IутIыж Борис и дуней телъыджэ
Уоу, си лъэпкъ мащIэу
гущIэм щызгъафIэ,
Зи фIыр зи Iейхэм
къысхугуэмых,
Зэм хубоIэт уэ си гур
мо уафэм,
Зэм щIы къатиблкIэ
гугъэр йодзых.
Iу.Б.
Бадзэуэгъуэм и 14 — 15-хэм Къэбэрдей-Балъкъэрым щекIуэкIащ адыгэлI цIэрыIуэ IутIыж Борис хуэгъэпса фэеплъ пшыхьхэр, зэхыхьэ гуапэхэр, щIэныгъэ конференцхэр.
Дауэдапщэхэр къызэIуахащ «IутIыж Борис и дуней» фIэщыгъэм щIэту Лъэпкъ музейм къыщызэрагъэпэща гъэлъэгъуэныгъэмкIэ.
КъБР-м ЩэнхабзэмкIэ и министерствэм къыхилъхьа Iуэхугъуэхэм кърагъэблагъэри хэтащ къалащхьэм, Кавказ Ищхъэрэм и щIыналъэхэм щыщ лIыкIуэхэр, IутIыжым и IэдакъэщIэкIхэр фIыуэ зылъагъухэр, и ныбжьэгъуфIу щытахэр.
Музей бжэIупэм Борис и IэдакъэщIэкIхэм щыщ зытет сурэтхэр къыщегъэувэкIат.
Гъэлъэгъуэныгъэр щекIуэкI пэшым цIыхур щIэзми, дэтхэнэми нэпсейуэ IутIыжым и IэдакъэщIэкIхэр зэпиплъыхьырт.
Борис гъуаплъэм къыхищIыкIа пкIыгъэхэм музейм и пэш иныр яуфэбгъуат. Абыхэм, мэгъу къару яхэлъым ярейуэ, узэщIаубыдэри дуней телъыджэ гуэрым ухашэ. Iэдэбыгъэрэ сабырыгъэкIэ, гупсэхугъуэрэ псэ хуабагъэкIэ гъэнщIа дунейщ ар, гупсысэ щIэншэкIэ зэкIэрышхэжауэ. Лъагъуныгъэ, ныбжьэгъугъэ, цIыхугъэ, хабзэ, лIэныгъэ — гъащIэм и лъэныкъуэ куэд къызэщIаубыдэ IутIыжым и лэжьыгъэхэм. Сыт и уасэ: «Жьыгъэ», «ХьэтIохъущокъуэ Къазий», «Кушыкупщ», «Гуащэгъагъ», «Андемыркъан», «Мазагъуэ», «ГъащIэ», «Псысэ», «Адыгэ тхыдэ», «Унагъуэ» теплъэгъуэхэр. ПкIыгъэхэм апхуэдизу узыIэпызышэу хэлъыр зэ еплъыгъуэкIэ мыгурыIуэгъуэми, иужькIэ сэ зыхэсщIащ ахэр сурэт къудей мыхъуу, IутIыжым и нэгу щIэта, абы фIыуэ илъагъуу и гум щихъума адыгэ дунейм и теплъэгъуэу зэрыщытыр. Сыту дунеишхуэт, икIи дуней телъыджэт ар!
Гъэлъэгъуэныгъэм щхьэхуэу хагъэхьащ Борис и гушыIэ шаржхэр, и спектаклхэм хэта лIыхъужьхэм я фащэу езым зи теплъэ иубзыхужахэр.
Пэшым щызэхуэхьэса лэжьыгъэхэм защумыгъэнщIу уеплъа иужькIэ, IутIыжым IэщIагъэ нэхъыщхьэу гъащIэм щиIар бгъэнэхуэну къогугъуэкI. Ауэ щыхъукIи, апхуэдэ Iэужь екIу къэзыгъэна лIым дахагъэр фIыуэ зылъагъу, анэдэлъхубзэр зыфIэIэфI, гъащIэр зи щIэщыгъуэ псори зэрызэришалIэр хьэкъщ.
