ЩIыуэпсым и макъ
Адыгэ лъагъуэжьхэмкIэ
ИIэщ Къуэбыдэ езым и тхыдэ
Лъахэхутэ-лъахэдж цIэрыIуэ Ефремов Юрий адыгэ-убых-абазэ лъэпкъ зэрыбыныр зэрысу щыта щIыналъэм и плIанэпэ куэд совет лъэхъэнэм къызэхикIухьащ. Абы и IэдакъэщIэкIщ, илъэс пщIы бжыгъэм къриубыдэу зэлъищIыса гъуэгуанэм щилъэгъуамрэ абы гупсысэу къыщыхуэкIуахэмрэ щытетхыхьыжа, «Тенджыз ФIыцIэ Iуфэм къегъэщIылIа щIыпIэхэм япхрыкI лъагъуэхэмкIэ» («Тропами горного Черноморья») тхылъ гъуэзэджэр.
Къуэбыдэ аузым ЗэрыщIалэ гурыхуэм, гумызагъэм, щIыпIаплъэ къызэрыгуэкIыу зэрыщымытым къыхэкIкIэ, Ефремовым фIэгъэщIэгъуэн хъури, КъухьэпIэ Кавказыр Урысей къэралыгъуэм зэрызыIэригъэхьа щIыкIэм теухуа дэфтэрхэр Мэзкуу дэт тхылъ хъумапIэхэм къыщилъыхъуащ.
— ЯпэщIыкIэ сэ сыдэзыхьэхар КъухьэпIэ Кавказым и щIыналъэм и зэхэлъыкIэм и закъуэт, — игу къегъэкIыж Ефремовым. — Ауэ, абыкIэ зэрызэфIэмыкIынур щIэх дыдэу къызгурыIуэжри, Сочэ пэгъунэгъу Къуэбыдэ (Красная поляна, Кбаадэ) и тхыдэм щыгъуазэ зыхуэсщIыну мурад сщIащ. ЯпэщIыкIэ, тенджыз фIыцIэ Iуфэм кIуэ нэгузегъэужьакIуэхэм ядэлажьэхэм ятхыжахэм сыхэплъащ. Фи фIэщ хъункъым, ауэ зи гугъу сщIы щIыналъэм и къекIуэкIыкIам теухуауэ зы псалъэуха нэхъ мыхъуми абыхэм я тхыгъэхэм къыщызгъуэтакъым. Уегупсыс хъунущ апхуэдэ хъыбархэм гъуэгугъэлъагъуэхэр щымыгъуазэу…
Ефремовым зэритхымкIэ, Къуэбыдэ нэхъыфIу зригъэцIыхуну гукъыдэж зыщI дэтхэнэ зыгъэпсэхуакIуэми куэдкIэ нэхъ хуэщхьэпэнущ а щIыпIэми Кавказ КъухьэпIэ псоми ижькIэрэ щекIуэкIа Iуэхугъуэхэм фIыуэ хэзыщIыкI цIыху ядэлажьэмэ.
— Кавказым къакIуэ цIыхухэр дэзыхьэхын хуейр зыIуплъэ дунейм и дахагъэм и закъуэкъым, атIэ и лъэр здынихус щIыгум ипэкIэ щыпсэууэ щыта лъэпкъхэм я тхыдэми хищIыкIыпхъэщ, — щыжеIэ лъахэхутэ цIэрыIуэм адэкIэ и тхылъым.
Ефремов Юрий зэреплъымкIэ, КъухьэпIэ Кавказыр Урысейм къизэун щыщIидзари щиухыжари Къуэбыдэ къуэладжэращ. Сыту жыпIэмэ, щхьэхуиту псэуным хуэпабгъэу, бийм пэува бгырысхэм абдежым щыпсэуахэм нэхъ ерыщ къахэкIакъым. Абы и щхьэусыгъуэхэм ящыщ зыуэ тхакIуэм къелъытэ, къурш жьанэм зыдэзыгъэпщкIухьа мы къуэладжэр а зэманым екIуэлIэгъуейуэ икIи адрей щIыналъэхэм япэIэщIэу зэрыщытари. Къуэбыдэ и тхыдэм щыщщ тенджыз ФIыцIэ Iуфэм щаухуауэ щыта быдапIэхэр зэрызэтракъутэжари, урыс пащтыхьым и тIасхъэщIэх Торнау Федор и щэхурыкIуэ зекIуэхэм ящыщ зыр мы щIыпIэм зэрыщыпхыкIари, нэгъуэщIхэри.
