МылIэжыныгъэм стелъщ и щIыхуи, Абы и пщIантIэм фыкъыдэплъэ
Адыгэ цей
ЕпщыкIубгъуанэ лIэщIыгъуэм псэуа урыс тхакIуэ куэдым жаIэу щытащ: «Дэ псори дыкъызэрыкIар Гоголь и «Шинелырщ». ЕтIощIанэ лIэщIыгъуэм халъхуа адыгэ усакIуэхэм жытIэ хъуну къысфIощI: «Дэри дыкъыкIуэцIыкIащ дуней псом КIыщокъуэ Алим къаригъэцIыхуа адыгэ цей дахэм».
Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь КIыщокъуэ Алим и псалъэ. 1993 гъэ
ДЭ ДЫТЕТЩ а лIы Iущ, лIыхахуэ, зэчиишхуэ Алы-хьым къызритам и «Шум и гъуэгум», дыщыпсэу щIыналъэр «ЩIалэгъуэ щIыналъэщ»; ди псыхъуи дэлъыр, ди къурши щыIэр «Мывэ хуабэщ»; дишми ди нэкIуми телъ «Дамыгъэр» адыгэ лIыхъужьыгъэм и дамыгъэщ, лъэпкъыу дунейм тетым къытхуаший «Батырыбжьэ» — дынартщи, къэдлэжьащи, тхуэфащэщи. А псор зи фIыщIэр, псом япэрауэ, КIыщокъуэ Алимщ.
Сэ икъукIэ сынасыпыфIэщ зэман пыухыкIа гуэр Алим и гъусэу зы щIы кIапэ сызэрытетамкIэ. Сэ тIуащIэу сынасыпыфIэщ ар фIыуэ си цIыхугъэу, уеблэмэ, куэдкIэ нэхъыжьми, си ныбжьэгъу гъунэгъуу зэрыщытамкIэ. Дызэхуэзэу, дызэпсалъэу, дыщызэпэIэщIэм дызэхуэтхэу дэ етхьэкIащ.
Си пащхьэм илъщ КIыщокъуэ Алим и усэ тхылъ «Щхьэлыкъуэ» зыфIищар. Езым и IэкIэ тхауэ, машинкэкIэ темыдзауэ. Тхылъыр икIэщIыпIэкIэ дунейм къызэрытехьэнум шэч хэлъкъым. Псалъэ гууз гуэрхэр къыдыщIигъуат Алим мы Iэрытхыр си деж къыщигъэхьым, нэхъапэIуэкIэ телефонкIи и гугъу къысхуищIат. Абы щыщ сатыр зыбжанэ къызохь, и иужьрей тхылъым «Щхьэлыкъуэ» щIыфIищари, езым, дунейм ехыжын и пэ, и гум щыщIэу щытари къикIыу къызолъытэри: «Зи гугъу сщIа тхылъыр мыращ. Тхылъыр нэхъ Iув схуэщIынут, ауэ си къарур къемэщIэкIащ… МысыхьэткIэ си къарум хэщI защIэурэ йокIуэкI. Зыгуэр къысщымыщI щIыкIэ зэ закъуэ ди дей сыкIуэжу слъагъуну сигу къызыхуэкIахэр слъагъужащэрэт, жысIэу сигури си псэри фи дежкIэ нэгъэзауэ сопсэу».
КIыщокъуэ Алим зищIысыр щхьэлыкъуэдэсхэми, Къэбэрдей-Балъкъэрми, Урысейми фIыуэ къагурыIуэу къыщIэкIынщ. Нэхъыбэжу къыщыдгурыIуэнур иужькIэщ. А «иужьырщ» абы и гъащIэри — ар Тхьэм кIыхь дыдэ ищI.
БИЦУ Анатолэ,
усакIуэ. 2001 гъэ
СССР-м и УнафэщI Хрущёв Никитэрэ КIыщокъуэ Алимрэ Кремлым щызопсалъэ.1963 гъэ
Дапщэщи щIэщыгъуэ
Уеплъ пэтми, защыбгъэнщIыркъым уэгум ис вагъуэхэм: зищIысыр къыпхуэмыщIэ къару хьэлэмэт гуэркIэ узыIэпашэ абыхэм, уатхьэкъу, уи нэр къытепчыфыркъым жэщ бзыгъэм и уафэ джабэм къыщыблэ вагъуэ лыдхэм. Алим и усэхэми апхуэдэ къару хэлъу къысщохъу: седжэ пэтми, зыщызгъэнщIыркъым, дапщэщи сфIэщIэщыгъуэщ, вагъуэ хуэдэ къыщоблэ ар си гущIэлъапсэм.
