Ислъамым и нур
Уаз
IэшрыI махуэр
Муслъымэн махуэрыбжэмкIэ мухьэррэм мазэм и 10-нэ махуэр IэшрыI махуэщ. Мы гъэм ар тохуэ фокIадэм и 10-м. А махуэм телъыджэ куэд къэхъуащ, ислъам диным и тхыдэми къыхэнащ а Iуэхугъуэхэр. Фигу къэдгъэкIыжынти абыхэм ящыщ зыбжанэ.
КъурIэным къызэрыщыкIуамкIэ, IэшрыI махуэращ Алыхьым уафэхэри, щIылъэри, мелыIычхэри, япэ цIыхури (Iэдэм) къыщигъэщIар. Дунейр щыкъутэжынури IэшрыI махуэущ. IэшрыI махуэращ Iэдэм бегъымбарым и гуэныхьыр Тхьэм щыхуигъэгъуар.
А махуэращ Нухь лIыкIуэмрэ Iиман къэзыхьа и гъусэхэмрэ псыдзэм къыщригъэлар. Нухь Алыхьым и закъуэныгъэм цIыхубэр къыхуриджат илъэс 950-кIэ. Ауэ щыхъукIи, а къыхуеджэныгъэр къабыл зыщIар цIыху 80-м нэблагъэу арат, абыхэм яхэтат Нухь и къуищри (Сам, Хьам, Яфис сымэ). Ахэр зэрыса кхъухьыр Мэчэм нэса нэужь, абы и хъуреягъыр тхьэмахуэкIэ къикIухьащ, иужькIэ, Иракым щыIэ Джуди Iуащхьэм щынэсым, IэшрыI махуэу щIылъэм ахэр техьащ.
А махуэм Мусэ бегъымбарымрэ абы и Iумэтымрэ фирхьэун бзаджащIэм и дзэм щихъумащ.
Мусэ лIыкIуэмрэ абы и къуэш Хьэрун-рэ IисрэIил и быным къахуигъэкIуат Алыхьым и закъуэныгъэм къыхураджэну. АрщхьэкIэ, фирхьэуным езым Тхьэуэ зибжыжырти, цIыхухэм абы щхьэщэ хуащIырт. ЛIыкIуэ лъапIэм и къалэныр псэемыблэжу илъэс куэдкIэ игъэзэщIа-ми, Iиман къэзыхьар мащIэ дыдэт. Апхуэдэу щыхъум, Алыхьым Мусэ Iэмыр хуищIащ Iиман къэзыхьахэр гъусэ ищIу Мысырыр ябгынэну. Iуэхур зыIутыр фирхьэуным къыщищIэм, Iиман къэзыхьа гупыр зэтриукIэн мурадкIэ, и дзэр гъусэ ищIри, абыхэм якIэлъыщIэпхъуащ. БзаджащIэм и дзэр зы мелуанрэ мин щихрэ хъурт. Мусэ и дзэр цIыху миних къудейт зэрыхъур. Алыхь IэмыркIэ Мусэ хы Плъыжьым щыхэуэм, хыр тIууэ зэгуэкIри, Мусэрэ и дзэхэмрэ къэунэхуа лъагъуэм техьахэщ. Ар зылъэгъуа фирхьэуным игугъащ хыр езым папщIэ зэгуэкIауэ. Муслъымэн гупым яужь иту хым щыхыхьэм, псым зызэхуищIыжри, фирхьэунри абы и дзэм хэт джаурхэри итхьэлащ.
Зат АррикъэкIэ зэджэ зауэшхуэр яублэну щытат муслъымэнхэмрэ джаурхэмрэ зэпэщIэувэу. IэшрыI махуэм зэпэщIэуват дзэхэр. АрщхьэкIэ, джаурхэр щхьэ бжыгъэкIэ куэдкIэ нэхъыбэу щытми, шынэ я гум къихьэри, щIэпхъуэжахэщ, уеблэмэ, я мылъкури, я былымри къагъанэри.
IэшрыI махуэм нэщI пIыгъыныр псапэщ. Абы теухуауэ Мухьэмэд бегъымбарым (Тхьэм и нэфIыр зыщыхуам) жиIащ мыпхуэдэу: «Алыхьым папщIэ IэшрыI махуэм нэщI зыIыгъым илъэс кIуам и гуэныхь псори хуигъэгъунущ».
