Я псэ емыблэжу хэкур зыхъумахэр
«Адыгэ псалъэ» газетым и япэ номерыр къызэрыдэкIрэ илъэс
95-рэ щрикъум ирихьэлIэу
Хэку зауэшхуэм и лъэхъэнэм, къэралым и цIыхубэр псэзэпылъхьэпIэ щихуам, я къалэмхэр ягъэтIылъщ, Iэщэ къащтэри, бийм пэувауэ щытащ «Социалистическэ Къэбэрдей-Балъкъэрым» (а зэманым апхуэдэут ди газетым зэреджэр) и журналистхэри. Абыхэм ящыщ зыбжанэм я гъащIэм дыщриплъэж тхыгъэхэр фи пащхьэ ныдолъхьэ Хэкум и хъумакIуэм и махуэм.
Редактор нэхъыщхьэу лэжьахэм ящыщу зауэм хэтахэр
Къущхьэ БетIал
Зеикъуэ курыт еджапIэм щIэсу тхэн щIидзат Къущхьэ БетIал. Газетхэм щIэх-щIэхыурэ къытехуэрт абы и тхыгъэхэр: корреспонденцэхэр, очеркхэмрэ рассказ кIэщIхэмрэ. Еджэным зи гур ета щIалэ цIыкIур и адэм Псыхуабэ ишащ икIи урыс школым щIигъэтIысхьащ. И адэм и ныбжьэгъу лIыжь гуэрым деж щыIэурэ абы щеджащ.
ИужькIэ БетIал Ленинскэ еджапIэ къалэ цIыкIум щIэтIысхьащ. Ар къиухри, дзэм къулыкъу щищIащ. Дэнэ щымыIами, ар и къалэнхэм яхуэпэжт икIи жэрдэм хэлъу зэфIигъэкIырт сыт хуэдэ Iуэхури.
Зауэр къэхъеиным ипэ- кIэ Къущхьэ БетIал ягъэкIуауэ щытащ «Социалистическэ Къэбэрдей-Балъкъэр» газетым. ЯпэщIыкIэ ар лэжьащ зэдзэкIакIуэу, пропагандэмрэ агитацэмкIэ къудамэм и унафэщIу. А IэнатIэхэм абы зыкъыщигъэлъэгъуат жэрдэм зыхэлъ къызэгъэпэщакIуэ гъуэзэджэуи.
1941 гъэм мэлыжьыхьым и 25-м абы къыхуагъэфащэ газетым и редактор къулыкъур. А къулыкъум ар тетащ зауэм щIидзэу нэмыцэдзэхэр ди лъахэм къихьэху.
Фашистхэр Къэбэрдей-Балъкъэрым къыщысым, Къущхьэ БетIал дзэм хыхьащ икIи Iэщэ иIыгъыу бийм япэуващ. Ар зэуапIэм Iутащ адыгэ нэсым, офицер хахуэм зэрыхуэфащэу, лIыгъэ хэлъу.
БетIал щIэхъуэпсырт ТекIуэныгъэр къыщытхьыну махуэм, ауэ абы ар илъэгъуакъым. И хэку лъапIэм, къызыхэкIа лъэпкъым, и къуажэгъухэм я хуитыныгъэм Iэщэ иIыгъыу щIэбэну ар зэуапIэм къыщаукIащ.
Дал Iэуес
Дал Iэуес МатIэ и къуэр 1916 гъэм Куба къуажэм къыщалъхуащ. 1937 гъэм Налшык педучилищэр къиуха иужь, Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ и наркоматым инспектору щылэжьащ. Мыгувэу ар ягъакIуэ «Социалистическэ Къэбэрдей-Балъкъэр» газетым и редакцэм икIи дзыхь къыхуащIащ абы и промышленнэ, мэкъумэш къудамэхэм я унафэщIу щытыну.
