Жэпуэгъуэм и 5-р ЕгъэджакIуэм и дунейпсо махуэщ
ЩIэблэм я гъуэгугъэлъагъуэхэр
Хабзэ хъуащи, жэпуэгъуэм и 5-м ди къэралым щагъэлъапIэ ЕгъэджакIуэм и махуэр. Ар ди махуэгъэпсым япэ дыдэу къыщыхэгъэбелджылыкIа щыхъуар 1965 гъэрщ. ИужькIэ, 1966 гъэм, ЮНЕСКО-м унафэ къищтащ абы дунейпсо мыхьэнэ иIапхъэу. УФ-м и Президентым 1994 гъэм къыдигъэкIа Указым ипкъ иткIэ, ЕгъэджакIуэм и махуэр догъэлъапIэ.
Махуэшхуэр щаIэтыр школхэм я закъуэкъым, атIэ гулъытэ щыхуащI курыт щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ щызрагъэгъуэтхэми еджапIэ нэхъыщхьэхэми. Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм зиужьыным, щIэныгъэрэ гъэсэныгъэрэ зыбгъэдэлъ щIэблэ хэкум къитэджэным, ныбжьыщIэхэр гъащIэм гъуэгу захуэ щытегъэувэным зи зэфIэкIрэ акъылрэ езыхьэлIэ дэтхэнэми яхуэгъэзащ ЕгъэджакIуэм и махуэр.
Шэч хэмылъу, «егъэджакIуэ» псалъэр куэдым ди дежкIэ лъапIэщ, абы и макъхэм къызэщIаубыдэ ди сабиигъуэмрэ щIалэгъуэмрэ, щIэныгъэм щытча япэ лъэбакъуэхэр, дэр-дэру дыкъызэджэфа япэ псалъэмрэ ттхыфа япэ хьэрфхэмрэ, школ гъащIэм щызыIэрыдгъэхьа ди япэ текIуэныгъэхэр, ехъулIэныгъэхэр. ЕгъэджакIуэр щIэблэм я гъуэгугъэлъагъуэщ, цIыхупсэм и «гъукIэщ», аращ щIэныгъэм, зыужьыныгъэм, творчествэм я лъагъуэм япэу дытезышэу илъэс бжыгъэкIэ дызыунэтIыр, Iейм дыблишрэ фIым дыхуишэу. Зи гумрэ зи псэмрэ ящыщ Iыхьэ и гъэсэным хэзылъхьэ а цIыху щыпкъэрщ сабийр гъащIэм, дунейм и зэхэлъыкIэм щыгъуазэ япэу хуэзыщIыр, ныбжьэгъугъэм, пэжыгъэм, лъагъуныгъэм я лъапIагъыр къыгурызыгъаIуэр. ЕгъэджакIуэныр — ар сабийхэм яхуэгъэпса лъагъуныгъэшхуэрэ щIэныгъэ куукIэ гъэнщIа зэчийщ. Аращ егъэджакIуэ IэщIагъэм дуней псом гулъытэ хэха щIыщыхуащIыр.
Ди республикэм щылажьэ егъэджакIуэхэм я бжыгъэр мин 11-м щIегъу, абыхэм ящыщу процент 80-м щIэныгъэ нэхъыщхьэ, мини 7-м категорие нэхъыщхьэ яIэщ, 200-м нэблагъэм «ЩIыхь зиIэ егъэджакIуэ», 600-м «Курыт щIэныгъэ егъэгъуэтыным щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэхэр зэрахьэ, 40-м медалхэмрэ орденхэмрэ хуагъэфэщащ, 50-м щIигъур щIэныгъэ зэхуэмыдэхэм я кандидатщ. ДиIэщ дызэрыгушхуэ цIыхубэ егъэджакIуэхэри.
ЕгъэджакIуэ псоми дохъуэхъу я махуэшхуэр угъурлы яхуэхъуну, ар IуэхугъуэщIэхэмрэ жэрдэмыщIэхэмрэ лъэр хущIэзыгъэкIыу къахущIэкIыну. Къэралми жылагъуэми егъэджакIуэхэм хуащI пщIэм, гулъытэм адэкIи хрырехъуэ. Ахэр яхуэфащэ дыдэщ зи псэ хуабагъыр щIэблэм езыт а цIыху щыпкъэхэм.
ЖЫЛАСЭ Маритэ,
«Адыгэ псалъэ» газетым
егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и къудамэм и унафэщI.
