ИлъэсыщIэ жэщ
Щоджэн Риммэ
(Повестым щыщ пычыгъуэ)
ЩIымахуэ уает. Шыц уэсыр зэрихьэу къесырт. ИлъэсыщIэр я унэ къыщрагъэхьэну псори пIащIэу кIуэжырт. Инус зыщIэс общежитыр, бжьэ къэпщIам хуэдэу зэгуэр студентхэр щызэрызехьэу щытауи умыщIэжыну, нэщI хъуат. Езым фIэкIа къыщыщIэмынэжым, хъумакIуэ лIыжьым илъэсыщIэмкIэ ехъуэхъури, я унэ екIуэлIэжхэм заригъэщхьу, гъуэгу техьащ.
Инус щIалэ лъагэ зэкIужт. ЕджапIэ нэхъыщхьэм къытекIуэ щымыIэу щеджэрт, емыджэуи хъурэт, абы стипендиеу кърат тIэкIурат ахъшэу къыIэрыхьэххэр. КIэщIу жыпIэмэ, и щхьэ закъуэ-и лъакъуитIт.
«СыкIуэн хьэмэ сымыкIуэн? Дауэ сщIымэ, дауэ хъуну?» — жиIэурэ, темыгушхуащэу къалэ уэрамым иIэ лъэс лъагъуэм ирикIуэ щIалэр гупсысэ куум хэтщи, и вакъэ лъащхьэм дэщащэ уэсым и лъакъуэр псыф зэрищIри зыхищIэркъым.
Балигъ ныкъуэхъум а дакъикъэм зэригъэзахуэхэм и гур мафIэу кърасыкIырт. Хэплъэгъуэт абы и Iуэхур…
Инус и адэ-анэр пасэу зэбгъэдэкIыжат, езыр зыпIыжар и анэшхуэрат. Ар дунейм щехыжым, екIуэлIапIэншэ дыдэ хъуат тхьэмыщкIэр. ИлъэсыщIэр анэшхуэмрэ Инусрэ зэгъусэу кърагъэхьэ хабзэти, мы гъэм ари щыфIэкIуэдым, къыщIэхуат…
«ИлъэсыщIэр дауэ си закъуэу къизгъэхьэн? Си адэм деж сыкIуэн? Хамэ цIыхубзым сыкъытемыхьэлъэну пIэрэ? Хьэуэ, си анэм и деж сыкIуэнщи нэхъыфIщ. СыкIуэр Iуэху, абы и лIы ефэреижьым си ягъэкIэ псалъэмакъ хидзэмэ-щэ?», — а гупсысэхэм хэтурэ щIалэм гу лъитакъым къалэ гъунэм иIэ губгъуэ нэщIым зэрынэсам. Ар и анэр щыпсэу щIыпIэм ухуэзышэ гъуэгум тетт. Арыххэу машинэм Iэ хуищIри, къигъэувыIащ, ИлъэсыщIэ жэщым гъуэгупщIэр тIуащIэу Iахми, сыт ищIэнт, щIалэр арэзы хъури, и анэм деж екIуэлIащ.
Машинэм къызэрибэкъукIыу абы къыIурыуат бжьыныхукIэ шыужа гуэгушыл гъэвам и мэ IэфIыр. Махуэ псом мышхам и гурыIупсыр зэуэ къэжат, ауэ унэм щIыхьэн тегушхуакъым.
«Ярэби, си анэр зыгуэр хуейуэ унэм къыщIэкIамэ, зыкъезгъэлъагъунт. Сыту насыпышхуэ уи анэр зыщIэс унэ пщыхьэщхьэ къэс уекIуэлIэжыну… Тхьэм жиIэрэ еджапIэр къэзухмэ, Iэджэ къыхуэсхьурэ хьэщIапIэ сыкъыхуэкIуэнкъэ…», — жеIэ зи гур къызыфIэзэрыхьа щIалэм.
Уаем щигъэдийм, тегушхуэри, хуэмурэ пщIантIэм дыхьащ. Джэуэ щызэхамыхым, щхьэгъубжэм тоIэбэри, тоуIуэ. ЗанщIэуи анэм бжэр къыIуех.
— СыныщIыхьэ хъуну? — макъ щабэкIэ зыхуегъазэ Инус и анэм.
— Хъунущ, — Iэнкуну жэуап къет цIыхубзым. — Сыту щIалэшхуэ ухъуа!
— Мыбы къэкIуа ажэгъафэм феплъыт! Хэт и гугъэнт? — жиIэурэ и Iэшхуэхэр зэтригъауэурэ абы къыбгъэдохьэ и мылъхуадэр. — Тхьэр согъэпцI, мы абджыр уи щхьэм тезмыкъутэмэ! Зегъэхь укъыздикIам, — жеIэри, зыкъытрешащIэ.
Ар зэхэзыха Инус сыт ищIэнт? Зыкъигъазэри, къыщIэкIыжащ.
