Хьэбэчырым и лъагъуэ
Шэрджэс лъэпкъ литературэм зезыгъэужьахэм ящыщщ СССР-м и ТхакIуэхэм я союзым 1934 гъэм хагъэхьауэ щыта Хьэбэчыр БетIал. 1906 гъэм Хьэбэз щIыналъэм хыхьэ Зеикъуэ къуажэм (КъШР) ар къыщалъхуащ. И ныбжь нэсу къуажэ курыт еджапIэм щыщIэтIысхьам ар пэщIэхуащ Яблонский Фёдор.
А урыс егъэджакIуэр Хьэбэчыр гъэсакIуи, чэнджэщэгъуи, адэ пэлъыти къыхуэхъуат. Аращ псэухукIэ фIыщIэ щIыхуищIар тхэкIэ, еджэкIэ къезыгъэщIам.
Зеикъуэ шэрджэс жылэжьым тхакIуэ куэд къыдэкIащ. Абыхэм ящыщщ япэ адыгэ романыр зытха ДыщэкI Мухьэмэд, япэ адыгэ повестыр зи IэдакъэщIэкI Амырокъуэ Ибрэхьим сымэ.
ТхакIуэр нэхъыбэу зытепсэлъы-хьыр, къиIэт Iуэхугъуэхэр нэхъ зыхуэгъэзауэ щытыр блэкIа лIэщIыгъуэм и 20-30 гъэхэрщ, социализм лъэщ ухуа зэрыхъунырщ. Хьэбэчырым къытхуигъэна очерк, публицистикэ тхыгъэхэр, усыгъэхэр теухуащ Шэрджэс щIыналъэм къыщыхъу зэхъуэкIыныгъэхэм, зэманыщIэм декIу цIыхухэм. Абы къигъэщI лIыхъужьхэм уи нэгу къыщIагъэувэ ХХ лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэхэм псэуа цIыху пэрытхэм я дуней тетыкIар, яхэлъа хьэл-щэныр. Ар мыувыIэу тот-хыхь цIыху гуащIафIэхэм.
Хьэбэчырыр ящыщащ лъэпкъ IуэрыIуатэр, хъыбархэр зэхуэзыхьэсыжахэм. Абы и лъэныкъуэкIэ ар дэлэжьащ Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэрэшей-Шэрджэс щIэныгъэ институтым. Ижь-ижьыж лъандэрэ лъэпкъым къыдекIуэкIа хъугъуэфIыгъуэхэр тхыжыным мы-хьэнэуэ иIэр тхакIуэм куууэ къыгурыIуэрт. А зэхихауэ итхыжа хъыбархэм сюжет хъарзынэхэр къазэрыхэкIынур, иджырей литературэм сэбэп зэрыщыхъунур наIуэт. Абы и щыхьэтщ жьэрыIуатэу итхыжахэр къыщигъэсэбэпыжа, сабийхэм папщIэ и къалэмыпэм къыщIэкIа рассказхэр.
Хьэбэчыр БетIал и зэфIэкIыр наIуэ щыхъуар усыгъэрщ. 20-30 гъэхэм «Черкес плъыжь» газетым къытехуа усэхэр гъэнщIащ философие гупсысэ куукIэ. Абы езым и дуней еплъыкIэ, къэIуэтэкIэ иIэжщ, ар зыми яхэгъуащэркъым. И усэхэр щIэщыгъуэщ, удэзыхьэхщ, зэгъэщIэгъуафIэщ. А зэманым псэуа адрей шэрджэс усакIуэхэм мыр къащхьэщокI усэ гъэпсыкIэкIэ, къигъэсэбэп IэмалхэмкIэ. Аращ абы и тхыгъэхэр цIыху къызэрыгуэкIхэми гунэс щIащыхъур.
«Шу лIыхъужьхэр» поэмэм БетIал къыщегъэщI зыми емыщхь шум и образ лъэщ. А образымкIэ езым и философие бгъэдыхьэкIэм зре-гъэузэщI, «сыт щыгъуи уанэгум исын» — псалъэхэр къызыхэкIа лъэпкъым ирехьэлIэ. А щIыкIэм тету, адыгэ лъэпкъым сыт хуэдиз гугъуехь игъэвами, бэшэчу къызэрызэтенам-рэ и щхьэр бийм лъэгущIэт зэрыхуимыщIамрэ ирепх адыгэ лъахэм и теплъэ дахащэмрэ ди къурш хужьхэмрэ уардагъэкIэ зэрызэпыщIар. Ижь-ижьыж лъандэрэ адыгэ зауэлIхэмрэ Кавказ бгыхэмрэ хэкум и быдапIэу, бийм щахъумэу зэрыщытар абы къигъэлъэгъуащ мы усэ сатырхэмкIэ:
ИгъащIэм щхьэщэ ящIакъым,
Нэхъ хахуэми пэщIэтыфащ.
