Къэбэрдей-Балъкъэрым и Хабзэубзыху IэнатIэ нэхъыщхьэм нобэ махуэ лъапIитI еIэт
ЦIыхубэм яхуэлэжьэнымкIэ щапхъэу къокIуэкI
Къэбэрдей-Балъкъэрым егъэлъапIэ политикэ мыхьэнэшхуэ зиIэ пIалъэр — республикэм и лIыкIуэ (законхэр къыдэзыгъэкI) орган нэхъыщхьэр илъэс 75-рэ, иджыпсту лажьэ Парламентыр илъэс 20 зэрырикъур.
Дэ гуапагъэ хэлъу икIи фIыщIэ яхуэтщIу нобэ дигу къыдогъэкIыж законхэр къыдэзыгъэкI орган нэхъыщхьэм зегъэужьыным къыпхуэмылъытэным хуэдиз хэлъхьэныгъэ хуэзыщIахэр, зэман зэхуэмыдэхэм депутату щытахэр. Къэбэрдей-Балъкъэрым и зыужьыныгъэм и дэтхэнэ лъэхъэнэми абыхэм я къалэнхэр щIыхь пылъу ягъэзэщIащ икIи я къару емыблэжу цIыхубэм, дыщалъхуа республикэм хуэлэжьэнымкIэ щапхъэ ягъэлъагъуэу къекIуэкIащ.
Иужьрей илъэс тIощIым политикэ системэм зэхъуэкIыныгъэ куухэр игъуэтащ, апхуэдэу властым законхэр къыдэзыгъэкI и къудамэм и мыхьэнэми нэрылъагъуу хэхъуащ. А зэманым нэхъри наIуэ къэхъуащ КъБР-м и Парламентым и депутатхэр я IэщIагъэм зэрыхуэIэзэр, абыхэм правовой, политикэ зэхэщIыкIышхуэ зэрахэлъыр. БлэкIа илъэсхэм къриубыдэу КъБР-м и Парламентым къызэригъэпэщащ зэхъуэкIыныгъэхэр щекIуэкI, гъащIэм и IэнатIэ псоми демократием и хабзэхэр щыхапщэ, республикэм и иджырей къэралыгъуэ щыщызэтрагъэувэ лъэхъэнэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и социально-экономикэ зыужьыныгъэр зытетыну закон лъабжьэ нэс. Псом хуэмыдэу къыхэгъэщхьэхукIыпхъэщ Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхыдэм кIэщIу зыкъыщигъэза мы зэманым жылагъуэ-политикэ зэпIэзэрытыгъэр хъумэным, лъэпкъхэм яку дэлъ мамырыгъэмрэ зэгурыIуэныгъэмрэ, цIыхубэ зэкъуэтыныгъэр гъэбыдэным абы куэд зэрыхищIыхьар.
Быдэу си фIэщ мэхъу республикэм законхэр къыдэзыгъэкI и орган нэхъыщхьэм ди гъащIэм щиIэ мыхьэнэм хэхъуэурэ зэрекIуэкIынур, дызэдэлажьэурэ, дэ дыщалъхуа Къэбэрдей-Балъкъэрым, ди цIыхубэм я псэукIэр ефIэкIуэныр, я Iуэхухэр япэкIэ кIуэтэныр къызэрызэдгъэпэщыфынур.
Къанокъуэ Арсен,
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Iэтащхьэ.
Иджыри IуэхуфI куэдкIэ дащогугъ
Си гуапэу депутатхэм сохъуэхъу законхэр къыдэзыгъэкI органым и юбилеймкIэ.
Илъэс 20-р блэкIа зэманым ухэплъэжын, абы кърикIуахэр къэплъытэжын, къэкIуэнум лэжьыпхъэхэр бубзыхун папщIэ пIалъэ хъарзынэщ. Мы зэманым Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентым и депутатхэм хэхакIуэхэм къыхуагъэувауэ щыта Iуэхухэр егугъуу ягъэзащIэ, цIыхухэм я сэбэп зыхэлъхэм къащхьэщож икIи властым и гъэзэщIакIуэ органхэм ящIыгъуу лэжьыгъэшхуэ зэфIагъэкI республикэм и социально-экономикэ зыужьыныгъэр тэмэму егъэкIуэкIыным хуэунэтIауэ.
УФ-м и Федеральнэ Зэхуэсым ФедерацэмкIэ и Советымрэ Къэбэрдей-Балъкъэрым законхэр къыдэзыгъэкI органым и депутатхэмрэ хъарзынэу зэпыщIауэ зэдолажьэ икIи Парламент лэжьыгъэр зэрырахьэкIымкIэ пIалъэ пыухыкIахэм тету зочэнджэщ.
Сэ быдэу си фIэщ мэхъу, дызэгъусэу дылажьэурэ, инновацэ экономикэм хуэкIуэнымкIэ, цIыхухэм я псэукIэр егъэфIэкIуэнымкIэ, ди къэралым дунейпсо утыкум щиIэ пщIэр гъэбыдэнымкIэ къэув къалэнхэр дэ нэгъэсауэ зэрыдэдгъэкIыфынур. Къэбэрдей-Балъкъэрым и Парламентым и депутатхэм иджыри IуэхуфI куэд ялэжьыфынущ щIыналъэ парламентаризмэм зегъэужьынымкIэ. Абыхэм социальнэ, экономикэ зыужьыныгъэмрэ зэпIэзэрытыгъэмрэ я лъэныкъуэкIэ къабгъэдэхуэ фIыщIэм хуэфащэ гулъытэ хуащIынщ республикэм лъэпкъ куэду зэхэт и цIыхубэм.
Узыншагъэ быдэ фиIэну, евгъажьэ Iуэху псори къывэхъулIэну сынывохъуэхъу!
МатвиенКэ Валентинэ,
Урысей Федерацэм и Федеральнэ Зэхуэсым ФедерацэмкIэ и Советым и УнафэщI.
Мыхьэнэшхуэ зиIэ
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и депутатхэм, абы и цIыху псоми си гуапэу сынывохъуэхъу гуфIэгъуэ махуэмкIэ — къэрал властым законхэр къыдэзыгъэкI и орган нэхъыщхьэр илъэс 75-рэ, республикэм и Парламентыр илъэс 20 зэрырикъумкIэ.
ЦIыхубэ унафэм тету къэралыр зехьэнымкIэ системэр къызэрызэрагъэпэщрэ абы гъуэгуанэшхуэ къикIуащ. Къэрал псом ящIыгъуу Къэбэрдей-Балъкъэрым исхэм щIыналъэм и лIыкIуэ властым и IуэхущIапIэхэр зэтрагъэуващ икIи абы и лэжьыгъэм кърикIуэр ирагъэфIакIуэ зэпыту екIуэкIащ.
Республикэм и Парламентыр жыджэру зэрылажьэм и щыхьэту хабзэ мардэ минхэр къызэращтам и фIыщIэкIэ щIыналъэм и правовой щытыкIэр убзыхуа хъуащ, апхуэдэу экономикэм шэщIауэ зегъэужьынымкIэ лъабжьэ зэтрагъэуващ, цIыхухэм социальнэ дэIэпыкъуныгъэ нэс зэрырат Iэмалхэр яубзыхуащ.
