Чэрэчэ
Къаныкъуэ Анфисэ
Тхыдэ роман
Ещанэ Iыхьэ
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №№2 — 6-хэм итщ).
МафIэпс къех
Апхуэдизрэ игъэфIа хъуэпсапIэм лъэIэсыным зы IэфракIэбжьэ фIэкIа иIэжтэкъыми, ащырыдзэр сыт хуэдэ гугъуехь иримыхьэлIами, Ашэрэд икIуэтыжыну игу къигъэкIыххэртэкъым. Илъэс бжыгъэкIэ зэригъэпэща дзэшхуэм щIыIэр къегуэуами, пщыжьым сытри ишэчыну хьэзырт. Фырат зэпрыкIыу, хьэтхэм зэрателъэдэнур къыхуэмыгъэсу, Ашэрэд гукъыдэжым зэрихьэрт.
Пщэдджыжьыпэу, ащырыпщым и блыгущIэтхэр бланэфэ шэтырым щызэхуишэсауэ, къапэщылъ зауэм зэрыхуэхьэзырым тепсэлъыхьу, хэщIыныгъэу яIэр къапщытэу зэхэст:
— ХьэкIэкхъуэкIэхэр дапщэщ иужь дыдэ щывгъэшхар?
— Вэсэмахуэ жэщ фIыуэ ягъэшхащ, зиусхьэн. ЗэрыжыпIам хуэдэу, дыгъуасэрэ нышэдибэрэ, псы къищынэмыщIа, зыри яIухуакъым, — и Iэр и ныбэм деж щызэтелърэ, и щхьэр ехьэхауэ жэуап ет зым, джэдыгу Iувышхуэ щыгъми, къызэрещIыIэкIыр къапщIэу кIэкуакуэу.
— Хъарзынэщ. Ныщхьэбэ лы тIэкIу-тIэкIу ефти, куэдщ ар. Пщэдей зытIэтынущи, мэжэлIауэ, лъы хуэлIауэ етшажьэмэ нэхъыфIщ, — арэзыт Ашэрэд.
— Нынурт ищхъэрэкIэ зэрыдэкIуейрэ куэд щIащ, зиусхьэн. Иджыри къэс хъыбар лъэпкъ щыIэкъым. Пщыкъуэм дыпэмыплъэу зытIэтыну? ЗыкIэлъыкIуар къехъулIарэ къемыхъулIарэ дымыщIэу дауэ дежьэн?! — игъэщIэгъуащ Арапхъэм и пщым.
— Нынурт сэрэ зэхуэдгъэува пIалъэр къэсащ, Хьэшмий. Сауштэр щIыгъущ пщыкъуэм. Мэтэнейм и пщым хуэдэу мы щIыпIэхэр зыми ицIыхуркъым. Сэ шэч къытесхьэркъым ахэр зыкIэлъыкIуар къазэрехъулIам, уэри къытумыхьэ. Лъэмыжыр нобэ нащIысынущ. Псым дызэрикIыу Нынурт къытхыхьэжынущ, ищхъэрэкIэ дэкIуея дзэр нэхъыбэж къызэрыгъэхъуауэ. Хэт къыдэмыIэпыкъуами, Хьэтусилэ зыми къригъэлыфынукъым. ЗэфIэкIащ абы и Iуэхур. Фырат и адрыщI Iуфэм къыщхьэщыт бгыжьхэм тхьэмахуэ бжыгъэкIэ къыткIэлъыплъу тета хьэтыдзэм къалащхьэм игъэзэжынукъым. ЗэфIэкIащ абы я Iуэхур, — хэкъузауэ жеIэ Ашэрэд.
— Нэхъапэм хуэдгъэфащэ мыхъумэ, и пэжыпIэр тщIакъым. Иджы тIасхъэщIэххэм къызэратIэщIамкIэ, мэуэтхэр щIыгъущ хьэтыпщым, — щыпкъэу къэпсэлъащ Мэтэнейм и дзэзешэр.
— Хьэтусилэ хуэдэу, уэри уи фIэщ хъууэ ара мэуэтхэм дыкъызэтраукIэфыну?! — хуэмыфащэ ирапэса хуэдэ, и напщIэр хеш Ашэрэд.
— ПцIыр сыткIэ щхьэпэ, мэуэтхэр лъэпкъ лъэрызехьэщ, — и дамэр дригъэуеящ дзэзешэм.
— Деплъынкъэ! — жи пщым, пагэу.
ЩIыбымкIэ къыщыIуа зэрызехьэ макъым къызэпиудащ пщым и псалъэр. ЯпэщIыкIэ, псоми я гугъащ Ашэрэд къыздиша аслъэныжьхэм ящыщ аргуэру къикIыу, зауэлIхэр игъэщтауэ. Макъхэр нэхъри къыщызэрыIэтым, пщыжьым и тхьэкIумэм къицырхъащ зыпэмыплъэхха, къэзыгъэуIэбжьа псалъэхэр:
— Хьэтхэр къызэрохь! Зиусхьэн, хьэтхэр ипщэкIэ псым къыщызэпрыкIри, къыттеуащ, — жиIэурэ, шэтырым къыщIэлъэдащ тIасхъэщIэххэм ящыщ зы.
— Дзэр вгъэшэс! ПсынщIэу! Хьэкуэстэгухэр зэщIэфщIэ! — щIыналъэ жыжьэм къыздиша и тахътэм зизыгъэщэта пщыжьыр, напIэзыпIэм къелъэри, и макъым къызэрихькIэ блыгущIэтхэм яхэкIиящ.
БлыгущIэтхэмрэ дзэзешэхэмрэ шэтырым къызэрыщIэхри, зэбгрыжащ, щхьэж жэуап зэрихь уэрымкIэ яунэтIу. Унафэ щIагъуи ящIыну зэман яIэжтэкъым ащырхэм — хьэтыдзэр ипщэ щIыналъэмкIэ Фырат къыщызэпрыкIарэ, щIэплъыпIэр къагъэуфIыцIу къызэрыхьырт. Джэдур дзыгъуэм ещакIуэ и гугъэжми, дзыгъуэр джэдум къебгъэрыкIуауэ къыщIэкIат.
Ашэрэд къыхуагъэса хьэкуэстэгум зридзэщ, бжыкI папцIэ кIыхьыр лъагэу иIэтри, и макъым къызэрихькIэ къэгъуэхъуащ:
— ФеужьэрэкI! ПсынщIэу! Шуудзэр вгъэшэс! ТIукIэ дынэхъыбэщ, фымыгужьей!
ЗэрыхъукIэ нэхъ псынщIэу хьэкуэстэгухэр зэщIащIэщ, дэщIхэр зыщадзэри, зауэлIхэр къызэхэуващ унафэм пэплъэу. Ащырыпщыр зэрыува шыгум щIэщIа пщIэгъуалэ екIухэм зрачыну хьэзырыххэу, щIы щхьэфэ тещтыкIар фIалъэ лъакъуэхэмкIэ къраудырт, щIэпырхъыхьыжу я щIыфэр ягъэтхытхыу. Пщыжьми хуэщIырт унафэ ткIийхэр — икIэщIыпIэкIэ мывэ къалэу къригъэувэкIащ мэIу лъагэ-бгъуэшхуэхэмрэ бжыкI папцIэ кIыхьхэмкIэ къызэщIэузэда зауэлIхэр хьэзырыххэу зэрыт хьэкуэстэгухэр. Шуудзэм и щIыбагъ къыдэтт джатэ зэщIэлъыкIахэр ягъэдалъэрэ мэIу хъурей IэкIуэлъакIуэхэр зи джабэм кIэрызыкъузэ зауэлI псынщIэхэр. Абыхэм къакIэлъыкIуэрт шабзауэ Iэзэхэри. Ащырыдзэм къатеуахэр тIукIэ нэхъ мащIэу фэ ириплъати, ахэр напIэзыпIэм зэпкъраудыну щыгугъырт Ашэрэд.
— Мыхэр хьэткъым, зиусхьэн. Я шыфэлIыфэкIэ — мэуэтхэрщ, — къэблэгъа пэIущIэм яхэплъэри, жиIащ Мэтэнейм и дзэзешэм. — Гупсыси чэнджащи дыхыумыгъэту, къарууэ диIэри, уи хьэкIэкхъуэкIэхэри занщIэу едутIыпщмэ нэхъыфIщ. МащIэщ жыпIэу, нэмыплъ яхуумыщI! Уэ езыр зэхэуэм ухэмыхьэу, иужь зыкъинэ. АдэкIэ деплъынщ.
Ащыр зауэлIхэр.
Ашэрэди гу лъитат ягу-я щхьэ зэтелърэ хуабжьу къызэрыхь уэрым ащырыдзэм и пэIущIэр, шэмэджым ирихам хуэдэу, ирилъэсыкIынкIэ шынагъуэ зэрыщыIэр. Дэуэнуи губжьынуи зэман иIэжтэкъыми, арэзы хъуащ пщыр.
— Хьэкуэстэгухэр япэ фищ! Шуудзэр зэрыщыту феувэкIи, фежьэ! Фи къару къихь къэвмыгъанэ! Лъэсыдзэр иужь фыкъини, епсыхыр зэхэвупщIатэ, щысхь имыIэу. Еуэ биидзэм! — Ашэрэд и бжыкIыр лъагэу иIэтри, и тэмакъыр щитхъыным хуэдэу къыщыгъуахъуэм, ащыр хьэкуэстэгухэм зрачащ.
— Пхъуэтэрхэр1 япэ фиувэ! — кIуэрыкIуэм тету унафэ ищIащ Алэдамэ, ащыр хьэкуэстэгухэр шуудзэм япэ кърагъэувауэ къазэрыпежьэр щилъагъум.
