Зауэр зи IэщIагъэ, мамырыгъэр зи гуащIэдэкI Чым Тембот
Хэку зауэшхуэм и тхы-дэм дызыщымыгъуазэ напэкIуэцIхэр къызыкъуихыжын иджыри зэпигъэуакъым. Апхуэдэ гъэтIылъыгъэхэм яхыубжэну хуэфащэщ «япэ адыгэ полковник» цIэ лейр зыкIэрыпщIа Чым Тембот и гъащIэ гъуэгур. Зауэр нэмыщIамэ, лъэпкъым и щэнхабзэр фIыкIэ зыщыгугъ ныбжьыщIэхэм язу щыта Темботи нэхъыбэ щыхузэфIэкIыну къыщIэкIынт лъэбакъуэ зыбжанэ щича адыгэ литературэм. Ауэ и натIэм итыр топгъауэ IэщIагъэрт. Иджыблагъэ Чым Тембот и Iыхьлыхэм къыдахьэлIащ я благъэ цIэрыIуэм и ехъулIэныгъэхэр нэхъ нэгъэсауэ къызыхэщ архив тхыгъэхэр. Ди гуапэу ахэр фи пащхьэ ныдолъхьэ.
Чым Тембот и гъащIэр къызэрекIуэкIар, езым итхыжауэ
Сэ, Чымхэ Тембот Елмырзэ и къуэр, 1911 гъэм мэкъумэшыщIэ-лIыщIэ унагъуэм сыкъыщалъхуащ, Къэбэрдей-Балъкъэр автоном республикэм хыхьэ Лэскэн районым щыщ Старэ Лэскэн къуажэм.
Зэрызеиншэм къыхэкIыу, си адэр зэрыцIыкIурэ кулакхэмрэ бейхэмрэ яхуэлIы-щIэу къекIуэкIащ. И адэ къуэшым и къуэхэр къыдэIэпыкъури, 1910 гъэм унагъуэ иухуэну Iэмал игъуэтащ ди адэм, ауэ зытелэжьыхьын щIырэ абы зэрелIэлIэн Iэмэпсымэрэ зэримыIэм къыхэкIыу, Къэбэрдейм совет властыр щыувыху лIыщIэн IэнатIэм къыпэрыкIыфакъым.
Бейхэр традза иужь, мэкъумэшыщIэхэм къадэIэпыкъу комитетымрэ совет къэралымрэ я жэрдэмкIэ си адэм щIы къыIэрыхьэри, абы елэжьын щIидзащ.
Ди унагъуэр хуэмыщIахэм хабжэрти, мэкъумэшым хатыкI хабзэ налогыр къыттемыхуэу къалъытащ.
1924 гъэм къулейхэм къытраха губгъуэхэм вэн-сэн Iуэхухэр нэхъ тыншу щызэфIахын папщIэ къуажэшхуэхэр щызэхагъэтIысыкIым, ди унагъуэр Псыкуэд къуажэм къэIэпхъуащ.
1930 гъэ пщIондэ ди адэм и мэкъумэшыщIэ лъапсэр зэрихьащ. ИужькIэ колхозхэр къежьэри, абы хыхьащ.
Сэ 1926 гъэ пщIондэ ди къуажэм дэт еджапIэм сыщIэсащ. ИужькIэ, 1927 гъэм, си адэм урысыбзэмрэ урыс лъэпкъым и щэнхабзэмрэ сыхуригъэджэн мурадкIэ Прималкинскэ районым хыхьэ Ново-Ивановское къуажэм и еджапIэм сыщIигъэтIысхьауэ щытащ.
1927 гъэм и фокIадэм комсомолым сыхагъэхьащ, итIанэ Бахъсэн дэт интернатым сыщIагъэтIысхьащ.
1928 гъэм и жэпуэгъуэм щегъэжьауэ 1932 гъэм и щэкIуэгъуэ пщIондэ сыщеджащ Лениным и цIэр зезыхьэ еджапIэ къалэ цIыкIум хэт, егъэджакIуэхэр щагъэхьэзыр педтехникумым (ар интернатым ещхь еджапIэ комбинатт, унагъуэ тхьэмыщкIэм къыхэкIахэмрэ зеиншэхэмрэ щIагъэтIысхьэу).
