Си еджапIэ — си къежьапIэ
Япэ уэзджынэм и махуэшхуэ
Ди къэралым и дэнэ щIыпIи хуэдэу, республикэм и школхэм, гъэсапIэхэм щагъэлъапIэ ЩIэныгъэхэм я махуэр. Нобэ, фокIадэм и 1-м, гуфIэгъуэ зэхыхьэхэр щокIуэкI ди щIыналъэм и курыт, пэщIэдзэ еджапIэ псоми.
Зи гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуэ зэманыр иуха сабийхэмрэ ныбжьыщIэхэмрэ йокIуэлIэж зыхуей хуэза, зэпэщ хъужа я еджапIэхэм, сабий садхэм. 2018 — 2019 гъэ еджэгъуэщIэм зэрыщIидзэм и нэщэнэ япэ уэзджынэр къыщоуэ ди щIыналъэм и егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэхэм. НыбжьыщIэхэм, абыхэм я ущиякIуэхэм — гъэсакIуэхэм, егъэджакIуэхэм — я махуэшхуэм хэтщ республикэ, район, къэ-рал IуэхущIапIэхэм я лIыкIуэхэр, къалэ, къуажэ администрацэхэм я Iэтащхьэхэр, жылэхэм я нэхъыжьыфIхэр, адэ-анэхэр.
Иужьрей илъэсхэм къэралым гулъытэ ин хуещI егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм зегъэужьыным. Зы гъи къанэркъым абы хухах ахъшэр нэхъыбэ мыхъуу. Апхуэдэу ахъшэ мымащIэ хухах «Егъэджэныгъэ» лъэпкъ проектым къыщыгъэлъэгъуа унэтIыныгъэм ипкъ иткIэ екIуэкI лэжьыгъэхэр къызэгъэпэщыным. А мылъкур хуаутIыпщ школыщIэхэр ухуэным, лажьэхэр зэгъэпэщыжыным, егъэджакIуэхэм я улахуэм хэгъэхъуэным, егъэджэныгъэм технологие, методикэ пэрытхэр хэгъэхьэным, зэрырагъаджэ программэщIэхэр, тхылъыщIэхэр къэщтэным, лэжьыгъэм къыхэжаныкIхэр гъэпэжэным, бынунагъуэшхуэхэм къахэкI сабийхэм, зи узыншагъэм сэкъат иIэхэм гулъытэ хэха яхуэщIыным, нэгъуэщIхэми. КъищынэмыщIауэ, школ щIэтIысхьэжыгъуэм ирихьэлIэу щIыпIэ куэдым щекIуэкIащ щэбэт щIыхьэхухэр. Абыхэм къыщалэжьа мылъкур бынунагъуэшхуэхэм щапI сабийхэм, щытыкIэ гугъум ихуа унагъуэхэм исхэм хуаутIыпщащ.
ЩIэныгъэ зэгъэгъуэтыным епха япэ лъэбакъуэхэр ныбжьыщIэм щичыр сабий садырщ. Апхуэдэ IуэхущIапIэхэм щофIакIуэ гъэсэныгъэм, егъэджэныгъэм ехьэлIа лэжьыгъэхэр. Абыхэм пэщIэдзэ щIэныгъэ щызыгъуэта цIыкIухэм еджэ-ным щыпащэ курыт школхэм, лицейхэм, гимназие зэхуэмыдэхэм. Абыхэм яхэтщ предмет хэхахэр нэхъ куууэ щаджхэри, IэщIагъэ зэмылIэужьыгъуэхэм хэзыгъэгъуазэ курс щхьэхуэхэр къыщызэгъэпэщахэри, унэтIыныгъэ хэха зиIэхэри. Курыт щIэныгъэфI зыгъуэта ныбжьыщIэхэм IэщIагъэ щызрагъэгъуэт колледжхэм, техникумхэм, институтхэм, университетхэм, нэгъуэщI еджапIэхэми.
