ЦIыхугъэ нэсым и тэрмэш
УсакIуэ Къэжэр Пётр псэужамэ, и ныбжьыр илъэс 85-рэ ирикъунут
Дэтхэнэ зы цIыху псэ къабзэри псэ хьэлэлри гумащIэщ. АпхуэдизкIэ гумащIэщи, и ныбжьэгъу IущIамэ, и Iэр зэрикъузыр фIэмащIэу, IэплIи хуещI. Зигу хэщI сабий илъэгъуамэ, йодэхащIэ. ЩхьэлъащIэ гуэрым хьэлъэ иIыгъмэ, дигъэIэпхъуэну къыIех. Лъахэ губгъуэм и закъуэу итмэ, щIы IэмыщIэ къещтэри, гъащIэм и IэфIыр зыхищIэу, йопэм; абы жьыбгъэм иригъэщIа удз гъэгъар къегъэувыж, жыг къудамэ гуэщIыкIар гуепхэж. Пхэнжу бакъуэу, зы хьэпщхупщ теувэнукъым ар, лъэкIыу; мэз кIуакIи, ищIэу, хигъэщтынукъым зы хьэкIэкхъуэкIэ…
Пэжщ, гумащIагъэмрэ гумахагъэмрэ зэгъунэгъущ. Ауэ а тIур зыкъым. Гумахагъэр — къарууншагъэм, хуэмыхугъэм, лIыгъэншагъэм нэхъ ехьэлIащ. ГумащIагъэр аракъым. Ар къыпкърокI цIыхугъэ иным, лъагъуныгъэ гуащIэм, ныбжьэгъугъэ нэсым… ГумащIагъэрщ, шэч хэмылъу, зыгъэдахэр цIыхур, гъащIэр. Аращ поэзие къэзыгъэщIыр…
АПХУЭДЭ гупсысэхэрщ япэу си гум къэкIар Къэжэр Пётр Хьэиб и къуэм и IэдакъэщIэкIхэм ятеухуауэ псалъэ зытIущ жысIэну мурад щысщIам. Абы и щхьэусыгъуэри гуры- Iуэгъуэщ: Пётр нэхърэ нэхъ цIыху псэ къабзэ, псэ хьэлэл, нэхъ гумащIэ IэщIагъэкIэ зэныбжьэгъухэм къытхэту сщIэркъым. Езым ещхьыркъабзэщ и пшыналъэри. ГумащIагъэм къилъхуж гуапагъэшхуэм и нэхурэ и хуабэкIэ мыгъэнщIауэ абы зы усыгъи иIэкъым.
ЩыгумащIэм жаIэр мащIэщ,
ЩыгумащIэм жаIэр пэжщ, —
щитхырт Къэжэрым и усэхэм ящыщ зым. А псалъэхэр умычэнджащэу эпиграф хуэпщI хъунущ усакIуэм и творчествэ псом. Абыхэм IупщIу къаIуатэрт Пётр и тхэкIэм хэлъ хьэл нэхъыщхьэр, зыпэрыт IэнатIэм зэрыхущытыр, зытет гъуэгу щхьэхуэр зыхуэдэр. Илъэс тхущIым щIигъукIэ лъэпкъ литературэм хьэлэлу хэлэжьыхьа, зыми емыщхь зи лирикэ щабэ, щыпкъэ ди поэзием къыщызыгъэщIыну зыхузэфIэкIа Къэжэрыр зэи пIэщIакъым куэд жиIэну — куэд итхыну, куэд къыдигъэкIыну (абы и тхылъу адыгэбзэ- кIэ дунейм къытехьар зыбгъупщIщ), ар икIи текIакъым и мурад быдэм — пэжыр жыIэным.