Ауэ зыщыдгъэгъупщэ хъунукъым: IэшрыI махуэм унэщIыныр фарзкъым, суннэту аращ.
Мэжджыт цIэрыIуэхэр
Дунейм щынэхъ дахэхэм хабжэ
Узбекистаным щыIэ «Калан» мэжджытышхуэр 12-нэ лIэщIыгъуэм яухуауэ щытащ. Тхьэм и уардэунэм цIыху мин 12-м зэуэ нэмэз щащIыфынущ. Ар апхуэдизкIэ инщ, дахэщи, турист куэд абы йокIуалIэ заплъыхьыну. Зи гугъу сщIы мэжджытыр дунейм щынэхъыжьхэм хабжэ.
Тхыдэм нэхъ цIэрыIуэу къыхэнахэр
«Тхыдэм нэхъ цIэрыIуэу къыхэна цIыхуи 100» фIэщыгъэм щIэту Америкэм и Штат Зэгуэтхэм къыщыдагъэкIа тхылъ телъыджэр зи Iэдакъэ къыщIэкIар дуней псом щыцIэрыIуэ тхыдэтх, математик, астроном Харт Майклщ.
Тхыдэр куууэ зыджа, уеблэмэ, зи гъащIэ псор абы тыхь хуэзыщIа лIым къыдигъэкIа тхылъыр ятеухуащ дунейр къыщигъэщIам щегъэжьауэ нобэр къыздэсым нэхъ цIэрыIуэ дыдэу тхыдэм къыхэнахэм (фIы и лъэныкъуэкIи, Iей и лъэныкъуэкIи), абыхэм Буддэ, Конфуций, Наполеон, Гитлер, Платон сымэ, нэгъуэщIхэри яхэту. Харт Майкл цIыхуищэм я гъащIэр къритхэкIыжа къудейкъым, атIэ, я фIагъ-IеягъкIи, цIыхухэр нэхъ къызэрагъэдэIуэфакIи я увыпIэхэри яритыжащ.
Хэт атIэ абы бжьыпэр щызыубыдар? Ар Алыхьым и лIыкIуэ лъапIэ Мухьэмэд бегъымбарыращ (Тхьэм и нэфIыр зыщыхуарщ), цIыху нэхъ пэж дыдэу, щапхъэу, бэр фIым къыхуриджэу дунейм зэрытетам папщIэ. Ислъам диныр зезымыхьэ щIэныгъэлI цIэрыIуэр мис апхуэдэу щыхьэт техъуащ Алыхьым и псалъэу Мухьэмэд бегъымбарым теухуауэ КъурIэным къыщыкIуам: «НыфхуэзгъэкIуащ лIыкIуэ фэркIэ щапхъэу» Iэятым.
Гъунэгъум и хьэкъыр дэгум зэригъэзэщIар
(Апхуэдэуи къохъу)
Зи тхьэкIумэхэм зыри зэхамых дэгум и гъунэгъур сымаджэ хъуауэ пIэм зэрыхэлъыр къыщыгурыIуэм, мурад ищIат абы теухуауэ муслъымэным и къалэн хьэкъыр игъэзэщIэну, нэгъуэщIу жыпIэмэ, щIэупщIакIуэ хуэкIуэну. АрщхьэкIэ, зэми егупсысыжащ: «СыкIуэр Iуэху, жиIэр зэхэсхынукъыми, аращ Iуэхур. СымыкIуэми, емыкIущ, гъунэгъум и хьэкъыр гъэзэщIапхъэщ», — жиIэурэ гупсысэрт. ИкIэм-икIэжым, триухуащ гъунэгъум и деж екIуэкIыну. «Естыну упщIэхэм къаритыжыну зыхуэзгъэфащэ жэуапхэм тIэкIу зыхуэзгъэхьэзырынщ», — мурад ищIащ лIым. «Дауэ ущыт?», жысIэнщи, сыщIэупщIэнщ. Шэч хэлъ хъункъым, «сынэхъыфIщ» къызэрызжиIэнум. «Сыту фIыт. Алыхьым и фIыщIэщ», — жесIэжынщи, зэфIэкIащ. ИужькIэ сеупщIынщ: «Сыт пшхыр?». Сыт хуэдэ жэуап къызимытми, сыгузавэркъым, «Уэлэхьи хъарзынэм, Тхьэм уи Iэпкълъэпкъым иригъэзагъэ», — жысIэнщ. ИтIанэ сеупщIынщ: «Хэт уи дохутырыр?». «Уэлэхьи, ар дохутырыфIым», жысIэнщи сыщытхъунщ, тхьэмыщкIэм и гур фIы сщIын папщIэ».
