
Шэрджэс меджлисым и псалъэ
Зыри къыддэIэпыкъуркъым
Урысейм зауэ къызэрыдищIылIэ лъандэрэ зы къэрали къыддэIэпыкъуакъым кавказ лъэпкъхэм. Тырку сулътIаным деж куэдрэ дгъэкIуащ лIыкIуэ, къыткъуэувэнкIэ, къыддэIэпыкъункIэ дыщыгугъыу, ауэ абы къытхуищIа щыIэкъым. Персиеми дгъэкIуащ лIыкIуэ, иужьрейуэ Мэхъмэт Алий зыхуэдгъэза щхьэкIэ дызэхащIыкIакъым.
ШЭРДЖЭСЫМ и лIыкIуэхэм я пщэ дэтлъхьауэ щытащ Урысейм къыдищIылIа зауэр къызэрыттехьэлъэм и хъыбар къэрал лIыщхьэхэм я деж нагъэсын хуейуэ; дэ ди хабзэхэри ди динри нэгъуэщIщ, арыншамэ Урысейр апхуэдизрэ щхьэ къыдэзэуэн хуейт? Псоми ящIэн хуейщ урыс инэралхэр зэрытхьэгъэпцIыр, я сэлэтхэр зэрыгущIэгъуншэр. Шэрджэсхэр дызэтраукIэмэ, хэт и фейдэ хэлъ абы? Псори къыддэщIын хуейщ адыгэхэм!
Урыс сэлэт мин Iэджэ къыдаутIыпщащ дэ, Iэпхлъэпх дызэращIынщ зи ужь итыр, дыкъаухъуреихьауэ. Дэ даухмэ, фэ къыващIылIэнущ зауэ. Ди щхьэм и закъуэкъым дэ дызыхуэзауэр. Дэ дызыIэщIалъхьэмэ, Тыркуми нэсынурэ абыи къыщызэтеувыIэнукъым — аращ иджыпсту фыкъыддэIэпыкъун щIыхуейр.
Ар нывжедгъэIэн щхьэкIэщ ди лIыкIуэхэр ныщIыфхуэдгъэкIуар, ауэ ди лIыкIуэхэм я псалъэр зыми зэхищIыкIакъым, зыми къилъэгъуакъым ди хьэтыр. ДызэхащIыкIрэ ди бэнэныгъэм къыхыхьатэмэ, сыт хуэдиз зауэлI хахуэм я пашэ хъунут сулътIаныр, сыт хуэдизым я гур къихьэхунут абы!
Урысейм и закъуэкъым дунейм тетыр, къэрал Iэджэ тетщ дунейм. Урысейм нэхърэ нэхъ къэрал ини нэхъ лъэщи зэрыщыIэм дыщыгъуазэщ адыгэхэр. Дыщыгъуазэщ гузэвэгъуэ хадзэ лъэпкъхэм Инджылызри Франджыри къазэрыщхьэщыжым. ИтIани къытлъэIэсыртэкъым абыхэм я гущIэгъуи я дэIэпыкъуныгъи. Шэрджэсхэр дыкъуаншэмэ, къыддремыIэпыкъу инджылызхэри франджыхэри. Ди хэкур Урысейм щыщ хъуауэ къыщыгъэлъэгъуащ европей картэхэм — абыи дыщыгъуазэщ дэ. Дыщыгъуазэщ ди щIыбагъкIэ хьэгъэщагъэхэр зэрыщызэрахьэм: дэ къыдамыгъэщIэххэу, Урысеймрэ Тыркумрэ ди унафэр ящI, зэгуроIуэри, зым IэщIэмылъыр адрейм ирет, дэ къыдэупщIыни я щхьэ тралъхьэркъым. Урысхэм Европэм щыжаIэ дэ абыхэм драгъэр хуэдэу, дыхьэкIэкхъуэкIэ защIэу, гущIэгъуи тхуэмыфащэу, унафэ е хабзэ гуэрми дыпхуемыувэлIэну. Лъэпкъышхуэ дыдэщ инджылызхэр, дызэхащIыкIынкIэ дащогугъ, ауэ дэ дыхьэкIэкхъуэкIэмэ, зыми емыдаIуэ дыхъунщIакIуэмэ, ди хьэтыр къремылъагъу, нэкIи къыдремыплъ.
