Сытым дрищIыс, адыгэбзэр тфIэкIуэдмэ
Филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор БакIуу Хъанджэрий
и ныбжьыр илъэс 80 ирокъу
Урысей Федерацэм щIэныгъэ нэхъыщхьэ щрагъэгъуэт и IэнатIэм щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, Къэрэшей-Шэрджэс, Къэбэрдей-Балъкъэр республикэхэм щIэныгъэхэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ, филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор, а псом нэ- мыщIыжкIи, КъБР-м и ТхакIуэхэм я союзым хэт, ЩIДАА-м и академик, Къандурым и цIэр зезыхьэ дунейпсо саугъэтым и лауреат БакIуу Хъанджэрий и ныбжьыр илъэс 80 ирокъу.
БакIуур Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм хыхьэ Жьакуэ (Алъэсчырей) адыгэ жылэм 1940 гъэм фокIадэм и 17-м къыщалъхуащ. Абы дэт пэщIэдзэ школыр ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, еджэным щыпищащ Черкесск дэт интернатым, иужькIэ КъБКъУ-м и тхыдэ-филологие факультетым. Студент илъэсхэм къыщыщIэдзауэ къэхутэныгъэхэм дихьэхыу щIэзыдза щIалэщIэр адыгэ литературэм и зэхэлъыкIэм, зыужьыкIэм кIэлъоплъ, куууэ щыгъуазэ зыхуещI, абыхэм ехьэлIа щIэныгъэ лэжьыгъэхэри зэфIихыу хуожьэ. 1969 гъэм БакIуур щIотIысхьэ СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и академием Дунейпсо литературэмкIэ и институту М. Горькэм и цIэр зезыхьэм и аспирантурэм. 1973 гъэм ирихьэлIэу Хъанджэрий игъэхьэзыращ икIи Москва щыпхигъэкIащ «Адыгэ лъэпкъхэм я литературэмрэ абы щIэгъэхуэбжьауэ зэрызиужьымрэ» фIэщыгъэр зиIа и кандидат лэжьыгъэр.
Хуабжьу хьэлэмэтщ БакIуум и доктор диссертацэри. Адыгэ усыгъэм и лъэпкъ фащэхэм, нэщэнэхэм ятеухуа а къэхутэныгъэр дунейм къытехьащ 1995 гъэм, абы пщIэшхуэ щиIэщ щIэныгъэ дунейм.
Къэрэшей-Шэрджэс къэрал университетым илъэс 32-кIэ щылэжьащ Хъанджэрий. А зэманым къриубыдэу ар пэрытащ жэуаплыныгъэ ин зыпылъ IэнатIэ зыбжанэм: егъэджакIуэ нэхъыжь, доцент, кафедрэм и унафэщI, филологие факультетым и декан, филоло-гие институтым и директор. Сыт хуэдэ IэнатIэ пэрымытами, БакIуур лэжьащ ныкъусаныгъэншэу, Iуэхур иригъэфIакIуэу, зригъэужьу.
2004 гъэ лъандэрэ Хъанджэрий IэщIагъэлI нэхъыщхьэу щолажьэ Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым. Абы зэрыщылажьэм хуэдэурэ, БакIуум и къалэмыпэм къыщIэкIащ лъэпкъым хуэгъэзауэ мыхьэнэшхуэ зиIэ тхылъ зыбжанэ. Абыхэм ящыщщ «IутIыж Борис: усакIуэ, тхакIуэ, драматург» (2010), «ГушыIэмрэ ауанхэмрэ адыгэ литературэм къызэрыхэщыр» (2010), «Творческэ мыхьэнэмрэ лъэпкъ нэщэнэхэмрэ МэшбащIэ Исхьэкъ и усыгъэхэм къазэрыхэщыр» (2019), нэгъуэщIхэри.
БакIуур ноби жыджэру лъэпкъым хуолажьэ. И гурыгъу-гурыщIэхэмкIэ, и гукъэкIыжхэмкIэ къыддэгуашэмэ ди гуапэу, дэ абы зыхуэдгъэзащ.
— Хъанджэрий, уи ныбжьыр здынэса лъагапIэм «укъеплъыхыу», уи сабиигъуэм къыщыщIэдзауэ нэхъ гукъинэж пщыхъуахэм, зыми хыумылъхьэу плъагъу уи къуажэм я гугъу ди газетым еджэхэм къахуэпщIамэ ди гуапэт.
— Псом япэу, уи ныбжьыр уи зыIыгъыкIэм, уи щытыкIэм къеIуатэ — и сабиигъуэм деж и пIэм имызагъэу къежыхь цIыхум, балигъ хъуар упщIэ хэIэтыкIам ещхь мэхъу, жьы хъумэ — упщIэ нагъыщэм хуокIуэж. Сэ сызэрыхьа ныбжьым теухуауэ Къэзанокъуэ Жэбагъы жиIам щIыбгъун щыIэкъым. Абы къилъытащ жьыгъэр «пэщащэ зэману». Ар фIыуэ хуокIуэ кабинетхэм къыщIэна щIэныгъэлIхэм, бзэр, литературэр, тхыдэр къэзыхутэхэм. Сэри «сыпэщэщэнщ» си къару къихьыху.
МыдэкIэ, си къуажэм теухуар япэ изгъэщмэ нэхъ сфIэигъуэщ, абы зэреджэри Жьакуэщ. Ди къуажэм Алъэсчырей, Къубатей цIэхэр зэрихьэу щытащ. А фIэщыгъэхэр, си унагъуэцIэ БакIуу псалъэри хэту, Къэбэрдейм щызекIуэркъым. Архивхэм си унэцIэр зэхуэмыдэу къыщокIуэ: Боку, Паку, Бакуов, Баку. 1914 гъэм къыщыщIэдзауэ «Баков» жытIэу урысыбзэкIэ дотх. Урыс писарь къэс зэрызэхахым хуэдэу ятхырт адыгэ унэцIэхэр. Щыуагъэм удэкIуэтэнт, ауэ урысыбзэкIэ къарыкI мыхьэнэм щигъэпуди къэхъурт адыгэ унэцIэр. Псалъэм папщIэ, илъэсищэ бжыгъэкIэ фадэмэ къызыщIимыхьа адыгэ лъэпкъ хъарзынэр «Алкашев» хъуат.
