Лъэужь дахэ къэзыгъэна Дудей Леонид
Журналист Iэзэ, УФ-м и Журналистхэм я зэгухьэныгъэм хэт, Аруан районым и «Маяк» газетым илъэс зыбжанэкIэ жэуап зыхь и секретару лэжьа Дудей Леонид и Iыхьлыхэм, и лэжьэгъухэм, къэзыцIыхуу щытахэм ящыгъупщэркъым.
Дудей Леонид Дудей Леонид Лэскэн районым хыхьэ Арщыдан къуажэм 1960 гъэм бадзэуэгъуэм и 30-м къыщалъхуащ. Дзэм къулыкъу щищIа нэужь, Аруан районым псы щIэгъэлъэдэныр къызэгъэпэщынымкIэ IуэхущIапIэм щылэжьащ. ЖаIэ, цIыхум IэщIагъэр къыхимыхыу, атIэ абы къыхуигъэщIу. Дудей Леонид и гъащIэм уриплъэжмэ, а псалъэхэм аргуэру зэ щыхьэт утохъуэ. ПсыщIэгъэлъадэ IуэхущIапIэм япэщIыкIэ щылэжьами, ар къыщIэкIащ журналист IэщIагъэр зейхэм ящыщу. 90 гъэхэм и пэщIэдзэхэм Леонид район типографием тхыгъэхэр тридзэу лэжьэн щыщIидзащ. Мыгувэу ар ирагъэблэгъащ «Маяк» район газетым. Абы еджэхэм ягу дыхьэ, республикэм исхэр зыгъэгузавэ Iуэхухэр къыщыIэта, экономикэм, узыншагъэр хъумэным, щIэныгъэм, щэнхабзэм, спортым, диным, хабзэм, лъэпкъ тхыдэм ехьэлIа тхыгъэхэр зыгъэхьэзыр Леонид зыхэхуа журналист гупым я пашэу къалъытэ, штатым хэмыт журналист куэдым я дзыхь кърагъэзу къыдэлажьэ хъуащ. Зи тхыгъэ купщIафIэхэмкIэ зэман кIэщIым къриубыдэу щIэджыкIакIуэ куэд къыдэзыхьэха Дудейм цIыхухэм пщIэ къыхуащIырт. Апхуэдэу ар щыгуфIыкIырт ди республикэм, районым къыщыхъу зэхъуэкIыныгъэфIхэм, жылагъуэхэм ягъуэту хуежьа зыужьыныгъэм. Леонид и тхыгъэхэр «Маяк»-м и закъуэтэкъым къызытехуэр. Ар жыджэру ядэлажьэрт «Адыгэ псалъэ», «Кабардино-Балкарская правда» газетхэм. ЗэрымыщIэкIэ Дудейм IэщIагъэ хуэхъуа а IэнатIэ мытыншым псэуху хуэпэжащ, сыт щыгъуи щIэхэр хилъхьэу, и къалэнхэр пылъхьэншэу игъэзащIэу. Леонид езым къыгурыIуэжат журналист IэщIагъэм къызэрыхуигъэщIар. Дудейм и ныбжьэгъухэмрэ и лэжьэгъухэмрэ къызэреджэу щытар «франджыт». Абы щхьэусыгъуэ хуэхъуари Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым франджыбзэр щадж и къудамэм илъэсищкIэ зэрыщIэсарт.
«Маяк-07»-м и къыдэкIыгъуэр хьэзыр мэхъу, Дудей Леонид сэмэгумкIэ щытщ. Илъэс тIощIым нэблагъэкIэ Леонид и лэжьэгъуу щыта, «Маяк» газетым и редактор нэхъыщхьэу лэжьа ГъуэплъащIэ Заудин зэрыжиIэмкIэ, абы хьэл-щэн дахэ куэд дэплъагъурт, районым щекIуэкI зэхыхьэхэм жыджэру хэтт, республикэм и тхыдэм, лъэпкъ щэнхабзэм, литературэм фIыуэ щыгъуазэт. Арауэ къыщIэкIынщ Леонид Хэкум теухуа тхыгъэхэр псом хуэмыдэу къыщIехъулIэу щытари. ЦIыху хэтыкIэ зыщIэ, жэуаплыныгъэ ин хэлъу къалэн къыщащIа дэтхэнэ зы Iуэхуми бгъэдэт Леонид нэхъыжьхэм задригъэкIуфырт, нэхъыщIэхэми чэнджэщ яритыфырт, гушыIэ дахи хэлът. Арагъэнт и лэжьэгъухэми, ныбжьэгъухэми, Iыхьлыхэми ямылейуэ фIыуэ щIалъагъури.
— Леонид щхьэжэ щыхъуат куржы-абхъаз зауэр. Абхъаз Республикэр щхьэхуит къызэращIыжар апхуэдэ дыдэу зи гуапэ хъуа цIыху щыIэу си фIэщ хъуркъым.
