ГушыIэ махуэ апщий!
Мэлыжьыхьым и 1-р Ауанымрэ дыхьэшхымрэ я махуэ
ГушыIэпежьэ
Пасэрейхэм жамыIар укIуэдыж, ауэ жаIэм-жаIэурэ нэхъыфI дыдддэу абыхэм къажьэдэкIам ящыщщ мыр: «ГушыIэр Тхьэм и щIасэщ».
Пэж дыдэу, а гушыIэ тIэкIур щымыIамэ, дауэ хъужынут арыншами гъэпкIауэ къагъэна мы цIыху цIыкIур? Узижагъуэн-сызижагъуэнт итIанэ абы узыIуплъэнур: дыгъэр къепсми – пшагъуэу, мазэр плъагъуми – фагъуэу, лъагъуныгъэ жыхуаIэр ямыцIыхурэ цIыхухэм я нэгу уиплъамэ, мыдэ-щэ, фIэIум-фIэIуурэ ухуэлэжа пIэтIрэжан щхъуантIэ куэдыкIей хуэдэ – фу!..
НтIэ, угушыIэн щхьэкIэ, апхуэдиз бэлыхьым зыхэбдзэж хъурэт? «ХъункIэ Iэмал зимыIэщ!» жаIэщ, гушыIэу щIадзэри, пасэрейхэм пIытхъ-сытхъкIэ зэхаублар иужькIэ ныбафэузым хуэкIуэжауэ, нобэми додыхьэшх, ныжэбэми додыхьэшх, ди хъубжэм кIэлъыкIуэу ди дыхьэшхыбжэри тхузэхуамыщIыжмэ, пщэдеи дыдыхьэшхынкIэ хъунущ. ХъункIэ хъумэ…
АГЪ ЗэрэгъыжкIэ зэджэж IутIыж Борис.
1995 гъэ.
P.S. НапэкIуэцIым ихуа гушыIэ IэшрыIыр «къызыхэтпщэфIыкIар» зы къэмынэу Борис и сэмэркъо тхыгъэхэмрэ зэхуихьэсыжахэмрэщ.
«IинтIырву»
Пьесэм хэт ХьэпIытI и псалъэхэр
— ЕфакIуэхэм нэхърэ нэхъ къалэнышхуэ зыгъэзащIэ мы къэралым зэримысыжым зыгуэр хэфщIыкIрэ, пэцан, фэ? Моуэ зыщыплъыхьыт мы ди къэралым. Зэгуэр СыСыСы-Рышхуэу щытам къыхэнэжа мы бэзэр цIыкIум. Зыдгъэбэлэхьыфэурэ, нацIэрыфэу дыкъыщIидзыжащи, Iэщ тIэкIу диIэмэ — дошхыж, Iэщэ тIэкIурамэ диIати — ари гъэкIуэдыжын хуейуэ жаIэ. Уэлэхьи, мо тIанкI къомри мо ядернэ бомбэхэри зыгуэрурэ яхуэгъэкIуэдынтэм, ауэ бэзэр цIыкIум ещхьу къызэхэна мы ди къэралым фадэу итыр зыгъэкIуэщIын кIуэцI жыхуаIэр къызыщыгъэхъут уэ! Узижагъуэн-сызижагъуэнщ ар, пэцан. Уэлэхьи, а узижагъуэн- сызижагъуэнри щIыгъужу зи фэм дахри дахынури сэ схуэдэ тхьэмыщкIэжь гуэрхэрамэ-тIэ. ЛIо абы щхьэкIэ дэ къэралым къытхуищIэр? Шофт къытхуищIэм, тхьэр согъэпцI: е къулыкъу къыдамыт, е депутату дыхамых. Мохэр хакIуэщ, пэнимайш — дэ дыхэхакIуэщ! Хватит!!! Дэри дыхакIуэну, моуэ-щэ, зэ нэхъ мыхъуми лъагапIэм дытеувэу мис мыпхуэдэу… дыщыщыну, щIыр кIэбдзкIэ къиттхъуну дыхуейщ, пэцан!.. Хьэмэрэ, дэ а шахтёрхэм ещхьу, зэбэстофкIэ дымыщIыфын я гугъэу ара а фэ фызыхуэлажьэхэм? Я гугъэмэ, дапщэщи хуэдэу, щоуэхэр-тIэ. Уэлэхьи, шахтёрхэм я зэбэстофкIэр цIампIырэ джэгум, ефакIуэхэм ди зэбэстофкIэм елъытауэ. Къызыщыгъэхъут къэралым ефакIуэу исыр дызэхэтIысхьэри зы мазэкIэ ткIуэпс зыIудмыгъэхуэну дызэгурыIуауэ. О-о-о, абы къэхъуну жыхуэпIэр! Щхьэр ягъэуз, газти-бензинти жаIэу зэхэс а экономист къомым. Уэлэхьи, фадэм нэхърэ нэхъ энергоноситель щымыIэ, пэцан. ЕфакIуэхэм ди производительностыр зы процент пщыкIутху хуэдизкIэ едгъэхамэ, мис итIанэ инфляц жыхуаIэр зищIысыр къащIэнт абыхэм… Ауэ къэралыр кIэлош зэв зэриувар долъагъури, сыт тщIэн, уэлэхьи, къытхуашийуэ хъуар ди кIуэцI демыблэжу догъэкIуэщIым… Мис аращ, тIу, дэ дыхъумэни дыгъэфIэни щIыхуейр. Фэ ар щыфщыгъупщэ къэхъуми, зыдгъэгусэу, дэ зэи дытIысыжкъым: ДЕФАЩ, ДОФЭ, ДЕФЭНУЩ!!!
