
ДжэгуакIуэхэр егъэлъапIэ
Нало Заур и щIэныгъэ лэжьыгъэ нэхъыщхьэхэр, дэ дызэреплъымкIэ, дунейм къыщытехьар Гуманитар къэхутэныгъэ институтым къигъэзэжа нэужьщ. Абы къикIыркъым нэхъапэIуэкIэ щIэныгъэлIыр зэлэжьа икIи къыдигъэкIа тхылъхэмрэ тхыгъэхэмрэ я мыхьэнэр нэхъ цIыкIуу. Ауэ къэрал идеологие пыухыкIам и хабзэхэм къапыкIыу, езым и гупсысэхэмрэ Iуэху еплъыкIэхэмрэ къыщиIуэта иужьрей лэжьыгъэхэр егъэлеяуэ лъапIэщ лъэпкъ щIэныгъэм, зэрыщыту адыгэ щэнхабзэм дежкIэ. Апхуэдэщ, псалъэм папщIэ, Заур и гуащIэ ин зрихьэлIа лэжьыгъэшхуэхэр: «Нало Жансэхъу. Литературей щIэиныр» (2004), «Къылышбий Исмэхьил. МафIэм имыса усэхэр» (2009), «Адыгэ литературэм и тхыдэм» папщIэ игъэхьэзыра «Иджырей адыгэ литературэм и япэ лъэбакъуэхэр» (2010) тхыгъэшхуэр, «Ипэрей адыгэбзэ литературэм и антологие» (2010), «Институт джегуако» (2011), ЩоджэнцIыкIу Алий, КIыщокъуэ Алим, Елбэд Хьэсэн, КIуащ БетIал, КъардэнгъущI Зырамыку сымэ, нэгъуэщIхэми ятеухуауэ журналхэмрэ газетхэмрэ къытрыригъэдза тхыгъэхэр. Мыхэр лъэпкъ литературэ щIэныгъэм и лъагапIэщ, икIи дэтхэнэми къелэжь иджырей щIэныгъэм и IэмалхэмкIэ къэхутауэ яхуэфащэ пщIэри егъэгъуэтыжын хуейуэ.
ЕЗЫР апхуэдэут къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэм зэрабгъэдыхьэр. Заур къызэрилъытэмкIэ, лъэпкъ литературэм и тхыдэр зэи щыз хъунукъым абы зегъэужьыным, зы мэскъал хуэдиз фIэкIа мыхъуми, зи къарурэ зэфIэкIрэ хэзылъхьа дэтхэнэми хуэфащэ пщIэ лъымыгъэсыжауэ. Арат езым Iуэху нэхъ гугъу дыдэхэр, зетпщытыну дэ дызытемыгушхуэхэр, зэфIихыну щIеувалIэр. Абы и зы щапхъэ. Нало Заур и пщэ дилъхьэжат адыгэ псоми зэдай тхыбзэ къэунэхуным и пэ къихуэу адыгэбзэкIэ тхауэ (Iэрытхми тедзами) щыIэхэр къиугъуеижу, жьэрыIуатэу адыгэ джэгуакIуэжь-усакIуэхэм яусауэ ди деж къэсахэр зэхуихьэсыжу тхылъ щхьэхуэу къыдигъэкIыжыну. Абы ехьэлIауэ Заур лъэпкъым къытхуищIам куэд къыбжезымыIэ, ауэ десэжауэ Iэджэрэ къэдгъэсэбэп «лэжьыгъэшхуэ зэфIигъэкIащ» псалъэхэр хужыпIэныр фэрыщIагъэщ икIи гуэныхьщ.
Налом и сабий усэ цIыкIум: «ФщIэрэ фэ а бзэм (адыгэбзэм) и лIыгъэр?» — жиIэу зэрыщыщIэупщIам ирита жэуапым и инагъым хуэдизу къигъэлъэгъуащ блэкIа лIэщIыгъуэхэм адыгэбзэр зыгъэбзэрэбза лъэпкъ усакIуэхэм, узэщIакIуэм, джэгуакIуэхэм я лIыгъэр. Езыхэм зэхалъхьэжа алыфбейкIэ е хамэбзэхэм ейхэр къагъэсэбэпурэ тхэуэ щыта Нэгумэ Шорэ, Бырсей Умар, ХьэтIохъущокъуэ Къазий, Тамбий Пагуэ, Куп Исмел, ШэкIыхьэщIэ Пщыкъан, Дым Iэдэм, Цагъуэ Нурий, ЩэрэлIокъуэ Талъостэн, ПащIэ Бэчмырзэ, Къылышбий Исмэхьил, ЩоджэнцIыкIу Алий (и япэ усэхэр), нэгъуэщIхэми я тхыгъэхэр, езыр зыпэлъэщыр иджырей алыфбеймкIэ итхыжурэ, нэхъ гурыIуэгъуейхэр щIэныгъэлI гуэрхэр иригъэлэжьурэ зэхуихьэсыжщ, текстхэр иузэщIыжщ, ахэр зэпкърызых, гурыIуэгъуафIэ зыщI пэублэ псалъэрэ еIуэлIапхъэхэмрэ хуищIыжри зы тхылъу къыдигъэкIыжащ. Зи гугъу тщIы «Ипэрей адыгэбзэ литературэм и антологием» щIэныгъэлIым хигъэхьащ лъэпкъым тхыбзэ иIэным и пэ къихуэу щыIа жьэрыIуэтэбзэ литературэри: Абазэ Къамбот, Аулъэ Тхьэщауэ, Агънокъуэ Лашэ, Мыжей Сэхьид, Сыжажэ Къылъшыкъуэ, Выкхъэ Шухьиб, нэгъуэщIхэми я усэхэр, уэрэдхэр, гушыIэхэмрэ ауанхэмрэ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, адыгэбзэкIэ къагъэщIауэ Налом ди пащхьэ кърилъхьэжа художественнэ тхыгъэхэм я фIыщIэкIэ лъэпкъ литературэм и тхыдэм лъэхъэнэ псо къыхэувэжащ, «Адыгэ литературэм и тхыдэр ХIХ лIэщIыгъуэмрэ ХХ и пэщIэдзэмрэ» жиIэу.
ТХЫДЭМ зыри хэху мыхъуну Заур къилъытэу зэрыщытам иджыри и зы щапхъэщ Нало Жансэхъурэ Къылышбий Исмэхьилрэ ятеухуа лэжьыгъэ щхьэпэхэри. ТхакIуэ, литературэ критик цIэрыIуэ Нало Жансэхъу теухуауэ щыIэр нэхъыбэ мэхъури, мы тхыгъэ кIэщIым абы зыщезгъэубгъуну сыхуейкъым, ауэ къыпхуэмылъытэнум хуэдизу инщ Къылышбийм и гъащIэм и къекIуэкIыкIамрэ и литературэ щIэинхэмрэ зэхуэхьэсыжыным ехьэлIауэ Заур иригъэкIуэкIа лэжьыгъэм и мыхьэнэр. И зэфIэкIкIэ ЩоджэнцIыкIу Алий къыбгъурыувэфыну щыта усакIуэм Iэмал иратакъым зишэщIыну, зиузэщIыну, абы и талантыр политикэ залымыгъэхэм я илъэсхэм хисхьащ.
