Моттаевэ Светланэ: Литературэр зы дуней псощ
Мы махуэхэм и ныбжьыр илъэс бжыгъэ дахэ зэрыхъур зыгъэлъапIэ Моттаевэ Светланэ зи анэдэлъхубзэмкIи урысыбзэкIи зэхуэдэу тхэ балъкъэр усакIуэщ, тхакIуэщ, журналистщ, литературэ критикщ, публицистщ, щэнхабзэ тхыдэджщ, ТворчествэмкIэ дунейпсо академием и академикщ, Урысей Артиадэм и лауреатщ. ЩIэх-щIэхыурэ телевиденэмрэ радиомкIэ къэпсалъэ, зи тхыгъэхэр газетхэм, журналхэм къытехуэ журналист емызэшыжым и гуащIэр къыщащIэ ди республикэм и мызакъуэу гъунэгъу щIыналъэхэми.
Светланэ и усэхэр зэрыт тхылъу дунейм пщIы къытехьащ. Апхуэдэуи къыдэкIащ нэгъуэщI лъэпкъхэм къахэкIа тхакIуэхэм, усакIуэхэм яйуэ балъкъэрыбзэкIэ, балъкъэрхэм ейуэ — урысыбзэкIэ зэридзэкIахэр щызэхуэхьэсахэр. Езым и усэхэр урысыбзэм, къалмыкъыбзэм, тыркубзэм, адыгэбзэм, дагъыстэн лъэпкъ зыбжанэм я бзэхэм ирагъэзэгъащ. ЩIэлъ гупсысэкIи къыщыIэта IуэхугъуэкIи узыIэпашэ Моттаевэм и усэхэм, цIыху зэхущытыкIэхэри, абыхэм щIыуэпсыр къызэралъытэри наIуэу къыщыгъэлъэгъуащ («Тамга», «Сад камней», «Полнолуние», «Черты» тхылъхэр щапхъэщ). Абы и IэдакъэщIэкIхэр ихуащ школым зэрыщрагъаджэ тхылъхэм, «Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъхэм я усыгъэр», «Балъкъэр усыгъэр», «Балъкъэр усакIуэхэр» антологиехэм, нэгъуэщIхэми.
Езым балъкъэрыбзэкIэ «къигъэпсэлъащ» Пушкин Александр, Лермонтов Михаил, Ахмадулинэ Бэллэ, хамэ къэрал усакIуэхэу Сулейманов Олжас, Бокэ Токэ, нэгъуэщIхэри. Адыгэ литературэми и лъэужь къыхинащ абы. ПащIэ Бэчмырзэ, ЩоджэнцIыкIу Нурий, Къагъырмэс Борис, Нало Ахьмэдхъан, Гъубжокъуэ Лиуан сымэ, нэгъуэщIхэми я лэжьыгъэхэр балъкъэрыбзэкIэ зэридзэкIащ.
Кинорежиссёр Сокуров Александр, дирижёр Темыркъан Юрий, сурэтыщI Шемякин Михаил сымэ, щэнхабзэм и нэгъуэщI лэжьакIуэ цIэрыIуэхэми ятеухуа тхыгъэхэр, литературэ портретхэр, интервьюхэр щызэхуэхьэсауэ къыдигъэкIа тхылъыр, «Комсомольская правда», «Южный театральный вестник», «100 наций» къыдэкIыгъуэхэм Светланэ и IэдакъэщIэкIыу ихуахэр литературэ-художественнэ критикэм и фIы-пIэу къэплъытэ хъунущ.
Моттаевэ Светланэ Урысейм и ТхакIуэхэми Журналистхэми я зэгухьэныгъэхэм я правленэм, Журналистхэм я дунейпсо федерацэм, «Литературная Кабардино-Балкария» журналым и редколлегием хэтщ, Налшык къалэ администрацэм ЩэнхабзэмкIэ и управленэм и Жылагъуэ советым и унафэщIым и къуэдзэщ.
Моттаевэм и гъащIэмрэ и гуащIэмрэ къалъытащ СССР-м, РСФСР-м, КъБР-м я щIыхь дамыгъэхэмкIэ, «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр 1988 гъэм къыфIащащ. Апхуэдэуи абы къыхуагъэфэщащ щIыхь дамыгъэхэр, «Тхылъым зэрыхуэлажьэм папщIэ» дыжьын медалыр.
Иджыпсту Моттаевэ Светланэ щолажьэ «Кабардино-Балкарская правда» газетым.
Ди лэжьэгъум, цIыху гъэщIэгъуэным и махуэр зэригъэлъапIэр къэдгъэсэбэпри, ди хьэщIэщым къыщIэтшащ, упщIэ зыбжанэкIи зыхуэдгъэзащ.
