Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
ЖыIэгъуэхэр
Ахъшэр куэдмэ, щхьэр егъэуназэ
Дуней нэпцIыжьым псори къегъапцIэ, зэхэлъщи псори зэгъэпцIауэ.
УзылъэмыIэс хъуэпсапIэ куэд дунейм къытонэ.
ГупкIэм пысри мэгугъэ зэгуэр гуплIэр къылъысыну.
Фадэм пэлъэща щыIэкъым, нэхъ зызыгъэлIыф дыдэми и напэр абы трехыф.
Фадэр нэрыгъ зыхуэхъуар бэIутIэIум щыщIэркъым.
ЗэгъэзэхуэкIэ зымыщIэм, псэукIэ ищIэркъым.
ЩIэблэ зи бэр къулейщ.
Хамэ хэку утыку щыбгъуэтынукъым.
Ахъшэр куэдмэ, щхьэр егъэуназэ.
ПцIым есам дежкIэ пэжыр жыIэгъуейщ.
Ахъшэм цIыхур егъэунэ икIи егъэунэхъу, щхьэж и акъылыр зэрыпэлъэщщ.
Дыгъужьыгу зыкIуэцIылъым и лъэр жыжьэ нэсыркъым.
Зи гъуэмылэ зи гуфIакIэм дэзышхыкIыж гъусэ зыхуумыщI.
ХьэщIэр пIащIэмэ, гъэхьэщIэгъуафIэщ.
Зи гуэным изым и гуныкъуэгъуэр мащIэщ.
ПсэлъэкIэ зымыщIэр утыкум ихьэмэ, и къамэр кърех.
Iуэхуншэ и псалъэ кIыхьщ, махуэм жэщри къыпещэ.
АфэщIагъуэ Iэнас.
Хабзэ
Адыгэхэм я зэбиикIэу щытар
Адыгэм лей къылъысар имыгъэгъун щхьэкIэ и гъащIэр итыфынут. Ар зэи тхьэусыхакIуэ кIуэнутэкъым, «лей къызихащи, унафэ хуэфщI, суд фщIэ» жиIэу. АтIэ, и псэр пытмэ, къращIар ирищIэжынут. КъауIар лъэрымыхь хъуарэ езым хузэфIэмыкIынуми, лъэпкъым цIыхухъу исмэ, абы лейр игъэгъунутэкъым. Арат судри унафэри.
Зыгуэр къауIамэ е къаукIамэ, лей зезыхьамрэ зытехьамрэ я лъэпкъхэр бий зэхуэхъурт икIи Iэмал имыIэу ялъ ящIэжын хуейт. КъэзыуIам е къэзыукIам и лъэпкъым щыщу хэт къахуэзами, абы деж лъыр щащIэжынут, ауэ езы дыдэр къапэщIэхуэмэ нэхъ къащтэрт. КъэзыукIар яукIыжу, ар зыукIар яукIыжурэ лъэпкъитIыр хьэлэч щызэрыщI куэдрэ къэхъурт. ЛъэныкъуитIми ящыщу зыри пхуэтхьэусыхэнутэкъым. Апхуэдэ гуауэ къуажэм къыдэмыхъуэным псори хущIэкъурт. Псалъэм папщIэ, апхуэдэ Iуэху къэхъуамэ, къуажэ лIыжьхэр зэхуэсырти, лъэпкъитIыр зэрызэгурагъэIуэжыным егупсысырт.
Къуажэ лIыжьхэр лей къызытехьам деж кIуэрти хуэгузавэрт:
— Фэбжь хъуами, тхьэм лажьэ имыщIкIэ, Iуэху къыфтепсыхар хуабжьу ди жагъуэ хъуащ. Лей къывэзыхам тхьэм къыхуимыгъэгъукIэ, дэри хуэдгъэгъункъым, — жаIэрти игу фIы хуащIырт. УIэгъэр зыхуэдэ-ри Iуэхур къызыхэкIари зрагъащIэрт. ЯуIар къуаншэу щытми, зыуIар арат нэхъ ягъэкъуаншэр. УIэгъэ ящIам деж къыдэкIы- жа лIыжьхэр зэрыIыгъыу уIэгъэ зыдзам деж кIуэрт.
