Зи бзэр IэфIырщ насып зиIэр
ТхакIуэ Гъубж Мухьэдин къызэралъхурэ илъэси 100 ирокъу
«Лъэпкъым и къулеигъэр и цIыхухэрщ»
Апхуэдэу жеIэ лъэпкъ Iущыгъэхэм ящыщ зым. Мис а лъапIэныгъэр, цIыху гуащIафIэхэм, зэчиифIэхэм, ди хэкуэгъу цIэрыIуэхэм я фэеплъыр щIэблэм хуэхъумэныр архивистым и къалэн нэхъыщхьэщ.
Гъубж Мухьэдин. 1995 гъэ ЦIыхухэм я фонд къызэгъэпэщыныр ди IуэхущIапIэр зи ужь ихьа лэжьыгъэщIэщ, ар зэрызэтраублэри куэд щIакъым. КъБР-м и Архив IуэхущIапIэм иджырей тхыдэмкIэ и центрым и управленэм япэ фондхэр къыщызэIуихар 1993 гъэрщ, Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым и парт архивыр КъБР-м и Къэрал архив IуэхущIапIэ щащIым щыгъуэ. ИкIи 2013 гъэм щIышылэм и 1-м ирихьэлIэу, иджырей партхэмрэ зэщIэхъееныгъэхэмрэ хэтауэ, партымрэ комсомолымрэ я ветерану, щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ, щIэныгъэмрэ егъэджэныгъэмрэ, спортымрэ узыншагъэр хъумэнымрэ, нэгъуэщI IэнатIэхэми зи IэужьыфI къыхэзына цIыху 63-м я фонд диIэщ. ЩIэблэр абыхэм щыдгъэгъуэзэныр жэуаплыныгъэшхуэ зыпылъ Iуэху дахэу къызолъытэ.
Ди гъэтIылъыгъэхэм ящыщщ тхакIуэ, КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, Хэку зауэшхуэм хэта Гъубж Мухьэдин и фондыр. Ар къызэралъхурэ мазитI и пэ илъэси 100 ирикъуащ.
Адыгэ усакIуэ, тхакIуэ Гъубж Мухьэдин МэчрэIил и къуэр 1913 гъэм накъыгъэм и 5-м Прохладнэ районым хыхьэ Къэрэгъэш (Иналхьэблэ) къуажэм къыщалъхуащ. Курыт еджапIэ нэужьым Псыхуабэ дэт пединститутым щIэтIысхьэри, 1935 гъэм ар ехъулIэныгъэкIэ къиухащ. «Социалистическэ Къэбэрдей-Балъкъэр», «Ленин гъуэгу», «Советская молодежь» газетхэм я корреспонденту, литературэ лэжьакIуэу щытащ.
1941 гъэм, Хэку зауэшхуэм и етIуанэ махуэм, езыр щIэлъэIури, фронтым Iухьащ. Смоленск, Оршэ къалэхэм, Новополтавэ областхэм щызэуащ, уIэгъэ хъуащ. Госпиталь нэужьым, 1943 гъэм, дзэ къулыкъур и узыншагъэмкIэ иримыхьэкIыжыфыну къалъытэри, зэуапIэм Iуагъэхьэжакъым. Медаль зыбжанэкIэ и хахуагъэр къалъытащ.
Къыщалъхуа и жылэжьым къызэригъэзэжу, зауэм Iисраф ищIа мэкъумэш IэнатIэр зэфIэгъэувэжыным иужь ихьащ. Чапаевым и цIэр зезыхьэ колхозым и унафэщIу илъэсищым щIигъукIэ щытащ. Абы къыдэкIуэуи набдзэгубдзаплъэу гъащIэм кIэлъыплъырт, гу зылъитэхэр и усэхэм лъабжьэ яхуищIу. ИужькIэ, «Ленин гъуэгу» газетым щыщылажьэм, куэдрэ зауэмрэ лэжьыгъэмрэ тетхыхьащ.
Гъубж Мухьэдин и унагъуэр. 1959 гъэ
Мухьэдин, ипхъу Тамарэрэ и пхъурылъхумрэ. 1970 гъэ
Гъубж Мухьэдин и къуэрылъху-пхъурылъхухэм я гъусэу. 1985 гъэ
Гъубжым и япэ усэ тхылъыр, «Акъужь гуакIуэ» зыфIищар, КIыщокъуэ Алим хэлIыфIыхьри, 1960 гъэм къыдэкIауэ щытащ. КъыкIэлъыкIуэ и IэдакъэщIэкIхэр Москваи Налшыки дунейм къыщытехьэнымкIэ Алим абы зэкъым къызэрыдэIэпыкъуар.
