Саади и «Гюлистаным» щыщу таурыхъ зыбжанэ
ЗэзыдзэкIар ХьэтIохъущокъуэ Къазийщ
Тифлис, I864 гъэ
Япэ псалъэ
Таурыхъыр е уазыфIыр уэрэд хуэдэ дахэу зэгъэпэща псалъэкIэ зытх цIыху щыIэхэщ, абы хуэдэхэм ящыщу Саади нэхърэ нэхъыфIу ялъагъу муслъымэн къэралхэм щыIэкъым. Мы и «Гюлистаныр» (пэрымэфI зиIэ удз дахэ куэд къыщыкI губгъуэм «ГюлистанкIэ» йоджэ) жылэм наIуэ ящыхъуащ; абы щыщ таурыхъ зыбжанэ азбаргуэ зымыщIэ къэхъункъым.
Илъэс 580 Саади ШиразкIэ зэджэ щыхьэрым щалъхуащ. Еджэным гупсэхуу хэгъуэзэхункIэ Саади езыр щалъхуа жылэм щеджащ, итIанэ хъалифри дэтхэнэ зы еджагъэфIри щыщыIэу щыта Багъдад кIуэри алымыфIхэр нэIуасэ ищIри, дерс къаIихыурэ еджагъэшхуэ хъуху еджащ. Илъэсищэ нэхъыбэ игъэщIащ Саади; илъэс тIощIрэ пщIырэ еджэ зэпытурэ ихьащ, илъэс тIощIрэ пщIырэ къэралхэр плъакIуэу къикIухьащ, иужьрей илъэсхэр нэмэз ищIурэ, тобэ къихьыжурэ, Тхьэм хуэгъэза Iуэхухэм щIэгупсысурэ ихьащ. ПщыкIуплIрэ хьэж ищIащ, нэхъыбэм дэрбыщхэм[4] ящIыгъуурэ лъэсу кIуэурэ. Ауэрэ илъэс хыщI къикIухьа нэужь, щалъхуа жылэм къахыхьэжри, нэхъ зэгъуэкI зы дэрбыщ унэ щIэтIысхьэри, нэмэз ищIурэ динми хуэгъэза Iуэхухэм щIэгупсысу, и чытапыфIхэр итхыурэ, нэхъыбэм къыщIэмыкIыу, лIэжыху абы щIэсащ. Пащтыхьхэр, зылъэкIхэр, алымыфIхэр и унэ кIэлъыкIуэхэрт ялъагъуну, ечэнджэщыну; апщIондизкIэ ялъытэрт. ЛIа нэужь, и гъащIэ псом зэралъытам и нэщэнэу чэщанэ хузэтралъхьащ, щалъхуа къуажэм пэмыжыжьэу зы Iуащхьэшхуэ деж. А чэщанэм зы дэрбыщ щIэсщ, къакIуэ цIыхухэм Саади итха чытапхэр яригъэлъагъуу. НэгъуэщI алымыфIхэми я кхъэ щыIэщ абы дежым, езыхэм Саади и чэщанэм и гъунэгъуу щIэлъын зэрафIэфIым папщIэ щIалъхьауэ.
I
Зы пащтыхьым къуэ зыбжанэ иIэт; языхэз зыр цIыкIут, бжьыгуэт, адрей и къуэхэр куэду инрэ бжьыфIэхэу щытахэщ. Зы махуэ пащтыхьыр и къуэ бжьыгуэм щIэнакIэ хъуащ. «Е си адэ, - жиIащ абы щыгъуэм и къуэм, - лIыр инрэ делэ нэхърэ – цIыкIурэ губзыгъэм нэхъыфIщ. Зи инагъым хуэфэщэну фIыгъуэ зыхэмылъ Iэджи плъагъунщ: мэлыр цIыкIу щхьэ къабзэщ (хьэлэлщ); пылыр ин щхьэ цIапIэщ (хьэрэмщ). Тор – Iуащхьэр псом я нэхъ цIыкIущ, ауэ Тхьэм и дежкIэ Iуащхьэ псом я нэхъыфIщ, фIыгъуэу пылъхэм папщIэ. «Зы хуарэр уэдми, зы шыд гуартэ нэхърэ нэхъ къэсщтэнщ», - жиIэу зы алым уэд зы делэ пшэр зэрыжриIар зэхэпхакъэ?
