Иджы тыркубзэкIэ
ТхакIуэ, щIэныгъэлI МафIэдз Сэрэбий и «Адыгэ хабзэ» тхылъыр иджы тыркубзэкIэ дунейм къытехьащ. Ди лъэпкъэгъухэм я лъэIукIэ ар къыдагъэкIыжри, лъэтеувэ пшыхьи Истамбыл щрагъэкIуэкIащ. Адыгэм и напщIэ телъу, нэгъуэщI лъэпкъ куэдым къарихэщу иIэ хабзэр дэнэ щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм я дежкIэ хуабжьу сэбэп хъунущ. Хэхэс адыгэхэм зи бзэкIэ къемыджэф куэд зэрахэтыр къэплъытэмэ, мыр тыркубзэкIэ зэрызэрадзэкIам мыхьэнэ нэхъыбэ иIэну къыщIэкIынщ. Апхуэдэ гупсысэхэмкIэ къыддэгуэшащ Тыркум щыпсэу адыгэхэр.
НэщIэпыджэ Замирэ.
«Адыгэ хабзэр» Истамбыл нэсащ
ТхакIуэ, щIэныгъэлI МафIэдз Сэрэбий и «Адыгэ хабзэ» тхылъыр илъэс блэкIахэм бзэ зыбжанэкIэ къызэрыдэкIыжам цIыху куэд щыгуфIыкIащ. Ар къагъэщIэрэщIэжри, адыгэбзэкIэ дунейм къытехьащ, иужькIэ, урысыбзэм щIэлъэIухэр зэрыкуэдым къыхэкIыу, абыкIи ягъэхьэзыращ. Къанокъуэ Викторие зи унафэщI тхылъ тедзапIэ унэм а проектым нэхъри зригъэубгъуащ — Тыркум щыпсэу ди лъэпкъэгъухэр къэлъаIуэри, «Адыгэ хабзэр» тыркубзэкIи зэрадзэкIащ.
Дунейм къытехьа тхылъыщIэр дахэу утыку къыщрахьащ Истамбыл. Кокасинан щэнхабзэ центрым щызэхуэсат Тыркум щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм я лIыкIуэхэр, Хасэ тхьэмадэхэр, жылагъуэ лэжьакIуэ цIэрыIуэхэр, егъэджакIуэхэр, зи лъэпкъым и къэкIуэнум ирипIейтей цIыхубэр. Ахэр щыгуфIыкIащ адыгэм и гъащIэм мыхьэнэшхуэ щызыубыд адыгэ хабзэмрэ абы къызэщIиубыдэ къалэнхэмрэ щызэхуэхьэса тхылъыр иджы тыркубзэкIэ я деж зэрынэсам. АдыгэбзэкIэ къемыджэфми, анэдэлъхубзэм ирипсалъэр щыкуэдщ Тыркум. Пшыхьым къекIуэлIа нэхъыжьхэми щIалэгъуалэми къыхагъэщащ ар къызэрыдэкIам мыхьэнэшхуэ зэриIэр, адыгэм и дуней тетыкIэм, и цIыху хэтыкIэм, хьэщIагъэ ехыкIэм, пщIэ хуэщIыкIэм, захуагъэр, пэжыгъэр, укIытэр, гулъытэр, нэхъыжьыр гъэлъэпIэныр, бзылъхугъэр лъытэныр, сабийм хуэсакъыныр псом япэ зэрырагъэщым, нэгъуэщIхэми къыдэкIуэтей щIэблэр хуаущиинымкIэ сэбэпышхуэ зэрыхъунур.