1932 гъэм педтехникумыр къэзухри, сэ езым си гукъыдэжкIэ Дзэ Плъыжьым сыхыхьащ.
28-нэ топгъауэ полкым илъэскIэ зыщыдгъэсауэ, 1933 гъэм и фокIадэм сыщIэтIысхьащ Киев дэт Япэ топгъауэ еджапIэм. Ар 1936 гъэм и щэкIуэгъуэм ехъулIэныгъэкIэ къэзухащ.
Дзэм щысIыгъа къулыкъухэм елъытауэ, щIыпIэ зэмылIэужьыгъуэхэм си къалэныр щесхьэкIын хуей хъуащ:
— дзэ еджапIэр къэзуха нэужь, 1937 гъэм и щэкIуэгъуэм щегъэжьауэ мазае пщIондэ Краснодар къалэм щыIэ 22-нэ топгъауэ полкым сыхэтащ;
— 1937 гъэм и гъатхэпэм щегъэжьауэ 1938 гъэм и шыщхьэуIу пщIондэ — Налшык дэт 126-нэ шуудзэ полкым;
— 1938 гъэм и шыщхьэуIум щегъэжьауэ 1939 гъэм и дыгъэгъазэ пщIондэ — Овруч къалэм щыIэ 60-нэ топгъауэ полкым сэ щысхьащ батареем и командирым и къулыкъур икIи а полкым сыхэту КъухьэпIэ Украинэр бийм къыIэщIэзыгъэкIыжахэм сабгъурытащ;
— 1940 гъэм и щIышылэм щегъэжьауэ 1941 гъэм и дыгъэгъазэ пщIондэ — 119-нэ фочгъауэ дивизэм и батареем и унафэщIу сыщыIащ, 349-нэ топгъауэ полкым — штабым и унафэщIу. ИужькIэ дивизэм и топгъауэхэм я штабым нэхъыщхьэм срикъуэдзэу сыщылэжьащ. Абы сыхэту белофиннхэм сезэуащ 1940 гъэм, Хэку зауэшхуэми сызэрыхыхьар абы къулыкъу щысщIэущ.
— 1942 гъэм и щIышылэмрэ и накъыгъэмрэ я зэхуакум 31-нэ армэм топгъауэхэм я штабым тIасхъэщIэх къудамэм и унафэщIым срикъуэдзэу сыщылэжьащ.
— 1942 гъэм и накъыгъэм щегъэжьауэ — 1943 гъэм и дыгъэгъазэ пщIондэ — тIасхъэщIэх къудамэм сриунафэщIщ;
— 1943 гъэм и дыгъэгъа- зэм щегъэжьауэ 1944 гъэм и шыщхьэуIу пщIондэ — 31-нэ армэм и 71-нэ фочгъауэ корпусым топгъауэхэм я штабым сриунафэщIщ;
— 1944 гъэм и шыщхьэуIумрэ и щэкIуэгъуэмрэ я зэхуакум — 31-нэ фочгъауэ корпусым и 62-нэ фочгъауэ дивизэм и топгъауэхэм сраунафэщIщ;
— 1944 гъэм и щэкIуэгъуэм — 1945 гъэм и щIышылэм — 71-нэ фочгъауэ корпусым и топгъауэ штабым сриунафэщIщ;
— 1945 гъэм и щIышылэмрэ мазаемрэ я зэхуакум — 44-нэ фочгъауэ корпусым и топгъауэ штабым сриунафэщIщ;
— 1945 гъэм и мэкъуауэгъуэм — 1946 гъэм и щэкIуэгъуэм — ЦГВ-м (Дзэ нэхъыщхьэхэр) и топгъауэ штабым и оперативнэ къудамэм сриунафэщIщ;
— 1946 гъэм и дыгъэгъазэ — 1947 гъэм и гъатхэпэ — Кор-сунь деж щыт 328-нэ топгъауэ бригадэм хыхьэ, танкхэм япэщIэт 179-нэ топгъауэ полкым срикомандирщ;
