ЗэзыдзэкIар ЩоджэнцIыкIу Алийщ
Мазэ нурыпсым удзыфэ-сырыхуфэу зэщIила тенджыз абрагъуэр Iуфэм щхьэхынэу, жеяуэ, мыхъейуэ адэ жыжьэ щолъагъур. Пшэ пIащIэ хъар джылъ лэдэххэр жахэу, зи дыщэ хъуаскIэ пщIыпщIхэр щIэмыуфа вагъуэхэр, щабэрэ дыжьыныфэу а тенджызым къищу юг уафэ щхъуантIэхэм ар хэкъуэуэжа щIыкIэу жейрт. Хы Iуфэм къытепщхьэ жейбащхъуэ, гузагъэншэу сабыра хы толъкъун пыхухэр щIызэIущащэхэр зэхищIыкIыныр фIэфIу уафэм кIуэ пэтми хым нэхъ лъахъшэу зыкъыхуигъэщхъ къыпфIэщIырт.
Норд-остым къуабэбжьабэ ищIа жыгхэр къызэкIэкIа бгыхэр зэуэ хущIэрыуэжхэурэ уэгу щхъуантIэм нэщI къащхъуэ щытым я щыгухэр хуаIэтырт, абыхэм я къэухь губжьа хъурейм хуабэу икIи гумащIэу юг жэщ кIыфIыр къытеубгъуат.
Бгыхэр пагэу гуращэхэт. Абыхэм къажьыхидз жьауэ фIыцIэр хы пыху Iэтэм и дзакIэм удзыфэу теуэрти ахэр къапхъуатэрт, увыIэгъуэ зимыIэу мамыр щэхугъэр зыкъутэ а Iэуэлъауэ закъуэ мыувыIэжыххэ псы макъымрэ псы тхъурымбэ бауэнымрэ игъэувыIэфын фIэфI щIыкIэу, щэхугъэр зыкъутэу,- щыIэ макъ псори щамыгъэIэн фIэфIи хуэдэу,- мазэм и нурыпс дыжьыныфэ-щIыху-сырыхуфэри абыхэм къахэтыжу бгыщхьэм адэжкIэ абыикI зыщиущэхурт.
«А-ло-хьу ачбэр!..» жиIэурэ кърым мэлыхъуэ лIыжь кIыхьу, зи щхьэ тхъуауэ, юг дыгъэм зэхилыгъуауэ Надыр-Рахьим-Оглы губзыгъэр хуэму мэщатэр. Абырэ сэрэ пшахъуэм дыхэлъу, зибг анэм къыщыжа, нэщхъейуэ, хуэзэхэуфарэ лыцкIэ щIэуфауэ, жьауэкIэ хуэпа мывэшхуэ гуэрым деж дыщылът. Тенджызым и лъэныкъуэмкIэ гъэза абы и джабэм толъкъун псы пыхум удз щабэ лъахъцхэр къырихьэлIэт, ахэр зытрихьа мывэхэр тенджызымрэ бгымрэ зыпызыгъэкI пшахъуэ хьэбзыпэ дыхьэр блын къыпфIэщIырт. Ди мафIэм и бзийм абы бгымкIэ гъэза и лъэныкъуэр къигъэнэхурт. А бзийр зэхэзеуэрти, Iуву, куууэ зэгуэуда куэдхэр зиIэ мывэхэм я зэхуакум ныбжьхэр щызежэт. Рахьимрэ сэрэ иджыпсту дыдэ къэдубыдауэ бдзэжьей догъавэр икIи нэщхъыфIэу, узэпхызыгъэплъыжу псори гъэпсауэ къыпфIощIыр, нур къабзэ дыдэу, тыншу гупсысэн фIэкIа зыри фIэфIыныгъэ щыщымыIэм тIури дыхэтт.
Иджы тенджызыр Iуфэм къохъуапсэ, толъкъунми я макъыр IэфIщ, ди мафIэм абыхэм зыщагъэхуэбэну къыдэлъэIу хуэдэу. Псыпыху пшынауэ къафэ макъым нэхъ хэIэтыкIауэ зыгуэрым зэзэмызи зигъэIурти нэхъ еIуящIафэу къыхэщырт, ар псы пыхум ящыщу нэхъ гушхуэ гуэр ди деж гъунэгъуу къепщылIэрти аращ.
