Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Хугу хэлъу гъэва нэкулъ
Хугур зэхадз, псы щIыIэкIэ ялъэс, Iэнэм тракIутэри ягъэжэпхъ. Мэл тхьэмщIыгъур ягъэкъабзэ, тыкъыр цIыкIуу, джэш хьэдзэ хуэдизурэ яупщIатэ, шыуаным е кIэструл куум иралъхьэ. Абы халъхьэ бжьыныху уба, тыкъыр цIыкIуурэ зэпыгъэлъэлъа щэ тхъурымбэ, хугу, шыгъу, шыбжий, бжьыныщхьэ упщIэта, бурш, джэдгын хьэжа, итIанэ псы щIыIэ хакIэри зэIащIэ. Абы иужькIэ а къагъэхьэзырар кIэтIий лъэсам ирамыубащэурэ иралъхьэ, и кIапэр кIэтIий псыгъуэкIэ е IуданэкIэ папхыкIыжри, псывэм халъхьэ.
Зэ къытрагъэкъуалъэри, тхъурымбэр къытрах, мафIэр ирашэхри, и щхьэр тепIауэ ныкъуэвэфI хъуху трагъэт. ИтIанэ шыгъу хадзэри, хьэзыр хъуху ягъэвэж.
Iэнэм щытралъхьэнум деж хъурейуэ, мыIув дыдэу яупщIатэри тепщэчым иралъхьэ, лэпскIэ щIа бжьыныху шыпс тракIэри пщтыру яшх. ПIастэ хуабэ, щIакхъуэ докIу.
Халъхьэхэр (цIыхуищ Iыхьэ): тхьэмщIыгъуу — г 600, бжьыныху укъэбзауэ — г 15, щэ тхъурымбэу — г 200, бжьыныщхьэ укъэбзауэ — г 50, псы щIыIэу (лым щхьэкIэ) — г 200, хугуу — г 100, шыбжий сыр хьэжауэ — г 2, шыбжий фIыцIэу — г 2, джэдгыну — г 3, шыгъуу — узыхуейм хуэдиз, кIэтIий гъуму — ихьым хуэдиз.
ДзасэкIэ гъэжьа былымыл гъэгъуа
Лы гъэгъуар см 4 — 5 и бгъуагъыу, см 10 — 12 и кIыхьагъыу зэпаупщI, градус 25 — 30 хъу псы хуабэм халъхьэ, дакъикъэ 40 — 50-кIэ ягъэуцIын, шыгъу лейр щIрагъэх, и бгъуапIэмкIэ дзасэм фIалъхьэри, зэрагъэдзэкIыурэ плъыжь хъуху, дакъикъэ 15 — 20-кIэ, ягъажьэ. ЩагъажьэкIэ щэ дагъэ щахуэмэ, лыр тхъуэплъ дахэ мэхъу. Ар дзасэм сэкIэ къыпахыжри, тепщэчым илъ пIастэ хуабэм тралъхьэ. Пщтыру яшх.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ): лы гъэгъуауэ — г 160-рэ, щыжьэкIэ щахуэ щэ дагъэу — г 15.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
Псалъэжьхэр
Iуэху зи куэд шыгъэджэгуещI
Гуащэм и хабзэр нысэм и бзыпхъэщ.
Уи гъунэгъу умыуб, уи благъэщIэ ущымытхъу.
НитIрэ пэт зэхуэдэкъым.
Ныбэм и лажьэр IуэтэжыгъуафIэщ.
Пщэдджыжь хьэщIэ гъэхьэщIэгъуафIэщ.
Iуэху зи куэд шыгъэджэгу ещI.
Гъатхэ уафэ гъуанэщ.
Гъатхэм жеяр бжьыхьэм мэгъыж.
Бэлэрыгъым гъатхэр къыхуэлъэщ.
Зи щхьэ илъым и щхьэ урилъытынщ.
ЛIы и псалъэ епцIыжыркъым.
УзрихьэлIэ шхыныфIщ.
Унэм зыщыгъаси, хасэм яхыхьэ.