— Светланэ, литературэр уи дежкIэ сыт зищIысыр? Иужьрей зэманым узэджауэ ди тхакIуэхэм, усакIуэхэм я IэдакъэщIэкIыу сыт хуэдэхэр уигу къина?
— Литературэр, абы хуэлэжьэныр, тхакIуэу ущытыныр пщIэ пылъу гъэзэщIэн хуей къалэнышхуэу цIыхум къыдалъхуу къысщохъу, пщэрылъ инуи къызолъытэ. ЦIыхухэр, фIым, дахагъэм, сэбэпынагъ зыпылъ Iуэху щхьэпэ лэжьыным къыхуигъэушын хуейщ абы. НэгъуэщI зы лъэныкъуэщ ди тхакIуэ, усакIуэ псоми я IэрыкIым и мыхьэнэр къагурыIуэ-къагурымыIуэр, пэлъэщ-пэмылъэщыр. Зи къалэмыпэ тхыгъэ гъэщIэгъуэнхэр къыщIэкIыну цIыхубэр зыщыгугъыр зэрыбауэм хуэдэу тхэн хуейщ зэрыжаIэр пэжщ. Зы Iуэхущ прозэр — купщIэ хъарзынэ зиIэ зы тхыгъэ къэбгъэщIын папщIэ акъылым и закъуэкъым узыхуейр, шыIэныгъэ пхэлъыпхъэщ, зэман куэдкIэ абы упэрызыгъэсыфын щытыкIэ уиIэн хуейщ. Акъылыр игъэлэжьэну, игъэгупсысэну аращ прозэ тхыгъэр къызыхуигъэщIыр. Мыдрейуэ поэзиер — ар цIыхугум, цIыхупсэм лъэIэсын хуейщ жыпIэнри, зыри жумыIэххэнри зыщ. Уэ езым уи гурыгъу-гурыщIэр щIэджыкIакIуэм зыхебгъэщIэныр, езыхэм я псэм дахагъэр, лъагъуныгъэр, нэгъуэщI гурыщIэхэри къыщыбгъэушыныр уи къалэнщ.
Чэнджэщ сыхуейуэ, е ауэ сытми жаIэр сфIэгъэщIэгъуэну махуэ къэс сызэпхъуэу си стIолыщхьэм телъ зэпыт философие тхылъхэм (апхуэдэщ, псалъэм папщIэ франджы тхакIуэ, философ Мишель де Монтень, алыдж философ Эмпирик Секст) къадэкIуэу иужьрей зэманым сызэджауэ сигу къинахэм я гугъу пщIымэ, апхуэдэщ Мэкъуауэ Амир и тхылъхэр, Куэшбей Жамболэт и усэхэр, Уэрэзей Афлик зэридзэкIахэр, Шаваев Хьэсэн и мемуархэр, нэгъуэщIхэри.
ЖыпIэнурамэ, литературэр си дежкIэ зы дуней псощ, гъащIэр нэхъыфI, нэхъ щIэщыгъуэ ищIынкIэ, цIыхум и къэухьым, псэкупсэм зригъэужьынкIэ дыщыгугъыу. Зэ нэхъ мыхъуми, литературэм и архъуанэм ирихьар абы къикIыжыфыркъым, «къыдэсеижри» зи къарум къимыгъэгугъэж закъуэтIакъуэхэрщ.
Гуныкъуэгъуэ нэхъ ин дыдэу иджыпсту диIэр лъэпкъыбзэхэм хуеижыр нэхъ мащIэ зэрыхъурщ, школхэм зэрыщрагъэджми арэзы укъызэримыщIырщ. Литературэм и лэжьакIуэхэмрэ щIэджыкIакIуэхэмрэ я зэпыщIэныгъэр ягъэбыдэныр, бзэр, ди щхьэхуэныгъэхэр хъумэныр я къалэнщ лъэпкъ интеллигенцэхэм. ТхакIуэмрэ щIэджыкIакIуэмрэ я зэхуаку зэпыщIэныгъэ быдэ дэмылъмэ, лъэпкъым и пщIэр, мыхьэнэр мис абы ауэ къызэрымыкIуэу игъэлъэхъшэнущ. Апхуэдэуи тхъумэн хуейщ адыгэ, балъкъэр къуажэхэр. Ахэращ ди лъэпкъым и къежьапIэри и зыужьыныгъэри, армыхъуамэ ди бзэми ди хабзэми и псэр хэзыуд, дыщыхэшыпсыхь къалэракъым. Къалэн мынэхъ мащIэ и пщэ къыдохуэ лъэпкъ цIыху хъуну сабийр къыщыхъу унагъуэм, абы илъ хабзэ-нэмысым, зэрыщыпсэлъэн хуейри анэдэлъхубзэщ.
— Прозэми, усыгъэми, редактор лэжьыгъэми, журналистикэми, нэгъуэщIхэми уи къару ущеплъыжащ, Светланэ. Абыхэм ящыщу уи гум нэхъ къехуэбылIэм и гугъу уэзгъэщIынут.
