Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Фэ фщIэрэ?
Псалъэхэм я мыхьэнэр
БэлътокукIэрыщIэ. Фызышэм хэта хьэщIэхэр пщIантIэм щыдэкIыжкIэ, абыхэм я шы сокухэм бэлътокуми IэлъэщI цIыкIуми хэгъэрей хъыджэбзхэм хащIэрт. Хабзэр Къэбэрдей псом щагъэзащIэрт. Иджы бэлътокухэр, данэщагъэхэр шыхэм я пIэкIэ машинэхэм кIэращIэ.
Бэракъбла. Нэчыхьытх къэкIуахэр щыдэкIыжым и деж, бэракъым дэ пыIэ, дэ джанэ, щхьэфIэпхыкI, бэлътоку, дыху, мажьэ, кIэнфет, н.къ. кIэрыщIауэ иратырт, здэкIуэж унагъуэм яхьыну. Ар хьэзыру блауэ щхьэгъусэ къэзыша щIалэм и адэ шыпхъум, хьэгъуэлIыгъуэм къыщыкIуэкIэ къыздихьырт. Нэчыхьытх икIыжхэм бэракъыр псоуэ яшэну хэтт, къахуэзэхэм ар трахыну яужь итт. Бэракъбла яхьу щытащ XX лIэщIыгъуэм и 50 -60 гъэхэм къэсыху, дызэрыт зэманым абы узэрырихьэлIэр зэзэмызэххэщ.
БгъуэщIэс. Адыгэ Iэнэм ехьэлIауэ хабзэ зыгъэзащIэ цIыху. ГуфIэгъуэ, хьэгъуэлIыгъуэ щекIуэкIкIэ, Iэнэм пэрысхэр, хьэщIэхэр зыхуей хуигъазэу абы егъэбыдылIа цIыхум «БгъуэщIэскIэ» йоджэ. Языныкъуэ куейхэм «бгъуэщIэсым» и пIэкIэ «щхьэгъэрыт» псалъэр къыщагъэсэбэп.
Бгъурытыбжьэ. Унэишэм деж, нысащIэм ибгъу зырызымкIэ щыту, ар гуащэмрэ адрей цIыхубз нэхъыжьхэмрэ ятезыгъэхьэ бзылъхугъитIым «Пхъужь къафэм» щIидза иужь, бжьэрэ шхын тепщэч зырызрэ «уэредадэ» жызыIэ цIыхухъухэм ират. Абы зэреджэр «Бгъурытыбжьэщ».
Ди зэманым хабзэр щIыпIэ псоми щагъэзащIэжыркъым, хэхауэ «БгъурытыбжьэкIэ» еджэу къафапщIэ щатыр Аруан районым ис къуажэхэрщ.
Бгъурышасэ. Жылагъуэ зэхэтыкIэм ехьэлIа хабзэ къэзыгъэлъагъуэ, ауаныбзэм къыхэкIа псалъэщ. Пасэм щыгъуэ и Iуэху къигъэнауэ, пщыжь-уэркъыжьхэм ядэшасэу, къыдакIухьу зэманыр пщIэншэу зыгъэкIуэд цIыхухэм ярищIэнакIэу адыгэхэр «БгъурышасэкIэ» еджэу щытащ.
Думэн Хьэсэн.
ГушыIэ
ЗэхэпIытIа IэфI
Иужьрей зэманхэм Шэрыуэжь фадэм тIэкIу дихьэх зэрыхъуам тегузэвыхь анэм хамэ къуажэ щыщ фыз гуэрым жиIэу зэхихат, аркъэ хэкIауэ шху зэхэпIытIа ебгъэшхмэ, занщIэу абы гущыкI хуищIу, IэкIэ теIэбэу узыр зыщхьэщаха сымаджэм хуэдэу.
КъызэрыжраIам хуэдэу ищIри, махуэ гуэрым шэджагъуашхэ къыдыхьэжа и къуэм шху зэхэпIытIар хутригъэуващ, аркъэ пэлыщтоф ныкъуэр хэкIауэ…
— ЗэрыIухуэу иджыпсту гущыкI хуищIынущ! — анэм и щхьэм хужеIэж, пщэфIапIэм къыщIэкIыжарэ, къэхъунум пIейтейуэ пэплъэу здэщытым. — ДехъулIатэкъэ итIанэ! Езыри, сэри, и унагъуэри дытыншыжынт, псалъэмакъ лей дыхэмытыжу. Абы къилэжь сомри хэкIуэдыкIыншэу унагъуэм къихьэнт. Нэхъыщхьэжращи, щIалэм и узыншагъэр зэфIэувэжынт, и щIыхь, и пщIэ, и нэмысри къэIэтыжа хъунт… Ауэ «зэхэпIытIам» си къуэм зыгуэр къримыщIэну пIэрэ? Хущхъуэ хуэхъуным и пIэкIэ, «зэхэпIытIар» щхъухьу къыщIэкIмэ, дауэ хъуну? ИтIанэ щхъуэ есхыжауэ аракъэ си щIалэм…си кIэтIий кIапэ къикIа си быным?.. Адыдыд! Алыхьым жимыIэкIэ! Тхьэм ар къысхуимыхькIэ!..