«Исмэхьил и лирикэр хэмытмэ, ди литературэ тхыдэр ныкъуэу къэнэнущ, — итхыгъащ Налом, — ауэ абы и усыгъэм и мыхьэнэр тхыдэр зэрыригъэкъужым и закъуэкъым — а цIыху телъыджэм и гупсысэкIэ-усэкIэр, и тематикэр усакIуэхэми тхылъеджэхэми хъер къызыхахын фIыгъуэщ.
ДАХ-м и тхьэмадэ Къалмыкъ Юрэрэ абы и щхьэгъусэ Октябринэрэ я гъусэу зегъэпсэху.Сыхъум, 1992 гъэ
Дунейпсо Адыгэ Хасэм и лIыкIуэхэр Иорданием и принц Хьэсэн бен-ТIалал и хьэщIэщ. Амман, 1999 гъэ
Хьэткъуэ Раджаб Фатхьи, Нало Заур, ХьэщIэцIыкIу Аднан сымэ жылагъуэ IуэхухэмкIэ Голландием щыIэ «Ден-Алердинк» центрым зыщагъэпсэху. 1990 гъэ
ИкIэщIыращи, абы къыщIэна тхыгъэхэр ноби ди литературэм хуэсэбэпын хэхъуэщ». Налом и фIыгъэкIэ Къылышбий Исмэхьил и цIэр лъэпкъ литературэм и тхыдэм зэхуэфащэу къыхэувэжащ, иджы абы и тхыгъэхэр курыт еджапIэми университетми адыгэ литературэмкIэ и программэм хэту щадж.
Мы къэдгъэлъэгъуа лэжьыгъэ псори лъэпкъ щIэныгъэм дежкIэ щIэщ икIи мыхьэнэшхуэ зиIэщ. Ауэ щIэныгъэлIхэми езы Заури къызэрилъытэу щытамкIи абы и лэжьыгъэ нэхъыщхьэр «Институт джегуако» щIэныгъэ-къэхутэныгъэрщ. Налом мыбы щызэпкърихащ лъэпкъ щэнхабзэм и зы Iуэхугъуэ гъэщIэгъуэныщэ — лъэпкъ джэгуакIуэжьхэм я лъабжьэр къыщежьар, абы зэрызиузэщIар, иужькIэ профессиональнэ гъуазджэм зэрыхуэкIуэжар. Абы къыдэкIуэу мы лэжьыгъэм гулъытэ щигъуэтащ лъэпкъ усыгъэм, музыкэ, театр гъуазджэм, къафэм, лъэпкъ щэнхабзэм дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ нэгъуэщI Iуэхугъуэхэми. Тхылъыр зэпэщу дунейм къызэрытехьамкIэ фIыщIэ лей хуэщIыпхъэщ лэжьыгъэр зыхуей хуэгъэзэным егугъуа профессор Гъут Iэдэми. ЩIэныгъэлI цIэрыIуитIым я гуащIэ зэгъэуIуакIэ къыдэкIа тхылъыр лъэпкъ щIэныгъэм и нэхъыфI дыдэхэм ящыщ зыщ икIи, сэ сыхуитамэ, КъБР-м и Къэрал саугъэт иратыну къагъэлъэгъуа псори езгъэкIуэтэкIынти, Нало Заур и гъащIэ псор зытрилъхьа «Институт джегуако» лэжьыгъэр къыхэсхынт. СиIуэхущ ар къэрал утыку ипхьэ хъуну лэжьыгъэу щымытмэ, саугъэт зратынухэр къыхэзых комиссэм хэтхэм я пщIэр абы къимыIэттэмэ!
ТIымыжь Хьэмыщэ,
филологие щIэныгъэхэм я доктор,
КъБКъУ-м и профессор.
Си дэлъху ерыщыр
Дэ мэкъумэшыщIэ унагъуэм дыкъыхэкIащ. Ди адэ Нало Мухьэмэт хуэдэу щIыр фIыуэ зылъагъу щыIами закъуэтIакъуэщ. Арауэ къыщIэкIынт ди адэ мыгъуэр качественникыу (а зэманым щыIащ апхуэдэ къалэни) колхоз губгъуэм щIитар. Ди анэри лэжьакIуэшхуэт, «страховкэ» цIэр зэрихьэрти, зыгъэпсэхугъуэ игъуэтыртэкъым. Дэ, а тIум я бынхэр — Уэлий, сэ, Заур — дыкъэхъурт ди адэ-анэм я щапхъэм дыщIэту. Псоми къалэн зырызыххэ диIэт, лэжьыгъэм пщIэ худагъэщIырт. Ди анэ мыгъуэм къыджиIэрейт: «ПцIым, дыгъуэным, бзэгу зехьэным нэхъ хьэл Iей дунейм теткъыми, зыщыфхъумэ! Зэ пцIы къысхуэвупсамэ, етIуанэу жыфIэр си фIэщ хъужынукъым… Ди къэралыр планкIэщ зэрыпсэур, ауэ щыхъукIэ, унагъуэми иIэн хуейщ план, махуэ къэс нэху укъекIын хуейщ пщIэнумрэ блэжьынумрэ уи щхьэм иту».
Нало Къарэ. 1969 гъэ Мис апхуэдэу ди анэм унагъуэр къэралым иригъапщэрт.
Заур нэхъыщIэ дыдэти, къалэнышхуэ и пщэм къыдэхуэртэкъым, уеблэмэ ягъафIэрт. Ди адэр «Беижьт» абы къызэреджэр, бей мыхъуа щхьэкIэ.
Заур, адрей щIалэ цIыкIухэми хуэдэу, Урыху псыхъуэ къыдэкIыртэкъым, «псыхьэлъахуэ» хъуху зигъэпскIырт, есыкIэкIэ Iэзэт, сабий пэтми. Гъэмахуэр къэсрэ тут мэракIуэр хъуа нэужь, Къуэдзокъуэхэ я щIалэ цIыкIу и ныбжьэгъумрэ езымрэ жьыуэ тэджырти, мэракIуейм пышхыхьырт, мэракIуэкIэ я напэри я щIыфэри зэхацIалэрти, шейтIану псыхъуэм дэлъэдэжхэрт. А тIур хьэблэ мэракIуейм пышхыхьа нэужьт адрей щIалэ цIыкIухэр къыщежьэр. Жэщ хъуху псыхъуэм дэст зэныбжьэгъухэр. Заур зигъэпскIын къудейтэкъым псыхъуэм щIэкIуэр, атIэ ятIэм Iэджэ къыхищIыкIырт: цIыху, унэ, былым сурэт зэмылIэужьыгъуэ куэд. Заур ятIэр пластилиным хуэдэу игъэIэкIуэлъакIуэрт. И Iэпэм пшахъуэпсыр пигъэткIуурэ «къалэшхуэ» иухуэрт, уэрам хьэлэмэтхэр иIэу. Абы псыхъуэм къыдина и IэрыкIхэм дгъэщIагъуэу деплъырт, дахузэгуэпамэ, зэхэткъутэрти, абы и ужьыр «зауэт».
