Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Фэ фщIэрэ?
Фызышэ лъэIуефэ
УIу-уIу. ЩIалэгъуалэм я нэгу зэрызрагъэужь, зи къэшэгъуэ-ишэгъуэхэр зэрызэрагъэцIыху щIыкIэм ехьэлIауэ адыгэхэм къадэгъуэгурыкIуэу щыта хабзэщ. «УIу-уIу» джэгум хэтхэр, жэщщысым хуэдэу, щхьэгъусэ зимыIэ ныбжьыщIэхэрт. Ар щрагъэкIуэкIри бжьыхьэ гъавэ къехьэлIэжыгъуэр зэфIэкIыу къуажэдэсхэр нэхъ хущIыхьэ хъуа нэужьт.
Мыпхуэдэущ ар зэрырагъэкIуэкIыр. ПщыхьэщхьэкIэрэ щIалэгъуалэр унагъуэ гуэрым щызэхуэсырти щызэхэст: ефэ-ешхэрт, джэгу ящIырт, щIалэхэмрэ хъыджэбзхэмрэ щызэрыцIыхурт икIи щызэпсалъэрт. Жэщщысым хэтхэм яшхынумрэ ирафынумрэ езыхэм здахьырт, «уIу-уIум» кIуэхэм хьэблэм къыщыхахырт.
ПщыхьэщхьэхуегъэзэкI хъуа нэужь, щIалэ гуп хьэблэм хыхьэрт. КъамыцIыхун хуэдэу пыIэ къуацэ, джэдыгу зэгъэдзэкIа щыгъыу, и Iэгъуапэм баш игъэлъэдауэ иIыгъыу абыхэм зы яхэтт. ПщIантIэм зэрыдыхьэу, и башымкIэ теуIуэурэ, ажэгъафэм жиIэрт: «УIу-уIу, лы къыдэфт, уIу-уIу хьэжыгъэ, кхъуей, н.къ. къыдэфт!» КърамытаIамэ, «хуэпам» зыкъигъалIэрти къахуэтэджыжыртэкъым, зыщIэлъэIуар къыхуахьыху. Апхуэдэурэ къыхаха ерыскъыр зыгурыIуа унагъуэм ирахьэлIэрти, абы щызэхэст, щыджэгухэрт.
Фэнд (Гъуэмылэ фэнд). Фызышэм хэт хабзэм зэреджэ псалъэщ. Ипэ зэманым фызышэ щыкIуэкIэ, фадэ, ерыскъы щхьэхуэу здахьу щытащ. НысащIэр пщIантIэм къыщыдашкIэ, ахэр хэгъэрей щIалэгъуалэм иратырт. А ерыскъым, «фэнд»-кIэ еджэрт. Хабзэр кIуэдыжри XX лIэщIыгъуэм и 20 гъэхэм къыщыщIэдзауэ 70 гъэхэм нэс щыIэжакъым. Иужь зэманым фызышэ къэщIэрэщIэжым и гъусэу къежьэжащ.
ФэцIынэгъэтIылъ. Адыгэ нысашэм хэт хабзэщ. НысащIэр унэ щрашэм деж, бжэ щIыхьэпIэм фэ цIынэ ягъэтIылъырти абы трагъэувэрт, итIанэ унэм щIашэрт. Я фIэщ зэрыхъумкIэ, нысащIэр зытеува фэм ещхьу абы и гъащIэр а унагъуэм дахэу, щабэу щекIуэкIыну арат. Хабзэр ди зэманми щыIэщ.
Фызышэ. Ипэ зэманым хъыджэбзым и нэчыхьыр ятха иужь, и адэ-анэм деж ар къагъэнэжырти зы илъэс хуэдэ щагъэIэрт. ИтIанэ фызышэ шууэ 100-м нэс зэхуэсырти, зы шыгу я гъусэу, зы цIыхубз ядэщIыгъуу кIуэрти, нысащIэр къашэрт. Фызышэ кIуахэм «фызышэ уаредадэ» жаIэрт, джэдыкIэ, пыIэ еуэхэрт, шы къыздагъажэрт.
