Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Тхыгъэ кIэщIхэр
Шыд-унафэщI
Шыдыр гъуэгубгъум ягъэуват, блэкIхэр ибжыну къалэн щащIри. Зыкъомрэ ибжащ, нэгъуэщI Iуэху зэримыхуэу. ИтIанэ блэкIхэм ятекIиеу, унафэ яхуищIу щIидзащ. «Нэхъ псынщIэу фыкIуэ! ИжьырабгъумкIэ вгъазэ! СэмэгурабгъумкIэ дэвдзых!»
Апхуэдэурэ шыдыр унафэщI хъуащ. Ауэ аратэкъым гъэщIэгъуэныр, атIэ псори абы зэредаIуэрат. Зыри пэувыртэкъым, ар уэ уи Iуэхукъым, жиIэу. Псори есат нэхъ ину кIийм едаIуэу.
Къелащ
— УкъыздэмыкIуэмэ — сылIэнщ! — жиIат щIалэм. АрщхьэкIэ хъыджэбзым идакъым абы дэкIуэн.
ЗэрыжиIауэ, модрейр лIащ… и ныбжьыр илъэс пщIейм щIигъуауэ, быну, къуэрылъху-пхъурылъхуу тIощIым щIигъу иIэу.
Езым цIэ зыфIещыж
ЩIалэр и ныбжьэгъум деж кIуат, арщхьэкIэ игъуэтакъым. Щимыгъуэтым, «КъэкIухьлъакъуэ» жиIэу и бжэм тритхэри, къыIукIыжащ.
ЕтIуанэ махуэм а тIур зэхуозэ.
— Дыгъуасэ уи деж сынэкIуати, узгъуэтакъым.
— СощIэ, — жеIэ модрейм, — си бжэм уи цIэр тету слъэгъуащ.
ДжэгукIэ зэгъащIэ
Лэжьэгъуэ махуэр иухауэ унафэщIымрэ абы и къуэдзэмрэ шахмат зэдэджэгури, унафэщIыр текIуат. «ДжэгукIэ зэгъащIэ, щIалэ!» — жиIэри щIэкIыжат ар, и щхьэр Iэтауэ.
Абы кIэлъыплъурэ, мыдрейм жиIащ: «Бетэмал, укъэгубжьу уи пхъур къызумытынкIэ сошынэ, армыхъуамэ сэ уэзгъэлъагъунт зэрыджэгу, си щыкъу адэ хъун джаурыжь!»
Тэрэзэр зейр
— Уи тэрэзэр мытэмэму зэтеухуауэ фейдэ щхьэ къебгъэщIрэ, щIалэ?
— АтIэ фейдэр уи дежкIэ кIуэуэ зэтезухуэну арат узыхуейр?! Абы щыгъуэм ар си тэрэзэтэкъым — ууейт, — жиIэри ину дыхьэшхащ щIалэжьыр.
Къагъырмэс Борис.
ЖыIэгъуэхэр
ГъащIэр яIэщIокI
Я нэхъ бзагуэми, ущыхуэмейм, и бзэр къеутIыпщыж.
Iуэху зэмылIэлIам зыхущIэмыхьа фIащыж.
ЩIэныгъэ нэхъыщхьэр акъылщ!
ЩIэуэ зэбгъэщIэнуIамэ, умыщIэ зыгуэр щыIэу зыбумысыжын хуейщ.
ЕмыкIуу зэбгъэдэс нэхърэ — ещхьу зэбгъэдэкIыжыф.
ЦIыхугъэр гъащIэм и нэхъ лъагапIэ задэщ, абы и щыгу гугъум къытехутэфыр и зэманым и гъуазэу мэув.
Дыгъэм зыдигъазэурэ сэхураным щхьэ ещI.
Напэ зимыIэ щыIэкъым, зэдэIуэжыф закъуэмэ.
Нэмысыр хьэхууи ятыркъым, щIыхуэуи къащтэркъым.
