Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Хамэ цIыхубз
Хъыбар
МуIэед, моторыр имыгъэункIыфIу, машинэм къилъри щIэпхъуащ. Ар зэрылъэкIкIэ жэрт, и фэр пыкIарэ къиж и нитIыр напIэхэм идиихьа хуэдэ, мыупIэрэпIэжу. Псы Iуфэм Iус къаз быным щахэлъадэм, гужьеигъуэ ихуахэм я кIий макъым тхьэкIумэIупсыр иричу, ахэр зэбгрыжащ. Абыхэм ящыщ зым ишэщIа дамэр щIалэм и нэкIум апхуэдизкIэ хуищIэу къытехуати, и нэхэр зэуэ щыункIыфIыкIащ, лъэмыкIыуи и IитIымкIэ епхъуэжри, и нэхэр иIыгъыу и пIэм икIэрэхъухьри, итIанэ зэуэ и Iэхэр къыIуихыжащ — и нитIми хъарзынэу ялъагъурт, къаз дамэбгъур зытехуар и натIэрат. Ауэ ар узрэ мыузрэ егупсысыным хунэмысу, МуIэед аргуэру щIэпхъуащ. Абы илъэгъуат псы Iуфэм Iута щIалэ цIыкIур псым зэрыхэхуар.
МуIэед псы Iуфэ дыдэм Iулъэдауэ псым дежэхырт, и нэхэр абы тенауэ хэплъэурэ. Ауэ зыри илъагъуртэкъым, толъкъун ублэрэкIхэм фIэкI. ЩIалэр гъын къудей къэхъуауэ, и Iупэхэм едзэкъэжурэ жэрт, и бгъэр къыпхиудыным хуэдизу и гур къеуэу. «Езгъэтхьэлащ, слъагъуурэ псым езгъэтхьэлащ щIалэ цIыкIур!..» — зэгиижырт ар.
Асыхьэтым зы хужьыгъэ гуэр толъкъунхэм я щхьэ къэхъуащ. «Мес!» — ину кIийри псым хэлъащ МуIэед. И IэхэмкIэ толъкъунхэр зэгуихуу, псынщIэу есырт щIалэр, и щыгъынхэр зэран къыхуэхъу пэтми. Абы аргуэру къилъэгъуащ хужьыгъэр, иджы ар гъунэгъу дыдэт, ауэ напIэзыпIэм кIуэдыжащ. МуIэед лъэщу япэкIэ зидзащ, арщхьэкIэ хужьыгъэр, джанэ хужь зыщыгъ щIалэ цIыкIур, аргуэру толъкъунхэм ягъэпщкIужащ. АдэкIэ-мыдэкIэ зидзащ, зыкъидзыжащ — зыри щыIэкъым. «Дэнэ кIуа? Дэнэ кIуа?»
Асыхьэтым абы и джабэ ижьым къыжьэхэуащ зыгуэр. МуIэед зэпхъуэкIри, щIалэ цIыкIур къыIэрыхьащ…
Псы Iуфэм фыз зытхух къызэрыхьат. Абыхэм машинэм къилъа щIалэр псымкIэ зэрыжар ялъэгъуати, къэхъуар ямыщIэ пэтми, къызэхуэсат. МуIэед щIалэ цIыкIум, гууэщI ищIауэ, псыр къыжьэдигъэжыжырт. Фызхэр гуIэу зэрызехьэрт.
— Таужан и щIалэ цIыкIур… Даут…
— Дэнэ щыIэ мыгъуэ езыр?
— Ялыхь, гущIэгъу къыхуэщI!
— Дохутыр!.. ЩIэхыу — дохутыр!
