Лъэпкъым и нэщэнэ нэхъыщхьэ
«Адыгэ псалъэ» газетым и жэрдэмкIэ КъБР-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм илъэс зыбжанэ хъуауэ ди щIыналъэм щрегъэкIуэкI «Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэпсо зэпеуэ-фестивалыр. Абы и къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщщ егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэм къыхыхьэ IэмалыщIэхэм тету анэдэлъхубзэр егъэджынымкIэ бгъэдыхьэкIэщIэхэр къэгъэнэхуэныр, Iэзагъ ин яхэлъу ахэр зи лэжьыгъэм хэзыпщэф курыт школхэр, сабий IуэхущIапIэхэр, егъэджакIуэхэр, гъэсакIуэхэр гъэпэжэныр, абыхэм я зэфIэкIым псори щыгъэгъуэзэныр. Фестиваль-зэпеуэм и зи чэзу Iыхьэм иджыблагъэ щыпащащ Аруан куейм хыхьэ Черная Речкэ къуажэм дэт курыт школым. КъБР-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм и лэжьакIуэхэмрэ республикэм и егъэджакIуэ пажэхэмрэ зыхэт къэпщытакIуэ гупыр ирагъэблэгъат еджапIэм. ЩIызэхуэса Iуэхум и екIуэкIыкIэнум кIэщIу тепсэлъыхьа нэужь, егъэджакIуэхэмрэ абыхэм я гъэсэнхэмрэ фестивалым хуагъэхьэзыра лэжьыгъэр ягъэлъэгъуащ.
Школым щекIуэкI егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэм къыщыщIидзэр пэщIэдзэ классхэрщ. Апхуэдэ япэ лъэбакъуэхэр ягурэ я щхьэрэ зэтелъу цIыкIухэм зэрачыр нэрылъагъу щыхъуащ 3-нэ классым. Дерсыр иригъэкIуэкIащ егъэджакIуэ гумызагъэ Дол Iэминат. «Си анэбзэр согъэбзэрабзэ» зыфIаща дерсым щызэпкърахащ Бицу Анатолэ и «Мамэ» усэр.
Ещанэ классым щеджэ цIыкIухэм я анэхэм тращIыкIа сурэтхэмкIэ блыныр ягъэщIэрэщIат, гъащIэм нэхъ лъапIэу щабж анэм хуатха усэ едзыгъуэ цIыкIухэм къеджащ.
Дерсым лъабжьэ хуэхъуа «Мамэ» усэм удихьэхыу Дадэ Рузанэ къеджа нэужь, едзыгъуэкIэ зэпкърахыурэ псалъащхьэ хуащIащ, и гупсысэ нэхъыщхьэр ягъэбелджылащ. Усэм къытрагъазэурэ еджа нэужь, абы Бицу Анатолэ щIилъхьа гупсысэр гугъу демыхьу къаIуэтащ: анэм хуэдэ зэрыщымыIэр, абы и Iуэхур дэгъэпсынщIэн, хуэсакъын, и гур хъумэн зэрыхуейр.
Методикэ и лъэныкъуэкIэ тэмэму къызэгъэпэща дерсым егъэджакIуэм къыщыщыгъупщакъым «зыгъэпсэхугъуэ дакъикъэри». Iэминат и гъэсэн цIыкIухэм ребусхэм щыгъэпщкIуа псалъэхэр къахутащ, анэм теухуа уэрэд цIыкIу зэдыжаIащ.
АдэкIэ егъэджакIуэм Iэзэу зэрилъытащ цIыхур анэм зэрыхущыт щIыкIэр, лъагъуныгъэр, анэдэлъхубзэр. Дэтхэнэ зыми и бзэм хуиIэ лъагъуныгъэр, абы хуищI пщIэр анэм и деж къыщожьэ. Зи бзэ зэзымыпэсыжым и лъэпкъри игъэпэжыркъым. Анэдэлъхубзэр зыгъэпудым, Iумпэм зыщIым анэри егъэпуд. Анэм къыбдилъхуа бзэр анэм хуэдэуи лъапIэщ. А тIури цIыхум и къежьапIэу зэрыщытыр къызыхэщ усэхэр адыгэбзэкIэ, тыркубзэкIэ, урысыбзэкIэ еджакIуэ цIыкIу- хэм ягъэIуащ. Мы дерсым и кIуэцIкIэ анэм теухуа псалъэжьхэр къащIэжащ, цIыхубзым ехьэлIауэ адыгэ хабзэм хэт Iуэхугъуэхэм щыщхэм тепсэлъыхьащ, я къуажэм къыдэкIа цIыхубз цIэрыIуэхэри гулъытэншэу къагъэнакъым. Дерсыр яухащ Бицу Анатолэ и псалъэхэмкIэ:
«Сэ щызиIэр зы лъэIущ мы
дунейм:
Ныкъуэ мыхъуу зы жэщ
я жей кIапэ,
Анэу щыIэр IэфIу ирежей!»
