Лъэпкъым дежкIэ ар жэщым мазэщ, Псэм ехуэбылIэу махуэм ар дыгъэщ
Мы усэ сатырхэм я мыхьэнэр фIэщ дыдэ пщащIырт Урыху (Къугъуэлъкъуей) адыгэ жылэжьым иджыблагъэ щекIуэкIа зэхыхьэм. Ар хъуащ «Адыгэ псалъэ» газетым и жэрдэмкIэ КъБР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм илъэс зыбжанэ хъуауэ ди щIыналъэм щригъэкIуэкI «Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэпсо фестиваль-зэпеуэм и мыгъэрей Iыхьэм и иужьрей зэхыхьэ. Анэдэлъхубзэр хъумэным, ар щIэблэм яIурылъу къэгъэ- тэджыным хуэгъэпса щIыналъэпсо зэхьэзэхуэм Лэскэн районым хыхьэ Урыху дэт курыт школ №2-р къыхыхьащ екIуу, къызэхуэсахэм ирагъэлъагъункIи зэрадэгуэшэнкIи хуэкъулейуэ.
А еджапIэм и IэщIагъэлIхэмрэ и гъэсэн цIыкIухэмрэ анэдэлъхубзэмкIэ яIэ зэфIэкIым кIэлъыплъыну, я ехъулIэныгъэхэм наIуэ зыхуащIыну яхуэкIуэ къэпщытакIуэ гупым хэтт КъБР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм и лэжьакIуэ Ахаевэ Ларисэ, ЕгъэджакIуэхэм я щIэныгъэм щыхагъахъуэ институтым и къудамэм и пашэ Инчы Иринэ, «Адыгэ псалъэ» газетым егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и къудамэм и унафэщI Къардэн Маритэ, республикэм и курыт школхэм, гъэсапIэ IэнатIэхэм адыгэбзэмрэ литературэмрэ щезыгъэджхэу, фестивалым илъэс зэхуэмыдэхэм щытекIуахэу, зи Iуэху зехьэкIэ пэрытымкIэ цIэрыIуэ хъуахэу Бекъан Масирэт, Багъ Марьям, Хъуэст ФатIимэ, Къардэн Олеся сымэ. Ахэр жылэм гъунэгъу зэрыхуэхъуу, къагурыIуащ нобэрей зэхыхьэр школ Iуэху къудей мыхъуу, къуажэпсо, районпсо мыхьэнэ зиIэ зэхыхьэу зэрыщытыр. Абы щыхьэт техъуэрт къуажэ дэлъэдапIэм деж гупым къащыпежьа бысымхэр. Абыхэм яхэтт Лэскэн районым и администрацэм и Iэтащхьэм и къуэдзэ Бэрэгъун Зубер, щэнхабзэмкIэ район къудамэм и унафэщI Хьэлышх Маритэ, егъэджэныгъэмкIэ щIыпIэ къудамэм и пашэ Мысрокъуэ Иринэ, Iуэхур щекIуэкIыну курыт школым и унафэщI Щоджэн Мартуз, еджапIэм и ныбжьэгъуфI ХьэIупэ ДжэбрэIил, егъэджакIуэхэр. Адыгэ шууей щIалэхэр гъуэгукум итт, ди лъэпкъ ныпыр хуарзэу яIыгъыу. ГъуэгубгъуитIым еувэкIат адыгэ фащэ екIухэр зыщыгъ щIалэ къуданхэмрэ пщащэ цIыкIухэмрэ. И макъ жьгъырумкIэ хьэщIэхэри бысымхэри ихьэхуат а жылэм щыщ уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэ ЦокIыл Азэмэт. Пшынэм и макъ дахэр игъэIурт ди щIыналъэм и артист ныбжьыщIэ куэдым гъуазэ яхуэхъуа пшынауэ Iэзэ Давыдовэ Риммэ. А псоми къахэщырт дыжьыныфэ фащэр къы- зыщылыдыкI, дыщафэ хьэрфхэмкIэ «Адыгэбзэ» жиIэу зи пыIэм тетха пщащэ цIыкIур.
ФыкъыздэкIуэм фыкъэсащ.
ФыкъыщIэкIуэр
къыфпежьащ —
Адыгэбзэт фызылъыхъуэр,
Къэфлъыхъуари
къэвгъуэтащ.
Гъуэгу фыщIытетыр фи щхьэ
Iуэхукъым,
ЦIыхухэм сэ фIыгъуэу
сахуэфхъумэнырщ,
Бзэр хъумэжыныр
зэвгъэхъулIэнырщ,
Нартыжьхэм я бзэр
мыкIуэдыжынырщ.
