Ержыб Аслъэн и гъащIэмрэ и гуащIэмрэ
Мы ди тхыгъэм зи гугъу щытщIыну ди мурад цIыху телъыджэр икъукIэ щIыпIэ дахэ, щIылъэ берычэтым щитIысыкIа Къуэгъулъкъуей (Урыху) адыгэ къуажэ пхыдзам къыщалъхуащ. Ар къыщыхъуари зыхапIыкIари мэкъумэшыщIэ унагъуэщ. И сабиигъуэри и щIалэгъуэри Урыху псы уэрым и ижьырабгъу Iуфэмрэ къуэкIыпIэ лъэныкъуэмкIэ къыщыт мэзышхуэмрэ я зэхуакум щиукъуэдиикIа къуажэм щигъэкIуащ, нэхъыфIхэм ящыщу курыт еджапIэр абы къыщиухащ. ИужькIэ я къуажэ курыт школым гъэ еджэгъуитIкIэ щылэжьащ пионервожатэ нэхъыжьу, сурэт щIыным сабийхэр хуигъасэу. ИтIанэ Аслъэн мурад быдэ ищIащ и щIэныгъэм пищэну. И насып кърихьэкIри, 1953 гъэм экзаменхэр фIыуэ (плIырэ тхукIэ) итри, ар егъэджакIуэхэр щагъэхьэзыру Налшык дэт еджапIэ нэхъыщхьэм щIэтIысхьащ.
Налшык еджапIэ кIуэн и пэ къихуэу, Ержыбым къызэхикIухьащ и щIалэгъуэм куэдрэ здэщыIа «Куртимэсыщхьэр», «ЛъостэпIащхьэ щыгур», «Ержыб и дыгъэр», «Батэх щIыналъэр», «АфIэунэхэ я къуэзэвыр», «ИшлъэныкъыщI берычэтыр», «Къруупс щIыпIэр», «Битокъухэ я псынащхьэр», «Сыбыр Iуащхьэжьыр», «ДыгъапIэ», «Фэндыгъэф», «Шогуэлэ Iуфэ» щIыпIэ дахэхэр. ЩIалэр щыIащ урыхупсыр къыщежьэм.
Къуажэ курыт школми хуэдэу, еджапIэ нэхъыщхьэми ар фIы дыдэу щеджащ. 1958 гъэм ар къиухащ. ФIыуэ зэреджэм къыхэкIкIэ стипендие хэIэтыкIа къратащ, пединститутым и «ЩIыхь пхъэбгъум» и сурэтыр къытещу, факультетым и комсомол организацэм и секретару, институтым и профкомым хэту, спортымкIэ IэкIуэлъакIуэу щытащ, жылагъуэ лэжьыгъэ зэмылIэужьыгъуэхэр щIыхь пылъу икIи къызыхуэтыншэу игъэзэщIащ.
Ержыб Аслъэн еджапIэр къиуха нэужь, урысыбзэмрэ литературэмрэ иригъэджэну Хьэтуей (Старэ Урыху) курыт школым ягъэкIуащ, арщхьэкIэ а зэманым щIэныгъэ IуэхухэмкIэ министру щыта Уэрсей Фаинэ и чэнджэщкIэ, мыгувэу ар министерствэм инспектор-методисту щылэжьэну ирагъэблэгъащ. Абы дзыхь къыхуащIа IэнатIэр щIыхь пылъу илъэсибгъукIэ игъэзэщIащ. ИужькIэ школ IуэхухэмкIэ инспектору, министрым и къуэдзэу лэжьащ. КъищынэмыщIауэ, жыджэру зритащ творческэ лэжьыгъэм: адыгэбзэмрэ литературэмкIэ школ программэхэр къэпщытэным, абыхэм рецензэхэр хуэтхыным, тхылъ щхьэхуэхэм хэплъэжыным. Апхуэдэ абы и япэ лэжьыгъэу щытащ Къамбий ХьэматI, Нало Ахьмэдхъан, Акъбащ Александр сымэ зэхалъхьа «Анэдэлъхубзэ» тхылъыр егъэфIэкIуауэ къыдэгъэкIыныр. АдэкIэ къыкIэлъыкIуащ 7-нэ классым адыгэ литературэр зэрыщаджын тхылъ тэмэм зэхэлъхьэныр. Ар «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм 1965 гъэм къыщыдэкIащ.
