Cи еджапIэ — си къежьапIэ
Iуэху еплъыкIэ
Гъуэзэджэрэ шэрыуэу
«Абхъаз-адыгэбзэхэм я гуа-щIэр, я дахагъэр хыболъагъуэ я бзэм хэлъ зы гъэщIэгъуэнагъым: гупсысэр кърипIуэтэну гъуэзэджэу, урипсэлъэну шэрыуэу, уригушыIэну гухэхъуэу, хъуэхъу ирипIэтыну хуэдэ зэрыщымыIэмкIэ», — апхуэдэ псалъэ дахэхэр, Iущхэр ди анэдэлъхубзэм хужиIащ Абхъазым и цIыхубэ усакIуэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ ШинкIубэ Бэгърат. Пэжу, щIэныгъэлI цIэрыIуэ куэдым къалъытэ ди бзэр дуней псом щынэхъ пасэрей дыдэхэм, гъэщIэгъуэныщэхэм, купщIафIэхэм ящыщу, ар Азие Ипщэм щыIауэ кIуэдыжа бзэхэм я щэхухэр къэхутэнымкIэ «IункIыбзэIух» хъуфыну.
А лъэпкъ хъугъуэфIыгъуэ иным къыпкърыкI къарум дуней псом щыпсэухэм къарегъащIэ дэ дызыхэпсэукI дунейр, зетхьэ хабзэхэмрэ щэнхабзэмрэ зыхуэдэр, дбгъэдэлъ щIэныгъэмрэ зэхэщIыкIымрэ. Ауэ щыхъукIи, къэралым анэдэлъхубзэм хуищI гулъытэм емылъытауэ, зи бзэм пщIэ хуэзымыщIыж куэ-дым гъащIэм дащрохьэлIэ. А Iуэхугъуэм егъэпIейтей лъэпкъым и цIыху пэрытхэр, хэкупсэ нэсхэр. Адыгэбзэм зиужьыным, зиузэщIыным и Iуэхум иригузавэхэм ящыщщ курыт школхэм ар щезыгъэджхэри. Абыхэм сащыщщ сэри. Аруан щIыналъэм хыхьэ Къэхъун къуажэм дэт курыт школ №1-м адыгэбзэмрэ литературэмрэ щызогъэдж илъэс 35-м нэсауэ. Жэуаплыныгъэ зыпылъ а IэнатIэм гурэ псэкIэ пэрыт дэ, егъэджакIуэхэмрэ гъэсакIуэхэмрэ, фIыуэ къыдгуроIуэ сабийр хэкупсэу, и анэдэлъхубзэм пщIэ хуищIу, ар Iурылъу къэгъэтэджыныр лъэпкъ гъэсэныгъэкIэ дызэджэ унэтIыныгъэм и къалэн нэхъыщхьэу зэрыщытыр. Апхуэдэ лэжьыгъэм и жэрдэмщIакIуэу икIи зэхэублакIуэу щытын хуей цIыхухэм ящыщщ анэдэлъхубзэмкIэ егъэджакIуэхэр. Лъэпкъпсо мыхьэнэ зиIэ а Iуэхур ныкъусаныгъэншэу зэфIэхыным гулъытэ хэха хуэсщIу си лэжьыгъэр зэресхьэкIыным сыхущIокъу.
