Нартхэ я дыгъэ
IутIыж Борис
Прологрэ едзыгъуитIу зэхэлъ драмэ-поэмэ
(КIэлъыкIуэр.
ПэщIэдзэр №№205, 206-хэм итщ)
Сосрыкъуэ
Благъуэм гъусэ имыIамэ,
Ар си закъуэ сыукIынт.
Я нэхъ щIыкъуэм щигъэпщкIуами,
Дыгъэ нурыр къэсхьыжынт.
Ауэ, благъуэм и мызакъуэу,
Дэ ди бийхэр куэдыкIейщ.
Япэувмэ зылI и закъуэу,
ХэкIуэдэну аркъудейщ.
Ахэр бзаджэм, пцIым, хьилагъэм
Зэхуашэсри зы ящIащ.
Мис апхуэдэ хъуагъэщагъэм
Къару гуэри къаритащ.
Фэри, пэжым щIэбэн цIыхухэ,
ЗылI и быну фызэкъуэт!
Iеймрэ пцIымрэ зи нэрыгъхэм
Джатэр фIыгъыу фапэщIэт!
Бэдынокъуэ
Сосрыкъуэ! А уэ жыпIэр
ГукIи псэкIи бдыдоIыгъ.
Нэхъ щIэхыIуэу Iуэхум псыпэ
Хухэпшынуи дыпщогугъ.
Биижьхэм Ашэней яукIащ («Нартхэ я дыгъэ» спектакль).Сурэтыр Шэрыб Валерэ трихащ.
Нартхэ я дыгъэр Сосрыкъуэ къихьыжащ. («Нартхэ я дыгъэ» спектаклыр зыгъэувар КъБКъУ-м и «Амикс» гупырщ) Сурэтыр Шэрыб Валерэ трихащ.
Ашэ
Гъуэмылэншэу дыкъэнами,
Нартхэр зекIуэ ныддежьэнщ!
Къарууншэ Iэпщэр хъуами,
Джатэр Iэзэу ягъэбзэнщ!
Сосрыкъуэ
Ауэ щыхъукIэ, чэнджэщэным
Едгъэхьынкъым зэман куэд.
ЗекIуэ жыжьэ фынежьэнум,
Фи шагъдийхэр къэвузэд!
Зэхуэфшэси нарт шууейхэр,
Фыкъиувэ си яужь!
Ди нарт хэкур зыуфIейхэм
Дытевгъэхьэ я лъэужь!
Уэзырмэс
Уэ гъуэгу махуэ фэ фытихьэ!
Къэвгъэзэну фIыкIэ щIэх!
(Ашэней зыхуегъазэри)
Ашэней! БгъуэнщIагъым щIыхьи,
Си джатэжьыр къысхущIэх!
(Ашэней бгъуэнщIагъым щIохьэри, джатэшхуэ иIыгъыу къегъэзэж)
ХуэфщI мы джатэм ба, нартыжьхэ!
ИщIащ ар ди гъукIэ Лъэпщ.
ЛIым я лIыжу зауэлI хъыжьэр
ЕщI а джатэм нэхъри лъэщ.
(Ашэней иIыгъ джатэм гъуэрыгъуэурэ нартхэм ба хуащI).
Уэзырмэс
(нартхэм я дамэм теIэбэурэ)
Феуэ-тIэ, фызэщIэшасэ!
Лъэужь вгъуэтмэ, фытемыкI!
Сосрыкъуэ фи шу гъуазэу
Уэгуи щIылъи щIэфпщытыкI!
«Нартыжь уэрэдыр» ящхьэщыту нартхэр йожьэ. Уэзырмэсрэ Ашэнейрэ якIэлъоплъ. Уэрэдыр нэхъ лъахъшэ зэрыхъуу жьыбгъэ макъыр зэхыбох.
Iупхъуэ.
«ЗекIуэ»
ЕТIУАНЭ ЕДЗЫГЪУЭ
Нартхэ я биижьхэр щызэхуэс щIыпIэрщ. КIыфIщ. Щымщ. Пшыналъэ зыфIэпщ мыхъуну макъ гуэрхэр къэвууэ, къэзууэ, къэкъугъыу, къэщэIуу зэхыбох. Зы шынагъуэ гуэрым и ныбжьу къыпщыхъу къыр задэм и теплъэр хуэм-хуэмурэ кIыфIым къыхонэIукI. Къырыр плъыжь-фIыцIафэ къохъури, тахътэ абрагъуэм ису къеплъых хуэдэ, Щыблэ къыхощ. Жей IэфIым къыхэкIа Щыблэ бгъэ дамэ щIыкIэу и Iэхэр къеIэт. Абы ирихьэлIэу къыр-тахътэм и лъабжьэм ныбжь гуэрхэр щызэщIотаджэри, Щыблэ къафыхь, трагъэу, зы пшыналъэм адрейр къыпохъуэ, зы къафэм нэгъуэщI кърохъуэ… Щыблэ зыщIэжеикI пшыналъэ гуапэр гужьеигъуэкIэ гъэнщIа макъамэм зэуэ къызэпеуд. Абы хэту чынт зауэлIыр къолъадэ.
Чынт зауэлIым
Елэ-елэу Щыблэ лъапIэ,
Къэсащ нартхэ ди хэщIапIэм!..
Щыблэ
(зэуэ къыщолъэтри)
Дауэ, дауэ, — сыт жыпIа?!.
Чынт зауэлIым
Нартхэм я дзэр къэпхъэращ!..
Щыблэ
Нартхэ дыгъэм къыкIэлъыпхъэрауи?!.
Нартхэ дэ пхъэражэ къытхуащIауи?!
Ущымыуэу пIэрэ, чынт?!.
Чынт зауэлIым
Хьэуэ, хьэуэ!..
Щыблэ
ТщIэнур сыт?!
Чынт зауэлIым
ПсынщIэу, Щыблэ, — кIасэ мэхъу!
КIасэ мэхъури, доунэхъу!
Щыблэ
(уафэм зыхуегъазэри)
Уащхъуэу къащхъуэр зи унапIэ!
Сытым щыгъуи ди гугъапIэ!
Нартхэ кIуэдыр къахуэгъакIуэ!
Нартхэ ноби датегъакIуэ!
(Уафэ лъащIэм макъ шынагъуэ къоIукI… КъэгуфIэжауэ)
Уащхъуэ лъэIур зэхихащ!
Iэщэр къитхмэ, — зэфIэкIащ!..
ИIэ-иIэ, маржэ!
Фыкъэтэдж! Фыкъажэ!
Къажэр фыкъэжэс!
Къэсыр фыкъэдаIуэ!..
Зауэхуеджэр къыхызодзэ!
Джэжыр содзри, — фыкъэув!..
(Щыблэ зызэрызэкIэщIишым декIуу пшыналъэм зехъуэж)
Ей-шей-тIан!
ШейтIанхэр къызэрыкъуох.
ШейтIанхэм
Уэри-шэри-тIан!
Щыблэ
Ей-шей-тIан!
ШейтIанхэм
Шэри-уэри-тIан!
Щыблэ
ТIани-уани-хьани-джыдж!
ШейтIанхэм
Елэ-елэ – щыблэудж!
Щыблэ
НэджэIуджи,
Фаджэлыджи,
Гуджэ-лъаджи,
Бзаджэнаджи,
НэжьгъущIыдзи,
ХьэIуцыдзи,
Хьэщхьэвылъи,
ПцIыIуэпцIылъи,
Фылъэ-фыпкIэ-фыкъэпкIэс!
Псори, псори фызэхуэс!
Хэсэ-хэтIэ!
ХэтIэ-хэсэ!
Хурсэ-хурсэ-хъурмэсыдж!
Елэ-елэ-щыблэудж!
(Зауэхуеджэ къафэм къыхокIуэтри, Щыблэ лъэныкъуэкIэ маджэ)
Чынт-чынт-чынт!
Чынтхэр къолъадэ.
Чынтхэм
Дари-бари – уо-о-о-о-о!
Щыблэ
Чынт-чынт-чынт!
Чынтхэм
Бари-дари-уо-о-о-о!