1941 гъэм къыщыщIэдзауэ 1944 гъэ пщIондэ Далыр зауэм хэтащ. Абы къыщигъэлъэгъуа лIыгъэм пап-щIи къыхуагъэфэщащ дамыгъэ лъапIэхэр.
Зауэ нэужьым «Къэбэрдей пэжым» (1944 гъэм апхуэдэу фIащат газетым) къигъэзэжащ. Парт гъащIэмкIэ къудамэм и Iэтащхьэу, редакторым и къуэдзэу щытащ. 1947 гъэм къыщыщIэдзауэ 1951 гъэ пщIондэ газетым и редактору лэжьащ. А IэнатIэм абы къыщигъэлъэгъуащ жэрдэм зыхэлъ цIыхуу зэрыщытыр.
ИужькIэ Далым IэнатIэ зыбжанэ ирихьэкIащ — 1954 гъэм ар Лэскэн ягъакIуэ КПСС-м и райкомым и япэ секретару, иужькIэ республикэм и Министрхэм я Советым и къызэгъэпэщакIуэ къудамэм и унафэщIу щытащ. 1957 гъэм Далыр КПСС-м и ЦК-м и Парт школ нэхъыщхьэм щIотIысхьэри, 1959 гъэм къеух. ЩIэныгъэфI зыгъуэта щIалэр республикэм и IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм щолажьэ. Сыт хуэдэ IэнатIэ пэрымытами, Iэуес зэфIэкIышхуэ зиIэ цIыху зэщIэкъуауэ зыкъигъэлъэгъуащ.
ЛIыбекъуэ Хьэбас
1922 гъэм Бахъсэн районым щыIэ Къэсейхьэблэ къуажэм къыщалъхуа ЛIыбекъуэ Хьэбас Къасым и къуэм и ныбжьыр илъэс 18 зэрырикъуу я къуажэм дэт пэщIэдзэ школым егъэджакIуэу лэжьэн щыщIидзащ. 1941 — 1944 гъэхэм дзэм къулыкъу щищIащ. ПсэзэпылъхьэпIэ куэдым хэтащ, лIыгъэ хэлъуи зыкъигъэлъэгъуащ. Абы и щыхьэтщ Вагъуэ Плъыжь орденыр, медалхэр къызэрыхуагъэфэщар.
УIэгъэ хьэлъэ хъууэ дзэм къыхэкIыжа иужь, 1944 — 1950 гъэхэм Бахъсэнёнкэ курыт школым и унафэщIу лэжьащ. 1950 гъэм къыщыщIидзэри, парт, совет, журналист IэнатIэ зыбжанэ ирихьэкIащ: партым и райкомым и къудамэм и унафэщIу, етIуанэ секретару лэжьащ, райисполкомым и Iэтащхьэу щытащ, КПСС-м и обкомым и инструктор, секторым и унафэщI къулыкъухэр иIыгъащ.
1970 гъэм фокIадэм и 23-м ар ягъэуващ «Ленин гъуэгу» газетым и редактору икIи 1978 гъэ пщIондэ а лэжьыгъэм пэрытащ. ЛIыбекъуэм Iуэхушхуэ зэфIигъэкIащ газетым традзэ тхыгъэхэр нэхъ купщIафIэ хъун и лъэныкъуэкIэ.
Дол Батырбий
Дол Батырбий Кургъуокъуэ и къуэр 1918 гъэм Налшык районым хыхьэу щыта Нартан къуажэм къыщалъхуащ. Налшык рабфакыр 1937 гъэм къиухри, «Социалистическэ Къэбэрдей-Балъкъэр» газетым и корректор нэхъыжьу лэжьэн щIидзащ. А IэнатIэм пэрашри, 1939 гъэм дзэм ираджащ. Абы щыIэуи Хэку зауэшхуэр къэхъеящ. Батырбий Ленинград дэт топгъауэ-техникэ училищэр къиухащ. Хэку зауэшхуэм жыджэру хэтащ. 1946 гъэм дзэм къыхэкIыжа иужь, «Къэбэрдей пэж» газетым и редакцэм лэжьакIуэ ягъэкIуащ.
