Жылэ Iумахуэу Къэхъун
Къэбэрдей-Балъкъэрым и къуажэ нэхъыжьхэм икIи нэхъ инхэм ящыщщ Къэхъуныр. Дызэрыт илъэсым и пэщIэдзэм ирихьэлIэу абы дэса унагъуэ 1589-м цIыху 7152-рэ щыпсэурт.
ЗэрыхуагъэфащэмкIэ, нобэрей Къэхъуныр здэщыс щIыпIэм япэу щетIысэхар Понэжхэщ икIи жылагъуэм и фIэщыгъэцIэу къежьар Понэжхьэблэщ. Ар къыщыхъуауэ лIыжь хъыбархэм къызэрыхэщыжыр 1837 — 1838 гъэхэращ. АрщхьэкIэ, нэгъуэщI Iуэхугъуэ зыбжанэ щыIэщ Къэхъуныр нэхъыжьу е нэхъыщIэу яIуатэу икIи абы и пэжыпIэр зэхэгъэкIыныр тхыдэтххэм я пщэрылъщ.
Зэман дэкIри Хьэмырзей (Арщыдан) кърагъэкIри къуажэпщ нэхъыжьу мы жылагъуэм Къейтыкъуэ Дохъущокъуэ и пщылIхэр и гъусэу къыдагъэтIысхьащ икIи «Дохъущокъуэхэ я къуажэкIэ» еджэ хъуащ. Абы къызэщIиубыдащ нэгъуэщI жылэ гъунэгъухэри.
Дохъущокъуэхэ я къуажэм и щIыналъэр инт икIи абы хыхьэрт Мысостеймрэ (Аруан къуажэ) Дохъущыкъуеймрэ (Старэ Шэрэдж) я зэхуакур, Псыкуэд удэжа иужькIэ щыIэ «Бланэ дэхупIэ» щIыпIэм къыщыщIэдзауэ Чёрнэ Речкэ къуажэм блэж псым нэсыху. Абы и Iыхьэ щанэр мэзу щытащ, жыгей, кIей, щиху, екIэпцIэ, дзэл къыщыкIыу. Дэфтэрхэм къызэрыхэщымкIэ, 1875 гъэм Дохъущокъуэхэ я къуажэм десятинэ 5124-рэ иIыгъащ.
Япэ дыдэу нобэрей Къэхъуным и щIыналъэм щетIысэхауэ ялъытэр, къызэрыхэдгъэщащи, Понэжхэщ, пщылI унагъуиплI я гъусэу. Абыхэм къыздэшащ Кулхэ, Бишортхэ, Гурейхэ, Жырыгухэ. Нэхъ иужьыIуэкIэ къэIэпхъуащ Тумэхэрэ Шыбзыхъуэхэрэ. Мыращ лъапсэ щагъуэтар Къардэнхэ, Нэзэрхэ, Иразхэ, Тхьэзэплъхэ, Щхьэгъэпсэухэ.
Дохъущокъуэпщыр къыщагъакIуэм, абы и гъусэу къэIэпхъуащ Семэнхэ, Чыржынхэ, Езийхэ, Жэмыхъуэхэ, Бжьыхьэхэ, Такъхэ, ДжэгуакIуэхэ, Хъуэстхэ, Чэртыхэ, Къурмэнхэ. Нэхъ иужьыIуэкIэ къуажэм къыдэтIысхьащ Къарэхэ, Алботхэ, Анимокъуэхэ, Мэжэджыхь-хэ, Жыласэхэ, Хеймащэхэ, Щэрмэтхэ.
Шыпш инэралым къызэдишащ Шыбзыхъуэхэ (къуажапщэм щыпсэухэр), ХьэхъупащIэхэ, КIэшхэ, Чылхэ, Тхьэгъэлэджхэ, Бахъуэхэ, ШащIэхэ, Тамбийхэ, Къандэхъухэ, Джатокъуэхэ, Дамэлейхэ, Ежыбокъуэхэ, ХьэкIынэгъухэ, Тажджэхэ, Гъутхэ, Абазэхэ.
Нэхъ иужьыIуэкIэщ Жамборэхэ, Тэхъухэ, Бэрэзджхэ, Берычэтхэ, Шакъхэ, Ерыжокъуэхэ Брамтэ (Вольнэ Аул) къыщиIэпхъукIар, Лъэпщокъуэхэ, Фырэхэ, Гулэжынхэ, Шэшэнхэ, Хьэсанэхэ Мэчан жылагъуэм къыщикIар.