Щыблэ
Бары-бары, бары-бары, бары-бары-бау!
Чынтхэм
Бау-бау-бау!
Щыблэ
Дары-дары, дары-дары, дары-дары-дау!
Чынтхэм
Дау-дау-дау!
Щыблэ
Джахъ-дзахъ, джахъ-дзахъ, джахъ-дзахъ-сархъ!
Чынтхэм
(джатэхэр ягъэдалъэу)
Сархъ-сархъ-сархъ!
Щыблэ
Шахъ-махъ, шахъ-махъ,
шахъ-махъ-фархъ!
Чынтхэм
Фархъ-фархъ-фархъ!
Щыблэ
Щхьэхэр пывгъэлъэту!
Нэхэр къивгъэлъэту!
Шыхэр етIысэхыу!
Шухэр къелъэлъэхыу!
Лъыпсыр кърикIыкIыу!
Псори лъэрыщыкIыу!
Нартхэ дахэвгъауэ!
Нартхэ девгъэзауэ!
Зауэ! Зауэ! Зауэ!
Псоми
Зауэ! Зауэ! Зауэ!
Щыблэ
(лъагапIэм дожеижри,
унафэ ищIу)
Фежьэ! ФайбгъэрыкIуэ! ФимыкIуэт!
Хэт къикIуэтми, — и щхьэр пывгъэлъэт!
Чынтхэр – мыбыкIэ!
Хьэщхьэвылъэхэр – мобыкIэ!
ХьэIуцыдзхэр – мыдкIэ!
ШейтIанхэр – модкIэ!
Адрейхэр – адкIэ-мыдкIэ!..
(Зауэхуеджэ къафэр зэпамыгъэууэ йокIхэр. Щыблэ зиплъыхьрэ унафэ ищIу лъагапIэм къытонэ)
Къыдопхъуэтри, — зыдошэщIыр:
Сархъ-сархъ-сархъ!
ЗыдошэщIри, — доупщIатэ:
Фархъ-фархъ-фархъ!
Дахоуэ!.. Дахоуэ!.. Дахоуэ!..
(Зауэр зэрекIуэкI щIыкIэр кърипщIэу Щыблэ и щытыкIэм зехъуэж: мэгуфIэ, допкIей-долъей… Ауэрэ къызэхэуэу щIедзэ: и «зауэлIхэр» кърагъэкIуэт, зэрыгъэкIийуэ зэбгрожыж… илъагъухэм ягъэгужьеярэ кIэзызу)
Ар дауэ?! Ар дауэ?! Ар дауэ?!
Чынтхэр зэбгрыжри ежьэжащ…
Хьэщхьэвылъэ къомыр бзэхыжащ…
НэжьгъущIыдзэ лъэпкъ сымылъагъуж…
Си шейтIанхэр плъэкIмэ къэгъуэтыж…
Нартхэ, месыр, — къосыр!
Нартхэ, мис, — къэсащ!!!
Уэуэур си махуэщ, — сэ дауэ?!
Сэ дауэ сыхъуну? Сэ дауэ?!
Щыблэ щIопхъуэри и псэр ирех… Сценэм зыкъегъэзэж. ЕтIуанэ едзыгъуэр къызэрыщIидзам хуэдэщ. ТекIуэныгъэ къэзыхьа нартхэр гуфIэжу къохьэ.
Ашэ
Бгъуэтмэ къащтэ чынт! Арати,
ЛъэрыщIыкIыр яхэтлъхьащ.
Бэдынокъуэ
Гу лъыптакъэ, — тIэкIу къэнати,
Лъейуэ мэзым щIыхьэжащ!
Ашэ
Ди нарт хэкум зэрыпхъуакIуэ
НэкIуэжынкъым афIэкIа!
Бэдынокъуэ
Хейр дапщэщи нэхъ IэщакIуэщ, —
Мис ар нобэ хьэкъ сщыхъуащ.
Ашэ
(щIоупщIыIухьыжри)
Псори дэгъуэт, ауэ зэкIэ
ЗекIуэ дэ дыкъыщIэкIуа
Дыгъэр благъуэм кърехьэкIыр.
Бэдынокъуэ
(зиплъыхьурэ)
Сосрыкъуи дэнэ кIуа?
Ашэ
Щхьэ и закъуэ тегушхуат ар
Благъуэ бзаджэм… Ишхагъэнщ.
Бэдынокъуэ
Тхэмытыжу ди шугъуазэр
Дгъэзэжыныр — ар ныбжь хъуэнщ.
Ашэ
(нэпкъым йоплъыхри)
Лъыр къыпыжу мы къуэ кIуэцIым
Хьэщхьэвылъэ лIауэ дэлъщ.
Хьэщхьэвылъэм хьэIуцыдзыр
Мыхъеижу къыбгъурылъщ.
Бэдынокъуэ
(нэпкъым щхьэщохьэри)
Дауи, ахэр ахърэтым
Сосрыкъуэщ зыгъэкIуар.
Ашэ
Ауэ дэнэ а ди нартым
И лъэужьыр щыкIуэдар?..
(Благъуэм и гъуахъуэ макъ къоIу. Уафэм дэплъейуэрэ)
Зэпхрыплъыт модэ пшагъуэм!..
Бэдынокъуэ
Къызолъагъур фIыцIэ кIыхь…
Ашэ
Сосрыкъуэ тесу благъуэм
Уафэ лъащIэм къыщекIухь!..
Бэдынокъуэ
Благъуэ иным зызэредзэ!..
Ашэ
Тесыр бжьыдзэ къыщымыхъу!..
Бэдынокъуэ
Гъуахъуэу къох!.. ЗеIэт!.. ЗыщIедзэ!..
Ашэ
Хым хидзэну хуейщи, мыхъу!..
Бэдынокъуэ
Благъуэ сыджыр икъузауэ
Домбеижьыр егъэщэIу!..
Ашэ
Месыр, джатэр иIэтауэ
И ныбэжьым хуищIэу хеIу!..
Бэдынокъуэ
Игу абыкIи мызэгъауэ,
КIэлъыхеIур зэуэ бжыр!..
Ашэ
И уIэгъэхэм къиуауэ
Къожэх уафэм благъуэ лъыр!..
Дунейр зэуэ щхъуэкIэплъыкIэ мэхъу.
ТIуми
(гуфIэгъуэр яIэу)
Дыгъэ! Дыгъэ! Дыгъэ! Дыгъэ!
Ашэ
Дунейм зэуэ зихъуэжащ!..
Бэдынокъуэ
ЩIым телъыжкъым зы кIыфIыгъэ!..
Ашэ
Псори нурым зэщIищтащ!..
Бэдынокъуэ
(лъэныкъуэкIэ плъэуэрэ)
Благъуэ иным яужь дыдэу
Зэ кIэмажьэр еIэтыж!..
Ашэ
Сосрыкъуэ дыгъэр лъагэу
ИIэтауэ къытхуехьыж!..
Сосрыкъуэ и пшыналъэр укъызэщIиIэтэу лIыбэм жаIэ. Дыгъэр щхьэщыту Сосрыкъуэ къегъэзэж. Пшыналъэм зеIэтри, хуэм-хуэмурэ йоупIэхыж.
Сосрыкъуэ
(лъагапIэм къытоувэри, макъ IэтакIэ)
Нартхэ! Нобэ насыпышхуэр
ЦIыху къарукIэ къэтхьыжащ!
Феплъыт моуэ: дунеишхуэр,
Нарт хъыджэбзу, гуфIэжащ!
Уафэр къащхъуэщ!
ЩIылъэр щхъуантIэщ!
НэгъуэщI цIыхур сыт зыхуейр?
ХъугъуэфIыгъуэр зыдэз пхъуантэщ
Иджы дэркIэ мы дунейр!
(Пшыналъэм зеIэтри,
йоупIэхыж)
Арщи, нартхэ, фи шагъдийхэм
ПсынщIэу уанэ ятефлъхьэж!
Дыгъэ нурым къыщIэхъуэпсхэм
Дэ я пащхьэ дивгъэхьэж!