1950 гъэм ар щIэтIысхьащ КПСС-м и ЦК-м деж щыIэ Парт школ нэхъыщхьэм. Илъэсищ дэкIыу ар къиуха иужь, «Советская молодёжь» газетым и унафэщI хъуащ. Батырбий пIалъэ кIэщIкIэ щытащ Къэбэрдей АССР-м щэнхабзэмкIэ и министру. 1954 гъэм и накъыгъэм абы къыхуагъэфэщащ КПСС-м и обкомым пропагандэмрэ агитацэмкIэ и къудамэм и унафэщI къулыкъур.
Редакцэ лэжьыгъэм куу-уэ зэрыхищIыкIыр къалъытэри, 1955 гъэм дыгъэгъазэм и 15-м Дол Батырбий ягъэуващ «Къэбэрдей пэж» газетым и редактору. ЩIэныгъэ нэхъыщхьэ зиIэ, журналистикэм, газет лэжьыгъэм хэзыщIыкI Долыр а IэнатIэм илъэсибл нэскIэ пэрытащ, лъэпкъым къыхуэщхьэпэн лэжьыгъи зэфIигъэкIащ.
Сэхъу Къэрэшей
Зыдэлэжьа куэдым Сэхъу Къэрэшей ягу къинэжащ гудзакъэшхуэрэ жэрдэм инрэ зыхэлъ цIыхуу зэрыщытар.
1922 гъэм Джылахъстэней щIыналъэм къыщалъхуа адыгэ щIалэр 1939 — 1941 гъэхэм комсомол лэжьыгъэм пэрытащ. Зауэм зэрыщIидзэу Сэхъур дзэм ираджащ икIи абы хэтащ 1946 гъэр къэсыху. Зэхэуэ гуащIэхэм къыщигъэлъэгъуа лIыгъэм папщIэ Хэку зауэ орденитI, медалхэр къратащ.
1946 — 1949 гъэхэм КПСС-м и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым щылэжьащ, иужь-кIэ Прималкинскэ райкомым и секретару щытащ. 1949 гъэм къыщыщIэдзауэ 1955 гъэр къэсыху «Къэбэрдей пэж» газетым мэкъумэш хозяйствэмкIэ и къудамэм и унафэщIу, жэуап зыхь секретару, Къэбэрдей-Балъкъэр тхылъ тедзапIэм и директору лэжьащ. 1955 гъэм Сэхъур Аруан районым и цIыхубэ депутатхэм я Советым и исполкомым и унафэщIу хахащ. А къулыкъур абы ирихьэкIащ 1957 гъэ пщIондэ.
Районым и экономикэм-рэ щэнхабзэмрэ зегъэужьыным хэлъхьэныгъэш-хуэ зэрыхуищIам папщIэ а зэманым къыхуагъэфэщащ «ЩIыхьым и Дамыгъэ» орденыр. Иужь- кIэ Сэхъур илъэситIкIэ КПСС-м и Iуащхьэмахуэ райкомым и япэ секрета- ру щытащ. 1961 гъэм къиухащ КПСС-м и ЦК-м деж щыIэ Парт школ нэхъыщхьэр.
Ауэ ар республикэ псом фIыуэ къыщацIыху икIи къыщалъагъу зыщIар «Ленин гъуэгу» газетым и редактор къулыкъурщ. Сэхъум пщIэрэ щытхъурэ иIэу а лэжьыгъэр илъэсибгъукIэ (1961 гъэм къыщыщIэдза- уэ 1970 гъэ хъуху) ирихьэкIащ.
