УсакIуэ телъыджэ Бещтокъуэ Хьэбас
Мы махуэхэм зи ныбжьыр илъэс 70 ирикъуа усакIуэ телъыджэ, тхакIуэ, публицист, журналист Бещтокъуэ Хьэбас псалъэ гуапэкIэ зыхуэзыгъэзэну хуейхэр зэрыкуэдым къыхэкIыу, къытедгъазэу и гъащIэм, и зэфIэкIым и гугъу тщIыну тфIэигъуэщ. ЩIэныгъэ зыбгъэдэлъ, зи къалэмыр пэжым хуэзыгъэлажьэ цIыху гуащIафIэм иджыри зэ дохъуэхъу узыншагъэ быдэ иIэну, зыхуэусэ-зыхуэтхэ лъэпкъым и ехъулIэныгъэ куэдрэ хэплъэну.
Бещтокъуэ Хьэбас Къарней и къуэр 1943 гъэм мэкъуауэгъуэм и 5-м Бахъсэн куейм хыхьэ Ислъэмей (Къызбрун ЕтIуанэ) къуажэм къыщалъхуащ. КъБКъУ-м и филологие факультетым щеджащ, МКъУ-м журналистикэмкIэ и факультетыр 1968 гъэм ехъулIэныгъэ иIэу къиухащ. Зы зэманкIэ лэжьа нэужь, ар Мэзкуу аспирантурэм щыщIэтIысхьащ. Ар къиухри, Бещтокъуэр Налшык тхылъ тедзапIэм, къалэ библиотекэм щылэжьащ. НобэкIэ ар Лъэпкъ литературэ музейм и унафэщIщ.
Бещтокъуэ Хьэбас илъэс 40-м щIигъуауэ адыгэ литературэм холэжьыхь. А зэманым къриубыдэу абы и Iэдакъэ къыщIэкIащ усэ сборник пщIы бжыгъэхэр: «Ракетодромхэр» (1969), «Розэм и чэзущ» (1973), «Адэжь щIыналъэ» (1978), «Нарт макъамэхэр» (1978), «Напэ» (1985), «ФIылъагъуныгъэ тхылъ» (1988), «Псым щхьэщыт жыг закъуэ» (1991), «Лирикэ» (1993), «Тенджыз Iуфэ гъуэгуанэ» (1998), «Дуней телъыджэ» (2003), «Бжьыхьэ дыщафэ» (2006), «Дыщэхурэ фIамыщIрэ» (2012). 2011 гъэм Хьэбас и усэхэр Къуи Лидэ адыгеибзэм иригъэзагъэри, Мейкъуапэ къыщыдэкIащ. «Чъыг закъу» — аращ тхылъым фIащар. Апхуэдэуи, 2009 гъэм «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм къыщыдэкIащ Бещтокъуэм и литературэ-критикэ статьяхэр щызэхуэхьэса «Анэдэлъхубзэм и псынащхьэ» тхылъыр. 1977 гъэм Мэзкуу къыщыдэкIауэ щытащ Плисецкий Герман урысыбзэкIэ зэридзэкIауэ «Красный всадник» усэ тхылъ цIыкIур.
Бещтокъуэр и зэфIэкI щеплъыжащ литературэм и жанр зэхуэмыдэхэм: лирикэм, лиро-эпикэм (усэу тха «Мывэ лъэхъэнэ» роман-мифыр), прозэм («УIэзэмэ — куэдрэ!» рассказыр), драматургием («Имыс», «Нэсрэн ЖьакIэ», «КхъуафэжьейкIэ хым зэпрысыкIхэр», «Истамбыл къикIа джэду», «Сэроробот»); апхуэдэуи абы и гуащIэ хилъхьащ литературэ критикэмрэ публицистикэмрэ. КъищынэмыщIауэ, усакIуэм зрипщытащ нэгъуэщIыб-зэкIэ ятха тхыгъэхэр зэдзэкIыным, ар къехъулIауи къэплъытэ хъунущ: цIыкIухэм папщIэ абы зэридзэкIащ лъэпкъ зэхуэмыдэхэм (инджылызхэм, шотландхэм, португалхэм, хорватхэм) я таурыхъхэр («Джек насыплъыхъуэ зэрыкIуар», «Дреглин Хогни иныжьыр», «Жьындур ишхащ», «ШейтIанымрэ зауэлIымрэ», нэгъуэщIхэри), Уильям Шекспир и «Лир пащтыхьыр» тхыгъэ цIэрыIуэр.
Бещтокъуэм и IэдакъэщIэкI нэхъыфIхэм ящыщщ критикэми литературэ щIэныгъэми увыпIэшхуэ щызыубыда «Мывэ лъэхъэнэ» роман-мифыр. Лъэпкъ литературэм и хэлъхьэныгъэ хъуащ абы и драматургие тхыгъэхэр: «Имыс», «Нэсрэн ЖьакIэ» (1983 — 1986), «КхъуафэжьейкIэ хым зэпрысыкIхэр» (1986 — 2004), «Истамбыл къикIа джэду» (2004 — 2005); IыхьитIу зэхэлъ «Сэроробот» (1992 — 1995) поэмэр.
