ЕгъэджакIуэ емызэшыжт, цIыху гуащIафIэт
Къэбэрдей-Балъкъэрым ис Мамхэгъ лъэпкъыр куэд мыхъуми, абыхэм къахэкIащ еджагъэшхуэхэр, къэрал IэнатIэ лъагэ зыIыгъахэр, егъэджакIуэ Iэзэхэр, спортсмен лъэщ-хэр, лэжьакIуэшхуэхэр, цIыху щэджащэхэр. Мы тхыгъэм зи гугъу щытщIынур Хьэтуей къуажэ дэса, Хэку зауэшхуэм лIыгъэ щызезыхьа, РСФСР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ Мамхэгъ Билъостэн Исмел и къуэращ. Ар къызэралъхурэ иджыблагъэ илъэсищэ ирикъуащ.
Билъостэн теухуауэ 2013 гъэм Мыз Залинэ нэтын игъэхьэзырауэ щытащ. Абы къыщопсалъэ Мамхэгъыр фIыуэ зыцIыхуу щытахэр, и гъунэгъухэр, къыдэлэжьахэр, иригъэджахэр, псоми зы жьэу жаIэри фIы защIэщ. Апхуэдиз гуапагъэр зыхуагъэфащэм дэнэ кърихауэ пIэрэ и зэфIэкI иныр, и цIыху хэтыкIэ дахэр?! Шэч хэмылъу, къызыхэкIа адыгэ лъэпкъым къритаращ, гъэсэныгъэу бгъэдэлъаращ, зыпсыхьари гугъуехь илъэгъуахэрщ.
Мамхэгъ лъэпкъым и къуэпсхэр
Мамхэгъхэ адыгэ лъэпкъыжь дыдэхэм ящыщщ, пасэ зэма- ным Псыжь адрыщIкIэ щыпсэууэ щытащ. КIэмыргуеипщ Бэлэтокъуэ ахэр зыхигъэхьэну иужь щихьэм, щтапIэ Къэбэрдейм къэкIуащ, хабзэм тету кърагъэIэбыхри Идархэ уэркъыу къащтащ. Ауэрэ лъэпкъым и къуэпсыр Мысостей, ХьэтIохъущыкъуей, Жэмботей, Тэлъостэней пщыгъуэхэм щыпсэу хъуащ. Тхыдэтх Сокъур Валерэ дэфтэр къигъуэтащ Мамхэгъхэ я къуа-жэр 1641 гъэм Идарей пщыгъуэм хиубыдэу щытауэ, Арщыданрэ Шэрэджрэ я псыщхьэхэм хуэзэу, балъкъэрхэмрэ адыгэхэмрэ я зэхуаку дэсауэ. ПсыжькIэ къагъэна я Мамхэгъ адыгэ лIакъуэм кIэмыргуейхэр бий яхуэхъури, абазэхэхэм я деж Iэпхъуащ, Щхьэгуащэрэ Куржыпсрэ я зэхуаку дэлъ щIы щимэр яубыдри, адыгэ лIакъуэ щхьэхуэу щытащ Урыс-Кавказ зауэр иухыху. А зауэм къела тIэкIум Фарз и Iуфэм къуажэ къыщы- зэрагъэпэщауэ, Мамхэгъ къуажэкIэ еджэу Адыгей Республи-кэм и Щоджэн куейм щопсэухэр. Ауэ Мамхэгъ адыгэ лIакъуэм, ищхьэкIэ къыхэща зэманым лъандэрэ, пщы яIэжакъым, Мамхэгъ унэцIэр зезыхьэ яхэты- жакъым. А унэцIэр зыIыгъхэр Къэбэрдейм, нэгъуэщI адыгэ лъэпкъхэм, нэхъыбэу хамэ къэралхэмрэ Къэрэшей-Шэрджэс Республикэмрэ хэгуэша хъуащ.
И анэшхуэ Фэрдэ, и анэ Щэмилэт, и анэ шыпхъу КIуэкIурашэ сымэ Тогузхэ щохьэщIэ. 1916 гъэ
Старэ Урыху (Хьэтуей) къуажэ школым и егъэджакIуэхэр. 1954 гъэ
Осетие Ищхъэрэ къэрал пединститутым и физико-математикэ къудамэр 1963 гъэм къэзыуха гупыр.