Пшыналъэм лъагэу зеIэт. Абы щIэту нартхэр йожьэж… Сценэм зегъазэ.. Нартхэ я лъахэрщ. Дыгъэм и хуабэр зыгъуэтыжа щIыгум хъуэпсэгъуэу зыкърех. КъуийцIыкIу и бжьамийр а дунейм екIупсу мэбзэрабзэ. Ауэрэ пшыналъэм и кIэм уэрэд кърохъуэ.
КъуийцIыкIу
Пщэдджыжь дыгъэр уэгум къихьауэ.
Къегуапэу щIыгум къытолъэщIыхь.
Къуалэбзу цIыкIухэр къэхуэбэжауэ,
Дыгъэм и нурым зыхагъэпскIыхь.
(ЩIэуджыхьыжурэ)
Уэйра, уойра,
Си хъушэр джабэм йокIуэкI!
Уэйра-уетI, — жи,
Хуэмурэ фехъуэрэхъуэкI!
Арса-а-а!
ГушыIэ ныбэу къалъхуа
КъуийцIыкIу жыхуаIэр сэращ…
ХьетI-хьетI, хъурейтI!
Си Iэпщэм хэлъкъым къару мылъытэ,
Лъэпщ и шыдыбжьыр
щIэзмыгъэпщэф.
ИтIани бгыхэр IэгукIэ зыкъутэ
Иныжьхэр фIыуэ къызогъэпцIэф.
(ЩIэуджыхьыжурэ)
Уэйра-уойра,
Си хъушэр джабэм йокIуэкI!
Уэйра-уетI, — жи,
Хуэмурэ фехъуэрэхъуэкI!
Ар-са-а-а!
ГушыIэ ныбэу къалъхуа
КъуийцIыкIу жыхуаIэр сэращ…
ХьетI-хьетI, хъурейтI!
Езэш сымыщIэу бжьамийр
согъаджэ,
Мэлхэр IукIамэ, къызошэлIэж.
СымэжэлIакъэ, — сошэсри ажэм,
Сэ шэджагъуашхэ унэм сокIуэж.
(ЩIэуджыхьыжурэ)
Уэйра, уойра,
Си хъушэр джабэм йокIуэкI!
Уэйра-уетI, — жи,
Хуэмурэ фехъуэрэхъуэкI!
Арса-а-а!
ГушыIэ ныбэу къалъхуа
КъуийцIыкIу жыхуаIэр сэращ…
ХьетI-хьетI, хъурейтI!
Нартыжь слъэгъуамэ, сыдогушыIэ,
Гъуэгуанэ тетмэ, хузодз пкIэлъей.
Умэлыхъуэным хуэдэ щымыIэ, —
Мэлыхъуэм ейкъэ псори дунейр!
(ЩIэуджыхьыжурэ)
Уэйра-уойра,
Си хъушэр джабэм йокIуэкI!
Уэйра-уетI, — жи,
Хуэмурэ фехъуэрэхъуэкI!
Арса-а-а!
ГушыIэ ныбэу къалъхуа
КъуийцIыкIу жыхуаIэр сэращ…
ХьетI-хьетI, хъурейтI!
(Къыздэфэм, и бгыр къыхолъадэри зэщIоувыIыкI, тIысынуи хуожьэ).
ЕI, сегъалIэ мыгъуэ!.. Дзасэм
КъыпфIэщIынущ сыфIэуа.
Мыпхуэдизу сыгузасэу сыт си къашэ…
(ЕрагъкIэ здетIысэхым)
Уа…уа…уау!
Ер зи пащIэу щIымахуаер
Дэнэ мыгъуэм укъикIат?
Си кIэнтIыIум уэ бзаджаер
Сыту куэдрэ утесат.
Укъепсыхыу уежьэжауэ
Къысщыхъуами, сыщыуащ.
Фызкъэмышэ ешэкIауэ
ИкIэм, мис, сыкъэбгъэнащ.
Уи бэлыхьырщ, армыхъуамэ
Сэ къэсшэну си гугъат.
Зи гур къабзэу зи бзэр къамэ
Лашын цIыкIум сылъыхъуат.
Ди нартыжьхэм ар зэгуакIуэ
КъахэкIакъым ноби зы…
Си псэлъыхъухэр щыхуэзгъакIуэм,
СэркIи хъуакъым арэзы.
Ауэ Iуэхукъым, — а зымыдэм
Езыгъадэрщ лIыр, армыхъу
Псори занщIэу къыпхуэзыдэм
Дихьэх щауэр – ар лIымыхъущ…
Ей, Лашыну пщащэ дахэ,
Дахэу щыIэм я нэхъ лей,
Апхуэдизу умыпагэ,
Уи пагагъэр ямылейщ!..
Зэгуэр лIыгъэу сэ зесхьахэм
Хъырц хэпщIыкIкъым, ахъумэ уэ
Си гухэлъ зэтрихьахэм
КъепщIэкIат уи гъащIэр Iуэ!
КъыпфIэщI хъунщ уэ мы мэл гуартэм
КъуийцIыкIу зэи хэмыкIа,
Кърипхъуэту и хуэш джатэр,
Чынту зы имыукIа.
А КъуийцIыкIум лIыгъэу хэлъыр
Сэ уэ дахэм къозгъэщIэнщ,
ЗумыщIэжури гухэлъыр
НапIэзыпIэм къыпхыхьэнщ.
Мис, хъарзынэу, хуабэ хъуащи,
Дыгъэ бзийкIэ зыдотIыж.
Си кIэнтIыIур хуэгъэзащи,
ЩIыIэ узыр ховыкIыж.
(Дзапэ уэрэд макъ къоIу)
Зи гугъу сщIыуэ си къэшэным
И уэрэдкъэ зэхэсхар?..
(ЛъэныкъуэкIэ плъэуэрэ
къызэфIэувэри)
Ара дыдэщ, — и гуэгуэныр
Телъу, мес, къысхуокIуэ ар!
Лашын къохьэри, жауэ щыт КъуийцIыкIу Iуоплъэ.
Лашын
(къэуIэбжьа хуэдэ,
КъуийцIыкIур зэпиплъыхьурэ)
Мыр хэт хъуну, Iей, мы слъагъур?!
Мыр КъуийцIыкIу жыхуаIэра?!
Пщащэу щыIэм фIыуэ тлъагъуу
Ди гугъапIэ закъуэра?!
Псоми ди зэхуэдэ щауэ!
Уэ сыт лажьэр къыпщыщIа?!
Узэрыплъэм зыдащIауэ,
Узэрышхэри ущIаи!
КъуийцIыкIу
(зыкъещIэжри)
Сызыс мафIэм зыгуэр схуещIэ,
КъызжумыIэу гуемыIу.
Лашын
(гуэгуэныр хуешийри)
Уи гу пщтырыр мыбы хэщIи,
Псынэпс щIыIэкIэ гъэупщIыIу.
КъуийцIыкIу
ГушыIэныр къыхыумыдзэу,
Псэгъу ухъуну сынолъэIу.
Лашын
Аргуэрыжьу къыщIумыдзэу,
Си уэрэдым къыщIэдэIу:
(Уэрэду)
И бжьамиижьыр жьыуэ къегъаджэ,
И мэл гуартэшхуэр джабэм кIэрехуэ.
Нартхэ Амыщыжьри си псэлъыхъукъэ,-
Бэрэ къыслъыхъуами, сыхуэмей, жи.
КъуийцIыкIу
ЗыкIи ухуейкъым, — тIыгурывэ хъужауэ.
Лашын
МафIэр и Iэгум къолындыкIрэ,
ЗэпэлыдыкIри и IэщIагъэщ.
Нартхэ я Лъэпщ къаныр си
псэлъыхъукъэ, —
Бэрэ къыслъыхъуами, сыхуэмей, жи.
КъуийцIыкIу
Банэ тепIэ Iухи, — жьакIацэжь
хъужауэ!..
Лашын
Афэ гъуэншэджиблыр къегъэлажьэ,
И къаугъэ лажьэми дыхэмыкI, жи.
Нартхэ я Лъэпщ къаныр си
псэлъыхъукъэ,
Бэрэ къыслъыхъуами, сыдэкIуэнукъым.