— 1947 гъэм и гъатхэпэ — мэкъуауэгъуэ — ЦГВ-м и топгъауэ штабым и тIасхъэщIэх къудамэм сриунафэщIщ;
— 1947 гъэм и мэкъуауэгъуэ — 1949 гъэм и щэкIуэгъуэ — Ужгород къалэм щыIэ, 128-нэ бгырыс-фочгъауэ дивизэм хыхьэ 331-нэ топгъауэ полкым срикомандирщ;
— 1949 гъэм и дыгъэгъазэм щегъэжьауэ — 34-нэ фочгъауэ корпусым хыхьэ 329-нэ топгъауэ бригадэм и командирым срикъуэдзэщ;
Си адэ-анэр 1930 гъэм щегъэжьауэ 1932 гъэ пщIондэ колхозым хэту лэжьащ. 1932 гъэм ди адэр ди районым хыхьэ Докшукинэ станицэм Къэрал спиртзавод щызыухуэхэм хагъэхьэри, абы 1941 гъэ пщIондэ IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм щыпэрытащ. 1941 гъэм ди адэр дунейм ехыжащ.
Си анэр си гъусэу мэпсэу, си нэIэ щIэтщ. Си къуэшитIри Хэку зауэшхуэм хэтащ: зыр хэкIуэдащ, адрейр 1943 гъэм уIэгъэ хьэлъэ хъури, дзэм къыхагъэкIыжащ. 1929 гъэм къалъхуа си къуэш нэхъыщIэр Ленинград дэт консерваторэм щоджэ.
Си адэ-ани си щхьэгъусэм и адэ-ани хамэ къэрал зыри щыпсэуакъым икIи щыпсэуркъым. Си шыпхъуитIым я зыр Докшукинэм дэсщ, унагъуэ исщ, адрейр фызабэу Бахъсэн щопсэу.
Си щхьэкIэ суд Iуэху сыхэхуакъым, бийм къаухъуреихьахэми сащыщкъым. Хэку зауэшхуэм 1941 гъэм и мэкъуауэгъуэм сыхыхьэри, икIэм нэс сыхэтащ.
1943 гъэм и мазаем щегъэжьауэ ВКП (б)-м сыхэтщ. Парт IуэхукIэ 1948 — 1949 гъэхэм Ужгород къалэм щыIэ ВКП (б)-м и окружкомым и ревизионнэ комиссэм сыхэтащ.
ЧЫМ Тембот,
Ужгород къалэм щыIэ ВКП (б) — м и окружкомым
и топгъауэ комиссэм и унафэщIым и къуэдзэ.
1950 гъэ,
шыщхьэуIум и 30.
Артиллерист-тIасхъэщIэх
Хэку зауэшхуэм щыщIидза 1941 гъэм и мэкъуауэгъуэ мазэм и пэм Чым Тембот офицер щIалэр езым и хэку Къэбэрдей-Балъкъэрым кIуэжу гъуэгу тетт, Дзержинскэм и цIэр зезыхьэ, топгъауэхэр щагъэхьэзыр академием къэпщытэныгъэхэр ехъулIэныгъэкIэ щитауэ, зэрырагъэблагъэ тхылъыр и жыпым илърэ бадзэуэгъуэм Мэзкуу кIуэну зигъэхьэзыру.
Ауэ псори зэрыхъуар нэгъуэщIущ. Ар къыщыхутар академиеракъым, атIэ фронтым Iухьэну Свердловск лъэныкъуэкIэ зыунэтIа дзэ щхьэхуэрщ. Куэд дэмыкIыу, бадзэуэгъуэм и 6-м лейтенант нэхъыжь Чым Тембот штабым и унафэщIым и къуэдзэ къалэныр игъэзащIэу 119-нэ дивизэм хэту зауэ IэнатIэм Iухьащ.