Пшыхьыр къыщызэIуахым япэу утыкур хуит хуащIащ Тыркум щылажьэ Кавказ хасэхэм я федерацэм и тхьэмадэ Хьэгъундокъуэ Яшар. Абы фIыщIэ яхуищIащ хэхэсхэм я лъэпкъ хъугъуэфIыгъуэхэр яхъумэжыным хэлъхьэныгъэ хуэзыщIу тхылъыр къыдэгъэкIыным жэрдэмщIакIуэ хуэхъуахэмрэ елэжьахэмрэ. ИкIи къыхигъэщащ адыгэхэм нобэ яIэ хъуа зэхэтыкIэр къыщежьэр я нэхъыжьхэм ябгъэдэлъа акъылымрэ Iущагъымрэу зэрыщытыр.
— ЦIыху зэгурыIуэкIэм, лъэпкъ зэхэтыкIэм хуэгъэпсауэ аращ адыгэ хабзэр. Я насыпщ зи лъэпкъ хабзэр блэкIа зэманыжьым и щIэину зезыхьэхэм, ар ирагъэфIакIуэурэ къэгъуэгурыкIуэхэм. Дэ а Iуэхугъуэм дыхущIокъу икIи нэхъыжьхэм ди къалэну къызолъытэ хабзэр щIэблэм ябгъэдэлъхьэныр. Аращ дэ хамэ лъэпкъхэм дахэмышыпсыхьыжынымкIэ, нэгъуэщIхэм я хабзэ дытемыхьэнымкIэ щIэгъэкъуэнышхуэу диIэри, дывгъэхъумэ!
ЗэIущIэм къыщыпсэлъащ Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ Къэрэшей-Шэрджэсымрэ икIа хьэщIэхэри.
Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ, «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд,Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм ис лъэпкъхэм я зэгухьэныгъэхэм я советым и тхьэмадэ, Урысейм ис адыгэхэм я лъэпкъ щэнхабзэ автономием и унафэщI Уэхъутэ Александр сымэ къыщыпсалъэм жаIащ тхылъыр бзэ нэхъыбэкIэ къыдэкIыху сэбэпынагъ нэхъыбэ къызэрихьынур, къэрал 50-м щIигъум щикъухьа адыгэхэр абы зэрыхуэныкъуэр.
Къанокъуэ Викторие пса-лъэ щратым къыхигъэщащ лъэпкъым и хъугъуэфIыгъуэ нэхъыщхьэу плъытэ хъуну хабзэхэр щызэхуэхьэса тхылъыр пIалъэ-пIалъэкIэрэ къыдэгъэкIыжын зэрыхуейр.
— Адыгэ щIэныгъэлI гъуэзэджэ, хабзэм и зэхуэхьэсакIуэ МафIэдз Сэрэбий и тхылъыр лъэпкъым дежкIэ лъапIэщ, — жиIащ Викторие. — Дэтхэнэ цIыхури къэкIуэнум хуэплъэу мэпсэу. Дэри абы дегупсысурэ ди щэнхабзэ хъугъуэфIыгъуэхэр тхъумэн, кьыдэкIуэтей ныбжьыщIэхэм я щIэныгъэмрэ гъэсэныгъэмрэ ар и лъабжьэу нэхъри едгъэфIэкIуэн хуейщ. Псори щIэтщIэр лIакъуэм къыпызыщэ щIэблэр зэрыарар къэплъытэмэ, тхылъыр сыт щыгъуи гъащIэм и гъуэгугъэлъагъуэу къокIуэкI. Абы ипкъ иткIэ, гуфIэгъуэми, гузэвэгъуэми епха дауэдапщэхэр, псэукIэм ехьэлIа хэкIыпIэхэр, дуней тетыкIэ екIур щызэхуэхьэса адыгэ хабзэхэр зэрыт тхылъыр дэтхэнэ унагъуэми щIэлъын хуейуэ къызолъытэ. Абы и мыхьэнэм и инагъыр къэфлъытэу, тыркубзэкIэ зэвдзэкIыну жэрдэм зэрыфщIам къегъэлъагъуэ фи лъэпкъ зэхэщIыкIыр зэрымыкIуэдар, хамэхэм фахэсми, фи адыгэгур зэрыфхъумар. ФIыщIэ хуэсщIыну сыхуейщ щIэныгъэ лэжьыгъэу плъытэ хъуну МафIэдзым и тхылъыр тыркубзэм къизыгъэзэгъа Емуз Баязит. Тхылъыр Iэмал хъарзынэщ фи хэкум, лъэпкъым, бзэм, хабзэм пэIэщIэ фымыхъунымкIэ. «Адыгэ щэнгъасэращ хабзэм и купщIэ нэхъыщхьэр. Си гъащIэ псом и диссертацэу жыпIэ хъунущ мы тхылъыр», — жиIэт тхакIуэм, апхуэдизу къару хилъхьэу елэжьати. Фэри а лъапIэныгъэхэр ффIэмыкIуэдыну Тхьэм жиIэ!