МуIэед, Даут цIыкIу и Iэхэр ишэщIмэ зэфIигъэщIэжурэ зыкъомрэ бгъэдэсащ, ар къигъэбэуэжыну. Сабийм и фэ пыкIам тIэкIу-тIэкIуурэ зихъуэжу хуежьащ, абы мащIэ-мащIэурэ лъы къыщIэлъэдэжырт. «Псэущ! Хъужынущ!» — МуIэед гуфIэгъуэр иIэт. И тхьэкIумэр Даут и бгъэм трилъхьэурэ едаIуэрт — и гур хуэм дыдэу лажьэрт. «Гъэбэуэн хуейщ…»
Сымаджэщым и машинэ псынщIэр къэсри Iуишащ сабийр. «Тхьэр арэзы къыпхухъу, щIалэ! Къебгъэлащ», — жаIэурэ фызхэр къехъуэхъуащ МуIэед. И «Москвич»-м» деж къэкIуэжри, щIалэм и щыгъынхэр икъузыжащ. Нейлон джанэ хужьыр куэд мыщIэу гъущыжынт, гъуэншэджыращ Iуэхур. Дауи, апхуэдэу хьэщIапIэ укIуэ хъунукъым. Абы щыгъуэми япэ дыдэу иджыщ щыкIуэр. Ари сыт хуэдэ хьэщIапIэ жыпIэмэ…
МуIэед и нэгу къыщIэуващ мазэ япэкIэ Налшык щицIыхуа цIыхубзым и теплъэр. Ар щхьэпэлъагэтэкъым, Iэпсыгъуэлъэпсыгъуэт, и нэхэр фIыцIэт, жэщ кIыфI зырыз ящIэлъ хуэдэ. ЕгъэджакIуэхэм я семинарым къекIуэлIа цIыхубз псоми къахэщырт ар и гуакIуагъкIи, и зыIыгъыкIэкIи. ЩэныфIэу, лейуэ мыпсалъэу е мыдыхьэшхыу, губзыгъэу къоплъу.
МуIэед езыри щIалэ къекIут: лъагащэуи лъагэтэкъым, ауэ лъахъшэкIи уеджэнтэкъым, и щхьэц Iувыр дэжьеят, зы налъэ къыхэмыпIиикIыу. Дэтхэнэ цIыхубзми МуIэед и теплъэр игу ирихьынут.
Семинарым къэкIуахэр «Россия» хьэщIэщым щыпсэурт. Абы щIэст МуIэед нэIуасэ хуэхъуа цIыхубзри. Уеблэмэ я пэшхэри зэпэгъунэгъуу къыщIэкIащ. ПщэдджыжькIэрэ абыхэм сэлам зэрахырт. Ар къигъэсэбэпри, МуIэед цIыхубзым жриIащ:
— Ныщхьэбэ «курзал»»-м концерт щыIэщ. Зумыусыгъуэджэмэ, накIуэ.
«Сыту пIэрэ и жэуапынур? Сыту пIэрэ?» — и щхьэм итт МуIэед. ЦIыхубзыр абы къеплъащ нэщхъыфIэу. ТIэкIурэ гупсысэри, жиIащ:
— ЯпэщIыкIэ дызэрыцIыхумэ нэхъыфIкъэ? Сэ си цIэр Таужанщ.
ЩIалэр пIащIэу Iэбэри абы и Iэр иубыдащ:
— МуIэед.
— Мис иджы нэхъ къозэгъ концертым дызэдэкIуэну, — жиIащ Таужан…
А махуэм и ужькIэ, МуIэед сыт имыщIами, Таужан идакъым абы и гъусэу кином кIуэн е ауэ къикIухьын.
— МуIэед, дэ дызэхуэмызэмэ нэхъыфIщ, — жиIащ Таужан. — Уэ ущIалэщ. Къэпшэну цIыхубз къэлъыхъуи нэхъыфIщ. Сэ сыт? Сэ зэ сыдэкIуащ, къуэшхуэ сиIэщ, илъэситху хъууэ. Хьэуэ, уэрэ сэрэ ди насып зэхэлъ-къым.
