МафIэ мыужьых, ЩIыр щытыхукIэ блэ, Хэку лIыхъужьхэр ди гум иумыгъэхуу!
Шуудзэм и иужьрей хэщIапIэ
115-нэ шуудзэм хэтахэм я фэеплъу Налшык къалэ дэтым деж дыщежьащ мэлыжьыхьым и 11-м. Ростов областым хиубыдэ Сальск губгъуэжьым, фэеплъыр зыхуагъэжахэр щыхэкIуэ-да щIыпIэм, докIуэ. Илъэс 76-кIэ узэIэбэкIыжмэ, 115-нэ шуудзэм и иужьрей хэщIапIэ хъуат а губгъуэр.
115-нэ шуудзэм и зекIуэ лъагъуэм ирикIуэну, ди лъахэгъухэм фэеплъ щыхуагъэува щIыпIэхэм щекIуэкIыну дауэдапщэхэм хэтыну ежьащ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм ЩIыуэпсым и хъугъуэфIыгъуэхэмрэ экологиемкIэ и министерствэм и лIыкIуэхэу Мэрем Мухьэмэд, КъардэнгъущI Мурат, Гуртуев Тимур, «Германием щыIа советыдзэхэм я ветеранхэм я зэгухьэныгъэм» КъБР-м щиIэ къудамэм и унафэщI Гулэжын Беслъэн сымэ, нэгъуэщIхэри.
А махуэ дыдэм шыгъупIастэкIэ Ростов областым дыщрагъэблэгъащ депутатхэм я щIыпIэ зэхуэсым и унафэщI, Мартыновскэ щIыналъэм и Советым и Iэтащхьэ Мартынов Александр, щIыпIэ администрацэм и лэжьакIуэ Корниенкэ Михаил, «Боевые рубежи» лъыхъуакIуэ клубым и лэжьакIуэхэм, нэгъуэщIхэми.
ЕтIуанэ махуэм Большая Орловкэ къуажэм докIуэ. Аращ 1942 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэрым икIахэр Iэщэ-фащэкIэ щызэщIаузэдауэ щытар. Абы къыщызэIуахащ 115-нэ шуудзэм и цIэр зезыхьэ паркыр. А Iуэхугъуэм папщIэ зэхаша пэкIум къыщыпсэлъащ Мартыновскэ куейм и администрацэм и Iэтащхьэ Тесленкэ Анатолий, КъБР-м икIа лIыкIуэхэр, щIыналъэм и ветеран, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм хэтхэр, нэгъуэщIхэри. Къыхэгъэщыпхъэщ дызытепсэлъыхь паркыр къызэIуахын папщIэ, «Германием щыIа советыдзэхэм я ветеранхэм я зэгухьэныгъэм» КъБР-м щиIэ къудамэмрэ КъБР-м ЩIыуэпсым и хъугъуэфIыгъуэхэмрэ экологиемкIэ и министерствэмрэ лэжьыгъэшхуэ зэрырагъэкIуэкIар. Апхуэдэу, 115-нэ шуудзэм хэтахэм я фэеплъу КъБР-м ирашри, Большая Орловкэ къыщызэIуаха паркым щыхасащ чэщей жыг 300-рэ лIэужьыгъуэ зыбжанэу зэхэлъ жыгыщIэ 600-рэ.
АдэкIэ, Партизан плъыжьхэм я паркым дашэри, ЩIыхьым и мемориалым дыщыIащ, Хэку зауэшхуэм хэкIуэдахэм я фэеплъым удз гъэгъахэр тетлъхьащ, Мартыновскэ щIыналъэмрэ Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ я Зэныбжьэгъугъэм и хадэм жыг зыбжанэ щыхэтсащ. Зи гугъу тщIы хадэр 2014 гъэм къызэрагъэпэщауэ щытащ, 115-нэ шуудзэм хэту зэуахэм я фэеплъу.
ТоннипщIым нэблагъэ зи хьэлъагъ абрэмывэр КъБР-м Мартыновскэ районым тыгъэ хуищIауэ щытащ 2014 гъэм. А мывэм деж къыщыпсэлъащ Гулэжын Беслъэн. Аруан щIыналъэм и администрацэм къыбгъэдэкIыу Гулэжыным фIыщIэ тхылъхэр яритыжащ Мартыновскэ щIыналъэм и Iэтащхьэмрэ абы и къуэдзэу щыта Лещев Викторрэ. КъищынэмыщIауэ, фIыщIэ тхылъхэмкIэ ягъэлъэпIащ лъыхъуакIуэ клубым и уна-фэщI Ляшек Сергейрэ 115-нэ шуудзэм и музейуэ Московскэ къутырым дэтым и унафэщI Федюшинэ Людмилэрэ.
Нэхъ гувауэ лIыкIуэхэр ирагъэблэгъащ 115-нэ шуудзэм пэш щхьэхуэ щыхухаха Мартыновскэ щIыналъэм и лъахэхутэ музейм. ИужькIэ ахэр екIуэлIащ шуудзэм и цIэр зезыхьэ къуажэ шко-лым. Къэбэрдей-Балъкъэрым икIахэм а курыт еджапIэм тыгъэ хуащIащ икIи школ пщIантIэм щыхасащ жыгыщIэ зыбжанэ.
КъБР-м и лIыкIуэхэмрэ Мартыновскэ щIыналъэм и унафэщIхэмрэ зэгурыIуащ 115-нэ шуудзэм хэту зауэм хэкIуэдахэм я цIэр къэхутэнымкIэ адэкIи зэдэлэжьэну, мыгувэу Iуащхьэмахуэ дэкIыу шуудзэм и ныпыр щыхатIэну.
115-нэ шуудзэм хэтахэм илъэс 76-рэ ипэкIэ фашистхэм я гъуэгур зэпаупщIри, я гъащIэр ятауэ щытащ хэкум, щIэблэм папщIэ. ЗауэлI мелуан бжыгъэхэр я псэ щымысхьыжу хэтащ а зауэ гуащIэм икIи я щхьэр щхьэузыхь хуащIащ ТекIуэныгъэшхуэм. Ар зэи тщыгъупщэ хъунукъым.
Сэхъурокъуэ Асир.
КъБР — Ростов область
ГукъэкIыжхэр
Совет Союзым и ЛIыхъужь Яхэгуауэ Михаил
Хэку зауэшхуэм и гуащIэгъуэу 1944 гъэр екIуэкIырт. Колхоз лэжьыгъэм хэт, япшынын хуейуэ ятелъ налогыр къыздрахынум жэщи махуи егупсыс псыгуэнсудэсхэм а лъэхъэнэм гурыфIыгъуэу яIар зауэм къратхыкIыу къахуэкIуэ письмо щимэ цIыкIухэрат.
Пэжщ, гуфIэгъуэ письмом и пIэкIэ гузэвэгъуэ хъыбар къащыIэрыхьи къэхъурт. Апхуэдэхэм деж хьэблэ фызхэм я гъы макъыр уи тхьэкIумэм къиIуэмэ, плъэмыкIыу уи гущIэм зыкъригъэгъазэрт.
А зэман хьэлъэм зауэм Iут си къуэш нэхъыжь Яхэгуауэ Мышэ и хъыбар илъэс хъуауэ щыIэтэкъы-ми, си адэ-анэм я псэм гузэвэгъуэ иныр телът.
Зы пщыхьэщхьэ гуэрым, гъатхэпэм и кIэхэм, дызыхэт ебланэ бригадэм и унафэщI Жьанэ Темрокъуэрэ абы и учётчик Къардэн- гъущI Хьэдисрэ, губгъуэм вакIуэ къикIыжауэ, ахъшэм нэужьым ди унэм къыщIыхьащ, «мы зы бжьэми дыбдефэну, пщэдей лэжьапIэ уздэкIуэнури бжетIэну аращ, Уэрдэщыкъуэ» жаIэри.
Гуапагъэр зи нэгум къищ ди адэм къэкIуахэм шэнтхэр яхуегъэкIуатэ. ДиIэр арати, ди анэм псынщIэ дыдэу бжьын лыбжьэ тIэкIур яхузэхегъажьэри, фIэIугъэ и гъусэу Iэнэм къытрегъэувэ. Бжьэ зырыз ирагъэхъуауэ ефэну къыщаIэтым, ди унэм щIалэ гуэр къыщIохьэри: «Уэрдэщыкъуэ, колхо-зым и тхьэмадэр къоджэ», — жеIэри, ди адэр щIеш (а зэманым Псыгуэнсу колхозым и председателу щытар КъардэнгъущI Мурадщ, Зырамыку и къуэш нэхъыжьщ).
ЩIашар къэтщи-къэтщ, ди анэр мэгузавэ, «сыт мыгъуэу пIэрэ къэхъуар?! Алыхь, тобэ ирехъуи, налог тхуэмытыр арагъэнмэ щхьэусыгъуэр» жеIэ. ХьэщIэхэри, «унэм я нэхъыжьыр щIэмысу» гупсысэр къапкърыхьащи, Iэнэр лъэныкъуэкIэ ирагъэкIуэтэкIауэ, мэуэршэр.
