Адыгэр зэрыгушхуэ ДыщэкI Марие
«Бзэр дэзыгъащIэр Тхьэм иузэщI, Дунейм и фIыгъуэм щремыщIэ», — КIыщокъуэ Алим и «Псалъэ» усэм щыщ мы сатырхэр яхуэфащэ дыдэщ анэдэлъхубзэр щIэблэм егъэщIэным зи гъащIэри гуащIэри тыхь яхуэзыщIа IэщIагъэлI минхэм. Мыхьэнэшхуэ зиIэ а лъэпкъ Iуэхум уелэжьыныр, лъэпкъыбзэр ебгъэджыныр, ипэжыпIэкIэ, щIыхь къызыпэкIуэ IэщIагъэщ. Жэуаплыныгъэ ин зыпылъ а IэнатIэм илъэс 50 хъуауэ псэ хьэлэлу пэрытщ КъБР-м и цIыхубэ егъэджакIуэ ДыщэкI (ТыIэщ) Марие Сухьэмэдин и пхъур. Адыгэ бзылъхугъэ щыпкъэр ящыщщ зи хэкумрэ лъэпкъымрэ и къару емыблэжу хуэлажьэхэм, зи дуней тетыкIэри Iуэху зехьэкIэри куэдым я дежкIэ щапхъэ хъухэм. Апхуэдэ хэкупсэ нэсхэм яубзыху мардэхэмкIэщ щIэблэщIэм щIэныгъэ зэрыратыр, ныбжьыщIэхэр зэрагъасэр, пэжыгъэм, захуагъэм, цIыхугъэм зэрыщIапIыкIыр.
Шэджэм щIыналъэм хыхьэ Лашынкъей къуажэм 1949 гъэм къыщалъхуащ Марие. Жылэм дэт курыт школыр ехъулIэныгъэкIэ 1966 гъэм къиуха нэужь, бзылъхугъэ цIыкIур щIэтIысхьащ Налшык дэт педагогикэ училищэм (иджы колледжым). ЕгъэджакIуэ IэщIагъэм иджыри сабийуэ гу хуищIати, ар къыхэхы-ным гугъу дехьакъым. Марие зэрыжиIэжымкIэ, абы фIэфIт и егъэджакIуэм зригъэщхьыну и псэлъэкIэкIи и зыIыгъыкIэкIи. Унэм къэкIуэжамэ, гъунэгъу сабийхэр игъэтIысырти, и егъэджакIуэм къригъэщIахэр яж-риIэжырт, журнал цIыкIу ищIарэ оценкэхэр яхуигъэуву «дерс итырт».
— Ди анэдэлъхубзэм и IэфIагъыр гурэ псэкIэ зыхэсщIэнымкIэ фIыщIэшхуэ ябгъэдэлъщ си адэшхуэ ТIэкъушрэ си анэшхуэ ЖанцIыкIурэ. Дадэ куэдрэ сыщIигъэдэIуащ нарт Сосрыкъуэ, Бэдынокъуэ, Ашэмэз, Сэтэней гуащэ, Мэлэчыпхъу Iущ сымэ ятеухуа хъыбархэм, абыхэм сыдригъэхьэхыу, — и сабиигъуэр IэфIу игу къегъэкIыж Марие. — Ди нанэ IэпщIэлъапщIэ дыдэт. Абы цым къыхимыщIыкIыф щыгъын щымыIэми ярейт. Дахащэу ищIыфырт уагъэхэр, хэдыкIынми хуэIэзэт. Абыхэм дыхуигъасэрт анэшхуэм. Гъуэлъыжыгъуэр къэсамэ, ди анэм и макъ щабэмкIэ къыджиIэ гущэкъу уэрэдхэр пыувэ хуэдэт нэхъыжьхэм къыдат хэкупсэ гъэсэныгъэм. Шэч хэмылъу, абыхэм я деж къыщежьащ адыгэбзэм, лъэпкъ IуэрыIуатэм хузиIэ лъагъуныгъэр.
