэ дыгъэгъазэм и 12-м цIыхубэ IэIэткIэ къащтауэ щытащ Урысей Федерацэм и Конституцэр. Къэралым зиузэщIын щхьэкIэ а дэфтэрыр къэщтэным иIа мыхьэнэм куэд тепсэлъыхьащ. Псом хуэмыдэу къыхэгъэщын хуейр Урысейм и политикэ ухуэкIэр абы гъуэгущIэкIэ зэриунэтIарт.
Сыхуейт фигу къэзгъэкIыжыну 2020 гъэм щIышылэм и 15-м УФ-м и Президент Путин Владимир къыхилъхьауэ зэрыщытар къэралым и Конституцэм зэхъуэкIыныгъэхэр зэрегъэгъуэтыпхъэр.
Урысейм и Iэтащхьэм цIыхухэм Зэрызахуигъазэм къыщыхигъэщащ илъэс 27-рэ ипэкIэ къэралыр политикэ гугъуехьхэм щыхэт зэманым Конституцэр къащтауэ зэрыщытар икIи абы лъандэрэ Iуэхугъуэ куэдым я щытыкIэм зэрызихъуэжар. Абы щыгъуэми Путин Владимир къигъэлъэгъуащ КонституцэщIэ къэщтэн зэрыхуэмейр, къэралым и дэфтэр нэхъыщхьэм лъабжьэ хуэхъуа Iуэхухэм — цIыхум и хуитыныгъэхэр къызэрыщыгъэлъэгъуам — иджыри илъэс пщIы бжыгъэкIэ мыхьэнэ яIэну къызэрилъытэр. Апхуэдэу къэралым и Президентыр къытеувыIащ зэхъуэкIыныгъэ зыбжанэ абы халъхьэным.
Путин Владимир и Iуэху еплъыкIэр къыщигъэлъагъуэм жиIащ Урысейр нэгъуэщIым и унафэ щIэмыту сыт щыгъуи щытын зэрыхуейр. Абы къыхэкIыу къыхилъхьащ къулыкъу зыIыгъхэм мардэ пыухыкIахэр хуагъэувыну.
КъыкIэлъыкIуэу гулъытэ хэха зыгъуэтын хуейр псэукIэр егъэфIэкIуэнрат. Абы щхьэкIэ цIыхухэм зэхуэдэ Iэмал зэретыпхъэр жиIащ Путиным.
Къэралым и Iэтащхьэм къыхигъэщащ зэрыт щытыкIэм емылъытауэ къэралым и социальнэ пщэрылъхэр сыт щыгъуи игъэзэщIэн зэрыхуейр. Абы гулъытэ хэха хуищIащ къэрал Iуэхухэр зы бгъэдыхьэкIэм тету къызэгъэпэщыныр Конституцэм щыщIэгъэбыдэн зэрыхуейр. Апхуэдэуи абы къигъэлъэгъуащ Федеральнэ Зэхуэсым къэралым и Правительствэр убзыхунымрэ хабзэхъумэ IэнатIэхэм я унафэщIхэр хэхынымрэ я лъэныкъуэкIэ игъэзащIэ мыхьэнэр зыхуэдэмрэ жэуап зэрихьымрэ.
2020 гъэм бадзэуэгъуэм и 1-м екIуэкIащ Урысей Федерацэм и Конституцэм халъхьэ зэхъуэкIыныгъэхэм теухуа урысейпсо IэIэтыр, икIи цIыхубэм ар даIыгъащ.
Урысей Федерацэм и Президентым къыхилъхьа зэхъуэкIыныгъэхэм (206-рэ мэхъу) къару ягъуэтащ 2020 гъэм бадзэуэгъуэм и 4-м.
Сыт-тIэ зызыхъуэжар?
Урысей Федерацэм и Президентыр и къулыкъум хэхыгъуитI нэхърэ нэхъыбэкIэ пэрытыну хуиткъым. КъищынэмыщIауэ, нэхъ ткIий ящIащ Президент хъуну зыкъэзыгъэлъагъуэм хуагъэув мардэхэр.
Президентым и къалэныр пIалъэкIэ зыгъэзэщIэну хуитыр Урысейм илъэс 25-рэ нэхърэ мынэхъ мащIэу щыпсэуауэ, нэгъуэщI къэралым и цIыхуу щымытхэрщ.
