Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Зы уэрэдым и хъыбар
Iэдииху и гъыбзэ
Адыгэ уэрэдхэм ди деж къагъэсащ лIэщIыгъуэ куэдым я хъыбар, къахьэсащ ди лъэпкъым и нэгу щIэкIа тхыдэм и пэжыпIэр. Ахэр дэркIэ щIэлъапIэр ди тхыдэм и хъыбар пэж ди деж къызэрахьэсам и закъуэкъым, пасэрей адыгэ уэрэдыжьхэр ди лъэпкъым и фэеплъ уахътыншэщ.
Гуп-гупурэ гуэша щхьэкIэ, пасэрей уэрэдыжьхэр я шыфэлIыфэ- кIэ зыщ, дэтхэнэ гупри гъэнщIащ гъащIэмрэ зэманымрэ я пэжыпIэкIэ. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, пасэрей лIыхъужь уэрэдхэм я закъуэкъым адыгэ джэгуакIуэхэм я Iэдакъэ къыщIэкIар. Ди зэманым къэсащ цIыхубз насыпыншэхэм къызэранэкIа гъыбзэ, тхьэусыхафэ зэмылIэужьыгъуэхэр. Уэрэдыжь нэхъ цIэрыIуэхэм ящыщщ «Iэдииху» и гъыбзэр.
АтIэ хэт иуса мыр, сыт хуэдэ гъэм дунейм къытехьа, сыт щхьэусыгъуэ хуэхъуар мы уэрэдыр яусыным?
Уэрэдым и хъыбар зыщIэ къэзгъуэтын мурад сиIэу куэдрэ сылъыхъуащ. Ауэ уэрэдыр фIыуэ ялъагъу фIэкIа и хъыбар зыми щамыщIэм, сэ сыкIуащ Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым. СхужыIэнукъым абыи и кIэм нэсу си упщIэхэм я жэуап щызгъуэтауэ.
Филологие щIэныгъэхэм я кандидат Гъут Iэдэм къызжиIар мыращ: «Илъэс куэдкIэ уэрэдыжьхэм я хъыбар зэхуэхьэсыным зи къару, гуащIэ куэд тезыгъэкIуэда Нало Заури, Шортэн Аскэрбии, КъардэнгъущI Зырамыкуи яIуэтэжу зэхэсхауэ щытащ «Iэдииху» и гъыбзэм фIэкIа хъыбар нэс зимыIэ уэрэд дрихьэлIакъым жаIэу. Зытхари щатха гъэри зыми ищIэркъым. ЗэрыхуагъэфащэмкIэ, ар илъэсищэм щIигъуащ».
Япэ дыдэу адыгэ уэрэдыжьхэр щызэхуэхьэсауэ Мэзкуу 1936 гъэм къыщыдагъэкIауэ щытащ «Кабардинский фольклор» тхылъыр. НтIэ, мис абы кIэщI дыдэу итащ зы хъыбар цIыкIу.
ФIыуэ зэрылъагъуитIым я зыр уэркъым къыхэкIат, адрейр лъхукъуэлIти, лъэпкъитIыр зэгурыIуэнкIэ Iэмал зимыIэт. ЛъэпкъитIыр щызэпэувым, зэпсэгъуитIым мурад ящI щIэпхъуэну. Дызэгъу-сэмэ, сыт хуэдэ гугъуехьми дыпэлъэщынщ жыхуаIэу ежьахэм я мура-дыр къайхъулIэну иухатэкъыми, щIэщхъу бзаджэр къащыщIащ. Къыщыхъуар, дауи, Къэбэрдейращ, ауэ, мыпхуэдэ къуажэщ жысIэну, хъыбар щыIэкъым. Уэрэдыр цIыхубэм къаIуэтэжауэ аращ.
Зэратхыжрэ ар ягъэзэщIащ уэрэджыIакIуэ куэдым: Ало ЛутIэ, Шыкъ Мухьэмэд, Къуныжь Хьэждал, нэгъуэщIхэми.
Япэ дыдэу пленкэм тратхэу радиом и дыщэ фондым щыхалъхьар 1950 гъэращ.
* * *
И чэзумэ дыщынэсым, (ар) си Iэдииху,
Илъэс пIалъэ къызыботыр, (ар) си Iэдииху!
