Нобэ Адыгэ фащэм и дунейпсо махуэщ
Адыгэ цей
Адыгэ цейуэ, цей гъуапэхуу
Къуршыщхьэ уэс чэсейр зи теплъэ,
Шууей ныбжьыщIэр уогъэгушхуэ,
Ущыгъщи, и лъыр зэщIэбгъаплъэу.
Уи кIэкъуащIитIри бзу дамэу
ШэщIащ, шыгъажэм ухыхьамэ,
Дахагъэ щапхъэм уримардэщ,
Жьы жэрми ухузогъадэ.
Пщыхьэщхьэ пшэплъым, нэхущ
пшэплъым
УхабзыкIауэ арагъэнщ,
ЩIэптхьэкъур хэтми, зэ къыптеплъэр,
Къохъуапсэу узыщитIэгъэн.
Хьэзыр пщыкIуплIри загъэуардэу,
Щхьэж къэс иIэжу и къалэн,
Вагъуэ пщыкIуплIу бгъэм щолыдыр,
Хъыбарыжь куэд хуахъумэу тхыдэм.
Уи дыпIэхэр къурш лъагъуэ хужьхэу
ДэкIуей-къехыжу птонэхукI,
Нартыжь пэлъытэу ди лIыхъужьхэм,
Урашугъусэу укъокIуэкI.
ЗищIысыр бгъэунэхуащ гъэрыпIэр,
ГуфIэгъуи гуауи зэбнэкIащ,
Щхьэхуитыныгъэм нэхъ бгъэлъапIэ
ЩымыIэуи укъекIуэкIащ.
КъыщодэхащIи акъужь мащIэр,
КъыщыпкIэрихми гынымэ,
КъыптелъэщIыхьурэ бын папщIэу,
Уихуакъым игу адыгэ анэм.
Адыгэ цейуэ, цей гъуапэхуу
Къуршыщхьэ уэс чэсейр зи теплъэ,
Шууей ныбжьыщIэр уогъэгушхуэ,
Ущыгъщи, и лъыр зэщIэбгъаплъэу.
Уи кIэкъуащIитIри бзу дамэу
ШэщIащ, шыгъажэм ухыхьамэ,
Дахагъэ щапхъэм уримардэщ,
Жьы жэрми ухузогъадэ.
Ди хъыбарыжьхэм, уэрэдыжьхэм
Я Iущагъ нурыр уэ къыпхопс,
Сэ усхуадами ди нэхъыжьхэм,
Кавказ лъэпкъ псоми хъуащ уекIупс.
МэшбащIэ Исхьэкъ.
Лъэпкъ куэдым къызэдащта
Дунейпсо Адыгэ Хасэмрэ щIалэгъуалэм я Iуэху зезыхьэ IуэхущIапIэхэмрэ къыхалъхьа жэрдэмкIэ 2011 гъэ лъандэрэ Адыгэ фащэм и махуэр ягъэлъапIэ фокIадэм и 28-м. Фащэр адыгэм къигупсыса, къыдэгъуэгурыкIуа щыгъынми, ар ди гъунэгъу щIыналъэхэм щыпсэу нэгъуэщI лъэпкъхэми къащтащ, езыхэм я нэщэнэ гуэрхэр халъхьэжу. Хамэ къэрал къикIа зыплъыхьакIуэхэм ятхыжу щытащ адыгэ зыхуэпэкIэмрэ фащэмрэ кавказ лъэпкъхэр къазэрыдэплъейр, щапхъэ зэрытрахэр.
Ди адэжьхэм къагупсыса фащэ екIур къащтащ абазэхэми, азербайджанхэми, ермэлыхэми, балъкъэрхэми, куржыхэми, ингушхэми, шэшэнхэми, осетинхэми, къэрэшейхэми, дагъыстэнхэми, къэзакъхэми. Ар нобэ махуэшхуэхэм, хьэгъуэлIыгъуэхэм деж, сценэм итхэм щатIагъэ щыгъыну къэнауэ арами, иджырей зэманым къезэгъыу абы зэхъуэкIыныгъэ гуэрхэр халъхьэу ирагъэдауэ, махуэ къэс зезыхьэхэри мащIэкъым.