Абы дегъэпIейтей
Адыгэбзэм едгъэшэч бэлыхьхэр,е Адыгэбзэмрэ адыгэ анэмрэ
Къалэм Іэпхъуа ди къуажэгъу унагъуэм, адэжь лъапсэри хэдгъэкІуэдэжынкъым, жаІэри, зэманым екІу унэ щаухуат. Гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуэм къэкІуэжурэ хадэм илэжьыхьхэрт, унэр зэрахьэрт. Апхуэдэу щыщыткІэ, зэрыІэбэн Іэмэпсымэ, къагъэсэбэпыну хьэпшыпхэр къашэри къыщІалъхьащ, хадэм зэрелэжьынухэр кърагъэуващ. КІэщІу жыпІэмэ, адыгэ унагъуэм псэуныгъэм теухуауэ зыхуеину псомкІи лъапсэр къызэрагъэпэщат. Куэдрэ щыгуфІыкІыну къахуихуакъым, зэхадыгъуэу щІадзэри. Зэм унащхьэр къаунэщІащ: ухуэныгъэм къыдэхуа пхъэхэр, абджхэр, къэнжалхэр щІахащ. КъыкІэлъыкІуэри зи щхьэгъубжэ дэпщыфа пэшхэр яхъунщІащ. Къытрагъазэри жыгым хущхъуэ зэрытраутхэу шэрхъкІэ кърашэкІ Іэмэпсымэр яхьащ. Апхуэдэурэ сэбэп хъун ямыгъуэтыжыху унагъуэм кІэрыкІахэкъым ІэбжьанэфІейхэр. Унэр иджыри зэфІэтщи, мыр ямыщэмэ, лъэлъэжынущ, жаІэри, и унафэр хамэхэм ящІ. Зы зэман ящэжынуи къыщІэкІынщ, зэрыпсэун Іэмал лъапсэм къыщрамынакІэ, щІэрыщІэу къаугъуеижми, иращІэнур гурыІуэгъуэ щыхъуакІэ.
А лъапсэм и къекІуэкІыкІам изогъэщхь си анэдэлъхубзэ адыгэбзэм — адыгэм и лъапсэм — и Іуэхур. Ар зэригъэпэщат лъэпкъ лъэрызехьэм, лъэпкъ лъэщым. А бзэмкІэ зэфІигъэуват лъэпкъыу щыІэм яфІэтелъыджэу щапхъэ зытрах хабзэ дахэр. А бзэмрэ хабзэмрэт адыгэ цІыхур зыщІэдэхыкІыр, хэткІи гурыхь зыщІыр.
Бзэр зэрылъэпкъыу яІурылъами, абы и къежьапІэри, и хъумакІуэри, и гъэкІуэтакІуэри адыгэ цІыхубзырат. Анэр. Адыгэ анэр. Сабийм гъащІэ езыт, жьэгур зымыгъэужьых, хабзэр зыхъумэ анэрат адыгэбзэм и ІэфІыр быным зыхезыгъащІэр, нэхъыжьми нэхъыщІэми зэрепсэлъэнум хуэзыгъасэр. ЕкІумрэ емыкІумрэ, жыІэкІэ дахэмрэ къемызэгъ псэлъэкІэмрэ къагурызыгъаІуэр. Нэсауэ гъэса цIыху къагъэхъурт сабийм зи нэІэ темыкІ адыгэ анэхэм. Адыгэ дуней дахэ, адыгэ лъапсэ быдэ къагъэщIыфырт абыхэм. А лъапсэм къихъуам мыадыгэну игу къэкIынутэкъым, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ адыгэлъ щIэту дунейм къытехьат, анэ быдзышэм и гъусэу адыгэ хабзэр пкърыхьат, и анэбзэм анэм хуиIэ щытыкIэр ирихьэлIэрт. Адыгэ анэм къызэригъэпэщ дунейт ар. Къызэригъэпэщырти икIи ихъумэжырт.
Быным адыгэбзэ имыщІэми хъуну япэ дыдэ адыгэ анэм игу къыщыкІар Совет властыр уву зиужьа нэужьщ. Къэралым лъэпкъыу исыр зэкъуэшу, зы совет цIыхубэ хъун хуей гупсысэр унафэщIхэм къагъэщIат. Лъэпкъышхуэр нэхъыжьт, лъэпкъ мащIэхэр нэхъыщIэти, адыгэр игъащIэми нэхъыжьым зэрыхуэжыIэдаIуэм и зэран мыбдежым къыщекIащ. Адыгэ цIыхубзри унэгуащэным пыкIыу, цIыхухъуи цIыхубзи я хуитыныгъэр зэхуэдэ хъуати, лэжьыгъэ IэнатIэ ирихьэкIын хуейт. Абы щыгъуэщ адыгэ лъапсэм япэ дыгъуакІуэр къыщеІэбар.
