КъэхутакIуэ Iэзэ, критик Хьэщхъуэжь Раисэ
Илъэс 80 ирикъуа адыгэ бзылъхугъэм и тхылъхэр лъэпкъ Iуэху зезыхуэхэм ноби ядж
Адыгэ литературовед, критик, филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор, КъБР-м щIэныгъэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Хьэщхъуэжь Раисэ 1933 гъэм фокIадэм и 27-м Дон Iус Ростов къыщалъхуащ. Курыт еджапIэр Налшык къыщиуха нэужь, КъБКъУ-м урысыбзэмрэ литературэмкIэ и къудамэм ще-джащ. Азербайджан къэрал университетым и аспирантурэм щIэсащ, «Русско-кабардинские литературные связи XIX — нач. XX веков» зыфIища и кандидат лэжьыгъэр 1964 гъэм абы щыпхигъэкIащ. 1964 — 1973 гъэхэм Хьэщхъуэжьыр КъБКъУ-м щылэжьащ егъэджакIуэ нэхъыжьу, урыс, хамэ къэралыбзэхэмкIэ кафедрэм и доценту. ИлъэситIкIэ Болгарием щыщ Шумен къалэм дэт институтым щригъэджащ. А институтыр къызэрызэIуахрэ илъэситху щрикъум Хьэщхъуэжь Раисэ щIыхь тхылъ къыхуагъэфэщащ, а еджапIэр къызэгъэпэщыным жыджэру зэрыхэлэжьыхьар къалъытэри. 1976 — 1997 гъэхэм Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтым и лэжьакIуэ нэхъыжьу, адыгэ литературэмкIэ абы и къудамэм и унафэщIым и къуэдзэу щытащ. 1986 гъэм «Адыгские просветители второй половины XIX — нач. XX в.» лэжьыгъэмкIэ и доктор диссертацэр пхигъэкIащ. 1996 гъэм «КъБР-м щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр къыфIащащ. 1995 гъэм УФ-м и ТхакIуэхэм я союзым хагъэхьащ.
XIX лIэщIыгъуэм и кIэуххэм XX и пэщIэдзэхэм псэуа адыгэ тхакIуэ-узэщIакIуэхэм къащIэна, лъэпкъ литературэм щыщу тхыдэм хэмыхьа тхыгъэхэр къэхутэным, къэгъэщIэрэщIэжыным, ахэр къыдэгъэкIыным елэжь школ къызэригъэпэщащ абы. 70 гъэхэм я пэщIэдзэм Хьэщхъуэжь Раисэ къыдигъэкIыу щIидзащ «Литературные памятники» сериер. Абы хыхьащ езым и къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр, узэщIакIуэхэм я литературнэ щIэинхэр, абыхэм ятеухуа пэублэ псалъэхэр, тхыгъэ гъэнэхуахэр щIыгъужауэ.
Зи гугъу тщIы Iыхьэм и япэ къыдэкIыгъуэм хигъэхьащ «Кази Атажукин. Избранные труды» (1971; 1991 гъэ) лэжьыгъэр. УзэщIакIуэм и гуащIэр зыубгъуауэ абы щызэпкърихащ, и гъащIэм щыщу нэхъапэм цIыхухэр зыщымыгъуэза напэкIуэцI щхьэхуэхэр къыщихутащ. Лэжьыгъэм къыхощ ХьэтIохъущокъуэ Къазий япэ адыгэ алыфбейр зэрызэхилъхьар, япэ адыгэ тхылъхэр и Iэдакъэ къызэрыщIэкIар, зэдзэкIакIуэу, публицисту, IуэрыIуатэджу зэрыщытар.
Адыгэ тхыдэдж икIи тхакIуэ Хъан-Джэрий и гуащIэрщ зытриухуар «Хан-Гирей. Избранные произведения» (1974; 1989) лэжьыгъэр.
Адыгэ литературэмрэ журналистикэмрэ хэлъхьэныгъэфI хуищIащ тхакIуэ зэчиифIэ, «Терские ведомости» газетым и япэ редактор КIэш Адэлджэрий. Абы и гъащIэрщ Хьэщхъуэжьым и «Адыль-Гирей Кешев. Избранные произведения» (1976; 1988) тхылъым къыщыгъэлъэгъуар.
