КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ ХьэхъупащIэ Хьэжбэчыр къызэралъхурэ илъэс 90 ирокъу
ХьэхъупащIэ Хьэжбэчыр Хьэбалэ и къуэр 1926 гъэм щIышылэм и 21-м Кэнжэ къуажэм къыщалъхуащ. Ар усакIуэщ, тхакIуэщ, макъамэджщ. Къуажэ школыр къиуха иужь республикэ газетхэмрэ радиомрэ щылэжьащ. Журналистхэр щагъэхьэзыр курсхэм (1943), Ленинград консерваторэм (1947 — 1952) щеджащ. Илъэс куэдкIэ КъБР-м и Къэрал филармонием, Къэбэрдей-Балъкъэрым и Композиторхэм я союзым я унафэщIу, Урысейм и Композиторхэм я зэгухьэныгъэм и секретару щытащ.
И усэхэр, нэгъуэщI тхыгъэхэр 1940 гъэм къыщыщIэдзауэ къытрадзэ. «Насып вагъуэ» тхылъыр (1950) Хэку зауэшхуэм и ужькIэ Налшык япэу къыщыдэкIахэм ящыщщ. А зэманым къэрал псом и усыгъэм нэхъ щытепща политикэ псалъэ дыгъэлхэр къебэкIыIуэми, тхылъым щынэрылъагъут ар зытхам лирик нэсым и дуней еплъыкIэрэ гупсысэкIэрэ зэрыбгъэдэлъыр. А гъэ дыдэхэм ХьэхъупащIэр хэкъузауэ прозэ тхыгъэхэм елэжьащ. Рассказхэр, повестхэр, романхэр щызэхуэхьэса тхылъ куэд адыгэбзэкIи урысыбзэкIи къыдигъэкIащ. Апхуэдэхэщ «Фи пщыдджыжь фIыуэ» (1955), «Русскому другу» (1957), «НысащIэ» (1961), «С добрым утром» (1962), «Гур зыщIэхъуэпсыр» (1965), «Дорога» (1968), «Гъуэгухэр щIым телъщ» (1973), «Иужьрей удж» (1975), «АнитIым я къуэ» (1979), «Лъапэ махуэ» (1986), «Гъуэгущхьиблыр щызэхэкIым» (1992), «Тхыгъэ къыхэхахэр» (томитI хъууэ, 1996). Хьэжбэчыр лэжьыгъэшхуэ зэфIигъэкIащ адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ я музыкэ щэнхабзэр джыным хуэунэтIауэ. Абы ехьэлIа статья куэд дыдэ, тхылъ щхьэхуэхэр и Iэдакъэ къыщIэкIащ.
ХьэхъупащIэ Хьэжбэчыр и лэжьыгъэм пщIэшхуэ хуащIащ. Абы къыхуагъэфэщат къэралым и фIыщIэ дамыгъэхэр, «УФ-м гъуазджэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ», «КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ» цIэ лъапIэхэр.
Адыгэ щэнхабзэм жыджэру хуэлэжьа
Зауэр щекIуэкIа, абы и ужь илъэсхэрауэ жыпIэ хъунущ Хьэжбэчыр усэ тхыным къыхуэзыгъэушар. Зарисовкэхэм, очеркхэм къадэкIуэу, абы и япэ усэхэри газетхэм, «Къэбэрдей» альманахым къытехуэу хуежьащ. Ауэ щIалэщIэм къыгурыIуащ утхэн, уи зэфIэкIым зебгъэузэщIын папщIэ уеджэн, щIэныгъэ куу зэбгъэгъуэтын зэрыхуейр. А хъуэпсапIэр абы къехъулIащ 1947 гъэм. ГъащIэм и лъэныкъуэ псоми набдзэгубдзаплъэу кIэлъыплъыф, тхэнми щэнхабзэми хъарзынэу хэзагъэ ХьэхъупащIэм лъэпкъым хуэщхьэпэн цIыху къызэрыхэкIынур къалъытэри, ар хагъэхуащ Римский-Корсаковым и цIэр зэрихьэу Ленинград дэт консерваторэ цIэрыIуэм къыщызэрагъэпэща Адыгэ студием щеджэну ягъакIуэ ди щIалэгъуалэ гупышхуэм.
