ЕтIуанэ дунейпсо адыгэбзэ щIэныгъэ конференц (щIэнIуатэ) Тыркум и Анкара къалэм фокIадэм и 27 — 29 махуэхэм щекIуэкIащ
«Бзэр псэщ, — жиIащ адыгэм, — бзэншэ лъэпкъыр псэншэщ». А псалъэ пэжхэр лъэпкъ нэхъыжь дыдэхэм ящыщ зым и гъащIэ гъуэгуанэм кърикIуахэмкIэ игъэунэхуащ. Адыгэ лъэпкъым къыдэхъуауэ, хэт ищIэрэ лъэпкъ дапщэ зэманым хилъэсэжами?! Ахэр зэрыхэкIуэдэжар я бзэр яIэщIэхуурэщ. Убых лъэпкъым я щхьэрэ я псэрэ щIыгум щызекIуэу къыщIэкIынущ. Ауэ, анэдэлъхубзэр зэраIурымылъыжым къыхэкIкIэ, ар бзэ лIахэм хабжэ.
Лъэпкъым дежкIэ анэдэлъхубзэм уасэшхуэ зэриIэр фIы дыдэу къызыгурыIуа адыгэ лъэпкъым, дуней псом щикъухьам, я лIыкIуэхэр Дунейпсо Адыгэ Хасэр (ДАХ) яухуэну 1991 гъэм Налшык къалэ щызэхуэсам щыгъуэ, япэ къалэну зыхуагъэувыжахэм ящыщт анэдэлъхубзэр хъумэныр, егъэфIэкIуэныр, зэфIэгъэувэжыныр. ДАХ-м абы теухуа лэжьыгъэ хъарзынэхэр иригъэкIуэкIащ. 2008 гъэм Иорданым и къалащхьэ Амман къалэ щрагъэкIуэкIащ Япэ дунейпсо адыгэбзэ щIэнIуатэ конференц. Мы гъэм Тыркум щызэхашащ къыкIэлъыкIуэр.
КъБР-м икIа гупымрэ бысымхэмрэ. Ди жагъуэ зэрыхъущи, ди анэдэлъхубзэр иджыри нэсу гъащIэм хэпща хъуакъым. ЕджапIэхэм ирикъуу щIэныгъэр бгъэдалъхьэркъым, университетхэм адыгэбзэкIэ ирагъэджэн ягъуэтыжыркъым, къэрал IуэхущIапIэхэм ар щызекIуэркъым, щIэныгъэрылажьэхэм я гум къагъэкIыххэркъым езыхэр адыгэбзэм ирилажьэурэ цIыху къызэрыкIуэхэм щапхъэ яхуэхъуну, унагъуэхэми ар нэхъ мащIэу щызэрахьэ хъуащ… Абы къыхэкIкIэ анэдэлъхубзэр ефIэкIуэн дэнэ къэна, екIакIуэурэ ужьыхыпIэм хуэкIуэу жыпIэми ущыуэщэнукъым. Ахэр псори лъэпкъым и тхьэмыщкIагъэшхуэщ.
Хэхэс адыгэм, псом хуэмыдэу Тыркум щыпсэу ди къуэшхэм я дежкIэ зыдгъазэмэ, анэдэлъхубзэм и Iуэхур куэдкIэ нэхъыкIэжщ. Ар сымаджэ хьэлъэм хуэдэщ, итIанэми хуэгузэващи щымыIэу.
Нобэ «си адэшхуэр, си анэшхуэр е си адэ-анэр адыгэт» жызыIэфынухэри хэту, Тыркум щыпсэу адыгэхэр псори зэрыхъур мелуаниблым нэблагъэу аращ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, абы щыщу адыгэбзэкІэ мащIэу псэлъэфу щыIэжыр зы мелуан нэхърэ нэхъыбэу къыщIэкIынкъым, тыншу къыбдэпсэлъэфыну, къыбдэуэршэрыфыну къэнэжар минищэм нэблагъэу аращ. ПэщIэдзэ классхэм щеджэ цIыкIухэми адыгэбзэкIэ тхэкIэ-еджэкIэр зыхузэфIэкIыр мин-минитIым щIигъуркъым.
Ахэр бгъэкъуаншэ хъунукъым. Сыту жыпІэмэ, къэрал зэрысым щытепщэ гупсысэм нэгъуэщI лъэпкъ щимыгъэIэну, псори тырку ищIыну къалэн зыхуигъэувыжати, адыгэбзэ егъэджэн-егъэщIэн дэнэ къэна, апхуэдэ лъэпкъ Тырку щIыналъэм щыIэххэу идэртэкъыми, адыгэбзэкIэ псалъэхэм тезыр ятрилъхьэрт… Аращи, я анэдэлъхубзэр ящымыгъупщэу, я хабзэр зэрахьэжу нобэ махуэм къызэрысыфам щхьэкІэ щІыхь лей яхуэфащэщ.