Фызышэ хабзэр XX лIэщIыгъуэм и 20-60 гъэхэм кIуэдыжауэ щытащ, ауэ иужь зэманым къежьэжащ. Иджы фызышэ зэрыкIуэр машинэ псынщIэхэмкIэщ (10-20 хуэдиз). Япэм нысащIэм и гъусэну зы цIыхубз фIэкIа здашэу щымытамэ, ди зэманым ахэри нэхъыбэу макIуэ. Адыгэ фызышэм хэкIуэдыкIыжащ пыIэзэфIэхь, джэдыкIэ, пыIэ еуэхэр, пехьэжьэр, нэгъуэщI хабзэхэри.
Фызышэефэ. Адыгэ фызышэм хэта хабзэщ. Ежьэным и пэкIэ фызышэ ягъэкIуэну зэджахэр къызэхуэсырти, Iуэхум зэрыхэтыну щIыкIэм унафэ тращIыхьырт, зэгурыIуэхэрт, хъуахъуэхэрти зэбгрыкIыжырт. Сыхьэт зы-тIу дэкIа иужь, я фащэхэр ящыгъыу, гъэщIэрэщIауэ, зэрежьэнум хуэдэу зэхуэсыжырти, гъуэгу техьэрт.
Фызышэ къэптал. Пасэм щыгъуэ щыIа хабзэщ. Нысэ къызыхуашэну унагъуэм и благъэхэм къэптал 20-30 хуэдиз ядырт. Ахэр фызышэ кIуэхэм здашэрти, пхъур зейм иратырт. Къэпталхэр и ужькIэ зыхуэфащэ я благъэ, Iыхьлы, гъунэгъухэм хуагуэшыжырт. Хабзэр 20-нэ гъэхэм кIуэдыжащ.
Фызышэ лъэIу. Нысэ къэзышэ унагъуэм фызышэр щежьэнум ипэ махуэм лIы зытIущ къуажэм хигъэхьэр- ти, унащхьэщIэкIыу жылэдэсхэм хъыбар ирагъащIэрт. КъекIуэлIахэр ягъэхьэщIэрт, абы иужькIэ псоми яхузэфIэкI ахъшэ зэхалъхьэрти, унагъуэм иратырт, фызышэм трагъэкIуэдэну. Абы «фызышэ лъэIу»-кIэ еджэу щытащ.
Хабзэр ди зэманым щыIэ фызышэм хэтыжкъым.
Фызышэ лъэIуефэ. Фызышэ лъэIум, хабзэм къызэриубыдымкIэ, зэджа псори къекIуэлIэн хуейт. Къызэхуэсахэм мэл хуаукIырт, фадэ къыхуащтэрти ягъэхьэщIэрт. А ефэ-ешхэм «фызышэ лъэIуефэ»-кIэ еджэу щытащ. Хабзэр кIуэдыжащ
Думэн Хьэсэн.
ПыжьпытIыгурэ Мэмлацэрэ
Зы ныбгъуэ закъуэ си лъапэ дыдэм къыщыхэлъэтри фийуэ зиIэтыжати, абыи схутегъэхуакъым. Бзу лIэужьыгъуэу е хьэкIэкхъуэкIэу къыщыбукIынышхуи щыIэтэкъым мы щIыпIэм. Сэри абы сыщыгъуазэт. ИтIани — хэт ищIэрэ жысIэри — си закъуэрыуэжьыр си плIэм илъу нышэдибэ къэзунэтIат илъэс 20 и пэкIэ фIыщэу сцIыхуу щыта мэз цIыкIумкIэ.
Дысабийуэ пхъэ гъур щыпэ куэдрэ дыкъакIуэрт мыбы. Дэнэ деж сыт хуэдэ жыг итми, псынэ иIэми, дэтхэнэ гъуэгум дэнэ уишэнуми а лъэхъэнэм тщIэрт.
Сэ къэзгъуэтыжащ пхъэ пхыр зырыз тIыгъыу кIапсэлъэрышэу дыкъызэрыкIуэжу щыта лъэс лъагъуэр. Джабэм дыкъыдэкIыжа нэужь зыгъэпсэхупIэу диIэ бгыпэ тIэкIури къэзгъуэтыжащ. Гъуэгубгъум пэ-мыжыжьэу псынэ зэриIэр къызэрысщIэжу, абы щыщ семыфэнкIэ Iэмал имыIэу псы схуэлIащ; езы псынэри слъэгъуащэрэт жысIэу сигу къихьащ.
