Пэжыр уи гъуазэмэ
Дунеижьыр къызэригъэщIрэ къызэрекIуэкIыращи, пэжым и гъуэгур дэгъэзеигъуэщ, къыр задэщ, ар къэбгъэIурыщIэн, абы утетын папщIи цIыху къэмылэнджэжу ущытын, лIыгъэ къыпкъуэкIын хуейщ. КъызэринэкIа илъэс 75-м ироплъэжри, Залымджэрий къыхуэщIэжыркъым а гъуэгум дидзыхауэ, и щхьэм мыгъуагъэ хуихьыжын хуэдэу къэлэнджауэ, а пэжым и зэран мызэ-мытIэу къекIа, пцIымрэ пэжымрэ щызэныкъуэкъу гъащIэм и архъуанэ къибыргъукIхэм Iэджэрэ ягъэкIэрэхъуа пэтми. Абы зэи къыхуихуакъым ищхьэкIэ къытетым и Iуэху зехьэкIэм хэлъ мыхъумыщIагъэм акъылэгъу щыдэхъуа, и уэрэд мышыум щыдежьууа…
Акъбащ Ипщэм пщIэшхуэ иIэу зы унагъуэ дэсмэ, ФиIэпщэ Хьэмзэт ейр етIуанэт. Уи жагъуэ-уи щIасэми, пщIэ хуумыщIынкIэ Iэмал иIэтэкъым а лIым — езыр Хэку зауэшхуэм хэтат, акъыл зэтес, фIэлIыкI зиIэ цIыхут. И жыIэм, и чэнджэщым нэгъуэщIхэм дерс къыхахыу къедаIуэрт. КъищынэмыщIауэ, езыр щхьэх жыхуэпIэр зымыщIэ лэжьакIуэт. «Уа, Хьэмзэт, уи ныбжьыр здынэсам сыту зэ уемызэшрэ, иджыри къэс щхьэ улажьэрэ?» къыжраIамэ, жэуапу яритырат: «Си къуэшищ зауэм хэкIуэдам я гъащIэр къысхуагъэнащ. Абыхэм я къалэныр згъэзэщIэн, я Iыхьэр згуэшын хуейуэ си боршщ». И сабийхэм я закъуэтэкъым Хьэмзэт къызэфIигъэувэн хуейр, абы къыщыгугъырт и шынэхъыжь фронтым къимыкIыжам и бынхэр, жьы хъуа и щыкъу адэмрэ и щыкъу анэмрэ.
— Ди адэми ди анэми гъащIэшхуэ къагъэщIащ, зэгурыIуам хуэдэу, тIури псэуащ илъэс 99-кIэ, — игу къегъэкIыж Залымджэрий, — ди адэр дунейм щехыжам щыгъуэ, нэгъуэщI щIыпIэхэм Iэпхъуа ди хьэблэдэсу щытахэм, дыуэщIым кърихьэлIахэм, жаIэрат: «Дэ къытхуищIам фIэкIа Хьэмзэт нэгъуэщI псапэ имыIами, и жэнэтыбжэр зэIухащ». Ди адэм хуабжьу и нэ къикIырт щIэныгъэфI диIэу дыкъигъэтэджынуи, къехъулIащ и хъуэпсапIэр — и бынийми щIэныгъэ ищхьэ дгъуэтащ. Нэхъыжьыр, Борис, мэкъумэш институтым и япэ ректору щытащ, абы кIэлъыкIуэ Гришэ курыт еджапIэм и унафэщIу, иужькIэ районом и тхьэмадэу лэжьащ, Музрэк пенсэм кIуэхункIэ Iутащ опытнэ станцым, Заурбэч Ярослав щIыналъэм щыIа колхозхэм ящыщ зым и унафэщIу лэжьащ. Си шыпхъуищыр — Аленэ, Светэ, Анфисэ — я гъащIэр школым щахьащ егъэджакIуэу.
Залымджэрий, къуажэ еджапIэр медалкIэ къиухри, Ростов кIуат гъущI гъуэгу транспортым пыщIа институтым, ауэ и кIэн къимыкIыу къигъэзэжри, ди университетым физматымкIэ иIэ и факультетым щIэтIысхьащ. Абы щIэсу даш армэм икIи космонавтхэр зытелъэтыкI Байконур космодромым къулыкъу щищIэну къыхуохуэ.
Армэ гъащIэм нэхъри ипсыхьауэ, и адэжь хэку къегъэзэж Акъбащ щыщ адыгэ щIалэм. Къегъэзэж илъэсищ енкIэ ибгына и жылэжьым, апхуэдизкIэ имылъэгъуа и Iыхьлыхэм, и ныбжьэгъухэм яхуэзэшауэ, и мурадхэр домбейрэ и къэкIуэнум бащэкIэ щыгугъыу. КъокIуэжри, физмат зыщIэсар мыхъуу, инженерхэр щагъэхьэзыр факультетым щIотIысхьэ. Ауэ абыкIи игу мызагъэу, щIолъэIури, Ставрополь дэт мэкъумэш институтым зрегъэдзыж.
