Зи зэфIэкIхэр лъагэ Щыхьмырзэ Мухьэмэд
Лъэпкъ щIэныгъэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIа, абы и къэкIуэнум псэ хьэлэлкIэ хуэлажьэ лъэпкъ IэщIагъэлI пажэхэм, цIэрыIуэхэм ящыщщ КIуэкIуэ Валерэ и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал мэкъумэш университетым и президент, биологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор Щыхьмырзэ Мухьэмэд Музэчыр и къуэр. ЗэфIэкIышхуэ зыбгъэдэлъ а лэжьакIуэ емызэшым иригъэкIуэкI къэхутэныгъэхэм пщIэ инрэ гулъытэ лъагэрэ щагъуэт щIэныгъэ дунейм. УФ-м Мэкъумэш хозяйствэмкIэ и министерствэм и арэзыныгъэ хэлъу, абыхэм ящыщ куэд ди щIыналъэм и мэкъумэш IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм я лэжьы-гъэм и лъабжьэу къащтащ. ЗыIэригъэхьа апхуэдэ ехъулIэны-гъэ лъагэхэм щIэныгъэлIым къыхуахьащ щIыхь лъагэрэ пщIэшхуэрэ.
Щыхьмырзэ Мухьэмэд Аруан районым хыхьэ Псыгуэнсу къуажэм къыщалъхуащ 1953 гъэм щIышылэм и 24-м. ЩIэныгъэм пщIэ щыхуащI, абы и мыхьэнэр лъагэу щаIэт егъэджакIуэ унагъуэ дахэщ Мухьэмэд къыщыхъуар. Къуажэм дэт курыт школым ехъулIэныгъэ иIэу щеджащ ар. 1970 гъэм Мухьэмэд щIэтIысхьащ КъБКъУ-м и мэкъумэш факультетым икIи илъэситху дэкIри, 1975 гъэм, диплом «плъыжькIэ» ар къиухащ. «Ветеринар» IэщIагъэмкIэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ зэзыгъэгъуэта щIалэщIэм щалъхуа жы-лэм къигъэзэжащ икIи Гъуэгунокъуэм и цIэр зэрихьэу абы щызэ-хэт колхозым дохутыр-эпизоотологыу лэжьэн щыщIидзащ. А лъэхъэнэм абы пищащ студент илъэсхэм дэзыхьэхауэ щыта къэхутэныгъэхэм. Ахэр ехьэлIат унагъуэхэм я псэущхьэхэр уз зэ-рыцIалэхэм ящыхъумэным пыщIа Iуэхухэм.
IэщIагъэлI щIалэм иригъэкIуэкI апхуэдэ лэжьыгъэхэр хэIущIыIу хъуащ: ахэр хьэлэмэт ящыхъуащ Скрябиным и цIэр зэрихьэу Москва дэт, ГельминтологиемкIэ Союзпсо щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и IэщIагъэлIхэм. 1977 гъэм Мухьэмэд щIэныгъэ лэжьакIуэ нэхъыщIэу ирагъэблэгъащ профессор цIэрыIуэ Панасюк зи унафэщIу институтым щыIэ лабораторэм. ЩIэныгъэм хуэнэхъуеиншэ IэщIагъэлI щIалэм мурад ищIащ и IэщIагъэмкIэ иIэ зэфIэкIхэм нэхъри хигъэхъуэну икIи зы илъэс нэхъ дэмыкIыу ар щIэтIысхьащ институтым и аспирантурэм. 1981 гъэм Щыхьмырзэм игъэхьэзыращ и канди-дат лэжьыгъэр икIи ар ехъулIэныгъэ иIэу пхигъэкIащ. ЗэфIэкIышхуэ зыбгъэдэлъу гу зылъата щIэныгъэлI ныбжьыщIэр, СССР-м Мэкъумэш хозяйствэмкIэ и министерствэм и жэрдэмкIэ ягъэуващ Бдзэжьейхэм къапкърыхьэ узы- фэ зэрыцIалэхэм земыгъэубгъунымкIэ къэралпсо экспедицэм и унафэщIым и къуэдзэу.