Сэ дахэу щыIэм сахолыдыкI,
Адыгэгум дыгъэу сыщоблэ,
Лъэпкъым дежкIэ жэщым
сымазэщ,
Псэм сехуэбылIэу махуэм
сыдыгъэщ.
ХьэщIэпежьэр зэфIэкIа нэужь, шууей къуданхэр япэ иту, псори къуажэм дыхьащ, Iуэхур щекIуэкIыну щIыпIэм хуэкIуэу.
Школ пщIантIэми цIыхур щыпэкIурт. Адыгэ къафэм и макъ дахэм дэхуарзэу утыкум сабийхэр къыщыфэрт. ШколыбгъумкIэ екIуэкI лъагъуэм цIыкIухэр щызэхьэзэхуэрт лъэпкъ джэгукIэхэмкIэ: хэти IэпщэкIэ зэпеIэрт, адрейхэр дэкъежэхым дихьэхат. «Адыгэм хьэщIэр ди щIасэщ. Фыкъытхуеблагъэ!» — псалъэхэмкIэ хьэщIэхэм къапежьащ адэкIэ къыщыт адыгэ пщыIэм щIэсхэр. Абыхэм яхэтт къуажэр зэрыгушхуэ и нэхъыжьыфIхэу, цIыху цIэрыIуэхэу, лэжьыгъэм и ветеранхэу АфIэунэ Анатолэ, ЦокIыл Виктор, Ержыб Аслъэн, Мэрзей Барэсбий, Гугъуэтыж Сэфарбий, Щоджэн Анатолэ, Уэдыхь Зубэнил сымэ, нэгъуэщIхэри. Адыгэбзэм и махуэм жылэм щрат мыхьэнэр зэрыиныр къигъэлъагъуэрт апхуэдэ тхьэмадэхэр Iуэхум къызэрыхыхьами. Ди усакIуэшхуэм и псалъэхэу «Уи нэмыс, уи фащэ, уи джэгукIэм Уи щIэблэщIэ уардэр щыгуфIыкIыу, УщIэпсалъэр, узэпсалъэр пщIэжу, Уи Хэку лъапIэр тыгъэкIэ бгъэпэжу, Зэ уадыгэну сыт и уасэ!» — жыхуиIэхэр уигу къримыдзэнкIэ Iэмал иIэтэкъым абдеж.
АдэкIэ хьэщIэхэри хэгъэрейхэри ирагъэблэгъащ махуэшхуэм къыхузэрагъэпэща гъэлъэгъуэныгъэ купщIафIэм.
— ФыкъызэрытхуэкIуар махуэ тхурехъу еджапIэми ар зыдэт ди жылэ дахэми. Псори зытещIыхьыжар ди анэдэлъхубзэр, лъэпкъ хабзэр, щэнхабзэр хъумэныр, абыхэм адэкIи зегъэужьыныращи, а къалэным Тхьэм дыпигъэлъэщ, — къыхагъэщащ а Iыхьэр зи пщэрылъ егъэджакIуэхэу Тэнащ Маритэрэ ЛIыхъугу Зоерэ. — Зи бзэр, зи хабзэр, зи лъэпкъыр зыгъэдэхэн, зыгъэлъэпIэн, зыIэтын щIэбли Тхьэм къытщIигъэувэ. Ди гъэлъэгъуэныгъэр къыщIэддзэнущ дызэрыгушхуэ, дызэрыин, ди набдзэ адыгэ фащэмкIэ.
Адыгэ фащэр къэзылъхуар
къафэ?
Е къафэ дыдэм къилъхужа
фащэр?
Адыгэ хабзэр зи бзыпхъэ
уафэм
И дыщэидэу хузогъэфащэ.
ЗэмыщхьитI, жаIэ,
зэримыхьэлIэу,
Адыгэ къафэ, адыгэ фащэ!
Лъэпкъзэшыр зыми
ятемыгуплIэу
Iэгуауэ макъыр зэхырещащэ.
ГуфIэгъуэу диIэ Адыгэ
махуэм
ЩыджылыкI къафэ, адыгэ
цей,
Зэгуэр феттами лъэпкъ
куэдым щIыхуэу,
«Шэрджэс» жаIамэ,
къащIэнущ зейр.
