Сонетхэр (Ацкъан Руслан)
152
Сыхоплъэ сэ пIейтейуэ псы къиуам.
Толъкъунхэр къеплъэкIыжыркъым, щIихьащи.
Iэпхъуэжу псыежэхыр къысщыхъуащ,
зэщихъуэу мывэ инхэр щрихьэжьэм.
Нэху къекIмэ, псыежэхым зихъуэжынщ,
слъагъунщ щэху цIыкIуу мывэхэм дэджэгуу.
Сэ тыншу си пIэ симызэгъэжын,
щIэтынщ псы зэрызехьэр куэдрэ нэгум.
Зэшыгъуэ хъуну къыщIысфIэщIыр сыт,
теужмэ псы къиуар, мы дунеижьыр.
Иджы слъэмыкIыу сызыщIешэ псым,
сыхыхьэу щхьэ семыплърэ къызищIэм.
Си натIэм итыр иризгъэунэхуну
абы нэхъ IэмалыфI сэ дэнэ къыздисхынур.
153
Жыг тхьэмпэ гъуэжьыр нэкIукIэ щIым хэхуащ.
КъиIущэщат зыгуэр, къыщелъэтэхым.
Нэхъыбэти зыхуейм фIэкI зэхэзмыхыр,
къикIар абы и гущIэм пщIэншэ хъуащ.
Псэуат жыг тхьэмпэр, гъунуи игъуэ хъуат,
итIани зэхащIыкIмэ сытыт щIэмыхъур.
ЖыпIэну и бий закъуэр къигъуэтащ
жьы щIыIэр сыт абы къыщIытеухьыр.
Тхытх мащIэр тхьэмпэм и пкъым ирикIуащ,
абы пэджэж мы си гур игъэпIыщIэу.
ЗыкъытриIэтыкIыу къысщыхъуащ,
хуэсхь Iэгум къыхэкI хуабэр щызэхищIэм.
ЩыхэкIым уи псэр гугъэ уэзыгъэщIым
нэхъ гъэщIэгъуэн мы гъащIэм хэлъ къысфIэщIкъым.
154
Сэ зэрысщIэжрэ гъащIэр фIыуэ слъагъут
абы пыщIауэ хъуари и гъусэжу.
Сшэчынут, сыту щытми, къыстрилъхьар,
аргуэру си зэфIэкIым сехъуэпсэжу.
Семышу дунеижьым фIыщIэ хуэсщIт
а лъагъуныгъэр сызэриIэм щхьэкIэ.
ИтIани дунейм куэдрэ сигу хигъэщIт,
щхьэусыгъуэ гуэркIэ гъащIэм сигу щигъэкIыу.
Апхуэдэм деж къызгурымыIуэр зыт,
сымыщIэу си гурыщIэм есщIэжынур:
щIэзбгъэлъагъунур фIыуэ сытыт,
ухуежьэжынум сигу щыбгъэкIыжыну?
А хьэлыр ибзыщIыну дунейр хэтми,
ар зэ нэхъ мыхъуми егъэунэхур хэти.
155
Узэджэр къокIуэ жиIэгъащ зыгуэрым,
хузэфIэкIакъым ар си фIэщ ищIын.
Щытарэт сыджэм сызыхуейр къэкIуэну,
абы сызэреджэну щIыкIэр сщIэнт.
ИтIани куэдрэ мыр си нэгум щIокIыр:
сегъэгупсыс зыгуэрми — сыхуэзэнщ.
Апхуэдэм деж нэщхъей сыщыхъу къыхокIыр,
гум схуимыгъэхум нэхъри сыхуозэш.
КъэкIуакъым сызэжьар сэ гъащIэ псокIэ,
абы сызэрежьэр уи фIэщ мыхъун…
Си жьыгъэр мес, сыпэмыплъами зэкIэ,
седжэху къызэмыжьамэ, гъэщIэгъуэн.
Узэджэр къокIуэ жиIэгъащ, арщхьэкIэ
узэмыджар къыщищыр япэ Iэджэщ.
156
ЦIыхуфI гуэрым кIыхьу сепсэлъэнт,
ди гупсысэр жыжьэ нэдмыгъэсу,
я гугъу тщIыуэ тлъагъухэм махуэ къэскIэ.
ТIури куэдрэ щIылъэм дыхэплъэнт.
Къыщемызэгъ дыдэм сежьэжынт,
къысфэщIынти нэгъуэщI гуэр къызэжьэу.
Нэхъ иужькIэ сыгузэвэжынт,
сэлам зэтхыжами сымыщIэжу.
