ЩIышылэм и 11-р мэзкъуэдыхэмрэ (мэзгъэфIэн) лъэпкъ паркхэмрэ я махуэщ
Дыкъэзыухъуреихь дунейм хэхауэ яхъумэ и щIыпIэхэр хэгъэщхьэхукIыныр цIыхуIэ зылъэмыIэса щIыуэпсымрэ ар зи «хэщIапIэ» псэущхьэхэмрэ зэрыщытам хуэдэу къызэтезыгъанэ IэмалыфIщ.
Урысейм япэ дыдэу мэзкъуэды (мэзгъэфIэн) къыщызэрагъэпэщауэ щытар 1916 гъэм дыгъэгъазэм и 26-ращ (щIэмкIэ — 1917 гъэм щIышылэм и 11-рщ). Ар къыщыхъуар Бурятиерщ. Япэ дунейпсо зауэм и гуащIэгъуэу, Байкал хыжьейм къегъэщIылIа Баргузин шытхым къуэкIыпIэ лъэныкъуэмкIэ щыIэ и джабэщIым къыщагъэунэхуа щIыпIэ хэхар нобэр къыздэсми мэлажьэ.
УФ-м щIыуэпсым хэхауэ яхъумэ и щIы-пIэу 100-м щIигъу иIэщ. Абыхэм я Iыхьэ щанэр ЮНЕСКО-м и биосферэ хъумалъэу икIи дыкъэзыухъуреихь дунейм и хъугъуэфIыгъуалъэу къалъытэ.
Абыхэм ящыщ зым, Кавказ биосферэ мэзкъуэдым, хухаха щIыгум къызэщIеу-быдэ иджырей Адыгэ Республикэмрэ Краснодар краймрэ я щIыналъэхэу бгыщхьэхэмкIэ щыIэхэр.
Зы лъэхъэнэм къриубыдэу, тхыдэмрэ щIыуэпсымрэ зэдэзыгъэгыза зэщымыщхъуныгъэ нэхъ ин дыдэхэм ящыщу къыщIэкIащ КъухьэпIэ Кавказыр ижь-ижьыж лъандэрэ зи псэупIэу щыта адыгэхэмрэ абазэхэмрэ, зэхэзехуэ ящIу, я щIыналъэр зэрырагъэбгынамрэ а лъэныкъуэмкIэ щыIэ бгылъэ-мэзылъэхэм куэду щIэса псэущхьэ телъыджэхэр, домбейхэр, зэрызэтраукIамрэ.
«Псом я лейуэ урысыдзэхэм куэдрэ япэщIэтащ Щхьэгуащэрэ Лабэрэ я зэхуаку дэлъ тIуащIэ пхыплъызыгъуейр зи хэщIапIэу щыта абазэхэхэмрэ абазэ лъэпкъ зэхуэщхьэхуэхэмрэ. Нэгум къыщIэгъэувэжыгъуейщ Урыс-Кавказ зауэм и иужьрей илъэсхэм, 1862-1864 гъэхэм, а щIыналъэм щекIуэкIа «хьэкIэкхъуэкIагъэр» зыхуэдэр: зэрыпхъуакIуэхэм, къралъэфэжьа топыжьхэм я гъуагъуэ макъыр дэнэкIи щагъэIурэ гъуэгущIэхэр мэз Iувыжьхэм щыпхашын папщIэ, илъэсищэ бжыгъэ зи ныбжь жыгышхуэхэр километр ныкъуэ зи бгъуагъ щIы кусэхэм щраупщIыкIыу, бгыжьхэр «зэрагъэгулэзар»… — и тхыгъэхэм ящыщ зым къыщегъэлъэгъуэж тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор Башкиров Алексей.
Дызэрыщыгъуазэщи, бгырысхэр урыс-хэм адэкIэ еныкъуэкъужакъым — и нэхъыбапIэм Тырку лъэныкъуэмкIэ загъэзащ, къэна мащIэри Псыжь и Iуфэ бадзалъэхэм IуагъэтIысхьащ. Домбейхэм ящыщу къызэтенахэми мэз Iувыжьхэм нэхъ лъагэжу зыщIагъэпщкIуащ.