«Республикэ пщыкIутхури зэшыпхъущ» жыхуиIэ псалъэ дахэм и щIыбагъ къыдэтт ди къэкIуэнум и сурэтыджэр, а сурэтыр итхырт адыгэлъыр (дэтхэнэ лъэпкъ мащIэми ейм хуэдэу) мащIэ-мащIэурэ щIэзыфыкI лъэпкъ политикэм, ауэ дэ кIуэтэху нэхъ «къыдгурыIуэрт» анэдэлъхубзэм нэхърэ урысыбзэм нэхъ фейдэ къызэрыпытхынур.
ЩІэныгъэ зригъэгъуэту къу-лыкъу тІэкІуи къыІэрыхьэн папщІэ, урысыбзэр Іэмалыншэу, абы зыри хэзымыщІыхь адыгэбзэр ІэщІыб хъуми ущІригузэвэнышхуэ щымыІэу къыкъуэкIа гупсысэр къипхъуэтащ адыгэ анэ гумащІэм, лъэпкъхъумэм. Быным хуиІэ лъагъуныгъэм иригъэхъуэпсащ а быныр хэІэтыкІа гуэр хъуным. А хъуапсэм къигъэщІащ анэдэлъхубзэм псэхэх хуэхъуа гупсысэр: гъащІэм ущыпэрытынымкІэ адыгэбзэр зыкІи сэбэп хъуркъым. Ебгъэлеймэ, адыгэм адыгэбзэр щыгъупщэжауэ, урысыбзэр зэтрищыпыкІыу ищІэмэ, апхуэдэм нэхъ нэ лейкІэ еплъу, ар зы щхьэкІэ нэхъ лъагэ хъуауэ къалъытэрэ апхуэдэхэм щехъуапсэ зэмант ар. Къулыкъу зыІыгъхэм е къыІэрыхьэну щІэхъуэпсхэм урыс бзылъхугъэхэр щхьэгъусэ ящІырт. АбыкІэ иджыри зэ щыхьэт техъуэжырт лъэпкъышхуэм я къуэшыгъэр зэрафІэІэфІым, абы зэрыхуэпэжым, дзыхь къызэралэжьым. Урысым малъхъэ яхуэхъуа адыгэлIым е урыс нысэ хъуа адыгэ цIыхубзым лэжьыгъэм щыдэкIуэтеину Iэмал нэхъ ягъуэтыр пэжт. Апхуэдэу дыгъум етIуанэу къытригъэзат.
ЕджапІэм я Іуэхури гъащІэм щытепщэ гупсысэхэм ещхьурэ къызэгъэпэща хъурти, предмету хъуар анэдэлъхубзэмкІэ яджу екІуэкІыурэ, апхуэдэ еджэкІэр пэщІэдзэ классхэм къыщынэри, курыт, нэхъыщхьэ классхэр урысыбзэм хуэкІуащ. Мыбдежым адыгэ лъапсэм къедыгъуэр ещанэу къеIэбауэ арат.
АбыкІэ зэфІэкІакъым. Илъэсхэр кІуэурэ, япэ дыдэ еджапІэм къекІуалІэ адыгэ сабийм занщІэу урысыбзэкІэ еджэн щІидзэн хуейуэ унафэ къыдэкІащ. ЯфІэфІат ар адэ-анэхэм, хьэмэрэ мыарэзахэт? Дауэ щымытами, а унафэм тетащ егъэджэныгъэ лэжьыгъэр. ИкІи къытенащ. Мис мыбы щыгъуэ зыхыумыщIэнкIэ Iэмал имыIэу къеIат лъэпкъым дыгъур, ауэ фIэкIуэдым нэхърэ къигъуэтыр нэхъыфIут зэрыгупсысэн хуейри, аргуэру лъэхъэнэм зыдригъэкIуащ.
Ар унафэу щыІэм я нэхъыфІыр пэжмэ, дэнэ къыздикІар 80 — 90 гъэхэм лъэпкъым къихьыжа шэчыр? Нэхъ жыжьэ плъэхэр гупсысэжат: ди сабийм я зыужьыным зэран дыхуэмыхъуауэ пIэрэ зыри зыхамыщIыкI бзэмкIэ еджэныгъэм хыхьэн хуей зэрытщIамкIэ? ДыкъыщыфIыкIыжу зыри зыхамыщIыкI инджылызыбзэр ямыщIэ урысыбзэмкIэ къащIэн хуейуэ зэредубыдылIэмкIэ? Абы теухуауэ адэ-анэхэр зэхуашэсурэ щечэнджэщым, адыгэ анэхэм я нэхъыбэм урысыбзэкIэ еджэным фIэкIа нэгъуэщI узыхэдэн щымыIэу къагъэуват. Арами, Iуэхур къезыхьэжьахэм я псалъэр пхрыкIри, къуажэ еджапIэхэр трагъэуват пэщIэдзэ классхэр адыгэбзэкIэ еджэным. Куэд ихьакъым а гъэунэхуныгъэми: къыщIидзыр мыхъуу жаIэри, зэтракъутэжащ. Сытыт щIэмыхъуар? Абы иIэр зы жэуапкъым, ауэ быным лъэпкъыбзэр IурылъынымкIэ адыгэ анэм ихь жэуапыращ дызытепсэлъыхьри, къыхэдгъэщынщ: икIи адыгэ анэрэ икIи адыгэ егъэджакIуэу сабийм яхэтхэм езыхэми апхуэдэ гупсысэкIэт яIэр: япэ классым щыщIэдзауэ урысыбзэкIэ емыджэмэ, етхуанэ классым къыпхуегъэщтэжынукъым. Абы пэбгъэув хъунущ упщIэ: а урысыбзэмкIэ еджауэ етхуанэ классым къэкIуа сабийхэм къащта урысыбзэр?
