Хьэжы-Мурат
Толстой Лев
Повесть
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №№66, 67, 70 — 71, 73 — 74, 75-76, 77-хэм итщ).
Куринскэ полкым и унафэщIхэм я адъютанту, ординарецу къулыкъу щызыщIэ и ныбжьэгъухэу Пажскэ корпусым къыщыдеджахэр илъагъун папщIэ махуэ зыбжанэ къыщратым, мы отрядым къэкIуат Бутлер. Япэ махуэхэр хуабжьу нэгузыужьу игъэкIуащ. Абы псэупIэ хуэхъуат Полторацкэм и шэтырыр, икIи гуапэ дыдэу къыIущIа и цIыхугъэ куэдым яхуэзащ. МащIэу и нэIуасэ, зэгуэр зы полк хэту къулыкъу зыдищIа Воронцовым и дежи мыкIуэу къэнакъым. Воронцоври гуапэу къыIущIащ, джыназ Барятинскэм иригъэцIыхуащ, Барятинскэм и пэкIэ сэмэгурабгъу лъэныкъуэр зи IэмыщIэ илъу щытауэ ежьэж генерал Козловскэм и щIыхькIэ къаIэт шэджагъуашхэми ирагъэблэгъащ.
Щихъ Щамилрэ абы и мюридхэмрэ. Я кум дэтыр Хьэжы-Муратщ. Шэджагъуашхэр дэбгъуэн щымыIэу гъуэзэджэт. Къашэри шэтырих зэпыту ягъэуват. Абыхэм щIагъэува стIолхэм хьэкъущыкъури бащырыбэхэри тезу тетт. Илъагъу псом Бытырбыху гвардием щиIа и псэукIэр и гум къагъэкIыжырт. СыхьэтитIым Iэнэм пэрытIысхьащ. СтIолыкум зы лъэныкъуэмкIэ Козловскэр, адреймкIэ Барятинскэр щыст. Козловскэм и сэмэгурабгъумкIэ Воронцовыр щыст, ижьырабгъумкIэ — и фызыр. СтIолым и лъэныкъуитIым Къэбэрдей, Куринскэ полкхэм я офицерхэр къетIысэкIат. Бутлер Полторацкэм бгъурысти, тIури нэжэгужэу уэршэрт, я гъунэгъуу къабгъурыс офицерхэм бжьэ даIэтырт. Ерыскъы пщтыр къыщахьым, денщикхэм шампанскэ кърагъахъуэу щIадзащ. Абдежым Полторацкэм зэрыгузавэр нахуэу жеIэ:
— Ди «мыстым» и напэр темыкIащэрэт.
— Сыту?
— Абы хъуэхъу жиIэн хуейщ. ХузэфIэкIыну сытми?
— Ей, си къуэш, шэр къыптелъалъэу узауэмэ нэхъыфIщ абы нэхърэ. А псом нэмыщIыжу, бзылъхугъэхэри пащтыхь пщIантIэм къыщыхъуа офицерхэри щысщ. Сыздеплъ къудейм сфIэгуэныхьщ ар, — зэхуэтхьэусыхэрт офицерхэр.
ИкIи мис дакъикъэ пIейтеигъуэр къос. Барятинскэр къотэдж, бжьэ еIэтри, Козловскэм псалъитI-щы жреIэ. Барятинскэм и псалъэр щынигъэскIэ, Козловскэр къотэдж икIи ткIийуэ шэщIауэ къыщIедзэ:
— Езы пащтыхь дыдэм и унафэ лъагэм ипкъ иткIэ сэ сожьэж, фэ сыфхокIыж, зиусхьэн офицерхэ, — жеIэ абы. — Ауэ фыбж сэ фэ сыт щыгъуи сыфщIыгъуу. Фэ, зиусхьэнхэ, фощIэ, зылI дзэ хъуркъым. Абы къыхэкIыу мы си къулыкъум дауэ сыщамыгъэпэжами, зиусхьэн императорым и хьэлэлагъыр дауэ къызэмылъэлъэхами, си цIэр фIыкIэ зэрыIуамкIи — псомкIи, къанэ щымыIэу псогуэмкIи… — абдежым абы и макъыр мэкIэзыз, — псори зи фIыщIэр фэращ, си ныбжьэгъу лъапIэхэ! — Абы и нэкIу зэлъар нэхъри золъэ. Ар зэщоджэ, и нэхэм нэпс щIэз къохъу. — Си гум щызу къыбгъэдэкIыу фIыщIэшхуэ фхузощI…
АфIэкIа хужымыIэу Козловскэр къотэджри, къыбгъэдыхьэ офицерхэм IэплIэ яхуещI. Псори къогумащIэ. Джыназ гуащэм IэлъэщIымкIэ и нэкIур егъэпщкIу. Джыназ Семен Михаилович и жьэр Iушэ ищIауэ и напIэхэр зэтрегъауэ. Офицер зыкъомым я нэпс къокIуэ. ФIы дыдэу Козловскэр зымыцIыху Бутлери и нэпсыр хуэубыдыркъым. А я зэхэтыкIэ псор абы игу ирохь. ИтIанэ Барятинскэм папщIэ, Воронцовым щхьэкIэ, офицерхэм, сэлэтхэм папщIэ хъуэхъу жаIэ, хьэщIэхэр стIолым къыпэрокIыж, фадэ ирафам, зауэ хуэIухуэщIэм теухуа псалъэу ахэр сыт щыгъуи зыгъэгумэщIым чэф хъыжьэ ящIауэ.