Хамэ къалэ щеджа, щIэныгъэфI зиIэ IэщIагъэлIхэр куэд хъуртэкъым 70 гъэхэм. Инженер-механикыу Ставрополь къикIыжа ФиIэпщэ Залымджэрий я жылэм дэт колхозым и инженер нэхъыщхьэу хах. Жэуапышхуэ зыпылъ IэнатIэт ар. ИкIи IэщIагъэлI щIалэм лъэкI къигъэнакъым — и акъылымрэ и щIэныгъэмрэ емыблэжу зэрихьащ дзыхь къыхуащIа лэжьыгъэр. ИлъэситхукIэ а IуэхущIафэр и пщэ дэлъащ Залымджэрий. Абы иужькIэ, я районым щыIэ опытнэ станцым уври, щIэныгъэ лэжьакIуэ нэхъыжьу илъэсипщIым щIигъукIэ Iутащ. Къэралым и къутэжыгъуэ лъэхъэнэм, «си зэфIэкIым сеплъыжынщ» жери, бэджэнду щIы къещтэри, елэжьын щIедзэ Залымджэрий. А лъэхъэнэм апхуэдэ лъэбакъуэ зычахэм Iэджэ къахэкIащ зызрапщыта Iуэхур зыхуэмыгъэкъарууа, ауэ сыт хуэдэ лъэпощхьэпо Iумыуами, зиужь ихьа IэнатIэр ФиIэпщэм IэщIыб ищIакъым. Апхуэдэ цIыхутэкъым ар — гугъуехьхэм къагъэшу. ИкIи нобэр къыздэсым зэрехьэ щIыр. Абы IэщIэлъщ вапIэу гектар 18. Чэзууэрэ, гъэ къэс зэрихъуэкIыурэ, нартыху, гуэдз, сое хесэ, хъуэпсэгъуэу зэрехьэ.
Залымджэрий и дуней тетыкIэм, и цIыху хэтыкIэм, и шыфэлIыфэм фIыуэ щыгъуазэщ и щIалэгъуэм ныбжьэгъу къыхуэхъуа, къыдеджа, мэкъумэш IуэхухэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и министру щыта Къущхьэ Iэмырхъан:
— Дыщызэдеджа зэман лъандэрэ, Залымджэрийрэ сэрэ дызэрыгъэгъуащэркъым — гуфIэгъуэ IуэхукIи, гузэвэгъуэ къытлъыкъуэкIами, дызэрощIэ, дызэкIэлъокIуэ. ЗэрысщIэжрэ екъуу, еш имыщIэу мэлажьэ, и бынунагъуэр зэрипIыжыным, щIы иIыгъыр зыхуей хуэзэу зэрызэрихьэным, абы къытрихыр тэмэму зэгъэкIуэкIыным хущIэкъуу. Сэ цIыху лэжьакIуэр фIыуэ солъагъу. Апхуэдэр зымылъагъуи щыIэу къыщIэкIынкъым — цIыху лажьэращ дунейр зэтезыIыгъэр. КъимыдэкIэ, пщIэ хуумыщIынкIэ Iэмал имыIэу, си ныбжьэгъур цIыху пэжщ, жьэнахуэщ, зэи укъигъэпцIэнукъым, гъуэгу укъытринэнукъым. Пэжым емыбакъуэ цIыхум и насыпу собж сэ. Мы щIалэм щIэныгъэм нэхъ куууэ зритами, абы хэлъхьэныгъэ гуэр хуищIыфыну къыщIэкIынт, ауэ къыхихар и адэм и гъуэгуращ: щIым сытелэжьыхьынущ жиIэри, и зэфIэкIыр здынэсыр абы наIуэ щыхъуащ. Залымджэрий нэхъыжьри нэхъыщIэри, пщIэ зыхуэфащэри ещIэ, ауэ мобы къулыкъу иIыгъти, мор нэхъыщхьэти жиIэу зигъэшынукъым, и гум илъыр, Iуэхум зэреплъыр утыку кърихьэнущ, ар зыгуэрхэм яфIэфI-яфIэмыфIми. Сэ Тхьэм солъэIу быныфI зыгъэса, гъуэгу пэж тезыгъэува си ныбжьэгъум къигъэщIам хуэдиз иджыри къыхупищэну.
