Адыгэ лъагъуэжьхэр
Тхыдэмрэ щIыуэпсымрэ
Тхьэхущынэ щыгу
Сочэ къалэм хыхьэ Головинкэ (Шахэпэ) къуажэм хы псыIумкIэ гъэза и гъунэм уардэу къыщыхэщхьэхукI, ныбжь ин дыдэ зиIэ «Жыгдахэ» здэщыт щIыпIэр шапсыгъ адыгэхэмрэ абдежым гъунэгъуу щыпсэуа убыххэмрэ ижь-ижьыж лъандэрэ я тхьэ елъэIупIэжьу къекIуэкIащ. Тхыдэ мыжыжьэм къызэрыхэщыжымкIэ, пащтыхь къэралыгъуэжьым КъухьэпIэ Кавказым и хы ФIыцIэ Iуфэр зыIэщIигъэхьэн папщIэ, XIX лIэщIыгъуэм и 30 гъэхэм къаруушхуэ тригъэкIуэдауэ щытащ. А лъэхъэнэм урысыдзэм хэта я пашэхэм ятхыжа я гукъэкIыжхэм къызэрыщагъэлъэгъуэжамкIэ, Шахэ псышхуэр хым щыхэлъэдэжым пэгъунэгъуу, и ижьырабгъу лъэныкъуэмкIэ жыгей абрагъуэхэм ясея гуэрэн гъуэзэджэ итыгъащ.
Жыг дахэ щхьэзакъуэ уардэщ. Урысей географие зэгухьэныгъэм и Сочэ къалэ къудамэм хэт, лъахэхутэ цIэрыIуэ Ворошилов Владимир «Убых щIыналъэм и тхыдэ-этнографие очеркхэр» зыфIища и Iэрытх телъыджэм къызэрыщигъэлъэгъуэжамкIэ, 1839 гъэм и мэлыжьыхь — накъыгъэ мазитIыр щызэпыхьэ махуэ бжыгъэм къриубыдэу, урысыдзэр псы щIыIукIэ Шахэпэ къесылIэри, залымыгъэ хэлъу а щIыналъэм щитIысыкIауэ щытащ.
«…Кхъухь 22-кIэ зэщIэузэдауэ къэдутIыпща десан-тыр щидгъэтIысыкI щыгур а зэманым мывалъэ Iуащхьэ цIыкIухэмрэ жыгей абрагъуэхэмкIэ зэщIэсеят. Пщэдджыжьыпэм зыкъэзыIэта дыгъэм и япэрей бзийхэм къызэщIагъэнэхуа теплъэгъуэр апхуэдизкIэ телъыджащэти, псори дитхьэкъуами ярейт: хы ныджэм илъэсищэ бжыгъэхэр зи ныбжьыну ит жыгеижьхэм я лъабжьэм IэщэкIэ зэщIэузэда убых 500-м нэблагъэр Тхьэ щелъэIурт. Сыт ищIыскIи нэрылъагъут, езы бгырысхэми зэрыжаIауэ, «Тхьэхущынэ щыгур» абыхэм тыншу икIи пщIэншэу къызэрыдамытынур», — щитхыжащ «ГукъэкIыжхэр» зыфIища и тхылъым «Шахэпэ теуэм» и курыкупсэм хэта декабрист Лорер Николай.
