Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
ЖыIэгъуэхэр
Зэманым япэ илъадэм къэкIуэнур елъахъэ
ЩIэуэ зэбгъэщIэнуIамэ, умыщIэ зыгуэр щыIэу зыумысыжын хуейщ.
Адэ-анэ я фэ быным ираплъ.
Быныр гъэса хъуамэ, гу лъытэгъуейкъым: зыпIар ипIыжу плъагъунущ.
Хабзэжьыр хабзэщIэу къожьэ.
ЦIыхум узэрыдихьэхынури гущыкI зэрыхуэпщIынури зы бетэмалщ.
ЩIыхуэр упшыныжми, Iуэхутхьэбзэу къыптонэ.
Зэманым япэ илъадэм къэкIуэнур елъахъэ.
Зэманыр гъащIэм и гъуджэщ: укъимыщыжмэ — блэкIащ.
ГъащIэр къыбгурыIуэжамэ, пIэщIэкIауэ аращ.
Дунейр чэзущ: хуей-хуэмейкIи зэупщIIаркъым.
Уи фэбжь зыхэлъым езы акъылым ухуешэ.
Унэр нэщIу къанэмэ, дзыгъуэри щIэзагъэркъым.
Уигу илъ зэжумыIи узэфIщ.
ГъэщIэгъуэнри зыгъэщIагъуэм елъытащ.
Бейтыгъуэн Сэфарбий.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Джэш хьэнтхъупс, шатэкIэ щIа бжьыныху шыпс текIауэ
Джэш зэхэщыпыкIар щэ-плIэ ялъэс, псы щIыIэм халъхьэри, мафIэ иным тету зэ къытрагъэкъуалъэ, тхъурымбэр къытрахыурэ. Шыуаныщхьэр трамыпIэу дакъикъэ 20-25-кIэ мафIэ щабэм тету ягъавэ, тхъурымбэри къытрахыурэ. ИтIанэ а псыр иракIутри, псывэ щIакIэж, зэIащIэ, мафIэр щабэ ящIри ныкъуэвэ хъуху ягъавэ, тхъурымбэр къытрахыурэ. Шыгъу хадзэри хьэзыр хъуху, сыхьэтищ-плIыкIэ ягъавэ.
Шыуаныр пэшхьэкум къытрахри бжьын гъэлыбжьа традзэ, джэдгын хаудэ, и щхьэр трапIэри, дакъикъитху-хыкIэ щагъэт. Iэнэм щытрагъэувэкIэ джэш хьэнтхъупсыр фалъэм иракIэри, бжьыныху шыпсыр тракIэж. ЩIакхъуэ е чыржын дашх.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ):
джэш плъыжьу — г 70,
япэу зэрагъавэ псыуэ — г 1000,
етIуанэу зэрагъавэ псыуэ — г 1000,
шыгъуу, джэдгыну — узыхуейм хуэдиз.
Бжьын гъэлыбжьам:
тхъууэ — г 20,
бжьын укъэбзауэ — г 20,
шыбжий сыр хьэжауэ — узыхуейм хуэдиз.
Бжьыныху шыпсым:
шатэу — г 80,
бжьыныху укъэбзауэ — г 10,
шыгъуу — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр»
тхылъымкъитхыжащ.
Хъыбар
Созырыхьэ пелуаныр
ХьэтIохъущокъуэм и лIыщIэхэм ящыщ зы, мэкъушэ щыIауэ къыздэкIуэжым, джабэ задэ гуэрым деж къыщыувыIащ. Вым тIэкIу зригъэгъэпсэхури джабэм къыкIэрыхьащ, арщхьэкIэ, мо уэшх нэужьым цIэнтхъуэрыгъуэ хъуащ гъуэгури, къыдэкIыфыркъым. ЩIалэр вым яхоуэ, зэхэзехуэн ищIауэ, джабэм кIэреукIыхь, выхэр мэцIантхъуэ…
Мэлыхъуэу губгъуэм ит Созырыхьэ абы гу къылъитэри къыбгъэдыхьащ.