Къуажэхьхэр
IэфIи фIэIуи къэзыщIэф
Зыщэм фIэмащIэ,
Къэзыщэхум фIэкуэд.
Дыщэ нэхърэ нэхъ лъапIэ,
ЛъапIэ пэтми, ямыщэ.
ЦIыху зэхуэсыпIэ,
Ахъшэ зекIуапIэ.
Унэ блыным щызекIуэ,
ЗекIуэ пэтми, жыжьэ мыкIуэ.
IэфIи фIэIуи къэзыщIэф,
Ауэ и пIэм имыкIыф.
ГъущIыр зыгъэплъ,
ЛIыбгъуэ нэкIуплъ.
ЖЭУАПХЭР:
Уасэ. Акъыл. Бэзэр. Бжэ. Бзэгу. ГъукIэ.
Зэхэзылъхьар Щоджэн Леонидщ.
Урыс пащтыхь гуащэ Идар Марие (Гуащэнэ). XVI лIэщIыгъуэ
Мысыр пащтыхь гуащэ Фаридэ (Наурзокъуэ). XX лIэщIыгъуэ
Гурылъ темыпыIэхэр
ЩIалэгъуэм и нур узыIэпызышэ
— Укъэсыжащ, сыту фIыт. Щхьэ укъаплъэу утет а бжэщхьэIум? КъытекI, къыщIыхьэж, ныжэбэрей жэщым сыножьэурэ сезэшащ. Щхьэ укъыщIэмыхьэжрэ? Куэд щIащ сэ узэрызмылъагъурэ. Сыпхуэзэшащ, си гур ныпхуэпабгъэу сыкъэнащ. КъакIуэ, къызбгъэдыхьэ, сигу зэщIэушам и Iущащэ макъым уезгъэдэIуэнщ гъащIэ уэрэду. КъакIуэ, къакIуэ, си псэ, къытекI а бжэщхьэIуми къыщIыхьэж, си гупсысэ хъыринэхэм уезгъэщIэнщ, мылIэжын макъамэу уи псэм сыхыхьэнщ.
— Сошынэ.
— Сэра узыщышынэр? Сыт щхьэкIэ?
— Гъуэгуншэу сыкъанэмэ-щэ, мылIэжын макъамэу си псэм укъыхыхьэрэ?
— АтIэ уэрэдыншэу дауэ утетыну мы ди гъащIэ гъуэгу гугъум?
* * *
«Мо псым узэпрысыкIыфын?» — жаIати, — «СызэпрысыкIыфынщ, адрей лъэныкъуэмкIэ си гъащIэм и къэкIуэнур къыщызэжьэмэ», — жысIэри жэуап естыжат, узэпрысыкIын папщIэ псым гугъуехьу къыщыспэщылъым семыгупсысу…
Кхъуафэжьейм сису сесурэ, толъкъунхэм я дахагъэм, я джэгукIэм сыдихьэхри сыкъэувыIащ, зызгъэнщIыху сахэплъэнщ, жысIэри. Сытым хуэдэу зэман телъыджэт сэ сыкъыщыувыIар! Дыгъэпсыр къызытепщIыпщIыкI толъкъунхэр зыр зым жьэхэуэрти, ткIуэпс цIыкIухэр лъейуэ зэбгрыжхэрт, адэкIи дыщафэ бдзэжьейхэр псы гущIыIум къыдэлъейхэрти, дыгъэпсым дэджэгу хуэдэ, толъкъун цIыкIухэм «щIаIубэ» пщIыпщIхэм кIэлъыхэлъэжхэрт.
А дахагъэм ситхьэкъуауэ сыкъэувыIауэ сыщытт, а къомыр къызэзнэкIыу сызэпрысыкIын хуейуэ къызэрысщIэлъыр сщыгъупщэжауэ.
* * *
— Дэнэ апхуэдизу уздэжэр? КъэувыIэ! СызылъэщIэгъэхьэ! Уэ суригъусэну сыхуейт.
— Сэ дэнэ сыжэми пщIэрэ уэ?
— Хьэуэ.
— АтIэ сыт уныщIэжэнур, уздэжэр умыщIэу?
— Дэнэми содэ, уэ суригъусэмэ.