И ныбжьыр илъэс 75-рэ щыхъум ирихьэлIэу, 1988 гъэм Мухьэдин къратащ и япэ дамыгъэр — КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и ЩIыхь тхылъыр, 1993 гъэм «КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр къыфIащащ.
Гъубж Мухьэдин и тхыгъэхэм щыщ куэдыр сабийхэм яхуэгъэзащ: «Акъужь гуакIуэ» (1960), «Бжьахъуэм и пщыIэм» (1965), «Дыщэ бзу» (1967), «Лэгъупыкъу» (1973), «Кто сильнее?» (1973), «Цурка и ёжик» (1980) усэ тхылъхэр къыдэкIащ. Языныкъуэ усэхэм Гъубжыр щытопсэлъыхь лIыгъэ зыхэлъ, ерыщу зи мурадым хуэкIуэ, лэжьыгъэр фIыуэ зылъагъу сабийхэм, адрейхэмкIэ ар щIонакIэ зыри зыхуэмыщIэ щхьэхынэхэм. Гъубж Мухьэдин и гуащIэр зэпкърызыха, филологие щIэныгъэхэм я доктор Алъхъэс Светланэ зэритхымкIэ, «Гъубжыр акъужь гуакIуэм, е гъатхэм, псы ежэх цIыкIум, е щIымахуэ щIыIэм тетхыхьми, плъыфэхэр дахэу къыхех, щIэщыгъуэу дэтхэнэми тотхыхь». Адыгэ цIыхубэ усэ гъэпсыкIэр IэкIуэлъакIуэу къегъэсэбэп Мухьэдин. Зы сатырым и кIэухымрэ адрейм и пэщIэдзэмрэ рифмэ дахэкIэ зэпещIэ, усэм абыкIэ макъамэ щIигъэувэу. Абыхэм куэдрэ ущрохьэлIэ IуэрыIуатэм къыщежьэ афоризмхэм.
Куэдрэ Гъубжым и творчествэм хэтащ зауэм и Iуэхур. Абы теухуащ и рассказхэр щызэхуэхьэса «Гулизар» (1975) тхылъыр, «Дыгъужь лъакъуитI» романыр, нэгъуэщIхэри.
И ныбжьыр щыхэкIуэтами, дунейм ехыжыху тхэныр IэщIыб ищIакъым Мухьэдин. КъыдэмыкIауэ къэнащ абы и усэхэмрэ рассказхэмрэ щызэхуэхьэса «Пусть мир господствует», «Везде чудеса», «НэгъэцIу», «Гъуэгу махуэ» сборникхэр.
Гъубж Мухьэдин и дэфтэрхэр 1999 гъэм архивым къритащ абы и щхьэгъусэм. Фондым хэлъщ: роман, повесть, пьесэ, усэ, поэмэ, рассказ Iэрытххэр; мэкъумэш IэнатIэм, ухуэныгъэм, медицинэм я лэжьакIуэ пашэхэм теухуа тхыгъэхэр; Хэку зауэшхуэм хэтахэм, усакIуэхэу ЩоджэнцIыкIу Iэдэм, Тхьэгъэзит Зубер, нэгъуэщIхэми ятриухуа очеркхэр; и тхылъхэм хуатха рецензэхэр; тхылъхэр; Цыбинэ Бэллэ, Мэлбахъуэ Тимборэ, Тхьэбысым Умар, КIуэкIуэ Валерэ сымэ упщIэ зэхуэмыдэхэм теухуауэ яхуитха письмохэр; цIыху щхьэхуэхэм псалъэ гуапэу хуатхауэ щытахэр; и гъащIэм, и лэжьыгъэм ехьэлIа дэфтэр зэмылIэужьыгъуэхэр; сурэтхэр.
Си тхыгъэм и кIэухыу жысIэну сыхуейт республикэм и тхыдэр абы щыпсэу цIыхухэм я гъащIэм пэIэщIэу уи нэгу къызэрыпхущIэмыгъэхьэнур. Тхыдэмрэ Къэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэу лъэпкъхэм я щэнхабзэмрэ заужьыным цIыху щхьэхуэхэм я фондыр зэрихэлъхьэныгъэфIырщ абыхэм я мыхьэнэр ин зыщIыр. Ди щIыналъэм и цIыхухэм дыволъэIу апхуэдэ дэфтэрхэм пщIэ хуэфщIыну, архивым щахъумэну ефтыну.