Абы хэтуи мэуэт шуудзэр зэлъэщIэкIуэтри, шы пщыкIутI-пщыкIутI зыщIэщIа нартыгу абрагъуэхэр мэуэтыдзэм и бгъуагъкIэ япэ къиуващ. Ижь-ижьыж лъандэрэ нартыжьхэм зауэм къыщагъэсэбэп шыгу лIэужьыгъуэм и хъыбар ипэIуэкIэ зэи зэхэзымыха ащырыпщым и фэр пыкIащ, абыхэм къахэплъэри. Сыт хуэдэ хьэкуэстэгу лIэужьыгъуэри пхъуэтэрым ирихыфыну гъущI пэIущIэ Iутщ, шы бгъэгухэри, нэпкъхэри гъэбыдащ, езы шыгур лъагэщи, итхэм уазэрылъэмыIэсыным и гугъу умыщIыххи, шэрхъ лъагэхэм гъунэгъу уазэрыхуэхъуу, ущIилъэфэнурэ узэхихьэжэнущ.
ТIасхъапIэ имыIэрэ дунейр зи инагъ нартыгухэм кIуэрыкIуэм тету ащырыдзэм и хьэкуэстэгухэр иралъэщIэкIащ, зыуи къащымыхъуу. Шы укIурияхэр гужьеярэ тхауэу, я гур зэгуэудыным хуэдэу папщэу, щыщу зэхэлъу къызэранэкIыурэ биидзэм хэлъэдащ мэуэтхэр. Хьэкуэстэгум нэхъ псынщIэу зигъазэми, бгъэIэкIуэну нэхъ тыншми, пхъуэтэрым зэрыпэлъэщын Iэмал ягъуэтакъым ащырхэм. Ари я тIасхъапIэ хъуащ биидзэм.
КъахуэмыгъэувыIэу кIуэцIрызыкъутыкI пхъуэтэрхэм ягъэукIурия зэрыпхъуакIуэхэм холъэщыхь мэуэт шуудзэри, джатэ IэкIуэлъакIуэхэм къапыткIу лъы ткIуэпсхэр уэс хужьым триупцIэрэ тхыпхъэ плъыжьхэр хуарэ лъэгукIэ зэхаущэбэжу, зэрохь.
НапIэзыпIэм къызэрыкъуэха уэрыр уафэхъуэпскIыу къащыхъуат ащырхэм. Хэти Iэнкунщи, зыкъыхуэщIэжыркъым, хэти зиIэтыжыну къыщеIэкIэ, мэуэт бжыкIым щIым хегуэж. Зэрызохьэ, зэрогъэкIий.
Мэтэнейм и дзэзешэм Ашэрэд и сэмэгурабгъу зыкъищIащ.
— Пэжу япэ сибгъэщатэкъым. Шы лъэгу сащIат, уэр мыхъуамэ, — ащырыпщым и нэгу щIэкI псор и фIэщ мыхъуу щытт и пIэм ижыхьауэ.
Зауэ губгъуэм щызэхэлъэда дзитIыр Iисраф зэрызэрыщIыр, ащырыдзэм хьэлэчу къыхалъхьар, апхуэдизу зыщыгугъа и шуудзэмрэ хьэкуэстэгухэмрэ къащыщIам и щхьэфэцыр дэхъеяуэ, зыхуэгъэхъеижыртэкъым Ашэрэд.
— МэIур иумыхьэх, зиусхьэн. Нэхъ лъагэу Iэт. Уи лIапIэ къыщIэщмэ, мобыхэм я шабзауэхэр блэукIынукъым, зэгъащIэ! — дзэзешэм гу лъитат биидзэ къэблэгъэпам нэрыбгей уэр зэрыхэтри, фызшу ябгэхэм я гущIэгъуншагъымрэ бзаджагъэмрэ я хъыбар шынагъуэхэр зэхэзыхыжам и нэщхъыр зэхэлъу Ашэрэд хуеплъэкIащ.
— Мэуэтхэри нэхъ укъуеящ. Я шуудзэм иджыри зы тIэкIу кIэрыхумэ, лъэсыдзэр дутIыпщынщ, — тIэкIу-тIэкIуурэ и фэм къихьэжырт ащырыпщыр.
— ЯпэщIыкIэ хьэкIэкхъуэкIэхэр яхэутIыпщхьэ, зиусхьэн. Дэ езым зыкъыдамыдзыжын хуэдэу, лъыкIэ ирикъумэ, лъэсыдзэр дутIыпщынщ. Армыхъумэ, хьэлэчыр къытхалъхьэжынщ ди аслъэнхэм, — жи дзэзешэм.
— Гу хъыринэхэр къэфху! — джащ Ашэрэд, къызэплъэкIри.
Арыххэуи, хьэкIэкхъуэкIэ мэжэлIахэр зэрыубыда шыгухэр къахури, кърагъэувэкIащ. Ащырыдзэр зымащIэкIэ къызэрыгъэгужьейуэ зэрызехьами, зыкъащIэжауэ мэзауэри, гъуэзыр къащхьэщех. Алъандэрэ щIыIэм дрихуейуэ зэхэтами, иджы мафIэр къаполъэлъ. Пэжу, ащырыдзэр фIыуэ нэхъыбэт мэуэтхэм нэхърэ. Хуэхьэзырт мэуэтхэр биидзэр къазэребэкIым, ауэ нарт лIыхъужьхэм я гущхьэ къэкIыххатэкъым щхьэ матэ хъужарэ, мэжалIэу джэду абрагъуэхэр къыхаутIыпщхьэну. Хьэт кхъухьхэм я пэм фIэщIыхьа хьэкIэкхъуэкIэ щхьэ бацэм я псэущхьэ теплъэнуи зэи я гугъатэкъым абыхэм.
Мэуэтыдзэм къахэлъэда джэду мэжэщIалIэхэр гъунэгъу зыхуащIмэ, зэрапэмылъэщынур быдэу къызыгурыIуа лIыхъужьхэмрэ нэрыбгейхэмрэ я шабзэшэхэр къытраунащIэрт. Мыдрейхэри, шы, цIыху жаIэу, зэхэдз ямыщIу, къапэщIэхуэм зрадзу, яубыдыр гуатхъыу ирикIуэрт. Джатэр зыIэщIэщэта, шабзэши зымыIыгъыж, шым къещэтэхауэ Iэщэншэу утыку къина мэуэт зыбжанэм сэжьейр яIэщIэлъу япэщIэувэрт зи жьэр ущIауэ къебгъэрыкIуэ хьэкIэкхъуэкIэ шынагъуэхэм. Абыхэм я гур зэIухауэ щIэплъэрт ажалым и нэ щIыIэм. А псоми жыжьэу къыхэплъэу щыт ащырыпщым и щIыфэр тхытхырт. Ар щIыIэм дрихуейуэ аратэкъым, атIэ, Iэ пцIанэкIэ аслъэныжьхэм къапэщIэува пелуанхэр псэууэ зауэ губгъуэм къикIмэ, ащырыдзэм къращIэнур и нэгу къыщIэувэурэ, зэридзэу арат. Мэуэт зауэлIхэм я плIэм иубгъуа мыщафэхэр зытраха хьэкIэкхъуэкIэхэм я псэр къаIукIа нэхъей, шыни икIуэти ямыщIэу, кIуатэрт нартыдзэр.
— КъэфшэщI шабзэшэхэр! — хьэзырыххэу еувэкIауэ зэхэт шабзауэхэм захуигъэзащ Ашэрэд. — УтIыпщ!
Мэуэтыдзэм и шуукIэр пигъэщхъыу хэщэщащ шабзэшэ мин бжыгъэхэр. Ащырыдзэм и зэхуэдитIымрэ къраушта аслъэныжьхэм я нэхъыбапIэмрэ зауэ губгъуэм Iуащхьэу къыщызэтранами, мэуэтхэми хэщIыныгъэшхуэ яIэт. МыувыIэжыххэу къытракIутэ шабзэшэм куэд дыдэ зэрырихынур къыгурыIуэри, Алэдамэ и джабэм кIэрыщIа гъуо кIэщIым щэнейрэ ипщащ. Абы къикIыр псоми ящIэрт: мэуэтыдзэр икIуэтыжу арати, зыкъагъэзащ. Ашэрэди и дзэм къыхэнэжар ириджэжащ, пшапэ зэхэуэгъуэм мэуэтхэм къакIэлъыпхъэрыну темыгушхуэу.
Шэтыр щIыхьэпIэм деж щызэщIагъэна мафIэм пэрыст мэуэтыпщыр, и уIэгъэхэм цIыху иримыгъэIусэу, езым зэщIипхэжу.
— ЗинэкIэ къалъхуам и бзаджагъэр плъэгъуа! ХьэкIэкхъуэкIэ мэжэлIа къытхиутIыпщхьащ! — губжьым зэщIищтати, и Iэпкълъэпкъыр зэрешари, уIэгъэхэр зэрыузри акъылкIэ къыгурымыIуэжу щыст Алэдамэ, и дзэпщым худэплъейуэ.
Мэуэтыпщым и щхьэц фIыцIэм къыхэж пщIэнтIэпсыр, и натIэмрэ нэзэрыхъэмкIэ къежэхыжмэ, и напэм кIэрыгъуа лъыр къигъэщIытэрэ, ткIуэпс плъыжьу и жьэпкъыпэмкIэ къыпыткIужу щыст ину бауэу.
— Куэд тхэщIа, Уэзрэдж?
— Мэуэтыдзэм и Iыхьэ щанэр диIэжкъым, зиусхьэн! — кIэщIрэ гурыIуэгъуэу жэуап итащ дзэзешэм.
ЛIы пащIапцIэ нэ фIыцIэм и нэпкъ лъагэхэр еупщIэтэкIауэ Алэдамэ и пащхьэ къитт. Дзэпщ псыгъуэ лъагэм и бгым илъ джатэ Iэпщэм Iэ сэмэгур телъу, и Iэ ижь едзыхам лъыр пыткIуу зэфIэтт, уIэгъэ бжыгъэншэхэр телъми, ар къехьэлъэкIыу и пщым зыкIи зыкъримыгъащIэу.
— ЗыкъамыщIэж щIыкIэ тедмыгъазэу хъунукъым. Ахэр куэдкIэ нэхъыбэщ. ЩIалэр дэнэ щыIэ? — къекIуэлIэжагъащIэрэ гу щимыхуэу къришэжьа и бын пажэм зэрыхуэгузавэр къыдалъагъумэ, фIэемыкIуу жиIащ пщым.
— Узыншэщ, зиусхьэн. Моуэ, Iэгъуэблагъэм щыслъэгъуа къудейщ, — абдеж щыхузэфIэкIынур арати, пщым и гур а зымкIэ игъэпсэхуащ Уэзрэдж.