— Гугъущ абы утепсэлъыхьыну. Нобэрей гъащIэм сэ нэхъ сыкъызэрыщысэбэпынырщ Iуэхур зытещIыхьар. Иджыпсту си къалэмыр нэхъ зыгъэжаныр махуэ къэс журналистикэращ. Илъэс куэдкIэ тхылъ тедзапIэм и редактору сылэжьауэ газетыр IэнатIэ схуэхъуащ. СыкъэзыцIыхухэм къазэрыщыхъур сщIэркъым, ауэ иджыпсту си къалэмыр нэхъ жану, нэхъ псынщIэу, Iуэху нэхъыбэ къызэщIэскъуэфу къызолъытэ. Iэрытххэм ухэсыныр, ахэр зэбгъэзэхуэжыныр лэжьыгъэ Iейуэ схужыIэнукъым. Абыхэм псоми зэман яIэти, зэрысхузэфIэкIкIэ есхьэкIащ. АтIэми си псэм нэхъ пэгъунэгъур усыгъэращ, сыт хуэ-дэ дунейм и тафэ сытехьами, сыт хуэдэ литературэ лIэужьыгъуэм и къуэладжэ сыдэхьами, псэм и щIасэ усыгъэм и ныджэм икIэм-икIэжым сыкъыщохутэж.
— Журналистикэм и нобэрей щытыкIэм, зыужьыныгъэм арэзы укъищIрэ?
— Журналистикэр еплIанэ власту къызэралъытэм куэдым срегъэгупсыс. Апхуэдэу щыт ар, апхуэдэу щытыну Iэмал езым иIэ? Цензурэ диIэкъым, зэ еплъыгъуэкIэ, я гупсысэр къаIуэтэну хуиту къыпщохъу журналистхэм. Ауэ тхылъымпIэ журналистикэр электрон хъыбарегъащIэ Iэмалхэм къакIэроху. Дэ хъыбарыр къытIэрыхьэху, ар ттхыжу газет напэкIуэцIхэм идгъэзэгъэху, цIыхухэм ар къыщащIэ интернетым. Дыхуей-дыхуэмейми, хъыбарегъащIэ къалэныр абы и Iуэху нэхъыщхьэ хъуащ. Ауэ абыи хэкIыпIэ иIэщ. Интернетым дыщылъэщIэмыхьэнукIэ, хъыбар егъэщIэн къалэ- ныр дымыгъэнэхъыщхьэу аналитикэ, критикэ тхыгъэ купщIафIэхэр япэ идгъэщмэ, цIыхухэр зыгъэгузавэ Iуэхухэм я жэуап къызыхагъуэтэн лэжьыгъэхэр къэдгъэщIмэ, иджырей электрон Iэмалхэм якIэлъыжэн, ехьэехуэн хуей хъунукъым. Ауэ псори зэлъытыжар газетхэм я творческэ лэжьакIуэхэрщ, абыхэм я къэухьырщ, я гупсысэр зыхуэунэтIарщ.
— Уи унагъуэми и гугъу кIэщIу къытхуэпщIамэ, си гуапэт…
— Ди унагъуэр къызэрыгуэкI балъкъэр унагъуэщ. Унагъуэм ди нэхъыжьыр игъащIэм «Къэббалъкъхимие» IуэхущIапIэм щолажьэ, Иджыпстуи абы Радиологиемрэ химие токсикологиемкIэ и лабораторэм и унафэщIщ, мэкъумэш щIэныгъэхэм я кандидатщ. Илъэс куэд дыдэ щIауэ пщIэ къыхуащIу лажьэми, зэи щIыхьыцIи дамыгъи мылъыхъуа цIыхущ. АпхуэдизкIэ зэпIэзэрытщи, узыщигъэукIытэжу апхуэдэщ. ЩIалитI диIэщи, нэхъыжьыр къэрал кIуэцI органхэм я лэжьакIуэщ, етIуанэр хьэрычэтыщIэщ. Къуэрылъху цIыкIуитI сиIэщ, тIури етIуанэ классым щоджэ.
— Уи къарур мыкIуэщIу, узыншагъэрэ гукъыдэжрэ уиIэу, ехъулIэныгъэ ущымыщIэу упсэуну дынохъуэхъу, Светланэ! Узэрыгушхуэ уи лэжьыгъэмрэ уи щIэблэмрэ я хъер куэд хэплъэн Тхьэм уищI!
— Фыпсэу, фи редакцэм сыкъызэревгъэблэгъар, гулъытэ къызэрысхуэфщIар хуабжьу си гуапэщ.
Епсэлъар ИСТЭПАН Залинэщ.
Сурэтыр Къарей Элинэ трихащ.
