Адыгэ кхъужьыр зэрапхъуэ
Сочэ къалэм ресторану дэтыр къызэхэпкIухьрэ, япщэфI шхыныгъуэхэм ущыщIэупщIэмэ, «щIыналъэм щызекIуэ зи чэзу защIэхэм» зэрытрагъащIэм гу лъыптэнущ.
Хэт къекIуалIэхэм нэхъ шхыныгъуэ ехьэжьа яримыгъэшхрэ жаIэу, шхапIэхэр щызэпеуэ а зэхьэзэхуэ гуащIэм зым адрейр къыщыдигуэну зэрыпабгъэр гурыIуэгъуэщи, дэтхэнэ зыми «щIыпIэм щыбгъуэт», Iэмал имыIэуи «иджыпсту зи чэзу» ерыскъыщ къыпхуагъэлъэгъуэнур. Иужьрей илъэс зыбжанэм гу лъыптэу нэхъ зыхэзыIэтыкI шхапIэхэм апхуэдэхэм я щапхъэу адыгэ кхъужьым и цIэр къыщраIуэ. Чурчхелэм е инжирым ещхьу дамыгъэ мыхьэнэ игъуэтауэ, адыгэ кхъужьыр ресторанхэм я шхыныгъуэ къебжэкIым хэмытынкIэ Iэмал имыIэу хъуащ, ауэ щыхъукIэ мащIэщ зыщIэр а кхъужь лIэужьыгъуэр къыздикIари абы адыгэ (шэрджэс) цIэр щIепхари.
Аращи, хэзымыщIыкIхэм папщIэ, жыжьэу къыщыщIыдодзэ. Интернетым щызекIуэ фIэщыгъэхэм къарыкIыр къыджезыIэ «википедие» псалъалъэм зыхуэдгъазэмэ, Шэрджэсей (Черкесия) цIэр зезыхьэ къэралыгъуэр XIII лIэщIыгъуэм щегъэжьауэ а щIыналъэр Урыс империем къыщизэуа 1864 гъэм нэс дунейм тетащ, нэхъ иужьыIуэкIи щыIа хуэдэу къыздыхэIукI дэфтэри урохьэлIэ. Къыщазэуа зэманым Шэрджэсейр Кавказ Ищхъэрэ псор къызэщIэзыубыдэ, кавказ лъэпкъхэм я федерацэ хуэдэу щытащ, нобэ СочэкIэ дызэджэ Шачэ псыежэхым и псыхъуэм хэщIапIэ щызиIэ Шэрджэс парламентым и унафэм щIэту.
Дунейпсо хабзэм хиубыдэ къэралыгъуэ зэгъэпэщыпауэ щымытами, Европэм къикI зыплъыхьакIуэхэр куэдрэ здэкIуэ щIыналъэт Шэрджэсейр. Хамэ къэралхэм къикIыу XVIII — XIX лIэщIыгъуэхэм зэхэзекIуа европей дунеяплъэхэм зэIэпаха тхыгъэхэм балий IэрысейкIэ, мыIэрысейкIэ, къыпцIейкIэ, жызумейкIэ бей шэрджэсхэм я хадэхэмрэ я губгъуэхэмрэ я гугъу щащI, псом хуэмыдэу кхъужьейхэр лIэужьыгъуэ куэду зэрызэщхьэщыкIри къыщыхагъэщ, ахэр Шотландием, Бельгием, Уэльсым нэхъ зыхуей хуэзауэ щызэрахьэ щIы пшэрхэм ирагъэщхьу. А тхыгъэхэм ятепщIыхьмэ, ахэр уней хадэ къудейуэ щыттэкъым, атIэ псыхъуэхэми Iуащхьэхэми уащыхуозэ абыхэм. Ар къызыхэкIар адыгэхэм хабзэ зэраIаращ: хэт гъатхэу мэзым кIуэми, пхъэщхьэмыщхьэхэкI гуэр дигъэкIэн хуейт. Псалъэм папщIэ, Агуй къуажэм щыщ гуэрым Iэгъуэблагъэм ит жыг 300 дигъэкIауэ щытащ.