— Фыкъуаншэщ, фыбзаджэщ, фыIэпей-лъэпейщ, къуажэм бэлыхь къыдэфлъхьащ, къуажэм дахум фыхуэдэщ, фыугъурсызщ, — жаIэрти егиерт, ягъэшынэрт, ищIам хущIрагъэгъуэжырт. ЛIыжьхэр абыкIэ зыхэтыр къуаншагъэ зылэжьар ягъэшынэу, «дыщыуащ, унафэ къытхуэфщI» жрагъэIэну арат.
Апхуэдэм деж къуаншагъэ зыбгъэдэлъхэм:
— Къуажэм узыхь дыфхухъу, дыкъуэншащ, къытхуэвгъэгъу, жылэм къытхуэфщIыр ди унафэщ, — жаIэрти лIыжьхэм я IэмыщIэ зралъхьэрт. ЛIыжьхэри зыхуейр арати, Iуэхум хуит хуэхъурт.
— АтIэ, унафэу фхуэтщIымкIэ фыарэ-зыуэ ди IэмыщIэ зыкъифлъхьэ! — жаIэрт.
— Берычэт бесын, жылэм узыхь дыфхухъу, фэ къытхуэфщIыр ди унафэщ, — жаIэрти я Iуэхум унафэ тращIыхьыну жылэр хуит ящIырт.
Удын зыдзам удын къызэрытехуэжынур фIыуэ ищIэрти, ар зытримыгъэхуэжын щхьэкIэ, сытри къыпхуищIэнут. Арат ар Iуэхум псынщIэу щIеувалIэри.
Хуитыныгъэ къаIэрыхьа нэужь, лIыжь-хэр уIэгъэ зытехуам деж аргуэру кIуэрт. УIэгъэм еплъырт, Iэзэм еупщIырти, зэрыхъужыну зэманыр зыхуэдизыр зрагъащIэрт. А псори тэмэму зэхагъэкIа нэужь, уIэгъэ зытелъым епсалъэрт.
— Удын къыптехуар ди жагъуэщ, лей къыплъысауэ долъытэ. ЛIы ущыхъукIэ, е укъауIэнщ, е буIэнщ. Уэ ущыпэублэкъым, укIэухкъым, апхуэди къохъу. «Iей мыхъу фIы хъужыркъым» жыхуаIэращ. Лей къуахар яхуэдгъэгъункъым. Къуажэ щыхъукIэ, апхуэдэ гуэрхэри къыдохъуэ, апхуэдэ Iэджэми унафэ тращIыхь. Уи Iуэхур тIэкIу мыхъумыщIэ хуэдэу хъуами, тхьэм захуэм хуигъазэ. Ди IэмыщIэ зыкъифлъхьэу фи Iуэхум унафэ тетщIыхьыну хуит дыкъэвмыщIмэ, ди гуапэкъым икIи дыарэзыкъым, — жраIэрт.
Удын зытехуа адыгэлIыр абыкIэ арэзы хъункIэ Iэмал иIэтэкъым. Ар зыхуейр къращIар ярищIэжыну, уIэгъэ къезыдзам уIэгъэ тридзэжыну арат.
— Берычэт бесын, жылэ, ди Iуэхур къыффIэIуэхуу фыкъызэрыкIуам щхьэ-кIэ. Абы нэхърэ нэхъ гугъуехь тхьэм къывимыткIэ. Жылэр бэлыхьым тхьэм щихъумэ, жылэм щхьэузыхь дыфхухъу! Ауэ япэщIыкIэ къыдащIар етщIэжынщи, итIанэ жылэм сыт хуэдэ унафэ фыхуей-ми къытхуэфщI! Дэ къыттехуа удыныр мыхъужауэ зыри вжетIэфынукъым. Ди унафэ дэ тщIыжынщ, — жаIэрти, зытрамыгъэхьэурэ зыкIэлъагъакIуэрт.
Ауэ лIыжьхэри мы Iуэхум яужь щIихьэр абы хуэдэ джэгу цIыкIукIэ ягъэбэяужын мурадтэкъым.