И нэкIэ илъэгъуа, и псэкIэ игъэ- ва, куууэ зыхищIа, къэзыгъэгумэщIа Iуэхугъуэм фIэкIа къалэм къыхуэзымыщта усакIуэм и псалъэр икIи мащIэт икIи гуащIэт. МащIэт, жиIэнум хэплъыхь зэпытти, «акъыл гъущэкIэ» зэригъэпэщ мыхъуу, елIалIэу гущIэкIэ сатыр къэс къигъэщIырти. ГуащIэт, зи гугъу ищIыр, пцIым хуэхейти, цIыхур зэрыхуэ щытыкIэ зэмыщхь Iэджэм къагъэщI гупсысэти… А тхэкIэр, дауи, жыжьэуи гъунэгъууи бгъэдыхьэркъым щхьэхрэ ешрэ ямыщIэу, гугъуи демыхьыщэу «усэ жьгъыру» бжыгъэншэхэр зэIузыщэу щысхэм я «хъэтIым».
Гъубжокъуэ Лиуан, Къэжэр Пётр, Мысачэ Пётр, Жаным Борис, Тхьэгъэзит Зубер, Брай Адэлбий сымэ Налшык паркым зыщагъэпсэху.1963 гъэ
УсакIуэхэм я зэIущIэ: КIэщт Мухьэз, Къэжэр Пётр, Елгъэр Кашиф, Бицу Анатолэ. 1978 гъэ
Iэмал имыIэу «зэманыр зыхуейуэ» езы зытхахэм къалъытэ а «IэдакъэщIэкIхэм» усакIуэм и зы «лъынтхуи» къыщыпIэжьажьэркъым, зэщIоцIууэ, зэщIолыдэ сатырхэр, джафэщ мылым хуэдэу тхыгъэхэр, апхуэдабзэуи щIыIэщ.
Зи гугъу тщIы авторхэм я псэр «ягъэпщкIу», щIагъэпщкIур къыпхуэмыщIэу, я гъащIэр мащIэ-куэдми къатIэщIын мэшынэ, щIэшынэр къыбгурымыIуэу. Е ямыIэрэ ямыгъэпщкIуу ягъэлъэгъуэн, мышынэу къатIэщIын, е я къебжэкI дыгъэ- лыр махуэм и уэзджынэ къыпфIагъэщIу усакIуэ щIыхьыр макъкIэ къахьыну яужь итхэ? Сытми, щыIэщ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, апхуэдэ «хъэтI». Ауэ поэзиер зэи «щетIысэхынукъым» икIи «тезэгъэнукъым» усэ-мыл джафэ цIанлъэм. Поэзием и абгъуэр цIыхугурщ, и дамэр цIыхупсэрщ. Ар зэрыпсалъэри цIыхубзэщ. Зи гъащIэмрэ зи псэукIэмрэ бэм ейм къыгуэзымых, плъапIэ-гугъапIэ дахэхэр зиIэ, зыгъэгуфIэу, хэзыгъаплъэу, зыгъэпIейтейуэ щыIэ псомкIи нэгъуэ-щIым дэгуэшэну зи нэ къикI, апхуэ-дэ зэфIэкIи тхэфын насыпым жумарту къызрита цIыхум и бзэщ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, усакIуэм и бзэщ.
Апхуэдэут Къэжэр Пётр тхылъеджэм зэрызыхуигъазэр. Ар цIы-хум и гущIэр тыншу къэзыублэрэкIыф, и гурыгъу-гурыщIэхэр Iэзэу сэтей къэзыщIыф лирикэ нэсым и бзэщи — псэм йохуэбылIэ, гум до-хьэ.
ИкъукIэ Iэдэбщ, зэпIэзэрытщ, гуапэу, щабэу къопсалъэ нобэрей цIыхущ Къэжэрым и усыгъэхэм къахэтэджыкI лирическэ лIыхъужьыр. Ауэ абы къикIыркъым а цIыхум сыткIи игу зэгъауэ, зыри фIэмыгъэщIэгъуэну, зыми имыгъэпIейтейуэ. Хьэуэ. Ар лъэрызехьэщ, бэшэчщ, гуауи гузэвэгъуи пхыкIащи, Iущщ, лъэпкъым и блэкIар фIыуэ зыщIэ, и къэкIуэнум псэкIэ щIэбэн цIыху ерыщщ. Ар итхьэкъуауэ, абы къыхэкIкIи тегужьеикIауэ мэпсэу дунейм и дахагъэм, и IэфIыгъэм, цIыхухэм яку дэлъ зэхущытыкIэ екIум, гуапагъэм, къабзагъэм, ныбжьэгъугъэм, лъагъуныгъэм. ИкIи абыхэм «бадзэ къатригъэтIысхьэнукъым». Ар хуейщ зы- ри гъащIэм щыщымыуэну, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, «щIылъэр мэгумэщIыр, щIылъэм и гур хощIыр, пхэнжу цIыху и щыгум щыбэкъуам».
