Зеикъуэ щIыхь зиIэ и цIыху
КъызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэ, лэжьакIуэ емызэшыж, Зеикъуэ къуажэм щIыхь зиIэ и цIыху, хъыбарыжь куэд зыщIэ, ахэр жьакIуэу къэзыIуэтэж ХьэфIыцIэ Мусэбий 1923 гъэм гъатхэпэм и 23-м Зеикъуэ адыгэ жылэжьым дэс бынунагъуэшхуэ хуэщIам къыщалъхуащ. ХьэфIыцIэ Дэвей и унагъуэм бын ебгъуанэу къихъуат Мусэбий. Къыхэгъэщыпхъэщ Дэвей мэкъумэшхэкIхэр хъарзынэу къехъулIэу, хъер къыпихыу зэрыщытар, хуэныкъуэхэм сыт щыгъуи защIигъакъуэу, тхьэмыщкIэхэм ядэIэпыкъуу къызэрекIуэкIар. Мусэбии, и адэм ещхьу, пасэу дихьэхащ и гъащIэм щыщу лIэщIыгъуэ ныкъуэр зыхуигъэпса мэкъумэш лэжьыгъэм.
ХьэфIыцIэ Мусэбий Iуащхьэмахуэ лъапэ зыщеплъыхь. Абы и гъусэщ Тыркум щыщ уэрэдус АфэщIыж Iэминрэ и къуэ Мухьэмэдрэ. Мусэбий бгъэдэтыр и пхъурылъху Шурдым Анзор цIыкIущ. 1981 гъэ, шыщхьэIу мазэ
Зеикъуэ дэт курыт школым 1931 — 1940 гъэхэм щеджащ Мусэбий. А зэманыр игу къыщигъэкIыжым деж ХьэфIыцIэм жиIэрт: «Дэ дезыгъэджахэр щIэныгъэ нэхъыщхьэ зиIэ, акъыл жан зыбгъэдэлъ, зи IэнатIэм ткIийуэ бгъэдэт цIыху интеллигентхэт. Хэкум къыщIэхъуэ щIэблэр егъэджэныр къэралпсо къалэну уват а лъэхъэнэми, тхылъхэми, дэфтэрхэми, егъэджэныгъэм къыщагъэсэбэп нэгъуэщI хьэпшыпхэми дрикъурт».
Мусэбий класси 9-р къиуха нэужь, Кировым и цIэр зэрихьэу и къуажэжь дэт колхозым и 6-нэ губгъуэ лэжьакIуэ бригадэм яхыхьащ. ЩIыр ивэрт, жылэр трисэрт, къэкIахэм якIэлъыплъырт, гъавэр кърихьэлIэжырт. Абы сытым дежи и гуапэу игу къигъэкIыжырт а зэманым гъуазэ хуэхъуа, гъащIэм, колхоз лэжьыгъэм хуэзыгъэIущахэу Шурдым Хъусин, Джэдгъэф ХьэматI, Къэрэнашэ Темыр сымэ, нэгъуэщIхэри.
… Хэку зауэшхуэр екIуэкIырт. ЛIыжь-фызыжьхэм, цIыхубзхэм, сабийхэм я ныбэ изу яшхын ягъуэтыртэкъым, я жейр ныкъуэт, ауэ жэщ-махуэ ямыIэу губгъуэм итт. Зы махуэр къалэжьа нэужь, нартыху килограмми 2 — 3, кIэртIоф килограммрэ ныкъуэрэ, сэхуран килограмм ныкъуэ кърату арат. Абы цIыхухэр игъэмэжалIэртэкъым, зэман гугъум къришырт. Мис а лъэхъэнэ хьэлъэ дыдэм щыгъуэ Мусэбий колхозым и комсомол зэгухьэныгъэм и секретару, артелым и къэзыпщытэ гупым и Iэтащхьэу ягъэув. Жэуаплыныгъэшхуэ зыпылъ а IэнатIэхэм ХьэфIыцIэм зыкъыщигъэлъэгъуащ лэжьакIуэ пэжу икIи колхоз мылъкум темыплъэкъукIыу хуэсакъащ. А зэман мащIэм къриубыдэу (1943 — 1945 гъгъ.) ХьэфIыцIэ Мусэбий зи пашэ комсомолым хэтхэмрэ къуажэ щIалэгъуалэмрэ сэбэпынагъ куэд ялэжьащ. Губгъуэм ита бригадэ 12-м нартыху, кIэртIоф, гъавэ бэгъуа кърахьэлIэжащ.
