Шэрджэс цIэрыIуэхэр
Мысыр дин щIэныгъэлI цIэрыIуэ, зекIуэлI Аль-Шаркасия Шахин бин Абдуллах
(1378 — 1452)
Каирым къыщалъхуащ. Шэрихьэтыр (ислъам дин хабзэхэр) фIыуэ ищIэрт, щихъщ. Шэрджэс сулътIан Къаит-бей и лъэхъэнэм псэуащ. ЗекIуэлIщ. Каир пэмыжыжьэу щыт ал-Муккатам быдапIэм щетIысэхри, илъэс 50-м нэблагъэкIэ и закъуэу псэуащ. АдыгэлI губзыгъэм Мысырым и Iэтащхьэхэмрэ хьэкумэщIхэмрэ щIэх-щIэхыурэ чэнджэщакIуэ къыхуэкIуэрт.
Дунейм ехыжа и ужькIэ Мысырым, Сирием, Палестинэм я сулътIанхэм я унафэкIэ кхъэлэгъунэм щыщIалъхьащ, «щихъ» цIэ лъапIэри фIащащ.
Курыт лIэщIыгъуэхэм псэуа мысыр тхыдэдж цIэрыIуэ
Ибн Ийас ал-Хьэнэфи Мухьэммэд Ахьмэд
(1448 — 1524)
Адыгэ мамлюк цIэрыIуэ ал-Хьэнэфи и унагъуэм къыщалъхуащ (Каир).
XV лIэщIыгъуэхэм и 60 гъэхэм Триполирэ Хьэлэбрэ я унафэщIу щыта Эмир Оздемыр и къуэрылъхущ.
«Удз гъэгъахэм я телъыджагъэхэр — лIэщIыгъуэхэм я къэхъукъащIэхэм» фIэщыгъэм щIэту том зыбжанэ хъууэ и Iэдакъэ къыщIэкIа тхылъхэм шэрджэс мамлюкхэм теухуауэ гъэщIэгъуэн куэд щызэхуэхьэсащ. Салмон Уильямрэ Вьет Гастонрэ инджылызыбзэрэ франджыбзэкIэ зэрадзэкIыу 1921 гъэм Лондон, 1955 гъэм Париж къыщыдэкIа тхылъхэм цIыхуцIэхэм теухуа тхыгъэ ин итщ.
КъуэкIыпIэ къэралхэм я тхыдэр, экономикэр, гъуазджэр, щэнхабзэр, диныр зыдж академикхэу Крымский А., Крачковский И. сымэ къызэралъытэмкIэ, XV лIэщIыгъуэм и етIуанэ Iыхьэмрэ XVI лIэщIыгъуэм и япэ Iыхьэмрэ Мысырымрэ КъуэкIыпIэ Гъунэгъумрэ щыIа тхыдэдж нэхъ инхэм ар ящыщт.
Коллежскэ чэнджэщэгъу, адыгэ тхыдэдж цIэрыIуэ Къудащ Елбэздыкъуэ
(1863 — 1946)
Къэбэрдей уэркъхэм ящыщщ. Дохъушыкъуей (иджы Старэ Шэрэдж) къуажэм къыщалъхуащ. Налшык курыт еджапIэр 1880 гъэм къиухащ, Харьков дэт университетым и медицинэ курсхэм щIэныгъэ щызригъэгъутащ (1884). Налшыкрэ Владикавказрэ фармацевту щылэжьащ. ИужькIэ, 1890 гъэм, Елбэздыкъуэ медицинэ IэщIагъэ нэхъыщхьэ МГУ-м щызригъэгъуэтащ.
Илъэс зыбжанэкIэ Санкт-Петербург щылэжьауэ и цIэмрэ адэцIэмрэ ихъуэжри, Владимир Николаевич хъуауэ щытащ. Адыгэ лъэпкъым и тхыдэм и пэжыпIэр зригъэщIэну, ар и лэжьыгъэхэм лъабжьэ яхуищIыну дэфтэр хъумапIэхэм куэд дыдэрэ щылэжьащ.