ЖыпIэнурамэ, егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ къэрал IэнатIэхэм я унафэщIхэм зыхуагъэувыж къалэн нэхъыщхьэ- хэм ящыщщ ныбжьыщIэхэм щIэныгъэ куу зрагъэгъуэтыну Iэмал етыныр, ахэр щыпсэу щIыпIэмрэ къызыхэкIа социаль-нэ гупымрэ емылъытауэ. Аращ зыхуэунэтIар а Iуэхугъуэхэм епха лэжьыгъэ псори. Абыхэм шэщIауэ, и щхьэ течауэ щытепсэлъыхьащ УФ-м ЕгъэджэныгъэмкIэ и министерствэм и лIыкIуэхэр къызрихьэлIа республикэпсо шыщхьэуIу зэIущIэшхуэм. Зэхуэсым къыщагъэнэIуащ гъэ еджэгъуэ блэкIам зыхунэмыса Iуэхугъуэхэри, 2018 — 2019 гъэ лъэхъэнэщIэм къапэщылъ къалэнхэри щаубзыхуащ.
Еджэным, щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ зэгъэгъуэтыным и дэкIуеипIэ зэхуэмыдэ- хэм тет сабий минхэм, ныбжьыщIэхэм, абыхэм я гъэсакIуэхэмрэ егъэджакIуэхэмрэ къахуеуэ япэ уэзджынэр угъурлы яхуэхъуну дохъуэхъу. Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм пыщIа дэтхэнэми дохъуэхъу гъэ еджэгъуэщIэр узыншэу ирахьэкIыну, я мурадхэр къехъулIэу, лъагапIэщIэхэм нэсу илъэсыр купщIафIэу кърахьэлIэну.
ЖЫЛАСЭ Маритэ,
«Адыгэ псалъэ» газетым
егъэджэныгъэмрэ
щIэныгъэмкIэ и къудамэм и унафэщI.
Iуэху зехьэкIэ пэрыт
Лъабжьэр быдэмэ, щхьэкIэр лъэщщ
Курыт школым щыкIуа япэ илъэсхэм къыщыщIэдзауэ сабийхэм яукъуэ-дий щIэныгъэм адэкIэ зэрыхуэкIуэну гъуэгур, ягъэтIылъ еджэныгъэм, гъащIэм, дунейм я зэхэлъыкIэм ятеухуа я гупсысэхэм я лъабжьэр. А псори ныбжьыщIэхэм къазэрехъулIэм елъытащ балигъ гъащIэм абыхэм щаIэну ехъулIэныгъэхэм, здынэсыфыну лъагапIэхэм ящыщ куэд. Аращ адыгэ псалъэжьми щIыжиIэр: «Лъабжьэр быдэмэ, щхьэкIэр лъэщщ».
Сабийхэр егъэджэным зи гъащIэр тезыухуахэм ящыщщ Мэшыкъуэ (Дол) Любэ Мухьэмэд и пхъур. Ар илъэс 20-м щIигъуауэ щолажьэ Арщыдан къуажэм дэт курыт школ №1-м, адыгэбзэмрэ литературэмрэ ныбжьыщIэхэм яригъэджу. Жэуаплыныгъэр зыхищIэу зи IэнатIэм пэрыт егъэджакIуэ IэкIуэлъакIуэр хущIокъу къыдэкIуэтей щIэблэм гъэсэныгъэ екIурэ щIэныгъэ куурэ зэраритыным, ахэр фIым зэрыхуиущииным, цIыкIухэм я акъылым зэрызригъэужьыным, и къаруи и зэмани емыблэжу. IэнатIэм щыпэрыхьагъащIэм хуэдэу, ноби и лэжьыгъэм тезашэркъым Мэшыкъуэр, абы гукъыдэж хуиIэу, егъэджэныгъэм къыхыхьэ IэмалыщIэхэр къигъэсэбэпу щIэблэм яхэтщ.
Любэ Арщыдан къуажэм къыщалъхуащ 1977 гъэм. Иджыри школым щыще-джэ зэманым абы иубзыхуакIэт зыхуеджэну IэщIагъэр. АбыкIэ пщащэ цIы-кIум щапхъэ хуэхъуащ жылэм дэт курыт школ №3-м илъэс куэдкIэ адыгэбзэмрэ литературэмрэ щезыгъэджа, зи зэфIэкIхэмкIэ республикэпсо утыкум щытхъу куэд къыщызыхьа Къущ- хьэ (Шэшэн) Ларисэ.