Жьакуэ къуажэр нобэ Къэрэшей-Шэрджэсым и Инжыдж псым и ижьырабгъу Iуфэм Iусщ. Абы щыпсэухэр Къэбэрдейм 1821 гъэм икIахэм къатехъукIащ. Къуажэм цIыхуу дэсыр минитIым тIэкIу щIигъуу аращ, ауэ щIэныгъэхэм я доктору, кандидату, спортсмен цIэрыIуэу, художникыу, артисту къыдэкIахэр къэплъытэмэ, абы къызэринэкIащ адыгэ къуажэшхуэ куэд.
Зыбжанэм я цIэ къисIуэнщ: кином, театрым я артист гъуэзэджэ Акъ Мухьэрбэч, уэрэджыIакIуэ, УФ-м и цIыхубэ артист Гъуэт Хъусин, абы и къуэ, композитор Гъуэт Аслъэн, уэрэджыIакIуэ, илъэс пщыкIуплIым иту Къэрэшей-Шэрджэсым щIыхь зиIэ и артисткэ хъуа Мамхэгъ Иннэ, сурэтыщI Акъ Исмэхьил (и къуитIри и малъхъэри Урысейм и художникхэм я союзым хэтщ), физик цIэрыIуэ, УФ-м и Къэрал саугъэтыр зыхуагъэфэща Бэвыж Мухьэмэд, Урысей щэнхабзэм и фондым и вице-президент БакIуу Альберт, Урысейм и Къэзыбж палатэм и къудамэм и унафэщI, экономикэ щIэныгъэхэм я доктор Хьэщыкъуей СулътIан сымэ. Спортым и лъэныкъуэкIэ, псом хуэмыдэу еджакIуэхэм, щIалэгъуалэм я ехъулIэныгъэр къапщтэмэ, жьакуэдэсхэм къапэхъун щыIэу си гугъэкъым. Ди къуажэм дэт курыт еджапIэм атлетикэ псынщIэмкIэ и командэр совет зэманым ятекIуэрт Москва, Ленинград къалэхэм, Куржым, Украинэм щыщ спортсменхэм. Абыхэм ятеухуа тхыгъэ щхьэхуэ щIэджыкIакIуэхэм я пащхьэ ислъхьэнуи си мурадщ.
Дэтхэнэ цIыхуми къыщалъхуа щIыпIэр зэрилъагъум хуэдэу, сэри фIыуэ солъагъу си Жьакуэ жылэжьыр. Абы сыщапIащ, сыщеджащ, срогушхуэ, сроин. Ар нэхъыфIыжу сэзыгъэлъагъуу иджыри зы щхьэусыгъуэ щыIэщ: къуажэдэсхэм я щIыхуэ стелъщ. Зауэ зэманым илъэсищым ситу сыкIуэдауэ щытащ. Си Iыхьлы хъыджэбз цIыкIу гу цIыкIукIэ къетшэкIырт. ЗэрыжаIэжамкIэ, зыгуэр къызэIунщIри сакъыкIэрыхуащ, хьэ бзаджэ къызбгъэдэлъэдами сигъэгужьеящ. Сытми, зызгъэгусэри, губгъуэм щыIэ си анэм деж сежьащ. Ар здэщыIэр сщIэжыртэкъыми, къуажэкIэмкIэ сунэтIащ. Къуажэр къызэзнэкIащ, Iуащхьэхэри, къуэхэри, псы цIыкIу гуэри зэпызупщIащ. Хьэгъундыкъуей жылэм удэплъэу, бжьэпэм деж сыгъуэлъри сыжеящ.
Къуэшхуэм и лъабжьэм щыхъущIэрт Инжыдж псы къиуар. Сыкъызэщыу хуэдэу щыхъум хьэ сурэт слъэгъуауэ къысщохъуж. ЗэрыжаIамкIэ, ар дыгъужьт, насып сиIэти, жьыр дыгъужьым и лъэныкъуэмкIэ емыуамэ, мэкIэ сыкъигъуэтагъэнкъым.
Си анэр губгъуэм къикIыжри, гъыуэ къуажэ советым кIуащ. А пщыхьэщхьэм районым къулыкъущIэ гуэр къикIауэ къуажэдэсхэр зы Iуэхушхуэ гуэркIэ зэхуишэсырт. Сабий кIуэдауэ къыщищIэм, унафэ къахуищIащ: «Зи лъэ вакъэ изылъхьэр фежьи, къэвмыгъуэтауэ фыкъемыкIуалIэ», — жери. Жэщ псом хэт лъэсу, хэт шууэ, хэти гу зэщIэщIакIэ сыкъалъыхъуащ, псыхъуи, къуэи, джаби, мэзи къамыгъанэу, фонархэр яIыгъыу, мафIэхэр ящIу. Си адэ къуэш Хьэжысмелщ сыкъэзыгъуэтыжар, си адэшхуэм и адэшхуэ БакIуу Алий и цIэр зезыхьэ «БакIуу мэзым» деж сыщылъу. СыздэщыIэр и псэм ищIами ярейт абы. Хьэжысмел си хъуреягъыр башыпэкIэ къитхъыхьащ, тхьэлъэIу гуэр къибжри, щэхуу къызэджащ. ЗэрыжиIэжамкIэ, сыкъыщылъэтри и IэплIэм сыкъихутащ. Сэ сщIэжыр мащIэщ, ауэ си нэгу къыщIохьэж сызэIэпахыурэ сыкъызэрахьыжар, щIыIэм иса си лъэгуажьэр зэрыузар. ГъуэлъыпIэм сису цIыхухэр схузэблэкIырт, си бгъуитIымкIэ IэфIыкIэ зэи сымылъэгъуахэри яхэту щылът. Сыкъэзыгъуэтыжа Хьэжысмел жиIауэ ягъэхъыбарырт: «Мы цIыкIум дигъэлъэгъуащ зекIуэлI ехьэжьа зэрыхъунур». Сэри абы лъандэрэ щIыпIэ куэдым сихьащ.
