
Хуитыныгъэм щIэзэуахэр
ЦIыху тхыдэм зауэр сыт щыгъуи зэрыхэувэр гуауэшхуэ къызэзынэкI, къыкIэлъыкIуэ ныбжьыр щIэин хьэлъэкIэ зыгъэгухэ къэхъукъащIэущ. Урымхэм зэрыжаIэм ещхьу, гъащIэ егъэджакIуэ мыхъуу, ар лъэпкъхэмрэ динхэмрэ зэзыушт щхьэусыгъуэ щыхъур мащIэкъым. Зауэм и ущие гуащIэм цIыхухэр щхьэхуимыту зэгурыIуэныгъэм, щабагъэм, тэмакъкIыхьагъым къыхуегъэуш. Апхуэдэ щапхъэ хуэмурэ мэхъу щхьэхуимыту нэгъуэщIынэкIэ дызэзыгъэплъ Кавказ зауэри.
Илъэс блэкIам екIуэкIа дунейпсо щIэныгъэ зэIущIэхэр Кавказ зауэр илъэси 152-рэ зэрырикъуам теухуауэ щытащ. Къэбэрдей-Балъкъэрым, Къэрэшей-Шэрджэсым, Краснодар щIыналъэм, Адыгейм я унафэщIхэм я Администрацэхэми ахэр зыдэлажьэ цIыхубэми а лъэхъэнэ гухэщIхэм зи псэр хэзына лIыхъужьхэр ягъэлъэпIащ. БлэкIа хьэлъэр дигу къэзыгъэкIыж зэпыт езы Кавказ зауэм и тхыдэми укъыхуреджэ лъэпкъ псо-ми мамырыгъэкIэ уадекIуэкIыным нэхъыфI зэрыщымыIэм.
Кавказ зауэм епха Iуэху зэIумыбзхэр зэпкърыхыным щIэныгъэлI куэд йолэжь. ИтIанэми, апхуэдиз зэман зэрыдэкIам хуэдэу, тхыдэджхэм я еплъыкIэхэр щхьэж зыхэлэжьыкI лъэхъэнэм зекIуэ къэрал зэхэтыкIэм ехьэлIауэ къонэж. Иужьрей илъэс зыбгъупщIращ Iуэхур и пIэм икIауэ, къэралым а лъэхъэнэм къэхъуахэр къэгъэнэIуэжын зэрыхуейм теухуа и Iуэху бгъэдыхьэкIэр тIэкIу иригъэфIэкIуауэ къэп- лъытэ хъун хуэдэу зыщихъуэжар. Иджырей тхыгъэхэм уахэплъэмэ, гупсысэхэр щызэтемыхуэ къэхъуми, гу лъыботэ щIэныгъэлIхэм, лъэныкъуэ гуэрым фIэмылIыкIыщэу, Iуэху еплъыкIэ пыухыкIа зэраукъуэдиифым.
Адыгэхэм Кавказ зауэм емыгупсысыпIэ яIэкъым. Нобэр къыздэсым нэсу зэпкърыха хъуакъым 1829 гъэм Урысеймрэ Тыркумрэ зэращIылIа Адрианополь зэгурыIуэныгъэр. Арат къэралитIым яку дэзэрыхьа Шэрджэсейм Урысейр наIуэу ебгъэрыкIуэну хуит зыщIар.
А лъэхъэнэм Кавказ Ищхъэрэм щызэхэзэрыхьа Iуэхугъуэ куэд щхьэусыгъуэ хуэхъуащ зауэр къэхъеиным. А зэманым Урысеймрэ Уэсмэн къэралыгъуэмрэ я зэхущытыкIэрат пщэдейрей махуэр зыхуэкIуэнур зэлъытар. Апхуэдэ геополитикэ зэхущытыкIэ гугъум и кIуэцIкIэ адыгэхэр гъунэгъу къэралхэм зэрабгъэдэт щIыкIэр фIыуэ зэщхьэщыкIырт: зы Iыхьэм Тыркум и лъэныкъуэр къыхахащ, адрейм — Урысейр. ТIум щыгъуэми лъэпкъым зэрихуэр зэрызихъумэжын Iуэхут.
