Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Шхыныгъуэхэр
Май форэ бжэныщэрэ
Бжэныщэ гъэвэжар шыуаным иралъхьэ, хьэкум трагъэувэри, зэIащIэурэ ягъэткIу. ЗэрызэIащIэм хуэдэурэ абы халъхьэ фо, мафIэр ирашэхри, зэхэшыпсыхьыху трагъэт, итIанэ хьэкум къытрахыжри, зэIащIэурэ ягъэупщIыIу и хуабагъэр градус 40 — 50-м нэсыху. Шынакъ гъущэм иракIэри, щIыIапIэ-кIыфIыпIэм ягъэув и щхьэр тепIауэ. Абы щыщ къыхахыурэ шэ гъэпщтам традзэ икIи шха нэужь ар трафыхьыж. Зы стэкан из шэм щэуэ грамми 5 традзэ. Мы шхыныгъуэ-хущхъуэгъуэр сэбэп яхуохъу Iупс бзаджэ, тэмакъ, кIуэцI уз зиIэхэм. Хущхъуэгъуэр зэзыхьэлIэхэм пщтыр, щIыIэ дыдэ ирафи яшхи хъунукъым.
Халъхьэхэр:
Бжэныщэ гъэвэжауэ — грамм 1000
Май фоуэ — грамм 1000.
Тхьэв и гъусэу гъэва джэдыщIэ
Джэд гъэкъэбзар псы щIыIэкIэ ятхьэщI, ягъэгъущ, зэпкърах, шыуан лъащIабгъуэм иралъхьэ, псы щIыIэ тIэкIу щIакIэ, шыгъу тракIутэ, тхьэв ягъэхьэзырар лым и щIыIум сатыру тралъхьэ, шыуаныщхьэр трапIэжри, зэ къытрагъэкъуалъэ. ИтIанэ мафIэ цIыкIум тету лыри тхьэври хьэзыр хъуху, дакъикъэ 20 — 25-кIэ, ягъавэ. Iэнэм щытрагъэувэкIэ, тхьэв вар тепщэчым иралъхьэ, абы лыр тралъхьэ, зыхэвыкIа лэпсым щыщ тракIэж. Пщтыру яшх.
Тхьэвыр зэращIыр: Гуэдз хьэжыгъэ ухуэнщIам и кур кумб ящI, абы шыгъу, джэдыкIэ хэлъу псы щIыIэ иракIэри фIыуэ япщ. Нэхъ щабэ хъун щхьэкIэ ар хъыдан тепхъуауэ дакъикъэ 20 — 25-кIэ щагъэт. Хьэзыр хъуа тхьэвыр хьэжыгъэ зытеуда Iэнэм тралъхьэри, и Iувагъыр мм 2, и кIыхьагъыр см 55-рэ, и бгъуагъыр см 30 хъууэ хупхъэкIэ яху. Абы и щIыIум тхъу щахуэ, бжьын цIынэ, къуэнтхъурей упщIэта, шыбжий сыр плъыжь, джэдгын, бурш хьэжа тракIутэ. ИтIанэ тхьэвыр жэрумэм хуэдэу яшыхь мыгъум дыдэу, и кIапэр джэдыкIэпскIэ зэтрагъэпщIэж, и кIыхьагъыр см 2, и хьэлъагъыр г 20 — 25-рэ хъууэ сэкIэ зэпаупщI.
Халъхьэхэр (цIыхуитху Iыхьэ):
Джэдылу — грамм 500
Псы щIыIэу — грамм 230-рэ
Гуэдз хьэжыгъэу — грамм 350-рэ
Тхъууэ — грамм 50
Псыуэ — грамми 120-рэ
ДжэдыкIэу — 1
Бжьын цIынэу, къуэнтхъурейуэ, шыгъуу, шыбжийуэ, буршу, джэдгыну — узыхуейм хуэдиз.
Къубатий Борис.