1866 гъэм и гъэмахуэм, Кавказ зауэр иуха къудейуэ, Анапэрэ Гагрэрэ я зэхуаку дэлъ щIыр яджу, генерал Муравьёв-Карсский Николай къызэригъэпэща комиссэм кърихьэлIауэ щыта, напэкIуэцIи 150-рэ ирикъу кIэлъыплъыныгъэм Урысейми Европэми хадэ гъэкIынрэ щIы зехьэнкIэ IэщIагъэлIу ису хъуар къызэщIигъэхъаери, псори шэрджэс щIыналъэм зэрыхьауэ щытащ адыгэщIхэр зрагъэцIыхуну. Урым эколог цIэрыIуэ Ацци Джироламэ и тхыгъэхэм къыхощ «пхъэщхьэмыщхьэ жыгхэм щызыщIашэ» щIым тету зыкъызэрыщыхъужыр. Ардыдэр жиIэу щытащ Кавказ зауэм япэу тетхыхьыжа, губгъуэр пхъэщхьэмыщхьэ жыгхэм зэрауфэбгъуар къыхэзыгъэщу щыта тхыдэдж Потто Василий.
БиологиемкIэ щIэныгъэлI Тхьэгъуш Нухьу жаIэ япэ дыдэ адыгэ кхъужьым и Iуэхур зыIутыр зыджар. Абы и къэхутэныгъэхэм япкъ иткIэ, адыгэхэм кхъужь лIэужьыгъуэ зыбжанэ ягъэкIыу щытащ: «кхъужьхьэжьым» (бжьыхьэ кхъужь пкъыщIэ); «кхъужьынэ» (гъэмахуэ кхъужь хъурей); «къужьышхуэ» (гъэмахуэ кхъужь цIыкIу); «къужьтамэ» (быдэрэ IэфIу куэдрэ щылъ кхъужь). Тхьэгъушым итхыжахэм къыхощ шэрджэс адыгэ кхъужьыр метр 25-м нэс дэкIеинкIи зэрыхъур, куэди къызэрыпыкIэр: жыг къэс килограмм 1000-м нэс е нэхъыбэ къыпокI. Кхъужь хадэхэм нэхърэ нэхъ ин дуней псом темыту къэзылъытэ Жуковский Пётр зэреплъымкIэ, Кавказращ кхъужьым нэхъыфI дыдэу зыщиужьа щIыпIэр.
Кавказ зауэм адыгэ хадэхэр ирикъухьыжащ. XIX лIэщIыгъуэм лэжьа агроном комиссэхэм щIыналъэм къитIысхьахэр увыIэгъуэ ямыIэу хагъэзыхьырт адыгэхэм ядэплъейуэ хадэ зехьэкIэ зрагъэщIэну, ауэ къедэIуакъым. «Кхъужьейрэ мыIэрысейрэ щыдагъэкIа адыгэ хадэ абрагъуэхэм я нэхъыбэр Ищхъэрэ-КъухьэпIэ Кавказым ит къуажэхэр щызэтракъутэм хэкIуэдэжащ, адрейхэр щIыналъэр щаубыда япэ илъэсхэм зехьэкIэ зымыщIэхэм яIэщIэкIуэдащ», — ущрохьэлIэ мызэ-мытIэу Iуэхум щытепсэлъыхь дэфтэрхэм. Хуэгъэфэщауэ илъэси 100-м хуэдизкIэ хадэ-хэр щIыналъэм къитIысхьахэмрэ дуней къэхъукъащIэхэмрэ хуит хуащIри, къащыщIар нэрылъагъущ.
Дызэрыт зэманым Урыс географие зэгухьэныгъэм и фIыгъэкIэ къалэм и Iэгъуэблагъэм адыгэ кхъужь лIэужьыгъуэ 250-м нэс къыщагъуэтыжащ. Абыхэм я нэхъыбэр Аибг и хъуреягъкIэ итщ икIи ныбжькIэ илъэси 150 — 200-м нос, лIэщIыгъуищым нэблэгъэни къахокI. Адыгэ кхъужьыр къэгъэщIэрэщIэжынымкIэ программэ илъэс блэкIам къащтащ. ЩIэныгъэлIхэм зэрыжаIэмкIэ, Iуэхур зылъахъэр зыщ — жыгыщIэ зэрыщымыIэрщ.
Кхъужьыр жыгым къыпыпчкIэ езы жыгым зэран ухуэхъуркъым, абы къыхэкIыу, ар Сочэ дэт дэтхэнэ зы ресторан ехьэжьами «ризоттэ» гуэрым хэлъу, е хыфIыцIэ бдзэжьей гъэжьам гуэлъу ущрихьэлIэнкIи хъунущ. Зым абы варенэ къызэрымыкIуэ къыхещIыкI, адрейм и цIэр езы шхапIэм фIещ. Сытми, зэрапхъуэ, и тхыдэ хъыбарыр зэрынэщхъейр ямыщIэу.
ДЕМЕНТЬЕВ Роман.
Сочэ къалэм епха «Scapp город»
интернет сайтым къитхащ.