ФЫЩIЭДЭIУТ Алим и усэхэм я макъамэм: зэхэпхынущ къурш псынэм и даущыр, пщIащэм и щхъыщхъ макъыр. Алим и усэхэр уи гум къохуэбылIэ, уи псэм къодэхащIэ, зэи утезашэркъым абыхэм, уеджамэ, гукъинэ мэхъури, къыбдогъуэгурыкIуэ, узэщIаIэтэу, уагъэгушхуэу, фIымрэ насыпымрэ ухураджэу.
Куэд щIащ Алим ныбжьэгъу сызэрыхуэхъурэ. Сэ срогушхуэ ди ныбжьэгъугъэм, ар сыхуэсакъыуи сохъумэ. ГъащIэр къыщыстехьэлъэм деж Алим и усэр чэнджэщэгъу схуохъу сэ. Абы и псалъэ Iущхэм дамэ къыстрагъакIэу къысщохъу.
Гъуэгуанэ куэдрэ дызэдытехьащ КIыщокъуэмрэ сэрэ. Гъусэ сыхуэхъуху, согъэщIагъуэ адыгэлI Iущым хэлъ цIыхугъэмрэ гуапагъэмрэ. Къэзылъхуа лъэпкъым хуэфащэщ Алим. Адыгэм и пщIэмрэ и щIыхьымрэ лъагэ дэхъуащ КIыщокъуэм и гуащIэдэкIым.
АХМАТОВЭ Раисэ,
шэшэн усакIуэ.
1989 гъэ
КIыщокъуэ Алим илъэс 80 ирокъу. Абы и пшыхьым хэтщ КъБР-м и япэ Президент КIуэкIуэ Валерэ. налшык къалэ, 1994 гъэ
Зыми емыщхь
Адыгэ литературэм и къежьэкIэмрэ зыужьыкIэмрэ тепщIыхьмэ, шэч хэлъкъым абы нобэр къыздэсым къикIуа гъуэгум КIыщокъуэ Алим и лIэщIыгъуэкIэ уеджэ зэрыхъунум. Ди литературэр щызэфIэувам КIыщокъуэм япэ ита щыIами (усакIуэшхуэ дыдэхэри яхэту), къэбэрдеибзэ тхыгъэр, псом хуэмыдэу лирикэр, роман лIэужьыгъуэр дунейпсо литературэ щапхъэм изыгъэтIысхьар, изыгъэувар, дуней-псо утыку изышар абы и гуащIэм къыдэкIарщ. Алим и жьауэм щIэту лъэщу бэкъуащ литературэр.
КIЫЩОКЪУЭ Алим и тхыгъэхэм укъыщеджэкIэ е и псэлъэкIэм ущыщIэдэIукIэ, гу лъыботэ къру пашэм и образыр абы фIыуэ зэри- лъагъум, куэдрэ къызэригъэсэбэпым. Лъэпкъ псоми хуэдэу, адыгэхэм Iулыджрэ пщIэ лейрэ хуащIырт бэм я пашэу щытыну зэфIэкI зиIэхэм, «хэкулI» жыхуэпIэнухэм. Апхуэдэхэрт «къру пашэ» щIыхьыр зыхуагъэфащэр. Ар фIыуэ къыхощ революцэм, граждан зауэм, абы къыкIэлъыкIуэ илъэсхэм ятеухуауэ КIыщокъуэм итха романхэм.
КIыщокъуэ Алим езыр дапщэщи щытащ дыгъафIэ гъуэгукIэ япэкIэ узышэ пашэу, гъуазэу, литературэм тепщIыхьмэ, ар къру пашэ щIэхъуар и къулыкъу лъагэхэракъым — и къалэмыпэм къыщIэкIахэращ. Зэбгъэпщэн, зыпэплъытэн щымыIэ и усэхэмрэ прозэмрэщ. Лъэпкъ литературэм и жьантIэр иIыгъыу къызэрекIуэкIарщ.
