МАЛЪХЪЭДИС
Адыгэбзэм и къару
Махъшэм фашист къызэрихьар
Къалмыкъым и губгъуэхэм къэсат мы щIыпIэмкIэ икIыу Каспий тенджызым и Iуфэм кIуэну мурад зыщIа фашистхэр. Мыбдежым бийм щезауэ ди советыдзэхэм ящыщ гупым махъшэ зыкъом яIэт, гум щIащIауэ хьэлъэ иризэрахьэу. Махъшэхэр ди зауэлIхэм сэбэпышхуэ къахуэхъурт. Псом хуэмыдэу сэлэтхэм ягу ирихьырт БарманцаккIэ зэджэ махъшэр. Ар «лэжьакIуэшхуэт». Зэгуэрым абы мыр къыщыщIауэ щытащ.
Фашистхэр ди полкым и шыгухэм къатеуэри, Барманцак гъэру яубыдащ икIи яхуащ езыхэм я частым. ЯгъэщIагъуэу махъшэм еплъырт фашистхэр. ЗэрыгъэкIийрт: «Камел! Махъшэ!» — жаIэу. Фашистхэр Барманцак шэсырт, ар джэгупIэ ящIауэ. И сыджитI зэхуакум дэтIысхьэрти, кIийхэрт: «Гут! ФIыщ!»
Ди зауэлIхэм я жагъуэ хъуат фIыуэ ялъагъу, зэса я махъшэр бийм зэрыIэрыхьар. Уеблэмэ абыхэм мыпхуэдэ Iэмал къагупсысат: тIасхъэщIэх ягъакIуэу махъшэр здэщыIэр зрагъэщIа нэужь, лIыхъужь гуп фашистхэм ятеуэу Барманцак къыIэщIагъэкIыжыну. Апхуэдэуи ящIыну къыщIэкIынт, ауэ къэхъуар мыращ.
Ди сэлэтхэм къалъэгъуащ жыжьэу губгъуэм зыщызыIэт сабэр. Хэт ар къэзыгъэхъейр? Хэт а къажэр? Маплъэ ди сэлэтхэр икIи къацIыхуж: Барманцакщ ар!
ФыкъедаIуэ адэкIэ. Зэрыхъуар мыращ.
Фашист гъэрыпIэм куэдрэ итакъым Барманцак. Пщыхьэщхьэ хъуху къудейщ. Пщыхьэщхьэшхэр къэсыху къудейщ.
Ди зауэлIхэм махъшэр ирагъэсат пщыхьэщхьэ къэс фIыуэ, зигъэнщIу ягъашхэу. Ныщхьэби ар хуейт IэфIу шхэну. Арати, пщыхьэщхьэ шхэгъуэр къызэрысу, къыщIэрыIэжри жэрыгъэкIэ къежьэжащ къэкIуэжыну. Асыхьэтым абы тетIысхьауэ тест зигъэщIэгъуэну хуей фашист гуэр. Махъшэ сыджитIым я зэхуакум дэтIысхьэри, «Гут!» жиIа къудейт абы Барманцак къыщыщIэпхъуам. Арати, фашистыр гужьеяуэ зэрытесым хуэдэу къихьри, махъшэр къэсыжащ. Ди сэлэтхэм фашистыр кърахьэхри, яубыдащ. Саугъэт хъарзынэ къихьат Барманцак!
ЗауэлIхэр мэгушыIэ:
— Уей, Барманцак, упсэуащэрэт уэ! Апхуэдэурэ «бзэгу» къытхуэпхьмэ, дебгъэхъулIаи!
Абдеж аргуэру зы Iуэху дыхьэшхэн къыщыхъуащ. Фашистыр апхуэдизкIэ Барманцак хузэгуэпати, зригъэзэкIри, абы еуэну зишэщIат.
Барманцак, махъшэ псоми хуэдэу, зыгъэгусэрейт. Абы игу техуакъым гитлеровцым зэрызыкъытришэщIар. Фашистым еплъщ, Iупсу иIэр зэхуихьэсри, миномётым къикIам хуэдэу, абы еубжьытхащ.
ЗэщIэдыхьэшхащ ину ди сэлэтхэр:
— Тэмэму епщIащ!
— Къилэжьащ ар абы!
Къалмыкъ губгъуэхэмкIэ фашистхэр кIуэфакъым Каспий тенджызым. Ахэр мыбдеж щызэхакъутащ ди зауэлIхэм.
Алексеев Сергей.
ЗэзыдзэкIар Къагъырмэс Борисщ.