Сэ сызыгъэпсэухэм ящыщ зыщ
Iэгум илъу слъытэ а зэIущIэр.
Iэджэрэ схъумэну сыхьэзырщ
къыщигъэуш псор абы си гущIэм.
А зэIущIэр сэ къэзмыгъэпIащIэ.
ГуIэфIтещIэж хуэхъунум сщIэрэ гъащIэм.
157
СыкъэкIуэжауэ мывэхэм сащIыгъущ.
Ди псыхъуэм мывэр щыкуэдщ псом хуэмыдэу.
Къызэпсэлъэну ахэр зэм къысщохъу,
арщхьэкIэ щымхэщ, сызэгуагъэуду.
Акъужьыр щэхуу куэдкIэ къызоупщI,
мыбы сыкъэзышар щищIэнур дэнэ.
И гъащIэм мывэм сегупсыс нэужь,
къебла гурыщIэр си тэмакъым тонэ.
И ныкъуэм нэс зы мывэр щIылъэм хэлъщ,
пэщIэтщ псы уэрым адрей мывэм и тхыр.
Пагагъэр мывэ къэскIэ къызэпхощ,
си щIыфэр зэзэмызи игъэтхытхыу.
Къилъхуауэ мывэм жаIэ Сосрыкъуэ.
Я напщIэм телъщ ар мывэу дэлъым псыхъуэм.
158
Си гупсысэр дуней псом щызоуэ,
къыIэрыхьэу хъуар си нэгум къехь.
Къимыгъэзэжынуи зэм къысщохъур,
мис абдеж зэшыгъуэр уафэм къох.
Дунеижьым и плIанэпэ къэскIэ
си гупсысэм къыщилъыхъуэр сыт?
Зэм, ар щIихъумэну, уэсыр къосыр,
зэм, ирихьэжьэну, къиунщ псыр.
Ауэ, сIэщIэкIакъэ, къызэплъэкIкъым,
сакъын зэрыхуейри щогъупщэж.
Сытми, къолри, къегъэзэжыр зэкIэ,
пщэдей зэрыхъунур хэт ищIэн.
Хъыжьэщ зэм гупсысэр, зэм хуэмыхущ.
ГъащIэщ, ар джэгуэгъуу къысхуеиху.
159
Нобэ уэсым и нэр схуэмыджыл,
сщIарэт жьы етари къызыхуепщэр.
Мыл къэчапIэр сеплъурэ мэкIыж.
Тепщэр щIыIэращи — зыхуейр ещIэ.
Сыщыхамэу псыхъуэм щымыта,
псыежэхри сфIэщIт си акъылэгъуу.
Нобэ сэ къызгурыIуэж пэтащ
узэрыхъур лей, икIам щIалэгъуэр.
Дызыхэт зэманыр ещхь мэхъуж
мы щIымахуэм, ауэ схуэдэм ещIэ:
уи гум телъ уIэгъэри мэкIыж
щIыIэм зэхуишэж мыл пIащIэм ещхьу.
Къыпысщэнт иджыри тIэкIу си гъащIэм,
и щхьэусыгъуэр зыми езмыгъащIэу.
160
ЩищIалэгъуэм егупсысыр хэт
гъатхэм хузэфIэкIым и инагъым.
КъэтIэпIынт, гъэгъэнт, пыщэщыжынт.
Арат сэри гъатхэ къэс хэслъагъуэр.
ГъащIэр кIуащ, ихьащ жыпIэну псым.
Нобэ хуабэ кIапэми сегъатхъэ.
ТепыIэншэу пэзгъэплъауэ псэр
къыслъысащ иджыри сэ зы гъатхэ.
Нобэ сэ сымыщIэм хэт ищIэн
гъатхэм мы дунейм щигъэзэщIэнур.
Мис аргуэру ирикIуэнущ щIым,
псэ зыхэтыр къигъэщIэрэщIэжу.
Псори зылъэкI гъатхэм зыщ хуэзмыдэр:
лIар къигъэхъужыну щхьэ хэмытрэ?..
161
ГъуэщэкIэ Iэджэ щыIэщ, пщIэн дэтхэнэр.
ЩIэгъуащэ мэзым, гъуэгу сэтейм тегъуащэ.
Укъимылъагъужу, лIэнкъэнэну
хэгъуэщыхьа гупсысэхэм слъэгъуащ сэ.
Мыгъуэщэххаи щыIэу къыщIэкIынущ,
хэт жызыIар абы и Iуэху нэхъыфIу.
Щытарэт ягу сиплъэн схузэфIэкIыну
апхуэдэу хъуам, я зэшыр къэслъагъуфу.
