Лашынкъейр зэрыгушхуэ цIыху щыпкъэ
Адыгэхэм ижь-ижьыж лъандэрэ къыддэгъуэгурыкIуэ хабзэ дахащэхэм ящыщщ я фIыр ягъэлъэпIэныр. ЦIыхум и лэжьыгъэкIэ, акъылкIэ, щIэныгъэкIэ, цIыхугъэкIэ, лIыхъужьыгъэкIэ къихьа ехъулIэныгъэхэм пщIэ хуэщIыныр, жылагъуэм, тхыдэм къащылъыс увыпIэр лъыбгъэсыжрэ и щIыхьыр Iэтыныр IуэхуфIщ, дахэщ, щIэблэм я дежкIэ щапхъэщ. А дуней еплъыкIэр я гъуэгугъэлъагъуэу мэпсэу Шэджэм районым хыхьэ Лашынкъей къуажэр. ЩIыпIэ администрацэм и Iэтащхьэ Хьэгъэжей Хьэсэн и жэрдэмкIэ жылэм щIэх-щIэхыурэ къыщызэрагъэпэщ цIыхум и пщIэр Iэтыным, ар гъэлъэпIэным тещIыхьа зэIущIэ гъэщIэгъуэнхэр, пшыхь купщIафIэхэр. Апхуэдэ зэхуэс дахэм и щапхъэ нэст Лашынкъей иджыблагъэ щызэхаша къуажэпсо гуфIэгъуэ зэхуэсыр. Абы щагъэлъэпIащ жылэр, районыр, республикэр зэрыгушхуэ, абыхэм я цIэхэр фIыкIэ зыгъэIуа, лъэпкъым и цIыху пэрытхэм ящыщ Бетыгъуэн Iэуес.
Бетыгъуэн Iэуес Къуажэм дэт ЩэнхабзэмкIэ унэм лъэувыпIэ имыIэми ярейт. Я къуажэгъу щэджащэм хуэзэну, абы хузэхаша пшыхьым хэтыну гукъыдэж ящIат жылэдэс куэдым. Абыхэм яхэтт нэхъыжьыфIхэри ныбжьыщIэхэри, къулыкъущIэхэри унэгуащэхэри. Къахуеблэгъат хьэщIэ лъапIэхэри. Апхуэдэхэт КъБР-м и Парламентым ЩэнхабзэмкIэ, граждан жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм зегъэужьынымрэ хъыбарегъащIэ IэнатIэхэмкIэ и комитетым и унафэщI Пащты Борис, КъБР-м и Жылагъуэ палатэм и лIыкIуэ Бажэ Дотий, щэнхабзэм и лэжьакIуэхэм я проф- союз зэгухьэныгъэм и пашэ Дау Марьянэ, Краснодар къалэм къикIа, УФ-м и ТхакIуэхэм я союзым хэт, усакIуэ, кинорежиссёр Росинская Ольгэ, Шэджэм районым и щIыналъэ администрацэм и лIыкIуэ Вэрокъуэ Ларисэ, Щхьэлыкъуэ къуажэм и щIыпIэ администрацэм и Iэтащхьэ Къуныжь Хьэчим сымэ, нэгъуэщIхэри.
Пшыхьыр удихьэхыу, гъэщIэгъуэну зэкIэлъыхьауэ ирагъэкIуэкIащ адыгэ театрым и артист Бетыгъуэн Жамболэтрэ Лашынкъей курыт еджапIэ №2-м физикэр щезыгъэдж Къуэныкъуей Каринэрэ.
