Зыхалъхуа лъэхъэнэм и лIыхъужьхэр
ОрдениплI зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм Къэралыгъуэ зэригъуэтрэ блэкIа илъэс бгъущIрэ тхур IуэхугъуэшхуэхэмкIэ гъэнщIауэ щытащ. Тхыдэр щыхьэт зэрытехъуэщи, Совет властыр зэрыуву, ди щIыналъэр зыужьыныгъэм и гъуэгум техьащ. ПсэукIэщIэм хуэжыджэрти, жэщ-махуэ ямыIэу цIыхубэр абы телажьэрт. А лъэхъэнэм республикэм сэбэпышхуэ къыхуэхъуащ Мэзкуу, Ленинград, Ростов, Харьков, Ярославль къалэхэм, нэгъуэщI щIыпIэхэм щыщ рабочэхэр, инженерхэр, егъэджакIуэхэр, дохутырхэр, щIэныгъэлIхэр. Заводхэр, фабрикэхэр, электростанцхэр ухуэным, школхэр, сымаджэщхэр къызэIухыным, гъуэгухэр егъэфIэкIуэным ахэр емызэшу хэлIыфIыхьырт. Индустриализацэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и теплъэм къыпхуэмыцIыхужыну зригъэхъуэжат. Япэ илъэситхум и закъуэ предприятэщIэу плIыщIрэ плIырэ республикэм щрагъэжьат. Автоном областым и къэрал промышленностым псори зэхэту продукцэу къыщIигъэкIым и процент 85,5-р абыхэм хуэзэрт. А лъэхъэнэм Совет Союзым промышленнэ продукцэу щагъэхьэзырым проценти 103,5-кIэ хэхъуамэ, ар Къэбэрдей-Балъкъэрым процент 605,4-рэ щыхъурт.
20 — 30 гъэхэм областым щаухуат Налшык лы комбинатыр, IэфIыкIэ фабрикэр, крахмал, Гидрометаллург, Дохъушыкъуей спирт заводхэр, Бахъсэн ГЭС-р, Кавказ Ищхъэрэм щынэхъ ин дыдэ щIакхъуэ комбинатыр, промышленность псынщIэм, ерыскъы промышленностым я IуэхущIапIэхэр. Псори зэхэту а илъэсхэм лажьэу яутIыпщат предприятэу 778-рэ, абыхэм ящыщу 57-р къэралым ейуэ. ЦIыхубэ хозяйствэм хэхъуэу къыIэрыхьэм и процент 70,9-р областым и промышленностым къитырт.
«ЩIыхьым и Дамыгъэ» орденыр зезыхьэ Налшык машинэ заводыр республикэм и предприятэ нэхъыжь дыдэхэм ящыщщ. Абы и лъабжьэр щагъэтIылъар 1928 гъэрщ. Заводыр шыгун щагъавэ къудамэ зыхэт механикэ лъэщапIэт. Предприятэм къыщIигъэкIырт ГЭС цIыкIухэм папщIэ турбинэхэр. Щрагъэжьам щыгъуэ хьэку плитахэр, тебэхэр щащIырт, зауэ нэужьым машинэхэр щызэрагъэпэщыжырт, жьыхухэр къыщыщIагъэкIырт. ЩIыдагъэм зэрелэжь, фIагъышхуэ зиIэ Iэмэпсымэхэр щIынымкIэ лIэщIыгъуэ кIуам и бгъущI гъэ пщIондэ Налшык машинэ заводым СССР-м бжьыпэр щиIыгъащ. Ахэр нэгъуэщI къэрал куэдми ящэхурт.
Къэбэрдей-Балъкъэрыр зэрыгушхуэу щыта Тырныауз вольфрам-молибден комбинатым гуащIэдэкI лъагэкIэ гъэнщIа гуимыхуж напэкIуэцIхэр ди республикэм и тхыдэм дыщэпскIэ хитхащ. ЦIыху мини 6,5-рэ щылажьэ предприятэ лъэрызехьэм IуэхущIапIэ мини 10-м нэблагъэ а цIугъэнэхэмкIэ къызэригъэпэщырт. 1934 гъэм ирагъэжьауэ щыта комбинатым Совет къэралыгъуэм и промышленностым и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэшхуэ хуищIащ.
