Хъыбар зэшыгъуэ
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №170-м итщ).
Си насыпыншагъэкIэ сэ сыфилософкъым икIи сыдухьэшыкъым. Сэ фIы дыдэу сощIэ сыпсэуну илъэс ныкъуэ нэхъыбэ къызэрысхуэмынэжар. Уегупсысмэ, иджы нэхъ къысфIэIуэхун хуейр ахърэт кIыфIыгъэмрэ хьэдрыхэ бэным си нэгу щыщIэкIыну пщIыхьхэмрэт. А Iуэхухэм мыхьэнэшхуэ зэраIэр акъылкIэ къызгурыIуэми, итIани си псэм ахэр къыщIыфIэмыIуэхур сщIэркъым. Илъэс тIощI-щэщI и пэкIэ зэрыщытам хуэдэ дыдэу, иджыпстуи, сылIэн и пэкIэ, сэ къысфIэIуэхур щIэныгъэм и закъуэщ. Си псэр щыхэкIкIи сэ быдэу си фIэщ хъунущ щIэныгъэм нэхърэ мыхьэнэ нэхъ зиIи, абы хуэдэу дахащи, цIыхур нэхъ зыхуэныкъуи зэрыщымыIэр. Аращ сыт хуэдэ зэмани лъагъуныгъэм и пшыналъэу щытари щытри. ЩIэныгъэм и закъуэщ цIыхум дунеймрэ езым и псэмрэ зэрезэгъыжын Iэмал къезытыр. А си фIэщ щIыкIэр жыжьэ нэсуи захуагъэм тетуи къыщIэкIынкъым, и къежьапIэм къыщыщIэдзауэ. Ауэ сэ сыкъуаншэкъым си фIэщ хъур зэрыарамкIэ, а диныр схъуэжыни схузэфIэкIынукъым.
ИтIани аракъым Iуэхур зыIутыр. Сэ сылъаIуэ мыгъуэу аращ, зэрысхузэфIэмыкIым гущIэгъу къыхуащIу къагурыIуэну: дунейр къыщIэунэхуам нэхърэ щхьэ куцIым теухуа къэпщытэныгъэхэр нэхъ къызыфIэIуэхур кафедрэмрэ и еджакIуэхэмрэ къакIэрыпчынри, ар езыр лIэным уемыжьэу къапщтэу бэным дэбгъэзэгъэнри тIури зыщ.
Жей зэрызимыIэжымрэ зызмыгъэпсэхуу къарууншагъым сызэреныкъуэкъумрэ къахэкIыу, егъэлея гуэр къысщощI. Лекцэм и курыкупсэм си тэмакъыщIэм зэуэ нэпсхэр къыщIоувэ, нэхэм шхэн щIадзэри, си Iэхэр ипэкIэ сшийуэ, зызмыубыдыжу макъышхуэкIэ сытхьэусыхэну къысхохъыжьэ. СыкIийурэ жысIарэт жызоIэ сэ, цIыху цIэрыIуэм, ухыгъэм укIкIэ тезыр къызэрыстрилъхьар. Илъэс ныкъуэ хуэдиз дэкIмэ, мы еджакIуэ пэшыр нэгъуэщI зыгуэрым зэрыIэрыхьэнур. Сэ щхъуэ къызэрызахьэлIар яжесIэну сыхуейщ: иджыри къэс сымыцIыхуа гупсысэщIэхэм си иужьрей илъэсхэм гъудэм ещхьу я шэрэзыр къыхаукIэри, си гъащIэм и IэфIыр щIафыкIащ. Апхуэдэ дакъикъэхэм си Iуэхур апхуэдизкIэ хьэдэгъуэдахэу къысщохъужри, къызэдаIуэ псори гужьеяуэ къыщылъэту, я псэр IукIауэ, зэщIэкъугъэу щIэкIыпIэмкIэ зэрыхьарэт жызоIэ.
Тыншкъым апхуэдэ дакъикъэхэр пшэчыну.
Лекцэ нэужьым солажьэри унэм сыщIэсщ. Журналхэм, диссертацэхэм соджэ е къыкIэлъыкIуэ дерсым зыхузогъэхьэзыр, зэзэмызэ зыгуэр сотх. КъакIуэхэр къезгъэблэгъэн хуей мэхъури, зэпызгъэуурэ солажьэ.
Уэзджынэр къоуэ. Ар си ныбжьэгъур зы Iуэху гуэрым тепсэлъыхьыну къэкIуауэ аращ. Абы пыIэрэ щIакъуэ башрэ иIыгъыу къыщIохьэри, тIури къысхуишийурэ жеIэ:
— Сэ зы дакъикъэкIэ, зы дакъикъэкIэ! Щыс, Тхьэм щхьэкIэ! ПсалъитI къудей!