Мы псалъэхэр и адэм куэду игу еIури дэхьэшхащ, бгъэдэта уэркъхэри щIалэм куэду къыщытхъуахэщ, арщхьэкIэ мы псалъэхэр и дэлъхухэм куэдыщэу гуауэ ящыхъуащ.
ЦIыхум и фIыгъэр, и бзаджагъэр,
Мыпсэлъагъэмэ, пкIэпыфырэп.
Дэтхэнэ зы мэзми щIэмысIакIэ
Умыгугъэ, - аслъэн зыщIэс мэзи бгъуэтынщ!
Мыбы нэужькIэ куэдыщэ мыщIэу пащтыхьым и жылэм дзэшхуэ къекIуэлIауэ жаIэ. Пащтыхьым и дзэмрэ и биймрэ зэзэуэну щызэпэувым, псом япэ къэсар пащтыхьым и къуэ бжьыгуэщ. «Зауэм щыгъуэ сэ си щIыб къэзгъэзэнкъым, лъыпсаер щагъажэ щIыпIэм псом япэ щалъагъунур сэрщ. Зауэр зэхэзыублэр и лъым ироджэгуж, ар и псэм щысхьыжыркъым; зауэм щыгъуэ къащтэр дзэ псом ялъ иреуджэгу», - жиIэри, зауэкум хэхьэри хьэлэчыр яхилъхьащ, лIы пщхьэпэн куэд иукIащ. И адэм и деж къэкIуэжри, курмыщ ищIри, мэуэ жиIащ: «Сэ щIэнэкIалъэ къысхэзыхыу щыта, иджы нэужь гъумыгъэр, иныгъэр лIыфIыгъэу умылъытэ! Шы уэдыр вы пшэрым нэхърэ зауэм нэхъ къыпщхьэпэнщ!»
Бийм и дзэр мардэншэу куэду, пащтыхьым и дзэр мащIэу жаIэ. Дзэ мащIэ тIэкIуми и ныкъуэр къэщтащ.
«Маржэ хъужынхэ! Фыз щыгъын къызэрытщамытIэгъэн Iэмал зедывгъэхьэ», - жиIэу пащтыхьым и къуэ бжьыгуэр щакIэлъыджэм, дзэ щтам къагъэзэжащ. Абы щыгъуэм пащтыхьым и дзэм мащIэ щхьэ зэуэ зызэдащтэри, бийм и дзэм хьэлэчыр халъхьэри, ирахужьэжащ.
Пащтыхьым и къуэм къыщигъэзэжым IэплIэ иришэкIри, и нэми и щхьэми ебэуащ. Мыбы нэужьым пащтыхьыр и къуэм махуэ къэс нэхъ нэщхъыфIэ къыхуэхъуурэ, икIэм езыр щылIэкIэ и къуэ бжьыгуэм пащтыхьыгъуэр иратыну ухыгъэ ищIащ. И къуэшхэр къефыгъуэ зэпытти, и шхыным гын халъхьащ. Ар и шыпхъум щхьэгъубжэмкIэ къыдэплъу илъагъури, и дэлъхум и Iэр шхыным щыхуихьым, щхьэгъубжэр хуабжьу хуищIыжащ. Пащтыхьым и къуэ бжьыгуэм ар зэрилъагъуу, шхыным зыгуэр зэрыхэлъыр зэхищIыкIри еIусакъым: «лIыфIхэр лIэуэ, хуэмыхур абы и пIэ къинэнкIэ хъункъым», - жиIэри.
Пащтыхьым и къуэхэм ялэжьам и хъыбар щыжраIэм, къаригъашэхэри щхьэж зэрыхуэфащэкIэ икъуащ. ИтIанэ и къэралыр и къуэхэм зэхуэдэу яхуигуэшащ, иужькIи иджырэ хуэдэ зэныкъуэкъу мыхъункIэ щхьэкIэ. Дунейр зэрыщытыр аращ: зы алэрыбгъум дэрбыщипщI хуиту щыжеинщ, - зы къэралышхуэ псор пащтыхьитIым яфIэмащIэ хъунщи зэныкъуэкъунщ.