ЕпщыкIубгъуанэ лIэщIыгъуэм и пэр, и кур, и кIэр зэплъытмэ, Урысеймрэ адыгэхэмрэ я зэхущытыкIэм зимыхъуэжу сыт щыгъуи зы теплъэ иIауэ пхужыIэнукъым. Лъэпкъым и щIыбкIэ къыбгъэдэт къэралхэм зэрадекIуэкIми, езы лъэпкъым и кIуэцIкIэ къыщаIэт Iуэхухэми мыхьэнэш-хуэ яIэт. ГъэщIэгъуэнщ Кавказым ехьэлIа политикэр зэм щабэу, Iэщэ къыхэмыхьэу, зэм ткIийуэ, зэрыщыту къарум тещIыхьауэ зэрекIуэкIар. ЕпщыкIуиянэ лIэщIыгъуэм и кIэм хы ФIыцIэ дзэр Псыжь деж зэрырагъэтIысхьам къигъэлъагъуэрт Урысейр Кавказым нэхъ куууэ ихьэну зэримура-дыр. Абдежым щегъэжьауэ къэзакъхэр Урысейм Кавказыр къызэризэу къару хъуащ.
КъухьэпIэ Кавказым пащтыхьыгъуэр ебгъэрыкIуэныр къызыхэкIар адыгэхэм я хъунщIэтеуэхэра хуэдэу щыжаIэ. Апхуэдэхэм ягу къэгъэкIыжыпхъэщ адыгэ шууей хъыжьагъэр лIыгъэм и щапхъэ телъыджэу тхыдэм зэрыхэтри адыгэхэм мылъкур я плъапIэу зэрыщымытари. ЗэхэщIыкI зиIэ урысей цIыхубэм игъуэджэу къилъыта, XIX лIэщIыгъуэм и япэ Iыхьэм Ермолов Алексей зэрихьа лейращ зэпэщIэтыныгъэр къэзыгъэхъеяр. ИужькIэ нэхъ политикэ щабэм зратыжыну хэтами, абдежым къыщыунэхуа гуанэм адыгэ-урыс зэхущытыкIэр ткIийуэ къигъэнащ.
КъухьэпIэ Кавказымрэ Урысеймрэ я зэхущытыкIэр нэхъыбэу зэлъытауэ щы- тар Уэсмэн къэралыгъуэм Ищхъэрэ-КъухьэпIэ Кавказым щызэрихьэ политикэрат. Адыгэхэр Тыркум и нэIэ щIэтт, хы Iуфэм Уэсмэн быдапIэхэу Iэнэпэрэ Суджукъ-къалэрэ Iутт. ИтIани, Тыркур а зэманым адыгэхэм я Iуэхум иджыри куууэ къыхэIэбэртэкъым, нэхъыбэу къафIэIуэ-хур динымрэ сатумрэт.
XIX лIэщIыгъуэм и тIощI гъэхэм Тыркум Ищхъэрэ-КъухьэпIэ Кавказым къыщиIэт лэжьыгъэхэр нэхъ щIегъэхуабжьэ. Уэсмэн политикэм ислъам диным нэхъ зригъэубгъуу адыгэхэр зэкъуигъэувэну мурад ещI. Ар игъэзэщIэну Iэнэпэ Хьэжы-Хьэсэн Шэшэн-Оглу ягъакIуэ. Хъан-Джэрий зэритхыжымкIэ, тырку лIыкIуэм адыгэхэм пщIэ хуащIу щытащ, ар «и унафэм щIигъэувэн хуей щIыналъэм теухуауэ зылъэIэсыф псори къызэрищIэным иужь итащ; я хабзэхэм, уэрэдыжьхэм, хъыбархэм, IуэрыIуатэм щIэупщIэрт: езым зэрыжиIэмкIэ, тхылъым ит тхыдэ зимыIэ лъэпкъым дежкIэ зауэлI хъыжьагъэм зиужьын папщIэ абыхэм я мыхьэнэр ин дыдэу щытын хуейт».