Акъылыр хадэхэкIым ещхьщ: тIури ежьужьым щыхъумэн хуейщ.
ЦIыхум нэи жьэи къритащ: щхьэж къызыхуигъэщIамкIэ маплъэ.
Псалъэр Iуэхум япэ къожьэ, ауэ абы дэкIуэдыжыркъым.
ГъащIэр ягъакIуэркъым — яIэщIокI.
Гъуэгушхуэр лъэс лъагъуэ цIыкIу-цIыкIуурэ яухуэн.
Бейтыгъуэн Сэфарбий.
2014 гъэм и жэпуэгъуэ мазэм урыс усакIуэшхуэ, Кавказым, адыгэхэм я джакIуэ Лермонтов Михаил къызэралъхурэ илъэс 200 ирокъу.
Гупсысэр –псалъэкIэ
Хабзэр зэрыпщIкъым
«Хабзэ», — жеIэ цIыхур псэлъамэ. А псалъэр яIурылъщ къыщезэгъи къыщемызэгъи. «Гугъу зыщIезгъэхьыр хабзэращ», «Хабзэращ апхуэдэу щIэсщIар», — жаIэу куэдым зэхэпхынущ. Абы щыгъуэми урохьэлIэ а хабзэр къафIэмыIуэхуу, ауэ абы и хьэтыркIэ сытри ищIэну хьэзыру зыкъыпщагъэхъуу, я щхьэ и фейдэ, я фIыщIэ лъыхъуэхэм. Езым и Iуэху зэрыдэкIынщ апхуэдэр зыхэтыр. УкъыхуеплъэкIыжмэ, фейдэ гуэр Iуэхум къыхихыну ищIэмэ, апхуэдэр зыуи къыщымыхъуу а езым сытым дежи Iурылъ хабзэм ебэкъуэфынущ. Хабзэр узэрыхуейм хуэдэу, уи фейдэ къызэрыхэкIынкIэ зэблэпшмэ, ар хабзэжкъым, щхьэхуещагъэщ.
Нэхущ Хьэжпагуэ.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
ДжэдыкIэвынш
Шыгъу тIэкIу зыхэдза псы къэкъуалъэм джэдыкIэр хакъутэри, хуэсакъыурэ чымчыркIэ зэIащIэ. Ягъавэ дакъикъи 10 — 11-кIэ, псыр ину къэмыкъуэлъащэу. ЧымчыркIэ къыхахыжри, псы къэкъуэлъа щIыIэ дагъэжэхыж. Ар зэрыупщIыIуу, псыгъуэ цIыкIуурэ сэкIэ яупщIатэ, тепщэчым иралъхьэри, бжьыныху шыпс щIыIэ тракIэж. Апхуэдэу ягъэва джэдыкIэм мэ гурымыхь къыхихыркъым, джэдыкIафэр зытелъу ягъэвам хуэдэу.
Шыпсыр зэращIыр: бжьыныху укъэбзар цIыкIу-цIыкIуурэ яупщIатэ, убалъэм иралъхьэ, шыгъу халъхьэри яущэб. Бжьыныху убар хьэкъущыкъу мыулъийм иралъхьэ, шху, шатэ хакIэ, шыбжий сыр ущэба хадзэри псори фIыуэ зэIащIэж. Iэнэм тепщэч цIыкIукIэ трагъэувэ. Дашх пIастэ, щIакхъуэ, хьэлIамэ.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ): джэдыкIэу — 2, шхууэ — г 15, шатэу — г 20, бжьыныху укъэбзауэ — г 10, шыгъуу, шыбжийуэ — узыхуейм хуэдиз.
Шэ гъэпщта
Шэр яз, щIимысыкIын щхьэкIэ ар зэрагъэпщтыну кIэструлым е шыуаным псы щIыIэ тIэкIу ирагъэжыхь, итIанэ шэр иракIэри, мафIэ цIыкIум тету дакъикъэ 26 — 30-кIэ ягъэпщт. Мэл кIапэ гъэжьам трафыхьыж хабзэщ. ЩIакхъуэ, лэкъум дашх. Зи тэмакъ, тхьэмбыл узхэм сэбэпышхуэ яхуохъу.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр»
тхылъым къитхыжащ.