Мис апхуэдэу зигъэхьэзырри, дэгур гъунэгъум деж щIэупщIакIуэ кIуащ.
— Дауэ ущыт?
— Уэлэхьи, си ныбжьэгъу, сызэрыщытхэр мыщIагъуэ, ажалыр къыспоплъэм, — ерагъкIэ къыдришейуэ жэуап къитащ сымаджэм.
— Сыту фIыт, ярэби, сыту фIыт! — жиIащ дэгум, зэрызигъэхьэзырам тету.
Сымаджэм и нитIыр къихуащ.
— Сыт пшхыр? — адэкIэ щIэупщIащ дэгур.
— Уэлэхьи, сэ си шхыныр мышхын, гынщ армыхъумэ, — тхьэусыхащ сымаджэр.
— Хъарзынэщ, уи Iэпкълъэпкъым Тхьэм иригъэзагъэ, — жиIэри, дэгур ещанэу щIэупщIащ:
— Хэт уи дохутырыр?
— Сэ си дохутыр мыгъуэр псэхэхращ, — къитащ сымаджэм жэуап.
— Уэлэхьи, абы нэхъ дохутырыфI умыгъуэтын. Ар зиужь ихьар и кIэм нимыгъэсу увыIэнукъым, умыгузавэ, си ныбжьэгъужь! — жиIэри, дэгур къыщIэкIыжащ.
Ислъам диным пыщIа телъыджэхэр
Мазэр зэрызэгуэкIар Мухьэмэд бегъымбарым и зэманым къэхъуа телъыджэхэм ящыщ зыщ. ЛIыкIуэм и ныбжьыр илъэс 25-м иту джаурхэм къыжраIат: «Уэ Алыхьым урилIыкIуэр пэжмэ, мо мазэр тIууэ зэгуэгъэкI». А псалъэхэр зэхэзыха бегъымбарым и Iэхэр иIэту Тхьэм щелъэIум, мазэр тIууэ зэгуэкIат (Алыхь IэмыркIэ). Ар зылъэгъуа джаурхэм, дауи, ар ягъэщIэгъуащ: «Мухьэмэд телъыджэ ищIащ!» — жаIэу.
Ислъам диным и телъыджэхэм нэхъыбэу ущрихьэлIэр ар къыщежьа КъуэкIыпIэ Гъунэгъуракъым, атIэ Индонезие къэралыгъуэращ. Абы щопсэу муслъымэн мелуани 184-рэ.
Индием щыпсэу муслъымэнхэр бжыгъэкIэ нэхъыбэщ Сирием, Иракым, Иорданием Палестинэм, Хьэрып хытIыгу ныкъуэм псори зэхэту щыпсэухэм нэхърэ.
Мухьэмэд бегъымбарым и Iумэтхэр лIыкIуэу щыIам я Iумэтхэр зэрыхъуу щытам нэхърэ куэдкIэ нэхъыбэщ.
Нэхъ джаур дыдэхэм ящыщу щыта Абу Джахьил зыгуэр макъкIэ КъурIэным къыщеджэкIэ, щэхуу щIэдэIуу щытащ, и псэм зэригъэтыншым щхьэкIэ.
Дунейм муслъымэну мелард 1,6-м щIигъу тетщ, Урысей Федерацэм ахэр мелуан 30-м щынос.
Мухьэмэд цIэр дуней псом щынэхъ цIэрыIуэ дыдэщ.
Европэм хыхьэ къэралхэм ящыщу Албанием и закъуэщ муслъымэну процент 90-м щIигъу щыпсэур.