Емуз Баязит жиIащ тхылъым иужь итахэр тыншу зэрызэдэлэжьар, я лъэпкъ хъугъуэфIыгъуэр яхъумэжынымкIэ сэбэпынагъ къихьыну гугъэу къыдагъэкIа «Адыгэ хабзэм» и къалэн зэригъэзэщIэнур, ар дэтхэнэ зы адыгэ унагъуэми зэрилъынур. Апхуэдэу зэIущIэм къыщыпсэлъащ Жылэхьэж Эрдогъан, Нэгуэр Фатхьи, Алъэсчыр Жанберг, нэгъуэщI куэди.
Зи лъэпкъ щIэиныр хамэ жьэгу щызезыхьэ ди лъэпкъэгъухэм я гупсысэр, псалъэр, гурыщIэр куэдт а пщыхьэщхьэм. Дэтхэнэми и еплъыкIэ иIэжт нобэ Тыркум ис адыгэр къызэрызэтенам, ар хэкум пыщIа зэрыхъуам, лъэмыж пэлъытэу зэзыпх Iуэхугъуэхэр зэрыщыIэм, хэкIыпIэу къагъуэтхэмрэ гуныкъуэгъуэу яIэхэмрэ ятеухуауэ. Илъэси 150-м щIи-гъуауэ зи адэжь лъахэ имысыжхэм я гуныкъуэгъуэм уигъэгупсысэт, ауэ апхуэдиз лъандэрэ яхъумэфа адыгэбзэмкIэ утыкушхуэм къызэрыщыпсалъэм, я щхьэр, я бзэр, я хабзэр яхъумэжын папщIэ сыт хуэдэ Iэмалри къызэрагъэсэбэпым гур хигъахъуэрт.
Тхылъым иращIэкIа «лъэтеувэр» и уэрэд щIэщыгъуэхэмкIэ игъэдэхащ КъБР-м и Къэрал филармонием и солисткэ, уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэ Хьэкъул Оксанэ.
* * *
Зэхыхьэм хэтахэр я гупсысэхэмкIэ «Адыгэ псалъэ» газетым къыдэгуэшащ:
Хьэгъундокъуэ Яшар: — Фэ зэрыфщIэщи, Тыркум ис адыгэхэр гукIи псэкIи иужь дитщ ди бзэмрэ хабзэмрэ зэрытхъумэжыным. Ауэ, ди жагъуэ зэрыхъущи, дызэрыс къэралым и тхылъхэр нэхъ къэдгъэсэбэп мыхъумэ, ди лъэпкъым къыдигъэкIыу мащIэщ къытIэщIыхьэр. Ар и щхьэусыгъуэу хамэм ядэплъей хъуа щIэблэм я дежкIэ мыхьэнэ ин иIэщ мыбы. Балигъхэр зэрыщыгуфIыкIым хуэдэ дыдэу, ар ныбжьыщIэхэми зэбграхынущ, сыту жыпIэмэ, абыхэм я лъэпкъ зэхэщIыкIыр лъагэщ. Дэнэ къэрали щыхэхэс адыгэм нобэкIэ и къару нэхъыбэр зытригъэкIуэдэн хуейр зыщыщыр ящIэжу ди щIалэгъуалэр къэгъэхъунырщ, ар зыхэс лъэпкъхэм къазэрыщхьэщыкIыр яхэлъхьэнырщ. Зи гугъу сщIыр, шэч хэмылъу, лъэпкъ хабзэращ. А псори щызэхуэхьэса тхылъыр сэбэп хъунущ зи нэхъыжь бгъэдэсыжу, зи хьэблэ дэсыжу щымыт хэхэсхэм я дежкIэ. Ину фIыщIэ яхузощI ар зигу къэкIахэми, зи гуащIэ хэзылъхьахэми.