Махуэ Анатолэ
1923 гъэм Сэрмакъ адыгэ къуажэжьым къыщалъхуащ Махуэ Анатолэ Джылахъстэн и къуэр. 1941 гъэм курыт школыр къиуха иужь ар Орджоникидзе щыIэ, зауэ хуэIухуэщIэхэм щыхуагъасэ училищэм щIэтIысхьащ.
1941 гъэм и щэкIуэгъуэ мазэм ар яхыхьащ нэмыцэ фашистхэм езауэ советыдзэхэм. Взводым, ротэм я унафэщIу щытащ. Зэрихьа лIыгъэм папщIэ къратащ Вагъуэ Плъыжь орденыр, «Берлин къызэращтам папщIэ», «Варшавэ къызэращтам папщIэ» медалхэр, нэгъуэщI дамыгъэ лъапIэхэри.
И узыншагъэкIэ къулыкъум зэрыпэмылъэщыжым къыхэкIыу, Махуэр 1945 гъэм фокIадэм дзэм къыхэкIыжын хуей хъуащ. Къигъэзэжа нэужь Сэрмакъ къуажэ клубым и унафэ-щIу, курыт школым и завучу, ВКП(б)-м и Нагорнэ райкомым и пропагандисту лэжьащ.
Краснодар дэт илъэситI парт школыр 1949 гъэм къиуха иужь, Анатолэ ВКП(б)-м и Дзэлыкъуэ райкомым пропагандэмрэ агитацэмкIэ и къудамэм и унафэщIу, ВКП(б)-м и обкомым и инструктору, профсоюз, комсомол зэгухьэныгъэхэмкIэ секторым и Iэтащхьэу щытащ.
Махуэм и зэфIэкIыр нэхъыфIу къыщигъэлъэгъуащ «Къэбэрдей пэж» газетым и редактор къулыкъум щыпэрыта илъэсиплIым. Ар абы ягъэуващ 1951 гъэм и мэкъуауэгъуэм. Махуэр цIыхухэр зэзыгъэдэIуэф, газетым къыпэщыт къалэнхэм хузэщIэзыгъэуIуэф унафэщIт.
Полкым и ныпзехьэу щыта Елмэс Iэбу
Хэку зауэшхуэр къыщыхъеям Елмэсыр адыгэ газе-тым щылажьэрт. ЦIыхухэм зыри хащIыкIыртэкъым мэкъуауэгъуэм и 22 махуэм къапэплъэ нэщхъеягъуэ хъыбарым. Елмэсми, и тхьэмахуэ лэжьыгъэр хъарзынэу ирихьэкIауэ, зигъэпсэхурт, унагъуэ Iуэху зэрихуэу и пщIантIэм дэсыжт. Уащхъуэдэмыщхъуэу нэмыцэ фашистхэр къэралым къызэрытеуам и хъыбарыр ради-ом къызэритыххэу, Iэбу лэжьапIэм кIуащ. Зыми хъыбар ирагъэщIатэкъым икIи зэгурыIуатэкъым, ауэ журналистхэр езыр-езыру редакцэм къыщызэхуэсащ, адэкIэ ящIэнухэм-кIэ зэчэнджэщын мурадкIэ. ЩIалэ зыбжанэм, Iэбуи яхэту, асыхьэтым лъэIу тхылъхэр военкоматым яхьащ, зауэм ягъэкIуэну щIэлъэIуу. Зэкъым икIи тIэукъым абы и ужькIи Iэбу апхуэдэ тхылъ зэритхар.
Арати, армэм и политлэжьакIуэхэр щагъэхьэзыр курсхэм ираджащ Iэбу, ар къиуха нэужь Налшык къагъэкIуэжащ. 115-нэ Къэбэрдей-Балъкъэр лъэпкъ шуудзэр къызэгъэпэщыным, ар гъэхьэзырыным куэд хилъэжьыхьащ эскадроным и политрукым и къуэдзэ Елмэсым. А дивизэм хэту ар япэу зауэм щыIухьащ Ростов областым. ЗауэлI жану, жыIэщIэу зыкъигъэлъагъуэу, и ныбжьэгъухэм щапхъэ яригъэлъагъуу Iэбу шуудзэм хэтащ 1942 гъэм и зэхуэдитIхэм фIэкIыху. ИтIанэ ар 347-нэ фочауэ дивизэм хэту зэуащ. Сэлэтхэм пщIэшхуэ хуащIырт ныбжьэгъуфI яхуэхъуа я командир ткIийм.
