Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Дэ къытхужаIахэр
Адыгэ бзылъхугъэр дахэкIейщ
«Адыгэ бзылъхугъэр дахэкIейщ икIи щIыфэхущ. А хужьагъыр зэрыпсыхьа плъыфэ дахащэр зыхуэдэр къэпIуэтэн папщIэ, нэгум къыщIэувэ щIэращIагъэр нигъэсу, аIуудзымрэ (лилия) гуащэнапщIэмрэ (розэ) зэхыупщэн хуейщ.
Абыхэм я натIэхэр джафэщ икIи лъагэщ; Iэ зэмыIуса я набдзэхэр апхуэдизкIэ псыгъуэщи, шылэ Iуданэ къурашэу къыпщыхъунщ. Я нэ пIащэ Iэсэхэр щэхукIэ гъэнщIащ; я пэхэр захуэщ, я Iупэхэр плъыжьщ, я жьэхэр цIыкIущ икIи гуфIэрейхэщ. Абыхэм я жьэпкъыпэхэр дахагъэ нэгъэсыпам и щапхъэщ, пщэмрэ жьэгъумрэ, дахэрыгъуазэхэр арэзы ящIу, нэхутхьэхущ. Уэсым хуэдэу хужь абыхэм я дамэхэм зэм утIыпщауэ, зэми ухуэнауэ, ауэ сыт щыгъуи я нэкIур екIуу къэзыухъуреихь, вындым хуэдэ щхьэц фIыцIэ кIыхьхэр къытелъщ.
Япкъ гуакIуэхэм фэ хэIэтыкIа ятетщ, я Iэпкълъэпкъхэр тыншу икIи хуиту зэрахьэ», — жиIащ XVII лIэщIыгъуэм псэуа нидерланд зыплъыхьакIуэ Ян Янсен Стрейс.
ЗэзыдзэкIар Джэдгъэф Аслъэмырзэщ.
ЖыIэгъуэхэр
Фадэм нэмысыр екъутэ
Усэр зыгъэусэр абы кIуэцIылъ гупсысэрщ.
Къыумылэжьауэ пшхы ерыскъыр къэбдыгъуам хуэдэщ.
Лэжьыгъэншэ гъащIэр мыхъумыщIагъэ псоми я лъабжьэщ.
Хьэм и кIэм утеувэмэ, и жьэр хуит пщIауэ аращ.
Нысэр зыгъэнысэр гуащэщи, гуащэр гуащэ зыщIы-жыр нысэрщ.
Фадэм нэмысыр екъутэ.
Зауэ-банэкIэ жэнэт къэблэжьынукъым.
Куэдрэ учэнджащэмэ, ущIэчэнджэща Iуэхури пIэщIохуж.
БлэкIа зэманыр нэхъыжьхэм ейщ, къэкIуэнур щIэблэм яхуэгъэзащ.
ГущIэ ящIынур гужьымкIэ къашэ.
Бзэгузехьэм и щхъухьым хей Iэджэ еукI.
И мыкъалэнхэр ирагъащIэурэ и къалэн дыдэри щыгъупщэжат.
ДыгуфIэжу гъащIэм IэфIхэр къыIыдох, нэпсхэр щIэдутхыкIыу дыджыр къытIэщIелъхьэ.
Зызыгъэпагэу уафэм худэплъейхэр щIылъэ зытетым щолъэпэрапэ.
Езым ибзыщIыр адрейхэм куэд щIауэ ящIэрт.
КIапсэ зэпычар гуанэ имыIэу пхузэпыщIэжынукъым.
Зи нэгур зэлъыIумыха цIыхум и псэр къабзэкъым.
Зи щхьэ фIэкIа нэгъуэщI къэзымылъытэр, зыми фIыуэ хуэлъагъунукъым.
КIурашын Алий.
Псалъэжьхэр
Гур кIуэдмэ, лъэр щIэкIкъым
АкъылыфIэм делэми бзэ къыхуегъуэт.
Ахъшэ мыбж зэIэпахыркъым.
Бгъэр куэдрэ уэмэ, и дамэр мэкъутэ.
Гур кIуэдмэ, лъэр щIэкIкъым.
