ФIыщIэ жыг
Адыгэхэм ягъэлъапIэу щытакъым къыщалъхуа я махуэр. Ауэ ди лъэхъэнэм ар гъащIэм къыхыхьащ. ЗыкъомкIи фIыщ, гуапагъи зыхэлъщ илъэс куэдкIэ псэуа, IэнатIэ зэхуэмыдэхэм пэрыта цIыхур бгъэлъэпIэныр.
КъимыдэкIэ, адыгэхэми блэкIа зэман жыжьэм хабзэфI диIащ — лъэпкъым IуэхуфIкIэ хуэщхьэпа цIыхум фIыщIэ жыг хухэтсэу. Шэчыншэу, апхуэдэ зыхуэфащэхэм Арэшыкъуэ Къан-щауэ Мырзэбэч и къуэри ящыщщ.
Сэ захэзбжэркъым Къанщауэ куэдрэ хуэзахэм, дэлэжьахэм, и ныбжьэгъухэм, и Iыхьлыхэм, ауэ, итIани, гу зылъыста гуэрхэм я гугъу сщIыну сфIэигъуэщ. ТхакIуэхэм, литературэр къэзыхутэ щIэныгъэлIхэм псынщIэу къащIэф цIыхум и хьэл-щэнхэр. Сэри си IэщIагъэм апхуэдэ зэфIэкI гуэрхэр къызитащи, Къанщауэ и шыфэлIыфэ, и зекIуэкIэ, и псэлъэкIэ къызэрымыгуэкIым па-
сэу гу лъыстащ. Псом япэ жыIэпхъэщ Арэшыкъуэм удэзыхьэх псэлъэкIэ зэриIэр, гушыIэ зэрыхэлъыр. «ГушыIэкIэ зымыщIэр IэштIымкIэ мауэ», — жаIэ. Къанщауэ и псэлъэкIэ удэзыхьэхым и лъабжьэр акъыл жан зэриIэрщ, псэукIэм, зэманым куууэ зэрыхищIыкIырщ.
Арэшыкъуэр илъэс куэдкIэ унафэщIу лэжьащ, а къулыкъу мытыншми дерс къыхихащ, цIыху куэдми фIыуэ закъригъэлъэгъуащ. Пэжщ, къэхъуащ и макъым зыщригъэIэтаи, зыгуэрхэр жагъуэгъу къыщыхуэхъуаи. Урыс гупсысакIуэ, литературэ критик Добролюбов Николай жиIауэ щытащ: «Пащтыхьыр щIалэфIу щытыну хуиткъым». УнафэщIыр псом я дежкIи щIалэфIу щыткIэ, Iуэхур кIуэтэнукъым. «ЛIы нэсым жагъуэгъу иIэщ» адыгэ псэлъафэми зытригъащIэр а гупсысэрщ. АтIэми, Къанщауэ фIыуэ къэ- зылъагъур куэдкIэ нэхъыбэщ, ар зигу иримыхьхэм нэхърэ.
Колхоз, совхозхэм я унафэщIу щытахэм, псом япэрауэ, Аргун ПIатIэ, Арэшыкъуэ Къанщауэ сымэ хуэдэхэм, адыгэ хабзэр щIэгъэкъуэн ин яхуэхъуащ, я къалэн мытыншыр ягъэзэщIэнымкIэ. ЖыпIэнурамэ, а тIуми сытым щыгъуи ныбжьэгъу, цIыхугъэ куэд яIащ. Къулыкъу ин зымыIыгъыжхэм, жьыгъэм хэбэкъуахэм я ныбжьэгъухэр бзэхыжу хабзэщ. Апхуэдэ къызыщыщIахэм Арэшыкъуэ Къанщауэ ящыщкъым. Абы и ныбжьэгъухэм я бжыгъэм илъэс куэд щIауэ кIэрыхукъым, гъащIэм хэкIыжахэм нэмыщI. Иужьрейхэм я пIэ къоувэ къыкIэлъыкIуэ щIэблэм щыщхэри.