Си дерсхэр купщIафIэу икIи хьэлэмэту, щIэщыгъуэу икIи гукъинэу зэрызухуэным солIалIэ. Лэжьы-гъэм къыщызогъэсэбэп егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ методикэм къыхыхьэ IэмалыщIэхэр. Апхуэдэу купщIафIэу, екIуу, гъащIэм и лъэныкъуэ куэд къызэщIиубыдэу ухуа хъуат «Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэпсо зэпеуэм и утыку къисхьа дерсыр. Къэралым, республикэм щыщыIэ иджырей жылагъуэ-политикэ щытыкIэм пэджэж хуэдэт абы и темэр: «Лъэпкъхэм яку дэлъ зэныбжьэгъугъэр мамырыгъэм и джэлэсщ», «Зэкъуэш псори зы анэ къилъхуркъым», «Благъэ жыжьэ нэхърэ — гъунэгъуфI», «Махуаем бгъуэтыжыр ныбжьэгъуфIырщ», «ЗэкъуэшитIрэ дзитI зыIут къамэрэ» — игъащIэми ди лъэпкъым къадекIуэкI мы псалъэжьхэм ящыщ дэтхэнэри къыхуеджэныгъэ хуэпщI хъунут 6-нэ классым адыгэ литературэмкIэ щезгъэкIуэкIа дерсым. Апхуэдэ лэжьыгъэхэмкIэ дэ ныбжьыщIэхэм псэкIэ зыхедгъэщIэн хуейщ лъэпкъхэм яку дэлъ зэныбжьэгъугъэмрэ цIыхугъэ зэхущытыкIэ дахэмрэ гъащIэм и IэфIыр куэдкIэ зэрелъытар. А мурадыр сиIэу сэ тегъэщIа-пIэ сщIат адыгэ тхакIуэ Щомахуэ Амырхъан и къалэмыпэм къыпыкIа «ЗэкъуэшитI» Iуэтэжыр. Тхыгъэр зытеухуар адыгэ щIалэ цIыкIур балъкъэр унагъуэм къызэращтар, а ныбжьыщIэхэр, лъэпкъ зырызым къахэкIами, зэш зэрызэхуэхъуар арат. Иджыблагъэ ди щIыналъэм къыщыхъуа Iуэхугъуэ мыщхьэпэхэм лъэпкъ зэпэщIэувэ къыхэкIынкIэ зэрыхъунур, мамырыгъэмрэ зэгурыIуэныгъэмрэ зэрынэхъапэр апхуэдэ щапхъэхэмкIэ ныбжьыщIэхэм къагурыдгъэIуэну дыхэтщ егъэджакIуэхэр, пщIэрэ зэхудэчыхрэ цIыху псоми яку дэлъын зэрыхуейми къыхуедджэу.
Зи анэдэлъхубзэм, зи лъэпкъ хабзэмрэ тхыдэмрэ зыщIэ, абыхэм пщIэ яхуэзыщIу къэхъу щIэблэм куэдкIэ ущыгугъ хъунущ. НэгъуэщI лъэпкъхэм я бзэхэм, щэнхабзэхэм пщIэ зэрыхуащIын хуейм къыхуедджэурэ, сабийм и гупсысэм хэдухуэнэн хуейщ ди адыгэбзэм хуэдэу бзэ дахэ, шэрыуэ куэд дунейм зэрытемытыр. А псалъэхэм я щыхьэтщ дуней псом щыцIэ- рыIуэ еджагъэшхуэхэм ди бзэм хужаIэхэр. Абы и щапхъэщ урыс еджагъэшхуэ Трубецкой Николай ди бзэм хужиIа псалъэ хэIэтыкIа-хэр: «А бзэм (адыгэбзэм) и макъ зэхэлъыкIэр апхуэдизкIэ телъыджэщ, плъыфэбэщи, жьыбгъэ фийр, пщIащэ пылъэлъыжам и щхъыщхъыр, псы уэрым и макъыр, щIым и бэуэкIэр, псыхъуэм хэлъ мывэхэр зэрызэунтIэIур, гу къеуэкIэм и даущыр, къуалэбзум я уэрэдыр, нэ-гъуэщI куэди зэхыбох абы ущыщIэдэIукIэ. Апхуэдэ макъамэ зэщIэжьыуэр къызэрыбгурыIуэнур зыщ: адыгэхэм я бзэр нэщIысащ ду- нейм и къэхъугъэ псори кърипIуэтэну. Аращ ар къызэрымыкIуэу зыгъэдэхэжри».
Ди блэкIари ди нобэри къэзыгъэлъагъуэу, ди тхыдэр, хабзэр, щэнхабзэр къэкIуэну щIэблэхэм яхуэзыхъумэу щыIэр анэдэлъхубзэрщи, ар хъумэным, егъэфIэкIуэным хуэгъэпса хъуэпсапIэхэр лъэпкъым тщыщу зыкъэзылъытэж дэтхэнэми игу илъын хуейщ. Зэи зыщыдгъэгъупщэ хъунукъым ди усакIуэшхуэ Бещтокъуэ Хьэбас бзэм хужиIа псалъэ шэрыуэхэр. Ахэр зыхэт усэ гъуэзэджэри кIэух хузощI си тхыгъэм:
Бзэр тIэщIэкIмэ, дылъэпкъкъым.
