Зищхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэ
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №№23-25-хэм итщ).
Шэджагъуэ хуэкIуэ щыхъукIэ, ди лэжьыгъэм и псынщIагъым хэпщIыкIыу кIэрыхурт. Iуащхьэ щыгум дей жыгышхуэ тетти, абы и щIагъым зыщызгъэпсэхурт, зэзэмызэ жейм сыщыхилъафи къэхъуу. Апхуэдэхэм деж си нэгум аргуэру къыщIэувэрт Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэр, зы ткIуэпс абы семыгупсыса пэтми. Ар къыщызэплъкIэ жиIэ хуэдэт: «Сэ уэ птеухуа псори сощIэ!» Абы сэ насыпыфIэ сищIырт. Иныкъуэхэм деж а бзылъхугъэр си нэгу къыщIыхьэрт, шэджагъуэ дыгъэвэхым си щхьэр къигъэкъуэлъауэ сыкъэукIурииным сыщынэскIэ. СэркIэ иджыри мыгурыIуэгъуэу зы телъыджэ гуэр хэлът а теплъэм, сигъэгуфIэу, сигъэгугъэу.
Хуабэр тхуэмыхьыжыххэ щыхъум, Алийрэ сэрэ псытекIэ тщIырт, псы куэди дефэрт. Псыр пластик чейхэм иту Хъайри-бей и гузехуэм къишэрт. Ди гъуэмылэр махуитI-щы къэс зэ къытхуэзышэри арат. Помидорым, шыбжий щхъуантIэм, тхъуцIынэм, щIакхъуэм, зейтун фIэIум, нэгъуэщI ерыскъыпхъэхэми я уасэр Мыхьмуд-Iэзэ шыгухум иритыжырт. ДызыщIэлъэIуам хэмыхьэу, зэзэмызэ абы къытхуишэрт хъарбызи, хъэуани, шоколади, нэгъуэщI IэфIыкIэхэри, языныкъуэхэм деж Хъайри-бей и щхьэгъусэм ипщэфIырти къытхуригъашэрт зы шыуан из долма, плов е лы гъэжьа.
Мыхьмуд-Iэзэ пщыхьэщхьэшхэм пщIэшхуэ хуищIырт, егугъупауи зыхуигъэхьэзырырт. Махуэ къэс, псыкъуийм и блынхэр гъэбыдэным яужь имыхьэ щIыкIэ, абы кIэртоф, пIэтIрэжан, джэш гъэгъуа удзыфэ, помидор, шыбжий дэгу сыт хуэдэхэр фIыуэ сигъэтхьэщIырт, итIанэ ахэр Гебзе къыздитша шыуан цIыкIум езым и IэкIэ ирилъхьэрт, дагъэ тIэкIу щIикIэжырти мафIэ хуэмым тригъэувэрт. Сэ си къалэныр дыгъэ къухьэгъуэм ирихьэлIэу ар хьэзыр зэрыхъунымрэ кIэрезмыгъэсхьэнымрэт.
Ди лэжьыгъэр зэрыгъэпсам дытетти, махуэм къриубыдэу тхухэгъэщIыр хэдгъэщIа нэужь, Мыхьмуд-Iэзэ пхъэ къупхъэхэр псыкъуий блы-ным къригъэувэкIырти гъэжыпсыр дикIэрт. Алийрэ сэрэ пшахъуэмрэ цементымрэ зыхэтщIэрти псы щIэткIэжырт, хъудырыпсыр Iэрышэ гу цIыкIум иту мащэм етшалIэрти, Мыхьмуд-Iэзэ езым къигупсысауэ зыщIигъэщIагъуэ пхъэбэкъум дэткIэурэ псыкъуий кIуэцIым и хъуреягъым къедгъэжэкIырт. Ди IэбэкIэр зэкIэлъигъакIуэу кумбым ит Мыхьмуд-Iэзэ зэм: «ИжьымкIэ!», зэми: «Нэхъ лъагэу!» жиIэурэ къаджэрти, гъэжыпсыр нэхъыбэу здэдгъэкIуэну лъэныкъуэр къыдигъащIэрт. Зэзэмызэми къэгубжьырти къыттекIиерт, гъэжыпсыр здэкIуэным нэдмыгъэсу зэрыдийм щхьэкIэ. Апхуэдэ дакъикъэхэм деж игъащIэм къызэмышхыда си адэр си гум