Илъэс куэдкIэ узэIэбэкIыжмэ, Къанщауэ унафэщIу щылэжьа зэман хьэлъэхэм, къэралыр планыр зымыгъэзащIэхэм ткIийуэ щахущытахэм, абы ныбжьэгъу къыщигъуэтащ Адыгейми, Къэбэрдей-Балъкъэрми, Къэрэшей-Шэрджэсми. Ахэр абы къыдихьэхащ и пэжагъкIэ, и гуапагъкIэ, хэлъ адыгагъэкIэ. Зи гугъу тщIыхэр Арэшыкъуэм къыдэIэпыкъурт и къуажэ Iуэхухэр хьэлъэ щыхъухэм, езыри абыхэм апхуэдэ дыдэуи япыкъуэкIыжырт. Мыр щапхъэщ ныбжьэгъугъэр гуапагъэм и мызакъуэу, сэбэпышхуэ къэзыхь Iуэхугъуэу зэрыщытымкIэ.
СыкъытеувыIэнщ Арэшыкъуэ Къанщауэ адыгэ щIалэгъуалэм щIэныгъэ егъэгъуэтыным и нэIэ тригъэту зэрыщытам.
КъШР-м зы зэман щызэIыхьауэ щытащ щыпсэу лъэпкъхэм я зэхущытыкIэхэр, щрагъэкIуэкIа президент хэхыныгъэм къыхэкIыу. ПэкIухэм, уэрам дэтыным цIыху куэдым я акъылыр зэщхьэщихуат, лъэпкъ къэс республикэ щхьэхуэ яухуэну жаIэу зэрыгъэкIийхэрт. Уеблэмэ зауэ къикIынкIи шынагъуэт…
Сэ а зэманым Къэрэшей-Шэрджэс къэрал университетым филологиемкIэ и институтым сриунафэщIт. Хьэлэбэлыкъ щыхъум, адыгэу, абазэу абы щеджэ студентхэм, я дэфтэрхэр къащтэжурэ, Карачаевск къалэм къыдэIэпхъукIын щIадзащ. КъысхуэкIуэ студентхэм яжесIэрт: «ФымыпIащIэ, фымышынэ, фыздэкIуэ институтхэм я планхэр нэгъуэщIщ, еджэнымкIэ гугъу фыщехьынщ, зэман гуэркIэ псори сабырыжынущ, псори зэрыхъу дыхъунщ»… Пэжщ, къахэкIащ си псалъэм щIэдэIуахэри. Ауэ республикэм, гъунэгъу хэгъэгухэм щыIэ еджапIэ нэхъыщхьэхэм кIуахэри мащIэкъым. Мис, абы щыгъуэ хуабжьу дэIэпыкъуэгъу хъуауэ щытащ Арэшыкъуэ Къанщауэ. Ар Мейкъуапэ, Налшык кIуэри, я университетхэм я унафэщIхэми, республикэхэм я Iэтащхьэхэми яхуэзауэ щытащ. ЯлъэIуащ ди хэгъэгум щыщ студентхэр къащтэну, я нэIэ трагъэтыну. Къанщауэ иIэ пщIэр студентхэм къахуэщхьэпащ. Ар тщыгъупщэ хъунукъым.
Ноби Арэшыкъуэ Къанщауэ адыгэ лъэпкъым ехьэлIа къэхъукъащIэхэм жыджэру кIэлъоплъ, щIэныгъэм, егъэджэныгъэм, щэнхабзэм, бзэм къыщыхъу Iуэхухэм зыхегъэгъуазэ, защIегъакъуэ лъэпкъым ифI зезыхуэхэм, къытщIэхъуэ щIэблэр егъэгушхуэ. Къэзанокъуэ Жэбагъы «Зэманым декIур лIыфIщ» зыхужиIахэм ящыщщ лъэпкъым зи сэбэп куэд езыгъэкIа ди нэхъыжьыфI Арэшыкъуэ Къанщауэ. Адыгэ хабзэщ апхуэдэхэм дадэплъеинри даригушхуэнри.
Жьыщхьэ махуэ хъуа Арэшыкъуэ Къанщауэ сохъуэхъу гукъеуэншэу куэдрэ дяпэ итыну, Тхьэшхуэр узыншагъэкIэ къетэну!
БАКIУУ Хъанджэрий,
филологие щIэныгъэхэм
я доктор.
ЩIДАА-м и академик.
