Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Жыжьэ – гъунэгъу
ЦIыхухэм ягу нэсу
«Щэнхабзэм и махуэхэр» зэхыхьэм и етхуанэрей зэIущIэшхуэр 2013 гъэм гъатхэпэм и 31 — мэлыжьыхьым и 1-хэм Германием и Бремен къалэм пэгъунэгъу Ротенбург (Вюмме) къалэм щекIуэкIащ.
Мыгъэрей зэхуэсыр къызэгъэпэщыныр зи пщэ дэлъар Европэм щыIэ Шэрджэс Щэнхабзэ Хасэхэм я Федерацэм хыхьэ Бремен Хасэмрэ Ханофер Хасэмрэт. А Хасэ цIыкIуитIым хэлэжьыхь цIыхухэр мащIэ дыдэми, я къалэнхэр IэкIуэлъакIуэу зэфIагъэкIащ, Iуэхури дахэу утыку кърахьащ. Абы егугъуа дэтхэнэ зыми фIыщIэ хуэфащэщ.
Зэхуэсым къекIуэлIахэм я пэшхэр зрагъэгъуэту тIэкIуи загъэпсэхуа нэужь, гуфIэгъуэ зэIущIэм щIидзащ. Ар фIэхъус псалъэкIэ къызэIуихащ Уджыхъу Ихьсан. Нарт эпосым щыщ пычыгъуэхэр зы гупым — адыгэбзэкIэ, адрей гупым нэмыцэбзэкIэ ягъэхьэзырати, ар къагъэлъэгъуащ. ИужькIэ нэхъыжьхэр жэщыр хэкIуэтэху зэхэсащ, щIалэгъуалэми зэхаубла адыгэ джэгур жэщ ныкъуэ хъуху екIуэкIащ.
ЕтIуанэ махуэр зытеухуауэ щытар Сирием ис адыгэхэрщ. Европэм щыIэ Шэрджэс Щэнхабзэ Хасэхэм я Федерацэм и тхьэмадэ ТIамжьыкъуэ Умар Фарукъ къызэхуэсахэр щигъэгъуэзащ адыгэхэм я тхыдэм, щекIуэкI зауэм ди лъэпкъэгъухэм лей къазэрыщытехьэм.
Дунейпсо Адыгэ Хасэм и ГъэзэщIакIуэ гупым хэт Къущхьэ Догъэн тепсэлъыхьащ СХьР-м икIыу Тыркум Iэпхъуа ди къуэшхэм я Iуэху зыIутым, ахэр зыхуей хуэгъэзэнымкIэ «КАФФЕД» зэгухьэныгъэм иригъэкIуэкI лэжьыгъэхэм. Куэд тепсэлъыхьащ къаIэта Iуэхум, «удзыфэхэм» ящыщу нэмыцэ парламентым хэт Унал Арифи и гупсысэхэр къигъэлъэгъуащ.
АдэкIэ къэпсэлъащ Гуней Марзиет. Абы къызэхуэсахэр щигъэгъуэзащ пасэрей зэманым адыгэхэм сабийр къыщалъхуа махуэм щегъэжьауэ балигъ хъуху кIэ-лъызэрахьэу щыта хабзэхэм.
Дохутыр цIэрыIуэ Файди Махьмуд тепсэлъыхьащ дохутырхэм илъэс къэс ирагъэкIуэкI дунейпсо конгрессым, икIи ар илъэс зэмылIэужьыгъуэхэм Налшык, Истамбыл, Амман зэрыщызэхуэсар сурэтхэмкIэ яригъэлъэгъуащ, 2013 гъэм конгрессыр Берлин къыщызэрагъэпэщыну зэрамурадыр къыхигъэщащ.
ЗэIущIэм и кIэух пщыхьэщхьэм Къущхьэ Догъэнрэ «Гугъэ» гупымрэ зыхэта концерт екIуэкIащ. Программэм щымыщыххэу франджы бзылъхугъэ Бартелеми Алинэ (Barthеlemy Aline) и анэдэлъхубзэкIэ игъэзэщIа уэрэдымрэ адыгэбзэкIэ жиIа «Си нанэ»-мрэ телъыджэ хъуат. Концертым Iэгуауэшхуэ щаIэту, адыгэ макъамэхэм къадэфэу зэрекIуэкIар пшыхьыр цIыхухэм ягу зэрынэсам и нэщэнэт.