Нобэрей Къэхъуным Октябрь революцэм ипэкIи иужькIи ШыпшхьэблэкIэ цIыхухэр еджэу щытащ. Ар къызыхэкIауэ къалъытэр, япэрауэ, Дохъущокъуэхэ я къуажэмрэ (Докшукинэ) Дохъущыкъуеймрэ (Докшоково) я къэпсэлъыкIэкIэ зэрызэпэгъунэгъу дыдэрт. ЕтIуанэрауэ, Шыпш инэралыр зэфIэкIрэ мылъкукIэ Дохъущокъуэхэ зэращхьэпрыкIарт. Урысхэм яхуэзауэурэ зи мыхьэнэр дэуея Шыпшхэ я благъэхэр Дохъущокъуэхэ я къуажэм куэду къыдэтIысхьэ хъуащ. Арати, нэхъыбэр абы «ШыпшхьэблэкIэ» еджэ хъуащ. АрщхьэкIэ тхылъымпIэкIэ ар фIрагъэщыфакъым икIи, большевикхэр къэралым щытекIуэу, 1922 гъэм къуажэцIэр щахъуэжым, Дохъущокъуэхэ я къуажэм дэж псым и цIэ Къэхъуныр жылагъуэм фIащащ.
Октябрь революцэм иужь лъэхъэнэм Къэхъуным хуабжьу зиужьащ. ЕджапIэхэр, IуэхущIапIэхэр къызэIуахащ, колхозу жылэр зэгухьащ. Зым Iэпыхур адрейм къищтэжу жылэр здэлажьэт, фIыри Iейри здагуэшу. АрщхьэкIэ 1941 гъэм мэкъуауэгъуэм и 22-м къэхъея гущIэгъуншэ зауэм, адрейхэми хуэдэу, гуIэгъуэ куэд къахуихьащ къэхъундэсхэм. Ахэр зылI и быну бий хьэщхьэрыIуэм пэщIэуващ икIи хэти фронтым, хэти тылым я пси, я къаруи щемыблэжу текIуэныгъэр къагъэблэгъащ. ЖыпIэну урикъунщ Хэкур яхъумэжыну зауэм дэкIа цIыху 350-м щIигъум ящыщу 218-м къызэрамыгъэзэжар.
ЛIыгъэрэ хахуагъэрэ къагъэлъагъуэу бийр зэтракъутащ Къэхъун дэкIа куэдым. Уэрэдхэр хуаусат, усэхэр хузэхалъхьат фашисти 125-рэ зэтезыукIа снайпер Iэзэ Жамборэ Щэуал. Абы Зауэ Бэракъ Плъыжь ордену тIу къыхуагъэфэщат. Берычэт Сэрэбий и бгъэм хэлът Хэку зауэшхуэ орденым и II нагъыщэр, ЩIыхь орденым и III нагъыщэм, зауэм къыщихьа медалитхум. Вагъуэ Плъыжь орденымрэ медалиплIрэ къратат тIасхъэщIэх хахуэ КIэш Хьэту, Къарэ Мусэ, Семэн НэIиб, Шыбзыхъуэхэ Гъумар, Хьэсэн, Чэлимэт, ШащIэ Мухьэжыр, Къардэн Iэдил, НэщIэпыджэ Атхьэм, Абазэ Хъусен, Бэрэздж Iэдил, Жыласэ Хьэжджэрий, Борий Жантемыр, Тэхъу Мухьэмэд, Джатокъуэ Хьэжмурид, Жэмыхъуэ Илья, Такъ Аскэрхъан, Понэж МэчрэIил сымэ, нэгъуэщIхэми орденхэмрэ медалхэмрэ я лIыгъэм къыпэкIуат.
Зауэ къыщыхъукIэ цIыху куэд хокIуадэ, ар узыфIэмыкIыфын Iуэхугъуэщ. Ауэ гуIэгъуэр тIуащIэ-щащIэ мэхъу зэкъуэш зыбжанэм абы я щхьэр щыхалъхьэм и деж. Апхуэдэу Хэку зауэшхуэм я псэр щатащ я къару илъыгъуэрэ я дахэгъуэу Жамборэ Хьэмид и къуиплIым — Джэху, Тобий, Мухьэмэд, Къэралбий. Я къуэ щырыщ яфIэкIэуэдащ Къандэхъу ЦIыкIур, ХьэхъупащIэ ТIутI, Шыбзыхъуэ Батокъуэ сымэ я унагъуэхэм. Абыхэми, адрей къэзымыгъэзэжа псоми я цIэ-унэцIэр тету ТекIуэныгъэ Иныр къызэрахьрэ илъэс 50 щрикъум ирихьэлIэу Къэхъун фэеплъ сын щагъэуващ.
