Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
КIэртIоф пIастэ, кхъуей зэхэтIэтIа хэлъу
КIэртIоф вар пщтыр щIыкIэ бэлагъкIэ яуб. Абы халъхьэ кхъуей зэхэтIэтIа, шыгъу тIэкIу зыхэлъ бжьыныху уба, шыбжий плъыжь сыр хьэжа. ФIыуэ зэхагъэзэрыхьри пщтыру Iэнэм трагъэувэ. Абы дашх щIакхъуэ, чыржын, мэжаджэ, лэкъум. Хуабжьу къэуат зыщIэлъ шхыныгъуэщ.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ):
кIэртIоф укъэбзауэ — г 250-рэ,
псыуэ — г 160-рэ,
кхъуей цIынэу — г 30,
бжьыныху укъэбзауэ — г 15,
шыгъуу, шыбжий сыр хьэжауэ — узыхуейм хуэдиз.
Нартыху хужь пIастэ
Нартыху пIастапхъэ зэтеудар кхъузанэ щабэкIэ яухуэнщI, къина пхъашэр тIэу-щэ щIагъэпщ кхъапIэ къыхэмынэуи, псы хуабэкIэ тхуэ-хэ ялъэс. ПIастапхъэ лъэсар псы къэкъуалъэм хакIутэ, зэIащIэурэ тIэкIурэ къагъэкъуалъэ, къыдрихьеяхэр чымчыркIэ къытрах. МафIэр цIыкIу ящIри, сыхьэт нэблагъэкIэ бэлагъкIэ зэIащIэурэ Iув, тIатIэ хъуху ягъавэ. ЗэIащIэурэ нартыху хьэжыгъэ ухуэнщIар хаудэ, мафIэр нэхъ ин ящIри, дакъикъэ 20-30-кIэ бэлагъкIэ япщурэ ягъажьэ. Хьэзыр хъуа пIастэр шыуан джабэм кIэрымыпщIэу щытын хуейщ. ПIастэ жьар зэрыпщтыру, псы щIыIэ тIэкIу зыщыхуа Iэнэм тралъхьэри, Iэхэр псыф ящIурэ см 8-10 и лъагагъыу яубэ, итIанэ ягъэупщIыIу. ПIастэр Iэнэм щытрагъэувэнум деж и щхьэфэр трагъэжри бзыгъэурэ яупщIатэ. Дашх лы, гъэшхэкI шхыныгъуэхэм.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ):
нартыху зэтеуда щIэгъэпщауэ — г 135-рэ,
псыуэ — г 500,
нартыху хьэжыгъэу — г 65-рэ.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
Хъыбар
Бзу цIыкIум и мэз
Къашыргъэр мэзым щызэхэзеуэрт. Бгыщхьэм къикIри къуэ кIуэцI куум дэт мэзым къэкIуат ар, къурш тхьэрыкъуэ дахэм лъыхъуэу. Ар зэхэзеуэрт тепыIэншэу, зэми уэздыгъей жыг гуэрым и къудамэм тетIысхьэрти, нэхъуеиншэу зиплъыхьырт, аргуэру лъэтэжырти къихущыхьырт.
ПщыхьэщхьэхуегъэзэкI зэрыхъуу борэныр къуэ кIуэцIым къыщыхъеящ. ЯпэщIыкIэ жьыбгъэ мащIэр мэз щIагъым щызэхэзежэри къуакIэр зэщIигъэпIейтеящ, мылылъэ бгыщхьэм дэжри пшэ Iэрамэхэр уафэгум ириутIыпщхьащ, итIанэ къуэ кIуэцIым къыдэлъэтэжри борэн шынагъуэу зыкъызэкъуихащ. Уэздыгъей жыгыжьхэр зэщIэскъыскъащ, зэщIэубэлэцащ…
НыщхьэбэкIэ тхьэрыкъуэм зэрыпыкIар къыгурыIуагъэнти, къашыргъэм и нэр бзу цIыкIу гуэрым треубыдэ.