Журналистикэм хуэIэкIуэлъакIуэ хъуауэ еджакIуэ кIуа ХьэхъупащIэм зригъэгъуэта Iэзагъэр къыхуэщхьэпэжащ: зэреджэм хуэдэурэ, и къалэмри игъэлэжьащ. Зыхуеджэ музыкэ IэщIагъэм, артистхэм, тхакIуэхэм ятеухуа и тхыгъэхэм къапэкIуэмкIэ и щхьэр ирипIыж къудейтэкъым — а материалхэр щызэхуихьэскIэ ар куэдым хэгъуазэрт, и щIэныгъэ къэухьым, и Iэзагъэм хэхъуэрт. Дауи, а псори къыхуэщхьэпэжащ абы и усэхэр щызэхуэхьэса «Насып вагъуэ» и япэ тхылъыр, 1950 гъэм къыдэкIар, щигъэхьэзырым.
Консерваторэр ехъулIэныгъэкIэ къэзыухыу 1952 гъэм Налшык къэзыгъэзэжа щIалэ Iэзэр яхуэмыгъуэтым хуэдэ IэщIагъэлIти, лэжьапIэ щхьэкIэ гугъу ехьакъым — а гъэ дыдэм ягъэуващ ди филармонием и художественнэ унафэщIу, тIэкIу дэкIри — директору. Илъэс щэщIым щIигъукIэ щылэжьащ ар филармонием.
И къулыкъухэр дэгъуэу зэрызэрихьэм папщIэ, ХьэхъупащIэм пщIэшхуэ къыхуащIырт. Хьэжбэчыр къыхуэарэзыт Къэбэрдей-Балъкъэрым и унафэщIхэри езым игъэлажьэхэри. Аращ абы 1957 гъэм къыщIыфIащар «РСФСР-м гъуазджэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр. Пасэ дыдэу къилэжьа а пщIэшхуэм хэхъуэ зэпыту екIуэкIыурэ, ХьэхъупащIэм къыхуагъэфэщащ Кавказ Ищхъэрэм хиубыдэ республикэхэми я гъуазджэм и лэжьакIуэ цIэ лъапIэхэри. Ар хэтащ Урысейм и ТхакIуэхэми Композиторхэми я зэгухьэныгъэхэм. Ди республикэм и Композиторхэм я союзым и правленэм и тхьэмадэу илъэс куэдкIэ лэжьащ. Урысей Федерацэм и Композиторхэм я союзым и правленэми и секретаруи мызэ-мытIэу хахащ. Ди къэралми Къэбэрдей-Балъкъэрми я дамыгъэ лъапIэхэр, щытхъу, щIыхь тхылъхэр куэдрэ къыхуагъэфэщащ. ЩIыпIэ Советхэм я цIыхубэ депутатуи куэдрэ хахащ.
Апхуэдиз къалэныр зи пщэрылъ ХьэхъупащIэ Хьэжбэчыр ди лъэпкъ художественнэ литературэми жыджэру, ехъулIэныгъэ иIэу хуэлажьэрт. УсэкIэ къезыгъажьэу зи Iэзагъэм зезыгъэузэщIа ХьэхъупащIэм и рассказхэр щIэх-щIэхыурэ къытехуэрт Налшыки Москваи къыщыдэкI сборникхэм. ИтIанэ дунейм къытехьэу хуежьащ тхыгъэхэр щызэхуэхьэса тхылъхэр. Абыхэм критикхэри тхылъеджэхэри гуапэу яIущIащ. Псом я дежкIи гурыIуэгъуэт: адыгэ литературэм къыхыхьат зи рассказхэмкIэ, повестхэмкIэ, романхэмкIэ узыгъэгуфIэ, нэхъыбэжрэ нэхъыфIыжкIи узыщыгугъ хъун тхакIуэ Iэзэ. Ар икIи къыщIэкIащ псори къызэрыщыгугъауэ. Абы и щыхьэтщ Хьэжбэчыр и тхыгъэ купщIафIэхэмкIи къилэжьа пщIэшхуэхэр: абы къыфIащауэ щытащ «Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ» цIэ лъапIэр, апхуэдэуи къыхуагъэфэщат ди республикэм и Къэрал саугъэтыр.
2000 гъэм дыгъэгъазэм и 11-м дунейм ехыжа, литературэми музыкэ щэнхабзэми жыджэру хуэлажьэу зи гъащIэр езыхьэкIа ХьэхъупащIэм и лъэужьыфI къыхэнащ ди лъэпкъым и художественнэ литературэмрэ гъуазджэмрэ я тхыдэм. Аращ абы и цIэр ноби щIащымыгъупщэр.
Тхьэхущынэ Ланэ.
