УсакIуэ цIэрыIуэ, журналист Тхьэзэплъ Хьэсэн и ныбжьыр илъэс 75-рэ ирокъу
Тхьэзэплъ Хьэсэн Мысэд и къуэр Аруан щIыналъэм хыхьэ Дохъушыкъуей (Старэ Шэрэдж) къуажэм 1943 гъэм накъыгъэм и 5-м къыщалъхуащ. Курыт щIэныгъэ зригъэгъуэта нэужь, шофёру лэжьащ. Дзэм илъэсищкIэ къулыкъу щищIащ. 1972 гъэм КъБКъУ-м мэкъумэш хозяйствэмкIэ и факультетыр, 1974 гъэм Москва Горький Максим и цIэр зэрихьэу дэт Литературэ институтыр къиухащ. Дзэ, еджапIэ нэужьхэм ар щылэжьащ партым и Аруан райкомитетым.
КъБР-м и ТхакIуэхэм я союзым и жэрдэмкIэ, 1976 гъэм ар художественнэ литературэр пропагандэ щIынымкIэ бюром и унафэщIу ягъэуващ. Хьэсэн хэтащ литературэр хэIущIыIу щIынымкIэ Союзпсо бюром и Советым, СССР-м и ТхакIуэхэм я союзым деж поэзиемкIэ щыIэ Советым. УФ-м и ТхакIуэхэм я союзым и секретаруи лэжьащ.
1991 — 1992 гъэхэм «Аско-Евразия» страховой IуэхущIапIэм и правленэм и унафэщIу лэжьащ. Къэбэрдей-Балъкъэрым и ТхакIуэхэм я союзым и правленэм и тхьэмадэу илъэс зыбжанэкIэ щытащ. 1998 — 2000 гъэхэм «Налшык и вакъэ фабрикэ» IуэхущIапIэм и унафэщIу лэжьащ. 2000 гъэм щыщIэдзауэ Тхьэзэплъыр «Литературная Кабардино-Балкария» журналым и редактор нэхъыщхьэщ.
Тхьэзэплъ Хьэсэн ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием и академикщ, ЩIДАА-м и щIэныгъэлI-секретарь нэхъыщхьэщ, УФ-м и ТхакIуэхэмрэ и Журналистхэмрэ я союзхэм, УФ-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и приёмнэ коллегием хэтщ.
Хьэсэн и тхыгъэхэр адыгэбзэкIи урысыбзэкIи къыдокI. 1976 гъэм щыщIэдзауэ ахэр республикэм и мызакъуэу нэгъуэщI щIыналъэхэм я газетхэмрэ журналхэмрэ къытохуэ, тхылъ щхьэхуэу Москваи Налшыки къыщыдокI. Тхьэзэплъым и усэхэмрэ поэмэхэмрэ щызэхуэхьэса тхылъ 30-м нэблагъэ дунейм къытехьащ. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, «Ещанэ сменэ» (1971), «ЦIыхубз хужь» (1976), «КъежьапIэхэр» (1979), «Псыпэ» (1980), «УэрэдыщIэ» (1983), «ЩIыгу гъащIэ» (1983), «Лъагъуныгъэ пшыналъэхэр» (1993), «Вагъуэбэ чырэ» (1997), «Тхыгъэ къыхэхахэр» (2003), «Лунный дождь» (1983), «Колесо жизни» (2001), «Зёрна из сада» (2006), «Алмазная башня» (2009), «Путь караванщика» (2017) тхылъхэр. Абы и тхыгъэхэр теухуащ Хэкум, гъащIэм, лъагъуныгъэм, лъэпкъ зэныбжьэгъугъэм, цIыхухэм я зэхущытыкIэм. Республикэм и композиторхэми ядолажьэ Хьэсэн — и усэхэм макъамэхэр хуатхащ, уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэхэм ахэр ягъэзащIэ.
Ди литературэмрэ щэнхабзэмрэ хуищIа хэлъхьэныгъэфIхэр къалъытэри, Тхьэзэплъым къыфIащащ «Урысей Федерацэм щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр; Лермонтов Михаил и цIэр зезыхьэ дунейпсо дыщэ медалыр, Урысейм и литературэ саугъэт иныр, щытхъу, щIыхь тхылъхэри къыхуагъэфэщащ.