— ГъуэгуфI апщий!
— Упсэу апщий!
— Я бзэ псалъэркъым, Iэщыр щIэбукIыр сыт, щIалэ? Уи лыжь ятелъ?
— И чэзум сынэмысыжу хъунукъым. Къысхуадэнукъым.
— Iэщри сфIэгуэныхьщ, уэри усфIэпсэкIуэдщ, сумыIуэтэжынумэ, сыбдэIэпыкъунт…
Псалъэ быдэ итащ имыIуэтэжыну.
— Выр щIэтIыкI.
ЩIалэм выхэр щIригъэтIыкIащ. Езы Созырыхьэ гум зыщIищIэщ, гур джабэм къыдишри къиутIыпщыжащ.
МыдэкIэ щIалэр къыздэкIуэжам ягъэщIагъуэри зэрагъэщIэгъуэнур ящIэркъым.
— Мыр дауэ! Уэлбанэ махуэм дауэ «ВыщхьэфIэч» укъыдашыфа?
— Уэлей, апхуэдэ къэмыхъуа!
— Мэкъугу илъу а ятIэ бдзантхьэм къыхэкIыфа жаIэуи яIуатэуи зэхэзмыха, ыхьы!
ЩIалэм зыкъомрэ заригъэумысакъым, ауэ щыхагъэзыхьыпэм:
— Вым къыдишакъым, лIым къыдишащ, — жиIащ.
Мэлыхъуэ щIалэм Iуэхур къызэрекIуэкIар жрагъэIэжащ. Ар зэхэзыха ХьэтIохъущокъуэр куэдрэ мыгупсысэу Созырыхьэр къригъашэри жриIащ:
— Умэлыхъуэ нэхърэ нэхъыфIщ, лей къыптезгъэхьэнкъым, си деж къанэ, — жиIэри.
ЩIалэм зыкъомрэ зытригъэхьакъым.
— СынолъэIу, си Iуэху къызумыхуэ. Си тхьэмыщкIапIэ сигъэсыж.
ТэлайкIэ зэпсэлъылIа иужькIэ, акъылэгъу хъуащ. А махуэм щыщIэдза- уэ Созырыхьэ ХьэтIохъу-щокъуэпщым и пелуан хъуащ.
Махуэ гуэрым, ХьэтIохъущокъуэм и щымыIэгъуэу зыкъригъэхьэлIэри, Шужьеипщ къакIуэри Созырыхьэр дишащ: «Си пелуаным уемыбэну хъунукъым», — жиIэри.
Къыздишам, кърагъэбэнынур щрагъэлъагъум, Созырыхьэ жиIащ:
— Хъусин КIыхьыр къысхуэбгъэлъагъуэри, Хъусин Лъабгъуэр къысхукъуэпшащ, — жери.
ИтIанэ Хъусин Лъабгъуэ зыхуигъазэри лъэIуащ:
— Ди адэхэр зэмыкъуэшми, ди анэхэр зэшыпхъущ, дызумыгъэбэн.
— Уэ куэд жоIэ, — жиIэри Хъусин Лъабгъуэр Iэбащ, арщхьэкIэ зыри хуещIэркъым.
Созырыхьэ къэгубжьауэ еIэри, и дзажэналъихыр икъутащ, къиубыдыжри пхъэшыкъум щхьэдидзыхыжащ.
Ар зылъэгъуа Шужьеипщ хутыкъуауэ щыт Созырыхьэ хьэджэсэкIэ еуэри иукIащ.
ХьэтIохъущокъуэм, къэсыжу Iуэхум щыгъуазэ хъуа иужькIэ, мыпхуэдэу жеIэ:
— Си тобэщ, сэ ди лей сымыгъэгъуну щыжысIакIэ, си псалъэм семыпцIы-жын!
Абы иужькIэщ ХьэтIохъущокъуэмрэ Шужьеймрэ Тэтэртуп тхьэрыIуапIэм кIуэуэ псалъэ щызэIахар. Къагъэзэжауэ къыщыкIуэжым, ХьэтIохъущокъуэм Шужьейр гъэпцIагъэкIэ иукIащ.