Акъыл ин ухуэмей
КъыбгурыIуэу а тIэкIур
Утетыну дунейм.
Бзэм и макъхэм ди тхыдэр,
Ди лъыр, ди псэр хэпщащ.
Бзэр тхъумэну зымыдэр
Ди биям къагъэщIащ.
Бзэр тIэщIэкIмэ, досыкIыр,
ТIэщIэкIами дрикъунт.
КIуа лIэщIыгъуэм лъыкIпсыкIым
Хипщэжар сыт хъужын?
Бзэр тIэщIэкIмэ, докIуэдыр.
Лъы зыщIэтыр фысакъ.
Псы зыщIэтыр текIуэту,
ВгъэIу бзэ хуабэм и макъ.
ГЪАЩТЭ Анетэ,
Къэхъун къуажэм дэт курыт
школ №1-м и егъэджакIуэ.
Аруан щIыналъэ
БжэныкIэ Зулеттэ и дерсхэр
Хабзэ хъуауэ, ди къэралым гъэ къэс щокIуэкI «Илъэсым и гъэсакIуэ нэхъыфI» урысейпсо зэпеуэр. Iыхьэ зыбжанэу зэщхьэщыхауэ къызэрагъэпэщ зэхьэзэхуэр щIыналъэхэм щекIуэкIакIэщ. Ди республикэм а зэпеуэм и иужьрей Iыхьэр иджыблагъэ щызэхашащ Налшык дэт прогимназие №34-м. МахуищкIэ екIуэкIа зэхыхьэм хэтащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и гъэсакIуэ нэхъыфIу 13.
ГъэсакIуэхэр зэпеуащ унэтIыныгъэ зыбжанэкIэ. Апхуэдэхэт, къапщтэмэ, «Си творческэ лэжьыгъэр», «Егъэджэныгъэмрэ гъэсэныгъэмрэ зэпхащ», «Дерс зэIуха» Iуэхугъуэхэр. ГъэсакIуэхэм ябгъэдэлъ зэфIэкIым набдзэгубдзаплъэу кIэлъыплъащ абы къыхузэрагъэпэща къэпщытакIуэ гупым хэтхэр.
Къэралпсо зэпеуэм и республикэ Iыхьэм кърикIуахэр нэхъ иужьыIуэкIэ къыщагъэнэIуащ Тэрч дэт «Нур» сабий садым щекIуэкIа республикэпсо семинарым. «ГъэсакIуэ-2018» зэпеуэм и щIыналъэ Iыхьэм щытекIуари щыжаIащ. Ар Дзэлыкъуэ районым хыхьэ Дзэлыкъуэкъуажэ дэт курыт школ №1-м къепхауэ лажьэ гъэсапIэ №2-м и гъэсакIуэ БжэныкIэ Зулеттэщ. ЗыIэригъэхьа ехъулIэныгъэ лъагэм къыпэкIуэу Зулеттэ хуагъэфэщащ КъБР-м ЦIыхухэр егъэджэнымкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм къыбгъэдэкI ЩIыхь тхылъыр, удз гъэгъахэмрэ саугъэтымрэ щIыгъуу. А текIуэныгъэм ипкъ иткIэ БжэныкIэм пщэрылъ къыщащIащ жэуаплыныгъэ ин зыпылъ Iуэхугъуэ. Аращ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм къыбгъэдэкIыу «ГъэсакIуэ-2018» къэрал-псо зэпеуэм и кIэух Iыхьэм хэтынур. Ар Орёл къалэм щэкIуэгъуэм и 17 — 21 махуэхэм щекIуэкIынущ.
БжэныкIэ Зулеттэ зи IэщIагъэмкIэ щIэныгъэфI зыбгъэдэлъ лэжьакIуэ гумызагъэщ. Езым зэрыжиIэмкIэ, гъэсакIуэу улэжьэныр махуэ къэс сабиигъуэм и дуней телъыджэм укъыщыхутэным ещхьщ.