А сатырхэм япэджэжу, зэрыпхъуакIуэхэм я Iэтащхьэ адмирал Лазарев Михаил отставкэм щыIэ и ныбжьэгъу, капитан-лейтенант Верёвкин Александр мыпхуэдэу хуитхыгъауэ щытащ: «Шэрджэс мини 3-м нэблагъэр Тхьэхущынэ щыгум лъэгуажьэмыщхьэу щызэхэтт. Нэрылъагъут ахэр Тхьэм зэрелъэIур, я адэжьхэр щалъхуа щIыналъэр яхъумэжыфын папщIэ, бийм зэрапэщIэтыфын лIыгъэрэ хахуагъэкIэ къе-тэну. Ди нэгу къыщIэува теплъэгъуэм дапхуэдизу гумащIэ дыкъимыщIами, дыкъыщIежьа Iуэхур дгъэзэщIэн хуейт…»
«Жыг дахэ»
Жыгдахэ и кугъуанэр бгъуэнщIагъ нэщIщ. Мы щIыпIэм и гъунэгъуу псэуа адыгэхэм, убыххэм, абазэхэм илъэсищэ бжыгъэкIэрэ я зэхуэсыпIэу къекIуэкIа мэз тIыпх гъуэзэ-джэр «къэIэпхъуахэм» зэрырахыжрэ куэд щIащ. Ауэ, гъэщIэгъуэныракъэ, а щIыпIэм пэмыжыжьэу щхьэ закъуэ уардэу къыщызэтена жыгышхуэр, щIэныгъэрылажьэхэм «лириодендрон тюльпаноносный» зыхужаIэр, Хэкум къина шапсыгъ адыгэхэм ноби я тхьэ- елъэIупIэжьу къалъытэ. Ахэр абы зэреджэр «Жыгдахэ» жаIэущ.
Сочэ и тхыдэ-щэнхабзэ щIэин нэхъыфIхэм халъы-тэ, метр 35-рэ зи лъагагъ жыг абрагъуэр, туризмэм ехьэлIа урысейпсо дэфтэрхэр «щыхьэт зэрытехъуэмкIэ», щIыуэпсым и къэщIыгъэ нэхъ яхъумапхъэ дыдэхэм ящыщщ. КъыжыIэпхъэщ, Жыгдахэ еплъыну мы щIыпIэм къакIуэ туристхэм я бжыгъэр кIуэ пэтми нэхъыбэ зэрыхъури.
Ныбжьышхуэ зиIэ мы жыг абрагъуэм лIэщIыгъуэ блэкIам и закъуэ щэнейрэ щыблэ къеуащ. Апхуэдэу, 1939 гъэм мафIэ лыгъейуэ зыкъезыдза удыным жыгым и щхьэкIэр тIууэ зэгуиупщIыкIащ. 1948 гъэм нуры-бэу къыжьэхэлында уафэхъуэпскIым къыкIэлъыкIуа удын бзаджэм жыг телъыджэм и щхьэкIэр пигъэщхъащ, и пкъы нэхъ гъумыщIэри икухэм хуэзэу зэгуигъэзащ.
1954 гъэм ещанэу къытехуа удыным и ужькIэщ щIэныгъэлIхэм Жыгдахэ гулъытэ хэIэтыкIа хуащI щыхъуари, и зэхэлъыкIэ-щытыкIэр зыхуэдэм кIэлъыплъын нэхъ щыщIадзари.
1974 гъэм и щIымахуэ лъэхъэнэм мы жыгым япэ дыдэу «еIэзащ» ШахэкIей ЦIыкIу мэз хозяйствэм и лэжьакIуэхэр. Абыхэм Жыгдахэ и къудамэ гъумыщIэ-хэм ящыщу щыблэм зи зэран нэхъ екIахэр чэтэнудзым (лён) къыхэщIыкIа кIапсэ быдэхэмкIэ зэхалъахъэри, зыр адрейм иракъузылIэжащ. ИужькIэ, 1990 гъэхэм икухэм, кIапсэхэр гъущI лэрыпсхэмкIэ зэрахъуэкIыжащ. Абдежым IэщIагъэлIхэм жыгыжьым далъэгъуар апхуэдизкIэ гъэщIэгъуэн ящыхъуати, «и кIуэцIыр псэ зыхэмытыжым хуэдэщ» хужаIауэ щытащ. Абыхэм жыг кугъуанэм щызэтрищIа лъэхъмэхъхэр (кIэрыщIэхэр) хуэсакъыпэурэ къратхъунщIыкIыжри, и хущхъуэгъуэу къалъытэ щыхуэхэр, щIэныгъэлIхэм абы папщIэ егугъуу зэхалъхьахэр, и кIуэцIым щацIэлъащ, абы нэмыщIкIи, битум-пхъэпс биологие мастикэ иракудащ. ИужькIэ, жыгым кIэлъыплъахэм зэрыжаIауэ, апхуэдэ «еIэзэкIэм» къэщIыгъэм зыкъригъэужьыжащ, и «гъащIэми» хигъэхъуащ.
