Мыкъуэжь Анатолэ и ныбжьыр нобэ илъэс 60 ирокъу
УсакIуэ Мыкъуэжь Анатолэ Хьэбалэ и къуэр Советскэ (иджы Шэрэдж) районым хыхьэ Аушыджэр къуажэм 1956 гъэм мэкъуауэгъуэм и 21-м къыщалъхуащ. 1973 гъэм къуажэ школыр, 1978 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и филологие факультетыр къиухащ. 1979-1995 гъэхэм «Адыгэ псалъэ» газетым корреспонденту, 1995-2013 гъэхэм «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм художественнэ литературэмкIэ и редактору, адыгэ литературэмкIэ редакцэм и унафэщIу щылэжьащ. Мы зэманым «Iуащхьэмахуэ» журналым и редактор нэхъыщхьэщ.
Мыкъуэжьым и Iэдакъэ къыщIэкIащ адыгэ литературэм хэлъхьэныгъэ нэс хуэхъуа тхыгъэ купщIафIэ куэд. 1985 гъэм дунейм къытехьащ «Жьэгу пащхьэ» зыфIища и япэ тхылъыр. Абы къыкIэлъыкIуащ «Къалэ жыжьэ», «Дунеижь», «Адэжь щIэин», «Маринэ», «Лъэхъэнэ», «Къэрэгъул бжыхь» тхылъхэр. Иджыблагъэ «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм зы том хъууэ къыщыдэкIащ Анатолэ и усэ нэхъыфIхэр щызэхуэхьэ-са «Си лIэщIыгъуэр» тхылъыр.
Мыкъуэжьыр 1987 гъэм щыщIэдзауэ Урысейм и Журналистхэм я зэгухьэныгъэм, 1991 гъэ лъандэрэ Урысейм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм хэтщ. Абы къыхуагъэфэщащ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и ЩIыхь тхылъыр, Урысейм и Журналистхэм я зэгухьэныгъэм и дипломыр.
Мыкъуэжь Анатолэ и усыгъэм тетхыхьащ ди республикэм и тхакIуэ, критик цIэрыIуэхэу Тхьэгъэзит Зубер, Къагъырмэс Борис, Бещтокъуэ Хьэбас, IутIыж Борис, Къэрмокъуэ Хьэмид, Къэжэр Хьэмид, Гъут Iэдэм сымэ. Псори зэхэту усакIуэм и гъащIэмрэ и гуащIэмрэ теухуауэ тхыгъэ 50-м нэблагъэ дунейм къытехьащ. Абыхэм къызэрыхагъэбелджылыкIащи, «ди лъэхъэнэм и фIи и Iеи IупщIу къызэрыщ гъуджэщ» Мыкъуэжьым и IэдакъэщIэкIхэр.
И лъэпкъым папщIэ зы щай и уасэ
Зымылэжьахэм захузогъазэ:
Адэжь и щIыхьым фримыуэркъ,
А щIыхьым хэлъкъым фи фIыщIэ лъэпкъ.
Стемыту дамэ щхьэ сыкъэбгъэщIа?
Иужьрей илъэс тIощIым ди къэралым къыщекIуэкIам, къыщыхъуам сыщегупсыскIэ, сигу къихьэжу зы усэфI гуэр хэтщ ди нобэрей усыгъэм. «Ди кхъухьыр» — аращ усэм фIэщыгъэцIэ хуищIар ар зи IэдакъэщIэкI Мыкъуэжь Анатолэ.
Горбачёв и перестройкэмрэ Ельцин и революцэмрэ цIыхубэр «зэрагъэуна насыпым» мыгъуагъэу хэлъымрэ ткIыбжьу щIэлъымрэ мы усэм нэхърэ нэхъыфIу къэзыIуатэ тхыгъэ (ди литературэм хэту) сэ сыщыгъуазэкъым. Мис абы щыщ пычыгъуэ:
Толъкъунхэр зэрыхуейуэ ирикъухьу,
ЕзыхьэкIыну зи гугъа ди кхъухьыр,
Иджы тенджызым къызыхидзыжауэ,
И Iуфэм Iулъкъэ зэтещэхэжауэ…
Дапщэщ ди дыгъэр пшэхэм къыкъуэкIыжу,
А псыхьэлъахуэр щигъэгъущыжынур?
А псыхьэлъахуэм кхъухь къыхэтщIыкIыжу
Тенджызым тетхэм дащыщIыхьэжынур?!
«Гражданственность — талант не лёгкий», — жиIэгъащ урыс усакIуэ гуэрым. А «гражданственностыр» — цIыхубэм, къэралым я Iуэху зытетым уи гур хуэмыгъуэу, ар уи творчествэ-ми къыпкърыщу усэ птхыныр — икъукIэ гугъущ. Абы щыгъуэми политикэмкIэ, риторикэ жыхуаIэмкIэ уримыхьэкIыу.
Мы къэсхьа усэр зы метафорэшхуэ къуэпсыбэу зэрыIыгъщи, абы хэткIухьауэ (къыхэмыщу) тхыди, экономики, уеблэмэ социологие гуэри хэлъщ. Нэхъ кIэщIу жыпIэмэ, совет империер зэрызэхэщэщамрэ абы и хьэлъэр зи плIэм дэхуауэ ноби зыкъэзымыIэтыжыф цIыхубэм- рэ ятеухуа мы усэ кIэщIыр и псэмкIи, и къуэпсхэмкIи зыщыщыр «лирикэ» жыхуаIэжыр аращ. АбыкIэ фIыщIэр зейри сатырхэм яхэлъ гууз-лыузымрэ едзыгъуэхэм я шэрыуагъэмрэщ.
Властымрэ политикэмрэ япэIэщIэ, ахэр зытещIэ цIыхубэм я гъащIэр сыт хуэдэ? А упщIэр и щхьэм икIыркъым усакIуэм, и псэм бэлыхь тригъэлъщ, жытIэми дыщыуэнукъым.
Е-щхьэзыфIэфIыр зи жьантIэдэсу,
Уей, дунеижь!
ЦIыхугъэ нэсыр зи бжэкъуагъкъуэту,
Уей, дунеижь!
<…>
НэмыукIытагъэр зи жьэгу щыпэкIуу,
Уей, дунеижь!
<…>
Бохъшэ домбейхэм къадеуджэкIыу,
Уей, дунеижь!
<…>
Шатащхьэ IувкIэ щыкIар зыгъашхэу,
Уей, дунеижь!
Бэр зи кIэкъинэм хэзыгъэшхыкIыу,
Уей, дунеижь!
УсакIуэм мыпхуэдэ сатырхэр зыхуигъэпсын щапхъэхэр гъунэжу хэтакъэ иужьрей илъэс 15-20-м етхьэкIа гъащIэм? ТIэкIу куэдыIуэу хэтащ, ди жагъуэ зэрыхъущи.
Сыхуейт сэ зэхэслъхьэну Iэджэ щIауэ
ГуфIэгъуэм теухуауэ уэрэд нэс.
АрщхьэкIэ гъуэгу къызитыркъым
цIыху гуауэм,
Зыплъыхьыт — дэнэкIи щыщIагъэкIыр нэпс.
ЩIегъэкIыр нэпс, зи бын зыхуэмыпIыжу
Уэрамым лэжьапIэншэу къыдэнам.
ЩIегъэкIыр нэпс, лъакъуитI
зыпымытыжу
ЩIэлъэIуу сом, гъуэгущхьэIум къытенам.
<…>
Нэщхъейщ сабийр, щхьэщIэгупсысщ
балигъыр, —
Тхьэ закъуэрщ псоми плъапIэу къытхуэнар.
Пшэ Iувым къыпхыпсыжыркъым
ди дыгъэр —
Гъуазэншэ къабзэу дыкъызэхэнащ…
Мыкъуэжьым и тхыгъэхэм къыщеIэт, критик цIэрыIуэ В. Г. Белинскэми зэрыжиIауэ, «зэгупсысыпхъэ икIи жэуап зэтыпхъэ» Iуэхугъуэ куэд. ИщхьэкIэ къэтхьа усэр абы и зы щапхъэщ.
ЦIыхубэм, лей зытехьэм, дэкъузам къыщыжыныр адыгэ усыгъэм къыдэгъуэгурыкIуэ хабзэщ. Апхуэдэ къыщыжакIуэ, гущIэгъулы къалэныр зыIэт усэхэр я мащIэкъым Агънокъуэ Лаши, ПащIэ Бэчмырзи, ЩоджэнцIыкIу Алии.
