Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
ЖыIэгъуэхэр
Зи жыпыр къуауэ ирикъуа щыIэ?
ЩIэх-щIэхыурэ къакIуэ хьэщIэр щIэщыгъуэкъым.
Хьэтырым пщIэ щIатыркъым.
ФитIнэр, пцIыупсыр, бзэгузехьэр хьэм яушхыж.
ХуэпщIэ мащIэр фIыщIэ зымыщIым къыпхуищIэнIакIэ ущымыгугъ.
Хьэр къугъмэ, дыгъур благъэщ.
Бланэ щалъху йокIуэлIэж жаIэ, ауэ сыт цIыхум щалъхуар щIихъуэжыр?
Цыжь топу щIахуэри, и нэр ягъаплъэркъым.
ХьэмаскIэм и дзэр илъагъури, хьэмыщэм и кIэр диупщIащ.
Зи жыпыр къуауэ ирикъуа щыIэ?
ХьитIыр зэжьэхолъэ, зэхуодзэлашхэри, арэзыуэ зэбгъэдокIыж.
Зи щхьэ хуитыж псор насыпыфIэкъым.
И ныбэм из щхьэкIэ, и насыпылъэр нэщIщ.
ЦIыху жумартым итыр фIэмащIэщ.
Псапэ зыщIэфым и насыпщи, насыпкIэ ирикъуаи щыIэкъым.
Пщащэм игури и псэри яхьэхури, и хуитыныгъэри дагъэкIуащ.
Хьибгъум ягъэбгъунлъа дыгъужьу, зеплъыхь.
ПIалъэ къыхигъэкIами, и Iуэхур къикIакъым.
КIуантIэ Iэзид.
Псалъэжьхэр
Зэхэпх псор уи фIэщ умыщI
Зи былым кIуэдам гуэныхьищэ къехь.
Зи жьэ зэIумыщIэм я гухэлъ зэрыщIэркъым.
Зи жьэ куэд жиIэм и Iэ куэд ищIэркъым.
Зы гъэм шкIэщ, етIуанэм жэмщ.
Зы гъэр тIэу къакIуэркъым.
Зы цIыхум жылэм фэ трегъэуэф.
Зэхэпх псор уи фIэщ умыщI.
ИкIута из хъужыркъым.
ИкIэм упытми, зы гуп яхэт.
Ишхыр фIэмащIэщ, ищIэр фIэкуэдщ.
КIапсэр кIыхьмэ, фIыщи, псалъэр кIэщIмэ, нэхъыфIыжщ.
КIыфIми укъыщалъагъу, губгъуэми ущызэхах.
КIэпIейкIэм щIэгупсысурэ сомыр хилъхьащ.
Куэдым ущыгугъыу мащIэм зыхыумыгъэн.
Къапхъэнми имыгъапцIэ иубыдыркъым.
КъутэгъуафIэ щхьэкIэ — щIыжыгъуафIэкъым.
Къуэр напщIэщ, пхъур набдзэщ.
ГушыIэхэр
УнкIыфI-къыпынэж
Къуажэ трактористхэр зэкIэлъхьэужьу Налшык къалэ ягъэкIуат, комбикорм къашэну. ЯгъэкIуар Iуэхут! Тракторист ПIытIу Налшык кIуэн дэнэ къэна, илъэс щэщIым фIихуауэ къуажэм къыдэкIатэкъым, губгъуэ нэхъ жыжьи IукIатэкъым. Налшык уэрамхэр къуажэм иригъэщхьа?! Светофор къаблэм емыплъу зэпрыжауэ здэкIуэм, автоинспекторым къигъэувыIащ.
— Дэнэ укIуэрэ, къуэш?
— Уэлэхьэ, сокIуэжым. Сытыт?
— УкIуэжыр хъарзынэщ, ауэ мо светофорым плъыжьыр къаблэу щхьэ узэпрыжа?
— Сыт светофор?
— Месри, зиунагъуэрэ, мор плъагъуркъэ? Мо ункIыфI-къыщIэнэжыр…
— Мори?.. Уэлэхьэ, ар махуэшхуэм щхьэкIэ къыфIалъхьа си гугъам!
Кхъэм сыкъикIыжынкъым
Амдул и гъунэгъум ахъшэ щIыхуэ къыIихауэ къыдыхьэж пэтрэ, къуажэ унафэщIхэм ящыщ зым къигъэувыIащ.
— Амдул, къуажэм ахъшэ зэхалъхьэри, уэри хыумылъхьэу хъунукъым.
— Ар сыт щхьэкIэ? — щIэупщIащ Амдул, щIыхуэу къищта тIэкIур икъузу.
