Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
ГушыIэ
Пщэдей къыпхуэсщэхунщ
ЦIыхубзым и щхьэгъусэм зыхуегъэтхьэмыщкIафэ:
— Си бэлътом и щIыIухэр къищэщащ, афIэкIа пщыгъ хъужынукъым.
— Хъунщ, сыбгъэдащ, пщэдей къыпхуэсщэхунщ.
— БэлътоущIи?!
— Хьэуэ, щIыIу!
Шхыныгъуэхэр
Лэпс зэщIэт, мэлыл, тепхъэ и гъусэу
Абы щхьэкIэ мэлылыр яупщIатэ е зэпауд г 80 — 100 хъууэ. Псы щIыIэкIэ ятхьэщIри, шыуаным иралъхьэ. Абы псы щIыIэ щIакIэри мафIэ иным тету зэ къытрагъэкъуалъэ, тхъурымбэр къытрахыурэ. МафIэр щабэ ящI, шыуаныщхьэр трапIэри, лыр ныкъуэвэфI хъуху ягъавэ, зэзэмызэ тхъурымбэр къытрахыурэ. ИтIанэ шыгъу хадзэ, зэпэплIимэ цIыкIуурэ упщIэта пхъы, шыбжий дэгу халъхьэ, шыуаныщхьэр трапIэжри, хьэзыр хъуху ягъавэ мафIэ щабэм тету. Хьэзыр хъуа лэпсым бжьын гъэлыбжьа традзэ, джэдгын хаудэри, шыуаныщхьэр тепIауэ пэшхьэкубгъум деж щагъэт дакъикъитху-хы хуэдизкIэ. Лыр лэпсым къыхахри пIастэ дашх. Лэпс язам тепхъэ трапхъэри пщтыру ираф.
Тепхъэ зэращIыр:
Гуэдз хьэжыгъэ ухуэнщIам и кур къратхъури абы шыгъу зыхэгъэткIухьа псы хуабэ, джэдыкIэ уда иракIэ, тхьэвыр быдэу япщ. Тхьэв пщам и щхьэм хьэжыгъэ траудэри, дакъикъэ тIощI-тIощIрэ тхукIэ щагъэт ар нэхъ щабэ хъун щхьэкIэ. Гуэдз хьэжыгъэ зытеуда Iэнэм хьэзыр хъуа тхьэвыр тралъхьэри хупхъэкIэ яху, и Iувагъыр см 1 — 1,5-рэ хъууэ. А тхьэв хуам тыкъыр цIыкIуу къыпачурэ IэкIэ хъурей цIыкIу, щIыдэ цIыкIу хуэдизурэ, ягъэджэрэз, я Iэм дагъэ щахуэурэ. Лэкъум зэрагъажьэм хуэдэу тхъуэплъ хъуху ягъажьэ. ЧымчыркIэ къыхахыжурэ шынакъым иракIутэ.
Лэпс зэщIэтым халъхьэхэр (цIыхуитI Iыхьэ):
Мэлылу — г 600
Лыр зэрагъэвэну псыуэ — г 1200-рэ
Пхъы укъэбзауэ — г 75-рэ
Шыбжий дэгуу — г 10
Шыгъуу — узыхуейм хуэдиз
Тепхъэр къызыхащIыкIыр:
Гуэдз хьэжыгъэу — г 500
ДжэдыкIэу — 2
Псыуэ — г 100
Шыгъуу — узыхуейм хуэдиз
Бжьын гъэлыбжьам халъхьэр:
Бжьыныщхьэу — г 80
Тхъууэ — г 100
Шыбжий сыр хьэжауэ — узыхуейм хуэдиз.
