
Фигу къыдогъэкIыж
Къэбэрдей-Балъкъэрым
щэнхабзэмкIэ и министрхэр
Къалмыкъ Антонинэ (1936-1937)
Энеев Мыхьмуд (1937-1938)
Битокъу Музэчыр (1938-1940;1945)
Темыркъан Хьэту (1940-1942)
ЦокIыл Кудзыгъуэ (1943)
Дадэ Адэлбий (1944)
Налбандов Иван (1946)
ФIэщмыхъу Назир (1949-1950)
Хьэмдэхъу Сослъэнбэч (1951-1954)
ЩоджэнцIыкIу Iэдэм (1954-1956)
Къардэн Башир (1956-1958)
Уэрсей Фаинэ (1958- 1963)
Ефэнды Джылахъстэн (1963-1987)
Чэлимэт Хьэбас (1987-1990)
Темыркъан Борис (1990-1991)
Фырэ Руслан (1992-1997; 2008-2014)
Тхьэгъэзит Юрий (1997-2004)
Балъкъыз Михаил (2004-2005)
Тут Заур (2005-2008)
Къумахуэ Мухьэдин (2014 гъэлъандэрэ)
Шхыныгъуэхэр
КIэртIофыщIэ жьэрыкуей
КIэртIофыр яукъэбз, псы щIыIэкIэ ятхьэщI, пIащIэу, хъурейуэ яупщIатэ. Тебэм тхъу иралъхьэри, градуси 120-130-рэ хъуху къагъэплъ. Абы бжьын упщIэтар, кIэртIоф упщIэтар халъхьэ, шыгъу, шыбжий плъыжь хадзэ, псы щIыIэ тIэкIу щIакIэри, мафIэ щабэм тету зэIамыщIэу тебэм и щхьэр тепIауэ дакъикъи 10-12-кIэ ягъажьэ. ИужькIэ хуэсакъыурэ зэIащIэ. КIэртIофыщIэр дакъикъэ 15-кIэ хьэзыр мэхъу. Ар жьа нэужь и щхьэр трахри, джэдгын цIынэ къудамэ тхьэщIахэр кърагъэтIылъэкI, тебащхьэр трапIэжри, мафIэм темыту дакъикъи 5-6-кIэ щагъэт, мэ дахэ къищтэн щхьэкIэ. Iэнэм щытрагъэувэкIэ джэдгын къудамэхэр къытрахыжри, кIэртIоф жьар тепщэчым иралъхьэ. Пщтыру яшх, пIастэ, чыржын е щIакхъуэ и гъусэу.
КIэртIофыр тебэм Iувыщэу иралъхьэркъым, кIэртIоф упщIэтахэр зэхэжьыкIын щхьэкIэ.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ): кIэртIофыщIэ укъэбзауэ — грамм 325-рэ, бжьын укъэбзауэ — грамм 40, шыгъуу — грамми 4, тхъууэ — грамм 50, псы щIыIэу — грамми 150-рэ, джэдгыныщIэ къудамэу — 3-4, шыбжий сыр хьэжауэ — узыхуейм хуэдиз.
Хьэлыуэ фIыцIэ
Шыуаным тхъу иралъхьэри ягъэткIу, бэлагъкIэ зэIащIэурэ гуэдз хьэжыгъэ хакIутэри, мафIэ цIыкIум тету дакъикъэ 25-30-кIэ ягъажьэ. Хьэжыгъэ жьар зэкIэрощэщ, шыуаным къыкIэрыпщIэркъым, дыщафэщ. Тхъум хакIута хьэжыгъэр жьэху, фошыгъупсри ягъэхьэзыр: псым фошыгъу хакIутэри, дакъикъэ 15-кIэ къагъавэ, языж. ИтIанэ хьэжыгъэ жьар мафIэм къытрахыж, бэлагъкIэ зэIащIэурэ абы фошыгъупс пщтыр хакIэри, фIыуэ зэхапщэ. Хьэлыуэ пщтырыр тхъу зыщыхуа Iэнэм тралъхьэ, я Iэр псы щIыIэм хащIэурэ хуэплIимэ щIыкIэу яубэ, и Iувагъыр см 2 хъууэ. Хьэлыуэр псынщIэу яубэ, ауэ я Iэр куэдрэ псыф ящIмэ, хьэлыуэм и щхьэфэр цIынэ хъунущ. Хьэлыуэ убар зэпэплIимэ цIыкIуурэ сэкIэ зэпаупщI. Хугу хьэлыуэм елъытауэ мыр нэхъ шхыгъуафIэщ. Хуабэуи дияуи яшх.
