И напи, и Iуэху еплъыкIи емыпцIыжу
Мы махуэхэм зи илъэс 75-р зыгъэлъапIэ Аттаев Жэмал Жэбир и къуэр ящыщщ иджырей Къэбэрдей-Балъкъэрым пщIэрэ щхьэрэ щызиIэ къэрал, жылагъуэ, политикэ лэжьакIуэшхуэхэм. «Заман» газетым илъэс куэд лъандэрэ и редактор нэхъыщхьэу щыт хэкупсэр КъБР-м и Жылагъуэ палатэм и унафэщIым и къуэдзэщ, республикэм цIыхум и хуитыныгъэхэр хъумэнымкIэ и уполномоченнэм къепхауэ лажьэ эксперт советым хэтщ. И IэщIагъэмкIэ бгъэдэлъ Iэзагъышхуэм, зэфIих жылагъуэ Iуэху инхэм, ди щIыналъэм и социальнэ зыужьыныгъэм хуищIа хэлъхьэныгъэхэм папщIэ Аттаевым къыхуагъэфэщащ щIыхьыцIэ лъагэ зыбжанэ. Ар УФ-ми КъБР-ми щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэщ, КъШР-м щIыхь зиIэ и журналистщ, ди республикэм и дамыгъэ нэхъ лъапIэ дыдэр — КъБР-м и ЩIыхь тхылъыр — къратащ, апхуэдэуи мызэ-мытIэу ягъэпэжащ УФ-м, КъБР-м я Журналистхэм я зэгухьэныгъэхэм я щIыхь, фIыщIэ тхылъхэмкIэ, саугъэтхэмкIэ.
И анэр и гъусэу
КъызыхэкIа лъэпкъым и пащхьэм и деж апхуэдиз фIыщIэ къыщызылэжьыфа хэкулIым и щIыбагъ къыдэлъщ гугъуехьи щыщIэныгъэ куэди. Ахэр нэхъыбэу зэпхар ди балъкъэр лъэпкъыр я щIыпIэм залымыгъэкIэ ирашауэ зэрыщытарщ.
Жэмал 1944 гъэм бадзэуэгъуэм и 25-м къыщалъхуащ Къыргъыз ССР-м хыхьэ Кант районым и Ново-Покровкэ къуажэм. Абы дэт курыт школыр хъарзынэу къиухри, щIэныгъэ нэхъыщхьэ щызригъэгъуэтащ Къэзахъ къэрал университетым журналистикэмкIэ и факультетым. ИужькIэ и Iэзагъым щыхигъэхъуащ Москва, КПСС-м и ЦК-м къепхауэ лажьэ, Жылагъуэ щIэныгъэхэмкIэ академием.
Апхуэдэу къытхуиухри, лъэпкъыр хэкум ирагъэкIа нэужь, Къыргъыз щIыналъэ дыздагъэкIуам Жэмалрэ сэрэ ди унагъуэхэр зы къуажэ къудей мыхъуу, зы уэрамми зэдытесащ. Ди адэ-анэхэр псэм хуэдэу зэрылъагъухэрт, жыжьэуи дызэмыблагъэ пэт. Ауэ, зэрыжаIэщи, благъэ жыжьэ нэхърэ гъунэгъу благъэр нэхъыфIщ. Гуауэр зэдагуэшыху, хамэхэри Iыхьлым хуэдэу зэпэгъунэгъу хъурт а зэманым.
Зумакулов Борисрэ Аттаев Жэмалрэ. 2019 гъэ Жэмал и адэ-анэр гугъэр зи гум илъхэм ящыщт, гува-щIэхами пэжыр къызэрыщIэщыжынур я фIэщ хъууэ. Кязим щэджащэм и уэсятым тетт ахэр. «Нобэ дыкъезыгъэлынури, дызыгъэшхэнури, дызыхуэпэнури, фэ къыттезыгъэуэнури, ди псэр щыхэкIкIэ дгъуэтыжынури лэжьыгъэращ», — жиIэрт а лIы Iумахуэм. Нобэ Жэмал и адэ-анэр псэужамэ, я щхьэр лъагэу щIаIэтын къуэ къазэрыщIэхъуам щыгуфIыкIынут, дауи.