Гъэлъэгъуэныгъэр къызэIуихри иригъэкIуэкIащ Лъэпкъ музейм и унафэщI Накуэ Феликс.
КъБР-м и Правительствэм и УнафэщIым и къуэдзэ Хъубий Марат абы зыкърезыхьэлIахэм захуигъэзащ КъБР-м и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Казбек къыбгъэдэкI фIэхъус псалъэкIэ:
«Нобэ дэ догъэлъапIэ, адыгэ лъэпкъым къыхэ-кIа лIы цIэрыIуэ IутIыж Борис и фэеплъыр. Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и интеллигенцэм и зэфIэкIхэмкIэ къахэщ цIыхут ар, зэчий ин зыбгъэдэлъ щIэныгъэлIт, журналистт, егъэджакIуэ бэлыхьт. Ар яхэтащ «Къэбэрдей-шэрджэсыбзэ псалъалъэр» зэхэзыгъэувахэм. Литературэм и жанр куэдым ехъулIэу щылажьэрт IутIыжыр. Псом хуэмыдэу абы и IэдакъэщIэкIхэр ягъэлъагэрт къигъэсэбэп литературэ Iэмалхэмрэ и бзэ къулеймрэ. Апхуэдэщ абы и гушыIэ дахэхэмрэ сатыр пIаскIуэхэмрэ.
Борис и Iэдакъэ къыщIэкIащ цIыхухэр, щэнхабзэ дунейр зыгъэпIейтей Iуэхухэм ятеухуа публицистикэ лэжьыгъэхэр.
Ар зи унафэщIу щыта «Iуащхьэмахуэ» литературэ журналыр лъэныкъуэ куэдкIэ иригъэфIэкIуащ. IутIыжым и зэфIэкI инхэр гулъытэншэ хъуакъым, абы къыхуагъэфэщащ «КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ», «УФ-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэхэр. Ауэ щыхъукIи, езы тхакIуэм и дежкIэ нэхъыщхьэр цIыхубэм къыхуаIэ фIылъагъуныгъэрт. Дэ зэрытщIэщи, Борис фIыуэ ялъагъу и IэдакъэщIэкIхэм щIэупщIэ ин яIэщ. Абы и лэжьыгъэ-хэм яхэлъ хуабагъымрэ къару инымрэ иджыри лIэщIыгъуэ куэдкIэ лъэпкъыр игъэхуабэу, иригушхуэу псэунущ».
IутIыж Борис теухуауэ а зэIущIэм псалъэ гуапэ щыжиIащ Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ Сэхъурокъуэ Хьэутий.
— Нобэ дызэхуэзышэса IутIыж Борис лъэпкъым хуищIамрэ хуилэжьамрэ иджыри щIэх къыдгурыIуэну, зэхэтщIыкIыну фIэщ щIыгъуейщ. Зы гъащIэм къриубыдэу а лIым хузэфIэкIар дгъэщIэгъуэн, дегупсысын, и псалъэхэм къытедгъэзэ-журэ деджэжын, и лэжьыгъэхэр щIэрыщIэу щIэтпщытыкIыжын хуей хъунущ. Абы и тхыгъэ нэхъ цIыкIу дыдэхэми гупсысэ шэщIа ящIэлъщ. Сэ быдэу си фIэщ мэхъу ди щIэныгъэлIхэр, щэнхабзэм и лэжьакIуэхэр Борис и дежкIэ куэдрэ зэрыIэбэжынур, абы и IэдакъэщIэкIхэр хэмыту лъэпкъым зы Iуэхуи зы махуи зэрыдимыхынур. Борис яхэтащ Дунейпсо Адыгэ Хасэм и зэхэублакIуэхэм, — жиIэри, и псалъэхэм я кIэухыу, IутIыжым и усэ сатырхэм ящыщ къеджащ Сэхъурокъуэр.
