Куржы щIэныгъэлIыр усакIуэм деж щохьэщIэ
Адыгэ лъэпкъхэм я бзэр джыным гулъытэ лей хуэзыщIахэм ящыщщ куржы щIэныгъэлI цIэрыIуэ Джанашие Симон (1900-1947).
Профессор Джанашие Симонрэ академик Чикобавэ Арнольдрэ.Михетэ, 1944 гъэ Адыгэбзэмрэ абхъазыбзэмрэ иджын мурадкIэ Джанашие Симон Абхъаз Хэкум, Шапсыгъым, Адыгейм, Къэбэрдейм къэкIуауэ щытащ 1927 гъэм. А хэкухэм щилъэгъуар щIэныгъэлIым щитхыжащ «Шэрджэс дэфтэрхэр» ар 2007 гъэм Тбилиси къыщыдэкIащ, Джанашие Русуданрэ Уджыхъу Тамарэрэ ягъэхьэзырауэ. Тхылъым щызэхуэхьэсащ Джанашие Симон къызэринэкIа тхыгъэ хьэ лэмэтхэр: «Шэрджэс (адыгэ) лъэужьхэр куржым и топонимикэм», «Сонэхэмрэ адыгэхэмрэ я бзэхэмрэ зэхуаIэ благъагъэмрэ», «Ингороквэ Эгнат и лъэпкъыр», нэгъуэщIхэри.
Джанашие Симон иджар адыгэбзэм и закъуэкъым, абы щыгъуазэ дещI Куржым узыщрихьэлIэ фIэщыгъэцIэ зыбжанэм: псыцIэхэм, бгыцIэхэм, Iуащ хьэ хэм я цIэхэм. Джанашие Симон къы зэ рилъы тэмкIэ, ахэр адыгэхэм, псалъэм пап щIэ, Къэбэрдейм, къыщежьащ. ЩIэ ныгъэ лIым къихутащ Куржым «псы» пкъы гъуэр зыхэт щIыпIэцIэ, псыцIэ зыбжанэ, абыхэм ящыщ Супсэ, Ны джэпсыхъуэ фIэщыгъэцIэхэр ахэр, щIэ ныгъэлIым зэритхымкIэ, зэтехуэнтэкъым адыгэхэмрэ куржыхэмрэ благъэ дыдэ зэхуэхъуауэ щымы та тэмэ. ЩIы пIэцIэхэм я закъуэкъым благъэ зэхуэ хъуар куржы хэмрэ ады гэ хэмрэ я деж ущрохьэлIэ зы хэкIыпIэ зиIэ псалъэхэм, унагъуэ цIэ хэм.
Къэбэрдейм къыщыкIуам щыгъуэ щIы пIэ куэдым зыщиплъыхьащ Джанашие Симон Зеикъуэ, Думэныкъуэ, Нартан, нэ гъуэщI щIыпIэхэми. «Шэрджэс дэфтэрхэм» ущрохьэлIэ Сэрэджыкъуэ, Фэндыкъуэ, Мыщокъуэ, Щхьэлыкъуэ, ЕкIэп цIэ къуэ, Хеикъуэ цIэхэм.
Джанашие Симон нэхъ зи ужь итар адыгэбзэр джынымрэ хутэнымрэщ, гу лъитащ ар диалект (псэлъэкIэ) зыбжанэ зэрыхъум. ЩIэныгъэлIыр тотхыхь ар диалектхэр зэрызэщхьэщыкI псалъэхэм, макъхэм, ахэр зэщхьэщыкIын хуей щIэ хъуам и щхьэусыгъуэм гу лъыдегъатэ, адыгэбзэр зэрыкъулейм, абы ныбжьышхуэ зэриIэри зыщигъэгъупщэркъым.