Таужан къыжриIам МуIэед жэщ псом игъэжеякъым. Абы зэпилъыта, зэпишэча, къигупсыса псор хэт ищIэн, ауэ етIуанэ махуэм аргуэру Таужан зыхуигъазэри жриIащ, куэд щIауэ ицIыхум хуэдэу, зэрилъагъу лъандэрэ и псэм ар пэгъунэгъу зэрыхъуар, и насып псори абы пыщIауэ зэригугъэр.
ЩIалэм и псалъэр зэрыбыдэр Таужан ирилъагъуэрт абы и нэгум.
ПцIы хэмылъу, езы цIыхубзми МуIэед игу ирихьырт, ар щилъэгъуа япэ махуэ лъандэрэ адрей щIалэ псоми къахигъэщхьэхукIыу, фэкIэ зыкъримыгъащIэми, гурыщIэ гуэрхэр хуищIу щытт. Ар нэи гуи зиIэ цIыхубзт. АтIэ сыт жриIэну иджы абы щIалэм? «Сыпхуейкъым», — жриIэмэ, пцIы еупс, арэзы хъунуи къыхуегъэзэгъыркъым: и къуэ цIыкIур, фыз къимышэжауэ илъэситI лъандэрэ псэу и щхьэгъусэу щытар. Хьэуэ, щхьэгъусэр Iуэхутэкъым. А тIум я Iуэху зэхэлъыжтэ-къым. ЗэпыкIыжыпащ. Абы кIэ иIэщ. Ауэ и щIалэ цIыкIур… Ар дауэ хъуну?»
Апхуэдэ гупсысэхэм яIыгъ цIыхубзым щIалэм зыри жриIакъым. Жэуап иритакъым семинарыр яухауэ щызэбгрыкIыжхэми. «Деплъынкъэ», — жиIа къудейщ.
Мазэ хъуат абы лъандэрэ. МуIэед махуэ къэс жыхуаIэм хуэдэу письмо хуитхырт Таужан. Зэ хуитхауэ щытащ, «сынэкIуэнущ» жиIэри, арщхьэкIэ Таужан къыхуидакъым. Абы и ужькIэ а тIур аргуэру къалэм щызэхуэзащ. «Хъунщ атIэ, накIуэ, си къуэр уэзгъэцIыхунщ», — жиIащ Таужан. Иджы къэкIуат, ауэ плъагъуркъэ Iуэхур зэрыхъуар…
МуIэед машинэм итIысхьэжащ, сымаджэщымкIэ Iухьэу щIалэ цIыкIур зэрыщытыр зригъащIэу я къуажэ игъэзэжын и мураду.
Машинэр уэрамым щигъэуври, езыр сымаджэщым щIыхьащ.
— Ей, щIалэ, хъэлатыншэу дэнэ уздэкIуэр? — къигъэувыIащ ар дежурнэм.
— Сэ…сэ нетIэ къаша щIалэ цIыкIум сыщIэупщIэну арат.
— Уэ слIо, абы уриадэ?
МуIэед къэIэнкунащ.
— Хьэуэ.
— Урикъуэш?
— Хьэуэ…
— АтIэ урихэт-на, жыпIэ хъунукъэ?
— Сэ… си цIыхугъэщ ар, — пцIы иупсащ МуIэед.
— А-а, мэ хъэлат, щIыхьэ.
ЩIалэ цIыкIур зыщIэлъ пэшым щIыхьащ МуIэед. Сабийр зэрылъ гъуэлъыпIэм бгъэдэст лIы гуэр. Ар и нэр къытемыкIыу еп-лъырт щIалэ цIыкIум.
— Дохутыр, дауэ щыт сабийр? — еупщIащ лIым МуIэед.
ЛIыр нэщхъейуэ щIалэ имыцIыхум къыхудэплъеящ.
— Сэ сыдохутыркъым, — жиIащ абы. — Сэ мы щIалэ цIыкIум сриадэщ. Хуабжьу хьэлъэщ иджыпстукIэ.