Я къуажэгъу цIэрыIуэ ХьэIупэм и усэм щыщ псалъэхэмкIэ къызэIуаха гъэлъэгъуэныгъэр теухуат ди лъэпкъым и тхыдэм, хабзэм, щэнхабзэм, псэукIэрэ гупсысэрэ иIам. Адыгэ фащэм нэмыщI абы щыплъагъурт унагъуэ хьэпшыпхэр, ерыскъыпхъэхэр, ныбжьыщIэхэм я IэдакъэщIэкI сурэтхэр, нэгъуэщI IэрыщIхэр. Адыгэ дунейм и зы Iыхьэ цIыкIу фIэкIа мыхъуми, ар гукъинэ ящыхъуащ зылъэгъуа куэдым. КъинэмыщIауэ, абдежым иджыри зэ наIуэ щыхъуащ Урыхум къыдэхъуэ щIэблэм адыгэ хабзэм фIыуэ зэрыхащIыкIри яIурылъ анэдэлъхубзэр зэрыкъулейри.
Абы хэту гупым аргуэру къахыхьащ «Адыгэбзэ» зи цIэ пщащэ цIыкIур. Абы псори иригъэблэгъащ Мэрзей Зое адыгэ литературэмкIэ 10-нэ классым щригъэкIуэкIа дерс зэIухам. Ар тещIыхьат КIэрэф Мухьэмэд и повесть «Адэ щIэин мылъку хъурэ?» жыхуиIэм. ЕгъэджакIуэм зыхуигъэувыжа мурадхэм ящыщт повестым и темэмрэ щIэлъ гупсысэмрэ убзыхуныр, абы къыхэщ образхэр зыхуэдэхэр зэпкърыхыныр, адэ-анэмрэ бынымрэ яку дэлъыпхъэ зэхущытыкIэхэр авторым тхыгъэм къызэрыщигъэлъэгъуар гъэнэIуэныр, гъащIэм дызыщрихьэлIэ IуэхугъуэхэмкIэ адэ-анэ хьэкъым нэхърэ нэхъапэ зыри зэрыщымыIэр ныбжьыщIэхэм зыхегъэщIэныр, нэгъуэщIхэри.
ЩIэщыгъуагъ хэлъу, гукъинэ зыщI Iуэхугъуэ куэд хэлъу къызэригъэпэщат Зое лэжьыгъэр. Ар хъуат цIыху мысэм и хьэкумыр щащIэ дерс (урок-суд).
— Ижь-ижьыж зэман лъандэрэ ди лъэпкъым къыдокIуэкI дуней псом дыкъезыгъэцIыхуауэ щыта хабзэ дахэ куэд. Абыхэм ебэкъуа цIыхум тезыр трамылъхьэу къагъанэртэкъым адыгэхэм. ЦIыхум илэжьа къуаншагъэр щызэхагъэкIым зэреджэр хьэкумт. Ар зэхэзыгъэкIыр хеящIэщ. ХеящIэм зэхигъэкIырт хеймрэ мысэмрэ. Хейр къуаншагъэ зыбгъэдэмылъырщ, мысэр ягъэкъуаншэрщ. ЦIыху ягъэкъуаншэм къыщхьэщыжым зэреджэр уэчылщ, — апхуэдэу иублащ егъэджакIуэм дерсыр. — КIэрэф Мухьэмэд и «Адэ щIэин мылъку хъурэ?» повестыр и лъабжьэу нобэ дэ дытепсэлъыхьынущ адэ-анэмрэ бынымрэ яку дэлъын хуей зэхущытыкIэхэм, абыхэм ехьэлIауэ адыгэ хабзэм къалэн къытщищI Iуэхугъуэхэм.
АдэкIэ Iуэхум суд пащхьэм щыпащащ. Абы хэтащ зи суд ящIэ Къанщауэ Нартокъуэ Мэрем и къуэр адыгэ хабзэм, адыгагъэм зэребэкъуамкIэ едауэ Зыгъэкъуаншэр, ХеящIэр, Уэчылыр, Анэр, щыхьэтхэр. Нартокъуэ и къуаншагъэр зэрызэхагъэкIым набдзэгубдзаплъэу кIэлъыплъащ еджакIуэ цIыкIухэри судым кърихьэлIа адрей псори. КъызэрыщIэкIымкIэ, Нартокъуэ дунейм къытехьэри, адэ-анэ лъагъуныгъэкIэ гъэнщIауэ, зыхуэныкъуэ щымыIэу псэуащ, арщхьэкIэ, балигъ хъуа нэужь абы къилъытащ куэншыбыжьым ухэсу къуажэм удэс мыхъуну, гъащIэ здэщыIэр къалэрауэ. МыдаIуэу лъапсэр зыбгына къуэм ищIар адэм игу техуакъым: сымаджэ хъури лIащ. Абдеж къыщыувыIакъым щIалэр. Анэр и закъуэу къигъанэри абы къалэм игъэзэжащ, а тхьэмыщкIэм и пенсэри къыIэщIигъэкIыу хуежьащ. А псом къыхэкIыу Зыгъэкъуаншэр лъэIуащ адыгэ хабзэм къитIэс тезыр нэхъ хьэлъэ дыдэр Нартокъуэ тралъхьэну.
