ЛэжьакIуэ IэщIагъэхэм я пщIэр къэIэтыжын
Къэралми хуэдэу, ди республикэми щыщыIэщ зэфIэдгъэ-кIын хуей къалэн куэд. Абыхэм ящыщщ щIалэгъуалэм IэщIагъэ егъэгъуэтыныр, ахэр IэнатIэкIэ къызэгъэпэщыныр. Мы зэманым мыхьэнэшхуэ иIэщ къытщIэхъуэ щIэблэр псэуныгъэ-экономикэ гъащIэм хэгъэзэгъэным, ар абы жыджэру хэшэным. А Iуэхум жылагъуэм и зэIузэпэщыгъэри куэдкIэ елъытащ.
ЛIэщIыгъуэ ныкъуэ ипэкIэ ди деж пщIэшхуэ щаIэу щытащ лэжьакIуэ IэщIагъэхэм. Ахэр ехъулIэныгъэхэм я пкIэлъей хуэдэу щытт — гуащIэрыпсэухэм къэра- лыр яхуэупсэрт, фэтэрхэр ира- тырт, жьы хъуахэми зыхэпсэукIын ягъуэтырт. Совет къэралым и егъэджэныгъэ IэнатIэр дуней псом щынэхъыфI дыдэхэм ящыщт. Университетхэмрэ институтхэмрэ къадэкIуэу, хъарзынэу лажьэрт курыт щIэныгъэм къитIасэ IэщIагъэхэр ныбжьыщIэхэм езыгъэгъуэт техникумхэри. Ахэр къэзыухахэм цIыхубэ хозяйствэм щIэупщIэшхуэ щаIэт, уеблэмэ щызэпэубыдат.
Рынок экономикэм и хабзэхэм дыщытет мы зэманым IэнатIэхэр хуэныкъуэ мэхъу зи IэщIагъэм фIыуэ хэзыщIыкI лэжьакIуэхэм.
АрщхьэкIэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, лъэпощхьэпохэр мащIэкъым. Псом хуэмыдэу къыхэгъэщхьэхукIын хуейщ профессиональнэ щIэныгъэкIэ зэджэу щытам ехьэлIауэ къэунэхуа щыщIэныгъэхэр. Псом япэу ахэращ зи зэраныр лэжьыгъэм иIэ пщIэр иужь илъэс 20 — 30-м ди деж зэрыщехуэхар, лэжьакIуэ IэщIагъэхэм гъуэгу зэрыщамыгъуэтыжыр. Абы къыхэкIыу, студентхэм лэжьакIуэ IэщIагъэхэм зыщадзей.
Мыбдеж къыщыкъуэкIащ нэгъуэщI щхьэусыгъуэхэри. Къэрал псом зэрыщекIуэкIым хуэдэу, Къэбэрдей-Балъкъэрми школыр къэзыухахэм я нэхъыбэр зыщыхущIэкъур еджапIэ нэхъыщхьэхэм щIэтIысхьэнырщ. Уеблэмэ ди республикэм, ар мыинми, еджапIэ нэхъыщхьэхэмрэ абыхэм я къудамэ зэмылIэужьыгъуэхэмрэ куэдыIуэу къыщызэIуахащ, къэралым и промышленностыр, и хозяйствэр зыхуэныкъуэм зыкIи емызэгъыу.
Къызэрыхэдгъэщащи, адэ-анэхэр зыхущIэкъур я бынхэм щIэныгъэ нэхъыщхьэ егъэгъуэтынырщ. Школхэм ныбжьыщIэхэр лэжьа-кIуэ IэщIагъэхэм зэрыщыхуау-щийр мащIэ дыдэрэщ. Нэхъ щхьэтечу жытIэмэ, къытщIэхъуэ щIэблэм лэжьакIуэ IэщIагъэхэр егъэгъуэтыным щегугъужыххэкъым.
Абы щыгъуэми, мы зэманым дэнэ щIыпIи къащомэщIэкI зи IэщIагъэм фIыуэ хэзыщIыкI лэжьакIуэхэр. Апхуэдэу зэрыщытым елъахъэ промышленностым, ухуэныгъэм, мэкъумэш хозяйствэм я зыужьыныгъэр. Языныкъуэ IэнатIэхэм пэрытхэм я нэхъыбапIэр зи пенсэ кIуэгъуэ нэблэгъахэрщ.