«Шэрджэс дэфтэрхэм» дыкъыщоджэ: «Нобэ Нартан Къылышбий хьэблэ сыды хьащ. Тхьэмадэм сыхуэзащ ПащIэ Бэч мырзэ. Абы илъэс 72-рэ и ныбжьщ, къуиплIрэ пхъуитхурэ иIэщ. Ипхъу нэхъыщIэм илъэс 15 и ныбжьщ. ПащIэр Нартан къыщалъхуащ, зыщыпсэури аращ. Нартан къызэрыщалъхуам и щы хьэт тхылъ иIэщ абы. КъызыхэкIар мэ къумэшыщIэщ, зы школи зы мыдриси щеджакъым (езыр-езыру урыс хьэрф хэри хьэрып хьэрфхэри зригъэщIащ). Урыс тхыбзэр къытохьэлъэ, щIагъуэу ирипсалъэркъым. Хэкум щIэныгъэмкIэ и Iэ тащхьэ Къамбийр щыхьэт тохъуэ Бэч мырзэ хъыбарыжьхэр, тау рыхъхэр зэры зэ хуихьэсым, абы и лъэныкъуэкIэ дэIэ пыкъун зэрыхуейм. Бэч мырзэ езым алыфбей зэхилъхьащ, хьэрып хьэрфхэр къигъэсэбэпурэ. «Со хъустэхэм схузэрагъащIэркъым си тхыбзэр» къысхуэтхьэу сыхащ лIыжьыр. КIахэхэр зи лъэпкъымкIэ сеупщIати, арэзы сыкъэзыщIын жэуап къызитакъым».
ЛIыжьым и Iэр етхьэщI. Сэ сыбгъэдэтщ. Къысхудоплъей: «Уадыгэ хуэдэщ, нэсри къэсыжауэ уадыгэщ, е ди деж къанэ, е уи хэкум сыздэшэ. И Iэр езгъэтхьэщIа нэужь, къысщогуфIыкIри, усэ гукIэ къысхуоджэ. Усэр кIыхьщ, зауэщ зытеухуар. ЦIыху телъыджэщ лIыжьыр. Налшык щызэ хэсхащ абы и хъыбар. Бэчмырзэ и хьэ тыркIэщ Нартан сыщIэкIуар. И пэшым къалэми шакъэи щыслъэгъуащ, хьэрып тхылъ зыбжани щIэлъщ. Унэм истэкъым Нартан дыщынэсам мэжджытым кIуа гъэнт. Хъыбар ирагъащIэри къашэжащ. КъысщыгуфIыкIащ, IэплIэ къысхуищIащ. И Iэрытххэр къызэкъуихащ. Iэ-джэм ущрохьэлIэ Бэчмырзэ и Iэрытххэм: хэт дапщэщ къалъхуа, хэт дапщэщ дунейм ехыжа и къуажэгъухэрщ зи гугъу ищIыр. И усыгъэхэр хьэрып хьэрфкIэщ зэрытхар. Iэнэ къысхуамыщтауэ сыкъра гъэ хьэжакъым: и къуэхэм ящыщ зым Iэнэр ди пащхьэм къригъэуващ, кхъуей жьапхъэ, къинэмыщI шхыныгъуэхэр телъу. Аркъэи къытрагъэуващ Iэнэм. Зы бжьэ семыфауэ сыкъэтэджыжын идакъым лIы жьым. Тэрмэшращ дызэ гу ры зыгъэ Iуар. «Тхьэм фигъэпсэу», ады гэб зэкIэ щы жысIэм, лIыжьыр зэ ры гуфIам щIэ щIэткъым: «Уадыгэщ! Уа ды гэщ!»
ПащIэ Бэчмырзэрэ Джанашие Симонрэ. Нартан,1927гъэ
Нартан къуажэ дахэшхуэщ, жыг хадэхэр я куэдщ. Къуажэм дэсхэр цIыху къабзэ лъабзэщ, я уэрамхэр зэвщ, я хадэхэр бжыхькIэ къэщIыхьащ. Налшыкыпсым и Iуфэм Iусщ къуажэр, кIэнауэ ятIауэ псыр къалъоIэс. Таубэчхэ я унэгуащэм деж ды щыхьэщIащ пщыхьэщхьэм, пIасти, мырамыси, кхъуеи телъщ Iэнэм, кхъуейжьапхъи къытрагъэуващ. Пщыхьэщхьэшхэ нэу жьым унэгуащэр (залымыгъэ защIэ кIэщ ар Iэнэм зэрыдгъэтIысар) пшынэ тхуеуащ.
КЪэРМОКЪУЭ Хьэмид.
