БжэныкIэ Мухьэб и вагъуэнэхур
Зы гъэ Мухьэб сыздишат и жылэжьым — Дзэлыкъуэкъуажэ. Лэжьыгъэ Iуэхухэр зэфIэкIа нэужь, гъуэгу дыкъытехьэжын ипэ, «ди щIапIэмкIэ зэ дыплъэнщ» жери, уэрам гуэрымкIэ дыдэлъэдащ. ДыздэкIуэнум дынэсщ, маршынэм дыкъикIри, и хадэ шындэбзийм деж дыкъыщызэтеувыIащ. Мыхъейуэ зыкъомрэ щытащ ар абдеж. ГукъэкIыж гуэрхэм зэриубыдар къызгурыIуэри, тIэкIу сыкъыIукIуэтащ. Гу лъыстащ и нэпсхэм къызэрызэпажыхьам. Хэт ищIэнт абы и гупсысэр здэщыIэр? И сабиигъуэ IэфIыншэм игъэзэжауэ арат? Е сурэткIэ фIэкIа имыцIыху и адэр, гу зыщимыхуа и анэр, и шынэхъыжьыр и нэгу къыщIыхьэжат?
Дэтхэнэ зы цIыхури къыщIигъэ-щIыр къызыхэкIа лъэпкъым, и адэжь щIыналъэм, и хэкум хузэфIэкIыр хуилэжьын, къыщIэхъуэ щIэблэм гъуэгугъэлъагъуэ яхуэхъун, фIым и джакIуэу щытын, къызытехьа дунейр нэхъри игъэдэхэн щхьэкIэу къыщIэ-кIынщ. Ахэр и гъуазэу, Iуэху щхьэпэ кърихьэжьамэ, темызашэу и гъащIэ Iыхьэр кърихьэкIащ ди республикэм фIыуэ къыщацIыху журналист, публицист, социолог, усакIуэ БжэныкIэ Мухьэб. Дызэрыт дыгъэгъазэ мазэм и 23-м илъэс ирикъуащ ар къызэрытхэмытыжрэ.
Зи гъащIэр матэщIэдзауэ къезыхьэкIахэм ящыщкъым Мухьэб. Абы и адэр зауэм хэкIуэдат. Анэм къыхуэнат зэкъуэш цIыкIуитI. Мухьэб хъарзынэу щеджэрт школым, хузэфIэкIымкIи сэбэп щыхъурт унагъуэм. И адэр зэримыIэжым и гум къытридза уIэгъэр мыкIыжауэ, щIалэ цIыкIум къытепсыхащ гузэвэгъуэшхуэ — и анэр дунейм ехыжащ. Мо зи къэхъугъуэ, зи псы къэжэгъуэ сабийм, илъэс 12 фIэкIа зимыныбжьым, абы щыгъуэ псэкIэ игъэвар сыт хуэдиз! Анэм зэрыкIэлъыпсэужа щыIэкъым и анэкъилъху закъуэри — и шынэхъыжь Амдулчэ- рим — мазэ бжыгъэ фIэкIа дэмыкIыу ари IэщIэкIащ. Апхуэдиз гуауэм пасэу балигъ ящIащ щIалэ цIыкIур — къэзылъхуахэм, хэкур бийм щызыхъумэу зи псэр зыта и адэм хуэфащэу дунейм тетын зэрыхуейр пасэу и акъылым къитIэсащ. Ибэу къэна сабийр зрашэлIэжащ и анэшым. Анэмэту къахуэна щIалэ цIыкIур цIыху хуэдэ цIыхуу гъэсэн, къэгъэтэджын папщIэ ялъэкI къагъэнакъым абы и анэшхуэ Муслъимэти, и анэ дэлъху Мэзанрэ абы и щхьэгъусэ Зурирэтри, и анэ шыпхъуми. Зеиншэу къэна я Iыхьлым апхуэдэу щIэгъэкъуэн къыхуэхъуащ БжэныкIэ Назир я пашэу я унэкъуэщ щIалэ зыбжанэ. Абыхэм я дуней тетыкIэр, я псэм и къабзагъэр, я щабагъэр щапхъэ хуэмыхъуу къэнакъым щIалэщIэм…
Дзэлыкъуэкъуажэ дэт школым къыщIэкIа нэужь Мухьэб щIотIысхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым. Абы зэрыщеджэм хуэдэурэ гъу-нэгъу зыхуищIырт пасэу гу зыхуищIа Iуэхум — журналист IэщIагъэм. Школым зэрыщIэс лъандэрэ ар тхэрт район газетым. Университетым щIэтIысхьа иужь абы къыщыдагъэкI газетым жыджэру дэлэжьащ. ЩIалэм журналист къызэрищIыкIынум гу лъамытэу къэнакъым ар езыгъаджэхэм икIи а Iуэхур ректоратым деж щынэсым, БжэныкIэр ягъакIуэ СССР-м щыIэ университет нэхъыфI дыдэхэм ящыщ зым — Ломоносовым и цIэр зезыхьэ МКъУ-м. IэхъуэгъуэтегъэкI лъэпкъ хэмыту, егугъуу, абы фIыуэ щоджэ адыгэ щIалэщIэр. Къеух, и адэжь щIына-лъэм къегъэзэжри, лэжьэн щрегъа-жьэ район газетым. Ауэ абы куэдрэ Iутакъым IэщIагъэлI щIалэр. Къэбэрдей-Балъкъэрым радиомрэ телевиденэмкIэ щыIэ комитетым ирагъэблагъэри, редактор нэхъыжьу ягъэув. Абы иужькIэ, куэд дэмыкIыу, сэтей къэхъуащ Мухьэб хьилмыфI зэрызригъэгъуэтари, зыпэрыува IэнатIэр фIыуэ зэрилъагъури, и IэщIагъэм зэрыхуэижьри. Дауи, телевиденэм щыува япэ зэманхэм абы щIэгъэкъуэн, чэнджэ-щэгъу къыхуэхъуащ и лэжьэгъу нэхъыжьыIуэхэр.
