Дэнэ Хэкум узышэж гъуэгур къыщежьэр?
Шэрджэс… мы псалъэм гуэхыпIэ имыIэу епхащ лIыгъэр, хахуагъэр, дахагъэр, адыгагъэр. А фIагъхэмкIэщ Шэрджэс щIыналъэм щыпсэухэр дэнэкIи къызэрыщацIыхуу щытар. Жэнэт щIыпIэу къалъытэм къэралыгъуэ куэди къещат, арщхьэкIэ адыгэм и Хэкур зыми къригъэзэуакъым. МафIэ гъуэжькуийуэ Урыс-Кавказ зауэр къыкъуэуа и ужькIи, абы илъэси 101-кIэ ихъумащ и лъахэр. Шэрджэсыр Урысей пащтыхьыгъуэм къыщизэум, лъэпкъыр и щIыналъэм иригъэкIащ. Уэсмэн къэралыгъуэр увыIэпIэ зыхуэхъуа адыгэхэм я фIэщ хъуртэкъым зэман кIэщIым къамыгъэзэжыну. Илъэс IэджэкIэ я нэпс мыгъущу къыщалъхуа я щIыпIэмкIэ къэплъащ адыгэхэр. Ауэ хейм гъуэгу егъуэт, жыхуаIэрщи, я бзэ, я хабзэ зыхъума ди лъэпкъэгъухэм къагъэзэж нобэ. Аращ, къэзыгъэзэжхэрщ, Адыгейм щыщ щIалэ Нэгъаплъэ Аскэрбий и «Черкесия. Возвращение» фильмыр зытриухуари. Абы и сценарийр Гъубжокъуэ Марат итхащ, режиссерыр Даур Хъусенщ, макъамэр ЛIыбзу Аслъэн щIигъэуващ.
Фильмым къыщыгъэлъэгъуащ XIX лIэщIыгъуэм и 60 гъэхэм адыгэр и щIыналъэм зэрырашам и теплъэгъуэхэр. Хэкур щабгына япэ махуэхэм къыщыщIэдзауэ, адыгэхэм я лъахэр зрагъэгъуэтыжын мурадыр зэи яIэщIэхуакъым. Ауэ а гухэлъыр Уэсмэн пащтыхьыгъуэм къабыл хуэщIынутэкъым — абы къыхэхъуат хахуагъэ зыхэлъ, лэжьыгъэм хуэIэижь цIыху мини 100-хэр. Урысейрщи, хуэныкъуэтэкъым абыхэм. Хэхэс адыгэхэм я лъэIухэр зэхахыртэкъым е зэхахыну хуейтэкъым. Александр II и зы унафэр арат зытеу- хуар: «Iуэхум къэгъэзэжын къыхэкIын хуейкъым», — щIигъэбыдыхьат абы и псалъэр.
Апхуэдэу зэманым лIэщIыгъуэщIэ къигъэунэхуащ, Шэрджэс щIыналъэр зыбгъэдэмылъыж адыгэми и тхыдэщIэм къыпибжыкIыу хуежьащ…
ЩIэблитI къащIэхъуа иужькIэщ Тыркур псэупIэ зыхуэхъуа адыгэхэм зэрымыкIуэдар я Хэкум кърагъэщIэну Iэмал щагъуэтар. Кавказым икIахэм абы щыгъуэм къызэрагъэпэщат Зэкъуэтыныгъэмрэ зэдэIэпыкъунымкIэ адыгэхэм я зэгухьэныгъэ, ауэ, я щIыналъэ къэкIуэжын папщIэ, абыхэм иджыри щIэгъэкъуэн яIэтэкъым. ЩIыналъэ ирагъэбгынам здраха сыт хуэдэ хьэпшыпри хэхэсхэм дежкIэ дыщэм нэхърэ нэхъ лъапIэт.
