Лъэпкъ щIэныгъэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIа
Ди республикэм и мызакъуэу, къэралми я мэкъумэш щIэныгъэм и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIа, абы и къэкIуэнум псэ хьэлэлкIэ хуэлажьэ лъэпкъ IэщIагъэлI пажэхэм, цIэрыIуэхэм ящыщщ КIуэкIуэ Валерэ и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал мэкъумэш университетым и егъэджакIуэ, мэкъумэш щIэныгъэхэм я доктор, профессор Джыназ Борис Музэчыр и къуэр. ЗэфIэкIышхуэ зыбгъэдэлъ а лэжьакIуэ емызэшыр мэкъумэш IэнатIэм зэрыхэтрэ илъэс 60-м нэсащи, иригъэкIуэкI къэхутэныгъэхэм пщIэ инрэ гулъытэ лъагэрэ щагъуэт щIэныгъэ дунейм. УФ-м Мэкъумэш хозяйствэмкIэ и министерствэм и арэзыныгъэ хэлъу, абыхэм ящыщ куэд ди щIыналъэм и мэкъумэш IуэхущIапIэ зэмылIэужьыгъуэхэм я лэжьыгъэм и лъабжьэу къащтащ. ЗыIэригъэхьа апхуэдэ ехъулIэныгъэ лъагэхэм щIэныгъэлIым къыхуахьащ щIыхь инрэ пщIэшхуэрэ.
Джыназ Борис Аруан районым хыхьэ Джэрмэншык къуажэм 1941 гъэм и фокIадэ мазэм къыщалъхуащ. Абы и адэ Музэчыр Хэку зауэшхуэм хэтащ, лIыхъужьыгъэрэ хахуагъэрэ къигъэлъагъуэу. Зауэр иуха нэужь, жылэм щызэхэт колхозым и тхьэмадэу куэдрэ лэжьащ, бийм зэхикъута хозяйствэр зэфIэгъэувэжыным къарурэ зэфIэкIыу иIэр ирихьэлIэу. Апхуэдэ нэхъыжьыфI зэрыс унагъуэщ къыщыхъуар Борис. Зи сабиигъуэр зауэмрэ абы къыкIэлъыкIуа илъэс хьэлъэхэмрэ хуэза щIалэр къэхъуащ а лъэхъэнэм щызрихьэлIа гугъуехьхэмрэ лъэпощхьэпохэмрэ къызэфIамыгъащIэу, атIэ гъащIэр фIэхьэлэмэту, дунейр и щIэщыгъуэу. Жылэм дэт курыт школыр ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, дэзыхьэх мэкъумэш IэщIагъэмкIэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ КъБКъУ-м щызригъэгъуэтащ. АбыкIи къэувыIакъым Борис. ЩIэныгъэм хуэнэхъуеиншэ щIалэм мурад ищIащ и IэщIагъэмкIэ иIэ зэфIэкIхэм нэхъри хигъэхъуэну икIи 1969 гъэм щIэтIысхьащ аспирантурэм. Кандидат диссертацэр гъэхьэзырыным епха къэхутэныгъэхэр Ломоносовым и цIэр зэрихьэу Москва дэт къэрал университетым и биологие факультетым и лабораторэхэм щригъэкIуэкIащ Джыназым икIи а псори къыщызэщIикъуэжащ 1972 гъэм ирихьэлIэу игъэхьэзыра щIэныгъэ лэжьыгъэм. Диссертацэр ехъулIэныгъэ иIэу пхигъэкIа нэужь, зэфIэкIышхуэ бгъэдэлъу гу зылъата щIэныгъэлI ныбжьыщIэр ирагъэблэгъащ КъБКъУ-м агрономиемкIэ и кафедрэм, япэщIыкIэ ассистенту, иужькIэ егъэджакIуэ нэхъыжьу. Къэбэрдей-Балъкъэр агромелиоративнэ институтыр къызэIуаха нэужь, Джыназыр абы уващ щIым елэжьынымкIэ кафедрэм и доценту.
