Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Адыгэ шхыныгъуэхэр
Лы гъэбэкхъа джэш хэлъу
Лы вар лэпсым къыхахри ягъэупщIыIу, г 10-15 хъу тыкъыр цIыкIуурэ зэпаупщI. Джэш лъэсар ягъавэ ныкъуэвэфI хъухуи и псыр щIагъэжри иракIут, джэшыр ягъэжэпхъ. Бжьыныщхьэ укъэбзар зэпэплIимэ цIыкIуурэ яупщIатэ, шыбжий плъыжь сыр хадзэри, тхъукIэ ягъэлыбжьэ. Бжьыныху укъэбзар шыгъу хэлъу яуб. АдэкIэ шыуаным шатэ тIэкIу иракIэ, абы бжьын гъэлыбжьар, лыр, джэшыр сатыру зэтелъу иралъхьэ, шатэ тракIэж, бжьыныху убар халъхьэ, шыуаныщхьэр трапIэжри, мафIэ щабэм тету дакъикъи 10-12-кIэ ягъэбэкхъ. Шыуаныр пэшхьэкум къытрах, джэдгын траудэ, шыуаныщхьэр трапIэжри да-къикъи 4-5-кIэ щагъэт. Iэнэм щытрагъэувэнум и деж зэIащIэ, тепщэчым иралъхьэри пщтыру яшх, пIастэ е щIакхъуэ и гъусэу.
Халъхьэхэр (цIыхуиплI Iыхьэ):
лы гъэвауэ — грамм 500
тхъууэ — грамми 100
бжьыныщхьэ укъэбзауэ — грамм 80
бжьыныху укъэбзауэ — грамм 50
джэш гъэвауэ — грамм 500
шатэу — грамм 500
шыгъуу, шыбжийуэ, джэдгыну — узыхуейм хуэдиз.
Щикъухьащ адыгэр дунеижьым
Жамырзэ Фелицие Австралием и пщащэ тхьэIухуд
Австралием къыщыдэкI газетхэм 2013 гъэм и накъыгъэм зэблэкIыу къытрадзэр «Австралием и тхьэIухуд-2013» зэпеуэм кърикIуахэрт. Апхуэдэ цIэ лъапIэр зыхуагъэфэщар хъыджэбз сырыху нэ къуэлэн Жамырзэ Фелициещ. Зэ еплъыгъуэкIэ жыпIэнкъым Фелицие шэрджэс пщащэу, ауэ ар адыгэщ.
Хъыджэбз тхьэIухудыр къыщыхъуа унагъуэр ящыщщ Урыс-Кавказ зауэм дунейм щызэбрипхъа ди лъэпкъэгъухэм. «Кавказ политикэ» Интернет-порталым и лэжьакIуэхэм щепсалъэм, Фелицие жиIащ Австралием иджыпсту хэхэс адыгэхэр зэрыщыпсэур, ахэр езым фIыуэ зэрицIыхур. Апхуэдэуи Бали хытIыгум фокIадэм щекIуэкIа «Дуней псом и тхьэIухуд-2013» зэхьэзэхуэм хэта хъыджэбзыр кIэщIу тепсэлъыхьащ къызыхэкIа унагъуэм, дэзыхьэх Iуэхугъуэхэм, и мурадхэм.
— «Австралием и тхьэIухуд-2013» зэпеуэм дауэ ухыхьэн хуей хъуат?
— А зэхьэзэхуэ иным сыхэтын папщIэ, нэгъуэщI зэпеуэ куэдми си зэфIэкIыр щыз-гъэлъэгъуащ. КъэпщытакIуэхэр хъыджэбз нэхъ дахэ дыдэу 200-м къытхэдэн хуей хъуащ, кIэух зэIущIэм кIуэнухэр къыхахын папщIэ. Си насып къикIри, сэ сытекIуащ. Къыхэзгъэщыну сыхуейщ «Австралием и тхьэIухуд-2013» зэпеуэр хъыджэбзхэм я дахагъыр къыщапщытэ къудейуэ зэрыщымытыр, атIэ псапащIэ Iуэхур лъабжьэ зэрыхуэхъур. Абы къыхэкI ахъшэр дэIэпыкъуныгъэ хуэныкъуэхэм хуагъэхь.
