Империем и пщылIхэр
…1745 гъэ. Камчаткэ. ХытIыгуныкъуэм пщылIхэм зыкъыщаIэтащ: яхуэхьыжыркъым я гъащIэ хьэлъэр. Илъэси 10-кIэ гуащIэу зэпэщIэта иужькIэ, Урысей империем и лIыукIхэм щIы-пIэм щыпсэухэр «ягъэсабырыжащ».
Сыт хуэдэ щIыкIэкIэ? Аращ мы тхыгъэр зытеухуар. ХVII — ХVIII лIэщIыгъуэхэм я зэпыхьэпIэм урыс къэзакъ-конкистадор Атласов Владимир и егугъуныгъэкIэ Камчаткэ хытIыгуныкъуэр Урысей империем и колоние хъуащ. ЩIыналъэм и ипщэ лъэныкъуэмкIэ хьэжэбажэр щыкуэдт. Абы къыхэкIыу ительменхэм (камчадал-хэм) абыхэм я фэхэр илъэс къэс иратын хуейт зыIэщIыхьахэм. Ар ямыдэу къэувахэщ щIыпIэм щыпсэухэр. 1731 — 1732 гъэхэм екIуэкIа урыс-ительмен зауэм, дауи, щытекIуар фочхэмрэ топхэмкIэ зэщIэузэда зэрыпхъуакIуэхэрщ.
НэхъыкIэжт Камчаткэм и ищхъэрэ лъэныкъуэм щыпсэу корякхэм я Iуэхур. Мыбы хьэжэбажэр щымащIэт. Абы къыхэкIыу пащтыхь властым корякхэм яIихырт яIэ закъуэр — цIыхухэр. Иужьрейхэр урыс къулыкъущIэхэм, офицерхэм, къэзакъхэм пщIэншэу ягъэлажьэ пщылIхэт. Псори къызэрыгуэкIыу екIуэкIырт: къэзакъхэр коряк къуажэхэм кIуэрти, «ясак» иратыну хуагъэувырт. Зымытыфыр пщылI хъурт.
ПщылIхэм я нэхъыбэр офицерхэмрэ къулыкъущIэхэмрэ зэщIакъуэрт, ауэ къэзакъ къызэрыгукIхэми яIэрыхьэри мащIэтэкъым. 1730 гъэм хытIыгуныкъуэм щыIа урыс къэхутакIуэ цIэрыIуэ Крашенинников С. П. къиIуэтэжырт къэзакъ къызэрыгуэкIхэр лIа-къуэлIэшхэм хуэдэу Камчаткэ зэрыщыпсэур. ЩахущIыхьэхэм деж къэзакъхэр куэзыр джэгуу щыст хьэжэбажафэм и мызакъуэу, езыхэм я пщылI корякхэр ирагъэхьэхуу.
Пащтыхь властым илэжьхэр зымыдэу закъыпэщIэзысэхэр зэрыкъуажэу пщылIыпIэм зэрырагъэувэм и гугъу умыщIыхэми хъунущ.
МафIэр къолыд
Дауи, къэсащ коряк насыпыншэхэм апхуэдэ щытыкIэр щахуэмыхьыж зэман. 1745 гъэм абыхэм хытIыгуныкъуэм и ищхъэрэ лъэныкъуэм зыкъыщаIэтащ.
Псори къыщежьар ясак къыхэзыххэр къуажэ цIыкIу зыбжанэм щаукIа иужьщ. ПсынщIэ дыдэу мафIэм зыщиубгъуащ щIыпIэ-щIыпIэхэм: яхуэхьыжыртэкъым. ЗэпэщIэтыныгъэ гуащIэр илъэсипщIкIэ — 1756 гъэр къэсыхукIэ — екIуэкIащ.
Зауэм и япэ лъэхъэнэм корякхэм яхузэфIэкIащ езыхэм я щIыналъэм къанэ щIагъуэ щымыIэу (урыс быдапIэ зыбжанэм нэмыщI) урысхэр кърахун. АрщхьэкIэ пащтыхь властым псынщIэу зыкъищIэжащ: Камчаткэм ягъэкIуащ сержант Белобородовыр, поручик Кекеровыр, капитан Шатиловыр зи унафэщI гупышхуищ.
Корякхэр зауэлI хахуэу къыщIэкIащ. Ахэр лъэщу къапэщIэуващ. Поручик Кекеровым хузэфIэкIащ Ягачщи, Каменный щIыпIэхэр иубыдын, ауэ абыхэм корякхэр исыжтэкъым. Абдежым щиухащ поручикым и ехъулIэныгъэхэр. Мыгувэу, зыкъригъэлын папщIэ, абы и гупым хэщIапIэ ищIын хуей хъуащ Анадырск быдапIэр.