Бахъсэн ГЭС-р яутIыпща нэужь, республикэм щыяпэ подстанцыр Налшык къалэм щагъэуващ. 1936 гъэм жэпуэгъуэм и 14-м Псыхуабэрэ Мэшыкъуэрэ токыр яIэрыхьащ, щэкIуэгъуэм и 7-м Псыхуабэрэ Минводрэ электромафIэгукIэ зэпищIащ. А къэхъукъащIэ гъуэзэджэрщ Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ Ставрополь краймрэ я энергетикэ системэм и зыужьыныгъэм и щIэдзапIэр, ди республикэм и социально-экономикэ гъащIэм и IэнатIэ псоми къыщыхъуа зэхъуэкIыныгъэ инхэм я лъабжьэр.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и мэкъумэшыщIэхэми ехъулIэныгъэфIхэр яIэт. Колхозхэтхэм я япэ союзпсо съездым, 1933 гъэм и мазаем екIуэкIам, ди республикэм и цIэр къэралым щыпашэ областихым яхэту къыщраIуат. Ди щIыналъэр лэжьэкIэ пэрытым и еджапIэ хъуат. НэгъуэщI щIыпIэхэм я лIыкIуэхэр, езыхэм я жэрдэмкIэ, къытхуеблагъэрт, ди республикэм и зэфIэкIым зыхагъэгъуазэрт, Iуэху зехьэкIэм кIэлъыплъырт, ди мэкъумэшыщIэхэм къагъэсэбэп Iэмалхэр яджырт.
1934 гъэм япэ дыдэу Ленин орденыр зратахэм ящыщт ди областыр. А къэрал дамыгъэ лъапIэр къыпэкIуат колхозхэр къызэгъэпэщыным, гъэбэгъуэным щиIэ ехъулIэныгъэ нэрылъагъухэм.
40 гъэхэм я пэщIэдзэм а лъэхъэнэм хуэфащэ экономикэ лъэщагъ республикэм бгъэдэлът, цIыхухэм зыхэпсэукIын яIэт. Ауэ фашист зэрыпхъуакIуэхэм мамыр гъащIэр къызэпаудащ, ди щIыналъэм къихьэри, фабрикэхэр, заводхэр, школхэр, щэнхабзэ IуэхущIапIэхэр, псэупIэ унэхэр зэтракъутащ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ хозяйствэм сом мелардитIым щIигъу и уасэ хэщIыныгъэ къыхуахьащ. Зауэ нэужь лъэхъэнэм гъащIэм и лъэныкъуэ псомкIи республикэм жыджэру зиужьащ. ПIалъэ кIэщIым къриубыдэу мэкъумэшхэкIыу кърахьэлIэр 1941 гъэм къалэжьу щытам щIигъуащ, промышленностым зэхъуэкIыныгъэфIхэр къыщыхъуащ.
1946 — 1950 гъэхэм Къэбэрдей АССР-м и цIыхубэ хозяйствэр зэфIэгъэувэжынымрэ абы зегъэужьынымкIэ илъэситху планым и законыр къащта нэужь, комбинатыщIэхэр, фабрикэщIэхэр яухуащ, Тырныауз вольфрам-молибден къыщIэхыпIэр, Налшык машинэухуэ заводыр, Бахъсэн ГЭС-р, союзпсо мыхьэнэ зиIэ нэгъуэщI предприятэхэр зэрагъэпэщыжащ, пхъэм, ерыскъыхэкIхэм щелэжь IэнатIэхэр къэунэхуащ. 50 гъэхэм икухэм «Цветметприбор» (СКЭП), «Кавказкабель», «Севкаврентген», бетон заводхэр, вакъэ фабрикэр къызэIуахащ, Тырныауз вольт мащIэ Iэмэпсымэ комбинатыр ирагъэфIэкIуащ. ЩIыпIэ къэрал, кооператив промышленностым псынщIэу зиужьырт, псэуалъапхъэу къыщIагъэкIым хэхъуэрт. Республикэм и предприятэхэм я продукцэхэр хамэ къэрал пщыкIутхум, къапщтэмэ, Болгарием, Венгрием, Индием, Финляндием, нэгъуэщIхэми ящэхурт.