Уехъуэпсэнуи лытэкъым, фэтэкъым бзу цIыкIур, хьэндырабгъуэ пIащэм и нехьэкъехуэ къудейщ; гъэмахуэ щIыIэтыIэри щIымахуэ уаери и зэхуэдэу къурш мэзым щрихьэкIырт; кIэпхъым ещхьу IэкIуэлъакIуэу иуткIэпщIурэ шыкIуртIым быдэм и жылэ IэфIхэр къришхыкIырт, щыхущIыхьэ зэзэмызэм деж и ныбжьэгъухэм ядэджэгурт, макъ псыгъуэ дыдэкIэ уэрэд кIэщI цIыкIухэр ядыжиIэрт.
ШыкIуртIым жылэ IэфIхэм чэф ящIа бзу цIыкIум гу лъитакъым къытеуа къашыргъэм: япэщIыкIэ абы къыфIощI къудамэ псыгъуэ зытесар жьым пиуду ирихьэжьауэ, итIанэ къыщохъу Iэпхлъэпх ящIу бгы шынагъуэ гуэрым щадзауэ. Ауэрэ зыкъещIэжри, и дамэхэр ишэщIыну бзу цIыкIур хущIокъу — зыри къикIыркъым, къыдэплъейуэ зубыдар зэригъэщIэну мурад ещI — ари хулъэкIыркъым. Къашыргъэр епIэщIэкIыу бгыщхьэм мэкIуэж. Тхьэрыкъуэ гуакIуэр къызэремыхъулIам къанлы ищIащи, бзу цIыкIум и кIий макъми и гъы макъми хуэдэгущ, хуэгунэфщ. Ар жыжьэу бгым долъэтыкI, гъуэжькуийм иIэта тхылъымпIэм ещхьу жьыбгъэм епхъуатэри, бгышхуэ гуэрым и сыджым щхьэдедзых, итIанэ и дамитIыр бгъунж ещI, зынредзыхри, и хэщIапIэ бгъуэнщIагъ цIыкIур жьыпэу бгы задэм и блыным къыщелъыхъуэж.
ТIэкIу зигъэпсэхуу и гур къызэрыгъуэтыжа нэужь, къашыргъэр пщыхьэщхьэшхэм бгъэдотIысхьэ: мэжэлIати, къупщхьэри къабзийри дигъакIуэу, бзу цIыкIур ешх. Бзу цIыкIум и хулъэм къилъэлъа шыкIуртIым жылэхэр куэд дэмыкIыу бгъуэнщIагъ цIыкIум къыщыхэжащ мастэ щхъуантIэ зыбжанэу, ауэ абыхэм ящыщу зыщ къэзыухъуреихь дуней ахъырзэманым зыщиузэщIыну зыхулъэкIар. И лъабжьэхэр бгы къэча зэвхэм нэхъри куууэ дигъапщхьэм, сабэу зэхихьэжауэ жьыбгъэм кърихьэкI щIыгулъхэр лъэхъцкIэ зэщIиубыдэурэ, бгъуэнщIагъым зыкъыщIешиикIри уэздыгъей цIыкIур Iэчлъэчу докIей. Бгы шынагъуэмрэ мылылъэм и уаемрэ а жыг цIыкIум ягурегъаIуэ гъащIэр зэрыерыщыр…
— Аращ къыр дамэм щыкIа уэздыгъей жыг закъуэм щхьэкIэ зэхэсхар, — хъыбарыр и кIэм нигъэсащ мэзхъумэ лIыжьым. ИтIанэ, и пыIэр дригъэкIуэтейри, бгым кIэрыт уэздыгъейм еплъурэ, къыщIигъужащ: — Мы мэзри а жыг закъуэм къыпыщэща шыкIуртIымхэм къарылъэлъа жылэхэрщ къызытехъукIар…
Бгы лъапэм щIэж псы цIыкIум и IуфитIыр кусэ кIыхьышхуэу зэщIэзысея уэздыгъей мэзыщIэр уфафэрт, бзу цIыкIухэр щыбзэрабзэу.
Елмэс Iэулэдин.
Ди сурэт гъэтIылъыъэхэр
Адыгэ бзылъхугъэ. Сурэтыр Мотт Чарльз ищIащ. 1812 гъэ
АдыгэлI. Сурэтыр Солнцев Фёдор ищIащ. 1834 гъэ
Адыгэ пщащэ. Сурэтыр Энгельман Жак ищIащ. 1826 гъэ
Къуажэхьхэр
ЩIым темыт тетIысхьэпIэ
ВакIуэ емынэ,
Къуажэр зыгъэунэ.
