Хьэрып IуэрыIуатэ
ЗэзыдзэкIар ТекIужь Заретэщ
ТхьэмыщкIэмрэ насыпымрэ
Зы пщыхьэщхьэ гуэрым тхьэмыщкIэр и унэм кIуэжт. И насыпым хуэхъущIэурэ, ар хуабжьу тхьэусыхэт:
- Насып… Дэнэ ар здэщыIэр, насыпыр? Зэпыту укIуэ а насыпыр! Насыпыр къыкIэлъыджэну гъащIэр хуейти и тхьэусыхафэмрэ гыбзафэмрэ едэIуэну къэкIуащ. ТхьэмыщкIэм а псалъэхэр къызэрыжьэдэкIыу, и Iэр Насыпым къиубыдри, жиIащ:
- КъакIуэ си деж. Умышынэ. Сэ уэращ сызейр. Насыпым ар хьэуам хихьэщ, дриIэтейри, жыжьэ дыдэ ихьащ; иужькIэ гъунэгъуу кърихьэхыжщ, бгъуэнщIагъ щIэхьэпIэм деж игъэуври, жриIащ:
- Мы бгъуэнщIагъ кIуэцIым щIэгъэпщкIуащ дунейм и хъугъуэфIыгъуэу хъуар. Ехи узыхуэныкъуэу уи нэм къыфIэнэр къащтэ. Ауэ, куэд дыдэ къыумыщтэ. Унэм нэс пхуздэхьын хуэдэу хьэпшып нэхъ псынщIэхэр къыхэх. Къыппэщылъ гъуэгуанэр кIыхьщ икIи гугъущ, уи закъуэуи бгъэзэжын хуей хъунущ. Уи хьэлъэр пIэпыхурэ щIым техуэмэ, зэи къэбгъуэтыжынукъым. Уи акъылыр гъэлажьэ, умынэпсей.
Насыпым ар жиIэри кIуэдыжащ. БгъуэнщIагъым еха тхьэмыщкIэм хъугъуэфIыгъуэхэмрэ мывэ лъапIэхэмрэ щилъагъум, и нэхэр зэблэжащ. Нэхъ дахэхэр къипхъуатэурэ и къэпым из ищIу щIидзащ.
Зы сыхьэт дэкIа нэужь, бгъуэнщIагъым къыщIэкIыжащ къэп хьэлъафIэр и плIэм илъу. Лъэбакъуэ зыбжанэ фIэкIа имычауэ, тхьэмыщкIэр хьэлъэм иригъэзэшащ; и напэм пщIэнтIэпсыр къытрикIутэри, и Iэпкълъэпкъ псор зэщIилъысащ. И къарур зэрыкIуэщIар зыхищIэри, адэкIэ и хьэлъэр зэрыхуэмыхьынур къыгурыIуэжащ.
«Къэпыр щIым згъэуврэ згъажэмэ-щэ? – егупсысащ ар. – Си фIэщ хъукъым ар унэм нэс згъэджэрэзурэ сымыкIуэжыфыну». Апхуэдэуи ищIащ.
Къулей зэрыхъум иригушхуэу икIи иригуфIэу, тхьэмыщкIэм къэпыр игъажэу щIидзащ. И унэм щынэблэгъэж дыдэм и бгыр игъэузри – къэпыр фIэкIуэдащ. ТхьэмыщкIэм и IэмкIэ хьэуар икъузт. ИхъуреягъкIэ зиплъыхьри, кIиин, гъын щIидзащ, и тхьэмыщкIагъэм хущIэбжэу. Асыхьэтым Насыпыр и пащхьэм къиуващ. Губжь щIэлъу абы еплъри, жиIащ:
- Уи насыпымрэ уи щхьэмрэ уращIэпхъэджащIэщ уэ. Зыми арэзы утехъуэкъым, къулеигъэми ухуэгъэнщIкъым. Куэд къуатащ, пхуэхьыным хуэдиз къэпщтэну къыпхуагъэуври. Унэпсейри пхуэмыхьын хьэлъэ къэпщтащ. Иджы псори пфIэкIуэдыжащ. Ар дерс пхурехъу, мащIэм арэзы уритехъуэу.
Бажэр аслъэным зэребзэджэкIар
Зы пщыхьэщхьэ гуэрым, бажэ мэжэщIалIэр и гъуэм къикIауэ мэзым щыхъуакIуэт. Езэшыху ар мэзым щIэта нэужь, ешри щигъэтыжащ, зыри къимыхъуэкIуауэ.
