
Лъэпкъым и пашэхэр
Лорд Понсонби къазэрыхуитхам ипкъ иткIэ, урыс генералым деж лIыкIуэ щэнейрэ ягъэкIуа нэужь, зыри къыщимыкIым, шэрджэсхэм зауэм зыхуагъэхьэзыращ.
Хасэр зэхыхьэри, унафэ къащтащ. ЦIыхур зэхуэсауэ, хасэм и унафэм пэплъэрт. ЦIыху Iувым я пащхьэ зы шу къиувэри, хасэм и унафэм щыгъуазэ ищIащ.
адыгэ дзэзешэ лIыхъужьхэр: Шырыхъукъуэ Дыгъужь, Хьэджыкъуэ Мухьэмэд, Уардэзауэкъуэ Дзэпщ. Сурэтыр Белл Джеймс ищIащ. 1840 гъэ «Хасэм и унафэращ, — жиIащ шум, — ди хэкур джаурхэм еттынукъым, ди псэр пытыху тхъумэнущ. Мы Iуэхум зи псэр щIэзыт дэтхэнэми жэнэтыбжэр хузэIухащ. Ди динымрэ ди хэкумрэ епцIыжым къыпэплъэр жыхьэнмэ мафIэщ, и уни и лъапси дгъэсынурэ езыри и унагъуэри тщэнущ. Дыгужьей хъунукъым дэ, тырку сулътIанми дибгынакъым, инджылыз пащтыхьми зызэщIеузадэ, къыддэIэпыкъунущи. Гынрэ топрэ щIэх къытIэрымыхьэми, фыщIэгужьеин щыIэкъым — гъуэгур кIыхьщ, апхуэдэ Iуэхур псынщIэу зэфIэкIыркъым… Фысабыр, жызоIэ, Iиншаллыхь, тыркухэми инджылызхэми утыкум дыкъранэнукъым. Абыхэм я закъуэкъым. Зыр зым девмыгъэдыгъуэ, тхъунщIэн хуейр джаурхэращ, зыгуэр тхъунщIэн хуеймэ; я ужь фыкъимыкI, псэхугъуэ евмыт, зауэр ягъэувыIэху. Ар захуагъэщ, къозэгъ, ауэ фэ фщIэн хуейщ фи къуэшхэм, муслъымэнхэм, федыгъуэ зэрымыхъунур. Мы инджылыз щIалитIым (Беллрэ Лонгвортрэ. — Ред.) ялъагъу псори ятх, ахэр ди деж щыIэху, зыри къэвдыгъу хъунукъым, уеблэмэ зы жэм закъуэ, арыншамэ, инджылыз пащтыхьым хъыбар ирагъэщIэнущ. Иджы Тхьэ дывгъаIуэ ди гъунэгъум демыдыгъуэжынкIэ».
Псори еувэлIа хуэдэт хасэм и унафэм; шум и псалъэр зыбжанэрэ зэпаудащ: «Захуэщ! Пэжщ! Iэмин!» — жаIэу цIыхур къыхэкIиикIыурэ.
Дэ дызрихьэлIа хасэм и тхьэмадэхэр фэзгъэцIыхумэ, сфIэигъуэщ. Абыхэм я нэхъыбэр хэкIуэдащ лъыгъажэ зауэм, хуэм-хуэмури ящыгъупщэжынущ щIэблэм, дунейм къытранар я хъыбархэмрэ зэгуэр хуауса уэрэдхэмрэщ. Шэрджэсхэм зэрыжаIэщи, цIыхур цIэрыIуэ зыщIыр лIыгъэрщ, псалъэ шэрыуэрщ, хьэщIагъэрщ.
Тхьэмадэ цIэрыIуэхэм ящыщащ Хьэуд и къуэ Мансур-бейкIэ зэджэр (абы и хъыбар щывжесIэнур нэхъ иужькIэщ). Псори абы пащтыхькIэ еджэрт, мы хэкум ар пащтыхь зэрыщымыхъунур ящIэ пэтми: ара хъунт Хьэуд и къуэ Мансур-бей пащтыхькIэ щIеджэр, шэрджэсхэм пащтыхь захуищIынкIэ щышынэ хъунтэкъыми.
