ЩIэблэм я унэтIакIуэ
Пщыбий СулътIан Хъанджэрий и къуэр ди республикэм къыщацIыху зэфIих и IуэхуфIхэмкIэ, нэгъуэщIхэм къазэрыхэщ и дуней тетыкIэ екIумкIэ, хэлъ цIыхугъэ лъагэмрэ нэмысымкIэ. Жылагъуэм пщIэшхуэ щызиIэ а нэхъыжьыфIым и гъащIэр хуигъэпсащ ди щIыналъэр егъэфIэкIуэным, абы къихъуэ щIэблэр ди лъэпкъ уардэм хуэфащэу къэгъэтэджыным. Ар Зауэм, лэжьыгъэм, IэщэкIэ ЗэщIэузэда Къарухэм, хабзэхъумэ IэнатIэхэм я ветеранхэм (пенсионерхэм) я республикэ советым и президиумым, УФ-м и Журналистхэм я союзым хагъэхьащ. НэхъыжьыфIым, хэкупсэ нэсым и ныбжьыр илъэс 85-рэ ирокъу.
Пщыбий СулътIан Пщыбий СулътIан Нартан (Къылышбийхьэблэ) жылэм щыщ мэкъумэшыщIэ унагъуэм 1932 гъэм щIышылэм и 20-м къыщалъхуащ. Абы и адэ Хъанджэрийрэ и анэ ТIабыхурэ унагъуэ дахэ яухуауэ, зэгурыIуэрэ зэдэIуэжу псэурт. БыныфIэ хъуа унагъуэм къащIэхъуэрт щIалиплIрэ хъыджэбзиплIрэ: Хутэ, Хьэжысмел, Мухьэмэд, Хъанигуащэ, Азэ, Инал, Розэ, СулътIан сымэ. Сабийхэр зыхуей хуэзыгъазэ, унагъуэ Iуэхури тэрэзу зэфIэзых бзылъхугъэт ТIабыху. Унагъуэм я нэхъыжь Хъанджэрий хыхьэхэкI зиIэ, еджэкIэ, тхэкIэ зыщIэ цIыху акъылыфIэт. Унагъуэм уней тыкуэн ягъэлажьэрти, псэукIэ хъарзынэ яIэт, къинэмыщIауэ, и мылъку хьэлэлым псапи хищIыкIыурэ и гъунэгъухэм, благъэхэм ядэIэпыкъурт. Апхуэдэ цIыху жумартыр куэдым щIэгъэкъуэн, чэнджэщэгъу яхуэхъурт, и бынри фIым, дахэм щIипIыкIырт. Жылэр колхозу щызэгухьэм, Хъанджэрий и мылъкур абы хилъхьащ, адрейхэм щапхъэ яхуэхъуу.
Апхуэдэу Тхьэм иухати, а лIы щыпкъэр куэдрэ ящхьэщытакъым и унагъуэ дахэм. ТIабыху сабий гупыр къыхуэнэри, ар 1936 гъэм дунейм ехыжащ. Гуауэшхуэт ар унагъуэм ис дэтхэнэм и дежкIи, арщхьэкIэ хэт ищIэнт ар нэгъуэщI гузэвэгъуэхэми я щIэдзапIэ хъуну?.. 1937 гъэр лъэхъэнэ гугъут къэралым и дежкIэ: «властым и бий» фIащурэ лажьэншэу цIыху минхэр щагъэтIыс зэмант. Уней тыкуэн иIэу, зи унагъуэр зэпэщу зыгъэпсэууэ щыта Хъанджэрий щымыIэжми, Пщыбийхэ я бын нэхъыжьхэм ирагъэхьащ лъэхъэнэм и бэлыхьыр.
— Ди адэр дунейм зэрехыжрэ илъэси дэмыкIауэ ди унагъуэм аргуэру гузэвэгъуэ ин къихъуауэ щытащ, — игу къегъэкIыж СулътIан. — Мылъкуу диIа псори: щхьэлри, тыкуэнри, фермэри, Iэщри — ди адэм колхоз ухуэныгъэм хилъхьами, «кулакым и бын» фIащри ягъэтIысауэ щытащ абы ирихьэлIэу балигъыпIэ иува си къуэш нэхъыжь Хьэжысмелрэ си шыпхъу нэхъыжь Хутэрэ. Абыхэм илъэс пщIырыпщI къытралъхьат, лъагъунлъагъу зыгуэр яхуэкIуэнуи письмо ятхынуи хуимыту… Хутэ Къэзахъстаным, Хьэжысмел Сыбырым ягъэкIуат. А илъэси 10-р ди анэм зэригъэкIуам ущIэумыупщIэ…
А гугъуехь псоми къыхыхьэжат 1941 гъэм къэхъея Хэку зауэшхуэр. Зеиншэ быным ятелъ бэлыхьымрэ хьэзабымрэ тIуащэ ищIат а мафIае гуащIэм. Илъэси 10-м щIигъуа къудей СулътIан и нэгу щIэкIащ зауэм пыщIа гугъуехьхэри политикэ залымыгъэм къахуиша лъэпощхьэпохэри. Абы и къуэш нэхъыжь Мухьэмэд дзэм ираджауэ 115-нэ шу дивизэм хэту зауэм Iутт. Пщыбийхэ я унагъуэм хуэдэхэр куэд хъурт а лъэхъэнэм.