Апхуэдэурэ зэманыфI дэкIауэ, ди анэм зыкъысхуегъазэ. «КIуэт, Берд. Хэт ищIэрэ, уэ зыгуэр къэпщIэнкIэ хъунщ. ХадэмкIэ икI. Сэ сынэплъэнщ, умышынэ!». ЛIитIым зэхахыу, «умышынэ» зэрыжиIар си гуапэ хъуакъым. А зэманым илъэс 13 сыхъурти, лIы сыхъуауэ зызбжыжырт.
Колхоз правленэр здэщыIэр ди хадэр къызэрахухьа бжыхьым къыдэкIуэу гъунэгъу дыдэт. Къуажэ унафэщIыр зыщIэс пэшыр сэ фIыуэ сцIыхурт. ХадэмкIэ сикIри, абы и щхьэгъубжэм сыбгъэдыхьащ.
КъардэнгъущI Мурадрэ парт ор-ганизацэм и секретарь Темыркъан Жанхъуэтрэ Iэнэ кIыхьым бгъэ-дэсщ. НэгъуэщIхэри щысщ, хэти щытщ. Къулыкъушхуэ зэрызэрихьэр белджылыуэ, папкэ Iув зы- Iыгъ лIы гуэр ди адэм и гъунэгъуу шэнтжьейм исщ.
Пэшым щIэсхэр сызыкIэлъагъэ-кIуам чэзууэ къыбгъэдыхьэурэ и Iэр къаубыд, къыщогуфIыкI. Езыри нэжэгужэщи, дуней гуфIэгъуэр зэрехьэ. СыкъыщIэпхъуэжу слъэгъуахэр, къанэ щIагъуэ щымыIэу, унэм щIэсхэм щахуэсIуэтэжым, ди анэр хъущIащ: «Уэ Iей, жьы хъури делэ хъужа мыр, хьэщIэ дызэриIэр щыгъупщэжа? » — жиIэри.
Абы хэту, ди адэр езыджар аргуэру къэкIуащ. «Чэниуат, уэри къыпхуейщ», — жиIэри, ди анэри щIишащ. Темрыкъуэрэ Хьэдисрэ мэпIейтей, щIэкIыжынрэ щIэсын- рэ ящIэркъыми. Си къуэш нэхъыщIэ цIыкIури къэушауэ, «мамэ» псалъэм фIэкIа къыжьэдэмыкIыжыфу, магъ.
Нэшхуэгушхуэу къыщIыхьэжа си адэ-анэм Темрыкъуэ ябгъэдэлъэдащ: «Сыт къэхъуар, Уэрдэщыкъуэ?», — жиIэри. «ГуфIэгъуэшхуэ къэхъуащ — Мышэ псэущ! Коммунистхэм я партым къытхуигъэкIуа лIым «фи щIалэм лажьи хъати иIэкъым, ди адэ, умыгузавэ, — къызжиIащ. — Мэзкуу къикIри телеграммэ къытIэрыхьащ, «Яхэгуауэ Мы-шэ, зэуапIэм щызэрихьа лIыгъэм папщIэ, Совет Союзым и ЛIыхъужь цIэр къыфIащащ» псалъэхэр иту».
Ди адэм къиIуэтэжам и мыхьэнэр псом япэу къызыгурыIуар Хьэдисщ. «Уэлэхьи, Совет Союзым и ЛIыхъужь цIэр къыфIащауэ арамэ!» зэрыжиIэу къыщылъэтри, гуфIэщауэ долъей, къолъых, ди адэ-анэм бгъэдэлъэдауэ IэплIэ яхуещI, йохъуэхъу.
Мышэ теухуа хъыбарыр етIуанэ махуэм къуажэ псом щызэлъащIысащ. Къыдэхъуэхъуну къытхуэкIуар щIэншэт.
Ди къуэшым дамыгъэ лъапIэр къыщIратам теухуа зэIущIэ а пщыхьэщхьэм къуажэ клубым щызэхэтащ. Утыкум къыщыпсэлъащ партым и обкомым къикIа лIыр.
Яхэгуауэ Мышэ Хэку зауэшхуэр къэмыхъей щIыкIэ КъуэкIыпIэ Жыжьэм къулыкъу щрихьэкIащ. Зэры-щыIэну пIалъэр иухыу къыщалъхуа и щIыналъэм къигъэзэжыным ма- хуитху фIэкIа имыIэжу, Хэку зауэш-хуэр къэхъеящ. Ди къэралым къытепсыха гузэвэгъуэр Мышэ къыгуроIуэри, куэдрэ зимыIэжьэу лъэIу тхылъ етх, зауэм ягъэкIуэну. Ипэ махуэхэм къыщыщIэдзауэ, «си псэр нэхъыфIщ» жимыIэу, щIыпIэ куэдым лIыгъэ къыщигъэлъагъуэу щызэуащ Мышэ.
1943 гъэм Курск деж щекIуэкIа зэ-хэуэ гуащIэхэм хэтащ Мышэ. Биишэр ихъуреягъкIэ къыщыпIэн-кIыу, зэми хэIубауэ пщыуэ, зэми къыщылъэтыжрэ жэуэ, кIапсэр щызэпыуда щIыпIэхэр къигъуэтурэ зэпищIэжащ связым хэта Яхэгуауэм!
Курск деж зауэр кIуэ пэтми щызэщIэплъэрт. Полкым и топгъауэ гупымрэ я унафэщIхэмрэ зэпсэлъэфыртэкъым, связыр зэпаудати. Iуэхур зытетыр Яхэгуауэм къыщыгурагъаIуэм, куэдрэ зимыIэжьэу, кIапсэр Iэ лъэныкъуэкIэ иубыдри, зэуапIэ губгъуэм илъэдащ. Нэмыцэхэр гъунэгъуIуэщи, шэр нартыху пIэнкIым хуэдэу къытрагъэлъалъэ, Мышэ и щхьэр кърагъэIэтыркъым. КъуэгъэнапIэм зыкъуидзэурэ яIэщIокI, телефон кIапсэр зэпещIэж. ПщыхьэщхьэхуегъэзэкI хъуауэ ди дзэхэр Днепр бгъэдыхьащ.
Украинэм и Полтавэ областым хыхьэ Оболонь къуажэм деж щекIуэкIа зауэм Мышэ лIыгъэ къыщигъэлъэгъуащ. Зэрыхъуар аращи, телефон кIапсэр зэрызэпыудар къехутэ. Ар щызэпищIэжын хуейр бийм иIыгъ щIыгурат. Яхэгуауэр абы щхьэкIи шынакъым. КIапсэр зэпищIэжыну здэкIуэм, нэмыцэ зыплIытхум яхуозэ. ЛъэныкъуэкIэ къыщыт къуацэ гуэрэным зыкъуедзэри, абы къыкъуэукIыурэ зыIууа псори еукI, связыр зэпещIэжри къегъэзэж.
Днепр адрыщIкIэ япэу къыщыхута ди зауэлIхэм ящыщщ Мышэ. Езыр зэпрыкIа къудей мыхъуу, связым пыщIа Iэмэпсымэхэри зэпреш, зэуапIэ губгъуэм кIапсэ-хэр щеукъуэдий. Ауэ абыкIи зэфIэкIакъым. Псышхуэм зэприша кIапсэр щIыпIийм деж щызэпаудат! МащIэ гугъуехь дишэчакъым Мы-шэ абыхэм я зэпыщIэжыным.
1943 гъэм жэпуэгъуэм и 16-м СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и УнафэкIэ Яхэгуауэм Днепр деж щызэрихьа лIыгъэм папщIэ Совет Союзым и ЛIыхъужь цIэр къыфIащащ, езы Сталин дыдэм и фIыщIэ псалъэхэри зэхрагъэхащ.
Псыгуэнсу дэт клубым щекIуэкIа пшыхьымкIэ къедгъэзэкIыжынщи, «Яхэгуауэ Мышэ хуэдэ лIы хахуэ куэд фи къуажэм иджыри къыдэкIыну гукIи псэкIи сынывохъуэхъу!» — жеIэ обкомым къикIа хьэщIэм. А гуфIэгъуэ зэIущIэм къыщыпсэлъащ колхозым и председатель КъардэнгъущI Мурид, парткомым и секретарь Темыркъан Жанхъуэт сымэ, нэгъуэщIхэри. Зэхыхьэр джэгу дахэкIэ яухащ.
Дунейм и щIэрэщIэгъуэрэ мэкъуауэгъуэ мазэу, Мышэ къыщалъхуа и хэкум къаутIыпщыж, зы мазэкIэ зыщигъэпсэхуну. Къуажэ клубым пщыхьэщхьэ щIагъуэ къэмынэу пшыхь хьэлэмэтхэр щокIуэкI, джэгу щызэхашэ, художественнэ самодеятельностым уэрэдхэр щыжаIэ. Ауэрэ Мышэ и отпускыр еухри, дзэм егъэзэж, зыхэта полкым Корсунь-Шевченкэ къалэм деж щахохьэж. ЗыIущIэжахэм лIыхъужьыр IэплIэешэкIкIэ ирагъэблэгъэж.