Иджыри студент илъэсхэр щрихьэкIым, егъэджакIуэхэм гу къылъатат хъыджэбз жаным икIи гурыхуэм зэфIэкI лъагэ къызэрыкъуэкIынум, абы лэжьакIуэ IэкIуэлъакIуэ къызэрыхэкIынум. Къы-
зэрыгуэкI урокхэми классщIыб лэжьыгъэми бгъэдыхьэкIэ гъэщIэгъуэнхэр къыхуигъуэтыфырти гъэщIэгъуэну иухуэфырт, сабийхэр Iуэхум зэрыдригъэхьэхыным хущIэкъуу. Къиуха къуажэ школым практикэ къагъэкIуа нэужьи, ДыщэкIым зыкъигъэлъэгъуащ егъэджакIуэфIым и хьэл нэхъыфIхэр зыхэлъ лэжьакIуэ гумызагъэу. Марие сабийхэр апхуэдизу къыдихьэхати, дерсхэр зэфIэкIа нэужьи ахэр я егъэджакIуэщIэм и гъусэу школым къанэрти, абы къызэригъэпэщ Iуэхугъуэ зэмылIэужьыгъуэхэм яфIэфIу хэтт. ЕгъэджакIуэм цIыкIухэр тхылъ еджэнми дригъэхьэхын папщIэ, Марие и гъэсэнхэр щIыгъуу зэманыфI щигъакIуэрт библиотекэми. КъинэмыщIауэ, егъэджакIуэм школым къыщызэригъэпэщат IэпщIэлъапщIэхэм я гупжьейхэри, абыхэм щIэх-щIэхыурэ къригъэблагъэрт жылэм дэс бзылъхугъэ нэхъыжьхэр. Абыхэм я гъусэу езыми цIыкIухэм яригъащIэрт, къахузэIуихырт лъэпкъ IэпщIэлъапщIагъэм и щэхухэр, Iудэ, хэдыкI зэмылIэужьыгъуэхэр зэращIым кIэлъигъэп-лъырт.
Еджэныр къыщиухым, егъэджакIуэ ныбжьыщIэм щалъхуа къуажэм игъэзэжащ икIи абы дэт курыт школым лэжьэн щыщIидзащ, абы и унафэщIым и лъэIукIэ. ЩIэныгъэ лъагэм хуэпабгъэ бзылъхугъэ цIыкIум мурад ещI бгъэдэлъ зэфIэ-кIым адэкIи хигъэхъуэну икIи, зэ- рылажьэм хуэдэурэ, щIотIысхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и тхыдэ-филологие факультетым и урысыбзэ-адыгэбзэ къудамэм. ЩIэныгъэ нэхъыщхьэ зригъэгъуэта нэужь, ДыщэкIыр нэхъри тогушхуэ егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэм икIи зэман кIэщIым къриубыдэу IэнатIэм хуэIэижь мэхъу. ЕгъэджакIуэ гумызагъэм лэжьыгъэм къыщигъэсэбэпу щIедзэ къэралым цIэрыIуэ щыхъуа еджагъэшхуэхэу Сухомлинский Василий, Амонашвили Шалвэ, Макаренкэ Антон сымэ я педагогикэ гупсысэхэр, апхуэдэу набдзэгубдзаплъэу щIеджыкI «Учительская газета»-м къытехуэ тхыгъэхэр, гупсэхуу щыгъуазэ зыхуещI методикэ журналхэм. А псоми я фIыгъэкIэ хэхъуащ ДыщэкIым бгъэдэлъ IэкIуэлъакIуагъэм, егъэджакIуэ пэрытхэми халъытэ хъуащ щIэх дыдэу.
