Адыгэ бзэщIэныгъэм и шу пашэ еджагъэшхуэ Къумахуэ Мухьэдин къызэралъхурэ илъэс 90 ирокъу
Кавказ бзэщIэныгъэлI нэхъ гуащIафIэ, нэхъ цIэрыIуэ дыдэхэм ящыщт Къумахуэ Мухьэдин. Ар япэм Анзорей ЦIыкIукIэ зэджэу щыта, иужькIэ Лэскэн ЕтIуанэ зыфIащыжа къуажэм 1928 гъэм июлым и 29-м къыщалъхуащ.
И адэ Iэбубэчыр Хэку зауэшхуэм хэкIуадэри бынитхур пIыныр и пщэ къыдэхуащ я анэ КIузэ. Нэхъ щIэгъэкъуэну иIари сабийхэм нэхъ къахэжэпхъыкIа Мухьэдинщ. Иджыри балигъ ныкъуэхъуу абы къыхуихуащ школым къыщIэкIыу колхозым шыгухуу щылэжьэну. Дауэ гугъу емыхьами, КIузэ игъэзэщIащ щхьэгъусэр фронтым щыкIуэм къызэрелъэIуауэ щытар: езым къимыгъэзэж хъумэ, бынхэм щIэныгъэ яригъэгъуэтыну. И бынхэм къуажэ еджапIэр къаригъэухам къыщымынэу, псоми щIэныгъэ нэхъыщхьэ къахьыху иригъэджащ. Мухьэдини, Башири, Мурадини щIэныгъэхэм я доктор, еджагъэшхуэ цIэрыIуэ хъуахэщ, абыхэм я шыпхъу Тосэ щIэныгъэхэм я кандидатщ, Мэкъумэш академием илъэс куэдкIэ щылэжьащ. Зэдэлъхузэшыпхъухэм ящыщу нобэ псэужыр я нэхъыщIэ Анусэ и закъуэщи, ари и ныбжьыр хэкIуэтэху школ егъэджакIуэ IэнатIэм псэхьэлэлу пэрытащ.
Мухьэдин 1952 гъэм Тбилиси дэт къэрал университетым кавказыбзэхэмкIэ и къудамэр къиухри, СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и Академием БзэщIэныгъэмкIэ и институтым и аспирант хъуащ. Еджэныр зэфIигъэкIа нэужь, а институт дыдэм кавказыбзэхэмкIэ и къудамэм и щIэныгъэ лэжьакIуэу ягъэуващ икIи адэкIэ Къумахуэм зэпича щIэныгъэ гъуэгуанэр зэ-рыщыту а институтым епхауэ екIуэкIащ.
ЯпэщIыкIэ кандидат диссертацэр, иужькIэ доктор диссертацэр ехъулIэныгъэкIэ абы щыпхигъэкIащ. ЛIэщIыгъуэ ныкъуэм къриубыдэу Къумахуэ Мухьэ-дин адыгэбзэм и фонетикэм, грамматикэм, стилистикэм теухуа щIэныгъэ лэжьыгъэу 200-м щIигъу, абыхэм монографиеу 14 яхэту, игъэхьэзыращ. IуэрыIуатэм и бзэр джыным теухуауэ щIэныгъэлIым иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэр ди хэкум и филологие щIэныгъэм лингвофольклористикэ цIэр щызыгъуэта унэтIыныгъэм лъабжьэ хуэхъуащ. Къумахуэ Мухьэдин хэхауэ иджащ кавказыбзэхэр тхыдэм къызэрыщызэдэгъуэгурыкIуар. Абы и лэжьыгъэхэм дуней псом пщIэ къызэрыщыхуащIам и щыхьэтщ Европэм щынэхъыжь икIи щынэхъ цIэрыIуэ дыдэхэм ящыщ Лунд университетым (Швецие) и доктор цIэ лъапIэр къызэрыфIащар. Ар Урысейм Естественнэ щIэныгъэхэмкIэ и академием, Грузием ЩIэныгъэхэмкIэ и академием, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ академием я действительнэ члент. Къумахуэ Мухьэдин и монографие зыбжанэ, статья куэд Швецием, Англием, США-м, Голландием, Германием, нэгъуэщI къэралхэми къыщытрадзащ.
