ЛIыфI и щытхъу кIуэдыркъым
Политик, унэтIакIуэ, лэжьакIуэ емызэш
ШэджыхьэщIэ Мухьэмэд Хьэгуцырэ и къуэр 1923 гъэм мазаем и 23-м Тэрч районым хыхьэ Урожайнэ къуажэм къыщалъхуащ. Налшык педучилищэм щеджа нэужь, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал педагогикэ институтым и япэ курсыр къиухауэ, 1942 гъэм и жэпуэгъуэ мазэм я къуажэм игъэзэжри, абы дэт илъэсибл еджапIэм лэжьэн щыщIи- дзащ. А илъэс дыдэм дзэм ираджэри, лъэсыдзэм хэтхэр щрагъа- джэу Урюпинск дэт училищэм и курсантхэм я батальоным хэту зауэм макIуэ. Япэ зэхэуэм уIэгъэ хьэлъэ щыхъури, илъэсрэ ныкъуэкIэ сымаджэщхэм щIэлъауэ советыдзэм къыхагъэкIыжащ. 1944 гъэм ШэджыхьэщIэр хах ВЛКСМ-м и Урожайнэ райкомым и япэ секретару. Апхуэдэу къыщIидзащ абы и жылагъуэ-политикэ лэжьыгъэр, илъэс 43-кIэ зэпыу имыIэу ирихьэкIар.
ВЛКСМ-м и ЦК-м деж щыIэ комсомол школ нэхъыщхьэр 1946 гъэм къиухри, Мухьэмэд — секретару, иужькIэ Къэбэрдей АССР-м и ВЛКСМ-м и обкомым и етIуанэ секретару лэжьащ. 1946 гъэм дыгъэгъазэм и 1-м ирихьэлIэу щIыналъэ комсомол зэгухьэныгъэм ВЛКСМ-м хэту цIыху 11.188-рэ къыщабжащ, ахэр пэщIэдзэ организацэу 545-м щызэгъэуIуат. Республикэм и комсомолхэм ящыщу 1479-р лэжьакIуэт, 3859-р колхозхэтт, 34-р инженерт, техникт. Республикэм и комсомол зэгухьэныгъэм и къалэн нэхъыщхьэр лэжьапIэ IэнатIэхэр зэфIэгъэувэжынырт. Мухьэмэд и къару псори тригъэкIуадэрт комсомолхэмрэ зэгухьэныгъэхэм хэмыт щIалэгъуалэмрэ къызэщIиIэтэу ерыскъыпхъэ къыщIэзыгъэкI предприятэхэр, электрическэ станцхэр, псом хуэмыдэу Бахъсэн ГЭС-р, колхозхэмрэ совхозхэмрэ зэфIагъэувэжыным.
Комсомолым и обкомым и лэжьыгъэр щIэрыщIэу зэтриублэжырт, унафэщIхэр хихыжырт. 1947 гъэм и гъатхэпэм ВЛКСМ-м и щIыналъэ зэгухьэныгъэм и XVI конференцым щыжаIауэ щытащ: «ЛIыкIуэ 236-м щыщу 111-р Хэку зауэшхуэм хэтащ, цIыхуи 144-м правительствэ дамыгъэхэр яIэщ. Зауэр къызэзынэкIа щIалэхэмрэ хъыджэбзхэмрэ комсомолым и къалэ, район комитетхэм унафэщIу щолажьэ, япэ, етIуанэ секретарь 32-м ящыщу 25-р фашист зэрыпхъуакIуэхэм япэщIэтащ».
Конференцым щаубзыхуат республикэм зыкъызэриужьыжын, экономикэмрэ щэнхабзэмрэ зэрырагъэфIэкIуэн Iэмалхэр. ВЛКСМ-м и обкомым и япэ секретару хахащ Кабалоев Билар, етIуанэр ШэджыхьэщIэ Мухьэмэдт.
1949 гъэм и фокIадэм ШэджыхьэщIэм къыхуагъэлъагъуэ партым и Налшык райкомым и япэ секретарь къулыкъур. 1950 гъэм СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату хах. КПСС-м и ЦК-м и парт школ нэхъыщхьэр къиуха нэужь, 1956 гъэм ШэджыхьэщIэр КПСС-м и обко- мым пропагандэмрэ агитацэмкIэ и къудамэм и унафэщIу ягъэуври, илъэсиблкIэ а IэнатIэм щылэжьащ. А илъэсхэм зи гугъу тщIы къудамэм къалэнышхуэ игъэзэщIащ парт, совет лэжьапIэ IэнатIэхэр къэIэтыжыным ехьэлIауэ.