— Къуажэкхъэр къызэрыхухьа мывэ бжыхьыр къэуащи, зэгъэпэщыжын хуейщ.
— Хъуну щытмэ, щIыхуэу къэсщта тIэкIур сIывмых. Сэ а кхъэм сахьа нэужь, бжыхьым сыкъемыпкIэжыну фыкъызогъэгугъэ!..
Думэн Мурадин.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Хьэгулывэ хьэнтхъупс
ФIыуэ лъэса хьэгулывэр псы къэкъуалъэм хакIутэ, зэIащIэурэ. МафIэ щабэм тету сыхьэтрэ ныкъуэкIэ ягъавэ, тхъурымбэр къытрахыурэ. Псыр щIагъэжри, зэIащIэурэ псывэ е лэпс щIакIэ. Шыгъу хадзэ, мафIэр щабэ ящIри, шыуаныщхьэр тепIауэ хьэзыр хъуху ягъавэ, тхъурымбэр къытрахыурэ.
Хьэзыр хъуа хьэнтхъупсыр пэшхьэкум къытрахыж, бжьын гъэлыбжьа традзэ, джэдгын хаудэ, шыуаныщхьэр трапIэжри, дакъикъитху-хыкIэ щагъэт. Iэнэм щытрагъэувэнум и деж хьэнтхъупсыр зэIащIэ, фалъэм иракIэри, шатэпс хакIэж. Ираф пщтыру. ЩIакхъуэ е лэкъум дашх.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ): хьэгулывэу — г 40, псыуэ — г 1000, псывэу е лэпсу — г 500, шатэпсу — г 40, шыгъуу, джэдгыну — узыхуейм хуэдиз.
Бжьын гъэлыбжьам: тхъууэ — г 30, бжьыныщхьэ укъэбзауэ — г 30, шыбжий сыр хьэжауэ — узыхуейм хуэдиз.
Пщымахуэ и шей
Удзыр къыщыпаупщIыр щыгъэгъам дежщ, бадзэуэгъуэ, шыщхьэуIу мазэхэрщ. Гъэгъам икI цIыкIухэр щIыгъуу паупщI, зэкIэрапхэри жьауапIэм е пкIэунэ хуабэм щыфIадзэ. Удзым жьы щIихуу щытын хуейщ. Ар зэрыгъуу яуб, хъуржыным иракIутэри, гъущапIэм щагъэтIылъ.
Пщымахуэ и тхьэмпэм къыщIэвыкIа псым къалмыкъ шей ирагъавэ, шэ, шатэпс хакIэри, шыгъу, шыбжий, джэдгын хадзэри. Лэкъум, мэжаджэ, чыржын драф. Зи жьэжьей узхэмкIэ сэбэпщ.
Халъхьэхэр: удз гъэгъауэ — г 100, псывэу — л 3, шэ щIэмыхуу — л 2, шатэпсу — г 200, шыгъуу, шыбжийуэ, буршу — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
Темыркъан Юрэ и илъэс
Темыркъан Юрэрэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэдрэ. Налшык парк. 1987 гъэ, шыщхьэуIум и 8.
Къэхъуа
Си анэшхуэм и щапхъэ
Дыгъэ жьэражьэм мыпIащIэурэ нартыху щхьэц бэлацэхэр игъэлыгъуэрт, гъэр зи кIыхьагъым езэш зымыщIа бзухэр зэдежьууэ ихъуреягъым щыбзэрабзэрт, ди хьэжьми, ду щIагъыр жьауапIэу къигъуэтауэ, абдеж зыкъыщысхуигъафIэрт.
Нобэ хуэдэу псори си нэгу къыщIохьэж… Си IитIыр дафэ щхъуантIэхэм пагъэуфIыцIыкIат, сэ сфIэгъэщIэгъуэну сахэплъэрт ди пщIантIэм чэзуурэ, кIэщI-кIэщIурэ къыдыхьэурэ си адэм сэлам гуапэкIэ къригъэблагъэхэм, къызыфIэзмыгъэIуэхуурэ захуэзгъэлIышхуэт, арщхьэкIэ гулъытэ леи зыми къысхуищIыртэкъым. Куэд щIат гу зэрылъыстэрэ си анэшхуэмрэ си анэмрэ ди жэмыжьхэр зэдэIэпыкъуу къызэрамышрэ, а къалэныр си адэм и закъуэ къылъысуи зэрыхъуам. Си анэшхуэращи, махуэ зыбжанэ хъуауэ слъэгъуатэкъым, ар дыгъафIэмкIэ гъэза пэш щхьэхуэм щIэлът, зэм си анэр, зэм ди деж къэкIуэжауэ щыIэ, фIыщэу сыкъэзылъагъу, си адэм и шыпхъу ХьэIишэт и гъусэу щIэст, и закъуэуи зы дакъикъэ къагъанэртэкъым. Си анэм идэтэкъым хьэщIэщымкIэ сыщIыхьэу: «Абдежым сабий джэгупIэкъым, уи анэшхуэм зегъэгъэпсэху», — жиIэрт. Нэхъыби къызжиIэртэкъым, сэри абы къыхэкIкIэ нэхъ лейуэ а пэшыр сфIэгъэщIэгъуэнт, абы къыщекIуэкIым зэзэмызэ сыщIэдэIурт, сыкъыIукIуэтурэ сыщIэплъэрт. Иужьрей махуэ зытIущым къриубыдэу ди благъэу сцIыхуу хъуар ди пщIантIэм дэтат, сымыцIыхуххэуи къыдыхьар нэхъыбэжт.
