Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Псалъэ пэжхэр
Гур здынэмыплъысыр нэм илъагъуркъым
Узыфэр къэкIуэгъуафIэми, кIуэжыгъуейщ.
Нэпсейм гужьеяуэ и гъащIэр егъакIуэ.
ЖыIэдаIуэм и Iуэхур докI.
ЗэнысэгъуитI зы пщIантIэм дэзагъэркъым.
Мылъку зи куэдым и пэр дрегъэзей.
Мылъкур зэгъэзэхуа мыхъумэ, псынщIэу къыпIэщIоухэ.
Уи пщIэнтIэпскIэ къыумылэжьа мылъкур уэсэпсым хуэдэу мэкIуэдыж.
Гур здынэмыплъысыр нэм илъагъуркъым.
Гулъытэ зимыIэм цIыхугъи хэлъкъым.
Жэщым махуэр къыхуэгъэсыркъым, махуэм жэщыр фIэкIыхьщ.
Махуэм къомыхъулIамкIэ жэщым ущымыгугъ.
Дахэ псори дагъуэншэкъым.
Уи щхьэр лажьэмэ, Iуэхуншэ ухъункъым.
ИIэр зэзыгъэзахуэм псэукIэ ещIэ.
Пщыбий СулътIан.
Псалъэжьхэр
Гум илъыр нэгум къыуегъащIэ
Ажалыр зэмыпIэщIэкIым къэмысын фIощI.
Ахъшэ уиIэмэ, бохъшэ бгъуэтынщ.
Бзэгур шэм нэхърэ нэхъ жэрщ.
Гум илъыр нэгум къыуегъащIэ.
УпщIэ IупщIэ хэлъкъым.
Ущымытхъущэ — пхуэубыжынкъым.
ФIы зыщIэ упщIэжрэ?
Хабзэр убзэ зыфIэщIым хуэпщIэнум и ныкъуэр къегъанэ.
ХъуэхъукIэ узэхыхьэу хъуэнкIэ узэхэмыкIыж.
Щхьэр псэумэ, пыIэ щыщIэркъым.
Япэ джэлам ущIэмынакIэ.
Iуэхутхьэбзэри щIыхуэщ.
Ди сурэт гъэтIылъыгъэхэр
Кавказ-бгырыс эскадрон ныкъуэм хэт офицерхэмрэ Iэщэзехьэхэмрэ. ИжьымкIэ къыщыщIэдзауэ: ещанэ-ебланэхэр къэбэрдей адыгэхэщ, адрейхэр лезгинщ. Сурэтыр Ладюрнер Александр ищIащ. 1848 гъэ
ГъэщIэгъуэнщ
Къупщхьэ 70-кIэ нэхъыбэщ
Сабий къалъхуагъащIэм и Iэпкълъэпкъым къупщхьэу 270-м нэблагъэ хэлъщ, абыхэм я нэхъыбэр цIыкIу дыдэхэщ. Апхуэдэу зэрыщытым къупщхьэзэфIэблэр нэхъ лантIэ ещIри, сабийр нэхъ тыншуи дунейм къытохьэ, псынщIэуи хохъуэ. АдэкIэ зиужьыхукIэ а къупщхьэхэм ящыщ зыкъомыр зэпокIэж. ЦIыху балигъым и Iэпкълъэпкъым къупщхьэу ику иту 200-213-рэ хэлъщ.
Бжьыдзэм и хуабжьагъыр
Бжьыдзэм и зы пкIэгъуэм егъэлеяуэ лъагагъышхуэ къещтэ – секунд 0,001-м сантиметри 8 къызэренэкI. Дэтхэнэ зы пкIэгъуэми нэхъ псынщIагъышхуэ къыхелъхьэ, хьэрш кхъухьым и хуабжьагъым нэхърэ 50-кIэ нэхъыбэу.
