
КIыщокъуэ Алим
Пщымахуэ и къуэм и илъэс
1914 – 2014
Шэч хэлъкъым
Адыгэ литературэм и къежьэкIэмрэ зыужьыкIэмрэ тепщIыхьмэ, шэч хэлъкъым абы нобэр къыздэсым къикIуа гъуэгум КIыщокъуэ Алим и лIэщIыгъуэкIэ уеджэ зэрыхъунум. Ди литературэр щызэфIэувам КIыщокъуэм япэ ита щыIами (усакIуэшхуэ дыдэхэри яхэту), къэбэрдеибзэ тхыгъэр, псом хуэмыдэу лирикэр, роман лIэужьыгъуэр дунейпсо литературэ щапхъэм изыгъэтIэсар, изыгъэувар, дунейпсо утыку изышар Алим и гуащIэм къыдэкIарщ. Алим и жьауэм щIэту лъэщу бэкъуащ литературэр.
КхъуэIуфэ Хьэчим КIЫЩОКЪУЭ Алим и тхыгъэхэм укъыщеджэкIэ е и псэлъэкIэм ущыщIэдэIукIэ, гу лъыботэ къру пашэм и образыр абы фIыуэ зэрилъагъум, куэдрэ къызэригъэсэбэпым. Лъэпкъ псоми хуэдэу, адыгэхэм Iулыджрэ пщIэ лейрэ хуащIырт бэм я пашэу щытыну зэфIэкI зиIэхэм, «хэкулI» жыхуэпIэнухэм. Апхуэдэхэрт «къру пашэ» щIыхьыр зыхуагъэфащэр. Ар фIыуэ къыхощ революцэм, граждан зауэм, абы къыкIэлъыкIуэ илъэсхэм ятеухуауэ КIыщокъуэм итха романхэм.
КIыщокъуэ Алим езыр дапщэщи щытащ дыгъафIэ гъуэгукIэ япэкIэ узышэ пашэу, гъуазэу, литературэм тепщIыхьмэ, ар къру пашэ щIэхъуар и къулыкъу лъагэхэракъым — и къалэмыпэм къыщIэкIахэращ. Зэбгъэпщэн, зыпэплъытэн щымыIэ и усэхэмрэ прозэмрэщ. Лъэпкъ литературэм и жьантIэр иIыгъыу къызэрекIуэкIарщ.
Пэжщ, мыбыи егупсысын хуей мэхъу: сэ къысфIощI литературэм и пашэу зэрыщытым (и лэжьыгъэмкIи, и тхыгъэмкIи) ар нэхъ лейуэ иригъэгупсысу екIуэкIауэ тхакIуэм и къалэнхэм, усакIуэм («поэтым» жиIэмэ, нэхъ къищтэ хуэдэщ Алим, а псалъэм нэхъыби къызэщIеубыдэ) гъащIэм щиIыгъ, щиIыгъын хуей увыпIэм… УсакIуэу абы иримыгузавэ, иримыгулэз щыIэу къыщIэкIынкъым. Алим къалэм къызэрищтэрэ ирогумэщI усакIуэм и цIэ лъапIэр, лъагэр щIыхь пылъу зехьэн Iуэхум, а къалэныр нэхъ екIуу гъэзэщIэным. Дигу къэдвгъэгъэкIыжыт аддэ пасэу, литературэм щыхыхьа дыдэм, игъафIэу щыта хъуэпсэныгъэр: «Хыр си шакъалъэу, къалэм хуэфащэ сиIатэм…»
Зауэ зэманым итха усэхэмрэ поэмэхэмрэ къагъэлъагъуэ лъэпкъ хьэл-щэныр литературэм щызэфIэувэнымкIэ КIыщокъуэм лъэбакъуэ лъэщ зэричар. Аращ япэ дыдэу зи фэкIи, зи акъылкIи, зи дуней тетыкIэкIи зэрыадыгэр зыми хэмыгъуащэ цIыхухэр лъэ быдэкIэ литературэм хэзышэфар. Абы щыгъуи, а цIыхухэр ди къэрал иным и хэкупсэ нэсхэщ, СССР-м ис адрей лъэпкъхэм я бын псоми хуэдэу псэемыблэжу бий бзаджэм пэщIэту. Iуэхур тынш цIыкIуу щытакъым. Езы КIыщокъуэми ар мызэ-мытIэу къыщыхигъэщащ литературэм, творчествэм ехьэлIауэ итхахэм. «Ди зэманым псэу цIыхум и образ — зыми хэмыгъуэщэну зэщIэкъуауэ, зыщыщ лъэпкъкIи псоми къахэщу, ауэ щыхъукIи, дунейпсо цIыхубэм я хьэл-щэнкIэ зэщIэпсэу, — къэбгъэщIыныр икъусыкъужкIэ къалэн гугъущ», — щыжиIэгъащ абы 1956 гъэм «Вопросы литературы» журналым къытрыригъэдза тхыгъэм.