Ауэрэ, и школ щIэтIысхьэгъуэр къэсри, школым кIуэуэ хуежьащ, хъыданым къыхэщIыкIа къэлътмакъым и тхылъхэр илъу. Ар фIыуэ еджэрти, къуейщIеями къыхуагъэгъурт. Пэжщ, зэгуэрым егъэджакIуэм ди анэр школым ириджауэ щытащ: тхылъ зэджэу иIыгъым и напэхэр пшынэкум ещхьу зэкIуэцIилъхьэу къиубыдат. Абы щхьэкIэ ди анэм Заур псалъэмакъ ирищIэкIащ, унэм къэкIуэжа нэужь.
Заур фIэфIт Iэхъуэн. Ди шкIэр, къазхэр дихурт ныджэми, щигъэхъуакIуэрт. Ауэ ар гъуэмылэншэу «Iэхъуэ» пхудэкIынутэкъым. Гъуэмылэр илъыну щэкI къэлътмакъ иригъэдауэ ар пщIэхэлъу, башыр иIыгъыу «Iэхъуэ» дэкIырт ифIэщыпсу. Псом хуэмыдэу Заур фIыуэ илъагъурт шы. Махуэ гуэрым ди гъунэгъум ар дигъэкIат и шитI лъэхъауэ губгъуэм итыр къригъэшэжыну. Ауэ хамэ шитI къыхуихури къэкIуэжащ: шы псори зэщхьу фIэкIа къыщыхъуртэкъым. Апхуэдэу ди хывыр къихужыну ягъэкIуамэ, хамэ хыв къытхуихурт. А «игъэхъу» хывышхуэ цIыкIури хигъэзэрыхьырт адрей хывышкIэхэм, езым димыхуамэ.
Заур шхэным хуэнэпсейуэ щытакъым, фIэмыфIи пхуишхынутэкъым, Iупэцабэу щытащ. Фошыгъу шей стэкан хуагъэуварэ, зы шей удз цIыкIу хэлъу илъэгъуамэ, «гъы хэлъщ» жиIэрти зигъэгусэрт. Тхьэм ещIэ а шей удзыр абы зригъэщхьыр! Шхэгъуеижь цIыкIуу зэрыщытара хъунт ар къуэгъурэ псыгъуабзэу къыщIэтэджари.
Заур нэхъ къыдэкIуэтея нэужь, сурэт щIыным зритауэ щытащ, икIи дэгъуэу ищIырт, черченэми фIыуэ хэзагъэрт. Псом хуэмыдэу цIыху сурэт щIыным дихьэхыу хуежьат. Пушкин, Гоголь, Шевченкэ, ди адэм я сурэт абы ищIауэ щытахэр си нэгум ноби щIэтщ. Ауэ сщIэркъым сурэт щIыныр абы IэщIыб ищIыжауэ щIыщытар.
Заур мэлажьэ. 1979 гъэ
Заур. 1984 гъэ
Япэ дыдэ ди къуажэм щыщу лыжэм теувар Заурт. ЩIымахуэм тыншу лыжэм тету къижыхьыфырт. Езым ищIа лъэрыжэкIи Iуащхьэ лъагэм къежэхыфырт. ЩIымахуэ жэщ кIыхьым хьэблэ щIалэ цIыкIухэм яхэту хъуромэ джэгурт, я кIий макъым хьэхэр дэбанэу.
Заур куэдым зрипщыту, зыIэпишэу щытащ: пхъэм къыхищIыкIырт гуащэ сурэт, джэдыкIэ иритшхыну унагъуэм ис псоми пхъампэ зырыз тхуищIырт, зэхэмыгъуэщэну дамыгъэ зэмыщхь тещIыхьауэ. Пхъэм фоч, сэшхуэ къыхищIыкIырти, ахэр пщIыхэлъу, и ныбжьэгъухэм яхэтт къехъуапсэу. Заур ныбжьэгъу куэд къыкIэлъыкIуэрт, фIыуи къалъагъурт, езыри тэмэму ядэджэгурт. Ауэ, сыт хуэдэу яхущымытами, и фочыр зыпщIыхихыу, зыми иригъэIыгъыртэкъым.
ЗАУР и сабиигъуэр зауэ бзаджэм хиубыдащ. Нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэр къыщысам, ар еханэ классым щеджэу арат. Колхоз мылъкур нэмыцэхэм Iэрамыгъэхьэн папщIэ унагъуэхэм щытрагуашэм, зылъэмыкIым IэфракIэ и Iыхьэщ жыхуаIэрати, фызабэ унагъуиблым зы выгу зэщIэщIат къалъысар. А унагъуэм пыIэ зыщхьэрыгъыу исыр Заур и закъуэти, арат я выгу зехуэр. Махуэ къэс мэз кIуэурэ, пхъэ гъэсын къахуишэрт.
ЩыцIыкIум къыщыщIэдзауэ Заур сыткIи фIэрафIэт, псэ щабэ Iутт, гущIэгъулыт. Абы и зы щапхъэ: фIигъэжын дэнэ къэна, езым щхьэкIэ джэд е гуэгуш фIагъэжу идэртэкъым икIи пхуишхынутэкъым. Ди анэм елъэIурт: «Сэр папщIэ джэди гуэгуши фIумыгъэж, ахэми псэун, дунейм тетын яфIэфIщ», — жиIэрти. Зэгуэрым ди танэр щIымахуэ шхыну фIагъэжыжати, Заур абы и лым щыщ яхуишхыгъакъым.
Ди щIапIэмрэ колхоз пщIантIэмрэ зэбгъэдэтт. Абы колхоз машинэхэр дэтт, гъавэри щахъумэрт, кIыщри арат зыдэтыр. Ар теупIэ хуэхъуащ Заур. Шэдыбжьым ирагъапщэм, уадэ ирагъауэурэ, гъукIэ IэщIагъэм зыIэпишащ. Заур щIэх дыдэу а IэщIагъэр къищтащ. Абы ищIу къригъэжьащ гъубжым къыщыщIэдзауэ хъыджэбз набдзэщIэч нэгъунэ. Пщэдджыжьым жьыуэ ди куэбжэм къыщызэхэувэрт лэжьакIуэ куэд — хэт фIанэ щIригъэуIукIыну, хэти бел иригъэщIыжыну, хэти пэрыIэбэ хуейуэ. Уеблэмэ Заур слесарь IэщIагъэри къищтат. КIыщым щылажьэурэ, сэ сощIэжыр ар Анзорей щашауэ щытар райкомым и секретарым и машинэ цIыкIур ирагъэщIыжыну. Заур ищIауэ сэ нобэр къыздэсым зызохьэ тебэтех гъуэзэджэ. АбыкIэщ консерв банкIыщхьэр зэрытетхыр, апхуэдизкIэ IэкIуэлъакIуэщи. А псо- ми къадэкIуэу, си дэлъхум ищIыфу щытащ сэ дахэ, къупщхьэкI гъэщIэрэщIа фIэлъу, музейм щыбгъэлъагъуэ хъуну сэ зэIулъхьэ, джыдэшхуи джыдэ цIыкIуи. И нэр зытеплъэр и IитIым ящIырт. Заур и IэщIагъэм ди анэр щымыгуфIыкIыу къанэртэкъым: «Алыхьым и шыкуркIэ, цIыху къыхуейуэ цIыху къыхэкIащ», — жиIэрти.