— Мыхьэнэшхуэ зиIэ лэжьыгъэ купщIафIэ къезыхьэлIауэ щыта а щIэныгъэ зекIуэ иным ухэтыну хуабжьу хьэлэмэтт. Дэ ди къалэнт бдзэжьейхэр узыфэ зэрыцIалэ-хэм ящыхъумэным хуэунэтIауэ къэралым и IэщIагъэлIхэм ирагъэкIуэкI диагностикэ къэхутэныгъэхэм щIэныгъэ-методикэ лъабжьэ едгъэгъуэтыныр, сыткIи дэIэпыкъуэгъу, чэнджэщэгъу дахуэхъуныр, — игу къегъэкIыж Мухьэмэд. — А лъэхъэнэм псом хуэмыдэу гулъытэшхуэ ягъуэтауэ щытащ щIыналъэ ветеринар лабораторэхэм а унэтIыныгъэмкIэ ирагъэкIуэкI лэжьыгъэхэр тэмэму зэтеублэным. Бдзэжьейхэм епха къэхутэныгъэхэм сыдахьэхауэ щытащ абы щыгъуэ.
Экспедицэм хэту апхуэдэ лэжьыгъэфI кърихьэлIауэ, илъэс зыбжанэ дэкIри, Щыхьмырзэм щIэныгъэм зритыжащ. Ар япэщIыкIэ щIэныгъэ лэжьакIуэ нэхъыжьу, иужькIэ лабораторэм и унафэщIу, IуэхущIапIэм и щIэныгъэ секретару къащтащ СССР-м Мэкъумэш хозяйствэмкIэ и министерствэм Бдзэжьей гъэхъунымкIэ и институтым. Илъэс зыбжанэкIэ иригъэкIуэкIауэ щыта къэхутэныгъэхэр и лъабжьэу, Мухьэмэд 1994 гъэм утыку кърихьащ и доктор диссертацэр. Ветеринар санитариемкIэ, гигиенэмрэ экологиемкIэ союзпсо щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым ехъулIэныгъэ ин щиIэу щыпхигъэкIащ абы и лэжьыгъэщIэр икIи «биологие щIэныгъэхэм я доктор» цIэ лъагэр къыфIащащ. А илъэс дыдэм Москва къыщыдэкIауэ щытащ абы и щIэныгъэ къэхутэныгъэщIэхэр зэрыт тхылъ купщIафIэхэр. Бдзэжьей гъэхъунымкIэ абыхэм ярыт чэнджэщ щхьэпэхэр, УФ-м Мэкъумэш хозяйствэмкIэ и министерствэм и жэрдэмкIэ, куууэ къыщагъэсэбэп Къэбэрдей-Балъкъэрым, Москва, Воронеж областхэм а унэтIыныгъэмкIэ щыIэ IуэхущIапIэхэм. Щыхьмырзэм и унафэм щIэту яубзыхуауэ щытащ бдзэжьейхэкIхэм нитратрэ нитри-ну хэлъыр зыхуэдизыр къызэрахутэ методикэр. Ар жыджэру хэлэжьыхьащ «Урысей АПК-м и цеолитхэр» монографиер гъэхьэзырыным икIи къыдэгъэкIыным.
Бгъэдэлъ зэфIэкI лъагэхэмрэ щIэныгъэ-методикэ и лъэныкъуэкIэ лэжьыгъэм и пIалъэ зэрищIэмрэ я фIыгъэкIэ 1995 гъэм Щыхьмырзэм хулъэкIащ Бдзэжьей гъэхъунымкIэ федеральнэ селекционно-генетикэ центрым и къудамэ ди республикэм къыщызэIуихыну. ТегъэщIапIэ хъуат бдзэжьей къуэлэн (форель) лъэпкъыр IэрыщIу гъэбэгъуэным епхауэ щIэныгъэлIым къихута биотехнологиещIэхэр. Абы щыгъуэ лъабжьэ зыгъуэта Iуэхум, зэман дэкIри, Щыхьмырзэм зригъэужьащ «Кавказ Ищхъэрэм бдзэжьей гъэхъун IэнатIэр щегъэфIэкIуэныр» проектым ипкъ иткIэ. А проектымкIэ иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэр и лъабжьэу щIэныгъэлIым къыдигъэкIауэ щытащ «КъБР-м и бдзэжьей лIэужьыгъуэхэр» тхылъ гъэщIэгъуэныр.