Адыгэ фащэр цIыхухъум и къалэнхэр игъэзэщIэным хуэгъэпсауэ щытщ: тыншу уегъэIэбэ, къыздумыхьэкIынкIэ Iэмал имыIэ хьэпшыпхэр пкIэрегъэзагъэ, зэман кIыхькIэ шыбгым уисыныр псынщIэ пщещI икIи, зауэм ухыхьэн хъумэ, уи теплъэм утемышыныхьу апхуэдэщ. Абы и Iыхьэхэм хохьэ: езы цейр, гъуэншэджыр, джанэр, бгырыпхыр, щIакIуэр, бащлъыкъыр, лъейр.
Цейр нэм зыкъыщIэзымыдзэ фэхэм къыхащIыкIырт: морэ, фIыцIэ, щхъуэ хуэдэхэм. Хужь езыгъэдыну хуитыр пщыхэрат, ауэ адыгэпщхэр апхуэдизкIэ цIыху зэпIэзэрытти, IэщэкIэ мыхъумэ, цIыху къызэрыгуэкIхэм фащэкIэ зыкъыхагъэщхьэхукIыртэкъым.
Цейм и лъабжьэ щIэлъ джанэр Iэпкълъэпкъым хуэфIу, бгым иувэу ядырт. И кIыхьагъыр ар зыщыгъыр къызыхэ- кIам елъытат: нэхъыбэм сантиметрий-пщIыкIэ лъэгуажьэм къыдэIэбейуэ къагъэувыIэрт, дин лэжьакIуэхэм ящыгъыр нэхъ кIыхьт. Джанэр зыгъэдахэ Iыхьэ- хэм ящыщт пщэм и лъагагъкIэ, сантиметриплI-хыкIэ дэкIуей пщампIэ лъагэ дытар. Джанэр и гупэмкIэ, и кIыхьагъ- кIэ щызэгуокI, и бгым нэс ар щIыIу цIыкIурэ щIыIунэ щхьэхуэхэмкIэ уопхэ, апхуэдэ дыдэхэр Iэм хуэфIу да Iэщхьэм итщ. Джанэм бгъэ жып хуащI хабзэщ, зыфIэфIым бгым и щIагъкIи нэгъуэщI жып щIедэ.
ЩIалэ цIыкIум цейр япэ дыдэу хуадырт илъэсипщI-пщыкIутI щыхъуам деж. Къыхэгъэщыпхъэщ адыгэ лъэпкъым къызэщIиубыдэ лIакъуэ 12-м дэтхэнэ зыми и цей дыкIэ зэриIэжар, къызыхэщIыкIа щэкIым къулейр нэхъ хуэмыщIам къыхигъэщыуи зэрыщытар.
Хьэзырылъэхэр цейм хэмытынкIэ Iэмал зимыIэ Iыхьэщ. Ар цIыкIу-цIыкIуу зэпыщхьэхукIа жып гупщ, пхъэм е къупщхьэм къыхэщIыкIауэ гынылъэ зырыз иIэжу. Гыныр къежьа нэужьщ ар цейм кIэрадэн щыщIадзэр. Хьэзырхэр, нэхъ убгъуауэ жыпIэмэ, «шэ хьэзырхэр», зэман лей имыгъэкIуэду шууейм и фочыр иузэдыну Iэмал иIэн щхьэкIэ щIауэ аращ. Хьэзырхэм я бжыгъэм теухуауэ къэса хъыбар-хэм жаIэр зэщхьэщокI, нэхъыбэр 8-мрэ 10-мрэ я зэхуакум (зы лъэныкъуэкIэ) къыщобжэ. Ауэ адыгэхэм зэпэмыбжыр нэхъ зэрафIэкъабылым къыхэкIыу, блым е бгъум нэхъ трагъащIэ. Абы къикIыр — лъэныкъуитIри зэхэту пщыкIуплI е пщыкIуий мэхъу.