II
Хьэрып абрэдж зыбжанэ зы къуейщIей къыдэтIысхьахэщ. Чэруанхэри а щIыналъэмкIэ зэрышынагъуэм щхьэкIэ земыкIуэж хъуащ; къуажэ гъунэгъухэри абрэджхэм папщIэ я псэми я былымми тешыныхь зэпытти, дзэ ягъакIуэ щхьэкIэ, абрэджхэр къыдахуну къуейщIей бзаджэхэм емызэгъыу къагъэзэжырт. ЩIыналъэм и унафэщIхэр зэчэнджэщахэщ абрэджхэр я увыпIэм къызэрыдахужын IэмалымкIэ, иджы нэмыплъ яттрэ къэдгъэнахэм, иужькIэ нэхъри лъэщу загъэбыдэнхэщи дапэлъэщыжынхэкъым, жаIэри.
Жыг хасагъащIэр зы лIым и закъуи
Тынш дыдэу къыхичыжынщ;
Арщхьа зыбжанэр бгъэкIам, вы тIощI
Я къару епхьэлIами, и лъабжьэр
ДэкIуэу къыхэпчыжыфынкъым.
Псыр щIым къыщыщIэкIым деж
ХьэнцэкIи бгъэувыIэнщ, арщхьэкIэ
Зыбжанэрэ жа нэужь, ин щыхъукIэ
Пылым утесми узэпрыкIыжыфынкъым.
ПлъакIуэ зыгуэр ягъакIуэу абрэджхэр нэхъ бэлэрыгъ щыхъу зы зэман гуэр пэплъэну абы траубыдащ унафэщIхэм. Зы махуэ абрэдж псори хъунщIэ къащIыну кIуахэщ, я увыIэпIэхэм кIэлъыплъын зыри къамыгъанэу. Абы щыгъуэм унафэщIхэм лIы пщхьэпэн зыбжанэ кIуэхэри быдапIэхэм зыщагъэпщкIуахэщ. Пщыхьэщхьэм абрэджхэм хъунщIэ куэду къащIри, ешахэу къагъэзэжащ. Жэщ зэрыхъуу, абрэджхэри зэрыжейуэ лIы къуэгъэнапIэм къуэтахэм абрэджхэм зрадзри, зырызу зэкIуэцIакъузащ. Пщэдджыжьым пащтыхьым и пащхьэ къыщыпэрашэхэм псори яукIынхэу унафэ ищIащ. А абрэджхэм зы щIалэ яхэтащ и цыкъуэфакъуэ къэмыхъеягъэххэу. Пащтыхьым и вызырхэм ящыщ зыр тахътэ лъабжьэм ебэури, пащтыхьым курмыщ хуищIри, елъэIуащ, мы щIалэр иумыгъэукI, жиIэри; «Мы щIалэм дунейм и фIыгъуэ и бзаджагъэхэм гу лъитакъым, щIалэгъуэм и тхъэгъуэхэри илъэгъуакIэкъым: сыуихьащIэщ, я пащтыхь, уи нэфI къысщыхуэм, мы щIалэр иумыгъэукI, къысхуэблэжьыну псор зэкIэ къысхуэблэжьауэ слъытэнщ»,-жиIэри и фIэщу лъэIуащ вызырыр. Пащтыхьым мы IуэхумкIэ и гугъэхэр нэгъуэщIти, вызырми и псалъэхэр игу еIуакъым. И нэщхъ зэхиуфэри, мыр жриIащ вызырым:
«Гу бзаджэ зиIэм Iэминым
И фIыгъэхэр зэхищIыкIынкъым;
Бзаджэ щIэнми къыщIэтэджар
ЩIэрыщIэу згъэсэжынщ»,-жызыIэр –
Дэр джэдыкIэ хъурейм тезгъэувэнщ,
ЖызыIэм хуэдэщ.