ШатэкIэ гъэжьа джэдыщIэ
ДжэдыщIэр ятхьэщI, Iыхьэ-Iыхьэурэ зэпкърах, яшыу, зэIащIэри дакъикъи 5 -10-кIэ щагъэт. Тебэм тхъу иралъхьэ, тIэкIу къагъэплъри абы халъхьэ бжьыныщхьэ, цIыкIу-цIыкIуурэ упщIэтауэ бжьыныху, ахэр зэIащIэурэ ягъэлыбжьэ. Тхъуэплъ хъууэ зэрыхуежьэу шыбжий плъыжь сыр хьэжа хагъэщащэ, зэIащIэри джэдыл зэпкърыха гъэгъущар абы халъхьэ, тебащхьэр трапIэжри, зэзэмызэ зэрагъэдзэкIыурэ, тхъуэплъ дахэ хъуху ягъажьэ. Абы и ужькIэ джэдылыр щIимыгъэнапэу шатэ Iув щIакIэри зэ зэIащIэ, и щхьэр трапIэжри, мафIэ цIыкIум тету хьэзыр хъуху ягъэбэкхъ. Хьэзыр зэрыхъуу, хьэкум къытрахыж, джэдгын трагъэщащэри и щхьэр тепIауэ тIэкIу щагъэт. Хьэзыр хъуа ерыскъым шатэр щIэмывэщIауэ, тхъур къытежэбзыкIыу щытщ. Хуабжьу къэуат зыщIэлъ шхыныгъуэщ. ПIастэ хуабэ дашх.
Халъхьэхэр (цIыхуищ Iыхьэ):
ДжэдыщIэлу — г 1000
Тхъууэ — г 100
Бжьыныщхьэу — г 100
Бжьыныхуу — г 50
Шатэу — г 300
Шыгъуу, шыбжийуэ, джэдгыну — узыхуейм хуэдиз
Къубатий Борис.
Нобэ Театрым и дунейпсо махуэщ
ГъащIэм и зы дерс
Нэгъуей Мухьэдин и «Фатум» уней театрым гъатхэпэм и 22-м япэу адыгэбзэкIэ щагъэлъэгъуащ Шекспир Уильям и «Пащтыхь Лир» трагедием къытращIыкIа спектаклыр. Ар траухуащ дуней псом щыцIэрыIуэ инджылыз тхакIуэр къызэралъхурэ мы гъэм илъэс 450-рэ зэрырикъум.
Спектаклыр адыгэбзэкIэ япэу зэрагъэлъэгъуэнум и хъыбарыр нэхъапэIуэкIэ республикэм щызэбграгъэхат. Абы куэд дыдэ зэрыпэплъам и щыхьэту, пэшым цIыхушхуэ щызэхуэсащ. Адыгэр зэреса щIыкIэм тету, жыхуаIа пIалъэм щIрамыгъэдзэным щыгугъа куэд спектаклым къыкIэрыхуащ. Къыхэгъэщыпхъэщ, нэгъуэщI IуэхущIапIэхэм къащхьэщыкIыу, и зэманым Iуэхур ирагъэжьэныр Нэгъуейм и театрым хабзэ зэрыщыхъуар.
IыхьитIу зэхэт спектаклыр сыхьэтитIрэ дакъикъэ 15-кIэ екIуэкIащ. Къумым псы Iубыгъуэ щыхуэныкъуа цIыхум хуэдэу, адыгэбзэ къабзэм щыужахэм, абы хуэзэшахэм Iэмал яIащ ди бзэм и шэрыуагъыр, и къулеягъыр, и дахагъыр зыхащIэну. Нэхъыщхьэращи, «Пащтыхь Лир» трагедиер Шекспир лIэщIыгъуэ зыбжанэ и пэкIэ итхами, нобэрей зэманым поджэж. Спектаклыр зытеухуа Iуэхугъуэхэр махуэ къэс жыхуаIэм хуэдэу ди нэгу щIокI. ЦIыхур зэрынэпсейм, мылъкум зэригъэудафэм, абы Iыхьлыи, благъи, къэзылъхуахэри къызэрыримыдзэм фIы къызэрыримыкIуэрщ, уеблэмэ къыдалъхуахэр абы текIуэдэжынкIэ зыхуэIуа зэрыщымыIэрщ спектаклыр зытеухуар. КърихьэлIахэм пщыхьэщхьэр пщIэншэу ягъэкIуакъым, атIэ гъащIэм и зы дерс зэхахащ, ялъэгъуащ.
