
Кърым
Унэм укъэзышэж гъуэгу
ХытIыгуныкъуэр Урысейм къыхыхьэжыным теухуа референдумым кърикIуэнур куэд щIауэ белджылыт. Кърымым щыпсэухэр иужь зэманым нэхъыбэу зытепсъэлъыхьыр Iэ зэраIэтынуртэкъым, атIэ абы и ужькIэ зэфIагъэкIынухэрт.
КъызэрыгуэкI гугъуехьхэр
«Сомхэр гривнэхэм я гъусэу зекIуэну жаIэ. АтIэ зи ахъшэ украин банкхэм хэлъхэм я Iуэхур дауэ хъуну?» «Си пхъум институт Симферополь къыщеух. Абы и дипломыр сыт хуэдэну?». «Бензиным и уасэр ехуэхыу къуэдыхэм хэхъуэну пIэрэ?»
Кърымым и властхэм а упщIэхэми, нэгъуэщI куэдми зэкIэ жэуап щрамытыф щыIэщ. Украинэм и банкхэм я нэхъыбэм ахъшэ ятыжыркъым. Киев Iуэхухэр щызэфIагъэкI къулыкъущIапIэхэр зэхуищIащ. Пощтыр зэрымылажьэм къыхэкIыу, письмо минхэр гъуэгум къытенащ. ХытIыгуныкъуэр ерыскъыхэкIхэмкIэ къызэзыгъэпэщу щытахэм Iэ зытрадза зэгурыIуэныгъэхэр ягъэзэщIэжыркъым. Кърымым и властхэм жаIащ паспортхэр зэхъуэкIыным текIуэдэну ахъшэр щIыналъэ бюджетым къызэрыхахынур. Ауэ дауэ хъуну визэхэмрэ нэгъуэщI къэралхэм укIуэну хуит узыщI паспортхэмрэ? «Iуэхукъым, — мэдыхьэшх хытIыгуныкъуэм щыпсэухэр — нэхъыщхьэр дэ ди унэ дызэрыкIуэжынурщ!»
— Шынагъуэншагъэр къызэрагъэпэщ езыхэм яфIэфIу щIыналъэ милицэм хыхьахэм, — къызжиIащ Севастополь и къалэ Советым «Урыс блок» партым и цIэкIэ хэт Никонов Сергей. Абы и фIыгъэкIэ щIэпхъаджагъэхэр зыкъомкIэ нэхъ мащIэ хъуащ. Мы зэманым Севастополь узытегузэвыхьын щымыIэу мамырщ.
Урысейм къыгухьэным и телъхьэу гъатхэпэм и 16-м Севастополь Iэ щаIэтащ абы щыпсэухэм ящыщу референдумым хэтахэм я процент 95,6-м. «Дэ ди къалэр политикэм пэIэщIэу сыт щыгъуи къокIуэкI. Ди деж цIыху 30 хуэдиз щыпхузэхуэшэсмэ, пэкIуу къыщалъытэ,- къызгуригъэIуащ Ялтэ и хэхакIуэ комиссэм хэт Ольгэ. — Абы къыхэкIыу цIыху куэд дыдэ Iэ IэтыпIэхэм къызэрекIуэлIар гуапэ тщыхъуу дгъэщIэгъуащ. ЦIыхухэм я нэхъыбэ дыдэр Урысейм и дежкIэ зереплъэкIыр белджылыт».
ШынагъуитI
Референдумыр хуабжьу мамыру екIуэкIа пэтми, автономием и цIыхухэр егъэпIейтей хьэгъэщагъэхэр къыкIэлъызэрахьэнкIэ зэрыхъунум. Псом хуэмыдэу зытегузэвыхьыр майдан къикIыу щIэпхъаджащIэхэр хытIыгуныкъуэм къэкIуэнкIэ зэрыхъунурщ. Хабзэхъумэхэм къащ блэкI автомашинэхэр. ЖаIэ Iэщэ зэмылIэужьыгъуэхэр къагъуэтауэ.