— Си лэжьыгъэм епхауэ ехъулIэныгъэ гуэр сиIэмэ, ар псом япэу зи фIыщIэр ди анэдэлъхубзэм лъагъуныгъэ хузэзыгъэщIа, курыт школым адыгэбзэр щызэзыгъэджа Ларисэщ. Аращ ди анэбзэм и IэфIагъри, шэрыуагъри, пкърылъ купщIэри гущIэм нэзыхьэсыфар, — и гупсысэхэмкIэ къыддогуашэ егъэджакIуэ пашэр. — Бзэм хузигъэщIа гурылъ IэфIхэм къадэкIуэу, Ларисэ фIыуэ сигъэлъагъуфащ езы егъэджакIуэ IэщIагъэри, ар сигу ирихьу, срилэжьэну сыхуейуэ къыхэсхынымкIэ щапхъэ схуэхъуащ. Абы лъандэрэ блэкIа илъэс 20-м щIигъум сэ зы махуи сыхущIегъуэжакъым си щIалэгъуэм сча а лъэбакъуэм.
Курыт школыр ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, Любэ и щIэныгъэм щыхигъэхъуащ КъБКъУ-м ФилологиемкIэ и институтым и адыгэбзэ къудамэм. Студент илъэсхэм зригъэгъуэ-та зэфIэкIыр иджы еджапIэм къыщегъэсэбэп Мэшыкъуэм. Абы и дэтхэнэ дерсри методикэ и лъэныкъуэкIэ къызыхуэтыншэу зэхэгъэуващ. Зи гумрэ зи псэмрэ лэжьыгъэм ета егъэджакIуэфIым сабийхэм щIэныгъэ ябгъэдилъхьэн и пэ къихуэу, ахэр и хьэлымкIэ, и теплъэмкIэ, и Iуэху бгъэдыхьэкIэмкIэ къызэрыдихьэхыным хущIокъу. Апхуэдэущ щIэныгъэм и лъагъуэм техьа сабийхэм я псэм еджэным хуэгъэпса нэхугъэ цIыкIу зэрыхебгъэдзэфынур. Любэ зэрыжиIэмкIэ, псом япэ игъэщыпхъэщ щIэблэр хэкупсэу гъэсэныр, сыту жыпIэмэ иджырей сабийхэм яIэ Iэмалхэр гъунапкъэншэщ: абыхэм ялъагъу къэрал жыжьэхэри, зэхагъэкIыф нэхъыфIу псэухэри къыкIэ-рыхухэри, абыхэм я щхьэусыгъуэми йогупсысыф. КIэщIу жыпIэмэ, дэни нос нобэм халъхуа цIыхур. Аращ адэжь лъахэм хуэдэ зэрыщымыIэр, ар лъагъун, гъэпэжын, егъэфIэкIуэн икIи хъумэн зэрыхуейр сабийхэм зыхегъэщIэныр егъэджакIуэхэм я къалэн нэхъыщхьэу Мэшыкъуэм къыщIилъытэр.
А Iуэху зехьэкIэ екIум ехъулIэныгъэфIхэр къыдэкIуэ зэпытщ. Мэшыкъуэм и нэIэм щIэт ныбжьыщIэ-хэм зэфIэкI лъагэхэр къыщагъэлъагъуэ еджэнми, гъэсэныгъэми, жылагъуэ Iуэхухэми. Зы илъэси къэмынэу ахэр жыджэру хэтщ школым, районым, республикэм щекIуэкI зэпеуэ зэмылIэужьыгъуэхэм, текIуэныгъэхэри зыIэрагъэхьэ. БлэкIа иужьрей гъэ еджэгъуитхум уариплъэжмэ, Мэшыкъуэм и гъэсэнхэм ящыщу 20-м щIигъум адыгэбзэмкIэ, литературэмкIэ олимпиадэхэм, нэгъуэщI зэпеуэ зэмылIэужьыгъуэхэм бжьыпэр щаубыдащ. Ахэр жыджэру хэтщ «СИГМА» щIэныгъэ зэгухьэныгъэм къызэригъэпэщ щIыналъэпсо зэпеуэхэм, еджэныгъэхэм, увыпIэфIхэри