Си бзэ — си псэ, си дуней
Къуэшыркъуейм я щIэблэр анэдэлъхубзэмрэ хабзэмрэ щIапIыкI
Къэбэрдей-Балъкъэрым ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм иубзыхуа лэжьыгъэм ипкъ иткIэ «Си бзэ — си псэ, си дуней» хэгъуэгупсо зэпеуэр Кэнжэ (Къуэшыркъуей) дэт 20-нэ курыт еджапIэм щекIуэкIащ. Адыгэ хабзэм те- ту ирагъэблэгъа къэпщытакIуэ гупыр псом япэ адэ-анэхэмрэ сабийхэмрэ ягъэхьэзыра адыгэ пщIантIэм дашащ, адыгэ шхыныгъуэхэр щапщэфI жьэгум пэрашащ. ПщIантIэм цIыхур дэзт, зэрыкъуажэу зэхуэсауэ къыпфIэщIу, ныбжьыщIэхэм джэгу ящIырт, шыгъэджэгури утыкум итт.
«НэхъыжьыфI здэщымыIэм нэхъыщIэфIи щыIэкъым» — жаIэ. Нэхъыжьым хъуэхъубжьэр иIыгъыу, нэхъыщIэр абы и щIыб къыдэту хьэщIэм къызэрыпежьа щIыкIэм фэрыщIыгъэ-джэгуалъэ зэрыхэмылъыр къигъэлъэгъуам и мызакъуэу, жылэм хабзэ зэрыщекIуэкIри, жьымрэ щIэмрэ зэхущытыкIэ дахэ я зэхуаку зэрыдэлъри нахуэ къищIащ.
КъэпщытакIуэ гупыр здрагъэблэгъа еджапIэми щекIуэкIыр зыкIи къыкIэрыхуртэкъым щIыбым щалъэгъуам. Зыр гъэсэныгъэ лэжьыгъэм тещIыхьамэ, еджапIэ кIуэцIым щекIуэкIыр егъэджэныгъэм пыщIат. КъэпщытакIуэхэр еплъащ еджакIуэ цIыкIухэм я IэщIагъэ утыку кърахьами: щыгъэ зэхэблэкIэ Iэпэщысэ зэхуэмыдэхэр зэращIым, дыщэ IуданэкIэ зэрыхадыкIым, пхъэм къызэрыхаIущIыкIым, н. къ. Дэтхэнэ зы IэнатIэми щекIуэкIым езы сабийхэр адыгэбзэкIэ тепсэлъыхьащ, ящIэр зищIысми зэпкърыхауэ и гугъу ящIащ.
ХьэщIэхэм гъэщIэгъуэн ящыхъуащ еджапIэ дэпкъым екIуэкIыу къыщыфIэдза лъэпкъ дамыгъэхэм я сурэтхэри. ЕджапIэм и унафэщI Аслъэн Майе зэрыжиIамкIэ, «Псэ жыгкIэ» зэджэ проектым и зы Iыхьэщ лъэпкъ дамыгъэхэм я гъэлъэгъуэныгъэр. Сурэт къудейтэкъым ахэр. Щхьэж и лъэпкъыцIэр тету ягъэхьэзыра дэтхэнэ зы дамыгъэри еджапIэм къекIуалIэ сабийхэм ейщ. ЕтIуанэрауэ, дамыгъэхэр псори дыщэидэ защIэу щIат. Дерсымрэ дерсщIыб лэжьыгъэмрэ зэрызэпыщIам и щыхьэтт ар.
Къэплъыхьыныр зэрызэфIэкIыу къэпщытакIуэ гупыр къызытекIухьа Iуэхум — дерсхэр зэрекIуэкIым кIэлъыплъыным — пэрыхьащ. Мы ма-хуэм еджапIэм игъэлъэгъуащ «мастер-класс» жыпхъэм ит дерсиплI.