Профессор Къумахуэ Мухьэдин Кфар-Камэ къуажэм къыщопсалъэ. Израиль, 1996 гъэ
Къумахуэ зэкъуэшхэр: Мухьэдин, Мурадин, Башир. 1967 гъэ
ЩIэныгъэлIым фIыщIэ ин бгъэдэлъщ томитI хъу «Къэбэрдей-шэрджэсыбзэр», адыгэхэм я япэ лъэпкъ щIэнгъуазэр, дунейм къызэрытехьамкIэ. Аращ а тхылъхэм я проектхэр зи Iэдакъэ къыщIэкIар, я редактор нэхъыщхьэу, щIэныгъэ и лъэныкъуэкIэ унафэщIу щытар.
Къэхутэныгъэ лэжьыгъэм, щIэныгъэм ехьэлIа къызэгъэпэщыныгъэ Iуэхухэм къадэкIуэу, ар егъэджэныгъэми егугъуащ. Къумахуэ Мухьэдин и унафэм щIэту кавказыбзэхэр джыным пыщIа Iуэхухэм ятеухуа доктор, кандидат диссертацэу 30-м щIигъу ятхащ икIи пхагъэкIащ. Абы къызэригъэпэщащ щIэныгъэм и IэнатIэм пщIэшхуэ щызыгъуэта филологие къэхутэныгъэм и унэтIыныгъэ хэха. Къумахуэ Мухьэдин зэи и нэIэ тригъэкIакъым Адыгейм, Къэбэрдей-Балъкъэрым, Къэрэшей-Шэрджэсым папщIэ кадрхэр гъэхьэзырыным, а республикэхэм я щIэныгъэлIхэм быдэу япыщIауэ, ядэIэпыкъуу, ядэлажьэу екIуэкIащ.
Филологие щIэныгъэм зегъэужьынымкIэ иIэ фIыщIэхэм папщIэ Къумахуэ Мухьэдин Iэбубэчыр и къуэм Урысейм ЩIэныгъэхэмкIэ и Академием и щIыхь тхылъхэр къратащ, «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр къыфIащащ.
Адыгэбзэм теухуауэ Мухьэдин и Iэдакъэ къыщIэкIахэр гупитIу бгуэш хъунущ: япэр бзэм и нобэрей щытыкIэр щызэпкърыхахэрщ, етIуанэр — бзэм и блэкIар зэфIэзыгъэувэжхэрщ.
Бзэм грамматикэ хуитхыну япэу яужь ихьауэ щыта Нэгумэ Шорэ сыт ищIауэ щытар? Абы адыгэбзэр япэщIыкIэ иригъэпщащ урысыбзэм. Псалъэм папщIэ, урысыбзэм а зэманым къыхагъэкIыу щыта падежиблыр ди бзэми къыхигъуэтэн и гугъэу икъукIэ елIэлIауэ щытащ.
ИтIанэ адрей бзэ зыщыгъуазэмкIэ — хьэрыпыбзэмкIэ — зигъазэри, абы и къупхъэми иригъэзэгъэну пылъащ. Шорэ абыкIэ емыкIу хуэпщI хъунукъым: абы «щIыпIэ нэщIым» къыщригъэжьэн хуейт, адыгэбзэм теухуауэ зэи зыми къэхутэны- гъэ иригъэкIуэкIатэкъым. Ауэ иужькIи адыгэбзэм елэжьахэри, мащIэми куэдми, а гъуэгу дыдэм ирикIуащ — щхьэж езыр нэхъ зыщыгъуазэ бзэм и мардэхэмкIэ адыгэбзэр яджыну яужь итахэщ. Ауэ нэрылъагъут абхъаз-адыгэ бзэ гуп жыхуаIэр зэбгъэпщэни зэбгъэщхьыни дунейм зэрытемытыр, абы