Уеуэм, лъейуэ къэзыжыхь,
Банэ хэуэмэ, къэмэх.
Зежэм и щIыб,
ТIысым и шэнт.
МахуэкIэ зыри зыхуэмей,
ЖэщкIэ псори дызыхуей.
ЩакIуэм и Iэщэ,
Мыщэр зыгъащтэ.
ЩIым темыт тетIысхьэпIэ,
ТетIысхьэпIэ жьыщIэхупIэ.
Кхъухьыр къагъэувыIэнумэ,
Псым хадзэ,
Ежьэжынумэ, къыхадзыж.
ЖЭУАПХЭР:
Трактор. Топ. Уанэ. Уэздыгъэ. Фоч. Хъыринэ. Хъурзэ
Зэхэзылъхьар
Щоджэн Леонидщ.
Псалъэжьхэр
Дахагъэм дагъуищэ егъэпщкIу
ХъумпIэцIэджыр бзум зыпищIыжу лъатэри, къуанщIэм ишхащ.
Джэду здэщымыIэм дзыгъуэр щоятэ.
Бжэным щынэ къилъхуркъым.
Куэдым ущыгугъыу мащIэм зыхыумыгъэкIыж.
Лъахъшэу тIысыну хуейкъым, лъагэу тIысыпIэ игъуэтыркъым.
Ди бжэIупи лъагъуэ Iуохьэ.
Дахагъэм дагъуищэ егъэпщкIу.
Уи щхьэ иумыпэсымкIэ нэгъуэщIым ухуэмыупсэ.
Егъэлеямэ, фори ткIыбжьщ.
Псэ зиIэм уахътыи иIэщ.
Iей пщIауэ фIы ущымыгугъ.
ГушыIэ
Хъуэжэ щхьэгъусэ къишэну зегъэхьэзыр
Хъуэжэ зы пщэдджыжь гуэрым жьыуэ къэтэджауэ унэлъащIэр псори зэIищIэрт. Блыным фIэлъ алэрыбгъур зэригъэдзэкIри фIидзэжащ, гъуэлъыпIэри, Iэнэри, шэнтхэри я лъакъуэр дэгъэзеяуэ игъэуващ. Ар щилъагъум и анэм къэуIэбжьауэ жиIащ:
— Ан-на, Хъуэжэ, сыт пщIэр, делэ ухъуа?
— Хьэуэ, си анэ, делэ сыхъуауэ аракъым, ныщхьэбэ нысэ къыпхуэсшэнущи, абы зыхузогъэхьэзыр, — жриIащ и анэм.
— Ан-на, нысэ къысхуэпшэнумэ, хьэпшыпхэр зэгъэдзэкIауэ, дэгъэзеяуэ, къегъэзыхауэ гъэувын хуей-тIэ! — кIиящ и анэр.
— А къасшэм псори къызэригъэдзэкIынущи, абы щыгъуэ тэмэму псори я пIэм иувэжынщ, — жиIэри Хъуэжэ щIэкIащ.
Махуэ Iэлисэхь.
Зыкъэфпщытэж
КъБР-м Тхылъыр фIыуэ зылъагъухэм я зэгухьэныгъэм ди щIэджыкIакIуэхэр къыхуреджэ литературэмкIэ, тхыдэмкIэ, географиемкIэ я щIэныгъэр здынэсыр къапщытэжыну.
1. Санкт-Петербург Урысейм и къалащхьэ щыхъуар сыт хуэдэ илъэс?
2. «Тысячелетие Руси» фэеплъыр здыдэтыр дэнэ къалэ икIи сыт щыгъуэ ар щагъэувар?
3. КъБР-м и щIыналъэм нэхърэ нэхъ цIыкIуу щыIэ республикищыр сыт хуэдэ?
4. УФ-м и щIыналъэхэм ящыщу лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэ нэхъыбэ щыпсэур дэнэ?
5. Кърымыр Украинэ ССР-м щыхыхьар сыт хуэдэ илъэс?