Гузавэу къыщIэпхъуа анэр пщэфIапIэбжэм къызэрысу зэщIэувыIыкIащ, зыIурыбзаежу къежьэжа и къуэм Iууэри.
— Сыту зэхэпIытIа IэфIыIуэ сыбгъэшха-тIэ! — жеIэ Шэрыуэжь, и Iэ хьэлъэр и анэм и пщэм къришэкIыурэ. — КхъыIэ, ди анэ, дяпэкIи апхуэдэ схуэщIурэ сыгъэшх!..
ЛIыгъур Чэрим.
Сабиигъуэ насыпыфIэ
Мы зыкъытхуэзыгъафIэ Цей Даринэ цIыкIу дыгъуасэ къиухащ Налшык дэт 14-нэ сабий садыр. Пщащэ щIыкIафIэ цIыкIум и гъэсакIуэхэри, и нэхъыжьхэри зэригъэгуфIа ехъулIэныгъэхэр и мащIэкъым. Абыхэм ящыщщ къалэ сабий садхэм ирагъэкIуэкIа зэпеуэм адыгэбзэмкIэ япэ увыпIэр къызэрыщихьари.
Шэч къытетхьэркъым Даринэ цIыкIу зыхэтхэм дяпэкIи фIыкIэ къазэрыхэщынум, егугъуу зэреджэнум икIи узыншэу, насыпыфIэу куэдрэ псэуну ди гуапэщ.
Псалъэжьхэр
Унэ зимыIэ бей щыIэкъым
Мыгъуащэрэ щымыуэрэ щыIэкъым.
Насыпыр Iыхьэ мыгуэшщ.
Нащэр мыхъунумэ, кIэрэф мэхъу.
Псэ зиIэм уахъты иIэщ.
Псыр гъужми, жапIэр къонэ.
ПщIаIамэ, бгъуэтыжынщ.
Унэ зимыIэ бей щыIэкъым.
Уи насып зыхэлъыр хым хэлъми, къыхэкIынщ.
ЖыIэгъуэхэр
КъыфIэхуащ езым и щхьэм аркъэн
— Си узыншагъэр къутащ, — жеIэ Мысхьуд, — Сызэфэри мыаркъэ пуд.
Зэрыдэн мастэ имыгъуэтым, КIуэнущ занщIэу Хьэрыпым.
Дэмылъми и пщэм бжьы, ИщIащ бын мыхъумыщIэм жьы.
Стэкан нэщIым зытрегъэгусэ, Из ящIамэ, зримыусыгъуэджэ.
НэгъуэщIым хуидзати къапхъэн, КъыфIэхуащ езым и щхьэм аркъэн.
Къардэн Мухьэмэд.
Бахъсэн район, Ислъэмей къуажэ
ЗыгъэкIуэдыфын щыIэкъым
ГъащIэр гъэщIэгъуэнщ! Дауэ хъуми, дауэ щIэми, гъащIэм хэкIыпIэ къегъуэт. Ар зыгъэкIуэдыфын къару щыIэкъым. Муслъымэн диным емызэгъыу зэрилъытэм къыхэкIкIэ, адыгэхэм сурэт ящIу щытакъым. Ауэ я гурылъхэмрэ я мурадхэмрэ мыкIуэдыжу дунейм къытрагъэнэн щхьэкIэ, алэрыбгъухэм, арджэнхэм, упщIэхэм сыт хуэдэ тхыпхъэ гъуэзэджэхэр хащIыхьу щыта! ДыщэрыдэкIэ сыт хуэдэ хэдыкI гъуэзэджэхэр ящIу щыта! Тэрэфарэ дахэу, зэщIэпщIыпщIэжу, зэщIэлыдэжу дарий бостейхэмрэ дыщэ пыIэхэмрэ хадыкIырт. Шылэхъархэм сыт хуэдэ тхыпхъэ дахэ хащIыхьрэт. Кистрэ краскэкIэ ящIыну зыхуимытыр мастэрэ IуданэкIэ хадыкIырт.
Теунэ Хьэчим.
Нэщэнэхэр
Щхьэц тхъуар къытевмыч
Шхыныр шыугъэ яIэщIэщIэмэ е шыгъу иракIутмэ, унэм къаугъэ къихъуэну къалъытэрт.