— КъызэрыщIэкIымкIэ, уэри псапащIэ Iуэхухэм ухэтщ, сыткIэ уадэIэпыкъуфрэ цIыхухэм?
— Сэ си лэжьыгъэ нэхъыщхьэр аращ. «Гуапагъэм и фонд» сиIэу абы и мылъкур зэрызгъэбэгъуэным иужь ситщ. ЦIыхухэм зэрызащIэдгъакъуэ программэ куэд догъэлажьэ, мылъку зиIэхэм я дэIэпыкъуныгъэкIэ. Волонтер гуп диIэщи, ерыскъыхэр къащэхуурэ зэ шхэгъуэ къэлътмакъым иралъхьэурэ унэ зимыIэу уэрамхэм дэтхэм хуагуэш.
Апхуэдэуи унагъуэ хуэмыщIахэм япэ дыдэу нэхъ зыхуеинкIэ хъуну хьэпшыпхэр лъагъэIэс. ГъащIэм тэмэму хэмызагъэ, хьэл гугъу зиIэ сабийхэм папщIэ спорт зэхьэзэхуэхэр къызыдогъэпэщ. Гулъытэ хэха яхудощI зи ныбжь хэкIуэтахэми. Жор плъыжьым жыджэру дыдолажьэ, абыхэм къызэрагъэпэщ Iуэхугъуэхэм мылъку хыдолъхьэ.
Фелицие и адэ Виктор и гъусэу. — Уи адэжь лъахэм укIуэжыну зэи уигу къихьакъэ?
— Дуней псом щыцIэрыIуэ си адэжьхэм я лъахэр зэзгъэлъагъуну си нэр къокI, куэдри согупсыс. Ауэ ар къызэхъулIэнрэ къызэмыхъулIэнрэ схужыIэнукъым. Австралием щесхьэкI гъащIэмрэ Iуэхухэмрэ «саутIыпщыну» къыщIэкIынукъым. Ауэ ар зэи сигу ихуркъым.
— Уи лъэпкъым хуиIэ пыщIэныгъэр мыкIуэдын щхьэкIэ, адэжь хэкум щыпсэу адыгэ щIалэ щхьэгъусэ пщIыным зэи уегупсысакъэ?
— Иджыпсту дэкIуэн Iуэхум сегупсысыркъым.
— Австралием адыгэ куэд щыпсэурэ? ФызэрыщIэ- рэ?
— ДызэрощIэ, дызэроцIыху, ауэ си лэжьыгъэм и зэранкIэ куэдым сахуэзэркъым. «Австралием и тхьэIухуд-2013» зэпеуэм сыщыщытекIуам абыхэм я хъуэхъур псом нэхърэ нэхъ си гуапэ хъуат. Си лъэпкъэгъухэм сытым дежи къыздаIыгъащ си жэрдэмыр, зэпеуэшхуэм сыхэтынуи сытрагъэгушхуащ.
— Уи лъэпкъым и тхыдэм ущыгъуазэ?
— Сыщыгъуазэщ. Сыт щыгъуи сфIэгъэщIэгъуэнт си адэмрэ си адэшхуэмрэ Адыгейм теухуауэ жаIэжу зэхэсх хъыбархэр.
— Адыгэбзэр бгъэшэрыуэрэ?
— Си жагъуэ зэрыхъунщи, си анэдэлъхубзэр сщIэркъым. Ауэ зэзгъэщIэну хуабжьу си нэ къыхуокI. Ар бзэ телъы-джэщ, ауэ Австралием щыпсэухэм я нэхъыбэм ящIэжыркъым.
— Узэрыадыгэ хъыджэбзыр ящIэрэ узыхэтхэм, укъэзыухъуреихьхэм?
— Дауэ ямыщIэнрэт? ЯщIэ! Сэ дэни щыжызоIэ адыгэхэм сакъызэрыхэкIар икIи хуабжьу сропагэ а лъэпкъым сызэрыщыщым.
Фелицие дыщIигъуащ ар щыпсэу къэралым щыцIэрыIуэ журналисту зэрыщытыр, куэд мыщIэу юрист IэщIагъэр зэрызригъэгъуэтынур.