къыхэкIкIи мыбыхэм езым я бгъэдыхьэкIэ къахуэгъуэтыжын хуейт. Ар и кIэм нэсу зыхулъэкIар Къумахуэ Мухьэдинщ. Абы и лъэныкъуэкIэ щIэныгъэлIым хузэфIэкIам тхылъ псо тептхыхьыфынущ, ауэ мыбдеж зы щапхъэ закъуэ нэхъ мыхъуми къэтхьынщ. ФIэщыгъэцIэ дыдэ мыхъуами, бзэщIэныгъэлIхэм зэпадзыжу къагъэсэбэп «Къумахуэм и дэкIуеипIэ» («Кумаховская лестница») жыхуиIэ гурыIуэгъуэр. Ар къытекIащ Мухьэдин и лэжьыгъэхэм ящыщ зым къыщихьауэ щыта мы щап-хъэм:
шэ
е-шэ-ж
з-гъэ-шэ-жы-ф
е-з-гъэ-шэ-жы-ф-а-щ
д-е-з-гъэ-шэ-жы-ф-а-т
къы-д-е-з-гъэ-шэ-жы-ф-а-тэ-къым
у-къы-д-е-з-гъэ-шэ-жы-ф-а-тэ-къым-и
Пэж дыдэу, и бгъуитIымкIи теувапIэхэр зиIэ дэкIуеипIэм ещхькъэ? Зы пычыгъуэ фIэкIа мыхъу «шэ» глагол лъабжьэм и пэмкIи и кIэмкIи аффикс зэмылIэужьыгъуэхэр пыувэкIэрэ апхуэдэу зеубгъуф, апхуэдиз псалъэщIи къытохъукI. Ар абхъаз-адыгэ бзэ гупым я зы нэщэнэщ. Ауэ нэхъ гъэщIэгъуэныжыр адэкIэщ. КъызэрыщIэкIымкIэ, О-а аффиксхэм я дэтхэнэ зыми увыпIэ хэха иIэщ, н. ж., адыгэ Iэнэм щытIыскIэ нэхъыжь-нэхъыщIэ елъытакIэ къызэретIысэкIым ещхьыркъабзэу, префиксхэмрэ суффиксхэмрэ зэкIэлъыкIуэкIэ пыухыкIам тету псалъэ лъабжьэм поувэ. Абы гу лъызытэу а зэкIэлъыкIуэкIэм и хабзэхэр зыубзыхуар Къумахуэрщ.
Иджы адыгэбзэм и тхыдэм дыIэбэнщи, абы езыкур закъуэтIакъуэххэт, яужь уихьэкIи къикIынIауэ я фIэщ зэрымыхъум къыхэкIыу. Мыри зи къару къихьар Мухьэдинщ.
Бзэм и тхыдэр нэхъ зэфIэгъэувэжыгъуафIэщ, абы лIэщIыгъуэ бжыгъэкIэ тхыгъэ иIэу къэгъуэгурыкIуамэ, е, индоевропеибзэхэм ещхьу, зэIыхьлы бзэ Iэрамэшхуэ хъурэ абыхэм ящыщ зым фIэкIуэдар адрейхэм я деж къыщыпхуэгъуэтыжмэ. Адыгэбзэм а лъэныкъуитIымкIи «и насып къикIакъым»: ди бзэмкIэ тхэн зэрырагъажьэрэ лIэщIыгъуэрэ ныкъуэм фIэкIакъым, мыдэкIэ нэхъ Iыхьлы гъунэгъу дыдэу диIэ бзищымрэ — абазэбзэ, абхъазыбзэ, убыхыбзэ — дэ- рэ апхуэдизкIэ дызэпэщIэкIащи, ахэр тегъэщIапIэ щыпщIыфыр зэзэмызэххэщ. Къэнэжа Iэмал закъуэр — езы бзэм и щIыпIэ псэлъэкIэ щхьэхуэхэр (диалект, говор жыхуэтIэхэр) арати, мис ахэр IэкIуэлъакIуэу зэригъапщэкIэрэ пасэрей адыгэбзэм и фонетикэри, морфологиери, синтаксисри ди пащхьэ кърилъхьэжащ Мухьэдин.