Къащтэнуи зым хулъэкIакъым,
Уардагъэр яхъумэфащ.
Мыпхуэдэ едзыгъуэхэмкIэ усакIуэ Хьэбэчырым къегъэлъагъуэ къызыхэкIа лъэпкъым и гупсысэкIэр, и еплъыкIэр. Ажий Мысхьуд хуиуса мы поэмэр къулейщ гур зыгъэушэ къыхуеджэныгъэхэмкIэ.
«НыбжьыщIэ уэрэд» усэм и цIэм къызэриIуатэщи, зытеухуар щIалэгъуалэрщ. Абыхэм я гурыгъу-гурыщIэр, я гукъыдэжыр, къалъыкъуэкI хахуагъэр къэгъэлъэгъуэнырщ. Сыт хуэдэ лъэпощхьэпо къыкъуэкIа- ми, бэшэчу къызэбнэкIыфу, укъызыхэкIа лъэпкъым ухуэпэжу щытын зэрыхуейрщ.
ТхакIуэм, усакIуэм и тхыгъэхэм я нэхъыбэр гъэпсащ къыхуеджэныгъэхэм я хабзэхэм тету. Апхуэдэщ «ЛIыжьым и уэсят» поэмэр. Ар зытеухуар пэжыгъэрщ, хабзэрщ, нэмысырщ — а псори ирехьэлIэж хэкум, фIылъагъуныгъэм. «Жантемыр Яхья» усэм и гугъу щещI и гуащIэдэкIкIэ псэуж щIалэм, ар псэемыблэжу и IэнатIэм зэрыпэрытым, и лэжьыгъэм зэрыхуэпэжым.
Хьэбэчырым урысыбзэм кърихыу-рэ адыгэбзэм къригъэзэгъащ тхыгъэ гъэщIэгъуэн куэд.
ТхакIуэ, усакIуэ, зэдзэкIакIуэ, журналист Хьэбэчыр БетIал хузэфIэкIащ адыгэ литературэм, щэнхабзэм, къы-зыхэкIа лъэпкъым зригъэужьын. КъигъэщIа лIыхъужьым и уэсят псалъэхэу итха мы усэ сатырхэр езы БетIал ехьэлIауэ къызолъытэ:
Си уахътыр къэсмэ, мыбдежым
Си хьэдэр щретыншыж.
ТкIуэпсурэ пщIэнтIэпс
хэслъхьахэр
ЩIыгуми къызретыж.
ЕтIощIанэ лIэщIыгъуэм и япэ шэрджэс усакIуэ Хьэбэчыр БетIал къытхуигъэна и IэдакъэщIэкIхэр мыкIуэдыжынщ.
Бэчыжь Лейлэ,
филологие щIэныгъэхэм
я доктор, профессор.
КъШР-м и ТхакIуэхэм
я союзым и унафэщI.
ЩIымахуэ жэщ
Борэныр етащи, сыздэкIуэм
ЩIеудыр си лъэр, пэлъэщ!
Си гъуэгур скIуну сыздеIэм,
Къыспоувыпэр, и фIэщщ.
ЖесIэфкъым абы сигу илъыр,
Си псалъэр си жьэм деуд.
ЕсшэкIми абы си IэплIэр,
Иныжьщи, си лъэр щIеуд.
Жэщыр хокIуасэ кIыфIыгъэм,
Насып къыспэплъэр гуфIэгъуэщ.
Си гур хуопIащIэр IэфIыгъэм,
ГъуэгуфI къызэзнэкIмэ
цIыхугъэщ.
Си насып гъуэгум сытетщи,
Гъуэгу махуэр схузэIухащ.
ФIылъагъуныгъэр сигу илъщи,
Зи фIыщIэр ахэр уэращ.
Си хэкуу насып хэщIапIэ.
Хэт нэхъри уэ унэхъыфIщ.
Сыт щыгъуи сиIэ унапIэ,
Сызэроплъынур уэ нэфIщ.
Уи гугъэм зэи сыхэнкъым,
Хамэм и пащхьэ симыс.
Си гухэлъыфIхэм ухэзнынкъым,
Си гур уи лъахэм щотынш.
Бандэжь
Ей, бандэжьу дыгъужь мыгъуэ,
Уэ гъуэгу мыгъуэ утехьащ.
Щхьэхуещагъэ уи хэтыкIэм
КIуэдыжыпIэ урихьащ.
