Мыжей Мамыржан утыку къыдошэ
УсакIуэ, филологие щIэныгъэхэм я кандидат Мыжей Мамыржан Алий и пхъур Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и Инжыджышхуэ къуажэм 1957 гъэм жэпуэгъуэм и 14-м къыщалъхуащ. Курыт еджапIэр къиухри абы и щIэныгъэм щыпищащ Къэрэшей-Шэрджэс къэрал педагогикэ институтым урысыбзэмрэ урыс литературэмкIэ и къудамэм. Филологие факультетыр 1979 гъэм ехъулIэныгъэкIэ къиухащ.
КъыкIэлъыкIуэ илъэсийм Мамыржан урысыбзэмрэ урыс литературэмкIэ егъэджакIуэу щылэжьащ Инжыджышхуэ и курыт еджапIэм. 2006 гъэм «Илъэсым и егъэджакIуэ» урысейпсо зэпеуэм ар па-шэ щыхъуащ икIи УФ-м и Президентым и саугъэтыр къыхуагъэфэщащ. А илъэс дыдэм Мыжейм къратащ Хьэбэз щIыналъэм щрагъэкIуэкIа «Районым и егъэджакIуэ нэхъыфI» зэхьэзэхуэм и саугъэтымрэ щIыхь тхылъымрэ. 2010 гъэм Мыжей Мамыржан къыфIащащ «Урысей Федерацэм щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ» цIэ лъапIэр.
КъШР-м Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым 1988-2009 гъэхэм и щIэныгъэ лэжьакIуэу щытащ. Мыжейм и «Фразеологические единицы с анималистическим компонентом в кабардино-черкесском языке» кандидат диссертацэр 2003 гъэм КъБКъУ-м щыпхигъэкIащ. ЩIэныгъэ лэжьыгъэ 30-м нэблагъэ абы и Iэдакъэ къыщIэкIащ. Ар жыджэру хэтащ Кавказ Ищхъэрэ, къэралпсо, дунейпсо щIэныгъэ конференцхэм.
Мыжей Мамыржан адыгэбзэкIи урысыбзэкIи усэхэр етх. 1982 гъэм щыщIэдза-уэ ахэр щIыналъэм къыщыдэкI газетхэм къытохуэ. Республикэ телевиденэм и адыгэ нэтынхэр мызэ-мытIэу абы и гъащIэмрэ и гуащIэмрэ траухуащ.
1998 гъэм къыдэкIа «Мелодии черкешенок» усэ тхылъым хагъэхьащ Мамыр-жан и тхыгъэ нэхъыфIхэр. 2009 гъэм адыгэбзэкIэ дунейм къытехьащ усакIуэм и «Сыхуейщ уи нитIым сыщIэплъэну» япэ усэ тхылъыр. Иджы урысыбзэкIэ къыдигъэкIыну егъэхьэзыр и усэхэр зэрыт тхылъыр.
Мыжей Мамыржан и усэ Iэрамэ нобэ фи пащхьэ идолъхьэ.
ТекIужь Заретэ.
Усыгъэхэр
Шэсыжыбжьэ
Шэсыжыбжьэр еIэтыж си лъагъуныгъэм,
Лъагъуэ псыIэм шы лъэкъуампIэр
къытренэж.
IэплIэ щIыIэр схузэIуехыр закъуэныгъэм,
ГукъэкIыжыр удз гъужауэ къысхуонэж.
Хуэмысакъыу си насыпым си къэкIуэнур,
Жэщ пщIыхьэгъуу си гугъапIэр сIэщIехыж,
Къогъунэгъур сэ си нэпсыр къыщекIуэнур:
ФIыуэ слъагъум и сэламыр къызехыж.
ЩоукIытэжыр къызжиIахэм, щIегъуэжауэ,
Псэ гъэтыншкIэ къызэджами симыдэж,
Жэнэтыпсу къэжа псынэр игъуэжауэ,
Жын тIысыпIэ пабжьэ кIырым хокIуэдэж…
Сигу хигъэщIми, сохъуэпсыкIыр зиIэжьэну,
Нэ къуэлэнхэм си фIэщ мыхъуу
сыщIоплъыхь,
Сэ жызоIэр, къысхуей закъуэмэ, сежьэну,
КъысхуэмыщIэу къыщIихьыфыр
си гуэныхь.