Адыгэ щIалэм и къэхутэныгъэ купщIафIэхэр, мэкъумэш Iэна- тIэм и зыужьыныгъэм хуищI хэлъхьэныгъэфIхэр къалъытэри, мэкъумэш академием (иджы университетым) и унафэщIхэм ар 1995 гъэм Налшык ирагъэблэгъэжащ икIи еджапIэ нэхъыщхьэм и кафедрэхэм ящыщ зым и унафэщIу ягъэуващ. А къулыкъур илъэс зыбжанэкIэ зэрихьащ Мухьэмэд, дзыхь къыхуащIа лэжьыгъэр иригъэфIакIуэу, ехъулIэныгъэхэр зыIэригъэхьэу. ЩIэныгъэлIым иIэ зэфIэкIымрэ гудзакъэмрэ я фIыгъэкIэ а кафедрэм зэман кIэ- щIым къриубыдэу зиужьауэ, ар и лъабжьэу факультет щхьэхуи къызэрагъэпэщауэ щытащ. ЕджапIэ нэхъыщхьэм и гъащIэм жыджэру, и къаруи и зэмани щымысхьу хэт щIэныгъэлI щыпкъэм, егъэджакIуэ Iэзэм, лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэм 2000 гъэм дзыхь лъагэ къыхуащIащ: абы хуагъэфэщащ академием щIэныгъэ IуэхухэмкIэ и проректор къулыкъур.
ЕджапIэ нэхъыщхьэм щекIуэкI щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэр къэгъэщIэрэщIэжынымкIэ, абы щIэныгъэлI ныбжьыщIэхэр, студентхэр жыджэру къыхэшэ-нымкIэ Iуэхугъуэшхуэхэр зэфIигъэкIащ Щыхьмырзэм. «Эколог» студент клубым, «Ихтиолог» щIэныгъэ зэгухьэныгъэм я пашэу щыту, абы нэхъри иригъэфIэкIуащ университетым иIэ пыщIэныгъэхэр, щекIуэкI къэхутэныгъэхэр. Абы и студентхэр, аспирантхэр, щIэныгъэлI ныбжьыщIэхэр ирагъэблагъэ къэралпсо, дунейпсо зэхуэсхэм, абыхэм я утыкушхуэ-хэм я еплъыкIэхэр щаIуатэ, проектыщIэхэр щагъэлъагъуэ. ЕджапIэ нэхъыщхьэм профессору, щIэныгъэхэм я докторрэ кандидату щылажьэ IэщIагъэлIхэм я бжыгъэр нэхъыбэщ къэралым и апхуэдэ мэкъумэш IэнатIэ куэдым щыIэ-хэм нэхърэ. Абы щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэшхуэ зэрыщекIуэкIым и щыхьэтщ блэкIа илъэсхэм къриубыдэу къэхутэныгъэщIэхэм я патенту пщIы бжыгъэхэр абы и IэщIагъэлIхэм къызэрыхуагъэфэщар. А псоми къадэкIуэу Мухьэмэд еджапIэм щIэх-щIэхыурэ къыщызэрегъэпэщ икIи ехъулIэныгъэ иIэу щрегъэкIуэкI щIэныгъэ-практикэ, щIэныгъэ-методикэ конференцхэр, симпозиумхэр, семинархэр. А зэхыхьэ-хэм щытопсэлъыхь къэхутэныгъэ купщIафIэхэм, ахэр мэкъумэш IэнатIэм къызэрыщагъэсэбэп хъуну щIыкIэхэм. ЩIэныгъэ лэжьыгъэу 200-м нэс, монографиеу 7, зэреджэ пособиехэмрэ щIэныгъэ-методикэ чэнджэщхэр зэрыт тхылъхэмрэ зи къалэмыпэм къыпыкIа Щыхьмырзэм куэдрэ хуит къыхуащI апхуэдэ зэхуэсышхуэ-хэм я къэпсэлъапIэр. Ар ящыщщ зи щIэныгъэ псалъэм куэд щIэдэIухэм, зи Iуэху зехьэкIэр щапхъэу къалъытэхэм.
