Къэбэрдей-Балъкъэрыр хуит мэхъуж
1942 гъэм шыщхьэуIум и пэщIэдзэм фашистыдзэр Къэбэрдей-Балъкъэрым къихьащ. Ди щIыналъэм пIалъэ кIэщIкIэ щагъэув гуащIэрыпсэухэр еудыхыным и «хабзэр».
АрщхьэкIэ, зыми къимыгъэувыIэфу дыгъэм и гъуэгур зэрыхигъэщIым хуэдэу, ди цIыхухэри, гуауэми, залымыгъэми, Iэщэми кърамыгъэкIуэту, хуитыныгъэм, насыпым, Совет властыр я Хэкум щагъэувыжыным щIэбэнырт. Абыхэм шэч къытрахьэртэкъым фIыр ем зэрытекIуэнум, нэмы-цэ фашистхэр Къэбэрдей-Балъкъэрым зэрырахужынум. ГугъэфIымрэ фIэщхъуныгъэмрэ ахэр гугъуехьым трагъакIуэрт, бийм ерыщу ебэныным къыхураджэрт.
ЛэжьакIуэбэм къызэпаудырт бийм хуэлэжьэн папщIэ заводхэмрэ фабрикэхэмрэ зэфIагъэувэжыныр. Фашистхэм Iэрамыгъэхьэн папщIэ мэкъумэшыщIэхэм гъавэр, Iэщыр, щIым зэрелэжь машинэхэр ягъэпщкIурт.
Бахъсэн къуажэм щыщ Щауэ Данил ихъумащ икIи колхозым иритыжащ комбайным и Iэмэпсымэ зыбжанэ. Комбайнёр Семёркинэ Анастасие мэкъу пыпхъуэм комбайныр щихъумащ. Кыщпэк МТС-м и лэжьакIуэхэу Къумыкъумрэ Купшынымрэ щIым щIатIэри яхъумащ тракторипщIым я пкъыгъуэхэр.
Бийм гуащIэу пэщIэтащ республикэм щыпсэу лъэпкъхэр. А бэнэныгъэм хэтащ балигъ мыхъуахэри цIыхубзхэри. Аруан районым щыщ «ТекIуэныгъэ» колхозым и тхьэмадэу щыта КъардэнгъущI Мурид къызэриIуэтэжамкIэ, адыгэ цIыхубзхэр лэныстэкIэ нэмыцэхэм щапэщIэта къэхъуащ.
Адыгэ хэкупсэхэм (патриотхэм) ягъэпщкIуащ уIэгъэ хъуауэ е сымаджэу ди щIыпIэм къина урыс сэлэтхэмрэ офицерхэмрэ.
Мазэ бжыгъэкIэ фашист зэрыпхъуакIуэхэм Къэбэрдей-Балъкъэрым хьэкIэкхъуэкIагъэ щызэрахьащ. Абыхэм зэтракъутащ Тырныауз комбинатыр, Бахъсэн ГЭС-р, Дохъушыкъуей спирт заводыр, Iисраф ящIащ трактору 1039-рэ, комбайну 309-рэ, колхозхэр, совхозхэр; былыму диIам я процент 75-р, мэлу, бжэну республикэм итам я процент 88-р дахуащ. Ягъэсащ, къагъэуащ КъБАССР-м и школ 227-м щыщу 216-р, Налшык дэта унэшхуэу 117-рэ.
Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м и щIыналъэм мазэ бжыгъэкIэ зауэ щекIуэкIащ. А зэманым Дзэ Плъыжьымрэ партизанхэмрэ Грознэмрэ Бакурэ я щIыдагъэр яхъумэу лIыхъужьыгъэ къагъэлъэгъуащ.
Кавказым щекIуэкIа зауэхэм ящыщу нэхъ напэкIуэцI IупщIу щытащ 1943 гъэм щIышылэм Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м и щIыналъэр хуит къызэращIыжар.
Фашистхэм яхузэфIэкIакъым ди республикэм куэдрэ зыщаIэжьэну. Дзэлыкъуэ, Прохладнэ, Бахъсэн, Шэджэм районхэр абыхэм зэраIэщIэлъар мазитху иримыкъущ, адрей районхэр нэхъ мащIэжщ. Ауэ а зэман кIэщIми фашистхэм яIэщIэкIуэдащ парт, совет лэжьакIуэу мини 4-м щIигъу.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и гуащIэрыпсэухэр пщылIыпIэм ирагъэувэжыну хэтащ, ауэ абыхэм зэрыпхъуакIуэхэм зыхуагъэщхъакъым.
1905 гъэм екIуэкIа революцэм и цIэкIэ щыIэ типографием фашистхэм газет къыщыхудагъэкIакъым. IэфIыкIэ щащI фабрикэм и лэжьакIуэхэм Налшык фашистхэр дэсыху IуэхущIапIэр зэфIагъэувэжын ядакъым.
