Къэбэрдей-Балъкъэрым гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтыр къызэрызэрагъэпэщрэ илъэс 90 ирокъу
Дзэмыхь Къасболэт: ЩIэныгъэ IуэхущIапIэхэм зэрызедгъэужьым елъытауэщ
ди лъэпкъхэм я тхыдэ-щэнхабзэ беягъэр хъума зэрыхъунур
Къэбэрдей-Балъкъэрым гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым и унафэщI, тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор Дзэмыхь Къасболэт зыхуэдгъэзащ я Iуэху зытетым тедгъэпсэлъыхьыну. Абы къыджиIам ди гуапэу фыщыдогъэгъуазэ.
— Къасболэт, Къэбэрдей-Балъкъэрым гуманитар къэхутэныгъэ-хэмкIэ и институтым лIэщIыгъуэ ныбжь имыIэми, куэд дыдэ хузэфIэкIащ. КIэщIу уризгъэплъэжынут къэфкIуа гъуэгуанэм.
— Кавказ Ищхъэрэм и щIэныгъэ IуэхущIапIэхэр зэрыщыту къапщтэмэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтыр (КБИГИ) нэхъыжь дыдэхэм ящыщщ. Ар 1926 гъэм щIышылэм и 6-м Къэбэрдей-Балъкъэр автономнэ областым и ЦИК-м и Президиумым и унафэкIэ къызэрагъэпэщауэ щытащ, республикэм экономикэ, тхыдэ, археологие, этнологие къэхутэныгъэхэр щригъэкIуэкIын, щIэныгъэ лэжьакIуэхэр игъэхьэзырын папщIэ.
Япэ махуэм щегъэжьауэ институтым къалэнитI зыхуигъэувыжауэ абы тету къогъуэгурыкIуэ — щIыналъэм щыпсэухэм я бзэр, хабзэр, IуэрыIуатэр къэхутэнымрэ цIыхухэр щэнхабзэ хъугъуэфIыгъуэхэм дегъэхьэхынымрэ. Нобэ шэч къытедмыхьэу жытIэфынущ институтри абы и лэжьакIуэхэри а IуэхугъуитIми пэлъэщауэ.
Тхыдэ, филологие щIэныгъэ IуэхухэмкIэ ехъулIэныгъэ зэриIэм, IэщIагъэлI пажэхэр зэригъэхьэзырым папщIэ 1976 гъэм институтым къыхуагъэфэщауэ щытащ «ЩIыхьым и дамыгъэ» орденыр.
Къэбэрдей-Балъкъэрым гуманитар къэхутэныгъэхэр зэрыщызэфIэувам и гугъу щытщIкIэ, я цIэ къиIуапхъэщ зэман зэхуэмыдэхэм а Iуэхум хэлэжьыхьа тхыдэджхэу Къумыкъу Тыгъуэн, Хутуев Хьэнэфи, Iулыдж Iустырхъан, ХьэкIуащэ Ев-гений, МафIэдз Сэрэбий, Думэн Хьэсэн, Къэжэр Валерэ сымэ, археологхэу Чеченов Исмэхьил, Мизиев Исмэхьил, Бетрожь Руслан, бзэ щIэныгъэлIхэу Елбэд Хьэсэн, Мамрэш Ким, Ахматов Ибрэхьим, ПщыукI Хьэсэнбий, IуэрыIуатэджрэ литературэджхэу ЩэрэлIокъуэ Талъостэн, Цагъуэ Нурий, КъардэнгъущI Зырамыку, Нало Заур, Талпэ Михаил, Шортэн Аскэрбий, Толгуров Зейтун, нэгъуэщIхэми.
Ди щIыналъэм щыпсэухэм я тхыдэмрэ щэнхабзэмрэ джынымкIэ куэд къытхуэзыщIа щIэныгъэлIхэщ Арутюнов Сергей, Гиппиус Ев-гений, Гарданов Валентин, Косвен Марк, Лавров Леонид, Мещанинов Иван, Турчанинов Георгий, Яковлев Николай сымэ. Дэ дрогушхуэ а щIэныгъэлI цIэрыIуэхэр ди нститутым и тхыдэм щыщ зэрыхъуам.
Институтым лэжьэн зэрыщIидзэрэ иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэм ятещIыхьауэ тхылъ 900-м щIигъу къыдигъэкIащ, 525-р монографие лэжьыгъэщ. КъищынэмыщIауэ, 1940 гъэм и кIэхэм къыщыщIэдзауэ абы къыдигъэкIыу щытащ «Учё- ные записки», «Вестник КБНИИ», «Исторический вестник», «Филологический вестник» журналхэр, адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ я тхыдэм теухуа тхыгъэхэр зэрыт тхылъхэр.
Хэку зауэшхуэм ипэкIэ мащIэкъым ди щIэныгъэлIхэм яхузэфIэкIар. Псом хуэмыдэу ахэр зэпхар адыгэ, балъкъэр тхыбзэхэр зэхэлъхьэнырт, тхылъхэр къыдэгъэкIынырт, художественнэ литературэр лъэпкъыбзэхэмкIэ къэгъэщIынырт. Къэбгъэлъагъуэмэ, 1928 гъэм ирихьэлIэу профессор Минин Александр и редакцэм щIэту тхылъищ дунейм къытехьауэ щытащ Къэбэрдейм и экономикэ, тхыдэ-жылагъуэ Iуэхухэм ятеу-хуауэ. 1926 гъэм и мэлыжьыхьым адыгэ, балъкъэр терминологие комитетхэм лэжьэн ирагъэжьащ.
Тхыдэ-этнографие къудамэм пасэрей фэеплъхэр къипщытэжу, археологиемрэ IуэрыIуатэмрэ ятеухуауэ лэжьыгъэ хьэлэмэтхэр зэхуихьэсу щIидзащ икIи «Адыгэ IуэрыIуатэ» тхылъыр (напэкIуэцI 40-м нэблагъэ хъууэ) «Акаде-мия» тхылъ тедзапIэм 1936 гъэм институтым къыщыдигъэкIащ. Пэжыр жыпIэ-мэ, ар Къэбэрдей-Балъкъэрым и щэнхабзэ гъащIэм къыщыхъуа Iуэхугъуэшхуэт.
1939 — 1940 гъэхэм институтыр купщIафIэу елэжьащ тхылъ къыдэгъэкIыным. Абыхэм ящыщщ Елбэрд Хьэсэн адыгэбзэкIэ зэхуихьэса нарт хъыбархэр, Цагъуэ Нурийрэ Турчанинов Георгийрэ я адыгэбзэ грамматикэр, Елбэд Хьэсэн и грамматикэр, Соттаев Адэлджэрий балъкъэрыбзэр зэрадж и лэжьыгъэр, нэгъуэщI куэди.
Нэмыцэ зэрыпхъуакIуэ-хэр ди щIыналъэм зэрырахужу, институтым и лэжьыгъэм пищэжащ. 1944 гъэм республикэм щагъэлъэпIащ Нэгумэ Шорэ и илъэси 100-р. Институтым и лэжьакIуэхэм узэщIакIуэм теухуа тхыгъэхэр урысыбзэкIи адыгэбзэкIи къыдагъэкIат.
1945 гъэм дэлэжьэну институтым кърегъэблагъэ бзэ щIэныгъэлI цIэрыIуэ Мещанинов Иван, профессор Яковлев Николай, тхыдэдж Пожидаев Виктор сымэ, археологхэу Акритас Панаит-рэ Крупнов Евгенийрэ. 1946 — 1959 гъэхэм щIэх-щIэхыу-рэ щIэныгъэ сессиехэр ирагъэкIуэкI хъуащ. Шэч хэмылъу, апхуэдэ зэхуэсхэр сэбэпт Къэбэрдей-Балъкъэрым и гуманитар щIэны-гъэм зиужьынымкIэ. Зэхыхьэхэм кърагъэблагъэрт Москва, Санкт-Петербург, Тбилиси, Баку, Кавказ Ищхъэрэм и къалэхэм щыщ щIэныгъэлI-кавказыджхэр. Апхуэдэ зэпыщIэныгъэм къыдэкIуаращи, дунейм къытехьащ «Къэбэрдейм и тхыдэ», «Очерки истории балкарского народа» лэжьыгъэшхуэхэр, апхуэдэуи 1967 гъэм тхылъитIу зэхэ-лъу къыдэкIащ «История Кабардино-Балкарской АССР» академическэ лэжьыгъэр. Ар къыдэгъэкIыным гулъытэшхуэ къыхуащIат икIи дэIэпыкъуэгъу хъуат ВКП(б)-м и щIыналъэ комитетым и унафэщIхэр (япэ секретару щытахэу Бабич Михаилрэ Мэлбахъуэ Тимборэрэ).