Оксфордрэ Кембриджрэ я университетхэм япэ дыдэу къыщIэкIа студентхэр зэреджа математикэ, химие, медицинэ, астрономие тхылъхэр зытхахэр муслъымэнщ.
Батский Аделард дуней псом щыцIэрыIуэ щIэныгъэлI зыщIар муслъымэнхэм я тхыгъэхэр латиныбзэкIэ зэрызэридзэкIыжарщ.
Бегъымбарым и мэжджыту Сауд Хьэрыпым и Мадинэ щIыпIэм дэтым хэлъ бжэм и хьэлъагъыр тонни 5 мэхъу.
Щапхъэ
Лъэныкъуэ куэдкIэ зызыузэщIа щIалэ
Адыгэм псалъэжьу диIэщ: «Куэд къэзыгъэщIа нэхърэ — куэд зылъэгъуа». Мы тхыгъэр зытеухуа ныбжьыщIэр гъащIэм и лъэныкъуэ куэдкIэ зызыузэщIа щIалэщ.
Зэрысабийрэ ислъам диныр и псэм хэпщIауэ къэтэджащ ар. Псэм пищIу илъэгъуа и анэшхуэм и жьауэм щIэту, жэщ-махуэ имыIэу абы бгъэдэсу къэгъуэгурыкIуащ Урысмамбэт Инал.
2012 гъэм школыр къиухри, а илъэс дыдэм КъБР-м и мэкъумэш академием щIэтIысхьэри, зэуэ щIэныгъэ нэхъыщхьитI абы щызригъэгъуэтащ. 2019 гъэм ар къиуха нэужь, Шэшэным кIуэри, ислъам динымкIэ курыт щIэныгъэ зригъэгъуэтащ, абыкIи тхылъ къратащ. КъищынэмыщIауэ, КъБР-м ис Муслъымэнхэм я дин IуэхущIапIэми ислъам диным ехьэлIауэ Инал бгъэдэлъ щIэныгъэр къыщапщытати, абыи къыщыхуагъэфэщащ апхуэдэ тхылъ. Иджы, ислъам динымкIэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ зригъэгъуэтын мурадкIэ, Налшык дэт ислъам институ-тым мы гъэм щIэтIысхьащ Инал.
— Иджыри сысабийуэ, уеблэмэ, етIуанэ е ещанэ классым сыщIэсми арат ди егъэджакIуэр къыщыдэупщIам: «Школыр къэвухмэ, хэт сыту лэжьэну хуей?» — жиIэу. Псоми еупщIурэ, си деж къыщысым, сэ жэуап естат: «Ефэндыуэ сылэжьэнущ», — жысIэри. Абы щыгъуэм си ныбжьэгъу цIыкIухэр къысщыдыхьэшхауэ щытащ, — игу къегъэкIыж Инал.
Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэщи, узэджэр къокIуэ, Инал нобэ Сэрмакъ къуажэм и Iимам нэхъыщхьэщ. Къуажэ ефэндыри къуажэдэсхэри акъылэгъу зэдэхъури, япэщIыкIэ ефэндым и къуэдзэу, иужькIэ ефэнды нэхъыщхьэу хахащ ныбжьыщIэр.
Инал зэрысабийрэ гурэ псэкIэ фIэфIу зыхуэкIуа ислъам диным нэхърэ нэхъ насып зыри щымыIэу къелъытэ, ауэ щыхъукIи, диным и закъуэкъым а щIалэр дэзыхьэхыр. АтIэ ар икъукIэ IэфIу мэпщафIэ — тортым деж щегъэжьауэ, адыгэ шхыныгъуэхэм деж щиухыжу ещIыф. Ар «Ностальджи» шхапIэм пщафIэ нэхъыщхьэу щылэжьащ. КъищынэмыщIауэ, сымаджэ хъуа цIыхум псынщIэу дэIэпыкъуэгъу хуэхъуфыну апхуэдэ зэфIэкIи иIэщ.
Инал къуажэ жэмыхьэтыр зыми я губгъэн къимыхьу зэрехьэ, унагъуэри, гъу- нэгъухэри, ныбжьэгъухэри хуэарэзыщ. Нэхъыжьми нэхъыщIэми бгъэдыхьэкIэ щхьэхуэ къахуегъуэтыф, гъэсэныгъэ бгъэдэлъщ, пщIэ, нэмыс хэлъщ.