Ауэ Къумахуэм зэфIигъэувэжар ди бзэм и тхыдэм и закъуэкъым. Бзэм къыдит IэмалхэмкIэ абы игъэнэIуащ IуэрыIуа- тэми, лъэпкъ тхыдэми, щэнхабзэми я проблемэ зыбжанэ. Аргуэру зы щапхъэ закъуэкIэ дыкъызэтеувыIэнщ. 1970 гъэхэм Мухьэдин итхауэ щытащ нарт Сосрыкъуэ и цIэр этимологие и лъэныкъуэкIэ зэпкърыхыным теухуа тхыгъэ мыин дыдэр. Ар инагъкIэ къызэрыгуэкIми, мыхьэнэуэ иIэмкIэ зэи зи пщIэр емыхуэхын лэжьыгъэ щыпкъэщ, сыту жыпIэмэ, бзэщIэныгъэм и хабзэ ткIийм темыкIыу абы къыщыгъэлъэгъуащ нарт цIэрыIуэм и цIэр шэч лъэпкъ къытумыхьэжыну зэрыадыгэбзэр. ЗэрытщIэщи, нобэми нарт эпосыр зралъэфэлIэну нэгъуэщI лъэпкъхэм ящыщ Iэджи къыхузэпощэ. Абдежым эпосым и лIыхъужь курыхым и цIэр зыщыщ бзэр гъэнэхуэным мыхьэнэшхуэ иIащ.
Илъэс бжыгъэ я зэхуакуу Къумахуэ Мухьэдинрэ абы и щхьэгъусэ пэж икIи и IуэхущIэгъу IэкIуэлъакIуэ Зарэрэ зэдатхащ IуэрыIуатэм и бзэмрэ гъащIэмрэ я зэпыщIэныгъэм теухуа тхылъищ. Авторхэм а тхылъищымкIэ щIэныгъэрылажьэ псоми хьэкъ щащIащ нарт эпосым и лIыхъужь нэхъыщхьэ зыбжанэмрэ абыхэм ехьэлIа сюжетхэмрэ къыгуэпх мыхъуну адыгэбзэм, адыгэ тхыдэм, адыгэ щэнхабзэм епхауэ къызэрыгъуэгурыкIуэр. Абы щыгъуэми, ар зытххэм нэгъуэщI лъэпкъ гуэри ягъэпудыркъым, зыми и Iыхьэ къытрахын гуращэ яIэкъым, атIэ дэтхэнэми я пщIэр зэрахъумэным пылъщ.
УблэкIынкIэ Iэмал иIэкъым лъыкIи, хабзэкIи, бзэкIи ди Iыхьлы дыдэ убыххэм ятеухуауэ Къумахуэм хузэфIэкIам. Аращ СССР-м щыщ щIэныгъэлIхэм ящыщу ХХ лIэщIыгъуэм и 80 гъэхэм убыхыбзэм ирипсалъэу дунейм къытенэжауэ щыта цIыху закъуэм — Тевфик Эсенч — деж кIуэфауэ щытар, иужькIэ а лIыжьыр къезыгъэблагъэу и адэжь хэкур езыгъэлъагъужа-ри Мухьэдинщ. Тевфик дэлажьэурэ, итIанэ хамэ къэралхэм щыщ щIэныгъэлIхэм я лэжьыгъэхэр, убыхыбзэкIэ щыIэ тхыгъэхэр куууэ зэпкърихыурэ Къумахуэм япэщIыкIэ убыхыбзэм теухуа очерк япэ дыдэу ди къэралым къыщыдигъэкIауэ щытащ, иужькIэ а унэтIыны-гъэм зригъэубгъуурэ, зэпымыууэ елэжьурэ убыххэм ятеухуа тхылъ псо итхащ. Абырэ Адыгэ щIэнгъуазэм (энциклопедием) убыххэм ятеухуауэ ит Iыхьэмрэ (ари Мухьэдинщ зи IэдакъэщIэкIыр) убых лъэпкъым и энциклопедие пэлъытэ хъуащ, ахэр дунейм текIуэдыкIыжа лъэпкъым и фэеплъ игъащIэ-кIэ мыкIуэдыжынщ.