Совет щIэныгъэр «лIыпIэ» щиувар 1960 — 1980 гъэхэрауэ къэплъытэ хъуну къыщIэкIынщ. Абы щыгъуэм СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и Академием епха институтхэмрэ и щIыналъэ къудамэхэмрэ къэунэхуауэ щытащ. А илъэсхэрщ къэралыр щIэныгъэхэмкIэ дуней псом пашэ щыщыхъуар.
Совет властым иIа щыщIэныгъэхэм емылъытауэ, Академием сыт щыгъуи къэрал гулъытэ зэригъуэтар хэбгъэкIуадэ хъунукъым. А лъэхъэнэрщ (1960 гъэхэм икухэм) Лъостэн Владимир и унафэщIу, Къэбэрдей-Балъкъэрым гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым иубзыхуу, къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр гъэзэщIэным иужь щихьар. Абы хыхьэрт лъэпкъ псалъалъэхэр зэгъэпэщыныр, макъамэмкIэ антологиехэр, нарт хъыбархэр къыдэгъэкIыныр, Къэбэрдей-Балъкъэрым и къуажэхэмрэ къалэхэмрэ ятеухуа очеркхэр зэхуэхьэсыныр, республикэм и Фэеплъ тхылъыр гъэхьэзырыныр, нэгъуэщIхэри. А программэм тету, 1973 гъэм щегъэжьауэ 2000 гъэхэм и пэщIэдзэр къиубыду, лэжьыгъэ хъарзынэхэр зэфIагъэкIащ институтым зэман зэхуэмыдэхэм и унафэщIу щыта Хутуев Хьэнэфи, Гугу Рашад, Думэн Хьэсэн сымэ.
Иужьрей илъэс пщIы бжыгъэхэм, псом хуэмыдэу СССР-р лъэлъэжу демократие зэхъуэкIыныгъэхэр Урысейм щрагъэкIуэкIын щаублам, зэрытщIэжщи, адыгэхэм, балъкъэрхэмрэ къэрэшейхэмрэ Iэмал яIэ хъуат Тыркум, Сирием, Иорданием щыпсэу я лъэп- къэгъухэм зыпащIэну. Апхуэдэ зэхъуэкIыныгъэхэм щIэныгъэлIхэм гъуэгущIэ къахузэIуихащ я къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэм зрагъэубгъун, лъэпкъищым я тхыдэм, щэнхабзэм, псэукIэ-щыIэкIэм нэхъ куууэ елэжьын хуэдэу.
1990, 1994 гъэхэм институтым хузэфIэкIащ тхыдэджхэр, бзэ щIэныгъэлIхэр, IуэрыIуатэджхэр зыхэт гупхэр Тырку, Сирие, Иордание къэралыгъуэхэм игъэкIуэну. Хьэлэмэту, щIэщыгъуэу щIэныгъэлIхэм «къыщIаIукIар» «Адыгская и карачаево-балкарская зарубежная диаспора: история и культура» тхылъым (Налшык къалэ, 2000 гъэ) къыщагъэлъэгъуэжауэ щытащ.
— ЩIэныгъэ къэхутэ-ныгъэхэр зэрекIуэкIым арэзы укъищIрэ? Сыт хуэдэ ахэр?
— Институтыр къэхутэныгъэ зэмылIэужьыгъуэ куэдым йолэжь. Псалъэм папщIэ, апхуэдэ лэжьыгъэхэмкIэ дылъоIэс ди лъэпкъхэм я къэхъукIэмрэ тхыдэмрэ къыщыщIэдзауэ дызыхэт зэманым екIуэкI социально-политикэ Iуэхухэм щыщIэкIыжу. КъыдоIэт лъэпкъ тхыдэр джыным зэрызиужьыпхъэ упщIэхэр, щIыналъэм цIыхубэ зэхущытыкIэм зэман зэхуэмыдэхэм зэры-зыщихъуэжар, Урысеймрэ Кавказымрэ я зэпыщIэныгъэр XVI лIэщIыгъуэм щегъэжьауэ ди зэманым къэсу къызэрекIуэкIар, нэгъуэщI куэд дыди.
Институтым щолажьэ зэфIэкI ин къэзыгъэлъагъуэ щIэныгъэлIхэр. Абыхэм ирагъэкIуэкI къэхутэныгъэхэр я мыхьэнэкIи ящIэлъ гупсысэкIи шэч къытумы-хьэу яхуэбгъадэ хъунущ академическэ институт нэхъыщхьэхэм я IэщIагъэлIхэм я лэжьыгъэхэм. Абы и щапхъэу къэсхьыфынущ институтыр гуп-гупурэ зэлэжьахэр. Апхуэдэщ, псалъэм папщIэ, ищхьэкIэ зи гугъу сщIа «Адыгэ IуэрыIуатэ» тхылъыр (1936 гъэм Москва къыщыдэкIар), «История Кабардино-Балкарской АССР» (М., 1967 гъэ), «Археологические исследования на новостройках Ка-бардино-Балкарии», (Налшык, 1984, 1985, 1987 гъэхэм тхылъищу дунейм къытехьащ), «Новое и традиционное в культуре и быте кабардинцев и балкарцев» (Налшык, 1986 гъэ), «Народные песни и инструментальные наигрыши адыгов» (Налшык 1980 — 1990 гъэхэм тхылъиплI хъууэ дунейм къыщытехьащ), «Нарты. Героический эпос балкарцев и карачаевцев» (Москва, 1995 гъэ), «Кабардино-черкесский язык» (Налшык, 2006 гъэ), «Нарты: адыгский эпос» (Налшык, 2012 гъэ), «История многовекового содружества» (Налшык, 2007 гъэ), «Адыгские песни времён Кавказской войны» (Налшык, 2014 гъэ), «Антология народной музыки балкарцев и карачаевцев» (Налшык, 2015 гъэ), «Музыкальный фольклор черкесов (адыгов): инструмен-тальная музыка» (Налшык, 2015 гъэ) тхылъхэр, нэгъуэщIхэри.
Мы лэжьыгъэхэр, шэч хэмылъу, Урысей Федерацэм и щIэныгъэ Iуэхум и хэлъхьэныгъэшхуэщ, сыту жыпIэмэ абыхэм къыщаIэтар Кавказым щыщ зы щIыналъэм и гуманитар щIэныгъэм пыщIа гугъуехьхэм я закъуэкъым, атIэ урысей цIыхубэм зэрызиужьыфыну тхыдэ-щэнхабзэ Iуэхухэми лъэIэсащ. Институтым и лэжьакIуэхэм я къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщщ Хэкум и тхыдэ, филологие щIэныгъэхэр хъумэнымрэ абыхэм зегъэужьынымрэ. Мы-нэхъ мащIэу тепсэлъыхьын хуейуэ къызолъытэ я акъылкIэ, зэфIэкIкIэ, IэзагъэкIэ республикэр зыгъэбжьыфIэу псэуа езы къэхутакIуэхэми я фэеплъыр хъумэным. Абыхэм дэ ятедухуащ «КБИГИ 1926 — 2016. Наука в лицах» къыдэкIыгъуэ щхьэхуэр.
