Жамбэч Тайсир и гъащIэ купщIафIэр
Жамбэч Тайсир Мухьэмэд и къуэр Сирием хыхьэ КъунейтIрэ къалэм 1965 гъэм бадзэуэгъуэм и 9-м къыщалъхуащ. И адэ-анэм Хэкужьым къыщагъэзэжым, ар иджыри щIалэ цIыкIуу Къэбэрдей-Балъкъэрым къыздашэжауэ щытащ. Я лIакъуэр къызыхэкIауэ къалъытэ Арщыдан къуажэм дэтIысхьэжауэ щыта зэщхьэгъусэхэм къуиплIрэ пхъуитIрэ зэдапIащ.
Жамбэч Тайсир 1973 гъэм Тайсир, и ныбжьыр илъэс еянэм иту, Налшык дэт школ-интернатым иратауэ щытащ. Курыт щIэныгъэ щызригъэгъуэтауэ, 1983 гъэм ар къиухащ. А илъэс дыдэм ар щIотIысхьэ СССР-м Тенджыз флотымкIэ и министерствэм кхъухьзехуэхэр щагъэхьэзыру Ленинград щиIэ училищэм. Абы щеджэу, 1985 гъэм Тайсир практикэ ягъакIуэ Латвием и щIыналъэм къеуалIэ Балтий тенджызым и псыIум Iут Вентспилс къалэ цIыкIум.
И къуэш Назир щыгъуазэ дызыхуищIахэм ятетщIыхьмэ, Тайсир а щIыпIэр апхуэдизкIэ игу ирихьати, 1986 гъэм, училищэр къызэриухыу, абыкIэ егъазэ, щылэжьэн икIи щыпсэун мурадыр иIэу.
— Тайсир зэчиишхуэ зыбгъэдэлъ, зи щIэныгъэм зэпымыууэ хэзыгъахъуэ цIыхуу щытащ, — жеIэ Назир. — Вентспилс къалэ цIыкIум дэт кхъухь тедзапIэм зэрыщылажьэу, адмирал Макаров Степан и цIэр зэрихьэу Санкт-Петербург дэт къэрал Тенджызым академием заочнэу щIотIысхьэри, 1999 гъэм ар къеух, Тенджызым транспортыр зыхуей хуэгъэзэнымрэ зегъэкIуэнымкIэ инженер IэщIагъэ иIэу. Абы иужькIэ, зы илъэс нэхъ дэмыкIыу, 2000 гъэм кхъухь тедзапIэм и зы IэнатIэм и унафэщIым и къуэдзэу ягъэув. ЩIалэ гумызагъэр абдежми къыщыувыIэркъым: лэжьапIэ зэрыIуту, Латвием и къалащхьэ Ригэ дэт Балтикэ къэрал академием заочнэу щоджэ. ИкIи 2012 гъэм ар къеух, етIуанэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ зригъэгъуэтауэ. Тайсир адрейхэр зытемыгушхуэ Iуэхухэм яужь ихьэрти, хэкIыпIэ тыншхэр абыхэми къахуигъуэтырт. Арагъэнт, и чэнджэщ, и дэIэпыкъуэгъуныгъэ лъыхъуэу, цIыхухэр абы и деж къекIуалIэу щIыщытар.
Жамбэч Тайсир фIыкIэ зигу къэзыгъэкIыжхэм ящыщщ эколог цIэрыIуэ, Сэрмакъ къуажэ дэт курыт еджапIэхэм ящыщ зым илъэс 30 ипэкIэ «Додо-клаб» клубыр къыщызэзыгъэпэщауэ щыта Мысырджэн МуIэеди.
— Тайсиррэ сэрэ япэ дыдэу дызэхуэзышауэ щытар сэ куэд щIауэ си цIыхугъэ, ныбжьэгъуу сыкъэзылъытэ, Тамбукъан ятIэм хущхъуэ къыхезыгъэщIыкIхэм ящыщ, химико-биологие щIэныгъэхэм я доктор Къэрэгъул Хъусенщ, — жеIэ МуIэед. — Ар къыщыхъуар 2005 гъэращ. Абы щыгъуэ сэ Псыхуабэ дэт къэрал лингвистикэ институтым сыщеджэрт. Тайсиррэ Хъусенрэ зы Iуэху гуэр яIэу абы нэкIуэгъат… Тайсир, унагъуэ щызэригъэпэща щIыпIэм зы илъэс нэхъ димыгъэкIыу къикIыжырти, къэбэрдейм къэкIуэжырт. Ди клубым и лэжьыгъэр зэредгъэкIуэкI щIыкIэхэр фIэгъэщIэгъуэну Сэрмакъ хьэщIапIэ ди деж накIуэрт. ЦIыкIухэр здэсшэ хабзэ щIыпIэхэм: Къэнжалыщхьэ, Чэтмэс, Думэнхэ я псынащхьэхэм, Шэт Хъурей, нэгъуэщIхэми зыщиплъыхьын фIэфIт. Ригэ щигъэзэжхэми, зы тхьэмахуэ нэхъ димыгъэкIыу къытщIэупщIэрт, «сытхэр вгъахъэрэ, дауэ фыхъурэ?» — жиIэурэ. Клубым и лэжьыгъэр зыхуэдэр нэсу зэхищIыкI хъуа иужькIэ, ахъшэкIи къыддэIэпыкъуу щIидзащ. А илъэс зытхухым къриубыдэу псори зэхэту доллар 1200-м щIигъу къыдитауэ къыщIэкIащ.