Шыгунэ ФатIимэ 7-нэ классым адыгэ литературэмкIэ щита урокым щытепсэлъыхьащ Нало Заур и «ЦIыху напэ» балладэм. Дерсым и кIуэцIкIэ еджакIуэ цIыкIухэм къапщытэжащ тхакIуэм и гъащIэмрэ и литературнэ лэжьыгъэмрэ, балладэм тращIыкIа теплъэгъуэр Iэзэу къагъэлъэгъуащ Медалы Алинэ, Шыгунэ Данэ, Къарэмызэ Алим, Нэдгъэгъу Роксанэ сымэ. Тхыгъэм къыщекIуэкI Iуэхугъуэхэр иджырей гъащIэм ирапхри зэпкърахащ, ныбжьыщIэхэр зэгупсысыпхъэ упщIэхэр егъэджакIуэм яхуигъэуващ: «ГъуэгурыкIуэм и пIэм фитамэ, сытыт фэ фщIэнур? ДыщрихьэлIэу пIэрэ, уд теплъэ ямыIэми, апхуэдэ цIыху лейзехьэхэм ди гъащIэм?» ЕджакIуэхэм я жэуапхэм лъабжьэ яхуэхъуат гъащIэм щагъэунэхуа, зыщрихьэлIа Iуэхугъуэхэр. Абыхэм гу лъыуагъатэрт гъуэгурыкIуэм къыкъуэкIа лIыгъэм хуэдэ зыхузэфIэмыкIын куэд нобэ ди гъащIэм узэрыщрихьэлIэнум. Абы и щхьэусыгъуэри цIыхур мылъкум зэригъэудэфарщ, абы къыхэкIыу напэмрэ укIытэмрэ мыхьэнэшхуэ зэрырамытыжырщ. Удым и образым щытепсэлъыхьым, еджакIуэ цIыкIухэм я гупсысэкIэр наIуэ къэзыщI жэуапхэр къатащ: «Апхуэдэ бзаджащIэхэм сытри къуащIэфынущ. Нобэрей ди щIэблэр гъуэгу пхэнж зэрытрагъэувэн Iэмал куэд къагупсысыф абыхэм, псалъэм папщIэ, фадэм драгъэхьэх, лIыжь-фызыжьхэм я гъэтIылъыгъэ мащIэхэр зыIэрагъэхьэн щхьэкIэ лей куэд зэрахьэ, уеблэмэ зи адэ-анэ-хэм едыгъуэжхэри щыIэщ. ИкIи дыхуейт, дэ тщыщ дэтхэнэ зыри ди гъащIэ гъуэгум уд щытыкIэ зиIэ гущIэгъуншэхэм дащыхуэмызэну». Балладэр тхакIуэм Щоджэн-цIыкIу Алий и фэеплъ щIищIам и щхьэусыгъуэр къазэрыгурыIуэм ехьэлIауэ къыжаIащ «Псэр щэи, напэ къэщэху» псалъэжьым къикIыр, напэр лIэщIыгъуэ бжыгъэхэм къапхрыкIа, гужьеипIэми кIуэдыпIэми адыгэр къизыша лъэпкъ фIыгъуэу зэрыщытыр.
Дерсым къыщаIэта Iуэхугъуэхэр нэрылъагъу зыщI презентацэ IэкIуэлъакIуэу зэхалъхьат. «ЦIыху напэм» и теплъэгъуэхэр къыщыгъэлъэгъуа сурэтхэр художник лэжьыгъэхэм къазэрыкIэрыху щыIэтэкъым. Апхуэдэу къэгъэлъэгъуа хъуащ предметхэм яку дэлъ зэпыщIэныгъэхэр егъэфIэкIуэнымкIэ егъэджакIуэм Iэмал зыбжанэ къызэригъэсэбэпар. Дерсым зыщытепсэлъыхьа Iуэхугъуэхэр къызэщIакъуэжащ тест лэжьыгъэхэмкIэ.
Гъуэгум зы кIэух имыIэ,
иIэкъым щIэдзапIэ.
Ущыуамэ, къэувыIи,
Ечэнджэщ уи напэм.