Адыгэ усакIуэ щэджащэ ЩоджэнцIыкIу Алий, КIыщокъуэ Алим, КIуащ БетIал, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм, нэгъуэщIхэми лъэпкъ литературэм хуащIа хэлъхьэныгъэфIхэм пищэу, Хьэсэн усыгъэм зрегъэужь езым и гъуэгу къыхихыжауэ, щIэхэр къыхигъэхьэу. КъуэкIыпIэм и усакIуэхэу Низами, Саади, Хайям Омар сымэ я щапхъэм тету, рубаи жанрым ит усэхэр щызэхуэхьэса «Путь караванщика» тхылъыр Тхьэзэплъым (Хасани псевдонимым щIэту) и Iэдакъэм къыщIэкIащ. КъуэкIыпIэм и литературэм, щэнхабзэм, философием фIыуэ щыгъуазэ Тхьэзэплъ Хьэсэн псори зэхэту рубаи минрэ щитIым щIигъу итхащ. Абыхэм философиер я лъабжьэщ, илъэс мин бжыгъэкIэ цIыхухэм къадэгъуэгурыкIуэ лъэпкъ Iущыгъэр яхэлъщ, гупсысэ куу ящIэлъщ, мыхьэнэ ин яIэщ, цIыхум и гущIагъщIэлъхэр, псэм и щытыкIэр къыщыгъэлъэгъуащ. А псом къыдэкIуэуи и рубаихэм хыболъагъуэ дунейм и дахагъэр, гъащIэм и IэфIыр, насып, лъагъуныгъэ, гуапагъэ мыухыж.
БЖЬЫХЬЭЛI Розэ.
Зи къару емыблэж
Ар зыхужаIэ цIыхухэм ящыщщ Тхьэзэплъ Хьэсэн, а цIэр абы къилэжьащ и гуащIэдэкIрэ дуней тетыкIэкIэ.
И гуащIэдэкIым и гугъу пщIымэ, Хьэсэн и къалэмыпэм къыщIэкIащ тхыгъэ зэмылIэужьыгъуэ куэд. Лейуэ утемыпсэлъыхьыжми, нэрылъагъущ а тхыгъэхэр зэрыкупщIафIэр, зэрыщIэщыгъуэр, зэрышэрыуэр — абы шэч къытезыхьэ урихьэлIэнукъым. Нобэрей ди литературэм хуэфащэ увыпIэ щаубыдащ абыхэм. Щаубыдащ я купщIэкIэ, я гъэпсыкIэкIэ, я фащэкIэ. Хьэсэн и усыгъэхэр гупсысэ куукIэ гъэнщIащ, дапщэщи гукъинэщ, ущытезаши къэхъуркъым — ари шэчыншэщ. Апхуэдэ защIэщ, псалъэм папщIэ, Тхьэзэплъым и усэ кIэщIхэр. Абыхэм я нэхъыбапIэр сатыр плIырыплIщ зэрыхъур. КъуэкIыпIэмкIэ щызэфIэувауэ, лIэщIыгъуэ зыбгъупщIым нос апхуэдэ усыгъэхэм — рубаикIэ зэджэхэм — я ныбжьыр. Хьэсэн и фIыгъэкIэ ди литературэми щызэфIэуващ а жанр хьэлэмэтыр — абы щхьэкIэ пщIэ лей хуэфащэщ ди усакIуэ гуащIафIэм.
И лэжьыгъэм и гугъу пщIымэ, мыхьэнэшхуэ зиIэ IэнатIэ бгъэдэтщ Тхьэзэплъ Хьэсэн — «Литературная Кабардино-Балкария» журналым и редактор нэхъыщхьэщ. Гу лъумытэнкIэ Iэмал зимыIэщи, а IэнатIэр дзыхь къызэрыхуащI лъандэрэ куэдкIэ ефIэкIуащ журналыр. Абы щIэх-щIэхыурэ къытохуэ ди лъэпкъ литературэхэм я фIыпIэр, урысыбзэкIэ зэдзэкIауэ. Хьэсэн фIыуэ щыгъуазэщ урысыбзэкIэ зэдзэкIауэ цIыхухэм я пащхьэ иплъхьэнкIэ нэхъ зыхуэфащэ тхыгъэхэм, зэи теплъэкъукIыркъым ди тхакIуэхэм, усакIуэхэм я гуащIэдэкIым, и нэIэм щIэт зэпытщ ар — апхуэдэ къалэнщ журналым и тхьэмадэм и пщэ къыдэхуэр. А къалэныр дапщэщи къохъулIэ Тхьэзэплъым. КъохъулIэ, гулъытэ иIэщ, набдзэгубдзаплъэщи.