къыщахь. Любэ иригъаджэхэр ехъулIэныгъэ яIэу хэтащ «Си Къэбэрдей-Балъкъэр», «ЩIэныгъэхэм я зэблэкIыпIэ», ЩоджэнцIыкIу Алий, КIыщокъуэ Алим, Кулиев Къайсын, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм, IутIыж Борис сымэ я фэеплъ махуэхэм ирихьэлIэу республикэм щекIуэкIа тхыгъэ зэпеуэхэм. Мэшыкъуэри и гъэсэнхэри хэтщ илъэс куэд лъандэрэ ди щIыналъэм щекIуэкI «Си бзэ — си псэ, си дуней» фестиваль-зэпеуэм. 2017 гъэм екIуэкIа а зэхьэзэхуэм и «Класс щIыб лэжьыгъэ нэхъыфI» унэтIыныгъэм абы япэ увы- пIэр къыщыхуагъэфэщащ. ЕгъэджакIуэр зэрыгушхуэ ныбжьыщIэхэм ящыщщ Хьэлышх Аминэ, Бэдракъхэ Камиллэрэ Динарэрэ, Мэремыкъуэ Элеонорэ, Бэджрэт Арианнэ, Гъажэ Элинэ, Сэбаншы Данэ, нэгъуэщIхэри. Любэ зэрыжиIэмкIэ, иригъаджэхэм я ехъулIэныгъэхэм и гукъыдэжым хегъахъуэ, лэжьыгъэм нэхъри трегъэгушхуэ.
— Ди лэжьыгъэм нэхъыщхьэ дыдэу хэлъхэм ящыщщ сабиипсэр нэсу зыхэпщIэныр, ныбжьыщIэм и гурылъ-гуращэхэр къыбгурыIуэныр, и гупсысэхэр къэбгъэнаIуэу ахэр тэмэму бунэтIыныр. Зи псэр къыпхузэIумыха школакIуэм ахэр бгъэдэплъхьэну тыншкъым, аращи, псом япэ сабийр псэкIэ уи гъунэгъу пщIын хуейщ. ИтIанэщ абы щIэныгъэ куу щептыфынури, гъэсэныгъэ екIу щыхэплъхьэфынури, — и лэжьыгъэм топсэлъыхь Мэшыкъуэр. — Ди школым и егъэджакIуэ псори дыхущIокъу иджырей пщалъэхэм изагъэу егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэр зэредгъэкIуэкIыным. АбыкIэ дапщэщи ди унэтIакIуэщ икIи чэнджэщэгъущ IуэхущIапIэм и унафэщI, лэжьыгъэ псоми и къызэгъэпэщакIуэ Iэзэ Хьэлышх Маритэ.
ЕгъэджакIуэ IэкIуэлъакIуэм лэжьыгъэм къыщигъэсэбэп методикэр адыгэбзэмрэ литературэмрэ езыгъэдж куэдым я щапхъэщ, я Iуэху зехьэкIэм и мардэщ. Мэшыкъуэм иригъэкIуэкI урок-семинархэр, урок-презентацэхэр, урок-экскурсиехэр, урок-зэпеуэхэр, компьютерым и Iэмалхэр къыщигъэсэбэп дерсхэр — псори хуэунэтIащ еджакIуэр щIэныгъэм, къэхутэныгъэм дегъэхьыным, абы и дуней еплъыкIэм, гупсысэм зегъэужьыным. Дерсхэр нэхъри гъэщIэгъуэн ищIын папщIэ, егъэджакIуэм лэжьыгъэм щIэх-щIэхыурэ хегъэхьэ ди лъахэм и тхыдэм, теплъэм, хабзэм, щэнхабзэм епхауэ адыгэ IуэрыIуатэм хэт хъыбарыжьхэр, уэрэдыжьхэр. А псоми Любэ и дерсхэр щIэщыгъуэ, купщIафIэ ящI. Апхуэдэ Iэмалхэр зи лъабжьэ методикэ лэжьыгъэхэр утыку къыщрахьэхэм деж, Мэшыкъуэм игъэхьэзырахэр нэхъыфIхэм халъытэ.
