СосналыЛюбэ: ИтIанэми, псэм и пэ –напэ
Генерал, Абхъазым и ЛIыхъужь Сосналы СулътIан и щхьэгъусэущ Любэ нэхъыбэм зэрацIыхур. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, цIыхубз губзыгъэ и хьэлу дапщэщи щхьэгъусэм и щIыбагъ быдэу щытащ. Мы тхыгъэмкIэ сэ сыхуейт гупсысэ ин, дуней еплъыкIэ гъэщIэгъуэн зиIэ а бзылъхугъэ гуащIафIэр нэхъ гъунэгъуу къывэзгъэцIыхуну.
Любэ къикIуа гъуэгуанэр цIыхубзым цIыхухъур зэрыхуэIэтынум, а тIур щIэгъэкъуэн зэхуэхъужмэ, лъэпощхьэпо псоми зэребэкъуэфынум и щапхъэщ.
И IэщIагъэкIэ Сосналы (ТхьэицIыху) Любэ экономистщ. Зэман зэмылIэужьыгъуэхэм Мэз хозяйствэмкIэ и министерствэм, экономикэмкIэ министрым и къуэдзэу, Министрхэм я Советым, Налог инспекцэм и управленэм, нэгъуэщI щIыпIэхэми щылэжьащ. Иджы ар пенсэм тIысыжами, жылагъуэ Iуэхухэм жыджэру хэт цIыхущ. Къэрал къулыкъу иIыгъа щхьэкIэ ар къулыкъущIэкъуу зэи щытакъым. Сыт щыгъуи игъэнэхъэпари зыхуэпсэури и унагъуэрщ. УкъэзымыгъэпцIэжынури аращ.
«ЗэфIэкIыу щыIэм я щхьэ хъур цIыхухэм насыпкIэ уахуэгуэшэфы-нырщ», — псалъэ пэжхэмкIэ «Адыгэ бзылъхугъэм» и хьэщIэ Сосналы Любэ и гъащIэр къыпхузэщIэкъуэнущ. Абы и гукъэкIыжхэр нобэ фи пащхьэ идолъхьэ.
И щхьэгъусэ Сосналы СулътIан и гъусэу
СулътIанрэ Любэрэ я унагъуэр
УзыIэт уи лъабжьэщ
ГъащIэм щызгъэунэхуа цIыхухэм ящыщу я псэм ипэ я напэр ирагъэщу щым срихьэлIащ — си адэр, Къалмыкъ Юрэ, си щхьэгъусэр. А щыми я щхьэ Iуэхухэм емыгупсысу, сыт хуэдэ Iуэхуми зрапщытыфынут.
Илъэс пщыкIуий сыхъуа-сымыхъуауэ ди благъэ гуэр сымаджэщым щIэлъу щIэупщIакIуэ сыкIуауэ, тхьэмадэ жьакIэху гуэр къысщIэупщIэри «ТхьэицIыху Николай срипхъущ», — жесIати, — «Ахъ, Коля урипхъу?!» — жиIэри, лIыжьыр къызэфIэувэри, псалъэ дахэ куэд къызжиIауэ щытащ. Си адэр лъэпкъым я нэхъыжьтэкъым, ауэ нэхъыжь Iуэху куэд кърахьэлIэрт, къечэнджэщыну къыхуэкIуэхэри мащIэтэкъым, фIэлIыкI иIэт. Алыхьым фIыуэ сыкъилъагъуу къыщIэкIынти, апхуэдэ Iулыдж зиIэ щхьэгъусэ къызитащ. ЛъэIукIэ къыбгъэдыхьауэ абы зэи зыри IуигъэкIыжакъым. Уеблэмэ, куэдрэ къыхуихуащ езым зэран къыхуэхъужми, ита псалъэр игъэпэжын папщIэ, шыгъушыпсыпIэ щыхыхьа. Абхъаз зауэм Iузышари ита псалъэрщ. Куржыхэмрэ абхъазхэмрэ щызэпэщIэувам къэрал гъунапкъэм къыщыхъухэр и нэкIэ илъэгъуа иужькIэ, абы занщIэу къыгурыIуат зауэншэу ар зэрызэфIэмыкIынур. А лъэхъэнэм абы «Хроника»-м ирита интервьюм щыжеIэ: «Зауэ къэхъеймэ, ди къуэшхэр утыкум къиднэнукъым. Си гугъэщ адыгэхэр къызэщIэшасэу къыфкъуэувэну. Си гугъэ къудейкъым, апхуэдэущ зэрыщытынур». Ауэ щыхъукIи, ар игъащIэм Абхъазым щыIатэкъым, зы абхъаз ныбжьэгъуи иIэтэкъым. Арати, псалъэ итам тету, и анэми сэри псалъэ къыджимыIэу зауэм кIуат.