— Напэтех! Сэ зэрысщIэжрэ нартыдзэр иджы етIуанэ икIуэту аращ, — увыIэжыфыртэкъым Алэдамэ.
Мэуэтыпщым и щхьэр игъэкIэрахъуэри, мафIэм щхьэщагъэува шыуанышхуэмкIэ къагъэва мылыпсым хъыдан хикуэщ, икъузыжри, и напэр быдэу зэпилъэщIыхьащ:
— Нэхущым ирихьэлIэу хьэтхэр къэмысмэ, дэр-дэру иджыри зэ дакIэлъыгъуэзэжынщ ащырыдзэм. Езыхэр япэу къыттеуэмэ, фIы щIэтхынкъым. Мы сэ слъэгъуар дзэ лъэщщ… КIуэ, Iэзэ зыкIэлъыгъэплъи, къэгъэзэж, дэ иджыри унафэ тщIын хуейщ. ЩIалэми къысхуеджэ.
ЛIы псыгъуэ къамылыфэм и щхьэр ищIри, шэтырым щIэкIыжащ.
Алэдамэ къыгурыIуэртэкъым хьэтыдзэм апхуэдизу зыщIиIэжьар. Цэпкъ2 деж хьэтхэр псым къикIыу, зэрыпхъуакIуэхэм ищхъэрэкIэ къащытеуэн хуеящ. Зэхуагъэува пIалъэм щыфIишым, ащырхэм лъэмыжыр нащIысыпэ жиIэри, бийр Фырат иримыгъэкIыу, мэуэтыдзэр теуауэ арат. Иджы зэрыпхъуакIуэхэм я лъэр щIаудащи, Алэдамэ щогугъ хьэтхэм замыгъэгувэну, Хьэтейм ирамыгъэхьэу ащырхэр Къэркъэмыш деж щызэтраукIэну.
— СынодаIуэ, зиусхьэн! Укъызэджати, — адэр тегупсысыкIауэ щIалэр зэрызэхимыхыр къыгурыIуэри, и макъым мащIэу зригъэIэтащ Дыгъэмыс.
Алэдамэ абы къыхуеплъэкIащ. ЩIалэр, дауи, уIэгъэ защIэт, ауэ узэрыгузэвэн дыркъуэшхуэ телътэкъыми, адэм и гур псэхужауэ, и щхьэр ищIащ.
— Сыноджат. Дауэ къыпщыхъуа япэ махуэр? — хуиту зэпсэлъэн щIэдзэн хуейти, щхьэусыгъуэфI къигъуэтат адэм.
— Ди Iуэхур щIагъуэкъым, — щIалэщIэр мы Iуэхум зэрегупсысагъэххэр наIуэт.
— Сыт абы къикIыр? — Алэдамэ къэуIэбжьами, щIалэм зыкъримыгъащIэу къыхуеплъэкIащ.
— Хьэтхэм загъэгуващ. Щхьэусыгъуэншэу утыку дыкъранэнутэкъым абыхэм. Ауэ щыхъукIэ, зы шынагъуэ гуэр къащыщIауэ арагъэнущ.
— Пэжщ. Ауэ сыт къащыщIар, сытым къызэтригъэувыIа?! КъызгурыIуэркъым, — и дамэ лъэныкъуэр дригъэуейри, и щхьэр игъэкIэрэхъуащ Алэдамэ.
— ИтIанэ, зиусхьэн… Ащырхэм я лэжьыгъэр ямыгъэувыIауэ, лъэмыжыр тралъхьэ. Ныжэбэ зыдмыIэтмэ, псым икIынущ. Нэху щыху дежьэмэ, дыхущIегъуэжынщ. Зы мащIэщ къахуэнэжар. Унафэ зыщIыр уэращ, зиусхьэн. ЗауэлIхэмрэ нэрыбгейхэмрэ зэрешари къызгуроIуэ. Ауэ, икIэщIыпIэкIэ датемыуэмэ, псым зэпрыкIынущ.
— Сэ абы тIасхъэщIэх сутIыпщакъым. Уэ дэнэ щыпщIэрэ ар? — щIыIэ-щIыIэу и гум зыгуэр къэкIауэ, щIоупщIэ пщыр.
— Слъэгъуащ…
ЩIалэр щхьэзыфIэфIщ, ерыщуи фэ тетщ. Езыхэри апхуэдэу щытакъэ: Алэдамэрэ Удынэрэ. Быныр бгъасэкIи умыгъасэкIи мыхьэнэ иIэкъым. Сыту жыпIэмэ, лъыр къытекIуэу къыщIэкIынущи, къэзылъхуахэм ещхь хъужынущ, дауи щIы! Ауэ щыхъукIэ, Алэдамэ и щIалэ пажэм еныкъуэкъун хуейуэ къыщыхъуакъым. Бын ущимыIэм деж а псори зэхуэбгъэхъуну урихулIэркъым, узыщIигъэгупсысыжыркъым. Уи щхьэм илъыр нэгъуэщIщи. ИужькIэщ, щIэблэ къыпщIэхъуа нэужьщ, шынэмрэ гужьеигъуэмрэ зищIысыр щызыхэпщIэр, уэ уи нэгу щIэкIа псори бгъэхъари абыхэм я дежкIэ шынагъуэу къыщыщыпщыхъур. Ауэ, быным зэ IэщIэбудынщ и гукъыдэжыр, етIуанэу IэщIэбудынщи, ещанэм и щхьэр ирихьэжьэнщи, уи дамэ лъабжьэм щIэкIынщ, е зыщIригъэхынщи, зыми имыIысу къыпхуинэнщ. ТIури щIагъуэкъым, ауэ а тIум языхэзым иримыхулIэн папщIэ, Алэдамэ зыгуэр жиIэн хуейт. Хэплъэщ-хэплъэри:
— Дэгъуэщ, щIалэ! Дэгъуэщ. Ауэ, дяпэкIэ Уэзрэдж е Ассей жеIэ уздэкIуэр. Сэ уи анэ узыншэу ухуэсшэжыну псалъэ къыспихащ, — арэзыуэ и щхьэр ищIри, пыгуфIыкIащ адэр.
ЩIалэми и щхьэр игъэщхъри пищащ:
— Зиусхьэн, сэ зэрысщIэмкIэ, ащырыдзэр куэд дыдэ мэхъу. Хьэтхэри дэри дызэхэту, дэр нэхърэ тIукIэ нэхъыбэнущ. Ауэ апхуэдиз щыслъэгъуакъым сэ мыбдеж. Дауэ уеплърэ, и нэхъыбапIэм ищхъэрэкIэ драмыгъэзеяуэ пIэрэ?! Нехауэ щытамэ, дызэрихьэлIэнут. Хьэтхэм зыщIаIэжьари арауэ къысщохъу — ищхъэрэкIэ зауэ щаубламэ, дынэмысу хъунукъым.
Алэдамэ и гуапэ хъуат ныбжькIэ щIалэ дыдэми, мыр и япэ зекIуэми, Дыгъэмыс лIы ирикъуу Щэуей зэригъэсар. ЩауэщIэр щIыкIафIэт, гупсысэ куу иIэт, жыжьаплъэт. Апхуэдэ бын къыбдалъагъуну сыт и уасэ!
— Пэжщ жыпIэр. Апхуэдэ дыдэу сегупсысат сэри. КуэдкIэ нэхъыбэн хуеящ ащырыдзэр. КъызэрыщIэкIымкIэ, мыбыхэм дакъещакIуэурэ, нэхъыщхьэм дытрагъэплъэкъукIащ: дэ ащырыдзэр зэхэткъутэ ди гугъэжу дакъытеуа щхьэкIэ, дыкъагъэпцIауэ къыщIокI! ИщхъэрэкIэ хьэтхэр щызэтраукIэ! Ар дауэ тIэщIэкIа?! — пщым и нитIыр къыщихуауэ щIалэм къыхуеплъэкIащ, алъандэрэ хузэхуэмыгъэхъуа гуэрым и щхьэр нэса нэхъей.
— Аращ. Ашэрэд Мэтэнейм къыщIикIкIэ, япэу зыIущIэну щIыналъэр Къэркъэмышти, абы дыщыгугъащ. Мыхэр ищхъэрэIуэкIэ дэкIуейуэ быдапIэм дыхьауэ къыщIэкIынущ. НэгъуэщI сщIэркъым узэрегупсысынур, — щIалэм ахэр куэд щIауэ зэрызэпишэчар нэрылъагъут.
Алэдамэ къыщыщылъэтым ирихьэлIэу, шэтырым къыщIэуващ Уэзрэджрэ нэжьгъущIыдзэм и гъуазэмрэ.
Мэуэтхэр ащырхэм йобгъэрыкIуэ.
— Уэзрэдж, Ассей, мыдэ фыкъэкIуатэт псынщIэу, — пщыр етIысэхыжри, и дзэзешэмрэ нэрыбгеймрэ яIуплъащ. — Нышэдибэ лъандэрэ ащырыдзэм дезауэ ди гугъэу дызэхэт щхьэкIэ, биидзэм и нэхъыбапIэр къэтщ.
— Ар дауэ?! Дэнэ здэщыIэр? — къэуIэбжьащ ещIэкъуауэу къыщIыхьа нэрыбгей щхьэц фIыцIэр.
— Иджы къызгурыIуащ дыщызэгурыIуа махуэм хьэтхэр къыщIэмысар, — и щхьэр игъэкIэрахъуэри, щэтащ Уэзрэдж.
— Дыгъэмыс зэрыжиIэмкIэ, ащырхэр къызэтемыувыIауэ, мафIэ пыгъэнакIэ, лъэмыжыр нагъэс. Пщэдджыжь ащырыдзэр псым икIынущ, ныжэбэ датемыуэмэ, Уэзрэдж. ИщхъэрэкIэ хьэтхэр щызэтраукIамэ, мыхэр къэралыгъуэм хуиту идгъэхьэмэ, сыт и мыхьэнэж мэуэтхэр дыкъыщIежьам? Зауэ тхьэрыIуэм депцIыжамэ, сыту тщIыну ди джатэжьхэр? — пщыр къытехьащи, зыхуэмышыIэжу и макъым зрегъэIэт.