Тамбий Пагуэ лъэпкъ щэнхабзэм и тхыдэм IуэрыIуатэдж Iэзэу хыхьащ, адыгэ азбукэр и Iэдакъэ къыщIэкIащ. «Паго Тамбиев. Избранные труды» (1984 гъэ) тхылъым зыубгъуауэ Раисэ щызэпкърихащ узэщIакIуэм и гъащIэмрэ и гуащIэмрэ.
«Деятели адыгской культуры дооктябрьского периода. Избранное» (1991 гъэ) антологием Раисэ хигъэхьащ Хьэжымыкъуэ Темтэч, Щэрдан Батырбэч, Долэт-Джэрий СулътIан, нэгъуэщIхэми я гуащIэм щыщу нэхъапэм зыщымыгъуэзауэ къихутахэр, мыхьэнэшхуэ абыхэм зэраIэр къилъытэурэ.
«Кази-Бек Ахметуков. Избранные произведения» (1993 гъэ) тхылъыр дунейм къытехьа нэужь, тхакIуэм и тхыгъэхэу нэхъапэм тхылъеджэхэм Iэрамыгъэхьахэр хэIущIыIу хъуащ. Хьэщхъуэ-жьым лэжьыгъэм хуитха пэублэ псалъэм тхакIуэм и гъащIэмрэ и гуащIэмрэ гулъытэ щыхуищIащ, и тхыгъэхэри щызэпкърихащ.
«Кавказский литературно-исторический Олимп» (КЛИО; Налшык: «Эль-Фа») тхылъ тедзапIэ серием хэту къыдэкIа «Сеферби Сиюхов. Избранное» (1997 гъэ) тхылъым хигъэхьащ узэщIакIуэм и тхыгъэу нэхъапэIуэкIэ дунейм къытехьахэр, и унагъуэм щахъума Iэрытххэр. Сихъум и гъащIэмрэ и гуащIэмрэ укIэлъыплъмэ, ар публицист, тхыдэдж, этнограф, IуэрыIуатэдж, литератор Iэзэу зэрыщытар гурыIуэгъуэ пщохъу.
Хьэщхъуэжь Раисэ и Iэдакъэ къыщIэкIащ «Адыгские просветители второй половины XIX — нач. XX вв.» (1983 гъэ), «Адыгские просветители XIX — нач. XX вв.» (1993 гъэ) монографиехэр. Адыгэ узэщIакIуэхэм ятеухуа и лэжьыгъэхэр къызэщIикъуэжри, иужьрейуэ къыдигъэкIащ «Поиски и находки» (2000 гъэ) тхылъ хьэлэмэтыр. Абы хагъэхьащ ХьэтIохъущокъуэ Къазий, Хъан-Джэрий, КIэш Адэл-Джэрий, Инат Кърым-Джэрий, Тамбий Пагуэ, Щэрдан Батырбэч, Хьэжымыкъуэ Темтэч, Долэт-Джэрий СулътIан, Ахъмэтыкъуэ Къазий-Бэч, Сихъу Сэфарбий я гуащIэм, политикэ, жылагъуэ, литературнэ, творческэ гъащIэм теухуауэ Хьэщхъуэжь Раисэ итха статьяхэр, узэщIакIуэхэм я щIэинхэм теухуауэ щыIэ Iуэху зэIумыбзхэмрэ упщIэ щхьэхуэхэмрэ.
Адыгэ цIыхубзхэм я гъащIэм, щыIэкIэ-псэукIэм теухуа «Черкешенки в истории» (1997 гъэ) тхылъри Хьэщхъуэжь Раисэ и Iэдакъэм къыщIэкIащ. Урыс, хамэ къэрал литературэхэм а лэжьыгъэм хуэфащэ увыпIэ щаубыдащ. Псом хуэмыдэу гулъытэ зыхуащIар Париж къыщыхута, франджы литературэм и классик хъуа Аиссе (ХьэIишэт) и гъащIэрщ.
ЩАКIУЭ Марьянэ.
Зыщыдгъэгъупщэ хъунукъым
Адыгэ лъэпкъыр зэрыгушхуэ узэщIакIуэхэм я гъащIэмрэ я гуащIэмрэ теухуа къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр езыгъэкIуэкIахэм ящыщщ Косвен Марк, Кокиев Георгий, Турчанинов Георгий, Къумыкъу Тыгъуэн, Хъупсырокъуэ Хъызыр, Тресков Илья, ХьэкIуащэ Андрей, Нало Заур, нэгъуэщIхэри. Адыгэ узэщIакIуэхэр къыдэхыжыным зи цIэ къитIуа дэтхэнэми хэлъхьэныгъэфI хуищIащ.
