Анэдэлъхубзэм и махуэшхуэ
Къэбэрдей Адыгэ Хасэмрэ «Адыгэ псалъэ» газетымрэ къыхалъхьауэ щыта «Си бзэ — си псэ, си дуней» фестиваль-зэпеуэм и лэжьыгъэм къыпищауэ мы гъэ еджэгъуэми йокIуэкI. Республикэ зэхьэзэхуэм мы гъэм хэтынущ ди щIыналъэм и еджапIих. Абыхэм ящыщу я зэфIэкIхэр япэу ягъэлъэгъуащ Тэрч къалэм дэт №1-нэ лицейм и гъэсэнхэм.
КъБР-мЕгъэджэныгъэмкIэ щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм къызэригъэпэща къэпщытакIуэ гупым мы гъэм цIыху 12 хагъэхьащ: министерствэм ЛъэпкъыбзэмкIэ и къудамэм и унафэщI, къэпщытакIуэ гупым и Iэтащхьэ Табыщ Мурат, ЕгъэджакIуэхэм я щIэныгъэхэм щыхагъахъуэ институтым лъэпкъыбзэхэмкIэ и кафедрэм и унафэщI Инчы Иринэ, Урыху къуажэ №2-нэ курыт школым урысыбзэмкIэ и егъэджакIуэ ХьэцIыкIу Рае, а школ дыдэм и психолог-егъэджакIуэ Срыкъуэ Розэ, КъБКъУ-м егъэджэныгъэ политикэмкIэ и управленэм и лэжьакIуэ, «Адыгэ псалъэ» газетым и корреспондент Щоджэн Iэминат, Налшык дэт 14-нэ гимназием и егъэджакIуэ Багъ Марьям, Бахъсэн къалэ егъэджэныгъэмкIэ и департаментым и методист АфэщIагъуэ Маритэ, Налшык дэт 4-нэ гимназием и егъэджакIуэ Уэркъуасэ Иринэ, Налшык дэт 1-нэ гимна- зием и егъэджакIуэ Махуэ Маринэ, Лашынкъей дэт 1-нэ курыт еджапIэм и егъэджакIуэ Къуэныкъуей Раисэ, Шэджэм къалэ дэт 1-нэ курыт еджапIэм и егъэджакIуэ Къардэн Олеся, Псыншокъуэ курыт еджапIэм и унафэщIым и къуэдзэ, егъэджакIуэ Ахъмэт Рустам сымэ.
Республикэм и курыт школхэм адыгэбзэмрэ литературэмрэ, лъэпкъ тхыдэмрэ щэнхабзэмрэ зэрыщрагъэдж щIыкIэр зэхэзыгъэкI зэхьэзэхуэм и къэпщытакIуэхэм я закъуэтэкъым 1-нэ лицейм яхуеблэгъар. Абыхэм я махуэшхуэр даIыгъащ Тэрч район администрацэм и Iэтащхьэ Дадэ МуIэед, абы и къуэдзэ Семэн Пщыкъан, Тэрч къалэ администрацэм и Iэтащхьэ Щомахуэ Олег, Тэрч куейм егъэджэны-гъэмкIэ и IэнатIэм и унафэщI Вэрий Маринэ, ЩэнхабзэмкIэ унэм и унафэщI КIэрэф Мурадин, нэгъуэщIхэри.
Зэпеуэр щекIуэкIым. «Адыгэм хьэщIэ и щIасэщ», — жаIэ. Ар нэрылъагъу пщащIырт Тэрч къалэ дэлъэдапIэм деж щызэхэт бысымхэм. Дунейр зэрыщIыIэми игъэщхьэхакъым ахэр. Къалэм, еджапIэм я лIыкIуэхэмрэ фащэ дахэкIэ хуэпа ныбжьыщIэхэмрэ фIэхъус гуапэкIэ хьэщIэхэм къапежьащ. ФIэхъусыр зэфIэкIри, хьэщIэхэм яунэтIащ еджапIэмкIэ. А гъуэгуанэм абыхэм ящIыгъуащ егъэджакIуэ КIэрэф Заретэ, Тэрч къалэм и тхыдэм яхутепсэлъыхьу.
Махуэшхуэ гуэр ягъэлъапIэми ярейуэ, еджапIэм и щIыхьэпIэм деж къыщыщIэдзауэ и пэшхэри екIуу гъэщIэрэщIат. Гур хэзыгъахъуэ адыгэ макъамэр къызыщIэIукI еджапIэм зэрыщIыхьэу абыхэм я пащхьэ адыгэ фащэ екIухэмкIэ хуэпа еджакIуэ цIыкIухэм къыщагъэлъэгъуащ «Утыку гуащэ» зыфIаща теплъэгъуэр.