Мансур-бей и ужькIэ зи цIэ ираIуэр Джэрий и къуэ Шамыз-бейт. Гу зэрылъыстамкIэ, Шамыз-бей зи псалъэм хуэсакъыж цIыхут, утыку ихьэрейтэкъым, и чэнджэщ хасэм яхилъхьэн хъумэ, куууэ емыгупсысауэ и жьэ зэщIихынутэкъым. Езым нэхърэ абы и хъыбарым нэхъыбэрэ урихьэлIэрт. Шэрджэсым сихьэри, мазэ дэкIа нэужьщ Шамыз-бей зыкъыщызигъэцIыхуар. Мазэ дэкIауэ, си пащхьэ къихьэгъащ лIыжь жьакIэху лъагэ; зыкIи къахэщыртэкъым ар адрей шэрджэс тхьэмадэхэм, апхуэдиз игъэхъауи уи фIэщ хъунутэкъым: Измаил быдапIэм къыщыщIидзэри, Мысырым франджыхэм щезэуащ, Къэбэрдейми нэсри, ядэ- зауэурэ, цIэрыIуэ дыдэ хъуащ. Зауэ гуащIэ куэдым уIэгъэ Iэджэрэ щыхъуащ Шамыз-бей. Дэтхэнэ зауэр пщIэжын: и напщIи телъкъым ар, я нэхъыбэр езыми щыгъупщэжащ, уIэгъэм я лъэужь дыркъуэ куэдыр къытенэри. Шамыз-бей нэгъуэщI зыкIи цIэрыIуэт: тэмакъкIэщIми, къэгубжьауэ, и макъым зригъэIэтауэ плъагъунутэкъым, и пIи къыпхуишынутэкъым, ауэ цIыхум лей къытехьауэ илъэгъуакъэ — мафIэм хуэдэ хъурт, къыщIикIуэтыни щыIэтэкъым.
Анапэ дэс тырку пащэм Шамыз-бей и хэгъэрейхэм ящыщ зы иубыдыгъащ зэгуэрым. Ар щызэхихым, Шамыз-бей пащэм деж кIуащ, пащэм и пащхьэ иувэри, и сэшхуэр кърихащ: «Хьэпсым ибдзар иджыпступцIэ къыумыутIыпщыжмэ, уэсщIэнур уощIэ: упащэми упащтыхьми, сыноплъынукъым», — жери. Мансур цIыху щабэт, Iэщэм щынэсыр зэзэмызэт — ирахулIа нэужьт. Iуэху гуэр зэфIихын хуей хъуамэ, Мансур и Iэщэр и бзэрат: Iэщэм къимыхьынур псалъэм къригъэхьырт. ТIури цIэрыIуэми, зыр зым ефыгъуэртэкъым, зым адрейм худичых фIэкI: Мансур ищIэрт Шамыз-бей и лIыгъэр здынэсыр. Шамыз-бей къыгурыIуэрт Мансур и псалъэм нэхъ пщIэ зэриIэр, езыр нэхъыжьми, и унэкъуэщырат (Шамызи Мансури Шупагуэ лъэпкъым щыщт) унафэр зыIэщIэлъыр. Зым псалъэкIэ, адрейм IэщэкIэ я лъэпкъым и пщIэр нэхъ лъагэ зэращIынрат тIури зыпылъыр, ар къазэрехъулIэри нэрылъагъут.