КХЪУЭIУФЭ Хьэчим,
КъБР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэ, УФ-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
Лъапсэ быдэ
Алим мы дунейм ехыжыну зэи сигу къэкIыртэкъым. Мо дыгъэм, мо мазэм, мо Iуащхьэмахуэ е Урыхужь ещхьу, игъащIэкIэ псэун къысфIэщIырт. Ар зытемыт дунейр дуней нэпцIу къэслъытэрт. Алим къыпщхьэщымытмэ, мы дуней цIэнтхъуэрыгъуэм утетынри шынагъуэ хъурт. Абы и жьауэм ущIэту утхэнри уи лъэпкъым ухуэлэжьэнри дэрэжэгъуэт. Алим диIэмэ, ди лъэпкъыр хэутэн яхуэщIынкъым, жиIэрт си псэм. Алим псэумэ, ди литературэм и пщIэри яхуеудыхынкъым. Алим къыт-щхьэщытмэ, ди бзэри яхуэгъэгъункъым…
Нало Заур АТIЭ НОБЭ адыгэлI щэджащэр зыхэмытыж лъэп-къыр дымыгуIэмэ, хэт гуIэпхъэр? Сэри зысхуэмыубыдыжу согуIэ, абы и шыпхъухэр, и къуэшхэр зэрыгуIэм хуэдэу. Ярэби, абыхэмрэ сэрэ нэхъыбэ зыфIэкIуэдар хэту пIэрэ? — жызоIэ. Абырэ дэрэ дызэкъуэшуи дызэныбжьэгъууи щытакъым, абы и кIуэгъу-жэгъухэми сахэтакъым, зыгуэр зыхуищIахэми сащыщакъым. Ауэ сэ къэсщIэжым ар си Iустазу, си узэщIакIуэу щытащ. Иджы сызоплъэкIыжри, слъагъур сыт? КIыщокъуэм ижь къысщIихуамэ, сэ литературэми щIэныгъэ-ми щызлэжьар нобэ зэрыщытым нэхърэ куэдкIэ нэхъ лъахъшэ сфIэхъунут. Сэ нэхърэ нэхъыжьхэми си ужькIэ къалъхуахэми — ар тхакIуэ щIы, е щIэныгъэлI щIы, е тхылъеджэ щIыи — зы цIыху къахэпшыфынкъым Алим и дыгъэ къытемыпсауэ, гупсысэ телъыджэ къримытауэ. ЩоджэнцIыкIу Алий и ужькIэ лъэпкъым гупсысэ и IуэхукIэ игъуэта зыужьыныгъэр Алим хуэдэу зыгъэкIуэтэфа сэ сцIыхуркъым.
«Шум и гъуэгу» тхылъыр къызэрыдэкI лъандэрэ усакIуэ щэджащэм псалъэ куэд гъащIэ гъуазэ схуищIащ, а псом къахэлыдыкIыу си гум къинар «Насып мыухыр зи гуращэр Махуэл и гъуэгум щыхуэмей» жыхуиIэращ. Ар сэ ноби си девизщ.