Абы нэхърэ бзаджагъэр къыщыхъу дыдэм деж зэпыбгъэуныр нэхъыфIщ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, мафIэр щыбгъэункIыфIкIэ, пхъэдзакIэхэр сыуэ къэбгъэнэныр е блэр щыбукIкIэ блэ шырхэр къэбгъэнэныр – тIури губзыгъагъэм щыщкъым.
Уэшхыр мыувыIэу
Къежэх зэпытми, дзэлым
Пхъэщхьэмыщхьэ къыпыкIэнкъым.
Зигу бзаджэ цIыхум зумыгъэлIалIэ,
Къамылым фошыгъу
Къыхэпхыфынкым.
Вызырыр пащтыхьым и акъылым куэду щытхъуащ, жиIа псори захуэщ, пэжщ,-жиIэри. «Мы щIалэр цIыкIуу абрэджхэм я деж къыщыхъуатэмэ, абы я щэнхэр зыхилъхьэнт, езыри абы яхуэдэ хъунт; арщхьэкIэ мыр иджыри щIалэ дыдэщ, и гур увыIа щIыкIэкъым, цIыхуфIхэм зыбжанэрэ яхэсрэ якIэлъыплъмэ, Тхьэм жиIэм, я щэнхэри зыхилъхьэнкIэ согугъэ»,-жиIащ вызырым.
Пащтыхьым и чэнджэщэгъу зыбжани вызырми щыдэлъаIуэм, пащтыхьым щIалэр яригъэутIыпщащ, хуэзгъэгъуныр зэрымыгубзыгъагъэр сщIэуэ хузогъэгъу,-жиIэри.
ЗалкIэ еджэу, зы пасэрей лIыфI
И къуэу Рустамым жриIар
ПщIэрэ? «Уи бийр сыт хуэдизкIэ
Къарууншэми – ущымысхь,
тхьэмыщкIэми, нэмыплъ иумыт.
Псыр цIыкIуу щIым къыщIэкI
Щхьэ, ин щыхъукIэ махъшэм
И хьэлъэри щIыгъуу етхьэлэ.
Вызырым щIалэр игъатхъэу, зыхущыщIэ щымыIэу ипIащ; зы Iустаз хуищIри IэдэбыфIкIэ, пащтыхьым и бжэIум щызекIуэ хабзэхэмкIэ игъэсащ. Зылъагъу псор къыщытхъухэрт щIалэм. Зы махуэ пащтыхьым и пащхьэ вызырыр и къаным щытхъуу хуежьащ, зэрызгъэсар пщIэншэу кIуэдакъым: и щэныншагъэхэр зыхихащ, цIыхуфIхэм я щэнхэр къыздищтащ, жиIэу. Пащтыхьым, дэхьэшхри, мыр жиIащ:
«Дыгъужь шырыр куэдрэ цIыхухэм япIами, икIэм дыгъужь хъужынщ».
Илъэс зытIущ дэкIа нэужь, щIалэм езым и къуажэм щыщу бзаджэнаджэ зыбжанэ пэшэгъу ищIащ. ИужькIэ Iэмал зэригъуэтыххэу вызырыр, и къуитIыр щIыгъуу бзаджэ ищIэу хыхьэжащ. Пащтыхьым мыр щызэхихым, и щхьэ игъэкIэрахъуэри, мыр жиIащ:
ГъущI пщхьэмыпэм сэшхуэфI
Дауэ къыхэпхын? Зигу цIапIэ
ЦIыхур сыт хуэдизкIэ бгъэсами,
Зи хъужынкъым, бзаджэм фIы
ХуэпщIэм, фIым зы бзаджагъэ
Гуэр епщIа хуэдэщ.
III
Зымахуэ зы къызылбаш пащтыхьым и бжэIупэ лIыщхьэхэм ящыщ зым и къуэ Iутт. Нэхъ акъылыфIэрэ нэхъ зэхэщIыкI зиIэрэ къэхъунтэкъым. ЗэрыщIалэри Тхьэм и натIэ зы фIы гуэр къызэрыритхар гъуащэртэкъым.
И напщIэм зэрыакъылыфIэр
Нахуэу къиIуатэрт.