Шыгъэлыгъуэ Уэджид. Иджы къыдэхъулIахэм девгъэгупсысыт! Илъэсищэ лъандэрэ адыгэр зымыдэу щыта, зыгъэкIуэдыну хэта къэралым и къалэ нэхъыщхьэм нобэ етIуанэ дунейпсо адыгэбзэ щIэнIуатэр (ДАЩI) щызэхэтшэфыну, абы адыгэбзэкIэ конференц щедгъэкIуэкIыну къытхуихуащ.
ЩIэнIуатэр щекIуэкIа хьэщIэщыр
Ар зейр Тыркум и уэчылхэм я зэгухьэныгъэрщ. ХуезыгъэщIауэ щытар адыгэ щIалэщ. Тыркум и уэчылхэм я зэгухьэныгъэр къызэрызэрагъэпэщрэ мы гъэм илъэс 44-рэ ирокъури, абы тхьэмадэу тетахэм ящыщу тIур адыгэт.
Япэр, 1989 -1995 гъэхэм тета Сау Ёндерщ. Убых щIалэр 1937 гъэм Манияс къалэжьейм къыщалъхуащ. Иджыри псэущ. ЕтIуанэр 2001 — 2010 гъэхэм тета абазэхэ щIалэщ — Ёзок Оздемирщ. 2012 гъэм узым имылIыкIатэмэ, иджыри куэд хузэфIэкIынут. ЕтIуанэ дунейпсо адыгэбзэ щІэнІуатэр щекIуэкIа хьэщІэщыр ухуэным абыхэм я гуащIэ хэлъащ.
ХьэщIэщым и «Литаи» цIэми тепсэлъыхьыпхъэщ. АбыкIэ зэджэр дуней псом и япэ уэчылхэрат. Литаихэр цIыхуфIхэм къащхьэщыжхэрт, щIэпхъаджагъэ зыIэщIэщIахэми къыхуагъэгъун папщIэ хуэлъаIуэхэрт. Мис а IуэхущIафэращ уэчыл къалэным и япэ лъэбакъуэу ябжыр.
Адыгэ Iуэхум теухуауэ сыт хуэдэ зэхьэзэхуэ екIуэкIми, мылъкуу текIуадэр къызэзыгъэпэщыр езы адыгэхэрщ. Мы конференцым ихьари «IэпэIэсэ» зыфIаща фирмэм зытрилъхьэжащ. Ар зезыгъакІуэ, езыгъэфIакIуэ, адыгэ Iуэхуми хуэзыгъэщхьэпэхэм фIыщIэ ин яхуэфащэщ. ЕтIуанэ дунейпсо адыгэбзэ щIэнIуатэм зыкъыщIэзыгъэкъуар экономикэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор Таймэз Эролщ. Ар КъухьэпIэ курыт щIыналъэм и техникэ университету Анкара дэтым Кипр щыIэ и къудамэм и ректорым и къуэдзэщ.
«Адыгэ псалъэ» газетым и лэжьакIуэ Гугъуэт Заремэ (ижьымкIэ щысщ). СызэреплъымкIэ, хьэрычэтыщIэхэр хасащхьэм хэмыхьэу, абы IуэхукIэ къуэувэмэ нэхъ тэмэмщ. Сыту жыпIэмэ, хьэрычэт Iуэхумрэ хасэмрэ я гъэпсыкIэ зэхэтыкIэхэр зэтехуэркъым — хабзэ щхьэхуэ яIэжщ. ХьэрычэтыщIэр хасащхьэм хыхьэмэ, тІури нэсу хузэрызэдэмыгъакIуэм къыхэкIыу, езым и Iуэхури йокІакІуэ, хасэм и лэжьыгъэми зиужьыркъым.
ЕтIуанэ дунейпсо адыгэбзэ щIэнIуатэр ирагъэжьащ фокIадэм и 27-м. Абы къыщыпсэлъащ къэралибгъум щыщу адыгэбзэм елэжь цIыху 39-рэ.
ДАЩI-м зыхуигъэувыжа къалэнитI
Япэр, ди къуэш хэхэсхэр, псом хуэмыдэу Тыркум щыпсэухэр, анэдэлъхубзэм къыхуриджэну, къригъэхъуэпсэну, адыгэбзэкIэ тхэн-еджэным гулъытэ лей къыхуригъэщIыну арат. Къэпсэлъэныгъэ ирагъэкIуэкIахэмкIэ, псом хуэмыдэу Адыгэ Хэкужьым икIа ди щIэныгъэрылажьэхэм ягъэбзэрэбза адыгэбзэ къабзэ дахэмкIэ гъэзэщIа хъуауэ къэплъытэ хъунущ. Дауи, ахэр зэхэзыхауэ ди адыгэбзэр зэрыдахэм гу лъызмыта, абы къемыхъуэпса щыIэу къыщIэкIынкъым. Конференцым щIэдэIуахэм псоми ягукIэ жаIагъэнущ: «мы псалъэ дахащэхэр нэхъыбэм зэхахащэрэт»! ЗэIущIэр щекIуэкIа пэшым щIэсащ цIыху 500-м нэбла- гъэ.
