ЛъэпкъылI, щIэныгъэлI Iэзэ
ЦIыпIынэ Аслъэн къызэралъхурэ пщэдей илъэс 60 ирокъу
ЩIэныгъэлI, филологие щIэныгъэхэм я доктор, КъБР-м щIэныгъэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ ЦIыпIынэ Аслъэн псэужамэ, гъатхэпэм и 24-м и ныбжьыр илъэс 60 ирикъунут. IуэрыIуатэр зэхуэхьэсыжыным, пасэрей адыгэхэм къытхуагъэна ди хабзэ дахэхэр къэгъэщIэрэщIэжыным зи гуащIэри зи зэфIэкIри езыхьэлIа щIэныгъэлIым и псэугъуэ дахэт.
УиIар пфIэкIуэда нэужьщ абы и мыхьэнэуэ щытар къыщыбгурыIуэжыр. Абы и гушыIэхэр дахэт, зэгъэкIуарэ лей жимыIэу, зэпIэзэрыту псалъэрт, лъэпкъылIщ зыхужаIэм хуэдэт. Аслъэн зэрыщIэныгъэлIым и мызакъуэуи, адыгэ джэгуакIуэт. Арауи къыщIэкIынт къепщIэкIарэ, зыщамыгъэнщIу апхуэдиз цIыхур абы и гъэлъэгъуэныгъэхэм къыщIекIуалIэри.
ЦIыпIынэ Аслъэн и ныбжьэгъуу, абы къыдэлажьэу щытахэм, апхуэдэуи и шыпхъухэм я гукъэкIыжхэр щызэхуэхьэса напэкIуэцIщ нобэ фи пащхьэ итлъхьэр.
Мылъкум йофIэкI
Алыхьыр куэдкIэ къыхуэупсат абы: акъыл жант, теплъафIэт, цIыху хэтыкIэ ищIэрти, бзэ IэфIи Iурылът. Къылъымысар зы закъуэт — гъащIэ кIыхь. Абы и гъащIэр кIэщI зыщIар, гува-щIэхами, дунейм ехыжынущ, къылъысынури жыхьэнмэщ.
Адыгэм жаIэ: «ПсэлъэкIэ зымыщIэр IэштIымкIэ мауэ». Аслъэн удэзыхьэх псэлъэкIи гушыIэ дахи хэлът. Ар и лъым хэтт, ауэ нэхъыбэу абы лъабжьэу иIар адыгэ IуэрыIуатэм зэрелэжьар арауэ къыщIэкIынщ. Ди щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым лаборанту къищтэри, Аслъэн IуэрыIуатэм и къудамэм щызэхуэхьэса архивхэм хэсащ. Бжьэм удз гъэгъахэм фо къазэрыхихым ещхьу, абы Аслъэн къыхихащ и кандидат, доктор диссертацэхэри, и жьэнахуагъэри. И унагъуэм, адыгэм ижь-ижьыжкIэ къыдэгъуэгурыкIуэ бжьахъуэ Iуэхури IэщIыб ищIакъым абы.
ЕхъулIэныгъэ иIэу Iуэхугъуэ куэд зэдихьырт ЦIыпIынэ Аслъэн: щIэныгъэр, адыгэшым теухуахэр, адыгэ хабзэм, дауэдапщэм ехьэлIахэр. А псом ятеухуауэ теленэтын гъэщIэгъуэнхэр иригъэкIуэкIырт. КъыкIэлъыкIуэ нэтыныр къахуэмыгъэсу цIыху куэд ежьэрт абы и къэпсэлъэныгъэхэм. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, Налшык къалэр зи дахагъым абы адыгэхэр зэрыщыпсэум и нэщэнэхэр къызытещ теплъэхэр къэгъуэтыгъуафIэкъым. Ресторан, кафе нэгъуэщI шхапIэхэм тедзакъым адыгэ шхыныгъуэхэм епха псалъэхэр. Сосрыкъуэ фIэкIа, архитектурэми ди фащи образи теплъагъуэркъым. Адыгэбзэ теткъым IуэхущIапIэхэм я нэхъыбэм.