Сэ зыхуезгъаджэр урысыбзэщи, жысIэмкIэ жэуап схьыжыну сыхьэзыру, жызоIэ: къащтэркъым. КъахэкIынщ класс къэс сабиищ-плIы, ауэ ари къащыхэмыкI къохъу. ТхьэмыщкIагъэр абдежми къыщыувыIэркъым. Сабийм къыгурымыIуэ бзэмкIэ иджа предметхэмкIэ щIэныгъэ игъуэтыркъыми, урысыбзэм ирипсэлъэфрэ зэджэр къыгурыIуэу щыхъуами, къиджым тегъэщIапIэ хуэхъун лъабжьэ имыгъуэтауэ, имыIэу ирохьэлIэ. Псы Iуфэм къытелъадэ псым пшахъуэм къытена лъакъуампIэр джафэу зэрырилъэсэхыжым хуэдэу, къиджыр мэкIуэдыж. Сабийр къемыхъулIэм куэдрэ пэщIэтыфыркъым. Аращ сытым щыгъуи классхэм еджэу щIэсым нэхърэ емыджэу щIэсыр щIэнэхъыбэр. АбыкIэ езы сабийхэракъым къуаншэр, я унафэр акъыл хэлъу зымыщIа балигъхэращ. Ауэ хэкIуадэр зи къэкIуэныр зэрыхъуфыну щытам хуэдэ мыхъуу, нэхъыкIэ хъу ди бынхэращ. НэхъыфIкIэ и сабийм хуэхъуапсэ адэ-анэмрэ егъэджэныгъэ IэнатIэмрэ адыгэ щIэблэм и гъащIэм фIыуэ зэран хохъухь. ЕджакIуэхэм щIэныгъэ щIамыIэм и щхьэусыгъуэр къыщалъыхъуэкIэ, зэи къыхэщыркъым пэщIэдзэ классхэм анэдэлъхубзэкIэ зэремыджам къигъэхъуа а хэщIыныгъэр.
Лъэныкъуэ едгъэзынщ дэри а зи цIэ кърамыIуэри, езы адыгэбзэ дерсхэмкIэ зыдгъэзэнщ. Адыгэбзэмрэ адыгэ литературэмрэщ адыгэ сабийр зыщыщ лъэпкъыр ищIэжу, а лъэпкъым къыдэгъуэгурыкIуэ гупсысэкIэм, щыIэкIэм техуэу, зэгъэзахуэ бгъэдэлъу зыгъасэр. УрысыбзэмкIи инджылызыбзэмкIи щIэныгъэ куу игъуэтауэ тщIынщи, адыгэ сабийр зэи урыси инджылызи хъунукъым, а лъэпкъитIри абы езыхэм ящыщ гуэр хуэдэу къеплъынукъым. НэгъуэщI хэIэбапIэ а Iуэхум иIэкъым, адыгэу къэнэжын фIэкIа. Къэдгъэнэжрэ? Еттрэ апхуэдэ Iэмал? Сыт адыгэбзэ дерсхэм я щхьэ кърикIуэр?