ДАЩI-м зыхуигъэувыжа етIуанэ къалэныр теухуат анэдэлъхубзэр зымыщIэ щIэблэм ар зэрабгъэдэплъхьэну Iэмалхэр, щIыкIэхэр, тхыгъэхэр къэгъуэтыным, ахэр егъэфIэкIуэным, цIыху нэхъыбэм лъэгъэIэсыным, абы теухуауэ интернетым къит Iэмалхэри къэхутэным. А псом теухуауэ ирагъэкIуэкIа лэжьыгъэхэм къыхаха гупсысэхэмкIэ егъэджакIуэхэмрэ щIэныгъэрылажьэхэмрэ зэдэгуэшащ.
Дауи, а къалэнхэр зэуэ пхуэгъэзэщIэнутэкъым. Ауэ, унэтIыныгъэ дахэ етарэ, гъуэгу захуэ тегъэувамэ, ефIэкIуэну угугъэ хъунущи, ари гъэзэщIауэ убж хъунущ.
КъБКъУ-м и профессор Бакъ Зерэ и псалъэ. ДАЩI-р къызэIуихащ Тыркум щыIэ Кавказ хасэхэм я зэгухьэныгъэм (КАФФЕД) и тхьэмадэ Шыгъэлыгъуэ Уэджид. Абы къыхигъэщащ иджыблагъэ игъуэ нэмысу дунейм ехыжа Къэжэр Альберт адыгэ Iуэхум жыджэру зэрыхэтар икIи абы и гъащIэм щыщ пычыгъуэхэр электрон теплъэкIэ къигъэлъэгъуащ. Къэжэр Альберти, Урыс-Кавказ зауэм къыщыщIэдзауэ Адыгэ Хэкум, Адыгэ Лъэпкъым псэемыблэжу хуэзэуа, хуэлэжьа ди адэшхуэхэу, ди нэхъыжь, ди къуэш, ди шыпхъухэу дунейм ехыжахэм дакъикъэкIэ дахуэщыгъуащ.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, тырку политикэ партхэм ящыщу оппозицэм щыIэ партым и зы депутатрэ иджыпсту тет партым Анкара щиIэ къудамэм и тхьэмадэмрэ фIэкIа зэхуэсым къытхуеблэгъакъым. Адыгэ Хэкужьым къикІауэ къэрал Іуэху зезыхьэ хьэщIи кърихьэлIакъым. ЗэIущIэм щагъэIуащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и Iэтащхьэ Къанокъуэ Арсен щIэнIуатэм зэрызыхуигъазэ псалъэ, апхуэдэуи, ДАХ-м и тхьэмадэ Сэхъурокъуэ Хьэутий и хъуэхъу псалъэ.
Адыгэ лъэпкъ Іуэхум, псом хуэмыдэу дуней псом тет адыгэм и Іыхьэ плІанэм нэхъыбэр щыпсэу Тыркум щедгъэкІуэкІ лъэпкъ Іуэхум дэ езым пщIэ хуэдмыщІыжмэ, абыкІэ нэгъуэщІхэм дащыгугъ, дегие хъуну къыщІэкІынкъым. КъищынэмыщІауэ, Тыркум щыпсэу адыгэр зэкъуэувэфу, дэтхэнэ зы партым хэт ди лъэпкъэгъухэри адыгэ Iуэху папщIэ зэрыубыдыфу дыкъалъагъутэмэ, нэгъуэщІхэми дыкърамыдзэнкIэ Iэмал иIэнутэкъым, нэхъ пщIэи къытхуащIынут.
Конференцым хэтахэм дипломхэр иратащ. КъызэIух зэхэсыгъуэм къриубыдэу хьэщIэ къеблэгъахэр къэпсэлъащ, щIэнIуатэ зэхуэсым ехъуэхъуащ.
«КIуэдыпIэ ихуа бзэхэмрэ адыгэбзэмрэ» зыфIаща япэ зэхэсыгъуэу Къущхьэ Догъэн иригъэкIуэкIам цIыхуищ къыщыпсэлъащ. Инджылызым щыщ щIэныгъэлI Джонс Мерион Прайс «бзэ куэд зэдэгъэпсэуным хуэзунэтІ зэпыщІэныгъэ зэрыІыгъ» зыфІища и къэпсэлъэныгъэм хэту бзэр мыкIуэдын папщIэ, уритхэу, уреджэу щытыным мыхьэнэшхуэ зэриIэр къиIуэтащ, щапхъэхэр къихьурэ. Швецием щыщ Мальмё университетым и щIэныгъэрылажьэ гуащэу Уамлинг Каринэ Къумахуэ Мухьэдин зэрыдэлэжьари къыхигъэщри, адыгэбзэм хэлъ щхьэхуэныгъэ гъэщIэгъуэнхэм тепсэлъыхьащ. Тыркум къыщалъхуауэ Калифорние университетым щылажьэ Эппелбаум Айлэ адыгэбзэм и макъ зэхэлъыкIэм, абы хэкІуэдыкІхэм я гугъу ищIащ.
