Мамлюкхэмрэ Наполеонрэ
Афганистан, Палестинэ, Ирак, Мысыр, Сирие, Ливан, Афганистан — кIуэ пэтми нэхъыбэ мэхъу мамыр гъащIэр къыщытIэсхъа хьэрып къэралхэм я бжыгъэр. КъухьэпIэм и ерууагъым зигъэнщIыжыркъым тхыдэ пасэм и лъапсэу къалъытэ, дунейр зэрыщытрэ щIэныгъэ къежьапIэу къекIуэкI щIыналъэхэм псы иригъэжыхьыжынкIэ. ЦIыхубэм я зыужьыныгъэр игъэкIуэтыжыныр нэрыгъ зыхуэхъуахэм я ныпхэми зехъуэж: зэм ар дуней псор къэзыубыдыну иужь ихьа Инджылызрат, иужькIэ — Франджым, Германием, нэгъуэщIхэм, иджыщи — «демократие зэхэтыкIэкIэ» щIы хъурейм хуэупсэнкIэ емызэш Америкэр. Апхуэдэ дыдэ уэрэдыпкъ щIэтущ зы зэман Кавказми «цивилизацэ» къахьауэ зэрыщытар.
Сирием хуэдэу нэгъэсауэ дыщымыгъуазэми, Мысырми исщ ди лъэпкъэгъухэу зи къуэпсхэр жыжьэ дыдэ къыщежьэхэр, уеблэмэ адыгэу зэрыщытар зымыщIэжхэр. Нобэу пIэрэ лIыхъужь куэд зылъэгъуа а щIыпIэ хъуэпсэгъуэм КъухьэпIэм и нэпсеягъыр къыщигъэбырсеяр?
Адыгэхэр
иджыри лъэщт
Дуней псом щыцIэрыIуэ франджы дзэпщ Наполеон Бонапарт 1798 гъэм Мысырым щихьам мамлюк пащтыхьыгъуэр щыIэжтэкъым, щIыналъэр Уэсмэн сулътIаным и тепщэныгъэм щIэтт. АрщхьэкIэ мамлюкхэм я щIэблэм, Тырку сулътIаным и жыIэм щIэт хуэдэу щытми, я пщIэр лъагэт, щIы нэхъыфIхэр абыхэм яIыгът, къэрал «IумпIэри» зыIэщIэлъыр ахэрат, Наполеон къыпэщIэтахэм нэхъ къахэщ дзэпщри адыгэ мамлюк Мурад-бейт. ХабзэкIэ, Мысырым мылъку гуэр Тыркум хухигъэкIын хуейуэ щытт. Псалъэм папщIэ, Тырку сулътIаныр зи хъумакIуэ Мэчэмрэ Мадинэмрэ ирагъашэ щIакхъуэр зэрыкIыр Мысырырт. Ауэ мамлюкхэм я лъапсэр быдащэ хъуати, дызытепсэлъыхь лъэхъэнэм Тыркум иратын хуей ахъшэр «псы кIуэцIрытшати, дзэр тхуэпати» жаIэурэ зэрагъэмэщIэным иужь итхэу, итIанэми унафэхэр «сулъ-тIаным и цIэкIэ» зэрагъакIуэу апхуэдэхэт. Тыркум и тетыгъуэр игъэткIиижыну еIэху, и лIыкIуэхэр Мысыр Ищхъэрэр зыIыгъ Мурад-бейрэ Ибрэхьим-бейрэ, е Мысыр Ипщэр зыIэщэлъ Хьэсэн-пэщэм я жыIэ щIэувэ фIэкIа, щIагъэкIуар яхуэгъэзащIэртэкъым, хамэхьэм дикъуза унэхьэу зызыбжыж мысыр цIыхубэри абыкIэ арэзытэкъым.
ТекIуэмэ зыфI,
къимыгъэзэжмэ, фIитI
А псом щыгъуазэ Наполеон «мысыр хэкурысхэр мамлюк залымхэм къригъэлын» бэракъым щIэту 1798гъэм къежьащ. Франджы къэралым и тетыгъуэ Директорием Бонапарт псынщIащэу зэрыдэкIуэтейр и гуапэтэкъым. ЯпэкIэ жыжьэ плъэф, гукъэкI бзаджэкIэ цIэрыIуэ, хамэ къэрал IуэхухэмкIэ министр Талейран къытригъэхьэри, тетыгъуэм зекIуэм текIуэдэну ахъшэр къиутIыпщащ, дунейпсо тепщэныгъэм хуэпабгъэ дзэпщыр и натIэ иригъэкIыным нэбгъузкIэ хуеплъэкIыу: текIуэмэ зыфI, къимыгъэзэжмэ фIитI.
