Жьыбгъэр зэрыфийр, псы уэрым и даущыр, щIыр зэрыбауэр, гур къызэреуэр, бзур зэрыбзэрабзэр зыхыуегъащIэ
КIыщокъуэ Алим
Гъуэгу къежьапIэ
«Адыгэбзэр сыт щIэдджынур,
Зыдынэсыр КъалэкIыхьырщ», —
Ар ауану Iэджэм жаIэр,
Мышыу псалъэм тIэкIу хэчыхьу.
ЩызэхэсхкIэ сэ а псалъэр
А гушыIэр сигу темыхуэ.
Станцым нэскIэ унигъэсмэ,
Ар бзэм дежкIэ уфIэмащIэ?
Бзэр шу лъагъуэм хузогъадэ,
Бгъузэу щытми, станцым нос.
Унэсакъэ – гъущI гъуэгушхуэм
Къыщыппэплъэу тетыр поездщ.
Уи гъуэгуанэр жыжьэу щытрэ,
УкIуэфынум къыумыгъазэу —
Шым епсыхи, кIуэ мафIэгукIэ,
Тетщ а гъуэгум вагъуи мази.
Сэ шу лъагъуэр зэпызмычу,
ГъущI гъуэгушхуэм
сытехьакъым,
Адыгэбзэр зэзмыгъащIэу,
Урысыбзэр сщIэн слъэкIакъым.
Iуащхьэмахуэ телъ уэс къабзэу,
Сянэм и бзэр сэри сфIэфIт!
Си букварыр зэIусхауэ
Сыкъеджамэ, махуэр уэфIт.
Ноби школым кIуэм а тхылъыр
Я блэгущIэм цIыкIухэм щIэлъщ,
Урысыбзэм и гъуэгушхуэм
Нытехьэну я гум хэлъщ.
Адыгэбзэр, хэт фIэгугъуми,
Ещхьщ си дежкIэ псыIэрышэм.
Ар уэрэду зэхызохыр,
Къурши губгъуи къыдэушу.
Хэт ухуейми сыкъыдожэ,
Iэджэм япэ сэ сищащ.
Адыгэбзэу си шы Iэсэм
Шы тесыкIэ сигъэщIащ.
Ар си гъуэгум и къежьапIэщ,
Ар си дамэщ, ар си напщIэщ,
Ар сымыщIэу щытыгъатэм,
КIэщI дыдэнут сэ си гъащIэр.
Сянэм и бзэу си нэм хуэсхь,
Уэ къыптехуэр схуохъу удын.
Гъуэгу тетыныр сэ щызухкIэ,
Уи Iэр сIыгъыу сыухынщ.
Бемырзэ Мухьэдин
Адыгэбзэ
Си гъатхэ дыгъэ къуэмыхьэж,
Си гукъыдэж, си гурыфIыгъуэ,
Дунейр уэрыншэм ныбгъуэхьэшт,
УзиIэу зыми семыфыгъуэ.
УзиIэу зыми семыиж —
АбыкIи, си бзэ, уэрщ си щапхъэр:
Сэ уи беягъкIи сыбеижщ.
Адрейхэр сщIэнуи сыхуопабгъэр.
Уэрыншэм гъащIэр шхын мышут,
И IэфIи фIэIуи зыхэзмыщIэу,
Мо дыгъэ къепсыр щхьэкIуэ шут,
Абдж къызэрыкIуэт вагъуэ мыщIэр.
ЖызыIэ щыIэщ псалъэгъэху,
Уэ къэбгъэщIэнур къэбгъэщIауэ,
И псалъэ кIапсэр зэрихъэху
УфIэмыIуэхуу, къопэбжьауэу.
Сэ зы дакъикъи семыдэIу
Абы я псалъэ мыжьэ-мывэм —
Къуршыпс ежэхыр хуэщIкъым дэгу
Абы зыгуэрым хидза мывэм.
Псыр тожри, мывэхэр къонэж,
Гъуэгу зэрытехьэрэ и псыпэр
ЗэринэкIар абы гъунэжщ
Мывэ пкIэлъейрэ щхьэдэхыпIэу.
