Къанокъуэ Арсен: «Иджырей жыг хадэхэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и дамыгъэ мэхъу»
— Мэкъумэш IэнатIэм зегъэужьынымкIэ Кавказ Ищхъэрэм и республикэхэм я деж щыпашэу Къэбэрдей-Балъкъэрыр куэд лъандэрэ къокIуэкI. АтIэ инвесторхэр дэзыхьэхыну сыт хэлъ ди агропромышленнэ комплексым?
— Мы IэнатIэм псынщIэу зричынымкIэ псом япэу тегъэщIапIэ нэхъыщхьэ хъуащ мэкъумэш хозяйствэм зегъэужьынымкIэ къэрал программэмрэ абы хиубыдэу къытIэрыхьэ дэIэпыкъуныгъэмрэ. А дэIэпыкъуныгъэм гъэ къэс хохъуэ икIи ар нэгъабэ сом меларди 2,5-м нэсащ. Абы къыдэкIуэу мыхьэнэшхуэ иIэщ лэжьакIуэхэр зэрытхурикъум. А псоми я фIыгъэкIэ инвесторхэм Iэмал ягъуэт ди деж щылэжьэнымкIэ: иужьрей илъэситхум къриубыдэу КъБР-м и агропромышленнэ комплексым и мылъку нэхъыщхьэм къыхалъхьа инвестицэхэр сом мелард 20,7-рэ мэхъу.
Инвестицэ проект инхэр тэмэму гъэзэщIа щохъу Iэщ гъэхъунымкIэ, гъавэ гъэкIынымкIэ IэнатIэхэм, ерыскъыхэкIхэр къыщIэзыгъэкI, сырьем елэжь промышленностым. Ауэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и дамыгъэ нэхъыщхьэу къэлъытапхъэр иджырей жыг хадэхэрщ. Илъэситхум къриубыдэу республикэм псынщIэу къызыпыкIэ жыг хадэу гектар минитIым щIигъу щыхасащ икIи а IуэхумкIэ Урысейм и япэ увыпIэр щыдубыдащ. Сочэ щекIуэкIыну зэхыхьэшхуэм дэ щыдгъэлъэгъуэнущ КъБР-м псынщIэу къызыпыкIэ жыг хадэхэм я кластер щызэтегъэувэнымкIэ проектыр.
Иджыпсту республикэм щызэтеуващ жыг хадэхэм зегъэубгъунымкIэ хэкIыпIэхэр. Гектари 125-м къыщызэрагъэпэща питомникым Италием и технологиехэр къыщагъэсэбэп. Абы и фIыгъэкIэ дэ пасэу къызыпыкIэ жыг хадэхэр хэтсэн папщIэ гъэ къэс жыгыщIэу мелуанищым нэблагъэ дгъэкIынущ. 2020 гъэм ирихьэлIэу пасэу къызыпыкIэ жыг хадэхэр гектар мин 15-м нагъэсынущ, аргуэру къытезгъэзэжынщи, ди деж щызэтрагъэува Iэмалхэр къагъэсэбэпурэ икIи и пэм щегъэжьауэ и кIэм нэсыху псори Къэбэрдей-Балъкъэрым къыщалэжьу.
— Экономикэм и нэгъуэщI IэнатIэхэм ехьэлIауэ сыт хуэдэ проектхэр КъБР-м Сочэ щекIуэкIыну экономикэ зэхыхьэшхуэм щигъэлъэгъуэну?
— КъБР-м псынщIэу къызыпыкIэ жыг хадэхэмкIэ кластер щызэтегъэувэным теухуа проектым къыдэкIуэу а зэхыхьэм утыку къыщитлъхьэнущ турист-рекреацэ теплъэ зиIэ экономикэ щIыналъэ хэха республикэм къыщызэгъэпэщынымкIэ проектри.
Экономикэ щIыналъэ хэхар Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и муниципальнэ району плIым я щIыналъэхэр къызэщIиубыдэу зэтрагъэувэ. Ахэр «Iуащхьэмахуэ лъапэ» къурш-рекреацэ комплексырщ, «Джилы-Су» къурш рекреацэ комплексырщ, «Безенги» турист-рекреацэ комплексырщ. Мы проектым ипкъ иткIэ дяпэ илъэси 10 — 15-кIэ лэжьапIэ IэнатIэщIэу мин 25-рэ хуэдиз къызэIуахыну, апхуэдэу республикэм гъэ къэс къакIуэ туристхэм я бжыгъэр зы мелуаным нагъэсыну я мурадщ.
— Iуащхьэмахуэ лъапэр республикэм и щIыпIэ нэхъ цIэрыIуэхэм ящыщщ. АтIэ а курорт гъуэзэджэм и инфраструктурэм иджыпсту сыт хуэдэ зыужьыныгъэхэр игъуэтрэ?