Наполеон жиIэр адыгэхэм ядэркъым «Куэд дэмыкIыу къыдгурыIуэнущ Инджылызым дытекIуэпэн папщIэ, Мысырыр къэдмыубыду зэрымыхъунур», — етх езы Наполеон 1797 гъэм. Македонский Александр, Цезарь Юлий сымэ яхуэдэу зыкъызыщыхъужу хуежьа Бонапарт КъуэкIыпIэ къэралхэр къизэукIэрэ цIэрыIуэ хъуным хуэпабгъэрт. «Европэр цIыкIуIуэщ, Iуэхушхуэхэр щыпхузэфIэкIынур КъуэкIыпIэм и закъуэщ», — къыхощ абы и гукъеуэхэм.
Наполеон здишэну зауэлIхэр зырызу къыхихащ жыпIэнт. Урыс тхыдэдж цIэрыIуэ, академик Тарле Евгений зэритхыжымкIэ, Наполеон зауэлI куэд дыдэ фIыуэ ицIыхурт, я ныкъусаныгъэ тIэкIухэми щыгъуазэу. Мыр хахуэщ, къикIуэтынукъым, ауэ ефэрейщ. Модрейр губзыгъэщ, тегушхуэ хэлъщ, ауэ кIуэцI уз иIэщ…
1798 гъэм накъыгъэм и 19-м Наполеон кхъухь 350-рэ абы ис нэрыбгэ 30.000-рэ щIыгъуу Тулон кхъухь тедзапIэм икIри Мысырым ежьащ.
Мурад-бей
Хэт хъунут-тIэ мамлюкыдзэм и пашэ Мурад-бей? Зылъэгъуам зэритхыжымкIэ, Мурад-бей жьакIэ Iув зытет лIы щхьэцыгъуэ хэщIыхьат. И нэкIум сэшхуэм къигъэна дыркъуэ телът. Наполеон абы хужиIам тепщIыхьмэ: «Ар лIы хахуэ псэемыблэжт, зэгъэзахуэшхуэ хэлъу. Зэ плъэгъуэкIэ абы зауэ щекIуэкI щIыпIэр апхуэдизкIэ набдзэгубдзаплъэу къызэщIиубыдэфырти, и Iэзагъым зы дзэпщи теукIытыхьынтэкъым».
Сабийуэ Кавказым гъэру ирашри мысыр мамлюкхэм иращэжат Мурад-бей. Хуэмурэ дэкIуэтея щIалэр Мысырыр зыIыгъ бей 24-м язт Наполеон щIыналъэм щихьа лъэхъэнэм, Мысыр Ищхъэрэр и IэмыщIэм илъу. Мурад-бейщ Наполеон дзэпщ пашэу пэщIэувар, арщхьэкIэ тхыдэм щыцIэрыIуэ пирамидэхэм деж щекIуэкIа зэхэуэм щикIуэтри, иужькIэ узым илIыкIащ. Наполеон и секретару щыта Бурьен деж дыкъыщоджэ: «Бий нэхъ узыхуэсакъын хуейхэм, нэхъ хахуэхэм, нэхъ жыджэрхэм икIи шынагъуэхэм Мурад-бей яхибжэрт Наполеон».
Мыбдеж къалэн зыщыщытщIыжыркъым Фран-джымрэ Мысырымрэ зэрызэзэуар, хэта е хэкIуэда цIыху бжыгъэхэр къэдгъэлъэгъуэну, ар Iуэхур зи къалэн тхыдэджхэм тщхьэщахакIэу ди гугъэщ. Ауэ мамлюк хахуэхэр франджыхэм щхьэ ирагъэкIуэтыфа жыпIэмэ, абы теухуауэ зы псалъэ жыIапхъэщ. Наполеон и жыIэгъуэ цIэрыIуэ щыIэщ: «Мамлюк зауэлIитIыр, шэч хэмылъу, франджитIым йофIэкI; мамлюки 100-р франджи 100-м хуэдэщ; франджы 300-р мамлюк 300-м текIуэнущ; франджы 1000-р мамлюк 1500-м къыхагъэщIэнукъым». Мы жыIэгъуэр къегъэсэбэпри, Энгельс Фридрих IупщIу къегъэлъагъуэ франджыхэр щIытекIуар. Мамлюк зауэлI губзыгъэр щхьэзакъуэ зауэзэрылIым щынэхъ лъэщми, дзэр зэуIуауэ утыку щихьэм деж, унафэ зэкъуэткIэ франджыхэр нэхъ лъагэт. Псалъэм папщIэ, «карекIэ» зэджэ дзэ ухуэкIэр гужьеигъуэт мамлюк шуудзэм дежкIэ.
