Бэркъукъу и зэманым мамлюк сулътIанхэм тепщэгъуэр зэпаубыдауэ зэрыщытар
ИЛЮШИНЭ Миланэ, тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат, доцент, Санкт-Петербург
(КIэухыр, ПэщIэдзэр № 230-м итщ)
ЗыкъэзыIэтахэм я тепщэгъуэ кIэщIыр
Эмир зыкъэзыIэтахэм я пашэ Йэлбугэ Iэн-Насири бэхърит тепщэхэм я иужьрей Хьэжы сулътIану трагъэувэжыну иукъуэдиящ. Езы Йэлбугэ мысырыдзэм и унафэщI нэхъыщхьэ (атэбек) къулыкъур къищтэри, къэрал унафэр зэригъэкIуэн щIидзат. Ар Хьэжы Мансур и лъэбакъуэ къэс кIэлъыплъырт, Iуэхухэм я нэхъ цIыкIури къимыгъанэу. СулътIаным и дэрбзэрым тыгъэ хуищIа нэужь, Йэл- бугэ а унафэр икъутэжу IэщIагъэлI тхьэмыщкIэр башкIэ щригъэубэрэжьым, Хьэжы Мансур: «Дэрбзэр нэгъунэ теухуа си унафэхэм гъуэгу ямыгъуэтынумэ, сыт хуэдэ сулътIан унафэ сэ сIэщIэлъыр?» жиIэри, «и гум хыхьэу щым хъуащ».
Самарканд дэтщ Тамерлан и фэеплъ. Йэлбугэ игъэIуащ шэрджэс мамлюкхэм ящыщу зыми зыри зэрырамыщIэнур, ипэкIэ яIа мылъкури лъапсэри къазэрыхуэнэнур. Бэркъукъу сэрейм къекIуэлIэжмэ, ардыдэмкIэ къагъэгугъащ. ЩIэпхъуэжа сулътIаныр къэзыубыдыр цIыху къызэрыкIуэмэ, тыгъэу динар мин иратынут, зауэлIмэ — къулыкъукIэ драгъэкIуеинут, зыгуэрым Бэркъукъу игъэпщкIуу къыщIэкIмэ, тезыр тралъхьэнут.
Бэркъукъу и бийхэр зэщохьэж
Бэркъукъу Кэрэк щыIэ и эмир-хэм я зым и унэм къыщаубыдащ. ЯукIыну тегушхуахэкъым, абы и лъэныкъуэу щыта мамлюкхэм зыкъаIэтынкIэ шынахэщ. Йэлбугэ Ан-Насири а Мысырым зыщызыгъэпщкIуа мамлюкхэр и натIэ иригъэкIын папщIэ, псори Щам къулыкъущIакIуэ кIуэн хуейуэ унафэ къищтащ, унафэр зымыгъэзэщIауэ къаубыдым тезыр тралъхьэну игъэIуащ. Бэркъукъу къызэригъэпэща зауэлI еджапIэхэм щIэс мамлюк щIалэхэр эмирхэм трагуашэри, абыхэм я егъэджакIуэхэри ущиякIуэхэри яутIыпщыжат. Йэлбугэ ищIэ псори зыхуэунэтIар зэ-рыхъукIэ цIыху нэхъыбэ езым зришалIэу, къапэувынкIи хъунухэр гуитIщхьитI ищIынырт: зыкъаIэту зыхуэмыхьэзыр бэлыхь IущIэн, е тепщэщIэм Iэуэлъауэншэу едэIуэн. Абы ипкъ иткIэ, «Ипэрей унафэщIхэм лей зрахахэр Йэлбугэ ан-Насири деж кърекIуэ, пэжрэ захуагъэрэ къагъуэтын папщIэ», — жаIэри ягъэIуащ.
Йэлбугэ зыщымыгугъа удыныр абы и дамэгъуу щыта, Iэл-Iэшраф сулътIаным и мамлюкхэм я унафэщI Минташ къыбгъэдэкIыу къытехуащ. Иджыри къэс къаруушхуэ зыбгъэдэмылъа Минташ Бэркъукъу и мамлюкхэр зэрыгухьам Йэлбугэ и Iуэхур хьэлъэ ищIри, Минташ и телъхьэ хъуахэр зэманкIэ бий нэхъ лъэрызехьэу щыта Йэлбугэ ирагъэкIуэтат.