Рахьим и щхьэр тенджызымкIэ гъэзауэ пшахъуэм бгъэкIэ хэлърэ и щхьэр и Iэгум иригъэщIауэ тенджызымкIэ плъэуэ гупсысэм хэту щылът. И мэлыфэ пыIэ къуацэр и щхьэ щIыбымкIэ егъэкIуэтэхауэ хым хьэуаыщIэ къыхихур лэдэх зэлъа цIыкIу защIэу щыт и натIэ лъагэм къыщIихурт. Абы сэ седаIуэрэ семыдаIуэрэ зэхимыгъэкIыу зигъэфилософу тенджызым епсалъэрт.
- ПэжкIэ Тхьэм бгъэдэтыр жэнэтым макIуэ. Тхьэмрэ Бегъымбарымрэ хуэмыжыIэщIэу, хуэмыпщылIыр щэ? Мы хы тхъурымбэм хэтынкIи хъунщ… АтIэ мо тхъурымбэм хищIа нэрынэхэр арынкIи хъунщ, ар хэт ищIэн?
КъарууфIэшхуэу, кIыфIу зэкIэщIэбэтауэ щыт тенджызыр мэлыдыр, мазэм и нур лэдэххэр къызэрыгуэкIыу тенджызым и щIыхьэпIэхэм языныкъуэм тредзэ. А мазэр бгы щхьэщыгу къуацэхэм къыдэсеящи, иджы Iуфэм дыздэщыIэу дыздэщылъ мывэм а мазэр хуэмурэ бауэурэ къыIуощIэр, гупсысэрилэурэ тенджызыр нуркIэ къелэр.
- Рахьим!.. Хъыбар къызжеIэ… - лIыжьым солъэIур.
- Сыт щхьэкIэ! – сыкъыфIэмыIуэху щIыкIэу къызжеIэр.
- Ауэ! Уи шыпсэхэр фIыуэ солъагъур.
- Псори бжесIащ… НэгъуэщI сщIэркъым.
Ар зыхуейр сэ сигъэлъэIуэну аращ. СолъэIур.
- БжесIэнщ уэрэд ухуеймэ! – акъылэгъу мэхъур Рахьим.
- Сэ сфIэфIщ зи гъыбзэ ежьур зэпымууэ зыщIэту, и зэхэлъыкIэ зэмыщхьхэр къыхэщу къаIуэтэж уэрэдыжьхэр зэхэсхыну – абы жеIэ.
1
Мэлыблэр адэ бгы лъагэм допщейри щогъуэлъыр бгъуэнщIагъыу псыIэм, ар хэплъэу тенджызым.
Лъагэу уафэгум щылыдт дыгъэр, а махуэр хуабэти бгыр уафэм щыбауэрт, толъкъунхэр и лъабжьэм щезауэрт мывэжьхэм.
ФIыцIэрэ зиутхыу, псыдзэу къуэм дэжым мывэхэр дэпсалъэу тенджызыжь IущIэным хуэбанэрт…
Тхъурымбэ хужьрэ тхъуауэ, къарууэ, бгыр зэпиупщIри гъуахъуэу тенджызым хэхуащ.
Шыхьауэ мэлыблэр, къуэ кIыфIу зыдэлъым зэгуэудауэ и бгъэгур, лъыхэр кIэрылъу и бзийхэм Соколыр уафэм къохуэхри арыхэу щIылъэм къытохуэ.
Макъ кIэщIкIэ ар кIийуэ, быдэу мывэжьхэм, уIэгъэу и бгъэгум гуузу йоуалIэ.
Ар щIылъэм щытехуэм мэлыблэр къэщтащ, и Iуэхур зыIутыр арыхэуи ищIащ – а бзум и гъащIэу иIэжыр дакъикъэ зытIущу…
- СлIожь, уэ улIэрэ?
- АтIэ, сэ солIэ,-куу дыдэу щатэри Соколым жэуап итащ. – Сыпсэуащ сэ екIуу!.. Сэ фIыуэ сощIэ насыпыр!.. Сэ сызэуащ лIыхъужьу!.. Слъэгъуащ сэ уафэр зыхуэдэр… Апхуэдэу гъунэгъуу ар уэ плъагъункъым… Еууей, тхьэмыщкIэжь мыгъуэ!
- Сыт, атIэ – уафэр? Ар щIыпIэ нэщIщ!.. Сэ дауэ абы сыдэпщеин? Мы щIыпIэр сэркIэ дэгъуащэщ… хуабэщ, икIи псыIэщ!
Мэлыблэр апхуэдэу бзу хуитым ещащ, абы и шыпсэу зыхэтыр дыхьэшхыу ауан ищIащ.
