Анэмэт
(ГъэкIэщIауэ)
Нэху щыху къуажэхьэм я къугъ макъыр зэпыуакъым. Зым щигъэтым, адрейм къыхидзэу къраш къугъ кIыхьыр мы дунейм теттэкъым фIым зэрыхуэпхьын, апхуэдизкIэ гур игъэхыщIэрти. Ауэ гъатхэ пасэт, дунейм и къызэщIэущкъулэгъуэти, цIыхуцIэ зиIэр фIыт зыщыгугъыр. ИгъащIэми нэхъыжьхэми хьэ къугъ кIыхьыр фIыкъым, хьэдагъэщ, жаIэ. Ар зыщIэ Хьэлимэти а нэщэнэр и щхьэм имыкIыу щыджэрэзырт, адэ жыжьэу и гущIэм щыпIэжьажьэу къеныкъуэкъурт, жейми иригъэзэгъыртэкъым: «Ярэби, хэту пIэрэ зи гуауэ ди нэгу щIэбгъэкIынур? Мес, Джырандыкъуэ, Тхьэм и фIыщIэкIэ, зыкъигъэзащ, къызэфIэтIысхьакIэщ, унэми къикI хъужащ. СэIихьэти дигъэгухэжыркъым, абыи и бзэр мащIэмащIэурэ къеутIыпщыж. Думэсарэ илъэгъуа нэщIэбжьэр Алыхьым бгъэдилъхьащ, нэхъ Iэсэжащ, и щхьэ къызэриIэт щымыIэми, цIыхум къахохьэ…»
Къуажэдэсхэм яхэкIырти, Хьэлимэт зэуапIэм щыIэ щIалэхэм я дежи напIэзыпIэм нэсырт игукIэ: «А, си МатIу дахэшхуэ, а си щхьэц баринэ, дэнэ мыгъуэм ущыхэт, уи гугъур хэт къысхуищIын? Уэ-щэ, Хьэтау, сыт щIа уи хъыбар кIапэ къызэрытлъэмыIэсрэ? А дунеижь мыгъуэ, сыту Iейуэ укъыдэбзэджэкIрэ, сыту уеру гущэ уэ?» Хьэлимэт зэуэ къаскIэщ, зыкъызэкъуипхъуэтри, тобэ къихьыжащ: «Уэ зы Азэлыхьышхуэр сытми ухуитщ, къытхуэпщIэ псомкIи дыпхуэарэзыщ, къыдощтэ, ди щIалэхэр псэууэ къытхуэхьыж, уэращ дызыщыгугъыр», — жиIэурэ.
И гур зыгъу гупсысэ хьэлъэхэм Хьэлимэт къагъэгумэщIри, зыхуэмышыIэу зыкъомрэ щэхуу гъыуэ хэлъащ. Куэд зэпигъэувэрт абы иджыпсту: щIапIэщIэкIуадэ хъун зауэр къыщымыхъейм унагъуэм илъа нэщхъыфIагъэмрэ иджыпсту апхуэдэ зыгуэри иумылъэгъуэжу гунэджыншэ хъуа жьэгумрэ, къакIуэ-накIуэр зэпымыууэ цIыхушхуэр зыгъэхьэщIэу щыта гуащэ-тхьэмадэмрэ ныбжь жьауэр ядзу къэна лIыжь-фызыжь къарууншэхэм яIэ хъуа щытыкIэмрэ, щхьэгъусэ насыпу игъуэтамрэ зауае бзаджэм ар зэрыIэщIитхъамрэ.