Экономикэм и IэнатIэ псоми зэдэууэ зрагъэужьын мурадкIэ, 1959 — 1965 гъэхэм ятещIыхьа илъэсибл планыр къэрал унафэкIэ нэхъ пасэу ягъэхьэзырауэ щытащ. А илъэсхэм республикэм и цIыхубэ хозяйствэм сом мелуан 451,2-рэ халъхьащ. Абы щыщу сом мелуани 190,2-р промышленностымрэ ухуэныгъэшхуэхэмрэ хухахащ. Зи гугъу тщIы зэманым къриубыдэу промышленностым къыщIигъэкIым хуэди 2,3-кIэ, IэнатIэхэм я бжыгъэм хуэди 3-кIэ хэхъуащ. Къапщтэмэ, промышленнэ предприятэщIэу 20 къызэIуахащ. Апхуэдэщ Налшык гидрометаллург, станокухуэ, Тырныауз вольт мащIэ аппаратурэ, Прохладнэ «Кавказкабель», Тэрч налмэс Iэмэпсымэ, Бахъсэн агрегат, Нарткъалэ шино-ремонт заводхэр, нэгъуэщIхэри. Промышленнэ продукцэ лIэужьыгъуэщIэу 500 къыщIагъэкIыу хуежьащ. IэнатIэхэм я лъэщагъым хагъахъуэрт, техникэщIэхэр щагъэувырт. Илъэсибл планымкIэ предприятэ 19 ирагъэфIэкIуэн хуеямэ, 25-м а лэжьыгъэр щызэфIагъэкIат.
60 гъэхэм я пэщIэдзэм «Искож» комбинатым и япэ чэзур яутIыпща нэужь, промышленность псынщIэм и продукцэм хуэдищкIэ хэхъуащ. Тырныауз вольфрам-молибден комбинатыр къэралым и руда къыщIэхыпIэ нэхъыщхьэхэм ящыщт. Электротехникэ, приборухуэ, станокухуэ, инструментальнэ промышленностым лъэщу зиужьырт. ХъугъуэфIыгъуэ къыщIэхыпIэщIэ 18 геологхэм къызэIуахат. Иджы республикэм щылажьэрт ерыскъы, щIыпIэ промышленностымкIэ, цIыхухэм Iуэхутхьэбзэ яхуэщIэнымкIэ министерствэхэр, псэуалъапхъэхэмкIэ IуэхущIапIэ. Ухуэныгъэ индустрие лъэщ къызэрагъэпэщат. Налшык, Нарткъалэ, Тырныауз, Прохладнэ къалэхэм гъущI-бетон, ухуэныгъэм къыщагъэсэбэп нэгъуэщI пкъыгъуэхэр щагъэхьэзыр заводхэр (ЗЖБИ) щаухуат. «Налшык» трестыр 1961 гъэм щIэрыщIэу къызэрагъэпэщыжа «Къэббалъкъпромстрой» трестым хагъэхьат.
А илъэсхэм Къэбэрдей-Балъкъэрым электрокъарур хъарзынэу къыIэрыхьэрт. Ар Кавказ Ищхъэрэ энергетикэ системэм хэтт. 1961 гъэм республикэм газыр къэшэн щIадзащ. Къэбэрдей-Балъкъэрым и заводхэмрэ фабрикэхэмрэ я продукцэхэр Совет Союзым и щIыналъэхэм я мызакъуэу, нэгъуэщI къэрал 40-м щIигъум хурагъашэрт.
Республикэм и рабочэхэм, инженер-техникэ лэжьакIуэхэм я зэфIэкIым хуэфащэ пщIэ къыпэкIуащ. Абыхэм ящыщ куэдым орденхэмрэ медалхэмрэ къратащ, Налшык къалэм и етхуанэ ухуакIуэ управленэм и бригадир Алмэ Алий, Тырныауз вольфрам-молибден комбинатым и убрууакIуэхэу Домнич Михаил, Архэст Хьэбас, и геолог нэхъыщхьэ Нефёдов Николай сымэ «Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь» цIэ лъапIэр къыфIащащ, езы предприятэм «ГуащIэдэкIым и Бэракъ Плъыжь» орденыр, Прохладнэ ремонт заводым Ленин орденыр къыхуагъэфэ-щащ.