Мылъкужь тIэкIуу уэ пкъуэлъами
Дэнэ мыгъуэ уихьыжынт.
Ди властыщIэм уедэIуамэ,
Дунейм тыншу утетынт.
Уи лъэпкъэгъухэм уахэтыжу,
Уи пщIэнтIэпскIэ упсэунт.
Уи зэрани зым емыкIыу,
Уи бын цIыкIухэр упIыжынт.
Мызэ-мытIэу къыбжаIащ уэ:
«Мурад Iейхэм япыкIыж,
ПсэукIэщIэу цIыхум къащтэм
Уебииныр щыгъэтыж…»
Арщхьэ зыри уи тхьэкIумэм
Ибгъэхьэну ухуэмейт.
Сытым щхьэкIэ уделауэ,
IэщIыб пщIырэт мы дунейр?
Иджы зыми урищIыскъым,
ЦIыхукIэ зэджэм уащымыщ,
Гъусэ уиIэми уэ пхуэдэщ,
Нэхъ икIагъэм фыхуоуш.
Совет властым урибийуэ,
Бгы дурэшхэм уэ удэсщ.
ПсэукIэщIэм къихь насыпыр
Акъыл пхэнжым къимытIэс.
Уи лъэпкъэгъухэм иджы жаIэ:
«ДэркIэ сыту я нэхъыфIт,
ЩхьэлъэфIейуэ бзаджэм
нэхърэ,
ДиIэгъамэ зы хьэжьыфI…»
ИкIэ дыдэм узылъыхъуэ
Ажалыжьым укъегъуэт —
Уэ дунейм укъеужэгъури,
КъыуещIэкIыр бзаджэу хъуэт.
Бгы гъуанэжьри уи хэщIапIэу,
НыбэнэщIу уопIыщIэж.
Ерыщыгъэ делэу уиIэм
Зы IэбапIи имыIэж.
Бгы гъуанэжьри кхъэлэгъунэ
Уэ пхуэхъуауэ уигъухьащ.
А хъыбарри жьы кIэрахъуэм
Ауэ сытми къытхуихьащ.
Зеикъуэ
Си Зеикъуэу къуажэшхуэ,
Сыщалъхуауэ си нэху,
Бгы сэхушхуэм я лъащIэм
ГуащIэфIышхуэу щынэху.
Уи нэхугъэр си нитIым
ЩIэт зэпыту сопсэу,
Псэуныгъэм нэхъ кIыхьыр,
Нэхъ IэфIыщэр зиIэн.
ХьэщIэ Iэнэ зузэду,
Адыгагъэр зыIэт!
Iэтэу пщIыхэр убагъуэ,
Бгъухэр уи пкIэм тырелъ!
Лъэрызехьэ уи бынхэм
ХэтыкIэфIыр далъагъу,
Гъуэгуу якIур кIухьэнкIэ
ЗэкIэлъыкIуэу гъэнщIащ.
ГъэщIэгъуэнрэ зэкIужхэу
Хамэ лъахи щызокIуэ.
СызекIуэхукIи си пщIыхь,
Уи пщIыхь дахэ къэсыхукIи
ЩхъуэкIэплъыкIэу солъагъу.
Лъагъуныгъэу пхузиIэм
КIэ имыIэу сопсэу.
Си псэм хуэдэ Инжыджыр
Уджу, къафэу йожэх,
Хым нэсыхукIэ уэрэдыр
Уэр щхьэ дахэу къреш.
ШыкIэпшынэр уи хъерхэм
Уэрэд нэхукIэ дожьу,
Жьычрэ лъэщу Iэгу макъыр
Утыкушхуэм щхьэщытщ.
ЗэхэтыкIэ хъуэпсэгъуэу
ХьэгъуэлIыгъуэр йокIуэкI!
Гъуни нэзи зимыIэхэр
IэрыкI хъеру зиIэн,
Уэ узиIэу зы махуэ
Къысхуихуэнкъым сыгъын.
Гъэрэ щIырэу зэблэкIым
ЗэкIэлъыкIуэу къырехь
Уэр щхьэ бэвым и бащэр,
Дыщэу сиIэ къуажэжь!
Жьы ухъункъым игъащIэм,
ЩIалэ ухъуу йохьэкI!
ЗэхэкIыным щынэсым
Насып инхэр къыпхокI —
Уэ уи кIахэм щытхъэжхэр
ЖылэшхуитIу уи бынщ.
Си нэ си псэу Зеикъуэ,
Къуэуэ уиIэм сащыщщи,
Си щхьэр ину солъагъу,
Угъурлыжьу си лъапIэ,
Лъахэмуардэуурес!
