Нот Зое: Анэдэлъхубзэр лъэпкъым и псэу зэрыщытыр ныбжьыщIэхэм зэрызыхезгъэщIэным сыхущIокъу
Лэскэн районым хыхьэ Урыху къуажэм дэт курыт школ №2-м адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и егъэджакIуэ Нот Зое илъэс тIощI-рэ тхурэ хъуауэ зэгуэр къыхиха IэщIагъэм хуэпэжу мэлажьэ. И IэнатIэм зэфIэкI лъагэхэр зэрыщиIэм и щыхьэтщ «КъБР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ» цIэ лъапIэр абы иджыблагъэ къызэрыфIа-щар. Нобэ ар ди хьэщIэщ:
— ЕгъэджакIуэ IэщIагъэр къыхэсхынымкIэ чэнджэщэгъу къысхуэхъуащ егъэджакIуэ сыхъуныр хъуэпсапIэ щэхуу зиIа си адэр. Старэ Урыху (иджы Хьэтуей) дэт курыт еджапIэр къэзухри, педагогикэ училищэм 1985 гъэм сыщIэтIысхьащ. Дызыхуеджэ IэщIагъэр фIыуэ дигъэлъэгъуащ училищэм адыгэбзэмрэ адыгэ литературэмкIэ дыщезыгъэджа Мыз Мухьэмэд. Абы и дерсхэр гъэщIэгъуэну икIи купщIафIэу къызэригъэпэщырти, удимыхьэхын пхузэфIэкIынутэкъым. Мызым къыддригъэкIуэкIа сыхьэтхэр куэдрэ гуапэу сигу къокIыж. ИужькIэ КъБКъУ-м адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и къудамэр къэзухыжащ.
— Зое, дерсым ущыщIыхьэкIэ къалэн нэхъыщхьэу сыт зыхуэбгъэувыжыр?
— Дэтхэнэ егъэджакIуэри сабийхэм я пащхьэ къыщихьэкIэ, дауи, къалэну зыхуегъэувыж и предметымкIэ зы щIэ гуэр а сыхьэтым къриубы- дэу ябгъэдилъхьэну. Ауэ адыгэбзэмкIэ езыгъаджэм и пщэ къыдэхуэр куэдкIэ нэхъыбэщ. Дэтхэнэ зы дерсри хуэунэтIауэ щытын хуейщ сабийр къэзылъхуа адэ-анэм, лъэпкъым хуэпэжу, и бзэр фIыуэ илъагъуу, хэкупсэу къэгъэхъуным. Си предметымкIэ щIэныгъэ естым къыдэкIуэу сэ сытым дежи сыхущIокъу анэдэлъхубзэр лъэпкъыпсэу зэрыщытыр ныбжьыщIэхэм зырызыхезгъэщIэным. АдыгэбзэмкIэ щезгъаджэкIэ ар си къалэн нэхъыщхьэу къызолъытэ.
— Куэдым къалъытэ адыгэбзэр гъащIэм зыкIи къащыхуэмысэбэпыну. Апхуэдэхэм сыт яжепIэнт?
— «Зи бзэр зымыщIэр — бзагуэщ, зи тхыдэр зымыджыр — нэфщ», — жаIэ. Анэдэлъхубзэр гъащIэм къыщымысэбэпыну къэзылъытэ цIыхур жыжьаплъэкъым. Ар ещхьщ езыр зы-тес къудамэр пызыупщIыжым. Апхуэдэ еплъыкIэ зиIэ цIыхухэм акъылышхуэ яIэу схужыIэнукъым. Абыхэм къагурыIуэркъым я бзэм мыхьэнэншафэ ираплъыжыху, езыхэм тхьэмыщкIафэ къазэрытеуэр. СыткIэ итIанэ апхуэдэ цIыхум узэрыщыгугъынур?
— Уэ узэреплъымкIэ, сабийм и анэдэлъхубзэм и IэфIыр зыхищIэу, абы пщIэ хуищIу къэгъэхъунымкIэ сыт щIэн хуейр?