Дунейр хъуэпсэгъуэу зыгъэщIэращIэ гъатхэм езыри къигъэгумэщIауэ, фIым и мызакъуэу, ери зи IэрыкI цIыху зэрыщыIэм иригузавэу, усакIуэм и лIыхъужьыр мэлъаIуэ: «гъащIэу гъатхэр щIэгумащIэм гъащIэкIэ фыщысхь». Абы щIэгузэвэн щхьэусыгъуэ иIэщ — блэкIа зауэ дыджым и сурэтыр ноби IупщIу и нэгум щIэтщ:
Исыжырт,
ГуIэжу,
ЩIы анэр.
Щхьэмыжхэр
КъуэкIийхэм
КъуэщIийуэ
Щылъалъэрт
Лъэмыжхэр…
Техуауэ
И «щахэм»
Унэшхуэр ищахэрт:
Сын закъуэу
Уэнжакъырт
Къинэжыр зы лъапсэм.
Ар зауэрт зи гуауэр,
Ар зауэрт зи лъабзэр!
Апхуэдэм къытригъазэ хъунукъым. Къытригъазэ хъунукъым тхъуэбзащхъуэмэмрэ Iугъуэмэмрэ итхьэлэ сабиигъуэм, фызабэ гъащIэ хьэзабым, нэпсымрэ лъыпсымрэ яхуэмыгъэункIыфIу дунейр мафIэм щисыж зэман шынагъуэм… Аращ Къэжэрым и лIыхъужьым, и макъым зригъэIэту, щIыжиIэр:
Фоч гъуазэм
ИщIэркъым
Къипхъуатэр.
Фочышэм
ИщIыркъым
Хэплъыхь.
И текIуэныгъэ щIыхьыр
Пхъуантэм
Ещанэ зауэм
Дрефыхь.
Зи гъащIэмрэ зи тхыгъэмрэ зэгуэхыпIэ ямыIэ, куэд зылъэгъуа, куэд зыгъэва усакIуэр пIейтейуэ дунейм тетащ, нэ жанкIэ щызеплъэу, сакъыу лъэхъэнэм и гу къеуэкIэм щIэдэIуу. ЩIыгу насыпым, хуитыныгъэм, захуагъэм псэкIэ и плъыр цIыху хьэлэлым и псалъэщ мыхэр:
Сыхуейкъым уафэ Iэджэ.
Зы сиIэщи — срокъу.
Псы хуэлIэу щIылъэр къачэм,
Абы сэ жьы срохъу.
Мыгъагъэмэ балийхэр,
Си плъыфэр сфIощI сфIэкIуэд.
Мы щIым щогугъ балигъхэр,
Щыгугъ сабийри куэдщ.
Мыпхуэдэ усэ Iэчлъэчхэм деж псом хуэмыдэу наIуэ щохъу ахэр зи IэдакъэщIэкIым и гупсысэ щIэгъэщхъуам и гуащIэр зэрыиныр, зэрыгъунапкъэншэр.
Iуэхугъуэшхуэ, Iуэхугъуэ цIыкIу Iэджэ къыщызэщIэубыдащ Къэжэр Пётр и лирикэм. «Iуэхугъуэ цIыкIу» жысIэ щхьэкIэ, усакIуэм и дежкIэ зы теми щыIэкъым мыхьэнэшхуэ имыIэу. Нэхъ лъапIэ дыдэу псоми къэтлъытэ хэкум, адэ-анэм, ныбжьэгъугъэм, лъагъуныгъэм, нэгъуэщIхэми хуэдэ къабзэу, гурыщIэ нэхумрэ акъыл куумрэ къагъэщIа усэ купщIафIэ щIэщыгъуэхэр абы триухуэрт нэрымылъагъу е зэ еплъыгъуэкIэ къызэрыгуэкI дэтхэнэ зы гъащIэ налъэми.