Сытым дежи
Ди лъэпкъ гъуазджэм зиужьыным гукIи псэкIи тегузэвыхьу, абы папщIэ лъэкI къимыгъанэу щытащ ХьэхъупащIэ Хьэжбэчыр. Абы къищынэмыщIауи, композиторхэр лэжьыгъэм тезыгъэгушхуэ, я жэрдэмхэр ядэзыIыгъ цIыху щэджащэт ар.
ЗэрытхакIуэм къыщымынэу, ХьэхъупащIэм и Iэдакъэм къыщIэкIащ сценэм папщIэ лэжьыгъэ куэд, лъэпкъ музыкэм и тхыдэр дунейм къытригъэхьащ.
УнафэщI IэкIуэлъакIуэу зыкъигъэлъэгъуащ ХьэхъупащIэм. Ди республикэм и Композиторхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэу щыщытам абы хузэфIэкIат союзым хыхьэ цIыху бжыгъэр куэдкIэ нэхъыбэ ищIын. Уеблэмэ, а лъэхъэнэм Ставрополь крайм и композиторхэр дыдейм къыхыхьэрт. ИужькIэщ ахэр щхьэхуэ щыхъужар.
ХьэхъупащIэр макъамэдж лъэщт, цIыху гу къабзэт, псоми сэбэп зэрахуэхъуным сытым дежи иужь итт. ЩыIэт абы и дуней тетыкIэр къызыгурымыIуэхэр, ауэ, сэ къызэрыслъытэмкIэ, ар зи лэжьыгъэм фIыуэ хэзыщIыкI, ныбжьэгъу зыIыгъыф, зыми зэран хуэхъуну зигу къэмыкI цIыху пэжт. И Iуэху еплъыкIэ иIэжт, Iуэхугъуэ гуэр къыкъуэкIамэ, асыхьэтым зэфIихыфырт.
Жырыкъ Заур,
композитор.
Гу пцIанэ
Адыгэ лъэпкъым и цIыху уардэ, щэнхабзэм, литературэм, гъуазджэм мыкIуэдыжыну лъэужь къыщызыгъэнащ ХьэхъупащIэ Хьэжбэчыр.
Хьэжбэчыр си дежкIэ адэу, къуэш нэхъыжьу, ущиякIуэ нэсу щытащ. И зэфIэкIым щыщу мащIэ тIэкIу къыпхилъхьэфамэ, иригуфIэрт, дамэ къытригъэкIам хуэдэу къыпщыхъурт абы, апхуэдиз гуапагъэрэ гу пцIанагъэрэ хэлъти.
Хьэжбэчыр иIа лъэкIыныгъэр, цIэрыIуагъэр игъуэтын и пэкIэ гугъуехь куэд и нэгу щIэкIащ. Ар республикэм къыщыдэкI газетхэм щылажьэу, къали къуажэ пхыдзаи къимыгъанэу кIуэрэ, цIыхухэм я псэукIэр, ахэр зыхуей-зыхуэныкъуэхэр зригъащIэурэ, абыхэм ятепсэлъыхьыжу къыщIидзауэ щытащ. 1943 — 1945 гъэхэм ХьэхъупащIэм и тхыгъэхэм, тхьэгъуш къеуэм хуэдэу, цIыхухэр бэнэныгъэм къыхураджэрт, зэкъуэтыныгъэм, зэкъуэшыгъэм хуагъасэрт.
Ди щэнхабзэм и къэкIуэнум папщIэ Хьэжбэчыр лэжьыгъэшхуэ зэрыригъэкIуэкIар мы щапхъэми наIуэ къыпщещI. Дирижёр гъуэзэджэхэу Темыркъанхэ Юрэрэ Борисрэ лъэ быдэкIэ увын папщIэ абы мащIэ зэфIигъэкIакъым. Ди гуапэ зэрыхъущи, Хьэжбэчыр и фIыщIэр а тIум зэи ящыгъупщакъым. Юрэ къэкIуэжыху абы зыхуигъазэрт, пщIэ лей хуищIу. И зэфIэкIхэм я гугъу щыхуищIкIэ, Хьэжбэчыр гуфIэрт, ирипагэрт.
ХьэхъупащIэ Хьэжбэчыр пщIэшхуэ къыхуащIу щытащ урыс композиторхэу Шостакович Дмитрий, Свиридов Георгий, Щедрин Родион сымэ. Ар куэд и уасэщ.
