Дэтхэнэ сабийми йолIалIэ
Урысей Федерацэм иужьрей зэманым зыужьыныгъэ щызыгъуэтахэм ящыщщ сабий гъэсапIэхэр. Ахэр зэпэщу лажьэмэ, адэ-анэр хуиту, я бынкIэ гукъеуэ ямыIэу я IэнатIэм пэрытыну Iэмал яIэщ. Ари зы хэкIыпIэщ жылагъуэм зегъэужьынымкIэ, цIыхум и псэукIэр егъэфIэкIуэнымкIэ. АтIэми, нобэрей сабийхэр гъэсапIэхэм щаIыгъ къудейуэ аракъым — абыхэм пэщIэдзэ щIэныгъэ щрагъэгъуэт, лъэпкъ хабзэм, щэнхабзэм тету щагъасэ, я гупсысэмрэ дуней еплъыкIэмрэ лъэныкъуэ куэдкIэ зыщрагъэужь. А Iуэху зехьэкIэ мардэхэр я гъуэгугъэлъагъуэу, ехъулIэныгъэфIхэр зыIэрагъэхьэу, къэкIуэнум мурадыфIхэр хуаIэу мэлажьэ Налшык дэт прогимназие №18-м и IэщIагъэлIхэр.
Зы ехъулIэныгъи текIуэныгъи езыр-езыру къакIуэркъым — дэтхэнэми и щIыбагъ къыдэлъщ цIыху щхьэхуэм е гупым я гуащIэ, лэжьыгъэ хьэлэл. Адыгэ псалъэжьми зэрыжиIауэ, «Гупыр зыгъэгупыр гуп и уасэщ». Прогимназием и лэжьакIуэхэр Iуэхум тегушхуэным, егъэджакIуэхэмрэ гъэсакIуэхэмрэ къапэщыт къалэнхэр ныкъусаныгъэншэу зэрызэфIахыным, Iуэху зехьэкIэщIэхэр, иджырей егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ методикэхэр къагъэсэбэпыным хуеунэтI IуэхущIапIэм и пашэ, Урысей Федерацэм егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Машэжь Ларисэ Музрач и пхъум. Ар и пщэрылъхэм гурэ псэкIэ бгъэдэтщ, дзыхь къыхуащIа IэнатIэмкIэ жэуаплыныгъэ лъагэ зыхищIэу.
— Лъэпкъ егъэджэныгъэм и къалэн нэхъыщхьэр къэралым и цIыху тэмэм, зэпIэзэрыт, ехъулIэныгъэ зыIэрыгъэхьэным зигури зи псэри ета, щIэныгъэфI зыбгъэдэлъ къэгъэхъунырщ. Дэри дыхуейщ ди деж къекIуалIэ сабийхэм ящыщ дэтхэнэми езым и увыпIэ гъащIэм щиубыдыфын хуэдэу дгъэсэну, пэщIэдзэ щIэныгъэ еттыну, — жеIэ Ларисэ, зи пашэ IуэхущIапIэм щекIуэкI лэжьыгъэм тепсэлъыхьу. — Дауи, щIэблэр гъэсэнымкIэ псом япэ жэуап зыхьыр унагъуэращ. Абы къыкIэлъокIуэ сабий садыр, школыр. ГъэсакIуэм, егъэджакIуэм я лэжьыгъэм жылагъуэм щаIэ мыхьэнэ иныр къагурыIуэу, абыкIэ жэуаплыныгъэри зыхащIэу я IэнатIэр ирахьэкI си нэIэм щIэт гупым. Абыхэм зэфIах Iуэхугъуэхэм ящыщ дэтхэнэри лъэпкъ гъэсэныгъэм хуагъэпс.
Къыхэгъэщыпхъэщ гъэсакIуэу, егъэджакIуэу, щIэблэм я унэтIакIуэу мы лъэхъэнэм улэжьэныр къызэрыгуэкI Iуэхуу зэрыщымытыр. Зэманым зихъуэжащ, абы хэпсэукI балигъхэми сабийхэми я дуней еплъыкIэри гупсысэкIэри нэгъуэщIщ. Аращи, садым, школым я IэщIагъэлIхэм ябгъэдэлъ щIэныгъэр сабийм бгъэдалъхьэн папщIэ, ахэр щытын хуейщ гъэсакIуэу икIи унэтIакIуэу, лэжьыгъэщIэмрэ гупсы-сэщIэмрэ сабийр хуэзыгъэуш психологыу икIи цIыкIухэми абыхэм я адэ-анэхэми бзэ щхьэхуэ къахуэзыгъуэтыфу. Апхуэдэщ Ларисэ и нэIэм щIэту лажьэ гупыр.
Сабий саду зэман кIыхькIэ къекIуэкIа IуэхущIапIэм 2013 гъэм «прогимназие» статусыр игъуэтащ. А ехъулIэныгъэр къыдэкIуащ гупым зэдэууэ зэфIах Iуэху купщIафIэхэм. Иджыпсту абы щыIэщ зи школ кIуэгъуэ мыхъуа сабийхэм щадэлажьэ гупи 10-рэ пэщIэдзэ классым щеджэхэр зэкIуалIэ гупи 4-рэ. А сабийхэм ядолажьэ зи IэщIагъэм фIыуэ хэзыщIыкI IэщIагъэлI 36-рэ. ГъэсакIуэ Iэзэхэм я гъусэу сабийхэм яхэтщ егъэджакIуэ IэкIуэлъакIуэхэри, пэщIэдзэ щIэныгъэ ныбжьыщIэхэм ирату. IэщIагъэлIхэм ящыщу 8-м я щIэныгъэрэ зэфIэкIкIэ категорие лъагэ яIэщ, 5-м я Iуэху зехьэкIэр езанэ категорием хуокIуэ, адрейхэри зыпэрыт IэнатIэм къигъэув къалэнхэм пэлъэщу къалъытэ.