— Ди къуажэм укъиплъыкIыу фIыуэ плъагъурт Налшык бийм и кхъухьлъатэхэр къызэрыщхьэщыхьэр, лагъымхэр къалащхьэм зэрыщрадзыхыр. Илъэс 11 — 14 зи ныбжь щIалэ цIыкIухэм шынэ дымыщIэу а псоми дакIэлъыплъырт, — зауэм и лъэхъэнэм топсэлъыхьыж СулътIан. — Ди анэр сымаджэт, лэжьэфынутэкъыми, си къуэш нэхъыжь Иналрэ сэрэ колхоз губгъуэм дитт. ШхынкIи гугъу дехьырт: къалмыкъ шей фIыцIэт ди пщэдджыжьышхэр, адрей колхозхэтхэм папщIэ къызэрагъэпэщ шэджагъуашхэм (общепитым) дэ дыхэттэкъыми, псори шха нэужь, пщIафIэм щэхуу зыгуэрхэр тIуигъахуэрт. Адрейм щIэрыкIуэмрэ сэхуран гуарцэмрэт ди шхыныгъуэр.
Нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэр ди щIыналъэм ирахужа нэужьи СулътIан иджыри зыкъомрэ щылэжьащ колхозым. Къытралъхьа илъэсхэр кIуэуэ, абы и анэкъилъху нэхъыжьхэр 1947 гъэм хуит къащIыжа нэужь, унагъуэм псэхугъуэ тIэкIу игъуэтыжащ. Ахэр адэжь лъапсэм къэкIуэжат, я узыншагъэм сэкъатышхуэ яIэу. Нэхъыжьхэм хуэдэ дыдэу гугъу емыхьами, унагъуэм къинахэри НКВД-ми жылагъуэми ягъэтыншакъым. «Властым и бийм и щIэблэ» псалъэ дыджхэр куэдрэ кIэлъадзащ анэми абы и нэIэм щIэту къэна сабийхэми. Унагъуэм тыншыгъуэ щагъуэтыжар 1956 гъэм иужькIэщ. Пщыбийхэ къабгъэдэкI дэфтэр а илъэсым хуагъэхьауэ щытащ СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и УнафэщI Ворошилов Климентий. Абы къыдигъэкIа унафэм ипкъ иткIэ, «властым и бий» мыхъурыр куэдым щхьэщахыжат, хей ящIыжри. Пщыбий Хъанджэрий и бынунагъуэшхуэри, Тхьэм и фIыщIэкIэ, яхиубыдат апхуэдэ жьы Iурыхьэгъуэ зыгъуэтыжахэм.
Хэку зауэшхуэм и илъэсхэм зи еджэныр зэпыуауэ щыта СулътIан и нэ къикIырт абы пищэну. ЩIэныгъэм и нэхум хуеIэ щIалэщIэм курыт школыр къиухыну Iэмал щигъуэтар 1956 гъэрщ. КъыкIэлъыкIуэ илъэсхэм Пщыбийм дзэм къулыкъу щищIащ. Гугъуехьым щIапIыкIа, лэжьыгъэкIи псыхьа хъуа щIалэщIэр къулыкъу зыдищIэ сэлэтхэм къахэщырт и хьэл-щэнкIи бэшэчагъкIи. Частым и унафэщIхэм абы гу лъамытэу къэнакъым икIи и зэфIэкIхэм хигъэхъуэну СулътIан Минск къалэм дэт полковой школым ягъэкIуауэ щытащ. Еджэныр щытхъу иIэу зэфIиха нэужь, зыхэкIа частым къагъэкIуэжащ сержант цIэр зыфIаща адыгэ щIалэ жыджэрыр.
Сэлэтхэм я щапхъэ щIалэр партым хыхьащ а илъэсхэм. Къулыкъу зэрищIэм хуэдэу, пщыхьэщхьэкIэрэ еджэурэ абы ехъулIэныгъэкIэ къиухауэ щытащ парт школри.