Зэхуэсахэм артистхэр зэрыджэгуар ягу зэрынэсам и щыхьэту, къэтэджри дакъикъэ зыбжанэкIэ Iэгу яхуеуащ, саугъэтхэмрэ удз гъэгъахэмкIэ яхуэупсащ.
Нэгъуей Мухьэдин фIыщIэ яхуищIащ спектаклыр зыгъэува, РСФСР-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, КъБР-м и Къэрал саугъэтым и лауреат, режиссер Iэзэ Теувэж СулътIан, тхыгъэр зэзыдзэкIа драматург, усакIуэ Бештокъуэ Хьэбас, джэгуа артистхэм, спектаклым елэжьа дэтхэнэми, абы зыкърезыгъэхьэлIахэми.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
Прозэу тха усэ
Уафэм
Уафэр вагъуалъэ куэщIщ… Вагъуэ быныр унагъуэщ. Къалэм жей IэфI щызыхъумэр ахэрауэ си гугъэщ… Жэщым сыщIыхуэпIащIэр вагъуэхэм я напэлъагъущ… ПщIыхькъым сызыщышынэр, жейм сэ зыщыпыIуздзкIэ. Вагъуэхэр щызэдэлыдкIэ сакIэлъыплъыну сопIащIэ.
Вагъуэхэм уэри епсалъэ… зыми жумыIэ щэхухэм гуапэу тIэкIу щIэгъэдэIу… Ахэр щIэлыдыр сощIэ — гухэлъ щэхуу зэхахым я нур зыщIашауэ аращ… Фагъуэ умыщI жэщ плъырхэр, гукIэ ядэуэршэр… ЩIым ущаIуэтэжынукъым. ПсэкIэ зыхэпщIэ псори уафэм щыпхуахъумэнущ… Уафэм!
Уафэм гухэлъ ипхъащ… Гухэр щынасыпыфIэр уэгум зыщыхуагъазэрщ, вагъуэхэм зыщыпащIэрщ… ЩIылъэм гукъанэ иIэщ… Абы куэдыIуэ щабзыщI… Щымщ, си хъуэпсапIэр щымщ… Уафэм и макъ щеутIыпщри вагъуэхэм яподжэж, гъащIэм хуэарэзыуэ. ЩIылъэм къосыжри… нэпс шыугъэм ар елъэсыж… ИIэкъым гукъыдэжи. ЩыIэкъым джэрпэджэжи… Зыри къэджэжкъым… ищIэжкъым. Езыри щыIэжкъым.
Жейм игъэщыма къалэм хуэму и напIэр еIэт… Вагъуэхэр мэбзэхыж… Уэри уи щэхур гъэпщкIуж…
Гугъуэт Заремэ.
ЗэвгъэцIыху
Къуалэбзухэр
Ворона серая — Фикъ, къуаргъыщхъуэ, къуаргъгъуабжэ
Галка альпийская — Къуалэпэгъуэ
Голошейная — ДжэдпщэпцIанэ, джэдпщэкъуий
Гусь крупный серый — Къазыщхъуэ
Дятел пестрый малый — ЖыгыуIуцIыкIу
Жаворонок хохлатый кавказский — Бзухьэгуагуэ
Зеленушка китайская — Китай бзуудзыфэ
Камышница — Къамылджэд
Конек горный кавказский — Къуршбзу
Коростель — МэкъупIэджэд
Коршун — Къашыргъэ
Куропатка пустынная — Къумадэжынэ
Лебедь тундряный — Тундрэ къыу
Мухоловка серая — Жьыкъан
Овсянка горная — КъуршкIырыкъ
Орлан-белохвост — БгъащхъуэкIэху
Пеликан розовый — Жьэдзыуэ
Перевозчик — Iуфэджэд, псыIуфэджэд
Поганка малая — БабыщыпцIэ.