Дыкъэзыухъуреихь дунейр
СыткIэ сэбэп, сыткIэ зэран?
Бэдж ялъэгъуамэ е къатетIысхьамэ, цIыхухэм я нэхъыбэр мэшынэ, зызэхуашэ, нэхъ псынщIэу зэрызытрадзыжыным, зэрапIытIыным пылъхэщ. Ар щыуагъэщ. А хьэпщхупщыр цIыхухэм дежкIэ мыIуплъэгъуафIэу, гущыкIыгъуэу къытщыхъуныр къызыхэкIыр абы лъакъуий зэрыщIэтым и мызакъуэу, и щхьэ хуэхъурейр зэредмыгъэкIур, и Iэпкълъэпкъыр мыдахэу зэрыщытрагъэнщ. ИтIанэ, псори дызэрегупсысыр абы щхъухь зэрихьэ хуэдэущ, ущымэхъэшэн хуейуэщ. Ди щIыпIэм щыпсэу бэджхэм уащIыщыщтэн щыIэкъым, абыхэм ущIэшынэн ябгъэдэлъкъым.
Абыхэм я бэджыхъыр-щэ? Ари Iумпэм ящI, унэм апхуэдэ кIэрылъу ялъэгъуамэ, унэгуащэр IэфIейлъэфIейуэ, хуэмыхуу ябж. Бэджыхъыр бдзэжьеящэм и хъым хуэдэщ, бэджым и шхын къызэриубыд, зэрызекIуэ лъэмыжщ. Мэзым, пабжьэхэм, жыгхэм яфIэлъ бэджыхъхэм пщэдджыжь уэсэпсым деж уеплъыну дахащэщ. Абыхэм ещхь тхыпхъэщIыпхъэ телъыджэхэр зыщIыфын гъуэтыгъуейщ. ЩэкIым нэхъ Iэзэ дыдэу хэзыдыкIхэм е сурэтыщIхэм апхуэдэ яхуэщIыну е яхуэтхыну фIэщщIыгъуейщ.
Къызыщывгъэхъут дыкъэзыухъуреихь дунейм бэджу хъуар текIуэдыкIыжауэ. Зэман кIэщIым и кIуэцIкIэ дэ бадзэм, аргъуейм, хъуным, гъудэм дызэщIащтэнти.
Бэджхэр зэмыфэгъу лъэпкъыгъуэу миным ноблагъэ. Абыхэм яхэтщ нэм къимыщтэ цIыкIунитIэхэри, дзыгъуэхэр, жумэрэнхэр къэзыубыдыфхэри, ахэр зи шхыныгъуэхэри. А хьэпщхупщхэр икъукIэ зэмыщхьу щытми, псори гъэщIэгъуэнщ икIи сэбэпщ.
Ди щIыпIэм щыIэ бэджхэр унэми, жыгми, къыфIэбгъэкIмэ, псыми щопсэу. Абыхэм уащIыщышынэн щыIэкъым. Бэджыхъхэр лъэныкъуитIкIэ зэпэщIэхауэ щаухуи къохъу. Ар къызыхэкIыр зым икIыу адрейм зэрылъэфырщ. А хьэпщхупщыр адрей гъудэбадзэ лъэпкъхэм ящыщу нэхъ жыжьэ дыдэ пкIэфхэм хабжэ.