Мыбы хуэдэу гупсысэу абы щIидзащ: «Ухуеймэ лъатэ, уфIэфIми зепщыпщэ, икIэм икIэжым, щIым укIуэжынущ, псори арыхэу къыптещэщэнущ…»
Сокол хуитыр гушхуэри, зиудэу къотэджыр, тIэкIуи и нэм къуэ зэври къызэпеплъыхь.
Къуэр псори мыващхъуэ джафэщи хуэпсыIэщ, бамейхэр къыдихыу гъуэтэмэщ.
И къару псори Соколым зэщIикъуэри, гугъу ехьу, ар занщIэу къэкIиящ:
- Уий, зэзакъуэ нэхъ мыхъуми сыдэкIуеижтэмэ, а уафэм!.. Сэ щIэскъузэнт а бийр… Си бгъэ уIами… езгъэтхьэлэнт ар си лъым!.. Ей… дауэ хъуэпсэгъуэ!..
«Хэт ищIэнт, «уафэм пэж дыдэу ущыпсэуну IэфIынкIи хъунщ, плъагъуркъэ а бзур щIохъуэпсыр!» жиIэу мэлыблэр егупсысащ.
Арти, абы бзу хуитым жыреIэр:
- ТIэкIу нэкIуэтэIуи къуэ Iуфэм адэ и лъабжьэм зедзых. Хэт ищIэн, дамэм уаIэту, уфIэфIхэм уахэту хъужынкIэ хъунщ тIэкIу упсэуж!
НыхущIэрыуэри, Соколыр пагэу кIийри, бгыху Iуфэм ар некIуэлIащ, мывэ джафэжьхэм тецIэнтхъуу.
Зэригъэзахуэри и дамэр бгъэм къызэрихькIэ щэтащ, хъуаскIэхэр и нэм къыщIихыу а бзур джэрэзу ехащ.
Къабзийхэр и дамэхэм хэщэщу, езыри мывэм ещхьыфэу, мывэ джей джафэхэм тоцIантхъуэ, бзийхэр къутауэ лъабжьэм нэсащ…
Лъыуэ кIэрылъыр ныхуигъэкъабзэу толъкъуным ар ипхъуэтащ, тхъурымбэ хужьым ар щIигъэнауэ тенджызым щысабыращ.
Тенджыз толъкъунхэр нэщхъейуэ вууэ мывэм езауэрт… А бзум и хьэдэр мис тенджыз щIыIум щыплъагъуу щыткъым…
2
Мэлыблэр къуэ зэвым дэлъурэ бзу лIэкIэм куэдрэ егупсысащ, уафэм ар щыпсэуну зэрыфIэфIари и гуми къэкIыжыгъащ.
Гухэр, нэхур насыпкIэ зыгъафIэу щыт щIыпIэ жыжьэм ар ныIуплъащ.
«Сыт гъунапкъэншэу мы щIыпIэ нэщIым бзу лIа тхьэмыщкIэм къыщилъэгъуар? Мыбы хуэдэ бзухэм сыт щIафIэфIыр уафэм щылъатэу псэуныр, я псэри абыкIэ гугъу щIырагъэхьыр. Сыт ахэм абы щалъагъур? Зы тIэкIунитIэ нэхъ мыхъуми сэ уафэ слъагъугъатэмэ къэсщIэнкIэт сэ ахэр псори».
ЖиIащ мэлыблэм икIи ищIащ. Хъурейуэ шыхьауэ хьэуам зыхедзэ, лентI псыгъуэм ещхьуи дыгъэм полыд.
Пщыну къалъхуам – лъэтэн лъэкIынукъым!.. Ар ныщыгъупщэри мывэм техуащ, ауэ иукIакъым, дыхьэшхыжащ…
- КъехуэхыжакIэщ ар уафэм – мис аращ лъэтэным и фIыгъэр. Бзу дыхьэшхэнхэр!.. ЩIыр ямыцIыхуу ахэр гугъу ехьу, уафэ нэщIыпIэу лъагэ хуабейм ахэр ныщIокъухэр ныщыпсэуну. Ауэ а щIыпIэр нэщI зэфэзэщщ. Абы нэхунэр щыкуэдщ, пкъы псэухэм папщIэ зы тегъэщIапIи, шхыни а щIыпIэм щыIэкъым. Ар сыт пагагъэ? Сыт а нэрыгъыр? ПсэукIэм ахэр зэремызэгъыр гъащIэм икIуэцIкIэ къызэремыкIухэр, аркъэ абыхэм ныщIауфэнур? Бзу дыхьэшхэнхэ!.. Абы я псалъэхэм сигъэпцIэжынкъым сэ нобэ. Сэ псори сощIэ! Сэ – уафэр слъэгъуащ… Сэ абы сыкъыщылъатэри къэзгъэунэхуащ, узэрехуэхри зэхэсщIыкIащ, ауэ абы сэ сиукIакъым, сэ нэхъыбэ зысцIыхужащ. Ди щIылъэр фIыуэ зымылъагъуфхэм пцIыкIэрэ гъащIэр ныфIырегъэкI. Сэ фIыуэ сощIэ пэжыгъэр. Абы къызжаIэхэр си фIэщ хъужынкъым. ЩIым сыкъилъхуащи – щIым сыщопсэу.