Мы адыгэ лIакъуэм къытепщIыкIахэм ящыщу Къэбэрдейм нэхъ цIэрыIуэ щыхъуащ Къетыкъуей пщыгъуэм щыщхэу, уэркъхэу Арщыдан псым Iуса жылэ- хэм дэса Мамхэгъхэр. Октябрь революцэр къэсыху нэхъ пщIэ зиIэ лъэпкъхэм ящыщу, къуажэ унафэ яIэщIэлъу, судыщIэхэу, хьэж ящIын яхузэфIэкIыу, хуэкъулейхэу, шы заводхэр яIэу къекIуэкIащ Мамхэгъ лъэпкъыр, Арщыдан къуажэми, абыхэм къахэкIыу Болэтей (Терекскэ), Къуэжьыкъуей Ипщэ (Жэмтхьэлэ), Къундетей (Шэджэм Езанэ) жылэхэм дэтIысхьахэри.
Билъостэн дунейм къыщытехьащ Арщыдан къуажэм дэс Мамхэгъ Исмелрэ Щэмилэтрэ я унагъуэм, 1918 гъэм и жэпуэгъуэ мазэм, къуажэдэс къызэры- гуэкIхэм дуней псор къакъутэжыну я гугъэу, большевик цIэр зыфIащауэ щызэрызехьэ лъэхъэнэм ирихьэлIэу. Мамхэгъ Алий и къуитIыр, Исмелрэ Дзы-дзурэ (Исуфрэ), зэгурыIуэу, уеблэмэ зэхэмыкIауэ зы лъапсэм зэдисхэт. Абы я къэнжалыщхьэ унэшхуэр илъэс 50-м щIигъукIэ къуажэм школу, сабий саду къагъэсэбэпащ. Мы зэман бзаджэм лей къатехьащ пщыхэм я щIэблэу Хьэмырзэхэ, Дэхъушокъуэхэ, Сосналыхэ, уэркъхэм я щIэблэу Мамхэгъхэ, Алъхъэсхэ, КIэрэфхэ, Жэнокъуэхэ. Мы лъэпкъхэр властыщIэм зэхэзехуэн ищIат. Нэхъыбэр къуажэм дэкIри, адэкIэ-мыдэкIэ зыщагъэпщкIуащ, куэди къуажэ кIуэцIым щаукIащ, я мылъкухэр трахащ, нэхъ иужькIэ НКВД-м яубыдри ягъэтIысахэщ, я судыр укIкIэ ящIащ е Сыбыр, Солов- ки, Азие Курытым ягъэкIуэну унафэ тращIыхьащ. Уеблэмэ Мамхэгъхэ ящыщу илъэс 14-м щIигъуауэ ягъуэтыр лъэхъуэ- щым ирадзащ. Мамхэгъ Исмел карабулак лъэпкъым къыхэкIа, иужькIэ шэшэнхэм яхэшыпсы-хьа, а зэманым лъэпкъ лъэрызехьэу щыта Мержохэ я пхъурылъхути, абыхэм Шэшэным щагъэпщкIури, и ажалкIэ лIэжащ, ауэ и къуэш Дзыдзу НКВД-м дишри яукIащ.
Бетрожьхэ я къан-пхъурылъху
Билъостэн и анэ Щэмилэт Даукуий и пхъур Хьэтуей къуа-жэм щыщт. Ар къызыхэкIа Бетрожьхэ адыгэм яхэшыпсыхьа щхьэкIэ дигор къущхьэхэм (осетин лIакъуэ) къахэкIащ. ИгъащIэм пщынуи пщылIынуи зымыдэу псэуа, зыми ямыубыды-фа Донифарс куейм (Осетием и Дигор щIыналъэм щыщщ) и Лезгор къуажэм пелуанхэр я куэду дэса лъэпкът. «МафIэ лыгъэм ди пхъурылъхур хезгъэсхьэнукъым», — жиIэри, Бетрожь Данил Арщыдан кIуэри, Билъостэн мазий фIэкIа мыхъуу и анэшым къишэжат, и анэр и гъусэу. Я пхъурылъхур, и анэдэлъху Щэмил и унагъуэм щыщ хуэдэу, Бетрожь унэцIэкIэ ирагъэтхри, Щэмилэт дагъэкIуэжащ Къуэ-дзыкъуэ Мыхьэмэт-Мырзэ и къуэ Тембот. Апхуэдэ зэфIэкI Бетрожьхэ щIаIэр революцэ Iуэху-хэм жыджэру хэтат, къуажэ унафэщIу лэжьати арат.