КIурашын БетIал.
Псалъэжьхэр
Бжьэ зыдэс фо дещIэ
Зи щIыхуэ птелъым уриIуэхутхьэбзащIэщ.
ДжэгукIэ зымыщIэр IэштIымкIэ мауэ.
Ажалым умылъыхъуэ, езым укъигъуэтынщ.
Ахъшэр пшахъуэщ, гъащIэр пцIащхъуэщ.
ЖьакIэр тхъуамэ, фIыцIэ хъужыркъым.
Дыщэр къыщыщIахми щылъапIэщ.
Бжэмышх нэщI жьэм хуахьыркъым.
Бжьэ зыдэс фо дещIэ.
Арму и унэ лъэбышэщ.
Iуэху мыублэ блэ хэсщ.
Дыгъужьым мэл зыфIихьынур и пыIэ щыгумкIэ къещIэ.
Емызэш мэшыбэ ещIэ.
Бжьэ зэмыуам фом и уасэр ищIэркъым.
Пхъэ зыIущIым къуэщIий егъуэт.
ЗыщI нэхърэ еплъ нэхъ Iэзэщ.
Iуэхуншэ нэхърэ — Iуэху цIыкIу.
КъэкIуэгъуафIэр кIуэжыгъуафIэщ.
Зи жьэ куэд жиIэм и Iэ куэд ищIэркъым.
Iуэхутхьэбзэр щIыхуэщ.
Дыжэф пцIанэ хъуркъым.
ГушыIэ
Даутэч
Пасэ зэманыжьым ДаутэчкIэ еджэу зы лIыжь цIыкIу гуэр къуажэм дэсащ. Ар чы-бжэгъум къыхэщIыкIа бгъэныщхьэ унэ лъэбышэжь цIыкIум щыпсэурт. Нэхъыбэм абы и унагъуэм пцIащхъуэм худрапхъеин ерыскъы илътэкъым. Абы и унагъуэр зыкъуэсыр хьэнтхъупс нэкIэпсыжэрэ къалмыкъ шей къарэрэт.
Даутэч лъагъунлъагъу и щхьэусыгъуэу хьэщIапIэ кIуэрейт. Мыбдеж абы и Iуэхур нэхъ къыщикIырт: нэхъ ерыскъы щIэщыгъуэ гуэрхэр кърагъэшхырти, къаутIыпщыжырт. Ауэ и гъаблэгур зэи зэрыхуимыгъэкIым иригъэсауэ, абы шхэкIэ хьэлэмэт иIэт. Псалъэм папщIэ, шатэрэ пIастэрэ къытрагъэувамэ, пIастэм нэхъ трикъузэрти, шатэр къыкIэригъэхурт. ИтIанэ: «ПIастэр мащIэщ, шатэр куэдщ, ди шыпхъу!» — жиIэрти, унэгуащэм хъыбар иригъащIэрт. Абы иужькIэ шатэм нэхъ трикъузэрти, пIастэр и ужь къригъанэрт. Аргуэрыжьти: «Шатэр мащIэщ, пIастэр куэдщ, ди шыпхъу!» — жиIэрти, унэгуащэм егуорт. Апхуэдэххэт: «ПIастэр мащIэщ, шатэр куэдщ; шатэр мащIэщ, пIастэр куэдщ!» — жиIэурэ и ныбэр къэпкIыху щыст.
Зэгуэр Даутэч хьэщIапIэ щыIауэ къэкIуэжащ. Унэм зэрыщIыхьэжу абы и щхьэгъу-сэм хьэнтхъупс нэкIэпсыжэ къыхутригъэуващ: «Тобэ, тобэ! — жиIащ Даутэч, хьэнтхъупсыр бжэмышхкIэ зэIищIэурэ. — Сыту гъэщIэгъуэн мыр! Мы ди гъащIэр пкIэлъейм хуэдэщ: зэ уеIэтри, шатэмрэ пIастэмрэ убгъэдегъэтIысхьэ, зэи укъредзыхыжри хьэнтхъупс нэкIэпсыжэм укъыбгъэдегъэхутэж!»