1963 гъэм и щэкIуэгъуэм екIуэкIа XXVIII парт конференцым Мухьэмэд обкомым и секретару щыхахащ, обкомым и бюром щыхагъэхьащ. Пленумым и пщэ къыщыдалъхьащ идеологиемкIэ къудамэм и унафэщI къулыкъур.
1965 гъэм партым и обкомым лэжьыгъэшхуэ къызэригъэпэщырт. КПСС-м и къалэ комитетхэм я убзыхукIэр зэрахъуэжам, район комитетхэр щIэрыщIэу къызэрызэрагъэпэщыжам парт зэгухьэныгъэхэм я пщIэр иIэтащ. Илъэс къэс нэхъ быдэ хъурт зэкъуэш республикэхэм лэжьыгъэ, литературэ я лъэныкъуэкIэ зэхуаIэ зэпыщIэныгъэхэр. ЩIэх-щIэхыурэ радио-теленэтынхэмкIэ, газет напэкIуэцIхэмкIэ зэхъуажэрт.
Сыт и лъэныкъуэкIи IэнатIэм хуэхьэзыр, Совет къэралыгъуэм, парт политикэм хуэпэж ШэджыхьэщIэр мызэ-мытIэу КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату хахащ икIи илъэс куэдкIэ абы и унафэщIу (1964 — 1985 гъэхэм) щытащ. Хамэ къэрал щыпсэу ди хэкуэгъухэм запыщIэным хуэлажьэ Совет комитетым и Къэбэрдей-Балъкъэр къудамэр къызэзыгъэпэщахэм ящыщ зыщ ШэджыхьэщIэ Мухьэмэд. ИужькIэ «Хэку» обществэр зэхи- шащ икIи пенсэм кIуа нэужь, илъэс зыбжанэкIэ абы и унафэщIу щы- тащ.
И къару емыблэжу зэрылэжьам папщIэ ШэджыхьэщIэм къыхуагъэфэщащ Вагъуэ Плъыжь, Лэжьыгъэм и Бэракъ Плъыжь, «ЩIыхьым и Дамыгъэ» орденхэр, Хэку зауэ орденым и япэ нагъыщэр, медаль куэд.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и экономикэмрэ щэнхабзэмрэ хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщIа, блэкIа лIэщIыгъуэм и 60 — 70 гъэхэм республикэм и идеолог нэхъыщхьэу ялъытэу щыта, ШэджыхьэщIэ Мухьэмэд Хьэгуцырэ и къуэр 1996 гъэм фокIадэм и 1-м дунейм ехыжащ.
ГЪУКIАКЪУЭ Идар.
Хамэм и узыр езым ейм хуэдэу зыхищIэрт
Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и езанэ курсым сыщIэсу, Тыркум щыпсэу адыгэхэм сахуэтхэу щIэздащ — иужькIэ Иорданием, Сирием, Израилым, США-м щыщ ди лъэпкъэгъухэм запысщIащ. Апхуэдэ си жэрдэмыр хуабжьу къыздиIыгъырт ШэджыхьэщIэ Мухьэмэд. Абы и фIыгъэкIэ 1969 гъэм сэ сыщыIащ Сирие Хьэрып Республикэмрэ Ливанымрэ. ШэджыхьэщIэр зыбжанэрэ яхуэзащ хамэ къэрал щикъухьа ди къуэшхэмрэ ди шыпхъухэмрэ я деж кIуэну ежьэ турист гупым. Къэбэрдей-Балъкъэрым ар япэу къыщыхъуа Iуэхут. Абы и чэнджэщхэмрэ ущие псалъэхэмрэ сэбэп къытхуэхъуащ Дамаск, Хъомс, Хьэлэб, Бейрут щыхэхэс адыгэхэр нэхъыфIу зэдгъэцIыхунымкIэ.
Сэ сызигъусэ гупым и пашэр публицист КIасэ Чэ-малт. Ди гъусэу нежьат адыгей тхакIуэ цIэрыIуэхэу МэшбащIэ Исхьэкъ, ХьэдэгъэлI Аскэр, Щхьэлахъуэ Хьисэ сымэ. Къэдгъэзэжа нэужьи, гуапэу дригъэблэгъащ Мухьэмэд, ди гупым и лэжьыгъэм пщIэ хуищIу.
