Бзэр щымыIэмэ, лъэпкъри щыIэнукъым
«Егъэджэныгъэм и IуэхукIэ» законым и проектым анэдэлъхубзэхэм я IуэхукIэ къыщыгъэлъэгъуахэр щызэпкърахащ икIи бзэр хъумэнымкIэ, егъэфIэкIуэнымкIэ щыIэ хэкIыпIэхэм щытепсэлъыхьащ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и щIэныгъэ, творческэ интеллигенцэмрэ жылагъуэ зэгухьэныгъэхэмрэ я лIыкIуэхэр хэту иджыблагъэ екIуэкIа зэхыхьэм.
ЗэIущIэр къызэIуихащ КъБР-м и Жылагъуэ палатэм хэт Шэшэн МуIэед.
— Республикэм къэралыбзэу къыщалъытэ адыгэбзэмрэ балъкъэрыбзэмрэ нобэ щытыкIэ гугъум къиху- тащ, — жиIащ Шэшэным. — ЮНЕСКО-м къызэрилъытамкIэ, а бзитIыр дунейм текIуэдыкIыжхэм яхэтщ. Къапщтэмэ, иужьрей илъэсхэм адыгэбзэмрэ балъкъэрыбзэмрэ къызэрагъэсэбэпыр нэхъ мащIэ хъууэрэ макIуэ. Апхуэдэу къэрал къулыкъущIапIэхэм а бзэхэр щылажьэркъым, абыкIэ зы Iуэхуи дэпхыфынукъым. Нэхъ шынагъуэращи, курыт школхэми абыхэм яхуэфэщэн гулъытэ щагъуэтыжыркъым. Фигу къэзгъэкIыжы-ну сыхуейт бзэм теухуауэ Парламентым зэIущIэ щригъэкIуэкIам Бахъсэн район администрацэм егъэджэныгъэмкIэ и къудамэм и унафэщI Абрэдж Тамарэ сабийхэр пэщIэдзэ классхэм я анэдэлъхубзэкIэ щегъэджэным мыхьэнэ лъэпкъ имыIэу къилъытэу къызэрыпсэлъар. Абы зэрыжиIэмкIэ, апхуэдэ гъэунэхуныгъэр къыщыхалъхьа 90 гъэхэм ирагъэджа сабийхэм ящыщ зым гукъанэ ещI, «а зэманым адыгэбзэкIэ ирамыгъэджатэмэ, щIэныгъэлIышхуэ къыхэкIыну» къэнауэ къилъытэу. ЕгъэджакIуэм жиIащ, сыщымыуэмэ, а щIалэм МГУ-р фIы дыдэу къызэриухар. Пэжщ, адыгэбзэр зэран зэрыхуэхъуа щIыкIэр гурыIуэгъуэкъым.
Законым зэхъуэкIыныгъэхэр хэлъхьэн хуейщ щыжытIэкIэ, апхуэдэ Iуэху къэпIэт хъунукъым, абы тэмэму ухуэмыхьэзыру жаIэ. АтIэ дапщэщ абы дыщыхуэхьэзырынур? Езыгъэджэнухэмрэ зэрырагъэджэну тхылъхэмрэ елэжьын щIэддзэн хуейщ икIи адэкIэ хуэмурэ ар зэредгъэфIэкIуэным иужь дитыпхъэщ. Дэ урысыбзэми нэгъуэщIыбзэхэми дыхуэмейуэ жытIэркъым, ауэ лъэпкъыу дыкъызэтенэжыну дыхуеймэ, ди анэдэлъхубзэр дымыщIэу хъунукъым.
Псалъэ иратащ усакIуэ Бещтокъуэ Хьэбас.