Шупагуэхэ зэрылъэпкъ лъэрызехьэр си щхьэкIэ згъэунэхуащ, Шэрджэсым сисыху. А лъэпкъ цIэрыIуэм щыщт Индар и къуэ Мэхьмэти хеящIэ Хьэжы-Уэлии. А тIум къакIэрыхуртэкъым Аслъэн-Джэрии. Ар лIыпIэ иува шу щхьэмыгъазэт, хахуэт, зримыкунрэ къыщIикIуэтынрэ щыIэтэкъым, ауэ и щхьэ щытхъужауэ плъагъунутэкъым. Уеплъамэ, цIыху Iэсэ дыдэт Аслъэн-Джэрий, зауэм Iухьамэ, аслъэным хуэдэти, мафIэр къыIурихырт, бийр лъэрыщIыкI зэтрищIэрт.
ПщIэ зиIэ тхьэмадэхэм ящыщт Джэрий и къуэ Алий-бейкIэ зэджэри. И теплъэм и гугъу умыщIыххи (лIы домбейт, къыпIуплъамэ, уи гур ирихыу), акъылышхуэ зиIэ цIыхут ар, псори къыфIэлIыкIырт, хэгъэрей и куэдти, дэнэкIи щыцIэрыIуэт.
Зи цIэ къисIуа тхьэмадэхэр псори уэркът. Абыхэм нэмыщI, пщIэшхуэ зиIэ лъхукъуэлI зыбжани хэтащ хасэм. Абыхэм ящыщу псом япэ зи цIэ къиIуапхъэр Дэщыкъуэ и къуэ Шупашэщ. Шапсыгъ лъхукъуэлIхэм яхэтакъым абы нэхъ цIэрыIуэ — и хабзэкIэ, и цIыхугъэкIэ, и Iуэху зехьэкIэкIэ. И ныбжьыр илъэс блыщIым нэблэгъами, щIалэм нэхърэ нэхъ жант, зэуэн хуей хъуамэ, псоми япэ ищырт — арат фIыуэ щIалъагъури пщIэ лей щIыхуащIри.
Натхъуэджым щыцIэрыIуэ лъхукъуэлIхэм ящыщащ Хъаз-Демыр. Шэрджэсым тепщIыхьмэ, ар хуэщIауэ псэурт, нэхъ хуэкъулей дыдэхэм хабжэрт: мэл минищ-плIы, жэм 200 — 300 иIэт. И унэ хьэщIэ къихьамэ, «Iэнэ плIыщI» къэзыщтэф бысымт Хъаз-Демыр — адыгэхэм зэрыжаIэщи, нэхъ хуэкъулей дыдэми аращ хузэфIэкIыр.
Натхъуэдж лIы цIэрыIуэхэм къахэщхэм ящыщащ Шырыхъу и къуэри. Хэгъэрей щIэх дыдэ къытхуэхъуауэ щытащ ар. Шэрджэсым дисыхуи дигъэгъуэщакъым. Сату ищIурэ, мылъкуфI зэригъэпэщат абы, ауэ зауэм Iухьэн хуей хъуамэ, и мылъкуми еплъыжыртэкъым: нэхъ зауэлI хахуэ уигъэлъыхъуэнут, лIыгъэ гуэр зэримыхьауэ Iэщэр игъэтIылъынутэкъым.
Шапсыгъхэм я хасэм щытепщэр Шупагуэ лъэпкърат. Хасэм зы унафи къищтэртэкъым, а лъэпкъым я тхьэмадэхэр къримыхьэлIамэ е ахэр акъылэгъу мыхъуамэ. Хасэм къыхэмыхьэми, абы къахукъуэплъырт Хьэжы Гъузбэчрэ Щэхъан-Джэрийрэ — тIури уэркъ цIэрыIуэт, лIыгъэшхуэ зыхэлъ цIыхут. Хасэр махуиплIкIэ зэхэтати, Гъузбэчи Щэхъан-Джэрии щытлъэгъуакъым: Гъузбэч хахуэм хасэм яхыхьэн, и псалъэ яхилъхьэн фIэфIыщэтэкъым; Шамыз-бей щыIеяти, Щэхъан-Джэрий арагъэнт хасэм къащIыхэмыхьар — лIы пхъашитIыр зэIущIамэ, зэхуилъынкIэ хъунут.
Лапинский Теофил зэритхамкIэ.