Тэмэм дыдэу, зы шэчи къытумыхьэну судым наIуэ къищIащ зэрагъэкъуаншэ псори Къанщауэ Нартокъуэ зэрыбгъэдэлъыр. Абы и щIалагъыр къалъытэри, Iэмал иратащ «адыгэ» цIэр дяпэкIэ екIуу зэрихьэну, и анэр ипIыжыну, жьыщхьэ махуэу игъэпсэуну, лажьыгъэ IэнатIэ тэмэм пэрыувэу и лъапсэжь исыжыну. Абы кIэлъыплъыну, ягъэунэхуну илъэситIи пIалъэу хуагъэуващ.
Суд дыдэ екIуэкIым хуэдэт дерсым кърихьэлIахэм ди нэгу щIэкIар. ЕгъэджакIуэм зыхуигъэувыжа мурадхэр къызэрехъулIари нэрылъагъут ныбжьыщIэхэр Iуэхум зэрытепсэлъыхьыжымкIи. Сабийхэм ягу илъхэр хуиту къаIуэтэфырт, бзэр ягъэшэрыуэу, лъэпкъ хабзэми къэрал хуитыныгъэхэми зэрыхащIыкIыр гурыIуэгъуэ къащIу.
КъинэмыщIауэ, егъэджакIуэм сабийхэм ядригъэкIуэкIащ словарнэ лэжьыгъэшхуэ: абыхэм къащIащ хьэкум, хьэкумыщIэ, хеящIэ, хей, мысэ, уэчыл, тезыр, щыхьэт псалъэхэм я мыхьэнэр. Адыгэ хабзэмрэ нэмысымрэ епхат доскам ит псалъэжьхэри. Апхуэдэхэт, къапщтэмэ, «Адыгэ хабзэр адэ щIэинщ», «Уи адэ-анэм яхуэпщI пщIэр уи бынми къыпхуащIыжынщ», «Уи анэм жиIэм едаIуэ, уи адэжь лъапсэр гъэдахэ», «Нэхъыжь и жыIэ уедаIуэмэ, уи Iуэху мэкIуатэ», нэгъуэщIхэри. Абыхэм я мыхьэнэри къызыхуэтыншэу щызэпкърахащ дерсым.
Иджырей лъэхъэнэм епха а Iуэхум дыхишри Адыгэбзэ пщащэ цIыкIум къызэхуэсахэр иригъэблэгъащ къыкIэлъыкIуэ зэхыхьэм. Ар АфIэунэ Тае 9-нэ классым щита урок купщIафIэрат. Тхыдэм и лъагъуэхэмкIэ ди лъэпкъым и блэкIам дыхэзышэж дерсыр тещIыхьат адыгэ литературэм и классик ЩоджэнцIыкIу Алий и «Къамботрэ Лацэрэ» романым хэт образхэр зэпкърыхыным. Апхуэдэу АфIэунэм и мурадт школакIуэхэм я къеджэкIэм нэхъри зегъэужьыныр, адыгэм ди тхыдэр романым къызэрыщыгъэлъэгъуам ныбжьыщIэхэр кIэлъыгъэплъыныр.
Дерсыр яублащ «СыкъэфцIыху, сыкъафщIэ» джэгу-зэпеуэмкIэ. Абы хэтхэм ящыщу языныкъуэхэр къеджэрт романым щыщ пычыгъуэ зэмылIэужьыгъуэхэу абы хэт лIыхъужь нэхъыщхьэхэм ятеухуахэм, адрейхэм къащIэрт а псалъэхэр зыхуэгъэза персонажхэр. Тхыгъэм фIыуэ щыгъуазэ еджакIуэ цIыкIухэм щыуагъэншэу къащIащ
Си лIыхъужьым
ЛIы и гугъэ игу ирелъхьэ.
Пщым и бгъуэщIкIэ щылъ
фащэфIхэр
Сакъыу псынщIэу
зыщетIагъэ,
Гъуэгу мылъыхъуэу,
губгъуэ бжэну,
Ар мэзкIыфIым ныщIолъадэ, —
сатырхэр Лацэ ехьэлIауэ зэрыщытыр. Ар къыщыхьа Iыхьэми кIэщIу тепсэлъыхьыжащ: «Лацэ пшэрыхьу и пщы гуащэ Жан зрита и дэлъху Аслъэнокъуэм езым и деж унэIуту ихьырт. Гъуэгур кIыхьт, пщым и блыгущIэтхэри и гъусэу, жэщ къащытехъуэм, загъэпсэхуну къэувыIат, жейхэрт. Жеижа пщым и щыгъыныр щитIагъэу Лацэ зэрыщIэпхъуэжар аращ зи гугъу ищIыр».