Апхуэдэкъабзэу адыгэбзэм теухуа энциклопедиещ, а бзэм теухуауэ лэжьа хъуа псори къызэщIэзыкъуэж тхылъщ псом япэу Мухьэдин и фIыщIэкIэ дунейм къытехьа, ищхьэмкIэ зи цIэ къыщитIуа «Къэбэрдей-шэрджэсыбзэ» томитIыр. Аращи, зы энциклопедиекIэкъым Къумахуэр къызыхэкIа и лъэпкъым зэрыхуэупсар…
АдэкIэ дауэ къыхыумыгъэщынрэ иджырей адыгэ литературэбзитIымрэ абыхэм я тхыбзэмрэ зэгъунэгъу, зэщхь щIыжыным теухуауэ Къумахуэм зэхилъхьа проектыр?! Зэхилъхьам къыщимыгъанэу, абы теухуа зэIущIэ зэхишэри, адыгэ республикищми я бзэщIэныгъэлI псори къигъэдэIуэфауэ щытащ ар зэдэарэзыуэ къащтэну. Дызытепсэлъыхь проектым хэткъым, языныкъуэхэм зэрыжаIэм ещхьу, адыгэ псори зы тхэкIэм дытехьэн, е ди алыфбейри пэжырытхэри зэрыщыту зэтекъутауэ псори щIэрыщIэу зэхэлъхьэжын хуейуэ къэзыгъэув Iуэху еплъыкIэхэр.
Жыжьэ плъэф дэтхэнэ зым дежкIи гурыIуэгъуэщ апхуэдэу ухэлъадэмэ, ар мыхъумыщIэм хуэкIуэнкIэ зэрыхъунур. Проектыр зытеухуамрэ абы и мурадымрэ кIэщIу къэпIуатэмэ, ар зыхуэунэтIар иджыпсту зэтеувауэ щыIэ литературэ бзитIым (адыгеибзэмрэ къэбэрдей-шэрджэсыбзэмрэ) зэщхьу къыщапсэлъхэм я тхыкIэри зэщхь щIынырщ.
Зи гугъу тщIы проектымкIэ щIэныгъэрылажьэхэр арэзы зэрызэдэхъурэ зэманыфI дэкIащ. А лъэхъэнэм къриубыдэу сыт зэфIэкIа атIэ, жыпIэмэ, къэбэрдей-шэрджэсыбзэм и лъэныкъуэкIэ къыхуагъэувам ипкъ иткIэ, къэрал унафэ КъБР-м и Парламентым къищтащ. АдэкIэ унафэр тэрэзу лэжьэн папщIэ, апхуэдэ лъэбакъуэ ичын хуейщ адрей лъэныкъуэми — Адыгейми. А республикэм власть хъуэжым и зэранкIэ Iуэхур кIыхьлIыхь щыхъуами, иджыблагъэ ар къыщаIэтыжащ Адыгейм гуманитар щIэныгъэхэмкIэ и институтым, а проблемэм теухуауэ зэхаша «Iэнэ хъурейм» унафэ къыщащтащ мыр республикэм и къэрал хасэм къыщыхалъхьэну икIи гугъапIэ щыIэщ мы Iуэхум мыгувэу унафэ тэмэм тращIыхьынымкIэ…
Иджы илъэсипщIкIэ дызэIэбэкIыжынщи, дигу къэдгъэкIыжынщ Къумахуэ Мухьэдин и гъащIэм и иужьрей илъэсыр — 2008 гъэр. Дэ зыдгъэхьэзы- рырт Мухьэдин и юбилейр дгъэлъэпIэну, дегупсысырт ар нэхъ екIуу зэредгъэкIуэкIыным. Езыри ерагъыу къытедгъэхьат и гъащIэм щыяпэ дыдэу къыщалъхуа махуэр утыку къэтщIыну. Илъэс 80-м къриубыдэу зэи кърахьэжьатэкъым абы ехьэлIауэ апхуэдэ Iуэху. Къимылэжьауэ арат? Къилэжьа къудейт?! Хуэмыфащэрэт? Ауэ сытми хуэфащэт! Илъэс 50 щыхъуами ар щIэныгъэлI цIэрыIуэт, адэкIэ 60-р, 70-р, 75-р… АрщхьэкIэ и унагъуэм исхэмрэ абыхэм я Iыхьлы, ныбжьэгъу гъунэгъу дыдэхэмрэ фIэкIа нэгъуэщIхэм гу лъатакъым а махуэхэм.
Иджыри зихъунщIат. Дауэ мыхъуми, къэдгъэдэIуат — абы нэхъыбэу хуейр адыгэ бзэщIэныгъэрщ, адыгэ лъэпкъырщ жытIэурэ. АрщхьэкIэ зыми димыгугъа къэхъуащ — псэужакъым абы нэсыху.