1389 гъэм и шыщхьэуIум Каир зэхэуэм щыщIедзэ. ЛъэныкъуитIми каирдэсхэр щхьэж и лъэны- къуэ ищIыну хэтт. Минташ щIэгъэкъуэн хуэхъуащ сулътIан Хьэсэн и цIэр зезыхьэ мэжджыту зыкъэзыIэтахэм быдапIэ яхуэхъуам мывэр зи Iэщэ къалэдэсхэр къызэрекIуалIэр. Зэхэуэ гуащIэр махуэ псокIэ екIуэкIа нэужь, Минташ текIуэри, Йэлбугэ и эмирхэм абы и лъэныкъуэм зратащ.
Хъалифым Iэуэлъауэр ягъэувыIэну унафэ щищIым, зыкъэзыIэтахэм я пашэ Минташ жиIащ: «Сэ сызыпэщIэувар сулътIанракъым, хабзэншэу унафэр зыIэщIилъ- хьауэ Iэл-Iэшраф дунейм ехыжам и къуэ Хьэжы Мансур тепщэгъуэр къылъызымыгъэс Йэлбугэщ».
«Абы Iэл-Iэшраф и мамлюкхэр IуигъэкIуэтурэ езым ейхэм гъуэгу ярет, — жиIэрт Минташ. — А псори — и псалъэ зэпцIыжахэм япкъ иткIэ. Сэ абы дирхьэм минищэ къудей къызитауэ аращ, езым щIыхэм я нэхъыфIхэр зэщIикъуащ. Сэ си лъапсэм илъэсым дирхьэм 600 000 къудейщ къытекIыр. Е езым симыукIауэ, е сэ езыр сымыукIауэ сыувыIэнукъым».
Тырку сулътIан Баязит Езанэр (1354 - 1403 гъгъ.) Абы иужь лъыгъажэ гуащIэм щIедзэ. ИпэкIэ Йэлбугэ гухьа Бэркъукъу и мамлюкхэр Минташ и дзэм хыхьэри, Минташ текIуащ. Къалэдэсхэр абы и лъэныкъуэ хъуат. Апхуэдиз шынагъуэ зэрыщыIэм хуэдэу, абыхэм щIым щылъ шабзэхэр къащыпурэ Iэщэ зримыкъу Минташ и зауэлIхэм хуахьырт. Зэхэуэр увыIэртэкъым. Iэщэм топхэр къыхыхьэжауэ, зыкъэзыIэтахэр щIыдагъэм къыхэщIыкIа топышэкIэ бийхэм яхэуэрт. СулътIан Хьэсэн и кхъэлэгъунэр зэтракъутэри, Йэлбугэ и пщыIэми мафIэ щIадзат. Жэщым Минташ и дзэм Йэлбугэ епцIыжахэр къыщыхэхъуэм, Йэлбугэ БыдапIэм дэкIуэсыкIащ. Минташ сулътIаным деж кIуэри, езыр абы и унафэм зэрыщIэувэр, и адэм зэрыхуэпщылIам хуэдэу, езыми зэрыхуэпэжынумкIэ псалъэ иритащ. Йэлбугэ Iэн-Насири яубыдщ, лъэхъу иралъхьэри хьэпсым ирадзащ.
Я бийр Минташ зэтриукIэу езыхэм я пашэр хуит ищIыжынкIэ щыгугъа Бэркъукъу и мамлюкхэр бэлэрыгъат. Адрей зыкъэзыIэтахэм хэтахэм хуэдэу, абыхэм тыгъи, къулыкъуи, щIыи ирататэкъым. Минташ къыгурыIуэрт зауэлIхэр къызэрыбгъэгугъам утемытыжыным фIы къызэримыхьынури, езыр япэ уэну мурад ищIащ. Абы Кэрэк Бэркъукъу иукIыну зи къа-лэн лIыкIуэ щэхуу егъакIуэ. Езым къыбгъэдэна Бэркъукъу и мамлюкхэм унафэ гуэр игъэзэщIэ-ным хуэпIащIэ хуэдэу бжэ зэхуэщIакIэ зэхуешэсри, зэтригъэукIэн щIедзэ. ЦIыху щитIым нэблагъэ яукIат а махуэм. Адрей Бэркъукъу и унэм щыщ мамлюкхэм я ужьым кIэлъыплъакIуэхэр, щакIуэм хуэдэу иувэхэри, я нэхъыбэр хьэпсым ирадзат, я мылъкур Минташ и хъарзыналъэм халъхьат.