ГъуэщэкIэ Iэджэ щыIэщ, пщIэн дэтхэнэр.
Сэрдыдэр, минрэ сыгъуэщарэ пэткIэ,
аргуэру гукъэкIыжхэм сакъыхонэ.
Мыбы сыкъэсыжыху къэскIунущ Iэджэ.
Гъуэщам къигъуэтыжынкIэ мэхъу и лъагъуэр.
Нэхъ Iуэхур зытеувэр зымылъагъурщ.
162
Зы къару гуэрым сишэу сыпхрокI
сигъэпIейтейуэ зэщIэщхъыщхъэ мэзым.
Сыгъуащэм жысIэу щIыIэу си гум къокI,
арщхьэкIэ сыхуопIащIэ адрей нэзым.
СыщыхэкIуэтым мэзым слъагъур сыт.
Зы къуажэ цIыкIу, зеиншэ къабзэм ещхьу,
абы къыпижыхь защIэу ежэх псы,
жыг закъуэ, губгъуэ нэщIым хуэму щещIэу.
Зэшыгъуэр къыспкърохьэ мис абдеж.
ЩIэщыгъуэ гуэр сыщыгугъат слъагъуну.
Иджы мэз Iуври сэ нэхъ къызощтэж,
си пIейтеигъэм щытми къыщIигъуну.
НэхъыфIщ пIейтейуэ схьым си гъащIэ псор,
зэшыгъуэм зэ пIэщIэхуэ нэхърэ псэр.
163
УщIэнэщхъейр къызжыпIэркъым аргуэру.
Нобэрей махуэр, плъагъуркъэ, погуфIыкI.
ДэмыкIыу куэд уи бынхэри къэкIуэнущ,
ямыIэу Iуэху укъалъагъуну фIэкI.
КъэсыхукIэ ахэр сыщысынщ сэ щыму,
зэзгъэзэхуэнур сэри къызолыж.
СлъэкIакъым насыпыфIэ уэ усщIыну.
Сопсэур а гукъанэр хэту лъым.
КъэсщIэху зэрызухуэнур уи насыпыр
си гъащIэ тIэкIур икIри ежьэжащ.
Иджы си гугъэр дэнэ здынэсынур, —
тхылъымпIэкIэ ящIа кхъухьлъатэм ещхьщ.
Къэсащ уи бынхэр, лей сохъужыр сэри.
ЗымащIэт узыхуейр. Сынохъуэпсаи.
164
Сыногупсысыр гъащIэм куэдрэ,
сыхэтщ къэсщIэну узищIысыр.
Зэм сызэрихуэу, зэм сфIэкIуэду
къызэпта гугъэри си гъусэщ.
Сыногупсысыр, сыщышынэу
сыпщыгъупщэнкIэ зэрыхъунум.
Зэ пщыгъупщар уэ къэпщIэжыну
жамыIэ, пэжри арагъэнущ.
Сыхъуащ щхьэцпэщтэ, ар емыкIуми.
Мы жьыгъэм псори зэрехъуэкIыр.
Бэгъуащ щытар сэ схуримыкъуу,
хъуащ мащIэ щытар къызэбэкIыу.
Уи хущхъуэр щхъухьщ, уи щхъухьыр хущхъуэщ.
Си кIэн къикIынырщ псом нэхъыщхьэр.
165
Ди губгъуэм пхыкI гъуэгур мыпIащIэ,
бжей мэзым щищIэни щыIэжкъым.
Абы тесшэжынут си гъащIэр,
къысфIощIыр мыхъуну зысIэжьэ.
Дуней ехьэжьам, зэрызехьэм
зытIэкIурэ сыхэтмэ иджыри,
къэспсэум и IэфIыр щIэкIынущ,
сщыгъупщэжынущ сызейри.
ЩIы щхьэфэм зеиншэу къыхэщу
ди губгъуэм пхыкI гъуэгур къызожьэ.
Зэгуэрым хэтахэр и гъащIэм
хуздэсшэжыну къыфIощIыр.
СызыIыгъыжыр зымащIэщ:
сызутIыпщынурщ сымыщIэр.
166
И гъащIэр шыпсыранэм зэзгъэзахуэу
къэсщтащи хьэл, сымыщIэ къызыхэкIыр.
Iэнкун сыщыхъуи щыIэщ, сыхуэзамэ,
къыхэмыхуар си пщIыхьым сигу къегъэкIыр.
Сэ ситщ утыкум, ар мэпсэу зигъэпщкIуу,
кIэнауэм дэту къыхэплъэнщ си гъащIэм.
КъыгурыIуэну си фIэщ мыхъу нэгъуэщIым
мы си псэр а къэкIыгъэм щIыхуэпIащIэр.