ТIуми хабзэшхуэ зэрытхэлъымрэ дызэрылъагъуну икъукIэ дызэригуапэмрэ зым адрейм едгъэлъагъуну дыхуожьэ. Сэ ар шэнтиуэм изогъэтIысхьэ, езым сэ сегъэтIыс. Абдежым дызэхуэсакъыурэ зым адрейм и бгым ди Iэр ирыдогъажэ, щIыIухэм доIусэ, ар зэщхьри дыкъисынкIэ дышынэу зыгуэр къызэрытIэбэрэбыхьырщ. Дыхьэшхэн зыри жыдмыIэ пэтми, тIури додыхьэшх. Ди пIэ дизэгъа нэужь, ди щхьэхэр зыдохьэлIэри, ди макъхэм зедмыгъэIэту псэлъэн щIыдодзэ. Сыт хуэдизкIэ дигухэр зэхуэмыIэфIми, дэ тхуэшэчкъым ди псалъэмакъыр чын хуэIухуэщIэ гуэркIэ дымыгъэтэрэфэрэну. Псалъэм папщIэ, «уэ пэжу гу лъыптат абы» е «си насыпу собж бжесIэну Iэмал сызэриIэр». Тхуэшэчкъым тIум языр гушыIэмэ, ар къемызэгъыу щытми, зыдукIыжу дымыдыхьэшхыну. Iуэхум тепсэлъыхьын иуха нэужь, си ныбжьэгъур къыщолъэтыжри, и пыIэр си тхыгъэхэр здэщыIэ лъэныкъуэмкIэ щиудэурэ сэлам къызихыжын щIедзэ. Аргуэру зыкъэтIэбэрэбыхьурэ додыхьэшх. Сенэм нэс щIызошыж. Мыбдеж си ныбжьэгъум джэдыгур щызогъэтIэгъэж, ауэ езым зэрыхузэфIэкIкIэ а пщIэшхуэр зылъимыгъэсыну хэтщ. ИтIанэ Егор бжэр щыIуихкIэ, си ныбжьэгъум Тхьэ еIуэ щIыIэ къысхыхьэну, сэращи — щIыбым нэс нэгъунэ сыдыщIэкIыну сыхьэзыр хуэдэу зызощI. ИкIэм-икIэжым кабинетым сыкъыщIыхьэжа нэужь, си Iупэхэр иджыри мэгуфIэ — къэмыувыIэжыфу ара къыщIэкIынщ.
Зэман докIри, нэгъуэщI уэзджынэ. Зыгуэр сенэм къыщIохьэ, кIыхьлIыхьу зетIэщI, мапсчэ. Егор хъыбар къызегъащIэ студент къызэрыкIуамкIэ. «КъыщIэгъэхьэ», — жызоIэ. Тэлай докIри, щIалэ лъагъугъуафIэ къыщIохьэ. Зы илъэс хъунщ абырэ сэрэ дыкъызэрызэрешэкIрэ: абы си экзаменхэм Iэпэдэгъэлэлу фIэкIа зыхуигъэхьэзыркъым, сэращи — «зыхэр» хузогъэув. Апхуэдэ щIалэфIхэр, студентхэм я жыIэкIэу, сэ пезгъэххэр е къесхуэкIхэр, илъэс къэс цIыхуиблым нызэрохьэс. Зи къару пэмылъэщхэм е зэрысымаджэм къыхэкIкIэ экзамен зыхуэмытхэм я натIэм итыр тэмакъкIыхьу яшэч икIи къызэдауэркъым. Къызэдауэри унэм къакIуэри сангвиникхэм я закъуэщ — кIыхьлIыхь хъуа экзаменым IэфIу имыгъашхэ, оперэм хуиту имыгъакIуэ щIалэжьхэр. Япэрейхэм яхудызочых, мыдрейхэр илъэсым и кIуэцIкIэ къызохуэкI.
— ТIыс, — жызоIэ сэ хьэщIэм. — Сыт къыджепIэн?
— Къысхуэгъэгъу, профессор, узэрызгъэпIейтейм щхьэкIэ, — щIедзэ абы зэIынэ-зэIыпкIэу, си нэкIуми къимыплъэу. — Сэ узгъэпIейтеину дзыхь сщIынутэкъым, ауэ… Сэ уи деж экзамен щыстыну тхуэнейрэ сыхэтащ, икIи… икIи сыкъыпихащ. КхъыIэ, Тхьэм щхьэкIэ, сынолъэIу, схуэгъэув, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ…
Щхьэхынэ псоми зэрызаухеиж щхьэусыгъуэу къахьыр сытым дежи зыщ: абыхэм адрей экзамен псори фIы дыдэу ятащ, къызыпихар сысейм и закъуэщ. Ар езыр гъэщIэгъуэн дыдэщ, сыту жыпIэмэ, си дерсхэм ахэр сыт щыгъуи егугъупэу еджащ икIи фIы дыдэу ящIэ. КъыщIыпихар зэрымыщIэ дыдэкIэ къэхъуа гуэрщ.
— Къысхуэгъэгъу, си къуэшыжь, — жызоIэ сэ хьэщIэм, — пхуэзгъэувыфынукъым. — КIуэи иджыри лекцэхэм еджи къакIуэ. ИтIанэ деплъынщ.
Щымщ. Сэ студентыр тIэкIу згъэбэмпIэну сигу къохьэ пивэмрэ оперэмрэ щIэныгъэм нэхърэ нэхъыфIу зэрилъагъум щхьэкIи, сыщатэурэ жызоIэ:
— Сэ къызэрысфIэщIымкIэ, уэ иджы нэхъыфI дыдэу пхуэщIэнур медицинэ факультетым ущIэкIыжыпэнращ. Уи къарукIэ экзаменыр щыпхуэмыткIэ, гурыIуэгъуэщ уэ дохутыр ухъуну узэрыхуэмейри а IэщIагъэм уи насып зэрыхэмылъри.
Сангвиникым и нэкIум зызэблеш.
— Къысхуэгъэгъу, профессор, — погуфIыкI ар, — ауэ апхуэдэу сщIэмэ, сэ зыми сыкъыгурыIуэнукъым. ИлъэситхукIэ седжауэ зэуэ… сыщIэкIыжу!
— Пэжщ! Илъэситху пщIэншэу бгъэкIуэдмэ нэхъыфIщ, пфIэмыфI IэщIагъэм уи гъащIэ псокIэ урилажьэ нэхърэ.