Пэжщ, УФ-м ахъшэфI трегъэкIуадэ щIалэгъуалэм техникэ IэщIагъэ щрагъэгъуэт еджапIэхэм. ИтIани, ди къэралым нэхъыбэу щагъэхьэзырыр (процент 80-р) щIэныгъэ нэхъыщхьэ зиIэ IэщIагъэлIхэрщ. Адрей къэнэжа про-цент 20-ращ лэжьакIуэ IэщIагъэхэм хуагъэхьэзырхэр. Ауэ щыхъукIи, нобэрей гъащIэм къигъэувыр а бжыгъэхэр зэблэгъэувыкIауэ щытын зэрыхуейрщ.
Зи гугъу тщIы а IэнатIэхэм цIыхухэр къащемэщIэкI пэтми, щIалэгъуалэр зыкIи пхуешэлIэнукъым апхуэдэ лэжьыгъэм.
ЩытыкIэр нэхъри хэплъэгъуэ ещI Къэбэрдей-Балъкъэрым зи къару илъыгъуэу лэжьэфын цIыхухэр зэрыщыкуэдым. Къэрал псом щыцIэрыIуэу щыта предприятэхэр («НЗПП», «Телемеханика», «Севкавэлектроприбор», Электровакуум заводхэр, «Искож» комбинатыр, нэгъуэщIхэри), цIыху минхэр зэкIуалIэу щытахэр, лэжьэжыркъым, зи IэщIагъэм фIыуэ хэзыщIыкI лэжьакIуэ къызэрыгуэкIхэмрэ инженерхэмрэ IэнатIэншэу къэнащ, абыхэм ящыщ куэди республикэм икIащ.
«Гидрометаллург», «Телемеханика», «Тэрчналмэс», «Севкаврентген», «Кавказкабель», «Автозапчасть» IуэхущIапIэхэми, нэгъуэщIхэми зэгуэр ягъэмэщIэн хуей хъуащ я лэжьакIуэхэм я бжыгъэр.
Мыри къэгъэлъэгъуапхъэщ: щIалэгъуалэм IэщIагъэ щрагъэгъуэт еджапIэхэм яфIэкIуэдащ къыщIагъэкI IэщIагъэлIхэр здагъакIуэу щыта IуэхущIапIэхэм япэм хуаIэу щыта пыщIэныгъэ быдэхэри. ЕджакIуэхэм лэжьыгъэм зыщыхуагъэсэфын щIыпIэхэр яIэж-къым, иужькIэ улахуэфI къызыпэкIуэ лэжьапIэхэр ягъуэтыжынми я гугъэр хахыжащ.
Курыт IэщIагъэ щрагъэгъуэт еджапIэхэм я нэхъыбапIэр юристхэр, экономистхэр, финансистхэр гъэхьэзырыным хуэкIуащ. ЛъэщапIэхэм щылэжьэнухэр мащIэщ. Школхэмрэ предприятэхэмрэ я зэхуаку дэлъу щыта зэпыщIэныгъэхэр мэкIуэд. ХьэрычэтыщIэ IэнатIэм пэрытхэр апхуэдэ щытыкIэращ езыхулIар токархэр, слесархэр, нэгъуэщI лэжьакIуэхэр щагъэхьэзыр пIалъэ кIэщI курсхэр езыхэм я деж къыщызэIухыным. Абдеж щрагъаджэхэм стипендиеу сом мини 2-3 хуагъэув. Абы щыгъуэми профессионально-техникэ егъэджэныгъэм и IуэхущIапIэхэм щеджэ ныбжьыщIэхэм зы мазэм хуэзэу ирату щытар сом 400-м фIэкIыртэкъым.
Зи гугъу тщIы IэщIагъэлIхэр щагъэхьэзыр еджапIэхэр республикэ бюджетым зэрытесми гугъуехьышхуэхэр пыщIащ. Абыхэм къахуэщэхуркъым зэрырагъэджэну Iэмэпсымэхэр, я лъэщапIэхэр къызыхуэтыншэу къахузэгъэпэщыркъым. Иджыри къыздэсым къагъэсэбэп токарь станокхэр XX лIэщIыгъуэм и 60 гъэхэм къыщIагъэкIауэ щытахэращ. Дауэ апхуэдэ щытыкIэм уиту ныбжьыщIэхэр радиоэлектрон техникэм зэрыхуебгъэсэнур? Зи гугъу тщIы мы къалэнхэр зэфIэгъэкIыным икIэщIыпIэкIэ яужь ихьэн хуейщ къэралри республикэри.
