Мэкъуауэгъуэм и 1-р Сабийхэр хъумэным и дунейпсо махуэщ
Гъуазджэ
Дунейр цIыкIухэм я нэмкIэ
Сабийхэр хъумэным и дунейпсо махуэм ирихьэлIэу Къэбэрдей-Балъкъэрым гъуазджэмкIэ и музейм къыщызэIуахынущ КъБР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ Ткаченкэ Андрей и фэеплъу ирагъэкIуэкI, сабий сурэт гъуазджэм и XIII Кавказ Ищхъэрэ зэхьэзэхуэр. «Дунейр сабийхэм я нэмкIэ» — аращ зэреджэр ди щIыналъэм илъэс пщыкIущ хъуауэ щызэхашэ а зэпеуэр. Кавказым хыхьэ щIыналъэм къищынэмыщIауэ, абы хэтыну Iэмал яIэщ Урысейм и щIыпIэ зэмылIэужьыгъуэхэм я сурэтыщI ныбжьыщIэхэми.
Мэкъуауэгъуэм и 1-м къызэIуахыну сабий сурэт зэхьэзэхуэр зи фэеплъу ирагъэкIуэкI Ткаченкэ Андрей и цIэр зэхэзымыхарэ и IуэхущIафэхэм щымыгъуазэрэ къэгъуэтыгъуейщ. 1942 гъэм зауэм дэкIри, и псэ емыблэжу, лIыгъэ къыщигъэлъагъуэу, хахуагъэ щызэрихьэу зэуапIэм итащ. Бийм щысхь имыщIэу зэрыпэщIэтам папщIэ зауэлIым «ЩIыхь» орденым и ещанэ нагъыщэр, Хэку зауэ орденым и 1, 2-нэ нагъыщэхэр, «Кавказыр зэрахъумам папщIэ» медалыр къыхуагъэфэщауэ щытащ. УIэгъэ хьэлъэ игъуэта нэужь, Ткаченкэ Плъыжьыдзэм къыхагъэкIыжащ. 1949 гъэм Самарканд къалэм сурэт щIынымкIэ IэщIагъэ щрагъэгъуэт еджапIэр хъарзынэу къиухащ, иужькIэ Краснодар дэт къэрал университетым сурэт щIынымрэ графикэмкIэ къудамэм щIэтIысхьащ. Зэреджэм хуэдэурэ, Ткаченкэ Налшык къалэ дэт Пионерхэм я унэм сурэт щIынымкIэ студием и унафэщIу лэжьэн щыщIидзэри, а IэнатIэм илъэс щэ ныкъуэм щигъукIэ Iутащ.
Ди щIыналъэм щыщу Ткаченкэщ гъуазджэм епха щIэныгъэхэмкIэ япэ дыдэу еджапIэ нэхъыщхьэ къэзыухар, аращ нобэ сурэт щIынымкIэ щыIэ зэгухьэныгъэм хэт сурэтыщI куэдыр зыгъэсари. Абыхэм ящыщщ КIыщ Мухьэдин, Ащхъуэт Михаил, Къып Мухьэмэд, Пащты Герман, Мамбэт Пётр, Кулиев Азэмэт, Теппеев Хъызыр, Сурайханов Ибрэхьим, Калкутин Андрей сымэ.
Сабий сурэтхэм я гъэлъэгъуэныгъэм сыхьэт 12-м щIидзэнущ, сабий гъуазджэр зыфIэфI, дахагъэр зи гуапэ дэтхэнэми абы еплъыну Iэмал иIэщ.
ШУРДЫМ Динэ.
Адэ-анэхэм папщIэ
Къахузэтефх ди щIэблэм дыщэ пхъуантэр
Ди адыгэ IуэрыIуатэм увыпIэ ин дыдэ щеубыд икIи мыхьэнэшхуэ иIэщ лъэпкъ гъэсэныгъэм. КъытщIэхъуэ щIэблэм я акъылымрэ гупсысэмрэ убзыхунымкIэ, лъэпкъ хабзэмрэ нэмысымрэ, щэнымрэ нэщэнэхэмрэ ятеухуа щIэныгъэ ябгъэдэлъу къэгъэтэджынымкIэ а хъугъуэфIыгъуэр хэкIыпIэ гъуэзэджэщ.