Наполеон Мысырым итыху, мамлюкхэм ящыщ зыгуэрхэр и дзэм хыхьауэ щытащ. 1802 гъэм Африкэм икIыж Бартелеми полковникым императорым жреIэ мамлюки 150-рэ я унагъуэхэр я гъусэу зэрыздишэр. Наполеон пщIэшхуэ пылъу ахэр и дзэ хэплъыхьахэм хигъэхьащ. А зауэлIхэм ябгъэдэлъ Iэзагъыр IуэрыIуатэм хуэкIуэжырт. Наполеон и псалъэ ищхьэкIэ къыщытхьахэр нэгъуэщIуи къокIуэкI: «МамлюкитIыр къафIэмыIуэхуу франджищым ятекIуэнущ. Фи закъуэу запэщIэвмыгъахуэ».
ЗэрыпхъуакIуэ псори «къегъэлакIуэщ»
Наполеон Мысырым зэрыдыхьэу, унафэр ихъуэжащ. Япэрауэ, къалэ къэс къалэтет зырыз игъэуващ франджы дзэпщхэм ящыщу. ЕтIуанэу — а къалэтетым и унафэм езы къалэдэсхэм къахишри «диван» — чэнджэщакIуэ гуп щIигъэуващ. Ещанэу — муслъымэн диным и пщIэр зы мэскъалкIэ къэтIасхъэныр Iэмал зимыIэу иукъуэдиящ: зы нэмэзи зы азэнджэгъуи дамыгъэхуIауэ зытетам тетхэт, дин лэжьакIуэхэм уеIусэныр щIэпхъаджагъэт.
Наполеон Мысырым нэсащ Тхыдэдж Петрунинэ Жаннэ етх: «Александрие иубыда нэужь, Наполеон мысырдэсхэм ягу дыхьэн папщIэ, «Бисмиллахьи ррахьмани ррахьимкIэ» къыщIидзэ къыхуеджэныгъэкIэ захуигъэзащ. «Мысырдэсхэ, — къыщIедзэ Бонапарт. — Сэ фи диным сеныкъуэкъуну сыкъэкIуауэ къывжаIа щхьэкIэ, абы зы пэжи хэлъкъым. ЯжефIэ апхуэдэ хъыбар нэпцI зыгъэIухэм: сэ сыкъыщIэкIуар лейзехьэхэм факъыIэщIэсхыжын щхьэкIэщ, мамлюкхэм нэхърэ куэдкIэ нэхъ си фIэщу фи динми, фи бегъымбарми, КъурIэн лъапIэми пщIэ яхузощI». Франджы зауэлIхэр муслъымэн нэсхэщ, — я фIэщ ищIыну хэтт абы мысырдэсхэм. Ахэр Урымым кIуэри «муслъымэнхэм езэуэн хуейщ» жызыIэ чристэн папэм и тепщэныгъэр зэтракъутащ. Наполеон цIыху миниплI къыхихат хьэж зыщIыну кIуэхэр яхъумэну. И дзэм щыщ офицер куэдым муслъымэн диныр къащтат, Чэбэм тепхъуэщIэ хуагъэхьэзырырт. Мысырым итыху, франджы унафэщIхэм чристэнхэм хуадэртэкъым нэщI мазэр екIуэкIыху муслъымэнхэм къалъагъуу шхэну, псы е тутын ефэну…» АрщхьэкIэ мысырдэсхэр а псом дзыхьмыщIут зэреплъыр.
Бонапарт щIэныгъэм
итхьэкъуат
Мысырыр цивилизацэм и къежьапIэу зэрабжыр зыщIэ Наполеон Франджым щыщ щIэныгъэлI куэдыфI зыщIигъуащ, унэтIыныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэм щигъэлэжьэну и мураду. Каир дыхьа нэужь, абы щIэныгъэ институт къыщызэIуихри, щIэныгъэлIхэр IэнатIэм пэригъэхьащ, къэралым и тхыдэр, зыужьыныгъэкIэ здынэсар, къинэмыщIхэр къахутэу ятхыжыну я къалэну. Напо-леон и дзэм щIэныгъэлIрэ гъуазджэм и лэжьакIуэу цIыхуи 167-рэ хэтт — къэкIыгъэхэм, щIым, химием, географием елэжьхэр, физикхэр, астрономхэр, тхакIуэхэр, экономистхэр, компо-зиторхэр, сурэтыщIхэр, ауэ еджакIуэхэр. Абыхэм ящыщ зым зэритхыжамкIэ, «Наполеон еджэныгъэ-щIэныгъэм (наукэм) ифIэщу итхьэкъупэрт».