Иужьрей илъэс 50-м къриубыдэу тхьэелъэIупIэжьым щыблэ къыжьэхэмылындэжами, нэхъапэхэм къытехуа удынхэм я «Iэужьыр» иджыри хуэгъэгъущыжакъым, дыркъуэхэри нэрылъагъущ. Арагъэнущ, «Жыгдахэ» еIэзэну «зезыпщыт» щIэныгъэлIхэмрэ абыхэм ядэIэпыкъуну «гукъыдэж» зыщI IэщIагъэлIхэмрэ я бжыгъэр кIуэ пэтми нэхъыбэ щIэхъур.
— Мыр гупышхуэм: ЭкологиемкIэ советым, Лазаревск (ПсыфIыпэ) район администрацэм, Мэзкуу къалэ дэт «Мэз узыншэ» центрым, жыгхэм фIагъ и лъэныкъуэкIэ я щытыкIэр зыхуэдэр зэхэзыгъэкIым, нэгъуэщIхэми ди зэхуэдэ япэ лэжьыгъэшхуэщ, — жеIэ Сочэ къалэм и администрацэм и Iэтащхьэм деж щыIэ Жылагъуэ экологие советым щхъуантIагъэм зегъэубгъунымкIэ и комитетым и унафэщI Зюзин Александр.
Къалащхьэм къикIа щIэныгъэлIхэм, Iуэхум фIыуэ хэзыщIыкIхэм лириодендроныр набдзэгубдзаплъэу къаплъыхьа иужькIэ, абы и ныбжьыр илъэс 250-м нэблэгъауэ къалъытащ. ХьэщIэхэм фэеплъ телъыджэм «узыншагъэ и лъэныкъуэкIэ» и Iуэху зыIутыр къаху-тэри, ар зэрызэтебгъэувэжыфыну Iэмалхэри къагупсысащ. Абыхэм жыгыжьыр а щIыпIэм ноби щыпсэу шапсыгъ адыгэхэм я деж-кIэ тхыдэ щIэину зэрыщытыр къалъытэри, «Адыгэ хасэ» жылагъуэ зэгухьэныгъэм хэтхэм яIущIащ.
— Лэжьыгъэхэр IыхьитIу зэщхьэщытхащ, — къыхигъэбелджылыкIащ Зюзин Александр, хэкурыс адыгэхэм защыхуигъазэм. — Иужьрей илъэсхэм жыгыжьым и щхьэкIэм хуабжьу зиубгъуащ, къудамэ гъуахэри нэхъ къэлъагъуэ хъуащ. Ахэр «Жыгдахэ» къыбгъэдыхьэ зыгъэпсэхуакIуэхэм я дежкIи шына гъуэщ, езы къэщIыгъэм и теплъэри зымыгъэдахэщ. Жыгыку гъуанэри хэпщIыкIыу нэхъ иныж хъуащ, и кIуэцI псоми зэхэту кубо- метр 30-м нэблагъэ къызэщIраубыдэу.
«Мэз узыншэ» центрым къыщагупсысу щызэпкъралъхьэжа Iэмэпсымэ гъуэзэджэр зи Iэпэгъу IэщIагъэлIхэм зэхагъэкIащ къудамэпкъ гъумыщIэхэм ящыщу узыфэм нэхъ зэщIищтахэр. Гупым хэтхэм я мурадщ мы илъэсыр имыкI щIыкIэ жыгым еIэзэу, арматурэ теплъэ иIэу зэрагъэпэща ухуэныгъэхэмкIэ къудамэшхуэхэр зэрагъэубыдыну, нэщI хъуа и кур къагупсыса бетон тIатIэмкIэ якудэну.