Пэжщ, мыбыи егупсысын хуей мэхъу: сэ къысфIощI литературэм и пашэу зэрыщытым (и лэжьыгъэмкIи, и тхыгъэмкIи) ар нэхъ лейуэ иригъэгупсысу екIуэкIауэ тхакIуэм и къалэнхэм, усакIуэм («поэтым» жиIэмэ, нэхъ къищтэ хуэдэщ Алим, а псалъэм нэхъыби къызэщIеубыдэ) гъащIэм щиIыгъ, щиIыгъын хуей увыпIэм… УсакIуэу абы иримыгузавэ, иримыгулэз щыIэу къыщIэкIынкъым. Алим къалэм къызэрищтэрэ ирогумэщI усакIуэм и цIэ лъапIэр, лъагэр щIыхь пылъу зехьэн Iуэхум, а къалэныр нэхъ екIуу гъэзэщIэным. Дигу къэдвгъэгъэкIыжыт аддэ пасэу, литературэм щыхыхьа дыдэм игъафIэу щыта хъуэпсэныгъэр: «Хыр си шакъалъэу къалэм хуэфащэ сиIатэм…»
Зауэ зэманым итха усэхэмрэ поэмэхэмрэ къагъэлъагъуэ лъэпкъ хьэл-щэныр литературэм щызэфIэувэнымкIэ КIыщокъуэм лъэбакъуэ лъэщ зэричар. Аращ япэ дыдэу зи фэкIи, зи акъылкIи, зи дуней тетыкIэкIи зэрыадыгэр зыми хэмыгъуащэ цIыхухэр лъэ быдэкIэ литературэм хэзышэфар. Абы щыгъуи, а цIыхухэр ди къэрал иным и хэкупсэ нэсхэщ, СССР-м ис адрей лъэпкъхэм я бын псоми хуэдэу псэемыблэжу бий бзаджэм пэщIэту. Iуэхур тынш цIыкIуу щытакъым. Езы КIыщокъуэми ар мызэ-мытIэу къыщыхигъэщащ литературэм, творчествэм ехьэлIауэ итхахэм. «Ди зэманым псэу цIыхум и образ — зыми хэмыгъуэщэну зэщIэкъуауэ, зыщыщ лъэпкъкIи псоми къахэщу, ауэ щыхъукIи, дунейпсо цIыхубэм и хьэл-щэнкIэ зэщIэпсэу, — къэбгъэщIыныр икъусыкъужкIэ къалэн гугъущ», — щыжиIэгъащ абы 1956 гъэм «Вопросы литературы» журналым къытрыригъэдза тхыгъэм.
КХЪУЭIУФЭ Хьэчим,
КъБР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэ, Урысей Федерацэм щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
Iуащхьэмахуэ хуэдэ
Зы лъагапIэм и щыгу къихутакIэ, цIыхум и гур пыIэркъым — ар лъагапIэщIэхэм хуэпабгъэ зэпытщ. Апхуэдэу къигъэщIащ цIыхур — и пIэм изэгъэнукъым, и гур здэплъэм и лъэр нэсыху. УсакIуэри аращ: щIэмычэу хуопабгъэ ар лъагапIэщIэхэм, ещIэ гъуэгум махуэл щищI зэрымыхъунур…
КIЫЩОКЪУЭ Алим и тхылъыщIэ седжэху, абы семыгупсысын слъэкIыркъым. Алим и къалэмыпэм къыщIэкI дэтхэнэ тхылъри лъагапIэщIэу къысщохъу сэ. Алим и зы тхылъи къыдэкIакъым, семыджауэ. Седжащ, зыщызмыгъэнщIу, ар зи Iэдакъэ къыщIэкIам семыфыгъуэу, ауэ сехъуапсэу, нэхъыфIыж къехъулIэмэ, си гуапэу. Алим и тхылъыщIэ седжамэ, Iуащхьэмахуэ и щыгу сыкъихутауэ къысфIощI дапщэщи. Iуащхьэмахуэ и щыгу уитмэ, жыжьэ уноплъыс, къуршыбгъэ ухъуауэ къыпщохъу. Алим и тхылъхэр Iуащхьэмахуэ еплъыт хъун лъагапIэщ дэтхэнэри.