Мэшыкъуэр гугъэзагъэу ядолажьэ адэ-анэхэми. Ахэр жыджэру къыхешэ гъэсэныгъэ лэжьыгъэм. Курыт школым и унафэщIхэм зэрыжаIэмкIэ, Любэ егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэм и унэтIыныгъэ куэдымкIэ пэрытщ. Апхуэдэ Iуэху зехьэкIэфIым папщIэ егъэджакIуэм фIыщIэ ин, пщIэшхуэ хуащI. IэнатIэм зегъэужьыным, щIэблэм щIэныгъэ куу етыным, гъэсэныгъэ екIу хэлъхьэным хуищI хэлъхьэныгъэхэр къалъытэри, Мэшыкъуэм мызэ-мытIэу къыхуагъэфэщащ Лэскэн районым егъэджэныгъэмкIэ и IуэхущIапIэм, КъБР-м и Парламентым и ЩIалэгъуалэ палатэм, КъБР-м цIыхухэр егъэджэнымкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм, «ХьэтIохъущокъуэ Къазий и цIэр зезыхьэ Адыгэбзэ Хасэм» къабгъэдэкI щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр.
Лэжьыгъэ купщIафIэ къезыхьэлIэ егъэджакIуэм унагъуэ дахи и щIыбагъ къыдэтщ. Абы и щхьэгъусэ Заудин хабзэхъумэ IэнатIэхэм щолажьэ. Зэщхьэгъусэхэм я щIалэ закъуэ Ислъам адыгэ хабзэмрэ нэмысымрэ я мардэхэм тету ягъэсащ, щIэныгъэ нэхъыщхьэ, IэщIагъэ ирагъэгъуэтащ.
ЩIэблэм анэдэлъхубзэр егъэджыным, хэкупсэу гъэсэным псэ хьэлэлу пэрыт егъэджакIуэм, бзылъхугъэ щыпкъэм ехъулIэныгъэщIэхэр иIэну, унагъуэ, бын насып куэд илъагъуну ди гуапэщ.
КЪАРДЭН Тамбий.
ЦIыхушхуэхэм жаIэ
Лъэпкъым и къарур къызэралъытэр
ЦIыхур сыт щыгъуи щIэныгъэщIэхэм хуэпабгъэу щытын хуейщ. А хьэл-щэныр IэщIыб зыщIыр цIыху нэсуи къалъытэжыркъым.
НАНСЕН Фритьоф.
Школыр — ар къытщIэхъуэ щIэблэм я гупсысэм зыщиужь IуэхущIапIэщ. КъэкIуэнум телажьэ къэралым абы гулъытэ ин хуищIын хуейщ.
БАРБЮС Анри.
Егъэджэныгъэм и къалэныр гъэзэщIа хъуауэ къыпхуэлъытэнукъым, абы хэт лъэныкъуитIми — егъэджакIуэми абы и гъэсэнми — ябгъэдэлъ щIэныгъэм адэкIэ хагъэхъуэну, гъунапкъэщIэхэм нэсыну гукъыдэж ямыIэмэ.
УМОВ Николай.
Лъэпкъым и къарур къы-зэралъытэр и цIыху бжыгъэкIэкъым, атIэ и цIыхухэм гъэсэныгъэрэ щIэныгъэу ябгъэдэлъымкIэщ.
ГЮГО Виктор.
АкъылыфIэм и гупсысэ-хэр зэблож, акъылыншэм и щхьэр мэджэрэз.
КЛЮЧЕВСКИЙ Василий.
ЩIэныгъэ зыбгъэдэлъ цIыхур щIэнгъуазэ пэлъытэщ.
ГЁТЕ Иоганн.
ЩIэныгъэ куумрэ цIыху зэчиймрэ дэтхэнэ къэралри къарууфIэ зыщI, абы ехъулIэныгъэ къыхуэзыхь хэкIыпIэхэщ.
БРЕЖНЕВ Леонид.
ЩIэныгъэм хуэдэу цIыхур зыгъэлъапIэрэ абы хуитыныгъэ къезытрэ нэгъуэщI зыри щыIэкъым.
ПИСАРЕВ Дмитрий.