ХьэфIыцIэ Мухьэмэд: — МафIэдз Сэрэбий илъэс 40-м щIигъукIэ си ныбжьэгъуащ. Ди унэр зэбгъэдэтт, я унагъуэм сихьэт. Мы тхылъыр адыгэбзэкIэ къыщыдэкIам япэ дыдэ зритахэм сащыщщ. ИужькIэ езым урысыбзэкIэ зэридзэкIыжри, университетым къыдигъэкIащ. Иджы мис аргуэру гъащIэщIэ иратауэ жыпIэ хъунущ тхылъым. Мыр япэу хамэ къэрал къыщаIэтауэ аращ. Хуабжьу си гуапэщ ди къуэшхэр куэду зэрыс хэгъуэгум тхылъыр къызэрыщыдагъэкIар. Абы нэмыщI мыпхуэдэ сэбэпынагъи пылъщ мы Iуэхум — дэ ди хабзэм хуэдэр лъэпкъ зыщыплIым яIэу аращ, ахэр бзэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ къыдагъэкIмэ, нэгъуэщI лъэпкъхэм едгъапщэмэ, ди щэнхабзэхэр нэхъ зэпэгъунэгъу ищIынущ.
Шурдым Гюнсель: — Хамэ къэралхэм щыхэхэс адыгэхэмрэ хэкужьым ис ди лъэпкъэгъухэмрэ, ди гуапэ зэ- рыхъущи, иужьрей зэманым нэхъ зэпыщIа мэхъу, зэкIэлъокIуэ, зэрощIэ. Нобэ дызэхуэзышэса Iуэхури а щхьэусыгъуэхэм ящыщщ. Ди лъэпкъыр зэрыгушхуэ хабзэр Тыркум исхэм къазэрыгурыIуэн бзэкIэ къыдагъэкIауэ зэбграгъэкI. Ар икъукIэ Iуэху дахэщ: зы лъэпкъыр адрейхэм къахэзыгъэщыр и бзэмрэ и хабзэмрэщ. Дэ Iэмал зэриIэкIэ ахэр тхъумэну иужь диту дыкъогъуэгурыкIуэ. Нэхъ гугъу дыщехьа зэманхэр блэкIащ, иджы фэрэ дэрэ нэхъ зэкIэлъыкIуэ дызэрыхъужрэ ди гум нэхъ зыкъищIэжащи, сэбэп къытхуэхъуну къэтлъы-тэ дэтхэнэ Iуэхури хэхэсхэм къазэрыхэтхьэным дыпылъщ. Си щхьэкIэ си фIэщ мэхъу, мы тхылъыр къыдэзыгъэкIахэм я мурадыр къызэрехъулIэнур, Тыркум ис дэтхэнэ адыгэ унагъуэми зыIэригъэхьэу нэхъ лъапIэ дыдэу иIэхэм ящыщу зэрихъумэнур.