Нобэрей ди литературэм а хабзэр Мыкъуэжь Анатолэ хуэдэу щызыукъуэдииф къэгъуэтыгъуафIэкъым. Къалэн мытынш и пщэ къызэрыдэхуар къыгуроIуэж езы усакIуэми:
Згъэбзэнущ усэр маисэу, —
Сраучэлщ сэ цIыху хейм.
Залымыгъэу дунейм щызекIуэр, хьэгъэщагъэу хьэкIэпычхэм зэрахьэр Къытщхьэщытым сыт щIидэр? УсакIуэр и гуныкъуэгъуэм апхуэдэ упщIэхэм ирегъэувалIэ.
Алыхь лъапIэ, мэхъу си фIэщ шэчыншэу —
ЩIыр дахагъэщ къызыхуэбгъэщIар.
УзэплъэкIыу укъеплъэкIыжыхукIэ,
Еплъ Iиблис мыбы щызэIищIам.
* * *
Алыхь лъапIэ, цIыху къызэрыбгъэщIрэ,
ЩIым зы илъэс минкъым щекIуэкIар.
ЩIиIэр сыт-тIэ нобэ къэс дагъуищэ? —
ЩIагъуэ хъункъым къызыхэпщIыкIар.
Мыпхуэдэ усэхэр утыку къиплъхьэн щхьэкIэ, ахэр куэдрэ уи гум щыжьауэ, уи «акъылым лIыгъэ хэлъу» щытын хуейщ.
Дунеижьу фIыр зыхудиплъапIэр
МэкIэрахъуэ пхэнжу — къэплъэнэфщ.
Щхьэщыхуат куэд щIауэ ар щыхупIэм,
Зи псэр нэхухэм хуамыщIам гулъэф.
«МэкIэрахъуэ пхэнжу» жыхуиIэм, ухуэмыхьэзырмэ, укъигъэуIэбжьынкIэ хъунущ. АтIэми, дигу къэдвгъэгъэкIыжыт дызыщыгъуазэ тхыдэм къриубыдэу щIыгум зауэу мини 5-м щIигъу зэрыщекIуэкIар, абыхэм ящыщу япэ, етIуанэ дунейпсо зауэхэр, ди лъэпкъым къулейсызыгъэшхуэ къыхуэзыхьа Урыс- Кавказ зауэжьыр.
«Поэзие» жыхуэтIэм, псом нэхърэ нэхъ щабэу икIи нэхъ дахэу къалъытэм, хуумыгъэфэщэну зы хьэл ткIий хэлъщ: узэрепцIыжу — укъыщIегъэщ, убэлэрыгъмэ, уи напэр трихынущ. НэгъуэщIу жысIэнщи, усыгъэм япэ ибгъэщар (уусакIуэмэ) уи творчествэм Iэ щIыIэкIэ къыхоIэбэ — ар ирекъулыкъу, ирефадэ е мылъку зыхуэлъэфэсыныр арауэ щIы.
ИщхьэкIи къызэрыщыхэзгъэщащи, Анатолэ поэзием хуэпэжу, и псэмрэ и гупсысэмрэ хуитыжу дунейм тет цIыхущ. ИкIи, шэч зыхэмылъыжращи, абыхэм уахэцIантхъуэу, уахэпщэфIыхьу къыпхуидэнукъым.
НэгъуэщI хэтыкIэкIи нобэрей дунейм талант щыпхуэхъумэнукъым. А нобэрей дунейкIэ дызэджэм и хьэуар Мыкъуэжьым хуэдэу куууэ езышэхыфауэ ди литературэм хэтри закъуэтIакъуэщ. Ар тIэкIу кууIуэу иришэхыу усакIуэм и псэм къытемыхьэлъауэ пIэрэ жозыгъэIэ едзыгъуэхэри и мащIэкъым Анатолэ.
Гурыхь дыдэу щымыт а «хьэуам» имыгъэундэрэщхъуэн папщIэ, усэхэм хэт лирическэ персонажым гугъэм, гугъапIэм, хъуэпсапIэм я лъахэ узэщIам куэдрэ зыщеплъыхь, гугъу ехь ди цIыхубэм я гурыгъу-гурыщIэхэр пэжу, фэрыщIыгъэ лъэпкъ хэмылъу къиIуатэу.
ГъащIэ-мафIэгужьым, гугъэр
ди пIэщхьагъыу,
Жэщ къэсыху насыпым бэр
дыщыщIохъуэпс.
Ди нахуапIэр пщIыхьу,
ди пщIыхьэпIэр нахуэу
Зыхъуэжыну махуэр зикI къытхуэмыгъэс.
«Гугъэр — адэжь щIэинщ» псалъэжьым пэджэж сатыр куэд ущрохьэлIэ Мыкъуэжьым и тхыгъэхэм.
Гукъеуэу пхузиIэнщ сыпсэухункIэ,
Апхуэдэу, гъащIэ, сыт къыщIызэпщIар:
Си гугъэр пIэту уафэм нэсыхункIэ,
Стемыту дамэ щхьэ сыкъэбгъэщIа?!
ЦIыху мин Iэджэм игъащIэ лъандэрэ къадэгъуэгурыкIуэ хъуэпсапIэщ ар. Мыпхуэдэ усэ къабзабзэ абы къыхэзыщIыкIыфри усакIуэфIхэм я псэ хэIэтыкIарщ.
Гугъэм, хъуэпсапIэм я закъуэкъым усакIуэм и тхыгъэхэм къыхэтэджыкI лирическэ персонажым и псэм и щIэгъэкъуэныр. Абы и дежкIэ щIэгъэкъуэнышхуэщ лъагъуныгъэ къабзэр, пэжыр.
Мыкъуэжьым лъагъуныгъэ темэр зэриукъуэдий щIыкIэми тебгъэчыныхьу утепсэлъыхь хъунущ. УсакIуэр усакIуэфIмэ, къиIэт темэхэр псори лъагъуныгъэм зэIыхьлы ещI: анэм, хэкум, и гур зытхьэкъуа бзылъхугъэм хуищI лъагъуныгъэм. Ар щынэрылъагъущ Мыкъуэжьым и тхыгъэхэм.
Егъэлеяуэ мы щIылъэм
ФIыуэ цIыхуитI щыслъэгъуащ…
Зыр — си анэ дыщэ гумащIэрщ,
ФIыуэ слъагъу пщащэрщ адрейр.
ТIуми яхуэсщIэр сфIэмащIэщ:
Зым къызитащ сэ си гъащIэр,
Хуитщ къыпищэнум адрейм…
* * *
Мылъкури щIыхьри —
Псори щхьэгъэпцIэжщ.
ПсэкIэ фи гъунэгъуу
ЦIыху къэфлъыхъуэ.
* * *
ФэрыщIагъыу зы мэскъал пхэмылъ…
Егъэнэхури си псэр уи гухэлъым:
Сахуоусэ сабийм, удз гъэгъам,
Псынэ къабзэм, гъатхэ уэшх хьэлэлым.
Апхуэдэ щыпкъагъэрэ гуапагъэрэ хэлъу лъагъуныгъэ къабзэм тотхыхь усакIуэр.
Мы тхыгъэ кIэщIым дэ зыубгъуауэ дыщытепсэлъыхьыфакъым Мыкъуэжь Анатолэ и творчествэ псом. Абы хэлъ нэщэнэ нэхъыщхьэхэм ящыщ зыбжанэ къыхэдгъэщхьэхукIауэ аркъудейщ.
Нобэрей цIыхубэм ди гугъуехьыр, гъащIэ зэIумыбзыр зыгъэв, ираудыхам, Iыхьэншэ ящIам я щыжакIуэу псэкIэ, усэкIэ иувыкI, лъагъуныгъэ къабзэм хуэфэщэн уэрэд дахэ зыгъэIу, и напэмрэ и творчествэмрэ хуэсакъ зэпыту зи хьэлъэр зыхь ди усакIуэ гъуэзэ- джэм сохъуэхъу иджыри илъэс куэдкIэ литературэм ехъулIэныгъэкIэ хуэлэжьэну.
БЕЩТОКЪУЭ Хьэбас,
Къэбэрдей-Балъкъэрым
и цIыхубэ усакIуэ.