ЕджапIэм и щIыхьэпIэ хуитышхуэхэм деж щащIа чы бжэгъу псэуалъэхэм щызэхуэхьэсат пасэм адыгэхэм къагъэсэбэпу щыта Iэмэпсымэхэр, хьэпшып цIыкIуфэкIухэр, япщэфI лъэпкъ шхыныгъуэхэр. Удэзыхьэхт ныбжьыщIэ IэпщIэлъапщIэхэм я лэжьыгъэхэр щызэхуэхьэса плIанэпэри. Абдеж щегъэувэкIа лэжьыгъэхэм наIуэ пщащIырт Джылахъстэнейм къащIэхъуэ щIэблэр адыгэм и блэкIам, и нобэм щыгъуазэу, хэкупсэу къызэрыхъур. Гу лъумытэу къанэркъым гимназием щылажьэхэр я еджакIуэхэм я ехъулIэныгъэхэм зэрыригушхуэм.
КъэпщытакIуэ гупым хэтхэр. ЕджапIэм и щыIэкIэ-псэукIэр зрагъэлъэгъуа нэужь, лицейм и унафэщI Балъкъэр Людмилэ къэпщытакIуэхэр щыгъуазэ ищIащ абыхэм я пащхьэ иралъхьэну лэжьыгъэхэр къызэрекIуэкIынум, икIи и гуапэу иригъэблэгъащ япэу ягъэлъэгъуэну дерсым.
5-нэ классым адыгэбзэмкIэ мастер-класс щригъэкIуэкIащ адыгэбзэмрэ литературэмкIэ щезыгъэдж Урым ФатIимэ. Курыт школым щызекIуэ егъэджэныгъэ стандартыщIэхэм къагъэув хабзэхэм хуэкIуэу зэхэгъэува дерсыр псалъэм и лъабжьэм теухуат. ТемэщIэм хэзышэ Iыхьэм егъэджакIуэм яхуигъэув къалэнхэр абы и гъэсэн цIыкIухэм хъарзынэу ягъэзащIэрт: «Лъабжьэ» псалъэм и лексикэ мыхьэнэхэр ягъэIуащ, адыгэбзэм и мызакъуэу, урысыбзэмрэ инджылызыбзэмрэ къызэрыщагъэсэбэп щIыкIэхэр къыжаIащ, ахэр адыгэбзэм иралъытащ, доскам къыщыгъэлъэгъуа псалъэ гупым зэхуэдэу яIэ псалъэ лъабжьэр къыхагъэщащ. Лъабжьэм псалъэм мыхьэнэуэ щигъэзащIэр нэхъри наIуэ ящыхъун папщIэ, егъэджакIуэм Iэзэу къигъэсэбэпащ джэгукIэ Iэмалыр: псалъэм и лъабжьэм и дамыгъэр тету пыIэ цIыкIу щхьэрыгъыу «хьэщIапIэ» къахуэкIуа морфемэм псоми закърегъэцIыху, усэ цIыкIу яжреIэ, и мыхьэнэм и инагъыр къигъэлъагъуэу, «хэгъэрейхэри» абы арэзы тохъуэ. Гуп лэжьэкIэ IэмалымкIэ къызэригъэпэща дерс Iыхьэри фIыуэ къехъулIащ егъэджакIуэм. «ГъукIэ» псалъэм псалъэщIэхэр къытрагъэхъукIащ: зы гупым цIэ унейхэр, адрейм — цIэ зэдайхэр. Апхуэдэу интерактивнэ доскар IэкIуэлъакIуэу къагъэсэбэпкIэрэ псалъэ гупхэм я лъабжьэр ягъэбелджылащ, жыг лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм я сурэтхэмкIэ абыхэм зэреджэр къащIащ, а цIэхэм зэщхьу хэт морфемэр къыхагъэщащ. Дерсым и кIэухыу япэ гупым псалъэм и лъабжьэр къызэрагъуэ- тым и алгоритм зэхуахьэсащ, и щытыкIэкIэ псейм ещхьу. ЕтIуанэ гупым жыг лъабжьэм и сурэтышхуэм кластер тращIыхьащ.