Къезгъэлыну си гухэлъыр схулъэмыкIыу,
Иужь псалъэр си тэмакъым къытенащ,
ДошэсыкIыр фIыуэ слъагъур
къемыплъэкIыу,
Лъагъуэ псыIэм шы лъэкъуампIэр
къытенащ.
Шэсыжыбжьэр еIэтыж си лъагъуныгъэм,
IэплIэ щIыIэр схузэIуехыр закъуэныгъэм…
Псэу
Дэнэ уи гъуэгум уэ уздишэр,
Сыт хуэдэ гъащIэ узыхишэр,
Иджыпсту дыдэ зепхуэр сыт?!
Сэ уи гупсысэ сыхэмыт?
Узэгуигъэпрэ уи жагъуэгъум,
Уимыгъэжейуэ уи гум егъум?!
Жьы къабзэм уи гур хуезэша?
Уи плIэIур хьэлъэм игъэша?!
Ухигъэгъуалъхьэу шыгъушыпсыпIэ,
Хьилэм уи жьантIэр и тIысыпIэ?! —
И псалъэ уэухэр хищIэу фом,
УкIэрипха щыуагъэ пкъом?!
Е текIуэныгъэм и уанэгум
Ушэсыфа, щыхъуэпскIыу, нэгум?
ЕхъулIэныгъэм и бзииху,
Нурыбэу, ещхьу Iэдииху?!
Уэ дэнэ щIыпIэ ущыхэтми,
Уи жэщ уэздыгъэу пхуэблэр хэтми,
Си лъагъуныгъэр кIащхъэ мыхъу,
ЩыпилыцIыкIи ар къэмыхъу.
Ар жэщым мазэу къыпкIэлъоплъыр,
Уи щыгум махуэм дыгъэу щоплъыр,
УекъуэншэкIами къыпхуегъэгъу,
Пхуэмыхъуу зыкIи уи дауэгъу.
ЙолъэIур Тхьэшхуэм уихъумэну,
Гуэныхьым уэ ущихъумэну,
ПщIыфыну мафIэ зэхэмыкI!
Уи кIэн щымыIэу къыщимыкI!
Зыхуейр зыщ ар мы дунейм,
Зыщ и хъуэпсапIэр гухэлъ хейм:
ЖепIэфу гъащIэм тхьэгъэпсэу,
Уи гъусэр хэтми — урепсэу!
ТхылъымпIэ ушкIумпIа
Уи жэщыр хэкIуэтэхукIэ ущолажьэр
Уи пэш щIэныгъэ куум хузэIухам,
Ар ещIэри, гупсысэм иIэ лажьэ?!
Сыхуешэ уи бжэ зэ зэIузыхам.
СыкъыIуокIыж Iэнкуну,
нэгъуэщI слъэкIкъым,
И Iэпэр сIыгъыу гугъэ къэятам,
СIэщIокIыр, ауэ, ди Тхьэ, сыпэлъэщкъым
Гухэлъ гъэфIакIэ сигу зызыIэтам.
НыщIохьэ ар уи пэшым мыдэIуэжу,
Жэнэт хэщIапIэ дыдэу илъытам,
Итынт уи пащхьэ си гур емышыжу,
Езыр абы зыгуэркIэ хуитам.
Йохъуапсэр си гур, и пIэ имызагъэу,
Уи Iэгур телъу тхылъ узытенам,
Зыхишрэ пагэу дэнэкIи зигъазэу,
Игъаплъэу уи нэр лампI зэхэбгъэнам.
Узытет лъэгум, стIол узыкIэрысым,
Уэ щыгъын пщыгъым, вакъэ лъыптIэгъам,
Ар сытым щыщми, уи Iэр зылъэIэсым,
Уи щхьэгъубжащхьэм удз къыщыгъэгъам…
ТхылъымпIэ кIапэ лъэгум ебдзыхам
ЕфыгъулIапэу си гур хуеплъыхащ:
Идэнт тхылъымпIэм и пIэ ар ихуам,
ЗэхиушкIумпIами, уи Iэм IэщIэлъам!