Мы усэ едзыгъуэмкIэ яухащ «ЦIыху напэм» теухуа урокыр.
КъыкIэлъыкIуэ дерсыр щатащ 11-нэ классым. ЕгъэджакIуэ Бжьыхьэ Сулимэ зыхуигъэувыжар иужьрей илъэсхэм адыгэбзэмкIэ яджар къэпщытэжынырт, къызэщIэкъуэжынырт, егъэфIэкIуэнырт. Ахэр къехъулIэн папщIэ абы Iэмал зыбжанэ къигъэсэбэпащ. Дерсым лъабжьэ хуэхъуа, Хьэвжокъуэ Людмилэ и «Адыгэ пшынэм» езы усакIуэр къеджащ. КъызэрыщIэкIымкIэ, Людмилэ щеджар а школырат. Усэр къагъэсэбэпурэ абыхэм къапщытэжащ синтаксисыр: псалъэухам хэт псалъэхэм я зэкIэлъыкIуэкIэр, псалъэуха зэхэлъхэр, къызэрыгуэкIхэр, щхьэ белджылы зиIэхэр, зимыIэхэр, зэхэлъ-зэгъусэхэр, нэгъуэщIхэри. Макъамэ къызэрыкI адыгэ Iэмэпсымэхэм зэреджэхэр къагъэсэбэпурэ, вводнэ, зэрызыхуагъазэ псалъэхэр хэту псалъэуха къагупсысащ, абыхэм щагъэува нагъыщэхэр къагъэлъэгъуащ. ЕджакIуэхэр жыджэру зыхэлэжьыхьа дерсым мураду зыщыхуагъэувыжар къайхъулIауэ къэплъытэ хъунущ. Псом хуэмыдэу, Шурдым Анзор адыгэбзэмкIэ и щIэныгъэр зэрыкуур къэпщытакIуэхэм гъэщIэгъуэн ящыхъуащ.
«Эльбрус телъыджэ!» Арат и темэр 11-нэ классым щекIуэкIа урок зэIухам. Географиер езыгъэдж Псэун Светланэ лъэпкъ компонентыр и лэжьыгъэм къызэрыщигъэсэбэпыр къыщигъэлъэгъуащ мы дерсым. Дызэрыгушхуэ Iуащхьэмахуэ бгым теухуауэ еджакIуэхэм я щIэныгъэм хэгъэхъуэным къыдэкIуэу, ахэр хэкупсэу гъэсэным хуэгъэза къалэни зыхуигъэувыжат Светланэ. Дерсым IэкIуэлъакIуэу щызэхэухуэнат географиери, тхыдэри, IуэрыIуатэри, усыгъэри. Iуащхьэмахуэ нэхъыфIу къацIыхун папщIэ ныбжьыщIэхэм «къахуеблэгъащ» япэ дыдэ абы и щыгум дэкIа адыгэлI Хьэшыр Чылар. ХьэщIэ лъапIэм еджакIуэ цIыкIухэр «иришэжьащ» Iуащхьэмахуэ яригъэцIыхуну. Япэу ахэр къыщызэтеувыIар а къуршым лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэр зэреджэр къащIэнырт. Iуащхьэмахуэ и фIэщыгъэ псори, къапщтэмэ, 40 мэхъу. Абыхэм ящыщ зыбжанэр ягу къагъэкIыжащ. 2008 гъэм «Урысейм и телъыджэу 7» проектым щытекIуахэм ди Iуащхьэмахуи зэрахэтари, абы и щыгу дыкъуакъуэр ди республикэм и ныпым къызэрыщыгъэлъэгъуари къраIуащ.
— Iуащхьэмахуэ и щыгум япэу дэкIар сэращ, — къажриIэрт Хьэшыр Чылар и ролыр зыгъэзащIэ ныбжьыщIэм. ИкIи, ар къызэрыхъуам и тхыдэр ягу къигъэкIыжащ. Удихьэхыу екIуэкIа дерсым зытепсэлъыхь Iуэхугъуэм хуэкIуэ усэ зыбжани щыжаIащ урысыбзэкIи адыгэбзэкIи, «Эльбрус» уэрэдри дахэу ягъэзэщIащ. Зыхуагъэувыжа къалэнхэр къайхъулIэн папщIэ Iэмал зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ абы хуэкIуащ егъэджакIуэр. Псоми гъэщIэгъуэн ящыхъуауэ екIуэкIа дерсым еджакIуэхэм щIэ куэд къыщIахауэ жыпIэ хъунущ.