И щхьэм хуэпагэу, мывэм и щIыIум зыщешыхьыжыр.
Тенджыз толъкъуныр губжьауэ Iуфэм къоуалIэ, дыгъэри мэлыдыр пщIыпщIыжу.
Аслъэн гъуахъуэкIэу, тенджызым бзу пагэм уэрэд хуиIэтырт. Толъкъун удынхэм бгыхэр дэхъейхэрт, уэрэд шынагъуэми уафэр дэзджызджырт!
«Щхьэмыгъазэу лIыхъужьхэр – фIыщIэ уэрэдкIэ доIэт!
ЛIыхъужьхэм я щхьэмыгъазэныгъэр арщ гъащIэм Iущагъыу хэлъыр. Уей, лIыхъужь Сокол! Бийм уэ уезауэурэ уи лъыр пщIэкIащ… Ауэ зэман къэкIуэнщи уи лъы ткIуэпс пщтырыр хъуаскIэм ещхьыфэу гъащIэ кIыфIыбзэм къыщылыдынщи, арыхэу, дуней хуитыным щIэбэн хъыжьэхэу зызымыщIэжхэу гуищэ зыщIигъэнэнщ.
УлIауи щырет!.. АрщхьэкIэ сыт щыгъуи лIыхъужь гушхуахэм я гум уилъынщ, абыхэм я усэхэм щапхъэ ущыхъуу хуитыгъэ щIэкъухэм уэ ураджакIуэу дунейм я гъуазэуи укъэнэжынщ!
Щхьэмыгъазэу лIыхъужьхэр, фIыщIэ уэрэдкIэ доIэт!..»
…Опала мывэм ещхьу, хужьыфэ мащIэр къызытеуэ тенджызыр сабырщ, толъкунхэр, уэрэд жаIэу, пшахъуэм къытоуэхэр, сэри сабыру жыжьэу абы сыхоплъэр, мазэ нурым тенджызри псори дыжьыныфэ тхъурымбэу дегъэлъагъур… Ди шыуан цIыкIури хуэмурэ къовэр.
Зы толъкъун гуэр джэгуу Iуфэм зыкъыщыхыфIедзэри Рахьим и щхьэм Iуэулъауэу къытолъадэр.
- Дэнэ укIуэну? .. IукI!.. – абы и Iэр хуегъэдалъэри ар дэIуауэ егъэзэжри тенджызым холъэдэж.
Толъкъуныр зыгъэдаIуэ Рахьим и щIыкIэр си дежкIэ зы тIэкIукIи дыхьэшхэнтэкъым икIи шынагъуэтэкъым. ХъуреягъкIэ нэм Iуидзэ псоми псэ яхэт щIыкIэу щабэу, дахащIэу, гъэщIэгъуэну щытт. Абы хуэдизу тенджызым узыщIишэу сабыру щытми, иджыри махуэ хуэбейми хуэмыгъэупщIыIуа бгыхэм я деж абы щиIэ бауэныгъэщIэм къуигъащIэрт гъунэ зимыIэжу, ину абы къару щэху хэлъыр. Псэр зыгуэркIэ дихьэхыу, акъылыр зы Iуэху гуфIэгъуэ гуэр къэхъуну пигъаплъэу гугъэ къыригъэхьу уафэ щIыху-фIыцIафэр вагъуэхэм дыщэ дыдэхэмкIэ ятхауэ щыт псори сабыр джафэт.
Ауэ сакъыу моуэ иджыпсту къэушынурэ псори къыщылъэтынущ, пшынауэ макъ IэфI хьэлэмэт къэIунущ жыпIэн хуэдизу щытт. А макъхэм дуней щэхум и IуэхукIэ зыгуэр къаIуатэ, ар акъылым къыхуаубзыхурэ, итIанэ мафIэ нэху узызэпхыплъым хуэдэу псэр дихьэхрэ лъэужь щIыху фIыцIафэм трашэу абы вагъуэхэм я нур лэдэх кIэзызхэм махуэ зыпэплъэр къагъэнэхуну хэплъагъуэрт…