КъуийцIыкIу
ТегъэкIуэт адэ, — пэджыдэжь хъужауэ…
Лашын
ЕукIыф иныжьу абрагъуэр,
Благъуэ дыгъуэрабзым и псэр хехыр.
Нартхэ Сосрыкъуэщ зыхуэусэр, —
Си псэр зыхьэхуари а зы щауэрщ.
КъуийцIыкIу
(зигъэгусауэ)
ЖиIэ мыгъуэр сыт, щIихьауэ!
Хэт ар, КъуийцIыкIу елъытауэ!
Лашын
Махуэр зи кIыхьагъым уощхьэукъуэ,
Уэ КъуийцIыкIуу нартхэ я мэлыхъуэ.
Закъыхыумыгъахъуэт си псэлъыхъухэм, —
Бэрэ укъыслъыхъуми, сыпхуэмей, жи.
КъуийцIыкIу
(уэрэдым педзыж)
Псалъэу уэ жыпIэр хуэдэщ маисэм,
Масилу гъащIэр ибохьэкIыр.
Уэ алейкIэ пщIэншэу умыусэ, —
Сысей умыхъуауэ сыувыIэнкъым.
Лашын гуэгуэныр къещтэж, зегъэкIэрахъуэри, дыхьэшхыурэ йожьэж. КъуийцIыкIу губжьауэ башымкIэ тоуэ, ауэ «хъурейтI!» жиIэу щыкIийм и бгыр еубыдри, ерагъкIэ «хъурейтI… хъурейтI…» жиIэурэ йожьэж. Абы хэту Уэзырмэс къохьэ.
Уэзырмэс
Уоу, ди Iэщыр зыдэбагъуэу
ГубгъуэлI хъыжьэ, — бохъу апщий!
КъуийцIыкIу
Нартхэ фIыкIэ зыхуэхъуахъуэу
Ди жьакIэху, — фIэхъус апщий!
(Я Iэр зэроубыд)
Уэзырмэс
Дыгъэр къопсыр! МэфIэрафIэ!
ЦIыхуи Iэщи затIыжащ!
КIапэ инхэр зэралъафэу
Уи мэл къомри ежьэжащ!
КъуийцIыкIу
ЙохъуэкIуэкIыр си мэл хъушэр.
Нэрылъагъуу лы ящIыж.
Къэсыжамэ ди лIыхъужьхэр,
Мырщ жыхуаIэхэр я нышт.
Уэзырмэс
Ныши хъуэхъуи яхуэфащэщ
Мы насыпыр къэзыхьам…
Плъагъукъэ къуршхэри дахащэ
Зэман кIэщIым зэрыхъуа!..
Ашэней удз Iэрамэ иIыгъыу къолъадэ.
Ашэней
Еплъыт, дадэ, — мы ди бжьэпэр
Гъатхэ дахэм хидыкIащ!
ФIыщэу слъагъуу гуащэIэпэр
Нэр пIэпихыу къэгъэгъащ!
ЗекIуэ къикIыж нартхэм я уэрэд макъ къоIу.
КъуийцIыкIу
(зытриIэтыкIыурэ здэплъэм)
Догуэт, догуэт!.. Нарт лIыхъужьхэр
Уэрэд жаIэу къытхуокIуэж!
ЩIэджэгукIыу я шагъдийхэр
Ди аузым къыдохьэж!..
Уэзырмэс
(Ашэней зыхуегъазэри)
ПсынщIэу кIуэи, санэху фалъэ
Ди лIыхъужьхэм къахущIэх.
Ашэней йокI.
КъуийцIыкIу! Уэри уи пшыналъэ
Гум еубзэр зэхэдгъэх.
КъуийцIыкIу
Сыхьэзырщ! ГуфIэгъуэм декIуу
Си пшыналъэр зэпысщIэнщ.
КъикIыжахэр нобэ зекIуэ
Еш дымыщIэу дгъэлъэпIэнщ.
(Пшыналъэр зэрызэхахыу, цIыхухэр дууэ къызэхуосри, джэгур зэхаублэ. Абы хэту Сосрыкъуэ я пашэу нарт лIыхъужьхэр къохьэ).
Уэзырмэс
(япожажьэри)
Феблэгъэжхэ, феблэгъэжхэ!
Къалэн иныр вгъэзэщIащ.
ЦIыхум нобэ гуфIэгъуэшхуэ
Фэ лIыхъужьхэм къахуэфхьащ.
Махуибл нейкIэ пхуэIуэтэнкъым
Ахэм хъуэхъуу фхуаIэтар,
Ди Нарт хэкуми щыгъупщэнкъым
ЛIыгъэу зэкIэ вгъэлъэгъуар.
Дыгъэр щIыгум щхьэщытыхукIэ
Фи хъыбарыр яIуэтэнщ.
Зы нарт хэкум къинэжыхукIэ
Дунейм фи цIэр щыжаIэнщ…
(Ашэней къохьэжри,
Уэзырмэс фалъэ ин IэщIегъэувэ)
Псибли щIибли зэпывупщIри,
Ди хэкужь фыкъэсыжащ.
Дыгъэ нурыр къытхуэфхьыжри,
ЛIыхъужьыбжьи къэвлэжьащ.
Фыкъытхуефи санэху пIащIэм,
Ефэ-ешхэр къызэIуфх!
(Сосрыкъуэ зыхуегъазэри)
Сосрыкъуэ, уи жыр пIащIэр
ДэлъэщIеи, фалъэр тIых!
Фалъэр КъуийцIыкIум къещтэри, щIэуджыхьыжу утыкум къохьэ. Лашын я пашэу цIыхухэр къэсагъэххэщ. Псоми гуфIэгъуэр я нэгум итщ.
КъуийцIыкIу
(езым къыхедзэ, адрейхэр йожьу)
Сосрыкъуэу ди къан!
Уоу-уоу!
Сосрыкъуэу ди нэху!
Уоу-уоу!
Зи мэIуху дыщафэ!
Уоу-уоу!
Афэр зи джанэ куэщI!
Уоу-уоу!
Дыгъэр зи пыIэ щыгу!
Уоу-уоу!
Ещыгуауэу уошэс!
Уоу-уоу!
Шушэс джэжыр ящебдзым,
Уоу-уоу!
Нартыжьыдзэр йожажьэ!
Уоу-уоу!
Бий лъэужь фытохьэри…
Уоу-уоу!
Дыгъэр къытхувохьыж!..
Уоу-уоу!
ЛIым я лейуэ нартыжь!
Уоу-уоу!
ЛIыхъужьыбжьэм къытхуефэт!
Уоу-уоу!
Фалъэр Сосрыкъуэ IэщIегъэувэ.
Сосрыкъуэ
(езым къыхедзэ,
адрейхэр йожьу)
Нартхэ я санэр пщIыпщIу,
Уоу-ра!
Нартхэ я гъащIэр дахэу,
Уоу-ра!
Нартхэ я хьэсэ багъуэу,
Уоу-ра!
Нартхэ я гуэным изу,
Уоу-ра!
Нартхэ я фыз мыгуIэу,
Уоу-ра!
Нартхэ я гушыIэ мыкIуэщIу,
Уоу-ра!
Нартхэ я щауэхэр лIыхъужьу,
Уоу-ра!
Нартхэ я лIыжьхэр губзыгъэу,
Уоу-ра!
Нартхэ я Iуэху ефIакIуэу,
Уоу-ра!
Нартхэ я псалъэ мыкIуэду,
Уоу-ра!
Нартхэ уэрэд яусу,
Уэу-ра!
Нартхэ я насып къыпищэу
Илъэсищэурэ
Щэ Iэджэ
КъэвгъэщIэну си гуапэу
ЛIыхъужьыбжьэр соIэт!
(Санэм хофри)
НокIуэ!..
Сосрыкъуэ фалъэр къыIехри,
КъуийцIыкIу утыкум къохьэ.
КъуийцIыкIу
(езым къыхедзэ,
адрейхэр йожьу)
Уэ-уи, уэ-уи, уэ-уи, уэ-уи,
Нартхэ ди Бэдынокъуэ…
Уэрирэ, уэрирэ, уарира!
