Малъхъэдис
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
ДжэдыкIэнэкъиж
Ар зэрагъажьэр тебэ куукIэщ. Шатэр тебэм иракIэри, градус 50 — 60 хъууэ къагъэплъ. ЗэIащIэурэ абы гуэдз хьэжыгъэ хакIутэ, шыгъу хадзэри, къагъавэ, шатэр гъуатIэ дахэ хъуху. ДжэдыкIэр ятхьэщIри, зэпэщIэхауэ абы хакъутэ икIи зэIамыщIэу, мафIэ цIыкIум тету дакъикъи 8 — 10-кIэ ягъажьэ. ДжэдыкIэр хакъута нэужь, япэ дакъикъитхум тебащхьэр тепIауэ щагъэт, шатэм и щхьэм тхъу нэхъ къытридзэн щхьэкIэ.
Зэрыпщтыру Iэнэм трагъэувэ. ПIастэ, щIакхъуэ, лэ-къум, мэжаджэ, мырамысэ дашх. Иджы къаублауэ, джэдыкIэнэкъиж щащIкIэ, гуэдз хьэжыгъэм и пIэкIэ шатэм крупа хакIутэ. Ари хъунущ.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ): шатэу — г 200, гуэдз хьэжыгъэу — г 6, джэдыкIэу — 3, шыгъуу — узыхуейм хуэдиз.
Шэрэ форэ
Мы шхыныгъуэр сымаджэхэм иреIэзэн щхьэкIэ зэхалъхьэу щытащ. Сэбэпышхуэ яхуохъу шхалъэ, нерв, тхьэмщIыгъу уз зиIэхэм. Нэхъ къагъэсэбэпыр бжэнышэ хуабэщ, жэмышэ, хывышэ щIэмыхуахэри хъунущ, ауэ гъэпщтауэ щытын хуейщ. Шэ гъэхуэбам е гъэпщтам фо гъэткIуа халъхьэ, фIыуэ зэIащIэжри шхэн и пэ къихуэу махуэм щэ зэрыхуабэу ираф.
Халъхьэхэр: шэуэ — г 250-рэ, фоуэ — г 40.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
ЕкIуэкIыу: 1. ПщIий къызыпыкIэ жыг. 5. … зэхэдзэ нэхърэ Iыхьэ зэхэдзэ. 8. Iуащхьэмахуэ щыгу япэ дыдэу къэзыгъэIурыщIа …Чылар. 9. Сымаджэ хьэлъэм къыжьэдэкI макъ. 12. Къэрал министрым и … хьэкъыр лэжьакIуэ къызэрыгуэкIым ейм нэхърэ хуэдэ тIощIкIэ нэхъыбэщ. 13. Адыгэ усакIуэ, техникэ щIэныгъэхэм я кандидат. 15. Нартхэм я ху нэдыр зыдыгъуа, Сосрыкъуэ бзаджагъэкIэ хигъэщIа я биижь. 16. Сату IуэхущIапIэхэм щызэрахьэ Iэмэпсымэ. 17. ПсыпцIэ къуалэбзу, пщэ кIыхьрэ лъакъуэ кIыхьу. 18. ГъущI куэбжэ зиIэ гъущI … щощIэ. 20. Школыр къэзыуха щIалэщIэм … ищIащ агроном IэщIагъэм хуеджэну. 24. Анэр нэм хуагъадэмэ, ар дэм хуагъадэ. 25. УэрэджыIакIуэ цIэрыIуэхэу Уэтэрхэ Анатолэ, МуIэед, Шал Хъусен сымэ я къуажэ. 26. Шым, Iэщым я фэр изых бадзэжь. 27. «Щауэ …» — КъардэнгъущI Зырамыку, ПащIэ Ленэ, нэгъуэщIхэми ягъэзащIэ адыгэ уэрэдыжь цIэрыIуэ. 28. МафIэ зэрызэщIагъэст пхъэ упсахуэ, къутахуэ. 30. Мэш хьэуазэ. 33. Бэзэрым ерыскъыпхъэ къыщызыщэхуам ар зейм жриIэ хабзэщ: « … пхухъу». 36. «Лъагъуныгъэр, си псэ, ар мы … джэгу, дыкъызэрыгъапцIэу дыздумыгъэджэгу» — Тхьэбысым Умаррэ Гъубжокъуэ Лиуанрэ яуса уэрэдым щыщщ. 39. КIыщокъуэ Алим и адэм и цIэр. 40. Фадэ гуащIэ. 41. Зи кIапэ лъэныкъуэр къэгъэша бжэгъушхуэ. 42. Бийм я мылъкуу текIуахэм къаIэщIыхьар. 44. Iэщ цIыкIу. 45. Гъэмахуэм …, щIымахуэм гу щIы.