— Нобэ Лашынкъей щыдогъэлъапIэ ди лъахэгъу, ди къуажэгъу цIэрыIуэ, къэрал 36-рэ зыхыхьэ Дунейпсо Артийскэ комитетым и вице-президент, Кавказым творчествэмкIэ и академием и президент, Естественнэ ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей академием, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ академием, ТворчествэмкIэ дунейпсо академием я академик, Къэбэрдей-Балъкъэр, Къэрэшей-Шэрджэс, Адыгэ республикэхэм щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ, Дагъыстэн, Ингуш, Абхъаз, Осетие Ипщэ щIыналъэхэм гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ, хамэ къэралхэу Иорданием, Италием, Тыркум, Франджым, Германием, Алыджым, Бельгием, Польшэм, нэгъуэщI щIыпIэ куэдми къыщацIыху, абыхэм я щIыхь тхылъхэмрэ дамыгъэ лъапIэхэмрэ зыхуагъэфэща, адыгэхэр дызэрыгушхуэ, дызэрыин хэкупсэхэм ящыщ Бетыгъуэн Iэуес Iэбу и къуэр, — жаIащ абыхэм, зэхуэсыр къыщызэIуахым. — ФIыуэ илъагъу, зэи IэщIыб имыщI щалъхуа къуажэм Iэуес къедгъэблэгъэжащ, деуэршэрылIэну, зэфIиха Iуэхугъуэхэмрэ иIэ мурадхэмрэ тедгъэпсэлъыхьыну.
Апхуэдэу утыкум къраша Бетыгъуэным Iэгуауэ ин хуаIэтащ зэхуэсым къекIуэлIахэм, пщIэшхуэ зэрыхуащIыр нэрылъагъуу, икIи жьантIэр лъагъэсри, пшыхьым адэкIэ пащащ.
ЩIыпIэ администрацэм и Iэтащхьэ Хьэгъэжей Хьэсэн, цIыхум и пщIэр къэIэтыным, жылэдэсхэр гъэлъэпIэным тещIыхьа зэIущIэ куэдым я жэрдэмщIакIуэм, псалъэ щратым, къыхигъэщащ Лашынкъейр цIыху цIэрыIуэхэмкIэ зэрыкъулейр.
— «Лъэпкъым и цIыху щэджащэ» зыхужытIэу, лашынкъейдэсхэр дызэрыгушхуэ, дызэрыпагэ хэкупсэхэр, Тхьэм и фIыщIэкIэ, и мащIэкъым ди жылэм. Лашынкъейм къыдэкIащ Совет Союзым и ЛIыхъужь Къуэныкъуей Назир, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь Хьэгъэжей Джонсон. КъинэмыщIауэ, ди жылэм щыщ куэдым къыхуагъэфэщащ къэралпсо, республикэпсо мыхьэнэ зиIэ щIыхьыцIэ лъагэхэр, дамыгъэ лъапIэхэр. Апхуэдэхэщ, къапщтэмэ, зи лэжьыгъэ IэнатIэхэр щIыхь пылъу ноби езыхьэкIхэу, къытщIэхъуэ щIэблэм зи Iуэху зехьэкIэкIэ, дуней тетыкIэкIэ щапхъэ яхуэхъуу ДыщэкI Назир, Мурэчай Руслан, Хьэгъэжей Руслан, ДыщэкI Марие, Хьэгъэжей Розэ, Тхьэзэплъыж Мурат, ТыIэщ Хьэсэн сымэ, нэгъуэщIхэри, — жиIащ Хьэсэн. — Къуажэдэсхэм нобэ зэдэдгъэлъапIэ Бетыгъуэн Iэуес ящыщщ ди жылэм и мызакъуэу, ди республикэ псом и цIэр фIыкIэ зыгъэIуахэм. А цIыху акъылыфIэм бгъэдэлъ зэфIэкIым унэтIыныгъэ куэд къызэщIеубыдэ. «Щэнхабзэм и лIыхъусэжь» дунейпсо дыщэ орденыр, УФ-м щыпсэу лъэпкъхэм я Ассамблеем къыбгъэдэкI «Лъэпкъхэм я зэныбжьэгъугъэр Урысейм и зэкъуэтыныгъэщ» медалыр, Пётр Щэджащэм, Вернадскэм, Мамакаевым я цIэхэр зезыхьэ дамыгъэ лъапIэхэр зыхуагъэфэща куэд къытхэкIакъым адыгэхэм. Апхуэдэщ ди къуажэгъу Бетыгъуэн Iэуес. А цIэ, дамыгъэ лъапIэхэм нобэ иджыри зы щIыдгъунут. ЩIыпIэ администрацэм къыдигъэкIа унафэм ипкъ иткIэ, Бетыгъуэн Iэуес хуэдгъэфэщащ «Лашынкъей къуажэм щIыхь зиIэ и цIыху» цIэ лъапIэр.