Дыкъэзыухъуреихь дунейр
Псэущхьэ гъэщIэгъуэн
Сэ зоологием е ботаникэм срищIэныгъэлIкъым. Ауэ дыкъэзыухъуреихь дунейр фIыуэ солъагъу. ГъэщIэгъуэнщ абы къыщыхъу-къыщыщIэхэм укIэлъыплъыну. Пэжщ, сэ щIэныгъэ къэхутэныгъэхэм я гугъу сщIынукъым — сызыхуейр гу зылъыстахэм е зэхэсхахэм щыщ гуэрхэр фи пащхьэм ислъхьэжыну аращ.
Сабий усэхэм, таурыхъхэм тхьэкIумэкIыхьыр шынэкъэрабгъэу куэдрэ щыжаIэ. Ар уи фIэщ пщIы хъунукъым.
ТхьэкIумэкIыхьхэр къызэрымыкIуэу Iущщ. Ахэр нэхъыбэу щыпсэур мэзымрэ губгъуэмрэщ. А псэущхьэхэм бий я куэдщ. Бажэм, дыгъужьым, жьындум, мыщэм тхьэкIумэкIыхьылыр я жагъуэкъым. ЦIыхухэри къощэ абы. Ауэ абыхэм ар къащыIэрыхьэр зэзэмызэххэщ.
Бажэмрэ дыгъужьымрэ тхьэкIумэкIыхьыр тыншу яIэщIокI. Ахэр абы лъэщIыхьэркъым, уэсым къыхина и лъакъуапIэмкIи ар къэбгъуэтыну гугъущ. И лъэужьыр игъэкIуэдынымкIэ тхьэкIумэкIыхьыр икъукIэ Iэзэщ. И лъагъуэм уздрикIуэм, здэкIуари здэжари къыпхуэмыщIэу, лъакъуапIэр пфIобзэх. Дэнэ ар здэкIуар, лъэтауэ ара? Хьэуэ, метр-метритI хуэдэкIэ пкIэри, зигъэпщкIуауэ аращ. УлIмэ, къэлъыхъуэ иджы абы и лъэужьыр. Апхуэдэуи хуабжьу жыжьэу пкIэуэ и лъагъуэр пфIигъэкIуэдынкIэ хъунущ.
Гъэмахуэм щхъуафэу зехъуэж, удзым, пабжьэм къыхэгъуэтэгъуей зещI. ЩIымахуэм абы уещэкIуэнуи нэхъ гугъужщ: и фэр уэсым нэхърэ нэхъ хужьыжу зэрехъуэкIыф.
КIуапIи-жапIи къримыту зыгуэр къытеуамэ, тхьэкIумэкIыхьым иIэжщ езым и Iэмал: и бийм псынщIэу щхьэпролъри, йожьэж. Къэхъуар адрейм къыгурыIуэху, псэущхьэ дахэ цIыкIур макIуэ-мэлъей. ТхьэкIумэкIыхьым ещIэ шынагъуэм укъызэригъэпщIантIэр икIи и пщIэнтIэпсымэм укъызэрыщIигъэщыр. Абы зэи зыкъыщIимыгъэпщIантIэр закъримыгъэгъуэтын щхьэкIэщ.
Жьындухэм а псэущхьэхэр гугъу ирагъэхь. Жэщым тхьэкIумэкIыхьым и шхэгъуэм ирихьэлIэущ абыхэм щэкIуэн щыщIадзэр. Жьындур, Iэуэлъауэ лъэпкъ иримыгъэщIу, мэлъатэ, гу лъумытэххэу абы и лъэбжьанэхэм уфIэнэныр бетэмалщ. Пэжщ, апхуэдэ щытыкIэхэм дежи тхьэкIумэкIыхь Iэмалшыр жьындум къыщыIэщIэкIыф, и гъащIэр щихъумэжыф куэдрэ къохъу.
Ауэ ар щакIуэхьэхэм щаIэщIэмыкIыфыр нэхъыбэщ, хьэр абы занщIэу лъэщIэмыхьэ пэтми. ТхьэкIумэкIыхьым псынщIэ дыдэу зреч, иныкъуэхэм деж сыхьэтым хуэзэу километр блыщIым нэс еж. Ауэ апхуэдэу куэдрэ жэфыркъым.