Дэтхэнэ зы лъэпкъми езым и нэмыс, и хабзэ, и лъэпкъым ехьэлIа махуэ лъапIэхэр иIэжщ. Инджылызыбзэр езыгъэдж Медалы Светланэ утыку ирихьа дерсым щыхузэфIэкIащ хамэ къэрал лъэпкъхэмрэ адыгэхэмрэ я хабзэхэм зэщхьу узыщрихьэлIэ Iуэхугъуэхэр гъэбелджылыным. Абы папщIэ иджырей технологиехэр IэкIуэлъакIуэу къагъэсэбэпурэ, 8-нэ классым и еджакIуэ цIыкIухэр хэту къызэрагъэпэща «телемост» жыхуаIэм хуэдэкIэ зи гугъу сщIа хабзэхэм инджылызыбзэкIи адыгэбзэкIи тепсэлъыхьахэщ. Псалъэм папщIэ, илъэсыщIэм ажэгъафэм унэ-унэкIэ къикIухьу адыгэхэм я хабзэу щытам хуэкIуэ инджылызхэми яIэщ. Апхуэдэу ныбжьыщIэ цIыкIухэм къащIащ ди лъэпкъым бжьыхьэм гъавэр кърахьэлIэжа нэужь ящI тхьэлъэIум хуэдэ Америкэм щыпсэухэми зэраIэр. УмыгъэщIэгъуэн пхузэфIэкIынтэкъым еджакIуэхэм инджылызыбзэм хуэшэрыуэу зэрырипсалъэр. ЕгъэджакIуэмрэ и гъэсэнхэмрэ яку дэлъ зэхущытыкIэ хьэлэмэтыр нэрылъагъу щыхъуащ а зы дерсым.
Медалым къиIэта темэм пызыщэ хуэдэт къыкIэлъыкIуэу къэпщытакIуэхэм я пащхьэ щагъэлъэгъуа дерсыр. Урысыбзэмрэ литературэмрэ езыгъэдж ЛъэмытхьэщI Зурьятрэ 6-нэ классым и еджакIуэ цIыкIухэмрэ «Европей лъэпкъхэм я усэхэм адыгэбзэкIэ зыщыгъэгъуэзэн» дерсым Iэзагъ хэлъу ди анэдэлъхубзэкIэ къыщеджащ хамэ къэрал усакIуэхэм я тхыгъэхэу Нало Зауррэ Ацкъан Русланрэ зэрадзэкIахэм. Лъэпкъхэм я зэхуаку дэлъын хуей зэныбжьэгъугъэр гъэбыдэным хуэгъэза лэжьыгъэр мы еджапIэм зэрыщекIуэкIыр нэрылъагъу щыхъуащ мы урокым. ЕджакIуэ цIыкIухэм бзэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ уэрэд ягъэзэщIащ, усэхэм къеджащ.
ЕгъэджакIуэм Iэзагъыу хэлъ куэд наIуэ къыщыхъуащ мы махуэм къэпщытакIуэ гупым я нэгу щIэкIа урокхэм. Адыгэбзэмрэ литературэмрэ школым щезыгъэдж, лэжьыгъэфI куэдым я жэрдэмщIакIуэхэу Шыгунэ ФатIимэ, Бжьыхьэ Сулимэ, Абазэ Маринэ сымэ зэрылажьэ методикэхэмрэ я къалэн нэхъыщхьэхэмрэ кIэщIу щыгъуазэ защIащ. Ахэр щылажьэ пэшхэр зыхуеинкIэ къызэрызэгъэпэща щIыкIэри къапщытэну я къалэным хыхьэрт хьэщIэхэм. Нэрылъагъу пособие жыпIэми, иджырей компьютер технологие жыхуэтIэхэми — мы еджапIэм щылажьэхэр сытми зэрыхуэIэкIуэлъакIуэр нэрылъагъут. Еджэным къыщыдэхуэ зэманым сабийхэр зыдрагъэхьэх IэпщIэлъапщIагъэм щыгъуазэ щыхуэхъуащ пэш хуитхэм къыщызэIуха выставкэ-гъэлъэгъуэныгъэхэм. Директорым гъэсэныгъэмкIэ и къуэдзэ Нэгъуей Мадинэ къызэрыджиIамкIэ, школым щолажьэ кружок зыбжанэ. Абыхэм щрагъасэ сурэт ящIу, щэкIыр хадыкIыу, бисерым хьэпшып зэмылIэужьыгъуэхэр къыхащIыкIыу, пхъэм IэкIуэлъакIуэу елэжьыфу, адыгэ фащэ нэгъунэ ядыфу. КIэщIу жыпIэмэ, мы еджапIэм сабийм и зэфIэкIым сыт и лъэныкъуэкIи зыщрагъэужь.