— АтIэ, нажэ, мо мэзым и тхьэмпэ пылъэлъыжхэр жьым зэбгримых щIыкIэ зэщIэтщыпэжынщ.
— Сыт а тхьэмпэ гъужахэр зэрыпщIынур?
— Ахэр си лъагъуныгъэм и фэеплъщ…
— Щхьэ уэ апхуэдэу псынщIэу ущIэпхъуа-тIэ?! БлэкIам кIэлъыжэркъым. Апхуэдэу щытмэ, сэ а къомыр мафIэм хезгъэсхьэнщи…
— Хьэуэ, хьэуэ. Ахэр си япэ лъагъуныгъэм и фэеплъщ!
— Лъагъуныгъэр блэкIам и гъэру щIыщытын щыIэкъым! Ар щIалэгъуэм и нур узыIэпызышэщ.
Тхьэзэплъ Хьэсэн.
Хъыбарыжь
Азэпщ и къуэ Гъудэберд
Талъостэныпщыр зыгуэрым къиукIащ. КъэзыукIар къахуэгъуэтакъым. Азэпщ и къуэ Гъудэберд тралъхьащ.
— Пщыр зыукIын тщIэркъым, Азэпщ и къуэм фIэкIа, — жаIэри.
Азэпщ и къуэр яукIын мурад ящIащ. Гъудэбердым ищIэрт пщыр зыукIар. ИщIэ щхьэкIэ иIуэтакъым — адыгэлI хашэртэкъым. Мыхэшэн щхьэкIэ хэкум икIын мурад ищIащ Азэпщ и къуэм: Къэбэрдейр ибгынэри, хэкум икIащ.
Кърымым илъэс зыбжанэкIэ щыIэри, и хэкум къихьэжащ. Пщыр зыукIауэ щытахэр къэгузэващ:
— ДиIуэтэнущ, — жари.
— ДукIмэ, диIуэтэн? — жаIэри, Азэпщ и къуэр яукIын мурад ящIащ.
Апхуэдэ мурад къыщыхуащIым, Азэпщ и къуэр Талъостэнхэ екIуэлIащ — я хьэщIэщым ихьащ.
— Пщыр зыукIар ди хьэщIэщым къихьащ, — дукIынщ щыжаIэм, я нэхъыжьым идакъым:
— Ямыгъэпсалъэ яукIыркъым. Пщыр иукIамэ, Азэпщ и къуэр ди хьэщIэщым къихьэнтэкъым, — жери.
— Пщыр зыукIар сэракъым, — жиIащ Азэпщ и къуэ Гъудэберд. — Ныжэбэ къуажэм дэкIырщ пщыр зыукIар.
Пщыр зыукIар а жэщым къуажэм дэкIащ. Азэпщ и къуэр хей хъужри, и унэ итIысхьэжащ.
Азэпщ и къуэ ГъудэбердкIэ зэджэр щыпсэуар, зэрыхуагъэфащэмкIэ, Талъостэнхэ я уэлиигъуэрщ — епщыкIубланэ лIэщIыгъуэм. Абы лъандэрэ къогъуэгурыкIуэ «АдыгэлI хашэркъым» псэлъафэр. Мыхэшэн (бзэгу имыхьэн) щхьэкIэщ Азэпщ и къуэ Гъудэберд хэкур ибгынауэ щIыщытар.
Зытхыжар Къэрмокъуэ Хьэмидщ.
ГушыIэхэр
КъызгурыIуащ иджы
Дизыкъуажэ зигъэпсэхуу мыIэрысей жыг щIагъым щIэлът. Здэщылъым йогупсыс: «Мы жыгышхуэм мо мыIэрысэ цIыкIухэм фIэкIа къыпымыкIэу, хъарбыз къуэпс цIыкIум а инышхуэр къыпыкIэу щIищIар сыт Алыхьым?»
Иужьрей псалъэхэр жиIэн щиух дыдэм, зы мыIэрысэ къехуэхри и натIэм къытехуащ. «А-а, — жиIащ Дизыкъуажэ, — къызгурыIуащ иджы Алыхьым апхуэдэу щIищIар. А къыстехуар хъарбызу щытатэмэ, си щхьэр зэгуиудынути!..»