УзэщIакIуэхэм ятеухуауэ дунейм къытехьа къэхутэныгъэхэр IыхьитIу бгуэш хъунущ: Хьэщхъуэжь Раисэ и лэжьыгъэхэр итхын и пэкIэрэ, ахэр дунейм къытехьа иужькIэ.
КъыжыIапхъэщ, Хьэщхъуэжь Раисэ узэщIакIуэхэм я гъащIэмрэ я гуащIэмрэ иджын и пэ абыхэм ятеухуа лэжьыгъэ зыбжанэ дунейм къызэрытехьар. Ауэ, узэщIакIуэхэм ятеухуауэ Хьэщхъуэжьым къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр иригъэкIуэкIа нэужь, лъэпкъыр зыщымыгъуэза щIэинхэм къагъэзэжащ.
Дауи, апхуэдэ лэжьыгъэхэр нэхъапэми ирагъэкIуэкIащ, ауэ адыгэ узэщIакIуэхэм ящыщу лъэпкъым и цIыхухэр зыщыгъуазэр Нэгумэ Шорэ и тхыгъэ мащIэ дунейм къытехьахэрт. XIX — XX лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэхэм псэуа адрей узэщIакIуэхэм я тхыгъэхэм щIэджыкIакIуэхэр щыгъуазэххэу щытакъым. Зэгуэрым Мейкъуапэ Хъан-Джэрий СулътIан и тхылъ къыщыдагъэкIыну мурад ящIат, арщхьэкIэ узэщIакIуэм къытралъхьа пцIым и зэранкIэ и лэжьыгъэр дунейм къытехьакъым…
Хьэщхъуэжь Раисэ 1971 гъэм пщы ХьэтIохъущокъуэ Къазий и тхыгъэ къыхэхахэр япэу къыдигъэкIащ, и гъащIэмрэ и гуащIэмрэ ятеухуа пэублэ тхыгъэ щIыгъуу. Абы иужькIэ Хьэщхъуэжьым Хъан-Джэрий, КIэш Адэл-Джэрий, Ахъмэтыкъуэ Къазий-Бэч, Тамбий Пагуэ, Сихъу Сэфарбий сымэ ятриухуа тхыгъэхэр и Iэдакъэ къыщIэкIащ. КъищынэмыщIауэ, тхакIуэ-узэщIакIуэ зыбжанэм я тхыгъэ къыхэхахэр зэхуэхьэсауэ къыдигъэкIащ. Абы хигъэхьащ Къаз-Джэрий СулътIан, Адэл-Джэрий, Къэшэж ТIалиб, нэгъуэщIхэми я лэжьыгъэхэр. Ахэр лъэпкъ щэнхабзэм и дыщэ фондым хыхьащ, къэхутэныгъэ лэжьыгъэ езыгъэкIуэкI цIыху щхьэхуэхэмрэ щIэджыкIакIуэхэмрэ я дэIэпыкъуэгъуу. Хьэщхъуэжь Раисэ Москва, Ленинград, Тбилиси, нэгъуэщI къалэ зыбжанэм я библиотекэхэмрэ дэфтэр хъумапIэхэмрэ куэдрэ щылэжьащ а тхыгъэхэр къыдигъэкIын папщIэ.
иригъэкIуэкIащ къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэри Хьэщхъуэжьым. Абы нэгъуэщI тхакIуэхэм ейуэ къалъытэ тхыгъэхэр зи Iэдакъэ къыщIэкIа- хэр къихутащ, псевдоним зезыхьэ тхакIуэхэм я цIэхэр къыщIигъэ- щащ. Псом хуэмыдэу къыхэгъэщыпхъэщ, Ахъмэтыкъуэ-Хьэжылъашэ и гъащIэмрэ и гуащIэмрэ къызэрихутар.