НэгъуэщI лъэныкъуэкIэ дыIэбэнщи, си сабиигъуэр «зауэм и бын» зыфIаща щIэблэм яшэча гугъуехьхэм къащхьэщыкIыркъым. Си адэр зауэм 1942 гъэм Сталинград деж щыхэкIуадат. Си анэ Щамхъани бынищ дыкъыхуэнат: си шыпхъур, си къуэшыр, сэ. Абы унагъуэ Iуэхури, колхоз лэжьыгъэри игъэзащIэрт. Ди анэм диным фIыуэ хищIыкIырт, илъэситху фIэкIа мыхъуауэ, щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ ефэндышхуэ гуэрым иригъэджат. КъурIэныр гукIэ ищIэрт. Къуажэдэсхэм цIэ лейуэ «ЖанцIыкIу» къыфIащат. А зэман хьэлъэм губгъуэм, гъуэгу Iуфэхэм ху кIэсыж къыщифыщIырти, мэжаджэ дигъэшхырт ди анэм, мэзым зэ, зэрыджэ, хьэцыбанэ къыщыпичырт. Пэгун нэщIу плIы здихьырт, абыхэм из хъуху къыпичырт мэзым щигъуэт пхъэщхьэмыщхьэхэр. ПэгунитIыр зыкъомрэ къихьырт, игъэувырти, игъэзэжырти, адрей тIур къигъэIэпхъуэрт. Ахэр урыс станицэм щыIэ бэзэрым, километр тIощIкIэ тпэжыжьэм ишэрти, ищэрт. Хьэцыбанэр игъэгъурт, аптекэм ярищэт. Университетыр къэзухауэ 1969 гъэм Москва аспирантурэм сыщыкIуэм хьэцыбанэ гъэгъуауэ килограмм 200 аптекэм ирищэри, къыщIэкIар къызитат. И ныбжьыр хэкIуэта нэужьи хьэблэ нысащIэхэр зэзэмызэ мэзым здишэрт, ауэ абыхэм яхуэшэчыртэкъым лъагапIэм дэкIынри, хьэцыбанэр, зэр къыпычынри, хьэлъэр километр зытIущкIэ къэхьыжынри.
Гугъуехьым цIыхум и гъащIэр кIэщI ищIыркъым. Си анэр Шэрджэсым щыIэ Зеикъуэ къуажэм щыщ Абдокъуэхэ яйщ. Унагъуэм зэшыпхъуиблрэ зы щIалэрэ яIати, щIалэ закъуэр зауэм хэкIуэдащ. Зэшыпхъуиблым щыщу зы закъуэщ илъэс бгъущIым нэмысар, тIур илъэсищэм щхьэдэхащ. Си анэр илъэс 94-кIэ тхуэпсэуащ. Гъаблэри гугъуехьри зымылъэгъуа абыхэм зыри яхэтакъым.
БакIу Хъанджэрий и унагъуэр. 2015 гъэ
Псом нэхърэ нэхъ гугъу ехьащ зи щхьэгъусэхэр зауэм хэкIуэдахэмрэ абыхэм я бынхэмрэ. Сэри сащыщщ афэ вакъэ, къэбэрдейхэр гуэншэрыкъкIэ зэджэр, шабий илъу къезыхьэкIахэм, аму, андэгурэ, хьэбжьыныху, шыпсыранэ, джэдхъурсанэ, щхъырыб, къатхъэнсулыкъу тхьэмпэ зи шхыныгъуэ хъуахэм. ГъэщIэгъуэнщ а «зауэм и бынхэм» егъэлеяуэ цIыху цIэрыIуэ куэд къазэрыхэкIар. Зыбжанэм я цIэ къисIуэнщ: МэшбащIэ Исхьэкъ, Къуиикъуэ Налбий, Щхьэлахъуэ Iэбу, ШащIэ Казбек, Джарым Аслъэн, Бырсыр Батырбий, ТхьэкIушынэ Аслъэнджэрий, Хъунэгу Рашид, Мамий Руслан, Пэнэф Увжыкъуэ, ХьэкIуащэ Андрей, Къумахуэ Мухьэдин, КIуэкIуэ Валерэ, Нало Заур, Нэхущ Iэдэм, Нэхущ Заурбий, IутIыж Борис, Бещтокъуэ Хьэбас, Гъут Iэдэм, ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, Хъупсырокъуэ Хъызыр, Темыр Умар, Нэхущ Мухьэмэд, Дыгъужь Къурмэн, Бэчыжь Лейлэ, Бемырзэ Мухьэдин. Ахэр куэд дыдэ мэхъу. Сэ зи цIэ къисIуар литературэм, щIэныгъэм пыщIа къудейхэрщ.
— Ущеджа щIыпIэхэм ятеухуауэ сыт уигу къина? Нобэ щIэныгъэ зэрыратыр сыткIэ къыщхьэщыкIрэ фэ фызэрырагъэджа щIыкIэм?
— Сэ Жьакуэ а зэманым дэта илъэсибл еджапIэр къэзухащ, абы иужькIэ курыт щIэныгъэ щызэзгъэгъуэтащ зауэм хэкIуэдахэм я бынхэм щхьэкIэ Черкесск къыщызэIуаха интернатым. Иджыблагъэ Жьакуэ еханэ классыр къыщызыухахэр иту дэфтэр къысIэщIыхьати, зы Iуэху згъэщIэгъуащ: ди классым цIыху 28-рэ щIэсати, 1937 гъэм къалъхуахэм къыщыщIэдзауэ 1942 гъэм дунейм къытехьахэм нэс яхэтт. МащIэтэкъым ещанэу, уеблэмэ етхуанэу къыханэжахэр. Уеблэмэ, емыджэфхэр «первэныкъуэ» жыхуаIэ классым къыханэжырт. Нобэ апхуэдэ щыIэ? МащIэт тху защIэ зыхуагъэувхэри.
Жьакуэ еджапIэр сабиигъуэм и зэманти, фIыкIэ сигу къинэжащ, егъэджакIуэхэри ди адэ-анэм пэтлъытырт. Дызэранамэ, я Iэр къыщыттехуи къэхъурт, ауэ зыдгъэгусэ ди хабзэтэкъым.
