Ислъамым и нур
Уаз
Сабий зеиншэ щыгъкIэ, уафэр мэзджыздж
Ислъам диным дыкъыхуреджэ сабий зеиншэхэм гулъытэшхуэ хуэщIын зэрыхуейм. Абыхэм ягу еуэм, я гуэныхь къэзыщтэм и хьэзабыр нэхъ гуащIэ дыдэхэм ящыщщ.
Балигъ хъухукIэ сабий зеиншэм щабэу, дахэу бгъэдэтын хуейщ. Ар и ныбэ изу бгъашхэкIэ гулъытэ хуэпщIа хъуркъым. Апхуэдэхэр псом хуэмыдэу зыхуэныкъуэр IэфIагърэ щабагърэщ: я адэ-анэр зэрафIэкIуэдам къиуIа ягу цIыкIухэм хущхъуэгъуэ яхуэхъун псалъэ дахэ яжеIэнырщ, тэмэму гъэсэнырщ. Алыхьым и псалъэу КъурIэным къыщокIуэ: «Унэхъуащ ахэр (зеиншэхэр) Iузыхужыр, факъырэр зымыгъашхэр».
Мухьэммэд бегъымбарым жиIауэ хьэдисым къыщокIуэ: «Унэу щыIэм я нэхъыфIыр зеиншэхэм гу къабзэкIэ щабгъэдэтырщ, нэхъ Iей дыдэри зеиншэхэм лей къащытехьэрщ» (Ал Бухъари). НэгъуэщI хьэдисым къыщокIуэ Джафар Ал-Садыкъ жиIэжауэ: «Сабий зеиншэ щыгъым и деж уафэр мэзджыздж».
Алыхьым и псалъэу КъурIэным итщ: «Си зэфIэкIымкIэ Тхьэ соIуэ жэнэт хадэхэр я IэрылъхьэкIэ, адэ-анэр зыфIэкIуэда си пщылI цIыкIухэм я гуауэр ящхьэщызыххэм».
Мухьэммэд бегъымбарым жиIащ: «Мы си IэпхъуамбитI зэбгъэдэтым хуэдэу дызэпэгъунэгъуу жэнэтым дыздисынущ сэрэ сабий зеиншэм игу фIы зыщIымрэ, дауи, ар Тхьэм щышынэ цIыхумэ» (Ас-Сакъалейн). Ардыдэм дыщрохьэлIэ: «Зеиншэ цIыкIум и щхьэм Iэ дэзылъэм а сабийм и щхьэм цыуэ тетым хуэдиз гуэныхь Алыхьым къыхуегъэгъу, апхуэдиз псапи хуетх».
Дунейм и мэжджыт цIэрыIуэхэр
Илъэс минрэ щищрэ и ныбжьми
Алыхьым игъэлъэпIа Щамым (Дамаск) дэт Амауи мэжджытыр дуней псом щынэхъ ин, дахэ, лъэщ дыдэхэм ящыщ зыщ. Абы и теплъэ телъыджэр тхыгъэкIи, IуэрыIуатэкIи цIыхум зыхебгъэщIэну тыншкъым. Ар уи нэкIэ плъагъун хуейщ. Зи нэгу къыщIэувами абы и теплъэ уардэр игъащIэкIэ и гум хуигъэхунукъым. Тхьэр зыхуэупсэу а мэжджытыр зригъэлъэгъуахэм, абы нэмэз щызыщIахэм, а фIыгъуэ псори зи псэм хэпщIахэм сэри сащыщщ.
1991 гъэм щыщIэдзауэ I997 гъэ пщIондэ тхьэмахуэ кIуэцIым къриубыдэу зэ е тIэу сэ абы сыкIуэрт, нэмэз щысщIырт, зыщызгъэпсэхурт. АдэкIи гъащIэу къысхуэнар а Тхьэм и унэм щызгъэкIуэнт!