Абы и щхьэр фIиудыжырт, а псоми нэхъапэIуэкIэ зэремыгупсысам, ащырхэм закъызэрыригъэгъэпцIам щхьэкIэ. Алэдамэ и кIуэцIыр кърижьыкIырт, и пIи изэгъэжыртэкъым. ЗыпIэтынущи — уIэгъэ зыгъуэтар куэдщ, дзэм зигъэпсэхужакъым, шыхэри аращ. ЗамыIэтщи — бийр тепыIэнукъым.
— Апхуэдэ Iэджэми дыкъелащ, зиусхьэн. ИкIэщIыпIэкIэ зыдгъэхьэзырынщ, — жиIэри, и щхьэр ищIащ Ассей.
— Жэщу дазэрытеуэнури нэхъыфIыххэу къыщIэкIынщ: зэрыгъэгужьеинущ, — арэзы техъуащ дзэпщри. — Ауэ зауэ губгъуэм къидна хьэдэхэр къетшэлIэжакъым, уIэгъэ хъуахэр къетшэлIэжа мыхъумэ. Абы я гущIыIум дауэ дрикIуэн?!
Алэдамэ и гур къиузыкIам хуэдэу, и нэгур къызэкIуэкIащ ар щызэхихым.
— ДакъыпекIуэкIынщ. КъуэкIыпIэмкIэ дыкъекIуэкIынщи, дахэлъэдэнщ ащырыдзэм. Апхуэдэу нэхъ тыншыххэ хъунущ. ЩыхупIэм едгулIынщ, здикIуэтын ямыIэу. Ди Iуэхур нэхъ къикIынущ, дынэхъ мащIэми, — щэху дыдэу къэпсэлъащ алъандэрэ щыму лъэныкъуэкIэ щыта Дыгъэмыс.
— Пэжщ щIалэм жиIэр, зиусхьэн. Ащырыдзэр лъэмыжым икIын папщIэ, хуэм-хуэмурэ егъэзыхыгъуэм ехыу, псыхъуэм дыхьэн хуейуэ аращи, зэрыгъэгужьеяуэ зэрехьэжьэмэ, ар куэдым я кIуэдыжыпIэ хъунущ. Я шуукIэм мафIэ топ хэдгъэлъэдэнщи, шыхэр щтауэ зэрехьэжьэнурэ, а къуэм псэууэ зы цIыху къыдэкIыжынукъым, — арэзы техъуащ дзэпщыр.
— Нобэ фIыщIэ пхуэсщIыну узгъуэтыжакъым, щIалэфI! ГъащIэ кIыхь ухъу, — Дыгъэмыс дежкIэ къеплъэкIри, щхьэщэ ищIащ нэрыбгейм.
Пщыкъуэр укIытауэ, щыпкъэу и щхьэр мащIэу игъэхъеящ.
— Ащыр хьэкуэстэгухэм ящыщ зы къыстеукIуриери, си лъакъуэр щIиубыдат, зиусхьэн, — пщыр, фIэгъэщIэгъуэну, къыщыIуплъэм, жиIащ Ассей. — НэжьгъущIыдзэм и гъуазэр фиIэжтэкъым, Дыгъэмыс мыхъуамэ. Си щIэлъэныкъуэр зэ пхъуэгъуэм гуитхъынти а къысщхьэщыува джэду щхьэ бацэм. ЩIалэр къэсщ, хьэкIэкхъуэкIэм бжыкIкIэ кIуэцIыпыджэри, ажалым сыкъыIэщIихащ. Пелуану къыпхущIэкIащ уи щIалэр, зиусхьэн — хьэкуэстэгур иIэтри, сыкъыкIэщIилъэфыжащ. Тхьэм къытхуихъумэ!
А псалъэхэр щызэхихым мэуэтыпщым и губжьыр мащIэу щхьэщыкIащ. Дыгъэмыс и напIэр едзыхауэ щытт зэпIэзэрыту, и нащхъуэхэр игъэпщкIуу, езыр щыту и адэм зэрыхущытхъум иримыарэзыуэ, и Iупэр икъузу.
— ИIэ, Уэзрэдж, Ассей. ФыкIуэ, зывгъэхьэзыр. ЩIалэм къызэрыхилъхьам хуэдэу тщIынщ, — и щхьэр ищIащ мэуэтыпщым.
ЦIыхухъухэр щытхъу псалъэм щIэфыгъуами, нэрыбгейр щIалэм зэ хуеплъэкIыжри, пыгуфIыкIащ:
— Афэрым!
Мэуэтыдзэм къыхэнэжам жэщыбгым ирихьэлIэу зиIэтщ, зэрыжаIам хуэдэу, къуэкIыпIэмкIэ екIуэкIри, тIыси псэхуи ямыIэу, бжьэм хуэдэу, лажьэу зэхэт ащырхэм я щIыбагъ къыдэуващ. Мэуэтыдзэм хьэлэчыр халъхьарэ закъыхуэмыщIэжауэ зэхэсу и нэгу къыщIигъэхьэрт Ашэрэди, апхуэдэ жьышхуэ къыхукъуэуну и гущхьэ къигъэкIыххэртэкъым. Псым икIыным зымащIэ тIэкIу фIэкIа къэнэжатэкъыми, къэхъуа щыIэкъым жыхуиIэу, махуэм и нэгу щIэкIа зэхэуэр щыгъупщэжауэ, лэжьакIуэхэм ящхьэщытт Ашэрэд. Ащырыдзэр, хуэм-хуэму, бгым къыдэкIыурэ, ныджэм щызэхэувэрт, гъуэгур зэрызэIуахыу Хьэтейм и къуэкIыпIэ щIыналъэм зэрилъэдэным хуэдэу.
— Сыт хъыбар? — жьы уаер щызэприху псыхъуэм дэт пщыжьыр щIэх-щIэхыурэ къызэплъэкIырт.
— Щэхущ! Шынагъуэ щыIэкъым, — жэуап ятыжырт бгыщхьэм хуэм дыдэу къызэрехьэх зауэлIхэми.
Ащыр хьэкIэкхъуэкIэхэр мэуэтхэм къыхаутIыпщхьэ.
ЩIыр зэгуэхуу мафIэпс къыдиупцIыкIам къилыпщIауэ къыщыхъуащ Ашэрэд, бгыщхьэмкIэ зэрыгъэкIий макъым зыкъыщыщиIэтым. Къуэм дэт ащырыпщыр гужьеяуэ ищхьэмкIэ дэплъеящ. МафIэ бзийр пылъэлъу мо кIыфIым къахэлъэда хьэуазэ топхэм щыщтэри, шыхэр зэрехьэжьащи, яхуэмыубыдыжу, бгы задэм къощэщэх. Фырат адрыщI къыщыхуэсэбэпыну Ашэрэд апхуэдизу зыщыгугъа хьэкуэстэгухэр зэпкърыщэщурэ къуэм дощащэ. Зэрыгъэгужьеяуэ къыщIэпхъуа зауэлIхэри гъатхэпэм къех уэм хуэдэу, бгыщхьэм къелъэлъэхырт. Ащырхэм я жэщтеуэу, щэхуу къебгъэрыкIуа мэуэтыдзэм къиутIыпщ шабзэшэ мин бжыгъэхэр, вагъуэижым пылъэлъ дэпу, къахэщащэрт зэрыпхъуакIуэхэм. Iэгъуэблагъэри псыхъуэри нэхушхуэ къэхъуащ, ихъуреягъкIэ мафIэст. МафIэ топхэр мыувыIэжу къахэлъадэрти, гу хъыринэхэм ираубыдэжа аслъэныжьхэр шынауэ гъуахъуэрт, шыхэм я сокумрэ кIэмрэ мафIэр щIэнащи, псэущхьэхэр гужьеяуэ, здэкIуэр ямылъагъужу, къызэрохьэкI Iэгъуэблагъэр зэщIачэу щыщу.
— ФыникI лъэмыжым! Псыхъуэм дэту хъуар зэрыщыту фыникI лъэмыжым! — Ашэрэд шэсри, и макъым къызэрихькIэ къэкIиящ.
Пщы къамылыфэм и блыгущIэтхэмрэ зауэлI мардэрэ3 щIыгъуу теуващ лъэмыж нэмыщIысам.
— Лъэмыжыр нагъэсакъым, зиусхьэн, псыри щIыIэмылщ. Дыхэлъэми, дыкъелынукъым! Дрихьэжьэнущ, уэрыIуэу къокIуэ, — идэркъым Арапхъэм и тетым.
— Мы къуэм дыкъыдэнэми, мэуэтхэм дакъелынукъым! Нежьэ, — къызэкIуэкIащ Ашэрэд.
Мэтэнейм и дзэпщыр шым елъэдэкъауэщ, япэ ищщ, лъэмыжым техьэри, къызэтемыувыIэу икIи къызэмыплъэкIыу ирикIуащ. Лъэмыж ныкъуэщIыр щиухым деж, адэкIэ кIуэн имыдэу, шы щтам кIэбдз лъакъуитIым тету зыщиIэтым, дзэпщым абы щIопщыр трикъутэри, псым хигъэпкIащ. Мыдрейхэри абы иужь иуващ.
МафIэмрэ щыхупIэмрэ къела ащырыдзэр мэуэтей шабзэшэхэмрэ джатэжьхэмрэ ирахыу, нартхэр нэпкъым къыщыщхьэщыхьэм, илъабжьэр гуIэгъуэжьт: мафIэпс къежьэу, биидзэр бгыщхьэм кърилъэсэхам хуэдэу, ныджэм щызэхэлът. Ащырхэми апхуэдизрэ тралъхьа лъэмыжым мафIэ щIадзэжа, мэуэтхэр якIэлъымыпхъэрын папщIэ, е мафIэтопхэм пылъэлъам зридза… Дрисейрт!
КъуэкIыпIэмкIэ нэхулъэр къыщызэкIэщIитхъыу тхьэмбылыфэ къыщыхъум ирихьэлIэу бгыщхьэм къытенар мэуэтхэм я закъуэт.
— Ныдэвгъэзей иджы! Нэхъ псынщIэIуэу, — Алэдамэ щэхуу и дзэзешэм зыкъыхуигъазэри, нартыдзэм зиукъуэдиящ.