— «Мы зэманым дэ шынагъуитI долъагъу — къызжиIащ езым фIэфIу хъумакIуэ гупхэм яхыхьа Сергей. — Япэр — ищхъэрэ лъэныкъуэмкIэ къикIыу къыттеуэнкIэ зэрыхъунурщ. АбыкIэ махуэ къэс догъакIуэ ди зауэлIхэр. Абыхэм я нэхъыбэр хьэуа десантыдзэхэм, тенджыз лъэсырыкIуэдзэхэм хэтахэрщ. Севастополь и закъуэ а гупхэм щыхыхьащ цIыху мини 2-м щIигъу. Абы къыдэкIуэу щIыпIэхэм щыIэщ «Беркут»-м и зауэлIхэр, къэзакъхэр, къыддэIэпыкъуну къэкIуа урысейхэр. БТР-хэр, пулеметхэр хьэзырщ. КъыдыхьэпIэхэр зэпрытIыкIащ, гъущI кIапсэхэмкIэ зэпрыхукIащ.
ЕтIуанэ шынагъуэр къызыхэкIар езы хытIыгуныкъуэм щIэпхъаджагъэхэр щалэжьынкIэ зэрыхъунурщ. ЖаIэ партизан гупхэр къызэрагъэпэщыну кърым тэтэрхэр къагъэдаIуэу. Къуажэ пхыдзахэм щыпсэухэр ягъэшынэ, я лъахэр урысейхэм яубыду я лъапсэхэр трахынкIэ хъуну жаIэу. АрщхьэкIэ тэтэрхэми яхэтщ Iуэхум и пэжыпIэр къызыгурыIуэ куэд. Псалъэм и хьэтыркIэ, ди зауэлIхэм я гъусэщ Бахъшысэрей щыщ Ренат. Абы и анэмрэ и шыпхъухэмрэ мазэм нэблэгъауэ къытхуашэ ерыскъыр куэдым яфIэфIу яшх».
Крымым и властхэмрэ тэтэрхэмрэ зэрызэпсалъэм IуэхугъуэфIхэр кърокIуэ. Референдумым хэтащ тэтэр жылагъуэхэм я процент 50-м щIигъур. НэхъыбэнкIи хъун, Меджлисым щыщхэм я лъэпкъэгъухэр Iэ ямыIэтыну къамыгъэдэIуамэ. АрщхьэкIэ лъэпкъ цIыкIум къыгурыIуауэ къыщIэкIынущ и къэкIуэнур зыхуэдэнур. Иджы ар зыхущIэкъур зыщ: щыIэ хъуа щытыкIэм езым и фейдэ нэхъыбэ къызэрыхихынырщ. Урысей, кърым политикхэм жаIагъэххэщ тэтэрхэр нэхъыбэу республикэм и власть органхэм хагъэхьэну зэрыхьэзы-рыр!
ЗэбгрокIыж
Референдумым и ужькIэ украиныдзэм щыщу хытIыгуныкъуэм къулыкъу щезыхьэкIа куэд зэбгрыкIыжащ. «Си гъусахэр я унэ кIуэжащ, — къызжиIащ лейтенант ныбжьыщIэ Галушкэ Сергей. — Ауэ сэ си унагъуэр КъухьэпIэ Украинэм щопсэу, сыкIуэжмэ, си Iыхьлыхэм хэкум сепцIыжауэ сыкъыщIрагъэдзынущ. Псалъэ стар сымыгъэпэжмэ, Киев и властхэм зэхэзехуэн сащIынущ. Ауэ ди нэхъыщхьэхэм къабгъэдэкIыу зы унафи къызэрытIэрымыхьэрэ куэд щIащ. Зы унафэщIым къыджиIат референдум нэужьым псори дызэщIикъуэу дришыжыну, адрейм къыдэхъуэнурэ дыкъыхуриджащ зы шэ къытхуэмынэжыхукIэ дызэуэну».
«Украиныдзэр зэбграутIыпщыкIыжынущ, — жиIащ референдумым и ужькIэ Кърымым и Совет нэхъыщхьэм и Iэтащхьэ Константинов Владимир. — ЩIэрыщIэу псалъэ зытыну хуейхэм я лъэIухэм хэплъэнущ. ЗауэлIым Iэмал игъуэтынущ дзэм къулыкъу щрихьэкIыну, улахуэфI иIэну икIи ди Хэкур ихъумэну».