Ауэ ар занщIэу сфIэгуэныхь мэхъужри, жесIэну сопIащIэ:
— УзэрегуакIуэщ. Аращ, тIэкIу еджэжи къакIуэ.
— Дапщэщ? — дэгу-дэгуу щIоупщIэ хуэмыхур.
— Дапщэщ ухуейми. Ухуеймэ, пщэдей.
Аращи, абы и нэ гуапэхэм щIызолъагъуэ: «УкъакIуэ хъунут, ауэ уэ гъуамэм аргуэру сыщIэпхужынущ».
— Дауи, — жызоIэ сэ, — иджыри пщыкIутхурэ экзамен птыну укъакIуэкIэ уэ нэхъ еджа ухъунукъым, ауэ абы уи хьэлыр зэтриухуэнщ. АбыкIи берычэт бесын.
Щым дохъу. Сэ сыкъотэджыжри хьэщIэр щIэкIыжыным сыпоплъэ. Ар щытщ, щхьэгъубжэм йоплъ, и жьакIэ тIэкIур иIуэтурэ мэгупсысэ. Зэшыгъуэ мэхъу.
Сангвиникым и макъыр гуакIуэщ, щызщ, и нэхэр губзыгъэщ, пыгуфIыкIын хьэзырщ, и нэкIур хьэлэлыфэщ, пивэ егъэлеямрэ шэнтжьей илъынымрэ тIэкIу зэхаупIышкIуауэ. IупщIщ абы хъыбар гъэщIэгъуэн куэд оперэм, и лъагъуныгъэ Iуэхухэм, и ныбжьэгъужьхэм ятеухуауэ къызэрызжиIэжыфынур. Ауэ абыхэм я гугъу ящI хабзэкъым. Сэ-тIэ сфIэфIыпсу седэIуэнт.
— Профессор! Псалъэ быдэ узот схуэбгъэуву щытмэ, сэ…
Iуэхур «псалъэ быдэм» зэрынэсу сэ си Iэхэр сощIри стIолым сыбгъэдотIысхьэж. Студентыр иджыри дакъикъэкIэ мэгупсысэри хэплъэурэ жеIэ:
— Апхуэдэу щыхъукIэ фIыкIэ… Къысхуэгъэгъу.
— ФIыкIэ, си къуэшыжь. Узыншагъэ Тхьэм къуит.
Ар Iэнкуну сенэм макIуэ, хуэмурэ зехуэпэжри, щIыбым щIэкIыжа нэужь аргуэру гупсысэ къыщIэкIынщ. «ШейтIаныжьым» фIэкIа къысхужиIэн щимыгъуэтым, ресторан мыхьэнэншэм пивэ ефакIуэ, шхакIуэ макIуэ, итIанэ жеину унэм мэкIуэж. Уи ахърэт дахэ ухъу, лэжьакIуэжь!
Ещанэ уэзджынэ. Дохутыр щIалэ къыщIохьэ, кIэстум зэфIэтыщIэ фIыцIэ щыгъыу, дыщэ нэгъуджэ Iулъу, галстук хужьи, дауи, дэлъу. ЗыкъызегъэцIыху. СогъэтIысри зыхуеймкIэ соупщI. ТIэкIуи гузавэурэ щIэныгъэм и щихъ къэунэхуам къызжиIэн щIедзэ мы гъэм докторантым и экзаменыр зэритар, диссертацэ итхын фIэкIа зыри къызэрыхуэмынэжар. Ар хуейт си унафэм щIэту си деж щылэжьэну икIи сэ хуэзмыщIа щыIэтэкъым, диссертацэм и темэ естатэмэ.
— Iейуэ си гуапэщ, коллегэ, сэбэп сыхъуну, — жызоIэ сэ, — ауэ япэщIыкIэ диссертацэр зищIысым теухуауэ дызэгурыгъаIуэт. А псалъэм кърагъэкI хабзэр цIыхум и гуащIэр хилъхьэу езыр зэлэжьа IэдакъэщIэкIщ. Армырауэ пIэрэ? НэгъуэщIым и темэрэ и унафэкIэ ягъэзэщIа тхыгъэм зэреджэр нэгъуэщI зыгуэрущ…
Докторантыр щымщ. Сэ сыкъолыбри сыкъыщолъэт.
— Псори си деж фыкъыщIэкIуэращ сэ къызгурымыIуэр? — сокIий сэ сыкъэгубжьауэ. — Тыкуэн згъэлажьэ фи гугъэрэ? Сэ темэ сщэркъым! Минрэ езанэрэ сыныволъэIу псори фыскIэрыкIыну! Къысхуэвгъэгъу, сыхьэлыншэмэ, ауэ, хъуну щытмэ, мыр сужэгъуащ!
Докторантыр щымщ, и нэпкъпэпкъым плъыжьыгъэ тIэкIу къыщIэува къудейщ. Абы и нэгум къощ си цIэмрэ щIэныгъэлIхэм я деж щызиIэ пщIэмрэ зэрыфIэлIыкIыр, арщхьэкIэ и нэхэм щIызолъагъуэ си макъри си Iэпкълъэпкъ мыфэмыцри, тэмакъкIэщIу дэздзей си Iэхэри илъагъу зэрымыхъур. Сыкъызэрыгубжьам абы схухэту сыкъыфIегъэщI.
— Мыр тыкуэнкъым! — сошхыдэ сэ. — Сытуи гъэщIэгъуэн! Фи щхьэ и унафэ фщIыжыну сыту пIэрэ фыщIыхуэмейр? Сыту пIэрэ апхуэдизу хуитыныгъэм фигу щIыщыкIар?