ЦIыху къэс хьэл зырыз яIэщ. Языныкъуэхэр цIыхухэм, жылагъуэм фIыуэ хозагъэ. ЩыIэщ зыхэт цIыхухэм тыншу ядекIуэкIыфхэр, абы и лъэныкъуэкIэ гугъу ехьхэр. ЦIыхум худиIэ щытыкIэр зыкъомкIэ елъытащ абы и хьэл-щэн, дуней тетыкIэм. Ауэ аракъым нэхъыщхьэр. ЦIыхур къызэрылъытэн хуейр зэфIигъэкIа лэжьыгъэм лъэпкъым дежкIэ мыхьэнэуэ иIэмкIэщ. Хьэщхъуэжь Раисэ и гугъу щыпщIкIэ, адыгэ литературэм, щэнхабзэм хуищIа хэлъхьэныгъэфIыр къэлъытапхъэщ. УзэщIакIуэхэм ятеухуа тхыгъэ пщIы бжыгъэхэр, монографиехэр абы и Iэдакъэ къызэрыщIэкIам лъэпкъым дежкIэ иIэ мыхьэнэр зыщыдгъэгъупщэ хъунукъым.
ГЪУТ Iэдэм,
филологие щIэныгъэхэм я доктор.
Сыт щыгъуи
Хьэщхъуэжь Раисэ республикэм исхэм къацIыхуащ адыгэ узэщIакIуэхэм ятеухуауэ иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэмкIэ. Хьэщхъуэжьыр а Iуэхум дихьэхащ КъБКъУ-р къэзыуха гупым я гъусэу 1958 гъэм Азербайджан къэрал университетым щыще-джа илъэсхэм.
Ди республикэм а зэманым ита еджапIэ нэ-хъыщхьэ закъуэр (КъБКъУ-р) филологхэм хуэны- къуэт. Литературэм хуеджэ аспирантхэм (Хьэщ- хъуэжь Раиси яхэту) щIэныгъэлI цIэрыIуэ, литературовед, тхакIуэ, критик Хандан Джафар и унафэм щIэту кандидат лэжьыгъэр ятхын щIадзащ. Раисэ и кандидат лэжьыгъэр теухуат адыгэхэмрэ урысхэмрэ я литературэ зэпыщIэныгъэхэм.
Раисэ Азербайджаным и щэнхабзэ къулеймрэ иджырей гъуазджэмрэ хуабжьу ятхьэкъуащ. Азербайджаным и щIэныгъэлIхэр Раисэ езыгъэцIыхуар аспирантурэм и унафэщI Аджиев Абдурэхьманщ. Дагъыстэным и жылагъуэ лэжьакIуэмрэ нэмыцэ бзылъхугъэмрэ я къуэ, Германием щIэныгъэ щызэзыгъэгъуэта щIалэм и адэжь хэкур фIыуэ зэрилъэгъуам къыхэкIыу Баку къэнат. Аджиев Абдурэхьман щхьэгъусэ хуэхъуар адыгэ узэщIакIуэ Тамбий Пагуэ и къуэрылъхурщ. Тамбий Пагуэ и лэжьыгъэм теухуахэр Хьэщхъуэжьым япэу къыхуэзыIуэтари Аджиевращ. ИужькIэ Раисэ и щIэныгъэ лэжьыгъэхэм ящыщ зыр а адыгэ узэщIакIуэм триухуащ.
Азербайджаным и гъуазджэм Раисэ хэзышар и щхьэгъусэ, Баку и консерваторэм и студент Уэсмэн Нихьэтщ. Нихьэт уэрэджыIакIуэ куэд иригъэцIыхуащ и щхьэгъусэм. Абыхэм ящыщщ Бейбутов Рашид, Алекперов Шевкет, нэгъуэщIхэри. Мы Iуэхугъуэр сщыгъупщэжыркъым. Зэгуэрым азербай-джан усакIуэ цIэрыIуэм и псалъэхэм макъамэ щIилъхьэну Нихьэт къелъэIуат. Композитор Iэзэм ар зэ тIысыгъуэкIэ къехъулIащ. А балладэр радиомкIэ къатын хуей щыхъум, Нихьэт Магомаев Муслъим къыхуагъэлъэгъуащ, зыгъэхьэзыр лей хэмыту занщIэу ебгъэтх зэрыхъунур къалъытэри. А махуэ дыдэм Баку теухуа балладэр радиомкIэ къатащ.
