Щэнхабзэ лэжьыгъэр нэхъ купщIафIэ мэхъу
КъБР-м и Парламентым и Президиумым иджыблагъэ иригъэкIуэкIа зэIущIэм Правительствэм щыхухиха зэманым хиубыдэу Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и къуажэхэм щэнхабзэм и иджырей инфраструктурэ зэрыщызэтрагъэувэм теухуауэ къыщыпсэлъащ КъБР-м щэнхабзэмкIэ и министрым и къуэдзэ Карчаевэ Аминат.
Карчаевэ Аминат Доклад зыщIам зэрыжиIамкIэ, цIыхухэм я зыгъэпсэхугъуэр тэмэму къызэгъэпэщыным хуэунэтIауэ щэнхабзэм и муниципальнэ IуэхущIапIэхэм ирагъэкIуэкI лэжьыгъэр иужьрей зэманым нэрылъагъуу йофIакIуэ. А IуэхущIапIэхэм щыIэ цIыхубэ художественнэ гупхэм, зэгухьэныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэм, абыхэм хэт цIыхухэм я бжыгъэм хэхъуэ зэпытщ. Щэнхабзэ-зыгъэпсэхупIэ IуэхущIапIэу республикэм и районхэмрэ къалэхэмрэ 152-рэ, къуажэхэм 123-рэ щолажьэ. Клуб теплъэ зиIэ зэгухьэныгъэу къызэрагъэпэща 1795-м щыщу 881-р сабийхэм я зэгухьэныгъэщ.
Лъэпкъ-щэнхабзэ хабзэ нэхъыфIхэр хъумэнымкIэ Iэмал лъэщу щытщ художественнэ творчествэм и цIыхубэ зэгухьэныгъэхэм защIэгъэкъуэныр. Апхуэдэ лэжьыгъэм хеубыдэ щэнхабзэмкIэ район фестивалхэр, конкурсхэр, фольклорым и махуэшхуэхэр, гъуазджэм и цIыхубэ IэщIагъэхэмкIэ зэпеуэхэр къызэгъэпэщыныр.
Карчаевэ Аминат зэIущIэм хэтахэр щыгъуазэ ищIащ цIыхубэ художественнэ гупхэм я «Си щIыналъэр Къэбэрдей-Балъкъэрырщ!» республикэ фестиваль-еплъыныгъэм, «Щэнхабзэ унэ нэхъыфI» республикэ конкурсым кърикIуахэр къызарапщытэжам. «Район (къалэ) щэнхабзэ унэ нэхъыфI», «Къуажэ щэнхабзэ унэ нэхъыфI» номинацэхэмкIэ текIуахэр ягъэбелджылащ. Апхуэдэу къуажэ щIыналъэхэм щыIэ муниципальнэ щэнхабзэ унэхэмрэ абыхэм я лэжьакIуэхэмрэ ахъшэ саугъэт къахьыным теухуауэ ирагъэкIуэкIа конкурсым кърикIуахэми хэплъэжащ.
Жылагъуэхэм я щэнхабзэ гъащIэр кIуэтэху нэхъ къулей мэхъу, дэнэ щIыпIи фестивалхэр, конкурсхэр, нэгъуэщI художественнэ зэпеуэхэр къыщызэрагъэпэщ. Республикэм и самодеятельнэ гупхэм гъэ къэс зэфIэкIышхуэ къыщагъэлъагъуэ дунейпсо, урысейпсо, щIыналъэ фестивалхэмрэ конкурсхэмрэ, — къыхигъэщхьэхукIащ министрым и къуэдзэм.
Абы зэрыжиIамкIэ, щэнхабзэ хъугъуэфIыгъуэхэр хъумэнымкIэ библиотекэхэмрэ музейхэмрэ лэжьыгъэшхуэ ирагъэкIуэкI. Къапщтэмэ, псоми я дежкIэ зэIуха библиотекэу республикэм 166-рэ щыIэщи, абыхэм ящыщу 4-м республикэ мыхьэнэ, 162-м муниципальнэ мыхьэнэ яIэщ. Къуажэхэм библиотекэу 119-рэ щолажьэ. А библиоткэ псоми цIыху мин 260-м нэблагъэ екIуалIэу икIи тхылъу мелуани 4-рэ мин 990-рэ щIэлъу къабжащ. Библиотекэхэм я процент 42-р иджыпсту Интернетым пыщIащ.