Мы щауэр зэрыакъылыфIэм нэхърэ и теплъэр нэхъыфIыжти, пащтыхьым игу еIури, и нэфI къыщыхуащ. Куэд лъандэрэ алымхэм жаIащ, «мылъку куэд зиIэр бэйкъым, фIыгъэ куэд зыхэлъырщ; щIыхь зыхуащIыр ныбжь куэд зиIэркъым, акъыл куэд зиIэрщ», жаIэу. Мы щауэм и ныбжьэгъухэр къефыгъуэу хуежьэри «пащтыхьым дзыхь къыхуищIа щхьэкIэ, ещэжащ, жаIэу зэралъэкIкIэ яуба щхьэкIэ, зы зэрани иращIэфакъым.
Ди благъэ дзыхь къытхуэзыщIыр
ди бийхэм тхуауб пэтми тфIэкIуэдыфынкъым.
ФIыуэ тлъагъу цIыху сыт
илъэжьми ар фIы дыдэщ жыдоIэ.
Зэ пащтыхьыр къеупщIащ щауэм: «Сыт щхьэкIэ мыпщIэндизкIэ уражагъуэ мыбыхэм?» - жиIэри. «Си бий псори былымрэ увыIэпIэфIрэкIэ, уэ къызэпта къарум къыхэкIкIэ (Тхьэм уи пащтыхьыгъуэ кIыхь ищI) арэзы сщIыхэри згъэувыIахэщ. Мы къызэфыгъуэхэр си насыпыр зэпыуам увыIэнухэщ, ар мыхъум сыт яхуэсщIэми схуэгъэувыIэнукъым, арщхьэкIэ, сэри абыхэм сыщышынэнкъым, Тхьэм уи пащтыхьыгъуэр кIыхь ищI закъуэ»,-жиIащ щауэм.
Зыми игу хэзмыгъэщIынкIэ
СлъэкIынущ, арщхьэ фыгъуэрейм
Езым и щхьэ щызэгуигъэпыжкIэ
Сэ сыт хуэзлэжьын?
ЛIэ, фыгъуэрей тхьэмыщкIэ!
Сыт щхьэкIэ жыпIэм, фыгъуэнри уз бзаджэм хуэдэщ,
Абы и гугъехьым умылIэжу ухэкIынукъым.
Насыпыншэр насып зиIэм йофыгъуэри,
Тхьэм насыпыншэ ищIащэрэт жеIэри мэлъаIуэ.
Дзыгъуэнэфыр махуэкIэ мыплъэфым,
Дыгъэм ягъэ щхьэ хъурэ?
Пэжыр жытIэну, мыбы хуэдэ куэд нэф ирехъу,
Дыгъэм ягъэ щхьэ хъурэ?
Пэжыр жытIэну, мыбы хуэдэ куэд нэф ирехъу,
Дыгъэм и нурыр кIуэдын нэхърэ.
Зы пащтыхь кхъуафэм итIысхьащ, тенджызым тIэкIу къыщикIухьу и нэгу зригъэужьыну. Къызылбаш лъэпкъыу зы пщафIи щIыгъут, и гъащIэкIэ тенджызыр имылъэгъуауэ. Кхъуафэр тенджызым зэрытехьэу щтэри, гъыуэ, зиукIыжу хуежьащ. ЕлъэIухэ, еущиехэ щхьэкIэ яхуэгъэувыIэртэкъыми, пащтыхьыр зэгуэп щыхъум алым ящIыгъум: «Сэ хуит сыпщIым, пащтыхь, иджыпсту згъэувыIэнщ мыр»,-жиIащ. «Табу бжесIэнщ, ар къысхуэблэжьым»,-жиIащ пащтыхьым. Абы щыгъуэм алымым пщафIэр тенджызым хригъэдзащ. Псым зыбжанэрэ щIилъэфа нэужь, я щхьэцыр яубыдауэ кхъуафэм къызэрыралъэфалIэу, гужьеяуэ кхъуафэм зыдридзейри къитIысхьэжащ; иужькIэ къагъэзэжыхукIэ зы псалъи жимыIэу, тыншу кхъуафэм исащ. Ар пащтыхьым игъэщIагъуэри, мэуэ щхьэ щIэх зихъуэжа, жиIэри щIэупщIащ: «Я пащтыхь, мыбы нэхъ ипэкIэ кхъуафэр зыхуэсэбэпыр ищIэртэкъым, тенджызыр игъащIэкIэ илъэгъуатэкъыми; иджы цIыхур псым итхьэлэнкIэ зэрыхъур езым и щхьэм зэрырилъагъулIэрэ кхъуафэр зыхуэсэбэпыр ищIащ»,-жиIащ алымым. Тыншу ущысыныр зэрытхъэгъуэр гугъуехь зылъэгъуам ещIэр.