Халъхьэхэр: гуэдз хьэжыгъэу — грамм 435-рэ, тхъууэ — грамми 140-рэ, фошыгъуу — грамм 300, псыуэ — грамм 250-рэ.
Къубатий Борис.
Дыгъужьымрэмэлымрэ
(Псысэ)
Дыгъужьыр псафэ кIуащ. Псым Iугъуэлъхьа къудейуэ, зы мэл псы Iуфэм къыIухьащ.
— Си насыпым къихьам еплъыт! — жиIащ дыгъужьым, и щхьэр къиIэтри. — МащIэ щIа мэлыл зэрызмышхыжрэ! Иджы езыр къакIуэри си пащхьэ къиуващ — плъэкIмэ умышх! Мыбы и шхыкIэ хъунур сыт? — жери, гупсысащ. — ТIэхъуфэхъу сщIынщи, сшхынщ… Ей, уэракъэ жыхуэсIэр!
— Сэра узэджэр? — жери, къызэплъэкIащ мэлыр.
— Уэращ! Дэгу ухъуа?
— СыткIэ укъысхуейт? — щIэупщIащ мэлыр.
Дыгъужьым и дзэр зэригъэшхащ:
— Сызэрыпхуейр пщIэркъэ?
— СщIэркъым.
— Мы псыр щхьэ къэбгъэутхъуэрэ, напэншэ?
— Псыр къэзгъэутхъуэрэ сэ? — игъэщIэгъуащ мэлым. — Псы Iуфэм сыкъыIухьа къудейщ.
— Нобэ къыумыгъэутхъуами, дыгъуасэ къэбгъэутхъуащ, — жиIащ дыгъужьым. — Дыгъуасэ лъандэм жэбзэжакъым псыр.
— Дыгъуасэ мы псыхъуэм сыкъыдыхьэххакъым, нышэдибэщ къущхьэхъу сыкъыщехыжар, — идэркъым мэлым.
— Уэ къыумыгъэутхъуами, уи къуэшщ е уи шыпхъущ псыр къэзыгъэутхъуар. Сэ псы утхъуа сефэ зэрымыхъунур щхьэ фымыщIэрэ: си шхалъэм езэгъыркъым.
— Къуэши шыпхъуи сиIэкъым…
— Фи унэкъуэщ гуэрщ, хэтми! Фызэриунэкъуэ-щыр и лъакъуапIэмкIэ солъагъу.
— Ди унэкъуэщхэр чэтым тетщ, я цыр ящри, — жиIащ мэлым. — Псафэ ноби дыгъуаси къэкIуакъым.
— Фи унэкъуэщхэм къыщаджэдыхь псор дэнэ щыпщIэрэ уэ!? Фыкъыстеплъэ хъуркъым игъащIэм! — жиIэурэ дыгъужьыр мэлым бгъэдокIуатэ. — Фи гур къысхуоплъ, фи дзэр къысхуволъ…
— Мэл нэхърэ нэхъ Iэсэ къигъэщIакъыми…
— ХьэдагъэпцI ухъу ар! — и дзэр зрегъэшх дыгъужьым. — Сэ схуэдэ тхьэмыщкIэ Iэджэ фIэщIэкIуэдащ фэ.
— Зы дыгъужь лей кIэлъызетхьауэ сщIэжыркъым…
— ЗэрымыукIытэ ар! Мэлыхъуэхьэр си ужь мащIэрэ къивутIыпщхьа! ФыкъыспэщIэмыхуэн фи гугъати! УкъыспэщIэхуакъэ иджы! Мэлым лейуэ къызахар уэ къозгъэпшыныжынщ!
