ХузэфIэкI псорикъытхуэзыщIэу хуэфащэ пщIэзымыгъуэтыжа адыгэ узэщIакIуэ
Зэхуэдэ IыхьитIу Налшык зэгуигъэзу зы уэрам щыIэщ. Абы и зы кIапэр Къэбэрдей уэрамым йоуалIэ, адрейр Университетым и деж щеух, ут цIыкIу къигъэщIу. Ар езыри кIыхькъым и лъэныкъуитIымкIи нэхъыбэу узыIуп-лъэр зауэ нэужь лъэхъэнэхэм яухуа, къатитI-щыуэ зэтет унэхэрщ. Апхуэдэу щытми, ар къалэм и уэрам нэхъ дахэхэм ящыщ зыуэ ябж, цIэ зэрихьэми хуэфащэу псоми къалъытэ.
Нэгумэ Шорэ и цIэр абы щыфIащар (япэм ПочтовэкIэ еджэу щытащ) 1944 гъэрщ, япэ лъэпкъ узэщIакIуэ телъыджэр къызэралъхурэ илъэсищэ щрикъуа илъэсырщ. Абы иужькIэ республикэм унафэ къищтащ щIэныгъэлIыми къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр къыдагъэкIыну икIи, дыщымыуэмэ, и фэеплъ сын екIу Пединститутым и гупэм щыхуагъэувыну. ИужькIэ а утым и кур мывэкIэ хъурейуэ къагъэтIылъыхьащ, илъэс къэс удз гъэгъахэр щыхасэ, хъарзынэуи зэрахьэ, ауэ илъэс блыщIым щIигъуауэ ар зэрынэщIу щытщ, а зы лIы ныбжьым къриубыдэу парт унафэщI, тхакIуэ, усакIуэ Iэджэм къалэм и щIыпIэ щхьэхуэхэм сын къекIухэр щыхуагъэува пэтми. Япэ узэщIакIуэм и фэеплъ сын гъэувыныр апхуэдизу кIыхьлIыхь щIащIари ар абы къимылэжьауэ, хуэмыфащэу къыщIалъытэри гурыIуэгъуащэкъым. И зэманым елъытауэ бгъэдэлъа щIэныгъэкIи (и анэдэлъхубзэм нэмыщI абы хамэ лъэпкъыбзиплI ищIэу щытащ), хэлъа лIыгъэ-кIи, гумызагъагъкIи, зыхилъхьэ щымыIэу илъагъу и лъэпкъым къалэн зэмылIэужьыгъуэкIи телъыджэлажьэ хуигъэзэщIакIи Нэгумэ Шорэ зэбгъапщэрэ зэплъыт хъунрэ адыгэхэм къахэкIакъым. Ар дэнэ къэна, Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъхэм, дагъыстанхэм я гугъу умыщIмэ, а илъэсхэм апхуэдэ къэхутэныгъэ лэжьыгъэ ищIэныр зыхузэфIэкIа щIэныгъэлI яIэкъым.
А узэщIакIуэ хьэлэмэтырщ ХIХ лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэ дыдэхэм, и гуащIэгъуэу Урыс-Кавказ зауэр щекIуэкI илъэс псэзэпылъхьэпIэхэм, лъэпкъ гъэкIуэду, емынэ узу къыдалъхуахэм къащхьэщыхьа пшэ фIыцIэр ящхьэщыхыным, ахэр зыхэт кIыфIыгъэ шынагъуэм къыхэшыным япэу егупсысу щIэзыдзар, а насыпыншагъэхэм я хэкIыпIэр зэхэгъэкIыным яужь ихьар. ИпэIуэкIэ Европэмрэ Урысеймрэ щызэфIэува узэщIыныгъэм ижь уэр къызэрыщIихуам и щыхьэту, абы къелъытэ апхуэдэ зэфIэкI зыбгъэдэлъу щыIэр щIэныгъэм и закъуэу зэрыщытыр. А Iуэху еплъыкIэм емыпцIыжу, хуэпэжу и псэр пытыху ар тетащ, хэбгъэзыхьмэ, и гъащIэр зэрыщыту зыщIитар аращ. Абы хьэкъыу пхыкIат къыдалъхуахэр щIэныгъэм и лъэныкъуэ хъумэ, ар зыIэрагъэхьэмэ, зыхэт гъащIэ дыджым ахэр къыхэкIыфыну, щхьэхуитыныгъэ нэс яIэрэ зыхуей ягъуэту псэууэ щIадзэну.