ЩIыналъэм законхэр къыдэзыгъэкI и органым лъэпкъхэм яку дэлъ мамырыгъэр, зэкъуэтыныгъэр, жылагъуэ зэгурыIуэныгъэр хъумэнымрэ гъэбыдэнымкIэ иIэ мыхьэнэр инщ. Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентым фIыщIэ псалъэхэр хуэфащэщ цIыхухэм япыщIауэ щытынымкIэ, абыхэм епсэлъэнымкIэ Iэмалхэр зэрызэтригъэувам папщIэ.
Быдэу си фIэщ мэхъу республикэм и депутатхэр Къэбэрдей-Балъкъэрми зэрыщыту Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округми щекIуэкI зэхъуэкIыныгъэфIхэм дяпэкIи жыджэру зэрыхэтынур.
Фи лэжьыгъэм фIы кърикIуэну, фи псалъэмакъыр купщIафIэу щытыну, республикэмрэ абы ис цIыхухэмрэ я Iуэхур дэгъэкIыным хуэунэтIа унафэщIэхэр къэфщтэну сынывохъуэхъу.
Хлопонин Александр,
Урысей Федерацэм и Правительствэм и УнафэщIым и къуэдзэ,
Урысей Федерацэм и Президентым и полномочнэ лIыкIуэу Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым щыIэ
ГъащIэм и джэлэс
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Хабзэубзыху IэнатIэ нэхъыщхьэр илъэс 75-рэ, КъБР-м и Парламентыр къызэрызэрагъэпэщрэ илъэс 20 зэрырикъур 2013 гъэм ягъэлъапIэ. Ар республикэм и жылагъуэ-политикэ гъащIэм мыхьэнэшхуэ щызиIэ Iуэхугъуэщ. Парламентаризмэр зэрызэфIэувар къыгуэхыпIэ имыIэу епхащ Къэбэрдей-Балъкъэрым ис цIыхубэм я псэукIэм. УзэплъэкIыжрэ абы къикIуа гъуэгуанэм уриплъэжмэ, гу лъумытэнкIэ Iэмал иIэкъым зэман зэхуэмыдэхэм къалэн зэмылIэужьыгъуэхэр зэдихьу зэрекIуэкIам, а къалэнхэр депутатхэм пылъхьэншэу зэрагъэзэщIам. Илъэс 75-р мащIэкъым, зэхъуэкIыныгъэ куэд къыщыхъуащ ди лъахэм абы лъандэрэ, псы куэди ежэхащ, ауэ парламентархэм къащтэ унафэмкIэ жэуаплыныгъэ куу яхьыжу къызэрыгъуэгурыкIуам зихъуэжакъым.
Иджы илъэс 20 ирикъу КъБР-м и Парламентыр ди цIыхубэм я дзыхь зрагъэз, пщIэ зыхуащI къулыкъущIапIэщ. Апхуэдэ илъэс бжыгъэм Парламентыр ирихьэлIащ Iулыдж зиIэ, зэфIэкI зыбгъэдэлъ хабзэубзыху IэнатIэ лъэрызехьэу.
Аращ республикэм и жылагъуэ-политикэ щытыкIэр зэпIэзэрыту щытыным, лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэ куэдым къахэкIа цIыхубэр зэгурыIуэным джэлэс хуэхъур. Депутатхэм я Iуэху бгъэдыхьэкIэ зэпэшэчарщ, абыхэм я Iущагъымрэ Iэзагъымрэщ лъахэр зэман нэхъ гугъум къыхэзышыфар, зыужьыныгъэ гъуэгум тезыгъэувар, нобэ гъащIэщIэр зэтезыублэр.
Зэманым йокIу
Депутатхэм, КъБР-м щыпсэухэм сохъуэхъу Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и къэрал властым законхэр къыдэзыгъэкI и орган нэхъыщхьэр илъэс 75-рэ, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентыр илъэс 20 зэрырикъу юбилей пIалъэмкIэ.
БлэкIа лъэхъэнэр зэрыщыту Урысей Федерацэми урысей щIыналъэхэм ящыщ дэтхэнэми я дежкIэ зэхъуэкIыныгъэ инхэмрэ Iуэхушхуэхэмрэ я зэману щытащ. Абы къыхэкIыу федеральнэ IэнатIэми щIыналъэ IэнатIэми хиубыдэ депутатхэм къалэн гугъухэр къапэщытащ къэралым и закон лъабжьэщIэ зэтегъэувэжыным хуэгъэзауэ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и Парламентым и депутатхэм илъэс тIощI япэкIэ ирагъэжьауэ щытащ социально-экономикэ, жылагъуэ щытыкIэщIэм иту щIыналъэм адэкIэ зэрызиужьыну закон лъабжьэр зэтегъэувэнымкIэ лэжьыгъэшхуэ. А лэжьыгъэм ипкъ иткIэ, хэхыгъуэ зыбжанэм къриубыдэу республикэм нэхъри зэрызиужьынум хуэгъэза закон куэд къащтащ. Парламентым къалэнышхуэ игъэзэщIащ щIыналъэ IэнатIэм парт куэд зыхэт системэм зыщегъэужьыным, депутатхэр хэхакIуэхэм, жылагъуэ зэгухьэныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэм зэрадэлажьэм хиубыдэу граждан IуэхущIапIэхэр зэтегъэувэным я лъэныкъуэкIэ.
ЖыпIэ хъунущ зэманым къигъэува гугъуехьхэм ахэр пэлъэщауэ, фи республикэм парламентаризмэм и демократие хабзэхэр щыгъэбыдэнымкIэ абыхэм гъуэгуанэ тэмэм къакIуауэ. Законхэр къыдэзыгъэкI органым и зэхэщIыкIым хигъэхъуащ икIи жэуаплыныгъэм зыпыIуидзыркъым, нэхъ мытыншу щыт Iуэхухэм ятеухуа унафэхэри и зэманым къещтэ.
Урысей Федерацэм и Федеральнэ Зэхуэсым и Къэрал Думэр законхэр къыдэгъэкIыным хуэгъэзауэ псоми къытпэщыт къалэнхэм ятещIыхьауэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и Парламентым дяпэкIи егугъуу дэлэжьэнущ.
Сынывохъуэхъу, пщIэ зыхуэсщI ди лэжьэгъухэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым фIыгъуэ иIэным хуэгъэзауэ евгъэкIуэкI лэжьыгъэм ехъулIэныгъэщIэхэр къыщыфхьыну!
Нарышкин Сергей,
Урысей Федерацэм и Федеральнэ Зэхуэсым и Къэрал Думэм и УнафэщI.
Хъуэхъу тхыгъэхэмрэ
Телеграммэхэмрэ
ПщIэ зыхуэсщI Ануар Ахъмэт и къуэ!
Москва къалэ Думэм и депутатхэм я цIэкIэ си гуапэу сынывохъуэхъу пIалъэ гуфIэгъуэхэмкIэ — КъБР-м законхэр къыдэзыгъэкI и орган нэхъыщхьэр илъэс 75-рэ, КъБР-м и Парламентыр илъэс 20 зэрырикъумкIэ. Фи республикэм, абы и цIыхухэм ехъулIэныгъэ, ефIэкIуэныгъэ, зыужьыныгъэ яIэну си гуапэщ.