Гуащэлэпс
Гуэным къритхъунщIыкIыжа гуэдз тепщэчым къищынэмыщIа, нэгъуэщI шхын зыри зэрамыIэжыр анэшхуэм зэрыжриIэнур къыхуэмыщIэу, бгъэныщхьэ унэ джабэм кIэрыт рыгуэмкIэ1 хуэм дыдэу иунэтIащ илъэс пщыкIуплI зи ныбжьын хъыджэбзым. АдэкIэ зэрыхъунур хузэхуэмыгъэхъуу, и нэ фIыцIитIыр напIэпщхэм щIахъумэпауэ, нэщхъейт ар. Лъэгуажьэ зэрытыпIэм теуэ щхьэц фIыцIэ цIынэшхуэр еухуэнэхарэ Iэпкълъэпкъ лантIэ псыгъуэм и дахагъыр бостей фIыцIэ лалэм щIигъапщкIуэу, и лъэр илъэфырт пщащэм. Зэман гуащIэм, мэжэщIалIагъэм, къэралыгъуэм къытепсыха бэлыхьым гъунапкъэу иIэр, и щхьэцыпэм къыщыщIэдзауэ лъынтхуэкъуэпсым2 хыхьэжу, игъэунэхуат абы. И адэмрэ и дэлъхухэмрэ зекIуэ ежьащ, и анэр уз зэрыцIалэм ихьащ, гъэтIылъыгъэхэр къаIэщIэухащ, анэшхуэр жьы хъуащи, и лъэм къримыхьэкIыжу пIэм хэлъщ… Къапщтэмэ, апхуэдэхэр щыкуэдщ Хьэтейми, гуIэгъуэжьыр езым и закъуэ къызэрытемыпсыхар къещIэжри, зыщхьэщегъэу. Ауэ, мы щIы хъурейм а фызыжь закъуэращ щиIэххэри, ари щхьэщыкIмэ, дауэ хъуну Хьэцацэ?! Сытеуакъэ щыжиIэм а гупсысэр къыщIозэрыхьыжри, аргуэру угузэвэнумэ къеблагъэ!
Къэралым алыджхэр къатеуащ. Ахэр лейзехьэ цIэрыIуэщ. Хьэцацэ гу къызэрылъатэуи хаутэнущ, лей кърахынущ, ядыгъунущ хьэт пщащэ набдзэ къурашэр. Аращ жиIэр анэшхуэм. Пщащэр щогугъ и адэмрэ и дэлъхухэмрэ узыншэу зекIуэм къикIыжыну, текIуэныгъэр къахьауэ хьэтыдзэр къекIуэлIэжыну, мы иужьрей мазэхэм лъэпкъым ишэча гугъехь псори иIуэтэжыну.
— А, хъыджэбз! Дэнэ ущыIэ? — унэ Iушэ цIыкIум къыщIэIукIащ гузавэ зэпыту и иужьрей тхьэмахуэхэр езыхьэкI анэшхуэм и джэ макъыр.
— Мыдэ гуэдзыр сохьэж, нанэ! Зэ… — щабэ дыдэу пэджэжщ, рыгуэм и тетIысхьэпIэм хуиту зытригъэзагъэри, мывэ щхьэлым гуэдз IэмыщIэ ирикIутащ Хьэцацэ.
Щхьэлым и кIыр игъэджэрэзыху къыкIэщIэщэщ хэжыгъэр тепщэч куум зэрилъэлъэжым и нэр теплъызауэ здэщысым, Хьэцацэ и щхьэц Iувыр зыгуэрым и Iэпщэм иришэкIри, къыщилъэфащ. Хъыджэбзыр кIиймэ, анэшхуэр игъэщтэнущ, фызыжь гужьеяр къыщIэкIыну къежьэнурэ, мы къатеуахэм дыркъуэ ирадзынущ. А псори зэкIэлъыкIуэу Хьэцацэ и щхьэм щыблэу ирижэри, узыр и кIуэцIымкIэ пхыкIрэ, лъэпхъуамбэмкIэ щыхэкIыжми, зыхуигъэшэчащ мыкIиину. И нэгу дахэ хужьыр напIэзыпIэм къэуцIыплъарэ езыр гужьеяуэ Хьэцацэ и нэ фIыцIитIым кърегъэжыхь, къебгъэрыкIуам Iуплъэну и щхьэр зэрехьэ. Къыщызылъэфами щхьэцыр быдэу иIыгъщи, зыкъыхуIэщIэудыркъым. Арыххэу Хьэцацэ ижьырабгъукIэ лIы гуэр къыкъуокIуэтри, пщащэм и пащхьэ къоувэ. ЕтIуанэм зэримыутIыпщщ.
— Уэ нэмыщI унэм хэт щIэсыр? — хьэтыбзэ къутакIэ жеIэ Iэщэ-фащэкIэ зэщIэузэда зауэлIым.
— Зыри! Зыри щIэскъым! Си закъуэщ! — жи, хъыджэбзым гужьеяуэ. — Шхын фыхуейуэ арамэ, мы гуэдз IэмыщIэращ щыIэххэри, къафщтэ.
— Уи закъуэ дауэ укъагъэна-тIэ, узидахагъ?! Узыхуэмызапхъэ урихьэлIэмэ-щэ?! — гущыкIыгъуэу мэдыхьэшх лIы чэфынэр.
— Сыт фызыхуейр? Сэ зыри сиIэкъым жысIакъэ! — зэщIэзыубыдам зыкъыIэщIиудыжыну, Хьэцацэ зеудэ.
Пщащэм зиудэху, модрейми нэхъ быдэжу зэщIекъузэри, и щхьэфэр тритхъыным хуэдэу хеш. КъапэщIэхуа хъыджэбзыр ерыщщи, зэрымыкIийм нэхъри къегъэбырсей лIитIыр.
— Мыбы нэхъ къуентхъыфI щыдгъуэтынтэкъым мы Iэгъуэблагъэм, — гъунэгъу дыдэу хъыджэбзым къыбгъэдокIуатэри, лIыр и гъусэм зыхуегъазэ. — Еплъыт зэрыдахэ! Атэрыс игу ирихьынущ мыр. Ауэ, дигу пыкIыу, дауэ еттыну?! Дэ тхуэфащэкъэ тхьэIухудыр?!
— А, напэншэ! УтIыпщ си хъыджэбз закъуэр! — щIакъуэ башыр къигъэIэпхъуэурэ, и лъэ хузэщIэмыхыжыр ерагъыу кърихьэжьауэ, зэрыхъуххэкIэ нэхъ псынщIэу къолъэбакъуэ анэшхуэр.
Алыджым и Iэблэм зыкъыкIэрищIауэ, щIакъуэ башыр къытезыкъутэ фызыжьым лIыр йодэмэпкъауэри, жыжьэу Iуедз, щхьэкIэ щIым техуэу.
— Нанэ! Нанэ! Си нанэ сыт епщIар тхьэхэм я нейр зыщыхуэн?! — зиукIыжу Хьэцацэ кIийми, алыджхэм зыри хуаIуэхутэкъым зызымыгъэхъеиж ныуэжьым.
— Тхуэфащэщ-тIэ! Къэралыгъуэр къэзызэуар дэращ, ди пщышхуэм унафэ иту ди щIыбагъ дэтыху, — арэзы тохъуэ адрейри.
А псалъэхэм игъэгушхуа лIыр къопхъуэри, напIэзыпIэм зэгуетхъ Хьэцацэ и бостей бгъафэр. БалигъыпIэ иува хъыджэбз ныбжьыщIэм и Iэпкълъэпкъ пщтырыр Iэ пхъашэкIэ зэхешытIэри, ар фIэгущыкIыгъуэрэ хуэмышэчыжыххэу, пщащэр лъэгуажьэкIэ къыдоуей, и пащхьэ къитым и щахэм техуэуи, къызэфIегъэтIысхьэ. АрщхьэкIэ, и щIыбагъ къыдэтым Хьэцацэ и пщэ хужь кIыхьым Iупэ псыфкIэ зыкIэреукIэ, цыпэхъур3 щIыфэ щабэм хэуэу. ЛIитIым я зыр лъэгуажьэмыщхьэу щысщ и щахэр иIыгъыу, гурыму. Пщащэм зыри къызэрыдэмыIэпыкъунур къыгурыIуащи, кIийуэрэ и къарур имыухыжу, бзаджащIэхэм къазэрыIэщIэкIыныр зэхуегъэхъу. Хьэцацэ и нэ фIыцIитIыр еуфIыцI, и дзэ хужь цIыкIухэр зэтрекъузэри, мэз джэдум хуэдэу къызопхъуэкIри, къыIэрыхьэр къричу, ифыщIу, пIастхъэу щIедзэри, зыгуэрурэ къыIэщIокI етIуанэм. ЩIопхъуэ. Ауэ, зыщIыпIи нэмысу, лIыр къыкIэлъосри, иреуд. Лей къызэрытехьэнуми, анэшхуэр псэууэ къызэрамыгъэнэнуми шэч къытрихьэжыртэкъым пщащэм. Абы и гум зишхыхьыжырт, хузэфIэкIами, къатеуа лейзехьэхэр зэпкъритхъынут. НэгъуэщI мыхъуми, зы пхъэ дакъэжь къызэрыIэрымыхьэ. Хьэцацэ мэIэбэрабэ. Дунеижьым зы мывэ хъуреи къытемынэжа хуэдэ, зыри игъуэтыркъым. Арыххэу «щкъуатх» макъ кIэщIыр къэIури, Хьэцацэ къыщхьэщыува алыдж гущыкIыгъуэм и нэкIур щIопщым зэприхулыкIащ, икIыхьагъкIэ лъыр къыдэхуу. И узыр нэсу зыхищIэну хунэмыса зауэлIым къэхъуар къыгурымыIуарэ и щхьэфэм къежэхыурэ и нэм щIэлъэдэж лъыр ирилъэщIэкIыу щызэплъэкIым, зыгуэрым джатэр къишэщIри, алыджым и пщэм къыщыщIэдзауэ и бгъэчым нэс бгъунжырыщэу4 къриупщIэтэхащ. И ныбжьэгъум къыщыщIам къриуIэбжьауэ етIуанэр къыщыщылъэтыжым, бжыкI папцIэр къолъатэри, къызэрыщылъэтам нэхърэ нэхъ псынщIэжу щIым хигуэжащ.