Сэ Iэджи жызоIэ, ар зэрыщымщ. Зы зэман зэ хуэм- хуэмурэ сосабырыж икIи, дауи, зызот. Докторантым щай зи мыуасэ темэ естынущ, си унафэм щIэту зыми къыхуэмысэбэпын диссертацэ итхынущ, зэхуэс зэшыгъуэм щIыхь пылъу щыпхигъэкIынурэ зыкIи зыхуэмей щIэныгъэлI цIэр къыIэрыхьэнущ.
Уэзджынэхэр кIэ ямыIэу зым иужьым адрейр иту къеуэнкIи хъунущ, ауэ сэ плIым деж сыкъыщыувыIэнщ. ЕплIанэ уэзджынэр къоуэри, лъэ макъыр, бостейм и щхъыщхъыкIэр, макъ гурыхьыр къызоцIыхуж…
Илъэс пщыкIуий и пэкIэ си ныбжьэгъу нэ дохутыр дунейм ехыжащ, илъэсиблым ит ипхъу Катярэ ахъшэу сом мин хыщI хуэдизрэ къигъанэри. И уэсятымкIэ сэ уэчылу сигъэуващ. ИлъэсипщI хъуху Катя си унагъуэм щыпсэуащ, иужькIэ институтым иратри, гъэмахуэ мазэхэм, зыгъэпсэхугъуэхэм деж фIэкIа щыIэжакъым. И гъэсэныгъэ Iуэху зесхуэну сэ сыхущIыхьэртэкъым, сызэрыкIэлъыплъар зэман-зэманкIэрэщ, абы къыхэкIыу и сабиигъуэм теухуауэ схужыIэнур мащIэ дыдэщ.
Япэ дыдэу си нэгу къыщIыхьэжри сигу къэзгъэкIыжыну сфIэфIри абы егъэлеяуэ дзыхьышхуэ къузэригъэзрат. Ди унагъуэм къыщихьагъащIэми, дохутырхэр зригъэплъын хуей щыхъукIи а дзыхьыр абы и нэгу цIыкIум къилыдыкI зэпытт. Зэзэмызэ, и жьэгъур щIэпхыкIауэ зыщIыпIэ деж тIысынти, Iэмал имыIэу зыгуэрым и нэр триубыдэнт. Сэ сытхэурэ тхылъхэр зэрызэтездзыр, фызыр зэрыIэбэр, е пщэфIапIэм пщафIэм кIэртIоф зэрыщиукъэбзыр, хьэмэрэ хьэр зэрыджэгур илъагъумэ, сытым дежи абы и нэм щIэплъагъуэр зыт: «Мы дунейм щекIуэкI псори зэрыщыту дахащэщ икIи пэжщ». Абы псори ищIэну хуейти, къыздэуэршэрын фIэфI дыдэт. Си пащхьэм къитIысхьэнти, сщIэхэм къеплъурэ упщIэ къызитын щIидзэнт. Сыт сызэджэр? Университетым сыт щысщIэр? Хьэдэм сыщышынэрэ? Дэнэ си улахуэр здэсхьыр? Псори фIэхьэлэмэтт.
— ЕджакIуэхэр университетым щызэзауэрэ?
— Щызозауэ, тIасэ.
— Уэ ахэр лъэгуажьэмыщхьэу бгъэуврэ?
— Согъэув.
ЕджакIуэхэр зэрызэзауэри, сэ ахэр лъэгуажьэмыщхьэу зэрызгъэуври фIэдыхьэшхэнти дыхьэшхырт. Iэсэрэ тэмакъкIыхьу сабий хьэлэлт ар. Зыгуэр къытрахыу, къимылэжьауэ ягъэкъуаншэу е зыщIэупщIэм и жэуап ирамытыжу зэкъым-тIэукъым ар зэрыслъэгъуар. Апхуэдэхэм деж дзыхьым нэщхъеягъэ къыщIэувэрт — аркъудейт. Сэ абы и телъхьэу сыкъэувыфыртэкъым, ауэ зэрынэщхъейр щыслъагъукIэ зэзубыдылIэу, дэгызэжьым ещхьу, «Си зеиншэ цIыкIу!» жысIэу седэхэщIэну сигу къихьэрт.
СощIэж абы зыкъихынрэ дыху зытеутхэнрэ фIэфIыщэу зэрыщытари. АбыкIэ сэ сэщхьт. Сэри сфIэфIщ щыгъын дахэрэ дыхуфIрэ.
И ныбжьыр илъэс пщыкIуплI-пщыкIутху щыхъум, Катя къэгъазэ имыIэжу зытхьэкъуа гурыщIэм зэрыщIидзами зэрызиужьами сыкIэлъыплъыну зэманрэ гукъыдэжрэ сызэримыIам сыхущIогъуэж. Зи гугъу сщIыр ар театрым хьэщыкъ зэрыхуэхъуаращ. Институтым къикIыжу ди деж зигъэпсэхуну къыщыкIуэжхэм деж къызэщIэплъарэ зимыгъэнщIыжу абы пьесэхэмрэ актерхэмрэ хуэдэу зи гугъу ищI щыIэтэкъым. МыувыIэу театрым зэрытепсэлъыхьымкIэ дригъэзэшырт. Фызымрэ сабийхэмрэ абы едаIуэртэкъым. Си закъуэт лIыгъэ зыхуримыкъур ар къызыфIимыгъэIуэхуну. Игу хэзыгъэхъуа гуэрым тепсэлъыхьыну щыхуейм деж си пэшым ныщIыхьэрти, хэкъузауэ лъаIуэрт:
— Николай Степаныч, кхъыIэ, театрым сытегъэпсэлъыхь!