Дэтхэнэ адэ-анэми бын пIынымрэ гъэсэнымрэ, шэч хэмылъу, къыщегъэсэбэп игъащIэ лъандэрэ адыгэхэм къыддэгъуэгурыкIуэ псалъэжьхэр, къуажэхьхэр, псалъэ шэрыуэхэр. Абыхэм бзэр нэхъ дахэ, шэрыуэ, жан, IупщI икIи наIуэ ящI. Сабиибзэм зезыгъэужьхэм ящыщщ псынщIэрыпсалъэхэри. Я купщIэрэ гупсысэкIэ мыхьэнэшхуэ ямыIэми, абыхэм я къалэныр сабийм и бзэр псэлъэным хуэкъутэнырщ, анэдэлъхубзэм ар егъэсэнырщ, ар зэрызэхэт макъхэр хуиту къипсэлъыф щIынырщ.
Адэ-анэхэм фи пащхьэ идолъхьэ сабийхэр бзэм хуэшэрыуэ зэрыфщIын псынщIэрыпсалъэ зыбжанэ. АбыхэмкIэ цIыкIухэр бгъэджэгу хъунущ, зэпадзыжурэ, къытрагъэзэжурэ къебгъэпсэлъурэ.
Пыжь пызу пыту иту щыту жыг.
Шыбжииплъ, псы плъыжьыбзэ.
ЩакIуэ щIакъуэм щIакхъуэ ныкъуэ щIакIуэ
щIагъым щIэлъу ехь.
Жэмыбгъэ бгъэгу хужь мэжьэгъуашхэ.
Лыбжьалъэ плъыжьыбзэм шыбжиищхьэ
плъыжьыбзиплI къыхоплъ.
Мо шкIэ бур ди шкIэ хьэмэрэ фи шкIэ?
Мыщэр пэщащэурэ мащэм ищэтащ.
Набдзэ и набдзапцIэ фIыцIэр фIыуэ егъэцIу.
Тебэ фIыцIэм хупцIынэ цIынэ иупцIащ.
КIыгуугур хьэгуагуэ? ХьэкIагуэ кIыгуугу?
Iэпхъуалъэ фIыцIэ, псырылъэ цIу, псырылъэ
фIыцIэ, Iэпхъуалъэ цIу.
Банэ папцIэ, мей цIынафэ.
Фи бори яй, ди бори яй.
Хурсэ-хурсэ ху санэ,
Санэху зэраза кхъузанэ.
Псынэ псыпс, псей дэкIей, зэпэпсыпсу дахэкIей.
Мейм мищэ щыпыщэщым щIэщэща пщIащэм
мыщэ щопэщащэ.
ДжэгукIэр зи лъабжьэ мы Iуэхугъуэ хьэлэмэтым сабийхэр хуабжьу дехьэх, апхуэдэурэ, ямыщIэххэу, я бзэр къута мэхъу. ЗэрыфщIэщи, анэдэлъхубзэм и IэфIагъыр сабийм зыхегъэщIэн хуейщ, ар иджыри цIыкIу щIыкIэ. А «фоупсыр» зэ зыIурылъэдам, сыт щыгъуи абы зыхуишиинущ, хуэныкъуэнущи. Аращи, къахузэIуфх фымыщхьэхыу IуэрыIуатэ — дыщэ пхъуантэр фи бынхэм. Абы дэлъ хъугъуэфIыгъуэ мылъытэхэр ябгъэдэдвгъалъхьэ сабийхэм.