— Сабийхэм сазэрыдэлажьэрэ илъэси 10-м щIигъуащи, гъэсакIуэр си IэщIагъэ къудейуэ къэзмылъытэу, ар си дуней тетыкIэу, си гъащIэм и Iыхьэ ину къысщыхъуу апхуэдэщ, — жеIэ Зулеттэ. — Си лэжьыгъэм си гур егъэхуабэ, си зэхэщIыкIым, Iэзагъым нэхъри зэрыхэзгъэхъуэным сызэрыхущIэкъун къару къысхелъхьэ, сыту жыпIэмэ ар гурэ псэкIэ къыхэсха IэщIагъэщи.
Къыхэдгъэщынщи, БжэныкIэм мыр и япэ текIуэныгъэкъым. Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэм дапщэщи жыджэру хэт бзылъхугъэр мызэ-мытIэу пашэ щыхъуащ Дзэлыкъуэ щIыналъэм щекIуэкI зэпеуэ-хэм. Абы и зэфIэкIым къихьащ «Сабийхэм я гупсысэм, акъылым зезыгъэужь зэры- джэгу хьэпшыпхэр» зэпеуэм щытекIуэнри, гъэсакIуэ ныбжьыщIэхэм папщIэ дерс зэIухахэр тынри, театр теплъэгъуэ цIыкIухэм я сценарийхэр итхыурэ ахэр садым щыгъэувынри, адэ-анэхэм зэрадэлэжьапхъэм теухуа тхыгъэ щхьэхуэр гъэхьэзырынри, нэгъуэщIхэри. И лэжьэгъухэм зэрыжаIэмкIэ, БжэныкIэм и дэтхэнэ дерсри сабийм и дежкIэ къызэIухыныгъэ, къэхутэныгъэ хьэлэмэтщ. Егъэджэныгъэм и Iэмал зэ- мылIэужьыгъуэ куэд къызэригъэсэбэпым гъэсакIуэм и лэжьыгъэр купщIафIэ, зэмылIэужьыгъуэ, хьэлэмэт ещI. Аращ абы садым и унафэщIхэри адэ-анэхэри щIыхуэарэзыр.
Ди республикэм къыбгъэдэкIыу къэрал-псо утыкум ихьэну БжэныкIэ Зулеттэ, щIэм и лъыхъуакIуэ гъэсакIуэ IэкIуэлъакIуэм, дохъуэхъу абыи ехъулIэныгъэ лъагэхэр щызыIэригъэхьэну.
КЪАРДЭН Ритэ.
Дзэлыкъуэ щIыналъэ
Анэ етIуанэ яхуохъу
Сэ къызэрыслъытэмкIэ, сабийр цIыху тэмэму гъащIэм хэувэныр псом япэу елъытащ адэ-анэм, абыхэм яужькIэ — япэ егъэджакIуэм. Си тхыгъэмкIэ и гугъу фхуэсщIыну сыхуейт цIыху щыпкъэ, акъылыфIэ, ди бзэр фIыуэ зылъагъу, си егъэджакIуэу щыта Мэремыкъуэ Зое ТIалэ и пхъум. Абы хэлъ зэхэщIыкIыр, бгъэдэлъ зэчийр, и псэ къабзэр къызэрымыкIуэщ, езыр цIыху зэпIэзэрытщ.
ЦIыхум къыхуохуэ IэщIагъэ хуэхъунур куэдрэ къыщилъыхъуэ, щыхэплъыхь. Мэремыкъуэ Зое апхуэдэкъым. Нэрылъагъущ ар егъэджакIуэ IэщIагъэм къызэрыхуигъэщIар. 1972 гъэм егъэджакIуэ IэщIагъэм абы ирилэжьэн щыщIидзащ Старэ Урыху дэт курыт школым. Абы лъандэрэ а къалэн гугъум, зы махуэм нэхърэ къыкIэлъыкIуэм нэхъ щIэщыгъуэ щыхъурэ жыпIэу, пэрытщ бзылъхугъэ нэсыр. И пщэ къыдэхуэ къалэныр нэгъэсауэ зэфIигъэкIын папщIэ зи къару емыблэж цIыхухэм ящыщщ Зое. Абы и ехъулIэныгъэфIхэм сащыщу зыкъызобжыж, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ абы къызита щIэныгъэмкIэ КъБКъУ-м и педагогикэ еджапIэр диплом плъыжь- кIэ къэзухащ 2001 гъэм.