Амауи мэжджытыр здэщыт щIыпIэр муслъымэнхэм къащэхужащ, тхьэелъэIупIэ тращIыхьын папщIэ. Пащтыхь Абдул Малик и къуэ Уэлид абдежым щыта ухуэныгъэр и IэкIэ зэтрихыжри, мэжджыт щIыным иужь ихьащ. Ар хуейт дахэшхуэу, псоми ефIэкIыу, зыми емыщхьу, псоми къахэщу Тхьэм и унэр иухуэну. А мурадыфIыр зригъэхъулIэн папщIэ зэхуишэсат дуней псом щынэхъ архитектор лъэщхэр. Абы трагъэкIуэдащ илъэсиблым къриубыдэу Сирием налог хэхъуэу иIар. КъищынэмыщIауэ, Кипрым къикIа кхъухь 18-м из дыщэрэ дыжьынрэ халъхьащ (румхэм я пщымрэ хъугъуэфIыгъуэ, мывэ лъапIэхэр къэгъэсэбэпыным и унафэр зыIэщIэлъ муслъымэнхэмрэ къабгъэдэкIа тыгъэхэр хэмыту).
Мэжджытым и ухуэным илъэсипщIкIэ цIыху мин 12 елэжьащ. Ар дыщэрэ налкъут-налмэскIэ ягъэщIэрэщIэжащ. Абы и кIыхьагъыр метри 157,5-рэ, и бгъуагъыр метри 100 мэхъу. ПщIантIэм и лъэгур мрамор хужьщ, псыгуэнрэ псыкъиурэ дэтщ. Азэн джапIэу плIы иIэщ. Нэмэз щащI пэшым и кIыхьагъыр метри 136-рэ, и бгъуагъыр 37-рэ мэхъу. Абы алэрыбгъу нэхъ лъапIэ дыдэхэр илъщ, уэздыгъэу фIэлъыр хрусталымрэ дыщэмрэ къыхэщIыкIащ.
Амауи мэжджытыр зэраухуэрэ илъэс минрэ щищрэ мэхъури, зи нэгу куэд щIэкIа, мафIэсхэми, зауэ куэдми къела мэжджытыр нобэр къыздэсми дуней псом щынэхъ дахэхэм ящыщщ зыщ. Абы «Щамым игукIэ» йоджэ. Ар зэи цIыхуншэ хъуркъым. Ахэр Тхьэм йолъэIу, абы зыщагъэпсэху, уеблэмэ, щыжейхэри яхэтщ. Чэщейм хуэдэу къабзэ мрамор лъэгушхуэм я ныбэ пцIанэ цIыкIухэмкIэ телъу сабийхэри щоджэгу икIи щIыIэ яхыхьэркъым.
Щапхъэ
ГущIэгъу зыхэлъ
Диным и къежьапIэр гуращ. Абы къыбгъэдэмыкI Iуэхугъуэм лъабжьэ иIэкъым, лъабжьэ зимыIэм пкъыи игъуэтынукъым.
Сыт хуэдэ лэжьыгъэфIри гумрэ псэмрэ къабгъэдэмыкIмэ, ар псапи гуапи хъунукъым, Алыхьым дежи нэсынукъым. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, цIыху куэд урохьэлIэ псапэ тщIащ жаIэрэ ялэжьа IуэхугъуэфIхэр утыку къралъхьэу. Ахэр зыIуэтэжыр зыхуэлажьэр Тхьэракъым, атIэ цIыхурщ. Ар фэрыщIагъщ. Нэхъ гуэныхь ин дыдэхэр блыщI мэхъури, фэрыщIагъыр абыхэм етIуанэщ (япэр Алыхьым и пIэм тхьэнэпцIхэр игъэувэнырщ). Псапэр щэхуу лэжьын хуейщ.
Ди газетым и щIэджыкIакIуэхэм сахутепсэлъыхьыну сыхуейщ илъэс зыбжанэ хъуауэ ди унагъуэм цIыхугъэ тхуэхъуа Сыжажэ Хьэмидбий. Ар Псыхъурей къуажэм къыщалъхуащ, Налшык къалэм дэсщ, икъукIэ адыгагъэ зыхэлъ цIыху гуапэщ. Езым хуэфащэ дыдэ щхьэгъусэ псэ хьэлэлкIэ Алыхьыр къыхуэупсащ, бынищи зэдагъуэтащ. УнагъуэкIэ гумащIэщ, анэкъилъхукIэ нэхъуеиншэщ, псом ящхьэращи, гущIэгъушхуэ зыхэлъщ.
