
Cи адэ-анэм, абыхэм я ныбжьынухэм я фэеплъу
Уей, уей, уей, губгъуэм ит тхьэрыкъуэ
Си сабиигъуэр сыту дахэт, сыту сынасыпыфIэт. Балигъ сыхъуа нэужьщ ар къыщызгурыIуар. Уи адэ-анэр, анэшхуэр къыпщхьэщытмэ, мамэмрэ папэмрэ, нысэмрэ гуащэмрэ зэгурыIуэмэ, уи псэр щIэгужьеин псалъэ жагъуэ зэжраIэу зэхыумыхмэ — аракъэ насып жыхуаIэр. НэхъыфI щыIэу тщIэркъыми, къытщатIагъэмкIэ дыарэзыщ, шхынращи — иджыри химие здынэмыса защIэщ: къабзэщ, щымыщ хэлъкъым, нанэ е мамэ япщэфIащи, я псэм и IэфIымрэ и хуабэмрэ а ерыскъым хэлъым хуэдэщ.
Гъатхэмрэ бжьыхьэмрэ сигу ирихьыщэркъым, дыщыземыкIуэфу уэрамхэр шэдщи, а гъэмахуэр тхъэгъуэщ. Псыхъуэр ди джэгупIэщ, ди зыгъэпскIыпIэщ. ЩIымахуэм а псыхъуэ дыдэм мылым унэ къыщыхыдощIыкI. Сурэт зэрытщI лэчыр ди IэпэмкIэ уэсым тыдоутхэ. Дыгъэм налкъутым хуэдэу къыхэцIуукIыу пэлыд уэсыр лэч щхъуэкIэплъыкIэм нэхъри игъэдэхащи, псыхъуэм дыкъыдэкIыжыфыркъым. ДымэжэлIэпамэ, е щIыIэм дигъэдыкъамэщ унэм дыкъыщыкIуэжыр. Дысабийщ — къалэн диIэкъым, дыузыншэмэ, ди ныбэ измэ, балигъхэр нэгъуэщIкIэ зэкIэ къытхуейкъым.
ЦIыхум япэщIыкIэ илъагъуращ зыхищIэр, итIанэщ жаIэм щIэдэIуу щыщIидзэр. Сэри аращ. Си сабиигъуэ насыпыфIэр мащIэ-мащIэурэ къысфIызэIащIэ пщыхьэщхьэкIэ ди тетIысхьэпIэм къыщызэхуэс хьэблэ фызхэм я хъыбархэм. КъызэрыщIэкIымкIэ, дэ, цIыкIухэм, нанэм и гъусэу дади диIэн хуеящ, ауэ ахэр зауэм зэщIикъуащ. Ди хьэблэ псом лIыжьитIщ дэсыр. КъызэрыщIэкIымкIэ, ди анэхэр школым къыщIэкIын хуей хъуащ, колхозым щылэжьэн яхурикъуртэкъыми. Си анэм жиIэращ: «Ди адэр ящыщт мэзым пхъэ къыщIашын щхьэкIэ зауэм ямыгъэкIуа лIы гупым. Гъэмахуи щIымахуи, щыуэшхи щыдыгъи мэзым лэжьыгъэ хьэлъэ ищIэу щIэта ди адэр Iэрызехьэу пIэм хэгъуэлъхьащ. Е къару имыIэжрэт, е лэжьыгъэ хьэлъэм кIуэцIуз, бгыуз къыхихат? Дохутыр щыIэтэкъым, хэтыт абы къыщыщIар къыджезыIэфынур? Арати, ди анэм ар зрихьэн хуей хъуащ. Сэ быным сранэхъыжьт, си шыпхъу цIыкIуитIым лэжьыгъэкIэ уащыгугъыну пасэт. «Унагъуэм щыщу зыгуэр колхозым фыщымылажьэу хъунукъым», — жаIэу къыщытпаубыдым, еплIанэ классым сыкъыщIэкIри, губгъуэм сихьащ. Сэрэ си партэгъу Хьэжмуратрэт классым нэхъыфIу еджэу щIэсыр. Абы университетым щригъаджэу щIэныгъэлI къыхэкIащ, сэри зыгуэр сыхъуну къыщIэкIынт, зауэ мыгъуэжьыр мыхъуамэ», — жиIэрт си анэм. Шэч къытесхьэркъым: си адэм Iэпэ шотымкIэ зэхилъхьэху, си анэм бжыгъэхэр гукIэ зэхилъхьэу щытащ. Школым гукIэ зэдгъэщIэн хуейуэ усэ къыдатам, зэ-тIэу еджэгъуэм езым игу ириубыдэрти, сыщыуэмэ, къыздэIэпыкъурт. Ар зэрыгурыхуэм, акъыл жан зэриIэм и щыхьэттэкъэ!