Мухьэмэд КъБКъМУ-м и ректору 2013 гъэм щыхаха лъэхъэнэр езыми нэгъуэщI куэдым я дежкIи хьэлъэт. Псом япэрауэ, жылагъуэм пщIэшхуэ щызиIа, зи щIэныгъэкIи цIыхугъэкIи дапщэщи пэрыт унафэщIым, къуэш пэлъытэу уиIа, гуузу дунейм ехыжа уи ныбжьэгъу пэж Жэрыкъуэ Борис и ужькIэ а къулыкъум упэрыувэ-ныр тынштэкъым. Апхуэдэуи еджапIэ нэхъыщхьэхэм зэхъуэкIыныгъэхэр щрагъэкIуэкI, ахэр къэрал къэпщытэныгъэ ткIийм щыщIагъэува илъэст ар. «Университет» цIэ лъагэр зыхуагъэфэща еджапIэр зыужьыныгъэм, ефIэкIуэныгъэм ухуэзышэ лъагъуэщIэхэм тешэн хуейт…
Зэманым къыхуигъэува къалэн къызэрымыкIуэхэм къызыхуэтыншэу япэлъэщащ абы щы- гъуэ Щыхьмырзэр. 2013 гъэм КъБКъАУ-м къыпэщылъа лэжьыгъэ псоми я нэхъыщхьэт еджапIэр егъэфIэкIуэнымкIэ къащтауэ щыта Программэ хэхам къыщыгъэлъэгъуа Iуэхугъуэхэр зэфIэхыныр. Урысей Федерацэм и еджапIэ нэхъыщхьэхэм я лэжьэкIэр къэзыпщытэ къэрал комиссэ хэхам 2013 гъэм и дыгъэгъазэм иригъэкIуэкIа зэIущIэм щыжаIат Программэм къыщыгъэлъэгъуа унэтIыныгъэ нэхъыщхьи 6-м ящыщу 5-м ди университетыр зэрыпэлъэщакIэр.
КъБР-м и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Юрий 2014 гъэм и мазаем къыдигъэкIа указым ипкъ иткIэ, Щыхьмырзэ Мухьэмэд ягъэу- вауэ щытащ КъБР-м мэкъумэш хозяйствэмкIэ и министру. Абы щыгъуэми IэщIагъэлIым зыкъигъэлъэгъуащ зэфIэкI лъагэ, щIэныгъэ куу зиIэу, къызэгъэпэщакIуэ ахъырзэману зэрыщытыр. КъыкIэлъыкIуэу Щыхьмырзэр лэжьащ КъБР-м ВетеринариемкIэ и къэрал управленэм и унафэщIу. А къулыкъум ар пэрытащ илъэситIым щIигъукIэ. УФ-м мэкъумэш хозяйствэмкIэ и министр Ткачёв Александр 2017 гъэм и гъатхэпэм къыдигъэкIа унафэм тету, профессор Щыхьмырзэ Мухьэмэд Музэчыр и къуэр ягъэуващ КIуэ-кIуэ Валерий и цIэр зезыхьэ КъБКъМУ-м и президенту.
ЕджапIэ нэхъыщхьэм щрагъэкIуэкI щIэныгъэ-къэхутэныгъэ, егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэхэм я фIагъыр нэхъри къэIэтынымкIэ Iуэхугъуэ купщIафIэ- хэм дапщэщи я жэрдэмщIакIуэ щIэныгъэлIыр жыджэру хыхьэ-жащ къызыхэкIа гуп зэкъуэтым. КъБКъМУ-м мы зэманым и ректор Апажэ Аслъэни абы и президент Щыхьмырзэ Мухьэмэди гулъытэшхуэ хуащI университетым лъэныкъуэ куэдкIэ зегъэужьыным. Къапщтэмэ, иджы абы щагъэхьэзырыр мэкъумэш хозяйствэм и IэщIагъэлIхэм я закъуэ-къым, атIэ республикэр зыхуей лэжьакIуэ IэщIагъэхэми щыхурагъаджэ. Апхуэдэу абы и IэщIагъэлIхэм, профессорхэм, щIэныгъэлIхэм ябгъэдэлъ зэфIэкIхэм хагъэхъуэнми йолIалIэ. Щыхьмырзэм зэрыжиIэмкIэ, лэжьыгъэм гудзакъэ хузиIэ егъэджа-кIуэм и студентри апхуэдэ дыдэу еджэным хущытынущ, щIэныгъэфI зэригъуэтыным хущIэкъунущ.
А унэтIыныгъэхэмкIэ зыхуагъэувыжа мурадхэм ехъулIэныгъэфIхэр яIэу полъэщ еджапIэм и унафэщIхэр. Псом нэхърэ нэхъыщхьэращи, щIэныгъэ лъагэ зыбгъэдэлъ ди гъэсэнхэм лэжьапIэ IэнатIэ ягъуэтыным, ди республикэм и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэфIхэр хуащIу ар ирахьэкIыным кIэлъоплъ.