УздынэсамкIэ укъэувыIэну уэ къомыкIуххэ
«УсакIуэр жыпхъэ гуэрым пхуигъэувэнукъым, ар псэ къудейкIэщ зэрыпсэур», — къыджеIэ Мыкъуэжь Анато- лэ. Ар пэжщ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, а къэхъугъэм «тхьэ Iэмыр», щэху хэлъщ. Арагъэнщ цIыху цIыкIум щIыхузэфIэмыкIыр «псэ лъахэм» и къэухьыр къызэрапщ пщалъэ къигупсысын. ИтIани, къалэмыр зи гъащIэ гъусэхэм я хъэтIыр зыр адрейм кърыхагъэщхьэ- хукIын щхьэкIэ, IэщIагъэлIхэм къагъэсэбэпын хуей мэхъу бзэ, литературэ щIэныгъэхэм я хабзэхэр, поэти-кэм и Iэмалхэр. Ауэ ахэри щыхьэт зытехъуэфыр уса-кIуэм и Iэзагъырщ, и гупсысэм и кууагъырщ. Абы и псэм и пIащIагъри, и къабзагъри щIэныгъэр зыпэмылъэщ къэгъэщIыныгъэ телъыджэщ. ИкIи «бегъымбарым ехьэехуэу мы дунейм къытехьа» езы усакIуэрщ и пщэрылъыр зыубзыхужыфыр — Мыкъуэжьыр «езыр зыс мафIэм цIыхухэр игъэхуабэм, ибжынущ къехъу-лIауэ и хъуэпсапIэр».
Мис а и хъуэпсапIэмкIэщ Анатолэ адрей усакIуэхэм къазэрыщхьэщыкIыр. «УсакIуэ мыромантик щыIэ!» — жиIэу, къэуIэбжьыни щыIэнкIэ хъунщ, ауэ сэ Анатолэ зэрыстудент лъандэрэ соцIыхури, и хьэл-щэнкIи, и дуней тетыкIэкIи ар романтикыу щытауэ къысхуэщIэжыркъым. ФIэщщIыгъуейщ дуней хьэлэмэтыщэ къэзыгъэщI усакIуэр къызэры-гуэкI цIыхуу щытыну, ауэ апхуэдэщ Мыкъуэжьыр. И гур унагъуэм, къыдалъхуахэм, ныбжьэгъухэм, лэжьэгъухэм, лъэпкъ псом я «щыблэIушу», и псэр я мэIухуущ абы и гъащIэр зэрырихьэкIыр. И художественнэ дунейм щытепщэри аращ. А дунейм ущыхуэзэнукъым псалъэ тафэтелэхэм, егъэлеиныгъэ фэ- рыщIхэм. УсакIуэм и псалъэр «цIыху хейм хуохъу уэчыл», «лъэпкъ мащIэм къэрэгъул бжыхь».
Мыкъуэжьым и лиричес-кэ лIыхъужьыр цIыхупсэм и хъумакIуэщ. «ЦIыху мелуанхэм я гуауэр игъэвыну къыхуиухащи», мы дунеижьым щызекIуэ мыхъумыщIагъэ псоми шапэIудз захуищIыну, «ем езэуэну» хьэзырщ. Ауэ «лIэщIыгъуэ минхэм я хьэлъэм» усакIуэр егъэхыщIэ, цIыху цIыкIур бэкIэ къыщагъэгугъэурэ щагъэжакъуэ дунеймкIи арэзыкъым: ар «екIакIуэу къыфIощI», тебгэжауэ и дыгъуасэм. Арагъэнщ усакIуэм и художественнэ лъахэм куэдрэ ущIыщрихьэлIэр «нэкIу фэрыщIхэм, цIыху мыгъасэхэм», «къэнжал зи напэм тебзахэм», «Iимани дини зимыIэхэм» я образхэм. Апхуэдэхэм и лъэпкъэгъу, и хэкуэгъу минхэр ярыщихъумэну уса- кIуэм иIэр и «усэ-маисэращи», ар мыубзэщхъуу хуегъабзэ а къалэным.
УсакIуэм дежкIэ лъэхъэнэ тынш щыIэн хуэмейуэ жыхуаIэм пэж гуэри хэлъу къыщIэкIынщ, ауэ ар сэ си фIэщ хъуркъым. Зыужьыныгъэшхуэ зыгъуэта лъэпкъхэм я тхыдэм уриплъэжмэ, абыхэм я щэнхабзэм, я литературэм и «дыщэ лъэхъэнэу» ялъытэхэм къахэгъуэтэгъуейщ зыхуей имыгъуэту псэуа тхакIуэ-усакIуэ. Мыкъуэжь Анатолэ усэн щригъэжьа махуэхэм къыщыщIэдзауэ зэи тыншауэ сэ къысхуэщIэжыркъым. Аращ абы жезыгъэIэр:
Си лъэхъэнэр
мылъэхъэнэ гуапэт:
Мывэ пэт и нэпс
къригъэкIуащ…
ЕджапIэ нэхъыщхьэр къыщыдухам — 70 гъэхэм я кIэуххэм — дуней мылъкуу дэ дбгъэдэлъар щIалэгъуэ ныбжьымрэ хъуэпсапIэ лъагэхэмрэт. УсэбзэкIэ жыпIэмэ, «литературэ дунейм» дыкъыхэбэкъукIри, «гъащIэ реализм» ткIийм дыкъыхыхьат, «социалистическэри» зыщIыгъужым:
Есыхт адрейхэр,
дыдэсейрт ди закъуэ,
Ерыщу толъкъуныдзэм
деIэпщакIуэу.
Ауэ а дунейми хабзэ гуэрхэр щызекIуэрт, и фIыгъэ гуэрхэри зыгуэрхэм екIырт, дэ къытлъымыс щхьэкIэ. Зыгуэр жытIэну дыщыхуежьэкIэ, занщIэу къытIурагуэжырт: «Фэ иджыри фыщIалэщ, фи чэзури къэсынщ», — жаIэрти. «Ди чэзури» къэмысурэ, социализмэм и дагъэри къыттемыткIуэурэ дунейр къэукъубейри, къэралри жылагъуэ зэхэтыкIэри къутэжащ. Абы лъандэрэ — 80 гъэхэм икухэм къыщыщIэдзауэ нобэр къыздэсым — реформэхэмрэ контрреформэхэмрэ дыхэмыкIыу допсэу. Допсэу, ди псэр дзапэкIэ тIыгъыу. Езы усакIуэм зэритхащи, илъэс минищым дыхэбэкъуами, «гъыбзэр нэхъыбэу илъщ ди хъуржыным».
Ди лъэхъэнэр «ем щымысхьами», «фIыр къыпигъэткIуами», сыт хуэдизу цIыхупсэр «илъэхъэну» хэмытами, усакIуэр «фIыр и плъапIэу къэнэжащ». КIэщI дыдэу зи гугъу тщIа социальнэ усыгъэм укъыфIэкIмэ, Мыкъуэжьым и художественнэ дунейм увыпIэ щхьэхуэ щеубыд мис а «фIым къигъэщIа» лирикэм, «дунеижьым фIыкIэ ущызыгъэгугъ» лъагъуныгъэм. Ауэ усакIуэ куэдым къащхьэщыкIыу, Мыкъуэжьым и лирикэ лIыхъу- жьыр «гуфIэгъуэ тIуащIи, насып щащIи» лъыхъуэркъым, «мыухыж гъащIэкIи къыхуэупсэну лъаIуэркъым». Ар гъащIэм Iущ ищIа цIыхущ, зэманым и кIуэкIэми фIыуэ щыгъуазэщ. ФIым щагъэгугъыурэ, ауэ къалъымысурэ гугъэ защIэкIэ ягъэпсэуащ ди адэжьхэри, ди адэхэри. Дэри аращ ди натIэ хъуар. Аращ пщэдейрей махуэм «щыхуагъэтIыгъуэ тыгъэм» ежьэн усакIуэм щIимыдэр:
Пщэдейрей ныбгъуэм
сыщумыгъэгугъыу,
Къызэт гуфIэгъуэ
нобэ… иджыпсту!
Дэ дызэреплъымкIэ, нобэрей махуэм къалъигъэсыну гуфIэгъуэрщ ди щIалэгъуалэри нэхъ зыщIэхъуэпсыр. Мыкъуэжьми ар къыгуроIуэ, абы и лирикэ лIыхъужьми ныбжьыщIэ ныбжьым щита илъэсхэм игъэунэхуакIэщ «гъащIэм а и хабзэ пхэнжхэр»:
Къысхубохь гуфIэгъуи,
IэфI къыщысIурыхъуэм,
СIэщIохыжыр, гъащIэ,
Щхьэ укъыздэджэгурэ?.