— Сыт и лъэныкъуэкIи сабийм и зэфIэувэныгъэр, зыужьыныгъэр къыщежьэр унагъуэращ. И анэдэлъхубзэм и мыхьэнэр абыхэм захезыгъэщIэн хуейр и адэ-анэрщ, адэшхуэ-анэшхуэрщ. Сабийм бзэм хуиIэ лъагъуныгъэм унагъуэм лъабжьэ щигъуэтмэ, егъуэджакIуэм зригъэубгъуфынущ. Нобэ, ди жагъуэ зэрыхъущи, абы егугъур мащIэ дыдэщ. Сабийм псэлъэн зэрыщIидзэу, телевизорыр хущIэбгъанэрэ, хамэ таурыхъхэм ебгъэплъ, ебгъэдаIуэкIэ сыт хуэдэ зыужьыныгъэ игъуэтынур, сыт зыхуигъэсэнур? Пэжщ, тынш къыщIэкIынщ, сабийр тоу, анэм и Iуэху ещIэж. Апхуэдэ куэд нобэ гъащIэм щыболъагъу. Языныкъуэхэми къащохъу абыкIэ урысыбзэр нэхъыфIу ящIэну. Сабийр урысыбзэкIэ уэршэрыф къудеймэ, я быныр губзыгъэ хъуауэ я гугъэжщ. Пэжщ, урысыбзэри тщIэн хуейщ, сыту жыпIэмэ абыкIэ хэша дохъу дунейпсо щIэныгъэм. Ауэ абыкIэ зэфIэкIыркъым. «Адыгэбзэр зэзмыгъащIэу, урысыбзэр сщIэн слъэкIакъым», — жиIакъэ КIыщокъуэ Алим. Дэтхэнэми и бзэр, и къежьапIэр ищIэн хуейщ, зыужьыныгъэ иIэн, псэкIэ къулей хъун щхьэкIэ. Ар адэ-анэм фIыуэ къагурыIуапхъэщ. СыткIэ зэран къыхуэхъуну сабийм адыгэ таурыхъ укъыхуеджэмэ е адыгэ къебжэкIхэм щIэбгъэдэIумэ, ахэр ебгъащIэмэ?
— Адыгэбзэр сабийхэм фIыуэ евгъэщIэнымкIэ, я анэдэлъхубзэм пщIэ хуащIу къэхъунымкIэ фи еджапIэм сыт щевгъэкIуэкIрэ?
— АдыгэбзэмкIэ экзаменыр зэрыIуахам и зэран къыдокI. СощIэ мыбыкIэ куэд арэзы къызэрыздэмыхъунур, ауэ итIани жысIэну сыхуейщ, ар къапэщылъу щытамэ, нэхъ егугъунут. Дерсу еттыр яфIэмащIэу, пщIэ щIатурэ, егъэджакIуэ къыхуалъыхъуэурэ ирагъэджэнут я быныр. НэгъуэщIу хъунукъым, лъэпкъыу дыщыIэну, зытхъумэжыну дыхуеймэ.
Адыгэбзэм къищынэмыщIауэ, нэгъуэщI предметхэр джынымкIэ, абыхэм дегъэхьэхынымкIэ къэра-лыр дэIэпыкъуэгъу мэхъу, псалъэм папщIэ, компьютеркIэ, интерактивнэ доскамкIэ къызэрегъэпэщ. Абыхэм Iэмал къарет дерсхэр нэхъ щIэщыгъуэ, удэзыхьэх хъунымкIэ, егъэджэныгъэр къадегъэпсынщIэ. Анэдэлъхубзэми ахэр къыщысэбэпынут, ауэ Урысейм дэ абыкIэ зыри къы-зэрытхуимыщIэнур гурыIуэгъуэщ. Ягъэ кIынтэкъым республикэм, районым дэIэпыкъуныгъэ щыдгъуэтамэ. Доскарэ мелрэ фIэкIа зимыIэ егъэджакIуэм дежкIэ тыншкъым нобэрей егъэджэкIэм къыкIэрымыхуу дерсхэр къызэригъэпэщыну, сабийр бзэм дригъэхьэхыну.
ЕгъэджакIуэхэми яхуэгъэзауэ жысIэну сыхуейщ, «зыри диIэкъым, зыри къыддэIэпыкъуркъым, адыгэбзэр кърадзэркъым», жытIэу дытхьэусыхэу дытIысыж хъунукъым. КъыдгурыIуэн хуейщ я анэдэлъхубзэр яIурылъу щIэблэр къэхъунымкIэ къалэнышхуэ ди пщэ къызэрыдэхуэр. Бзэ зимыIэж лъэпкъыр щыIэжкъым. Ар зыщыдвмыгъэгъупщэ.
ЗэрытщIэщи, адыгэбзэмрэ адыгэ литературэмрэ хухах сыхьэт бжыгъэм Iэмал къыдитыркъым а предметхэр нэгъэсауэ джынымкIэ. Ныкъусаныгъэу абы къишэр нэхъ ма-щIэ тщIын мурадкIэ мыхьэнэшхуэ идот классщIыб лэжьыгъэм.