Къэбэрдей-Балъкъэрым гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтыр нобэ Кавказ Ищхъэрэми Урысей Федерацэ псоми ит щIэныгъэ IуэхущIапIэ нэхъ пажэхэм ящыщщ. Ар жыджэру хэтщ къэрал программэ хэхахэр гъэзэщIэнми академическэ къэхутэныгъэ инхэр егъэкIуэкIынми. Ди лэжьакIуэхэр япыщIащ хамэ къэралхэм щыщ щIэныгъэлI куэдым, апхуэдэуи зрагъэужь щIэныгъэлI ныбжьыщIэхэр зэрагъэхьэзыр жыпхъэм.
Институтым и лэжьыгъэ нэхъыщхьэхэм хеубыдэ щIэныгъэ зэхуэс зэхуэмыдэхэр къызэгъэпэщыныр. Ари, къапщтэмэ, зы къэхутэныгъэщ. Иужьрей илъэсипщIым къриубыдэу, институтым щIэныгъэ конференцу 40-м щIигъу иригъэкIуэкIащ. Абыхэм ящыщщ «Нартхэм я хъыбархэр зэныбжьэгъугъэм и эпосщ» дунейпсо щIэныгъэ-практикэ конференцыр, Этнологиемрэ антропологиемкIэ институтым, Миклухо-Маклай и цIэр зезыхьэм, и гъусэу къызэдгъэпэщар. Апхуэдэщ Кавказ зауэр зэриухрэ илъэси 150-рэ зэрырикъум едгъэщIылIа дунейпсо зэхыхьэри «ЦIыхубэм я зэкъуэтыныгъэм ТекIуэныгъэ Иныр 1941 — 1945 гъэхэм къихьащ» урысейпсо Iуэхури. Апхуэдэ зэхуэсхэм щIэныгъэ и лъэныкъуэкIи щэнхабзэ мыхьэнэкIи лъабжьэфI ягъуэт лъэпкъхэр зэгурыIуэу, зым адрейм и хабзэхэм пщIэ хуащIу къызэдекIуэкIынымкIэ.
— Егъэджэныгъэ и лъэныкъуэкIэ институтым сыт зэфIигъэкIыр?
— Шэч хэмылъу, курыт школхэмрэ еджапIэ нэхъыщхьэхэмрэ литературэ яхуэгъэхьэзырыныр институтым и унэтIыныгъэ нэхъыщхьэхэм ящыщщ. Иужьрей илъэсхэм ди щIэныгъэлIхэр егугъуащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и школхэм къыщагъэсэбэпыну тхылъхэмрэ псалъалъэхэмрэ къыдэгъэкIыным. Абыхэм ящыщщ БищIо Борисрэ ТIымыжь Хьэмыщэрэ зэгъусэу ягъэхьэзыра урыс-адыгэ псалъалъэр (2008, 2013 гъэхэм дунейм къытехьащ), БищIо Борис псалъэ мини 7 иту зэхигъэува адыгэбзэ псалъэгъэнахуэр (2015 гъэ), адыгэ литературэмкIэ школым зэрыщеджэну тхылъхэр, нэгъуэщI куэди.
Къапщтэмэ, институтым къыдигъэкI щIэныгъэ лэжьыгъэхэм республикэм и школхэмрэ еджапIэ нэхъыщхьэхэмрэ я закъуэкъым щIэупщIэ щаIэр, атIэ адыгэ, балъкъэр хэхэсхэр здэщыIэ хамэ къэралхэми (Тыркум, Сирием, Иорданием, США-м, Къэзахъстаным, Къыргъызым) яшэ.
1996 гъэм къыщыщIэдзауэ институтым епхауэ аспи-рантурэрэ докторантурэрэ мэлажьэ. 2015 гъэм институтыр игъэхьэзыр лэжьакIуэхэмкIэ къэрал аккредитацэм пхыкIащ. Егъэджэныгъэ Iуэхур къызэгъэпэщын мурадкIэ, институтым къыщызэIуахащ этнологиемрэ тхыдэмкIэ, бзэщIэныгъэмрэ литературоведенэмкIэ кафедрэхэр. Абыхэм щыдогъаджэ аспиранту 17-рэ докторанту 2-рэ. Илъэс 20-м къриубыдэу институтым игъэхьэзыращ щIэныгъэлI ныбжьыщIэ 200-м нэблагъэ.
— IэщIагъэлIхэр сыт хуэдиз хъурэ?
— 2016 гъэм икухэм хуэзэу къапщтэмэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым лэжьакIуи 102-рэ Iутщ. Абы щыщу 81-р щIэныгъэ лэжьакIуэщ (21-р щIэныгъэхэм я доктору, 51-р щIэныгъэхэм я кандидату). Абыхэм яхэтщ Къэбэрдей-Балъкъэрым щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэу 10, Къэрэшей-Шэрджэсым щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэу 2, Адыгэ, Ингуш республикэхэм щIэныгъэхэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэу зырыз. КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ цIэ лъапIэр цIыхуи 3-м зэрахьэ, УФ-м егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэр 2 мэхъу, КъБР-м и Къэрал саугъэтыр зыхуагъэфэщауэ зы диIэщ. Ахэр ядолажьэ Урысейм тхыдэмкIэ, бзэщIэныгъэмкIэ, дунейпсо литературэмкIэ, археологиемкIэ иинститутхэм, Абхъазым гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым, Абхъаз Республикэм стратегие мыхьэнэ зиIэ къэхутэныгъэхэмкIэ и центрым, нэгъуэщI куэдми.
— Институтыр иджы-рей зэманым екIурэ? Гугъуехь зыIууэхэр сыт хуэдэ, Къасболэт?
— Ди къэралым зэрызиужьым еплъыкIэщIи нэ-гъуэщI хэкIыпIэхэри къегъэунэху. Псалъэм папщIэ, щIэныгъэлIхэм хуиту архивхэр къагъэсэбэпу зэрыщIадзэрэ къалэн нэхъыбэ я пщэ далъхьэжыф хъуащ, зэи емыкIуэкIа къэхутэныгъэхэм зрапщытынымкIи IэмалыфIхэр къыкъуэкIащ. Апхуэдэуи яхузэфIэкIынущ нэхъ ипэкIэ къахута Iуэхугъуэхэм нэгъуэщIынэкIэ, IэмалыщIэкIэ хэплъэу елэжьыжыну.
2015 гъэм къэралым и академическэ щIэныгъэм УФ-м и бюджетым щыщу сом мелард 94-рэ хуаутIыпщауэ щытащ. Мы гъэм сом мелард 84-рэ хухихауэ аращ. КъызэрапщытамкIэ, 2017 гъэм къэрал унафэщIхэм щIэныгъэм трагъэкIуэдэну къагъэлъагъуэр сом мелард 75-рэщ. ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием и лэжьакIуэхэм я профсоюзым хэтхэм зэрыхуагъэфащэмкIэ, зи гугъу тщIы ахъшэ бжыгъэр Къэрал Думэм къищтэмэ, институтхэм я щIэныгъэ лэжьакIуэхэм ящыщу процент 15-м къыщыщIэдзауэ 40-м нэсыхукIэ я IэнатIэ IуагъэкIын хуей хъунущ. Мис абдеж гугъуехьхэр къыкъуэкIынущ налог тыным, Iэмэпсымэхэр зехьэным, коммунальнэ Iуэхутхьэбзэхэм я уасэр тыным епхауи.
— Зэман гъунэгъум ин-ститутым къыдигъэкIыну сыт игъэхьэзырыр?
— ИщхьэкIэ зэрыщыжытIащи, Къэбэрдей-Балъкъэрым гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым къалэн пажэу къилъытэр ди щIыналъэм щыпсэухэм я щэнхабзэ хъугъуэфIыгъуэхэр хъумэнымкIэ сэбэп хъунырщ. Абы къыхэкIыу, дызэрыт зэманым институтым къыдигъэкIыну хуигъэхьэзыращ «Адыгэ лIыхъужь эпос. Нартхэр», «Адыгские волшебные сказки», «Адыгские сказки о животных», «Словарь Алима Кешокова», «Адыгэ псалъэжьхэмрэ жыIэгъуэхэмрэ», «Балъкъэр литературэм и тхыдэр», «Къэрэшей-балъкъэр хъыбарыжьхэр» тхылъхэр, н. АрщхьэкIэ мы лэжьыгъэхэр къэхутакIуэхэм пхагъэкIы-ну зэкIэ Iэмал яIэкъым, ахъшэр къакIуэркъыми.
