Дахагъэм и къежьапIэ
1964 гъэм мэлыжьыхьым и 28-м ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ къэрал драмэ театрым япэ дыдэу щагъэлъэгъуат «Лалуцэ» лъэпкъ балетыр. Абы лъандэрэ илъэс 50 дэкIащ, икIи Къэбэрдей-Балъкъэрым и щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ Iэджэуи заужьащ, ефIэкIуащ. Къыхэгъэщыпхъэщ Москва щыщ композитор щIалэ Коган Лев и макъамэкIэ Проценкэ Александр, Театр Иным и къэфакIуэ цIэрыIуэм, игъэувауэ щыта а япэ лъэпкъ балетыр (роль нэхъыщхьэхэр Хьэкъул Розэрэ Къардэн Борисрэ щагъэзэщIащ) цIыхухэм ягу ирихьауэ зэрыщытар. Ар щIэдзапIэти, балетым нэгъуэщI лэжьыгъэ дахэ куэди къыкIэлъыкIуащ. Апхуэдэт Асафьев Борис и «Бахъшысэрей фонтан»-р, «Лебединое озеро» (Чайковский Петр), «Дахэнагъуэ», «Iэминат» (Коган Лев), «Жизель» (Адан Адольф), «Дон Кихот» (Минкус Людвиг) балетхэр.
Уфэнды Джылахъстан къопсалъэ
"Ашэмэз и бжьамий" балетым Ахумыдэ и ролыр щегъэзащIэ Щэбэтыкъуэ Юлэ
"Корсар" балетым къыщыфэ Къущхьэ Камиллэрэ Балъкъэр Аслъэнрэ.
Хьэкъул Анжеликэ
А зэманхэми ухишэжу, ноби ди лъэпкъ балетыр зыхунэсахэм ухигъаплъэу, Къэбэрдей театрым иджыблагъэ зэхыхьэ гуапэ щекIуэкIащ. Ди лъэпкъым и балет гъуазджэр илъэс 50 зэрырикъум теухуа пшыхьым зэхуишэсащ къэфакIуэ нэхъыжьхэр, уэрэдусхэр, дирижерхэр, художникхэр, балетмейстерхэр, нэгъуэщIхэри. Ахэр ирагъэплъащ «Лалуцэ» япэ лъэпкъ балетым трахауэ щыта фильмым.
Къызэхуэсахэм захуигъэзащ КъБР-м щэнхабзэмкIэ и министр Къумахуэ Мухьэдин. «Республикэм и гъуазджэ нэхъ щIалэхэм, дахэхэм ящыщщ балетыр. Ар узыщыгуфIыкI хъуну Iуэхугъуэщ. Балетыр ди зэманым къызэрысар, а дахагъэр тлъагъуну Iэмал дызэриIэр я фIыщIэщ а гъуазджэ лIэужьыгъуэр ди республикэм щызэфIэзыгъэувахэм. Дэтхэнэми си гуапэу сохъуэхъу гъащIэм гу щихуэну», — жиIащ Къумахуэм. Ар ехъуэхъуащ «КъБР-м щIыхь зиIэ и артист» цIэ лъапIэр иджы дыдэ зыхуагъэфэща Хьэкъул Анжеликэрэ Грицай Натальерэ. Я лэжьыгъэм хуэпэжу, республикэм и хореографие гъуазджэм зрагъэужьу я IэнатIэм зэрыпэрытым папщIэ, КъБР-м щэнхабзэмкIэ и министрым щIыхь тхылъхэр яритащ Кузнецов Юрий, Гъубжокъуэ Булэт, ПIаз Галинэ, Величкэ Галинэ, Исуп Аслъэн, Къардэн Борис, ПащIэ Рамед сымэ.
— Кавказ Ищхъэрэм щыяпэу лъэпкъ балетыр къызэзыгъэпэщахэм сохъуэхъу! УзыунэтIын, утезыгъэгушхуэн унафэщI уиIэмэ, пхузэфIэмыкIын щыIэкъыми, а зэманхэм апхуэдэ къарууэ республикэм иIащ зи цIэр нобэ гуапэу къитIуэ Ефэнды Джылахъстэн. Сыт щыгъуи ипэкIэ плъэ цIыху губзыгъэм лъэкIащ мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхугъуэ куэд къызэригъэпэщыну. Сэ слъэгъуащ ди япэ балеринэ цIэрыIуэ Хьэкъул Розэ утыку иту — псалъэкIэ къыпхуэмыIуэтэнт абы щыгъуэм псэм зыхищIар. Хабзэ ирехъу, гъуазджэу щрети, дэ сыт щыгъуи адрей лъэпкъхэм щапхъэу драIащ, ди нэхъыжьыфIхэм хаша гъуэгум дытекI хъунукъым, — жиIащ Щэнхабзэм и лэжьакIуэхэм я профсоюзым и республикэ комитетым и унафэщI Дау Марианнэ. IуэхущIапIэм къыбгъэдэкIыу абы щIыхьым и дыщэ дамыгъэр иритащ хореограф цIэрыIуэ Къардэн Борис. Щэнхабзэм щаIэ ехъулIэныгъэхэм, жылагъуэ IуэхухэмкIэ зэрыжыджэрым папщIэ, щIыхь тхылъхэмкIэ Даурыр яхуэупсащ Амщокъуэ Валентинэ, Дол Риммэ, Былымыхь Ленэ, Архэст Хьэсэнбий, Мусаевэ Хьэужан сыми.