МэлкIапэ къуэладжэри домбей хэщIапIэт
ЩIэныгъэлI-зоологхэм, тхыдэр я тегъэщIапIэу, къызэрахутамкIэ, Адыгэ Республикэм щежэх Щхьэгуащэ и псыхъуащхьэхэр, псом хуэмыдэжу МэлкIапэ псы бгъунжым и кIейр домбейхэм я тIысыпIэт икIи, зэрыхуагъэфащэмкIэ, мы щIыпIэхэм абыхэм я бжыгъэр мини 2-м щызэрынэхьэсырт.
Адыгэхэр зэрыса щIыпIэхэм илъэс 50 дэкIа и ужькIэ къыщызэтена домбей закъуэтIакъуэхэр хъумэн зэрыхуейм и телъхьэу Урысей къэралыгъуэжьым и тетхэр къэуващ, пщышхуэхэм къызэрырагъэщэкIун щIыкIэм тегузэвыхьу. А Iуэхугъуэм щIыпIэрыс браконьерхэр апхуэдизу иризэгуэпати, псэущхьэ телъыджэхэм ящыщу зрихьэлIэхэм укIыкIейр къыхуагъакIуэрт, я фэми ялми зэрыхуэныкъуэ щымыIэми, «домбейхэр дунейм темытыжмэ, сыт ящIэн — мыдрей хьэкIэкхъуэкIэхэр къыдагъэщэкIуэнкъэ?!» — жаIэрти.
«Кубаным и щакIуэхэр» тхылъ Iувышхуэм ирагъэува сурэтхэм, «зи щIыхьыр ин лIы гъуэзэджэхэм» зэрахьа «лIыгъэр» къы-зэрыщыжхэм, уащыIуплъэкIэ укъызэIохьэ: зэтраукIа псэущхьэхэр — къурш бжэнхэр, бланэхэр, щыхьхэр, домбейхэр — я лъабжьэ щIакIутарэ лъапэкIэ яутэу…
Куэд дэмыкIыу къэхъея граждан зауэри домбейхэм яхуэщэбакъым — браконьерхэми, мэзхэм зыщызыгъэпщкIуа бандэхэми ахэр щысхьыншэу зэтраукIащ. Урысхэм адыгэщIым къыщагъэунэхуа ХъымыщкIей, Дахэ, Псыбей станицэхэм дэса щакIуэхэм иужькIэ яIуэтэжащ я къуажэгъухэм ящыщу домбейхэр куэдыкIейуэ зэтезыукIауэ щытахэр хэт сымэми. Апхуэдэу, Дахэ станицэм щыпсэуа зым домбей 18 зэтриукIащ, Псыбей дэса щакIуэ «гъуэзэджэми» «лIыгъэжьыр» зэрихьащ — абы домбей псэфу блы къиукIащ.
Граждан зауэм и ужькIэ, 1924 гъэм, РСФСР-м и Совнаркомым и унафэкIэ къызэрагъэпэщауэ щытащ Кавказ биосферэ мэзгъэфIэныр (мэзкъуэдыр). АрщхьэкIэ, домбейр а лъэхъэнэхэм хуэзэу кIуэдыжыпэным нэсат икIи ар куэд дыдэ дэмыкIыуи къэхъуащ. 1927 гъэр КъухьэпIэ Кавказыр зи хэщIапIэу щыта домбей хъушэхэм ящыщу къэнэжауэ щыта закъуэри щаукIыжа илъэсщ.
Ди зэманым мэзгъэфIэным и зоологхэм Кавказым домбейхэр щыгъэбэгъуэжыным хуэгъэзауэ мурадыфIхэр яIэщ: Украинэм щыIэ Аскание-Новэ мэзкъуэдым гибрид щIыкIэм тету къыщагъэхъуауэ щыта зубробизон лIэужьыгъуэщIэмрэ зоопаркхэм къыщызэтена, лъы къабзэ зыщIэт зубрхэмрэ къытрагъэпщIыкIыжу, Кавказым домбей хъушэщIэ щызэрагъэпэщыжыну.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
