Пэжыр зи гъуазэ адыгэлI
ГъащIэм зэрихабзэщи, зэманыр и пIэ иткъым, хуэм-хуэмурэ «мэбакъуэ» ди адэ-анэхэр, ди нэхъыжьыфIхэр, фIыуэ тлъагъухэр тIэщIихыурэ. Ахэр щыдимыIэжым и дежщ гупсысэгъуэм дыщыхэхуэр: къызэрысщыгугъа псор хуэсщIэфауэ пIэрэ, къысхуэарэзыуэ дунейм ехыжа, си гулъытэу лъызгъэсар мащIэ? Куэд мэхъу а упщIэхэр. Нобэ-пщэдейуэрэ, зэманыр тхуримыкъуу жытIэурэ блэдгъэкIа илъэсхэм уакIэлъыпIастхъэми, къыпхуегъэгъэзэжынукъым, псалъэ IэфIу жыдмыIа-хэр кIыхь дыдэу къытщыхъуа гъащIэ кIэщIым зэдихьауи къыщIокI.
БищIо Куржы и къуэ Назир и IуэхущIафэкIэ, дуней тетыкIэкIэ къуажэм пщIэрэ щIыхьрэ щиIэу дэсащ. ФокIадэ мазэм илъэс 20 хъуащ ар дунейм зэрехыжрэ, ауэ цIыхухэм ягу ихуркъым адыгэлI нэсыр, абы и IэужьыфIхэр. Назир 1921 гъэм накъыгъэм и 1-м Старэ Урыху (иджы Хьэтуей) къуажэм мэкъумэшыщIэ унагъуэшхуэм къыщалъхуащ. ЩэщI гъэхэм ныбжьыщIэм еджэныр къигъэнэн хуей хъуащ (классих фIэкIа къимыухауэ) и адэм и гъусэу лэжьэн, и къуэш нэхъыщIэхэмрэ и шыпхъу цIыкIумрэ зыхуей хуагъэзэн щхьэкIэ. А зэманым Куржы и мылъкур трахат зышрэ зы жэмрэ фIэкIа къыхуамыгъанэу. ГъащIэм гъэунэхупIэ иригъэува унагъуэм къытепсыха гугъуехь псори Назиррэ и адэ-анэмрэ зэгъусэу ягъэващ.
Дзэ къулыкъур ирихьэкIыу къэхъеящ Хэку зауэшхуэр икIи занщIэу зэуапIэм Iуагъэхьахэм ящыщщ Назир. Дон Iус Ростов деж щекIуэкIа зауэ гуащIэм хэ-ту япэу уIэгъэ хъуащ. Нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэр Сталинград щебгъэрыкIуэм, етIуанэу къытехуащ биишэр. Куэдрэ щIэлъащ сымаджэщым, узыншагъэ быдэ зэриIэм и фIыгъэщ псэууэ къызэрынари. Аргуэру зэуапIэм Iухьэжри связисту, посыльнэу щытащ, Дон Iус къалэр хуит къэзыщIыжахэм ящыщ зыщ. Хэкум хуищIам папщIэ абы къыхуагъэфэщащ орденхэмрэ медалхэмрэ. Къыхэгъэщыпхъэщ тхакIуэ икIи драматург Шортэн Аскэрбий и гъусэу зэрызэуар.
Псэууэ къэзыгъэзэжахэми ялъэгъуа къомым ущегупсыскIэ уи гур ящIогъу. АтIэ, зи унагъуэ къыхэмыхьэжахэр, зи псэр адэ щIыналъэм папщIэ зытахэр дапщэ хъурэ?! Абыхэм ящыщщ Назир и къуэшхэу БищIохэ Къасым, Безыр Алексей, Безрыкъуэ сымэ.
Зауэ нэужь илъэсхэм Назир пхъэ зэгуихыу щылэжьащ Ерокъуэ къуажэм дэт лесхозым. ИтIанэ электромонтёрхэр щагъэхьэзыр курсхэр къиухри, Аруан районым и электростанцым пенсэм кIуэху щыIащ.
1950 гъэм и гъатхэпэ мазэм фыз къишащ На-зир. И щхьэгъусэ Натусэрэ абырэ зэдагъуэтащ быний: щIалитхурэ хъыджэбзищрэ. Нэхъыжь дыдэ Борис юристщ, къэрал IуэхущIапIэм и IэщIагъэмкIэ щолажьэ. Любовь товароведу щытащ пенсэм кIуэху, Ахъмэтхъан илъэс 37-рэ хъуауэ Хьэтуей къуажэ школым и егъэджакIуэщ. Зэкъуэш нэхъыщIэхэу Залымхъан, Мэрем, Аскэрхъан, я шыпхъу Алимэ сымэ сатум хэтщ. ФатIимэ зыфIаща хъыджэбз цIыкIур пасэу, и ныбжьыр илъэси 5 фIэкIа мыхъуауэ, дунейм ехыжащ. Иджыпсту Назиррэ Натусэрэ къащIохъуэ я бынхэм я быныжу 16-рэ, абыхэм къатепщIыкIыжауэ 8-рэ.