Я Iуэху нэхъ къикIащ Белобородовымрэ Шатиловымрэ я гупхэм. Иужьрейм, уеблэмэ, къиубыдыфащ зыкъэзыIэтахэм я «абгъуэр» — корякхэм къыр лъагэм тращIыхьа я быдапIэр. Пэжщ, хэщIыныгъэшхуи игъуэтащ. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, «абгъуэр» зыхъума псори (цIыху 200-м щIигъу) яукIащ. Псэууэ къэна сабии 5-рэ цIыхубзи 7-мрэ пщылIу ящащ.
Зыри къелакъым
Тхыдэм щхьэхуэу къыхэнащ 1752 гъэм Охотск лъэхъуэщым гъэр къащIауэ щаIыгъ корякхэм зыкъызэраIэтар. Зы Iэмал гуэркIэ тутнакъхэм зыпащIэфащ урыс къэзакъхэм пщылI ящIа я лъэп-къэгъухэм. Мурадыр зыхуэгъэзар мырат: лъэхъуэщым исхэм зыкъаIэтри, властхэм я къарухэр зрашалIэ, апщIондэхукIэ пщылIхэм езыхэр зейхэр, зэрыщыту Охотск щыпсэу урысхэр зэтраукIэ. АрщхьэкIэ ар щхьэгъэпцIэжт. Коряк тхьэмыщкIэхэм къалъытакъым хъунщIэн-фыщIэн Iуэхухэм хьэжьпэжь хэхъухьа къулыкъущIэхэм зэрапэщIэувэр. Тутнакъхэм зыкъызэраIэту унафэ ящIащ коряк пщылI псори лъэныкъуэ ирагъэзыну. Зыри зыдэмыIэпыкъуу къэна гъэрхэм яхузэфIэкIын щыIэтэкъым.
Лъэхъуэщыр зыубыдахэм затакъым нэху щыху. Ахэр къэзакъхэм къахэуэрт яукIа хъумакIуэхэм къытраха фочхэмкIэ. АрщхьэкIэ властхэм топхэр къашэри, лъэхъуэщым и куэбжэр хаудащ. Яубыда тутнакъ псори яукIащ.
Щыхьэтхэр щремыIэ!
1752 гъэм урысхэм Гижигэ псым и Iуфэм IуащIыхьа быдапIэр щIэдзапIэ хуэхъуащ зыкъэзыIэтахэр хагъэщIэным. Ар яухуат мыжыжьэу щыпсэу корякхэм я IэхэмкIэ. Лэжьыгъэхэр яуха иужь ахэр псори (цIыхуи 100-м нэс) зэтраукIащ — щыхьэт хуейтэкъым. Апхуэдэ гущIэгъуншагъэм къыхэкIыу быдапIэр корякхэм я дежкIэ щэхуу къэнащ. 1753 гъэм абы дэкIри, ежьащ Каптенармус Байбородин и гупышхуэр. А офицерым щысхь ищIэртэкъым: зы щIыпIэ гуэрым унагъуиплI щаубыдати, цIыхухъухэр зэтриукIащ, цIыхубзхэмрэ сабийхэмрэ пщылIу ящащ.
Iугъуэмрэ мэжащIэлIагъэмрэ
Яубыда гъэрым кърагъэIуэтащ Валхолан къуэм зыкъэзыIэтахэм я унафэщIхэм ящыщ Меленку зэрыщыIэр. Байбородиныр псынщIэу абы кIуащ. Корякхэм зыщагъэпщкIуащ къыр зэхуакушхуэм. Къэзакъхэм абы щIадзащ мафIэ зыщIагъэна удз гъэгъа Iэмбатэхэр. ЗыкъэзыIэтахэр мафIэм исащ е Iугъуэм итхьэлащ.
ИужькIэ Байбородиным къуажэхэр зэхикъутэу щIидзащ. Дауи, къахуэкIуэ бийхэр зылъагъу корякхэр щIэпхъуэжырт. АрщхьэкIэ каптенармусыр абы щхьэкIэ гузавэртэкъым: и мурадыр кхъуафэжьейхэмрэ бдзэжьей зэрещэ Iэмэпсымэхэмрэ игъэсынырт. ИтIанэ щIыпIэм щыпсэухэр шхын щхьэкIэ лIэнут.
Апхуэдэ напэншагъэ зыхэлъ политикэр илъэс зыбжанэкIэ ирагъэкIуэкIащ. Сытыт къахуэнэжыр зыкъэзыIэтахэм? Абыхэм властхэм зратащ. ХытIыгур мамыр хъужащ, псори нэхъапэм зэрыщытауэ къэнэжащ.
Курамлин Марат.
«Запретная история» журнал