Илъэс пIалъэ пхузохьэкIыр, (ар) си Iэдииху,
Мазэ пIалъэ къыхогъэкIыр, (ар) си Iэдииху!
Мазэ пIалъэр щыпхуесхьэкIым, (ар) си Iэдииху,
Блыщхьэр пIалъэу къызыбот, (ар) си Iэдииху.
Блыщхьэ пIалъэр къыщыблагъэм, (ар) си Iэдииху,
Шы къарапцIэр къыщIызош, (ар) си Iэдииху!
Саур уанэр къыщIызох, (ар) си Iэдииху,
Саур уанэр нытызопIэр, (ар) си Iэдииху!
Сыношэсри сыныдожыр, (ар) си Iэдииху,
Сыныдожри сыножьэжыр, (ар) си Iэдииху!
Фи куэбжэшхуэм изохулIэр, (ар) си Iэдииху,
Куэбжэр лъагэми изогъалъэр, (ар) си Iэдииху!
Щхьэгъубжэшхуэр къызэIуодзыр, (ар) си Iэдииху,
Мы си шыплIэми удызодзэ, (ар) си Iэдииху!
Дыныдожри дыножьэжыр, (ар) си Iэдииху,
Гъуэгу дымыцIыхумкIэ дунэтIат, (ар) си Iэдииху!
Мэз адакъэр къыхолъэтыр, (ар) си Iэдииху,
Шыр щIолъэтри усфIеукIыр, (ар) си Iэдииху!
Мы жыгыщхьэм утызолъхьэ, (ар) си Iэдииху,
Къуалэбзухэм усфIашхыж, (ар) си Iэдииху!
Мы жыг лъабжьэм ущIызолъхьэр, (ар) си Iэдииху,
ХъумпIэцIэджхэм усфIашхыж, (ар) си Iэдииху!
Си гуфIакIэм удызолъхьэ, (ар) си Iэдииху,
Хьэдэ бамэм симыгъакIуэ, (ар) си Iэдииху!
Дэ ди унэ усхьынути, (ар) си Iэдииху,
Хамэ хьэдэр зехьэгъуейщ, (ар) си Iэдииху!
Фэ фи унэ усхьыжынути, (ар) си Iэдииху,
Уи адэ — анэр уи хьэрэмщ, (ар) си Iэдииху!
Гъуаплъэ бэни удэслъхьэнут, (ар) си Iэдииху,
Гъуаплъэ бэни сэ симыIэ, (ар) си Iэдииху!
Дэнэ, дэнэ сэ усхьыну, (ар) си Iэдииху?
Дэнэ мыгъуэми усхьыжыну, (ар) си Iэдииху?
КIунтIыщ-ХьэпцIэ Аннэ.
Шхыныгъуэхэр
«Шэ хуабэ» хьэнтхъупс
Нартыху зэтеуда щIэгъэпщар псы хуабэпцIкIэ щэ-плIэ ялъэс. ЗэIащIэурэ шыуаным ит псывэм хакIутэ, тхъурымбэр къытрахыурэ зэ къытрагъэкъуалъэ. ИтIанэ мафIэр щабэ ящI, шыуаныщхьэр трапIэри сыхьэтиплI-сыхьэтитхукIэ, тхъурымбэр къытрахыурэ, ныкъуэвэфI хъуху ягъавэ. А зэманым къриубыдэу псыр щIэвэщIэн хуейщ. ИтIанэ шэ хуабэр щIакIэ, шыгъу хадзэри зэIащIэурэ дакъикъэ 15-20-кIэ ягъавэ. Хьэзыр хъуа хьэнтхъупсыр пэшхьэкубгъум трагъэувэ шыуаныщхьэр тепIауэ. Iэнэм щытрагъэувэкIэ хьэнтхъупсыр зэIащIэ, фалъэ куум иракIэ, тхъу гъэткIуа тракIэжри, хуабэу яшх. Зыри дашхыркъым.
Пасэ зэманым гъунэгъу нысэм сабий игъуэтамэ, хьэблэ цIыхубзхэр зэхыхьэрти ехъуэхъурт. Абы хуахь хабзэт щэкI метр, хъыршынипщI, «шэ хуабэ» хьэнхъупс фалъэшхуэ и гъусэу. Пщтыру къракIа хьэнтхъупсыр нысащIэм и деж нахьэсыхукIэ, тIэкIу упщIыIурт. Аращ «шэ хуабэкIэ» щIеджэр. НысащIэр абы етIуанэ, ещанэ махуэхэм ирагъафэрт, быдзышэ нэхъыфIу иIэнущ жаIэрти.