-2008 гъэм щегъэжьауэ «Iуащхьэмахуэ лъапэ» турист-рекреацэ комплексым и инфраструктурэм хиубыдэ ухуэныгъэхэр ирагъэкIуэкI «Урысей Ипщэ (2008 — 2013 гъэхэм)» федеральнэ программэ хэхам тету. 2008 — 2012 гъэхэм Iуащхьэмахуэ дэкI кIапсэрыкIуэ гъуэгуу тIу яукъуэдиящ зыхуэфащэ инфраструктурэ псори щIыгъуу, апхуэдэу псы фIейхэр зэрыщIаш коллектор ящIащ, Iуащхьэмахуэ лъапэ кIуэ автомобиль гъуэгуу 6, абыхэм хиубыдэ лъэмыжу 4 зэрагъэпэщыжащ. Иджыпсту мы щIыналъэр псыр къыщиу зэманым къех ятIэпсхэм щызыхъумэн ухуэныгъэр яух, апхуэдэу Iуащхьэмахуэ лъапэ псы къабзэкIэ къызэзыгъэпэщыну бжьамийхэр яукъуэдий.
— Фи щIыналъэм туризмэм зэрызыщиужьым арэзы укъищIрэ? Зэман гъунэгъум къриубыдэу нэхъ зэгугъупхъэу къэплъытэр сыт?
— ЗэрыгурыIуэгъуэщи, арэзы сыкъищIыркъым. Иджыпсту ди деж туристу къакIуэхэм я бжыгъэр куэдкIэ нэхъ мащIэщ курорт щIыналъэм щыIэ Iэмалхэм тепщIыхьмэ. Абы къыхэкIыу дэ лэжьыгъэшхуэ зэфIэдгъэкIын хуейщ турист Iуэхутхьэбзэхэр егъэфIэкIуэным хуэунэтIауэ. А мурадыр гъэзэщIэныр пыщIащ турист кластер зэтегъэувэнымкIэ проектым. Мыбдеж хэхауэ щIызгъужынур зыщ: унафэ пыухыкIа къащтащ экономикэ щIыналъэ хэха псом япэу Iуащхьэмахуэ лъапэ щызэтрагъэувэн хуейуэ.
— Инвесторхэм папщIэ фи щIыналъэм сыт хуэдэ Iэмалхэр къыщызэвгъэпэща?
— Республикэм инвестицэхэмкIэ и законодательствэр, ищхъэрэ лъэныкъуэм щыIэ щIыналъэхэр къапщтэмэ, нэхъ нэгъэсауэ убзыхуахэм ящыщщ икIи абы хэтщ инвесторхэр Iуэхум зэрытрагъэгушхуэ къэрал дэIэпыкъуныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэр. Абыхэм ящыщщ ди деж зи мылъкур щызыгъэлажьэхэм налогхэм я лъэныкъуэкIэ яхудэчыхынри, къэрал шэсыпIэ зэмылIэужьыгъуэхэри. Бизнесыр иригъэфIэкIуэну апхуэдэу ущыгугъ хъунущ инвестицэ щытыкIэ тэмэм зэтегъэувэнымкIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и гъэзэщIакIуэ властым и органхэм я лэжьэкIэ мардэр зэрызэтрагъэувэм. Абы ипкъ иткIэ инвестицэ проект псори зы IуэхущIапIэм щыпхагъэкIыфын хуейщ. А псори къэплъытэмэ, жыпIэ хъунущ инвесторхэр дэзыхьэхын щытыкIэ тэмэм КъБР-м мы зэманым щызэтеувауэ.
— Псэуныгъэр. Ар егъэфIэкIуэныр къыгуэхыпIэ имыIэу пыщIащ щIыналъэм и экономикэм зэрызиужьынум. АтIэ социальнэ политикэр пхыгъэкIынымкIэ уэ сыт хуэдэ мурадхэр уиIэ?
— Иджыпсту дэ нэхъ къэтIэтар экономикэм зегъэужьыным, республикэм инвестицэхэр къыхузэщIэгъэуIуэным ехьэлIа Iуэхухэрщ. Ауэ уэ тэмэму гу лъыптащ ахэр хэмыту социальнэ политикэм и Iуэху зэрыпхуземыхуэнум. Ди деж щагъэзащIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и социально-экономикэ зыужьыныгъэмкIэ илъэситхум тещIыхьа программэ. Абы ипкъ иткIэ гъуэгухэр, лъэмыжхэр, школхэр, сабий садхэр, спорт комплексхэр яухуащ, а лэжьыгъэхэр иджыри йокIуэкI. Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым зегъэужьынымкIэ къэрал программэм зэрыхэтым и фIыщIэкIэ егъэджэныгъэм, узыншагъэр хъумэным, инфраструктурэм зегъэужьыным теухуа проектхэр гъэзэщIэным 2025 гъэм нэсыху Къэбэрдей-Балъкъэрым тригъэкIуэдэнущ сом мелард 295-м щIигъу. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, абы экономикэм и зыужьыныгъэр икъукIэ щIигъэхуэбжьэнущ, республикэм исхэм я псэукIэр иригъэфIэкIуэнущ. Урысейм и Президент Путин Владимир Владимир и къуэм 2012 гъэм и накъыгъэ мазэм къыдигъэкIа указхэр гъэзэщIа хъун папщIэ дэ бюджет IэнатIэм и лэжьакIуэхэм я улахуэм иджыпсту хыдогъахъуэ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, нобэ зэфIэдгъэкI псори дэ щIэтщIэр цIыхухэрщ, ахэр езыхэр щалъхуа республикэм тыншу щыпсэун папщIэщ.
«Вестник. Северный Кавказ» хъыбарегъащIэ-аналитикэ журнал, №3-4, 2013 гъэм и фокIадэ мазэ.