Къэбэрдейм къигъэзэжа иужькIэ «Налшык округым щыпсэу адыгэхэм щIэныгъэ егъэгъуэтынымкIэ гуп» узэщIакIуэ зэщIэхъееныгъэм жыджэру хэтащ (1906 гъэ). Шы гъэхъунымкIэ Кавказым щыIа къэрал IуэхущIапIэ нэхъыщхьэм и унафэ-щIу, Тэрч щIыналъэм шы щагъэхъуу ита заводхэм кIэлъыплъу щытащ.
Граждан зауэр къыщыхъеям хужьхэм яхэтащ. Къэбэрдей шу дивизэм и унафэщIу щытащ. 1920 гъэм и гъатхэпэ мазэм и къуэ Алийрэ и къуэшым и къуэ ТIушэрэ и гъусэу Тыркум, и ужькIэ Франджым, итIанэ Америкэм и Штат Зэгуэтхэм Iэпхъуащ.
ЩылIари щыщIалъхьэжари Нью-Йоркщ.
«Исторические сведения о кабардинском народе» тхылъыр и Iэдакъэ къыщIэкIащ (Киев — 1913 гъэ, Налшык — 1990, 1991 гъэхэм).
Хэхэс адыгэхэм зи цIэр къахэщ Цей Омар Хьилми
(1898 — 1961)
ЛъэпкъкIэ абазэхэщ. Тыркум хыхьэ Рихьэние адыгэ къуажэм къыщалъхуащ. Курыт еджапIэр — Алеппэ, университетыр — Истамбыл къыщиухащ. Рихьэние, Антакье, Алеппэ егъэджакIуэу щылэжьащ. «Гъуазэ» (Истамбыл) япэ адыгэ газетым, иужькIэ «Маржэ» (Къунейтрэ) газетым щылэжьащ. Адыгэбзэмрэ адыгэ тхыдэмрэ къищынэмыщIауэ, и усэхэр щызэхуэхьэса тхылъ зыбжанэ адыгэбзэкIи тыркубзэкIи къыдигъэкIащ.
ЩылIари щыщIалъхьэжари Тыркум хыхьэ Антакье къалэращ.
И IэдакъэщIэкI нэхъыфIхэр: «Хабзэмрэ къарумрэ» (Истамбыл, 1923), «Адыгэ алыфбей» (Алеппэ, 1926), «Адыгэбзэр зэгъэщIэным узыщыIууэ гугъуехьищ» (Антакье, 1935), «Толъкъунхэмрэ нэхугъэхэмрэ» (Антакье, 1938), «Хэкум теухуа гупсысэхэр» (Антакье, 1938).
Тырку къэрал къулыкъущIэ, къэхутакIуэ Бажэ Зекерие
Абазэхэщ, Бажэ лIакъуэм къыхэкIащ. Истамбыл дэт университетхэм яз къиухащ. Текирда санжакъым и тхьэмадэу, Эдирне вилайетым и губернатору 1914 — 1918 гъэхэм щытащ. КъызыхэкIа лъэпкъым хуэпэж нэгъуэщI гуп и гъусэу тезыр тралъхьэри 1919 — 1921 гъэхэм Мальтэм ягъэкIуауэ щытащ.
Истамбыл къыщыдэкI «Ени Кавказ» журналым абы къытрыригъэдзауэ щытащ адыгэ хабзэм теухуа монографие. «Адыгэхэм я гъащIэмрэ хабзэхэмрэ» лэжьыгъэхэр Зеке- рие дунейм ехыжу илъэс 43-рэ дэкIыжа иужькIэщ дунейм къыщытехьар.
Уэсмэн пащтыхь къэралыгъуэм и къэрал, политикэ лэжьакIуэ цIэрыIуэ Шахингирай Мехмед Решид (Хьэнахъуэ)
(1873 — 1919)
Бжьэдыгъущ, Кавказым къыщалъхуащ. Дзэ училищэмрэ дзэ-медицинэ академиемрэ Истамбыл къыщиухащ. Медицинэ щIэныгъэхэм я докторщ. «Зэкъуэувэныгъэрэ зыужьыныгъэрэ» партым и лъабжьэр зыгъэтIылъахэм ящыщщ.