Лириодендрон абрагъуэр япэ дыдэу хагъэхьащ ди къэралым илъэс зыбжанэ хъуауэ щрагъэкIуэкI «Урысейм и жыг» зэпеуэм. Абдежым бжьыпэр щызыIэригъэхьэмэ, гъэ къакIуэ ирагъэкIуэкIыну «Европэм и жыг» зэхьэзэхуэм хэтынущ. Къэгъэлъэгъуапхъэщ мы зэманым Жыгдахэ щхьэкIэ Интернетым Iэ щызыIэтахэм я бжыгъэр процент 80-м зэрыщхьэдэхари.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
Тхыб (Тхыбэ)
Апхуэдэ цIэр зезыхьэ бгыр Геленджик («Хъулъыжъый», «ХъупIэжьий» — «хъулъы», «хъулъэ» — хъупIэ, «жъый» — цIыкIу, «ХьэфIыцIей») къалэм къегъэщIылIа щIыналъэм и зы Iыхьэщ, Пшъадэ (Пшадэ) псыр къыздыщежьэмкIэ щыIэ Къуацэгъур шытхым и зы лъагапIэщ.
Тхыбэ и щыгум тет къалэжьым и къутахуэхэр.
Тхыбэпс и къырылъэ къуэладжэм.
Кавказ Шытх Нэхъыщхьэм къыхэщхьэхукI Тхы-бэ Iуащхьэжьым метр 905-рэ и лъагагъщ. Ар псыхъуэ кIэщI цIыкIухэм я къежьапIэщ. Тхыбэ и бгыщIэхэм къуэпсыбэу зы-щызэхуэзыхьэсыж Пэпай псы цIыкIур Пшадэ хокIуэсэж. Иужьрейр хы ФIыцIэм холъэдэж. Абын псыр ищхьэкIэ зи гугъу тщIахэм нэхърэ нэхъ инщ, здигъазэри Псыжь лъэныкъуэкIэщ, ищхъэрэкIэщ. Тхыбэ бгыр мы псыхъуэ-хэм я зэхуаку дэтщ.
ТхакIуэ, егъэджакIуэ, лъахэхутэ цIэрыIуэу щыта Твёрдый Александр «Кавказым и топонимикэ псалъалъэ» и тхылъым къызэрыщигъэлъэгъуамкIэ, щыIэщ мы бгым урысыбзэкIэ зэреджэ «Тхаб» фIэщыгъэр «тхьэ куэд здэщыIэ щIыпIэ» мыхьэнэм хуэзыгъэкIуэну зыфIэкъабылхэри, апхуэдэ бгъэдыхьэкIэм лъабжьэ куу имыIэу къэзылъытэхэри.
Тхыбэ и щыгумкIэ щхьэпрокI Совет Союзым и лъэхъэнэм зыплъыхьакIуэ куэдым я зекIуапIэу щыта, «Кубаным и партизан лъагъуэхэмкIэ» зыфIаща турист гъуэгуанэжьри. КъищынэмыщIауэ, мы бгыщхьэм тетщ геодезием хуэлажьэ щIэныгъэ IуэхущIапIи.
Тхыбэ и Iэгъуэблагъэр къалъытэ Урысейм и щIыналъэ зэмылIэужьыгъуэхэм къикIыу Кавказ Ищхъэрэм къакIуэ туристхэр нэхъ дэзыхьэххэм, махуэ бжыгъэкIэрэ къуакIэбгыкIэхэм, мэзылъэ лъагапIэхэм къыщызыущыхьыну зи щIасэхэм хагъэунэхукIа щIыпIэ нэхъ зэгъхэм.
Iуащхьэр зэрымыин дыдэм, и къехыжыпIэхэр зэрымызадэм, зэрымыгу-гъусыгъум къыхэкIыу, абы и Iэшэлъашэхэр альпинизмэм дихьэхагъащIэхэм япэ лъэбакъуэхэр щачынымкIэ тыншщ. А псом къадэкIуэуи, мы щIыпIэр бгыхэм я зэхэлъыкIэр уи нэгу къыщIэзыгъэувэщ, уэзыгъэлъагъущ, я дахагъэр зэхозыгъащIэщ, зыгъэпсэхупIэу тIум я хэщIапIэщ.
АБАЗОКЪУЭ Ахьмэд.