ЩIалэ хахуэм, пщыр дэмысу
ЩищIэм, фалъэр егъэувыж,
Жыр сэшхуэжьыр ибг
ищIауэ
ПсынщIэу, Iэдэу къотэджыж:
«Сэ ефакIуэ пщым и унэ
СыкъэкIуакъым, мыр
щIэхыж!
НапщIэхэшым и тхьэщIэпсыр
Зэспэсакъым, кIуэи жеIэж!
Аслъэнокъуэр къэзгъуэтамэ,
Сепсэлъэну сыкъэкIуат… —
жызыIар ЗекIуэлIокъуэ Къамботт. Сатырхэр зэхьэлIар Къамбот Лацэ зыхьхэм къатрихыжын и гугъэу, пщым и унэр къигъуэту зэрыкIуаращ. Аслъэнокъуэ иджыри къекIуэлIэжатэкъым. Абы Лацэ IэщIэкIыжати, къилъыхъуэрт.
Си лIыхъужьым гъуэгыу
И щхьэц хужьыр къречыж,
ПщIантIэ куэбжэм щыIубауэ
ЩIыр къритхъыу зефыщIыж.
«Хьэрылъху!», — жери Мэхъэшокъуэр
Фызым гуауэу жьэхокIие,
А тхьэмыщкIэм и гум щыщIэм
ПщIэ хуищIынуи игу
къимыхьэ.
Лацэ и анэ тхьэмыщкIэм хуэгъэза псалъэхэри щыуагъэншэу къахутащ еджакIуэхэм. А пычыгъуэм къегъэлъэгъуэж и пхъур тыгъэ ящIауэ щыдашым анэм телъа гуIэгъуэр. Ар абы Iуагъэплъэжатэкъым, анэ IэплIэ хурагъэщIыжатэкъым. Хьэлэлу лажьэу пщIантIэм дэт зэанэзэпхъум къатехьа лейр хуэгъэвыртэкъым.
Апхуэдэу ныбжьыщIэхэм къащIэфащ романым хэт лIыхъужьхэу джэгуакIуэ лIыжьми, Аслъэнышхуи, Хьэсанши, нэгъуэщIхэми епха псалъэхэр. АдэкIэ еджакIуэ цIыкIухэр шэщIауэ тепсэлъыхьащ тхыгъэм хэт образхэм абы щаубыд увыпIэм, щаIэ мыхьэнэм. АфIэунэм дерсым IэкIуэлъакIуэу хиухуэнащ иджырей методикэм и IэмалыщIэхэри. Абыхэм я щапхъэт, къапщтэмэ, еджакIуэхэм синквейн (тхыгъэм е абы хэт образым и мыхьэнэ нэхъыщхьэр къэзыIуатэ, сатыри 5 хъу, рифмэншэ усэ хэха) зэрызэхагъэувари ягу дыхьэ образ щхьэхуэм теухуа къэпсэлъэныгъэ кIэщI зэрагъэхьэзырари. Синквейн купщIафIэхэм ящыщу къэпхь хъунущ мыхэр:
1. Къамботрэ Лацэрэ
ЩIалэт, дахэт, хахуэт.
ФIыуэ зэрылъэгъуати,
щIэхъуэпсхэрт зэрышэну.
Ахэр хъунут унагъуэ дахэ,
насыпри яхуэфащэт.
КъайхъулIакъым.
2. ГурыщIэр
Къабзэт икIи куут.
Хуейт ар щыIэну, гъащIэ
иIэну.
ГурыщIэр зыщIахэр
щхьэхуиттэкъым.
Ягъэпсэуакъым.