Лирикэрэ романкIэ КIыщокъуэм япэ ищын къытхэкIакъым. Сэ абы къизгъэкIыркъым адыгэ литературэм и шу пашэм итха псори зэхуэдэу, ауэ тхакIуэм и пщIэр къэзыгъэлъагъуэр и текIуэныгъэхэращ. УсакIуэр къуршым ебгъэщхьмэ, жыпIэ хъунщ Алим ауз куухэри уэгум щIэуэ Iуащхьэхэри и куэду. Абы и Iуащхьэ нэхъ лъагэхэр къыубжэкIыну ухуежьэмэ, напэкIуэцI Iэджэ ящтэнущ усэхэм, поэмэхэм, романхэм. Сэ куэд щIауэ сыщIохъуэпс, КIыщокъуэм иуса псоми сахэщыпыхьу, усыгъэ курыххэр тхылъ щхьэхуэу къыдэзгъэкIащэрэт жызоIэри. Апхуэдэ тхылъым къигъэлъэгъуэнт усакIуэм и щэджащагъэр — ар хым хуэдэу зэрыкуури, Iуащхьэмахуэ, уеблэмэ Джомолунгмэ хуэдэу зэрылъагэри… Апхуэдэр тхылъышхуэ щIын хуейкъым, абы хэгъэхьапхъэр уэгум щIэуэхэращ.
Сэ шэч къытесхьэркъым, апхуэдэ тхылъ къабзэ къыдэкIмэ, лъэпкъыр абы зэрыщыгуфIыкIынум, лъэпкъым ар дамэ зэрыхуэхъунум. Ауэ ар зигу иримыхьын гуэрхэри щыIащ, иджыри щыIэщ. Сэ зи гугъу сщIыр «Нал къута» романыр хэутэн зыщIыну, езы щэджащэр езыудыхыну хэтахэращ. ЩIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым, парт собранэ диIэми, ученэ совет диIэми, КПСС-м и обкомым никIырти, даIимауэ зы къулыкъущIэшхуэ накIуэрт аби, парт Iуэхуи тепсэлъыхьыртэкъым, щIэныгъэ Iуэхуи зэрихуэртэкъым, лъэкI къимыгъанэу КIыщокъуэм тритхъуэ мыхъумэ: «КIыщокъуэм адыгэр дигъэпудащ, ди напэр трихащ, дызэрыщымыту дунейм дытригъэIуащ», — жиIэрти щIэкIыжырт. Ауэ щIэныгъэлIхэм ящыщу зы цIыхум диIыгъакъым абы и псалъэ мышыухэр.
Сэ фIы дыдэу сощIэж: цIыху къызэрыкIуэ мыхъуу, къулыкъущIитI-щы уэрамым, утым е паркым щызэхуэзамэ, тхакIуэшхуэм хущIэджэу ирагъажьэрт, къэбэрдей-балъкъэр тепщэм хуэIужажэу.
Хьэдэгъуэдахэ дыдэу екIуэкIар щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и залышхуэм щызэхуагъэса зэIущIэрт. Обкомым и унафэкIэ абы кърашэлIат тхакIуэхэр, артистхэр, журналистхэр, къулыкъущIэхэр, пенсионерхэр. Ар иригъэкIуэкIыну зи пщэ далъхьа Къайсын партократхэм я мурадыр къадищтакъым: «Сэ си цIэр къезгъэгъэсэбэпынкъым Алим ягъэпудыну зи гугъэхэм», — жиIэри. КIыщокъуэм и телъхьэу абы къыщыувар лIищ къудейщ: Сокъур Мусэрбий, ХьэIупэ ДжэбрэIил, сэ. Дэ ди псалъэр зэхуэсахэм Iэгуауэшхуэ- кIэ ящтащ, залыр ягъэз- джызджу. Зыгуэрхэр ди псалъэм дыхущIрагъэгъуэжыну хэтащ, арщхьэкIэ дакъыхуэгъэшакъым, лъэпкъыр КIыщокъуэм пагъэувын зэралъэмыкIам ещхьу. ТхакIуэм роман гъуэзэджэ къехъулIамэ, цIыхур абы ирогуфIэ, ирогушхуэ; ар зи жагъуэр лъэпкъым гуэкIауэ аращ, сыт хуэдэ къулыкъушхуэ имыIыгъми. ТхылъыфIым лъэпкъыр иIэт мыхъумэ, игъэпудынкIэ Iэмал иIэкъым.
КIыщокъуэр обкомым хуиудакъым. Пэжыр текIуэри, и тхыгъэхэр томиплIу, «Нал къутари» хэту, Москваи (1981-1982) Налшыки (1984-1986) къыщыдэкIащ. ЛIыхъужьым и Дыщэ Вагъуэри и бгъэм къыхалъхьащ. Абы и ужькIэ тхылъ телъыджэхэр итхащ («Вагъуэ махуэ», «Лъапсэ», «Хъыбархэр», нэгъуэщIхэри).