— Телевиденэм сыщыкIуам щыгъуэ, си насып къикIри, сахэхуащ цIыху щэджащэхэм, зи IэщIагъэм хуэпэж лэжьакIуэхэм, — игу къигъэкIыжырт Мухьэб. — Хъуэжэ Хьэзрэт чэнджэщ щхьэпэ куэд сыщIигъэдэIуащ IэнатIэм сызэрыбгъэдэтыпхъэм теухуауэ. Режиссёр Iэзэт Урыс Мухьэзыр, сыт и лъэныкъуэкIи удэплъей хъуну адыгагъэ хэлът, нэхъыжьми нэхъыщIэми пщIэ яхуищIу. Абыи куэдым сыхуиущиящ. Дол БэIилэ лэжьакIуэ емызэшыжт, къызэгъэпэщакIуэ Iэзэт, гушыIэрейт, зэ ухуэзамэ удимыхьэхынкIэ Iэмал имыIэу. Щоджэн Хьэбас-щэ! Ар сытым хуэдэ цIыху телъыджэт! Ахэр куэдкIэ гъуазэ схуэхъуащ.
МКъУ-м щIэныгъэфI къыщIиха пэтми, БжэныкIэм мурад ищIащ и еджэным адэкIи пищэну — а къиуха университет дыдэм 1971 гъэм аспиранту щIэтIысхьэжри, диссертаци итхащ радиомрэ телевиденэмрэ Къэбэрдей-Балъкъэрым зэрыщызэфIэувам, цIыхубэм я дежкIэ абыхэм яIэ мыхьэнэм теухуауэ. Филологие щIэныгъэхэм я кандидат хъуауэ къигъэзэжри, пэрыувэжащ зыпэрыкIа IэнатIэм.
Редактор нэхъыжьу лэжьэн зэрыригъажьэрэ дэкIаишхуи щымыIэу, журналист нэхъ Iэзэхэм хабжэ хъуащ Мухьэб. Абы телевиденэм къыщызэригъэпэщ нэтынхэр щIэщыгъуэт, узыIэпызышэт, куууэ къыщIигъалъэрт. Журналистым зэхуэдэу къигъэIурыщIэрт зызрипщыт сыт хуэдэ унэтIыныгъэри. Ауэ псом хуэмыдэу абы и щIасэт къуажэдэсхэм, губгъуэм ит лэжьакIуэжь къызэрыгуэкIхэм, Iэщыхъуэхэм ятепсэлъыхьын. Щхьэх, езэш имыщIэу, щIэмычэу кIуэрт жылагъуэхэм.
1990 гъэм БжэныкIэр Къэбэрдей-Балъкъэр радиом къагъакIуэ редактор нэхъыщхьэу — адыгэ къудамэм и нэхъыжьу. Абы и Iуэху бгъэдыхьэкIэри редакцэм хэт журналистхэм къызэрытхущытри нэгъуэщIт. Дызытепсэлъыхьыну Iуэхухэм ятеухуауэ нэхъапэм диIа унафэщIхэм тIэкIу къузауэ даIыгъамэ, Мухьэб хуит дищIат сыт хуэдэ унэтIыныгъэми зетпщытыну, ди къэухьыр, ди зэфIэкIыр здынэсыр наIуэ хъун пап-щIэ. Езыми, адыгэ гупым унафэ къытхуищI къудей мыхъуу, игъэхьэзырырт радио нэтынхэр. Псом хуэмыдэу и гум, и псэм и гъунэгъу Iуэхугъуэхэм нэхъ тригъащIэрт. Радио нэтын, очерк хьэлэмэт зыкъом Мухьэб и Iэдакъэ къыщIэкIащ а лъэхъэнэм. Уигу къэбгъэкIыж хъунущ ЩоджэнцIыкIу Алий, дуней псом щыцIэрыIуэу щыта физик Къумахуэ Мурадин, усакIуэ, уэрэдус Щоджэн Хьэбас, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ артист, кинофильм зыбжанэм Iэзэу щыджэгуа Молей Барэсбий, тхакIуэ, еджагъэшхуэ Елмэс Iэулэдин, Шэрэдж Ищхъэрэм я колхоз тхьэмадэу лэжьа ХьэкIашэ Юрэ, колхоз бригадир КIыщ Адэлбий, Урожайнэ къуажэм лэжьыгъэшхуэ щызыгъэхъа Хъыдзэдж Бушан сымэ ятеухуахэр. Апхуэдэхэр куэд мэхъу. ЖыпIэнуракъэ, тенджыз къэукъубеяуэ къибыргъукI гъащIэм и курыкупсэм хэтащ. Хэтащ ди фIыр, адыгэм ди цIыху пажэхэр игъэлъапIэу, иIэту.