Тхыдэ
Шэрджэс парламент
Зауэр кIуэ пэтми нэхъ къащытехьэлъэм, адыгэ тхьэмадэхэм къагурыIуащ лъэпкъ псоми я къарур зэщIамыгъэуIуауэ я хэкум къиужьгъа дзэм зэрыпэмылъэщынур. Убых дзэпщ цIэрыIуэ Бэрзэдж Джырандыкъуэ и жэрдэмкIэ, 1861 гъэм мэкъуауэгъуэ мазэм и 12-м Сочэ псыхъуэ щызэхыхьащ шапсыгъхэм, абазэхэхэм, натхъуэджхэм, убыххэм я лIыкIуэхэм я хасэ. Шэрджэс къэралыгъуэ къызэгъэпэщын хуейуэ унафэ ищIащ хасэм, абы и унафэр IэщIалъхьащ Лъэпкъ зэхуэсышхуэм (меджлисым, е парламентым). Меджлисым и лэжьыгъэр иунэтIын хуейуэ лIыкIуэ (депутат) 15-м я пщэ далъхьащ; меджлисым и тхьэмадэ хъуащ Бэрзэдж Джырандыкъуэ.
Адыгэхэм я зэхуэсышхуэ.
МЕДЖЛИСЫМ и унафэкIэ, Шэрджэс къэралыгъуэр щIыналъэ 12-у ягуэшащ, щIыналъэхэм я тхьэмадэхэр хахащ. Унагъуищэ къэс шууитху ягъэшэсын хуейуэ зэгурыIуащ лIыкIуэхэр — зауэм щигуащIэгъуэ зэманым ар къаруушхуэт: Шэрджэс къэралыгъуэм и дзэм зэрыпхъуакIуэхэм удын хьэлъэ зыбжанэ яридзын хузэфIэкIащ, хы Iуфэм къыIуащIыхьа быдапIэхэм ебгъэрыкIуащ. Шэрджэс парламентым и лIыкIуэхэм зыхуагъэзащ европей къэралхэм, къэралыгъуэ къызэрызэрагъэпэщар, я хуитыныгъэм щхьэкIэ ирагъэкIуэкI бэнэныгъэр зэпагъэун мурад зэрамыIэр дуней псом щагъэIуащ. Абы нэхъри къигъэгубжьащ урыс дзэпщхэр. Дагъыстэнымрэ Шэшэнымрэ зауэр щыувыIати, Кавказым ис дзэм и нэхъыбэр (мин 270-рэ) Шэрджэсым къраутIыпщащ, тенджыз IуфэмкIи Псыжь лъэныкъуэкIи къыщебгъэрыкIуащ. 1862 гъэм мэкъуауэгъуэ мазэм и 19-м генерал Колюбакин и дзэр Сочэ псыхъуэ къыдэужьгъащ, Шэрджэс парламентым и унэр ягъэсащ…
Кавказым къыщыкIуам щыгъуэ пащтыхь Александр ЕтIуанэм хуэзащ шэрджэс лIыкIуэхэр. Ахэр арэзыт, хэкум къранэмэ, Iэщэр ягъэтIылъу Урысейм и IэмыщIэ зралъхьэну. «Мазэ пIалъэ фызот, — къажриIащ пащтыхьым. — Мазэ дэкIмэ, граф Евдокимовым хъыбар евгъащIэ: Псыжь губгъуэ фидгъэтIысхьэну вжетIащи, фыарэзы; абыкIэ фымыарэзымэ, Тыркум фыIэпхъуэ». Шэдылъэ губгъуэм итIысхьэ нэхърэ Тыркум Iэпхъуэмэ нэхъ къащтащ шэрджэсхэм…
Меджлисым и лIыкIуэхэр Тыркум, европей къэралхэм ягъэкIуащ, ахэр зыдагъэIэпыкъун щхьэкIэ, ауэ абыхэм къыхуащIа щыIэкъым, къадэIэпыкъункIэ къагъэгугъа фIэкI. Зыри яхузэфIэкIакъым Истамбылрэ Лондонрэ къыщызэрагъэпэща Шэрджэс комитетхэм — ахъшэ гуэрхэр, Iэщэ-фащэ мащIэ тIэкIу, шыгъу, гын къэп зыбжанэщ европей къэралхэм ягу пыкIар, шэрджэсхэм я бэнэныгъэм къыхыхьэн ядэххакъым, Урысейм фIэлIыкIри. Меджлисым европей къэралхэм зэрызахуигъэза псалъэм къигъэдзыхаIакъым, ар уеблэмэ яIэрымыхьа нэпцI защIащ, яIэрыхьэпами, Лондони, Парижи, Истамбыли жэуап къикIакъым. Нэхъ гурыIуэгъуэу жыпIэмэ, бгырысхэр утыкум къинащ…
Дэфтэр
Уи IэмыщIэ имылъым и унафэ дауэ зэрыпщIынур?