Гупсысэр – псалъэкIэ
Дунейр чэзущ
ЦIыхум и гъащIэр, сыт хуэдиз и мыкIыхьагъми, къомэщIэкI, и IуэхущIафэкIэ, илэжьыну зыхуеямкIэ хуримыкъуу. ГъэщIэгъуэнкъэ, сыт хуэдиз илъэс бжыгъи ет къигъэщIэну, къыIэщIэмэщIэнущ. И дуней тетыкIэми елъытакъым ар — Iуэху щхьэпэ зэфIигъэкIыу псэуари мыхьэнэ имыIэу гъащIэр къызыIэщIэухари зэхуэдэщ абыкIэ. ГъащIэ нэхъ кIыхь дыдэ зылъысри зэрыпсэур илъэсищэщ е абы тIэкIу щIигъукIэщ. Нэхъ мащIэ къэзыгъащIэми, нэхъыбэ зылъысми къалъысар ярокъу IейкIэ е фIыкIэ цIыхум зыкърагъэцIыхуну. Дунейм теткъым тIум язым-кIэ къамыцIыхун. Дунейм Iейрэ фIыуэ щекIуэкIри зи IэрыкIыр цIыхуращ. И унагъуэ Iуэхум щыщIэдзауэ, дуней къэхъукъащIэм нэс и лэжьыгъэщ. ЗэрыжаIэщи, дунейр зэIещIэфри икIи еузэщIыф. ЦIыхум езым къегъэлъагъуэ хузэфIэкIыр.
Япэ къалъхуамрэ иужь итымрэ я зэманыр зэкIэлъыкIуэми, зэрызэтемыхуэращ «дуней гъащIэ», жыхуаIэжыр. Абы щхьэкIэ къанэркъым дэтхэнэми езым и Iыхьэ къыхинэн. Дунейм зыужьыныгъэ иIэнутэкъым, гъащIи щыIэнутэкъым, илъэсищэ къэзыгъащIэри абы нэмысри — цIыхуу щыIэр зы зэманым щыпсэуамэ. Зи ныбжь нэсыр, езым и дуней цIыкIур здехьри, псоми я зэхуэдэ дунеишхуэм йохыж, псоми зэдай, зэдагуэш гъащIэри къегъанэ. Къыхуегъанэ езым къыкIэлъыкIуэнум. Дунейм тетхэм езым я зэман, чэзу зэраIэжращ дуней гъащIэ жыхуаIэжыр. Быныр къалъху, къалъхуар балигъ мэхъу, къэзылъхуам и ныбжьыр жьыгъэм хуокIуэ, жьы хъуар дунейм йохыж. ГъащIэ зиIэм къыпэщылъ, зыри зыхэмызэгъэн чэзущ. Ар псоми ящIэ. ЯщIэ езым я пIэм нэгъуэщI къызэриувэнур. Аращ дунейр япэкIэ зыгъэкIуатэр. Ауэ псори егупсысу пIэрэ япэ итым иужь итыр зыужьыныгъэкIэ зэрефIэкIым, япэ итахэм я нэгу къахущIэмыгъэхьар яужь итхэм зэрызрагъэхъулIэнум? ЯужькIэ щыIэну дуней зыужьыныгъэм хэплъэну дэтхэнэ зыри хуейми, зыхалъхуа зэманым къриубыдэращ и Iуэху зыхэлъыр. Ауэ дэтхэнэ цIыхуми хузэфIэкIынущ къыкIэлъыкIуэну и щIэблэм и Iейр щигъэпщкIун, и фIым хуиущиин, и къэкIуэну гъащIэ гъуэгур хухишын. ЦIыхуу дунейм тетыр я щхьэ фIэкIа емыгупсысамэ, дунейр и пIэ имыкIыурэ жьы хъунт, я гъащIэм и тхыдэр къызыхуагъэнэн къащIэмыхъуэу. Я ужь къиувэнухэращ япэ итхэр щIэпсэур.
Нэхущ Хьэжпагуэ.