Къэралым егъэджэныгъэм и пщалъэщIэ къищтамкIэ, анэдэлъхубзэмрэ литературэмрэ класс къэс хухихыр сыхьэтищщ. Абы зыри хэIэбэфынукъым, сыхьэтищым тетынущ. УзыхэIэбэни хъурэ? ЕджапIэм зэрыхуейуэ зэригъэзэхуэну зы сыхьэт бжыгъэ мащIэ гуэр яIэщи, хуитщ зэрыхуейуэ предметхэм ятригуэшэну. Абы щыщ адыгэбзэм лъагъэсынуми лъамыгъэсынуми зэлъытар еджапIэ унафэщIхэм я Iуэху бгъэдыхьэкIэращ. КъахокI зы сыхьэтыр лъызыгъэси. Ауэ куэд яхэтщ лъагъэсын къэгъэнауэ, а къэралым кърит сыхьэтищри къытрахыу урысыбзэмрэ есэпымрэ езытын. Апхуэдэм щIэхъуэпс унафэщIхэм адыгэ гупсыси урыс гупсыси яIэкъым, яIэр ЕГЭ гупсысэщ. Сытри ящIэнущ еджапIэр къэзыуххэр къэпщытэныгъэхэм пэлъэщыным щхьэкIэ. Ари зэпхыжар сабийхэм хуаIэ лъагъуныгъэр аракъым, атIэ къэпщытэныгъэхэм пэмылъэща къахэкIмэ, я къулыкъум пыкIынкIэ зэрыхъунурщ е псалъэмакъ пхъашэ къызэрыращIылIэнуращ. Адыгэбзэм зэретхьэкъу сыхьэтымкIэ я щхьэ Iуэхущ зэрахуэжыр, щIэблэ Iуэхукъым. Аращи, адыгэ лъапсэм щызеуэ дыгъуакIуэхэм яхыубжэ хъунущ «адыгэбзэм зы сыхьэт къыкIэрытчащэрэт», жаIэу ещакIуэ еджапIэ унафэщIхэр. КъыжытIэнщи, иджыпсту еджапIэхэм нэхъыбэу унафэ щызыщIыр цIыхубзхэращ. Абыхэм я нэхъыбэри адыгэщ, адыгэ анэщ.
ФГОС-м и къарур зэкIэ здынэсар еханэ классыращ. Ебланэм щыщIэдзауэ епщыкIузанэм нэсыху япэрей пщалъэм тетщи, абы ипкъ иткIэ адыгэбзэм и сыхьэт бжыгъэр зэрыхъун хуейр бзаджэу къапщ: сыхьэтитхум нэсыху. СыхьэтитIри сыхьэтищри мыхъуну абы къикIыркъым. Тхум щынагъэси къохъу, адыгэгурэ адыгэпсэрэ яIэу, сабийм адыгэбзэр фIыуэ ищIэным къишэ фIыгъуэр къызыгурыIуэ унафэщI щаIэм деж. ПщIым зы къахэкIыну пIэрэ апхуэдэу? ФIэщхъугъуейщ.
ГъащIэм къызэригъэлъагъуэмкIэ, къулыкъум лъэпкъ нэщэнэ иIэкъым. Ар къулыкъущ, лъэпкъми къупщхьэми я щхьэжкIэ къыщыIэщ.
Мы гъэ еджэгъуэщIэм щIэпхъаджэшхуэ къэхъуащ. «Сыхьэтитхум нэс» жыхуиIэм щыщу 10 — 11-нэ классхэм къалъысыр сыхьэтищт. СыхьэтитIыр ирамытыну хуимыту къэралым къигъэувырт, абы еджапIэр зыхуит сыхьэт бжыгъэм щыщу зы сыхьэт щIагъужу, хабзэ хъуауэ къекIуэкIырт. ЕджапIэхэм я Iуэхур зезыгъакIуэ советкIэ зэджэ унафэщI гупыр зэхуэсри, (куэдрэ гупсысами мащIэрэ гупсысами, Тхьэм ещIэ) къагупсысар анэдэлъхубзэм зэредыгъуэн Iэмалщ: Зыуэ щыт къэрал къэпщытэныгъэм анэдэлъхубзэр щыхимыубыдэкIэ, абы лейуэ а сыхьэтри щIыщIыдгъун щыIэкъым, зэтын хуейр урысыбзэр, есэпыр, тхыдэр, обществознаниерщ. А зы сыхьэтыр адыгэбзэмрэ адыгэ литературэмрэ я дежкIэ (предметитIым!) тIум ещанэ къудейуэ зэрыщытым, ар къызытрачым хэщIыныгъэу игъуэтым егупсысын а советым хагъэхьахэм къахэкIакъым. Ди сабийхэм я сэбэп зыхэлъ унафэ бэлыхь ящIауэ къалъытэу зэбгрыкIыжащ. Аргуэрыжьщи, къыхэщащ лъэпкъымкIэ гууз-лыуз зиIэ унафэщIхэр, сабийхэр адыгэ дунейм хэшэным мыхьэнэуэ иIэр зыхуэдизыр къызыгурыIуэхэр. Апхуэдэхэм къызэтранащ сыхьэтищыр.