ЖыIапхъэщ лъэпкъым, республикэм дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ нэгъуэщI лэжьыгъэ зыкъом Мухьэб зэрызэфIигъэкIар. Абы зрипщытащ щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым хуэмыгъэкъару Iуэхугъуэм — щIэрыщIэу къыдигъэкIыжащ «Нартхэр» эпосыр — адыгэбзэкIи урысыбзэкIи, я бжыгъэкIэ мин 20 хъууэ. Апхуэдэу а лIым и хьэрычэткIэ дунейм къытехьащ МафIэдз Сэрэбий и тхылъ гъуэзэджэ «Адыгэ хабзэ» зыфIищар. Республикэм щыяпэу Мухьэб и Iэдакъэ къыщIэкIащ радиомрэ телевиденэмрэ теухуа тхылъ купщIафIэ — а тIур ди гъащIэм хэмыту зэрымыхъунур, я ныбжькIэ, социальнэ гупкIэ зэхэдзауэ телевизор еплъхэм, радио едаIуэхэм я Iуэху еплъыкIэр щIэныгъэм и мардэм тету абы щызэпкърихащ. КъимыдэкIэ, къэгъэлъэгъуапхъэщ БжэныкIэр усыгъэм хуэхамэу зэрыщымытри — абы итхащ поэмитI, ахэр тхылъитIу къытехьащ дунейм. И усэхэр я лъабжьэу яусауэ ди хъумапIэм щIэлъщ уэрэд зыбгъупщIым щIигъу. Апхуэдэу Мухьэб тыгъэ лъапIэ хуигъэхьэзыращ и жылэм — абы и Iэдакъэ къыщIэкIащ Дзэлыкъуэкъуажэ и тхыдэм, и нобэм теухуа-уэ тхылъ хьэлэмэт.
Къэрал IуэхущIапIэ зэхуэмыдэхэм къабгъэдэкIыу, и IуэхущIафэхэм къапэкIуэу, щIыхь тхылъ зыбжанэ къыхуагъэфэщащ Мухьэб, «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щIыхь зиIэ и журналист» цIэр япэ дыдэу зыфIащар аращ. ТхакIуэхэм, журналистхэм я зэгухьэныгъэми, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ академиеми хэтащ.
И IэнатIэр къигъэна нэужь Iуэхуншэу щысакъым БжэныкIэр. Абы ди университетым щригъэджащ журналист IэщIагъэм гу хуэзыщIа ныбжьыщIэхэр. И узыншагъэр хуэмыкIуэжу тIысыжа нэужьи махуэл димыхыу хуэлэжьащ журналистикэм: и тхыгъэхэр мызэ-мытIэу трыригъэдзащ «Адыгэ псалъэми» «Кабардино-Балкарская правда»-ми.
Узэхъуапсэ хъун жыхуаIэм хуэдэщ Мухьэб къызэринэкIа унагъуэри. Илъэс 50-м щIигъукIэ зэдэпсэуащ Зыхъуэхэ япхъу Дусэрэ абырэ. Дусэ и гъащIэр триухуащ щIэблэм щIэныгъэ егъэгъуэтыным. Мухьэбрэ Дусэрэ зэдагъуэтащ бынищ — Мадинэ, Аслъэн, Анисэт сымэ. Щыри унагъуэ щхьэхуэ хъуауэ здекIуэкIым, уащхъуэдэмыщхъуэу унагъуэм къылъыкъуэкIа гукъеуэшхуэм и лъэр щIихыпащ Мухьэб: абы ипхъу нэхъыщIэ Анисэт уз бзаджэм иубыдри IэщIихащ. Абы зэрыкIэлъыпсэужа щыIэкъым езыри.
МылIэжын дунейм теткъым. Ауэ илъэс тIощIырыпщIкIэ узыдэгъуэгурыкIуа, ерыскъы IэфI куэд зыдэпшха, зи IэщIагъэм нэхъуеиншэу бгъэдэта, зи сэбэп Iэджэм екIа цIыхур щыпфIэ- кIуэдкIэ гукъеуэ пщымыхъуу къанэркъым. Мухьэб дунейр къибгынами, къэнащ абы и Iэужь узыншэр — и тхылъхэр, и тхыгъэхэр, псом ящхьэращи, и цIэ дахэр. Си фIэщ мэхъу къыдэлэжьахэми къэзыцIыхууу щытахэми Мухьэб щIэх зэращымыгъупщэнур.
МЫЗ Ахьмэд.
