Адыгэ псалъэм и жьэгу мафIэм
Адыгэм псалъэм хуищI пщIэмрэ хилъхьэ фIэщхъуныгъэмрэ къызэрымыкIуэу инщ. Адыгэм псалъэр егъэдахэ, егъэщIэращIэ, и хъуэпсапIэхэр, и гугъапIэ-гурышэхэр къиIуэтэн щхьэкIэ, бзэм хощыпыхьыпэри, нэхъ хьэлэмэт дыдэу хилъагъуэхэр къыхех, абыхэм къэIуэтэкIэ гъэщIэгъуэнхэр къахуегъуэтри, гъэсэпэтхыдэу цIыхум и пащхьэ ирелъхьэж. Апхуэдэщ IуэрыIуэтэж псалъэр. Абы сыт хуэдизрэ къытебгъэзэжми, и щIэщыгъуэр икIыркъым, и дэтхэнэ зы псалъэри щIэныгъэр щыбэ дуней ирокъу, щIэблэ ирибгъэсэнуи ирибущиинуи хуэдэ щыIэкъым.
IуэрыIуэтэж псалъэр цIыхум яхузэрымыгъэгъуэту зэрызэIэпахыу, хуэсакъыу зэрызэрахьэу щытам хуэдэу, ар къызыбгъэдэкI нэхъыжьхэри гулъытэ щагъащIэртэкъым, цIыхубэм абыхэм я цIэм пщIэ хуащIырт, ягъэлъапIэрт, ялъытэрт. Апхуэдэ щапхъэхэр мащIэкъым. Зеикъуэдэсхэм, псалъэм папщIэ, «Амдулыхь и таурыхъищэ» жаIэри нобэр къыздэсым зы гъэщIэгъуэн гуэрым и гугъу ящIыж. Амдулыхь езыр лъэпкъкIэ Унэжхэ ящыщт, арщхьэкIэ и цIэ дыдэр ящыгъупщэжауэ жылэр гъэфIагъыбзэу IумахуэжькIэ еджэрт. Амдулыхь матэшхуэ иIэт, Iэпхъуамбэ хуэдиз пхъакъуэр изу илъу. Ауэ а пхъакъуэхэр пхъэхэкI къызэрыкIуэтэкъым. Дэтхэнэ зыми дамыгъэ гуэр тедзати, ар кърихрэ еплъамэ, къетIысэкIауэ щысхэм яжриIэжыну таурыхъымрэ псысэмрэ къиIуэтэну хьэзырт. Пщыхьэщхьэпэм тIысамэ, жэщ ныкъуэ пщIондэ цIыкIуи ини я тхьэкIумэ тегъэхуауэ зэдаIуэ таурыхъхэр нэхъ гъэщIэгъуэн дыдэм деж щызэпигъэурти, «къыкIэлъыкIуэм пщэдей пщыхьэщхьэ фезгъэдэIуэнщ», жиIэрти цIыхухэр зэбгригъэкIыжырт. Абы едэIуауэ а таурыхъхэр зэхэзыхахэм зэрыжаIэжым-кIэ, Амдулыхь и псалъэр щригъажьэкIэ, ухилъасэрти, ухэт фIэкIа умыщIэну шэщIауэ иригъэкIуэкIырт.
ХъуэхъупщкIэ еджэу нэгъуэщI зы хьэлэмэти хэтащ адыгэ гъащIэм. Къэбэрдейм иужьрей хъуэхъупщу исауэ зи цIэ къраIуэр Бабыгуей къуажэм, иджы СэрмакъкIэ зэджэм, щыщ Джатэжьокъуэ Екъубщ. Хъуэхъуэныр зи пщэ дэлъ, а хьэкъыр зыфIамых IэнатIэщ хъуэхъупщыр. Джатэжьокъуэм и хъуэхъубзэр ягъэлъапIэрт, ар зытехъуэхъухьам нэгъуэщI псалъэкIэ ирикIуэжыртэкъым, хъуэхъутеIуэжи зыми ищIыртэкъым. Нэхъыжьхэм зэраIуэтэжымкIэ, хъуэхъупщым зэпигъэувэ псалъэхэратэкъым хьэлэмэтыр здэщыIэр, атIэ ар зэрызэIуищэрт, зэрызэкIэлъигъакIуэрт. Ар хъуахъуэу зэхэзыхам хьэкъыу пхыкIырт зытехъуэхъухьыр къызэрехъулIэнум, апхуэдизкIэ фIэщхъуныгъэ инкIэ ар иузэдырти.
Адыгэм, ди жагъуэ зэрыхъунщи, апхуэдэ нэхъыжь куэд диIэжкъым, псалъэм хуэIэзэу, жиIэм и фIэщыр хэлърэ абы хуэсакъыу щIэблэм деж нихьэсыжу. Ауэ тхыжауэ, зэхуэхьэсыжауэ щыIэ IуэрыIуатэхэр утыку къыщихьэкIэ, а нэхъыжьыфIхэр щIэрыщIэу къыпхэувэжу, кIуэдыж лъэпкъ хъугъуэфIыгъуэмкIэ щыIэ гуныкъуэгъуэри нэхъ мащIэ хъууэ къыпщохъу. ИщхьэкIэ зи цIэ къитIуа нэхъыжьыфIхэм я гугъур мыбдеж къыхэтлъхьэныр къызыхэкIар иджыблагъэ дунейм къытехьа, Багъ Марьям и тхылъхэм къыдата гукъыдэжырщ.