6. Николай II пащтыхьыгъуэм щытекIар дэнэ къалэ?
7. Урысейм лъыщIэж хабзэр щыIуахар дапщэщ?
8. Гоголым и литературэ лIыхъужьхэм ящыщу урысей литературэм нэхъ нэпсей дыдэу къыхэщыр хэт?
9. «Жизнь замечательных людей» тхылъым и япэ къыдэкIыгъуэр сыт хуэдэ лъэхъэнэм хуэзэрэ?
10. КъухьэпIэмкIэ щыпсэу адыгэхэм ящыщу XIX лIэщIыгъуэм Варшавэ и коменданту щытар хэт?
11. Наполеон и гъащIэм хытIигуищ епхащ: зым къыщалъхуащ, адрейм и хэкум япэу щрахуам щыIащ, ещанэм щылIэжащ. ФщIэуэ пIэрэ а хытIыгухэр?
12. Щимэ теплъэ зиIэ къэрал нып зиIэр дэнэ къэрал?
Хабзэ
КхъуейплъыжькIэрыщIэ
Мыр унагъуэм къахэхъуа сабийм кIэлъызэрахьэ хабзэ дахэхэм ящыщщ. КхъуейплъыжькIэрыщIэр щащIыр щIалэ цIыкIу къахэхъуауэ щытмэщ. Абы пасэу зыхуагъэхьэзырын щIадзэ: фэ кIапсэ дагъэм быдэу ирагъафэ, матэ кхъуейр ягъэгъу, ерыскъы зэмылIэужьыгъуэхэр ягъэхьэзыр, кIэралъхьэну хьэпшыпхэр къащэху.
Метрих-блы я лъагагъыу пкъоитI хасэ. ТIури къызэщIиубыдэу зы пкъо и щхьэм тралъхьэж. И щхьэм ику дыдэм фIэдзапIэ хуащIри, абы кIапсэр иращIэ. КIапсэм и лъэныкъуиплIымкIи зэпэмыжыжьэурэ фIэдзапIэ цIыкIу хуащI. Кхъуей плъыжь гъэгъуар кIапсэм пэгъунэгъуу пащIэ. ИтIанэ хьэпшып зэмылIэужьыгъуэ куэд кIэращIэ: бэлътоку, IэлъэщI, бостеяпхъэ, джанэ, нэгъуэщI цIыкIуфэкIу куэд. Иджыпсту абы къыхэхъуащ хьэпшып лъапIэ куэд.
КхъуейплъыжькIэрыщIэм кърохьэлIэ унагъуэм я благъэхэр, я гъунэгъухэр. КIапсэм дэпщеину зи къарум къигъэгугъэхэр псори зэхэтщ, я чэзум йожьэри. И щхьэм нэсыр, япэщIыкIэ кхъуейм едзэкъэн хуейт, итIанэт адрейхэр еIусэну щыхуитыр. Хуиту кIэращIауэ джэрэз кхъуейр жьэкIэ къэбубыду уедзэкъэнри Iуэху псынщIэ цIыкIутэкъым. Бгыкъум кIэрыщIахэри къыпыпчыну гугъут. Иныкъуэхэр и щхьэм нэмысыфу къещэтэхыжт, абы нэсауэ кхъуейм едзэкъэфри нэхъ мащIэжт.
Зэхьэзэхуэр гъэщIэгъуэну ирагъэкIуэкI, пкъом хьэпшып гуэр къыфIэзыхахэм псори йохъуэхъу, мыдрейхэм гушыIэ, ауан хэлъу хъуэрыбзэ гуэрхэр къыхуагупсыс.
Нэхъыжьхэр гуфIэгъуэр къызыхуаIэта сабийм йохъуэхъу, щIалэгъуалэр къофэ, мэгушыIэ.