Мысырдэсхэм хуэм-хуэмурэ къагурыIуащ «къегъэлакIуэхэм» я гущабагъыр здынэсыр. «ХьэщIэхэр» зэрыпхъуакIуэ дыдэу зэрыщытым и зы щыхьэт хъуащ ахэр арэзы зыщIын хуэдиз мылъку къызэрыхэмыкIыр я щхьэусыгъуэу, къулейуэ зыхуагъэфащэ щихъ Саид-Мухьэммад Аль-Карими иращIар. «Упсэуну ухуеймэ, динар мин щищ къыдэт», — жраIащ. Аль-Карими щихъым къарита жэуапри къыхэнащ тхыдэм: «Си лIэгъуэр къэсамэ, си ахъшэр пщIэншэу хэкIуэдэнущ. Къэмысамэ, сыт щIывэстынур?». Щи-хъым и щхьэр паупщIа щхьэкIэ, абы игъэпщкIуа мылъкур къагъуэтакъым, ауэ а Iуэхур къагъэсэбэпри, шынагъэкIэ динар мелуаниплI къыхахащ.
Тхыдэм къыхэнэжащ Наполеон Каир щызэрихьа леишхуэр. 1798 гъэм и жэпуэгъуэм зыкъэзыIэтахэр игъэIэсэн папщIэ, зы махуэм хуэзэу цIыху тIощIым нэс щригъэукI къэхъуащ. Унэхэм къыщIахуа цIыхубзхэмрэ сабийхэмрэ Каир къаху пэтрэ гъуэгум телIыхьхэрт, зыщIэса унэхэр ягъэсырт. Апхуэдэххэурэ цIыхухэр шынагъэкIэ игъэбэяуащ. Ауэ тхыдэми къыхэнащ европэм и «цивилизацэ зехьэкIэр».
Адыгэ тхыдэджхэм зэгуэр я нэ техуэну дыщогугъ мы зауэм. Iуэхум хэзыщIыкI диIэ пэтми, гъэсэныгъэ Iэмал хъун хуей тхыдэ лэжьыгъэхэр гуми акъылми хуэщхьэхынэу фIэкIа къищтэркъым, анэдэлъхубзэкIэ къызэрымыIуэтам и зэранкIэ. А лъэныкъуэмкIэ арэзы укъэзыщI лэжьыгъэщ Къалмыкъ Аднан мы тхыдэ Iыхьэм триухуа и лэжьыгъэр. «Адыгэ бзылъхугъэ цIэрыIуэхэр» зыфIища тхыгъэм щыщ «Нэфисэт гуащэр» зытеухуар ищхьэкIэ зи гугъу щытщIа Мурад-бей и щхьэгъусэт. Аднан и тхыгъэм хъарзынэу къыхощ а зэманым псэуа мамлюкхэм я зэхэтыкIар.
Нэфисэт Гуащэ
Нэфисэт Кавказым хъыджэбз цIыкIуу ирашат. «Нэфисэт Iумахуэ», «Мурад и щхьэгъусэ Нэфисэт», «Къулейхэм я къулеиж», «Адыгэ пащтыхьхэм я анэ» — а цIэхэмкIэ щыIуащ Нэфисэт гуащэ Мысырым. Къыщалъхуа щIыпIэр шэчыншэу ящIэркъым: хэт Анатолэу етх, хэти — Кърымыр, хэти Кавказрауэ жеIэ. Псоми я япэ псалъэщ ар дахэу зэрыщытар. Пащтыхь Алий Бэч Ин тыгъэ къыхуащIри, иужькIэ щхьэгъусэу къишэжащ. Езым и пщIантIэм дэт цIыхубз гупым яхишщ, Езбэчхэ я хьэблэкIэ зэджэ щIыпIэм щаухуауэ щыта хыжьей дахэм хэплъэу чэщанэ хуригъэщIри, абы щIигъэтIысхьащ.
Езбэч хьэблэ хъужыр Мысырым и къалащхьэ Каир и хьэблэжьхэм ящыщ зыщ. Ар зыухуауэ щытар ТIытIыхъу и къуэ Езбэч Сейфудинщ. Сейфудин пащтыхь Темырыбгъи, Къэит-беи я лъэхъэнэхэм дзэпщу щытащ. Къэит-бей и тетыгъуэм, 1475 гъэм щыщIидзэм, и мурадыр пщы Езбэч игу ирихьри, Нилым хэша псыкIэ хыжьей щищIащ, хьэблэм жыгхэр щыхисащ, удз гъэгъахэр щигъэкIащ. Псоми динар минищэ текIуэдэгъащ. 1477 гъэм хы-жьейм мэжджыт екIу, чэщанэ дахэ IуищIыхьащ. Франджыхэр къихьэу сату щIыпIэ ящIыху щытащ а мэжджытыр. Езбэч Сейфудин ищIа хьэблэ уардэм теухуауэ усакIуэхэм ятха хъуэхъухэм ящыщщ мы сатырхэр:
Ди зиусхьэн Езбэч и чэщанэм,
ФIыгъуэр вагъуэбэу и щхьэгъубжэхэм къыдоплъ.