Iуэху ирихьэжьахэм япэу лэжьыпхъэри абы тэмэму еубзыху — ар лъэпкъыбзэм алфавит хузэхэлъхьэнырт. Ар зэбгъэпэщыныр тынштэкъым, абы лъабжьэ хуэпщIыныр щыуагъэншэуи къэхутэн хуейт. Зыщыгъуазэхэм абы япэщIыкIэ къыхихыр хьэрып алфави- тырщ, адыгэбзэм макъыу иIэхэр игъэзэгъэ-ным гугъуехьищэр пыщIами. Зэрыхуэбгъэфащэ хъунумкIэ, 1825 гъэм абы зэхилъхьа, урыс усакIуэ Нечаев Сергей зи гугъу ищI и алыфбейми, тхыгъэ зэридзэкIахэми, и Iэдакъэ къыщIэкIа и усэ-поэмэхэми щIэныгъэлIым къыщигъэсэбэпар хьэрып алфавитым тещIыхьа тхыбзэрщ. Ауэ иужькIэ, урысыбзэм нэхъ куууэ щыгъуазэ зыщыхуищIым, Нэгумэм и Iуэху еплъыкIэм зехъуэж — и лъэпкъыр зыхэс къэралыгъуэм и алфавитыр и анэдэлъхубзэм къыщигъэсэбэпым къыдалъхуахэм нэхъ къазэрыщхьэпэнур къыгуроIуэ. ЩIэуэ зэхилъхьа тхыбзэм ипкъ иткIэ, адыгэ узэщIакIуэм лъэпкъыбзэм и алыфбей етIуанэу зэхелъхьэ. Тхыбзэ зэбгъэпэщ, алыфбей зэхэплъхьэ къудейкIэ лъэпкъ щIэныгъэр зэрызэфIэ-мыувэнур къызыгурыIуэ узэщIакIуэр иужькIэ ерыщу йолэжь анэдэлъхубзэм и грамматикэми, арыншамэ лъэпкъыбзэр сабийхэм пхуегъэщIэнкIэ Iэмал зэримыIэр къызэрыгурыIуам и щыхьэту.
КъэхутакIуэ къудейуэ зэрыщымытыр игъэбелджылыуэ, щIэныгъэлIым еджапIэ Налшык къыщызэIуихыну яужь йохьэ. А еджапIэм и къалэнымрэ анэдэлъхубзэм щиубыдын хуей щIыпIэмрэ фIыуэ щыгъуазэ урыс офицер Россильон а илъэсхэм мыр итхыгъащ: «… Зэман дэкIмэ, къалэн нэхъыщхьэ дыдэу а училищэм къыпэщытыр къэбэрдеибзэр щегъэджынырщ, ар блэжь щыхъунури къэбэр- деибзэм и тхыбзэмрэ грамматикэмрэ зэхэзылъхьэ поручик Бекмурзин Шорэ иригъэкIуэкI лэжьыгъэхэр хабзэ гуэрхэм иувэрэ ахэр иухмэщ».
Жыжьэ плъэф, къэкIуэнур къэзыхутэф щIэныгъэлI губзыгъэм а зэман зэхэмыбзхэм къыгуроIуэ къэхъу бгырыс щIалэгъуалэм я анэдэлъхубзэм и мызакъуэу, зыхэс къэралыгъуэм и бзэри Iэмал имыIэу ящIэн зэрыхуейр. Нэхъ гугъуехьыншэу, тыншу урысыбзэр зэрагъэщIэн папщIэ, а илъэсхэм абы зэхелъхьэ лъэпкъ тхыдэм щыяпэ, псалъэ миниплIым щIигъу зыхыхьэ «Къэбэрдей-Урыс псалъалъэр». И зэманым къагъэсэбэпыну хунэмысами, пщIэ лей зыхуэщIыпхъэ а лэжьыгъэм и фIыгъэкIэ къызэтенащ, ди деж къэсыжащ илъэс щитI ипэкIэ абы ихуа псалъэхэр къызэрапсэлъу щытар, лъэпкъыбзэм хэмытыж, жьы хъуа псалъэ куэд, языныкъуэхэм зэхъуэкIыныгъэ ягъуэтахэр. Анэдэлъхуб-зэм теухуауэ и Iэдакъэм къыщIэкIа лэжьыгъэхэм языхэзи къыдэкIауэ абы илъэгъуа-къым, абыхэм ящыщ куэди къызэтенакъым, уеблэмэ и грамматикэмрэ псалъалъэмрэ дунейм къыщытехьар ди лъэхъэнэрщ, ауэ иджыкIэ дызыщыгъуазэхэми нэрылъагъу къыпщащI ахэр адыгэ бзэщIэныгъэм и къежьапIэу, кIуэд зимыIэ и хэлъхьэныгъэу зэрыщытыр. А зым фIэкI имыщIами, а япэ лъэпкъ еджагъэшхуэм и цIэ лъапIэр къыдалъхуахэм ягу, я псэ щагъафIэу лIэщIыгъуэкIэрэ щIилъын щхьэусыгъуэ яIэщ.