Иджы дызыхэпсэукI дунейр нэгъуэщIщ, зэманри нэхъ псынщIэу йокIэрэхъуэкI, щIэблэм яфIэфIхэми, я хъуэпсапIэхэми захъуэжащ. Ауэ сыт хуэдэ лъэхъэнэми зыдимыхъуэжу щыIэр гурыщIэрщ. Абы лъэIэсыфа, а гурыщIэ телъыджэр щIалэгъуалэм зыхезыгъэщIэфа усакIуэрщ ипэжыпIэкIэ усакIуэ нэсыр. Мыкъуэжьым ар къехъулIащ. Апхуэдэу жыдэзыгъэIэр мыращ. Илъэс зыбжанэ хъуауэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и къудамэр къэзыуххэм къэрал экза-мен къызэрыIах билетым ит упщIэхэм иджыри зы дыщIагъуж адыгэ усакIуэ гуэрым и усэ е прозаикым и тхыгъэм щыщ пычыгъуэ къеджэну. Мыр къыхэзыхыр студентхэрщ, къыхахри, зэрыгурыIуэгъуэщи, езыхэр нэхъ зыгъэпIейтей, я псэм нэхъ ехуэбылIэ тхыгъэ- хэрщ.
Апхуэдэхэм деж студентхэр нэхъыбэрэ зи усэ къеджэр а усакIуэрщ. Мыкъуэжьым и социальнэ, лъагъуныгъэ лирикэм теухуа диплом лэжьыгъэхэри ятх.
ИпэжыпIэкIэ уэрэд нэс, лъэпкъ пшыналъэ дахэ хъуащ Мыкъуэжьым и усыгъэр. Ди гугъэщ а пшыналъэм дяпэкIи зишэщIыну. ГуIэфIтещIэжкIэ «мы ду-неижьыр къыхуэупсэжы- ну» усакIуэр щогугъри, дэри абыкIэ дыхуохъуахъуэ.
ТIЫМЫЖЬ Хьэмыщэ,
филологие щIэныгъэхэм я доктор.
И адэ Мыкъуэжь Хьэбалэ
И анэ БицIу КIулэ
И шыпхъу Людмилэ
Анатолэ, абы и щхьэгъусэ Маринэ, япхъу Ланэ цIыкIу, и къуэш Арсен сымэ. 1989 гъэ
Ипхъухэу Ланэрэ Залинэрэ. 2013 гъэ
УсакIуэпсэ
Мыкъуэжь Анатолэ и усэ тхылъыр гурыгъуазэу къызэгуэпхынщи, мыпхуэдэ сатырхэм уи нэр хуэзэнщ:
Сыхуейт сэ Iэджэ
щIауэ зэхэслъхьэну
ГуфIэгъуэм теухуауэ
уэрэд нэс.
Захуагъэр сэ
абы щызгъэлъэпIэнут,
КъедаIуэм къыфIыщIэкIыу
гуфIэ нэпс.
ТIутыхукIэ псэ — а зырщ
дэ къытхуэнэжыр —
НэхъыфIым
хэтхыжынкъым ди мурад.
«Узэджэр къокIуэ»,
— жиIэгъащ псалъэжьым,
ГуфIэгъуэм хуэзгъэпсынщ
сэ зы уэрэд.
Псалъэхэм я щыпкъагъэм, макъ зэпэджэж дахэм, гупсысэ хьэлэмэтым уи гур къызэрагъэгъуэтыжри, уи пкъым гуащIэ къыщIохьэжри, уафэр зэрыкъащхъуэр уолъагъуж. Адыгэбзэм и IэфIыр хуэмурэ къыппкърохьэж. УзэщIэзыIулIауэ щыта мыгъуагъэхэр токIуэт, гуауэм зи плIэр иухуа-хэми зы нэплъэжыгъуэ ягъуэтыж, лей зытехьам къыщыщIахэр щымыгъупщэжми, гугъэр гуауэм трегъакIуэ. КIэщIу жыпIэмэ, мы усэм хуэдэхэрщ цIыху къызэрыгуэкIым лIыгъэ къыхэзылъхьэр, къыщIыхилъхьэфри зыщ: гугъуехьым къыхэмыкIа гухэхъуэм пщIэ иIэкъым, гуауэ зымыщIэм гуфIэгъуэм и пщIэри зыхищIэркъым. Мыпхуэдэ усэ зэрымыщIэкIэ IэщIэтхыхьынукъым зи дунейр гъащIэ хъыринэм ещIэу зыгъакIуэм. Абы игъэунэхуауэ щытын хуейщ мис мыпхуэдэ псалъэхэр гум къизыш хьэзаб:
ЩIым гуфIэгъуэм
Лъэсу къыщекIухьыр —
ПIащIэу ди бжэр
Абы къыIуимых.
Гуауэр щхьэкIуэ шущ
Сэ нэхъ зэзгъэщхьыр —
ДымыщIэххэу
Ди жьэгу къыщопсых…
… Шым мэшэсри
Мэбзэхыж гуфIэгъуэр,
Гуауэр лъэсу
Ди пщIантIэм докIыж.
Сыт и мыIэзагъми, мыпхуэдэ псалъэхэр бзэр джэгуалъэ зыщIым хужыIэнукъым, ахэр зигу къэкIынур гъащIэм и удынри зылъыса, и IэфIри псэкIэ зыхэзыщIэращ. Апхуэдэм и псалъэхэри, а псалъэхэм я зэхэлъыкIэри, гум нахьэс гупсысэхэри езы гъащIэм къыхокI. Аращ Мыкъуэжьым и усыгъэм и тегъэщIапIэ нэхъыщхьэр.
Iэзагъэшхуэ зыхэмылъми щыхуэус щыIэщ зы уэрэд закъуэ. Ауэ а зым деж и псынащхьэр щыгъужмэ, уэрэд иусами, ар усакIуэкъым. Мыкъуэжь Анатолэ и псэр езыр усакIуэпсэщи, сытым хуэмыусэми, и зэчийр къегъэнаIуэ. ИтIанэми, усэным зы щэху гуэр хэлъщ, езы усакIуэми нэсу къыгурымыIуэжу, ауэ Тхьэ лъапIэм абы щэхуу къыхилъхьауэ. Армыратэмэ, цIыху къызэрыгуэкIым дэнэ кърихынт мыпхуэдэ псалъэхэр:
Жей, си IэфI, си фIыгъуэ,
Жей, си гурыфIыгъуэ,
Си къудамэ цIыкIуу
Къыдэжа!
Жей, си нэху, си дыгъэ,
Жей, си насып щыгъэ,
Си удз гъэгъа цIыкIуу
Къыхэжа!
ГЪУТ Iэдэм,
филологие щIэныгъэхэм
я доктор.
Уи насыпщ
Анатолэ, уи тхыгъэхэр ди унагъуэ Iэнэгум зэи текIыркъым, деджащ жытIэуи IудгъэкIуэтыжыркъым.
«Дунеижь» зыфIэпща уи тхылъ тыгъэ къысхуэпщIам сэ мызэ-мытIэу седжащ, и напэкIуэцI зыбжанэм я кIапэхэри щIэзупщIащ. «Си насыпт…» — аращ а тхылъ гъуэзэджэм и кIэух усэм фIэпщар.
НэхъыфIу схэлъыр
Уэрэд гуапэу,
Къысхуэгъэнамэ —
Си насыпт…
Си шынэхъыщIэ! Куэд щIащ сэ а псалъэ цIыкIуитIыр дызэрыт зэма-ным изгъэувэу хэIэтыкIа нагъыщи зэрыпызгъэувэжрэ… Уэ уи насыпщ, Анатолэ! Уи насыпщ, уи хъуэпсапIэ инхэм я нэхъыбэр къохъулIащи! Уи насыпщ, тхыгъэ, усыгъэ, уэрэд да- хэ куэд тыгъэ къытхуэпщIыну уху- нэсащи! Уи насыпщ, къолыжу цIыхугъэ, адыгагъэ, нэмыс, гулъытэ пхэлъщи! Уи насыпщ, дыгъуасэ узэхъуап-сэу, зи лъэрыгъыпсыр бубыду щыта усакIуэ нэхъ пажэхэм нобэ уэри ухабжэ хъуащи! Уи насыпщ, уи тхы- гъэхэр дэтхэнэ зы утыкуми щыб- гъэIу хъунущи!..
