Терекскэ (Болэтей) къуажэ
Адыгэ жылагъуэхэм я щIэнгъуазэ
Къуажэ тхьэмадэм и псалъэ
Гъуэгу техьэ къытенэркъым
НобэкIэ Болэтейм унагъуэ 592-рэ дэсщ, цIыху бжыгъэр 2102-рэ мэхъу. Дэтхэнэ зы къуажэми ещхьу, ахэр нэхъыбэу зытелажьэр мэкъумэшырщ. Къэбгъэлъагъуэмэ, жылэм иIэ щIы гектар 4140-м щыщу 3100-р бэджэнду дот.
Къуажэдэсхэм трасэ нартыху, сэхуран, гуэдз, хьэ. Мэкъумэш зыщIэхэм къахожаныкI Хъаний Жанджэрий, Жылау Анзор, Къэбардэ Олег сымэ.
Болэтей дэтщ курыт еджапIэ, сабий гъэсапIэ, амбулаторэ, ЩэнхабзэмкIэ унэ, пощт, сату IуэхущIапIэу 9, мэкъумэшым елэжь, Iэщ зыгъэхъу уней IуэхущIапIэу 27-рэ. Амбулаторэм гъуэлъыпIэу 10 щIэтщ, цIыхуи 7 щолажьэ. ЩэнхабзэмкIэ унэм лэжьыгъэр хъарзынэу щокIуэкI, гуфIэгъуэ махуэхэм нэгузыужь пшыхьхэр къыщызэрагъэпэщ. Абы хэтщ библиотекэри.
Школми, сабий гъэсапIэми я лэжьыгъэр хъарзынэу зэтеублащ. Ижь-ижьыж лъандэ-рэ хабзэрэ бзыпхъэрэ къыщекIуэкI ди жылагъуэм щIэблэм и къэкIуэнум щыхуосакъ. АбыкIэ лэжьыгъэшхуэ, дауи, щрагъэкIуэкI къуажэм дэт курыт еджапIэм. Щэнхабзэм цIыкIухэр зэрыхагъэгъуазэм къищынэмыщIа, спорт и лъэныкъуэкIи гъэсакIуэхэм ялъэкI къагъанэркъым. НыбжьыщIэхэм спортымкIэ илъэс 15-м щIигъуауэ ядолажьэ Наурзокъуэ Къазбэч. Жэуаплыныгъэ хэлъу ар и Iуэхум бгъэдэтщи, и гъэсэнхэм фIыуэ къалъагъу. Къыхэгъэщыпхъэщ, мы щIалэр ныбжьыщIэхэм зэрадэлажьэрэ цIыхуиплI спортымкIэ мастер зэрыхъуар. Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ щIыналъэм щекIуэкI зэхьэзэхуэхэм абы и гъэсэнхэм текIуэныгъэ щIэх-щIэхыурэ къыщахь. Абы и гъэсэнхэм ящыщу алыдж-урым бэнэкIэмкIэ Европэм-рэ дуней псомрэ чемпион щыхъуащ Фэн- зий Сослъэнрэ Дадэ Ислъамрэ. Дадэр 2014 гъэм Сингапурым щекIуэкIа ЩIалэгъуалэм я Олимп джэгухэм чемпион щыхъуащ. Апхуэдэуи атлетикэ псынщIэмкIи ныбжьыщIэхэм ехъулIэныгъэфIхэр къагъэлъагъуэ. Псалъэм папщIэ, мы гъэм гъатхэм Болэтей атлетикэ псынщIэмкIэ щекIуэкIа республикэ турнирым ди гупым япэ увыпIэр къихьащ. ЩIалэгъуалэр егъасэ Хьэшыр Борис. ФутболымкIи ди ныбжьыщIэхэр лъэщщ, нэгъаби мы гъэми районым кубокыр къыщахьащ.
Къуажэм лэжьэфыну дэс цIыху 1243-м щыщу лэжьыгъэ IэнатIэ Iутыр 1048-рщ. Пэжщ, псом я нэхъыщхьэр, нэхъ гугъур цIыхухэм лэжьыгъэ къахуэгъуэтынырщ. Сэ мы къулыкъум сыщыпэрыхьам яжесIащ къызэIуахыну IуэхущIапIэ мурад зыщIым зэрытлъэкIкIэ зэрызыщIэдгъэкъуэнур.
Къуажэдэс Хъаний Алим щIы гектар 60-м мыIэрысей, кхъужьей, пхъэгулъей, нэгъуэщIхэри щыхисауэ зэрехьэ. Абы и мурадщ пхъэщхьэмыщхьэ хъумапIи ищIыну, ар хузэфIэкIмэ, цIыху нэхъыби лэжьыгъэм къришэлIэфынущ.
Нэхъыбэу дыкъэзыгъэгузавэр цIыхум псыр тэмэму къазэрыIэрымыхьэрщ. Бжьамийхэр зэрыщIалъхьэрэ илъэс 50 хъуащи, махуэ къэс жыхуаIэм хуэдэу, щIыпIэ-щIыпIэкIэрэ къызэпхеуд, жылэр псымкIэ гугъу иригъэхьу. 2012 гъэм абы елэжьыну IэщIагъэлIхэр къытхуагъакIуэри, бжьамий километри 10,5-м щыщу 7-р щIэкIэ зэрахъуэкIат, ауэ пымыщIауэ къэнащи, Iуэхур къызэтеувыIэжащ. Гуныкъуэгъуэ мащIэхэр диIэщ, ауэ тхузэфIэкIыр дощIэ. Нэхъыщхьэращи, къуажэр жылэфIщ, дызэкъуэтщ.
ХЪАНИЙ Заурбэч,
Болэтей (Терекскэ) къуажэм и Iэтащхьэ.
Тхыдэ
Хабзэмрэ нэмысымрэ ягъэнэхъапэ
1804, 1810, 1816 гъэхэм пащтыхьыдзэм и генерал пашэхэу Глазенап, Булгаков, Ермолов сымэ дзэшхуэхэр ящIыгъуу Джылахъстэнейм къытеуауэ щытащ икIи къуажэ щэныкъуэм хуэдизым лъапсэрыхыр къыхуагъэкIуащ. ЗэратхыжымкIэ, зэтрамыгъэсхьауэ къэнар къуажибгъу къудейт, цIыхуми щIыми леишхуэ ирахат. НэщI хъуа щIыхэм къэзакъхэр кърагъэтIысхьащ, нэхъ гъунэгъуIуэу къыщыс шэшэнхэми мышкъышхэми ди щIы кIапIэхэм щыщ яубыдащ.
Болэтей жылэжьыр нэхъ пасэхэм здэщысар иджы ПсыдахэкIэ зэджэ щIыпIэм дежщ. НтIэ, а зэман хъыжьэу лъапсэрыхыр адыгэ лъэпкъым къыхуэзыгъэкIуам иужькIэ, лIакъуэлIэшхэм къахэкIауэ псэууэ къэнэжахэм псэупIэщIэ къалъыхъуэу хуежьащ. Уэркъ щIалэ БолэткIэ зэджэр къежьэри, иджыпсту жылэр здэщысым деж къытеувыIащ. ЩIыпIэр дахащэт: Тэрч Iуфэт, абы къыпылъ тафэ щхъуантIэхэр былым хъупIэт, псым и сэмэгурабгъумкIэ мэзышхуэ екIуэкIырт. Арати, щIыпIэр игу ирихьри, Болэтыр абдеж щетIысэхащ, къуажэри яухуэу хуежьащ. А зэманым Индрей ЦIыкIурэ ИндреишхуэкIэ еджэу жылитI ипщэкIэ бгы лъапэм къытест. А къуажэ цIыкIуитIыр, зэратхыжымкIэ, 1774 — 1775 гъэхэм абдеж къэтIысат. Болэтейр и ныбжькIэ жылэ нэхъыжьхэм хабжэ, икIи и лъабжьэр 1845 — 1847 гъэхэм къыщожьэ, ауэ къуажэм дэт кхъэм къыхэнауэ хэт мывэ сын закъуэтIакъуэхэм тет илъэс бжыгъэхэм ятепщIыхьмэ, 1825 — 1827 гъэхэм къуажэр яухуэн щIадзауэ хуэбгъэфащи хъунущ.
Болэтей къуажэм къыпытIысхьащ къумыкъу, шоркъалэ хьэблэкIэ зэджэ жэмыхьэтхэр. Нэхъ иужьыIуэкIэ, хуэм-хуэмурэ хьэблитIри Болэтейм хэшыпсыхьыжащ. Шоркъалэ хьэблэм дэса Шорэхэ Балъкъэр унэцIэр зыфIащыжащ. Индреишхуэри Индрей ЦIыкIури унагъуэ зырыз-тIурытIурэ бгым къехыурэ Болэтейм къахэтIысхьащ. А щIыкIэм тету зиужьурэ, Болэтейр къуажэшхуэ хъуащ. Къуажэдэсхэм Iэщ гъэхъунымрэ гъавэ щIэнымрэ зратащ.
Къыхэгъэщыпхъэщ: XIX лIэщIыгъуэм пщIондэ болэтейдэсхэр щIым зэрытелэжьыхьу щытар пхъэIэщэм выхэр щIэщIауэт. Нэхъыбэу ягъэкIырт хьэр, гуэдзыр, иужькIэ, XIX лIэщIыгъуэм и кIэхэм, нартыхур хасэу хуежьащ. Гъавэр гъубжэкIэ Iуахыжырт, зэзэмызи шэмэджкIэ. ХадэхэкIхэм щыщу хъарбызыр, хъэуаныр, къэбыр, бжьыныр нэхъ къайхъулIэрт. Гъавэ къаIэрыхьэр яхьэжын папщIэ, щхьэл мыинхэр ящIырт, Iэлъэныкъуэ щхьэлхэри щыIэырт. Апхуэдэуи болэтейдэсхэр жыджэру хэтт бжьэ гъэхъунымрэ щэкIуэнымрэ. БжьаIуэхэр зей хабзэр уэркъхэмрэ пщыхэмрэт. Къалэжьым и Iыхьэ ныкъуэр Мэздэгу, Къызлар бэзэрхэм яшэрт. Жылагъуэм пэгъунэгъу мэзхэмрэ губгъуэхэмрэ къуалэбзукIэ, хьэкIэкхъуэкIэкIэ бейти, мыхьэнэшхуэ иIэт щэкIуэнми. МэкъумэшыщIэ унагъуэхэм фэм, цым къыхащIыкI я упщIэхэм, бащлъыкъхэм, пыIэхэм щIэупщIэ яIэт.