Чым Тембот яхэтащ Калининград лъэныкъуэкIэ щызэуахэм. Ар хиубыдащ Ещанэ белорус фронтым, Япэ украин фронтым, Калинин, Смоленск, Минск, Лидэ хуит къэзыщIыжахэм яхэтащ. Зауэм и напэкIуэцI щхьэхуэщ Чымхэ я щIалэр Неман псыежэхым биидзэм и ужьым иту зэпрыкIахэм, Кёнигсберг и Iэхэлъахэм фашист зэрыпхъуакIуэхэр щызэтезыукIахэм зэрахэтари.
Хэку зауэшхуэм щыщ теплъэгъуэхэр
1941 гъэ. ИкIуэтыгъуэм и чэзу хьэлъэ. 31-нэ армэм и 119-нэ дивизэм Калинин къалэм и къухьэпIэ лъэныкъуэмкIэ бийм щытеуэну мурад ищIащ. Абдеж дыдэрт и хэщIапIэр нэмыцэ дивизэм и штабми. Зи гугъу тщIы операцэм бийм и мурад псори къызэпиудащ. МыIейуэ а Iуэхум къыщыхэщащ ди лъахэгъу Чым Темботи. ТIасхъэщIэххэм къащIэну зыхуей псори зрагъащIэри, жыжьэрыуэ топхэр зытрагъэпса биидзэм зэран хуэхъуфащ.
Куэд дэмыкIыу Чымым и пщэ къыдалъхьащ тIасхъэщIэхищ къыздищтэу, фронтым адэкIэ фашистхэм зыщаудыгъуа щIыпIэр нэгъэсауэ зригъэщIэну.
КъикIуэт зымыщIэ щIалэ жанхэр бийм и щIыбкIэ къыдыхьэхэри, фронтым бгъурыту километрийкIэ кIуэцIрыкIащ. Лъэбакъуэ пчым утекIуэдэжынкIи хъуну шынагъуэт. Гу зылъытапхъэ гуэри къэмыхъуу жэщыр ирахьэкIащ. Я къалэныр ягъэзэщIауэ, нэхущым къыздежьэжам, щIалэхэр зэрымыщIэкIэ фашистхэм я зыгъэпщкIупIэм мэзым щыIуоуэ. Куэдрэ мыгупсысэу, Чым Тембот и гъусэхэм унафэ яхуищIащ зэрызэуэнум зыхуагъэхьэзырыну, езыми и автоматыр иузэдащ. Абдежым фашиститху щыукIуриящ, адрейхэр зэбгрыжыжащ. Языхэзыр унтер-офицеру къыщIэкIати, абы и зауэлI хъуржыныр къапхъуатэри, тIасхъэщIэх щIалэхэр псынщIэу къежьэжащ. Хахуагъ къызэрызыкъуахам ипкъ иткIэ, плIыми «Зэрахьа лIыгъэм папщIэ» медалхэр къыхуагъэфэщауэ щытащ.
1942 гъэм Чымыр топгъауэ штабым щылэжьэну ягъэкIуащ. Абы щыгъуэм ар капитан хъуну хунэсакIэт.
Калинин къалэм нэмыщI, Чымыр яхэтащ Ржев, Зубцов, Смоленск, Минск, нэ-гъуэщI куэди фашист зэрыпхъуакIуэхэм къаIэщIэзыгъэкIыжахэм.
Зэгуэр, бийм теуэну зыщагъэхьэзыр махуэм ирихьэлIэу, зауэлIхэм я штабым къэкIуат Совет Армэм и топгъауэ штабым и унафэщIыр. Ар Чым-капитаным и лэжьэкIэм къыщытхъуащ. ТIасхъэщIэх Iуэхур нэгъэсауэ къызэрызэригъэпэщам щхьэкIи Бэракъ Плъыжь орденыр къыхуагъэфэщауэ щытащ.
«Подполковник Чымым, — дыкъыщоджэ Тембот и саугъэтхэр къыщебжэкIа дэфтэрым, — шыщхьэуIу-фокIадэ операцэр екIуэкIыху, тIасхъэщIэх гупыр езым и нэIэм щIигъэтащ икIи бийм и Iуэхур зыIутыр нэгъэсауэ зэригъащIэри, егъэлеяуэ псынщIэу фашистхэм я топгъауэ зэхуэсыпIэр зэтрикъутащ.