Си адыгэбзэ, уэ улъэщщ,
Зи зэманыгъуэу угурыхуэщ,
ЦIыхугу дэтхэнэри къотIэщI,
Уэ ущагъабзэкIэ Iэрыхуэу.
Зэм, си бзэ, уохъури уэ жьгъыру,
Адыгэ пшынэу уобзэрабзэ,
Зэм къызэкъуохри уи къарур,
ХеящIэ джатэу ар уогъабзэ.
Анэ быдзышэу уэ уIэфIщ,
УщыщхьэщыскIэ сабий гущэм,
Гухэлъ уэрэди жыбоIэф,
ЗэригъэдзэкIыу пщащэ гущIэр.
Уэ, уафIэжьгъейми, къэбгъэщIащ
Зэрыдунейуэ зэджэ «Нартхэр»,
Гъэ минхэр, си бзэ, уэ бгъэщIащ
Иджыри мащIэкъым уи натIэр…
Си лъэпкъым щIэблэ къыщIэхъуам
Насып вагъуэбэу ужьэхэпсэу,
Я нэхъ тхьэмыщкIэ ар щыхъуам
УреIэ уэ, си адыгэбзэ!
КъШР, Хьэгъундыкъуей къуажэ
Бещтокъуэ Хьэбас
* * *
Бзэр тIэщIэкIмэ,
дылъэпкъкъым.
Акъыл ин ухуэмей,
КъыбгурыIуэу а тIэкIур
Утетыну дунейм.
Бзэм и макъхэм ди тхыдэр,
Ди лъыр, ди псэр хэпщащ.
Бзэр тхъумэну зымыдэр
Ди биям къагъэщIащ.
Бзэр тIэщIэкIмэ, досыкIыр,
ТIэщIэкIами дрикъунт.
КIуа лIэщIыгъуэм
лъыкIпсыкIым
Хипщэжар сыт хъужын?
Бзэр тIэщIэкIмэ, докIуэдыр.
Лъы зыщIэтыр фысакъ.
Псы зыщIэтыр текIуэту,
ВгъэIу бзэ хуабэм и макъ.
Пхъэшх МуIэед
* * *
Адыгэбзэр жаIэ кIуэдыжыну.
Ар уи фIэщ уэ хъурэ, си ныбжьэгъу?
Зэхэпхар уигу къеуэу умышынэ,
Ди бзэр хуэныкъуэххэкъым гущIэгъу.
Черкесск къалэ, 1996 гъэ
Дыгъужь Къурмэн
Къуажэм сыдешэж
Черкесск уфIэкIамэ, адыгэбзэм
Ухуеижкъым жызыIи къахокI.
Пэжу, урысыбзэр, англыбзэр
Къэрал куэдым гъуэгушхуэу
щыпхокI.
А бзэхэм яIыгъыурэ си Iэпэр,
Хыми щIыми сызэпрашащ.
Ахэр бейхэщ, хуабжьу гуапэщ,
ЦIыхуфI куэди ныбжьэгъу
къысхуащIащ.
Ауэ адыгэбзэм сэ схуилэжьыр
ХулъэкIыну теткъым зы бзэ
щIым —
Сыщалъхуа къуажэжь
сыдэзышэжыр
Адыгэбзэрщ — ар сытым
пэсщIын!
КъШР, Абыкъу къуажэ
Ацкъан Руслан
Адыгэбзэм и бзухэр мэушэ
Адыгэбзэм и бзухэр мэушэ
Зэрызехьэ сабийхэм я макъкIэ.
ХэтIэсами, си узыр мэхъужыр,
Нэгум щIэкIыр хущхъуэгъуэ
хуэхъуакIэу.
Сабий дыгъэхэр ныджэм
доджэгур,
КъагъэдаIуэ дунейр
къысфIагъэщIу.
Сэ абыхэм я деж сыщеджэнут,
Зызгъэсэнут сыпсэууэ нэгъуэщIу.
И IэфIыпIэт си гъащIэм
мы махуэр,
ЗыщIэр хэт ар пщэдей зэрыхъунур.
Адыгэбзэм щыушэ бзу нэхухэм
Яхузопхъ си гухэлъыр щыкъуну.
Адыгэбзэм и бзухэр мэушэ,
И кIэухыр уэрэдым ябзыщIу.