Халъхьэхэр (цIыхуитху Iыхьэ):
нартыху зэтеудауэ — г 200,
псыуэ — г 4000,
шэ къашагъащIэу — г 2000,
тхъууэ — г 200,
шыгъуу — узыхуейм хуэдиз.
Лэпс зэщIэт, мэлыл, тепхъэ и гъусэу
Абы щхьэкIэ мэлылыр яупщIатэ е зэпауд г 80-100 хъууэ. Псы щIыIэкIэ ятхьэщIри, шыуаным иралъхьэ. Абы псы щIыIэ щIакIэри, мафIэ иным тету зэ къытрагъэкъуалъэ, тхъурымбэр къытрахыурэ. МафIэр щабэ ящI, шыуаныщхьэр трапIэри, лыр ныкъуэвэфI хъуху ягъавэ, зэзэмызэ тхъурымбэр къытрахыурэ. ИтIанэ шыгъу хадзэ, зэпэплIимэ цIыкIуурэ упщIэта пхъы, шыбжий дэгу халъхьэ, шыуаныщхьэр трапIэжри, хьэзыр хъуху ягъавэ мафIэ щабэм тету. Хьэзыр хъуа лэпсым бжьын гъэлыбжьа традзэ, джэдгын хаудэри шыуаныщхьэр тепIауэ пэшхьэкубгъум деж щагъэт дакъикъитху-хы хуэдизкIэ. Лыр лэпсым къыхахри, пIастэ дашх. Лэпс язам тепхъэ трапхъэри пщтыру ираф.
Тепхъэ зэращIыр:
Гуэдз хьэжыгъэ ухуэнщIам и кур къратхъури, абы шыгъу зыхэгъэткIухьа псы хуабэ, джэдыкIэ уда иракIэ, тхьэвыр быдэу япщ. Тхьэв пщам и щхьэм хьэжыгъэ траудэри дакъикъэ тIощIрэ тхукIэ щагъэт ар нэхъ щабэ хъун щхьэкIэ. Гуэдз хьэжыгъэ зытеуда Iэнэм хьэзыр хъуа тхьэвыр тралъхьэри хупхъэкIэ яху, и Iувагъыр см 1-1,5-рэ хъууэ. А тхьэв хуам тыкъыр цIыкIуу къыпачурэ IэкIэ хъурей цIыкIу, щIыдэ цIыкIу хуэдизурэ, ягъэджэрэз, я Iэм дагъэ щахуэурэ. Лэкъум зэрагъажьэм хуэдэу тхъуэплъ хъуху ягъажьэ. ЧымчыркIэ къыхахыжурэ шынакъым иракIутэ.
Лэпс зэщIэтым халъхьэхэр (цIыхуитI Iыхьэ):
мэлылу — г 600,
лыр зэрагъэвэн псыуэ — г 1200-рэ,
пхъы укъэбзауэ — г 75-рэ,
шыбжий дэгуу — г 100
шыгъуу — узыхуейм хуэдиз.
тепашхъэр къызыхащIыкIыр:
гуэдз хьэжыгъэу — г 500,
джэдыкIэу — 2,
псыуэ — г 100,
шыгъуу — узыхуейм хуэдиз.
бжьын гъэлыбжьам халъхьэр:
бжьыныщхьэу — г 80,
тхъууэ — г 100,
шыбжий сыр хьэжауэ — узыхуейм хуэдиз.
Къубатий Борис.
Адыгэ псалъэжьхэр
Дыжэф пцIанэ хъуркъым
Гъэмахуэм Iэжьэ щIыи, щIымахуэм гу щIы.
Жьыр и гупэу мэпсэу.
Зэрабзыр иIэ щхьэкIэ, кърабзэ иIэкъым.
ГъэфIым умыгъуэта гъейм бгъуэтыжыркъым.
Дыжэф пцIанэ хъуркъым.
Зэрыгъэпщыркъым, зэрыгъатхъэркъым.
Дыщэр и Iэм къыпощ.