Къумыкъу Тыгъуэн «Экономическое и культурное развитие Кабарды и Балкарии» и тхылъым къызэрыщихьымкIэ, 1890 гъэм ирихьэлIэу Болэтей къуажэм унагъуэ 233-рэ дэст, гъавэ щIапIэу гектар 13942-рэ яIэу.
Iэщ гъэхъуным хъер къыхахырт. Блай зэкъуэшхэу Алимырзэ, Мухьэмэдмырзэ, Хьэжумар, Башир сымэ шы 200-м нэс яIэт, бжэну 300, жэму 50 ягъэхъурт. Балъкъэрхэ Асхьэдрэ Мэдрэ бжэн 800-м нэблагъэ ягъэхъурт, Мэкъуауэхэ Сэрэбий, Блам, Машэ, ФIыцIэ сымэ бжэн минитI яIэт. Абы щыгъуэми щыIэт Iэщ зимыIэ унагъуэхэри. Апхуэдэхэм я унагъуэр ягъэшхэн папщIэ, я щIы Iыхьэхэр ятт е ящэжырт, зыри мыхъужыххэмэ, лэжьакIуэ щIыпIэ жыжьэхэм кIуэрт. КъыжыIэпхъэщ Къамбыкъуэ Къанэмэт илъэсибгъукIэ Тыркум лэжьакIуэ зэрыщыIар. ХьэтIэхъу Гуцырэ, Хьэжу Хьэмид, Сыкъун ЦыкIунэ сыми Америкэм илъэситIкIэ щыIэгъауэ щытащ. Хьэжу Хьэмид къигъэзэжа иужь, Тэрч псыежэхым и Iуфэм щхьэл трищIыхьат.
Болэтейдэсхэм сыт щыгъуи IэпщIэлъапщIагъэр къадэгъуэгурыкIуащ. ГъукIэ Iэзэу къуажэм дэсащ Фанзий Темыркъан. Я щIакIуэхэмкIэ бащлъыкъхэмрэ пыIэхэмкIэ я цIэр жыжьэ щыIуат Хъанийхэ Быхуэрэ Блацэрэ, Балъкъэр Сасэ, Къэбардэ Хужь сымэ. Гуэгуэнхэр, сэхэр, нэгъуэщI хьэпшыпхэри хьэлэмэ-ту ищIырт Гуэбэшы Тэулин. Лъэпкъ фащэм пкърылъыпхъэхэр ягъэхьэзыру щытащ Хъаний КIуэкIуш, Урысыкъуэ КIунэ, КIэнцIалий КIурицэ, Балъкъэр Гуланэ сымэ.
Тыкуэнхэр япэу зыгъэлэжьахэм ящыщщ Дадэ Асхьэд, Хьэшыр Машэ, Щэныбэ Мэрем, Жылау Хьэцу сымэ. Болэтейм бэзэр къэунэхуа иужь, абы къекIуалIэу щытащ ХьэпцIей, Абей къуажэхэм, гъунэгъу станицэ зыбжанэм щыпсэухэр. Сату Iуэхухэм ухэтын щхьэкIэ лэжьыгъэм зэрыхэпщIыкIын хуейм и мызакъуэу, урысыбзэри фIыуэ щIапхъэт. АбыкIэ болэтейдэсхэм сэбэп къахуэхъуауэ жыпIэ хъунущ Тэрч и сэмэгурабгъу IуфэмкIэ къыщыс урысхэр. Къэзакъ станицэхэу Черноярская, Екатериноградская, Прохладненская, Павлодольская, Луковская, нэгъуэщIхэми драгъэкIуэкI экономикэ зэхущытыкIэхэм къадэкIуэу, зэныбжьэгъугъэри яку дэлът, апхуэдэу болэтейдэсхэм бзэри зрагъащIэрт, Iуэхуми нэхъ хэгъуэза хъурт.
XIX лIэщIыгъуэм и 90 гъэхэм и кIэхэм Болэтей къуажэ унагъуэ 263-рэ дэст, цIыху 1579-рэ хъууэ. Къуажэ хасэ, мэжджыту 5, пощт, сату щIапIэу 9, пэщIэ-дзэ школ, фельдшер пункт — арат иIэр.
Революцэм япи иужькIи цIыхугъэрэ хабзэрэ зыдэлъ къуажэ нэхъыфIхэм хабжэу щытащ икIи щытщ Болэтейр. Индрейр къызытехъукIа Индэрхэ щыщи Болэтейр къызытехъукIа Болэтхэ щыщи иджыпсту къуажэм зыри дэсыжкъым, ИстамбылакIуэм и зэманым ахэр Тыркум кIуауэ хуагъэфащэ.
1912 гъэм молэ ГъумкIэ еджэу жылэм дэса духьэшым и жэрдэмкIэ мэжджыт дахэ къуажэм дащIыхьащ. А зэманым абы нэхъ уардэ Кавказ Ищхъэрэм щымыIауэ яIуэтэж. Революцэ нэужьым, дин лэжьакIуэхэр зэхэзехуэн щащIым, пщIэ лъэпкъ игъуэтыжакъым а мэжджытым, гъавэ щIэкIутапIэ ящIыжауэ щытащ. 1943 гъэм къуажэр нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм яубыда нэужь, мэжджытыр ямыкъутэу къэнат, арщхьэкIэ зауэ нэужь илъэсхэм Тэрч Iуфэ къетIысэкIауэ Iус жылэр псым игъэпIейтейуэ хуежьащ, тафэр зэрыгуилъэсыкIым къыхэкIыу. Абы игъэгужьея къуажэдэсхэм я унэхэр якъутэжурэ бжьэпэм къыдэкIыу щIадзащ. Хъаний Пётр колхозым и унафэщIу щылэжьа илъэс тIощIым къриубыдэу выгурэ шыгукIэ жылэр къуэкIийм къыдэIэпхъукIри, Джылахъстэнейм щынэхъ дахэ дыдэ къуажэхэм ящыщ зы яухуащ. Тэрч увыIакъым, къуажэр зытеса щIым и ныкъуэр ихьыху. Мэжджытри якъутэжри, къумыкъукхъэкIэ зэджэм зы унэ цIыкIу дащIыхьыжащ, нэмэз щыпщI хъууэ.
Зауэм и пэм щегъэжьауэ абы и къэзэуатымрэ бэлыхьымрэ зышэча, Берлин къыщащтэм хэта Хъаний Пётр къуажэдэсхэм фIыуэ ялъагъурт, пщIэи хуащIырт. Апхуэдиз хьэзаб зышэча лIыр къэгубжьыгъуафIэт, щIэхыуи теужырт. Мис а гъэ гугъухэм Пётр псэукIэщIэ зэтеувэжыным и лъабжьэр игъэтIылъауэ жыпIэ хъунущ.
Къуажэм хабзэрэ нэмысрэ дэлъу къызэрыгъуэгурыкIуар къулыкъу зыIыгъахэмрэ лIыжь Iущ дэсахэмрэ я фIыгъэщ. Абыхэм я акъылымрэ я тэмакъымрэ адрейхэм гъуэгугъэлъагъуэ яхуэхъуащ, нэхъыжьыфIхэм пхаша лъагъуэ угъурлым дахэу техьэри. Ар нэхъ ин икIи бгъуфIэ ищIащ илъэс 17-кIэ колхоз унафэщIу лэжьа Хьэжу Анатоли. А зэманым къриубыдэу а лIым илэжьамрэ жылэм хуищIамрэ лъытэгъуейщ: хабзэ дахэмрэ цIыхугъэ лъагэмрэ къигъэщIэрэщIэжащ, цIыхухэр зыхуей-зыхуэфIхэмкIэ къызэригъэпэщащ, езы къуажэр бей хъунымкIэ и гуащIэ еблэжакъым.
НЫБЭЖЬ Михаил,
КъБР-м щIыхь зиIэ и агроном.
Хьэжум и зэфIэкI
Болэтей щыщ Хьэжу Владимир Натрыб и къуэм къиухащ Механикэмрэ оптикэмкIэ Ленинград институтыр. Менделеев Дмитрий и цIэр зезыхьэ ВНИИМ-м и технологие центрым Владимир инженер нэхъыщхьэм къыщыщIэдзауэ и унафэщIым деж щыщIэкIыжу къулыкъу зэхуэмыдэхэр щиIыгъащ.
А лъэхъэнэм къриубыдэу, Хьэжум аспирантурэри къиухащ, и кандидат лэжьыгъэри пхигъэкIащ. КъинэмыщIу, абы къиухащ Ленинград дэт инженер-ухуакIуэ институтыр, нэгъуэщIхэри. ЗэманыфIкIэ ар лэжьащ «Межрегионгаз» IуэхущIапIэм и унафэщIу. 1969 — 2000 гъэхэм къриубыдэу Хьэжум щIэныгъэ лэжьыгъэу 100-м щIигъу къыдигъэкIащ.
Владимир Урысей метрологие академием и академикщ, 2000 гъэм абы къыхуагъэфэщащ «УФ-м щIыхь зиIэ и метролог» цIэр. Абы къратащ УФ-м щIэныгъэмрэ техникэмкIэ и Къэрал саугъэтыр.
ЦЕКЪУЭ БэIилэ.
Япэ итахэр
Гъуэгуанэ купщIафIэ зэпызыча узэщIакIуэ
Фэнзий Мэжид Мэзан и къуэр 1880 гъэм Болэтей къыщалъхуащ. Курыт еджапIэр къуажэм къыщиуха нэужь, ар Темырхъан Шурэ (Буйнакск) кIуэри, илъэсищым нэблагъэкIэ абы щеджащ. ИужькIэ Мэжид и щIэныгъэм щыхигъэхъуащ Уфа, Кърымым, Мысырым.