— Сэ лей уэсхауэ сщIэжыркъым, — жиIащ мэлым.
Дыгъужьыр мэлым бгъэдэкIуэтащ:
— ПщIэж пщIондэ жысIэнути, усфIэгуэныхьщ! — щIэкIиящ дыгъужьыр мэлым.
— Сэ сыт си лажьэ? — гъынэнащ мэлыр.
— Уи лажьэр пщIэркъэ? Сэ сомэжалIэ! Аращ уи лажьэр!
Дыгъужьым мэлыр ипхъуатэри мэзым щIихьащ.
Зытхыжар Къэрмокъуэ Хьэмидщ.
Ди сурэт гъэтIылъыгъэхэр
Зыми емыщхь Щомахуэ Хьэмидбий
И ныбжьыр илъэс 15 ирикъуа къудейуэ, 1964 гъэм щIидзэри, лIэщIыгъуэ плIанэм щIигъукIэ «Кабардинка» къэрал академическэ ансамблым къыщыфащ Зеикъуэ щыщ Щомахуэ Илий и къуэ Хьэмидбий.
Къэбэрдей-Балъкъэрым, Адыгейм, Абхъазым щIыхь зиIэ я артист цIэрыIуэм и утыку итыкIар куэдым ягу къинэжащ. Абы и къафэпсынщIэхэмхуэдэзыгъэзащIэ а лъэхъэнэмдиIакъым.
Псалъэжьхэр
Гунэс ямыщI саугъэт умыщI
Бзаджэ гъусэм мысэ уещI.
АкъылыфIэм делэми бзэ къыхуегъуэт.
Биижь умыгъэблагъи, уи адэ и благъэжь умыбгынэ.
Гунэс ямыщI саугъэт умыщI.
Бийр къыпщытхъурей хъумэ, умыбэлэрыгъ.
Блэр мэжей жыпIэу и кIэм утемыувэ.
Губгъуэм ущымыкъэрабгъэ, унэм ущымылIыхъужь.
Гъуэгужьрэ фызыжьрэ умыбгынэ.
БэрэхашэишфIокIуэд.
БакIуу Хъанджэрий и тхылъыщIэ
«МэшбащIэ Исхьэкъ и усыгъэм зытхам и шыфэлIыфэмрэ абы и лъэпкъ гурыщIэмрэ къызэрыхэщыр» («Творческая индивидуальность и национальная самобытность поэзии Исхака Машбаша») псалъащхьэм щIэту Налшык дэт «Полиграф-Юг» тхылъ тедзапIэм къыщыдэкIащ БакIуу Хъанджэрий и тхылъыщIэ.
НОБЭРЕЙ лъэпкъ литературэм и щытыкIэм тепщIыхьмэ, адыгэ усэм теухуа псалъэмакъ нэхърэ нэхъ дызыхуэныкъуэ щыIэ къыщIэкIынкъым. БакIуу Хъанджэрий и тхылъыр зэрыурысыбзэм а насыпыр ныкъуэIэфI ищIми, «адыгэ литературоведение» зэрыдиIэм шэч къытедмыхьэжын хуэдизу убгъуауэ къытхутопсэлъыхь щIэныгъэлIыр МэшбащIэ Исхьэкъ и усыгъэр зрикIуа гъуэгуанэм.
Iыхьихыу зэхэт тхылъым БакIуум щызэпеплъыхь МэшбащIэм и къалэмым здиунэтIа къудамэ псори: зауэр, лъагъуныгъэр, цIыхубэ гъащIэр, гупсысэр зи лъабжьэ усэхэр, щапхъэ хъарзынэхэри къихьурэ, зэпкърех. Тхылъыр зытеухуар усыгъэрами, щIэныгъэлIым гулъытэншэу къигъанэркъым цIэрыIуэ хъуну хунэса, МэшбащIэм и романыщIэ «Ажал гъуэгури».
