Борей Рауф куэд хузэфIокI
ЩIДАА-м и академик, географие щIэныгъэхэм я доктор, профессор, Урысей Федерацэм егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Борей Рауф и ныбжьыр мы махуэхэм илъэс 85-рэ ирокъу.
ЦIЫХУМ и псэм, и гум илъ дахагъэр, къабзагъэр фIэщхъуныгъэр, адыгагъэр нэрылъагъу зыщIыр абы илэжь Iуэхухэ- ращ, ахэр иреин, ирецIыкIу. Борей Рауф ехьэлIауэ жыпIэ хъунущ ар зи гъащIэр щIэныгъэм хуэлэжьэным езыта, зи IэнатIэм хьэлэлу пэрыта щIэныгъэлI щыпкъэу къызэрекIуэкIар. Езы профессорым игу къызэригъэкIыжымкIэ, ар гугъу ехьу къэхъуащ. И адэри, и адэ къуэшхэри политикэ залымыгъэ зрахахэм яхэхуащ. И анэм къэрэ- шей благъэхэр иIэти, КъШР-м зэманкIэ щыпсэуащ, абы къыхэкIыу къэрэшеибзэр Рауф иджыри фIыуэ егъэшэрыуэф.
— Си анэр сымаджэрилэт, абы сригузавэ зэпытти, си мурадт дохутыр IэщIагъэ зэзгъэгъуэтыну, ауэ си гъащIэр географие щIэныгъэм еспхащ, — игу къегъэкIыж Бо-рей Рауф. — Школым и класс нэхъыжьхэм сыщеджэу ди унэм къыщIагъэтIысхьат географиемкIэ егъэджакIуэ урыс цIыхубз. Абы и хъыбар гъэщIэгъуэнхэм сыдригъэхьэхауэ жыпIэ хъунущ а щIэныгъэм. Дохутыр сымыхъуу географиер къызэрыхэсха-ми зэи сыхущIегъуэжакъым.
ЩIалэ Iущым еджэныр фIыуэ къехъулIэрт. Абы и щыхьэтщ 3-нэ курсым ще- джэу абы игъэзэщIа курс лэжьыгъэр къэхутэныгъэу къалъытэу, журналым къызэрытрадзар. Езыр щалъхуа КъШР-м хиубыдэ Хьэбэз къуажэм и Iэгъуэблагъэхэм деж щIым и зэхэлъыкIэм теухуат ар.
1955 гъэм Борейм ехъулIэныгъэкIэ еджапIэ нэхъыщхьэр къиухащ. Аспирантурэм щIэтIысхьэу и щIэныгъэм хигъэхъуэн му-рад иIэт, ауэ ар занщIэу къехъулIакъым. А зэманым хабзэу щыIэрати, еджапIэ нэхъыщхьэр къэбуха нэужь аспирантурэм укъащтэн папщIэ илъэситIкIэ улэжьэн хуейт. Апхуэдэу Борейм Хьэбэз игъэзэжри, къуажэ школым щылэжьащ, иужькIэ райкомым и комсомол секретарь къулыкъур къыхуагъэфэщащ.
Черкесск къалэм щохьэщIэ къэрал лэжьакIуэ Нэгуэр Наурызрэ (Амман) журналист ХьэфIыцIэ Мухьэмэдрэ. Абыхэм я гъусэщ шэрджэс бысымхэр — IуэрыIуатэдж Мыжей Михаилрэ географ Борей Рауфрэ. 1970 гъэ
И мурадым ткIийуэ хуэкIуэ щIалэм экзаменхэр мыгувэу итри, аспирантурэм щIэтIысхьащ. Абы щригъэкIуэкIа щIэныгъэ лэжьыгъэм и кIэухыу, Москва дэт къэрал пединститутым географие щIэныгъэхэмкIэ кандидат лэжьыгъэр 1962 гъэм щыпхигъэкIащ. АбыкIи игу зэгъакъым Рауф. Абы и щIэныгъэ лэжьыгъэр фIыуэ къалъытэри, Тбилиси дэткъэрал университетым 1974 гъэм щыпхигъэкIащ географие щIэныгъэхэмкIэ доктор диссертацэр, иужьыIуэкIэ профессор цIэ лъапIэри къыфIащащ.
Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и экономикэ къудамэр зэфIэгъэувэным, IэщIагъэлIхэр къешэлIэным, уеблэмэ, и пщIэр къэIэтыным и къарурэ зэфIэкIрэ хилъхьащ Борей Рауф. Мы зэманым а къудамэм щылажьэхэм, универси-
тетыр зэрыгушхуэхэм я нэхъыбэр Борейм ирагъэджа щIэныгъэлIхэм ящыщхэрщ, абыхэм къагъэсэбэп программэхэри, унэтIыныгъэ зыбжанэри щIэныгъэлIым и IэдакъэщIэкIщ.