ЦIыпIынэ Аслъэн абы иригузавэрт икIи куэди хузэфIэкIащ адыгэ сэфэт ди къалэм къытегъэуэным теухуауэ. Ди лъэпкъым щыщу хэтыт мыгуфIэр, Аслъэн я пашэу, Лениным и цIэр зезыхьэ уэрамым адыгэ шу гуп къыщрикIуэкIэ, Абхъазым и утыкум адыгэ махуэшхуэхэм ятеухуа дауэдапщэхэр щыщагъэлъагъуэкIэ!
Къару куэд тригъэкIуэдащ Аслъэн ди лъэпкъым къыдекIуэкIыу щыта зэхэтыкIэ дахэр, ди хабзэ екIухэр къэгъэщIэрэщIэжыным, ахэр утыкум кърихьэрт, шыгъажэхэр, хьэгъуэлIыгъуэхэр къызэригъэпэщырт. Езыр хьэлэлт, и ныбжьэгъухэм яхэткъым абы и анэм и ерыскъы зымышха, я унагъуэм щымыхьэщIа. Езыр сыт хуэдэ хамэ щIыпIэ мыкIуами щигъэлъагъуэрт зэрыадыгэр. Ар фIыуэ къалъагъурт абхъазхэми, шэшэнхэми, осетинхэми…
Адыгэ лъэпкъым и зэхэщIыкIыр нэхъ лъагэ щIыным телэжьахэм ящыщщ ЦIыпIынэ Аслъэн. Абы и гъащIэри, и гуащIэдэкIри щIалэгъуалэм я щапхъэу куэдрэ щытынущ. Ар лъэпкъым хьэлэлу хуэлажьэу, абы хуэфащэу дунейм тетащ. И цIэм иригушхуэну къахуигъэнащ и бынхэм, и Iыхьлыхэм. Ар мылъкуу щыIэм ефIэкI хъугъуэфIыгъуэу къызолъытэ сэ.
БАКIУУ Хъанджэрий,
филологие щIэныгъэхэм я доктор.
Адыгэхэм я бын пэж
Си лэжьэгъу нэхъыжьхэм си пщэ къралъхьауэ, щIэныгъэрылажьэ хъун къахэсщыпыкIын мурад сиIэу, ди университетым щеджэхэм илъэс куэдкIэ сахэплъэу щытащ. КъызэмыхъулIахэм я гугъу дымыщIмэ, си ехъулIэныгъэ нэхъ инхэм ящыщ зыщ а зэманым Аслъэн къыкъуэкIыу иужькIэ дэ лэжьэгъу къытхуэхъуауэ зэрыщытар.
Къэбэрдей литературэм и тхыдэмкIэ зы гупым деж лекцэ курс щезгъэкIуэкIырт. А гупым щеджэрт лъэпкъ зыбжанэм ящыщ студентхэр, ЦIыпIынэхэ ящыщ зы адыгэ щIали яхэту. Языныкъуэхэм «Аслъэн» жаIэу, адрейхэр «Арсен»-кIэ еджэу. Гупыр адрейхэми хуэдэт, ауэ, гу зылъыстарати, адыгэ литературэм нэхъ куууIуэу хэгъуазэр нэгъуэщI лъэпкъхэм ящыщхэрауэ къыхэщырт. Зэгуэрым аудиторием Аслъэнрэ сэрэ фIэкIа дыкъыщIэмынауэ, сэ сыгиящ: «Фи гупым хэс адыгэхэр адрейхэм нэхърэ нэхъ хуэмыхущ, сэ яжесIэхэри я тхьэкIумэ ихьэркъым, тхылъ зэджапхъэхэми егугъухэркъым. Си гугъэмкIэ, адыгэ литературэр зыхузекIуэр нэгъуэщI лъэпкъхэращ». ЖысIар и жагъуэ зэрыхъуар хущIэмыхъумэу къызэплъри, Iэдэбу ар