Институтым щекIуэкI щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэр къэгъэщIэрэщIэжыным, абы щIэныгъэлI ныбжьыщIэхэр, студентхэр жыджэру къыхэшэным епха Iуэхугъуэшхуэхэр зэфIигъэкIыныр и мурад нэхъыщхьэхэм ящыщу IэнатIэм пэрыхьащ Джыназыр. Тимирязевым и цIэр зэрихьэу Москва дэт мэкъумэш академием и унафэщIхэм, щылажьэ щIэныгъэлIхэм запищIэри, абы нэхъри иригъэфIэкIуащ еджапIэ нэхъыщхьэм щекIуэкI къэхутэныгъэхэр. Абы и фIыгъэкIэ студентхэр, аспирантхэр, щIэныгъэлI ныбжьыщIэхэр нэхъыбэу ирагъэблагъэ хъуат къэралпсо, дунейпсо зэхуэсхэм, я Iуэху еплъыкIэхэр абыхэм я утыкушхуэхэм щаIуатэу, проектыщIэхэр щагъэлъагъуэу. «Биологический азот» щIэныгъэ унэтIыныгъэм елэжь IэщIагъэлI гупым я пашэу щыту, Джыназ Борис къэхутэныгъэ купщIафIэхэр зэфIихащ. Абы зэхигъэувауэ щытащ мэкъумэш IэнатIэм и дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ а унэтIыныгъэр джыным хуэщIа программэ щхьэхуэрэ къэхутэныгъэхэр къызыхуэтыншэу зэрегъэкIуэкIыпхъэхэр зи лъабжьэ планрэ.
А дэфтэрхэр и тегъэщIапIэу, Джыназым илъэс 15-м нэскIэ къэхутэныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэр щригъэкIуэкIащ Кавказ Ищхъэрэм и щIыналъэхэм. А лъэхъэнэм ирохьэлIэ а IэщIагъэлI щыпкъэм и къалэмыпэм къыпыкIауэ щыта зэреджэ тхылъхэм, методикэ чэнджэщхэр зэрыт къыдэкIыгъуэхэм, щIэныгъэ статьяхэм ящыщ куэд. Зи бжыгъэкIэ 150-м щIигъу а тхыгъэ купщIафIэхэр къытрадзауэ щытащ ди республикэм, къэралым къыщыдэкI щIэныгъэ журналхэм. Апхуэдэу лэжьыгъэшхуэ ирихьэлIэу игъэхьэзыра доктор диссертацэр Джыназым ехъулIэныгъэ иIэу пхигъэкIащ. ЩIэныгъэ дунейм пщIэшхуэ щызыгъуэта а лэжьыгъэм къыщыгъэлъэгъуа Iуэхугъуэхэм ящыщ куэд ди республикэм и бгылъэ, тафэ щIыпIэхэм щызэхэт хозяйствэхэм щызэрахьэ Iуэху зехьэкIэ мардэхэм хагъэхьауэ щытащ лIэщIыгъуэ блэкIам и 90 гъэхэм я кIэухым.
Джыназ Борис и зэфIэкIымрэ бгъэдэлъ щIэныгъэ куумрэ къахьа а къэхутэныгъэм ноби щIэупщIэ яIэщ. Профессор цIэрыIуэм «Биологический азот» щIэныгъэ унэтIыныгъэмкIэ мызэ-мытIэу доклад купщIафIэхэр щещI щIэх-щIэхыурэ зрагъэблагъэ щIэныгъэ зэхыхьэхэм, дунейпсо конференцхэм, симпозиумхэм. А Iуэхугъуэр адэкIи джыным егъэджакIуэ Iэзэм хуиунэтIащ и студентхэмрэ аспирантхэмрэ ящыщ куэд. Абы къызэригъэпэщауэ щыта «Биологический азот», «Технолог» гупхэм ирагъэкIуэкI лэжьыгъэхэм жыджэру хэтт зи щIалэгъуэ куэд. Джыназыр я щIэныгъэ унафэщIу диплом лэжьыгъэхэр къызыхуэтыншэу ягъэзэщIащ икIи ехъулIэныгъэкIэ пхагъэкIащ студентищэхэм. КъинэмыщIауэ, Борис и нэIэм щIэту ягъэхьэзыращ икIи хъарзынэу пхагъэкIащ кандидат диссертацэу 20-м нэс, доктор диссертацэуи зыбжанэ.