Тумэ Рэхьми: — Си Iэдакъэ къыщIэкIащ адыгэ хабзэм теухуа тхылъ. Адыгэ хабзэр дахэщ, сэбэпщ сыт хуэдизрэ утепсэлъыхьми, утетхыхьми хужыпIэнрэ тептхыхьынрэ бгъуэтынущ. Мыр псэукIэр нэхъ дахэ, купщIафIэ, цIыху зэхэтыкIэр нэхъ екIу зэращI Iэмэпсымэу жыпIэ хъунущ. Зы парламенти къыхуэщтэну къыщIэкIынкъым апхуэдэ унафэ зэгъэзэхуарэ купщIафIэрэ. Адыгэм Iущагъ куэд хэлъу щытащ. ЛIакъуэ бжыгъэ дэкIа пэтми, и адэжьхэм я бзэмрэ я хабзэмрэ ихъумэу ди лъэпкъыр къызэрыгъуэгурыкIуэм уримыгушхуэнкIэ Iэмал иIэкъым. Мис мыпхуэ-дэ тхылъхэр нэхъыфIыжу сэбэп хъунущ ди лъапIэныгъэхэр тхъумэжынымкIэ, ди нэхъыжьхэм яхуэфащэ щIэблэ къытщIэхъуэнымкIэ. Аращи, тхылъыр тыркубзэкIэ къыдэгъэкIыным елэжьахэм фIыщIэ яхузощI.
Къущхьэ Догъэн: — Тхылъыр зэрадзэкIа нэужь, сыхэплъэри, пэублэ псалъи хуэстхащ, езыри щIэзджыкIащ. Пэжым ухуеймэ, хуабжьу къытхуэсэбэпынущ мыр, тщыгъупщэжа къэдмыгъэсэбэпыж куэди къыдигъэщIэжынущ. Ахэр зетхьэжу щытамэ, ди зэхэтыкIэри зэхущытыкIэри нэхъри иIэтынут. Мыр зы махуэм, махуитIым е илъэсым къагупсыса гуэркъым, атIэ гъащIэм къыхэкIа хабзэщ, аращ апхуэдиз къару щIиIэр. Ар адэкIи ди щIэблэм я деж нэтхьэсын хуейщ Iэмал имыIэу.
Истамбылыр инщ, хьэблэ-хьэблэкIэ дэгуэшауэ дэсщ адыгэр, тыркухэм яхэсу. Абыхэм тхылъыр ялъэIэса хъумэ, и къалэныр зэригъэзэщIэнуми, гугъу ехьу къыдэзыгъэкIыжахэми я лэжьыгъэм фейдэ къызэрыпэкIуэнуми шэч хэлъкъым.
Уэхъутэ Александр: — Хуабжьу си гуапэ хъуащ ди къуэшхэм я нэхъыбэр зэрыс Тырку къэралыгъуэм МэфIэдз Сэрэбий и IэдакъэщIэкIыр тыркубзэкIэ къызэрыщыдагъэкIар, а Iуэхум сыкъызэрырихьэлIар. Сэ къызэрыслъытэмкIэ, «Адыгэ хабзэ» тхылъыр бзэ зэмылIэужьыгъуэ куэдкIэ къыдэбгъэкI хъунущ, адыгэхэр зэрыс къэралхэм я мызакъуэу, нэгъуэщI щIыналъэхэми щызэбгрыбгъэкIыныр игъуэщ. Сыт щхьэкIэ жыпIэ-мэ, ар сыт хуэдэ лъэпкъым дежкIи, цIыхум дежкIи зэран хъунукъым, мыр цIыхур зэрыпсэун, зэрихьэн хуей хабзэхэр щызэхуэхьэса щIэнгъуазэ хьэлэмэтщ.
Тыркум исхэр къапщтэмэ, нобэ къыдэкIуэтей щIэблэм мащIэщ бзэр зыщIэжу яхэ-тыр, ауэ зэрыадыгэр зыщагъэгъупщэркъым. Мис абыхэм я дежкIэ сэбэпышхуэщ къызыхэкIа лъэпкъым ижь-ижьыж лъандэрэ къыдекIуэкI хабзэ дахэхэр тыркубзэкIэ щIаджыкIыу зыхалъхьэну. Иджыри зэ къытезгъэзэжынщи, адыгэ хабзэр сыт хуэдэ бзэкIэ зэбдзэкIми лей хъунукъым, фIагъ куэд къихьыну фIэкIа.