А тхылъым къыкIэлъыкIуащ тIощIым щIигъу. Апхуэдэхэщ адыгэ литературэр 2-нэ, 6-нэ, 8-нэ, 10-нэ классхэм зэрыщаджын тхылъитхур (10-нэ классым ейм хрестоматиери и гъусэщ); классщIыб еджэныгъэр 2-нэ, 3-нэ, 4-нэ, 5-нэ, 8-нэ классхэм зэрыщрагъэкIуэкIын тхылъхэр; адыгэ литературэр 2-нэ, 4-нэ, 5-нэ, 6-нэ классхэм зэрыщегъэджыпхъэм теухуа чэнджэщхэр зэрыт тхылъиплIыр; ЩоджэнцIыкIу Алий, КIыщокъуэ Алим, шэрджэс тхакIуэхэм я тхыгъэ щхьэхуэхэр школ программэхэм япкъ иткIэ, курыт еджапIэм зэрыщегъэджыпхъэм теухуа чэнджэщхэр щызэхуэхьэса тхылъищыр; адыгэ литературэмкIэ школ программитIыр (1 — 4-нэ, 5 — 11-нэ классхэм ейр); журналхэм ярыт тхыгъэ 40-м нэблагъэр. Адыгэ литературэмкIэ школ программэми, зэрырагъаджэ тхылъми, егъэджэкIэм (методикэм) теухуами, мыкласс егъэджэныгъэр зэрырагъэкIуэкIын тхылъми, журнал зэмылIэужьыгъуэхэм къытрыригъэдза тхыгъэми Ержыб Аслъэн и Iэдакъэм къыщIэкIа лэжьыгъэхэр 196-рэ мэхъу. Зэрытлъагъущи, зы цIыхум дежкIэ ар лэжьыгъэ мащIэкъым — а бжыгъэр тхылъ напэкIуэцIым хуэбгъакIуэмэ, мин 358-рэ хъунущ. Ар икъукIэ лэжьыгъэшхуэщ.
Адыгэбзэмрэ литературэмрэ курыт школхэм щегъэджын Iуэхугъуэхэм ехьэлIа лэжьыгъэ нэхъыбэ, нэхъыфI, нэхъ щхьэпэ зылэжьа ди автор нэхъыжьхэм икIи нэхъ пажэхэм ящыщщ Ержыб Аслъэн. Абы и творческэ IуэхущIафэхэм нэмыщI къызэгъэпэщыныгъэ лэжьыгъэ щхьэпэ зэмылIэужьыгъуэ куэд зэфIигъэкIащ. Ар жыджэру икIи зэфIэкI иIэу хэлэжьыхьащ адыгэбзэмрэ литературэмрэ, урысыбзэмрэ литературэмрэ (ахэр япэм Налшык къыщыдэкIыу щытащ) зэрырагъэдж тхылъхэр ирагъэфIэкIуэным, зэрырагъаджэ учебнэ планхэр, школ программэхэр зэхэлъхьэным, нэрылъагъу пособиехэр къыдэгъэкIыным, адыгэбзэмрэ литературэмкIэ школ кабинетхэр зыхуей-зыхуэфIхэмкIэ къызэгъэпэщыным, егъэджакIуэхэм я улахуэм процент 15-кIэ хэгъэхъуэным, егъэджэкIэм теухуа тхылъхэр къызэращэхун ахъшэ сом 200 мазэ къэс хухахыным, нэгъуэщI Iуэхугъуэ щхьэпэхэми.
Псалъэм папщIэ, етIощIанэ лIэщIыгъуэм и 90 гъэхэм лъэпкъыбзэхэмрэ литературэхэмрэ курыт школхэм зэрыщрагъэдж тхылъхэр егъэфIэкIуэным теухуа зэпеуэ егъэкIуэкIыным ехьэлIа IуэхущIэхэр ди лъахэм къыщызэгъэпэща зэрыхъуам Ержыб Аслъэн и гуащIи и фIыщIи хэлъщ. Абы игъэхьэзыращ зэпеуэр зэрекIуэкIыпхъэ щIыкIэхэмрэ абы щагъэзэщIапхъэ къалэнхэмрэ. Ар КъБР-м ЩIэныгъэ IуэхухэмкIэ и министерствэм щIилъхьэри къригъэщтащ. Абы иужькIэ ахэр ди лъахэм къыщыдэкI газетхэм бзищымкIи къыщытрыригъэдзащ. Конкурсыр зэпэщхьэхуэу пэщIэдзэ классхэм я тхылъхэмрэ 5 — 10-нэ классхэм яйхэмкIэ екIуэкIащ.
Ди авторхэм ящыщу абы нэхъ жыджэру хэтахэм, Iэрытх нэхъыбэ утыку къизыхьахэм ящыщщ Ержыб Аслъэн. Абы и закъуэщ мы конкурсым IэрытхиплI хэзыгъэхьар. Апхуэдэщ 2-нэ классым и «Анэдэлъхубзэр», 6-нэ класым и учебник-хрестоматиер, 8-нэ, 10-нэ классхэм адыгэ литературэр зэрыщрагъэджын тхылъхэр.
ТхылъиплIри нэхъыфIу къалъытэри, ахъшэ саугъэтхэр къратащ икIи адыгэ литературэр курыт еджапIэм зэрыщрагъэджын тхылъхэр къыдэкIащ.