ЗэIущIэм къыщыпсэлъащ Горький Максим и цIэр зезыхьэ Литературэ институтым и егъэджакIуэ, усакIуэ цIэрыIуэ Куллэ Виктор. Абы жиIащ Налшык зыбжанэрэ къызэрыкIуар, дапщэщи фIэфIу къызэрытригъазэр. Лъэпкъ литературэхэм зыужьыныгъэ ягъуэтын папщIэ къалащхьэм щрагъэжьа проектхэм, тхакIуэхэм я мыхьэнэмрэ, абыхэм гъуэгу етын зэрыхуеймрэ теухуауэ щытащ абы и къэпсэлъэныгъэр.
КъБР-м щэнхабзэмкIэ и министр Къумахуэ Мухьэдин къыхигъэщащ Борис сабийм хуэдэу гу къабзэрэ еншэу зэрыщытар.
— IутIыжым теухуауэ куэд пхужыIэнущ, гукъэкIыжхэри ди мащIэкъым, ауэ мы пэшым щытлъагъу лэжьыгъэхэмрэ а лIым къытхуигъэна Iэужь дахэхэмрэ псалъэ псом я щхьэщ. Си фIэщ хъуркъым Борис гуапэу темыпсэлъыхьыфыну мыбдеж зыгуэр щыту, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, ар псоми яцIыху, фIыуэ ялъагъу. ЛэжьакIуэшхуэт, цIыхугъэшхуэ зыхэлът, гупсысэкIэ телъыджэ зиIэт. Зы адыгэ щыIэху, IутIыж Борис и цIэр дунейм тетынущ, тетынущ абы ди щэнхабзэм хуищIа хэлъхьэныгъэ иныр, — жиIащ Къумахуэм.
Борис и усэ къыхэхахэм абдеж къыщеджащ ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и артист пажэхэр.
IутIыжым и псалъэхэр зыщIэлъ уэрэдхэр ягъэзэщIащ уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэхэу Мэремыкъуэ Резуан, ЦокIыл Азэмэт, Хьэкъул Оксанэ сымэ.
Фэеплъ пхъэбгъу
IутIыж Борис щыпсэуа унэм (Налшык къалэ) абы и фэеплъ пхъэбгъу бадзэуэгъуэм и 14-м фIадзащ.
Борис хуащI пщIэм и щыхьэт нахуэщ махуэм и хуабэгъуэми уз зэрыцIалэм и гуащIэгъуэми къамыгъэувыIэу пщIантIэм дэмыхуэу цIыхухэр къызэрызэхуэсар. Пхъэбгъур къызэIузыхыну зи пщэрылъхэмрэ хьэщIэхэмрэ я мызакъуэу, къуажэ жыжьэхэм къикIа цIыху къызэрыгуэкI куэд щыплъагъурт абдеж. Сыт щхьэкIэ? Борис и Iэужьым пщIэ хуащI, ар я гъащIэм щыщ Iыхьэу къалъытэри аращ.
IутIыжым и цIэкIэ зэхаша щыгъуэ-щIэж пэкIур къызэIуихащ КъБР-м щэнхабзэмкIэ и министр Къумахуэ Мухьэдин.
ИпэIуэкIэ къызэIуаха гъэлъэгъуэныгъэр къызэрыщыхъуам къытригъэзэжу, абы жиIащ, музей пэшым щIэт «хьэуар» дэтхэнэми зыхищIэн хуейуэ къызэрилъытэр.
— Пэжыр жысIэнщи, нобэми къызгурыIуэркъым Борис апхуэдиз лэжьыгъэм зэрыпэлъэщар. Куэд къыщIэнащ, къыщIэнауэ хъуари — дурдылщ. Нобэ абы и фэеплъ пхъэбгъу къызэIудох, ауэ куэд дыдэ щIащ IутIыжым и цIэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и щэнхабзэ уэгум езым зэрыритхэжрэ. Лъэпкъым щхьэузыхь зэрызыхуищIым иринасыпыфIэу псэуащ ар, — жиIащ Къумахуэм.