Москва къалэ Думэм и УнафэщI Платонов В. М.
* * *
ПщIэ зыхуэсщI Ануар Ахъмэт и къуэ! Парламентым и депутатхэу пщIэ зыхуэсщIхэ!
Алтай крайм и Хабзэубзыху Зэхуэсым и депутатхэм я цIэкIэ юбилей тIуащIэмкIэ — Парламентыр илъэс 20, КъБР-м законхэр къыдэзыгъэкI и орган нэхъыщхьэр илъэс 75-рэ зэрырикъумкIэ сынывохъуэхъу. Республикэм законхэр къыдэзыгъэкI и властым и къекIуэкIыкIам Къэбэрдей-Балъкъэрым ис лъэпкъхэм я тхыдэр, фи цIыхухэм я гукъеуэхэри гуфIэгъуэхэри къыхощ. Иджы депутатхэм я губзыгъагъэмрэ абыхэм я IэщIагъэм куууэ зэрыхащIыкIымрэ, апхуэдэу цIыхубэм дзыхь къызэрыхуащIыр Парламентым сэбэпышхуэ къыхуохъу щIыналъэм зэрызиужьыну правовой лъабжьэр гъэбыдэнымкIэ, лъэпкъ куэд щыпсэу фи щIыналъэм зэпIэзэрытыгъэмрэ граждан мамырыгъэмрэ щыхъумэнымкIэ. ЩIыналъэ парламентаризмэм и иужьрей илъэс 20-м фи республикэм законхэр къыдэзыгъэкI и органым езым и къыхэщхьэхукIыныгъэ пыухыкIахэр зиIэ, лэжьыгъэм и IэмалыщIэхэр жыджэру къэзыгъэсэбэп къэрал IуэхущIапIэу зыкъигъэлъэгъуащ. ИкъукIэ гуапэщ фи Парламентыр къэкIуэнум зэрегупсысым къыдэкIуэу, япэ итахэм зэрахьа хабзэхэри, игъащIэ лъандэрэ Кавказым къызэрыщекIуэкIым хуэдэу, зэрихъумэр. Абы и щыхьэтщ Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и юбилейми законхэр къыдэзыгъэкI органым и ветеранхэми яхуэфщI гулъытэр.
Ди щIыналъэхэр зэпэIэщIэми, дэ къыдгуроIуэ Парламентым и депутатхэм къапэщыт къалэнхэр зэрымытыншыр икIи ахэр гъэзэщIэнымкIэ ехъулIэныгъэхэр фиIэну дынывохъуэхъу. КъБР-м и Парламентым и лэжьыгъэр тэмэму ирихьэкIыну, законхэр къыдэзыгъэкI органым япэкIэ хэтахэми нобэрей депутатхэми узыншагъэ быдэ, ехъулIэныгъэ, ефIэкIуэныгъэ яIэну си гуапэщ.
Алтай крайм и Хабзэубзыху Зэхуэсым и УнафэщI Лоор И. И.
* * *
ПщIэ зыхуэсщI Ануар Ахъмэт и къуэ! ПщIэ зыхуэсщI си лэжьэгъухэ!
Санкт-Петербург и Хабзэубзыху Зэхуэсым и депутатхэм я цIэкIэ икIи си щхьэкIэ сэ къызбгъэдэкIыу си гуапэу сынывохъуэхъу юбилей тIуащIэмкIэ — КъБР-м законхэр къыдэзыгъэкI и орган нэхъыхьэр илъэс 75-рэ, КъБР-м и Парламентыр илъэс 20 зэрырикъумкIэ.
Парламентым законхэр къыдэгъэкIынымкIэ илъэс тIощIым зэфIигъэкIахэм уахэплъэжмэ, жыпIэ хъунущ а гъэ псоми депутатхэр тэмэму икIи сэбэпынагъ пылъу лэжьауэ. абы щыхьэт тохъуэ закон куэд къызэращтам, законопроект куэд зэрызэхалъхьам икIи абыхэм зэрыхэплъам къадэкIуэу, а хабзэхэм республикэмрэ и цIыхухэмрэ я дежкIэ мыхьэнэшхуэ зэраIэр. Лъэпкъ хабзэхэр зыщамыгъэгъупщэу, абыхэм пщIэ хуащIу икIи хуэсакъыу яхъумэу, КъБР-м ис лъэпкъхэр УФ-м зэрыщыпсэу щIыкIэм и хабзэу зэтеувар тегъэщIапIэу яIэу Парламентым и депутатхэм я зэфIэкI нэхъыщхьэр хуаунэтI къэрал властым и органхэмрэ граждан IуэхущIапIэхэмрэ политикэ, экономикэ, социальнэ гугъуехьхэр дэгъэкIынымкIэ зэрызэдэлажьэр гъэбыдэным, ар жылагъуэм щыIэ мамырыгъэмрэ зэгурыIуэныгъэмрэ хъумэным хуэунэтIыным. Фэ фи деж зыри къыщывгъанэркъым республикэм и Парламентыр Къэбэрдей-Балъкъэрым и гъащIэм ехьэлIа Iуэху нэхъыщхьэ дыдэхэм ятеухуауэ щызэпсалъэ утыкуу зэрыщытыр цIыхухэм къагурывгъэIуэн папщIэ.
Санкт-Петербург и Хабзэубзыху зэхуэсымрэ КъБР-м и Парламентымрэ зэрызэдэлэжьэнум теухуа зэгурыIуэныгъэм 2009 гъэм Iэ щIадзауэ щытащ. Апхуэдэ лэжьыгъэм дэ дыхузэIухащ, Iуэхум дэтхэнэ лъэныкъуэри зэрыбгъэдыхьэм щыгъуазэ зыщIыныр тIум ди дежкIи гъэщIэгъуэну икIи сэбэпу щытынущ.
Си гуапэу сынывохъуэхъу, си лэжьэгъу лъапIэхэ, Урысейм, КъБР-м я Iуэхур егъэфIэкIуэным хуэунэтIа хабзэубзыху, политикэ лэжьыгъэм адэкIи ехъулIэныгъэхэр щывиIэну.
Санкт-Петербург и Хабзэубзыху Зэхуэсым и УнафэщI
Макаров В. С.
* * *
ПщIэ зыхуэсщI Ануар Ахъмэт и къуэ!
Си гуапэу сынывохъуэхъу фи юбилеймкIэ. БлэкIа илъэсхэм къриубыдэу КъБР-м и депутатхэм куэд хащIыхьащ республикэм къыпэщыт социально-экономикэ къалэнхэр гъэзэщIэным, граждан жылагъуэ IуэхущIапIэхэмрэ парламентаризмэмрэ зегъэужьыным, властхэр зэпэщхьэхуэу лэжьэнымкIэ конституцэ хабзэр пхыгъэкIыным. Лэжьыгъэм IэкIуэлъакIуэ фызэрыхуэхъуамрэ къарууфIэу фызэрыщытымрэ (абы и щыхьэтщ КъБР-м и депутатхэр Европэм и щыгу нэхъ лъагэ дыдэ Iуащхьэмахуэ зэрыдэкIар) къэвгъэсэбэпурэ, зыхуэвгъэувыж къалэнхэр дяпэкIи тэмэму зэрывгъэзэщIэнум, Урысей Къэралыгъуэм и правовой утыку зэгуэтыр зэтегъэувэным фызэрыхэлIыфIыхьынум шэч хэлъкъым.
Уэри, пщIэ зыхуэсщI Ануар Ахъмэт и къуэ, уи лэжьэгъухэми си гуапэу сынывохъуэхъу узыншагъэ быдэ, насып, ефIэкIуэныгъэ фиIэну, КъБР-м ис псоми я сэбэп зыхэлъ законхэр къыдэгъэкIыным, жылагъуэ лэжьыгъэр ехьэкIыным фехъулIэну!
Воронеж областым и Думэм и УнафэщI Ключников В. И.
* * *
ПщIэ зыхуэсщI депутатхэ, си лэ- жьэгъухэ!
Урысей Ипщэ Парламент Ассоциацэм и цIэкIэ си гуапэу сынывохъуэхъу Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентыр илъэс 20 зэрырикъумкIэ.
Фи щIыналъэ дахэм ис дэтхэнэ цIыхум и дежкIи ар парламентаризмэр зэтегъэувэнымрэ абы зегъэужьынымрэ ехьэлIа пIалъэ гуфIэгъуэщ.
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыпсэухэм я унафэкIэ 1993 гъэм цIыхубэ лIыкIуэхэм я IуэхущIапIэр къызэрагъэпэщауэ щытащ. А илъэсхэм къриубыдэу гъуэгуанэ мытынш къэфкIуащ, лэжьыгъэми хуэIэкIуэлъакIуэ фыхъуащ. Ар зэныкъуэкъухэм, Iуэху пыухыкIахэм я лъэхъэнэу, КъБР-р лэжьэн папщIэ зыхуей хабзэ мардэхэр щызэхалъхьэ икIи къыщащтэ зэману щытащ.
Парламентыр зэтегъэувэным текIуэда илъэсхэр иджы тхыдэм хыхьащ. Нобэ шэч къытумыхьэжу жыпIэ хъунущ властым и IуэхущIапIэу Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентыр зэрызэтеувар. Ар зи IэщIагъэм фIыуэ хэзыщIыкI цIыхухэм я коллегиальнэ органщ, хэхакIуэхэм я сэбэп зыхэлъхэм телажьэу.
Илъэс тIощIым къриубыдэу республикэм и Парламентым и депутатхэм зэтрагъэуващ КъБР-м иIэ социально-экономикэ зэфIэкIхэр къэгъэсэбэпынымкIэ Iэмал къэзыт, къэралыр зехьэным хэтынымкIэ республикэм ис псоми зэхуэдэ Iэмалхэр къахузэзыгъэпэщ хабзэ мардэхэр.
Шэч къытесхьэркъым Къэбэрдей-Балъкъэрым и парламентархэм республикэми къэралми я тхыдэхэм Iуэху екIухэр дяпэкIи зэрыхащIыхьынум, цIыхухэм я псэукIэр егъэфIэкIуэным, парламент зэхуаку зэдэлэжьэныгъэр гъэбыдэным, Урысейм парламентаризмэм и системэ тэмэм щызэтегъэувэным я лъэныкъуэкIэ зэфIэкIышхуэ къызэрагъэлъэгъуэнум.
Зэхуэсыгъуэ псоми я депутату щытахэм Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентыр илъэс 20 зэрырикъумкIэ со- хъуэхъу, узыншагъэрэ ефIэкIуэныгъэрэ яIэну си гуапэщ! Иджыпсту лажьэ Парламентым хэтхэм жэуаплыныгъэ зыпылъ унафэ губзыгъэхэр къащтэну, республикэмрэ абы ис цIыхухэмрэ я фIыгъуэр гъэбэгъуэным хуэунэтIа лэжьыгъэ ирахьэкIыну сохъуэхъу.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и Парламентым и депутатхэмрэ абыхэм я хэхакIуэхэмрэ ехъулIэныгъэ, фIыгъуэ яIэну!
Ефимов Владимир,
Урысей Ипщэ Парламент Ассоциацэм и УнафэщI, Волгоград областым и Думэм и УнафэщI.
Чеченов Ануар яхэтщ КъБР-м и Парламентым и щIыхь тхылъ зратахэм. 2011 гъэ.
КъБР-м и Парламентым ЩэнхабзэмкIэ и комитетым хэтхэр мэлажьэ. 2013 гъэ.
Сытым дежи гугъущ япэ лъэбакъуэхэр
КъБР-м и парламентаризмэм и тхыдэм лъабжьэшхуэ иIэщ. Жылагъуэр демократие жыпхъэм иту унэтIыныр IупщIу къыхощ адыгэ, балъкъэр нарт эпосхэм. Жылагъуэ гъащIэм къигъэув Iуэхугъуэ нэхъыщхьэхэр нартхэм щызэпкърахыр — «Хасэ»-кIэ зэджэ цIыхубэ зэхуэсхэрт. Абы къекIуалIэрт нэхъыжьхэри щIалэгъуалэри, цIыхубзхэри цIыхухъухэри, уеблэмэ ныбжьыщIэхэри. XVI — XIX лIэщIыгъуэхэм адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ «Адыгэ Хасэ», «Тёре» зэхыхьэхэм Iуэхугъуэ зэмылIэужьыгъуэ куэдым я хэкIыпIэхэр зэрыщаубзыхуу щытар тхыдэм, IуэрыIуатэм къыхощыж.
КъБР-м парламентаризмэр ухуа зэрыщыхъуар апхуэдэуи епхащ XIX лIэщIыгъуэм и кIэуххэм — XX лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэхэм Урысейм щекIуэкIа политикэ Iуэхугъуэхэм.
1905 гъэм жэпуэгъуэм и 17-м къащта манифестым ипкъ иткIэ, хабзэубзыху Къэрал думэ къызэрагъэпэщауэ щытащ. Аращ Урысейм япэ дыдэу къыщызэIуахар хабзэубзыху IэнатIэ хэхар, европей парламентым ещхьу. Къэрал Думэм и лэжьыгъэм щIидзащ 1906 гъэм. Ар илъэс 12-кIэ лэжьауэ аращ, зэхыхьэгъуи 4 иIащ.
Япэ Къэрал Думэм Урысейм щыпсэу лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм я лIыкIуэхэр хыхьащ. Ахэр хуитт я лъэпкъым и псэукIэм ехьэлIа Iуэхугъуэхэр абы къыщаIэтыну, Урысейм и къулыкъущIапIэхэм дэлэжьэну.
Февраль революцэр къэхъеин и пэ, Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ Налшык административнэ-щIыналъэ округым къызэщIиубыдэрт, ар Тэрч областым хыхьэрт. Республикэм япэ Советыр къыщызэрагъэпэщауэ щытауэ тхыдэм къыхэщыжыр 1917 гъэм и мэлыжьыхьырщ. 1918 гъэм гъатхэпэм и 18 — 23 махуэхэм Налшык щекIуэкIа Советхэм я япэ ЦIыхубэ съездырщ Совет властыр зыгъэIуауэ щытар. Абы щыгъуэ Налшык щIыналъэ цIыхубэ советым цIыху 30 хагъэхьэри (адыгэу 18, балъкъэру 6, урысу 6) къызэрагъэпэщауэ щытащ цIыхубэм къызэдащта, Iулыдж зиIэ япэ властыр.