НэгъуэщI пщащэ
Ужейрэ, пщIыхьым урихьэщIэу,
Уарэзыуэ, ужыIэщIэу?
Е уи нэр плъызу пIэм ухэлъ?
Гупсысэ бзаджэм уIэщIэлъ?..
СыпщIогупсыс, си жэщыр хьэлъэщ,
Сэ гуныкъуэгъуэр зикI къысхуэлъэщ,
Лъэ макъ имыщIу къысхуэкIуащ,
Ар иджы гуэрым къыстекIуащ.
Ущыгъупщэну сигу схуегъэзкъым,
Лъэныкъуэ гуауэр иригъэзкъым,
Ар жысIэм ауи къемыдэIу.
КъызжеIи пэжыр схуэгъэудэIу:
Уэ зэрыуиIэр нэгъуэщI пщащэ…
Щхьэгъубжэм тхьэмпэ къытощащэ…
А пэжым лIыгъэ къыхихынщ,
Си макъ итIанэ зэхихынщ.
ИджыкIэ хьэлъэщ сэ си жэщыр,
Уи теплъэр ныбжьу къызыхэщыр.
Мэгугъэ си гур, схуэмыжей,
И щыгум гугъэм сфIыдожей.
…Щхьэгъубжэм тхьэмпэ къытощащэ…
Щхьэ уиIэ, си псэ, нэгъуэщIпщащэ?!
Щыгъэ хужь
Мэдаущ бжьыхьэ щIыIэр нэщхъейуэ,
Тхьэмпэ гуэрхэр зэщихъуэу зехуз,
Си гупсысэм и лъабжьэм щыхъейуэ,
Мы сэ си гур зыкъузыр сыт уз?!
Сытегъэжрэ блэкIам, зыхуэзгъэшэчу,
Ныбжьу щIэтым си нэгу зэхэуам?
ФIыуэ слъагъур жысIам къимыгъэшу,
Щежьэжам… сыкъелат къыстеуам.
АтIэ нобэ схуэхъужу щIэрыщIэ,
Къоятэжыр уэлбанэ блэкIар!
Пшагъуэ щIыIэм щIы пцIанэр дохыщIэ,
Игъэтхытхыу гугъэщIэ слъэкIар.
Лъащхьэм къосыр гъэужь жьым зэридзэр.
Си блэкIам и лъэужьыр сохуж.
Дэнэ нэсрэ си гъуэгум къыпидзэр?
Щыгъэху закъуэр си Iэгум йохуж.
Ар уи тыгъэт… Уэ пщIэжрэ, уи тыгъэт!
Сигу нэхъуапсэр зыхуейр къэпщIат:
УриIэну псэухукIэ нэгугъэт…
Уи щыуагъэр сэ жану шэщIат.
Уи щыуагъэм и фэбжьыр и лъагъуэт,
Сэ мы гъащIэм лъэбакъуэу щысчам,
Щыгъэ хужьыр зыхэхуэр псы жагъуэт.
Сэри хъунут пагагъэм щIэсчам!
Удз гъуэлэжыр къыносыр си лъащхьэм,
Щыгъэ хужьыр псы уэрым сфIехьыж.
Сыщхьэщешыр си лъагъуэм уи кхъащхьэм,
Бзу лъэтэжхэм уи гъыбзэр здахьыж.
Уэращ зи лажьэр
Сымыжейуэ жэщ згъэкIуамэ,
Ар уэращ зи лажьэр,
Нэщхъеиныр къыстекIуамэ,
Ар уэращ зи лажьэр.
Жэщ мазэгъуэм сыхэкIыжмэ,
Ар уэращ зи лажьэр,
Си псэлъыхъухэр IузгъэкIыжмэ,
Ар уэращ зи лажьэр.
