Зауэм зеиншэ ищIахэр
Хэку зауэшхуэр ди текIуэныгъэкIэ зэриухрэ илъэс 71-м щIигъуащ. Зауэ IэнатIэм Iутахэми лэжьыгъэм пэрытахэми лIыхъужьыгъэ ин зэрахьащ ТекIуэныгъэр къэхьынымкIэ. А зауэ угъурсызым насыпыншагъэ, къулейсызыгъэ куэд къытхуихьащ, нобэр къыздэсми абы и дыркъуэхэр гъащIэм хэгъуэщэжакъым.
Зауэм ижь зыщIимыхуа, абы имыгъэгуIа лъэпкъи унагъуи къэгъуэтыгъуейщ. Зауэр зэриухрэ илъэс куэд дэкIами, абы и узыр иджыри цIыхухэм йофыкI, ауэ ар псом нэхърэ нэхъ зытехьэлъэр зауэм фызабэ ищIахэмрэ абыхэм я бынхэмрэщ. Зауэр къыщыхъеям Джэрмэншык къуажэр унагъуэ 200-м нэсу арат. Абы щыщ щIали 176-рэ зауэ IэнатIэм Iухьащ, Хэкум папщIэ я псэр зауэлI 95-м ятащ. Зауэ бзаджэм фызабэ ищIащ цIыхубз 59-рэ, зеиншэу къигъэнащ сабии 127-рэ.
Зауэм ипэкIи ар щекIуэкIми Джэрмэншык къуажэ Советым къепхауэ щытащ Жэрумэкъуэ, Шытхьэлэ къуажэхэр. Жэрумэкъуэр унагъуэ 35-рэ хъурт, абы и щIалэхэу 22-рэ зауэм Iухьащ, 9-р хэкIуэдащ, фызабэу 7, зеиншэу 15 къэнащ. Шытхьэлэр унагъуэ 40 хъурт, абы щыщ щIалэ 41-рэ зауэм Iухьащ, 26-р хэкIуэдащ, фызабэу 19, зеиншэу 65-рэ къэнащ. Ди жагъуэ зэрыхъущи, фызабэ 84-ри зеиншэ 207-м ящыщу 165-ри дунейм ехыжащ. Алыхьым я ахърэтыр фIы ищI!
Фызабэхэм, абыхэм я бынхэм гугъу- ехьуэ яшэчар сщыгъупщэркъым, ахэр къэралым деж гулъытэншэ зэрыщы- хъуам сегъэнэщхъей. Зауэм хэкIуэдахэм я фэеплъ сыным и бгъум мрамор фIыцIэм къыхэщIыкIа сын фызабэхэм щахуэдгъэуващ 2014 гъэм дыгъэгъазэм и 5-м. Ди республикэм абыхэм ятеухуауэ зы тхылъи щатхакъым, зы сыни щыхуагъэувакъым ди жылэм фIэкIа. Зауэм фызабэ ищIахэмрэ абыхэм я бынхэмрэ гугъуехьу яшэчар зымылъэгъуам и фIэщ хъунукъым.
Сэ слъэгъуащ си унагъуэкIи, къуажэм дэса фызабэхэми, абыхэм я бынхэми ятелъа гъащIэ хьэлъэр: тшхын, щыттIэгъэн, унэр зэрыдгъэплъын димыIэу дыпсэуащ. ГъэщIэгъуэнщ апхуэдэ гугъуехьым дыкъызэрелар. А зэманым щIэныгъэ нэхъыщхьэ къэпхьыныр зауэм зеиншэ ищIахэм я дежкIэ хуабжьу гугъут.
1946 гъэм ди республикэм къыщызэIуахауэ щытащ еджапIэ-интернат, узыщIэсынури, пшхынури, щыптIэгъэнури, узэреджэну тхылъхэри пщIэншэу къуату. Сабий зеиншэхэм, унагъуэ хуэмыщIахэм къахэкIахэм папщIэ къызэIуахами, абы щеджахэм я процент 80-м щIигъур адэ-анэ яIэу, хуэщIауэ псэухэм я бынхэрт. Щеджащ абы сэ сцIыхуу партым и райкомым и япэ секретарым и къуэ, республикэм и министрым ипхъу, къалэ советым и унафэщIым и къуитI. Ди къуажэм щыщу щеджащ республикэм егъэджэныгъэмкIэ и министру а зэманым лэжьам и унэкъуэщу, хуэщIауэ псэухэм я щIалитI, колхозым и унафэщIым и къуэ, зи адэр зауэм хэкIуэдахэм ящыщу тIу къудей.