1917 гъэм щегъэжьауэ Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ щызэфIэуващ совет ухуэкIэр. А лъэхъэнэм и япэ илъэсхэм щегъэжьауэ ар мардэ мэхъу, ауэ нэхъыбэрэ съезд щIыкIэм иту зэхуэсу аращ, лъэпкъ-административнэ автономиер яухуэну. Апхуэдэу 1921 гъэм и щIышылэм Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ Бгырыс АССР-м хагъэхьэ, арщхьэкIэ 1921 гъэм и бадзэуэгъуэм Къэбэрдей округым и Советым и IV съездым автономнэ округ къызэрагъэпэщыну къыщыхалъхьэ. ИкIи ар щIэх дыдэ гъэзэщIа мэхъу: 1921 гъэм фокIадэм и 1-м РСФСР-м и ВЦИК-м унафэ къыдегъэкI РСФСР-м хыхьэ Къэбэрдей автоном область къызэгъэпэщыпхъэу.
Тхыдэм къыхэна Iуэхугъуэщ 1921 гъэм щэкIуэгъуэм и 25 — 30 махуэхэм Къэбэрдей съездыр зэрызэхыхьар. Абы къыщыхалъхьащ Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ зыуэ щыт автоном округ ящIыну. Бгырыс АССР-р пIалъэкIэ къызэрагъэпэщауэ зэрыщытым ипкъ иткIэ, РСФСР-м и ВЦИК-р апхуэдэ Iуэхугъуэхэм я телъхьэт. 1922 гъэм щIышылэм и 16-м Бгырыс республикэхэм Балъкъэрри къыхагъэкIыжри, Къэбэрдей-Балъкъэр автоном область хъуащ. Абы и хабзэубзыху IэнатIэу уващ Советхэм я съездыр.
1925 гъэм щIышылэм и 26-м РСФСР-м и ВЦИК-м унафэ къищтащ Кавказ Ищхъэрэ край къызэрагъэпэщыну. Абы хыхьащ Къэбэрдей-Балъкъэр автоном областри.
1936 гъэм Советым и VIII зи мычэзу союзпсо съездыр махуитхукIэ елэжьа, мазитхукIэ цIыхубэм зэпкъраха нэужь къищтащ СССР-м и КонституцэщIэр. 1937 гъэм мэкъуауэгъуэм и 24-м Къэбэрдей-Балъкъэрым и Советым и X зэхуэсым республикэм и Конституцэр къищтащ.
СССР-м и Конституцэм (1936 гъэ), РСФСР-м и Конституцэм (1937 гъэ), КъБАССР-м и Конституцэм (1937 гъэ) яубзыхуащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и къэралыгъуэ ухуэныгъэр зыхуэдэр, цIыхухэм я политикэ хуитыныгъэхэр ятхащ, апхуэдэуи республикэм и хэхыныгъэхэр зэрыщекIуэкIыну щIыкIэр хабзэкIэ къащтащ. Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м и къэрал власть нэхъыщхьэ хъуащ Совет Нэхъыщхьэр, республикэм и лэжьакIуахэм я Iуэху еплъыкIэр пхигъэкIыу.
Совет Нэхъыщхьэр республикэм и къэрал властым и хабзэубзыху икIи и орган нэхъыщхьэт. Апхуэдэ щIыкIэм иту лIэщIыгъуэ ныкъуэкIэ екIуэкIащ, 1993 гъэм совет системэр къутэхукIэ.
КъБАССР-м и совет Нэхъыщхьэр 12-рэ хахащ.
КъБР-м и Парламентыр къызэрызэрагъэпэщар
КъБАО-м и Советхэм я III щIыналъэ съезд. 1993 гъэм дыгъэгъазэм и 12-м Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щызэхэтащ республикэм закон къыдэзыгъэкI и орган нэхъыщхьэм — КъБР-м и Парламентым — и хэхыныгъэхэр. БлэкIа лIэщIыгъуэм и 90 гъэхэм щыIа жылагъуэ-политикэ, экономикэ щытыкIэ гугъум КъБР-м езым и увыпIэр щиубзыхужауэ щытащ псынщIэу зызыхъуэж Урысейм зэрыдекIун демократие зэхъуэкIыныгъэхэр, граждан жылагъуэ ухуэн гъуэгур къыхихри. Федеративнэ зэгурыIуэныгъэм Iэ щIидзащ, республикэм и япэ Президентыр, Парламентым и депутатхэр хихащ, КонституцэщIэ къищтащ — ахэр псори Къэбэрдей-Балъкъэрым и къэралыгъуэр ухуэнымкIэ лъабжьэ хъуащ. КъБР-м и Парламентым и япэ, етIуанэ зэхыхьэгъуэхэр палатитIу зэхэту щытащ — Республикэм и Совет, ЛIыкIуэхэм я Совет.
Парламентыр палатитI хъун щIыхуейм и щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэр республикэм и жылагъуэ политикэр зэпIэзэрыт щIынырт, лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм я Iуэху еплъыкIэр хабзэубзыху органым деж нэгъэсынырт. Республикэм и Советым депутат 36-рэ хэтт, хэхакIуэ зэхуэдиз яIэу. ЛIыкIуэхэм я Советми депутат 36-рэ хэтт, ахэр республикэм и административнэ-щIыналъэ органхэм къабгъэдэкIырт. КъБР-м и Парламентым и япэ зэхуэсыгъуэм и япэ зэIущIэм Мандат комиссэрэ Лъэпкъ зэхущытыкIэхэмкIэ комитетрэ къыщызэрагъэпэщащ. Республикэм и Советым комисситху хэтт: бюджетхэмкIэ, налогхэмкIэ, банкхэмрэ финансхэмкIэ; уней мылъкумкIэ, экономикэмрэ хьэрычэт IуэхухэмкIэ; законодательствэмкIэ, хабзэм кIэлъыплъыным- кIэ, шынагъуэншагъэмрэ цIыхум и хуитыныгъэмкIэ; социальнэ политикэмкIэ; мэкъумэш IуэхухэмкIэ.
ЛIыкIуэхэм я Советми комисси 6 къыщызэрагъэпэщащ: конституцэ законодательствэмкIэ, шынагъуэншагъэмкIэ, хабзэм кIэлъыплъынымкIэ, дунейпсо Iуэхухэмрэ федеративнэ зэгурыIуэныгъэмкIэ; социальнэ политикэмкIэ; экономикэ зэхъуэкIыныгъэмкIэ, уней мылъкумкIэ, бюджетымкIэ, банкымкIэ, финансхэмкIэ, налог политикэмрэ таможеннэ IуэхухэмкIэ; промышленностымкIэ, ухуэныгъэмкIэ, коммунальнэ хозяйствэмкIэ, транспортымкIэ, энергетикэмкIэ, информатикэмрэ связымкIэ; мэкъумэш IэнатIэмкIэ, щIыуэпс хъугъуэфIыгъуэхэмрэ щIыр къэгъэсэбэпынымкIэ; лэжьыгъэр къызэгъэпэщынымрэ регламентым кIэлъыплъынымкIэ.