Дыгъуасэ лъандэрэ зыри и джий зэремыхар бажэм игу къыщыкIыжым, и шхыныгъуэм хэзыгъэкIыжа аслъэным хуэгубжьащ. Шхыныгъуэ лъыхъуэу мэзым пэгъунэгъу къуажэм дыгъуасэ щыкIуам, бабыщ къидыгъуар иIыгъыу къыщIэпхъуэжыну иужь ихьа къудейуэ, аслъэным и гуоу макъыр зэхихащ. ПсэзэпылъхьэпIэ ихуэри, бабыщыр абы хуидзу къыщIэпхъуэжын хуей хъуащ. Аслъэныр мыхъуамэ, IэфIу шэджэгъуашхэ ищIынут. Ар губжьым къаплъэнэф ищIащ. Зытеувэ щIыр имылъагъуу здрикIуэм, аслъэныр и пащхьэм къихутащ. Бажэр кIэзызщ, гузэвэгъуэм зэщIищтэри, къыщызэрыгъуэтыжым, жиIащ:
- Аслъэн, псынщIэу щIэпхъуэ, зыкъегъэл: мыгувэу борэнышхуэ къригъэжьэнущ!
- Сэ сыхьэлъэ Iейщ, - жиIащ аслъэным, - борэным сыщышынэкъым.
- Сыт-тIэ пщIэнур? Жьапщэшхуэ къепщэнущ.
- ЩIым сыгъуэлъынущ.
- Абы щхьэкIэ борэным урихьэжьэн къэнэнукъым.
- Жыг къудамэр субыдынущ.
- Жьыр махуэ зыбжанэкIэ къепщэнущ. Жыг къудамэр апхуэдизрэ пхуэIыгъынукъым.
Абдежым аслъэныр къэдзыхэри, къыхэкIиикIащ:
- Апхуэдэу щыхъукIэ, сщIэнур къызжеIэ!
- Жыгым зезгъэпхи, нэхъ жьапщэ шынагъуэри зэран къыпхъуэхъуфынукъым, - жиIащ бажэ хьилэшым.
- Дэгъуэу къэбгупсысащ, - аслъэныр абы арэзы техъуащ. Аслъэныр жыгым ирипхри, абдежым пэмыжыжьэу щылъ мывэм бажэр тетIысхьащ.
- Уэ езым щхьэ къыумылъыхъуэрэ борэным зэрызыщыпхъумэну Iэмал? – щIэупщIащ аргуэру аслъэныр.
- Борэн щыIэххэнукъыми аращ, - мыпIащIэу жэуап итыжащ бажэм.
Аслъэныр хуабжьу губжьри, ину къугъащ. Асыхьэту хьэкIэкхъуэкIэ куэд къызэхуэсащ. Жыгым епха аслъэнымрэ абы пэмыжыжьэу гупсэхуу щыс бажэмрэ щалъагъум, абыхэм ар гъэщIэгъуэн ящыхъури, къэхъуам щIэупщIащ.
- Сэращ ар езыпхар, - жиIащ бажэм, - дыгъуасэ пщыхьэщхьэшхэм сызэрыхигъэкIыжам папщIэ. Ар псоми къыфщхьэпэжын хуейщ. Нэхъ къарууфIэр нэхъ къарууншэм тремыгушхуэ.
Бажэм зигъэпагэу икIи зигъэину хьэкIэкхъуэкIэхэм заблыригъэхащ. Адрейхэр къыщышынэу икIи пщIэ хуащIу къыкIэлъыплът.
Сондэджэр бзаджащIэ
Зыгуэр бэзэрым тетт пхъуантэ цIыкIу иIыгъыу. Ар ищэну хьэпшыпхэм – дзэху Iыхьэмрэ удз гъэщэща Iэбжьыбымрэ – ящытхъут. Быдэу тригъэчыныхьт, ахэр къэзыщэху дэтхэнэми дзэхум дыщэ къыхухэщIыкIыну. Абы ирихьэлIэу Ахьмэд блэкIт. Сондэджэрым и псалъэхэр щызэхихым, ар къэувыIэри щIэупщIащ:
- Апхуэдэ телъыджэ дауэ зэрыпщIэнур?
- Тынш дыдэу, - жиIащ пхъуантэр зейм, - дзэху Iыхьэ къащтэ, ар кхъуэщыным илъхьи, хьэку мафIэм тегъэувэ. Дзэхур къэтIатIэу щIидзэмэ, удз щэща IэмыщIэ хуэдиз хэбдзэрэ ар сыхьэтитIым и кIуэцIкIэ зэIыпщIэмэ, къэплъагъунущ кхъуэщын щIагъым дыщэ кIанэ къызэрыщыунэхуар.