Хьэщхъуэжь Раисэ артист, тхакIуэ, композитор цIэрыIуэ куэд Баку ныбжьэгъу къыщыхуэхъуащ. Нихьэт къригъэцIыхуахэм ящыщщ тырку усакIуэ Хьикмэт Назыми. А усакIуэм и тхыгъэм Нихьэт симфоние поэмэ хуитхащ, тырку цIыхубэ макъамэхэр къигъэсэбэпурэ. Раисэ мызэ-мытIэу къиIуэтэжу срихьэлIащ Совет лъэхъэнэм СССР-м ис лъэпкъхэм яку зэныбжьэгъугъэ куу зэрыдэлъар, азербайджан щIэныгъэлIхэм автономнэ республикэхэр зыхуеину лэжьакIуэхэр егугъуу зэрагъэхьэзырар, лъэпкъ зэхуэмыдэхэм ящыщу аспирантурэм щызэдеджахэр зэдэлъхузэшыпхъум хуэдэу зэрылъытэу къызэрекIуэкIар.
Кандидат лэжьыгъэр пхигъэкIа нэужь Хьэщхъуэжь Раисэ КъБКъУ-м хамэ къэрал литературэмкIэ и кафедрэм лэжьэн щыщIидзащ. АрщхьэкIэ ар дэзыхьэхыр XIX лIэщIыгъуэм псэуа адыгэ узэщIакIуэхэм къащIэна литературэ тхыгъэхэрт. Раисэ и псэм нэхъ пэгъунэгъу къэхутэныгъэ лэжьыгъэм зрипщытыну хущIэкъуми, егъэджэныгъэ Iуэхум къыхэкIыфыртэкъым. Хьэщхъуэжьым адыгэ узэщIакIуэхэм ятеухуауэ къытригъэдза тхыгъэхэр КПСС-м и обкомым и япэ секретарь Мэлбахъуэ Тимборэ щилъагъум, щIэныгъэ лэжьакIуэ ныбжьыщIэм къалэн щищIащ Москварэ Ленинградрэ кIуэуэ абыхэм я тхыгъэхэм сурэт трихыну. Абы и мызакъуэу, къалэ зэхуэмыдэхэм я архивхэр щIипщытыкIын хуей хъуащ.
Хьэщхъуэжьыр литературэ фэеплъхэмрэ ахэр зи Iэдакъэ къыщIэкIахэмрэ къэхутэным дихьэхыпа нэужь, Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтым лэжьапIэ увыну быдэу мурад ищIащ. Ауэ ар къыщехъулIар Болгарием илъэситIкIэ щылажьэу республикэм къигъэзэжа нэужьщ. Институтым IуэрыIуатэмрэ литературэмкIэ и къудамэм къащтащ. Илъэс дэкIыу и доктор лэжьыгъэр 1986 гъэм пхигъэкIа нэужь, къудамэм и унафэщI къалэныр къыхуагъэфэщащ.
Хьэщхъуэжь Раисэ лъэпкъ литературэхэм ятеухуа союзпсо, урысейпсо, дунейпсо щIэныгъэ-практикэ конференцхэм мызэ-мытIэу хэтащ. Литературэр зыхилъхьэ щымыIэу фIыуэ зылъагъу бзылъхугъэм и къуэ Эдуарди абы дригъэхьэхащ. И щIалэр Шумен дэт институтым болгарыбзэмрэ литературэмкIэ и къудамэм щеджащ. «М. Горький на сцене болгарского театра» темэмкIэ Эдуард и диплом лэжьыгъэр итхащ, и анэ Раисэ и унафэм щIэту. ИужькIэ «Радев-ский Христо и советская литература» темэмкIэ и кандидат лэжьыгъэр Софие университетым щыпхигъэкIащ.
Болгарием егъэджэныгъэм мыхьэнэшхуэ зэрыщратыр сыт щыгъуи Раисэ игу къигъэкIыжырт, егъэджакIуэхэр хамэ къэралхэм илъэс къэс ягъакIуэурэ я щIэныгъэм храгъэгъахъуэу зэрыщытар игъэщIагъуэрт. Абы игу къеуэрт КъБКъУ-м щылажьэхэм апхуэдэ Iэмал зэрамыIэр. Раисэ зэрыжиIэмкIэ, Болгарием и студентхэр щIэныгъэм хуэпабгъэрт, диплом зыIэрагъэхьэн къудей щхьэкIэ еджапIэ нэхъыщхьэ щIэтIысхьэртэкъым, егъэджакIуэм щIэныгъэ нэхъыбэ къызэрыпахыным хущIэкъуу апхуэдэт.
АППАЕВЭ Жаухъар.