Щхьэц налъэ тхъуа къыхэпчыну фIыкъым.
Щхьэцышхуэр насып пэлъэныкъуэщ жаIэрт.
Iэгур шхэмэ, ахъшэ къыхэхъуэнущ жаIэрти, фIэрафIэм и натIэм щахуэрт.
Хъыбарыжь
АдрыщI шу
… Мыпхуэдэ хъыбар яIуатэу зэхэсхащ, пцIыи пэжи, тхьэм ещIэ. Зэрызэхэсхам хуэдэу вжызоIэж. Хуейми ирепэж, хуейми ирепцI — ара-тIэ, нэхъыщхьэр? Аракъым. Ящыгъупщэркъым — аращ нэхъыщхьэр…
Кърым хъаныр дзэшхуэ щIыгъуу Къэбэрдейм къихьат. «Къэбэрдейхэр жыIэмыдаIуэ хъуащ. ЗывэзгъэцIыхужынкъэ!», — жери къэгубжьри къэкIуат.
КъакIуэри Гум Iуфэ къыIутIысхьащ, и дзэр псы Iуфэм Iут мэз лъагуэм щIигуэшащ. Псым къызэпрыкIын тегушхуэртэкъым: мыдрыщIкIи мэзщ, къэбэрдейхэм ар тIысыпIэ ящIауэ къыпэплъэмэ ищIэрэ? Сыт хуэдиз зауэлIи ягъэшэсыфауэ пIэрэ? Я къару здынэсыр умыщIэу уапэув хъурэ?..
Хъаныр псы Iуфэм къыIутщи, къоплъэ. Къэбэрдейхэми зыкъагъэхъейркъым, езыми ярикуркъым. Псым узэпрыплъмэ, мэзым Iугъуэ мащIэ адэ-мыдэкIэ къыхеху, къэбэрдейхэр къызэрыпэтIысам шэч хэлъкъым. Ауэ дапщэ хъурэ къапэтIысар? Ныжэбэ тIасхъэщIэх игъэкIуати, къигъэзэжыркъым…
Хъаныр жыг къуагъым къыкъуоплъ, псым зэпроплъри щытщ. «Дзэр есшэжьэнт, псым адрыщIкIэ щысхэм я бжыгъэр сщIатэмэ…» — и щхьэм щIотIахъуэ хъаныр…
АдрыщIкIэ шу гуэр псы Iуфэм къыIухьащ. КъыIухьащи, шыр егъэ-джэгу, псы Iуфэм Iут удзыпцIэр еутэ.
Хъаныр, Iэдакъэжьауэ ищIри, псым зэпрыплъащ. «Ар къытIэрыхьатэмэ, къедгъэIуэтэнт…», — и щхьэм хужиIэжурэ кIэлъоплъ шум.
Шур мэджэгу, шыр егъатхъуэ.
— Къафщтэт си фочыр!
Хъаным и фочыр къыхуахь.
АдрыщIкIэ щыджэгу шум трегъапсэри кIакхъур щIеч.
Шур, щхьэщIыбкIэ йощIри, уанэгум йоджалэ…
Хъаным зы зауэлI зыбгъэдешэ:
— КIуэи, и псэр хэмыкI щIыкIэ, къызэпрых: абы къедгъэIуэтэнщ къытпэтIысам я бжыгъэр…
Хъаным и зауэлIыр, шым зредзри, псым зэпроцIэфт. Уанэгум къилэл шур къипхъуэтэну щыIэбэм, модрейр къопхъуэри хъаным и зауэлIыр еубыд, шыплIэм дедзэри мэзым щIохьэж…
ЕтIуанэ махуэм хъаным и дзэм нэху къытещхьащ, адрыщIым исахэм къаувыхьауэ…
Зытхыжар Къэрмокъуэ Хьэмидщ.