Мэкъумэш хозяйствэм и IэнатIэхэм
Республикэм и гъавэгъэкIхэмрэ Iэщыхъуэхэмрэ илъэсибл планым къалэны-
шхуэхэр къащищIырт. Ахэр зрагъэхъулIэн папщIэ, мэкъумэш щIапIэхэмрэ Iэщ бжыгъэмрэ куэдкIэ хагъэхъуэн хуейт. Щхьэусыгъуэ зэмылIэужьыгъуэхэм къыхэкIыу, къэралым а IэнатIэхэм тыншу зыщаужьыртэкъым. Ауэ Къэбэрдей-Балъкъэрыр и къалэнхэм мыIейуэ пэлъэщырт — гъавэр, лыр, гъэшыр къэлэжьынымкIэ ехъулIэныгъэ нэрылъагъухэр иIэт. Илъэсиблым къриубыдэу, пашэхэм яхэту, колхозхэмрэ совхозхэмрэ электрификацэ ящIри, республикэм и мэкъумэш IэнатIэхэм индустриальнэ лъабжьэ къыхузэрагъэпэщащ. 1965 гъэм ирихьэлIэу тракторхэм я бжыгъэр минихым нэсат, комбайнхэм, автомашинэхэм, культиваторхэм къахэхъуэрт. Илъэсибл планыр щагъэзэщIа зэманым (1959 — 1965 гъгъ.) трактору 2449-рэ, хьэцэпэцэр зэрыIуахыж комбайну 311-рэ, нартыхур къызэрыдачыжу 841-рэ, культиватору 1110-рэ, хьэлъэзешэ автомашинэу 956-рэ, нэгъуэщI мэкъумэш техникэ зэмылIэужьыгъуэхэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и хозяйствэхэм къаIэрыхьащ. Псы здэкIуэ хьэсэхэм зрагъэубгъуащ, агрохимиер тегушхуауэ къагъэсэбэпащ, гъавэ щIэкIэм и Iэмалхэр ирагъэфIэкIуащ. Iэщ гъэхъунымкIэ къапэщыта планхэри ягъэзэщIащ. А зэманым къриубыдэу мэкъумэшхэкIыу кърахьэлIэм хуэдитIым щIигъукIэ хэхъуащ.
ЕхъулIэныгъэхэр нэрылъагъут. Мэкъумэш IэнатIэхэм зегъэужьынымкIэ РСФСР-м и республикэхэмрэ областхэмрэ я деж Къэбэрдей-Балъкъэрыр щыпашэт. Аргудан къуажэм щызэхэт колхозым и лэжьакIуэхэм я зэфIэкIыр къэрал псом хэIущIыIу щыхъуат. Гектар миным щIигъум щызэрахьа нартыхум дэтхэнэми хуэзэу центнер 80 къытрахат. Зи гугъу тщIы илъэсхэм РСФСР-м и Бэракъ Плъыжь зэIэпахымрэ япэ, етIуанэ саугъэтхэмрэ ди мэкъумэшыщIэхэм блэнейрэ къыхуагъэфэщащ, гъавэгъэкIрэ Iэщыхъуэу 650-м къэрал дамыгъэ лъапIэхэр къратащ. Нартыху бэв къэгъэкIыным теухуа Союзпсо зэхьэзэхуэм республикэм и щIалэгъуалэр жыджэру хэтащ икIи мызэ-мытIэу бжьыпэр щаубыдащ. Абы и щыхьэтщ ВЛКСМ-м и ЦК-м комсомолым и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым япэ увыпIэр щэнейрэ къызэрыхуигъэфэщар.
ГуащIэмрэ пщIэмрэ
ЦIыхубэ хозяйствэм зегъэужьыным тещIыхьа илъэсибл планыр гъэзэщIэным хузэхаубла зэхьэзэхуэхэр республикэм и дэнэ щIыпIи зэщIэплъауэ щекIуэкIащ. Мурадышхуэхэм къаруущIэ къазэрыхилъхьэр ягъэнаIуэу, хэкупсэ зэщIэхъееныгъэм тегушхуауэ зрагъэубгъурт. Къэбэрдей-Балъкъэрым и мэкъумэшыщIэхэр, рабочэхэр, ухуакIуэхэр а Iуэхум жыджэру хэтт. 1965 гъэм ирихьэлIэу «Коммунист лэжьыгъэм и ударник» цIэр цIыху мин 20-м зэрахьэрт. Рационализаторхэмрэ изобретателхэмрэ я бжыгъэм хэхъуэрт. Илъэсиблым къриубыдэу ахэр мини 4-м нэсат. Сом мелуан 22-рэ илъэсым къыдэзыгъахуэ техникэ IэмалыщIэу мин 26-рэ IэнатIэхэм хапщат. А зэманым рационализаторхэм «Къэралым и дыщэ фондкIэ» еджэрт.