Ди мэзхэм, губгъуэхэм тхьэкIумэкIыхьым щишхын гъунэжу щегъуэт. Гъатхэм, гъэмахуэм, бжьыхьэм удзыр, пхъэщхьэмыщхьэхэр пэрыхьэтщ. ЩIымахуэм банэ Iувхэм я лъабжьэм удз гъуахэр, кхъужьей, мыIэрысейхэм я щIагъым пхъэщхьэмыщхьэ ныкъуэфхэри щымащIэкъым. Абы хуабжьу фIэфIщ уэс щIагъым ажэгъуэмэр, нэгъуэщI удзхэр къыщIищыпыкIыу ишхын.
Гъатхэ пасэм деж тхьэкIумэкIыхьым пабжьэ нэхъ Iувхэм лъхуэн-пIэн щыщIедзэ. Абы къелъху ику иту шыри 10 — 12 хуэдиз. Ахэр хэлъщ я анэм ипхъа цы щабэм. Абыхэм я анэм и шэр къызэрымыкIуэу Iувщ, къэуатщи, а цIыкIухэр псынщIэу хегъахъуэ. Удзхэр щIым къызэрыхэпщу, абыхэм къэжыхьын щIадзэри, зэбгрыжурэ щIыпIэ-щIыпIэхэм зыщагъэпщкIу. ТхьэкIумэкIыхь анэм ахэр къегъуэтыж, езым имеи гъусэ къахуэхъуами, Iумпэм имыщIу, ари егъашхэ.
КъыжыIэн хуейщ тхьэкIумэкIыхьхэр ди лъахэм и псэущхьэ нэхъ дахэ дыдэхэм зэращыщыр, ахэр хъума хъуным, бэгъуэным дыхуэсакъыпхъэщ дыкъэзыухъуреихь дунейр фIыуэ зылъагъу псори.
Коммодов Геннадий.
ГушыIэ
Зы 4 цIыкIу хуэвгъэув
ЛъэIуакIуэр экзамен къеIызыхым бгъэдохьэ:
— Иджыпсту мыбы зы щIалэ цIыкIу къыщIыхьэнущ, школыр фIы дыдэу къиухащ, адэ-анэфI иIэщ, апхуэдизкIэ нэмыс хэлъу ягъэсащи, уэлэхьи, нэхъыжь щысу «цIутI» пхужимыIэну. «Тхуэпсэлъакъым» жывмыIэу, моуэ зы «плIы» цIыкIу хуэвгъэуви, ныщIэвутIыпщыкIыж.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 7. Мэлыхъуэхэм я нэхъыжь. 8. Бзаджэ, IэмалкIэ Iэзэ. 9. IэщIэвыщIэ гуп. 10. Къуажэм, районым, республикэм, къэралым я щIы кIапэр щиух щIыпIэ. 12. Колхоз тхьэмадэу щыта, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь. 14. Бзэгур, жьэ кIуэцIыр зыс. 16. Мэрем махуэм мэжджытым щащI нэмэз. 18. … имыщIэу щIалэр махуэ псом лэжьащ. 21. Дэлъхум и щхьэгъусэ. 24. … имытмэ, лъакъуэм и мыгъуагъэщ. 25. Бжьыхьэм хъу къэкIыгъэ: дохутырхэм хущхъуэ, еIуящIэхэм афиян къыхах. 26. ЦIыху нэпсейм, зи мылъкур зыкъузым щхьэкIэ жаIэ: «Абы махъи … щIэлъкъым». 29. Шым и кIуэкIэ. 30. Тхьэмпэм и пIэкIэ а псалъэри жыпIэ мэхъу. 31. КъурIэн цIыкIу. 34. IэмыкIуэлъэмыкIуэ. 35. «Ленэ дахэкIей», «Ечэн-джэщ уи напэм» уэрэдхэм я псалъэхэр зи IэдакъэщIэкI усакIуэ, тхакIуэ. 36. Сабийр … хъуащи, схуэудэIуркъым. 38. … нэхърэ — бащIэ. 39. Фадэ гуащIэ. 40. Машинэ зэжьэхэуэм … хихащ рулыр зыIэщIэлъам. 42. Адыгэ генерал. 45. Нарт IуэрыIуатэм и лъабжьэр … жыжьэм къыщожьэ. 47. Шылэ гъуэжьым и фэр зи теплъэ. 49. Район, къуажэ, псыежэх. 50. Нобэрей махуэм … лъэпкъ си джийм ехакъым. 51. Шууей Iэзэм шы емылыджыр … къищIащ.