Абы и тхьэмпэ щхъуантIэм къызэпхыпсым
сыхегъэплъэж си Iэгум тхыпхъэу итым.
Апхуэдиз пщIэ зыхуэсщIым сыкъыщIисыр.
нэхъ къищтэжащ къызимыгъащIэу щытым.
СобзыщIыр сэри ар щIыхэсIэтыкIыр.
Хрелъ щэху гуэрхэр ди зэхущытыкIэм.
167
Си гъащIэм сыхуитыжу зыщIэр хэт.
Си фIэщ мыхъу а гупсысэм сытекIуэну.
СызэрыцIыкIурэ гъащIэр «щIызагъэт»
ар зыщIэстыпхъэу къалъытам зыгуэрхэм.
Сыт щыгъуи си щхьэм къраукIэр зыт:
псэм нэхъ нэхъапэщ гугъэр, фIэщхъуныгъэр.
Си фIэщ ар сщIыну сэри сыхьэзырт,
сщыгъупщэу гъащIэр зы фIэкI зэрымыхъур.
А псом сыщIапIыкIами, зысхъуэжащ.
Хэт и гугъэнт нэхъ хэдэрей сыхъуну.
Псом ящхьэр гъащIэрщ, ар си фIэщ хъужащ.
Аращи, сыщогугъ тIэкIу сыпсэуну.
ЩыжысIэм мис мыбы щIэстынт си гъащIэр,
нэгъуэщI зыгуэр къыкъуокI ар нэхъ хуэфащэу.
168
Зыщ гъащIэр, къэзгъэщIар къысфIощI нэгъуэщI.
А тIур зэтемыхуамэ, хэт и лажьэ.
СытекIщ си гъуэгуми, зыгуэр къезгъэлащ сэ,
ауэ зыгуэри хэзгъэкIуэдагъэнщ.
Зыр тетщ и гъуэгум, зэи мыгъуэщэн,
адрейр йокIуэкI, трихым — къытрихьэжу,
псэр дзыхь зыхуищIыр Iэджэрэ ихъуэжу.
А тIум нэхъ насыпыфIэр хэт ищIэн.
КъысхуэмыщIэж си гъащIэр зыщIэстар,
схузэгъэзахуэу ар сыщымыта.
Схуэубзыхункъым ноби къэзгъэщIэнур.
ЩыхупIэм мызэ-мытIэу сыкъелъащ.
Сызыщышынэм псэууэ сыкъелащ,
сызыщыгугъым сщIарэт къызищIэнур.
169
Аращ схузэфIэкIынур, къысхуэгъэгъу,
сащыщкъым дунейм тетыр къызэхъулIэм.
КъыхэкIми уафэр къыщесшалIэ щIылъэм,
я нэхъ Iуэху цIыкIур схузэхуэмыгъэхъу.
И нэхъыбапIэр гъащIэм Iуэху цIыкIуфэкIущ,
аращи — сыкъыхоху абы и кIуэкIэм.
АрщхьэкIэ сызыхуэфI Iуэху гуэр къыкъуэкIым,
илъэсым якIур махуэкIэ сегъэкIу.
Къыпхощыр си нэджыджым къыспэщытыр.
Псэм япэ изгъэщын си куэду щытми,
аращ схузэфIэкIынур, къысхуэгъэгъу.
КъысфIощI къызгурыIуауэ псом нэхъапэ:
мы гъащIэм зым щритми псом нэхъыбэ,
мыхъу щIимыгъужу щIыхуэпщIын гущIэгъу.
170
ЗдэзунэтIынур сщIатэм нэгъуэщI щыIэт,
сыпхоплъри – нэгу къыщIыхьэр псори зэщхьщ,
Гупсысэм си гур ирегъэсыр щIыIэм.
Сызэрыхуитыр сыщыуэну зэщ.
Иужьрей гъуэгур пхрыкIынущ занщIэу,
къысхуремыщI зым къэгъэшыпIэ гугъу.
Щытынущ ар егъэзыхыгъуэ защIэу,
егъэзыхыгъуэр IэджэкIэ нэхъ гугъущ.
Си махуэ къэс и упщIэр мэхъу нэхъыбэ.
Си ныбжь нэсар, гъуэгуанэ техьэн и пэ,
ечэнджэщыпхъэщ нэгъуэщI мыхъуми бжэм.
Къыпоувыж сэ схуэдэм къигъэщIари.
Сэ къыслъысыжыр зы щыуагъэщ. Ари
ещхьщ зауэм Iутым щхьэм хуихъумэж шэм.