КУГУЛЬТИНОВ Давид,
Къалмыкъым и цIыхубэ усакIуэ. 1994 гъэ
Лъэужь махуэ
КIыщокъуэ Алим Пщымахуэ и къуэр къызэралъхурэ илъэс 90 щрикъу махуэм Урысейм и ТхакIуэхэм я союзым и Секретариатыр Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэ гъуэзэджэм и цIыхубэм, и жылагъуэ, къэрал лэжьакIуэхэм йохъуэхъу апхуэдэкъуэкIэ Урысейм зэрыхуэупсам папщIэ.
Совет лъэпкъыбэ литературэм и лэжьакIуэ цIэрыIуэу щытащ КIыщокъуэ Алим, дэни къыщацIыху. Апхуэдэу щыт пэтми, лей хъунукъым абы и лэжьыгъэмрэ и гъащIэ гъуэгуанэмрэ нобэрей цIыхум, псом хуэмыдэу щIалэгъуалэм, ягу къэдгъэкIыжмэ.
КIыщокъуэ Алим, псом япэрауэ, щэнхабзэм и лэжьакIуэ щэджащэщ, КъБР-м и тхакIуэ цIэрыIуэщ, адыгэ литературэм и классикщ. Ар къэбэрдей усыгъэм къыхыхьащ абы и гъуэгуанэр щиублэ зэманым, япэ лъэбакъуэхэр щич лъэхъэнэм. И гуащIэрэ и зэфIэкIкIэ Алим адыгэ литературэр урысей, союзпсо утыкум иришащ. Лъэпкъым ижь-ижьыж лъандэрэ къыдэгъуэгурыкIуэ фащэхэмрэ щапхъэхэмрэ и гъуазэу, абы и къалэмыпэм къыщIэкIащ цIыхур зытхьэкъуа, республикэм и литературэм и жьантIэр зыубыда, ди Хэкум и художественнэ хъугъуэфIыгъуэхэм ящыщ хъуа тхыгъэ хьэлэмэтхэр.
КIыщокъуэ Алим и талантыр ин дыдэщ, гъунапкъэншэщ. Инщ абы драматургием, публицистикэм, литературэм и нэгъуэщI IэнатIэхэми щиIэ фIыщIэр. Алим и прозэр урысей литературэм къыхолыдыкI. Абы и Iэдакъэм къыщIэкIащ езыр къызыхэкIа лъэпкъым, Кавказым я тхыдэм теухуа роман гъуэзэджэхэр. «Бгыхэр жейркъым» романым папщIэ КIыщокъуэ Алим къратащ Урысей Федерацэм и Къэрал саугъэтыр.
Къэралым и пащхьэм щиIэ фIыщIэм папщIэ, и гуащIэдэкI хьэлэлым, лъэпкъыбэ щэнхабзэм хилъхьа гуащIэм, лъэпкъхэм яку дэлъ ныбжьэгъугъэр гъэбыдэнымкIэ хузэфIэкIа лэжьыгъэм къыпэкIуэу, абы къыфIащащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь цIэ лъапIэхэр.
И гуащIэдэкIыр зэриублэ лъандэрэ КIыщокъуэ Алим творчествэри жылагъуэ, къэрал лэжьыгъэри зэдихьащ, сыт хуэдэ IэнатIэри къехъулIэу. Дэни абы къыщинащ лъэужь махуэрэ и цIэр щIащымыгъупщэн IуэхущIафэрэ. КъызыхэкIа лъэпкъым и тхыдэм, и хабзэхэм иригъуазэурэ, ар сыт щыгъуи щIэкъуащ Урысейм ис лъэпкъхэм яку дэлъ ныбжьэгъугъэмрэ къуэшыгъэмрэ гъэбыдэным.
КIыщокъуэ Алим хэтащ Хэку зауэшхуэм. Зауэм щызэрихьа лIыгъэмрэ литературэм зегъэужьыным хилъхьа гуащIэмрэ папщIэ абы къратащ Ленин орденыр, Хэку зауэшхуэ, Октябрь Революцэ, Лъэпкъхэм я зэныбжьэгъугъэ орденхэр, Вагъуэ Плъыжь орденитI, ГуащIэдэкIым и Бэракъ Плъыжь орденищ, нэгъуэщI тыгъэ лъапIэхэри.