Япэу къэпщытакIуэхэр зрагъэблэгъа дерсыр еханэ классым щригъэкIуэкIырт илъэс куэд хъуауэ егъэджакIуэ IэнатIэм пэрыт МахуэлI Ларисэ. Жылэтеж Сэлэдин и хъы- бар «КIыгуугу лъэпкъым и кIуэдыжыкIар» литературэ псысэм теухуа дерсым Iэмал куэд къыщигъэсэбэпащ Ларисэ икIи еджакIуэхэм тхыгъэр IэкIуэлъакIуэу яхузэпкърихащ. Сабийхэм щыуагъэншэу псалъэжь гупым къыхагъуатэрт псысэр зытепсэлъыхьыр къэзыIуатэу ялъытэр. Яджыр нэхъ куууэ къагуригъаIуэрэ я гупсысэм зезыгъэужь, гъащIэм щекIуэкI Iуэхугъуэхэр зэрызэпыщIам щызыгъэгъуазэ предмет зэмылIэужьыгъуэхэм я зэпыщIэныгъэхэм теухуа проектхэр утыку кърахьэу лэжьыгъэхэр щагъэзэщIащ дерсым и кIуэцIкIэ. Бзухэм ятеухуауэ гуп-гупкIэ ягъэзэщIа проект лэжьыгъэри утыку кърахьащ. ЕджакIуэхэм я Iуэху еплъыкIэ зэтемыхуэхэр наIуэ къыщащIым, я гупсысэкIэмрэ къэпсэлъэкIэмрэ икъукIэ удахьэхырт. Урокым щаджар къыщызэщIакъуэжым Къуэдзокъуэ Хьэсэн и «Зыхэхуэм фэкIэ задригъэкIуу, Адыгэм и бзэр ихъуэжакъым» гупсысэр ягу къагъэкIыж. ЕгъэджакIуэм и гъэсэнхэр хуешэ мы гупсысэм: «НэгъуэщIыбзэ зэдгъэщIэнми ди бзэр нэгъуэщIым ищIэнми емыкIу илъкъым — ди ерыскъы зэIулъщ, ди IуэхущIафэ зэхэхакъым». Мы гупсысэм псори арэзы тохъуэ. Дерсым къыщигъэсэбэпа IэмалхэмкIи, ядригъэкIуэкIа псалъэмакъымкIи Ларисэ еджакIуэ цIыкIухэм я гум къыщигъэушащ я бзэр хъумэжыным, абы гулъытэ хуэщIыным къыхуезыджэ гупсысэ. Мы дерсым абыхэм къыхаха Iущыгъэ нэхъыщхьэр езыхэм къаIуэтэжащ Эйнштейн Альберт и псалъэхэмкIэ: «Сабийр губзыгъэ фщIыну фыхуеймэ, псысэ фыкъыхуеджэ. Нэхъ губзыгъэж фщIыну фыхуеймэ, псысэ нэхъыбэ фыкъыхуеджэ».
ХьэхъупащIэ Лерэ 3-нэ классым щита мастер-классри купщIафIэу, гъэщIэгъуэну иригъэкIуэкIат. Къэзанокъуэ Жэбагъы теухуа «Iуэху цIыкIу щыIэкъым, лIы цIыкIу мыхъумэ» хъыбарыр зэпкърахын щхьэкIэ гупсысэкIэм, Iуэху еплъыкIэм зезыгъэужь къеджэкIэ технологиер егъэджакIуэм и лэжьыгъэм и зы Iэмэпсымэу къищтащ. Абы къигъэсэбэпащ художественнэ тхыгъэр зэпыудауэ егъэджын, кластер Iэмалхэр. Абы ипкъ иткIэ дерсым и «хуэзыгъэуш» Iыхьэм тегъэщIапIэу къыхаха псалъэхэмкIэ Iуэхугъуэр зэфIагъэувэж. Текстым и цIэмкIэ ягъэбелджылы ар зытеухуауэ щытынур. Пычыгъуэурэ зэпыудауэ хъыбарыр ядж, къэхъункIэ хъунур, сюжетыр зэфIагъэувэ. КъыкIэлъыкIуэу егъэджакIуэм сабийхэр ирешалIэ пычыгъуэ-хэр зыуэ зэпызыщIэ и Iуэхугъуэм, зэрагугъамрэ къызэрыщIэкIамрэ зэрагъэпщэж. Апхуэдэу, дерсым увыпIэшхуэ щаубыдырт псалъэжьхэм, жыIэгъуэхэм: «Iуэхум и пэр умыщIэ-мэ, и кIэр пщIэркъым», «Iуэху зи куэд шыгъэджэгу ещI», «Iуэху зэхэмыбз щхьэгъэузщ», нэгъуэщIхэри. Къэзанокъуэ Жэбагъы и псалъэ Iущу псалъэжь хъуахэм, а лIы губзыгъэм теухуауэ яIуэтэж хъыбархэм 3-нэ клас-сым щеджэ сабийхэм гъэсэныгъэу къыхахыфынур Iэмал гъэщIэгъуэнхэмкIэ ябгъэдилъхьащ Лерэ. Дер- сым щызэпкъраха Iуэхугъуэхэр къыщызэщIакъуэжым, ар и гъэсэн цIыкIухэм къахуеджащ зытепсэлъыхьа Iуэхугъуэхэм япэджэж псалъэхэр къызыхэщ усэ цIыкIу:
ГъащIэм щыхэпсэ псор ууейщ…
Хэсэ лэжьыгъэ — мылъку Iубохыж,
Хэсэ нэмыс — уи нэмысыр докIуей,
Хэсэ насып — мэхъу уи гъащIэр
нэхъ кIыхь…
КъэпщытакIуэхэр зыщIэса мыдрей дерсхэми (дунейпсо тхыдэмкIэ (Вэрокъуэ З.), географиемкIэ (Къэзанш И.) къагъэлъэгъуащ егъэджакIуэхэр еджэныгъэм пыщIа щIэныпхъэхэм фIыуэ зэрыщыгъуазэр, зыхэт сабийхэм я ныбжьымрэ я зэфIэкIым-рэ къалъытэкIэрэ, дерсым бгъэдыхьэкIэ зэхуэмыдэхэр къызэрыхуагъуэтыр, лъэпкъ дуней лъагъукIэм къыхэкIа гъэсэныгъэ IэмалхэмкIи дерсыр щыз зэращIым. Адыгэбзэр иджырей технологием къит Iэмал- хэм къакIэрыху зэрымыхъунури нахуэщ, абыкIэ еджапIэм бгъэдэлъ зэфIэкIри егъэджакIуэхэм ягъэIурыщIащ. КъэпщытакIуэхэм гъэщIэгъуэн ящыхъуащ адыгэбзэ дерсу щымыт тхыдэмрэ географиемрэ сабийхэм зэрыбгъэдалъхьа щIыкIэр. Нэрылъагъут еджакIуэхэм тхыдэ къэхъукъащIэхэмрэ къэзыухъуреихь дунеймрэ адыгэбзэкIэ тепсэлъыхьыныр зэрамыжагъуэр, зэрыдахьэхыр, щIэщыгъуэ зэращыхъур. АдыгэбзэкIэ проект лэжьыгъэу ягъэхьэзырам еджакIуэхэм ягу етауэ зэрелэжьари, дихьэхыу иужь зэритари я утыку къихьэкIэм наIуэ пщищIырт.
Иужьрей илъэситIым къриубыдэу еджапIэм адыгэбзэмрэ литературэмрэ ехьэлIауэ щекIуэкI Iуэхугъуэхэмрэ а лэжьыгъэр методикэ и лъэныкъуэкIэ къызэрызэгъэпэщамрэ теухуауэ къэпсэлъащ «Филологие» методикэ зэгухьэныгъэм и унафэщI Тэтэр Сафлинэ, адыгэбзэмкIэ езыгъаджэхэм я пашэ Къэзанш Нинэ сымэ.