«Адыгэбзэмрэ адыгэ щэнхабзэмрэ» зыфIаща етIуанэ Iыхьэм цIыхуиплI къыщыпсэлъащ. Адыгэ Республикэм Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым и тхьэмадэ Бырсыр Батырбий адыгэбзэмрэ адыгэ щэнхабзэмрэ зэрызэпыщIам тепсэлъыхьащ. Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтым и лэжьакIуэ Табыщ Мурат адыгэбзэр джынымкIэ КъБР-м Iуэхур зэрыщыщытыр яхуиIуэтащ. Доцент Аслъэн Джахьид (адыгэ пхъурылъхуу абазэ щIалэм) жыпхъэхэм иту къигъэлъагъуэурэ къиIуэтащ Тыркум адыгэбзэр зэрыщащIэр зыхуэдэр, зыхуэдизыр. Иужьрейуэ сэ, «ТфIэкIуэду щIэзыдза хъарзынэш лъапIэу зыхуэдэ щымыIэ адыгэбзэр» зыфIэсща темэм сытепсэлъыхьащ. АбыкIэ къэзгъэлъэгъуэну сыхэтащ адыгэбзэм и лъэщагъыр, зы хъурыщIэ псалъэм (глаголым) псалъэ 200.000-м нэхъыбэ къытригъэхъукIыфу зэрыщытыр, дауи, ар гъэпсэун, щыгъэІэн, егъэфІэкІуэн зэрыхуейр, абыкIэ адыгэ цIыху къызэрыгуэкIхэми, жылагъуэ хасэхэми, ди республикэхэми, дызыхэт Урысей Федерацэми, дызыхэс Тыркуми пщэрылъ куэд зэраIэр.
Япэ махуэм и щIэныгъэ лэжьыгъэхэр абыкIэ яухащ. ХьэщIэхэм зрагъэгъэпсэхун, нэхъ тыншу зэрыщIэн-зэдэуэршэрын папщIэ пщыхьэщхьэшхэм хэту, уэрэдрэ пшыналъэкIэ я нэгу зрагъэужьащ. Абы уэрэд щыжаIащ Хэкужьым щыщу Мамхэгъ Анжелэ, Тыркум щыпсэу Тэгъузатэхэ Азмирэ Мелихьэтрэ. Абы хэту Тыркум щыIэ адыгэ хасэхэм адыгэбзэр щезыгъэджхэм Къэбэрдейм щызэхаша Адыгэ Бзэ Хасэм къыбгъэдэкІыу фIыщIэ тхыгъэхэр хуагъэфэщащ икIи адыгэ джэгушхуэкIэ пшыхьыр яухащ.
ФокIадэм и 28-м и япэ зэхэсыгъуэр зытеухуар «Бзэ политикэхэмрэ адыгэбзэмрэт». Ар Шыгъэлыгъуэ Уэджид иригъэкIуэкIащ. Абы цIыхуитху къыщыпсэлъащ. Тыркум щыщ къэхутакІуэ Папшу Мурат адыгэ тхэпкъылъэхэм (алфавитхэм) Тыркум къыщакIуа гъуэгуанэм и тхыдэм къытеувыIащ. КъБКъУ-м и лэжьакIуэ УнэлIокъуэ Вячеслав тепсэлъыхьащ адыгэ тхэпкъылъэм. КъБР-м икIа Абазэ Ибрэхьим федерацэм зыхуигъэзащ анэдэлъхубзэм нэхъ гулъытэ лей хуащIыну. Тыркум щыщ дохутыр Тэгъулан Якъуб Темел, адыгэбзэм и Iуэхур политикэ Iуэхуу зэрыщытыр къыхигъэщащ. КъБР-м икIа Бабыгу Эргун адыгэбзэр лъэхъэнэм къызэрыкIэрыхур къыхигъэщри, щапхъэхэмкIэ щIигъэбыдэжащ.
Зыгъэпсэхугъуэ нэужьым «Бзэ зэрырагъащIэ щIыкIэхэр-2» зэхэсыгъуэр ЩІэжокъуэ Зафер Сюрер иригъэкІуэкІащ. КъБР-м къикIа егъэджакIуэ ХьэцыкІу Рае «адыгэбзэр егъэджэкІэщІэм тешэным теухуауэ» къэпсэлъащ. Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтым и лъэжьакIуэ, егъэджакІуэ Къардэн Мусэдин «ЩІэблэм адыгэбзэр ягъэІурыщІэ хъун папщІэ» зыфІища темэр утыку кърихьащ. Тыркум щыщу адыгеибзэр езыгъэдж Щоджэн Джэудэт Сойджан бзэмрэ генетикэмрэ гъэщІэгъуэну яхэлъхэр къыхигъэщащ.