Къуажэдэсхэм я Iэгуауэ иным щIэту, цIэ лъапIэм щыхьэт техъуэ тхылъыр Хьэгъэжейм Iэуес иритыжащ.
Я къуажэгъу лъапIэм ехъуэхъуну гукъыдэж зиIэхэр куэд дыдэ хъурти, псэлъапIэр яхузэрымыгъэгъуэтми ярейт. Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ егъэджакIуэ, Бзылъхугъэхэм я къуажэ советым и пашэ ДыщэкI Марие зэрыжиIамкIэ, Бетыгъуэн Iэуес гъащIэр зи уэчыл, зэманым декIу адыгэлIу дунейм тетщ.
— Лъэпкъым и цIыху пашэ дэтхэнэми и пщIэр зыIэтыр, ар зыгъэгушхуэр, зыгъэлъагэр къызыхэкIахэрщ, къыдалъхуахэрщ. Ар нэгъуэщI лъэпкъым и пщэ дэхуэркъым. Абы щыхьэт тохъуэ урыс усакIуэшхуэ Пушкин Александр жиIэгъа мы псалъэхэр: «ЦIэрыIуэ хъуа цIыхухэм пщIэ яхуэщIыныр щIэныгъэ зыбгъэдэлъ акъылым и япэ нэщэнэщ», — къыхигъэщащ Марие. — ЛэжьакIуэ нэсми щIыхь къыхуэзыхьыр ар псэ хьэлэлу и IэнатIэм зэрыбгъэдэтырщ, и IэщIагъэм нэгъэсауэ зэрыхищIыкIырщ, зыпэрыт IэнатIэр егъэфIэкIуэным зэрегупсысырщ, цIыхубэр зэриунэтIыфырщ, фIыр зэригъэгушхуэрщ. Абыхэм я лъэныкъуэкIэ ди къуажэгъум и Iэужьыр инщ, лъэщщ, хахуагърэ акъылу абы бгъэдэлъыр наIуэ къэзыщIщ. Нобэрей пшыхьым щыдгъэлъапIэ Бетыгъуэн Iэуес хуэдэ цIыхухэр къулыкъуркъым зыгъэбжьыфIэр, атIэ я нэхъ IэнатIэ хьэлъэ дыдэри абыхэм ирагъэфIэкIуэф, гуапагъэрэ цIыхугъэ лъагэрэ яхэлъу, щIыхьышхуэ пылъу ар ягъэзащIэ. Iэуес добакъуэ зэманым, псалъэм я нэхъ гуапэмрэ гупсысэм я нэхъ шэрыуэмрэ абы и цIыхухэм яхуиIэту. Абы и дуней тетыкIэмрэ бгъэдэлъ Iуэху зехьэкIэмрэ я щапхъэщ Лашынкъей адыгэ жылэжьым къыдэхъуэ щIэблэхэм.
ДыщэкIыр зи пашэ советым хэтхэр езыхэм ягъэхьэзыра адыгэ шхыныгъуэхэмкIэ Iэуес хуэупсащ. Абыхэм зэрыжаIамкIэ, цIыхугъэ лъагэм и щапхъэ, къызэгъэпэщакIуэ гъуэзэджэ, жылагъуэ лэжьа-кIуэ пажэ, усакIуэ, уэрэдус Бетыгъуэн Iэуес жылэр зэрыпагэ цIыхущ.