ЩыIэщ зы усэ е пьесэ закъуэ фIэкIа имытхауэ дуней псом цIэрыIуэ щыхъуа. «Дунеижь» зыфIэпща усэ закъуэм фIэкIа умытхауэ щытами, уэ фIыщIэшхуэ пхуэфащэт.
Зэман быркъуэшыркъуэм зэщиуда уи хэкуэгъухэм я упщIэ куэдым жэуап ептыфащи, икъукIэ гуапэщ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, адыгэ усыгъэ ды-зэрыпагэр мывэ сэрейм даубыда нэхъей, нэм къыфIэнэн усакIуэ къызэрыхэмыхьэжым гуныкъуэгъуэ къыдитырт. А гуныкъуэгъуэр уэ тщхьэщыпхащ, гугъэ дахэ къыдэптыжащи, афэрым!
Илъэс зыбжанэ ипэкIэ уэ пхужысIа си псалъэхэмкIэ сухыну сыхуейт си тхыгъэ кIэщIыр:
Узыщытхъужу куэдрэ
Ину умыкIийми,
Уи тхыбзэм егъэзагъэ
ГущIэлъапсэр…
Залымыгъэм ди гур
ЩигъэгуIэ къэхъуми,
Хубогъэпсыжыр
Лъагъуныгъэм ди псэр!
МЫСОСТЫШХУЭ Пщызэбий,
Урысей Федерацэмрэ
Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ
щIыхь зиIэ я артист.
2006 гъэ
Зыми хэбгъэгъуэщэнукъым
Псоми зы дыгъэщ диIэр, ауэ усакIуэ нэсхэм дыгъэ зырыз яIэжщ: а дыгъэхэм я теплъэр зы щхьэкIэ, абыхэм къапих бзийхэр, а бзийхэм ящIэлъ хуабагъэр усакIуэ къэс я усыгъэхэм щызэхуэдэкъым. Зи тхыгъэ щIэбджыкI усакIуэхэр зэрызэщхьыр хэбгъэкIрэ зэрызэщхьэщыкI гуэрхэр къыпхуэнэмэ, поэзие хъужри щIэщыгъуэу уи гум къинарщ.
Ди жагъуэ зэрыхъущи, усэм и жыпхъэ гуэрым игъэзэгъа псалъэмакъ къыдэзыщIылIэхэр щэ бжыгъэмэ, гумрэ псэмрэ сыт щыгъуи зыхуэныкъуэ псалъэщIэ гуэр къыбжезыIэфыр пщIы бжыгъэщ. А пщIы бжыгъэм ящыщу сэ къызолъытэ усакIуэ Мыкъуэжь Анатолэ. Абы и IэдакъэщIэкIхэр — я гупсысэкIи, я гурыщIэкIи, усэхэм я фащэкIи — лIыпIэ иува усакIуэм «къызэригъэщIар» нэрылъагъущ.
И лъахэм, и лъэпкъым и тхыдэм куууэ щыхэплъэ усэ и мащIэкъым Мыкъуэжьым, ауэ абы и Iэпэр къытрихыркъым нобэрей махуэм и лъынтхуэми: ар хущIокъу зыхэт зэманым и нэщэнэ нэхъыщхьэхэр къыхиубыдыкIыну. «ХущIокъу» жысIа щхьэкIэ, а псалъэр мыбдеж щытэмэму къыщIэкIынукъым: апхуэдэм хущIэмыкъуу тхэ щыIэ? Нэхъ пыухыкIауэ жысIэнщи, и гугъапIэм и Iэр тезыгъахуэ усакIуэщ Мыкъуэжь Анатолэ.
ТХЬЭГЪЭЗИТ Зубер,
Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ.
Мыкъуэжь Анатолэ
Си лъэпкъэгъухэм я деж
Адэжьхэм напэр я гъащIэ гъуазэу,
ЛIэщIыгъуэ гугъухэр къызэпачащ.
Бий гуартэ я щIым къыщизэрыгуэм,
Дунейр я лIыгъэм игъэзджызджащ.
Адэжь щIэиныр гугъэм и закъуэ?!
ДэщIыгъущ а гугъэм беигъэ нэс:
Ди хабзэ екIухэр дыщэзэрылэщ,
Ди псалъэжь Iущхэр налкъутналмэсщ.
А хъугъуэфIыгъуэр ныбжькIэрэ тыгъэ
КъытхуэзыщIахэм уралIэужьщ,
Адэжьхэм я псэр щыгуфIыкIыну
Къытенэ щIылъэм уэри лъэужь.
Ди лъэпкъ щэджащэм и дыщэ пхъуантэм
Къыдумынэфми тыгъэ бэлыхь,
А пхъуантэдэлъхэр щIэблэм хуэхъумэ,
Хуэхъу ди лъэпкъ мащIэм къэрэгъул бжыхь.
Ныбэизыгъэм зэщхьэщихуауэ,
КъытхокI лъэпкъ напэр къизымыдзэж,
Анэдэлъхубзэр, шхахуэ пэлъытэу,
ПхъэнкIий идзыпIэм ныхэзыдзэж.
Къуэпсыбэу щIылъэм хэмыкIа жыгыр
Къыкъуэумэ жьапщэ — тыншу къреч.
ГукъуэпскIэ лъэпкъым пымыщIа цIыхур,
Жьуджалэм ещхьу, жьым кърехьэкI.
Щэнхабзэр, тхыдэр, анэдэлъхубзэр —
Лъэпкъ ЖыгкIэ зэджэм и къудамищщ.
Зытес къудамэр пызыупщIыжыр
Тхьэр зытебгахэм мэхъур ящыщ.
Теплъэ къудейкIэ фIэкI уадыгэу
УкъамыщIэжмэ — сыт урищIыс?
Зи лIэужьыгъуэр мыгурыIуэгъуэ
Жыг кумылэншэм урещхьыркъэпсщ.
Адыгэу щыIэр кхъузанэ тIуащIэ
Хуейщ мы зэманым дэ щIэдгъэкIын,
КуэнсапIэу къинэр — лъэпкъ жылэ хъункъым,
Апхуэдэм хуейщ дэ дакъыпыкIын.
И лъэпкъым папщIэ зы щай и уасэ
Зымылэжьахэм захузогъазэ:
Адэжь и щIыхьым фримыуэркъ,
А щIыхьым хэлъкъым фи фIыщIэ лъэпкъ.
Мыкъуэжь Анатолэ, Шырыт СулътIан, Бекъул Токъан, Хьэх Сэфарбий, Къамбий Зуфар (щытхэщ), Ержыб Аслъэн, Сыкъун Хьэсэн, Мырзэкъан Суфян (щысхэщ). 1985 гъэ
ТIымыжь Хьэмыщэ, Тэтрокъуэ Астемыр, БищIо Борис, ЩоджэнцIыкIу Леонид сымэ я гъусэу.
Тхьэр зыхуэупса
Апхуэдэ насып Тхьэм псоми къаритыркъым — тхылъеджэ нэхъыжьми, курытми, нэхъыщIэми дихьэхыу яджу, яIэщIэмыужагъуэу. АбыкIэ Тхьэр зыхуэупса зырызхэм ящыщщ Мыкъуэжь Анатолэ.
Ар къызыхэкIыу си гугъэри и усэхэм ящIэлъ гупсысэ куурщ, и бзэ дахэрщ, образ гукъинэжхэрщ. Сыт хуэдэ темэ къиIэтми, нэхъ ягъэлэжьа дыдэщ зыхужыпIэнухэри абы хэтыжу, уигу къэмыкIа лъэныкъуэкIэ бгъэдохьэри псэкIэ гъэхуэба гурыщIэхэр къегъэщI узыIэпишэу, щIэщыгъуэу.