КъепсэлъэкIыу ежэх псыIэрышэм
КъызжиIэну зыхэтри сымыщIэ.
Толъэтыжыр сабийхэр
ди ныджэм,
Бгым дожыжхэр, си бгъэгум
щыбауэу.
Теухуауэ дунейм щытелъыджэм
Мывэм дэрэ иджы дызодауэ…
Лыкъуэжь Нелли
Зеиншэу зумылъытэж
Умыгъ, си тIасэ, умыгъ, си щIасэ,
Уи анэр лIакъым,
къигъэзэжынщ.
Дауэ уишэнт-тIэ сондэджэракIуэ,
Хамэм уахуишэм уфIэкIуэдынт.
Узэщымыджэ, си бзэ дахащэ,
Зеиншэу, кхъыIэ, зумылъытэж.
АнэнэпIэсым и гупкIэ дзакIэм
Удадзэжами, зысхуэхъумэж…
Умыгъ, си тIасэ, усIыгъщ,
си щIасэ,
Ди анэ-лъэпкъым
къигъэзэжынщ.
Хъуэж-щIэж сымыщIэу, дзыхь
къысхуэщI закъуи,
Си налъэ къэскIэ ущыпсэунщ.
* * *
Уи бзэр бзууэ пIэщIэкIамэ,
КIэлъылъати къэпхъуэтэж.
Ар уи щIэблэм Iурыпчамэ,
КъэтIи мащэ, итIысхьэж.
КIэмыщ Жаннэ
Сиадыгэбз
Сыкъызэрэхъоу сиадыгабзэ
Сигъатхъэу Тхьэм
къысIуилъхьагъ.
Быдзщыщэу синыдэлъфыбзэ
Слъынтфэмэ къарылъэдагъ.
Сэ сыбзэу сиадыгабзэ
ШIу слъэгъоу сэгъэбзэрабзэ.
СикIасэу адыгэ жабзэм
КъырысэIуатэ тихабзэ.
ПсынэкIэчъ къаргъом ижабзэу,
Ташъхьагърэ огу шхъонтIабзэу
Къысщэхъу синыдэлъфыбзэ,
Дэхащэу сиадыгабзэ.
Уфэсэгъадэ гукIэгъум,
Уфэсэгъадэ шIулъэгъум,
Уфэсэгъадэ ныбджэгъум,
Гъунджэм фэдэу гъунэгъум.
ГъэшIэрэ жабзэу сыбзэ,
Орырэ сэрырэ тызэу
ТырэкIо хъишъэ чIыналъэм,
Тятэжъмэ аIогъэ псалъэм.
* * *
Сыадыг сэ.
Адыгабзэр — сыбзэ.
Сянэ къысIуилъхьагъэу.
„Адыгабзэр
Лъэпкъым ыпсэ“, —
ЗэхэсшIагъ бэшIагъэу.
Адыгабзэр
Фэд псы къаргъом,
Тыгъэ фабэм,
Огу шхъуантIэм.
ИгущыIэ шIу сэ слъэгъоу
Сэгъэлъагэ,
Сырэпагэ.
Нарт лIыхъужъыхэм яжабзэ —
Чатэм фэдэу
КъыпеупкIы.
Зэ бзыу цIыкIоу щэбзэрабзэ
Гъэтхэ мафэм.
Адыгей, Блашэпсынэ.
Адрейхэм къащхьэщокI
Адыгэбзэр адрейхэм куэдкIэ къащхьэщокI. Абы иропсалъэ Къэбэрдеишхуэмрэ Джылахъстэнеймрэ щыпсэухэмрэ Лабэ Iуфэ Iус беслъэней лIакъуэмрэ.
Псыжь адрыщIкIэ щегъэжьауэ хы Iуфэм нэс щыпсэу адрей адыгэ лIакъуэхэм я псэлъэкIэр абы мащIэу къыщхьэщокI. А бзэмрэ абы и диалект зыбжанэмрэ хэтщ макъ пIытIахэр, жьгъыжьгъхэр, бзэгупэмрэ бзэгу лъэдакъэмрэ къыщыхъу макъхэр. Абыхэм бзэр нэхъ къулей, дахэ ящI, ауэ хамэ лъэпкъ щыщхэм я дежкIэ къэпсэлъыгъуейщ. Сэ къэхутэныгъэ пыухыкIа гуэри схуэщIакъым а бзэ телъыджэм ехьэлIауэ, ауэ сощIэ абыхэм къызэрыгуэкI, псоми зэдащIэ псэлъэкIэм нэмыщIи «щакIуэбзэ» (щIагъыбзэ) зэраIэр.