Адыгэм и набдзэ
Зэманыр нэмэз щыгъэм хуэдэу мажэ. Хэт ищIэнт Бещтокъуэ Хьэбасрэ сэрэ ди университетым и япэ курсым дыщыхэсым ар усакIуэ гъуэзэджэ хъуну, нобэ илъэс 70-м и «хьэлъэр и щIыбым зэрилъу», лъэпкъ гупсысэм хуэлажьэхэм жыджэру яхэтыну? ЯпэщIыкIэ Хьэбас сохъуэхъу и усыгъэми и узыншагъэми кIэримычыну, Iэзэу зытетхыхь дунейм гу щихуэну! «Адыгэбзэм» иужькIэ, газетым къыдит Iыхьэ кIэщIымкIэ къыжытIэнщ усакIуэм хузэфIэкIам и кIапэ гуэр.
УсакIуэ нэсым и лэжьыгъэр гугъущ. УсакIуэ «къызэрыкIуэ зи мэшхэм» я Iуэхур нэхъ тыншщ, ахэр адрей дыгъуакIуэ ди къэралым щыкуэдхэм ещхьщ: къадыгъу образхэр, рифмэхэр, псэлъэкIэр, гупсысэхэр. Ахэр ягъэпшынэркъым, тутнакъэщми яшэркъым ди юрист «гумащIэ- хэм».
УсакIуэ зэчий зиIэу Хьэбас хуэдэхэм, «щIыхуэ лъэпкъ» къащтэркъым, я гуащIэдэкIкIэ зэрагъэпэщ я дуней еплъыкIэ, зыми емыщхь хъэтI, жыIэкIэ, тхэкIэ. Ар куэдым къехъулIэркъым, усакIуэ псоми я IэдакъэщIэкIым телъкъым зытхам и дамыгъэ, адрейхэм ейм химыгъэгъуащэу. Псалъэм папщIэ, Маяковскэм и усэхэр, и унэцIэр темытхами, къыпхуэщIэнущ и «пкIэлъей» сатыр ухуэкIэмкIэ, шэкъэуэжхэм ещхь и рифмэхэмкIэ, и «уафэм щIэуэ» образхэмкIэ. Бещтокъуэ Хьэбаси иIэщ езым и усэкIэ дамыгъэ. Псом япэрауэ, ар зэрытхэ адыгэбзэм хуосакъ, псалъэр «игъэхьэу-лейркъым», хуэфащэ хьэлъэ трелъхьэ. И усэхэм деж къыщымынэу, и статьяхэм щытогузэвыхь адыгэбзэм, абы и щыIэкIэм, и къэкIуэнум.
Нобэ адыгэбзэм тетхыхьыныр «модэ хъуащи», абы и гугъу ящI бзэр зымыщIэхэ- ми, хуемыджахэми, езымы- гъэджхэми, алфавитыщIэ къэзыгупсысхэми, ар «ремонт зыщIынухэри» нэхъыбэж мэхъу. Ар кIэ зимыIэ нэгъуэщI псалъэмакъщ. Пэжыр зыщ: бзэр нэхъыщхьэщ адрей щIэныгъэхэм нэхърэ, псом хуэмыдэу тхакIуэм дежкIэ. ЩоджэнцIыкIу Алий, КIыщокъуэ Алим, IутIыж Борис, Бещтокъуэ Хьэбас сымэ цIэрыIуэ зыщIар псом япэ адыгэбзэр фIыуэ зэращIэрщ, шэрыуэу къызэрагъэсэбэпырщ.
Пётр Езанэм щIэныгъэ академие къызэгъэпэщын Iуэхум теухуауэ итха япэрей указым сатыр цIыкIуиплI иритхат: «Академие бзэхэр щаджу, нэгъуэщI щIэныгъэхэм, художествэхэм теухуа тхылъхэр щызэрадзэкIыу ухуэн, абы хухахыну щIыпIэмрэ текIуэдэну ахъшэмрэ къэлъытэн». Зэрытлъагъущи, пащтыхьым щIэныгъэ псом япэ иригъэщар бзэрщ.
ЕтIуанэрауэ, къыхэгъэщыпхъэщ Хьэбас адыгэ лирикэм и IэфIыгъэм, и мыхьэнэм, и лъагагъэм зэрыхигъэхъуар. Адыгэхэр лIэщIыгъуэ куэдкIэ зауэ-банэм хэкIакъым, ар ди IуэрыIуатэми, блэкIа лIэщIыгъуэм и япэ лъэхъэнэхэм ятха усэхэми, уэрэд гущIыхьэхэми къыхощ. Абы елъытауэ мащIэщ ди лирикэм хэт пейзаж усэхэр, лъагъуныгъэм теухуахэри куэд хъуртэкъым. АдыгэлIым и щхьэм «хуигъэфащэртэкъым» и лъагъуныгъэр сэтей къищIын. Нэхъапэм цIыхубзхэм яуса уэрэдхэми я цIэхэм къыбжаIэ я лъагъуныгъэр «щIахъумэу» зэрыщытар, «Си Вася», «Юрэ», «Боря». Псалъэм папщIэ, фIыуэ ялъагъухэм яхэткъым Хьэбаси, Хьэжбэчыри, Ахьмэди, Хъанджэрий и гугъу умыщIыххэ. Лъэпкъым и хьэл-щэным зехъуэж, абы зэманым зрегъэкIу. Хьэбаси и «зэманыр» къеубыдыф. Абы «Си дахэкIей» уэрэдым фIэкIа имытхатэми, ар къыхэнэнут ди тхыдэм. Мы усэми нэ- гъуэщI куэдми Бещтокъуэм псоми ефIэкIыу къыщегъэсэбэп «олицетворение» зыфIаща Iэмалыр, псэ зыхэмытыр псэ зиIэм хуэдэу къэгъэлъэгъуэныр, мыбы и деж ар пэшым и плIанэпэрщ: «къыпхуэзэш плIанэпэм уогъэзэж». Лъагъуныгъэ зыщIам дунейм «къреIуэкI ар хъыджэбзым зэрыщыщIэр», «пшынэ Iэпэр мэлъаIуэ, пшынэ гъуагъуэр мэщатэ», зэгъэпщэныгъэхэри щIэщыгъуэщ — щIалэм и гур кхъуафэжьей цIыкIуу хышхуэ лъагъуныгъэм кърехуэкI. Усэр зэрапсыхь Iэмалхэщ метафорэр, эпитетыр, зэгъэпщэныгъэхэр. Ди усыгъэм куэд дыдэрэ дыщрохьэлIэ егъэлеяуэ къагъэсэбэпурэ ягъэукъуея зэгъэпщэныгъэхэмрэ эпитетхэмрэ. «Дыщэ» псалъэр щыхъуи щымыхъуи «пэщIащIэ» игъэбелджылы псалъэ къызэрыгуэкIхэм: си хэку дыщэ, си бзэ дыщэ, си анэ дыщэ… Абыхэм уи фIэщ ящIыну хэтщ я Iэпэм «дыщэ къыпыщу», ауэ къагъэлъагъуэр апхуэдэ усакIуэхэм зэчий зэрабгъэдэмылъырщ. Бещтокъуэм и эпитетхэри зэгъэпщэныгъэхэри щIэщыгъуэщ, усэр гукъинэж ящI.