УРЫСЕЙМ зауэ къызэрыдищIылIэ лъандэрэ зы къэрали кавказ лъэпкъхэм къыддэIэпыкъуакъым. Тырку сулътIаным деж куэдрэ дгъэкIуащ лIыкIуэ, къыткъуэувэнкIэ, къыддэIэпыкъункIэ дыщыгугъыу, ауэ абыи къытхуищIа щыIэкъым. Персиеми дгъэкIуащ лIыкIуэ, иужьрейуэ Мэхъмэт Алий зыхуэдгъэзащ, ауэ абыхэми, дыкъагъэгугъа фIэкIа, дызэхащIыкIакъым. Шэрджэсым и лIыкIуэхэм я пщэ дэтлъхьауэ щытащ Урысейм къыдищIылIа зауэр къызэрыттехьэлъэм и хъыбар къэрал лIыщхьэхэм я деж нагъэсын хуейуэ: дэ ди хабзэхэри ди динри нэгъуэщIщ, арыншамэ Урысейр апхуэдизрэ щхьэ къыдэзэуэн хуейт?
Псоми ящIэн хуейщ урыс инэралхэр зэрытхьэгъэпцIыр, я сэлэтхэр зэрыгущIэгъуншэр. Шэрджэсхэр дызэтраукIэмэ, хэт и фейдэ хэлъ абы? Псори къыддэщIын хуейщ адыгэхэм! Урыс сэлэт мин Iэджэ къыдаутIыпщащ дэ, Iэпхлъэпх дызэращIынщ зи ужь итыр, дыкъаухъуреихьауэ. Дэ даухмэ, фэ къыващIылIэнущ зауэ. Ди щхьэм и закъуэкъым дэ дызыхуэзауэр. Дэ дызыIэщIалъхьэмэ, Тыркуми нэсынурэ абыи къыщызэтеувыIэнукъым — аращ иджыпсту фыкъыддэIэпыкъун щIыхуейр.
Ар нывжедгъэIэн щхьэкIэщ ди лIыкIуэхэр ныщIыфхуэдгъэкIуар, ауэ ди лIыкIуэхэм я псалъэр зыми зэхищIыкIакъым, зыми къилъэгъуакъым ди хьэтыр. ДызэхащIыкIрэ ди бэнэныгъэм къыхыхьатэмэ, сыт хуэдиз зауэлI хахуэм я пашэ хъунут сулътIаныр, сыт хуэдизым я гур къихьэхунут абы!
