Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Шхыныгъуэхэр
Пщымахуэ и шей
Удзыр къыщыпаупщIыр щыгъэгъам дежщ, бадзэуэгъуэ, шыщхьэIу мазэхэрщ. Гъэгъам икI цIыкIухэр щIыгъуу паупщI, зэкIэрапхэри жьауапIэм е пкIэунэ хуабэм щыфIадзэ. Удзым жьы щIихуу щытын хуейщ. Ар зэрыгъуу яуб, хъуржыным иракIутэри, гъущапIэм щагъэтIылъ. Удын зытехуа цIыхум и дежкIэ сэбэпщ. Абы къыщIэвыкIа псыр упщIыIужа иужькIэ, фэбжь зытехуа щIыпIэм тхьэмпэр тралъхьэри япхэ. Пщымахуэ и тхьэмпэм къыщIэвыкIа псым къалмыкъ шей ирагъавэ, шэ, шатэпс хакIэ, шыгъу, шыбжий, джэдгын хадзэри. Лэкъум, мэжаджэ, чыржын драф. Зи жьэжьей узхэмкIэ сэбэпщ.
Халъхьэхэр:
Удз гъэгъауэ — грамми 100
Псывэу — литри 3
Шэ щIэмыхуу — литри 2
Шатэпсу — грамм 200
Шыгъуу, шыбжийуэ, буршу — узыхуейм хуэдиз.
Прунж IэфI
Шыгъу зыхэлъ псы къэкъуалъэм прунж лъэсар хакIутэри, къимыкIын щхьэкIэ зэIащIэурэ зэ къытрагъэкъуалъэ, тхъурымбэри къытрахыурэ. ИтIанэ мафIэр ешэхауэ, и щхьэр тепIауэ, зэIамыщIэу дакъикъэ 15 — 20-кIэ къагъавэ. Прунж вар кхъузанэм иракIэри, псы гъэва щIыIэ щIагъэж, кхъузанэр ягъэсысурэ. Прунжыр фалъэм иралъхьэри, фошыгъум и ныкъуэр тракIутэ, и щхьэр трапIэжри, упщIыIуху щагъэт. АпщIондэху чыщмыщыр ялъэс, кIэструлым иралъхьэ, псы хуабэ тIэкIу щIакIэ, фошыгъу къэнар хакIутэжри, мафIэ щабэм тету дакъикъи 5 — 6-кIэ къагъавэ. Фошыгъупсыр зыщIефри, чыщмыщыр плъыжь фIыцIафэ мэхъу. Ар ягъэупщIыIури, прунж упщIыIуам хакIутэ, хуэсакъыурэ бжэмышхкIэ фIыуэ зэхагъэзэрыхь. Абы шхурэ шатэрэ хакIэри, аргуэру зэIащIэ. Прунж гъэва IэфIыр гъэмахуэ шхыну ябж, щIыIэу яшх.
Халъхьэхэр (цIыхуищ Iыхьэ):
Псыуэ — грамм 400
Шыгъуу — грамми 2
Прунжу — грамм 80
Фошыгъуу — грамм 30
Чыщмыщу — грамм 30
Чыщмыщыр зэрагъэвэн псыуэ — грамми 100
Шатэу — грамм 250-рэ
Шхууэ — грамм 250-рэ.
Къубатий Борис.
ГушыIэхэр
Тыкуэнхэм я зэпеуэ
Зэбгъурыту щыт тыкуэнищым щылажьэхэр сыт щыгъуи зэныкъуэкъурт щэхуакIуэ нэхъыбэ щхьэж и деж щIишэну хуейуэ.
Зы махуэ гуэрым ижьырабгъумкIэ щыт тыкуэным тхылъымпIэ къыфIидзащ мыпхуэдэу иту: «Ди деж уасэхэр щынэхъ пудщ». СэмэгурабгъумкIэ щыт тыкуэным ар къызэрилъагъуу къыфIидзащ: «Ди деж щIэлъ хьэпшыпхэр нэхъыфIщ».
Ику ит тыкуэным щIэт лIыр къыщIэувыкIати, зиплъыхьщ-зиплъыхьри, «Тыкуэнхэм я щIыхьэпIэ нэхъыщхьэр мыращ» жиIэу хьэрф пIащэхэмкIэ зытетха тхылъымпIэр къыщIихри и бжэм къыфIидзащ.
ЩIэныгъэ нэхъыщхьэ
Зэныбжьэгъу щIалитI зэхуэзащ:
— Си къуэ жыIэмыдаIуэр лэжьапIэ къэпщтамэ арат.