ФIыщIэ лей яхуэфащэщ апхуэдэ бын зыгъэса Урысмамбэтхэ Робертрэ СэIимэтрэ.
Хьэдис лъапIэхэр
Ислъам диным къегъэув быным теухуауэ адэ-анэм я хьэкъыр гъэзэщIэн зэрыхуейр. Мухьэмэд бегъымбарым жиIащ: «Быным теухуауэ адэ-анэм я хьэкъщ мы Iуэхуугъуищыр: дунейм къытехьа сабийм цIэ дахэ фIэщыныр, КъурIэн еджэкIэ егъэщIэныр, и чэзум щхьэгъусэ егъэгъуэтыныр. А къалэнищыр ямыгъэзащIэмэ, адэ-анэм гуэныхь хуатхынущ».
ЛIыкIуэ лъапIэм (Тхьэм и нэфIыр зыщыхуам) жиIащ: «Къемэт махуэм Алыхьым и пащхьэм нэхъ лъагъугъуей дыдэу иувэжынухэр напитI зиIэхэращ (и гум зы илъу, и жьэм нэгъуэщI зыгуэр жиIэу).
Алыхьым фIыуэ илъэгъуа цIыхур щытыкIэ гугъу ирегъахуэ, и Iиманыр игъэунэхун папщIэ.
Хьэрэмым зыщыпхъумэныр нэхъ тыншщ, жыхьэнмэ мафIэм зыщыпхъумэн нэхърэ.
Фыгъуэным зыщыфхъумэ, япэкIэ ялэжьа IуэхугъуэфIхэр пхъэр мафIэм зэрисым хуэдэу псынщIэу егъэкIуэдыж фыгъуэм.
УпщIэхэмрэ жэуапхэмрэ
ЩIыхуэм теухуауэ
«ЩIыхуэ птыным къыпэкIуэр псапэ хьэмэрэ гуэныхь?» — жаIэри, газетым и щIэджыкIакIуэхэр иджыблагъэ къызэупщIащ. Абы и жэуапу мы тхыгъэр фи пащхьэм нислъхьэну сыхуейщ.
ЩIыхуэм жэнэтри жыхьэнмэри къуигъэлэжьыфынущ.
ЩIыхуэ птыныр псапэщ. ЩIыхуэ къэщтэныр Алыхьым игъэхьэрэмакъым, ауэ ар IэмалыншагъэкIэ икIи Iуэху щхьэпэ- кIэ фIэкIа къуигъэщтэнукъым. ЦIыху гузавэм щIыхуэ ептрэ и гузэвэгъуэр дэбгъэкIмэ, абы къыпэкIуэну псапэр гъунапкъэншэщ. Абы и щыхьэтщ мы хьэдисыр: Мухьэмэд бегъымбарым (Тхьэм и нэфIыр зыщыхуам) жиIащ: «ЦIыхум и гузэвэгъуэр дэзыгъэкIым Къемэт махуэм гузэвэгъуэ илъагъунукъым. ЦIыхум и гуауэр дэзыгъэпсынщIэр Къемэт махуэм гуауэм щихъумэнущ». Аращи, щIыхуэ птыныр псапэщ, ауэ щыхъукIи, ахъшэр къэзыщтам зыщигъэгъупщэ хъунукъым ар тыжын зэрыхуейр, имытыжмэ, жыхьэнмэ мафIэр къызэрилэжьынур. Абы и щыхьэтщ мы хьэдисри: «Зи псэ хэкI цIыхур жэнэтым щыкIуэнур мы Iуэхугъуищыр бгъэдэмылъмэщ: пагэу щымы-тамэ, мыдыгъуамэ, щIыхуэ темылъмэ». ЛIыкIуэм жиIауэ нэгъуэщI хьэдисым къыщыкIуащ, сыт хуэдэ IуэхугъуэфI цIыхум имылэжьами, щIыхуэ телъу лIамэ, абы жэнэтыр зэримылъагъунур. Ауэ щыхъукIи, щIыхуэр зэритыжынум телажьэу, арщхьэкIэ хунэмысу лIам и Iуэхур щхьэхуэщ. Алыхьым щэхури нахуэри ещIэ, Ар къыпхуэгъэпцIэнукъым. Апхуэдэхэм папщIэ хьэдисым къыщыкIуащ: Бегъымбарым (Тхьэм и нэфIыр зыщыхуам) жиIащ: «Си Iумэтым щыщу щIыхуэр зэритыжынум телажьэу ажалыр къызылъэIэсахэм Къемэт махуэм сэ сакъыщхьэщыжынущ». Аращи, щIыхуэр птыныр псапэщ, абы теухуауэ КъурIэным Iэятхэр къыщыкIуащ, ауэ щыхъукIи, ар къэзыщтам имытыжынри хьэрэмщ.