КъБР-м и Парламентым и етIуанэ зэхуэсыгъуэм депутатыщIэхэм зэхъуэкIыныгъэхэр халъхьащ комиссэхэмрэ абыхэм я фIэщыгъэцIэхэмрэ икIи палатитIым я комиссэхэр комитет ящIыжри, комитет блырыбл яIэ хъуащ. А тIуми я къалэнхэр зэхэгъэщхьэхукIат.
Зы палатэ хъу КъБР-м и Парламентым и ещанэ зэхуэсыр (2003 — 2009) 2003 гъэм дыгъэгъазэм и 7-м КъБР-м и Унафэм тету хахауэ щытащ, абы депутати 110-рэ хэтт, 22-р зэпымыууэ лажьэу. Парламентым и ухуэкIэми зихъуэжащ: КъБР-м и Парламентым и УнафэщI, абы и къуэдзэу 3, комитету 8 иIэ хъуащ.
КъБР-м и Парламентым къикIуа гъуэгуанэр мыкIыхь щхьэкIэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и иджырей къэралыгъуэр зэфIэувэным, зиужьыным хэлъхьэныгъэшхуэ хуищIащ. Къыхэбгъэщыну ирикъунщ: 1997 гъэм фокIадэм и 1-м абы къищта КъБР-м и Конституцэр республикэм и тхыдэм хыхьащ.
Зэман кIэщIым къриубыдэу Къэбэрдей-Балъкъэрым и хабзэубзыху лъабжьэр зэфIагъэуващ. Экономикэ унэтIыныгъэ къудейр къащти, закон 30 мэлажьэ, къэрал ухуэныгъэмрэ щIыпIэ самоуправленэм ехьэлIауэ — унафэ 60, мэкъумэшым епха унафэ 15, зыуэ щыт республикэ программэхэр, нэгъуэщIхэри щыIэщ. Дызэрыт зэманым КъБР-м и хабзэубзыху IэнатIэр мэлажьэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и Iэтащхьэм Парламентым Зэрызыхуигъэзам къыщыгъэлъэгъуа къалэнхэр игъэзащIэу.
Совет Нэхъыщхьэм къикIуа гъуэгуанэр
(1938 — 1993 гъэхэм)
РСФСР-м, КъБАССР-м илъэсиплIкIэ хах я Совет Нэхъыщхьэхэм я япэ хэхыныгъэхэр 1938 гъэм мэкъуауэгъуэм и 26-м екIуэкIащ. Абы хэтащ цIыху мини 190-рэ, е хэхакIуэхэм я процент 99,9-р. Совет Нэхъыщхьэм и депутату кIуэ хъунут зи ныбжьыр илъэс 28-рэ ирикъуахэр. Хаха депутатхэм я бжыгъэр 85-рэ хъурт, абыхэм ящыщу 16-р (18,8%) — рабочэт, 53-р (62,4%) — колхозхэтт, 16-р (18,8%) — интеллигенцэт. Къыхэгъэщыпхъэщ КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и япэ зэхуэсыгъуэм хэта цIыху 60-м я ныбжьыр илъэс 40 иримыкъуу зэрыщытар, депутати 8-м — щIэныгъэ нэхъыщхьэ, 18-м — курыт, 59-м пэщIэдзэ зэраIар. Совет Нэхъыщхьэм бзылъхугъэ 20 хагъэхьат.
Совет Нэхъыщхьэм и япэ зэхуэсыгъуэм и япэ сессиер 1938 гъэм бадзэуэгъуэм и 26-м зэхэтащ. Абы къыщызэрагъэпэщащ КъБАССР-м и Правительствэр — ЦIыхубэ Комиссархэм я Совет, КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумыр, апхуэдэуи, зэпымычу лажьэ, депутат блырыбл зыхэт комисситI: бюджет, хабзэубзыху Iуэхушхуэхэр къыщыхалъхьэнур.
1938 гъэм КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым хэт псори репрессием ихьащ.
Совет Нэхъыщхьэм и лэжьыгъэм зэхъуэкIыныгъэ куэд хилъхьауэ щытащ зауэм. А лъэхъэнэм Советхэм лэжьыгъэ зыри щекIуэкIакъым, Кавказ Ищхъэрэм ис лъэпкъхэм ящыщхэр ирагъэкIащ. СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и унафэкIэ, 1944 гъэм балъкъэрхэр нэгъуэщI щIыналъэхэм ягъэIэпхъуэри, Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-р — Къэбэрдей АССР хъуащ.
Советхэм я лэжьыгъэр зэтеувэжу щыхуежьар зауэ нэужь лъэхъэнэрщ. 1946 гъэм КъАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм унафэ къыдигъэкIащ КъАССР-м и ЦIыхубэ Комиссархэм я Советыр КъАССР-м и Министрхэм я Совет зэрыхъур иту. 1946 гъэм бадзэуэгъуэм и 26 — 27 махуэхэм екIуэкIа IX сессием унафэ къыщащтащ 1946 — 1950 гъэхэм КъАССР-м и цIыхубэ хозяйствэр зэфIэгъэувэжыным, зегъэужьыным теухуа илъэситху план.
1947 гъэм мэзаем и 9-м РСФСР-м, КъАССР-м я Совет Нэхъыщхьэхэм я етIуанэ зэхуэсыгъуэм я хэхыныгъэхэр екIуэкIащ. 1954 гъэм бадзэуэгъуэм и 2-м КъАССР-м и Президиумым и унафэкIэ къызэрагъэпэщауэ щытащ КъАССР-м и Министрхэм я Советым и унафэм щIэт Къэрал шынагъуэншагъэмкIэ комитет.
Республикэм дежкIэ мыхьэнэшхуэ иIащ XX съездым. Абы щыгъуэм ягъэзэхуэжащ лажьэ ямыIэу политикэ залымыгъэм ихьа республикэм и лэжьакIуэ цIэрыIуэхэу Къалмыкъ Б., Ульбашев Къ., Беслъэней Хь., Фадеев Ф., АфIэунэ И., Къанкъул М., Борыкъуей ТI., Мокаев А. сымэ, нэгъуэщIхэри.
Iуэхугъуэшхуэт СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым 1957 гъэм къыдигъэкIа «Къэбэрдей АССР-р Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-у зэрызрахъуэкIыжым и IуэхукIэ» унафэр. Ар щIэдзапIэ хуэхъуащ балъкъэрхэм я хэкум къагъэзэжыным. А законыр псори зэдэарэзыуэ къыщызэдащтащ 1957 гъэм гъатхэпэм и 28-м КъАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и сессием.
1957 гъэм мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхугъуэу республикэм щекIуэкIащ Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 зэрырикъур. Абы ирихьэлIэу СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым КъБАССР-м етIуанэу къыхуигъэфэщащ Лениным и орденыр.