Дунейр телъыджэт: дыгъэр уэру къепсырт, акъужьыр щIыфэ къэплъам едэхащIэрт. ДэнэкIэ умыплъами, Iэуэлъауэшхуэ ящIу мафIащхьэхэр щоблэ, уэрэдхэр щоIу. Бутлер гукъыдэжышхуэ иIэу, насыпыр и гум щызу Полторацкэм деж егъэзэж. Полторацкэм и деж офицерхэр щызэхуэсат, куэзыр джэгуну стIол къагъэуват, адъютантым ахъшащхьэу тумэнипщI къигъэтIылъакIэт. Бутлер тIэунейрэ шэтырым къыщIэкIащ и бохъшэр гъуэншэдж жыпым быдэу щикъузу, итIанэ хуэмышэчыжу, и щхьэми и къуэшхэми сыт хуэдэ псалъэ быдэ яритауэ щымытами, куэзыр джэгухэм яхэтIысхьащ.
Сыхьэти блэкIатэкъым плъыжьу къызэщIэнарэ пщIантIэпсыр къекIуауэ, тхылъымпIэм еплъу ар стIолым и закъуэпцIий къыщыпэрынам, джэгум зэрыхыхьа, ахъшэу тригъэува бжыгъэр тхылъымпIэ кIапэм тритхэжу. Абы апхуэдизкIэ куэд иригъэхьэхуати, яхьэхуар зыхуэдизыр зэхилъхьэжын шынэрт. Ауэ, зэхимылъхьэжми, ищIэрт сакъылэту къаIихыфыну улахуэри иш уасэри хилъхьэу щытми, адъютант мыцIыхум щIыхуэу къыхуитхам зэрыхуримыкъунур. Ар адэкIи джэгуну къыщIэкIынт, арщхьэкIэ адъютантым и Iэ къабзэхэмкIэ куэзырхэр зэщIикъуэжу Бутлер иригъэхьар зэхилъхьэжын щIимыдзамэ. Бутлер укIытауэ елъэIуащ фIахьэхуар иджыпсту зэрыримытыр къыхуигъэгъуну, унэм зэрынэсыжу къахуригъэхьыжыну къигъэгугъащ, гу лъимытэуи къэнатэкъым псоми ар я фIэгуэныхь зэрыхъуам, уеблэмэ Полторацкэр и нэгу къиплъэфыртэкъым. Ар хьэщIапIэ зэрыщыIэнум и иужьрей пшыхьт. Воронцовым деж ирагъэблэгъат: абы деж сыкIуэгъамэ, «псори тэмэму зэфIэкIат» егупсысащ ар. Иджы мыфI дэнэ къэна, узижагъуэнщ.
И ныбжьэгъухэмрэ цIыхугъэхэмрэ фIэхъус ярихыжри, ар унэм кIуэжащ. Нызэрысыжыххэу гъуэлъри, ахъшэ езыгъэхьэхуахэм зэрахабзэу, къэуш имыIэу сыхьэт пщыкIущкIэ зэкIэлъхьэужьу жеящ. Къэзышэжа къэзакъым иритыну сом ныкъуэ зэрыIихамкIэ Марье Дмитриевнэ къыгурыIуащ абы ахъшэу иIэр къанэ щымыIэу зэрыригъэхьар икIи Иван Матвеевич щыхьащ, щIэбутIыпщар сыт, жиIэри.