Революцэ Iуэхухэм зэрыхэтым папщIэ Ливием ягъэIэпхъуауэ щытащ. Пащтыхьыгъуэм и бийхэм илъэсипщIкIэ и унафэщIу щытащ. И тхыгъэхэр Черкес Ляли, Джеври, Шахингирай цIэ лейхэр щIэту къытридзэрт.
1908 гъэм Тыркум щекIуэкIа революцэм и ужькIэ къэрал къулыкъу къыхуагъэфэщащ. 1909 — 1917 гъэхэм вилайет зэмылIэужьыгъуэхэм я унафэщIым и къалэнхэр пIалъэкIэ щигъэзэщIащ, губернатору щытащ. Уэсмэн къэралыгъуэм щыпсэу адыгэхэм я щэнхабзэ, политикэ зэгухьэныгъэхэм жыджэру ядэлэжьащ а илъэсхэм.
Ермэлыхэм къагъэхъуа къайгъэм хэтауэ пцIы къытралъхьэри, ягъэтIысауэ щытащ. Хьэпсым ису бжьэдыгъу щIалэм и Iэдакъэ къыщIэкIащ «Быдагъэ» (1919) тхылъыр, абы 1915 гъэм къэхъуахэм я пэжыпIэр къыщретхэкI Мехмед.
Хьэпсым къыщыщIэпхъуэжыну яужь ихьэри, яукIауэ щытащ.
«Дауэ революцэр къызэрыхъуар» (Каир, 1909), « Решид-бей докторым и гукъэкIыжхэр» (Измир, 1992; Истамбыл, 1993) тхылъхэр и Iэдакъэ къыщIэкIащ.
Тыркум и политикэ, къэрал лэжьакIуэ цIэрыIуэ Инджедаи
Джевдет Керим (ФIэщмыхъу)
(1893 — 1951)
ЛъэпкъкIэ къэбэрдейщ, Синоп къыщалъхуащ. Дзэ училищэ къиухащ. Илъэс куэдкIэ тырку армэм къулыкъу щищIащ. ЦIыхубэ-республикэ партым и унафэщIу щытахэм ящыщащ. Меджлисым и 5-9-нэ зэхуэсхэм я депутату щытащ. Тырку Республикэм жылагъуэ IуэхухэмкIэ и министр IэнатIэр 1946 — 1947 гъэхэм ирихьэкIащ.
«КъухьэпIэ фронтыр лъэпкъ зэщIэхъееныгъэм зэрыхэтар» (Истамбыл, 1926), «Революцэмрэ щхьэхуитыныгъэмрэ» (Зонгулдак, 1936) къэхутэныгъэ гъэщIэгъуэнхэр дунейм къытригъэхьащ.
Уэсмэн пащтыхь къэралыгъуэм и дзэм лIыхъужьу хэта
Азнавур Ахьмэд (Анчокъуэ)
(1873 — 1921)
Абазэхщ. Истамбыл дэт дзэ училищэр къиухащ. Жандарму лэжьащ. Майор хъуауэ дзэм къыхэкIыжри, Бигэ къалэ дэтIысхьауэ щытащ.
«Зэкъуэтыныгъэмрэ зэдэIэпыкъужыныгъэмкIэ шэрджэс гупым» я пашэхэм къазэрыщхьэщыжам къыхэкIыу дунейпсо зауэм ягъакIуэри, Кавказ фронтым Iуагъэхьати, къэмыланджэу, лIыхъужьыгъэ игъэлъагъуэу хэтащ.