Бжэм адэкIэ лъэ макъ псынщIэ къыщыIури, пэшым къыщIэлъэдащ… Таужан. «Си щIалэ цIыкIу! Си Даут цIыкIу! Сыт къыпщыущI, си псэ закъуэ?» — гъырт ар, лъэгуажьэмыщхьэу гъуэлъыпIэм бгъэдэувауэ, сабийм и щхьэм телъэщIыхьурэ.
ЛIыр къэтэджри щхьэгъубжэм бгъэдэуващ, зымащIэрэ абы дэплъу щыта нэужь, къигъэзэжри Таужан зыхуигъэзащ:
— Умыгузавэ, щIэх хъужынущ. Дохутырыр еплъащ, зыхуей хуагъэзащ.
Таужан къызэфIэувэри, и нэпсхэр къелъэлъэхыу лIым еплъащ зытIэкIурэ, итIанэ и натIэр абы и бгъэм трилъхьэри зэщыджэу хуежьащ. ЛIыми, гумахэ къызэрыхъуар плъагъуу, абы и щхьэм гуапэу Iэ дилъащ.
МуIэед ищIэжыркъым сымаджэщым къызэрыщIэкIыжа щIыкIэр. Машинэм зри-дзэжри, жьыбгъэм къыдиха хуэдэ, къуажэм къыдэжыжащ.
КЪАГЪЫРМЭС Борис.
ЖыIэгъуэхэр
Зым къулыкъу зэрехьэ, адрейр къулыкъум зэрехьэ
ЩIэблэм уи гугъу щIищIын щIэныгъэрэ акъылрэ къыпщIэнмэ, уащыгъупщэркъым — тIури бын лIэужьыгъуэщ.
ЗэкIужыпхъэхэм пагагъэм зрагъэхьурэ зэфIокIуэдыпэ.
КъыщыпхуащIэIам и деж къехьэлъэкIыж тIэкIум фIыщIэри егъэкIуэдыж.
Узыщигъэхьэну къощэ щыIэнущ, кърипщыхьэжын щхьэкIэ.
Упсэуху дунейр кIыфI къыпщащIри, ахърэт нэхукIэ къыпхуоупсэж.
Iэпэдэгъэлэл: Iэмал зиIэр Iэмалыншэм зэрыхуагъакIуэ Iэмэпсымэщ.
Зым къулыкъу зэрехьэ, адрейр къулыкъум зэрехьэ.
Лъагъуныгъэм и кIэм уиплъэжмэ, и пэр сымылъэгъуами нэхъыфIти жыуигъэIэнщ.
БЕЙТЫГЪУЭН Сэфарбий.
ГушыIэ
Махъсымэ сиIатэмэ…
Хъуэжэ джэдхэр игъашхэу пщIантIэм здыдэтым, IэщэкIэ зэщIэузэда шу гуп бжыхьхэр иращIыкIыу, хьэхэр ягъэбанэу куэбжэмкIэ зэрыблэхащ. Я къуейщIеягъэм щхьэкIэ Хъуэжэ абыхэм къаригъэгъазэу яшхыдэну мурад ищIащ:
— Уэ-хьэ-хьэй, къэвгъазэ! Къэвмыгъазэмэ, фылIыгъэншэщ! — ящIэгуоуащ ар шухэм. Макъ пхъашэр щызэхахым, шухэм къагъэзащ.
АрщхьэкIэ, джэдым яхэт Хъуэжэ къыщилъагъум, къебгъэрыкIуэри зыр къыщIэкIиящ:
— СлIожь, лIыжь цIыкIу, укъыткIэлъыкIийуэ къыщIэдбгъэгъэзар?! Уи кIэ мафIэ щIэнамэ, къащтэ, пызупщIынщ! — жиIэу и къамэр къыщрипхъуэтым, Хъуэжэ щыкъун зэрылъа фалъэ фIейр ишийри:
— Хьэуэ, си щIалэхэ, мафIи къысщIэнакъым, мыбы из махъсымэ сиIатэмэ, фезгъэфэнт, фызэрыщIалэфIым щхьэкIэ жысIэри, къывэзгъэгъэзауэ арат, — жиIащ шынэжри.