Школ хъыбархэр
Дерс щхьэпэхэр ирагъэкIуэкI
ДэнэкIи хуэдэу, ди республикэми щагъэлъэпIащ Иужьрей уэзджынэм и махуэр. Курыт школхэм гуфIэгъуэ жыпхъэм иту щрагъэкIуэкIащ 2020 — 2021 гъэ еджэгъуэр зэриухар. Тхьэмахуэ блэкIам къриубыдэу школакIуэхэм щIадзащ къэрал къэпщытэныгъэр ятын. Апхуэдэ лэжьыгъэ зэмылIэужьыгъуэхэр ягъэзэщIакIэщ пэщIэдзэ классхэм щеджэ сабийхэм, 9-нэ, 11-нэ классхэр къэзыух ныбжьыщIэхэм (ахэр ОГЭ-хэмрэ ЕГЭ-мрэ хэтщ) нэмыщI, адрей гуп нэхъыжьхэми щIэсхэм. Иджы школакIуэхэр щогуфIыкI я гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуэр къызэрыблагъэм.
А лъэхъэнэр, шэч хэмылъу, сабийхэм я IутIыжыгъуэщ, зы лъэныкъуэкIэ уеплъмэ. АтIэми адэ-анэхэм ящыщ куэдым я гум пIейтеягъэ илъынущ, я быныр здэщыIэмрэ абыхэм зэманыр къызэрагъэсэбэпрэ ехьэлIауэ. НыбжьыщIэхэр щхьэхуит хъууэ зэманыр я «IэмыщIэ» щилъыну лъэхъэнэм ирогузавэ хабзэхъумэ IэнатIэхэм я лэжьакIуэхэри. Аращ ахэр мы зэманым къыщыщIэдзауэ а Iуэхум щIытелажьэр. Зи ныбжь нэмысахэм ядэлажьэ хабзэхъумэ IэщIагъэлIхэр яхуозэ адэ-анэхэми ныбжьыщIэхэми, ныбжьыщIэхэм я зыгъэпсэхугъуэ лъэхъэнэр хэт и дежкIи купщIафIэу, хьэлэмэту, псом нэхърэ нэхъыщхьэращи, шынагъуэншэу ирахьэкIыным епха псалъэмакъ щхьэпэхэр драгъэкIуэкIыу.
УФ-м и МВД-м Налшык щиIэ IэнатIэм балигъ мыхъуахэм ядэлэжьэнымкIэ и къудамэм и IэщIагъэлIхэм къалащхьэм щаублакIэщ а лэжьыгъэр. Инспекторхэр иджыблагъэ щыIащ Налшык дэт курыт школ №19-м, адэ-анэхэм я зэхуэсым жыджэру хэтащ. Полицейхэм балигъхэр къыхураджащ гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуэ лъэхъэнэм къриубыдэу я бынхэм нэхъ набдзэгубдзаплъэу якIэлъыплъыну, ахэр здэщыIэмрэ зыхэт Iуэхугъуэхэмрэ дапщэщи щыгъуазэу щытын зэрыхуейри ягу къагъэкIыжащ. Псалъэмакъым хэту абы адэ-анэхэм гу лърагъэтащ пшапэр зэхэуа, жэщ хъуа нэужь я быныр я унэ щIэсыжмэ, нэхъ тэрэзу зэрыщытыр.
— Адэ-анэхэр фыкъыхудоджэ балигъыпIэ имыува фи бынхэм автомашинэр хуит яхуэвмыщIыну. А сакъыныгъэр зыфIэкIуэду гъуэгум щызекIуэ хабзэхэм ебакъуэ куэд къахокI ныбжьыщIэхэм. Апхуэдэ нэгу зегъэужьхэм къакIэлъыкIуэнкIэ хъунущ Iуэху мыщхьэпэхэр, нэщхъеягъуэ зэхуэмыдэхэр, — къыхагъэщащ инспекторхэм. — КъинэмыщIауэ, илъэс щIагъуэ дэкIыркъым лъагапIэ зэмылIэужьыгъуэхэм сурэт щызытрагъэхыну дэпщея (дэкIуея) ныбжьыщIэхэм ящыщ куэдым фэбжь гуэрхэр къащымыщIу. Интернетым и социальнэ сайтхэм я сурэт «телъыджэхэр» ихуэу абыхэм «лайк» къыкIэщIагъэувэн папщIэ, сабийхэр куэдым тогушхуэ, сакъыныгъэмрэ набдзэгубдзаплъагъэмрэ яфIэкIуэду. ДыныволъэIу а Iуэхугъуэм теухуа псалъэмакъ фи бынхэм ядевгъэкIуэкIыну.