Къыщалъхуа жылэм къигъэзэжа нэужь, абы курыт еджапIэм щригъэджащ, апхуэдэуи Къэбэрдейм и жылагъуэ IуэхущIапIэ зыбжанэми щылэжьащ. ЦIыкIухэм хьэрыпыбзэри урысыбзэри яригъащIэрт, астрономием, математикэм, медицинэм, ботаникэм ахэр хигъэгъуазэрт, сыт хуэдэ Iуэхугъуэми хащIыкIыу къигъэтэджырт.
Фэнзийм бзэ зыбжанэ фIы дыдэу зэрищIэми ехъулIэныгъэфIхэр къыхуихьырт. Абы зэхилъхьат мэкъумэш унагъуэм къыхэкIа сабийхэр зэрыригъэджэну алыфбей.
«ХьэрыпыбзэкIэ деджэн хуей щIэхъур лъэпкъым тхыбзэ зэримыIэрщ. Си гур егъэуз абы. Зэхэдвгъалъхьэ адыгэбзэкIэ ди алыфбей, къулейсызхэм я бынхэр ирыредгъэджэну», — жиIэрейт Мэжид. «Ар щIэхъуэпсырт лъэпкъым и тхыбзэ иIэжыну, мыгувэуи Мэжид зэхилъхьат хьэрып графикэм тет алыфбей. Ар Дагъыстэным къыщыдигъэкIат. Тхылъ 500-р къуажэ-къуажэкIэрэ зэбгрытхат, арщхьэкIэ зэман кIэщIым алыфбейр ягъэкIуэдыжат — хьэрып графикэм алыфбейр зэрытетыр молэхэм ягу ирихьатэкъым, диным пэщIэувэ Iуэхугъуэу къалъытат», — етхыжыр Елбэд Хьэсэн.
Япэ урыс зэщIэхъееныгъэр къызэтрагъэувыIа нэужь, Мэжид Мысырым кIуащ, абы медицинэр, географиер, хьэрыпыбзэр щиджащ. Урысейм къигъэзэжри, щIэныгъэм епха лэжьыгъэм пищэжащ. 1912 гъэм, жылэдэсым я лъэIукIэ, ар ягъэувыж къуажэ школым щригъэджэну. А илъэсхэм ар пщыхэм я ныкъуэкъуэгъу мэхъу, анэдэлъхубзэр щадж курыт школхэр къызэIуахыну трегъэчыныхь, мэкъумэш унагъуэхэм къыхэкIа сабийхэр Налшык дэт бгырыс школым щрагъэджэну хуит къащIыну еукъуэдий. Муслъымэн диным и лэжьакIуэхэмрэ урысей пащтыхь политикэр Кавказым щезыгъэкIуэкIхэмрэ Фэнзийм и лэжьыгъэр хуагъэдахэртэкъым, уеблэмэ бий къыхуэхъуат икIи Мэжид лъэхъуэщым ирырагъэдзащ. Хуит къащIыжа иужькIи, ар и мурадым пыкIакъым. 1917 гъэм, революцэр къэмыхъей щIыкIэ, абы и зы лэжьыгъэ адыгэбзэкIэ Темырхъан Шурэ къыщыдегъэкI. ЦIыхубэм щIэныгъэр яхэпщэнымкIэ Iэмал къызэрырамытынур Мэжид хьэкъыу пхыкIа нэужь, ар 1918 гъэм большевикхэм я партым хохьэ. А гъэ дыдэм и гъатхэпэм, Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ Совет властыр щагъэува нэужь, Фэнзий Мэжид Налшык округым и ЦIыхубэ советым и депутату хах. Советым и унафэщIым и къуэдзэуи мэлажьэ.
1918 гъэм и кIэхэм ар редактор нэхъыщхьэу ягъэув Къэбэрдейм къыщызэIуаха япэ совет газетым, «Равенство» зи фIэщыгъэу щытам. ИкъукIэ къаруушхуэ абы ирихьэлIащ цIыхубэм щIэныгъэ яригъэгъуэтыным. Ар мызэ-мытIэу лIыкIуэу хахащ лъэпкъхэм я зэхуэс Тэрч щекIуэкIыу щытахэм.
1919 гъэм и пэщIэдзэхэм Фэнзийр и лэжьыгъэкIэ ягъакIуэ щалъхуа щIыналъэм. Абы и пщэрылът цIыхухэм политикэ лэжьыгъэхэр ядригъэкIуэкIыныр, апхуэдэуи Деникиным и дзэхэм ахэр зэрыпэщIэувэным хуигъэхьэзырын хуейт. Къэрэщейр, Лыкъуэжьыр, ШэджыхьэщIэр, Махъсидэр, АфIэунэр, Улыджыр, нэгъуэщIхэри и гъусэу Мэжид лэжьыгъэшхуэ къуажэдэсхэм ядригъэкIуэкIырт, абыхэм я къыхуеджэныгъэ псалъэхэр цIыхухэм я гум нэсырт. Апхуэдэурэ бийм зэрыпэувыну къару лъэщ яузэдырт, Дзэ Плъыжьым хыхьэну хуей къуажэдэсхэм я лъэIу тхылъхэр ятхынымкIэ сэбэп яхуэхъурт…
1974 гъэм накъыгъэм и 9-м Болэтей къуажэм щагъэуващ Фэнзий Мэжид и фэеплъ. КъыкIэлъыкIуэ илъэсым Къэбэрдейм и къуэ пэжым и цIэр фIащащ Тэрч къалэрэ Налшыкрэ я уэрамхэм. Мэжид и цIэр зэрехьэ Болэтей и уэрам нэхъыщхьэхэм ящыщ зыми.
БАГЪЭТЫР Луизэ.
Лэжьыгъэм ипсыхьа Дадэ ХьэмытIэ
Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь Дадэ ХьэмытIэ илъэс 37-кIэ и бгъуэщI ситу сылэжьащ. ЗэрыжаIэу, зы шыгъу путкъым зэдэтшхар. А псом ящIыIуж дызэныбжьт, дызэблагъэ-Iыхьлыт — си адэшыр Дадэхэт. ХужысIэфынури зыщ — хуэдэ зырызу цIыху нэгъэсат.
ХьэмытIэ зауэ нэужь зэман хьэлъэм халъхуащ. Сабий зеиншэ-адэншэхэр пэрыхьэтт, я бын япIыжыну, я гущIэгъу-гулъытэ тIэкIур лъагъэсыну хуимыт фызабэ тхьэмыщкIэхэр жэщ-махуэ ямыIэу губгъуэжьым итт. Зи цIыхубз насыпыр пасэу къекъутэхахэм ящыщт ХьэмытIэ и анэ Хуцуи. Сабиищ къызыхуэна цIыхубзыр хэгужьеихьат — зы унэ яIэти, кхъахэт, псэуалъэхэр ныкъуэкъауэт. Колхозым тIэкIу зыкъиужьыжа нэужь, правленэр къыдэIэпыкъури, унагъуэр бжьэпэм къагъэIэпхъуат, пэш цIыкIуитI хъууэ унэ хуащIри. Унагъуэр абы щIэсащ, бынхэр къэжэпхъыху. ИтIанэ, зэдэIэпыкъужхэурэ, чырбыш плъыжь унэ дахэ зэрыбыным ящIыжауэ щы- тащ.
Зэрынэрылъагъущи, ХьэмытIэ пасэ дыдэу игъэунэхуащ гугъуехьыр зищIысыр. Колхоз зэхэкъутар щызэрагъэпэщыж зэманти, зи школ кIуэгъуэ щIалэр еджапIэм къыщIокIыжри, псы зэрыщIагъэлъадэ кIэнауэхэр IэкIэ зыгъэкъабзэхэм, жэмкIэ вэхэм яхохьэ. Апхуэдэу гугъуехьым ипсыхьауэ балигъыпIэ иуващ Дадэр.
1957 гъэм къэралым къулыкъу хуищIэну ХьэмытIэ ираджэ. ЩIалэ бэшэчым дзэ къулыкъур фIы дыдэу ирихьэкIащ, щытхъу тхылъ зыбжани къыхуагъэфэщауэ щалъхуа жылэжьым къигъэзэжащ. Куэд дэмыкIыуи, 1960 гъэм, Болэтейм и колхозым хохьэ. Механизатору лэжьэн щIэзыдза щIалэщIэм зыщIегъэх и Iуэхум хэмыту псэ хьэлэлкIэ абы бгъэдэтщ. Куэдрэ мылэжьауэ, колхоз тхьэмадэм абы гу къылъетэри, нартыхугъэкI гупым и унафэщIу егъэув. ХьэмытIэ и егугъуныгъэмрэ и жыджэрагъымрэ хъерыфI къитырт, къытрих нартыхум хэхъуэ зэпытт. «ЩIыхьым и Дамыгъэ» орденри абы 1966 гъэм къыпокIуэ.
ИкъукIэ цIыху гуащIафIэт, бэшэчт, емызэшыжт адыгэ щIалэр. Аращ Дадэм и гупым, зэи къэмыхъуауэ, центнери 100-м нэблагъэ зы гектарым нартыхуу къыщIытрихыфауэ щытари. МэкъумэшыщIэ цIэрыIуэм и лэжьыгъэм гулъыти игъуэтащ: ар мызэ-мытIэу ВДНХ-м щыIащ, 1973 гъэм «Октябрь Революцэм и орден», «Лениным и орден» (1976) дамыгъэхэр къратащ, иужькIэ «КъБАССР-м щIыхь зиIэ и нартыхугъэкI», «РСФСР-м щIыхь зиIэ и механизатор» цIэ лъапIэхэр къыфIащащ, 1990 гъэм «Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь» цIэр къыхуагъэфэщащ. Дадэ ХьэмытIэ СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату тIэунейрэ хахащ.
Зэрыфлъагъущи, пщIэшхуэ иIащ ХьэмытIэ и гуащIэдэкIым. АрщхьэкIэ ар зэи адрейхэм епэгэкIыу, дэпсэлъейуэ щытакъым, зэрылъэкIкIэ цIыхухэм защIигъакъуэу, хабзэ хэлъу псэуащ.
Унагъуэ хъарзыни и щIыбагъ къыдэтащ Дадэм. ГъащIэ гъусэ хуэхъуа Ксенэрэ абырэ зэгурыIуэ-зэдэIуэжу илъэс 46-кIэ зэдэпсэуащ, къуиплIрэ зы пхъурэ зэдапIащ.