КЪАРДЭНГЪУЩI Зырамыку.
Ди сурэт гъэтIылъыгъэхэр
Наполеон Бонапарт и дзэмрэ адыгэ мамлюкхэмрэ Назарет къалэм (Палестинэ) деж 1799 гъэм мэлыжьыхьым и 8-м щызозауэ. Сурэтыр Грос Антуан ищIащ. 1801 гъэ
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Нартыху лэкъум
Нартыху хьэжыгъэр яухуэнщI, тепщэчышхуэм иракIутэ, шыгъу зыхэлъ псывэ хакIэурэ бэлагъкIэ япщ. Бахъэ пщтырыр ягъакIуэ, гуэдз хьэжыгъэ ухуэнщIа щIапщэ, итIанэ псы хуабэкIэ зэхэщIа пщагъэ хакIэри, зэхэзэрыхьыхукIэ япщ. Тепщэчым и щхьэр трапIэри, къэтэджын щхьэкIэ хуабапIэ ягъэув сыхьэти 2-3-кIэ.
Тебэм тхъу иралъхьэри къагъэплъ, абы хъурей пIащIэу ящIа нартыху лэкъумхэр иралъхьэри, тебащхьэр тепIауэ ягъажьэ. Зы лъэныкъуэр тхъуэплъ дахэ хъуа иужь, зэрагъэдзэкIри мыдрейри апхуэдэу ягъажьэ. Хуабэу яшх, шатэ, шху, шэ, къалмыкъ шей дэщIыгъуу.
Халъхьэхэр (цIыхуитху Iыхьэ): нартыху хьэжыгъэу — г 330-рэ, гуэдз хьэжыгъэу — г 260-рэ, пщагъэу — г 20, псывэу — г 570-рэ, пща-гъэр зэрагъэткIуну псыуэ — г 70, шыгъуу, тхъууэ — узыхуейм хуэдиз
Хугу хьэкъурт
Хугур зэхащыпыкI, тхъу зыщыхуа шыуаным иракIутэри, пэшхьэкум трагъэувэ, чымчыркIэ зэIащIэурэ тхъуэплъ дахэ хъухукIэ ягъэлыгъуэ. Шыуаныр пэшхьэкум къытрах, хугур ягъэупщIыIури, зэ-тIэу щIагъэпщ. Хугу гъэлыгъуа щIэгъэпщар щхьэлкIэ яхьэжри, кхъузанэ щабэкIэ тIэу-щэ яухуэнщIыж. Шхум хакIутэ, хьэкъурт IэшкIэ ящIри яшх. Хугу хьэкъуртыр шэрджэс зауэлIхэм я шхыныгъуэу щытащ.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр»
тхылъым къитхыжащ.
Тхыгъэ кIэщIхэр
ЗыгъэкIуэдыфын щыIэкъым
ГъащIэр гъэщIэгъуэнщ! Дауэ хъуми, дауэ щIэми, гъащIэм хэкIыпIэ къегъуэт. Ар зыгъэкIуэдыфын къару щыIэкъым. Муслъымэн диным емызэгъыу зэрилъытэм къыхэкIкIэ, адыгэхэм сурэт ящIу щытакъым. Ауэ я гурылъхэмрэ я мурадхэмрэ мыкIуэдыжу дунейм къытрагъэнэн щхьэкIэ, алэ- рыбгъухэм, арджэнхэм, упщIэхэм сыт хуэдэ тхыпхъэ гъуэзэджэхэр тращIыхьу щыта! ДыщэрыдэкIэ сыт хуэдэ хэдыкI гъуэзэджэхэр ящIу щыта! Тэрэфарэ дахэу, зэщIэпщIыпщIэжу, зэщIэлыдэжу дарий бостейхэмрэ дыщэ пыIэхэмрэ хадыкIырт. Шылэхъархэм сыт хуэдэ тхыпхъэ дахэ хащIыхьрэт. Кистрэ краскэкIэ ящIыну зыхуимытыр мастэрэ IуданэкIэ хадыкIырт.