Зауэм ипэкIэ щыIа гъащIэмрэ абы къыкIэлъыкIуамрэ
Илъэсрэ ныкъуэрэ дызэдэпсэуауэ арат зауэр къыщыхъеям. Ар иуха иужькIэ, Iуэхуу сиIэр зэзгъэтIылъэкI-ри, си щхьэгъусэм сыбгъурыуващ. Си анэм къызжиIат: — «Уи щхьэгъусэр здэщыIэм уэри ущыIэн хуейщ. Абы къыщыщIыр къыпщыщIынщ, къы-щымыщIыр къыпщыщIынкъым».
И ныбжьыр илъэс 48-рэ хъуху ар кхъулъатэм ису лётчик-истребителу щытащ. Абхъаз зауэм кIуэн ипэ и узыншагъэм ныкъусэныгъэу хэлъар зыщ — и зы дзэм пломбэ илът. Зауэм СулътIан фошыгъу уз къыхихат, ауэ Абхъазым и Президентыр къыщелъэIум, езыми зауэм къела къэралым, цIыхухэм я хьэтыр илъагъури, я Iуэху зэтеувэжыху къэнэну триухуат.
Куэдрэ къытезгъэзэжурэ сеупщIырт Iэщэ-фащэ зимыIэ лъэпкъым и щхьэхуитыныгъэм щIэзэуну СулътIан зэрытегушхуам. «А зэрыIэщэншэ-зэрыщIэгъэкъуэныгъэншэращ сыщIытегушхуар», — къызитыжырт жэуап.
ГъэщIэгъуэныр пщIэрэ?! Зауэр екIуэкIыху абхъазхэр темыкIуэну зэи сигу къэкIакъым, итIанэ, абы си щхьэгъусэр хэкIуэдэнкIэрэ хъуну си нэгу къыщIыхьэртэкъым, а зэпэщIэувэныгъэм и кум хэт пэтрэ.
Нарт эпосым и лIыхъужь?
Дзэм хэтхэр, зауэ IэнатIэ Iутхэр пхъашэ, ткIий хъууэ къащыхъуми, ар пэжкъым. Хьэл-щэн пыухыкIа зиIэ цIыхум зэманми псэзэпылъхьэпIэ- ми зригъэхъуэжыфынукъым. Зауэм СулътIан къыдыхэтахэр «лIыхъусэжькIэ» къеджэрт, нарт эпосым и лIыхъужь къыфIэзыщаи щыIащ. Абы сызэрыбгъэдэса лъэхъэнэм хъуанэу, цIыхум хуэмыфащэ ирипэсу зэхэсхакъым. Шэч хэмылъу, лэжьапIэм и макъ зыщыщригъэIэт мызэ-мытIэу къэхъуащ, ауэ пудыныгъэ зыми ирипэсыртэкъым, арагъэнт къыщIыфIэлIкIри. Я нэхъ хьэлыншэри псынщIэу и пIэ иригъэувэжыфырт.
