Зыгъаси, хасэм кIуэ
Иужьрей зэманым адыгэ лъэпкъым и зэхэщIыкIым хуабжьу зиузэщIу хуежьащ. Дэ диIэ хъуащ игъащIэ лъандэрэ къыддекIуэкI лъапIэныгъэхэр дигу къэзыгъэкIыж гуфIэгъуэ махуэхэр, псалъэм и хьэтыркIэ, Адыгэхэм я махуэу иджы дгъэлъапIэр, Адыгэ фащэм и махуэр, нэгъуэщIхэри.
Ар хъарзынэщ: дэтхэнэ лъэпкъми езым и щхьэм пщIэ хуищIыжын хуейщ, итIанэщ нэгъуэщIхэм къыщалъытэнур. Ди гуапэ зэрыхъунщи, дэ диIэщ дызэрыгушхуэни дызытепсэлъыхьыни — дуней псом шэрджэсу къыщацIыху дэ ди япэ итахэм лIыгъэрэ хабзэ дахащэхэмкIэ гъэнщIауэ лIэщIыгъуэ куэдкIэ къакIуа гъуэгуанэ гугъум апхуэдэ Iэмал къыдет.
— Ауэ ар Iуэху къызэрыгуэкIыу щыткъым. Сыт щыгъуи жэрдэмщIакIуэхэм, ар къезыхьэлIэну, зыгъэкIуэтэну гупыж зыщI цIыхухэм дыхуейщ! Ди насыпщи, апхуэдэхэри ди мащIэкъым, ахэр цIэрыIуэхэщ. Си щхьэкIэ егъэлеяуэ сфIэкъабылу абыхэм яхэзгъэхьэну сыхуейщ Куба къуажэм и школ №2-м и унафэщIу илъэс куэдкIэ лэжьа (уеблэмэ, ар япэу къызэIузыха), КъБР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ Тхьэмэдокъуэ Люсэ. Сэ сызэреплъымкIэ, абы егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэри ди лъэпкъым къыдекIуэкI хабзэхэри дэгъуэу зэригъэкIуфащ.
— БлэкIа лIэщIыгъуэм и 90 гъэхэр ди дежкIэ хэплъэгъуэу зэрыщытар нэхъыжьхэм ящIэж, — жеIэ ди псэлъэгъум. Иджыри къэс ди плъапIэхэу, ди гъуазэу щытахэр кIуэдыжат. Комсомол, пионер организацэхэр лъэлъэжат, идеологие гуэри щыIэжтэкъым, дыкъызэрыхута щытыкIэри, дызыхуэкIуэнури дымыщIэу щхьэуназэу дыкъэнат. Апхуэдэу щыхъум, дегупсысащ гъэсэныгъэ и лъэныкъуэкIэ ди Iэ ижьу къэгъуэгурыкIуа пионер организацэм и пIэ сабий зэгухьэныгъэ къидгъэувэн зэрыхуейм. ЗэманыщIэ дызыхыхьам къезэгъыу. Мис апхуэдэу дунейм къытехьащ «Адыгэ вагъуэхэр зыхъумэхэм я зэгухьэныгъэхэр» (СХАЗ). Абы къалэнышхуэхэр и пщэ дилъхьэжырт. Мис ахэр:
1. Пщэдейрей махуэр нэхъ дахэу щытын папщIэ тхэлъ гъэсэныгъэр едгъэфIэкIуэн, ди щIэныгъэм хэдгъэхъуэн; 2. ЦIыхур. Щэнхабзэр. Жылагъуэм и псэукIэ-политикэ зыузэщIыныгъэм и лъабжьэр цIыхум и Iущагъырщ; 3. Псэм и къабзагъымрэ щIыуэпсым и къабзагъымрэ зэпэлъытащ; 4. Си лIакъуэр; 5. ЩIыхьым и суд. ЕджакIуэхэм я щхьэ Iуэхухэр тращIыхьын хуейщ ЩIыхь кодексым и хабзэхэм.
Ар щIэдзапIэ къудейт. А илъэсым дэ къыдатащ КъБР-м и сабий зэгухьэныгъэхэм я федерацэм ар зэрыхагъэхьам щыхьэт техъуэ тхылъыр.
1994 гъэм республикэм и Президент КIуэкIуэ Валерий и фIыгъэкIэ КъБР-р хагъэхьащ ЮНЕСКО-м и къэрал зэхуаку проектыр пхызыгъэкI урысей щIыналъэ 17-м. Ди школыр ящыщащ зи насып къикIахэм, абы лъандэри а зэгухьэныгъэ лъэщым и лицензэкIэ долажьэ.