Хьэлимэт Iыхьлырэ благъэу иIэр, мащIэ зи куэда уз гъэтIылъа зиIи сымаджагъэ нэрылъагъу зыбгъэдэлъи къимыгъанэу, гукIэ щIегъэкI, зауэм кIуауэ къэт щIалэхэми яхохьэри, абыхэми псэкIэ ятолъэщIыхь, тхьэлъэIурэ духьэуэ ищIэхэмкIэ яхуолъаIуэ — лIэныгъэр зы-ми яхуихьыркъыми, псоми щхьэусыгъуэ зырыз къахуегъуэт, ар яблихыну…
ЦIыхубзым и нэбдзыпэр хузэтемылъхьэурэ нэхущнэгъыр къищIу хуежьащ. Жэщ кIыхьым емызэгъа Хьэлимэт мащIэу къызэфIэтIысхьэщ, зиукъуэдийри къэтэджащ. Гупсысэным игъэундэрэщхъуами, унагъуэ хьэкъым иIыгъти, зригъэлъэхъакъым. Гъуджэм бгъэдыхьэри, Хьэлимэт зэплъыжащ: цIыхубз дахагъкIэ Тхьэр къызэретар гъуащэркъым, щхьэц фIыцIэшхуэм тхъугъэ зи цIэ хидзакъым, ущызэкIэщIэплъу хужь щIыфэм щIакIуэу къытогъуалъхьэ. Щхьэгъусэм хуэзэша цIыхубзыр абы деж гукIи псэкIи хуоIэ, ауэ неIэмал — ямылъагъужын письмо щимэмрэ анэмэту къыхуигъэна адэ-анэмрэ фIэкIа и фэеплъу зыри иIэкъым. Зы лъхугъэ закъуэ, бетэмал…
ЛIыр хъыбарыншэу зэрыкIуэдар къызраджыкIа письмо щимэр унагъуэм къазэрыхуэкIуэрэ илъэсым щIигъуащ, ауэ, гугъэр адэжь щIэинкъэ, Хьэлимэт а хъыбарыр зэи и фIэщ ищIакъым, поплъэ, мэгугъэ. Дыщым къэкIуэжми игъуэу къызэралъытэр я пхъум къыщрагъащIэми, аркъудей зригъэпсэлъакъым, «апхуэдэ псалъэ къыIуфхьэу си куэбжэпэ фыкъыIумыхьэ» жиIэри.
Гъунэгъу пэшым щIэлъ лIыжь-фызыжьым нэхущым зэрызыдаужьыр зэхихащ. Хьэлимэт абыкIэ щIы- хьащ. ПщэдджыжьыфIкIэ ехъуэхъущ, псыр хьэкум яхутригъэувэри игъэхуэбащ, къубгъаным ирикIэри, андез яригъэщтащ. Нэмэзым теува тхьэмадэмрэ гуащэмрэ зэрыс унэм къикIыжри, Хьэлимэт джэдэщымкIэ кIуащ. Куэд лъандэрэ къакъэ-пщIыпщIу щIэт джэдкъазыр къыщIигъэкIри, Iусыр яхуипхъащ, джэдэщ Iэгум ит Iэнлъэм псы яхурикIащ. Абы иужькIэ IуэмкIэ кIуэри, жэмитIыр ишащ, шкIэр яритри къикIыжащ, шэр изыху щIигъэфу псафэ дихун хуэдэу. Зи ужь ит Iуэхур зэфIигъэкIри, Хьэлимэт Iэщыр псафэ дихуащ.
Бжьэпэм тет цIыхубзхэм яхыхьэри, жэмхэр къуэкIийм зэрыдыхьэм кIэлъыплъу увыжащ. Зы тIэкIу дэкIауэ гупым бауэкIэщIу къахэлъэдащ къуажэм къыщыхъури щаIуатэри зыблэмыкI КъарэцIыкIу КIуакIуэ. «ЖысIэр цIыхум я жагъуэ хъуну пIэ- рэ е фэжагъуэ гуэр къэсхьыну» жиIэртэкъым абы, и гум сыт къыпылъэдами, и бзэгупэм джэрэзу пылът, арат абы цIыхур КIуакIуэжькIэ щIеджэри. Жьы хуримыкъуу зыпиубыд цIыхубзым псалъищ къудейщ къыжьэдэкIар, ауэ гузэвэгъуэ щIыIэм псори зэщIригъэIулIат:
— Къущхьэхэр дашыну ягъэхъыбар!
ТэлайкIэ зыми зыри жиIакъым. ЗыкъэщIэжыгъуэ зэрихуэу, псори КIуакIуэ жьэхэкIуэтащ:
— Сыт-на, телъыджэ, а жыпIэр?
— Хэт дэзышыр?
— Сыт щIыдашыр?
— Дэнэ здашэр?
Апхуэдиз упщIэм яритын жэуапыр, дауи, КIуакIуэ ищIэртэкъым, ауэ зыгуэр япимыдзыжу хъунутэкъыми:
— Дыгъуасэ Дотэ и тхьэкIумэм кърагъэцIырхъащ, пщэдей нэху здэщым къущхьэхэм ящыщ къэмынэу дашынущ, — жиIащ.