IэщIагъэ зиIэ Iэужь иIэщ.
Дзыгъуэ пэтрэ щIымахуэм хуогъэтIылъэ.
ФщIэн папщIэ
Уасэр къыщежьар
Пасэрей алыдж тхыдэтх Геродот (ди эрэм и пэкIэ 490-425) зэритхыжамкIэ, пасэрей Иллирим (Балканхэм щыIа къэралыгъуэщ) хабзэ гъэщIэгъуэн щекIуэкIырт. Зи дэкIуэгъуэ хъуа хъыджэбзхэр ящэхурт. Абдежым уасэр къыщежьауэ хуагъэфащэ.
* * *
Дыгъэм и радиусыр ЩIым ейм нэхърэ хуэди 109-кIэ, и щхьэфэр ЩIым нэхърэ хуэдэ 1.300.000-кIэ, и хьэлъагъыр — хуэдэ мин 330-кIэ нэхъ инщ. Дыгъэм и хьэлъагъыр абы и хъуреягъыр къэзылъэтыхь планети 9-м я хьэлъагъым нэхърэ хуэдэ 750-кIэ нэхъыбэщ. Ар нэхъ тэмэму къыбгурыIуэн щхьэкIэ, мыпхуэдэ щапхъи къэпхь хъунущ. Зы хъарбызышхуэрэ хугу хьэдзэ цIыкIурэ зэбгъэдэплъхьэмэ, сыт хуэдэу зэхуэхъурэ? Апхуэдэщ Дыгъэмрэ ЩIымрэ.
* * *
Япэ спутникыр СССР-м 1957 гъэм жэпуэгъуэм и 4-м иутIыпщащ. Спутник IэрыщI нэхъыбэ дыдэ щаутIыпщар «Плесецк» космодромырщ — спутник 1.452-рэ. ЕтIуанэ увыпIэр абыкIэ зыIыгъыр Байконурщ — 1.031-рэ, ещанэр — Канавералщ (США) — 590-рэ.
* * *
Тхьэгурымагъуэ Уэллс къигупсыса и романхэм къыщигъэлъэгъуат: Iэщэ папщIэу лазер къызэрагупсысынур (1889 гъэм), видеомагнитофон зэрызэпкъралъхьэнур (1899 гъэм), (автомобилхэр уэрамхэм дэмыхуэж зэрыхъунур (1901 гъэм), зауэхэм танкхэр куэду къыщагъэсэбэпу зэрыхуежьэнур (1903 гъэм), атомнэ Iэщэ шынагъуэр къызэрагупсысынур (1914 гъэм).
* * *
Сату нэхъыбэ зыщI къэралхэм щыпашэщ США-р. Абы зы илъэсым къриубыдэу нэгъуэщI къэралхэм доллар мелард 688,7-рэ и уасэ сату ядещI. Ар дунейпсо сатум и процент 12,6-рэ мэхъу. ЕтIуанэ увыпIэм щытщ Германиер — доллар мелард 511,7-рэ (9,4%). Абыхэм якIэлъокIуэ Франджыр — млд. 489-рэ, Япониер — млд. 421-рэ, Инджылызыр — млд. 282-рэ. Урысей Федерацэм и сатур доллар мелард 66-м зэрыщхьэдэх щыIэкъым. Дунейм сату щыщIэнымкIэ дяпэ къэрал 19 итщ.
Дохъушокъуэ Синэ.
Кавказ зауэ: 1763 – 1864 гъгъ.