Хьэсэн гу къабзэ, псэ къабзэ зиIэ цIыху гуапэщ — апхуэдэущ ар псоми зэрацIыхур. Зыгуэр къыщыхуэныкъуэм деж, езым и щхьэ Iуэхур зригъэтIылъэкIынурэ, къыхуэныкъуэм зыщIигъэкъуэнущ, арэзы имыщIауэ етIысэхынукъым, и гур зэгъэнукъым, и псэр тыншынукъым — ар псоми яхузэфIэкIыркъым. Хьэсэн хузэфIокI, и къару еблэжыркъым.
Зы гъэ, Хьэсэн и жэрдэмкIэ, ТхакIуэхэм я союзым хагъэхьауэ щытащ щIалэгъуалэ гупышхуэ. Зыбжанэ щIат абыхэм апхуэдэ гулъытэ зэрахуэфащэрэ, мыгурыIуэгъуэр зыт: хэт, сыт абыхэм лъакъуэпэщIэдз къахуэзыщIыр? Ар зэхигъэкIыху, етIысэхакъым Хьэсэн: Михалков Сергей деж кIуэри, зи ужь ихьар абы гуригъэIуащ, Союзым хэзыгъэхьэ комиссэр Москва къришри, тхакIуэ, усакIуэ пщыкIутхум нэблагъэ ТхакIуэхэм я союзым Налшык щыхагъэхьащ. Гудзакъэрэ гулъытэрэ зиIэ цIыхущ ар зыхузэфIэкIынур. Апхуэдэщ Тхьэзэплъ Хьэсэн.
КЪЭРМОКЪУЭ Хьэмид.
ЩIэблэм я гъэсакIуэ, унэтIакIуэ Iущ
Мы махуэхэм зи илъэс 75-рэ юбилейр зыгъэлъапIэ Тхьэзэплъ Хьэсэн ди псэлъэгъущ.
— Хьэсэн, нэхъапэIуэкIэ адыгэ литературэм и хамэу щыта рубаихэмкIэ иджы зэрыбгъэбейр уасэншэщ икIи а усэ лIэужьыгъуэхэр щызэхуэхьэсауэ нэгъабэ къыдэбгъэкIа «Путь караванщика» тхылъым и пщIэр лъагэу къызэралъытар гуапэщ. Уи Iэдакъэ къыщIэкI тхыгъэхэм къыпэджэжхэр иджыри сыткIэ бгъэгуфIэну уи мурад?
— Рубаихэр щызэхуэхьэса си тхылъхэр ипэкIи дунейм къытехьащ. ЯпэщIыкIэ рубаи 200 хуэдиз стхыри, зы тхылъ цIыкIуу къыдэзгъэкIыжащ. Си ныбжьэгъухэм ахэр щIэщыгъуэ зэращыхъуар къыщызжаIэм, абыхэм иджыри 400 къыхэзгъэхъуащ. Иужьрей тхылъым 1200-рэ ихуащ. Абыхэм иджыри адыгэбзэкIи урысыбзэкIи къакIэлъыкIуэнущ, цIыхухэр къыщыпэджэжакIэ, ягу щыдыхьакIэ. Къэбгъэлъагъуэмэ, урысыбзэм рубаир къибгъэтIэсэну куэдкIэ нэхъ гугъущ. А усэ лIэужьыгъуэр къэзыгъэщIа, дунейпсо литературэм зи цIэр къыхэна Хайям Омар дунейм ехыжами, и тхэкIэр къытхуигъэнащ. Ар дымыгъэкIуэдыжу зэрытхъумэнум дыхущIэкъун хуейщ. Рубаи усэ лIэужьыгъуэм и тхыкIэм и хабзэр езыр-езыру къысхуэкIуащ.