МыхъумыщIагъэр, къуаншагъэр, пцIыр зи псэм темыхуэ лIы гупцIанэр хуэдэгу-хуэнэфкъым нобэ ди къэралым, республикэм къыщекIуэкI Iуэхугъуэхэми, хъыбарыфI зэхихмэ, щогуфIыкI, хъыбар Iей и тхьэкIумэм къиIуэмэ, и щхьэм кърикIуам хуэдэу иронэщхъей. Псом хуэмыдэу, ФиIэпщэм и гур зыгъэузыр колхоз-совхозхэр къутэжа нэужь щIы Iуэхур зыхуэкIуа щытыкIэрщ:
— ЩIы щхьэфэм телъ, гумускIэ зэджэ щIыгулъ фIыцIэр мэкIуэд хуэм-хуэмурэ, — жеIэ абы, — ар сыт къызыхэкIыр? Хозяйствэшхуэхэр къутэжа нэужь, севообороткIэ зэджэ лэжьэкIэр IэщIыб ящIащ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, зэкIэлъыпыту хьэсэхэм зы лIэужьыгъуэ трасэурэ щIым и къарур щIокI. Гъавэ щIапIэр пакIэ-пакIэу зэрагуэшрэ апхуэдэ щытыкIэм дыхуэкIуащ. Мис ар диIэщ гузэвэгъуэшхуэу. Ди губгъуэхэм щыщ щIышхуэ удзыжьым зэщIищтащ, къэкIыгъэхэр Iисраф зыщI хьэпIацIэ къомыр къежьащ. Ахэр ягъэкIуэдын щхьэкIэ гербицид икIи нэгъуэщI щхъухь гуащIэхэр халъхьэ, а псор хьэсэм къыхонэри, гъавэм и къэуатри, и IэфIагъри щIокI. Нэхъапэхэм зы унагъуэ гуэрым щIакхъуэ игъэжьамэ, и мэ IэфIыр къуажэ псом къащIихьэрт, иджы а ерыскъым и мэр кIуэдащ, къыпщIихьэжыркъым. И щхьэусыгъуэр сыт? Гуэдз къэдгъэкIыр зэрыкъэуатыншэрщ, щIакхъуэ къызыхэпщIыкI хъун хьэцэпэцэ къызэрыдэмыхъулIэжырщ. Абы зы Iэмал гуэр къыхуэдмыгупсысмэ, хуабжьу дыхущIегъуэжынущ.
ЕгъэджакIуэу илъэс IэджэкIэ лэжьа и щхьэгъусэ Лусэрэ Залымджэрийрэ зэдапIащ бынищ: къуитIрэ зыпхъурэ. Псори унагъуэ щхьэхуэщ. Нэхъыжьыр, Анзор, дохутырщ, медицинэ щIэныгъэхэм я кандидатщ, Мэзкуу дэсщ, езым ейуэ дзэм щеIэзэ поликлиникэ иIэжу. Абы къыкIэлъыкIуэ Артур адэм и лъагъуэм ирикIуащ — фермерщ, щIыуэ гектар 350-рэ иIыгъыу гъавэ къыщегъэкI, ди зэманым щыIэ технологие пэрытхэр и щIэгъэкъуэну. Зэщхьэгъусэхэм япхъу ФатIимэ дохутырщ, Налшык дэт сабий сымаджэщым щолажьэ.
Сыт нобэ Залымджэрий къару къезытыр, и лъэр щIэзыгъэкIыр, гъащIэр щIэщыгъуэ къыщызыщIыр? И бынхэрщ, ахэр цIыху хуэдэ цIыхуу къызэрыхъуарщ, абыхэм къащIэтаджэ щIэблэрщ:
— Ди адэ мыгъуэм «сабий макъ къызыщIэмыIукI унагъуэр унагъуэ хъурэ сытми» жиIэу щытащ. Ди быным къащIэхъуэжахэрщ дэ иджыпсту гъащIэуи гуфIэгъуэуи диIэр. Махуэшхуэхэм хуагъазэу е илъэсыщIэм ирырагъэхьэлIэу, ахэр ди унэ къыщыщызэхуэсыжым деж, сытым хуэдэу гухэхъуэгъуэ ин къыдатрэ а сабийхэм. Ар псалъэкIэ къыпхуэмыIуэтэным хуэдизщ.
И адэм и щапхъэр и гъуазэу, фIы щIэным и гур, и псэр хузэIухауэ, пцIыIуэпцIышэр, Iужажэр кIэуфIыцIу и бийуэ къогъуэгурыкIуэ иджыблагъэ, шыщхьэуIум и 2-м, зи ныбжьыр илъэс 75-рэ ирикъуа къуажэдэс фермерыр — ФиIэпщэ Залымджэрий. И насыпщ апхуэдэ цIыхум. И насыпщ езыри, и бынхэри, къыдалъхуахэри щIэукIытэн лъэбакъуэ пхэнж зэримычам, адыгагъэр, цIыхугъэр IэщIыб имыщIу, хузэфIэкIымкIэ цIыхум сэбэп яхуэхъуу, и щIакхъуэ Iыхьэр хьэлэлу къилэжьыжу, и гъащIэ гъуэгуанэр лIы хуэдэлIу, уехъуэпсэн хуэдэу зэрырихьэкIым къыхэкIыу.
МЫЗ Ахьмэд.