Гъуэгу къежьапIэ
Хъымыщ Дианэ (Адыгейск къалэ) дыщэидэм хуэIэзэщ. Сурэтыр ХЬЭФIЫЦIЭ Мухьэмэд трихащ.
ГушыIэхэр
Шыхэм нэхъ къащтэр
— Но, но! — жиIэурэ шы уэдыкъуа увыIаитIым ящIэкIиеурэ щIалэр лэжьакIуэ къикIыжырт. Ирилажьэ фIэкIа, абы шитIыр игъашхэртэкъым.
Бжыхь джабэм кIэщIэс лIыжьым ар щилъагъум:
— Уэлэхьэ, щIалэ, а уи шитIым «ноуищэ» нэхърэ зы «дыр» нэхъ къащтэнмэ, — жиIащ.
ЩIалэ хъарзынэр щIэп гуэрэным хашхыхь
Мэлэчыпхъухэ я пщIантIэм къыдыхьа щIалэм хьэхэр ежауэ ебэнырт.
Мэлэчыпхъу щхьэгъубжэм къыдэплъри:
— ЩIалэ хъарзынэр щIэп гуэрэным хашхыхь! — жиIащ.
Мэлэчыпхъу и анэр къыщIэплъри:
— ЩIэп гуэрэн къыздикIар дэнэ? — жиIэри ещхьэфэуащ.
— ЩIэпщ абы щыгъ псори! — жиIащ Мэлэчыпхъу.
Жьыбгъэм хуэдэу узолъагъу
ЛIымрэ фызымрэ хадэр япщIэу хэтт. ЛIыр и фызым еупщIащ:
— ФIыуэ сыкъэплъагъурэ?
— Ауэ сытми услъагъурэ! — жиIащ фызым.
— Сыт хуэдэу сыкъызэрыплъагъур — еупщIащ лIыр аргуэру.
— Жьыбгъэм хуэдэу узо-лъагъу! — жиIащ фызым, куэдрэ мыгупсысэу.
— Алыхьыр согъэпцI, жьыбгъэм хуэдэу фIэкIа сыкъыумылъагъуу, дакъикъэ уизгъэсым! — жиIэри, абы фIэкIа хэмылъу фызыр иригъэкIыжащ.
Хадэ пщIэгъуэр зэфIэкIри, мэкъуауэгъуэр къэсащ. ЛIыр мэкъу еуэу здыхэтым, дыгъэр жьэражьэу къыщхьэщыту, уэмрэ бэуэгъуэ имыгъуэту, аргъынэр здрилъэщIэкIым, жьыбгъэ мащIэ къыкъуэури, гуапэу лIым къыжьэхэуащ. Мэкъуэуэныр щигъэтри, жьыбгъэр нэхъуеиншэу зыжьэдишащ. И фызым жиIар игу къэкIыжри, махуэр фIэкIыхьу мэкъу еуащ. Пщыхьэщхьэм къызэрыдыхьэжу кIуэри и фызыр къишэжащ.
КъардэнгъущI Зырамыку.
ЦIыхушхуэхэм я гупсысэхэр
Къыпщышынэри узыщышынэри фIыуэ пхуэлъагъунукъым.
Цицерон Марк.
ТекIуэн щыщIэддзэнур ди щыщIэныгъэхэр къыдгурыIуэжмэщ.
Ленин Владимир.
Дагъуэ къыпхуэзыщIхэм я нэхъыщхьэ дыдэр зэманращ.
Белинский Виссарион.
ЦIыхур цIыху щыхъур жылагъуэм щахэтым и дежщ.
Бехер Роберт.
Ди жыджэрагъым и къарур зэлъытар ди лъым и пщтырагъымрэ щIыIагъымрэщ.
Ларошфуко Франсуа.
Къулейсыз узыншэр нэхъ насыпыфIэщ пащтыхь сымаджэм нэхърэ.
