УрысеймкIи къаплъэрэ?
«Комсомольская правда» газетым и лэжьакIуэ Асламовэ Дарье яужь итащ дуней псом зи къуэжхэр щызыукъуэдия муслъымэн «зэгухьэныгъэ щэхум» и лъэужьхэр къигъуэтыну.
«Ар фэри къыфлъэIэсынущ»
Босфор сыщыIэщ. Европей Iуфэщ. Жэщыкущ. Истамбыл и ресторан зыкъизыххэм ящыщ зым сыщIэсщ журналист цIэрыIуэ сепсалъэу. Абы къызжеIэ:
— ХуеихукIэ цIыхухэр уэрамхэм къыдрехьэ. ДэкIыжынщ, уэрамхэм зыри къыдэнэркъым. Революцэ езыгъэкIуэкIхэракъым Iуэхур. Нэхъыщхьэр абы и Iэужьхэр къэзыгъэсэбэпынухэрщ.
— ЗэкIэ слъагъуркъым текIуар. Пэжщ, Эрдоган и къулыкъум къытенащ. АрщхьэкIэ япэрей лъэщагъыр бгъэдэлъыжкъым. Абы пэщIэтхэм къару яхурикъуркъым, цIыхухэр къахуэгъэдаIуэркъым. Сыт атIэ дяпэкIэ къэхъунур? — сыщIоупщIэ сэ.
си псэлъэгъум и щхьэр шагъырым игъэунэзащ. Си Iэхэр хуабжьу икъузурэ, езыр къызоупщI къызэхъуцацэ хуэдэу:
— Уэ зэгуэр зэхэпха Гюлен Фетхуллах теухуауэ жаIэм щыщ?
— Дауи — жэуап изотыж. — Дуней псом щыцIэрыIуэ ислъам лэжьакIуэщ, щихъыу жыпIэ хъунущ. США-м щопсэу. Властыр тридзыну хущIэкъуауэ щагъэкъуаншэм тыркур ибгынащ. КъухьэпIэми Израилми ядэлэжьэну хьэзыр муслъымэн правительствэм и телъхьэщ. Абы и щIыбагъ ЦРУ-р зэрыдэтым зыми шэч къытрихьэркъым.
— Аркъудейра? — дыджу мэдыхьэшх си псэлъэгъур. — Фэ, урысхэм, абы теухуауэ нэхъыбэ фщIэн хуеящ. Ар фэри къыфлъэIэсынущ.
Жэщым си псэлъэгъуар пщэдджыжьым къызолъэIу зэжетIар дунейм къытезмыгъэхьэну.
«Тепщэгъуэр яхузэрыгъэгуэшакъым»
Босфорым сыщыIэщ. Шэджагъуэщ. Азием и Iуфэщ. Жэнэтым хуэбгъэдэн хьэщIэщым и пщIантIэм сыщопсалъэ тырку журналистикэм и тетхэм ящыщ зы, «Сабах» газетым и редактор нэхъыщхьэ Барлас Мехмет. Ар Эрдоган муслъымэным куэд щIауэ и ныбжьэгъущ.
— Сэ фадэ софэ, премьерыр зэфэр шейщ. Ауэ ар ди зэныбжьэгъугъэм зыкIи зэран къыхуэхъуркъым, — мэдыхьэшх Барлас. — Эрдоган зэи хущIэкъуркъым езым и Iуэху еплъыкIэм нэгъуэщI хигъэзыхьу тригъэхьэну.
ИтIанэ къыщIегъу:
— Иужь илъэси 10-м Тыркум зихъуэжащ. Хэт зезыгъэхъуэжар? Эрдоганщ! Абы властыр щыIэщIыхьам цIыхум зы илъэсым хэхъуэу Iэрыхьэу щытар доллар мини 2-щ, иджы доллар мин 11-м нос. НэгъуэщI къэралхэм хьэпшыпу едгъэшар доллар мелард 35-м икIри, доллар меларди 150-м щхьэпрыкIащ. Къалэхэмрэ къуажэхэмрэ заужьащ, гъуэгухэр ефIэкIуащ.
— Оппозицэми ибзыщIыркъым Тыркум экономикэ, политикэ IуэхукIэ хуабжьу зэрызиужьар, — жызоIэ сэ. — АрщхьэкIэ цIыхухэр тогузэвыхь езыхэм я хуитыныгъэхэр зыхуэкIуэнум, къэралыр ислъамым ткIийуэ зэрытеувэм.