УФ-м и ТхакIуэхэм я союзым и комиссэ сызыхэтым и зи чэзу зэIущIэу 2017 гъэм екIуэкIахэм ящыщ зым си «Путь караванщика» тхылъыр щызэIэпахащ икIи абы Урысейм и литературэ саугъэт иныр къыпэкIуащ. Кавказым исхэм ящыщу ар зыхуагъэфэщар цIыхуитI къудейщ. ТхакIуэ, усакIуэ 500 — 600-м хуэдизым я лэжьыгъэхэр къыщапщыта зэпеуэм си цIэр фIыкIэ къызэрыщраIуар гуапэщ. Комиссэм хэтхэм ящыщ зым жиIащ КъуэкIыпIэ Гъунэгъумрэ Курытымрэ я хабзэхэр урыс литературэм къыщызыгъэсэбэпыр зэрымащIэр.
Литературэм ехьэлIауэ иджыпсту зэуэ куэдым солэжь. ЩIэныгъэ фантастикэ жанрым ит «Экспедиция 25 — 16» художественнэ тхыгъэр сотх. Апхуэдэ тхыгъэ лIэужьыгъуэ ди литературэм иджыри хэткъым. Фантастикэр таурыхъым хуэбгъакIуэ хъунущ, ауэ сэ зи ужь ситым и лъабжьэр таурыхъкъым, атIэ щIэныгъэщ. ЩIэныгъэм ехьэлIауэ щыIэхэм фIыуэ хыумыщIыкIмэ, апхуэдэ лэжьыгъэ зэбгъэхъулIэфынукъым. Тхыгъэр мы гъэм нэзгъэсыну си мурадщ. Абы щыщ пычыгъуэ ди журналым и номерхэм ящыщхэм къытехуащ.
— ЗэрытщIэщи, уэ икIи инженер IэщIагъэ зиIэ къэхутакIуэу куэдым укъацIыху. УнэтIыныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэм ехьэлIауэ къэбгупсысахэм гъуэгу ягъуэта?
— Пэжщ, техникэ патентибгъу сиIэщ. Ауэ ахэр иджыри къащтакъым. Инженер IэщIагъэм сыхуемыджатэмэ, хэт ищIэрэ, нэхъ ищхьэкIэ зи гугъу ныпхуэсщIа щIэныгъэ-фантастикэ тхыгъэр схуэмытхынкIи хъунт. А IэщIагъэр зэрызыIэрызгъэхьам и фIыгъэкIэ дуней псом къыщыдэкIа литературэхэм зыщызгъэгъуэзащ. Щэбэт, тхьэмахуэ зыгъэпсэхугъуэхэм библиотекэм сыкIуэрейт, дунейм къытехьа лэжьыгъэщIэхэр зэзгъэщIэн щхьэкIэ. Къэбгъэлъагъуэмэ, зы патент бгъэхьэзырын щхьэкIэ, абы ехьэлIауэ нэхъапэIуэкIэ дуней псом щызекIуэхэм зыщыбгъэгъуэзэн хуейщ, къытумыгъэзэжын папщIэ. ИужькIэщ щIэ гуэр къэбгупсысыным упэрыхьэну хуитыныгъэ ущиIэр. Патентхэр псынщIэ дыдэу дуней псом цIэрыIуэ щохъу. Къэбгъэлъагъуэмэ, шэрхъхэм ятеухуауэ сщIа лэжьыгъэм Сыбырым дэт шэрхъ заводым щIэупщIэ щиIащ. Си лэжьыгъэхэр езгъэхьа нэужь, къысхуатхыжащ машинэ псынщIэхэр мыхъуу, машинэшхуэхэм ахэр щIэплъхьэну уасэ зэрамыIэр. Ахэр къагъэсэбэпыну хуит зэрысщIым и жэуапыр щахуезгъэхьыжым, абы текIуэдэну мылъкумкIэ дэIэпыкъуэгъу зэрыхуейр къысхуаIуэхужащ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, мылъкум Iуэхур игъэкIуэтакъым. Вертолётхэм, цIыхухъу, цIыхубз вакъэхэм теухуа патентхэр сиIэщ. Вакъэхэм ехьэлIахэр къыщIамыщтэм и щхьэусыгъуэр абы иджырейхэр зэрытригъэкIуэтынурщ, сыту жыпIэмэ, къэзгупсыса туфлъэхэм я лъэдакъэхэр зэпхъуэкI хъунущ икIи ахэр куэдрэ зекIуэнущ. Тыкуэнхэмрэ бэзэрхэмрэ мылъку зэращIыр абы къызэтригъэувыIэнущ.