къызэупщIащ: «Сэри абыхэм сахыубжэрэ?». Абдежым, хьэуэ, зиунагъуэрэ, ар уэракъым щIыжысIэр, жысIатэмэ, пцIы хэлъынутэкъым, езы щIалэри, хъыджэбзым хуэдэу, зэрыукIытари слъагъурт. ИтIанэми, си шейтIаныр къыстекIуэри: «Уэри нэхъ хэпкъузамэ, ягъэ кIынтэкъым», — жысIащ. НэгъуэщI зыгуэрым гузэрыдзэ ищIынти, абы и ужькIэ ибгъу фIэкIа къигъэзэнтэкъым. Ауэ Аслъэн абдежым екIи фIыкIи зыкъызигъэщIакъым. Зы илъэс нэхърэ нэхъыбэ дэкIауэ ар си деж къокIуэри, рецензэ естын хуейуэ диплом лэжьыгъэ къегъэтIылъ. Ар ауэ диплом лэжьыгъэ къудейтэкъым, зыт-хам и щхьэ пщIэ зэрыхуищIыжымрэ а пщIэр зэрыхуэфащэмрэ я щыхьэт тхылът! Абдежым къызгурыIуащ ар нэгъэсауэ зэрыцIыху пэжри, абы щIэныгъэрылажьэ къызэрыхэкIынури. Пэж дыдэу, пIалъэ ин дэмыкIыу, ар ди деж щылажьэу къыщIокI икIи илъэс зытхухым къриубыдэу дэри дызэрыгушхуэ, къэралми щыцIэрыIуэ еджагъэшхуэ мэхъу.
Дауи, зы напIэ дэхьеигъуэм зыри лэжьыгъэм хуэIэижь хъуркъым, ди лэжьыгъэр къупын-щыпынщ, уи щхьэми хузэфIэкIыр къебгъэщIэн хуейщ, гуащIэми ущымысхьу, мазэ бжыгъэкIи, махуэ бжыгъэкIи псэхугъуэ уимыIэу а зы IэнатIэм упэрытын хуейщ, зэи зыкIи утехьэулеикI хъунукъым, сыту жыпIэмэ, а уэ умыщIэу къанэр зыщIэн зыри щыIэкъыми, ар уи лъэпкъым и хъугъуэфIыгъуэм щыщу хэкIуэдыкIынущ, абыкIэ гуэныхьыр зытехуэнури уэращ. Абы щыгъуэми, уэ узыпэрыт IэнатIэм и хьэтыркIэ къэралми мылъкушхуэ къыпхуигъэлъэгъуэнукъым, уи лъэпкъэгъу дыдэхэми ямылейуэ фIыщIэ къыпхуащIынкIэ угугъэ хъунукъым — ар тхьэхуэщIэу пщIэну аращи, зэрыжаIэу, фIы щIэи, псым хэдзэ. А IэнатIэм щыщтэу ежьэжа Iэджэм я цIэ къыпхуезбжэкIыфынущ. Пэжщ, дэтхэнэ зыми и гъащIэр зэрыхуейуэ игъэпсыжыну хуитщ, сэ зыри щIэнэкIалъэ сщIыну си мурадкъым. Ауэ гъащIэм и щапхъэу къанэр икIуэтыжахэракъым, атIэ тхьэхуеплъэкIыу, напэр япэ изыгъэщу, лъэпкъым и фIыщIэр зымыгъэулъийуэ дунейм тетахэращ. Аслъэн и псэр пытыху и IэнатIэм пэрытащ, къызыхэкIа лъэпкъым уэрэд шэщIахэмрэ хъыбар телъыджэхэмрэ зыхуигъэфэща лIыхъужьхэм ябгъурыувэну хуэфащэу, абыхэм яхэлъа лIыгъэмрэ хабзэ дахэмрэ ди зэманым щыхимыгъэкIуэдэжу, я щIыхьыр ихъумэу, зэрылъэкIкIэ игъэбагъуэу, адыгэ лъэпкъым къыщIэхъуэ щIэблэр абыхэм яригъэхъуапсэу. ЩIалэ къызэрыгуэкIыу плъагъум хэкулI къыхэкIыным щхьэкIэ, езыри щхьэхакъым, и адэ-анэри бэлэрыгъакъым, ущиякIуэ хуэхъуа нэхъыжьхэри я гуащIи, зэмани, я щIэныгъи щысхьакъым. Сэ срогушхуэ апхуэдэ нэхъыщIэ зэрыдиIам, ар жылагъуэм къызэрацIыхуа и Iэзагъым зиузэщIыным сэри зыгуэр хэслъхьауэ зэрыщытам. И щIэныгъэм зыкъыщитIэщIыпэн лъэхъэнэм нэса къудейуэ, дяпэкIэ лъэпкъым хуэщхьэпэн Iэджи хуэлэжьыным и гур хуэкъабзэу кIыфIыгъэм и шэ фIыцIэм тIэпихащи, зы махуэ закъуи ди гум ихуркъым. Ар зыхунэмысахэр къэзыгъэбэтэн иджыри ди лъэпкъым Тхьэм къытхуигъэфащэ.
ГЪУТ Iэдэм,
филологие щIэныгъэхэм
я доктор, профессор.
Си хъуэпсапIэр къызэхъулIакъым
Аслъэн къурмэн махуэр зыми хилъхьэртэкъым. А махуэм псом хуэмыдэу фIэфIт цIыхухэм ехъуэхъуну, я Iуэху зытет, я узыншагъэр зыхуэдэр къищIэну. Сэ абы сызыхилъхьэ щыIэтэкъым. Пщэдджыжьым жьыуэ къыдыхьэнти, си щхьэгъусэм къыдэгушыIэу: «ЛIо, благъэжь, уи къурмэныр хьэзырмэ, Iэнэм къытегъэувэ!» — жиIэнти, шым къепсыхынт. ИгъащIэкIэ си гум имыкIыжыну и теплъэ зэкIужыр си нэгум къыщIэнащ апхуэдэ зы къурмэн махуэм. Пасэрей зэманым шу гуп зэреблагъэу щытам хуэдэу, къысхуепсыхауэ щытащ си дэлъхушхуэ Аслъэн. И къуитIри, езыри, нэгъуэщI щIалэ зыщыплIи зэщIыгъуу, адыгэ фащэ екIуу ящыгърэ я шы Iэпслъэпсхэр зэщIэцIууэу. А махуэр си дежкIэ гухэхъуэу, дэрэжэгъуэкIэ гъэнщIауэ зэрыщытар нобэми си нэгум щIэтщ.
Ди бжэIупэм щыIукIыжым, къыдэувыкIауэ зэхэт хьэблэдэс нэхъыжьхэм ехъуэхъури, шым шэсыжауэ щежьэжым, куэбжэм къыдэкIащ я зы къуэрылъху цIыкIу. Аслъэн шым къепсыхыжырти, нэхъыжьхэм жаIащ: «Iэу, Аслъэн, къэгъанэ». «Хьэуэ, дыщывмыгъауэ, дэ ядгъэлъагъуращ щIэблэм зыхалъхьэнури», — жиIэри сабийм и Iэр иубыдащ.
Абдежым гукъэкI сощI хьэщIэщ хуэзухуэну, и пщIантIэм шы фIэдзапIэхэри иIэу. Апхуэдизу хьэщIэ зыфIэфI, цIыхур фIыуэ зылъагъу си дэлъхушхуэм и щхьэр лъагэу езгъэлъагъужыну. Ауэ сытыр си Iэмал — къыдагъэхъулIакъым си хъуэпсапIэр. Ахърэтым зыгуэр щыIэххэмэ, и псэр згъэгуфIэнщ жысIэри, адыгэ шэнтжьей, тIысыпIэхэр щIэту зы плIанэпэ хуэзухуащ.