Дэ ди унагъуэр нэхъ пасэу къэкIуэжащ. Илъэс бжыгъэ дэкIыу, езыри журналист хъуауэ япэ дыщызэхуэзэжам Аттаевыр Къэзахъстаным Компартым и ЦК-м и журналым и къудамэм и унафэщIу щылажьэрт. ЦIыхубэ щIэныгъэхэм я Академие еджакIуэ сыздагъэкIуам Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщу щеджэхэр шей езгъэфэну зы пщыхьэщхьэ къезгъэблэгъат. Си хьэщIэхэм сахоплъэри, зы щIалэ къудан яхэтщ Къэзахъстаным щыщу, «зыщIыпIэ щыслъэгъуауэ пIэрэ?» жызигъэIэу. Соплъыпэри, ди хьэблэ щIалэр къызоцIыхуж. ИужькIэ, «Горняцкая слава» газетыр къызэрагъэпэщыжын я мураду, хэт зэрихьэфыну пIэрэ щыжаIэм, ехъулIэныгъэкIэ Академиер къэзыуха Жэмал сигу къокIыжри, Мэлбахъуэ Тимборэ ар хузогъэлъагъуэ. АфIэкIа хэмылъу, республикэм ди лIыщхьэр Къэзахъстаным и Компартым и япэ секретарь Джанибековым йолъэIу, парт лэжьыгъэ иратыну, Жэмал къытхуигъэкIуэжыну.
Аттаевыр я адэ-анэм я хъыбархэмкIэ фIэкIа имыцIыху Къэбэрдей-Балъкъэрым къэкIуэжри, Тырныауз къыщыдэкI «Горняцкая слава» къалэ газетым и унафэщI хъуауэ щытащ афIэкIа хэмылъу. СощIэж: а газетым редактору ягъэувыну къагъэлъэгъуа кандидатурэхэм хэплъэу, Мэлбахъуэ Тимборэ и нэр къытеувыIащ Аттаевым. КъыкIэлъыкIуэу си дежкIэ къеплъэкIати, сэри абы игу къэзгъэкIыжащ ар Къэзахъстаным и Компартым и Комитет Нэхъыщхьэм ди лъэIукIэ къытхуигъэкIуэжауэ щыта щIалэ жаныр зэрыарар. «НтIэ, фIы дыдэу сощIэж», — жиIащ Мэлбахъуэм икIи IэIэтым Iуэхур нэса нэужь, абы Iэ зыхуиIэтар Жэмалщ.
Апхуэдэ дзыхь лъагэ къызэрыхуащIар игъэпэжу и къулыкъур ирихьэкIащ Жэмал. Тырныаузи абы къедза аузми щыцIэрыIуэ «Горняцкая слава» газетым ехъулIэныгъэщIэхэр зыIэригъэхьащ Аттаевыр и пашэу щыщыта илъэсхэм. Ар куэдкIэ нэхъ щIэщыгъуэ, купщIафIэ хъуат, и тиражми фIыуэ хэхъуат.
ЛъэужьыфI Аттаевым къыщигъэнащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и обкомым идеологиемкIэ и къудамэм, республикэм хамэ къэрал IуэхухэмкIэ и министрым и япэ къуэдзэу, Iуащхьэмахуэ щIыналъэм и унафэщIу щыщылэжьам щыгъуи. КъикIуэт имыIэу, щIэныгъэкIэ узэдауэ, къеныкъуэкъуIами, жэуап тэмэм яритыжыфрэ къыжраIэн ямыгъуэтыжу ар лэжьащ. А зэманым хуиту псалъэхэр мащIэт. Партым и къару илъыгъуэм загъэгубзыгъэу утыку итахэр къуэгъэнапIэ фочауэ хъужат. Жэмалщи, сыт хуэдэ утыкуи пщIэрэ щхьэрэ иIэу къикIыжырт. Абы и псалъэр кIэщIт, нахуэт, купщIафIэт.
КъызэрысщыхъумкIэ, жэуаплыныгъэ ин зыхищIэу зи къалэнхэр дапщэщи езыхьэкI Аттаевым хэлъ апхуэдэ хьэл быдэм трищIыхьащ ди республикэм и Президенту щыта КIуэкIуэ Валерэ, Аттаевыр дзыхь зыхуищI, зыдэлажьэ гупым щахигъэхьэм. Аращ абы пщэрылъ хуащIауэ щыщIытар ди щIыналъэм балъкъэрыбзэкIэ къыщыдэкI «Заман» газетым и редактор нэхъыщхьэ къулыкъури. Илъэс 20-м щIигъуащ Жэмал а IуэхущIапIэм и пашэу зэрыщытри, а лъэхъэнэм къриубыдэу зэфIигъэкIащ республикэм къыхуэщхьэпа Iуэху куэд.
Аттаевыр щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ, къэухь къулей зиIэ, псалъэм хуэIэзэ цIыхущ. Абы ехьэлIауэ сигу къэкIыжащ Лихачёв Дмитрий и псалъэхэр: «Губзыгъэуи щIэныгъэ уиIэуи цIыхухэм закъыщыбгъэхъуфынущ, ауэ гъэсэныгъэ зыхэлъу фэ пхузытегъэуэнукъым!» Жэмал фэ зытригъэуэн хуейкъым — ар зэхэщIыкI лъагэ зыбгъэдэлъ цIыху гъэсащ сыт хуэдэ лъэныкъуэкIи — и щэнкIи, цIыхухэмрэ ныбжьэгъухэмрэ зэрабгъэдэтымкIи, и Iуэху зехьэкIэкIи, и дуней тетыкIэкIи. И публицистикэ тхыгъэхэм къыхощ Аттаевым бгъэдэлъ гупсысэ нэхухэм я купщIэ нэхъыщхьэр: Хэкур, цIыхур фIыуэ лъагъун, залымыгъэмрэ щIэпхъаджагъэмрэ гъуэгу емытын, мамырыгъэмрэ зэпэщыныгъэмрэ ди щIыналъэм щытепщэ хъун. Апхуэдэ Iуэхугъуэхэращ зыхуэлажьэр, уеблэмэ щIэпсэур Жэмал.
