Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
ЖыIэгъуэхэр
Мылри егъэткIури, мафIэри егъэупщIыIу
Анэр арэзы зыщIыфым, Тхьэм и нэфI къыщохуэ.
Анэр зыгъэгуфIэм, гуфIэ лей хуэфащэщ.
Анэр пхуэпщафIэмэ, уи ныбэр изми, уемыдзакъэу къыумыгъанэ.
Быным хэлъ мыхъумыщIагъэр анэм и нэм зэрилъагъур гъэмэщIауэщ.
Удахэкъым зыжепIа цIыхубзым зыщыхъумэ.
Анэм и лъагъуныгъэм мылри егъэткIури, мафIэри егъэупщIыIу.
Унагъуэм илъ насыпыр щхьэгъусэхэм зэдахъумэмэ, кIыхь мэхъу.
Унэгуащэ хахуэм мащIэри куэд ещIыф, хуэмыхум куэдри мащIэ IэщIохъуэ.
УпIащIэу унафэ къыумыщтэ, упIащIэу псэуэгъу къыхыумых, къэпщта унафэр гъэзащIэ, хэпха псэ-уэгъур Iыгъыф.
Хьэрычэт зыхэлъ фызым и унагъуэр берычэт щыщIэркъым.
ЦIыхубз дахэм къуаншагъэ куэд хуогъу.
ГубэщIыкI Владимир.
Тхьэлыджокъуэ Сюзаннэ Кавказ Ищхъэрэм ГъуазджэхэмкIэ институтым лъэпкъ IэмэпсымэхэмкIэ къудамэм и 4-нэ курсым щоджэ. Абы дунейпсо зэпеуэ зыбжанэм бжьыпэр щиубыдащ.
Щад Миланэ КъБКъУ-м и медицинэ факультетым и ещанэ курсым щIэсщ. Пщащэм къыхиха IэщIагъэр фIыуэ зэрилъагъум и щыхьэтщ фIы защIэкIэ зэреджэр.
Сурэтхэр Къарей Элинэ трихащ
Адыгэ бзылъхугъэ цIэрыIуэхэр
ТхакIуэ Къущхьэ Севим
Тыркум щыщ тхакIуэ цIэрыIуэ, ди лъэпкъэгъу пщащэ Къущхьэ Севим адыгэм и цIэр лъагэу иIэту щопсэу Истамбыл. Абы и Iэдакъэ романипщI къыщIэкIащ икIи ахэр щIыпIэ куэдым дунейм къыщытехьащ.
Тыркум ЩэнхабзэмкIэ и министерствэм къыдигъэкI «Мазэрэ вагъуэрэ» газетым щылэжьащ. Иджыпсту ухуакIуэ фирмэм инженер-къэпщытакIуэу щыIэщ. Севим нобэкIэ итха романышхуэхэм къищынэмыщIауэ, щэнхабзэм теухуауэ щIыпIэ куэдым къыщыдэкI журналхэм къытрадзащ и IэдакъэщIэкIхэр.
Къущхьэ Севим Къайсэр къалэм епха Узун Пынар (Псынэ КIыхь) къуажэ цIыкIум къыщыхъуащ. И ныбжьыр илъэситIым иту и унагъуэр Истамбыл Iэпхъуауэ щопсэу. Аращ курыт школри еджапIэ нэхъыщхьэхэри къыщиухар. Япэу зыхуеджар инженер IэщIагъэрами, зэрыцIыкIу лъандэрэ тхакIуэ хъуну и хъуэпсапIэт. Инженеру тIэкIурэ лэжьа нэужь, инджылызыбзэ зригъэщIэн папщIэ США-м кIуащ. Хопкинс Джонс и университетым инджылызыбзэр щиджащ, абы щыгъуэм хуэмурэ тхэн щIидзащ.
Ди лъэпкъэгъу пщащэм япэу и Iэдакъэ къыщIэкIар «Узыншэу ущыт, Нисан!» романращ. Абы зи гугъу щищIыр езым и студентыгъуэ илъэсхэрщ: щIалэгъуалэм я зэхущытыкIэр, балигъ гъащIэм хэмыбэкъуа ныбжьыщIэхэм я гупсысэкIэр, зэхэтыкIэр, нэгъуэщIхэри. Ар 1993 гъэм тхын иухри, 1996 гъэм дунейм къытехьащ япэ романыр. ИкIи тырку литературэм лъэрыхьу къыщалъытэ тхакIуэ цIэрыIуэхэм а тхыгъэр нэхъыфIхэм зэрыхабжам Севим игъэгушхуауэ жыпIэ хъунущ.