— И щIэблэр анэдэлъхубзэкIэ иригъэджэжыныр мис мыпхуэдэ щIыкIэкIэ къэзызэу лъэпкъым и къэкIуэнур шынагъуэщ, — жиIащ абы. — Дэ дыхущIэкъун хуейщ сабийхэм 4-нэ классыр къаухыху я анэдэлъхубзэкIэ ирагъаджэу Iуэхур зэтеублэжа зэрыхъуным. И анэдэлъхубзэмкIэ зэреджар щIэныгъэлIышхуэ къыхэкIынымкIэ зэран къыхуэхъуауэ къэзылъытам франджы тхакIуэ Ларошфуко Франсуа и псалъэхэмкIэ жэуап естыну сыхуейт: «Акъылыншагъэм утекIуэнукъым». Сэ иджыпсту зыкъызэрысщыхъужыр хуэм-хуэмурэ зи анэдэлъхубзэр зытрах усакIуэущ. Ди бзэр зэрытхъумэным, абы зэрызедгъэужьыным теухуа Iуэхухэм махуэ къэс иужь дитын хуейщ. Абы зэран хуэхъу цIыхухэр, жылагъуэм сыт хуэдэ увыпIэ щамыIыгъми, сэ къызэрыслъытэр епцIыжакIуэущ.
КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, усакIуэ цIэрыIуэ Гуртуев Сэлихь жиIащ утыку кърахьа Iуэхум икъукIэ мыхьэнэшхуэ зэриIэр, адыгэбзэмрэ балъкъэрыбзэмрэ хъумэным Iэмал имыIэу зэрыхущIэкъупхъэр.
— Еджагъэшхуэ хъунымкIэ анэдэлъхубзэр зэран хъууэ къэзылъытэхэм ар я щхьэм я мыгъуагъэжщ, — жиIащ Гуртуевым. — Нобэ куэдым Совет Союзым «и хадэм» мывэхэр ирадзэ, абы хущIатхъуэу псалъэу. А зэманырщ къыщежьар пэщIэдзэ классым щIэс цIыкIухэр я анэдэлъхубзэмкIэ ирагъаджэу. Абы щыгъуэщ адыгэбзэкIи балъкъэрыбзэкIи тхылъхэр куэду къыдэкI щыхъуар. Совет лъэхъэнэрщ бзэхэм ятеухуа законыр къыщащтар. Дауэ хъуми, бзэр кIуэдыжынымкIэ нобэ дызэрыт щытыкIэ шынагъуэм хуэдэ абы щыгъуэм щыIакъым. Жылагъуэ куэд щыIэу пIэрэ къуажэцIэмрэ абы и уэрамхэм я цIэхэмрэ адыгэбзэкIэ, балъкъэрыбзэкIэ тхауэ?! Налшык и уэрамхэм дривгъакIуэт: зы IуэхущIапIэ дрихьэлIэну пIэрэ абы и цIэр ди анэдэлъхубзэхэмкIэ къэгъэлъэгъуауэ?! Нэхъыбэр зэрытхар хамэ къэралыбзэщ, языныкъуэхэм деж нэгъуэщI щIыпIэ дыкъыщымыхутауэ пIэрэ жыпIэу шэч пщIыжу. Апхуэдэ щытыкIэм дызэрыхуэкIуамкIэ дэ езыхэри куэдкIэ дыкъуаншэщ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ диIэр тэмэму къытхуэгъэсэбэпыжыркъым. Псалъэм папщIэ, гугъу атIэ IуэхущIапIэм и цIэр адыгэбзэкIэ, балъкъэрыбзэкIэ, урысыб-зэкIэ къэбгъэлъэгъуэныр. Псори къыщежьэр унагъуэрщ. Абдеж къыщрагъажьэри сабийр хамэбзэкIэ япI, адыгэ, балъкъэр уна-гъуэхэм тэмэму щызекIуэжыркъым я анэдэлъхубзэр.
АдэкIэ абы и псалъэм къыхэщащ тхылъ тедзапIэхэм гукъанэ зэрахуиIэр. Абы и щхьэусыгъуэр анэдэлъхубзэкIэ тхылъхэр тэмэму къызэрыдамыгъэкIыжымрэ ахэр щащэ зы тыкуэни къалэм зэрыщумыгъуэтыжымрэщ.