Махуэ гуэрым Яхэгуауэр зыхэт полкыр нэмыцэхэм къаухъуреихьу щIадзэ. Полкым и Iэтащхьэ полковник Гизатуллиным Мышэ иреджэри къыжреIэ: «Мишэ, ди псэр пыту мы бэракъыр нэмыцэхэм яIэрыдгъэхьэ хъунукъыми, ар штабым нэгъэсынымкIэ полк псор зыщыгугъыр уэращ».
Бэракъыр и ныбэм щIипхэри ежьащ Мышэ. МащIэ гугъуехь дишэчакъым ар штабым нихьэсы-ным. Зыбгъэдыхьахэм я унафэщIым Мышэ фIыщIэшхуэ къыхуищIащ. Абы щыгъуэ бэракъыр бийм зэраIэримыгъэхьам папщIэ, Яхэгуауэ Мышэ «Дыщэ Вагъуэ» къыхуагъэфэщауэ щытащ.
Ди къуэшыр щызэуащ Венгрие-ми Румыниеми. Езым зэрыжиIэжу- щытамкIэ, Австрием и щыхьэр Венэ щыIэу, композитор Штраус и фэеплъым деж сурэт зыщытрагъэхыу здэщытым, радиом гуфIэгъуэ хъыбар къиIукIащ: «Хэку зауэшхуэр ТекIуэныгъэкIэ Совет Союзым иухащ», — жиIэу.
Абдеж угуфIэнумэ къеблагъэ! Сэ-лэтхэр зэхэлъэдэжауэ IэплIэ зэхуащI, зыр адрейм йохъуэхъу! ТекIуэныгъэм и щIыхькIэ 1945 гъэм и мэкъуауэгъуэм Мэзкуу щекIуэкIа парадым ди Мыши хэтащ.
Дунейр мамыр хъужу щалъхуа и хэкум къэзыгъэзэжа Яхэгуауэм къу- лыкъу зэмылIэужьыгъуэхэр къы-хуагъэфащэ. А псори ирихьэкIащ абы, фIыщIэрэ щытхъурэ пылъу. Совет Союзым и ЛIыхъужь Яхэгуауэ Мышэ и ныбжьыр илъэс 70-м иту дунейм ехыжащ 1990 гъэм и мазаем.
Яхэгуауэ Мышэ хахуагъэ хэлъу Хэкум и хуитыныгъэм зэрыщIэзэуар гулъытэншэу къэнакъым. Езыр щеджа Псыгуэнсу къуажэм дэт курыт школым абы и цIэр зэрехьэ, Налшык и уэрамхэм ящыщ зым «Яхэгуауэм и уэрам» фIащащ. ЩIэблэ хъарзынэ къыщIэнащ.
ЯХЭГУАУЭ Берд.
Жыжьэ-гъунэгъу
ЗэрымыщIэкIэ ящыгъупща Чэгъэду Жыбэ
ЦIыхуфIу, щабэу, гуапэу, хьэлэлу дунейм тета си тхьэмадэ Чэгъэду Жыбэ Сэхьид и къуэращ нобэ къалэмыр къызэзыгъэщтар. Ар и пэм къыщыщIэдзауэ и кIэм нэс Хэку зауэшхуэм хэмытами, абы и гузэвэгъуэр зыгъэва, щэ уIэгъэ хъуа цIыхут, егъэлеяуи и жагъуэ хъурт ветерану къызэрамылъытэр. Къалъытэртэкъым, зэрымыщIэкIэ ящыгъупщати, и зэманым зэрамыхуэурэ и Iуэхур Iэпэдэгъэлэл хъуати.
Чэгъэду зэанэкъилъхурэр. Щысхэм сэмэгумкIэ япэр Жыбэщ
Ар 1883 гъэм Урыху къуажэм къыщалъхуащ. Зэанэкъилъхуу блы хъухэрт — зэкъуэшитхурэ зэшыпхъуитIрэ. Зыхуей ягъуэту, яшхын-ящIэн яIэу, тхьэмыщкIэхэми зыщIагъэкъуэфу псэуащ ахэр. Ныбжь хъарзынэ яIэу Хэку зауэшхуэм ирихьэлIами, зэкъуэшищыр дзэм ираджащ 1942 гъэм. Си тхьэмадэм бынитху иIэт, си тхьэмадэ къуэшхэм зым хы, адрейм тIу къагъэнат. Абыхэм — Шыхьбанрэ СэIэдулэрэ — къагъэзэжакъым, я псэр хэкум папщIэ ятащ.
Си тхьэмадэм сэ куэд дыдэ къызжиIэжырт и къекIуэкIыкIам, и гъащIэм, зауэ мыгъуэжьым и нэщIэбжьэу илъэгъуахэм ятеухуауэ. Осетие Ищхъэрэм щыщ Елъхъуэт къуажэм деж щызэдежьат зэкъуэшищри, КъалэкIыхьым (Прохладнэм) нэсмэ щхьэж здагъэкIуэну щIыпIэр хуаубзыхун хуейуэ. Ежьауэ здэкIуэм, мэзым нэмыцэхэр къыщIэкIри, зэрыс вагоныр пхаудат, укIыгъи уIэгъи куэду щыIэт.
— Сэ зыри къысщыщIатэкъым, — къызжиIэжырт тхьэмадэм. — КъалэкIыхьым дынэса нэужь, унафэ къытхуащIат къэдгъэзэжу, вагоным къеуахэм датеуэн хуейуэ. Пулемёт, автомат хуэдэхэр куэду къыдатри, Тэтэртуп мэз джабэшхуэм зэуэн щыщIэддзащ. УIэгъэ хьэлъэ сохъури, госпиталым сашэ, си ажал къэсатэкъыми, сохъуж.
Фронтым Iухьэжащ си тхьэмадэр. ЩыцIыкIум мыдрисэм щеджауэ хьэрыпыбзэм фIыуэ къеджэфу аркъудейт ар, тхэкIэ-еджэкIэ зэримыщIэм, урысыбзэкIэ зэрымыпсэлъэфым къыхэкIыу щызэуа щIыпIэхэр ищIэжыртэкъым. Зэман дэкIауэ, аргуэру уIэгъэ мэхъури, сымаджэщым яшэ.
— Зэи сигу имыхужыр пщIэрэ уэ, нысащIэ, — къызжиIэрт абы. — Фоч къыттраубыдати, «я наша, я наша» жысIэурэ санчастым си гъусэхэм сыщIашэри, езыхэр зэуапIэм Iуохьэж. Псы сыхуэлIэрти, сыщылъаIуэм зыгуэрым и крушкIэмкIэ псы къысхуаший. Си жьэм нэмыс щIыкIэ къопхъуэри, сIэщIеудыж крушкIэр зейм: «А фIеижьыр си хьэкъущыкъукIэ псы езгъэфэнукъым», — жеIэри. Си плIэм илъа къэлътмакъым кърах гъущI крушкIэри, еплъхэмэ, фочышэм пхиудауэ и лъащIэр гъуанэщ. Си насып текIуэу псэууэ сыкъызэрынам игъэгумэщIаи сыти, дохутырыр хуабжьу ешхыдат псылъэр стезыхыжам, ауэ бзэр сщIэртэкъыми, жриIа псор дауэ къызгурыIуэнт.
Игъэзэжат зэуапIэм Жыбэ, МытIэкIэ зэджэ адыгэ щIали гъусэ къыхуэхъуат. «Ар зэрысщIыгъум къару къысхилъхьами ярейт, хамэ щIыпIэ сыщыIэуи къысщыхъуртэкъым», — жиIэжырт тхьэмадэм. Мис абы щыгъуэщ уIэгъэ хьэлъэ дыдэ щыхъуар, и жьэпкъыр щыуэ зэпиудат, и дзэхэри дэкIуэу Iисраф ищIат. Мэхъэчкъалэ сымаджэщым щIолъ, мэхъуж, арщхьэкIэ зэуапIэм Iухьэжыфынутэкъым, «уи зэуэныр къэбухащ» жаIэри, Къэбэрдейм къотхэри Жыбэр къратыж. 1943 гъэм къуажэ колхозым лэжьэн щыщIидзэжащ абы, щхьэх жыхуаIэр имыщIэу, еши имыIэу лэжьащ. Псом хуэмыдэжу и лъэр щIэзыгъэкIыр хуэмыщIам дэIэпыкъунрат. Куэдым жаIэж хэт щынэ, хэти мэл иритауэ зэрыщытар. И щхьэгъусэр зауэм хэкIуадэри, бынищ и закъуэу ипIын хуейуэ къы- хуэнауэ зы цIыхубз и гъунэгъут си тхьэмадэми, езыри си гуащэри пIэкIуэцI игъуалъхьэртэкъым абыхэм я Iуэху зыIутыр ямыщIэу. Апхуэдизу псапэ щIэным хуэнэхъуеиншэ тхьэмадэм езым и унагъуэри цIыкIутэкъым, ищхьэкIэ зэрыжысIащи, быних иIэт.