— Зыщумыгъэгъупщэ Тыркур муслъымэн къэралу зэрыщытыр. Эрдоган и пэкIэ мыбы унафэр щызыIэщIэлъар дзэр зи щIэгъэкъуэн диныншэ гуп цIыкIухэрт. Эрдоган тригъэкIуэтащ а «дзэ демократиер». Властыр яIэрыхьащ къалэ цIыкIухэм къикIахэм.
— Къалэшхуэхэм щыщхэм ахэр зэхэщIыкIкIэ къыкIэрыхуа къуажэдэсхэу къалъытэ.
Пэжщ. Ауэ апхуэдэу къэзылъытэр мэжджытым мыкIуэхэрщ. Ахэр нэхъ мащIэщ. дэнэ къыздикIар фи Путиныр? КГБ-рщ. Дэнэ къыздикIар Эрдоган? Ислъамым и дунейрщ. Абы и дежкIэ хьэкъщ хабзэ щыIэн зэрыхуейр икIи къелъытэ цIыхухэм нэмыс ткIий яхэлъын хуейуэ. Сэ софэ, тхьэ селъэIуркъым, ауэ итIани, Эрдоган и лъэныкъуэр сIыгъщ, къэралыр зэрефIакIуэр солъагъури. Путин хуейщ Урысейр лъэщу икIи уардэу щытыну. Эрдогани зыхущIэкъур Тыркур зэщIэгъэгъэнырщ. Абы тIури зэгуэркIэ зэщхь ещI. Эрдоган хэхыныгъэхэм хьэрэмыгъэншэу щэнейрэ щытекIуащ, дяпэкIи зэрыщытекIуэнум шэч къытесхьэркъым.
— Хэт хъуну Гюлен? Абырэ Эрдоганрэ я зэхуаку дэлъыр сыт?
Куэдрэ жэуап къызитыркъым. Мэгупсысэ. ИтIанэ къызжеIэ:
— Гюлен ефэнды къызэрыгуэкIыу къыщIидзащ. ИужькIэ дунейпсо муслъымэн зэгухьэныгъэм и Iэтащхьэ хъуащ. Ауэ ар мы зэманым дин зэгухьэныгъэ къудейкъым, атIэ корпорацэ инщ, банкхэр, школхэр, университетхэр, сату щIыпIэ инхэр хыхьу.
— Гюлен «муслъымэн Соросу» къэплъытэ хъуну?
— Пэжу зэбгъэпщащ, — погуфIыкI зиусхьэн Барлас.
— ЦIыхухэм зыкъыщаIэтам Гюлен Эрдоган техъущIыхьащ. Сыт ар зыхуейр?
— Ар хуейщ Эрдоган къигъэдаIуэу, езым и цIыхухэр къулыкъуфIхэм пэригъэувэну. Ауэ Гюлен илъагъур муслъымэныгъэм щIэт Тыркурщ. Эрдоган хущIокъу Тыркум зиужьыным, Гюлен США-м щопсэу, къигъэзэжынуи зигъэхьэзырыркъым.
— Сыт американхэм Гюлен зэращIынур?
— Ар фIы дыдэу ягуроIуэф журтхэм, Рим Папэм хуэзащ. Нэхъыщхьэращи, США-м и мурадщ Гюлен и къарур «Аль-Каидэмрэ» «Хезюолламрэ» япэщIигъэувэну.
Хэт ухъуну уэ, зиусхьэн Гюлен?
Тырку щIыналъэ пхыдзам щыщ къуажэм 1941 гъэм къыщалъхуа щIалэ цIыкIур дунейм нэхъ зэфIэкIышхуэ щызиIэ цIыхухэм къахэхутэныр къызыхэкIар сыт? Илъэс 15 ныбжьым иту КъурIэн еджэн щIэзыдзар 2008 гъэм нэхъ щIэныгъэшхуэ дыдэ зыбгъэдэлъу дунейм тет цIыхуищэм ящыщу къалъытэныр дауэ къехъулIа? Хэт ар? И ерыскъыр езым игъэхьэзырыжу Пенсильванием щыпсэу щихъ? Хьэмэрэ дуней псом зыщызыукъуэдия корпорацэ иным и унафэщI къудей?
— Сэ Гюлен соцIыху илъэс куэд лъандэрэ, къызжиIащ «Каналтюрк» телевиденэм и редактор нэхъыщхьэ Торос Тарик. — Ар пэш цIыкIум щопсэу, зэпымыууи тхьэ йолъэIу. Тыркум къэкIуэжыркъым мыбы политикэ щытыкIэр щызэIимыгъэхьэн щхьэкIэ. Дунейм зыщыхуигъазэкIэ къигъэсэбэпри Интернетырщ.