ЦIыкIухэм папщIэ
Мухьэмэдрэ Астемыррэ
ЩIымахуэт. Пасэу къэуша Мухьэмэд зиукъуэдийри щхьэгъубжэмкIэ дэплъащ. Уэсыр Iуву къесауэ телът. Зэуэ игу къэкIыжащ дыгъуэпшыхь и къуэш нэхъыжьым къыхуихьа, компьютер джэгу зытет дискыр. Ауэ уэсыр имытхъуауэ компьютерым бгъэдэтIысхьэ хъунутэкъым. Псори лэжьакIуэ дэкIат, езы Мухьэмэд и зыгъэпсэхугъуэт. Зимыгъэгувэу ар унэм къыщIэкIащ: «Лэжьыгъэр сухмэ, хуиту компьютерым сыбгъэдэсынщ», — йогупсыс ар.
Уаем нэкIущхьэплъ ищIауэ абы жыджэру уэсыр итхъурт. ПщIантIэм дэлъыр щиухым, уэрамым дэкIащ. Жьыбгъэ щIыIэм нэхъри зегъэпхъашэ, езы Мухьэмэд щIыIэр къыфIэIуэхуххэкъым. КъызэщIэплъащи, уаери зыхищIэркъым, уеблэмэ къыпщыхъунщ уаемрэ езымрэ зэдэджэгуу.
— ЩIыIэм уисыркъэ? — къыбгъэдыхьащ абы Iэжьэр къезышэкI Астемыр.
— Дунейр щIыIэу ара? — къыпогуфIыкI Мухьэмэд.
— Плъагъуркъэ зэрыщIыIэр? Уаещ. И зо, щIыIэм уисыркъэ? — щIоупщIэ ар аргуэру.
— Хьэуэ! — жеIэ Мухьэмэд уэс здитхъум.
— КхъыIэ, нтIэ дыгъуасэ ещхьу иджыри дыгъэджэгу.
— КъыздэIэпыкъуи мы уэсыр зэгъусэу дыгъэтхъу, итIанэ IэжьэкIэ укъесшэкIынщ икIи дыджэгунщ.
ЩIалэ цIыкIум арэзыуэ и щхьэр щищIым, Мухьэмэд абы хьэнцэ Iэрыхуэ IэщIилъхьащ. Зэгъусэу улажьэмэ куэдрэт — уэсыр тхъун яухащ.
— НакIуэ, ди деж ныщIыхьэ, дышхэнщи, Музэрин къысхуихьа дискымкIэ дыджэгунщ.
— Сэ, пщIэрэ, нышэдибэ щIагъуэу сышхэфакъым. Ауэ иджыпсту … соукIытэ, ауэ … сыкъэмэжэлIащ.
— Нышэдибэ сыт пщIар? Зэт, сэ къэсщIэнкъэ — компьютерым убгъэдэсащ. Пэжкъэ? Аращ ущIэмышхэфар. Иджы улэжьати, укъэмэжэлIащ.
И ныбжьэгъу нэхъыщIэ цIыкIум и Iэблэр иубыдри Мухьэмэд пщIантIэм дишащ.
Мэлей ФатIимэ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 3. Iэщ цIыкIу. 7. Адыгэ тхакIуэ Къашыргъэ … 8. Си … щIалэр цIыху пэжщ, укъигъэпцIэнукъым, гуфIэгъуэри гузэвэгъуэри къыздегуэш. 10. Купсэ кIыхь зиIэ удз. ЦIыхухэм яшх. 11. ХьэлIамэ къакIуэмэ, … нэкIуэжынщ. 12. Адыгэ уэрэдус Iэзэ Согуэ … 13. Уэшх, уэс щIэту жьапщэшхуэ. 15. ЩоджэнцIыкIу Алий и поэмэ цIэрыIуэм хэт Мадинэ фIыуэ илъэгъуа щIалэр. 17. … — гурыщIэ. 18. Зеиншэ. 19. Шым и … макъ къэIуащ. 20. … зиIэм кIэи иIэщ. 21. Хадэ, Iуэ ихьэпIэ хуэдэхэм хагъэувэ. 23. ЩIалэ … . Е мыин, мыцIыкIу, курыт. 26. Гу кIуэм … къыкIэреуд. 27. Район, псыежэх. 28. ДжэдыкIэ … 31. Гъавэ къэкIыгъэ. 33. Езыр-езыру къэкIыжа гуэр. 36. ЦIыхубз щыгъын. 37. Чэтэн …, е пхъашэ гуэр. 38. Пасэрей адыгэ зауэлIым и джанэ. 39. Нащэ … 41. Ефэндыхэм я нэхъыщхьэ, хеящIэ. 42. Нэхъапэм адыгэм зэрахьэу щыта хьэкъущыкъум апхуэдэ гъущIыкIэм къыхэщIыкIа куэди хэтт. 43. НэкIум, щIыфэм иIэ зэлъагъэ. 45. А зи гугъу пщIым зэи сытеплъакъым, и … нэ закъуэ исми сщIэркъым. 46. Анэкъилъху. 47. Адыгэ … цIэрыIуэ Агънокъуэ Лашэ лъэужь дахэ къызэринэкIащ. 49. Псы къызраш мащэ. 51. Унагъуэ къэс щIэлъ хьэпшып, Iэмэпсымэ.