Къехыу: 1. МахуэцIэ. 2. Кавказым щыпсэу лъэпкъышхуэ. 3. Америкэм е Японием узэрыкIуэфынур е кхъухьлъатэкIэщ, е апхуэдэ транспорткIэщ. 4. … вы бжьакъуэм къокI. 6. КърацIыхужын папщIэ шым, Iэщым традзэ. 7. ЦIыхубзыцIэ е КъардэнгъущI Зырамыку игъэзащIэ уэрэд. 10. Бжьэхэм кърахьэлIэ фоупс пIащIэ. 11. Хабзэншагъэу, щэхуу зэIэпах ахъшэ. 14. ЩоджэнцIыкIу Алий и поэмэ цIэрыIуэм хэт Мадинэм фIыуэ илъагъу щIалэр. 18. НапIэзыпIэ. 19. ЦIыху хэщIыхьа, гъум. 21. Дзыдзэ лъэпкъым щыщ хьэкIэкхъуэкIэ цIыкIу. 22. Мэ дахэ къызыкIэрих удз шакъафэ: хъупIэхэм щыкуэдщ, шей къыщIагъэвыкI. 23. Узэрыбауэ хьэуар къомэщIэкIыу, дунейр щыхуабэвэх лъэхъэнэ. 29. Мэжджытым хэт уаз тыпIэ. 31. … и жапIэр езым къегъуэтыж. 32. Псыхэс икIи къэзылъэтыхь псэущхьэ. 34. ТхьэмыщкIэм, шхын зимыIэм ират Iыхьэ. 35. Уи хьэм … и цIэщ. 37. Къыдалъхуауэ цIыхум и щIыфэм хэс. 38. «Пхъур … кIуэмэ, мывэ хъурейм зегъэпщкIу» — псалъэжь. 42. ПшахъуэщI. 43. Бдзэжьей зэрещэ.
ФокIадэм и 14-м ди газетым тета
псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу: 7. Хьэмыщэ. 8. Дэфтэр. 9. Хьэлвэ. 10. ПкIэлъей. 12. Пхъампэ. 14. Шэху. 17. Гы- ныху. 19. Гуартэ. 22. Мыщэ. 23. Шухьэ. 24. Брул. 26. Пагэ. 29. КъыпцIэ. 30. Къурашэ. 31. Обамэ. 34. Алыдж. 35. Журт. 36. Мест. 38. Къурыкъу. 39. Уанэгу. 41. Уащхъуэ. 43. Уэд. 45. Ныжэбэ. 47. Акъсырэ. 49. Бжьыдзэ. 52. Ефэнды. 53. Чыржын. 54. Мыл.
Къехыу: 1. Щхьэпс. 2. Пщае. 3. Гъуджэ. 4. Зэв. 5. КIэпхъ. 6. Арджэн. 11. Лъагэ. 13. Анэш. 14. Шху. 15. Хугу. 16. Дыгулыбгъуей. 18. Нарт. 20. Ригэ. 21. ТхьэкIумэкIыхь. 25. Лэрыдж. 26. Пэшэж. 27. ПцIы. 28. Гъубж. 32. Алан. 33. Ерыщ. 37. Тумэ. 38. Къуэпс. 40. Гуу. 41. Уд. 42. Андез. 44. Гъэунэ. 46. Быдэ. 48. Кърым. 50. Жьым. 51. Дзэл.