А кIыщым IэщIагъэ къудейкъым Заур къыщIихар. Абы гъащIэр къыщыгурыIуэ хъуащ, адыгэ хъыбарыжь куэд щызэригъэщIащ. Заур сыхьэт бжыгъэкIэ пхущысыфынут псысэ, уэрэд, хъыбарыжь хьэлэмэтхэм щIэдэIуу. Дэ ди анэ мыгъуэри Iэзэт уэрэд, хъыбар хуэдэхэмкIэ. ИужькIэ ахэр Заур итхыжыну хэт и гугъэнт!
А псоми дихьэх си дэлъхум, гъэщIэгъуэнращи, зэи и хъуэпсапIэу щытакъым адыгэ хьэгъуэлIыгъуэ дахэхэр. Джэгум я нэхъ иныр щыдэтми ди гъунэгъум екIуэкIакъым, уеблэмэ хъыджэбз епсэлъэн жыхуаIэр зыуи къыфIэIуэхуу щытакъым. Зэзэмызи дыкъэшынэрт абы къэшэн Iуэху зэримыхуэу къэнэнкIэ. Иджы езы Заур игу къеуэу куэдрэ топсэлъыхь къэфэкIэ зэримыщIэм, а Iуэхур IэщIыб зэрыхуэхъуам, игъащIэм утыку къихьэу Iэгур къытещащэу къызэрымыфам.
НЭМЫЦЭ зэрыпхъуакIуэхэр ди щIыпIэм къэсу еханэ классым къыщIэкIыжа нэужь, Заур куэдрэ школым тхуигъэзэжакъым, хэт дэ дызыгъэшхэнур жиIэри, апхуэдизу балигъыу зыкъилъытэжырти. Ауэ кIыщым щылажьэурэ, еджэным и гур къыхуэушыжащ. Ар зи фIыщIэр гъукIэ Iэзэ Къэжэр ХьэкIашэт. Абы хьэрып щIэныгъэр куууэ ищIэрти, и гъукIэгъэсэнри абы зэрыхишэным пылът. ХьэкIашэ IэщIагъэрэ гъэсэныгъэкIэ къыхуищIар си дэлъхум зэи щыгъупщэркъым, псэухуи щыгъупщэнукъым. Аращ Заур «Къру закъуэ» новеллэр абы фэеплъ щIыхуищIар.
Заур школым игъэзэжами, ар махуэм кIыщым щIэтт, щеджэр жэщрат. Апхуэдэурэ ебланэ классыр «5» защIэкIэ къиухри, епщIанэ классым занщIэу щIагъэтIысхьащ, ауэ мазэ пIалъэ къратри. Абы 10-нэ классри къиухащ къытекIуэ яхэмыту. ИужькIэ ар пединститутми щеджащ стипендие нэхъ ин дыдэм хуэдэ къихьу. ГъэщIэгъуэнрати, Заур зрагъаджэ дерс псоми зэхуэдэу дахьэхырт, зэхуэдэуи къыгурыIуэу фIы дыдэу иджырт.
НАЛО Къарэ,
УФ-м цIыхубэ егъэджэныгъэмкIэ и отличник.
1998 гъэ
Соплъыж си гъащIэм сэ нэбгъузкIэ»…
И етIуанэ щхьэгъусэ Нусэ щIыгъуу. 2004 гъэ Адыгэм ди хабзэкъым зэщхьэгъусэхэм датепсэлъыхьу, «я псэр зы чысэм илът» жаIамэ, псори гурыIуэгъуэ хуэдэщ. Ауэ а зы чысэм дауэ къихута, сыт ахэр зэхуэзышар — а псор къэттIэщIыну къедгъэкIуркъым.
Сэ зи гугъу сщIынур Нало Зауррэ и ныбжьыр хэкIуэтауэ абы щхьэгъусэ хуэхъужа Жыгун Нусэрэщ. Илъэс 12-щ ахэр зэрызэдэпсэуар, ауэ къызэрыжэпхърэ а тIур зэрыцIыхурт…
— Нусэ, Заур дахэшхуэ дэнэт япэу щыплъэгъуар? — соупщI зы лъагъуныгъэ хъыбар къызэрысхуаIуэтэнум шэч къытезмыхьэу.
— Сыту жыжьэ дыдэ сеплъэкIыжын хуей, Маринэ, ар бжесIэн щхьэкIэ.
Си адэ къуэш ТIэхьир Урыху МТС-м и унафэщIу щыIэти, нэхъыжьхэр лъагъунлъагъу щыкIуэкIэ сэри сыздашэрт. ДыздэкIуэр Налохэт, зы пэш къыщищтауэ абыхэм я деж ТIэхьир щыпсэурт.
Налохэ я унэр си нэгум щIэтщ: сенэм пхъуантэшхуэ тетт, хугу, хьэжыгъэ, джэрш, нэгъуэщIхэри илъу. МыдэкIэ тахътэбан къыщытт, махуэм тетIысхьэпIэу, жэщым я щIалэм и гъуэлъыпIэу. А щIалэр Нало Заурт. А сенэращ ар япэ дыдэу щыслъэгъуари. Iуэху гуэр сщIэуэ абдеж сытету, пэшыбжэр къыIуихри щIалэ зэкIуж къыщIэувыкIащ. Къызэплъри, ар щIыхьэжащ, зыри жимыIэу. ИужькIэщ къыщызэпсэлъар. Тхылъхэр абы щыгъуэм зэпэубыдати, зыгуэрым къыIрихамэ, псынщIэу тритхыкIыу иритыжын хуейт. Сэ сыкъыхуеджэну къызэлъэIуащ, тетхыкIыным зэман нэхъ мащIэ иригъэхьын папщIэ. Химием зэрыхэзмыщIыкIым щхьэкIэ зэи ауан сыкъищIащ, «медучилищэм ущIэсу, химиер умыщIэу» жиIэри. Арщыдан ебланэ классыр къыщыдухат, химиемрэ физикэмкIэ дезыгъэджэн димыIэу. Училищэм сыщIыщIэтIысхьэфари адрей дерсхэмкIэ сыхуэмыхутэкъыми арагъэнт.