«ХьэщIэхэм дапоплъэ»
ХытIыгуныкъуэм щыпсэухэр иджы щыщIэдзауэ йогупсыс гъэмахуэм. ХьэрычэтыщIэ лэжьыгъэ мащIэмрэ курытымрэ я нэхъыбэр епхащ зыгъэпсэхупIэ IэнатIэм. Кърым Автоном Республикэм Курортхэмрэ туризмэмкIэ и министерствэм къызэритамкIэ, блэкIа илъэсым мыбы зыщагъэпсэхуащ цIыху мелуани 5,7-м щIигъум. Ар 2012 гъэм елъытауэ минищэ зыбжанэкIэ нэхъыбэщ. «Гъэмахуэкум и деж Севастополь и закъуэ цIыхуу щыпсэур мин 380-м йокIри, зы мелуаным щынос, — къызжиIащ хьэрычэтыщIэ Кузнецов Александр. — Зы илъэсым къриубыдэу зызыгъэпсэхуну къытхуэкIуэр мелуани 2,5-рэ хуэдиз мэхъу. Абыхэм я зэхуэдитIыр урысейхэщ. Иужь илъэс 20-м дэ ди дыгъэзегъэупIэхэм я Iыхьэ щанэр тфIэкIуэдащ — ахэр тенджыз ФIыцIэм IуилъэсыкIащ. Ахэр зэгъэпэщыжыным, хьэщIэщхэр, гъуэгухэр егъэфIэкIуэным ахъшэ текIуэдэнущ. АрщхьэкIэ дэ ноби диIэщ къытхуэкIуэ урысейхэр зыщIэдгъэсын. ХьэщIэхэм дапоплъэ. Си гугъэщ ди курорт нэхъ пудыр Тыркумрэ Мысырымрэ я зыгъэпсэхупIэ лъапIэхэм нэхърэ нэхъ къащтэну.
Си фIэщ мэхъу Украинэм и щIыналъэм димыхьэу Урысейм гъущI гъуэгукIэ гъэмахуэм ирихьэлIэу зэрызыпытщIэфынур. Си гугъэщ Керчь псы дэжыпIэм мыгувэу лъэмыж тралъхьэну. Абы къыдэкIуэу урысей авиакомпаниехэм депсэлъэнущ кхъухьлъатэхэмкIэ нэхъыфIу зызэпытщIэным, билетхэм я уасэхэм кIэрыгъэхуным теухуауэ. Апхуэдэу Урысейм и щIыналъэхэм я властхэм долъэIу я бюджетхэм я хьэкъкIэ я цIыху нэхъыбэ зыгъэпсэхуакIуэ къытхуагъэкIуэну. Абы дызэдэлэжьэныр илъэс куэдкIэ зэтриублэнущ.
АЛЕКСАНДРОВ Георгий.
«Аргументы и факты»
Кавказ Ищхъэрэ
IэщIагъэлIхэр нэхъыбэ мэхъу, арщхьэкIэ…
Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым и щIалэгъуалэм (я ныбжьыр илъэс 29-м нэсу) я процент 45-р лэжьапIэншэщ. ЩIыналъэм и еджапIэ нэхъыщхьэхэм илъэс къэс IэщIагъэлI нэхъыбэ къыщIагъэкI, ар-щхьэкIэ абыхэм я зэхуэдитIырщ лэжьапIэ увыфыр. Куэдым нэгъуэщI IэнатIэхэр къалъыхъуэн хуей мэхъу.
— ЛэжьапIэ къезытхэр хуейкъым еджапIэ нэхъыщхьэхэр къэзыухахэм. Абыхэм нэхъ къащтэ ипэIуэкIэ лэжьыгъэм хэзэгъахэр. Абы щыгъуэми, Кавказ Ищхъэрэм университет, студент куэд щыIэщ икIи дэ тщIэркъым къытпэплъэр, — жеIэ Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ университетым и еплIанэ курсым и студент Омельченкэ Иван. — Си гугъэщ еджапIэ къэзыухагъащIэхэм лэжьапIэ къезытхэм налог и лъэныкъуэкIэ худачыхмэ, щытыкIэм зихъуэжыну.