Республикэм и лэжьакIуэхэм, колхозхэтхэм, къулыкъущIэхэм лэжьыгъэшхуэ ирагъэкIуэкIащ къэрал, колхоз мылъкур нэмыцэ хъунщIакIуэхэм щахъумэнымкIэ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым щаухуащ партым и щэхурылажьэ комитет. Абы и секретару щытащ ФочыщIэ Iэбисал. Апхуэдэу къызэрагъэпэщащ партым и Налшык къалэ, Бахъсэн, Прохладнэ, Тэрч, Налшык, Iуащхьэмахуэ, Лэскэн райком щэхурылажьэхэр.
37-нэ армэм и унафэщIхэм ящIыгъуу фашистхэм зэребэныным кадрхэр хуэгъэхьэзырынымкIэ лэжьыгъэшхуэ зэфIигъэкIащ комсомолым и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомми. Абы игъэхьэзырри бийм и тылым игъэкIуауэ щытащ комсомолецу 100-м щIигъу. Абыхэм ящыщ куэдым я къалэныр щIыхь пылъу ягъэзэщIащ.
Зеикъуэдэс Хьэмырзэ Марие совет сэлэтрэ офицеру 150-рэ гъуэгу щэхукIэ нэмыцэхэм яIэщIигъэкIащ. Доткъул (Хьэтыкъуей) Розэрэ Куэт Цоцэрэ партизанхэм я унафэкIэ Бахъсэн районым щыщ къуажэ зыбжанэм фашистхэм я Iуэху зыIутыр зрагъэщIащ.
Щхьэусыгъуэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ бийм IэщIэлъ щIыналъэм къыщыхута совет зауэлIхэм хэкупсэ куэд дэIэ- пыкъуащ.
Аушыджэр щыщ пионер ЩэрэлIокъуэ СулътIан совет тIасхъэщIэххэм къахуигъуэтырт мэз гъуэгу щэхухэр. Абы и дэIэпыкъуныгъэкIэ ди зауэлIхэм нэмыцэ сэлэт гупышхуэ къаухъуреихьащ икIи зэтраукIащ.
ТIасхъэщIэх хахуэхэт Кыщпэк щыщ ныбжьыщIэхэу Хьэпэхъу Хьэсэнрэ Атэлыкъ Чэримрэ, Прохладнэ щыщхэу Соколов Николай, Обжорян Анатолий, Вахнин Петя сымэ. Тэрч районым щыщ Алъхъэс Галя уIэгъэ хьэлъэ хъуа совет кхъухьлъатэзехуэр къригъэлащ.
Зеикъуэ щыщ еджакIуэхэу ГъукIэхэ Мухьэмэдрэ Мухьэдинрэ, Ахъмэт Гъэфар сымэ бийм къыфIадыгъуа IэщэмкIэ нэмыцэ сэлэтхэм езэуащ. А къуажэ дыдэм щыщхэу Бетыгъуэн Сэлимрэ Мэршэнкъул БетIалрэ, нэгъуэщI зыбжани партизанхэм ядэIэпыкъуащ бийм иIыгъ къуажэм колхозым и Iэщыр дэгъэкIауэ бгым щыгъэпщкIунымкIэ.
ХьэтIэхъущыкъуей Ищхъэрэ къуажэм щыщхэу Абей Аслъэнрэ Зинченкэ Дмитрийрэ я ныбжьыр зэрынэмысам къыхэкIыу партизанхэм зыхагъэхьауэ щытакъым. Ауэ абыхэм мурад ящIат нэмыцэхэм езэуэнуи, ар къайхъулIащ. Къуажэм фашистхэр щыдахужым щыгъуэ абыхэм фашист зыбжанэ яукIащ, тIу гъэр къащIащ. АфэщIагъуэ ХьэцIыкIу, я унащхьэм зыщигъэпщкIури, автоматкIэ бийм яхэуащ, зыбжани иукIащ. Абы и къуажэгъу Жолдащ Хъусен ди зауэлIхэм ядэIэпыкъуащ нэмыцэ десантникхэр гъэр щIынымкIэ. Мэзокъуэ Шурэ уIэгъэ хъуа ди зауэлIыр къригъэлащ.
Арщыдан щыщ щIалэ цIыкIухэу Къэмбэчокъуэ Iэмырхъанрэ Мэремкъул Адэлбийрэ нэмыцэхэм Iэщэ-фащэ куэд къыфIадыгъуащ. Ахэр фашистхэм къащIащ икIи яубыдри тутнакъэщым щIадзащ. Ауэ хэкупсэ ныбжьыщIэхэр щIэпхъуэжащ.