Илъэс 14 щыхъуам, мамэ балигъхэм я гъусэу гуэдзыр гъубжэкIэ къихырт. «Гъэмахуэм нэщIри техуати, нэхъри гугъу дехьырт. Ди ныбжькIэ нэщI зытехуэхэм дазэрыщыщыр нэхъыжьхэм къыщыджаIэм, дэри дынэщIу щIэддзат», — жиIэжырт си мамэм.
ШхыIэнымкIэ си щхьэр щIэсхъумэри (нанэ сызэхимыхын хуэдэу), сыгъащ ар щызэхэсхам и жэщым. Си мамэ апхуэдизу гугъу ирагъэхьауэ! СщIэртэкъым абы щхьэкIэ сызэныкъуэкъунур, ауэ сыныкъуэкъуэну сыхуейт, сигу щIыхьари пэжт. Мамэ апхуэдизу гугъу ехьу зыгъэлэжьами зыгъэнэщIами си гур хагъэщIат, си сабиигъуэр сагъэухат.
АтIэ, а уэршэру къызэхэтIысхьэхэр «Бещтор иджыпсту къиутIыпщынущ» жаIэу пщыхьэщхьэ акъужьым пэплъэхэрт. Абыхэм я щхьэгъусэхэм теухуауэ зыгуэр жаIэу зэхэсхауэ сщIэжыркъым, гуащэхэм нысэхэр щыту кърагъэкIуу къыщIэкIынтэкъым тхьэмадэ ямылъэгъуахэм я гугъу ящIыну. Иджы согупсысри, илъэс куэдкIи бгъэдэмысауэ, гуи щамыхуауэ, лъхуэн-пIэнри ямыухауэ зи щхьэгъусэхэр зыфIэкIуэда цIыхубзхэм «быным я адэр» яIэщIигъэхуагъэнут лэжьыгъэ хьэлъэмрэ псэкIэ ягъэвын хуей хъуамрэ. Мазэ бжыгъэкIэ унэм къамыгъэкIуэжу колхоз губгъуэм щылэжьахэр зэгуэрми нэмыцэхэм ебгыу зэхэсхакъым, зэбгыр къызэрымыкIуэу залыму къахущыта бригадирырт, пыIэ къэхь жаIэмэ, щхьэр къихьынущ, зыхужаIэм хуэдэрт. Зи быныр гъаблэм ихьынкIэ шынэ бзылъхугъэхэм я гуфIакIэм дагъэпщкIуа нартыху кIэчан зыбжанэм (гу къыплъамытэн щхьэкIэ, куэди пхудэлъхьэнт абы) щхьэкIэ шыбгъэкIэ къажьэхэкIуатэу, чнутIкIэ къахуэдалъэу «совет мылъкур» зыхъумэу щытам иригъэубыда, хьэпсым илъэс бжыгъэкIэ ирагъэса фызабэр ебгат жаIэ абы, «узэщIэскъыскъэу тхьэм укъигъанэ» жиIэри. Къэнащ, уеблэмэ сэ нэхъ балигъ сыхъуауэ слъэгъуащ къуажэкIэм щыщ а лIыжьыр: зригъэзы-хыу зыкъыхуэмыIэтыжам хуэдэу, къуаншэу, и зы Iэр и щIыбым телъу, адреймкIэ башыр иIыгъыу, ауэ и IитIри къемыдэIуэжу кIэзызу.