— Уи унафэм щIэт «Литературная Кабардино-Балкария» журналым литературэм зи псалъэкIэ хэува нэхъыжьыфIхэми къалэмыр къэзыщтагъащIэ щIалэгъуалэми я тхыгъэхэр къызэрытехуэр гуапэщ. Литературэм лъэ быдэкIэ хэувэну гугъэ уэзыгъэщI щIэблэ республикэм къыщIэхъуэу къэплъытэрэ?
— Ди щIыналъэм щыпсэухэм къадэкIуэу, КъуэкIыпIэ Гъунэгъум, Америкэм и Штат Зэгуэтхэм, Германием, Израилым, Узбекистаным, нэгъуэщI къэралхэм ящыщхэри жыджэру къытхуотхэ. Абы лъэпкъхэр нэхъри зэрешалIэ. Ди журналым и къалэн нэхъыщхьэу зыхуэдгъэувыжар щIэблэр дгъэсэнырщ. Ар зэдгъэхъулIэн папщIэ, курыт еджапIэхэм я егъэджакIуэхэм пыщIэныгъэ быдэ яхудиIэу дадолажьэ, еджакIуэхэм я Iэдакъэ къыщIэкIахэр щIэх-щIэхыурэ журналым къытохуэ. КъищынэмыщIауэ, илъэс зыбжанэ ипэкIэ къызэдгъэпэщауэ къалэмыр Iэпэгъу зыщIа цIыху 30-м нэблагъэ хъу щIалэгъуалэм дадолажьэ. Языныкъуэхэр, ди жагъуэ зэрыхъунщи, гупым кIэрыхужащ. А гъуэгум текIуэтыжахэр щыIэми, къэнахэм дагъэгуфIэ. Апхуэдэу, куэдкIэ узыщыгугъ хъунухэри, нэуфIыцIщхьэрыуэу литературэм лъэбакъуэ хэзыча, экономист, юрист IэщIагъэхэр къыхэзыхыжынухэри диIэщ. Я цIэ къисIуэну сыхуейщ ГъуазджэхэмкIэ Кавказ Ищхъэрэ къэрал институтым и профессор ЩауэцIыкIу Людмилэ къытхуигъэкIуа — Мерхэрэ Тазхэрэ я щIалитIым. Ахэр гукIи псэкIи литературэм епхащ. Абыхэм я Iэдакъэ къыщIэкIахэм иджыри цIыху зытIущым я лэжьыгъэхэр щIыдгъужу, УФ-м и ТхакIуэхэм я союзым къыдигъэкIыну тхылъым хагъэхьэну дагурыIуащ. Зыкъытхуэзыгъазэхэр ди гуапэу къыдогъэблагъэ. Журналым и бжэр сыт щыгъуи псом я дежкIи зэIухащ.
— Ди жагъуэ зэрыхъунщи, республикэм и печать къыдэкIыгъуэхэм иджыпсту Iуэху зэIумыбзхэр я мащIэкъым. Ахэр гъэзэкIуэжыным и IуэхукIэ сыт хуэдэ лэжьыгъэхэр зэфIэвгъэкIрэ икIи журналым нобэ сыткIэ ухуэхъуапсэрэ?
— Iуэху зэIумыбзхэм ящыщщ журналым и тиражыр кIуэ пэтми зэрехуэхыр. Абы ехьэлIауэ нэхъапэхэм едгъэкIуэкIыу щыта лэжьыгъэхэр, Iуэху бгъэдыхьэкIэхэр ди зэманым, дауи, къезэгъыжыркъым. Журналым и лэжьакIуэхэмрэ щIэджыкIакIуэхэмрэ Iэмал имыIэу зэпыщIэныгъэ быдэ ди зэхуаку дэлъын хуейщ. Абы и лъэныкъуэкIэ ди зэфIэкIыр нэхъ мащIэ хъуащи, район нэхъ жыжьэхэм далъэIэсыфыркъым. ТелефонкIи Iуэхур зэфIэхыгъуейщ.