ХЬЭТЫКЪУЭ ЩауапцIэ.
Къэнжал зауэр щекIуэкIа щIыпIэм
1708 гъэм и бжьыхьэпэ мазэм Балъкъ псыхъуащхьэм щекIуэкIа зауэ гуащIэм мыгурыIуэгъуэ куэд иджыри хэтщ. Псалъэм папщIэ, абы и зэхэуэ нэхъыщхьэр зыхуэза махуэмрэ бийм и бжыгъэр зэрыхъуу щытамрэ зэхэгъэкIакъым. КъищынэмыщIауэ, хэкурысхэмрэ зэрыпхъуакIуэхэмрэ щызэпэщIэува щIыпIэм теухуауэ шэч къытезыхьэхэри щыIэщ.
Къэбэрдейм и тхыдэм и дежкIэ кIыфIым нэху хэзыгъапсэ дыгъэ бзийуэ къыщIэкIащ Къэнжал зауэр и пэжыпIэкIэ зэрыщыIам щыхьэт техъуэ хъыбар илъэс 300 и пэкIэ Франджым къыщыдэкIыу щыта пащтыхь газетым къызэрыщагъуэтар. Абы и зи чэзу тедзэгъуэм, 1709 гъэм гъатхэпэм и 23-м къыдэкIам, тет тхыгъэм мыпхуэдэ псалъэхэр къыщыбгъуэтынущ: «Кърым тэтэрхэм я дзэзешэ хъаныр зыпэмыплъа гугъуехьхэм щыIууэм, къришэжьа зауэлIхэм мин 20 хъу дзэ пакIэ къахишри, езым и благъэ пщым и IэмыщIэ ирилъхьащ, абыхэм шэрджэсхэм (къэбэрдей адыгэхэм) я щIыбагъ къыдыхьэну унафэ яхуищIри. АпщIондэху, къыхуэна дзэм и нэхъыбапIэмкIэ, хъаным дэкIыпIэ нэхъыщхьэр иубыдыну и мурадт…».
Газетым, дауи, зи гугъу ищIыр, адыгэ хъыбарыжьхэми къызэрыхэщыжу, 18-нэ лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэм Балъкъыщхьэ къыдэзэрыгуэу, къанэ щIагъуэ щымыIэу, абы щыдэкIуэдэжауэ щыта дзэращ.
Абы и бжыгъэр, нэгъуэщI мыхъуми хуэгъэфэщауэ, щызэхэбгъэкIыфыну махуэр къэблэгъауэ къалъытэ лъахэхутэ зэщхьэгъусэхэу Котляровхэ Мариерэ Викторрэ. Абыхэм жаIэ, Къэнжал зауэм щыхэкIуэда зауэлIхэр щыщIалъхьэжа щIыпIэр къагъуэтауэ. Кхъэхалъэжьыр къыщалъыхъуэм, Мариерэ Викторрэ къагъэсэбэпащ а зэман жыжьэм теухуауэ адыгэ IуэрыIуатэм къыхэщыж хъыбарыжьхэри абыхэм епха щIыпIэцIэхэри. Апхуэдэуи, ахэр пкърыупщIыхьащ Балъкъыщхьэ псыхъуэр куэд щIауэ зи зекIуапIэ цIыхухэми.
Мы иужьрейм щыщщ Сэрмакъ къуажэ дэт курыт еджапIэ №2-м щIыуэпсыр хъумэнымкIэ щыIэ «Додо-Клаб» клубым и унафэщI, егъэджакIуэ Мысырджэн МуIэед.