КЪЭБЭРДЕЙМ и къуэ щэджащэр щыщIалъхьэ махуэм абы цIыхуу некIуэлIар икъукIэ сфIэмащIэщ. Лъэпкъым хуэзмыгъэфащэу сфIэмащIэщ. Апхуэдэ гуауэшхуэ хэкум къихъуауэ уи щхьэ Iуэху-си щхьэ Iуэху щыIэт? Сэ си гугъат лъэпкъым и зэхуэдитIыр къызэхуэсыну, арщхьэкIэ а зэхуэдитIыр бэзэрым, лэжьапIэм кIуащ е телевизорым бгъэдэсащ.
Андемыркъан щаукIым, ари ягъэпудыну зыгуэрхэм я гугъащ, арщхьэкIэ илъэс щиплI хъуауэ абы и цIэр лъапIэу дунейм тетщ.
КIыщокъуэ Алим и цIэри и тхыгъэхэри мыкIуэдыж фIыгъуэу дунейм тетынущ. Адыгэбзэр псэухукIэ, ари псэунущ.
Адыгэхэм УзэщIакIуэ Iущу диIа Алим, уэ уи адэ-анэм я пащхьэ напэ хужькIэ уихьэжащ. Уэ уи пащхьэм напэ хужькIэ нихьэжын Тхьэм дэри дищI!
Алим ещхьу «си гъащIэ ябгэр щызухынум шы жэр сытесу среух» сэри!
НАЛО Заур,
Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ.
2004 гъэ
ИгъащIэкIэ кIуэдыжынукъым
Къардэн Хьэсэн КIыщокъуэ Алим сцIыхуххэтэкъым, и усэ тхылъ къасщтэу сыщеджам, нэхъ тэмэму жыпIэнумэ, Ленинград консерваторэм сыщыщIэсым сыкъэлъаIуэри къысIэрагъэхьат, уэрэд схуэхъун усэ къэслъыхъуэрти.
Зэуэ сыдахьэхащ Алим хэкум, цIыху лъагъуныгъэм ятеухуауэ къиIуатэ гупсысэхэм, абыхэм къахуигъуэт псалъэхэм. Арати, уэрэд зыбжанэ стхауэ Налшык сыкъокIуэж. 1953 гъэм дызэхуозэ Алимрэ сэрэ. И унэ срегъэблагъэ, и усэщIэхэми къысхуоджэ.
Уэрэд 20 хуэдиз стхащ сэ Алим и псалъэхэр щIэлъу. НэгъуэщI мурадышхуэхэри диIат, ауэ Москва кIуэри, щхьэусыгъуэ зэхуэмыдэхэм къыхэкIыу, ахэр къыдэхъулIакъым.
Ди композиторхэм яхэту къыщIэкIынкъым Алим и псалъэ зыщIэлъ уэрэд зимыIэ, псом хуэмыдэу Жырыкъ Заур къехъулIащ КIыщокъуэм и лирикэм хуэфащэ макъамэ къигъуэтыну.
Макъамэ гъуазджэм ехьэлIауэ КIыщокъуэр дигу къыщIэдгъэкIыжын хуей псом ящхьэщ музыкэ училищэ 1957 гъэм ди республикэм къызэрыщызэIуахар. Министрхэм я Советым щылажьэрт ар абы щыгъуэ, мы Iуэхур зэфIэкIыным жыджэру хэтащ. Абы къинэмыщIауэ, Къэрэшей-Шэрджэсымрэ Адыгеймрэ сигъакIуэри, щэнхабзэм хуеджэн щIалэгъуалэ къесшэлIащ.
Куэд хузэфIэкIащ Алим, и лэжьыгъэ къызэринэкIар игъащIэкIэ кIуэдыжынукъым. Дэри ди насыпщ жьыщхьэ махуэ хъуху ар зэрытхуэлэжьамкIэ, лъэпкъым и щэнхабзэм зиужьыным хэлъхьэныгъэфI хуэзыщIыфын цIыху Тхьэм къызэрыдипэсамкIэ.
КЪАРДЭН Хьэсэн,
композитор, Урысей Федерацэм и цIыхубэ артист.