Бещтокъуэм и япэрей усэ тхылъым («Ракетодромхэр», 1969) щыщIэдзауэ адыгэ поэзием хигъэхьащ иджырей техникэ щIэныгъэм къиша термин куэд. Апхуэдэ нэщэнэкIэ гъэнщIащ «Сэроробот» зыфIища тхыгъэ гъэщIэгъуэнри. Мыбы и жанрыр убзыхугъуафIэкъым, ауэ, критикэм гу лъимытэщами, ар усакIуэм къехъулIащ, адыгэ ауаным и хэлъхьэныгъэ хъарзынэу къызолъытэ, си щхьэкIэ сыкъапщтэмэ.
IутIыж Бориси хуэдэу, Бещтокъуэ Хьэбас жанрхэм я гъунапкъэхэм щикI, жанр зэхуэмыдэхэр зы тхыгъэм щызэдигъэлажьэ урохьэлIэ. Апхуэдэщ иужь зэманым щIэныгъэлIхэмрэ критикхэмрэ зытепсэлъыхь хъуа «Мывэ лъэхъэнэр», роман-миф жыпхъэр зыхуагъэфащэр. Мыбы лирикэми, драмэми, эпосми я Iэмалхэр къыщыгъэсэбэпащ. Псоми зэращIэщи, Бещтокъуэм филологием, журналистикэм хуэгъэзауэ МКъУ-м щигъуэтащ щIэныгъэ куу (къиухащ университетри аспирантурэри). Ар щыгъуазэщ реализмэм и мызакъуэу, нэгъуэщI къэралхэм къыщагъэсэбэпу къекIуэкI Iэмалхэу (ди къэралым ягъэIумпэму щытахэм) литературэм, философием, психологием пыщIахэм. Абыхэм фIыуэ яхэлъхэри къыщигъэсэбэпащ и «Мывэ лъэхъэнэ» романым. Тхылъ- еджэхэм езыхэм къыхахыж ягу ирихь тхыгъэхэр. Ахэр шхыныгъуэм ещхьщ. Хэти фIэфIщ пщэфIыгъуафIэ ерыскъыхэр, хэти шхалъэр гугъу езыгъэхь хьэлыуэр, лыцIыкIулыбжьэр къыхах. Бещтокъуэм и романыр уи щхьэр, акъылыр, псэр гугъу езыгъэхьщ, зыгъэгупсысэщ. (Тынш уеджэну Достоевскэм и IэрыкIхэм?!) ТхакIуэм ди тхыдэр дегъэлъагъуж «джэдыгу зэгъэдзэкIакIэ», ауан ещI Iуэху мыхъумыщIэхэр.
Псори къызэщIэпкъуэжмэ, Бещтокъуэ Хьэбас литературэр ипэкIэ зыгъэкIуатэщ, абы хипщэр зы закъуэщ — адыгэм и гупсысэкIэрщ. Аращ абы и усэ дахэ куэд, гупсысэ куу къэзыгъэушхэр хэкум щIытриухуар. ЩIыхьыцIэ щIагъуэ хуамыгъэфэщами, «Бещтокъуэ Хьэбас» жыхуиIэ цIэр Iэджэ и уасэщ. «Лъэпкъым и набдзэ» жезыгъэIахэм яхэбжапхъэщ и ныбжькIи литературэм хуилэжьахэмкIи.
БАКIУУ Хъанджэрий,
филологие щIэныгъэхэм я доктор.
Уиплъэн плъэкIамэ си псэ-псынэм…
ХХ лIэщIыгъуэм и 50 — 60 гъэхэм адыгэ литературэм къыхыхьа усакIуэ, тхакIуэ гупышхуэм — Тхьэгъэзит 3убер, Гъубжокъуэ Лиуан, Бещтокъуэ Хьэбас, IутIыж Борис, Бицу Анатолэ, Гъэунэ Борис, Сонэ Абдулчэрим, Ацкъан Руслан, Тхьэзэплъ Хьэсэн сымэ, нэгъуэщIхэми — хэлъхьэныгъэшхуэ хуащIащ лъэпкъ щэнхабзэми, гъуазджэми, литературэми.