ЦIыхухэм уэрэдыр я гум нэхъ дохьэ, я псэм зарегъэгъэпсэху. Хьэжбэчыр и псалъэхэр щIэлъу ди композиторхэм ятхахэр ноби дзапэ уэрэду къэнащ. Апхуэдэхэщ «Си нанэ дахэ», «Фаризэт», «Къэбэрдей-Балъкъэр», «Налжан», нэгъуэщIхэри.
Си къуэш нэхъыжьу фIэкIа къэзмылъытэу щыта ХьэхъупащIэ Хьэжбэчыр и фэеплъыр сыпсэухукIэ си гум илъынщ.
Молэ Владимир,
композитор.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и композиторхэр Москва макIуэ. 1998 гъэ
КъБАССР-мрэ Къэрэшей-Шэрджэс АО-мрэ я тхакIуэхэм я зэIущIэ Налшык щокIуэкI 1978 гъэ
Мылъкум елъытакъым
ХьэхъупащIэ Хьэжбэчыррэ сэрэ 1947 гъэм, Ленинград консерваторэм дыщIэтIысхьэну дыщыкIуэм, дызэрыцIыхуат. Абы къыщыщIэдзауэ дунейм ехыжыху дызэныбжьэгъуащ, дызэрыгъэпэжащ, стхыхэм гупсэхуу кIэлъыплъырт, езым и IэдакъэщIэкIхэми сэ фIыуэ сыщыгъуазэт.
Консерваторэм и оперэ режиссёр факультетыр къиухыу ди республикэм къигъэзэжа иужь, ар КъБАССР-м и Къэрал филармонием и унафэщIу, адэкIэ Композиторхэм я союзым и правленэм и тхьэмадэу лэжьащ. Сыт хуэдэ IэнатIэ пэрымытами, ХьэхъупащIэм Iуэхур Iэпэдэгъэлэл зэи ищIакъым, гу хьэлэлкIэ, псэ къабзэкIэ и пщэрылъыр игъэзэщIа фIэкIа.
Оперэ режиссёр IэщIагъэр иIэу Налшык къигъэзэжами, Хьэжбэчыр нэхъыбэу зэрылэжьар макъамэджущ. Музыкэм дихьэх щIалэгъуалэм ядэIэпыкъуу, и Iуэху еплъыкIэр ягуригъаIуэу, сэбэпышхуэ яхуэхъуу щытащ. Тхылъ къыдигъэкIахэм пщIэшхуэ къэзымылэжь яхэткъым жыпIэныр, уеблэмэ, мащIэщ. Къэбэрдей-Балъкъэрым и профессиональнэ музыкэм теухуауэ итха лэжьыгъэшхуэм и закъуэ мыхьэнэуэ иIэр къыпхуэмылъытэным хуэдизу инщ.
ХьэхъупащIэ Хьэжбэчыр псэху зымыщIа, пщэдджыжьым сыхьэтийм къыщыщIэдзауэ пщыхьэщхьэм сыхьэтий хъуху зи лэжьыгъэ IэнатIэм щыбгъуэт цIыхут.
ТIэкIу сызэIэбэкIыжу сыхуейт зы Iуэхугъуэ сытепсэлъыхьыну. Консерваторэм дыщеджэу ерыскъыр карточкэкIэ щагуэш Iэмалыр щыIуахыжам, Хьэжбэчыр пщэдджыжьым жьыуэ тыкуэным кIуэщ, щIакхъуэ хужь къищэхури, студентхэм яхуигуэшауэ щытащ. Зауэ нэужь зэманым япэ дыдэ щIакхъуэ хужь сэзыгъэшхар Хьэжбэчырщ. ЕджапIэр иджыри къэзмыухауэ зыгъэпсэхуакIуэ сыкъыздэкIуэжам, япэ кхъуейжьапхъэр сIузыгъэхуари си ныбжьэгъум и анэрщ. Мис апхуэдэу фIыуэ дызэрылъагъуу, дызэкIэлъыкIуэу дыкъызэдекIуэкIащ Хьэжбэчыррэ сэрэ.
Гугъуехь куэд и нэгу щIэкIами, адэншэу къэхъуами, ХьэхъупащIэр цIыху насыпыфIэу щытауэ къызолъытэ. Сэ насыпыр зыхэслъагъуэр мылъкуракъым хьэмэрэ нэгъуэщI къулеягъэкъым. ЦIыхур фIыуэ зылъагъур, цIыхум фIыуэ къалъагъуращ насыпыфIэу сэ къэслъытэри, Хьэжбэчыр апхуэдэ хъугъуэфIыгъуэр и куэду дунейм тетащ.
Къардэн Хьэсэн,
композитор, УФ-м и цIыхубэ артист.