И гъащIэм и къекIуэкIыкIам щыгъуазэ фысщIащ, жызмыIар си тхьэмадэм си гур щIыхуэмыгъуэрщ. Зы махуэ гуэрым дадэр зыщIыпIэ щыIауэ къыдыхьэжащ. Унэм къыщIыхьэжри, занщIэу пIэм игъуэлъхьауэ щылъщ щымыбзэу. Псори доплъ, сымаджэ мыхъуауэ пIэрэ жытIэу. И нитIым къыщIэува нэпсыр щыслъагъукIэ, схуэмышэчу соупщI: «Сыт къэхъуар, щхьэ унэщхъей?» — жызоIэри. И нэпсыр нэхъыбэ мэхъу, ину мэщатэри: «Мыдэ къэтIы- сыт, тIыкIуэ», — жи. Дэ тхьэма- дэм дыбгъэдэтIысхьэн дэнэ къэна, зыщIэс пэшым дыщетIысэ-хыртэкъым. Сыбгъэдохьэри гъуэлъыпIэ натIэм зезгъэщI щIыкIэу сыбгъэдоувэ. Къэхъуарат. Тыкуэн хъуми, хущхъуэ щащэ щIыхьэми зауэм хэтахэр адрейхэм памыгъаплъэу зыхуей къратын хуейуэ хабзэт. Тыкуэнтетыр къыщIэгубжьауэ арат «Дапщэрэ бжесIэну, уэ уветеранкъым», — жиIэри. Къэхъуарат. Дадэр зауэм зэрыщыIами зыбжанэрэ уIэгъэ зэрыхъуами я щыхьэт дэфтэрхэр фанер пхъуантэ цIыкIум далъхьэщ, пкIэунэм трагъэувэри, псори дзыгъуэм дишхыхьат. Абыхэм зэгуэр хуеижыну хэт игу къэкIа, зауэм зэрыщыIар хьэкъыу къащыхъурт, псэууэ къызэрынам щхьэкIэ гуфIэуи я IэнатIэ пэрыувэжахэт.
Хуабжьу сыныволъэIу редакцэм и лэжьакIуэхэм мы тхыгъэр газетым къытевдзэну. Хэкум хуэпэжа, абы и хуитыныгъэм щIэзэуа, гугъуехь куэд зи фэм дэкIа, апхуэдизрэ уIэгъэ хъуа дадэм и цIэр зауэлIхэм яхэту къызэрырамыIуэр ди щIэблэм я жагъуэ зэрыхъурщ си лъэIур къызыхэкIыр. Ар нэхъри хьэлъэ мэхъу ТекIуэныгъэм и махуэр щагъэлъапIэм, накъыгъэм и 9-м, и деж. Ар и махуэшхуэт Чэгъэду Жыбэ Сэхьид и къуэми.
ЧЭГЪЭДУ (ДЕУНЭЖ) Сэлихьэт.
ДыхущIэкъунщ ди япэ итахэм дазэрыхуэфэщэным
Унагъуэ къэс езым и гъуэгуанэ къекIу, и хабзэ иIэжщ, ауэ нэхъ лъапIэ дыдэ хъур нэхъыжьхэм я щIэиныр зэрахъумэфырщ.
КIуащ Хъанджэрий Сиадэшхуэм и адэ КIуащ Хъанджэрий Елбэздыкъуэ и къуэр слъагъуну си насып къимыхьами, си анэм, анэшхуэм, абы и анэм къызжаIэжахэмкIэ къызгуроIуэ ар цIыху нэсу, лIыгъэ хэлъу зэрыпсэуар. Ар 1922 гъэм мэлыжьыхьым и 21-м Арщыдан къуажэм къыщалъхуащ, и ныбжьыр илъэс 19 ирикъуа къудейуэ Хэку зауэшхуэм ираджащ.
1941 гъэм и шыщхьэуIум си адэшхуэр Урюпинск ягъакIуэ, лъэсыдзэм хэтынухэр щрагъаджэ абы дэтти, ар 1942 гъэм и мэкъуауэгъуэм къеух. Хъанджэрий топышэ зыгъауэ гуп и унафэм щIэтащ, икIи гугъуехь куэд къызэринэкIащ.
«Топышэ зыгъауэ гупым и командир КIуащ Хъ. Е. Ипщэ фронтым и 3-нэ шабзауэ дивизэм хэту унафэ къыIэрыхьат екIуэкI зэхэуэм ижьырабгъумкIэ щапэщIэувэну. Нэмыцэхэм я гупыр сыт хуэдизкIи нэхъыбэу зэрыщытам емылъытауэ, КIуащым и взводыр къикIуэтакъым. А зэхэуэ гуащIэм щыхагъэщIат зэрыпхъуакIуэхэм ящыщ щэ бжыгъэхэр. Адрейхэм нэгъуэщI хэкIыпIэ ямыгъуэту икIуэтыжащ. КIуащым и гупым хэщIыныгъэшхуэ имыIэу мэзым пхыкIри, Краснодар къалэм и бжьыпэм зыщигъэбыдэжат», — щатхащ а зауэр зэрекIуам теухуа тхылъым.
А зэхэуэм си адэшхуэр уIэгъэ хьэлъэ щыхъуат. 1943 гъэм и мазаем къыщыщIэдзауэ 1944 гъэм и гъатхэпэ пщIондэ ар Сочэ, Ереван, Тбилиси къалэхэм я сымаджэщхэм яшэурэ щагъэхъужащ.
И лIыхъужьыгъэм къыпэкIуэу си адэшхуэм къыхуагъэфэщащ орден, медаль куэд. Абыхэм яхэтщ Хэку зауэ орденыр, Жуковым и медалыр, «1941 — 1945 гъэхэм екIуэкIа Хэку зауэшхуэм Германием зэрыщытекIуам папщIэ» медалыр. Абы къратащ Лениным и орденыр, «Лэжьыгъэм и ветеран» медалыр, нэгъуэщIхэри.
Хэку зауэшхуэр иуха нэужь, къуажэхэр зыхуей хуагъэзэжын хуейт. Си адэшхуэм и адэри а Iуэхум жэуаплыныгъэ хэлъу бгъэдыхьащ. 1944 гъэм и мэкъуауэгъуэм къыщыщIэдзауэ 1945 гъэ пщIондэ ВЛКСМ-м Лэскэн щIыналъэм щиIэ комитетым и япэ секретару лэжьащ. 1945 гъэм и бадзэуэгъуэм къыщыщIэдзауэ 1946 гъэм и щIышылэ пщIондэ Молотовым и цIэр зезыхьэ парторганизацэм и секрета- ру щытащ. 1950 гъэм ар ягъэуващ Арщыдан МТС-м и унафэщIым и къуэдзэу. 1953 гъэм къыщыщIэдзауэ Арщыдан къуажэм и Советым и унафэщIу, апхуэдэуи Лениным и цIэр зезыхьэ колхозым и унафэщIу, парт организацэм и тхьэмадэу щытащ. 1961 гъэм парт школыр къиуха нэужь, ар хахащ Лэскэн РайПО-м и унафэщIу. 1963 гъэм и гъатхэпэм къыщыщIэдзауэ 1967 гъэм и щIышылэ пщIондэ Арщыдан къуажэм и Советым и унафэщIу лэжьащ. 1967-1979 гъэхэм ар и унафэщIу щытащ Арщыдан къуажэм дэта чырбыш заводым. 1979 гъэм къыщыщIэдзауэ пенсэм кIуэху гъавэ хъумапIэм и унафэщIу лэжьащ. 1991 — 1995 гъэхэм ар и тхьэмадэу щытащ КъБР-м и Iэтащхьэм Нэхъыжьхэм я совет дэлэжьам.
Си адэшхуэм и адэ Хъанджэрий къытхэтыжкъым. Ауэ «ЦIыхур псэущ, ар цIыхухэм я гум илъыху» жыхуаIэр пэжщ. ДыхущIэкъунщ ди япэ итахэм дазэрыхуэфэщэным.
АНИМЫКЪУЭ Лианэ,
Арщыдан дэт ещанэ курыт школым и 10-нэ классым щеджэ.
Къалэн нэхъыщхьэ
Зауэхэр сыт щыгъуи щытащ къэралхэм я зэныкъуэкъуныгъэм бжьыпэр зэрыщаубыд Iэмал закъуэу. ТекIуар захуэт, зытекIуар къуаншэт: егупсысыртэкъым а езы зауэм цIыху хейуэ хэкIуадэр зыхуэдизым.
Бэлэтокъуэ Хьэлиб Дунейпсо тхыдэм хэтакъым Хэку зауэшхуэм нэхърэ нэхъ гущIэгъуншэ. Ар зэриухрэ илъэс 73-рэ ирикъунущ мыгувэу икIи ди къэралым зы унагъуэ закъуи къыщыпхуэгъуэтынукъым и IыхьлыкIэ е благъэкIэ а мафIае лыгъэр зылъэмыIэса. А зауэшхуэм хэтащ си адэм и адэшхуэ Бэлэтокъуэ Хьэлибрэ си анэм и адэшхуэ Елчэпар Мухьэмэдрэ.