Ди къуажэм щыщу зауэм зеиншэ ищIа 127-м къахэкIауэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ очнэу къэзыхьыфар цIыхуи 4-щ, заочнэу апхуэдизщ, зыр техникэ щIэныгъэхэм я кандидат хъуащ. Зэдгъэпщэнщи, зауэм къикIыжащ ди къуажэгъу зауэлI 81-рэ. Абыхэм я бынхэм ящыщу щIэныгъэ нэхъыщхьэ зрагъэгъуэтыфащ 40-м щIигъум очнэу, заочнэу 20-м щIигъум, 5-р щIэныгъэхэм я доктор, 4-р кандидат хъуащ. Абыи къегъэлъагъуэ зеиншэхэм къэралым къахуищIа гулъытэри, цIыхухъу зыщхьэщымытыж унагъуэхэм, фызабэхэм, зеиншэ бынхэм я гъащIэр зэрыщыта- ри.
1949 гъэм ди къуажэ илъэсибл еджапIэр (курыт еджапIэ дэтакъым) грамотэкIэ къэзухри, интернатым сыщIэтIысхьэну сыкIуащ. УрысыбзэкIэ диктант, есэпымкIэ задачэ еджапIэ пщIантIэм щыдагъэтащ. Жьы къепщэу, диктантыр дэзыгъэтхым жиIэр дахэ-дахэу зэхэдмыхыу дагъэтхащ. «Экзамен едгъэтащ», — жаIэну арагъэнт, ауэ щыхъукIэ щIэтIысхьэнухэр белджылы къыщIэкIынт. Къэтхьа оценкэхэр къыджамыIэжу, ди тхылъхэр къыдатыжри дыкъаутIыпщыжащ куэд. Ди нэхъыбапIэр зауэм зеиншэ ищIахэрт. «Щы» защIэкIэ фIэкIа школым щемыджэфа куэд щIагъэтIысхьауэ щытащ а интернатым, я адэ-анэхэр зыхузэфIэкIти…
Тхылъхэр къыдатыжа нэужь, а интернатым и гъунэгъу педучилищэм ахэр естащ. МахуитIым экзамени 5 стыри, стипендие къэсхьу седжащ. Шхыным теухуауэ абы гугъуехьу щесхьэкIар пхужыIэнукъым. ИлъэсиплIым къриубыдэу шхапIэ, буфет сыщIыхьакъым — абы естын ахъшэ сиIэтэкъым. Унэм исх тIэкIур сшхырт, примускIэ хьэнтхъупс сщIырт. Зи адэ-анэр зыщхьэщытыр шхапIэм щыкIуэм деж, зеиншэхэр абыхэм дехъуапсэрт. Зэзэмызэ пщыхьэщхьэкIэ гъущI гъуэгу вокзалым дыкIуэрт, вагон дунэщIыну. Абы къыдат ахъшэ тIэкIумкIэ щыгъын къэтщэхурт, къэнар кинокIэ дгъэкIуэдырт.
Зы илъэс къэмынэу колхозхэм нартыхудэч дыщыIэт мазэкIэ, нэхъыбэкIэ. ЖэщкIэ дызыщIэлъыр фермэхэрат, шхалъэм хьэуазэ дэудауэ абы хуэпауэ дыхэлът.
Педучилищэр 1953 гъэм фIы дыдэу къэзухри сылэжьэну си гугъащ, ауэ ар си анэм идакъым. «Фи адэр зауэм щыдэкIым, уэсят къысхуищIащ, сыт хуэдэ гугъуехь стемылъми, щIалищри фезгъэджэну, щIэныгъэ нэхъыщхьэ фэзгъэгъуэтыну. Абы и уэсятыр згъэзэщIэн хуейщ», — жиIащ абы. Арати Къэбэрдей пединститутым и урыс-адыгэ къудамэм сыщIэтIысхьащ икIи 1958 гъэм университет хъуауэ къэзухащ. Абы сыщыщеджам си гъащIэр тIэкIу нэхъ тынш хъуащ. А зэманми колхозхэм дыщыIащ.
1956-1957 гъэхэм я гъэмахуэхэм ВЛКСМ-м и ЦК-м и унафэкIэ щIыщIэхэм лэжьакIуэ дыщыIащ, гуэдз Iутхыжащ, Iэщ фермэхэр зэдгъэпэщащ, Iэщхэм папщIэ мэкъумылэ дгъэхьэзыращ. А зэманыращ къэралым и япэ дамыгъэ лъапIэр къыщызатар.