Республикэм и цIыхубэ хозяйствэм зэрызиужьыну илъэсибл планым ипкъ иткIэ, промышленнэ продукцэу къыщIэдгъэкIым хуэдитIым щIигъукIэ хэдгъэхъуэн хуейт. Ар езы къэралым зыхуигъэувыжам нэхърэ хуэдитIрэ ныкъуэкIэ нэхъыбэт. Апхуэдэ къалэнышхуэхэм Къэбэрдей-Балъкъэрыр тригъэгушхуат предприятэщIэхэр куэду зэраухуэм, заводхэмрэ фабрикэхэмрэ я лъэщагъым зэрыхагъахъуэм, IэнатIэ щхьэхуэхэр егугъуу зэрызэрагъэпэщыжым. Республикэм и предприятэ псоми Iэмэпсымэхэр щахъуэжырт, технологиещIэхэм щыхуэкIуэрт, ди губгъуэхэмрэ Iэщ фермэхэмрэ лэжьыгъэшхуэ щагъэхъейрт…
1966 гъэм и гъатхэм КПСС-м и XXIII съездыр зэхэтащ. Абы илъэсиблым кърикIуар щызэхалъхьэжащ, СССР-м и цIыхубэ хозяйствэм адэкIи зэрызиужьыну щIыкIэр щаубзыхуащ. Апхуэдэу а илъэсыр Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхыдэм хыхьащ ди цIыхуиблым «Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь» цIэ лъапIэр къызэрыфIащамкIэ.
СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и УказкIэ 1966 гъэм гъатхэпэм и 22-м Дзэлыкъуэ щIыналъэм щыIэ «Iуащхьэмахуэ» колхозым и унафэщI Бакъ Нарзан, Совет районым щыIэ «Путь к коммунизму» колхозым и лэгъупэжь Аттоев Сэлихь, Май щIыналъэм щыIэ «Красная нива» колхозым и тхьэмадэ Евтушенкэ Николай, «Налшык» совхозым и жэмыш пашэ Чигировэ Шамкъыз, накъыгъэм и 20-м Тырныауз вольфрам-молибден комбинатым и бригадир Архэст Хьэбас, мэкъуауэгъуэм и 23-м КПСС-м и Аруан райкомым и япэ секретарь Ахъмэт Мусэбий, Прохладнэ районым Чапаевым и цIэр зэрихьэу щызэхэт колхозым и звеньевой Емышэ Хьэлий сымэ «Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь» цIэ лъапIэр къыхуагъэфэщауэ щытащ. А пщIэшхуэр абыхэм я гуащIэ хьэлэлым, я къэмылэнджэж лэжьыгъэм къыпэкIуащ.
Бакъ Нарзан къызэгъэпэщакIуэфIт, колхоз гъащIэм и ухуакIуэт. Iуэхум зыкъригъэлынутэкъым. Шордакъ къуажэм щызэхэта «Iуащхьэмахуэ» колхозым и тхьэмадэу зэрылэжьа илъэс 23-м къриубыдэу (1948 — 1971 гъгъ.) хозяйствэм нэрылъагъуу зригъэужьащ. ЦIыхухэм пщIэ яхуищIырт, я жэрдэмхэр къадищтэрт, и дзыхь яригъэзырт, езыхэри апхуэдэу къыхущытт. Хозяйствэм и IэнатIэхэм зэдэууэ заужьырт, колхозхэтхэм я зэфIэкIыр республикэм и мызакъуэу, абы и щIыбкIи хэIу-
щIыIу щыхъуат. Бакъ Нарзан КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и еханэ, ебланэ хэхыгъуэхэм я депутату щытащ, КПСС-м и обкомым, партым и Дзэлыкъуэ райкомым хэтащ, «Шордакъ къуажэм щIыхь зиIэ и цIыху», «Iуащхьэмахуэ» колхозым щIыхь зиIэ и колхозхэт», «Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь» цIэ лъапIэхэр къыфIащащ.