Къэралым журналым мылъку тригъэкIуадэу къыщыдигъэкIкIэ, абы ит тхыгъэхэр цIыхубэм зыгуэркIэ къахуэщхьэпэн хуейщ. Ди къалэнщ журналым цIыхухэр дедгъэхьэхыну. Абы щхьэкIэ цIыхухэр зыхуей-зыщыщIэхэм фIыуэ зыхэдгъэгъуэзэн, захуэдгъэзэн хуейщ. УФ-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм къыдигъэкI журналхэм я нэхъыфIхэм ди къыдэкIыгъуэр зэрыхабжэм куэдкIэ дегъэгушхуэ.
Епсэлъар ТЕКIУЖЬ Заретэщ.
Тхьэзэплъ Хьэсэнрэ Армавир дэт лингвистикэ университетым и ректору щыта Сакий Риммэрэ.
ПщIэншэ хъуакъым
60 гъэхэм лъандэрэ Хьэсэнрэ сэрэ дызэроцIыху. КъБКъУ-м мэкъумэш хозяйствэмкIэ и факультетым щеджэми, ар филологхэм ди хамэтэкъым. И усэщIэхэр редакцэм ихьу къытригъэдзэн и пэ дыкъригъаджэрт.
Гъуазджэмрэ литературэмрэ пэжыжьэ IэщIагъэм хуеджэ щIалэр усэ тхыным зэрыдихьэхар ди гуапэт. Псом хуэмыдэу сэ ар нэхъ спэгъунэгъут, курыт школ нэужьым мэкъумэш хозяйствэмкIэ факультетым сыщIэтIысхьати. Зы илъэскIэ а къудамэм сыщеджауэ си тхылъхэр къыщIэсхыжащ, экзаменхэр стыри, филологие факультетым и студент сыхъуащ. Хьэсэн сэ нэхърэ нэхъ жыжьаплъэу къыщIэкIами, а Iуэхугъуэм нэхъ зэпэгъунэгъу дищIат. Абы къыхиха унэтIыныгъэр имыхъуэжу инженер-механик IэщIагъэр зригъэгъуэтащ. КъищынэмыщIауэ, Горький Максим и цIэр зезыхьэ Литинститутым щIэтIысхьэжри, щытхъукIэ къиухащ.
Хьэсэн и усэ тхылъым теухуауэ мыр сигу къинэжащ. Черкесск къалэм и лицей №5-м и унафэщIым и къуэдзэ, юридическэ щIэныгъэхэм я кандидат Астаховэ Татьянэ къыбгъэдэкI письмо «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм къэкIуат. Абы итт гъэ еджэгъуэр и кIэм нэблэгъауэ, экзамен тыгъуэу, зэпеуэхэм я чэзууэ, и гъэсэнхэр еджапIэ нэхъыщхьэм зэрыщIэтIысхьэным хуигъэхьэзыру, щIэныгъэ лэжьыгъэми хэту Тхьэзэплъ Хьэсэн диным теухуа и усэ тхылъыр бзылъхугъэм къызэрыIэрыхьар. А псом и унагъуэ Iуэхухэри къыхыхьэжат: пхъурылъху къыхуалъхуат, и къуэм и хьэгъуэлIыгъуэм зыхуагъэхьэзырырт, и адэ-анэр сымаджэ хьэлъэт. КIэщIу жыпIэмэ, а лъэхъэнэм цIыхубзым куэд хузэтрихьат. Тхылъыр къыIэрыхьэри, махуэ бжыгъэ фIэкI дэмыкIауэ, Татьянэ и адэр дунейм ехыжащ. Астаховэм и тхыгъэм Тхьэзэплъым фIыщIэ ин къыщыхуищIырт нэху, Iущыгъэ, цIыхугъэ зыхэлъ и усэхэм а махуэ хьэлъэхэр, и гуауэр къызэрыдагъэпсынщIам, къару къызэрыхалъхьам папщIэ.
Апхуэдэу гуапэу бзылъхугъэр къыпэджэжат Хьэсэн и усэхэм. Псэм зегъэузэщIыным, диным теухуа апхуэдэ нэгъуэщI усэхэр иIэмэ иджыри хуигъэхьыну Татьянэ щылъаIуэм, «Горянка» газетым къытрыригъэдзат Хьэсэн и усэ гуп. УсакIуэм къыфIэмыIуэхункIэ Iэмал иIэкъым и псалъэр цIыхухэм гунэс зэращыхъур. КъызэрысфIэщIымкIэ, псалъэр зи Iэщэ дэтхэнэми жаIэм и мыхьэнэмрэ цIыхухэм ар зэрызыхащIэмрэ гулъытэ хуащIын хуейщ.