1944 гъэм щегъэжьауэ 1957 гъэ хъуху КъАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм лэжьыгъэ купщIафIэ куэд иригъэкIуэкIащ. Гъунапкъэхэр убзыхуным, районыщIэхэр къызэгъэпэщыным, къуажэ советхэр зэхэшэным, жылэхэм я зэхуаку дэлъ щIыр гуэшын къудейм зэIущIэ 32-рэ триухуащ. Экономикэм зэхъуэкIыныгъэхэр хэлъхьэным ехьэлIауэ къэрал Iэтащхьэхэм ирагъэкIуэкI лэжьыгъэхэм КъБАССР-м увыпIэ щхьэхуэ щиубыдырт. КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и V зэхуэсыгъуэм (1959 — 1963) и япэ сессием къыщащтауэ щытащ цIыхубэ хозяйствэм зегъэужьыным теухуауэ илъэсибл планхэр зэхэлъхьэныр.
КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и VI зэхуэсыгъуэр нэхъыбэу зытелэжьар республикэм и административнэ щIыналъэ ухуэкIэрщ. Апхуэдэ щIыкIэкIэ 1965 гъэм щIышылэм и 12-м КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и унафэкIэ иджыри къызэрагъэпэщауэ щытащ Май, Шэджэм, Совет районхэр, Май къуажэр къалэ ящIащ.
1970 гъэм къэрал властым и структурэхэм зэхъуэкIыныгъэщIэхэр къыщыхъуащ. Апхуэдэу КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и унафэкIэ 1970 гъэм дыгъэгъазэм и 11-м КъБАССР-м ЮстицэмкIэ и министерствэ къызэрагъэпэщащ.
1978 гъэм накъыгъэм и 26-м КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и сессием псори зэдэарэзыуэ къыщызэдащтауэ щытащ КъБАССР-м и Конституцэр (Закон Нэхъыщхьэр), жылагъуэ-политикэ, экономикэ, социальнэ щытыкIэхэм я зыужьыныгъэр зыубзыхуар.
1990 гъэм гъатхэпэм и 4-м КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и XII зэхуэсыгъуэр хахащ. А лъэхъэнэм КПСС-м къалэн псори Советхэм яIэщIелъхьэ. Совет Нэхъыщхьэм и XII зэхуэсыгъуэм блэкIа лIэщIыгъуэм и 90 гъэхэм къалэнышхуэ щигъэзэщIащ, республикэм и жылагъуэ-политикэ щытыкIэм ехьэлIа Iуэхугъуэшхуэхэр зэфIихыу. Абы къищынэмыщIауэ, Совет Нэхъыщхьэм и сессие 13-м къриубыдэу IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэ куэдым ехьэлIа, мыхьэнэшхуэ зиIэ унафэхэр къащтащ. КъБАССР-м и Къэрал суверенитетым и декларацэр къэщтэныр япэ лъэбакъуэ хуэхъуащ республикэм и къэралыгъуэр ухуэным, политикэ щытыкIэр убзыхуным. 1991 гъэм фокIадэм и 8-м Совет Нэхъыщхьэм къищта унафэм ипкъ иткIэ, 1992 гъэм щIышылэм и 5-м КъБР-м и япэ президент хэхыныгъэхэр екIуэкIащ. Апхуэдэ мыхьэнэшхуэ зиIэ закон куэд къащтащ а лъэхъэнэм: «ЩIым ехьэлIа зэхъуэкIыныгъэхэм я IуэхукIэ», «Мэкъумэш IэнатIэм и IуэхукIэ», «КъБССР-м и хамэ къэрал инвестицэхэм я IуэхукIэ», «КъБССР-м и щIыпIэ самоуправленэм и IуэхукIэ», «ЩIалэгъуалэ политикэм и IуэхукIэ», нэгъуэщIхэри.
ИкIэм-икIэжым, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Совет Нэхъыщхьэм, адрей къэрал къулыкъущIапIэхэми хуэдэу, лэжьэн щигъэтыжащ.
Япэ ирагъэщ Iуэхугъуэхэмрэ унэтIыныгъэхэмрэ
КъБР-м и Парламентым и лэжьыгъэм ущытепсэлъыхькIэ, къыхэгъэщыпхъэщ хабзэ зыубзыхухэм япэ ирагъэщ Iуэхугъуэ нэхъыщхьэхэр. Ахэращ депутатхэм махуэ къэс ирагъэкIуэкI лэжьыгъэр зыхуэунэтIар. Нэхъапэми хуэдэу, унэтIыныгъэ нэхъыщхьэу къонэж къэрал ухуэныгъэмрэ щIыналъэ самоуправленэмрэ, жылагъуэ шынагъуэншагъэр къызэгъэпэщыныр; экономикэр; бюджет, финанс-кредит зэхущытыкIэхэр; егъэджэныгъэр, щIэныгъэмрэ узыншагъэр хъумэнымрэ; щэнхабзэр, спортыр, туризмэр, щIалэгъуалэ политикэр, хъыбарегъащIэ IэнатIэхэр, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм ядэлэжьэныр; мэкъумэш Iуэхур, щIыр зехьэныр; лэжьыгъэр, цIыхухэм я псэукIэр къызэгъэпэщыныр. А комитет щхьэхуэхэм нэмыщI КъБР-м и Парламентым щолажьэ ЩIалэгъуалэ палатэ, апхуэдэуи нэгъуэщI щIыналъэхэм я Парламентхэм жыджэру долажьэ.
Республикэм и хабзэубзыху IэнатIэм щыяпэу 2007 гъэм ЩIалэгъуалэ палатэ къызэIуахауэ щытащ. Абы и къалэныр щIалэгъуалэм хабзэм ехьэлIа я еплъыкIэхэр къагъэлъэгъуэнырт, апхуэдэуи къыдэкIуэтей щIэблэм республикэм и къэрал политикэ лэжьакIуэ къыхэхынырт, ахэр Iуэхум хуэгъэхьэзырынырт. А Iуэхум хуабжьу дихьэхащ республикэм и щIалэгъуалэр, апхуэдэуи жыджэру Iуэхум къыхыхьащ. Палатэм и япэ зэIущIэр 2007 гъэм и фокIадэм екIуэкIащ. Парламентар щIалэхэр хабзэубзыху IэнатIэм и лэжьыгъэм пэрыхьащ. Абы хэт щIалэгъуалэр жылагъуэ зэгухьэныгъэ зэмыщхьхэм, политикэ парт зэмылIэужьыгъуэхэм щыщ щхьэкIэ, республикэм и зыужьыныгъэм хуэпабгъэ гупщ. Палатэм хэтхэр республикэм и щIалэгъуэлэм жыджэру долажьэ, ди хэгъуэгуми, нэгъуэщI щIыналъэхэми щекIуэкI Iуэхугъуэхэм хэтщ, езыхэм я хабзэубзыху жэрдэмхэр къыхалъхьэ.