— Котляров Виктор и гупыр а щIыпIэм япэу зышар сэращ, — и гукъэкIыжхэмкIэ къыддогуашэ МуIэед. — Абыхэм дэ гу лъедгъэтащ илъэс 305-рэ и пэкIэ Балъкъ псыхъуащхьэ къыщыхъуа Iуэхугъуэм пыщIа цIэхэр зезыхьэ Iуащхьэхэр, щыгухэр, псы зэпрыкIыпIэхэр, нэгъуэщIхэри зэрыщыIэм. Апхуэдэщ, псалъэм папщIэ, Гурымыкъуэр (Канжальская долина), Ашабэ и къуэ Меншакъ къуентхъыр щигуэша Iуащхьэр (Курган дележа добычи), а лIы дыдэм и цIэкIэ Балъкъ адрыщIкIэ къыщыт лъагапIэр, бийм и дзэзешэ Алигъуэт гъум зыщадза щыгур, Бабыгу и зэпрыкIыпIэр, Джэрыджэхэ я Iуащхьэр, нэгъуэщIхэри. КъищынэмыщIауэ, дэ къэтплъыхьащ Кърым зауэлIхэм я хьэдэхэр зыщIалъхьэжауэ мы щIыпIэр гъэ къэси зи кIуапIэ мэлы-хъуэхэм зыхуагъэфащэ кхъэхалъэжьри. А щIыпIэм гъэщIэгъуэну, Къэнжал Iуащхьэ лъабжьэм щегъэжьауэ Балъкъ псыхъуэм нэсыху я зэхуаку дэлъ щIы Iыхьэм къат-къатурэ зэщхьэщыIэтыкIа, щIы сэтей дамэщI зыбжанэ иIэщ. Абыхэм я нэхъ лъагэр щыхупIэжьым и лъабжьэ дыдэм щIэтщ. Чыцэ гуэрэнхэм зэщIабла щIы сэтейм и кум хуэзэу, ижькIэрэ ди адэжьхэр «Абрэмывэ»-кIэ зэджэу щыта мывэшхуэ илъщ. Абы и лъагагъыр метри 7 — 8 мэхъу, езыри тIууэ зэгуэчащ.
ГъэщIэгъуэнщ, ауэ абы утеувэу зыкъэпплъыхьа иужькIэщ, метрищэ зыбжанэкIэ мывэ лъабжьэм пыIукIуэтауэ щыIэ Iуащхьэ цIыкIу куэдым гу щылъыптэр. Ахэр зэпэгъунэгъууи щытщ. Лъахэхутэхэм зэрыхуагъэфащэмкIэ, ди щIыналъэм къизэрыгуэу, Къэнжал бгым щикIуэдэжа зэрыпхъуакIуэхэм я хьэдэхэр щыщIалъхьэжын папщIэ, хэкулIхэм, и кууагъкIэ мыин дыдэу, къуэкIий цIыкIу куэд здэщыIэ щIыпIэ къагъэсэбэпауэ къыщIэкIынущ. Апхуэдэхэм ящыщ зыщ мы щIыпIэри.
Я гупсысэр зэрыщыпкъэр къагъэнэIуэн папщIэ, Котляров зэщхьэгъусэхэм иджыблагъэ къагъэсэбэпащ Уфа къалэм дэс щIэныгъэлI Кравченкэ Юрий зэхилъхьа, щIыналъэм зэщымыщхъуныгъэу иIэхэр къэзыгъэлъагъуэ (индикатор геофизических аномалий-ИГА-1) Iэмэпсымэр. ИкIи япэрей къэпщытэныгъэхэм кърикIуахэм ятепщIыхьмэ, «Iуащхьэбэ хуейм» и лъабжьэм «зыгуэр» щыщыIэщи, ар зищIысыр зэхэгъэкIа хъун папщIэ, а щIыпIэм, археологие щIэныгъэм тету, щIытI лэжьыгъэхэр щегъэкIуэкIын хуейщ.
Бэрау Бышэ.
Гъуэгуанэ тхыгъэ
Си нэгум къищырт
Тенджыз ФIыцIэ Iуфэм лъэсу сыкъыщежьэри, бгыщхьэ лъэныкъуэмкIэ щыIэ Ло Ипщэ къуажэмкIэ згъэзащ. Ар зыкIэрыс Ло псы цIыкIур къызыдэж къуэладжэр Шахэ, Сочэ тIуащIэхэм я зэхуаку дэтщ.