Псыпэ лъэужьыфIэу къыщIэкIат Бещтокъуэ Хьэбас лъэпкъ литературэм лъапэ махуэкIэ къызэрыхыхьа «Ракетодромхэр» (1969) япэ усэ тхылъыр, зэрыжаIэу, «щэм и щIагъ хъуар».
Абы къыщыщIэдзауэ нобэр къэсыху Бещтокъуэр и къару емыблэжу толажьэ лъэпкъ литературэм, критикэм, публицистикэм зегъэужьыным. Ауэ псом ящхьэжращи, ар зэчиишхуэ зыбгъэдэлъ усакIуэщ, абы и усыгъэр къуэпсыбэщ, плъыфэбэщ. Хьэбас и Iэдакъэ къыщIэкIащ зытетхыхь IуэхугъуэкIэ куэду зэщхьэщыкI усэ купщIафIэхэр, усэ Iэрамэхэр, дунейм къытехьащ и тхылъ гъэщIэгъуэнхэр. Бещтокъуэм и IэдакъэщIэкIхэр нэхъыбэу хэкум, цIыхугъэм, дахагъэм, лъагъуныгъэ къабзэм, щIыуэпсым теухуащ. Абыхэм IэкIуэлъакIуэу щызэхэухуэнащ философие гупсысэ куухэр, гушыIэ дахэр, гъащIэм и IэфIыр, и пэжыр къэзыгъэнахуэ дуней лъагъукIэр. АбыкIэ усакIуэ псори зэщхьу къыщIэкIынщ, ауэ дэтхэнэ усакIуэфIми хэлъщ зы лъэкIыныгъэ щхьэхуэ — езым и псалъэр тхылъеджэм щIэщыгъуэ щищIыфу. Апхуэдэщ Бещтокъуэри. Абы сыт щыгъуи езым и дуней еплъыкIэ щхьэхуэ иIэжщ, и усэхэр пэжым и телъхьэщ, къабзагъэм, дахагъэм, гуапагъэм хуэунэтIащ, философие гупсысэ зэмыфэгъухэмкIэ узэдащ. «Пхуэмыгъэдахэмэ гуапэмкIэ, /ГъащIэр — яута чэтщ» жызыIэфа усакIуэм, дауи, а гъащIэри, зыхэпсэукI зэманри, и псэр къуэпс лъэщкIэ зыпыщIа ди тхыдэ гукъутэри куууэ зыхещIэ, къызыхэкIа лъэпкъым и фIым щогуфIыкI, и Iейри «гуащIэу къыщеузым хуэфэщэн еус».
Хьэбас и усыгъэр уэгум етащ, абы и «псэр уэгу хуитым йопсэхуэж». Аращ усакIуэм дыкъыщIыхуриджэр цIыхум иджыри иуцIэпIыну зыхунэмыса уэгу къабзэмкIэ нэхъыбэрэ дыплъэну, нэхъыбэрэ Ухыгъэм дегупсысыну, апхуэдэ щIыкIэкIи ди псэр фIеигъэм щытхъумэну. Iыхьэлейм икIауэ усакIуэр егъэпIейтей, тогузэвыхь лъэпкъым и гъащIэм — тхыдэм, нобэрей щыIэкIэ-псэукIэм, къэкIуэнум, анэдэлъхубзэр цIыхухэм IэщIыб ящIынкIэ, ар кIуэдыжынкIэ шынагъуэ зэрыщыIэм:
Бзэр тIэщIэкIмэ — дылъэпкъкъым,
Акъыл ин ухуэмей
КъыбгурыIуэу а тIэкIур
Утетыну дунейм.
Бещтокъуэм и творчествэм къызэщIеубыдэ дыкъэзыухъуреихь дунейр зэрыщыту, ауэ абы и фIыпIэу къэлъытапхъэщ усакIуэм и лъагъуныгъэ лирикэр. Абы цIыхубэр нэхъыбэу зэрыщыгъуазэр усакIуэм и псалъэхэр зыщIэлъ уэрэдхэмкIэщ: «Си дахэкIей», «Сыт пхуэсщIэнур, сигу?», «Си лъагъуэ», «Изолъхьэ сигу сынэмыкIуэну…», нэгъуэщIхэри. Мы уэрэдхэр и щыхьэт наIуэщ Бещто-къуэм и усыгъэр зэрыкуум къыдэкIуэуи, ар бзэ шэрыуэкIэ зэрыгъэпсам, абы хэт макъ зэщIэжьыуэхэм макъамэм пэджэж ритмикэ шэщIа къызэрагъэщIым. Куэдым гукъинэж ящыхъуауэ, дзапэ уэрэду жаIэ мы едзыгъуэр къызыхэтха «Си дахэкIей» уэрэдыр:
Хышхуэ лъагъуныгъэр
Къэукъубеяуэ
Си гур кхъуафэжьейуэ кърехуэкI.
Дуней сызытетыр
Схуэмыгъэбэяууэ
Уэ сызэрыпщыщIэр къызеIуэкI.