КъыздикIари къыздихуари имыщIэу, Хьэцацэ къыщхьэщыува шууеищым я зыр къелъэщ, и щIакIуэ пIащIэр зыщихри, триубгъуащ зи бгъафэ пцIанэр зэщIэзыубыдэжауэ, зыгъэпщкIуу щIым щылъ пщащэ цIыкIум. Хъыджэбзыр къызэфIигъэувэжри, щIэупщIащ:
— Зыгуэр узрэ?
ЩIакIуэр къеубгъуэхарэ щхьэрыхъуэныр зи пэбгым нэс къеуфэха шууейхэр зэрыцIыхубзыр итIанэщ Хьэцацэ къыщыгурыIуар. ИщхъэрэкIэ къыкIуэцIрыкIа мэуэтыдзэм апхуэдэ куэд яхэтауэ илъэгъуати, пщащэм къицIыхуащ ахэр зэрынэрыбгейр.
— Нанэ, нанэ, зо! Си нанэ! — кърата упщIэм нэхърэ лъэныкъуэкIэ ирадзэкIа анэшхуэр игъэнэхъапэу, щхьэщылъэдащ Хьэцацэ.
Фызыжьым укъищIэртэкъым.
— Си нанэм зыгуэр иращIащ. Къысхуэгъэушыркъым, — и щIыбагъ дэтхэм зэм-зэ къахуеплъэкIащ пщащэ цIыкIур, нэкIэ лъаIуэу.
ЩIакIуэ къытезыубгъуар фызыжьым щхьэщыхьэщ, и пщэ лъынтхуэм IэпхъуамбитIыр триубыдэри:
— Зыгъэбыдэ! — жиIащ.
— Сыт абы къикIыр? Сыт къикIыр? — алъандэрэ иIыгъа нэпсыр уэру Хьэцацэ и нэкIущхьэм къытелъэдащ.
— ЛIащ, — зигъэкIэщIащ нэрыбгейм. — IукIуэт. Унэм щIэсхьэжынщ.
Нэрыбгей псыгъуэм зыуи къыщымыхъуу, фызыжьыр IэплIэкIэ къиIэтри, унэмкIэ игъэзащ. Хьэцацэ абы и ужь щиувэм, мыдрей фызшухэри къепсыхри, кIэлъыкIуэтащ.
Хьэцацэ гъуэлъыпIэ лъапэм тест, анэшхуэм и хьэдэ щIахъумам телъэщIыхьу, макъыншэу гъырэ и нэпсхэр ирилъэщIэкIыу.
— Куэд щIа алыджхэр къызэрыфтеуэрэ? Сыт хэпщIыкIыр? — щхьэрыхъуэныр зыщхьэщигъэкIуэтри, щабэ дыдэу щIэупщIащ нэрыбгей щхьэцыплъыр.
Хьэцацэ зыри жимыIэу зыкъиIэтщ, бжэ къуагъым къуэт шэнтитIыр утыкум къриувэри, нэхъыжьыIуэу фэ зриплъа цIыхубзитIыр игъэтIысащ.
— Къысхуэвгъэхъу, фызэрызгъэхьэщIэн зыри сиIэкъым, — щэху дыдэу жиIащ пщащэм, гъыурэ къытебэга и напIэр иIэтри.
Ажалым къыIэщIахами, щхьэзакъуэ дыдэу дунейм къытена пщащэм сыт хуиIуэхут нэрыбгейхэр зыщIэупщIэм?!
— Уи гъыныр щыгъэти, мыдэ къызэдаIуэ иджы. Дэ уи жагъуэ тщIынукъым. Хы адрыщI дыкъикIащ, алыджхэр къызэрыфтеуар къэтщIати. Куэди дохъу. Уилъ пщIэжыну ухуей? — пищащ щхьэц плъыжьым.
Хьэцацэ и щхьэр ищIащ, арэзыуэ.
— КъызэрызгурыIуамкIэ, уи закъуэ дыдэу укъэнащ? Мо напэншитIым уапэщIэувэну лIыгъэ къызэрыпкъуэкIамкIэ къэблэжьащ зы щIыхь — къытхыхьэ нэрыбгейхэм. Ухуеймэ! Ди IэщIагъэми уедгъэсэнщ, — жеIэ адрей нэрыбгей сырыхум.
— Сэ зыри слъэкIыркъым, фэ фхуэдэуи сышэсыфынукъым, — и дамэр дрешейри, хощэтыкI пщащэр.
— Хьэщхьэвылъэхэм закъыIэщIэбудыфаи! Хъыжьэу, ерыщу укъыщIэкIащ, ушынакъым. Си цIэр Удынэщ, мыр сипхъу закъуэрщ. Ди гъусэр нэрыбгейхэм я щхьэгуащэрщ. Уи псэм къищтэмэ, ди гъусэу накIуэ, Мэчанэ узыхуей ухуигъэзэнщ, — цIыхубзыр хъыджэбзым щхьэщохьэри, и дамащхьэм тоIэбэ.
Хьэцацэ зыкъиIэтщ, щхьэщэ ищIри, щыпкъэу жиIащ:
— Зыгуэр къызгурыIуэ сызэрыхъурэ зауэм дыхэтщ. ХэщIыныгъэрэ гукъеуэрэ фIэкIа сымылъагъуу сыкъэтэджащ. Иджы, си сабиигъуэ дахэм и фэеплъу къысхуэнэжа си анэшхуэ закъуэри къаукIащ бийхэм. ЗыгуэркIэ силъ сщIэжыну зы гугъэ кIапэ щыIэххэмэ, ар зыIэщIэзгъэкIынукъым!
— ДызэгурыIуащ! — жиIэри, хъыджэбз псыгъуэ лъагэм и нэгум Удынэ гуапэу иплъащ. — Иджы къызжеIэт, дахэ, сыт къыщекIуэкIыр къалащхьэм?
Мэчанэ шэнтым тест, пщащэр зэпиплъыхьу, жиIэным пэплъэу. Атисэ щхьэгуащэм и щIыбагъ къыдэтщ, и тхьэкIумэ лъэныкъуэр Хьэцацэ жиIэм, етIуанэр щIыбымкIэ етауэ.
— Апхуэдэ хъыбархэр къытхуэзыхьэсын лIы къинэжакъым хэкум, псори зауэм Iутщ. Джатэ зыхуэIыгъ зы щIалэ цIыкIуи къамыгъанэу ягъэшэсащ. Уеблэмэ сэ нэхърэ нэхъыщIэжщ си дэлъхури, здашащ нэхъыжьитIым ящIыгъуу, — жи пщащэм. — Ауэ, лIыжьхэмрэ жыпиуэхэмрэ зэIэпахыу зэхэсхар мыращ… Хьэтхэр зекIуэм зэрежьэу, мыхэр къухьэпIэмкIэ къыщыттеуауэ жаIэ. ТхьэмахуитI ипэ алыджхэр къэсащ Хьэтуссэм. Къалащхьэр яхъумэну къагъэна уардэр5 кIуэрыкIуэм тету ирахри, пщым и унагъуэр гъэру яубыдащ. КъызрикIуа гъуэгум, къуажи, къали, жыли къамыгъанэу, яхузэтекъутэр щызэтракъутащ, ягъэсащ, цIыхухэр зэтраукIэурэ къыкIуэцIрыкIащ. Мис мыпхуэдэу къаущыхьурэ, бзылъхугъэхэр ядыгъу иджы, — и дамэр дригъэуеящ Хьэцацэ.
— Нэрыкъ дыкъыщыдыхьам щыгъуэ абы зыми зыри хищIыкIыртэкъым. Иджы еплъ… — и куэм тоуэри, къытехьауэ и щхьэр егъэкIэрахъуэ Мэчанэ.
— НэжьгъущIыдзэр къызэрыкIуэцIрыкIым и хъыбар намыхьэсыжауэ пIэрэ алыджхэм я деж? — щIоупщIэ Атисэ, бжэр дамэдазэ ищIауэ, щIэплъурэ.
— Къэралым дыкъызэрихьар ищIэми, дыкъызэрыблэгъам зыри хищIыкIыркъым. Мэз защIэкIэ дыкъыкIуэцIрыкIащ, — шэч къытримыхьэу жеIэ Мэчанэ.
— СщIэркъым сыт хуэдэ гъуэгукIэ фыкъэкIуами, ауэ сэ фи хъыбар кърахьэкIыу зэхэсхакъым. ЦIыхухэр шынащи зекIуэжыркъым, езы алыджхэращи, я ныбэр из яхуэмыщIыж нэхъей, гъэтIылъыгъэхэр зэтрашхыхь, ефэ-ешхэр зэпыуркъым. БыдапIэми я гъэтIылъыгъэхэр яухауэ къыщIэкIынущ: пщафIэхэр гузэвэху, лъэIуакIуэ къагъакIуэурэ, жылэм диIэIамэ хах. Хьэтыдзэр къэралым и гъунэм щыIэщ. Иджыпсту щIымахуэщ, гъуэгуанэр хьэлъэщи, мазэ пIалъэ щIэлъщ къалащхьэм къэсыжыным. АпщIондэху я къару къызэрагъэпэщыж хъунщ алыджхэми, — зи гугъу ищI зэрыпхъуакIуэхэр фIэгущыкIыгъуэу и нэIур зэхиукIащ Хьэцацэ.
Удынэ тэлайрэ мэгупсысэри, пщащэм зыхуегъазэ:
— Жыжьэ къалащхьэр?
— Лъэсу махуэ гъуэгуанэ дэлъщ. ИпщэкIэ уехмэ, угъуэщэнукъым. Пэжми пцIыми сщIэркъым, ауэ Хьэтусилэ и щхьэгъусэ нэхъыщхьэр — ди гуащэшхуэр — алыджхэм я пщым пщафIэ ищIыжауэ, Iэнэзехьэу зыщхьэщигъэту жаIэ. Гуащэм а псори щIишэчыжыр тхьэм ещIэ. Ауэ мы дунейм теткъым ар, зытегузэвыхь гуэркIэ къэмыувыIэмэ, апхуэдэ напэтехыр и фэ дигъахуэу зэрызигъэпсэун! Тутхьэлий и щтэращтэхэмрэ бын нэхъыщIэхэмрэ зэтраукIэнкIэ къагъэшынэу арагъэнущ.