Абы хуэм-хуэмурэ къыкIэлъыкIуащ адрей романхэри. Псом нэхърэ нэхъ къехъулIауэ куэдым къалъытэ «Жьыбгъэмэ къызыпих шухэр» адыгэ лъэпкъым теухуа романыр. Севим щыцIыкIум и адэшхуэ Гъузер, и адэ Решат, абы и къуэшхэм жаIэжу зэхихахэрщ и тхыгъэм гупсысэ нэхъыщ- хьэу къыщыгъэлъэгъуэжар. ИкIи илъэси 150-рэ и пэкIэ екIуэкIа зауаем, ди лъэпкъым и щхьэм кърикIуам, хамэ щIыпIэ зэрырапхъам теухуауэ Тыркум сыт щигъуэтми щIиджыкIщ, дэфтэр, архив куэдым хэплъэри, итхын щIидзауэ аращ.
Къущхьэм и мурадхэм ящыщщ адыгэм я гущабагъыр, хьэщIэр фIыуэ зэралъагъур, ди хабзэм и дахагъыр къыщыгъэлъэгъуа роман итхыну. Тхьэм хущIигъэхьэ!
Адыгэбзэ дахэ Iурылъу, адыгэм къызэрыхэкIар ищIэжу, абы и тхыдэр къыщыгъэлъэгъуа и романхэр къэрал зэмылIэужьыгъуэхэм щызэбгрыкIыу Истамбыл щыпсэу ди лъэпкъэ- гъу бзылъхугъэм и зэфIэкIым, и дахагъэм уримыгушхуэнкIэ Iэмал иIэкъым.
НэщIэпыджэ Замирэ.
Гъэсэныгъэ хъыбар
Нысэ къызэрыхахыр
Iым и къуэ нэхъыщIэм къригъэшэну мурад ищIащ. Зэманыр бжьыхьэт. И щхьэгъусэми емыупщIу езым Iуэхур зэфIигъэкIмэ, нэхъ къищтащ абы. Хъарбыз бэгъуа къехъулIати, выгум тажджэ иригъэувэщ, хъарбызыр из ищIри, я гъунэгъу къуажэм кIуащ:
— Хъарбыз пхъэнкIийкIэ сохъуэж, жылэ махуэ хъун, хъарбыз пхъэнкIийкIэ сохъуэж, — жиIэурэ кIийуэ.
ЛIыжь «делэм» къуажэм хъыджэбзу дэсым пхъэнкIийр уэсу къыхурагъэсащ.
Хэт матэкIэ къехь, хэт пэгункIэ, хэти хьэнцэм тезу къыхуегъэс. Ауэрэ зы хъыджэбз и IэмыщIэм пхъэнкIий тIэкIунитIэ фIэкIа имылъу къыхуэкIуащ лIыжьым:
— КхъыIэ, мыбы пэкIуэ зы хъарбыз цIыкIу къызэт. ПхъэнкIийкIэ хъарбыз яхъуэжыну си мыгугъэу жьыуэ псори зэщIэсп- хъанкIэри пхъэнкIий- ри издзыжат, мы тIэ- кIур гуэщ плIанэпэм къыкъуэспхъэнкIыкIыжауэ аращ, — жиIэри.
ЛIыр зыхуейр арати, и выгур хъыджэбзым я пщIантIэм дигъэхьэри, абы щиунэщIащ. Куэд димыгъэкIыуи хъыджэбзым и адэ-анэм я деж лъыхъухэр игъэкIуащ, «дывгъэблагъэтэмэ» жиIэри.
МафIэдз Сэрэбий.