ТIасхъэщIэх Iуэхур нэгъэсауэ къызэрызэригъэпэщам, фашист зэрыпхъуакIуэхэм я топгъауэхэм IэкIуэлъакIуэу зэребэнам папщIэ, Чымым хуэфащэу къыдолъытэ къэралым и саугъэтыр — Хэку зауэ орденым и япэ нагъыщэр». А дэфтэрым къыхощ Тембот и хьэл-щэнри:
«Чымым лIыгъэ зыхэлъ командир хахуэу зыкъигъэлъэгъуащ. ЗэпIэзэрытщ, цIыхухэр зэрегъэдэIуэф, и щхьэкIи зыхуэткIиижщ. Тегушхуэ хэлъщ, къикIуэти ищIэркъым, щIэныгъэ зыбгъэдэлъ топгъауэ пашэщ. Зыхуей хуэзауэ икIи IэкIуэлъакIуэу сыт хуэдэ Iэмалри зауэзэрылI лIэужьыгъуэ псоми къахузэрегъэпэщыф».
1944 гъэм Совет Армэр дэнэ лъэныкъуэкIи бийм щебгъэрыкIуэрт. А зэманырт саугъэтыщIэ зыхуагъэфэща Чым Тембот теухуауэ щатхыр:
«Ныбжьэгъу Чымым Бэракъ Плъыжь орденыр зезыхьэ, 62-нэ Борисовскэ жыжьэрыуэ дивизэм и унафэщI къалэнхэр игъэзэщIащ 1944 гъэм фокIадэм и 29-м щегъэжьауэ. Абы и фIыгъэкIэ дивизэм хэт полкхэр жыжьэрыуэ топхэмкIэ зэтраубла зауэзэрылIым щытекIуауэ щытащ». Дэфтэрым щIэлъщ 71-нэ корпусым и унафэщIу щыта генерал-майор Садовничэм и Iэр.
1945 гъэм Голдап къалэм (Польшэ) и Iэгъуэблагъэм ит нэмыцэдзэм ди зауэлIхэм жэщу къатеуэну мурад ящIат. Зи жэщ уэздыгъэхэр щIэгъэна танк 200-м нэс къебгъэрыкIуащ советыдзэм. АрщхьэкIэ зэрыпхъуакIуэхэм я мурадыр къайхъулIакъым. Нэху ща нэужь, губгъуэм къыщалъэгъуащ ди сэлэтхэм къагъэуа танк пщIы бжыгъэхэр. А зауэзэрылIым щызэрихьа лIыгъэм папщIэ, Чым Тембот къэрал дамыгъэ къыхуагъэфэщауэ щытащ.
Голдап къалэр къащта нэужь, Чымыр зыхэт дзэ зэгухьэныгъэр къэмыувыIэу бийм ебгъэрыкIуэурэ Балтикэм нэсат. Адыгэ щIалэр зауэ губгъуэм зэрита щIыкIэр шэчыншэу къыбжаIэ абы къыхуагъэфэща орденхэм, медалхэм, фIыщIэ тхылъхэм. Мис, псалъэм папщIэ, 71-нэ Неман корпусым и командир, Совет Союзым и лIыхъужь, генерал-лейтенант Кошевойм Чымым теухуауэ итхыр: «1944 гъэм мэкъуауэгъуэм и 24-м — Оршанск и лъэныкъуэкIэ бийм егъэлеяуэ зыкъыщригъэбыдэкIа фронтыр зэрыкIуэцIритхъам папщIэ; 1944 гъэм мэкъуауэгъуэм и 27-м — Березина псыежэхым зэпрыкIыу, Борисов къалэр зэриубыдам папщIэ; 1944 гъэм бадзэуэгъуэм и 8-м — Белоруссием и щыхьэр Минск къызэриубыдам папщIэ; 1944 гъэм бадзэуэгъуэм и 9-м — Лидэ къалэр зэрызыIэригъэхьэжам папщIэ; 1944 гъэм бадзэуэгъуэм и 31-м — Неман псыежэхым зэрызэпрыкIам, абдеж зыщызыгъэбыда бийм и къарухэр зэрызэтрикъутам щхьэкIэ фIыщIэ псалъэ къыхуагъэфэщащ икIи Неман хуэдэ псыежэхышхуэм зэрызэпрыкIам папщIэ, ди корпусым «Неман корпус» къыфIащащ».