— Сыт зищIысыр гюленизмыр? Ар ислъамым КъухьэпIэр дегъэхьэхыным хуэгъэза унэтIыныгъэщ, — жеIэ урысей щIэныгъэлI Сулейманов Раис. — Гюленизмым тетхэр джихадым къыхуезыджэ жьакIэцэхэркъым, атIэ динхэр зэпэщIэмыувэным и телъхьэ цIыхухэрщ. КъухьэпIэр хуейт ислъамыр гюленизмым тетыну.
— НэгъуэщIу жыпIэмэ, ислъам жыIэдаIуэ?
— Пэжщ. Езы Гюлен къызыхэкIар сыт лъэпкъ? Денмещ. ДенмекIэ зэджэр ислъамыр къэзыщта тырку журтхэрщ.
Къызэрежьари мыпхуэдэущ. Демнер хабзэ ткIийм тет журт зэгухьэныгъэу 1683 гъэм Салоникхэмрэ Уэсмэн империемрэ къыщыунэхуащ. Къызэзыгъэпэща Цви Шабтай яубыдри, сулътIаным и суд пащхьэм ирагъэуващ икIи хагъэдащ — е удукIынущ е муслъымэн диным къихьэ. И фызыр и гъусэу ислъамыр къищтащ. Цви Шабтай и щIэблэ денмер Тыркум куэд щыхъуркъым, ауэ зэфIэкIышхуэ щызиIэщ.
— Гюлен и зэгухьэныгъэр къэрали 180-м щолажьэ, — жеIэ «Радикал» газетым и журналист Таштекин Фехим. — Тыркум и закъуэ абы хэтхэм я бжыгъэр мелуанипщI нэхърэ мынэхъ мащIэу ягъэIу. Дэнэ абы ахъшэ къыздрихыр? Спонсор и куэдщ. Сыт хуэдэ щIыкIэкIэ цIыхухэр зэрызэхашэр? Бзэхэм хэзыгъэгъуазэ курсхэр, инджызылыбзэр, математикэр, физикэр куууэ икIи пщIэншэу щрагъэдж школхэмрэ университетхэмрэ СССР-м хэта къэралхэми щыIэщ. Урысейми (Къэрэшей-Шэрджэс, Шэшэн, Тэтэрстэн), иджыблагъэ Абхъазми къыщызэIуахащ апхуэдэ школ. ЕгъэджакIуэхэр муслъымэнщ, арщхьэкIэ ислъамым зыри ирахулIэркъым. IэлъэщI птелъыни хуейкъым, уеблэмэ, балетым зыдебгъэхьэх хъунущ. АрщхьэкIэ щIэныгъэшхуэ зыгъуэта цIыхухэм зэи ящыгъупщэнукъым Гюлен яхуищIар. Псом хуэмыдэу властыр яIэщIыхьа нэужь.
Ахэр лIэхукIэ Гюлен и зэгухьэныгъэм къыхэкIыжынукъым.
Зэгухьэныгъэ щэхум и ухуэкIэр
— Сэ политикэм шыд лIам сыщыхуэдэщ, удыным сыщышынэжыркъым, — къызжеIэ си нэIуасэ политолог икIи журналист Уналтай Алтай. — Сэ тегъэщIапIэ сыщI, ауэ си ныбжьэгъухэм я цIэхэр къыумыIуэ.
Шей ефапIэм дыщIэсщ. Алтай и ныбжьэгъу Д. (апхуэдэу жытIэнщ) къызгурегъаIуэ:
— Дин зэщIэхъееныгъэр зэрызэтеухуар сыт хуэдэу. Къэтщтэнщ, псалъэм и хьэтыркIэ, «Муслъымэн зэкъуэшхэр». Абы и купщIэр диныр нэхъуеиншэу зыIыгъ цIыхухэрщ. Къакъуэтщ властыр зыIэщIэлъ икIи и ужькIэ ядэIэпыкъуну цIыхухэр къулыкъукIэ дэзыгъэкIуейхэр. Ещанэ гупыр щIэпхъаджащIэхэрщ — цIыху зыукIахэрщ, зыхъунщIа-хэрщ. Абыхэм я гуэныхьыр япшыныж. Гюлен езым и ухуэкIэ къызэригъэпэщащ. Абы трегъащIэ цIыху хуэмыщIахэм, ауэ нэмысыфIэхэм, диным итхьэкъуа егъэджакIуэхэм, ислъамым папщIэ сытри зыщIэфынухэм. Школхэм щрагъаджэхэм къыхах властымрэ ахъшэмрэ псом япэ изыгъэщ цIыхухэр. Нэхъ губзыгъэ дыдэхэр ищхьэкIэ докIуей — генерал, банкир, политик мэхъу. А псори Гюлен и лъэгум къыщIонэж. Мэлыхъуэм хуэдэщ: хъушэр еунэтI.