ЕтIуанэ махуэм Бутлер къэушащ сыхьэт пщыкIутIхэм, и Iуэху зытетар къыщищIэжым, аргуэру жеижыну и щхьэ къихьат, арщхьэкIэ ар хэкIыпIэтэкъым, и мыцIыхугъэм и щIыхуэу къытехуа сом щиплIрэ тумэниблыр зэрипшыныжын Iэмал къигъуэтын хуейт. А хэкIыпIэхэм ящыщ зыр къуаншагъэу къыIэщIэщIамкIэ зиумысыжу и къуэшым елъэIуну арат иужь дыдэу къыдэIэпыкъуну, я зэхуэдэу къахуэна щхьэл закъуэм пэкIуэу сом щитху къыхуигъэхьыну, итIанэ и благъэ цIыхубз нэпсей гуэрым хуитхащ, сыт хуэдиз процент трилъхьэу щытми, сом щитху щIыхуэу къритыну. ИужькIэ Иван Матвеевич деж кIуащ абы ахъшэ зэриIэр, нэхъ тэмэму жыпIэмэ, Марье Дмитриевнэ ахъшэ зэриIэр ищIэрти, зыгуэр къыхуагъэхьыху сом щитху щIыхуэу къритыну елъэIуну.
— Уэстынт, — жиIащ Иван Матвеевич, — иджыпступцIэ уэстынт, Машкэ къызитынукъым армыхъумэ. Емынэм ихьын мы цIыхубзхэр хуабжьу къузгъунхэщ. Ауэ хэкIыпIэ гуэр къыумыгъуэту хъунукъым. Мо сатуущIэ угъурсызым зыгуэр къыпумыхыфыну пIэрэ?
Абы уелъэIукIэ къикIын щыIэтэкъым. Арати, Бутлер къезыгъэлыфыну щыIэр и къуэшырт, е и благъэ нэпсейрт.
ХХII
И мурад Шэшэным къыщемыхъулIауэ, Хьэжы-Мурат Тифлис игъэзэжащ икIи махуэ къэс Воронцовым деж кIуэуэ къиублащ, щрагъэблагъэкIэ бгырыс гъэрхэр зэхуашэсу абыхэмкIэ и унагъуэр къахъуэжыну елъэIуу. Абы къытригъэзэжурэ жиIэрт и Iэ-и лъэр пхауэ, езыр зэрыхуейм хуэдэу, урысхэм къулыкъу щIахуимыщIэм, Щамил щIимыукIыфым и щхьэусыгъуэр арауэ. Воронцовым белджылыгъэ хэмылъурэ къигъэгугъэрт лъэкI къыхуищIэну, ауэ Iуэхур игъэкIыхьлIыхьырт, генерал Аргутинскэр Тифлис къэкIуэн хуейщи, къэсмэ, епсэлъэну къыжриIэрт. Щымыхъум, Хьэжы-Мурат Воронцовым елъэIуащ Кавказым щыщ Нухь къалэ цIыкIум пIалъэкIэ щыпсэуну игъэкIуэну, къыфIэщIырт абы Щамили, езым и телъхьэ цIыхухэми нэхъ щазыпищIэфыну. А псом нэмыщIкIэ, Нухьыр муслъымэн къалэщ, мэжджыт дэтщ, и диныр нэхъ тэмэму зэрихьэну, нэмэз щищIыну Iэмал иIэнущ. Воронцовым абы теухуауэ Бытырбыху письмо итхащ, къэкIуэну жэуапым пэмыплъэуи Хьэжы-Мурат хуит ищIащ Нухь Iэпхъуэну.