КъБР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэ Беппаев МутIалип жиIащ лъэпкъым и тхыдэр, абы и блэкIар къыдэкIуэтей щIэблэм Борис и тхыгъэхэмкIэ къызэращIэфынур, IутIыжым хэмыгъуэщэжын лъэужь къызэринэкIауэ къызэрилъытэр.
ДАХ-м и тхьэмадэ Сэхъурокъуэ Хьэутий абдеж щыжиIащ лъэпкъым къыхэкIа цIыху цIэрыIуэхэм хухэхауэ Дунейпсо Адыгэ Хасэм и хэщIапIэм щагъэхьэзыр плIанэпэм хуэфащэ ды-дэу IутIыж Борис и цIэри зэрыхатхэнур.
Къызэхуэсахэм фIыщIэ псалъэкIэ захуигъэзащ Борис ипхъу IутIыж — АфIэунэ Дадий. Борис и усэ дахэхэмрэ гушыIэ кIэщIхэмрэ абдеж екIу дыдэу къыщеджащ литературэ зэпеуэхэм къыщыхэжаныкIа ныбжьыщIэ цIыкIухэр.
Фэеплъ пхъэбгъур Къумахуэ Мухьэдинрэ IутIыж Дадийрэ къызэIуаха иужькIэ, а блыным деж удз гъэгъахэр щагъэтIылъащ.
Пэжщ, пщIэщ тхакIуэм дежкIэ апхуэдэ Iуэхугъуэр, ауэ, сэ сызэреплъымкIэ, абы хуейр тхэмытыжракъым, атIэ дэращ. 1940 — 2008 илъэс бжыгъэхэр зытет пхъэбгъум къигъэлъагъуэр Борис щыпсэуа зэманым и закъуэкъым, атIэ лъэпкъ щэнхабзэм насыпыфIэу зыщилъытэжа, абы къаруущIэ къыщыхыхьа лъэхъэнэрщ…
«Гуащэмыдэ хьэблэр» — щIэрыщIэу
ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым IутIыж Борис и «Гуащэмыдэ хьэблэ» спектаклыр бадзэуэгъуэм и 14-м и пщыхьэщхьэм щагъэлъэгъуащ.
Хэт зымыщIэжыр а спектаклыр нэхъ ипэкIэ щагъэувам щIэупщIэу иIамрэ ар цIыхухэм фIыуэ зэралъэгъуамрэ?! Абы хэтахэм я псалъэхэр жыIэгъуэ хъужауэ нобэми кърахьэкI. Пэжщ, къемыкIуу къыпщыхъун, узыщыукIытэ гуэрхэм ущрохьэлIэ абы, ауэ, аракъэ гъащIэр зэрызэхэлъыр. КъекIурэ быныр анэм елъэпэуэну, фызым лIыр игъэшынэну е цIыхухъур бзылъхугъэ унафэ хущIэплъу щысыну?! КъекIуркъым! Мис а къемыкIухэрщ Iутыжым ди нэм «къыщIиIужыр», дызригъэуалIэр, зэм-зэм иригъэлейуэ къыпщыхъуми, апхуэдэу къытхэтхэм закъезыгъэцIыхужыр. Ауэ щыхъукIи, фIыр ем токIуэ, щхьэж къилэжьар гува-щIэхами зэригъуэтыжымкIи ди гур фIы ещIыж тхакIуэм. АбыкIэ IутIыжым и драматург къалэныр къехъулIащ, ар зыхуитха дэ ди къалэныр-щэ?..
Спектаклым щIидзэн и пэ къихуэу КъБР-м щэнхабзэмкIэ и министр Къумахуэ Мухьэдин къызэхуэсахэм фIэхъус псалъэкIэ захуигъазэри, республикэм къеблэгъа хьэщIэ лъапIэхэр пэшым щIэсхэм яригъэцIыхуащ.
Абы къыщыпсэлъащ Адыгейм щIыхь зиIэ и сурэтыщI, шыкIэпшынэ щIыным хуэIэзэ ГъукIэ Замудин.
— Къэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэу адыгэхэм хуэдэ дыдэу кIахэмкIэ щыпсэухэми IутIыжыр зыпащI щымыIэу фIыуэ ялъагъу. Нобэ екIуэкI Iуэху дахэхэм Борис и псэр щыгуфIыкIыну сыщогугъ, — жиIащ абы.
УсакIуэ, литературэ критик, Урысейм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм хэт Аксёновэ Асият къыщыпсалъэм жиIащ ди щIыналъэр къызэрымыкIуэу фIыуэ зэрилъагъур.
— IутIыжым и фэеплъ пхъэбгъур къыщызэIуахым, сэ телъыджэ гуэр си нэгу щIэкIащи, сывдэмыгуашэу схуэшэчынукъым. Пхъэбгъум дыщыбгъэдыхьэм, сэ гу лъыстащ абдеж щызеуэ хьэндырабгъуэ хужь цIыкIум. ЯпэщIыкIэ ар Къумахуэ Мухьэдин и Iэм тетIысхьащ, иужькIэ ипхъу Дадий и дамэм тесу слъэгъуащ. Си щхьэфэцым зиIэтат а дыкъикъэхэм. Апхуэдэхэм деж хьэндырабгъуэ плъагъуныр фIыуэ жаIэ, ар къыщIэнахэм зэрахуэарэзым и щыхьэту къалъытэ, — жиIащ Аксёновэм.
СыхьэтитIым щIигъукIэ екIуэкIа спектаклым щIэсхэр зэм нэщхъейт, зэм гуфIэрт, зэми гупсысэм хэхуэрт. Сэ псом хуэмыдэу сызыIэпишэу сызэдэIуар Борис и бзэрщ. ШыкIэпшынэм фIыуэ тешэщIа бзэпсхэм кърагъэкI макъамэ телъыджэм хуэдэу, Борис и псалъэхэр адыгэлъыр къуэпсу зрикIуэм кIуэцIрыжырти, гупсысэр кърагъэблырт. Зэм лъыр ирихужьэу, зэми зэтрауIэфIэжу… Борис и бзэр къулей къудейкъым, ар анэдэлъхубзэм и псынэм хэIубэу и IэфIыр зи Iупэм къытена пэлъытэу бзафIэщ. Псалъэ хэплъыхьакIэ, адыгэ дунейм къигъэув мардэм щIэзыкIа гупсысэкIэ абы емрэ фIымрэ, къекIумрэ къемыкIумрэ зэхэхауэ къыдбгъэделъхьэ. Дэ къытхуэнэжыр дыIэбэу къэтщтэну аркъудейрщ!..
ЦIыху. ТхакIуэ. ЩIэныгъэлI
IутIыжым ехьэлIа дауэдапщэхэм пащэу бадзэуэгъуэм и 15-м Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым щекIуэкIащ «ЦIыху. ТхакIуэ. ЩIэныгъэлI. Борис и творчествэм иIэ щхьэхуэныгъэхэр» фIэщыгъэм щIэт хэгъэгу щIэныгъэ конференц.
Борис теухуа гукъэкIыж дахэхэмкIэ къызэIуихри, ар иригъэкIуэкIащ тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор, КъБЩIКъИ-м и унафэщI Дзэмыхь Къасболэт.
Дзэмыхьым жиIащ нобэрей щIэныгъэ дунейм хэт нэхъыжьыфIхэм ящыщ куэд Борис зэрыдэлэжьар, цIыхугъэкIи, щIэныгъэ и лъэныкъуэкIи фIы дыдэу зэрацIыхур. IутIыжым и гъащIэ гъуэгуанэр къызэхуэсахэм ягу къигъэкIыжри, ар щхьэхуэу къытеувыIащ Борис и щIэныгъэ лэжьыгъэхэмрэ абы анэдэлъхубзэм хуищIа хэлъхьэныгъэмрэ.
Горький Максим и цIэр зезыхьэ Литературэ институтым и егъэджакIуэ Куллэ Виктор псалъэ щратым, езыр щылажьэ институтым Лъэпкъ литературэхэмкIэ курсхэр гъэ къакIуэ къыщыщIэдзауэ ирагъэкIуэкIын зэрыщыщIадзэжыр жиIащ.
