«Адыгэ тхыдэмрэ лъэпкъыр къызытехъукIа лIакъуэхэмрэ»
Мы тхыгъэм фIэщыгъэ хуэхъуа тхылъыр Котляровхэ я тедзапIэм къыщыдэкIащ. Ар ягъэхьэзыращ Мэзкуу щыщ щIэныгъэлIхэу Зайцев Ильярэ Шумкин Арсенийрэ.
ТХЫЛЪЫР сурэту трахыу къыдагъэкIыжахэм ящыщщ. Бекович-Черкасскэ Елмырзэ и лъэIукIэ Хьэжы Къурбан жыхуаIэ гуэрым 1757 — 1758 гъэхэм итхыу, иджы ар урысыбзэкIэ зэрадзэкIыжа хуэдэу жаIэ.
Лэжьыгъэр къыдэзыгъэкIахэм пэублэм щатх мыбы къыщыхьа тегъэщIапIэхэм я фIыгъэкIэ Шэрджэсейм щызекIуа политикэ тхыдэри, абы нэхъ лъэрызехьэ ды-дэу хэта Къэбэрдей пщыгъуэм и лIакъуэхэр зэрызэкIэлъыкIуэри зэхэбгъэкIыныр нэхъ тынш хъуну.
Хэт-тIэ зи гугъу тщIы тхыгъэр зи IэдакъэщIэкIыр? Хьэжы Къурбан цIэр зезыхьэ къэхутакIуэ, щIэныгъэлI зыми ицIыхуркъым. Абы къыхэкIыу, тхылъыр къыдэзыгъэкIыжахэм Кавказым щыIа дунеяплъэ Рейнеггс Яков 1796 гъэм итха сатырхэм зыхуагъазэ. Рейнеггс хьиджрэмкIэ X лIэщIыгъуэм «шэрджэсхэм я тхыдэр зытха молэ Феррах ад-Дин» и цIэр къреIуэ, ар «щIэныгъэ зыбгъэдэлъ адыгэ псоми къабыл ящI тхыдэу» жеIэ.
Ар я тегъэщIапIэу, тхылъыр къыдэзыгъэкIа Зайцев Ильярэ Шумкин Арсенийрэ «Хьэжы Къурбан» цIэр зезыхьэ къэхутакIуэмрэ Феррах ад-Дин молэмрэ зы цIыхуу щыта хуэдэу хуагъэфащэ, абы щыхьэт техъуэ дэфтэр щымыIэу щытми. Щхьэусыгъуэу къащтэр XVI лIэщIыгъуэм зи гугъу тщIы тхылъыр итхауэ зыхуэбгъэфащэ хъун тырку, кърым щIэныгъэлI зэрамыцIыхурщ.
ЩIэныгъэлIхэм зи цIэ къраIуэ молэ Феррах ад-Дин ислъамыр и тегъэщIапIэу Шэрджэсейм и тхыдэжь зэгуэр итхар пэжщ, ауэ ар нобэр къыздэсым зэрытха бзэмкIэ дунейм къытехьакъым. Абы и оригинал закъуэр Вернадскэм и цIэр зезыхьэ Украинэм и Лъэпкъ библиотекэм хыхьэ Iэрытххэм я институтым щIэлъщ.
Кавказым и блэкIам щIэупщIэхэм папщIэ: дызытепсэлъыхь тхылъым и копие 50 къыдэдгъэкIыжащ.
КОТЛЯРОВ Виктор.