Зи напи зи Iуэху еплъыкIи зэи емыпцIыжу псэу си ныбжьэгъу пэжым, цIыху щыпкъэм, къэрал, жылагъуэ лэжьакIуэшхуэм си гуапэу сохъуэхъу къыщалъхуа махуэмкIэ. Узыншэну, и щхьэкIи и унагъуэкIи Iуэху дахэ куэд илъагъуну си гуапэщ. Илъэсищэ хъуа нэужьи цIыхухэм яхуищIэф фIым, зэрыпсэум щыгуфIыкIыу Тхьэм дунейм тригъэт.
ЗУМАКУЛОВ Борис,
КПСС-м и Къэбэрдей-Балъкъэр
обкомым и секретару,
и япэ секретару щыта (1980 — 1991),
КъБР-м цIыхум и хуитыныгъэхэр
хъумэнымкIэ и уполномоченнэ, профессор.
ПщIэрэ щIыхьрэ зиIэ
Къэбэрдей-Балъкъэрым, Урысей Федерацэм щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ, Къэрэшей-Шэрджэсым щIыхь зиIэ и журналист, ди республикэм и дамыгъэ нэхъ лъапIэ дыдэр — КъБР-м и ЩIыхь тхылъыр — зыхуагъэфэща, «Заман» газетым и редактор нэхъыщхьэ Аттаев Жэмал Жэбир и къуэм и ныбжьыр нобэ илъэс 75-рэ ирокъу.
Лъэпкъ журналистикэм и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIа IэщIагъэлI щыпкъэхэм ящыщщ Аттаевыр. Хамэ щIыналъэ жыжьэм, Къыргъыз ССР-м къыщалъхуа щIалэм Къэзахъстаным и къалащхьэ Алма-Ата щIэныгъэ нэхъыщхьэ щызригъэгъуэтащ, иужькIэ и зэфIэкIхэм щыхигъэхъуащ Естественнэ щIэныгъэхэм я академиеу КПСС-м и ЦК-м и нэIэм щIэту лажьэм. ЗэфIэкI лъагэ зыбгъэдэлъу гу зылъата Аттаевым Къэзахъстаным дзыхь къыщыхуащIащ икIи къызыхуэтыншэу щрихьэкIащ къулыкъу лъагэхэр. Илъэс 40 ипэкIэ абы къигъэзэжащ и адэжь хэкум икIи абы лъандэрэ пэрытащ парт, къэрал, жылагъуэ IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэ куэдым. Ар щытащ Тырныауз къалэм къыщыдэкI «Горняцкая слава» газетым и редактору, КПСС-м и Тырныауз къалэ комитетым и къудамэм и унафэщIу, партым и обкомым и къудамэм и Iэтащхьэу, КъБР-м къэрал щIыб зэпыщIэныгъэхэмкIэ и министрым и япэ къуэдзэу, Iуащхьэмахуэ районым и тхьэмадэу, «Кабардино-Балкарская правда» газетым и редактор нэхъыщхьэм и къуэдзэу. Илъэс 21-рэ хъуауэ Жэмал «Заман» республикэ газетым и редактор нэхъыщхьэщ. Ди щIыналъэм пщIэрэ щхьэрэ щызиIэ къэрал, жылагъуэ, политикэ лэжьакIуэшхуэр КъБР-м и Жылагъуэ палатэм и унафэщIым и къуэдзэщ, КъБР-м цIыхум и хуитыныгъэхэр хъумэнымкIэ и уполномоченнэм къепхауэ лажьэ эксперт советым, КъБР-м и Iэтащхьэм деж щыIэ Жылагъуэ советым хэтщ.
Ди къэралми, республикэми я хэкупсэ нэс, абыхэм я зыужьыныгъэмрэ ефIэкIуэныгъэмрэ зи къару хэзылъхьэ, лъэпкъ зэгурыIуэныгъэм и телъхьэ, IэщIагъэлI нэс Аттаев Жэмал Жэбир и къуэм дохъуэхъу и пщIэр лъагэу, узыншагъэ быдэ иIэу, унагъуэ насыпым щымыщIэу псэуну, ди щIыналъэм, къызыхэкIа балъкъэр лъэпкъым иджыри куэдрэ хуэлэжьэну.
«Адыгэ псалъэ» газетым и редакцэр.