— Сыт атIэ Гюлен Эрдоган щIемызэгъыр? — сыщIоупщIэ сэ.
— Гюлен къелъытэ Эрдоган зыкъыфIэщIыжауэ.
«СулътIану сыщытамэ»
Иджыри къэс премьер Эрдоган щытащ Сирием и бийуэ Iуэху ткIийхэр лэжьыным и телъхьэу. Абыхэм япкъ иткIэ, фIэкIыпIэ имыIэу традзын хуейт и «къуэшу» щыта Асад. Истамбыл Iэпхъуащ Сирием щыщ политик-оппозиционерхэр, Тыркум и гъунапкъэр хэщIапIэ ищIащ «Сирием и дзэ щхьэхуитым». Тыркухэм я мызакъуэу, Сауд Хьэрыпымрэ Катарымрэ ахъшэкIи IэщэкIи ядоIэпыкъу зыкъэзыIэтахэм.
— Мазэм щIигъу и пэкIэ Эрдоганрэ Обамэрэ зэIущIэу США-м къикIыжа иужь, Эрдоган хэпщIыкIыу нэхъ щэху хъуащ, Сирием техъущIыхьу и макъым зригъэIэтыжакъым. Сыт къэхъуар?
Тырку правительствэм пцIы иупсырт. Абы Обамэ къигъэгугъат къаугъэр зы мазэ-мазитIкIэ зэфIихы- ну, — къызгурегъаIуэ Таштекин Фахим. — Абы щыгъуэм Обамэ Эрдоган къыжриIащ: «Хъарзынэщ. Уэ ухуейщ Тыркур КъуэкIыпIэ Гъунэгъум и къэрал нэхъыщхьэу щытыну икIи дыкъыбогъэгугъэ Сирием псори зэтес щыпщIыжы- ну. Афэрым! ДыбдэIэпыкъунщ, ауэ зауэм дыхыхьэнукъым. ЗыкъэзыIэтахэм Iэщэ псори Iэрагъэхьащ, ТыркумкIэ. Салафит (ваххабит) гупхэм Сирием и алавит къалэхэр зэхакъутащ. Абы къыщыщIар зи ягъэр тырку политикэрщ. Иджы Обамэ Эрдоган зыкъыхуигъэзащ мыпхуэдэ упщIэкIэ: «Уэ сыкъэбгъэгугъат Асаад мазитIкIэ кIэ ептыну. Сыт къикIар уи псалъэм?»
— Сыт Эрдоган къыщIигъэувар Iэмал имыIэу Асаад традзын хуейуэ? Абы щыгъуэми, тыркухэм я процент 68-м ядэркъым къэралыр Сирием къыщыхъуа къаугъэм хыхьэу,- согъэщIагъуэ сэ.
— Япэрауэ, Тыркурт Сириер зэфIэгъэувэжыным егъэщIылIа лэжьыгъэ нэхъыщхьэхэр зи пщэ къыдэхуэнур. Иракым къыщыхъуам ещхьу: американ- хэм Багдад бомбэхэр щрадзыхырт, абы емылъытауэ, ухуакIуэ фирмэхэм лэжьыгъэхэр зэхуагуэшырт. ЕтIуанэрауэ, Дамаск политикэ и лъэныкъуэкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ къалэщ. Аращ КъуэкIыпIэ Гъунэгъум и IункIыбзэIухыр. Дамаск ущыIэмэ, палестинэ Iуэхуми, апхуэдэу щыщыткIэ, Израилми уалъэIэсыфынущ, «Хезболлар» уи унафэ щIэбгъэувэфынущ, Иранри Иракри къыпфIэлIыкIынущ. Аращ Эрдо- ган хуабжьу зыщIэхъуэп- сыр!
— Эрдоган лъэпкъым и адэ Ататюрк ещхь зищIыну хущIокъу, — къыхохьэ псалъэмакъым теленэтынхэр езыгъэкIуэкI Мухътар Реза. — АрщхьэкIэ къехъулIэнукъым. Абы и политикэр зымыдэхэм жаIэ: Тыркур КъуэкIыпIэ Гъунэгъум и Iуэхухэм аргуэру хэIэбэмэ, ар хэкIуэдэжынущ Уэсмэн империер зэрылъэлъэжам хуэдэу. Дэ тщIэркъым империе дыхъунуми, ди щIыналъэр цIыкIу-цIыкIуу зэкIэщIатхъынуми. Аращи, Таксим утым ихьахэм быдэу я фIэщ мэхъу: Тыркум и дежкIэ нэхъыфIщ Сириеми Иракми егъэщIылIауэ зы Iуэхуи хэмыIэбэмэ.