Си анэмрэ ди гъунэгъу нысащIэмрэ зэщIыгъуу пщэфIапIэм чыржын щагъажьэщ, абы дыщIыгъуу кхъуэщын из шэ къащтэри, си анэшхуэм и пэш щхьэхуэмкIэ ягъэзэжащ. Сэ пщэфIапIэм сыщIэст, Iэнэ лъакъуищым къысхутралъхьа чыржын пщтырыбзэм семызэгъыу, IэкIэ зездзэрэ згъэупщIыIуу, сшхыи хэзгъэщIи щымыIэу япщэфIам сриджэгуурэ зытезгъэурт. ПщэфIапIэм сыкъыщIэплъри, зи ныбжь хэкIуэта цIыхубз зыбжанэ пщIантIэм къыдыхьэу къэслъэгъуащ, ахэр псори сцIыхурт, ди хьэблэ ирикIуэм тесхэти — Хуржан, Кулэ, Минсурэт… Ауэ псом нэхърэ нэхъ згъэщIэгъуар зи Iэблэр яIыгъыу абыхэм къыздаша Науэст. Науэс къыщалъхуар зыщIи абы и ныбжьи къуажэм дэмысу къызжаIауэ сщIэрт, ар уэрамым къыдэкIауи бжэIупэм Iусуи слъэгъуатэкъым, я унэ щIэсу фIэкIа. Ар сфIэгъэщIэгъуэн зэрыхъуар пхуэIуэтэнтэкъыми, щэху цIыкIурэ пщIантIэкумкIэ сыкъэкIуэтащ. ЗыгуэрхэмкIэ епсэлъылIэурэ си анэм ахэр си анэшхуэм и пэшымкIи щIишащ. Езыхэр зэбгъэдэсыну къызэхуигъанэри, пщэфIапIэмкIэ игъэзэжащ си анэм. А зэман кIэщI къысIэрыхьар къызгъэсэбэпу, зэ сыщIэплъэну мурад сщIащ си анэшхуэм и унэ цIыкIум. ТIэкIуи сытегушхуэртэкъым, сежьэрэ зэ сыкъэувыIэмэ, сызэрыщIэмыхьэнур сщIэрти, сыщIэпхъуэри сызэрыжэм хуэдэу сыщIэлъэдащ. Си анэшхуэр пIэм хэлът, къыщIыхьа хьэблэ цIыхубзхэри бгъэдэсхэт. СызэрыщIыхьэуи нанэ гу къыслъитащ: си пIэм сижыхьам ярейуэ, утыкум ситт, псори сфIэгъэщIэгъуэну зысплъыхьу.
Си анэшхуэм гу къызэрыслъитэу, хуэмурэ зыкъиIэтын щIидзащ, ар къыщалъагъум Кулэрэ Хуржанрэ дэIэпыкъуурэ, нанэ къызэфIагъэувэпащ. Абдежым Минсурэт си анэшхуэм къеупщIащ: «Щхьэ укъэтэджрэ?» — жиIэри. Нани и жэуапыр хьэзырт: «ЦIыхухъу къыщIыхьащи сыкъотэдж». Минсурэт зэ IуплъэгъуэкIэ къысхуеплъэкIри: «Ар сабийщ, на», — жиIащ. «Дапщэ и ныбжьми, цIыхухъущ», — иритыжащ абы си анэшхуэм жэуап.
Сэ утыкум ситт, си анэшхуэр, Кулэ, Хуржан, Минсурэт, Науэс сымэ къысщхьэщыту. Щэхуу къызэплъу щыт си анэшхуэм а дакъикъэм игу схуилъ псор псалъэншэу къызгуригъэIуэфащ.