Аттоев Сэлихь къэралым и мэлыхъуэ нэхъ цIэрыIуэ дыдэхэм ящыщт. Ар IэщIагъэ щыхуэхъуат 1944 гъэм и унагъуэр здагъэIэпхъуа Къыргъыз жыжьэм. Классибл школыр къиуха нэужь, илъэс пщыкIутху фIэкIа мыхъуа, зи къэжэпхъыгъуэ ныбжьыщIэр абы колхозым щыхохьэ. И адэ-анэр Iэщыхъуэу щытати, а IэнатIэм и щэхухэм Сэлихь мыIейуэ хищIыкIырт. Апхуэдэурэ, и зэфIэкIым гу лъатэри, мэл пщыIэ дзыхь къыхуащI, лэгъупэжьу хах. Илъэс тIощIым щхьэдэха къудейми, адрей пщыIэхэм ефIэкIыу лэжьыгъэр къызэригъэпэщу, щапхъэу ягъэлъагъуэу хуожьэ. Балъкъэр лъэпкъыр хей ящIыжа нэужь, Iэщыхъуэ IэкIуэлъакIуэ хъуауэ Безенги къуажэм къегъэзэж икIи «Путь к коммунизму» колхозым и лэгъупэжь мэхъу. Хэкум къыщыкIуэжам хуэзэу къэралым и цIыхубэ хозяйствэм зэрызиужьыну илъэсибл планыр къащтэ, абы хузэхаубла зэхьэзэхуэм Аттоевым и гупыр жыджэру хохьэ. 1965 гъэм ирихьэлIэу лъхуэн-пIэнищэм щынэу къыщIигъахъуэр 120-м нигъэсат, мэл къэс цы килограммиплIым нэблагъэ къытрихырт. А бжыгъэхэр СССР-м щынэхъыфI дыдэхэм ящыщт. Илъэсиблым зыIэригъэхьа ехъулIэныгъэхэм хуэфащэ пщIэи къыпэкIуащ — 1966 гъэм Аттоев Сэлихь «Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь» цIэ лъапIэр къыфIащащ.
Май щIыналъэм щызэхэт «Красная нива» колхозым и тхьэмадэу щагъэкIуам, Евтушенкэ Николай щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ, зи акъылыр зэрыубыда, сыт хуэдэ Iуэхуми хуэжан IэщIагъэлIт. Ар 1955 гъэрт. Абы и пэ илъэсым хозяйствэм ику иту гектарым бжьыхьэсэ гуэдзу къыщытрахыр зы центнеррэ пщIанитIрэт, нартыхуу центнери 10,2-рэт, илъэсым жэмым хуэзэу къашыр литр миным зэрыщIигъу щыIэтэкъым. Апхуэдэ щытыкIэм къигъэдзыхакъым ар, зэрыжаIэу, «и бгыр щIикъузэри», лэжьыгъэм зритащ, щIэныгъэр и лъабжьэу IэнатIэхэр иунэтIу хуежьащ. ИлъэсипщI нэхъ дэмыIыу «Коммунист лэжьэкIэм и коллектив» цIэр колхозым къыфIащащ, 1966 гъэм езы Евтушенкэ Николай Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь хъуащ.
Евтушенкэ Николай КПСС-м и XXIV съездым лIыкIуэу хэтащ, колхозхэтхэм я III Союзпсо зэIущIэшхуэм щыIащ. 1960 гъэ лъандэрэ РСФСР-м щIыхь зиIэ и агрономщ.
1963 гъэм и кIэухым республикэм щыяпэу «Налшык» совхозым щагъэуват «веер»-кIэ зэджэ, жэм къызэраш Iэмэпсымэр. Куэдыр а IуэхущIэм тегушхуэртэкъым: зегъэсэгъуейуэ, зехьэгъуейуэ, гъэшым кIэричыну къалъытэрти, Iэщыхъуэхэм зралъэфыхьырт. ИтIанэ фермэм ирагъэблэгъащ жэмыш пашэ Чигировэ Шамкъыз. А цIыхубз Iэрыхуэм IэмэпсымэщIэм псынщIэу зригъасэри, къыкIэлъыкIуэ илъэсым жэм къэс хуэзэу шэ килограмм 3000-м нэблагъэ къригъэтащ, иужькIэ килограмм 4000-м нигъэсащ.