Йэлбугэ емыщхь Минташ угурыIуэну Iэмал къыпхуигъанэртэкъым. ПсынщIэу, къимыкIуэту, гущIэгъуншэу Iэбэрт ар. Мам- люкхэм е къалэдэсхэм ящыщу мыдаIуэр занщIэу яукIырт. Щы-хьэрым Iуэхур щызэгъэзэхуэжын хуей щыхъум, Минташ хъыбар игъэIуащ маисэ, сэ е нэгъуэщI Iэщэ къалэдэсхэм ящыщу хэт иIыгъыу къагъуэтми, абы тезыр зэрытралъхьэнур. Япэрей махуэ дыдэм цIыхуихым я Iэр паупщIат.
Апхуэдэ къару пхъашэм Каир щытыкIэр щигъэсабырыжа хуэ-дэу щытт, ауэ зэрысулътIан къэралу унафэм щIэбгъэувэн папщIэ, тезыр тезылъхьэ хабзэзехьэ IуэхущIапIэ къызэгъэпэщын хуейт, Минташ апхуэдэ иIэтэкъым. Къеныкъуэкъухэр игъэкIуэдыным хуэпIащIэри, абы и дамэгъуу щытахэр и бий ищIыжащ, апщIондэху гъусэ имыIэжу къэнащ. Зым зыр иужь иту Щам хъыбар мыхъумыщIэхэр къиIукIырт, эмирхэр зэрызэпэщIэувэжам теухуауэ. ИужькIэ Кэрэк дэс лIыкIуэм Бэркъукъу къиутIыпщыжу езыр абы и лъэныкъуэ зэрыхъуа хъыбарыр къэсащ.
Минташ и псэ емыблэжу лъащэрт. Хьэпсым иридзэныр фIэмащIэу, абы цIыхухэр зэтриукIэн щIидзащ. Кэрэк зауэлI гуп иутIыпщыну зэригъэпэщри, асыхьэтми а унафэр икъутэжащ, и дзэр бийм и лъэныкъуэ хъункIэ шынэжри. Хъалифымрэ хеящIэхэмрэ зэхуишэсри, абы Бэркъукъу укI тезыр тралъхьэну хабзэ къригъэщтащ, иужьрей Iуэхуу сулътIан Хьэжы Мансур и шыпхъур къишэри нысашэшхуэ ирищIэкIыжащ.
Шэрджэс сулътIаным унафэр къыIэрохьэж
АпщIондэху Каир пэгъунэгъу Кус къалэм ирагъэша мамлюкхэми, Хьэлэб лIыкIуэу ягъэкIуа Йэлбугэ и къулыкъущIэгъуми зыкъаIэтащ. Iуэхум апхуэдизкIэ псынщIэу зихъуэжырти, Бэркъукъу и телъхьэхэр махуэ къэс багъуэрт. Кэрэк абыхэм я зэхуэсыпIэ щыхъум, абы Мысыр Ищхъэрэм къыщыщIэпхъуэжа Бэркъукъу и мамлюк 300-ри нэсащ.
1389 гъэм жэпуэгъуэм и 14-м Бэркъукъу Дамаск къыбгъэдохьэ. Къалэм къэсын ипэ ар зэхэуэ зыбжанэм щытекIуат, Йэлбугэрэ Минташрэ тезыркIэ щIыналъэм ирагъэIэпхъукIа эмирхэр и дзэм кIуэ пэтми къыхэхъуэжырт. Каир абыхэм къапэщIэувэну дзэ щызэрагъэпэщат езы сулътIан Хьэжы Мансур я пашэу. Хъарзыналъэр нэщIт. Минташ ягъэтIысахэмрэ Бэркъукъу и мамлюк щIэпхъуэжахэм я унэхэмрэ къищырт. Абы эмир хэкIуэдахэм я бын зеин- шэхэм хуагъэтIылъа ахъшэхэр зэщIикъуэщ, коптхэм дирхьэм 100000, журтхэм дирхьэм 500000 яригъэпшынри, эмир къэс къуэды щхьэхуэ къыIихат. Iуэхур зыхуэкIуарати, щхьэлхэм щылажьэ шыхэр нэгъунэ зэщIакъуа нэужь, цIыхухэр хьэжыгъэншэу къанэри щIакхъуэ уасэм хэхъуат. Минташ къыхиха ахъшэри ирикъуакъым, и пщIэри ехуэхащ. ЗауэлIхэр зыри арэзытэкъым, яIэрыхьари ма-щIэт.