Къундетейдэс щIалэ цIыкIухэу Нэзрэнхэ Борисрэ Алихъанрэ лIыгъэ зэрахьащ. Ар къыщыхъуар 1943 гъэм щIышылэм и 4-рщ. Налшык дахужа нэмыцэдзэхэм Шэджэм адрыщIым зыкъыщагъэбыдат — абыхэм я мурадт ди зауэлIхэм я ебгъэрыкIуэныгъэр зэтраIыгъэну. Зауэ гуащIэ екIуэкIырт. Алихъанрэ Борисрэ псыхъуэм дэлъэдащ икIи ахэр яIууащ уIэгъэ хьэлъэ хъуа урыс сэлэту 15-м. ЦIыкIухэм ахэр зырызыххэу IэжьэкIэ къыдашащ икIи Борэн ЖэбрэIил и унэм яшащ. Сэлэтхэм я уIэгъэхэр япхащ, ягъэшхащ, хъужыхункIэ якIэлъыплъащ.
Кавказыр хуит къыщащIыжым екIуэкIа зауэ хьэлъэм 1942 гъэм и бадзэуэгъуэм щIидзащ, 1943 гъэм и жэпуэгъуэм Тамань хытIыгуныкъуэм щиухащ.
Кавказ Ищхъэрэр хуит къегъэщIыжыным хахуэу щIэзэуахэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и мащIэкъым. Абыхэм ящыщщ Гуэбэшы Николай, Ефэнды Жыраслъэн, Къущхьэ КIыщыкъуэ, Пащты Цоцэ, Теувэжыкъуэ Мухьэмэд, Жамборэ Хьэбас, Гъэсашэ Къасболэт, Хосровьян Георгий, Шыхъуэ Бализэ, Уэрэзей Тамарэ, Елгъэр Адэлбий, Вэрокъуэ Iэмырбий, Къардэн Бэлэтокъуэ, Настаев Хьэжбэчыр, Казьмин Михаил, Холаев ЖэбрэIил, Къатинэ МуIэзин сымэ, нэгъуэщI куэдхэри.
Къэбэрдей-Балъкъэрым папщIэ екIуэкIа зауэм совет зауэлIхэмрэ партизанхэмрэ лIыгъэм и щапхъэ куэд щагъэлъэгъуащ. Урыс сэлэт Подгорнэ Афанасий, Iуэхур гугъу зэрыхъуар щилъагъум, шэ зэрылъ и машинэр бийм и нэхъ IувыпIэм хихуащ, ар къауэри фашисту 8 иукIащ, 6 уIэгъэ хъуащ.
Таганрог щыщ зауэлI Матвеев Пётр нэмыцэ танк щIагъым зыщIидзэри, ар игъэсащ, езыри хэкIуэдащ.
ЩымыIэж пулемётчикым и пIэ иувэри, взводым и унафэщI, азербайджан Зульфугаров Камал езыр къаукIын и пэкIэ Ислъэмей къуажэм деж фашист 50 щыхигъэщIащ. Лейтенант Пирмисашвили Алексей зи пашэ артполкым нэмыцэ танк дивизэм и унафэщI генерал фон Макк, дивизэм и штабым и тхьэмадэ Графф, штабым и лэжьакIуэ Мюллер, нэгъуэщIхэри зыщIэс плъапIэр икъутащ. Абы папщIэ куржы щIалэ хахуэм Совет Союзым и ЛIыхъужь цIэр къыфIащащ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIыналъэм щхьэмыгъазэу фашистхэм зэрыщезэуам, лIыгъэ ин къызэрагъэлъэгъуам папщIэ Совет Союзым и ЛIыхъужь цIэр фIащащ Пилипенкэ Иван, Лурсманишвили Владимиррэ Канкавэ Владимиррэ.
Къэбэрдей-Балъкъэрыр зыхъумахэм яхэтащ Совет Союзым и ЛIыхъужьхэу Къардэн Къубатий, Ушанёв Сергей, Михайленкэ Василий сымэ. Республикэм и щIым фашистхэм хахуэу щезэуащ ди хэкуэгъухэу Шортэн Аскэрбий, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм, Джамурзаев Ясин, Моргачёв Николай, ХъуэкIуэн Розэ, Мамхэгъ Шу, Гуэщокъуэ Iэниуар, Беслъэней Залымхъан, Черкесов Сэрбий, Щербак Иван, Пинхасов Хаким, Елчэпар Мухьэмэд, Зацепилин Георгий, Къуэдзокъуэ Мусэрбий, нэгъуэщIхэри.