Дыгъэмрэ ЩIымрэ
Нобэрей Марсым ещхьу, ди ЩIы хъурейр дызыхуэкIуэ зэманым гъунэ зимыIэ пшахъуэщI хъунущ. Илъэс мелуанищэ хъуауэ Дыгъэр къоплъ, нэхъ нэху икIи нэхъ пщытыр хъуурэ. АдэкIи апхуэдэурэ екIуэкIынущ. Илъэс меларди 2-м щIигъу дэкIмэ, абы и температурэр апхуэдизкIэ лъагэу дэкIуеинущи, ЩIым гъащIэ къезытыж тенджызхэр игъущыкIынущ. ЩIэныгъэлIхэм зэрыжаIэмкIэ, илъэс меларди 2,3-рэ дэкIмэ, Дыгъэр плъыжьыгъэ абрагъуэ хъунурэ ЩIыр иубыдынущ. Абы иужькIэ щIыгум гъащIэ щыIэжынукъым.
Тхьэхущынэ Ланэ.
ШэмыгъапцIэ жэщ
Iуэтэж
Мазэр еIэжами, мастэ пIэпыхуамэ къэпщтэжыну, жэщыр нэхущ. Жыг хадэм щыубгъа щIакIуэм щIалэ цIыкIуитI зэдытетщ. Пхъэ къамэ Iэпщэхэр IэдакъэкIэ яIыгъыу, лъэбакъуэхъуу иувыкIахэщ. Зыр зым поплъэ, щIакIуэм здытетым хъурейуэ къокIуэкI. Япэ уэн къащыхэмыкIкIэ:
— Еуэ, къыщIэдзэ, ущэнауэу куэдрэ ущытыну, — зыхуэмышыIэ пщтырафэу, зыр къытреч.
— ХьыI! Абы и гугъэрелъ! Къэрабгъэр япэ мауэ къысхужыпIэжыну ара? Нэхъ къэпщтэнти, — шыIэныгъэ и макъым къыхэщу къыпедзыж щIалэ цIыкIу напщIэхум.
Аргуэру хъурейуэ щIакIуэм къызэдокIуэкI. ЗэпэщIокIуатэ, йокIуэтыжхэр. Япкъхэр япэкIэ шияуэ, зэрылъэбакъуэхъуу щытхэщ. Яхуэмыгуэшар сыт зэныбжьэгъуитIым? МывэкIэ зэзэуами, нэхъ лъэщыр зэхагъэкIыну зэбэнами, IэштIымкIэ я нэшкIулхэр зэхущIаудыжами зэкIужу къызэдогъуэгурыкIуэ, адакъэщIэ нэхъей ныщхьэбэ зэпэува а щIалэ цIыкIухэр.
НтIэ, сыту пIэрэ иджы къэхъужар? КъызэрыщIэкIымкIэ я хьэблэгъу пщащэ щхьэц баринэ цIыкIум нэхъ нэлейкIэ тIури еплъхэу гу зылъатэжауэ, арат я щхьэусыгъуэр. Иджы мис, афIэкIа хэмылъу щIакIуэкIапэ зэдытеуващ. Абы щыгъуэми езы пщащэ цIыкIум зыри хищIыкIыххэртэкъым.
— НтIэ, уэ улIыхъужьу ара жыпIэнур? ИIэт-тIэ сыгъэлъагъут.
— Упсэлъэну ара, сумыгъэжейуэ унаджэу сыкъыщIыдэпшар?
— УзэрыцIыкIурэ ужейнэдщ уэ, напщIэху!
— Уэрам уей жейнэдыр. ИIэ, къауэ, пащIэ Iушэ, — ауан ещI зи пащIэ цIырхъхэр пасэу къыхэжа щIалэ цIыкIур.
— НтIэ, мис иджы зыIыгъ, шейнычыпэ, — жери, пхъэ къамэр игъэдалъэу, къыжьэхокIуатэ.
— АбыкIэ нанэщ сэ къызэджэну хуитыр, къыбгурыIуа, шхунэIу? – напщIэху къолыбри ныкъуэкъуэгъум зыпэщIесэ.