Абы и Iэщэ нэхъыщхьэр и щхъухьырщ. Пэжщ, а щхъухьымкIэ зылъэIэсар иукIыркъым, атIэ и Iэпкълъэпкъыр къыдэмыбзэжу заулкIэ и пIэм ирегъэжыхь. ГъэщIэгъуэныракъэ, бэджым псэхэлIэ хъуа ишхыркъым, и щхъухьыр зыхиутIыпщхьа, ауэ зи псэр хэмыкIам илщ шхыныгъуэ ищIыр. Бэджхэр здэщымыIэр дунейр щыщIыIэ дыдэ уэсылъэхэрщ. Ди деж урысхэр «крестовик»-кIэ» зэджэм нэхъ ущрохьэлIэ, абы и щIыбым, пэж дыдэу, жор тедзауэ щытщ. ИкIи абы цIыхухэр щошынэ.
«Голомед»-кIэ» зэджэ бэдж цIыкIум ущрихьэлIэр псыпцIэхэрщ, гуэлхэрщ. Ар псым щIилъафэркъым икIи итхьэлэркъым, уеблэмэ псыфи хъуркъым.
«ИныжькIэ» зэджэ бэджыр псыми щIыми щопсэуф. Абы дэтхэнэ зы Iэуэлъауэри занщIэу зыхещIэ. Зэщэр гъунэгъу къыхуэхъуа нэужь, хуумыгъэфэщэну апхуэдизкIэ псынщIэу мапкIэри, зэщэкIуар зыIэрегъэхьэ. А бэдж лъэпкъым бий куэд иIэщ: хьэIуцыдзхэр, бажэхэр, уеблэмэ дыгъужьхэр хуэлъэщ. Ауэ бэдж иныжьыр а шынагъуэ псоми хуэхьэзырщ, абы и лъакъуэхэм тет цы цIыкIухэр щхъухькIэ гъэнщIащ. АбыхэмкIэ, ухуеймэ, шыи ириукIыфынущ. «Дыгъужь»-кIэ» зэджэ бэджым зэщакIуэр занщIэу къеубыд, и гъуэм ирелъафэри, бэджыхъхэмкIэ къегъэбыдэж. А хьэпщхупщ лъэпкъыгъуэр псынщIэу зэрогъэбагъуэ. Бэдж шырхэр нэм къимыщтэу цIыкIунитIэщ, гъэщIэгъуэну анэм и Iэпкълъэпкъым кIэропщIэ. А цIыкIухэр анэм зэригъашхэр и IупсымкIэщ. Ахэр псынщIэу хохъуэ, махуэ куэд дэмыкIыу я щхьэ Iуэху зэрахуэжыф мэхъу.
Австралием щыпсэу бэдж плъыжьыр адрейхэм къащхьэщокI бэдж анэм и джэдыкIэхэр бэдж адэм и щIыфэм щигъэтIылъу зэрыщIиуфэжымкIэ.
ЦIыхухэмкIэ нэхъ шынагъуэ дыдэу ябжхэм ящыщщ «тарантул»-кIэ, «фызабэ фIыцIэкIэ» зэджэхэр. Тарантулхэм нэхъыбэу ущрихьэлIэр Европэм и ипщэрабгъу лъэныкъуэхэращ. Ар зэдзэкъа цIыхур иукIынукъым, ауэ и лъакъуэхэр къыщIэмыувэжу (паралич жыхуиIэщ) ещI. А щхъухьым утекIуэн папщIэ, куэдрэ умыувыIэу укъэфэн хуейуэ испанхэм ябж — пщIэнтIэпсым и гъусэу, щхъухьыр къыпхэкIын папщIэ. Къафэ щыIэщ тарантелэкIэ еджэу, бэдж зэмыдзэкъахэри яфIэфIу кърифэу.
ЦIыхухэмкIэ нэхъ шынагъуэ дыдэу щыIэр «фызабэ фIыцIэ» жыхуаIэрщ. Абы и щхъухьыр блэм ейм нэхърэ хуэдэ пщыкIутхукIэ нэхъ гуащIэщ. Ар зэдзэкъам хуэш къыхохьэ, уеблэмэ трегъэлIыкI. Апхуэдэ бэдж зэдзэкъар щилIыкIи щыIэщ. Мыбы «фызабэ фIыцIэкIэ» щIеджэр, бэджыхъум нэхърэ хуэдэ тIощIкIэ нэхъ инщ, фIыцIабзэщи аращ. ЩIэжьей хъун къыкIэрыпщIа нэужь, и гъуса хъур ешхыж. Зэ къишыгъуэм мыбы дунейм къытреутIыпщхьэф щэм нэблагъэ.