«Дыщымыпсэуми, дыщрелIэ» — я адэжьхэм я жыIэр зыгъэзэщIэфауэ щыта ЛIэужь Фахъри Къэбэрдейм куэдрэ ягу къыщагъэкIыж. Ефэнды Джылахъстэн фильмым щыжеIэ: «ПсэкIэ спэгъунэгъу хъуат Фахъри. ЦIыху хьэлэмэтт. ЗгъэщIагъуэрт абы щыгъуэм ди лъэпкъэгъухэр ерыщу ХэкумкIэ къэкIуэжыну къызэреIэр, икIи сригушхуэрт. Фахъри къыгурыIуагъэнт куэдрэ зэрымыпсэужынур, абы къыхэкIкIи зы дэфтэри имыIыгъыу Москва къэлъэтат. Республикэ сымаджэщым щIагъэгъуалъхьэри, махуитIрэ жэщитIрэ фIэкI мыпсэужу абы и псэр хэкIащ…».
Илъэсхэр кIуэрт, хуэмури Хэкум «халъхьа» гъущIыбжэр къызэIуахыж хъуащ. ЦIыхухэр къэкIуэжырт. Хэти и закъуэт, хэти унагъуэт. Ахэр хьэзырт иджыри къэс зыщыщIа я адэжь щIыналъэм лъабжьэфI щагъэтIылъыну.
«ХьэщIапIэ къакIуэми къагъэзэжыпэми зи щIыналъэ къекIуэлIэжхэм сэ сыт щыгъуи яжызоIэ: фи сабийхэр фхъумэнумэ, лъэпкъыр къызэтенэну фыхуеймэ, зы гъуэгущ фиIэр — Хэкурщ», — жеIэ Абеикъуэ Шухьэиб.
Нэгъаплъэ Аскэрбий и фильмыр дэфтэр купщIафIэхэмрэ сурэтхэмкIэ гъэнщIащ, апхуэдэуи адыгэ Iуэхум теухуауэ къэрал къулыкъущIэхэр, публицист цIэрыIуэхэр, къэзыгъэзэжа ди лъэпкъэгъухэр абы къыщигъэпсэлъащ. Фильмыр Иордание, Тырку, Германие, Москва, Санкт-Петербург, Къэбэрдей, Адыгей, нэгъуэщI щIыпIэхэми зэрыщытрахар къэплъытэмэ, ар Iуэхум и пэжыпIэкIэ щIэгъэбыдащ. Абы къинэмыщIауэ, адыгэ щIыналъэхэм зыщыдегъэплъыхь. Апхуэдэщ Мейкъуапэ и уэрамхэр, а къалэм дэт мэжджытыр, нэгъуэщI щIыпIэхэри. Долъагъу урыс пащтыхь Александр ЕтIуанэмрэ шэрджэс лIыкIуэхэмрэ щызэIущIауэ щыта члисэжьым къыхэнэжари.
Нэгъаплъэм дегъэцIыху Германием, Тыркум, Иорданием, нэгъуэщI щIыпIэхэми къикIыжа щIалэщIэхэр. Гуапэ пщохъу ахэр я щэнхабзэр хъумэным зэрыхущIэкъур щыплъагъукIэ.
Фильмым къыщыпсэлъахэм ящыщщ Къэрал зэхущытыкIэхэмкIэ, хамэ щIыпIэ щыпсэу ди хэкуэгъухэм, дунейпсо гуманитар зэпыщIэныгъэхэм я IуэхукIэ щыIэ Федеральнэ IуэхущIапIэм (Россотрудничество) и унафэщI Косачев Константин. Абы жеIэ: «Дэнэ къэрал щы- псэуми, сыт хуэдэ лъэпкъым щыщми, Урысейм и цIыхуу зыкъэзылъытэжым зыкIи дыпэрыуэфынукъым. Шэч къытетхьэркъым адыгэ куэд дыдэ Урысейм имысу хамэ къэралхэм зэрыщыпсэум. Апхуэдэу щIэхъуам и щхьэусыгъуэу къалъытэри илъэси 100-м щIигъукIэ екIуэкIа зауэрщ, абы и Iэужьырщ. И нэхъыбапIэр хэкIуэдат, мыдрейхэм Урысей пащтыхьыгъуэм зригъэгъуэта щIыр ябгынэн хуей хъуат. КъызэрысщыхъумкIэ, лъахэм къэкIуэжыну хуейхэм апхуэдэ Iэмал етыпхъэщ, а Iэмалри къызэдгъэпэщыну ди къалэнщ».