Зауэм къухьэпIэ-къуэкIыпIэ фронт иIэт. КъуэкIыпIэ фронтым и рацэм нэхъыжьу теса бзылъхугъэм жиIэрт (зауэр иуха нэужь зэныбжьэгъу дыхъуат): «Ди Iуэхур зэхэзэрыхьарэ дыгужьеяуэ рацэкIэ СулътIан депсэлъа иужь, ди гур къызэрыгъуэтыжырт. ЗэпIэзэрыту, игурэ и щхьэрэ зэтелъу жэуап къыдитыжырти. Зауэр екIуэкIыху хъуэпсапIэ щэхуу сиIар, мамыр гъащIэр тлъагъужу Сосналым сыIуплъэнырщ». ЗэрыжиIам хуэдэу, иужькIэ а бзылъхугъэм СулътIан зэригъэцIыхуат.
Iэужьри Iейкъым, лъэужьри нэхъыфIыжщ
ГъащIэм и гупсысэ нэхъыщхьэу СулътIан къысхуигъэнахэм ящыщщ, уи ужькIэ Iэужь дахэ къэбгъэнэн зэрыхуейр. А уэ къэбгъанэ Iэужьым и фэщ къэплъхуахэмрэ къыбдалъхуахэмрэ ираплъынур. ЦIыхум и Iэужьыр кхъэракъым къыщалъыхъуэр, атIэ цIыхугухэм къыщигъанэ лъагъуэрщ. Мы дунейм цIыхум и пщэ къалэн куэд къыщыдохуэ, укъызыхэкIа унагъуэм, лIакъуэм, лъэпкъым, укъыщалъхуа къуажэм, къыбдалъхуахэм ехьэлIауэ. А псори къэмынэIауэ бгъэзэщIэныр къалэн тыншкъым, ауэ цIыхур цIыху зыщIыжыр ищIэмрэ илэжьымрэщ. СулътIан дунейм зэрехыжрэ илъэсипщI мэхъу, икIи абы къигъэна цIэмрэ пщIэ лъагэмрэ нобэр къыздэсым кIуэдакъым.
Апсныр
Абхъазыр псэм и лъахэ пхуэхъуа жыпIэмэ — схуэхъуащ. Ауэ тыншу хъуауэ схужыIэнукъым. Сэ абхъазхэр фIыуэ щIэслъагъу щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэхэм ящыщщ зауэм къыщагъэлъэгъуа лIыгъэр, къэмыланджыгъэр. Ажалым фIэщхъуныгъэ къабзэкIэ пэщIэуват ахэр. Iуэхум щы- мыгъуазэм и кIэм нэсу къыгуры-
Iуэнукъым сызытепсэлъыхьыр. Абхъазыр къызэзыгъэцIыхуари, фIыуэ сэзыгъэлъэгъуари си щхьэгъусэрщ. Абхъазым сэ къулей сищIащ, ауэ сIихари мащIэкъым. ГъащIэм зы цIыху ныбжьэгъу къыщыпхуэхъумэ, ар насыпщ, къэралпсо уи ныб- жьэгъумэ — насып мыухыжщ. Абхъазым дэт дэтхэнэ унэм секIуалIэми, сагъэхьэщIэнущ, гуапэу къыщыспежьэнущ. Пэжым ухуеймэ, Абхъазым си псэр нэхъ щотынш, сыту жыпIэмэ, а зауэм зи щхьэ хэзылъхьа щIалэ цIыкIухэми, си щхьэгъусэми я псэр абы щыIэу къысщохъу. Къытызогъэзэжри, Абхъазым куэд къызита щхьэкIэ, сIихари нэхъ мащIэкъым. А зауэр мыхъуатэмэ, дэ бын диIэн- кIи хъунт — а мафIэращ СулътIан и гъащIэр кIэщI зыщIа узыр къызыхихар. Абхъазым лъагъуныгъэ сщIэркъыми, лъагъумыхъуныгъэ хузиIэн хуеящ абы иужькIэ, ауэ а щIыпIэм апхуэдизкIэ ситхьэкъуащи, сыпэмылъэщу мэгъу къару гуэрым сызыщIешэ.