Къехыу: 1. Адыгэ таурыхъхэм узыщрихьэлIэ псэущхьэ шынагъуэ. 2. ЩыхупIэ, ехыпIэ задэ. 3. Тенджызри … зырызу зэхэтщ. 4. Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ. 5. Пасэрей шыгу, щхьэ телъу. 6. УщIэдыхьэшхыни ущIэгузэвэни зыхэлъ Iуэху. 6. ЩоджэнцIыкIум и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей драмэ театрым и джэгуакIуэ, КъБР-м щIыхь зиIэ и артист … Борис. 11. Бынхэм я нэхъыжь. 13. А унэцIэр зэрахьэ: Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэу щытам, адыгэ генералым, уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэм. 15. Унэм и бгъу. 17. … зытI йохуэж. 19. КъурIэным и зы пычыгъуэ. 20. Делэ хъуа хьэ. 22. КIэртIоф, хадэхэкI хьэсэхэм хищIэ хьэпIацIэжь, цIыв лIэужьыгъуэ. 23. Зи пхъафэр щхъуантIэ-хужьыфэ жыг. МафIэдз, тхылъымпIэ хуэдэхэр къыхащIыкI. 27. ЩIэжьей. 28. Купсэ кIыхь зиIэ удз. ЦIыхум яшх. 32. Тэрч районым хиубыдэ къуажэ. 33. Си щхьэцым пасэу … хи-дзащ. 37. Зи кIуэцIыр нэщI, купщIэ зэрымылъ. 38. ХадэхэкI. 41. Данэ щэкI пIащIэ. 42. Акъылыр щагуэшым абы цIыху мащIэ дэса. 43. Къэрэгъул, плъыр … . 44. Лъэпщ и пэкIэ нартхэм я гъукIэу щыта. 46. НэкIубгъуэ, нэпкъыщхьэ лъагэ. 48. ЩIалэр балигъыпIэ иуващ, и … кIуэгъуэщ.
ФокIадэм и 21-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу: 1. Бжей. 5. Удын. 8. Хьэшыр. 9. Гурым. 12. Мазэ. 13. Тхьэзэплъ. 15. Емынэжь. 16. Тэрэзэ. 17. Къру. 18. Мастэ. 20. Мурад. 24. Адэ. 25. Къэрэгъэш. 26. Гъудэ. 27. Нэкурэ. 28. КъуэщIий. 30. Гъупщ. 33. УасафIэ. 36. Къандес. 39. Пщымахуэ. 40. Аркъэ. 41. Арэф. 42. Къуентхъ. 44. Бжэн. 45. Iэжьэ.
Къехыу: 1. Бэрэжьей. 2. Ермэлы. 3. Кхъухь. 4. Ер. 6. Дамыгъэ. 7. Назирэт. 10. Утхэ. 11. Iулъхьэ. 14. Заур. 18. Медан. 19. Тыкъыр. 21. Уашхэ. 22. Дадий. 23. Уэм. 29. Мухьэрэб. 31. Псым. 32. Псыхэуэ. 34. Сэдэкъэ. 35. ФIэпщ. 37. Анэл. 38. Дыщасэ. 42. Къум. 43. Хъы.
Зэхэзылъхьар
Мыз Ахьмэдщ.
Шхыныгъуэхэр
КIэртIоф зыдэлъ хьэлывэ
КIэртIоф укъэбзар шыгъу зыхэдза псывэм халъхьэри, дакъикъэ 20 — 25-кIэ ягъавэ. Псыр щIагъэжри, кIэртIофыр яуб, нэхъ щабэ хъун щхьэкIэ кхъузанэм щIагъэкI. Абы тхъукIэ гъэлыбжьа бжьын упщIэта, шыбжий плъыжь хьэжа, джэдгын халъхьэ. А псори фIыуэ зэхагъэзэрыхь. ИтIанэ Iэнэм хьэжыгъэ трагъэщащэри, пщагъэ зыхэлъ тхьэв тралъхьэ, г 50 — 60 хъууэ зэпаупщIри, мм 2 -3 я Iувагъыу хупхъэкIэ яху, кIэртIоф пIастэр IэшкIэурэ абы тралъхьэ, тхьэв кIапэр зэрагъэубыд.
ЗэрыгъэубыдыпIэр егъэзыхауэ хьэлывэр тхъу зыщыхуа тебэм иралъхьэри, дакъикъэ 18 — 20-кIэ хьэкулъэм илъу ягъажьэ. Хуабэу яшх. Шху, шатэ дашх.
КIэртIофым къыщIэвыкIа псыри ирамы-кIуту ираф. Хуабжьу сэбэпышхуэ яхуохъу псчэрейхэм, зи кIэтIий узхэм.