Усыгъэ нэсыр, поэзие жыхуаIэжыр, лъагъуныгъэшхуэм е гукъеуэ иным къыхокI. КIэщIу жыпIэмэ, усакIуэр гурыщIэ лъагэм къызэщIиIэтэн хуейщ. А жысIам щыхьэт техъуэ тхыгъэхэр щымащIэкъым дунейпсо литературэм. Абы и лъэныкъуэкIэ щапхъэу къэпхь хъунущ Мыкъуэжьым и «Маринэ» тхылъыр. УсакIуэм езым и щхьэм кърикIуа гуауэм къигъэщIа усэ гупышхуэр зы цIыху щхьэхуэ хуэгъэза пэтми, ар пасэу дунейм ехыжа цIыхубзхэм — анэхэм, шыпхъухэм, псэм и щIасэ куэдым — я усыгъэ-фэеплъу къыпфIощI:
Маринэ, зыкIи
дыкъуэншакъым,
Къуэншар нэгъуэщIщ,
къуэншар нэгъуэщIщ.
Ди лъагъуныгъэр
хуэхъумакъым, —
Дунейр ныкъуэщIщ,
дунейр ныкъуэщIщ.
Илъэс хыщIыр цIыхур зригъэзэкIыжу къикIуа гъащIэ гъуэгуанэм щриплъэж зэманщ. ЗэплъэкIыжми, Анатолэ игу лъагэ зыщIын IуэхуфI куэд и щIыбагъкIэ щилъагъужынущ — Тхьэм кърита зэчийм и фIыщIэкIэ ар хъуащ къэбэрдей литературэр зыгъэбжьыфIэ усакIуэ. Аракъэ езыр насып хъужыр!
МЭЗЫХЬЭ Борис,
тхакIуэ.
Илъэс бжыгъэкIэрэ псыхьа зэныбжьэгъугъэ
Мыкъуэжь Анатолэрэ сэрэ дигу къэдгъэкIыжыни дызытепсэлъыхьыни ди куэдщ. 1973 гъэм Шор- дакъ къуажэм щызэхэт колхозым университетым щеджэ гупышхуэ дашат (абы щыгъуэ студентхэр мазэкIэ колхозхэм, совхозхэм щылэжьэну жэщхэсу яшэу щытащ). Тхыдэмрэ филологиемкIэ факультетым адыгэбзэмрэ адыгэ литературэмкIэ, урысыбзэмрэ урыс литературэмкIэ и къудамэм и етIуанэ курсым сыщIэсу а гъэм ныщIэтIысхьэри губгъуэм нэкIуауэ къэсцIыхуащ Мыкъуэжьыр.
Абы лъандэрэ Анатолэрэ сэрэ дызэныбжьэгъущ, ди гъурри ди цIынэри зэрыщIэу, и чэзум ди дамэ зэщIэдгъакъуэу, гуауэр зэдэдгуэшу, гуфIэгъуэр зэ-дэтIэту. Илъэс 43-р зэман цIыкIукъым. Си ныбжьэгъум и адэ Хьэбалэрэ (ахърэт нэху Тхьэм кърит!) и анэ КIулэрэ я Iыхьлыхэм сэ сымыцIыхурэ сыкъэзымыцIыхурэ яхэту сщIэркъым, и шыпхъу Людэрэ и къуэш Арсенрэ я гугъу умыщIыххэ.
Мыкъуэжь Анатолэ цIыхугъэшхуэ зыхэлъ ныбжьэгъу пэжщ, гу пцIанэ зиIэ усакIуэщ. Илъэс 17 фIэкI мыхъуу университетым ныщы-щIэтIысхьами, ар усакIуэ хьэзырт: и усэбзэр щабэт, лантIэт, макъхэр зэщIэжьыуэрт, и гупсысэр щIэщыгъуэт. Арагъэнут езым хуэ-дэу университетым щеджэ студентхэм абы и усэхэм макъамэ щIалъхьэурэ гитарэкIэ дежьууэ уэрэду щIыжаIэр. Нобэрей общежитхэм ущIыхьами, Анато-лэ и псалъэхэр зыщIэлъ студент уэрэдхэр зэхыбох.
Мыкъуэжьыр нобэ зи тхылъхэр зэIэпахыу ядж, зи усэхэр яфIэфIу гукIэ зрагъащIэ адыгэ усакIуэхэм ящыщщ. Езыми усэу итхауэ хъуар гукIэ ещIэж. Апхуэдэ ди усакIуэхэм яхэту сэ сщIэркъым.
Тхылъхэр птхы, спектаклхэр бгъэув, фильмхэр тепх хъунущ Анатолэрэ пасэу дунейм ехыжа и щхьэгъусэ Маринэрэ яку дэлъа лъагъуныгъэшхуэм теухуауэ.
Мыкъуэжь Анатолэ усакIуэ нэсу сэ къыщIэслъытэм нэгъуэщI щхьэусыгъуи иIэщ — абы хуэдэу ди гъащIэ зэхэ-зэрыхьар пэжу, темылъэщIауэ, мышынэу къэзыгъэлъэгъуа иджырей ди усакIуэхэм яхэткъым.
ТЭТРОКЪУЭ Астемыр,
Къэбэрдей-Балъкъэр радиом и адыгэ
редакцэм и редактор нэхъыщхьэ.
ГъащIэм и щэхухэр къетIэщI
УсакIуэ нэсхэр закъуэтIакъуэххэщ. А закъуэтIакъуэм ящыщщ Мыкъуэжь Анатолэ.
Абы хьэкъыу пхыкIащ: «щIыр щIыщыIэр — сабий къыщалъхунырщ», «щIыр щIыщыIэр — къыщыкIынырщ гуэдз», къэхъугъэри, махуэл имыIэу, зыхуэлажьэр фIырщ, дахагъэрщ, угъурлыгъэрщ: «хуейщ дыгъэр бзийкIэ гуэшэну, щIым гуапэу къедэхэщIэну»; «хуейщ бзу-хэр уэгум итыну, хуиту уэрэд кърашыну»; «удз дахэр хуейщ къэгъэгъэну, еплъ псоми ягу хигъэхъуэну»; «гуфIэгъуэщ, сэ фIыуэ сощIэ, къыщIигъэщIар мы дунейр».
АрщхьэкIэ «ди лIэщIыгъуэр гуапагъэ хуэныкъуэщ, гумащIагъэ абы къомэщIэкI».
Ауэ щыхъукIэ, усакIуэм сыт къыхуэнэжыр? Iейр къызыхэкI щхьэусыгъуэхэр къыщIигъэщынырщ, абыхэм ерыщу япэувынырщ.
УсакIуэм и лирикэм ущрохьэлIэ ди лъахэм и теплъэр щIэщыгъуэу уэзыгъэлъагъу усэ пкъыфIэхэми, мамырыгъэм тегъэпсыхьа сатырхэми, къэзылъхуа анэм хуэгъэза псалъэ щабэхэми, лъагъуныгъэм, ныбжьэгъугъэм, гъащIэм и къэхъукъащIэ зэмылIэужьыгъуэхэм, лIэныгъэм теухуа тхыгъэхэми. Сыт хуэдэ Iуэхугъуэ темытхыхьми, Мыкъуэжь Анатолэ и Iэужьым нэпкъыжьэ хуэхъу нэщэнэ зызымы-хъуэжхэри щыIэщ: Захуагъэр, ЦIыхугъэр, Дахагъэр. ИкIи а усакIуэм и лирикэм хуэкIуэн эпитет езым и сатырхэм къыхэсхыну къысхуихуатэмэ, мы сатыритIым тезубыдэнт:
ЩIым лъагъуныгъэр,
гуапагъэр
СщIыну и тет
сыщIохъуэпс.
Нэмыцэ тхакIуэ Брехт Бертольд зэгуэр жиIэгъащ: «Укъызытехьа дунейм елъытауэ дуней узытекIыжыр, нэгъуэщI мыхъуми, зы мэскъалкIэ зэребгъэфIэкIуэнум уи гъащIэр тегъэпсыхьауэщ узэрыпсэун хуейр».
Мыкъуэжьым и Iэужь-хэм къыбжаIэ ар апхуэдэ гугъапIэ лъагэм хьэлэлу зэрыхуэлажьэр икIи абы и лъэныкъуэкIэ куэд зэры-хузэфIэкIар.
КЪЭЖЭР Хьэмид,
усакIуэ, критик.
Псалъэм и тепщэ
Мыкъуэжь Анатолэ и тхыгъэхэр быдэу епхащ нобэрей гъащIэм, иджы-рей цIыхухэм я гурыщIэ- гупсысэхэм, ахэр зыгъэ- гуфIэм, зыгъэпIейтейм, зыгъэгузавэм. Абыхэм яхэлъщ усэр Усыгъэ нэс зыщI хьэл-щэнхэр: псэ къабзагъэ, хьэлэлыгъэ, гуп-сысэ лъагэ, нэхугъэ.