Фильмым еплъахэр. Публицист, тхакIуэ цIэрыIуэ Гордин Яков жеIэ: «Шэрджэсхэм XIX лIэщIыгъуэм къатепсыха гузэвэ-гъуэр къэлъытэнымрэ зи Хэку зыбгынахэм къегъэгъэзэжынымрэ епха Iуэхугъуэхэр хуэщхьэпэнущ езы Урысейми. Апхуэдэ гуапагъэ къэралым хузэфIэкIрэ пасэ зэманым я лъахэм ирахуахэм гулъытэ яхуищIмэ, абы дуней псом пщIэ щиIэнущ, адыгэм лей къылъысар къимылъытэфрэ цIыхухэр IуигъэкIуэтмэ — къэралым нэгъуэщI еплъыкIэщ къыхуаIэнур».
Фильмым увыпIэ хэха щегъуэт хамэщI къикIыжу зи адэжь щIыналъэр зэзыгъэгъуэтыжахэм я псэукIэмрэ я гупсысэхэмрэ. Абыхэм яхэтщ шхапIэ, тыкуэн зиIэхэри, нэгъуэщI IэнатIэ мыинхэр къызэзыгъэпэщахэри. ЩыIэщ щIым телажьи, IэщIагъэ зэмылIэужьыгъуэхэр зэзыгъэгъуэтаи. Нэгъаплъэ Аскэрбий дегъэцIыху дохутыр Iэзэу мы зэманым ялъытэ Цей Ирфан. Ар Адыгейм и республикэ сымаджэщым и IэщIагъэлI пажэщ, къыдэлажьэхэри зи узыншагъэм кIэлъызыгъэплъхэри абы къыхуэарэзыщ. «Сэ 1991 гъэм Хэкум сыкъэкIуэжащ. Нэхъ Iуэху ин дыдэу япэу узыIууэр бзэращи, ухуей закъуэмэ, ари зэбгъэщIэфынущ», — жеIэ Цейм.
Фильмыр зи лэжьыгъэм лъэныкъуэ иригъэзакъым адыгэ псори мы зэманым зыгъэгузавэу Сирием къыщыхъуахэм. Тлъагъуу зэтокъутэ, ямыщIыналъэми, ди лъэпкъэгъухэм псэупIэ яхуэхъуа къэралыр. ЦIыхухэр хокIуадэ, я лъапсэхэр къагъанэурэ щтапIэ йохьэж. Къумыкъу Мамдухь къыхегъэщ: «Сирием къыщыхъея зауэр шынагъуэщ. Апхуэдэ дыдэу, XIX лIэщIыгъуэм Урысей, Уэсмэн пащтыхьыгъуэхэр Шэрджэсым къытегуплIауэ щытащ икIи щIыналъэм и щхьэхуитыныгъэр фIагъэкIуэдащ. Абы зыкIи къыщхьэщыкIыу сщIэркъым иджыпсту Сирием щекIуэкI зэщIэхъееныгъэри».
— Адыгэр Хэкум къэгъэкIуэжыным епха Iуэхур гъэбелджылауэ, жэщи махуи жыхуаIэм хуэдэу, елэжьын хуейщ. Ар зэфIэгъэкIа хъунукъым жылагъуэ IуэхущIапIэхэм я закъуэкIэ, абы елэжьыпхъэр къэрал IэнатIэхэрщ. Дэ куэд дыхъуркъым икIи зыми дезэуэну зыдгъэхьэзыркъым… дэ дызыхуейр ди лъахэм дгъэзэжын къудейрщ. Дыщыгугъынщ Урысейм ди хьэтыр къилъагъуным, — къыщепсэлъ фильмым уэрэджыIакIуэ, хьэрычэтыщIэ Къущхьэ Догъан.