Емуз Баязит: — «Адыгэ хабзэ» тхылъыр дэнэ щыпсэу адыгэм дежкIи зыхуэбгъадэ хъун щымыIэ хъугъуэфIыгъуэщ. Ар хэкум исхэм къагъэщIэрэщIэжу къыщыдагъэкIыжам дехъуэпсат. Мурад тщIащ зи бзэр тIэкIу зыIэщIэхужа хэхэс адыгэхэм щхьэкIэ тыркубзэкIэ зэддзэкIыну. Тхылъыр къыдэзыгъэкIыжахэм защыхуэдгъазэм, дыкъагъэщIэхъуакъым. ФIыщIэ яхузощI Къанокъуэ Викторие зи пашэ гупым, тхылъ тедзапIэм и къудамэу Налшык дэтым и унафэщI, нэхъыбэу къыддэлэжьа Хужьокъуэ Анжелэ сымэ. Псоми ди къару зэхэтлъхьэри, дунейм къытедгъэхьащ тхылъыр. Хуабжьу щIэупщIэшхуэ иIэщ, яфIэфIу зэбграхыну къысщохъу, ИнтернетымкIэ къыщIэупщIэхэри куэдщ.
Хужьокъуэ Анжелэ: — Лъэпкъым и дуней тетыкIэм-рэ иригъэкIуэкI дауэдапщэхэмрэ я хабзэр щызэхуэхьэса тхылъым хэт дежкIи мыхьэнэшхуэ иIэщ. Ауэ, сэ сызэреплъымкIэ, абы хуабжьу нэхъ хуэныкъуэр хамэ къэрал ис ди лъэпкъэгъухэращ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, хэкурысхэм ди хабзэхэр ди нэгу щIэт зэпытщ. Си гугъэщ хэхэс адыгэхэм захъумэжынымкIэ, къызыхэкIар ящIэжу я щIэблэр къагъэхъунымкIэ мы тхылъыр зы мащIэкIэ нэхъ мыхъуми сэбэп яхуэхъуну.
Брам Алатин: — МафIэдз Сэрэбий и IэдакъэщIэкIым иIэ уасэр зымылъытэ къытхэту къыщIэкIынкъым. Хабзэр унагъуэщ, лъэпкъщ, жылэщ, бзэщ, акъылщ, псэукIэщ. Аращ узыщыщ лъэпкъым и фэ къуезыгъэплъыр. 1980 гъэм франджы щIэныгъэлI гуэрым итхащ дуней псом хабзэ убзыхуауэ тетыр плIы къудей фэкIа зэрымыхъур. А плIым языхэзщ адыгэ хабзэр. Ар дэ зэи дгъэкIуэд хъунукъым, ди щIэблэм ящыдгъэгъупщэ хъунукъым. Иджы тыркубзэкIэ къыдэкIа тхылъыр хэхэсхэмрэ хэку- рысхэмрэ лъэмыж зэрахуэхъунум шэч къытесхьэркъым. Тхьэм дызэригъэ- Iыгъ!
Дыщэр чэзэпкIэ ягъэу- нэхумэ, адыгагъэр зэрагъэунэхур адыгэ хабзэрщ, адыгэ нэмысырщ, цIыхугъэрэ пэжагъкIэщ. А фIыгъуэм нэхъыфI зэрыщымыIэм, абы зэрыхуэсакъыпхъэм, хабзэмрэ бзэмрэ лъэпкъым и блэкIауэ, и нобэу, и къэкIуэну зэрыщытым иджыри зэ щыхьэт техъуащ Истамбыл щекIуэкIа пшыхьыр.
НэщIэпыджэ Замирэ.
Налшык — Истамбыл — Налшык.