Сабий гъэсэкIэм теухуауэ. Пхъашэт, ткIийт, ауэ сытым дежи захуагъэмрэ пэжымрэ я телъхьэт. И быным и щхьэфэм Iэ дилъэнутэкъым, гъащIэр зэрымыматэ щIэдзар яриIуэкI зэпытт. ЗыгуэркIэ емыдэIуамэ е къуаншагъэ ялэжьамэ, тезыр трилъхьэнут, ауэ гупсэхуу ягуригъэIуэнут къыщIалэжьар. Сытым дежи и бынхэр игъэIущырт Iэм и Iэпхъуамбэхэм хуэдэу зэрыIыгъыну, фIыуэ зэрылъагъуу, зэгурыIуэу псэунуи къыхуриджэрт. «Фи якум зыри къыдэвмыгъэхьэ, фызыкIэраудынущ», — яжриIэрт абы и бынхэм.
Псом хуэмыдэжу гулъытэ хуищIырт сабийхэм я Iэпкълъэпкъым зэрызиужьынумрэ я щIэныгъэмрэ. Арагъэнщ Назир и щIэблэм щысабийм щегъэжьауэ нобэм къэсыху узыншагъэкIэ гуныкъуэгъуэ зиIэ щIахэмытыр, и зэманым зрагъэгъуэта щIэныгъэм и фIыгъэкIэ псори гъащIэм лъэ быдэкIэ щIыхэувар. Нэгум къыщIэгъэхьэгъуейщ адэм и гъэсэныгъэр и щхьэгъусэр хэмыту. Нэху къыщищIым щыщIэдзауэ жэщ хъуху губгъуэм итми, Натусэ и бынунагъуэшхуэр зыхуей хуигъазэрт, зэи и гур игъэкIуэдыртэкъым. ЦIыхубз Iущыр адэмрэ бынхэмрэ я зэхуакум дэтт зэгурымыIуэныгъэ гуэри къыдимыгъахъуэу. «Фи адэм жиIэм федаIуэ, и жагъуэ фымыщI», — яжриIэрейт абы и бынхэм. Иджыпсту щыIэ унагъуэхэм яхуримыкъу Iущыгъэщ ар.
Псэ къулейрэ Iэпкълъэпкъ псыхьарэ. Нэгум къыщIэгъэхьэгъуейщ лесхозым щрихьэкIа лэжьыгъэм и гугъуагъыр. Электромонтёру ущытынри а зэманым тынштэкъым. Метр 1,2 — 1,5-рэ зи кууагъ кумбхэр белкIэ къатIурэ пкъо хьэлъэхэр хатIэн хуейт. Назиррэ абы и лэжьэгъухэм-рэ апхуэдэ пкъоуэ я къуажэми нэгъуэщI жылэхэми щагъэувар куэд дыдэ мэхъу. А псом и унагъуэшхуэр зыхуей зэрыхуигъэзар хэплъхьэжмэ, псэкIи къарукIи зэрымытыншар хьэкъщ. Ауэ псоми зэхуэдэу фIыуэ пэлъэщырт лэжьыгъэм щIапIыкIа адыгэлIыр.
Акъыл жаныр, гурыхуагъэр, жыжьэрыплъэу зэрыщытар. И гъащIэр иухыху Назир и акъылыр жану, и гупсысэр къабзэу щытащ. Бжыгъэхэмрэ тхыдэ Iуэхугъуэхэмрэ, зэджа тхылъхэмрэ зэплъа нэтынхэмрэ хэта гуэрхэр зэрищIэжым къыдэкIуэу, нэхъыжьхэм жаIэжу зэхихахэмрэ езым илъэгъуахэмрэ щыгъупщэртэкъым. Псалъэм и хьэтыркIэ, Назир гукIэ ищIэрт и адэ Куржы къыхуиIуэтэжа, 16-нэ лIэщIыгъуэм щегъэжьа лъэпкъ хъыбархэр, лIакъуэ жыгыр. Ахэр Назир жиIэжу и къуэ Ахъмэтхъан магнитофонкIэ иригъэтхауэ ехъумэ. Ахэри архив дэфтэрхэри и тегъэщIапIэу Мамхэгъ Астемыр итхауэ щыта тхыгъэшхуэ «Адыгэ псалъэ» газетым (2005 гъэм мазаем и 5-м къыдэкIа №23-м — «БищIо лъэпкъым и къекIуэкIыкIам щыщ теплъэгъуэхэр») тетауэ щытащ. КъызытехъукIа цIыхухъу-хэм я цIэмрэ я гъащIэм и къекIуэкIыкIамрэ зэри-щIэм къыдэкIуэу, БищIохэ япхъухэри къыпхурибжэкIыфынут, я унагъуэ Iуэхуи къыбжиIэфынут.
