Дерс щхьэпэхэр
Лъэпкъыр лъэпкъ зыщIыр и бзэращ. Бзэр уимыIэжмэ, сабий ибэу, хьэжрэту дунейм къытенам ухуэдэщ. Уи зэранкIэ уи бзэр бгъэкIуэдыжари лъэпкъым и щIэин лъабжьэр бгъэгъужари — тIури зыщ. Сабийм гущэкъу уэрэдхэр, таурыхъхэр зэрыжраIа бзэращ и анэдэлъхубзэу къыдэгъуэгурыкIуэр, дунейм тетыху зэрыгупсысэр.
Ажий Белэ Мы гупсысэхэм дыхуэкIуащ, Черкесск дэт 11-нэ еджапIэм адыгэбзэр щезыгъэдж Ажий (Болжат) Белэ Мэхьмуд и пхъум дыщепсэлъылIэм. Бэлэ илъэс 13 хъуауэ иролажьэ лъэпкъыбзэм. Пэжщ, мы еджапIэм зэрыщыIэрэ илъэс ныкъуэщ зэрыхъур, арами, зыхэт гупым пщIэрэ фIыщIэрэ къыщилэжьакIэщ.
— Белэ, сабийхэр адыгэбзэ дерсхэм зэрыхущытымрэ абыхэм уазэрыдэлажьэ щIыкIэмрэ я гугъу къытхуэпщIамэ ди гуапэт…
— Мы школым адыгэбзэр щезыгъэджу щыIэр си закъуэщ. Япэ классым щыщIэдзауэ 10-нэм нэс изогъаджэ. Сабийхэр лъэпкъыбзэм дауэ хущытынуми зэлъытар балигъхэрауэ солъытэ. Пэжщ, гугъуехь ущримыхьэлIэ щыIэкъым, арами сабийхэр щIэбгъэкъуэншэн щыIэкъым бзэр зэрамыщIэмкIэ. АбыкIэ жэуап зыхьыр дэращ, балигъхэрщ.
Адыгэбзэ дерсхэр зыфIэмыфIыщэ еджакIуи сыщрихьэлIаи щыIэщ, ауэ абыхэм залымыгъэкIэ сапэщIэувакъым, атIэ дахагъэкIэ я псэр къызэрыстхьэкъуным и ужь ситащ. Пэжщ, дапхуэдэ Iэмалым ухуемыкIуами, уи мурадым улъэIэсын щхьэкIэ, ткIиягъи ерыщагъи пхэлъын хуейщ. Сэри сыегъэджакIуэ ткIииIуэу щыжаIаи къэхъуащ, ауэ Iэмал сызыхуекIуахэр абы щхьэкIэ зэзгъэтIылъэкIакъым. Абы и фIыщIэщ лъэпкъыбзэм хуемыджэ сабийрэ ар зыфIэмыфIрэ ди еджапIэм зэрыщIэмысыр.
— АтIэ, зи гугъу пщIы Iэмалхэр сыт хуэдэ?
— Мы еджапIэм лэжьэн щыщIэздзар 2012 гъэм и фокIадэ (сентябрь) мазэращ. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, еджапIэм и унафэщIхэми адэ-анэхэми я гум сынэсын, сабийхэри си дерсхэмкIэ къыдэсхьэхын хуейт. Арати, мурад сщIащ «Гостеприимный Кавказ» и фIэщыгъэу Черкесск къалэм щекIуэкI зэхьэзэхуэм сыхэтыну. Ар теухуат Кавказым щыпсэу лъэпкъхэм я щэнхабзэм, къадекIуэкI хабзэхэм.
Пэжыр жыпIэмэ, зэхьэзэхуэм кIуэну къызытехуэр сэратэкъым. Ауэ, еджапIэ унафэщIхэмрэ абазэбзэкIэ езыгъаджэу зэхьэзэхуэм ягъэкIуэну къыхахамрэ лъэIукIэ захуэзгъазэри, а зэпеуэм сэ сыхэтыну хуит зыкъезгъэщIащ. Апхуэдэ дзыхь къысхуэзыщIахэми фIыщIэ яхузощI, сыту жыпIэмэ еджапIэм сыкъэува къудейт, си зэфIэкIхэр иджыри згъэлъэгъуатэкъым. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, еджапIэри увыпIэ гуэркIэ гугъэрт.