Гугъущэ сыдемыхьу къэзгъуэтыжащ пcынэр зыхуэзэр, ауэ куэд щIат ар зэрысеижрэ. Гъуэгубгъу лъэныкъуэр нэхъ уэхт икIи псыIэпсыIэу щытт, мащапIэр иджыри къыхэбелджылыкIми, кумбыр хэгъуэщэжын нэсат, удзи къикIэжат.
Абы сыхэтурэ шэджагъуэ нэужьи хъуащ, уафэр зыIэзыбжьэм къызэщIэуфIыцIэри уэшх пIащэ зырыз къызэпхидзу щIидзащ.
Мэзым къыхэзгъэзыкIыжащ, си занщIэр си гъуэгуу.
Лъэбакъуэ зытхух нэхъ къэзмыкIуу мей ныкъуэжьым сыкъыIууащ. Ар занщIэу къэсцIыхужащ, сымыщIэххэуи къызжьдэлъэтащ: «ПыжьпытIыгу!»
Сэ иджыри сщIэркъым а псалъэм къикIIауэ. ИгъащIэми зэхэсхакъым а зэм фIэкI. Щызэхэсхари мыбдежщ. Мей ныкъуэжьыр мыхъуамэ, сщIэжыххэнтэкъым апхуэдэ псалъэ щыIэуи.
ПыжьпытIыгу… ПыжьпытIыгу… Абы нэгъуэщI зы псалъи и гъусат… А псалъэр, зи пкъыр пIэщIэгъупщыкIыжа уэрэду си жьэм жиIэртэкъым, си гум щыпIэжьажьэрт.
ПыжьпытIыгу… ПыжьпытIыгу… Иджыпсту слъагъу хуэдэу си нэгу щIэтщ. Нэхъ къуейщIей дыдэу къытхэт Нурхьэлий, псори дызэхъуапсэ и хьэмкIутIей баш цIыкIур иIэтри, жиIащ: «Хэт мо мей ныкъуэжьым щIэувэу, и гупэр БещтокIэ гъэзауэ, «ПыжьпытIыгу! Мэмлацэ!» — жиIэу кIиифми, си башыр абы ейщ!»
Мэмлацэ… Арат къысхуэмыщIэжу сызэлIэлIа псалъэр. «ПыжьпытIыгу! Мэмлацэ!» жызыIэфын къытхэкIакъым илъэси 9-10-м ит щIалэ цIыкIу гупым. Дэ къытфIэщIа хъунт ар пабжьэм къыхэжу дызыIурызыдзэн псэущхьэ шынагъуэ гуэрхэм я цIэу. Апхуэдэу къытфIэмыщIынкIи Iэмал иIэтэкъым асыхьэтым Нурхьэлий зылъэгъуа дэтхэнэ зыми: абы и щхьэц плъыжьым зрисат, зы бэлыхьлажьэ къызэрыхъунум пэплъэ хуэдэ, и пкъыр жат, ушынэнумэ, уигъэшынэн къудейуэ и макъым зригъэхъуэжат, и нитIыр къижырт.
Хахуэ къыщытхэмыкIым, Нурхьэлий ину къэдыхьэшхащ, езыр лъэбакъуэхъуу кIуэри мей ныкъуэжьым щIэуващ, и гупэр БещтокIэ игъазэри и макъ къызэрикIкIэ «ПыжьпытIыгу! Мэмлацэ!» жиIэри кIиящ.
Мей ныкъуэжьым нэхъ гъунэгъуу секIуалIэри, илъэс 20 и пэкIэ къысщыщIа щIэщхъур згъэзэкIуэжу, сыкIиящ: «Пыжь-пытIыгу! Мэмлацэ!»
ЗэрызгъэщIэгъуэнур сымыщIэу гурым макъ ин гуэр къэIуащ, абы иужьым кIэщIу иту, мэз псор дэпсалъэу, Iэуэлъауэ макъышхуэ зэхэсхащ.
Сэ иужькIэщ къыщызгурыIуэжар уафэр гъуагъуэу щыбли зэрыуар…
Къэжэр Хьэмид.