Ар жыджэру тетхыхьащ ди къуэш абхъазхэм я щхьэхуитыныгъэм щIэзэуну а зауэм кIуа ди адыгэ щIалэхэм зэрахьа лIыгъэм, къагъэлъэгъуа хахуагъэм. Абхъазым зыхъумэжыныгъэмкIэ и министр Сосналы СулътIан ехьэлIауэ абы игъэхьэзыра тхыгъэр нэхъыфIу къыщалъытащ Къэнжал зауэр зэриухрэ илъэс щищ щрикъум, Абхъаз Республикэр щхьэхуит къызэращIыжрэ илъэс пщыкIутху щыхъум (2008 гъэ) ирихьэлIэу къызэрагъэпэща «Адыгэ Iэщэм и щIыхьыр» республикэ зэпеуэм. Леонид хуабжьу иригушхуэрт генерал цIэрыIуэм зэрикъуажэгъум, абы и лIыгъэм, и гъащIэм и гугъу сыхьэт бжыгъэкIэ къыпхуищIыфынут, — жеIэ ГъуэплъащIэм. — Бетэмал, Леонид и иужьрей тхыгъэу къыщIэкIащ Сосналым триухуар: зэпеуэр къызэзыгъэпэща Бекъшокъуэ Алексей ди лэжьэгъур абы зэрыщытекIуам къыпэкIуэ саугъэтыр къритыжа нэужь, махуитI фIэкIа дэмыкIыу ар дунейм ехыжащ. Леонид къуэфIу, щхьэгъусэфIу, адэфIу, ныбжьэгъуфIу, лэжьэгъуфIу щытащ. Апхуэдэхэр ящыгъупщэркъым.
Леонид зэрыпсэуну къыхуиухар илъэс 48-рэ къудейт. КъигъэщIар мащIэми, ар цIыхухэм я гум IэфIу къинащ. Леонидрэ и щхьэгъусэ Маринэрэ бынищ къащIэхъуащ — Алим, Сулимэ, Заремэ. Алим Къэбэрдей-Балъкъэр Къэрал аграрнэ университетыр къиухауэ, Старэ Шэрэдж къуажэм и агропромышленнэ лицейм егъэджакIуэу щолажьэ, Сулимэ КъБКъУ-и ПМНО-р къиухащ, Заремэ КъБКъУ-м щоджэ. Заремэ и мурадщ и адэ Леонид и лъагъуэм ирикIуэну, журналист хъууэ ар зыхунэмысахэм пищэну. И адэр дунейм щехыжам абы и ныбжьыр илъэс 12 фIэкIа мыхъуми, фIыуэ къыгурыIуэрт, пищIын щымыIэу, и IэщIагъэр фIыуэ зэрилъагъур. «Адыгэ псалъэ» газетым и напэкIуэцIхэм зи тхыгъэхэр къытехуэ хъыджэбз жыджэрым ар къызэрехъулIэнум, и адэм хуэфащэу, къыхиха къалэмым хуэпэжу зэрыпсэунум шэч къытетхьэркъым.
Леонид и зэфIэкI щеплъыжащ литературэм и жанр зыбжанэм. Абы и къалэмыпэм къыщIэкIащ усэхэр, уэрэдхэр, рассказхэр, новеллэхэр, фельетонхэр. Аруан район милицэм и лэжьыгъэр зэрызэфIэувам теухуа «Востребованная временем» тхылъыр Леонид, Хъаничэ Зумадин, Шэрджэс Альберт сымэ зэгъусэу 1997 гъэм къыдагъэкIащ. Адыгэбзэри урысыбзэри зэхуэдэу игъэшэрыуэрти, бзитIымкIи итххэр фIыуэ къехъулIэрт. А тхыгъэхэм ящыщ куэд иджыри Леонид къыдигъэкIыну хунэсатэкъым. Дудейр къызэралъхурэ илъэс тхущI щрикъум ирихьэлIэу, Нарткъалэ и «Планета» кинотеатрым щекIуэкIа фэеплъ пшыхьым кърихьэлIахэр хагъэгъуэзауэ щытащ Леонид и тхыгъэхэм. Абы и усэхэмрэ уэрэдхэмрэ жаIащ щIалэгъуалэ театрым и артист ныбжьыщIэхэм. Куэдым я нэпсхэр кърагъэкIуат гъащIэм и пэжыр къызыхэщ а тхыгъэхэм.
Леонид и усэхэм ящыщ ди гуапэу тыдодзэ.
Си Хэку
Сэ сыадыгэщ, си лъэпкъыр дахэщ,
Псори къехъуапсэу трехьэ пщэдейм.
Сыт фIыуэ слъагъур —
слъагъур си лъахэрщ,
Гъагъэ, щIэращIэ, си Къэбэрдей!
Къуршыжьхэр уардэу,
уафэр къабзащэу
Си лъэпкъ дахащэм
уэ къыпщхьэщытщ.
Уи пщащэр дахэу, щIалэр щэджащэу
Лъэпкъ щыIэ псоми урапэрытщ.
Уи напэр къабзэщ,
уи бзэр гуапагъэщ —
Уи лIыгъэр, си псэ, умыгъэкIуэд.
КъэбэрдеищIыр уэру тхуогъагъэ,
Нобэ пхудотхыр фIыщIэ уэрэд!
Гуауэм здощыгъуэ, хъуамэ гуфIэгъуэ,
ЩIалэ къуданхэм ящI ислъэмей.
Нобэ ди Хэкум уи щIэрэщIэгъуэщ,
Гъагъэ, ефIакIуэ, ди Къэбэрдей!
Псалъэ пэж
Псалъэм цIыхур егъэгуфIэ,
Псалъэм цIыхур еукIыф.
ЕщI тхьэмыщкIэр насыпыфIэ,
Зауэ мафIэр егъэункIыфI.
ЛIым и псалъэр гъущIу быдэщ,
Бзэгу зезыхьэм щхъухь къепсэлъ.
Псалъэщ губжьыр зэрышхыдэр,
Акъылышхуэ псалъэм хэлъщ.
Псалъэ гуауэр Iэщэ бзаджэщ,
Шэуэ тохуэ уи гум ар.
Псалъэ дахэр псалъэ гъуазджэщ,
Усэу нобэ тхуаусар.
Псалъэ гуауэкIэ фымыуэ,
Фи гум ивмыгъэкI гущIэгъу.
ПцIы фыупсу фыщымыуэ,
Псалъэ пэжыр фщIы ныбжьэгъу.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