Бэлэтокъуэ Хьэлиб Пэджыдэ и къуэр 1942 гъэм мазаем и 18-м зауэм ириджауэ щытащ Тэрч район военкоматым. Анэшхуэм зэрыжиIэжу щытамкIэ, а махуэм уэс телът, щIыIэ дыдэт, жьапщэт. Хьэлъэ къызэрырашэкI вагон зэкIэрыщIа, щхьэ темылърэ уэс ипхъауэ, Тэрч вокзалым къытехьат, зауэм ираджа щIалэхэр ирагъэтIысхьэну. Ар щалъагъум, я щхьэгъусэхэр зэбгрыжри, хьэуазэ тIэкIу-тIэкIу яIыгъыу къагъэзэжащ, ахэр вагонхэм иракIутэри, зауэлIхэр мыгувэу ирагъэжьащ. Бэлэтокъуэ Хьэлиб и хъыбар зэи зэхахыжакъым и унагъуэм. Абы щыгъуэм си анэшхуэр илъэсищ хъууэ арат, и шыпхъу цIыкIур гущэм хэлът. Зэман куэдкIэ пэплъащ ахэр я адэм къигъэзэжыным. «Фи адэр къэкIуэжмэ, тхьэлъэIу хуэтщIыжынщ», — жиIэри анэм гуэдз литр ныкъуэ илъэс зыбжанэкIэ ихъумауэ жаIэжырт. Бэлэтокъуэ Хьэлиб а зауэ гуащIэм и псэр щитащ, Хэкур бийм лъэгущIэтын хуэмыхъун, дэ мамыру дыпсэун папщIэ. Дэ тщIэну дыхуейт ди адэшхуэр дэнэ щIыпIэ щыхэкIуэдами, ауэ архиву дызыхуэтхахэм а упщIэм жэуап къратыфакъым. Анэшхуэм и шыпхъу Досэ игу ныкъуэщ и адэр щыкIуэда щIыпIэр зэримыщIэм къыхэкIыу.
Елчэпар Мухьэмэд Зауэр къыщыхъеям щыгъуэ си анэм и адэшхуэ Елчэпар Мухьэмэд егъэджакIуэу Дзэлыкъуэ къуажэ школым щылажьэрт. Фронтым ирамыджэну бронь кърат пэтми, зауэр Къэбэрдей-Балъкъэрым нэхъ гъунэгъу къыщыхуэхъум, Мухьэмэд щIэлъэIури абы дэкIащ. Абы щIыгъуу ираджащ и къуэшитIри — Бушрирэ Рэмэзанрэ. Мухьэмэд щIагъэтIысхьащ Буйнакск дэт дзэ-политикэ еджапIэм. Ар программэ гъэкIэщIам тету кърагъэухри, лейтенант нэхъыщIэр Дагъыстэн Республикэм къыщызэрагъэпэща 317-нэ фочауэ дивизэм хыхьэ 606-нэ фочауэ полкым политрукыу ягъэкIуащ.
Тэрч щIыналъэм хыхьэ жылагъуэхэр нэмыцэхэм къаIэщIэгъэкIыжыным щIэбэн частхэм ядэIэпыкъуну Мухьэмэд зыхэт дзэр куэд дэмыкIыу ягъакIуэ. Ар хэтащ Курп Ипщэ деж щекIуэкIа зауэ гуащIэм. Инарыкъуей, Ислъэмей къуажитIыр, абыхэм къекIуалIэ гъуэгухэр хуиту уэзыгъэлъагъу ДуужьIуащхьэ (м 488-рэ), ШыхуIуащхьэ (м 473-рэ) Курп лъагапIитIыр нэмыцэхэм яубыдауэ яIыгъти, къуажэм кърамыгъэкIуалIэу топкIэ ди дзэм къеуэрт, хэщIыныгъэшхуэ кърату. Апхуэдэу зыкъом-рэ екIуэкIауэ, къаруушхуэ ирахьэлIэри, ди зауэлIхэм ДуужьIуащхьэр хуит къащIыжащ. Ауэ ШыхуIуащхьэ лъагапIэр нэмыцэхэм иджыри яIыгът. Курп Ипщэр бийм къыIэщIэхыжыным щIэзэу 317-нэ фочауэ дивизэм и унафэщI полковник Шварев Николай унафэ ещI лъагапIэр икIэщIыпIэкIэ нэмыцэхэм къатехыжын хуейуэ. А къалэн мытыншыр лейтенант нэхъыжь Елчэпар Мухьэмэд и гупым и пщэ иралъхьэ. ИкIи мыгувэу ШыхуIуащхьэр хуит къащIыжащ.
«На штурм» газетым и корреспондент Марков Александр а зауэм теухуауэ мыпхуэдэу итхыжащ: «ЛъэныкъуитIми щыщ зауэлIхэр мымащIэу зыхэкIуэда а зэпэщIэтыныгъэр и гуащIэгъуэу здекIуэ-кIым, автоматхэр яIыгъыу щIытIым къикIауэ, Мухьэмэд нэмыцэ сэлэ-тищ къыхуэкIуэрт, офицерыр гъэр ящIыну я мураду. Елчэпарыр, Iуэхур зытетыр къыгурыIуэри, и автоматымкIэ псынщIэу яхэуэу щIидзащ икIи щыми кIэ яритащ. Абдежым зигъэщхъауэ нартыхупкъэмкIэ жэ нэмыцэр къелъагъури, Мухьэмэд псынщIэу абы кIэлъожьэ. Пабжьэм зыхэзыдзам: «Уи Iэр Iэт!» — жиIэу и автоматыр щытриубыдэм, «Не убивайте меня, я не фашист, Гитлер заставил меня воевать», — жиIэу урысыбзэкIэ тхьэусыхэурэ, нэмыцэ офицерыр и IитIыр Iэтауэ къызэфIоувэ. Елчэпарым къиубыда офицерыр штабым ирегъашэ.
Мухьэмэд гъэр къищIа офицерым, ди дзэр кIуэтэн щхьэкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ куэд кърагъэIуэтащ. Езы Елчэпарым къигъэлъэгъуа лIыхъужьыгъэм къыпэкIуэу «За отвагу» медалыр и бгъэм къыхалъхьащ.
Абы и ужькIэ зы тхьэмахуэ нэхъ дэмыкIыу, ди дзэм бийр иригъэкIуэтри, Курп Ипщэр хуит къащIыжащ. ИужьыIуэкIэ Мухьэмэд Украинэм и щIыналъэми щызэуащ, Львов, Харьков, Донецк къалэхэр хуит къэзыщIыжахэм я гъусэу. Абдежым щиухакъым батальоным и политрук Елчэпарым и зауэ гъуэгуанэр. Ар Болгариер, Венгриер, Чехословакиер, нэгъуэщI щIыналъэхэри бийм къыIэщIэзыгъэкIыжахэм яхэтащ. Мухьэмэд уIэгъэ хьэлъэ хъуауэ щытащ Венгриер хуит къыщащIыжым. Мазихым щIигъукIэ госпиталым щIэлъауэ нэхъыфI хъужри, 1945 гъэм и бжьыхьэм Хэкум къигъэзэжащ. Зауэм щызэрихьа лIыгъэм и дамыгъэу си анэм и адэшхуэм къыхуагъэфэщащ Хэку зауэ ордену тIу, «Вагъуэ Плъыжь» орденуи апхуэдиз, «Будапешт къызэращтам папщIэ», «Японием зэрытекIуам папщIэ», «Кавказыр зэрахъумам папщIэ», «И хахуагъэм папщIэ» медалхэр. Тихорецк къалэр фашистхэм къыщыIэщIагъэкIыжым екIуэкIа зауэ гуащIэм лIыхъужьу зэрыхэтам папщIэ, капитан Елчэпарым «Тихорецк къалэм щIыхь зиIэ и цIыху» цIэр къыфIащащ.
Зауэ нэужьым Мухьэмэд Курп Ипщэр хуит къэзыщIыжауэ щыта 317-нэ фочауэ дивизэм и ветеранхэм я советым и тхьэмадэу, Налшык къалэм и Ветеранхэм я советым и тхьэмадэм и къуэдзэу лэжьащ. Сыт хуэдэ IэнатIэ пэрымытами, дэнэ щымылэжьами, адэшхуэм пщIэрэ щIыхьрэ къыхуащIу екIуэкIащ. Си анэм и адэшхуэр псэужкъым — 1990 гъэм дунейм ехыжащ. Ауэ ар цIыху гуапэу, лIыгъэ хэлъу зэрыщытар къэзыцIыхуу щытахэм я гум къинэжащ.
Илъэс 73-рэ и пэкIэ фашизмэр зэхэзыкъута совет цIыхухэм къахьа ТекIуэныгъэр ЩIы хъурейм щыгуфIэгъуэ нэхъыщхьэщ.
Зэманыр къызэтеувыIэ имыIэу макIуэ, илъэс къэс нэхъ мащIэ мэхъу Хэку зауэшхуэм хэтахэр. Дэ ди къалэнщ зауэм и ветеранхэм гулъытэ яхуэтщIыну, зэрытлъэкIкIэ абыхэм дадэIэпыкъуну. Сэ сыхуейт текIуэныгъэ къытхуэзыхьа лIыхъужь псоми а махуэшхуэмкIэ сехъуэхъуну, узыншагъэ быдэ яIэу ди япэ итыну. ЩремыIэ зэи зауэ!