Япэ километри 3-м къриубыдэу, бгылъэ-мэзылъэхэм щызыхэпщIэ хабзэ жьы къабзэри къысIурыуакъым, сазэрыщыгугъа дахагъэ гуэри къуакIэбгыкIэхэм ядэслъэгъуакъым. ЛъэсырызекIуэм и пэщIэдзэр апхуэдэу къызэрысхущIэкIам и щхьэусыгъуэр, япэщIыкIэ, Iэхэлъахэр хуиту сэзымыгъэлъагъу, гъуэгум гъунэгъубзэу декIуэкI псэуалъэ мыухыжхэм яхуэсхьащ. Ауэ, мы зекIуэгъуэм гукъыдэж нэс къыщIызимытым и щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэр къыщызгурыIуэжар иужькIэщ: ар къыщыскIухь щIыпIэм, адыгэ-абазэ-убыххэм ящыщу, ди лъэпкъэгъу зэримысыжрат.
АдэкIэ унэхэм зэуэ ща-гъэтри, си нэплъэгъуэр мэзхэмрэ хуей зыкъызэкъуэзыххэмрэ хуит хуащIыжащ. «НэгъуэщI мыхъуми, иджы хуиту щIыуэпсыр къэсплъыхьынкъэ?» — жысIэурэ сыздэкIуэм, гъуэгущхьитI щызэхэкIым и деж, здэзгъэзэнур къызэрыхэсхын нагъыщэ пкъом пылъу къэслъэгъуащ.
Километр 27-кIэ пыIудзауэ сэмэгу лъэныкъуэмкIэ щыIэ къуажэм зэреджэр згъэщIэгъуащ: «Верхне- Армянская Хобза». Абы сигукIэ сыкъигъэгубжьащ: «адыгэ-убых зыдэсу щыта къуажэжьым апхуэдэцIэ фIэпщ хъурэ?» — жысIэ- ри. ИужькIэ сеплъыжати, иджырей картэхэми ардыдэр итщ. ИжьымкIэ щыIэ Ло Ипщэ къуажэр куэдкIэ нэхъ гъунэгъут: абы унэсын папщIэ дэлъыжыр километри 3 къудейт.
А махуэм лъэсу жыжьэ сызэрынэмысынур къызгурыIуэжырти, «сызыдэт тIуащIэм сыдэмыкIыу тIэкIу зыщысплъыхьыжмэ хъункъэ?!», — жысIэри, ижь лъэныкъуэмкIэ есIуэнтIэкIащ. Си гурыфIи къихьэжарэ гуапэу къысхуепс дыгъэми зыхуэзгъэмэракIуэу (зыхуэзгъафIэу) сыздэкIуэм, «Жэнэт тхъэгъуэ» зыфIаща шхапIэмрэ ар зыбгъэдэт псыкъелъэ дахэмрэ мыбдежхэм пэгъунэгъуу зэрыщыIэм щыхьэт техъуэ тхыгъэ зыкIэрылъ пхъэбгъу къэслъэгъуащ.
Абыи сыблэкIарэ, сигукIэ: «Дапхуэдэу щытми, зэ IуплъэгъуэкIэ зэщымыщхъу сщыхъуами, сызрикIуэр адыгэ-абазэ лъэпкъхэм я хэкужькъэ?!» — жысIэу адэкIэ сыздэкIуэм, си гъунэгъуу къэувыIа, хамэ къэрал щащIа машинэ лъапIэм ис цIыхухэм зыкъ-рашиикIащ: «Жэнэт тхъэ-гъуэр» здэщыIэр дэнэкIэ?» — жаIэри. ГъэщIэгъуэнкъэ, ауэ ар си гуапэ хъуащ, сигукIэ: «Убыххэр, абазэхэр зэрысу щыта хэкужьыр куэд щIауэ къэт и бынхэм зэрахуэзэшыр Къэбэрдейм нэс къикIа сэ гукIэ, псэкIэ зэрызыхэсщIэр къыздамыщIэми, си нэгу къищ гумэщIым нэгъуэщI хэгъуэгу щыщ цIыхухэм мы щIыпIэр си нэIуасэу къащи-гъэхъу къыщIэкIынщ!» — жысIэри.
