Гъуазджэм и цIыху пажэ
Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и артист, республикэм и япэ лъэпкъ балетым щытхъурэ пщIэрэ иIэу илъэс 20-м щIигъукIэ хэта къэфакIуэ Iэзэ Архэст Хьэсэнбий и ныбжьыр илъэс 70 ирикъуащ.
Архэст Хьэсэнбий зэрымыщIэкIэ балетым зыхуигъэсащ илъэс 14-м иту. Къэбэрдей-Балъкъэрым лъэпкъ балет къыщызэгъэпэщыныр зи жэрдэм Проценкэ Александр КъБР-м щэнхабзэмкIэ и министру лэжьа Уэрсей Фаинэ и мурадым теухуауэ зыщыхуигъазэм, зэгурыIуащ балетым хурагъэджэну щIалэхэмрэ хъыджэбзхэмрэ къуажэ-къуажэкIэ кIуэурэ къыхахыну. Бахъсэн къалэм дэт курыт еджапIэ №1-м и 7-нэ классым здыщIэсым, Налшык икIыу я еджапIэм кIуа хьэщIэхэм къызэрагъэпэщ балет студием щрагъэджэну къыхаха щIалэ, хъыджэбз цIыкIухэм яхэхуащ Хьэсэнбий. НыбжьыщIэхэр щэм нызэрыхьэсми, я кхъузанэм щIагъэкIа нэужь, цIыху 30 къудейщ къэнэжар.
1961 гъэм «Победа» киногъэлъэгъуапIэм къыбгъурыт культпросветучилищэм балетым щыхурагъаджэу щIадзащ. КъэфакIуэхэм я егъэджакIуэхэр зи IэщIагъэм хуэIэижь, щIэныгъэ зыбгъэдэлъ защIэхэт. Адыгэ къафэмкIэ балетмейстерыр Къашыргъэ Билалт, классикэ къафэм хуэзыгъасэр Проценкэ Александрт, пианинэ еуэр Богомолов Юрэт, пшынауэр ПщыхьэщIэ Мухьэжырт. Лъэпкъ балетым макъамэхэр хуэзытхар Москва щыщ композитор цIэрыIуэ Коган Левщ.
1961 гъэм ди республикэм лъэпкъ балет къыщызэзыгъэпэща Проценкэ Александр Къэбэрдей-Балъкъэрым и Май щIыналъэм щыщщ. Москва дэт хореографие училищэр къиуха нэужь, ар Театр Иным щылэжьащ. Таджикистаным ирагъэблагъэри, лъэпкъ балет къахузэIуихауэ щытащ. «Бланэ щалъху мэкIуэж» жыхуиIэрати, и лъахэм къигъэзэжащ, Налшык лъэпкъ балет къыщызэIуихыну мурад ищIри. Абы и жэрдэмкIэ къэунэхуащ лъэпкъ балетыр. Ар къэфакIуэхэм ядэлэжьащ, жэщ-махуэ имыIэу.
Япэу ягъэувар «Лалуцэ» лъэпкъ балетырщ. Абы и либреттэм зэхуашэсри къыхуеджащ, пычыгъуэ гуэрхэри ирагъэлъагъуурэ хагъэгъуазэу. Ещанэ курсым щыщIэсым ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым къашащ, утыкум нэхъ пэгъунэгъу хуэхъун папщIэ. Аращ «Лалуцэ» балетыр щагъэувари. Дауи, тынштэкъым уи бзэкIэ умыпсалъэу гум илъыр IэпкълъэпкъкIэ цIыхухэм я деж нэпхьэсыну. Лъэпкъ балет зи щыпэлъагъухэм ар хуабжьу ягу дыхьащ, къехъулIауи къалъытащ. Спектаклыр и кIэм нэса нэужь, къызэхуэсахэм къэфакIуэхэм пщIэшхуэ хуащIащ, лэжьыгъэр ягу зэрыдыхьам и щыхьэту.
«Лалуцэ» балетым къыкIэлъыкIуащ «Бахчисарайский фонтан», «Дахэнагъуэ», «Къыу гуэл», «Золушка», «Дон Кихот», «Штраусиана», «Вальпургиева ночь», «Вечер балета», «Тщетная предосторожность» балетхэр. Республикэм и къуажэхэм къикIыурэ цIыху куэд абыхэм еплъыну къакIуэхэрт.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и лъэпкъ балетым Кавказ Ищхъэрэм и щIыналъэ куэдым зыкъыщагъэлъэгъуащ, щIэупщIэрэ пщIэрэ иIэу. Москва, Урысейм и щIыналъэ куэдым щыIащ, уэрэджыIакIуэхэри, пшынауэхэри, филармонием и оркестрри ящIыгъуу.
ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым здэлажьэм, Налшык и Музыкэ театрыр къызэIуахри абы ягъэкIуащ Архэст Хьэсэнбий. «Iэминат» ещанэ лъэпкъ балетымкIэ Музыкэ театрыр 1968 гъэм къызэIуахащ. Абы и макъамэр зейр Коган Левщ. Зы илъэс дэкIри, Москва, Тбилиси, Саратов къалэхэм щеджа адыгэ, балъкъэр артистхэм къагъэзэжри къахыхьэжащ. 1969 гъэм «Севастопольский вальс» опереттэр зэгъусэу ягъэуващ. Абдежым щыщIэдзауэ зэдэлажьэу къекIуэкIащ.