КЪУМЫКЪУ Людмилэ,
КъБР-м и Архив IуэхущIапIэм иджырей тхыдэмкIэ и центрым и управленэм дэфтэрхэр
къэгъэсэбэпынымкIэ и къудамэм и унафэщI.
Гъубж Мухьэдин
Архъуанэ
Рассказ
Гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуэм и зэмант. ЦIыкIухэр «Зэныбжьэгъугъэ» пионер лагерым дыщыIэт, — жеIэж Мухьэд, — кIуэр-къэкIуэжу мыхъуу, жэщхэсу. Арати, япэ жэщым нэху дыкъекIри, пионер отрядиплIми хадэ пщIэным щIэддзащ. ПщызэбийкIэ еджэу щIалэ цIыкIу гуэр къытхэтт. Пэжыр жысIэнщи, си звеном къызэрыхагъэхьар шэуэ къыстехуат: кIэпкъжьэпкъ бзаджэт щIалэ цIыкIур. Ауэ, сыт сщIэнт, унафэр — унафэт.
Пщызэбий зыгуэрым емыщхьэфэуамэ е и лъакъуэр пэщIидзу ар пэкIэ щIримыгъасэмэ, ишхыр и дзажэ дыхьэртэкъым. Абы нэхъыжь, нэхъ жыIэмыдаIуэрэ IэубыдыпIэнши гупым къытхэттэкъым. ЗэIусэр пеупщI жыхуаIэм хуэдэт.
Ар мащIэрэ щIэпхъуэжурэ къэтшэжа! И щхьэц фIыцIабзэр утIэрэзарэ кIэщIу щIэщэжауэ, и нэщхъыр, «сехьыр иджы» жыпIэу, зыхэкуауэ апхуэдэт. КъыщикIухькIи щылажьэкIи улIэрэ узэгъэжамэ и фииныр пхузэпигъэунутэкъым. Сыт хуэдизрэ иужьым дита, деныкъуэкъуа ар зыхедгъэнэну! АрщхьэкIэ, дэнэт! Сыти жеIэ, хыв хьэ ебэнауэ къыщыхъуркъым. Ар зэтэкъым, тIэутэкъым зэIущIэм «зэрыщыдгъэжьар», къызэрыщиткъухьар!
Ауэ, слIожьт, зыри къикIыртэкъым, бгым джэдыкIэкIэ уеуа хуэдэт, дерс лъэпкъи къыхихыртэкъым. «Ерэхъурэ хъунрэ щыIэу, уи ней къысщыхуэ!» — жыхуаIэм ещхьт Iуэхур. Абы и мызакъуэу, «Къуийм и щIыIу гуэрэфщ», жыхуаIэм нэхъей-уэ, Пщызэбий дыгъэ илъагъункIэ Iэмал иIэтэкъым, тхьэрыкъуэфу хуалэрти. И нэкIущхьэ фIыцIитIым пщIэнтIэпсыр джэшу къытрикIутэрт, и щIыб хьэкхъуафэм псыхьэлыгъуэм ещхьу пщIэнтIэпсыр щежэхырт. И шылэ джанэ кусэ зэпрыдзым и IэщхьитIыр дэгъэджэрэзеяуэ и пщэр укъауэ хьэсэм хэтт, ищIэшхуи щымыIэу. Езыр и ныбжькIэ хуумыгъэфэщэну Iэчлъэч гуэрт, «еIэмэ, лIым я нэхъ дакъэр и къарум хигъэщIэнкъэ», — хужыпIэну.
Мис а Пщызэбий зы махуэ гуэрым сэ пэщIэщIэгъу къысхуэхъуащ. Пхъэ закъуэ лъэмыжым дикI-дыкъикIыжурэ дылажьэрт. Псэлъэнымрэ зыплъыхьынымрэ къыдэхуэу, Пщызэбий и къарум пхухэIэбэнт, абы и Iэр лэжьыгъэм пхухигъэхьэнт, жи, щыгугъ уэ абы!
ПщIэнтIэпсыр адэ-мыдэкIэ ескъуэкIыу езым и Iыхьэри сэ си Iыхьэри здэсхьырт. ЖысIэнуIауи сыхуиттэкъым. КъыптекIуэр гугъукъэ? Си нэщхъыр и гум иримыхьамэ, «слIожь иджы ущIызэIынауэ уи пэм кърихур?» — жиIэрти, зыкъысхуритIэрт, хьэбжьыдзэу сигъалъэу.