Президентым и пщэрылъхэм ящыщ зыбжанэ ягъэбелджылащ. Апхуэдэу ар хуитщ Правительствэр IуимыгъэкIыу Премьер-министрым и къалэнхэр щхьэщихыну. Нэхъапэм Премьерыр IуагъэкIамэ, Правительствэри абы щIыгъут.
Президентыр хуитщ Урысей Федерацэм и Правительствэм и УнафэщIу къагъэлъэгъуам депутатхэр щэнейрэ арэзы темыхъуэми, УФ-м и Федеральнэ Зэхуэсым и Къэрал Думэр зэбгримыутIыпщыкIыну. Нэхъ пасэм абы и къалэнт Къэрал Думэм хэтхэр зэбгригъэкIыжыну.
Конституцэм дыщIагъуащ Президентыр и къулыкъум текIа нэужьи, абы и хуитыныгъэхэр хъума зэрыхъур, и гугъу ящIыну зэрыхуимытыр къыщыгъэлъэгъуа Iыхьэр.
УФ-м и Федеральнэ Зэхуэсым ехьэлIа зэхъуэкIыныгъэхэм я гугъу пщIымэ, ар Конституцэм сенатор фIэщыгъэр къызэрыхагъэхьаращ. Абы ипкъ иткIэ, «ФедерацэмкIэ Советым хэт» псалъэхэм «ФедерацэмкIэ Советым и сенатор» ухуэкIэр игъуэтащ. ПсэухукIэ сенатору щытыну хуитыныгъэ зиIэр Президенту щытахэмрэ къэралым и пащхьэ фIыщIэшхуэ зиIэхэмрэщ.
Сенатор хъун щхьэкIэ щыIэ мардэхэр ягъэткIиящ: илъэс 30 хъуауэ щытын хуейщ, нэгъуэщI къэралхэм хэхъуэ щимыIэу икIи и цIыхуу щымы-ту. Апхуэдэуи а къулыкъум зэрыпэрытыну пIалъэр яубзыхуащ илъэ- си 6-м нэсу. Я хуитыныгъэхэр хъумауэ щытынущ.
Къэрал Думэм и депутатхэми я пщэрылъхэр нэхъыбэ хъуащ. Псалъэм папщIэ, ахэр хуитщ Президенту щытам и къуаншагъэхэр къагъэлъэгъуэну, и гугъу ящIыну зэрыхуимыт Iэмалыр абы къытрахыжын папщIэ.
КъищынэмыщIауэ, федеральнэ IэнатIэ Iут унафэщIхэм, премьерым, министрхэм хуагъэув мардэхэри ягъэткIиящ. Иджы а къулыкъухэр яIыгъыну щыхуитыр илъэс 30 хъуа иужькIэщ, нэгъуэщI къэралым и цIыхуу ахэр щыт хъунукъым икIи хэхъуэ щаIэ хъунукъым.
Къэралым и Правительствэм и УнафэщIыр зэрагъэув щIыкIэми зихъуэжащ — Премьерыр зыгъэбелджылынур Къэрал Думэращ. Нэхъ ипэкIэ а Iуэхур зи пщэ дэлъар Президентращ, Къэрал Думэм и арэзыныгъэ хэлъу.
Урысей Федерацэм и Правительствэм и къалэнхэри ягъэбелджылыжащ. Псалъэм папщIэ, абы ихъумэн хуейщ унагъуэмрэ ныкъуэдыкъуэхэмрэ, зригъэужьыпхъэщ промышленностым, хьэрычэт Iуэхум, апхуэдэуи защIигъэкъуэн хуейщ волонтёрхэм.
ЗэхъуэкIыныгъэхэр ялъэIэсащ суд Iуэхуми. Конституционнэ, гражданскэ, административнэ, уголовнэ судхэм къадэкIуэу, арбитражнэри дыщIагъуащ. ЩIэуэ халъхьам и гугъу пщIымэ, къыхэгъэщыпхъэщ, иджы Конституцэм къызэрыщахьар къэралым и суд системэр къэзыгъэлъагъуэ судхэр. ХеящIэхэм я пщэрылъхэри нэхъ ткIий хуащIащ, ищхьэкIэ зи гугъу щытщIахэм ейм ещхьу. Урысей Федерацэм и Конституцэ судым хэтхэм зэхъуэкIыныгъэхэр зэрыратам хуэдэу — я бжыгъэр 19-м щегъэжьауэ 11-м нэс зэрыхагъэщIар — Конституцэм къалэныщIэхэр хущIегъу Конституцэ судым ехьэлIауэ. Псалъэм папщIэ, абы къипщытэн хуейщ законхэм къыщыгъэлъэгъуар Конституцэм зэрытехуэр.