Хъыбарыр къуажэ советым щIыхьэ-щIэкIыу щыт Къазджэрий къызэрыбгъэдэкIыр цIыхубзхэм щызэхахым, КIуакIуэ жиIэм зыми шэч къытрихьэжакъым. Щхьэжэ ящыхъуам къыщынакъым, гуащIэущ зэрызыхащIар: нобэ къущхьэхэр дашмэ, пщэдей хэту пIэрэ чэзур къызылъысынур? Я щхьэр Iэджэм жащ зи цIыхухъухэр зыщхьэщымыт цIыхубз щIыбагъыншэ къомыр. Блэр зэуар аркъэным щощтэ, жыхуаIэращи, ирашри ирахури зищIысыр хъыбаркIэми, ар зи нэгу щIэкIа дадэ-нанэхэм жаIэжу зэхахат абыхэм. ГуIэгъуэт. Хуэдэ щымыIэу гуIэгъуэ щIыIэт!
Псафэ къыдэкIыж Iэщыр щхьэж зейм ирихужьэжри, цIыхубзхэр щIэхыу зэбгрыкIыжащ. Жэщ псом къуажэхьэм зэпымыужу къраша къугъыр зыхуэпхь хъунур иджыт Хьэлимэт къыщыгурыIуар. Унэм къэсыжри, гуащэмрэ тхьэмадэмрэ яхуиIуэтэжащ къуажэм къыщрахьэкI хъыбар жагъуэр. ЛIыжьыр асыхьэтым къэпсалъэри, нысэм унафэ хуищIащ:
— Ди щхьэ кърикIуэнур зыми ищIэркъым, нысэ, кIуэи Инал и къуэм къеджэ. Зы мэл фIэдбзынщи, щхьэхуимыт быным яхузэIытхынщ, е гъуэмылэщ, е хьэдэIусщ. КъикIыну лыр бацэщIагъылми ягъэ кIынкъым, зыгуэр яхуэхъунщ. Дэ яхуэтщIэфынур арагъэнщ абыхэм.
Хьэлимэт тхьэмадэм и унафэр тIэужыIэ иримыгъэщIу гъунэгъум екIуэкIри, зи пащIэ-жьакIэр къызэщIэувэу хуежьа щIалэщIэр къришэкIри, лIыжьым зыхуигъэлъэгъуа мэлыр къригъэубдри фIригъэгъэбзащ. Мэлым къикIа лыр зэрыхъукIэ Iыхьэ зыбжанэу игуэшри, Хьэлимэт къэлъмакъым ярилъхьащ, нартыху хьэжыгъэ нэд зырызи щIигъужащ. Хэт ищIэрэ, къапэщылъыр гъуэгу кIыхьмэ, шхын хьэзыри яIэмэ хъунт, жиIэри Хьэлимэт пIастэм хэгъэуауэ лыгъур гъэжьа бзыгъэ зырыз, чыржын Iэгурыжьэ щырыщ, зы кхъуейхьэл дыщIигъужащ.