КъБР-м мы зэманым щылажьэ музей 20-м ящыщу 3-м республикэ музейм и статус яIэщ, музейуэ 8 къуажэхэм щыIэщ. Музей псоми щахъумэ экспонатхэм я бжыгъэр мини 193-м щIегъу. Музейхэм гулъытэ хэха хуащI щэнхабзэ хъугъуэфIыгъуэу къалъытэу езыхэм я фондхэм хэлъхэр тэмэму хъумэным. Абыхэм музейм и фондхэр учет зэращI щIыкIэмрэ ахэр зэрызэрахьэмрэ зэпымыууэ ирагъэфIакIуэ.
Щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ пыщIа IэщIагъэхэр зэрагъэгъуэтым щытепсэлъыхьым, Карчаевэ Аминат къыхигъэщхьэхукIащ республикэм профессиональнэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ щрагъэгъуэт «ГъуазджэмкIэ Кавказ Ищхъэрэ къэрал институт» федеральнэ къэрал IуэхущIапIэр, профессиональнэ курыт щIэныгъэ щрагъэгъуэт «Щэнхабзэмрэ гъуазджэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр колледж» къэрал еджапIэр зэрыщылажьэр. Апхуэдэу гъуазджэмкIэ сабий школу 38-рэ щыIэщи, абыхэм ящыщу 15-р щылажьэр къуажэхэрщ. А IуэхущIапIэхэм псори зэхэту сабий мини 8-м нэс йокIуалIэ.
— Дэ псори фIыуэ дыщыгъуазэщ республикэм и къалэхэмрэ район центрхэмрэ щыIэ IуэхущIапIэхэр цIыхухэм я нэгу зегъэужьыным, абыхэм эстетикэ, художественнэ гъэсэныгъэ етыным нэхъ текъузауэ зэрелэжьым. Къуажэхэр къапщтэмэ, абыхэм я щIыналъэ, экономикэ, социальнэ къыхэщхьэхукIыныгъэхэм къыхэкIыу, апхуэдэ лэжьыгъэхэр къыщызэгъэпэщыныр нэхъ гугъуу щытщ. Нобэрей гъащIэм къегъэув лэжьыгъэм и IэмалыщIэхэр къэлъыхъуэн икIи ахэр IэкIуэлъакIуэу къэгъэсэбэпын хуейуэ. Абы къыхэкIыу ЩэнхабзэмкIэ министерствэм иригъэжьащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и къуажэдэс щIалэгъуалэм я социальнэ паспорт зэгъэпэщыным хуэгъэза лэжьыгъэр. Ар тэмэму зэфIэгъэкIа хъумэ, муниципальнэ районхэм я мызакъуэу, дэтхэнэ жыла-гъуэми нэгузыужь Iуэхухэр къызэрыщызэгъэпэщыпхъэр, абы и лъэныкъуэкIэ къагъэсэбэпын хуей Iэмалхэмрэ хэкIыпIэхэмрэ убзыхуа хъунущ, — къыхигъэщхьэхукIащ Карчаевэ Аминат.
Доклад зыщIам хэхауэ жиIащ къуажэдэсхэм хуащIэ щэнхабзэ Iуэхутхьэбзэхэм я фIагъыр къалэдэсхэм ягъуэт апхуэдэ Iуэхутхьэбзэхэм ялъэщIэгъэхьэн зэрыхуейр. Абы папщIэ ЩэнхабзэмкIэ министерствэм зэхилъхьащ «Гъуазджэм и лэжьакIуэ нэхъыфIхэм — къуажэм папщIэ» проектыр. Ар зыхуэунэтIар творческэ гуп нэхъыфIхэр, творческэ союзхэр къуажэм и щэнхабзэ гъащIэм нэхъ жыджэру хэшэнырщ.