Къафэ гъуазджэм епха хъыбар гъэщIэгъуэнхэр пшыхьым къэкIуахэм яхуиIуэтащ Ефэнды Джылахъстэн. Абы игу къигъэкIыжащ республикэм щэнхабзэмкIэ и министр IэнатIэм щыпэрыхьам щыгъуэ зыхуигъэувыжауэ щыта къалэнхэр. Абыхэм ящыщ зыт оперэ, балет, опереттэ къызэщIэзыубыдэну Музыкэ театрыр ухуэныр. А Iуэхур нэрылъагъу хъуным Джылахъстэн и гуащIэшхуэ ирихьэлIат. Апхуэдэу чырбыш плъыжьыр абы — Армением, театрым и IущIыхьыр къэзыгъэнэхунур — Германием нэс къришыгъат. «Абы щхьэкIэ адыгэш нэхъыфI дыдэу тIу Германием езгъэшэн хуей хъуат», — жиIащ Ефэндым. Ауэ ахэр къэгъэнауэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и балетыр диIэ зэрыхъуар зи фIыгъэу ди нэхъыжьыфIым къилъытэр Май къалэм щыщу илъэс зыбжанэкIэ Москва и Театр Иным и къэфакIуэу лэжьа Проценкэ Александрщ. Абырэ Коган Леврэ куэд яхузэфIэкIащ щIыналъэм лъэпкъ балетыр щызэфIэувэн щхьэкIэ. «Музыкэ театрым и бжэр япэу къыщызэIутхым а тIум ягъэхьэзыра «Iэминат» балетыр дгъэлъэгъуауэ щытащ. ЛэжьакIуэшхуэу щыта Проценкэ Александррэ Коган Леврэ я цIэр зыщыдгъэгъупщэ хъунукъым. Музыкэ театрым щылажьэхэм дяпэкIи сащогугъ я зэфIэкIым хагъэхъуэну, щIэблэфI я ужь къиувэну, спектакль гъэщIэгъуэнхэр дагъэлъагъуну», — къыхигъэщащ Ефэндым.
Балет гъуазджэм къикIуамрэ нобэ иIэ зэфIэкIымрэ зэпызыщIэ хьэлэмэт куэд къыхэщт мы пшыхьым. Дауи, и къэIуэтэкIэкIэ, гъэзэщIэкIэкIэ а къафэ гъуазджэм фIыуэ зиужьащ. Музыкэ театрым и балет труппэм нэхъ иужьыIуэкIэ игъэхьэзыра «Ашэмэз и бжьамий» балетым щыщ пычыгъуэ пшыхьым щагъэлъэгъуащ. Нарт лIыхъужьхэм я хахуагъэу щытар, пщащэхэм я дахагъэр, гурыхуагъэр, нарт лъахэм джэгукIэу яIахэр ди нэгу къыщIэзыгъэувэ балетыр хьэлэмэт защIэу зэхэтщ. Ахумыдэ дахэ и образыр зыгъэлъагъуэ балеринэ Щэбэтыкъуэ Юлэ и джэгукIэм удехьэх, абы игъэзащIэ ролыр псэкIэ зэрызыхищIэр дыболъагъу къафэм и кIыхьагъкIэ. Апхуэдэ дыдэу абы къохъулIэ Iэдииху и образри. СпектаклитIми Юлэ къыщыдофэ ГъущIо Залым. ЩIалэми и къафэмкIэ гъэщIэгъуэну къегъэлъагъуэ нарт лIыхъужьым бланагъэу хэлъамрэ макъамэ Iэмэпсымэхэр а зэманми лъэпкъым зэригъэIэрыхуэфу щытамрэ (Ашэмэз и бжьамийрщ мыбдеж зи гугъу тщIыр).
Балет къафэм къыхуигъэщIами ярейщ хъыджэбз ныбжьыщIэ Къущхьэ Камиллэ. Абы и гум къиIукI къафэхэм дыщоплъ Музыкэ театрым игъэува спектакль зыбжанэм. Псом хуэмыдэу къыхэбгъэщ хъунущ ар «Гимн восходящему солнцу» спектаклым зэрыщыджэгур. КъэфакIуэ бзылъхугъэр езыр дыгъэм хуэдэщ, зэми абы хуэпабгъэ хьэндырабгъуэм ещхьщ. «Корсар», «Эсмеральда» балетхэми Камиллэ къыщофэ гугъуехь лъэпкъ зыхимыщIэу къыпщыхъуу. Пэжу къыщIэкIынщ балетыр зэрымыкъафэ къудейр, абы урипсэун, актер зэфIэкIхэри пхэлъын зэрыхуейр. Музыкэ театрым и балет труппэм дохъуэхъу гъуэгуанэ кIыхь иIэну, лъэпкъыр зэригъэгушхуэн лэжьыгъэфIхэр и куэдыну.
Мыгувэу ди газетым тетынущ лъэпкъ балетым и тхыдэм, а гъуазджэр зыгъэбжьыфIэхэм ятеухуа тхыгъэхэр щызэхуэхьэса напэкIуэцI.
БАГЪЭТЫР Луизэ.
Сурэтхэр Къарей Элинэ трихащ.