Гъуазджэ
ЦIыхухэм фIыуэ ялъагъу уэрэджыIакIуэ Лель Катя Налшык щыщщ, и унэцIэ дыдэр Чупрининэщ. Ар КъБР-м и цIыхубэ артисткэщ. Сурэтыр Уэлджыр Артур трихащ.
Псалъэжьхэр
Фэ зытетым гу кIуэцIылъщ
Зэкъуэш псори зы анэм къилъхуркъым.
УнагъащIэ хьэщIэхуэфIщ.
ЦIыхубз зыщIэмыс унэр сабафэщ.
Шыгъу пут зэдумышхыу узэрыщIэркъым.
УкIытэр и нэгу щIэлъщ, акъылыр и бзэгу телъщ.
Фэ зытетым гу кIуэцIылъщ.
Хуабэ хъумэ, мэдыд, щIыIэ хъумэ, мэдий.
ЩIалэм къижыхьмэ, лIыжьым и лъэдийр мэуз.
ЩIыр бжьэкIэ епщри, къыпыщым тоувэ.
Анэ бгъафэрэ хъурыфэ джэдыгурэ.
Быныр нэм и хъуахуэщ.
Бысым гуащэщIэ хьэщIэ и щIасэщ.
Дыщ мэжаджэ IэфIщ.
Джанэ нэхърэ гъуэншэдж нэхъ благъэщ.
Зэдэшхэ IэфIщи, зэдэфI унэщ.
Зэхуэфащэ зэщауэгъущ.
Къомыхъуэжынур, къомыщэжынур уи анэрэ уи нитIрэщ.
Кърум шыр имыIэмэ, зы бзущ.
Къуажэ дэз Iыхьлы нэхърэ — жылэ и зырыз благъэ.
Чэнджэщхэр
Хэт бампIэм ихьыжыр?
ФIыщIэ зыхуэфащэр цIыхум Iейуэ хэлъыр зыгъэмащIэу фIыуэ хэлъыр зыгъэбагъуэрщ.
Хьэ пэтрэ, щыбгъэкIмэ, хэплъыхь ещI.
ЦIыху зи жагъуэ къулейсызщ.
Щхьэщытхъум и пщIэр жыжьэ нэсыркъым.
ЩIэщыгъуэр гуакIуэщ, щIэщыгъуэр IэфIщ.
Лъэужь дахэ дунейм къытебнэмэ, цIыхум уи цIэр ягъэлъэпIэнщ.
НэгъуэщIым бампIэ тезылъхьэр езыр бампIэм ехьыж.
МыхъумыщIагъэр зи нэрыгъым и гъащIэр кIэщIщ.
ГубэщIыкI Владимир.
Хъыбар
Къызэрысшар
Сэ армэм сыкъызэрикIыжрэ ди колхозым шофёру сыщолажьэ. Иджы, щIымахуэр къызэрихьэрэ, Алмэстыкъуэ дэт ди фермэм жэмIус изошалIэ.
Сэ зэи зыщIезгъэх си хабзэкъым. НэхъыфIу сылэжьэху, си гур нэхъ хохъуэ. Аращ си хьэлыр. Ауэ, бэлыхьышхуэракъэ, си Iыхьлыхэмрэ си ныбжьэгъухэмрэ лэжьапIэ къызатыркъым, псэхупIэ къызатыркъым. Ахэр машинэ щхьэкIэ къызэлъэIуурэ си щхьэр ягъэузу фи мыгугъэ! ХьаIэ, хьаIэ! «Къашэ, Мурид!» — жаIэри къурагъыр къызаупсеящи, сагъэпсэуркъым.
Ауэ хэт къэзбгъэшэнур? ИгъащIэм зы хъыджэбз сыдэгушыIакъым.
Егъэлеяуэ сыукIытэхщи, хъыджэбз зэрыслъагъуу си бзэр еубыд. Насып сиIэмэ, фIыуэ слъагъу хъыджэбзым си гум илъыр къищIэнщ. Сыапхуэдэ цIыхущ сэ.