«Ей, си анэ, си анэ, шей къарэ фIэкIа димыIэми, ди щхьэ дыхуитыжу зы унэ дыщIэсыжамэ, нэхъыфIтэкъэ? Хэтхэ я лIыжь хьэ хьэулейм хуэдэу сыкъезыхуэкIыр?» — жиIэурэ, щIалэ тхьэмыщкIэр зэплъэкIыжурэ къыдэкIыжащ.
ИлъэсыщIэ жэщым псори я унэ исыжти, цIыху зэхэзекIуи машинэ зэхэзежи щыIэжтэкъым. Инус гъуэгу Iуфэм дэкIуей-къехыжу тетт, и анэр зыщIэс унэм пэIэщIэ зимыщIыщэу, ар и къуэм щхьэкIэ гузавэу къыщIэкIыу къэплъэну щыгугъырт. А тхьэмыщкIэм и стипендие зэхуихьэса тIэкIур машинапщIэу иритати, зэрыкIуэжыни къыIэщIэнатэкъым. «Си анэр къэмыкIуэми, си шыпхъу цIыкIур къыдэмыкIыу къэнэнкъым, сэ абы фIыуэ сыкъелъагъу. Сежьэнщ иджыри». А гупсысэхэм ягъэгугъэурэ кIарц жыгыжьым зыкIэригъэщIауэ кIэрыту нэху къытещхьащ абы.
… Инус и анэр щыдэкIуэжым, ипхъу Розэ и закъуэт здишэжар, ауэ цIыхубзым нэплъэгъуэ имыIэу, и гъащIэр дэгъэзеигъуэу ихьырт. И дэлъхур зылъэгъуа Розэ цIыкIу дыгъуэпшыхь лъандэрэ ипкI-илъми, къыщIэкIыпIэ игъуэтатэкъым. ИгъэтIылъа ахъшэ тIэкIур щэхуу къыкъуихыжри, гу къылъамытэн хуэдэу нэхущым унэм къыщIэкIащ. Макъ иримыгъэщIу бжэр хуищIыжри, пIащIэу пщIантIэм къыдэжащ. Уэсым щIэжрэ джалэмэ, къэтэджыжу ар кърожэ уэрам бгъуэшхуэм, ауэ быдэу иIыгъ и ахъшэр IэпыхункIэ мэшынэри, къэувыIэурэ и Iэгум илъым йоплъ.
Гъуэгубгъум екIуэкIыу щыт кIарцейхэм языхэзым кIэрыгъэщIа и дэлъхум бауэбапщэу бгъэдэлъадэри ахъшэр хуишиящ, къалъагъункIэ гузавэрэ къызэплъэкIыу.
— Мэ, Инус, мыращ сиIэр, нэгъуэщI мыхъуми гъуэгупщIэ пхуэхъунщ.
— Си шыпхъу закъуэ, дауэ укъамыщIэу удыхьэжыну? «УдэкIащ» — жаIэрэ уаукIмэ, сыунэхъужакъэ…
— Умыгузавэ, Инус, сэ щхьэкIэ. Дыгъуэпшыхь уэ уамыгъашхэу укъызэрыщIахужам щхьэкIэ сыбампIэри, сэри сахуэшхакъым.
— УмыпIащIэ, мыдэ зэ лэжьэн щIэздзэмэ, узгъэфIэжынщ.
И шыпхъум IэплIэ хуищIыжщ, машинэ къэувыIам итIысхьэри, Инус ежьэжащ.
ЗдэкIуэжа общежитым цIыху щыдымтэкъым, ерыскъы дзэкъэгъуи щIэлътэкъым. Зигъэхуэбэжщ, и щыгъын псыфыр зэрихъуэкIри, япэмыжыжьэу щыт шхапIэм кIуэри шей тIэкIу ефащ. И шыпхъум кърита ахъшэм щысхьри, гур къыщIэзыубыдэн гуэри къищэхуакъым.
И пэшым къыщIыхьэжщ, хуабэу зыщIиуфэри, Iурихащ. АрщхьэкIэ жэщ ныкъуэм мэжалIэу къызэщыуащи, шхын къилъыхъуэу сырэм доплъэ, къыдэгъэжхэр щIепщытыкI. И нэр тохуэ шыгъу тIэкIу зыкIуэцIылъ тхылъымпIэ хужьым. Шыгъум и гур къиуIэхукIэ йобзей, псы шынакъ трефыхьыжри мэгъуэлъыж.
МахуитIкIэ апхуэдэу псэуауэ, и ныбжьэгъу щIалэр пасэу къуажэм къикIыжри къэкIуэжащ, гъуэмылэ зэпэщхэр иIыгъыу. ЩIалэр Инус и Iуэхум фIыуэ щыгъуазэти, арат щIепIэщIэкIар.
— Сыту анэфI уиIэ! Алыхьым пхуигъэузыншэ, — жиIэри, ехъуэхъуащ Инус тIэпIу зыгъэшха и ныбжьэгъум.
