ЯгъэгуфIэну хьэмэрэ къагъэпцIэну?
2018 гъэм накъыгъэм и 1-м щыщIэдзауэ лэжьакIуэм и улахуэр сом 11163-рэ нэхъ икIэ къакIуэ хъунукъым. Иджы щыIэ уасэхэм (газ, уэздыгъэ, хущхъуэ, щыгъын, н.къ.) тепщIыхьмэ, ари куэду жыIэгъуейщ. Ауэ а мащIэри ялъэкIыу зымытын унафэщIхэр зэрыщыIэм тогузэвыхь Урысейм и профсоюзхэм я зэгухьэныгъэм и секретарь Куликов Евгений.
— ИлъэсыщIэм дыхыхьэн и пэ къихуэу Забайкал крайм и бюджет IуэхущIапIэ гуэрхэм «техперсонал» жыхуаIэ я лэжьакIуэхэм хъыбар ирагъэщIащ 2018 гъэм гъатхэпэм и 1-м щыщIэдзауэ ахэр сыхьэт бжыгъэкIэ фIэкIа зэрамыгъэлэжьэнум теухуауэ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, хъыбар зрагъэщIахэр хэтыжынукъым я лэжьакIуэ бжыгъэм. Абы къикIращи, МРОТ-м зэрыхагъахъуэр а лэжьакIуэхэм зыкIи ялъэIэсынукъым. Уеблэмэ, IуэхущIапIэ пэшхэр зэлъыIузыххэр, сабийгъэундэIухэр (няня жыхуэтIэхэр), пощтзехьэхэр, нэгъуэщIхэри хилъэфэнущ: сымаджэу лэжьапIэм къыдэмыкIмэ, абы пэкIуапхъэ ахъшэри, илъэсым зэ зэрызигъэпсэхунум техуэри, сабий зэригъуэтынум епхауэ къратыпхъэри, уеблэмэ пенсэри фIэкIуэдынущ, — жеIэ Куликовым. — Къэрал зызыужьам къекIуркъым и цIыхухэр тхьэмыщкIэу игъэпсэуну. Улахуэр сом 11163-рэ хъупэми, налогыр хэкIа иужькIэ цIыхум сом 9711-рэщ къыIэрыхьэр. АбыкIэ псэуа ухъуну? Ауэ а тIэкIури къытрахыну я мурадщ. Сэ сызэреплъымкIэ, упсэун щхьэкIэ я нэхъ мащIэу уиIэн хуейуэ ягъэбелджыла ахъшэр къызэрымыкIуэу «якъузащ». ИкIи ари МРОТ-ри къэIэтын хуейщ, ди цIыхухэр къулейсызыгъэм къыхэтшын мурад диIэмэ.
МРОТ-м накъыгъэм и 1-м щыщIэдзауэ зэрыхагъэхъуэнум теухуа хабзэр ямыгъэзэщIэн щхьэкIэ хьилагъэ къэзыгупсыс унафэщIхэм яхуэгъэзауэ фхуэщIэнуращи, лэжьыгъэмкIэ инспекцэмрэ прокуратурэмрэ фытхьэусыхэ, — жеIэ профсоюзхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщIхэм ящыщ зым.
Ди къэралым и унафэщIхэм улахуэри пенсэри зэрымащIэр къазэгурыIуэм и щыхьэтщ УФ-м и Правительствэм и УнафэщIым и къуэдзэ Голодец Ольгэ къыхилъхьар: абы къызэрилъытэмкIэ, пенсэр сом мин 25-м нэгъэсын хуейщ. Ауэ пыухыкIауэ жиIакъым абы къэралыр щыхуэкIуэфыну мазэри гъэри.
Дуней псор къапщтэмэ, пенсэр лэжьапщIэм и процент 40-70 мэхъу. Ауэ улахуэр щымащIэкIэ (ику иту мин 15 къэтщтэнщи) абы и процент 70-р пенсэу цIыхум хуагъэувыжми, узэрыримыпсэуфынур гурыIуэгъуэщ. Урысейм СтатистикэмкIэ и IуэхущIапIэм къызэритымкIэ, къулейсызхэм я бжыгъэр мелуан 23-м нэсащ. Мыхэр псори лэжьапIэншэ-Iуэхуншэу аракъым, атIэ зэрылажьэм хуэдэурэ къулейсыз хъуауэ, пенсэм тIысыжахэр уасэхэм пэмылъэщыжу я псэукIэр екIэкIуауэ аращ.
ЦIыхухэр зыгъэгузавэ, унафэщIхэм пылъхьэ хуащI щыщIэныгъэм куэд тепсэлъыхь зэрыхъуам къегъэлъагъуэ абы хэкIыпIэ гуэр икIэщIыпIэкIэ къыхуагъуэтын зэрыхуейр.