КъызэупщIахэм «Жэнэт тхъэгъуэр» здэщыIэр IэпэкIэ езгъэлъэгъуа иужькIэ, сэри метри 100 хуэдиз скIужри, джабащхьэ лъахъшэ гуэрым сыкъытехутащ.
ЕгъэзыхыпIэ тIэкIум сыщхьэщыплъмэ, удзылъэ гъуэфылъэм шы зыбжанэ щыхъуакIуэу изолъагъуэ. Абыхэм цIыху гуэрхэр ябгъэдэтщ. Нэхъыбэр щIыпIаплъэ-зыгъэпсэхуакIуэу зэрыщытыр фэуэ ятетщ. Сабийхэри я гъусэщ, цIыхубзхэри яхэтщ.
Абы хэту, къыздэсщта видео-камерэр зэIуздзащ. Нэм къиплъыхьыр зыхуэзгъэщIэгъуэжурэ, кадр зыбжанэ тесхыну сыхунэсатэкъым, си щIыбагъымкIэ машинэ мотор макъ къыщыIуам. Зыгуэрхэр щIыIэ-щIыIэу къызэрызэплъыр псэкIэ зыхэсщIащ. «Си гугъу къамыщIу зблэкIа-рэт мыхэр», — зыхужысIэ-хэр къэувыIэри, я машинэр кIэщI дыдэу къызагъэ-джащ. СахуеплъэкIакъым. Сегупсысырт мыпхуэдэу: «Ди адэжьхэм я хэкужь щIыналъэм исахэм сахуэщхьэкIуэжу, видео тIэкIу тызохри, зэран къысхуремыхъу!». АрщхьэкIэ, къызбгъэдэувахэм етIуанэуи я машинэр къагъэджащ. Сыт сщIэнт, ахэр здэщыт лъэныкъуэмкIэ къызыфIэзмыгъэIуэхущэ хуэдэурэ сахуеплъэкIащ. Къэувар «Газель» полицэ машинэт. Абы исхэм ягу фIы къызэрысхуэмыкIар сщIэ пэтми, къызгурымыIуаифэ зытезгъауэри, си щхьэр мащIэу щIэсIэтащ: «ЗыгъэпсэхуакIуэм зэран фызэрыхуэхъур къывгурымыIуэжу ара?» жыхуэсIэ щIыкIэу. Езыхэми «сыт тепхыр?», — жаIэри зыкъысхуагъэ- защ. Сэри, «фи упщIэм щIэщхъу хэлъ?» жыхуэсIэ щIыкIэу, си Iэгу нэщIыр яхуэзущIащ. Апхуэдэ зэдэуэршэрыкIэм сызэрыдихьэх щыIэтэкъыми, машинэм исхэм зыгуэр рацэкIэ къыщеджам сыгуфIащ. Езыхэри, афIэкIа си Iуэху зэрамыхуэжу, зыгъэпсэхуакIуэхэр зэрыт хуейм илъэдащ.
«Сыту пIэрэ мыбыхэм а щIыпIэм ит цIыхухэр къазэрыхуэныкъуэр?» — жысIэурэ, сыздэщытым согупсыс. Абы хэту, хуейр здэгъэза лъэныкъуэмкIэ щIалэ гуэр къикIыу солъагъу. КъакIуэр гъунэгъу къызэрысхуэхъуу, «мобдежым къыщыхъуар сыт?» — жызоIэри соупщI.
— Зыгуэрхэр щызэзэуащ, — къызитыжащ абы жэуап.
«Уэлэхьи, сэ мыбдежым щысщIэжын щымыIэ. Но-бэкIэ куэдыщи ар!» — сигу-кIэ жысIэри, къезгъэкIэрэхъуэкIыжащ.
