Зи IэщIагъэм хуэпэж
Iэдэбу, гудзакъэ иIэу, хьэл-щэн дахэ хэлъу, щэныфIэу гъащIэм къыдэгъуэгурыкIуэ цIыхум хужаIэ: «Угъурлыщ, къызыхэкIа лъэпкъым хуэфащэщ». Мис апхуэдэхэм ящыщщ Бахъсэн къалэм къыщалъхуа, щапIа, зи гъащIэ псом и IэфIыр ухуэныгъэ IэнатIэ мытыншымрэ и унагъуэ дахэмрэ хьэлэлу езыт КхъуэIуфэ Иринэ.
КхъуэIуфэ Иринэ Унагъуэшхуэм къыщыхъуа хъыджэбз цIыкIур курыт еджапIэм щыщIэсам адрейхэм куэдкIэ къахэщхьэхукIырт, школ гъащIэм щыжыджэрт, есэпым хуэгурыхуэти, абы лъэныкъуэ куэдкIэ зригъэузэщIырт. ЗэрыбыниплIым я нэхъыщIэти, зыдэплъеинрэ щапхъэ зытрихынрэ и гъунэжт. И адэ Борис Бахъсэн районым механизацэмкIэ и профтехучилищэм и тхьэмадэт, и анэр къалэм дэт дэрбзэр IуэхущIапIэм и унафэщIти, абыхэм я лэжьэкIэр, я гуп хэтыкIэр дерс нэс хуэхъурт, езыр гуащIафIэу къэхъурт. И анэм и IэщIагъэм хуэIэзэ хъуати, зыхуейр идыныр мастэнэ зэфIиуауэ къыщыхъуртэкъым, апхуэдэу тыншу къехъулIэрти.
Курыт еджапIэр фIы дыдэу къэзыуха пщащэм и лъагъуэ щыпхишыжын хуей зэманыр къыщысым, куэдрэ гупсысакъым, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и инженер-техникэ факультетым промышленно-граждан ухуэныгъэмкIэ и къудамэм щIэтIысхьэри, ар ехъулIэныгъэкIэ къиухащ.
И гум дыхьэу, и псэм къищтэу къыхих IэщIагъэр цIыхум къыдалъхуу жаIэ. Абы щыхьэт техъуэ нэщэнэхэм куэдрэ гъащIэм дыщрохьэлIэ. Арагъэнщ архитектурэмкIэ предметхэр куууэ щIиджар, абы и щэхухэм нэхъуеиншэу зыщIыхигъэгъуэзар. ЗэманыфI дэкIащ КхъуэIуфэ Иринэ къыхиха IэщIагъэм зэрырилажьэрэ, ауэ зы махуи абы хущIегъуэжакъым. «Сельстрой» трестым зэрыщыщIидзэрэ нобэрэ я зэхуакум къриубыдэу псы Iэджэ ежэхащ, къэралми, республикэми зэхъуэкIыныгъэшхуэхэр къыщыхъуащ. А псом къадэунэхуа гугъуехьхэр и нэгу щIэкIам и мызакъуэу, и щхьэкIи игъэунэхуащ. Арами, зыпэрыт IэнатIэм жэуаплыныгъэшхуэ зэрыпылъыр зэи IэщIэхуакъым, и жыджэрагъым кIэрыхуакъым, IэщIагъэлI губзыгъэу, унафэщI Iэзэу, пхыгъэкIакIуэ, къызэгъэпэщакIуэ нэсу зыкъигъэлъэгъуащ.