Воронцовым дежкIи, Бытырбыху дэс унафэщIхэм я дежкIи, Хьэжы-Мурат и Iуэхум щыгъуазэ урыс цIыху псоми я дежкIи Хьэжы-Мурат зэрызыкъитар кавказ зауэм и зыгъэзапIэ гъэщIэгъуэну е Iуэхугъуэ телъыджэ гуэру фIэкIа къащымыхъумэ, езым дежкIэ, псом хуэмыдэу нэхъ иужь зэманым, абы и гъащIэм къыщыхъуар зэхъуэкIыныгъэ хьэлъэт. Ар къыщIэпхъуат зыкъомкIэ и щхьэр ихъумэ хуэдэу, зыкъомкIи Щамил хуиIэ лъагъумыхъуныгъэм и Iэужьу икIи, сыт хуэдизу къыщIэпхъуэныр гугъуу щымытами, абы и мурадыр къехъулIат. япэ махуэхэм а ехъулIэныгъэм ар игъэгуфIэу щытащ, пэж дыдэуи Щамил зэрытеуэным егупсысу къиублат. АрщхьэкIэ и унагъуэр зришэлIэжыныр зэригугъам хуэдэу тыншу къыщIэкIакъым, атIэ куэдкIэ нэхъ гугъуу къыщIидзащ. Щамил абы и бынунэр иубыдауэ гъэру иIыгъщ, и цIыхубзхэр къуажэхэм унэIуту ятригуэшэну, и къуэр иукIыну е и нэр ирищIыну жеIэ. Иджы Хьэжы-Мурат Нухь къэIэпхъуащ, Дагъыстэным щыIэ и да-рэгъухэр зыдигъэIэпыкъуу хьилэшагъэкIэми е къарукIэми и унагъуэр Щамил къыIэщIихын и мураду. Иужь дыдэу Нухь къэкIуа и тIасхъэщIэхым абы къыжриIат и дарэгъу авархэм абы и унагъуэр къадыгъужу урысхэм я деж къэкIуэн я мураду, арщхьэкIэ а Iуэхум тегушхуэр мащIэ дыдэщ унагъуэр Веденэ щыIэху, нтIэми ахэр къикIуэтынукъым гъэрхэр Веденэ къыдашу нэгъуэщI щIыпIэ ягъэIэпхъуэу щытмэ. Абы щыгъуэм гъуэгум щытеуэнурэ, унагъуэр хуит къащIыжынущ. Хьэжы-Мурат и ныбжьэгъухэм яхуиIуэхуащ бынунэр хуит къэзыщIым сом минищ иритыну.
Нухь абы къыщыхуащтат пэшитху хъу унэ цIыкIу мэжджытымрэ хъан уардэунэмрэ япэмыжыжьэу. А унэ дыдэм щыпсэурт къыкIэлъыплъ офицерхэр, тэрмэшыр, унэ-Iутхэр. Хьэжы-Мурат и махуэхэр кIуэрт тIасхъэщIэххэм япэплъэу, къакIуэмэ, яхуэзэу, хуит къызэращIам тету, Нухь и Iэгъуэблагъэхэм шууэ къыщикIухьу.
НэгузыужьакIуэ къикIыжауэ, гъатхэпэм и 8 махуэм, Хьэжы-Мурат кърихьэлIэжащ езыр къэтыху Тифлис къикIа къулыкъущIэр къы- хуепсыхауэ. КъулыкъущIэр къызытекIухьар къищIэну и нэ къикI пэтми, ар зыщIэс пэшым кIуэн и пэ къихуэу езым и деж щIыхьэжри шэджагъуэ нэмэзыр ищIащ. Нэмэзыр иухри, хьэщIэщ хьисэпу къигъэсэбэп пэшым щIыхьащ. Тифлис къикIа статскэ чэнджэщэгъу Кириллов лIы гъум кIэщIым Хьэжы-Мурат къыжриIащ Аргутинскэм хуэзэн щхьэкIэ Хьэжы-Мурат мы мазэм и пщыкIутI махуэм Тифлис игъэзэжыну Воронцовым къызэриIуэхуар.
— Якши, — ткIыбжьу жиIащ Хьэжы-Мурат.
Абы Кирилловым зэрыIуплъарауэ гуемыIу хуищIат.
— Ахъшэ къэпша?
— Къэсшащ, — жеIэ Кирилловым.
— ТхьэмахуитI блэкIамрэ мыбырэ, — Хьэжы-Мурат и IэпхъуамбипщIыр зэ, аргуэру IэпхъуамбиплI ирегъэлъагъу, — я ахъшэр къызэт.
— Иджыпсту уэстынщ, — жеIэ Кирилловым, бохъшэр гъуэгу пхъуантэм къыдихыурэ. — Сыт мыбы ахъшэ зэрищIыр, — йоупщI ар урысыбзэкIэ приставым, а жиIэр Хьэжы-Мурат зэхимыщIыкI и гугъэу, ауэ Хьэжы-Мурат псори къыгурыIуауэ губжьауэ Кирилловым йоплъ. Кирилловым Хьэжы-Мурат къигъавэу, зэхихар Воронцовым жриIэжын папщIэ тэрмэшыр къигъэсэбэпурэ къоупщI «Мыбы ущызэшыркъэ?», — жеIэри. Iэщэ зыкIэрымылъ лIы быхъутIэ цIыкIум Iумпэм ищIу нэбгъузкIэ хуоплъэкIри, жэуап иритыркъым. Тэрмэшыр етIуанэу къыщеупщIкIэ:
— ЖеIэ абы сепсэлъэну сызэрыхуэмейр. Ахъшэр къызрет.