Тенджыз псыIум хуэкIуэ гъуэгум сыкъытехьэжауэ сыкъохыжри, согупсыс: «Аргуэрыжьщи гъэщIэгъуэнкъэ, — жызоIэ сигукIэ, — адыгэ-абазэ-убыххэр зэрысу щыта щIыналъэжьым, и зы къуапэ нэхъ мыхъуми, кино-кадр тIэкIу тесхын зэрыщIэздзэу, мыргуэрми ягу къэзгъэкIар уэ къащIэ, плъэкIмэ!». Дауи, япэ- рейхэм сащыгуфIыкIами, мыдрейхэм сагъэщтащ: ди лъэпкъым къращIамрэ абы къахуихьамрэ гукIэ-псэкIэ зэрызыхэсщIэм, абы сызэризэгуэпым ахэр къигъэгузэва нэхъей.
Мы иужьрей къэхъугъэ цIыкIум нэгъуэщI зы лъэныкъуэкIи убгъэдыхьэ мэхъу. Ар, уи гупсысэхэм уэ езыр узыхуашэж щытыкIэр адрейхэм зэрызыхащIэрщ. ИкIи сэ стеухуауэ полицэ машинэм исахэр зыгъэпIейтеяр арагъэнкIи мэхъу.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
Куэдрэ къамыгъэсэбэпыж псалъэхэр
Агъу — псы ежэхыр псышхуэм, тенджызым и хэхуэжыпIэ.
Афэ хэдзапIэ — псы Iуфэ жьыщIапIэм апхуэдэу еджэрт.
Ашэмыкъу — губгъуэм лэгъуп зыпалъэ лъакъуищ зэпха.
Вагъуэзэбын — вагъуэ гуп.
Вагъуэлэкъум — планетэ.
Гъуамэжь — бгъэнрэ гъурцкIэ зэщIэкIа псыпцIэ, шэдылъэ.
Дзу-къэп — (кIахэ адыгэхэм ноби «дзыуэ» жаIэ).
Дамыгъэрытх — иероглиф.
Дыгъэхьэв — дыгъэвэх.
Дыгъумэ — мэ дахэ къызыкIэрих удз, шейм халъхьэ -мятэ.
Дыгъурыгъу — жьындухэм я нэхъ ин дыдэращ — фи- лин;
Дыдыкъуш — попугай;
Дыжь — ныбжь зиIэ тIыхэр, гъэлъэхъухэр.
ГъэщIэгъуэнщ
Зэлъабжьэгъу бзэхэм я деж
Бзэ щIэныгъэхэмкIэ доктор, профессор къумахуэ Мухьэдин и «Очерки общего и Кавказского языкознания» тхылъым адыгэ-убых-абхъаз бзэхэм щIыуэпсым ехьэлIауэ зэпэджэжу хэт псалъэхэр къыфхуэтхьынщ.
Болото: уэрэжь (убых); уэрыжь (адыгей); псыпцIэ (къэбэрдей-шэрджэс).
Рыба: псэ (убых); пцэ, пцэжьий (кIахэ адыгэ-адыгей); бдзэ, бдзэжьей, (къэбэрдей-шэрджэс); псыз (абазэ); апсыз (абхъаз).
Долина: хъуа (Дюмезиль зэритхымкIэ, убыхыбзэм щыщщ); хъу, хъупIэ (адыгей, къэбэрдей); псыхъу (шапсыгъ); псыхъуэ (къэбэрдей-шэрджэс).
Хребет, возвышенность: тхы (адыгей, къэбэрдей-шэрджэс); а-тх (убыхыбзэм лъагапIэ, Iуащхьэ мыхьэнэр иIэу къокIуэ).
Солнце: ттыгъэ (шапсыгъ, бжьэдыгъу); дыгъэ (къэбэрдей-шэрджэс); д(ы)гъа, (н)дыгъэ (убых).
Пыль: саппэ (шапсыгъ, бжьэдыгъу); сабэ (къэбэрдей-шэрджэс); саба (абхъаз, абазэ); сапа (убых).
Вода: бзы (убых); дзы (абазэ); адзы (абхъаз); псы (адыгэбзэ псоми).
Холодная вода: бзы чIы (убых); псы щIыIэ (къэбэрдей-шэрджэс); псы чIыI (кIахэ адыгэ).