Ахьмэд гуфIэри, дзэху нэхъ Iэхьэшхуэр сондэджэрым и деж къыщищэхуащ, удз Iыхьэ щащэр и IэштIымым быдэу ирикъузэри, унэм къэкIуэжащ. Лъэбакъуэ зыбжанэ ичыну хунэса къудейуэ, пхъуантэр зейр къыкIэлъыджэу зэхихащ.
- НыбжесIэну къысщыгъупщащ, - жиIащ сондэджэрым, - дзэху тIатIэр щызэIыпщIэкIэ, мыщэ хужь къафэм уемыгупсыс. Армырмэ, зыри къохъулIэнукъым.
Ахьмэд дыхьэшхащ:
- Сыт сэ мыщэ хужь къафэм сыщIегупсысынур? Сэ абы зыри хузиIуэхукъым.
Унэм къэкIуэжри, Ахьмэд и щхьэгъусэмрэ ипхъухэмрэ псори яхуиIуэтэжащ. ПщэфIапIэм ахэр къыщIигъэкIыжри, и Iуэхум пэрыхьащ. Ахьмэд кхъуэщыным дзэхур ирилъхьэри, хьэку мафIэм тригъэуващ. Дзэхур къыщытIатIэм, удз IэмыщIэ хидзэри зэIищIэу щIидзащ. Сыхьэт, сыхьэтитI, сыхьэтитIрэ ныкъуэрэ блэкIащ. И щхьэгъусэм, адэкIэ хуэмышэчыжу, бжэр къыIуихри жиIащ:
- Дыщэр сыт хуэдэ, дыщэ дыдэ?
- ШейтIаныр мы Iуэхум къыхыхьэри зэIигъэхьащ! – и натIэм къытрикIута пщIэнтIэпсыр илъэщIурэ, жэуап иритыжащ езэша Ахьмэд. – Илъэс тхущIрэ щырэ хъуауэ сопсэури мыщэ хужь къафэу зэикI слъэгъуакъым – нахуэуи пщIыхьэпIэуи. Иджы абы сыщемыгупсысыпхъэ дыдэм, дапщэщи ар си нэгу щIэтщ. Си пащхьэм дэнэ и дежи къыщофэри итщ ар – лъэгуми, блынми, Iэнэми. Кхъуэщыным сыщиплъэкIи, абыи мыщэ хужьыр къыщыфэу солъагъу.
ЩIакхъуэмрэ дыщэмрэ
Аббас мэкъумэшыщIэ къулейсызт. Махуэхэр зи кIыхьагъым ар лажьэт, и щхьэмрэ и унагъуэмрэ зэригъэпсэун къыхэхъуэн папщIэ. Зэман къыщыхудэхуэкIэ ар егупсыст тхьэмыщкIагъэм къизышыфыну кIадэ къигъуэта зэрыхъунум.
Зы махуэ хуабэ гуэрым, Аббас, дапщэщи хуэдэу, губгъуэм илэжьыхьт. Хуабжьу зэрезэшар къапщIэу, ар жыг лъабжьэм щетIысэхри хъуапсэу щIидзащ: «IэкIэ сызэIусэу хъуар дыщэ сщIыфын хуэдэу Тхьэм зэфIэкI телъыджэ къызитмэ, сызыпэрыт гугъуехьыр къызэзнэкIынти, сызыхуэныкъуэ щымыIэу сыпсэунт». Абы хэту зэхихащ:
- Ей, Аббас! Апхуэдизу узыщIэбэгыр иджыпсту къыпIэрыхьэнущ! Уи IэмкIэ зы хьэпшып гуэр къащти - ар занщIэу дыщэ хъунущ.
Аббас зэхихыр и фIэщ хъуакъым. Ауэ щIым зригъэзыхри мывэ цIыкIу къищтащ. Абы зэрылъэIэсу – мывэр занщIэу дыщэ хъуащ. Аргуэру Аббас нэгъуэщI зы мывэм лъэIэсащ – ари асыхьэту дыщэ хъуащ. Аббас гуфIэгъуэшхуэм зэщIищтауэ егупсысащ: «Иджыпсту къалэм сыкIуэнщи сабэхэмрэ мывэхэмрэ дыщэ сщIынщ… ИужькIэ щIы куэд къэсщэхунщ, псыежэх Iуфэм уардэунэ щызухуэнщи, жыг хадэшхуэкIэ къэзухъуреихьыжынщ… Шы лъэпкъыфIхэр къэсщэхунщ, фэилъхьэгъуэ дэгъуэхэмкIэ зыкъэсхуэпэнщ…»
Ар къэтэджыну хуейт, ауэ зэрезэшар, зэрымэжэщIалIэр щызэхищIэм, зэрымыкIуэфынур къыгурыIуащ.