КIуакIуэ хъыбарыр къуажэм къазэрыхихьэрэ, щызэхэзекIуэу щытаIауэ умыщIэжыну, ар нэщI хъуат. Дунейми зыдищI хуэдэт цIыхур зэхэзещхъуэн зыщIа гузэвэгъуэм: уридэкIуеину къешх уэшхым хьэдагъэ нэпсыр щIигъэкIыу къыпфIэщIырт, щIылъэм лъахъшэу къытегъуэлъхьа уафэпшэри абы щыгъуэджанэу зыщитIэгъами ещхьт…
Жэщым и ныкъуэр кIуауэ пIэрэ жыпIэну къуажэ фызыр зырыз-тIурытIурэ щхьэж я унэ къыдэкIыу хуежьащ. Хьэлимэт уэрамышхуэм къыщытехьам ар цIыхубзхэм яуфэбгъуакIэт. Псори япэплъэрт УрдыкъуэкIэ кърашыну жыхуаIа тхьэмыщкIэхэм. Зы цIыхуми зы псалъэ къыхудэшейртэкъым, щым джэдыкIампIэ хъуауэ зэщIэдэIукIырт. Пэж дыдэуи, сабийхэм я гъы макъымрэ цIыхубзхэм я бжэмрэ ипщэкIэ къиIукIыу къащыхъурт, абы нэхъри гухэ-дзыхэ ищI цIыхубзхэр ялъэмыкIыу игъэщэIурт, я лъэри щIигъащIэрт, я нэпсыр яхуэмыубыду я IэлъэщIыкIэхэмкIэ щалъэщIэкIыу щытт…
Пщэдджыжь пшэкIэплъыр къищI къудейуэ хуежьауэ арат УрдыкъуэкIэ хьэлъэзешэ гъыргъ макъ-хэр къиIукIыу щыхуежьам. Иджы IупщIу зэхэпхырт тхьэусыхафэмрэ гыбзафэмрэ къызыщIэIукI хьэдагъэшхуэр. Къуажэм гъунэгъу къыхуэхъу а макъым цIыхубзхэр зэщIигъэбырсыращ. Жьыи щIэи зэгъусэу, цIыхухъуи цIыхубзи зэхэту ису, зыр зым иужь иту хьэлъэзешэ къомыр къуажэм къыдыхьащ. Асыхьэтуи Хьэлимэти, адрей цIыхубзхэри зэщIэхъеящ, щхьэж иIыгъ къэлътмакъхэр къущхьэ тхьэмыщкIэхэр зэрыс хьэлъэзешэхэм бгъэдэлъадэрэ ирадзэу, «Алыхьыр щыIэщ, абы фыкъыбгъэдэмыкI» жраIэурэ тхьэлъэIухэр хуагъэшу хуежьащ.
Хьэлимэт иIыгъ къэлътмакъхэм я нэхъыбэр хьэлъэзешэхэм идзауэ, иужьрейр зишэщIу щахидзэнум, плъэри, и нэр техуащ гужьеяуэ кIий цIыхубзым. Еплъыпэри, хъыданжэрумэ къыхуишийм гу лъитащ. Гугъи зимыIэж, гъащIэми зыгуэркIэ щымыгугъыж мо цIыху зэщIэгъуагэ къомым ящIэфынкIэ хъунур хэти зэригъэзэхуэнт, ауэ Хьэлимэт и гур кIуэдакъым. Анэ тхьэмыщкIэм ищIэну зыхуейр зэуэ къыгурыIуащ. Къарууэ иIэр зыхилъхьэри, хьэлъэзешэм бгъэдэлъадэщ, иIыгъ къэлътмакъыр идзри, и Iэр ишиящ. ЦIыхубз тхьэмыщкIэми хъыдан жэрумэр Хьэлимэт дауэрэ ищIми къыхуидзащ, «Алыхь анэмэт, Алыхь анэмэт» жиIэурэ… Сабийр зи IэплIэ къихуа Хьэлимэт къэувыIакъым, и лъэ къызэрихькIэ жэрт, «сы-Хьэлимэтщ, сы-Iумэт Хьэлимэтщ» жиIэурэ кIэлъыгуоуэ. Зэщыджэу гъы анэ тхьэмыщкIэм ину дэпыхьэрт и бгъуитIымкIэ щыт, щIалэ танэкIэ уеджэну зы щIалэрэ къэжэпхъагъащIэу зы хъыджэбз цIыкIурэ…
Хьэлъэзешэхэр хуэмурэ пшагъуэм хэкIуэдэжащ, я ужьым къина цIыхубзхэри мыхъейуэ куэдрэ я пIэ итащ, я нэгу щIэкIам зэхиукIарэ захуэмыгъэIэсэжу. Хьэлимэт лъэгуажьэмыщхьэ тIысауэ и IэплIэм илъ сабийр игъэундэIужырт. Анэмэту езы Алыхьышхуэм кърита щIалэ цIыкIур гуауэ щIыIэм къыхихами, шэч хэлътэкъым КъэзыгъэщIам абы и натIэ Iэ-джэ дахи, Iэджэ гъэщIэгъуэни къызэрыритхам. «Ирехъу мы цIыкIур Къэнэмэт, ирехъу цIыху», — егупсысырт сабийр зыкIуэцIылъ хъыданжэрумэр кIэзызурэ зэзыгъэзэхуэж Хьэлимэт…
ТАБЫЩ Мурат.
