ЗэрыдэIэпыкъур сэбэп хъурэ?
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Правительствэм и УнафэщI Хьэсанэ Руслан аппаратым и зэIущIэхэм ящыщ зым езым и чэнджэщэгъу Нэгей Рустамрэ сэрэ ди пщэ къыщрилъхьауэ щытащ жылагъуэхэр къызэхэткIухьу, къуажэдэсхэм ядэIэпыкъунымкIэ Правительствэм и программэхэр гъэзэщIа зэрыхъум деплъыну. Дызэрыщыгъуазэщи, апхуэдэ программэхэр куэд мэхъу икIи языныкъуэхэм деж къыщытщыхъу щыIэщ абыхэм папщIэ къаутIыпщ ахъшэр псыхэкIуадэ хъууэ.
Ауэ къэралым и зэхэзэрыхьыгъуэу щекIуэкIа 90 гъэхэм, лэжьапIэншэхэм фIэкI нэгъуэщI зыми дэмыIэпыкъуу щыщытам еплъытмэ, иджыпсту федеральнэ программэ куэд щыIэщ къуажэдэсхэм я гъащIэр нэры-лъагъуу егъэфIэкIуэным хуэунэтIауэ. Ди дежкIэ абы иIэ мыхьэнэр нэхъри къеIэт, ди лъэпкъхэм я бзэхэр, щэнхабзэр, зэхэтыкIэр къуажэхэм иджыпсту нэхъ щыхъума зэрыхъуам къыхэкIыу. Апхуэдэ цIыхухэм адэкIи къуажэхэр зэрамыбгынэным хущIэкъун хуейщ. Властым иджыпсту къыгуроIуэ щIалэгъуалэр къуажэхэм къыдэнэн папщIэ ахэр зыхуей псомкIи къызэгъэпэщын, псом япэу щIэныгъэ куу зиIэ егъэджакIуэхэр, дохутырхэр, мэкъумэш IэщIагъэлIхэр, нэгъуэщIхэри жылагъуэхэм щыIэн зэрыхуейр.
Тэмэму къэгъэсэбэпа хъумэ, къуажэм дэIэпыкъунымкIэ иджыпсту щыIэ программэхэр щIалэгъуалэм къуажэхэр емыгъэбгынэнымкIэ щIэгъэкъуэн хъуну ущыгугъ хъунущ. А мурадыр зэман жыжьэм хуумыгъэтIылъу икIэщIыпIэкIэ пхузэфIэгъэ-кIынущ. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, республикэм и Прави- тельствэм Iуэху мытыншхэр къыпэщытщ: япэрауэ, апхуэдэ федеральнэ программэхэм ухыхьэфын хуейщ, абы къыдэкIуэу программэхэм ящыщу зыри пхуэгъэзэщIэнукъым республикэм и ахъшэ химылъхьэу.
Абыи къыщынэркъым: апхуэдэ программэхэр къуажэм иджыпсту щыIэ гугъуехь куэдым ящхьэпрыкIыу, псоми ди зэхуэдэ мурад нэ-хъыщхьэм телэжьэн хуейщ.
Дыщыуами сщIэркъым, ауэ Нэгей Рустам дэрэ Аруан районым щыIэ Старэ Шэрэдж, Шэрэдж Ищхъэрэ къуажэхэр къыхэтхащ, ахэр къуажэ курыту, республикэм икуми нэхъ хуэзэу зэрыщытым къыхэкIыу. Мы жылагъуэхэм дэсхэр хъарзынэу щыгъуазэщ къуажэм социальнэ зыужьыныгъэ егъэгъуэтынымкIэ федеральнэ программэм, нэгъуэщI языныкъуэ программэхэми. ЦIыхухэм абыхэм ятеухуауэ яхэпсэлъыхьащи, я псэупIэхэр ирагъэфIэкIуэн папщIэ абыхэм зрагъэтх.
Къуажэ администрацэхэм къызэрагъэпэща комиссэхэм унагъуэхэм я Iуэху зытетыр зэхагъэкI икIи щыIэ мардэхэм тету дэтхэнэм сыт хуэдэ дэIэпыкъуныгъэ етын хуейми, хэт и унэм къыгуищIыхьмэ зэфIэкIынуми, хэт унэщIэ къригъэжьэн хуейми зрагъащIэ. Зи чэзум пэплъэ къуажэдэсхэм я унэцIэхэр къуажэ администрацэр щылажьэ унэм фIэлъщ. Абы и фIыщIэкIэ псоми ялъагъу Iуэхур зэрыдэкIыр, мыбы нэфI-нейкIэ зэрыбгъэдэмыхьэр.