Апхуэдэу, 1944 гъэм колхозхэтхэм сом мини 132-рэ зэхуахьэсри, Дзэ Плъыжьым и зауэлIхэм папщIэ фондым ягъэкIуауэ щытащ. 1946 гъэм къуажэдэс щIалэгъуалэм республикэм ис ныбжьыщIэхэм зыхуагъэзауэ щытащ гъавэ бэв къехьэлIэжыным, мэкъумэшхэкIхэр ягъэбэгъуэным, былым гъэхъуным зегъэужьыным къыхураджэу.
ХьэфIыцIэ Мусэбий игу къигъэкIыжырт:
«Хэку зауэшхуэм щыщIидзагъащIэм ди колхозым и тхьэмадэ Къэрмокъуэ Мухьэмэд и жэрдэмкIэ, зауэр иухмэ къратыжыну гурыIуэри, Дзэ Плъыжьым папщIэ былымыл тонн 4000, ди шыхэр щIыгъуу яритауэ щытащ. А псори, зэрызэгурыIуам тету, зауэ нэужь илъэситхум къриубыдэу къыдатыжащ. Абы и фIыгъэкIэ зауэр къэмыхъей щIыкIэ колхозым иIа мылъкур 1950 гъэм зэгъэпэщыжа хъуат. Пэжщ, шыуэ 2500-рэ диIамэ, зауэ нэужьым къытхуэнауэ щытар 800-т».
Хэку зауэшхуэм и ужькIэ илъэс 12-кIэ Мусэбий и унафэщIу щытащ Зеикъуэ къуажэ советым. Мис а IэнатIэм къыщигъэлъэгъуащ Мусэбий лэжьыгъэм хуиIэ бгъэдыхьэкIэри, къызэгъэпэщыныгъэ Iуэхум зэрыхуэIэрыхуэри: жылэм дэт IуэхущIапIэхэми унэхэми я теплъэр ефIэкIуащ, уэрамхэм узыщрихьэлIэ пхъэнкIиймрэ удзыжьхэмрэ иригъэгъэкъэбзащ, гъуэгухэри лъэмыжхэри зыхуей хуигъэзащ, дэфтэр Iуэхухэр къызыхуэтыншэу зэтриублащ, курыт еджапIэхэмрэ сабий гъэсапIэхэмрэ къыдэкIуэтей щIэблэм я дежкIэ тыншыпIэ хъуащ. Жэуаплыныгъэ ин зыпылъ а къалэнхэр жыджэру зэрызэфIихым щхьэкIэ абы къыхуагъэфэщауэ щытащ Министрхэм я Советымрэ Мэкъумэш IэнатIэм и лэжьакIуэхэм я профсоюзымрэ я Бэракъ Плъыжь зэIэпахыр…
Колхозым игъэзэжа нэужь, ехъулIэныгъэхэр иIэу губгъуэ лэжьакIуэ бригадэхэм я Iэтащхьэу илъэс 15-кIэ щытащ Мусэбий. Колхозхэтхэм пщIэшхуэ къыхуащIырт абы. Зыми хуэмыдэжу цIыхухэр зэхищIыкIырт, псалъэкIэ мыхъуу, и гум щыщIэр къищIэнурэ, и Iуэхур зэрыхудигъэкIыным гурэ псэкIэ пылъынут. Губгъуэм щекIуэкI сыт хуэдэ лэжьыгъэми хэзагъэрт ХьэфIыцIэр, абы къыхэкIкIэ, хуей хъумэ, лэжьакIуэхэр зэрихъуэкIыфырт. Апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэр цIыхухэм нэхъ къагурыIуэрт, жьэрыIуатэу яжепIэм нэхърэ. А илъэсхэм ХьэфIыцIэ Мусэбий зи унафэщIу щыта 5-нэ, 6-нэ бригадэхэр пашэу щытащ нартыху, кIэртIоф, сэхуран къехьэлIэжынымкIэ.
1973 гъэм колхозым жыгIэрысэхэр хисэн хуей щыхъум, абы елэжьыну бригадэм и пашэу ягъэувынур къыхахырт. Ар дзыхь зыхуащIар, дауи, мэкъумэш лэжьыгъэм хуэIэижь, къызэгъэпэщакIуэ нэс ХьэфIыцIэ Мусэбийщ. ИкIи кIэщI дыдэу абы и бригадэм жыг хадитI игъэтIысащ. Зыр гектари 100 хъууэ — Гуащэ и псынэм и ижьырабгъу Iуфэм, адрейр — Гундэлэн и сэмэгурабгъу Iуфэм, гектар 70 къиубыду.