Дерсым щагъэхьэзыра къэпсэлъэныгъэхэри тещIыхьат «Къамботрэ Лацэрэ» романыр зэрытха бзэр зэрыкъулейр, абы авторым къыщигъэсэбэпа литературэ Iэмал зэмылIэужьыгъуэхэр къэгъэнэIуэным. «Тхыгъэр зытепсэлъыхь зэманыр блэкIа жыжьэщи, ар нэхъ пэжу къигъэлъэгъуэн щхьэкIэ ЩоджэнцIыкIум абы къыщихьащ архаизм куэд, — жаIэрт еджакIуэхэм, я гупсысэхэр екIуу къаIуатэу. — Апхуэдэхэщ къулъкъашхъэн, пщылI азэт, чо, санэхуафэ, зиусхьэн, тэхъуанэ, щолэхъу, дохъутей, ержыб псалъэхэр, нэгъуэщIхэри». Тае и гъэсэнхэм гу лъамытэу къэнакъым романым зыубгъуауэ узыщрихьэлIэ зэгъэпщэныгъэ екIухэм, эпитет гукъинэхэм, метафорэ гъуэзэджэхэм, олицетворенэ къызэрымыкIуэхэм. А псоми, шэч хэмылъу, къагъэлъэгъуащ еджакIуэхэр романым фIыуэ зэрыщыгъуазэр, ахэр тхыгъэм и бзэм набдзэгубдзаплъэу зэрыкIэлъыплъыфыр, литературэм и теориемкIи щIэныгъэфI зэрабгъэдэлъыр.
Дерсым и пэщIэдзэм зыхуигъэувыжа мурадхэм лъэIэса, пщэрылъ зыхуищIыжа къалэнхэр къызыхуэтыншэу зэфIэзыха егъэджакIуэ Iэзэм лэжьыгъэр къызэщIикъуэжащ, абы жыджэру хэта ныбжьыщIэхэм фIыщIэ яхуищIащ, унэ лэжьыгъэу яритар зыхуэдэми гулъытэ яхуригъэщIащ.
А махуэм хабзэ зэрыхъуати, Адыгэбзэ пщащэр утыкум къихьэри
Адыгэм жаIэр пэжмэ,
Си дахагъыр телъыджэщ,
Самыджыныр игъуэджэщ,
Сызымыджыр пэуджэжу,
И щIэпхъаджэм хущIегъуэжу —
Апхуэдэ дуней догъэзэж,
Апхуэдэ дуней сыщагъэфIэж.
Зэ фахыхьэри фахэплъащ,
ТIэу фахыхьэри федэIуащ!
Иджы феплъыт
къугъуэлъкъуейхэр
Адыгэбзэм
зэрыхуэмыхейхэм!
Пщащэ цIыкIум зэрыжиIауэ, къыкIэлъыкIуэ дерсыр зытещIыхьар ди анэдэлъхубзэм и псалъэ къэхъукIэхэрат. ЕгъэджакIуэ IэкIуэлъакIуэ Мэрзей Зое ди пащхьэ кърилъхьа лэжьыгъэр дерс-къэхутэныгъэ мардэм итт. 6-нэ классым щIэс еджакIуэхэм урокым и кIуэцIкIэ зэфIахащ псалъэ къэхъукIэхэм ехьэлIа къэхутэныгъэ хьэлэмэтхэр, езыхэм абыкIэ щIэныгъэ къаугъуеижу. Зое хузэфIэкIащ адыгэбзэмрэ урысыбзэмрэ я псалъэ къэхъукIэхэм епха зэгъэпщэныгъэхэр иригъэкIуэкIын, фонетикэ, лексикэ, грамматикэ я лъэныкъуэкIэ бзэхэм яIэ щхьэхуэныгъэхэр игъэбелджылын, предметхэм яку дэлъ зэпыщIэныгъэхэр игъэнаIуэу, игъэбыдэу. Щапхъэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ сабийхэм зыгурагъэIуащ дэтхэнэ бзэми езым и хабзэхэр зэриIэжыр, псалъэщIэр къызэрыхъу Iэмал куэди зэрыщыIэр. Дерсым екIуу щызэхэухуэнат щхьэзакъуэ лэжьыгъэри гуп Iуэху зехьэкIэри, доскам щылэжьэнри тетрадхэм щытхэнри. Лэжьыгъэм къыщагъэсэбэпащ Адыгэбзэ, Адыгэ-урыс псалъалъэхэр.
Егъэджэныгъэм и мызакъуэу, гъэсэныгъэ мыхьэнэи бгъэдэлът егъэджакIуэм дерсым къыщихьа тхыгъэ купщIафIэм. Ар Хьэх Сэфарбий и «ЖыгитI» рассказым щыщ пычыгъуэт. Экраным къридзэрт текстыр: «ЖыгыщIэ уардэм и къудамэ лъэщхэмкIэ быдэу иIыгъщ езым гъащIэ къезыта жыгыжьыр. Гъумщ, лъагэщ, и быдэгъуэщи, къытелъ хьэлъэр зыуи къыщыхъуркъым. Хьэлэмэткъэ, щIэжыр мыхъуамэ, жыгыжьыр куэд щIат щIым зэрыхэфыхьыжрэ. Иджы и къудамэ цIыкIухэр хьэуам нэжэгужэу ходжэгухь. Гулъ щхъуантIэхэр Iуву къохъей… Соплъри-соплъ а жыгитIым. Си нэр къытесхыфыркъым. ТIууи гу ялъыптэркъым абыхэм. Зыуэщ уазэрыIуплъэр. Сытуи дахащэ! А дахагъэм хызолъагъуэ псэ зыпытыр сыт щыгъуи дызыхуэныкъуэ хуабагъэр, IэфIыгъэр, гулъытэр».