«Пщэдджыжьым унэм къыздисхар сшхынщ», - жиIэри, жыгым пэгъунэгъуу щылъ къэлътмакъым илъ пщэдджыжьышхэм Iэбащ. Аббас къищта щIакхъуэ Iыхьэр и жьэм щыхуихьым, гъущI зэрыжьэдэлъыр къыгурыIуащ! Къэпым бжьын къинати Аббас псынщIэу къипхъуэтащ. Ар зыхэхуа гузэвэгъуэр къэIуэтэжыгъуейщ, бжьынри ишх мыхъуу дыщэ кIанэ щыхъуам!
Аббас лIэным хуэдэу шынащ. Иджы дауэ ар зэрышхэнур е зэрефэнур? Дыщэ кIанэхэм я дунейм дауэ хэпсэукIа зэрыхъунур? Апхуэдэу ар псынщIэу мэжэщIэлIагъэм илIыкIынущ, и Iэм тыншу къихъуэ дыщэ кIанэхэр къигъэсэбэпыну хунэмысу. Аббас егупсысырт, мэжэщIалIэмрэ псы хуэлIэмрэ я хьэзабым хэту зэрылIэнур и нэгу къыщIигъэхьэу, зэIусэу хъуар дыщэ кIанэ щыхъукIэ. Абдежым абы и нэхэр къызэтрихри, жыг жьауэм зыкIэригъэщIауэ щилъагъум къыгурыIуащ, ар зэрыхъуэпсапIэ нэпцIыр. Ар нэхъ гупсэхуу, куууэ бэуэжащ; хьэлъэ гуэр и плIэм дэхужа хуэдэ.
- Тхьэм и фIыщIэщ, ар зэрыпщIыхьэпIэ къудейр! – жиIащ абы.
Къут телъыджэ
ЛIэщIыгъуэ зыбжанэ ипэкIэ, зы къалэ гуэрым и бэзэр утым тхьэмыщкIэ гуэр махуэ къэс кIуэурэ ину щыкIийт:
- Дэтхэнэ зыми факъырэIус къызэфт икIи си нэкIум фыкъыхэуэ! Псоми сыныволъэIу факъырэIус къызэфтыну икIи си нэкIум фыкъыхэуэну. Иджыпсту нывжесIэжынщ мылъкум сызэрыхуэнэхъуеиншэм хьэфиз сызэрытехъуам и хъыбарыр… Нэфым мы хъыбарыр яхуиIуэтэжащ:
- Си цIэр Абдуллащ, Багдад сыщыщщ. Си адэр дунейм ехыжа нэужь, и щIэиным щыщ мылъкуфI къыслъысащ, арщхьэкIэ псынщIэуи згъэкIуэдыжащ, сызэрыхуэмыхум, сызэрыакъылыншэм къыхэкIыу. Си щхьэгъусэм сыкъытригъэхьэри си иужьрей ахъшэмкIэ махъшитI къэсщэхуащ. Хьэлъэхэр абыхэмкIэ къесшэкIыурэ сыпсэууэ езгъэжьащ. ТIэкIуэ-тIэкIуурэ мылъку щызэхуэсхьэсым, къулей сыхъуу хуежьат. Илъэс зыбжанэ дэкIри, си чэруаныр махъшэ 80 ирикъуащ. Багдад исшыурэ хьэпшыпхэр Барс, нэгъуэщI къалэшхуэхэм сшэт.
Зэгуэрым си чэруаныр си гъусэу Багдад сыкъыздэкIуэжым, и зэхуэдитIыр къэскIуауэ, зызгъэпсэхуну сетIысэхащ. Махъшэхэр хъуэкIуэну сутIыпщри, пщыхьэщхьэшхэ сщIыну жыг лъабжьэм деж сыщетIысэхащ. Абы ирихьэлIэу абдежым зы цIыкIужьей къыщыхутащ. Ар къызбгъэдыхьэри, фIэхъус зэтхащ. ЦIыкIужьейр си гъунэгъуу къэтIысри, сыкъыздикIамрэ здэзунэтIымрэ щIэупщIащ. Абы жэуап естри, си пщыхьэщхьэшхэмкIэ сыдэгуэшащ. Апхуэдэу дызэпсалъэу жыг лъабжьэм дыздыщIэсым, цIыкIужьейм жеIэ:
«Сэ сыщыгъуазэщ бгым щыгъэпщкIуа хъугъуэфIыгъуэшхуэ здэщыIэм. Уи махъшэхэм дыщэхэр, мывэ лъапIэ хьэлъэхэр ятеплъхьэми, абы хэщIыныгъэ игъуэтауэ гу лъыптэнукъым: хъугъуэфIыгъуэхэр бжыгъэншэщ».