Ещанэ зэхэсыгъуэм хьэщІитІ къыщыпсэлъащ. Ар Тыркум щыщ, Германием щыпсэу Дыджэш Адмирал Дашдемир иригъэкІуэкІащ. Гамбург этнологие музейм и тхьэмадэ профессор Кёпке Ульф, адыгэбзэм мыхьэнэшхуэу иІэр къыхигъэщурэ, а музейм къыщызэІуахауэ щыта гъэлъэгъуэныгъэм къытеувыIащ. Урысейм щыщ щІалэщІэ, адыгэбзэ зригъэщІэну иужь ит Ландер Юрэ ди бзэм и морфологием тепсэлъыхьащ. Зэхэсыгъуэм къыщыпсэлъахэм тэрмэш яIащ.
«Адыгэбзэ егъэщІэным щызепхьэ хъуну материалхэр» зэхэсыгъуэр Гъут Эрдогъан Боз иригъэкІуэкІащ. Тыркум и Къайсэр къалэм къэбэрдей жьабзэм щыхуезыгъаджэ КъарэцІыкІу Илкай Къарадуман, «къэзыгъэщІ драмэ»-кІэ зэджэ IэмалымкIэ адыгэбзэр егъэщІэным и фIагъхэр зэпкърихащ. Тырку, Дюзджэ щыщ щІэныгъэрылажьэ Шен Юсыф адыгэбзэ егъэщІэным нарт эпосыр, литературэ тхыгъэхэр сэбэпышхуэ зэрыщыхъум и гугъу ищIащ, щапхъэхэри къигъэлъэгъуащ. Абы тыркубзэкІэ жиІахэр сэ адыгэбзэкІэ зэздзэкІыжащ. Тыркум щыщ социолог Нэзэр Хьэмид Юксел тепсэлъы- хьащ адыгэбзэр интернетым зэритым, абы ди бзэмкІэ зэрыщызэхуэтхэхэм.
«Адыгэбзэр егъэджыныр: щІыкІэхэр, гъэунэхуныгъэхэр, щIапхъэхэр-І» зыфІаща зэхэсыгъуэр иригъэкІуэкІащ КАФФЕД-м и тхьэмадэу щыта Гугъэв Джихьан Джандемир. Абы цІыхуиплІ къыщыпсэлъащ. Тыркум щыщ, диныр езыгъэджу щыта Мыщэ Мыхьмуд, Измир пэмыжыжьэу щыІэ Илккуршун (Япэшэуэгъуэ) къуажэм адыгэбзэкІэ тхэкІэ-еджэкІэ щрагъэщІэн папщIэ ирагъэкІуэкІа гъэунэхуныгъэхэм, абы пылъ сэбэпынагъхэм я гугъу ищIащ. Бурса къалэм адыгей жьабзэмкІэ езыгъаджэ Хъущт Эмел Безек езым иригъэкІуэкІа гъэунэхуныгъэхэмкIэ къыхигъэщащ КАФФЕД-ри, адыгэ хасэхэри нэхъ яфІэщу адыгэбзэр егъэджын Іуэхум бгъэдыхьэн зэрыхуейр, егъэджакІуэхэри зэдэІэпыкъуурэ зэдэлажьэмэ нэхъ зэрыфIэтэмэмыр. Тыркум и Истамбыл къалэм къэбэрдей жьабзэм щыхуезыгъаджэ Щокъул Илхьан Айдемыр езым къигъэсэбэп егъэджэкІэхэм дыщигъэгъуэзащ. Тыркум и Кония къалэм щызэхаша Адыгэ Бзэ Хасэм и тхьэмадэ Тары Алий-Ихьсэн, «Адыгэ Бзэ Хасэм и джэ псалъэ» зыфIища и къэпсэлъэныгъэм къыщыхигъэщащ адыгэбзэр интернетым имылъу, google къэзылъыхъуэ гъэпсыкІэхэм яхэмыту, щІэблэщІэм лъэдмыгъэІэсауэ дгъэпсэун тлъэмыкIыну, ари кирилл хьэрфхэмкІэ мыхъуну, дэтхэнэ макъри зы дамыгъэ закъуэкІэ къигъэлъагъуэу, латиным тещІыхьауэ зы гъэпсыкIэ диІэн хуейуэ, danef.com жыхуиІэ интернет нэкІубгъуу езым къызэригъэпэщам куэд щызэфIигъэкIыу, абыкIэ куэдым адыгэбзэ яригъэщІэфу…
Щэбэт махуэ лэжьыгъэр абыкІэ яухри, Анкара и Шэрджэс Хасэм драгъэблэгъащ, дыщагъэхьэщIащ.