Напэ зиIэм хузэфIэкIыр
Абы си Iуэху хэлъкъым. Сэ си Iуэху схузехуэжащэрэт. Уи мыIуэху уи бэ-лагъ хыумыIу. Мы псэлъафэхэр фIыуэ дызыщыгъуазэщ. Утыншыну ухуеймэ, уи щхьэм фIэкIа нэгъуэщIым уемыгупсысмэ, хъунущ апхуэдэу упсэуми. Ауэ щыIэщ цIыхугъэмрэ напэмрэ япэ изыгъэщхэр. Апхуэдэхэм ящыщ зым и гугъу ещI «Аргументы и факты» газетым. Ар Ставрополь крайм и Изобильнэ районым хыхьэ Новотроицк къуажэм щыщ Шатерников Викторщ. ЩIалэм къиухащ Санкт-Петербург дэт кIэдет еджапIэм и ракетэ-артиллерие корпусымрэ IэщIагъэ куэдым тещIыхьа Ипщэ-Урыс техникумымрэ. 2017 гъэм Виктор къызэригъэпэщащ къэралым къару щызиIэ хабзэхэмкIэ цIыхухэм къащхьэщыж «Со-Весть» организацэр. Иджы абы и къудамэ- хэр крайм и районхэм къыщызэIуах.
Iуэхур къызэрыгуэкIщ. Виктор телефоным хэт камерэр щIегъанэ цIыхугъэншагъэу, ныкъусаныгъэу къилъытэ щыпэщIэхуэкIэ икIи зэхихамрэ трихамрэ ИнтернетымкIэ хэIущIыIу ещI.
— Жылагъуэ Iуэху зепхуэным сыт щхьэусыгъуэ хуэхъуар? — упщIэм и жэуапыр мыращ.
— Зэгуэр сымаджэщым сыкIуауэ, кIэлындорым и унэлъэгум деж щылъ, зыри зыбгъэдэмыхьэ лIы къэслъэгъуащ. Дохутырыр кърезгъаджэри, абы дэIэпыкъун зэрыхуейр жесIати, «нэхъ мащIэу ирырефэ, аращ абы хуэфащэр», ткIийуэ къыспидзыжащ. Сыкъэгубжьат. «Камерэр щIэзгъэнэнущи, а зэхэзбгъэхар иджыри зэ жыIэжыт», — зэрыжысIэу, тхьэмыщкIэр къаIэтри, сымаджэхэр зыщIэлъ пэшхэм езым щIахьащ. Абы лъандэрэ мыр IэмалыфIу къэзгъэунэхуауэ къызогъэсэбэп».
Виктор ищIэр зигу иримыхь зэрыщыIэм и щыхьэтщ лэжьэн зэрыщIидзэрэ и машинэр зэрагъэсар, «Со-Весть» организацэм и IуэхущIапIэм и бжэр хакъутыкIыну яужь зэритар.
Девгъэплъыт ягу иримыхьым. Сымаджэщым щIэлъым инсулин кърагъэщэху, ямыIэу жаIэри. Сабий зыгъуэтын хуей бзылъхугъэм дохутырым ахъшэ иримытмэ, къызэремыгугъу-нур къыжраIэ къудейкъым, атIэ нэмыплъ къыхуащI я жыпым зыгуэр нэсыху. Апхуэдэхэм ящыщ зы цIыхубзыр тегушхуэри и телефоным тригъэтхащ ахъшэм теухуауэ къыжраIар, икIи Интернетым ирыригъэлъхьащ, «мыпхуэдэ лэжьэкIэм зэ мыхъуми кIэ иIэн хуейкъэ?»-гупсысэм трищIыхьри.
ЦIыхухэм леишхуэ къащытехьэ къызэрыхъум и щыхьэту Виктор къигъэлъэгъуахэм язым уи щхьэфэцыр егъэтэдж. Новотроицк щыщ цIыхубз гужьеяуэ Виктор деж къэпсэлъащ и къуэм и IэпхъуамбэжьакIэр паупщIауэ, уеблэмэ яукIыну къагъэшынэу лэжьапIэм къикIыжауэ жиIэри. Ар къезыщIар зыхуэлажьэ хьэрычэтыщIэрат.
Виктор и гуапэу къыхегъэщ мы Iуэхухэр псынщIэ дыдэу хабзэхъумэ лэжьакIуэхэм зэрызэхагъэкIар.
— УнафэщIхэр бубу, абы щыгъуэми хабзэхъумэхэр зыдэбгъэIэпыкъуу — ар дауэ пхузэфIэкIрэ? — упщIэм и жэуапыр гъэщIэгъуэнщ, уеблэмэ гууз-лыуз зиIэхэм къагъэсэбэп хъуну Iэмалщ.