Езыри абыхэм ящыщ зыт
Хьэщхъуэжь Раисэ ди университетым щыщылэжьа илъэсипщIым абы егъэбыдылIауэ щытащ ижь лъэхъэнэм щыщIэдзауэ XVIII лIэщIыгъуэр и кIэм нэблэгъауэ зэщIэста франджы революцэм нэс къызэщIэзыубыдэ дунейпсо литературэр студентхэм егъэ-джыныр. Гомеррэ Вольтеррэ я зэхуакум лIэщIыгъуэ 25-рэ дэлъщ. А зэманым къриубыдэу мащIэрэ зихъуэжа дунейм! ПщIэрэ щIыхьрэ къадэгъуэгурыкIуэу, дэнэ лъэныкъуэкIи къыщацIыхуу къекIуэкIа лъэпкъыжь куэдым я бжьыгъуэр зэ йокI, я дыгъэр къуохьэри, я Iуэхур ухьэутIу къыщIедзыж; тIэкIу-тIэкIуурэ ахэр шугъунэ ящIу къэгъуэгурыкIуэ лъэпкъхэм яхозэрыхьыж; абы къыдэкIуэу щыIэуи-щымыIэуи ящIэххэу щымыта нэгъуэщI лъэпкъ гуэрхэр утыкушхуэ къохьэ; тепщэгъуэр зыубыдар хущIокъу щIэрыщIэжу дунейр зыкIзыщхьэ ищIыну, щIырэ мылъкуу щыIэр езым зрилъэфэлIэну.
ГъащIэм зэрызихъуэжым елъытауэ, лъэпкъхэм я псэукIэми, абыхэм яIурылъ бзэми, цIыхухэм я зэхущытыкIэми, абы я дуней лъагъукIэми къыщыхъу Iуэхугъуэхэр щекIуэкIыр тхыдэм и псыхъуэ абрагъуэрщ; а псыхъуэм гъуджэ пэжу, Iейри фIыри, хужьри фIыцIэри IупщIу къызэрыщу къыщхьэщытырщ дунейпсо литературэ хъужыр.
Мис а дуней телъыджэр псом япэу студентхэм къахузэIузыхыр егъэджакIуэрщ, абы и псалъэхэри гъуни-нэзи зимыIэ а «тенджызым» щIалэгъуалэм къаблэмэ (компас) щахуохъу.
Дауи, тынштэкъым Хьэщхъуэжьыр зыпэрыува IэнатIэр. Ауэ абы пэлъэщащ щIэныгъэ куу зиIэ цIыхубз щIалэр, и щIэныгъэмрэ и Iэзагъэмрэ зэрыхигъэхъуэным ерыщу пылъти. ИкIи, гуманитар институтым щыкIуэжам, къэхутэныгъэ лэжьыгъэшхуэхэм зрипщытыну ар сыткIи хуэхьэзырт.
Еджагъэшхуэ нэс, къэхутакIуэ щыпкъэ щIыфIэпщ хъун и Iыхьэ абы хилъхьащ революцэм и пэкIэ псэуа, къызыхэкIа лъэпкъым щIэныгъэ егъэгъуэтыным, ар зыужьыныгъэ тэмэмым хуэшэным псэемыблэжу хуэлэжьа адыгэ гупсысакIуэ-узэщIакIуэ гупышхуэм я IэдакъэщIэкI тхыгъэхэр къэугъуеин, ахэр зэрахуэфащэкIэ джын, щIэрыщIэу къыдэгъэкIыжын Iуэхухэм пыщIа лэжьыгъэхэм.
Апхуэдэу, Хьэщхъуэжьыр къэуващ «Писатели Кабардино-Балкарии» (2003) библиографие псалъалъэ щхьэпэ дыдэр зэхэзыгъэува гупым я лэжьыгъэр екIуу зыунэтIыф пашэ гъуэзэджэу.
Iуэху куэдыщэ хузэтрихьэрэ, зэкIэ зримыгъэтIылъэкIыу мыхъуу, ауэ, Iэмал зэригъуэтыххэу, тригъэзэжу, сыт щыгъуи игу нэхъ хуэгъуу Хьэщхъуэжьым иIэт зы темэ — зи Iэужь махуэкIэ тхыдэм хыхьа адыгэ цIыхубзхэм я хъыбар гуузыр…
Бетэмал, Рае зэригугъа дыдэм хуэдэу, игу хуэзагъэу иджыри нэтхыса хъуатэкъым а тхылъыр («Черкешенки в истории», н., 1997); итIани жыIэпхъэщ: абы къехъулIащ, тхылъеджэми нэхъ гукъинэж щыхъуащ Шарлоттэ-ХьэIишэт (Аиссе) теухуа Iыхьэр.