Ди республикэр яхъумэурэ, лIыгъэ яхэлъу я псэр ятащ ди хэкуэгъухэу Мартыс Гергий (Бахъсэн), Дол Мухьэмэд (Куба), Малкандуев Азрэт (Гундэлэн), Балъкъэр Iэуал (Кыщпэк).
1942 гъэм и кIэм — 1943 гъэм и пэм Кавказ Ищхъэрэм бжьыпэр Дзэ Плъыжьым щиубыдащ. Iуэхум и пэжыпIэр щIауфэу, яIыгъ совет щIыхэм ис ди цIыхухэр къагъэпцIэн, абыхэм зэрызыкъыпэщIасэр ягъэмэщIэн папщIэ фашистхэм ягъэIуащ Кавказ Ищхъэрэм «урысхэр щызэхакъутауэ, Грознэри хэту къалэ куэд къаубыдауэ».
Уеблэмэ, Гитлер и хэщIапIэм щIышылэм и 3-м хъыбар нэпцI къитащ «Тэрч районым и деж ебгъэрыкIуэ инхэр щрагъэкIуэкIыу ахэр илъэсыщIэм IущIауэ».
Iуэхур зэрыщытыр мырат. А зэманым гитлерыдзэхэр Сталинград деж хьэлэч къыщащIырт, фельдмаршал Паулюс и армэ зауэлI мин 330-рэ зыхэ-тыр зэтраукIэрт, гъэру къаубыдырт. Мис а зэманым Кавказ фронтым и дзэхэри Кавказ Ищхъэрэм фашистхэр ирахужыну ежьащ.
1942 гъэм и щэкIуэгъуэ мазэм Орджоникидзе деж щызэтраукIа иужькIэ нэмыцэхэр ебгъэрыкIуэныгъэм къыпыкIащ. «СС-Викинг» дивизэм и полкым, 2-нэ къурш-лъэсыдзэ румын дивизэм, «Бранденбург» полкым, моторизованнэ батальон зыщыплIым щыщу къэнахэм а лъэхъэнэм быдапIэр щаIыгът Тэрч — Змейскэ — Ардон — Дзауджикау — Алагир — Дур-Дур щIыпIэхэм. Ауэ абдежым ахэр куэдрэ исакъым. 1942 гъэм дыгъэгъазэм и 22-м ди дзэхэр Налшык къалэм и къухьэпIэ лъэныкъуэмкIэ нэмыцэхэм щебгъэрыкIуэу хуежьащ, бийр ирагъэкIуэтри, Осетием щыщ къуажэ зыкъоми къаубыдыжащ.
Зи быдапIэхэр зытраха нэмыцэ полковник Кюнн и 13-нэ танк дивизэр, румын генерал Думитреску и лъэсыдзэ дивизэр, нэгъуэщIхэри хуэпIащIэу ищхъэрэкIэ икIуэту хуежьащ.
Ар и пэщIэдзэу уващ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIыналъэм зэрыпхъуакIуэхэр ирахужыным.
ЯлъэмыкIыу зэрырагъэкIуэтыжыр щIауфэн папщIэ, фашистхэм жаIэрт фронтым и линиер нэхъ кIэщI ящIын щхьэкIэ ахэр зэкIэ икIуэту, щIэхыуи къагъэзэжыну. Ауэ ар нэсу пцIыт. Ди дзэхэм я удын гуащIэм абыхэм я щхьэр щIаригъэхьауэ арат. Зы быдапIэм адрейр къыкIэлъыкIуэу бийм IэщIэкIырт. 1942 гъэм дыгъэгъазэм и 24-м къыщыщIэдзауэ 1943 гъэм щIышылэм и 4-м нэсыху Кавказ Ищхъэрэм Германием щыфIэкIуэдащ сэлэтрэ офицеру мин 11-м щIигъу. А зэманым къриубыдэу бийм и кхъухьлъатэу 18, танкыу 320-рэ, топу 151-рэ, пулемёту 190-рэ якъутащ.
Советыдзэр зэтрагъэувыIэн папщIэ дэтхэнэ зы къуажэри, Iуащхьэри, псыежэхри фашистхэм къагъэсэбэпыну хэтащ. Гъуэгухэм, къалэ дыхьэпIэхэм, псы Iуфэхэм, цIыху нэхъ здэкIуэнухэм абыхэм лагъым щIалъхьэрт, лъэмыжхэр якъутэрт.
Ауэ абы къызэтригъэувыIэфынутэкъым зи щIыналъэр хуит зыщIыж лъэпкъхэр пщылIыпIэм къыIэщIэзыгъэкI советыдзэхэр.