ТХЬЭКЪУАХЪУЭ Iэсият,
Аслъэн и шыпхъу.
Лъэужь дахэ къэзыгъэна
… ИтIани, уи фIэщ пхуэщIыркъым и бзэр адыгэбзэу, и псэр адыгэпсэу, и лъыр адыгэлъу, и гъуазэр адыгэ хабзэу сыт щыгъуи къытхэта адыгэлIым и адыгэбзэ шэрыуэмкIэ къыдэмыпсэлъэжыну, и гушыIэ дахэхэр зэхэдмыхыжыну, утыкум къихьэрэ, ди Iэгуауэм щIэту, гум хыхьэ уэркъ къафэ имыгъэзэщIэжыну, адыгэ фащэ екIупсыр зыщитIагъэу, адыгэшым мышэсыжыну.
Зы фочышэми имыхьыфын лъэужь дахэ къытхуигъэнащ Аслъэн. Си гугъэщ ар ди лъэпкъым гъуазэ яхуэхъуну икIи адыгагъэм зи псэр щIэзыта щIэныгъэлIым къригъэжьа IуэхуфIхэм, адыгэмэ зыщыуа цIыху дунейм тетыху, къыпащэу псэуну.
УНЭЛIОКЪУЭ Вячеслав,
КъБКъУ-м и доцент.
ГугъапIэ дахэхэр иIэт
ЦIыпIынэ Аслъэн хуэдэм блэкIа зэманым иту утепсэлъыхьыну гугъущ. Ар зэпIэзэрыту, адыгэлI нэсу дунейм тета цIыхущ.
Университетым адыгэ щэнхабзэмкIэ и центрым и унафэщIу, Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъхэм я литературэмрэ IуэрыIуатэмкIэ и кафедрэм и тхьэмадэу лэжьа ЦIыпIынэ Аслъэн дэнэ къыщымыхутами, пщIэ-нэмыс къыщыхуащIырт.
ГугъапIэшхуэхэр хуиIэт абы къызэригъэпэщауэ щыта адыгэ щэнхабзэмкIэ центрым, ар хуигъэпсат къытщIэхъуэ щIалэгъуалэр гъэсэным, адыгэпсэу къэгъэтэджыным.
Си гугъэщ, езыр мыпсэужми, абы хиша лъагъуэ дахэр зэи хэмыгъуэщэжыну, абы и IуэхущIафэ дахэхэр цIыхухэм я гум илъы-ну.
КЪАРЭМЫРЗЭ Барэсбий,
КъБКъУ-м и президент.
Шэч лъэпкъ къытесхьэркъым
ЗэхэщIыкI лъагэкIэ тхьэр къыхуэупсати, псалъэ лей еIуэтылIэн хуэмейуэ, уигу щыщIэр зыхищIэрт. Апхуэдэ цIыху тыншрэ зыдекIуэкIыгъуафIэрэ гъуэтыгъуейт.
Си унафэщIу дыщызэдэлэжьа пIалъэм къриубыдэу, куэдрэ къысхуихуащ «А Тхьэр арэзы зыхуэхъун, Аслъэн» — щыжысIэн щытыкIэ. Лэжьыгъэр депхьэкIыну гухэхъуэт, цIыху къиинтэкъым, и гуащIэм хьэлэлри берычэтри хэлът. АдыгэлI нэсу жумартт.
Шэч къытесхьэркъым, ЦIыпIынэ Аслъэн къыдекIуэкIа, ар зыцIыхуу щыта дэтхэнэми мы си гурылъым хуэдэ, е нэхъыфIыж зэрыхуиIэм. Аслъэн дунейм щигъэкIуэну зыхущIэкъуа дахагъэмрэ къабзагъэмрэ иджы щхьэхуит хъужа и псэм хэщIапIэ хуэхъуну Тхьэм солъэIу.