СулътIаным псалъэ еттауэ щытащ дэ, ауэ ар ди лъэныкъуэ хъунукъым, Урысейм ди щIыбагъкIэ гурыIуащи. СулътIаным ещIэ Урысейр къызэрыдэзауэр, итIани абы йопсалъэ, щэхуу гуроIуэ: уи IэмыщIэ имылъым и унафэр дауэ зэрыпщIынур? Дэ дыгъэркъым, дыпщэ, дыпт хъуну. Пэжщ, дызэкIэщIэчащ, дыщызэгурымыIуэр нэхъыбэщ, зы унафэм деувалIэркъым — аращ ди мыгъуагъэ псори къызыхэкIыр. Ауэ дэ дыщхьэ- хуитщ, ди щхьэхуитыныгъэращ дызыщIэзэур, ар хамэм и IэмыщIэ итлъхьэн муради диIэкъым.
Шэрджэс меджлисым къэрал лIыщхьэхэм зэрызыхуагъэза Псалъэм щыщщ.
Сыт шэч лъэпкъ зыхэмылъыр?
Урыс офицер Новицкий Георгий Василий и къуэм шапсыгъ лIакъуэлIэш Мэгъурокъуэ Пщыкъуий хэгъэрей зыхуищIри, Кавказ зауэм и мафIэ лыгъэм хэт адыгэхэм я хэкум къихьэн хузэфIэкIауэ щытащ 1829 гъэм — абы и пэкIэ ар зыми къехъулIатэкъым.
ЗАУЭ зращIылIа лъэпкъым и къаруи, и псэукIи, и бжыгъи, и хабзи зэрыщыгъуазэ щыIэтэкъым урыс дзэпщхэри, ар «кърагъэщIэн» мурадт Новицкэр адыгэхэм деж тIасхъэщIэх къыщIагъэкIуар. А гъэм «зригъэщIэн» хузэфIэкIар итхыжри, урыс дзэпщхэм я пащхьэ ирилъхьащ Новицкэм. ТIасхъэщIэхым абы щыгъуэ зэрыхуигъэфэщамкIэ, адыгэхэр мин 262-рэт зэрыхъур.
1830 гъэми «зыплъыхьакIуэ» кърагъэжьащ офицер набдзэгубдзаплъэр — а гъэм абы «Iуэхутхьэбзэ» хуилэжьащ адыгэ тхыдэм щыцIэрыIуэ шапсыгъ лIакъуэлIэш Абат Беслъэней. Бзиикъуэ зауэм (1795 гъэ) и ужькIэ Абатхэ хьэIупс ящIауэ щытащ шапсыгъхэм, унафэр IэщIахри, пщIэ щIагъуэ ямыIэж хъуат. Ар зигу темыхуа лIакъуэлIэшыр, Беслъэней, урыс тIасхъэщIэхым дэIэпыкъуащ, и хэкум зыщригъэхущыхьащ, нэхъ белджылыуэ жыпIэмэ, и хэкумрэ и лъэпкъымрэ я тIасхъэр бийм Iэригъэхьащ. Абат Беслъэней абыкIэ зэщэр гурыIуэгъуэт: урыс дзэпщхэр IупэфIэгъу къищIмэ, ахэр зыдигъэIэпыкъуурэ, шапсыгъхэм IэщIаха унафэр зыIэщIиубыдэжыфынкIэ гугъэрт.
Урыс дзэпщхэм я тIасхъэщIэхым зэрыдэIэпыкъуам къыхэкIкIэ, Мэгъурокъуэ Пщыкъуии Абат Беслъэнеи адыгэ тхыдэм къащылъыс «пщIэр» зыхуэдэр гурыIуэгъуэщ. ГурыIуэгъуэщ Новицкэм яIэригъэхьа хъыбарыр урыс дзэпщхэм къазэрыщхьэпари — аращ абыхэм зауэм хадза адыгэхэм я деж Новицкэр «плъакIуэ-дэIуакIуэ» къыщIагъэкIуар. ТIасхъэщIэх къызэрежьам щхьэкIэ Новицкэр щIэбгъэкъуэншэн щыIэкъым — и пщэ къралъхьа къалэныр игъэзэщIащ, нобэ дэркIэ нэхъыщхьэри нэхъ лъапIэри абы къызэринэкIа тхыгъэхэрщ. Новицкэм зэхуихьэсащ адыгэхэм ятеухуа хъыбар хьэлэмэт куэд — я тхыдэм, я хабзэхэм, я псэукIэм, я къарум, я цIыху бжыгъэм, я жылагъуэхэм, н.къ. щытепсэлъыхьауэ. 1830 гъэм къыщежьам щыгъуэ Новицкэм нэхъыбэ зригъэлъагъун хузэфIэкIащ, ар, дауи, зи фIыщIэр Абат Беслъэнейщ — ар куэдым щыгъуазэ, хыхьэхэкI, щIэныгъэ зиIэ цIыху лъэрызехьэу щытащ. Аращ, шэч хэмылъу, кIахэ адыгэхэм я бжыгъэр щIэрыщIэу щилъытэм, Новицкэм гъуазэ хуэхъуар.