Арати, а махуэ дыдэм шэджэгъуашхэ тщIыри, пщыIэм дыкъытекIыжауэ хьэсэм дыздэкIуэжым, Пщызэбий и лъакъуэр пэщIидзри, нэхъыфI дыдэу слъагъу си ныбжьэгъу щIалэ цIыкIур щIым пэкIэ щIригъэсащ, цы Iэрылъхьэу джэрэзрэ мывэ джейм натIэкIэ жьэхэхуэу. Къасболэт, арат зэреджэр си ныбжьэгъум, и пэм лъыр къыщиудауэ, къубгъан быдзым къижым ещхьу, кърекIыкI.
Ауэ абы щхьэкIэ Пщызэбий и напIэр дэнэ щыхуэдэнт! И Iэ гъур кIыхьышхуитIыр зэм и щIыбагъымкIэ, зэм и гупэмкIэ щыщIиупскIэурэ зэтрегъауэ. Ар фIэауану, и макъым къызэрикIкIэ мэхыу мэдыхьэшхри щытщ и щхьэр адэ-мыдэкIэ игъэщэнауэу.
НтIэ, арати, абдежым Къасболэт къыщылъэтыжри, гъуэгыу Пщызэбий зридзащ. АрщхьэкIэ, дэнэт! Адрейр къеIэдэкъауэри, си ныбжьэгъур аргуэру хьэфэ топу къыхыфIихуэжащ. ЕтIуанэу къыщылъэтыжу, адакъэм ещхьу мобы зыщридзыжым, сыкъэгумащIэри сэри мэлхьэпIатIэу Пщызэбий и щIыбым зыкIэрызукIауэ бжэныцрэ хьэцыпэу дызэрызохьэ.
Зэм езы Пщызэбий, зэми дэ зэныбжьэгъуитIыр и щIыIу, и щIагъ дохъу. Дауэрэ тщIыми, абдежым Къасболэт сэрэ Пщызэбийуэ плъагъур пIыжьгъ итщIыхьащ! Тхьэмахуэ енкIэ хэгъуэщэжауэ щытакъым абы хущIэдуда и нэшкIулыр.
Абы иужькIэ хьэмрэ джэдумрэ ещхьу дызэтеплъэ мыхъуу, дызэтеплъамэ — ди дзэр зэхуэтлъу, зэрыдгъэшхыу докIуэкI. Дэри зырызу зыпэщIэдгъахуэркъым. Дыщылажьэми дыщыджэгуми Къасболэт сэрэ дызэкIэрыкIыртэкъым. Езыри зэкъуэхуауэ дыкъызэригъуэтыным йощэ, джэдур дзыгъуэм зэрещэм ещхьу. Мис апхуэдэу екIуэкIыурэ, къуажэм дыкъыщыкIуэжыну махуэ дыдэм уафэ гъуагъуэ уэлбанэм зыкъызэкъуехри, губгъуэ нэщIым дриубыдауэ дыхекъухь мыхьыр дигъэхьрэ ди щыгъыным мыпсыфу зы Iуданэ хэмылъыжу. Уэшхыр теужын жытIэ щхьэкIэ, дэнэт! ЗикI игъэчэмыртэкъым, щIигъэхуабжьэу нэхъри кърикIутэх мыхъумэ. Щымыхъужыххэм, ди гъуэншэдж лъапэхэр дэдгъэджэрэзейри дыкъызэрехьэжьэжащ, пщыIэм дыкъэкIуэжыну.
КIапсэлъэрышэу зэкIэлъхьэужьу пхъэ закъуэ лъэмыжым зэрихыжхэри, ди гъусэ цIыкIухэр пщыIэм зэрытехуэжащ, дэ щым фIэкIа къэмынэу. Дэри зыдмыгъэгувэу лъэмыжым дыкъытехьащ, Къасболэтрэ сэрэ ди япэм Пщызэбий иту.
«Лъэмыжым ику дыдэм нэсакъэ» щыжытIэм, Пщызэбий ецIэнтхъуэхащ, псым хэхуэри — жьгъумпIэ, мо цIынэшхуэр щIигъэмбрыуащ. ТщIэнур дымыщIэу зы мащIэрэ дыщыта иужь, къыщIэужри бгыжь лъагэм ириундэкIыу щикIэрэхъухь архъуанэм кхъуафэжьейм хуэдэу хуихьу хуежьащ. ЕсыкIэ щумыщIэкIэ, къарукIэ псы къиуа абрагъуэм упэлъэщынт! Пщызэбий цIыхум илъэгъуатэкъым и лъэгуажьэм къыфIэкI псым хыхьауэ.