ЩIыпIэ нэщIым лъэпкъ щIэныгъэр щызыгъэувыну яужь ихьа дэтхэнэ зы узэщIакIуэми куэд илэжьын хуей мэхъу. Нэгумэми пасэу къыгуроIуэ анэдэлъхубзэм теухуауэ иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэм я закъуэ къудейкIэ Iуэхур зэрызэфIэмыкIынур, я бзэм и мызкъуэу, къэхъу щIэблэщIэм къызыхэкIа лъэпкъым и тхыдэри куууэ ящIэныр зэракъалэныр. ИпэкIэ ар зэфIигъэувэжыну зыри яужь зэримыхьам къыхэкIкIэ, ар блэжьынри тынштэкъым. Лъэпкъ тхыдэр тхыгъэу щымыIэми, щIэныгъэлIым япэу гу лъетэ къыдалъхуахэм къадэгъуэгурыкIуэ таурыхъ-хъыбархэм, тхыдэ уэрэдыжьхэм ар зэрахъумам, къызэрыхэщыжым, урыс, хамэ лъэпкъхэм я лIыкIуэ куэдым я лэжьыгъэхэм ар къызэрыщызэтенам. Ахэр тегъэщIапIэ ещIри абы етх «Адыгэ народым и тхыдэ» тхылъ цIэрыIуэр. Урыс тхыдэ щIэныгъэм и Iуэху еплъыкIэхэм тету зэхэлъхьа а лэжьыгъэ гъуэзэджэм япэу щызэфIэгъэувэжащ адыгэ лъэпкъым къикIуа гъуэгуанэ хьэлъэр, ар къызытехъукIар, абы и гъащIэм къыщыхъуа Iуэхугъуэ нэхъыщхьэхэр, и щхьэхуитыныгъэм папщIэ бэнэныгъэ иригъэкIуэкIар, къыдалъхуахэм я псэукIар, хабзэ, хьэл-щэн хьэлэмэт яхэлъахэр. Ар къызэрыдэкIыу, и пщIэр зэрылъагэр къагурыIуэри, нэмыцэбзэкIэ зэрадзэкIащ, тхылъ щхьэхуэу Германием дунейм къыщытехьащ, тхыдэм елэжь урыс щIэныгъэлIхэм щытхъу псалъэ куэд хужаIащ. Абы и мыхьэнэр нобэр къыздэсым зыкIи нэхъ лъахъшэ хъуакъым, иджы-рей лъэпкъ еджагъэшхуэхэм ар ехьэжьауэ но-би къагъэсэбэп, еджапIэхэм щадж.
Япэ лъэпкъ узэщIакIуэхэм куэд яхэткъым щIэныгъэм иращIэкI лэжьыгъэхэм я щIыIужкIэ, художественнэ псалъэм и мыхьэнэр, и зэфIэкIыр къызыгурымыIуэ, сыт хуэдэ жан-рым итми, анэдэлъхубзэкIэ япэ тхыгъэхэр зэ- хэзымылъхьэ. Бзэмрэ тхыдэмрэ елэжьу зэрыщытам и щIыIужкIэ Нэгумэ Шорэ усакIуэуи щытащ. Арагъэнщ СССР-м и академием пасэу гу зэрылъитамкIэ, ар адыгэ художественнэ литературэм и къежьапIэу щытауэ, абы и лъабжьэр игъэтIылъауэ къыщIалъытэр. Шэч къытумыхьэжу ар фIэщ къыпщащI адыгэ узэщIакIуэм дэлэжьа, фIыуэ зыцIыхуу щытахэм къагъэна я гукъэкIыжхэм- рэ тхыгъэхэмрэ. Адыгэ щIэныгъэлIым 1825 гъэм Псыхуабэ нэIуасэ къыщыхуэхъуа урыс усакIуэ Нечаев Сергей зэритхыжыгъамкIэ, «Абы зэхелъхьэ поэмэ цIыкIухэр … ахэри и лъэпкъэгъухэм зэрагъэщIэфыркъым, жьэкIэ къаIуатэрэ мащIэурэ ягу ирамыубыдэмэ».