ШАПСЫГЪ лIакъуэлIэш Абатхэ я лъэпкъыр, Хъан-Джэрий зэритхымкIэ, Къэбэрдейм щыщщ. Абатхэ Къэбэрдейм щикIар белджылыкъым. Тхыдэр щыхьэт зытехъуэр ХVIII лIэщIыгъуэм и кIэхэм щыщIэдзауэ Абатхэ Шапсыгъым зэрисарщ: хы Iуфэм Iусащ Абатхэ я жылитI. А жылитIым я зым къыщалъхуащ Абат зэшхэр — Беслъэнейрэ Убыхрэ. ЗэшитIми пщIэшхуэ щаIащ Шапсыгъым, лIыгъэ зыхэлъ, зи псалъэр пхыкI лIакъуэлIэш лъэрызехьэхэти. Абы тетащ Беслъэнейрэ Убыхрэ, урыс дзэпщхэм IупэфIэгъу яхуэхъуху. Беслъэней и унафэкIэ, Убых урыс тIасхъэщIэх Новицкэм Шэр-джэсым «зыщригъэплъыхьащ». Ар къыщащIэм, шапсыгъхэм Абатхэ къызыхахуащ, я унэIутхэмрэ я мылъкумрэ трахащ. Абатхэ урыс дзэпщхэм я IэмыщIэ зралъхьащ. Абат Беслъэнейрэ Убыхрэ ягъэтыншакъым шапсыгъхэр: Псыжь адрыщI къикIыурэ, зауэ къращIылIэ зэпытащ, ялъ ящIэжын, я мылъкумрэ я пщылIхэмрэ зыIэрагъэхьэжын щхьэкIэ. Ар къехъулIакъым Абатхэ: Беслъэней 1837 гъэм лIащ, Убых и щхьэм кърикIуар тхыдэм къыхэщыркъым — лъэужьыншэщ.
Беслъэней урыс дзэпщхэм я IэмыщIэ зыщIрилъхьам щхьэусыгъуэ иIэщ. Шэч зыхэмылъыр зыщ: и лъэпкъым и Iей зэрихуэн мурад иIакъым Абат Беслъэней, ар дэнэ къэна, къехъулIамэ, Шэрджэсыр лъыгъажэ зауэм къыхишыну и гугъат. 1828 — 1829 гъэхэм екIуэкIа урыс- тырку зауэм и ужькIэ Абат Беслъэней Истамбыл кIуауэ щытащ, урысхэмрэ тыркухэмрэ зэгурыIуэжа нэужь, Шэрджэсым и Iуэхур зэрыхъунур зэхигъэкIын щхьэкIэ. «Сыт хувимурадыр Шэрджэсым, Тыркум и щIыб къытхуигъэзэжар пэж, Урысейм и IэмыщIэ дифлъхьауэ ара?» — абы щIэупщIащ Истамбыл кIуа шэрджэс лIыкIуэхэр. КъызэрыщIэкIамкIэ, Шэрджэсыр, Беслъэней и хэкур, Тыркум «и IэмыщIэ иралъхьат», ар тIуми зэи яIэщIэмылъами. Езы шэр-джэсхэм зыри къеупщIакъым абыкIэ арэзы хъунрэ мыхъунрэ. Зэрымыхъунур къэралитIми ящIэрт, ябзыщI щхьэкIэ.