Билъостэн Бетрожьхэ фIыщIэ яхуищIу куэдрэ жиIэрт: «Сэ схуэдэу, зеиншэу къэнауэ, зыхуей хуэзэу япIа ис хъункъым Къэбэрдей псом!». Ауэ и анэшхуэм, алагир къущхьэхэм ящыщ Тогузхэ Габула ипхъу Фэрдэус (Фэрдэ) зы Iуэхугъуэ закъуэ къыпиубыдырт: «Джаур школым лъэмбытI щIэпчэнукъым!». Мы цIыхубзыр унагъуэм щыунафэщIт (Даукуий а зэманым псэужтэкъым), езыр диным егъэлеяуэ пылът жумыIэмэ, сыт хуэдэ IуэхумкIи зэпэщт, къызыхэкIа лъэпкъ гъуэзэджэр игъэпэжырт. Абы и дыщхэр къызытехъукIа Тогузыр алагир къущхьэ псомикI я тепщэу ХIII-ХIV лIэщIыгъуэхэм щыта Ос-Багатар и къуэ Кувасон и къуэрылъхут. ЦIыхубз ябгэу и пхъурылъхур езыгъэджэн зымыдэм щабзыщIу Билъостэн щэхуу еджэкIи тхэкIи иригъэщIащ есэпым, астрономием, нэгъуэщI- хэм я щэхухэм щыгъуазэ ищIащ я гъунэгъу, Бетрожьхэ я пхъурылъху, динми нэгъуэщI куэдми хуэIэзэу щыта Шэрэдж Къанщауэ и къуэ Хьэмэд. Билъостэн жиIэжырт тхылъхэр унащхьэм щызэрихьэу, кхъуэщыныр три-гъэкIуэтрэ абы къыдидз нэхумкIэ еджэу зэрыщытар. И анэшхуэр дунейм ехыжа нэужь, Билъос- тэн адэ-анэ хуэхъуащ и анэм и дэлъху Бетрожь Щэмилрэ абы и щхьэгъусэ, дигор къущхьэхэм къахэкIа Еккэ Шэчэрбий ипхъу Чэбыхъанрэ. ЩIалэ кIэщыIущ цIыкIур школым щыщIагъэтIысхьэм, занщIэу 5-нэ классым къащтауэ щытащ.
Бетрожьхэ революцэм къри-кIуа Iуэхухэм нэхъ хэзэгъа лъэпкъхэм, къулыкъушхуэ зезыхьэхэм ящыщт. Налшык къалэм дэст партым и обкомым щыла-жьэ Алий — мыбырэ Билъостэн и анэмрэ зэкъуэшитIым я бынт. Абыхэм я деж щыIэу «семилет-кэ» жыхуаIэ щIэныгъэр Билъостэн щызригъэгъуэтын и мураду, медицинэ техникумым щеджэн щIидза къудейуэ, Алий НКВД-м игъэтIысащ. Билъостэн и унэ- цIэ дыдэр къыщIэщынкIэ шынагъуэ хъуат. ЯпэщIыкIэ и къуажэгъухэр, къулыкъу зыIыгъхэу Нало Мырзэбэч (Малэ) и къуи-тIыр — Шупагуэрэ (къалэ исполкомым и унафэщIт) Жансэхъурэ (КъБАО-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэт) — къыщхьэщыжащ. Ауэ ахэри, къулыкъуш-хуэ куэд пэрыта Бетрожь Къанщауэ и къуэ Бадоли (Хьэжыс- мел) НКВД-м зэрихуэн щыщIидзэм, Билъостэн къуажэм игъэзэжащ. Абыи Iуэхухэр щыщIагъуэтэкъым: и анэр етIуанэу зрата Къуэдзыкъуэ Тембот НКВД-м дишат, быних иIэу. Еджэным хуэпабгъэ Билъостэн хэкIыпIэу къигъуэтар Орджоникидзе (Владикавказ) дэт Шэ- шэн-Ингуш педучилищэм щIэтIысхьэнырщ. Мыбы Бетрожь унэцIэм зыри щеныкъуэкъунутэкъым, къущхьэхэм я дигор, ирон диалектхэм я бзэр къабзэу ищIэрти, хъарзынэу яхэзэры-хьащ. Къалэм къедзылIа районым и школым щригъа- джэу, етIуанэ курсыр къиухауэ, 1939 гъэм дзэм къулыкъу щи- щIэну ираджащ Билъостэн. Армэр къыщиух дыдэм ирихьэлIэу Хэку зауэшхуэр къэхъеящ.