1958-1979 гъэхэм ди къуажэ школым урысыбзэр щезгъэджащ, 1968-1979 гъэхэм школым и унафэщIу сылэжьащ. Партым и Аруан район комитетым и унафэкIэ ди къуажэ колхозым и парторганизацэм и тхьэмадэу 1979 гъэм сагъэкIуащ. Ди школыр сыт и лъэныкъуэкIи пэрытти, си лэжьапIэр схъуэжыну сыхуейтэкъым, ауэ партым и унафэр а зэманым умыгъэзащIэу хъунутэкъым.
1996 гъэм къыщыщIэдзауэ къуажэ ветеранхэм я советым и тхьэмадэу солажьэ. Дэнэ сыщымылэжьами, IэнатIэр нэхъыфI зэрыхъуным яужь ситащ. Си къуажэр фIыуэ солъагъу, абы и Iуэхур нэхъыфI зэрыхъуным сыхущIокъу. Къуажэм и тхыдэм, абы дэс цIыхухэм ятеухуауэ тхылъиплI къыдэзгъэкIащ. СлъэкIаIамэ, си къарурэ акъылкIэ къэсхьыну сыхущIэкъуащ, къэралыр нэхъ нэ лейкIэ къызэплъакъым, «зи адэр зауэм хэкIуэдахэм ящыщщ» жиIэу.
1995 гъэм ди республикэм къыщызэрагъэпэщауэ щытащ зи адэхэр Хэку зауэшхуэм хэкIуэдахэм я зэгухьэныгъэ. Абы и къудамэхэр республикэхэми, районхэми, къуажэхэми къыщызэрагъэпэщат. Ауэ, ди жагъуэ зэрыхъущи, республикэ, район унафэщIхэм я деж дэIэпыкъуэгъуи пщIэи щагъуэтакъым абыхэм, арати, илъэсиплI лэжьауэ аращ а зэгухьэныгъэр. Абы щхьэкIэ къэмынэу, 1995 гъэм къыщыщIэдзауэ мэкъуауэгъуэм и 22-р щыгъуэ махуэу идогъэкIуэкI. А махуэм къызэдгъэпэщ пэкIум кърохьэлIэ зауэм фызабэ, зеиншэ ищIахэр, зи дэлъху, зи къуэш хэкIуэдахэр, ветеранхэр, къуажэ унафэщIхэр.
Иджы сигу къеуэр мыращ: Къэрал Думэм къыщыхалъхьэну яужь итщ зауэм и бынхэм ятеухуа Iуэху. Абы къызэщIиубыдэну ягъэувыр 1927-1945 гъэхэм къалъхуахэрщ. Сэ абыкIэ сыарэзыкъым. И адэр зауэм хэкIуэдауэ, шхын, щитIэгъэн имыгъуэту, еджэну Iэмал зимыIамрэ зи адэр зауэм щымыIауэ, е и насып къихьу абы псэууэ къикIыжу и быным сыткIи дэIэпыкъуэгъу зыхуэхъуамрэ зэхуэбгъэдэныр тэмэмкъым. Иужьрейхэм я бынхэм жьыр къыщепщэр ямыщIэу, щIэныгъэ нэхъыщхьэ къахьауэ, щIэныгъэхэм я доктор, кандидат хъуахэу, къулыкъу яIыгъыу лэжьахэщ, пенсэ хъарзынэ къахьу мэпсэу. Ахэр зауэм и быну убжыныр емыкIущ икIи хабзэм къезэгъыркъым. ЯпэщIыкIэ зауэм зеиншэ ищIахэм я псэукIэр нэхъыфI щIы — ахэр мы зэманым куэд хъужыркъым. Ельцин Борис сом мелардиблым щIигъукIэ «Центр памяти» къэралым щыхуригъэщIыфакIэ, къулыкъущIэшхуэхэм, Думэм и депутатхэм илъэс къэс я улахуэм щыхигъэхъуэфкIэ, зауэм зеиншэ ищIахэм ящыщу къэнэжа тIэкIум я гъащIэр, псэукIэр нэхъыфI зэрищIын мылъку къэралым къигъуэтын хуейщ.
Си тхыгъэмкIэ мыарэзыхэр къыпэджэжыну хуитщ.
ЛIУП Нурхьэлий,
Джэрмэншык къуажэм и ветеранхэм я Советым и тхьэмадэ,
зи адэр Хэку зауэшхуэм хэкIуэда.