Методикэ зэгухьэныгъэм утыку кърихьа лэжьыгъэм щыщу хуабжьу мыхьэнэшхуэ зиIэу, игъуэу къэIэта хъуауэ КъэпщытакIуэ гупым къыхигъэщащ адыгэбзэр зэрадж «Адыгэбзэ. ПэщIэдзэ. Азбукэ» мультимедие интерактив проектыр, 9-нэ классым щеджэ ЛIуп Ислъам игъэхьэзырар (щIэныгъэ унафэщIыр ЛIуп М.). Лэжьыгъэр зыгъэхьэзырам къызэрыхигъэщамкIэ, проектыр хуэунэтIащ адыгэбзэм и макъ къэгъэIугъуейхэр бзэр зыджым зэгъэщIэгъуафIэ щыщIыным, абы къыдэкIуэу псалъэ нэхъыби ицIыхуа зэрыхъуным. Проектым нэхъ зэхэхауэ утепсэлъыхьмэ, пэщIэдзэ классхэм щIэс еджакIуэ цIыкIухэм адыгэбзэ азбукэм темызашэу, ар нэхъ зэгъэщIэгъуафIэ ящыхъун папщIэ джэгукIэ Iэмалхэр къыщыгъэсэбэпа мультимедие лэжьыгъэщ. Программэр IуэхугъуитIым тещIыхьащ: интерактивнэ бгъэдыхьэкIэ иIэу дерсыр къует икIи укъепщытэж. Макъыр щигъэIукIэ, ар езыгъэбыдылIэ сурэт уегъэлъагъу, апхуэдэурэ псалъэщIэхэм я бжыгъэм хэхъуэурэ макIуэ. КъыкIэлъыкIуэ дерсым уедэIуэну Iэмал щыбгъуэтыр абы и пэ ита къалэныр дагъуэншэу бгъэзащIэмэщ. Апхуэдэу, программэм и кIэм пэжу пта жэуапымрэ уи щыуагъэхэмрэ я бжыгъэр уегъэлъагъуж.
ЛIуп Марианнэ къыхигъэщащ хамэ къэрал щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм адыгэбзэр зрагъэщIэнымкIэ мы программэр къазэрыхуэсэбэпынур икIи ар дяпэкIи зэрырагъэфIэкIуэнур.
Лэжьыгъэр щиухым КъэпщытакIуэ гупыр Къуэшыркъуей дэт ЩэнхабзэмкIэ унэм ирагъэблэгъащ. ЕгъэджакIуэхэмрэ еджакIуэхэмрэ зэгъусэу къызэрагъэпэща концертым абы кърихьэлIа хьэщIэхэр яфIэгъэщIэгъуэну еплъащ. Пшыхьым къыщыIуащ адыгэ уэрэдыжьхэр, усэхэр, усэрыбжэхэр. Къыхэгъэщыпхъэщ еджапIэм «Шагъдий» зи цIэ ныбжьыщIэ ансамбль зэриIэри. Гупым екIу дыдэу ягъэлъэгъуащ «Убых къафэ», «Лъапэрисэ» къэфэкIэ лIэужьыгъуэхэр.
Махуэр лэжьыгъэкIэ нэсу гъэн-щIауэ екIуэкIащ. КъэпщытакIуэ гупым хэтхэм дежкIэ нэрылъагъут анэдэлъхубзэм и Iуэхур Iэпэдэгъэлэл зыщIхэм, IэхъуэгъуэтегъэкIыу бгъэдыхьэхэм мы еджапIэр зэращымыщыр. Нэхъ тэмэму жыпIэмэ, щапхъэ зытепх хъун лэжьыгъэ хъарзынэ къыщаIэтащ Къуэшыркъуей дэт 20-нэ курыт еджапIэм.
Щоджэн Iэминат.
Сэ си фащэр адыгэ фащэщ
«Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэпсо фестиваль-зэпеуэр Дэбагъуэ Барэсбий и цIэр зэрихьэу Шэджэм къалэм дэт 1-нэ курыт еджапIэм, дерс щхьэхуэхэр куууэ щрагъэджым, щекIуэкIащ. Абыхэм яхуеблэгъат Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм и къэпщытакIуэ гупыр.