— Фи Iуэхур ди IэмыщIэ къифлъхьэу уна-фэ тетщIыхьыну хуит дыкъэвмыщIмэ, нобэ щыщIэдзауэ фи пщIантIэ дыкъыдыхьэнкъым, фылIэми фыщIэтлъхьэнкъым. Нобэ фыкъыдэмыдаIуэми, фэри жылэм фыщыхуеин къэхъужынщ. Жылэм емыдаIуэу фIы зэхъулIа щыIэкъым, фыщIегъуэжынщ. Фыкъыдэлъэпауэу аракъэ? ДяпэкIи фи набжьэ щIэлъ, къыфщыщIынур зыхуэдэр фщIэрэ? — жаIэрти, зэрагъэшынэным пылът икIи икIэм-икIэжым къагъэдаIуэрти, Iуэхум унафэ тращIыхьыну хуит зыкърагъэщIырт.
Зэманым декIуэкI хабзэм тету, лIыжьхэм я унафэкIэ, «медат» (Iуэхум и унафэр зыщIынухэр) жаIэрти лъэныкъуитIми лIы тIурытI храгъэхырт. Апхуэдэр къуажэм щыщми хамэ жылэми хъунут.
ЛIы тIурытIыр зэпэтIысырт, къуажэ старшынэр яхэтIысхьэжырти унафэ ящIырт.
Медату хахахэр псом япэу уIэгъэм деж кIуэрти еплъырт, Iэзэм IэзапщIэу къариухылIэнур зыхуэдизыр зрагъащIэрт. Абы иужькIэ уIэгъэ зыдзам уIэгъэр зридзам хуищIэн хуейхэр къалъытэрти, унафэ пыухыкIа ящIырт.
Унафэу ящIынур зэфIэкIа нэужь, зэбий лъэныкъуитIми распискэ къыIахырт: «Фэ фщIа унафэмкIэ дыарэзыщ» жиIэу иту, ауэ распискэр къыщыIахым деж унафэ ящIар зыхуэдэм зыри щыгъуазэтэкъым. А унафэм мыпхуэдэуи хатхэрт — сымаджэр хъужу къэтэджыжыху зэбиитIми гъуэгу зэхущанэну. НэгъуэщIу жыпIэмэ, зэбий лъэпкъитIым ящыщ зэхуэзамэ, гъунэгъу зэхуэмыхъупэ щIыкIэ гъуэгум дадзыхын хуейт. Дэзыдзыхам мыдрейр кIэлъыкIуэу еуэрэ иукIамэ, ари ягъэкъуэншэнут…
Мы унафэ псори зэфIэкIа нэужь, абы лъэпкъитIри щыгъуазэ ящIырт.
Къыщыхъу щыIэт мылъкур зытын хуейр а мылъкур фIэкуэдыIуэу арэзы щытемыхъуэ, щытхьэусыхэ. Ауэ мы дунейр хъурейуэ къызэхикIухьами, дэнэ щымытхьэусыхами, медатым ящIа унафэр зыми къикъутэфынутэкъым.
УIэгъэр хъужа нэужь, унафэ ящIам тету, гъэфIэж хурагъэщIырт, зыуIар яуIам деж кIуэрти, «сыкъуэншащ, къысхуэгъэгъу», жиIэрти я Iэр зэрагъэубыдыжырт, биигъэ зэхуамыIэжу зэгурагъэIуэжырт.
Къуажэм укIыгъэ гуэр къыдэхъуамэ, «нэгъуэщI гуауэ къэмыхъу щIыкIэ» жаIэрти, къуажэдэс лIыжьхэр зэхуэсырт, ежэрти пIалъэ къыхамыгъэкIыу зэрызэгурагъэIуэжыным хэтт. ЛIыжьхэр мыбы нэхъ елIалIэрт, нэгъуэщI гуауэ къытрамыгъэхъуэжу Iуэхур зэфIэкIыху етIысэхынутэкъым. «Бэлыхьым бэлыхь къытехъуэжурэ, къуажэр гуауэ хэмыкI хъунущ», — жаIэрти, зэрыжылэу Iуэхур зэрызэтрагъэувэжыным хущIэкъурт.