— Ей, зэт-зэт! Фи нанэ жиIар зэхэпха? Ныжэбэ шэмыгъапцIэ жэщу жиIащ.
— Сыт мыгъапцIэ жэщ къэбгупсысар? Щхьэусыгъуэ умылъыхъуэ.
— Уэли, сымылъыхъуэ-тIэ. ШэмыгъапцIэ жэщщ, бжызоIэ. Ныжэбэрей гъэмахуэ жэщыр апхуэдизкIэ кIэщIыщэщи, пщыхьэщхьэм зэрадза шэр шхууэ мыпцIэурэ нэху мэщ. Ар фи нанэ уи мыгъуэм жриIэу зэхэсхащ.
— ШэмыгъапцIэ жэщыр къызгурыIуащ, ауэ адрей жыхуэпIэр… си мыгъуэкъым сэ. КъыщIыскIэрыпцIэлъыр сыт? Уэращ ар зи мыгъуэр.
— Уэли, сэри си мымыгъуэ-тIэ.
— НтIэ, сыт щIакIуэкIапэ дыщIытеувар?
— СщIэркъым. Уа, пэжу къамэкIэ укъэуэнут?
— Сэри? Уэрей, сыномыуэнут. Уэ-щэ?
— Ныбжьэгъум къамэкIэ дауэ, Iэу, узэреуэнур?
— НтIэ ара щIакIуэр къыщIэплъэфар?
— Уэратэкъэ щIакIуэкIапэ дытеувэнщ жызыIар?
— Уей сэрам. Ар сощIэж, ауэ къысхуэмыщIэжыр пщIэрэ? Сытыт тхуэмыгуэшар щIакIуэкIапэ дытеувэну?
— Тхуэмыгуэшын диIэу ара уэрэ сэрэ? Къэубыд мы щIакIуэри дыгъэутхыпщIыж.
— Зэ умыпIащIэ. Мусэбийхэ я мыIэрысэ пасэр хъуащи, къыпыдгъэчи шэмыгъапцIэ жэщым дыхэплъэу фи дадэ и щIакIуэм дытегъэс.
ГуфIакIэкIэ къахьа мыIэрысэхэр яшхыу зэныбжьэгъуитIыр уафэм доплъейри щIакIуэм телъщ.
ШэмыгъапцIэ жэщри, шы къарэ мыгъасэм ибг къихутащи, и лъэдакъэпэр пач нэхъей жьыбгъэм япэ ищауэ, и гъуэгу хегъэщI.
Мэлей ФатIимэ.
Си хъуреягъкIэ
— Ныбжьэгъухэ, сэ си щхьэкIэ сигу ирохь мы тхылъыр, — жиIащ зым. – Ауэ бжыгъэ куэдыIуэ хэтщ. Абы зэраныгъэшхуэ къешэ… Уигу пхуиубыдэркъым узэджэр, занщIэу пщогъупщэж!
— Нобэ мы зи гугъу тщIы тхылъыр, шэч лъэпкъ хэмылъу, купщIафIэщ икIи щхьэпэщ, — къэпсэлъащ етIуанэр. — Ауэ, сэ ар зытхам сыхуэдамэ, а цIэ-унэцIэ къомыр нэхъ мащIэ сщIынти, езы цIыхухэм нэхъыбэу сатепсэлъыхьынт, я хьэл-щэнхэр къэзгъэлъэгъуэнт!..
Апхуэдэурэ делэхэр тепсэлъыхьырт делэщым къащыIэрыхьа телефон тхылъым.
* * *
Зыхыхьа унагъуэр игу ирихь-иримыхьым щыщIэупщIэм, зэрашэрэ куэд мыщIа пхъум лъэкIакъым игу къеуэ тIэкIур и анэм щибзыщIын.
— Псори хъарзынэт, — жиIащ абы. – Зы закъуэр мыхъужамэ… Уи фIэщ зэрыхъун, сазэрыхыхьэрэ зы пщэдджыжь напэIэлъэщI гъущэкIэ зыслъыщIэну къысхуихуакъым, зытхьэщIыпIэм фIэлъыр сыт щыгъуи псыфу срохьэлIэ!