ФокІадэм и 29-м щІэнІуатэм и лэжьыгъэр иублэжащ. «Адыгэбзэр егъэджыныр: щІыкІэхэр, гъэунэхуныгъэхэр, щІапхъэхэр-II» зэхэсыгъуэр иригъэкІуэкІащ Анкара и Кавказ хасэм и тхьэмадэу щыта Хьэгъундокъуэ Яшар Асланкая. Абы къыщыпсэлъащ цІыхуиплІ. Израилым и Кфар-камэ къуажэм адыгэбзэр щезыгъэдж Гъуэркъуэжь Аднан, ди лъэпкъэгъухэр абы къызэрыщыхутам хьэщІэхэр кІэщІу щигъэгъуазэри, адыгэбзэ зэрыщрагъэджым, сабийхэр бзиплІ ящІэу зэрагъасэм тепсэлъыхьащ. Иорданием адыгэбзэ щезыгъэдж ХьэдэгъэлI Эммэрэ Апэжыхь Маерэ къытеувыIахэщ ар къазэрехъулIэ щIыкІэхэм. КъБР-м щыщ щІэныгъэрылажьэ Бекъан Масирэт адыгэбзэ зымыщIэхэм папщІэ зэхагъэува егъэджэкІэм, иджыпсту зэрахьэ икІи къыдэгъэкIыным хуагъэхьэзыра тхылъхэм тепсэлъыхьащ, щапхъэхэр игъэлъагъуэурэ. КъБР щыщ, КъБКъУ-м и профессор Бакъ Зерэ къытеувыIащ нобэрей гъащІэм адыгэбзэ зэрыщызэбгъащIэ Iэмалхэм, абы гугъуехьу хэлъхэр къызэрызэднэкІ хъуну щІыкІэхэм, абыкІэ хэхэс адыгэхэм КъБР-р дэІэпыкъуэгъу зэрахуэхъуфынум. «Адыгэбзэракъым тфIэкIуэдыр, атIэ адыгагъэращ», — къыхигъэщащ Зерэ.
«Адыгэбзэр егъэджыныр: щІыкІэхэр, гъэунэхуныгъэхэр, щІапхъэхэр-ІІІ» зэхэсыгъуэр иригъэкІуэкІащ Измир къалэм адыгей жьабзэм щыхуезыгъаджэ Щоджэн Джэудэт Сойджан. Абы цІыхуитху къыщыпсэлъащ. Иорданием адыгэбзэр щезыгъэджхэу, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм, хасэхэм хэта Хэкужь Ехьярэ Рози Ахьмэд-Булатрэ щхьэхуэу къытеувыIахэщ адыгэбзэм Иорданием щиIэ щытыкIэм, нэгъуэщІу жыпІэмэ, щІэблэщІэм ар зэраIэщIэхум. ЕджапІэм щрагъаджэхэми, тхэкІэ-еджэкІэ ящІэ пэтми, хуиту адыгэбзэм ирипсэлъэф зэрахэмытыр. КъБР-м къикIа егъэджакIуэ Амщокъуэ Хьэсэнбий тепсэлъыхьащ сабийхэм адыгэбзэ щрагъащІэкІэ къахуэщхьэпэнухэм. Адыгэ къэрал университетым и адыгэ кафедрэм и тхьэмадэ, иджы Дюзджэ университетым и адыгэбзэ къудамэр къызэІуихыну ягъэкІуа профессор ХьэщІэмыз Мирэ «Адыгэбзэм дролажьэ, адыгэбзэр догъэлажьэ» зыфІища и темэм дыщигъэгъуэзащ. АКъУ-м и егъэджакІуэ, Дюзджэ уриверситетым ягъэкІуа доцент Щхьэлахъуэ Сусаннэ «адыгэбзэр зэрызэбгъащІэ хъуну Iэмалхэм» тепсэлъыхьащ. КъБР-м щыщ журналист, «Адыгэ псалъэ» газетым и лэжьакIуэ Гугъуэт Заремэ «журналистым и нэкІэ адыгэбзэм и щытыкIэм» тепсэлъыхьащ.