Гъэсэныгъэ
«Псэу, мэз!» къыхуеджэныгъэм щIэту
Мы гъэр ЩIыуэпсыр хъумэным и илъэсщ. Ди къэралым и адрей щIыналъэхэми хуэдэу, «Псэу, мэз!» къыхуеджэныгъэм щIэту къызэрагъэпэща Iуэхугъуэхэр Къэбэрдей-Балъкъэрми щекIуэкIащ.
«Бахъсэн мэзхъумэ» хозяйствэм и лэжьакIуэхэм Бахъсэнёнкэ къуажэм дэт курыт еджапIэ №1-м и 7-нэ классым дыкъэзыухъуреихь дунейр хъумэным теухуа дерс щрагъэкIуэкIащ.
НыбжьыщIэхэм щIыуэпсым хуаIэ фIылъагъуныгъэр къызыхэщ гъэлъэгъуэныгъэ купщIафIэмрэ мэзым и «гъащIэм» пегъэщэным хуэгъэзауэ къэгъэсэбэпыпхъэ Iэмалхэм зэрыхащIыкIымрэ хьэщIэхэм я пащхьэ щагъэлъэгъуащ.
Хозяйствэм и лэжьакIуэхэм мэзым зэрыхущытыпхъэ хабзэхэр цIыкIухэм иджыри зэ ягу къагъэкIыжри, IуэхущIапIэм абы и лъэныкъуэкIэ илэжьхэм и гугъу ящIащ. Къызэрызэрагъэпэщрэ илъэс 65-рэ ирикъуа «Бахъсэн мэзхъумэ» къэрал IуэхущIапIэм и къалэн нэхъыщхьэу щытыр мэзыр хъумэнымрэ абы псэщIэ къыхэгъэхьэжынымрэщ. Апхуэдэу абы щылажьэхэм жыгыщIэхэр щIэх-щIэхыурэ ягъэтIыс, мэзхэм щракъухь пхъэнкIиймрэ куэншыбымрэ зэщIакъуэ, дыкъэзыухъуреихь дунейм хуэсакъыным хуэгъэза дерсхэр куейм щыпсэу ныбжьыщIэхэм драгъэкIуэкI.
— Ди гуапэщ, щIыуэпсыр хъумэным зи гупсысэр теухуа щIэблэ дызэриIэр, — жиIащ зи гугъу тщIы хозяйствэм и унафэщIым и къуэдзэ Чэмзокъуэ Адмир. — ГъэщIэгъуэн тщыхъуащ цIыкIухэм, КъБР-м ит мэзгъэфIэнхэм щытепсэлъыхьым къагъэсэбэпа Iэмалхэри езыхэми дяпэкIэ къыддэлэжьэну гукъыдэж зэращIари.
Мыпхуэдэ дерс щрагъэкIуэкIыну Бахъсэнёнкэ дэт курыт еджапIэр къыщIыхахам нэгъуэщI щхьэусыгъуи иIэщ. Мыбы илъэс зыбжанэ и пэкIэ «Школ мэзхъумэхэр» зыфIаща гуп гъэщIэгъуэн щыIащ. Абы хэтахэм тут жыгыщIэхэр хасэрти, ахэр хуэсакъыпэурэ зэрахьэрт.
АЛОКЪУЭ Аринэ.
Шэджэм куей
Мэзылъэ щIыпIэхэр зэлъыIухыным хуэунэтIа Iуэхугъуэм хэтащ куейм, къалэм, къуажэ администрацэхэм къулыкъу щызыщIэхэр, егъэджэныгъэмрэ узыншагъэр хъумэнымкIэ IуэхущIапIэхэм, предприятэхэмрэ организацэхэмрэ щылажьэхэр, жылагъуэдэс жыджэрхэр, нэгъуэщIхэри.
ЩIыпIэ администрацэм щIыуэпсыр хъумэнымрэ экологиемкIэ и къудамэм хъыбар къызэритамкIэ, щIыхьэхум хэтахэм мэз здэщыIэ, километр 18-м къызэщIиубыдэ Iэгъуэблагъэр ягъэкъэбзащ. Куэншыбрэ пхъэнкIийуэ абы щызэщIакъуа тонн 20-р хьэлъэзешэ машини 4-кIэ Iуашащ.