ХьэмытIэ псэухункIэ псэемыблэжу щIым телэжьащ. Колхозыр щыкъутэжами, абы щIыр зэи IэщIыб ищIакъым — бэджэнду къищтэри игъэлэжьащ.
НЫБЭЖЬ Михаил,
КъБР-м щIыхь зиIэ и агроном.
ПщIэ зиIэ унафэхэр
Хъаний Пётр Мухьэмэд и къуэр Болэтей къуажэм къыщалъхуащ 1923 гъэм. 1940 — 1941 гъэхэм Шэрэдж жылагъуэм егъэджакIуэу щылэжьащ. ИужькIэ абы къиухащ Орджоникидзе къалэ дэт лъэсыдзэ еджапIэр. Хэку зауэшуэм и зэманым Хъаний Пётр зауэлI взводым и унафэщIу щытащ.
1941 гъэт. Белоруссием и Борисов къалэм деж Пётр и взводыр бийм щыпэщIэтт. ЗауэлIхэм я щхьэщыгум кхъухьлъатэхэр щызелъатэрт, лагъымхэр адэ-мыдэкIэ къыщыуэрт, танкхэр кIуэ пэтми къалэм къебгъэрыкIуэрт. Апхуэдэ къарур къыпхуэгъэувыIэныр фIэщщIыгъуейт. Арами, взводым и командир Хъанийм унафэ ищIащ зауэлIхэр имыкIуэтыну. Бийр гъунэгъу къыщыхъум, трагъэщэщащ лагъымхэри фочышэхэри… Зы танкым мафIэ къыщIэнащ, итIанэ адрейм, къыкIэлъыкIуэм. Дауэ ямыщIми, къарухэр зэхуэдэтэкъым, Пётр и зауэлIхэм хэщIырт. ИтIани, ахэр бийм хуигъэкIуэтакъым. Абдеж и Iэр уIэгъэ щыхъуащ езы Пётри, арщхьэкIэ зэуапIэр ибгынэн идакъым.
Гугъуехь куэдым пхыкIащ Хъанийр, уеблэмэ псэзэпылъхьэпIэ Iэджэрэ ихуащ, ауэ абы и Хэкур ихъумащ, и лъэпкъым фIы хуищIащ. 269-нэ стрелковэ дивизэм хэту Пётр бийм щыпэщIэтащ Ворошиловградскэ областым и Михайловскэ станицэм пэмыжыжьэу, ар хэтащ Европэр хуит къэзыщIыжахэм, Берлин нэсахэм.
И лIыгъэм, хахуагъэм папщIэ абы къыхуагъэфэщащ Бэракъ Плъыжь орденыр, ЩIыхь орденым и 3-нэ нагъыщэр, Хэку зауэшхуэ орденым и япэ нагъыщэр, апхуэдэуи къратащ «За отвагу», «За победу над Германией» медалхэр.
1945 гъэм Хъаний Пётр и щIыналъи къигъэзэжри, 1946 — 1947 гъэхэм Тэрч МТС-м, «Терек» колхозым я парт зэгухьэныгъэхэм я секретару лэжьащ. КъыкIэлъыкIуэ илъэситIым ар «Терек»-м и парт комитетым и секретарщ, 1972 — 1984 гъэхэм Тэрч псы щIэгъэлъадэ кIэнауэм и унафэщIщ. «Заря коммунизма» колхозыр илъэс 26-кIэ Пётр и нэIэм щIэту лэжьащ. А зэманым къриубыдэу абы жылэм хуищIар псалъэкIэ къыпхуэмыIуэтэнщ. Жылагъуэр нэхъапэIуэкIэ зыдэса къуэм псы къащIэуэ хъууэ къыщыдэIэпхъукIам щIэгъэкъуэныфIу яIащ колхозым и тхьэмадэ Хъаний Пётр, нобэ къуажэм и ут нэхъыщхьэм деж къатищу щызэтет Щэнхабзэм и унэ дахэшхуэр щаухуар Пётр мэкъумэш хозяйствэм и унафэщIу щытетарщ. Пенсэм кIуа нэужьи, Хъанийр Iуэхуншэу щысакъым — Ветеранхэм я район советым и унафэщIу ар лэжьащ, жылэм зэрыхуэщхьэпэну Iуэху сыт щыгъуи зэрихуэу.
ДЫКЪУЭ Мулиат.
ЩIэныгъэр лей хъуркъым
ЩIэныгъэм, епха япэ лэжьыгъэхэр, Къэбэрдейм щекIуэкIар, XIX лIэщIыгъуэм и кIэ XX и пэ зэманхэрщ. 1898 — 1902 гъэхэм къриубыдэу къуажэ школу щIыналъэм 27-рэ къыщызэIуахауэ щытащ. Абыхэм ящыщт Болэтей къыщызэрагъэпэща япэ пэщIэдзэ школри.
А зэманым абы екIуалIэр сабии 10 — 14 хъу къудейт, ахэр иригъаджэрт къуажэдэс Къущхьэунэ Алимырзэ. Муслъымэн еджапIэхэри къуажэм и Индрей, Къумыкъу, Болэтей хьэблэхэм щылажьэрт. 1912 гъэм къуажэм къыщызэIуахащ мыдрисэ, абы ныбжьыщIэхэр ирашалIэрт Къущхьэунэ Машэ, Блай Ахъмэтыкъ, Мэкъуауэ БытIэ сымэ.
Къуажэ школым нэхъыбэу щеджэр Блайхэ, Къуэдзокъуэхэ, Мамрэшхэ, Фанзийхэ я щIэблэрт. ЕджакIуэхэм яхэтт хъыджэбз цIыкIу зыбжани — Блайхэ Зэрылэ, Токъу, Сулимэ сымэ.
Граждан зауэр къэхъейри, зэманкIэ къызэтрагъэувыIат егъэджэныгъэ лэжьыгъэхэр. АрщхьэкIэ, Совет властыр яухуэжа нэужь, школхэми я Iуэхухэм пащэжащ. ЕгъэджакIуэ емызэшыжхэт Блай Увжыкъуэ, Къуэдзокъуэ Къасым, Блай Къэрэшей сымэ.
1920 гъэм макъуэуэгъуэм и 15-м ирихьэлIэу, Болэтей школым щеджэрт сабий 40-м нэблагъэ. ЦIыхухэр щIэныгъэм хуэнэхъуеиншэ зэрыхъуам и щыхьэтт къыкIэлъыкIуэ илъэсым еджэхэм я бжыгъэр 150-м зэрынэблэгъар.
Тхылъ щеджэ унэ 1924 гъэм жылэм зэрыщаухуауэ щытами мыхьэнэшхуэ иIащ. Абдежарт жылагъуэ, политикэ, щэнхабзэ Iуэхухэм къуажэдэсхэр щыхагъэгъуазэр.
1930 гъэ пщIондэ къуажэ школым щрагъэджащ Хьэпэ Езид, Шыгуанэ ТIынэ, Тхьэгъэзит Уэсмэн, Щокъул Хьэфан, нэгъуэщIхэми. 1936 гъэм Болэтей и пэщIэдзэ школыр курыт иримыкъу еджапIэ ящIат. Абы и унафэщIу щытащ Бабыцэ Шухьэиб, иужькIэ Темрокъуэ Индэрбий.
1942 гъэм Болэтей школыр нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм сымаджэщ ящIат. ИужькIэ, 1943 гъэм щIышылэм бийр къуажэм щыдахужым, школыр жылэдэсхэм зэфIагъэувэжри, курыт еджапIэ ящIащ. Илъэс зэхуэмыдэхэм абы щрагъэджащ Тхьэгъэзит Рашад (1946 — 1956), Хъаний Хьэгуцырэ (1956 — 1964), Къущхьэ Юрэ (1964 — 1974), Балъкъэр Владимир (1974 — 1998) сымэ, нэгъуэщIхэми.
1967 гъэм Болэтей щаухуащ еджакIуэ 320-рэ зыщIэхуэ школыр. Илъэс 23-рэ дэкIа иужь, абы зрагъэубгъури, сабий 784-м еджакIуэ кIуэну Iэмал яIэ хъуат.
Нобэ курыт школым и унафэщIщ Хамэ Загирэ. ЕгъэджакIуэ 20 щолажьэ, абыхэм ящыщу 15-м щIэныгъэ нэхъыщхьэ яIэщ. ЦIыхуищым (Лъэужь Хьэзрэталий, Сыкъун Таисэ, Фанзий ФатIимэ) къыхуагъэфэщащ «УФ-м егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр, цIыхубэм щIэныгъэ егъэгъуэтын IэнатIэм и отличникыу егъэджакIуитI — Лыкъуэжь Заретэрэ Балъкъэр СулътIанрэ — щолажьэ.
Къэпщытэныгъэхэм къызэрагъэлъэгъуамкIэ, школым екIуалIэ еджакIуэм я бжыгъэм хэщIурэ йокIуэкI: 2010 гъэм абы щIэсащ цIыху 250-рэ, 2011 гъэм — 240-рэ, 2012 гъэм — 216-рэ, 2018 гъэм — 206-рэ.
Къуажэм дэт «Насып» сабий садымрэ школымрэ 2003 гъэ лъандэрэ зэуIу ящIыжащи, цIыкIухэр иджыри курыт еджапIэм мыкIуэ щIыкIэ я щIэныгъэм нэхъ куууэ елэжьыну Iэмал яIэ хъуащ егъэджакIуэхэм. ГъэсапIэм мы зэманым сабии 113-рэ макIуэ.
Школым езым и сайт Интернетым щиIэжщ. Абы къыщагъэлъагъуэр еджакIуэхэм драгъэкIуэкI щIэныгъэ, гъэсэныгъэ лэжьыгъэхэр. ЕджакIуэхэр жыджэру йокIуалIэ «Электротехника», «Физикон», «Сигма», «Химия в быту», «Риторика», «Золотая маска» гупжьейхэмрэ дерсхэмрэ.