Сигу ирихьакъым Заур ауан сыкъызэрищIар, уеблэмэ си адэ къуэшым и щхьэгъусэм жесIащ «мыбы я щIалэр гурбиян гуэр си гугъэщ» жысIэри. АрщхьэкIэ къысхуидакъым, абы и ныбжьым ит щIалэхэр щыукIытэкIэ загъэпхъэшэну хэтщ, жиIэри. Аурэ Заур лэжьыгъэ нэхъыбэ «дзыхь» къысхуищI хъуащ: сэ сыхущIыхьэнукъыми, мы лекцэр къысхуитхыкIыт жиIэрти, къигъанэрт. Е унэм щIэсмэ, сыкъригъаджэурэ езым псынщIэу итхырт. Сэ а зэманым гу лъыстащ Заур усэ куэд гукIэ зэрищIэм, ауэ ударенэр зытехуэ пычыгъуэр тэмэму щыжимыIэ къэхъурт, къуажэдэс щIалэм урысыбзэр зэримыщIэр арагъэнут къызыхэкIыр. Сэ урысыбзэм нэхъ хэсщIыкIырт, ди унагъуэр Налшык дыкъэIэпхъуауэ дыщыпсэурти. Сэ гу лъыстат: газет кIапэ гъуэгум къыщигъуэтамэ, блэкIынутэкъым, абы итым еджэнут. ЦIыхугъэ, благъэ къигъанэртэкъым тхылъ зиIэхэм къаIрихыу емыджэу. Лъэсу кIуэрт Анзорей дэт район библиотекэм. Щыгъупщэжыртэкъым Ацкъанхэ я щIалэ район комсомол лэжьакIуэм «Война и мир» романым и зы Iыхьэ къритауэ зэрыщытар, — жеIэ Нусэ.
АдэкIэ дауэ къекIуэкIа ныбжьыщIитIым я Iуэхур?
Нусэ медучилищэр къеухри, Владикавказ дэт мединститутым щIотIысхьэ, ауэ япэ сессием и экзаменхэр щатым химиемкIэ «тIу» къехь. Зэуэ институтым къыщIокIыж, «гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуэр бухрэ къэбгъэзэжмэ, химиер птыж хъунущ», къызэрыжраIами емыплъу. «Сытыт сэ мазитIым зэзгъэщIэжыфынур? — жеIэ Нусэ. — Сэ си адэ-анэм затезгъэхьэлъэфынутэкъым, егъэджакIуэ къысхуагъуэту пщIэкIэ срагъэджэну».
Къалэ сымаджэщым медсестрауэ щылажьэу Нусэ унагъуэ ихьащ, урысыбзэмрэ литературэмкIэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ зригъэгъуэтащ, республикэ библиотекэм щылэжьащ, абы и зы къудамэм и унафэщIу, егъэджакIуэхэм я щIэныгъэм щыхагъахъуэ институтми IэнатIэ щиIыгъащ.
— Нало Заур уи гъуэгум къыщытехьэжар дапщэщ? — соупщI Нусэ.
— Библиотекэм сыщыщылажьэм экспрессионизмэм теухуа лекцэ къытхуеджэну Нало Заур къызэрыкIуэнур къыджаIащ. Сэ а лекцэм сыщIэмыхьэу сыкIуэжат, экспрессионизмэм теухуауэ псэлъэну мыхьэзыру къыщIэслъытар сымыщIэу. Ауэ лекцэм едэIуахэм «уэ узыхэкIыжар» къызжаIащ етIуанэ махуэм. Абы и пэкIи слъэгъуат Заур. Университетым сыщIэтIысхьэну си тхылъхэр схьауэ сыздэщытым, чэзур инт, цIыху куэдыщэ зэтрихьауэ, псоми сакъыхишри, си Iуэхур псынщIэу зэфIигъэкIат. Мис апхуэдэу зэзэмызэххэ дызэхуэзэрт, Горькэм и уэрамыр ди зекIуапIэти, сэлам зэтхырт, унэ зыщIэсым дынэсыху дыздэуэршэрырт, сэ Мечниковым и цIэр зезыхьэ уэрамым сыкIуэрт, си дыщыр абыкIэти. Пэжыр жысIэнщи, сэ зэзэмызэ си щхьэ къищхьэрыуэрт щIэныгъэ хуэлIэу щыта щIалэм и Iуэхур сытым тету пIэрэ жысIэу. Ауэ зэгуэри сигу къэкIакъым дэ гъащIэм апхуэдэу дызэришэлIэжыну…
Нусэ щхьэгъусэ иIэщ, Заури унагъуэщ. Мэлажьэхэр, зэзэмызэ зэхуэзэмэ, сэлам зэрах. ЩхьэгъусэкIэ насыпыфIэу щыта-щымытам сэ сытепсэлъыхьыну къыслъысыркъым, ауэ Нусэ медицинэр хыфIидзэу филологием зэрызритам (тхакIуэм гъусэ зэрыхуэхъунум зыхуигъэхьэзыр хуэдэ), ахэр зэщхьэгъусэ хъуа нэужькIэ Заур «сэ илъэс 53-кIэ сыппэплъащ», къыжриIауэ зэрыщытам тызощIыхьри, мы тIум япэ лъагъуныгъэм и IэфIыр ягу илъауэ къысщохъу, «тIури нэгъуэщI щIыпIэкIэ щыхэтами». Уеблэмэ ар лъагъуныгъэм нэхърэ нэхъыбауэ къыщIэкIынущ. Зы чысэм пситI ихуэнукъым, лъагъуныгъэм ныбжьэгъугъэри, гущIэгъури, а цIыхум хуэпщIын хуей пщIэри дэщIымыгъумэ.
— ТIури ди щхьэ закъуэу дыкъыщынэм, Къарэрэ Женэрэ(ахэр Заур и шыпхъущ) театр, музей, парк жыфIэу зэгъусэу зыщIытевмыгъэур тщIэркъым жаIэурэ, дэри ди фIэщ ящIыжри, ахэм дыкIуэу щIэддзащ, — жеIэ Нусэ. — Зы пщыхьэщхьэ гуэрым «кхъыIэ, дыдей ныщIыхьэ» къызжеIэ. Сэ ней-нейуэ сеплъащ, ар дауэ, жыхуэсIэ щIыкIэу.
— ХупцIынэ, шху унэм щIэтщ, мэжаджэ бгъэжьэнщи, зыдгъэтхъэжынщ, — къызжеIэ, фIы дыдэу илъагъу ныбжьэгъум нэхъ кIыхьу бгъэдэсыну зэрыхуейм нэхъ ещхьу.
Додыхьэшх, Нусэ зэгупсысамрэ Заур зи гугъу ищIа мэжаджэмрэ теухуауэ. Дауэ иджы щыIэ щIалэгъуалэм къазэрыгурыбгъэIуэнур фIыуэ плъагъум и гъусэу мэжаджэрэ шхурэ пшхыуэ ущысыныр «лъагъуныгъэм и адрей щэхухэм» ефIэкIынкIэ зэрыхъунур. ТелевиденэмкIэ абыхэм ялъагъур нэгъуэщIщ.