Куэдым фIыуэ ялъагъуу щыта, филологие щIэныгъэхэм я доктор, этнограф цIэрыIуэ ЦIыпIынэ Аслъэнрэ сэрэ 2007 гъэм щэкIуэгъуэм и 1-м Сэрмакъ и Iэгъуэблагъэм щызэхэтшауэ щыта Iуэхугъуэр си гум IэфIу къинэжащ. Абы щыгъуэ Бахъсэн, Дзэлыкъуэ, Шэджэм щIыналъэхэм къикIа шууейуэ 65-рэ зыхэта шыгъажэр «Iуащхьэ жылэрэ» «Шыгъэлыгъуэрэ» я зэхуаку дэлъ сэтейм къыщызэдгъэпэщауэ щытащ.
ЯпэщIыкIэ ЦIыпIынэ Аслъэн Сэрмакъ накIуэри, ищхьэкIэ зи гугъу сщIа губгъуэм шым ехьэлIа и Iэмэпсымэхэр щызэбгригъэтIылъыкIащ. Сыгузавэрт къетхьэжьа Iуэхум пыщIа дауэдапщэхэм текIуэдэну мылъкур къыздитхынумкIэ. АрщхьэкIэ, абдеж дыдэм, телъыджэлажьэрэ уафэм къехуэхам хуэдэу, Тайсир ахъшэ къызэрытхуиутIыпщамкIэ хъы-бар къытIэрыхьащ. Ар, дауи, дэркIэ гуфIэгъуэшхуэт. Абы и закъуэкъым — адыгэм теухуауэ сыт хуэдэ Iуэху къэдмыIэтами, дызыхуэныкъуэхэмкIэ къытхуэгузавэ зэпытти, Тайсир ахъшэкIи нэгъуэщI-къинэмыщIхэмкIи зыкъытщIигъакъуэу къекIуэкIащ.
Зэгуэр ар, латыш лъэпкъым къыхэкIа и ныбжьэгъухэр и гъусэу, Сэрмакъ къэкIуауэ щытащ. Ахэр абы Къэбэрдей-Балъкъэрым теухуа и хъыбархэмкIэ къыдихьэхат. ХьэщIэхэм Iэгъуэблагъэр езгъэцIыхуати, псом я лейуэ нэхъ ягу ирихьар «Думэнхэ я псынащхьэ», «Шэт Хъурей» щIыпIэхэращ. СощIэж, аргуэру зэ къэкIуахэу, щIымахуэу, мазаем и 23 махуэу, Тхъуэбзащхъуэ псы-нэм зэрызыщагъэпскIауэ щытар. Тайсир бзэ зэмылIэужьыгъуэхэм: латышыбзэми, инджылызыбзэми, урысыбзэми, адыгэбзэми хуиту ирипсалъэу щытащ.
1999 гъэм Тайсир узыфэ Iейм хуэдэ иIэу дохутырхэм къыжраIащ. Ауэ, абы щхьэкIи къимыгъанэу, зыкъыхуэзыгъазэ цIыхухэм ар иджыри ядэIэпыкъурт, езым хуэдэ уз зиIэхэми мылъкукIэ защIигъакъуэрт.
Тайсир, зыхь узым зэман кIыхькIэ еныкъуэкъуа иужькIэ, Вентспилс сымаджэщым щIэлъу, 2016 гъэм мэкъуауэгъуэм и 19-м дунейм ехыжащ. Ар и адэ-анэм къыздагъэзэжауэ щыта и лъахэм къашэжащ Латвием къыщыдэлэжьа и ныбжьэгъухэм: шэшэн щIалэхэу Байсаров Вахэрэ Эльмурзаев Расулрэ, тэтэр лъэпкъым къыхэкIахэу Алиевхэ Аликрэ Ренатрэ, Талерчик Валерий сымэ.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