«Егъэджэныгъэ» лъэпкъ проектым хиубыдэу 2008 гъэм екIуэкIа зэхьэзэхуэм школым мелуан хъу грант къыщихьэхуауэ щытащ. А ахъшэмкIэ химие, биологие кабинетхэм къыщагъэсэбэп Iэмэпсымэхэр, компьютерхэр, спорт лIэужьыгъуэ зэхуэмыдэхэмкIэ школакIуэхэр зыхуеину хьэпшыпхэр, нэгъуэщIхэри къащэхуащ.
2018 гъэм Болэтей школыр «Урысей Зэкъуэт» политикэ партым «Къуажэхэм я спорт пэшхэр зэIузэпэщ щIын» и программэм хэхуэри, кърата сом зы мелуанрэ мини 116-мкIэ еджапIэм и спорт пэшыр зыхуей хуагъэзащ.
Курыт еджапIэм и лэжьыгъэр зэIузэпэщу екIуэкIын, еджакIуэхэр еджэным нэхъ трагъэгушхуэн мурадкIэ, къуажэдэс хьэрычэтыщIэхэми школым мылъкукIэ зы-щIагъакъуэ. Абыхэм ящыщщ Семэн Юрэ, Мэкъуауэ Мурат, Хьэрэдурэ Заурбий, Дадэхэ Аскэрбийрэ Юрэрэ, Жылау Михаил, Гъэсашэ Любэ, Къудалий Мухьэмэд, Джэршыш Аслъэн сымэ.
ЕджакIуэхэри адэ-анэхэри къыхуэарэзыуэ мы школым 2001 гъэ лъандэрэ щолажьэ Къуэдзокъуэ Мадинэ. Гупжьей зэхуэмыдэхэм, зэхьэзэхуэ зэмылIэужьыгъуэхэм школакIуэхэр дригъэхьэхыурэ, абы сабийхэм я еджэгъуэ зэманыр щIэщыгъуэ ящещI. ЩIыналъэм гъэ къэс щекIуэкI «Джылахъстэней джэгу» IуэрыIуатэ зэпеуэм Къуэдзокъуэм сыт щыгъуи хуегъэхьэзыр сабийхэр икIи нэхъыфIхэм ящыщу щытхъу яIэу къокIуэж. Псалъэм папщIэ, 2007 — 2008, 2008 — 2009 гъэ еджэгъуэхэм зэкIэлъхьэужьу япэ увыпIэр абы игъэхьэзырахэм яIыгъащ, 2009 — 2010 гъэхэм ахэр а зэхьэзэхуэм етIуанэ щыхъуащ, къыкIэлъыкIуэ 2011 — 2012 илъэсхэм Мадинэ и еджакIуэхэм япэ увыпIэр яубыдыжащ. Къуэдзокъуэм и гъэсэнхэр жыджэру хэтщ «XIX лIэщIыгъуэм и пашэ» зэхьэзэхуэми. 2008 — 2009 гъэхэм болэтейдэсхэм абы етIуанэ увыпIэр къыщыхуагъэфэщауэ щытащ. Лъэпкъым и хабзэр, щэнхабзэр зи лъабжьэ «Си щIыналъэу Къэбэрдей-Балъкъэр» республикэ зэпеуэми хуегъэхьэзыр Мадинэ еджакIуэхэр икIи ехъулIэныгъэ яIэу абыи зыкъыщагъэлъагъуэ.
«Узэгугъур къогугъуж» — жаIэ. Къуэдзокъуэ Мадинэ езэш имыIэу сыт щыгъуи щIэ гуэр къелъыхъуэ, къегупсыс, щIалэгъуалэм яхуэщхьэпэн яригъэщIэн папщIэ. Мадинэ мызэ-мытIэу къыхуагъэфэщащ КъБР-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм, Тэрч районым егъэджэныгъэмкIэ и управленэм, Болэтей курыт школым къабгъэдэкI фIыщIэ, щIыхь тхылъхэр.
«ЦIыхубэм щIэныгъэ егъэгъуэтын IэнатIэм и отличник», «ЕгъэджакIуэ нэхъыжь», «Сорос и саугъэт къэзыхьа егъэджакIуэ» цIэ лъапIэхэр, «За трудовое отличие» медалыр зэрехьэ Болэтей школым 1991 гъэ лъандэрэ математикэмрэ физикэмрэ щезыгъэдж Лыкъуэжь Заретэ. Абы и дерсхэр егугъуу къызэрегъэпэщ, иджырей мардэхэм тет IэмэпсымэщIэхэри къыщегъэсэбэп. Ар еджакIуэхэм хуэнабдзэгубдзаплъэщ, дэтхэнэми бгъэдыхьэкIэ хуиIэщ, нэхъыфIу къазэрыгурыIуэным хуэдэуи зыхуегъэхьэзыр. Лыкъуэжьым и еджакIуэхэм ехъулIэныгъэфIхэр яIэу зыкъыщагъэлъагъуэ район, республикэ, урысейпсэ олимпиадэхэмрэ зэпеуэхэмрэ. «Познание и творчество» урысейпсо зэпеуэм Заретэ и еджакIуэ 15-рэ пашэ щыхъуащ, 30-р лауреатщ. Апхуэдэуи, физико-математикэ дерсхэмкIэ щIыналъэхэм я зэхьэзэхуэм 12-м текIуэныгъэр къыщыхуагъэфэщащ, 19-м я лэжьыгъэр къыщалъытащ. Езы Заретэ хэтащ егъэджакIуэхэм я «Образование: взгляд в будущее» урысей-псо зэхьэзэхуэм икIи 3-нэ увыпIэр къыщихьащ.
Илъэс 40-м щIигъуауэ егъэджэныгъэ лэжьыгъэм хэтщ Сыкъун Таисэ. КъБКъУ-м и тхыдэ-филологие факультетым урысыбзэмрэ урыс литературэмкIэ и къудамэр къиухащ. А зэманым къриубыдэу, ар и Iуэхум хуэIэкIуэлъакIуэ хъуащ. Сыкъуным и дерсхэм еджакIуэхэр яфIэфIу йокIуалIэ. Ахэр егъэджакIуэм къыдехьэх къигъэсэбэп Iэмал зэхуэмыдэхэмкIэ. Таисэ иригъаджэхэм ябгъэдилъхьэ щIэныгъэр зэхьэзэхуэ зэхуэмыдэхэм наIуэ щащI. Абы къыфIащащ «УФ-м егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр.
Мыпхуэдэ лэжьакIуэхэр и мащIэкъым Болэтей курыт еджапIэм, дэтхэнэри хущIокъу щIэблэ дахэ, Iущ, жан игъэсэну.
БАГЪЭТЫР Луизэ.
Унагъуэ телъыджэ
Мы зэманым Болэтей къуажэм Блай лъэпкъым щыщ дэмысыжми, зэгуэр ахэр мыбы щыпсэуащ жылэм я пщIэр яIэту, я Iуэхум зрагъэужьу. Къапщтэмэ, Блайхэ осетин лъэпкъщ, ауэ абыхэм я нэхъыжь зэкъуэшхэу Блайрэ Къапийрэ адыгэ бзылъхугъэхэр къашэри (Курп Ищхъэрэ щыщ Къуэжейхэрэ Мэрзейхэрэ япхъухэр), хуэм-хуэмурэ адыгэ лъэпкъ къатехъукIащ.
Адыгэ алыфбейр урыс графикэм тету япэу зэхэзылъхьахэм ящыщщ Блай Къэрэщей Мысост и къуэр. Ар 1890 гъэм Болэтей къыщалъхуащ. Налшык бгырыс школым щеджащ, педагогикэ курсхэри къиухащ. 1908 гъэм ар ягъэуващ ХьэпцIей къуажэм и курыт еджапIэм. Сабийхэм щIэныгъэ етыным зи гуащIэ хэзылъхьэ Къэрэщей зэман куэди дэмыкIыу, школ унафэщI ящI. 1917 — 1926 гъэхэм ар Тэрч посёлкэм и унафэщIу лэжьащ. 1932 гъэм Нагорнэ районым цIыхубэ егъэджэныгъэмкIэ къудамэр зэрихьэну ягъакIуэ.
Блайм къуажэ школхэм зэрыщрагъаджэ тхылъхэр зэхилъхьэу щытащ, апхуэдэуи абы игъэхьэзырат томитI хъу «Техникэ ведения урока» и тхылъыр, арщхьэкIэ ар къыдигъэкIыну хунэсакъым (Iэрытхыр Къэбэрдей-Балъкъэрым и архив IуэхущIапIэм щахъумэ). Къэрэщей зэридзэкIащ Шолохов Михаил и «Поднятая целина» романыр, ди жагъуэ зэрыхъунщи, ари Хэку зауэшхуэм и зэманым кIуэдащ. Абы и Iэдакъэ къыщIэкIа «Зулий», «Бгырыс пщащэ» пьесэхэм къытращIыкIа спектаклхэм школакIуэ-хэр яфIэфIу щыджэгурт.
Блай Къэрэщей къызэрыгуэкIт, цIыху зэхэгъэж ищIыртэкъым, абы къыхэкIыуи, жылэм пщIэ къыщыхуащIырт, чэнджэщкIэ, лъэIукIэ куэдым зыкъыхуагъазэрт.
1912 гъэм Блайм гъащIэ гъусэ ищIащ Нэгумэ Шорэ и пхъурылъхум ипхъу Алмэ ФатIимэ. Абыхэм къащIэхъуа я пхъуитIыр — Фузэрэ Ланэрэ — я адэ-анэхэм яхуэфащэу псэуащ. РСФСР-м щIыхь зиIэ и дохутыр цIэр зезыхьа Фузэ (1915 гъэм Болэтей къыщалъхуащ) республикэм бзылъхугъэхэм я япэу медицинэ щIэныгъэхэмкIэ кандидат хъуауэ щытащ, КъБКъУ-м и доцентуи ар лэжьащ. Фузэ къиухар Махъэчкъалэ дэт мединститутырт, иужькIэ, Налшык къигъэзэжа нэужь, ар щылэжьащ республикэ сымэджэщым и къудамэ нэхъыщхьэм и унафэщIу. Абы и Iэдакъэ къыщIэкIащ щIэныгъэ тхыгъэу 30-м нэблагъэ. Фузэ къыхуагъэфэщащ Лениным и орденымрэ медалу 8-рэ. 1958 гъэм СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и етхуанэ зэхуэсым а цIыхубзыр депутату хахащ.