Тыркум ущыгугъ зэрымыхъунур къыгурыIуащ Беслъэней. НэгъуэщIи къыгурыIуащ: лъыгъажэ зауэм къыхэшын хуейщ шэрджэсхэр — зауэм фIы къахуихьынукъым, я щхьэри я хэкури халъхьэн фIэкIа. Хъан-Джэрий зэритхыгъащи, акъыл жани щIэныгъэ кууи зиIэ лIым, Истамбыл къикIыжа нэужь, мурад ищIащ Шэрджэсыр, зауэм химысхьэпэ щIыкIэ, гъуэгу захуэ тригъэувэну. Аращ, Хъан-Джэрий зэритхымкIэ, урыс дзэпщхэм защIыпищIар: ягурыIуэфын, зауэр игъэувыIэфын и гугъащ. Беслъэней Бытырбыху кIуащ, урыс пащтыхьым хуэзащ: псалъэ дыгъэл къыжраIа фIэкIа, къыхуащIа щыIэкъым. «Урысхэм уагухьащ, ди тIасхъэр ябот», — жари Беслъэней хьэIупс ящIащ, жагъуэгъу куэд иIэ хъуащ.
КЪЭРМОКЪУЭ Хьэмид.
Чурей Алий
Тхыдэ
Си адыгэ нащхъуэ,
Уи нэ нащхъуитIыр
ГъэущхъуэнтIи,
Хы щхъуантIэм хэплъэ.
Хэплъэ-хэплъи,
Хэплъагъуэр къызжеIэ.
Псы щIыIэ дэхуабэу
Ноби хым хэтыр
КъызжеIэ зи нэпсыр.
Гупсысэ-гупсыси,
Си лъэпкъым и тхыдэр
Пэж дыдэу схуэIуатэ.
Темыхуэу и щIыгум,
ЩыкIауэ къикIа?
КIыфIыгъэм щигъауэу,
Гъуэгу мыгъуэ техьа?
Къихьахэм
И лъахэр
ФIаубыду къикIа?
КIэдэдзэ уи лъэпкъыр?
Къуэладжэ-
къуэладжэм
Ар щхьэ дэкъухьа?
Тхьэщыхьэ биижьхэм
Лъэужьыр яутэ.
Къэтэджи, си нащхъуэ,
Уи лъэхъур ихыж.
Ди Хэку дгъэгъэзэжи,
Ди тхыдэр дгъэджыж.
Инжыджи Тэрчыжьи,
Я ткIуэпсхэр
быдзышэу,
Ди къуэпсыр гъэкIыж.
* * *
Хы ФIыцIэжьым
Нэпкъыжь фIыцIэ
Iуфэхэр ебзей.
Гугъэ IэфIым
ПщIыхьэпIэфIу
Сешэж Къэбэрдейм.
Си пщIыхьэпIэр
Мыхъу нахуапIэ —
Мэужьых дыгъэ бзийр,
ЗэзгъэпцIыжми
Гугъэ нэпцIыр
Лъы пцIауэ мэдий.
Хы ФIыцIэжьыр
Губжьыпауэ,
Утыкум йолъадэ.
Адэ Хэкум
Сэрэ дякум
Фыгъуэу къыдолъадэ.
Тырку, Истамбыл
Кавказ зауэм и лIыхъужьхэр
Мыхьэмэт Iэшэ и псалъэр
ХЬЭТIОХЪУЩОКЪУЭ Мыхьэмэт Iэшэ жьы хъури тIысыжауэ, шы фIадыгъуащ. Шыр щахуар жэщырати, нэху игъэщри, шыдыгъум ялъежьащ Мыхьэмэт Iэшэ. Зы жылэ нэсауэ, пырхъуэм тет пщащэ IущIащ.
— Пщащэ жьырытэдж, шы бламыхуауэ пIэрэ мыбыкIэ, умылъэгъуауэ пIэрэ? — еупщIащ Мыхьэмэт Iэшэ пщащэм.
— Слъэгъуащ, — къыжриIащ пщащэм, — лIибл мэхъу уи шыр зыхуар.
— Упсэу, пщащэ, — жиIащ Мыхьэмэт Iэшэ. — Къэзгъэзэжмэ, фи хьэщIэщ сынихьэнущ.