Заур зэи адрейхэм ещхьакъым, ещхьынкIи Iэмал иIакъым: щIэныгъэшхуэ зыбгъэдэлъым, лэжьакIуэ емышыжым, IэнатIэмрэ мылъкумрэ щхьэкIэ къыпхуэмыгъэшынум, дунейм хуиту тетыну, зыхуей ищIэну, зыхуей итхыну зыхузэфIэкIым и гъащIэри и гуащIэри нэгъуэщIынущ. Ар щIыжысIэращи, «Урыху Iубыгъуэ» усэ тхылъыр къыщыдэкIам абы сыт и лъэныкъуэкIи «гъэкъэбза», «мыпхуэдэу стхым дауэ къащыхъуну» жиIэу итхъунщIурэ IэфI къызыщIэмынэжа зы псалъи ислъэгъуакъым. Абы уфIэкIынщи, Заур илъэс 70-м щIигъуауэ итха лъагъуныгъэ усэхэм хуэдэ ди адыгэ усыгъэм сэ сыщрихьэлIакъым (джэгуакIуэхэм гушыIэ хуэдэурэ жаIэу щытам и гугъу дымыщIмэ).
Нусэ къысхуиIуэтам сыхохьэж.
— Си шыпхъум и пхъур къызэупщIат: «Нусэ, Заур узэрыдэкIуэжам ухущIегъуэжа?» жиIэри.
СыкъэскIат. Сэ абы зыкIи сыхущIегъуэжакъым. Мыпхуэдэу зэрыжысIэр къызыгурымыIуэни щыIэнщ, ауэ Заур и гъащIэм зэрыпысщам шэч къытесхьэркъым.
— Заур цIыху фIыуэ илъагъуу щытащ, Нусэ. Щхьэзакъуэныгъэр абы къехьэлъэкIынут, уеблэмэ дэхуэхынут.
— Ар пэжщ. Си дыщ унэм нэс зэ сигъэкIуэтэжауэ къыщыIукIыжым: «Унэ нэщIым згъэзэжыну сыхуейкъым. Жэщым сыкъызэщыуамэ, къумым ситу къысщохъу, сыкIийкIи зыми сызэхимыхыну», — жиIат.
Зэгъусэу дыпсэун щыщIэддзам, лэжьыгъэм игу зэрыхэмыхьэжым гу лъыстати, Къарэ жесIащ стIолым бгъэдэтIысхьэрэ тхэуэ зэрызмылъагъур. «Иужьрей зэманым тхэнми лэжьэнми игу хыхьэжыркъым», — жиIащ абыи гузавэу.
Тепкъузэ хъунутэкъым. «Заур, сэ сыпщэфIэху, кIуэт уи тхыгъэм елэжьыт», — жысIэм згъэтIысурэ, мащIэ-мащIэу къалэмыр къищтэжащ.
ЗэрыжысIащи, ди щIалэгъуэ лъандэрэ дызэрыцIыхурт, тIуми ди нэIуасэ е ди ныбжьэгъухэр куэдт. Абыхэм ящыщ гуэрхэм я гъащIэр зэрыхъуам теухуа хъыбар щыхуэсIуэтэж къэхъурт. Сэ си гущхьэ къэкIыртэкъым ахэм художественнэ тхыгъэ къыхищIыкIыну. «Мазэм фIэкIа зыми имылъэгъуа» зыфIищар къыщыдэкIам тхылъ къызитам къытридзат: «Си авторэгъу, си щIэгъэкъуэн, си вагъуэ закъуэ! Мы зэдэттха тхылъым узыншагъэ къыпхудэкIуэн Тхьэм ищI! Иджыри дыздэгъэлажьэ, Шахиня Ню!» — жиIэри. Арат Заур къызэрызэджэр.
Тхылъым сыщеджам сэ жысIа мащIэм абы къыхищIыкIыфа образхэр гъэщIэгъуэныщэ сщыхъуауэ зэрыщытар къысхуэIуэтэнукъым, — игу къегъэкIыж Нусэ.
ТхакIуэ, щIэныгъэлI, философ, жылагъуэ Iуэхухэм хуэжыджэр, ныбжьэгъур зыгъэныбжьэгъуф цIыху… иджыри куэд дэщIыбгъуфынущ Заур и хьэл-щэнымрэ акъылымрэ къэзыгъэлъагъуэ псалъэхэм. Ахэр къезбжэкI нэхърэ, Бештокъуэ Хьэбас Налор зыхуигъэдар иджыри зэ фигу къэзгъэкIыжмэ, нэхъ тэмэму къыщIэкIынущ. Зи гугъу сщIыр къызыхэсхар Котляровэ Мариерэ Бештокъуэ Хьэбасрэ я гупсысэ зэхэдзэрщ. «Рецидив лирического, или о том, Легко ли быть лидером» тхыгъэр итщ «Анэдэлъхубзэм и псынащхьэ» тхылъым.
— ДыщIыбгъужынIауэ гугъуу, Хьэбас къыджиIащ Нало Заур и хьэл-щэныр, и зэфIэкIымрэ и дунеймрэ зыхуэдэр, — жеIэ Нусэ. — Ар апхуэдизкIэ куууэ а цIыхум кIуэцIрыплъащи (езы тIур 1962 гъэ лъандэрэ зэрыцIыхурт, сызэрыщыгъуазэмкIэ, Заур фIыуэ илъэгъуа , пщIэ зыхуищIу щытахэм язщ Хьэбас), Налор пцIыху къудеймэ, Хьэбас жиIэм арэзы утемыхъуэнкIэ Iэмал иIэкъым, уеблэмэ фIыщIэ хуэфащэщ зы лIэщIыгъуэм къыдэпсэуа, лъэпкъым и пажэу щыта цIыхум и зэфIэкIыр къызэрилъыта щIыкIэм теухуауэ. АтIэ, Нало Заур лъэпкъым хуилэжьыфамкIэ Нэгумэ Шорэ, ХьэтIохъущокъуэ Къазий, ЦIагъуэ Нурий, ЩоджэнцIыкIу Алий сымэ ябгъэдегъэувэ, адыгэхэр щIэныгъэм хэшэным, зегъэузэщIыным теухуауэ XIX лIэщIыгъуэм абыхэм яхузэфIэкIам ХХ лIэщIыгъуэм Заур щыпищауэ жеIэри.
Сыарэзыщ Нусэ жиIэмкIэ. Нало Заур теухуауэ Хьэбас къиIуэта гупсысэм хэпхынIауи дэщIыбгъунIауи гугъущ.
ЦIыхум псалъэ гуапэ хужыIэжын хуейщ, ар къыщилэжьакIэ. Ауэ Заур дэ ди щытхъу хуеижкъым. Абы жиIами, ищIами, хъуэпсапIэу зылъэмыIэсами хуэныкъуэр дэращ. Ди бзэр тхуэхъумэмэ, жылагъуэр зыгъэпIейтей Iуэхухэм дызэкъуэту дыхэлIыфIыхьыфмэ, фадэр IэщIыб тхуэщIмэ (фигу къызогъэкIыж «Этническое самоубийство» фIищауэ «Хасэ» газетым фадэм къыдищIэм теухуауэ къытридзауэ щыта публицистикэ тхыгъэ гъуэзэджэр), ди бынхэм щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ еттыфмэ — мис абы щыгъуэм лIэщIыгъуэ къэс «зы Нало Заур» лъэпкъым къыхэкIынкIэ, езы лъэпкъым зиузэщIынкIэ мэхъу. «Лъэпкъыр къызэрызэтедгъэнэным девгъэгупсыс», — щыжиIэгъащ абы интервью къеIысхахэм ящыщ зым. Девгъэгупсыс, дыщIэгузэвэныр кIуэ пэтми нэхъыбэ мэхъу.