Апхуэдэу жеIэри, стIолым пэротIысхьэ, ахъшэр ибжыну зигъэхьэзыру.
Кирилловым дыщэ ахъшэр кърихщ, пщIырыпщIу зэтригъэсри (Хьэжы-Мурат махуэм дыщэ ахъшитху хуэзэу къратырт) къыхуигъэкIуэтащ. Хьэжы-Мурат ахъшэр и цей Iэщхьэм ирикIутэщ, къызэфIэувэщ, статскэ чэнджэщэгъум и щхьэфэкъум теуIуэри пэшыбжэмкIэ игъэзащ. Статскэ чэнджэщэгъур къыщылъэтри, тэрмэшым жриIащ абы апхуэдэ кърищIэ зэрымыхъунур, сыту жыпIэмэ, и къулыкъукIэ ар полковникым пащI. Приставри абы щыхьэт техъуащ. Хьэжы-Мурат и щхьэр ищIащ абы зэрыщыгъуазэм и щыхьэту, икIи пэшыр къибгынащ.
— Сыт епщIэн абы? — жи приставым. — КъамэкIэ къопыджмэ, псори зэфIэкIащ. Мы емынэунэхэм ягурыIуэгъуейщ. Мыр делэ хъууэ хуежьащ.
Пшапэр зэрызэхэуэу бгым къехри къэкIуащ я нэхэм фIэкIа къыщIэмыщу зи щхьэм бащлъыкъ къешэкIа тIасхъэщIэхитI. А тIум языр лIы фIыцIэ лыфIэт, адрейр лIыжь къуэгъут. Абыхэми Хьэжы-Мурат узыгъэгуфIэн хъыбар къыхуахьатэкъым. И унагъуэр гъэрыпIэм къизышыну жызыIа и ныбжьэгъухэр нахуэу икIуэтыжащ, Хьэжы-Мурат дэIэпыкъу дэтхэнэми тезыр гуащIэ ятрилъхьэну Щамил зэрыжиIэм игъэшынэжати. ТIасхъэщIэххэм жаIэм едэIуа Хьэжы-Мурат куэдрэ щыму щысащ, лъакъуэ щIэупщIахэм ятегъэщIа и Iэхэм пыIэ къуацэр къызыщхьэпрыпIиикI и щхьэр тегъэщIауэ гупсысэу. Абы ищIэрт гупсысэну афIэкIа зэман зэримыIэжыр, унафэ гуэр иIэн зэрыхуейр. Хьэжы-Мурат и щхьэр къиIэтщ, дыщэ ахъшитI къызэкъуихри тIасхъэщIэххэм зырызу яритащ:
— ФыкIуэж.
— Сыт уи жэуапыр?
— Алыхьым къытхуигъэфащэр ди жэуапщ. ФыкIуэ.
«Сыт сщIэнур? Щамил жиIэр си фIэщ сщIыуэ абы секIуэлIэжын?, — гупсысэт Хьэжы-Мурат. — Ар бажэщ — сыкъигъэпцIэнущ. СыкъимыгъапцIэми, пцIыупс жьакIагъуэм сыхуэжыIэдаIуэ хъунукъым. Хъунукъым, урысхэм я деж сыщыIауэ абы и дзыхь къызигъэзыжынукъыми», — йогупсыс Хьэжы-Мурат.
Абы игу къэкIыжащ я зы псысэ. Къуршыбгъэр Iэрыубыд ящIауэ цIыхухэм я деж зыбжанэрэ щыпсэуат, итIанэ къыщыхъуа къуршым игъэзэжащ, къыдрашахэм я деж. Игъэзэжат лъэхъу илъу, лъэхъум уэзджынэ цIыкIу пыщIауэ. Къуршыбгъэхэм ар зыхагъэхьэжакъым. Лъэтэж, жаIащ абыхэм, уи лъэм дыжьын уэзджынэ къыщралъхьа щIыпIэм гъэзэж. Дэ уэзджынэ диIэкъым, ауэ ди лъэм лъэхъуи илъкъым. Бгъэр хуейтэкъым и хэкур ибгынэну, ауэ адрей бгъэхэри абы къыхуейтэкъыми — ежэри яуIуащ».
«Ещхьыркъабзэу сэри сауIунущ», — егупсысащ ар.
«АтIэ мыбдежым сыкъэнэн? Урыс пащтыхьым Кавказыр къыхуэззэун, къулыкъу, къулеягъэ къэсхьын щхьэкIэ?»