Ар жери, Мыхьэмэт Iэшэ блэкIащ, шыдыгъум ящIыхьэри, и шыр къатрихыжащ, лIиблым яшхэри къыщIигъури къигъэзэжащ. ЗэрыжиIауэ, пщащэ жьырытэджым и хьэщIэщым щепсыхащ Мыхьэмэт Iэшэ. ХьэщIэщым щIалитI исти, я псэлъэкIэкIи я IукIэщIыкIэкIи игу ирихьакъым Мыхьэмэт Iэшэ икIи зимыIэжьэу къэшэсри къежьэжащ. Къыщежьэжым, пщащэм жриIащ:
— Уи хьэщIэщ ис щIалэхэм лIыжьыр щIэнэкIалъэ ирамыщI. Езыхэр зэрыхъунур хэт ищIэрэ? Ар схуажеIэж.
Мыхьэмэт Iэшэ и псалъэр щIалитIым ягу техуакъым. Псалъэ къахуэзыгъэнар яцIыхуртэкъыми, лъежьащ: «Тхуэмыфащэ къытхужиIащ, хуэддэнкъым!» — жари. ЩылъэщIыхьэм, щIопщкIэ къахэуэурэ, щIалитIыр зэрыса хьэщIэщым кърихулIэжащ Мыхьэмэт Iэшэ.
— Уэ пхуэдэ пщащэм и хьэщIэщ къихьэн яхуэфащэкъым мы щIалэ мыгъасэхэм, — жриIащ пщащэм Мыхьэмэт Iэшэ.
— Тхьэмадэ, зыкъэдгъэцIыху: ухэт уэ? — къелъэIуащ щIалитIыр.
— Сэ сыхэтми вжесIэнкъым, мыбыкIэ сыкъэфцIыхункIэ хъунщ, — жери Мыхьэмэт Iэшэ и Iэр къаригъэлъэгъуащ.
P.S. ХьэтIохъущокъуэ Мыхьэмэт Iэшэ Кавказ зауэм хэта лIыхъужьщ, Псыжь щызэзауэурэ уIэгъэ хъури, и Iэ лъэныкъуэр къыдэбзыжыртэкъыми, «Iэшэ» дзыр щIытеIукIар аращ. Зауэм 1847 гъэм хэкIуэдащ, жьы хъуху псэуар пэжкъым — хъыбарыр абыкIэ щоуэ.
Ди сурэт гъэтIылъыгъэхэр
Кавказ зауэр йокIуэкI. 1858 гъэ. Сурэтыр зыщIар тщIэркъым.
Адыгэхэр я Хэкум ираху.Сурэтыр 1864 гъэм ящIащ.
Адыгэхэм хужаIахэр
Лъэпкъ дахэщ шэрджэсхэр, цIыху екIухэщ. Я цIыхухъухэр Iэчлъэчщ, къуэгъущ, къамылыфэщ, гуапэхэщ, я щхьэм пщIэ хуэзыщI защIэщ, уардэхэщ, плIабгъуэхэщ, бгы псыгъуэхэщ.
Клапрот Генрих-Юлиус
(Германие, Урысей). 1808 гъэ
ЗэрызехьэгъуафIэм, цIыхум зэрекIупсым, зэрыдахэ дыдэм я фIыгъэкIэ адыгэ фащэм, Шэрджэсым и гъунапкъэхэм щхьэдэхри, жыжьэ зыщиубгъуащ… Ар Кавказ псом фащэ яхуэхъуащ, я фащэкIи, я IэщэкIи, я шы тесыкIэкIи адыгэхэм щапхъэ трахащ къэзакъхэми.
Студенецкая Евгение.
Шэрджэсхэр къуданщ, зэкIужщ, бгы псыгъуэщ. Я лъыр къабзэщ, нэ фIыцIэхэщ, набдзэ къурашэхэщ, псом хуэмыдэжу цIыхубзхэр; адыгэ пщащэхэр я дахагъкIэ къахощ дуней псом цIыхубзу тету хъуам.
Д,Асколи Эмиддио,
итальян монах. 1625 гъэ
Адыгэм деж еблэгъа хьэщIэр къыщIыхэщтыкIын щыIэкъым — ар быдапIэм ис пэлъытэщ: и хьэщIэр ихъумэурэ, бысымым и гъащIэр итыфынущ. ЩригъэжьэжкIэ, шу гъусэ хуимыщIауэ бысымым хьэщIэр гъуэгу тригъэхьэжынукъым. Гъуэгу тригъэхьэжа хьэщIэм зыгуэр къыщыщI хъужыкъуэмэ, абы илъ имыщIэжауэ, адыгэр етIысэхынукъым.