Гъуэгум лъыхъуэркъым — щIоупщIэ.
Джэд пасэрэ бын пасэрэ.
Дзы зыфIэпщ дзы къыпфIещыж.
Егъэлеяуэ пшхымэ, фори ткIыбжьщ.
Гъуазджэ
ЛъагапIэм нэIусу
Темыркъан Юрий и цIэр зезыхьэ, cимфоние музыкэмкIэ IV дунейпсо фестивалым ипкъ иткIэ, мы бжьыхьэм Налшык зыкъыщагъэлъэгъуащ урысей музыкант цIэрыIуэхэми Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщхэми.
Къыхэгъэщыпхъэщ мы зэхыхьэм и фIыгъэкIэ дахагъэмрэ гуапагъэмрэ фIэ-кIа къыхуезымыджэ, псэм зезыгъэгъэпсэху классикэ макъамэм ди цIыхухэр куууэ пыщIа зэрыхъуар. Фигу къэдгъэкIыжынщи, мы гъэм къытхуеблэгъащ Урысейм щIыхь зиIэ и артист, Европэм и советым и саугъэтыр зыхуагъэфэща, скрипач Мур-жа Граф. Музыкантым къыкIэлъыкIуащ мынэхъ мащIэу цIэрыIуэ, Театр Иным и духовой квинтетыр. Лысенкэ Сергей (гобой), Попов Николай (флейтэ), Петров Сергей (кларнет), Рудометкин Андрей (фагот), Раев Алексей (валторнэ) сымэ Налшык къалэ дэт Къэрал киноконцерт гъэлъэгъуапIэм цIыхушхуэ къыщызэхуашэсат.
Театр Иным Пхъэ макъамэ духовой IэмэпсымэхэмкIэ и квинтетым лъабжьэшхуэ иIэт, и тхыдэр XX лIэщIыгъуэм икухэм къыщыщIедзэри. А зэманым абы хэтат оркестрым и музыкант цIэрыIуэхэу Игнатенкэр, Оруджевыр, Бутырскэр, Савельевыр, Рябининыр. Ахэр жыджэру макъамэ гъуазджэм хэтт, СССР-м и къалэхэм концертхэр щату. АрщхьэкIэ 1990 гъэхэм и кIэхэм гупым я лэжьыгъэр зэманкIэ къызэтеувыIащ. 2013 гъэм Театр Иным и унафэщIхэм къыхалъхьэри, духовой квинтет щIэрыщIэу яухуэжащ. Мы зэманым абы егъэзащIэ Лядовым, Рубинштейн, Прокофьевым, Чайковскэм, нэгъуэщI композитор куэдми я квинтетхэр.
Гупым пшыхьыр къызэIуахащ Чайковский Пётр и «Щелкунчик» балетым щыщ макъамэ пычыгъуэхэмрэ Россини Джоаккинэ и «Севильский цирюльник» оперэм и увертюрэкIэ.
Италием щыщ композитор Камбини Джузеппе и макъамэхэр ягъэзэщIэн ипэ, Лысенкэ Сергей къыхигъэщащ: «Квинтетым папщIэ абы итха лэжьыгъэхэр мыцIэрыIуэ дыдэми, езы композиторыр и гъащIэр къызэрекIуэкIамкIэ гулъытэ зыхуозыгъэщIщ. И ныбжькIэ иджыри щIалэу, и япэ оперэр критикэм пхымыкIауэ, ар и нысащIэм и гъусэу Неаполь иIэпхъукIын хуей хъуат. Иджыпсту зыхывэдгъэхыну макъамэри абы адрей и лэжьыгъэхэри иужькIэ итхыну къыщIэкIынтэкъым, Венецием щыщ, музыкэм дихьэх гуэрым абы и IэщIагъэр и фIэщ мыхъуатэмэ. ИужькIэ, 1773 гъэхэм, Камбини Париж Iэпхъуащ, и струннэ квартети 150-р а макъамэ жанрым лъабжьэфI хуэхъуауэ ялъытэ».