Нартхэ ди лIы икъугъэ…
Уэрирэ, уэрирэ, уарира!
Чынтыр зи ныкъуэкъуэгъуи…
Уэрирэ, уэрирэ, уарира!
Хьэрхуэрэгъу зи бащэ…
Уэрирэ, уэрирэ, уарира!
И зы пкъыгъуэри пкъыгъуищэ…
Уэрирэ, уэрирэ, уарира!
Уэ-уи, уэ-уи, уэ-уи, уэ-уи,
И зекIуэнри къыщохьэ…
Уэрирэ, уэрирэ, уарира!
Ишми уанэ трелъхьэ…
Уэрирэ, уэрирэ, уарира!
Шы ныбэпхри щIекъузэ…
Уэрирэ, уэрирэ, уарира!
ЗэщIекъузэри ношэскъэ…
Уэрирэ, уэрирэ, уарира!
Уэ-уи, уэ-уи, уэ-уи, уэ-уи,
ЛIыхъур дошэсыкIри…
Уэрирэ, уэрирэ, уарира!
Шы пэбзийм кърихумэ
Уэрирэ, уэрирэ, уарира!
Гъуэгу напщIитIыр елыгъуэ…
Уэрирэ, уэрирэ, уарира!
Хьэ самыр кIагуитIри…
Уэрирэ, уэрирэ, уарира!
И бгъуитIым щоджэгумэ…
Уэрирэ, уэрирэ, уарира!
И бгъэ гъэсагъитIри…
Уэрирэ, уэрирэ, уарира!
И щхьэм щоуфэразэмэ…
Уэрирэ, уэрирэ, уарира!
Уэ-уи, уэ-уи, уэ-уи, уэ-уи,
Нартхэ ди Бэдынокъуэ…
Уэрирэ, уэрирэ, уарира!
Нартхэ ди лIы икъугъэ…
Уэрирэ, уэрирэ, уарира!
ЛIыхъужьыбжьэр ныпхуокIуэ…
Уэрирэ, уэрирэ, уарира!
Къефи, егъэкIуэкI, жи…
Уэрирэ, уэрирэ, уарира!
(Бэдынокъуэ санэм хофри, «НокIуэ!» жеIэ. Фалъэр абы къыIехри, КъуийцIыкIу щIэуджыхьу утыкум къохьэж)
Уэ, Ашэ-Ашэ, Ашэу ди шууей…
Уэрирэ-рирэ, уэрира-уоу!
Уэ, Ашэ-Ашэ, Ашэу лIым я лей…
Уэрирэ-рирэ, уэрира-уоу!
Лей мыгъэгъуныр зи нэрыгъ, уей…
Уэрирэ-рирэ, уэрира-уоу!
Щхьэ щытхъужыныр зи мыхьэл, уей…
Уэрирэ-рирэ, уэрира-уоу!
Я нэхъ пелуанри зыпэмыхъу, уей…
Уэрирэ-рирэ, уэрира-уоу!
Вы ехъур нышу зыхуаукI, уей…
Уэрирэ-рирэ, уэрира-уоу!
ЗыIурыдзэсыкIыу къэзыкIухь, уей…
Уэрирэ-рирэ, уэрира-уоу!
ЗекIуэм я нэхъ кIыхькIи къимыкIуэт,
уей…
Уэрирэ-рирэ, уэрира-уоу!
Бийм япикIуэтхэм ящымыщ, уей…
Уэрирэ-рирэ, уэрира-уоу!
Уэ, щэджащэр зи пкъыу ди нартыжь,
уей…
Уэрирэ-рирэ, уэрира-уоу!
ЛIыхъужьыбжьэ нокIуэри, — гъэщIей…
Уэрирэ-рирэ, уэрира-уоу!
Ашэ лIыхъужьыбжьэр ирефри, фалъэр етыж.
Сосрыкъуэ
(игу къызэрыжанар наIуэу)
Санэху пIащIэ
Iэджэ щIауэ
Хэт и джийми ехыжат!
Лъынтхуэу сиIэр
Игъэтхытхыу
Iэпкълъэпкъ псоми ирижаи!
Бэдынокъуэ
Уий, нартхэ, фыкъафэ!
Уий, нартхэ, фыджэгу!
Мы си гур санэхум
Зэрехуэ!
КърехуэкI!
Бэнэн къыфхэтмэ, —
ФыкъыдэкI!
Ашэ
(Бэдынокъуэ поуври)
Уий, нартхэ я пашэ,
ЛIы пхъашэу щэджащэ,
Зи Iэпщэр емынэ,
БэнэнкIэ цIэрыIуэ!
Сэ тхьэ соIуэ,
СыхьэзыркIэ, —
КъэIэпщакIуэ
УфIэфIыхукIэ!
Бэдынокъуэ
ИIэ-сыIэ, къыхэдзэ…
Ашэ
КъеIэм-неIэм къыщIэдзэ…
Бэдынокъуэ
Уи жыIэ, сыножьэ!
Ашэ
Уи жыIэ, къежажьэ!
Зобэнхэр. КъуийцIыкIу бжьамийм йопщэ, Лашын я пашэу хъыджэбзхэм уэрэд жаIэ.
Зэбэнхэм хужаIэ уэрэд
Уей-жи, ди хьэрхуэрышхуэщ,,,
Уоу-уоу- уоу!
Утыкушхуэм фынизэрыгуэ…
Уоу-уоу-уоу!
Быргуэ-сыргуэ, фыкъеджэгуажьэ…
Уоу-уоу-уоу!
Лъэгуажьэпэм щIыгур евгъатхъуэ…
Уоу-уоу-уоу!
Къыфщытхъуным фыхуэмыпIащIэ…
Уоу-уоу-уоу!
Домбей выщIэу фызэрызекъуэ…
Уоу-уоу-уоу!
ЛъакъуэщIэдзым зыхуэвгъэбыдэ…
Уоу-уоу-уоу!
ЩIызэдэшхи къыхэвмыгъэкI…
Уоу-уоу-уоу!
ЗэрытемыгъакIуэу зытэлай зэбэна нэужь, Уэзырмэс и Iэр Iэтауэ утыкум къохьэ.
Уэзырмэс
Уий, нартхэ, щывгъэтыт!
Уий, нартхэ, къэвгъанэт!
Бэнэным фыпыкIыт!
Бгыр зыкъутэр фи Iэпщэщ.
IэпщэцэнкIэ фыIэзэщ.
Ауэ шабзэр зэIувдзи,
Зэрывдзыфым девгъэплъыт.
Бэдынокъуэ
(КъуийцIыкIу зыхуегъазэри)
Уэ пщащэхэдэ,
Хэдэурэ дакъуэ,
Емыш псэлъыхъуу
Ди мэлыхъуэжь!
Си пэхужьу шы Iэсэм
Шэси, псынщIэу ежажьэт,
Уи пыIэжьри мо Iуащхьэм
И щхьэщыгум тегъасэт.
КъуийцIыкIу
Iагъу-сыгъу, пащIагъуэ,
Дауэ сщIын уи жагъуэ.
ПыIэу щыIэм уахэдэу
Нэ щипщакIэ апхуэдэу,
Мы пыIэжьыр а Iуащхьэм
И щхьэм тесу къэлъытэ…
Iуэхуракъэ, мыр «Iуащхьэ»
Зыщхьэрысхым гу лъыфтэу,
Нэ тевгъахуэм…
Бэдынокъуэ
(КъуийцIыкIу и гушыIэм къыпищэу)
ЦIыхуцIэ
ЗиIэм фи нэр фыуфIыцIыт!..
Дыхьэшхым зеIэт. КъуийцIыкIу зэуэ йокI.Хъыджэбзхэм уэрэд къыхадзэ.Бэдынокъуэ нэщанэ еуэным зыхуегъэхьэзыр.
Шабзауэ уэрэд
Еуэ-еуэ, тегъапсэ…
Уори-уоу!
Курыкупсэм тегъахуэ…
Уори-уоу!