Нобэ тхэмытыжми, ар игъащIэкIэ тщIыгъунущ и псалъэкIэ, и IуэхущIафэхэмкIэ, и гуащIэдэкIымкIэ.
ТхакIуэхэм я союзым зэи щыгъупщэркъым КIыщокъуэ Алим!
Урысей Федерацэм
и ТхакIуэхэм я союзым и
правленэм и секретариат.
2004 гъэ
Уэсият
Алим и япэ усэ тхылъыр 1941 гъэм дунейм къытехьащ. Ар къыздищтэри, зауэм Iухьауэ щытащ усакIуэр. Абы и ужькIэ Алим и къалэмыпэм къыщIэкIащ усэ тхылъ Iэджи роман зыбжани. Нобэ хэт дежкIи IупщIщ КIыщокъуэм и IэдакъэщIэкI тхыгъэхэм зэманыр зэрыпэмылъэщар: ар ди лъэпкъым хуэупсащ нэр темыпыIэу зызыужь етIощIанэ лIэщIыгъуэ хьэлъэм и гупсысэ пашэхэмкIэ гъэнщIа, зи художественнэ къарур кIуэ пэтми къебл, зэманым къигъэув упщIэхэм я нэхъ куум жэуап зыщагъуэт тхыгъэ телъыджэхэмкIэ.
АЛИМ И УСЭМРЭ и прозэмрэ адыгэ художественнэ гупсысэр фащэщIэкIэ зэраузэдар, абы и куупIэм, и уэрыпIэм, и гуащIапIэм унэзышэс къару а усэмрэ прозэмрэ зэрабгъэдэлъыр хэт дежкIи IупщIщ.
КIыщокъуэм и усыгъэхэм, и роман гъуэзэджэхэм яубзыхуащ зауэ нэужь илъэсхэм гъуэгуанэщIэ техьа къэбэрдей литературэм и хэкIыпIэ нэхъыщхьэхэмрэ и хабзэхэмрэ. Нобэрей ди литературэм и лъэпкъ фащэхэр, абы къыпэплъэ зыужьыныгъэм и гъэзапIэхэр зыубзыхуар, псом япэрауэ, КIыщокъуэ Алимщ.
КIыщокъуэм и къалэмым къигъэщIа дэтхэнэ образри къулейщ, сыт хуэдэ гугъуехьми банэурэ пхыкIыф, ар къарурэ гуащIэкIэ зыуплIэнщIыф цIыхущ Алим ди пащхьэ къригъэувэр — абы дыдригъэплъеин, щапхъэ трыдигъэхын щхьэкIэ. Алим и усэ пасэхэм къыщыщIэдзауэ, щIэщыгъуэщ а образыр, дапщэщи пфIэхьэлэмэтщ абы и гурыгъу-гурыщIэхэм, и IуэхущIафэхэм, и хъуэпсапIэхэм уакIэлъыплъыныр. ЕтIощIанэ лIэщIыгъуэ зэрыхьзэрийм и архъуанэ Iэджэм ущрохьэлIэ а цIыхум, дэнэ ущрихьэлIэми, уетхьэкъу и псэм хэлъ мафIэмрэ и гурыщIэ гъунапкъэншэхэмкIэ. А цIыхур Алим и усэм дапщэщи щыщIэщыгъуэщ, щыкъулейщ. Апхуэдэ цIыхущ мыпхуэдэ псалъэр зи гущIэм къиIукIар:
Махуэ екIуэкIым
сыпIащIэу,
ХузэIузощэ сэ данэ.
ГъащIитI къалэныр зы
гъащIэм
ЗэфIэдгъэкIыну
добанэ.
Къарум къыхохъуэ,
Зэм хощIыр.
Сэ сщIэн си гугъэм
и ныкъуэ
СымыщIэфауэ
къысфIощIри
Абы ирохъур
сигу ныкъуэ…
Апхуэдэущ Алим дунейм зэрытетар — ищIар фIэмащIэрэ нэхъыбэм хуэпабгъэу. ИщIамрэ хузэфIэкIамрэ езым фIэмащIэми, дэркIэ фIыгъуэ мылъытэщ абы къызэринэкIа дэтхэнэ тхыгъэри. Апхуэдэ тхыгъэщ Алим и романхэр — ди лъэпкъым иужьрей илъэсищэм къикIуа гъуэгуанэ хьэлъэм и тхыдэщ ахэр.