Дзэм Щам иунэтIа нэужь, Каир цIыхухэм зыкъыщаIэтащ. Бэркъукъу и мамлюкхэм, пщIым я нэхъыщхьэ Бутэ Iэт-Тулутамури я пашэу хьэпсым исхэм, щIэтIыкI ящIри къыщIэпхъуэжащ, итIанэ Iэщэ къащтэри Минташ къигъэна дзэр зэтраукIащ. ЗыкъэзыIэтахэм Бэркъукъу сулътIану щагъэIум, ахъшэхэхымрэ зэрызехьэмрэ иригъэша мысырдэсхэр хъыбарым щыгуфIыкIахэщ.
АпщIондэху Бэркъукъу щIэ- гъэкъуэн къыхуэкIуащ, Сэфэд къикIри. Абы и унэм щапIа мамлюк Йэлбугэ Iэс-Салими Сэфэд и тепщэм деж дэуэдару (канце- лярием и нэхъыщхьэу) щылажьэрт. Къалэтетыр дзэр дэщIыгъуу Дамаск кIуа нэужь, Йэлбугэ Iэс-Салими Сэфэд тутнакъыу щаIыгъ Бэркъукъу и эмир щитIыр къиутIыпщыжри, абыхэм БыдапIэмрэ хъарзыналъэмрэ я IэмыщIэ иралъхьэжащ.
Бэркъукъурэ Минташрэ я къару зэхэгъэкIыпIэ зэхэуэр 1390 гъэм щIышылэм и 2-м екIуэкIащ. Бэр-къукъу псэемыблэжу зэрызэуам хуэдэу, Минташ ахэр ижьымкIи сэмэгумкIи иригъэкIуэтыфат. Ауэ Минташ текIуэпауэ жыпIэныр иджыри пасэт. АпщIондэху Бэркъукъу зэрыхьзэрийр къигъэщхьэпэри, хъалифымрэ сулътIан Хьэжы Мансуррэ гъэру иубыдащ, ахэр зэхэуэм къыхэмыхьэу дзэм и хъарзыналъэр зэрылъ мысыр гу зэщIэщIахэм япэгъунэгъуу жыжьэу къаплъэу щытхэт. Минташ ар имыщIэу, Дамаск текIуэныгъэр щигъэлъэпIэну кIуэху, Бэркъукъу и дамэгъухэр зэхуишэсу жэщ псор сулътIаным и пщыIэм щигъэкIуащ. Нэху щыри лъыгъажэ гуащIэ дыдэм Бэркъукъу и мамлюкхэр щытекIуащ. Минташ ирагъэкIуэта нэужь, Хьэжы Мансур езым и гукъыдэжкIэ тахътэм текIри аргуэру сулътIану теува Iэл-Мэлик Iэз-Захир Бэркъукъу хъалифым тхьэ иригъаIуэри, Каир дэтIысхьэжащ.
Политикэ и лъэныкъуэкIэ Бэркъукъу и унафэ щIыкIэм Бейбарс уигу къегъэкIыж. ЖытIэм и щыхьэтщ зауэм хуэщIа, сулътIа-ныр зи тепщэ къэралыгъуэм Аббасидхэм я щIэблэ хъалифми унафэ гуэр зэрыщыIэщIэлъам. А Iуэху зехьэкIэр Бейбарс зэригъэпэщауэ щытащ, иджы мис, илъэсищэ дэкIа нэужь, мамлюк теп- щэ Бэркъукъу абы мыхьэнэщIэ иритыжат. Бейбарс хъалифым и пщылIу нэгъуэщI мыхъуми фэкIэ зыкъигъэлъагъуэу щытамэ, Бэркъукъу и зэманым а щытыкIэм зихъуэжри, зэи къимыгъэзэжыну хъалифыр сулътIаным и пщылI хъуат. Дин тепщэгъуэр текIуэн папщIэ чэмыр зы лъэбакъуэ за- къуэт — хъалифымрэ сулътIанымрэ зы нэрыбгэу щытыныр, ауэ ар къэхъуакъым.