Сыт хуэдэ гъэунэхуныгъэхэм дыIумыщIэми, институтым и лэжьакIуэхэм я гупсысэр зытеухуар Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэр лъагапIэм щыIыгъынырщ, урысейпсо утыкум абы бжьыпэр щегъэубыдынырщ. ЛэжьакIуэхэми институтым и унафэщIхэми мы зэманым диIэ Iэмалхэр къэдгъэсэбэп къудейуэ щымыту, нэхъ жыжьи доплъэ, ди IуэхущIафэхэр зыхуэкIуэнкIэ хъунум догупсыс.
Сэ сызэреплъымкIэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым хуэдэ щIэныгъэ IуэхущIапIэхэр зэрытхуэхъумэм елъытауэщ ди лъэпкъхэм я тхыдэ-щэнхабзэ беягъэр хъума зэрыхъунур, ахэр щIэблэм зэращIэнур.
Епсэлъар БАГЪЭТЫР Луизэщ.
Зызыужь зэманым бзэр къыкIэрыху хъунукъым
Ди щIыналъэм щыпсэухэм я анэдэлъхубзэр джыныр и лэжьыгъэ нэхъыщхьэщ Къэбэрдей-Балъкъэрым гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым.
Институтым къэбэрдей-шэрджэсыбзэмкIэ и къудамэм куэд хузэфIэкIащ адыгэбзэм и лексикэр, фонетикэр, морфологиер, синтаксисыр убзыхуа хъуным теухуауэ. Къудамэр зэрылажьэрэ щIэныгъэ грамматикэ зыбжанэ, Iуэхугъуэ нэхъыщхьэхэм ятеухуа монографиерэ тхыгъэу пщIы бжыгъэхэр къыдигъэкIащ. Псори къызэщIекъуэж томитI хъу «Къэбэрдей-шэрджэсыбзэ» тхылъым. Ар 2006 гъэм, дунейм къытехьащ. Къыхэгъэщыпхъэщ бзэщIэныгъэлI гъуэзэджэ Къумахуэ Мухьэдин и унафэм щIэту ягъэхьэзыра а лэжьыгъэм хуэдэ Урысей псом зэрыщымыIэр.
БзэщIэныгъэм и Iыхьэ нэхъыщхьэ дыдэу къэплъытэ хъунущ лексикографиер. Абы зэпымычу нэхъ егугъуащ ди къудамэр.
ЩIэныгъэлIхэм лингвистикэ и лъэныкъуэкIэ зыхунэса ехъулIэныгъэхэр я щIэгъэкъуэну, а зэманым щIэрыщIэу елэжьыжауэ щытащ къэбэрдей-шэрджэсыбзэм и псалъалъэр. Ар 1999 гъэм Москва къыщыдэкIат. Къудамэм и лэжьакIуэхэм зэхагъэувауэ дунейм къытехьащ курыт еджапIэхэм къыщагъэсэбэп хъуну фразеологие псалъалъэмрэ (Бэрбэч Б.Ч., БищIо Борис, IутIыж Борис, 2001 гъэ) синонимхэмкIэ школ псалъалъэмрэ (Дзыгъуанэ Ритэ, Шэру Нинэ, 1997 гъэ). Апхуэдэ лэжьыгъэхэм къакIэлъыкIуащ еджапIэхэм папщIэ урыс-адыгэ псалъалъэр (БищIо Борис, Къумыкъу Динэ, ТIымыжь Хьэмыщэ, 2013 гъэ), адыгэбзэр зыгъэнахуэ псалъалъэр (БищIо Борис, 2015 гъэ).
Институтым и адыгэбзэ къудамэм щылажьэхэм дежкIэ лъапIэ дыдэщ ди литературэм и классик КIыщокъуэ Алим къызэралъхурэ илъэси 100 щрикъум ирихьэлIэу (2014 гъэм), ди тхакIуэшхуэм и бзэр и лъабжьэу псалъалъэ зэрагъэхьэзырар. Дэ дыщогугъ а лэжьыгъэ хьэлэмэтыр мыгувэу дунейм къытехьэну.
Апхуэдэ лэжьыгъэфIхэр езыгъэкIуэкIхэм я цIэ къиIуапхъэу къыщIэкIынщ. Къудамэм щIэныгъэхэм я доктору цIыхуитI (БищIо Борис, Дзыгъуанэ Ритэ) щолажьэ. Филологие щIэныгъэхэм я кандидатщ щIэныгъэ лэжьакIуэ нэхъыжьхэу Жылэтеж Хьэжысмел, Къумыкъу Динэ, Токъмакъ Мадинэ, Абазэ Маритэ, Хэжь Залинэ сымэ. ЩIэныгъэ лэжьакIуэ нэхъыщIэщ АфIэунэ А. А. Къыхэгъэщыпхъэщ, иджыблагъэ зи кандидат лэжьыгъэхэр ехъулIэныгъэкIэ пхызыгъэкIа ди щIэныгъэлI ныбжьыщIэхэри — къудамэм и щIэныгъэ лэжьакIуэ нэхъыщIэ хъуагъащIэ Хэжь Марьянэ, Шэрджэс Заретэ сымэ.
Псалъалъэхэр зэхэгъэувэным къыдэкIуэу, къудамэм и IэщIагъэлIхэм мынэхъ мащIэу гулъытэ хуащI нэгъуэщI Iуэхугъуэми — къэбэрдей-шэрджэсыбзэм зегъэужьыным. Зи гугъу сщIыр школхэмрэ еджапIэ нэхъыщхьэхэмрэ зэрыщеджэну тхылъхэр зэрызэхэдгъэувэрщ.
Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ Къэрэшей-Шэрджэсымрэ я къэралыбзэу щыт ди анэдэлъхубзэр ефIэкIуа зэрыхъу-нум теухуауэ ди жэрдэмхэр къыщыгъэлъэгъуа програм- мэ хэхахэр республикэм къыщащтэным долэжь. Дэ къыдгуроIуэ псынщIэу зызыужь иджырей зэманым бзэр къыкIэрыху зэрымыхъунур.
БИЩIО Борис,
Къэбэрдей-Балъкъэрым гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым
къэбэрдей-шэрджэсыбзэмкIэ и къудамэм и унафэщI, КъБР-м щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
Пщынокъуэ Абдул
Нало Жансэхъу
КIыщокъуэ Алим
Лъостэн Владимир
ГъэщIэгъуэн куэд къытхузэIуах
Къэбэрдей-Балъкъэрым ис лъэпкъхэм я щэнхабзэр джын мурад яIэу, 1972 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэрым гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым этноло- гиемкIэ къудамэ къыщызэIуахауэ щытащ. Зэман зэхуэмыдэхэм абы и унафэ-щIу щытащ Мамбэт Хьэлым (1972 — 1975 гъгъ.), МафIэдз Сэрэбий (1975-1977 гъгъ.), Бгъэжьнокъуэ Барэсбий (1988 — 2003 гъгъ.), Тхьэмокъуэ Иринэ (2003 — 2007 гъгъ.).
Абыхэм щIэныгъэм хэлъхьэныгъэшхуэ хуащIащ Къэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэу лъэпкъхэм я зэхущытыкIэхэм, щэнхабзэм, къадекIуэкI хъугъуэфIыгъуэхэм теухуауэ. Апхуэдэ лэжьыгъэхэм къахэбгъэщ хъунущ Мамбэт Хьэлым «Материальная культура сельского населения Кабардино-Балкарии: вторая половина XIX — 60-е гг. ХХ в.» и монографиер (1971 гъэм къыдэкIащ), МафIэдз Сэрэбий и «Обряды и обрядовые игры адыгов в XIX — начале ХХ в.» (1979 гъэ), «Межпоколенная трансмиссия традиционной культуры адыгов» (1991 гъэ) къэхутэныгъэхэр, Бгъэжьнокъуэ Барэсбий и «Адыгэ хабзэ», «Шэрджэс джэгукIэхэр» (1978 гъэ) тхылъхэр, Думэн Хьэсэн и Iэдакъэ къыщIэкIа «Обычное имущественное право кабардинцев» (1976 гъэ) лэжьыгъэр, нэгъуэщI куэди.