Тхыгъэ ягъэпажэхэр
Зы ныбжькъым икIи ныбжьитIкъым Алим и усыгъэ жьгъырухэм, и роман купщIафIэхэм щIапIыкIар. Адыгэбзэм и IэфIыр зыхэзыщIэну хуей дэтхэнэми нэхъ игъэпажэ дыдэхэм ящыщщ абы и тхыгъэхэр, лъэпкъыр щыIэхукIи, шэч хэмылъу, ди литературэм и жьантIэм Алим и цIэр жьгъырууэ къыдэIукIынщ.
IутIыж Борис
ПЭЖЫР и гъуазэу, лIыгъэ хэлъу, гуащIафIэу дунейм тетащ, лъэпкъыр зэрыгушхуэн Iэужь дахэ куэд къыщIэнащи, цIыхухэм я гум зэи ихункъым КIыщокъуэ Алим и цIэр, псори дызэрыгушхуэ вагъуэу лъэпкъ щэнхабзэм и уэгум лъагэу итынщ.
IУТIЫЖ Борис,
КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ. 2004 гъэ.
ЩIэблэм я пщэрылъыр
УмыгъэщIэгъуэнкIэ Iэмал зимыIэщ зэхэщIыкI зиIэ цIыху мы дунейм къызэрытехъуэрэ зытеусыхь темэхэм КIыщокъуэ Алим езым и еплъыкIэ щхьэхуэ — ар дахэрэ купщIафIэу — къызэрыхуигъуэтыр. Абы хуэдэщ цIыхуу зызылъытэжым и псэукIэм, усакIуэм и пщэрылъым, дунейм и зэхэлъыкIэм, гъащIэм и мыхьэнэм теухуа тхыгъэхэр.
Гъут Iэдэм Апхуэдэу къэплъытэ хъунущ тхыдэм, дунейм и дахагъэм теухуа усэхэмрэ поэмэхэмрэ. Псом хуэмыдэу гу зылъыуегъатэ усакIуэшхуэм и пейзаж лирикэм. Ар ауэ дахагъэ гуэр- хэр къыщыгъэлъэгъуа тхыгъэ къудейхэкъым, атIэ икIи гупсысэ куэдкIэ гъэнщIа усыгъэхэщ.
«Адыгэ уафэ», «Адыгэ хэку», «Зеич лантIэ», «Ди унэжь», «Уи хэку жыг закъуэ фIэкI имытми», «Кхъужьей къудамэ», нэгъуэщI усэ телъыджэ куэдыр ди лъахэм и фэеплъ дахэщ, къэбэрдей литературэр зэрыгушхуэщ.
КIыщокъуэ Алим дежкIэ анэдэлъхубзэр ауэ зэрыпсалъэ, зыхэпсэукIын зэрызэригъэпэщ Iэмэпсымэкъым, атIэ псэм и зы Iыхьэщ, езы дыдэм и цIэр зыгъэIури а бзэращ. Ауэ бзэр ар зи IэщIагъэм ищIэн хуейуэ, адрейхэр абы хуэхейми хъуну аракъым:
Бзэ зимыIэр, щIылъэм тетми,
Хуэдэ къабзэщ къамылъхуам.
Апхуэдэу бзэм теухуа усэхэр зы гупышхуэ мэхъу, зым нэхърэ адрейр нэхъ екIуу, гупсысэ куукIэ гъэнщIауэ. Ахэр анэдэлъхубзэм щхьэкIэ ятхауэ дуней- псо поэзием хэт усэ нэхъ гу-рыхь дыдэхэм япэджэжу жыпIэ хъунущ.
КIыщокъуэм и поэзием и лъагапIэщ и лирикэр. Ди лъэпкъ поэзием дежкIи, Кавказым ис лъэпкъхэм я поэзием дежкIи ар щапхъэщ. Апхуэдэр къызэхъулIар КIыщокъуэрщ, икIи ар а усакIуэ уардэм и хэлъхьэныгъэшхуэ къэбэрдей поэзием хуэхъуащ.