Къалэ дэлъэдапIэм щынэсым хьэщIэхэм къапежьащ Шэджэм къалэм и Iэтащхьэ Уэдыжь Хьэсанш, Шэджэм щIыналъэм егъэджэны-гъэм пыщIа и IуэхущIапIэхэм я IэщIагъэлIхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщI Щад Азджэрий, Шэджэм щIIыналъэм егъэджэныгъэмкIэ и IуэхущIапIэм и унафэщI Iэрыпщэ Жаннэ, Лашынкъей къуажэм и Iэ-тащхьэ Хьэгъэжей Хьэсэн, Iуэхур щекIуэкIыну еджапIэм и унафэщI Бекъул Маритэ, жылэм и нэхъыжьыфIхэр, адэ-анэхэр, егъэджакIуэхэр, еджакIуэхэр.
Лэжьыгъэр къызэзыгъэпэщ лъэныкъуэм зэригъэпсам тету, къэпщытакIуэхэр япэщIыкIэ ирагъэблэгъащ «Нарт ХасэкIэ» зэджэ утыкум. ЦIыхур щыпэкIу пщIантIэм щхьэж зэрыхуэфащэкIэ щызэхэтт: нэхъыжь- хэр жьантIэм щызэхэст, нэхъыщIэри хьэщIэм пэплъэу куэбжэпэм щызэхэтт. Дызэрыщыгъуазэщи, япэ къэ-сыр Хасэм хагъэхьэу щытакъым, Iэмал имыIэу зыгуэркIэ ягъэунэхуу щытащ. Къеблэгъахэри гъэунэхупIэ ирашэри, джэгуу щытми, акъыл къэкIуапIэ, щIэныгъэ хэхыпIэ хъууэ гъэщIэгъуэну уэршэр-зэпэдзыж екIу иращIылIащ. Хасэутыр нарт Сосрыкъуэ хуит хуащIри, лъапэхэтIэ нэхъыжьхэм къахуищIщ, абыхэм хуит закъригъэщIри, къэпщытакIуэхэр еджапIэмкIэ иригъэблэгъащ. Шыхэр зыщIэщIа тешанкэм ису школ пщIантIэм дыхьа хьэщIэхэм абыи гъэщIэгъуэнхэр къащыпэплъэрт.
Курыт еджапIэм и пщIантIэм зэрыжылэу дэт пфIэщIырт. ХьэщIэхэм джэгукIэ зэмылIэужьыгъуэхэр кърагъэлъагъум, ягъэкIуатэурэ еджапIэм и щIыхьэпIэ дыдэм нэс нэгузыужьым хэту дашащ. Къундетейм и нэхъ лъэпкъышхуэу ялъытэ Мэкъуауэхэ, Бабыгуейхэ, ГъущIохэ ягъэува, пасэрей теплъэ зиIэ пщIан-тIэхэм зырызыххэурэ къэпщытакIуэхэр Iухьащ, лъэпкъ нэхъыжьыфIхэм я хъуэхъу, ущие псалъэ дахэхэми едэIуащ.
ГъэщIэгъуэнхэм ящыщт щIыхьэпIэ дыдэм деж еджакIуэ нэхъыжьхэм щагъэлъэгъуа «Адыгэ анэм урибын пщыкIутIт…» жыхуиIэ теплъэгъуэр. Дэтхэнэ зы адыгэ лIакъуэми и цIэкIэ зы псалъэ къыжаIэщ, мыужьыхыжыну мафIэ хузэщIагъанэри, еджакIуэхэм хьэщIэхэр еджапIэ кIуэцIым щIашащ.
Школым зи цIэр зэрихьэ Дэбагъуэ Барэсбий и гъащIэм, и къекIуэкIыкIам теухуауэ псалъэмакъ купщIафIэкIэ ежьа хъуащ лэжьыгъэр. Зи гъащIэр егъэджэныгъэм, щIэблэр гъэсэным пызыщIа цIыху телъыджэм и гугъуехьыр ноби зэрымыкIуэдар нэрылъагъут еджакIуэ цIыкIухэм ягъэхьэзыра гъэлъэгъуэныгъэмкIэ.