— Дэ куэдкIэ дыкъуаншэщ лъэпкъыбзэхэр кIуэдыжынкIэ шынагъуэ зэрыщыIэмкIэ, — жиIащ Гуртуев Сэлихь. — Iуэхур псалъэ къудейм къыщымынэжу, дэтхэнэ зыми абы хузэфIэкIыр хилъхьэу щытмэ, анэдэлъхубзэр дэхуэхынукъым.
Къэралыбзэхэм яIэ пщIэр нэсу ягъуэту анэдэлъхубзэхэри еджапIэхэм щрагъэджын зэрыхуейр къыхигъэщащ «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм и лэжьакIуэ Табаксоев Мухътар.
Табаксоевыр тепсэлъы-хьащ КъБР-м егъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм анэдэлъхубзэхэмкIэ зы IэщIагъэлI зэрыщымылажьэм, ЕгъэджакIуэхэм я щIэныгъэм щыхагъахъуэ институтым и IуэхущIафэхэм арэзы укъызэримыщIым, КъБКъУ-м ФилологиемкIэ и институтым и адыгэбзэ, балъкъэрыбзэ къудамэхэм щеджэну гупыж зыщIхэр зэрымащIэм.
— Дэ иджыпсту дызытепсэлъыхьыр ди лъэпкъхэм я гъащIэр зэрытхъумэнырщ, — жиIащ филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор ХьэкIуащэ Андрей. — Бзэр щымыIэмэ, лъэпкъри щыIэнукъым. КъулыкъущIэ куэдым къагурыIуэркъым бзэр хъумэным иIэ мыхьэнэр зыхуэдэр. Дэ абыхэм зыри япэдубыдыркъым, атIэ делъэIуу аращ, УФ-м и законым къызэрыщыгъэлъэгъуам ипкъ иткIэ, я лъэпкъым къыщхьэщыжыну. Адыгэбзэри балъкъэрыбзэри къэралыбзэу зэрыщытым теухуа закон щхьэхуэ щыIэщ. А законыр щымылажьэкIэ, хабзэр къызэпауду аращ. Ар тэмэму лажьэтэмэ, иджыпсту дызэрыт щытыкIэм дыхуэкIуэнтэкъым. Сэ си анэдэлъхубзэр си гъащIэ псом къыздогъуэгурыкIуэ, ар симыIэу сыпсэуфынукъым, къапщтэмэ, си щIакхъуэ Iыхьэр къызолэжьыж абыкIэ. Дэ дыхущIэкъун хуейщ IуэхущIапIэхэм ар къэралыбзэу щызекIуэу зэрытщIыным. Абы папщIэ ар яIурылъын хуейщ къулыкъущIэхэм, ауэ абыхэм ар къафIэIуэхущэркъым. КъБР-м и Правительствэм и УнафэщIу щыта Ярин Андрей къыздэкIуа щIыналъэм щыпсэу лъэпкъхэм я бзэхэр ищIэн хуейуэ къилъытэри, зэман кIэщIым къриубыдэу адыгэбзэр зригъэщIат. Апхуэдэу Пасэрей Китайм хабзэу щыIащ цIыхум къулыкъу иратыным и пэ къихуэу абы и анэдэлъхубзэкIэ сочиненэ ирагъэтхыу. Нэхъыщхьэу дэ иджыпсту зи ужь дитыпхъэр пэщIэдзэ классхэм предмет псори я анэдэлъхубзэкIэ щрагъэджу зэрызэтраублэныр, класс нэхъыжьхэм лъэпкъыбзэм хухах сыхьэт бжыгъэм хэгъэхъуэжыныр пхыгъэкIынырщ.
И Iуэху еплъыкIэр къыщиIуатэу зэIущIэм къыщыпсэлъащ анэдэлъхубзэкIэ сабийхэр ирагъаджэу 90 гъэхэм ирагъэкIуэкIа гъэунэхуныгъэм хэта, Щхьэлыкъуэ къуажэм дэт курыт школым и егъэджакIуэ Соблыр Саният.