Шэджэм куейм щекIуэкIа, «Псэу, мэз!» щIыхьэхум жыгыщIэ цIыкIу 300-м щIигъу щыхасащ.
КIАРЭ Элинэ.
Псэущхьэхэр
Хьэ джэдыхъуэ
Ди нысэ Ася хьэ дахэ цIыкIу къызэрищэхурэ куэд щIакъым. Абы «Кнопкэ» цIэуэ фIащащ, езыр хъу пэтми. И IэпкълъэпкъкIэ мыинми, зыри зытригъакIуэркъым. Псэущхьэр Едгъулхэ я бынхэм хуэдэу, я унагъуэм хэсщ.
Куэд щIакъым абыхэм я деж хьэщIапIэ сызэрыкIуэрэ. Мыр сымылъэгъуатэмэ, стхыжынтэкъым.
Пщэдджыжьым джэдкъазхэм я гъусэу Кнопкэ машхэ. А уна- гъуэм, джэд, къаз, бабыщ жыпIэми, дамэ зытет я куэдщ, Тхьэм игъэбагъуэ! Гуэгуш хужьышхуэхэм хуэди яIэщ. АтIэ мис а къезбжэкIа псори зыгъэхъур Кнопкэщ. ГъэщIэгъуэныращи, пщIантIэ куэбжэр зэрыIуахыу, джэдкъаз хъушэр зэресэжауэ, хьэ цIыкIум деху. Уэрамыбгъур губгъуэ нэзщи, абдежым щежэх псым къазхэр хуиту хэсщ. Кнопкэ ахэр щимылъагъужым яхолъадэри, езым и нэм къыхуэубыд гъунапкъэм псори кърегъэхьэж. Ар джэдкъаз къомым мыжейуэ, мыщхьэукъуэу якIэлъоплъ. Уеблэмэ, нэхъ телъыджэжыращи, абы игъэхъум дамэ зытет нэгъуэщI къахэджэразэмэ, и цыр яфIифыщIу «уэуэур и махуэу» хехуж.
Кнопкэ и «лIыгъэр» абдежми щиухыркъым. БлэкIрэ пэт хамэхьэ къыIущIамэ, абыи щысхьынукъым: и инагъым емыплъу, узэплъэкIыу укъызэплъэкIыжыхукIэ, йодзакъэри, ари фIэмащIэу зэпхъуам цы IэмыщIи къыхеч.
«ЗауэлI» хъыжьэрэ хъумакIуэ нэсу зэрыщытым къыхэкIкIэ, Кнопкэ ирихьэлIэ дэтхэнэми, ар джэду е хьэ ирехъу, хузэфIэкIыу абы гъунэгъу зыхуищIынукъым, щошынэри.
Мис апхуэдэу ар, зэзыхъуэкIыни имыIэу, махуэ псом хъумакIуэщ, зэши еши иIэкъым. Пщыхьэщхьэ хъуамэ, джэдкъаз псори пщIантIэм къыдехуэжри, я «лэгъунэхэм» щIегъэзэгъэж. Кнопкэ кIэрыху зимыIэ джэдыхъуэ хъарзынэщ.
Дауи, а псор зэбгъэхъулIэну тыншкъым. Джэдкъаз зэмылIэужьыгъуэм задебгъэкIун папщIэ, хьэл зэтемыхуэ куэд пшэчын хуейкъэ?! Кнопкэ къэрэгъулым Iут сэлэтым ещхьщи, езым и пщэ дилъхьэжа къалэныр «фIырэ» «фIы дыдэкIэ» егъэзащIэ.
Псэущхьэ телъыджэ цIыкIум и хъыбарыр Мэзкуу нэзгъэсыну сохъуапсэ. Сыхуейт Кнопкэ тесхыну видеокадрхэр «Уи щхьэм хуэ-режиссёрыж!» нэтыным и «УгуащIэмащIэ уэ?!» и къудамэм Iэрызгъэхьэну. Куэд дэмыкIыу а къалэшхуэм кIуэнущ Едгъул Ася. Аращ а хьэ цIыкIур зыгъэсари…
МЭРЕМКЪУЛ Лиуан.