Лэжьыгъэм зыщызымыдзей, къикIуэт зымыщIэ, сыт щыгъуи нэхъыфIым хущIэкъу адыгэлIыр зэман кIэщIым къриубыдэу хадэгъэкI IэкIуэлъакIуэ хъуащ икIи и нэIэ щIэт бригадэм пхъэщхьэмыщхьэ бэгъуа кърихьэлIэжу зэтриублэри, колхозхэтхэм я лэжьапщIэр ахъшэу кърат хъуащ. ЖыгIэрысэ гъэкIыным илъэс 15 хухихащ Мусэбий, иужьрей илъэситхум пенсэ кIуауэ лэжьащ.
Ар сытым дежи жыджэрт: и унагъуэми щIышхуэ щызэрихьэрт, жыг хадэ дахэ иIэт, хадэхэкIхэм елэжьырт, джэд-къази мэли игъэхъурт. ЖыпIэнуракъэ, и гъащIэр щызу, гъэщIэгъуэну ирихьэкIащ абы. Республикэм, къэралым щекIуэкIхэм фIыуэ хищIыкIырт, ихъуреягъым къыщыхъум зыщигъэгъуазэрт. АбыкIэ сэбэп къыхуэхъурт сыт щыгъуи Iэ зытридзэ «Адыгэ псалъэ», «Кабардино-Балкарская правда», «Аргументы и факты» газетхэр, «Iуащхьэмахуэ» журналыр.
Мусэбий хъыджэбз тхьэIухудитхум, зы щIалэ щыпкъэм, къуэрылъху-пхъурылъху 11-м, абыхэм къалъхужа цIыкIуи 7-м я адэ, адэшхуэ гумащIэу, насыпыфIэу псэуащ. А псори нэхъыжьыфIыр я гъуазэу къэхъуати, лъэпкъыр зэрыгушхуэ, жылэм къахуэщхьэпэ цIыху нэсу гъащIэм хэуващ.
— Псори хъарзынэт, зы гукъеуэщ сиIэр, — жиIэрт абы зэкъуэш хуэдэу гуапэу дызэбгъэдэсауэ дыщызэбгъэдэкIыжкIэ. — Зауэм и лъэхъэнэм лIыжь-фызыжьхэм, цIыхубзхэм, сабийхэм я къарукIэ выхэр, жэмхэр, шыдхэр щIащIэрти, колхоз губгъуэшхуэхэр явэрт, Iэщ пIащэхэр, мэлхэр, шыхэр ягъэхъурт, армэри ягъашхэрти, къэралри къызэрагъэпэщырт. Иджы, зауэр зэриухрэ илъэс 70 дэкIыжащ, къэралым тракторхэр, комбайнхэр и куэд хъуащ, итIани губгъуэхэр хыфIадзэжауэ ящIэжыркъым, былым гъэхъуным елIэлIэжыркъым. Апхуэдэ щытыкIэр здэщыIэр, си жагъуэ зэрыхъущи, ди къуажэм и закъуэкъым…
Мис арат ХьэфIыцIэ Мусэбий Дэвей и къуэм и гъащIэр зыхэлъыр. А адыгэлI къызэрымыкIуэм хуэфащэ дыдэу къыфIащат икIи пщIэ иIэу зэрихьэрт «Зеикъуэ щIыхь зиIэ и цIыху» цIэ лъапIэр. Ар сыт щыгъуи щытащ мэкъумэшыщIэм, къуажэдэс щIалэгъуалэм я щапхъэ нэсу.
Мусэбий и ныбжьыр илъэс 89-м иту 2011 гъэм мэлыжьыхьым и 11-м дунейм ехыжащ, ар щыщIалъхьэжащ къыщалъхуа, къыщыхъуа жылэжьым.
ХьэфIыцIэ Мусэбий зеикъуэдэсхэм ягу къинащ зи гъащIэ псор лэжьыгъэм хуэзыгъэпса, зи псэр гуапагъэм хузэIуха, цIыхугъэмрэ гущIэгъумрэ япэ изыгъэщу щыта цIыху щыпкъэу.
Жэнэтыр унапIэ хуэхъуауэ Тхьэм къыщIигъэкI, иужь къина и щIэблэм гъащIэ кIыхь, насыпыфIэ Тхьэм къарит!
Джэдгъэф Аслъэмырзэ.
Зеикъуэ къуажэ