Апхуэдэу щыхъукIэ, зы тхылъеджэм нэхъ мыхъуми и гум удыхьэфамэ, ар дахагъэм, гуапагъэм хуэбгъэушыфамэ, е зыхэт гузэвэгъуэм къыхэпшыфамэ, и усэхэм тригъэкIуэда зэманыр пщIэншэ хъуакъым. А къалэным Хьэсэн хуэIэкIуэлъакIуэщ.
ГЪУТ Iэдэм,
филологие щIэныгъэхэм
я доктор, профессор.
КIуэкIуэ Валерийрэ Тхьэзэплъ Хьэсэнрэ.
Профессор Джатэгъэжь Владимир, къэрал лэжьакIуэ Нэхущ Заурбий, Тхьэзэплъ Хьэсэн сымэ.
Ингуш усакIуэ Чахкиев Саид, Тхьэзэплъ Хьэсэн, ингуш усакIуэ Аушев СулътIан, ингуш сэлэт (и цIэр тщIэркъым), балъкъэр усакIуэ Додуев Аскэр. Магас къалэ
Усыгъэхэр
Тхьэзэплъхэ я лъэпкъ уэрэд
Ди лъэпкъ дахащэу
ди Тхьэзэплъ лъэпкъыр,
Нобэ гуфIэжу дэни щопсэу.
Пелуан пэлъытэщ,
жанщ и Iэпкълъэпкъыр,
Тхьэр къыткIэлъыплъу дыздегъэпсэу.
Ежьу:
Маржэ, ди щIэблэ,
Лъэпкъыр вгъэбыдэ,
Фи лъэр щIэлъэту
ГъащIэр ефхьэкI!
Жьэгу зэхэублэу
Тхыдэр вгъэкIуатэ,
Iуэху фыпэщIэту
ГъащIэм фекIуэкI.
Ди сабий IэфIхэу, ди сабий тхуэфIхэр,
ГъащIэм дефIакIуэу батэр ягъэш.
Ди хабзэзехьэу, ди нэхъыжьыфIхэр,
Къуэш къахуэхъунум яхуохъур къуэш.
Ежьу
Уей, жыIэ, нобэ ди лъэпкъ
гъуэгушхуэм,
Ди лIы Iэужьыр жыжьэ тхухэш!
ЩIэблэ къытщIэхъуэр
гъащIэм тегушхуэм,
Хъункъэ ди IэфIыр Iыхьэ мыгуэш.
Ежьу
Адыгэ лъэпкъ
Мо Тхьэмадэ бжьыфIэу
Къытехьар гъуэгущхьэм,
Сыту лIыжь зэкIужу
Уэсу зэщIэтхъуа!
Ей, Адыгэ Дадэ!
Махуэ тхухъу уи жьыщхьэр,
Уэ пхуэфэщэжыну
ЩIэблэ къытщIэхъуащ.
Мо, гуфIэжу, Дадэ къыбгъурыт
ЩIалэшхуэр,
Плъагъуркъэ зэрыуардэр, —
Дыгъэр и щхьэщыгущ.
Ар Адыгэ щIалэщ —
Аращ зэрыгушхуэр!
Адыгэ щIыналъэр
Абы и лъэпкъ щIыгущ.
Мо, гуфIэжу, Нанэ
КъыдэкIар куэбжэпэм,
Нурыр къыщхьэщихыу,
Сыту цIыху зэкIуж!
Ар Адыгэ Нанэщ,
Ди IэфIагъ къежьапIэщ,
Псэм и гугъуехь щэхухэр
Щэхуу зыгъэхъужщ.
А хъыджэбз щэныфIэу
Нанэ къыбгъурытыр
Сыту пщащэ дахэ,
Сыту Iэпкълъэпкъ екIу!
Ар Адыгэ пщащэщ,
Хьэл зэпIэзэрыту,
Дыгъэ бын къыдохъури,
Нэмысышхуэм хуепI.
Мо пщIантIэшхуэ дахэм
Сабийуэ щызэблэжыр
Дадэ и цIыкIущхьэщ,
Нанэ и сурэтщ.
Адыгэ лIэужьым
ЩIэуэ къыщIэблэжыр,
Тхыдэ гъуэгу мытыншыр
НапэзиIэузыкIущ.
