ХьэмытIэ щIым и бэуэкIэр зыхищIэрт
ЩIалэ лъапцIэ цIыкIуу щIидзэри, и адэм и гупкIэм ису къэтэджащ ХьэмытIэ. Дыгъэ гуащIэми, гъатхэ уэшх щIыIэми куэдрэ хэтащ, ауэ къэлэнджакъым, лъап цIэрыщэ ерыщу къыщIэкIащ. ХьэмфIани иIыгъащ, нартыхуи къыдичыжащ, Iэни ищтащ. Iэпыдзлъэпыдз нэст, мэкъумэшыщIэ хьэл хэлът.
Апхуэдэурэ зыкъеужь, и пIалъэр къосри, дзэм даш, зэрыгурыхуэр, зэрыжаныр къалъытэри, шофёру ира гъаджэ, автомашинэм дэс гупым я нэхъыжьу и къулы къур ирехьэкI. ФIыщIэ, щытхъу тхылъхэр и куэду къэзыгъэзэжа щIалэм хуэдэ IэщIагъэлIхэм колхозыр хуэны къуэт. Къыхуагъэлъэгъуа автомашинэр зэрегъэпэ щыжри, ХьэмытIэ лэжьэн щIедзэ, сэлэт хьэл-щэн хэлъу, и пщэрылъхэр дагъуэншэу егъэзащIэ. Апхуэдэу куэдрэ екIуэкIакъым Джылахъстэнейм и нартыхугъэкI цIэ рыIуэ Хьэшыр Индырбий и жэрдэмкIэ гъавэгъэкIхэм яхохьэ. Дзэм кIуэн и пэкIэ трактор Iуэхум хуеджат, мэкъу мэш техникэ лIэужьыгъуэхэм фIыуэ хищIыкIырти, лэжьыгъэр къехъулIэрт, нэгъуэщIхэм щапхъэ яхуэхъурт.
НартыхугъэкIым и гъуэгушхуэм Дадэ Хьэ мытIэ щытехьар 1963 гъэрщ. Ар иджы къызэрыгуэкI механизатортэкъым, атIэ IуэхущIэхэм я зэхэублакIуэт, мурадышхуэхэр зи плъапIэ гъавэгъэкIт, звено унафэщI емызэшт. Колхозхэтхэри къуажэдэсхэри абы и зэфIэ кIым иригушхуэрт, «Хьэ мытIэ нартыхугъэкIыу къалъхуащ, гупым и пашэ гъуэ зэ джэщ» хужаIэрт. Апхуэ дэурэ «Бэвагъыр прог раммэм тету», «Индустриальнэ технологие», «Астрахань лэжьэ кIэ», «Бригадэ, уна гъуэ подряд» псалъэхэр къожьэ. Ахэр Iуэхур щIэ зыгъэ псын щIэ, фIагъым хэзыгъахъуэ, мылъкум къы дэзыгъахуэ IэмалыщIэт. А лэжьэкIэхэм ди деж гъуэгу щезытар Дадэ Хьэ мытIэу жыпIэ хъунущ. Езыми, и лэжьэгъухэми ахэр куууэ яджщ, я ефIэкIыныгъэхэм з ыхагъэгъуазэри, къагъэ сэбэпу хуежьащ. Хозрасчётым япэу хуэкIуари ХьэмытIэ и гупырщ. А Iэмалхэр дерс зыхуэхъуар Терекскэ къуа жэм и мэкъу мэшыщIэхэм я закъуэкъым Джылахъстэнейм и хозяйствэ псоми, уеблэмэ республикэм и колхоз, совхоз пашэхэм я нартыхугъэкIхэми ахэр къащтащ.
Хуэм-хуэмурэ «ХьэмытIэ и школ» жаIэу хуожьэ. Ар псалъэ дыгъэл къудей мыхъуу, купщIэ зиIэт, куэд къэзы Iуатэт. Дадэмрэ абы и гъэсэнхэмрэ я фIыгъэкIэ, «Заря коммунизма» колхозым и нартыхугъэкIхэм районымрэ республикэмрэ пщIэнейрэ бжьыпэр щаубыдауэ щытащ. Терекскэм хьэщIэ и куэдт. ХьэмытIэ и хьэсэхэм еплъыну къахуе блэгъат Югославием нартыху жылапхъэ лIэужьы гъуэщIэ къыщызыгъэкIа академик Савич Реля зи пашэ гупышхуэ. ЯлъэгъуахэмкIэ арэзыуэ щежьэжым «упрофессорщ уэ» жиIэри, Хьэ мытIэ и дамащхьэм академикыр къытеуIуэгъащ.