— Сэ унафэщIхэр субыркъым. Ауэ къэрал къулыкъущIэхэм ягъэзэщIэн хуейщ я къалэнхэр. Ар зэпымычу жеIэ УФ-м и Президентми, ар итщ Конституцэми. Дэ дызыщIэупщIэм, ныкъусаныгъэ, уеблэмэ щIэпхъаджагъэ къэдгъэлъагъуэхэм ятеухуауэ я жэуапрэ я IуэхущIафэ пыухыкIарэ щыIэн хуейуэ я къулыкъум къалэн ящещI. Къапщтэмэ, Изобильнэмрэ Солнечнодольскрэ я сымаджэщхэм я щытыкIэр зыхуэдэр ИнтернетымкIэ хэIущIыIу тщIати, иджы а тIуми лэжьыгъэ щокIуэкI, зыхуей хуагъэзэным теухуауэ. КъулыкъущIэхэр «къэдгъэушыну» тхузэфIэкIри, Iуэхур ежьащ. ЗыкIи пхуэмыгъэпIейтей къахэкIмэ, зы упщIэщ дгъэувыр: «И къулыкъум тегъэкIауэ зигъэпсэхуну Iэмал етамэ мынэхъыфIу пIэрэ?»
И щхьэ мыузым боз щIришэкIы- жым теухуауэ мы щIалэм жиIэм гугъущ арэзы утемыхъуэну: «Ныкъусаныгъэхэм утепсэлъыхьу, узэхуэтхьэусыхэу ущыскIэ хъуну? Дэнэ апхуэдэу дыздынэсынур? Сэ сабиитI сиIэщи, схузэфIэкI сщIэнущ, ахэр дэ нэхърэ нэхъыфIу псэун папщIэ».
Мы щIалэм сызригъэгупсысаращи, хэкур фIыуэ зылъагъу, жылагъуэ щыIэкIэ-псэукIэм зезыгъэузэщIыну хуей дэтхэнэмкIи щапхъэщ ныкъусаны-гъэм ублэмыкIынымрэ зыхузэфIэмыкIым удэIэпыкъунымрэ. Сыту фIыт «Со-Весть» организацэм хуэдэ гуэр ди щIалэгъуалэми къызэрагъэпэщамэ.
Къуажэ зиIэ нэхърэ — Iэ зыфIэт
Дагъыстэныр цIыху IэпщIэлъапщIэкIэ бейщ игъащIэми. ЩIыр зи мащIэ бгырысхэм гъэм и кIыхьагъым я къарумрэ зэфIэкIымрэ зрахьэлIэн Iуэху яIэн хуейтэкъэ?! Арагъэнщ данэм, дыщэм, дыжьыным, пхъэм, мывэ лъапIэхэм елэжь IэщIагъэлIхэр щIакуэдри, уеблэмэ лъэпкъкIэ, къуажэкIэ нэхъ пыухыкIауэ зэлэжь щыIэ щIэхъуари.
Зы зэмани къэхъуакъым цIыхум и IэкIэ ищIам уасэшхуэрэ щIэупщIэрэ щимыIа.
Абы и щыхьэтщ Унцукуль къуа-жэм щыщ Магомедалиев Магомедали и IэщIагъэр хэхъуэшхуэ къыхуэзыхь хьэрычэт Iуэхум зэрыхуигъэкIуэфар. И мызакъуэу, и щхьэгъусэри и бынищри къыдолажьэри, зэрыжиIэмкIэ, яхуэщIым нэхърэ нэхъыбэ яхуэщэну апхуэдэ щIэупщIэшхуэ яIэщ мы унагъуэм щащI хьэпшыпхэм. Унцукулдэсхэр цIэрыIуэу щытащ Iэщэ щIынымкIэ, итIанэ (ХVIII лIэщIыгъуэм) нэхъыбэм зратащ пхъэм къыхэщIыкIа хьэпшыпыр дыщэрэ дыжьынкIэ гъэдэхэным. Дэтхэнэ унагъуэми езым и тхыпхъэщIыпхъэ къигупсысати, ар зыщIар занщIэу къащIэрт.
