Узэкъуэтын, узэгурыIуэн нэхърэ нэхъыфI щыIэ?
КъБР-м и жылагъуэ IуэхущIапIэхэм я лIыкIуэхэмрэ щIалэгъуалэмрэ щызэIущIа «стIол хъурей» иджыблагъэ щрагъэкIуэкIащ КъБР-м ЦIыхубэ хъыбарегъащIэ IуэхущIапIэхэмкIэ, жылагъуэ, дин зэгухьэныгъэхэмкIэ и министерствэм. Абы щытепсэлъыхьащ ЦIыхубэ зэкъуэтыныгъэм и махуэр (щэкIуэгъуэм и 4-р) гъэлъэпIэным иIэ мыхьэнэм, лъэпкъ зэхущытыкIэхэр езыгъэфIакIуэ Iуэхугъуэхэм, зэгурыIуэныгъэм лъабжьэ яхуэхъухэм.
Зэхуэсым и пэублэт ягъэлъэгъуа фильм кIэщIыр. Ар теухуат илъэс 400-кIэ узэIэбэкIыжмэ, Минин Кузьмарэ Пожарский Дмитрийрэ пашэ зыхуэхъуа цIыхубэм Урысейм къизэрыгуауэ щыта поляк зэрыпхъуакIуэхэр зэрырахужьэжам. 1612 гъэм екIуэкIа а Iуэхугъуэхэм я щIыхькIэ 2005 гъэ лъандэрэ Урысейм егъэлъапIэ ЦIыхубэ зэкъуэтыныгъэм и махуэр.
КъБР-м цIыхубэ хъыбарегъащIэ IуэхущIапIэхэмкIэ, жылагъуэ, дин зэгухьэныгъэхэмкIэ и министр Къумахуэ Мухьэдин къыхигъэщащ фильмыр купщIафIэ, хэбдзыни дыщIыбгъужыни хуэмейуэ, зэрыхъуар.
— ЗэманыщIэ духуауэ жытIэми, къэралхэр нэхъ зэIухауэ зэхущыт хъуами, цIыхухэр хуиту зэдэлажьэми, дызыIууэ гугъуехьхэр иджыри мащIэкъым. Зэи хуэмыдэу, нобэ гупсысэкIи IуэхукIи дызэкъуэувэн хуейщ. Урысейр зэрыцIэрыIуэр, адрей къэралхэм къазэрыщхьэщыкIыр, псом япэу, ар зэрылъэпкъыбэрщ, щэнхабзэ къулей зэриIэрщ. ЦIыхубэ зэкъуэтыныгъэм и махуэр щIэдгъэлъапIэм и мыхьэнэращи, ди къэралыр едгъэфIэкIуэным ди къару етхьэлIэн хуейщ, — жиIащ Къумахуэм.
— Сократ и лIэщIыгъуэм щыгъуэ нэхъыжьхэм щIэблэр ягъэкъуаншэрт хуэмыхуу жаIэу. Ауэ, тхыдэм къигъэлъэгъуаращи, зэманыр кIуэхукIэ, щIыналъэхэми цIыхуми заужьащ, щIалэгъуалэм игъэбэгъуащ я адэжьхэм къыхуагъэна щIэныгъэр. Сэ сызэреплъымкIэ, нэхъыжьымрэ нэхъыщIэмрэ щIызэныкъуэкъур гъэсэныгъэм нэхъ ехьэлIащ. Ди зэманым а нэхъыжьхэм я гупсысэр тегъэщIауэ щытын хуейщ щысабийм къыщыщIэдзауэ цIыхур хэкупсэу къэгъэхъуным, — жиIащ урыс щэнхабзэмрэ тхыдэмкIэ «Вече» зэгухьэныгъэм и тхьэмадэ Канунников Анатолэ. — «Дызэкъуэтщ», — жытIэу фIым дыпэплъэу дыщыскIэ зыри къикIынукъым, а псалъэм и мыхьэнэр IуэхукIэ щIэгъэбыдэжын хуейщ.
«Эльбрусоид» фондым и лэжьакIуэ Уяновэ Любэ тепсэлъыхьащ IэнатIэ зыпэрытым игъэзащIэ «ШколакIуэм и макъ» Iуэхум.
— ЩIалэгъуалэ дызыхэупщIыхьам я процент 90-р арэзыкъым щыпсэу щIыналъэм и зыужьыныгъэмкIэ, нэгъуэщI щIыпIэхэм щеджэмэ нэхъ къащтэ, — жиIащ Уяновэм. — «Ди республикэм ущыпсэуну гугъущ» жызыIэхэм сэ соупщI: «Сыт фэ фщIар щIыналъэм гъащIэр нэхъ тынш щыхъун щхьэкIэ?!» Ди адэжьхэрщ унэхэр, хьэблэхэр, къуажэхэр зыухуар, гъуэгу зыщIар. Ахэрщ гугъу ехьар. ЖыхуэсIэр къагурымыIуэми, ди нэхъыжьхэм лъабжьэ тхуагъэтIылъащ, адэкIэ дэ ди къалэныр деджэнырщ, дылэжьэнырщ, ди щIыналъэм зедгъэужьынырщ.