Лани, пхъу нэхъыщIэм, гъащIэ купщIафIэ къигъэщIащ. ЯпэщIыкIэ абы къиухащ Осетие Ищхъэрэ пединститутыр, иужькIэ ехъулIэныгъэхэр иIэу щеджащ Дагъыстэн мединститутым. Абы щызригъэгъуэта IэщIагъэм Ланэ илъэс куэдкIэ ирилэжьащ, щIэныгъэ-педагогикэ лэжьыгъэр абы дигъакIуэу. Ланэрэ и щхьэгъусэ ЩауэцIыкIу Залымджэрийрэ гъуэгу дахэ трашащ япхъухэу Лейлэрэ Лаурэрэ. Нэхъыжьым музыкэмкIэ училищэр къиухащ, щIэныгъэ нэхъыщхьэ щызригъэгъуэтащ Бауманым и цIэр зезыхьэ МВТУ-м. Лаурэ къиухащ Ломоносовым и цIэр зезыхьэ МКъУ-р.
ЕгъэджакIуэ емызэшыж Блай Къэрэщейрэ япэ адыгэ узэщIакIуэ Нэгумэ Шорэрэ я лъагъуэм щIэблэр ирикIуащ.
АЛЪХЪО Мелэчхъан.
ДифI догъэлъапIэ
Ныбэжь Мышэ и дунейр
ЩыIэщ цIыху, зы оркестрым екIуу щызэщIэжьыуэ макъамэ Iэмэпсымэ зэхуэмыдэхэм ебгъэщхьыну и псэр къулейуэ, емызэшыжу ушэу, урихьэлIамэ, нэм къыхуэмыубыд щIэщыгъуэу гъащIэм и плъыфэ Iэджэм гу лъыуигъэтэфу.
Апхуэдэ цIыхуу Болэтей дэсщ Ныбэжь Мышэ, «КБР-м щIыхь зиIэ и агроном» цIэ лъапIэр зезыхьэр. Мы адыгэлIыр зэпIэзэрытщ, гъащIэм хуэнабдзэгубдзаплъэщ, псоми псынщIэу гу лъызытэфщ, уэршэрэгъу хьэлэмэтщ. Совет зэманыгъуэм «уей-уей» жригъэIэу къуажэ губгъуэм итахэм ящыщщ, гъавэ гъэкIынми зи гъащIэр тезухуащ, къэралым и гуэным гъавэ бэв хуизыкIута цIыху емызэшыжщ.
Сабиигъуэ IэфIи щIалэгъуэ тынши иIакъым Мышэ. Дэни къикIынт? 1942 гъэм и адэр зауэм дашри, Ростов деж щыхэкIуэдат. Илъэс 29-рэ фIэкIа зи мыныбжь фызабэм бынитху къыхуэнат. Мышэ илъэсиплI къудейт абы щыгъуэм зэрыхъур.
ЩIым и бэуэкIэм щIапIыкIа Мышэ, абы и бзэр къыгуроIуэ, «фIэфI-фIэмыфIри» ещIэ. ЕщIэ, псэкIэ бгъэдэтащи. Илъэс 17 фIэкIа мыхъуауэ, и ныбжьыр нэхъыбэу иригъэтхри, дзэм къулыкъу щищIэну дэкIат ар. «Механик-водитель тяжелого танка» жыхуиIэ IэщIагъэр зригъэгъуэта къудейуэ, Мэжэрым зэрыхьзэриишхуэ къыщыхъуауэ щытащ. Абы хиубыдахэм ящыщщ Ныбэжьыр, зэрыжаIэуи, гынымэр игъэунэхуащ. Дзэ къулыкъур къиухыу къэкIуэжа нэужь, илъэсиплIкIэ киномеханикыу къуажэм щылэжьащ, махуэм еджэрэ жэщым фильмхэр игъэлъагъуэу. Езым нэхърэ нэхъыщIэхэм яхэтIысхьэжри, илъэситIкIэ еджэжащ Мышэ, школри фIы дыдэу къиухыжащ. Абы иужькIи илъэситIкIэ учётчикыу колхоз губгъуэм итащ.
ЩIалэщIэм къыгурыIуэрт щIэныгъэншэу зыри зэрыпхузэфIэмыкIынур. Арати, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и мэкъумэш факультетым заочнэу щIэтIысхьэри, 1969 гъэм ехъулIэныгъэфIхэр иIэу къиухащ.
Зи гъащIэр мэкъумэшым езыпха Ныбэжь Мышэ зытемыува зы щIы кIапи колхоз губгъуэм иIэу къыщIэкIынкъым. Ар зэи Iуэхуншэу щысакъым. Колхозым и унафэщIу зэрылэжьа зэманым къриубыдэу, къуажэми районми куэдрэ пашэ щыхъуащ. Гъавэ гъэкIыным зыщритами, зытригъэкIуар мащIэщ. И гуащIэдэкI хьэлэлым къэрал гулъытэ къыпэкIуащ — «ЩIыхьым и Дамыгъэ» орденыр (1973), РСФСР-м и Совет Нэхъыщхьэм и ЩIыхь тхылъыр, Лениным и юбилей медалыр, «СССР-м IэщэкIэ ЗэщIэузэда и Къарухэр илъэс 60 ирокъу» нагъыщэ лъапIэр къыхуагъэфэщащ. Апхуэдэуи къуажэ Советым и депутату мызэ-мытIэу хахащ.
1977 гъэм ар агроном нэхъыщхьэу ягъэуващ, а илъэс дыдэм Кубань щыIэ мэкъумэш институтым къедзылIауэ унафэщIхэр щагъэхьэзыр курсхэм ягъакIуэри, мазихкIэ абы щеджащ. И лэжьыгъэфIым папщIэ 1986, 1991 гъэхэм ВДНХ-м и дыжьын медалхэр Ныбэжьым къратащ, апхуэдэуи 1977, 1980 гъэхэм «Социалист зэпеуэхэм я пашэ» цIэр къыхуагъэфэ-щащ. «КъБР-м щIыхь зиIэ и агроном» цIэ лъапIэри къыфIащащ.
ГъэщIэгъуэну, и IэщIагъэм зыкIи емыпхауэ Мышэ нэгъуэщIи хэлъщ: ар усэным, тхэным, сурэт щIыным хъарзынэу хозагъэ.
Мис апхуэдэщ Ныбэжь Мышэ и дунейр.
ЗЭРАМЫЩIЭ Маринэ.
Мэкъуауэхэ
Лъэпкъ уардэу, лъэпкъ быдэу Болэтей жылагъуэм къыщалъытэ Мэкъуауэхэ.
Лъэпкъым и нэхъыжьыфIхэу Аскэррэ Iэдэмрэ, Хьэжбарэ, Нащхъуэ, Хьэмид, Натрыб сымэ, нэгъуэщIхэри, жылэм ягу къыщагъэкIыжкIэ, сыт щыгъуи гуапэу икIи IэфIущ зэрытепсэлъыхьыр. Мэкъуауэ Аскэр и гъащIэ псор триухуауэ щытащ губгъуэ лэжьыгъэм, и къуэш нэхъыщIэ Iэдэми IэщIагъэлI пажэу колхозым илъэс куэдкIэ хэтащ. Хьэжбарэрэ Нащхъуэрэ Хэку зауэшхуэм лIыгъэ щызэрахьащ, щалъхуа жылэжь къагъэзэжа нэужьи, къуажэм и пщIэр Iэтыным я гуащIэ ирахьэлIащ.
Мэкъуауэ Хьэмид комбайнер цIэрыIуэт. Абы игъэса механизаторхэр дэни щыпэрытащ. Мэкъуауэ Натрыб Хэку зауэшхуэми хэтащ, Болэтей къуажэ Советым и унафэщI IэнатIэми пэрытащ.
Мы нэхъыжьыфIхэм къакIэлъыкIуа щIэблэми лъэпкъым къыдекIуэкI хабзэмрэ нэмысымрэ яхъумащ, я адэжьхэм я пщIэр ирагъэлъэхъшэхакъым. Апхуэдэ цIыху гуащIафIэт Мэкъуауэ Хьэутии — Iэщ гъэхъуным хэтащ, Хьэжпагуэ — механизатор Iэзэт. ЦIыху гуапэт, сыт хуэдэ IуэхукIи щхьэпэт зэкъуэшхэу Зуберрэ Русланри. Лъэпкъым адэкIэ пащащ Борис, Мухьэмэд, Заур, Михаил, Алёшэ, Григорий, Пётр сымэ. Мыбыхэм щыщу сэ фIыуэ си нэIуасэт Пётр.
Пётр 1942 гъэм дунейм къытехьащ. Зи сабиигъуэр зауэ зэман хьэлъэмрэ гъеймрэ ирихьэлIа щIалэр бэшэчу, гугъуехьым щымыщтэу, лэжьыгъэм хуэнэхъуеиншэу къэтэджащ. Ар сэ курыт еджапIэм щезгъэджащ. ЩIэныгъэм сыт щыгъуи дихьэхырт, жылагъуэ Iуэхухэми и къару хилъхьэрт. Абы и щыхьэтщ Пётр курыт еджапIэм и комсомол организацэм и секретару илъэс зыбжанэкIэ хахауэ зэрыщытар. Апхуэдэуи абы макъыфI иIэти, хорым уэрэд щыжиIэрт. Сэ мызэ-мытIэуи есIуэкIат уэрэд жыIэным и гъащIэр ирипхыну. Апхуэдэу школыр къиухри, Мэкъуауэр уващ колхозым и щIыдагъэ базэм, адэ зыщхьэщымытыж унагъуэр зэрыпсэун къэлэжьын хуейти. Жыджэру, псэ хьэлэлу лажьэ Пётр зэман кIэщIым унафэщIхэм гу къылъатащ икIи «Заря коммунизма» колхозым и комсомол комитетым и секретару хахащ. ЩIалэ нэфIэгуфIэм щIэх дыдэу жылэм дэс щIалэгъуалэм и деж Iулыдж щиIэ хъуащ. 1968 гъэм Мэкъуауэ Пётр колхоз парт организацэм и секретару хах. А IэнатIэм ар Iуту 1972 гъэм сэ сагъэкIуащ «Заря коммунизма»-м и унафэщIу. Колхозыр къэIэтын зэрыхуейр къызыгурыIуэ щIалэмрэ сэрэ, пэжыр жысIэнщи, ди гупсысэр занщIэу зэтехуат. ЛэжьакIуэбэр къэбгъэдэIуэн папщIэ лэжьыгъэ гуэрхэри егъэкIуэкIыпхъэт. АбыкIэ я гуащIэ еблэжтэкъым Мэкъуауэ Пётррэ а зэманым къуажэ Советым и унафэщIу щыта Ботэщ Хьэщауэрэ. Абыхэм зэхыхьэ щIэщыгъуэхэр къызэрагъэпэщыжырт, цIыхубэр колхоз Iуэхум драгъэхьэхырт. Мэкъуауэм жепIэн, гурыбгъэIуэн хуейтэкъым сыт хуэдэ лэжьыгъэ зэфIэгъэкIыпхъэми, ар Iуэхум хуэнабдзэгубдзаплъэти, и лэжьыгъэри зыхуей хуэзауэ зэфIихырт.