Тхьэр арэзы къыпхухъу!
Ягъэкъуаншэм тралъхьэну тезырым теухуауэ судыщIэхэр зочэнджэщ-зочэнджэщри, мы гупсысэр трагъакIуэ:
— «И фызым тIуанэ трищIащ» жыпIэу абы суд щIытепщIыхьын лъэпкъ щыIэкъым. ФызитI зиIэм и IэкIэ и судыр ищIэжауэ къэлъытэн хуейщ.
* * *
Хьэжмурид и фыз илъэс 60-м щхьэдэхар пщэдджыжь къэскIэ гъуджэм бгъэдоувэ, лэдэх зэфэзэщ хъуа и нэкIур фIыуэ къызэпеплъыхьри, и гур зэрытепщахэр пщIэуэ жеIэ:
— Мис мыращ уэ пхуэфащэр, Хьэжмуридыжь!
* * *
Анзор цIыкIу хуабжьу зызыгъэщIалафэ и анэшхуэм жреIэ:
— Мэрожнэ къысхуумыщэхумэ, псоми зэхахыу «нанэкIэ» сыноджэнущ!
* * *
Къулеижьыр ефэндым деж кIуауэ йоупщI:
— Уа, сеуэрэ зы мэжджытыжьыфI фхуэзухуэмэ, жэнэтым сыкIуэну пIэрэ?
— Уэлэхьи, абыкIэ тхьэ пхуэзмыIуэфыну, шынэхъыщIэ, ауэ, пщIэххэнукъым, дегъэплъ, — жи ефэндым.
* * *
Лъэхъуэщым исымрэ Госдумэм хэтымрэ сыткIэ зэщхьэщыкIрэ?
Япэр – пIалъэ телъыр щиухыну махуэм щIобэг. ЕтIуанэр — и пIалъэр щиухыну махуэр къэсмэ, инфаркт игъуэтынкIэ мэшынэ.
* * *
Автобусым игуауэ исхэм зыгуэр къахокIиикI:
— ФызэлъыIукIуэт, армыхъумэ, тхьэр согъэпцI, фи щхьэм сытету сримыкIуэм!
Ар зэхэзыха лIы щхьэфэкъушхуэр и Iэгум йоубжьытхэ, и щхьэ щIыбыр фIыуэ егъэупсыфри:
— Алыхьым укъригъэцIэнтхъуэх!
* * *
ЛIыжьым уэсят къахуещI:
— Фызыжьым сом мин 200 лъос, ди къуэм — мини 100, къуэрылъхум — 50… Апхуэдиз ахъшэ къыздисхынур дэнэ иджы сэ?!
* * *
ЛIыр телефонкIэ и фызым йопсалъэ:
— Сэ ныжэбэ си щIасэ фызым и деж сыкъэнэнущ.
— Аргуэру пцIы боупс, хьэбыршыбырыжь! Мухьэжидыжьымрэ уэрэ фефэну фи мурадщ — аракъэ?!
* * *
ЕфакIуэм:
— Дегъауи вакъэ лъэпс зырыз къэдгъэщэху.
— Сыт зэрытщIынур?
— ТтхьэщIынщ.
* * *
Къуэр зилIэжу къыщIолъэдэж:
— Папэ, папэ! Ди маршынэр ирахужьащ!
— Плъэгъуа езыхужьа хьэбыршыбырыр?
— Слъэгъуащ.
— КъыпхуэцIыхужыну?
— Хьэуэ… Ауэ, мис, — Iуахуа маршынэм и номерыр стхащ.
* * *
Травматологым:
— Уэлэхьи, гипсым дэдмылъхьэу мыхъуну, щIалэ, мы уи Iэр.
— Сыт, зиунагъуэрэ, къызэрыгуэкI гуэрым ей хуэдэ, гипсым щIыдэплъхьэнур? Мраморым дэлъхьэ! – жеIэ зи Iэр къута къулеижьым.