Хэку зауэшхуэр
Нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм ди къэралым къращIылIа зауэм и япэ махуэм щыщIэдзауэ лIыгъэ щызезыхьа Билъостэн, Румыниер, Венгриер, Чехословакиер хуит къэзыщIыжахэм яхэтащ. Сталин Иосиф и унафэкIэ абы къыхуагъэфэщауэ щытащ и лIыхъужьыгъэр къызэралъыта фIыщIэ тхылъиплI. Апхуэдэуи, абы къыхуагъэфэщащ «Будапешт хуит къызэращIыжам папщIэ», «Прагэ хуит къызэращIыжам папщIэ», «Зэрихьа лIыгъэм папщIэ» медалхэр. Зауэр иухыным куэд къэмынауэ, 1945 гъэм и мэлыжьыхь мазэм уIэгъэ хьэлъэ хъури, сымаджэщым щIэхуащ. Абы Мамхэгъым къыщратыжащ «Германием зэрытекIуам папщIэ» медалыр. УIэгъэщым куэдрэ щIэлъа иужь, Хэкум къигъэзэжакъым, и зауэ гъуэгуанэм щыпищащ Монголиемрэ Китаймрэ. Мамхэгъым фIэфIтэкъым зауэм и гугъу ищIыну, ауэ а жиIэж мащIэхэм къазэрыхэщымкIэ, 1945 гъэм и етIуанэ Iыхьэр дзэм къулыкъу зэрыщищIа илъэсиблым нэблагъэм пэбгъэув хъуну хьэлъат. А зэманым къриубыдэу Билъостэн къыхуагъэфэщащ СССР-мрэ Монголиемрэ я маршалхэм я щIыхь тхылъхэр, «Японием зэрытекIуам папщIэ» медалыр. Хэку зауэшхуэр ди къэралым и текIуэныгъэкIэ зэриух- рэ илъэс 40 щрикъу 1985 гъэм «Хэку зауэшхуэ» орденым и япэ нагъыщэр къыхуагъэфэщат, арщхьэкIэ накъыгъэм и 9-м къратыжын хуейуэ, езыр гъатхэпэм и 29-м дунейм ехыжащ.
Урыху щыщIэдзауэ Берлин нэс, иужькIэ хы Щэхум нэс зауэ гъуэгуанэр зэпичащ Мамхэгъ Билъостэн. 1945 гъэм дыгъэгъазэм и 25-м къыщалъхуа жылэжьым къэкIуэжащ. ЗыпIыжа и анэ дэлъхур (Щэмил) зауэм хъыбарыншэу зэрыхэкIуэдар, абы и унагъуэм зэкъуэшиплIрэ зэшыпхъуищрэ зэрыщIэсыр, и анэр зыдэкIуэжар НКВД-м IэщIэкIуэдауэ быних и закъуэу зэрипIыр зыщIэ щIалэм уна- гъуэм и дежкIэ хьэжыгъэм нэхъ лъапIэ зэрыщымыIэр къыгурыIуэрти, Китайм кърихри Кавказым нэс къихьауэ щытыгъащ тыгъэу кърата хьэжыгъэ путыр.
Егъэджэныгъэ лэжьыгъэр
1946 гъэм абы егъэджакIуэу лэжьэн щыщIидзащ Хьэтуей школым, иужькIэ Анзорей къуажэм дэт пэщIэдзэ школым и тхьэмадэу щытащ. ЩIэныгъэу бгъэдэлъымкIэ мыарэзы IэщIагъэлIыр и щIэныгъэм хигъэхъуэ-ну щIэтIысхьащ Налшык дэт педучилищэм. ЩIэгъэкъуэн гуэ-ри имыIэми, зыгуэрурэ зэхуи- гъэхъури абы къищэхуащ щIапIэ, унэ ирищIыхьуи хуежьащ, щхьэгъусэ къишэри, унагъуэу тIысыжащ. Школым есэпыр адыгэбзэкIэ щезыгъэджхэр щагъэхьэзыр курсхэр 1950 гъэм къиуха иужь, Старэ Урыху къуажэм и курыт еджапIэм игъэзэжащ. Унагъуэу, сабийхэр иIэу еджэ Билъостэн и бын еплIанэр дунейм къыщытехьэм КПИ-м щеджэрти, зэпигъэун хуей хъуащ. ИужькIэ, 1960 гъэм, Осетие Ищхъэрэ пединститутым и физико-математикэ факультетым есэпымкIэ и къудамэм еджэн щыщIидзэжри, ар 1963 гъэм къиухащ. Апхуэдизу щIэныгъэм уи нэр къыхуикIын, ухуэпабгъэн хуейтэкъэ: абы щыгъуэ Би- лъостэн быних ипIырт.