— Сэ сыщылажьэ курыт школым сабийхэр нэхъыбэу зэрыщыпсалъэр адыгэбзэщ, абы къыхэкIыуи зэрыгупсысэри а бзэращ, — жиIащ Саният. — Псалъэм папщIэ, математикэмкIэ дерсым ящIын хуейуэ къахуигъэувым япэщIыкIэ урысыбзэкIэ сакъыхуоджэри, итIанэ адыгэбзэкIэ яхузызодзэкI. ЯжесIар тэлайкIэ я щхьэм щызэрагъэзахуэри, есэпыр ящIыж. Абыхэм я анэдэлъхубзэр къаIурыпчмэ, зэрыбауэ хьэуар япэбубыдам хуэдэщ. Гъэунэхуныгъэр къыщежьа 90 гъэхэм едгъэджа сабийхэр илъэсиплIым зрагъэщIэн хуей программэм илъэсищым къриубыдэу фIы дыдэу пэлъэщащ. Псори зэлъытыжар егъэджакIуэрщ, ар а Iуэхум зэрыхуэхьэзырырщ. Урысыбзэм и мыхьэнэр зыгуэркIэ езудыхыну сыхэткъым, ауэ сабийм псом япэу ищIэн хуейр и анэдэлъхубзэращ. Анэм и бзэр абы щызэхихын хуейщ унагъуэм, ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, адэ-анэ куэдыр я бынхэм зэрепсалъэр урысыбзэщ. Дэтхэнэ зыми къыгурыIуэн хуейщ уи бзэр зыщыбгъэгъупщэ зэрымыхъунур.
Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ институтым и лэжьакIуэ, филологие щIэныгъэхэм я доктор Биттировэ Тамарэ жиIащ сабийм и анэдэлъхубзэр ищIэу къэтэджмэ, ар абы адэкIэ зэрыщымыгъупщэнур.
— ПэщIэдзэ классхэм сабийхэр я анэдэлъхубзэкIэ ирагъэджэным абыхэм я къэухьым зиужьынымкIэ зэраныгъэ лъэпкъ къишэнукъым, — жиIащ абы. — «Урысыбзэр имыщIэу къэхъунущ» жыпIэуи ущIэгузэвэн щыIэкъым. Армырами, абы къищIэ хъыбархэм я нэхъыбэм ар щыгъуазэ зэрыхъур урысыбзэмрэ инджылызыбзэмрэщ. АбыкIэ фIы дыдэу дэIэпыкъуэгъу мэхъу телевизорыр, компьютерыр.
Апхуэдэу Биттировэ Тамарэ гукъеуэшхуэ иIэу къыхигъэщащ анэдэлъхубзэхэм я Iуэху зыIутымкIэ жэуап ихьу КъБР-м егъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм цIыху щхьэхуэ зэрыщIэмысыр.
Сабийхэр я анэдэлъхубзэкIэ егъэджэн зэрыхуейм и телъхьэщ КъБР-м и Жылагъуэ палатэм хэт, физико-математикэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор ХъуэкIуэн Мурат. Ар цIыхум и зыужьыныгъэм зэран хуэхъуу языныкъуэхэм къызэралъытэм лъабжьэ зэримыIэри къыхигъэщащ абы. Мурат тепсэлъыхьащ КъБКъУ-м и япэ курсым щIэс студентхэм илъэс псокIэ я анэдэлъхубзэр зэрырагъэджым. Апхуэдэуи и гугъу ищIащ пэщIэдзэ классхэм предмет псори анэдэлъхубзэкIэ щезыгъэджэнухэр педколледжым зэрыщамыгъэхьэзырыжым икIи жиIащ а Iуэхум хэкIыпIэхэр къызэрыхуэбгъуэтыфынур.
Анэдэлъхубзэр хъумэныр, абы зегъэужьыныр «Егъэджэныгъэм и IуэхукIэ» законым и проектым бзэм теухуауэ халъхьэн хуей зэхъуэкIыныгъэхэм я лъабжьэу зэрыщытыпхъэр къыхигъэщащ «Адыгэ конгресс» щIыналъэ жылагъуэ зэщIэхъееныгъэм хэт ХьэщIэлI МуIэзин. «ЗэхъуэкIыныгъэ къэдгъэлъэгъуахэр законым тхухегъатхэмэ, ар бзэм зегъэужьынымкIэ тча лъэбакъуэшхуэщ, — жиIащ МуIэзин, — ауэ абыкIэ зэфIэкIыркъым».