ЗэрыпхъуакIуэхэр Кавказ Ищхъэрэм щрахужым взводым и командирым и дэIэпыкъуэгъу Елмэсыр яхэтащ тIасхъэщIэххэм. Абы щыгъуэ зэрихьа хахуагъэм папщIэ Iэбу «За боевые заслуги» медалыр къратауэ щытащ.
Хэкум ирагъэкъэбзыкIыж фашист хьэщхьэрыIуэхэм я ужь кIэщIу иту кIуэрт ди тIасхъэщIэххэр, бийм и щэхур къахутэрт, ардыдэмкIэ ди зауэлIхэм я гъуэгур нэхъ тынш щащIу.
Ди дзэр Севастополь нэблэгъауэ, Iэбу полкым и командирым ириджащ. Дамэ къытекIам хуэдэу щыгуфIыкIащ зауэлIыр къыхуащIа щIыхь иным — ар полкым и ныпзехьэ ящIат.
Журналист-ныпзехьэр хахуагъэ игъэлъагъуэу яхэтащ Донбасс, Прибалтикэр щхьэхуит къэзыщIыжахэм. 203-нэ фочауэ дивизэм хэту Елмэсыр Чехословакием и къалащхьэ Прагэ нэсыху кIуащ.
Брно и Iэшэлъашэхэм деж нэмыцэхэм я къарур здынэ-сыр, и быдапIэхэр зыхуэдэр, абыхэм я мурадыр ди дзэхэм зэхэхауэ ящIэртэкъыми, куэдкIэ щыгугъыу яутIыпщ Ел-мэсыр зи пашэ тIасхъэщIэх гупыр. Жэщым ахэр щэху дыдэу нэмыцэ къэрэгъулым йопщылIэ, Iэщэр къыIэщIах, и жьэр якудэри, Iэуэлъауэ ирамыгъэщIу къыIуах. А гъэрым бийм и тIасхъэ куэд къахуиIуэтащ. А псэзэпылъхьэпIэ къалэныр щIыхь пылъу зэригъэзэщIам папщIэ Елмэсым Вагъуэ Плъыжь орденыр къыхуагъэфэщауэ щытащ.
ТекIуэныгъэр къыщахьам Iэбу Чехословакием щыIэт, ауэ абы и Iэщэр абдежым щигъэтIылъакъым. Ар щыIащ империалист Японием и дзэр зэхэзыкъута Забайкальскэ фронтми. А зауэм абы къыщихьащ Хэку зауэшхуэ орденым и етIуанэ степеныр.
1946 гъэм Елмэсым и унэ къегъэзэж, фIыуэ илъагъу журналист лэжьыгъэм пэрохьэж. Литературнэ лэжьакIуэу, совет лэжьыгъэмкIэ газетым и къудамэм и унафэщIу мэлажьэ. ЗэфIэкIыфI иIэу, къызэгъэпэщакIуэ гъуэзэджэу зыкъэзыгъэлъэгъуа Елмэсыр иужькIэ редакцэм и «шта-бым» и унафэщIу — жэуап зыхь секретару ягъэув. ИлъэсипщIым щIигъукIэ Iутащ ар редакцэм а и IэнатIэ нэхъ гугъу дыдэм. А цIыху гумызагъэр нэхъыщIэхэм я ныбжьэгъуфIт, ущиякIуэ гъуэзэджэт, газет къыдэгъэкIыным хуэIэзэ лэжьакIуэфIт.