Гузэвэгъуэр зи щхьэ ирикIуар си закъуэкъым. Унагъуэ ямыухуауэ щIалэщIэ дапщэ абы зи щхьэ щызыгъэтIылъар. ХэкIуэдахэм я закъуэкъым, абыхэм къащIэхъуэн хуея щIэблэми дыхэнащ. Сэ соцIыху унагъуэ, зэкъуэшиплI хъууэ. ПлIыри абхъаз зауэм кIуэри, хэкIуэдащ. Ар гузэвэгъуэшхуэщ. Абыхэм я адэ-анэм я деж сыкIуауэ щытащ, СулътIан теухуа япэ тхылъыр къыщыдэкIам. «Фи щIалэхэр СулътIан зэримыхъумэфам щхьэкIэ, къыхуэвгъэгъу», — жысIэурэ мащIэм селъэIуа… Ауэ щыхъукIи, СулътIан и быным хуэдэу а щIалэхэм зэрахущытар сэ сымыщIэмэ, зыщIэ щыIэ хъункъым.
Къару зыхэлъыр
Си щхьэгъусэм игъэпса му- радхэмрэ хъуэпсапIэхэмрэщ къару къызэзытри, си лъэр щIэзыгъэкIри. Абы икъукIэ фIэгъэщIэгъуэнт къызыхэкIа лIакъуэр, абы и тхыдэр. Архивхэм щызэхуихьэсауэ щыта дэфтэрхэр и лъабжьэу тхылъ къыдэзгъэкIащ. КъищынэмыщIауэ, абы лъэпкъхэм яку дэлъыну зыщIэхъуэп-са зэкъуэшыныгъэр зэрезгъэфIэкIуэнум яужь ситщ. Жылагъуэ лэжьыгъэр къызэрыщIэздзар «Псэм и пэ — напэ» Iуэхурщ. Ар зауэм хэта щIалэхэм къыздамыгъэпсынщIамэ, си закъуэ схуэмыгъэкъаруунри хэлът.
АхъшэкIэ ямыщэр…
Абхъаз зауэр зэкъуэшыныгъэм и щыхьэтщ. Ауэ лъэпкъхэр зауэм и закъуэкъым щызэрыIыгъын щыхуейр. А щхьэусыгъуэращ лъэпкъхэм яку дэлъ зэныбжьэгъугъэр гъэбыдэнымкIэ къызэдгъэпэщ Iуэхухэм зыщIетпщытари. Литературэ, спорт, щIэныгъэ, щэнхабзэ, нэгъуэщI Iуэхухэми нэхъыбэрэ дызэхуэзэху ди зэпыщIэныгъэхэр нэхъ гъэбыда хъунущ. Аращ апхуэдэ Iуэху щызэхашэкIэ зэрысхузэфIэкIкIэ сащIыдэIэпыкъур, си щIэгъэкъуэныгъэ хуэмыныкъуэмэ, Iуэхур зэрырагъэкIуэкIым соплъ. «Мамырыгъэмрэ зэгурыIуэныгъэмрэ я телъхьэу» фIэщыгъэм щIэту анэхэм я зэгухьэныгъэу Абхъазым щыIэм къызэригъэпэщ дауэдапщэхэм сыхэт зэпытщ. Псом хуэмыдэу щIалэгъуалэр зэхэшэн, зэрыгъэцIыхун, зэрыгъэлъагъун хуейщ, Абхъаз зауэм хэ- та лъэпкъхэм къагъэлъэгъуа зэрыIыгъыныгъэр дгъэкIуэщI хъунукъым, ди зэпыщIэныгъэращ къулеигъэ нэхъыщхьэу диIэр. СогуфIэ, концерт ятыну Абхъазым накIуэ ныбжьыщIэ цIыкIухэм ягу зэкIэрыпщIауэ, я нэпс къекIуауэ щызэбгрыкIыжкIэ — ар ахъшэкIэ ямыщэ фIыгъуэщ. Зауэр зэриухрэ куэди дэмыкIауэ, хьэгъуэлIыгъуэ гуэр Налшык щызэхэту срагъэблэгъати, икъукIэ згъэщIэгъуащ ди щIалэхэр абхъаз къафэ ягъэзащIэу щыслъэгъуам… Абхъазым «Си нанэ» уэрэдыр дэнэкIи къыщеуэу щызэхэпхырт.