— Ар дагъуэкъым, — къэпсэлъащ псори зэхэзыха адэр. – Жьыуэ къэтэджи, напэIэлъэщIыр гъущэу щытынущ.
* * *
ЛэжьапIэ пэшыр зэлъыIузыхыр зэрахъуэкIат. Си жагъуэ хъуакъым – плIанэпэм дэт пхъэнкIиилъэм тхылъымпIэжь сыт издзаIамэ, ирихырти, абдеж щиухырт а IукIыжам и къалэныр. Мыр хуабжьу егугъурт. КъыпхуэцIыхужынтэкъым си пэшыр, апхуэдизкIэ къабзэ хъуати. Сызытес шэнтым и лъакъуэхэм къыщыщIэдзауэ, бжэ-щхьэгъубжи стIолыщхьи зылъэмыIэс къигъанэртэкъым. ЗэщIэлъэсат, зэщIэлъэщIат, зэщIэпхъэнкIат, унащхьэ нэгъунэ зэдэкIуэу, псори.
МахуитI-щы дэкIри, гу лъыптэ хъуащ а зэлъыIухакIуэм и лэжьыгъэм зэрыкIэригъэхуам. Аргуэру махуитI-щы дэкIыжри, сабэм, фIейм, пхъэнкIийм сыкърихьэлIэ хъуащ. ЛIот къэхъуар? Зыри…
ЩIэуэ къэува лэжьакIуэр и лэжьыгъэм есауэ арат!
Хьэх Сэфарбий.
Щыхьымрэ бажэмрэ
Псысэ
Бажэр псы Iуфэм Iутщ, зыIуробзаери. Щыхьыр, блэкIрэ пэт, кърихьэлIащ.
— Щхьэ узыIурыбзаерэ, сыт мыбдеж щыпщIэр? – къеупщIащ щыхьыр.
— АдрыщIым щыхъуакIуэ къаз хъушэр плъагъурэ?
— Солъагъу.
— Аращ си гурыIупс къыщIэжэр. ИгъащIэкIэ зыгуэр къысхуэпщIэжыххэнумэ, псым сызэпрых – уи лъэгуажьэм къэсын къудейщ.
Бажэр щыхьым шэсри псым зэпрыкIащ, къаз хъушэм хэлъадэри зы къаз къипхъуэтащ. Къазыр ифыщI пэтрэ, фыз гуп псыхьэ къэкIуауэ кърихьэлIэри, бажэр къыщIагъэIащ. Бажэм пабжьэм зыхидзащ, щыхьыр фызхэм яIэрыхьэри, пхъэхькIэ кIуэцIакъухьащ. Яубэрэжьауэ къаIэщIэкIыжри, щыхьыр псы Iуфэм къыIухьэжащ, и джабэр иуауэ. Бажэри, къазыц Iупэ хъужауэ, пабжьэм къыхэжыжащ.
— Дэнэ зыщыбгъэкIуэдар? – жиIащ щыхьым, – си закъуэ саIэрыхьэри саубэрэжьащ.
— Пабжьэм сыхэсащ, — жиIащ бажэм. – Сышха нэужь, лъэныкъуэ зезгъэз си хабзэщ.
— Армэ, хъунщ. Къэшэс, псым узэпрысхыжынщ.
Бажэр игъэшэсри, щыхьыр псым хыхьащ.
Щыхьыр, псыкум нэсри, етIысэхащ.
— Сыт пщIэр? Сыбогъэтхьэлэ! – кIиящ бажэр.
— СыкIуэцIакъухьа нэужь, псым зыщIэзгъэмбрыуэ си хабзэщ, — жиIащ щыхьым.
— Ар хабзэ хъурэ! Сыбогъэтхьэлэ, емынэунэ хъун! – Бажэр кIийуэ псым щIилъэфащ.