Методикэ и лъэныкъуэкIэ дерсым къыщигъэсэбэпа Iэмалхэм щытепсэлъыхьыжым, Урым ФатIимэ къыхигъэщащ гуп лэжьыгъэмрэ компьютер Iэмалхэр къэгъэсэбэпынымрэ къыдэкIуэу къэхутэныгъэ лэжьыгъэми урокым увыпIэ щхьэхуэ зэрыщиубыдым: еджакIуэ цIыкIухэм я пащхьэ илъа псалъалъэхэм жэуап куэд къыщалъыхъуащ, «лъабжьэ» псалъэр бзэм зэрыхэтыр къыщахутэм унагъуэм щIэс нэхъыжьхэм япкърыупщIыхьурэ абыхэм я жэуапыр къахуэсэбэпащ.
КIэрэф Заретэ 4-нэ классым щита мастер-классри гъэщIэгъуэну икIи купщIафIэу зэхигъэуват. Ар зытеухуар КIуантIэ Iэзид и «Гулъытэ» хъыбар цIыкIурат. Доскам щащIа псалъэзэблэдзым итыпхъэ псалъэхэр къагъуэт, егъэджакIуэм къригъажьэ псалъэжьхэр нагъэсыжкIэрэ. Лэжьыгъэм и кIэухыу къахутащ псалъэ нэхъыщхьэр — «Гулъытэр». А псалъэр къазэрыгурыIуэмкIэ еупщIа нэужь, еджакIуэ цIыкIухэм абы и мыхьэнэр псалъалъэм къыщалъыхъуащ, гъэхуауэ къеджащ. КъыкIэлъыкIуэу «гулъытэ» псалъэм и мыхьэнэр зэрылажьэ Iэрытххэм иратхащ. Унэ лэжьыгъэу ягъэзэщIар къызэрапщытэж Iэмал гъэщIэгъуэн къигъэсэбэпащ Заретэ. Классыр гупищу игуэшащ, абыхэм «корреспондент» къахыхьащ, тхакIуэ КIуантIэ Iэзид и гъащIэмрэ и тхыгъэхэмрэ ятеухуауэ цIыкIухэр зыщыгъуазэр зригъэщIэн мурад иIэу. Зым жиIам адрейм къыпищэу гупищри жыджэру лэжьащ. КъызэрыщIэкIамкIэ, КIуантIэ Iэзид и тхыгъэхэм ящыщ куэд яцIыхут еджакIуэхэм, икIи дэтхэнэ зыми зэджа хъыбарым и цIэр къриIуэурэ ар зэрыт тхылъыр ихьурэ я класс библиотекэм хигъэуващ. ЕгъэджакIуэм и гъэсэн цIыкIухэм къалэн ящищIащ компьютерымкIэ зэхигъэува тест лэжьыгъэр ягъэзэщIэну. Сабийхэр рассказым щыщ пычыгъуэ къеджащ, упщIэхэм жэуап иратащ. «Гулъытэм» къытращIыкIа теплъэгъуэ цIыкIу Iэзэу къагъэлъэгъуащ, абы хэлъ гъэсэныгъэ мыхьэнэми кIэщIу тепсэлъыхьащ. Iэзагъышхуэ хэлъу егъэджакIуэм сабийхэр хуишащ гупсысэ нэхъыщхьэм: хэт гулъытэ зыхуэщIын хуейр? Абы и жэуапу къагъэлъагъуэ адэ-анэр, хьэщIэр, нэхъыжьыр, псэущхьэхэр — гулъытэ нэс хуэныкъуэ псо-ри.
«Уи лъапсэр бгъэгъумэ, уи лъэпкъыр кIуэдащ» — апхуэдэ гупсысэт ФиIэпщэ Маринэ и урокым лъабжьэ хуэхъуар. 10-нэ классым КIыщокъуэ Алим и «Лъапсэ» романым теухуауэ щита дерсым егъэджакIуэм мураду щызыхуигъэувыжат лъэпкъыр лъэпкъыу къызэтезыгъанэ Iуэхугъуэ нэхъыщхьэхэр къазэрыгурыIуэр, адыгэ цIыхубзыр пасэ зэманымрэ ди нобэрей гъащIэмрэ зэрыхэпсэукIыр тхакIуэм къызэригъэлъэгъуар къэхутэныр, ныбжьыщIэхэр лъэпкъ тхыдэм нэхъ куууэ щыгъуазэ щIыныр, щалъхуа щIыналъэм, лъапсэм хуаIэн хуей лъагъуныгъэр гъэбыдэныр, нобэрей цIыхум бгъэдэлъын хуей зэфIэкIхэми егъэгупсысыныр.