Езыр куэд дыдэу зэтепщIыкIыжми, Хьэбас и лъагъуныгъэ усэхэм нэхъыщхьэу щыпхрышар гухэлъ нэхукIэ гъэнщIа псэм нэхъ къабзэ зэрыщымыIэрщ. Аращ усакIуэр псэ-псынэм и образ телъыджэ къигъэщIыным хуэзыгъэушэри:
Уиплъэн плъэкIамэ, си псэ-псынэм —
Псэм щыкIэзызу уи сурэтыр
Къалъагъужынти гуфIэу уи нэм,
Уэ зэхэпхынт псынэ уэрэдыр.
Бещтокъуэм и усыгъэр гумрэ псэмрэ нэхъ яхуэгъэзауэ, цIыхум и псэкупсэ дунеймрэ уэгумрэ я зэхуаку дэтми, усакIуэм гулъытэ хэха хуещI щIылъэм и дахагъым, адэжь щIыналъэм и теплъэ гуакIуэм. НэгъуэщIу жыпIэмэ, Бещтокъуэм и усыгъэм къыхощхьэхукI щIыуэпсым триухуахэр. УсакIуэр зыхуэусэ псоми псэ зыIутым хуэдэу захуегъазэ, абы и усэхэм къыхэщ щIыуэпсыр цIыхум хуэдэу мэпсэу: магъ, мэуз, мэхущхьэ, мэгуфIэ, мэхъуапсэ: «Уафэр псафэ ежьэжащ», «Уафэр уэшхкIэ акъылыфIэу матхэ», «Уэсыр щабэу мэбауэ», «ГуфIэжу мывэхэм загъэпскI», «Жыгхэм письмо тхьэмпэ нызэхуатх», «Дыгъэр уафэ натIэпэм тест»…
Бещтокъуэ Хьэбас ноби адыгэ литературэм жыджэру хэтщ, ар ди усакIуэ пашэу жыпIэми, ущыуэнукъым. УсакIуэм и творчествэр нэхъ куу хъууэ, гъащIэм и щэхухэр псэкIэ къихутэу, а къихутар усэбзэ дахэкIэ ди пащхьэ кърилъхьэжыфу къогъуэгурыкIуэ. Япэ ита адыгэ усакIуэ-тхакIуэхэм, дунейпсо усыгъэм и ехъулIэныгъэхэр къызэдиубыдыфкIэрэ, и гукъыдэжымрэ и гуащIэ мыкIуэщIымрэ хилъхьэкIэрэ, Бещтокъуэм хьэкъыу ди фIэщ ещIыф литературэм и фIыпIэу жыхуэтIэ усыгъэм гъащIэ кIыхь къызэрыпэщылъыр, ди бзэр зэрефIакIуэр, абы ириусэни а усэр зыгъэлъэпIэни нобэкIэ зэрыщыIэр. И псэ-псынэ лъащIэншэм кърих дахагъэрэ къабзагъэкIэ зыщалъхуа щIыналъэри и лъэпкъэгъухэри зыгъэгушхуэ, зыхалъхуа зэманыр IуэхуфIхэмкIэ зыгъэнщIыф Бещтокъуэ Хьэбас дохъуэхъу и гъащIэри и гуащIэри кIыхь, куу, бгъуфIэ хъуну, усыгъэм и лъагапIэщIэхэр къызэригъэIурыщIэн къару, узыншагъэ, гукъыдэж мыкIуэщIыжкIэ Тхьэр къыхуэупсэну!
ХЬЭВЖОКЪУЭ Людмилэ,
филологие щIэныгъэхэм я кандидат,
КъБЩIКъИ-м къэбэрдей-шэрджэс литературэмкIэ
и къудамэм и щIэныгъэ лэжьакIуэ.
Дыщэхурэ фIамыщIрэ
Адыгэ литературэр зи фIыщIэкIэ ефIакIуэхэм я пашэхэм ящыщщ Бещтокъуэ Хьэбас. Иджыблагъэ усакIуэм къыдигъэкIа тхылъым («Дыщэхурэ фIамыщIрэ». Роман-дневник, поэмэхэр. Налшык. «Эльбрус», 2012 гъэ.) ущеджэкIэ гу лъыботэ усакIуэр хабзэу зыхуигъэувыжам зэрыхуэпэжым.
Роман-дневникыр жанру къищтэркъым усакIуэм. Романыр и лъэпкъым и гъащIэм, и нобэм хуиIэ Iуэху еплъыкIэщ — лъагъуныгъи, лъэпкъым и тхыдэм гъащIэм кърит дэрэжэгъуи, пIейтеигъуи къыщиIуатэу, ауэ нэхъыбэу гухэщI, зэгуэп хэлъу къыпщигъэхъуу – леищэ зриха и лъэпкъым папщIэ тхыдэм хуэгъэзауэ.
Романым къыхощ езыр зэрыщыту — къэзыухъуреихь дунейр, дунейм и къэхъукъащIэхэр, цIыхум, и лъэпкъым зэрахущытыр фэрыщIагъэ хэмылъу игъэлъагъуэу. Хроникэ щIыкIэу тха дневникым усакIуэм и гъащIэр накIэнащхьагъи, фэрыщIагъи хэмылъу уи пащхьэ кърегъэувэ.