Къыбдэлэжьахэмрэ студентхэмрэ дыпхуэныкъуэнущ, Аслъэн…
Дыхуэныкъуэнущ уи чэнджэщ Iущхэм, уи псалъэ гуапэм, уи гушыIэ щабэм, уи уэршэр дахэм. Ди гум уилъынщ, ди Аслъэн.
КЪАРДЭН Марьянэ,
кафедрэм и лаборант.
Сытым дежи дыхуэныкъуэщ
Илъэс тхущIым зэрыщIигъу щыIэкъым ЦIыпIынэ Аслъэн къигъэщIар. Абы езым и псалъэхэм куэдрэ къыхэхуэу щытащ лIым и гъащIэр адыгэм пычыгъуэ зыбжанэу ягуэшу зэрыщытар. ИкIи а псом ящыщу нэхъ ягъэпажэр, фIыпIэу ябжыр илъэс тхущIыр аращ. Мыбдежщ цIыхухъум и къарукIи, и акъылкIи нэхъ зыкъыщызэкъуихыу къалъытэу щытар. Дауи, цIыху къэс а илъэс бжыгъэм зэрытехьэр зэхуэдэкъым, ауэ щыхъукIэ, адыгэм зи гугъу ящIыр лIы хуэдэлIыращ, апхуэдэр здынэсын хуей лъагапIэрщ.
Аслъэнрэ сэрэ зэманыфIкIэ икIи дызэлэжьэгъуащ, икIи дызэгъунэгъуащ, икIи, нэхъыщхьэращи, дызэныбжьэгъуащи, сигурэ си щхьэрэ зэтелъу жысIэфынущ адыгэм къриупщIэ а мардэм ар нэсауэ. Куэд, куэд дыдэ хузэфIэкIащ Аслъэн и гъащIэ лъэхъэнэ мыкIыхьым къриубыдэу. ЩIыхузэфIэкIам и щхьэусыгъуэр сэ зыхэслъагъуэр абы нэIурыту хэлъа хьэл нэхъыщхьитIырщ: япэу ар и жыджэрагъырт — еш жыхуаIэр зэримыщIэрт, етIуанэу и ерыщагъырт — мурад ищIам нэмысауэ, зыхуейр зыIэримыгъэхьауэ къызэрымыувыIэрт.
Лъэныкъуэ зыбжанэм телэжьащ ЦIыпIынэр: япэрауэ, ар бжьахъуэ бэлыхьу зэрыщытар псоми ящIэ. Бжьэ гъэхъуныр и адэшхуэм и деж къыщежьа IэщIагъэт, ауэ ар я унагъуэ щыужьыхыжауэ Аслъэн къигъэщIэрэщIэжа Iуэхут, къыщрихьэжьэжми, езым и пэ итахэр здынэсауэ щыта пщалъэм нигъэсыжу къэувыIа-
къым, атIэ, зэрыжаIэу, промышленнэ лъабжьэ быдэ иIэу зэтригъэуват, хьэрычэтыщIэ лъэрызехьэ хъуат. И щхьэ, и унагъуэ Iуэху фIэкIа зэримыхуэу щытатэмэ, абыкIи игу загъэу тIысыж хъунут: тхьэм и шыкуркIэ, яшхын, ящIэн ягъуэтырт, я псэукIэкIэ цIыху зэхъуапсэхэм хуэдэт. АрщхьэкIэ иIэт абы игукIи и псэкIи фIэфIу зызригъэлIалIэ Iуэху — ар лъэпкъ Iуэхурт, адыгэм и нобэмрэ абы и пщэдейр зэрыхъунумрэ ирипIейтейрт. Ар хуейт адыгэр ижь-ижьыж