Назир щIэх-щIэхыурэ чэнджэщакIуэ къыхуэкIуэрт лъэпкъым щыщхэри къуажэдэсхэри. ПсэлъэкIэ зыщIэ цIыху губзыгъэр къыбгъэдыхьа зы цIыхуи зримыгъэщIэхъуным яужь итт, Iуэхур зыIутыр зыхигъэкIыу хуэщIэну псомкIэ дэмыIэпыкъуауэ етIысэхынутэкъым. Зи адэ-анэм ящIыгъуу псэуа Ахъмэтхъан игу къызэригъэкIыжымкIэ, Назир куэдрэ и закъуэу пщIантIэм дэст хэгупсысыхьауэ. Тхьэм ищIэнт ар зыгъэгумэщIыр, ауэ, бынхэм зэрыхуагъэфащэмкIэ, щIэблэм и къэкIуэнум игъэпIейтеуэ арагъэнт.
Захуагъэмрэ пцIымрэ. Назир илъагъу хъуртэкъым «пцIы» псалъэр, пцIыупс хьэлыр зыхэлъхэм нэхъ икIэ щыIэуи къилъытэртэкъым. Зэ пцIы къыжезыIам е къигъэпцIэну яужь къихьам хуигъэгъункIэ Iэмал иIэтэкъым. «Уэ зы напэкъым уиIэр, тIу зыбохьэ…» жриIэфынут цIыхум и нэм щIэплъэу. Пэжырат абы и гъуазэр, цIыхум и жагъуэ хъунуми, пцIы имыупсмэ нэхъ къищтэнут.
Адыгэ хабзэмрэ нэмысымрэ. Адыгэ хабзэр зехьэныр, лъэпкъ хъугъуэфIыгъуэхэр хъумэныр мыхьэнэ зимыIэж Iуэхуу зэхихынкIэ Iэмал иIэтэкъым. Назир апхуэдэ псалъэ мышухэр къэзыпсэлъхэр игъэукIытэжыну хэт къудейтэкъым, атIэ яжриIэрт зэманкIэрэ тIэкIу-тIэкIуу адыгэм зэхуихьэса щэныр, хабзэр лъэпкъыр зэрыгушхуэу зэрыщытыр, адрейхэм дакъыхэзыгъэщ дахагъэу лIэщIыгъуэхэм пхырытхын зэрыхуейр. Езым хэлъым къыщымынэу, щIэблэр псалъэкIи IуэхукIи игъасэрт. ЛIыжьхэм щахэсым и деж Назир фIэфIт адыгэ уэрэдыжьхэр жиIэн, абыхэм я псалъэри я тхыдэри фIыуэ ищIэрт. РадиокIэ уэрэдхэр къыщаткIэ щыуагъэхэр къигъуэтырт икIи и жагъуэ дыдэ хъурт мыпэжу къызэрапсэлъыр.
Зи гугъу тщIы фIылъагъуныгъэр къыгуэхыпIэ имыIэу епхат и унагъуэм, БищIо лъэпкъым, къызыдэкIа жылэм, цIыхубэм. Абы жиIэрт: «ЯпэщIыкIэ унагъуэр, итIанэ — укъызыхэкIа лъэпкъыр, къыкIэлъыкIуэу — къуажэр, адэIуэкIэ — адыгэхэм я щIыналъэр, итIанэ — Хэку иныр…» Пэж дыдэуи, зи унагъуэм пщIэ хуэзымыщIым, Хэкури хуэгъэлъэпIэнукъым.
Назир хуэдэхэр, къыщыгугъ псоми зыхуэзышииф цIыхухэр, закъуэтIакъуэщ. И гъащIэ псом и кIыхьагъкIэ пхихащ а лъагъуныгъэр адыгэлI нэсым.
Куэдрэ сымэджа иужь, 1998 гъэм фокIадэм и 25-м, и ныбжьыр илъэс 77-рэ хъууэ дунейм ехыжащ Назир. И щIэблэри зыцIыхуу щытахэри абы хуэарэзыщ.
ИСТЭПАН Залинэ.
Сурэтым: БищIохэ Назиррэ Натусэрэ.
1990 гъэ