Дызытепсэлъыхь лъэхъэнэм мыхьэнэшхуэ яIэт хы ФIыцIэ Iуфэм урысхэмрэ адыгэхэмрэ щызэдрагъэкIуэкIа сату Iуэхухэми. Генуе щыщ сатуущI Скасси Рафаэль адыгэхэм щэн-щэхун Iуэху къазэрыдиIэтыным 1816 гъэм и фIэщу елэжьын щIидзат. Илъэситху докIри, ар «Шэрджэсхэмрэ абазэхэмрэ я сату IуэхухэмкIэ IуэхущIапIэм» и унафэщIу мэув.
Урысхэм я Iулыджыр игъэлъэхъшэн папщIэ, Хьэсэн-пэщэм Iэмал зэриIэкIэ Скасси Рафаэль зэран зэрыхуэхъуным иужь итт. СкассикI лъэкI къимыгъанэу тырку лIыкIуэм пэщIэтт. А тIур зэрызэныкъуэкъуар и щыхьэтщ Урысеймрэ Тыркумрэ хы Iуфэр экономикэ фейдэ щхьэкIэ зэпаубыдауэ зэрыщытам.
Хьэсэн-пэщэм иджыри адыгэхэм я деж шэрихьэт хейщIапIэхэм зыщригъэукъуэдиину иужь ихьат. Адыгэхэр а Iуэхум зэрыхущытар 1826 гъэм натыхъуейхэмрэ шапсыгъхэмрэ я зэхуэсым щагъэIуащ: «Дэ муслъымэныгъэр дину къыхэтхащ, ауэ ар зэрызетхьэнур дэ ди гукъыдэжкIэщ, зыми зыхедгъэгъэзыхьынукъым».
КъухьэпIэ Шэрджэсейм щекIуэкI Iуэхугъуэхэм фIыуэ хэIэбащ 1853 — 1856 гъэхэм екIуэкIа Кърым зауэр. Инджылызымрэ Франджымрэ ялъэкI къамыгъанэу Урысейм зэреныкъуэкъун Iэмалу адыгэхэр къагъэщхьэпэну хэтт. 1854 гъэм Пальмерстон-лордым Шэрджэсей къэралыгъуэ щхьэхуит къызэригъэпэщыну иужь итащ. Адрей къухьэпIэ политикхэм Шэрджэсей къэралыгъуэр зэм Инджылызым, зэми Тыркум и жьауэ щIэтын хуейуэ ялъытэрт. Тыркури, Инджылызри, Франджыри куэдкIэ щыгугъащ КъухьэпIэ Кавказым щыIэ Щамил и лIыкIуэ Мухьэмэд-Iэмин. АрщхьэкIэ езыхэм я мурадхэм теIэбэнымкIэ адыгэхэр къагъэсэбэпын хъуэпсапIэр абыхэм къайхъулIакъым. Псыжь адрыщI щыпсэу адыгэхэми адрей кавказ лъэпкъхэми Урысейм пэщIэт Тыркум и лъэныкъуэ къащтэн дэнэ къэна, Уэсмэн къэралыгъуэм «и жьауэ щIэувэн» гукъыдэжми ткIийуэ пэщIэувахэщ.
Урысей-адыгэ зэхущытыкIэр сыт щыгъуи зы щытыкIэм итауэ пхужыIэнукъым зауэм и кIыхьагъкIэ. Псори зэ- лъытыжар езы Урысейм Уэсмэн къэра- лыгъуэм, Инджылызым, Франджым яд-ригъэкIуэкI политикэрат. Ардыдэр пхужыIэнущ адыгэхэмрэ тыркухэмрэ яIа зэхущытыкIэм теухуауи.
Зихъуэж зэпытт адыгэхэр Щамил и Iимаматым зэрыбгъэдэта щIыкIэми. Кавказым Урысейм дригъэкIуэкI бэнэныгъэр щекIуэкI лъэныкъуитIми щхьэж и хьэл иIэжт. Псыжь адрыщI Щамил щригъэкIуэкIа лэжьыгъэм лъабжьэ хуэхъуар адыгэхэр зы къарууэ зэкъуигъэувэу я щхьэ иригъэхъумэжын плъапIэрт. Щамил и къэралыгъуэр къызэрыунэхуар Кавказ Ищхъэрэм и лъэпкъхэр я щхьэ къыщыщхьэщыж зауэ губгъуэм зэрызиубгъуам и нэщэнэт.