НыбжьыщIэ цIыкIухэм дерсщIыб лэжьыгъэшхуэ зэрыдрагъэкIуэкIыр нахуэ къищIащ гъэлъэгъуэныгъэ екIуэкIам. ЦIыкIухэр хуэIэзэт сурэт щIыным, уагъэ еуэным, хэдыкIым, нэгъуэщI куэдми. Нэхъ къыхэжаныкIахэр я IэщIагъэм зэрытепсэлъыхьа адыгэбзэм уи фIэщ ищIырт ныбжьыщIэхэм ар пщIэ хуащIу зэрызэ- рахьэнум, зэралъытэнум.
Музей лэжьыгъэри еджапIэм екIуу къыщызэпэщат. Ар икIи гъэщIэгъуэн дыдэу гъэпса хъуат: музейм и Iуэхур дэзыхри зезыхьэри езы еджакIуэхэращ, еджэным къыщыдэхуэм деж хьэщIэхэр ирагъэблагъэу, зэIущIэхэр щрагъэкIуэкIыу, музейр зэ- рырагъэфIэкIуэнум щытепсэлъыхьу апхуэдэщ. Абы щызэрахьэ Iуэхухэм тепсэлъыхьа Дудар Дианэ къэпщытакIуэхэм яригъэлъэгъуащ абдеж щахъумэ хъугъуэфIыгъуэхэм я тхылъри, дэтхэнэ зы хьэпшыпми и номер зэриIэр къыхэщу, къыздикIамрэ къезытамрэ епха тхыгъэ кIэщIри щIыгъуу.
Школ библиотекэм и лэжьыгъэри арэзы утехъуэну къызэгъэпэщат. Абы и унафэщI Вэрыкъуэ Софят къэпщытакIуэхэм къахуиIуэтащ тхылъ зехьэным и Iуэхур еджапIэм зэрыщыдэкIыр. Хэхауэ жыпIэмэ, адыгэбзэмрэ литературэмкIэ егъэджакIуэ-хэм яхуиIэ пыщIэныгъэр зыхуэдэм тепсэлъыхьащ. КъекIуэлIахэм Вэрыкъуэм тхылъ фондыр яригъэлъэгъуащ, зыхущыщIэ щыIэмэ, егъэджакIуэхэмрэ еджакIуэхэмрэ зыщIэупщIэ къыхэкIмэ, тхылъ пыухыкIахэр нэхъ библиотекэшхуэхэм къызэрыIахыр къыхигъэщащ.
Апхуэдэу къэпщытакIуэхэм адыгэбзэмрэ литературэмрэ щрагъэдж пэшхэри къаплъыхьащ. Ахэр хуитт, нэхут, блынхэм ди адыгэ тхакIуэхэм, усакIуэхэм я сурэтхэр фIэлът, тхылъ куэди щIэлът, удзхэри щымащIэтэкъым. Псом нэхърэ нэхъ гъэщIэгъуэныр, пэшым фIэлъ «адыгэ сыхьэтрат», бжыгъэхэм я пIэкIэ а сыхьэтым итыр адыгэбзэкIэ тха тхылъхэрт.
АдэкIэ къэпщытакIуэхэр ирагъэблэгъащ зэхьэзэхуэм хуагъэхьэзыра, «мастер-класс» жыпхъэм ит дерс зэIухам. Адыгэбзэмрэ литературэмкIэ егъэджакIуэ ХьэIупщы Маринэ «Анэмрэ бынымрэ я зэхущытыкIэр Нало Ахьмэдхъан и «Псыхьэ-нанэ» рассказым къызэрыхэщыр» жиIэу 10-нэ классым щригъэкIуэкIа дер- сым нэрылъагъу щыхъуащ егъэджакIуэр иджырей технологием зэрыхуэIэижьыр, абы къыдэкIуэуи, бзэм зезыгъэужь уэршэр Iэмалхэм тригъащIэкIэрэ, сабийхэр къабзэу псэлъэным зэрыхуиунэтIыр.