Бещтокъуэ Хьэбас хуэдэу Хэку и дахэ зыIэт, Хэку и бэлыхь дэхыщIэ адыгэ усакIуэ уигъэлъыхъуэнщ. Адыгэ тхыдэр къызыпхыкIа лъэпощхьэпохэр, псэзэпылъхьэпIэхэр, абыхэм я «фIыщIэкIэ» лъэпкъым къыщIэкIуар къимыпщытэжын хузэфIэкIыркъым. Хэхауэ къипщытэж къудейм къыщымынэу, гущIэр пеIуэнтIыкI «Мазибл зауэр» зыфIища усэм, адыгэм ди фIыпIэр зыхэкIуэда гузэвэгъуэшхуэм теухуам. Мы усэр эпическэ тхыгъэшхуэкIэ пхуэмыIуэтэн гупсысэрэ гурыщIэрэ зыхэлъ IэдакъэщIэкIщ:
Шуудзэу щытахэр
лъэсыдзэу зэхэтщ,
Затын хуагъэфащэркъым я щхьэ.
КъикIуэт мыхъужыну
шэ уэфым пэщIэтщ,
КъыпыткIуу лъы пщтырхэр
я Iэщхьэ.
А махуэм нэхъ фIыцIэ
иIа Къэбэрдейм?!
А махуэм мыгъуагъэр и абгъуэт.
ПщIыхьэпIэр — дыдейщ. Хэкур
тепщэхэм ейщ.
Адыгэм ди тхыдэр — мыгъуагъэт.
(нап. 19)
Бещтокъуэ Хьэбас и роман-дневникымкIэ ди пащхьэ щигъэлъагъуэ «нравственность» — напэ, цIыхугъэ жыхуэтIэжыр ди гъуазэу дунейр дызэхэмытмэ, мы дызыщыпсэу щIы хъурей цIыкIур зэтещэхэныр бетэмалщ — мыращ нэхъыщхьэ дыдэуи, нэхъ лъапIэ дыдэуи усакIуэр зыгъэпIейтейуэ, псори зыхуэсакъыпхъэу и тхылъым пхыкI гупсысэр.
Сыт хуэдизыпсэ
щагъэнрэ дунеижьым,
Сыт хуэдизыпси
делагъэм Тыхь хуащIа!
ГущIэгъу къахуэщI
итынухэм ди ужьым
Ди гъащIэ зэIыщIар
къэзыгъэщIам. (нап. 23)
Дахагъэ, дэрэжэгъуэ, гущIэгъу, лъагъуныгъэ, хэбгъэзыхьмэ, кIэщIущыгъэ — фIы и лъэныкъуэкIэ гъащIэм и пщалъэ дэтхэнэми я теплъэ ущыхуозэ романым.
И псалъэхэм псэ хэлъщ, ауэ усакIуэм и псэм тыншыгъуэ зыдигъуэту «роман-дневник» зыфIища тхыгъэшхуэм хэбгъуатэр нобэм «щIыуэпс» псалъэ дахэ къызыхуагъуэтыжа природэм абы и гупэр щыхуэгъэза мащIэрщ. Хьэуэ, щыIэщ нэгъуэщI гуэри, псалъэм папщIэ, творчествэм кърит дэрэжэгъуэр. ИтIани, щIыуэпсыр нэхъ фIэIэфIщ, нэхъ фIэрафIэщ. Дриплъэнти абы хуэгъэпса сатырхэм.
Хьэцыбанэм и дахэгъуэщ,
И щхьэумэр — Iэгу ущIащ.
ИкъукIэ гуапэу и бэуэгъуэр
Мы гъэмахуэр къысIущIащ.
(нап.16)
Зэгъэпщэныгъэ дахащэщ Iэгу ущIам гъэгъа дахэр ебгъэщхьыныр. АдэкIэ метафорэ телъыджэхэмкIи къыпIуощIэ:
МазэщIэм сигу къысфIиуIам
СемыIэзащIэу хъуакъым.
(нап.17)
Мес акъужь гуапэри:
Псэр игъэбауэрэ, бауэу езыри,
Хадэм къолъадэ акъужь.
(нап. 21)
Абы къыдэкIуэуи метафорэр зэшэкIыжа эпитеткIэ гу лъетэ мазэныкъуэ жейбащхъуэм:
Пшэ кIапэм телъу мазэ ныкъуэ
Жейбащхъуэм
вагъуэхэр егъэхъу. (нап. 23)
ИкIи елъагъу:
Пшэхэр Iуву, пхъашэу, пшэру
Уэгум къозэрыгуэ.
Жьыбгъэр тхьэмпэм
щыуэршэру
ЕIуэтэж зи лIыкIуэр. (нап. 25)
ИкIи илъагъу къудей — хуопабгъэ хадэм къыхэлъадэ акъужьым дэуэршэрыну:
НакIуэ, бжьыхьэ хадэм
Дахэу дыхэгъэт.
Акъужь къыхэлъадэм
Жэуап гуэр едгъэт. (нап. 29)
Хуэпабгъэ къудейми къыщымынэу, къигъуэтынуи хэтщ:
Псэхугъуэр… Дэнэ ар здэщыIэр?
УпIейтеиIуэу бгъэщтагъэнщ.
(нап. 30)
ИтIани игу зыхуеIэр мыращ — щIыуэпсым и IэфIыр щызу щызыхэпщIэрщ:
Мэз сигу къэкIащ,
мэз щхъуантIэ,
Бзухэр щызэрызехьэу,
Тхьэмпэр акъужь зыпхъуатэм
Нурыр и хъыбарзехьэу. (нап. 32)
Игу зыхуеIэ мэзым къыдэкIуэуи елъагъу:
Зэгуигъэпауэ псыхъуэ зэвым
Псыр лъэпэрапэу йобгъунлъэх.
(нап. 33)
Гу лъимытэуи къанэркъым:
Нур пщIыпщIым дэнэхуу
Гъэгъахэр зэхэтщ.