ГъащIэм щыслъэгъуар къызэщIэскъуэжу, псэм и пэ напэ, хьэмэ? — жысIэу сызэупщIыжмэ, итIанэми, псэм япэ напэр изогъэщ. МылIэжын щыIэкъым, ауэ дунейм къытебнэм куэд елъытащ.
Нобэ
Зауэ нэужьым ираджэжу СулътIан Абхъазым игъэзэжа иужькIэ, абы и Президент Бэгъэпш Сергей зыкъыхуигъэзат, лъэIу иIэмэ, игъэзэщIэну хьэзыру. Псом япэрауэ, Дбар Сергей и щIыхьыр ягъэлъэпIэну (Абхъазым щыщу дзэ къулыкъу нэхъыщхьэ а зэманым зиIар абы и закъуэщ, зауэ зэманым абы Сыхъум итати, цIыху-хэм зыкърадзри и дамэтелъхэр трачауэ щытащ. Ауэ зауэм и кIуэцIкIэ лIы ахъырзэману зыкъигъэлъэгъуат, и щIыхьыр ягъэлъэпIэну къилэ-жьырт). ЕтIуанэрауэ, ар Бэгъэпщым зэрелъэIуар СулътIан и шофёру щы-та щIалэ Тырзы Оглы Инвер лэжьы-гъэ IэнатIэкIэ къызэгъэпэщынырщ. Бэгъэпшым лъэIуитIри игъэзэщIащ. Къапщтэмэ, Инвер Президентым и дачэм и унафэщIу ягъэуващ. Пэж дыдэу а къулыкъур абы хуэфащэу нобэми ирехьэкI, дачэр зыхуей хуэ-зэу, къабзэлъабзэу зэрехьэ. Ар щылажьэ пэшым Бэгъэпщымрэ Сосналымрэ я сурэтхэр фIэлъщи, а тIум яIуплъэху, и къалэныр нэгъэсауэ имыгъэзащIэу зэрыхуэмышэчыр жеIэ.
Зэманыр къэсу пенсэм сытIысыжа иужь, Инвер лэжьыгъэ къысхуигъэлъэгъуа къудейкъым, арэзы сыхъумэ, езым и «тIысыпIэри» къызитыну хьэзырт. Ауэ сэ ар здакъым, итIанэ и къуэдзэ къалэныр къыслъигъэсащ. Накъыгъэ мазэм дачэм и лэжьыгъэр къызэIуех, сэ мэкъуауэгъуэ мазэм щегъэжьауэ бжьыхьэ щIыIэр къэ-сыху абы сыщыIэщ. Хамэ къэралхэм къикI хьэщIэ кIуапIэщ а дачэр, езыри щIыуэпс телъыджэм хэтщи, удимыхьэхыкIэ Iэмал иIэкъым. Гъэмахуэ кIуам Iуэху гъэщIэгъуэн къыщызэдгъэпэщащ абы «Рифмы на Рице» фIэщыгъэм щIэту. «Жан» литературэ хасэм зэхишэ пшыхьхэм яз Рицэ щызэхэтащ. Абы и фIыгъэкIэ абхъаз щIыналъэм адыгэбзэ къабзэр шэщIауэ щыIуащ. Хуабжьу ягу ирихьащ къызэхуэсахэм пшыхьыр, икIи а лэжьыгъэм дяпэкIи пытщэну ди мурадщ.
Щомахуэ Залинэ.