Адыгэхэр пащтыхьыгъуэм зэрыпэщIэ-тар лъэпкъ зэщIэхъееныгъэ абрагъуэ хъуат, хуитыныгъэм щIэбэныныр и лъабжьэу. Абы зэрылъэпкъыу къызэщIиубыдэрт. Шэрджэсейм и зауэлIхэм къахэжаныкIхэрт пщыхэр, уэркъхэр, пщIэ зиIэ нэхъыжьхэр. Къару лъэщу а бэнэныгъэм хэуващ муслъымэн щIэныгъэлIхэри.
Кавказ зауэм и кIуэцIкIэ адыгэхэр зэрызэкъуэува щIыкIэм къегъэлъагъуэ ар лъэпкъым къару къэугъуеижыпIэ зэрыхуэхъуар. ИтIани, Iуэхур нэгъэса хъуфакъым. Адыгэхэр зэкъуэувэну зэрыхэтам и щапхъэщ 1861 гъэм екIуэкIа Меджлисышхуэр.
Зауэм и иужьрей илъэсхэм адыгэ дуней тетыкIэр къэтIэсхъат: цIыхухэр зыхэпсэукI, зым адрейм зэрызыщIигъакъуэ Iэмал- хэр лэжьэжыртэкъым. Кавказ зауэм кърикIуа нэхъ Iуэхугъуэ хьэлъэ дыдэщ хэкур зей лъэпкъыр и щIыналъэм къарукIэ ирахуу лъапсэрыхыр къызэрыхуагъэкIуар. Абы и Iэужьу Кавказым цIыхугум тыншу зыщимыIэтыжыф лъэпкъ зэхэтыкIэ гугъурэ гъащIэ хьэлъэрэ къыщыунэхуауэ щытащ.
МЫЩОКЪУЭ Мусэбий.
Бгырыс нэгъэсам и щапхъэ фылъыхъуэ
ЗэштегъэупIэ къинэмыщIа мыхьэнэ нэхъ зиIэ гуэр къэзылъыхъуэ-хэм я дежкIэ Налшык нэхърэ нэхъыфI гъуэтыгъуейщ. ЦIыху зэхуэсыпIэ и лъэныкъуэкIэ, Налшык Къэбэрдейм щигъэзащIэ къалэныр Мэзкуу Урысейм щигъэзащIэм ещхьщ. Мы щIыпIэ закъуэращ зэгуэр пагэу, зэуэным хуэIэкIуэлъакIуэу, езым зригъэгъуэтыжа щIэныгъэ щхьэпэмкIэ адрей бгырысхэм щапхъэ яхуэхъуу щыта лъэпкъыр щызэбгъэцIыхуфынур. Хабзэжьхэр, IуэрыIуатэр, цIыху зэхэтыкIэр лъагэу зэтеIыгъэнымкIэ псом япэ ит Къэбэрдейм зыхуэпэкIэкIэ къыщрагъажьэр хабзэт. Тхьэм ещIэри, адрейхэм зэрефIэкIыр къызэрыгурыIуэжыр ара къыщIэкIынщ Къэбэрдейр зытекIуэдэжар, хамэ цивилизацэм и хьэтыр зэримылъагъуфыр и зыужьыныгъэм гулъэф хуэхъуу. Сыту жыпIэмэ, апхуэдэ дыдэу пагэу щымыт адрей лъэпкъхэм езыхэр зыфIэлIыкI хабзэхэм нэхърэ нэхъыфIи зэрыщыIэр занщIэу къапхъуатэри, урыс лъэныкъуэм зратащ. Ауэ бгырыс нэгъэсам и щапхъэ зэдгъэлъэгъуарэт жыфIэмэ, ар къыщыф-лъыхъуэн хуейр Къэбэрдейращ.
Остряков Павел,
урыс зыплъыхьакIуэ.