Пэж дыдэу пIэрэ-тIэ?
Я фIэщ дыдэу Iуэху гуэрым тепсэлъыхьу зэхэт лIы гупым ябгъэдыхьэри:
— Мо псым зэуэ кхъуей куэд кърехьэхри, — жиIащ Дизыкъуажэ.
ЦIыху гупыр зэрызехьэу щежажьэм:
— Ярэби, пэж дыдэу пIэрэ-тIэ? — жиIэри езыри якIэлъежьащ.
ЗэрызыпщIщ
— Мыр сыт, зиунагъуэрэ, узэрыщымыта ухъуаи, сыту Iейуэ зыхэпшрэ, зыдэпшейрэ? — щэупщIащ зыгуэр.
— Зыхишурэ хэша хъуащ, зызэхуишэурэ гъэшауэ къэнащ, зэрызыпщIщ узэрыхъунур, — жиIащ Дизыкъуажэ.
ЖЫЛАУ Нурбий.
ЖыIэхэр
ФIы зыхуэпщIэм зыщыхъумэ
Удзыбэу, адрейхэм дзы яфIэпщу удэткIэ — ууейм хэщIыркъым.
Уи акъылым нэхъ зиужьыху укъэзыгъэуIэбжьыр нэхъыбэ мэхъу.
ФIыуэ укъэзылъагъур къэгъани, узэхэзыщIыкIыр къыхэх.
Хьэ бзаджитI зы пщIантIэ дэзагъэркъым, жиIэри… и фызыр иригъэкIыжащ.
ЦIыху Iейм уи щыщIэныгъэхэм гу нэхъ лъетэ, цIыхуфIым — уи фIагъ-уи хьэлэлагъым…
Щэху къысхуэвмыIуатэ — фысIуэтэжынущ… къысхуэфIуэта щэхур асыхьэту зыгуэрым хуэзмыIуэтэжмэ — сызэгуэудыни!
Щытхъу зыгуэшыр фейдэ лъыхъуэщи, дзы лъыхъуэр лIы мыхъущ.
ЗэфIэкI уиIэу гъащIэр хъумэ, фIы зыхуэпщIэм зыщыхъумэ.
Зыбгъэгубзыгъэу, къыщIумыгъалъэ, — гуп узыхэсым я бзэкIэ псалъэ!
Зыгъэгусэрэ гукъанэм ныбэ нэщIу куэд къегъанэ.
Зыхэлъым хабзэ-нэмысыр чэзум и гъунэрщ къылъысыр.
Иримыкъужыр къызэлыжырщ.
И псалъэр — фоуэ IэфIщ, телъыджэщ, и гужьыр — къикIыкIа балыджэщ.
Напэ зимыIэм укIуэдыж имыIэр!
НэгъуэщIым и фIыцIэр темыхуэ гу фIыцIэм.
Убыдэмэ — убзаджэжьщ, ухьэлэлмэ — уделэжьщ.
Уи щхьэ хуэбгъэфащэр — уи натIэщ, уи фащэщ.
Хьэту Пётр.
IуэрыIатэ
КъикIыр къагурыIуакъым
Зыпщ гуэрым къуэ къыхуалъхуати, хьэщIэ къыхуепсыхауэ здэхъуахъуэм, Къэзанокъуэ Жэбагъы пщым и жылэмкIэ зэрыблэкIыр къыжраIащ.
— Жэбагъы дгъэхъуэхъуэнщ, — жари хьэщIэщым ирашащ:
— Пщым ехъуэхъу, Жэбагъы, къуэ къыхуалъхуащ, — жаIэри.
— Нобэ дунейм къытехьа щIалэр хьэнэу, джэдыпэу, фызыгуу, и цIэкIэ къемыджэу гъэпсэу! — жери хъуахъуэщ, шэсыжри и гъуэгу техьэжащ Жэбагъы.
Гупыр егупсысри, Жэбагъы и хъуэхъур зэхащIыкIакъым.