ЕкIуу, уи пщIэр пIыгъыжу укъэгъуэгурыкIуэну тыншкъым. Ар зыхуэгъэкъарур, абы пэлъэщыр и дэтхэнэ махуэри купщIафIэу сэбэп зыпылъ IуэхухэмкIэ зыгъэнщIхэрщ, дыгъуасэр нобэм, нобэр пщэдейм пызыщIэхэрщ, Iуэху щхьэпэхэм пызыщэхэрщ, ипэкIэ плъэхэрщ. А пщалъэмкIэ убгъэдыхьэмэ, Иринэ ящыщщ зи лэжьыгъэм гурэ псэкIэ бгъэдэтхэм, и дуней тетыкIэ дахэмкIэ, и цIыху хэтыкIэмкIэ зи пщIэрэ зи нэмысрэ зыIыгъыжхэм. ПхуэмыIуэтэщIыну емызэшщ, зэ- пIэзэрытщ, и щIэныгъэ куур IэнатIэм егупсысауэ къызэрыщигъэсэбэпыным хущIэкъу зэпытщ.
— СССР къэралыгъуэр щакъутэжым къыдэкIуа гугъуехь инхэм цIыхухэр ноби къыдоскIэ. Абы щыгъуэ экономикэр зэтезыгъэщэхахэм тхьэ щаIуэжырт совет лъэхъэнэм и зэманым лъэныкъуэ гуэркIи зыужьыныгъэ лъэпкъ ди гъащIэм хэмылъауэ, ди пIэм диуджыхь зэпыту дыкъекIуэкIауэ. Ауэ илъэс кIуахэм пэжыр наIуэ къащIащ. ДяпэкIэ дэ къэтпэщытщ зыужьыныгъэм къыдэкIуэу, «псэукIэщIэм» и телъхьэхэм «яIэщIэкIауэ» щыта щыуагъэхэр зэрыдгъэкIуэдынум жыджэру дытелэжьэну. Зэманым псалъэкIэ зыдедгъэкIу къудейкIэ зэфIэкIынукъым, атIэ ар зэпымыууэ Iуэху нэрылъагъухэм- кIэ щIэдгъэбыдэн хуейщ, — жеIэ КхъуэIуфэм.
Дауи, зи къаруилъыгъуэ дыдэу а псом и курыкупсэм хэта, «зэблэкIыгъуэ» зыфIаща зэманым къыдэунэхуа гугъуехь инхэм «яутхыпщIа» архитектор цIыхубз щыпкъэм щIэмыарэзынрэ зыхуэмыарэзынрэ и мащIэкъым. Сыту жыпIэмэ, къалэнышхуэхэр къапэщытщ, зэфIэхын хуей Iуэхугъуэхэр зэуIуу ямыунэтIмэ, гъащIэм дыкъыкIэрыхунущ. Налшык къалэ администрацэм архитектурэмрэ къалэ ухуэныгъэмкIэ и управленэм и лэжьыгъэр щиунэтIами, Къэбэрдей-Балъкъэрым ухуэныгъэмрэ архитектурэмкIэ и министрым и къуэдзэ къалэныр щрихьэкI мы зэманми абы и акъылри и гупсысэри зытегъэпсыхьар «Къалэухуэ лэжьыгъэхэм я IуэхукIэ» республикэм и Законым щыубзыхуахэр гъэзэщIэныр къызэгъэпэщынырщ.
— КъБР-м и ЩIыналъэр зэраубзыхуну схемэм и проектыр 2022 гъэ пщIондэ республикэм и социально-экономикэ зыужьыныгъэм и стратегием щыгъэбелджылащ.