Зэманым декIуурэ Езбэчхэ я хьэблэм зиужьащ, абы бгъуращIыхьащ копт-чристэнхэм я хьэблэ, чылиси дэтыжу. ИщхъэрэкIэ журт хьэбли щаухуащ. Езбэчхэ я хьэблэм чэщанэ дахэхэм нэмыщI, сэрей лъагэхэмкIэ къэхухьауэ унэшхуэхэр дэтащ. Абыхэм ящыщ зыт Мухьэмэд Алий и сэрейр, Наполеон и дзэм къыхуэнэжауэ щытар. Абыхэм ящыщщ Алий Бэч Ин и щхьэгъусэ Нэфисэти хуиухуауэ щытар. Нэфисэт абы щыпсэуащ 1773 — 1816 гъэхэм. А сэрейхэмрэ чэщанэхэмрэ хъугъуэфIыгъуэм къикъутэрт, тхылъ лъапIэхэр щIэзт. Хьэблэм утыку иIэти, ар цIыхубэ зэхуэсыпIэт, махуэшхуэхуэр щрагъэкIуэкIырт, суфийхэм я ныпхэр яIэтауэ къыдыхьэрти абы щыпэкIурт.
Алий Бэч Ин (1728 — 1773) и цIэ дыдэр Али Бэч Болэтщ, хэтми «Иусиф Дауд» етх, иджырей тырку къэралыгъуэм хыхьэ Амасье къалэм къыщалъхуащ.
1517 гъэм, адыгэ пащтыхьыгъуэр еухри уэсмэнхэр къытохьэ. Адыгэхэм я пащтыхьыгъуэр иухами, я тетыгъуэр кIуэдатэкъым — ахэр тетащ уэсмэн сулътIанхэм я къуэдзэхэу, абыхэм я унафэхэр хьэрып щIыналъэхэм щагъэзащIэу. А лъэхъэнэм къыхэжаныкIахэм ящыщт Алий Бэч Ин. Ар Мысырым тетащ унафэ щищIу. Ари, адрей адыгэхэм хуэдэу, гъэру Мысырым къашащ, абы щагъэсащ, ирагъэджащ, апхуэдэурэ лъагапIэхэм нэсащ. Езым и лъэхъэнэгъуу икIи гъунэгъуу зыцIыхуу щыта тхыдэтх Стафро Лансбан етх ар Тыркум щыщ Амасье къалэм щыщ щоджэн гуэрым и къуэу. 1728 гъэм къалъ-хуащ, илъэс пщыкIущым иту ядыгъущ, Каир къалэ яхьри абы пщы Ибрэхьим Чэтхъэда щращащ, абы ипIащ, игъэсащ. Илъэс тIощI щрикъум, зыщэхужа Ибрэхьим щхьэщэхупщIэ щIитри, хуит къищIыжащ Алий. ЗыпIа Ибрэхьим 1754 гъэм дунейм ехыжащ Алий илъэс тIощIрэ тIум иту, абы къыщIэна мылъкури къыхуэнащ. Псом япэу, и лъэпкъэгъу адыгэхэр зришэлIащ. 1763 гъэм Каир и тету зыхригъэхащ. Утыкур щызригъэгъуэтым, уэсмэнхэмрэ урысхэмрэ я зэхуаку къыдэхъуа зауэр къигъэсэбэпри, Мысыр псор зыIэщIилъхьащ. АбыкIи иримыкъуу, Щам щIыналъэмкIэ Iэбащ, ари зыIэщIилъхьэну. Урысым гурыIуат я кхъухьыдзэмкIэ и хы Iуфэхэр уэсмэнхэм щахъумэну, езыр абыхэм IэщэкIэ якъуэувэну. Абы ирихьэлIэу, ари и щхьэусыгъуэу Уэсмэн сулътIаным унафэ къыдигъэкIащ Алий Бэч Ин дэнэ щамылъэгъуами яукIыну. Ауэ Алий Бэч Ин зыIэщIэкIуэдэжар уэсмэнхэракъым, атIэ езым и малъхъэу икIи и дзэпщу щыта Iэбу-Зэхьэб жыхуаIэращ. Ар и уIэгъэхэм илIыкIащ 1773 гъэм накъыгъэм и 26-м.