«Къуажэ дохутыр» программэр зэрыщыIэм къуажитIри щыгъуазэщ, ауэ ар зыкIи къагъэсэбэпакъым — дохутыр амбулаторэхэр зыхуеину лэжьакIуэ псомкIи къызэгъэпэщащ. Къуажэ Iэтащхьэхэм яхузоIуэтэж зэрыIыгъыу сом мелуан 1,1-рэ къыIахын папщIэ Бахъсэн, Шэджэм районхэм щылажьэ дохутыр ныбжьыщIэхэр я IэнатIэм укIыжа хуэдэу ятхрэ аргуэру ахэр лэжьапIэ зэрагъэувымкIэ унафэ нэпцIхэр къащтэу къызэрыщыхъуар, мыбы фейдэ къыпыпх зэрыхъунур язоIуэкI. Администрацэхэм я Iэтащхьэхэу Хьэбжокъуэ Аслъэнрэ Къэгъэзэж Мартинрэ гъуэрыгъуэурэ (дэ абыхэм щхьэ-хуэ-щхьэхуэурэ депсэлъащ) къыджаIащ апхуэдэ мыл зэрытемыхьэнур. Ар икIи тэмэмщ — Бахъсэн, Шэджэм районхэм щыIэ унафэщI «губзыгъэхэм» ахъшэр ирагъэтыжащ икIи хабзэхъумэ органхэм я пащхьэ жэуап щахьын хуей хъуащ.
Зэрыщыту къапщтэмэ, къащта программэхэм цIыхухэр щыгъуазэ зэращI щIыкIэр, дызэреплъымкIэ, тэмэм дыдэкъым. Аруан районым и щIыналъэ администрацэм и Iэтащхьэ Хъуэст Жыраслъэн зэрыжиIэмкIэ, программэщIэ къыщащтам и деж район администрацэм Интернетым щиIэ сайтыр, районым и телевиденэр, район газетыр къагъэсэбэпурэ цIыхухэр абы щыгъуазэ ящI. Псори тэмэм хуэдэщ, районым нэгъуэщI Iэмалхэр щыIэкъым. Ауэ щIэупщIэн хуейщ: езы район администрацэр щымыгъуэзэнкIэ хъуну сайтхэм ящыщ гуэрым документ пыухыкIа зэрыралъхьам? Хъуэст Жыраслъэн къызэрилъытэмкIэ, апхуэдэ къэхъунукъым. Ауэ, къызэрыщIэкIымкIэ, ар езыр щыгъуазэкъым блэбгъэкIынкIэ Iэмал зимыIэ, цIыхухэм я уней лъапсэхэм зегъэужьыным хуэунэтIа документ хэхам — къэралыр агропромышленнэ комплексым зэрыдэIэпыкъум зегъэубгъунымкIэ концепцэм. Абы щыгъуазэкъым къуажэ администрацэхэм я Iэтащхьэхэри. Ауэ къэгъэлъэгъуапхъэщ а программэм дэтхэнэ къуажэдэс унагъуэм и дежкIэ икъукIэ мыхьэнэшхуэ зэриIэр.
А псори къэплъытэмэ, щыуагъэ хъуну къыщIэкIынукъым къащта программэхэм цIыхухэр щыгъуазэ зэрыщIын хуей щIыкIэм ар зи къалэн министерствэхэр егупсысмэ.
Утемыпсэлъыхьу къэбгъанэ хъунукъым къэралыр къуажэдэсхэм зэрадэIэпыкъум сэбэпу къыпэкIуэми. Къыхэгъэщыпхъэщ иджыпсту екIуэкI лэжьыгъэхэр зэбгъэпщэн щымыIэ жыхуаIэм хуэдэу зэрыиныр. БлэкIа илъэсхэм властыр зэи апхуэдизу къуажэдэсхэм ядэIэпыкъуакъым. Апхуэдэ программэхэм ящыщщ къуажэм социальнэ зыужьыныгъэ егъэгъуэтынымкIэ программэр, къуажэхэм дэс унэгъащIэхэмрэ IэщIагъэлIхэмрэ ядэIэпыкъунымкIэ программэр, «Къуажэ дохутыр» программэр, нэгъуэщIхэри. Апхуэдэу абыхэм хеубыдэ къэралыр ныкъуэдыкъуэхэм, зыхузыфIэмыкIхэм, лэжьапIэншэхэм, къэхъуа гузэвэгъуэхэм я зэран зэкIахэм зэрадэIэпыкъури.