1969 гъэм япэу Прибалтикэм щыкIуам, «Жизель» балетым еплъыну къыхуихуащ Хьэсэнбий. Абы къыщыфэну зэрыщIэхъуэпсыр занщIэу Проценкэ жриIами, 1972 гъэрщ ар республикэм щыщагъэувар. Альберт и партиер гукъинэжу, удихьэхыу игъэзэщIащ Хьэсэнбий.
— Уи Iэпкълъэпкъыр зэрымыубыд щIыкIэ, Урысей школхэм зэрыщагъасэм хуэдэу, 3 — 4-нэ классхэм ущIэсу балетым ухуеджэн хуейщ. Гугъу зумыгъэхьу, ерыщагъ пхэмылъу зыри къохъулIэнукъым. Си лэжьэгъухэу Хьэкъул Розэ, Къардэн Борис, Амщокъуэ Хьэужан, Бекъалды Ахьмэд, Хьэмырзэ Мухьэмэд, Молэ Риммэ, Зэхъуэхъу Сэлэмат сымэ къэфакIуэ Iэзэхэт, жыджэрхэт. ЗыкIи сыхущIемыгъуэжу си IэнатIэр есхьэкIащ, — жеIэ Архэст Хьэсэнбий. — Ди жагъуэ зэрыхъунщи, иджы лъэпкъ балет диIэжкъым. Зэ ныкъуэ хъуар, из пхуэщIыжыркъым, ауэ, хэт ищIэрэ, республикэм и унафэщIхэр къадэIэпыкъумэ, гугъэ сиIэщ балет гъуазджэр къызэрагъэпэщыжыну, къагъэщIэрэщIэжыну.
Театр къэс яIэщ примэкIэ еджэу, роль нэхъыщхьэхэр зылъагъэс хабзэ артист пажэхэр. Музыкэ театрым и балет къэфакIуэ гупым яхэтащ апхуэдэ зыбжанэ. Апхуэдэт Архэст Хьэсэнбии. Ар нэхъыбэу къызыдэфар зи лэжьэкIэр щапхъэу къилъытэ Хьэкъул Розэщ.
«Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и артист» щIыхьыцIэр 1969 гъэм къыхуагъэфэщащ Архэст Хьэсэнбий, абы и къэфэгъуу къекIуэкIа, спектакль псоми роль нэхъыщхьэхэр щызыгъэзэщIа, балетмейстер нэхъыщхьэу щыта Хьэкъул Розэ, Къардэн Борис сымэ. Илъэс 20 фIэкIа мыхъу къэфакIуэхэм къыхуащIа пщIэмрэ гулъытэмрэ я щыхьэтщ лэжьыгъэм хуэпэжу гурэ псэкIэ зэрыбгъэдэтам. Хуабжьу цIыху губзыгъэ, зи IэщIагъэм хуэIэижь Проценкэ Александр я нэIэ къытету ахэр къекIуэкIахэщ.
— Музыкэ театрым щекIуэкI зэхыхьэхэм сфIэгъэщIэгъуэну сыкIэлъоплъ. Ди лэжьыгъэхэмрэ иджырейхэмрэ зызогъапщэ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, нобэ макъамэр, театр гъуазджэр йохуэх. Театреплъхэри нэхъ мащIэ зэрыхъуам гу лъыботэ. Гуапэт республикэм и унафэщIхэм а унэтIыныгъэр къэIэтыным гулъытэ хуащIамэ, — жеIэ Хьэсэнбий. — Иджыпсту нэхъыбэр зэрылажьэр фонограммэщ. Оркестр щIымыгъуу балетыр къызэрагъэлъагъуэр гурыIуэгъуэкъым. Балетымрэ фонограммэмрэ къызэдэгъуэгурыкIуэфынукъым. Театр утыкум ущиткIэ Iэмал имыIэу макъамэм зыдебгъэкIун хуейщ.
— Хьэсэнбий зэрысабийрэ дэзыхьэх къафэм пенсэм тIысыжыху гу къабзэрэ псэ хьэлэлкIэ хуэлэжьащ, роль куэд игъэзэщIащ. Балет гъуазджэм хуищIа хэлъхьэныгъэм лъэпкъыр дрогушхуэ. Абы, дауи, и фIыщIэ хэлъщ Хьэсэнбий и Iуэхухэр сыт щыгъуи къыдэзыIыгъ и щхьэгъусэ ФатIимэ. Лъэпкъ балетым хэтахэм пщIэрэ нэмысрэ я зэхуаку дэлъу къызэдекIуэкIащ. Нобэр къыздэсми ахэр зэкIэлъокIуэ, зэролъагъу. Хьэсэнбий узыншагъэ, дэрэжэгъуэ, гуфIэгъуэ щымыщIэу илъэс куэдкIэ Тхьэм ди япэ иригъэт! — жеIэ Хьэсэнбий и къуэш, КъБР-м щIыхь зиIэ и энергетик Суфьян.
Республикэ гъуазджэм, щэнхабзэм зи цIэр къыхэна Архэст Хьэсэнбий жьыщхьэ махуэ хъуащ. И щхьэгъусэ ФатIимэрэ абырэ зэгурыIуэ, хабзэ, нэмыс зэрылъ, цIыху зэ- хъуапсэ унагъуэ дахэ зэдаухуащ. Абыхэм я лъэр щIагъэкI я бынхэу Муратрэ Мадинэрэ я ехъулIэныгъэхэм, зэфIэкIхэм. Псом хуэмыдэу дадэ-нанэр зыгъэгуфIэр, зыгъэгушхуэр я къуэрылъху-пхъурылъхухэрщ.
АРЩЫДАН Нэкурэ.