Адыгэ дзэзешэ цIэрыIуэхэр: Шырыхъукъуэ Дыгъужь, Хьэжыкъуэ Мухьэмэт, Уардэзауэкъуэ Дзэпщ. Сурэтыр Белл Джеймс ищIащ. 1840 гъэ
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 5. Къардэн Къубатий и шынэхъыщIэ, Совет Союзым и ЛIыхъужь Къардэн … 7. ХъумпIэцIэдж Iуащхьэ. 8. Къалмыкъ … е къэрэкъурэ … 9. Дин лэжьакIуэ, хеящIэ. 10. « .. бэлътокур уей, жи, уей, Iэгум йокIуадэ, уей, жи, уей …» — Къашыргъэ Билалрэ ЩоджэнцIыкIу Нурийрэ яуса уэрэд цIэрыIуэм щыщщ. 11. Адыгэм къахэкIа усакIуэ нэхъ Iэзэ дыдэхэм хабжэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ. 12. Щтрыгъу. 15. Iэпкълъэпкъ зэкIужь зиIэ щIалэ бжьыфIэ. 17. Пщащэ тхьэIухудым щIалэхэр … къищIат. 20. Нэхъыжь тIысыпIэ. 21. Джэдкъаз. 24. Сталиным нэхъ и гъунэгъу дыдэхэм ящыщ зыуэ щыта къэрал лэжьакIуэ, СССР-м и Министрхэм я Советым и УнафэщI къулыкъур зауэм ипэкIэ зи пщэ дэлъа. 32. Къалэм, псым, районым зэрахьэ цIэ. 33. НэкIум, щIыфэм иIэ зэлъагъэ. 34. Хьэхэм яхищIэ хьэпIацIэ. 35. ТхъуцIынэ щIэпхумэ къанэ псыр. 36. Цы закъуэ. 37. Адыгэ шхыныгъуэ ираф. 40. НэгъуэщIхэр зэзымыпэс цIыху. 41. Азием щыщ муслъымэн къэралышхуэ. 43. Пасэрей адыгэ зауэлI джанэ. 44. Гъавэм хищIэ, хадэхэм къикIэ удз щхьэ гъуэжь. 45. ХадэхэкI.
Къехыу: 1. Псы Iуфэ лъагэ, бжьэпэ, щыхупIэ. 2. Пасэрей фоч. 3. Жэмхэр зрагъафэ «пивэ». 4. Гъэмахуэм — гу, щIымахуэм — … щIы. 6. Лъахъстэн вакъэ пIащIэ. 13. ЦIыхубзхэм ( цIыхухъу куэдми) къыздрахьэкI хьэпшып цIыкIу. 14. КъэгъэшыгъуафIэ. 15. Набдзэ … 16. Зи кIапэ лъэныкъуэм фIэгъэнапIэ иIэ бжэгъу кIыхь. 17. … и губжь кхъуэм щехьэ. 18. Жыг лъагэшхуэ. 19. … псы кIэрыпщIэрэ? 22. Iуэху мыублэ … хэсщ. 23. КIыщокъуэ Алим и роман «Нал … ». 25. Къамылым къыхащIыкI алэрыбгъу, лъэгурыдз. 26. Бжэныфэм къыхах Iуданэ. 27. Лы лей зытелъ цIыху. 28. ЩIы къиуда. 29. Пасэрей Iэщэ зэрыпыджэ. 30. Махъсымэ зэрытам и лъащIэм къыщIэнэ щIэтIысыкI. 31. Школ щIэтIысхьэжыгъуэм еджакIуэм куэду къыхуащэху тетрадь, ручкэ, … 37. Нартыху гъэлыгъуа хьэжыгъэ. 38. КъуакIэбгыкIэ здэщымыIэ щIыналъэ сэтей. 39. Адыгэ театрым и джэгуакIуэ Iэзэу щыта, РСФСР-м щIыхь зиIэ и артисткэ … Быхуэ. 40. Щэхуу шы, былым езыхужьахэм якIэлъыщIэпхъуэ гуп. 42. Зи кIуэцIыр нэщI, купщIэ зэрымылъ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Накъыгъэм и 7-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу: 3. Псым. 5. Къарэ. 6. Къумахуэ. 8. Щам. 9. Бжьыхьэ. 11. Сэ. 14. Хур. 15. Пкъо. 16. Хьэрэ. 17. Лэгъуп. 19. Гъэш. 21. Тут. 22. Шыд. 23. Кърым. 24. Убых. 25. Шху. 26. Ер. 31. Уэчыл. 32. Жин. 33. Сыхьэт. 34. КIэбгъу. 35. Нысэ.
Къехыу: 1. Аслъэн. 2. Курыбэ. 4. Мащэ. 5. Къамэ. 7. Мысостышхуэ. 10. Хьэргъэшыргъэ. 12. Зратым. 13. Къэдабэ. 15. Пэт. 16. Хьэлъкъ. 18. Пхъэх. 20. Шэд. 27. Елгъэр. 28. Бжэгъу. 29. Къунан. 30. Псысэ.