ЩIэнIуатэм и иужьрей зэхэсыгъуэу «Бзэ политикэхэмрэ тхэпкъылъэ лэжьыгъэхэмрэ» зыфІащар Къущхьэ Догъэн иригъэкІуэкІащ. Абы цІыхуитху къыщыпсэлъащ. Гъут Эрдогъан Боз къытеувыIащ «адыгэбзэм Тыркум щиІэ щытыкІэм». Тыркум щыщ егъэджакІуэ Куэблэ Аладдин Байрам тхэпкъылъэм теухуауэ хэхэс адыгэхэм я Iуэху зэIумыбзхэм тепсэлъыхьащ. Сэри «Зы лъэпкъыу дыщыщыткІэ, ди тхэпкъылъэри (хьэрфылъэри) ди тхэкІэри зы зэрытщІыным девгъэлэжь» зыфІэсща къэпсэлъэныгъэм хэту сыкъытеувыIащ Хэкужьым щызетхьэ кирилл-адыгэ тхэпкъылъитІым я зэхуэдэуи я зэхуэмыдэуи яІэ дагъуэхэм, яхэлъ гугъуехьхэм, зэрызэтекІ щІыкІэхэм, ахэр зы е зэпэгъунэгъу зэрыпщІыжыфыну Iэмалхэм икІи хэхэс адыгэм анэдэлъхубзэр ІэщІэмыхупэн папщІэ нобэ адыгэбзэкІэ псэлъэфхэм тхыгъэкІэ зэрызахуэбгъазэ хъуну щІыкІэм. Тыркум къыщыхъуа, Адыгейм щыпсэу МэшхуэфІ Нэждэти къухьэпІэ адыгэбзэр зи щапхъэу зэхэгъэува зы адыгэ тхэпкъылъэ проектым тепсэлъыхьащ. Тыркум щыщ Жьажьий Расим Сайгылы адыгэ тхэкІэм теухуауэ езым иригъэкІуэкІа лэжьыгъэхэм тепсэлъыхьурэ, щІэнІуатэм, ар зэхэзышахэм, хэтахэм ехъуэхъуащ.
Зэхуэхьэсыж зэхэсыгъуэр Шыгъэлыгъуэ Уэджид иригъэкІуэкІащ. Абы лэжьакІуэ гупитІ щыхахащ. Зыр конференцым къыщыпсэлъахэр зэхуихьэсыжыну, щІэнІуатэм хэтахэм къабгъэдэкІ джэпсалъэхэр зытхыжыну цIыху 12 зыхэт лэжьакІуэхэу, зыузэщІыж (редакцэ) икІи кІэлъыплъакІуэ гуп зыфIащарщ. ЕтІуанэрей лэжьакІуэ гупри, абы къыщащта унафэхэм ящыщ зым теухуащ. Ар, адыгэбзэ зыщІэ, ауэ кирилл тхэпкъылъэхэмкІэ тхэкІэ-еджэкІэ зымыщІэхэм адыгэбзэкІэ зэрызахуэбгъазэ икІи интернетми щызепхьэ, нэгъуэщІ тедзахэми адыгэбзэ псалъэхэр ириптх хъуну тырку-латин тхэпкъылъэм тещІыхьауэ зы адыгэ тхэпкъылъэ къызэрагъэпэщыну аращ. Абы папщIэ зы лэжьакІуэ гупи къыхахащ.
Къыхэгъэщыпхъэщ конференцым къыщащта унафэ хъарзынэхэм ящыщ зы. Ди Іэтащхьэхэм я жьауэм щІэту, адыгэбзэ тхэпкъылъэхэм, тхыкІэхэм, псалъэщІэ, термин къэгъэхъуным, адыгэбзэр егъэфІэкІуэным елэжьыну, абы фІэкІа къалэн имыІэу зы ІуэхущІапІэ — институтми, фІыщІэ хасэми (фондми) — Хэкужьым щызэхашэн папщIэ унафэщIхэм елъэІунущ.
Дауи, адыгэбзэм щIэнIуатэ зыбжанэкIи пхузэфIэмыхын Iуэху зэIумыбз куэд иIэщ. ФIэкIыпIэ имыIэу апхуэдэ зы лэжьапIэ – институт (е «Хэку» зэгухьэныгъэм ещхьу фIыщIэ хасэ) диIэн хуейщ, зэпымыууэ лажьэ гуп иIэу, къэрал бюджетми хэту, нэгъуэщI хэхъуапIэхэри иIэу, къэрал къулыкъущIэуи, жылагъуэ хасэхэм я лIыкIуэуи бзэм ирилажьэхэр, егъэджакIуэхэр, тхакIуэ-усакIуэхэр, бзэ щIэныгъэрылажьэхэр хэту, илъэсым тIэу-щэ щIэнIуатэхэр, зэхуэсхэр иригъэкIуэкIыу… Адыгэхэр куэду щыпсэу республикэхэр зэгурыIуэрэ ар зэдаухуэмэ, нэхъыфIыжщ.
Хъуажь Фахъри,
Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтым и лэжьакIуэ, «Адыгэ псалъэ» газетым и обозреватель.
Бзэр псэлъэкIэ къудейкъым
Бзэм гъуни, нэзи, лъащIи иIэкъым. Iэпкълъэпкъымрэ псэмрэ хэгуэша анэдэлъхубзэм и щэху псоми улъэIэсыфынуи къыщIэкIынукъым. Ар лъэпкъым и хьэуа пэлъытэщ.