Илъэс пщыкIутI дэкIа нэужь, а гупсысэр зэрыпэжыр игъэбыдэу, ныбжьэгъу нэсу абы иужькIэ къыхущIэкIа, и деж щыхьэщIа урыс академик Шегрен Андрей и письмохэм ящыщ зым мыр щитхыгъащ: «…Нэгумэр усакIуэ ерыщщ, си деж ар нэхъыбэм зэлэжьыр усэхэрщ, языныкъуэм езым и IэдакъэщIэкIхэрщ, адрейхэм урыс тхыгъэ зэридзэкIхэрщ. Ар хьэзырщ нэху щыху езым и усэхэм къеджэну е нэгъуэщIхэр зэридзэкIыну». УзэщIакIуэр зэрыусакIуэр щIигъэбыдэу, Шегрен и фIыгъэкIэ ди деж къэсыжащ «Хъуэхъу» зыфIища и тхыгъэ закъуэр. Языныкъуэ щIэныгъэлIхэм художественнэ зэфIэкI мыкIуэщIыж абы зэрыбгъэдэлъар щалъагъу «Адыгэ народым и тхыдэ» тхылъ цIэрыIуэми и грам матикэм хуищIа псалъащхьэ гъэщIэгъуэнми.
Адыгэ узэщIакIуэ цIэрыIуэм и цIэр куэд щIауэ ирапх урыс усакIуэ телъыджитIым — Пушкин Александррэ Лермонтов Михаилрэ. Абыхэм яку дэлъа зэпыщIэныгъэм, зэрызэдэлэжьам щIэныгъэлI Iэджэ тетхыхьащ, лэжьыгъэ куэд, тхылъ щхьэхуэхэр траухуащ. Апхуэдэ Iуэху еплъыкIэр зыфIэкъабылхэм я бжыгъэр мащIэ хъуркъым, пыухыкIауэ абыхэм я цIэхэр къидмыIуэми. Абыи къыщымынэу урыс литературэм и тхыдэм елэжь щIэныгъэлI щхьэхуэхэм (Комарович Василий) хуагъэфащэ Тазит» поэмэм и лIыхъужь нэхъыщхьэр Пушкин Александр адыгэ узэщIакIуэм къытрищIыкIауэ.
Къэхутэныгъэ иригъэкIуэкIхэм я фIыгъэкIэ Нэгумэ Шорэ урыс, хамэ лъэпкъ щIэныгъэлI зыбжанэм цIыхугъэ яхуэхъуащ (Нечаев Сер-гей, Бессе, Грацилевский Сергей, Шармуа Франц, Шегрен Андрей). Ди деж къэсыжа абыхэм я гукъэкIыжхэр щыхьэт зэрытехъуэмкIэ, ар гъэсэныгъэ нэс, хьэл-щэн къекIу зыхэлъ, щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ, къыдалъхуахэр зыхэт кIыфIыгъэм къыхэшыныр гъащIэ къа- лэн зыхуэзыщIыжа лэжьакIуэ емызэшыжу щытащ. Абы иIа мурад лъагэхэр нэсу къызыгурыIуари, и псэм и къабзагъэр зэхэзыгъэкIари, гу къабзэм къыбгъэдэкI псалъэ гуапэкIэ ар япэу зыгъэлъэпIари, Iэрытх къыщIэнахэр зыри хэмыщIу тхуэзыхъумари академик Шегренщ. Урысейм ЩIэныгъэхэмкIэ и ми- нистерствэм зэрызыхуигъэза и письмом абы щитхыгъащ: «Дунейм ехыжа … Бекмурзин Шорэ … лъагъуныгъэ къабзэ щIэныгъэм зэрыхуиIэм папщIэ, щIыхь лъагэ зыхуэщIыпхъэ цIыхущ. ПсэхупIэ къезымыт и лэжьыгъэхэмкIэ ар къызыхэкIахэм я зэхэщIыкIынша- гъэр ящхьэщихыну яужь итащ икIи абы и лъэныкъуэкIи къыдалъхуахэм нобэр къыздэсым щыяпэ икIи щизакъуэ щапхъэ яритащ».