Алий Бэч и тетыгъуэр къигъэсэбэпри, и Iыхьлыхэр Кавказым къыщилъыхъуэну иужь ихьащ. Езым и блыгущIэт икIи и ахъшэIыгъ ТIэнтIауир игъэкIуащ Амасье къалэм. ТIэнтIауир Амасье къалэм къыщигъуэтащ Дауд жыхуаIэ щоджэныр, Алий и адэр. Ари ипхъу Ехьуди къыздишэри Каир къэкIуэжащ ТIэнтIауи. Ахэр Алий и пащхьэ щрашэм, и лъэгуажьитIыр щIым нэсыхукIэ зигъэщхъащ, и адэм и IитIми ба хуищIащ. Алий и адэр и къуэм деж зэрыщыIар мазибл къудейщ, къыздикIа Амасье къалэм игъэзэжащ.
Алий Бэч Ин и лъэхъэнэм Мысырым и сатум зиужьащ. Тхыдэджхэм ар блэкIам теухуа тхылъхэм дихьэхыу еджэу, гушыIэ зыхэмызагъэ лIы ерууэ зэрыщытар ятхыжащ. Абы щхьэгъусэу плIы иIащ: Къардэн ХьэIишэт, Чэлсэн Хъатун (езы Алий псэу щIыкIэ дунейм ехыжащ), Мунэур Хъатун, Мурадей Нэфисэт. Иужьрей Нэфисэт псом нэхърэ нэхъыфIу илъагъурт, езы Нэфисэти цIыху Iущт, еджати, цIыхубэм щIыхьышхуэ къыхуащIырт.
Алий Бэч Ин зауэм щыхэкIуадэм, 1773 гъэм Нэфисэт гуащэр абы и дзэпщу щыта Мурад Бэч (Мурад-бей) къишэжащ. ЖыIэпхъэщ Нэфисэт и щхьэгъусэу щытам къыщIэна псори езымрэ зыдэкIуа Мурадрэ къазэрыхуэнар. Абы къыщIэнат чэщанэ зыбжанэ, сату щIыпIэ куэдхэр, мин 400 зи бжыгъэ дзэ зэгъэпэща, Ни- лым щызекIуэ кхъухьхэр, цIыхубз гъэру 56-рэ. Нэфисэт къыхуэна мылъкум хигъэхъуа фIэкIа хигъэщIакъым, Каир и дыхьэпIэхэм ящыщ ЗуелэкIэ зэджэм деж 1796 гъэм цIыхубэм псы ефапIэрэ еджапIэрэ щахуищIауэ щытащ. Псы ефапIэр мраморкIэ дэщIеят, Нэфисэт и щытхъуу усэ сатыриплI тетхауэ:
ФIыщIэ хуэфащэщ псы ефапIэ зыщIам.
И теплъэр дахэщ, гур зэлъыIуех.
Псы къижыр Евфрат псыуэ къабзэщ,
Нэфисэт ищIа тхьэщIагъыр ди гум имыхунщ.
Псы ефапIэр зыхэт блыным щхьэгъубжищ хэлът. Ар щащIам щыгъуэ Каир къалэ апхуэдэ 300 дэтащ, иджыпсту дэтыжыр 70 къудейщ. Абыхэм нэмыщIауи, Нэфисэт къалэм дищIыхьат хьэмэмитI, цIыхур абы щIыхьэрэ зигъэкъабзэу. ЗэрыжаIэжымкIэ, Нэфисэт кIасэу зэригъэщIэжа хьэрыпыбзэмкIэ еджэрт икIи тхэрт, къыдалъхуа бзэм хуэдэу. Абы ищIэрт тыркубзэри франджыбзэри. Джэбэрти тхыдэджым зэритхыжымкIэ, Нэфисэт и щхьэгъусэ Мурад хуэарэзытэкъым, Европэм къикIа сатуущIхэм налог куэд зэратрилъхьэм щхьэкIэ. Арауи жеIэ щхьэусыгъуэ хуэхъуар Франджым и дзэр Мысырым къришэнымкIэ.
1798 гъэм бадзэуэгъуэ и 21-м пирамидэхэм деж щекIуэкIа зауэм Мурад и дзэр Наполеон и дзэм щыхигъэщIащ. Мурад Суданыр щтапIэ ищIащ, Нэфисэт Каир къыдэнащ, зэрыпхъуакIуэхэм цIыхубэр ящихъумэну, и лъэпкъэгъу адыгэхэм къащхьэщыжыну, иIэ мылъкушхуэр бийм IэщIимыгъэхьэну. Ар къалэн тынштэкъым цIыхубзым игъэзэщIэну, ауэ Нэфисэт гугъуехьхэм япэщIэтащ дипломат Iэзагъэ хэлъу.