Совет мылъкур апхуэдэу зыхъумэ бригадирыр цIыхубзхэмкIи бзаджэти, губгъуэм здыхэсым бзылъхугъэхэр тIу-щы зэрымыгъэхъуу зыщIыпIэкIи IукIынутэкъым.
Бийр гурыIуэгъуэщ. Абы уихьыну, уишхыну, ухиутэну, унэIутыпсэ къыпхилъхьэну къокIуэ. Ауэ уэ пщыщым ардыдэр къуищIэну яужь щиткIэ, сыту шэчыгъуей икIи хьэлъэ. Бзылъхугъэхэм куэд яхэттэкъым дэлъху, щхьэгъусэ къызыхуэна, къыщхьэщыжын зиIэ. арати, бгэрт, я гур ягъэтIысыху. Я уэршэрыр, гукъэкIыжхэр щIэмычэу лъэIукIэ яухт: «Тхьэм ди щIэблэр щихъумэ зауэм и гузэвэгъуэм. Дунейр мамырмэ, сытри тшэчынщ».
Яшэчащ. Зи щIалэгъуэу, лъхуэгъуэ-пIэгъуэу зауэм хиубыда цIыхубзхэм къэралри унагъуэри яхъумащ. Нэхъ зызыужьа къэралхэм электрокъарукIэ жьыщIэ машинэ яIэ щыхъуам, ди цIыхубзхэр иджыри яжьэкIэ жьыщIэрт, я Iэпхъуамбэхэм лъы къижу ису. Нэхъ зызыужьа къэралхэм я бзылъхугъэхэр «Мерседес»-м щисхэм, дыдейхэм шыгу нэхъ щабэ ялъэгъуатэкъым.
— Гъатхэ пасэу губгъуэм дихьэрти, жыгхэм тхьэмпэр къыпидзауэт ди унагъуэ къыщыдгъэзэжыр», — жаIэрт бзылъхугъэхэм. Хьэуазэм хэлъу, хьэлIамэ ягъуэтмэ я IутIыжу, ахэр жэщи-махуи губгъуэм исащ, вэуэ, тIэуэ, пщIэуэ, хэуэ. Щыгъыныджэхэу, гуэншэрыкъыр зыщIа- дэжрэ тIэкIу ягъэгъущыжыфмэ, я насыпу.
Си адэри ящыщщ «зауэм и бынхэм». Илъэс 12 и ныбжьу и адэр зауэм хэкIуадэри, и анэшхуэр, и анэр, къуэшитIрэ зы шыпхъурэ къыхуэнат, ипIын хуейуэ.
Ди адэм жиIэжу щытахэм ящыщ зы теплъэгъуэ си нэгум щIэтщ. «Гъаблэт. Ди къуажэм дэсхэр Шэголэ (Осетием и зы жылэщ — Ш.М.) зэрыхьырт, абы кIэртофыр щыбэгъуати. КIэртоф къэп бжыгъэ гуэр къэптIыху, зы пэгун из къуатырт. Си анэмрэ сэрэ дыгузавэрт, мыдэкIэ къэдгъэнахэм яшхын зэрамыIэр тщIэрти. Ди анэшхуэм пщэ хъуну зыри къыхуэнэжатэкъым, уеблэмэ къыщашэм щыгъа фащэм и бгъэIулъри, дыжьыным къыхэщIыкIа бгырыпхри метхэри нартыху гъэлъэлъакIэ къихъуэжурэ иухат. «А, Нэху (арат си анэшхуэр къызэрызэджэр), мылъку димыIэжыр Iуэхукъым, мы гъаблэм сабийхэр къедгъэлыфмэ», — къызжиIэрт. Зи щIалэ закъуэр зауэм хэкIуэда ди нанэ и гум щыщIэр узижагъуэнт, ауэ дэ къыттегужьеикIати, и къару къызэрихькIэ сэбэп хъуну яужь итт, и ныбжьри щыгъупщэжауэ.