Къуажэм къыдэна лIыжь-фызыжьхэр, цIыхубзхэр, ныбжьыщIэхэр жэщ-махуэ жамыIэу губгъуэм итт, фронтым Iутхэр ерыскъыкIэ къызэрагъэпэщу. 1941 гъэм Къэхъуным гъавэ бэв къыщагъэкIащ икIи хэкIуэдыкIыншэу кърахьэлIэжри къэралым и гуэным иракIутащ. КъищынэмыщIауэ, къэхъундэс куэд Къэрэгъэш и деж щIытIым щыIащ. Къуажэ Советым и тхьэмадэ Тхьэзэплъ Елдар зи унафэ-щIу Къэхъун икIа бригадэм фашист танкхэр къызэтезыгъэувыIэ кIэнауэхэр метриплI и бгъуагъыу, метрищ и кууагъыу кIэнауэхэр, окопхэр, дотхэр, дзотхэр ди зауэлIхэм папщIэ Джылахъстэнейм щиухуащ. ГуащIэдэкI лэжьыгъэм щыпэрытхэт Мамыхъу Къарэлъхъан, Нэзэр Лацэ, Берычэт Баблинэ, НэщIэпыджэ ФатIимэт, Тхьэгъэлэдж Таун сымэ, нэгъуэщIхэри. Нэхъыбэу щылажьэр жэщрат, сыту жыпIэмэ махуэм нэмыцэ кхъухьлъатэ-хэм лагъымхэр къыхадзэрт, топкIэ къахэуэрт.
Зауэм и пэщIэдзэм Къэхъун журт гупышхуэ къэкIуащ, ебгъэрыкIуэ зэпыт фашистыдзэм зыщахъумэу. Абыхэми, иужькIэ нэгъуэщI щIыпIэхэм къикIа куэдми дэIэпыкъуныгъэ, псэупIэ, щыгъын, ерыскъы, лэжьыгъэ жылэм щагъуэтащ.
Бийр гъунэгъу къыщыхъум, колхоз мылъкум и нэхъыбэр къуршым зэпрахури Куржым (Грузием) щагъэпщкIуащ. Къуажэ администрацэм и дэфтэрхэр зэуIу ящIри щIатIащ.
Ди щIыпIэм къыщызэрагъэпэщ 115-нэ Къэбэрдей-Балъкъэр шу дивизэм къэхъундэсхэр мылъкукIи, шыкIи, цIыхукIи жыджэру хэтащ. Абы щыщ дзэхэм зыщагъэсащ Къэхъун къуажэм. 115-нэ шу дивизэм хэту лIыгъэ зэра-хьэу Хэкур яхъумащ Къардэн Хьэмзэт, Къамбэчокъуэ Алий, Езий Кушыку, Берычэт Нурхьэлий, Лъэпщокъуэ Мухьэмэд, Джэтокъуэ Хьэжкъасым сымэ.
Нэмыцэхэр къуажэм дахужа иужькIэ къэхъундэсхэр аргуэру фронтым телажьэ хъуащ. Абыхэм даIыгъащ Тамбов колхозхэтхэм я жэрдэмыр икIи «Нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм — ажал!» зыфIаща танк колоннэм мылъкушхуэ халъхьащ. Жыджэру абыхэм заемым Iэ традзащ, фронтым щыгъын хуабэхэр, ерыскъыхэкIхэр ирагъэшащ. Псоми къагурыIуэрт ахэр текIуэныгъэм я хэлъхьэныгъэу зэрыщытыр, ди зауэлIхэм яIэрыхьэ дэтхэнэ зы дэIэпыкъуныгъэри бийм шэуэ зэрытехуэр.