Халъхьэхэр:
Тхьэвым:
Гуэдз хьэжыгъэу — г 800
Псыуэ — г 360-рэ
Пщагъэу — г 25-рэ
Шыгъуу — г 10
Хьэлывэм дэлъынур:
КIэртIоф укъэбзауэ —
г 420-рэ
Тхъууэ — г 150-рэ
Бжьыныщхьэ укъэбзауэ
— г 150-рэ
Шыгъуу, шыбжийуэ,
буршу, джэдгыну — узы-
хуейм хуэдиз
Зэрагъэжьэну дагъэу —
зыхуейм хуэдиз.
Къубатий Борис.
ЦIыхушхуэхэм я гупсысэхэр
Пхуэфащэ увыпIэм зыкIэ къеIэбых
ЩIалэгъуалэр зыхуейр гъунэ зимыIэ утыкущ, жьы хъуар — зэманщ.
Моран Поль.
ГъащIэр кIэншэу къызыщыбгъэхъуурэ еджэ, пщэдей мы дунейр IэщIыб пщIын хуэдэу псэу.
Смайлс Самюэль.
Псалъэм тресэ, даIуэм кърехьэлIэж.
Буаст Пьер.
ПсынщIэу гъагъэрэ кIыхьу хуэлэжмэ, ар цIыху гъащIэщ.
Уланд Людвиг.
Пхуэфащэ увыпIэм зыкIэ къеIэбыхи убыд: ипщэ- кIэ кIуатэ къыбжаIэм нэ-хъыфIщ, укърагъэкIуэтэхыж нэхърэ.
Талмуд.
УзэкIужа бийр къутэу зэбгъэпцIыжа гъуджэм нэхърэ нэхъ щIагъуэкъым.
Шиллер Фридрих.
Бзылъхугъэхэм папщIэ
Дахэу фыщытыну фыхуей?
ФщIэуэ пIэрэ бзылъхугъэр сыт щыгъуи гуакIуэу, и фэр мыкIуэду, дахэу щытын папщIэ ищIэн хуейр? Нэхъыщхьэр фымыщхьэхыу а Iуэхум зэман хухэфхынырщ.
Псом япэрауэ, пщэдджыжькIэрэ гимнастикэ пщIыну сэбэпщ, абы лъыр кислородкIэ егъэнщI. Псы щIыIэкIэ щIэх-щIэхыурэ зывгъэпскI. Ар къывэхьэлъэкIмэ, псыкIэ зывгъэщIыIэтыIэ. Абы фи Iэпкълъэпкъыр нэхъ дахэ, щIалэ ищIыжынущ.
Iэмал вгъуэтыххэмэ, пхъэщхьэмыщхьэрэ хадэхэкIрэ зыщывмыгъащIэ. Абыхэми витамин куэд яхэлъщ. Iэпкълъэпкъым зиужьынымкIэ, узыншэу, нэжэгужэу щытынымкIэ сэбэпышхуэ мэхъу. Абыхэм я закъуэкъым. Ахэр къыщыкI зэманым тещIыхьауэ напэщыхуэ папщIэу къагъэсэбэп. Псалъэм папщIэ, щIылъэ мэракIуэм фэм пкъы нэхъ щIэт, жызумым — гуакIуэ, апельсиным — щабэ, гурыхь, мамкъутым фэ гъущэр зэщыщхъу, IэтIэлъатIэ ещI, пхъым нэхъ къегъэщIэрэщIэж. Ахэр тхьэмахуэм щэ-плIэ къэбгъэсэбэп хъунущ.
Пхъым къыхэщIыкIа напэщыхуэ. Пхъыр щабэу ятхъунщI, джэдыкIэ кугъуэ халъхьэри, шей бжэмышх из дагъэкIэ зэIах.
МыIэрысэм къыхэщIыкIа напэщыхуэ. МыIэрысэр яукъэбз, щабэу ятхъунщIри, шей бжэмышх из шэ е шатэ хакIэ.
Нащэм къыхэщIыкIа напэщыхуэ. Нащэпсыр къыщIагъэж, абы хуэдиз шэ хакIэжри, зы жэщ-махуэкIэ щагъэт. Мы напэщыхуэр нэхъыбэрэ зрахьэлIэ хъунущ зи нэкIу пшэрхэм.
Тхьэхущынэ Ланэ.
ЗЫГЪЭХЬЭЗЫРАР ЩхьэщэмыщI Изэщ.