ФыщIэупщIэну къыщIэкIынщ: а нетIэ къэбгъэнэхуа мурадхэмрэ «адыгэ вагъуэхэмрэ» сыткIэ зэрызэпыщIар? Жэуапыр къызэрыгуэкIщ: Дэ мис а псори зэрыпхыдгъэкIыр ди лъэпкъым къыхэкIа узэщIакIуэ гъуэзэджэхэм я щапхъэкIэщ. Ауэ дэ нэхъ жыжьи доIэбэ. Псалъэм и хьэтыркIэ, «Кавказыр терроризмэм и бийщ» фIэщыгъэр иIэу къызэдгъэпэща зэхыхьэшхуэм къедгъэблэгъащ ди республикэм и мызакъуэу Ставрополь, Краснодар крайхэм, Осетие-Ищхъэрэ — Аланием, Дагъыстэным, Ингушым, дэ тхуэдэу ЮНЕСКО-м ассоциацэ хуитыныгъэ иIэу хэт школхэм я лIыкIуэхэр. КъытхуэкIуащ КъБР-м и Парламентым, район, къуажэ зыбжанэм я Iэтащхьэхэр. Дэ дызэреплъымкIэ, мы Iуэхур уващ зи гугъу тщIы шынагъуэ фIыцIэм и пащхьэм лъэпкъ псори щызэкъуэувэн зэрыхуейр белджылыуэ къэзыгъэлъагъуэу.
— Ди жагъуэ зэрыхъунщи, иджырей щIэблэр блэкIам фIыуэ щыгъуазэкъым. Абы щыгъуэми, хэт и дежкIи гурыIуэгъуэщ блэкIар умыщIэу ипэкIэ узэрымыкIуэтэфынур, — къыхохьэ ди псалъэмакъым школым и иджырей унафэщI Къэнэмэт Индирэ, Тхьэмэдокъуэ Люсэ и пхъур. — ЖысIэну сыхуейщ ар ди еджакIуэхэм ягу къэдгъэкIыжын папщIэ тхузэфIэкI къызэрыдмыгъанэр. Илъэс къэс Iуэху зэмылIэужьыгъуэхэр: «Узыншагъэм и махуэхэр», «Ерыскъы узыншэм и махуэхэр», «ЕгъэджакIуэм и махуэр», «Мамырыгъэм и махуэр», «Анэм и махуэр», «Зи ныбжь хэкIуэтахэм я махуэр», нэгъуэщIхэри идогъэкIуэкI ЮНЕСКО-м и махуэгъэпсым дытету. ИкIи мыбдежым зэи зыщыдгъэгъупщэркъым IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм ехъулIэныгъэхэр къыщызыхьа ди нэхъыжьыфIхэр. НэхъыщIэхэм ядогъэлъагъу: фызыдэплъеин, зи Iуэхум пыфщэн фиIэщ.
Мыбдежым дэ ди тхыгъэ мыиным гурыIуэгъуэ гуэр хэтлъхьэн хуейщ. Псом япэу жытIэн хуейщ Тхьэмэдокъуэ (и хъыджэбз унэцIэщ) Люсэ илъэс куэдкIэ зи гугъу тщIы еджапIэм и унафэщIу лэжьа иужь и ныбжьыр щынэсым и къулыкъур ипхъу Къэнэмэт Индирэ къызэрыхуагъэфэщар. Мыпхуэдэхэм деж зыгуэр кърах хабзэщ, ауэ ищхьэкIэ щыIэхэм а лъэбакъуэр тэмэму ячауэ ди гугъэщ. ГъащIэм куууэ хэзыщIыкI, республикэм зи цIэр фIыкIэ щыIуа бзылъхугъэм и гъэсэн гъуэзэджэу зыкъигъэлъэгъуащ ипхъуми. Нэхъыщхьэращи, и анэми хуэдэу, Индири хуабжьу гумызагъэщ, зэпымыууэ щIэ къелъыхъуэ. Дэ ди газетым тхыгъэшхуэ тетащ Куба илъэс 275-рэ зэрырикъур иджыблагъэ Iэтауэ зэрагъэлъэ-пIам теухуауэ. ИлъэсипщI бжыгъэкIэ зэпэIэщIэу къэгъуэгурыкIуа цIыху куэд абы и фIыгъэкIэ зэрылъэгъуат, зэрыцIыхужат. АтIэ мис а гуфIэгъуэ зэхыхьэшхуэр къызэгъэпэщынми егъэкIуэкIынми ехьэлIа гугъуехь псори япэу зи фэм дэкIар зэанэзэпхъурщ. Ар къудейр сыт и уасэ!
АрщхьэкIэ, ди псалъэр къыщыщIэддзам и деж щыдухыжынщи, школым и мызакъуэу жылэ мыхьэнэ иIэу Люсэрэ Индирэрэ кърахьэжьэ Iуэху псоми я купщIэу щытщ адыгэ хабзэхэр: ахэр телъыджэу зэхаухуэнэф икIи зэрагъэкIу. Нэхъыщхьэращи, ирагъаджэ сабийхэм къахуэщхьэпэн, дерс къызыхахын гуэри къагъанэркъым, куууэ къагуроIуэ еджэным и мызакъуэу гъэсэныгъэм иIэ мыхьэнэр зыхуэдизыр. Арауэ къыщIэкIынщ, «Зыгъаси, хасэм кIуэ» псэлъафэри къызытекIар.
Шал Мухьэмэд.
Бахъсэн район, Куба къуажэ.