Адыгэпсэ зыIут
ЕгъэджакIуэу улэжьэн папщIэ щIэныгъэ уиIэм и мызакъуэу, сабийхэр фIыуэ плъагъуу, абыхэм бгъэдыхьэкIэ къахуэбгъуэтыфу ущытын хуейщ. Къалэнышхуэ я пщэ къыдохуэ а IэщIагъэр къыхэзыхахэм. ЩIэблэр гъащIэм зэрыхэпсэукIын щIэныгъэм и лъабжьэр зыгъэтIылъыр ахэращ. КIуантIэ Жаннэ ар фIы дыдэу къыгурыIуэу илъэс 21-рэ хъуауэ и IэщIагъэр пылъхьэншэу ирехьэкI.
КIуантIэ Жаннэ Тэрч районым хыхьэ Мэртэзей къуажэм къыщалъхуащ. Иджыри курыт еджапIэм щIэсу наIуэ хъуат абы егъэджакIуэ IэщIагъэр къызэрыхихынур. Школым щекIуэкI зэпеуэ псоми ар жыджэру хэтт, сытым де-жи абыхэм бжьыпэр щиубыду. Жаннэ тхылъ еджэным дихьэхырт. И шыпхъу, и дэлъху нэхъыжьхэм я тхылъхэр къищтэурэ фIэгъэщIэгъуэну щIиджыкIырт. Къыдеджэ цIыкIу-хэр я деж къакIуэурэ унэ лэжьыгъэхэр зэгъусэу ящIыжырт. ЩIэныгъэм хуэгурыхуэ хъыджэбзым езым ищIэмкIэ и ныбжьэгъухэм ядэгуашэрт, кърата дерсым мыгурыIуэгъуэ хэтмэ, ар яхузэпкърихырт. КъищынэмыщIауэ, я егъэджакIуэм темэщIэр зэпкъриха нэужь, Жаннэ доскам дигъэкIырти, зи гугъу ящIар къызэ-рыгурыIуар къригъэIуэтэжырт. Мис апхуэдэурэ ар егъэджакIуэ IэщIагъэм дихьэхащ.
— Етхуанэ классым дыщIэсу нарт Сосрыкъуэ теухуауэ сочиненэ ттхын хуейуэ къыдатат, — игу къегъэкIыж Жаннэ. — Ттхын хуейм и куэдагъым фIыуэ щIезгъэгъуати, егъэджакIуэм игъэщIагъуэу къызэупщIат: «Мыпхуэдиз уэ езым птха?» — жиIэри. Абдеж щегъэжьауэ гулъытэ нэхъ къысхуищI хъуащ икIи адыгэбзэмкIэ екIуэкI Iуэху псоми сыхишэу иригъэжьащ. Абы щыгъуэу къыщIэкIынщ анэдэлъхубзэм и IэфIагъыр зыхэсщIэн щыщIэздзари.
Курыт еджапIэ нэужьым КIуантIэр щIэтIысхьащ егъэджакIуэхэр щагъэхьэзыр колледжым, иужькIэ и щIэныгъэм щыпи-щащ КъБКъУ-м и ПМНО-м, ФилологиемкIэ институтым и магистратурэм, мы зэманым университетым и аспирантурэм щIэсщ.
1997 гъэ лъандэрэ КIуантIэ Жаннэ адыгэбзэмрэ литературэмкIэ егъэджакIуэу щолажьэ Мэртэзей къуажэм дэт, Къанкъуэщ Ахъмэтхъан и цIэр зезы- хьэ курыт еджапIэм. Школым анэдэлъхубзэр щезыгъэджхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщIщ илъэсипщI хъуауэ. Сабийхэм я бзэр фIыуэ ящIэнымкIэ, и предметым дригъэхьэхэнымкIэ Жаннэ Iэмал зэмылIэужьыгъуэхэр къегъэсэбэп, сытым дежи хущIокъу и дерсхэм щIэщыгъуагъ гуэр зэрыхилъхьэным. Районым, республикэм щекIуэкI зэпеуэ-хэм абы иригъаджэ сабийхэр жыджэру хэтщ, увыпIэфIхэри къыщахь.
2012 гъэм екIуэкIа «Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэ зэпеуэм и Гран-при саугъэтыр Мэртэзей дэт курыт еджапIэм къыхуагъэфэщауэ щытащ. Шэч хэмылъу, а текIуэныгъэм КIуантIэ Жаннэ и зэфIэкI мымащIэу хэлъщ.