Апхуэдэ щытхъушхуэхэр иIэу 1959 гъэм дзэ къулыкъур кърихьэлIащ Пщыбийм. Куэдрэ зимыIэжьэу ар лэжьапIэ IэнатIэ увауэ щытащ ди республикэм абы щыгъуэ промышленнэ IэнатIэ пэрыту щыIахэм ящыщ Машзаводым. Парт, жылагъуэ Iуэхухэми хуэжыджэр СулътIан цIыху зэпIэзэрыту зэрыщытым мыбдежми гу щылъатащ. КПСС-м и Налшык къалэ комитетым пщэрылъ къыхуищIри, СулътIан куэд дэмыкIыу ягъэкIуащ Налшык дэт гастроном №2-м экспедитору.
IэнатIэщIэм ува нэужь, Пщыбийм мурад ищIащ а IэщIагъэм нэхъ куууэ хуеджэну икIи ЕсэнтIыгу дэт кулина-
рие школым щIэтIысхьащ. ЕхъулIэныгъэ лъагэхэр иIэу еджэныр 1963 гъэм зэфIэзыгъэкIа IэщIагъэлIым дзыхь къыхуащIащ жэуаплыныгъэ зыпылъ IэнатIэхэр. Ар лэжьащ Ресторанхэмрэ шхапIэхэмрэ я Къэбэрдей-Балъкъэр трестым и «Нартыху», «Мороженое», «Лэкъум» кафехэм я унафэщIу. А къулыкъум зэрыпэрытым хуэдэу, Пщыбийм и щIэныгъэм адэкIи хигъэхъуащ. Абы сытым дежи и щапхъэт и къуэш Инал, иужькIэ профессор хъуар, щIыхьыцIэ зыбжани зыфIащар, лъэпкъ щIэныгъэм и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIар. Абы и цIэр нобэ зэрехьэ Нартан къуажэм дэт курыт школ №2-м. Шынэхъыжьым и чэнджэщым тету, СулътIан щIэтIысхьащ икIи 1969 гъэм фIы дыдэу къиухащ Москва сатум щыхурагъаджэу дэт институ-
тыр. Зи IэщIагъэмкIэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ зиIэ, зэхэщIыкI лъагэ зыбгъэдэлъ СулътIан Ресторанхэмрэ шхапIэхэмрэ я Къэбэрдей-Балъкъэр трестым и парт зэгухьэныгъэм и комитетым и секретару хахащ. ИужькIи IэнатIэ зыбжанэм пэрытащ Пщыбийр, дэтхэнэри иригъэфIакIуэу, и къалэнхэр къызыхуэтыншэу игъэзащIэу.
И ныбжьыр нэсу пенсэм кIуа нэужьи, Iуэхуншэу зы махуи щыскъым нэхъыжьыфIыр. Ар жыджэру хэтщ республикэм щекIуэкI жылагъуэ гъащIэм. Зауэм, лэжьыгъэм, IэщэкIэ ЗэщIэузэда Къарухэм, хабзэхъумэ IэнатIэхэм я ветеранхэм (пенсионерхэм) я республикэ советым и президиумым хэтщ ар, ЩIалэгъуалэм ядэлэжьэнымкIэ абы и комиссэм и унафэщIу. Абы и къалэнхэр пыщIащ щIалэгъуалэм, ныбжьыщIэхэм зауэ-псэкупсэ, хэкупсэ гъэсэныгъэ ядегъэкIуэкIыным. ЖыпIэнурамэ, Пщыбийр а лэжьыгъэм хъарзынэу йохъулIэ. Ар щIэх-щIэхыурэ яхуозэ школакIуэхэм, студентхэм, къыщопсалъэ махуэшхуэ зэхыхьэхэм.
КъинэмыщIауэ, СулътIан тхэнми дехьэх. Зыхэт ветеран зэгухьэныгъэм и IуэхущIафэхэм, зауэмрэ лэжьыгъэмрэ я ветеранхэм ятеухуа тхыгъэхэр абы щIэх-щIэхыурэ къытрырегъадзэ республикэ газетхэм, журналхэм. УФ-м и Журналистхэм я союзым хэт Пщыбийм и къалэмыпэм апхуэдэу къыпыкIащ рассказхэр, гушыIэхэр, таурыхъхэр. Дунейм къытехьащ Пщыбий СулътIан и тхылъхэри: «В небе Ястреб» («Эль-Фа», 2006 гъэ), «Растить патриотов» («Печатный двор», 2014 гъэ). Япэ тхылъыр теухуащ ди хэкуэгъу лIыхъужьхэм Хэку зауэшхуэм и лъэхъэнэм зэрахьа лIыгъэмрэ хахуагъэмрэ. Абы итщ адмирал Головко Арсений, кхъухьлъатэзехуэхэу Къанкъуэщ Ахьмэдхъан, КIэрэф Анатолэ, ТхьэкIумащIэ Абдулчэрим, Iэщын Юрэ, топгъауэ Стеблинский Сергей сымэ, нэгъуэщIхэми ятеухуа тхыгъэхэр. Пщыбийм и етIуанэ тхылъым щызэхуэхьэсащ иригъэкIуэкI хэкупсэ гъэсэныгъэм теухуа тхыгъэ зэмылIэужьыгъуэхэр, апхуэдэу очеркхэр, рассказхэр, детективхэр, гушыIэхэмрэ таурыхъхэмрэ. Тхылъхэр зэхуэдэу яфIэгъэщIэгъуэнщ балигъхэми ныбжьыщIэхэми.