Къыхэгъэщыпхъэщ мыгъэрей зэхуэсым цIыхушхуэ зэрызэхуишэсар, уеблэмэ сабий зыщIыгъу унагъуэ куэдми абы зыкърагъэхьэлIат. Ар икъукIэ щхьэпэт, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, программэм хэтт нэхъ цIыкIухэм яхухэха Iыхьи. Къыхэгъэщыпхъэщ, гъэ къэс екIуэкI щэнхабзэ зэхыхьэм и къалэныр гъэзэщIа зэрыхъуар. Абы къыпызыщэ еханэ зэIущIэр етIанэгъэ Берлин щызэхэтынущ.
Къумыкъу Уэхьбий. Берлин.
Шхыныгъуэхэр
ШатэпскIэ гъэбэкхъа джэш
Абы щхьэкIэ джэш гъэвар тIэкIу ягъэжэпхъ, шыуанкIэ тхъу ягъэткIу, абы щимэ цIыкIуурэ упщIэта бжьын халъхьэри, чымчыркIэ зэIащIэурэ ма-фIэ щабэм тету ягъэлыбжьэ, гъуэжьыфэ къытеуэху. Шыбжий сыр хаудэри, хьэзыр хъуху ягъэлыбжьэ. ИтIанэ а бжьын лыбжьам шатэпсыр хакIэри, зэIащIэурэ мафIэ щабэ дыдэм тету къагъэкъуалъэ дакъикъитху-хыкIэ. Абы, зэIащIэурэ, шатэпскIэ зэхэщIа гуэдз хьэжыгъэ хакIэ, шыуаныщхьэр ныкъуэтепIэ ящIри, тхъу къыщIидзыхукIэ къагъэкъуалъэ. ИтIанэ абы, хуэсакъыу зэIащIэурэ, джэш вар хакIутэ, зэIащIэурэ бжьыныху уба халъхьэ, шыуаныщхьэр трапIэжри, дакъикъи 5 — 6-кIэ ягъэбэкхъ. Шыуаныр къытрахыж, джэдгын хаудэри, шыуаныщхьэр тепIауэ дакъикъи 4 — 5-кIэ щагъэтщ, нэхъ IэфI хъун, мэ дахэ къыхихын щхьэкIэ. Iэнэм щытрагъэувэнум и деж зэIащIэ, тепщэчым иралъхьэри, пщтыру яшх. Дашх пIастэ, хьэлIамэ, щIакхъуэ. Хуабжьу шхыныгъуэ къэуатщ.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ):
Джэш гъэвауэ — грамми 120-рэ
Шатэпсу — грамми 160-рэ
Бжьыныщхьэ укъэбзауэ — грамм 30
Гуэдз хьэжыгъэу — грамми 10
Тхъууэ — грамм 30
Бжьыныху укъэбзауэ — грамм 25 -рэ
Шыгъуу, шыбжийуэ, джэдгыну — узыхуейм хуэдиз.
Къубатий Борис.
Телъыджэ
Псы уардэунэ
Индонезием хыхьэ Бали хытIыгум щIыпIэ телъыджэ иIэщ. ХытIыгум и къуэкIыпIэ лъэныкъуэмкIэ, бгы лъабжьэм псы къабзэ къыщыщIож. Абы щыпсэухэм пщIэшхуэ хуащI щIым и кууупIэм къыщIэж псым икIи арауэ къалъытэ гъащIэщIэм къежьапIэ хуэхъур. Абы къыхэкIыу, а щIыпIэм дин хабзэ зэмылIэужьыгъуэхэр щрагъэкIуэкI, тхьэелъэIупIэу яIэщ.
И хъуреягъым и дахагъымрэ хьэуа къабзэмрэ дихьэхри, Раджа Карангасему къалэщIыб унэ щиухуэну мурад ищIыгъащ абдеж. Ар зэфIэкIауэ щытащ 1942 гъэм. ИкIи а резиденцэм Тиртагангэ фIащащ («Тирта» — псы, «Гангэ» — Индием щежэх Ганг псырщ).
Зи гугъу тщIы щIыпIэ телъыджэм гектар 1,2-рэ еубыд.
Псы уардэунэр архитектурэ и лъэныкъуэкIэ щIыпIищу зэпычащ, зыр зым и щхьэм тету, скульптурэ пщIы бжыгъэхэр итщ. Япэ комплексым гуэлищ ущрохьэлIэ, етIуанэм ущес хъу псыгуэн зыбжанэ итщ, ещанэр резиденцэр зейуэ щыта Раджа и хэщIапIэу ялъытэращ, ар тхьэм хиха щIыпIэу ябжри, абы къыщыщIэж псыхэр дин дауэ- дапщэхэм къыщагъэсэ- бэп.
