Лъэпкъ Iуэхум хуэжыджэр Ефэнды Маринэ
Налшык дэт гимназие №29-м адыгэбзэмрэ литературэмрэ щезыгъэдж Ефэнды Маринэ и IэщIагъэм илъэс 40-м нэсауэ иролажьэ. ЦIыхубэ егъэджэныгъэм и отличник, и IэзагъымкIэ квалификацэ лъагэ зыбгъэдэлъ Ефэндыр жыджэру хэтщ къалэ, республикэ, щIыналъэ зэпеуэхэм, увыпIэфIхэри къыщехь. «Егъэджэныгъэ» лъэпкъ проектым ипкъ иткIэ екIуэкI къэрал-псо зэхьэзэхуэм щытекIуэри, Маринэ къыхуагъэфэщащ «УФ-м и егъэджакIуэ нэхъыфI» цIэ лъапIэмрэ сом мини 100 хъу ахъшэ саугъэтымрэ.
ЩIЭБЛЭР егъэджэным, гъэсэным и гумрэ и псэмрэ етауэ, зэфIэкIрэ къарууэ иIэхэр лэжьыгъэм ирихьэлIэу и IэнатIэм пэрытщ Ефэндыр. Зи дэтхэнэ дерсри къэхутэныгъэ хьэлэмэту сабийм къыщызыгъэхъу егъэджакIуэ Iэзэм и лэжьыгъэр нэхъ купщIафIэ хъуну щхьэкIэ, урокым методикэ и лъэныкъуэкIэ ехьэлIапхъэ псори езым екIуу къызэрегъэпэщыж. Апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэм еджакIуэхэм анэдэлъхубзэм хуаIэ гукъыдэжыр нэхъри къеIэт, абы и Iэмалхэмрэ къулеягъымрэ захрегъащIэ.
Маринэ фIы дыдэу къыгуроIуэ дерс къудейкIэ иджырей еджакIуэхэр нэсу къызэрып- худэмыхьэхынур, лъэпкъыбзэм- рэ литературэмрэ фIыуэ зэрыпхуемыгъэлъагъунур.
— Псом япэу сабийр гъащIэм хэзышэр, дунейр езыгъэцIыхур, абы дахэрэ IэфIу хэлъыр къезыгъащIэр бзэращ, и анэм и бзэрщ. Бзэм и гъусэу сабийм зэхихын хуейщ адыгэ уэрэдхэр, абыхэм хэт псалъэхэр, макъамэхэр, къызэрыфэ пшыналъэхэр. Абыхэм сабийм и псэр къагъэуш, и гур лъэпкъым хуэщабэ ящI, — и лэжьыгъэм топсэлъыхь Маринэ. — Нобэрей гъащIэм ухэплъэмэ — губжьыр нэхъ щытепщэщ, «гулъытэ» псалъэми щхьэж езым щIилъхьэ и мыхьэнэщ, мылъкум и пщIэр Iэта хъуащи, беягъэм я нэхъ лъапIэр цIыхупсэр арауэ зэрыщытыр куэдым ящыгъупщащ. МыхъумыщIэр щебэкIым лъэпкъ щэныр щыхъумэгъуейщ. Ауэ щыхъукIи, псори къыщежьэр жьэгу пащхьэращ, гъэсэныгъэм и щIэдзапIэри аращ.
ЕгъэджакIуэм къызэрилъытэмкIэ, сабийм къызыхэкIа лъэпкъыр фIыуэ илъагъуу, абы пщIэ хуищIу къэтэджын папщIэ, егъэцIыхун хуейщ лъэпкъым и цIыху пажэхэр: лэжьакIуэшхуэ-хэр, акъылышхуэрэ щIэныгъэшхуэрэ зыбгъэдэлъхэр, и псэукIэр нэхъыфI хъуным, и щэнхабзэм зыкъиIэтыным хэлъхьэныгъэ хуэзыщIхэр. Апхуэдэу Ефэндым цIыкIухэм ярегъэцIыху зыщыпсэу Хэкум и дахагъыр, хущIокъу ди анэдэлъхубзэм и IэфIагъыр, къулеягъыр абыхэм псэкIэ зэрызахригъэщIэным. Маринэ и лэжьыгъэм шэщIауэ къыщегъэсэбэп классщIыб егъэджэныгъэри. Абы къызэщIеубыдэ зэпеуэ хьэлэ-мэтхэр, зэхуэзэ купщIафIэхэр, дерс зэIухахэр, гупжьейхэм щригъэкIуэкI зэхыхьэхэр. Сабийхэр щыуагъэншэу, къабзэу тхэ-уэ, я гупсысэхэр екIуу къаIуэтэфу егъэсэнымкIэ абы дэIэпыкъуэгъу къещI тетрадь нэхъыфIхэм, сочиненэ, изложенэ купщIафIэхэм я гъэлъэгъуэныгъэхэр.