Апхуэдэ Iэзагъ Къэжэрым къритырт и талантым, и усакIуэ нэс гулъытэ жаным. «Гулъытэр — ар мыкъулыкъу фащэ, адэжь щIэину ар къокIуэкIыр! ЦIыхущIыжу цIыхур цIыху хуэфащэм, и Iэр гулъытэм къыпокIуэкIыр», — жиIэрт Пётр. ИкIи абы къилъытэрт гулъытэм хуэмыныкъуэ щымыIэу: гулъытэ хуейщ «гъатхэм накъыгъэу къэгъагъэр», «сабий гъэфIэнуи къалъытэр», «лъэдакъэ махуэ къыщинауэ лэгъунэм лъапэ махуэ зыхьыр», «дэ зи жьэ уаз дыщIэт нэхъыжьхэр», «пагагъ яхэлъыр щIым техьэлъэу бгыжь щIэжеикIхэри жэщ щIакIуэм»…
КIэщIу жыпIэмэ, гулъытэ хуэмей дунейм теткъым. Теткъым, гулъытэр «цIыхугъэ нэсым и тэрмэшщи». Апхуэдэу Iуэхум зэреплъырщ усакIуэм и Iэр куэдым къыщIыпекIуэкIар.
ЦIыхугъэр, гуапагъэр, гумащIагъэр къобэкIыу, уи гулъытэр уяпэ иту, уи хабзэмрэ уи нэмысымрэ умыгъэкIуэду, лъэпкъ тхыдэр уи напщIэ телъу, пщэдейр уигу илърэ IуэхуфI, Iуэху щхьэпэ блэжьу, цIы-хур дахэм хуэбгъаплъэу упсэуныр гугъущ икIи насыпщ. Аращ Къэжэрым и гъащIэми и творчествэми я унэтIыпIэу щытар, и ехъулIэныгъэхэм я хэкIыпIэр. А хьэлхэм я лъабжьэр абы «гущэм къыщищтащ», ауэ ахэр яузэщIащ, япсыхьащ ди зэманымрэ пэжыр ныпу иIыгъыу езым къикIуа гъуэгуанэ мытыншымрэ.
СызыщIар мызы махуэ
гущкIэщI сэ,
Мызы махуэ гущкIэщIи сэ сщIар.
Бгым я задэм сыдэкIми
сфIэкIэщIт сэ,
Бгым я задэр иужьщ
къыщысщIар, —
жиIэрт Къэжэрым и щIалэгъуэ кIуам зыхуигъазэурэ. А «иужь къищIа бгы задэм» усакIуэр псэуху емызэшу дэкIащ. ДэкIащ, гъащIэри поэзиери бгы задэщи.
БИЦУ Анатолэ,
КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ.
КЪЭЖЭР Пётр и усэхэр
Пасэрей
Ди хъыбарыжьхэр —
губзыгъалъэщ,
Гугъэ лъэрыгъым урагъэт.
Ди тхыдэжь жьэгу
удэзыгъаплъэу,
Ар – пасэрейм я саугъэтщ.
Я губзыгъагъэр пасэрейхэм
ЖытIэжу нобэм идохьэкI.
А фIыгъуэр фIыгъуэкIэ сысеймэ,
УэркIи лъэныкъуэ езмыхьэкI.
Сыт щIесхьэкIынури,
къызжыIэт?!
ФIым фIы и щапхъэ ирехъуж.
ЗэкIэ къотIэс ар си зышыIи, —
Уэ пхулъэкIынуми еплъыж.
Уэри уащыщщ а тхыдэр зыщIым:
Плъагъукъэ, нэхъыщIэ
къыбдоплъей!