КIыщокъуэ Алим зэры-усакIуэшхуэм, абы и поэзиер ди адыгэ лъэпкъ литературэм и хъугъуэфIыгъуэ ину зэрыщытым шэч хэлъкъым. Ауэ тхакIуэ щэджащэм и поэзием зыкIи пеб-дзых хъунукъым и прозэр — романхэр, пьесэхэр, повестхэр, хъыбархэр, публицист тхыгъэхэр. Псалъэм къыдэкIуэу жытIэнщи, КIыщокъуэ Алим и творчествэр зэрыщыту къызэдэпщтэмэ, абы и зы дамэр поэзиеращ, адрей дамэр абы сыткIи пэхъун прозэрщ.
КIыщокъуэм и тхыгъэхэмкIэ ущиен къудейр, е гиеныр, е цIыху гуэррэ идее гуэррэ хэIэтыкIауэ гъэлъэпIэныр къалэн зыщищIыжыркъым. Абы и пщэрылъыр къэIуэтэныгъэмрэ гъэлъэгъуэнымрэщи, гъащIэм щыщ зы пычыгъуэшхуэ ди нэгум къыщIегъэхьэж — зыри тримылъащIэу, имыбзыщIу, езым и еплъыкIэри залымыгъэкIэ къытпимыубыду.
ТхакIуэ уардэм и Iэужь псоми щхьэхуэ-щхьэхуэурэ дытепсэлъыхьын тхузэфIэкIыну къыщIэкIынкъым. Ауэ КIыщокъуэм Хэку зауэшхуэм тритхыхьа «Нал къутам» и гугъу дымыщIу дыблэкI хъунукъым.
Мы тхыгъэр ищхьэкIэ дызытепсэлъыхьа тхыгъэхэм зыкъомкIэ поджэж. Къапщтэмэ, мыбыи зы лIыхъужь нэхъыщхьэ закъуэ къыпхухэгъэщхьэхукIынукъым. Ар икIи Албиянщ, икIи Апчарэщ, икIи Локотошщ, икIи Къуэшрокъуэ Дотийщ е Бекъанщ. Нэхъ тэмэму жыпIэмэ, ар лъэпкъым и цIыху пажэхэращ, езы лъэпкъырщ.
Псом япэу тепсэлъыхьын хуейуэ къыщIэкIынщ романымрэ гъащIэм и пэжымрэ зэрызэхущытым, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, а Iуэхугъуэрщ 1974 гъэм псалъэмакъышхуэ кърагъажьэу тхакIуэр хьэIупс ящIыну зэрыхэтам и щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэр. Ар зыубахэм я нэхъыбэм жаIэрт Iуэхур зэрекIуэкIа дыдэмрэ ар романым къызэрыщыгъэлъэ- гъуамрэ зэтемыхуэу. Абы щыгъуэми щапхъэу къахьыр Iуэхугъуэ щхьэхуэ гуэрхэрт, псалъэм папщIэ, колхоз мылъкур гуэшын щыщIадзар, нэмыцэхэр Бахъсэн къызэрызэпрыкIар, а зэманым республикэм къулыкъушхуэ зезыхьэу исахэм я Iуэху зехьэкIар, нэгъуэщIхэри. А псор зэрыщыта дыдэмрэ авторым къызэригъэлъагъуэмрэ яхузэхуэгъэхъуртэкъым, романым щыжыIахэр пцIыуэ ялъытэрти, КIыщокъуэр абыкIэ ягъэкъуаншэрт. Абы щыгъуэми, зыми игу къэкIыжакъым зи гугъу ящI тхыгъэр тхыдэ къэхутэныгъэу, къэхъуа Iуэхухэм я пэжырыIуатэу зэрыщымытыр, атIэ ар зэрыхудожественнэ произведенэр, эстетикэ хабзэкIэ гъащIэм и купщIэр къэзыIуатэу зэрыщытыр.
Ауэ тхакIуэм къызэригъэлъагъуэмкIэ, сыт хуэдэ щыуагъэ щымыIами, хэт сыт хуэдэ щыщIэныгъэ хэмылъами, бийр сыт хуэдэу бзаджэрэ лъэщу щымытами, фIыр текIуэу зи налыр къутар хэкум къихьа зэрыпхъуакIуэхэрщ. Ди гугъэщ тхакIуэм и идее пажэу щытар ар гъащIэм и хабзэ нэхъыщхьэр къэгъэлъэгъуэнырауэ.