КIуантIэм иригъэкIуэкI лэжьыгъэр гулъытэншэу къэнакъым. Абы къыхуа-гъэфэщащ IуэхущIапIэ зэхуэмыдэхэм къабгъэдэкI щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр. Тыгъэ нэхъ лъапIэ дыдэу езым къилъытэр и гъэсэнхэм я зэфIэкIырщ, абыхэм къыхуаIэ лъагъуныгъэрщ, адэ-анэхэм я арэзыныгъэрщ.
ТАМБИЙ Заремэ.
Псалъэжьхэр
ЩIэныгъэ лей хъуркъым
Акъыл зиIэр еджэнкIэ ирикъуркъым.
Акъылыр былымщ.
Акъылым и анэр гупсысэщ.
Акъылым и лъапсэр чэнджэщщ.
Акъылыр ландыщэщ, гъэсэныгъэр дыщэ жыгщ.
Акъылым уасэ иIэкъым, гъэсэныгъэм гъунэ иIэкъым.
Еджэным кIасэ иIэкъым.
Еджауэ щIегъуэжа щыIэкъым.
Зи нэхъыжь едаIуэ и Iуэху мэкIуатэ.
Тхылъыр гупсысэм и кхъуафэжьейщ.
ТхылъыфIыр зи щIалэгъуэм и унэтIакIуэщ, зи жьы хъугъуэм и ныбжьэгъуфIщ.
Тхылъыр къыбгурымыIуари укъемыджари зыщ.
УмыщIэм ущIэупщIэныр емыкIукъым.
ЩIэныгъэ лей хъуркъым.
ЩIэныгъэншагъэр мыгъуагъэщ.
ЩIэныгъэ зимыIэр нэфым хуэдэщ.
Тхьэгъэзит Зубер
Си егъэджакIуэ
Си егъэджакIуэ,
Си егъэджакIуэ,
ГъащIэм и джакIуэ,
ГъащIэм и джакIуэ!
Си гум ихункъым
Гъибл ныбжьым ситу
Япэу уи нитIым
СыщыщIэплъар, —
Уи бын пэлъытэу
УсщыгуфIыкIыу
Гуапэу си щхьэфэм
Iэ щыдэплъар…
Анэдэлъхубзэм
ХуэпщI лъагъуныгъэр
Къысхыумылъхьамэ,
СлъэкIынт сытхэн?
…СщIамэ нэсыну
Уи гум си гуащIэр,
Си гум иусхэм
УицIэрщIэстхэнт!
ЩIэблэ зэчиифIэ
Иджыблагъэ Москва щекIуэкIащ ментальнэ арифметикэмкIэ (гупсысэр и лъабжьэу гукIэ бжэн) дунейпсо зэхьэзэхуэ. Къэрал 39-м къикIа ныбжьыщIэ 700-м нэс зыхэта зэпеуэм ирагъэблэгъащ ди республикэм и сабий 30-м щIигъу. Ди хэкум икIыу зэхьэзэхуэм хэтащ щIэблэ 26-м нэс. Абыхэм ящыщу 20-м увыпIэфIхэр къахьащ, саугъэт зэмылIэужьыгъуэхэри къыхуагъэфэщащ.
Ди псэлъэгъухэр
ЦIыху зыгъасэр псэм и щIасэщ
ЦIыхум игъуэт щIэныгъэм, гъэсэныгъэм я къежьапIэр, сабийм и къэухьым зезыгъэужьыр егъэджакIуэрщ. УвыпIэшхуэ щеубыд ди гъащIэм хьэрфхэр япэу зэпыдгъэувэу псалъэм дыкъыщеджа, ди гупсысэхэр хуиту къэтIуэтэфу дыщыхъуа зэманым. Ар епхащ ди япэ егъэджакIуэм, ущиякIуэм. ГъащIэм щыпхытшыну лъагъуэр куэдкIэ елъытащ а цIыху щыпкъэм. Абы и дежщ щIэныгъэм и IэфIыр щызыхэтщIэр. Апхуэдэу, и IэщIагъэр фIыуэ илъагъуу, и пщэ дэлъ жэуаплыныгъэр нэсу зыхищIэу Аруан къуажэм дэт курыт школым илъэс 20-кIэ щригъэджащ, иужьрей илъэс 16-м цIыкIухэр IэпэIэсагъэм, IэпщIэлъапщIагъэм, дэн-бзэным хуегъасэ Къардэн Ларисэ Iэмырбий и пхъум. Сабийхэм анэ етIуанэ яхуэхъуауэ яхэт Ларисэ япэ IэщIагъэр КъБКъУ-м и ПМНО къудамэм щызригъэгъуэтащ. ЕтIуанэм, дэрбзэр IэщIагъэм, Новокуйбышевск дэт индустриально-педагогикэ техникумым щыхуеджащ.