ЩЭНЫБЭ Даянэ,
«ДыгъафIэ къалэм» и 10-нэ классым щеджэ.
Налшык къалэ
Сэлэт гъуэгуанэ
Кыщпэк къыщыщIэдзауэ Венэ нэсыху
1941-1945 гъэхэм екIуэкIа Хэку зауэшхуэр ди ТекIуэныгъэкIэ зэриухрэ илъэс 73-рэ ирокъу. А ТекIуэныгъэ иным я псэ емыблэжу щIэзэуащ Кыщпэк къуажэм щыщ куэд. Абыхэм ящыщщ Кыщпэкрэ Венэрэ я зэхуаку дэлъ гъуэгуанэшхуэр щIыхь пылъу зыкIуа Ныбэжь Хьэжмырзэ Мэкъуауэ и къуэр.
Ныбэжь Хьэжмырзэ 1941 гъэм мэкъуауэгъуэм и 22-р совет цIыхубэм гуауэшхуэ къахуэзыхьа махуэт. Хэкупсэу, цIыху пэжу къэралым ис дэтхэнэри пабгъэрт фронтым кIуэуэ бийм пэщIэувэну. Зауэм щыщIидза дыдэм кыщпэкдэсхэм ящыщ куэд Iухьащ абы. А илъэсым дамышами, Ныбэжь Хьэжмырзи хущIэкъурт хэкур хуит къэщIыжыным и къару ирихьэлIэну. Зауэр къыщыхъеям, ар унагъуэ хъуакIэт. ЗэгурыIуэрэ зэдэIуэжу псэун щIэзыдза Хьэжмырзэрэ и щхьэгъусэ Хьэмилэтрэ зэкIэлъхьэужьу къащIэхъуат хъыджэбзищ: ХьэIишэт, Татьянэ, Рае сымэ. Абыхэм ящыгуфIыкI пэтми, зэщхьэгъусэхэр щIэхъуэпсырт я лъэпкъ къуэпсым адэкIэ къыпызыщэн щIалэ яIэным. Тхьэм и фIыщIэкIэ, а гуращэр нахуапIэ яхуэхъуащ Ныбэжьхэ. 1942 гъэм абыхэм я унагъуэм къихъуащ куэдрэ зыпэплъа щIалэ цIыкIур. Хьэсанэ зыфIаща сабийм гу щихуэну хунэмысу, Хьэжмырзэ мыгувэу фронтым ираджащ икIи зауэр иухыху бийм пэщIэтащ, лIыгъэрэ хахуагъэрэ къигъэлъагъуэу.
И щхьэгъусэр зауэм щыдэкIауэ щыта махуэр иужькIэ куэдрэ игу къигъэкIыжу щытащ Хьэмилэт. Абы жиIэжу зэрыщытамкIэ, бынунагъуэм сэлам щарихыжым, Хьэжмырзэ IэплIэ яхуищIыжащ и хъыджэбзищым. ЩхьэнтэкIэ къэгъэтIылъыхьауэ пIэкум ис Хьэсанэ цIыкIу мазиплI хъуа къудейуэ арат абы щыгъуэ. «Е си хъарып цIыкIу мыгъуэ, тIэкIу унэхъ ину щытами сыт хъунт, хъыджэбзищым языхэзым ураныбжьу укъэзгъэнами аратэкъэ?.. Ди лъапсэр зыхъумэжыфын, ди лъэпкъым къыпызыщэн ухъуну Тхьэшхуэм солъэIу…» — арат абы щыгъуэ адэм сабийм жриIар, и нэпсыр къыфIекIуарэ и Iэ пхъашэр абы и щхьэфэм дилъэурэ.
Ныбэжь Хьэжмырзэ и ныбжьэгъур и гъусэу. 1944 гъэ
Хьэжмырзэ щыдэкI дыдэм Ныбэжьхэ я пщIантIэм къыдыхьат жылэм я ефэнды Къумыкъу Исуф. Зауэ IэнатIэ хьэлъэм, псэ зэпылъхьэпIэм пщэдей Iуувэну Ныбэжьым абы къритат езыр зытебжа ахъшэ жьгъей цIыкIу, абы къихъумэну Тхьэ зэрыхуелъэIуар къыжриIэри.
Фронтым Iут дэтхэнэ зауэлIми хуэдэу, гугъуехь куэд ишэчащ, гухэщI мымащIи игъэващ Хьэжмырзэ. Ар яхэтащ ди къэралыр хуит къэзыщIыжахэми, хамэ щIыналъэхэр фашизмэм и «бэджыхъым» къыIэщIэзыхыжахэми. Шынагъуэ куэдым къелащ Ныбэжьыр. ИтIани, сыт хуэдэ гузэвэгъуэ пэщIэмыхуами, щтэуэ имыщIапхъэ илэжьакъым, атIэ зэрыхуа щытыкIэ гугъум лIыгъэрэ губзыгъагъэрэ хэлъу къикIыфащ. Абыхэм ящыщ зыт ар Венэ къалэр хуит къыщащIыжым зэрыхуа щытыкIэр. УIэгъэщым къызэрыщIэкIыжрэ куэд дыдэ дэмыкIауэ, ар зауэ гуащIэм щыхэтт Австрием. ЕбгъэрыкIуэныгъэм хэт зауэлI гупым я командирыр яукIати, пашэ зыщхьэщымытыж гупыр зы напIэзыпIэкIэ щтэIэщтаблэ хъуат. Абы зэуэ гу лъызыта Ныбэжь Хьэжмырзэ унафэр къищтэри, гупыр зэщIигъэуIуащ. «Вперёд, за Родину! Алыхьыр къыддэIыпыкъунщ!» — апхуэдэу урысыбзэри адыгэбзэри зэхэту и гъусэхэр къыхуриджэри, ебгъэрыкIуэныгъэм пащауэ щытащ абы щыгъуэ, нэхъыщхьэрати, ар ехъулIэныгъэкIэ зэфIахат. АдыгэлIым къыкъуэкIа апхуэдэ лIыгъэм къыпэкIуат «Вагъуэ Плъыжь» орденымрэ Сталиным и Iэр зыщIэлъ ФIыщIэ тхылъымрэ.
Апхуэдэу лIыгъэрэ хахуагъэрэ яхэлъу Хэкур бий бзаджэм щызыхъумахэм яхэтащ Хьэжмырзэ. Хэку зауэшхуэр ди ТекIуэныгъэ инымкIэ иуха нэужь, абы къигъэзэжащ щалъхуа и щIыналъэм. Я къуажэ къыщысыжар зауэр иухыу зы илъэси дэкIыжа нэужьщ. «Вагъуэ Плъыжь» орденым нэмыщI, абы и бгъэгум щылыдырт медаль куэди. Зауэм къыщытехуа удынхэм, уIэгъэхэм я лъэужьхэр къытенат абы и щIыфэм. Нэрылъагъу дыдэт и жьэпкъым хуэкIуэу телъ дыркъуэ кIыхьыр. Ауэ а псоми асыхьэтым мыхьэнэ яIэжтэкъым. Нэхъыщхьэрати, ар псэууэ и быным къахыхьэжат. ЖиIэжу зэрыщытамкIи, ефэндым кърита жьгъей цIыкIум и фIыгъэ куэди абы хилъагъуэрт.
— Ди адэм къыздихьыжауэ щытащ къэзыхъумауэ жыхуиIэ а ахъшэр. Ар сэбэп къыхуэхъуами, Тхьэм ещIэ, ауэ, насыпын-шэу къыщIэкIынтэкъыми, зауэм щызрихьэлIа гугъуехь куэдым къелри, псэууэ ди унагъуэм къихьэжащ, — и адэм и хъыбар къытхуеIуатэ Хьэсанэ. — Ди адэр къэкIуэжу гъуэгу здытетым, ди жылэм а лъэхъэ-нэм щызэхэта колхозым и тхьэмадэ Гуэщокъуэ Хьэкъубат губгъуэм ит хьэмым деж щыхуэзауэ щытащ. Абы къигъэкIуауэ жиIэри, ди деж а махуэм къыдэлъэдат зы щIалэшхуэ. Ар пощтзехьэу къуажэм диIэт. «Хьэмилэт! ГуфIапщIэ къызэт! Хьэжмырзэ хьэмым деж къэсыжауэ къокIуэж!» — кIийуэрэ къажэрт ар.
Илъэс лъандэрэ зи хъы-бар имыщIэ и щхьэгъусэр къахуэкIуэжу зэхэзыха Хьэмилэт гуфIапщIэу итынут иIэм я нэхъыфIыр. Хьэжмырзэ зэригъэпэщауэ щытауэ бжэн хъушэ яIэт Ныбэжьхэ, зы ажэжь бланэ я пашэу. Ар гуфIапщIэу щIалэм иритат Хьэмилэт. ЦIыкIуу щытами, а къэхъукъащIэр Хьэсанэ и нэгум ноби щIэтщ: ажэжьым и бжьакъуэ къэгъэшахэр зи Iэблэм фIэлъ щIалэшхуэм зи фIалъэ лъакъуэхэр Iэта ажэжьыр диш хуэдэщ иджыпсту, абы зэрыжиIэмкIэ.