Лысенкэ Сергей макъамэ пшыхьыр тхыдэм щыщ хъыбархэмкIэ щIэщыгъуэ ищIурэ иригъэкIуэкIащ. Апхуэдэу ар тепсэлъыхьащ Бриччальди Джулио, Моцарт Вольфганг Амадей, нэгъуэщI композитор цIэрыIуэхэми я гъащIэм, лэжьыгъэм щыщ пычыгъуэ гъэщIэгъуэнхэм.
Дунейм и дахагъэр хъумэным къыхуриджэ пэлъытэу Попов Николай флейтэкIэ къиIуэтащ щIы хъурейм тет псэущхьэхэм ягъэIу макъ телъыджэхэр. Шэч хэмылъу, абы Iэгуауэшхуэхэр хуаIэтащ ар зэхэзыхахэм.
Концертыр щызэхуащIыжым духовой квинтетым зыкъиужьыжын папщIэ къадэIэпыкъуа Светланов Евгений (урысей дирижёр, композитор) и фэеплъу абы и «Утро. День. Ночь» лэжьыгъэр ягъэзэ-щIащ.
Классикэ макъамэм щыпащащ Музыкэ театрми. Музыкант ныбжьыщIэхэм — Къэбэрдокъуэхэ Муратрэ Зухрарэ, ЗэифI Ашэмэз, Шэрыб Аннэ, Малкандуев Ахъ-мэт, Тадтаев Григорий, Попов Алексей, Бэч Светланэ, Башиевэ Ферузэ сымэ — ята пшыхьым хуэдэхэрщ щэнхабзэм и лъагапIэщ зыхужаIэр.
Фестивалыр дыгъуасэ зыхуащIыжащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал филармонием и симфоние оркестрым ита концерткIэ. УФ-м и цIыхубэ артист Темыркъан Борис и унафэм щIэту екIуэкIа пшыхьым цIыхухэм я гукъыдэжым зэрыщыхэхъуам шэч хэлъкъым.
БАГЪЭТЫР Луизэ.
Сурэтыр Къарей Элинэ трихащ.
ГушыIэ
ЩIакхъуэм и ныкъуэр мыракъэ!..
ЗэдзеитI зэдэлажьэу губгъуэм итт. А тIум зы щIакхъуэ псо яIэт гъуэмылэу. ЗэдзеитIым зыр псыхьэ кIуэуэ къэкIуэжыху, пщыIэм къытенам щIакхъуэм и ныкъуэр ишхащ. Шхэгъуэр къэсу гъуэмылэр къыщащтэм, псыхьэ щыIар щIэупщIащ:
— Мыр сыт, дэнэ мы щIакхъуэм и ныкъуэр здэкIуар? — жиIэри.
— ЩIакхъуэм и ныкъуэр мыракъэ? — жиIащ зышхам.
— Дауэ, мыр щIакхъуэ ныкъуэрщ, адрей и ныкъуэр дэнэ щыIэ? — жиIащ.
— Адрей и ныкъуэр мыракъэ?
— Мыр щIакхъуэ псоуэ щыта?
— Щытащ.
— АтIэ дэнэ щыIэ и ныкъуэр?
— Мыракъэ и ныкъуэр?
— Мыр и зы ныкъуэрщ, и зы ныкъуэр дэнэ щыIэ?
— И зы ныкъуэр мыракъэ? — жиIэурэ зригъэумысакъым.
ГъукIэмыхъу Iэбубэчыр.
Фэ фщIэрэ?
Псалъэхэм я мыхьэнэр
МафIэегъалъэ. Жылагъуэ зэхэтыкIэм ехьэлIа хабзэу адыгэхэм зэрахьэу щытащ. Илъэс къэс гъэрэ щIырэ щызэхэкI махуэм адыгэхэм щIытI зэв датIыкIырти абы мыгуащIэ дыдэу мафIэ дащIыхьыжырт. А щIытIым ирагъалъэрт, цIыхухэмрэ къуажэ Iэщымрэ. Абы иужькIэ илъэсыр икIыху абыхэм уз къаймыуэлIэну къащыхъурт.