Мудрос зэгурыIуэныгъэм и ужькIэ цIыхубэм я лъэIукIэ 1919 гъэм и мэлыжьыхь мазэм Из-мит сэнжакъым и унафэщIу ягъэуващ. А гъэ дыдэм и шыщхьэуIум а къулыкъур къигъэнауэ щытащ. Пащтыхьыгъуэм ерууэ и телъхьэу зэрыщытым къыхэкIыу «ЗэгурыIуэныгъэрэ зыужьыныгъэрэ» партым и Iуэху еплъыкIэхэр димыIыгъыу езым хуэдэ адыгэ гупым я гъусэу цIыхубэ-щхьэхуитщIыжакIуэ армэм пэщIэуващ. 1919 гъэм и щэкIуэгъуэ мазэм Этхем Черкес и «дамэ зытет шухэм» яIущIэри къыхагъэщIащ. МазищкIэ къа-ру зэрагъэпэщыжа и ужькIэ, цIыхубэ — щхьэхуитщIыжакIуэ зэщIэхъееныгъэм япэуври, Мрамор хым къедзылIа щIыналъэр къиубыдауэ щытащ. А текIуэныгъэм папщIэ сулътIаным абазэхэ щIалэм «пэщэ» цIэ лъапIэр къыфIищащ. 1920 гъэм Этхем и шуудзэм тырку сулътIаным и дзэхэр зэтрикъутауэ щытащ. Абы уIэгъэ щыхъуа Ахьмэд, Истамбыл къигъэзэжри, мазищ дэкIа и ужькIэ и зауэлIхэр Анка-ра игъэкIуат, ауэ къикIаIакъым. 1921 гъэм арнэIут (албан) зауэлIхэм зэкъуэхуауэ ирихьэлIэри, яукIащ.
Тырку политик, тхакIуэ Нажди Омер (Жанхъуэт)
(1878 — 1916)
Къэбэрдей уэркъ лъэпкъым щыщщ. Пасэ дыдэу зеиншэу къэнащ. Мустафа Кемаль (Ататюрк) и гъусэу дзэ школым щеджащ икIи дунейм ехыжыху хуэпэжащ Тырку Республикэр къызэзыгъэпэща лIы ахъырзэманым.
Зэрыстудент лъандэрэ усэхэмрэ Iуэтэжхэмрэ итхырти, ахэр журнал зэмылIэужьыгъуэхэм къытрыригъадзэрт.
«Уэсмэн щхьэхуитыныгъэм и гуп» партым и къызэгъэпэщакIуэхэм ящыщащ (1906). Абы и къалэмым къыщIэкIа тхыгъэ «пIаскIуэхэр» къызытехуэ «Сабий сад» журналыр зэхуащIыжа и ужькIэ, 1907 гъэм Париж Iэпхъуауэ щытащ. Мазэ зыбжанэ дэкIри Ираным кIуат, ауэ революцэ Iуэхум хэту гурыщхъуэ къыхуащIри, ягъэтIысат. 1908 гъэм и ужькIэщ абы Истамбыл къыщигъэзэжар. «Зэкъуэтыныгъэрэ зыужьыныгъэрэ» партым жэуаплыныгъэ ин зыпылъ къулыкъу лъагэхэр щиIыгъащ, 1911 — 1912 гъэхэм абы и административнэ советым хэтащ. Партым и мурадхэмрэ къалэну зыхуигъэувыжхэмрэ цIыхухэм я деж нихьэскIэрэ зэрыкъэралу зэкъуигъэувэн хузэфIэкIат.
ЕтIуанэ дунейпсо зауэм щыгъуэ Кавказ фронтым ягъэкIуати, хуабэуз къеуалIэри, къахуегъэлакъым. 1916 гъэм и фокIадэ мазэм къыдэкIа «Терджуман — и Хакикат» газетым Жанхъуэт Омер хуэгъэпсауэ къытрадза усэм хэт мы сатырхэр гум щIохьэ:
«Уэ сыт щыгъуи ущIэхъуэпсырт
Адэжь хэкум кIуэж гъуэгум
утелIыхьыну,
Тхьэшхуэм фIыщэу
укъилъагъурти,
Уэ уи лъэIур къыпхуищIащ».
ХЬЭФIЫЦIЭ Мухьэмэд.