А псалъэхэр зэрызэхэсхыу, хъугъуэфIыгъуэхэр зыIэрызгъэхьэну сыщIэхъуэпсащ. ЦIыкIужьейм соупщI: «А щIыпIэр сыгъэлъагъуи зы махъшэ уэстынщ. Мывэ лъапIэхэр я плIэм илъхьи дэнэ ухуейми шэ».
«Апхуэдэ хъугъуэфIыгъуэхэр пуду зыIэрыбгъэхьэну ухэтщ, - жиIащ цIыкIужьейм. – Уи махъшэхэм я зэхуэдитIыр къызэптмэ, усшэнщи хъугъуэфIыгъуэхэр здэщыIэ щIыпIэр уэзгъэлъагъунщ».
«Махъшэ плIыщIыр абы естрэ къысхуэнэ плIыщIым си щхьэм щхьэкIэ дыщэ ятеслъхьэми фIы дыдэ хъунущ, - сегупсысащ сэ. – Сыту фIыт, тыншу апхуэдиз мылъку къыпIэрыхьэну!» ЦIыкIужьейр къэзгъэгугъащ махъшэ плIыщI естыну.
Си махъшэ 80-р зы чэруану зэдгъэуIури гъуэгу дытехьащ. Мыгувэу бгым дынэсри ауз куум, кIыфIым дыдыхьащ. Ар апхуэдизкIэ зэвти, махъшэхэр ерагъыу дэкIауэ аращ. ЦIыкIужьейр япэ иту кIуэт. Ар къэувыIэри жиIащ: «Дыкъэсащ. Уи махъшэхэр щIым егъэтIысэхи хьэлъэ зэратеплъхьэнум зыхуэгъэхьэзыр». ЦIыкIужьейм зэрыжиIам хуэдэу сщIащ. ИтIанэ ар иджыри тIэкIу япэ ищри къырышхуэм деж къыщыувыIащ. Чы кIыхь IэмыщIэ зэхуихьэсри игъэсащ. МафIэр зэрызэщIэнэу, цIыкIужьейм абы пкъахуэ тIэкIу пэридзэри, щэхуу псалъэ зыбжанэ жиIащ. Зэуэ щIыр къэкIэзызащ, зэрыхъейм хуэдэу, къачэ макъ къэIури, къырым пэгъунэгъу щIыпIэм деж къэчаишхуэ къыщыунэхуащ. «Си ужь къиувэ», - жиIащ цIыкIужьейм.
Къэча зэхуакум дыдыхьэри бгъуэнщIагъышхуэм дыкъыщыхутащ. Абы си нитIым сыт къыщалъэгъуар?! Дыщэ ахъшэхэр, мывэ лъапIэхэр зыдэлъ пхъуантэхэр… Си гъащIэмкIэ Тхьэ фхузоIуэ, хъугъуэфIыгъуэхэм кIэ зэрамыIэтэмкIэ! Зи акъыл икIам хуэдэу хъугъуэфIыгъуэхэмрэ дыщэхэмрэ къэспхъуатэурэ си жыпхэр згъэнщIт. Ауэ цIыкIужьейм унафэ къысхуищIащ пхъуантэхэмрэ къэпхэмрэ нэхъ псынщIэу къыщIэсхыу махъшэхэм якIэрысщIэну. Махъшэхэм хьэлъэр ятетлъхьа нэужь, цIыкIужьейм зы пхъуантэм дыжьын къут кърихщ, зэпиплъыхьри, хуэсакъыу и жыпым ирилъхьащ. ИтIанэ си Iэр къиубыдри, бгъуэнщIагъым сыкъыщIишыжащ. ДыкъызэрыщIэкIыу, цIыкIужьейм аргуэру къаруушхуэ зиIэ псалъэхэр жиIащ. ЩIыр къэкIэзызри, къэчам зызэхуищIыжащ – иджы ди пащхьэм итыр къырышхуэрт.
Махъшэхэр ерагъыу къэтэджыжащ – хъугъуэфIыгъуэхэр апхуэдизкIэ къатехьэлъэт. ПсынщIэу аузым дыкъыдэкIыжри гъуэгум дыкъытеувэжащ. «Узыншэу ущыт, насыпыфIэ ухъу! Иджы псом нэхърэ унэхъ къулейщ», - жиIащ цIыкIужьейм.
Махъшэ плIыщI къыпибжыкIри, Барс лъэныкъуэкIэ иунэтIащ абы. Адрей махъшэ плIыщIыр сэ Багдад лъэныкъуэмкIэ къэзунэтIащ. Сежьэри сыкъэувыIэжащ. Нэпсеягъэм си гур зэщIикъузащ: «ЦIыкIужьейм си махъшэ плIыщIымрэ хъугъуэфIыгъуэхэмрэ естащ. Сыт ар щIэсщIар? Си щхьэм сехъунщIэуэжащ, насыпыншэр! Сыт цIыкIужьейм апхуэдэ мылъкукIэ ищIэнур? Хэт ищIэрэ, а аузымрэ хъугъуэфIыгъуэхэмрэ езыр-езыру зэгуэр къэзгъуэтынкIи хъунт. ИтIанэ апхуэдиз хъугъуэфIыгъуэр си закъуэ къыслъысынут».