Сэ си напIэр схуэмыIэтмэ,
Хамэщ къыспэщысыр,
Си Iэпкълъэпкъым си псэр хэтмэ,
Уэ сыпщIогупсысыр.
Уэ нэгъуэщIым ухузеплъэу,
Сыхуэмей къэIуну,
Си жыг хадэм, зэригъалъэу,
Жьыбгъэр щыщэIуну.
Гухэлъ псалъэр къызогъажьэ,
Уи цIэр си гум илъщи,
Си насыпыр къыспехьэжьэ,
Уи IэмыщIэ илъщи!
Бжьыхьэм и щэху
Бжьыхьэ гъуэжьым и гур къыдэмыж,
Зы щэху гуэрым нэпсыр хущIегъэжыр,
Дыгъэ гуапэр куэдрэ къыщымыж,
Тхьэмпэ гъуар куэзыру зэхегъэжыр.
И куэзырым къикIым щIогупсыс,
ЩIалэ къуапцIэщ, сощIэр, зыхутридзэр,
ЗэригъащIэм хуейуэ ар здэщыс.
Си IэлъэщIырщ жьыбгъэм сфIызэридзэр.
АтIэ сыт, куэзырым жиIэр сыт? —
Сэ схуэхъуащ а щIалэр гупсысапIэ!
Ди зэIущIэр къикIмэ сыту фIыт!
ХъыбарыфI къысхуэхьыт, бжьыхьэ лъапIэ!
…ХуэсIуэтакъым щIалэм си гухэлъ,
Зы хищIыкIкъым сэ абы хуэзгъэвым.
КъэзмыщIэхукIэ си насып зыхэлъ,
Сэ срещхьщ зи вакъэ зыхуэзгъэвым.
И лъэ макъ си щауэм зэхэзмых,
Куэзыраплъэр бжэуэ къыстопыхьэ:
«Зы фIы гуэри уэркIэ къысхуимых, —
Узыхуейр уи бжэ къыIумыхьэ».
СедэIуэжкъым, бжьыхьэ, сэ уи щэIу, —
Угъуэщащ! — Си щауэрщ си бжэ къеуэр, —
ФIыуэ слъагъур тетщ сэ си бжэщхьэIу:
«Уэ узиIэу сиIэкъым гукъеуэ!»
Насыпыр къэплъэнэфщ
Насыпыр сыту къаплъэнэф:
Къыбгъурыт фIыгъуэр имылъагъуу,
ХамэщIым ныбжь къыщелъыхъуэф!
Нэхъ нэджэIуджэр игъэщIагъуэу,
Дыгъэпсыр нэпскIэ ехъуэжыф.
ЩIещыкI бгы нэзхэр гузавэхыу,
Аузхэм доплъэр, хощэтыкI,
«Сызыхуэфащэр хэт?» — упщIэхыу,
ЦIыху нэгухэр сакъыу
щIепщытыкI…
Ауэ, хуэфащэр къыкIэлъыплъу,
Гъуэгу зэхэкIыпIэм къыщенэж…
ПщIэ хуэзыщIынум игу дэмыплъу,
Хэзутэжынум кIэлъожьэж!
Си вагъуэ щэху
Сэ сиIэщ, си псэ, вагъуэ щэху,
Жэщ хъуамэ, пIащIэу сыхущIокIыр,
Абы къыстепсэмэ и нэху,
Сыт хуэдэ бампIи сыIэщIокIыр.
МыдаIуэу си гур къысфIолъэт:
Нэхъ щIыпIэ жыжьэм ущыIамэ,
Уэ пщIэрэ: къощыр уи сурэт,
Си вагъуэм — уи нэхэр теплъамэ.
Си жагъуэу, ауэ, согъэунэху:
Укъищкъым куэдрэ уэ си вагъуэм, —
КъызжыIэт пэжыр, зумыущэху, —
Уэ щэхуу уиIэ нэгъуэщI вагъуэ?
Хэт и лажьэ?
Къыу зеиншэу си гур къыщыпхуэджэм,
ЗыкIи ущызмыщIэм ухэтащ.
