Адыгэ еджагъэшхуэхэм я пщIэ лъагэр
УФ-м и Правительствэм иджыблагъэ щIэуэ иубзыхужащ УФ-м ЩIэныгъэмрэ цIыхухэм щIэныгъэ нэхъыщхьэ егъэгъуэтынымкIэ и министерствэм къепхауэ лажьэ Аттестацэ комиссэ нэхъыщхьэм (ВАК) хэтхэр. ИпэкIэ зэи къэмыхъуауэ, ВАК-м и Эксперт советхэм мы гъэм япэ дыдэу хагъэхьащ адыгэ щIэныгъэлIхэр. Апхуэдэхэщ РАН-м и Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ центрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым и IэщIагъэлIхэу, щIэныгъэхэм я докторхэу къэбэрдей-шэрджэсыбзэмкIэ къудамэм и унафэщI БищIо Борис, къэбэрдей-шэрджэс литературэмкIэ къудамэм и пашэ ТIымыжь Хьэмыщэ, пасэрей тхыдэмрэ археологиемкIэ къудамэм и унафэщI Бгъэжьнокъуэ Барэсбий сымэ.
Бгъэжьнокъуэ Барэсбий Аттестацэ комиссэ нэхъыщхьэм и къалэн пажэхэм яхохьэ щIэныгъэ, щIэныгъэ-педагогикэ IэнатIэхэм я лэжьакIуэхэр къэрал аттестацэм пхыгъэкIыныр — щIэныгъэхэм я доктор, кандидат степенхэр етыныр, щIэныгъэцIэ лъагэхэр фIэщыныр. ВАК-м и Эксперт советхэм (ахэр зэщхьэщыхащ щIэныгъэ унэтIыныгъэхэм елъытауэ) хэтхэм къэпщытэныгъэхэр ирагъэкIуэкI, утыку ирахьэ диссертацэхэр я купщIэкIи гъэзэщIэкIэкIи яубыхуа мардэхэм хуэкIуэрэ абыхэм ныкъусаныгъэ гуэр ябгъэдэлъ-рэ къэхутэным епхауэ. Апхуэдэуи дэф-тэрхэр ягъэхьэзыр щIэныгъэ степенхэр зыфIэщыпхъэхэм (е зыхуэмыфащэхэм) ехьэлIауэ, хамэ къэралхэм къыщахьа щIэныгъэцIэхэр ди къэралым къыщылъытэным (е къыщымылъытэным) теухуауэ.
ВАК-м хэтынухэр Правительствэм наIуэ ищIа нэужь, абы и Эксперт советхэм хэгъэхьэнымкIэ унафэм Iэ тезыдзэр ЩIэныгъэ зэгухьэныгъэхэм я федеральнэ агентствэм (ФАНО) и пашэ Катюков Михаилщ. ИпэкIэ ар хэплъащ РАН-м и щIыналъэ къудамэхэм къагъэлъэгъуа кандидатхэм. Абыхэм ящыщу нэхъыфIу, щIэныгъэ куурэ зэфIэкI лъагэрэ зыбгъэдэлъу, зи къэхутэныгнъэхэм, щIэныгъэ лэжьыгъэхэм мыхьэнэшхуэ яIэу къалъытахэм ящыщщ Бгъэжьнокъуэ Барэсбии, БищIо Бориси, ТIымыжь Хьэмыщи.
БищIо Борис Адыгэхэм игъащIэми къыддекIуэкI ди хабзэр, нэмысыр джыным, екIуу зехьэным, а лъэпкъ фIыгъуэхэр къэкIуэну щIэблэхэм яхуэхъумэным гулъытэ хэха хуэзыщI еджагъэшхуэхэм ящыщщ тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор Бгъэжьнокъуэ Барэсбий Хьэчим и къуэр. Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым и унафэщIу илъэси 7-кIэ лэжьащ ар икIи а къулыкъур къызыхуэтыншэу ирихьэкIащ Бгъэжьнокъуэм. Абы и нэIэм щIэту IуэхущIапIэм а лъэхъэнэм щызэфIахащ къэхутэныгъэ купщIафIэ куэд, къыщызэрагъэпэщащ щIэныгъэ симпозиумхэр, конференцхэр, нэгъуэщI зэхыхьэхэр. Институтым и щIэныгъэ лэжьакIуэхэр жыджэру хэтащ нэгъуэщI щIыпIэхэм щекIуэкI дунейпсо зэхуэсхэм. ЩIэныгъэлI-этнолог цIэрыIуэм и къалэмыпэм псори зэхэту къыпыкIащ тхыгъэ щхьэхуэу 200-м щIигъу. Абыхэм яхэтщ монографие куэд. Ди къэралым къызэрыщыдэкIам къыдэкIуэу, абыхэм ящыщ куэд щытрадзащ хамэ щIыпIэхэми: США-м, Германием, Чехием, Швецием, Куржым, Болгарием. Апхуэдэу Бгъэжьнокъуэр и редактор нэхъыщхьэу дунейм къытехьащ «Вестник КБИГИ», «Археология и этнология Северного Кавказа» щIэныгъэ журналхэр, «ЩIэнгъуазэ» газетыр. ПщIэшхуэ яIэщ Бгъэжьнокъуэ Барэсбий и тхылъхэу «Адыгэ хабзэ», «Гуманистическэ этнологием и лъабжьэр», «Къэнжал зауэр», «Шэрджэсхэр (адыгэхэр)», нэгъуэщIхэми. Мы зэманми Барэсбий и лэжьыгъэм институтым щыпещэ. Ар и унафэщIщ институтым тхыдэмрэ археологиемкIэ и къудамэм, къэхутэныгъэщIэхэр иригъэкIуэкIыу, мурадыщIэхэр иубзыхуу. Иджы ар хэтщ ВАК-м ТхыдэмкIэ и эксперт советым.