Зауэ нэужь лъэхъэнэм Къэхъуным здиужьыжащ. ЗэфIэгъэувэжа хъуащ колхозыр, къызэIуахыжащ еджапIэр, амбулаторэр, пощтыр, тыкуэныр, нэгъуэщI IуэхущIапIэхэри. Куэд дэмыкIыу къэхъундэсхэм я цIэ республикэми къэралми щыIуащ. АрщхьэкIэ абыхэм я ехъулIэныгъэ нэхъыщхьэхэр щаIар Жамборэ МуIэед и унафэм щIыпIэ хозяйствэр щыщIэта блыщI гъэхэращ. Къапщтэмэ, 1970 гъэм екIуэкIа союзпсо зэхьэзэхуэм «Къэхъун» Iэщгъашхэ совхозым етIуанэ увыпIэр къыщихьащ. Илъэс дэкIри Урысей Федерацэм зэрыщыту пашэныгъэр щиубыдащ. 1973 гъэм аргуэру ехъулIэныгъэшхуэ къэхъундэсхэм яIащ, урысейпсо зэхьэзэхуэм етIуанэ увыпIэр къыщахьри. Абыхэм къапэкIуэу Жамборэ МуIэед Октябрь Революцэ, ГуащIэдэкI Бэракъ Плъыжь орденхэр къыхуагъэфэщащ икIи «Къэхъун» совхозым РСФСР-м и Министрхэм я Советымрэ профсоюзхэм я ЦК-мрэ я Бэракъ плъыжь зэIэпахыр 1972, 1973 гъэхэм къратащ.
АбыкIи къыщызэтеувыIакъым къэхъундэсхэр. 1974 гъэм яIа ехъулIэныгъэфIхэм Iэмал къитащ Совет Союзым щекIуэкIа зэхьэзэхуэм щытекIуэу КПСС-м и ЦК-м, СССР-м и Министрхэм я Советым, ВЦСПС-м, ВЛКСМ-м я Бэракъ плъыжь зэIэпахыр зыIэрагъэхьэну. Ебгъуанэ илъэситхум кърикIуахэр къапщытэжа иужькIэ, «Къэхъун» совхозым къэралым и фэеплъ дамыгъэрэ Бэракъ плъыжь зэIэпахрэ къратри, СССР-м и ВДНХ-м и Союзпсо щIыхь пхъэбгъум иратхащ.
А лъэхъэнэм хиубыдащ Къэхъуным и зэIузэпэщыныгъэри. Ар зыкъомкIэ и фIыгъэщ уней лъапсэхэм помидорыр щыгъэкIыным ехъулIэныгъэфIхэр зэрыщызыIэрагъэхьам. Абы къыпыкI хъерым хэпщIыкIыу иригъэфIэкIуащ къуажэдэсхэм я псэукIэр. КъищынэмыщIауэ, совхозым и хьэкъкIэ ЩэнхабзэмкIэ унэ абрагъуэ, щыуэ зэтет школ, сабий сад яухуащ, псырэ газрэ къуажэм къыдашэри, унагъуэ къэс зэбграшыжащ.
Мылъкурэ псэупIэфIым къищынэмыщIауэ, къэхъундэсхэр къулейщ цIыху щэджащэхэм-кIэ. Я цIэ къипIуэну ирикъунщ цIыхубэ усакIуэ ХьэхъупащIэ Амырхъанрэ абы и къуэ шыкIэпшынауэ Iэзэу щыта Хьэсэнрэ, снайпер цIэрыуIэ Жамборэ Щэуал, зи гуащIэдэкI лэжьыгъэм игъэлъэпIахэу НэщIэпыджэхэ ФатIимэт, КIэш Гуащэгъагъ, Мамыхъу Къарэлъхъан, Жамборэ МуIэед, КъардэгъущI Iэмырбэч, къулыкъу лъагэ яIыгъыу лэжьахэу Шыбзыхъуэ Чэлимэт, Берычэт Хьэжумар, Мэжэджыхь Нухь, Къандэхъу Мухьэрбий, Жыласэ Жыраслъэн, Езий Хьэжмурат, дохутыр Iэзэхэу Лъэпщокъуэхэ БетIал, МутIэлиб, Хьэжысмел, Жэмыхъуэ Нэсабий, журналист цIэрыIуэ НэщIэпыджэ Ибрэхьим, щIэныгъэхэмкIэ докторхэу Къамбэчокъуэ Iэдэм, Джатокъуэ Олег, уэрэджыIакIуэ щэджащэхэу Къул ФатIимэ, Тхьэгъэлэджхэ Муратрэ Зауррэ, нэгъуэщI куэдми.
Спортми увыпIэшхуэ щеубыд Къэхъун къуажэм. Абы щолажьэ зыхуей псомкIи къызэгъэпэщауэ лIэужьыгъуэ зыбжанэм щыхуагъасэ спорт комлексышхуэ. «Къэхъун» футбол командэр республикэм и нэгъабэрей чемпионщ.
Iумахуэщ Къэхъун къуажэр. Абы и цIэфIыр щигъэIуащ Къэбэрдей-Балъкъэрми Урысей Федерацэми зэрыщыту.
Жыласэ Заурбэч.