Адыгэ зэбиикIэм лIыгъэрэ хабзэрэ хэлъу щытащ.
Щоджэн Хьэзешэ.
Сабийхэм жаIэ
Псоми зэхахыу
Ланэ цIыкIу анэшхуэм зыхуигъэгусауэ щысщ. (Ар щIалэ дыдэщ, анэшхуэкIи уемыджэну).
— Сыт сыношхыдащи, иджы фIыуэ сыкъэплъагъужыркъэ? — йоупщI анэшхуэр.
Ланэ фIыуэ мэгупсысэри жеIэ:
— Сэ ерагъмыгъуейуэщ фIыуэ узэрыслъа- гъур!
— АтIэ афIэкIа морожнэ къыпхуэсщэхунукъым.
— АтIэ сэри псоми зэ- хахыу нанэкIэ сыноджэнущ!
ДэIэпыкъуэгъу
Анэр щIэупщIащ:
— Данэ, удэIэпыкъуа нанэ къазхэр щигъэхъум?
— СыдэIэпыкъуащ.
— Дауэ?
— Сэ ахэр зэпымыууэ сыбжащ.
Сэри пенсэм сывгъакIуэ
Хьэзрэт цIыкIу и адэм еупщIащ:
— Папэ, мо дадэр махуэ къэс щхьэ тетIысхьэпIэм тес?
— Ар пенсионерщ, лажьэми мылажьэми хъунущ.
— АтIэ сэри садым сывмышэу пенсэм сывгъакIуэ.
Мыр сыт?
ЩIалэ цIыкIум жеIэ:
— Папэ, ди егъэджакIуэм зэи шы илъэгъуауэ къыщIэкIынкъым.
— Сыт апхуэдэу къыщIыпщыхъур?
— Нобэ урокым сыщIэсу шы сурэт сщIати, абы еплъщ-еплъри къызэупщIащ: «Мыр сыт?» — жиIэри.
Лыхь Людмилэ.
ХьэтIохъущокъуэм и жыг хадэм
Итщ Налшык паркым пыл-псыутх.
Гупсысэр – псалъэкIэ
Хабзэр зэрыпщIкъым
«Хабзэ» — жеIэ цIыхур псэлъамэ. А псалъэр яIурылъщ къыщезэгъи къыщемызэгъи. «Гугъу зыщIезгъэхьыр хабзэращ», «Хабзэращ апхуэдэу щIэсщIар», — жаIэу куэдым зэхэпхынущ. Абы щыгъуэми, урохьэлIэ а хабзэр къафIэмыIуэхуу, ауэ абы и хьэтыркIэ сытри ищIэну хьэзыру зыкъыпщагъэхъуу, я щхьэ я фейдэ, я фIыщIэ лъыхъуэхэм. Езым и Iуэху зэрыдэкIынщ апхуэдэр зыхэтыр. УкъыхуеплъэкIыжмэ, фейдэ гуэр Iуэхум къыхихыну ищIэмэ, апхуэдэр зыуи къыщымыхъуу а езым сытым дежи Iурылъ хабзэм ебэкъуэфынущ. Хабзэр узэрыхуейм хуэдэу, уи фейдэ къызэрыхэкIынкIэ зэблэпшмэ, ар хабзэжкъым, щхьэхуещагъэщ.
Нэхущ Хьэжпагуэ.
Псалъэжьхэр
Гум дэбгъахуэр фэм къеIуатэ
ГъунэгъуфI къуэшыфI пэлъытэщ.
Къуэ бзаджэм адэм хъуэн къыхуехь.
Уи гъунэгъу умыуб, уи благъэщIэ ущымытхъу.
Гум дэбгъахуэр фэм къеIуатэ.
Гум къэмыкI лажьэ къыпщыщIыркъым.
Дзыгъуэ нэпсейр шэм етхьэлэ.
Зым и зэран щэм йокI.
Къыхэдзэ закъуэ — ежьуун бгъуэтынщ.
Ныбэм и лажьэр IуэтэжыгъуафIэщ.
Пабжьэм хэсыр лыгъэм къыхеху.
ПцIыр Iуданэ хужькIэ дытащ.