Сэ сыхьэтыр езгъэлъагъурти жысIэрт:
— Сыхьэт ныкъуэ узот. ЩIэдзэ.
ИужькIэ абы IэплIакIуэу къихьын щIидзащ и пщIыхьэпIэхэм хэмыкI актерхэмрэ актрисэхэмрэ я сурэтхэр. Ар зи мыIэщIагъэхэм ягъэув спектакль гуэрхэм щыджэгуну тIэурэ-щэрэ хэтащ, икIэм-икIэжым, еджэн щиухым, актрисэ хъуным къыхуигъэщIауэ жиIэу къысхуэуващ.
Катя театрым зэритхьэкъуар сэ зэи сфIэкъабылтэкъым. Си гугъэмкIэ, пьесэр фIымэ, ар пэжу къагурыIуэн щхьэкIэ, Iэмал имыIэу щыткъым актерхэр гугъу иумыгъэхьынкIэ: уеджэмэ зэфIэкIащ. Пьесэр Iеймэ, ар фIы зыщIыжыфын джэгукIэ щыIэкъым.
Си щIалэгъуэм куэдрэ сыкIуэрт сэ театрым, иджыри илъэсым тIэу унагъуэм тIысыпIэхэр къыIахри «жьы къысщIрагъэхуну» сашэ. Дауи, ар мащIэщ театрым утепсэлъыхьыну хуит ухъун папщIэ, ауэ тIэкIу и гугъу сщIынщ абы. КъызэрысфIэщIымкIэ, театрыр илъэс 30 — 40 и пэкIэ зэрыщытам нэхърэ нэхъыфI хъуакъым. Нэхъапэхэми хуэдэу, театр щIыхьэпIэми зэблэкIыпIэхэми псы къабзэ стэкан щызгъуэтыркъым. Нэхъапэхэми хуэдэу, кIэлъыплъакIуэхэм си джэдыгум щхьэкIэ тезыр сагъэпшын, щIымахуэм щыгъын хуабэ пщыгъыну емыкIу хэмылъми. Нэхъапэхэми хуэдэу, зэпыгъэугъуэхэм мыхьэнэ лъэпкъ имыIэу макъамэ кърагъауэ, пьесэр къызэрыпщыхъум щIэуэ лей гуэр къыхигъахъуэу. Нэхъапэхэми хуэдэу, зэпыгъэугъуэхэм деж цIыхухъухэр буфетым ефакIуэ макIуэ. Iуэху жьгъейхэм зыужьыныгъэ хэзмылъагъуэмэ, сыт щхьэкIэ ар нэхъ инхэм къыщыслъыхъуэн? Театр хабзэжьхэм и лъакъуэм щыщIэдзауэ и щхьэм нэс Iэпхлъэпх ящIа актерым «ЩыIэн е щымыIэн?» монолог къызэрыгуэкI дыдэм цIыху псэлъэкIэм емыщхьу, Iэмал имыIэу щIэфиихьыжрэ и Iэпкълъэпкъ псор зэщIэкIэзызэу къыщеджэкIэ; хьэмэрэ акъылыншэхэм куэдыIуэрэ епсалъэ, хъыджэбз акъылыншэ фIыуэ зылъагъу Чацкэр цIыху губзыгъэу, «Акъылым къыхэкIа бэлыхьыр» мыпьесэ зэшыгъуэу си фIэщ ящIыну щыхэтым и деж, сценэм илъэс плIыщI и пэкIэ си жеин къэзыгъакIуэу щыта а пасэреимэр кърех, хабзэ хъуа къугъыкIэрэ бгъэгу теуIуэкIэкIэ си ныбэ из ящIыну щыхэтар сигу къигъэкIыжу. Аращи, сызэрыщIыхьам нэхърэ нэхъ дзыхьмыщIыжу сыт щыгъуи сыкъыщIокIыж театрым.
Сытри зи гум ежалIэ цIыхубэ жыIэзыфIэщым и фIэщ пхуэщIынущ театрыр иджыпсту зэрыщытым хуэдэуи зыузэщIыныгъэм и хэщIапIэу. Ауэ зыузэщIыным къикI дыдэм нэгъэсауэ щыгъуазэр а къапхъэным- кIэ къыпхуэубыдынукъым. СщIэркъым сэ ар илъэсищэ е щэ ныкъуэ дэкIмэ зэрыхъунур. Ауэ иджыпстурей IуэхукIэ театрыр зэштегъэу фIэкIа хъунукъым. А зэштегъэур лъапIэIуэщ адэкIи къэбгъэсэбэпын хуэдэу. Узыншэхэу, хэлъэт яIэхэу абы зи щIалэгъуэ цIыхухъухэмрэ цIыхубзхэмрэ къэралым мин бжыгъэкIэ яфIегъэкIуэд. Я гъащIэр театрым трамыухуамэ, ахэр дохутырыфI, мэкъумэшыщIэ, егъэджакIуэ, офицерыфI хъуфынухэт. ЦIыхухэр пщыхьэщхьэ сыхьэтхэм хокIыж — акъылым зебгъэужьыну, ныбжьэгъухэм уадэуэршэрыну щынэхъыфI дыдэ зэманым. Сэ и гугъу сщIыххэркъым мылъкумрэ хабзэмрэ я лъэныкъуэкIэ театреплъым игъуэт щыщIэныгъэм, лIы укIыныр, зинэр, пцIы телъхьэныр пхэнжу сценэм щыпхагъэкIыну щыхэтым и деж.