— ЩIэныгъэ уиIэныр хъарзынэщ, ар нэсу зумыгъэгъуэтауэ сабийхэр егъэджэныр уигу къыщIэкIын щыIэххэкъым, — жеIэ Марие. — Ауэ ар щIэблэм ябгъэдумылъхьэфмэ, дебгъэхьэхыфрэ езыр-езырхэу а щIэныгъэм лъыхъуэу, къагъуэту, зыIэрагъэхьэфу пхуемыгъасэмэ, уи щIэныгъэри сыткIэ сэбэп?! Ахэр къэслъытэри, сабийхэр нэхъ дэзыхьэхыну методикэ къэслъыхъуэу щIэздзащ икIи хьэкъыу спхыкIащ нэгъуэщIым и щапхъэм утемыкIыу утету узэрымылэжьэфынур. Абы къыхэкIыу субзыхуащ си лэжьэкIэ мардэ. Апхуэдэ Iэмал нэхъыфIу егъэджакIуэмрэ абы и гъэсэнхэмрэ зэгъусэу щIэныгъэм лъыхъуэн зэрыхуейр, абыкIэ зэхуэдэ жэуаплыныгъи зыхащIэу, я Iуэху еплъыкIэхэр жаIэу, сэбэпынагъ зыпылъу къащыхъухэр хэIущIыIу ящIурэ, лэжьыгъэм и мыхьэнэ нэхъыщхьэу къалъытэр утыку къралъхьэу.
Апхуэдэ лэжьыгъэм сабийхэм я гур къызэIуихащ, я гупсысэхэр къаIуэтэф, я Iуэху еплъыкIэхэр зэрыпхагъэкIыным хущIэкъуф ищIащ. Пэжщ, сабийхэм я гупсысэхэр зэщхькъым, жаIэ псори тэмэму, къезэгъыу щыткъым. Ар-щхьэкIэ аракъым егъэджакIуэм и дежкIэ нэхъыщхьэр, атIэ я Iуэху еплъыкIэр утыку къызэрыралъхьэфырщ, пэжыр зэгъусэу къызэрыхахыфырщ, тегушхуауэ цIыху пащхьэм къызэрыщыпсэлъэфырщ.
ШколакIуэхэр и предметым дригъэхьэхын папщIэ, Марие лэжьыгъэм къыщегъэсэбэп дерс ухуэкIэ зэмылIэужьыгъуэхэр. Къапщтэмэ, 5-8-нэ классхэм бжьыпэр нэхъ щиIыгъщ дерс-джэгухэм. Мыбдеж егъэджакIуэм нэхъыбэу къыщегъэсэбэп псалъэрыджэгухэр, зэпеуэхэр, инсценировкэхэр, гурыхуагъэм, акъыл жаныгъэм тещIыхьа джэгукIэхэр. 9-11-нэ классхэм мыхьэнэ нэхъ щрет урок-семинархэм, урок-лекцэхэм, урок-зачётхэм, IэщIагъэм хуэзышэ джэгукIэхэм. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, урок-суд, урок-аукцион, нэгъуэщIхэри. Апхуэдэ лэжьэкIэм еса ныбжьыщIэхэм къайхьэлъэкIынукъым еджапIэ нэхъыщхьэ щIэтIысхьа нэужь, лекцэхэм едэIуэнри, семинархэм зыхуагъэхьэзырынри, зачётхэр зэратынури. Зи дэтхэнэ дерсри зэIуха, категорие нэхъыщхьэ зиIэ егъэджакIуэ-методистым мыхьэнэ ин дыдэ ирет классщIыб лэжьыгъэми, абы къелъытэ анэдэлъхубзэмрэ литературэмрэ ныбжьыщIэхэм фIыуэ егъэлъагъунымкIэ ари хэкIыпIэфI дыдэхэм ящыщу.