Урысей Федерацэм и сенаторхэм хуитыныгъэ иратащ Конституцэ, Нэхъыщхьэ судхэм я хеящIэхэр я къулыкъум IуагъэкIыну. ХеящIэм и пщIэр зыгъэлъахъшэ Iуэху ялэжьа-мэ, Президентыр хуитщ ахэр я къулыкъум IуигъэкIын папщIэ сенаторхэм захуигъэзэну.
Конституцэм щIэуэ халъхьахэм ящыщщ Къэрал Думэр арэзы зытехъуа федеральнэ законым Урысейм и Президентым Iэ тридзэн ипэ, УФ-м и Конституцэ судым зыхуигъэзэну зэрыхуитыр. Конституцэ судыр федеральнэ законым и пэжагъым арэ-зы темыхъуэмэ, Президентым дэфтэрыр парламентым иретыж.
ЗэхъуэкIыныгъэхэр лъагъэIэсащ Урысей Федерацэм и прокуратурэм и лэжьыгъэми. Хабзэ пыухыкIа хагъэхьащ Урысей Федерацэм и Президентым сенаторхэм ечэнджэща нэужь, УФ-м и Прокурор Нэхъыщхьэмрэ щIыналъэ прокурорхэмрэ зэригъэувым теухуауэ. Нэхъ ипэкIэ ахэр сенаторхэм хахырт, къэралым и Президентым къигъэлъэгъуа нэужь.
Сыт хуамыдэнур къулыкъу ин зыIыгъхэм?
Президентыр, министрхэр, Правительствэм хэтхэр, сенаторхэр, Къэрал Думэм и депутатхэр, хеящIэхэмрэ прокурорхэмрэ, щIыналъэ унафэщIхэр, ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэр, федеральнэ къэ-рал IэнатIэхэм я унафэщIхэр хуиткъым нэгъуэщI къэралым и цIыхуу щытыну, хамэ къэрал щыпсэуну хуит зыщI дэфтэр яIэну, нэгъуэщI щIыпIэхэм я банкхэм уасэ зиIэ хьэпшып-хэр щахъумэну.
Къыхэгъэщын хуейщ Урысейм и гъунапкъэхэм зезыгъэхъуэжыну сыт хуэдэ Iуэхури Конституцэм къызэрызэпиудыр.
Социальнэ Iуэхухэмрэ экономикэм хэзыгъэхъуэну лэжьыгъэхэмрэ ятеухуа зэхъуэкIыныгъэхэри къыщыхьащ къэралым и дэфтэр нэхъыщхьэм.
Апхуэдэу Конституцэр шэсыпIэ мэхъу лэжьапщIэр цIыхур ирипсэуну нэхъ мащIэ дыдэу зыхуейм нэхърэ мынэхъ мащIэу ягъэувынымкIэ, пенсэмрэ социальнэ ахъшэхэр зэратымрэ илъэс къэс зэ къабжыжынымкIэ.
Урысей Федерацэм и Конститу- цэм халъхьа зэхъуэкIыныгъэхэм къару зэрагъуэту УФ-м и Федеральнэ Зэхуэсым и Къэрал Думэмрэ Урысейм и щIыналъэхэм я къэрал IуэхущIапIэхэмрэ лэжьыгъэшхуэ ирагъэкIуэкIын щIадзащ федеральнэ, щIыналъэ законодательствэр Конституцэм тету зэгъэзэхуэжыным теухуауэ.
Апхуэдэ лэжьыгъэ ирегъэкIуэкI КъБР-м и Парламентми, республикэ унафэщIхэр, щIыпIэ унафэр зехьэнымкIэ IэнатIэхэр, жылагъуэ, щIэныгъэ зэгухьэныгъэхэр, хабзэхъумэ, суд IэнатIэхэр щIыгъуу.
КъБР-м и Парламентым и УнафэщI Егоровэ Татьянэ и жэрдэмкIэ, лэжьакIуэ гуп къызэрагъэпэщащ а Iуэхухэм елэжьыну. Депутатхэм я пщэрылъщ Къэбэрдей-Балъкъэрым къыщащта законхэр зэрагъэзащIэмрэ кърикIуэмрэ я нэIэ трагъэтыну.
МЭЛБАХЪУЭ Борис,
КъБР-м и Парламентым Законодательствэмрэ
щIыпIэ унафэр зэрызэрахьэ IуэхухэмкIэ
и комитетым и унафэщI.