— Къыдохъуэхъу жытIэурэ къыдэхъуэнащ: фыкIуи къевгъэгъазэ, — жари Жэбагъы шу лърагъэжьащ.
Жэбагъы жиIащ:
— Хьэм и нэм нэхърэ нэхъ жан щыIэкъым, джэдым и пэм нэхърэ нэхъ шэрыуэ щыIэкъым, жьэгум щыдэсым деж фызым нэхърэ нэхъ гушхуэ щыIэкъым, нэхъыжь щхьэщытыху, щIалэм и цIэкIэ еджэркъым. Нобэ дунейм къытехьа щIалэр нэ жан, шэрыуэ, гушхуэ зыкIуэцIылъ ирехъу, и нэхъыжь куэдрэ къыщхьэщрет. Аращ сызэрехъуэхъур.
«Делэм сэ сыфIокI…»
Жэбагъы и акъылрэ и псалъэкIэ цIэрыIуэ хъуауэ, зылI къыхуепсыхащ.
— Жылэр къодаIуэ, уи псалъэм фIэмылIыкI срихьэлIакъым, — къыжриIащ лIым. — СыткIэ зэгурыбгъаIуэрэ жылэр, цIыхум дауэ уазэрыхэзагъэр?
— Зыри хэлъкъым, — жиIащ Жэбагъы. — Делэм сэ сыфIокI, губзыгъэр езыр къысфIокI.
Лэжьыгъэм емыкIу илъкъым
«Жэбагъы зэдгъэлъагъунщ, акъыл къыпытхынщ», — жари шу гуп къыхуепсыхащ Къэзанокъуэм. Шу гупыр епсыха щхьэкIэ, Жэбагъы къыпежьакъым. ПщIантIэм зы щIалэ дэтти, еупщIащ:
— Жэбагъы дэскъэ? – жари.
— Дэсщ, — къажриIащ щIалэм. — Бжьын епщIэ, фызым щIыгъуу.
— Фызым щIыгъуу бжьын зыпщIэм акъыл къыпытхынкъым, — жари шу гупыр шэсыжын хъуауэ, Жэбагъы хадэм къикIыжащ, шу гупыр хьэщIэщым иришэри, Iэнэ къахуигъэуващ. Iэнэм здыпэрысым, шу гупым я нэхъыжьыр Жэбагъы къехъурджэуащ:
— Фызым бжьын дыбопщIэ, ар емыкIукъэ? — жери.
— Лэжьыгъэм емыкIу илъкъым, — жиIащ Жэбагъы. — ЕмыкIур лэжьыгъэм зыщызыдзейрщ.
ЛIы гупыр арэзы хъуауэ Жэбагъы и пщIантIэм дэкIыжащ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:1. … жэщ: мазэр щыиз, нуру къыщыблэ жэщ. 4. Пасэм нэхъ зылъэкIхэм я щIалэ цIыкIур зрагъэпIу щыта цIыху. 7. Уафэ лъащIэм щызекIуэ «бжьэхуц» гуартэ. 8. «Эмирым и …» — КIыщокъуэ Алим и роман. 10. Революцэм жыджэру хэта, шэрихьэт полкым и командир Къатхъэн … 12. КъБР-м узыншагъэр хъумэнымкIэ и министр Хъубий … 14. Пхъэ … 15. Iэпслъэпсым щыщ. 16. Цы хужь зытет шы. 18. Пхъэм къыхэбзыкIа бжэмышхышхуэ. 20. … бзаджэ тIысыпIэншэщ. 21. Щыхь пIащэ лъэпкъ. 22. Нартыху хьэжыгъэ зэхэпща. 23. Унагъуэ хадэм щагъэкI пхъэщхьэмыщхьэ. 24. Нартыху, хьэжыгъэ хуэдэхэр зракIутэ. 26. Дин лэжьакIуэ. 27. Цейм и щIагъым щIалъхьэ щыгъын щIыIутелъ. 29. Зиусхьэн лъэпкъ. 31. ХадэхэкI. 32. Илъэс блэкIар. 33. МахуэцIэ. 35. Уафэм къех мыл тыкъыр цIыкIу. 38. ЦIыхубз щыгъын. 39. КхъуакIэ кIыхь зыIут IэлъэщI. 40. Нартхэм я ныкъуэкъуэгъу лъэпкъ. 42. Бахъсэн районым хиубыдэ къуажэ. 44. МафIэр ину щыдэлыдейкIэ къыпех. 46. Хэку зауэшхуэм и зэманым нэмыцэм ящIыгъуу Къэбэрдей-Балъкъэрым къихьа лъэпкъ. 48. НэщI исым и пщэдджыжьышхэ. 49. ЩIы къиуда. 50. Къэбэрдей тхакIуэ пажэхэм ящыщ, рассказ, новеллэ гъуэзэджэхэр зи IэдакъэщIэкI. 51. Сосрыкъуэ и нысащIэр.