ГъащIэм щыщ щапхъэ нэрылъагъухэр къахьурэ, инспекторхэр апхуэдэу тепсэлъыхьащ жылагъуэм щызекIуэ хабзэхэр ныбжьыщIэхэм къызэпемыгъэудыным ехьэлIауэ. ЗэIущIэм и кIэухыу абыхэм жэуап иратащ гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуэми нэгъуэщI Iуэхугъуэхэми епхауэ адэ-анэхэр зыгъэпIейтей упщIэ псоми.
ТАМБИЙ Линэ.
Усэхэр
АФIЭУНЭ Лиуан
Гъэмахуэ
Уафэм и IэпIохуэм
ПлIаплIэу дыгъэр исщ.
Хадэм имыхуэу
ХадэхэкIыр изщ.
ФIэхуэр фIэлъщ ди санэм,
Пызщ ди щхъырыбейм.
Си къуэш цIыкIу Хьэсанэ
Абы доIэбей.
Ди Iущхьэ щхьэ матэр
Плъыжьу къэгъэгъащ.
ДиIэщ дэ мамкъути,
Ди балийри хъуащ.
СОНЭ Абдулчэрим
Жьауэр — къухьэ,
дыгъэр — къуэкI
ДокIуэ псым дэ зыгъэпскIакIуэ.
Жьауэр — къухьэ,
Дыгъэр — къуэкI.
Псы есыным IэкIуэлъакIуэ
ЗыхуэтщIыну ди нэ къокI.
Псыхъуэм мывэхэр къыщоплъыр,
Лъэгум ахэр къопщтырэкI, —
Нэри пэри зыхь псы-алъпым
Къэхуэбэни игу къэмыкI.
Псым ухэту зыпIэжьамэ,
Уи лъэдийр къыпхуегъэдий;
Iуэхуракъэ, хъуамэ жьауэ,
Пшэм егъэпщкIур дыгъэ бзийр.
Пшэр щхьэщыкIмэ, ди кIэн къокIыр,
Псыми мащIэу дыщIорсыкI.
Дыгъэм доджэ къыщIэкIыну:
«Жьауэр — къухьэ,
Дыгъэр — къуэкI!»
КЪЭЗАН ФатIимэ
Си лъахэр — гъэмахуэм
Ди хадэшхуэм куэд щобагъуэ:
Къэб, къэбыстэ, къуэнтхъурей…
Ди жыг хадэм къыщогъагъэ:
Дей, къыпцIей, мыIэрысей…
ХьэкIэкхъуэкIэр мэз щыкуэдщ:
Мыщэ, бажэ, мэз джэду…
Къуалэбзухэр уэгум изщ:
Хьэрхьуп, жьынду, жэнэтбзу…
Губгъуэм удзкIэ зигъэнщIащ:
Лъэху, дадий, яжьащхъуэ…
Дуней псор къэщIэрэщIащ,
Уафэр хъуащ нэхъ къащхъуэ.
ЩОДЖЭН Леонид
КIэпхъ
Си кIэпхъ цIыкIуу
Зи кIэр бацэ,
Бацэ цIыкIуу
Си нэуцэ,
Зи нэ цIыкIухэр
МафIэ дэп.
Дэм и купщIэр
Зи шхыныгъуэ,
Жыгыжь щхьэкIэр
Зи джэгупIэ,
Жыгыжь гъуанэр
Зи псэупIэ.
Псыхъуэ мэзыр
ЗыгъэбжьыфIэ,
ЦIыкIуи ини
ЗыгъэгуфIэ.