КIыщокъуэ Алим и зы романи дунейм къытехьакъым псалъэмакъ ирамыщIэкIауэ. Сыт хуэдиз дэуэгъу иIа, псалъэм папщIэ, «Хъуэпсэгъуэ нурым» — Алим и япэ романым! Къэхъуами къэхъунуми «щыгъуазэхэм» тхакIуэр ягъэкъуэншауэ щытащ лъэпкъыр зэзыуштыжа революцэм «хэлIыфIыхьа» гуэрым пцIы трилъхьауэ ялъытэри. Апхуэдэ псалъэмакъ иращIэкIащ «Мазэ ныкъуэ щхъуантIэми». «Пэжым темыплъэкъукI плъырхэр» къэзыгъэчэпар «Нал къутарщ» — щIэх ужьыхакъым а романым иращIэкIа псалъэмакъ мыфэмыцыр, «гупкIэм ис» куэд ирауштауэ щытащ абы, еджари емыджари ирагъэбэнащ. Абы къыщызэтенакъым, псалъэмакъым фIэкIри, «унафэ» тращIыхьащ романым. Апхуэдэ зэманщ КIыщокъуэ Алим и романхэр дунейм къыщытехьар: лъэбакъуэ лей пчы щымыхъу, цIыхур и жьэм «хуэсакъын» хуейуэ щрахулIа зэманщ. «Гупсыси псалъэ, зыплъыхьи тIыс» псалъэжьым шэч хуащI щыхъуа зэмант ар, упсэлъэн и пэ умыгупсысэмэ, «утIысынри» зыхуэIуа щыIэтэкъым…
Алим и дэтхэнэ тхыгъэри гъэнщIащ гупсысэр зыгъэлажьэ, гъащIэмрэ зэманымрэ я куупIэр зи лъабжьэ псалъэмакъкIэ. Тхыдэр игъэбатэми, нобэрей дунейм и шыфэлIыфэр, и зэхэлъыпIэхэр, и унэтIыпIэхэр игъэнахуэми, КIыщокъуэм и къалэмым цIыхум и гущIэлъапсэр къызэрегъэдзэкIыф, абы и фэм дэкIымрэ и гум щыщIэмрэ ди пащхьэ кърелъхьэф.
Алим и тхыгъэхэращ къэбэрдей литературэм и цIэр къэрал псом щызыгъэIуар — ар хэт дежкIи гурыIуэгъуэщ, нэрылъагъущ. Ди литературэр зи лъабжьэр куу, зи пщIэр лъагэ художественнэ хъугъуэфIыгъуэ хъуамэ, ар, псом япэрауэ, зи фIыщIэр КIыщокъуэ Алимщ. Шэч хэлъкъым: мэзым зы жыг закъуэ фIэкI щIэмытамэ (ар сыт хуэдизкIэ абрагъуэми), абы мэзкIэ еджэнтэкъым. Алим ящыгуфIыкI зэпытащ ди литературэм къыщIэтаджэ щIэблэхэм, лъэкI къигъэнакъым, ахэр иущиин, гъуэгу захуэ тригъэувэн щхьэкIэ. Ди литературэм нобэ щылажьэ дэтхэнэри къыщIэтэджащ шу пашэм и щапхъэм.
Щапхъэ хъун мащIэ къызэринэкIакъым КIыщокъуэ Алим. Къалэмыр нобэ зыгъабзэ дэтхэнэми и къалэнщ ди литературэм лъэбакъуэщIэ иригъэчыныр. Алим щIэблэм къахуигъэна уэсятщ ар — шу пашэм и гъуэгум зэрыпащэн гуащIэрэ зэфIэкIрэ зыбгъэдэлъырщ, абы щIэкъурщ КIыщокъуэм и щапхъэм, и фэеплъым хуэфащэ щIэблэр. Ди лъэпкъ щэнхабзэм и пщIэр лъагэ зэрыхъунырщ тхакIуэ щэджащэм и ужь къина псори зыхуэлэжьэн хуейр. Ар зыхузэфIэкIын щIэблэ къыщIэхъуэнырщ КIыщокъуэ Алим хъуэпсапIэрэ плъапIэу иIар.