Къехыу:1. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и джэгуакIуэ гъуэзэджэу щыта, РСФСР-м щIыхь зиIэ, Абхъаз республикэм и цIыхубэ артист. 2. Iэщым, шым я фэр гъэмахуэм изых бадзэжь. 3. Си гъунэгъур шы … уанэщ. 5. Дон псым адыгэхэр зэреджэу щытар. 6. Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь Къамбий Мухьэб и къуажэ. 9. Без гъэвэжа. 11. … хуэмыфI хьэдрыхэ кIуэркъым. 12. Iэлъын, тхьэгъу хуэдэхэм ирагъэтIысхьэ мывэ. 13. Къалэ-лIыхъужь. 17. Дыщэм и зы плъыфэ. 19. Уэлбанэшхуэ нэужьым адэкIэ-мыдэкIэ жапIэ щызыщI псы цIыкIухэр. 20. ШколакIуэм и портфелым дэлъ хьэпшып цIыкIу. 24. Адыгэ художник Iэзэу щыта … Мухьэмэд. 25. Языныкъуэ пхъэщхьэмыщхьэхэм я кум илъщ. 28. «Уей, адыгэш къабзэу сэ си шагъдий, шыщхьэмыгъазэу зынэукъуэдий» — мы сатырхэр къызыхэтха уэрэд цIэрыIуэм и псалъэхэр зи IэдакъэщIэкI усакIуэ Сонэ … 30. Сабий джэгукIэ. 34. Ар куэдрэ уэмэ, и дамэр мэкъутэ. 36. Дунейр щыщIыIэм деж щIыпIэ-щIыпIэкIэрэ трищIэ уэс пIащIэ. 37. НэгъуэщIым … хуэптIмэ, уэ уихуэжынкIэ мэхъу. 41. Псэм фIэIэфIыр … фIэдахэщ. 43. Нэр темыпыIэу ежэх псы. 45. Сэхуран гъэлыгъуа зыщэхэм яшыхь тхылъымпIэ. 47. БегъымбарыцIэ, цIыхухъуцIэ. 48. Жыг лъагэшхуэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
ШыщхьэуIум и 10-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:6. Мыхъур. 7. Дурэш. 9. Лъагъуэ. 10. Щхьэхынэ. 11. Тхьэрыкъуэ. 13. Хукхъуэ. 15. Ужьэ. 17. Хъущт. 19. Мыл. 21. Шыгъу. 23. Хы. 24. Iущ. 25. Адэжынэ. 26. Ду. 27. Гуу. 28. Сэх. 30. Къыкъ. 32. Бжьэ. 33. Шхуэ. 34. Гъубж. 37. Бжэндэхъу. 39. ТхьэщIэпс. 43. Даущ. 44. Къэлэр. 45. ЩIэин.
Къехыу:1. Амыщ. 2. Курых. 3. Къурш. 4. Плъыр. 5. Хьэхуэ. 7. Данэ. 8. Шухьэ. 12. Дыщэ. 14. Кхъуэм. 16. Жьэгъу. 18. Тхыдэ. 20. Лэдэх. 21. Шынакъ. 22. ПщыукI. 28. Сэху. 29. Ежьужь. 31. Къэб. 35. Хьэлъкъ. 36. Щхьэр. 38. Нащэ. 40. ЩIыщIэ. 41. Санэ. 42. Блэ.