Гупсыси — псалъэ…
Iэгъу! Хэт зыщIэр
Зэгуэр ухъунум пасэрей!
* * *
ЙокIур уэрэдыжьхэр ди Iэнэгум.
Арыншауи хъуркъым
ХьэгъуэлIыгъуэр.
НэхъыжьыфIхэм фиплъэркъэ
Я нэгум,
Хаш уэрэдыр
ПащIэхэр къилыгъуэу.
Уэрэдыжьхэр —
ЛIыгъэм и пшыналъэщ.
Псалъэ къэс
СошэщIыр сэ
СфIэигъуэу.
Къырадзыж ежьури —
Уэрий Дадэ
Дэ къытхоувэжыр
И щIэщыгъуэу.
Губгъуи
БгъуэщIи
Шылъэм къыдэпсалъэу,
Къос Андемыркъан,
И пащIэр тIыбжьэу.
Абы дежкIэ
ЛIыгъэращи пщалъэр,
Къофэ ди лIэщIыгъуэ
батырыбжьэ…
Акъыл зиIэр
ЛIыгъэкIэ мыжакъуэ.
ЛIыращ
ЛIыгъэр
ЛIыгъэ зыщIыжыфыр.
ЛIыуэ пащIэ птетщ —
Аращ щIыжаIэр.
Тхыдэм соплъ сэ,
Лъэр щызмычыжыфым.
Уэрэдыжьхэ,
ФщIэжкъым зыдынэсыр
Фэ фпкърытыр
МафIэ гуащIэ лыгъэу!..
ЛIыгъэншагъэм —
И лъэпагъмэ нэпсыр,
Уэрэд хъуну псалъэр
ДэщIыгъущ лIыгъэм!
Жьэгу мафIэ
«УмыгъэункIыфI,
Уи жьэгум дэлъмэ
МафIэ.
Уи псы шынакъ
Зыдэбгуэшын къэгъуэт», —
Ар си нэхъыжьхэм
КъысхуащIа унафэщ.
Абы сэ зыкIи
Зэи сыпимыкIуэт.
Щреблэ щIым
А мафIэри лыгъэншэу.
Псыр
Псэхэлъхьэж
Хурехъуи зиIу гъущIам!
А жьэгум дэсIам —
ЛIыгъэ хуохъу лIыгъэншэм,
И гъуэгу тохьэж
Уэсмычым щыгъуэщар.
А жьэгум и псэр
Анэ берычэтыгъэщ.
И гуащIэу хэлъыр —
Адэм и пщIэнтIэпсщ.
Къысхуоблэ жьэгури —
Тыгъэ псом я тыгъэщ:
КъамыгъэщIар
Абы и жьэгум дэсщ.
КъысфIощIыр нобэм
Си адэр щыIэу пхъашэ,
Дэп жьыуэр ежьэ
Абы и зэфIэкI,
Къыхэщу
Бзийм и ныбжьым
И Iэгу пхъашэр.
Иджы хуабагъкIэ
Ар къызэбзэфIэкI…
Къыдех а жьэгум
Мэжаджэмэ хуабэ,
ДяпэкIэ сянэр
Дэмысынми зэи.
КъысфIощI
Жьэгу бзэншэр
Анэм хуэдэу гуапэ,
КъысфIощI
ГуапагъкIэ
ИщIэуэ сыт бзэи…
Жьэгу пащхьэ нэху,
Уэ уэлъытащ цIыху гъащIэр.
ЦIыху гуащIэри —
Уи гъащIэм и кIыхьагъщ:
Гухэхъуэ диIэм,
Укъытхуоблэ гуащIэу,
ГухэщIым деж —
Уэ нэпсыр уи пIэщхьагъщ…
Жьыуэ,
Жьэгу пащхьэ,
Жэщи махуи къаблэ,
Схъумэнщ уи гуащIэ
Сытетыху дунейм…
КIуэт, шынэхъыщIэ,
Ди гъунэгъум къаплъэт, —
Я Iугъуэ уркъым,
ТщIэркъыми къытхуейм…