Фэ фыщымыIамэ…
Бзылъхугъэхэм яхуэгъэза гурылъ IэфIыпсхэр
Iуэхур щекIуэкIыр Бзылъхугъэхэм я махуэ дахэу гъатхэпэм и 8-м шэджагъуэ нэужьхэм дежщ. Пэж дыдэу, къызыщывгъэхъут а махуэрауэ. Къызыщывгъэ- хъуа? НтIэ, аращи, Iуэхур щекIуэкIыр пщэфIапIэ инышхуэ гуэрщ… Гуэгушыр мавэ. Джэдхэр мажьэ. Лыбжьэри дагъэр нэрынэ-нэрынэу щхьэщыту мэлыбжьэри хьэкум тетщ…
Хъуэрымейбжьэрымейр къызыщIих пщэфIапIэшхуэм кIэпхын зырыз яIулъу цIыхухъу куэдыкIей щызэрызохьэ: зым тхьэв епщ, адрейм еху, ещанэм зэпеупщI, еплIанэм хьэлэмэтыщэу зэхеIуантIэ, дагъэм хедзэри, а дакъикъэм тхъурыжьышхуэхэр къэуцэрэфыжауэ къыхедзыж. МодэкIэ, и пащIэкIитIым пщIэнтIэпс къыпыткIуу, зы лIы тхъуэплъышхуэ бэлагъкIэ мэлъащэри плIанэпэм дэтщ. АдэкIэ псоми зэдэтцIыху, игъащIэкIэ апхуэдэ зыхуумыгъэфэщэн зызыгъэбжьыныху гуэр бжьыныху еубри къыдэсщ. АдкIэжкIэ мэрэмэжьейм вагъэсеплъ трихыу а зэдэтщIэжьыр шкIаф къуагъым къуэсщ…
Сытми, жыпIэнуракъэ, зэрызехьэшхуэщ, гуфIэгъуэшхуэщ, махуэшхуэщ…
Ей, мы цIыхухъухэри мы цIыхухъу- хэр! Хэт къигъэщIами гумащIащэу къигъэщIат ахэр. Фи фIэщ хъуркъэ? Мыхъумэ, бжьэ зырыз яIэщIэту цIыхубзхэм япежьа мо цIыхухъу къомым жа- Iэм федаIуэ:
— ФIыуэ тлъагъу ди цIыхубзхэ! Ди анэ- хэ. Ди шыпхъухэ. Ди псэгъухэ. Ди къэшэнхэ. Дэ дыхуейт цIыхухъуу дунейм тетым къабгъэдэкI псалъэ гуапэкIэ зыфхуэдгъэзэну. Фи махуэшхуэм теухуа мы ди хъуэхъур гуапагъэ хэлъу фэ къыфхужаIэ, иджыри къыфхужаIэну псом я зы налъэщ. Фэ фыщагъэлъапIэ хъунур гъатхэм хиубыдэ махуэ закъуэракъым. Дэ ди гум IэфIу фхуилъыр псалъэ тщIыуэ дынывэхъуэхъуну дыхуежьамэ, а гъатхэри, ар зыхиубыдэж илъэсым и махуэ псори къыдэмэщIэкIынкIэ хъунут. Аращи, фи фэ зэтплъ мы гъатхэ махуэм дэ хъуэхъукIэ чэзууэрэ зыфхудогъазэ.
Ди анэхэ! Сыт тхуэщIэнут фэ фыдимыIамэ, фи жьауэм дыщIэту гъащIэ гъуэгум дытевмышамэ? Фэ фи Iэ щабэмрэ фи гу щабэмрэ я зэхуакум дэ ди гъащIэм и пкъыр щызэрыубыдащ, ди мурадхэм зыщаужьащ, ди гугъэ нэхъыфIхэм дащылъэIэсащ. Фэращ дэ ди ехъулIэныгъэ псом я гъуазэр: жьыщхьэ махуэ фыхъу, ди анэхэ!
Ди шыпхъухэ! Зэгуэр дыкъызэрылъэ-тыкIа абгъуэу ди адэжь и унэм дыщы- хуэзэшым деж, фэ занщIэу ди нэгум фыкъыщIоувэ. ЦIыхухэри бзум хуэдэщ: зы абгъуэм къихъукIахэм, я дамэхэр зэрыжэпхъыу, заIэт, зэбгролъэтыкIри, абгъуэ щхьэхуэхэр яухуэ. Аращ гъащIэм и хабзэри, а хабзэм цIыхухэр ебэкъуэфынукъым. Ауэ ди шыпхъу гумащIэхэр дапщэщи фыкъытлъоIэс, фи дамэхэр къытщIывогъакъуэ, фигухэмкIэ дывогъэхуабэ: фыпсэу, ди шыпхъухэ!