ХьэщIэхэм хуабжьу гурыхь ящыхъуащ Къардэн Мадинэ 2-нэ клас- сым щригъэкIуэкIа дерсри. «Ди ныбжьэгъу псэущхьэхэр» зи фIэщыгъэ урокым къиIэт Iуэхугъуэр зэпкърыха хъун щхьэкIэ егъэджакIуэм сабийхэр гупитIу игуэшри зэпеуэ хэту иригъэкIуэкIащ. ПсалъэщIэхэр куэду яригъэщIащ, зрагъэщIамкIэ япкърыупщIыхьащ, адыгэ псысэ иригъэдаIуэри, зэхахар сурэтхэм иригъэлэжькIэрэ зэпкърахащ, ар дыкъэзыухъуреихь дунейм ирапхыжащ. А псори иджырей егъэджэныгъэ Iэмалхэм къигъэув щапхъэхэм тету зэрыригъэкIуэкIам къигъэлъэгъуащ егъэджакIуэм а технологиехэр и те-гъэщIапIэмэ, адыгэбзэ щIэныгъэр жыжьэ зэригъэкIуэтэфынур.
Глаголыр къызэщIэзыкъуэж дерс Мэкъуауэ Ленэ щрикIуэкIащ 4-нэ классым. Сабийхэр жыджэру зыхэта урокыр псалъэ лъэпкъыгъуэхэр къэпщытэжыным, ахэр зэрапхкIэрэ щIэныгъэ зрагъэгъуэтар зэгъусэу глаголым ешэлIэным теухуат.
АдэкIэ, адыгэбзэмрэ литературэмрэ езыгъаджэхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщI Къармэ Мадинэ къэпщытакIуэхэр щигъэгъуэзащ я методикэ зэгухьэныгъэм и лэжьыгъэхэм, я ехъулIэныгъэхэм. Абы зэрыжиIамкIэ, егъэджакIуэхэм я лэжьыгъэр «Гъэсэныгъэмрэ бзэмрэ» Iуэхугъуэм къещIэкIауэ щытщ, икIи еджапIэм къыщызэрагъэпэщ дэтхэнэ зы лэжьыгъэри абы и жыпхъэм иту ирагъэкIуэкI.
КъыкIэлъыкIуэ сыхьэтым ягъэлъэгъуа, Къармэ Мадинэрэ Къардэн Олесярэ ягъэхьэзыра «Сэ си фащэр адыгэ фащэщ» дерсщIыб лэжьыгъэр махуэ псом екIуэкIа Iуэхугъуэ- хэм я щхьэжт. ИкIи ущыуэнукъым абы еплъыну зи насып кърихьэкIахэм ар щIэх ящыгъупщэжынукъым, жыпIэмэ. Я уэрэдри, я къафэри, ягъэлъагъуэ теплъэгъуэхэри зы гупсысэм епхат: зыхуэдгъэфащэр фащэщ, ди фащэр адыгагъэщ, жыхуиIэм. Дахэт, екIут икIи гъэщIэгъуэнт еджакIуэ цIыкIухэм я утыку итыкIэр, образхэм зэрихьэфыр, дэтхэнэ зы псалъэри я гум къикIыу, я псэм къыбгъэдэкIыу зэрыжаIэр плъагъурт.
ЗэгурыIуэ здэщыIэм хабзэри, нэмысри, фIэлIыкIри, цIыхугъэри, адыгэхэм сыт щыгъуи яхэлъа шыIэныгъэри щыIэщ. А псори Шэджэм къа- лэ дэт 1-нэ курыт еджапIэм нобэр къыздэсым зэрахъумэр, я нэхъыжьхэр щапхъэгъэлъагъуэу зэрыщытыр, я щIэблэр IуэхугъуэфI куэдым зэрыщIапIыкIыр, зэрызэкъуэтыр хьэкъыу я фIэщ хъуауэ, къэпщытакIуэхэр къежьэжащ.
ХЬЭРЭДУРЭ Аллэ.