Ар деIыгъ «Кавказ Ищхъэрэм зегъэужьынымкIэ корпорацэм» и унафэщI Зубков Андрей. Абы къигъэгугъащ мы Iуэхум хэплъэну икIи езым и компанием и цIэкIэ апхуэдэ худэчыхыныгъэхэр ягъэувыным теухуа жэрдэм къыхилъхьэну. Мы зэманым щIалэгъуалэм ящыщ куэд щыIэнатIэншэщ Ингушым (процент 54,4-рэ), абы кIэлъокIуэ Дагъыстэныр (процент 45,4-рэ), Къэбэрдей-Балъкъэрыр (процент 44,7-рэ), Шэшэныр (процент 44,1-рэ). Iуэхухэр тIэкIу щынэхъыфIщ Ставропольемрэ Осетие Ищхъэрэмрэ.
— ЩытыкIэр зыхуэдэр къэпIуатэ хъунущ нэгъуэщIкIи: Кавказ Ищхъэрэм щIалэгъуалэр бжыгъэкIэ щынэхъыбэщ, къэралым и адрей щIыналъэхэм нэхърэ. АрщхьэкIэ мыбы нэгъуэщI щхьэусыгъуэхэри хэлъщ — еджапIэ нэхъыщхьэхэр къэзыухахэр нэхъыбэщ, языныкъуэ IэщIагъэхэмкIэ щIыпIэхэр зыхуейхэм нэхърэ. НыбжьыщIэхэми абыхэм я адэ-анэхэми зыри хащIыкIыркъым ягъуэтыну IэщIагъэм иIэну мыхьэнэр зыхуэдизым. Iуэхур нэхъ гугъу ещI еджапIэ нэхъыщхьэхэм щагъуэт щIэныгъэр зэрылъахъшэм, лэжьапIэ къезытымрэ дипломыр зыIэрыхьамрэ я сэбэп зыхэлъхэр зэрызэтемыхуэм. Пэжщ, Ставропольем щIэныгъэ нэхъыщхьэ зиIэхэм ящыщу лэжьапIэ зымыгъуэтхэр щынэхъ мащIэщ, Урысей псом елъытамэ. IэщIагъэлIхэм жаIэ крайм нэхъыфIу щрагъаджэу.
ЩытыкIэр ирагъэфIэкIуэн папщIэ корпорацэм къыщыхалъхьэ округыр нэхъ зыхуэныкъуэ IэщIагъэхэр илъэс къэс мэлыжьыхьымрэ накъыгъэмрэ хэIущIыIу ящIыну. Псалъэм и хьэтыркIэ, туризмэм и IэнатIэм нэхъ щIэупщIэ щагъуэт хьэщIэщхэм я лэжьакIуэхэм, медицинэ биохимием, нэгъуэщIхэми.
Мэкъумэш IэнатIэр хуэныкъуэнущ мелиораторхэм, агрохимикхэм, генетикхэм. Округым апхуэдэу зыщрагъэужьынущ химие, ерыскъы промышленностым, ухуэныгъэм, металлургием, электроэнергетикэм, промышленность псынщIэм.
ЛэжьапIэ къезытхэмрэ школхэр къэзыуххэмрэ я зэпыщIэныгъэхэр зэфIагъэувэжын папщIэ къыхалъхьэ ящыгъупщэжар — еджакIуэхэр IуэхущIапIэ зэмылIэужьыгъуэхэм шэныр, апхуэдэу лэжьапIэ къезытхэмрэ еджапIэхэмрэ IэщIагъэлI щхьэхуэхэр гъэхьэзэрынымкIэ зэгурыIуэныр.
ГурыIуэгъуэщ, Олимпиадэр зэрагъэхьэзырам, нэгъуэщI щхьэусыгъуэхэм къыхэкIыу ди гъунэгъу округым нэхъ псынщIэу зэрызиужьар. АрщхьэкIэ Ипщэ федеральнэ округым и къарур зыкъомкIэ щIэхуащ. Псалъэм и хьэтыркIэ, мэкъумэш IэнатIэм мылъку халъхьэжыркъым — здахьын ящIэркъым. ЩIыр, псыхэр нэхъ лъапIэ щыхъуащ. Абы къыхэкIыу ипщэкIэ кIуэ ахъшэр Кавказ Ищхъэрэм къыхалъхьэ хъунущ. Ди округым адрей щIыналъэхэм елъытауэ нэхъ псынщIэу зеужь.
Емельяновэ Светланэ.
«Российская газета»
