Хэку зауэшхуэм теухуауэ иджыри зэ
(КIэухыр. ПэщIэдзэр №115-м итщ).
ЦIыхухэм я фIэщхъуныгъэр зэфIэгъэувэжын и лъэныкъуэкIэ къыпхуэмылъытэным хуэдиз мыхьэнэ иIащ Октябрь революцэр илъэс 24-рэ зэрырикъур ягъэлъапIэу щэкIуэгъуэм и 7-м Ут Плъыжьым щрагъэкIуэкIа дзэ парадым. Нацистхэр Москва гъунэгъу къыщыхуэхъупа зэманым совет унафэщIхэр абы тегушхуэну куэдым ягугъакъым. Бийр лъэщу къебгъэрыкIуэрт, ауэ Сталиным и гупым ялъагъурт абы и къарур зэрыщIэкIыр. Иджы къэнэжыр абы псэемыблэжу икIи къэмыдзыхэу пэщIэтынырт. ИтIанэ…
Мы Iуэхум егъэлеяуэ щэхуу зыхуагъэхьэзыращ. Пщэдджыжьыр сыхьэти 8-м (парадым гъэкIэ щыщIидзэ хабзэ зэманыр къагъэIэпхъуат) радиом Ут Плъыжьым къритыкI репортажыр къыщыIуам фашистхэм япэщIыкIэ я фIэщ хъуакъым зэхахыр. АрщхьэкIэ куэд дэмыкIыу я нэхэм къыщхьэрипхъуауэ къызэрехьэжьащ. Мыбдежым абыхэм къащыпэплъэрт ди зенит Iэмэпсымэхэр. ПIалъэ кIэщIым абыхэм зэрыпхъуакIуэхэм я кхъухьлъатэ 34-рэ къраудыхащ, адрейхэм пIащIэу ягъэзэжащ къызытелъэтыкIа аэродромхэм.
Парадым къыщыпсэлъар абы и унафэщIу щыта Будённэркъым, атIэ езы Сталинырщ. Абы жиIащ: «Фэ евгъэкIуэкI зауэр къэралыр хуит къэзыщIыжщ, захуагъэ зыхэлъщ».
Абдеж псоми къащыгурыIуащ нэмыцэхэм Москва къызэрамыщтэфынур. АдэкIэ къэхъуам дыщыгъуазэщи, зедгъэубгъункъым. ЯпэщIыкIэ бийр къызэтрагъэувыIащ, щыхьэрым Iуахужащ. Дуней псом илъэгъуащ: фашистхэми уатекIуэфыну къыщIокI. Ар яфIэтелъыджэт — зэрыщыту Европэр къыщизэум абы «къикIуэт» жыхуаIэр ящIатэкъым. Иджы мис…
Тхыдэр зэрырагъэдж тхылъхэм Москва иужькIэ къыщыкIуэр Сталинградщ, абы егъэщIылIа зауэрщ. Ауэ и хьэлъагъкIи, и гущIэгъуншагъкIи емыбэкIмэ, къыкIэрыхуркъым. Индыл и Iуфэм Iус Ржев къалэ цIыкIум и деж щекIуэкIащ зэхэуэ гуащIэхэр. 1942 гъэм щIышылэм и 5-м Сталиным унафэ ищIащ зы тхьэмахуэ зэхуакум къитIасэу ар хуит къащIыжыну. Ди дзэхэр ебгъэрыкIуащ, ауэ хэщIыныгъэ инхэр ягъуэтауэ къикIуэтыжын хуей хъуащ. Ягъэува пIалъэр мазэ 14-кIэ зэпыша хъуащ: дыдейхэр ебгъэрыкIуэрт, ауэ бийм япэлъэщыртэкъым. Фронт корреспондент Твардовский Александр а щIыпIэм щыIащ, ауэ илъэгъуар апхуэдизу игу щIыхьати, хуэтхыжакъым. Ди сэлэтхэм окопэхэри, ерыскъыи яIэтэкъым, шэхэр къаймэщIэкIырт, я къарур яухат. Уает, ауэ мафIэ ящI хъуртэкъым нэмыцэхэм зыкърамыгъэлъагъун папщIэ. Гъэмахуэм хуабэм иукIырт. ЩIалъхьэну зыхунэмыс хьэдэхэм къакIэрих мэм игъэбауэртэкъым. Мыбдежым кIэ щигъуэтащ 33-нэ армэм. Нацистхэм къаухъуреихьа иужь, кхъухьлъатэ къагъэкIуат абы и Iэтащхьэ генерал Ефремов Михаил мафIэм хашыну. АрщхьэкIэ мыдрейм итIысхьэн идакъым: «Сэ сэлэтхэр си гъусэу сыкъэкIуащ, сэлэтхэр си гъусэуи сыкIуэжынущ!» жиIэри. КхъухьлъатэмкIэ иригъэшэжар дивизэхэмрэ полкхэмрэ я ныпхэрщ. Псэууэ къэна зауэлIхэр и гъусэу Ефремовыр хэтащ Угра псымкIэ бийм и къапхъэным къикIыну, арщхьэкIэ, уIэгъэ хъури, фашистхэм заIэщIимыгъэхьэн папщIэ зиукIыжащ. Совет лъэхъэнэм а псоми темыпсэлъыхьмэ нэхъ къащтэрт. Мыбы щекIуэкIахэм ящыщу дэ тщIэр иужькIэ классик хъуа Твардовскэм итха «Я убит под Ржевом» усэ цIэрыIуэм и закъуэт. Иджы а щIыпIэм мемориалыщIэ щаухуащ, а мызахуагъэр ягъэкIуэдыжыну къыщIэкIынущ.
Европей къалэ зыбжанэм Сталинград и уэрамхэр щыIэщ. А зы закъуэм къыбжеIэ абы къыхуащI пщIэр зыхуэдизыр. Сталинград и деж зыщихъуэжащ Хэку зауэшхуэм и екIуэкIыкIэм. Сыт хуэдиз къару ирамыхьэлIами, фашистхэм къалэр къахуэщтакъым, кхъухьлъатэкIи топхэмкIи ар зыхъумэхэм къебэкI пэтми. А ефIэкIыныгъэр генерал Чуйков Василий игъэкIуэдащ окопэхэр зэрыпхъуакIуэхэр зэрысхэм пэгъунэгъу дыдэ ищIри, иджы бомбэхэмрэ топышэхэмрэ бийм и зауэлIхэм яхэхуэжынут. Нэмыцэхэр дыдж хэлъу гушыIэрт: «Зы фэтэрым и зы пэш къэтщтащ, иджы адрейм дыщIозэу». ИкIэм-икIэжым, яхуэшэчыжакъым: фельдмаршал (а цIэр абы Гитлер къыфIищат игъэгушхуэн мурадкIэ) Паулюс гъэру зыкъитащ сэлэтхэу, офицерхэу, генералхэу минищэ и гъусэу. Абы иужькIэ гурыIуэгъуэ хъуащ зауэм хэт щытекIуэну-ми.
Сталинград и ужькIэ Гитлер къыгурыIуащ и хъуэпсапIэр — дунейпсо тепщэныгъэр иубыдыныр — къызэрызэтещахэр. А къалэм нэмыцэхэр екIуэлIэн и пэкIэ фюрерым жиIат: «Сэ Грознэ и щIыдагъэмрэ Баку и бензинымрэ симыIэмэ, зауэр згъэувыIэн хуейщ». Индыл зэпрыкIамэ, а щIыналъэхэм уахуэзышэ гъуэгухэр къызэIуха хъурт. ЕтIуанэрауэ, къалэм зэрихьэрт езым къыпэщIэт къэрал нэхъ лъэщ дыдэм и Iэтащхьэм и цIэр. Абыи зы лъэныкъуэкIэ мыхьэнэшхуэ иIэт, ауэ нэхъыщхьэр нэмыцэхэр Индыл къызэпрымыкIынырт. ИужькIэ ар дунейпсо мыхьэнэ зиIэ Iуэху хъуащ.