Мыкъуэжьым и творчествэм куэдрэ къыхощ «гъуэгу», «гъуэгуанэ» псалъэхэр. «Жьэгу пащхьэм» (Анатолэ и япэ тхылъым) къыщожьэри, а гъуэгуанэр хуокIуэ «Къалэ жыжьэм». «Къалэ жыжьэр» — ар мурадхэм, гугъапIэ лъагэхэм, хъуэпсапIэ нэхухэм я къалэщ. «А гъуэгуанэр зэпысчыху си нэгум щIэкI псори усэбзэкIэ стхыжыным сыхущIэкъунущ», — жеIэ усакIуэм. Ар мурадышхуэщ, мурад гугъущ. Ауэ сытым щыгъуэ усакIуэ нэсым гъуэгу тынш къыщыхихыр?! «Покой нам только снится», — жиIэгъащ Блок Александр.
Анатолэ щIохъуэпс «хабзэ пхэнжу мы ди гъащIэр мыгъуэ къытщызыщIхэр» щы-мыгъэIэным, залымыгъэр, нэмысыншагъэр дунейм тегъэкъэбзыкIыным, хейр мысэм хэутэн имыщIы- ным, зи щIалэгъуэу гъащIэм зи хыхьэгъуэр «ем и жьапщэм иримыщIыкIыным».
Мыкъуэжьым усэ куэд тритхыхьащ ди зэман ткIийм, ди гъащIэм къыхыхьэ, ди лъэпкъ хабзэхэм къемызэгъ Iуэхугъуэхэм. Ар и псэр, и акъылыр зыгъэпIейтей псоми усэбзэкIэ поджэж.
Сытым темытхыхьми, Мыкъуэжьым иIэщ жиIэн. Ар къызыхэкIыр гъащIэр куууэ зэрызыхищIэрщ, абы и лъэныкъуэ псоми гу лъитэну зэрыхущIэкъурщ. Аращ абы и усэхэр гупсысэ жанхэмкIэ щIэкъулейр, ирехъу ар лъагъуныгъэм, ныбжьэгъугъэм, пэжыгъэм, философскэ Iуэхугъуэхэм ятеухуа усэхэу — а псоми абы щыжеIэф езым и псалъэ.
УсакIуэ гъуэзэджэ Светлов Михаил гушыIэу жиIэу щытащ усэ птхыну «зэрымыгугъур». «Зы мащIэ дыдэщ абы щхьэкIэ узыхуейр, — жиIэрт абы, — усэм хэтын хуей псалъэхэр къэгъуэтауэ ахэр здэщытыпхъэм деж щыгъэувын хуейуэ аращ». Мыкъуэжьым а къалэнитI-ри хъарзынэу зрегъэхъулIэф. Абы къикIыр ар псалъэм и тепщэ зэрыхъуарщ.
КЪАГЪЫРМЭС Борис,
Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ.
2005 гъэ
ГукIэ сощIэ
Мыкъуэжь, дызэрыщIалэ цIыкIу лъандэрэ уи усэщIэхэм укъысхуеджэу дыкъызэдокIуэкI. Уи IэдакъэщIэкIхэр, къанэ щIагъуэ щымыIэу, гукIэ сощIэ: щIэптхари щыптха щIыпIэри бжесIэжыфы-нущ.
Уи усэщIэхэр газетым къытехуауэ си ныбжьэгъухэм мызэ-мытIэу баз къафIэсхьащ, гурыхуагъэкIэ дызэпевгъауэ, зэ фIэкIа сыкъемыджэу жысIэжынщ, жысIэурэ. ГукIэ щыпщIэкIэ, жыпIэжы-фынтэкъэ!
Адыгэхэм я мызакъуэу, усакIуэ нэхъ пажэ дыдэу щыIэхэм ящыщ зыуэ укъызолъытэ. Уи усэхэм теухуауэ тхылъ псо схуэтхынуи сыкъегъэгугъэ. Тхьэм къыдигъэхъулIэ!
Ныбжьэгъу, сэ фIыкIэ
сигу укъокIри,
Уи гъуэгу кIыхь хъуну
сынохъуэхъу!
ЩОДЖЭНЦIЫКIУ Леонид,
ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэкIэ щыIэ
ФIыщIэ фондым и унафэщI.
СфIэфI дыдэу сыкъоджэ
Мыкъуэжь Толэ цIыху гуапэщ, гъэсащ, нэмысыфIэщ, мы дуней дахэм хуэфащэщ.
Куэдым усэ ятх щхьэкIэ, ар нэсу къызэхъулIэр мащIэщ. Толэ и усэхэм куэд щIауэ сыкIэлъоплъ икIи сфIэфI дыдэу сыкъоджэ. Ахэр купщIафIэщ, бзэ дахэкIэ, шэрыуэкIэ тхащ. Мы дунейм къыщыхъу Iуэхугъуэхэм ящыщу къэгъуэтыгъуейщ ар зи щхьэфэ имыIэбэ.
«Iуащхьэмахуэ» журналыр ефIэкIуэным къару куэд ирихьэлIащ IутIыж Борис. Иджы журналыр Толэ къыдощIэращIэ. Ар куэд и уасэщ. Тхыгъэ хьэлэмэтхэр, купщIафIэхэр къытохуэ. КъищынэмыщIауэ, гуапэщ иджыри дымыцIыху, литературэм япэ лъэбакъуэ хэзычэ усакIуэ, тхакIуэ ныбжьыщIэхэм я IэдакъэщIэкIхэр къызэрытрадзэр. КъыдэкIыгъуэ къэс блэз-мыгъэкIыу, сфIэщIэщыгъуэу сыкъоджэ. Сэ сызэреплъымкIэ, зи щхьэ пщIэ хуэзыщIыж, адыгэу зызы-лъытэж дэтхэнэ зыми и унагъуэм илъыпхъэщ ди литературэм, ди щэнхабзэм, ди бзэм телажьэ «Iуащхьэмахуэ» журналымрэ «Адыгэ псалъэ» газетымрэ.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, Толэ и щхьэгъусэр пасэу фIэкIуэдащ. Ар щызыгъэгъупщэн Тхьэм иримыгъэлъагъукIэ. И махуэ лъапIэм ирихьэлIэу сэ абы сохъуэхъу и хъыджэбзитIым я насыпрэ я гуфIэгъуэрэ илъагъуу, и узыншагъэм хэхъуэу, дэрэжэгъуэ щымыщIэу иджыри илъэс куэдкIэ лъэпкъым тхуэпсэуну, тхуэлэжьэну.
ЖЬАКIЭМЫХЪУ КIунэ,
Уф-мрэ КъБР-мрэщIыхь зиIэ я артисткэ.
И гупсысэр куурэ и бзэр шэрыуэу
Нобэ ди литературэм хуэлажьэ усакIуэхэм уахэплъэмэ, Мыкъуэжь Анатолэ бжьыпэр зыIыгъхэм ящыщ зыщ и IэдакъэщIэкIхэм яхэлъ гупсысэм и кууагъкIэ, ар къызэриIуатэ IэзагъкIэ. ШколакIуэу усэн къызэрыщIидзар къэплъытэмэ, нобэрей юбилейм ирихьэлIэу абы иусахэм я бжыгъэр мащIэу къызыщыхъуни щыIэнщ, ауэ куэдагъым зэремылIалIэр, и усэр псом япэу езым и гур хуэзэгъэжу екIурэ-ещхь мыхъуауэ цIыхухэм я пащхьэ зэрыримылъхьэр арагъэнщ Анатолэ езым пасэу зыхуигъэувыжа пща- лъэ лъагэм зригъэIэт фIэкIа зыкIи къемыбэкъуэхыу нобэм къыщIэсар. ГъэщIэгъуэныракъэ, абы япэ дыдэу дунейм къытригъэхьахэри, «мыр гъащIэм фIыуэ хэзыщIыкI, абы куууэ пхрыплъыф, акъыл тIыса зиIэ цIыхущ зыхуэтхынур» жыуагъэIэу гъэпсащ.