Бжьыхьэ уэшхыр
ГъавэкIэ къулей бжьыхьэрэ уэсыбэ щIымахуэрэ.
Удзыжьым дежкIэ бжьыхьэри гъатхэщ.
Джэджьейр щабжыр бжьыхьэращ.
Гъатхэ уэшхым уегъатхъэри, бжьыхьэ уэшхым уеуфэнщI.
Бжьыхьэ жэщыр уэс къесыхукIэ кIыфIщ.
Бжьыхьэ мафIэр гуапэщ.
Бжьыхьэм къуалэбзум лъахъшэу къалъэтыхьмэ — щIымахуэр ткIиинущ, лъагэу къалъэтыхьмэ — хуабэнущ.
Хъыбарыжь
Анзор лIы цIыкIу
Куэд щIащ абы лъандэрэ. Тэтэртуп къалэжьым и лъагапIэ дыдэхэм ящыщ зы шордакъ гуэрым щыпсэурт Надихъан гуащэ дахэр. Абы уэсым хуэдэу къыу хужьу зызэрихъуэкIырти, хъущIэу ежэх Тэрчыжьым и псыпыхухэм махуэ къэс зыщигъэпскIырт.
Апхуэдэу Iуэхур зэрыщытыр къещIэ къэбэрдей щIалэ Анзор лIы цIыкIукIэ зэджэм.
Ар лIы кIэщI цIыкIут, ауэ щхьэмыгъазэт, лIы мышынэт, и гур аслъэныгут. Гуащэм псым зызэрыщигъэпскIыр къилъагъури, лIэнкъэнэну егуэкIуащ. Арати, абы нэхъ хэмылъу, зыIэригъэхьэну мурад ищIащ.
Куэдрэ еплъэкIуащ, куэдрэ ещэкIуащ, ауэ сыт имыщIэми, къыхуэубыдыртэкъым. Лъатэрти, IэщIэкIыжырт къыу хужь дахэр. Щымыхъуххэм, Iэмал хуекIуащ: тхыпхъэщIыпхъэкIэ гъэщIэрэщIауэ пхъуантэ дахэ ищIщ, абы зригъапщкIуэри Тэрч здежэхымкIэ зригъэхьэхащ. Иджы ар дыдэм ирихьэлIэу, абы и псыпыхухэм зыхигъапскIэрт къыу гуащэ тхьэIухудым.
Псым ирихьэх пхъуантэм къыум гу лъитащ, ар фIэгъэщIэгъуэн хъуауэ гъунэгъу дыдэу къыщесылIэм, Анзор лIы цIыкIур гъуанэмкIэ къиIэбыкIри, зызыгъэпскIыу псым хэс къыур напIэзыпIэм къиубыдащ. Гъэр хъуа гуащэр гуIэу къэлъэIуащ:
— СыутIыпщ, ер зи гущхьэм кърих жин фIыцIэ, сыутIыпщ сэ къуалэбзу тхьэмыщкIэр, щхьэхуит сыщIыжи, си дамэхэм сегъэIэтыж. Сыт уэ бзаджагъэу уэзлэжьар? СыутIыпщи, си гъуэм, чэщанэм сыгъэкIуэж.
Анзор гуащIэу зэуэ жэуап къитащ:
— Уей, — жи, — гуащэу дахэкIей, гуащэу щыIэм я лей, сыту Iейуэ ущыуа, сэ сыжин фIыцIэкъым, атIэ уэ хьэщыкъ пхуэхъуа, Къэбэрдейм щыщ фызкъэмышэ щIалэ Анзор лIы цIыкIу жыхуаIэр сэращ. Уэ, шэч хэмылъу, зэхэпхауэ къыщIэкIынщ тенджызитI зэхуакум хэIущIыIу щыхъуа Анзор лIы хахуэм и цIэр?