Налшык къалэ дэт курыт еджапIэ №24-м щIэс щIалэгъуалэм къыхагъэщащ я ныбжьхэм хэкупсэ нэсхэу мащIэ дыдэ фIэкIа зэрахэмытыр. «Ди курыт школыр къэсщтэнщи, абы щIэсхэри щезыгъаджэхэри дызэныбжьэгъуу, дызэдэIэпыкъуу щытщ. Дыхуейт лъахэм икIыр нэхъ мащIэ, езыгъэфIакIуэр нэхъыбэ хъуну, — жиIащ 10-нэ классым щIэс Мамсыр Ислъам. Абы къыдеджэ щIалэм къыхигъэщащ зы щIыналъэм щыпсэу лъэпкъхэр зэбиин хуей щIэхъум и щхьэусыгъуэр къызэрыгурымыIуэр. Щапхъэу абы къихьащ Хэку зауэшхуэм и зэманым лъэпкъ куэд дыдэ зэрызэкъуэувар, абы и фIыгъэкIэ ТекIуэныгъэр къызэрахьауэ щытар. «ГъащIэм къыкIэрыхуу ди республикэр мэпсэу», — жаIэнущ иджыпсту си ныбжь щIалэ куэдым. Сыт сэ езыр сызыхущIэкъур?! Сыт сщIэр си щIыналъэр ефIэкIуэн папщIэ?! Мы упщIэхэр зратыжыпхъэт абыхэм. ЦIыхубэр хуэмыху хъуащ, зыми зыри ищIэнукъым, ауэ псори хьэзыру и пащхьэ къралъхьэну дэтхэнэри хуейщ. Апхуэдэ щыIэкъым», — жиIащ абы.
Хабзэхъумэ IэнатIэхэм, IэщэкIэ ЗэщIэузэда Къарухэм, ветеранхэм я республикэ советым и унафэщI Шыхъуэбахъуэ Мухьэмэд тепсэлъыхьащ къэралым и тхыдэм и пэжыпIэр щIэным, хъумэным я мыхьэнэм. Ар арэзыкъым тхыдэм щыхьэт техъуэ Iуэхугъуэ куэд языныкъуэ тхылъхэм (школакIуэхэр зэрырагъаджэхэм) зэрыщымытауэ зэрыщызэрахъуэкIымкIэ. «Сыт илъэс 400-кIэ, абы и пэжкIэ къэхъуахэр дэ нобэ дджын, тщIэн щIыхуейр? Фи фIэщ фщIы, абы щыгъуэм цIыхубэр зэкъуэмыуватэмэ, Урысейр нэгъуэщIынут. Зэкъуэтыныгъэр зищIысым утепсэлъыхьыныр мащIэщ, абы сыт щыгъуи ухущIэкъупхъэщ, мамырыгъэр, зэгурыIуэр уи Хэкум щытепщэну ухуеймэ», — жиIащ Шыхъуэбахъуэм.
Абы и псалъэм арэзы техъуащ «Алан» жылагъуэ зэгухьэныгъэм и унафэщI Жабоев ЖэбрэIили. Абы и псалъэм дыщIигъужащ и ныбжьэгъухэм адыги, балъкъэри, нэгъуэщI лъэпкъхэри зэрахэтыр, абыкIэ ар зэрыпагэр.
НэгъуэщI щIыналъэхэм щыпсэухэр къызэрытхущытынумрэ къытхужаIэнумрэ дэ езым зэрыдэлъытар жиIащ КъБР-м ЦIыхубэ хъыбарегъащIэ IуэхущIапIэхэмкIэ, жылагъуэ, дин зэгухьэныгъэхэмкIэ и министрым и къуэдзэ Минин Вячеслав. «ЕджакIуэ, лэжьакIуэ нэгъуэщI щIыпIэхэм нэхъыбэр макIуэ», — жывоIэ. Сэ Белоруссием сыщеджащ, Минск лэжьыгъэкIэ сыщыIащ, ауэ къызгурыIуар нэхъ лъапIэщ сэркIэ — укъыщалъхуа щIыналъэм нэхъыфI щыIэкъым. 1986 гъэ лъандэрэ мы республикэм сыщолажьэри, зэи сыхущIегъуэжакъым. ЩIалэгъуалэр фыкъыхузоджэ фи Хэкур фIыуэ флъагъуну», — захуигъэзащ зэIущIэм кърихьэлIа нэхъыщIэхэм Минин Вячеслав.
ЩIалэгъуалэм а махуэм куууэ зэпкърагъэхащ цIыхубэр зэкъуэзыгъэувэ Iэмалхэмрэ зэгурыIуэныгъэм къишэ IуэхугъуэфIхэмрэ.
БАГЪЭТЫР Луизэ.