Ди псэгъухэ! Феплъыт зэрыдахащэ а дызэрывэджэ псалъэр: ди псэгъухэ! Ар ауэ сытми дэ къэдгупсыса псалъэкъым. Псэ къызэрыгуэкIитI зэхэплъхьэу зы псэ инышхуэ пщIы хъууэ къыщагупсыса зэман лъандэрэ къекIуэкI пса- лъэщ ар. Дунейм теткъым дэ фэр пап-щIэ дызыщысхь, ди гум къыщыщIэдзарэ… ди улахуэм щыщIэтIыкIыжауэ! АрщхьэкIэ фэ апхуэдизкIэ фыжумартщ, фыгущIэгъулыщи, дыффIэгуэныхь хъууэрэ, ди гум фи гур дэщIыгъуу къыдывотыж, ди улахуэм фи улахуэм щыщ гуэрхэр хэзэрыхьауэ къыщыфIэщIэдгъэкIыжыфи къохъу… Фэр мыхъуамэ, дэ дышыдыгу шэрхъыншэти, дыаркъэншэ ефакIуэт, дыбохъшэ ахъшэншэти, дысондэджэрыншэ бэзэрт… Зы уэрэд дахэ цIыкIу гуэри щыIэщ мы- дэ, фэ дигу фыкъызэрыридзэу къыхэддзэрэ жытIэу: «ФыщымыIамэ, фыщымыIамэ-э-э»… Узижэгъуэн и махуэт фэ фыщымыIамэ, дэ къытщыщIынур: тхьэщIэнри, жьыщIэнри, лъэсэнри, пхъэнкIэнри, пщэфIэнри… А-а-у-уей, фыщыIэ, ди псэгъухэ! ФыщыIэ! ФыщымыIэн лъэпкъи къыхэвмыгъэкI! Фемыжьэж! ФыщIэмыпхъуэж! Унэ зэхэтхъуам ди закъуэу дыкъыщIэвмынэ! Дэ фэрыншэу дыпсэуфынукъым, дызекIуэфынукъым, дыбэуэфынукъым, кIэртIоф жьэрыкуей къудей тхуэщIынукъым. ГущIэгъу къытхуэфщIи, фыщыIэ ди деж! Абы къыпэкIуэу дэ фхуэтщIэну псом фыщIэмыупщIэ, ауэ нобэкIэ IыхьэхэмыIуу, иджырей адыгэбзэкIэ жыпIэмэ, — авансу, дынывохъуэхъу: насып натIэ фыхъу, ди псэгъухэ!
Ди къэшэнхэ! Гува-щIэхами дэ фэ фыкъэтшэнущ, ауэ усакIуэ гуэрым зэрыжиIащи, «апхуэдизу фIыщэу фыдо- лъагъури, даже фыкъэтшэну дыныф-щосхь».
Дыщосхь фи дахагъэм. Дыщосхь фи къабзагъэм. Дыщосхь фи щIалагъэм. Фэ дунейр фогъэбжьыфIэ, фогъэдахэ, щхъуэкIэплъыкIэ фощI. НтIэ, дэ фызэбгрытхыу дытIысыжмэ, дауэ хъуну мы дунейр? Гуэныхькъэ хущхьэрэ щатэу, нэкIи гукIи фэ фыкъалъыхъуэу уэрам нэщIыжьхэм къыдэднэну къомыр. Хьэуэ, мы гъатхэ махуэшхуэм апхуэдэу дай- гуауэ хъунукъым дэ гуащIэрыпсэухэм. Дахагъэр — ар езыр псоми ди зэхуэдэ хъугъуэфIыгъуэщ. КъызыбгъэдэкIыр къатепхыфми, а хъугъуэфIыгъуэр псоми къахуэнэнущ… Фытет дунейм, а фи дахагъэмкIэ псори къэвгъэнэхуу, фи теплъэ къудеймкIэ цIыхухэм я псэр вгъэгу- фIэу, мы дунейм и бжэIум къыIуува гъатхэм фыдэщIэращIэу! Дэ фыкъыдогъэгугъэ бжьыхьэр къызэрысу дигухэмрэ ди лэгъунэхэмрэ я IункIыбзэIух къомыр къэгъази-нэзати щымыIэу фэтту, апхуэдизу фызыщIэхъуэпсрэ къыфщIэхъуэпсыжу езыхьэкI фи гуащэхэм факъедгъэцIыхуну… Дэ фытIэщIамыхмэ, а ди псалъэр зэрызэщIэнум шэч къытедмыхьэжуи вжыдоIэ: лIыфI натIэ фыхъу, ди къэшэнхэ!