МащэтIгъашхэ. ЛIам иращIэкI дин хабзэщ. Дунейм ехыжар зралъхьэну мащэр къэзытIахэр щхьэхуэу ягъэтIысрэ ягъашхэу щытащ. Абы «мащэтIгъашхэкIэ» еджэрт. Ди зэманым мащэтIгъашхэм хэтахэм Iыхьэ гуэрхэр хуащI е ахъшэ ират.
Мэлегъажьэ. Лэжьыгъэм, Iэщ гъэхъуным ехьэлIауэ адыгэхэм яIа хабзэщ. Гъэмахуэ хъупIэхэм ягъэкIуэну мэл гуартэхэр щрагъажьэкIэ е мэлыхъуэ пщыIэхэр щагъэIэпхъуэкIэ, бжьамий къащтэрти ягъаджэрт. Апхуэдэу щIащIым и щхьэусыгъуэу хуэбгъэфащэ хъунур нэгъуэщI хъушэ гъунэгъуу щыIэмэ, гуартэр зэрыкIуэну гъуэгум пэIэщIэ ирагъэщIынырт, мэлхэр зэхэмыхьэн щхьэкIэ.
Мэл жьагъэ. Лэжьыгъэ зэхущытыкIэхэм ехьэлIа хабзэщ. Пасэм щыгъуэ пщым и щIы Iыхьэм зи мэл пщыIэ щызыIыгъхэм, абы пэкIуэ уасэу илъэс къэс дэтхэнэми зы мэлрэ зы щынэрэ иратын хуейт. Апхуэдэ тыгъэм «мэл жьагъэкIэ» еджэрт.
Мэрем мэкъуауэ. Лэжьыгъэм, жылагъуэ зэхэтыкIэм епха хабзэщ. Къуажэм хуэкъулейсыз, цIыхухъу балигъ зэрымыс унагъуэ дэсмэ, зэгурыIуэрти, щIыхьэхукIэ апхуэдэм и мэкъур хупаупщIырт. ЩIыхьэхур ислъам диным хигъэщхьэхукIа мэрем махуэм трагъахуэрт. Абы щхьэкIэ «мэрем мэкъуауэ» жаIэрт.
Мэхъчэмэ. ХеящIэ хабзэм епха псалъэщ, хьэрыпыбзэм къыхэкIыу адыгэбзэм къыхыхьауэ. Къуаншагъэ, щIэпхъаджагъэ зылэжьам и Iуэхум хэплъэ гуп хэхам и зэIущIэм адыгэхэр «мэхъчэмэкIэ» еджэу щытащ.
1793 гъэм къыщыщIэдзауэ пщыхэмрэ лIакъуэлIэшхэмрэ щхьэхуэ-щхьэхуэу суд зырыз Къэбэрдейм щаIэу щытащ. 1807 гъэм ахэр якъутэжри Къэбэрдей псом зы судышхуэ къыщызэрагъэпэщащ «мэхъчэмэкIэ» еджэу. Судым и унафэщIыр Къэбэрдейм и пщы уэлийрт. Абы и дэIэпыкъуэгъут къадыр, пщыхэм ящыщу 3, уэркъыу 8, зы тхакIуэ (писарыр). Мэхъчэмэ судым Iуэхур зэрызэфIахыр шэрихьэт хабзэхэм тетут.
Медат хеящIэ. Адыгэхэм я тезыр телъхьэкIэ хабзэр зыгъэзащIэ, лъэныкъуэхэр зэзыгъэкIуж дэлэл гупым зэреджэщ, абы хэт цIыху. Пасэм щыгъуэ, зэщыIея лъэныкъуитIри арэзыуэ, ныбжь иIэу, пщIэ лей хуащIу жылэм дэс цIыхухъу зыбжанэ хахыр-ти, я Iуэхум унафэ трагъэщIыхьырт. Абы иужькIэ «медаткIэ» зэджэ зэзыгъэкIуж хеящIэхэм я тезырыр фIэкIыпIэ имыIэу къаугъэ зяку къыдэхъуахэм ягъэзэщIэн хуейт.