Дапщэщи адыгэм ди деж къыщыхъу хабзэр къэхъуащ — цIыхушхуэ къытхэкIамэ, псэухукIэ абы гулъытэ щIагъуэ игъуэтыркъым. Мухьэдин цIыхушхуэт, мы ди лъэхъэнэм нэхъ дызэрыгушхуэну диIэ ди лъэпкъэгъу нэхъ пажэ дыдэхэм ящыщт. Ар, шэч хэмылъу, наIуэ щыхъуащ Къумахуэм и илъэс 80-м ирихьэлIэу ди телевиденэм къигъэлъэгъуа, иужькIи зыбжанэрэ къызытрагъэзэжа нэтыным еплъа дэтхэнэми. Токъмакъ Светланэ — а нэтыныр зыгъэхьэзырам — хузэфIэкIащ Мухьэдин дунейм зэрытета дыдэм хуэдэу ди пащхьэ къригъэувэжын. Ауэ щыхъукIэ, Токъмакъым илэжьам и мыхьэнэмрэ къилэжь фIыщIэмрэ пхуэмыIуэтэным хуэдизщ. Мыдрейхэм псоми Мухьэдин и щIыхуэ ттелъщи, ар зэрытпшыныжа хъунум девгъэгупсыс.
Сэ сызэригугъэмкIэ, псом нэхърэ нэхъыбэу абы и псэр зыщыгуфIыкIынур ди лъэпкъым и къэкIуэнум дыхуэлажьэмэщ, ди бзэр, ди щэнхабзэр хэдмыгъэкIуэдэжу адэкIэ дгъэкIуатэмэщ. Дауи, а Iуэхум Къумахуэм хилъхьам хуэдиз зыхузэфIэкIынур закъуэтIакъуэххэщ.
Ауэ дэтхэнэми хуэщIэнур мыщхьэхыу ищIэмэщ лъэпкъыр нобэ зэрыт щытыкIэ гугъум дыкъыщикIыфынур — аращ дерс нэхъыщхьэу зи гугъу сщIа нэты-ным къыхэкIыр. Мухьэдин и лъэпкъым зыхуегъазэ: маржэ, дывмыгъэбэлэрыгъ, арыншамэ убыхым я махуэр къытхуэкIуэнущ. Лъэпкъ мащIэхэр щысхьыншэу щIэзылъафэ глобализацэм и лъэхъэнэм пэдвгъэгъэув ди акъылрэ ди зэфIэкIрэ; а IуэхумкIэ дызэкъуэвгъэувэ адыгэу дэнэ щыIэри.
Лъэпкъым емызэшыжу хуэлэжьа цIыхум хулъэкIынум и инагъымкIэ щапхъэ нэсщ езы Мухьэдин. Нобэрей дунейпсо щIэныгъэм адыгэхэр нэхъ къызэрыщацIыхур адыгэбзэм Къумахуэм тригъэпсыхьа къэхутэныгъэхэрщ. Пэжщ, адыгэбзэхэм нэгъуэщI Iэджи елэжьащ, ауэ Мухьэдин и Iэзагъым, абы зыздиIэтыфа лъагапIэм нэгъуэщI зыри мызэкIэ нэсыфакъым.