Дерсыр къыщIадзащ «Адыгэ уафэ» уэрэдыр къеуэу, компьютерымкIэ теплъэгъуэ дахэхэр ягъэлъагъуэу. Зэхахамрэ ялъэгъуамрэ я гум сыт хуэдэ гурыщIэхэр къыщигъэхъеями еджакIуэхэр тепсэлъыхьащ. Я жэуапхэм нэхъыбэу къыщагъэсэбэпа «лъапсэ» псалъэм и «хьэщIэщым» псори иригъэблэгъащ егъэджакIуэм. Абы я «хьэщIэ» нэхъ лъапIэ дыдэу ялъытэр тхакIуэ КIыщокъуэ Алимщ. Унэ лэжьыгъэу яIа къэхутэныгъэ къалэным зэрехъулIар къагъэлъагъуэу еджакIуэхэр КIыщокъуэм и творчествэм щыщ Iыхьэхэм тепсэлъыхьащ. ЕджакIуэхэм къахуэкIуащ цIыхубз хьэщIитI: зыр дохутыр щыгъынкIэ хуэпащ, адрейм адыгэ фащэ екIу щыгъщ. ЕгъэджакIуэм и хэзышэ псалъэм иужькIэ гу лъатэ: ахэр «Лъапсэ» романым и лIыхъужь нэхъыщхьэхэу Дэфэрэдж нанэрэ абы и щIэблэ Дэфэрэдж дохутырымрэщ. ЦIыхубзитIым къызыхыхьахэм зыхуагъазэ «Лъапсэ» тхыгъэм теухуауэ хэт сыт ищIэми къаIуэтэну, я упщIэхэм жэуап иратыну. ЕджакIуэхэм жаIащ КIыщокъуэм «Лъапсэ» романыр итхын хуей щIэхъуам и щхьэусыгъуэр, «Лъапсэ» цIэм къызэщIиубыдэ гупсысэр, теплъэкIи ныбжькIи зэмыщхьми, лIыхъужь нэхъыщхьэ цIыхубзитIыр зэгъусэ щIищIар, «ЦIыхубзыр къэралым и лъапсэщ, цIыхубзыр фIы хуэзэмэ, къэралри фIы хуэзащ, цIыхубзыр дэхуэхмэ, къэралри дэхуэхащ» псалъэхэр къазэрыгурыIуэ щIыкIэр.
Дерсым щагъэзэщIа псори къызэщIикъуэжу, егъэджакIуэм и гъэсэнхэм къалэн яхуигъэуващ абыхэм я хьэщIэ цIыхубзитIым я гухэлъ IэфIхэм хуэдэ езыхэм я гущIэми къыщызэрыIэтамэ къаIуэтэну. Абы къыхэкIыу еджакIуэхэр къоджэ Джэдгъэф Борис и «Фэеплъ лъапIэ», «Си адыгэ напэ», «Адыгэ» жаIэм» усэхэм. ФиIэпщэ Маринэ и дерсым IэкIуэлъакIуэу къыщигъэсэбэпащ методикэ и лъэныкъуэкIэ егъэджэныгъэ стандартым къигъэув Iэмалхэр, презентацэ гъэлъэгъуэныгъэ купщIафIэ дэщIыгъуу.
Iуэхугъуэ зэмылIэужьы-гъуэ куэду зэхэухуэнат дерсхэр зэфIэкIа нэужь школым и ут нэхъ иным къыщызэхуэсахэм я пащхьэ щагъэлъэгъуа классщIыб лэжьыгъэр. Ар къызэрагъэпэщат школым адыгэбзэр щезыгъэджхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщI Iуэхъу Аллэрэ егъэджакIуэ Едгъул Джульеттэрэ. ХъуэхъукIэ хьэщIэхэм зыхуагъазэу къызэIуаха махуэшхуэм Джылахъстэней щIыналъэм и тхыдэм щытепсэлъыхьащ, абы къыдэкIауэ цIыху цIэрыIуэ хъуахэр ягу къагъэкIыжащ, уэрэдхэр жаIащ, фащэ дахэхэр къызыщыпс ныбжьыщIэ цIыкIухэм я къэфэкIэри къагъэлъэгъуащ. Хъуэхъу дахэ тражыIыхьри, мэл щхьэ щIэлъэныкъуэр якъутащ, абыкIэ теплъэгъуэр зыхуащIыжащ.
Мы еджапIэм адыгэбзэмрэ хабзэмрэ хъумэнымкIэ къыщекIуэкI лэжьыгъэр, щIыпIэ администрацэми езы школ унафэщIми сабийр къызыхэкIа лъэпкъым и хабзэм хэпIыкIыным, и анэдэлъхубзэм пщIэ хуищIыжу гъэсэным гулъытэшхуэ зэрыхуащIым къэпщытакIуэхэм я гукъыдэжыр къиIэтауэ ежьэжащ.
КЪЭРЭНАШЭ Мадинэ.