Налшык хуит къыщащIыжа етIуанэ махуэм Совет информбюром хъыбар дуней псом иригъэщIащ:
«Кавказ Ищхъэрэм Дзэ Плъыжьыр лъэщу щебгъэрыкIуащ икIи жылагъуэ зыбжанэ хуит къащIыжащ. Зауэ гуащIэхэр щекIуэкIащ Налшык деж. Нэмыцэхэм къалэм и хъуреягъкIэ щащIауэ щытащ инженер ухуэныгъэ лъэщу зыбжанэ, щыхьэрым и дыхьэпIэ псоми лагъым щIалъхьащ. Ди зауэлIхэм, топхэмрэ танкхэмрэ я дэIэпыкъуэгъуу, бийм и быдапIэ псори яубыдащ, жэщым къалэм дыхьэри, тегушхуауэ ебгъэрыкIуа иужь, ар къащтащ. Налшык и дыхьэпIэхэмрэ уэрамхэмрэ бийм къыдинащ езым и сэлэтхэмрэ офицерхэмрэ я хьэдищэхэр».
«Налшык къаубыдыжкIэрэ, — къитыгъащ а махуэхэм Лондон и радиом, — урысхэм хуит къащIыжащ нэмыцэхэм щIымахуэ фэтэр гъуэзэджэ яхуэхъуну щыта къалэр. Ауэ абыкIэ зэфIэкIыркъым. Налшык яубыдри, нэмыцэхэм урыс позицэхэм хьэлэ даукIат икIи гъущI гъуэгуищым я зэхэкIыпIэм шынагъуэ иратат. Налшык къаубыдыжри, урысхэм я хьэлэр къыдаудыжащ икIи нобэ щыщIэдзауэ а гъущI гъуэгуищри Дзэ Плъыжьым ей мэхъуж. Абы щIывгъужыт Налшык къалэм и гъунэгъуу пщIэшхуэ зиIэ минералхэр зэрыщIэлъыр… Ар къэплъытэмэ, иумыгъэлейуэ жыпIэ хъунущ урысхэм ехъулIэныгъэшхуэ къахьауэ. ИкIэм-икIэжым — абы псом хуэмыдэу мыхьэнэшхуэ иIэщ — къэлъытэн хуейщ нэмыцэхэр Кавказым и щIыдагъэ къыщIэхыпIэ къулей дыдэхэм иджы гъунэгъу зэрыхуэмыхъур, атIэ кIуэ пэтми нэхъ пэIэщIэ зэращIыр».
Зэхэуэ хьэлъэхэр щекIуэкIащ Прохладнэм и екIуэлIапIэхэм. Мыбдежым фашистхэм щезэуащ офицер Рубанюк Иван зи пашэ зауэлIхэр. Ахэр Мэздэгу лъэныкъуэкIэ къикIыу Прохладнэм къебгъэрыкIуэрт. Къалэм щIэзэун папщIэ ягъэува нэмыцэ гарнизоныр зэхапIытIэри, офицер Филиппов Василий зи командир танкистхэр Прохладнэм дыхьащ. Бий хьэдэ куэд къинащ зауэр щекIуэкIа губгъуэм. Къалэм ди дзэхэм къыщаубыдащ танкыу, бронемашинэу 25-рэ, топу 27-рэ, пулемёту 37-рэ, фочу 1000, автомашинэу 63-рэ, хъумапIэу 6.
Прохладнэр хуит къыщащIыжым лIыгъэ къагъэлъэгъуащ политрукхэу Шумовскэ Иванрэ Бароминскэ Маркрэ, лейтенант Герман Юрэ… Ахэр пэуващ фашист танк 20-м, ди дзэхэм я щIыбагъ къыдыхьэну хэтахэм. А зауэ гуащIэм лIыхъужьхэм бийм и танк 11 щакъутащ, адрейхэр ягъэшынэри щIэпхъуэжащ.
Прохладнэ япэу дыхьахэм ящыщ зыщ а къалэм къыщалъхуа лейтенант Боронов Сергей. Танкист хахуэм къехъулIакъым текIуэныгъэр игъэмахуэшхуэну. Прохладнэр хуит хъужыным куэд имыIэжу ар къаукIащ. Адрей зауэлI яукIахэм я гъусэу лейтенант Бороновыр къалэм дэсхэм щIалъхьэжащ. Ахэр щIэзылъхьа-хэм яхэтащ лейтенантым и анэри.
— Сэ къызохьэлъэкI иджыпсту сыпсэлъэну, — жиIащ анэм къуэр щыщIалъхьэм, — Серёжэ фIэкI сэ зыри бын сиIэтэкъым. Си щIалэхэ, фщIэж абы и лъыр!
Советыдзэхэм Бороновым и лъыр ящIэжырт. Ахэр япэкIэ кIуатэрт. Къэбэрдей-Балъкъэр щIыналъэми зауэр щыщIэхуабжьэрт.