Совет зэманым зэфIэува усакIуэ гъащIэм ириплъэжурэ, щIэныгъэлIым гу лъыдегъатэ лъэхъэнэм и нэпкъыжьэ къызытена Исхьэкъ и къалэмым адрейхэм къахэзыгъэщхьэхукIын IэбэкIэ зэригъэпэщыну зэрыхунэсам. «И Iэзагъым укъыфIэкIмэ, жыIапхъэщ МэшбащIэр егъэлеяуэ зэрыцIыху лэжьакIуэм, езэш жыхуаIэр зэримыщIэр», — гуапэу щыгъуазэ дещI Хъанджэрий МэшбащIэм и тхэкIэ Iэмалхэм. И жагъуэ хъууэ, щIэныгъэлIым и гугъу ещI зи цIэр жыжьэ Iуа ди лъэпкъ усакIуэхэмрэ тхакIуэхэмрэ я IэдакъэщIэкI куэд тхылъеджэм деж зэрынэмысми щIынэмысми. Тхыгъэхэм я нэхъыбэр зэдзэкIакIуэхэм зэраIэрымыхьэрщ абы и щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэр. Псалъэм папщIэ, Къэбэрдей-Балъкъэрыр къапщтэмэ, МэшбащIэр зэрытцIыхур урысыбзэкIэ къыдэкIа и романхэмрэ и усэхэмкIэщ. Ауэ щыхъукIэ, абыхэм ящыщ закъуэтIакъуэххэщ къэбэрдей адыгэбзэкIэ щыIэр. Мы тхылъри урысыбзэм къызэритхыжым тепщIыхьмэ, къэбэрдей диалектым темыхуэ адыгэбзэкIэ зи лэжьыгъэхэр дунейм къытехьэ лъэпкъ усакIуэхэмрэ тхакIуэхэмрэ я псалъэм и къарур дэлэлыншэу зыхэтщIэным гугъэ хэтхыжыпэн хуейуэ къыщIэкIынщ. Жинтым цIэр зэрытетыну къудейм и хьэтыркIэ апхуэдиз тхылъ мыхьэнэншэ къызэрыщIагъэлъэлъыр ди нэкIэ тлъагъуу, «ди бзэр мэкIуэдыж» жытIэу жэщи махуи дытхьэджэу, щхьэемыгугъуныгъэщ зы къэрал кIуэцI ущызэдэпсэууэ адыгэбзэкIэ къыдэкIа тхыгъэхэр урысыбзэкIэ зэIэпыпхыныр. Абы дытепсэлъыхьыну жьэ къыдэзыта БакIуу Хъанджэрий и щIэныгъэлI къалэмыр дяпэкIи IэтыгъуафIэ Тхьэм ищI, и щытхъу зыхуэфащэ тхакIуэрэ усакIуэрэ ди куэду. Усыгъэм, щIэныгъэм, лъэпкъ щхьэхуэхэм я литературэм зэрызиужь щIыкIэм дихьэххэм, еджакIуэхэм, МэшбащIэ Исхьэкъ и IэдакъэщIэкIхэр къызыфIэIуэхухэм къазэрыхуэщхьэпэнум шэч хэлъкъым зи гугъу тщIы тхылъыщIэр.
ЧЭРИМ Марианнэ,
«Адыгэ псалъэ» газетым и обозреватель.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:1. ЦIыху мин 40 нэблагъэ фIэкIа щымыпсэу къэрал жьгъей, Европэм щыщу. 5. Адыгэ лъэпкъ. 9. «Хьэжыгъэ … закъуэ». ЩоджэнцIыкIу Алий и Iуэтэж. 10. Гъэмахуэпэм зи гъэгъахэр гъуэжь хъу губгъуэ къэкIыгъэ, яукъэбзурэ яшх. 13. Адыгэш къабзэ. 14. Зи нэхэр куууэ ис цIыху. 15. Гъэмахуэкум Iэщым я фэр изых бадзэшхуэ. 16. ХэIэтыкIа лъагапIэ. 17. … имытмэ, лъакъуэм и мыгъуагъэщ. 21. ЩIэпхъаджагъэ зылэжьа адыгэм я тезырыр нэхъ пасэм щахьу щыта мащэ куу. 23. ЦIыху ткIий, хьэл IуэнтIа зиIэ, гущIэгъуншэ. 24. Илъэгъуа пщIыхьэпIэр зыIуэтэжам жраIэ хабзэщ: «… ухъу!» 25. Хьэ лъакъуэрэ … лъакъуэрэ зыубыда щыIэ? 26. Бжьэхэм я фо зэхуэхьэсыпIэ. 27. Зи … исым и уэрэдым дожьу. 30. Сэхуран гъэлыгъуа зыщэхэм яшыхь тхылъымпIэ. 32. Къуалэбзу пщэ кIыхь лъакъуэ псыгъуэ кIыхь, уэрэдхэм куэдрэ къыхэщу. 33. … джэлам ущIэмынакIэ. 34. Къуапищ зиIэ тхылъымпIэ е нэгъуэщI пкъыгъуэ гуэр. 37. … ихь къихьыжыркъым. 39. Плъыжьыфэм апхуэдэуи йоджэ. 41. БгитI зэхуаку. 42. Гъэм и зэман. 43. Дыгъэм идз нэху пакIэ кIыхь.