Мы зэманым этнологиемкIэ къудамэр Къэбэрдей-Балъкъэрым гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым и IэнатIэ нэхъыщхьэхэм ящыщ хъуащ. И Iуэху бгъэдыхьэкIэм зэпымыууэ зэрызригъэужьым и фIыгъэкIэ, абы унэтIыныгъэ куэдкIэ къэхутэныгъэхэр иригъэкIуэкIыну хузэфIокI. Къудамэм и лэжьакIуэхэм я къэхутэныгъэхэр щIэх-щIэхыурэ урысейпсо, дунейпсо зэхыхьэхэм утыку къыщрахьэ.
Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу урысхэм я тхыдэмрэ этнографиемрэ зыдж IэщIагъэлI пажэщ тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат Тхьэмокъуэ Иринэ, XX-XXI лIэщIыгъуэхэм Кавказ Ищхъэрэм ис лъэпкъхэм зэрызаужьам куууэ йолэжь тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат Аккиевэ Светланэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэу лъэпкъхэм я зэхущытыкIэхэм теухуауэ къэхутэныгъэщIэхэр иIэщ Сэбаншы Любэ, лъэпкъхэм я щэнхабзэр къызэрекIуэкIамрэ нобэ абы иIэ теплъэмрэ едж тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат Бозий Гульфия.
ЩIэныгъэлI зыбжанэ зэделэжьауэ «Адыгэ щIэнгъуазэ», «История многовекового содружества: К 450-летию союза и единения народов Кабардино-Балкарии и России» тхылъхэр дунейм къытедгъэхьащ. Шэч хэмылъу, тхыдэ, щэнхабзэ къулей къызыдекIуэкI Къэбэрдей-Балъкъэрым и лъэпкъхэм иджыри гъэщIэгъуэн куэд къытхузэIуахынущ, ахэр наIуэ къэтщIыным, тхыдэм къыхэнэным дэ Iэмал имыIэу делэжьынущ.
ПРАСОЛОВ Дмитрий,
этнологиемкIэ къудамэм и унафэщI,
тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат.
Гугу Рашад
Къумахуэ Мухьэдин
Думэн Хьэсэн
Бгъэжьнокъуэ Барэсбий
Ди гъуазэхэр
Къэбэрдей-Балъкъэрым гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтыр къыщызэIуахам къыщыщIэдзауэ IуэрыIуатэр нэхъ гулъытэ зыхуащIщ. Япэ дыдэу институтым и штатым хэхуауэ щыта адыгэ узэщIакIуэ ЩэрэлIокъуэ Талъостэн и IуэхущIафэу дэфтэрым иратхауэ щытари аращ — «фольклорист». Абы хуэдэ лIы цIэрыIуэ куэд мы IуэхущIапIэм щылэжьащ, адыгэ уэрэдыжь-хэр, хъыбарыжьхэр, псалъэжьхэр, таурыхъхэр къэугъуеиным, тедзэным, щIэныгъэ хабзэм тету къэпщытэным я гуащIэ халъхьэу.
Илъэс 80-кIэ узэIэбэкIыжмэ, урысыбзэкIэ зэдзэкIауэ адыгэ IуэрыIуатэм и жанр псоми я щапхъэхэр щызэхуэхьэса тхылъышхуэ (напэкIуэцI 635-рэ и Iувагъыу) Москва къыщыдэкIауэ щытащ. Aбы елэжьахэм яхэтащ зи цIэр къисIуа ЩэрэлIокъуэ Талъостэн, ЦIагъуэ Нурий, Елбэд Хьэсэн, Пщынокъуэ Абдул, Къуэжей Сосрыкъуэ, ШэджыхьэщIэ Пщыкъан сымэ, нэгъуэщIхэри. А нэгъуэщIхэм яхэтащ иужькIэ режиссёр Iуэхум хуеджэжу театр лэжьакIуэ хъуа Мыд Хьэжмусэ, еджагъэшхуэ, профессор хъуа Балъкъэр Борис, усакIуэ ХэхъупащIэ Амырхъан, и гъащIэ ныкъуэр ди институтым щызыхьа тхакIуэшхуэ, щIэныгъэлI, драматург Шортэн Аскэрбий. Тхыгъэхэм къазэрыхэщыжымкIэ, абыхэм яхэтащ институтым и унафэщIу щыта критик икIи тхакIуэ Iэзэ Нало Жансэхъуи.
Апхуэдэ лIы щыпкъэхэр гъуазэу зи гъунэ иралъа IэнатIэм упэрытын щхьэкIэ, зыгуэркIэ нэхъ мыхъуми, яжь къыпщIихуауэ щытын хуейщ. Хэку зауэшхуэм иужь гъэхэм щегъэжьауэ литературэмрэ IуэрыIуатэмрэ елэжьыну гуп щхьэхуэм и па-шэ хъуат Шортэныр. Абы и жэрдэм хэлъу, 1947 гъэм институтым къызэригъэпэщащ ежьэ зыбжанэ — мазэкIэ, мазэ бжыгъэкIэ жылагъуэхэр къыщызэхакIухь щыIэу. Апхуэдэ лэжьыгъэ зыщIахэм ящыщщ КIуащ БетIал, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм, Акъсырэ Залымхъан сымэ, куэ- дым зи цIэхэр ямыщIэж Чэрим Мухьэз, Албэч Iэуес, Щоджэн Хьэзешэ, ЖьакIэмыхъу Хьэжысмел, Дадэ Адэлбий сымэ, нэгъуэщIхэри. Абыхэм я фIыгъэщ нобэ ди институтым и архивым и жьантIэр тхыгъэ пщIы бжыгъэхэм, фонотекэм щахъумэ магнитофон лентIхэм тетха уэрэдхэм, къафэ макъамэхэм, хъыбархэм зэрагъэбжьыфIэр. Абыхэм ящыщ куэд лъабжьэ яхуэхъуащ «Нартхэр. Къэбэрдей эпос» (1951 гъэ), «Къэзанокъуэ Жэбагъы» (1956), «Адыгэ IуэрыIуатэхэр» томитIу (1963, 1969 гъгъ.), «Адыгэ псалъэжьхэр» томитIу (1965, 1967), «Нарты. Адыгский героический эпос» (1974) тхылъхэм, нэгъуэщIхэми.
Псом хуэмыдэу лэжьыгъэшхуэ ящIащ секторым илъэс куэдкIэ щылэжьа КъардэнгъущI Зырамыкурэ Нало Зауррэ. Абыхэм я гуащIэшхуэ хэлъщ ищхьэкIэ къисIуа тхылъхэм хуэдэ зыбжанэми, архивымрэ фонотекэмрэ хэлъ тхыгъэхэми, адыгэ IуэрыIуатэм теухуа къэхутэныгъэ нэхъ уардэхэми. Ямылейуэ пщIэшхуэ яхуэфащэщ абыхэмрэ лэжьыгъэм кърашэлIа лъэпкъ макъамэдж телъыджэ Бэрэгъун Владимир, филолог Iэзэхэу ГъукIэмыхъу Iэбубэчыр, Иуанокъуэ Нурбий, дуней псом щагъэлъапIэ еджагъэшхуэ Гиппиус Евгений сымэрэ том зыбжанэ хъуа «Адыгэ уэрэдхэмрэ пшыналъэхэмрэ» тхылъыр зэрызэдагъэхьэзырам щхьэкIэ. Ар адыгэ лъэпкъ усыгъэмрэ макъамэхэмрэ ехьэлIа къэхутэныгъэ куущ икIи абы ипэкIэ апхуэдэ лэжьыгъэ нэгъуэщI лъэпкъхэм зыми игъэзэщIатэкъым.