Лъэпкъ литературэхэм я кууагъымрэ щIэщыгъуагъымрэ щхьэхуэу къытеувыIащ Куллэ Виктор. И псалъэхэм я щыхьэту къигъэлъэгъуащ илъэс зыбжанэ хъуауэ езыри хэту «Урысейм ис лъэпкъхэм я иджырей литературэ» фIэщыгъэр иIэу къыдагъэкI антологиехэм (усыгъэм, прозэм, драматургием ейхэр дунейм къытехьащ) ихуа тхакIуэ-усакIуэхэр. Къапщтэмэ, драматургием и антологием IутIыж Борис и «Кушыкупщыр» итщ.
IутIыж Борис и тхыгъэхэм езым яхуиIа щытыкIэм тепсэлъыхьащ филологие щIэныгъэхэм я доктор Гъут Iэдэм. Абы жиIащ IутIыжым и дуней еплъыкIэ щхьэхуэм къищынэмыщIауэ, грамматикэ и лъэныкъуэкIэ езым и хабзэ пыухыкIа зэриIэжар.
— Лъэпкъ къэс иIэщ лъэныкъуэ куэдкIэ зэфIэкIышхуэ зыбгъэдэлъ цIыхухэр. Адыгэм и дежкIэ IутIыж Борис апхуэдэу къысщохъу. Абы и гъэлъэгъуэныгъэм сыщеплъам сфIэгъэщIэгъуэну куэд зэпэсплъыхьащ. ПкIыгъэхэр дахэ къудейкъым, ахэр Iэзэ дыдэу щIащ. Лъэпкъ IэщIагъэр, литературэр езыгъэфIэкIуа адыгэ тхакIуэм теухуа Iуэхухэм сфIэфIу сыхэтщ. Театрым щытлъэгъуа спектаклыр зэрекIуэкIар адыгэбзэми, артистхэм я джэгукIэмкIэ, зыщIыкIэмкIэ къызгурагъэIуащ зытеухуар. Драмэмрэ пкIыгъэмрэ зызогъэщхь, тIури гъащIэм щыщ теплъэгъуэщ, тIуми куууагъ яIэщи. Абы къыхэкIыу жысIэну сыхуейт IутIыж Борис IэкIи псэкIи зэрыусар, — жиIащ Аксёновэ Асият.
«Горянка» газетым и редактор нэхъыщхьэ Къаныкъуэ Заринэ IутIыжым теухуауэ къыщыпсалъэм Борис лъэпкъым дежкIэ игъэзэщIа мыхьэнэм, ар зыIууа гугъуехьхэмрэ лъэпощхьэпохэмрэ я гугъу ищIащ.
— Си насып кърихьэкIри, илъэс 14-кIэ сыдэлэжьащ Борис. А зэманым ар жьыпэу схуэхъуащ жысIэмэ, сыщыуэнукъым. ЗгъэщIагъуэрт абы хэлъ къарур, къыпэувхэм къахуигъуэт бгъэдыхьэкIэр. Абы и гушыIэ дахэм ар куэд дыдэм къригъэлауэ къысщохъу. Быдэу сыщогугъ ямыгъэуву къэна и пьесэхэр театр утыкум щытлъагъуну.
IутIыжыр къыттеубгъуаууэ жыхуаIэу къызэрыддэлэжьа щIыкIэм и псэм и хуабагъымрэ ар цIыхушхуэу зэрыщытамрэ къагъэлъагъуэ, — жиIащ Къаныкъуэм.
ЩIэныгъэ конференцым IутIыжым и драматургием, адыгэ бзэщIэныгъэм Борис хуищIа хэлъхьэныгъэм, и усыгъэхэм яхэлъ щIэщыгъуагъым абы и тхыгъэхэм гушыIэм щиубыд увыпIэм, нэгъуэщI куэдми ятеухуа доклад гъэщIэгъуэнхэр щащIащ.