Къуршхэр зыхуэдэр пщIэну ухуеймэ…
Джылахъстэней Арыкъым укъытету ущыплъэкIэ, дыжьыныфэу зэщIэцIууэж Кавказ къуршыжьхэр уи нэм елъагъу. Иныжь IэпщIэлъапщIэ бэлыхь гуэрым ар IэкIуэлъакIуэ дыдэу, зы лей химылъхьэу, хилъхьэни къимыгъанэу иригъэувэкIауэ псори и пIэм иту, псори дахэу икIи зэкIужу къыпфIощI.
Аузым удыхьэрэ а къурш дыдэм уеплъыпэмэ, уи нэм илъагъур зыр адрейм ипIытIу зэхэт къуршыжьхэмрэ бгы нэпкъ задэхэмрэщ.
Къуршхэр зыхуэдэр зэбгъэщIэну ухуеймэ, жыжьэу — Джылахъстэней Арыкъым укъытету, гъунэгъууи — Балъкъэр аузым удэту бгы лъабжьэм ущIэту, къуршыщхьэм утету уеплъын хуейщ.
Дэтхэнэ зы Iуэхуми апхуэдэ дыдэущ узэрыбгъэдыхьэн хуейр. Къэхъуа-къэщIа гуэрыр зищIысыр къыбгурыIуэн щхьэкIэ, а Iуэхум и къекIуэкIыкIари, иджы ар зэрыщыт щIыкIэри, япэкIэ абы узыхуишэнури пщIэн хуейщ.
ТЕУНЭ Хьэчим.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 5. ЩакIуэ здэщыIэм Андемыркъан пщышхуэм йоупщI: «Беслъэней пцIапцIэу гурышэ, си шэм и кIуэкIэр уигу …?» 7. УнафэщIым кIэщIэлъадэ-кIэщIэжыж. 9. Бжьэхэм я фо зэхуэхьэсыпIэ. 11. … и жапIэр езым къегъуэтыж. 12. ГъущI хужьыфэ-дыжьыныфэ щабэ: жэзым, гъуаплъэм къыхэщIыкIа хьэкъущыкъухэр ирадыжу щытащ. 14. ПшахъуэщI. 15. Адыгэ композитор Iэзэу щыта. 16. Джэдкъаз. 17. Дэрбзэр хьэпшып. 18. «Щауэ … » — адыгэ уэрэдыжь. 19. Банэ зытет удз баринэ лIэужьыгъуэ. Бжьыхьэм и лъабжьэр мэфри жьым кърехьэкI. 21. ЩIы къиуда. 23. Ди лъэпкъэгъу, Къэрал Думэм и депутат. 27. Блэм и бзэгу. 28. Къэбэрдей-Балъкъэрым къеблагъэ хьэщIэхэм я нэхъыбэм ди щIыпIэ дахэр … щIыналъэу ябж. 31. ЩIалэ плIэшхуэ. 32. ПхъащIэ Iэмэпсымэ. 33. Iэщэ. 36. Ахын (тенджыз ФIыцIэ) Iуфэ Iут къалэ-курорт. 39. Си щхьэгъусэр жейнэдщ, … хъухункIэ хэлъщ. 41. Щыгъын. 42. Зи … исым и уэрэд жеIэ. 43. ФIы дыдэу еджэм ар хуагъэув хабзэщ. 44. Адыгэ къэфэкIэ. 46. Iуащхьэм, бгым я бгъуэщI. 47. Махъсымэм щIэтIысыкI. 48. Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ. 49. Къэгубжьауэ нэгъуэщI унагъуэ зэрахэлъадэм апхуэдэу йоджэ.
