ЩIэныгъэлI Iэзэ, хэкупсэ нэс
Филологие щIэныгъэхэм я доктор, КъБКъУ-м и профессор, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ академием, АкмеологиемкIэ Дунейпсо академием я академик Апажэ Мухьэмэд Лэкъумэн и къуэр ящыщщ лъэпкъ щIэныгъэм зегъэужьыным хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIа хэкупсэхэм. Ар Шэджэм районым хыхьэ Щхьэлыкъуэ къуажэм къыщалъхуащ 1930 гъэм и бадзэуэгъуэм и 5-м. Жылэм дэт курыт школыр хъарзынэу къиухри, Мухьэмэд еджэным щыпи-щащ Налшык педучилищэм. Абы щызригъэгъуэта щIэныгъэм адэ- кIи хигъэхъуэн и мураду, щIалэщIэр лъэпощхьэпоуншэу щIэтIыс-хьащ Къэбэрдей педагогикэ институтым икIи 1954 гъэм еджэныр ехъулIэныгъэкIэ зэфIигъэкIащ. Къыхиха IэщIагъэмкIэ щIэныгъэ къагъэнэжауэ щытащ еджапIэм урысыбзэмкIэ и кафедрэм и ассистенту. Абы лъандэрэ блэкIа илъэсхэм Апажэр КъБКъУ-м пыщIащ, бгъэдэлъ щIэныгъэ куури зэфIэкI абрагъуэри лъэпкъ щIэныгъэм и зыужьыныгъэм хуигъэпсу, бзэр щIалэгъуалэ мин бжыгъэхэм я гущIэм нихьэсу.
ЩIэныгъэлI щыпкъэм и къалэмыпэм къыпыкIа къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэм я бжыгъэр 300-м щIегъу. Абыхэм яхэтщ моногра-фие щхьэхуэу, псалъалъэу, зэреджэ пособиеу 20-м щIигъу. Ахэр шэщIауэ къыщагъэсэбэп Къэбэрдей-Балъкэрым, Къэрэшей-Шэрджэсым, Адыгейм щылажьэ еджапIэ нэхъыщхьэхэм, педколледжхэм, курыт школхэм. Апажэм и къалэмыпэм къыпыкIа щIэны-гъэ лэжьыгъэхэм ящыщ куэд къыщыдэкIащ ди къэралым и къалащхьэ Москваи нэгъуэщI хамэ щIыналъэхэми я тхылъ тедзапIэхэм. Мухьэмэд иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэр тегъэщIапIэ ящIу ди республикэми, УФ-ми, хамэ къэралхэми къыщыдэкIа тхылъхэмрэ тхыгъэхэмрэ 500-м щIегъу.
Апажэ Мухьэмэд жыджэру хэ-тащ икIи куэдрэ я къызэгъэпэщакIуэ хъуащ бзэщIэныгъэхэмкIэ екIуэкIа дунейпсо конгрессхэм, конференцхэм, симпозиумхэм. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, ар зыхэта щIэныгъэ зэхыхьэхэу Гаванэ (1978 гъэ), Хельсинки (1986 гъэ), Тампере (1987 гъэ), Ювяскюля (1988 гъэ), Симферополь (1991 гъэ), Налшык (1993, 2000, 2003 гъэхэм), Псыхуабэ (1996, 2004 гъэхэм), Тбилиси (1998 гъэ), Сыхъум (1999 гъэ), Мейкъуапэ (2006 гъэ), нэгъуэщIхэри. Апхуэдэу щIэныгъэлI щыпкъэр щыIащ икIи я утыкухэм и псалъэ щигъэIуащ Налшык (1962, 1977, 1986 гъэхэм), Къэзан (1964 гъэ), Сыхъум (1971 гъэ), Ленинград (1972 гъэ), Тэн Iуфэ Iус Ростов (1972 гъэ), Москва (1980, 1990 гъэхэм) щекIуэкIа союзпсо конференцхэм, Грознэ (1982 гъэ), Псыхуабэ (1997 гъэ), Мейкъуапэ (1998 гъэ), Налшык (2000 гъэ) къыщызэрагъэпэща зэхыхьэхэм, Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ щIыналъэм и къалэ инхэм щыIа щIыналъэпсо зэхуэсхэм.
Хамэ къэралхэм я еджапIэ нэхъыщхьэхэм илъэс куэдкIэ урысыбзэкIэ лекцэ къыщеджэу, ди къэралым икIа егъэджакIуэ гупым я унафэщIу лажьэу, абы щIыхь пылъу иIэтащ ди Хэкум щызекIуэ бзэщIэныгъэм, урысыбзэм я пщIэр. Абы хэлъхьэныгъэшхуэ хуищIащ ди къэралым щыпсэу лъэпкъхэм, псом япэу Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ Кавказ Ищхъэрэ щIыналъэм хиубыдэ нэгъуэщI республикэхэмрэ исхэм, яхэлъ хабзэхэр, зэрахьэ щэнхабзэхэр къаригъэщIэным.