Ди къудамэм игъэхьэзыращ ХIХ-ХХ лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэхэм ятхыжа хъыбархэр, уэрэдхэр, пшыналъэхэр, ЦIагъуэ Нурий и щIэиным щыщу пакIэу къытIэрыхьэжахэр, Бахъсэн узэщIакIуэхэм я Iэужьхэр щызэхуэхьэсыжа томитI. ИкъукIэ мыхьэнэ зиIэ лэжьыгъэу дунейм къытехьащ Тхьэмокъуэ Женя игъэхьэзыра «Адыгэ таурыхъхэр. Япэ том» тхылъышхуэри, том зыбжанэ хъун хуей нарт эпо- сым и япэ томри, нэгъуэщIхэри. Къыхэгъэщыпхъэщ, Кавказ зауэр щекIуэкIа лъэхъэнэм яуса адыгэ уэрэдхэр зэрыт тхылъым куэд къызэрыпэджэжар, абы къыхэкIыуи етIуанэу тредгъэдзэжын хуей зэрыхъуар. Ар институтым и къудами- щым къыдагъэкIат.
Къэхутэныгъэ щхьэхуэу жанрхэр гъэнэхуэнымкIэ къудамэм утыку япэу кърилъхьа лэжьыгъэшхуэ хъуащ Алий Аллэ адыгэ нарт эпосым теухуауэ (1969 гъэм), Аулъэ Сариет (1973) тхыдэр зи лъабжьэ эпосым теухуауэ къыдагъэкIа монографиехэр. Абыхэм къакIэлъыкIуащ эпосым, хъыбарыжьхэм, таурыхъхэм, псалъэжьхэм, цIыхубэ макъамэхэм ятеухуауэ КъардэнгъущI Зырамыку, Нало Заур, ЦIыпIынэ Аслъэн, Тхьэмокъуэ Женя, Гъут Ланэ, ГъукIэ Анжелэ сымэ ягъэхьэзыра монографиехэр, Табыщ Мурат, ЦIыпIынэ Идар, Хьэгъэжей Ланэ сымэ я тхыгъэ щхьэхуэхэр щызэхуэхьэсыжа тхылъхэр. Мы тхыгъэр зи IэдакъэщIэкIми и тхылъ зыбжанэрэ тхыгъэ щхьэхуэхэри абы хэтщ, Налшык, Мейкъуапэ, Грознэм, Москва, Германием къыщытрадзауэ.
Мы зэманым институтым адыгэ IуэрыIуатэмкIэ и къудамэм цIыхуи 7 щолажьэ. Абыхэм ящыщу 5-р щIэныгъэхэм я кандидатщ, 1-р доктор-профессорщ. Нэхъыбэу дызэлэжьыр адыгэ IуэрыIуатэм и жанр псоми къыхэщыпыкIауэ тхыгъэ нэхъыфIхэр цIыхум я пащхьэ къитхьэнырщ, ахэр зи лъабжьэ къэхутэныгъэхэр нэхъ убгъуауэ едгъэкIуэкIынырщ. Ди IэдакъэщIэкIхэр Налшык къищынэмыщIауэ, Урысейм и нэгъуэщI къалэхэми, хамэ къэрал къалэшхуэхэми къыщытрыдогъадзэ. Ар IэмалыфIщ ди лъэпкъым и хъугъуэфIыгъуэхэр дунейпсо щIэныгъэм и сантIыкъым игъэзэгъэнымкIэ, нэхъыбэм дыкъацIыхунымкIэ. Апхуэдэуи дыху-щIокъу республикэм и еджапIэ нэхъыщхьэхэми, курытхэми, сабий гъэсапIэхэми сэбэп дазэрыхуэхъуным.
Уегупсысмэ, дызыхуэныкъуэ Iэджэ иджыри щыIэщ, ди Iэри псоми лъэIэсыркъым. Ауэ дэтхэнэ зыми тлъэкIыр дощIэ, дызыхуэлажьэ ди лъэпкъым и фIыщIэр тIэтын щхьэкIэ.
Гъут Iэдэм,
филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор,
IуэрыIуатэ, литературэ къудамэхэм 1987 гъэ лъандэрэ я унафэщI.
Институтым и щIыхьэпIэр.
КъардэнгъущI Зырамыкурэ Нало Зауррэ (1980 гъэ)
Къэбэрдей-шэрджэсыбзэмкIэ къудамэм и лэжьакIуэхэу ЯфIэунэ Абдул, КIасэ Алий, Багъ Пётр, IутIыж Борис (1970 гъэ)
Лъабжьэ быдэ
Адыгэ литературэр джыным и лъэр быдэу щыувар 1950-1960 гъэхэрщ. Абы щыгъуэм институтым и лэжьакIуэ Шортэн Аскэрбийрэ Нало Зауррэ Теунэ Хьэчим, Сокъур Мусэрбий, ХьэкIуащэ Андрей сымэ я гъусэу, лъэпкъ литературэм и тхыдэмрэ иджы-рей литературэм и къекIуэкIыкIэмрэ яджын щIа- дзат.
Псом япэу къыдагъэкIащ «Адыгэ литературэм теухуа тхыгъэхэр» тхылъыр (1957 гъэ). ИужькIэ гупу зэлэжьа «Адыгэ литературэм и тхыдэ» тхылъыр 1965 гъэм дунейм къытехьащ, ардыдэр 1967 гъэм урысыбзэкIэ къыдэкIащ. Ар монографие къэхутэныгъэшхуэт, литературэджхэми егъэджакIуэхэми тегъэщIапIэ ящIыфыну.
АдэкIэ къэунэхуу хуежьащ лъэпкъ литературэм и Iыхьэ щхьэхуэхэм ятеухуа лэжьыгъэхэр. Институтым и лэжьакIуэхэм зэман зэхуэмыдэхэм къыдагъэкIащ адыгэ узэщIакIуэ ПащIэ Бэчмырзэ, Агънокъуэ Лашэ, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм, КIуащ БетIал, КIыщокъуэ Алим сымэ, нэгъуэщIхэми я щIэин щхьэпэхэр.
Монографие лэжьыгъэ-хэр траухуащ адыгэ узэщIакIуэхэм я тхыдэм, литературэм и жанр щхьэхуэхэр зэрызэфIэувамрэ абыхэм зэрызаужьымрэ, нэгъуэщI Iуэхугъуэхэми. Псалъэм папщIэ, мыхьэнэшхуэ игъуэтащ филологие щIэныгъэхэм я доктор Хьэщхъуэжь Раисэ и унафэм щIэту 2003 гъэм ягъэхьэзыра «Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхакIуэхэр» лэжьыгъэм.
Мы зэманым институтым къэбэрдей-шэрджэс литературэмкIэ и къудамэм щIэныгъэхэм я доктору цIыхуиплI щолажьэ — къудамэм и унафэщI ТIымыжь Хьэмыщэ, щIэныгъэ лэжьа- кIуэ нэхъыщхьэхэу БакIуу Хъанджэрий, Алъхъэс Светланэ, ХьэкIуащэ Мадинэ сымэ. ЛэжьакIуищ щIэныгъэхэм я кандидатщ — Къэжэр Иннэ, Хьэвжокъуэ Людмилэ, Бетыгъуэн Еленэ.
Апхуэдэ лэжьакIуэ гупыфI щызэгъэуIуам деж, шэч хэмылъу, къэхутэныгъэ нэхъыщхьэхэм зеппщытыну гугъукъым. Псалъэм папщIэ, ущыгуфIыкIыну дунейм къытехьащ «Къэбэрдей-шэрджэс литературэм и тхыдэ» тхылъитI хъур, ещанэри дгъэхьэзыращ. Зи гугъу сщIа тхылъхэр къыщагъэсэбэп Къэбэрдей-Балъкъэрым и мызакъуэу, Адыгеймрэ Къэрэшей-Шэрджэсымрэ я курыт школхэми, еджапIэ нэхъыщхьэхэ-ми.