Сыт щыгъуи хуэдэу, щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэми ноби жыджэру хэтщ Борис. Зи къэхутэныгъэ купщIафIэхэр ди щIыпIэми нэгъуэщI щIыналъэхэми шэщIауэ къыщагъэсэбэп щIэныгъэлIыр еш имыщIэу йолэжь мэкъумэш IэнатIэм ди республикэм нэхъри зыщегъэужьыжыным, щIалэгъуалэр абы дегъэхьэхыным. Джыназыр щIэчэ имыIэу ядолажьэ щIэныгъэм къыхыхьагъащIэхэм. Япэми хуэдэу, абы и унафэм щIэту ягъэхьэзыр щIэныгъэ диссертацэ зэмылIэужьыгъуэхэр.
Университетым «Мэкъумэш продукцэр къэгъэкIынымрэ гъавэм зэрелэжьыпхъэмрэ» и кафедрэм илъэс 20-м нэскIэ и унафэщIу щытащ Джыназ Борис. А зэманым къриубыдэу абы фIы и лъэныкъуэкIэ зригъэхъуэжащ зи пашэ IэнатIэм. Студентхэр егъэджэнымрэ щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэм зегъэужьынымрэ гулъытэшхуэ хуэзыщI Джыназым и фIыгъэ куэд хэлъщ еджапIэ нэхъыщхьэм квалификацэ лъагэ зыбгъэдэлъ IэщIагъэлIхэр зэрыщагъэхьэзырым. НэхъыжьыфIым и чэнджэщхэм ноби щIодэIу университетым и унафэщIхэр.
Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэ-къэхутэныгъэхэмрэ къащыдэхуэ зэманым Борис студентхэм ядригъэкIуэкI хабзэщ гъэсэныгъэ лэжьыгъэхэр. Зи къэралыр, щалъхуа щIыналъэр фIыуэ зылъагъу хэкупсэм фIэфIщ иригъаджэхэр Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъхэм зэрахьэ хабзэхэм, я щэнхабзэхэм яхутепсэлъыхьын. Абы щIалэгъуалэр егъасэ гуащIэдэкI лэжьыгъэм щымышынэу щытыным, щIэныгъэ нэс, куу зрагъэгъуэтынми къыхуреджэ. Гумызагъэу, жэуаплыныгъэр зыхищIэу зи къалэнхэр езыхьэкI егъэджакIуэ нэсыр щапхъэфI яхуохъу университетым и адрей IэщIагъэлIхэми абы щеджэ щIалэгъуалэми.
Бгъэдэлъ зэфIэкI лъагэхэм папщIэ Джыназ Борис къыфIащащ «Урысей Федерацэм цIыхухэм щIэныгъэ нэхъыщхьэ егъэгъуэтынымкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ», «Лэжьыгъэм и ветеран» цIэ лъапIэхэр. Мэкъумэш егъэджэныгъэмкIэ дунейпсо академием и академикщ ар. Лъэпкъ щIэныгъэлI пажэм мызэ-мытIэу къыхуагъэфэщащ къэрал IуэхущIапIэ зэмылIэужьыгъуэхэм къабгъэдэкI щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр, дамыгъэхэр. Зи псалъэмрэ зи IуэхущIафэхэмрэ тебгъуэтэж нэхъыжьыфIым апхуэдэу пщIэшхуэ къыхуащI къыдэлажьэхэми иригъаджэ студентхэми.
Зи илъэс 80 юбилейр мы махуэхэм зыгъэлъапIэ Джыназ Борис Музэчыр и къуэм, нэхъыжьыфIым, лъэпкъ щIэныгъэр ипэкIэ зыгъэкIуатэ лэжьыгъэ купщIафIэ куэд зи къалэмыпэм къыпыкIа къэхутакIуэм, егъэджакIуэ щыпкъэм, дохъуэхъу узыншэу куэдрэ псэуну, зыпэрыт IэнатIэм ехъулIэныгъэщIэхэр щызыIэригъэхьэну.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