Къэбэрдей Адыгэ Хасэм Лашынкъей къуажэм щиIэ къудамэм и цIэкIэ псалъэ гуапэхэр жаIащ уэ-чыл Хьэгъэжей Беслъэн, хьэрычэтыщIэ Къуэныкъуей Замир, ЩэнхабзэмкIэ унэм и унафэщI Тэмазэ Iэуес, къуажэдэсхэу Жылэгъуэт Хьэсэн, Къэрмокъуэ Леонид, ДыщэкI Заур, КIэбышэ Ислъам сымэ я псалъэхэм къыхэщащ Iэуес хуэдэ цIыху я къуажэ къызэрыдэкIам зэрыригушхуэр, ар сыткIи я дэIэпыкъуэгъуу, чэнджэщэгъуу зэрыщытым зэрыщыгуфIыкIыр. Езыхэм къабгъэдэкIыу Бетыгъуэным хуэупсащ саугъэт зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ. Къуэныкъуей Замир Iэуес трыригъэщIыкIа сурэтышхуэр зэ-хуэарэзыуэ къуажэ музейм щIалъ-хьащ.
Къуажэм и нэхъыжьыфIхэм я псалъэм пащэрт школакIуэ цIыкIухэм. Жылэм дэт курыт школхэм я унафэщIхэу Къуэныкъуей Мадинэрэ КIэбышэ Заремэрэ жаIащ я еджакIуэхэм Бетыгъуэныр нэхъ гъунэгъуу къызэрацIыхум мыхьэнэ ин зэриIэр, абы и гъащIэр щIэблэр гъэсэнымкIэ, щалъхуа щIыпIэмрэ абы щыпсэу цIыхухэмрэ лъагъуныгъэ хуаIэу къэгъэтэджынымкIэ Iэмал гъуэзэджэу зэрыщытыр.
НыбжьыщIэхэм къызэхуэсахэр щыгъуазэ хуащIащ Бетыгъуэным и гъащIэмрэ и творческэ лэжьыгъэмрэ щыщ Iыхьэхэм. Псалъэмакъым къыхэщырт Бетыгъуэныр а лэжьыгъэ гугъум, ауэ щIыхь зыпылъым и гъащIэ псор щхьэузыхь хуищIауэ зэрытелажьэр, гъуаз-джэм и Iэмалхэр къигъэсэбэпурэ, лъэпкъхэм я зэхущытыкIэр зэригъэбыдэр, зэрыригъэфIакIуэр. Абы щыхьэт техъуэу пшыхьым щагъэIуащ Дагъыстаным и цIыхубэ усакIуэ Гамзатов Расул Iэуес хужиIауэ щыта псалъэхэр: «Бетыгъуэн Iэуес хуэдэ цIыхухэм я Iэзагъэр хуолажьэ лъэпкъхэм яку дэлъ хабзэ дахэхэр егъэфIэкIуэным, абыхэм зэхуаIэ лъагъуныгъэр мыгъэужьыхыным. ДыкъызыхэкIа лъэпкъым и мызакъуэу, Кавказыр, Урысей псор ди гум щыдгъафIэу, абы дрипагэу дыщытыным». Абы пэджэж хуэдэт ингуш усакIуэ Гагиев Джэрихъан жиIахэри: «Иджырей зэманым, фIэщхъуныгъэ, лъагъуныгъэ, пэжыгъэ псори нэхъ дыщыхуэны- къуэ лъэхъэнэм, хуабжьу сэбэпышхуэщ Бетыгъуэн Iэуес зэфIих лэжьыгъэхэр. Ахэр цIыхубэр зэрыIыгъынымкIэ, нэхъри зэкъуэувэнымкIэ къару лъэщщ».