Интернатым махуэ ныкъуэкIэ дыщеджэрт, абы иужькIэ ди гъэсакIуэхэм я нэIэм дыщIэту унэ лэжьыгъэхэр дгъэхьэзырырт. Дахуапэрт, дагъашхэрт. Ди егъэджакIуэхэр щIыпIэ зэхуэмыдэхэм кърашат, щIэныгъэ куу зиIэхэт. Адыги, урыси, абази, нэгъуеи, къэрэшеи, осетини дызэхэст. Псори дызэрыIыгът, еджэнымкIи спортымкIи къалэ псом дыщыпашэт. Ар къэзыухахэм цIыху цIэрыIуэ куэд къахэкIащ.
Ди университетым дыщезыгъэджахэм ящыщ куэд, ХьэкIуащэ Андрей я пашэу, ныбжьэгъу къытхуэхъужахэщ. Абыхэм ящыщт Сокъур Мусэрбий, Нало Ахьмэдхъан, Щэрдан Iэбу, Иуаныкъуэ Нурбий сымэ. ЩIэныгъэм нэмыщI абыхэм щапхъэ дахэ куэд дагъэлъа- гъурт. ЦIыху хэтыкIэм, зэхущытыкIэхэм ехьэлIа хабзэ дахэхэм дыхуагъасэрт, адыгэбзэм, литературэм я IэфIыр нэсу зыхыдагъэщIащ. Зи цIэ къисIуахэм 60 — 70 гъэхэм ирагъэджа студентхэм къахэкIащ лъэпкъыр зэрыгушхуэ усакIуэ, тхакIуэ, щIэныгъэлI куэд.
Москва дэт, Дунейпсо литературэ институтым и аспирантурэм сыщеджэну си насып къихьащ. Абы литературэр къызэрахутэ Iэмалхэр щыдагъэщIащ, щIэныгъэм куууэ дыщыхашащ. А еджапIэм сыщыщIэтIысхьэм зы гъэщIэгъуэн слъэгъуат. Зы ныкъуэкъуэгъу сиIэт. Зи псалъэр пхыкI гуэрхэр абы щхьэкIэ елъэIуахэт экзамен дэзыгъэтхэм. Ар къыщысщIар иужькIэщ. Псори зэгъусэу дагъэтIысри, зыдгъэхьэзыра нэужь, зыри щIамыгъэкIыу жэуап дагъэтащ. А щIэлъэIуари, республикэхэм ящыщ зым министру щылэжьа гуэрти, «къыпрагъэхри», цIыхуих дащтащ. Си фIэщ хъуркъым мы ди щIыналъэхэм апхуэдэ пэжагъ куэдрэ къыщыхъуу.
— ЕджапIэхэм я гугъу щытщIкIэ, зы упщIэ сиIэт: уи щIалэгъуэм студентхэм, аспирантхэм щIэныгъэ зэрырагъэгъуэту щытамрэ нобэ ар зытетымрэ сыткIэ зэщхьэщыкIрэ?
— Ар зэбгъапщэмэ, «шумрэ лъэсымрэ» нэмысыпами, куэдкIэ зэщхькъым. Ди зэманым институтхэм, университетхэм апхуэдиз ящтэртэкъым, къыхахыр фIыуэ еджахэрт. Ахэр псори пщIэншэу ирагъаджэрт. ЛъэIукIэ, IулъхьэкIэ щIагъэтIысхьэхэр мащIэ дыдэт. Нобэ конкурсхэр мащIэ хъуащ, уеблэмэ къащтэну бжыгъэр нэсу щахуримыгъэкъу къудамэхэри щыIэщ. ЩIалэгъуалэм я нэхъыбэм зыхуеджэну къыхахыр экономист, юрист IэщIагъэхэрщ. Ди къэралым экономист куэдыIуэ егъэхьэ-зыр, ауэ ди экономикэр яхуэгъэлажьэркъым. Псори унафэщI хъуну хуейщ.
Нобэрей еджакIуэхэр щIохъуэпс мылъкушхуэ зыбгъэдэлъ, прокурор, къулыкъущIэ хъунхэу. Зыри хуейкъым я пщIэнтIэпскIэ лэжьэну. Уеблэмэ, къохьэлъэкI еджэнри, хуейкъым Iущ хъуну. «ГуащIэрыпсэу» псалъэр къэдгъэсэбэпыжкъым. ЕкIэкIуар егъэджэныгъэ закъуэркъым, щIэныгъэ-къэхутэныгъэм и Iуэхури щIагъуэкъым.
Совет зэманым СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и академием зэфIэкIышхуэ иIэт, абы къэрал псор зыдэплъей щIэныгъэ-къэхутакIуэ институт хэтт, бзэм, литературэм, тхыдэм, физикэм, экономикэм, нэгъуэщI щIэныгъэхэм хухэхауэ. Абыхэм я унафэм, я жьауэм щIэтт автономие къэскIэ къыщызэрагъэпэща щIэныгъэхутэ институтхэр. А системэр ещхьт нобэ «вертикаль власти» жыхуаIэу ди политикхэм яухуам.
А зи гугъу тщIы бзэ щIэныгъэм, литературэм теухуа ищхьэ институтхэр Москва дэтт. А системэр лъэлъэжащ иужь зэманым. Иджы аспирантхэр щагъэхьэзыр республикэ къэс. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, ЩIэныгъэхэмкIэ академием и аспирантурэхэр къэзыухахэр егъэпщэгъуейщ нобэ ди щIыналъэхэм щагъэхьэзырхэм. Сэ си нэгу щIэкIащ а Iуэху зехьэкIитIри, ахэр зэщхьыххэкъым зэреджэ программэкIи, я экзаменхэм я ткIиягъкIи. Си псалъэхэм щыхьэт техъуэу, зи гугъу сщIы академием щеджа щIэныгъэлI зыбжанэм я цIэ къисIуэнщ: Бгъэжьнокъуэ Барэсбий, Дзэмыхь Къасболэт, Къэжэр Валерэ, Бетрожь Руслан, Къущхьэ Хъусен, БищIо Борис, Дзыгъуэнэ Ритэ, Иуан Зэуал, Гъут Iэдэм, Хъупсырокъуэ Хъызыр, Тхьэгъэзит Юрэ сымэ.