«Ари хъунущ», — егупсысащ ар, Воронцовым зэрыIущIахэр, джыназ лIыжь Iужажэм къыжриIахэр и нэгу къыщIыхьэжурэ.
«Иджыпсту зыгуэрым сытегушхуэн хуейщ, армырмэ си унагъуэм хьэлэчыр къыхилъхьэнщ».
Жэщ псом Хьэжы-Мурат жеякъым. Гупсысащ.
ХХIII
Жэщыр ибг щиуам унафэ къищтакIэт. Абы мурад ищIащ бгым ихьэжу, пэжу къыбгъэдэт авархэр щIыгъуу Веденэ дэуэну е лIэнщ, е лIынщ — е къаукIынщ, е и унагъуэр хуит къищIыжынщ. И бынунэр къыздишэу урысхэм я деж къигъэзэжынымрэ Хунзах кIуэжу Щамил езэуэнымрэ теухуауэ къыхихынум Хьэжы-Мурат зэкIэ триухуатэкъым. Хьэкъыу пхыкIар зыт: иджыпсту урысхэм ябгъэдэжыжауэ къуршым ихьэжын хуейщ. И мурадыр зригъэхъулIэным икIэщIыпIэкIэ иужь ихьащ. Щхьэнтэ лъабжьэм щIэлъ къэптал фIыцIэр къищтэри, унэIутым я деж кIуащ. Абыхэм я пэшыр абдеж дыдэрт. Хьэжы-Мурат бжэр зэрызэIуихыххэу жэщ мазэгъуэ псыIэм и акъужьыр къыIууащ, жыг хадэм ис амкIыщ зыбжанэм къраш макъамэр и тхьэкIумэм къиIуащ.
УнэIутхэм я пэшым уэздыгъэ щагъаблэртэкъым, мазэгъуэ нэхур щхьэгъубжэм къыдидзу арат. Зы стIолрэ шэнтитIрэ лъэныкъуэкIэ щытт, унэIутиплIыр алэрыбгъур, щIакIуэр я тепIэну жейрт. Хьэнэфий шым я гъусэу щIыбым нэху щигъэщырт. Бжэм и кIыргъ макъыр зэрызэхихыу, Ганзалэ къызэфIэувэри Хьэжы-Мурат дежкIэ зыкъигъэзащ, къыщицIыхум аргуэру гъуэлъыжащ. Абы къыбгъурылъ Елдар къыщылъэтри къэпталыр зыщикъуащ, мюришидым и унафэм пэплъэу къэуващ. Курбанрэ Хъан-Магомэрэ къэмыушауэ жейхэрт. Хьэжы-Мурат къэпталыр стIолым щытрилъхьэм, хьэлъэ гуэрым Iэуэлъауэ ищIащ. Ар щыгъыным дэда дыщэрт.
— Мыхэри дэдэ, — жриIащ абы Елдар, нобэ кърата дыщэхэр къытрилъхьэурэ.
Елдар ахъшэр къещтэри щхьэгъубжэ нэхум хохьэ, къамэщIэлъысэ цIыкIур кърех, къэпталым и щIэбзэр етIэпI. Гамзалэ къэушащи, и лъакъуэ щIэупщIахэм тесщ.
— Уэ, Гамзалэ, щIалэ ахъырзэманхэм яжеIэ фочхэр, кIэрахъуэхэр ялъэщIыну, шэ ягъэхьэзырыну. Пщэдей гъуэгуанэ жыжьэ дытехьэнущ, — жеIэ Хьэжы-Мурат.
— Гын диIэщ, шэпхъ диIэщ. Псори дгъэхьэзырынщ, — жиIэри мыгурыIуэгъуэу гъуэхъуащ ар. Гамзалэ къыгурыIуат Хьэжы-Мурат фочхэр щIригъэузэдыр. Ипэ дыдэм щыщIэдзауи, кIуэтэху нэхъ гуащIэж хъууэ абы зы гурыщIэ пщтыр иIэт: мы урысыхьэхэм ящыщу сыт хуэдизкIи нэхъыбэ иукIыу, фIигъэжу къуршым ихьэжыну. Иджы абы илъагъурт Хьэжы-Мурати абы зэрыхуейр.