Сабийр и анэдэлъхубзэкIэ еджэмэ, абы цIыхушхуэ къыхэкIынымкIэ зэран хъууэ къэзылъытэхэр икъукIэ зэрыщыуэр жиIащ хьэрычэтыщIэ Щоджэн- цIыкIу Леонид. «Еджагъэшхуэхэу Нэхущ Iэдэм, ХъуэкIуэн Хьэзрэталий, Елмэс Iэулдин сымэ сыт хуэдэбзэ зэреджар? Абыхэм я анэдэлъхубзэр зыгуэркIэ зэран къахуэхъуа щIэныгъэм и лъагапIэм дэкIынымкIэ?» — къыхигъэщащ ЩоджэнцIыкIум.
— Анэдэлъхубзэр хъумэным, абы зегъэужьыным теухуауэ зэхыхьэ куэд екIуэкIащ, абы и лъэныкъуэкIэ Iуэху еплъыкIэ зэхуэмыдэхэри утыку кърахьащ, — жиIащ республикэм и промышленникхэмрэ хьэрычэтыщIэхэмрэ я зэгухьэныгъэм и унафэщI ГуэбэщIыкI Жантемыр. — Бзэр кIуэдыжыныр къыщежьэр унагъуэрщ. Сэ куэдрэ срихьэлIащ адэшхуэхэр, анэшхуэхэр я къуэрылъху-пхъурылъхухэм урысыбзэкIэ епсалъэу. Сабий гъэсапIэми еджапIэми абыхэм нэхъыбэу щызэхахыр урысыбзэращ, абы къыхэкIыуи унагъуэм я анэдэлъхубзэр щыземыкIуэмэ, шэч хэлъкъым ар абыхэм зэрамыщIэнум. Бзэр къыдэхыжыным, абы зиужьыным дыхуэлэжьэну и чэзу хъуащ. Лъэпкъыр лъэпкъ зыщIыж бзэр зэрытхъумэным псори дыхущIэкъупхъэщ, а гупсысэм иIэ мыхьэнэр цIыхухэм зыхедгъэщIэфын хуейщ.
Бзэр щыIэныр, абы зиужьыныр, ар ефIэкIуэныр унагъуэм и деж къызэрыщежьэр къыхэщащ КъБР-м и радиом адыгэ нэтынхэмкIэ и къудамэм и редактор Аброкъуэ Бэллэ и псалъэми.
— 60 гъэхэм зэпыуауэ щытащ сабийхэр лъэпкъыбзэхэмкIэ егъэджэныр, — жиIащ Бэллэ. — Мис абы и ужь лъэхъэнэм къыдэкIуэтея щIэблэм, нобэрей адэ-анэхэм, адыгэбзэри урысыбзэри тэмэму ямыщIэу къэхъуащ. Ахэр я бынхэм зэрепсалъэр урысыбзэщ, адыгэбзэм гулъытэшхуэ хуащIыркъым. ЛъэпкъыбзэхэмкIэ пэщIэдзэ классхэм щрагъаджэу Iуэхур зэтедублэжмэ, бзэм и лъэныкъуэкIэ нобэ дызыхэт гугъуехь псори абы дэкIуэдыжынущ.
ЗэIущIэм кърихьэлIахэм зэдэарэзыуэ къащтащ «Егъэджэныгъэм и IуэхукIэ» законым и проектым анэдэлъхубзэхэм ятеухуауэ халъхьэн хуейуэ къалъытэхэр. Ахэр пыухыкIауэ зыхуэдэр къыщыгъэлъэгъуа тхылъымпIэм Iэ щIадзащ зэIущIэм хэта псоми. Ахэр щогугъ адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ бзэм ехьэлIауэ зыгъэгузавэ Iуэхухэм республикэм и депутатхэр тэмэму хэплъэну.
ЩхьэщэмыщI Изэ.