Арати, Шэголэ дыздэщыIэм кIэртIоф къыдатам щыщ унагъуэм къахуэсхьыну дыгъэ къухьэгъуэм сыкъожьэ. Тафи, мэзи, бгыи къызэпызупщIын хуейт, кIэртIоф пэгунитI хуэдизын зэрылъ къэпыр си щIыбым илъу. КIыфI щыхъуам сышынэу щIэздзэри, си макъыр утIыпщауэ уэрэд къыхэздзащ, дыгъужьхэр бэгъуат абы щыгъуи, си макъым игъэшынэну къыс- щыхъурт. Джэрмэншык (Iуащхьэм и цIэщ — Ш.М.) къыщыслъэгъуам, сыгуфIащэри сыгъат, «псэууэ сыкъэсыжащ» жысIэри. Ди унэм сыщыщIыхьэжам жэщыбгт, ауэ нанэ щыст дыжэу. «А, си Нэху, а си псэ тIэкIу. Дауи укъэкIуэжа?» — жиIэри IэплIэ къысхуищIащ. Асыхьэту кIэртIофыр тригъэувэри, ар хьэзыр щыхъум си къуэшитIымрэ си шыпхъумрэ къигъэушащ. МащIэ дыдэщ яригъэшхар, «фынэщIащи, куэд фшхымэ, фызэгуиудынущ» жиIэри».
Ар си адэм, си анэшхуэхэм ялъэгъуа гугъуехьхэм ящыщ зы теплъэгъуэщ, зэрыжысIащи. Апхуэдэ теплъэгъуэу цIыхухэм я нэгу щIэкIам мы дунейр къыдэмычэу дауэ къызэтена?
МыдэкIэ губгъуэм ит фызабэхэмрэ сабийхэмрэ дапхуэдэут зэрылажьэр — бригадэ бригадэкIэ зэпеуэу. Пашэхэм щэкI метритI-щы къыщрат къэхъуу.
Хъыджэбз цIыкIуу щIадзэу колхозым щылэжьахэр пщащэ ныбжьым щынэсым унагъуэ ихьахэщ. Си анэм и ныбжьхэу ди хьэблэм, сэ нэхъыфIу сцIыху къуажапщэм дэсахэм быниплI нэхъ мащIэ зиIэ яхэтакъым. Абы щыгъуэми колхозым я сабийхэр я щIыгъуу кIуэуэ. Зыр сабийхэм къабгъэдэнэу, адрейхэр чэзууэрэ къыхэкIыурэ быдз ирагъафэу.
Къэралыр гузэвэгъуэ щыхэхуэкIэ, цIыхухэр гугъу зэрехьынур гурыIуэгъуэщ. Ауэ, зэрыжаIэщи, ямыIуэтэжауэ, «зауэ щымыIэ къудейм псори тшэчынщ» жаIэу, бэшэчу дунейм тетауэ пасэу абы текIыжахэм я гуэныхь къэралым телъу къызолъытэ (гуэныхьымрэ политикэмрэ зыгуэркIэ пхузэхьэлIэнумэ). Ар щIыжысIэр мыращ: илъэс 53-м иту си анэр дунейм ехыжащ, илъэс 60, абы щIигъу къэзыгъэщIар мащIэщ, ди хьэблэм дэса цIыхубзхэр, «зауэм и бынхэр» жыхуаIэхэр къызощтэри.
Си мамэм «зыщигъэпсэхукIэ», лъакъуэрыгъадэ машинэм бгъэдэтIысхьэрт. Дзапэ уэрэдыр дэщIыгъут абы. Нэхъ щIэх-щIэхыу жиIэм ящыщт «Уей, уей, уей, губгъуэм ит тхьэрыкъуэмэ» псалъэхэмкIэ къыщIидзэр. Щабэ дыдэу, зыгуэрым сызэхихмэ, жыхуиIэ щIыкIэу, а уэрэдыр жиIэрт. Зы- къезмыгъащIэу сыгуфIэрт, мамэ гупсэхугъуэ а дакъикъэхэм иIэу къысщыхъурти. Зауэр мыхъуамэ, уэрэджыIакIуэ хъуну пIэрэт? Зэшыпхъухэм макъ зэраIам шэч хэлъкъым. Уеблэмэ мамэ и шыпхъу нэхъыщIэр Ленинград консерваторэм уэрэджыIакIуэу щрагъэджэну ягъэкIуэнухэм хагъэхьат. Ауэ хэтыт ар абы щезыгъэджэнур, унагъуэм лажьэу адэ е дэлъху имысу? Арати, ари губгъуэм итащ, нэхъыфIу лажьэхэм яхэту Москва, ВДНХ-м, ягъэкIуауэ щытащ. ЦIыхубз дахэшхуэ, зи макъыр «зэтепщIыпщIыкIыу» дыхьэшх! Апхуэдэ дапщэ ита а колхоз губгъуэм!