Паллас Петр-Симон. (Германие). 1793 гъэ
АдыгэщIым щхьэкIэ
Шэрджэс зауэ уэрэд
Шэрджэс пшыналъэхэр телъыджэ зэрысщыхъуар пхуэIуэтэщIынкъым, я макъамэхэр-щэ? Тэтэрхэм е тыркухэм яйхэм ебгъапщэмэ, адыгэхэм яйхэр куэдкIэ нэхъ зэкIужщ, зэдэущ. Кхъухьхэм къыщыхадзэ лъэпкъ «уэридэм» къанэ щымыIэу псори дожьу. Телъыджащэщ!
Бжьамийм кърагъэкI макъамэри апхуэдэ дыдэу дахащэщ. Ауэ шэрджэсхэм зыми памыщIыр зауэлI уэрэдхэрщ — ахэр зауэм Iухьэну зекIуэ щежьам деж зэрыгупу жаIэ, зауэм утезыгъэгушхуэ пшыналъэхэм мэзхэмрэ бгыхэмрэ я джэрпэджэжыр къадежьууэ, КъуэкIыпIэ лъахэм нэмыщI нэгъуэщI зыщIыпIи узыщыхуэмызэ гушхуэныгъэкIэ цIыхухэм я псэхэр къызэщIаIэтэу.
Адыгэхэм я уэрэдхэр зытеухуар къэзакъхэм я деж къыщахьа языныкъуэ текIуэныгъэхэмрэ зауэм гур хуэзыгъаплъэ къыхуеджэныгъэхэмрэ я закъуэкъым. А уэрэдхэм уатепсэлъыхь къудейкIэ, хъарпшэру фIэкI уи нэгум къыпхущIэгъэхьэнукъыми, апхуэдэ уэрэд цIэрыIуэхэм ящыщ зым щыгъуазэ фызощI.
Лонгворт Джон,
«Таймс» инджылыз
газетым и корреспондент. 1839 гъэ
ФедаIуэ, федаIуэ бэрэбанэ макъхэм,
Ар къежьащ, къыдобгъэрыкIуэ дэ къэзакъхэр.
ЗэрогъэкIийхэ, я бжыпэр зэжьэхоуэ,
ДатекIуэныр ди гугъапIэурэ дозауэ!
ЗауэлI бэракъыр жьым щIехурыхукIыр,
Адыгэ! Iэщэр къащтэ! АдыгэщIым щхьэкIэ.
Къэдгъэнауэ зауэлIхэм ди унагъуэр,
Дожьэ, тхъумэну ди хэку фIыщэу тлъагъур!
Дызэуэнущ зы лъы ткIуэпс къытщIэнэхункIэ,
Е дылIынущ, е лIы хуэдэу даукIынущ.
Е гъыбзэ щIэIукIынущ бгырыс унэм,
Е текIуэныгъэм и уэрэд жытIэнущ.
ГугъапIэ бзийхэр лъэхъуэщым щIимыдзэ.
Щхьэхуитым пщылIыныгъэм зыпыIуедзыр.
ДыкъаукIынуи? Сыт-тIэ абы щхьэкIэ?
Хъунщ гуапэу мелыIычхэр къытпежьэнкIэ.
Зауэм зыпыIуедзыр епцIыжакIуэм.
Уи хэкур пщэмэ, сыт хуэдиз къыпэкIуэр?
Хьэ лIэкIэр къыпхурекIуэ уэ напэншэм,
Уи лъэпкъыр хъунущ дяпэкIэ щIэблэншэ.
ФыдаIуэт, фыдаIуэт, топхэр зэдоуэ,
Бийр бийм ебгъэрыкIуэжхэурэ зозауэ.
Щхьэхуитым пщылIыныгъэм зыпыIуедзыр,
ТекIуауэ къытхуокIуэжыр нобэ ди дзэр!!!
ЗэзыдзэкIар УЭРЭЗЕЙ Афликщ.
Щэхур нахуэ къохъу
1836 гъэм жэпуэгъуэ мазэм Лондон щежьэри, Шэрджэсым кIуащ «Виксен» кхъухьыр, шыгъу ишэри.