Шопенгауэр Артур.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 5. Унэ-лъапсэ ухуэным пыщIа IэщIагъэ. Е псалъэжь: « … Iэзэм мэзыр и благъэщ». 6. КъулыкъущIэшхуэм и IэнатIэр … хэхыпIэ ищIащ. 8. Гу шэрхъым и зы Iыхьэ. 10. Гуп зэрыгъэхъуурэ мэкъумэш къэкIыгъэм лъапсэрыхыр къыхуэзыгъакIуэ псэущхьэ цIыкIу къэзылъэтыхь. 11. Iэпслъэпсым щыщ. 12. Абы и цIэр зэрахьэ: псыежэхым, районым, къалэм. 13. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ театрым и джэгуакIуэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и артисткэ … Жаннэ. 15. Пасэрей шыгу, щхьэ телъу. 16. МахуэцIэ. 18. Уафэ лъащIэм щызеджадэ «бжьэхуц» Iэрамэ. 20. Языныкъуэ псэущхьэхэм зэрызахъумэж «Iэщэ». 21. … лъакъуэрэ хьэ лъакъуэрэ зыубыда щыIэкъым. 22. Къуацэ-чыцэ. 23. Мэ дахэ къызыхих ткIуаткIуэ. 26. ХьэкIэкхъуэкIэ шынагъуэ. 27. Уеплъмэ, …, уеджэмэ — дэгу. 28. ЦIыхубз пшэрыхь … 31. Егъэлеяуэ ерыщ. 33. Iэщ псэуалъэм е хадэ ихьэпIэм хуащI бжэ. 36. Мэл зыхэвэ нэхърэ … зыхэпкIэ. 37. … куэдрэ уэмэ, и дамэр мэкъутэ. 38. Адыгэ композитор цIэрыIуэ, Урысей Федерацэм и Къэрал саугъэтыр зыхуагъэфэща. 39. Пасэрей Iэщэ зэрыпыджэ. 40. ЛэжьакIуэжьым и Iэгум трищIэ фэ Iув пхъашэ. 41. Къэбэрдейм и иужьрей пщы … Жанхъуэт Кушыку.
Къехыу: 1. Адыгэ макъамэ Iэмэпсымэ. 2. ЗекIуэ ежьа шууейхэм … кIыхь зэпачын я мурадщ. 3. Дин лэжьакIуэ. 4. Зи гур иудауэ къэхъуа цIыху. 7. ХьэпIацIэ цIыкIунитIэ, къарууфIэу. 9. Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ. 13. Гъавэ къэкIыгъэ. 14. Лъэпкъым ди мащIэкъым щIэныгъэ … зиIэ еджагъэшхуэхэр. 17. НапIэзыпIэ. 19. Ди республикэм щыIэ псыежэх. 20. Сосрыкъуэ къихьа тхьэIухуд. 24. Аруан районым хиубыдэ къуажэ. 25. Удз сыр лIэужьыгъуэ. И купсэр цIыхум яшх. 29. Щыгъыным хищIэ хьэпIацIэ. 30. Уафэм къех мыл тыкъыр цIыкIу. 32. Сымаджэ хьэлъэр къызэфIэувэжати, и унагъуэм … хуащIыжащ. 34. Бдзэжьей лIэужьыгъуэ. 35. Жыг пхъафэм хэс хьэпIацIэхэр зышх къуалэбзу. 36. Псы зэрыкIуэ …
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
ЩэкIуэгъуэм и 30-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу: 4. Къанкъуэщ. 6. Мэрзэхъу. 9. Ибэ. 10. Мурад. 11. Нэмыс. 12. Хьэрып. 14. КIэ. 15. Уд. 16. КъуанщIэ. 18. Акъужь. 19. Пхъафэ. 23. Къабзий. 24. Мыжурэ. 28. Нэмэз. 29. Гъуэгу. 30. ЕнтIыр. 34. Вы. 35. Щэ. 37. Жьапщэ. 38. Путин. 40. Пащты. 41. Быж. 42. Вэрокъуэ. 43. Тэрэзэ.
Къехыу: 1. Фэнд. 2. Къэбардокъуэ. 3. Пэгун. 4. Къамылыкъуэ. 5. Нэрыгъ. 7. «Заман». 8. Хъупсырджэн. 12. Хьэм. 13. Пут. 17. ЩIэблэ. 20. Хъэуан. 21. КIий. 22. КIыщ. 25. Андропов. 26. Iэпэпшынэ. 27. ГурэпкIырэ. 31. Пыжь. 32. КIущэ. 33. Хьэтыр. 36. Iуащхьэ. 39. Ныкъуэ. 40. Пхъэр.