Еджагъэшхуэ гуащIафIэм, къэхутакIуэ емызэшыжым къызэпича гъуэгуанэм ущриплъэжкIэ, абы хузэфIэкIам ущегупсыскIэ, мыпхуэдэу уигу къокI: «Пэжыр жыпIэнумэ, ар езыри абыхэм, зи акъыл нэхурэ IуэхущIафэ дахэкIэ тхыдэм хыхьа адыгэ цIыхубз телъыджэхэм, ящыщ зыщ».
КЪЭЖЭР Хьэмид,
тхакIуэ, филологие щIэныгъэхэм я кандидат.
ПцIым и бий, захуагъэм и телъхьэ
Хьэщхъуэжь Раисэ и къарури и гъащIэри щIэныгъэм триухуащ. Псэужамэ, ар иджы илъэс пщIей хъунут.
ИлъэсипщIым щIигъукIэ Хьэщхъуэжь Раисэ Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтым и къудамэм и унафэщIу лэжьащ. А зэманыр сэркIи а къудамэм и нэгъуэщI лэжьакIуэ куэдым я дежкIи гукъинэж хъуащ. Щхьэж зыпэрыт IэнатIэм гудзакъэ худиIэу, ар зэредгъэфIэкIуэным дыхущIэкъуу, пщIэрэ нэмысрэ зэхуэтщIу, дызэкъуэту дызэдэлэжьащ.
Хьэщхъуэжь Раисэ къыхилъхьэу «Писатели Кабардино-Балкарии» библиографие псалъалъэр зэрыдгъэхьэзырари нобэ хуэдэу сощIэж. Абы и фIыщIэщ а тхылъыр дунейм къызэрытехьар.
Ди унафэщIым лэжьыгъэхэм дытехьэулеикIыу къытхуидэртэкъым. Ди лэжьыгъэр гъуэрыгъуэурэ хэплъэжырт, щыуагъэхэр зэригъэзэхуэжырт. Егъэлеиныгъэ хэмылъу жысIэнщи, дэтхэнэми ди лэжьыгъэр пщIэнейрэ къипщытэрт, псалъалъэм зы щыуагъи имыгъэкIуэн папщIэ.
Раисэ сыт щыгъуи захуагъэм и телъхьэт. Езыми и лэжьакIуэхэми пцIы якIэрыплъхьэу къыпхуидэнутэкъым. Пэжыр наIуэ къэхъуху емызэшу абы Iуэхур зэхигъэкIынут.
Раисэ фIыуэ илъагъу IэщIагъэм псэемыблэжу илъэс 40-м щIигъукIэ пэрытащ. Тхылъ пщIы бжыгъэхэр, статья щэ бжыгъэхэр Хьэщхъуэжьым и Iэдакъэ къыщIэкIащ. А лэжьыгъэхэр адыгэ литературэм и дыщэ фондым хыхьащ. Хьэщхъуэжь Раисэ фIыуэ илъагъуу щыта усакIуэ цIэрыIуэ Саади и псалъэхэмкIэ мы тхыгъэр зэхузощIыж: «Лэжьыгъэ къызыщIэмына щIэныгъэлIыр пхъэщхьэмыщхьэ къызыпымыкIэ жыгым хуэдэщ».
АЛЪХЪЭС Светланэ.
ЩIэныгъэм и гъуэгукIэ
Ди лъэпкъым ифIэщу щIэныгъэм, тхылъым зэрызритрэ зэрыхъуар зы цIыху гъащIэ къитIэсэн зэман кIапэщ. Ауэ жыпIэ хъунукъым абы и пэкIэ ди щэнхабзи нэгъуэщIи иуджыхьу я пIэм итауэ. Бэм щIэныгъэ бгъэдэмылъми, тхыбзэ имыIэми, и гупсысэм, и зэфIэкIым зэпымыууэ зиужьащ. Абы и щыхьэтщ адрей лъэпкъхэм деж щызекIуэхэм емыщхьу, ди нарт хъыбар къулейхэр зэрыдиIэжыр, пэжыр пцIым текIуэу, захуагъэм, фIым сыт щыгъуи гъуэгу игъуэту къыхэщу гъэпса таурыхъ куэдыкIейхэр, уэрэдыжьхэр, къебжэкIхэр, жьэрыIуатэм и нэгъуэщI жанр лIэужьыгъуэхэр къызэрыддекIуэкIыр.