ЦIыхубзхэ! Къэхъунур фщIэрэт фэ фыщымыIамэ? Фэ фыщымыIамэ, дэ, цIыхухъухэр, дыщыIэнутэкъым. Фыубынрэ фызытепсэлъыхьынрэ фимыIа-мэ, дыкъэфщIэнт итIанэ, цIыхубзхэ! Аращи, дыкъэфхъумэ, зыдвгъэхъумэ, дызэрывгъэхъумэ!
IутIыж Борис,
КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ.
Фэ фщIэрэ?
ТхьэIухудхэм я зэпеуэр къызэрежьар
«Дуней псом и тхьэIухуд» зэпеуэ япэ дыдэу XX лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэхэм Лондон щызэхаублащ. Абы хъыджэбз нэхъ дахэ дыдэу къыщалъытар илъэс 18 зи ныбжь инджылыз пщащэщ.
Псоми ятекIуа бзылъхугъэм зэрыжиIэмкIэ, зыхэта зэпеуэм пщащэ мини 8-м щIигъу щызэхьэзэхуат. Абыхэм ягъэлъэгъуэн хуейр я дахагъэмрэ гуакIуагъэмрэ я закъуэтэкъым, атIэ я Iэпкълъэпкъым и жанагъыр, яхэлъ жыджэрагъыр, спорт зэмылIэужьыгъуэхэм зэрыхэзагъэр утыку кърахьэн хуейт. Апхуэдэу зэпеуэм хыхьэрт лъэпкъ къафэхэр гъэзэщIэныр, цIыхубэ уэрэдхэр жыIэныр, макъамэ Iэмэпсымэхэм еуэныр, нэгъуэщIхэ- ри.
Япэ дыдэу 1914 гъэм екIуэкIа «Дуней псом и тхьэIухуд» зэпеуэм щытекIуа инджылыз пщащэм зэреджэр Хайден Элисщ. Абы ирата саугъэтыр иджырей ахъшэмкIэ доллар 250-м хуэкIуэу аращ.
Тхьэхущынэ Ланэ.
Прозэу тха усэхэр
Псалъэм и пщIэр
Нэ фыгъуэ зытрамыгъаплъэу тхьэIухудт КIуэракIуэ. Зэгъунэгъу жылагъуиблри къыхузэпещэрт. Ауэ ирахьэжьэну къракуртэкъым: цIыхухэм жаIэрт КIуэракIуэ Албэч и къэшэну, а тIур зэхуэзэу е зэпсалъэу зыми имылъэгъуами.
МащIэ дэкIа, куэд дэкIа, сытми, зэгуэрым зэрымыщIагъэкIэ япхъуатэри, КIуэракIуэр шу гупым ирахьэжьащ.
Албэч ар къыщищIэм, и шы-уанэ зэщIилъхьэри якIэлъежьащ. И щIопщыр зылъэIэсыр шым къригъэпсыхыурэ, пщыкIубгъум яфIэкIащ, етIощIанэм Iэдэбу бгъэдыхьэщ, щабэу пщащэр къыIэщIихыжри зыдаха пщIантIэм диутIыпщхьэжащ.
Куэдыщэ димыгъэкIыу лъыхъури, КIуэракIуэ тхьэIухудыр щхьэгъусэу къишащ.
ИлъэсипщIи дэкIащ.
Илъэс тIощIи дэкIащ.
Бын яIэтэкъым.