Даутэч зы хьэнтхъупс бжэмышх къыхихри еIубащ. ЩеIубым зы хугу хьэдзэ цIыкIу къызэрыпэщIэхуам щыгуфIыкIри: «Сэламун-хьэлейкум, хугу цIыкIу!» — жиIэри сэлам ирихащ. Абы иужькIэ мащIэу зыIурыбзаери:
— Уа, фызыжь, мы уи хьэнтхъупсыр сыту мышыу хуэдэ?! — жиIэри и щхьэгъусэм хущIэплъащ.
Фызыжьыр факъырагъэм зи щхьэр иригъэужэгъуауэ тэмакъкIэщI гуэрти:
— Сыт мыбы мышыути шыугъэти жыхуиIэр? — жиIэщ, къеуэри лIыжьым и пыIэ къуацэр къыщхьэриудащ.
Даутэчи, къэрабгъэ гуэрти, гужьейри, щIыбым къыщIэлъэтащ. КъыщIэлъэтри, бжэщхьэIум деж увыжауэ щытт: «Ярэби, мышыути шыугъэти, жызмыIэу сыщIыхьэу си пыIэр къыщIэсхыжын?» — жиIэу.
Ауэ, пцIы сыт щхьэкIэ упсын хуей: къыщIихыжыфарэ къыщIимыхыжыфарэ сщIэркъым.
Дудар Хьэутий.
Хъыбар зиIэ псэлъафэ
«Лыри лыщ, лэпсри лэпсщ, къундэпсо тIэкIур хъерыпсым хуэдэт» жызыIам нэхъей
Зы фызыжь цIыкIу къулейсыз дыдэу псэурт, зезыхьэни зыпIыни иIэтэкъым. И гъунэгъур къулейти, унагъуэм мурад ящIащ зрашалIэурэ ягъэшхэну. Фызыжьым къундэпсо фIэкIа иIэтэкъыми, и жагъуэ ямыщIын щхьэкIэ, езыхэр абы хуэныкъуэ хуэдэу, ар къахуихьыну ираухылIащ. Фызыжьым къундэпсор къихьырт, ар лэпсым хакIэрти, шхэрт. Шха нэужь: «Лыри лыщ, лэпсри лэпсщ, къундэпсо тIэкIур хъерыпсым хуэдэщ», — жиIэрти тэджыжырт фызыжьыр.
КъыхуащIэр фIыщIэ зымыщI, езым ейм мыхьэнэ нэхъыбэ иритыну хэт цIыхухэм щхьэкIэ жаIэ.
Зытхыжар Шал Мухьэмэдщ.
Фэ фщIэрэ?
Ди тхыдэм дроплъэж
Зиххэр адыгэ лъэпкъ нэхъыжь дыдэхэм ящыщщ. Ахэр ди эрэм и пэкIэ I лIэщIыгъуэмрэ ди эрэм и V лIэщIыгъуэмрэ Кавказ Ищхъэрэ-КъухьэпIэ лъэныкъуэм щыпсэуащ. Ауэ языныкъуэ еджагъэшхуэхэм зэратхыжымкIэ, VI лIэщIыгъуэм псэуа зиххэм тенджыз ФIыцIэм и Iуфэ щIыналъэшхуи щаIыгъащ.
* * *
Зиххэм хуэдэ къабзэу, VIII лIэщIыгъуэм Кавказым и картэм къохутэ адыгэхэр къызытепщIыкIыжа нэгъуэщI зы лъэпкъым и цIэри — ар кIэсэгъухэрщ. X лIэщIыгъуэм ирихьэлIэу абыхэм щIыналъэшхуэ яIыгъащ — КъухьэпIэ Кавказыр, Псыжь (Кубань) Iуфэ, тенджыз ФIыцIэм и Iуфэшхуэ. Ахэрщ къызыхэкIар адыгэ (кIэсэгъу) дзэзешэ ин, пелуан Ридадэ, 1022 гъэм тмутэрэкъаныпщ Мстислав гъэпцIагъэкIэ къиукIар.