къыпылъадэрт. ИкIи асыхьэту абы сыхуэгубжьыжырт. Аратэкъэ зи ягъэр ди унагъуэр ахъшэншэ зэрыхъуар… Абы еплъытмэ, Мыхьмуд-Iэзэ и гулъытэ сэ щIэх-щIэхыурэ къыслъысырт — си адэм зэи къысхуимыщIарати — абы хъыбар гъэщIэгъуэнхэр къызжиIэжырт, зыгуэрхэм сыхуигъэIущырт, зэпымыууэ къызэупщIырт, сымэжалIэми, сешами, зыгуэр щхьэкIэ сигу ныкъуэми зэригъэщIэну хуейуэ. Арауэ пIэрэт ар къыщызэшхыдэ зэзэмызэм сыкъэзыгъэгубжьыр? Къызэшхыдэр си адэратэмэ, абы жиIэм арэзы сыдэхъунут, къысхуигъэгъуну селъэIунурэ къэхъуар зэрызыщызгъэгъупщэнум сыхущIэкъунут. Ауэ къысхуэхъущIэр лэжьэгъу сызыхуэхъуа нэхъыжьыра-ти, абы икIи срибампIэрт, жиIэм седэIуэни хуей хъурт.
ИкIэм икIэжым Мыхьмуд-Iэзэ къаджэрт: «НобэкIэ ирикъунщ!» — жиIэрт, лъакъуэ лъэныкъуэкIэ пэгуным къиувэрти, дэ пхъэрыгъажэр дгъэкIэрахъуэурэ ар къыдэтхьеижырт, лифтым къыдришеижам хуэдэу. ЩIы щIыIум къыдэкIуеижа нэужь, псыкъуиитIыр зейтун жыг щIагъым щыгъуэлъырти, ихъуреягъыр даущым зэщIищтэрт. ЩIыуэпсым дызэрыпэгъунэгъубзэмрэ дызэризакъуэмрэ зыхэсщIэурэ, сэ сигу къэзгъэкIыжырт си адэри, си анэри, Бешикташ дыщыщыпсэуа зэманри… ИтIанэ сэри жьэуапIэ гуэр деж сыщетIысэхырти Iуащхьэм ехыжауэ кIуэж Алий сыкIэлъыплъырт. Ар пщыхьэщхьэ къэс къалэм кIуэжырт, гъуэгу нэшэкъашэм темыту, занщIэу кIуэцIрыкIыурэ. ГъэщIэгъуэнщ, абы и унэр дэнэ деж хуэ-зэу пIэрэ? Абы пэмыжыжьэу щыпсэууэ пIэрэ Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэр, абы и дэлъхур, и анэ ткIийр?
Апхуэдэ гупсысэхэр си щхьэм щыкIэрэхъуэху, Мыхьмуд-Iэзэ щIигъэна тутыным и мэ IэфIыр си Iум къизэрыхьырт. Гъуэлъыжыгъуэм зыхуэзыгъэхьэзыр сэлэтхэм я зэрызехьэ макъыу жыжьэ къиIукIымрэ бжьэхэм я ву макъымрэ сыщIэдэIуурэ, сэ сегупсысырт мы дунейм и екIуэкIыкIэм и щыхьэту ущытынымрэ абы ухэпсэукIынымрэ зыхуэдэм.
Зы пщыхьэщхьэ гуэрым сэ зыкъэсIэтащ пщыхьэщхьэшхэр зэрывыкI шыуан цIыкIум сеплъын щхьэкIэ икIи гу лъыстащ зызыгъэпсэхуу щылъ Мыхьмуд-Iэзэ зэрыIурихам. СыщыцIыкIум щыгъуэ къызыфIэзгъэщIу зэрыщытам ещхьу, си нэгу къыщIэзгъэхьащ ар иныжьхэм я лъахэм къыщыхута Гулливер хуэдэу. Сэ гупсэхуу зыпэсплъыхьыр псыкъуиитIым и Iэхэрат. Ахэр гугъуехьым ипсыхьауэ пхъашэт икIи быдэт. И Iэпхъуамбэхэм къитхъа цIыкIухэмрэ уIэгъэ тегъущхьэжахэмрэ куэду телът, анэлхэр тетт. И джанэ Iэщхьэ кIэщIыр щиухым укIэщIэплъэмэ, дыгъэ зытемыпса щIыфэ хужь плъагъурт. Жейуэ щылъ лIыр щыбауэкIэ и пэ кIыхьымрэ пэщхъынхэмрэ хъейрт, мащIэу хэтхъукIа и щхьэц Iувым ятIэ щыкъуей цIыкIухэр хэнат, и пщэм хъумпIэцIэджхэм къыщапщыхьырт.