Гуманитар щIэныгъэм телэжьа нэгъуэщI еджагъэшхуэхэми я цIэ къиIуапхъэт, ауэ сэ зи гугъу сщIахэм адыгэ тхыдэм, бзэм, литературэм хэлъхьэныгъэшхуэ зэрыхуащIам шэч къытехьэгъуейщ. Абы къакIэлъыкIуа щIэблэм, Совет Союзыр лъэлъэжа нэужь утыкум къихьа щIэныгъэлIхэм апхуэдиз яхузэфIэкIауэ къыщIэкIынкъым. Ар зи лажьэр къэралым и щIэныгъэ академием унафэ зэрырамыгъэщIыжырщ, академием и институт пашэхэм ди аспирантхэр зэрыщамыгъэхьэзырыжырщ, щIэныгъэм елэжьхэм я улахуэм щIалэгъуалэр зэрыIуигъэщтырщ. Япэм тхакIуэхэм, щIэныгъэлIхэм я IэдакъэщIэкIхэр къыщытрадзэкIэ гонорар хъарзынэ иратырт. Иджы уи лэжьыгъэр, гугъу узыдехьар къытребгъэдзэн папщIэ уи ахъшэ ептын хуейщ. Хьэдэгъуэдахэщ ар.
— Хъанджэрий, щIэныгъэ и лъэныкъуэкIэ уи къэхутэныгъэхэм я гугъу пщIыми, университетым щебгъэджами, уи гуащIэ псор адыгэбзэмрэ литературэмрэ епхьэлIащ. Тхылъ зыбжани къыдэбгъэкIащ, щIэныгъэ журналхэм статья куэди къытребгъэдзащ. Хамэ къэралхэми (Тыркум, Иорданием), Москва, Ленинград къалэхэми докладхэр щыпщIащ. Гуманитар щIэныгъэхэм хуэгъэзауэ адыгэхэр нобэ нэхъ зыгъэгузавэхэр сыт?
— Псом япэ игъэщыпхъэщ адыгэбзэр хъумэныр, абы зегъэужьыныр. Сэ университетым илъэс куэдкIэ студентхэр щезгъэджащ урыс литературэм и Iыхьэ зыбжанэкIэ, хамэ къэрал литературэмкIэ, литературэм и теориемкIэ. Хамэ къэрал литературэм зэман куэд «сфIишхами», нэхъ гугъу дыдэ сезыгъэхьар къыздалъхуа адыгэбзэрщ. Школым адыгэбзэкIэ сыщезыгъэджахэр тхакIуэхэу, усакIуэу Аслъэн Михаил, Кхъуэхъу Цуцэ, Лэтокъуэ Гуащэнагъуэ сымэщ. Си анэми адыгэбзэр фIы дыдэу ищIэрт. Апхуэдэу щытми, адыгэбзэр егъэджэным нэхъ къыстехьэлъа хэткъым. Ар сытым къыхэкIрэ? Адыгэбзэм и тхыдэр щезгъэджым къызгурыIуащ ар. 1920 гъэхэм щегъэжьауэ ди зэманым къэсыху къэзыхутахэм къагъэсэбэпари, нобэ къагъэсэбэпри нэхъыбэу урысыбзэщ. Адыгэбзэр урысыбзэкIэ къахутэ. Термин къагъэсэбэпри — подлежащэм деж къыщыщIэдзауэ точкэм деж щыщIэкIыжу — урысыбзэщ, е хамэ къэралыбзэм къыхэкIащ. Iуэхур зэIызыщIэм щыщщ куэд щIауэ зи «модэр» мыкIуэдыж диссертациехэри. УрысыбзэкIэ ятха диссертациехэр пхыбгъэкIын папщIэ статья зыбжанэ къытребгъэдзэн зэрыхуейр, ахэр пщIэншэу къызэрыпхутрамыдзэр Iуэхум хэплъхьэжмэ, хэплъэгъуэ дыдэщ.
Адыгэбзэр хъумэнымкIэ лэжьыгъэшхуэ зэфIах адыгэ газетхэм, бзэм елэжьхэм, хамэ къэрал щыпсэу щIэныгъэлIхэм. Ауэ абыхэм яхэтщ дгъуэта хъуа алфавитым техъущIыхь IэщIагъэлIхэри. Хэт жеIэ латин хьэрфхэмкIэ ди тхыбзэр зэхъуэкIын хуейуэ, хэти къелъытэ хьэрып хьэрфхэр нэхъыфIу. Ауэ, алфавитыр гъэмахуэ, е щIымахуэ щыгъынкъым. Ныкъусаныгъэ гуэр зимыIэ тхыбзи дунейм теткъым. Псоми ящIэ Тыркум щыпсэу адыгэхэр а къэралым щекIуэкI политикэм и жьауэм щIэувэу, латин графикэм я адыгэбзэр трашэну зэрыхэтар. 2003 гъэм абы теухуа щIэныгъэ конгресс ящIат. Абы кърагъэблэгъат Сирием, Иорданием, Тыркум, КъШР-м, КъБР-м, АР-м щыщ щIэныгъэлIхэр. Блэгъуэжь Зулкъарин, БищIо Борис, сэ дызэгъусэу дыхэтащ абы. МахуищкIэ дызэдэуащ, дэ яхуэддакъым латин графикэм ди лъэпкъэгъухэр техьэну, абы адыгэ псори нэхъри зэпэжыжьэ дищIынут. Дэ акъы- лэгъу къыддэхъуат Сирием, Иорда- нием къикIахэри. Ди Iуэху еплъыкIэм дытетащ 2008 гъэм Иорданием щекIуэкIа конгрессми.
Зэман блэкIам къигъэлъэгъуащ дызэрызахуэр. Сэри тIэкIу «гуащIэу» ди лъэпкъэгъухэм сахэпсэлъыхьами, срогушхуэ си Iыхьэ гуэр ахэр зэрыщыдмыгъэуа Iуэхушхуэм зэрыхэлъым. Ди насыпти, урыс графикэм тетхэщ хамэ къэралхэм щыпсэууэ адыгэ тхыбзэр къэзыгъэсэбэпхэр, еджэным къыхуэушахэр.