«Щхьэлыкъуэдэсхэм я IуэрыIуатэ», «Жьэгужь мафIэ», «Адыгэ IуэрыIуатэ» — аращ Багъым зэхуихьэсыжу тедзэным хуигъэхьэзыра тхылъхэм зэреджэр. Я фIэщыгъэм къызэриIуатэщи, абыхэм къызэщIаубыда текстхэр къанэ щымыIэу нэхъыжьхэм къадэгъуэгурыкIуа, IуэрыIуэтэжу ди нобэхэм къахьэсащ.
«Щхьэлыкъуэдэсхэм я IуэрыIуатэ» тхылъыр етIуанэу дунейм къытохьэ. Къуажэшхуэм и IуэрыIуатэр зэхуэхьэсыным Ба-гъыр илъэс IэджэкIэ иужь итащ икIи пщэрылъ зыщищIыжа Iуэхур къемыхъулIауэ пхужыIэнукъым. IуэрыIуатэм и лIэужьыгъуэу зэхуихьэсыжар щIэныгъэм къызэригъэувым хуэдэу зэкIэлъигъакIуэурэ тхылъым иригъэзэгъащ. Текстищэрэ щэ ныкъуэм нэблагъэ зэрыгъэхъу IуэрыIуатэхэм я пщIэр ин ещI ахэр нэхъыжьхэм къазэрыбгъэдэкIам хуэдэу зэрытхыжам, къэзыIуэтэжа нэхъыжьхэм я цIэри зэрыщIыгъум. ЩIэупщIэшхуэ зиIэ тхылъыр етIуанэу къызэрыдэкIыжыр игъуэщ.
«Жьэгужь мафIэм» щызэхуэхьэсащ хъуэхъухэр. Езы Багъым къызэрыхигъэщащи, пасэрейм пэджэж нобэрей хъуэхъухэр, пэж дыдэу, цIыхур зыхуэныкъуэ защIэщ. Адыгэм и хабзэм и курыхщ сыт хуэдэ Iуэхугъуэми ехъуэхъуныр, хъуэхъукIэ пежьэныр. Адыгэ хъуэхъубзэр лъэпкъ гъащIэм хэмыкIуэдыкIыжу къызэтенэнымкIэ мы тхылъым и фIагъ къызэрыкIуэнум шэч хэлъкъым.
«Адыгэ IуэрыIуатэ» фIэщыгъэ зиIэ тхылъри ар зыIэрыхьэнухэм щIэщыгъуэ ящыхъунущ. Тхылъым и къыдэкIынри и зэхэгъэувэнри адыгэ тхакIуэшхуэ Нало Ахьмэдхъан и цIэм епхащ. Абы иригъэджахэм, ар зи псэлъэгъуу щытахэм фIыуэ зэращIэжщи, студентхэр гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуэхэм деж нэхъыжьхэм яIущIэурэ IуэрыIуатэхэр зэхуахьэсыжыну пщэрылъ ящищIырт. Мис апхуэдэ зекIуэхэм Налом и гъэсэнхэм кърахьэлIауэ щыта IуэрыIуатэ тхыгъэхэр Багъым къритыжри, елэжьыну, зыхуей хуигъазэу тхылъу къыдигъэкIыжыну пщэрылъ къыщищIыгъауэ щытащ. Нузырым кърикIуа тхылъыр, къызэрытщыхъумкIэ, ди япэ ита нэхъыжьхэми я фэеплъщ, езы Нало Ахьмэдхъани лъэпкъым гупцIанэу зэрыбгъэдэтами и щыхьэтщ.
Тхылъхэр зэхэзыгъэува Багъ Марьям лэжьыгъэшхуэ зэфIигъэкIащ. IуэрыIуатэр зэхуэпхьэсыжыныр зы Iуэхущ, ар тедзэным хуэбгъэхьэзырыныр лэжьыгъэ щхьэхуэщ — макъым уедэIуэжурэ тептхыкIыжынри, птхыжам укIэлъыплъыжынри Iуэху псынщIэкъым, жэуаплыныгъэ зыпылъщ. Марьям хузэфIэкIащ къалэн зыщищIыжар — тхылъыр щIэблэм деж нэхьэсыныр — щыщIагъэ имыIэу зэфIихын.
Дэтхэнэ зы тхылъми теплъэ дахэ яIэщ, итым хуэфэщэнуи гъэщIэрэщIащ. Адыгэ псалъэм и жьэгу мафIэр къызэщIигъэуну къару зиIэ мы къыдэкIыгъуэхэм адыгэхэр зэрыщыгуфIыкIынум шэч къытетхьэркъым.
ШУРДЫМ Динэ.