АпхуэдизкIэ си махъшэхэмрэ хъугъуэфIыгъуэхэмрэ си гур щIэузти, схуэмышэчу цIыкIужьейм сыкIэлъыжащ. «Ей, зи щIыхьыр ин цIыкIужьей! – зыхуэзгъэзащ абы. – Зи закъуэ гъуэгурыкIуэм сыт апхуэдиз махъшэ зэрыпщIынур? Уэ ахэр пхузехуэнкъым. ПщIыр къызэтыжи нэхъыфIщ, щэщIми урикъунщ. Сыпсэуху сщыгъупщэнкъым къысхуэпщIар».
ЦIыкIужьейм зыри жимыIэу махъшипщI къызитыжри къэнахэм я гъусэу и гъуэгу теувэжащ. Иджы махъшэ тхущI сиIэт, дыщэрэ мывэ лъапIэхэмкIэ гъэнщIауэ. Абы сринасыпыфIэт. Лъэбакъуэ пщыкIутху хуэдизи къэскIуну сыхунэмысауэ, аргуэру нэпсеягъэм сызэщIиIулIащ: «ЗанщIэу щхьэ семылъэIуарэ махъшэ тIощI е щэщI къызитыжыну! Хэт ищIэрэ, ахэри къызитыжынкIи хъунт. Апхуэдиз мылъкукIэ сыт абы ищIэнур?»
Аргуэру цIыкIужьейм сыкIэлъыжэри жесIащ: «А махъшэхэр си IэмыщIэ зэрилъыр пщыгъупща хъункъым, пэжкъэ? Абыхэм я хьэлхэм фIыуэ сыщыгъуазэщи сакIэлъоплъыф. Ахэр зепхуэну уэ къохьэлъэкIынщ. Абы щыщу тIощI иджыри къызэтыжи нэхъыфIщ. Уэ махъшипщIми урикъунщ».
ЦIыкIужьейм зыри къыспимыдзыжу иджыри махъшэ тIощI къызитыжри къыхуэнаипщIым и гъусэу ежьэжащ. Ауэ нэпсеягъэр кIуэ пэтми къыстекIуэт. Аргуэру махъшипщIри къызитыжыну селъэIун щIэздзащ. ЦIыкIужьейм зыри жимыIэу къэна махъшипщIри къызитыжащ. Иджы си махъшэ псори зэхуэсхусщ, зэкIэлъхьэужьу згъэуври, сынасыпыфIэу, Багдад сыкIуэжыну зызгъэхьэзыращ. Абы хэту, цIыкIужьейм и жып ирилъхьа дыжьын къутыр сигу къэкIыжри, сегупсысащ: «ЦIыкIужьейм зыри къыспимыдзыжу хъугъуэфIыгъуэхэр зыщIыгъу махъшэ плIыщIыр къызитыжащ, иджы а къутри къеIысхмэ дауэ хъуну? Сыт ар абы зэрищIынур? Сэ къысхуэщхьэпэжынущ – абыи уасэ иIэщ». Ауэ, абдежым си кIэн къыщикIакъым. ЦIыкIужьейм къутыр къызитакъым. Дапхуэдизрэ селъэIуами, «хьэуэ» фIэкIа къыпысхакъым. КIуэ пэтми нэхъри сыхущIэкъут а къутыр зыIэрызгъэхьэну, арщхьэкIэ, цIыкIужьейр адэкIэ къызэмыдэIуэжу зыри жимыIэу и гъуэгу теувэжащ. Абдежым сегупсысащ: «Сыакъылыншэщ сэ! ЦIыкIужьейм ауэ сытми махъшэ плIыщIымрэ хъугъуэфIыгъуэхэмрэ къызитакъым; езым нэхъ лъапIэ дыдэр зыIэригъэхьащ – къут цIыкIур. Дауи, абы дуней псом и хъугъуэфIыгъуэр щыгъэпщкIуа хъунщ!»
НэпсеягъэкIэ сыудэфат. ЦIыкIужьейм сыкIэлъыжэщ, къэзубыдри згъэшынащ:
«ДахэкIэ къутыр къызэт, цIыкIужьей, армыхъумэ, ар къарукIэ зыIэрызгъэхьэнущ!» ЦIыкIужьейм зэрысхуэукIынур къыгурыIуа нэужь, дыжьын къутыр къызитри IукIыжыну иужь ихьащ. Ауэ езмыгъэжьэжу сеупщIащ: «КъызжеIэт, сыт мы къутым щыгъэпщкIуар? Сыт ар щIэлъапIэр?»