Пшъадэ (Пшад)
ФIэщыгъэр кIэрыпщIащ урысхэм мы щIыпIэм щаухуа къуажэм, абы къыщхьэщыт, метр 743-рэ зи лъагагъ Iуащхьэм, натхъуэдж адыгэ лIакъуэм щыщ цIыхухэр зыдэса тIуащIэм, Геленджикрэ (ХъупIэжьий, ХьэфIыцIей) Архипо-Осиповкэрэ зэпызыщIэ щхьэдэхыпIэмрэ абдежым гъунэгъуу щежэх псы цIыкIумрэ (иужьрейм «Дуаб»-кIи еджэу щытащ).
Пшадэ и испы унэхэм я щыщ зыр.
Пшадэ и псыпыхухэр.
ЩIэныгъэлIхэм я нэхъыбапIэм зэрытрагъэчыныхьымкIэ, «Пшъадэ («Пшад») щIыпIэцIэм и япэ Iыхьэр, «пшы»-р, «псы» мыхьэнэ иIэу абхъазыбзэм къыхэна псалъэпкъыращ. НэгъуэщI-хэми къызэралъытэмкIэ, фIэщыгъэр абхъазыбзэм хэт «апшадэ» («жьыншэ») псалъэм къытехъукIащ.
УарохьэлIэ щIыпIэцIэр иджырей кIахэ адыгэбзэм IыхьитIу щызэхыхьэ «пщэ-ды» жыIэкIэм хуэзышэхэми. Абыхэм къызэрыхагъэщхьэхукIымкIэ, япэ Iыхьэр, «пщэ»-р, «пшэ», «пшагъуэ» мыхьэнэхэм уахуэзышэщ, «ды»-р «щIэзыхъума», «зысея», «зыгъэдия» егупсысыкIэм убгъэдэзышэщ.
ФIэщыгъэм ехьэлIауэ нэгъуэщI зы еплъыкIи щыIэщ. Абы тетщIыхьмэ, щIыпIэцIэр лъабжьитIу зэхэлъщ: «пщэ(й)»-рэ «дэ»-уэ. Япэ Iыхьэр, «пщэ (й)»-р, тхушэдеяфэ (чинар) жыгым натхъуэдж адыгэхэр зэреджэу щытам пэгъунэгъущ, етIуанэ пычыгъуэр, «дэ»-р, пхъэщхьэмыщхьэ быдэ цIыкIум и лъэпкъыгъуэ псоми хужаIэ псалъэрщ. Ауэ щыхъукIи, фIэщыгъэр къызэрыбгурыIуэ хъунур «тхушэдеяфэрэ дейуэ зэхэт мэз» — жиIэущ.
Филологие щIэныгъэхэм я доктор, щIыпIэцIэхэр джыным куэд щIауэ дихьэх Мерэты- къуэ Къасым «Адыгэ топонимикэм и псалъалъэ» («Адыгейский то-понимический словарь») и тхылъым зэритымкIэ, «Мэз-мый» фIэщыгъэм дежи дызыщрихьэлIэр ищхьэкIэ къэтхьа «пщэды»-м ещхь псалъэ зэхэгъэувэкIэщ.
«Псы ежэх» мыхьэнэ иIэу абхъазыбзэм къыхэна «пш» псалъэпкъым хуэдэ нэхъапэхэм ады-гэбзэми хэтауэ къэтлъытэмэ, мы ди тхыгъэр зэхьэлIа щIыпIэцIэм хуэкIуэу, филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор КIуэкIуэ Джэмалдин «Черкесская топонимика» и тхылым къыщигъэлъэгъуа щапхъэхэр гъэщIэгъуэнщ. Абыхэм ящыщ зыбжанэ мыбдежым къыщытхьынщ.
«Пщыхьэ» — псыцIэщ. Мэзылъэ Iуащхьэхэр къызэринэкIыу тафэм къытехута Щхьэгуащэ ищхъэрэ-къухьэпIэмкIэ щыхэлъадэ псыхэм я нэхъ инщ. «Пшышъхьа» псалъэри абы къытехъукIащ, и мыхьэнэкIэ «псым и щхьэ» — жыхуиIэщ.