УнафэщI щыпкъэм, лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэм хузэфIокI IуэхущIапIэр ефIакIуэу, и Iуэхур дэкIыу щигъэтын. Прогимназием и мылъку-техникэ лъабжьэр хуокIуэ зи школ кIуэгъуэ мыхъуахэм зэрадэлажьэ федеральнэ стандартым. Педагогикэ и лъэныкъуэкIэ уеплъмэ, абы Iэмал къыует сабийхэм унэтIыныгъэ куэдкIэ зебгъэужьыну. ЛэжьэкIэщIэ мардэхэр ехъулIэныгъэ яIэу къызэрагъэсэбэпым и фIыгъэхэм ящыщщ прогимназиер «Урысей Федерацэм егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ щызэфIах и IуэхущIапIэ нэхъыфIхэр» къэралпсо лъэпкъ реестрым илъэс зыбжанэ ипэкIэ зэрыхагъэхьар. Ар щытщ егъэджэныгъэмрэ гъэсэныгъэмрэ епха лъэпкъ проект куэдым я гъэунэхупIэ утыкуу. Прогимназием щIэх-щIэхыурэ къыщызэрагъэпэщ зэхыхьэ купщIафIэхэр, семинархэр, курс хэхахэр. Абыхэм къриубыдэу IуэхущIапIэм и IэщIагъэлIхэр адрейхэм ядогуашэ ябгъэдэлъ Iуэху зехьэкIэ пэрытхэмкIэ. 2016 гъэм ар къалъытащ инновацэ лэжьыгъэфIхэр щекIуэкI къалэ IуэхущIапIэ нэхъыфIу.
Прогимназиер дахагъэм, гуапагъэм, гъэсэныгъэмрэ егъэджэныгъэмрэ я лъап-сэ нэху зэрищIыным дапщэщи йолIалIэ Ларисэ. Абы зэрыжиIэмкIэ, къэралым, республикэм щагъэлъапIэ махуэшхуэхэр зэи гулъытэншэ щыхъуркъым IуэхущIапIэм.
— Лъэпкъ хабзэмрэ хьэл-щэнымрэ ди сабийхэр щIэтпIыкIын щхьэкIэ, гъэсакIуэхэм абыхэм ятеухуа зэхыхьэхэр гупжьейхэм къыщызэрагъэпэщ. Абы щыгъуэм деж тхьэлъэIу зэхуэмыдэхэм, адыгэ хьэгъуэлIыгъуэм щыщ хабзэ щхьэхуэхэр сабийхэм ягъэзащIэ, а махуэ лъапIэхэм ятеухуауэ усэ, уэрэд жаIэ, къофэ. Апхуэдэу цIыкIухэм зрагъащIэ къызыхэкIа лъэпкъым ижь-ижьыж лъандэрэ къыдекIуэкI хабзэхэм щыщхэр: нэхъыжьымрэ нэхъыщIэмрэ, адэ-анэмрэ бынымрэ, цIыхухъухэмрэ бзылъхугъэхэмрэ яку илъын хуей пщIэр, нэмысыр, гулъытэр, н.къ. Абыхэм йолIалIэ анэдэлъхубзэхэр ди деж щезыгъэдж IэщIагъэлIхэри, — къыхегъэщ Ларисэ. — КъинэмыщIауэ, ди гъэсэн цIыкIухэр илъэс къэс хэтщ къалэпсо, республикэпсо, къэралпсо зэпеуэ зэмылIэужьыгъуэхэм, ехъулIэныгъэфIхэри зыIэрагъэхьэ. ЛэжьакIуэ гупри адэ-анэхэри зэгъусэу дызэрыгушхуэ Iуэхугъуэщ ар. А текIуэныгъэхэр къыпокIуэ ди лэжьыгъэ хьэлэлым. Пэжу жыпIэнумэ, ди лэжьыгъэр тыншкъым, ауэ жэуаплыныгъэ ин зыпылъщ, жылагъуэм мыхьэнэшхуэ щызиIэщ. Абы къыхэкIыу сыт щыгъуи дыхущIокъу ди щIэныгъэм, зэфIэкIым зэрыхэдгъэхъуэным, лъэхъэнэщIэм дыпэджэжыфу, дыхуэхьэзыру Iуэхур зэретхьэкIыным.
Бгъэдэлъ щIэныгъэ куум иузэщIа акъыл зиIэ, щыцIыкIу дыдэм щыщIэдзауэ сабийр фIым, гуапагъым, пэжыгъэм, еджэным къыхуэгъэушыныр къызыгурыIуэ егъэджакIуэрщ, гъэсакIуэрщ нобэрей гъащIэм пашэ хуэхъунур. Апхуэдэщ Машэжь Лариси абы и нэIэм щIэту лажьэ IэщIагъэлIхэри. Ахэр зэпыу ямыIэу йолIалIэ ди хэкум щIэблэ гъэса къитэджыкIыным. А фIыгъуэр зиIэ къэралыракъэ-тIэ лъэщыр? Аращ, абы къытекIуэни щыIэкъым.
ЗэгурыIуэрэ зэдэIуэжу къэралпсо мыхьэнэ зиIэ Iуэхур зезыхьэ гъэсакIуэхэм дохъуэхъу я махуэшхуэмкIэ. Еш ямыщIэу зыпэрыт IэнатIэм адэкIи ехъулIэныгъэ щаIэну, ди щIыналъэр зэрыгушхуэн щIэблэ къащIэхъуэну ди гуапэщ.
КЪАРДЭН Маритэ.