Нэфисэт цIыхубз дахэт, щIэныгъэ бгъэдэлът, адыгэ гуащэм хэлъ хьэл телъы-джэхэр хэлът, цIыхубэм фIыуэ къалъэгъуат, бгъэдэлъ мылъкум щымысхьу зэрыпсапащIэм щхьэкIэ. Каир дэс унагъуэ хуэмыщIахэм мазэ улахуэ яхуигъэувауэ етэрт ар. Апхуэдэу щытащ къулейсыз дыдэ щыхъуами. Нэфисэт и чэщанэм и хьэщIэщыбжэр сыт щыгъуи зэIухат, щIэныгъэлIхэр щызэхуэсу, абы щызэдауэхэу, щызэчэнджэщу.
Наполеонрэ Нэфисэтрэ зэкIэлъыкIуэрт, тыгъэхэри зэIэпахырт. Зы пщыхьэщхьэ гуэрым езы Наполеон кIуащ Нэфисэт деж, Нэфисэти ар игъэхьэщIащ, и щхьэгъусэ Жозефини тыгъэ хуищIащ налкъутналмэсхэр зыхэгъэпщIа дыщэ Iэлъын лъапIэ. А тыгъэ лъапIэмкIэ къащIащ Нэфисэт и мылъкур зыхуэдизыр, Нэфисэти зэхихыжащ абы теухуауэ жаIар: «Абы хуэтынущ налог тетлъхьэр». Ар щызэхихым Нэфисэт жиIащ: «Ахэр згъэлъапIэу си мылъкум щыщкIэ сахуэупсэн хуеякъым — згъэдыгъуэн хуеящ». Хуэмытын налогышхуэ щытралъхьэм, Франджы республикэм и цIэкIэ къратауэ щыта сыхьэт лъапIэр езым иIа хъарзынэм хилъхьэжри, яритауэ щытащ.
Наполеон Мысырым икIыжа иужьи тыркухэм зэхэзехуэн ящIащ Нэфисэт, ягъэтIысынуи хэтащ, ауэ щIэныгъэлIхэр къыщхьэщыжри хуит къащIыжащ. Абы щхьэкIэ тхыдэдж цIэрыIуэ Феликс Манжин жиIащ: «Ар дахэ дыдэу щытакъым, ауэ егъэлеяуэ Iущт. Уи пащхьэ къыщиувэкIэ, уи щхьэр къэпIэту и нитIым ущIэплъэну утегушхуэртэкъым. АпхуэдизкIэ и щIыхьыр инти, гъэщхъауэ фIэкIа и пащхьэ уитыфынутэкъым».
Нэфисэт дунейм щехыжам мылъку бгъэдэлъыжтэкъым, ауэ и щIыхьыр мыухыжыну цIыхум ягу къинащ. Франджым и дзэ Мысырым ихьам зи пащтыхьыгъуэр икIа адыгэхэм я щIэблэхэр зэхэзехуэн ищIащ, псом хуэмыдэу цIыхубзхэр. Нэфисэт а цIыхубзхэм ящхьэщытащ лей къатримыгъэхьэу. Ар тынштэкъым зи щхьэгъусэр щIэпхъуэжа цIыхубзым дежкIэ. Абы ищIыIужкIэ, мылъку къыхуэнари зехьэн хуейт. Ар Iэсэу хущытащ Наполеон и зауэлIхэми, абыхэм ящыщ уIэгъэ хъуамэ, и чэщанэм щеIэзэрт.
Наполеон и дзэпщхэми щIыхьышхуэ къыхуащIырт Нэфисэт. Дзэм и дохутыр нэхъыщхьэ Деджынт Мысырым щыIэху абы щыета фэгъазэ узым теухуа тхылъ хьэрыпыбзэкIэ итхам щыщ экземпляр 50 иритауэ щытащ Нэфисэт.
Наполеон и гъэрыпIэ Еленэ Аущым и хытIыгум щыIэу франджы тхакIуэ Лакруа иригъэтхыжырт и гукъэкIыжхэр. А тхыгъэхэм итт Нэфисэт и щхьэгъусэ Мурад щтапIэ щыIэу, пирамидэхэм я нэхъ лъагэм дэкIуейрэ, фэтыджэн уэздыгъэ нэхукIэ унащхьэм тет Нэфисэт епсалъэу зэрыщытар. Нэфисэт ар цIыхухэм ягъэхъыбарыжу щызэхихыжым, зыгуэр къращIэнкIэ шынэри, Наполеон и деж кIуащ, адрейми ар иригъэблэгъащ щIыхьышхуэ къыхуищIу икIи жриIащ мыгузэвэну, и щхьэгъусэм хуэзэну хуейми, и хьэтыркIэ, зауэр зы жэщ зы махуэкIэ игъэувыIэну. Нэфисэт хуидакъым икIи жриIащ: «И зауэлIхэр къигъанэу и фызым деж къэкIуэж лIы сиIэкъым сэ». Наполеон абыкIэ зыхуейр Нэфисэт фIы зыхуищIу и щхьэгъусэ Мурад, зауэ-банэ хэмыту гурыIуэнрат.