— Иужьрей зэманым зэфIэдгъэкIа лэжьыгъэшхуэхэм ящыщу къэбгъэлъагъуэ хъунущ Налшык къалэм и КъуэкIыпIэ лъэныкъуэм щыдухуэну псэупIэ хьэблэм и проектыр. Къэбэрдей-Балъкъэрым и Правительствэм и УнафэкIэ ар ягъэхьэзыращ «АТТИК», «А.К. Центр Проект» ООО-хэм. Проектыр гектар 246,6-м тещIыхьащ. Абы и псэупIэ фондыр метр зэбгъузэнатIэ зы мелуанрэ мини 133-рэ 280-рэ, социально-щэнхабзэ IэнатIэхэр, IуэхутхьэбзэщIапIэхэр метр зэбгъузэнатIэ мин 755-рэ 90-рэ, транспорт гъэувыпIэхэр мин 11-рэ 219-рэ мэхъу, курыт еджапIэу 5, сабий гъэсапIэу 22-рэ хохьэ. Хуэфащэ мылъку хузэщIагъэуIуэмэ, ухуэныгъэм зэрыщIадзэнум псори хуэхьэзырщ, — жеIэ Иринэ. – Бахъсэн къалэм и ищхъэрабгъу лъэныкъуэм гектаритхум щаухуэну псэупIэхэм я проектри хьэзырщ. Урыс усакIуэшхуэ Пушкин Александр Май къалэм пэмыжыжьэу зыщигъэпсэхуа жыгейм и Iэшэлъашэр ди проекткIэ зэIузэпэщ ящIащ: аттракцион щагъэуващ, лъэс зекIуапIэ екIухэр щаухуащ, тетIысхьэпIэхэр щагъэуващ, уэздыгъэхэр щыфIадзащ, ихъуреягъкIэ ягъэщIэрэщIащ. Иджы а жыг хадэ цIыкIум цIыхухэм дихьэхыу зыщагъэпсэху. Нартан къуажэкур зэIузэпэщ зэращIыну проектри дгъэхьэзыращ, нэгъуэщI лэжьыгъэ Iэджи диIэщ, дяпэкIэ къытпэщытхэри ди мурадхэри нэхъ мащIэкъым.
КхъуэIуфэ Иринэ я къалэн нэхъыщхьэм теплъэкъукIыркъым. Муниципальнэ щIыналъэхэм я архитектурэ, къалэухуэ къудамэхэм я IэщIагъэлIхэр я щIэгъэкъуэну къалэ округхэмрэ районхэмрэ я генеральнэ планхэр зэхуагъакIуэ, зыхуэфащэ тхылъхэр ягъэхьэзыр. Абы хохьэ щIыналъэубзыху схемэхэр, щIыр къызэрагъэсэбэп, ухуэныгъэхэр зэрырагъэкIуэкI хабзэхэр, нэгъуэщI куэди.
Ар пэжыр япэ изыгъэщ унафэщIщ, IэщIагъэлIщ, анэ гумащIэщ. ИщIэр зэрыфIэмащIэм, и гур фIымрэ дахагъэмрэ зэретам гу лъумытэнкIэ Iэмал иIэкъым. И Iуэху зехьэкIэмкIэ, бгъэдэлъ щIэныгъэ куумкIэ а псор Иринэ къилэжьыжащ. Лэжьыгъэмрэ цIыхугъэмрэ зэщIыгъумэ, Iуэхур докI. ПсэкIи ныбжьэгъукIи зэрыкъулейм къару къыхелъхьэ, гукъыдэж кърет, и лъэр щIегъэкI.
Урысейм и Архитекторхэм я зэгухьэныгъэм хэт, Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и ухуакIуэ КхъуэIуфэ Иринэ и унагъуэкIи насыпыфIэщ. И щIалэ Алим щIэныгъэ нэхъыщхьэ зригъэгъуэтауэ программисту мэлажьэ, ипхъу ФатIимэ Псыхуабэ къэрал лингвистикэ университетым и етIуанэ курсым щIэсщ. Ахэр и гурыфIыгъуэу, щыIэм я нэхъыфIхэр яхузэпищэу къэгъуэгурыкIуэ анэ гумащIэ, лэжьыгъэ щхьэпэ езыхьэкI архитектор Iэзэ, IуэхуфIхэр зи Iэужь КхъуэIуфэ Иринэ мурадыфIхэр иIэу я махуэ лъапIэм IуощIэри, дяпэкIи Тхьэм хущIигъэхьэ.
ХЬЭЖЫКЪАРЭ Алик.