Адыгэбзэм и щытыкIэм, зэхэлъыкIэм, ар лъэпкъым зэрахьэнымкIэ, щIэблэм яIурылъхьэнымкIэ щыIэ Iэмалхэм траухуащ лъэпкъ зэхуэсышхуэ. Бзэм и къэкIуэнум тегузэвыхьхэм я гупсысэхэр зэуIу щащIащ Анкара щекIуэкIа Дунейпсо адыгэбзэ етIуанэ конференцым.
Хэкурыс, хэхэс адыгэхэм бзэр яIурылъыным иIэ мыхьэнэм и инагъыр къэплъытэнымкIэ сэбэп хъу зэхыхьэшхуэм къалэн зыщищIыжа Iуэхугъуэхэр гугъут: анэдэлъхубзэм зегъэужьыным ехьэлIа еплъыкIэхэмрэ чэнджэщхэмрэ къызэгъэпэщын; хамэ къэрал щыIэу зи анэдэлъхубзэр зымыщIэж сабийхэм адыгэбзэр егъэщIэнымкIэ щIапхъэхэр, абы теухуа лэжьыгъэхэр гъэхьэзырын, хэлъхьэныгъэ хуэщIын; иджыпсту щыIэ адыгэбзэ зэрырагъащIэ щIыкIэм и гъэунэхуныгъэхэр къэгъэсэбэпын; адыгэбзэр егъэщIэным теухуауэ чэнджэщхэр къэхьын; адыгэбзэкIэ гъэпса шыпсэхэр, сабий уэрэд, усэ цIыкIухэр къызэрыгъэсэбэпыпхъэхэр къэгъэлъэгъуэн; тхыпкъылъэ (хьэрфылъэ), псалъалъэ, зэреджэ тхылъ, нэрылъагъу лэжьыгъэхэр интернетым къыщыгъэсэбэпын; а Iуэхугъуэхэм елэжьыну гупхэр къызэгъэпэщын, нэгъуэщI лэжьыгъэхэри.
«Адыгэ лъэпкъым и щэнхабзэм и Iыхьэ нэхъыщхьэ дыдэу анэдэлъхубзэр хъумэным теухуауэ къызэвгъэпэща зэIущIэм и мыхьэнэр хуабжьу лъагэщ», — къыщыхигъэщащ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Iэтащхьэ Къанокъуэ Арсен щIэныгъэ конференцым хэтхэм Зэрызахуигъэза тхыгъэм.
«Дыгъуэпшыхь зы пщIыхь слъэгъуащ.
Ар нывжесIэжыфкъым, убыхыбзэт…», — Эсенч Тэуфикъ и гущIыхьэр псалъэхэшэ зыхуащIа щIэнIуатэм щхьэхуимыту гупсысэхэр къигъэщIырт: а лъэпкъым и щхьэм кърикIуам зыщыддзеин, зыпыIуддзын папщIэ, зыкъэтщIэжу анэдэлъхубзэр зэдэтпхъуэтэжын хуейщ! СызэреплъымкIэ, псэр зыхъумэжыным къыхуезыджэ мы псалъащхьэм и деж къыщыщIедзэ щIэнIуатэм и къалэнхэм тегушхуауэ еувэлIэныр. Нэхъыщхьэр арати, гъэзэщIа хъуащ. Сыту жыпIэмэ, мы гупсысэр зи гум епхъуа цIыху зыбгъупщI нэхъ мыхъуми абы иутIып- щыжынукъым, псэхупIэ къритынукъым. Абы Iэмал имыIэуи, лъэпкъым хуэщхьэпэн Iуэху къыпкърыкIынущ.
Дунейпсо щIэнIуатэр щаублэми адыгэ лъэпкъым и хьэл-щэн нэхъ дахэхэм ящыщ — цIыхур лъытэным, пщIэ хуэщIыным — и щапхъэ къагъэлъэгъуащ: лъэпкъым папщIэ куэд зылэжьа, политикэ, жылагъуэ лэжьакIуэ, иджыблагъэ дунейм ехыжа Къэжэр Альберт ягу къагъэкIыжащ.
МахуищкIэ зэхэта конференцым утыку къыщрахьащ Iуэху еплъыкIэ зэхуэмыдэхэр, гупсысэ гъэщIэгъуэнхэр, чэнджэщ щхьэпэхэр. Абы анэдэлъхубзэм, лъэпкъым и къэкIуэнур егъэфIэкIуэным хуэгъэпса унафэхэр къыщащтащ. ЗэIущIэр гупсысэкIи, лэжьыгъэкIи куэд къызэщIэзыубыдэ лъэбакъуэ ину къэплъытэ хъунущ, лъэужь дахэ къигъэнащи.
Гугъуэт Заремэ,
«Адыгэ псалъэ» газетым и корреспондент.
Налшык — Истамбыл — Анкара.