Къехыу: 1. Пхъэм къыхэщIыкIа бжэмышхышхуэ. 2. Бжейм къыпыкIэ жылэ. ЦIыхум яшх. 4. ЦIыху хьэлэл. 5. Езыр фIамыщIу фIыцIэрэ и пэр хужьыфэу къуалэбзу. 6. Пхъэщхьэмыщхьэ. 7. Удзыжь зыкъыпкIэрызыщIэ. 9. Зи гум зишхыхьыж цIыху дыдж. 13. Мэл зыхэвэ нэхърэ … зыхэпкIэ. 14. ХадэхэкI. 16. Ватикан къэрал жьгъей цIыкIур зыхиубыдэ къалэ. 17. КIуэ пэтми бжьиз зымыкIу. 22. Адыгэ усакIуэ, «Нур» сабий журналым и редактор нэхъыщхьэ Джэдгъэф … 24. ПхъащIэ Iэмэпсымэ. 25. КъигъэщIа щымыIэу, … нэмысу дунейм ехыжащ. 29. Адыгэ бзылъхугъэ уэрэджыIакIуэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и артисткэ. 30. Адыгэ лъэпкъ. Е ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэрал драмэ театрым и джэгуакIуэ, ди республикэм щIыхь зиIэ и артист. 32. Къурш лъэныкъуэмкIэ къриху жьы щIыIэтыIэ. 33. И Iуэхур къызэримыкIынур къыщищIэм, щIалэм … зищIыжащ. 34. Лажьэ симыIэу ди унафэщIым си … къищIащ. 35. ЛэжьапщIэ, улахуэ, … 40. Гупхэм Iуагъэувэ пхъэбгъу. 44. Шыбз гуартэм хэт «пащтыхь». 45. Дэлъхум и щхьэгъусэ. 48. Гъавэр, нартыху, гуэдз хуэдэхэр унагъуэм зэрагу Iэмэпсымэ. 50. ПшахъуэщI.
Гъатхэпэм и 22-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу: 5. Тхьэрыкъуэ. 7. Пшынауэ. 10. Азэн. 11. Ленин. 12. Тхьэв. 13. Гунэдж. 14. Гъуэмб. 18. Дунай. 20. Пщы. 21. Шхэпс. 25. Жылэ. 26. Егъу. 27. Тху. 28. Бгъэн. 30. «Насып». 32. Псы. 33. Iэдэб. 37. Хуабжь. 38. Еуэу. 41. Къанж. 43. Набгъэ. 44. Молэ. 45. Пщымахуэ. 46. ХьэмфIанэ.
Къехыу: 1. Щхьэзэ. 2. Ерэн. 3. Инат. 4. Мухьэз. 6. Къуэладжэ. 8. Шынагъуэ. 13. Гуэн. 15. Бгъэ. 16. Адэжынэ. 17. Псынабэ. 19. Апэсы. 22. Хабзэ. 23. Без. 24. Шхуэ. 29. Псыхуабэ. 31. Сэху. 34. Дау. 35. Бжьыныху. 36. Техьэгъуэ. 39. Жьапщэ. 40. Бланэ. 42. Жумэ. 44. МафIэ.