Си щхьэ хьэрычэт хуэзмыщIэжыфыну шэч щащIым, си Iыхьлыхэмрэ си ныбжьэгъухэмрэ я джатэр къысхурахыпащ, «Мы насыпкъэмыгъэкIуэжь мыгъуэм зыгуэр хузэIудзын хуейщ!» — жаIэри си ужь къихьэпащ.
Мис арыххэщи, еуэ зэ зы хъыджэбз къысхущIах, зэ етIуанэ хъыджэбзыр къысхукъуагъэплъ. КIуэаракъэ, чэзу-чэзукIэрэ зи цIэ къысхурамыIуа хъыджэбз мы ди жылэ кIыхьым щIагъуэ къыдэнэжакъым.
— Охьо, Мурид, сэ уэ зы хъыджэбз къыпхуэзгъуэтащи!.. Тхьэ соIуэ, абы нэхъ дахэрэ нэхъ адэ-анэфI зиIэрэ мы ди къуажэ кIыхьым дэмыс! Нэкурэщ жыхуэсIэр!.. Дауэ къыпщыхъурэ! — жи зым.
— Хьэуэ, хьэуэ! Ар хъунукъым, — къыпещэ етIуанэм. — Нэкурэ тIэкIу ягъэсэхъуIуащ. Къишэнумэ, Налжан кърешэ! Езыр дохутырщ, и теплъэрщи…
— Сыт мыбы Налжан жыхуиIэр, на-а? — жи ещанэм. — А зи гугъу пщIым и Iэбжьанэ пылыкIахэр игъэтIейуэ уэрамым дэтын фIэкIа къыпхуищIэн мы дунейм теткъым. Алыхь, а псом я адэм и уасэм сэ къыпхуэзгъуэтар! Тхьэ дыдэ, пэжым!.. Ар сытым хуэдэу хъыджэбз къулей! Тхьэ дыдэ, Нафисэт къапшэмэ, Алыхьым уи унащхьэр дыщэкIэ къибгъамэ!..
Хэт сыт жиIэми, си щхьэр согъэкIэрахъуэ. Сэ зыми жэуап естыркъым.
Абы иужькIэ сэ зыми си гугъу къимыщIыжыну си гугъащ. АрщхьэкIэ дэнэ щыскIэрыкIынт!.. «Къашэ!
Ухуеймэ хэти къашэ, ауэ къыумышауэ дыпкIэрыкIынукъым!..».
НтIэ, арати, си Iыхьлыхэмрэ си ныбжьэгъухэмрэ, щIэрыщIэжу къыщIадзэжри, нэгъуэщI къуажэхэм щысхуэлъыхъуащ. Уеблэмэ, си зы ныбжьэгъу гуэрым Налшык дэс и щыкъу хъыджэбзыр къысхущIихащ. АрщхьэкIэ, аргуэрыжьти, сэ зыми сыкъыхутечакъым. Щымыхъужыххэм, псори ешщ, елIэри скIэрылъэлъыжащ. Ди адэми ар къыщищIэм: «И гугъу фымыщI! Тхьэр игъэпцIакъэ, ТIэIибыжь мыгъуэм нэхъей, и дунейр фызкъэмышэу имыхьмэ!» — жиIэри къысхуэхъущIащ. Сэри: «Сы-ТIэIибыжь мыгъуэми, сыт сщIэжын?» — жысIэри сежьэжащ.
Апхуэдэу екIуэкIыурэ пщыхьэщхьэ гуэрым жэмIус сшэри Алмэстыкъуэ сыкIуащ. Си машинэр яунэщIауэ кабинэм сыкъыщитIысхьэжым, зыгуэр къызэгуоуащ:
— Ей, Мурид! Сыкъыумыгъанэ, сэри сынэкIуэжынущ!
Сыплъэмэ — ди колхозым и жэмыш пашэ Дахэлинэ къожэ. Бжэр Iусхщ, къизгъэтIысхьэри, сыкъежьэжащ.