Хьэжы-Мурат щIэкIы- жа нэужь, Гамзалэ и ныб- жьэгъухэр къигъэушри, плIыми жэщ псом я фочхэр, кIэрахъуэхэр, гын-щтаучхэр зэпаплъыхьащ, ягу иримыхьыр зэрахъуэкIащ, псыIэ хъуа гыным и пIэкIэ гъущэ трагъэщэщащ, хьэзырхэм яхуэфэщэн гын иракIутэри шэпхъ IуагъэтIысхьэжащ, дагъэ егъэфа хъыдан кIапэ Iуакудащ, сэшхуэхэмрэ къамэхэмрэ щIалъыкIри, щэ дагъэ щахуэжащ.
Нэхущым Хьэжы-Мурат аргуэру и пэшым къыщIэкIащ, андезыпс къригъэхъуэну. Дыгъуэпшыхь нэхърэ нэхъ иныжу амкIыщым уэрэд къришырт. ЩIалъыкI къамэмрэ зэрыщIалъыкI мывэупцIэмрэ я щхъыщхъ-фий зы мардэм тетыр щабэу къыщIэIукIт унэIутхэм я пэшым. Чейм псы къыщригъэхъуауэ къыщигъэзэжым, зэхех Хьэнэфий макъ псыгъуэкIэ жиIэ Хьэжы-Мурат мызэу зэхиха уэрэдыр. КъоувыIэри, даIуэу щIедзэ.
Уэрэдыр теухуат Хьэмзэт щIалэ хахуэм и щауэгъухэр щIыгъуу урысхэм яш пщIэгъуалэ табын къызэрырихужьам. Тэрч къикIыжауэ абыхэм къакIэлъысащ урыс джыназыр икIи мэзым хуэдэу Iув и дзэшхуэмкIэ ахэр къитIысыхьащ. Уэрэдым жеIэ Хьэмзэт ишхэр зэрыфIигъэжыжар, ахэр лъыкIпсыкI быдапIэу къригъэтIылъэкIыу я фочым зы шэ, я бгым зы къамэ, я лъынтхуэм лъы ткIуэпс къыщIэмынэху зэщауэгъухэр урысхэм зэрезэуар. И псэр щыхэкI дыдэм Хьэмзэт къилъэгъуащ хуабапIэм зыунэтIыжауэ уэгум ит къыухэр. «Ей, къыухэ, ди унэхэм, ди шыпхъухэм, анэхэм, пщащэ нэкIухухэм тхуажефIэ къэзэуатым папщIэ ди псэр зэрыттар. ТхуажефIэ ди хьэдэхэм щIы мащэр я тыншыпIэ зэрахуэмыхъунур, ди къупщхьэхэр дыгъужь нэпсейхэм зэбгралъэфу зэрагъунур, ди нэхэр къуанщIэ фIыцIэжьхэм зэрырафынур».
Апхуэдэ псалъэ нэщхъейхэмкIэ уэрэдыр щиухым, нэщхъыфIагъэкIэ узэда макъкIэ уэрэдым къыхыхьащ Хъан-Магомэ: «ЛаIилахьэ Iилаллыхь» жиIэу. ИтIанэ псори зэтощымэ, амкIыщым и уэрэд жыг хадэм къиIукIымрэ мывэм щахъуэ гъущIым и щхъыщхъ бжэ адрыщIым щымыувыIэмрэ фIэкIа зэхыумыхыу.
Хьэжы-Мурат апхуэдизкIэ гупсысэм иубыдати, гу лъитакъым зи щхьэIур гъэщхъа кхъуэщыным къижым псыф къызэрищIам. И щхьэр игъэсысу ар и пэшым кIуэжащ.
Пщэдджыжь нэмэзыр ищIщ, и Iэщэфащэр зэпиплъыхьри, Хьэжы-Мурат и пIэкум итIысхьэжащ. ИджыпстукIэ нэгъуэщI ищIэн щыIэтэкъым. Ежьэн щхьэкIэ, приставым жриIэн хуейщ. Нэху щы къудейщ, приставыр къэтэджакъым.
Хьэнэфий и уэрэдым абы игу къигъэкIыжащ нэгъуэщI зы уэрэд, езым и анэм иусауэ щытауэ. Уэрэдыр теухуат пэж дыдэу гъащIэм къыщыхъуам. Къыщыхъуари, и анэм къызэрыхуиIуэтэжамкIэ, Хьэжы-Мурат къыщалъхуам щыгъуэт.