Дауэми, хуитыныгъэ къыдэпхакIэ Iуэхур зэфIэкIрэ — зыбгъэхьэзырын хуейкъэ? Си лъэIукIэ къыщыдэсхакIэ, нэгъэсауэ Iуэхур зэфIэсхыпхъэт. Адыгэ нысашэм теухуа лэжьыгъэ дгъэхьэзырри, зэпеуэм щыдгъэлъэгъуащ. Абы и дахагъ хъуар плъагъун хуейт. Зэпеуэм етIуанэ увыпIэр къитхри дыкъэкIуэжащ. Ауэ увыпIэракъым нэхъыщхьэр. АтIэ сабийхэм я лъэпкъыбзэм хуаIэ щытыкIэ хъуаращ. Дерсым и мызакъуэу, махуэм зыбжанэрэ классым къыщIэлъадэу щIадзащ сабийхэм, сызыхуэныкъуэм къыщIэупщIэу, зэхьэзэхуэ гуэрым иджыри хэтмэ яфIэгуапэу.
Ар зы лъэныкъуэ. Пэжщ, апхуэдэ зэпеуэхэм, зэхьэзэхуэхэм куэд елъытащ, ауэ бзэм и лъабжьэр щапсыхьыр дерсращ. Абы папщIэ, си дерсым сыт иджыри хэслъхьэмэ нэхъыфI, жысIэу сегупсыс зэпытурэ сыкъекIуэкIащ. Адыгэбзэ тхылъхэм нэмыщI, къэгъэсэбэпыпхъэ нэгъуэщI материал зэрыщымыIэм къыхэкIыу, сэ зэхэслъхьэу щIэздзащ дидактическэ лэжьыгъэхэр.
Мы зэманым нэзгъэсыну солэжь «Азбукэм и дэIэпыкъуэгъу» зыфIэсща тхылъым. Абы хэзгъэхьащ сабийхэм сэбэп яхуэхъуну лэжьыгъэхэр, ущиехэр, чэнджэщхэр. Азбукэр ще- бгъэджкIэ, а тхылъ цIыкIур хуабжьу сэбэп хъунущ.
Абы къыщымынэу, 2 — 4-нэ классхэм къыщагъэсэбэп хъуну, лэжьыгъэ зэхуэхьэсахэр зэрыт тхылъ щхьэхуэ зэхэслъхьауэ щыIэщ. Апхуэдэщ «Рабочая тетрадь» зыфIаща тхыпс-дэIэпыкъуэгъури. Абы итщ лэжьыгъэ гъэщIэгъуэн зэхуэмыдэхэр. Зы газет тхыгъэкIэ а псоми зэпкърыхауэ сытепсэлъыхьыфынкъым, ауэ ахэр тхылъ щхьэхуэу къыдэкIмэ, ди егъэджакIуэхэр нэIуасэ хуэхъунщ.
Ахэр псори си дерсхэм къыщызогъэсэбэп. Плъагъун хуейщ абыкIэ сабийхэр яфIэгъэщIэгъуэну зэрылажьэр. Мис апхуэдэ Iэмал зэхуэхьэсахэрщ нобэ дызыхуэныкъуэр. Си щхьэ закъуэ къарукIэ згъэхьэзырахэм я мызакъуэу, апхуэдэ лэжьыгъэу хъуар щызэхуэхьэса купсэхэр диIамэ, тхылъхэр куэду къыдэдгъэкIамэ, хуабжьу къытхуэщхьэпэнут.
НэхъыфIыжт апхуэдэ лэжьыгъэхэмкIэ дыщызэдэгуашэ Интернет къудамэ Къэбэрдей-Балъкъэрми, Адыгэ Республикэми, Къэрэшей-Шэрджэсми зэхэту диIамэ. Адыгэбзэр езыгъэджхэм ар сэбэп къытхуэхъунут. ЗэрыжаIэщи, Iуэхур щыкIуэтэнур псори дызэдеIэмэщ.
Епсэлъар
Батокъуэ Нурбий.