«Пшиш» («Пщыщ» — кIахэ, «Пшышэ» — къэбэрдей) — Псыжь сэмэгу лъэныкъуэмкIэ щыхэлъэдэж псыщ.
«Адыгэ IуэрыIуатэхэр» тхылъым, Налшык къалэ 1968 гъэм къыщыдэкIам, дыщрохьэлIэ «Пшышэжь» псалъэм, «Пшышэ и кIуапIэжь, ар зыдэту щыта ныджэжь» мыхьэнэхэр къызэрыкIым. КъызытепщIыкIар ищхьэкIэ зи гугъу тщIа псыцIэращ.
«Пшыз» — кIахэ адыгэхэр Псыжь (Кубань) зэреджэр апхуэдэущ. ЖытIа псоми къадэкIуэу, мы фIэщыгъэм дызригъэгупсысаращ: «ярэби, абы и цIэр «псы изу зэрыт» жыхуиIэм къытемыпщIыкIауэ пIэрэ?» — жытIэри.
ГъэщIэгъуэнщ, абхъазхэм къагъэсэбэп «пшап» псалъэр адыгэхэм «псы-пэ» зыхужытIэр зэрыарари. Уеблэмэ, къызэрыщыхутар уэ къащIэ, ауэ, «пша» псалъэпкъыр куржыхэм я бзэми хэтщ, «псы кIантIэ», «псынэ къибыргъукI» мыхьэнэхэм щыхуагъакIуэу.
ЛЪАГЪУЭРЫКIУЭ Шухъыжьэ.
БзэщIэныгъэ
Псалъэ зэблагъэхэр
«Къущхьэ», «къурш» жыIэкIэхэр зэрызэпэгъунэгъум ди тхыгъэхэм ящыщ зым и гугъу щытщIауэ щытащ. АбыкIэ щапхъэхэр иджы къэтхьынщ.
«Къущхьэ»:
Къущхьэ — беслъэнеибзэм къыхэнащ, «бгы», «бгылъэ щIыпIэ» жыхуиIэщ;
Кущхьэ жьанэ — къуэладжэм (кIейм) и бгъуитIым, и лъагапIитIым гъунэгъубзэу зыщызэхуашэ щIыпIэ;
Къущхьэдэс — бгылъэ лъагапIэхэм щыпсэу цIыху, бгырыс;
Къущхьэхъу — гъэмахуэ лъэхъэнэм Iэщыр щаIыгъ, «къущхьэ хъупIэ» жыIэгъуэм къытепщIыкIащ;
Къущхьэжь — бгыщхьэхэм щызепщэ жьы;
Къущхьэхъу шей — лъагапIэхэм къыщыкI, гъэмахуи щIымахуи тхьэмпэ щхъуантIэхэр къызыпи-дзэ удз («рододендрон кавказский»);
КъущхьэхъуаIуей — инжыдждэсхэм (Къэрэшей-Шэрджэс) къагъэсэбэп псалъэщ, «къущхьэхъушей» жыхуиIэщ;
КъущхьэзэIухуэпхъ — къуэладжэ зыбжанэм я щхьэкIэхэр щызэхыхьэж лъагапIэ;
КъущхьэхъучыпцIэ — жыг лIэужьыгъуэщ (инжыдждэсхэм къагъэсэбэп псалъэщ);
Къущхьэхъуаур — къэкIыгъэщ;
«Къурш»:
Къурш — мывэрэ къырыжьу зэхэлъ бгы лъагэхэр;
Къуршырыс — бгырыс, «къущхьэдэс» псалъэм пэгъунэгъущ;
Къуршыбэ — къыр дзакIэжьрэ бгыщхьэ сыджу зэхэлъ щIыналъэ;
Къуршыщхьэ — бгыщхьэ;
Къурш сыдж — къуршыщхьэ, къурш щыгу.
Къуршкъаплъэн — джэду теплъэ иIэу къырыщхьэ уэсхэм щыпсэу псэущхьэ (снежный барс).
БЭРАУ Бышэ.