Фи лъэIукIэ
Дуней псом щыцIэрыIуэ Делон Ален
Дуней псом щыцIэрыIуэ, Берлин кинофестивалым илъэсым и актёр нэхъыфIу къыщалъыта икIи «Сезар», «Давид ди Донателло» саугъэтхэр зыхуагъэфэща, франджы театрымрэ киномрэ я актёр, продюсер икIи сценарист Делон Ален щэкIуэгъуэм и 8-м илъэс 85-рэ ирикъуащ.
Делон Ален Франджым и Бур-ла-Рен къалэм къыщалъхуащ. Абы и адэм кинотеатр иIэт, и анэр фармацевтт. Курыт школым ар мызэ-мытIэу къыщIадзыжат, зэрыкъуейщIеймрэ зэремыджэфымрэ къыхэкIыу. Дзэм къулыкъу щищIэу къигъэзэжа нэужь, и хьэл-щэным зихъуэжащ, жэуаплыныгъэ хэлъу, и зэманымрэ къарумрэ зэпилъыту хъуащ.
1956 гъэм Ален актёр гъуазджэм и зэфIэкI щеплъыжыну мурад ищIащ икIи продюсерхэм и сурэтхэр яхуигъэхьащ, хуэмурэ фильмхэм щыджэгун щIидзащ. США-м щыщ менеджер цIэрыIуэ Уилсон Гарри ар Голливудым иригъэблэгъат, актёр лэжьыгъэм хишэну, арщхьэкIэ франджы кином хэлъхьэныгъэ хуищIмэ нэхъ къищтащ.
Делон Ален и япэ ролыр щигъэзэщIащ «Когда вмешивается женщина» фильмым. Абы иужькIэ ар фильм зыбжанэм щыджэгуащ. Куэдым ягу дыхьэ теплъэ дахэ зэриIэрщ режиссёрхэм нэхъыбэу ар щIрагъэблэгъам и щхьэусыгъуэр. 1960 гъэм «Яркое солнце» фильмым щыджэгуащ икIи абы ехъулIэныгъэфIхэр къыхуихьащ. Кинокритикхэм къалъытащ абы, и гуакIуагъэм къыдэкIуэу, актёр зэфIэкIи зэрыбгъэдэлъыр.
Актёрыр Италием Iэпхъуа нэужь хэтащ «Рокко и его братья», «Затмение», «Леопард», «Чёрный тюльпан», «Радости жизни» фильмхэм. А IэщIагъэм хуемыджами, ар актёрхэм я щапхъэу хуагъэлъагъуэ хъуащ. «Мелодия из подвала» фильмым щигъэзэщIа ролым папщIэ абы къыхуагъэфэщащ «Золотой глобус» саугъэтыр.
Голливудми и лъагъуэ щыхишащ актёрым. Абы щытраха «Пропавший отряд», «Рожденный вором», «Техас за рекой», «Горит ли Париж?» фильмхэм роль нэхъыщхьэхэр щигъэзэщIащ. Псом хуэмыдэу абы пщIэрэ щIыхьрэ къыхуихьащ ноби классикэу къалъытэ «Самурай» фильмым.
Делон Ален дуней псом фIыуэ къыщалъагъу артист цIэрыIуэщ. Телъыджэщ профессиональнэ щIэныгъэ зимыIэ франджы актёрыр киногъуазджэм и вагъуэ зэрыхъуар. Абы и иужьрей лэжьыгъэхэм ящыщщ «Астерикс на Олимпийских играх» (2008), Урысейм щытраха «С Новым годом, мамы» (2012) фильмхэр.