1879 гъэ
* * *
Ди зыплъыхьакIуэм зэрыжиIэмкIэ, адыгэ псыхъуэхэр беягъкIэ Швейцарием щыIэхэм йофIэкI. Псыежэххэм я нэхъ къабзэхэм къагъэщIыIэтыIэу, абы пхъэщхьэмыщхьэ къыщыкI мэз абрагъуэхэм, апельсин, зейтун жыгхэм уащрохьэлIэ.
Аращи, цIыхухъухэри, бзылъхугъэхэри, шыхэри, пхъэщхьэмыщхьэхэри, удз гъэгъахэри, мэзхэри, уафэри, щIыуэпсри — псори дахагъэ къызэрымыкIуэм щиIэпэгъущ Шэрджэсейм.
Скасси Рафаэль,
Бгырыс лъэпкъхэм ядэлэжьэнымкIэ
Хамэ къэрал коллегием и лэжьакIуэ. 1816 гъэ
ДифI догъэлъапIэ
Зэманым декIуу псэу Щомахуэ Мухьэмэд
Зи гугъу фхуэтщIыну нэхъыжьыфIым и цIэр ирапх цIыхугъэ лъагэм, зэхэщIыкI куум, пэжыгъэ нэсым, псэ къабзагъэм. Ар и IуэхущIафэ дахэхэмкIэ, и гъащIэ купщIафIэмкIэ жылагъуэм цIэрыIуэ щыхъуа Щомахуэ Мухьэмэдщ. IуэхугъуэфI куэд зи щIыбагъ къыдэлъ Мухьэмэд и ныбжьыр мы махуэхэм илъэс 80 ирикъуащ.
Бахъсэн щIыналъэм хыхьэ Къызбрун ЕтIуанэ къуажэм 1939 гъэм и накъыгъэм къыщалъхуащ Мухьэмэд. МэкъумэшыщIэ унагъуэм къихъуа сабийр гуащIэдэкI лэжьыгъэм щIапIыкIащ. Абы зэрыжиIэжымкIэ, лэжьэн щыщIидзари ищIэжыркъым, сыту жыпIэмэ иджыри цIыкIуу, школакIуэ ныбжьым нэмысауэ, и адэшхуэм и гъусэу вакIуэ дэкIыу щытащ. ЩIалэ цIыкIур адэшхуэм хуищIа тетIысхьэпIэр выбжьым тепхауэ, езыр абы тесу лажьэрт. Апхуэдэу Мухьэмэд выхэр зэригъакIуэрт, адэшхуэм вабдзэр иIыгъыу губгъуэщIыр ивэрт.
— Апхуэдэу си нэгум къыщIоувэж си сабиигъуэ пасэр. Абы лъандэри сымылэжьауэ зы махуэ сыпсэуауэ сщIэркъым, — игу къегъэкIыж Щомахуэм щыцIыкIуа лъэхъэнэр. — Уеблэмэ школым сыщыщыщIэса илъэсхэми еджэным лэжьыгъэр дэсхьу щытащ, зэрыбынибгъу дыхъу ди унагъуэшхуэр зыхуей хуэзыгъазэ си адэ-анэм защIэзмыгъакъуэу хъуртэкъыми. Ауэ зыкIи сыщIегъуэжыркъым абыхэм щхьэкIэ. Лэжьыгъэращ цIыхум и хьэл-щэнхэм ящыщ куэд зэтезыгъэувэр, и зэманыр илъытэрэ и гурылъ псоми зэрыхунэсын ерыщагъи къыхэзылъхьэр.
Курыт школыр ехъулIэныгъэкIэ 1958 гъэм къиуха нэужь, щIэныгъэ адэкIи зригъэгъуэтыну щIэхъуэпсми, Мухьэмэд слесару лэжьэн щыщIидзащ Бахъсэн къалэм дэт «Мэкъумэштехникэ» зэгухьэныгъэм. Лэжьыгъэм хуэIэижь хъуауэ екIуэкIыу, щIалэщIэр дзэм ираджащ икIи илъэсищкIэ къэралым къулыкъу хуищIащ, щытхъурэ фIыщIэрэ зыхуагъэфащэхэм ящыщу. А илъэсхэм абы иджыри и гум ихуртэкъым и хъуэпсапIэ нэхъыщхьэр — еджэным пи- щэныр. А гуращэм Мухьэмэд щылъэIэсыфар дзэ къулыкъум къикIыжу зы илъэси дэкIыжа нэужьщ.
