ШэджыхьэщIэ Марие и щIэин лъапIэр
Зэманыр гъащІэм и уэчыл лъэщщ. Абы хуэсакъыу ехъумэ гъащIэм и зэхъуэкІыныгъэ хьэлэмэтхэр, абы хэт цIыхухэм яIа зэфІэкІ инхэр. Зи лъэпкъым хуэфащэ пщІэ хуэзыщІыжыф дэтхэнэ цІыхури мыкІуэдыж пэлъытэщ къэкІуэнухэм я дежкІэ. ЩIэныгъэ лэжьакIуэ телъыджэ, филологие щIэныгъэхэм я доктор, КъБКъУ-м и профессор ШэджыхьэщІэ Марие Щамил и пхъум бзэ щIэныгъэмкIэ и акъылым къилэжьа хъугъуэфІыгъуэхэр лъэпкъым игъащІэкІэ дэгъуэгурыкІуэнущ, ефІакІуэу, багъуэу, и мыхьэнэм зиубгъуу.
Сыт хуэдэ Іуэхугъуэми япэ лъэбакъуэр нэхъ щычыгъуейуэ щытщ. ЩІэблэм щІэныгъэ куу етыныр къалэн зыщызыщІыжа ШэджыхьэщІэ Марие и дэтхэнэ къэхутэныгъэри къызыхуэтыншэу къызэригъэпэщырт. Лэжьыгъэм зи гур ета бзылъхугъэм цIыху пэжым пщІэшхуэ хуищІырт, ауэ езыр и щхьэ щхьэкІэ щІыхьи пщIэ леи зэи лъыхъуэртэкъым.
Тыншу щытакъым абы и гъащІэ гъуэгур. Ар къыщалъхуащ Аруан куейм хыхьэ Псынабэ къуажэм. БлэкІа лІэщІыгъуэм и 30 гъэхэм ди къэралым щекІуэкІа хабзэншагъэр Марие и унагъуэми къылъэІэсащ. «ЦIыхубэм и бий» цIэр къыфIащри, а зэманым ахэр зэрыунагъуэу Къэзахъстаным ирашауэ щытащ. Унагъуэм къатепсыха насыпыншагъэм, абы кърикIуа гугъуехь мыухыжхэм Марие и шыпхъуиплІымрэ и дэлъхумрэ ихьащ. Хамэ щІыпІэм имыкІуадэу къикІыжар адэ-анэ тхьэмыщкІэмрэ бынхэм ящыщу Марие закъуэрэщ. Сабийуэ илъэгъуа гукъутэгъуэр абы и нэгу зэи щІэкІыжакъым.
Щалъхуа хэкур игъуэтыжа нэужь, Марие щІэтІысхьащ Псынабэ дэт курыт школым. Ар къиухри, Налшык дэт педучилищэм еджэным щыпищащ. ИлъэсиплІ программэр илъэсищым зригъэхъулІэфащ ШэджыхьэщIэм икIи училищэр къызэриухыу, и къуажэм пэщІэдзэ классхэр щригъаджэу хуежьащ. Абдеж техьащ ар щІэныгъэ куум хуэзыша гъуэгушхуэм. Къэбэрдей пединститутым урысыбзэмрэ литературэмкІэ и къудамэм и щIэныгъэм щыхигъэхъуащ. ЕхъулІэныгъэфІхэр иІэу ар къиухри, Къэхъун дэт курыт школ №1-м 5 -10-нэ классхэр щригъэджэну ягъэкІуащ. Зи лэжьэкІэр, бгъэдэлъ щIэныгъэ куур зигу ирихьа куей унафэщІхэм ар ягъэуващ Старэ Шэрэдж дэт курыт школым и унафэщІу. Школхэм щылэжьэхукІэ, Марие и мурад нэхъыщхьэу щытар щІэныгъэ нэс, гъэсэныгъэ екIу зыбгъэдэлъ щIэблэ къэгъэхъунырщ.
ЩIэныгъэм хуэнэхъуеиншэ бзылъхугъэр абдеж къыщыувыIакъым. 1960 гъэм ШэджыхьэщІэр щІэтІысхьащ Лъэпкъ школхэм я щIэныгъэ-къэхутакIуэ институту Москва щыIэм и аспирантурэм. Урысыбзэ пэжырытхэр сабийхэм зэрегъэджыпхъэр зи лъабжьэ и кандидат лэжьыгъэр 1963 гъэм ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкIащ Марие. Хэкум къэкIуэжа нэужь, ар методисту щыIащ егъэджакІуэхэм я щІэныгъэм щыхагъахъуэ институтым, иужькIэ педучилищэм урысыбзэмкІэ и егъэджакІуэу ягъэкІуэжащ. Абы къыкIэлъыкIуащ КъБКъУ-м и егъэджакІуэу, кафедрэм и доценту лэжьэныр, доктор диссертацэр Москва щыпхигъэкІыныр, профессору, кафедрэм и унафэщІу щытыныр.