Катя-тIэ зэрегупсысыр нэгъуэщI зыгуэрут. Абы си фIэщ ищIыну хэтт театрыр иджыпсту зэрыщытым хуэдэуи еджапIэхэми, тхылъхэми, дунейм тету хъуа псом нэхъри нэхъ лъагэу. Театрыр гъуазджэм и къудамэ псори зи закъуэ къызэщIэзыубыдэ къарущ, актерхэр — лIыкIуэхэщ. Сценэм хуэдэу пэжу икIи лъэщу зы гъуазджэ къудамэми зы щIэныгъэми и закъуэ цIыхупсэм зригъэужьыфын хузэфIэкIынукъым. Аращ актер къызэрыгуэкIыр щIэныгъэлI нэхъыфI дыдэми сурэтыщIым нэхъри къэралым нэхъ щIыщыцIэрыIуэр. Сценэ лэжьыгъэм хуэдэу уигу хэзыгъэхъуэн, удэзыхьэхын IэнатIи щыIэкъым.
Арати, махуэ гуэрым Катя джэгуакIуэ гупым яхыхьэри ежьащ, Уфа си гугъэжщ здэкIуар, ахъшэ зыкъом, гугъэ IэфI гуп, уэркъ Iуэху еплъыкIэ здрихьэжьэри.
Гъуэгу тету абы къиутIыпща япэрей тхыгъэхэр телъыджэт. Седжэрт абыхэми, сымыгъэщIэгъуэн слъэкIыртэкъым апхуэдиз щIалагъэ, псэ къабзагъэ, гупцIанагъ жыIэзыфIэщ тхылъымпIэ напэ цIыкIухэм зэрихуэр, а псом цIыхухъу акъылым фэ къытезыгъэуэфын, мыхьэнэ зиIэ Iуэху еплъыкIэ куу дэщIыгъужу. Индыл псыежэхыр, дунейм и дахагъэр, здэщыIа къалэхэр, и ныбжьэгъухэр, къехъулIа-къемыхъулIахэр абы псалъэкIэ къигъэлъагъуэ къудейтэкъым, пшыналъэ къыхищIыкIырт. Сатыр къэс и нэгум ислъагъуэу сызэса и дзыхьымкIэ гъэнщIат, — а къомым щыуагъэ гуп хэпхъарэ нагъыщэхэр хэт-хэмыту къетхэкIауэ.
Илъэс ныкъуи дэкIатэкъым: «Сэ зыгуэр фIыуэ солъагъу», — жиIэу къыщIидзэу икъукIэ усэхуэкIуэ письмо хэIэтыкIа къыщысIэрыхьам. А тхыгъэм щIалэ зэщIэупсам, шляпэбгъуэ щхьэрыгърэ IэлъэщIышхуэ зи плIэм едзэкIыжам и сурэт щIыгъут. Япэрейм къыкIэлъыкIуэ тхыгъэхэри гъуэзэджэт. Ауэ абыхэм иджы нагъыщэхэр къыхэувакIэт, щыуагъэхэр кIуэдат икIи фIыуэ цIыхухъумэ къакIэрихырт. Катя къитхырт сатуущI къулейхэмрэ кхъухь зиIэхэмрэ къытебгъэхьэу псапэ мылъкукIэ Индыл Iуфэм театрышхуэ щыпщIыну зэрыфIыр. Ахъшэр куэдынут, театреплъхэм къапыкIынур нэхъыбэжт, актерхэр здэгуашэу джэгунхэт… А псор, Тхьэм ещIи, фIы дыдэу къыщIэкIынкIи хъунт, ауэ, къызэрысфIэщIымкIэ, апхуэдэ гупсысэхэр щызеуэ хабзэр цIыхухъущхьэрщ.
Дауэ мыхъуми, илъэс-илъэсрэ ныкъуэкIэ псори хъарзынэу екIуэкIа къыщIэкIынщ: Катя щIалэр фIыуэ илъагъурт, и IэщIагъэмкIэ игурэ и щхьэрэ зэтелът икIи насыпыфIэт. Ауэ хуэм-хуэмурэ и гур зэрыфIэкIуэдыр къахэщ хъуащ къитххэм. И ныбжьэгъухэм ятеухуауэ тхьэусыхэн зэрыщIидзам гу лъызигъэтащ абы. Ар псом япэ къищ нэщэнэ нэхъ шынагъуэ дыдэхэм ящыщщ. ТхакIуэ е щIэныгъэлI щIалэм и лэжьыгъэр щIэныгъэлIхэмрэ тхакIуэхэмрэ ятехъущIыхьу къыщIидзэмэ, ар езэшащ, ищIэнури мащIэщ. Катя къысхуитхырт и ныбжьэгъухэр репетицэхэм зэрымыкIуэмрэ я ролхэр зэи гукIэ зэрамыщIэмрэ. Пьесэ мышу зэрагъэувымрэ сценэм зэрызыщаIыгъ щIыкIэмкIэ къагъэлъагъуэ абыхэм цIыхубэм пщIэ лъэпкъ зэрыхуамыщIыр. Ахъшэ нэхъыбэу къыхэкIын папщIэ, зытепсэлъыхьыххэри аращ, драмэ артисткэхэм уэрэдыжь цIыкIухэр жаIэну зыхуагъэфащэ, трагедием щыджэгухэращи, лIы къагъэпцIахэмрэ цIыхубз щхьэпсынщIэхэр уэндэгъу зэрыхъумрэ ауан щащI едзыгъуэхэр къраш, н.къ. ЩIыпIэ пхыдзахэм Iуэхур иджыри къэс щыкIуэцIрымыхупэу, апхуэдэ къуэпс ныкъуэфым зэрыщиIыгъыфыр гъэщIэгъуэнщ.