лъандэрэ цIэрыIуэ зыщIауэ щыта хабзэ-бзыпхъэ дахэр къиIэтыжыну, ар щIэблэщIэм яхилъхьэну. Абы хуэунэтIат къыхиха IэщIагъэри — IуэрыIуатэм елэжьыныр. Аракъэ псом нэхърэ нэхъ IупщIу, гъуджэм хуэдэу, ди блэкIар къызэрыщыжыр? КъардэнгъущI Зырамыку, Нало Заур, Гъут Iэдэм хуэдэ нэхъыжьыфIхэм я жьауэ щIэту лэжьыгъэ щхьэпэхэр и Iэдакъэ къыщIэкIащ, щIэныгъэхэм я доктор хъуащ. Ауэ мыбдеж Iэмал имыIэу къыхэгъэщыпхъэщ мыр: Аслъэн, щIэныгъэрылажьэ хьэлу, кабинет лэжьакIуэ «гъущэтэкъым», тхылъ итхрэ адэкIэ хуейр абы иреджэ, жиIэу, атIэ цIыхум яхыхьауэ яхэтт, къитIэщIахэр, и акъыл здынэсахэр абыхэм яхипщэу. Апхуэдэ дуней тетыкIэр зэбгъэпщэн къыщыплъыхъуэкIэ, уи гупсысэр зыхуэкIуэр пасэрей адыгэ джэгуакIуэхэрщ. Телевиденэри, радиори, газетхэри, клубхэри, утыкухэри — сыт хуэдэ Iэмалхэри къигъэсэбэпырт хабзэфI диIахэр къиIэтыжын, абы цIыхухэр дригъэхьэхыжын папщIэ. ЖыпIэ хъунущ Аслъэн дежкIэ нэхъыщхьэу щытар итх тхылъ бжыгъэр мыхъуу, а и гуращэм къришэлIэф цIыхухэм я куэдагъыр арауэ. Абы и лъэныкъуэкIи зригъэхъулIар мащIэкъым: ар республикэм къыщызымыцIыху гъуэтыгъуейт. Утыку итыным хуабжьэу хуэIэзэт, къедаIуэ-къеплъхэр гъэщIэгъуэну къыдихьэхыфырт.
Шэч хэмылъу, Аслъэнщ псом япэу зи фIыщIэр нобэ ди нысашэ-хьэгъуэлIыгъуэ дауэдапщэхэр нэхъ пасэм зэрахьэу щыта хабзэхэм тету едгъэкIуэкI зэрыхъужар. Езым и щхьэкIэ зыгуэрхэм я гуфIэгъуэхэр яхудихыурэ, нэ илъагъу нэ ещIэж жыхуаIэрати, абы къыкIэлъыплъахэм ягу ирихьри къапхъуэтащ, апхуэдэурэ зиубгъуащ, псоми зэлъащIысащ. А къалэныр зыхуэгъэ-
зэщIэн нэхъыжь зимыIэхэм пщIэкIэ къащтэри, джэгуакIуэ гуп къежьахэм ящыщ зым и пщэ далъхьэ, аращи, уи фызыши, уи унэиши, уи щауэишыжи, уи малъхъэтеши КъардэнгъущI Зырамыкурэ МафIэдз Сэрэбийрэ зэратхыжам тету къызэрагъэпэщ. Пэжщ, а псори зы махуэ-зы жэщым зэфIагъэкIын хуей зэрыхъум Iуэхур къимылъахъэу къанэркъым, ауэ, итIани, апхуэдэхэр хэмытамэ, гуфIэгъуэр зэшыгъуэм хуэкIуэнкIэ хъунут.