* * *
— Доллар 500 схуэпкъутэфыну пIэрэ?
— ПIэрэкъым, ауэ апхуэдэфэ къызэрызуплъам щхьэкIэ, тхьэр арэзы къыпхухъу.
* * *
Гаишникхэр зэхэтщ.
— Феплъыт мо шэм хуэдэу къакIуэ «Жигули» цIыкIум!
— Сыт хуэдэ скоросту пIэрэ абы иIыгъыр?
— Ауэ хыфIэдзи, тумэн 15 и уасэ скорость.
* * *
Iэзэм лIым жреIэ:
— Зы илъэс 50 хуэдизкIэ уфакъырэу, зыпшхыхьыжу упсэунущ.
— ИтIанэ-щэ?
— ИтIанэ уесэжынущ.
* * *
Секретаршэм и шефым жреIэ:
— ИкIэщIыпIэкIэ си лэжьапщIэм хыумыгъахъуэмэ, мемуар тхыным щIэздзэнущ!
Зэхуэзыхьэсар
АГЪ Зэрэгъыжщ.
2004 гъэ.
Къардэн Хьэсэн
До-ре-ми-фа-соль-ля-си…
Си-ля-соль-фа-ми-ре-до…
Аркъудейщ зэрыхъур ди
Гуэным илъыр макъыу… Уоу,
А макъиблым къахэпщIыкI
Хъуну къомыр къэзыщIэн
ЩыIэр пэжмэ (Бах – фыпыкI!),
Мыращ ар: Къардэн Хьэсэн!
Темыркъан Юрэ
Зы цIыху щэджащэ къыдэкIыну
Адыгэ къуажэ къэс къалэн
Тхьэм къащищIащи, зылъэкIынум
Ящыщ фыхъункIэ дылъэIуэнщ…
Зэрэгъыж къуажэм и къалэныр
Темыркъан ЮрэкIэ зэщIащ.
Адрей къуажэхэм къыфхуэнэр…
Зэрэгъыжыпхъу къэфшэныращ.
Къэрмокъуэ Мухьэмэд
ЦIыхубэр нобэми мэхъуапсэ
ИритхъунщIэхыу гущхьэлъапсэр
ФIылъагъуныгъэм теухуауэ
Зы тхыгъэжьыфI къеджэну. Ауэ
Къэрмокъуэрат абыкIэ Iэзэу
Щытари, хъуакIэщ ари Iэсэ.
Е лъагъуныгъэм игу щыкIа?
Е щихухэр псори къигъэкIа?
Елгъэр Кашиф
Насып адыгэм къыдитати,
Щхьэлыкъуэ къигъэщIащ.
Талантыр уэру щыхасати,
Елгъэрыр къыщалъхуащ.
Къызыщывгъэхъут щаухуауэ
Париж абдежым щыт,
Елгъэрым и пIэкIи къалъхуауэ
Зы Бальзак гуэр – дыдыд!!!
ХьэIупэ ДжэбрэIил
ГъукIэжьейхьэблэ ущалъхуауэ,
Мопхуэдэ профиль Тхьэм къуитауэ,
УщIыщигъэIэр сыт мыбы,
И деж уимышэу ВВП?!
Джэрыджэ Арсен
Хьэл мыхъумыщIэ Iэджи Iэджэм зыханащ,
Ауэ усэ тхыныр хьэл мыгъуибл тхуэхъуауэ
Ноби IэщIэмыкIхэм мыр тхэкIуэсыкIащ:
Зи насып, — мэпсэур иджы тыншыжауэ!!!
УпщIэрейрэ къэщIэрейрэ
Адыгэбзэ — гуащэрэ нысэрэ иризэфIэнэу фIэкIа къамыгъэсэбэпыж хъуным хуэм-хуэмурэ хуэтшэ къэралыбзэщ.
Ажал — бомжхэм я деж къыщыщIэдзарэ зи цIэ къитIуэну дызыщышынэхэм я деж щыщIэтIыкIыжауэ псори зи IэмыщIэ дилъ приватизатор нэхъыщхьэ дыдэращ.
Акъыл — щхьэм итын хуейуэ Тхьэм къигъэщIа дефицит гуэрщ. Щагуэшым къыплъымысамэ, самэ псо ахъшэу щIэптакIи, къыпхуэщэхунукъым.
Археолог — ахърэтым щыIэхэр диссертацэ IуэхукIэ куэдрэ зыгъэпIейтей щIэныгъэлIщ.
Ахъшэ — уасэм и дамыгъэщ. Акъыл мыхъумэ, къыщIэмыкI щыIэкъым. Ауэ, гъэщIэгъуэнракъэ, акъылым къикъутэ щхьэжь зыфIэтхэри абыкIэ тынш дыдэу икIи пуд дыдэу къыпхуэщэхунущ… фI-фI-фIыуэ бгъэмэжалIэмэ.