БзэщIэныгъэм хуищIа хэлъхьэныгъэм ебгъапщэ хъунущ абы и фIыщIэкIэ дунейм къытехьа япэ адыгэ лъэпкъ щIэнгъуазэри (энциклопедиери). Мыбыи цIыху мащIэ елэжьакъым, ауэ жэрдэмщIакIуэу къэувари, гъуэгугъэлъагъуэу щытари, лэжьыгъэ псори зыунэтIари Къумахуэрщ. Лъэпкъыр дызэрыгушхуэн хуей а тхылъ щхьэпэр ди тхыдэм, дыщэм хуэдэу, къыхэлыдыкIыу, къэнэнущ. ИкIи дяпэкIэ ар уафэ джабэм ис вагъуэм хуэдэу лъэпкъым куэд- рэ къыхуэблэнущ. Ар къэблэнущ нобэ «уей-уей» жезыгъэIэ лIыхъу Iэджэм я цIэхэр щыкIуэдыжыпами, ахэр къызыхэкIа лъэпкъ инхэмрэ иджырей ди дунейр къэзыгъэзджыздж къэрал нэхъ лъэщхэмрэ щыщы- мыIэжыххэм щыгъуи. Адыгэ щIэнгъуазэр лэжьыгъэшхуэ дыдэщ, хуэдэ зэи зыми Кавказ гупэм къыщемыхъулIауэ, нэгъуэщI лъэпкъхэу зи тхыдэр илъэс минрыбжэхэми яхузэмыгъэпэщауэ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, абыкIи бгъэдэлъ фIыщIэр лъамыгъэсыж щIыкIэ дунейм ехыжащ ар. ЩIэнгъуазэр къызэрыдэкIрэ зэман хъарзынэ дэкIа пэтрэ, адыгэ республикищми абы зы IуэхущIафи иращIылIакъым, а лэжьыгъэм и мыхьэнэр нэгъэсауэ къэзыгъэлъагъуэ зы тхыгъи къытрадзакъым иджыри. Абы щыгъуэми, зи гугъу тщIы лэжьыгъэм пщIэшхуэ къыщыхуащIащ Урысейм ЩIэныгъэхэмкIэ и академием. Абы тхыдэ-филологие щIэныгъэхэмкIэ и къудамэм Къумахуэр ирагъэблагъэри, ЩIэнгъуазэм теухуауэ доклад щрагъэщIащ икIи къалъытащ ар Урысей щIэныгъэм и хэлъхьэныгъэ нэхъ инхэм ящыщу икIи а лэжьыгъэм къэрал саугъэт къратыну хуэфащэу. Дэ, ЩIэнгъуазэр зыхуатха лъэпкъыр, зыри къэмыхъуа хуэдэу дызэхэсщ. Сэ сыщыгъуазэщ Мухьэдин ар игу къеуэу зэрыщытам: яубми идэнут, ауэ абы и Iуэху зезыхуэн хуейхэм заущэхуауэ зэрызэхэсым игъэпIейтейрт. Сыт абы и щхьэусыгъуэр? Хэти къыгурыIуэркъым, хэти къыфIэIуэхукъым, хэти мэфыгъуэ…
Гугъущ си дежкIэ нобэр къыздэсам зэтеубыдауэ Къумахуэ Мухьэдин сытепсэлъыхьыну — иджыри сызэщIиIыгъэщ гуауэм — си егъэджакIуэр, си ущиякIуэр, цIыху телъыджэр къызэрытхэмытыжым.
Мухьэдин дунейм зэрехыжар куэдым ягу къеуащ — абы и щыхьэтщ щыгъуэ пэкIум къекIуэлIа цIыхухэм я куэдагъри, абы къыщыпсэлъахэм жаIахэри, газетхэм къытрадзахэри. КъримыхьэлIэфа куэдым къэхъуар гущIыхьэ зэращыхъуар иту, Мухьэдин IуэхущIафэу игъэхъам и мыхьэнэм и инагъым тепсэлъыхьу телеграммэхэр кърагъэхьауэ щытащ. Мис абыхэм ящыщ зытIущ, гъэкIэщIауэ нэхъ мыхъуми, мыбдеж къыщыхьыпхъэу къызолъытэ: Урысейм ЩIэныгъэхэмкIэ и академием БзэщIэныгъэмкIэ и институтым и директор, академик Виногра- дов Виктор: «Адыгэбзэхэм, адыгэ этнологием, IуэрыIуатэм, лъэпкъ тхыдэм теухуа абы и лэжьыгъэ купщIафIэхэр дунейпсо щIэныгъэм и къулеягъэшхуэщ»; Вамлинг Каринэ, Мальмё (Швецие) университетым и профессор: «Къумахуэм и лэжьыгъэхэр къагъэсэбэп кавказыбзэхэр зыджу дуней псом щыпсэу еджагъэшхуэхэм… ЩIэблэм щапхъэ яхуэхъун лъэужь къызэзынэкIа щIэныгъэлIым и фэеплъыр мыкIуэдыжынщ»; Шенгелие Важэ, БзэщIэныгъэ институтым, Чикобавэ А. С. и цIэр зезыхьэм, и къудамэм и унафэщI, Тбилиси къэрал университетым и профессор: «Къумахуэ Мухьэдин адыгэ щIэныгъэмрэ щэнхабзэмрэ хуищIа хэлъхьэныгъэр къыпхуэмылъытэнщ. Абы и щIэныгъэ лэжьыгъэхэр дуней псом щыцIэрыIуэщ. Мухьэдин и цIэр тхыдэм хэмыгъуэщэжыну къыхэнащ».