«Мы къутым пкъахуэ лъапIэ илъщ. Ар къыпхуэгъэсэбэпмэ, хъугъуэфIыгъуэ псори уи Iэрылъхьэщ», - жиIащ цIыкIужьейм. ИтIанэ абы селъэIуащ а пкъахуэр къызэрыбгъэсэбэпыну щIыкIэр сигъэлъагъуну. ЦIыкIужьейм зыбжанэрэ зыри щыжимыIэм, ар пэзубыду, згъэшынэу щIэздзащ. ИкIэм - икIэжым абы къутыр зэтрихри, и IэпитIыр диIущ, псынщIэу къыдихыжщ, зыгуэрхэр щэхуу жиIэри си напIэ ижьым къылъигъэIэсащ. Зэуэ бгыхэр си пащхьэм къыщыунэхури, дыщэ, дыжьын, налкъутналмэс, нэгъуэщI хъугъуэфIыгъуэхэр зыщIэлъ щIыпIэхэр къэслъэгъуащ.
Иджы дунейпсо хъугъуэфIыгъуэхэр зэхуэсхьэсыну Iэмал сиIэ хъуат, ауэ ари къызэмэщIэкIт. «Си напIэ сэмэгуми къылъэIэс», - унафэ хуэсщIащ сэ цIыкIужьейм.
«Хъунукъым, - жиIащ цIыкIужьейм, - мы пкъахуэр иджыри зэ уи напIэм щыпхуэмэ, уи гъащIэ псокIэ хьэфиз ухъунущ». Ауэ сэ цIыкIужьейм жиIэр си фIэщ хъуакъым – сыкъигъапцIэу, мыхьэнэшхуэ зиIэ гуэр къысщибзыщIу къысщыхъуащ.
«Ар умыщIэмэ, узукIынущ», - сытекIиящ сэ сыгубжьауэ. «Хъунщ, уи лъэIур згъэзэщIэнщ. Ауэ, абы иужькIэ къэхъунумкIэ уэращ жэуап зыхьыжынур», - жиIэщ цIыкIужьейми, пкъахуэ телъыджэр си напIэ сэмэгум къыщихуащ. Ар зэрищIэу, зэуэ псори къыстеункIыфIащ.
Iуэхур зытетыр къызэрысщIэу, цIыкIужьейм и пащхьэм лъэгуажьэмыщхьу сыщытIысри селъэIуащ, сыгъыу, сыбжэу: «Уи махъшэхэри, уи хъугъуэфIыгъуэхэри, пкъахуэ лъапIэ зэрылъ мы къутри къэщтэж, ауэ къысхуэгъэгъуи, си нэхэр къэгъэплъэж!»
«ТхьэмыщкIафэ къызытеуа цIыху цIыкIу! – жиIащ абы. – УкъызэдэIуакъым, иджы уэ зыри сэбэп къыпхуэхъунукъым. Уи гъащIэ псокIэ бгъеинущ уи нэпсеягъэм хьэфиз узэрытехъуар». Абы иужькIэ цIыкIужьейм хъугъуэфIыгъуэхэр зыщIыгъу махъшэ псори зыщIикъуэри IукIыжащ.
СыкIиящ, сыгъащ, чэруан блэкIым сыщыхуэзэну гъуэгу нэхъыщхьэм сытригъэувэну цIыкIужьейр къыздэIэпыкъуну селъэIуащ, ауэ сызэхихакъым. Куэдрэ бгыхэм къыщыскIухьащ сэ, сымэжалIэу, сыщыгъыныджэу, гъуэгу нэхъыщхьэр къэзгъуэтыху. Чэруан блэкIым гъусэ зыхуэсщIауэ, сэ хьэфизым, тхьэмыщкIэм, факъырэIус къыхэсхыу дунейм сытетщ. ТхьэрыIуэ сщIащ факъырэIусым щIыгъуу си нэпсеягъэм и тезыру си нэкIум псори зэрызэ къыхэуэну сыщIэлъэIуну.
IэпщIэлъапщIэ щхьэхынэ
Зы лIы гуэрым щIалэ къыщIэхъуауэ и гуфIэгъуэт. Абы сабийм гущэ къыхуищэхуну мурад ищIри, пхъащIэм зыхуигъэзащ:
- Си къуэм гущэ хуэщI.
ПхъащIэм жэуап къритыжащ:
- Хъунщ. Мэрем дызыхуэкIуэм къакIуи къэщтэж.