Сыжажэр уней хьэрычэтыщIэщ, лэжьыгъэ IэнатIэкIэ цIыху куэд зэпэщ ищIащ, и лэжьакIуэ псори арэзы зэрищIыным иужь ит зэпытщ. Еш имыIэу ар псапэ зылэжьщ икIи и IэдакъэщIэкIхэр хэIущIыIу зымыщIщ. Абы щIихъумэ IуэхугъуэфI куэд сэбэп зыхуэхъуахэм къаIуэтэж, хъуэхъуи хужаIэ. Апхуэдэхэм ящыщ зы мащIэ дыдэм сытепсэлъыхьынут.
Псыхъурей къуажэм мэжджыт щаухуам Хьэмидбийрэ и къуэшхэмрэ я гуащIэшхуэ халъхьащ (бжэи, щхьэгъубжи, пхъэбгъулъэгуи) абыхэм кърагъэшащ. Зауэм хэкIуэда сэлэтхэм сынхэр хурагъэщIри, ахэри ягъэувыжащ.
Сыжажэ Хьэмидбий гущIэгъушхуэ зэрыхэлъым и мызакъуэу икIи хэкупсэщ, лъэпкъыпсэщ, къыщалъхуа къуажэмкIи нэхъуеиншэщ. Ар къыщалъхуа Псыхъурей адыгэ къуажэжьыр къызэрыпцIыхун дамыгъэ зыщIыпIи зэрытемытыр хуабжьу игу къеуэрт. Апхуэдэу щыхъум, абы иригъэщIащ нэр игъэгуфIэу, псэр игъэгушхуэу, гъэщIэрэщIауэ сэхышхуитI: зымкIэ «Псыхъурей» тету, адреймкIэ «Гъуэгу махуэ!» тетхауэ. Ар тыгъэу къуажэдэсхэм яхуищIащ. Зыр къуажэ дыхьэпIэм деж, адрейр дэкIыжыпIэм яхутригъэувэжащ. КъищынэмыщIауэ, адыгэ макъамэр псэкIэ фIыуэ зылъагъу Хьэмидбий и къуажэм уэрэд хуригъэусащ, «Псыхъурей» цIэри фIищыжащ. УэрэджыIакIуэ цIэрыIуэ Тхьэгъэлэдж Светланэ игъэзащIэ, купщIэ зыхэлъ уэрэд дахэмкIи къуажэдэсхэр игъэгуфIащ. Адыгагъэшхуэ зыхэлъ псэпащIэр адэкIи Тхьэм иригъэфIакIуэ!
Дерс къызыхэхыпхъэ
Жьы ухъумэ, уэстыжыну пхузогъэтIылъ
Щхьэгъуси быни зыгъуэта щIалэ гуэр псэут, жьы дыдэ хъуа и адэм и гъусэу. Зэгуэрым щIалэм и щхьэгъусэм жиIащ зыхузэфIэмыкIыж и тхьэмадэр зэриужэгъуар, абы гугъу зэрыдехьыр, къызэрехьэлъэкIыр.
Зэман дэкIщ, и лIыр къигъэдаIуэри, лIыжь тхьэмыщкIэр зэхагъэкIащ. Гуэщым щыпсэуну ар ягъэIэпхъуащ.
Зы махуэ гуэрым дадэм деж и къуэрылъху цIыкIур щIыхьащ. «Уи адэм деж кIуэи, си щIалэ цIыкIу, щIыIэм сесри зытеспIэн гуэр къызитыну схуелъэIу», — жиIащ адэшхуэм.
Iуэхур зытетыр и адэм щыжриIэм, зы шхыIэн къритащ.
ЛIыжьым хуахьар фIэиныIуэ хъури, тIууэ зэгуитхъащ. «Зым сэ срикъунщ, адрейр унэм хьыж», — жери сабийм къыIэщIилъхьэжащ.