Ауэ си ныбжьэгъур псыкIэ бабыщт, къазт. Къасболэт сыщIэмыхьэпэми, сэри зызгъэхуэмыхутэкъым. Дызэплъыжу дыщытыху, Пщызэбийуэ плъагъур архъуанэм ирихьэнтэкъэ! Ирихьащ. ИкIэрэхъухьщ-икIэрэхъухьри — «жьгъумпIэ», — Пщызэбийр щIигъэшкIумпIэжащ, «Сетхьэлэ, фыкъыздэIэпыкъу!» — щыжиIэм, псыр и жьэм жьэдэуащ.
АдэкIэ учэнджащэ хъужынутэкъым. ЩIалэр псым игъэундэращхъуэри, щIилъэфэжат благъуэм зыжьэдилъэфам нэхъейуэ. Ар къызыIэщIэлъэгъуа гу щабэ Къасболэт, зэрыхуэпам хуэдэу, бгым щыхуа мывэу нэпкъым зредзыхри, псым хопкIэ.
Сэри, щIым ныбэгукIэ сытелъу архъуанэм и Iуфэм сыIугъуэлъхьащи, сызэрыпхъуэнум зыхуэзгъэхьэзырауэ зезгъэлэлэхауэ сыIулъщ, си нэр теплъызэу псым сыхэплъэу.
Абдежым Къасболэтрэ Пщызэбийрэ зэрыIыгъу къыщIоужри, псы IэубыдыпIэншэм я щхьэр къыхэпIиикIрэ иджэрэзыхьу къонэ. Сыпхъуэ щхьэкIэ — дэнэт, сынэмысурэ аргуэру игъэджэрэзри, «жьгъумпIэ», — щIигъэшкIумпIэжащ.
Еуэ-еIэкIэ си бгырыпхыр гъуэншэджым къыщIэслъэфри, ар зэрахуэздзыным зыхуэзгъэпсащ, зэ къыдридзеижыххэу щытмэ, сымыщхьэрыуэн хуэдэу. Абы хэту зыгуэрым псым и Iэ лъэныкъуэр къыхегъэж. Iуэхур хъунумэ — бетэмалкъэ! НапIэзыпIэм бгырыпхыр содзри, а Iэм IэщIызолъхьэ. ИужькIэ сыкъоIэри къыдызолъэфеиж, сыкIэлъопхъуэри — къыхызолъэфыж тIури зэрызэшыхьэкIам хуэдэу.
Пщызэбий джэд нэгэгъуу зэщIэущхъуэнтIат, Къасболэти фIыуэ ундэрэщхъуат. БауэкIэщIу, псалъэхэр ерагъыу къыдришейуэ си ныбжьэгъум къызжеIэ:
— ПсынщIэу и ныбэр шытIэурэ псыр къыжьэдэгъэжыж, куэдыIуэ жьэдэуащ.
Сэ ар а махуэм мащIэрэ сшытIа, сыдэIэпыкъуурэ згъэбэуа! Сытми, зыкъызогъэщIэж. ИкIэм-икIэжым, къызыфIыдогъэувэжри, и Iэблэ зырызыр тIыгъыу идошэжьэж.
НтIэ, арати, мис а Пщызэбий етшэжьауэ здэтшэжым, зыкъытIэщIеудри Къасболэт зредз, аргуэру си дежкIэ зыкъегъэкIэрахъуэри и IэплIэм срекъузэ. IэплIэ къытхуещI, «тхьэр арэзы къыфхухъу» жиIэрэ бзэрабзэу. Мис абдежращ къыщежьари дэ щыр ныбжьэгъу зэрыщIэмыхыж дызэхуэхъуныр.
Усэхэр
Си къуажэгъухэр
Тхьэм игъэпсэу
Фэр мыхъуамэ, къаплъэнэфу
Сэ си гъащIэр есхьэкIынут!
ЩIым и пхъуантэм сыдэплъэфу,
Сыпсэуну схулъэкIынут?
Фэращ псэуэ, нэуэ сиIэр,
А псом папщIэ сэ вжызоIэ,
Си къуажэгъухэм — берычэт бесын!
Си ныбжьэгъухэм — берычэт бесын!
Сэ си нэхур фэ вгъэщауэ,
Дунейр гъатхэу къысхуогъагъэ,
Шыпсэм япэ сивгъэщауэ
Мазэм, вагъуэм сахуоблагъэ!