СулътIан иджыблагъэ хэтащ «ТекIуэныгъэ Иным и ЛIыхъужьхэр» къэралпсо литературэ зэпеуэм. Ар къызэрагъэпэщат Урысейпсо зауэ-тхыдэ зэгухьэныгъэм, УФ-м ЗыхъумэжыныгъэмкIэ, Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ, ЩэнхабзэмкIэ и министерствэхэм, Урысей къэрал библиотекэм. ТхакIуэм абы игъэхьа «Возвращение домой» рассказым гулъытэшхуэ игъуэтащ, зэпеуэм и тхыгъэ нэхъыфIхэм хабжащ. Пщыбийм къыхуагъэфэщащ зэпеуэм и диплом, къэралпсо зэхьэзэхуэм пашэ щыхъуахэм зэрахэхуам и щыхьэту.
Ди республикэм пщIэ щызиIэ, акъыл жанрэ Iуэху еплъыкIэ тэрэзрэ зыбгъэдэлъ нэхъыжьыфIыр а псоми къадэкIуэу КъБР-м и ЦIыхубэ судым, Суд Нэхъыщхьэм ирагъэблагъэ жылагъуэ заседателу.
ГъащIэр фIыуэ зылъагъу, абы жыджэру хэт Пщыбий СулътIан зэфIиха апхуэдэ и лэжьыгъэфIхэм папщIэ мызэ-мытIэу ягъэлъэпIащ къэрал дамыгъэхэмкIэ, щIыхь, фIыщIэ тхылъхэмкIэ. Абыхэм ящыщщ «1941 — 1945 гъэхэм екIуэкIа Хэку зауэшхуэм и лъэхъэнэм гуащIэдэкI лэжьыгъэфI къызэригъэлъэгъуам папщIэ», «Лениныр къызэралъхурэ илъэси 100 зэрырикъуам папщIэ», «Лэжьыгъэм и ветеран» медалхэр, КъБР-м, ди Правительствэм къабгъэдэкI щIыхь тхылъхэр.
СулътIан сыт щыгъуи щIэгъэкъуэн нэхъыщхьэу иIащ и щIыбагъ къыдэт и унагъуэ дахэр. Абырэ и щхьэгъусэ Жанусэрэ (и ахърэтыр нэху Тхьэм ищI) зэгурыIуэрэ зэдэIуэжу илъэс куэдкIэ зэдэпсэуащ, бынитIи зэдагъуэтащ: Ларисэрэ Андзоррэ. Адэ-анэм абыхэм щIэныгъэ нэхъыщхьэ, IэщIагъэ ирагъэгъуэтащ, гъащIэм лъэ быдэкIэ хагъэуващ. Ахэр унагъуэ хъужахэу мэпсэу, щIэблэ дахи къащIохъуэ. СулътIан зэрыжиIэмкIэ, абы хуабжьу къыхуэнабдзэгубдзаплъэщ и нысэ цIыкIу Заретэ. Адэ гуапэм, адэшхуэ IэфIым и гъащIэр щIэщыгъуэ, щыз хуащI къуэрылъху-пхъурылъхухэм я ехъулIэныгъэхэм.
ГъащIэр пэжу, и щхьи и напи емыпцIыжу, къэралым, щалъхуа щIыналъэм яфIрэ я ехъулIэныгъэрэ къызэрыкIын Iуэхугъуэхэр екIуу зэригъэзэщIэным хущIэкъуу дунейм тетщ зи илъэс 85-р быным зыхуагъэлъапIэ Пщыбий СулътIан Хъанджэрий и къуэр. ЩIэблэр хэкупсэу гъэсэным хьэлэлу бгъэдэт а цIыху щыпкъэр куэдым я чэнджэщэгъущ, я гъуэгугъэлъагъуэщ, я ущиякIуэщ. Пщыбийхэ я унагъуэ жьэгум и хъумакIуэ нэхъыжьыфIым дохъуэхъу узыншэу, быным, абыхэм я щIэблэм яфI, я гуфIэгъуэ илъагъуу иджыри куэдрэ псэуну.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