ХьэIупIэ ДжэбрэIил зымыцIыху республикэм ису къыщIэкIынкъым. Абы и псалъэм етIуанэщ и анэ Локъан. Езы ДжэбрэIил къыщалъхуар и адэр зауэм щыдаш махуэрат. АтIэ, зауэ зэманым я псэр зэпычыным нэсауэ лэжьахэм ящыщщ Локъан. И псэракъым зэ-пычар — и нэ къуэпсхэрщ. Ар нэф хъури, дунейр къытеункIыфIауэ и гъащIэр иухыху псэуащ.
Шыгъуэгу лъагъуэр
кIапсэрышэщ,
Башыр тешиящ,-
жиIэу хэтщ ДжэбрэIил и анэм хуиуса усэм. Шыгъуэгум щыхурищIа кIапсэращ цIыхубзым гъуэгу гъэлъагъуэу иIэжар. Апхуэдэ хъыбар дапщэ пхузэхуэхьэсыну? Унагъуэ къэс ягъэващ, нобэми ягъэв а зауэжьым епха гукъеуэр…
Си мамэр щылIам и документхэр зэхэсхыу сыщысу, СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и УнафэщI Подгорнэм и Iэ щIэлъу ЩIыхь тхылъ абыхэм къахэзгъуэтауэ щытащ. Псэемыблэжу илъэс куэд лъандэрэ зэрылажьэм щхьэкIэ къыхуагъэфэщауэ итт абы. ЗэфIэстхъащ, си анэм, абы и ныбжьым итахэм къэралым хуащIам хуэфэщэн улахуэ е пенсэ зэрамылъэгъуам си гур иджыри зэ хигъэщIауэ.
Зауэ хэмыкIыу псэуа къэралым (ипэIуэкIэ дымыIэбэу, революцэм деж къыщыщIэддзэми, ди цIыхухэм я фэм дэкIар псоми дощIэ) цIыхухэм тыншыгъуэ щIыщамыIар гурыIуэгъуэщ, ауэ СССР-р апхуэдэу къулейсызакъым, зауэм фызабэу, зеиншэу къигъэнахэм зыгуэр яхуимыщIэжыфыну е зытекIуа къэралым къахуримыгъэщIэжыфыну. Ар зыхузэфIэкIа щыIэщ. Къарурэ зэфIэкIкIэ дызэбгъапщэ зэрымыхъунур фIы дыдэу къызгурыIуэми, зи цIыхур нэхъыбэу хэкIуэда, зи псэукIэр зэтракъута къэралратэкъэ бийр зыгъэпшынэн хуейр?
Иджыблагъэ къыспэщIэхуа тхыгъэм си гукъеуэр нэхъри къызэщIигъэвэжащ. ЕтIуанэ дунейпсо зауэм щыгъуэ хэубыдыкIауэ журтхэр зэраукIам пэкIуэу Герма- нием ирагъэпшыным теухуат а га- зет тхыгъэр. КъызэрыщIэкIымкIэ, «Ассоциация материальных претензий евреев к Германии» фIащри, 1951 гъэм къызэрагъэпэщащ Холокостым и зэран зэкIахэм, абы къелахэм зэрадэIэпыкъун мылъку ФРГ-м ирагъэпшынын папщIэ. Ассоциацэр къызэрызэрагъэпэщрэ абы доллар мелард 70-м нэс къыIэрыхьащ. Иджыри 2017 гъэ пщIондэ ФРГ-м а ассоциацэм ахъшэ иритын хуейщ, зэрызэгурыIуам тету. Холокостым къела журт мин 56-м ират а ахъшэм щыщ. Абы къинэмыщIауэ, журт мин 90-м доIэпыкъу ерыскъыкIэ, хущхъуэкIэ, транспортым, унэ хуэIухуэщIэм щIатхэмкIэ.