ТхакIуэр гупцIанэщ. Нало Заур гупцIанэм къыщымынэу, фIэрафIэу (апхуэдэут альтруист псалъэр абы зэрызэридзэкIыр ) щытащ. Апхуэдэ цIыхур къызыгурыIуа, абы и иужьрей илъэсхэр хуэзыгъэдэха Нусэ фIыщIэ хуэфащэщ.
Ширдий Маринэ.
АдыгэлI щэджащэм и иужьрей гъуэгуанэ
Щыгъуэ пэкIум къыщапсэлъахэр
Фырэ Руслан, КъБР-м щэнхабзэмкIэ и министр: — Нобэ дэ тхокIыж адыгэ лъэпкъым и къуэ пажэхэм ящыщ зы, тхакIуэ ахъырзэман, гупсысакIуэшхуэ, жылагъуэ лэжьакIуэ емызэшыж, зи щIыналъэми лъэпкъми пэжкIэ хуэлэжьа цIыху хэкупсэ Нало Заур. Абы къигъэщIа илъэсхэр укъызыхэкIа лъэпкъымрэ цIыхубэмрэ зэрыхуэлэжьэн хуейм и щапхъэщ. Илъэс 14 ныбжьым лэжьэн щIэзыдза, гугъуехьыр зыхэзыщIа щIалэщIэм фIэкIуэдакъым цIыхум къыдэгъуэгурыкIуэн хуей гуапагъэр, фIэщхъуныгъэр. Аращ абы и IэдакъэщIэкI тхыгъэхэм, лирикэ усэхэм, балладэхэм, шыпсэхэмрэ хъыбархэмрэ къыхэщ и лIыхъужьхэр езым ебгъэщхьу щIэпсэхьэлэлыр, пэжым щIрителъхьэр. Абыхэм я псэ къабзагъэр акъылым зэщIешэри, плъэмыкIыу уадоплъей, дуней тетыкIэмрэ хьэл-щэнымрэ куэд къыхыбох.
Ди тхакIуэ цIэрыIуэхэу КIуащ БетIал, Нало Жансэхъу, Къылышбий Исмэхьил, Елбэд Хьэсэн сымэ я IэдакъэщIэкIхэр щызэхуэхьэса тхылъу дунейм къытригъэхьахэм, ЩоджэнцIыкIу Алий, ПащIэ Бэчмырзэ, Агънокъуэ Лашэ, нэгъуэщI куэдми я гъащIэмрэ лэжьыгъэмрэ къыщигъэлъэгъуэжа тхылъхэм папщIэ фIыщIэшхуэ хуэтщIыпхъэщ. Сыт и уасэ абы и «ДжэгуакIуэ институтыр» монографие телъыджэр, Урысейм щыпсэу лъэпкъхэм я щэнхабзэр джыным и хэлъхьэныгъэшхуэр?! Заур и фIыщIэмрэ и гуащIэм и инагъымрэ я гугъур жэщ-махуэкIэ пхуэухынукъым, ауэ иджыри зы Iуэхугъуэ къыхэзгъэщынут. Зауэ лыгъэр къэлыдынкIэ шынагъуэшхуэ щыщыIа 1990 гъэхэм ди республикэр гузэвэгъуэм щызыхъумахэм ящыщщ Нало Заур къыдалъхуауэ хэлъ Iущыгъэмрэ губзыгъагъэмрэ. Абы и псалъэмрэ IуэхущIафэхэмрэ я мыхьэнэр инщ зауэ гузэвэгъуэ зылъыса щIыналъэ куэдхэм ящыщ зы ди хэкур зэрымыхъуамкIэ.
Художественнэ псалъэм и пащтыхь, щIэныгъэлI цIэрыIуэ, цIыху набзэгубдзаплъэ, ныбжьэгъу пэж, егъэджакIуэ-гупсысакIуэ Нало Заур и къалэн нэхъыщхьэу щытар цIыхугъэм и нэхур къыбгъэдэт псоми ялъигъэIэсынырти, шэч хэмылъу, ар къехъулIащ. Ди хэкум и къуэ пажэр нобэ тхокIыж, ауэ абы и IуэхущIафэ дахэхэмрэ тхыгъэ купщIафIэхэмрэ къытхуонэ. Нало Заур ди гум зэи ихунукъым.
Аламия Геннадий, Абхъаз Республикэм щыщ тхакIуэ, усакIуэ цIэрыIуэ: — Куэдым сыхуэзыгъэса си ныбжьэгъу пэжщ, си егъэджакIуэщ Заур. КъызжиIам щыщу гулъытэшхуэ зыхуэзмыщIаи си зэчийр зыхуримыкъуаи щыIэгъэнщ, ауэ, си дежкIэ нэхъыщхьэращи, лIыгъэ къысхилъхьащ. Зы мазэ и пэкIэ сыкIуат Налом деж, Абхъазым и гугъу ищIу, и ныбжьэгъухэм тепсэлъыхьу куэдрэ дыщысат, и къарур пэмылъэщу и нэпсри къыфIекIуат. СыкъыщыщIэкIыжым абы къызитащ и стIолыщхьэм тета и сурэтышхуэр, си унэ щIэтыну зэрыфIэфIыр къызжиIэри. Ар сэ псэм хуэсхьу, си ныбжьэгъум и фэеплъу схъумэнущ. ГъащIэм и мыхьэнэр кIащхъэ къыпщызыщI гуауэщ нобэрейр, дызытезыIыгъэр тхэкIыж цIыхухэр тщымыгъупщэу ди гум зэрилъынурщ.
ЩакIуэ Мусэлий, Къэрэшей-Шэрджэс телевиденэм и редактор: — Ди республикэм къикIахэм, къэмыкIуэфа ди къуэшхэм къабгъэдэкIыу хэщIыныгъэ дгъуэтамкIэ сыфхуогузавэ.
Урысей, Кавказ, адыгэ литературэм увыпIэшхуэ щызыубыда «Къру закъуэ»-м фIэкIа и Iэдакъэм къыщIэмыкIами, ирикъунт Заур и цIэр тхыдэм къыхэнэну. Литературэм, щэнхабзэм, тхыдэм, лъэпкъ пшыналъэм лъэужь дахэ къыхэзына Налор нобэ тщхьэщыукIуриикIащи, догулэз, апхуэдэ тхьэмадэ дымыгъуэтыжыным дегъэгузавэ. Къру гупым я пашэр къарууншэ хъурэ къакIэрыхумэ, пашэ егъуэтыжри и гъуэгум пещэ. Зэман дэкIми, апхуэдэу пашэ тхуэхъуфын лъэпкъым къытхэкIыну Тхьэм жиIэ. Заур и зэфIэкIыр тщыгъупщэну зы Iэмал иIэкъыми, абы и дунейм ди щIэблэр хэзышэфын, абы дызыхуигъасэу щытам щызыгъэгъуэзэфын, лъэужь дахэ къытхуигъэнам ирикIуэфын дыхъуну си гуапэщ.