7.
Пщыхьэщхьэ къэс дыгъэ къухьэгъуэм ирихьэлIэу Мыхьмуд-Iэзэ къызэупщIырт:
— Уэ зыптхьэщIыну?
Пластик чейм и лъащIэм пэгъунэгъуу псы къижыпIэ иIэт, ауэ абы къижымкIэ ди Iэхэмрэ ди напэмрэт тхуэтхьэщIыр. Зэрыщыту зыттхьэщIын щхьэкIэ, псыр пластик пэгуным из тщIын хуейт. Сэ Iэнкун сыхъут, Мыхьмуд-Iэзэ фалъэшхуэкIэ си щхьэм псы къыщытрикIэкIэ: псыр ирикъун хуэдизкIэ дыгъэм къызэримыгъэхуэбаратэкъым абы и щхьэусыгъуэр, атIэ абы пцIанэу сыкъызэрилъагъур сфIэмыфIу арат.
— Усабийщ уэ иджыри, — къызжиIащ Мыхьмуд-Iэзэ зэгуэрым.
Сыт абы къригъэкIар? ЩIалэ цIынафэ къызиплъауэ ара? Езыр Iэчлъэчт, пкъыфIэт, къызэрымыкIуэуи къарууфIэт. Мыхьмуд-Iэзэ сабын тхъурым-бэ защIэ ищIа и щхьэц фIыцIэм дзэху фалъэкIэ псы тескIэну си чэзур къыщыскIэ, сэ абы сызэремыплъынум сыхущIэкъурт. Ауэ си нэр темыхуэн слъэкIыртэкъым абы и Iэблэ лъэщхэр, и плIабгъуэр, и тхыцIэ ехыр гугъуехьым къыхиха дыркъуэхэм зэрыщIагъэнамрэ уфIыцIауэ IэпапIэ куэд зэрытелъымрэ. Сэ ахэр слъагъут, ауэ зэи зыри жысIэртэкъым. Ауэ езым псы къыщыстрикIэкIэ, и Iэпхъуамбэ быдэжьымкIэ си тхым е си Iэблэм къеIунщIынут, гушыIэми и фIэщми къыпхуэмыщIэу. Сыкъэщтауэ сыдэлъеймэ е сыкъыхэкIиикIмэ, ар инышхуэу къысщыдыхьэшхырти: «Хуэсакъ, уджэлэнщ!» — къызжиIэрт.
«Хуэсакъ» псалъэр Мыхьмуд-Iэзэ куэдрэ жиIэрт, зэм укъигъаскIэу пхъашэу, зэми гулъытэ лей къызэрысхуищIыр, къызэрыстегузэвыхьыр къызигъащIэу. Апхуэдэу абы жиIэрейт: «Гъэсэныр жьэIурыхумэ, и гъэсакIуэм фэбжь игъуэтынкIэ хъунущ, ар щхьэдэIухмэ — модрейр псыкъуийм ириукIыхьыпэнкIи зыхуэIуа щыIэкъым» е: «Зэпымыууэ уи нэIэ зытебгъэтын хуейр псыкъуий лъэгум къыщыхъуращ». Мыхьмуд-Iэзэ къысхуиIуэтэжат зэгуэрым пэгуныкъур ичу ятIэ изу зэрылъ пэгуныр къытехуауэ зэрыщытар. ИтIани сыщигъэгъуэзащ псыкъуий мащэ куум иту лажьэ цIыхум щIыщIагъым къыщIэкI газхэр зыщIишэу къэмэхынкIэ зэрыхъунур, дакъикъищ нэхъыбэкIэ абы гу лъимытэу ищхьэмкIэ къытет дэIэпыкъуэгъум зигъэжьажьэмэ, псыкъуиитIыр абы илIыкIынкIэ шынагъуэ зэрыщыIэр.