Урысейм и закъуэкъым дунейм тетыр — къэрал Iэджэ тетщ дунейм. Урысейм нэхърэ нэхъ къэрал ини нэхъ лъэщи зэрыщыIэм шэрджэсхэр дыщыгъуазэщ. Дыщыгъуазэщ Инджылызри Франджыри гузэвэгъуэ хадзэ лъэпкъхэм къазэрыщхьэщыжым. ИтIани къытлъэIэсыркъым абыхэм я гущIэгъуи я дэIэпыкъуныгъи. Шэрджэсхэр дыкъуаншэмэ, гущIэгъуи къытхуремыщI, къыддремыIэпыкъу инджылызхэри франджыхэри. Ди хэкур Урысейм щыщ хъуауэ къыщыгъэлъэгъуащ европей картэхэм — абыи дыщыгъуазэщ дэ. Дыщыгъуазэщ ди нэщIыбагъкIэ хьэгъэщагъэхэр зэрыщызэрахьэм: дэ къыдамыгъэщIэххэу, Урысеймрэ Тыркумрэ ди унафэр ящI, зэгуроIуэри, зым IэщIэмылъыр адрейм ирет, дэ къыдэупщIыни я щхьэ тралъхьэркъым.
Урысхэм Европэм щыжаIэ дэ абыхэм драгъэр хуэдэу, дыхьэкIэкхъуэкIэ защIэу, гущIэгъуи тхуэмыфащэу, унафэ е хабзэ гуэрми дыпхуемыувэлIэну. Лъэпкъышхуэ дыдэщ инджылызхэр, дызэхащIыкIынкIэ дащогугъ, ауэ дэ дыхьэкIэкхъуэкIэмэ, зыми емыдаIуэ дыхъунщIакIуэмэ, ди хьэтыр къремылъагъу, нэкIи къыдремыплъ.
СулътIаным псалъэ еттауэ щытащ дэ, ауэ ар ди лъэныкъуэ хъунукъым, Урысейм ди нэщIыбагъкIэ гурыIуащи. СулътIаным ещIэ Урысейр къызэрыдэзауэр, итIани абы йопсалъэ, щэхуу гуроIуэ: уи IэмыщIэ имылъым и унафэр дауэ зэрыпщIынур? Дэ дыгъэркъым, дыпщэ, дыпт хъуну. Пэжщ, дызэкIэщIэчащ, дыщызэгурымыIуэр нэхъыбэщ, зы унафэм деувалIэркъым — аращ ди мыгъуагъэ псори къызыхэкIыр. Ауэ дэ дыщхьэхуитщ, ди щхьэхуитыныгъэращ дызыщIэзэур, ар хамэм и IэмыщIэ итлъхьэн муради диIэкъым.
Шэрджэс меджлисым (Парламентым)
къэрал лIыщхьэхэм зэрызахуигъэза
Псалъэм щыщ. 1861 гъэ
КъАХ-м и тхьэмадэм и псалъэ
Дерс псом ящхьэ
Зауэ гуащIэ куэд я нэгу щIэкIащ адыгэ лъэпкъхэм. Ди тхыдэм щыгъуазэм ещIэ ди лъахэм и псэм къещэ зэрыпхъуакIуэхэм адыгэхэр зы махуи зэрамыгъэтыншар — я хуитыныгъэмрэ я хэкумрэ папщIэ лъы ягъажэ зэпытащ адыгэхэм курыт лIэщIыгъуэхэм къыщыщIэдзауэ.
Псом хуэдакъым Урыс-Кавказ зауэкIэ зэджэр — илъэсищэм щIигъукIэ (1763 — 1864) екIуэкIащ ар. Адыгэ лъэпкъхэм лъапсэрыхыр къахуигъэкIуащ а зауэм, я щхьэри я хэкури халъхьащ. Урыс-Кавказ зауэм и мафIэ лыгъэм хисхьащ адыгэ минищэ зыбжанэ, къелам я нэхъыбапIэм хэкур ирагъэбгынэри, дунейм текъухьа хъуащ. Адыгэхэм игъащIэкIэ ящыгъупщэнукъым а зауэм къахуихьа насыпыншагъэмрэ гукъутэгъуэмрэ — абыкIэ ахэр зыгъэкъуэншэфын щыIэкъым, ар гъэткIугъуафIэкъым.