1964 гъэм ар щIэтIысхьащ КъБКъУ-м и химие факультетым икIи илъэситхукIэ еджэри, щIэныгъэ нэхъыщхьэ зригъэгъуэтащ. Студент илъэсхэм къыщыщIэдзауэ Щомахуэр дихьэхырт къэхутэныгъэ хьэлэмэтхэм. IэщIагъэлI щIалэр лэжьакIуэ здагъэкIуа НЗПП-р щIыпIэ промышленностым и IэнатIэ нэхъ лъэрызехьэхэм ящыщт а зэманым. Зи къалэнхэм гурэ псэкIэ пэрыува Щомахуэр щIэх дыдэу Iуэхум хэзэгъащ. Химик IэкIуэлъакIуэм бгъэдэлъ щIэныгъэ куур къызыхуэтыншэу ирихьэлIащ проводник ныкъуэхэм къыхащIыкI Iэмэпсымэхэр фIагъ лъагэ яIэу къыщIэгъэкIыным. Лэжьыгъэм щызыIэригъэхьэ ехъулIэныгъэхэм мызэ-мытIэу къапэкIуащ щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр. Мухьэмэд и сурэтышхуэ фIэлъауэ щытащ Крупскэм и цIэр зэрихьэу Налшык дэта библиотекэм (иджы Мэлбахъуэ Тимборэ и цIэр зезыхьэ Лъэпкъ библиотекэ), ди республикэм и къэхутакIуэ нэхъыфIхэм яхэту. Коммунист пашэу къекIуэкIам ноби игу ихуркъым и зэманыгъуэр щихьа совет лъэхъэнэр, ещIэж икIи пщIэш- хуэ хуещI а зэманым.
Заводым фIы дыдэу щылажьэ Щомахуэр иужькIэ химик нэхъыщхьэу ирагъэблэгъауэ щытащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и токсикологие лабораторэм. Абы и къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщт Къэбэрдей-Балъкъэрым, Осетие Ищхъэрэ — Аланием, Шэшэным, Ингушым, Дагъыстэным къыщыщIагъэкI шхыныгъуэхэм узыншагъэм зэран хуэхъу пкъыгъуэхэр яхэлъмэ, къипщытэну. А IэнатIэр хъарзынэу зэфIигъэува нэужь, НЗПП-м и унафэщIым и лъэIукIэ Щомахуэм заводым къигъэзэжауэ щытащ.
ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 80 гъэхэм я пэщIэдзэм Мухьэмэд КПСС-м и обкомым и унафэкIэ Москва ягъэкIуащ. Щыхьэрым щыIэ, спорт щыгъынхэр щад, къэхутэныгъэхэр щрагъэкIуэкI фабрикэм и къудамэ ди республикэм къыщызэрагъэпэщын хуейти, Щомахуэм пщэрылъ щащIащ а Iуэхум куууэ зыщигъэгъуазэу а фабрикэм и къудамэ ди щIыпIэми къыщызэригъэпэщыну. Мухьэмэд ягъэуващ Москва дэт фабрикэм и унафэщIым и япэ къуэдзэу, Къэбэрдей-Балъкъэрым къыщызэIуахыну абы и къуда-мэм и унафэщIу. Пщэрылъ къыхуащIа а Iуэхури щытхъу иIэу зэфIигъэкIащ IэщIагъэлI Iэзэм.
Къэралыр щылъэлъэжу зэхъуэкIыныгъэщIэхэм я лъэхъэнэр къыщихьэм, иужьрейуэ зыпэрыта икIи дэзыхьэха спорт унэтIыныгъэр IэщIыб хуэщIакъым Мухьэмэд. Ар илъэс куэдкIэ щылэжьащ «Кристалл» щIалэгъуалэ спорт комплексым, абы и тхьэмадэм и къуэдзэ къалэныр игъэзащIэу.