Махуищ нэхъ дэмыкIыу дунейм ехыжащ си анэшхуэр, абы сызыхуиущия куэд си гум къинэжауи илъщ, ауэ псом нэхърэ нэхъ лейуэ си нэгу къыщIыхьэжыр а пэш зэв цIыкIум къыщыхъуарщ, си анэшхуэм и псалъэм къыхэсха дерсырщ — цIыхухъум, сыт имыныбжьми, пщIэ лей хуищIу зэрыщытарщ.
Джэдгъэф Беслъэн.
Зы уэрэдым и хъыбар
«Уэ иджыри жьы ухъуакъым, мамэ»
Анэм теухуа усэрэ уэрэду ятхам щыщ куэд цIыхухэм я гум зэрыдыхьам и щыхьэту, ди зэманым къэсащ. Абыхэм ящыщ зыщ, илъэс щэ ныкъуэ хуэдизкIэ узэIэбэкIыжмэ, уэрэдус, макъамэтх Щомахуэ Хьэсэнбий зэхилъхьауэ щыта «Уэ иджыри жьы ухъуакъым, мамэ» жыхуиIэр.
— Анэм теухуауэ уэрэд зыбжанэ стхащи, анэмрэ бынымрэ я зэхуаку дэлъ зэпыщIэныгъэр, лъагъуныгъэр нэсу къысхуэIуэтауэ схужыIэнукъым. Ар къызыхуэгъэлъэгъуаи щыIэу къыщIэкIынукъым, — къыддогуашэ Щомахуэр. — ФIы дыдэу сощIэж ди анэр къыттегужьеикIауэ дызэрипIар. Зауэ нэужь лъэхъэнэ хьэлъэти, щыгъыныджэуи ерыскъыншэуи махуэ куэд щыдгъэкIуа къытхуихуащ. Нобэми си нэгум щIэтщ къытхуищIэнур имыщIэу и гур хэщIу зэрыщытар. Анэм къып-хуищIэр зэи пхуэмыпшынын хьэкъщ. Сыкъэзылъхуам хузиIэ IэфIагъыр, хуабагъыр къэзгъэлъагъуэу, абы и лъапIэныгъэр цIыхухэм зыхезгъэщIэн мурадкIэ стха уэрэдыр дунейм къызэрытехьэрэ илъэс куэд дэкIыжами, иджыри цIыхубэм зэращымыгъупщар си гуапэщ.
Япэу уэрэдыр ягъэзэщIащ РСФСР-м щIыхь зиIэ и артисткэ Сосмакъ Валентинэрэ Уэтэр Анатолэрэ.
КIУНТIЫЩ-ХЬЭПЦIЭ Аннэ,
КъБР-м щIыхь зиIэ и журналист.
* * *
Уэ иджыри жьы ухъуакъым, мамэ,
Уи щхьэц налъэр хъуами уэс чэсей.
Сыт щIыжыпIэр жьы ухъуауэ, мамэ,
Хъурэ жьы Хэку-анэр, щIыр, дунейр?
Гъатхэ пасэу зи щIэщыгъуэ дянэ,
Жьы ухъуакъым уэ иджыри, мамэ.
Жьы ухъуакъым уэ иджыри, мамэ,
НэкIу дыщафэм ибэми зэлъа.
Сыт щIыжыпIэр жьы ухъуауэ, мамэ,
Уи Iэужь тетыхукIэ щIы хъурейм.
Гу щабагъэр зи фэеплъу, анэ,
Жьы ухъуакъым уэ иджыри, мамэ.
Псэм и щIасэу, нэм и хъуахуэу, мамэ,
Зи IэфIыгъэр гъащIэ къару щэху,
Сыт щIыжыпIэр жьы ухъуауэ, мамэ,
Уи псэр Iуту цIыху дунейм тетыху?