ПщIэшхуэ хуащIу утыкум кърагъэблагъэрт Iэуес и ныбжьэгъухэри. Я къуажэгъу цIэрыIуэм теухуауэ иджыри къыздэсым зыщымыгъуазэ хъыбархэри зыхащIыкI куэди щызэхахащ лашынкъейдэсхэм пшыхьым. Апхуэдэт, къапщтэмэ, куэдым ягу къинэжа, 1991 гъэм Бетыгъуэным Налшык къыщызэригъэпэща икIи щригъэкIэкIа «Жьэгу пащхьэ мыужьых» фIэщыгъэр зиIа Адыгэ щэнхабзэм и дунейпсо фестивалыр. Ди къэралым и щIыналъэхэми хамэ щIыпIэхэми къикIа адыгэ 600-м щIигъу хэтат абы. ХьэщIэ лъапIэхэт Сирием, Иорданием, США-м, Германием, Югославием, Франджым, Тыркум, Нидерландхэм щыщ ди лъэпкъэгъухэр. ЦIыхушхуэ кърихьэлIауэ щытащ Бетыгъуэным Кавказым щыяпэу къыщызэригъэпэща икIи щригъэкIуэкIа уэрэдхэмрэ къафэхэмкIэ щIыналъэпсо зэпеуэ-фестивалми. «Ныбжьэгъугъэм и вагъуэбэ», «Толъкъун къащхъуэ», «Дахагъэмрэ угъурлыгъэмрэ дунейр яхъумэ», «Кавказыр Урысейм и налъкъутщ», «Зэныбжьэгъугъэм и чэруан», «Долинск зэхуэзэхэр», «Налшык — насыпым и къалэ», «Евразием щыщ зэчиифIэхэр» — апхуэдэ творческэ зэхуэс куэдым я жэрдэмщIакIуэщ икIи къызэгъэпэщакIуэщ Бетыгъуэн Iэуес. Зэныбжьэгъугъэм, мамырыгъэм, дахагъэм, лъагъуныгъэм хуэгъэпса а зэIущIэхэр ягу къыщагъэкIыжащ пшыхьым.
Псоми гуапэ ящыхъуащ Дунейпсо Адыгэ Хасэм къыбгъэдэкI щIыхь тхылъымрэ «Лъэпкъым и фIыщIэ» дыщэ медалымрэ Бетыгъуэн Iэуес зэрыхуагъэфэщар.
Зэхуэсыр и кIэм щынэсым, псалъэ иратащ Бетыгъуэн лъэпкъым щыщхэу Сэфарбий, Аслъэнбий, Хьэбил сымэ. Я къуэшыр зэрагъэлъэпIам папщIэ фIыщIэ ин къуажэдэсхэм хуащIащ абыхэм, жылэр нэхъри ефIэкIуэну, цIыху цIэрыIуэ куэд иIэну хъуэхъуащ. Мыпхуэдэ зэIущIэ гуапэхэр, зэманыр зэрыгугъум емылъытауэ, къызэригъэпэщыну зэмани Iэмали къызэригъуэтыфым папщIэ, къуажэ тхьэмадэми псалъэ гуапэ жраIащ.
Бетыгъуэн Iэуес хузэхаша пшыхьыр абы и псалъэхэр зыщIэлъ уэрэдхэмкIэ ягъэдэхащ ди артист цIэрыIуэхэу Дау Марьянэ, Даур Иринэ, Аслъэн Iэсят, Тхьэгъэлэдж Светланэ, Эсмурзаев Аулэдин, Мамбэт Иннэ, Уэзрокъуэ Чэрим сымэ. Гум къинэу, нэщхъыфIэу, къаIуатэ мыхьэнэ елъытакIэ зэхуэмыдэу гъэпса уэрэдхэм цIыхупсэр ягъэпIейтейрт, ахэр зытхами зыгъэзащIэхэми къуажэдэсхэм фIыщIэшхуэ зэрыхуащIыр нэрылъагъуу. А псоми щыхьэт техъуэжырт а уэрэдхэм цIыхухэр зэрадежьури.
Пщыхьэщхьэр хэкIуэтэху екIуэкIа гуфIэгъуэр апхуэдэу гуапэу иухащ, хьэщIэхэми бысымхэми загъэпсэхуауэ, нэжэгужагъымрэ дэрэжэгъуэмрэ я нэгум кърихрэ абыхэм зэщIаIыгъэу.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