Редакцэм и секретариатым щыщыIа илъэсхэм типографием и Iуэхухэм фIыуэ хэгъуэза цIыху гумызагъэр 1964 гъэм полиграфкомбинатым и унафэщIу ягъэуващ икIи а къулыкъум илъэс пщыкIузкIэ хьэлэлу пэрытащ ар.
Елмэс Iэбу 1977 гъэм пенсэм кIуа нэужь, газетыр къыщы-дэкI цехым и мастеру лэжьащ, 115-нэ Къэбэрдей-Балъкъэр лъэпкъ шу дивизэм и ветеранхэм я советым и секретару щытащ.
Унагъуэ дахэм я нэхъыжьыфIыр, пщIэшхуэ зыхуэтщIу щыта цIыху пэжыр дунейм ехыжащ. Ахърэт нэху Тхьэм кърит.
САНЭ Маринэ.
Жэуаплыныгъэ зыхэлъ адыгэлI щыпкъэ
Ахуэмгъуэт Башир газетым и мэкъумэш къудамэм и унафэщIу щыщыта лъэхъэнэр ирихьэлIат къуажэхэр щытыкIэ гугъу дыдэм щита зэманым. Хьэуэ, абы щыгъуэм жэмкIэ вэжхэртэкъым, белкIи тIэжхэртэкъым. Хозяйствэхэм яIэт гъатхэ вэн-сэныр зэрырагъэкIуэкIын техникэ: тракторхэр, жыласэхэр, гъавэр къызэрырахьэлIэж комбайнхэр. Ауэ цIыхухэр хьэмфIанэ- кIэ пщIэуэ мазитI-щыкIэ губгъуэм итын хуей хъурт — щыIэтэкъым къэкIыгъэхэр зехьэным хуэщIа Iэмэпсымэхэр. Арат унафэщIхэм а Iуэхум гулъытэшхуэ щIыхуащIыр. Пщэдджыжь къэс ябжырт пщIакIуэ дагъэкIхэм я бжыгъэр.
Тхьэмахуэ къэс зэ редакцэм щекIуэкI летучкэхэм Башир щыжиIэрт мыхьэнэшхуэ зиIэ губгъуэ лэжьыгъэхэр зэрекIуэкIыр, абыхэм ятеухуауэ ттхахэм тепсэлъыхьырт. Абыхэм яужькIэ дэ лэжьыгъэм хэткъузэрт, ди тхыгъэхэм дагъуэ къызэрыхуамыщIыным иужь дитт.
Ахуэмгъуэт Башир фронтым илъэ-сиплI енкIэ щыIауэ нэхъыщIэхэм тщIэртэкъым, ауэ ар хэтат Сталинград деж щекIуэкIа зауэ гуащIэм, Курск, Воронеж, Тулэ, Орёл, Харьков, Николаев, Симферополь къалэхэр, Молдавиер, Украинэр, Белоруссиер хуит къэзыщIыжахэм.
Башир газетым щыщылэжьам щыгъуэ Бахъсэнт щыпсэур, ауэ зыми илъэгъуакъым ар и чэзум къэмыкIуауэ. Сыт щыгъуи зэщIэкъуауэ, зэщIэкъузауэ псэууэ еса, жэуаплыныгъэ зыхэлъ адыгэлI щыпкъэт Ахуэмгъуэтыр.
Гъуэгум тетын зэпытыр къехьэлъэкI хъури, Башир нэгъуэщI лэжьыгъэ иратащ — собкору Бахъсэн районым ягъэкIуэжащ. Абы районым щигъэзэщIащ нэгъуэщI лэжьыгъэ зыбжани: Бахъсэн щIакхъуэ заводым, Бахъсэн бэзэрым я унафэщIу илъэс зыбжанэкIэ лэжьащ.
КЪАМБИЙ Зуфар.
1999 гъэ