ТIымыжь Хьэмыщэ ВАК-м Филологиемрэ искусствоведениемкIэ и эксперт советым хагъэхьа БищIо Борис Чэмал и къуэр лъэпкъ щIэныгъэм и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIщ. Ар Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щIэныгъэхэмкIэ щIыхь зиIэ лэжьакIуэщ, ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием и Президумым, КъБР-м и Правительствэм я щIыхь тхылъхэр зыхуагъэфэщащ. Филологие щIэныгъэхэм я доктор БищIом и къалэмыпэм къыпыкIащ щIэныгъэ лэжьыгъэ купщIафIэу 150-м щIигъу. Абыхэм яхэтщ монографие щхьэхуэхэри, къэхутэныгъэ хэхахэм ятеухуахэри, зэреджэ программэхэмрэ пособиехэмри. Еджагъэшхуэм хэлъхьэныгъэшхуэ зыхуищI унэтIыныгъэхэм ящыщщ къэбэрдей-шэрджэсыбзэм и лексикографиер. Ар яхэтащ «Адыгэбзэ псалъалъэр» (Москва, 1999) зыгъэхьэзыра икIи къыдэзыгъэкIа щIэныгъэлI гупым. БищIом и редакцэм щIэту 2013 гъэм къыдэкIащ «ЕджапIэхэм папщIэ урыс-адыгэ псалъалъэ» иныр. Куэдым яфIэхьэлэмэтащ БищIом 2015 гъэм къыдигъэкIа «Адыгэбзэм и псалъэгъэнахуэ» тхылъри. «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и лъэпкъхэм я бзэхэм ятеухуауэ» Хабзэр, Программэр зэхэзыгъэувахэм ящыщ-щи, Борис набдзэгубдзаплъэу кIэлъоплъ ахэр зэрагъэзащIэм, абыхэм ятеухуауи КъБР-м и Парламентым и утыку къыщопсалъэ. Бзэм, лъэпкъым я къэкIуэнум тещIыхьа и доклад купщIафIэхэр куэдрэ щещI къэралпсо, дунейпсо зэхыхьэхэми.
Филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор ТIымыжь Хьэмыщэ Тэркъан и къуэм и гъащIэ псор триухуащ лъэп-къыбзэмрэ литературэмрэ егъэфIэкIуэным. Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ институтым щрихьэкI къалэнхэм къадэкIуэу, ТIымыжьыр илъэс зыбжанэ лъандэрэ и унафэщIщ Къэбэрдей Балъкъэр къэрал университетым адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и кафедрэм. Еджагъэшхуэм и кандидат (2001 гъэ), доктор (2006 гъэ) диссертацэхэм мыхьэнэшхуэ яIащ лъэпкъ литературэм зиужьынымкIэ, хэхэс адыгэхэм я литературэр джынымкIэ. Псори зэхэту къапщтэмэ, ТIымыжь Хьэмыщэ и къалэмыпэм къыпыкIащ щIэныгъэ лэжьыгъэу 20-м щIигъу, монографиеу 5, зэреджэ тхылърэ программэу 10-м щIигъу хэту. Абыхэм ящыщ куэд къытрадзэ Scopus, Web of Science библиографие, реферативнэ дунейпсо базэхэм, ВАК-м, РИНЦ-м хыхьэ щIэныгъэ журнал цIэрыIуэхэм, ди республикэм къыщыдэкI журналхэми газетхэми. 2011 — 2013 гъэхэм ТIымыжь Хьэмыщэ я унафэщIу щытащ УФ-м ЩIэныгъэмкIэ и министерствэм и Грантыр къэзыхьа «Къэбэрдей литературэм совет лъэхъэнэм и ужь зэманым зэрызиужь хабзэхэр джыныр» проектыр зыгъэзэщIа гупым. ЩIэныгъэлI Iэзэр, институтым и къудамэм, университетым и кафедрэм щекIуэкI лэжьыгъэхэм я къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэр, унафэщI щып-къэр щIэх-щIэхыурэ хэтщ республикэпсо, къэралпсо, дунейпсо щIэныгъэ зэхуэсхэм. А псори и щыхьэтщ лъэпкъым хуэщхьэпэн Iуэхугъуэ куэд, щIэныгъэ-къэхутэныгъэм, егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэм, щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ ехьэлIа лэжьыгъэшхуэхэр щIэныгъэлIым зэрызэфIихым, щIыналъэпсо, къэралпсо мыхьэнэ зиIэ ехъулIэныгъэфIхэр зыIэригъэхьэу. Шэч хэмылъу, ТIымыжьым хуэфащэ дыдэщ ВАК-м Филологиемрэ искусствоведениемкIэ и эксперт советым зэрыхагъэхьари.
ЖыпIэнурамэ, ябгъэдэлъ щIэныгъэкIи зэфIэкIкIи ядэбгъуэн щымыIэу апхуэдэщ къэралпсо гулъытэрэ пщIэрэ зыгъуэта ди адыгэ щIэныгъэлIхэр. Абыхэм зыIэрагъэхьэ дэтхэнэ зы ехъулIэныгъэми и щIыбагъ къыдэлъщ щIэныгъэ куурэ зэфIэкI инрэ зи лъабжьэ лэжьыгъэ хьэлэл. Ди еджагъэшхуэхэм дохъуэхъу лъэпкъым и пщIэр зыIэтын IуэхугъуэфIхэмкIэ я цIэхэр иджыри куэдрэ къраIуэну.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