А зэманым КъБР-м щIэныгъэ IуэхухэмкIэ и министру лэжьа Тхьэгъэпсо Хьэжысмел конкурсыр егъэкIуэкIынымкIэ жэрдэмыр къызэрыдиIыгъамкIэ Аслъэн фIыщIэ хуещI. Ержыбым и мызакъуэу, цIыху куэдми Тхьэгъэпсом псалъэ гуапэхэр хужаIэ, лъэпкъ Iуэху зэфIэгъэкIынымкIэ абы лэжьыгъэфI игъэзэщIащи.
Ержыб Аслъэн и гъащIэ гъуэгум ехъулIэныгъэ пыухыкIахэр къызэрыщихьам щхьэусыгъуэ зыбжанэ иIэщ. Абыхэм ящыщщ, япэрауэ, ар зыдэплъеин, щапхъэ зытрихын лэжьэгъу гъуэзэджэхэр зэриIар. ЕтIуанэрауэ, и лэжьапIэр IуэхущIафэ дахэм гур къыхуэзыгъэушу, зыгъэгушхуэу, псэр зыгъэгуфIэу, фIым къыхуезыджэу зэрыщытарщ. Ещанэрауэ, езы Ержыбыр цIыху гумызагъэу икIи лэжьэрейуэ зэрыщытырщ. ЕплIанэрауэ, игъэзащIэ лэжьыгъэр фIыуэ илъагъуу икIи абы дэгъуэу щыгъуазэу зэрыщытарщ. Етхуанэрауэ, Ержыбыр зэрыцIыху пэжырщ икIи зэрыгуащIафIэрщ, и лэжьыгъэм хьэлэлу икIи псэемыблэжу зэрыбгъэдэтырщ. Еханэрауэ, нобэ илэжьыпхъэ сыт хуэдэ Iуэхугъуэри зэи пщэдейрей махуэм зэримыхьырщ, атIэ ар и чэзум зэригъэзащIэрщ. Ебланэрауэ, ар зэрыцIыху гурыхуэрщ, зэрымыщхьэхырщ, зэрыпсэкъабзэрщ.
И гъащIэм къриубыдэу Ержыб Аслъэн лэжьыгъэфI зыбжанэ игъэзэщIауэ къалъытэ ар фIыуэ къэзыцIыху и лэжьэгъуахэм, и гъунэгъухэм, и ныбжьэгъухэм. Езыр а Iуэхум зэреплъыр нэгъуэщIущ: «Сэ мыхьэнэ гуэрхэр зиIэ Iуэхугъуэ щхьэпэхэр злэжьамэ, ар зи фIыщIэр си гъащIэ гъуэгум сызыщрихьэлIа, сызыдэлэжьа цIыху щэджащэхэу, лэжьакIуэ гъуэзэджэхэу Уэрсей Фаинэ, Бэджырэт Лолэ, КIэш Евгение, Багъ Николай, Джаурджий ХьэтIыкъэ, Дзасэжь Хьэсанш, ЖьакIэмыхъу Хьэжысмел, КIэрэф Мухьэмэд, Темрокъуэ Индэрбий, Чеченов Щамил сымэщ. Сэ абыхэм я фэеплъым си щхьэр яхузогъэщхъ. Дунейм ехыжахэм ахърэт нэху Тхьэм къарит, жэнэткIэ игъэгуфIэ».
ЕтIощIанэ лIэщIыгъуэм и тхущI гъэхэм и етIуанэ Iыхьэм и щIалэгъуэу Къэбэрдей-Балъкъэрым ЩIэныгъэ IуэхухэмкIэ и министерствэм щылэжьа Ержыбым ар фIыкIэ игу къегъэкIыж: «Сызыдэлэжьа цIыхухэр апхуэдизкIэ къысхуэгуапэти си Iэ-си лъэр щIагъэкIырт, сщIэр псынщIэ къысщащIырт, ахэр чэнджэщэгъу нэси, дэIэпыкъуэгъу пэжи къысхуэхъурт. Абыхэм я фIыгъэкIэ япэ илъэс зытхухым сэ етIуанэ университет — цIыхубэ университет — къэзухащ. Сэ сызыдэлэжьахэми сызрихьэлIа щIэныгъэлIхэми куэдым гу лъызагъэтащ, куэд сагъэщIащ, япэм сызыщымыгъуэза Iуэхугъуэхэм щыгъуазэ сащIащ. Ахэр гугъу къызэрыздехьар псапэу Тхьэм къаритыж, икъукIэ сахуэарэзыщ».
Иджы Ержыб Аслъэн пенсэм кIуауэ зегъэпсэху. Ауэ и творческэ лэжьыгъэр зэпигъэуакъым, япэм къыдигъэкIа тхылъхэр егъэфIэкIуауэ дунейм къытрегъэхьэж, Iуэхугъуэ зэмылIэужьыгъуэхэм теухуа тхыгъэ щхьэхуэхэр газетхэмрэ «Iуащхьэмахуэ» журналымрэ щIэх-щIэхыурэ къытрегъадзэ, адыгэ литературэмрэ лъэпкъ тхыдэмрэ нэхъри куууэ щыгъуазэ зыхуещI, и щIэныгъэм хегъахъуэ.
Уэрдокъуэ Женя.