Ди къэралым къэдгъэзэжынщи, ди нобэм къегъэув къэбэрдей-шэрджэсыбзэмрэ адыгеибзэмрэ зы литературэбзэ щIын хуейуэ. Абы щIэмыхъуэпс зы адыги щыIэу къыщIэкIынкъым, ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, ахэр бзитI хъуащ. Диалект зыбжанэм щыщ зырыз лъабжьэ ящIри, адыгэ литературэбзэрэ къэбэрдей-шэрджэсы-бзэрэ къэхъуащ совет зэманым. КIахэ лъэныкъуэм щыпсэу адыгэхэмрэ къэбэрдейхэмрэ я бзэр зэбгъэдэкI щыхъуар совет зэманым и закъуэкъым. Ар жыжьэ къыщожьэ — Урысейр Екатеринэ и зэманым къэкIуатэурэ, абы еныкъуэкъуа Тыркумрэ Кърым хъанхэмрэ адыгэхэр зэкъуачурэ къызэрекIуэкIа лъандэрэ. ЕпщыкIубгъуанэ лIэщIыгъуэм Псыжь гъунапкъэ ящIауэ зэкIэлъыкIуэну хуимыту адыгэхэр щащIа лъэхъэнэри цIыкIукъым. Совет зэманми, «къуийм и щIыIу гуэрэфу», адыгэхэр автономиеу щым хапхъащ. Апхуэдиз лъэпощхьэпом къишащ литературэбзэ щхьэхуэ диIэ зэрыхъуар. Хамэ къэрал щыпсэу адыгэхэм я адыгэбзэр диалектхэм я «IэшрыI» хъуащ.
Сыт ди Iэмал? Къумахуэ Мухьэдин итхащ бзитI зэхыхьэу зы литературэбзэ ящIу щапхъэ зэрыщымыIэр. Iэмалу щыIэр зыщ. БзитIым яз къыхэхауэ, псоми яй щIын хуейщ. Ауэ хэт ар къищтэну — еджапIэхэри егъэджакIуэхэри пхуэхъуэжыну, республикэ щхьэхуэу щым дыщыпсэууэ, ар къэралым идэну.
Сэ сызэреплъымкIэ, икIэщIыпIэкIэ щIэгъэхуэбжьэн хуейщ Адыгэ, Къэрэшей-Шэрджэс, Къэбэрдей-Балъкъэр республикэхэм ис адыгэхэм я бзэм зэрызиужьым и хэкIыпIэхэр къэлъыхъуэныр. Псоми ди зэхуэдэу къэна псалъэхэм я тхыкIэр, я къэпсэлъыкIэр зэтехуэ псалъалъэ щIын хуейщ. ГъэмэщIэн хуейщ дызэрызэщхьэщыкI псалъэхэр. Нобэ бзэм псалъэщIэ куэд къещтэ, ахэр къыхокI урысыбзэм, хамэ къэралхэм я бзэхэм. Зэгъунэгъу, зэгурыIуэ дыхъужын щхьэкIэ сыт хуэдэ Iэмалри IэщIыб пщIын хуейкъым, дызэкIэлъыкIуэн, ди щIалэгъуалэр зэрышэн хуейщ. Зы литературэбзэм дыхуэмыкIуэфми, гъэмэщIэн хуейщ щхьэхуэ дызыщIхэр. Бзэм къыхыхьэ терминологиер зэгурыIуауэ щIэныгъэлIхэм я комиссиекIэ къэщтэн хуейщ. НобэкIэ псалъэщIэхэр «щхьэж и мэшу» къащтэ, абы и щапхъэр гъунэжщ.
Бзэр гъэкъэбзэн хуейщ, ауэ илъэс куэдкIэ цIыхухэр зэса, бзэ куэдым хыхьа псалъэхэр хэбдзу аргуэру нэгъуэщIыбзэм къыхэхакIэ зэпхъуэкIыным сыт и мыхьэнэ? «Район» псалъэр адыгэбзэми, урысыбзэми, нэгъуэщI куэдми хыхьащ, а бзэхэм «хэгъэрей» щыхъуащ. Ар илъэсищэм нэблэгъауэ къагъэсэбэп тхакIуэхэм, щIэныгъэлIхэм, еджапIэхэм, IуэхущIапIэхэм. Ар тырку псалъэ «куейкIэ» зэхъуэкIа щIэхъуар сыт? «Адыгэ» ящIащ «культура» псалъэр, дуней псом къыщагъэсэбэпыр, лъэхъэнэ куэд хъуауэ адыгэбзэм хуэлажьэр. Ар зэрызэрахъуэкIа псалъэм къикIыркъым культурэм и мыхьэнэм и ныкъуи. Апхуэдэ щапхъэхэр мащIэкъым. СфIэкъабылкъым мазэцIэхэри зэрызэрахъуэкIари. Урысей псом лIэщIыгъуэ бжыгъэ хъуауэ хамэбзэхэм къыхиха а календарь псалъэ 12-р къегъэсэбэп. Адыгэ жыIэкIэм тедгъэхьэжа мазэцIэхэр ди цIыхухэм яхузэгъэщIакъым, сыту жыпIэмэ дызэрыс Урысейм и радиоми, телевиденэми, еджапIэхэми жэщи махуи ди тхьэкIумэм къиIуэр январь, февраль, май терминхэрщ.
Сызэлэжьыр, къэсхутэр литературэр арами, ди псалъэмакъым бзэм нэхъ зыщезгъэубгъуащ. Ауэ, иджыри зы гукъеуэ сиIэщ. Бзэм елэжьхэм ящыщу зыми и гугъу ищIыркъым «орфоэпие» жыхуаIэм — ди псэлъэкIэм. Урысыбзэ псэлъэкIэм куэд щIауэ топсэлъыхь, телевиденэм «Радионяня», «Правильно ли мы говорим», нэгъуэщI нэтынхэр ирегъэкIуэкI, къэхутэныгъэхэри мащIэкъым. «Къэзыжыхь» ударениер къыщагъэлъагъуэ я псалъалъэхэм.