ШхыIэн ныкъуэр унэм щIимыхьэжу нэгъуэщI щIыпIэкIэ зыхь сабийм и адэр къыIущIащ: «Мыр сыт, си къуэ, дэнэ пхьырэ мы шхыIэн ныкъуэр?», — еупщIащ ар и быным. «Мыр, си адэ, дадэ хуэдэу уэри жьы ухъумэ, уэстыжыну пхузогъэтIылъ», — жэуап къитащ сабийм.
Мис апхуэдэ къытщыщIыну дыхуэмеймэ, адэ-анэм дабгъэдэвгъэт щабэу, гуапэу. Абыхэм яхуэтщI пщIэращ дэри дгъуэтыжынур.
КъурIэн лъапIэм къыщокIуэ: «Дэ цIыхум Iэмыр хуэтщIащ адэ-анэм фIыуэ яхущытыныр. Ар анэм ныбэкIэ кърихьэкIащ зы гугъуехьым адрей гугъуехьыр къыкIэлъыкIуэу. ИлъэситIкIэ бгъэкIэ игъэшхащ. ФIыщIэ Сэ къысхуэщI, уи адэ-анэми хуэщI. Сэ Си пащхьэ укъиувэжынущ. Сэ Си пIэм тхьэнэпцIхэр ирагъэувэу, абыхэм ухуагъэпщылIыну ахэр (адэ-анэр) къыщозауэм и деж ар умыдэ, ауэ уи щIыб яхуумыгъазэ, щабэу ябгъэдэт, Сэ зыкъысхуэзыгъэзахэм я лъагъуэм ирикIуэ. Фэ къыфпэщылъщ Си пащхьэ фыкъиувэжыну, Сэ фщIамкIэ жэуап фэзгъэхьынущ».
Мы Iэят лъапIэм щыгъуазэ дещI адэ-анэм я хьэкъыр зэрыгуащIэм икIи къыдгурегъаIуэ абыхэм щабэу ябгъэдэтын зэрыхуейр, ягу хэбгъэщI зэрымыхъунур.
Ди тхыгъэм къыщIыдгъужынут адэ-анэм ятеухуауэ Ал Бухъари къиIуэтэжа нэгъуэщI хьэдиситIи: «Нэхъ гуэныхь ин дыдэхэм ящыщщ Алыхьым и пIэм тхьэнэпцIхэр игъэувэнымрэ адэ-анэр IэщIыб щIынымрэ»; «Унэхъуащ жьы хъуа адэ-анэм я щхьэ япIыжыну къэзыгъанэхэр, абыхэм жэнэтыр ялъагъунукъым».
ГъащIэм и хабзэщ дыкъэзылъхуахэр ди япэ дунейм ехыжу. Ахэр тIэщIэкIа иужькIэ дыхущIемыгъуэжын щхьэкIэ, псэухукIэ арэзы зэрытщIыным дыхущIэвгъэкъу.
Хъыбар
И щхьэр хихыжакIэ зэфIэкIакъым
Ди щхьэщыгум итым псэхэхым Iэмыр хуищIат, зы жылэм дэс цIыху псоми я псэхэр хихыну. Ар къуажэм дыхьэу зыщиплъыхьым, илъэгъуащ а жылэм зы пщIи нэмыси зэрыдэмылъыр. ЦIыхухъухэри цIыхубзри зэхуэдэу фадэ ефэрт, псалъэ фIей къажьэдэкIырт, Алыхьым игъэхьэрэма Iуэхугъуэ фIэкIаи ялэжьыртэкъым. Зыр адрейм хуэпсалъэу, ерыскъыр Iисраф ящIу, къыдэкIуэтей щIэблэри езыхэм хуэдэу ягъасэу апхуэдэхэт.
А жылэм къыхэгъэщхьэхукIауэ зы унэ гуэр дэтт. Абы щыщIыхьэм, псэхэхым илъэгъуащ зы лIыжь Тхьэм хуэпщылIу нэмэзым тесу. ИгъащIэми зы нэмэз уахъты зэрыблимыгъэкIари наIуэу, нэ-мэзлыкъ лэжьахэр куэду блынджабэм фIэлът.