Мыхэр щыпсэур дэ тпэжыжьэ дыгъапIэ, дунейр щынэхъ хуабэ щIыпIэхэрщ. Ахэр япэ зрагъэщу цIыхум къытеуэркъым. Апхуэдэ къыщыхъур бэджым шынагъэ къащыкIэщIэзэрыхьам е ягъэкIуэдыну яужь къыщихьахэм дежщ.
Дэ ди щIыналъэм щыIэ бэджхэр нэхъ щыбагъуэр бжьыхьэрщ. Бэдж шырхэм бжьыхьэ уэфIкIэ зэджэм и зэманым ирихьэлIэу заужь, балигъ гъащIэм зыхуагъэхьэзыру щIадзэ.
Коммодов Геннадий.
ГушыIэхэр
Хэхъуэ сылъыхъуэрэ сэ?
Хъуэжэ тумэнкIэ къищэхур сомибгъукIэ ищэжу, сомибгъукIэ къищэхур сомийкIэ ищэжу бэзэрым тетрей щыхъум, и щхьэгъусэм хуэмышэчыжу: «Ар сыт сондэджэрыкIэ, на, хэщI фIэкIа хэхъуэ уимыIэу», — жиIащ.
Хъуэжэ куэдрэ мыгупсысэу:
— Хэхъуэ сылъыхъуэрэ сэ, зиунагъуэрэ! Сэ сызыхэтыр хьэрычэт гуэрхэр схэлъ хуэдэу цIыхухэм закъыфIэзгъэщIыну арщ.
Уэ угубзыгъэмэ, къэгъуэтыж иджы
ТхьэмыщкIэ гуэр езыхужьауэ кIэлъыжэ бейр щилъагъум, Хъуэжэ и Iэлъэныкъуэ кхъуэщын цIыкIур къищтэри, кIэлъыджэу щIэпхъуащ.
Беижьыр къэувыIэри:
— Сыт ущIэкIийр? Узыхуейр сыт?! – къеупщIащ.
— Ей, зиусхьэн, махъсымэфI дыдэу мыбы из сиIамэ, уезгъэфэнут, — жриIащ.
КъигъэувыIар къеплъщ-къеплъри:
— Къыпхуэт щымыIэу уделэщ, — жриIащ.
— АтIэ уэ унэхъ губзыгъэмэ, къэгъуэтыж иджы а епхужьар, — жиIэурэ и пщIантIэм дыхьэжащ Хъуэжэ.
Жылау Нурбий.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 5. Уи бзэр къызыгурымыIуэ, абыкIэ мыпсэлъэф. 7. Аруан куейм хиубыдэ къуажэ. 8. Адыгэ художник цIэрыIуэ … Мухьэдин. 9. Удз гъэгъам и … гуакIуэр псэм и щIасэщ. 10. Былым пIащэ. 11. ЦIыхубзым, бзылъхугъэм а псалъэмкIи йоджэ. 12. Псы ежэхым и … макъ. 15. МафIэс ин. 17. Iэщ зепхуэмэ, апхуэдэ Iэмэпсыми ухуейщ. 20. Удзыжь зэщIэкIа, къуацэ-чыцэ Iув. 21. Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ. 26. Апхуэдэ пэшэгъу зиIэ цIыху щыIэу жаIэ. 27. Мылъку щIагъуэ зыбгъэдэмылъ, тхьэмыщкIэ. 28. БгитI зэхуаку. 34. ЩIэпым къыхах. 35. ЩIымахуэ щыгъын. 37. Iэщэ лIэужьыгъуэ е КIыщокъуэ Алим и роман «Эмирым и … ». 38. ЩIалэр балигъыпIэ иуващ, и … кIуэгъуэщ. 39. ХадэхэкI. 40. Ираф адыгэ шхыныгъуэ 43. Шэщ. 44. ПшахъуэщI. 46. МахуэцIэ. 47. Гуэдзым, нэгъуэщI хьэсэхэм къыхэкIэ удз щхьэ гъуэжь. 48. Гъэм и зэман.