НэгъуэщI зы «ауэ» хэлъщ мы зи гугъу тщIым — мыпхуэдэ Iуэхухэр коммерцэм зэрыхуэкIуэм, фейдэ хэкIыпIэ зэрыхъум мыхъумыщIагъэ къимышэу къанэркъым. Щымыщ къыщыхаIу, емыкIу гуэрхэр къыщрагъажьи уолъагъу. Мис, псалъэм папщIэ, шордакъ папщIэу лъагапIэ гуэрым щауэмрэ нысащIэмрэ зэбгъурысу къытрагъэтIысхьэ, къызэхуэса псоми къахэплъэу. Ари яфIэмащIэу, абдеж кърашэх, утыкум кърашэри къызэдагъафэ, жьыи щIэи Iэгу къахуеуэу… АдэкIи къагупсысынур Алыхьырщ зыщIэр. Аслъэн псэужамэ, ар, дауи, игу техуэнутэкъым, а ирахьэжьахэри я пIэ зэрыригъэувэжынум пылъынут… ИкъукIэ дыхуэныкъуэщ дэ нобэ Аслъэн. Абы и пIэ иувэфын, абы пэхъун къытхэкIакъым мызыгъуэгукIэ. ЦIыпIынэм и псэр зыгъэнар, хэту щытми, Iэ щIыIэкIэ лъэпкъым къытхэIэбащ, ар мыкIыж уIэгъэу ттелъщ ноби.
Аслъэн и фэеплъым хуэпэж дэтхэнэми ди къалэнщ ар зэпэрыта Iуэхур япэкIэ дгъэкIуэтэныр — ар сыт хуэдэ Iуэху жыпIэмэ, адыгэхэр адыгэу дунейм дыкъытенэным дыщIэкъунырщ.
БИЩIО Борис,
филологие щIэныгъэхэм я доктор.
Шыпхъум и псалъэ
Гу пцIанэ
Дызэрыунагъуэшхуэм къыхэкIкIэ, псоми къалэн зырыз диIэт. Хэти Iэщыр игъэзащIэрт, хэти гъэшыр зэрихьэрт, унэр зэщIэкъуэныр, пщIантIэр гъэкъэбзэныр къыттегуэшат. Аслъэн Iэщым ишхыныр, пхъэ гъэсыныр и пщэм дэлът. Шыдыгу цIыкIу иIэти, губгъуэм кIуэрт, удзыр къихырти, къишэжырт. Ауэ зы къуэ закъуэу зэрыщытым къыхэкIкIэ, ди адэ-анэр абы тегужьеикIауэ щытти, сэ сыт щыгъуи гъусэ сыхуащIырт. Абы удзыр къихмэ, сэ зэщIэскъуэу и ужьым ситт, пиупщIахэр шыдыгум итлъхьэрт, зэдгъэзэхуэжырти, уэрэд жытIэу дыкъэкIуэжырт.
ФIыуэ зэреджэм папщIэ «Орлёнок» союзпсо лагерым ягъэкIуауэ щытащ Аслъэн. Абы уэрэдыщIэ щызригъэщIауэ къэкIуэжри, зыщеджэ школым япэ увыпIэр къыщихьауи щытащ. ПщыхьэщхьэкIэ дызэхуэсыжмэ, Аслъэн гитарэ еуэрт, сэ пшынэ, си шыпхъу нэхъыжьыр мандолинэм хуэIэзэти, уэрэдхэр жытIэу дызэхэст. ДыцIыху кIуапIэт, хьэщIэнши зэи дыхъуу щытакъым.
Ди анэшхуэм Аслъэн нэхъ къыхигъэщхьэхукIыу, нэхъыфIу илъагъурт. Ди дэлъхур нэхъыфIу болъагъу жытIэрэ, зэшыпхъухэм зыхуэдгъэгусэмэ, и Iэ лъэныкъуэр къишийрти, «Фи жагъуэ фымыщI, псори фIыуэ фызолъагъу, ауэ мы Iэпхъуамбэ иныр къыгуэхауэ зэрыщытыр флъагъуркъэ. Ар Аслъэнщ, адрейхэр фэращ», — жиIэрт. Езы Аслъэни, дзэм къулыкъу щищIэу къигъэзэжа нэужь, IэлъэщI зэпрыдз дахэшхуэ къыхуихьу япэу здекIуэлIауэ щытар ди анэшхуэм дежти, ар щымыгъупщэу, сыт щыгъуи къыджиIэжырт.
Гу пцIанэт Аслъэн, анэкъилъхухэм къытхуэгумащIэт.
СОБЛЫР Софят.