Къехыу: 1. Японием атом бомбэ щрезыгъэдзыха, Рузвельт иужькIэ США-м и президенту щыта. 2. ЗрагъэщIэрэщIэн хьисэпкIэ цIыхубзхэм зыкIэралъхьэ хьэпшып цIыкIу. 3. Ажалыр … нэхърэ нэхъ благъэщ. 4. Бжэ хэлъыпIэу блыным хуащI гъуанэ. 6. НапIэзыпIэ. 8. И узыфэм цIыхур зэреIэзэ хьэмбылу лIэужьыгъуэ. 10. Псым хэс псэущхьэ цIыкIу, лъакъуэ куэд щIэту. 13. Адыгэш къабзэ. 14. Къэбым … кIыхь едз. 20. ЛэжьакIуэжьым и Iэгум трищIэ фэ Iув пхъашэ. 22. Египетым адыгэхэр зэреджэр. 24. Уэс зэратхъу. 25. Къуалэбзу цIыкIу. 26. Пасэрей зэрыпыджэ Iэщэ пэ папцIэ. 29. Дурэш, къуагъ. 30. Псыр, шэр къыщагъэкъуалъэкIэ, и щхьэм къищI бырыб. 34. Анэкъилъху. 35. Хуит щIы закъуэ — зигъафIэу пIэкум исынущ, щхьэнтэм тесынущ. 37. Зи тхьэмпэхэр бжьыхьэм дыщафэу гъуэжь хъу жыг пхъафэ хужь. 38. ЦIыхубзхэм зэрызагъэдахэ хьэпшып цIыкIу. 40. Адакъэм и лъэпхъуамбэ лей, лъэбжьанэ пыту. 43. IэщIэвыщIэ. 45. Щыгъын.
Зэхэзылъхьар МЫЗ Ахьмэдщ.
ШыщхьэуIум и 17-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу: 9. Дыгъужь. 10. Брут. 11. КIарц. 12. Ерэн. 13. Фэнд. 14. Оман. 17. Хьэпс. 18. Гъудэ. 19. Тебэ. 20. Пхъэ. 23. Пхъы. 24. Дзыбэ. 25. Бжэгъу. 30. Къауц. 32. ХьэмфIанэ. 33. Псей. 34. Бзий. 35. Щхьэгъубжэ. 38. Щыкъун. 43. Налъэ. 44. Урыху. 47. Акъужь. 48. Хъар. 49. Уэркъ. 51. Мэкъу. 53. Хасэ. 54. Хъудыр. 55. Дзапэ. 56. Мажьэ. 58. Куржы. 60. Губгъуэ. 61. Къулыкъу.
Къехыу: 1. ХьэкIэзэпх. 2. Шыр. 3. Дыщэпс. 4. Бжьэдыгъу. 5. Гъубжокъуэ. 6. Жумарт. 7. КIыр. 8. Тенэркъым. 15. Тхьэм. 16. Жэпкъ. 21. Абгъуэ. 22. Бжэн. 24. Дзэ. 26. Гъуо. 27. Лъабзэ. 28. ГуфIэгъуэ. 29. Зеикъуэ. 31. Цей 33. Пэщ. 36. Хьэлъкъ. 37. Журт. 39. Хъун. 40. Шху. 41. Къагъырмэс. 42. Ежьужь. 45. Пхъэр. 46. Гурэ-пкIырэ. 50. Къэдабэ. 51. Мэрзэхъу. 52. Къуэдзокъуэ. 53. Хэплъыхь. 57. Жьей. 59. Рим.
Псалъэжьхэр
Зегъэуби, уи бын пIыж.
Зэкъуэш псори зы анэ къилъхуркъым.
Къуаргърэ пэт, и шырым «хужь цIыкIукIэ» йоджэ .
Къуэр напщIэщ, пхъур набдзэщ.
Малъхъэр хъумэ — къанщ, мыхъумэ — шыдщ.
Нысэ Iейм унафэр унэм ирех.
Зегъэуби, уи бын пIыж.
Удэхуэха нэужь бгъуэтыжыр ныбжьэгъущ.
Узэрымылъагъуу IэфI щыIэкъым.