Наполеон иужькIэ генерал Клебер къыхуигъэнащ Мысырыр. Мурадрэ абырэ зэгурыIуащ. Ауэ, Мурад Бэч 1801 гъэм мэлыжьыхьым и 22-м талом илIыкIащ, Нэфисэт и закъуэ къыхуэнащ мылъку хъумэнри, и лъэпкъэгъу адыгэ цIыхубзхэм къащхьэщыжынри. Мис а лъэхъэнэм Нэфисэт «Адыгэ пащтыхьхэм я анэ» цIэр теIукIащ. 1804 гъэм уэсмэнхэм Хъуршид Пэщэр Мысырым и уэлийуэ щагъэувым, ар ебзэджэкIащ Нэфисэт: абы пцIы трилъхьащ къэралым цIыхухэр къыщызэщIиIэтэну хэта хуэдэу. Абы ипкъ иткIэ Нэфисэт хьэпсым щIадзащ, арщхьэкIэ куэдрэ имысу, и телъхьэхэр щIэлъэIури кърагъэутIыпщыжащ. Абы и ужькIэ, 1805 гъэм, Мухьэмэд Алий и тетыгъуэр къыщысми, Нэфисэт уэху жрагъэIакъым, абы IэщIитхъащ мылъкуу къыхуэнэжар, ауэ и щIыхьым лъэIэсыфакъым.
Нэфисэт Iумахуэ Мысырым щынэхъ цIыхубз къулей дыдэу псэуами, щынэхъ тхьэмыщкIэ дыдэу дунейм ехыжащ 1816 гъэм мэлыжьыхьым и 19-м. Ар щыщIалъхьэжащ и япэ щхьэгъусэу щыта Алий Бэч Ин и кхъащхьэм ибгъукIэ. Абыхэм я кхъитIри щIэтщ Алий Бэч хуригъэщIауэ щыта, Каир дэт чэщанэм. ТIуми къащIэныжа чэщанэри, чэщанэм щIэлъри Мухьэмэд Алий Пэщэм зрилъэфIэлIэжри, езым и блыгущIэтхэр щIигъэтIысхьащ.
Нэфисэт гуащэ теухуа документ куэд щIэлъщ Каир и дэфтэр хъумапIэхэм. Абыхэм ярытщ хъугъуэфIыгъуэу иIауэ щытар, ахэр здэкIуар, здэщыIэр. ЕджапIэу ищIауэ щытам и къалэныр игъэзащIэри, егъэджапIэщIэхэр абы и пIэ къиуващ; унэм и щхьэр къиуащ, и блынхэр къещэщэхащ. Ар зэфIагъэувэжын папщIэ, къэралым мылъку хухихри, илъэсищкIэ елэжьа нэужь, езыгъэщIауэ щытам и фэеплъу къагъэнащ.
Франджы тхакIуэ Фран-суаз Бротулей Нэфисэт и гъащIэ таурыхъыфэ зытеуам дихьэхри, абы трищIыхьащ и роман «Къу-лейуэ псэуащ, тхьэмыщкIэу лIэжащ» зыфIищар. Аращ «Адыгэ пащтыхьхэм я анэкIэ» зэджэу щытар.
Iуэхум щымыщу
Нобэ фащэ хьэлэмэткIэ зэпеуэу еджапIэм кIуэ школакIуэхэм акъылым и жаныгъуэр, гурыхуагъыр щыкъарууфIэ илъэсхэр лъэпкъым зыкIи емыпха хъыбархэр зрагъащIэурэ ягъакIуэ. Ауэ совет лъэхъэнэм и гупсысэкIэ ткIийр зыщхьэщымытыж егъэ-джэныгъэм пыщIа тхылъхэр иджыри дызыщIэхъуэпс лъагагъым нэсакъым, «щIэныгъэ егъэгъуэтын» псалъэ дахэр «балигъ хъумэ къыхуэсэбэпын» мыхьэнэм иджыри фIыуэ пэжыжьэщ. Сабийхэм я тхыдэр зэраджын тхылъ купщIафIэ щымыIэху, балигъ узыншэ лъэпкъым къыщIэувэнукъым. Мысырдэсхэм ещхьу, махуэ къэс къытхуахь «цивилизацэм» дыкъызэрелын Iэмали зэкIэ диIэкъым.
ЧЭРИМ Марьянэ.