Уэ зи ныбэ из! Чыржыныр уэ зэппэсыркъым,
арщхьэ уэ зумыпэсыр сэ хъарзынэ сфIощI.
Хъур хъыджэбзхэм агърэф
(агърэфыр, жыхьэнмэмрэ жэнэтымрэ яку увыIэпIэ щхьэхуэу
дэтщ) жыхьэнмэу ялъытэ; жыхьэнмэми исхэм уеупщIам:
агърэфыр жэнэтщ, къыбжаIэнщ.
Зи благъэм IэплIэ езышэкIыу щытымрэ мы
Унэм зы благъэ гуэр щызгъуэтын,
ЖиIэу бжэм еплъу щытымрэ
Зэхуэдэкъым.
Зымахуэ Дамаск мэжджытым зы дэрбыщ нэмэз ищIри Тхьэм елъэIурэ пэт, зи къуаншагъэмкIэ цIэрыIуэ хъуа Бенитемимым я лъэпкъыу зы хьэрып пащтыхь къыщIэхьащ. Дыуэ ищIри, Тхьэм и дэIэпыкъуныгъэм щIэлъэIуащ.
ТхьэмыщкIэри бейри
Тхьэм зэхуэдэу и пщылIщ.
Бейр икIи Тхьэм и дэIэпыкъуныгъэм
нэхъыбэрэ хуей мэхъу.
ИужькIэ а пащтыхьым дэрбыщым зыкъыхуигъазэри, моуэ жиIащ: «Дэрбыщхэр псоми наIуэ ящыхъуащ я IэминыгъэкIэ, захуэу Тхьэм и гъуэгум зэрырилажьэмкIэ; Тхьэми фIыуэ илъэгъуа цIыхухэм ящыщу,-жаIэр,-сылъэIуакIуэщ, дэIэпыкъуэгъу укъысхуэхъункIэ, зы бий лъэщ сиIэщи, абы и зэран къызэрызэмыкIынкIэ сыбгъэIущынкIэ». ЗылъэкIым и зэран къомыкIын пфIэщIым, зылъэмыкIым сэбэп хуэхъу, гущIэгъу хуэщI, къыжриIащ дэрбыщым.
Iэ лъэщкIэ Iэ къарууншэр зыпIытIым лейщ илэжьыр.
Шынэ, тхьэмыщкIэхэм гущIэгъу яхуэзымыщIу хъугъэ!
Зэ уджалэм, зыри сэбэп къыпхуэхъужынкъым.
Бзаджэ зылэжь зэпытурэ къэзыкIухьыр фIы IущIэжынкIэ гугъэм,
Абы нэхъ гугъэ делэ зиIэ щыIэкъым.
Iуэхум быдэу хэплъи захуэр лэжь;
умылэжьам, ахърэт махуэр щыIэщ.
ЦIыху псори зы лIэужьыгъуэм щыщхэщ;
Языхэз зы Iэпкълъэпкъыр узми, адрейхэри тыншынкъым.
ЦIыхухэм я тхьэмыщкIэгъуэм гу лъызымытэ,
цIыхуцIэ уиIэн пхуэфащэкъым.