Тхьэм иухати, зауэми уIэгъэхэми къелри, апхуэдэу быным къахыхьэжат Хьэжмырзэ. Махуэл димыгъэкIыу ар яхыхьащ бийм зэтрикъута цIыхубэ хозяйствэр зэфIэзыгъэувэжхэм. Еш имыщIэу ар щылэжьащ колхозым, сыт хуэдэ IэнатIэ къыхуагъэлъагъуэми, ар зэрыригъэфIэкIуэным хущIэкъуу, пщэрылъ къыхуащI дэтхэнэ къалэнри дагъуэншэу зэфIихыу. Къэхъуащ Хьэжмырзэ и хъыджэбзхэри, нэхъыбэу зытегузэвыхьа и щIалэ закъуэри. Ахэр псори унагъуэ хъужахэщ, щIэблэ дахи къатехъукIыжащ.
Зауэм къыщытехуа уIэгъэхэр къэятэжри, 1958 гъэм дунейм ехыжащ Хьэжмырзэ. Хъыджэбзхэр унагъуэ хъуами, Хьэсанэ 8-нэ классым щIэсу арат абы щыгъуэ. ЩIалэ закъуэр къэхъуащ, и адэм и щапхъэр гъащIэ гъуазэ хуэхъуу. Абы ехъулIэныгъэкIэ къиухащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и мэкъумэш факультетыр икIи я къуажэм илъэс куэдкIэ щылэжьащ инженеру. Унагъуэ дахи иIэщ Хьэсанэ: щхьэгъусэфI, щIэныгъэфIрэ IэщIагъэ екIурэ зиIэхэу зыпхъурэ къуитIрэ.
Хьэжмырзэ илъэс 35-кIэ кIэлъыпсэужа Хьэмилэт, Тхьэм и фIыщIэкIэ, илъэгъуащ хъыджэбзхэми щIалэ закъуэми я насып куэд, къуэрылъху-пхъурылъху IэфIхэр. Жьыщхьэ махуэ хъуауэ, и щIалэгъуэм имыIа тыншыгъуэр и къуэмрэ и нысэмрэ ирагъэгъуэтыжауэ, 1993 гъэм дунейм ехыжащ ар.
Хэку зауэшхуэм лIыгъэ иIэу хэта, ТекIуэныгъэ иныр къэралым къыхуэзыхьахэм ящыща Ныбэжь Хьэжмырзэ, быныр, джэд къуртым хуэдэу, тегужьеикIауэ зэщIэзыпIа Хьэмилэт сымэ я фэеплъ нэхухэр сакъыу яхъумэ абыхэм къащIэхъуа щIэблэм, иригушхуэу, гъэсэныгъэ щапхъэ яхуэхъуу. Апхуэдэ адыгэ унагъуэхэращ лъэпкъым и къэкIуэнур зыгъэдахэр.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
Адыгэ анэм и фэеплъ
Москва ПедагогикэмкIэ дэт къэрал университетым къыдигъэкI «Локус» журналым и номерхэм ящыщ зым гъэщIэгъуэн тщыхъуа тхыгъэ итщ. Ар зытеухуар блокадэм ит Ленинград къалэм къыдаша сабийхэр Беслъэней адыгэ къуажэм дэсхэм къызэрырагъэламрэ зэрапIамрэщ. Тхыгъэр зи IэдакъэщIэкIыр Израилым щыщ профессор Аурон Яиррэ Урысейм ис адыгэхэм я лъэпкъ-щэнхабзэ автономием и тхьэмадэ Уэхъутэ Александррэщ. Тхыгъэм щыщ пычыгъуэ фыщыдогъэгъуазэ.
…Зауэм зи щхьэр къыхэзыхахэр ису мэлыжьыхьым и 7-м ежьа мафIэгур Ермэлыхьэблэ (Армавир) и Iэгъуэблагъэм щынэсар 1942 гъэм и шыщхьэуIу мазэрщ. Армавир деж ахэр гухэм щрагъэтIысхьа къудейуэ бийм и кхъухьлъатэхэр къащхьэщыхьэри, шэкъэуэжхэмкIэ Iисраф зэтращIащ сабии балигъи. Абы къела цIыкIухэр шыщхьэуIум и 8-м гуиплIым ирагъэтIысхьащ, фронтым нэхъ пэжыжьэ щIыпIэ гуэр яшэн папщIэ. Тхьэмахуэ псокIэ гъуэгу тетащ уIэгъэ хъуа сабий сымаджэхэр, мылIэIус тIэкIу фIэкIа ирамыгъэшхыу. А гъуэгум и кIыхьагъкIэ тета жылэхэм зыми ирагъэблэгъэфакъым сабий ныкъуэлIэхэр. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, езыхэр гугъуехь хэтт, уеблэмэ яшхын ягъуэтыртэкъым, нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм яубыдынкIи шынэрт.
ШыщхьэуIум и 13-м Беслъэней жылэм пэмыжыжьэу губгъуэм къыщыувыIащ гухэр: шыхэм загъэпсэхун хуейт. А лъэхъэнэм къуажэм цIыхухъу зи къаруилъыгъуэ дэстэкъым, псори зэуапIэм щыIэт, къыдэнар бзылъхугъэхэмрэ сабийхэмрэт, зи ныбжь хэкIуэта лIыжь-фызыжьхэр я гъусэу.
Губгъуэм ит шы зэщIэщIахэр япэу къэзылъэгъуар къуажэдэс ныбжьыщIэхэращ. Ябгъэдэлъэда щхьэкIэ, зыри къепсэлъакъым, япэрауэ, псэлъэну къару яIэжтэкъым, етIуанэрауэ, адыгэбзэ ящIэртэкъым. Ленинград къыдаша сабийхэм ящыщу Беслъэней нэсахэм я нэхъыщIэр илъэси 6 хъурт, нэхъыжьу яхэтыр илъэс 14 ныбжьым итт. Зыпэмыплъауэ къахуепсыха «хьэщIэхэм» гу ялъызыта бзылъхугъэхэри кIуэтащ. Сабий мэжэщIалIэхэм зэраIуплъэу, зыми имылъэгъуа лIыгъэ къызыкъуахри, унафэ ящI сабийхэр къуажэм къыданэну икIи унагъуэхэм трагуашэ. Апхуэдэ щIыкIэкIэ, зы сыхьэтым къриубыдэу сабий 32-м унагъуэ ягъуэтат.
Махуэ бжыгъэ нэхъ дэмыкIыу, Беслъэнейри, гъунэгъу жылэхэм хуэдэу, нэмыцэхэм яубыдащ. Ленинград къраш сабийхэм журти яхэту жаIэу хъыбар зрагъэщIа нэмыцэхэм икIэщIыпIэкIэ ахэр къуажэм къыдашыжыну унафэ ящI, зэзышэлIа унагъуэхэр яукIыну, хуей хъумэ, зэрыжылэу ягъэкIуэдыну къокIуэхэр. АрщхьэкIэ, Беслъэней дэс цIыху 1800-м щыщу зы цIыхум игу къэкIакъым бзэгу ихьыну е зыкъиумысыну. Нэмыцэхэм унэхэр къыздащым, бзылъхугъэхэр, нэхъыфI дыдэу ялъагъу я бын хуэдэу, телъэщIыхьхэрт япIыну къащта цIыкIухэм.
Сабийхэм журт зыбжанэ яхэтт (Кролик, Вейнер, Шахтман), ауэ къуажэдэсхэр епIэщIэкIри, колхоз правленэм ахэр щрагъэтхат, адыгэ цIэ-унэцIэ иратри. Губжьым нэхъ пхъашэж ищIа нэмыцэхэм унагъуэхэм щызэхахыр зыт: «Къуажэм хамэ сабий урысуи журтуи щытлъэгъуакъым, псори дыдейщ, адыгэхэщ». АпхуэдизкIэ гузавэхэрти, ленинград сабийхэр унэм къыщIагъэкIыртэкъым, адрей цIыкIухэм зэремыпсэлъэфым гу лъатэнкIэ шынэрти. Уеблэмэ нэмыцэхэр Кавказ Ищхъэ-рэм итыху, ленинград сабийхэр пкIэунэм щытрагъэсаи, щIыунэм щыщагъэпщкIуаи щыIащ, кIыфI хъуа нэужь унэм щIашэжу. Апхуэдэу хуэсакъыурэ ажалым кърагъэлащ ныбжьыщIэхэр адыгэхэм, зы цIыху шхын щхьэкIи лIакъым, нэмыцэхэми яукIакъым, узми ихьакъым. 1942 гъэм шыщхьэуIум и 13-м беслъэнейдэсхэр зытегушхуа Iуэхур тынштэкъым, ауэ сыт хуэдизу мыгузэвами, гугъу емыхьами, ягъэпэжащ.