Бгъэжьнокъуэ Барэсбий.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 1. Сэхуран гъэлыгъуа зыщэм ишыхь тхылъымпIэ. 3. Къэрэшей-Шэрджэсымрэ Адыгеймрэ я щIыналъэхэм щежэх псы. 6. ХъумпIэцIэджым и … дамэ къытокIэ. 7. Къуалэ- бзум, джэдкъазым ятет цы щабэ. 8. Зи щхьэгъусэм къыбгъэдэкIыжа цIыхубз. 9. Корее Ипщэм я щыхьэр. 12. КъурIэным и зы пычыгъуэ. 13. КъефыщIэуэну къыпэувахэм зэрапэмылъэщынур къыщищIэм, щIалэ цIыкIум … зищIыжащ.17. Дуней псом щыцIэрыIуэ Темыркъан Юрэ, дунейпсо Олимп зэхьэзэхуэхэм я чемпион Къардэн Мурат, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ IутIыж Борис сымэ я къуажэ. 19. Танэ мэжэлIам и … макъ Iуэм къиIукIащ. 20. ХакIуитI зы … щIэзагъэркъым. 21. … нэхърэ лъэхъуамбыщIэ. 26. Блэ, шындырхъуо хуэдэхэм я псэупIэ. 27. … джэдыкIэкIэ уеуэкIэ пхуэкъутэн? 31. Аруан районым хиубыдэ къуажэ. 33. Аргъуей зэзрэ … кхъуейрэ. 34. Шы гуартэ щэхуу ирахужьамэ е зыгуэрым ипхъу ирахьэжьамэ, абы кIэлъыщIэпхъуэ гуп. 35. Насыпыр … ягуэш. 36. НэгъуэщIым … хуэптIмэ, уэ уихуэжынкIэ хъунущ. 37. ЩIыпIэ хуабэхэм къраш пхъэщхьэмыщхьэ.
Къехыу: 1. Зи шхыныр къызэмэщIэкI тхьэмыщкIэм ират Iыхьэ. 2. … шхыIэн е щэкI къызыхащIыкI къэкIыгъэ. 3. ПхъащIэ Iэмэпсымэ. 4. Банэ зытет удзыжь, жьым кърихьэкIыурэ и жылэхэр дэнэ щIыпIи щызэбгрихыу. 5. Дунейпсо «Адыгэ хасэм» и тхьэмадэу щыта … Къанщобий. 10. Фадэ гуащIэ. 11. Егъэлеяуэ нэпсей. 12. … гъущэрылърэ фыз игъэплъа лIырэ. 14. Пасэрей адыгэ хъыбарегъащIэ. 15. ЗэрышагъащIэхэм я пэш. 16. МахуэцIэ. 18. ЦIыху зыпI цIыху уасэ … 22. Уимыблагъэ, имыIыхьлы. 23. Хъыджэбз … е зыкъызыфIэщIыж, зи дахагъэр зи напщIэ телъ пщащэ. 24. Къуэш … нэхърэ ныбжьэгъуфI. 25. ПшахъуэщI. 28. … уасэ иIэкъым, гъэсэныгъэм гъунэ иIэкъым. 29. Хьэ … тIысыпIэншэщ. 30. … кIыхьыр и жагъуэщ, шынакъ кIы гъуанэр и щIасэщ. 32. Джэгум хэт щIалэм … хуещI игу ирихьа хъыджэбзым. 34. ЛIым и шыпхъу.
Зэхэзылъхьар МЫЗ Ахьмэдщ.
Мэлыжьыхьым и 22-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу: 1 Шху. 5. Уд. 7. Хьэсэпэхъумэ. 8. Дыгъужь. 9. Бжы. 10. Сонэ. 13. Гъуррэ. 14. Балъкъ. 17. Гъуджэ. 18. Лыхьэж. 19. Баш. 21. Гуэн. 23. Лъэпэд. 25. КIыр. 27. Даур. 28. Къудан. 31. Iумыл. 33. Ужьэ. 34. Берд. 35. Блащхъуэжьей. 36. Дэ. 37. Хьэ.
Къехыу: 1. Шордакъ. 2. Фэбжь. 3. Апажэ. 4. Имыс. 6. Дыщэпс. 11. Брул. 12. Къанж. 13. Гъудэ. 15. Къэб. 16. Щхьэпс. 17. Гъуэгу. 20. Шыр. 22. Нэд. 23. Лъэужь. 24. Дадэ. 25. КIэн. 26. ХьэIуцыдз. 29. Джэдыхъуэ. 30. Бжьахъуэ. 32. Лулэ. 34. Бжей.