Мыдэ къаплъэт,
Бацэ цIыкIу,
Уэсхъуэжынущ сэ дэ цIыкIу.
Абы щхьэкIэ
Уи сурэт
Сэ фэеплъу
Уэ къызэт.
МЫКЪУЭЖЬ Анатолэ
Гущэкъу уэрэд
Мазэ тхьэгъу лъэныкъуэр
Уафэм кIэрыщIащ.
Вагъуэ цIыкIухэр щыгъэу
Зэбгрыщэщащ…
Жэщыр пщIыхь дахащэу
Iупхъуэм къызэпхощ,
Уэри, мыщIэ цIыкIуу,
Гущэм укъыхощ.
Ежьу: Жей, си IэфI, си фIыгъуэ,
Жей, си гурыфIыгъуэ,
Си къудамэ цIыкIуу
Къыдэжа!
Жей, си нэху, си дыгъэ,
Жей, си насып щыгъэ,
Си удз гъэгъа цIыкIуу
Къыхэжа!
Сыт ущIемызэгъыр,
Си гуфIэгъуэ щэху?
Щабэщ уи гущапIэр —
Тыншу зыгъэпсэху.
Жей, си дыщэ кIанэ,
Жэщыр зэгъэжащ.
Сэ уи уэрэд цIыкIум
Къытезгъэзэжащ.
Ежьу: Жей, си IэфI, си фIыгъуэ,
Жей, си гурыфIыгъуэ,
Си къудамэ цIыкIуу
Къыдэжа!
Жей, си нэху, си дыгъэ,
Жей, си насып щыгъэ,
Си удз гъэгъа цIыкIуу
Къыхэжа!
Жей, зи насып псыпэм
Псышхуэ ирижэн,
Гъэ зэрытехьэххэу
ЛъапэкIэ зежэн.
Жей, си фIыгъуэ закъуэу
НэхулъэфI къысхуекIын,
Сэ гуфIэгъуэ нэпсхэр
ЗыхущIэзгъэкIын.
Ежьу: Жей, си IэфI, си фIыгъуэ,
Жей, си гурыфIыгъуэ,
Си къудамэ цIыкIуу
Къыдэжа!
Жей, си нэху, си дыгъэ,
Жей, си насып щыгъэ,
Си удз гъэгъа цIыкIуу
Къыхэжа!
Гъуджэм, зысщыбгъэпщкIуу,
Хъумэ уиплъэрей,
Сэ пхуэсщIынкъэ тыгъэу
ЩыIэ псом я лейр:
Мазэ тхьэгъу лъэныкъуэр
Къыпхуэслъыхъуэжынщ,
Вагъуэ щыгъэ цIыкIухэр
Къыпхуэсщыпыжынщ.
Ежьу: Жей, си IэфI, си фIыгъуэ,
Жей, си гурыфIыгъуэ,
Си къудамэ цIыкIуу
Къыдэжа!
Жей, си нэху, си дыгъэ,
Жей, си насып щыгъэ,
Си удз гъэгъа цIыкIуу
Къыхэжа!
КъебжэкIхэр
Хъуромэ
Уэ хъуромэ,
хъуромэ,
Уо, уо!
Уэ хъуромэ машэ,
Уо, уо!
Уэ мэшырыщIэ,
Уо, уо!
Уэ напщIэисэ,
Уо, уо!
И кум ирасэ,
Уо, уо!
Трасэр мэхъур,
Уо, уо!
Хъуэхъур зи Iэнэ,
Уо, уо!
ФIыкIэ мэхъуахъуэ,
Уо, уо!
Хъуэхъур къыфлъыси,
Уо, уо!
Инэмыкъуэ
Инэ-инэ,
Инэмыкъуэ,
Мыкъуэ щхьэл,
Щхьэл къутэ,
Къутэро,
Щауэ мыхъу,
Щауэ хъуа,
Хъурзэ натIэ,
Хьэ натIищ,
ЛIищ зыукI,
ЗызыукIыж,
Хьэнэрыгъ,
Лъэрыгъыпс.