Къэрмокъуэ Хьэмид, литературэ обозреватель.
Тхылъым нэгъуэщI зыгуэр иткъэ?
КIЫЩОКЪУЭ Алим сэ япэу щыслъэгъуар… «Шум и гъуэгу» тхылъым и напэкIуэцIхэрщ.
ЕджапIэм сыщIэтIысхьэри еджэкIэ-тхэкIэ тIэкIу сщIауэ, школ библиотекэм дыкIуат тхылъ къеIытхыну. Абы щыгъуэ библиотекэм и унафэщIыр иужькIэ егъэджакIуэ цIэрыIуэ хъуа Коммодов Геннадий Константиновичт, а зэманым псори ГенкэкIэ зэджэ, адыгэбзэкIэ Iэзэ урыс щIалэ сырыху щхьэпэлъагэрт.
— Уэ иджыри уцIыкIущ, къыбгурыIуэнкъым, — жиIат абы, арщхьэкIэ си нэгу къыщIэплъэу фIэгуэныхь сыхъуа, сытми къызитащ. — ГукIэ зы усэ зэбгъэщIауэ тхылъыр къыумыхьыжмэ, дяпэкIэ зыри уэстынукъым, — къыпыгуфIыкIри.
Тхылъыр унэм щIэс псоми зэпаплъыхьащ. Тхылъ жинтым тетт Бэракъ Плъыжьыфэр зыщхьэщыт шур, еплIанэ напэм лэч щIыхукIэ тедзауэ усакIуэм и сурэт итт. «Мыр ди къуажэщ, — жиIащ си анэм, — КIыщокъуэхэ Пщымахуэрэ Куэзрэ я къуэ нэхъыщIэщ». Си анэр къуажэ тыкуэнтетти, имыцIыхурэ къэзымыцIыхурэ жылэм дэстэкъым.
Тхылъ щIэрыпсыр сымыуфIеиным сыпылъурэ зэи-тIэуи седжащ, куэдыщи къызгурыIуауэ щыттэкъым, ауэ «Дэ ди шухэр щхьэмыгъазэщ» усэр нэхъ си псэм къыкIэрыпщIэри, гукIэ зэзгъэщIащ. Си ныбжьэгъу гуэрхэми езгъащIэри, чы-бжэгъу бжыхьым дыфIэту хьэблэр къэдгъэпсалъэу дыкъеджэу щIэддзащ:
ЕкIэ ди щIым бийр
къихьати,
Сталин, ди адэр
къыдэджащ:
«Си щIалэфIхэ, Iэщэр
къафщтэ
Биидзэ фIыцIэр
къыттеуащ…»
* * *
Дэ ди шухэр
щхьэмыгъазэщ,
МафIэу ди гур зэщIэнэнщ,
ЩIы уи фIэщ уэ,
Сталин лъапIэ:
Бий дищI лъэщым
къидмынэн.
Махуэ гуэрым дыкIийуэ а усэм дыкъеджэу дыздэщытым, ди пщIантIэм гъунэгъу фызитI-щы къыдыхьати:
— Уа, а тхылъым нэгъуэщI зыгуэр иткъэ? — жаIэри къызэупщIащ.
— Итщ, Iэджэ, мис фыкъедаIуэ, — сэ япэ къысхуэза напэм деж тхылъыр къыщызэгуэсхри «ЗэныбжьэгъуитI» усэм къеджэн щIэздзащ.
— Моуэ хуэм цIыкIуу, зэхэщIыкIыгъуэу къеджэ, — жаIащ, зей лъабжьэм деж щетIысэххэри, и кIэм нэс къедэIуахэщ. ЗанщIэуи къыщиудри къэгъахэщ: «Дыдей мыгъуэхэри апхуэдэу губгъуэм къинагъэнщ» жаIэри.
А махуэми иужькIи сэ а усэм куэдрэ сыкърагъэджащ. Сыкъеджэхуи, я нэпсыр яхуэмыубыду.
Илъэс куэд дэкIа нэужьщ ахэр щIэгъыр къыщызгурыIуар. КъызгурыIуэри, «Нэ фIыцIэ» новеллэр стхыгъащ.
МЭЗЫХЬЭ Борис,
тхакIуэ.