БлэкIа илъэсым къриубыдэу университетым зыужьыныгъэ нэрылъагъу игъуэтащ. Абы еджапIэ пэшхэр зыхуей хуагъэзэжащ, лабораторэхэр зыхуеину IэмэпсымэхэмкIэ къызэрагъэпэщащ. КъБКъАУ-м и еджапIэ-производственнэ IэнатIэм унагъуэ псэущхьэхэм ящыщ куэд къищэхуащи, иджы студентхэм я нэхъыбапIэм я практикэ лэжьыгъэр абы щокIуэкI. КъинэмыщIауэ, егъэджэныгъэм и лъабжьэ ящIащ инновацэ технологиехэр, мэкъумэш щIэныгъэм дуней псом щигъуэт зыужьыныгъэм студентхэр ешэлIа хъун папщIэ. Шэч хэмылъу, университетым зыужьыныгъэ, абы и студентхэм щIэныгъэ лъагэ ягъуэтыным и гуащIэшхуэ ирахьэлIэ абы и пашэхэм. Гумыза-гъэу, жэуаплыныгъэр зыхащIэу зи къалэнхэр езыхьэкI унафэщIхэр щапхъэфI яхуохъу университе- тым и IэщIагъэлIхэми абы щеджэ щIалэгъуалэми.
Сыт щыгъуи хуэдэу, щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэм ноби жыджэру хэтщ Мухьэмэд. Зи къэхутэныгъэ купщIафIэхэр ди щIыпIэми нэгъуэщI щIыналъэхэ-ми шэщIауэ къыщагъэсэбэп щIэныгъэлIыр еш имыщIэу йолэжь мэкъумэш IэнатIэм а и унэтIыныгъэм ди республикэм нэхъри зыщегъэужьыжыным, щIалэгъуалэр абы дегъэхьэхыным. Щыхьмырзэр щIэчэ имыIэу ядолажьэ щIэныгъэм къыхыхьагъащIэхэм. Япэми хуэдэу, абы и унафэм щIэ-ту ягъэхьэзыр щIэныгъэ диссертацэ зэмылIэужьыгъуэхэр.
Бгъэдэлъ зэфIэкI лъагэхэм папщIэ Щыхьмырзэ Мухьэмэд къыфIащащ «Урысей Федерацэм цIыхухэм щIэныгъэ нэхъыщхьэ егъэгъуэтынымкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ», «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэхэр. Мэкъумэш щIэныгъэмкIэ дунейпсо академием и академикщ Щыхьмырзэр. Абы мызэ-мытIэу къыхуагъэфэщащ УФ-м Мэкъумэш хозяйствэмкIэ и министерствэм, КъБР-м и Правительствэм, Парламентым къабгъэдэкI къэ-рал дамыгъэ лъапIэхэр, щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр. Ар хэтщ КъБР-м и Iэтащхьэм и деж щылажьэ Жылагъуэ палатэми. Зи псалъэмрэ зи IуэхущIафэхэмрэ тебгъуэтэж щIэныгъэлIым апхуэдэу пщIэшхуэ къыхуащI къыдэлажьэ-хэми иригъаджэ студентхэми.
ЩIэныгъэлI щыпкъэм и щIыбагъ къыдэтщ адыгэ хабзэмрэ нэмысымрэ щытепщэ унагъуэ дахи. Мухьэмэд и щхьэгъусэ Светланэ бзылъхугъэ щыпкъэщ, и IэщIагъэкIэ банк лэжьакIуэщ. Зэщхьэгъусэхэм щIалищ зэдапIащ. Алими, Залыми, Ахьмэди унагъуэу ягъэтIысыжащ нэхъыжьхэм, щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ иратри. Я адэм хуэдэу, ахэри дахьэх щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэм. Щыми ехъулIэныгъэкIэ пхагъэкIащ я кандидат диссертацэхэр.
КъэхутэныгъэщIэхэр зи плъапIэ, мурадыфIхэр зи куэд Щыхьмыр- зэ Мухьэмэд и ныбжьыр мы махуэхэм илъэс 65-рэ ирокъу. КъБКъМУ-м и президентым, щIэныгъэлI щыпкъэм, лъэпкъылI пажэхэм ящыщым дохъуэхъу и махуэшхуэмкIэ. Узыншэу, и гугъэхэмрэ гъащIэмрэ зэтехуэу, унагъуэ насып щымыщIэу псэуну, республикэр, къэралыр ипэкIэ зыгъэкIуэтэн лэжьыгъэ купщIафIэ куэд и къалэмыпэм иджыри къыпыкIыну, гъунэ зимыIэ щIэныгъэ лъагэм и щыгум иджыри зэфIэкI куэд къыщигъэлъэгъуэну ди гуапэщ.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