КЛАПРОТ Генрих,
урыс академик.1807 гъэ
Щыхьэт зытехъуэр зыщ
А бзэм (адыгэбзэм) и макъхэр апхуэдизкIэ телъыджэщ, зэмыфэгъущи, жьыбгъэр зэрыфийр, пщIащэр зэрыщхъыщхъыр, псы уэрым и даущыр, щIыр зэрыбауэр, псым хэлъ мывэджейхэр зэрызэнтIэIур, гур къызэреуэр, бзур зэрыбзэрабзэр зыхыбощIэ, абы ирипсалъэу щызэхэпхкIэ. Ар щыхьэт зытехъуэр зыщ: адыгэбзэр хуэщIащ дунейм и къэхъугъэ псори кърипIуэтэным.
ТРУБЕЦКОЙ Николай,
урыс щIэныгъэлI. 1827 гъэ
Гъуэзэджэрэ шэрыуэу
Абхъаз-адыгэбзэхэм я гуащIэр, я дахагъэр хыболъагъуэ а бзэм хэлъ зы гъэщIэгъуэнагъым: гупсысэр кърипIуэтэну гъуэзэджэу, урипсэлъэну шэрыуэу, уригушыIэну гухэхъуэу, хъуэхъу ирипIэтыну хуэдэ зэрыщымыIэмкIэ.
ШИНКУБЭ Бэгърэт,
Абхъазым и цIыхубэ усакIуэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ. 1983 гъэ
Щэхухэм я IункIыбзэIух
Адыгэхэм я бзэр дуней псом щынэхъ пасэрей дыдэхэм, гъэщIэгъуэныщэхэм, купщIафIэхэм ящыщ зыщ. Шэч хэмылъу, а зырауэ щытынкIэ мэхъу Азие Ипщэм щыIауэ кIуэдыжа бзэхэм я щэхухэр къэхутэнымкIэ «IункIыбзэIух» хъуфынури. Зэгуэр лъэщ дыдэу щыта бзэ зэлъэпкъэгъухэм я зы пыудахуэ абхъаз-адыгэхэм я бзэм къыпкърыкI къарум къуегъащIэ ахэр зыхэпсэукI дунейр зэхэзыщIыкIыфынур акъылкIэ даIуэ цIыхурауэ зэрыщытыр.
МЕССАРОШ Лайош,
мэжэр щIэныгъэлI. 1839 гъэ
Псалъэм и къарур
Кавказым, Къэбэрдейм джэгуакIуэ екIуэлIапIэншэхэм уащрихьэлIэу зэрыщытрэ куэд щIакъым. Мис абыхэм ящыщ зым и псалъэм и къарур здынэсыр къызэригъэлъэгъуар: «Сэ зы псалъэкIэ къэрабгъэр хахуэ, хэкум и хъумакIуэ сощIыж, дыгъум и хьэлыр зыхызогъанэ; си пащхьэ къиувэфынкъым цIыху бзаджэр, сэ цIыхугъэншагъэм, икIагъэм срабийщ».
ГОРЬКИЙ Максим.
1933 гъэ
Зыми къыхуэпсэлъынукъым
Пасэрей кавказ лъэпкъыжь дыдэхэм ящыщщ адыгэхэр. Абыхэм я бзэр адрей кавказыбзэхэм псалъэкIи ухуэкIэкIи къащхьэщокI, я макъхэр апхуэдизкIэ къэпсэлъыгъуейщи, сэ сызыщыгъуазэ алфавитхэм псори къыпхуигъэтIэсэнукъым. Дэтхэнэ макъми къэпсэлъыкIэ зыбжанэ иIэщ, зы европеи бгъуэтынукъым ахэр къыхуэпсэлъыну.
БЛАРАМБЕРГ Иоганн,
нэмыцэ генерал. 1834 гъэ