— КъэгъакIуэ, махуэм зы сыхьэт къыщIыхьэурэ компьютеркIэ иреджэгу, доллар мини 3 улахуэу хуэзгъэувынщ.
— Хьэуэ, ар хъункъым, сэ щIалэр згъэлэжьэну сыхуейуэ аращ.
— Абы щыгъуэм, махуэ ныкъуэкIэ щIрес, хъыбарыщIэхэм кIэлъыплъынщ, кофе ефэнщ, доллар мини 2 естынщ.
— Хьэуэ, си къуэш, уэ жысIэр къыбгурыIуэркъым — махуэм сыхьэти 10 лажьэу, доллар 200 фIэкIа къимыхьу лэжьапIэ згъэувыну арат.
— Къысхуэгъэгъу, ауэ абы щхьэкIэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ уиIэн хуейщ!
«Сэ япэу шым сытетIысхьащ!»
Жьынду Iущым и таурыхъхэр
Епэр
Мэзым къэкIыгъэхэр щымащIэкъым. Удз гъэгъахэри щыкуэд дыдэщ. Ахэр нэхъыбэу хуейхэм щыплъагъунущ. А хуейхэм плъыфэхэм я махуэшхуэ щекIуэкIым ещхьщ, апхуэдизкIэ удз гъэгъа зэмыфэгъу плъыфэбэхэр щикъухьащи.
Жыгей абрагъуэм пэмыжыжьэу епэр цIыкIухэр куэду къыщыкIырт. Данэм хуэдэхэр, бэлацэу щабэ дыдэ епэр цIыкIухэр Iуву зэкIэщIэтти, удзыфэр зэбэкI мэзыр таурыхъым хэт алэрыбгъу фIэкIа зэрыпщIэн щыIэтэкъым. Епэрымэ гуакIуэри хьэуам мащIэу хэсыхьырт. Епэрхэм я дунейм зэгурыIуэныгъэмрэ тыншыгъуэмрэ щытепщэрт. Ауэ зэгуэрым…
Зэгуэрым абыхэм егъэлеяуэ дахащэу зы удзыпэ цIыкIу къахэкIыкIащ. Ар адрейхэм зыкIи ещхьтэкъым. Абы епэрхэм ещхьу щIым зыхиубгъуэртэкъым, атIэ лъагэу зиIэтырт. Епэрхэр къэуIэбжьащ: мыри сыту пIэрэ? Епэрхэр зэрыгъэгузэващ: дэ дауэ дыхъужыну? Зэчэнджэщыжхэри унафэ ящIащ: дыпсэумэ, къэхъур тлъагъунщ. ИкIи къалъэгъуащ.
Къыхэжа удзыпэм тхьэмпэхэр къытекIащ. Абы и фэри и щытыкIэри нэгъуэщIт. Пэжщ, удзыфэщ, ауэ нэгъуэщI удзыфэщ. ИтIанэ къэкIыгъэм щхьэ цIыкIу къищIащ. Епэрхэр пэплъэрт абы зыкъыщызэIуихыну махуэм. А махуэри къэсащ. Дэпсыпу плъыжьыбзэу лъэдий псыгъуэ цIыкIум удз гъэгъам и щхьэр фIэсысыхьу фIэтт. И кум ис нэ фIыцIэ цIыкIумкIэ уафэ къащхъуэм фIэгъэщIэгъуэну еплъырт. Епэрхэр къэуIэбжьащ:
— Уэ ухэт?
— СыIущхьэщ, — пагэу жэуап къитащ телъыджэлажьэм, ауи и щхьэ къудеи имыгъэщхъыу.
Епэрхэр щызэIущащэм, нэхъ цIыкIу дыдэу яхэтыр къэгъащ:
— Си анэу Дыкъэзыухъуреихь дуней, — здэгъым Iущащэрт а цIыкIур. — СыкъэгъэкI сэри Iущхьэу. Сакъыхэгъаплъэ сэри къэкIыгъэхэм лъагэу, дыгъэм зыкъезгъэгъэлъагъу, псори си дахагъэм къызэрыщытхъур зыхэзгъащIэ, — нэхъри зэщыджэрт епэр цIыкIур.
— Умыгъ икIи уемыхъуапсэ, — къэIущэщащ анэр. — Мы гъащIэм псоми уасэ щиIэщ. Зы напIэзыпIэ гуфIэгъуэми уасэ щIэптын хуейщ.