Динымрэ къэрал унафэмрэ зэгуэгъэхьэн Iуэхум иужькIэ уэсмэнхэм я деж зыщиужьащ. Мысырыр къэзыубыда Селим Езанэр (1512 — 1520), «къалэ лъапIитIми я пщылI» хъуа нэужь, ар хуит хъуат муслъымэнхэм я пащхьэм «Iимам» цIэр щызэрихьэну. Бартольд Василий зэрыжиIэмкIэ, абы иужь къиува псоми «хъалифкIэ» еджэрт, «хъалиф Мутэуэккил и пщэрылъыр Селим иритарэ иримытарэ зэрамыщIэм емылIэлIэххэу». ИужькIэ «Аббас и щIэблэм къытепщIыкIахэм къакIэлъыкIуа тырку сулътIаныр динкIэ зэрыщхьэхуитым» теухуа унафэ къащтащ. Бэркъукъурэ Бейбарсрэ зэдгъэпщэным адэкIэ къыпытщэмэ, тIуми къалэн зэхуэдэ я пщэ къыдэхуат: езым я Iулыджымрэ унафэ нэхъыщхьэмрэ ягъэбыдэныр, традза гупым я дамэгъуу щыта зыкъэзыIэта эмирхэр гъэIэсэныр. Зэрыхьзэрий нэужьым тепщэ хъуа къарум зыщIэзыгъакъуэ хъалифым и пщIэр Iэтыныр муслъымэн къэралыгъуэ къызэрызэфIагъэувэ Iэмалхэм язт.
IэщэкIэ текIуа нэужь, сулътIа-ным зэхиубла уэрам зекIуэм япэ иту хъалифыр кIуэну унафэ къищтащ, абы иужь Хьэжы Мансур Бэркъукъу къыбгъурыту итт, къалэдэсхэм сулътIаным сэлам кърахырт. Апхуэдэ щIыкIэу абыхэм дахэу къагъэлъагъуэрт тепщэ-щIэм хъалифым и пщIэр къэралыгъуэм и лъабжьэу зэрилъытэр. Абы ищIыIужкIэ мамлюкхэм я зэхуакум дэлъа зэкъуэшыныгъэ къэралым къыхуэщхьэпэнкIэ къару зыхуримыкъуам къыдэкIуэу, ап-хуэдэ Iуэху бгъэдэхьэкIэр зэкъуэтыныгъэр езыгъэфIакIуэ гъуэгут. А гупсысэр зэрызахуэм и щыхьэтщ Бэркъукъу унафэр къызэрыIэрыхьэжу, ипэм хуэмыдэу, иджы мамлюкхэр мысыр жылагъуэм нэхъ «яхигъэзэрыхьын» зэрыщIидзар. Бэркъукъу и етIуанэ тетыгъуэм мамлюкхэм ятеухуауэ хабзэщIэхэр къищтат. Ахэр къа-лэм щыпсэунуи унагъуэ хъунуи хуитхэт. Хуэм-хуэмурэ абыхэм щIыпIэм щызекIуэ хабзэхэр къащтащ, кIуэ пэтми хьэрып щэнхабзэр мамлюк зэхэтыкIэм хэпщIащ.
СулътIан Бэркъукъу илъэс хыщI ныбжьым иту 1399 гъэм и мэкъуауэгъуэм дунейм ехыжащ. Бейбарс Бундукдари ещхьу, абы теухуауэ уэрэдхэр зэхалъхьэрт, и гъащIэ гъуэгур яджурэ псысэхэм хуэдэу зэIэпахырт. Езым и иужьрей унафэкIэ Бэркъукъу «тхьэмыщкIэхэм я лъэгум», Баб Iэн-Наср зи фIэщыгъэ Каир куэбжэм хуэкIуэ гъуэгум и курыкупсэм деж щыщIалъхьащ. ИужькIэ абдежым абы и къуэ Фэрадж и унафэкIэ кхъэлэгъунэ щагъэуващ.
Зыгъэхьэзырар Чэрим Марианнэщ.