Лъэпкъ Iуэхум уелэжьыныр, лъэпкъыбзэр ебгъэджыныр щIыхь зыпылъ IэщIагъэу зэрыщытыр фIы дыдэу къызыгурыIуэ ДыщэкI Ма-рие IэнатIэм зэрыпэрыт илъэс 50-м зэи къэхъуакъым абы щыхущIегъуэжа, сыт хуэдиз гугъуагъ хэ- мылъми, ар къыщытехьэлъа. И закъуэ фIыным, адрейхэм нэхърэ нэхъыбэрэ щытхъу къыхужаIэным зэи хущIэкъуакъым. Сабийхэр псори зэхуэдэу фIыуэ едгъэджэн зэрыхуейм тещIыхьащ илъэс 35-кIэ ар зи унафэщIу щыта, районым адыгэбзэмрэ литературэмрэ щезыгъэджхэм я методикэ зэгухьэныгъэм и лэжьыгъэри. ЕгъэджакIуэхэм я зы упщIи жэуапыншэу къигъанэркъым унэтIакIуэ Iэзэм. Районым куэдрэ къыщызэригъэпэщащ абы практикэ, теорие семинархэр. МардэщIэхэр, пэрытхэр емышыжу къэзыхутэ методист гъуэзэджэм зы егъэджакIуэфIым и лэжьыгъэ къызэгъэпэщыкIэм адрейхэр щIигъэджыкIырт. ЕгъэджакIуэ дапщэм сэбэп яхуэхъуа ар лэжьыгъэм и щэхухэр къащIэнымкIэ, сыт хуэдизым фIэщхъуныгъэ яхилъхьа Iуэхум зэрыпэлъэщынумкIэ, текIуэныгъэ къызэрахьыфынумкIэ. Шэджэм щIыналъэм, уеблэмэ республикэми ису къыщIэкIынукъым абы имыцIыху егъэджакIуэ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ ар «Си бзэ — си псэ, си дуней» зэпеуэм и къэпщытакIуэхэм илъэс куэдкIэ яхэтащ, хэт и лэжьыгъэри пщалъэ тэмэмкIэ къилъытэфу, щыуагъэхэм блишыфу, я ехъулIэныгъэхэр къиIэтыфу. Зыкъым икIи тIукъым ДыщэкI Марие унэтIакIуэ, гъуэгугъэлъагъуэ зыхуэхъуар. Марие и фIыщIэщ нобэ щIыналъэм адыгэбзэр щезыгъэджхэу Къуэныкъуейхэ Иринэрэ Раерэ, Тхьэгъэпсо Ларисэ, Къэмгъуэт Иринэ, Тхьэзэплъыж Марят, Къардэнхэ Олесярэ Мадинэрэ, Вэрокъуэ Мадинэ, нэгъуэщIхэри нэхъ егъэджакIуэфIхэм зэрыхабжэр. Ди республикэм адыгэбзэр щезы- гъэджхэм яригъэлъагъу щапхъэм къыдэкIуэу, ДыщэкIым илъэс зыбжанэ хъуауэ пыщIэныгъэ хуиIэщ Къэрэшей-Шэрджэсым щыщ Алий-Бердыкъуэ къуажэм и егъэджакIуэхэм. Ари сэбэп мэхъу бзэм, литературэм егъэджакIуэхэр нэхъри дихьэхынымкIэ.
«Егъэджэныгъэ» лъэпкъ проектыр къыщыхалъхьами, Марие яхэтащ абы и утыку ихьахэм. Дыщэ-кIыр яхэхуащ зэпеуэм щытекIуэу «УФ-м и егъэджакIуэ нэхъыфI» цIэр зыхуагъэфэщахэм, къэрал унафэщIым игъэува сом мини 100-ри тыгъэ зыхуащIыжахэм.