Мы Iуэхум хэшэн хуейщ абы зи сэбэп хэлъ псори. Псалъэм пап-щIэ, лэжьакIуэ хуэныкъуэхэм езыхэм я ахъшэ халъхьэу къаублэ хъунущ зыхуей IэщIагъэлIхэр гъэхьэзырыныр. АбыкIэ щхьэпэ хъу- ну дэ къыдолъытэ «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм лэжьакIуэ IэщIагъэ пэщIэдзэ, курыт щрагъэгъуэтыным и IуэхукIэ» ягъэхьэзыр законыщIэри. Абы иубзыхуфынущ Урысей Федерацэм и Хабзэ Нэхъыщхьэм къыщымыгъэлъэгъуа Iуэху зыбжанэ. Псалъэм папщIэ, сабий зеиншэхэмрэ адэ-анэхэм ямыпIыж сабийхэм- рэ щIэныгъэ щрагъэгъуэткIэ ахъшэкIэ защIэгъэкъуэныр, нэгъуэщIхэри.
КъБР-м ЦIыхухэр IэнатIэкIэ къызэгъэпэщынымкIэ и къэрал комитетым, Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ, ПромышленностымкIэ, Мэкъумэш хозяйствэмкIэ и министерствэхэм ягъэбелджылын хуейщ республикэм щылажьэ предприятэхэр щIэныгъэ курыт хэха зиIэ IэщIагъэлIхэу зыхуейм я бжыгъэр зыхуэдизыр. Къытедгъэзэжынщи, зым и дежкIи щэхукъым ди республикэм щIэупщIэ зимыIэ IэщIагъэхэм щIалэгъуалэр зэрыщыхурагъаджэр. Апхуэдэщ абыхэм я зэхуэдитIыр.
Япэрауэ, ныбжьыщIэхэм ягурыгъэIуэн хуейщ хэхъуэшхуэ-ахъшэшхуэ псынщIэу зыIэрыгъэхьэным хущIэкъуныр зэрымытэмэм дыдэр, къыщемызэгъи зэрыщыIэр, дэтхэнэми и къэкIуэнур зэлъытар езым и IэщIагъэм куууэ зэрыхищIыкIыр зэрыарар.
ЕтIуанэрауэ, къэралым къызэригъэпэщын хуейщ «пщIэ зимыIэ» лэжьакIуэ IэщIагъэхэм, нобэ щIэупщIэшхуэ зимыIэхэм, цIыхухэр дегъэхьэхыныр. ЩытыкIэм фIы и лъэныкъуэкIэ зихъуэжынымкIэ щIэгъэкъуэныфI хъуфынущ цIыхубэ хъыбарегъащIэ IэнатIэхэри: абыхэми я гупэр хуагъэзэн хуейщ мы Iуэхум.
Ещанэрауэ, республикэм и промышленностым, ухуэныгъэм, мэкъумэш хозяйствэм я зыужьыныгъэхэри щIэгъэпсынщIэн хуейщ. Абыи къызэригъэпэщынущ Iэна-тIэхэр дяпэкIэ зыхуэныкъуэну IэщIагъэлIхэм я бжыгъэм хэхъуэныр.
ЕплIанэрауэ, IэнатIэ псоми щыхуэкIуэн хуейщ иджырей мардэ-хэм къитIасэ технологиещIэхэм. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, ахэр зезыхьэфынур абы хуэфэщэн щIэ- ныгъэ зэзыгъэгъуэт IэщIагъэлIхэрщ.
Етхуанэрауэ, а псоми я щIыIужкIэ, еджапIэхэмрэ производствэм и IэнатIэхэмрэ зэпыщIэжын хуейщ.
Псалъэм и кIэухыу, аргуэру къыхэзгъэщхьэхукIыну сыхуейт, Урысей Федерацэм и адрей щIыналъэхэми хуэдэу, ди республикэм и экономикэм и зыужьыныгъэри лэжьакIуэ IэщIагъэхэм я пщIэр къэIэтыжыным быдэу зэрехьэ- лIар. Ар къалэн нэхъыщхьэу мы зэманым зэрыщытыр си фIэщ мэхъу!
ТАУ Пщыкъан,
КъБР-м и Iэтащхьэм деж щыIэ
эксперт-аналитикэ советым и тхьэмадэ,
РАЕН-м и академик, УФ-м щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