Урысей Правительствэм и УнафэщI Черкасский Иван
(1579 — 1642)
Къэбэрдеипщ Черкасский Иван къэрал лэжьакIуэ икIи дзэзешэ лъэщт. Черкасский Борис и къуэщ, Романовхэ пщы лIакъуэщIэр къызэзыгъэпэща Фёдор и къуэ Михаил (1613 — 1642) и къуэшщ. Полкышхуэм и унафэщIу щыткIэрэ Москва и Iэгъуэблагъэм щызэхикъутащ урыс пащтыхьыгъуэр зыубыдыну хущIэкъуа, Польшэ пащтыхьыкъуэ Владислав и дзэр. Къэрал IуэхущIапIэ зэхуэмыдэхэм я унафэщIу икIи и къызэгъэпэщакIуэу щытащ. 1633 гъэм щегъэжьауэ Правительствэм и УнафэщI къулыкъум пэрытащ. 1638 гъэм урыс армэм и дзэзешэ нэхъыщхьэу ягъэуващ.
Щыпсэуа лъэхъэнэм и цIыху еджагъэшхуэхэм ящыщ зыт.
Псалъэжьхэр
Джэду здэщымыIэм дзыгъуэр щоятэ
Iуэху зи Iуэхур Iуэху ирохьэлIэри, шхэн зи Iуэхур шхын ирохьэлIэ.
Ажалыр бжэщхьэIум нэхърэ нэхъ благъэщ.
Псалъэ бутIыпщам аркъэн кIэлъумыдзыж.
Яжьэжь щIахар къыщIахьэжкIэ хуабэ хъужыркъым.
Дыгъужьыгъуэм гъэлъхуэщ тращIыхьрэ?
ХъумпIэцIэджыр бзум зыпищIыжу лъатэри, къуанщIэм ишхащ.
Джэду здэщымыIэм дзыгъуэр щоятэ.
Къуажэхьхэр
Зи щхьэр пхъэ кIапэ
Блыным кIэращIэ,
Пэш гъэщIэращIэ.
ГъущIыкIэр зи тхьэмпэ,
Бжэгъушхуэр зи кIапэ.
Iэлъэныкъуэ шэмэдж,
Шэмэдж пэ гъэша.
Зи щхьэр пхъэ кIапэ,
Зи пэр гъущI папцIэ.
Мэлым и щIыфэ,
Фащэм и хуабэ.
Жану ялъырей,
Пхъашэ кIуэхэм
здахьырей.
Зи кур мафIэ,
Зи лъэр джафэ.
Жэуапхэр:
Алэрыбгъу. Бел. Гъубжэ. Дыд. Джэдыгу. Джыдэ. Ету.
Зэхэзылъхьар Щоджэн Леонидщ.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Джэд нэгэгъу, дзасэкIэ гъэжьауэ
ДжэдыщIэ нэгэгъур нэхъ IэфI мэхъу. Ар ягъэкъабзэ, псы щIыIэкIэ ятхьэщI, щэр къыкIэрамыгъэжу. Инмэ, тIууэ зэпагъэж. ИтIанэ тепщэчым иралъхьэ, шыгъу трагъэщащэ, пщэдджыжьым хаха кхъуейм и шэжыпс щIыIэ щIакIэ, щIыIапIэм ягъэуври сыхьэтитI-щыкIэ щагъэт. Абы и ужькIэ нэгэгъур шэжыпсым къыхакъузыкI, тIэкIу ягъэжэпхъ, щэри зэрыкIэрылъу дзасэм паIури, тхъуэплъ, хьэзыр хъуху дэпкIэ ягъажьэ, щэ дагъэ щахуэурэ, шыбжиипс тракIэурэ. Iэнэм зэрыпщтыру тралъхьэ. Бжьын цIыни бгъуралъхьэ. ПIастэ, мырамысэ хуабэ дашх. Мы ерыскъыр гъатхэм нэхъ ящI хабзэщ.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ): нэгэгъуу — г 300, шэжыпсу — г 400, дагъэу — г 20, псыуэ — г 50, бжьын цIынэу — г 50, шыгъуу, шыбжиипсу — узыхуейм хуэдиз.
ДжэдыкIэжьапхъэ, пхъы гъэва хэлъу
ДжэдыкIэр фалъэм иракъутэ, шатэ халъхьэри, тхъурымбэ хъуху фIыуэ яудэ. ИтIанэ шыгъу хадзэ, тыкъыр цIыкIуурэ упщIэтауэ пхъы гъэва халъхьэ, зэIащIэри тхъу къэплъа зэрыт тебэм иракIэ. Тебащхьэр трапIэжри, и лъабжьэм вэгъу пIащIэ трищIэху, тхъуэплъ хъуху ягъажьэ. ЗэрагъэдзэкIри и щхьэр техауэ етIуанэ лъэныкъуэмкIи хьэзыр хъуху ягъажьэ.