Думэн Хьэсэн.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:3. Унагъуэхьэ бэлацэшхуэ. 5. ПкъокIэ лъагэу Iэта мэкъу щIэлъхьэпIэ. 8. Гу кIуэм … къыкIэреуд. 9. Ди къэралым къыщыщIагъэкI машинэ псынщIэ. 10. Гъатхэм пасэу щIым къыхэж удз гъэгъа къащхъуафэ-шакъафэ цIыкIу, ЩоджэнцIыкIу Алий и усэхэм щигъафIэу щытауэ. 11. ХадэхэкI. 13. Мэрем махуэм мэжджытым щащI нэмэз. 16. Псэм фIэIэфIыр … фIэдахэщ. 17. ЦIыхубз пшэрыхь … 18. Башкирием и къалащхьэ. 21. Кхъужь, мыIэрысэ, къыпцIэ хуэдэхэр къызэщIэзыубыдэ псалъэ. 24. Адыгэ таурыхъхэм узыщрихьэлIэ шы лъэрызехьэ. 25. МахуэцIэ. 27. «Нал …» — КIыщокъуэ Алим и роман. 28. Чыржын, мэжаджэ, хьэтыкъ, … 30. Гуауэм къигъэдзыхэу, адыгэлIым … щIигъэкI и хабзэкъым. 32. Дин лэжьакIуэ. 33. …- Абхъаз зауэм адыгэ щIалэхэр къыщыхэжаныкIащ. 34. Шы къэпщIэнтIам къыщхьэщех е вагъэм къыхеху. 35. Жэмыш, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь Пащты … 36. УсакIуэ Гъубжокъуэ Лиуан къыщалъхуар Жэмтхьэлэ … къуажэрщ.
Къехыу:1. ХадэхэкI. 2. Гуэдз щхьэкIэ. 3. Хьэжыгъэм къыхэщIыкIа шхыныгъуэ, и кур нэщIу. 4. НапIэзыпIэ. 6. Зи пэр псыгъуэ дыдэ гъущIыкIэ, Iэмэпсымэ гуэр. 7. Тетрадым, тхылъым, авторучкэм нэмыщI, школакIуэм ари иIэн хуейщ. 12. Жыг лъагэшхуэ. 14. Дзыгъуэм и бий кIэуфIыцI псэущхьэ дахэ цIыкIу. 15. Мывэр зэракъутэ. 19. Iэщ … бгъашхэмэ, уи Iупэр дагъэ къищIынщ, цIыху … бгъашхэмэ, уи Iупэм къеуэжынщ. 20. Сабий цIынэм и гъуэлъыпIэ. 22. Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ. 23. Дзэлыкъуэ районым щыщ къуажэ. 25. … зыхэвэ нэхърэ, бжэн зыхэпкIэ. 26. ЩэкIым езым емыщхьу хэт курыжэ. 28. ЦIыху жумарт. 29. Нэхъыжь Iумахуэм и … хьэблэми жылэми я дежкIэ щапхъэщ. 30. Дыгъэм идз нэху къуэпс кIыхь. 31. ФIэIугъэ щызэхалъхьэкIэ апхуэди хакIэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
ЩэкIуэгъуэм и 7-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:3. Шыд. 7. Пхъы. 8. Шыпсыранэ. 9. Джатэ. 10. Пхъужь. 11. Лыгъэ. 12. Уэ. 15. Пэ. 16. Дадэ. 17. Бгъэн. 22. Нэгъуд. 23. НакIэр. 24. Динэ. 25. Гъуэгужь. 27. Къэуал. 29. ХьэукI. 31. Гуахъуэ. 32. Пшэм. 34. Хьэ. 36. Удж. 37. Нэпкъ. 39. Бжьы. 40. Щхьэм. 41. Иризгъэкъунщ. 42. Ауз. 43. Жэз.
Къехыу:1. Сымаджэр. 2. ПхъэIэпэ. 4. МыщIэ. 5. Пыпхъуэ. 6. Анэл. 13. Удын. 14. Бгъэр. 16. Дыд. 18. Нэд. 19. Унагъуэ. 20. ПкIауэ. 21. ХьэмкIэ. 26. Жьэгу. 27. Къэхъун. 28. Лашэ. 29. Хьэм. 30. Шэнтиуэ. 33. Жумэрэн. 35. Бжьыгъэ. 38. Къарэ. 40. Щынэ.