Хэхауэ къэгъэлъэгъуапхъэщ Урысейм и Мэкъумэш банкри цIыхухэм кредиткIэ зэрадэIэпыкъур. Языныкъуэхэм къащыхъункIэ хъунщ банкымрэ абы щIыхуэ зритхэмрэ я Iуэхур щхьэхуэу, ауэ зэрыщытыр апхуэдэукъым. Япэрауэ, банкыр къэралым ейщ, абы зэригъакIуэри къэрал ахъшэщ. ЕтIуанэрауэ, льготэ зиIэ кредитхэр къэралыр цIыхухэм ядэIэпыкъун папщIэ яту аращ. Зыщыбгъэгъупщэ хъунукъым апхуэдэ кредитхэм щхьэщатыкI ахъшэм и зэхуэдитIыр къэралым зэрахуипшыныр. Зи гугъу тщIы кредитхэр къеIызыхыфынур къуажэ администрацэм зыхуэфащэу къигъэлъагъуэхэрщ. Дызэрыт илъэсым апхуэдэ дэIэпыкъуныгъэр Старэ Шэрэдж къуажэм щыщу цIыхуи 120-м, Шэрэдж Ищхъэрэм щыщу цIыху 30-м къагъэсэбэпащ. Администрацэхэм я Iэтащхьэхэм зэрыжаIэмкIэ, кредитхэр зыхухаха мурадхэм хуэгъэзауэ къагъэсэбэп. Абы кIыхьу сытепсэлъыхьыну сыхуейкъым, ауэ гу лъытапхъэщ: къуажэ администрацэхэм банкым щIыхуэ къеIызыххэм папщIэ зыхуэфащэ тхылъхэр ягъэхьэзыру аращ, ауэ а ахъшэр къызэрагъэсэбэпым зыри кIэлъыплъыркъым.
Къэралыр къуажэм лъэныкъуэ куэдкIэ зэрыдэIэпыкъум и гугъу щыпщIкIэ, уи жагъуэ мыхъупIэ иIэкъым а ахъшэр къызэрагъэсэбэпым къыпэкIуэр икъукIэ зэрымащIэр. Район, къуажэ администрацэхэм дежкIэ IупщIу щыткъым къэралыр зыдэIэпыкъухэм а ахъшэм къыпэкIуа зыужьыныгъэу ялъэгъун хуейр зыхуэдэр. Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Правительствэм и УнафэщI Хьэсанэ Руслан шэч къытрихьэркъым ахъшэр зытрагъэкIуэдэнур убзыхуауэ зэрыщытыпхъэм. Псалъэм папщIэ, жылагъуэ пыухыкIам щIалэгъуалэр къыдэIэпхъукIыу хуежьамэ, абы и щхьэусыгъуэр къызэрыгуэкIщ — къуажэм медицинэм и лэжьакIуэхэр щыIэкъым, цIыхум и узыншагъэм кIэлъыплъын, ар зыгъэхъужын яIэкъым. Зи IэщIагъэм хуэIэкIуэлъакIуэ егъэджакIуэхэр щыщымыIэкIэ, сабийхэр егъэджа хъуркъым. ЩIалэгъуалэр щIэIэпхъуэ апхуэдэ щхьэусыгъуэ къызэрыгуэкIхэр къызэбнэкIыфынущ жылэм IэщIагъэлIхэр щылэжьэну къапшэрэ абыхэм сыт и лъэныкъуэкIи уадэIэпыкъумэ. Зыхуей хуэзэу псэу интеллигенцэр дэтхэнэ къуажэри зэщIэзыгъэуIуэ къару хъуфынущ.
Дэ дыздэщыIа къуажитIым дохутырхэр, егъэджакIуэхэр, Iэщ дохутырхэр, адрей IэщIагъэлIхэри яхурокъу. Ауэ укIэлъыплъыжмэ, къыбгуроIуэ къуажэ школхэм зи къару илъыгъуэ егъэджакIуэ щIалэхэр къазэремэщIэкIыр. Зи ныбжьыр хэкIуэта егъэджакIуэхэм урокхэр езыхэм зэхуагуэшыжри, егъэджакIуэ ныбжьыщIэхэм лэжьыгъэ къахуэнэркъым. Абы къыхэкIыу, къуажэ администрацэхэр иджыпсту щыщIэдзауэ абы темыгузэвыхьмэ, райономрэ министерствэмрэ мы Iуэхур къыщамыIэтмэ, зэман гъунэгъум къриубыдэу сабийхэр езыгъэджэнур зи лъэм щIагъуэу зэримыхьэж цIыхухэрщ.
Апхуэдэ гупсысэхэрщ кърикIуар зэпытча гъуэгуанэм щытлъэгъуам. Дыщыгугъынщ дяпэкIэ щытыкIэм зихъуэжыну.
Къудей Владимир,
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Правительствэм и УнафэщIым и дэIэпыкъуэгъу.