Апхуэдиз лэжьыгъэр ныкъусаныгъэншэу зэфIэзыха Щомахуэм и цIэр фIыкIэ куэдрэ къаIэтащ. Абы къыхуагъэфэщащ дамыгъэ лъапIэхэр, щытхъу, фIыщIэ тхылъ куэд. А псори Мухьэмэд къилэжьащ лэжьыгъэм псэ хьэлэлу зэрыпэрытамкIэ, и щIэныгъи и зэфIэкIи къэралым и ехъулIэныгъэм зэрыхуигъэпсамкIэ.
Щомахуэр пенсэм кIуами, зэи Iуэхуншэ хъуркъым. Ар жыджэру хэтщ республикэм, къалащхьэм щекIуэкI жылагъуэ Iуэхухэм, ядолажьэ пенсионерхэм, лэжьыгъэм и ветеранхэм я зэхыхьэныгъэхэм, нэгъуэщIхэми.
А псом нэхърэ Щомахуэм егъэнэхъапэ зэману иIэр зыт-ригъэкIуэдэну хьэзыр и къуэрылъху-пхъурылъхухэр. Мухьэмэдрэ абы и щхьэгъусэмрэ бынищ зэдагъуэтащ: къуитI- рэ зыпхъурэ. Ахэр псори гъащIэм гъуэгу пэж щытрагъэуващ, щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ ирагъэгъуэтащ. Дэтхэнэри унагъуэ дахэ хъужауэ мэпсэу.
— Зэщхьэгъусэхэм къытщIэхъуа ди щIэблэхэм я ехъулIэныгъэхэм ди гур хагъахъуэ, дунейр IэфI тщащI, — жеIэ Мухьэмэд. — Си сабиигъуэм гугъу сехьами, жьыщхьэ махуэ сыхъуащи, Тхьэм фIыщIэ хузощI.
Дэри ди гуапэу дохъуэхъу нэхъыжьыфIым. Узыншагъэ иIэу, дэрэжэгъуэмрэ гуфIэгъуэмрэ щымыщIэу, и пщIэр лъагэу, быным, абыхэм я щIэблэм я насып илъагъуу, и жьэгур мыужьыхыу куэдрэ и унагъуэм Тхьэм ящхьэщигъэт.
КЪАРДЭН Маритэ.
Адыгэ зауэлI. Сурэтыр Уильям Аллан ищIащ. 1843 гъэ
Кхъухьищ нэщхъейуэ псы Iуфэм Iутт
Адыгэхэр къезышэлIа кхъуафэхэр лъэмыж цIыкIум и гъунэм Iутти, гурыIуэгъуэт карантиным къашэ а тхьэмыщкIэхэр абы и кIыхьагъкIэ кърикIуэн хуей зэрыхъунур.
МафIэ зэщIэгъэнамрэ жэщ уэздыгъэхэмрэ ятридзэу япэу си нэр зытехуар тырку зауэлIхэм лъэмыж цIыкIум и щхьэ егъэзыхауэ траукъуэдия хьэдэшхуэрат. Абы ибгъукIэ лIы абрагъуэ блэкIырт; кIыфIым абы и нэкIу зэхэлъыкIэр хэслъагъукIыртэкъым, ауэ хуэмурэ, ипэкIэ кIуэтэху, абы цы Iув зэдэкIа и пы- Iэ папцIэмрэ и бгъэгум зэпрыкIыу шэ сатырхэм ягъэщIэращIэ тепхъуэшхуэмрэ гу лъыстэну сыхунэсащ; и ныбэм хуэ- зэу сэшхуэ кIэрыщIат. ДэкIуеипIэхэм нэса нэужь, ар тэлайкIэ къэувыIащ, Iэнкуну пIэрэ жыпIэу, къехыну хуежьащ, арщхьэкIэ хьэлъэу ехуэхри, джэлащ; Iуамыхыу хъуакъым; апхуэдэ теплъэгъуэхэм емыса дэ гупыр тхуэмышэчу дыкъыхэщэIукIащ. ЕтIуанэр чэфым ещхьу къежьэри, хьэуа жьэдишэну къэувыIащ, итIанэ къэмэхри джэлащ, афIэкIа къэмытэджыжыну. Апхуэдэт ещанэри, еплIанэри.