Къыхэгъэщын хуейщ лъэпкъ литературэм и тхыдэм щIэрыщIэу елэжьыжауэ Кавказ Ищхъэрэ псом щыIэр ди институтыр зэрыарар. Иужьрей илъэс- хэм дунейм къытехьащ цIыхубэр зытегузэвыхь Iуэхугъуэхэр къыщыIэта моно- графие лэжьыгъэ зыбжанэ. Абыхэм ящыщщ БакIуу Хъанджэрий зэлэжьа «Борис Утижев: поэт, писатель, драматург» къэхутэныгъэр, Алъхъэс Светланэ и Iэдакъэ къыщIэкIа «Современная кабардино-черкесская литература. Фактологические, событийные материалы» лэжьыгъэр, ХьэкIуащэ Мадинэ игъэхьэзы-ра «Литературные архетипы в художественных произведениях адыгских писателей», Къэжэр Иннэ «Кабардинская поэзия XX века: Актуализация идеала» зыфIищар, Хьэвжокъуэ Людмилэ «Бещтокъуэ Хьэбас и усыгъэ дунейр» жыхуиIэр, Бетыгъуэн Еленэ и «Нравственно-философские проблемы в кабардинской поэзии о Великой Отечественной войне» тхыгъэхэр, нэгъуэщI куэди.
Къэбэрдей-шэрджэс литературэмкIэ къудамэм и къарур мы зэманым хуэунэтIащ «XIX-XXI лIэщIыгъуэхэм я адыгэ тхакIуэхэр» библиографие псалъалъэр зэхэгъэувэным. Ар адыгэбзэкIи урысыбзэкIи тхауэ щытынущ, инджылызыбзэкIэ тхыгъэ щIыгъунущ. Псалъалъэм хыхьэнущ Хэкум щыпсэуа адыгэ тхакIуэхэм къищынэмыщIа, хамэ щIыпIэхэм къыщыхутахэми я гъащIэмрэ лэжьыгъэмрэ теухуахэри.
ТIЫМЫЖЬ Хьэмыщэ,
къэбэрдей-шэрджэс литературэмкIэ къудамэм и унафэщI, филологие щIэныгъэхэм я доктор,
КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
БлэкIам дыпызыщIэхэр
Къэбэрдей-Балъкъэрым ис лъэпкъхэм, адрейхэми хуэдэу, тхыдэ къулей къызэранэкIыу зэпымыууэ къэгъуэгурыкIуащ. Къэбгъэлъагъуэмэ, тхыдэ-этнографие къудамэ къызэгъэпэщын хуейуэ япэу щыжаIар Къэбэрдей-Балъкъэрым гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым и советым и зэIущIэрщ (1926 гъэм мэлыжьыхьым и 27-м екIуэкIам).
Къудамэм къыщIэкIа япэ лэжьыгъэхэр зытеухуар блэкIа гъунэгъум къыщыхъуа Iуэхугъуэхэрамэ (псалъэм папщIэ, Хэкум щекIуэкIа зэщIэхъееныгъэхэмрэ совет властыр зэрагъэувамрэ), 1930 гъэхэм къыщыщIэдзауэ щIэныгъэлIхэр нэхъ жыжьэ мэIэбэ, адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ пасэ зэманым зэрыпсэуар «къатIэщI». АрщхьэкIэ лэжьыгъэхэр Хэку зауэшхуэм къызэтригъэувыIащ. Зауэм хокIуадэ институтым и библиотекэр, IуэрыIуатэ, тхыдэ, этнографие къэхутэныгъэхэм я Iэрытххэри щIыгъуу.
1950 гъэхэм тхыдэмкIэ къудамэм и лэжьыгъэр щIегъэхуабжьэ, IэщIагъэлI гупыщIэ Iуэхум пэроувэри (Къумыкъу Тыгъуэн, Гугу Рашад, Iулыдж Iустырхъан, ХьэкIуащэ Евгений, Шыкъ Тамарэ). А илъэсхэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхыдэр томитI хъууэ ятх.
1957 гъэм Москва къыщыдэкIащ «Къэбэрдейм и тхыдэр», 1961 гъэм — «Балъкъэр лъэпкъым и тхыдэр къызыхэщыж тхыгъэхэр».
Институтыр илъэс куэдкIэ къэралым и щIэныгъэ центр пажэхэм ядэлэжьащ, а зэпыщIэныгъэхэм «Кабардино-русские отношения», «История Кабардино-Балкарской АССР» тхылъхэр къыдэкIуащ.
1960 гъэхэм къыщыщIэдзауэ тхыдэмкIэ къудамэр ин- ститутым и щIэныгъэ IэнатIэ нэхъ пажэхэм ящыщ мэхъу. ЩIэх-щIэхыурэ IэщIагъэлIхэм я тхыгъэхэр газетхэмрэ журналхэмрэ къытрагъадзэ, адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ я тхыдэм теухуауэ монографиехэр, тхылъхэр къыдагъэкI.
Кавказ Ищхъэрэмрэ Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ я политикэ, экономикэ, социальнэ Iуэхухэм зэIумыбзу хэтым теухуауэ 1950 — 1960 гъэхэм щIэныгъэ зэхуэс куэд институтым къызэрегъэпэщ.
1970 — 1980 гъэхэм IуэхущIапIэм а хабзэ дахэм зрегъэубгъу, Москварэ Ленинградрэ я щIэныгъэлIхэм ядолажьэ. КъищынэмыщIауэ, республикэм егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмрэ а лъэхъэнэм зэрызыщиужьам и фIыгъэкIэ, зэфIэкI къэзыгъэлъагъуэ тхыдэджхэм я бжыгъэм къахэхъуат. Ауэрэ Къэбэрдей-Балъкъэрым гуманитар щIэныгъэхэмкIэ и институтыр Кавказ Ищхъэрэм и щIэныгъэ центр, псоми я щапхъэ хъуащ.
ТхыдэмкIэ къудамэм и IэщIагъэлIхэр илъэс куэдкIэ елэжьащ курыт лIэщIыгъуэми иджырей зэманми я тхы-дэм. Октябрь зэщIэхъееныгъэм, граждан зауэм, совет лъэхъэнэм Къэбэрдей-Балъкъэрыр зыхуэдам, нэгъуэщI Iуэхугъуэхэми я щIэныгъэ лэжьыгъэхэр, монографиехэр траухуащ.
Институтым ди зэманми мыхьэнэшхуэ ирет Хэку зауэшхуэм епха къэхутэныгъэхэм. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, а зауэм и щхьэусыгъуэмрэ зэрекIуэкIамрэ теухуа хъыбар нэпцIхэмкIэ ди тхыдэр зыкудэну хуейхэр, Совет Союзым и ЛIыхъужьхэм я пщIэр ягъэпудыну хущIэкъухэр щыIэщ. Апхуэдэхэм пэжкIэ уапэщIэтын хуейщи, институтым а Iуэхугъуэхэр къеIэт, къэхутэныгъэхэр ирегъэкIуэкI, щIэблэм я гупсысэр еунэтI.
Институтым и тхыдэджхэм ягъэхьэзыра Фэеплъ тхылъыр щыхьэт тохъуэ Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщу зауэм къимыкIыжахэм я бжыгъэм, я цIэ-унэцIэм. ЩыIэщ хъыбарыншэу кIуэдахэри, уIэгъэм илIыкIахэри. А псор зэхэгъэкIыным IэщIагъэлIхэр егугъуащ. Фэеплъ тхылъыр томиплI хъууэ къыдэкIащ, ар Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхыдэм хэлъхьэныгъэшхуэ хуэхъуа лэжьыгъэщ, мыхьэнэшхуи зиIэщ, ди лIыхъужьхэм, Хэкум къыщхьэщыжа дэтхэнэми я цIэр мыкIуэдыжын, ящымыгъупщэн ищIащи.
Фэеплъ тхылъым и IыхьиплIми зэхэту республикэм и зауэлI 38046-рэ къыщыгъэлъэгъуащ, цIыху нэхъыбэм зрагъэлъагъуфын хуэдэу, институтым ар Интернетми щхьэхуэу кърилъхьащ.
КIэш Заремэ,
иджырей тхыдэмкIэ къудамэм и унафэщI.