Зое сытым и дежи си гъуэгугъэлъагъуэщ. 2006 гъэ лъандэрэ Зое сэрэ зы школым дызэщыдолажьэ. Абы и фIыгъэу къызолъытэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым си щIэныгъэм зэрыщыхэзгъэхъуари. Хуабжьу щIэгъэкъуэнышхуэ, чэнджэщэгъушхуэ къысхуохъу си егъэджакIуэу щыта бзылъхугъэ щыпкъэр. Ар ирогушхуэ си ехъулIэныгъэхэм, иропагэ школ унафэщIым гъэсэныгъэ лэжьыгъэмкIэ и къуэдзэу 2012 гъэ лъандэрэ сызэрылажьэми.
Мэремыкъуэм хуащI пщIэмрэ гулъытэмрэ къызыпэкIуэр и лэжьыгъэфIым и закъуэкъым, атIэ цIыхугъэ ин хэлъу, иригъаджэ сабийхэр фIыуэ илъагъуу зэрыщытри хэлъщ Iуэхум. Сабиипсэр зэи къыпхуэгъэпцIэнукъым — пэщIэдзэ классым кIуэ цIыкIу-хэм анэ етIуанэ яхуохъу Зое. Абы и нэIэм щIэту иригъаджэхэм иджы яхэтщ си бынри, ар сэ фIы ды- дэу зыхызощIэ. НыбжьыщIэхэм щIэныгъэм и закъуэкъым егъэджакIуэм къыбгъэдахыр, атIэ абы щапхъэ зэрытрахыным, и Iэдэбагъыр зэрызыхалъхьэным хущIокъу.
Дэтхэнэ сабийми бгъэдыхьэкIэ зэхуэмыдэ къахуэзыгъуэтыф, зэрепсэлъэн бзэи зыIурылъ егъэджакIуэм щIэныгъэмрэ гъэсэныгъэмрэ зэи зэпэIэ-щIэ ищIыркъым. Школ программэм къызэщIиубыдэ Iуэхугъуэхэм нэмыщI, Зое хущIокъу и дерсхэр нэхъ купщIафIэ, убгъуа зэрищIын нэгъуэщI Iэмалхэри лэжьыгъэм къызэрыщигъэсэбэпыным. Йогугъу ди анэдэлъхубзэр цIыкIухэм фIыуэ яригъэлъагъуным, адыгагъэ, хабзэ-нэмыс яхэлъу ахэр къигъэтэджы-ным. Зое и лэжьыгъэм и фIагъыр апхуэдэу къыщалъытащ ар жыджэру дапщэщи зыхэт «Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэпсо зэпеуэми.
КъыжыIапхъэщ а нэхъыжьыфIым и лэжьыгъэр псыхэкIуадэ зэрымыхъури. Абы и гъэсэнхэм ехъулIэныгъэ куэд районым, республикэм щекIуэкI зэхьэзэхуэхэм щызыIэрагъэхьэ, текIуэныгъэфIхэр къыщахь. И лэжьыгъэм и фIагъыр къалъытэри, щIыхь тхылъ зыбжани къратащ абы. Гурэ псэкIэ зи IэщIагъэм пэрыт Зое сэ схуэдэ анэ икIи и гъэсэн куэд къыхуэарэзыуэ къызолъытэ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ щапхъэ зытепх хъун Iуэху зехьэкIэ дахэ бгъэдэлъщи. И IэщIагъэм и хъер илъагъуу, и гъуэгур хуиту, и бынхэм я гуфIэгъуэ хэмыкIыу Тхьэм илъэс куэдкIэ иджыри игъэлажьэ ар.
ГЪУКIАКЪУЭ Мадинэ,
Дол Хьэсэнбий и цIэр зэрихьэу Хьэтуей
къуажэм дэт курыт школым и унафэщIым
гъэсэныгъэ лэжьыгъэхэмкIэ и къуэдзэ.