Мис мыпхуэдэт а уэрэдыр:
«Уи къамэу жырыщхъуэм си бгъэгухур пхихати, си дыгъэр, си щIалэ цIыкIур уIэгъэм тызолъхьэ, силъ пщтыркIэ ар стхьэщIу. Си уIэгъэр удз тхьэмпи удз лъабжьи езмыхьэлIэу кIыжащ, сыщыщтакъым сэ ажалым, щышынэнкъым лIэныгъэм си щIалэ хахуэри».
Уэрэдым и псалъэхэр зыхуэгъэзар Хьэжы-Мурат и адэрат. Зи гугъу ищIырати, Хьэжы-Мурат къыщалъхуам ирихьэлIэу, хъан гуащэми къуэ къыхуэхъуати, абы и къуэ нэхъыжь Абунунцал зи быдзышэкIэ зыпIа Хьэжы-Мурат и анэм къыхуагъэуващ абы и къуэ нэхъыщIэ Уммэ-Хъани и бгъафэм щIилъхьэну. ПатIимэт хуейтэкъым езым и быным быдзышэр Iуричынуи, кIуэн идакъым. Хьэжы-Мурат и адэр къэгубжьащ икIи кIуэну ткIийуэ къыпиубыдащ. Аргуэру щимыдэм, къамэр кърипхъуэтри абы еуащ, иукIынуи къыщIэкIынт, къыIэщIамыхамэ. Апхуэдэу къекIуэкIа и Iуэхум анэм уэрэд триусыхьыжауэ щытащ.
Хьэжы-Мурат игу къокIыж унащхьэм щищIа пIэм джэдыгур я тепIэну зэгупэу гъуэлъыжу а уэрэд дыдэр къыщыжриIэкIэ, дыркъуэ къызытена и джабэр къригъэ- лъагъуэну анэм елъэIуу зэрыщытар. Псэууэ и пащхьэм къит хуэдэу илъагъу и анэр зи щхьэ къетхъуха, зи нэгур зэлъа, дзэ зыIумысыж фызыжьыр аракъым, атIэ зи щIалэгъуэ, къару илъыгъуэ цIыхубз дахэ, Хьэжы-Мурат илъэситху щыхъуам щыгъуэ зыкIи къемыхьэлъэкIыу джабэ лъагэхэм щIыбкIэ щхьэприхыурэ адэшхуэм деж зыхьыфу щытарщ.
Игу къокIыж жьакIэ тхъуа кIэщI зытет и адэшхуэ зи нэкIу зэлымпIыжар, дыжьыныр тыншу Iэ лъэщхэмкIэ зыпкI лIыжь дахэр, къуэрылъхум зэчырхэр езыгъащIэу щытар. Игу къокIыж анэм и къуащIэр иIыгъыу псыхьэ дэкIуэу зэрыщытари. Игу къокIыж и нэкIум къебзейуэ щыта я хьэжь уэдри, жэм щиш, тхъу щеуэ гуэщым анэм щIыгъуу кIуа нэужь къыщIихьэу щыта Iугъуэмэр, шхумэр. Игу къокIыж япэ дыдэу и щхьэр и анэм щиупсар, блыным фIэлъ гъуаплъэ цIум къищу и щхьэ щIыху хъурей цIыкIур япэ дыдэ щилъагъужар.
И цIыкIущхьэр игу къыщыкIыжым и нэгу къыщIохьэж фIыщэу илъагъу и къуэ Юсуф и щхьэр япэ дыдэу щиупсар. А Юсуф иджы щIалэщIэ дахэ къищIыкIащ. Игу къокIыж и къуэм иужьу щыIущIам дилъэгъуар. А махуэм ар Цельмес къыдэкIыжырт. И къуэм шы-уанэ хузэщIилъхьэри къыбгъэдишати, къелъэIуат и гъусэу здришэжьэну. ЩIалэр гъуэгу зэрытехьэнум хуэдэу хуэпат, IэщэкIэ зэщIэузэдат, и шыр и Iэдэжт. Юсуф и нэкIу тхъуэплъ дахэри, Iэпкълъэпкъ зэкIужри, ибг псыгъуэри (ар адэм нэхърэ нэхъ щхьэпэлъагэт) щIалэгъуэм и дахэкIэ, лIыгъэ — хахуагъэкIэ гъэнщIат. НыбжьыщIэ пэтми зэрыплIабгъуэм, зэрыбдзыкIыхьым, шхужь пIащэм, Iэ лъэщхэм, и дэтхэнэ зыгъазэми хэлъ лантIагъэм, IэкIуэлъакIуагъэм адэм и нэр ягъэгуфIэрт, ягъэгушхуэрт.
ЗэзыдзэкIар МЭЗЫХЬЭ Борисщ.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