Къехыу:1. Iэрамэ-Iэрамэу жыг цIыкIум къыпыкIэ пхъэщхьэмыщхьэ: жэп теха нэужь и ткIыбжьыр щIокI. 2. … къэблагъэмэ, благъэр пщегъэгъупщэ. 3. Бахъсэн щIыналъэм хиубыдэ къуажэ. 4. ПлIанэпэ. 6. Дыгъэ гуащIэми уэшхми абы ущехъумэ. 7. Хьэку натIэм хащIыхь тегъэувапIэ. 8. УнэлъащIэхэм, пхъэ гъуэлъыпIэхэм дищIэ хьэпIацIэ цIыкIу. 11. Зи кIуэцIыр нэщI, купщIэ зэрымылъ. 12. Совет Союзым хиубыдэу щыта Прибалтикэ къэралхэм ящыщ зым и къалащхьэ. 18. Муслъымэн лъэпкъышхуэ. 19. ЩIыпIэ хуабэхэм хьэлъэзехьэу къыщагъэсэбэп псэущхьэ пIащэ. 20. … зэз, бзу кхъуей. 21. ЦIыхухъуцIэ. 22. … нэр ирещI. 27. КъардэнгъущI Зырамыку игъэзащIэ уэрэдыжь цIэрыIуэ. Е цIыхубзыцIэ. 28. Кавказым щыщ лъэпкъышхуэ. 29. Къэб … е зыгуэрым къыгуагъэжа Iыхьэ. 31. Бжьэхуцым къыхэщIыкIа щэкI Iув. 35. УнэцIэ, цIэ, махуэцIэ. 36. Пхъэщхьэмыщхьэ быдэ, шхыгъуей. 38. «Орбит», «Дирол» хуэдэхэр сыт зищIысыр? 39. Анэкъилъху. 40. Псы Iуфэ пшахъуалъэ-мывалъэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Жэпуэгъуэм и 5-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:3. Факъырэ. 5. Нэбгъэф. 7. Зеущэ. 8. ФIамыщI. 10. Хьэсэн. 12. УнэIут. 14. Гори. 15. Куржы. 16. Уз. 18. Ер. 19. «Нарт». 22. Молэ. 24. Бгы. 25. Жьым. 26. Дзэл. 27. Бру. 28. Iэжьэ. 31. Фэнд. 33. Кхъужь. 34. Ду. 35. Гъашэ. 37. Псым. 41. Бэракъ. 42. Къамыл. 43. Нысэгъу. 45. Гуащэнэ. 46. Нэпсей.
Къехыу:1. Гъуэз. 2. Унэ. 3. ФафIэгын. 4. Сурэ. 6. Фэндырэ. 9. Мер. 11. Сыр. 12. Уэзы. 13. Тхуей. 17.Тегеран. 20. Адакъэ. 21. Тажьджэ. 22. Мылыф. 23. Лашын. 28. Iэгъэбэгу. 29. Бжьын. 30. Къудан. 32. Дамэлей. 36. Шыр. 38. Сом. 40. Мысэ. 43. «Нэху». 44. Гъунэ.