Ар щилъагъум, ХьэзрэIил-псэхэхым Алыхьым зыхуигъэзащ: «Я дэ ди Тхьэу Тхьэшхуэ, псори зэлъэIуу, зыми емылъэIуж, псори зылъагъуу, зыми имылъагъу, псори дызыхуэныкъуэу, зыми хуэмыныкъуэ! Уэ умыщIэ щэху щыIэкъым, Мы зи псэ хэсхыну Iэмыр къысхуэпщIахэм хьэлэлу пхуэпщылIу яхэт зы лIыжь закъуэм сыт есщIэнур?».
Тхьэм жиIащ: «Псом япэу зи псэ хэпхынур аращ. ЦIыхухэр къызэригъэдэIуэфын акъылкIэ абы сыхуэупсат, ауэ ар зэи къигъэсэбэпакъым икIи и щхьэ закъуэм фIэкIа зыри къыфIэIуэхуакъым. Хуеямэ, а лIыжьым хузэфIэкIынут щхьэрыуа гупым къаригъэгъэзэну, еущиину, фIым къыхуриджэну. Жэнэтри къилэжьынут, дунеягъэкIи пщIэ щигъуэтынут. АрщхьэкIэ апхуэдэу ищIакъыми, си тезырыр ты-золъхьэ».
Хьэмту МуIэед.
ПщIэну щхьэпэщ
Алыхьым и лIыкIуэхэр
Дэтхэнэ зы цIыхуми и фIэщ хъун хуей Iуэхугъуэхэм ящыщщ Алыхьталэм къигъэкIуа лIыкIуэхэр (бегъымбархэр). Зыхалъхуа лъэпкъым къахигъэщхьэхукIри ахэр узэщIакIуэу, гъуэгугъэлъагъуэу яхуигъэкIуэжащ.
Бегъымбархэм я къалэнщ Алыхьым и закъуэныгъэр я лъэпкъым хапщэну, дин пэжу Абы и деж къикIар бгъэдалъхьэжыну, дунеягъэкIэ лей зэрамыхьэу зэрыпсэуну щIыкIэм хуагъэсэну. Къытщхьэщытым лIыкIуэ ищIар цIыхухэм я нэхъыфIхэрщ.
КъурIэн лъапIэм бегъымбар 25-м я цIэр къыщокIуэ, ауэ Алыхьталэм зы лъэпкъи къигъэнакъым лIыкIуэ яхуимыщIауэ. Бегъымбар къэс къызыхэкIа лъэпкъым и закъуэт зи лIыкIуэр. Иужь дыдэу къэкIуа Мухьэммэдым, Алыхьым и нэфIымрэ и фIыщIэмрэ зылъэIэсыным, лъэпкъ псори къызэщIеубыдэ. Абы иужькIэ зыри бегъымбар къэкIуэжынукъым.
Иужьрей лIыкIуэр къытхуэкIуа иужькIэщ абы ипэкIэ щыIа бегъымбархэм я хъыбар пэжхэр къыщытIэрыхьар. Сыту жыпIэмэ, нэхъапэкIэ щыIа динхэм я лэжьакIуэхэм абыхэм я къекIуэкIыкIам зэхъуэкIыныгъэ куэд халъхьэурэ пэжым щыщу мащIэ дыдэт къыханэжар. Псалъэм папщIэ, апхуэдэхэм языхэзым къыхощ бегъымбар гуэр фадэ ефэу, зинэ ищIэу, дин пэжым икIыу мэжусий диным ихьауэ. Дауи, а хъыбархэр я фейдэ зэрыхэлъым хуэдэу зыгуэрхэм ягъэIуауэ аращ, армыхъумэ къеджбэкIахэм хуэдэ гуэныхь зылэжьа лIыкIуэхэм яхэтакъым.