Тебгъэхуауэ къэдгъащIи…
Уори-уоу!
Гухэлъ гуащIэр уи Iыхьэщ…
Уори-уоу!
Темыхуауэ къыщIэкIмэ…
Уори-уоу!
ЩIэнэкIалъэр хьэзыркъэ…
Уори-уоу!
Еуэ-еуэ, тегъапсэ…
Уори-уоу!
Курыкупсэм тегъахуэ…
Уори-уоу!..
Бэдынокъуэ шабзэр зэIуедзэри еутIыпщ. ЦIыхухэр маплъэ, зэрызохьэ, нэжэгужэу зопсалъэ.
Ашэ
Тхьэ сыгъыIэ, шабзэшэр
ПщIэншэу бдзауэ къысщохъукIэ, —
Си нэр нэжмэ, КъуийцIыкIум
ПыIэр псэууэ къехьыжкIэ…
Бэдынокъуэ
Ашэ, мащIэу зышыIи,
ПыIэр зэкIэ къэгъэс.
Псэумэ пыIэр, итIанэ
Уи ауаныр тхуэус.
(КъуийцIыкIу бауэбапщэу къохьэж)
КъуийцIыкIу
(Бэдынокъуэ зыхуегъазэри)
Уи шабзэжьыр емынэщ,
Уи нэр плъэнкIэ бэлыхьщ,
Бэлыхьлажьэу ебгъапщэщ,
БутIыпщри Iулъэтщ,
Блэмылъэту екIуалIэщ,
ХуэшэешалIэу нытехуэщ…
(ПыIэр игъэлъагъуэурэ)
Уэ лIы хахуэу нартыжь,
Си пыIэжьым и купсэр
(ПыIэкум и Iэр кърегъэжри, гъынанэурэ)
Дыгъэр къипсэу пхыбудщ!
Сосрыкъуэ
(шабзэ иIыгъыу утыкум къохьэри)
Бэдынокъуэу нарт хахуэ,
Iумахуэу лIы быдэ,
Къиубыдыр гуэзыч,
Iэчлъэчу емынэ,
Ууэнум еблагъэ!
Благъэ уэкIэ сыхуейкъым,
ПыIэ еуи сэ сфIэфIкъым, —
Сэ нэхъ сфIэфIыр плъагъунщ!
(Ашэней зыхуегъазэри)
Уэ, нартхэ ди пщащэ,
Дахащэу къэгъагъэ,
Губзыгъагъэр зи нэгу,
Гум иплъэр зи нитI,
Зи набдзитIыр къурашэ,
Бланэм и шэр зи нэкIу!
ЩхьэкIуэ лъэпкъи умыщIу,
АуаныщIи хэмыту,
Къызэптамэ Iэлъыныр,
Сэ нэщанэ сеуэнт.
(Ашэней Iэлъыныр кърет.
Сосрыкъуэ КъуийцIыкIу
зыхуегъазэ)
Мо Iуащхьэжьым къытетрэ
Вынцу пщIащэ зытету
Тхуей жыгыжьым дэхьеи,
И IувыпIэм Iэлъыныр
Нэм къимыщтэу хэгъапщкIуэ!
КъуийцIыкIу
(Iэлъыныр къыIехри)
Мы Iэлъыныр зи Iэпэ
КъыпыкIамкIэ уеплъэкIыу
Шэр пIэщIэкIмэ, Сосрыкъуэ,
УуэкъуэнкIэ шынагъуэщ…
Псори мэдыхьэшх, псори нэжэгужэщ, хъыджэбзхэм шабзауэ уэрэдыр жаIэ. КъуийцIыкIу икIагъэххэщи, Сосрыкъуэ и шабзэр зэIуедзэри, еутIыпщ.
Бэдынокъуэ
(Iэдакъэжьауэ ищIауэ здэплъэм)
Зи гугъу пщIауэ жыгыжьым
И зы пщIащи хъеякъым,
Ашэнейуэ дахащэм
И Iэлъынри пихакъым.
Ашэ
Уи шабзэшэр бзэхами,
Уэ шабзэшэ бгъуэтынт:
Iэлъын цIыкIур кIуэдамэ, —
ЩIэнэкIалъэ ухъунщ.
Сосрыкъуэ
ЗэкIэ, зэкIэ, нартыжьхэу
Зи жьэр хъуэркIэ псыхьа,
Iуэху зытетыр зымыщIэу
Ауан щIыным пыхьа!
Къэмысыжу КъуийцIыкIу
Ар жыфIэну емыкIущ.
Абы хэту КъуийцIыкIу щIэуджыхьу къохьэж.
КъуийцIыкIу
Уэ, ди Сосрыкъуэ,
Сосрыкъуэу лIы къуапцIэ,
ЛIы фIыцIэ гъущIынэ,
Емынэ шужьей!
Ямылейуэ ебгъапщэщ,
ШэщIыкIейуэ нэпшэщIщ,
Ар дзыкIейуэ бутIыпщри,
Тхьэмпэ закъуи пымызу,
Зы къудами темыхуэу,
ХуэкIуэхуэшэу шабзэшэр
Курыкупсэм пхыкIащ…
(Iэлъын зыфIэлъ шабзэшэр къызыкъуехыжри)
Iэлъын цIыкIури пихащ!
Сосрыкъуэ
(Ашэней Iэлъыныр здритыжым)
Мы дыщэхур лэжьэхукIэ,
И кIэр сабэ хъужыхукIэ
Гъагъэ защIэу уи гъащIэр
Упсэуну, дахащэ!
Лашын
(КъуийцIыкIу зыхуегъазэри)
Нартхэ я мэлыхъуэу,
Нартхэ я Iэхъуэжьу
ЖьэрэIурэ IуэхукIэ
ЦIыхум яхэIуа!
Уэ сызытепIуамэ,
Гугъэ къысхуэпщIамэ,
Хамэ лIыгъэм куэдрэ
Укъысхукъуэмыплъ.
ПлъэкIыр сыгъэлъагъуи,
Слъагъум тещIыхьауэ,
Е укъыхызохри, —
Ди гухэлъыр жьэгущ,
Е упызогъэхри, —
Лъапэжьыр уи гъуэгущ.
КъуийцIыкIу
А, си хъыджэбз тIатIэ!
А, зи нитIыр схуэблэ!
А, си бланэ шыр!
Къуршхэм сыдэпщынщи,
Мэзхэм сыпхыкIынщи,
Сэ уэ цIыкIум щхьэкIэ
ЖьакIэкIэ зэпхауэ
Иныжь гуп къэсхунщ.
Ауэ сыт абыхэм
Уэ сыщIыхэбгъэтыр?
ЛIыгъэу сэ зесхьахэм
ЛIо умыщIэу хэтыр?
ЦIыхухэ! ЖефIэт, кхъыIэ,
Сэ жызывмыгъэIэу.
Лашын
Апхуэдизыр къыумыбжэкIыу
Шабзэ уэкIэ дыгъэлъагъу.
Псэгъу ухуеймэ, мо жыг щхьэкIэм
ПкIэрэ-лъэуэ тес бгъащхъуэжьым
Яужь ихьи, къегъэхуэх.
КъуийцIыкIу
(Сосрыкъуэ зыхуегъазэри)
ЩIэхыу къащтэт уи шабзэр!
Си хъыджэбзу дахащэм
И гуращэр згъэзащIэм,
Ар нысащIэ къысхуохъу!
(Сосрыкъуэ и шабзэр къыIех, зэIуедзэ, ерагъкIэ ешэщIри, бгы уз къыхэлъэдам жауэ къегъанэ)
Хьэтыр уиIэм, Сосрыкъуэ,
Мы шабзэжьыр сIэщIэхыж…
Моуэ тIэкIу къыздэIэпыкъуи,
Си тхы Iушэр узэхуж…
КъуийцIыкIу и лъэIур Сосрыкъуэ егъэзащIэ. Псори мэдыхьэшх. Псори нэжэгужэщ… Уэзырмэс утыкум къохьэ.
Уэзырмэс
(макъ Iэта нэжэгужэкIэ)
Уэуий, нартыжьхэ!