БампIэ — тэмакъ щхьэпсым хуабжьу къеныкъуэкъу гурыгъу-гурыщIэщ. Нэхъ зыхуэщыр къаIурыIэфIа къудейуэ зи щIасэлIхэр зыIэщIахыжа пхъужьхэмрэ хэкIыпIэншэу уэрамым къыдэна гуащIэрыпсэухэмрэщ.
Бэзэр — дыхьэпIэ-дэкIыпIэ тIэкIухэм фIэкIа къэмынэу мы дунеишхуэр зыуфэбгъуа щэху-къэщэху-зэхэвэ-зэхэжьэ-вэржьэр-зэрыхьзэрий-зэрышх-зэрылI-хъуанэцIанэ мыухыж гуэрщ. Щамыщэрэ къыщамыщэхурэ щыIэкъым, — кIапэм къыщыщIэдзауэ напэм нэсыху.
Бгырыпх — ди гъащIэр махуэ къэс «зэрефIакIуэр» наIуэ къэзыщIыф фэ кIапсэщ, и бгырыпхынэхэр бжыгъэншэрэ къытщIакъузэ зэпыту.
Гыбзэ — цIыхубэм я деж кIуэ пэтми зыщызыужь IуэрыIуатэ жанрщ. А гыбзэхэм я зы процент нэхъ мыхъуми адресатхэм ятехуэу щытамэ, — Алыхь-алыхь! — а зызыгъэлIыхъулIыбжьхэр Iущащэрэ а зызыгъэбжьыныхухэр Iу щабэ защIэ зэтехъуауэ къызэхэнэнут иджыпсту.
Гуащэ — «нысэ» псалъэм и антонимщ. «Антонимым» къикIыр фымыщIэмэ, филологиемкIэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ иIэу гуащэ зиIэж гуэрым феупщI.
ГугъапIэ — цIыху цIыкIум къыхуагъэна тIэкIуфэкIухэм ящыщу налог зытрамылъхьэф закъуэрщ.
Гъуджэ — цIыхубзхэр илъэс 30 ирикъуху зыгъэгуфIэ, 40-м нэсыху хэзыгъаплъэ, 50-м щынахускIэ — зыгъэнэщхъей, 60-м щыхуэкIуэкIэ — зызыщахъумэ, 70-м хуаунэтIа нэужь, — ялъагъунуи теплъэнхэуи зыхуэмеиж абдж кIапэщ.
Дотацэ — къэралым тхуищIа шэнт гъурышхуэщ, кIуэ пэтми нэхъ тесыгъуей хъурэ къещэтэххэр гъунэжу.
ЕфакIуэ — зи нэкIу фагъуэм зи пэ фIыцIафэ-гъуэплъыфэр къытещ псэущхьэ шынагъуэ гуэрщ, чыхум хэт зэпыту псэурэ мы дунеишхуэр птулъкIэ теплъэ иIэу фIэкIа къыхуэмылъагъуу. Хьэдагъэ кIуэн, — и гъащIэр птулъкIэ-пхрыплъу ирехьэкI. Езыхэри сыт хуэдэ птулъкIэхэ жыфIэт: апхуэдизкIэ дахэхэщ, апхуэдизкIэ гъэщIэрэщIахэщи, кIуэаракъэ, абыхэм зи сурэт темытыр укIуэдыж. Виссарионович деж къыщыщIэдзарэ Вольфович деж щыщIэтIыкIыжауэ.
Къэб — зыкъому зэщхьэщидз хадэхэкIщ. Щхьэ къэбым нэхъ Iей яхэткъым, нэхъ къэмысэбэпи щыIэкъым. Iуэхушхуэракъэ, къэбым я нэхъыбэр а сортым щыщщ.
Лы — узыншагъэм хуабжьу зэран хуэхъуу дохутырхэм зытрагъэчыныхь ерыскъыпхъэщ. Ар пэжмэ, дяпэкIэ цIыхубэр узыншэ дыдэу щытыну къыщIэкIынущ. Лыуэ щыIэр къызыхуэнауэ зи узыншагъэр зыкъутэж нобэрей пщыжь-уэркъыжь мыгъуэхэращ Iуэхур, — тхьэмыщщщкIэ- хэ!
Мохь — фIыуэ щыIэм щагъэгугъыурэ зи гурыгъыр ирагъэжа гуащIэрыпсэухэм компенсацэ папщIэу ират междометиещ. «Мохьыр!» зыIэрыхьэу абыкIэ иримыкъуахэм «тIатIырэ!» зырыз къытхущIагъужыну ягъэхъыбар.