ТIури щыму дыкъокIуэ. Сэ зыгуэр жысIэн соукIытэ. Дахэлини, сэ схуэдэу зы укIытэх гуэрщи, ахъи-быхъи жиIэркъым.
— Уэхухуху! — Дахэлинэ къызоплъ, мэщатэ.
— Уэхьхьхь! — сэри сощатэ. — Щхьэ апхуэдизу ущатэрэ, Дахэлинэ?
— Гукъеуэ сиIэщ!.. Уэр-щэ? Уэ щхьэ ущатэрэ, Мурид?
— Сыапхуэдабзэщ! Сэри гукъеуэшхуэ сиIэщ.
ТIуми абы къыфIэдгъэкIыркъым. Хэт сыт хуэдэ гукъеуэ иIэми дызэупщIыжыркъым.
ДыкъакIуэм-дыкъакIуэурэ, къуажэм дыкъэблэгъэжауэ нэхъ сытогушхуэ, си гур нэхъ къызэрогъуэтыжри, Дахэлинэ соупщI:
— Дахэлинэ, ди деж усшэн?
— Ар дауэ, Мурид? «СынэкIуэжынущ!» — жыхуэсIар къыбгурыIуатэкъэ? — Дахэлинэ емыкIу сыкъещI.
Апхуэдэ угъурлыгъэ зи жьэм къыжьэдэкIа хъыджэбзыр къэбгъэнэж хъунт?! Дахэлинэ ди деж сшащ.
Хэт и гугъэнт си къэшэныр Алмэстыкъуэ дэсу! Си гугъакъым!
Дудар Хьэутий.
ГушыIэхэр
Дохутыр дыхуей хъумэ-щэ?
ЛIым и щхьэгъусэр сымаджэ къэхъури сымаджэщым ишащ.
Бжэ щIыхьэпIэм деж щыт бзылъхугъэр къоупщI:
— Паспорт, тхылъымпIэ фызыхуеинухэр фIыгъ:
— НтIэ.
— ТепIэнщIэлъын къыздэфщта?
— НтIэ.
— Сымаджэр зытелъын щхьэнтэ къэфхьа?
— НтIэ.
— Хущхъуэр зэрыхагъэлъэдэн системэ къэфщэхуа?
— НтIэ.
— Хъэлат хужь щыгъыу мо фи гъусэр хэт?
— Дохутыр дыхуей хъумэ, жысIэри къыздэсшауэ аращ, — итащ жэуап лIым.
Нэхъыбэ мэхъу
Тыкуэнтетымрэ щэхуакIуэмрэ зопсалъэ:
Тыкуэнтетым: Сом щитI хуозэ мы къэпщэхум…
ЩэхуакIуэм: Дауэ? ТумэнипщIщ и уасэу тетыр…
Тыкуэнтетым: Пэжщ, аращ тетыр, ауэ сом щитI хуозэ.
ЩэхуакIуэм: Хъунщ-тIэ… мэ…
Тыкуэнтетым: Мыр тумэнипщI хъууэ аращ.
ЩэхуакIуэм: Пэжщ, сомищэщ тетыр, ауэ сом щитI мэхъу.
ГъэщIэгъуэнщ
ЦIыхум и нэхэр хэхъуэркъым
ВымпIухэм я щхьэр ямыгъэсысу къахуэкIухьыркъым.
ЦIыхур щыпырхъкIэ пщIыхь илъагъуркъым.
Псы пщтырыр нэхъ хьэлъэщ псы щIыIэм нэхърэ.
йсберг мыиным и хьэлъагъыр тонн мелун 20-м щIегъу.
Лимоным фошыгъу нэхъыбэ хэлъщ мэракIуэм нэхърэ.
Креветкэхэм я гур я щхьэм илъщ.
Блэм и фэр щызытридзым деж и нэхэр нэф мэхъу.
Аслъэным и цым и закъуэкъым къуэлэныр, атIэ и фэри къуэлэнщ.