Сыт хуэдэ Iуэхугъуэхэр къалэн къыщамыщIами, къулыкъухэр иримыхьэкIами (ар лэжьащ еджапIэм и унафэщIым и къуэдзэуи, еджапIэм и унафэщIу), ДыщэкIым ахэр дапщэщи ирихьэкIащ дагъуэншэу, ныкъусаныгъэншэу, фIыщIэрэ щытхъурэ пылъу. И IэщIагъэкIэ ирихьэкI лэжьыгъэхэм къадэкIуэу, Марие жылагъуэ Iуэхухэми хуэжыджэрщ. Ар Лашынкъей щыпсэу цIыхубзхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщIщ, бынунагъуэшхуэхэм, щытыкIэ гугъум ихуа унагъуэхэм дэIэпыкъуэгъу яхуохъу. Къуажэм щекIуэкI щэнхабзэ гъащIэм и къызэгъэпэщакIуэ нэхъ жыджэрхэм ящыщщ хэкупсэ нэсыр. Абы щекIуэкI зэхыхьэ куэдым я жэрдэмщIакIуэщ, къызэгъэпэщакIуэщ, езыгъэкIуэкIхэми яхэтщ Марие. ЦIыхубэм я дзыхь кърагъэзри, ДыщэкIыр мызэ-мытIэу хахащ къуажэ советым и депутату.
ДыщэкIым и псэ хьэлэл лэжьыгъэр гулъытэншэ хъуакъым. 1994 гъэм Марие къыхуагъэфэщащ «КъБР-м и цIыхубэ егъэджакIуэ» цIэ лъапIэр. «Сердце отдаю детям» дунейпсо дыщэ орденыр, ЩоджэнцIыкIу Алий, КIыщокъуэ Алим сымэ я юбилейхэм ирихьэлIэу къыдагъэкIа дамыгъэхэр, «За укрепление межнационального мира», «180 лет первого покорения Эльбруса», «За содействие МВД» медалхэр, щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр къратащ. Апхуэдэ къэрал гулъытэ лъагэмрэ жыла- гъуэ щIыхьымрэ Марие къихьащ и IэщIагъэм хуиIэ лъагъуныгъэ къабзэмкIэ, пщэрылъ зыхуищIыжа къалэнымкIэ зыхищIэ жэуаплыныгъэмкIэ, щIэблэм щIэныгъэ куу, лъэпкъ гъэсэныгъэ екIу хэлъхьэн папщIэ зэфIих лэжьыгъэшхуэмкIэ.
ЛэжьыгъэкIэ цIэрыIуэ хъуа адыгэ бзылъхугъэм и щIыбагъ къыдэтщ лъэпкъ хабзэмрэ нэмысымрэ щытепщэ унагъуэ. Мариерэ и щхьэгъусэ Хьэсэнбийрэ (и ахърэтыр нэху Тхьэм ищI) бынитI къащIэхъуащ. Я щIалэ Замири я хъыджэбз Мадини щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ ирагъэгъуэтащ, ахэр унагъуэ дахэ хъужауэ мэпсэу, щIэблэ узыншэ къащIэхъуэу, я ехъулIэныгъэхэмкIэ нэхъыжьхэр ягъэгуфIэу.
Лъэпкъым зиузэщIыным, абы и ехъулIэныгъэм хуэгъэпса лэжьыгъэ купщIафIэ илъэс 50 хъуауэ зэфIэзых ДыщэкI Марие — егъэджакIуэ Iэзэм, гъэсакIуэ IэкIуэлъакIуэм, Iуэху дахэ куэдым я жэрдэмщIакIуэм, хэкупсэ нэсым, анэ гумащIэм, анэшхуэ IэфIым — дохъуэхъу узыншагъэ быдэ иIэу куэдрэ дяпэ итыну, гъащIэм, и бынхэм, абыхэм къащIэхъуэ щIэблэм гу ящихуэу, насыпрэ гуфIэгъуэрэ щымыщIэу дунейм тетыну. ДыщэкI Марие хуэдэ цIыху щыпкъэ къызыхэкI лъэпкъым и къэкIуэнур зэрыдахэм шэч хэлъкъым!
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