Фэращ псэуэ, нэуэ сиIэр,
А псом папщIэ сэ вжызоIэ,
Си къуажэгъухэм — берычэт бесын!
Сядэ-сянэм — берычэт бесын!
ХъугъуэфIыгъуэр сэ си натIэу,
Уэгъуи жьыбгъи зыхэзмыщIэу,
Гъатхэр, тхыдэр сэ си жьантIэу
СокIуэ — къикIуэт сэ сымыщIэу!
Фэращ псэуэ, нэуэ сиIэр,
А псом папщIэ сэ вжызоIэ,
Анэ-Хэкум: берычэт бесын!
Си къуажэгъухэм — берычэт бесын!
Си насыпыр псы къиуауэ
ИзохьэкI си дуней Iыхьэр!
Къуэшхэм, лъэпкъхэм лъэщ сащIауэ
Хэку бэракъыр ядызохьыр!
Фэращ псэуэ, нэуэ сиIэр,
А псом папщIэ сэ вжызоIэ,
Лъэпкъ зэкъуэшхэм: берычэт бесын!
Си къуажэгъухэм — берычэт бесын!
Сядэ-сянэм — берычэт бесын!
ЦIыхуфI псоми — берычэт бесын!
Жьыбгъэ
Мылым щIопщ щегъаджэ,
Джабэм къыщофий,
Уафэм пшэр щыщIедзэ,
Ныджэр егъэдий.
Дамэншэу лъэтауэ,
Утыкум щоджэгу,
Хадэм ихутауэ,
ДыщIегъэплъ и лъэгу.
Гущэу зыщIиупскIэу,
ПкIэунэм щогыз,
Бгызэ жыгыр ещIри,
Щофий къурш ауз.
Зэзу зигъэдыджу
Пыджэу къеущыхь,
Удзхэр къегъэуджыр,
Псыми ходжэгухь.
КъыдищIэф щымыIэу,
Жьыбгъэр пэмыIэж.
АдкIэ «Iым» жимыIэу,
Чыхум ар хохьэж.
Зи бзэр IэфIым
уещI Iущабэ
Зи бзэр IэфIым уигу егъэфIыр,
Гугъэр фIыгъуэм хуеунэтIыр.
Зи бзэр IэфIым лъэр щIегъэкIыр,
ПхуэмыщIэну куэд плъегъэкIыр.
Зи бзэр IэфIым нэр егъаплъэ,
Гъатхэу цIыхум уIуегъаплъэ.
Зи бзэр IэфIым уещI Iущабэ,
Гурылъ IэфIхэр докъэрабэ.
Зи бзэр IэфIым щIыр добзыгъэ,
ГъащIэр къыпщещIыф щIэщыгъуэ.
Зи бзэр IэфIым фIыр добагъуэ,
Щыхеш щIыгум и Шыхулъагъуэ.
Зи бзэр IэфIым уегъэгушхуэ,
Къуегъэгъажэ насып псышхуэ.
Зи бзэр IэфIыр дыгъэ-мазэщ,
Сытым дежи фIыгъуэ гъуазэщ.
Зи бзэр IэфIым пхуимытI мащэ,
ЕкIэ зэикI ар къомыщэ.
Зи бзэр IэфIыр жыжьэ маплъэ,
ЦIыхум дыгъэу ар яIуоплъэ.
Зи бзэр IэфIырщ насып зиIэр
Дэрэжэгъуэу ар дэ диIэщ.
Аращ фIыщIэ, щытхъу щымыщIэр,
Зыдэхуабэр бэм я гущIэр!
Сытхъухэр зелъатэу къотIыс
Къуршхэм я щхьэфэр тхъупауэ
Нэху нышэдибэ къекIащ,
ПфIигъэщIу жьы дыдэ хъупауэ
ЩIылъэми и фэр пыкIащ.
Зигъэшыбжийуэ акъужьыр
Йодзакъэ нэкIуми, щымысхь,
ТкIыбжьу къопсалъэ пщэдджыжьыр —
Махуэр уейпсейкIэ епсыхь.
Домбеякъ щIыкIэу къэпщIыпщIу,
Сытхъухэр зелъатэу къотIыс,
ХещIыхь и тхыпхъэр псым IупщIу —
Уаер Iуэхуншэу щымыс…
Сэри, гупсысэр Iэпэгъуу,
Псыхъуэм сыдэтщи, дунейм
Си ныбжь тридзэ нэхъей,
ИхъуреягъкIэ хужьыгъэщ.