Дуней псом щынэхъ ину щыта танк зауэри щекIуэкIар 1943 гъэрщ. Ар апхуэдэу тхыдэм хыхьащ икIи къыхэнэжащ. Ауэ мымащIэу щыIэщ пэжыр зэзыхьэкIыну хущIэкъухэр. Псалъэм и хьэтыркIэ, нэмыцэ журналист Келлерхофф Феликс 2018 гъэм итхащ 1943 гъэм и бадзэуэгъуэм Прохоровкэ губгъуэм щыхэкIуэда зауэлIхэм я фэеплъу щIыпIэм щагъэува «Звонница» фэеплъыр ирахыжын хуейуэ: «Курск дугам советхэр ауэ жыжьэуи щатекIуакъым». Абы и псалъэхэм ятепщIыхьмэ, зэхэуэм нэмыцэ танки 186-р совет танк 672-м щапэщIэтащ, абы щыгъуэми, дэ танк 235-рэ тфIэкIуэдащ, дыдейхэм якъутэфар нэмыцэ танки 5 къудейщ…
А бжыгъэхэр абы къыздрихар къэдмылъыхъуэми ягъэ кIынукъым икIи зыкIи дыхуейкъым. Прохоровкэ губгъуэм щекIуэкIа япэ зэхэуэм нацистхэм танки 100-м щIигъу зэрыщафIэкIуэдам псори щыгъуазэщ. Абыхэм ящыщу 19-р езым и гугъапIэхэр зрихьэлIэ «Тигрхэу» зэрыщытыр къищIа иужь, Гитлер и Iэблэхэр сыс хъуат, ар апхуэдизу и гум ежэлIати. А танк лIэужьыгъуэщIэр езы фюрерым и кIэлъыплъыныгъэ ткIийм щIэту яухуат, и броныр нэхъ Iуву икIи топ лъэщкIэ зэщIэузэдат. Ауэ япэ гъэунэхуныгъэм къигъэлъэгъуащ абыи узэрыпэлъэщынур. Сержант Борисов Михаил и батареем и закъуэ апхуэдэ гъущIышу 7 икъутащ. Зэрихьа лIыгъэм папщIэ щIалэм «Совет Союзым и ЛIыхъужь» цIэр фIащащ, ауэ абыи къыщынакъым: ар яхэхуащ Гитлер езым и щхьэкIэ и бийхэм. Ахэр зритхэ тетрадым япэу итыр Сталинырт, инджылыз премьер Черчиль етIуанэт, Жуковыр, американ генерал Эйзенхауэр, радиом и диктор Левитан Юрий сымэ, нэгъуэщIхэри якIэлъыкIуэрт. Иджы а гупым къыхэхутат сержант ныбжьыщIэри.
Дэ дызэреплъымкIэ, а зы щапхъэ закъуэм псори къыбжеIэ. СлIожь, лейуэ утепсэлъыхьыжкIэ…
1944 гъэм и япэ зэхуэдитIым СССР-м и щIыналъэхэу бийм иIыгъхэм я нэхъыбэр хуит къащIыжакIэт.
Ди дзэхэм къапэплъэрт Европэр, фашистхэм я гъуэ Берлин. А псори зэрекIуэкIар тхыдэм апхуэдизкIэ быдэу хэуващи, яхухэдзынукъым хэт сыт хуэдэ хьэгъэщагъэ зэримыхьами.
Езым хуэфэщэн
Ди республикэм ТекIуэныгъэ Иным хуищIа хэлъхьэныгъэм, абы фронтым игъэкIуахэм зэрахьа лIыгъэм тражыIыхьар мащIэкъым. 115-нэ Къбэрдей-Балъкъэр шу дивизэм игъэхъахэри гурыIуэгъуэу ди пащхьэ къралъхьащ абы хэта Куэтэншы ТIалэ, журналист КхъуэIуфэ Хьэчим, къэхутакIуэ Пщыбий СулътIан сымэ, нэгъуэщIхэми. Зи цIэ къитIуахэм я лэжьыгъэхэм щымыгъуазэхэм яжетIэн къудейщ шу мини 6-рэ 200-рэ хъууэ дивизэр Ростов областым и Сальск губгъуэхэм танкхэм зэращыпэщIэувар. ЩIыпIэм щыпсэу нэхъыжьхэм иджыри ягу къагъэкIыж къарухэр зэбгъапщэ зэрымыхъунум щхьэкIэ ди щIалэхэр къызэримыкIуэтар. Ящыщ куэд хэкIуэдащ, псэууэ къэнахэр Сталинград, зауэм и нэгъуэщI IэнатIэхэм щызэуащ. ГурыIуэгъуэщ ахэр езыхэм яхуэдэхэм, псалъэм и хьэтыркIэ, румын шу дивизэхэм япэщIэтамэ, я Iуэху нэхъ къикIыну зэрыщытар. Ауэ Тхьэм я натIэ къритхар, ди жагъуэ зэрыхъунщи, нэгъуэщIт икIи ар пхузэхъуэкIыжынукъым.