Ауэ, сыт хуэдэ егугъуныгъэ IэнатIэм ирамыхьэлIэми, республикэм и къуажэхэм я иджырей щэнхабзэ инфраструктурэ тэмэм зэтегъэувэнымкIэ зэран хъу щхьэусыгъуэ пыухыкIахэри щыIэщ. Абыхэм ящыщу нэхъыщхьэ дыдэр ахъшэр къазэремэщIэкIырщ. Карчаевэ Аминат и докладым щыжиIащ щэнхабзэ IуэхущIапIэхэм жьы хъуауэ, мылъкурэ ахъшэкIэ иджырей къалэнхэр зэфIэгъэкIыным хуэмыщIауэ хэтхэр зэрымымащIэр. Абыхэм иджыпсту къагъэсэбэп оборудованэри, музыкэ Iэмэпсымэхэри, самодеятельнэ артистхэр утыку зэрихьэ фащэхэри къезэгъыжыркъым, иджырей электрон Iэмэпсымэхэр зэрамыIэм и гугъу умыщIи. Щэнхабзэ IуэхущIапIэщIэхэр ухуэн, муниципальнэ щэнхабзэ IуэхущIапIэхэм я нэхъыбапIэр капитальнэу зэгъэпэщыжын хуейщ.
А къалэн мытыншхэр дэгъэкIыным теухуащ 2013 -2017 гъэхэм ятещIыхьа «Къэбэрдей-Балъкъэрым и щэнхабзэр» къэрал программэр. Абы ипкъ иткIэ лэжьыгъэшхуэ зэфIагъэкIынущ щэнхабзэмкIэ IуэхущIапIэхэр иджырей IэмэпсымэхэмкIэ, автотранспорткIэ, компьютерхэмкIэ, музыкэ IэмэпсымэхэмкIэ къызэгъэпэщыным, щэнхабзэ-нэгузыужь Iуэхухэр езыгъэкIуэкI IуэхущIапIэхэр капитальнэу зэгъэпэщыжыным икIи къэгъэщIэрэщIэжыным теухуауэ.
— Абыхэм къадэкIуэу иджыпсту гулъытэ хэха хуащI щэнхабзэм и лэжьакIуэхэм я улахуэр нэхъыбэ щIыным. Мис а псори зэхэплъхьэжмэ, — жиIащ Карчаевэ Аминат, — мы IэнатIэм къыпэщыт къалэн инхэр тэмэму гъэзэщIэнымкIэ сэбэп хъуну дыщогугъ.
Депутатхэр доклад зыщIам куэдкIэ еупщIащ. Къапщтэмэ, Парламентым БюджетымкIэ, налогхэмрэ финансхэмкIэ и комитетым и унафэщI Ахъуэхъу Къанщобий къиIэтащ щэнхабзэ-нэгузыужь Iуэхухэр щрамыгъэкIуэкI жылагъуэхэр зэрыщыIэр. Карчаевэ Аминат абы и жэуапу жиIащ апхуэдэ жылагъуэхэр блы зэрыхъур. Ауэ абыхэми Iуэху пыухыкIахэр щрагъэкIуэкI къуажэхэм дэт курыт еджапIэхэм. Ахъуэхъу Къанщобий адэкIэ къыпищащ республикэм и жылагъуэ нэхъ ин дыдэхэм ящыщ зым — Нартан къуажэм нобэм къэс ЩэнхабзэмкIэ унэ зэрыщымыIэр, а IуэхущIапIэр щIын щаухыну зэманри зэрымыубзыхуар.
— Нартан дащIыхьыну IуэхущIапIэр щаIэтыну щIыпIэр яубзыхури, абы и лъабжьэр щагъэжынури къратIыкIащ, ауэ лэжьыгъэхэр абдеж къыщыувыIэжащ, — жиIащ министрым и къуэдзэм. — Мы ухуэныгъэр «Къуажэм зегъэужьыныр» федеральнэ программэм хагъэхьащи, абы и фIыщIэкIэ иджырей Щэнхабзэ унэ дэгъуэ ящIыну дыщогугъ.
