Тегеран хуабжьу щысакът
1943 гъэм щэкIуэгъуэм и 28-м къыщыщIэдзауэ дыгъэгъазэм и 1-р къэсыху Сталин, Рузвельт, Черчилль сымэ Тегеран конференцым щаубзыхуащ дунейм и къэкIуэнум теухуауэ мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхухэр. Абы нэхъыщхьэу кърикIуащ мыхэр: япэрауэ, Сталиным езым къыкъуэт къэралхэр къигъэгугъащ Германиер зэхикъута иужь СССР-м Япониер хигъэщIэну. ЕтIуанэрауэ, совет лIыкIуэхэм яхузэфIэкIащ США-мрэ Инджылызымрэ 1944 гъэм фIэмыкIыу КъухьэпIэ Европэм етIуанэ фронт къыщызэIуахыну гурыIуэну. Ещанэрауэ, Рузвельтрэ Черчиллрэ шэсыпIэ иуващ КъуэкIыпIэ Пруссиер (иджы Калининград областщ) зауэм и ужькIэ СССР-м ей хъунымкIэ. АрщхьэкIэ ижыри къэс а зэIущIэм теухуауэ куэд зыщымыгъуазэ къэнащ. УФ-м ЗыхъумэжыныгъэмкIэ и министерствэм и Дзэ университетым и профессор Рубцов Юрий абы топсэлъыхь.
Кхъухьлъатэхэр япэ итщ
— СССР-м, США-м, Инджылызым я Iэтащхьэхэм я шынагъуэншагъэр къызэгъэпэщыныр Ираным щрагъэкIуэкIыну зэIущIэм ехьэлIа нэхъ Iуэхушхуэхэм ящыщт. Сыт Сталиныр Москва икIыу Тегеран кхъухьлъатэкIэ щIэмылъэтар?
— Апхуэдэу пщIэным 1943 гъэм и бжьыхьэм шынагъуэшхуэ пылът. Абы къыдэкIуэуи, щэкIуэгъуэм и кIэм дунейр къызэIыхьат. Мыри хэлъщ: ВКП(б)-м и ЦК-м и унафэкIэ 1930 гъэм къыщыщIэдзауэ къэрал Iэтащхьэхэр хуит ящIыртэкъым, Iэмалыншэу щымытмэ, щIым тет транспорткIэ фIэкIа зекIуэу. Мотори 8 зэрыт «Максим Горький» кхъухьлъатэ абрагъуэр уэгум щыкъута иужькIэ ар нэхъыфIу къалъытат.
— А унафэр къызэпаудрэт?
— НэгъуэщI къэрал IуэхухэмкIэ нарком Молотовыр Т-7 бомбэзехьэмкIэ Британ хытIыгухэм, иужькIэ США-м лъэтащ 1942 гъэм и накъыгъэ — мэкъуауэгъуэхэм. Тегеран и пэкIэ Сталиныр кхъухьлъатэ итIысхьэххакъым. Абы и тэрмэш Бережков Валентин Москва икIри, Баку «Дуг-лас»-кIэ лъэтати, тхьэусыхат дуней щытыкIэр зэрызэкIэлъымыкIуэм и зэранкIэ, кхъухьлъатэр хуабжьу зэрызэридзам къыхэкIыу. Ари къалъытауэ къыщIэкIынущ.
— Авиацэм и маршал Головановыр Сталиным едауэрэт лъэтэну щынэхъыфI зэманымкIэ?
— МафIэгур Баку нэса иужькIэ, Головановыр занщIэу ираджащ Сталиныр зэрыс вагоным. Абы яжриIащ уафэм пшэ зэрытемылъыр икIи улъатэ зэрыхъунур. Вождым абы хуигъэлъэгъуащ Тегеран лъатэу къигъэзэжыну. Головановым тригъэчыныхьырт псори а махуэ дыдэм лъэтэну. Сталиныр арэзы хъуащ.
Сталиныр, Молотовыр, Ворошиловыр, Берие сымэ зэрыса «Дуглас-47» кхъухьлъатэр зезыгъакIуэр маршал Головановыртэкъым, атIэ Берие и кхъухьлъатэзехуэ пажэ полковник Грачёв Викторт. Мы Iуэхур апхуэдизкIэ щэхути, Грачёвым зэрылъэтэнур къыщищIар Сталиныр машинэм къикIа иужьщ.
Хэтыт къещакIуэр?
— Совет посольствэм къыщыувыIэну Рузвельт къэзыгъэдэIуар хэт?
— Рузвельт ирагъэблэгъэну хуейт инджылызхэми урысхэми. Американ президентым япэщIыкIэ зыри идакъым. АрщхьэкIэ зэIущIэм хэт псоми белджылы ящыхъуащ сакъыныгъэр япэ игъэщын зэрыхуейр. Вашингтон кIуэжа иужь Рузвельт дыгъэгъазэм и 17-м жиIащ конференцым хэтхэм нэмыцэхэр къатеуэну зэрызагъэхьэзырымкIэ Сталиным совет тIасхъэщIэххэм хъыбар къызэрырагъэщIар.
«Жыжьэ лъэн» Iуэхур зыгъэхьэзырар генерал цIэрыIуэ Скорцени Оттэт, ар езы Гитлер и нэIэ щIэтт.
Ди тIасхъэщIэххэм псори пасэу къащIат. Я мурадыр къазэремыхъулIэнур къащыгурыIуэм, нэмыцэхэм ягъэувыIащ ирахьэжьа Iуэхур.
— Сыт Сталиныр иран шах ныбжьыщIэм хуэзэну щIыхуеяр?
— Сталинымрэ Реза Пехлевирэ я зэIущIэр зыхуэгъэзар СССР-м КъуэкIыпIэ Курытым щиIэ зэфIэкIыр гъэбыдэнырщ. Пащтыхьыр СССР-м фIыуэ къыхущытт.
Шахыр авиацэм зэрыдихьэхыр зыщIэ Сталиным абы кхъухьлъатэ псынщIэ тыгъэ хуищIащ.
— Совет дзэзешэхэм ящыщу хэт игъусар Сталиным?
— Тегеран щигъусащ генерал Штеменкэ. Фронтым щекIуэкI псоми ар щыгъузаэ зыщIар Штаб нэхъыщхьэм и унафэщIым и къуэдзэ Антоновырщ. Сталиным мызэ-мытIэу запищIащ Япэ Украин, Белорус фронтхэм я унафэщIхэу Ватутинымрэ Рокоссовскэмрэ. Псалъэмакъыр зыхуэгъэзар Киев и деж щебгъэрыкIуэнырт.