Адыгэхэм литературэбзэм и лъабжьэм, и мардэм тету псалъэхэр мащIэ дыдэщ. Тхыбзэ диIэ щыхъуа лъэхъэнэм дызэрыпсалъэми, къэдгъэсэбэп псалъэхэми, тхэкIэми ткIийуэ зэуэ дыбгъэдыхьэ хъунутэкъым, ауэ нобэ хабзэм дытетын хуейщ. Псом япэ къэпсэлъыкIэ тэмэмым тетыпхъэщ егъэджакIуэхэр, тхакIуэхэр, щIэныгъэлIхэр, журналистхэр. Абыхэм я бзэм хэтын хуейкъым диалект псэлъэкIэхэр, я къуажэ псэлъэкIэм и нэщэнэхэр. ФедаIуэт, хэт а мардэм тетыр? Абыхэм бзэм хэмытыж макъхэр къагъэсэбэп, х-м ипIэкIэ к жаIэ, къ-м и пIэкIэ I (щыIэIым — щIыIэкъым). Адыгэм «гупщысэ» псалъэр куэд щIауэ къыдогъуэгурыкIуэ, хамэ къэрал щыпсэухэм мащIэкъым абы тетыр, апхуэдэщ Инжыдж дэс къэбэрдейхэр, беслъэнейхэр. КъБР-м щыпсэу адыгэхэм ар яхъуэжащ «гупсысэ»-кIэ. Сэ Къэрэшей-Шэрджэс университетым адыгэбзэр щыщезгъэджым Абыкъухьэблэ щыщхэм ерагъкIэ щезгъэгъэтырт «щ»-м и пIэкIэ «с»-зэрыжаIэр. (СыкIуас — сыкъэкIуэжас). Беслъэнейхэр къуажитI нэхъыбэ хъуркъым — абы щыщ студентхэр нэхъ ерыщыжт, я диалект псэлъэкIэм тегъэкIыгъуейт. Мы проблемэм теухуауэ куэди схужыIэнут. Абы гулъытэ хуэщIын зэрыхуейр нэрылъагъущ. Сэ сыхущIокъу литературэбзэм и мардэм сытетыну. Адыгэбзэм теухуа псалъэмакъыр сухыну сыхуейщ Бемырзэ Мухьэдин жиIэгъамкIэ: «Сытым дрищIыс, адыгэбзэр тфIэкIуэдмэ».
— Хъанджэрий, щIэныгъэ и лъэныкъуэкIэ литературэр зэраджыр сытым тет нобэ?
— Литературэм и лъабжьэр бзэрщ, ауэ езы литературэр бзэр зэрагъэбей, абы зэрызрагъэужь Iэмал щхьэпэщ. Адыгэ литературэм, урыс литературэми хуэдэу, и пщIэр лъахъшэ хъуащ. Иужьрей илъэсхэм адыгэ литературэр зыгъэбжьыфIэ нэхъыжьхэм къакIэлъыкIуэ щIэблэм щIалэу яхэтыр мащIэ дыдэщ. Япэм тхакIуэм ират гонорархэм унагъуэр игъэпсэурт, нобэ апхуэдэжкъым. Тхыдэм къегъэлъагъуэ: Iуэхур гугъу хъумэ, ар зылъигъэсыр цIыхубзырщ. Ноби ди литературэм нэхъыбэу телажьэр ахэрщ, апхуэдэщ журналистикэ, егъэджэныгъэ IэнатIэхэри. Дауэ щытми, адыгэ литературэр ехуэхыпауэ жыпIэ хъунукъым. Я псалъэр лъагэщ усакIуэ нэхъыжьхэу Хьэх Сэфарбий, Бещтокъуэ Хьэбас, Ацкъан Руслан, Бицу Анатолэ, Шорэ Ахьмэд, Шорэ Хьэсин, Мыкъуэжь Анатолэ, Тхьэгъэпсо Увжыкъуэ сымэ, нэгъуэщIхэми.
Литературэр къэзыхутэхэм ехъулIэныгъэ зыбжанэ яIэщ. Ди щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым щагъэхьэзыращ «Адыгэ литературэм и тхыдэр», томищ хъууэ. Абы щыщу томитIыр къыдэкIащ, ещанэр электроннэу къэнащ, абы текIуэдэн ахъшэр къызэрытхуэмыгъуэтым къыхэкIкIэ. Мыпхуэдэ лэжьыгъэ Кавказ Ищхъэрэм ис лъэпкъ куэдым яIэкъым. Къэбэрдей литературэм и очеркхэм 1968 гъэм иужькIэ зыми къыпищакъым. Дэ къыдэдгъэкIами щхьэхуэу ихуар ПащIэ Бэчмырзэ, ЩоджэнцIыкIу Алий, КIыщокъуэ Алим сымэщ. Монографие тхылъ яхуэфащэщ ди усакIуэ, тхакIуэ зыбжанэм, абыхэм я щIыхуэ ятелъщ ди литературэхутэхэм. Сэ къыслъысу, IутIыж Борис тхылъ щхьэхуэ хуэстхащ.
ТIэкIу «дыкъеIэбыхынщи», псом нэхърэ нэхъ дызыгъэгузавэр къэбэрдей-шэрджэс литературэр курыт школым зэрыщадж Iуэхурщ, абы и фIагъыр къэIэтын зэрыхуейрщ. Адыгэхэр республикищым зэрыхэпхъам зэранышхуэ къехь. Иужьрей зэманым Адыгэ Республикэр зы федеральнэ округым, Къэрэшей-Шэрджэсымрэ Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ нэгъуэщIым зэрыхэхуар къэплъытэмэ, абы нэхъри зэпэIэщIэ дищIащ.
Къэбэрдейхэмрэ шэрджэсхэмрэ ди бзэр зыщ, къэралым зэриухуари «къэбэрдей-шэрджэсыбзэ» фIэщыгъэщ. Ди литературэри зыщ. Школым адыгэбзэмрэ литературэмрэ зэрыщадж учебникхэри зыуэ, Налшык къыщыдэкIыу къекIуэкIащ 90 гъэхэм нэсыху. Щхьэж и щхьэ къихьэр щилэжь хъуа лъэхъэнэм шэрджэс тхакIуэ зыбжанэм, ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэри хэту, литературэмкIэ я учебникхэр щхьэхуэу Черкесск къыщыдагъэкIыу щIадзащ, «Анэдэлъхубзэ литературэ» фIащри. ФIэщыгъэри тэмэм дыдэкъым. Щхьэусыгъуэу къагъэувари утыкум къралъхьакъым, тепсэлъыхьакъым, «ди тхакIуэу къэбэрдей учебникхэм ирагъэувэр мащIэщ» жаIа мыхъумэ. Абы и щхьэусыгъуэр гурыIуэгъуэкъэ — шэрджэсхэр къэбэрдейхэм нэхърэ хуэдибгъукIэ зэрынэхъ мащIэрщ, еджапIэуи КъБР-м школ щищым нэс зэрыщыIэрщ, адыгэбзэр, литературэр щезыгъэджхэри зэрыщынэхъыбэрщ. Учебник зыхуэтхынухэри, зэрыгурыIуэгъуэщи, КъШР-м щыкуэдкъым. Къэтщтэнщ литературэм елэжь еджагъэшхуэхэри, зэдгъэпщэнщ. Черкесск дэт щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым адыгэбзэм цIыхуищ, IуэрыIуатэм зы цIыху, литературэм зы цIыху щелэжьу аращ. Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтыр Урысей щIэныгъэ академием хэтщ, гуп хъарзынэ щолажьэ бзэм и секторым. апхуэдэщ IуэрыIуатэ секторри. Литературэ сектор сэ сызыхэтым цIыхуу 8 щолажьэри, тхур щIэныгъэхэм я докторщ, щыр кандидатщ.