Актёр Iэзагъым къыдэкIуэу Ален макъ гуакIуи иIэщ. Абы игъэзащIэ «Laetitia» уэрэдыр фильмым щIалъхьащ. УэрэджыIакIуэ Далида и гъусэу игъэзащIэ уэрэдри цIэрыIуэ хъуахэм ящыщщ. Иужьрей зэманым Делон Ален и къарури и гуащIэри театр гъуазджэм хуиунэтIащ.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:3. Iэпслъэпсым щыщ. 4. Куэсэ … умыщI. 7. УэрэджыIакIуэхэу Уэтэрхэ Анатолэ, МуIэед, Шал Хъусен сымэ я къуажэ. 9. Мэл зыхэвэ нэхърэ — … зыхэпкIэ. 10. Къуалэбзу пщэ кIыхь лъакъуэ псыгъуэ. 11. Дыгъэ … е нартыху … 12. НэгъуэщIым и хьэпшып щэхуу зыгъэкIуасэ. 13. ХадэхэкI. 15. Унэ кIуэцI блынджабэхэр, унащхьэхэр зи тIысыпIэ хьэпщхупщ. 17. Узыдэмыхьэ къуэладжэ … дэзщ. 18. Бдзэжьей зэрещэ. 19. Къалмыкъ … е къэрэкъурэ … 20. Зи Iуэ ит нэхърэ зи … ит. 22. Ерыскъым е хьэпшып гуэрым хуагъэув уасэ. 27. … псэумэ, пыIэ щыщIэркъым. 28. Дзыгъуэм кIэ къыхуэзыгъакIуэ псэущхьэ дахэ цIыкIу. 29. Зиусхьэн лъэпкъ. 30. Пшынауэ цIэрыIуэу щыта, РСФСР-м щIыхь зиIэ и артист. 33. А пхъэщхьэмыщхьэм шагъыр къыхащIыкI. 34. ЦIыху къарууфIэ, Iэчлъэч.
Къехыу:1. Дыгъужьыр бэлацэу къызыщыхъу хьэкIэкхъуэкIэ. 2. … къашэри вынэ ирищIщ. 3. Лъакъуэм щIапхэу мылым къызэрыщажыхь. 5. Жьы кIэрахъуэ. 6. Нартыху гъэлыгъуа хьэжыгъэ. 7. ЦIыху залым, фIэкIыпIэншэ, бзаджэ. 8. Фочыр щамыIэм къагъэсэбэпу щыта пасэрей Iэщэ. 12. Зи акъыл зэкIуэкIахэр щаIыгъ унэ. 14. Языныкъуэ псэущхьэхэм я щIыфэм хищIэ хьэпIацIэ къэзылъэтыхь. 15. Пхъэ кIапэ. 16. Ику иту тонн 60-80 хуэдэ къэзышэч псэущхьэ. 21. Муслъымэн лъэпкъышхуэ. 23. Къуажэдэс куэдым я щIымахуэ гъэтIылъыгъэхэр, фIэIугъэхэр абы щахъумэ. 24. Хьэцэпэцэм я щхьэкIэ. 25. Гъэм и зэман. 26. 1708 гъэм кърымыдзэр лъэрыщIыкI зыщIа адыгэхэм я пашэ пщышхуэ ХьэтIохъущокъуэ … 31. Бахъсэн щIыналъэм щыщ гъавэгъэкI, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь …. Iэхьед. 32. НыбжьыщIэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
ЩэкIуэгъуэм и 14-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:1. Шынакъ. 3. Гуэныхь. 6. Бын. 8. Зэ. 9. Iум. 10. Гъуэрыгъуэ. 11. Жейнэд. 12. Хукхъуэ. 13. Бжьэпэ. 15. ЕнтIыр. 18. Iэпэдэгъэлэл. 21. Хьэсэн. 22. ЩтапIэ. 23. Пэщ. 25. Гъэмахуэ. 27. Хьэжмэт. 29. Хугу. 30. КIуж. 31. Гъунэ. 32. Джэлэс. 33. Iэдий.
Къехыу:1. ШэтIэгъуэбл. 2. Назир. 4. Номин. 5. Хьэрэдурэ. 6. Бэдэху. 7. Набжэ. 14. Пыпхэ. 16. Нэлат. 17. Гъуэгу. 19. Тхьэгъэлэдж. 20. Къуэнтхъурей. 23. Пэшэгъу. 24. ЩхьэкIуэ. 26. Махуэл. 28. Мэжид.