Зэрэгъыж къуажэм
Борис и щIыхьыр зыгъэлъапIэ гупым адэкIэ яунэтIащ ар къыщалъхуа Зэрэгъыж жылэжьым.
Шэрэдж муниципальнэ щIыналъэм, къуажэ администрацэм я лIыкIуэхэр зыпежьа хьэщIэхэр япэщIыкIэ яшащ Борис и цIэр зезыхьэ курыт еджапIэм. Абы и пэIущIэ пэшым школакIуэ цIыкIухэм ягъэхьэзыра теплъэгъуэхэр щагъэлъэгъуащ, я къуажэгъу щэджащэм и усэ къыхэхахэм къыщеджащ. ИужькIэ хьэщIэхэм зыщрагъэплъыхьащ IутIыжым и псалъэрэ IэрыкIкIэ гъэнщIа еджапIэм.
АдэкIэ хьэщIэхэр щыIащ Борис и Iуащхьэу къалъытэ, абы и фэеплъу мывэшхуэ зытрагъэува щIыпIэм. Къуажэм къыхэплъэу тесу, и тхыгъэ куэдым я лъащIэр къыщригъэхъуар абдежу езыми Iэджэрэ жиIэжащ. Аращ абы и уэсяткIэ и псалъэхэр зытедза мывэшхуэр а Iуащхьэм щIытрагъэувар.
Абдеж щытепсэлъыхьащ Зэрэгъыж къыдэкIа цIыху цIэрыIуэхэм. Къэралым, республикэм и щIыналъэ зэмылIэужьыгъуэхэм къикIа хьэщIэхэр зэхуэзышэса IутIыж Борис адэжь щIыналъэм теухуауэ итха усэхэм къыщеджащ, я къуажэгъум зэрыригушхуэр, абы и щIыхьыр я гуапэу зэрагъэлъапIэр жаIащ жылэдэсхэм.
Фэеплъым удз гъэгъахэр тралъхьэри, тхакIуэм дакъикъэкIэ хуэщыгъуащ.
IутIыж Борис траухуа дауэдапщэхэм я кIэух Iыхьэу, гупыр щыIащ Зэрэгъыж къуажэм ЩэнхабзэмкIэ и унэм.
Шэрэдж щIыналъэм и администрацэм и лIыкIуэхэр къыщыпсалъэм жаIащ Борис хуэдэ къазэрыхэкIам зэрыригушхуэр, и IэдакъэщIэкIхэр фIыгъуэшхуэу къызэралъытэр.
— Ингушым сыкъикIыу Къэбэрдей-Балъкъэрым сыкъэзышар IутIыжым хуэсщI пщIэшхуэрщ. «Куэд къэзымыгъащIэу куэд зыхузэфIэкIа», зыхужаIэхэм ящыщщ Борис. Абы и тхыгъэхэм гупсысэ куу щыпхышащ, ауэ нэхъыщхьэр цIыхухэм я щыуагъэр яхуэдгъэгъуу, къыдгурыIуэу дыпсэун зэрыхуейрщ. Сыщогугъ абы уэсят папщIэу къигъэна и Iэужьыр флъытэу, абы и Iущыгъэм фытету фыпсэуну, — жиIащ литературэ критик, Ингуш Республикэм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэм и къуэдзэ Накостоев Хаваш.
КъыкIэлъыкIуэу псалъэ иратащ КъШР-м и цIыхубэ усакIуэ Шыбзыхъуэ Ларисэ.
— «ЦIыхухэм насып къахуэзылъыхъуэрщ насыпыфIэ хъуну зыхуэфащэр», — жаIэу щытащ нартыжьхэм. Сэ сызэреплъымкIэ, а псалъэхэр и гъащIэ гъуазэу псэуащ IутIыжыр. ЦIыхур къэпцIыхун папщIэ къыщалъхуа щIыналъэм укIуэн хуейуэ жаIэ, абы и мыхьэнэр къыщызгурыIуар Борис и адэжь къуажэм сыкъыдыхьа иужькIэщ. ЩIыуэпс телъыджэ, цIыху гъэщIэгъуэнхэмкIэ бей щIыпIэщ мыр. Лъэпкъ насыпым зэрылъэпкъыу щIэбэныфынукъым, ар хуэныкъуэщ и Iуэху дэзыгъэкIыну лIыхъужьхэм, ухуейрамэ, лIы хъыжьэхэм. Лъэпкъым апхуэдэ хуэхъуауэ къызолъытэ IутIыж Борис, — жиIащ Шыбзыхъуэм.