— Хьэуэ, хьэуэ, си анэ! СыхущIумыгъэгъуэж. КхъыIэ, Iущхьэу сыкъэгъэкI…
Дыкъэзыухъуреихь дунейр щатэри арэзы хъуащ. И дамэхэр щIиупскIэщ, и набдзэхэр хишри… ди епэр цIыкIум и лъабжьэм зихъуэжащ. Иужь иту удзыпэ цIыкIу къыхэжащ, итIанэ тхьэмпэхэр, кIэлъыкIуэу и щхьэ цIыкIур. Аргуэру зы махуэ дэкIри, хуейм зы Iущхьэ къыщыгъэгъащ. Япэрейм нэхърэ нэхъ дахэу, нэхъ бжьыфIэу. А япэрейм и дахагъэр фIэкIуэдакIэт. Iущхьэ дахэкIейм и купсэм бжьэ кусэ цIыкIу итIысхьащи, и дамэ цIыкIухэмкIэ Iущхьэм и къапщIийхэр егъэкIыл. Сыту гухэхъуэ! Арат сэ сызыщIэхъуэпсар! Ауэ таурыхъ псоми кIэух зэраIэм ещхьу, ди Iущхьэ цIыкIуми и кIэух-чэзур къэблэгъащ.
Пщэдджыжьым къепщэн щIэзыдза жьыбгъэ зэраншум лъагэу зыкъиIэтащ. Пшэхэр ирихужьэри, мэзыщхьэм щызэхуихусащ. Дыгъэм зыкъуидзэжри, зыIэзыбжьэу уэшх пIащэ хьэлъэр кърикIутащ. Ар пэгункIэ къракIых фIэкIа пщIэнтэкъым, абырэ жьыбгъэмрэ зэхьэзэхуэ хуэдэт. Жьыбгъэри етат: жыг щхьэкIэхэр еудыныщIэ, жыгыщIэ цIыкIухэр егъэгъуэлъ, къуацэхэм губжьауэ йофыщIауэ.
Зэман дэкIыу жьыбгъэми уэшхми зызэтрауIэфIэжа иужь, Дыкъэзыухъуреихь дунейм и лъахэр къызэпиплъыхьащ. Дунейкъутэжыр епэр цIыкIухэр зэрыт хуейм ящхьэщыкIат: уэшхым иуфэнщIауэ, ауэ шына нэхъ лажьэ ямыIэу ахэр къызэтенат. Абыхэм я гъунэгъуу къыщыкI удзхэми зыкъыщхьэщаубгъуащ, езыхэми зыр зым кIэщIэпщхьэурэ захъумэжат. Ауэ дэнэ щыIэ ди хъуэпсэрилэ цIыкIур? А-а, мис ари… Жьыбгъэ къыщIэпщам абы и лъэдий махэ цIыкIур зэфIищIыкIри, и къапщIийхэр зэбгрипхъат. ЗэхэупIышкIуауэ, тхьэмыщкIафэ дыдэу ахэр тхьэмпэхэмрэ удзхэмрэ хэзэрыхьыжат.
— Е, тхьэмыщкIэ цIыкIу, — яфIэгуэныхь хъуащ ар епэрхэм.
Къарууншэ дыдэ хъуа удз гъэгъам зэхихащ а псалъэхэр. Хуэму зыкъиIэтри, абы къиIущэщащ:
— Хьэуэ, си щхьэр фымыгъей. Сэ Iущхьэу сыщытащ. Сэ схузэфIэкIащ щIылъэм лъагэу сыщыкIыу уафэр зэрыиныр къэслъагъуну. Сэ сынасыпыфIэщ…
Пэж дыдэуи, насыпыфIэу къыщIэкIынщ: ар мэзым къыщыкI псоми я гум къинащ.
Епэр хъуэпсэрилэ цIыкIум теухуа мы таурыхъыр нанэ къызжиIэжат. Ар щIэх-щIэхыурэ кIуэрейт а хуейм. Ауэ Iущхьэ абы къыщыкIауэ афIэкIа зэи илъагъужакъым.
Гуровэ Людмилэ.
ЗэзыдзэкIар Мэлей ФатIимэщ.
ЦIыхушхуэхэм я гупсысэхэр
Хэт нэхъ губзыгъэ?
ЦIыхуу ущытыным къикIыр укъэзыухъуреихь псомкIи жэуап зэрыпхьыр зыхэпщIэнырщ.
Антуан де Сент-Экзюпери.
Зы плъэгъуэм лъагъуныгъэр игъэужьыхыфынущ, апхуэдэуи зы плъэгъуэм къызэщIигъэстыжыфынущ.
Шекспир Уильям.
ГуапагъэкIэ узыхэмызагъэм ткIиягъкIи ухэзэгъэнукъым.
Чехов Антон.
Къэралыр щIыщыIэр дунейр жэнэт ищIын щхьэкIэкъым, атIэ жыхьэнмэ къимыгъэхъун папщIэщ.