— ГурыIуэгъуэщ. Арат зэхэсхыну сызыхуейри. ДыкъызыкIэлъыкIуари ар дыдэрщ. Еуэ-тIэ, нанэр щIэдвгъалъхьи, девгъажьэ. Догувэ, абы фIэкIмэ, — жи Удынэ.
* * *
Удым и удыгъэракъэ и Iэщэ нэхъыщхьэри. НэжьгъущIыдзэр зэрыщыту къуэкIыпIэм намышэсмэ, къызытекIухьам мыхьэнэ зэримыIэжыр къагурыIуэрти, джатэ къихакIэ алыджхэм япэщIэувэу зыкърамыгъэукIыу, бзаджагъэкIэ яхуэукIыр хагъэщIыну траухуат Удынэрэ Мэчанэрэ. Абы папщIэ, ныбжькIэ нэхъ щIалэIуэу хъыджэбз зыбжанэ нэрыбгейхэм къыхащыпыкIщ, къызэрыгуэкI пщащэу къахуапэщ, гущхьэдэсу хьэт лIыжь гъусэ къыхуащIри, шыгум кърагъэтIысхьащ. Мэуэт гуащэмрэ нэжьгъущIыдзэм и гъуазэмрэ сыт жамыIами, Хьэцацэ яфIэкIуащ нэрыбгейхэм ящIыгъуу.
— Мы хъыджэбзхэм ягурэ я щхьэрэ зэрызэтелъыр уолъагъу, я зыIыгъыкIэмкIи къыбощIэ къызэрыгуэкI пщащэу зэрыщымытхэр. Щтарэ зэщIэкIэзызэу зы яхрырет, — Атисэ щыжиIэм, унафэщIхэр арэзы хъуащ.
— Фэ езым фощIэж фщIэнур… Фызэрынэсу, Дэдей къэвгъуэти, ди Iуэху зыIутыр къыгурывгъаIуэ, — жеIэри, Удынэ чысэ зырыз къаIэщIелъхьэ нэрыбгейхэм. — Зым лъэмыкIми, фязыхэзым мыр гуащэм Iэрывгъэхьэ. ЗэхэщIыкIыгъуэу жефIэ, дзыхь зыхуищIхэм яIэригъэхьэу, быдапIэм шыуану къыщагъэкъуалъэм тIэкIу-тIэкIу хакIутэну. Нэхъыбэ зыIухуэр игъэлIэнущ, нэхъ мащIэ зышхыр жейм зэрихьэу, зыри къыгурымыIуэжу тэлайкIэ щытынущ. Щхъухьым пигъэхур пыхуащ, адрейхэр дукIыну аращи, флъэкI къэвмыгъанэ. Пщым и унагъуэр зэрыфхъумэным яужь фит. Щхъухьыр алыджхэм яIухуа нэужь, чэщанэм и щхьэ дыдэм мафIэшхуэ щыфщI. Махуэу фыкъызэфIэкIмэ, Iугъуэ фIыцIэ вгъэу. АбыкIэ къэтщIэнущ дынежьэн зэрыхуейр. Сыфщогугъ хъыджэбзхэ! СыныволъэIу, зэи хуэмыдэжу набдзэгубдзаплъэу фыщыт, фызэрыIыгъ.
Нэрыбгейхэм я щхьэхэр ящIри, лIыжьым шхуэмылакIэр шыбгым триутхыпщIащ.
* * *
Мывэ хужькIэ къещIэкIауэ щыта быдапIэм и дыхьэпIэр зэхэкъутарэ мывэ аслъэныжьхэр къэчауэ апхуэдэт. МафIэс шынагъуэ зэрыщыIам и щыхьэту, блынхэр екIуэкIыу кIэгъуасэт, щIыдагъэ къракIыхри, бжэ абрагъуэр ягъэсащи, яжьэу къелъэлъэхыжауэ, быдапIэм жьыуейр щызэпреху.
— Дахащэу щыта Хьэтуссэм лейуэ къытехьам еплъ! Хьэщхьэвылъэщ мыхэр. ЦIыхугъи щIыхьи яхэлъкъым. Быдзышэм и пIэкIэ делэ гын ефэу къэтэджа нэхъей, цIыху Iейщ алыджхэр, — и щхьэр игъэкIэрахъуэри, и щIыбагъ къыдэсхэм къахуеплъэкIащ гущхьэдэсыр. — Фысакъ, тхьэмыщкIэ цIыкIухэ! Фысакъ!
Шынэми гузавэми хуэхей нэрыбгей ябгэхэм а псалъэхэр зыуи къазэрыщымыхъуам щыщ хэзымыщIыкI лIыжьым фIэгуэныхьт зыми щымыщу мы зэхэвэзэхэжьэм хэкIуэдэну къыщыхъу пщащэ тхьэIухуд цIыкIухэр. Шыгум бэIутIэIуншэу ис бзылъхугъэхэм ящыщ зы лIыжьым къыхуеплъэкIри, гуапэу пыгуфIыкIащ.
— ХъумакIуэхэм даIэрыгъэхьи, адэкIэ зыгуэр дыхъунщ, ди адэ! — гъунэгъу дыдэ зыхуэхъуа дыхьэпIэ абрагъуэр зэпиплъыхьу жиIащ абы.
— КъызэдаIуи, уигу иубыдэ жысIэр! — Хьэцацэ дежкIэ еплъэкIащ нэрыбгейхэм ящыщ зыр. — Уи ягъэкIэ мы Iуэхур зэхэзэрыхьмэ, си IэкIэ устхьэлэнщ, уи пIэм уизмыгъэкIыу! КъыбгурыIуакъэ?! ДызэрызэгурыIуам утемыкI. Сыт къэмыхъуами, сыт къыдамыщIами, лей жумыIэ!
Хьэцацэ нэрыбгейм и нэгум хуиту иплъэри, и щхьэр ищIащ.
— КъызэтеувыIэт! — и Iэр иIэтри, шыгум къыпежьащ хъумакIуэхэм ящыщ зы. — Сыт къапшэр?
— ИщхъэрэкIэ щыIэ жылэм хъыджэбз зыбжанэ къыдэнащ щхьэзакъуэ дыдэу. Шхыни гъэсыныпхъи къаIэщIэухащи, сфIэпсэкIуэдщ. Ди пщым игу дыхьэмэ, лей къатехьэнкъым жызоIэ, — Удынэ къызэригъэIущам хуэдэу жэуап итащ гущхьэдэсым.
— Арамэ, фыкъыдыхьэ. Пщым цIыхубзыр и пэрыхьэтщ, ауэ дэри куэд дохъу, — и гъусэхэм захуигъазэри, ину дыхьэшхащ алыджыкъуэр. — ЩIэфщыкIыт шыгур!
Къэрэгъулхэм шыгумрэ пщащэхэмрэ къыщапщытэм, языхэзым жиIащ:
— Шэщым щIэсу япIауэ ара мыхэр? Сыту мэ Iей къахихрэ! МодэкIэ, пщафIэхэр здэщыIэмкIэ шэ занщIэу. Абыхэм фагъэлъагъунщ зыгъэпскIыпIэр. Армыхъумэ, ди пщым и пащхьэ теплъаджэрэ бамэр къыфкIуэцIицэцыкIыу фиувэмэ, фэри дэри дыкъемылын!
Нэрыбгейхэри арат зыхуеиххэр.
— Мы делэ гупым ефэнрэ бэгъуэнрэ фIэкIа Iуэху ямыIэу зэхэсщ. Дызэрыщымыгугъам хуэдэу, ди Iуэхур тынш хъуну къысщохъу… НэжьгъущIыдзэр къазэрекIуэсами щыщ хащIыкIыркъым. АфIэкIа гупсысэ убгъэдэмылъу дауэ къэралым узэрытеуэнур?! — игъэщIэгъуащ нэрыбгейхэм ящыщ зым.
— Щэхуу! — нэщхъкIэ къыхуеплъэкIащ абы нэгъуэщI зы.
— Дызэрынэсу гуащэр къыдогъуэтри, щхъухьыр Iэрыдогъэхьэ. Ауэ пщым и пащхьэ драмышэу хъунукъым икIэщIыпIэкIэ. ХъыджэбзыщIэхэм къытхэплъэн хуэдэу дыщIашамэ, дыкъикIат, — Iущэщащ ещанэр.
Гуащэр пхуэгъэгъуэщэнутэкъым… Зэпымычу зыгуэр ищIэми, IэлъэщI фIыцIафэр щIэпхыкIарэ, лъэныкъуэщIыIу6 гъуабжэм нэхъыщхьэ щымыгъми, и зыIыгъыкIэмкIэ, и плъэкIэмкIэ, псори къызэредаIуэмкIэ ар зэрыгуащэр наIуэт. Дуней псом зи цIэр къыщацIыху Хьэтусилэ пщышхуэм и быдапIэм алыджхэр щепсыхарэ унагъуэм цIыхубзу исыр унэIут ящIыжауэ, Атэрысрэ дзэзешэхэмрэ яхуэпщафIэу, яхуэIэбэу кърахуэкIыу ирихьэлIащ нэрыбгейхэр.
Апхуэдэ напэтехрэ икIагъэрэ зышэчауэ зы гуащи дунейм тету къыщIэкIынтэкъым. Арами, зиIыгът. Зыгуэрым ежьэрт, гугъэрт. Ауэ, гуащэм и нэпсхэр хуэшыIакъым, «ищхъэрэкIэ къраша тхьэмыщкIэ цIыкIухэм» зыкъыхуагъазэу, къызыкIэлъыкIуа дыдэр щыхуаIуатэм.
— СщIэрт сэ зэгуэр фыкъызэрысынур! Сыт щIауэ дынывэжьэрэ! — и гур псэхужауэ хэщэтыкIащ Дэдей.