Игури и псэри егъэджэныгъэ лэжьыгъэм етат Билъостэн, и дэтхэнэ зы дерсри зэIухауэ къэплъытэ хъунут. И Iуэху зехьэ-кIэ дахэм, и гумызагъагъэм и хъыбарыр жыжьэ щыIуат. ЕджапIэ нэхъыщхьэр къыщиухуа илъэс дыдэм, 1963 гъэм, абы къыхуагъэфэщауэ щытащ КъБАССР-м ЦIыхубэм щIэныгъэ егъэгъуэтынымкIэ и министер- ствэм и щIыхь тхылъыр. 1969 гъэм «ЦIыхубэм щIэныгъэ егъэгъуэтыным и отличник» цIэ лъапIэр къыфIащащ. Зи пIэм иуджыхьу имыт егъэджакIуэм и ехъу- лIэныгъэхэм къахэхъуэрт, и гъэсэнхэри лъагапIэщIэхэм нэсырт.
ЕджапIэм махуэ къэс щригъэкIуэкI лэжьыгъэшхуэм къы- дэкIуэу, ар лекцэ къыщеджэн щхьэкIэ щIэх-щIэхыурэ ирагъэблагъэрт ЕгъэджакIуэхэм я щIэныгъэм щыхагъахъуэ институтым. Ар хэтт математикэмкIэ егъэджакIуэ цIэрыIуэхэм я конференцхэм, зэхыхьэ зэмылIэужьыгъуэхэм я утыкухэми къы-щыпсалъэрт. КъытщIэхъуэ щIэблэм щIэныгъэ куурэ гъэсэ-ныгъэ нэсрэ егъэгъуэтыным хуищI хэлъхьэныгъэр къалъытэри, 1973 гъэм Билъостэн къыфIащауэ щытащ «РСФСР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ» цIэ лъапIэр. И ныбжьыр илъэс 60 щрикъум ирихьэлIэу абы къратащ «Лэжьыгъэм и ветеран» медалыр.
И гъэсэнхэр
Мамхэгъым и гъэсэнхэр жыджэру хэтт районми республикэми щекIуэкI зэхьэзэхуэ зэ- мылIэужьыгъуэхэм икIи увыпIэфIхэр щызыIэрагъэхьэрт. Псалъэм папщIэ, Билъостэн и гъэсэн ныбжьыщIэхэр хэтат есэпымкIэ къэралпсо зэхьэзэ-хуэу 1971 — 1972 гъэхэм екIуэкIам. «Квант и задачникыр» союзп- со зэхьэзэхуэм щытекIуэщ, Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ РСФСР-мрэ япэ увыпIэ, СССР-м и олимпиадэм щIыхь тхылъ къыщихьри, экзаменыншэу МКъУ-м и школ-интернатым щIэтIысхьауэ щытащ Бэрау Артур. Ар физико-математикэ щIэныгъэхэм я кандидатщ, зыкъомрэ США-м щылэжьащ, иджыпсту Москва щопсэу, ди лъахэгъу физик цIэрыIуэ Къумахуэ Мурадин утыку кърихьа къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр къепщытэ. Апхуэдэуи, а илъэс-хэм Бесчокъуэ Русланрэ БищIо Муратрэ есэпымкIэ республикэпсо олимпиадэм пашэ щыхъуауэ щытат, иужькIэ «Есэпым и лIыхъусэжьхэм я зэхьэзэхуэ» телезэпеуэм хэтри, абыи япэ увыпIэхэр щаубыдат.