КъБР-м и Парламентым езым и пщэ къыдэхуэ къалэнхэм къадэкIуэу, Урысей Федерацэм и субъектхэм, хамэ къэралхэм я орган нэхъыщхьэхэм ядолажьэ. Япэ илъэсхэм щегъэжьауэ ар пыщIащ Адыгэ Республикэм и Хабзэубзыху Зэхуэсым (Хасэм), Осетие Ищхъэрэ-Алание, Къэрэшей-Шэрджэс парламентхэм, Ингуш Республикэм и ЦIыхубэ Зэхуэ-сым. ЗэгурыIуэныгъэ зэращIылIауэ долажьэ Тэтэрстан Республикэм и Къэрал Советым, Пермь крайм и Хабзэубзыху Зэхуэсым. КъБР-м и депутатхэм я лэжьыгъэр, Iуэху бгъэдыхьэкIэр зрагъэлъагъуну ди щIыналъэм щыIащ Данием, Германием, Франджым, Куржым, Абхъазым, Осетие Ипщэм, Урысейм и Ипщэ щIыналъэм хыхьэ щIыпIэхэм я лIыкIуэхэр. Апхуэдэ щхьэусыгъуэкIэ УФ-м и хэгъуэгухэми хамэ къэралхэми щыIащ КъБР-м и Парламентым и депутатхэри. 1997 гъэм АР-м, КъБР-м, КъШР-м я Парла- мент зэхуаку Совет къызэрызэрагъэпэщ зэгурыIуэныгъэм Iэ щIадзауэ щытащ, апхуэдэуи 2001 гъэм Ипщэ Урысей парламент ассоциацэ къызэрагъэпэщри, ди Парламентри абы хыхьащ.
Совет Нэхъыщхьэм и УнафэщIу щытахэр
Звонцов Михаил
Звонцов Михаил Иван и къуэр (1904 — 1975)
1904 гъэм Краснодар крайм хыхьэ ТIуапсы къалэм къыщалъхуащ, урысщ, Ростов къалэ дэт Комвузыр къиухащ.
КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и унафэщIу (1938) щытащ.
НакIэ Мухьэмэд
НакIэ Мухьэмэд Къербэч и къуэр (1909 — 1980)
1909 гъэм Дей къуажэм къыщалъхуащ, адыгэщ, ВКП(б)-м и ЦК-м и Парт лэжьакIуэхэм я еджапIэ нэхъыщхьэр къиухащ.
1939 — 1941 гъэхэм КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и унафэщIщ. 1945 — 1947 гъэхэм КъАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и унафэщIым и къуэдзэщ.
Вохмянин Сергей
Вохмянин Сергей Василий и къуэр (1905 — ?)
1905 гъэм Киров областым къыщалъхуащ, урысщ, нэмыгъэса щIэныгъэ нэхъыщхьэ иIэщ.
КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и унафэщIу (1941 — 1943) щытащ.
ФочыщIэ Iэбисал
ФочыщIэ Iэбисал Шухьэиб и къуэр (1908 — 1991)
1908 гъэм Хьэмидей къуажэм къыщалъхуащ, адыгэщ, Свердлов и цIэр зезыхьэ Союзпсо коммунист мэкъумэш университет Москва дэтыр къиухащ, ВКП(б)-м и ЦК-м деж щыIэ Парт лэжьакIуэхэм я еджапIэ нэхъыщхьэр къиухащ.
КъБАССР-м, КъАССР-м я Совет Нэхъыщхьэхэм я унафэщIу (1943-1946) щытащ.
Теунэ Хьэчим
Теунэ Хьэчим Исхьэкъ и къуэр (1912 — 1983)
1912 гъэм Арыкъ къуажэм къыщалъхуащ, адыгэщ, ПедагогикэмкIэ институтым щеджащ, Горькэм и цIэр зезыхьэ Литературэ институтым и курс нэхъыщхьэхэр къыщиухащ.
КъАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и унафэщIу (1947 — 1951) щытащ.
Мэлбахъуэ Тимборэ
Мэлбахъуэ Тимборэ Къубатий и къуэр (1917 — 1999)
1917 гъэм Дей къуажэм къыщалъхуащ, адыгэщ, Осетие Ищхъэрэ мэкъумэш институтыр къиухащ.
КъАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и унафэщIу (1951) щытащ. КъАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и унафэщIу (1952 — 1956) лэжьащ.
Бэрбэч ХьэтIутIэ
Бэрбэч ХьэтIутIэ МутIэ и къуэр (1916 — 1965)
1916 гъэм Аушыджэр къуажэм къыщалъхуащ, адыгэщ, Крупскэм и цIэр зезыхьэ Ленинград коммунист политико-просветительскэ институтыр къиухащ, КПСС-м и ЦК-м деж щыIэ Парт лэжьакIуэхэм я еджапIэ нэхъыщхьэм щеджащ, тхыдэ щIэныгъэхэм я докторщ.
КъАССР-м, КъБАССР-м я Совет Нэхъыщхьэхэм я унафэщIу (1952 — 1959) щытащ.
Къущхьэ КIыщыкъуэ
Къущхьэ КIыщыкъуэ Сэхьид и къуэр (1923 — 1998)
1923 гъэм Зеикъуэ къуажэм къыщалъхуащ, адыгэщ, Къэбэрдей-Балъкъэр педагогикэ институтыр, Осетие Ищхъэрэ мэкъумэш институтыр къиухащ, экономикэ щIэныгъэхэм я кандидатщ.
КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и унафэщIу (1959 — 1963) щытащ.
ШэджыхьэщIэ Мухьэмэд
ШэджыхьэщIэ Мухьэмэд Хьэгуцырэ и къуэр (1923 — 1996)
1923 гъэм Урожайнэ къуажэм къыщалъхуащ, адыгэщ, КПСС-м и ЦК-м деж щыIэ Парт лэжьакIуэхэм я еджапIэ нэхъыщхьэр къиухащ.
КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и унафэщIу (1964 — 1985) щытащ.
Мамхэгъ Михаил
Мамхэгъ Михаил Шу и къуэр (1936 — 2005)
1936 гъэм Тэрч къалэ къыщалъхуащ, адыгэщ, Краснодар къалэ дэт мэкъумэш институтыр, Ростов щыIэ Парт лэжьакIуэхэм я школ нэхъыщхьэр къиухащ, мэкъумэш щIэныгъэхэм я кандидатщ, РСФСР-м мэкъумэш хозяйствэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэщ.
КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и унафэщIу (1985 — 1988) щытащ.
КIуэкIуэ Валерий
КIуэкIуэ Валерий Мухьэмэд и къуэр (1941 — 2005)
1941 гъэм Тырныауз къалэ къыщалъхуащ, адыгэщ, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетыр, КПСС-м и ЦК-м деж щыIэ Парт лэжьакIуэхэм я еджапIэ нэхъыщхьэр къиухащ, экономикэ щIэныгъэхэм я кандидатщ.
КъБАССР-м, КъБССР-м я Совет Нэхъыщхьэхэм я унафэщIу (1988 — 1991) щытащ.
Къэрмокъуэ Хьэчим
Къэрмокъуэ Хьэчим Мухьэмэд и къуэр
1941 гъэм Зеикъуэ къуажэм къыщалъхуащ, адыгэщ, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетыр къиухащ, экономикэ щIэныгъэхэм я докторщ.
КъБССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и унафэщIым и къуэдзэу (1991), КъБССР-м, КъБР-м я Совет Нэхъыщхьэхэм я унафэщIу (1991 — 1993) лэжьащ.