Джейм и гур зы дакъикъэм 9 къеуэу аращ.
ХъумпIэцIэджхэр зэи жейркъым.
Гепардым зы сыхьэтым километри 130-рэ ежыф.
ЦIыхум и нэхэр хэхъуэркъым.
Дунейм пыл зэмылIэужьыгъуэу 10 тетщ.
Бэджым нэ 16 иIэщ.
Сабий джэгукIэхэр
Топзэрыж
ДжэгукIэ гугъукъым. Джэгур щIалэ цIыкIухэрщ. НэхъыщIэхэри (илъэсибл-бгъу) нэхъыжьыIуэхэри (илъэс пщыкIух-пщыкIубл) зэхэту мэджэгу. Джэгухэр дапщэ хъуми, тIурытIу къызэролэ. Псоми баш зырыз яIыгъщ. Хьэшакъ фIэтмэ, нэхъыфIщ. Гуп къэс пхъэ топ зырызи яIэщ.
Губгъуэ джафэм (удзыпцIэми хъунущ, ауэ удз имытмэ, нэхъ псынщIэу щокIуэкI) джэгухэр псори сатыритIу щоувыкI. ГупитIым я зэхуаку лъэбакъуибгъу-пщIы дэлъщ, зы гупым хэтхэр лъэбакъуэ 20 — 25-кIэ зэпэжыжьэщ. Сатырхэм нэхъыщIэ цIыкIухэр япэ ирагъэувэ. Япэ дыдэ ититIым пхъэ топхэр ират. Ахэр щIым ягъэтIылъ, зэрырахужьэным хуэдэу загъэхьэзырауэ.
Сатырхэм я ужь дыдэ итыр тхьэмадитIырщ. Абы языр ину мэкIий: «Топ… зэрыж», — жеIэри. Ар зэрызэхахыу пхъэ топхэм бгъэдэт щIалэ цIыкIуитIым топхэр ирахужьэ, я гъунэгъум нэс яхуу абы иратыну. Зратам адэкIэ пащэ. Апхуэдэххэурэ тхьэмадитIым я деж носхэр. Тхьэмадэхэм топхэр ирахужьэри, зэраухылIауэ тур зытращIа щIыпIэм нэс яху.
Топзэрыж щыджэгукIэ, зыгуэр ину еуэу и гъунэгъум блихуу адрей къыкIэлъыкIуэм ирит хъунукъым. Абы апхуэдэу блихуамэ, топым лъэщIыхьэу езым къригъэгъэзэжу зи чэзууэ щытам деж къихужын хуейщ. ИтIанэщ мыдрейм щыпищэнур. Ауэ хуит ящI зи чэзур тIэкIу къикIуэту топыр къэзыхум нэхъ пасэу къыIихыну.
Иужь дыдэу топыр зылъысыр тхьэмадэхэрщ. Мис ахэр хуитщ зэрафIэщкIэ топыр щIахуэу, зэраухылIа турым ар яхунэгъэсмэ, нагъэсыну. Ауэ абы щыгъуэми езыхэр Iэмал имыIэу жэрыгъэкIэ а турым нэсын хуейщ. Къытежу япэ нэсым и гупыр текIуэу аращ.
Турыр гупитIым я дежкIи зыщ. ЗэрызэгурыIуа лъэбакъуэ бжыгъэм щIигъуу зыгуэрым и топыр лъеямэ, ар хэткъым. Абы щыгъуэ тхьэмадэр а топым кIэлъыжэу турым дежкIэ къеуэжын хуейщ. А псоми зэман токIуадэри, дауи, адрей гупым я тхьэмадэр къыкIэрыхуами, япэ ищыжыныр бетэмалщ.
