Нэхъыжь къошхыдауэ щхьэрыгъажэ пщIыныр лIыгъэкъым
ЗэманыфIкIэ узэIэбэкIыжмэ, Хьэтуей къуажэм щыщ Жылэхэ я унагъуэм щIалэ цIыкIуитI зэуэ къащыхэхъуэм, зым Къэралшу, адрейм Нартшу фIащат. Къэхъуащ ахэр адыгэ хабзэм щIапIыкIыу, хьэл-щэн дахэ яхэлъу, нэмысыфIэщ жрагъэIэу. ЩIалитIыр иужькIэ цIэрыIуэ зэрыхъуар абыхэм фIаща цIэ дахэхэртэкъым, атIэ я дуней тетыкIэрт. Нобэр къыздэсым жылэжьым дэсхэр абыхэм ирогушхуэ, псалъэ гуапэ хужаIэ…
Жылэ Къэралшу Нартшу пасэу дунейм ехыжащ, ауэ абы и IуэхуфIхэр, и цIэр къэнащ. Къэралшу (ар си адэщ) бынитху дипIати, сэ си щхьэкIэ сщIэжыркъым мы махуэм ди жагъуэ къищIащ жысIэну. Адэ-анэм зыми драмыгъэхъуапсэу дапIащ, дэ абыхэм я хьэкъ ттелъщ.
Си адэр здэщымыIа IэнатIэ къуажэм щыгъуэтыгъуейщ. Ар куэдрэ Iэщыхъуэу лэжьащ, пхъэIэщэкIэ ващ, фермэм и унафэщIуи щытащ. Сыт хуэдэ Iуэху пэрыувэми, сытым дежи езым и сэбэп цIыхухэм яригъэкIыфырт, гущIэгъу хэлът, бзэ IэфI Iурылът.
Си ныбжьхэми нэхъыжьхэми зэращIэжщи, зауэ зэманымрэ абы иужь илъэсхэмрэ гъащIэр хуабжьу хьэлъэу щытащ. Ар зэрыхьэлъар цIыхухэм яшхынрэ щатIэгъэнрэ зэрамыгъуэтым и закъуэтэкъым. Къуажэдэсхэм зыхэпсэукIын яIэжтэкъым, губгъуэм зэ-рыщылажьэ Iэмэпсымэхэр зэхэкъутат, техникэ мащIэ щыIэри зауэм зэщIикъуати, псори IэпщэкIэ къалэжьын хуейт. А псом я щIыIужкIэ, цIыхухъу къуажэхэм дэсыжтэкъыми, лэжьыгъэм и хьэлъэр зытехуэр цIыхубзхэмрэ ныбжьыщIэхэмрэт.
А псори зэзыгъэзэхуэфын, псэукIэр къызэзыгъэпэщыфын уиIэныр Iэджэ и уасэт. А зэманым си адэр цIыхухэм яхэтащ сыт и лъэныкъуэкIи игъэгушхуэу. Ар абы щыгъуэ выгу ис къудейуэ арат, ауэ нэхъыщIэхэм я щапхъэт, фызабэхэм я щIэгъэкъуэныфIт.
Зауэм фызабэу къигъэнахэм мымащIэу яхэтт унэ зимыIэжхэр е зыщIын хуейхэр, пхъэгъэсын зымыгъуэтхэр. Си адэр абыхэми яхуэщхьэхакъым. СощIэж зэгуэр къыхилъхьат гу зэщIэщIа ис псоми апхуэдэхэм зыщIагъэкъуэн хуейуэ: унэ зимыIэм хуащIырт е хузэрагъэпэщыжырт, гъэсын зимыIэхэм къыхуашэрт. А зэманым ди адэм хъуэхъуу, псапэу къилъэжьар Тхьэм къылъигъэс.
Къэхъурт ди адэм и жэрдэмыр къыщыдамыIыгъи. Абы щыгъуэм езым и за-къуэ къарукIэ Iуэхум иужь ихьэрт. Мэзым пхъэ гъэсыныр куэду къришмэ, нэхъыбэм зэрадэIэпыкъуфынум ар егупсысырти, хьэблэм щIалэ цIыкIуу дэсым я Iэжьэхэр езым и выIэжьэм кIэрищIэнти, абыхэми ярыз пхъэ къишэнт.
Псэ зэпылъхьэпIэт а зэманыр. Ар къызыхэкIыр зауэ зэрекIуэкIам и закъуэтэкъым. Нартыху кIэчан, гуэдз жып щхьэкIэ цIыхур ягъэтIысырт, ауэ щыхъукIэ къалэжьыр иратыртэкъым. Унагъуэр зэрапIыр хадэм кърахымкIэт, гуфIакIэкIэ къадыгъуфымкIэт, вакъэм ирагъэщащэу къахьыфымкIэт. «Зи вакъэ зэврэ зи гъавэ мащIэрэ нэхъ Iей сыт щыIэ?» — жиIэрейт си адэм. Езым хуэдэу выгурэ шыгукIэ лажьэу къуажэм дэс адрейхэри абы хуигъасэрт тхьэмыщкIэм гу лъатэным.
Зэманыр щыхьэлъэм и деж зэблагъэхэр щызэмыплъыж, зыр адрейм щепэгэкIыж къохъу. Си адэм и къуэшхэр Жэмтхьэлэ щыпсэурт. Абыхэм ящIэупщIэну мурад ищIати, зы ныш игъэхьэзырщ, абы хуэфэщэн щIигъужри, и выгу зэщIэщIамкIэ гъуэгу теуващ. ПщыхьэщхьэхуегъэзэкI хъуауэ ар Жэмтхьэлэ нэсащ. Нэхъ бысым ищIыпхъэм я деж еблагъэри, Жылэхэ ящыщ зэджапхъэхэри зэхуригъэшэсащ. Къызэхуэсахэм ящыщ гуэрым и гугъащ си адэр абыхэм гъавэ щхьэкIэ лъэIуакIуэ яхуэкIуауэ. Ауэ Iуэхур нэгъуэщIу къыщыщIидзым, укIытэжаи щыIащ.
… Куэд мэхъу си адэм епха си гукъэкIыжхэр. Дохъушыкъуей къуажэм дэт профтехучилищэм музей къыщызэрагъэпэщырт. Ар зэрызэхихыу, си адэм мэкъумэшыщIэхэр зэрылажьэу щыта Iэмэпсымэхэм адыгэ цIыхухъу фащэ фэилъхьэгъуэри щIыгъуу еджапIэм яхуихьат.
КЪАРДЭН Марие.