Зыхилъхьэ щымыIэу илъагъу и лъэпкъым и гугъуехьрэ и псэ дыдэрэ емыблэжу хуи щIахэм языхэзми папщIэ япэ лъэпкъ узэщIакIуэ щэджащэм и лъэпкъэгъухэм лIэщIыгъуэкIэрэ щIагъэлъэпIэн щIыхь къыщилэ-жьащ. Зыми жиIэркъым къыдалъхуахэм япэ узэщIакIуэм и цIэр ящыгъупщэжауи, блэкIа зэманхэм хуащIа щIагъуэ щымыIэуи. Совет лъэхъэнэм и илъэсхэм абы и цIэр къаIэты- жащ, и лэжьыгъэхэр зэрыт тхылъитI япэу къыдэкIащ, «Адыгэ народым и тхыдэр» урысыбзэкIи къэбэрдеибзэкIи куэдрэ дунейм къытехьащ, лэжьыгъэ куэд, тхылъ щхьэхуэхэр абы траухуащ, Налшык и уэрамхэм ящыщ зым и цIэр фIащащ. Ауэ щIэныгъэлI гъуэзэджэр дунейм зэрехыжрэ лIэщIыгъуитIым нэблэгъащи, хуэтщIэфынум и нэхъыщхьэр — фэеплъ сын екIу хуэдгъэувыныр — нобэр къыздэсым тхузэфIэкIакъым. Абы теухуауэ нэхъ пасэхэм, дыщымыуэмэ, тIэунейрэ зэпеуэ ирагъэкIуэкIащ. Зыгуэрхэр къыхах хуэдэ защIащ, ауэ зыри кърикIуакъым. Ноби сыныр здэщытын хуей утыр зэрынэщIщ.
Адыгэ тхыбзэр япэу зэзыгъэпэщам, анэдэлъхубзэм и грамматикэр зэхэзылъхьам, зи лъэпкъ тхыдэр зэфIэзыгъэувэжам, абы и художественнэ литературэм и лъабжьэр зыгъэтIылъам хуэфащэ пщIэрэ щIыхьрэ нобэр къыздэсым зэримыгъуэтыр къезэгъыркъым, лъэпкъ напэми къекIуркъым. Зэгуэрым Пушкин итхыгъащ: «Лъэпкъым къыхэкIа и цIыху щэджащэхэр зымыгъэлъэпIэфыр лъэпкъ щIагъуэкъым». Лъэпкъ гъунэгъухэм къызыхэкIар зымыщIэжхэм, зи щхьэ пщIэ хуэзымыщIыжхэм дыхамыбжэн щхьэкIэ, къыдалъхуахэм апхуэдиз къалэн хуэзыщIа цIыху псэ- емыблэжым гулъытэ нэхъыбэ икIэщIыпIэкIэ хуэтщIэныр къытпэщытщ. Нэгумэ Шорэ хуэ дэ зимыIэхэм диIащэрэт жаIэ, абы хуэдэм я нэ къахуокI. Дэ диIэщи, хуэфащэ хуэтщIэфыркъым.
ЗэрыгурыIуэгъуэщи, дызэрыт зэманыр тыншкъым. Iуэху гугъухэр къэралым къыпэщытщ, ахъшэр псоми къомэщIэкI. Мылъку зэхэдзэм къыхэкIыу абы сын хуагъэувыным ди гугъэр щыхэтхыжакIэ, ди Iэ зэтедзауэ дыщысынри тэмэмкъым, тхуэфащэкъым. Къалэну дэ къытпэщытщ нэгъуэщI хэкIыпIэхэр къэдгъуэтыныр. Лъэпкъым и цIыхухэм зэхадзэ мылъкукIэ апхуэдэ фэеплъ сынхэр, мэжджытхэр, члисэхэр пасэми ди зэманми щIыпIэ куэдым щагъэув, щаухуэ, адыгэ унагъуэ къэс сом зыбгъупщI зэхадзэныр лъэпкъым и цIыхухэм егъэлеяуэ къатехьэлъэну къыщIэкIынкъым. Ар лэжьыныр хъунущ и пщэ дилъ-хьэ Къэбэрдей Адыгэ Хасэм, е КъБР-м ЩэнхабзэмкIэ и министерствэм, е цIыху гупым.