Катя письмо кIыхь, икIи, пэжу жысIэмэ, письмо зэшыгъуэ хуезгъэхьыжащ. Адрей къомым къыдэкIуэу, абы хуэстхырт: «Сэ мызэ-мытIэу актер лIыжьхэм, гумащIэу къысхущыта цIыху хьэлэл дыдэхэм сеуэршэрылIэну къысхуихуащ. Сазэрыдэуэршэрам къыхэсхамкIэ, абыхэм я лэжьыгъэр акъылымрэ хуитыныгъэмрэ трамыщIыхьу, цIыхухэр зыщIэупщIэмрэ ахэр дэзыхьэхымрэ нэхъ иралъытырт. Нэхъ Iэзэ дыдэу абыхэм яхэтахэм я гъащIэм и кIуэцIкIэ трагедиехэми, оперетэжь цIыкIухэми, париж ауанхэми, гушыIэхэми щыджэгуну къахуихуащ, а псом щыгъуэми зэхуэдэу гъуэгу захуэм тету икIи сэбэп къахьу забжыжу. Аращи, ем и лъабжьэр къыщылъыхъуэн хуейр актерхэм я дежкъым, атIэ езы гъуазджэмрэ цIыхухэр абы зэрыхущытымрэщ». А си тхыгъэм Катя фIыуэ зэгуигъэпа фIэкIа, зыкIи ихъуэжакъым. Абы къысхуитхыжащ: «Уэрэ сэрэ уэрэдыпкъ зырыз къыдош. Сэ зи гугъу пхуэсщIар гумащIэу къыпхущыта цIыху хьэлэл дыдэхэракъым, хьэлэлагъыр яшхми зымыщIэ угъурсыз гупщ. Мыхэр нэгъуэщI зыщIыпIи зэрамыщтэм щхьэкIэ, сценэм къэса цIыху мыгъасэ гуартэщ, зэрынапэншэм къыхэкIыу артисткIэ зэджэжу. Iэзагъ зыбгъэдэлъ яхэмытыххэу, зэфIэкIыншэ, ефэрей, къаугъэшы, дзыус защIэу. Апхуэдизу фIыуэ слъагъу гъуазджэр гущыкI зыхуэсщIа цIыхухэм зэраIэрыхьам си гур зэригъэузыр къысхуэIуатэр-къым; гуузщ цIыху нэхъыфI дыдэхэми ер жыжьэу фIэкIа зэрамылъагъур, абы гъунэгъуу бгъэдыхьэну зэрыхуэмейр, икIи къыпкъуэувэным и пIэкIэ псалъэ хьэлъэкIэ псоми ящIэ, зыри зыхуэмыныкъуэ ущиехэр зэратхыр…», нэгъуэщIхэри къинэмыщIхэри, псори апхуэдэ защIэу.
Зэман дэкIри мыпхуэдэ письмо къысIэрыхьащ: «Сэ гущIэгъуншэу сыкъагъэпцIащ. АфIэкIа сыпсэужыфкъым. Си ахъшэхэм узэгуакIуэр ещIэ. Сэ адэу, си ныбжьэгъу закъуэу узбжу фIыуэ услъэгъуащ. Къысхуэгъэгъу».
КъызэрыщIэкIамкIэ, абы и мыгъуэри «цIыху мыгъасэ гуартэм» ящыщт. Зи гугъу ищIа гуэрхэмкIэ иужькIэ къызгурыIуащ абы зиукIыжыну зэрыхэтар. Катя щхъухькIэ зигъэлIэж пэта си гугъэщ. ИтIанэ, уегупсыс зэрыхъунумкIэ, ар фIыуэ сымэджащ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, къыкIэлъыкIуэ письмор Ялтэ, абы дохутырхэм ягъэкIуауэ ара къыщIэкIынт, къритхыкIащи. Иужь дыдэу къысIэрыхьа абы и письмом лъэIу итт Iэмал зэриIэкIэ нэхъ псынщIэу Ялтэ сом мин хуезгъэхьыну икIи зэриухыр мыпхуэдэут: «Къысхуэгъэгъу си письмор апхуэдэу зэрыхьэлъэм щхьэкIэ. Дыгъуасэ си сабийр щIэслъхьэжащ».
Кърымым илъэс хуэдизкIэ щыIа нэужь, ар унэм къэкIуэжащ. ИлъэсиплI хуэдизкIэ къэтат ари, а илъэсиплIми абы, зызумысыжынщи, икъукIэ гурымыхьу икIи мыгурыIуэгъуэу сыбгъэдэтащ. ЯпэщIыкIэ, актрисэхэм зэрахыхьэр къыщызжиIами, иужькIэ, и лъагъуныгъэм теухуауэ къыщысхуитхами, зэман-зэманкIэрэ ахъшэ ирипхъыну игу къыщихьэхэми, сэ ар къыщIэупщIэху зэм сом мин, зэм тIу хуезгъэхьын хуей хъурт. ЗиукIыжыну зэримурадым, итIанэ сабийр зэрылIар къыщысхуитхым, зэуэ си гур сфIэкIуэдырти, письмо кIыхьхэр, зэшыгъуэхэр зэрыхуэстхам фIэкIа, и гъащIэр къысфIэIуэхуу зыкIи къэзгъэлъэгъуакъым. Абы сриадэ пэлъытэу зыкъэслъытэжу, пхъум хуэдэу фIыуэ слъагъу пэтми!