…
Акъужьыр щэхубзэу
ЗыщIыпIэ къокIыж… (нап.10)
УсакIуэм игу пхъэрыр зыхуэмыгъуэ дунейм кIэлъыплъ къудейкъым, хьэмэрэ дэубзэрабзэу къэнэжыркъым, усакIуэм и гур, хуэсакъыпэу ихъумэу, етащ фIэIэфI дунейм:
Мо бзу пIыщIахэр зэгурыIуэу
Къамышэжыфмэ дыгъэр,
Мы щIы ешар къэнэнкъэ гуIэу,
ИмыIэу зыщыгугъи. (нап. 34)
Псэм и макъамэхэм, псэм и щIыкIэм, зэрызихъуэжым, зэрызиужьым ехьэлIауэ усакIуэм и къэхутэныгъэ ин дыдэ и дэтхэнэ тхылъыми пхыкIыу урохьэлIэ. Мы дызытепсэлъыхь тхылъри псэм и Iэужь къудейкъым, псэм пыщIа къэхутэныгъэхэр зэпыу имыIэу щригъэкIуэкI IэдакъэщIэкIщ. Ноби илъэс блыщI зи ныбжь усакIуэм и щIасэщ псэр, псэм и пшыналъэр Iэтыныр, псэм и лъахэр къэхутэныр, псэм зегъэузэщIыныр и гуращэ нэхъыщхьэщ:
Псэм зиужьурэ зиIэтмэ,
Лъагэуи къоплъыхыжыф…
Сабиигъуэ, уи мэкъу Iэтэм
Мазэр къыхызохыжыф. (нап. 65)
УсакIуэр диущиину ныкъуакъуэркъым, дуней телъыджэм и зэхэлъыкIэр зым зыр къызэрыхэкIым, зым зыр зэрыпыщIам, и дыщэхуи и фIа-мыщIи зэрызэхэухуэнам дыкIэлъигъэплъ мыхъумэ.
Апхуэдэу къыпфIэщIу
Пшэ нэзым ущIэплъу…
Уздэплъэм зыфIэпщIэу
Пшэ уагъэр дыщэплъу.
Дыщэхурэ фIамыщIу
Уи гъащIэр зэхэлъу…
Щэху куур къыпхуэмыщIэу
Уэгу жыжьэм ухэплъэу.(нап. 67)
Гу лъытапхъэщ зи гугъу тщIы тхылъым усакIуэм и гражданскэ лирикэр нэхъ лъэщ щыхъуа къудейм къыщымынэу, езым и псэм щыщIэхэр зэриIуатэ (медитативнэ лирикэ), и лъахэм, лъэпкъым хуиIэ лъагъуныгъэр зэриIэт (патриотическэ лирикэ) и усыгъэм и къарур зыхуэдэр зыгъэнахуэхэр нэхъапэм зытригъэува лъагапIэм зэрытетым. Зи гугъу тщIыхэм и эпическэ лирикэр хэплъхьэжмэ, адыгэ лъэпкъ псор дызрипэгэн усакIуэщ Бещтокъуэ Хьэбас. И псалъэ гъэпсыкIэм, псалъэуха ухуэкIэм, зэпэлыдыж рифмэхэм узыIэпашэ, IупщIщ, куущ къаIуатэ гупсысэр.
Бещтокъуэ Хьэбас усакIуэу щымытынкIэ Iэмал имыIэу и натIэм къритхауэ къалъхуащ. И насыпти, абы пасэу гу лъитэжа къудейкъым, атIэ и натIэ къритхар мыубзэщхъуу егъэзэщIэф. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, дылъэпкъышхуэкъым, цIыхушхуэ къытхэкIыр дуней псом къебгъэцIыхуныр къару лей зытекIуадэщ, уеблэмэ къыдэмыхъулIэщ. Хьэбас дунейпсо поэзием и жьантIэм дэтхэм яхэуващ «Адэжь щIыналъэр» къызэрыдигъэкI лъандэрэ. Нобэ ди пащхьэ кърилъхьа «Дыщэхурэ фIамыщIрэ» зыфIищар нэхъапэкIэ къыдигъэкIахэм къахэувэ IэдакъэщIэкIщ.
Роман-дневникым къыдэкIуэ драмэхэми хэхауэ тепсэлъыхьыпхъэщ, ауэ, си гугъэмкIэ, Хьэбас и драмэхэр нэхъ «зыхуэныкъуэр» ахэр зыгъэувыну гукъыдэж зиIэ режиссёррэ абы зэригъэувын мылъкурэщ.
Бещтокъуэ Хьэбас адыгэ лъэпкъым и псэм и къабзагъэр ихъумэфам къыщымынэу, игъэлъэгъуэфащ. Хьэбас псэууэ фэеплъ хуэфащэщ, щхьэусыгъуэ гуэркIэ ди лъэпкъым игу ар къэмыкIми. ШэсыпIэ уихьэми ущыуэнукъым: Хьэбас и IэдакъэщIэкI телъыджэхэр, Нало Заур и новеллистикэр, адрей ди усакIуэ-тхакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэм я фIыпIэм щIыгъуу, дунейпсо утыку итхьэмэ, яхуэмыIуэтэщIу яджынущ.
Илъэс блыщI ныбжьыр иджыри жьыгъэкъым, «къару илъыгъуэ» жыхуаIэм хуэдэщ, Бещтокъуэм и тхылъым тепщIыхьмэ. Дауэ зыдмыщIами, сыт хужыдмыIами, Бещтокъуэр классикщ.