Адыгэбзэм едгъэшэч бэлыхьхэр куэд мэхъу. Лъэпкъыр, анэхэм къакIэлъыкIуэу, зыщыгугъыну иIэр егъэджакIуэхэращ. Сыхьэт бжыгъэр мащIэми, егъэджэкIэм и Iэмалхэр къэзгъэсэбэпынщи, урысыбзэми инджылызыбзэми къыкIэрызмыгъэхуу адыгэбзэр езгъэджынщ, жызыIэ егъэджакIуэ ерыщхэр ди куэду пIэрэ? «Сабий мыгъ ягъашхэркъым», — жыхуиIэращ. Егъэджэныгъэм къыщагъэсэбэп Iэмэпсымэхэр къыхузэрагъэпэщыну езы егъэджакIуэр мылъаIуэмэ, тримыгъэчыныхьмэ, зэрыжытIэххэщи, еджапIэ унафэщIыр щIэгузэвэнур нэгъуэщI предметхэрщ, пэш щхьэхуэ зыхуищIынури езыр зытешыныхь предметхэрщ. УнафэщIри адэ-анэри зыфIэлIыкIыр гурэ псэкIэ лажьэрщ, зи лэжьыгъэм хэзыщIыкIырщ. Хуримыкъу сыхьэт бжыгъэм, хуемыджэ сабийм, улахуэ мащIэм зэпымычу иритхьэусыхэ егъэджакIуэм губгъэн нэхърэ нэхъыщхьэ къихьынукъым. Адыгэбзэ езыгъэджхэм ящыщу куэдым я гур ехуэхар, я пкъыр щIэлIар пэжщ.
Псалъэмакъыр есшэлIэжынут адыгэ анэм. Хэкури Хабзэри зыхъумэхэр анэращ зыгъасэр. Быныр зэрыпсэлъэну бзэр Iурызылъхьэр анэрщ. АдыгэбзэкIэ зекIуэ адыгэ хабзэр щIэблэм дуней тетыкIэ хуэзыщIыфынур анэращ. Анэращ зэлъытар быныр лъэпкъ цIыху хъунуми абы и дежкIэ хамэу къэтэджынуми. Иджыпсту ди сабийхэм куэд яхэтщ, адыгэм бжыгъэкIэ тщыщу, ауэ адыгэкIэ ирамыгъэщIауэ. Анэ хъуахэм я нэгу щIэтын хуейщ зи бзэ къыIурызылъхьа я анэм и сурэтыр. Езым и анэм къритар и быным иритыжын хуейкъэ? Арыншауэ лъэпкъыу дыщыIэфынукъым. Лъэпкъыу дыщыIэныр елъытащ адыгэ унэм щыIу бзэмрэ еджапIэм а бзэм щиIэ пщIэмрэ. Быным анэбзэр ирагъэщIауэ еджапIэм щIагъэтIысхьэрэ, адыгэбзэм ират сыхьэт бжыгъэр яфIэмащIэу адыгэ анэхэр къэувмэ, лъэпкъым зыкъищIэжауэ, зилъытэжауэ, зиужьыжу аращ. Армырамэ… зи кIуэдыжыгъуэр къэсауэ дылъэпкъщ.
ЗэкIэ адыгэ анэхэм ящыщ куэдым ящIэр нэгъуэщIщ: лъэIу тхылъ ятх я сабийхэр зи анэдэлъхубзэ зымыщIэ гупым хагъэхьэну. Хьэлэмэтщ абыхэм ящIэт адыгэлъыр къызэрымылажьэр, лъэпкъым къыдэгъуэгурыкIуэ укIытэр къазэрытемыкIуэр.
ХЬЭЦIЫКIУ Рае,
егъэджакIуэ.
Урыху къуажэ.
Хэкупсэ гъэсэныгъэ
«ДощIэж, дропагэ»
«Урысейпсо дзэ-тхыдэ зэгухьэныгъэ» жылагъуэ IуэхущIапIэм къыхилъхьа федеральнэ проектым ипкъ иткIэ республикэм и курыт школ зыбжанэм иджыблагъэ къыщызэIуахащ Хэку зауэшхуэм и лIыхъужьхэм я фэеплъ пхъэбгъухэр. «ДощIэж, дропагэ» къыхуеджэныгъэм щIэт, а Iуэхугъуэхэм яхуэгъэпса зэхыхьэхэр щекIуэкIащ а еджапIэхэм. Школхэм я егъэджакIуэхэмрэ еджакIуэ цIыкIухэмрэ нэмыщI, зэхуэсхэм кърихьэлIащ ЛIыхъужь цIэрыIуэм и Iыхьлыхэмрэ благъэхэмрэ, район, къуажэ администрацэхэм я лIыкIуэхэр, жылэхэм я нэхъыжьыфIхэр.