ГубэщIыкI Жантемыр, жылагъуэ лэжьакIуэ: — Къэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэу лъэпкъхэм Заур фIыуэ ялъагъу, пщIэ хуащI и лэжьыгъэм и мызакъуэу, илъэс куэдкIэ жылагъуэ-политикэ гъащIэм жыджэру зэрыхэтам щхьэкIэ. Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и япэ тхьэмадэу щыта Нало Заур хузэфIэкIащ ди республикэм къыщыхъу демократие зэхъуэкIыныгъэхэм, жылагъуэ щытыкIэр егъэфIэкIуэным жыджэру хэлэжьыхьын, гъунэгъу щIыналъэхэм узыгъэгузавэу къыщыхъухэм и псалъэ, и Iуэху дахэ хилъхьэн. Ди IуэрыIуатэмрэ хабзэмрэ, нэмысымрэ бзэмрэ джыным, ар щIэблэм и пащхьэм илъхьэным теухуауэ илэжьам гъунэ иIэкъым.
Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ адыгэ лъэпкъымрэ я тхыдэщIэм дыщэпскIэ хатхэнущ Нало Заур и цIэр, щIэблэм зэрыщымыгъупщэнури си фIэщ мэхъу, ди щIыналъэм и зыужьыныгъэмрэ абы щыпсэу лъэпкъхэм я зэныбжьэгъугъэмрэ и зэман емыблэжу къаруушхуэ тригъэкIуэдащи.
Зытхыжар ИСТЭПАН Залинэщ.
2012 гъэ, бадзэуэгъуэ мазэ
2005 гъэ
ЩоджэнцIыкIу Iэдэмрэ Нало Зауррэ КъБКъУ-м ирагъэблэгъащ. 1967 гъэ
ЖиIэмрэ ищIэмрэ
Нало Заур и гуащIэмрэ и дуней еплъыкIэмрэ адыгэ лъэпкъым и гъащIэм щаубыд увыпIэм и мыхьэнэм утегушхуэу утепсэлъыхьыну гугъущ. Абы и щхьэусыгъуэр лIы щэджащэм литературэми щIэныгъэми щыхузэфIэкIахэр зэрыинырщ.
НАЛОР энциклопедие щIэныгъэ бгъэдэлъщ жыхуаIэм хуэдэщ. Абы куууэ зыхимыщIыкI, тыншу зытемыпсэлъыхьыфын Iуэхугъуэ щыIэу си фIэщ хъуркъым.
Заур псэкIэ, щIэныгъэкIэ, къащIэкIэ (интуицэкIэ) лъэпкъым и гурыгъу-гурыщIэхэр зыхещIэ, адыгэм хуэфIыныр, и фейдэ зыхэлъыр и щхьэ Iуэхухэм япэ ирегъэщыф. Абы къыхэкIкIэ хузэфIокI нобэ мы дунейм къыщекIуэкI псори зэпилъыту, адыгэм абы щаубыдын хуей увыпIэр илъагъуну, икIи лъэпкъыр хъума хъун, адэкIэ зиужьын щхьэкIэ Iуэхугъуэ нэхъыщхьэу зэфIэхыпхъэхэр иубзыхуну. Сэ къызэрыслъытэмкIэ, аращ Налом ди лъэпкъым и псэ беягъым щиIыгъ увыпIэм и мыхьэнэ нэхъыщхьэр.
Мыпхуэдэ зы щапхъэ къэсхьыну сыхуейт: нобэрей зэман гугъум ди щэнхабзэм псэемыблэжу хуэлажьэхэм, ар зэтезыIыгъэхэм ящыщхэщ Бещтокъуэ Хьэбас, ХьэIупэ ДжэбрэIил, Пащты Герман, Сокъур Валерэ, Црым Руслан, Бгъэжьнокъуэ Барэсбий, Гъут Iэдэм, ГъукIэ Замудин, и гъуэ нэмысу дунейм ехыжа Къып Мухьэмэд, тIэкIу нэхъ щIалэхэм ящыщу ЦIыпIынэ Аслъэн сымэ, нэгъуэщIхэри. АтIэ, Нало Заур и зэманми и щIэныгъэми щымысхьу илъэс куэд ятригъэкIуэдащ а щIалэхэр нобэ зытет гъуэгум хуиунэтIыным. Зи цIэ къисIуахэм къахэкIащ Заур и жагъуэ къэзыщIыжаи къыпэщIэуэжаи. Ауэ иужькIэ абыхэм я щыуагъэр къагурыIуэжри, езы Заури здэкъуэншауэ къилъытамкIэ икIуэтыжри, зэбгъэдэувэжащ. Ари зи фIыщIэр Заурщ. Дапхуэдизу и жагъуэ къэзыщIахэр мыкъуэншами, и фэм дигъэхуащ, зишыIащ.
Нало Заур лIыгъэшхуэ зыхэлъ адыгэлIщ, жиIэмрэ ищIэмрэ зэтохуэ, зыхужаIэм хуэдэщ. Сэ Заур илъэс 22-рэ хъуауэ фIыуэ соцIыху (Хасэ Iуэхухэр къызэрежьэрэ). А зэманым къриубыдэу сэ зэи слъэгъуакъым, яIуэтэжуи зэхэсхакъым ар зыгуэркIэ къикIуэтауэ, шынауэ е зыгуэр игъэжэкъуауэ. Сыт щыгъуи япэ итащ. Куэдрэ сигу къокIыж бгъущI гъэхэм жэщи махуи зэкIэлъыпыту екIуэкIа пэкIухэр. Ар нэху щыхукIэ и напIэ зэтримылъхьэу цIыхухэм яхэтт. А зэманым Заур щIалэжтэкъым, илъэс хыщIым щIигъуакIэт.
Нало Заур и гъащIэм, и лэжьыгъэм, и творчествэм ди щэнхабзэмкIэ иIэ мыхьэнэр сэ изогъэщхь илъэсищэм нэблагъэкIэ псэуа академик Лихачев Дмитрий урыс лъэпкъым хуищIэфам. Ар псэухукIэ къэралым сыт и лъэныкъуэкIи и нэIэ къытригъэтащ: и улахуэкIи, и псэупIэкIи, и IэдакъэщIэкIхэр дунейм къытехьэнымкIи. КIэщIу жыпIэмэ, сыт и лъэныкъуэкIи зыхуей хуигъэзащ, зыхуэныкъуэ щымыIэу урыс лъэпкъым хуэлэжьэн щхьэкIэ. Апхуэдэ пщIэрэ гулъытэрэ хуэфащэт Нало Заури. Ар илъэс 80 ирикъуами, игурэ и щхьэрэ зэтелъщ, узыншэщ, и акъылыр жанщ, тхылъ зыбжани хьэзырщ, итхыну, зэлэжьыну игу илъхэр нэхъыбэж мэхъу.
Хьэтэжьыкъуэ Валерэ,
КъБР-м хуитыныгъэхэм къащхьэщыж и жылагъуэ IуэхущIапIэм и унафэщI. 2008 гъэ