Благъэми гъунэгъуми ялъэкI къагъэнакъым КIуэракIуэ ирырагъэкIыжу нэгъуэщI кърагъэшэну. Зыри къикIакъым. Албэч и тхьэкIумэ зы псалъэ иригъэхьакъым, зыми зыри пимыдзыжми. Ауэ зэи КIуэракIуэ и жагъуэ ищIакъым. Щымыхъум, тIэкIу-тIэкIуурэ благъэри гъунэгъури зэтесабырэжащ. Зэщхьэгъусэхэр илъэс хыщIкIэ зэдэпсэуауэ, КIуэракIуэ щылIэм, мыпхуэдэу къэлъэIуащ:
— КъызжеIэт, лIыжь, нэгъуэщI мыхъуми, сыщыщIалэм фIыуэ сыкъэплъэгъуа?
— Умыгузавэ, фызыжь, — етыж Албэч жэуап, — умыгузавэ: пщIэну щыткъым, услъэгъуагъэнкIи хъунщ.
Къэжэр Хьэмид.
Тхьэгъэзит Зубер
Гъатхэмрэ хъыджэбзымрэ
Жьыбгъэм уафэр
КIуэху еукъэбз…
Жьыуэ къэхъеяуэ,
Гъатхэ губгъуэм
Итщ хъыджэбз
И ишэгъуэ хъуауэ.
Пщащэм и нэ,
И псэм хуехь
Гъатхэм и дахагъыр.
Гъатхэм и нэ,
И псэм хуехь
Пщащэм и дахагъыр.
Гъатхэ пасэ
КъэгуфIам
Пщащэр хуогуфIэжыр.
Жьыбгъэ щIасэ
Къеубзам
Бзэншэу йоубзэжыр.
Уафэ къащхъуэм
Пщащэр йоплъ:
«Абы и лъагагъыр!»
Хъыджэбз нащхъуэм
Уафэр къоплъ:
«Нэхэм я кууагъыр!»
Къурш щхьэ тхъуахэм
Пщащэр йоплъ:
«Ахэм я хужьагъыр!»
Хъыджэбз нэкIум
Бгыхэр къоплъ:
«Абы и къабзагъыр!»
Губгъуэм —
Бостей удзкIэ блам —
Пщащэр йоплъыр:
«Дэгъуэщ!»
Хъыджэбз бостей
ХэдыкIам
Гъатхэр къоплъыр:
«Игъуэщ!»
Пщащэм жеIэ
«Нэкъуэлэн» —
Игу хыхьа уэрэдыр.
Бзум я макъкIэ
Къожьууж
Гъатхэр а уэрэдым.
А хъыджэбзым
И насыпщ
ЩIылъэм зэрытетыр.
Губгъуэ-анэм
И насыпщ
Пщащэр зэрытетыр.
ЗэхуогуфIэ,
Зэпапщыт
ТIуми яIэр фIыгъуэу.
Я дахагъыр
Зэралъыт,
Зыр зымемыфыгъуэу.
Сэри соплъ:
«Нэхъ дахэр хэт?» —
Си щхьэм
соупщIыжыр.
«Дара гъатхэр,
Пщащэр хэт?» —
СфIызэхогъуэщэжыр…
ЩоджэнцIыкIу Iэдэм
Си анэ
Сыт щыIэну анэм
Хуэдэу бынкIэ гуапэ?
Аращ и псэм, и нэм
Дыхуэзыхьыр япэ.
«А си щIалэ!» — жиIэу
Си щхьэ тхъуам Iэ делъэ,
Бын хэплъыхь имыIэу
Ноби къыдопсалъэ.
Уэри жьагъ умыщIэу,
А си анэ дыщэ,
Гъэ къэсыху уи гъащIэм
ГъащIэ къыпрещэ.
Мыкъуэжь Анатолэ
* * *
Егъэлеяуэ мы щIылъэм
ФIыуэ цIыхуитI щыслъэгъуащ,
А тIуми сахуэмыныкъуэу,
А тIуми сахуэмысакъыу
Сыщыпсэуа къэмыхъуа.
Сэ гуауэм сигу щыхигъэщIым,
СыздэкIуэр ахэм я дежщ.