Шэджэм районым хиубыдэ Лашынкъей къуажэм дэт курыт школ №1-м къыщызэIуахащ Совет Союзым и ЛIыхъужь Къуэныкъуей Назир и фэеплъ пхъэбгъу. И кхъухьлъатэмкIэ бийм яхэуэну 246-рэ уэгум зызыIэта, зауэлI гупым я гъусэу бийм и кхъухьлъатэу 8, езым и закъуэ 15 къезыудыха Къуэныкъуейм и фэеплъу школ пщIантIэм дэтым деж щекIуэкIащ пэкIур. ЛIыхъужьым и гъащIэм, Хэку зауэшхуэм къыщигъэлъэгъуа хахуагъэм теухуауэ цIыху зыбжанэ къыщыпсэлъащ зэхуэсым. Апхуэдэу ныбжьыщIэхэр къеджащ зауэмрэ лIыхъужьыгъэмрэ, гъащIэмрэ мамырыгъэм-рэ ятеухуа усэхэм, щыжаIащ хэкупсэ уэрэдхэр. А псоми я кIэухыу макъамэм щIэту къызэIуахащ Къуэныкъуей Назир и фэеплъ пхъэбгъур.
Апхуэдэу Iэтауэ щекIуэкIащ Яныкъуей жылэм дэт курыт школым къыщызэрагъэпэща пэкIури. Ар теухуат Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхухэм ящыщу япэу Совет Союзым и ЛIыхъужь цIэр зыфIаща Байсултанов Алим и фэеплъ пхъэбгъу еджапIэм къызэрыщызэIуахам. 277-рэ уэгум зызыIэта зауэлIыр хэтащ уафэгум щекIуэкIа зэхэуэ 45-м. А зэпэщIэувэныгъэхэм хэту Алим къриудыхащ кхъухьлъати 7, щIылъэм къыщигъэуащ 2. Фин заливым и щхьэщыгум 1943 гъэм и бжьыхьэм щекIуэкIа апхуэдэ зэзауэхэм ящыщ зым хэту Байсултановым къытехуащ бийм къиутIыпща шэр, абдежми и псэр щитащ. ЛIыхъужьым и зауэ гъуэгуанэм хэта апхуэдэ Iуэхугъуэхэр ягу къагъэкIыжащ зэхуэсым кърихьэлIахэм. Абы и фэеплъ пхъэбгъур Iэгуауэшхуэм щIэту къызэIуахащ.
Аруан районым хыхьэ Псыгуэнсу къажэм дэт курыт школ №1-м и пщIантIэм щекIуэкIа зэхьыхьэр хуэгъэпсауэ щытащ Совет Союзым и ЛIыхъужь Яхэгуауэ Михаил фэеплъ къыхузэIухыным. Ди дзэхэр Днепр псым щызэпрысыкIым, бийм и шэ лъалъэм щIэту связист Яхэгуауэм куэдрэ зэпищIэжыфащ зэпауда кIапсэхэр, си псэр нэхъыфIщ жимыIэу. Абы и фIыгъэкIэ ди зауэлIхэм къызыхуэтыншэу ягъэзэщIэфащ дзэ унафэщIхэм къыхуагъэув къалэнхэр. КъыкъуэкIа апхуэдэ хахуагъэм щхьэкIэ СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм 1943 гъэм и жэпуэгъуэм къыдигъэкIа Указым ипкъ иткIэ Яхэгуауэ Михаил къыхуагъэфэщауэ щытащ «Совет Союзым и ЛIыхъужь» цIэ лъапIэр, «Вагъуэ Плъыжь» медалымрэ Лениным и орденымрэ щIыгъуу. Адыгэ щIалэр лIыгъэ хэлъу бийм пэщIэтащ зауэр иухыхукIэ. ТекIуэныгъэ Иным ар щыIущIащ Австрием. ПщIэ хуащIу, адыгэ ЛIыхъужьыр хагъэтащ ТекIуэныгъэм и пэкIу ину 1945 гъэм Москва и Ут Плъыжьым щекIуэкIауэ щытам.
ЛIыхъужьхэм къыхузэIуаха пхъэбгъухэм удз гъэгъахэр куэду тралъхьащ, я фэеплъхэм пщIэ хуащIу. Апхуэдэ зэхыхьэхэм, шэч хэмылъу, мыхьэнэшхуэ яIэщ къытщIэхъуэ щIэблэр хэкупсэу гъэсэнымкIэ.
КЪАРДЭН Маритэ.
Шорэ Хьэсин
НэгъуэщI гуэрми дэзмылъагъу
Теубыдэгъуэу уиIэм хуэдэ
НэгъуэщI гуэрми
дэзмылъагъу.
Дэ уи бынхэм дыхуогъадэ,
Утхуохъу адэ, къуэш,
ныбжьэгъу.
Махуэ къэскIэ
уи щIэщыгъуэу
Уи щIэныгъэр
къытхуогуэш.
Ди псэ Iэпэр хуабэу
пIыгъыу
Таурыхъ гъащIэм
дыхыбош.