ХэщIыныгъэ ин иIэу бийр икIуэтащ Къубэ-Тэбэ, Куба, Марьинскэ къуажэхэм я деж щызэригъэпэща быдапIэхэм нэс. Мы щIыпIэм зауэ гуащIэ щекIуэкIащ. Абы хэтащ 57-нэ, 34-нэ, 10-нэ гвардейскэ фочауэ бригадэхэр. ЩIышылэм и 10-м и жэщым ди дзэхэр Куба, Марьинскэ къуажэхэм дыхьащ. Жэщ зауэм фашист щэ бжыгъэ гъэр къащIащ. Къуентхъыр мащIэтэкъым: пулемёт 240-рэ, автомашинэу 166-рэ, н.къ.
Дзэ Плъыжьым и ебгъэрыкIуэныгъэр апхуэдизкIэ лъэщт, IэубыдыпIэншэти, хьэдэхэр щIимылъхьэжу, Iэщэ-фащэ куэд къигъанэу, бийр епIэщIэкIыу икIуэтыжырт.
1943 гъэм щIышылэм и 11-м советыдзэхэм Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м и щIыр къанэ щымыIэу бийм къыIэщIахыжащ. «Мы сыхьэтым, — итщ 37-нэ армэм и унафэщIым республикэм и тхьэмадэхэм къахуигъэхьа телеграммэм, 37-нэ армэм и Военнэ советыр Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м и лъэпкъ псоми йохъуэхъу республикэм и щIыр къанэ щымыIэу фашист пщылIыпIэ жагъуэм къызэрырагъэкIыжамкIэ.
37-нэ армэм и Военнэ советым быдэу и фIэщ мэхъу фи унафэм щIэту Къэбэрдей-Балъкъэр АССР ордензехьэ гъагъэр псэукIэ дахэм зэрыхыхьэжынур».
А щIыкIэм тету хамэ къэралым къикIа фашист зэрыпхъуакIуэ-хэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIыналъэм ирахужащ.
Къэбэрдей-Балъкъэрыр хуит къэзыщIыжахэм яхэта Къардэн Къубатий зауэ зэманым мыпхуэдэу итхыгъат:
«Дэ зэныбжьэгъуитху дыхъурт, псори лъэпкъ зырызым дыкъыхэкIат. Сэ сыадыгэт, Постнов Алексей урыст, Максименкэ Василийрэ Колесник Василийрэ украинхэт, Князев Василий белоруст. Дэ щIыпIэ зырызыххэ дыкъыщыхъуащ, дыщылэжьащ. Сэ сыщалъхуа къуажэм адыгэбзэкIэ школым щезгъэджащ, Максименкэ монтёру Донбасс щылэжьащ, Колесник Харьков пэмыжы-жьэу щыIэ колхозым щыбухгалтеращ, Князевыр Витебск гъущI гъуэгум и лэжьакIуэу щытащ, Постнов Москва дэт заводхэм ящыщ зым щыIэпщIэлъапщIэт. Псори кхъухьлъатэзехуэ дыхъуащ, зы полкым ди гъуэгухэр щызэхуэзащ.
Мис, илъэситIым щIигъуауэ дызэгъусэу долъатэ. Дэтхэнэ зыри 500 — 600-рэ уэгум дихьащ ди къалэн дгъэзэщIэну. Дызэгъусэу бийм и кхъухьлъатэ 76-рэ къедудыхащ. Зэныбжьэгъуитхум Хэкум хуэтщIа къулыкъум папщIэ тыгъэ лъапIэ къытхуагъэфэщащ — Совет Союзым и ЛIыхъужь цIэр къытфIащащ.
Дэ зэныбжьэгъуитху, зэкъуэшитху дохъу. Псори лъэпкъ зырызым дыкъыхэкIами, ди анэр зыщ — ди Совет Хэкушхуэрщ. Псоми ди мурадри зыщ — бийр нэсу зэтекъутэнырщ. Абы къыхэкIыу ди зэныбжьэгъугъэр жыру быдэщ, дэ зыри къытпэлъэщынукъыми.
Дзэ Плъыжьым щIэгъэкъуэнышхуэ хуэхъуащ партизан зэщIэхъееныгъэри. ВКП(б)-м и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомымрэ зыхъумэжынымкIэ Налшык комитетымрэ къащта унафэм ипкъ иткIэ республикэм къыщызэрагъэпэщат партизан гупхэр. Зэман кIэщIым къриубыдэу партизан гупи 10 хьэзыр хъуащ. Абыхэм къызэщIаубыдэрт цIыху 700-м нэблагъэ. Рабочэхэр, мэкъумэшыщIэхэр, комсомолецхэр, цIыхубзхэр лъаIуэрт партизанхэм хагъэхьэну. «Дэ дыхуэхьэзырщ сыт хуэдэ гугъуехьми, — ятхырт абыхэм. Iэщэ тIыгъыу бий ерум дезэуэнущ».