Мыкъуэжьым и гугъу щащIкIэ, и усэхэр нэщхъеирилэу жызыIэ щыIэщ. Апхуэдафэ щIраплъыр, сэ сызэригугъэмкIэ, ахэр нэхъыбэу зытеухуа темэрщ — псом япэу усакIуэм псэхупIэ къезымытыр ди гъащIэм хилъагъуэ мыхъумыщIагъэхэрщ, абы куэдрэ Iейр фIым и гущIыIу зэрыщыхъу-фырщ, къуаншэр захуэм зэрыщытекIуэфырщ, напэм япэ мылъкур зэрыщрагъэщырщ — а псор щыплъагъукIэ, дауи, нэжэгужагъэ къыпхалъхьэркъым. Абыхэм Мыкъуэжьыр щIытепсэлъыхьыр тхьэусыхэн къудей папщIэкъым — ар къоув зи жагъуэ ящIахэм я къыщхьэщыжакIуэу, захуагъэм, гущIэгъум, цIыхугъэ нэсым я джакIуэу. Езы усакIуэм и псалъэкIэ жыпIэмэ, «Ем езэуэныр си натIэу Сыкъытехьащ мы дунейм. Згъэбзэнущ усэр маисэу, — Срауэчылщ сэ цIыху хейм». Абы и хъуэпсапIэр дунейр сыткIи зэтес хъужауэ илъагъунырщ. А гупсысэр философие куу зыхэлъ мы сатырхэм къаIуатэ:
«СыгуфIэщэну сыхуейщи,
Аращ сэ сыщIэнэщхъейр».
Пафос егъэлея хэмылъу, зэ еплъыгъуэкIэ псэлъэкIэ къызэрыгуэкIыу къыпщыхъу къэIуэтэкIэкIэ щIэджыкIакIуэ дэтхэнэми и гущIэм зэрыдыхьэфын, ахэр и лъэныкъуэ къызэрищIыфын бзэрэ Iэмалымрэ зэригъэпэщащ усакIуэм икIи ар иджыпсту шэчыншэу «граждан поэзие» жыхуаIэмкIэ ди литературэм щыпашэщ.
Мыкъуэжьым бзэ къулей зэрыIурылъым нэхъапэIуэкIэ тIэкIу и гугъу сщIауэ щытащ. Мыр щхьэхуэу зытепсэлъыхьын хуей те- мэшхуэщ. Езым зэритхщи, «псалъэ дыгъэлхэм яхэплъыхьурэ, зы налкъут къахегъуатэ». Анэдэлъ-хубзэр Анатолэ дежкIэ зыхуэбгъадэ хъун щымыIэу, хуэсакъыпэу хъумэн хуей лъапIэныгъэ инщ:
Си бзэм сэрэ
дызэтIолъхуэныкъуэу
Зы адыгэ анэ
дыкъилъхуащ…
Здэнукъым
сыкъэзылъхуар хаутэу,
Здэнукъым хаутэу
къыздалъхуар!
Зэгуэр Мыкъуэжьым итхыгъащ «сэ хамэ гуауэр си гущIэм йожалIэ, ещхьу сысейм» жиIэри. Ар, зэрыжытIащи, усэхэми наIуэу къыхощ. Ауэ псом хуэмыдэжу усакIуэм и гурыщIэр къригъэIуэтащ къеуэлIа гуауэм — зи гугъу сщIыр игъуэ нэмысу дунейм ехыжа и щхьэгъусэм теухуа циклыращ. ПсэкIэ къыпэгъунэгъу цIыхур пасэу зэрыIэщIэкIынкIэ хъунур гурыгъуазэу зыхэзыщIарщ мыпхуэдэу жызыIэфынур:
Мылъкури щIыхьри
ЩхьэгъэпцIэжщи, псэр
Зыхуэныкъуэ псэ фIэкIа
ЩымыIэ…
Нобэ къэскIэ,
СфIигъэдийуэ псэр,
Уэ узмыгъуэтыжу
Схудеху щIыIэ…
Хьэмэрэ зэпсэгъуитI зэфIэкIуэдам я къекIуэкIыкIар «Жэнэтбзу уи хадэм зэ къимылъэтам…» усэм нэхърэ нэхъ дахэу, нэхъ гукъинэжу, абы щыгъуэми адыгэ хабзэм уезымыгъэбакъуэ щIагъыбзэ щIэлъу пхуэгъэпсыну пIэрэ!
Си псалъэм и кIэ къизгъэхуащ зыми хэзмылъхьэу нэхъыфI дыдэу слъагъу усэр — «Гущэкъу уэрэдыр». Сэ сызэреплъымкIэ, мы усэм фIэкIа имыусами, Анатолэ и цIэр ди литературэм къыхэнэнт. Си фIэщ хъуркъым мыбы зэ къеджам е уэрэду абы едэIуам ар зэгуэр щыгъупщэну, тобэ ирехъуи, дэтхэнэ зы адыгэми гукIэ ещIэ мы сатыр дахащэхэр:
Мазэ тхьэгъу лъэныкъуэр
Къыпхуэслъыхъуэжынщ,
Вагъуэ щыгъэ цIыкIухэр
Къыпхуэсщыпыжынщ.
Апхуэдиз гумащIагъэрэ лъагъуныгъэрэ быным, сабийм хуэгъэзауэ зыхэлъ, апхуэдэу екIуу гъэпса адыгэбзэкIи урысыбзэкIи щыIэу сэ сыщыгъуазэкъым.
Хэти гушыIэу, хэти и фIэщу «усакIуэ нэсхэр куэдрэ псэукъым, Пушкинми Лермонтовми я гъащIэр кIэщIт, ауэ урыс литературэм и классик хъуахэщ» жа-Iэу зэхыбох. Мыбыхэм нэгъуэщI къэралхэм щыщхэр, уеблэмэ адыгэ гуэрхэм я цIэри щыщIагъу щыIэщ. «Ныбжьыр хэкIуэтэху, талантым кIэреч, цIыхум и щIэщыгъуэр йокI, адэкIэ жиIэн имыIэжу къонэ» — аращ абы кърагъэкIыр. Сэ абыхэм акъылэгъу садэхъуфынукъым. И ныбжьыр хэхъуэху, и творчествэм зиужь зэпыту гъащIэшхуэ зиIа тхакIуэ, усакIуэ дапщэ ухуей?! Жыжьэ дыщымы-лъыхъуэу, дэ диIэкъэ КIыщокъуэ Алим! Си ныбжьэгъу нэхъыфIхэм ящыщ Мыкъуэжь Анатолэ сохъуэхъу псэунми усэнми яхуиIэ гукъыдэжыр хэхъуэ фIэкIа нэхъ кIащхъэ мыхъуу гъащIафIэ хъуну, езыр псэууэ адыгэ литературэм и классикыу къалъытэну.
БИЩIО Борис,
филологие щIэныгъэхэм
я доктор.
Зыхэтлъхьэ щыIэкъым
Адыгэ литературэм и уафэгум зи вагъуэ щыпызыгъэна усакIуэ гъуэзэджэхэр дызэриIэм дрогушхуэ. Абыхэм къахолыдыкI Мыкъуэжь Анатолэ.
Дунейм и къэхъукъащIэхэми лъагъуныгъэми щIэщыгъуэу, удихьэхыу тотхыхь ар. Нэхъыщхьэращи, и усэхэм гупсысэ куу ящIэлъщ, философиер я лъабжьэщ. Зи хъэтI зиIэж усакIуэм и IэдакъэщIэкIхэм фIым, захуагъэм, гуапагъэм укъыхураджэ.
Си щхьэкIэ срогушхуэ илъэс 40 хъуауэ Толэ зэ-рысцIыхум. Куэдым ядумылъагъу хьэл-щэн дахэ хэлъщ. И дуней тетыкIэри, и Iуэху еплъыкIэхэри, и тхэкIэри зэтохуэ. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей драмэ театрым къыщыздэлажьэхэм зыхалъхьэ щыIэкъым Толэ и усэхэр, сыт хуэдэ утыкуми яфIэфIу къыщоджэ.
«Iуащхьэмахуэ» журналым и редактор нэхъыщхьэ къулыкъур къызэрыхуагъэфэщар гуапэ дыдэ сщыхъуащ. Iуэху бгъэдыхьэкIэ, гъэзэщIэкIэ дахэ зэриIэр нэрылъагъущ.
Сэ нобэ Мыкъуэжь Толэ сохъуэхъу узыншагъэ быдэ иIэну, и IэдакъэщIэкIхэмкIэ иджыри куэдрэ дигъэгуфIэну!
КЪЭЖЭР Борис,
КъБР-м и цIыхубэ артист.