Цейм къыпхугуэмыхьын Iыхьэу хэтщ абы щIэпха бгырыпхыр. Бгырыпхым сэшхуэр, кIэрахъуэр, къамэр, зэманым елъытауэ щыIэ нэгъуэщI Iэщэхэри кIэрагъэзагъэ. КъищынэмыщIауэ, фочым узэреIэзэн Iэмэпсымэхэр: ар зэрызэфIэ-пIуэнтIыкIыну гъущIымрэ щыпхуэну дагъэмрэ. «Адыгэр шхэми жейми и Iэщэр кIэрыщIащ, — етх Хъан-Джэрий, — аращи, ар зэкъуэхуауэ къыпIэрыхьэнукъым. Къамэ ямыIыгъыу къэзыкIухьыр щIалэ цIыкIу дыдэхэмрэ лIыжьхэмрэщ». Хъан-Джэрий зэрыжиIэмкIэ, дэтхэнэ адыгэми къыздрихьэкIырт бийр зэрипхыну кIапсэ, шэху уэздыгъэ, дыд, бгырыпх лей, жьакIэупс, джэбын.
«Кавказ Ищхъэрэм ис бгырысу хъуами, къэзакъхэми Къэбэрдейм я Iэщэ-фащэри, шы тесыкIэри, хабзэри зэхалъхьащ, — етх урысей этнограф Вейденбаум Евгений, — абыхэм, замыгъэпсэхуу, къэбэрдей модэ щхьэзыфIэфIым темыплъэкъукIыу зыдрагъэкIу, зэманым къыкIэрымыхун щхьэкIэ».
XIX лIэщIыгъуэм и 40 гъэхэм адыгэ цейр Кавказым къулыкъу IуэхукIэ щыIэ къэзакъхэм я фащэу къащтащ. Ауэрэ адыгэ цейр Европэми нэсащ, революцэ нэужьым Урысейм иIэпхъукIа урыс офицерхэм я фIыгъэкIэ.
Адыгэ бзылъхугъэхэм я фащэри пкъыгъуэ зыбжанэу зэхэлът: джанэкIэ, гъуэншэдж, джанэ, кIэ, цей. Къыхэгъэщыпхъэщ фащэр гъэщIэрэщIэнымкIэ, хэ-дыкIынымкIэ, уагъэ гъэхьэзырыным- кIэ адыгэ цIыхубзхэр IэпщIэлъапщIэ дыдэт, хъыджэбз цIыкIухэр жьыуэ абы хуагъасэрт. Апхуэдэу абыхэм я бостейхэр пщампIэм къыщыщIэдзауэ — кIэ къуащIэм нэсыху тхыпхъэ гъэщIэгъуэнхэр хадыкIырт дыщэ, дыжьын IуданэкIэ. КъызыхэкIа унагъуэм емылъытауэ, дэтхэнэ пщащэми и фащэм щыщт гъу-щIым (уэркъ лIакъуэхэм щыщ пщащэхэм папщIэ — дыжьыным) къыхэ- щIыкIа, гъэщIэрэщIа бгъэгуIулъхьэмрэ бгырыпхымрэ. Уэркъ пщащэхэмрэ гуащэхэмрэ Iэмал имыIэу дыщэ пыIэ лъагэ ящхьэрыгът, абы и щхьэм IэлъэщI къытелъыжу.
Адыгэ бзылъхугъэхэм гулъытэ щхьэхуэ хуащIырт пхъэ вакъэм. Абы сантиметр 20 и лъагагъыу урихьэлIэрт икIи цIыхубзыр зыщыщ лъэпкъым елъытат и вакъэм и лъагагъри. Пхъэ вакъэр щыщатIагъэр махуэшхуэхэм дежт.
ХХ лIэщIыгъуэм и пэхэм цIыхубз фащэм зэхъуэкIыныгъэ гуэрхэр игъуэтащ, европей модэр Кавказ Ищхъэрэм къэса нэужь. Псом япэ унэгуащэхэм я дыщэ пыIэр зыщхьэрахащ, Iэгъуапэ кIыхьыр «пахащ», тхыпхъэр нэхъ мащIэ хъуащ, уеблэмэ, языныкъуэхэми я бостейр ха-мыдыкIыжыххэ хъуащ. Дауэ хъуами, дуней псом къызэрыщацIыхуу щыта адыгэ фащэр ди лъэпкъым ихъумэжыну, нобэм къигъэсыну хузэфIэкIащ.
Фырэ Анфисэ.