ГъащIэ-псы къубейр зэбзей ныджэм,
Уэ сыппэплъэу, куэдрэ сытетащ…
Угъуэщэну уэри ухуеякъым…
Ауэ зэман кIуар дыдымеиж:
Сыщыпхуейм — уэ укъысхуеякъым,
Укъысхуейщи — сэ сыпхуэмеиж.
…Уэ утетщ иджы а ныджэ нэщIым,
Хъыншэ бдзэжьеящэу къыбокIукI…
Нэхъуеиншэу къежэха псы жэщIым,
И къару ерури кIэщIоткIукI.
Кърухэр
«Уи махуэ фIыуэ!» — къызэпхащ сэлам,
«Сыпхуезэшат!» — къызоIущащэ уи гур,
«Дауэ ущыIэ!» — содэIуж жысIам,
«Сыножьэпат!» — ныпхуогузавэ си гур…
Зытедгъэуащ зэхэдмыхауэ фэ,
ЗэIухыпауэ дигухэм зэхуаIуатэр…
Къру хужьитI насыпым иIэтар,
ДакIэлъыхъуапсэу, нэкIэ догъэкIуатэр!
Гъатхэм и лэгъунэр
Гъатхэ гуапэр Iэуэлъауэу
И лэгъунэм щIыхьэжащ:
ЩIылъэ-унэ зэсэбауэм
И фэр лыду пыхьэжащ.
Iэщхьэлъащхьэр дэхьеяуэ
Нысэм унэр зэлъыIуех,
Дарий щэкIхэр зэтрилъхьауэ
Дэрбзэрыныр къызэIуех:
IэщIэкIахэу щIымахуаем,
Хуейщи жыгхэр ихуэпэн,
Удз гъэгъа щегъэкIыр хуейм,
Жэнэт бзухэр здэщыпэн.
Дыгъэ бзийхэр и жэхапхъэу
Уэс лъэужьыр ипхъэнкIащ,
Данэ пIащIэр и кIэIупхъуэу
Къырыр гуфIэу нэху къекIащ.
Гъатхэ хуабэм и жьэгу нэсым
ЦIыхуи, Iэщи къыщоуш,
Епэрымэу хьэуам щесыр,
Хуохъу мы гъащIэм и тхьэгъуш!
ГуфIэгъуэ макъамэ
Иухми уаем хьэмтетыгъуэр,
Джэдыгур нэхъри зэредзэкI,
Хьэсыуэ, гъатхэм лъыса губгъуэр,
Iэримыгъэхьэу иредзэкI.
ЩIымахуэм нэщхъыр иуфами,
Унафэу ищIыр мызэщIэж,
ЩIэрыщIэу уэс къыхиуфами,
Ар щIылъэм дежкIэ мыгуащIэж.
ДэIуэжкъым жыгхэр, нэм икIауэ:
Iэпкълъэпкъыр гъатхэм хуезэшащ.
Пшэ фIыцIэ-благъуэм IэпыкIауэ,
МазэщIэр уафэм щыушащ.
Ухуеймэ, бгыжь зэтеубыдахэр,
Хъуэпсахэу, зикI, темыпыIэж,
Гупсысэ хьэлъэм иубыдахэр,
ИджыкIэ я псэм емыIэж.
Ягъэбзэрабзэ я жьэ пшынэр,
Бзу цIыкIухэр я гъуэхэм йосэж.
ЩIымахуэ, дыгъэм игъэшынэр,
Илъэфу и кIэр мэкIуэсэж…
Гуэл
Гуэл щхъуантIэпсыр итщ мэзыкум,
Дыгъэр хэфми, ар мыгъуж,
Щхьэщыхьэну жыг езыкум,
Пщащэ кIантIэу зелъагъуж.
Бзур лъэтэнущи хьэщIапIэ,
ЩыгъыныщIэ недысыж,
Iуувауэ гуэл хэщIапIэм,
ЛъэныкъуитIымкIи зоплъыж.
Мэз псэущхьэхэм я гъуджэу,
Гуэлыр гъатхэм дэчэфащ,
И сурэтыр игъэджыджэу,
Уэгу щхъуантIагъэр зыщIифащ!