«Си бзэ — си псэ, си дуней» фестивалым школым и лэжьакIуэ гупым хуагъэхьэзыра классщIыб лэжьыгъэшхуэр теухуат адыгэ IуэрыIуатэм и пкъыгъуэ нэхъ ин дыдэхэм ящыщ нарт эпосым. Абы и къызэгъэпэщакIуэхэм я мурадт нартхэм яхэлъа хьэл-щэн дахэхэр, я дуней тетыкIар, зыщIэхъуэпсар, я гурыщIэр, лIыгъэр, хабзэ-нэмысыр зэрахэлъар еджакIуэхэм ирагъэщIэну. Нарт лIыхъужьхэм яхэлъа хьэл-щэн дахэхэм иджырей щIэблэр щыгъуазэмэ, гъэсэныгъэ и лъэныкъуэкIэ абы мыхьэнэшхуэ зэриIэр къалъытэу ягъэхьэзыра «Дэ доджэгу нарт лIыхъужьхэу» зыфIаща теплъэгъуэр щекIуэкIыр актовэ пэш инырат. ЕджакIуэ цIыкIухэм яхузэфIэкIащ нарт лIыхъужьхэм я дунейм зы тэлайкIэ укъыщагъэхутэну. Теплъэгъуэ къэс мыхьэнэкIэ щызэпыщIа, хъыбархэм я пычыгъуэхэри, уэрэдхэри, адыгэ къафэри IэкIуэлъакIуэу зыхэухуэна гъэлъэгъуэныгъэр хъуэхъуфIкIэ яухащ. Адыгэбзэмрэ хабзэмрэ я махуэшхуэр, купщIафIэу, нэгузыужьу екIуэкIар, джэгукIэ зэхуащIыжащ.
КъэпщытакIуэхэм, хьэщIэхэм псалъэ гуапэ куэд жаIащ еджапIэм щекIуэкI егъэджэныгъэмрэ хэкупсэ гъэсэныгъэмрэ теухуауэ. ЕджапIэм и унафэщI Медалы Заур фIыщIэшхуэ яхуищIащ фестивалым жыджэру хэта ныбжьыщIэхэми, школым и лэжьакIуэхэми, хьэщIэхэ- ми:
— Зи анэдэлъхубзэр зыIурылъ, зи лъэпкъ хабзэм куууэ щыгъуазэ дэтхэнэми и насыпщ. Унагъуэращ апхуэдэ гъэсэныгъэр къыщежьэр. Дэ ди къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщщ дерсым и дэтхэнэ дакъикъэри купщIафIэу къэгъэсэбэпыныр, дэтхэнэ еджакIуэми и къару дерсым хегъэлъхьэныр, адэ-анэхэр егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ Iуэхум къешэлIэныр. — Ахэр егъэджакIуэм къехъулIэным ди псалъэхэри IуэхущIафэхэри худогъэпс. Ди къуажэм щопсэу лъэпкъ 16-м къыхэкIахэр, абыхэм я сабийхэр дэ ди гъэсэнщ. Сыт хуэдэ лъэпкъым къыхэкIами езым и хабзэрэ бзэрэ иIыгъыжыну Iэмал щегъуэт ди деж, абы къыдэкIуэу адыгэбзэри ягъэшэрыуэ, ди хабзэри зэраIыгъыным яужь итщ. Дэ жэуаплыныгъэ дохь ди сабийхэр хэкупсэу къэгъэхъунымкIэ. Абы къыхэкIыу, нобэ фи нэгу щIэкIа махуэшхуэм хуэдэхэм мыхьэнэшхуэ яIэщ. ФIыщIэ яхудощI фестивалым и къызэгъэпэщакIуэхэми, ди хьэщIэ лъапIэхэми.
Курыт еджапIэм щIэс цIыкIухэм я нэгум иплъагъуэрт дэрэжэгъуэмрэ нэжэгужагъымрэ икIи гурыIуэгъуэт а псори ди анэдэлъхубзэм хуаIэ лъагъуныгъэшхуэм я нэщэнэу зэрыщытыр. КъытщIэхъуэ щIэблэм адыгэбзэр яIурылъу, лъэпкъ тхыдэр, хабзэр ящIэу, екIуу зэрахьэу къэгъэтэджыным хуэфэщэн гулъытэ щигъуэт еджапIэм и унафэщIми егъэджакIуэхэми фIыщIэрэ щытхъурэ яхуэфащэщ.
ЩОДЖЭН Iэминат.