Мамхэгъ Билъостэн и гъэсэнхэм ящыщщ физико-математи- кэ щIэныгъэхэм я кандидатхэу Къанщыкъуей Владимир, КIыщыкъуэ Хьэдис, Бэрау Артур, Бесчокъуэ Руслан. Математикэр IэщIагъэу къыхамыхами, я егъэджакIуэ-гъэсакIуэм лъабжьэ къаритауэ ябж филологие щIэныгъэхэм я докторхэу Мамхэгъ Раисэрэ БищIо Борисрэ, экономикэ щIэныгъэхэм я доктор Къанщыкъуей Валерэ, генерал-майор Бетрожь Сослъэнбэч, федеральнэ судыщIэ Къудэ- бердокъуэ ДжэбрэIил сымэ
ЦIыхухъум и ехъулIэныгъэ нэхъыщхьэр
ЛIы бжьыфIэшхуэт Билъостэн, ауэ узыншагъэ бэлыхь иIэтэ-къым, зауэм и фэбжьыр нэпкъыжьэу и Iэпкълъэпкъми и псэми къытенами ярейт. Би- лъостэн и щхьэгъусэ Къуэдзыкъуэ Жанпагуэ Къазий и пхъур цIыху зэщIэкъуат, унэгуащэ бэлыхьт. Унагъуэр зыхуей хуэзэнымкIэ, я бынхэр къаIэтыным- кIэ, щIэныгъэ иратынымкIэ, Билъостэн и лэжьыгъэм зыри зэ- ран хуимыгъэхъунымкIэ куэд хузэфIэкIащ бзылъхугъэ зэпIэзэрытым. Быних зэдапIащ зэщхьэгъусэхэм, дэтхэнэми щIэны-гъэ нэхъыщхьэ ирагъэгъуэтащ, унагъуэ ирагъэухуащ. Зыхуи- гъэувыжа мурадым ерыщу хуэкIуэф цIыхухъумрэ унагъуэм и зэIузэпэщыгъэр и псэм япэ изыгъэщу псэуа цIыхубзымрэ, дауи, я гъащIэр къехъулIащ.
ЖыпIэнурамэ, Билъостэн и анэр къызыхэкIа Бетрожь лъэпкъымрэ и щхьэгъусэм и дыщ Къуэдзыкъуэхэрэ къуажэм щаIэ пщIэм мыхьэнэшхуэ щиIащ Мамхэгъым и гъащIэм. Езыр къы- зыхэкIа лъэпкъым хэмысами, хуиIэ пыщIэныгъэр зэрыфIэмыкIуэдар зи фIыщIэр, езым къилъытэу зэрыщытамкIэ, Налохэщ, Жын-жьакIэхэщ, Къудэбердокъуэхэщ: Мамхэгъхэ я пхъуитI — Налохэрэ ЖынжьакIэхэрэ, я пхъурылъхуитI — Къудэбердокъуэхэ я нысэу щытащ. Билъостэн а бзылъхугъэ щыпкъэхэр и анэкъилъху дыдэм хуэдэу игъэлъапIэрт, пщIэшхуэ яхуищIырт, якIэлъыкIуэрт. Абыхэм къыжраIэжырт Мамхэгъхэ ятеухуа хъы-бар куэд, лъэпкъым и тхыдэм щызыгъэгъуэзари ахэрауэ жыпIэкIэ ущыуэнукъым. Зауэ нэужьым Билъостэн къигъуэтыжат и адэмкIэ и къуэшхэри, и адэ къуэш бынхэри. Ахэр хэпхъауэ щыпсэурт Налшык, Бахъсэн, Къэхъун, Нартан къуажэхэм, уеблэмэ Шэшэн Республикэми Уралми.
Билъостэн и гъащIэ псом зыщIэхъуэпса, хэбгъэзыхьмэ, зауэ илъэсхэм щIытIым ису зэпщIыхьа IуэхугъуитI 1963 гъэм зригъэхъулIэфат: еджапIэ нэхъыщхьэ къиухат, Бетрожь унэцIэр и унэцIэ дыдэ МамхэгъымкIэ зэригъэхъуэкIыжат. Щэхуу илэжьакъым ар лIы губзыгъэм, лъэпкъитIми я нэхъыжьхэр щыгъуазэу, абыхэм къыдаIыгъыу зэфIиха Iуэхут. Бетрожьхи Мамхэгъхи я пщIэ къэIэтыным хэлъхьэныгъэ хъарзынэ хуищIащ Билъостэн, абы фIы дыдэу щыгъуазэщ нобэ къуажэм дэс нэхъыжьхэр.
ГъащIэм и лъэныкъуэ псомкIи щапхъэу щыта Мамхэгъ Билъостэн и благъэхэми, къуажэдэс- хэми, и бынхэмрэ абыхэм я быныжхэми, зыцIыхуу щытахэми фIыкIэ я гум илъщ. Зы цIыху хузэфIэкIынкIэ абы хьэкъ къытенакъым.
БЛИЙ Залинэ.