ЩIалэр щыкIуар махуэкути, махуий дэкIмэ, тригъэзэн хуейт. Мэремым абы IэпщIэлъапщIэм зыхуигъэзащ.
- Гущэр сшэжыну сыкъэкIуащ.
- Иджыри хьэзыркъым, - жиIащ абы.
Апхуэдэурэ пхъащIэм зэманыр игъэкIуащ, сабийр къикIухь хъуху. ИужькIэ ин хъущ, къишэри, щIалэ къыщIэхъуащ. Абы и адэм зыхуигъэзащ:
- Си къуэм гущэ къыхуэсщэхунут.
- Мыпхуэдэ пхъащIэм и деж кIуэ, - жиIащ адэм. - илъэс тIощI ипэкIэ абы гущэ ищIыну сыгурыIуауэ щытащ. Ар къэшэж.
Къуэр пхъащIэм и деж кIуащ.
- Си адэм зи уасэ къуита гущэр сшэжыну сыкъэкIуащ.
- Уасэр къэщтэж, - жиIащ пхъащIэм, - пIащIэрыщIу Iуэху схуэщIэнукъым.
Дыгъужьыр, бажэр, хьэр
Зэгуэрым бажэр джэдэщым щIыхьэщ, зигъэнщIыху шхэри, щIэпхъуэжащ, унэгуащэм гу къылъимытэ щIыкIэ.
Абы хэту бажэр хуабжьу псы хуэлIэ хъури, ар къилъыхъуэу хуежьащ. АрщхьэкIэ, зы щIыпIи псы ткIуэпс щигъуэттэкъым. Псы хуэлIэм ихьу, зыкъомрэ нырикIукIщ-кърикIукIри, псыкъуий гуэр ирихьэлIащ. Бажэр емыгупсысу абы кIэрыщIа пэгуным зридзащ, псы къыщигъуэтыну гугъэу. Ауэ, зызыкIэрищIа пэгуныр къехуэхри псыкъуийм хэхуащ, адрей пэгуныр къыдришейуэ.
Дыгъужьыр абы ирихьэлIэу блэкIт. Псыкъуийм ису бажэр къыщилъагъум, щIэупщIащ.
- Абы дауэ ухэхуа хъуа, ди шыпхъу?
- Бдзэжьей куэд мыбы хэсу щыслъагъум, си дэлъху, къэзубыдыну сыкъехащ. Уи фIэщ мыхъумэ, къэкIуати, уи нитIымкIэ плъагъунщ. Ей, си дэлъху, ахэр зыкIэ шхыныгъуэ IэфIщи!
- Сыт къэхъуар, си шыпхъу? Япэу сыбгъэшхэну себгъэблагъэу аращ. Апхуэдэ иджыри къэхъуакъым.
Бажэ хьилэшым идакъым:
- Пэж зэрыжысIэм шэч къытепхьэмэ, си ныбжьэгъу, пэгуным и щIэм щIэплъи бдзэжьеишхуэ къэплъагъунщ.
Дыгъужьым бажэм жиIар и фIэщ хъури пэгуным дэлъеящ. Ар псынщIэу къехуэхащ, адрей пэгуныр къыдришейуэ. ПэгунитIыр зэхуэдиз щыхъум, дыгъужьым бажэр къыдэкIуеижу илъагъури, игъэщIагъуэу щIэупщIащ:
- Дэнэ-тIэ уздэкIуэр?
- Апхуэдэщ ди гъащIэр, дэкIуеипIэм хуэдэщ: зым зыщиIэткIэ, адрейр йохуэх, - бзаджагъэ хэлъу итащ бажэм жэуап.
Дыгъужьыр псыкъуийм щыхэхуэ дыдэм, бажэр зэрыхуа пэгуным къипкIыжри, щIым теувэжащ.
Зэрихьа бзаджагъэм папщIэ бажэр зыхуэарэзыжу, щIэпхъуэжыну зыщигъэхьэзырым, и гъуэгур хьэм зэрызэхуищIар къелъагъу.
- Дэнэ уздежьар? – щIэупщIащ хьэр. – Сыт мыбдеж щыпщIар?
- Уи пIэкIэ дыгъужьым сыхурикъуащ, - итщ бажэм жэуапи, дыгъужьыр къызэригъэпцIам иригушхуэу жриIэжын щIидзащ.
- ФIыуэ пщIащ, - жиIащ хьэм, - дыгъужьым лIэныгъэ хуэфащэщ. Ауэ, сэ пцIыи пцIыупсхэри фIыуэ слъагъуркъым. Пхуэфащэ тезыр уэгъэхьын хуейщ.
Абдежым хьэм бажэм зридзщ, и пщэфылъэр иубыдри, итхьэлащ.