И ныбэ из хъуа щхьэкIэ, Инус гукъеуэ и куэдт. И анэм и насыпыр зэрымыувыжар, ар гугъу зэрехьыр, и шыпхъу цIыкIур зэрыпэIэщIэр къехьэлъэкIыпэрт абы. И унагъуэр зы зэрищIыжын гупсысэр и щхьэм щыкIэрахъуэ зэпытми, хэкIыпIэ лъэпкъ хуигъуэтыртэкъым.
Инус стипендие къратыху и шыпхъум кIэнфет къыхуищэхурти, школым кIуэурэ илъагъурт.
Апхуэдэурэ а гъэри икIри, аргуэру ИлъэсыщIэ жэщыр къэблэгъащ. Аргуэрыжьти, гупсысэм хэхуащ щIалэ екIуэлIапIэншэр. КъращIауэ щыта псори фIыуэ ищIэжми, абы и шыпхъу цIыкIур илъагъун щхьэкIэ тегушхуэри, и анэм деж кIуащ.
Нэсрэ дыхьэмэ, пщIантIэр даущыншэщ, япэхэм хуэдэу ерыскъыми берычэтымэ лъэпкъи къыдихыртэкъым абы. Инус гузавэу щыщIыхьэм цIыхухъу губжьам и шхы- дэ макъ зэхех. ПкIэунэм зыщызыгъэпщкIуа и шыпхъур къокIий абы хэту:
— Инус, Инус, унэм ущIэмыхьэ.
— ПкIэунэм ущIисыр сыт? Хэт зызыщыбгъэпщкIуар?
— Си закъуэти, сышынэри сыкъыдэпщеящ. Ди гъунэгъулIыр къекIуэкIауэ ныжэбэ лъандэм сыкърехуэкI… — жиIэри зыхуэмыубыдыжу гъащ тхьэмыщкIэр.
— Умыгузавэ, сэ абы хуэфI сыхъунщ. Дэнэ щыIэ ди анэр, абы и щхьэгъусэр?
— Мамэ сабий цIынэ иIэу сымаджэщым щIэлъщ. И щхьэгъусэри абы деж кIуауэ къэтщ, мы делэжьым игъусэу ефауэ. Сыту фIыуэ укъэкIуа! КхъыIэ, умыкIуэж, — жи хъыджэбз гужьеям.
Инус губжьауэ унэм щIохьэри, и шыпхъум лей къезыхыну мурад зыщIа лIы лъагъугъуейр къеубыдри фIыуэ кIуэцIекъухь.
— Пхуэфащэр къыпщыщIащ. Уи гугъатэкъэ сэ къысщхьэщыжын симыIэу, — жиIэурэ лIы чэфым игу тригъэзэгъащ Розэ. ИтIанэ лIыр я куэбжэпэм нэс ялъэфыжри, зэдэлъхузэшыпхъум унэм щIэлъ шхын хьэзырыр IэфI дыдэу зэдашхащ.
Жэщ псом нэбдзыпэ зэтралъхьакъым тIуми: зэжраIэжын я мащIэт апхуэдизрэ зэпэIэщIэу щыта зэанэкъилъхухэм?!
Инус ищIэнур имыщIэу утыкум къинат. КIуэжынущи — и шыпхъум щхьэкIэ мэшынэ, мыкIуэжми — мылъхуадэр къыдыхьэжмэ, псалъэмакъ хидзэнущ.
АрщхьэкIэ, мылъхуадэр пхъу къызэрыхуалъхуам къигъэгумэщIауэ къэкIуэжати, зэдэлъхузэшыпхъум ящыгуфIыкIащ. ЛIыр къызэрыкIуэжар щилъагъум, Инуси игу загъэри къежьэжащ.
«Мылъхуадэр къыщысхуимылъакIэ, дяпэкIэ си шыпхъухэр зыдэс пщIантIэм хуиту сыдыхьэ хъуну къыщIэкIынщ. Ари Iейкъым», — жиIэурэ Инус игу игъэфIырт.
Нэху щыри, и анэм ехъуэхъуну сымаджэщым кIуэмэ, унагъуэр гуфIэжу зэхэту бжэIупэм щахуозэ. ЗаулкIэ зыбгъэдэта иужь:
— НакIуэ, Розэ, дыкIуэжынщ, — жиIэ-ри адэ насыпыфIэр Инус и анэмрэ и шыпхъумрэ гуфIэжу яхуеплъэ- кIащ.
— Узыншэу фыщыт, сэри фызгъэгувэну сыхуейкъым, — сэлам ярихыжри, Инуси общежитым кIуэжыну гъуэгу теувэжащ. ИтIанэ къызэплъэкIыжщ, зэхуэгуфIэу кIуэж унагъуэм яхэплъэри, игукIэ жиIащ: «Розэ фIыуэ плъагъумэ, мы дунейм теткъым сызыхуей, си адэм нэхърэ нэхъыфIу услъагъунщ…»