VI
Зы пащтыхь ефэ-ешхэ ищIри, нэху щыху гушыIа нэужь, чэф иIэу мыр жиIащ: «Си гъащIэ псом мы зы сыхьэтым нэхъ тхъэгъуэ сыIущIакъым; зы Iуэхуи сыщIэмыгупсысу, зыми сигу щIэмыгъуу иджы нэхъ сытыншакъым». ЩIыбым дэлъа зы дэрбыщ пцIанэ пащтыхьым и псалъэхэр щызэхихым, моуэ жиIащ: «Уэ, зи насыпым хуэдэ щымыIэ! Зы гузэвэгъуи зэрыуимыIэр си фIэщ мэхъур; сэри уэ пхуэдэу зы гузэвэгъуи сиIэкъым». Мы псалъэхэр пащтыхьым игу еIащ. ЩхьэгъубжэмкIэ жалдуз дыщэ мин илъу и бохъшэр дишиикIри, уи цеикIэр къаубыд, жиIащ пащтыхьым. «Щыгъын и лъэпкъ сщыгъыххэкъым, сытым и кIэ къэзубыдын»,- жиIащ дэрбыщым. МопщIэндизкIэ зэрытхьэмыщкIэр щилъагъум, нэхъыбэххэу гущIэгъу хуищIри, дыщэ миным щыгъын щIигъужри хуригъэхьащ.
Куэдыщэ мыщIэу дэрбыщым и ахъшэр иухри, аргуэру къигъэзэжащ.
Дунейм и тхъэгъуэхэм димыхьэха
ЦIыхум ахъшэ ихъумэфыркъым;
Ащыкъ хъуа цIыхум тыншыгъуэ
Игъуэтыжыркъым; кхъузанэ псы
Иубыдыфыркъым.
Пащтыхьыр зы Iуэхушхуэ хэтрэ пэт, дэрбыщыр къызэрыкIуар жраIэри, куэдыщэу ягъэгубжьащ. Пащтыхьхэм къэрал псом я Iуэху я пщэ дэлъщ; дэтхэнэ зы цIыхуми и Iуэху мащIэм едэIуэным хущIыхьэххэркъым; куэд зылъэгъуа цIыху губзыгъэхэми, пащтыхьым упэрыхьэнум и къулеигъуэ улъыхъуэн хуещ, щIыжаIар аращ.
Пащтыхьым и ней къыщыхуэ,
Нэхъ къулеипIэ сыхьэтым пэмыплъэу
Гузавэм. ЖыпIэнкIэ зи чэзу мыхъуа,
ПхымыкIыну псалъэр жыпIэу уи
Напэ зытумыхыж.
- Ефхужьэ, мы укIытэ зимыIэ алаушыныжьыр, ар мыделэтэмэ, апхуэдиз ахъшэр щIэх дыдэу игъэкIуэдынт? Абы делэхэм пщIэншэкIэ ягъэкIуэдын папщIэ щыIэкIэ и гугъэ пащтыхьым и хъарзынэр. Ар тхьэмыщкIэхэм сэбэп яхуэхъуну зэрыщыIэр щхьэ имыIэрэ? – жиIащ пащтыхьым.
Махуэм уэздыгъэ зыгъэс
Делэм, жэщым зэрыгъуэлъыжын
Уэздыгъэ имыгъуэтыж хъунщ.
Абы щыгъуэ зы вызыр цIыхуфI мыр жиIащ: «Пащтыхь, мыбы хуэдэ цIыхухэм ахъшэр есэпыншэу ямыгъэкIуэдын пфIэфIым, мащIэ-мащIэурэ ептын хуейуэ согугъэ. Ирахужьэжыну унафэ зэрыпщIари къулей хуэдэ сфIэщIыркъым: уэ пхуэдэ цIыху зылъэкIхэм ар яхуэфащэкъым. Зыгуэрым зы фIы хуэпщIа нэужь, зэкIэ и гугъэр хебгъэхыжыныр губзыгъагъэкъым.
ЛъэIуакIуэ къыпхуэкIуэм уи
Бжэ хуIумых, зэIупха нэужь
гущIэгъуншэ ухуэмыхъу.
ХъаджазкIэ зэджэ щIыналэм
щыгъуэгурыкIуэхэр псы хуэлIэм,
псы шыуам деж кIуэхэркъым;
псы къабзэм деж цIыхухэри,
хъумпIэцIэджхэри зэхуос.
Бзум шхын щигъуэтынумкIэ мэлъатэ,
щимыгъуэтынумкIэ кIуэркъым.