Псалъэзэблэдз
ИхъуреягъкIэ къикIухьу: 13. Щхьэгъусэ къэзышам и благъэщIэ. 14. Зауэм щытекIуам бийм ейуэ къыIэрыхьа мылъку. 15. ХадэхэкI. 16. КIуащ БетIал и поэмэ. 17. ПIастапхъэ. 18. Нобэрей махуэм сылъэуджыджати, си лъакъуэхэм … ящIащ. 19. Илъэс зы-тIу зи ныбжь шыщIэ. 20. Шейхэдзэ. 21. … техьэ тенэркъым. 22. Къуажэ пщIантIэхэм дэт псэуалъэ, къуэдзапIэ. 23. Къэзыша щIалэм къыкъуэт и ныбжьэгъу. 24. Гуэгушыхъум, къазыхъум я бгъэм тет пшэрыпIэ. 25. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей драмэ театрым и джэгуакIуэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ артисткэ. 26. ПкIауэ лъэпкъ, макъ псыгъуэкIэ зэкIэлъигъэпIащIэу джэуэ е адыгэ бзылъхугъэ уэрэджыIакIуэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и артисткэ. 27. Унэ блын щызэтралъхьэкIэ захуэ хъурэ мыхъурэ зэреплъ Iэмэпсымэ. 28. Къамылым къыхэщIыкIа алэрыбгъу, лъэгурыдз. 29. Адыгэ къуажэшхуэ. 30. « … къута» — КIыщокъуэ Алим и роман. 31. Хьэжыгъэм къыхэщIыкIа адыгэ шхыныгъуэ. 32. ПамыупщIу гъэ техьа удз. 33. Бжэныфэм къыхащIыкI Iуданэ. 34. ХьэщIэ лъапIэм хуаукI Iэщ. 35. Унагъуэ псэущхьэ щхьэзыфIэфI. 36. Дзыгъуэм жэнэт щIыпIэу ибж нартыху хъумапIэ. 37. Джыдэм зэреджэ нэгъуэщIыцIэ. 38. Жыг лъагэшхуэ. 39. ЛIыфI къуэфI … . 40. ТхылъымпIэм итыр зэрыпэжым щыхьэт техъуэ дамыгъэ. 41. Iэщ цIыкIу дырийпсырий. 42. … джанэ. 43. МахуэцIэ. 44. Танкым ит Iэщэ. 45. ЕуэкIыпIэ. 46. ЛъахъшапIэ щIыпIэ. 47. … -хамащхьэу ущымыт, къакIуэ, къыщIыхьэ. 48. Жыг къэтIэпIам и нэщэнэ. 49. Лъапэ зыпымыт щыгъын лIэужьыгъуэ. 50. ПсыпцIэ къуалэбзу, пщэ кIыхьрэ лъакъуэ кIыхьу. 51. Адыгэ таурыхъхэм узыщрихьэлIэ фызыжь хьилэшы. 52. … бостей.
И кумкIэ кIуэуэ: 1. Дунейм ехыжам и цIэкIэ тхьэмыщкIэхэм ират ахъшэ. 2. Адыгэ бзылъхугъэ уэрэджыIакIуэ, РСФСР-м и цIыхубэ артисткэ. 3. Псы, гъэш зэрахъумэ кумбыгъэ. 4. Къыдалъхуауэ цIыхум и щIыфэм хэтщ. 5. Хугу хьэжыгъэм, тхъум, фошыгъум къыхэщIыкIа адыгэ шхыныгъуэ. 6. Дыгъужьыр бэлацэу къызыщыхъу хьэкIэкхъуэкIэ, фо фIэфIу. 7. … зытI йохуэж. 8. Адыгэ усакIуэ … Арсен. 9. Нартхэм я гъукIэ. 10. Анэкъилъху. 11. Ди гъунэгъум есщIар сщIэркъым, тхьэмахуэ хъуауэ … къызет. 12. Адыгэ композитор, Урысей Федерацэм и Къэрал саугъэтыр зрата.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Гу зылъытапхъэ: ихъуреягъкIэ къэзыкIухь псалъэхэм зым и кIэухыр къыкIэлъыкIуэм и щIэдзапIэщ. Щапхъэ: жэм — мыл — лэч.
Накъыгъэм и 25-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ИхъуреягъкIэ къикIухьу: 13. Щыхь. 14. ХьэмкIэшыгу. 15. Гуэбэнэч. 16. Чын. 17. Налмэс. 18. Сэмб. 19. Бырыб. 20. Борис. 21. Сэлэт. 22. Топ. 23. Псыф. 24. Фо. 25. Оман. 26. Нэбгъэф. 27. Фэтэр. 28. Пшэр. 29. Рим. 30. Медан. 31. Нэгъуд. 32. Дыд. 33. Джэш. 34. Шэрэдж. 35. Джэдыгу. 36. Губгъэн. 37. Нэпкъ. 38. Къамбот. 39. Тырку. 40. Къута. 41. Азэн. 42. Номин. 43. Ныш. 44. Шэпхъ. 45. Хъэ-уан. 46. Нау. 47. Уэм. 48. Мы. 49. Арму. 50. Уэтэр.
И кумкIэ кIуэуэ: 1. Гуэгуш. 2. Ашэмэз. 3. Къубын. 4. Гъунэгъу. 5. Бэрэгъун. 6. Гъубжэ. 7. Аркъэ. 8. Алабгъуэ. 9. Iупхъуэ. 10. Балъкъ. 11. Агънокъуэ. 12. Утыку.