ЕхъулIэныгъэхэр уиIэу иджыри куэдрэ адыгэ лъэпкъми адыгэ литературэми уащхьэщытыну, усакIуэ щыпкъэ!
ШащIэ Алик.
ХьэтIохъущокъуэм и хадэм зыщегъэпсэху. 2012 гъэ
Тхьэм къыпхупищэ!
ЩыIэщ усакIуэ цIыху хэхахэм я гум дыхьэу, и усэхэм ятхьэкъуу. Абыхэм ящыщщ Бещтокъуэ Хьэбас, ауэ сэ къызолъытэ ар адыгэ псоми ягу дыхьэ усакIуэ пажэу.
И усэхэм, поэмэхэм къаIуатэ усакIуэм хэкур, цIыхур, гъащIэр фIыуэ зэрилъагъур; пэжым, захуэм и телъхьэу и къалэмыр фIым зэрыхуигъэлъащэр.
Бещтокъуэ Хьэбас езым и хъэтI иIэжщ, бзэм и IэфIымрэ и дахэмрэ зыхещIэ, ар тхылъеджэхэм я деж нехьэсыф.
ЦIыхум и гупсысэр фIым къыхуэзыгъэуш, адыгэ щIэблэр гъэсэнымкIэ, щIэныгъэ етынымкIэ сэбэпышхуэ хъу тхыгъэхэщ абы и къалэмыпэм къыщIэкIхэр. И гупсысэм и къэухьыр, и бзэм и шэрыуагъыр гъунапкъэншэщ.
Зы егъэджакIуи бгъуэтынкъым Бещтокъуэм и усэхэр ирагъэджыну зыфIэмыфI, сыту жыпIэмэ, ахэр гъащIэм и плъыфэ псори къэзыгъэлъагъуэщ, купщIэ зыхэлъщ. Уи гъащIэм тхьэм къыпхупищэ!
Мы усэр тыгъэ пхузощI
УсакIуэр мэIущащэ,
къалэмкIэ мэпэщащэ.
Псалъэм хелъхьэ усэ жылэ.
Игъэину адэжь лъапсэр,
усэ дахащэ,
Хуиусыну щалъхуа къуажэ.
Жылэм зитIэпIри усэу
къэкIащи,
Мэгъагъэ дахэкIейуэ,
сэтэнейуэ.
Ар усакIуэм и зэфIэкIщ,
къехъулIащи,
Псэр мэгуфIэ Iыхьэлейуэ.
Усэ птхыхэр цIыхум ейуэ,
Гури псэри дыщIыбгъуащ.
Вагъуэхэм щыщ зыр
ууейуэ,
Адыгэ уафэм щыпынащ.
УсэщIэ птхыхукIэ гущIэр
уогъэнэху.
Зыгуэрым и акъылым
уемыхъуапсэ.
Хэкури, лъэпкъри, бзэри
къыпфIэIуэхущ.
Уопсэу цIыхум щхьэкIэ,
пIуту адыгэпсэ.
Шыгъушэ Хьэбас,
егъэджакIуэ-методист.
Зеикъуэ къуажэ.
Бещтокъуэ Хьэбас
УсэщIэхэр
Къэнэну ди лъэпкъ узыхуэлэжьар,
Уи тхыгъэ тIэкIухэр зыхузэIупщар?
Культурэм къыхэзышэр зи мэзылIхэр,
Ди нобэкIэ зи пашэр бэзэрылIхэр?
Къэхъунур пщIэрэ? — Зэгъэпэщ зы уэщ…
Къэгъанэ… Тхьэшхуэм зэригъэзэхуэнщ.
* * *
Iуэхум лъы ткIуэпс къыхэмыщу
Лъэпкъыр зэхуэтшэсыжу,
Къэвэныр хабзэ дымыщIу,
Нэхъ къабзэм дыкъыщыжыу
ПщIыхьэпIэ дахэ слъагъури,
СыкъызэфIэтIысхьащ.
Слъэгъуар гум игъэщIагъуэри,
ТIэкIуи къыстепыхьащ.
* * *
Сабиигъуэ къэрэкъурэ,
Иджы нэхъ ужэпхъагъэнщ.
ГъащIэ дахи гъащIэ гугъуи
Псышхуэм ныхэхуэжагъэнщ.
Псэм зиужьурэ зиIэтмэ,
Лъагэуи къоплъыхыжыф…
Сабиигъуэ, уи мэкъу Iэтэм
Мазэр къыхызохыжыф.
* * *
КъэпIуэтэну пхузэмыгъэзахуэр,
Уи усэбзэм къыхудэмышейр,
Къыдэсеижынщ къэсынщи махуэ,
ЗыхищIауэ узэрыпIейтейр.
Уи псэр фIыкIэ куэдрэ пIейтеину
Щхьэр теухуэ, тхьэкIумафIэщ Iейр.
Iейрщ хэзыгъэзыхьу дуней иныр,
ЖэщкIэ щэхуу псэр зыгъэпIейтейр.
* * *
Адэ жыжьэу, лъагэу-лъагэу
ДыщызэIуощIэжыр.
Сянэр магъ, сэ согумахэ,
ЩIымкIи сыкъоплъэжыр.
Нэпс къыхэщыркъым зэIущIэм,
Псэхэм нэпс ямыщIэ…
Си фIэщ хъуркъым мы зэIусщэр
Сянэм зыхимыщIэу.