Бгъэдэлъ щIэныгъэ лъагэмкIэ ядэгуашэу, Апажэ Мухьэмэд гъэсэныгъэрэ Iэзагърэ яхилъхьащ ди республикэми нэгъуэщI щIыпIэхэми нобэ щыпашэ IэщIагъэлI куэдым. Профессор цIэрыIуэм и нэIэм щIэту кандидат диссертацэхэр ягъэхьэзыращ икIи ехъулIэныгъэкIэ пхагъэкIащ щIэныгъэм япэ лъэбакъуэхэр щызыч IэщIагъэлI ныбжьыщIэхэм.
КъБКъУ-м, ди къэралымрэ нэгъуэщI щIыпIэхэмрэ я еджапIэ нэхъыщхьэхэм я студентхэм Апажэр илъэс куэдкIэ къащыхуеджащ бзэщIэныгъэм хэлъ Iуэхугъуэ щхьэхуэхэм ехьэлIа лекцэхэм, спец-курсхэр иригъэкIуэкIащ. Абыхэм я фIэщыгъэхэм къыбжаIэ яIэ мыхьэнэр зыхуэдэр: «Бзэхэр зэрызэдэлажьэ щIыкIэр», «Урысыбзэр щаджкIэ анэдэлъхубзэм и мардэхэр къэлъытэн зэрыхуейр», «ЕджапIэ нэхъыщхьэхэм щрагъэкIуэкI бзэщIэныгъэ къэхутэныгъэхэр», нэгъуэщIхэри. Коменский Ян и цIэр зезыхьэу Братиславэ къалэм (Словакие), Гаванэ университетым (Кубэ), Орьенте университетым (Сантьягэ де Кубэ), Ювяскюля университетым (Финляндие) щылажьэ егъэджакIуэхэмрэ курс нэхъыжьхэм щIэс студентхэмрэ Апажэр куэдрэ къахуеджащ абыхэм гукъинэж ящыхъуа спецкурс купщIафIэ — «Урыс энциклопедиемрэ филологие лексикографиемрэ».
Зи щIэныгъэ къэухьым икъукIэ куэд къызэщIиубыдэ лингвист еджагъэшхуэ Апажэ Мухьэмэд езым и кандидат («Урысыбзэмрэ адыгэбзэмрэ яку дэлъ зэхущытыкIэр», 1965 гъэ), доктор («Лексикэр унэтIыныгъэ щхьэхуэу къэхутэным теухуауэ», 1993 гъэ) диссертацэхэр щыпхигъэ-кIащ СССР-м, Урысейм ЩIэныгъэхэмкIэ я академиехэм Бзэ щIэныгъэхэмкIэ я институтым.
ЩIэныгъэлI Юдакин Анатолий къыдигъэкIа «Дунейпсо цIэры-Iуагъ зиIэ бзэ щIэныгъэлIхэр» (Москва, 2000 гъэ), «Кавказ щIыналъэм ис бзэ щIэныгъэлI цIэрыIуэхэр» (Москва, 2002 гъэ) тхылъ-хэм Апажэ Мухьэмэд щхьэкIэ мыпхуэдэу итщ: «Абы (Апажэ Мухьэмэд) бгъэдэлъ щIэныгъэ куур куэд лъандэрэ къалъытэ щIэнгъуазэ мардэм иувауэ. Абы къызэщIеубыдэ бзэщIэныгъэм и унэтIыны- гъэ куэд: социолингвистикэр, бзэхэм я зэдэлэжьэкIэр, лексикологиер, семасиологиер, лексикографиер, псалъалъэ энциклопедиехэр зыхуэдэхэмрэ ахэр зэрызэщхьэщыкIымрэ, урысыбзэмрэ адыгэбзэмрэ ятеухуауэ щIэны-гъэм къыщыунэхуа Iыхьэр, нэгъуэщIхэри. А унэтIыныгъэхэм щекIуэкI къэхутэныгъэхэр щIэгъэхуэбжьэнымкIи ахэр щIэныгъэ дунейм щызэлъэщIысынымкIи фIыщIэ куэд бгъэдэлъщ Апажэм. ЩIэнгъуазэ, псалъалъэ лIэужьыгъуэхэр щIэм тету гъэпсыжынымкIэ Урысей Федерацэми хамэ къэрал куэдми пашэныгъэр щиIыгъщ щIэныгъэлI щэджащэм».