Фильмым щIэлъ гупсысэр нэхъри зыхыуагъащIэ ди лъэпкъэгъу къэкIуэжахэм я щIэблэм уэрэдыжь жаIэу, къафэу щыплъагъукIэ. Апхуэдэ теплъэгъуэ кIэщIхэр гум дохьэ. «Адыгэ уэрэдыжьхэм бзэр яхъумэ. Бзэр къедгъэлмэ, хабзэри щыIэнущ. Хабзэмрэ бзэмрэ зыIэщIэдмыгъэхурэ — лъэпкъри къызэтенэнущ», — жеIэ «Жьыу» ансамблым и унафэщI ГъукIэ Замудин.
Хэкум екIуэлIэж лъагъуэр адыгэхэм зыщагъэгъупщэ зэрымыхъуныр и лъабжьэу, фильмыр япэу зылъэгъуахэм я еплъыкIэхэр жаIащ.
Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ, «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд къыхигъэщащ фильмыр адыгэ щIалэхэм къазэрехъулIар икIи адэкIи творческэ лэжьыгъэфIхэр яIэну ехъуэхъуащ.
Гуманитар-къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтым, «Адыгэ псалъэ» газетым я лэжьакIуэ Хъуажь Фахъри къыпещэ: — «Хуабжьу сигу ирихьащ Хэкум къэзыгъэзэжхэм теухуа мы фильмыр. Пэжу щыжыIащ абы: «Ди адэшхуэхэр мы щIыналъэм щрахуам щыщIэдзауэ я лъахэм къагъэзэжын гупсысэр зэи яIэщIэхуакъым». ЦIыхум и анэр, ар дуней псом тет цIыхубзхэм я нэхъ дахэу щымытми, икIи фIэдахэщ икIи фIэлъапIэщ. А лъагъуныгъэр зыхуэбгъадэ хъуну сэ къэслъытэр Хэкурщ. ФIыми Iейми гурэ псэкIэ абы убгъэдэтын хуейщ, аращ укъэзымыгъэпцIэжынури. ГузэвэгъуэкIэ ди лъэпкъэгъухэр ирахуами, мамырыгъэкIэ къагъэзэжыну дыхъуапсэрт, арщхьэкIэ аргуэру зы гъэунэхупIэ адыгэр иригъэуващ Сирием къыщыхъуа зауэм. Ар мыхъуатэмэ, «къэвгъэзэж» жытIэ къудейкIи, Iуэхур тынш хъунутэкъым, лэжьыгъэр, унэ-лъапсэр пхъуэжыну гугъущи. Аращ занщIэу зыкъытрачу къыщIэмыкIуэжыфхэри. НэхъыфIым дыщыгугъынщ».
Фахъри и псалъэхэм пищащ илъэс 41-рэ и пэкIэ и Хэку къэкIуэжа Абеикъуэ Шухьэиб.
— СыкъызэрыкIуэжрэ зэманыфI дэкIами, гу щысхуакъым иджыри къэс си щIыналъэм. Псыежэххэр, мэзхэр, мывэхэр щIыуэпсым сыщыхэтым ахэр псори къызэIущащэу къысщохъу. Хэку фIылъагъуныгъэр щызыхэпщIэу траха «Шэрджэс. Къэзыгъэзэжахэр» фильмыр мыхьэнэ зиIэ лэжьыгъэфI хъуауэ къызолъытэ, — жиIащ абы.
Фильмыр къазэрыщыхъуам тепсэлъыхьащ ди нэхъыжьыфIхэу Ефэнды Джылахъстэн, ХьэкIуащэ Андрей, Пэунэж Яшар сымэ, нэгъуэщIхэри. Абыхэм къыхагъэщащ фильмыр телевиденэмкIэ къагъэлъагъуэмэ, зэрафIэкъабылыр. ЕгъэджакIуэ Безрокъуэ Маритэ жиIащ лэжьыгъэм гъэсэныгъэ мыхьэнэ зэриIэр, абы щIэблэм къахуэщхьэпэн куэд къызэрыхахыфынур.
БАГЪЭТЫР Луизэ.