Чигировэ Шамкъыз КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и ебланэ хэхыгъуэм и депутату щытащ, 1966 гъэм «Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь» цIэ лъапIэр къыфIащащ.
Ахъмэт Мусэбий ящыщщ зи IуэхущIафэ дахэкIэ зэманыр зыгъэнщIахэм, цIыхубэ хозяйствэм зегъэужьыным зи гуащIэшхуэ хэзылъхьахэм. 1952 — 1974 гъэхэм партым и Шэджэм, Бахъсэн, Аруан райкомхэм я япэ секретару лэжьащ. Жылагъуэ-политикэ гъащIэм щыжыджэрт. СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и етхуа- нэ зэхуэсыгъуэм и депутату, КПСС-м и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым и члену, КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и еплIанэ, еханэ — епщIанэ зэхуэсыгъуэхэм я депутату хахащ.
Коммунист партымрэ Совет къэралыгъуэмрэ Ахъмэт Мусэбий и гуащIэм хуэфащэ гулъытэ къыхуащIащ. Гъавэу къалэжьым, ягъэхьэзырым хэгъэхъуэным къыщихьа ехъулIэныгъэ инхэм папщIэ, 1966 гъэм «Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь» цIэ лъапIэр къыфIащащ.
Емышэ Хьэлий ящыщщ механизмэмкIэ гъавэ щIэным япэу щIэзыдзахэм. Езыр лэжьакIуэшхуэти, и звеном хэтхэри Iуэхум тегушхуэрт. Гупыр Къэрэгъэш къуажэм Чапаевым и цIэр зезыхьэ щызэхэт колхозым и мызакъуэу, республикэми цIэрыIуэ щыхъуат. Абы къыпэкIуэу «КъБАССР-м щIыхь зиIэ и нартыхугъэкI» цIэр Емышэм къыфIащат. Хьэлий жэщи махуи губгъуэм итт. И хьэсэхэм я зыужьыкIэм уеплъыну гухэхъуэт. Гупым и зэфIэкIым, гъавэу кърихьэлIэм хэхъуэ зэпытт. А гугъуехьыр гулъытэншэ хъуакъым. 1966 гъэм СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и УказкIэ, «Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь» цIэ лъапIэр Емышэ Хьэлий къыфIащащ. А пщIэм хуэфащэу иужькIи лэжьыгъэшхуэ кърихьэлIащ.
Хэку зауэшхуэм и ветеран Архэст Хьэбас 1949 — 1971 гъэхэм Тырныауз вольфрам-молибден комбинатым и «Молибден» къыщIэхыпIэм и проходчик гупым и бригадиру лэжьащ. Ар ящыщщ къырхэр зэраубру машинэ лъэщхэр япэу къэзыгъэIурыщIахэм. И гупыр предприятэшхуэм щыпашэт, зэпымыууэ бжьыпэр иубыдырт. Абы и фIыщIэ ин зэрыхэлъымрэ илъэсибл планыр гъэзэщIэным хуищIа хэлъхьэныгъэмрэ къыхэкIыу, 1966 гъэм Архэст Хьэбас «Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь» цIэ лъапIэр къыфIащащ.
ЦIыхум и псэр IуэхуфIхэмкIэ гъэнщIамэ, ар емызэшщ, фIыхуэплъэщ, гуащIафIэщ. Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхыдэм дыщэпскIэ зи цIэр хатха ЛIыхъужьхэм къакIуа гъуэгуанэр езыхэми, лъэпкъми я лъапIэныгъэщ. Лъахэм и щIыхьыр гуащIэдэкI хьэлэлкIэ зыIэтахэм ящыщу 1966 гъэм цIэ лъапIэр къызыхуагъэфэща мы цIыхуиблым къызэранэкIа лэжьыгъэшхуэр щIэблэм я дежкIэ щапхъэщ икIи ахэр я гъуазэу къэтэджмэ, зэрызыдаузэщIынум шэч хэлъкъым.