ПцIыупс и кIапсэ кIыхьщ.
Уэрэдым псалъэ хадзыркъым.
УзэлъэIур щIагъуэ мэхъу.
ЛIыгъэщIапIэ лIы икIуадэркъым.
Ахъшэ мыбж зэIахыркъым.
Гъэм и зы махуэм щIымахуэм уегъашхэ.
Жьым еубзи, щIэр гъэгушхуэ.
Напэ зиIэм лIыгъэ хэлъщ.
Бзури и абгъуэ щытепщэщ.
Чэнджащэ щыуэркъым.
Фащэм я нэхъ дахэр укIытэщ.
Анэм и быным хуищIэр фIэмащIэщ.
ЦIыхухъум и лIыгъэ, цIыхубзым и щэн.
Лыд псори дыщэкъым.
Къанжэр и бзэ токIуадэ.
Делэр гугъэурэ жьы мэхъу.
IэщIагъэ зиIэм Iэужь иIэщ.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Дагъэ уэркIэ гъэжьа кIэртIоф
КIэртIоф укъэбзар тыкъыр цIыкIуу, г 10 — 12 хъууэ, мыIув Iейуэ, яупщIатэ, сэхуран дагъэр къагъэплъ, пщтырагъыр градуси 140 — 150 хъуху. Абы кIэртIоф упщIэта гъэгъущар хакIутэри, чымчырымкIэ зэIащIэурэ тхъуэплъ хъуху ягъажьэ.
КIэртIоф жьар чымчыркIэ кърахыж, пIинэу тепщэч цIыкIум иракIутэ. ШатэкIэ щIауэ бжьыныху шыпс тракIэри хуабэу яшх. ПIастэ, щIакхъуэ, лэкъум дашх. Шхыныгъуэр витаминкIэ къулейщ.
Халъхьэхэр (цIыхуитI Iыхьэ): кIэртIоф укъэбзауэ — г 400, сэхуран дагъэу — г 1000, бжьыныху укъэбзауэ — г 10, шатэу — г 100, шыгъуу, шыбжийуэ — узыхуейм хуэдиз.
ДзасэкIэ гъэжьа нартыху
Нартыху цIынэр ятхъ, щхьэцыр трах, и лъэдакъэмкIэ дзасэм фIалъхьэ- ри ягъэкIэрахъуэурэ дэпкIэ ягъажьэ.
Нэхъ псынщIэу ягъэжьэн мурадкIэ дэпым тралъхьэмэ, илынцIынущ. МафIэр дзасэм пэжыжьащэми, нартыхур мыжьэурэ гъунущ. Ар, и инагъымрэ и цIынагъымрэ елъытауэ, дакъикъи 8 — 10-кIэ мажьэ. Хьэзыр хъуа нартыхур тхъуэплъ дахэщ, языныкъуэ хьэдзэхэр къопIэнкI. Дзасэм къыфIахыжа нэужь, пщтыру яшх.
Абы кIэтIийхэр фIыуэ егъэкъабзэ. Нартыхур фIамыщI мафIэкIи газкIи ягъажьэркъым.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:1. Щыгъын. 3. Ди гъунэгъум … сыхидзащ, пцIы къыстрилъхьэри. 5. ЕджакIуэм унэм щигъэзэщIэн хуейуэ къыщащI пщэрылъ. 8. Ныкъусаныгъэ, сэкъат, щыщIэныгъэ, дагъуэ — абыхэм къарыкIыр къэзыгъэлъагъуэ нэгъуэщI псалъэ. 10. Хьэжыгъэм къыхэщIыкIа адыгэ шхыныгъуэ. 11. … нэр ирещI. 12. Псы зэрыкIуэ кумб дэтIыкIа. 13. Бэзэр Iэмэпсымэ. 14. Мылъэтэфми, Iэзэу бадзэ къеубыд. 15. Гъэм и зэман. 17. ХъуаскIэ къызыхих мывэ бы-дэ: пасэм ар къагъэсэбэпурэ мафIэ щIагъанэрт. 21. Гъэмахуэм Iэщым якIэрыхъыжьэ бадзэшхуэ. 22. … нэхърэ лъэпхъуамбыщIэ. 23. Пхъэ уадэшхуэ. 24. ЦIыхубз пшэрыхь … 25. Макъамэм хуэщIа Iэмэпсымэ. 27. А къуалэбзур куэдрэ уэмэ, и дамэр мэкъутэ. 30. … ущIэмыкъу, пхуэфащэмэ, къыплъысынщ. 33. Адыгэ куэдым фIыуэ ялъагъу спорт лIэужьыгъуэ. 35. … уэ фIэкI, губзыгъэм сэ езыр сыфIэкIынщ. 36. Къэрал Iэджэ зыхэт, зауэ хуэIухуэщIэм хуэгъэпса, ди хэкум имыфI зэгухьэныгъэ. 37. Бжэм и … макъ къэIуащ. 38. «НыбжьыщIэ …» — ЩоджэнцIыкIу Алий и поэмэ. 39. … къурашэ. 40. Гагариныр дуней псом щыяпэу здэлъэта щIыпIэ.