Тхыдэр щыгъуазэщ Урыс-Кавказ зауэр зыублар езы адыгэхэр зэрыармырам. Шэрджэсхэр а зауэ гущIэгъуншэм хэзыдзар урыс пащтыхьым и дзэлI къанлыхэрщ. Ахэр топрэ мафIэкIэ къащылъихьэм, адыгэхэм Iэщэ къащтэн хуей хъуащ, я хуитыныгъэмрэ я хэкумрэ яхъумэжын папщIэ. А зы къуаншагъэрщ адыгэхэм ябгъэдэлъар — я хуитыныгъэмрэ я хэкумрэ бийм щахъумэурэ, я псэр зэратарщ. Уигу къеуэр а бэнэныгъэм адыгэхэм насыпыншагъэ фIэкI къазэрыхудэмыкIуарщ. Зауэм и кIэр хьэдагъэщ щыжаIэ махуэхэм ящыщ зы хъуащ накъыгъэм и 21-р: 1864 гъэм и ужькIэ хэкум къинэжар адыгэхэм я Iыхьэ пщIанэрщ.
Сыт Урыс-Кавказ зауэм и щхьэусыгъуэр, щхьэ къатепсыхэн хуей хъуа ар адыгэ лъэпкъхэм — къэбэрдейхэм, шапсыгъхэм, абазэхэхэм, бжьэдыгъухэм, натхъуэджхэм, убыххэм? А упщIэм щIэныгъэлIхэм жэуап щрат тхыгъэ, лэжьыгъэ куэд дунейм къытехьащ иужьрей илъэсхэм, дяпэкIи къытехьэнущ, сыту жыпIэмэ зи гугъу тщIы зауэр Урысейми ди лъэпкъхэми я тхыдэм пхухэдзынукъым, ар щабзыщI зэманыр блэкIащ. ПцIы зыхэмылъыжыр зыщ: адыгэ цIыхубэми урыс цIыхубэми я фейдэ хэлъакъым мы зауэм, тIуми я дежкIэ насыпыншагъэт ар; абы зи фейдэ хэлъар щIыгукIэ зызымыгъэнщI инэрал зауэшыхэрщ. Адыгэхэми урысхэми ящысхьакъым ахэр.
Нобэрей щIэблэм дежкIэ дерс куэд къыхотэджыкI ди тхыдэм. Ар щыдджкIэ, дигу илъ зэпытын хуейщ ди къалэн нэхъыщхьэхэр — ахэр куууэ къыдгурыIуэу и чэзум зэрыдгъэзэщIэным ди гуащIэри ди зэфIэкIри хуэдунэтIмэ, ар дерс псом ящхьэщ.
Лъэпкъ цIыкIухэр къыщыщIэрэщIэж лъэхъэнэщ дэ дызэрытыр, къарууэ диIэр зыхуэдунэтIын хуейр ди лъэпкъым фIыгъуэ къызэреуэлIэнырщ. ДэркIэ фIыгъуэщ, ди хэкур щIэращIэмэ, ди цIыхухэр нобэ зыхэт гугъуехьхэр нэхъ щIэх ящхьэщыкIмэ, Урысей Федерацэм ис лъэпкъхэм дадекIурэ дехьэдехуэу задэдужьмэ, ди щIыналъэм ныбжьэгъугъэрэ мамырыгъэрэ фIэкI щамылъагъумэ. Ди лъэпкъхэр игъащIэ лъандэрэ зыщIэхъуэпса къэралыгъуэ дгъуэтащ нобэ, абы и лъэм зедгъэукъуэдиинымрэ и лъабжьэр гъэбыдэнымрэщ псори дызытелэжьэн хуейр. Зыми тщремыгъупщэ: зэманымрэ тхыдэмрэ къуат Iэмалхэр и чэзум къыумыгъэсэбэпмэ, абы утеплъэкъукIрэ лъэбакъуэ пхэнж пчымэ, уIэбэкIэ улъэIэсыжынукъым — апхуэдэ къыщытщыщIа къэхъуащ, тхыдэр щыхьэт зэрытехъуэщи…
Адыгэ лъэпкъхэм я фэеплъ махуэм къалэн къытщещI ар дигу илъ зэпыту щытын хуейуэ. А зы махуэм фIэкI дигу щIыхэщIын махуэ дремылъагъуж дяпэкIэ — аращ дэтхэнэ адыгэми и хъуэпсапIэр. НэгъуэщI плъапIэ диIэкъым дэ — ди лъэпкъым нэхъри зиужьауэ, и пщIэр лъагэрэ и гуащIэр, и щIыхьыр ину, мелуан бжыгъэкIэ дунейм текъухьа хъуа адыгэхэм я вагъуэр уафэ бзыгъэм щылыд зэпыту тлъагъун фIэкI.