ЦIыхубз нащхъуэ щхьэпэлъагэм и фIэщ мыхъуж нэхъей, къеувэкIауэ щыт нэрыбгейхэм я нэкIум зырызыххэу иплъэурэ, зрикъузылIэрт. Гуащэм и щIалэгъуэм абы нэхърэ нэхъ дахэ хэкум зэримысар къапщIэу, уардэт, нэхутхьэхут, ныбжьыфI зэриIэр гурыIуэгъуэми, лэдэх7 щIагъуи и напэ хужьым темылъу, гурыхьт. Дэдей и Iэ псыгъуэхэр зэхуэлъэфэсами, зэмыса лэжьыгъэ хьэлъэм зэгуигъэтхъами, щабэ дыдэу телъэщIыхьырт къалъихьа хъыджэбзхэм я напэм.
— Дэнэт щыпщIэр? — игъэщIэгъуащ пщащэхэм ящыщ зым.
— Мэуэтхэм ящIыгъуу къэкIуа нэрыбгейхэм я гъуазэм къызжиIат щежьэм. «Дзэр зэрежьэу алыджхэр къыфтеуэнкIэ шынагъуэщ, зыфIыгъ икIи, сыт къэмыхъуами, гугъэр хыумыхыж. Алыджхэм нэхъ хьэбыршыбыррэ гущIэгъуншэрэ мы дунеижьым илъэгъуакъым, ауэ, зышыIэ. Сыт къывамыпэсми — укъыщимытхъ. Ди гуащэр сцIыхужрэ, къыфщыщIа гузэвэгъуэр и тхьэкIумэ ицырхъэмэ, и цIыхухъум и щIыбым зы бзаджащIэ къыдигъэувэнукъым. Къэсынурэ, дауэ имыщIами, ди ужь къиувэр зэтриукIэнущ!» — къызжиIат Ассей. Аращ иджыри къэс мы напэтехыр щIэтшэчыр, — и нэпкъ лъагэм къытелъэда нэпс пщтырхэр ирилъэщIэкIащ Дэдей.
Пщащэхэр зэплъыжащ, къэуIэбжьауэ.
— Мыр щхъухьщ, гуащэ! IэфIыншэщ, мэи щхьэи иIэкъым, ауэ щхъухь лъэщщ. Алыджхэм яIумыхуэу хъунукъым. Нэхъыбэм ялъэIэсмэ, къытхуумыщIа щыIэтэкъым, ауэ, Iэмал имыIэу пщымрэ абы и дзэзешэхэмрэ егъэфэн хуейщ. Я нэхъыщхьэхэм я лъэр щIэхумэ, зауэлIхэри къызэрыгъэгужьеинущ, — кIэщIу къиIуэтащ тIасхъэщIэххэм я нэхъыщхьэм.
— ГурыIуэгъуэщ, дахэ. ЦIыхухъу къызэрытхэмытым щхьэкIэ, гурыщхъуэ къытхуащIыркъым, хуитуи дыщызэхэзокIуэ быдапIэм. Лэпс яхуэдгъэвэнщ ныщхьэбэ. Шыуану диIэр къетхьэжьэнщи, быдапIэм дэсхэри, шэтыр зыгъэувауэ губгъуэм исхэри «дгъэхьэщIэнщ». Ауэ, дрикъуну пIэрэ?
— Урикъунущ. Шыуанышхуэ къэс бжэмышхым и Iыхьэ плIанэ хэкIути, абы ирихыр хэщIмэ, къэнэжым зыгуэр етщIэнщ. КъищынэмыщIауэ, шагъырми хэпкIутэ хъунущ, — бзаджэу пыгуфIыкIри, и щхьэр ищIащ нэрыбгейм.
— ЩIыунэм шагъыру щIэтым хезгъэкIутэнщ-тIэ. Я жьэпкъыпэм къежэхыу, зэпымычу йофэ гущыкIыгъуэхэр. Щысхь яхуэфащэкъым абыхэм, — и макъыр йощэтэх Дэдей. — Дэ абыхэм дагъэлъэгъуа икIагъэм, ди бзылъхугъэхэм иращIам иужькIэ, силъ сымыщIэжауэ сыпсэуфынукъым, сызэгуэудынущ!
— Пщым и пэшым зыгуэрурэ дыщIегъашэ. Ар псэууэ тIэщIэкIмэ си Iуэхущ!
— ИIэ-тIэ, псынщIэу зыкъэвгъэпскI. Бостей къыфхуезгъэхьынщ. Зывгъэхьэзыр. Сэри си Iуэху яужь сихьэжынщ…
* * *
Хьэтусилэ пщым и пэшыр зэриубыдар и фIэщ мыхъуж нэхъей, Атэрыс, щIэнам хуэдэу, къыщIэкIыртэкъым, зауэлIхэми къахыхьэртэкъым, къихьэхуа быдапIэм и Iэгъуэблагъэри къызэхикIухьыртэкъым. Абы и щхьэм илъыр нэгъуэщIт… И шхыныр къыхуахь, цIыхубзхэр щIэщыгъуэ-щIэщыгъуэу хузэрахъуэкI, шагъырыр Iэнэм текIыркъым, дунеижьыр зыгъэгызу щыта къэралыгъуэр иубыдащи, ехъулIауэ ебж. Сыт нэгъуэщI?! Загъэпсэхунщи, я зекIуэм пащэжынщ — къуэкIыпIэмкIэ хьэтхэмрэ ащырхэмрэ щызэроукIри, зауэм и кIэм ирихьэлIэмэ, къанэIамэ зэхикъутэнщ.
Цы Iуданэ псыгъуэкIэ джа джанэ хужь Iэхуитлъэхуитыр и лъэдийм теуэрэ и бгъэгур къыдэщу бгъафэр тIэтауэ, шагъыр плъыжьыр къызэжэх дыжьын гухъунэр8 IэщIэту, быдапIэм кърашэлIагъащIэ хъыджэбзхэм яхэплъэу щытт Атэрыс. Абы и нэ щIыхупсхэр пщащэхэм гъуэрыгъуэурэ ятриубыдэрти, и щхьэцым къыщыщIэдзауэ и лъапэм нэсыжу зэпиплъыхьырт дэтхэнэри. Дыгъэрыс9 мащIэ зиIэ лIыку зыIэщIэлъым гуакIуэу уIуплъэрт, и набдзэ фIыцIэ Iувым къыщIэгуфIыкI нэ щIыхуитIым удахьэхырти. Толъкъун щабэу и натIэм къещэтэха щхьэц фIыцIэ Iувым и Iэпхъуамбэхэр хигъэлъадэщ, дрилъэщIейри, пыгуфIыкIащ алыджыпщыр. Къапщтэмэ, апхуэдизкIэ теплъафIэти, зэрихьэу хужаIэ икIагъэхэр хуумыгъэфащэу, узыщIигъэгупсысыжырт.
Бжэм зыгуэр къыщытеуIуэм, Атэрыс и пэбзийхэр зэIыкIыу, хэщэтыкIри, и жьакIэ кIэщIым хэтIэхъуащ.
— КъыщIыхьэ! — жиIэри.
— Пщыхьэщхьэшхэр къахьащ, зиусхьэн, — зигъэкIэщIащ хъумакIуэм.
— КъыщIэгъэхьэ…
Гуащэм къалэн зэрыхуащIауэ, апсI0 зэпэплIимэм лэпс хъандырэ11 лъахъшэ, лы гъэва тепщэчышхуэ, шагъыр кхъуэщын иту къыщIихьэри, Iэнащхьэм тригъэуващ.
— Зыбгъэгуваи, гуащэ! — жеIэ, Атэрыс и анэм и ныбжьын цIыхубзым хуемыплъэкIыххэу.
— ЩIыIэ къэхъуащ. Шэтырым щIэсхэм загъэхуэбэжынщ жысIэри, куэду дыпщэфIащ ныщхьэбэ, — щыпкъэу педзыж абы Дэдей.
— Куэд щIа си зауэлIхэм гумащIэ уазэрыхуэхъурэ, — и гум зыгуэр щIыIэ-щIыIэу къэкIам хуэдэу, зыщIэувыIыкIащ алыджыр.
— Уэ ухьэщхьэвылъэми, хьэтхэр хабзэмыщIэкъым! ХьэщIагъэр ди лъэпкъым и набдзэщ, — щыпкъэу жэуап итщ, и щхьэр лъагэу иIэтри, бжэмкIэ игъэзащ гуащэм.
— Гуащэ! — Атэрыс и макъым зыщригъэIэтым, зи щIыб къэзыгъэза цIыхубзыр зыщIэувыIыкIащ.
Абы къыгурыIуакIэт, алыджыпщым гурыщхъуэ зэрищIар, быдапIэм къыщекIуэкIым жейбащхъуэнэкIэ хэмыплъами, зыгуэр зэрыщызэIуащэр щIыфэкIэ зэрызыхищIар.
— Къэгъази, мо лэпсым еIубыт!
Ар зэрызэхихыу, бжэ блыпкъым ит хъумакIуэм сэжьейр кърипхъуэтри, хьэзырыххэу къиувыкIащ. Дэдей зимыгъэхъейуэ щытт, и напIэр едзыхауэ, адэкIэ жиIэнумрэ ищIэнумрэ зэхуигъэхъуу.
— Уэракъэ жыхуэсIэр, цIыхубз?! Къэгъази, мы къытебгъэувам еIуб! — гуащэм, имыхабзэу, игурэ и щхьэрэ зэрызэтелъым гурыщхъуэ иригъэщIат алыджми, хигъэзыхьыпэу, хэкъузауэ жиIащ.
Гуащэм зыкъигъазэщ, Iэнэм тет хъандырэм икъу зырызыр иубыдри, моуэ и Iупэм хуехь щыжыпIэм, пыджэн хьэзыру, гъунэгъу дыдэу къыбгъурыува хъумакIуэм и нэкIум ирикIащ лэпс къэкъуалъэр. ЩIалэм жиIэнуIауи хунэмыс щIыкIэ, хъандырэр и щхьэм фIикъутыхьыжри, хъумакIуэр къызэфIигъэмэхащ цIыхубзым. Арыххэуи, кърагъэувэкIа нэрыбгейхэм къаухъуреихьащ алыджыпщыр. Щхъухьыр щыпхымыкIакIэ, къэнэжыр Iэпщэрат.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