Уэ жумыIэ жьы ухъуауэ, мамэ
Жьы ухъуакъым уэ иджыри, мамэ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:3. Пасэрей Iэщэ лIэужьыгъуэ. Ди зэманым абыкIэ спорт зэхьэзэ-хуэ ирагъэкIуэкI. 6. Iуэху щIэн зи жагъуэ, течыгъуей, щхьэхынэ. 8. Зи пхъэр щабэ, гъэмахуэпэ мазэм гъагъэ жыг, бжьэхэм фо къыпахыу. 9. ЦIыхубз пшэрыхь … 11. Ухуэныгъэм къыщагъэсэбэп. Апхуэдэ къумым щыкуэдщ. 14. Псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, ар куэдрэ уэмэ, и дамэр мэкъутэ. 15. Джэрэзыжу, мылым къыщагъафэ. 18. Хьэцэпэцэ пыупщIар щаIуэкIэ гъупщым нэхърэ нэхъ щабэу ар къыщIокI. 19. Уафэм къех псыIэгъэ. 20. ИлъэситI, щы зи ныбжь шыщIэхъу мыгъасэ. 22. Нэхъапэм адыгэм абы ирадзэрт щIэпхъаджагъэ зылэжьар. 25. Социалист Лэжьыгъэм ЛIыхъужь … Алий. 26. Совет зэманым щIакхъуэ хужь къызыщIэкIыу щыта ахъшэ жьгъей. 27. Нарт фызыжь Уэрсэрыжь и фIыгъэкIэ Лъэпщ ищIа Iэмэпсымэ. 30. Къэнжал хьэку цIыкIу. 31. Къалэ-лIыхъужь. 32. Ху къызыщIаIукI къэкIыгъэ. 34. Мэ дахэ къызыхих ткIуаткIуэ. 35. … куцIрэ фо цIынэрэ. 37. ЩIэжьей. 38. ЩIыпIэ хуабэхэм хьэлъэзехьэу къыщагъэсэбэп псэущхьэ пIащэ. 40. НыбжьыщIэхэм я … къэкIуэгъуэщ. 43. Губгъуэ джэдкъаз пIащэ, лъатэу. 44. Пащтыхьым и шэнт гъэщIэрэщIа. 45. Гъыринэ.
Къехыу:1. Мэжджытым хэтщ … джапIэ. 2. Джэдкъаз. 3. … уэздыгъэ. Е без гъэвэжа. 4. Хъарбыз … е кхъуей … 5. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и джэгуакIуэ Iэзэу щыта, РСФСР-м щIыхь зиIэ и артисткэ. 7. АдакъэщIэрэ … пIастэрэ. 10. ЕджакIуэ цIыкIухэм къуалэбзум … хуащIащ. 12. IэмыкIуэлъэмыкIуэ. 13. ЖьантIэм ущIэмыкъу, … къыплъысынщ. 14. Языныкъуэ удзхэм ятет «мастэ». 16. … зимыIэм дзажэпкъ иIэщ. 17. Псы къиуам кърихьэххэм щхьэкIэ апхуэдэу жаIэ. 21. НэщIащэм и къэухь. 22. «Мыр сыт, … бацэжь цIыкIу, иджыри гъуэгум утети!» — ЩоджэнцIыкIу Алий и рассказ «Хьэжыгъэ пут закъуэм» щыщщ. 23. ЩIы къиуда. 24. Зеиншэ. 28. ЧнутIым апхуэдэуи йоджэ. 29. Псалъэ дахэм … гъуэмбым къреш. 33. Автомашинэм, шыгум е лъакъуэрыгъажэм я зы Iыхьэ. 34. ЕгъэджакIуэм цIыкIухэм … яритащ, унэм щащIыжыну. 36. Пхъэщхьэмыщхьэ быдэ. 37. Хьэкъущыкъу. 38. ЩIыIум зэреджэ нэгъуэщIыцIэ. 39. ГъэшхэкI. 41. Тэрч районым хиубыдэ къуажэ. 42. ЕуэкIыпIэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Бадзэуэгъуэм и 14-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:5. Уэзрэдж. 6. Щхьэмыж. 9. Къузгъун. 11. Шылэм. 12. Самэ. 13. Хур. 14. Дакъэ. 16. Ахъуэхъу. 18. Хьэ. 20. Фэнд. 22. Бжьэпэ. 23. Хьэлэ. 24. Япэ. 25. Псы. 26. Блэ. 29. Джатэ. 30. Напэм. 32. Лыгъэ. 33. ЛIы. 34. Шэпхъ. 35. Бзум. 37. Лы. 39. Амыщ. 40. КIэрэф. 42. Къуагуэ. 43. Сохъустэ. 45. Гурыщхъуэ.
Къехыу:1. Уз. 2. Хьэрш. 3. Щхьэм. 4. Къум. 5. Уэзырмэс. 7. Жэмтхьэлэ. 8. Кхъулэ. 10. Нэд. 12. Сэхъу. 15. Къэб. 17. Хъушэ. 19. Сэхусэплъ. 21. Дапхъэ. 23. Хьэлэл. 27. Къагъырмэс. 28. Бгъэлыгубэ. 30. Нып. 31. Мэз. 34. Шэщ. 36. Мэкъу. 38. «Къру». 40. КIытэ. Фырэ. 44. Хъуп. 46. Щэ.