Мухьэдинрэ абы и щхьэгъусэ Зарэрэ я бынхэм я адэ-анэм я щIэныгъэм хуэфэщэн цIыху къахэкIащ. Япхъу Заремэ филологие щIэныгъэхэмкIэ докторщ, США-м и университет нэхъ лъэрызехьэхэм ящыщ зым и профессорщ, я къуэ Руслан дунейпсо экономикэмкIэ IэщIагъэлIщ, ари щIэныгъэхэм я докторщ, Париж дэт щIэныгъэ центрым щолажьэ. Филологиер IэщIагъэу къыхихащ я пхъурылъу Майи — Францием щолажьэ икIи абы унагъуэ щыхъуауэ щопсэу.
Езыр тхэмытыжми, Мухьэдин и юбилей гъэм гулъытэ хэха хуэтщIыпхъэщ еджагъэшхуэм и цIэр гъэлъэпIэным. Абы ехьэлIауэ мызыгъуэгукIэ ча хъуар зы лъэбакъуэщ: Налшык къалэм и администрацэмрэ ЩIыпIэ советымрэ я фIыщIэкIэ иджы Мухьэдин и цIэр зэрехьэ къалэм и Нарт хьэблэщIэм и зы уэрамым. АдэкIэ, сэ сыхуитамэ, схузэфIэкIамэ, мыпхуэдэ Iуэхугъуэхэри къесхьэжьэнт.
Япэрауэ, икIэм-икIэжым, зэ яужь ихьауэ, Адыгэ щIэн- гъуазэм теухуа зэIущIэ (симпозиум) Iэтауэ, ехьэжьауэ егъэкIуэкIын хуейщ, дэнэкIи щыIэ адыгэхэми я лIыкIуэхэр кърихьэлIэу. А зэIущIэр апхуэдэуи увынт абы и къызэгъэпэща-кIуэр — Къумахуэ Мухьэдин — щагъэлъапIэ махуэу.
ЕтIуанэрауэ, Мухьэдин зыщылэжьа Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтым КъБР-м и Президентым зыхуигъэзауэ щытащ Къумахуэм ди республикэм и дамыгъэ нэхъ лъапIэ дыдэр къратыну щIэлъэIуу. Ар мыпсэужхэми хуагъэфащэ, ауэ щыхъукIэ — а лъэIур иджыри лъэIуу къонэж. ФIы дыдэт ЩIэнгъуазэм теухуа зэIущIэм ирихьэлIэу абыкIи унафэ щыIамэ.
Ещанэрауэ, Мухьэдин и Iэдакъэ къыщIэкIа лэжьыгъэхэр зэгъэуIуауэ Iэмал имыIэу къыдэгъэкIыжын хуейщ том зыб-жанэу. Мыхэр адэкIэ едмыгъэтIылъэкIыу мы гъэм зэфIэб-гъэкI хъунухэрщ. Абыхэм нэмыщI, шэч хэлъкъым Къума-
хуэм и цIэр щIэныгъэ, щэнхабзэ IуэхущIапIэхэм яфIэтщыну зэрыхуэфащэм, еджагъэшхуэм и цIэкIэ стипендие республикищми я студент-филолог нэхъыфIхэм щхьэкIэ бгъэув зэрыхъунум.
Шэч къызытумыхьэнуращи, Мухьэдин и цIэр, и IэдакъэщIэкIхэр сыт хуэдизу дымыIэтами, абыхэм яхуэфащэ лъагапIэм нэбгъэсыфыну си фIэщ хъуркъым, ауэ ар ноби, дапщэщи дызыщIэкъун хуей пщэрылъу зэрыщытыр зыщыдгъэгъупщэ хъунукъым.
БИЩIО Борис,
Урысейм ЩIэныгъэхэмкIэ и академием и Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ центрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым адыгэбзэмкIэ и къудамэм и унафэщI, филологие щIэныгъэхэм
я доктор.