ТхакIуэшхуэ-усакIуэшхуэм и творчествэр щIэныгъэлI, критик куэдым къапщытэ, диссертацэхэр, тхылъхэр, статья инхэр абы тратхыхь. Пэжыр жыпIэмэ, КIыщокъуэ Алим адыгэ литературэм, урысейпсо, дунейпсо литературэм хэлъхьэныгъэу хуищIам гулъытэ нэхъыбэж хуэфащэщ. Ар я пщэрылъщ къэкIуэнур зейхэм — ди щIэблэм.
ГЪУТ Iэдэм,
филологие щIэныгъэхэм я доктор.
Адыгэ тхакIуэ щэджащэмрэ абы и цей екIумрэ
ЕпщыкIубгъуанэ лIэщIыгъуэм псэуа урыс тхакIуэ куэдым жаIэу щытащ: «Дэ псори дыкъызэрыкIар Гоголь и «Шинель»-рщ. ЕтIощIанэ лIэщIыгъуэм халъхуа адыгэ усакIуэхэм жытIэ хъуну къысфIощI: «Дэри дыкъыкIуэцIыкIащ дуней псом КIыщокъуэ Алим къаригъэцIыхуа адыгэ цей дахэм».
КIыщокъуэ Алимрэ Бицу Анатолэрэ ПсыкIэху зэпрокI. 1989 гъэ
ДЭ ДЫТЕТЩ а лIы Iущ, лIы хахуэ, зэчиишхуэ Алыхьым къызритам и «Шум и гъуэгум», дыщыпсэу щIыналъэр «ЩIалэгъуэ щIыналъэщ»; ди псыхъуи дэлъыр, ди къурши щыIэр «Мывэ хуабэщ»; дишми ди нэкIуми телъ «Дамыгъэр» адыгэ лIыхъужьыгъэм и дамыгъэщ, лъэпкъыу дунейм тетым къытхуаший «Батырыбжьэ» — дынартщи, къэдлэжьащи, тхуэфащэщи. А псор зи фIыщIэр, псом япэрауэ, КIыщокъуэ Алимщ.
Сэ икъукIэ сынасыпыфIэщ зэман пыухыкIа гуэр Алим и гъусэу зы щIы кIапэ сызэрытетамкIэ. Сэ тIуащIэу сынасыпыфIэщ ар фIыуэ си цIыхугъэу, уеблэмэ, куэдкIэ нэхъыжьми, си ныбжьэгъу гъунэгъуу зэрыщытамкIэ. Дызэхуэзэу, дызэпсалъэу, дыщызэпэIэщIэм дызэхуэтхэу етхьэкIащ дэ.
Си пащхьэм илъщ КIыщокъуэ Алим и усэ тхылъыщIэ «Щхьэлыкъуэ» зыфIищар. Езым и IэкIэ тхауэ, машинкэкIэ темыдзауэ. Тхылъыр икIэщIыпIэкIэ дунейм къызэрытехьэнум шэч хэлъкъым. Псалъэ гууз гуэрхэр къыдыщIигъуат Алим мы Iэрытхыр си деж къыщигъэхьым, нэхъапэIуэкIэ телефонкIи и гугъу къысхуищIат. Абы щыщ сатыр зыбжанэ къызохь, и иужьрей тхылъым «Щхьэлыкъуэ» щIыфIищари, езым, дунейм ехыжын и пэ, и гум щыщIэу щытари къикIыу къызолъытэри: «Зи гугъу сщIа тхылъыр мыращ. Тхылъыр нэхъ Iув схуэщIынут, ауэ си къарур къемэщIэкIащ… МысыхьэткIэ си къарум хэщI защIэурэ йокIуэкI. Зыгуэр къысщымыщI щIыкIэ зэ закъуэ ди дей сыкIуэжу слъагъуну сигу къызыхуэкIахэр слъагъужащэрэт жысIэу, сигури си псэри фи дежкIэ нэгъэзауэ сопсэу».
КIыщокъуэ Алим зищIысыр щхьэлыкъуэдэсхэми, Къэбэрдей-Балъкъэрми, Урысейми фIыуэ къагурыIуэу къыщIэкIынщ. Нэхъыбэжу къыщыдгурыIуэнур иужькIэщ. А «иужьырщ» абы и гъащIэри — ар Тхьэм кIыхь дыдэ ищI.
БИЦУ Анатолэ,
усакIуэ, КъБР-м щэнхабзэмкIэ
щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