Уэуий, лIыхъужьхэ!
Фи гушыIэр дахэщ,
Фи къарури куэдщ,
Куэду дывгъэгушхуэщ,
Iэджи дывгъэлъагъущ.
Иджы фыплъэт модэ:
Нартхэ я лэгъупыр
Жьэгум пэрымыхуэу,
Я санэху къэвами
КIадэр триуду,
Iэнэ узэдахэр
Шхыным игъэщIыщIэу,
КIапэ мыупщIыIуахэр
Сыхьэным щыуфафэу,
Махуибл санэхуафэр
Фэ фхузэIуахауэ
Къыводжэ!
Къывожьэ!
Къыфпоплъэ!
Дахэвгъэхьи ахэм,
ТщIахэм пыдывгъащэ,
Ди нарт щауэ есхэр
Шурылъэс фыджэгу,
Джэгур зэхэвубли,
Фи блэр зэрыIыгъыу
Iэпэгъу пщащэ цIыкIухэр
Уджым къыщефшэкI!
(Псоми зыжьэу: «ФынакIуэ, фынакIуэ!»)
Си джатэжьыр
Къэхьыт, Ашэней.
ЛIы бгы нэщIыр —
Ар узыхуэмейщ.
Ашэней къонэри нартхэр йокI. Сосрыкъуэ зэуэ къегъэзэжри зэхуэпабгъэу зэбгъэдохьэ: «Ашэней!..» «Сосрыкъуэ!..»
Сосрыкъуэ
АтIэ, сытыр уи псэукIэ,
Псэм и хъуахуэу Ашэней?
Ашэней
Гум и щIасэр щигъуэтыжкIэ
А гур зейми и дунейщ.
Сосрыкъуэ
«Бэм насыпыр къыхуэтхьыжмэ,
Ди насыпыр къыпытщэнщ», —
ЗэжетIащи, уарэзымэ,
Иджы IуэхукIэ дгъэзэщIэнщ.
Ашэней
Псатхьэ ещIэ: уэ усщIыгъумэ,
НэгъуэщI фIыгъуэ сыту сщIын?
Сосрыкъуэ
Тхьэ пхузоIуэ: уэ псэгъу ухъумэ,
Сэри лIы уэ сыпхуэхъунщ!..
Я нэхэр зэтодие, Iэхэр зэхуоIэбэ… Зыгуэрым къилъэгъуа хуэдэ, Ашэней къоскIэ.
Ашэней
Сэ-э-э сыкIуэнщи… иджы дадэ…
И унафэр згъэзэщIэнщ…
Сосрыкъуэ
Нэгъэзэж-тIэ псынщIэу. Адэ
Сэри сыкъыщыппэплъэнщ…
Лъэныкъуэ зырызкIэ йокIхэр… УигъэпIейтейуэ пшыналъэ къоIу, абы хэту Уащхъуэрэ Щыблэрэ къолъадэ.
Уащхъуэ
Плъэгъуа дэ къытщымышынэу
А цIыху цIыкIухэм ящIэфар!
Гугъуехьыншэу дыукIыну
Ди гугъахэм ялъэкIар!
Благъуэ жьабгъуэу ди ныбжьэгъур
Хы тIуащIэм щаукIащ.
Си IэмыркIэ игъэпщкIу дыгъэр
ДымыщIэххэу къахьыжащ…
Щыблэ
Аркъудейкъым! НэжьгъущIыдзи
Хьэщхьэвылъи тхагъэщIащ.
ДыщIэгушхуэу ди чынтыдзэм
Удын бзаджэр ирадзащ.
Сосрыкъуэщ, армыхъуамэ
Нартхэ ар яхулъэкIынт…
ИкIэщIыпIэкIэ а гъуамэр
Гъуанэдэууэ хуейщ укIын.
Армырамэ, мы ди Iуэхур
Хъунущ кIуатэурэ нэхъей.
Iэхъуэрылъхуми зэгуэр цIыхур
ЩищIынщ тепщэ мы дунейм.
Уащхъуэ
(губжьым зэрихьэу)
Ар яукIри дытыншати, —
Иджы дэнэ къиукIыж?!
ЩIы къатиблкIэ щIатIэжати, —
Дауэ ар къыщIэукIыж?!
Щыблэ
Икъутауэ ди унафэр,
ЩхьэзыфIэфIхэр кърешэкI.
ЦIыхур нэхъри мэудафэ, —
АдкIэ хъунукъым хуэтшэч!
Уащхъуэ
Умыдзыхэ уэ! Иджыри
Нартхэ дэ дахурикъунщ.
Сосрыкъуэм и пкъы жырри
Уэгум сабэу итпхъэжынщ.
(нартхэ яхужиIэу)
Ахэр дэ къытпэлъэщыну
Я гугъэжу къыддоджэгу,
Ауэ Уащхъуэ ищIэфынур
ЩIэзгъэкIынкъэ сэ фи нэгу!
Щыблэ
(темыпыIэжу)
ПсынщIэу! ПсынщIэу уи гуращэр
КъызжепIэну сынолъэIу.
Лъы сщIэжыну сэ сопIащIэ!..
Уащхъуэ
АтIэ, мыдэ къызэдэIу…
Ахэр джэгуу зэхэтыхукIэ,
Iэмал бзаджэм дыхуекIуэнщ.
Ди Благъуэжьым илъ щIэжыкIэ
Хъунур мырщи, дгъэзэщIэнщ…
Iуащхьэмахуэ и щхьэщыгум
Нартхэ дыгъэр тралъхьащ.
ХъумакIуиблым адкIэ лъэгум
Я пщыIиблыр щаухуащ…
КъуийцIыкIу ещхьу зыпхуэпэнщи,
Уэ а плъырхэм уахыхьэнщ.
Бжамийепщэр къыхэбдзэнщи,
Зэуэ жейр къатебгъэуэнщ.
АдкIэ — занщIэу зызоIэтри,
Сэ а Iуащхьэм сыдокIуей.
Дыгъэр и щхьэм тызопхъуэтри,
КIыфI сощIыжыр мы дунейр!
Мис абдежым нартхэ зэуэ
Борэн бзаджэ ятщIэкIынщ.
МафIэ лыгъэр дэнкIи ддзыурэ,
Нарту щыIэр дыукIынщ.
Щыблэ
(къэгуфIэжауэ)
Уащхъуэу къащхъуэр зи лэгъунэ,
Iэмал иныр зи Iэужь,
СынэкIуэнщ сэ уэм и гъунэ,
Ситу къасщIэмэ уи ужь!
(нартхэ IэштIымыр яхуигъэдалъэу)
Пэувыну дэ ди лIыгъэм
Щыгугъахэр фыщыуащ…
Дэ фэ къомыр!..
Ашэней джатэ иIыгъыу къыкъуокI.
Ашэней
Фи мыгугъэ
Мурад фщIамэ, зэфIэкIа!
Си псэр пыту дыгъэ нурым
ЛъэIэсынкъым фи Iэ фIейр.
Сосрыкъуи и пкъы жырым
Пэлъэщынкъым мурад Iейр!
Уащхъуэ
(зэщыкIуэурэ)
А-а, лIыжь делэу Уэзырмэсым
Ипхъу гъэфIэну Ашэней!
Къызбгъэдыхьэ, ажал узым
Укъихуамэ уэ мыбдей!
Уи псэ махэу ягъэлъапIэр
Иджыпсту сэ къыхэстхъынщ,
Уи щхьэ цIыкIури напIэзыпIэм
Мы си джатэм къыпихынщ.
(Уащхъуи джатэ кърипхъуэтагъэххэщ. Зозауэ. Щыблэ кIэзызу Iуфэлъафэр къежыхь. Ашэней Уащхъуэр хегъэзыхь)
Мы зэпыту кIуэн бзылъхугъэр
Сыту гуащIэ! Сыту лъэщ!
Ашэней
УимыкIуэтыт, пхэлъмэ лIыгъэ.
Мыр хуэш джатэщ! ЗыщIар Лъэпщщ!
Аргуэру зозауэ. Уащхъуэр хегъэзыхьыпэ.