Ленинград къраша сабийхэр къегъэлыным теухуауэ жэуаплыныгъэ ин зыпылъ Iуэху зэфIигъэкIащ Беслъэней къуажэм и старостэу щыта Уэхъутэ Мырзэбэч. Арат колхозхэтхэр зэхуэзышэсу дэтхэнэми къищта сабийр и унагъуэцIэмкIэ иригъэтхыну унафэ зыщIар, сыт къащымыщIами, а щэхур ямыIуэтэну къуажэдэсхэр къажезыIар. Къару лъэпкъ ямыIэжу Беслъэней къэса сабий мэжэщIалIэхэр я ныбэ изу игъэшхэн папщIэ лIыгъэ зэрихьауэ жыпIэ хъунущ Лыхь Хъусини. Зауэ зэман хьэлъэм, тезырышхуэ къытралъхьэнкIэ хъуну зэрыщытыр ищIэрэ пэт, колхозым зэIусэ мыхъуну иIэ гъэтIылъыгъэм щыщу курпэ, нартыху, фо, дагъэ ятригуэшат. Сабийхэм иджы адэ-анэ яхуэхъуахэм адыгэбзэ ирагъащIэрт, урысыбзэкIэ мыпсэлъэну елъэIухэрт.
Зауэр иуха нэужь, сабийхэм ящыщ гуэрхэр я адэ-анэхэм къагъуэтыжри, дашыжат. Абыхэм яхэтащ адыгэ унагъуэхэр зыщымыгъупщахэри, зэкIэлъыкIуэу щытахэри. ЦIыху 14 къинащ а лъэхъэнэм Къэрэшей-Шэрджэсым. Абыхэм ящыщу плIыр — Агъыржанокъуэ Мусэ, Адзын Рэмэзан, Цей Владимир, Хэжь Рэмэзан — я ныбжьыр хэкIуэтэху псэуащ. Кролик Марк, Агъыржанокъуэ Мусэ хъуар, 2014 гъэм дунейм ехыжащ.
ЕтIуанэ дунейпсо зауэмрэ Холокостымрэ зэриухрэ илъэс 70-м щIигъу дэкIащ, ауэ абы хэтахэм я фэеплъхэр нобэми хъума зэрыхъуным цIыхухэр толажьэ. Ленинград къыдаша сабийхэр къезыгъэлахэм я фэеплъыр щащымыгъупщэну дыхуейт Урысейми Израилми. Шынагъуэшхуэхэмрэ ЛIыхъужьыгъэмрэ зыджу Иерусалим дэт институтым журтхэр нацистхэм ящызыхъума, лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм къахэкIа лIыхъужьхэм «Праведники народов мира» цIэ лъапIэр яфIещ. 1979 гъэм щегъэжьауэ а цIэр хуагъэфэщащ Урысейм и цIыху 200-м. Беслъэнейдэсхэм ящыщу сабийхэр зэзышэлIауэ щытахэм а цIэр яфIищын хуейуэ къыдолъытэ Израилым. Абыхэм зэрахьа лIыгъэр щыхьэт тохъуэ сыт хуэдэ гузэвэгъуэ къэмыхъуами, псэзэпылъхьэпIэ ихуар къезыгъэлыфын цIыху псэ къабзэ зэрыщыIэнум. Беслъэнейдэсхэм я лIыгъэм теухуа хъыбарым къигъэлъагъуэр зауэ зэман хьэлъэм цIыхухэм гумащIагъэ къазэрыкъуэкIам и закъуэкъым, атIэ лъэпкъ зэхэгъэж щыIэ зэрымыхъунум ар и щыхьэт нахуэщ.
2010 гъэм Адыгэ анэм и фэеплъ щагъэуващ Беслъэней. Ди фIэщ мэхъу апхуэдэ фэеплъ Санкт-Петербургрэ Иерусалимрэ зэрыщагъэувынури.
ЗэзыдзэкIар НэщIэпыджэ Замирэщ.
Хьэдис и щIэблэр
Хэку зауэшхуэр зэриухрэ илъэс 73-рэ хъуами, ноби кIуэдыжакъым абы и Iэужьыр, хэгъуэщэжакъым и лъэужьыр. А мафIаем къытхуихьа бэлыхьыр, насыпыншагъэр ди цIыхум щIэх ящыгъупщэну фIэщхъугъуейщ, сыту жыпIэмэ ди хэкум уасэшхуэIуэ щIитын хуей хъуащ и щхьэхуитыныгъэм.
Тохъутэбий Хьэдис Ноби псэущ а зауэжьым хэтахэм, абы зи щхьэр хэзылъхьахэм я бынхэр, я Iыхьлы-Iэулэдхэр, я бынхэм къащIэхъуэжахэр. Бийр ди щIыналъэм къыщытеуэм, фронтым дэкIащ ХьэпцIей къуажэм щыщ Тохъутэбий Хьэдис. Ар хэкупсэт, коммунистт, и зэфIэкI емыблэжу щылажьэрт я жылэм дэт мэкъумэш хозяйствэм — бригадиру щытащ, нэгъуэщI IэнатIэхэри зэрихьащ. Хьэдис и зауэ гъуэгуанэм теухуауэ и щIэблэр зыщыгъуазэр мащIэ дыдэщ, ауэ ар лIы хуэдэлIу фронтым зэрыщыIар абы къыщIэна бынхэм яхуиIуэтэжауэ щытащ зэуапIэ губгъуэм къыщыдыщIыгъуа, Тэрч щыщ офи- цер МэкIэней ХьэтIиф. Абы и нэгу щIэкIащ Хьэп-цIей щалъхуа зауэлIым и лIыгъэр здынэсыр, бийм щхьэмыгъазэу зэрыпэщIэтар. А тIур ПТР-кIэ (танкым зэреуэ фочышхуэ) узэда полкым хэту фашистхэм езэуащ. ИкIи 1943 гъэм зыхэта зауэ гуащIэхэм ящыщ зым хэкIуэдащ ХьэпцIей жылэм щыщ сэлэтыр.
Я унагъуэм щыщу Хьэдис и закъуэкъым фронтым дэкIар. Абы и къуэшищри хэтащ Хэку зауэшхуэм — тIур хэкIуэдащ, тIум къагъэзэжащ.
Тохъутэбийм къыщIэнащ бынищ — къуитIрэ зыпхъурэ: ХьэтIушэ, Цонкэ, Карамидэ сымэ. Абыхэм ящыщу нобэ зыри псэужкъым. Ауэ къобыргъукI, къыпещэ Хьэдис и псэр зыщIита гъащIэм. Абы и бынхэм къащIэтэджащ щIэблэ хъарзынэ: ХьэтIу- шэ — къуищрэ пхъуитIрэ, Цонкэ — къуитIрэ пхъуитIрэ, Карамиди — апхуэдиз. Абыхэм къащIэхъуэжа щIэблэми сакъыу яхъумэ адэшхуэм и фэеплъ нэхур.
МЫЗ Ахьмэд.
Дэтхэнэ зыми сохъуэхъу
Зауэм, лэжьыгъэм, IэщэкIэ ЗэщIэузэда Къарухэм, хабзэхъумэ органхэм я ветеранхэм (пенсионерхэм) я республикэ советым и цIэкIэ сынывохъуэхъу Хэку зауэшхуэм къыщытхьа ТекIуэныгъэр илъэс 73-рэ зэрырикъумкIэ.
Хэхауэ фIыщIэ псалъэхэмкIэ захузогъазэ фронтым Iутахэм, куэдрэ псэзэпылъхьэпIэхэм хэхуахэм, фашистхэр зэтракъутэн икIи ТекIуэныгъэр къытхуахьын папщIэ зи гуащIэми зи гъащIэми емыблэжахэм.
Апхуэдэу сохъуэхъу ТекIуэныгъэм телажьэу тылым щыIахэм, жейрэ псэхурэ ямыIэу фронтым папщIэ кхъухьлъатэхэр, кхъухьхэр, техникэр, Iэщэ-фащэр, ерыскъыпхъэхэр, щыгъынхэр зыгъэхьэзырахэм.
Зауэ IэнатIэм Iуту хэкIуэдахэм я щхьэгъусэхэм, я бынхэм нывжесIэну сыхуейщ фи щхьэгъусэхэм, фи адэхэм я лIыгъэр зэрытщымыгъупщэр, абыхэм дазэрыригушхуэр.
Республикэм ис псори нобэ дызэкъуегъэувэ совет цIыхубэм зэрахьа лIыхъужьыгъэшхуэм икIи ди сэлэтхэмрэ офицерхэмрэ къахьа текIуэныгъэр дэ зыми ттрихыфынукъым, ар пцIыкIэ зыгъэулъиифыни щыIэкъым.
Псоми узыншагъэ, гуфIэгъуэ, дэрэжэгъуэ, унагъуэ насып, мамырыгъэ фиIэну, дыщалъхуа ди Къэбэрдей-Балъкъэрыр зэпIэзэрыту икIи ефIакIуэу екIуэкIыну сыныво- хъуэхъу.
ПщIэшхуэ къыфхуэзыщI
Шыхъуэбахъуэ Мухьэмэд,
КъБР-м и Ветеранхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэ.