Пётр колхозым щыщылэжьа илъэсхэм IэщIагъэлI нэс хъуат. Ар къилъытэри, район унафэщI Мамхэгъ Михаил Мэкъуауэр Борыкъуей къуажэм и «Родина» колхозым и унафэщIу егъакIуэ. Пётр абыи щигъэлъэгъуащ и зэфIэкI. ХадэхэкI гъэкIынымкIэ «Родина»-м япэ увыпIэр районым щиIыгът. Пётр и жэрдэмкIэ а зэманым ягъэкIыу щытащ кIэртIофыр, иужьым жылэдэсым жыг хади хасащ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, колхозым хъерыфI къит хъуат. Илъэс зыбжанэкIэ абы щыIауэ, Пётр ягъэкIуащ «Сельхозхимия» район зэгухьэныгъэм и тхьэмадэу. И Iуэхум хуэIэижь лэжьакIуэлIым колхозхэм, совхозхэм зэIущIэхэр къыщызэригъэпэщырт, IэщIагъэлIхэм ядэгуашэрт щIыр нэхъ гъэбэта, къэкIыгъэхэр, хадэхэкIхэр бэгъуа зэрыхъунумкIэ иIэ щIэныгъэхэмкIэ. Мы IэнатIэм Пётр и узыншагъэкIэ къыпэрыкIын хуей щыхъум, пIалъэ къыхэмыкIыу, Тэрч районым и щIы фондым и унафэщI ящIащ.
IэнатIэшхуэхэр сыт щыгъуи къыхуагъэфащэу зэрекIуэкIам къегъэлъагъуэ Пётр жэуаплыныгъэ зыхэлъ, зэфIэкI зиIэ цIыхуу зэрыщытар. Пенсэм кIуа нэужьи, щагъэсакъым ар. Джылахъстэнейм и пенсионерхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщI IэнатIэр дзыхь къыхуащIри, абыи Пётр зыкъыщигъэлъэгъуащ цIыху зэпIэзэрыту, къызэгъэпэщакIуэфIу. Ар лэжьащ Налшык къалэ Советым и пенсионерхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщIым и къуэдзэуи. Жылагъуэ лэжьакIуэ псэемыблэжт ар.
Мэкъуауэм къыхуагъэфэщащ «ЩIыхьым и Дамыгъэ» орденыр.
Пётррэ абы гъащIэ гъусэу къыдэгъуэгурыкIуа Тамарэрэ я лъэужь дахэм ирокIуэ я бынхэу Виолетэ, Санитэ, Мурат сымэрэ абыхэм я быныжхэмрэ.
ХЬЭЖУ Анатолэ.
IуэхуфIхэр зэфIэзыха
Губгъуэ лэжьыгъэ мытыншхэри IэнатIэ гугъухэри зыгъэунэхуахэм ящыщщ Къуэдзокъуэ Мухьэмэд.
Къуажэ курыт еджапIэр къиухри, Мухьэмэд «Заря коммунизма» колхозым щылэжьащ. Дзэм къулыкъу щищIэу къигъэзэжа нэужь, ар пэрыхьэжащ мэкъумэш лэжьыгъэм. ЯпэщIыкIэ тракторист къызэрыгуэкIт, итIанэ механик IэкIуэлъакIуэт. 1976 гъэм къыщыщIэдзауэ 1989 гъэ пщIондэ Къуэдзокъуэр колхозым и инженер нэхъыщхьэщ. Абы лэжьыгъэри еджэнри здихьырт.
ЕхъулIэныгъэхэр иIэу Мухьэмэд Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетыр 1976 гъэм къиухащ. 1989 гъэм абы «Заря коммунизма» колхозым и тхьэмадэ IэнатIэр къыхуагъэфащэри, илъэсийкIэ лэжьащ, къуажэри цIыхухэри зыхуей хуигъэзэным хущIэкъуу.
Зы илъэскIэ Къуэдзокъуэр «Тэрч элеватор» IуэхущIапIэм и унафэщIу щытащ. 1999 гъэм къыщыщIэдзауэ пенсэм кIуэху мэкъумэш IэнатIэм-рэ ерыскъыпхъэхэмкIэ Тэрч щIыналъэм и управленэм и унафэщI къулыкъур зэрихьащ.
И лэжьыгъэхэм папщIэ Мухьэмэд къыхуагъэфэщащ «КъБР-м мэкъумэш IэнатIэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр, къратащ УФ-м мэкъумэш IэнатIэхэмкIэ и министерствэм и ЩIыхь тхылъыр, СССР-м и ВДНХ-м и дыщэ медалыр.
НАУРЫЗ Хьэмыщэ.
Къуажэ администрацэм и унэр.
Темрокъуэхэ: адэмрэ къуэмрэ
Болэтей къуажэр зэрыгушхуэхэм ящыщщ Темрокъуэ Индэрбий Хьэжумар и къуэр. 1918 гъэм къалъхуа Индэрбий и сабиигъуэмрэ щIалэгъуэмрэ ирихьэлIащ къэралым щекIуэкIа зэщIэхъееныгъэхэм я лъэхъэнэ гугъум.
Индэрбий Индэрбий гидромелиоративнэ техникумыр къиуха нэужь, колхозхэм зэдай ГЭС-м и ухуакIуэ гупым хыхьат. ИлъэситIкIэ абы щылажьэри, ар щIэтIысхьащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал педагогикэ институтым и физикэ-математикэ факультетым. ЕгъэджакIуэхэр республикэм къащемэщIэкI зэманти, Темрокъуэр заочнэ ящIыжри, щалъхуа и жылэм ягъэкIуэжащ, математикэмкIэ школым щригъэджэну. Мыгувэу Индэрбий Болэтей курыт еджапIэм и унафэщI ящIащ.
Хэку зауэшхуэр къыщыхъеям, абы и лэжьыгъэри и псэ зыхэлъ и унагъуэри къигъэнэн хуей хъуащ. 1941 гъэм и дыгъэгъазэм къыщыщIэдзауэ 1945 гъэм и щэкIуэгъуэм пщIондэ Темрокъуэр псэемыблэжу Хэкур ихъумащ. Абы и лIыгъэм теухуа тхыгъэхэр мызэ-мытIэу къытехуат «Сын Отечества» (1942 гъэм) газетым, «Славой овеянные» (1985), «Боевая слава Кабардино-Балкарии» (1985) тхылъхэм, нэгъуэщIхэми итщ. Индэрбий къратащ Хэку зауэшхуэ орденым и япэ, етIуанэ нагъыщэхэр, «За отвагу», «За боевые заслуги», «За победу над Германией» медалхэр.
Анатолий 1945 гъэм Темрокъуэр дзэм къыхокIыж. Ар япэщIыкIэ Урожайнэ РОНО-м, итIанэ курыт школым я унафэщIу ягъакIуэ. Лэжьыгъэр зыфIэфI, щхьэх зымыщIэ щIалэм сабийхэр есэпымкIи иригъаджэрт, школ Iуэхухэри зыхуей хуэзэу зэфIигъэкIырт.
1957 гъэм абы къыфIащащ «КъБАССР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ» цIэ лъапIэр. А гъэ дыдэм Темрокъуэм къыхуагъэлъагъуэ КъБАССР-м и егъэджакIуэхэм я щIэныгъэм щыхагъахъуэ институтым есэпымрэ физикэмкIэ и кабинетым и унафэщI IэнатIэр.
1962 гъэм Индэрбий Налшык и курыт школ №2-м мэуври, математикэ классхэр абы къыщызэIуех. Классым къекIуалIэхэр, ар къэзыуххэр зэхьэзэхуэ зэхуэмыдэхэм щытекIуэрт, еджапIэ нэхъыщхьэхэм щIэтIысхьэныр тыншу къайхъулIэрт.
1964 гъэм Темрокъуэр щIэтIысхьащ Лениным и цIэр зэрихьэу Москва дэт къэрал педагогикэ институтым и аспирантурэм икIи и кандидат лэжьыгъэр ехъулIэныгъэкIэ абы щыпхигъэкIащ. Индэрбий лэжьащ КъБКъУ-м геометриемрэ алгебрэмкIэ и кафедрэм и доценту. Абы и гъэсэнхэм, еджакIуэхэм академикыу, профессору, щIэныгъэхэмкIэ кандидату къахэкIар куэд мэхъу.
Темрокъуэм щIэныгъэ лэжьыгъэ 28-рэ итхащ, монографиеу 5 къыдигъэкIащ, тхыгъэ щхьэхуэу 21-рэ журналхэм тригъэдзащ.
115-нэ шууей дивизэм и ветеран Темрокъуэ Индэрбий егъэджакIуэ нэст, щIэныгъэлI емызэшыжт, цIыху гуащIафIэт. Адэм лъагъуэ дахэ хишам ирикIуащ и къуэ Анатоли. Ар и адэм хуэдэу щIэныгъэлI Iэзэу щытащ. Анатолий физико-математикэ щIэныгъэхэм я доктору, ЩIэныгъэхэмрэ гъуазджэхэмкIэ Петровскэ академием, РАЕН-м, ЩIДАА-м я академикыу щытащ, КъэхутэныгъэхэмкIэ урысейпсо фондым и советми хэтащ.