«Ди Хэку иным, совет цIыхубэм, лей зылъыса ди щIыналъэм папщIэ, ди къалэхэмрэ къуажэхэмрэ зэрызэтракъутам, сабий лажьэншэхэр, цIыхубз хейхэр зэрызэтраукIам щхьэкIэ партым псалъэ идот: хуэдгъэгъункъым бийм!» — жаIащ ткIийуэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и партизанхэм икIи а псалъэр ягъэпэжащ.
Партым и обкомым и унафэ-кIэ гуп псори зы партизаныдзэ зэгуэту зэгуагъэхьэжащ шыщхьэуIум и 20-м.
Гуп зэгуэтым и унафэщIу ягъэуващ Царяпин Георгий, комиссару — Къудей Чэрим.
Гупыр Iыхьищу гуэшат. Япэм хэтт Прохладнэ районым щыщ партизанхэр, етIуанэм — Бахъсэн районым, ещанэм — Дзэлыкъуэ, Нагорнэ районхэм я партизанхэр. Абыхэм я унафэщIт, я комиссарт парт, совет лэжьакIуэ цIэрыIуэхэу Грицай, Фоменкэ, Ерыжокъуэр, Хьэтэжьыкъуэр, НэщIор.
Партизанхэм бийм зауэ гуащIэхэр иращIэкIащ. Абыхэм мащIэрэ гужьеигъуэм хадзакъым фашистхэр. Апхуэдэ жэщ теуэныгъэхэм ящыщ зыуэ щытащ партизанхэр 1942 гъэм фокIадэм и 21-м Къармэхьэблэ зэрыдэуар. А жылэм дэст нэмыцэ танк батальон, гарнизон лъэщ. Ауэ партизанхэр шынакъым. Къуажэм лъэныкъуищкIэ ахэр щыдыхьащ икIи зыр адрейм кIэлъыкIуэу ягъэсу щIадзащ фашистхэм псэупIэ ящIа унэхэр. СыхьэтитIым нэблагъэкIэ екIуэкIа зэхэуэм партизанхэм щызэтраукIащ бий сэлэтрэ офицеру 70-м нэблагъэ, якъутащ автомашинитI.
А жэщым лIыхъужьыгъэ къагъэлъэгъуащ партизан псоми. Бахъсэн районым и партизанхэм ящыщ Къуэдз Бот шууэ, уафэхъуэпскIым хуэдэу, пхылъэтащ жэщ кIыфIым. Абы и автоматым хьэдэ гурышэу иригъэгъуэлъыкIащ фашист сэлэт зыбжанэ, гранатэкIэ икъутащ нэмыцэхэм щыжейуэ, зыщагъэпсэхуу къагъэсэбэп тыкуэныр. Ауэ езыри IэщIэкIыфакъым биишэм. Къулъкъужын Ищхъэрэм щыщ лIы хахуэр къыщаукIащ Къармэхьэблэ. Апхуэдэу а жэщым лIыгъэшхуэ зэрахьащ КхъуэIуфэ ФIыцIэ, Жанкъазий Софият сымэ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым щекIуэкIа партизан бэнэныгъэм и тхыдэм и напэкIуэцI нэхъыфIхэм ящыщ зыщ жэпуэгъуэ мазэм и япэ Iыхьэм Хьэбэз къуажэм зыщызыгъэбыда нэмыцэ гарнизоныр, жэщ теуэ ящIу, зэрызэтраукIар. А жэщым иужькIэ Совет информбюром къитащ хъыбар: «Нэмыцэ фашистыдзэхэм яубыда щIыпIэм щызауэурэ, Къэбэрдей-Балъкъэр партизанхэр лIыхъужьыгъэкIэ теуащ бийм и дивизэм и штабым. Совет хэкупсэхэм зэтраукIащ сэлэтрэ офицеру 100-м нэблагъэ, автомашинитIрэ пулемётитIрэ якъутащ».
ЩэкIуэгъуэ мазэм нэхъри зэщIэплъащ ди бэнэныгъэр. Фашистхэм Къэбэрдей-Балъкъэрыр яубыдат икIи ерыщу Орджоникидзе къалэм хуекъурт — Зауэ-куржы гъуэгур зыIэригъэхьэну и мурадт. Партизанхэм я къалэнт бийм зэран хуэхъуну, ди дзэхэм ар къызэтегъэувыIэнымкIэ дэIэпыкъуэгъу яхуэхъурт.