ИлъэситI дэкIа нэужь (адэ папщIэ схуэхъуа ШэджыхьэщIэм и дэIэпыкъуныгъэ хэлъу) совет турист гупышхуэм сахэту Тыркум сыкIуащ. Дауи, Азие ЦIыкIум хиубыдэ а къэралым сэри си ныбжьэгъухэу КхъуэIуфэ Хьэчим, Щомахуэ СулътIан сыми нэхъ гугъу дыщехьащ Сириемрэ Ливанымрэ елъытауэ. Дауэ мыхъуми, ди Iуэхухэр къыдэхъулIауэ къэдгъэзэжащ. Абы щыпсэу адыгэхэм ящыщу Совет Союзым ныбжьэгъу къыхуэхъуахэм я бжыгъэм хэхъуащ.
Сигу къэзгъэкIыжыну сыхуейт КъуэкIыпIэ Гъунэгъум дызэрыщыIа зы ежьэгъуи. Абы жэрдэмщIакIуэ хуэхъуар комсомолым и обкомрат. Дапщэщи хуэдэу, гупыр зи нэ- Iэ щIэтри зыущийри ШэджыхьэщIэ Мухьэмэдт. Мы гъуэгуанэм жэуаплыныгъэшхуэ пылът, ар комсомолыр къызэрызэрагъэпэщрэ илъэс 60 щрикъум ирихьэлIат. Абы ипкъ иткIэ, ШэджыхьэщIэм зы Iуэхугъуэ къалэн къысщищIащ — лIыкIуэхэр къыхэзыхын хуейр сэрат. Ди гупым къыхыхьащ уэрэджыIакIуэ, IуэрыIуатэдж ХьэхъупащIэ Хьэсэн, сурэтыщI Пащты Герман, усакIуэ Ацкъан Рус- лан, Къэбэрдей къэрал драмтеатрым и актёрхэу Иуан Владимиррэ Балъкъыз Валерэрэ, ВЛКСМ-м и обкомым и етIуанэ секретарь Ефэнды Феликс, комсомолым и Аруан райкомым и секретарь Мэлбахъуэ Светланэ, Налшык дэт педучилищэм и комсорг Щэныбэ Маргаритэ сымэ. Адыгэ къафэхэр дахащэу ягъэзэщIащ Шыбзыхъуэ Iэсиятрэ Щэрмэт Мухьэмэдрэ, пшынэ еуащ Хьэгъур Мадинэ…
Совет Союзым и телеграф агентствэм зыбжанэрэ къитащ КъБР-м икIа щIалэгъуалэ гупым Дамаскрэ Амманрэ щыIэ совет щэнхабзэ центрхэм, Иордан Хьэшимит къэралыгъуэм щыIэ СССР-м и посольствэм ехъулIэныгъэхэр яIэу зыкъызэрыщагъэлъэгъуар.
ШэджыхьэщIэр, лIыхъужьхэр къызэрырагъэблэгъэ- жым хуэдэу, къытпежьэрт, КъуэкIыпIэ Гъунэгъум къитх хъыбархэм, Сириемрэ Иорданиемрэ Шэрджэс фIыщIэ зэгухьэныгъэхэр зэрыщылажьэм теухуауэ жытIэжхэм гупсэхуу едаIуэрт, абыхэм щыIэ Хасэхэм нэхъ жыджэру хэтхэм, Адыгейм, Къэбэрдей-Балъкъэрым, Къэрэшей-Шэрджэсым щэнхабзэ зэпыщIэныгъэхэр къыщызэзыгъэпэщхэм щIэупщIэрт.
Урыс-Кавказ зауэжьым и лъэхъэнэм зи хэку залымыгъэкIэ ирагъэIэпхъукIа ди лъэпкъэгъухэмрэ хэкурысхэм- рэ зэпыщIэжыныр къезыхьэжьахэм ящыщщ ШэджыхьэщIэ Мухьэмэд. Абы и цIэр гуапэу къраIуэ хэхэс адыгэхэмрэ я хэку къагъэзэжынымкIэ зыдэIэпыкъуахэмрэ.
И зыгъэпсэхугъуэ пIалъэр къэсу тIысыжа нэужьи, ШэджыхьэщIэр «Хэку» Къэбэрдей-Балъкъэр зэгухьэныгъэм и тхьэмадэу щытащ. Махуэ къэс сэ слъагъурт хэхэс адыгэхэмрэ зи хэку къэзыгъэзэжахэмрэ я Iуэху дэкIыным абы тригъэкIуадэу щыта къарур.
Дэ (сэри си ныбжьэгъу куэдми) ШэджыхьэщIэм и цIэр къызэрытпсэлъыр гуапагъэ къызэрымыкIуэ хэлъущ. Ар къилэжьащ абы щIэныгъэ куу зэрыбгъэдэлъам, цIыху пэжу, хэкупсэу, хамэм и узыр езым ейм хуэдэу зыхищIэу зэрыщытам папщIэ.
ХЬЭФIЫЦIЭ Мухьэмэд.