НэгъуэщI лъэныкъуэкIи егъэлеиныгъэ хыхьэу пцIы зытралъхьахэри щыIэщ. Хьисэ бегъымбарыр апхуэдизу ягъэлъэпIати, ар дунейм ехыжу зэман дэкIа иужькIэ Алыхьым и къуэу зыгъэIуахэр мащIэкъым. Езы Хьисэ, дауи, апхуэдэу зэи жиIакъым. Абы, адрей бегъымбар псоми хуэдэу, иIуатэу щытар зыщ — Алыхьыр закъуэщ, Абы гъусэ хуэвмыщIу фыхуэпщылI, фIыгъуэ влэжь, лей зевмыхьэ…
Къызэрыхэдгъэщащи, бегъымбархэр цIыхухэм я нэхъыфIхэрщ. Дауэ щытами ахэр цIыхут — лажьэхэрт, шхэжырт, я унагъуэ Iуэхухэр зэрахуэрт, иужькIэ, адрейхэми хуэдэу, дунейм ехыжырт. Ахэр Алыхьым къыщIыхихар я хьэл-щэныфIхэрт. Бегъымбарыгъэр къалъэIэсын ипэкIи, апхуэдэхэр гуэныхьым щихъумат. ЛIыкIуэу къигъэкIуа иужькIи адрейхэм яхузэфIэмыкIыну телъыджэ (мухьджизэ) зырыз яхуигъэфэщащ — ахэр и щыхьэтт я бегъымбэрыгъэм, пцIы зэрамыупсым. Псалъэм папщIэ, Мусэ бегъымбарым и башыр хыфIидзэмэ, блэ хъурт, къищтэжмэ, башу къыщIидзыжырт. Хьисэ бегъымбарым, Алыхьым и IэмыркIэ, сыт хуэдэ узри игъэхъужырт.
ЛIыкIуэ лъапIэу Мухьэммэдым телъыджагъэу хэлъащ зихуэдэ щымыIа икIи щымыIэну КъурIэн пэжыр ди пащхьэ къызэрырилъхьар. Усэбзэ дахэ дыдэкIэ зэхэт а тхылъ лъапIэм щызэхуэхьэсащ дунейм и къекIуэкIыкIар, ипэкIэ щыIахэм я хъыбархэр. ЦIыхухэм яхэлъын хуей хьэл-щэным, ялэжьыпхъэхэм, ящIэ мыхъунухэм топсэлъыхь а тхылъ лъапIэр. Апхуэдэу КъурIэным къыщокIуэ фIы зылэжь цIыхум къылъысыну жэнэтым и фIагъым, лей зезыхьэм къыпэплъэ жыхьэнмэм и гуащIагъым ятеухуа хъыбархэр. Ар гъэнщIащ медицинэм, астрономием, биологием, нэгъуэщI куэдми ятеухуа щIэныгъэ куукIэ. ЩIэныгъэлIхэм нобэ къахутэхэр илъэс минрэ щитхурэ ипэкIэ къытхуеха КъурIэн лъапIэм итщ, илъэс IэджэкIэ къахуэмыхутэнухэми абы ущрохьэлIэ. Ахэр псори щыхьэт тохъуэ ФIыцIагъэ лъапIэр псори къэзыгъэщIа Алыхьым и псалъэу зэрыщытыр, цIыхум и акъылым кърихауэ зы псалъи абы зэрыхэмытым. Апхуэдиз щIэныгъэрэ IущыгъэкIэ гъэнщIа КъурIэн лъапIэр тхэфу икIи еджэфу щымыта Мухьэммэд бегъымбарым ди пащхьэм къригъэлъхьащ.
Адрей бегъымбархэм я деж къэдгъэзэжмэ, ахэр зыхуигъэкIуа лъэпкъхэм къедэIуахэри лIыкIуэм и псалъэр къабыл зымыщIахэри къахэкIащ. Алыхьым и унафэм ебэкъуахэр хъийм икIащ икIи хьэзаб гуащIэр къапоплъэ. ДыкъэзыгъэщIам и лIыкIуэр къабыл зыщIу абы и псалъэр зи унафэу къэзылъытахэр бегъымбархэм я Iумэтым щIэувахэщи, дунеягъэкIи ахърэткIи ехъулIахэщ. Дэри долъаIуэ Алыхьым къытхуигъэувахэр зыгъэзэщIэфын, зи цIэр фIыкIэ Iун лъэпкъ дищIыну.
Жыласэ Iэдэм,
Къэхъун къуажэм и Iимам.