Дэ ди жагъуэ хъууэ къэдгъэлъэгъуэну дызыхуейр нэгъуэщIщ иджыкIэ: ар ди лъахэгъухэм щхьэусыгъуэ зэмылIэужьыгъуэхэм къыхэкIыу къыхуащI пщIэр щагъэлъахъшэ къызэрыхъурщ. Иджыри къэс абы и гугъу ящIакъым, ауэ ди гъунэгъу лъэпкъхэр я хэкум зэрырагъэкIам ижь зыщIихуар абыхэм я закъуэкъым. Абы и щыхьэтщ дамыгъэ лъапIэхэр къыхуамыгъэфащэу къызэрынар. Сэ щапхъэ щхьэкIэ жыжьэ сыIэбэнукъым, сызыщыгъуазэращ вжесIэр: зэрахьа хахуагъэм папщIэ Совет Союзым и ЛIыхъужь цIэр фIащыну ягъэлъэгъуат Куба къуажэм щыщхэу КIэбышэ Хъусен (хэкIуэдащ), Шорэ Музэчыр, Шэшэн Данил сымэ (кхъухьлъатэзехуэ цIэрыIуэ ТхьэкIумащIэ Андулыхь нэгъуэщI щхьэусыгъуэкIэ а цIэр къыфIамыщу къэнащ), арщхьэкIэ сыт щыгъуи фронтым и штабым щакъутэжащ, Хэку зауэ орденым и япэ нагъыщэкIэ зэрахъуэкIри. АтIэ зыгъэлъагъуэхэм нэхърэ ищхьэкIэ щыIэхэм нэхъ хащIыкIрэт хэт сыт хуэфащэми? Мы Iуэхум политикэ Iуэху хэлъащ: адыгэхэри епцIыжакIуэу къыщIрагъэдзыну хэтагъэнущ, хэкум драшынуи хуейт. «ЩIыхь» орденым и нагъыщитI зрата Беслъэней Хьэжпагуэрэ Теунэ Шагъиррэ ещанэр къащIылъымысар къызыхэкIари арагъэнущ. Дауи, Куба и закъуэкъым апхуэдэ къызращIар. Аращи, къэтIэщIыжын хуейщ, ауэ ди деж лъыхъуэныгъэ лэжьыгъэр щыгъэувакъым зэрыщытын хуейм хуэдэу, ди щIалэхэри зыщIэзэуар пщIэкъым, атIэ я Хэкурщ. Мис апхуэдэ Iуэху нашэкъашэхэр уигу къоуэ.
КIэухыу
Ди Хэкум и лъэпкъ псоми я бынхэм зэрахьа лIыгъэр дэ ди фIыгъуэ зэдайщ. Мыбы зыри ириджэгу хъунукъым: СССР-м къыпэщIэтащ зауэр Сталиным и зэранкIэ къэхъеяуэ къыщIезыгъэдзыну хущIэкъу Евросоюзым къанэ щIагъуэ щымыIэу хэт къэрал псори. Дэ къыдэбгъэрыкIуащ прибалтхэм я дивизэхэри, украин националистхэри, уеблэмэ француз легионерхэри. Польшэм и дзэм и зэхуэдитIыр Германием и лъэныкъуэу щытащ.
Иджы а псори нэгъуэщIу къыщIрагъэдзыну хущIокъу, европей къэралхэм нэхъ къащтэ хуит къэзыщIыжар зыщагъэгъупщэмэ, ди текIуэныгъэр ттрахыну хэтщ. Ар зыми яхуэддэн хуейкъым.
ШАЛ Мухьэмэд,
КъБР-м щIыхьзиIэ и журналист.