IупщIэурэ зэпыупщIауэ Iэнэм тепщэчкIэ трагъэувэ. Бжьын цIынэ зэпыгъэлъэлъа трагъэщащэ. ЩIакхъуэ, лэкъум докIу. Мы ерыскъыр витамин А-кIи къулейщ, сабийхэми фIыуэ ялъагъу.
Халъхьэхэр(зы цIыху Iыхьэ): джэдыкIэу — 3, шатэу — г 40, пхъы гъэвауэ — г 50, зэрагъэжьэну тхъууэ — г 30, бжьын цIынэу — г 10, шыгъуу — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
ЖыIэгъуэхэр
ГъащIэм нэхъ егъэджакIуэшхуэ щыIэкъым
Хэхэс жьэгу удэс нэхърэ, хэкужь и Iугъуэмэр нэхъ гуакIуэщ.
Зыщалъхуа Хэкум щымыпсэужым, гъащIэм и IэфIыр фIыуэ зыхищIэркъым.
Жумарт жыхуаIэр уэ пхуетынум нэхърэ нэхъыбэ къозытыфращ.
Куэдыщэрэ зи щхьэ щытхъужу дэпсалъэрейр щIэх дыдэу цIыхухэм къаужэгъу.
Адыгэ жьэгум и тетыр унэгуащэращ.
Адэ-анэм емыдаIуэм, гуIэу гъащIэр ехь.
Гуащэр щытепщэм пщыр щеудыхащ.
ГъащIэм нэхъ егъэджакIуэшхуэ щыIэкъым.
Зи щхьэм фIэкIа нэгъуэщIхэр фIыуэ зымылъагъуфыр насыпыншэщ.
Зи гъащIэр IэфI защIэу къэзыгъэщIа щыIэкъым.
Уемыгупсысу пча зы лъэбакъуэми, умыгупсысэу бутIыпща зы псалъэми, цIыху гъащIэр якъутэфынущ.
Пэжагъыр цIыхугъэм и къежьапIэщ.
Иджырей зэманым зи гупкIэ уисыр фIыуэ къыумыцIыхуауэ и уэрэдым удемыжьумэ нэхъыфIщ.
Ныбжьэгъу къэрабгъэр уи бий дыдэм нэхърэ нэхъ шынагъуэщ.
Хэт и псалъэреи жиIэу хъуар купщIэншэщ.
Псалъэр щылъэщыр пэжу, Iущу, шэрыуэу щытмэщ.
Ныбжьэгъури ахъшэкIэ къащэхуу щIадзащ.
Ущалъхуа Хэку и зы щIымахуэр нэхъыфIщ, хамэ щIыпIэ и гъатхищэ нэхърэ.
ПIащIэу зи гъащIэр зыхьхэм дунейм и дахагъэр зыкIи зыхащIэркъым.
Уэ къыпщыгуфIыкIыу къыббгъэдэлъадэ псоми фIыуэ укъалъагъуу уимыгугъэ.
ЩIэблэр пхуэмыгъэсамэ, нэмыси умылъыхъуэж.
ХьэщIапIэ уздихьа унагъуэм унафэ щыпщIыну ухуемыжьэ.
КIурашынАлий.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 1. Псы Iуфэ мывалъэ-пшахъуалъэ. 2. МыхъумыщIагъэ гуэр зэрищIам щхьэкIэ цIыхум зэретхьэкъу. 4. Нартыху хъуам и щхьэкIэ. 6. Дыгъэмрэ вагъуэхэмрэ я хэщIапIэ. 11. Нэр зэрыс кумб. 13. Жьэгу натIэм хэщIыхьа тегъэувапIэ. 14. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ театрым и джэгуакIуэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ артисткэ. 16. Удз хущхъуэ (клевер). 19. Уэлбанэ нэужьым щIым куэду щыплъагъу хьэпщхупщ. 26. Япэм я дамэм тету псы кърахьу щытащ. 28. Iэхъуэ … . 30. Езым ищэ хьэпшыпхэм егъэлеяуэ уасэшхуэ хуэзыгъэув, игъэува уасэм пхутемыкI. 31. МазэцIэ. 32. ЗанщIэу зэкIэлъыкIуэу гъэмахуэ жэщ ныкъуэм деж къуэкIыпIэ лъэныкъуэмкIэ щыблэ вагъуищ. 35. Псы къэкъуэлъа. 36. Бжьыхьэ жэщым уафэмкIэ къехыу къэкIыгъэ тхьэмпэр зыс. 37. Волгэ псым адыгэхэр зэреджэу щытар. 44. … мастэрэ зэфIэщIауэ зэIэпахыркъым. 47. МэракIуэ къызыпыкIэ жыгышхуэ лъэпкъ. 51. Выр гум щыщIащIэкIэ къагъэсэбэп баш цIыкIу. 52. Унэ … и гъусэу къищэхуащ. 54. Нысэ къашагъащIэ. 55. Пасэрей Iэщэ. 56. ЦIыхубзыцIэ. 57. Адыгэ лъэпкъым я лъабжьэр къыщежьауэ ябж лъэпкъыжь. 58. Адыгэ унэцIэ, уэрэдус цIэрыIуи уэрэджыIакIуэ лъэрызехьи къызыхэкIа лъэпкъ.