Къехыу: 1. … ил и лэпсщ. 2. Нарт Батэрэз и адэр. 3. Езыр-езыру къыщIэж псы. 4. Унагъуэ псэущхьэ: зигъафIэу гъуэлъыпIэкум исыну и щIасэщ. 6. Хъыджэбзыр укIытэри, … къэхъуащ. 13. Адыгэ таурыхъхэм узыщрихьэлIэ шы лъэрызехьэ. 14. МафIэ бзий къыдидзу, укъигъащтэу уафэм къыщоуэ. 15. Хэку зауэшхуэм и зэманым партизанхэм куэдрэ къагъэсэбэпу, бийм Iисраф зэрыхалъхьэу щыта Iэщэ лIэужьыгъуэ. 16. Щхьэхуимыту яIыгъ цIыху. 17. Псы фIей ина. 18. Жыгхэм зэщIащта щIыпIэшхуэ. 19. Пылу зы 20 хуэдэм япэшэчэн псэущхьэ. 22. Щхьэц лъэпкъ зытемыт цIыху. 23. Къэрэкъурэ е къалмыкъ … . 24. Псэхэлъхьэж. 25. … мэракIуэ. 29. Нэхъапэм адыгэхэм зэрахьэу щыта гуэгуэн, лэгъуп хуэдэхэр къызыхащIыкI гъущI лIэужьыгъуэ. 30. Бжэныфэм къыхащIыкI Iуданэ. 31. Адыгэ зауэлIым къыпэщIэува бийр … къищIри къежьэжащ. 33. Уеплъмэ — …, уеджэмэ — дэгу. 34. Щхьэц … е удз … . 36. Къуажэ псэуалъэ, къуэдзапIэ. 40. Нартыху гъэлыгъуа хьэжыгъэ. 41. Хьэкъущыкъу. 42. Хьэрып цIыхухъухэм пыIэ папщIэу я щхьэм кърашэкI щэкI. 43. Нэхъапэм адыгэхэм я унащхьэхэр зэрагъэбыдэу щыта. 45. Адыгэ бэнакIуэ: дуней псом и чемпион зыбжанэрэ хъуащ, Лондон щекIуэкIа Олимп зэхьэзэхуэхэм жэз медаль къыщихьащ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
ЩIышылэм и 11-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу: 3. Ашэмэз. 5. Пшэрыхь. 7. Бру. 10. Псыхуабэ. 13. Назэ. 14. Гурым. 15. Шху. 17. Iущ. 18. КIэн. 20. Чэт. 22. Кумб. 23. Мер. 24. Тут. 25. Къат. 26. Фыз. 29. Ней. 31. Гъур. 32. Акъ. 34. ЖьакIуэ. 36. Балэ. 38. Алаушын. 41. «Адэ». 42. ХуэнщIей. 43. Къэнжал.
Къехыу: 1. Хьэрып. 2. Пшагъуэ. 3. Аргъынэ. 4. Урыху. 6. ХьэлIамэ. 8. Без. 9. Къыр. 11. Сахуэ. 12. БаIуэ. 16. Iэмбатэ. 18. КIэрэф. 19. Нэмэз. 20. Чэтэн. 21. Токъуий. 27. Брул. 28. Къады. 30. Бжьыныху. 33. Хьэждал. 35. КIуащ. 37. Ауз. 38. Аргъуей. 39. Уадэ. 40. НэгъуэщI.