— Сабийр иджым дезгъэхьэхын папщIэ, компьютерыр шэщIауэ лэжьыгъэм къыщызогъэсэбэп. Си нэIэм щIэту, цIыкIухэм ди тхакIуэхэм, усакIуэхэм я гъащIэмрэ литературэ лэжьыгъэмрэ ятеухуа презентацэхэр ягъэхьэзыр, — жеIэ егъэджакIуэм. — КъищынэмыщIауэ, си гъэсэнхэмрэ сэрэ дызэгъусэу радиоми дыдолажьэ. Псалъэм папщIэ, «Щэнгъасэ» радионэтыныр къызэрызэIуахар си еджакIуэхэм я псалъэмакъщ. Псоми зэрыфщIэщи, еджакIуэхэм утыку итыныр, зыкъагъэлъэгъуэныр яфIэфIщ, мис а хьэл-щэнхэри дерсхэм деж къыщызогъэсэбэп. ГъэщIэгъуэн ящохъу джэгу-зэпеуэ дерсхэр щезгъэкIуэкIым деж, нэхъ гъэщIэгъуэныж мэхъу абыхэм я дежкIэ, я ныбжьым елъытауэ, уэрэд цIыкIухэр жебгъэIэрэ, ар темэщIэм ехьэлIауэ зэпкъребгъэхмэ.
Апхуэдэ щIыкIэкIэ щIэблэм ядэлажьэ егъэджакIуэ IэкIуэлъакIуэм пщIэрэ нэмысрэ къыщыхуащI зыхэт гупми, IуэхущIапIэм и унафэщIхэми, ар жыджэру зыдэлажьэ адэ-анэхэми. Ефэндым къыхилъхьэ жэрдэмыщIэхэр къыдеIыгъ школым и унафэщI щыпкъэ, лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэ Смирновэ Татьянэ. ЕгъэджакIуэр хэтщ ди республикэм, Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ щIыналъэм щекIуэкI зэхыхьэхэм. КъБР-м икIа егъэджакIуэ гупым яхэту Маринэ щыIащ Шэшэн Республикэм щекIуэкIа ЕтIуанэ Кавказпсо педагогикэ еджэныгъэхэм. Ди гуапэ зэрыхъущи, егъэджакIуэм и лэжьыгъэм щытхъу къыщыхужаIащ абы, увыпIэфIи къыщихьащ. Апхуэдэу ар хэтащ Анэдэлъхубзэр езыгъэджхэм я еханэ Урысейпсо мастер-классым. Мордовие Республикэм и къалащхьэ Саранск щызэхаша къэралпсо зэпеуэм Маринэ «ЕгъэджакIуэхэм я егъэджа-кIуэж» унэтIыныгъэм пашэ щыхъуащ. Абы и щыхьэту зэхьэзэ-хуэм и щIыхь тхылъымрэ дамыгъэмрэ къратащ.
Лъэпкъ егъэджэныгъэм и зыужьыныгъэм хуищI хэлъхьэныгъэм папщIэ Ефэндым къыхуащIащ нэгъуэщI гулъытэхэри. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, УФ-м, КъБР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ я министерствэхэм, егъэджэныгъэмкIэ Налшык къалэ департаментым, Дунейпсо, Къэбэрдей Адыгэ Хасэхэм, нэгъуэщI къэрал, жылагъуэ IэнатIэхэми къабгъэдэкI дамыгъэхэр, щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр. Иджыблагъэ Ефэнды Маринэ къыхуагъэфэщащ «КъБР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ» цIэ лъапIэр. Абы щыхьэт техъуэ тхылъымрэ дамыгъэмрэ егъэджакIуэм къритащ КъБР-м и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Юрий.
КъытщIэхъуэ щIэблэр хэкупсэу гъэсэным, щIэныгъэ куу ябгъэдэлъу къэгъэтэджыным зи къаруи зэфIэкIи езыхьэлIэ егъэджакIуэ Iэзэм хуэфащэ дыдэщ апхуэдэ къэрал гулъытэхэр. Лъэпкъым и дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхум хьэлэлу телажьэ дэтхэнэми дохъуэхъу ехъулIэныгъэщIэхэр зыIэрагъэхьэу, узыншэу куэдрэ псэуну.
КЪАРДЭН Тамбий.