Апхуэдэу Къэрэшей-Шэрджэсым адыгэбзэм, литературэм елэжьхэри, тхакIуэхэри, школхэри, егъэджакIуэхэри куэдкIэ щыщынэхъ мащIэкIэ, учебник зыхуэтхынури къыхэхыгъуейщ. Адыгэбзэ учебникхэр къэбэрдейм къыщыдэкIыу илъэс куэдкIэ къекIуэкIащ, нэхъыбэрэ авторхэр зэгуэдзауэ. Псалъэм папщIэ, Урыс Хьэталийрэ Тамбий БетIалрэ. ЗэгуэкIын хуейуэ зыми зэи жиIакъым. Апхуэдэут адыгэ литературэмкIэ учебникхэри зэрагъэхьэзырыр. Абы тетын хуейщ дяпэкIи, адыгэ псоми я сэбэп зетхуэну щытмэ.
ЗэгурымыIуэныгъэр гъэзэкIуэжын мурадкIэ, адыгэ литературэм теухуа учебникхэр егъэфIэкIуэн папщIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и Правительствэм и унафэкIэ къызэрагъэпэщат программэщIэ зэхэзылъхьэн комиссэ. Абы хагъэхьат ХьэкIуащэ Андрей, БакIуу Хъанджэрий, Ержыб Аслъэн, Гъут Iэдэм, ТIымыжь Хьэмыщэ сымэ. МазихкIэ делэжьащ абы. Программэм и проектри къытрадзащ, ауэ гурыIуэгъуейщ ар Черкесск щIынэмысар. Апхуэдиз еджагъэшхуэ зэлIэлIа программэм хуэдэ зы хъыджэбз закъуэм зэхилъхьауэ къыджаIащ, Черкесск егъэджакIуэхэм я щIэныгъэм щыхагъахъуэ институтым дыщыкIуам. Учебникхэр зытхыфынухэр, авторэгъуу къэбэрдейхэм я гъусэу лэжьэнухэр къыджефIэ щажетIэм, а зэIущIэм зыми и цIэ къыщраIуакъым. Апхуэдэу, Москва къэбэрдейхэми шэрджэсхэми щхьэхуэу лъэIу тхылъхэр ягъэхьащ, зэгурымыIуэу, авторхэри щхьэж зэрыхуейуэ къагъэлъэгъуащ. А псор къэгъэувыIауэ, авторхэри конкурскIэ къыхэхын хуейщ, учебникхэми къэбэрдей, шэрджэс тхакIуэхэри зэгъусэу игъэувэн хуейщ, я IэдакъэщIэкIхэм я фIагъым, ахэр еджапIэм хуагъэув къалэнхэм зэрытехуэм елъытауэ.
— Уи унагъуэм, бынхэм, къуэрылъху -пхъурылъхухэм я гугъу уэзгъэщIынут.
— КIэщIу жыпIэмэ, унагъуэкIэ гукъеуэ сиIэкъым, ди хъыджэбзыр дохутырщ, щIалэм ди университетым и экономикэ факультетыр къиухащ, финанс IэщIагъэкIэ магистратурэр США-м и Портлэнд къалэм дэт университетым къыщиухауэ къэкIуэжыну дыпоплъэ. Ди къуэрылъху Умар ещанэ классым кIуащ, ди пхъурылъху Данэ етхуанэ классым щIэсщ. ФIыуэ йоджэхэр, ауэ адрей сабийхэми хуэдэу, смартфон, планшет жыхуаIэхэм «щопсэухэр». Сэ абы зыри хэсщIыкIыркъыми, Умар «си акъылыр фIэмащIэщ». Сытми, дытрагъэу.
— Сыт хуэдэ ныбжьым итми, цIыху къэс хъуэпсапIэ иIэщ. Уэ сытым нэхъ ущIэхъуэпсрэ?
— КъардэнгъущI Зырамыку зыгуэрым жиIауэ къиIуэтэжырт: «Алыхьым сымылажьэу бей сищIи, сымыщIэххэу жэнэтым сихь». Апхуэдизу къыщIэзмыгъалъэу, сыхуейт узыншагъэр емыкIэкIуэну, си бынхэм, си ныбжьэгъухэм, си къуажэгъухэм я нэщIэбжьэ сымылъагъуну. Дунейм щикъухьам, зи тхыдэр мафIэ лыгъейм хэмыкIа ди лъэпкъым иджыри и сэбэп зыхэлъ гуэр зэрыхуэсщIэн къару тхьэм къызитыну.
— «Адыгэ псалъэм» и щIэджыкIакIуэхэм сыткIэ захуэбгъэзэнт?
— «Насыпыр Iыхьэ мыгуэшщ» жаIэ. Псоми тхурикъун насып диIэну, абы дыхуэлэжьэну, ди лъэпкъым и цIэр фIыкIэ жыжьэ зыгъэIун куэд къытхэкIыну тхьэм жиIэ.
— Тхьэм ухущIигъэхьэ, уузыншэу, дэрэжэгъуэм ущымыщIэу лъэпкъым иджыри куэдрэ ухуэлэжьэну ди гуапэщ.
Епсэлъар
НАФIЭДЗ Мухьэмэдщ.