ЕджапIэм къыщызэдгъэпэщащ драмэ гупжьей. Абы къекIуалIэ сабийхэм дадолажьэ я псэлъэкIэр, зыIыгъыкIэр нэхъ зэпэщ зэрыхъунымкIэ, литературэм, лъэпкъ тхыдэм пэгъунэгъу зэрытщIыным дыхущIокъу.
ТхакIуэхэр, усакIуэхэр я щхьэкIэ къацIыхуну яфIэфIщ еджакIуэхэм. Ахэр зыхэт пшыхьхэр къызыдогъэпэщ. Апхуэдэу иджыблагъэ ди еджапIэм къедгъэблэгъащ композитор цIэрыIуэ, усакIуэ гъуэзэджэ ХьэIупэ ДжэбрэIил. НэхъапэIуэ- кIэ тхакIуэхэу Къагъырмэс Борисрэ Елгъэр Кашифрэ яIудгъэщIауэ щытащ ди еджакIуэхэр.
Мэлбахъуэ Тимборэ и цIэр зезыхьэ Лъэпкъ къэрал библиотекэм къызэригъэпэщ зэIущIэхэм ди еджакIуэхэр дошэ. Абы гъунэгъуу щызэдгъэцIыхуащ Жылэтеж Сэлэдин. Къэбэрдей-Балъкъэрым БизнесымкIэ и институтым щедгъэкIуэкIа семинарым едгъэблэгъауэ щытащ Хьэх Сэфарбий. Апхуэдэ зэIущIэхэм сабийхэр дехьэх.
ИкъукIэ узыщыгуфIыкI хъун лэжьыгъэщ ХьэтIохъущокъуэ Къазий и цIэр зезыхьэ Адыгэбзэ хасэм нобэ иригъэкIуэкIыр. Бзэр, хабзэр хъумэнымкIэ къызэрагъэпэщым щIэ щIэткъым, фIыщIэрэ щытхъуу яхуэмыфащэ щыIэкъым хасащхьэм хэтхэмрэ абы и тхьэмадэ Табыщ Муратрэ. Хасэм и тхылъеджэ зэхуэсым еджакIуэу хыхьэм я бжыгъэр хэхъуэ зэпытщ. Къапщтэмэ, мы гъэм ирагъэкIуэкIа тхыгъэ зэпеуэм некIуэлIа сабийхэр щIэхуэртэкъым Мэлбахъуэ Тимборэ и цIэр зезыхьэ Лъэпкъ къэрал библиотекэм и пэшышхуэм. Мыхьэнэшхуэ иIэщ а хасэм къызэригъэпэщ адыгэ ныбжьыщIэхэм я театр, джэгурэш зэхыхьэхэм. Ахэр икъукIэ узыгъэгуфIэщ, IэмалыфIщ бзэм и IэфIыр, дахэр зыхащIэнымкIэ. Дэ блэдгъэкIыркъым абы и зы зэхыхьи.
«Черкесский ренессанс» жылагъуэ зэгухьэныгъэм щIалэгъуалэм лэжьыгъэ щхьэпэхэр зэрыдрагъэкIуэкIыр зэхэтхати, ди еджапIэм едгъэблэгъауэ къыддолажьэ. Тхьэмахуэм зэ ди еджакIуэхэм яIуощIэ, адыгэ хабзэм, зэхэтыкIэм теухуауэ 8-11-нэ классхэм щеджэхэм псалъэмакъ щхьэпэ драгъэкIуэкI.
КъищынэмыщIауэ, зыпытщIащ ЛIызам Лидие зи унафэщI «Амра» лъэпкъ фондым. Ахэр 5-8-нэ классхэм щIэсхэм мазитIкIэ ядэлэжьащ адыгэхэм ижь-ижьыж лъандэрэ къадекIуэкIыу щыта лъэпкъ IэщIагъэр ирагъэщIэнымкIэ. Дыщэ хэдыкIым, арджэн, упщIапхъэ зэ-ращIым, абы хьэпшып зэмылIэу-жьыгъуэхэр къызэрыхащIыкIым, сурэт гъэщIэгъуэнхэр пхъэм къыхэбзыкIыным хурагъэсащ. Ди сабий куэд дахьэхауэ ядэлэжьащ абыхэм.
Лъэпкъыр егъэфIэкIуэнымкIэ, хабзэр IэтынымкIэ, бзэм зегъэужьынымкIэ нэхъыжьыфIхэри, адэ-анэхэри, егъэджакIуэхэри дызэкъуэувэу ди къару псори етхьэлIэмэщ ехъулIэныгъэ дыщиIэнур.
Епсэлъар
ЩхьэщэмыщI Изэщ.