Гуащэм жэуап къетыж:
— Хьэуэ, зэхэсхакъым икIи усцIыхуркъым, сыгъэлъагъу уи лIыгъи, итIанэ ууей сыхъунщ: къумым кIуэи, брул защIэу шыбз гуартэ къэху, фIыцIафэ зыщIэлъадэ хакIуэ пцIэгъуэплъ хэтыжу. Апхуэдэ шыбз гуартэ зиIэр Мансур хъанырщ, мис абы къытепхрэ къэпхуфмэ, итIанэ сэ уэ срыуейщ.
— Хъунщ, дэгъуэщ, гуащэу щыIэм я лей, иджыпсту гъуэгуанэ сытохьэ, — жиIэри Анзор лIы цIыкIум къыур иутIыпщыжащ. Арыххэуи, а зы напIэзыпIэм къыур уафэпшэм хыхьэжащ, и чэщанэм зэрынэсыжуи, узримыгъэплъу цIыхубз дахэу зызэрихъуэкIыжащ.
ЛIыхъужьым и шы-уанэр зэтрилъхьэщ, и шыныбэпхыр щIикъузэри гъуэгуанэ техьащ, къумым хуэкIуэу.
Бэлыхь Iэджи телъауэ, гугъуехь Iэджи игъэвауэ, икIэм-икIэжым, и мурадым и Iэр тригъэхуащ — и къэшэн дахэм насыпыфIэу дэпсэун папщIэ щIитыну уасэу шыбз гуартэр и пэм иту къеху. Мис Тэтэртупми къоблэгъэж. Шы гуартэр къыздихум, къыкIэлъыпхъэра хъаныдзэм лIыхъужьу яхозэухь. Сыт ямыщIами, къатрихауэ къафIеху.
Арати, зэуэ, уащхъуэдэмыщхъуэу Надихъан гуащэр шордакъым къоувэ. Анзор лIы цIыкIум ар къелъагъу. Абы и дахагъэм лIыхъужьым и нэр апхуэдизкIэ къыщипхъуати, топлъэкъукIри, бийр гъунэгъу къызэрыхъур, къызэрыбгъэдыхьапэр илъагъужыркъым. Ар зэгупсысыр къыпэщылъ насып гуфIэгъуэрт. АрщхьэкIэ… псори зэуэ зэтещэхэжащ.
Абы къылъэщIыхьа шу гупым яхэт Даут-Хьэжы абрагъуэжьыр къыжьэхэуэри Анзор шым иридзыхащ, сэшхуэмкIэ къеуэри и щхьэр къыфIихащ.
А напIэзыпIэм чэщанэм гыз макъ къыщIэIукIащ, къыу хужьыр къелъэтэхри яукIауэ щылъ лIыхъужьым и бгъэм къытетIысхьащ.
НапIэ дэхьеигъуэ нэхъ хэмылъу а дакъикъэ дыдэм Тэрч къиури хъаныдзэр итхьэлащ. Уэру ежэх псышхуэм и псыпыхухэм япхъуэтауэ Анзор и хьэдэр ирахьэхырт, абы и бгъэм тест къыур, цIыху фIэкIа умыщIэну и щауэр игъеижу.
КIурашын БетIал.
ГуфIэгъуэ зэхыхьэм хэтщ "Нал цIыкIу" къэфакIуэ гупыр.
.
Уи гугъэм уи Iэр темыхуэу зыхуэдэр пщIэнукъым
ЗымкIэ гущыкIыгъуэр адреймкIэ тхьэIухудщ: апхуэдэщ щхьэж и дунейр.
Псэм фIыуэ илъэгъуар нэм щIагъуэу къищтэркъым — топщIыпщIэ.
ЦIыхуитI я нэр къэплъэжащ — лъагъуныгъэри лъэлъэжащ.
Бгыщхьэр плъапIэщ, ауэ псэупIэкъым: езыр-езыру дэкIар къохыжыф, дахар зыщIыпIэ къыщоху е кърадзыхыж.
Дунейр гугъу хъуамэ, лIыгъэ зиIэм и дунейщ.