Апхуэдэ жьэрыIуатэ творчествэ къулей зыбгъэдэлъ лъэпкъ узыншэм, гува-щIэхами, и художественнэ литературэ къэмыунэхункIэ Iэмал иIэтэкъым. ИкIи къэунэхуащ. Апхуэдэ лъабжьэфIым зыкъыщиIэту хуежьащ ди цIыху пэрытхэм, япэу щIэныгъэ зыгъуэтахэм къагъэщI художественнэ тхыгъэ гъуэзэджэхэм. Ахэр нэхъ уэру, я мыхьэнэкIэ, я зэфIэкIкIэ гу зылъыуагъатэу утыку къихьэ щыхъуар лIэщIыгъуэ кIуам и зэхуэдитIхэм ирихьэлIэущ.
Мис а лъэхъэнэ дыдэрщ къищтар тхыдэмкIэ, филологиемкIэ, экономикэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и щIэныгъэрылажьэ Хьэщхъуэжь Рае и доктор диссертацэм яужь щихьам. «XIX лIэщIыгъуэм и етIуанэ Iыхьэ ныкъуэмрэ XX лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэмрэ щыIа щIэныгъэлIхэр» — арат къихутэну зызрипщытар.
А унэтIыныгъэр къищтэри, дзыгъуэ гъуанэ дихьа къимыгъанэу, къитIэщIащ, щIэныгъэр и лъабжьэу дэтхэнэ зы Iыхьэри щхьэхуэ-щхьэхуэу зэпкърихащ, дымыщIэ куэдым щыгъуазэ дищIащ. Тынштэкъым абы уелэжьыныр. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, куэд щIатэкъым а лъэхъэнэм щыIа адыгэ щIэныгъэлIхэм ятеухуауэ зыгуэр жаIэ, ятх зэрыхъурэ. Хьэщхъуэжьым и лэжьыгъэм пщIэ хуащIу тепсэлъыхьахэми къызэрагъэлъэгъуащи, а зэманым лэжьа щIэныгъэлI щыпкъэхэр къызэрырадзэ щIагъуи щымыIэу, пщIэшхуи хуамыщIурэ зыкъомрэ къекIуэкIащ. Ар щхьэусыгъуэншэуи къэхъуатэкъым. Октябрь социалистическэ революцэм и пэ къихуэ лъэхъэнэм щIэныгъэ зиIа адыгэ зырызхэм я публицистикэ, художественнэ тхыгъэхэр зэратхыу щытар урысыбзэт. Абы къыхэкIкIэ ахэр урыс культурэм, литературэм хыхьэут нэхъ къызэралъытэр, армыхъумэ, адыгэм ейуэ нэхъыбэм къабжыртэкъым.
«Хьэщхъуэжьым и лэжьыгъэм мыхьэнэшхуэ иIэщ лIэщIыгъуитIым — блэкIамрэ дызэрытымрэ — я зэпылъыпIэм адыгэ лъэпкъхэм яIа щэнхабзэмрэ а щэнхабзэм и лэжьакIуэу щытахэм къащIэнахэмрэ джыжынымкIэ. Ахэр, шэч хэмылъу, дэIэпыкъуэгъу ин къащыхуэхъунущ егъэджакIуэхэм ирагъэкIуэкI педагогикэ лэжьыгъэм», — итхащ Хьэщхъуэжьым и оппонент, филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор, Адыгей педагогикэ институтым литературэмкIэ и кафедрэм и унафэщI ШащIэ Къазбэч.
Адыгэ цIыхубзым Болгарием къыщытригъэдзащ литературоведением пыщIа лэжьыгъэфI зыбжанэ. Абыхэм ящыщщ тхакIуэ цIэрыIуэ Андерсен зэрылIэрэ илъэси 100 щрикъум ирихьэлIэу игъэхьэзыра «ТхакIуэ иным и таурыхъхэм я дунейм ещхьу», Боккаччо Джованни зэрылIэрэ илъэс 600 щрикъум теухуауэ итха «ФIым и бэнакIуэ цIыху- шхуэ», нэгъуэщIхэри.
Псэужамэ, зи ныбжьыр илъэс 80 ирикъуну бзылъхугъэ гуащIафIэм къыщIэна тхыгъэхэм лъэпкъыр дрогушхуэ, щIэх-щIэхыурэ захудогъазэ.
ХЬЭХ Сэфарбий,
тхакIуэ.