Зи гугъу тщIы Псы уардэунэм китай, бали лъэпкъхэм я хабзэм тету щIа архитектурэ ухуэныгъэхэм ущрохьэлIэ. Телъыджэщ ахэр зэпуплъыхьыну, псыщхьэм тет мывэ щIимыгъэмбрыуэхэм утету къэпкIухьыну…
«Кабардинка» гупыр къофэ. Сурэтыр УЭЛДЖЫР Артур трихащ. 1998 гъэ
Гейдук Ярослав
Жэнэт куэбжэ
ХIХ лIэщIыгъуэм икухэм деж Чехием кърашри къуажищ ЦIэмэз тафэм щагъэтIысауэ щытащ — Мефодиевкэ, Кирилловкэ, Владимировкэ. А жылищри Новороссийск и гъунэгъуу илъэс 60-м нэблагъэкIэ щыпсэ-уащ.
Чех усакIуэ Гейдук Ярос-лав (1863 — 1918 гъ.гъ.) и къуэшхэмрэ и шыпхъухэмрэ 1870 гъэм къакIэлъыкIуэри, адыгэхэм я хэкур зригъэлъэгъуащ, чех къуажэхэми щыпсэуащ. Нобэ тыдодзэ Гейдук адыгэ хэкум щитха зы усэ.
Жэнэт куэбжэщ ауз цIыкIу щIэращIэр,
ЗэкIужрэ дахэу чех нысащIэу.
И хъуреягъкIэ къуршыжь лъагэхэр щоплъыр,
Дахьэхыу зэ нэхъ мыхъуми къатеплъэр.
Мархъуэтхи и ныбжь кIыхьхэр щызэрехъэ,
Шэрджэсми и щхьэ пагэр къыхуегъэщхъыр.
Пщащэр псы гъуджэм иригъэплъэну,
Iузэви щэхуу къехьыр и толъкъуныр.
НысащIэр къогуфIыкIыр тенджыз гъуджэм.
Удз дахэхэр щыгъагъэу и нэ джыджым.
Дыгъэ бзийхэм, зашыхьри пшэкIухьу,
Дыщэпс хъарыр кърапхъух нысащIэм и щхьэм.
ЗэзыдзэкIар Уэрэзей Афликщ.
Хъуэхъу
Зеикъуэ къуажэм щыщ Шыгъушэ Хъусен Iэмин и къуэр мэлыжьыхьым и 13-м илъэс 50
ирокъури, дохъуэхъу
Адыгэм цIыхухъур лIыпIэ щиувэу къилъытэ ныбжьым узэрынэсар нобэ уогъэлъапIэри, къыпхужаIэну хъуэхъу псори къыплъысыну ди гуапэу дынохъуэхъу. Уи гур зэIухарэ уи псэр къабзэу, цIыху хьэлэлу дунейм утетщи, абы и сэбэп къокIыну, уи лэжьыгъэм и хъер плъагъуну, уи жьэгур уардэунэу, хьэщIэ етIысэхыпIэрэ унапIэ махуэу, уи анэр къыпщхьэщыту, уи щхьэгъусэр къыпкъуэту, уи быным я насып плъагъуну Тхьэм жиIэ. УсакIуэ цIэрыIуэ Бемырзэ Мухьэдин «Адыгэу упсэуным къикIыр зыщ — Уадыгэну къыпкъуэкIынырщ лIыгъэ» и сатырхэм яхилъхьа купщIэми уращапхъэрэ уи лъэпкъыр, лъахэр абы иригушхуэу, дэрэжэгъуэр уи куэду уи гъуэгуанэр кIыхь хъуну Тхьэм жиIэ.
Шыгъушэ лъэпкъым и тхьэмадэ Шыгъушэ Хьэбил.
ЖыIэгъуэхэр
Зэманыр зэзыгъэзахуэр акъылырщ
«Iей здэщымыIэм фIы щыIэкъым», — жаIэ цIыхухэм, пцIыуэ яча лъэбакъуэм гъуэгущIэ къащыхузэIуихым деж.
IуэхуфIым цIыхум и къарум хегъахъуэри, псэкIи нэхъ къулей ещI.
Хахуагъэ здэщыIэм ехъулIэныгъэри, фIыгъуэри, насыпри щыIэщ.
