Убых Iуащхьэжьхэр
Саратов къалэ къикIа археологхэм Лазаревскэ куейм хиубыдэ къуажэхэм я Iэгъуэблагъэхэм щIытI лэжьыгъэхэр щрагъэкIуэкI. Абыхэм щIэныгъэлIхэм иджыри къыздэсым Iуэху яхуэмыщIа кхъащхьэ Iуащхьэ пщIы бжыгъэхэр къатIэщI. ЗэрыхуагъэфащэмкIэ, кхъэжьхэр ижькIэ хы ФIыцIэ Iуфэм щыпсэуа адыгэ-абазэ лъэпкъхэм ейщ.
Археологхэм гулъытэ хэха мы щIыпIэм щIыхуащIым щхьэусыгъуэ иIэщ. Ар епхащ абы ижь-ижьыж лъандэрэ цIыхухэр зэрыщыпсэум.
— ИпэкIэ Сочэ и Iэгъуэблагъэм щыпсэуа цIыхухэм я щэнхабзэм теухуауэ щIэныгъэлIхэм зыри зыхамыщIыкI мы щIыпIэм иджыри щыбгъуэтынущ, — жеIэ Саратов къикIа щIытIхэм я унафэщI Сергеевэ Оксанэ.
ЩIыналъэм зеужь. Псалъэм папщIэ, «Кубаньэнерго» компанием ток кIапсэхэр зыфIэлъыну пкъоущIэхэр бгылъэ щIыпIэхэм щегъэув. Хабзэм къызэригъэувымкIэ, ахэр хатIэн ипэ щIытI-къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр ирагъэкIуэкIын хуейщ. АбыкIэ зэгурыIуэныгъэ щращIылIэм, Саратов щыщ археологхэр Сочэ къэкIуащ.
— Мы щIыналъэм мази 3,5-рэ хъуауэ дитщ, — къыпещэ и псалъэм Сергеевэ Оксанэ. — Дэ Лоо, Вардане, Солоники, Мирнэ, Алексеевкэ поселкэхэм дыщыIащ. Пкъохэр здэщытыну щIыпIэхэр къэтплъыхьащ. Къэдгъуэтам я нэхъыбэм тхыдэ мыхьэнэ яIэщ.
Лазаревскрэ (ПсыфIыпэ) Тхьэгъэпщрэ я зэхуаку дэт Алексеевкэ (абдежым Гъуае шапсыгъ къуажэр исащ) и закъуэ щIэныгъэлIхэм кхъащхьэ Iуащхьэу 34-рэ къыщагъуэтыжащ.
— Ахэр адыгэкхъэу зэрыщытым шэч хэлъкъым, — жеIэ щIытI гупым я пашэм. — Ар дэнэ къэна, Iуащхьэхэм я ухуэкIэмрэ абыхэм къыщIах щIэинымрэ нэбдзэгубдзаплъэу щызэпэпплъыхькIэ, къыбгуроIуэ ахэр убых (аптIэхъуэ) щэнхабзэр зезыхьэу щыта цIыхухэм зэраIэужьыр. Хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкIэ, абыхэм я ныбжьыр 18 — 19-нэ лIэщIыгъуэхэм я зэпылъыпIэм къыщожьэ.
Кхъэжьхэр къэтIыжын Iуэхум археологхэр жэуаплыныгъэшхуэ пылъу бгъэдохьэ: Iуащхьэ къэс сурэт хъушэ трах, абыхэм я зэхэлъыкIэм теухуауэ тхылъымпIэхэм зыгуэрхэр иратхъэ. ДэнэкIэ сыт хуэдэ нагъыщэ къыщыкъуэкIми тхылъым ирагъэзагъэ. Кхъэжьхэм къыщIагъуатэ Iэщэ-фащэр, унагъуэм щызэрахьэу щыта хьэкъущыкъухэр, нэгъуэщI-къинэмыщIхэри щIэныгъэлIхэм щIапщытыкIа иужькIэ, ахэр псори Лазаревск (ПсыфIыпэ) дэт лъахэхутэ музейм иратынущ.
— Лэжьыгъэхэр щедгъэкIуэкIым зы гъэщIэгъуэн гуэрхэм гу лъыттащ, — и гупсысэхэр къеIуатэ археолог Оверинэ Галинэ. — Ар къащхьэхэр щызэтратхъуэм щыгъуэ зэрахьэу щыта хабзэхэр языныкъуэхэм я деж зэрызэтемыхуэрщ. Псалъэм папщIэ, Iуащхьэхэм къыщагъэсэбэпу щыта мывэхэм я зэтелъхьэкIэр зэхуэдэ-къым. Ар щыхьэт тохъуэ кхъэжь псори зы зэманым къэунэхуауэ зэрыщымытым. Ахэр зэзыпщыт икIи зыдж щIэныгъэлIхэм лъэхъэнэ зэхуэмыдэхэм убыххэм сыт хуэдэ щIэлъхьэкIэ къагъэсэбэпу щытами яхузэхэгъэкIынущ.
Зи цIэ къитIуа поселкэхэм адыгэ-убых Iуащхьэхэр къызэрыщагъуэтым гъэщIэгъуэну зыри хэмылъынкIэ хъунущ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, тхыдэтххэр щыхьэт зэрытехъуэжымкIэ, Урыс-Кавказ зауэжьым ипэ къихуэу, иджы урысхэр, ермэлыхэр зыдэс къуажэхэм я пIэ шэрджэс (адыгэ-убых) жылагъуэшхуэхэр исащ. Iуащхьэжьхэм къыщIагъуатэ щIэиныр ди лъэпкъым и блэкIар нэхъыфIыжу джыным хуэгъэзауэ хэлъхьэныгъэшхуэу зэрыщытым шэч хэлъкъым. Телъыджэкъэ атIэ Катковэ щель (Чухукт) поселкэм и Iэгъуэблагъэм къыщатIэщIыжа кхъэжьхэри. Абыхэм къыщIагъуатэ Iэщэ-фащэмрэ хьэдэ къупщхьэхэмрэ шэч къытрыуагъэхьэркъым ахэр зыщIэлъ Iуащхьэхэр убыххэм я «къуэшыкхъэу» зэрыщытам. ЗэрыхуагъэфащэмкIэ, мыхэр псори зы лъэхъэнэм къэунэхуащ. Нэхъ гурыIуэгъуэу жыпIэмэ, ар хуозэ Урыс-Кавказ зауэжьыр и кIэм щынэблэгъа 1864 гъэм и гъатхэм. ИкIи мыхэр а щIыпIэхэм щекIуэкIа зэпэщIэувэныгъэ гуащIэм лIыхъужьыгъэ зэрахьэу щыхэкIуадэ убыххэм я «къуэшыкхъэщ». Мыпхуэдэ къэхутэныгъэр напэкIуэцI мыкIуэдыжу ди лъэпкъым и тхыдэм къызэрыхэнэнум шэч хэлъкъым.
«Къуэшыкхъэр» адыгэ-убыххэм зэращIэиным щыхьэт техъуэ Iуэхугъуэу иджыри зы къыкъуэкIащ. Ар ипэ щIыкIэ зауэм хэкIуэда лIыр, щыгъа фащэмрэ иIыгъа Iэщэмрэ дыщIыгъуу, мащэм ирахьэхыжу зэрыщытарщ. Апхуэдэ нэщэнэм куэдыкIейуэ урохьэлIэ мащэхэм къыщIатIыкIыжхэм къахэнам уащыIуплъэкIэ…
НЫБЭ Анзор,
«Шапсыгъ» газетым и редактор нэхъыщхьэ.