Кхъухьыр зейр зиусхьэн Белл Джорджщ. Ар щэкIуэгъуэ мазэм и 25-м урысхэм Суджыкъу къалэ щаубыдащ, шэрджэсхэм шыгъу къахуишэну хуимытауэ жаIэри. Белл и кхъухьыр ятхьэкъуащ, абы и капитанымрэ экипажымрэ Севастополь яшащ, зыкъомрэ щаIыгъа нэужь, къаутIыпщыжащ.
Лорд Пальмерстон сабэ дрипхъей зищIащ Британием и кхъухь Урысейм зэриубыдам щхьэкIэ. «Ар дигу техуэ хъунукъым, Британиер хуитщ дэнэ сату щищIынуми, абы и щIыхьыр зэрытхъумэн къару диIэщ дэ!» — ар жиIэри парламентым и пащхьэм иуващ лорд Пальмерстон. Британием и щIыхьым тегузэвыхь лордым зыщигъэгъупщащ Шэрджэсым лей къызэрылъысар: ар зыми IэщIэмылъ хэкущ — аращ лорд пальмерстон игу къэмыкIыжар.
Урысхэм жаIэр нэгъуэщIщ: Шэрджэсыр ди империем щыщщ, дэ хуит дымыщIауэ адыгэ тенджыз Iуфэм зы кхъухьи къекIуалIэ хъунукъым. АбыкIэ хъыбар кърагъэщIа лорд Пальмерстон? Ар ибзыщIащ хамэ къэрал IуэхухэмкIэ министрым. «Виксен» кхъухьым и Iуэхум къитэджыкIа псалъэмакъыр щIэх щызэпыуакъым Британием и парламентым, щIэх къахуэумысакъым лорд Пальмерстон. ИкIэм-икIэжым, 1838 гъэм мэкъуауэгъуэ мазэм и 21-м щэхур нахуэ хъуащ.
Лорд Пальмерстон 1836 гъэм Урысейм еныкъуэкъун мурад ищIатэми, ар абы хузэфIэкIынутэкъым: министр къулыкъур къызэрыIэрыхьэххэу, 1831 гъэм, ар арэзы хъуауэ щытащ Урысейм Кавказыр зыIэ-щIилъхьэн мурад зэрищIамкIэ, ар (лорд Пальмерстон) Урысеймрэ Тыркумрэ Адрианополь щызэращIылIа зэгурыIуэныгъэм зэреувэлIарат абы къикIыр. Шэрджэс тенджыз Iуфэр Урысейм хуит щыхуэпщIакIэ, адыгэхэм я нэщIыбагъкIэ Урысеймрэ Тыркумрэ Адрианополь щызэращIылIа зэгурыIуэныгъэмкIэ (1827 гъэм) акъылэгъу ухъуауэ аращ — нэгъуэщI къикIыркъым абы. Езы адыгэхэм я пщIыхьэпIи къыхэхуакъым, дауи, лорд Пальмерстон апхуэдэ хьэгъэщагъэ къакIэлъызэрихьауэ — хамэ къэрал IуэхухэмкIэ Британием и министрым зыщиумысыжар 1838 гъэрщ — парламентым щыхагъэзыхьа нэужьщ.
1827 гъэм бадзэуэгъуэ мазэм и 6-м Урысеймрэ Тыркумрэ щызэращIылIа зэгурыIуэныгъэм ипкъ иткIэ, Урысейм къалэн зыщищIыжауэ щытащ и къэрал гъунапкъэм зримыгъэукъуэдиину. А псалъэр игъэпэжакъым Урысейм, абы къыхэкIкIэ Британиер акъылэгъу хъун хуеякъым Адрианополь зэгурыIуэныгъэмкIэ. Тыркур хуитакъым езым IэщIэмылъа Шэрджэсыр Урысейм иритыну. Урысейри хуитакъым ар Тыркум «къыIэщIихыну». Тырку пащэр Анапэ щыдэса зэманми Шэрджэсыр Портэм IэщIэлъакъым, Урысейм и IэмыщIэ зрилъхьэн муради иIакъым, абы и нэщIыбагъкIэ щызэрахьэ хьэгъэщагъэр сэтей къэхъуащ, «Виксен» кхъухьыр къайгъэ хэхуа нэужь.
МАРКС Карл.