Журтхэм яхузэфIэкIар дэ ди къарум къыщIимыхьынум утемыпсэлъыхьми, гурыIуэгъуэщ. Абыхэм деижын е дефыгъуэн хуейуэ аракъым сэ мы щапхъэр къыщIэсхьар. НэгъуэщIщ. Урысейми ди республикэми щагъэхъыбару щIадзащ «зауэм и бынхэр» зыфIаща Iуэхур. Зи гугъу ящIыр абыхэм гулъытэ гуэр хуащIын зэрыхуейрщ. Урысейм и хэгъуэгу зыбжанэм абы теухуауэ зыгуэр ящIэ. Иджыблагъэ КъБР-м и Парламентым къикIа хъыбар къытIэрыхьащ ди депутатхэм «зауэм и бынхэм» ди къэралым зы статус щаIэн, хуащIэмкIи зэтехуэн зэрыхуейм теухуауэ. УФ-м и Къэрал Думэм и УнафIэщI Нарышкин Сергей зыхуагъэзэну зэрамурадыр депутатхэм жаIащ. Хъарзынэщ. Ауэ федеральнэ, республикэ депутатхэр мы Iуэхум епIэщIэкIын хуейуэ къыщIэкIынщ, зауэм халъхуахэм я нэхъыщIэхэм я ныбжьыр илъэс 70-м зэрыщхьэдэхам тепщIыхьмэ. Ди нэхъыжьхэм къыхуащIэнум хуейр ахэрагъэнукъым, я нэхъ мащIэмкIи арэзыуэ есащи. Абы хуейр дэращ, ди къэралым и цIыхухэм пщIэ зэрахуищIыр хьэкъ зыщыхъун хуей щIэблэрщ.
ШИРДИЙ Маринэ.
Маршалхэу Жуковымрэ Рокоссовскэмрэ ТекIуэныгъэм и парадым щIадзэ.
Москва, Ут Плъыжь. 1945 гъэ/, мэкъуауэгъуэм и 24
Псыгуэнсудэс Псэемыблэжхэр
Мамыру лажьэрэ шхэжу псэу Совет Союзым уащхъуэдэмыщхъуэу 1941 гъэм нэмыцэ фашистхэр къытеуащ. Жанхъуэт жылэжьым, иджы ПсыгуэнсукIэ дызэджэм, жьыи щIэи, зыгуэр зыхузэфIэкIыр, зылI и быну зэкъуэуващ, мафIэ къезыдза фашистхэм япэуващ. Псыгуэнсум я лIыхъужьхэм нобэ я цIэ къисIуэну, ахэр фигу къэзгъэкIыжыну сыхуейт.
Къуажэм дэтащ щIакIуэхэр, бащлъыкъхэр щащI IуэхущIапIэ ин дыдэ. Щэбэтыкъуэ Ямыдэ и унафэм щIэту абы щылэжьа цIыхубз гупым къыщIагъэкIыр советыдзэм къулыкъу щызыщIэхэм хуагъэхьу щытащ. ЗауэлIхэм зыщIагъэкъуэну къуажэдэсхэм ахъшэ щызэхуахьэсым, КъардэнгъущI Мурид (Зырамыку и къуэш нэхъыжьщ) сом 50 абы хилъхьауэ щытащ. Ар дэфтэру щыIэщ.
«Нэмыцэр Къэбэрдей-Балъкъэрым къобгъэрыкIуэ», — жаIэу тракторым тес Iэпщацэ Хьэзрэт щызэхихым, псалъэ быдэ итат: «ФIыщIэрэ щытхъурэ къысхуихьу нобэр къыздэсым сызэрылажьэ тракторыр си псэр пыту нэмыцэм Iэрызгъэхьэнкъым!». Игъэпэжащ абы жиIар. СТЗ-р мэзым ихущ, щIыунэ къитIри, машинэр абы щIигъэхьащ, гу лъамытэн хуэдэуи быдэу щIиуфэжащ.