Бердяев Николай.
Хэт нэхъ губзыгъэу къэплъытэнур? Мурад ищIам и нэхъыбэр зэзыгъэхъулIэфырщ.
Абу-ль-Фарадж.
Къыхуэт щымыIэу цIыхуфIи фIагъ гуэр зыхэмылъ цIыху икIи щыIэкъым.
Ларошфуко Франсуа.
Уи ныбжьэгъухэм я гуауи я гуфIэгъуи зэхуэдэу уабгъэдэтын хуейщ.
Периандр.
Ныбжьэгъу уимыIэмэ, сыт хуэдэ насыпми гур хигъахъуэркъым.
Сенекэ.
Мурад гуэр пщIыуэ уемыжьамэ, гъуэгу къыхэпхкIэ мыхьэнэ иIэкъым.
Эмерсон Ральф.
Ар пэжщ
Щхьэж и гуэшэкIэ
Зы лIы гуэрым унэлъапсэ зэгъэпэща къищэхуат, пхъэщхьэмыщхьэ къызыпэкIэ жыг хадэ дэгъуэ иту. Абы и гъунэгъуу щыст унэ кхъахэ щIэс лIы фыгъуэнэд. А лIым и гъунэгъум и дэрэжэгъуэр зэрикъутэным иужь итт, пщэдджыжь къэс ар и гум илъу къэтэджырт: зэ гъунэгъум и куэбжэпэм пхъэнкIий пэгун щрикIутынт, зэми гу зылъумытэнкIэ Iэмал зимыIэ икIагъэ гуэр ирищIэнт.
КъэIэпхъуэжа гъунэгъущIэр зы пщэдджыжь дыгъэпс пщIантIэм къыдэувыкIри, аргуэрыжьу Iууащ тхьэщIэпс зэрыт пэгунышхуэ, ар и гъунэгъум къыхуигъэувауэ арат, и махуэр зэIигъэхьэн папщIэ. ПщIантIэщIэм къэIэпхъуэжагъащIэ лIым пэгуным ит псы фIейр ирикIутщ, къабзэу итхьэщIщ, и жыг хадэм пыт мыIэрысэ нэхъ ин дыдэхэр къыпичщ, пэгуным из ищIри, гъунэгъу фыгъуэнэдым дежкIэ екIуэкIащ.
ЛIым и бжэм зыгуэр къыщытеуIуэм, и гур зэгъауэ егупсысащ: «ИкIэм- икIэжым сыхурикъуакъэ, къэзгъэгубжьащ!». Псалъэмакъ лъыхъуэу бжэр къыIузыха лIым и бжэщхьэIум гъунэгъущIэр тетщ. Абы мыIэрысэ тхъуэплъышхуэхэр изу зэрылъ пэгуныр къыхуишийри жиIащ: «Мыр къыпхуэсхьащ, щхьэж зыхуэкъулеймкIэ гуашэу аращ!».
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 5. КIэлъыплъыну, ихъумэну дзыхь хуащIу зыгуэрым къыхуагъанэ. 7. Щыгъын. 9. ПхъащIэ Iэмэпсымэ. 11. Хугу хьэжыгъэм, тхъум, фошыгъум къыхэщIыкIа адыгэ шхыныгъуэ. 12. Чейм и «бгырыпх». 13. Ар шэмэджым дадзэ, пхъэм къыхэщIыкIащ. 14. Гъыринэ. 17. Джатэ лъэпкъыгъуэм щыщ Iэщэ. 19. Ухуэныгъэм къыщагъэсэбэп пхъэ пIащIэ кIыхь. 21. КъэгъэшыгъуафIэ. 22. УIэгъэм и лъэужь. 23. Дыгъуасэ хуэдэт уи щIалэр щыцIыкIуар, иджы … хъуащ. 24. Зэщхьэгъусэхэр, я бынхэр. 27. ГъэшхэкI. 30. Гу кIуэм … къыкIэреуд. 31. ХадэхэкI. 32. Пхъэщхьэмыщхьэ фIыцIэ-къащхъуафэ ткIыбжь хъурей цIыкIу. 33. Пхъэ сахуэ. 38. Къэрэшей-Шэрджэсым щыщ артист цIэрыIуэ. Абы и цIэр зэрехьэ Черкесск дэт драмтеатрым. 39. … дахэ зыкъом и Iэдакъэ къыщIэкIащ Къэжэр Индрис. 41. Пхъэ бжэмышхышхуэ. 42. Мэл … 43. Ди адыгэ театрым и режиссёр нэхъыщхьэу щыта, РСФСР-м и цIыхубэ артист. 45. Хьэрып Эмират Зэгуэтхэм я къалащхьэ. 47. КъэгъэшыгъуафIэ. 48. ЦIыхухъуцIэ. 49. А къуажэм къыдэкIащ Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужьу лIищ. 51. Узыдэмыхьэ … лы дэзщ. 53. Бдзэжьей лIэужьыгъуэ. 55. Тонн зыплIытху къэзышэч псэущхьэ. 56. ЗрагъэщIэращIэу, цIыхубзхэм зыкIэралъхьэ хьэпшып цIыкIу. 57. Уи бзэкIэ мыпсалъэ цIыху.