* * *
Адыгэ (шэрджэс) мамлюкхэм Мысырым и пащтыхьыгъуэр илъэси 135-кIэ яIыгъащ, 1382 гъэм къыщыщIэдзауэ 1517 гъэм нэсыху. Япэу а пащтыхьыгъуэр иубыдат Бэркъукъу Анчокъу. Абы а къулыкъур тIэу Iэрыхьащ икIи псори зэхэту илъэс 16-кIэ иIыгъащ. Абы и зэманым шэрджэс мамлюкхэм я IэмыщIэ къихуащ Бейбэрсрэ Къэлэунрэ зэрагъэпэщауэ щыта къэрал абрагъуэр.
* * *
1501 гъэми Мысырым и сулътIан хъуар Биберд и къуэ Къанщауэ Гъурщ. Ар а къулыкъум илъэс 16-кIэ пэрытащ икIи куэдрэ еныкъуэкъуащ Тыркуми, Иранми, Португалиеми икIи хьэрып къэралхэр зэригъэбыдэным иужь итащ. И дзэр нэхъ лъэщ ищIын папщIэ, гъэр мин 13 къищэхуат, абыхэм я нэхъыбэр езыр зыщыщ Шэрджэс (Адыгэ) щIыналъэм иришат. Илъэс 75-рэ ныбжьым иту дунейм ехыжащ.
* * *
1468 гъэм сулътIан тахътэр еубыд Мысыр къэралыр илъэс 28-кIэ зезыхьа Iэшрэф Сэфудин Къеит-бей. Абы и анэдэлъхубзэр ищIэжырт икIи щалъхуа адэжь хэкур сыт щыгъуи игу илът. Ар къэралым хуабжьу хуэлэжьащ. Абы еджапIэ, гъуэгу, лъэмыж, быдапIэ куэд иригъэухуащ. Къеит-бей хуабжьу Iущт. Абы къыгурыIуат Тыркум афIэкIа упэщIэт зэрымыхъужынур. А псоми къыхэкIыу Тарс, Аданэ къалэхэр иритыжащ. 1498 гъэм дунейм ехыжащ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:7. УэрэджыIакIуэ Iэзэу щыта, Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и артист. 8. Зи ныбэ изым щIакхъуэр … къыщохъу. 9. Фызыжьым бэзэрым бжьын … щещэ. Е зэкIэрыпха гуэр. 10. Адыгэм я пасэрей хъыбарегъащIэ. 11. Шатэ е тхъуцIынэ гъэвэжам и дагъэ. 12. ЩIакхъуащхьэ тежьыкIа. 14. Адыгэ сабийхэм папщIэ къыдэкI журнал. 16. Вакъэдыж Iэмэпсымэ. 18. ГъущIхэкI лъапIэ. 20. КъурIэным и зы пычыгъуэ. 22. … цIыкIу бжьакъуэшхуэ. 25. Къэбэрдей-Балъкъэрым и суд нэхъыщхьэм и унафэщI. 26. Илъэс зытIущ зи ныбжь шыщIэхъу мыгъасэ. 27. Зи кIуэцIыр нэщI, купщIэ зэрымылъ. 30. ЖэщкIэрэ уафэм мин жыгъэкIэрэ къотIысхьэ. 31. Куэсэ … умыщI. 32. Шыуанышхуэ. 35. ЩоджэнцIыкIу Алий и поэмэ цIэрыIуэм хэт Мадинэ фIыуэ илъэгъуа щIалэ. 36. ФIы дыдэу хъуа хъарбызым и кум къыдех. 37. Гуэгушыхъум, къазыхъум я бгъэгум къытокIэ. 39. Мывэ блын задэу дэкIуей бгы. 40. Бжэгъу кIыхь, и кIапэ лъэ-ныкъуэм фIэгъэнапIэ иIэу. 42. ЩIыпIэ хуабэхэм къраш пхъэщхьэмыщхьэ. 43. Корее Ищхъэрэм я президент … Чен Ын. 44. Iэщ цIыкIу егъэзыпIэ. 46. «Ефэндыр Хьэмид … кIэуфIыцI къыхуэхъуащ» — ЩоджэнцIыкIу Алий и рассказ «Хьэжыгъэ пут закъуэм» щыщщ. 47. … зиIэм кIэи иIэщ. 48. Пхъэм къыхэщIыкIа бжэмышхышхуэ. 51. ЗэбгъэунтIэIумэ, хъуаскIэ къызыхих мывэ быдэ. 53. Языныкъуэ хьэрып лъэпкъхэм я цIыхухъухэм пыIэ папщIэу я щхьэм кърашэкI щэкI. 54. Япэ … ущIэмынакIэ.