Борей Рауф КъБКъУ-м лэжьэну къызэращтар япэу щызэхэсхар а зэманым ректору щыта Лъостэн Владимир жиIэущ,- игу къегъэкIыж КъБР-м егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министру 1988 — 1996 гъэхэм лэжьа Тхьэгъэпсо Хьэжысмел. — Ар блэкIа лIэщIыгъуэм и блыщI гъэхэм я пэщIэдзэрт. КъБКъУ-м и ЩIэныгъэ Советым и зи чэзу зэхуэсыгъуэм щыжаIащ еджапIэм щылажьэхэм щIэныгъэхэм я доктор къазэрыхэхъуам. А зэманым университетыр интэкъым, щыIэхэр псори зэрыцIыхурт, икIи занщIэу гу лъатащ абыхэм къахыхьа, «жьы зыщIэт» щIалэм. Сэ нэхъри гъунэгъуу Рауф къыщысцIыхуар 90 гъэхэрщ. А зэманым министр къулыкъур згъэзащIэрт. Дэтхэнэми ещIэж а лъэхъэнэм гъащIэм и лъэныкъуэ псоми зэхъуэкIыныгъэшхуэхэр зэрагъуэтар, егъэджэныгъэри абы хэмыту къэнакъым. Ди министерствэм къэкIуэрей хъуащ щIэныгъэмрэ егъэджэныгъэмрэ псэ хьэлэлу хуэлажьэ егъэджакIуэ пажэ-хэр. Апхуэдэу зы махуэ гуэрым си деж къыщIыхьащ Рауф, Емуз Людмилэ и гъусэу. Ахэр игъэпIейтейрт географиемкIэ щIэныгъэр ди республикэм зэрыщыгъэувам.
Тхьэгъэпсом игу къызэригъэкIыжымкIэ, Бореймрэ абы и лэжьэгъухэмрэ яхузэфIэкIащ япэ дыдэу «География КБР» дисциплинэр ди республикэм и школхэм щаджыну зэфIэгъэувэныр. А Iуэху тынштэкъым. А лэжьыгъэм хыхьэрт зэреджэну программэхэр, тхылъхэр, методикэ дэIэпыкъуэгъухэр, атласхэр, картэхэр зэгъэпэщыныр. Географиер езыгъэджыну IэщIагъэлIхэр ягъэхьэзырын папщIэ дэIэпыкъуэгъу къадэхъуат МКъУ-р икIи а еджапIэ нэхъыщхьэм и щIэныгъэлIхэм Рауф я пашэу зэман кIэщIым къриубыдэу КъБР-м и школхэм я егъэджакIуэ куэд ягъэхьэзыращ. Iуэхур апхуэдэу екIуэкIащ, 2001 гъэм КъБКъУ-м географиемкIэ къудамэ къызэIуахыху. Апхуэдэу Борейм и фIыгъэкIэ ди республи- кэм и географиер школым щрагъэдж предметхэм хагъэхьащ.
Рауф и Iэдакъэ къыщIэкIащ щIэныгъэ тхыгъэу 120-м нэс, зэреджэ тхылъу 14 къыдигъэкIащ, зыпэрыт IэнатIэм ехьэлIа и гупсысэхэр хамэ къэралхэм къыщыдэкI журналу 9-м къытригъэдзащ. Абыхэм ящыщщ ди школхэм географиер зэрыщрагъэдж тхылъу: «Экономико-географический очерк Карачаево-Черкесии», «География производительных сил Карачаево-Черкесии», «География Кабардино-Балкарии», «Атлас Кабардино-Балкарской Республики» жыхуэтIэхэр.
ЩIэныгъэмрэ егъэджэныгъэмрэ емызэшыжу пэрыта профессорым и лэжьэгъухэм пщIэ, нэмыс къыхуащI, уеблэмэ насыпыфIэу забжыж апхуэдэ унафэщI я пашэу зэрыщытар. КъБКъУ-м географиемкIэ и кафедрэм и пашэу щыщыта илъэсхэм и лэжьэгъуахэм псалъэ гуапэ куэд хужа Iэ Борей Рауф. Абыхэм ящыщщ егъэджакIуэ нэхъыжь IэнатIэр езыхьэкIа Петшак Еленэ.
«ЦIыху гъащIэр зи пэжыпIэр къэгъуэтын хуей, зэфIэхын хуей лэжьыгъэшхуэщ, къэхутэн хуей щэхущ», жаIэ. Си гугъэщ Борей Рауф ахэр къехъулIауэ. Ди республикэм географиемкIэ зы егъэджакIуи къыщыбгъуэтынкъым а щIэныгъэлI Iэзэм имыгъэсауэ. КъэхутакIуэ зэфIэкIыр Тхьэшхуэм къыбгъэдилъхьащ цIыху псэ къабзэм, гулъытэ зыхэлъ унафэщIым. Абы и студентхэр сытым дежи хуригъаджэрт гъащIэр къэхутэныгъэшхуэхэм я гъуэгуу къалъытэным, икIи абы щащI мурадхэр, пхъуантэм жыжьэу дамылъхьэу, ахэр икIэщIыпIэкIэ къазэрехъулIэным хущIэкъун зэрыхуейм.
Зыхалъхуа лIэщIыгъуэм гу хьэлэлрэ псэ къабзэкIэ гуащIафIэу хуэлэжьа Борей Рауф и махуэ лъапIэмкIэ гуапэу дохъуэхъу зи унафэщIу щыта кафедрэм, абы и лэжьакIуэхэм яфI, я ехъулIэныгъэ къызэрыкIын IуэхуфIхэм я жэрдэмщIакIуэу иджыри куэдрэ щытыну, узыншэу, гукъыдэж иIэу, гулъытэ щымыщIэу дунейм тетыну.
ЩОДЖЭН Iэминат.