Псыгуэнсу къуажэ советым и унафэщI Къущхьэ Хьэзешэ езы Сталиным и деж тIэу итхауэ щытащ, советыдзэм къулыкъу щищIэну армэм ягъэкIуэну щIэлъэIуу. Къущхьэр шууищэ зыхэт гупым и унафэщIу Дон Iуфэ Iус Ростов деж лIыгъэ хэлъу щызэуащ. АрщхьэкIэ Мартыновкэ Иным и Iэгъуэблагъэм щекIуэкIа зэхэуэ гуащIэм хэкIуэдащ.
Днепр псышхуэм советыдзэр щызэпрыкIым Яхэгуауэ Михаил къигъэлъэгъуа лIыгъэм къыпэкIуэу Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и указкIэ «Совет Союзым и ЛIыхъужь» цIэ лъапIэр 1943 гъэм щэкIуэгъуэм и 16-м къыфIащащ. Езы Сталин дыдэм абы фIыщIэ къыхуищIат.
Хахуэу щIыпIэ куэдым щызэуащ Темыркъан зэадэзэкъуэр, Жанхъуэтрэ Iэниуаррэ. Жанхъуэт Сталинград деж щызэхэта зауэм уIэгъэ хьэлъэ щыхъури, и лъакъуэ лъэныкъуэр памыхыу хъуакъым. И Iэпкълъэпкъым и щIэлъэныкъуэр зауэм хилъхьауэ къэкIуэжами, къуажэм IэщIагъэлI зэрыдэмысыжым гу лъитэри, агроном лэжьыгъэ мытыншым абы зрипщытащ. Жэщ-махуэ имыIэу колхозхэтхэр абы игъэгушхуэу губгъуэм итащ икIи Сталиным и цIэр зезыхьэ къуажэ колхозым и зэфIэкIыр Урысей псом къыщригъэцIыхуащ. Темыркъан Жанхъуэт и щхьэгъусэ Бэбылэ зауэ зэманым цIыхубз гуп зригъэуIури, лъэпэд, Iэлъэ хуабэхэр ящIурэ, абыхэмкIэ советыдзэм къулыкъу щызыщIэхэм ядэIэпыкъуащ.
«Зауэм и кIэр хьэдагъэщ» — жыхуаIэращи, куэдым къагъэзэжакъым. Зи насыпым къихьу я щIыналъэм къэкIуэжахэм зэуапIэм къыщагъэлъэгъуа лIыгъэм папщIэ, орден- хэмрэ медалхэмрэ къыхуагъэфэщащ.
Уэтэбий зэкъуэшитIыр, МатIэрэ ХъуатIэрэ, Темыркъанхэ Аскэррэ Накълатрэ, Балъкъыз Хьэсэнбий, абы и шыпхъу партизан хахуэ Лилэ, Совет Союзым и ЛIыхъужь Яхэгуауэ Михаил сымэ зэкъуэувэу нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм зэхакъутар зэрызэфIагъэувэжар куэд и уасэт.
Мы зэманым Псыгуэнсу къуажэм дэтщ школищ, къатитIу зэтетщ ди амбулаторэр. Спорт пэш хуитым зыщагъасэ ди щIалэгъуалэм. Псыгуэнсу къыдэкI спортсмен ахъыр- зэманхэми нобэ ди жылэм и цIэр фIыкIэ ягъэIу. Апхуэдэхэщ БецIыкIу Заур, Жьанэ Мурат, Джэду Iэниуар, Балъкъыз Хьэсэн.
Зыщыбгъэгъупщэ хъунукъым Iуэху щхьэпэ зыщIэхэр. Къуажэм амбулаторэ зэгъэпэщамрэ спорт пэшышхуэмрэ зэрыдащIыхьар зи фIыгъэ Хьэсанэ Руслан мы жылэм хъуэхъу щыхуаIэт.
ЯХЭГУАУЭ Берд.