Къехыу: 1. Къыдалъхуауэ, цIыхум и щIыфэм тет. 2. ЛъэныкъуитIыр IуэхукIэ зэпызыщIэ. Е фIыуэ зэрылъэгъуаитIыр зэхуэзыгъазэ. 3. Пхъэщхьэмыщхьэ быдэ. 4. Зэгуамыгъэжу псэущхьэм траха фэ. 6. Псым и кууупIэ. 8. Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ. ЕтIанэгъэ и ныбжьыр илъэс 80 ирокъу. 10. ТхъуцIынэр, шатэр ягъэвэжа нэужь ар къыщIонэ. 15. Псыщхьэ тещтыкIа. 16. ЛъхукъуэлIыр бгъэшэсмэ, ар фIеубыд. 17. КъуэкIыпIэмкIэ щыпсэу цIыхухъухэм пыIэ папщIэу я щхьэм кърашэкI щэкI. 18. Iэпслъэпс. 19. ЕуэкIыпIэ. 20. Бадзэжь. 25. Къуаргъым нэ хуащIати, … жиIащ. 26. Нэхъапэм адыгэм зэрахьэу щыта хьэкъущыкъу лIэужьыгъуэхэм ящыщ зыкъом а гъущIым къыхэщIыкIащ. 28. ПхъащIэ Iэмэпсымэ. 29. Щыхь пIащэ лъэпкъ. 34. Дзэлыкъуэ куейм хиубыдэ къуажэ. 35. Гъуом жылэм хъыбар ярегъащIэ: « … хъужыхэнхэ, зи лъэ вакъэ изылъхьэу илъэпкъар къуажэкум фыкъыщызэхуэс!». 36. Урысей Федерацэм и Къэзыбж палатэм и унафэщIу щытамрэ ди ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэмрэ я цIэр. 37. УэрэджыIакIуэ, Урысей Федерацэм щIыхь зиIэ и артист. 39. Лы лей зытемылъ, гъур. 40. Тэрч куейм щыщ къуажэ. Е жыг лIэужьыгъуэ. 42. Гъавэ, ерыскъыпхъэ хъумапIэ. 44. Бжэныфэм къыхэщIыкIа къэп. 46. Адыгэ лъэпкъ. 49. Игъэува уасэм пхутемыкI, кIэпIейкIэ нэф кIэрызыгъэхун зымыдэ цIыху. 50. Пасэрей Iэщэ. Ди зэманми спорт зэхьэзэхуэхэм ящыщ зым къыщагъэсэбэп. 52. МафIэсышхуэ. 54. ХадэхэкI.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Бадзэуэгъуэм и 6-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу: 7. Къэрабэ. 10. Къэнжал. 11. Бланэ. 12. Налмэс. 14. Пхъампэ. 16. Джэш. 18. ЩIопщ. 20. Сату. 23. Фырэ. 26. Ригэ. 27. Брул. 28. Самэ. 31. Жызум. 32. Гурыхуэ. 33. Мылыф. 36. Хъурмэ. 37. Бжей. 38. Инал. 40. Арэф. 41. Ерыщ. 42. Ясир. 44. Къуэдз. 47. Дамэду. 49. Щхьэмыж. 51. Курыбэ. 52. Нэщанэ. 54. Псэлъыхъу.
Къехыу: 1. Гукъанэ. 2. Ер. 3. Гъубжэ. 4. КIэпхъ. 5. КIуж. 6. Елгъэр. 8. Iулыдж. 9. Анэш. 13. МыщIэ. 15. Амур. 17. Шыпсыранэ. 19. Парт. 21. Армэ. 22. «Бгырысхэр». 24. Елыркъэш. 25. Псыхуабэ. 29. Ауз. 30. Дыд. 34. Куржы. 35. Дерс. 39. Ленэ. 40. Аркъэ. 43. Iуданэ. 44. Къуаргъ. 45. Дзыбэ. 46. Ажахъуэ. 48. Данэ. 50. Хьэсы. 53. Щэ. 55. Лъэ.