Пшыхьым IутIыж Борис и «Фыкъеблагъэ, Зэрэгъыж» тхыгъэм щыщ пычыгъуэ «Нур» театр студием хэтхэм щагъэзэщIащ, «Нартхэм я дыгъэм» щыщ Iыхьи къызэхуэсахэм я пащхьэ гъэщIэгъуэну ирахьащ, Къулхэ Амиррэ Ланэрэ уэрэд зыбжанэ ягъэзэщIащ IутIыж Борис и псалъэхэр щIэлъу.
Пшыхьыр зэрызэхуащIыжа «Зэрэгъыж» уэрэдыр театр теплъэ иIэу дахэ дыдэу ягъэуват Къул зэщхьэгъусэхэм.
Iуэхум и жэрдэмщIакIуэхэмрэ абы и гъэзэщIакIуэхэмрэ фIыщIэ псалъэкIэ захуигъэзащ «Адыгэ унэ» тыкуэн-музейр зыгъэлажьэ IутIыж Мэжид. И псалъэхэм я кIэухыу, Борис и усэ сатырхэм къыхина мы джэ псалъэхэр жиIащ Мэжид:
«Зыхэдывгъалъхьи щымыIа лIыгъэ,
ДыкъыщIэвгъэкIхэ зэрамыгугъэу!»
Пхъум и псалъэ
Республикэм щекIуэкI Iуэхугъуэхэм ятеухуауэ и Iуэху еплъыкIэмкIэ къыддэгуашэмэ ди гуапэу дэ зыхуэдгъэзащ IутIыж Борис ипхъу нэхъыщIэ, филологие щIэныгъэхэм я кандидат IутIыж Лалуцэ.
— Зы псалъэкIэ, зы IуэхугъуэкIэ ди адэм утепсэлъыхьыну гугъущ, абы и дуней тетыкIар зэрыщыту дэркIэ щапхъэщ. Мы махуэхэм екIуэкI Iуэхухэм папщIэ фIыщIэ лей яхуэсщIыну сыхуейщ ар къызэзыгъэпэщахэм. Си гугъэщ и псэр щыгуфIыкIыну. Ди адэм и щIэиныр и унагъуэм и закъуэкъым зыхуэгъэзар, лъэпкъым зэрыщыту къытхуигъэнауэ къызолъытэ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, и унагъуэм хуэдэу ар и лъэпкъми хуэпсэуащ, абы и натIэ хъуамрэ и къэкIуэнумрэ егупсысу.
Си кандидат лэжьыгъэр зытеухуар си адэм и гушыIэ тхыгъэхэрат. Абы селэжьын щIэздза иужькIэщ и куууагъымрэ щIэлъ щIагъыбзэмрэ нэсу къыщызгурыIуар. Псоми зэращIэщи, ди адэр цIыху гушыIэрейт. ГъащIэм и дахэрат нэхъыбэу илъагъур. ИтIанэ, ар щытхэкIэ, зэм гушыIэ, зэм тхыгъэ нэщхъей итхырт. «Си щхьэр зым ета мыхъун щхьэкIэ, гущIыхьэмрэ гушыIэмрэ зэблызодз», — жиIэрт. Ауэ щыхъукIи, абы сытри гушыIэм хуигъэкIуэжырти, я нэхъ жагъуэ пщыхъуа Iуэхури къыбдигъэпсынщIэрт, — жеIэ Лалуцэ.
Щомахуэ Залинэ.
Сурэтхэр Къарей Элинэ трихащ.