Мыхьмуд-Iэзэ ахэр къыщызжиIэкIэ, сэ къысфIэщIырт ар щIыщIагъ къатхэм я дунейхэмрэ лIахэм я псэхэмрэ зыгуэркIэ пыщIауэ, жэнэтми жыхьэнэмэми теухуа гукъэкIыж телъыджэу псыкъуиитIым и щхьэм илъхэр а зэпыщIэныгъэм кърит къарум къыхэкIауэ. А псом сыщегупсыскIэ, си щIы-фэр тхытхырт. Мыхьмуд-Iэзэ къызэрилъытэмкIэ, щIыр нэхъ куууэ етIтIыхыху, дэ нэхъ лъагэу зытIэтырти, Тхьэмрэ мелыIычхэмрэ нэхъ пэгъунэгъу дахуэхъурт. Ауэ жэщкIэрэ къыкъуэу жьы щIыIэтыIэм уафэ щхъуэ-фIыцIафэм пигъэкIэзызыхьу къыпфIэщI вагъуэ лыдхэм сыщеплъкIэ, сэ къызгурыIуэжырт дуней нэпцIым дызэрытетыр.
Дыгъэ къухьэгъуэм ирихьэлIэу ихъуреягъыр щым щыхъукIэ, пщыхьэщхьэшхэр хьэзыррэ мыхьэзыррэ зэригъэщIэну Мыхьмуд-Iэзэ шыуаным иплъэрт, щхьэтепIэр зуужу трихыурэ. Абы къыдэкIуэу телевизорыжь цIыкIур триухуэнри зэпигъэуртэкъым. Телевизорыр Гебзе къыздришат, ауэ ар зэригъэлэжьэну игугъа машинэ аккумуляторыжьым япэ пщыхьэщхьитIми зыри къыпихыфатэкъыми, иригъэщIыжыну Онгёрен иригъэшат. Иджы аккумуляторым къит токым мыгъуэ-гъуамэми телевизорыр «къигъэпсэлъэжыну» щыгугъти, Мыхьмуд-Iэзэ абы епэщэщу арат. Телевизорыр зэрыхутемыухуэм къыщигъэгубжькIэ, сэ къызэджэрти антеннэ папщIэу зэри-хьэ гъущI Iуданэ шыхьар къысIэщIилъхьэрт, ар къесхьэкIыурэ нэхъыфIу къыщиубыд щIыпIэр къэзгъуэтын хуейуэ. Зыкъомрэ делIэлIа нэужь, зыгуэр къигъэлъагъуэ хуэдэу хъурт, ауэ пщыхьэщхьэшхэм гупсэхуу дызэретIысылIэу, телевизорыр аргуэру «къэутхъуэжырт», кIэзызу пшагъуэм хыхьэжа гукъэкIыж жыжьэм хуэдэу. Арати аргуэрыжьу сыкъэтэджырти антеннэр къесхьэкIырт. Пщыхьэщхьэшхэр щыдухым ирихьэлIэу телевизорыжь цIыкIум зыри къигъэлъэгъуэжыххэртэкъым, хэпырхъыкIыу макъ тIэкIу къиIукIыу фIэкIа. Ауэ апхуэдэ щIыкIэкIэ дэ къатщIэрт дыкъэзыухъуреихь дунейм щыхъыбархэр, рекламэ ящIми щыгъуазэ дыхуэхъурт.
Абы ирихьэлIэу яужьрей дыгъэ лъакъуэхэми загъэпщкIужырти, пшапэзэхэуэгъуэм къыдэуш къуалэбзухэм я уэрэд зэмыфэгъухэм къыщIадзэрт. ИтIанэ хуэмурэ къыдэкIуэтея мазэ тхьэмбылыфэр уафэ джабэм къыкIэрытIысхьэрт. ЦIырцIырхэм я пшыналъэр ирашажьэрти ди пщыIэм и хъуреягъым «джэгушхуэ иращIэкIырт», сэ абыхэм седаIуэу, мафIэ зэхэкIыжым къыпих Iугъуэмэ гуакIуэр зыщIэсшэурэ си нэгу къыщIыхьэжырт Истамбыл дэт кипарис уардэхэр.
Сурэтыр ПэтIуащIэ Феликс ищIащ
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