Партизанхэм я дежкIэ нэхъ хьэлъэ дыдэу, гуимыхужу щытащ абыхэм Лэскэн Езанэм щрагъэкIуэкIа зауэ гуащIэр. Дыгъэгъазэм и 5-м гупыр къуажэм дэуащ. Абы и къалэнт ди дзэхэм ящыщ зым и ебгъэрыкIуэныгъэм и пэ къихуэу нэмыцэ гарнизоныр зэтриукIэну, бийм зыщигъэбыда щIыпIэхэр къихутэну. Сыхьэтийрэ ныкъуэкIэ щызэуащ а къуажэм партизанхэр икIи нэмыцэ сэлэтрэ офицеру 200-м щIигъу зэтраукIащ. Псом хуэмыдэу лIыгъэ къагъэлъэгъуащ пулемётчикхэу АфIэунэм, Бондаренкэ, Хъураным, автоматчикхэу Каминскэм, Мэзлом, Савранскэм, нэгъуэщIхэми.
Нэхущым ирихьэлIэу фашистхэм зыкъащIэжащ. Абы-хэм партизанхэм къраутIыпщащ танкхэмрэ бронемашинэхэмрэ икIи ахэр къикIуэтын хуей хъуащ. Лэскэн зэхэуэм къыщаукIащ партизан хахуэхэу Меликьянц Владимир, Махъцэ Хьид, Тэшэло БетIал, КхъуэIуфэ ФIыцIэ, Маринич Надеждэ, Согуэ Мэжид, Къанщауэ Хьэмел, Алибэч Мэстафэ, Асламов Илья, Двоенкэ Иван, Чурилов Михаил, нэгъуэщIхэри. Ауэ бийми зыхищIащ хэкупсэхэм я губжьыр, яхузэфIэкIынур зыхуэдизыр.
Мазитхум къриубыдэу Къэбэрдей-Балъкъэр партизан гупыр бгъуэнейрэ бийм теуащ икIи нэмыцэдзэхэм я штабу щы зэтрикъутащ, яукIащ фашист сэлэтрэ офицеру 700-м щIигъу, 31-рэ гъэр ящIащ, бийм къытрахащ топи 10, топышэу мини 5, автомашинэу, мотоциклу, шыгу зэщIэщIауэ, лъакъуэрыгъажэу, шыуэ куэд, фочышэу мини 10, пулемётхэр, фочхэр. Партизанхэм бийм къытрахыжащ колхоз былымрэ шыуэ мин 68-рэ. Гупым и зауэлIхэм якъутащ автомашинэу, техникэу, гъэтIылъыпIэу куэд.
Партизан зэщIэхъееныгъэм а псоми къадэкIуэу мыхьэнэшхуэ иIащ нэмыцэ фашистхэм пIалъэкIэ яIыгъа щIыналъэм къина совет цIыхухэм фронтхэм Iуэхур зэрыщыщытым, зэрыпхъуакIуэхэм удын гуащIэ щрадзыну махуэр къызэрыблагъэм теухуа хъыбархэр ялъэгъэIэсынымкIэ, абыхэм ягухэр фIэщхъуныгъэ дахэрэ тегушхуэныгъэкIэ псыхьынымкIэ. Партизанхэм цIыхухэм щIэх-щIэхыурэ лъагъэIэсырт «Совет Къэбэрдей-Балъкъэрым папщIэ» листовкэхэр — партым и обкомым къыдигъэкIахэр.
Коммунистхэр, комсомолецхэр, цIыхубзхэмрэ ныбжьыщIэхэмрэ, колхозхэт Iэщыхъуэхэр, зи ныбжь хэкIуэта рабочэхэр — ахэращ Къэбэрдей-Балъкъэр партизан гупым хэту батэр зыгъэшар. Жанкъазий Софият, Балъкъыз Лилэ, Буцкая Ольгэ, Валоник Розэ сымэ я хахуа- гъэр зауэр екIуэкIыу ди республикэ псом щызэлъащIысауэ щытащ. Iуэху захуэм, Хэкум, ТекIуэныгъэм папщIэ я гъа-щIэр ятащ псэемыблыжхэу Панайоти Юлэ, Козуб Шурэ, Савченкэ Марие сымэ. Бийм къыхуэгъэдзыхакъым абыхэм ящыщ зыгуэри.
Куэд мэхъу апхуэдэу лIыхъужьыгъэм, Хэкум хуиIэ пэжыгъэм и щапхъэ къэзыгъэлъэгъуахэр.
Ди къэралым пщIэшхуэ къыхуищIащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и партизанхэм ирагъэкIуэкIа бэнэныгъэ гуащIэмрэ абыхэм я лIыхъужьыгъэмрэ — абыхэм я нэхъыбэм орденхэр, медалхэр къратащ.
ХьэфIыцIэ Мухьэмэд.
