Анэдэлъхубзэхэр джынымрэ къэрал унафэмрэ
Адыгэбзэр егъэджыным теухуауэ къекIуэкI лъэпощхьэпохэм щытепсэлъыхьа зэIущIэ иджыблагъэ Налшык щекIуэкIащ. Граждан жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм, властымрэ егъэджэныгъэ IэнатIэмрэ я лIыкIуэхэр зыхэта зэхуэсыр теухуат 2018 гъэм Федеральнэ законым анэдэлъхубзэхэм егъэщIылIауэ Къэрал Думэм хилъхьа зэхъуэкIыныгъэхэм.
Фигу къэдгъэкIыжынщи, Урысейм хыхьэ республикэхэм я курыт еджапIэхэм анэдэлъхубзэ-къэралыбзэ дерсхэр хэгъэзыхь щымыIэу щегъэджыным ехьэлIауэ УФ-м и Къэрал Думэм илъэсрэ ныкъуэрэ ипэкIэ къыщыхалъхьа унафэр къыщащтат. Куэдым закон мыхъумыщIэу къалъытам (анэдэлъхубзэхэр курыт еджапIэм и программэм Iэмал имыIэу хэтын хуейхэм ящыщщ, ауэ и анэдэлъхубзэу щхьэж къилъытэр къыхахыну, абы ипкъ иткIи лъэIу тхылъ ятхыну хуитыныгъэ яIэу зыгъэувым) и зэранкIэ, республикэм щыпсэу урысхэм къадэкIуэу, зи бзэр зыджыну къызытехьэлъэ адыгэхэми урысыбзэр я анэдэлъхубзэу къэзылъытэхэр къахэкIащ. Апхуэдэхэр мащIэкъым, нэхъыбэж хъункIи шынагъуэ щыIэщ. А бжыгъэхэр хэIущIыIу ищIащ зэхуэсым къыщыпсэлъа, КъБР-м ЦIыхухэр егъэджэнымкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм и Управленэм и унафэщI Мыз Мари- нэ. Анэдэлъхубзэхэр, литературэхэр КъБР-м и къэрал егъэджэныгъэ IуэхущIапIэхэм зэрыщаджым и гугъу щищIым Мызым къыхигъэщащ нэхъапэм абыхэм хухахыу щыта сыхьэти 3-р зэхъуэкIыныгъэ имыIэу къызэрынар, Iэмал имыIэу джын хуей предмет- хэм ящыщуи зэрыщытыр, «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм илъэс къэс къыдигъэкI зэреджэ тхылъхэм я бжыгъэри нэхъ мащIэ зэрымыхъуар.
Къызэхуэсахэр абы и къэпсэлъэныгъэм щыщу псом хуэмыдэу зыгъэпIейтеяращ: Къэрал Думэм къищта унафэм тету, анэдэлъхубзэр Iэмал имыIэу ядж, хухах сыхьэт бжыгъэм кIэрыхуакъым, абы щыгъуэми урысыбзэр анэдэлъхубзэхэм языхэз хъуащ. Статистикэм къызэригъэлъэгъуамкIэ, блэкIа гъэ еджэгъуэм (2018 — 2019) урысыбзэр зи анэдэлъхубзэу къыхэзыха адыгэ сабийхэм я бжыгъэр КъБР-м 1.015-рэ щохъу. Я бынхэм адыгэбзэр къазэрытехьэлъэм къыхэкIыу, лъыкIэ адыгэми, я анэдэлъхубзэр урысыбзэу къалъытэу ар яджыну хуит зыщI тхылъым Iэ щIэзыдзахэращ ар зи бжыгъэр. Урысыбзэр зи анэдэлъхубзэ (гущэм зэрыхэлъ лъандэрэ абы фIэкIа зымыщIэ) адыгэ сабийхэри гъунэжщ. Апхуэдэхэр зэре-джэ программэхэри щхьэхуэщ — «Бзэр джын къыщIэзыдзэ» гупыр зэреджэрщ. Мы гупыр нэхъ къэзыщтахэм я бжыгъэр 10.946-рэ мэхъу.
Адыгэбзэр нобэ зэрыува щытыкIэ гугъум къызэрикIа хъуну Iэмалхэм, Iуэху бгъэдыхьэкIэхэм теухуа упщIэхэр щратым, министерствэм и лIыкIуэм къыхигъэщащ Къэрал егъэджэныгъэ стандарт нэхъыщхьэм къыдэкIуэу, республикэм и кIуэцIкIэ нэгъуэщI стандарт зэмылIэужьыгъуэхэр хагъэхьэну Законым хуит зэрищIыр. Абы папщIэ щIэныгъэлIхэр, егъэджэныгъэм пэрытхэр гуп зэрыгъэхъуу министерствэм зыхуагъэзэн хуейщ, къыхалъхьэ Iэмалхэр, ахэр гъэзэщIа зэрыхъуну бгъэдыхьэкIэхэр, абы къытехъукIыжа зэреджэну тхылъхэм я зэхэлъыкIэхэр къыщыгъэлъэгъуауэ. Уеблэмэ, зы еджапIэм и кIуэцIкIэ программэ зэмылIэужьыгъуэхэр щызекIуэну хуит ещI егъэджэныгъэм ехьэлIа Законым.