Зауэм есэжахэр
Суннитхэмрэ шиитхэмрэ дин я лъэныкъуэкIэ яку дэлъ зауэр КъуэкIыпIэ Гъунэгъум и «щхьэ Iуэхуу» зэрыщымытыжрэ куэд щIащ. Суннитхэр щыпсэу Сауд Хьэрыпыр, Катарыр, Мысырыр, Тунисыр, Ливиер нэхъыщхьэу зыгъэгушхуэр США-рщ. Шиитхэм я лъапсэр Иранырщ, Ливанырщ, Иракырщ (къэралым щыпсэухэм я нэхъыбэр ахэращ), Сириерщ. Я дэIэпыкъуэгъу нэхъыщхьэр Урысейрщ. Апхуэдэу щIыщытым и щхьэусыгъуэхэм ящыщ зыщ Сауд Хьэрыпымрэ Катарымрэ сыт щыгъуи лъакъуэ пэщIэдз къызэрытхуащIыр. Ахэращ Кавказыр терроризмэм и лъагъуэм тезыгъэхьар.
— Сыт США-м шиитхэр щIимыдэр? Ахэр Штат Зэгуэтхэм я бийщи аращ, — пещэ Таштекин Фехим. — США-м Тыркумрэ Гюлен и империемрэ къегъэсэбэп Ираным и зэфIэкIыр ириудыхын мурадкIэ. ПIалъэкIэ зэкъуэувауэ, Сауд Хьэрыпымрэ Катарымрэ Тыркум и экономикэм мылъкушхуэ къыхалъхьэ. Эрдоган хуабжьу ахъшэ хуейщ нэхъ зыдэлажьэу щыта ЕС-м и Iуэхухэр зэрызэкIэлъымыкIуэм къыхэкIыу. Суннитхэм яфIэкIуэдащ шиитхэм тепщэгъуэр щаIэщIыхьа Иракыр. Иджы хущIокъухэр а хэщIыныгъэр Сирием и хьэкъкIэ зэрагъэпэщыжыну. Ауэ сыт Сирием и Iуэхухэм хэIэбакIэ Тыркум фейдэуэ иIэр? Ди гъунэгъухэр къытщигъэIея къудейщ. Иракым гугъусыгъуу дыхущытщ, Ираным дыкъидэжыркъым. Сирием и гугъу тщIыххэнкъым. Ауэ нэхъыщхьэращи, Урысейри къытхуэфIыжкъым…
— США-м игъэгушхуащ Таксим утым ихьахэр, икIи а Iуэхум хишащ «муслъымэн Соросу» щыт Гюлен. Ар — дыдэмкIэ Эрдоган тезыр къытрелъхьэ Сирием зыри зэрыщыхузэфIэмыкIамкIэ икIи сулътIан хъуну мурад зэрищIам къыхэкIыу, — жеIэ Сулейманов Раис.- Ауэ СулътIан ухъун щхьэкIэ, сулътIаным хуэфащэу ущытын хуейщ. Американхэм Эрдоган Iуахыну загъэхьэзырыртэкъым. Ар ипIэ игъэувэжын хуей къудейуэ арат. Абы папщIэ жыжьэ мыкIуэу къагъэсэбэпащ гъунэгъу дыдэу щыIэ Гюлен.
— Гюлен щабагъэм тет ислъамым и телъхьэщ. Сыт абы Iейуэ хэлъыр?
— ЩхьэгъэпцIэжщ. Абы Урысейм къыщызэIуиха школхэр зыхуэгъэзар ди муслъымэн унафэщIхэр Тыркумрэ США-мрэ я дежкIэ иригъэплъэкIынырщ. Урысейм куэд щIауэ къащыгурыIуащ ар. Псалъэм и хьэтыркIэ, Гюлен Азербайджаным «щипIащ» къэрал унафэр мащIэ-мащIэурэ зыIэрыхьэ щIэблэрэ. Абыхэм я гупэр АмерикэмкIэ гъэзащ. Дэ ди муслъымэнхэр нэгъуэщI къэралхэм я жыIэм щIыщIэувэн щыIэкъым. ЗытедгъэщIэн хуейр лъэпкъым къыдекIуэкI ислъамырщ.
