Адыгэхэм ятеухуауэ
Адыгэхэм къыхэхыкIэ зэращIэр я фащэми, я Iэщэми, дыжьыным къыхэщIыкIауэ хьэпшып къыздрахьэкIхэми къыхощ. Гухэхъуэщ адыгэ шууейм уIуплъэну. Сыту тынш, екIу икIи зэщIэкъуа абы и цейри, и фочылъэри. И уанэм и тыншагъыр-щэ! ЩызауэкIэ сыт хуэдэу IэкIуэлъакIуэу и шыр зэригъакIуэрэ абы, фочыр къыщрипхъуэткIэ и IэбэкIэм удихьэхыу! Уэшх къешхмэ, е пшагъуэмэ, ауэ сытми екIуу зрипхъуэкIрэ абы и щIакIуэр! Афэ джанэмрэ жыр пыIэмрэ иджы къамыгъэсэбэпыжми, хэщэтыкIыурэ адыгэхэр зыхуехъуэпсэкIыж я пасэрей хабзэхэм я фэеплъу, пщIэ хуащIу ахэр яхъумэ.
Сталь Карл,
Кавказ зауэм хэта урыс дзэпщ. 1900 гъэ
Мы лъэпкъ щхьэмыгъазэр къалэшхуэхэм я псэукIэ ехьэжьам мащIэщ зэрыдихьэхыр, ахэр хьэпсу къалъытэу. «Си унэ лъахъшэр сэрейхэм я нэхъ беймкIи схъуэжынукъым, — жиIащ зы къэбэрдеипщ гуэрым. — Абы и блынхэр гъэщIэрэщIами, гум бэуапIэ щигъуэтыркъым, гъэрыпIэм ещхь и бжыхь щхьэдэхыпIэншэхэм псэри гупсысэри къыдамыгъэплъу щахуз. Си щхьэкIэ сыкъапщтэмэ, фи къэралыгъуэхэм я лъэщагъми я инагъми си унэ цIыкIур зэрыпэсщIын щыIэкъым».
Де Сегюр Филипп Людовик,
Екатеринэ II пащтыхь гуащэм
бгъэдэта франджы лIыкIуэ. 1785 гъэ
Къэбэрдей адыгэхэр хахуэщ, цIыху пэжхэщ, лей зехьэн, цIыхум ебзэджэкIын хьэл яхэлъкъым. Ахэр лъагъугъуафIэхэщ, я теплъэм егъэлеяуэ йолIалIэ. ЗыхуэпэкIэ зыщIэ бгырысым «къэбэрдейм ещхьу хуэпащ» щыхужаIэ Кавказым. Абыхэм IэбэкIэ дахэ яIэщ, хьэл-щэн гуакIуэ хэIэтыкIа ядыболъагъу, ищхьэкIэ зэрыщыжытIащи, цIыхугъэ лъагэр къыдалъхуауэ я щэнщ. Адыгэм зэзэмызэххэщ пцIы щиупсыр, и бий нэгъунэ пэж фIэкIа жриIэркъым.
Лавинцев Александр,
урыс тхакIуэ, журналист,
усакIуэ. 1904 гъэ