ЕгъэджакIуэр я дэIэпыкъуэгъуу сабийхэм гурыIуэгъуэ зыщащIащ тексткIэ узэджэ хъуну тхыгъэр зыхуэдэми, псалъэ зыбжанэм я къэхъукIэхэми, рассказым щыщ пычыгъуэм щIэлъ гупсысэ кууми.
— ЛъэныкъуэкIэ еба, езыр къызытехъукIыжа жыгыжьыр имыгъэджалэу щIэжым иIыгъщ, егъэпсэу. АбыкIэ дэ Хьэх Сэфарбий дыкъыхуреджэ зыр адрейм щIэгъэкъуэн дыхуэхъужу дунейм дытетыну: быныр адэ-анэм, балигъыр сабийм, узыншэр сымаджэм, бланэр къарууншэм, — яжриIэрт егъэджакIуэм и гъэсэнхэм. — Мыри щIызгъужынт: зэдэIэпыкъужын хуейщ лъэпкъхэри, зыр адрейм и щIэгъэкъуэну, зэгурыIуэрэ зэхудэчыхрэ яку дэлъу. АбыкIэ псом хуэмыдэу дэIэпыкъуэгъу хъунур бзэхэращи, ди анэдэлъхубзэр дывгъэдж, дывгъэхъумэ, урысыбзэри зэдвгъэгъащIэ.
Дерсым и кIуэцIкIэ щIэуэ къащIа псори ягу къигъэкIыжащ Мэрзейм, унэ лэжьыгъэри гурыIуэгъуэ ящищIри, ар зэхуищIыжащ.
Хуабжьу гукъинэт, куэдым уезыгъэгупсыст Адыгэбзэ пщащэм иужьрейуэ дызригъэблэгъа зэхыхьэр. Ар Мэрзей Зое и нэIэм щIэту лажьэ театр гупжьейм Дэбагъуэ Мухьэмэд и «Анэр нэм хуэдэщ» пьесэм къытрищIыкIыу игъэува спектакль цIыкIурт. Артист ныбжьыщIэхэм яхузэфIэкIащ пьесэм щIэлъ гупсысэ нэхъыщхьэр абы еплъхэм я деж пэжу нахьэсыныр. Къалэмрэ къуажэмрэ щыпсэухэм я гъащIэр лъэныкъуэ куэдкIэ зэрызэпыщIар, зыр адрейм хуэныкъуэу зэрыщытыр драмэм къызэрыщыгъэлъэгъуари, балигъ гъащIэм хыхьэ ныбжьыщIэхэр зыIууэ гугъуехьхэр зыхуэдэри, ахэр къызэнэкIыным хуэунэтIауэ абыхэм яч лъэбакъуэхэри, анэ — бын, гуащэ — нысэ, зэщхьэгъусэ, анэкъилъху зэхущытыкIэ лъапIэхэм сакъыу хъумапхъэ, узэгупсысыпхъэ, узыхуэсакъыпхъэ куэд зэрыхэлъри, лъагъуныгъэм, гу къабзагъымрэ пэжагъымрэ къатекIуэн зэрыщымыIэри наIуэ къащIыфащ Зое и гъэсэн зэчиифIэхэм. «Анэр нэщи, адэр лъэпкъщ», «ЗэкъуэшитIрэ дзитI зыIутрэ», «Гуащэм и хабзэр нысэм и бзыпхъэщ», «Пхъур зэрыбгъасэщи, нысэр гъэсагъэххэщ», «Нэмыс здэщыIэм насыпи щыIэщ» адыгэ псалъэжьхэри хуэкIуэпст ныбжьыщIэхэм утыку къралъхьа Iуэхугъуэм. Артист ныбжьыщIэхэм я джэгукIэм кIэлъыплъхэм ящыщ дэтхэнэри иджыри зэ иригъэгупсысащ: «СлъэкI псори хуэсщIэу пIэрэ си анэм? Абы и гуэныхь, губгъэн къэзмыхьу пIэрэ?» — жиIэу.
