Хэт нэхъ къуаншэр: Хрущев хьэмэрэ Ельцин?
Тхыдэм къигъэзэжу, ар иджырей лъэхъэнэм и гъу-джэу жаIэ. Абы и щыхьэтщ мы зэманри. Украинэм Кърымыр езым ейуэ ебж. Ауэ абы лъабжьэ гуэр иIэ?
БлэкIам къиIуэтэжыр
Кърымыр 1783 гъэм Урысейм къыхыхьащ. Империем Кърымыр зыIэригъэхьащ, кърым хъаныгъуэм къыIэщIигъэкIри. Ищхъэрэ лъэныкъуэмкIэ щыIэ щIыхэр (иджы Украинэм хыхьэ Николаев, Херсон, областхэр) а зэманым нэщIт, тыркухэм ягъэсурэ мафIэм илыгъуауэ. Мис а щIыпIэхэм ягъэIэпхъуэу щIадзащ урыс помещикхэмрэ абыхэм я унэIутхэмрэ. Ахэр трагъэгушхуэн папщIэ льготэхэр иратырт (мис а Iуэхум егъэщIылIауэ зэхащIыхьа хьэгъэщагъэхэм тритхыхьащ Гоголь Николай и «Мертвые души» романыр)
Кърым тэтэрхэм зыкIи зыкъыпэщIасакъым. Ахэр ирагъэшат Тыркум и жыIэкIэ Урысейм езауэ зэпыту къызэрыгъуэгурыкIуэм.
Зэгуэр урысхэм тэтэрхэр бийуэ къалъытэу щытащ (лъэныкъуитIри зэпымыууэ зэзауэрт). АрщхьэкIэ а Iуэху бгъэдыхьэкIэм псынщIэу зихъуэжащ. Урыс литературэм хэбгъуэтэнукъым кърым тэтэрхэм техъущIыхь. Тэтэрхэр мыгувэу Москва къыдэхутащ икIи урысхэм я гур къахьэхуащ: ахэр хьэрэмыгъэншэт икIи ефэхэртэкъым.
Щэнхабзэм и жэнэт
Кърымым псынщIэу зрагъэужьащ, уеблэмэ цIыхухэр куэду здэкIуэ зыгъэпсэхупIэ хъуащ. Зэгуэр къэралыгъуэу щыта щIыналъэм и щэнхабзэм дихьэхащ езы Пушкинри. Абы и щыхьэтщ «Бахъшэсэрей фонтан»поэмэ цIэрыIуэри.
Европейхэм, дауи, Урысейм къыхуагъэгъуакъым абы Кърымыр къазэрыIэщIигъэкIар. Аращ Урысейм 1853-1856 гъэхэм къращIэкIа зауэр нэхъыбэу Кърымым щIыщекIуэкIам и щхьэусыгъуэри. Пэжщ, зэхэуэхэр щыIащ Камчаткэми Соловкии. АрщхьэкIэ, а псори щIагъахъэр Кърымырт.
Сыт зэхищIыхьар Никитэ?
Граждан зауэмрэ (1921 гъэм Кърымыр Урысейм хыхьащ) ЕтIуанэ дунейпсо зауэмрэ иухащ.Сталин Иосиф щыуагъэ ин IэщIэкIащ: кърым тэтэрхэр къазэрепцIыжар тегъэщIапIэ ищIри, (адрей лъэпкъхэм яхэттэкъэ епцIыжакIуэхэр?) абы ахэр я лъахэм иригъэкIащ. 1945 гъэм РСФСР-м хэт Кърым автоном республикэр ягъэкIуэдыжащ, иджы ар область къудейщ.
Мыгувэу нэгъуэщI телъыджэ къэхъуащ — Кърымыр Украинэм иратащ. Иджыри къэс и тэмэмыпIэр ящIэркъым генсек Хрущев Никитэ ар щIищIам и щхьэусыгъуэр: езым къыIэщIэщIа Iей гуэр щIихъумэжыну хэта хьэмэрэ и акъылыншагъэм къыхэкIа?
Япэр зытещIыхьар «личностым и культым» и бий бэнэныгъэ езыхьэжьа Хрущев Сталиным и зэманым Украинэм зэрыщылэжьарщ икIи абы гуэныхь куэдыщэ къызэрыщихьарщ. Ар хуейуэ къыщIэкIынтэкъым а псори украинхэм ягу къагъэкIыжыну.
ЕтIуанэр нэхъ пэжынкIэ хъунущ: 1954 гъэм ягъэлъапIэрт Украинэр Урысейм къызэрыгухьэрэ илъэс 300 зэрырикъур, арати, Кърымыр тыгъэ яхуищIащ.
Iуэхур СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и зэIущIэм дакъикъэ 15-кIэ щызэфIагъэкIащ. Псоми жаIэр зэтехуэрт. КъахэжаныкIар финн марксист Куусинен Оттэ и закъуэщ:
— Ди къэралым и закъуэщ урысей лъэпкъым хуэдэу лъэщым зыкIи къэмылэн-джэжу къуэш лъэпкъым езым и щIыналъэхэм ящыщ зыр щритыфынур.
Конституцэм къигъэувырт референдум ирагъэкIуэкIын хуейуэ. Ауэ ар щыIакъым: хэтыт зигу къэкIыр СССР-р лъэлъэжыну икIи абы щыщ щIыналъэхэр къэрал щхьэхуэ хъуну?
Иджыри къэс
допшыныж
1991 гъэр еух, Беловежскэ мэзым щызэгуроIуэ. Украинэ ССР-м и иужьрей парт лэжьакIуэ Кравчук, Кърымыр хабзэншагъэкIэ зэраIэрыхьар къыгурыIуэу, сакъыу щIоупщIэ: Кърымыр дыдеину?
— Къащтэ, — жэуап иритыжащ абы Ельцин хьэлэлым. Ар зыхуейр зыт: дауэ ищIми властыр иубыдынырт.
ИужькIэ къэхъуам псори щыгъуазэщ. ЩытыкIэр телъыджэщ: Кърымым урысыбзэкIэ щызопсалъэ, сомыр щызокIуэ. ХытIыгу ныкъуэм щыпсэухэм я нэхъыбэр урысхэщ, украинхэр щызакъуэтIакъуэщ. ИтIани, украиныбзэр щыпажэщ, Киев икI унафэхэр ягъэзэщIэн хуейщ.
КIапсэр щызэпеч и псыгъуапIэм и деж. Апхуэдэу мэлъэлъэж СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и зэIущIэ зи гугъу тщIам къыщащта унафэри.
Морозов Алексей.
«Комсомольская правда»