Си щхьэр иралъхьэм я куэщIым,
Я Iэр къыздалъэм — сохъуж…
Зыр — си анэ дыщэ гумащIэрщ,
ФIыуэ слъагъу пщащэрщ адрейр,
ТIуми яхуэсщIэр сфIэмащIэщ:
Зым къызитащ сэ си гъащIэр,
Хуитщ къыпищэнум адрейм…
Хабзэ
ЦIыхубз пшэрыхь хущанэ
Адыгэ хабзэр зыщIэ, зи щхьэ пщIэ хуэзыщIыж дэтхэнэ цIыхухъури мэтэдж цIыхубз къыщыщIыхьэкIэ, къыщыбгъэдыхьэкIэ, щыблэкIкIэ.
ЦIыхухъурэ цIыхубзрэ зэгъусэу щытмэ, щысмэ е гъуэгу теувэмэ, цIыхухъум цIыхубзыр и ижьырабгъумкIэ егъэув (егъэтIыс), ауэ и гъусэр и щхьэгъусэмэ, здигъэувыпхъэр (здигъэтIысыпхъэр) сэмэгумкIэщ. АбыкIэ къащIэу щытын хуейщ ахэр зэрызэщхьэгъусэр.
ЦIыхухъуитI зэщыхьамэ: «ЩхьэлъащIэм и хьэтыркIэ щывгъэт», — жиIэу цIыхубзым и IэлъэщIыр абыхэм яку дидзамэ, зэзэуэну зэпэщIэувахэр зэпикIуэтыжырт.
«ЦIыхубз пшэрыхь хущанэ», — жыхуиIэм къикIыр щакIуэ е бдзэжьеящэ щыIа цIыхухъум къихьым щыщ япэ зыхуэзэ цIыхубзым тыгъэ хуищIын хуейуэ жызыIэ щыIэщ, ауэ мыбы къикIыр абыкIэ зэфIэкIыркъым, атIэ цIыхубзым дэнэ дежи, сыт щыгъуи пщIэ лей зэрыхуэщIып-хъэрщ.
Нэмысыншэу къалъытэ къигъафэ хъыджэбзым жьэхэуэ щIалэр, цIыхубзхэм, сабийхэм яхэту тутын ефэр, псалъэ фIей жызыIэр, чэфу ябгъэдэтыр, абыхэм я пащхьэ щIыкIейуэ итыр.
Унэм щыщIыхьэкIэ, куэбжэм щыдыхьэкIэ адыгэ цIыхубзхэм цIыхухъур япэ ирагъэщ, ар я щIыб ирагъэплъэну къахуегъэкIуркъым. Адыгэ хабзэмкIэ цIыхубзыр цIыхухъухэм япэ щрагъэщыр нэщхъеягъуэ здэщыIэ пщIантIэм щыдыхьэм дежщ.
ЦIыхубз фIэкIа зыбгъэдэмыс Iэнэм щхьэ щIэлъэныкъуи, нэгэгъуи яхьыркъым, щыуагъэкIэ кIуами, якъутэркъым, ягуэшыркъым.
ЦIыхухъу гупым яхэт цIыхубз закъуэм е тIущым я Iэр нэхъапэ яубыд.
ЦIыхухъурэ цIыхубзрэ IэплIэ зэхуащIын хъумэ, бзылъхугъэрщ жэрдэмыр зейр. ЦIыхухъум япэ цIыхубзым IэплIэ иришэкIыныр емыкIуу къелъытэ адыгэ хабзэм. ЦIыхухъум япэу IэплIэ зыхуищIыпхъэр анэшхуэ, анэ шыпхъу, адэ шыпхъу, езым и шыпхъу дыдэхэрщ.
Дунейпсо этикэм къызэригъэлъагъуэмкIэ, цIыхухъурэ цIыхубзрэ щызэхуэзам деж сэлам ирихыну япэ Iэбэн хуейр цIыхубзырщ, ауэ ар адыгэ цIыхубз щыпкъэм къыхуегъэзэгъыркъым. КъыхуегъэкIуркъым езым и Iэр япэ ишийуэ цIыхухъуIэм IэщIилъхьэну. Ар зыщIэ, хабзэ зыхуэхъуа адыгэ цIыхухъухэми езыхэм я Iэр япэ яшийрэ сэлам ирахыу есащи, абы тету йокIуэкI.
Жылау Нурбий.