Удз гъэгъа
Бжьыхьэ хуэмыхум кIэр щIимыупщIэу
ЩIымахуэ ткIийр тезэрыгуащ,
Удз гъэгъа цIыкIухэр уэсым, мыупщIэу,
ТегушхуэгъуафIэу щIым тригуащ:
Уи нэр щIисыкIыу щхьэ гъуэжь хъурейхэр,
Къауц бырыбым дыгъэу къыхоплъ,
КIущи гъуэщарэ лъапэ хъурейхэр,
Яригъэуну и гур зэщIоплъ…
Нур дыщафэ
Лыдыжу мазэм нур дыщафэр
ТрекIэ лъагъуэ ишэщIам,
Хъаныпхъу шатыру Iуха уафэр
Яуфэбгъур вагъуэу пигъэнам.
Гъэмахуэ жэщым и таурыхъым
Дыхэту докIуэр. Сыту щэху!
Гухэлъ гъэфIам уихуауэ и хъым
Упсалъэ лъыхъуу зыбоущэху.
«ЖумыIэ зыри!» — псэр мэлъаIуэр, —
Гухэлъыр псалъэм пхухэлъхьэн?
ГуитI зэхуезэшыр зэгуроIуэр:
ЯлъэкIыр щэхуу зэпсэлъэн!
Сыкъэсыжащ. Ущытщ Iэдэбу.
ГурыщIэ къабзэм щхьэдекIых.
Мазэ лыдыжым щымысхьыжу
И нурыр уэру кърекIых…
… Дымыхъумэфмэ нур дыщафэр,
Бэлыхьым мазэр хэмыкIын.
Гугъэ къэпцIар — сабий ибафэу —
Ди гъащIэ нэзым темыкIын…
ЕдэIу шыкIэпшынэм
Мэушэ уэшхыр шыкIэпшынэу,
И къуэпсхэр кIапсэу еукъуэдий,
ЗэпыудынкIэ темышынэу:
Нэхъ нотэ лъагэр еукъуэдий!
ЕдэIу гупсэхуу! Си гухэлъырщ
Жэнэт макъамэу къэятар,
Гущэ уэрэду си гугъапIэрщ
Жыг-унэрысхэм яIэтар.
ЗэIудз, зэIудзыт уи щхьэгъубжэр! —
Уэшх-шыкIэпшынэм зеухыж,
Псэ езэшам телъа бампIэгъуэр,
Пшэ улэуауэ щхьэщехыж…
Жэуап къетыжыт шыкIэпшынэм:
Си щэхум лIыкIуэ ар хуэсщIащ! —
Уэ хьэуа щIыIэм уегъэшынэр:
Уи Iэбжи-набжи зэхуэпщIащ…
… Мэушэ уэшхыр шыкIэпшынэу…
Гугъэ
Мазэ нурым холыдыкIыр,
Уэс, уэншэкуу гъэбыбар.
Си гум гугъэр сфIыхедыкIыр,
Уэ уи плъэкIэм дэлыбар.
Уи хъыбар къысхуехьыр жьыбгъэм,
Псэ ешам ар и щыкъунщ.
Укъысхуеймэ, сыножьэну
Теубыдэгъуэ схурикъунщ.
Мы дунейр щызэфIэткIэ,
Къызэптынущ гукъыдэж.
Си жэщ пщIыхьым ущыхэткIэ,
Укъэсынущ уэ си деж.
Дэнэ уи лъэр нэмысами,
Хэт мыхъуами уи пэшэгъу,
Ди зэIущIэр къэмысами,
Дызэхуохъу дэ зэгъунэгъу!
Зы хъужыну дэ ди жьэгухэр, —
Жьэгу аращ щIызэщIэнар!
Зы хъужыну дэ ди гъуэгухэр, —
Гъуэгу аращ къыщIигъэщIар!
Мазэ нурым холыдыкIыр,
Уэс, уэншэкуу гъэбыбар.
Си гум гугъэр сфIыхедыкIыр,
УэуиплъэкIэмдэлыбар…