ЕгъэджакIуэ, пщIэу
пхуэтщIыр
СыткIэ уи псэм нэдгъэсын,
Ди гур щабэ, дахэ уощIыр,
СфIощI щымыIэ
пхуэмыщIэн.
Сынохъуапсэ,
егъэджакIуэ,
Уэщхь сыхъуну
сэ сыхуейщ.
Уи лэжьыгъэр цIыху
и уасэщ,
ЛъапIэщ уи пщIэр
мы дунейм.
Тхьэгъэзит Зубер
Си егъэджакIуэ
Си егъэджакIуэ,
Си егъэджакIуэ,
ГъащIэм и джакIуэ,
ГъащIэм и джакIуэ!
Си гум ихункъым
Гъибл ныбжьым ситу
Япэу уи нитIым
СыщыщIэплъар, —
Уи бын пэлъытэу
УсщыгуфIыкIыу
Гуапэу си щхьэфэм
Iэ щыдэплъар…
Анэдэлъхубзэм
ХуэпщI лъагъуныгъэр
Къысхыумылъхьамэ,
СлъэкIынт сытхэн?
… СщIамэ нэсыну
Уи гум си гуащIэр,
Си гум иусхэм
УицIэрщIэстхэнт!
Школ хъыбархэр
Шынагъуэншагъэм и дерсхэр йокIуэкI
Хабзэ хъуауэ, ди къэралым и курыт школхэм, сабий садхэм илъэс къэс щокIуэкI «НыбжьыщIэхэмрэ абыхэм я адэ-анэхэмрэ папщIэ шынагъуэншагъэм и дерсхэр» фIэщыгъэр зиIэ зэхуэсхэр. Урысейпсо акцэу «ЛъэсырызекIуэ ныбжьыщIэм и школ» къэралпсо сабий жылагъуэ зэгухьэныгъэм къызэригъэпэща а Iуэхугъуэ щхьэпэм мы гъэм хэтащ егъэджакIуэхэри, еджакIуэ цIыкIухэри, абыхэм я адэ-анэхэри. Псори зэгъусэу акцэм къызэщIиубыдащ УФ-м и щIыналъэ 77-м щыщ цIыху мин 370-м щIигъу.
Акцэм и къалэн нэхъыщхьэр гъуэгум тет сабийхэр абы щызекIуэ хабзэхэр зыгъэзащIэ, гъуэгу щэнхабзэ зыхэлъ лъэсырызекIуэу гъэсэнырщ. Iуэхум и мыхьэнэр нэхъ иныж мэхъу, сабийр езыр и закъуэ школым къэкIуэни унэм кIуэжыни хуей хъумэ.
ШколакIуэхэр гъуэгум къыщыхъу транспорт къэхъукъащIэхэм щыхъумэным хуэгъэпсауэ щытащ еджапIэхэм щекIуэкIа «НыбжьыщIэхэмрэ абыхэм я адэ-анэхэмрэ папщIэ шынагъуэншагъэм и дерсхэри». Ди гуапэ зэрыхъущи, а акцэм жыджэру хэтащ ди республикэм щылажьэ школхэри. Абыхэм ящыщ дэтхэнэми щрагъэкIуэкIащ апхуэдэ зэхуэсхэр, хабзэхъумэ лэжьакIуэхэри, гъуэгу плъырхэри, адэ-анэхэри я хьэщIэу. А псори зытет дэфтэрхэр, къызэрыщ сурэтхэр акцэм и къызэгъэпэщакIуэхэм ИнтернеткIэ хуагъэхьащ.
Иджыблагъэ къапщытэжащ Iуэхугъуэм кърикIуахэр. Абыхэм къызэрагъэлъэгъуамкIэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщу дерс нэхъыфIхэр ирагъэкIуэкIауэ къалъытащ Прохладнэ районым хыхьэ Пролетарскэ къуажэм дэт курыт школым и егъэджакIуэ Ульяновэ Ольгэ, Шэджэм районым хыхьэ Лашынкъей жылэм дэт курыт школ №2-м биологиемрэ химиемрэ щезыгъэдж Тхьэзэплъыж ФатIимэрэ абы и гъэсэнхэмрэ. Абыхэм къыхуагъэфэщащ акцэм и жэрдэмщIакIуэ «ЛъэсырызекIуэ ныбжьыщIэм и школ» къэралпсо сабий жылагъуэ зэгухьэныгъэм къыбгъэдэкI щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр.
Урысейпсо Iуэхум жыджэру хэтахэм, абы пашэ щыхъуахэм дохъуэхъу гъэ еджэгъуэр узыншэу, бэIутIэIуншэу ирахьэкIыну.
ТАМБИЙ Линэ.