Чымым и лIыгъэр къыхэщащ Хайлигенбаль бгыр къыщащтэм щыгъуи, Кёнигсберг и ипщэ-къухьэпIэ лъэныкъуэмкIэ къухьэпIэ-пруссие нэмыцэдзэр щызэтракъутэм щыгъуи. Абы теухуа хъыбар къыдегъащIэ Командование Нэхъыщхьэм и фIыщIэ псалъэхэр зэрыт дэфтэр щхьэхуэм.
Орденихрэ медаль 12-рэ кърихащ Чым Тембот Хэку зауэшхуэм, фIыщIэ тхылъхэм я бжыгъэр куэд дыдэщ. Зауэм и кIэухым ар екIуэ-лIащ полковник цIэр зэрихьэу, фочауэ дивизэм и штабым и унафэщIу.
Зауэ нэужьым Чымым къаруушхуэ тригъэкIуэдащ СССР-м и щIэблэщIэр зауэлI IэщIагъэм хуэгъэсэным. Ар лэжьащ бригадэм и командиру, округым и штабым и унафэщIу, офицерхэм я щIэныгъэм щыхагъахъуэ курсым и унафэщIу.
Литературэм и губгъуэм
Чым Тембот езыр-езыру драматург, режиссёр, актёр IэщIагъэхэр зэзыгъэгъуэтахэм язщ. ЛУГ еджапIэм щыщIэсым абы и Iэдакъэ къыщIэкIауэ щытащ пьесэ зыбжанэ. Ахэр а еджапIэ дыдэм, Къэбэрдей-Балъкъэрым ит къуажэхэм щагъэуващ. «ЛIыжьхэр» (Бэрэздж А. и гъусэу итхащ) жыхуиIэ пьесэр къыщагъэлъэгъуауэ щытащ Налшык щекIуэкIа Олимпиадэм. Тхыгъэм и сюжетыр теухуат ахърэтым къикIыжу совет гъащIэм къыщыхута дадэм и щхьэр зэрыкIэрэхъуам. ГъащIэм зэрызихъуэжам щымыгъуазэ лIыжьыр еуэ-еуэу щытыкIэ дыхьэшхэнхэм зэрихуэрат тхыгъэм лъабжьэ хуэхъуар. ГушыIэр щытепщэу зэхэлъхьа хъуа пьесэр куэдым ягу ирихьат.
Чым Тембот уси итхыу щытащ. «Бгырыс пщащэ», «Кооперацие», «Зэгъусэу увэмэ — гъавэр бэв мэхъу», «ФыкъэдаIуэ, цIыкIухэ!» зыфIища усэхэм усакIуэм щигъэлъапIэрт а зэманым щыIа гуащIэдэкIыр, цIыхубэр зэхъуэкIыныгъэм къыхэувэну къыхуриджэрт.
Гъуэгуанэ дахэ къызэринэкIащ
и узыншагъэр зэрыпэмылъэщым къыхэкIыу, Чым Тембот 1957 гъэм IэнатIэм къыпэрыкIри тIысыжащ. Абы щыгъуэми ар илъэс зыбжанэкIэ щылэжьащ республикэм граждан зыхъумэжыныгъэмкIэ и штабым, Налшык къалэ военкоматым и комитетым хэтащ.
Гъуэгуанэ дахэ къызэринэкIри, Чым Тембот 1980 гъэм мазаем и 16-м и ныбжьыр илъэс 69-рэ хъууэ дунейм ехыжащ.
ЧЫМ Альберт,
Псыкуэд дэт курыт еджапIэм тхыдэмкIэ и егъэджакIуэ.