Къехыу:1. Ди щIыпIэм куэду къыщыкI удз: и щхьэкIэ хъурей гъэгъахэр хужьу, пшэплъыфэу. 2. Адыгэ къуажэшхуэ. 3. Яхуэмылажьэ бжьэхъушхуэ. 4. Колхоз тхьэмадэу щыта, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь … Хьэсэн. 6. Зи пхъафэр гъуабжафэ-фIыцIафэ, гуэл Iуфэхэм, псыхъуэхэм куэду къыщыкI жыг. 7. … къанэри, щIэупщIакIуэр лIащ. 9. Зи унафэщIым и Iуфэлъафэр къэзыжыхь цIыху. 15. Сосрыкъуэ щхьэгъусэу къихьа пщащэ. 16. «Iэщ», «былым» псалъэхэм къарыкIыр къэзыгъэлъагъуэ нэгъуэщI псалъэ. 18. Члисэхэм фIэлъ уэзджынэшхуэ. 19. Чы ухъуэнщIахуэ. 20. Акъылым уасэ иIэкъым, гъэсэныгъэм … иIэкъым. 26. Бдзэжьей зэрещэ. 28. Ерыскъыр егъэлеяуэ цIыхум къащемэщIэкI зэман. 29. УсакIуэ КIэщт Мухьэз, уэрэджыIакIуэ Iэзэхэу Уэтэрхэ Анатолэ, МуIэед, Шал Хъусен сымэ я къуажэ. 31. Гъавэ. 32. Бразилием щекIуэкIа дунейпсо олимп зэхьэзэхуэхэм дыщэ медаль къыщызыхьа адыгэ щIалэ. 33. Налшык щыпсэу уэрэджыIакIуэ, Къэрэшей-Шэрджэсым и цIыхубэ артист. 34. Ди театрым илъэс зыбжанэкIэ щагъэлъэгъуа «Дахэнагъуэ» пьесэ цIэрыIуэр зи IэдакъэщIэкI.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Бадзэуэгъуэм и 27-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:5. КъуэщIий. 7. Бжьыдзэ. 8. Боз. 9. Чынт. 10. Напэ. 11. Джэдыгу. 13. Яе. 14. Шэ. 17. Хъурей. 19. Шэд. 20. Пщае. 24. Гъашэ. 25. ЩIыIуб. 27. Хуарэ. 28. Уэд. 29. ХьэукI. 33. Вы. 34. Гъуо. 36. ХьэмкIэ. 37. Акъыл. 39. Iэзэ. 40. Усэ. 41. Гурышэ. 42. «Аслъэн».
Къехыу:1. Хьэлыуэ. 2. Жинт. 3. Бжьын. 4. БдзапцIэ. 6. Сондэджэр. 11. Джей. 12. Гущэ. 15. Пхъурылъху. 16. ТешанкIэ. 18. Елгъэр. 21. Щыблэ. 22. Пшэ. 23. Ныш. 26. Iэрэмысэ. 30. Дзыхь. 31. Iугъуэ. 32. Факъырэ. 35. Къаздэхъу. 38. Лашэ. 39. Iэсэ.