ЩIыхуэр тIууэ зэхедз.
Телъхьэ къыпэкIуэу (проценткIэ) щIы-хуэ тыныр нэхъ гуэныхьышхуэхэм ящыщщ. Абы теухуауэ хьэдис щыIэщ: «Мухьэмэд бегъымбарым (Тхьэм и нэфIыр зыщыхуам) жиIащ: «Нэхъ гуэныхь ин дыдэу 7-м защыфхъумэ». Абы еупщIащ: «Уа, ЛIыкIуэ лъапIэ, сыт хуэдэхэра?» Бегъымбарым жэуап къитащ: «ТхьэнэпцIхэм хуэпщылIыным, хьэпэщыпхэ щIыным, цIыху укIыным, фейдэ къыпэ-кIуэу ахъшэ щIыхуэ тыным, сабий зеиншэм и мылъкур фIэшхыным, цIыхубзхэм якIэрымылъ якIэрылъхьэным, ебгъэрыкIуэныгъэ махуэм къикIуэтыным». КъурIэным итщ телъхьэ къыпэкIуэу щIыхуэ зытми къэзыщтэми Къемэт махуэм ягъэвыну хьэзабыр. Хьэдисми къыщыкIуащ мыпхуэдэу: «Тхьэм и нейр ящыхуащ проценткIэ щIыхуэ зытхэми къэзыщтэхэми, абыхэм зэращIылIэ зэгурыIуэныгъэхэм щыхьэт техъуэхэми.
ЗэрыгурыIуэгъуэщи, щытыкIэ гугъум ихуам щIыхуэ ептрэ и гузэвэгъуэр дэбгъэкIмэ, Тхьэм жэнэт Iыхьлы уищIынущ. Ауэ щыхъукIи, проценткIэ ахъшэ щIыхуэ птымэ, жыхьэнмэ мафIэм укъыхэкIынукъым. Аращи, щIыхуэ зыгуэрым ефтын ипэкIэ, фигу къэвгъэкIыж абы теухуа хьэдисхэр.
Къурмэн махуэр зэдагъэлъапIэ
Дзэлыкъуэ щIыналъэм хиубыдэ Сэрмакъ къуажэм иджыблагъэ зэхуэсышхуэ щыIащ. Нэхъыжьхэм гулъытэ хуащIыну, нэхъыщIэхэр ягъэгушхуэну Тэтрокъуэ Баширрэ Есэнкъул Резуанрэ мурад щащIым, ар трагъэхуащ Къурмэным и ещанэ махуэм.
Зэхыхьэр зи жэрдэмкIэ къызэрагъэпэщар зи гугъу сщIы щIалитIырщ, апхуэдэу жылэм щыщ хьэрычэтыщIэхэмрэ къызэрыгуэкI къуажэдэсхэмрэ ящыщу дэри ди мылъку хэтлъхьэну дыхуейщ, жызыIэхэри Iуэхум хэлэжьыхьащ. А зэхыхьэм къекIуэлIащ цIыху минищым щIигъу. Iэщищ, мэлибл, джэдкъазу 100 яукIащ а махуэм, цIыхухэм ерыскъы гурыхь ирагъэшхащ. Сабийхэр ягъэгуфIэн мурадкIэ, IэфIыкIэ зэрылъ сэмбу 1000 ящIри абыхэм хуагуэшащ, хуэмыщIауэ псэухэм ахъшэкIэ ядэIэпыкъуащ.