Дадэм и «профессорагъыр» езыр-езыру къэкIуа къым. Ар и жыджэрагъым, и ерыщагъым, бгъэдэлъ зэ фIэкIымрэ Iэзагъэмрэ къы хуахьащ. Гъавэр уэгъум къызэрыIэщIэпхыфынур псы кIэщ. Абы гулъытэшхуэ хуищIырт. ХьэмытIэ и акъылыр Iэджэм нэсырт, езым и Iэхэм яIэрыхьам псэ хилъхьэрт. ЦIыхуфI къудейтэкъым щIэгъэкъуэн нэст, чэнджэщэгъу гъуэзэджэт, хуэдэ гъэсакIуэ къэгъуэтыгъуейт. И лэжьэгъуу, фIыуэ зыцIыхуу щытахэм я псалъэхэм ар наIуэу къыхощ:
«ХьэмытIэ япэ зыри губ гъуэм ихьэртэкъым. Махуэр нэблэгъами, нэхъ зызыгъэгувэ яхэттэкъым. Нартыху къэс зырызыххэу еплъыфынут, зыхуэдэр зригъэщIэнут. Нэхъыщхьэрати, и псэр етауэ щIым елэжьырт».
Пэнагуэ Максим.
«Дадэм и пщIэр езым и гуащIэ хьэлэлкIэ къилэжьыжащ. И IэщIагъэр фIыуэ илъагъурт, и псэр Iуэхум етат. Гъавэ щIэным хуэIэзэт, и щIэныгъэр гъащIэм дэбакъуэрт».
Бозий Натбий.
«ХьэмытIэ щытхъум хуэ хейт, езыр цIыху гуапэт, лэжьыгъэм хуэнэхъуеиншэт. И IэнатIэр лIыгъэ щIапIэм хуэбгъадэ хъунут. Ауэ, къэмылэнджэжти, лэжьыгъэм зыкъригъэлы нутэ къым. И гупсысэ куум, и жэрдэм узыншэхэм уатхьэкъурт».
Тау Пщыкъан.
«Цвейг Стефан жиIэ гъащ: «Лъэпкъыр нэхъыфIу къы зэрыпцIыхур и къуэ па жэ хэмкIэщ, зэманыр зы хуэ дэр къызэрыпщIэр абы ехъу лIэныгъэ щызиIэхэмкIэщ». КъызэрыслъытэмкIэ, а псалъэхэр яхуэгъэзащ адыгэ лъэпкъым къыхэкIа цIыху гуащIафIэ Дадэ ХьэмытIи. Лэжьыгъэм зи гур ета гъавэгъэкIым сыт щыгъуи Iуэхур и кIэм нигъэсырт. Абы и нартыхугъэкI комсомол-щIалэгъуалэ гупым зы гектарым гъавэу центнерищэ къытрихырт. А зэманым ар ехъу лIэныгъэшхуэт. Дадэм и зэфIэкIым къэрал псор щыгъуазэти, чэнджэщкIэ куэ дым зыкъыхуагъазэрт. Абы и фIыгъэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и комсомол организацэр ВЛКСМ-м и ЦК-м и ЩIыхь тхылъым зэрыратхар, и Бэракъ Плъыжьыр къызэрыхуагъэфэщар. И зэфIэкIыр къэрал псом къыщалъытами, къызэрыгуэкIт, щIым и IэфIыр зы хэзыщIэ цIыхут».
Зумакулов Борис.
Дадэр Кубань щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и механик-гъэунэхуакIуэт. Сыт хуэдэ техникэми фIыуэ хищIыкIырт. Абы игъэунэ хуат нартыхур зэрыIуахыж «Херсонец-200», «Дон-1500» комбайнхэр. И гуа щIэм къыпэкIуэу мэкъу мэш техникэр пщIэншэу къратырт, гъавэрэ силосрэ зэ рыIуахыж комбайны щIэ хэр колхозым къыхуэкIуэрт.
ХьэмытIэ и щытыкIэфIым, и лэжьыгъэшхуэм, зыщы мысхь и гуащIэм езыми, и гупми, хозяйствэми, къуа жэми дэрэжэгъуэ къахуихьырт. А псори зыхамыщIэу, ямылъагъуу къанэртэкъым къуажэ советым и цIыхубэ депутату щытащ, колхозым и правленэм, парт бюром хэтт, КПСС-м и райкомым и бюром, обкомым я члент. СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату щы тащ, КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и хэхыгъуэ зыбжанэм хэтащ.
Къэралым и дамыгъэ хэмкIи и гуащIэр ягъэ лъэ пIащ. Дадэр КъБАССР-м щIыхь зиIэ и нартыхугъэкIщ, РСФСР-м щIыхь зиIэ и ме ханизаторщ, ВДНХ-м и медалхэр мызэ-мытIэу къы хуагъэфэщащ. Махуэш хуэ хэм деж абы и бгъэм къыхэлыдыкIырт «ЩIыхьым и дамыгъэ», Октябрь Революцэ, Ленин орденхэр. Абы хэмкIи зэфIэкIакъым Хьэ мытIэ пщIэуэ игъуэтар Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь цIэ лъапIэр къы фIа щащ.
А цIыху гуащIафIэм илэ жьамрэ игъэхъамрэ ящы гъупщэркъым. Щалъхуа къуажэмрэ Джылахъстэней щIыналъэмрэ я уэрамхэм ящыщхэм и цIэр фIащащ, и фэеплъ щагъэуващ.
Хьэжыкъарэ Алик.
Тэрч щIыналъэ