МафIэдз Сэрэбий.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:1. ЩIыпIэ пхыдза. 3. КъурIэн цIыкIу. 7. Бжыхь яхуам е матэм и щхьэм трахуэж сатыр. 8. ИлъэсыщIэм ипэ къихуэу сабийхэм папщIэ унэм щIагъэувэ жыг. 9. БгитI зэхуаку. 10. МафIэс ин. 13. … хьэзыр щхьэкIэ, бысымыр хьэзыр? 14. Гъыринэ. 17. Адыгэ лъэпкъым и зы къудамэ. 18. Шатэм е тхъуцIынэ гъэвэжам и дагъэ. 19. ПIастапхъэ. 20. ПщыхьэщIэ Мухьэжыр, БырмамытI Гуащэкъарэ, Къуэдз Iэбубэчыр, Сэхъу Хьэсэн сымэ я IэщIагъэр. 23. Ди гъунэгъум … дыгъэ къахэхъуащ. 24. Набдзэ … 28. ЩыхупIэ, псы Iуфэ лъагэ. 30. Хьэпщхупщ шынагъуэ. 31. БжэIулъэ. 32. Сталиным и унэцIэ дыдэр. 33. Ахъшэ. 31. Къалэ, псыежэх.
Къехыу:1. Пхъэм къыхэщIыкIа бжэмышх цIыкIу. 2. Iэщ къалъхуагъащIэ. 4. «Насып мыухыр зи гуращэр … и гъуэгум щыхуэмей, псэуну гъащIэ зыхуэфащэр мыувыIэу кIуэхэр аркъудейщ» — КIыщокъуэ Алим и усэ цIэрыIуэм щыщщ. 5. Iуэхур зэфIэгъэкIа хъунымкIэ ущииныгъэ. 6. Уи дзэр быдэмэ, а пхъэщхьэмыщхьэм упэлъэщынущ. 11. Лъакъуэм ищI лъэужь. 12. Зэпыту ирикIуэ бгым и щыгу. 13. Хугу, нартыху гуа е прунж, макарон хуэдэхэр хэлъу ягъавэ шхыныгъуэ. 15. … щхьэхынэ напэмытхьэщIу гъунэгъум макIуэ. 16. А хьэкъущыкъумкIэ ШыкъумцIий уд фызыжьыр псыхьэ игъакIуэри, и гъусэ сабийхэр къригъэлащ. 21. Псым ихьыр абы йопхъуэ. 22. Зиусхьэн лъэпкъ. 25. Ихъумэну, кIэлъыплъыну зыгуэрым пIалъэкIэ къыхуагъэна. 26. Баринэ дахэу къэкI, зи пхъафэр фIыцIафэ жыг — шыкIэпшынэ къыхащIыкIыу. 27. … уасэ иIэкъым, гъэсэныгъэм гъунэ иIэкъым. 29. Лажьэ хъати симыIэу, си гъунэгъум … къызищIэкIащ. 31. Сэхуран купщIэм къыхэщIыкIа IэфIыкIэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
ФокIадэм и 26-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:3. ЦIэрыIуэ. 5. Адэмыгу. 8. Мэш. 9. Хуэмыху. 11. Афэ. 12. Пщы. 13. Къуий. 15. Бжы. 17. АкIэ. 21. Къиин. 22. Алътес. 23. Журт. 24. Уэм. 25. Кумб. 26. Анэ. 31. Имыс. 32. Дэлэн. 33. Хъурмэ. 34. Блэ. 35. Бру. 36. Бжьэ. 37. Гъунэ. 41. Нып. 42. Дурэш. 44. Дыжь. 45. Каринэ. 46. Хьэлыуэ.
Къехыу:1. Гурышэ. 2. Амман. 3. ЦIамыщкъий. 4. Iуэху. 6. Дыху. 7. ГурэпкIырэ. 10. Мы. 14. Инал. 16. Жасы. 18. Къундэпсо. 19. Щтамылэ. 20. Бжэныхъуэ. 27. Смоленск. 28. Хъудыр. 29. Къуныжь. 30. Емынэжьрэ. 38. Спорт. 39. Хур. 40. АдрыщI. 42. Дин. 43. Шхуэ.