Къехыу:1. БгитI зэхуаку. 2. ЩIалэ цIыкIу зэраным лIыжь къакIуэр къызэрешхыдэнур къыщищIэм … зищIыжащ. 3. Бдзэжьей лIэужьыгъуэ. 4. Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ. 5. Анэкъилъху. 6. Адыгэ уэрэджыIакIуэ, Урысей Федерацэм и цIыхубэ артист. 12. Ди къэралым и къуэкIыпIэ жыжьэм щыIэ къалэшхуэ, щIыналъэ щхьэхуэм и щыхьэр. 13. Гъэмахуэм Iэщым я фэр изых бадзэжь. 15. Адыгэ къэфэкIэ. 16. Анэр — нэм, адэр — … хуэдэщ. 17. ЩIалэ цIыкIу къуейщIейм, тепыIэншэм щхьэкIэ апхуэдэу жаIэ хабзэщ. 19. Iэщ цIыкIум и щIэжьей. 21. Лъэпщ и Iэмэпсымэ. 23. Зи купсэр яшх удз сыр лIэужьыгъуэ. 24. Шэжыпс гъэфIэIуа. 28. ДжэдыкIэ … 29. Жыг закъуэ … хъуркъым. 33. … и щIагъ нанэ щыIэкъым. 34. Зэкъуэхуауэ ирахьэжьа хъыджэбзыр къытезыхыжыну кIэлъыщIэпхъуэ гуп. 38. Адыгэхэр Сирием а цIэмкIэ еджэу щытащ. 39. ХадэхэкI. 41. Уафэм къех мыл тыкъыр цIыкIу. 44. ЩэкI Iув пхъашэ. 45. «Шэджэмокъуэ лъэпкъыр» роман гъуэзэджэр зи IэдакъэщIэкI тхакIуэ. 47. Пщы унагъуэм я IуэхутхьэбзащIэ, унэIут. 49. Лы лей зытелъ цIыху. 50. Псэхэлъхьэж. 52. ЩIы къиуда.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
ФокIадэм и 8-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:3. Къанкъуэщ. 6. Къардэн. 9. Гугъэ. 10. Тхьэрыкъуэ. 13. Бжьэф. 14. Куржы. 15. Ду. 17. Егъу. 18. Шыгъу. 20. Быж. 22. Гъубж. 23. Дэбэч. 24. Хьэрэм. 25. Дыху. 26. Гущэ. 29. Баш. 31. Хур. 32. Ер. 34. Хъыжьэ. 36. Абгъуэ. 38. Хьэнтхъупс. 41. Афэ. 42. БгъуэщIэс. 43. Хьэтуей.
Къехыу:1. Сэлэт. 2. Вабдзэ. 3. Къэдабэ. 4. Ныбгъуэ. 5. Бгъэр. 7. Дудар. 8. Нартыху. 11. ХьэукI. 12. Къулей. 16. Шыбзыхъуэ. 18. Шыдыгу. 19. Гъуабжэ. 20. Бырыб. 21. Жэмыш. 27. Хъурмэ. 28. Церп. 30. Щхъырыб. 33. ХьэпцIий. 35.ЖьантIэ. 37. Бжэгъуу. 38.Хьэсэгъу. 39. Тафэ. 40. Сэбэп.