Пасэм лъэпкъым гурэ-псэкIэ хуэлэжьа цIыху пэрытхэм я пщIэр нэгъуэщI IэмалхэмкIи къэпIэт, бгъэлъапIэ хъунущ. ТхылъымпIэ къызэтенахэр щыхьэт зэрытехъуэмкIэ, Налшык япэу къыщызэIуаха анэмэт еджапIэм и унафэщIуи и егъэджакIуэуи Нэгумэ Шорэ щытащ. ИужькIэ абы къызэригъэпэщыну зи ужь ихьа училищэм ар и тхьэмадэу ягъэувыну мурад зэраIами шэч хэлъкъым. Ауэ, гъэщIэгъуэныракъэ, Налшык нобэ дэт еджапIэхэм ящыщ зым абы и цIэ зэрихьэркъым, ди хэку зэи къимыхьа куэдым я цIэхэр фIащами. Япэ узэщIакIуэ телъыджэм и цIэр фIэпщ хъунут Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал институтым, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым филоло-гиемкIэ и институтым, мыхъужыххэми, педколледжым. Япэ лъэпкъ щIэныгъэлIым и щIы-хьыр нэхъ къиIэтынт институтымрэ университетымрэ зэгъусэу илъэс зыщыплI къэс зэ пыухыкIауэ абы теухуа щIэныгъэ кон-ференц ирагъэкIуэкIыу щытами. Иужьрей илъэсхэм хэпщIыкIыу япэ узэщIакIуэм нэхъ гущIыIэ хуэхъуауэ къыпщохъу лъэпкъ тхакIуэхэри, сурэтыщIхэри, скульпторхэри: дыщымыуэмэ, щIэныгъэлIым теухуауэ абыхэм я Iэдакъэ зэманыфI хъуауэ зыри къыщIэкIыжакъым.
Къэхъун-къэщIэнхэр къэзыхутэф цIыху акъылыфIэу Нэгумэ Шорэ зэрыщытар белджылы къыпщещI лъэпкъ тхыдэм и зэман псэзэпылъхьэпIэхэм къыпхрыплъыфу къыдалъхуахэр нэплъэжыгъуэ зэрихуэнур абы къызэрихутами. Псалъащхьэ хьэлэмэтыщэ и грамматикэм абы хуищIам мыр щыжиIэгъащ: «Сэ си лэжьыгъэм щыщIэздзам, хьэкъыу си гум пхыкIа Iуэхугъуэм къызжиIэрт бгырыс мыгъасэм гъащIэр зыгъэфIэрафIэ гугъапIэр — нэхугъэр — игу къридзэну: абы щIэныгъэр фIыуэ щилъагъуну зэманыр, дэ псоми щIэныгъэм, тхылъым, тхыгъэм зыщеттыну лъэхъэнэр къэсыну… ЩIэныгъэ зыхэлъ цIыхухэм къагуэзыгъэкI псори зэхинэу, фIыгъэмрэ щIэныгъэмрэ си хэкум зыщритыну дакъикъэ IэфIым нэсыху сэ сымыпсэункIи, ар сымылъагъункIи хъунущ. О! А зэман дахэр къэсатэмэ, сыту гуфIэгъуэ куэд си псэм итIанэ къыщыукъубеинут».
А зэман жыжьэхэм апхуэдэ гурыщIэ къабзэхэр зи лъэпкъым хузиIа узэщIакIуэ телъыджэм ирихьэжьа лэжьыгъэхэрщ ди зэманым къыдалъхуахэм ехъулIэныгъэ хьэлэ мэт зыIэрагъэхьахэр зи фIыщIэр, ахэр абы и дежщ къыщежьар. Аращ зыщымысхьыжу хузэфIэкI псори къытхуэзыщIа япэ лъэпкъ щIэныгъэлI щэджащэм хуэтщIэр тфIэмащIэу, и щIыхьыр къэIэтыным сыт щыгъуи дытелажьэу, и цIэ лъапIэр лъэпкъым дэтхэнэ и зы цIыхуми и гум щигъафIэу щытын щIыхуейр.
ХьэкIуащэ Андрей,
КъБР-м щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ,
филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор,
ЩIДАА-м и академик.