Законодательствэмрэ къэрал ухуэкIэмкIэ комитетым и унафэщI Мэремыкъуэ Арсен зэIущIэм хэтахэм ягу къигъэкIыжащ Лэскэн къуажэм ЩэнхабзэмкIэ и унэр куэд щIауэ зэгъэпэщыжын хуейхэм хатхауэ зэрекIуэкIыр. Ари, Карчаевэ Аминат зэрыжиIамкIэ, «2013 — 2017 гъэхэм щэнхабзэм зегъэужьыныр» республикэ программэм хагъэхьащи, дяпэкIэ зэрагъэпэщыжыну къыщIэкIынщ.
Курортым и Щэнхабзэ унэр зэгъэпэщыжын, Театрхэм я унэр ухуэн щаухынум теухуауэ Спортымрэ туризмэмкIэ комитетым и унафэщI Сумаев Ахъмэт зыщIэупщIам и жэуапу Карчаевэ Аминат жиIащ курортым и Щэнхабзэ унэм дызыхуэкIуэ илъэсым и мэкъуауэгъуэ мазэм лэжьэн зэрыщIидзэжынум. Апхуэдэу 2014 гъэр Урысейм Щэнхабзэм и илъэсу щагъэуващи, къигъэлъэгъуащ доклад зыщIам, Театрхэм я унэр ухуэнри нагъэблэгъэну дыщогугъ.
ЩIыпIэ унафэр зегъэкIуэным, щIыналъэхэм я социально-экономикэ зыужьыныгъэм я IуэхухэмкIэ комитетым и унафэщI Берд Хьэзрэталий къиIэтащ политикэ лэжьакIуэ гъуэзэджэ Мэлбахъуэ Т.Къу. и фэеплъыр къыщIрамыгъажьэм и щхьэусыгъуэр.
— Мы Iуэхум ЩэнхабзэмкIэ министерствэм и нэIэ тригъэтщ, абы 2014 гъэм унафэ пыухыкIа игъуэтыну дыщогугъ, — жиIащ министрым и къуэдзэм.
Карчаевэ Аминат ищIа докладымрэ президиумым и зэIущIэм къыщыпсэлъахэм жаIахэмрэ япкъ иткIэ унафэ пыухыкIахэр къащтащ. Псалъэм папщIэ, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Правительствэм чэнджэщ иратащ щэнхабзэм зегъэужьыным, абы и лэжьакIуэхэм я улахуэр нэхъыбэ щIыным республикэм бюджетым къыхэкIыу хуиутIыпщ ахъшэм хигъахъуэ зэпыту иригъэкIуэкIыну, къуажэхэм дэт щэнхабзэ IуэхущIапIэхэр зэгъэпэщыжыным, муниципальнэ щэнхабзэ IуэхущIапIэхэр зэманым къигъэувхэм тету зэрылэжьэнум хузэщIэгъэуIуэным гулъытэ хэха хуищIыну. КъБР-м ЩэнхабзэмкIэ и министерствэм ирата чэнджэщхэм ящыщщ 2014 гъэм Урысей Федерацэм Щэнахабзэм и илъэсыр щегъэкIуэкIынымкIэ планым хиубыдэ Iуэхухэр гъэзэщIэныр, къуажэхэм щэнхабзэм и IэнатIэм зыщегъэужьыным егугъуныр. Апхуэдэу министерствэм гу лърагъэтащ сабийхэмрэ щIалэгъуалэмрэ щэнхабзэм, гъуазджэм я лэжьакIуэ нэхъ цIэрыIуэхэм щIэх-щIэхыурэ яхуэгъэзэн, концерт зэмылIэужьыгъуэхэр сабий садхэмрэ еджапIэхэмрэ къыщызэгъэпэщын зэрыхуейм.
Батыр Любэ,
КъБР-м и Парламентым и пресс-IуэхущIапIэ.