Къехыу:1. Анэшхуэ. 3. Вакъэдыж Iэмэпсымэ. 5. Быныр зей цIыхухъу. 7. ГъэшхэкI. 8. Си … шыгъу дищIащ. 9. Гъатхэм пасэу щIым къыхэж удз шакъафэ-къащхъуафэ. 10. Сэхуран тIэкIу иракIутэну яшыхьа тхылъымпIэ. 12. Хьэр унэм … . 15. ХьэпIацIэм ищI Iуданэ. 17. АдыгэбзэкIэ япэм къыдэкIыу щыта газет: «Къэбэрдей …». 18. КIэпIейкIитху хъу ахъшэ жьгъей. 19. ЛажьапщIэ. 20. Унагъуэ Iэщ цIыкIу. 21. Унагъуэм къагъэсэбэп кумбыгъэ. 22. Шыбжий фIыцIэ. 23. Хьэм къыхэщIыкIа хьэнтхъупс. 24. Я тепщэныгъэкIэ къэбэрдеипщхэм къакIэлъыкIуэу щыта уэркъ лъэпкъым къыхэкIа цIыху. 25. Куэдрэ темыужу къешх уэшх. 27. Выр зэрыщIащIэ бжьым иIэ гъуанэ. 29. ПсыIагъ куэду зэрыхэтым къыхэкIкIэ узыкIуэцIрымыплъыф хьэуа. 33. Акъыл зиIэм и … сисарэт (псалъэжь). 34. Псалъэ дахэм … гъуэмбым къреш. 38. Фо зэхуэхьэсыныр зи IэщIагъэ. 39. … джанэ. 40. Дамаск адыгэбзэкIэ зэреджэр. 41. Шым и кIуэкIэ. 42. … и удыгъэр япэ кърегъэщ (псалъэжь). 43. ЦIыхубзыцIэ. 45. ТIу ищIыкIам языхэзыр. 46. Лы гъэва зышхар … йофэж. 48. ЦIыхум гупсысэну Iэмал къезыт зэфIэкI. 49. ЦIыхухъуцIэ. 50. Хьэм епха унэцIэ. 52. … къезыхуэкIыр гур аращ. 53. Псы … .
Зэхэзылъхьар
Татым Хьэзрэталийщ.
Къулъкъужын Ипщэ къуажэ
Гъатхэпэм и 11-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу: 5. Бжьыныху. 7. Къамышы. 8. «Нэху». 9. Нэкурэ. 10. Индыл. 11. Джэлэфей. 12. Гъуэз. 14. Умэ. 15. Ер. 16. Кхъужь. 17. Джэдыгу. 21. Къамыл. 22. Румын. 25. Сыхьэн. 27. Уд. 28. Мы. 29. Без. 30. «Къру». 31. Къэрэгъэш. 33. КIапсэ. 35. Аркъэн. 37. Щиху. 38. Къардэн. 39. Азэмэт.
Къехыу: 1. Мылъку. 2. Хъыдзэдж. 3. Дарий. 4. Вынд. 6. Iэпэзадэ. 13. Зей. 14. Ужьэ. 17. Джэлэс. 18. Гуэрэн. 19. Дау. 20. Дыху. 23. Тхьэгъэзит. 24. Ауз. 26. Къыкъ. 31. Къэзэр. 32. Шабзэ. 34. Парт. 36. Къамэ.