ЩІэныгъэм и зыужьыныгъэм телэжьэныр дуней тетыкІэ зыхуэхъуа ШэджыхьэщIэ Марие зэпымыууэ иригъэкІуэкІащ бзэр джыным епха къэхутэныгъэхэр, къэпщытэныгъэхэр. А щІыкІэм тету ар хуэкІуащ бзэ щІэныгъэм нэхъапэм зэи къыщамыгъэлъэгъуа Іуэхугъуэм: «псалъэ къэхъукІэ лІэужьыгъуэм и инвариант» езым зыфІищам. Къэхутэныгъэхэмрэ ахэр гъэунэхунымрэ епха лэжьыгъэхэр иублащ икІи абы и акъылыр здынэсам къыпэкІуам пщІэшхуэ щигъуэтащ щІэныгъэм. ЩIэныгъэлI лэжьакIуэхэм Къэрал саугъэтыр етынымкІэ Эксперт комиссэм и унафэщІым къыбгъэдэкIыу КъБКъУ-м и ректору щыта Лъостэн Владимир 1990 гъэм къыхуагъэхьа тхыгъэм итт: «СССР-м ЩIэныгъэ IуэхухэмкIэ и министерствэм и методикэ управленэ нэхъыщхьэм хъыбар фегъащІэ ШэджыхьэщІэ Марие Щамил и пхъум «Содержание и приемы обучения русскому словообразованию: выход в лексику, грамматику, орфографию» и тхылъыр СССР-м и ВДНХ-м зэрыщагъэлъэгъуамкIэ икІи ар куэдым ягу зэрырихьамкIэ. Ар щІэныгъэ-методикэ къэхутэныгъэшхуэу къызэрытлъытэри жыдоIэ». Апхуэдэу ШэджыхьэщIэм и къалэмыпэм къыщIэкIа тхылъым саугъэт къыхуагъэфэщауэ щытащ.
ШэджыхьэщІэм и къэхутэныгъэр нэхъ куууэ джа хъун папщІэ, КъБКъУ-м лабораторие къызэІухын хуейуэ къалъытащ. КъыкІэлъыкІуэ илъэсым лабораториер Институт хъуащ. Марие иубзыхуащ псалъэ къэхъукІэр сабийхэм яджкІэрэ, сыт хуэдэ бзэри нэхъ куууэ зэращІэн, псалъэхэм я тхыкІэр гукІэ зрагъащІэ мыхъуу, акъылкІэ къызэращтэн хабзэщІэ. ЕджапІэм щІэсхэмрэ егъэджакІуэхэмрэ гурыІуэгъуэ ящызыщІ «Урыс псалъэ» зыфІища тхылъхэр 5 — 7-нэ классхэм папщIэ къыдигъэкІащ.
ШэджыхьэщIэм и «Инвариантыр» узыгъэгупсысэ, пэжыр къозыгъэгъуэтыф лэжьыгъэщ. Илъэс куэд щIауэ структурнэ методикэмкIэ урысыбзэр еджапIэ куэдым щрагъэдж, ехъулIэныгъэфIхэр зыIэрагъэхьэу. ШэджыхьэщIэм и методикэр бзэ щIэныгъэм и зы унэтIыныгъэ хъуащ. Абы хиша гъуэгущIэм адэкIи зригъэубгъун мурад ищIри, а методикэр хипщащ адыгэбзэмрэ балъкъэрыбзэмрэ. Абы и унафэ ткIиймрэ и чэнджэщ Iущымрэ ди гъуазэу, структурнэ методикэмкIэ адыгэбзэр сабийхэм щедгъэджащ япэ щIыкIэ Псыгуэнсу дэт курыт школ №2-м. Иджыпсту а методикэм тету анэдэлъхубзэр щадж Урыху дэт курыт школым.
ШэджыхьэщIэм къигъэщIа дэтхэнэ махуэри лъэпкъым и ехъулIэныгъэм хуэгъэпсауэ щытащ. Марие хузэфІэкІащ хьэрыпыбзэри куууэ зригъэщІэн, КъурІэным къеджэфу зригъэсэн. Ахэри къехъулІащ. Пхъэм къыхэщІыкІа мэжджыт Псынабэ дэзыщIыхьа и адэм и щапхъэм тету, а жылэ дыдэм мэжджыт-мыдрисэ щиухуащ Марие. КъищынэмыщІауэ, и адэшхуэм илъэсищэ и пэкІэ зэпича гъуэгуанэм ирикІуэжри, хьэж ищІащ.
Бзэ щІэныгъэм теухуауэ абы хузэфІэкІар къэлъытэгъуейщ. ГъащІэм щекІуэкІ зэхъуэкІыныгъэр псынщІэу къэзыпхъуатэ щІэныгъэ лэжьакIуэшхуэм лъэужьыфI къытхуигъэнащ. Марие зэрыщымыIэжрэ блэкIа илъэсхэм къагъэлъэгъуащ ар зыхэхъукIа лъэхъэнэм щиIыгъа увыпIэм и инагъыр. Зэрихьа хахуагъэм щIыгъуу, дигу къинащ абы иIа цIыхугъэ лъагэр, и псэ къабзагъэр.
ХЪУРЕЙ Лусенэ,
Псыгуэнсу дэт курыт школ №2-м и егъэджакIуэ.