Уащхъуэ
Щыблэ! ПсынщIэу мы емынэм
Борэн гуащIэ, зыкъещIэкI.
Къеуэ! Къеуэ!
Щыблэ
(и Iэхэр гъэщIэгъуэну ищIурэ зызэкIэщIеш)
Хьунэ-фунэ!
Хьэну! Хьэнау! ХьэщIау! ЩIачччч!!!
ХъуэпскIымрэ жьыбгъэмрэ щIэту уэ макъ зыбжанэ къоIури, Ашэней зэфIощахэ.
Щыблэ
(Ашэней щхьэщолъадэ,
зеплъыхьри, гужьеяуэ)
Си уэ макъыр зэхахамэ,
Нартхэ, дауи, къыщIэпхъуащ!
Уащхъуэ
(гуфIэу)
ХъумакIуиблыр къежэжьамэ,
Дэ тIум дыгъэр къытхуэнащ.
НакIуэ!
Щыблэ
НакIуэ
(Уащхъуэрэ Щыблэрэ защтэри йокI. Абы хэту нартхэр къолъадэ)
Уэзырмэс
(и пхъум щхьэщотIысхьэри)
Уоу, псэм хуэсхьу си пхъу дахэ,
Уэ сыт мыгъуэр къыпщыущI?
Уи нитI гуфIэу къэзгъэнахэр
Хэти псэншэ къысхуиущI?!
Ашэней
(и нэр къызэтрехри)
Да-дэ… Да-дэ…
Уэзырмэс
ЖыIэт щIэхыу:
Хэт и лей уэ къыплъысар?
Сосрыкъуэ
(Ашэней щхьэщоувэри)
Хэтми, и щхьэр къыфIэдмыхыу
Къэдгъэзэнкъым…
Ашэней
(ерагъкIэ)
Уащхъуэщ ар…
Сосрыкъуэ
(щхьэщотIысхьэ. Уэзырмэс къотэджыжри, жауэ мэув)
Сыт, си дахэ?
Ашэней
Мис.. арати, сэ дунейр…
Къызобгынэ, зэжетIахэр…
МызэщIауэ…
Сосрыкъуэ
Ашэней!..
Пшыналъэ дахэ гуузу, зэпышу къоIу.
Ашэней
Лъагъуныгъэ къысхуэблар…
СхузэщIэблэу къесхьэкIар…
Гъуэбжэгъуэщти, зэуэ мэбзэхыж…
ЩIы фIыцIэжьым псори егъэпщкIуж…
(Хьэлъэу къыхощэIукIри, Iэбэрабэурэ)
Сосрыкъуэ!.. Нартхэ!.. ПсынщIэу…
Iуащхьэмахуэ… фыдэкIуей…
Дыгъэ нурым… йощэ… ахэр…
ПсынщIэу… Псын-щIэу…
(МалIэ)
Сосрыкъуэ
Ашэней!..
ЛIыбэ ежьур гызыжу къоIу. Уэзырмэс хьэдэм щхьэщотIысхьэри, гузасэурэ тощIэ. Гъыбзэ макъым щIэту Ашэней и хьэдэр ирах.
Уэзырмэс
(И нэр плъызауэ зытэлай щыса нэужь, уафэм зыхуегъазэри)
Уоу, мы уэгур зи хэгъэгухэ!
Сыт къуаншагъэу сэ злэжьар?
ГурыфIыгъуэу сиIа тIэкIур
СIыфхыу джафэ щхьэ сыфщIа?! —
(хьэлъэу хощэтыкIри)
Мис: дапщэщи ди гуфIэгъуэм
Гуауэ дыджыр и лъэпагъщ.
ФIыгъуэ тлъагъумэ, и кIэр мыгъуэщ.
Ди дыхьэшхым щIыгъущ дыхьэгъ.
(Ашэней IэщIэхуа
джатэр къещтэжри)
Нарт лIыхъужьхэ! Мыр зэвгъащIэ:
Дэ иджыри бий ди куэдщ.
Благъуэ шыррэ чынт бзаджащIэу
Ди щIым тетыр ирекIуэд!
Гугъущ насыпыр къэбзэуну.
Ар пхъумэныр нэхъ гугъужщ!
ТфIадыгъуным дыришынэу
Хъункъым зэкIэ дытIысыж!
(джатэр еIэтри)
Жьы сыхъуами, нобэ зекIуэ
Нарт лIыхъужьхэм сывдежьэнщ!
Ди лъэпкъ хабзэу си пхъу закъуэм
Илъ щIэжыныр згъэзэщIэнщ!
Сосрыкъуэ
(утыкум къохьэ, джатэр еIэтри)
Нартхэ!
Уэзырмэсу ди тхьэмадэм
Псалъэ щхьэпэщ иIуэтар.
МащIэщ зэкIэ мы ди джатэм
Бий етам яхигъэщIар.
Дишхэм уанэр ятедмыхыу
ТкIуа гъуэгуанэм къыпытщэнщ.
Уащхъуи дыгъэр тIэщIимыхыу
ЦIыху хьэлэлхэм фхуэтхъумэнщ!..
Нартхэ жылэ хрырасэ!
Нартхэ санэ щIрыраху!
Нартхэ фIыкIэ ирехасэ!
Нартхэ къуэфIхэр кърыралъху!
Дэ дежьэнщи, мы ди лъахэм
Къеуэсахэр къэтлъыхъуэнщ.
Гурылъ бзаджэ тхуэзыщIахэм
Дуней дахэр къабгынэнщ.
Мис итIанэ нартхэ джатэу
Ди бгым илъыр пытлъэжынщ,
И дахагъэр пхуэмыIуатэу
Санэхуафи зэIутхынщ.
Ей-ей, фышэсыт нартхэ!
Уоу-уоу, фынежьэт, нартхэ!
Нартхэ джатэр яIэтарэ, «фынежьэ!» жаIэурэ йокI. Нартыжь уэрэдым лъагэу зеIэт. ЦIыхухэр зекIуэ ежьа зауэлIхэм якIэлъоплъ. Абы хэту Iупхъуэр къохри, кIыфI хъуа авансценэм щызэблэжу щIадзэ гузэвэгъуэр зылъэIэсу шейтIанхэм яхэзэрыхьыжа Уащхъуэрэ Щыблэрэ. Ахэр мэбзэхыжри, зэуэ щым мэхъу, гум едэхащIэ пшыналъэ гурыхьми кIыфIыр хуэмурэ зэлъыIуегъэкIуэт. ЗэлъыIуегъэкIуэтри, мы хъыбар кIыхьыр къэзыIуэтэжа лIыжьыр къонаIуэ.
ЛIыжьым
(таурыхъым гуапэу къыхоплъри)
ЛIо, фыщыси, нытIэ, цIыкIухэ, —
ЦIутIи-пIытIи, ахъи-быхъ!..
Зэхэфхакъэ жаIэу цIыхухэм
КIэ зимыIэ таурыхъ?
Пэжщ, таурыхъхэм я кIэр псоми
Хабзэщ зэщхьу яухыж:
ЛIыхъужь хэтхэр тхъэрэ-псэууэ
Я къуажэкIэм къотIысыж…
Мис апхуэдэу сыухыну
Фэри, сощIэ, фыпэплъащ.
Нартхэ Iэщэр палъэжыну,
Шэч хэмылъуи, фи гугъащ.
Ауэ нартхэ яIэт дыгъэм
Къощэ ноби куэдыкIей.
Хагъэхуэнут мафIэ лыгъэм
Зэрыщыту мы дунейр.
Къопс итIани дыгъэ дахэр.
Уафэ къащхъуэм зыщеIэт.
Къыжьэхыхьэ пшэ утхъуахэм
И бзий нурхэр япхолъэт.
Дэни нэсу а дыгъэпсым
КIыфIыр, щIыIэр, лейр елыпщI.
Жьыми щIэми ар къытхэпсэу
Псэм щыдгъафIэр — ар НАСЫПЩ!!!
ГукъыдэжкIэ гъэнщIа пшыналъэм щIэту Iупхъуэр зэхуокIуэ.
КIэух.