Зэманыр зэзыгъэзахуэр акъылырщ.
ПэщIэдзэр сытым дежи лъапIэщ. Гъуэгуанэ жыжьэри, гъунэгъуу къыщIедзэ.
ЦIыхубзым и гур къэпхьэхун щхьэкIэ гъэру зептын хуейщ.
Хъурей Феликс.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 5. Пхъум и щхьэгъусэ. 8. IэщIэвыщIэ. 9. Машинэ зэжьэхэуэм щIалэм … хихащ. 10. КъалэцIэ, псыежэхым и цIэ. 13. Джэдум сабий нэхъ цIыкIухэр зэреджэр. 14. Адыгэ таурыхъхэм узыщрихьэлIэ шы лъэрызехьэ: икIи мэпсалъэ, икIи мэлъатэ. 17. Си гъунэгъу лIыр цIыху мыхьэнэншэщ, … фIыцIэжь и уасэкъым. 18. Гъатхэм пасэу щIым къыхэж удз гъэгъа шакъафэ-къащхъуафэ. А удзыр ЩоджэнцIыкIу Алий и усэхэм щигъафIэу щытащ. 20. … пыIэ. 22. АдакъэщIэрэ … пIастэрэ. 26. Хугу хьэжыгъэм, тхъум, фошыгъум къыхэщIыкIа адыгэ шхыныгъуэ. 27. Гу кIуэм … къыкIэреуд. 28. А щIалэр зэрыцIыху пэжымкIэ сэ … соувэ. 29. КIапсэ къызыхах къэкIыгъэ. 31. Щыхьэтыншэу, хабзэншагъэу зэIэпах ахъшэ е нэгъуэщI мылъку. 33. Сабий къииныр, гъыринэр зэрагъэудэIу. 35. ЩIыIэ егъэлея. 37. Хадэм зэрилэжьыхь. 38. Жьы къемыпщэу, хьэуар пхуримыкъуу дунейр щыхуабэвэх зэман. 40. БэнэкIэ хуитымкIэ дуней псом и чемпион зыбжанэрэ хъуа Махуэ Билал Iэпкълъэпкъ … иIэщ. 43. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, апхуэдэ цIыхур щыту малIэ. 44. Чынтхэм нэмыщI, а лъэпкъ цIыкIу-жьейри нартхэм я ныкъуэ- къуэгъуу щытащ. 45. Къуажэдэс унагъуэм и фIэIугъэхэр щIымахуэм щихъумэ хабзэ.
Къехыу: 1. ГъэшхэкI. 2. … жьгъей. 3. Колхоз тхьэмадэу щыта, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь. 4. ИлъэситI-щы зи ныбжь шыщIэ мыгъасэ. 6. Шыуанышхуэ. 7. ХадэхэкI. 10. Мэлыц щабэ. 11. Абы нэхъ псэущхьэшхуэ псэ зыIутым яхэткъым. 12. Чы цIыкIум къыхэщIыкIа кумбыгъэ — нартыху, нэгъуэщI ерыскъыхэкI хуэдэхэр иризэрахьэу щытауэ. 15. Адыгэ пшынауэ цIэрыIуэ, РСФСР-м щIыхь зиIэ и артист. 16. Къэбэрдей усакIуэ, зэдзэкIакIуэ. 19. Дыгъэ къыщIэкIыгъуэм уафэм щыплъагъу плъыжьыгъэ. 21. Дзыдзэ лъэпкъым щыщ псэущхьэ. 23. ГъущI теIущIыкIыпIэ. Языныкъуэ джэдкъазхэм я щхьэщыгум тет лы IупщIэми апхуэдэу йоджэ. 24. ПхъащIэ Iэмэпсымэ. 25. Литературэ тхыгъэ. 30. Зи пхъафэр хужьыфэ, зи тхьэмпэ цIыкIухэр бжьыхьэм гъуэжь дахэ хъу жыг. 32. Чыржын, мэжаджэ, хьэтыкъ… 34. Уэшхми дыгъэми ущехъумэ. 35.Чейм къыдекIуэкI «бгырыпх». 36. Мывэ блын задэ. 37. ХадэхэкI. 39. Лъахъстэн вакъэ пIащIэ. 41. Iэщхэм я тхьэу къалъытэу щыта. 42. « … бэлътокур уей, жи, уей, Iэгум йокIуадэр уей, жи, уей» — цIыхубэм яуса уэрэд цIэрыIуэм щыщщ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