Иджы Катя спэмыжыжьэу мэпсэу. Абы пэшитху хъу фэтэр къищтэри, игу зэрыдыхьэм тету, зыхуей хуигъэзащ. Катя и псэукIэр зыгуэрым сурэту ищIыну иужь ихьамэ, гу нэхъ зылъыптэу абы къыхэщыну гукъыдэжыр щхьэхынагъэрт. Iэпкълъэпкъ хуэмыхум щхьэкIэ шэнтжьей, шэнтщхьэгуэ щабэхэр. Лъакъуэ щхьэхынэм папщIэ — алэрыбгъухэр, нэ хуэмыхум щхьэкIэ — текIыжыгъуафIэ, зэIумыбз плъыфэ гъуабжэлъабжэхэр. Псэ щхьэхынэм щхьэкIэ — блыным къекуэдэкI жьыху пудхэмрэ къыщыгъэлъэгъуам и гъэщIэгъуэнагъым нэхърэ зыми зэремыщхьымкIэ адрейхэм къахэщ сурэт цIыкIухэмрэ, Iэнэ, телъхьэпIэ цIыкIу куэдыкIейхэр, зыкIи узыхуэмеину хьэпшып пуд зэмылIэужьыгъуэхэр щегъэувэкIауэ; Iупхъуэхэм я пIэкIэ теплъэ пыухыкIа зимыIэ бзыхьэхуэ гуэрхэр… Плъыфэ IупщIхэм, унэ зэлъыIуха Iэхуитлъэхуитым зэращышынэр дыщIыбгъужмэ, а псом къегъэлъагъуэ дахагъэм и мардэхэр абы зэрыIэщIэкIар. Махуэм и кIыхьагъым Катя тхылъ йоджэри шэнтжьейм илъщ, нэхъыбэу романхэмрэ повестхэмрэ. Махуэм и кIуэцIкIэ зэ закъуэ, шэджагъуэ нэужьым, сэ сыкъилъагъуну къыщIэкIыу аращ.
Сэ солажьэ. Катя спэмыжыжьэу шэнтжьейм исщ, щыму, щIыIэм ис хуэдэ шылэхъарым зыкIуэцIешыхь. ЗэрысфIэлъагъугъуафIэрами, зэрыцIыкIурэ си деж къыщIыхьэрейуэ зэрыщытарами сщIэркъым, ауэ ар зэрыщIэсыр сыгупсысэну зэран къысхуэхъуркъым. Зэзэмызэ семыгупсысыххэу упщIэ гуэр изот, жэуап кIэщI къызетыж. Е тэлайкIэ, зызгъэпсэхун папщIэ, абы дежкIэ зызогъазэри, дохутыр журнал гуэр е газет хэгупсысыхьауэ зэрызэпиплъыхьым соплъ. АпщIондэху гу лъызотэ абы и нэкIум япэрей дзыхь егъэзыкIэр зэримытыжым. КуэдыIуэрэ мафIэгум ежьа гъуэгурыкIуэм ещхьу, абы и нэкIур иджы щIыIэщ, зыри къыфIэIуэхукъым, тегупсысыкIащ. Япэм хуэдэуи дахэу, къызэрыгуэкIыу хуэпащ, ауэ емыгугъуу. Махуэ псом зэрылъ шэнтжьейхэмрэ шэнтиуэхэмрэ я лъэужь и щхьэцми бостейми ятыболъагъуэ. Япэм хуэдэу сытри ищIэну хьэзырыжкъым. ГъащIэм псори щигъэунэхуауэ, щIэ лъэпкъ зэхихыну щымыгугъыжым хуэдэу, упщIи афIэкIа къызитыжыркъым.
СыхьэтиплIым щынэблагъэм хьэщIэщымкIэ Iэуэлъауэ гуэрхэр къоIукI. Ар, и ныбжьэгъу хъыджэбз цIыкIухэр къыздишэри, Лизэ консерваторием къикIыжауэ аращ. Зэхыбох роялым зэреуэр, макъхэр зэрызэралъытыр, зэкIуэцIылъэлъу зэрыдыхьэшххэр. ХьэкъущыкъухэмкIэ Iэуэлъауэурэ Егор шхапIэм Iэнэр къыщеузэд.
— Узыншэу, — жеIэ Катя. — Нобэ фыфейхэм я деж сыщIыхьэнукъым. Я жагъуэ ирырамыщI. СыхущIыхьэркъым. НекIуэкI.
Ар сенэм щыщIэсшыжкIэ, и нэщхъыр зэхэлъу си лъакъуэм щыщIэдзауэ си щхьэм нэс сызэпеплъыхьри гукъанэ хэлъу жеIэ:
— Нэхъ гъур уохъу кIуэ пэтми! Щхьэ зумыгъэхъужрэ? Сэ сыкIуэнщ Сергей Федорович дежи къэсшэнщ. Къурыреплъ.
— Хуейкъым, Катя.
— КъызгурыIуэркъым уи унагъуэр здэплъэр! Зыри яхужыпIэфынукъым, дауи, яхуэдэ щыIэкъым.
Абы Iэрпхъуэру и джэдыгу цIыкIур щетIэгъэж, абдежым емыгугъуу зэщIэкъуа и щхьэцым Iэмал имыIэу щхьэцхэлъхьэ зытIущ къыхохури лъэгум йохуэх. Щхьэцыр зэщIикъуэжыну мэщхьэх икIи хущIыхьэркъым. IэмыкIуэлъэмыкIуэу щхьэц налъэ къехуэхахэр пыIэ цIыкIум щIегъапщкIуэри щIокIыж.
ЗэзыдзэкIар ЧЭРИМ Марянэщ.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