Анэм, адэм, нэхъыжьым ныбжьыщIэхэм хуащIыпхъэ гулъытэм, пщIэм, нэмысым мыпхуэдэ зэхуэзэм и ужькIэ зэрыхэхъуэм шэч хэлъкъым. Узыгъэгушхуэрати, апхуэдэу екIуу анэдэлъхубзэр зыIурылъ, ар зыгъэшэрыуэ щIэблэм зэфIэкI ин къазэрыкъуэкIынуми, гъащIэм я увыпIэ зэрыщагъуэтынуми шэч лъэпкъ къытепхьэртэкъым.
Теплъэгъуэм и ужькIэ утыкум къихьа Адыгэбзэ пщащэри зыщIэхъуэпсри зыхуэхъуахъуэри арат:
Мы ди лъэпкъ дыщэм
И гъащIэ гъуэгур кIыхь щIы,
Адыгэ цIыху къэс щхьэ
махуэу,
Сабийуэ къэхъур Iумахуэу,
Ди нэхъыжьхэм я псалъэр
Iущу,
Ди нэхъыщIэхэр бзэ IэфIу,
Узыншагъэр я бэу,
Дыщэр къызыпыщыр я Iэпэу,
Нэхъыжь псалъэм едаIуэу,
Лъэпкъ зэхэтыкIэр ефIакIуэу,
Жьэгу пащхьэ мафIэхэр
мыужьыхыу,
Хъерыр дэмыкIыу куэдрэ
дыщыгъэIэ!
Адыгэм ди псалъэ мыкIуэду,
Адыгэм ди гъащIэ мыкъутэу,
Адыгэм ди Iуэху къыддэхъуу,
Адыгэм санэху тхъумэфу
ГъащIэу щыIэр диIэну
Сэ хъуэхъу псалъэ соIэт.
ЗэIущIэм и кIэухыу къэпщытакIуэхэмрэ хьэщIэхэмрэ щыгъуазэ хуащIащ адыгэбзэр школым щезыгъэджхэм я методикэ зэгухьэныгъэм иригъэкIуэкI лэжьыгъэхэм, къапэщылъ къалэнхэм, яIэ мурадхэм. Ахэр купщIафIэу икIи къызыхуэтыншэу къалъытащ куэдым. КъэпщытакIуэхэм фIыщIэ ин хуащIащ я нэгу щIэкIа лэжьыгъэшхуэр къызэзыгъэпэща икIи езыгъэкIуэкIа псоми.
— Зи бзэр зыджым, анэдэлъхубзэм и къарур фIыуэ зыхэзыщIэм, щытхэми щыпсалъэми ар Iэрыхуэу зыгъэшэрыуэфым, зи гупсысэр нэгъэсауэ абыкIэ къэзыIуэтэфым и зэхэщIыкIри нэхъ куущ, и гупсысэкIэри нэхъ жанщ, и дуней тетыкIэри нэхъ дахэщ, и гъащIэри нэхъ къулейщ, езыри нэгъуэщIхэм елъытауэ нэхъ насыпыфIэщ, — жаIащ абыхэм. — Ди анэдэлъхубзэр зыIурылъ, лъэпкъ хабзэм куууэ щыгъуазэ апхуэдэ щIэблэ насыпыфIэ, зэчиифIэ къызыдэхъуэ Урыхури жылэ махуэщ. АбыкIэ фIыщIэ яхудощI школым и унафэщIхэм, абы и егъэджакIуэ гумызагъэхэм, адэ-анэхэм. Тхьэм адэкIи фригъэфIакIуэ.
Бзэр лъэпкъым и псэу, и гъащIэу зэрыщытрат Адыгэбзэ пщащэм хьэщIэхэм иужьрейуэ зэрызахуигъэза псалъэхэми я мыхьэнэ нэхъыщхьэр:
Уэ ди Тхьэу Тхьэшхуэ!
Зи щхьэр адыгэм илъытэ!
Зи тыгъэм псори дигъэфI,
Зи фIыщIэр дэни щыдгъэIу,
Псори зыхуэлъаIуэ,
Зыми емылъэIуж!
Си хьэтыр къэлъагъу!
ЩIы си гъащIэр кIыхь,
Уафэм сыщылъэщу,
ЩIылъэм сыщыбыдэу!
Сэращ лъэпкъым и
гугъапIэр,
ПлъапIэу сэращ псоми яIэр.
Утыкум щикIыжым Адыгэбзэ пщащэм къытригъэзэжурэ жиIэрт ХьэIупэ ДжэбрэIил и усэм щыщ сатырхэр:
Псом ящхьэжу зыгуэр
щыIэм,
Ар лъэпкъыбзэрщ —
фыхуэсакъ.
Псом ящхьэжу зыгуэр
щыIэм,
Ар лъэпкъыбзэрщ —
фыхуэсакъ.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