1957 гъэм Москва къыщыдэкIауэ щыта япэ «Адыгэбзэ-урысыб- зэ псалъалъэр» зэхэзылъхьахэм ящыщщ Апажэ Мухьэмэд. Апхуэдэу ар и рецензентщ икIи и редакторхэм яхэтщ «Къэбэрдей-шэрджэс псалъалъэм» (Москва, 1999 гъэ), 2006 гъэм дунейм къытехьа «Адыгэ (Шэрджэс) энциклопедиер» зэхэзыгъэувахэм икIи абы и редактор нэхъыщхьэм и япэ къуэдзэщ, «Къэбэрдей-шэрджэсыбзэ» фIэщыгъэр иIэу томитI хъууэ Налшык къыщыдэкIа тхылъ купщIафIэр, «Къэбэрдей-шэрджэс-урыс псалъалъэр» зи къалэмыпэм къыпыкIахэм ящыщ зыщ, абы и редколлегиеми хэтщ. ЩIДАА-м игъэхьэзыр «Хэт хъуну, сыт и лэжьыгъэ» библиографие щIэнгъуазэ псалъалъэр къыдэзыгъэкIхэм ящыщщ щIэныгъэлI Iэзэр икIи жылагъуэ лэжьакIуэ жыджэрыр.
И нэхэм сэкъатышхуэ ягъуэта- ми, Апажэм, дапщэщи хуэдэу, иджыри ирегъэкIуэкI щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэшхуэхэр. 2012 гъэм абы и къалэмыпэм къыпыкIащ икIи дунейм къыте-хьащ «Кавказ Ищхъэрэм псалъалъэ-щIэнгъуазэ Iуэхур щызэтеувэнымкIэ урыс лексикографием иIэ мыхьэнэр» зи фIэщыгъэ монографиер. Мы зэманым абы ирегъэкIуэкI урысыбзэмрэ адыгэбзэмрэ ятеухуа къэхутэныгъэщIэхэр. АбыкIэ Апажэм щIэгъэкъуэн къыхуохъу и унагъуэм исхэр.
ЗэфIих щIэныгъэ-къэхутэныгъэ, егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэшхуэм къадэкIуэу, Апажэ Мухьэмэд дапщэщи жыджэру хэтащ зыщылажьэ факультетым, университетым, ди республикэм щекIуэкI жылагъуэ Iуэхухэм. ХэхыгъуитIкIэ (1968 — 1974 гъэхэм) ар лэжьащ КъБКъУ-м и тхыдэ-филологие факультетым и декану, илъэситIкIэ (1961, 1967 гъэхэм) щытащ КъБКъУ-м студентхэр щIэзыгъэтIысхьэ и комиссэм жэуап зыхь и секретару. 1968-1975 гъэхэм лэжьащ КъБКъУ-м и Диссертацэ советым и къудамэхэм ящыщ зым и пашэу, куэдрэ щытащ КъБКъУ-м и ЩIэныгъэ советым и секретару. Апажэр и редактору щытащ «Университетская жизнь» газетым, абы и нэIэм щIэтащ университетым и педагогикэ факультетым и редакцэ-тхылъ тедзапIэмрэ методикэ советымрэ, лъэпкъ, урыс филологиехэмкIэ кафедрэм и пашэу щытащ 1992-2007 гъэхэм. Иджыпстуи ар хэтщ КъБКъУ-м и Диссертацэ советым.
Апажэм и лэжьыгъэ купщIафIэхэм къапэкIуащ IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм къабгъэдэкI щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр, къэрал дамыгъэ лъапIэхэр. Абыхэм ящыщщ «1941-1945 гъэхэм екIуэ-кIа Хэку зауэшхуэм зэфIиха гуа-щIэдэкI лэжьыгъэм папщIэ», «Лэжьыгъэм и ветеран», «1941-1945 гъэхэм екIуэкIа Хэку зауэшхуэм ТекIуэныгъэ къызэрыщытхьрэ илъэс 65-рэ ирокъу» орденхэр, Макаренкэ Антон и цIэкIэ щыIэ медалыр — егъэджэныгъэ IэнатIэм щыщыIэ дамыгъэхэм я нэхъ лъапIэр. Апажэ Мухьэмэд къыхуагъэфэщащ Чехословакием, Кубэм, Финляндием, СССР-м, УФ-м егъэджэныгъэмкIэ я министерствэхэм, еджапIэ нэхъыщхьэхэм, КъБР-м, КъБКъУ-м я жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм къабгъэдэкI щIыхь тхылъхэри.
Апхуэдиз лэжьыгъэ купщIафIэ зи щIыбагъ къыдэлъ, лъэпкъ щIэ- ныгъэм и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIа щIэныгъэлI щэджащэм хуэфащэ дыдэщ «КъБР-м щIэныгъэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэри. Ди республикэм къыбгъэдэкI апхуэдэ гулъытэр, шэч хэмылъу, къилэжьащ Апажэ Мухьэмэд Лэкъумэн и къуэм, зи гъащIэ псор адыгэ лъэпкъым хуэзыгъэпса щIэныгъэлI Iэзэм, хэкупсэ нэсым.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