Къардэн Ларисэ и гъэсэнхэр и гъусэу республикэпсо гъэлъэгъуэныгъэм хэтщ.
— Дэтхэнэ зы цIыхуми IэщIагъэ къыщыхихкIэ, зыгуэр щапхъэ е чэнджэщэгъу къыхуохъу. Уэ апхуэдэ гъуэгугъэлъагъуэу хэт уиIар, Ларисэ?
— ЕгъэджакIуэ IэщIагъэр къы-хэсхынымкIэ гъуазэ схуэхъуауэ щытащ си егъэджакIуэфI, цIыху Iущ Щоджэн Галинэ. Абы и дерсхэр апхуэдизкIэ гъэщIэгъуэнт, езыри сабийхэм гуапэу къыдбгъэдэтти, удимыхьэхынкIэ Iэмал иIэтэкъым. Дэнымрэ бзэнымрэ дапщэщи сфIэфIу щытати, Iэмал щызгъуэтым, а IэщIагъэми нэхъ куууэ сыхуеджащ. Псом ящхьэращи, сэ сабийхэм садэлэжьэ- ну сфIэфIщ. ЦIыкIухэр фIыуэ умылъагъумэ, къыхэпха IэщIагъэм удимыхьэхмэ, гугъущ егъэджакIуэу улэжьэну. Илъэс 40-м нэсауэ егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм сыпэрытщи, абы сыщыхущIегъуэжа зэи къэхъуакъым.
— Иджырей сабийхэм я гур щIэныгъэм къыхуэгъэушыныр, абы къыдэкIуэуи гъэсэныр, псом хуэмыдэу хэкупсэу къэбгъэтэджыныр тыншкъым. Сыт хуэдэ Iэмалхэр къэбгъэсэбэпрэ?
— ЦIыкIухэр нэхъ къызэрыдэтхьэхыным иужь дитщ, IуэрыIуатэр и лъабжьэу класс щIыб лэжьыгъэхэр щIэх-щIэхыурэ идогъэкIуэкI, урок-зэпеуэ гъэщIэгъуэнхэр зэрытхузэфIэкIкIэ къызыдогъэпэщ. Си гуапэщ ди хъыджэбз цIыкIу-хэм дэн-бзэныр зэрафIэфIыр, псом хуэмыдэу лъэпкъым и фащэ дыкIэ, хэдыкI Iэмалхэр зрагъэщIэну гукъыдэж зэраIэр. Я Iэда-къэ къыщIэкIа лэжьыгъэхэм я гъэлъэгъуэныгъэхэр идогъэкIуэкI, нэгъуэщI къалэхэм, школхэм ехъулIэныгъэхэр щаIэу щыдогъэлъагъуэ.
— Ларисэ, нобэ ЩIэныгъэхэм я махуэщ. Ди гуапэу дынохъуэхъу гъэ еджэгъуэщIэмкIэ. А IэнатIэм япэу нобэ пэрыхьэ егъэджакIуэ ныбжьыщIэхэм сыткIэ захуэбгъэзэнт?
— IэщIагъэм гурэ-псэкIэ убгъэдэтын хуейщ. Сабиибзэр, сабий дуней лъагъукIэр уэри псэкIэ зыхэпщIэфу, цIыкIухэм я гурыгъу-гурыщIэхэр я нэм къыщIэбджыкIыфу ущытын хуейуэ къызолъы-тэ. ГъащIэ гъусэу къыхэпха IэщIагъэр фIыуэ плъагъуу, екIурэ-ещхьу епхьэкIын хуейщ.
— Упсэу, Ларисэ. Уэ пхуэдэ егъэджакIуэфI куэд адыгэ лъэпкъым Тхьэм къыдит.
Епсэлъар МОКЪУЭ Лаурэщ.