Лъагагъ абрагъуэ, зекIуэкIэ уардэ зиIэ а цIыхухэм ящыщ закъуи а дэкIуеипIэ цIыкIуитIым къехыфакъым. Хьэдищ-плIы зэрыIуахам гу лъыттащ… ЛIауэ пIэрэт ахэр? ИлъэсипщI-пщыкIутI зи ныбжьын сабиитI къежьэщ зым адрейм зыщIигъакъуэуи, дэкIуеипIэм тетIысхьахэщ, дэIэпыкъуэгъу зызыгъэгувэм щыгугъыу. Зы сэлэт ябгъэдыхьэри къигъэтэджащ а тIур, арщхьэкIэ зэриутIыпщу, зыр зым теджалэу мывэкIэщхъым хэхуахэщ. Кхъуафэхэм я зым зищIысыр мыгурыIуэгъуэ хьэлъэ гуэр кърадзащ. Дакъикъэ зыбжанэкIэ щылъа нэужь, абы зигъэхъеин щIидзэри, пхъэбгъум телъу ди лъэныкъуэкIэ къэпщу хуежьащ. ПыIэ зэрыщхьэрымыгъымрэ щхьэц кIыхь зэрытетымкIэ къыдгурыIуащ а псэущхьэ зэблэшар зэрыцIыхубзыр, карантиным и псэр къихьу къэпщу. ИтIанэми, зы щэIуи, зы кIий макъи, зы псалъи къажьэдэIукIакъым а екIуэлIапIэншэхэм, я псэм телъ гузэвэгъуэмрэ хьэзабымрэ къызэраIуэтэн Iэмал закъуэри зыщыгъупщэжауэ къыпфIэзыгъэщI насыпыншэхэм.
А теплъэгъуэ гущIыхьэхэм дигухэр ираудауэ дыIукIыжащ.
Щхьэгъубжэм сыбгъэдыхьэри, мазэм и нэхур тридзэу кхъухьищ къэслъэгъуащ, нэщхъейуэ псы Iуфэм Iуту.
Хъийм имытыж сыт хуэдэ гуауэшхуэрэ бэ- лыхьышхуэрэ ягъэпщкIурэт мазэм толъкъун дыжьыныфэхэм япхиша лъагъуэ нэху зэщIэпщIыпщIэм, пщыхьэщхьэ жьыбгъэ мэ гуакIуэм щэхуу щыщIиупскIэ а теплъэ фагъуэхэм.
Де Марикур Леон.
«Сент-Сиррэ Иерусалимрэ» тхылъым щыщ гукъэкIыжхэр.
Париж, 1868 гъэ
Адыгэхэм ятеухуауэ жаIахэр
Шыр адыгэм и етIуанэ псэщ. Зы лъэныкъуэкIэ, адыгэм и шыр нэгъэсыпауэ зыхуей хуегъазэ, ауэ иригъащIэри уи нэгу къыпхущIэмыгъэхьэн защIэщ. Шыхэр зэрыцIыкIурэ зауэм щымышынэу, фоч уэ макъым имыгъащ-тэу, шууейм и макъыр къицIыхужу, и унафэм едаIуэу ягъасэ. Сыт щыгъуи укъегъэуIэбжь нетIэ зэхэзэрыхьауэ хъуакIуэу плъэгъуахэр напIэзыпIэм зейм къигъуэтыжарэ зауэ IэнатIэм Iухьэ-ну хьэзыру къызэрагъэувым. ЗэрелIалIэшхуэ щымыIэу, псынщIэу уанэ зэрытралъхьэм, езыхэри зэрыIэкIуэлъакIуэм и фIыгъэкIэ, адыгэр европей шууейм елъытауэ, тIукIэ нэхъ псынщIэу мэшэс.
Лапинский Теофил
Шэрджэсым и унафэщIхэр Убын псым деж щызэхуос.1861 гъэ