Кхъуэжь Заур,
ику ит лIэщIыгъуэмрэ иджырей тхыдэмкIэ
къудамэм и унафэщI.
Адыгэ IуэрыIуатэмкIэ къудамэр.
БищIо Борисрэ Хъуажь Фахърирэ Анкара щекIуэкIа дунейпсо конференцым хэтщ. (2006 гъэ)
Къэбэрдей-шэрджэс литературэмкIэ къудамэм и лэжьакIуэхэр.
ЩIэныгъэ архивым и лэжьакIуэхэр: Хъуажь Фахъри, Шопарэ ХьэIишэт, Опрышкэ Олег.
Нэхъ лъапIэр къыдгурыIуэмэ…
Къэбэрдей-Балъкъэрым и археологие щIэныгъэр зауэм ипэ илъэсхэм зэрызэфIэувар Миллер А. А., Ермоленкэ М. И., Иессен А. А., Деген Б. Е. сымэ я цIэм епхащ.
Ленинград щIэныгъэлIхэм — Иессен А. А., Деген Б. Е., Круглов А. П., Пиотровский Б. Б., Подгаецкий Г. В., н. — къэхутэныгъэшхуэхэр Бахъсэн псыежэхым (гидроэлектростанцыр щаухуэм) щрагъэкIуэкIырт, Налшык и Iэгъуэблагъэм щыт фэеплъ мывэхэр къапщытэрт. ИужькIэ «Материалы и исследования по археологии СССР» къыдэкIыгъуэм хэту, «Материалы по археологии Кабардино-Балкарии» тхылъыр дунейм къытехьауэ щытащ. АрщхьэкIэ республикэм и археологие щIэныгъэм нэхъ зыщиужьар зауэр иуха нэужь къыкIэлъыкIуа илъэсипщIырщ. Крупнов Е. И., Акритас П. Г., Ионе Г. И. я пашэу, институтым и IэщIагъэлIхэм республикэр пасэрей, ику ит лIэщIыгъуэхэм зэрыпсэуар къатIэщIын мурадкIэ къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр ирагъэкIуэкIащ.
КъыкIэлъыкIуэ илъэсхэм (1997 гъэ пщIондэ) институтым археологиемкIэ и къуда-мэм и унафэщIу щытащ тхыдэ щIэныгъэ-хэм я кандидат, КъБР-м щIэныгъэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Чеченов И. М. А лъэхъэнэм къудамэм къыдигъэкIа «Археологические исследования на новостройках Кабардино-Балкарии в 1972-1979 гг.» тхылъым Дон Iуфэ Iус Ростов щекIуэкIа щIэныгъэ лэжьыгъэхэмкIэ щIыналъэхэм я гъэлъэгъуэныгъэм япэ нагъыщэ зиIэ и щIыхь тхылъыр къыщыхуагъэфэщауэ щытащ (1989 гъэм).
1960-1980 гъэхэм Къэбэрдей-Балъкъэрым гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым археологиемкIэ и къудамэм зэфIэкI зиIэ щIэныгъэлIхэр щылэжьащ: Бетрожь Руслан, Батчаев Валерэ, КIэрэф БетIал, Мизиев Исмэхьил, Нэгъуей Анато-лэ. Институтым а илъэсхэм археологием- кIэ зэфIэкI зиIэ гуп зэщIигъэуIуат. 1971 гъэм щегъэжьауэ институтым и археологхэр мызэ-мытIэу хэтащ Кавказ Ищхъэрэм и археологиемкIэ Крупновым и фэеплъу екIуэкIа еджэныгъэхэм. Налшык апхуэдэ зэхуэс тIэу щрагъэкIуэкIащ.
Мы зэманым къудамэм и лэжьакIуэхэм археологие къэхутэныгъэхэм къадэкIуэу, Кавказым ис лъэпкъхэр къызэрыунэхуам-рэ абыхэм зэрызаужьамрэ ехьэлIа Iуэхугъуэхэр ядж. Абыхэм ятеухуауэ моногра-фие, тхылъ зыбжанэ дунейм къытехьащ. Апхуэдэ лэжьыгъэхэм яхэтщ Джулат Ип- щэ, Маджар, Джулат Ищхъэрэ жылэхэм я тхыдэм теухуа къыдэкIыгъуитI, «Северо-Западный и Центральный Кавказ в древности и средневековья (вторая половина II тыс. до н.э. — середина II тыс. н.э): обзор актуальных вопросов социально-экономического и культурно-этнического развития» лэжьыгъэр, н.
2012 гъэм къыщыщIэдзауэ къудамэм и лэжьакIуэхэм илъэс къэс къыдагъэкIын щIадзащ «Кавказ Ищхъэрэм и археологиемрэ этнологиемрэ» сборникыр. Абы къыщIэупщIэ хъуащ урысей IэщIагъэлIхэри. 2013 гъэм щIэныгъэлIхэм ирагъэкIуэкIащ «Адыгэхэм я щэнхабзэр — пасэрей, ику ит лIэщIыгъуэхэм» зыфIаща дунейпсо щIэныгъэ конференцыр.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и археологием зэрызиужьам емылъытауэ, 90 гъэхэм я пэщIэдзэмрэ икухэмрэ къэралым къыщыхъуа зэхъуэкIыныгъэхэм я зэранкIэ, къудамэм щIэныгъэлI нэхъыфIхэр фIэкIуэдащ, уеблэмэ езы институтми щIэны-гъэ экспертизэ иригъэкIуэкIыныр, археологие фэеплъхэм лъыхъуэныр зэпагъэуащ.
Мыр зи къалэнхэм я Iуэху еплъыкIэр зэрызэтемыхуэм къыхэкIыу, республикэм археологие мыхьэнэ зиIэ и фэеплъхэм лей къатохьэ. 2016 гъэм и гъэмахуэм хъыбар ягъэIуащ зэман гъунэгъум Аруан жылэм пэгъунэгъуу щыт, метр 30-м нэблагъэ зи лъагагъ «Iуащхьэцэ» («Лесистый курган») бгыр Iуатхъун мурад щыIэу жаIэу. А Iуащхьэшхуэмрэ абы теухуа Iуэхугъуэхэм- рэ Нэгумэ Шорэ «Адыгэ лъэпкъым и тхыдэ» тхылъым къыщигъэлъэгъуауэ щытащ, ахэр адыгэхэм я тхыдэм щыщ зы Iыхьэу. АрщхьэкIэ ирагъэкIуэкIыну лэжьы-гъэхэмкIэ зыри зыми ечэнджэщакъым. Iуащхьэцэр, къапщтэмэ, археологие лъапIэныгъэ къудейкъым, атIэ тхыдэ фэ-еплъщ.
ИкIэм-икIэжым, археологхэм мэзыр ираупщIыкIащ, абы и зэранкIэ IуэрыIуатэм апхуэдизу щаIэту щыта Iуащхьэцэм и IуплъапIэр фейцей хъуащ. лэжьыгъэм псынщIэу иужь щIихьам и щхьэусыгъуэу археологхэм къагъэлъагъуэр хъугъуэфIыгъуэ къэзылъыхъуэхэм ар зэтракъутэным зэрытешыныхьарщ. Дэ дызэреплъымкIэ, нэхъ тыншт икIи текIуэдэнури нэхъ мащIэт Iуащхьэцэр хъумэныр къызэгъэпэщыным. Дэ дызэреплъращи, тхыдэ фэеплъхэм апхуэдэу уриджэгу хъунукъым. Дэ тфIэкъабылт Къэбэрдей-Балъкъэрым гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым и щIэныгъэлIхэр хэту, тхыдэ-щэнхабзэ щIэинхэр хъумэнымкIэ IуэхущIапIэ зэмылIэужьыгъуэхэм я совет къызэрагъэпэщыныр. Абы щыгъуэм Iуащхьэцэм и натIэ хъуам хуэдэм адрейхэр щытхъумэфынут.
ФОМЕНКЭ Владимир,
пасэрей тхыдэмрэ археологиемкIэ къудамэм и щIэныгъэ лэжьакIуэ нэхъыжь,
тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат, доцент.