КъБКъУ-м, КъБКъМА-м я профессору щыта Анатолэ щIэныгъэ лэжьыгъэу 80-м щIигъу и Iэдакъэ къыщIэкIащ.
Индэрбий ипхъу Лариси филологие щIэныгъэхэм я кандидатщ, КъБКъУ-м инджылызыбзэмкIэ и кафедрэм и доцентщ.
ГЪУКIАКЪУЭ Дотий.
Лъабжьэ быдэ
ЕгъэджакIуэфI, жылагъуэ лэжьакIуэ емызэшыж Дадэ Суфэдин Болэтей къуажэм щыщщ. Абы республикэм и Хабзэубзыху органым зэфIэкI лъагэхэр къыщигъэлъэгъуащ, Педагогикэ щIэныгъэхэм я кандидатщ, цIыхубэм щIэныгъэ егъэгъуэтынымкIэ IэнатIэм и отличникщ, КъБР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэщ. Мыпхуэдэ пщIэр абы къилэжьыным лъабжьэ хуэхъуар къуажэ курыт еджапIэрщ. Ар къиуха нэужь, Суфэдин КъБКъУ-м и тхыдэ-филологие факультетым щеджащ. ИтIанэ дзэм къулыкъу щищIащ.
Лэжьыгъэ IэнатIэм Дадэр щыпэрыувар къыщалъхуа жылэжьырщ. Курыт еджапIэм зы илъэскIэ щригъэджауэ, Суфэдин ягъакIуэ ХьэпцIей школым. Абдеж абы егъэджакIуэ, завуч IэнатIэхэри щрихьэкIащ, лэжьыгъэшхуи щызэфIихащ. Псалъэм къыдэкIуэу жытIэнщи, Къэбэрдей-Балъкъэрым зэи апхуэдэ щемыкIуэкIауэ, япэ дыдэу Суфэдин къызэригъэпэщауэ щытащ IуэрыIуатэ-этнографие махуэшхуэ. Абы хэтащ Джылахъстэнейм и къуажэхэмрэ гъунэгъу республикэхэмрэ я лIыкIуэхэр. Адыгэ хабзэ, фащэ, бзэ — ахэрт и лъабжьэу щытар а зэхыхьэшхуэм. Къыхэгъэщыпхъэщ, зэхуэсыр гукъинэжу зэрекIуэкIар уи нэгу къыщIэзыгъэувэж сурэт зыбжанэ МафIэдз Сэрэбий и «Адыгэ хабзэ» тхылъым зэрихуари. Апхуэдэ Iуэхугъуэшхуэ щызэфIигъэкIам, Суфэдин и ныбжьыр илъэс 24-рэ хъу къудейт.
ИлъэситIкIэ ХьэпцIей щылэжьауэ, ар Новэ Хьэмидей къуажэм и курыт еджапIэм и унафэщIу ягъакIуэ. Абы зэрыщылэжьа илъэсипщIым къриубыдэу сыт и лъэныкъуэкIи псэемыблэжу зыкъигъэлъэгъуащ. Суфэдин хузэфIэкIащ лъэпкъ 24-м къыхэкIахэр зыдэса жылэр зэкъуэту, зэныбжьэгъуу, зым и Iуэхур адрейм игъэлъапIэу къызэдигъэгъуэгурыкIуэн. «ЗэгурыIуэныгъэрщ фIы къэзышэр. ЦIыхухэр зыхуэгуапэу, зыхуэкъабзэу щытыпхъэщ», — жеIэ Дадэм.
Анэдэлъхубзэр зэрырагъэдж учебникхэр егъэфIэкIуэным, лъэпкъ щэнхабзэм зегъэужьыным хуэунэтIауи абы куэд дыдэ зэфIигъэкIащ. Суфэдин и фIыщIэщ 1990 гъэхэм КъБР-м и Парламентым и «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыпсэу лъэпкъхэм я бзэхэм теухуауэ» Законыр гъащIэм хэпща зэрыхъуар. Сыт хуэдэ ехъулIэныгъэ мы гъащIэм къыщихьыфами, псори зи фIыгъэу Дадэм къилъытэр Нало Ахьмэдхъан, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм сымэщ. А нэхъыжьыфIхэм я жыIэр абы сыт щыгъуи и гъуазэт, уеблэмэ ноби игу ихукъым абыхэм я гупсысэхэр, чэнджэщхэр.
1993 гъэм къыщыщIэдзауэ КъБР-м и Парламентым и хэхыгъуищым я депутату Дадэр щытащ, ЩIэныгъэр, щэнхабзэр, узыншагъэр хъумэн IуэхухэмкIэ и комитетым и унафэщIым и къуэдзэ IэнатIэр илъэс зыбжанэкIэ ирихьэкIащ. КъБР-м и Парламентым и УнафэщIым и чэнджэщэгъуу щылэжьа илъэсхэми щыс иIакъым Суфэдин. Республикэ законхэр зыхуэдэр къихутэрт, дэфтэр щхьэхуэхэр щагъэхьэзыркIи депутатхэм защIигъакъуэрт. Апхуэдэуи IуэхущIапIэм и лэжьыгъэ зэхуэмыдэхэм ятеухуа тхыгъэхэр щызэхуэхьэса къыдэкIыгъуэу 26-рэ абы дунейм къытригъэхьащ.
«Илъэс куэдкIэ сыдэлэжьащ Дадэм. Ар жэуаплыныгъэ зыхэлъ, сыт хуэдэ IуэхукIи узыщыгугъ хъуну, Iэзагъышхуэ зыбгъэдэлъ цIыху щыпкъэщ. Абы и гъащIэр хуигъэпсащ щIэблэр гъэсэнымрэ егъэджэнымрэ. Абы и фIыгъэкIэ республикэм и ныбжьыщIэ куэдым я зэфIэкI утыку кърахьэну Iэмал ягъуэтащ. Суфэдин ящыщщ зи зэманым щымысхьу, зэрызигъэпсэхун хуейм емыгупсысу жылагъуэ Iуэхухэр япэ изыгъэщхэм», — жиIауэ щытащ КъБР-м и Парламентым и УнафэщIу щыта Чеченов Ануар.
Суфэдин и цIыху щIыкIэкIи и лэжьыгъэкIи щапхъэ зытепх хъуну цIыху угъурлыщ. Ар куэдым ядэIэпыкъуащ. Суфэдин зыцIыхуу абы псалъэ гуапэ хужызымыIэ щыIэу къыщIэкIынкъым. КъБР-м и Жылагъуэ палатэм Дин Iуэхухэмрэ лъэпкъхэм я зэхущытыкIэмкIэ и комиссэм и тхьэмадэ Нэхущ Заурбий жиIащ: «Пэжагъышхуэ зыхэлъ Дадэ Суфэдин сыт хуэдэ щытыкIэ имыхуами, напэр япэ изыгъэщщ. Хабзэубзыху органыр щызэфIэувэ лъэхъэнэ гугъухэм наIуэ къэхъуащ абы и хьэл-щэныр зыхуэдэри и Iэзагъыр здынэсри. Псом ящхьэращи, ар дзыхь зэбгъэз хъун цIыхущ. Ар сытым дежи тогузэвыхь республикэмрэ абы и цIыхухэмрэ зыIууэ гугъуехьхэм, икIи и къару къызэрихькIэ абыхэм холIыфIыхь. ФIыщIэ хуэфащэщ апхуэдэ цIыхум».
Адыгэ хабзэм къызэщIиубыдэ псори Суфэдин деж щызэхуэхьэсащ, ар цIыху гъэсащ, зэпIэзэрытщ.
Иужьрей илъэсхэм Дадэр КъБР-м и Жылагъуэ палатэм щылэжьащ, иджы пенсэм кIуауэ зегъэпсэху.
БАГЪЭТЫР Луизэ.
И къару еблэжакъым
Зи гъащIэ псор щIэблэм и гъэсэныгъэмрэ щIэныгъэмрэ хуэзыгъэпса Дыщокъуэ Хъаний цIыхуфIу, лэжьакIуэ псэемыблэжу дунейм тетащ. Ар ящыщщ Болэтей жылэм и цIэр фIыкIэ зыгъэIуахэм.
1929 гъэрщ щIэныгъэ гъуэгум Дыщокъуэр щытеувар. Ар щеджащ Налшык дэт педучилищэм. Абы пэщIэдзэ классхэм я егъэджакIуэ IэщIагъэр щызэригъэгъуэтауэ, Къэбэрдей къэрал педагогикэ институтым адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и къудамэм щIэтIысхьэри, 1953 гъэм ехъулIэныгъэкIэ ар къиухыжащ.
И IэщIагъэмкIэ лэжьэн щыщIидза япэ махуэм щегъэжьауэ а бзылъхугъэр и къару емыблэжу еджакIуэхэм яхэтащ. Абы дежкIэ сыт щыгъуи нэхъыщхьэт сабийхэр щIэныгъэм хишэныр. Егугъуу зэрылажьэм къыпэкIуэу, 1936 гъэм РСФСР-м ЩIэныгъэмкIэ и министерствэм Дыщокъуэм саугъэт къритащ. 1948 гъэм егъэджэныгъэм хэлъхьэныгъэфI зэрыхуищIым щхьэкIэ, КъАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и ЩIыхь тхылъ къыхуагъэфэщащ бзылъхугъэм. Абы къыкIэлъыкIуащ «За трудовую доблесть» медалри.
Псом хуэмыдэу, 1951 гъэр нэхъ лъапIэт Хъаний дежкIэ, «КъАССР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ» цIэр абы къыщыфIащар. 1954 гъэм ар КъАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату хахащ. РСФСР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и УнафэкIэ 1960 гъэм гъатхэпэм и 23-м Дыщокъуэ Хъаний «РСФСР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ» цIэ лъапIэр къыфIащащ.
ЕгъэджакIуэ гурыхуэм щIэныгъэ зритауэ жылэм дэс нэхъыжьыфIхэм нобэми ар гуапэу, хуабэу я гум илъщ.
ШЭДЖЫХЬЭЩIЭ Инал.