— Сэ си адэшхуэ Хъусейн IэпщIэлъапщIагъэкIэ къытекIуэн уигъэлъыхъуэну апхуэдэт икIи ар цIэрыIуэт. Абы и нэIэ къыстету япэу сщIар зейм къыхэщIыкIа щIакъуэ башт, мельхиоркIэ (адыгэм аршав жыхуаIэращ. — Ш. М.) гъэщIэрэщIауэ. А лэжьыгъэр къупынщыпынщ, ауэ апхуэдизкIэ дахэ мэхъури, уаси иIэщ. Дэ къэтщэхур пхъэ быдэхэращ, хуэрэджей, балией, дей, бжей, мэз кхъужьей жыпIэми. Хуэрэджейм и тхыпхъэр дахэ дыдэщ, ауэ абы уелэжьыну гугъущ, илъэскIэ умыгъэгъуауэ зыри къыхэпщIыкI хъунукъым — къэчэнущ, — жеIэ Магомедали. — Псом нэхърэ нэхъ гугъур зы цIыху гуэрым щхьэкIэ щхьэхуэу пщIыращ. Псалъэм папщIэ, иджыблагъэ зэфIэзгъэкIащ лэжьыгъэшхуэ. ЗыхъумэжыныгъэмкIэ министр Шойгу Сергей щхьэкIэ сщIащ зы метр зи лъагагъ вазитI, пхъэм къыхэщIыкIауэ. Зыр згъэщIэрэщIащ Урысей и Гербымрэ ЛIыхъужьым и вагъуэкIэ, адрейм Санкт-Петербург и лъэмыж яIэтыр тесщIыхьащ. А лэжьыгъэм илъэсрэ ны-къуэрэ текIуэдащ, къызыхэсщIыкIар пхъахуэ хэлъу бгъэгъун къудейм илъэс ехь, — жеIэ Магомедалиевым.
Интернетым и фIыгъэкIэ куэдыр щыгъуазэ хъуащ мы цIыху IэпщIэлъапщIэм и зэфIэкIым. Хьэрып Эмират Зэгуэтхэм, США-м, европей къэрал зыбжанэм, Урысейм и хэгъэгухэм ирагъашэ Магомедали и IэрыкIхэм щыщ. Псалъэм папщIэ, Колорадэ щыщ хьэрычэтыщIэм пхъэщхьэ мыщхьэ зэрыплъхьэн тепщэчи 100-м щIигъу иригъэщIащ, шэху игъэжыхьауэ. ЩIэупщIэшхуэ яIэщ мывэ лъапIэхэмкIэ гъэщIэрэщIа къэрандащылъэ, мыштыку, мажьэ, шэхууэздыгъэщIэт зэмылIэужьыгъуэхэм, нэгъуэщIхэми.
КъызэрыщIэкIымкIэ, хьэрычэт курыт цIыкIу жыхуаIэм хуэдэу республикэм IуэхущIапIэ 20 иIэщ, цIыху IэпщIэлъапщIэу 2500-рэ щылажьэу. Зи закъуэу лажьэу ятхам и бжыгъэр 700-м щIегъу. Псоми зэхэту нэгъабэ абыхэм ящIащ сом мелард 1,12-рэ и уасэ хьэпшып.
Мэхъэчкъалэ щаухуащ «IэпщIэлъапщIэхэм я къалэ» зыфIаща хьэблэ. Мыбы цIыхухэм зэрахьэ, пэшхэр зэрагъэдахэ хьэпшып зыщэу дэт тыкуэн-хэр бжыгъэншэм хуэдэщ. КъинэмыщIауэ, IэщIагъэлIхэм я лэжьэкIэм кIэлъыплъыну, я дерс щIэдэIуну Iэмал иIэщ дэтхэнэ зыми. Аращ Дагъыстэным зыщызыплъыхь псоми а хьэблэр я кIуапIэ щIэхъуар.
Нэгъабэ сыщыIат Краснодар крайм и Къуэбыдэ (Красная Поляна) щIы-пIэм. Абы иIэщ Урысейм и хэгъэгухэм я тыкуэнхэр, шхапIэхэр здэщыт хьэблэшхуэ. «Сувениры Северного Кавказа» тыкуэным сыблэкIынт?! Адыгэ фащэ зыщыгъ тыкуэнтес бзылъхугъэр Дагъыстэным щыщу, абы дахагъэу щащэри а республикэм щащIауэ къыщIэкIащ.
Ди унафэщIхэри куэд щIауэ топсэлъыхь «IэпщIэлъапщIэхэм я къалэ» диIэн зэрыхуейм. Республикэм и экономикэм щIэгъэкъуэн зэрыхуэхъунум, зыплъыхьакIуэ-зыгъэпсэхуакIуэ къакIуэхэр къызэрыдэтхьэхын дызэриIэнум къинэмыщIауэ, ар ди лъэпкъхэм къадекIуэкIIэщIагъэхэр къызэрыгъэщIэрэщIэжын, цIыху IэпэIэсэхэр лэжьыгъэм тезыгъэгушхуэн IэмалыфI хъунут.