КъыптекIуэр уэркIэ гугъу щхьэкIэ, езымкIи тынш цIыкIукъым.
Псыдзэм псыр нэхъ ин ищIыркъым — егъэутхъуэ.
Уи щхьэр щIозыгъэхьар къыптекIуауэ, узытекIуам къыпфIэкIыу ежьэжа хуэдэу ягъэIу.
Шынэ мыщIэкIитI щыIэщ: зыр делагъэщ, адрейр лIыгъэщ — зэхэгъэкIыгъуафIэуи щыткъым.
Шынэ узым текIуар щхьэхуитщ.
ГугъапIэ зиIэр дамэ зытетым яхэтщ.
Къэрабгъэр къащтэкъауэщ: укъелми уихьми зэрымыщIэ Iуэхущ.
Уи гугъэм уи Iэр темыхуэу зыхуэдэр пщIэнукъым.
Ныбэизым благъэр Iэпэдэгъэлэл ещI.
Зи закъуэ лъагъуныгъэ щыIэщи, зи закъуэ ныбжьэгъугъэ щыIэкъым.
Лъагъуныгъэр псэм зэрыфIэфIщ, ныбжьэгъугъэр щхьэм къызэрилэжьщ.
Дэтхэнэ зэманми езым и пэж иIэжщ.
Пэжым зэ дыкъыщхьэщыжыну къытхуихуэмэ, емынэм дызэрихуэу щэрэ догъэхъыбарыж.
uПэжым, къарууншэху, зегъэпщкIу, пцIым, къарууфIэху, зегъэлъагъуэ.
Бейтыгъуэн
Сэфарбий.
Псалъэжьхэр
Уи насып зыхэлъ зыми птрихынкъым
Псыпэр зэрыжэм псыкIэри ирожэ.
Псым и жапIэр езым къегъуэтыж.
Тенджызрэ пэт ткIуэпс-ткIуэпсу зэхэтщ.
ТIу зэгухьэмэ, къарущ.
УзыхапIыкIа лIэщIыгъуэ и дамыгъэ къыптонэ.
Уи насып зыхэлъ зыми птрихынкъым.
Унэ къыбдимысарэ гъусэ къыпхуэмыхъуарэ я хьэл пщIэркъым.
УIэгъэ лъэужьыншэ хъуркъым.
Си гухэлъхэм ухэмыкI
Гухэлъыбжэр пхузэIузмыхами,
Сыту фIыщэу дахэр услъэгъуа,
Лъагъуныгъэ губгъуэм уизмышами,
Си гухэлъхэм дахэр ухэтащ.
Нэ къуэлэн дахитIкIэ укъызэплъу
Зы зэманкIэ, дахэ, щытыгъащ,
Нэ плъызакIэ си пшыналъэр хэплъэу,
Щыгъуэ фащэр гущIэм щыптIэгъат.
Уафэ джабэм мазэр щиджэгухькIэ,
Ди зы жэщ уэ уигу сыкъэгъэкIыж.
Лъагъуныгъэм щIылъэр къыщикIухькIэ,
Нэхущ вагъуэплъ дахэу къыкъуэкIыж.
Щхьэцыгъуэшхуэр тIууэ едзыхауэ
Пщащэ слъагъумэ, ар уэра къысфIощI,
Нэ дахитIыр къаплъэм сыщыуауэ
Зэрыслъагъуу, дахэ, си гур хощI.
Гъэ блэкIахэм мазэхэр зэблидзу,
Лъагъуныгъэр ди куэбжэпэм блокI,
Уэ дахащэр си гум укъыридзэм,
Ди Дзэлыкъуэ псыхъуэр си гум къокI.
Псынэпс къабзэм къыхэжа зы ткIуэпсу,
Мазэ нурым ноби уполыд,
Уигу сыкъэкIым сыгуфIэгъуэ нэпсу,
Уи гукъуэпсхэм си цIэр щегъэубыд.
Зыгъэхьэзырар ЩХЬЭЩЭМЫЩI Изэщ.