ЗэралъытэмкIэ, мелуаниблым щIегъу Урыс-Кавказ зауэм дунейм трикъухьа адыгэхэм я бжыгъэр. Къэрал куэдым щопсэу ахэр, зэрыс хэкухэм пщIэшхуэ щаIэщ ди лъэпкъэгъухэм, дзэпщ, лIыщхьэ, дипломат, къулыкъущIэ, щIэныгъэлI, тхакIуэ, спортсмен цIэрыIуэ куэд къахэкIащ Тыркуми, Иорданиеми, Сириеми, нэгъуэщI къэралхэми щыпсэу адыгэхэм. Ар щыхьэт тохъуэ адыгэхэр зэрылъэпкъ лъэрызехьэм, лIэщIыгъуэрэ ныкъуэм щIигъуауэ хэхэсми, я гуащIэмрэ я зэхэщIыкIымрэ зэрымыкIуэщIам. Ар дэнэ къэна, иужьрей илъэсхэм нэхъри дэкIуэтеящ дэнэ къэрали щыпсэу адыгэхэм я пщIэр, я гуащIэр нэхъри къеблащ, я бзэр, я лъэпкъ хабзэхэр хъума зэрыхъуным, я щIэблэр къызэщIэгъэушэным нэхъ пылъ зэрыхъуари нэрылъагъущ. Урыс-Кавказ зауэм и ужькIэ хэкум къина адыгэхэм иужьрей илъэсищэм зыщаужьащ Урысей къэралыгъуэм, абы нобэ щофIакIуэ Къэбэрдей-Балъкъэр, Адыгэ, Къэрэшей-Шэрджэс Республикэхэр, ди лъэпкъхэм яхузэфIэкIащ зи пщIэр лъагэ щэнхабзэ, литературэ, гъуазджэ зэрагъэпэщын, щIэныгъэмрэ зыузэщIыныгъэмрэ я гъуэгур якIу абыхэм нобэ, я псэукIэмрэ я экономикэмрэ нэхъри зэрефIэкIуэнырщ ахэр зыщIэкъури зыхуэлажьэри. Ар псори дызыщыгуфIыкI Iуэху дахэщ, а Iуэхур нэхъ егупсысауэ, нэхъ хэкъузауэ унэтIын хуейуэ я къалэнщ дэни щыпсэу адыгэхэм.
ХЬЭФIЫЦIЭ Мухьэмэд,
Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ.
Адыгэпщхэр Убын псым и Iуфэм щызэхуозэ. Сурэтыр зыщIар наIуэкъым.
Адыгэхэм папщIэ жаIащ
Шэрджэсхэм (къэбэрдейхэм) я деж зэуакIуэ кIуа хъаным (Къаплъэн-Джэрий) зылъежьа Iуэхур къехъулIакъым, къызэхакъутэри кърахужьэжащ. Ар къызэрыщыщIам щхьэкIэ и къулыкъум трамыхумэ, гъатхэм зауэшхуэ шэрджэсхэм аргуэру ярищIылIэнкIэ хъунущ абы, ауэ ар фIэщ щIыгъуейщ, а зауэм насыпыншагъэ фIэкI нэгъуэщI къахудэкIуэнкIэ я фIэщ хъужыркъым тэтэрхэм.
Толстой П. А. Урысейм и канцлер
Головкин Г.И. 1708 гъэм
щэкIуэгъуэ мазэм и 1-м къыхуитхам щыщ.