Апхуэдэу утыкум къыщыпсэлъащ КъБР-м и Жылагъуэ палатэм и лIыкIуэ Мэртазэ Залым. ИпэкIэ къэпсэлъам къыхигъэща бжыгъэхэм теухуауэ абы жиIащ ищхьэкIэ зи гугъу щытщIа Законыр дунейм къыщытемыхьэми, анэдэлъхубзэр IэщIыб зыщIхэм я бжыгъэр мымащIэу зэрыщытар, ущIэгужьеин мы Iуэхум зэрыхэмылъыр. «Адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ я бзэхэр кIуэдынымкIэ шынагъуэ щыIэу къалъытэ абыхэм я тхыбзэ къызэрыунэхурэ, ауэ узытешыныхьын щытыкIэ зэрыщымыIэм шэч къытесхьэркъым», — жиIащ Мэртазэм.
Абы и псалъэхэм арэзы техъуакъым зэIущIэр езыгъэкIуэкIа Шэшэн МуIэед. Бзэхэр джыным теухуа Законым халъхьа зэхъуэкIыныгъэхэр лъэпкъхэр щыхупIэм хуэзышэу къелъытэ абы икIи лъэпкъым и къэкIуэнур нобэ бзэр зэрыт щытыкIэм къишыным зэрелъытари къыхигъэщащ.
Псалъэмакъым къыпищэу, и Iуэху еплъыкIэхэр утыку кърихьащ филологие щIэныгъэхэм я доктор, тхакIуэ ХьэкIуащэ Мадинэ. Абы щапхъэу къигъэлъэгъуащ Осетие Ищхъэрэм иужьрей илъэсхэм щызэтраубла полилингвальнэ системэр. Ар хуэгъэзащ зы школым и кIуэцIкIэ егъэджэныгъэр бзэ зыбжанэкIэ егъэкIуэкIыныр. Псалъэм папщIэ, урысыбзэмкIэ ирагъэдж предметхэр пэщIэдзэ школым адыгэбзэкIэ щрагъэкIуэкIыу класс зыбжанэ республикэм къыщызэIуахмэ, ар бзэр хъумэным щIэгъэкъуэн зэрыхуэхъу-нум шэч хэлъкъым.
КъБКъУ-м и профессор Хъурей Леоренэ къызэрыхигъэщамкIэ, нобэ анэдэлъхубзэхэр зэрыт щытыкIэр къыгуэхыпIэ имыIэу епхащ адэ-анэхэм я зэхэщIыкIым, ахэр Iуэхум и щытыкIэм нэгъэсауэ зэрыщымыгъуазэм. Псалъэм папщIэ, урысыбзэр анэдэлъхубзэу къыхахмэ, урысыбзэмкIэ зыуэ щыт къэрал экзаменымкIэ (ЕГЭ) балл нэхъыбэ я бынхэм къахуэхьыну я гугъэщ. Абыхэм ящIэркъым «урысыбзэ анэдэлъхубзэмрэ» «урысыбзэ» предмет щхьэхуэу псоми яджымрэ Iуэху зэрызэхуамыIэр, программэ щхьэхуэхэу зэрыщытыр. Бзэм и гъащIэр нэхъ кIыхь хъуным, абы зегъэужьыным зымащIэ нэхъ мыхъуми хэлъхьэныгъэ гуэр хуэтщIын папщIэ ди щхьэм, ди унагъуэм деж къыщыщIэддзэу тхузэфIэкI тщIэмэ зэрынэхъыфIыр къыхигъэщащ профессорым.
ЩытыкIэм игъэпIейтея куэд къыщыпсэлъащ зэIущIэм. Абыхэм жаIащ къэрал IуэхущIапIэхэри, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэри зэдэлажьэмэ, щытыкIэм зрагъэхъуэжыфыну. А махуэм зэдэарэзыуэ къащтащ, республикэм ис щIэныгъэлIхэмрэ жылагъуэ зэгухьэныгъэхэмрэ Iэ зыщIадза, КъБР-м и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Казбек Зэрызыхуагъазэм и проектыр. А тхылъым къыщыгъэлъэгъуащ республикэм анэдэлъхубзэхэм я Iуэхур зэрыщымыщIагъуэр, лъэпкъыбзэхэр хъумэныр гулъытэ хэха зыхуэщIыпхъэ Iуэхуу зэрыщытыр.
ЩОДЖЭН Iэминат.
