ЩIыуэпсым и макъ
ЩIыпIэцIэхэр
Псыущхъуэ
ЩIыпIэцIэр Iыхьищу зэхэлъщ: «Псы-у(ы)-шъ(у)хъо».
Шапсыгъ диалектым ирипсалъэхэм зэрыжаIэмкIэ, «псыущхъуэ» псалъэм «узыпхрыплъу къабзэ», «уафэм хуэдэу къащхъуэ» мыхьэнэхэращ къарыкIыр.
Ар дыдэм щыхьэт тохъуэ бзэ щIэныгъэхэм я доктор, щIэныгъэлI КIуэкIуэ Джэмалдин. Абы зэритхымкIэ, псалъэм и иужьрей пычыгъуэм «щхъуантIэ» мыхьэнэ иIагъэнущ икIи псалъэпкъитIым я зэхуаку дэувэ «уы» префиксыр «ущхъуэнтIын», «кIуэ пэтми нэхъ щхъуантIэ хъун» жыIэгъуэхэращ зыхуэкIуэжыр.
Адыгэ Республикэм щыпсэу, филологие щIэныгъэхэм я доктор Мерэтыкъуэ Къасым зэритхымкIэ, кIахэ (адыгей) диалектым ирипсалъэхэм «Псыушъхъо» фIэщыгъэм «тхъурымбэ зыщI псы» мыхьэнэри кърагъэкIыу щытагъэнущ. Зэрытлъагъущи, зи гугъу тщIы псалъэм теухуауэ щIэныгъэлIхэм щхьэж езым и Iуэху еплъыкIэ иIэщ икIи а псори зым къытеувыIауэ щыткъым.
Шапсыгъ щIыналъэм мы и Iэгъуэблагъэм «Псыущхъуэ» фIэщыгъэм къытехъукIауэ нэгъуэщI щIыпIэцIэхэри щыкуэдщ. Абыхэм ящыщ зыбжанэм я гугъу фхуэтщIынщ:
— «Псыущхъуэ Ин» — Ашэ псым сэмэгу лъэныкъуэмкIэ холъэдэж. И къежьапIэр Нэужьыкъуэпсщ. Километр 17 и кIыхьагъщ.
— «Псыущхъуэ щхьэдэхыпIэкIэ» зэджэ сэнтхыщхьэм къыщIэж псы къуэпсхэр, Псыущхъуэ Инрэ Псыущхъуэ ЦIыкIурэ хэлъэдэжхэр, а лъагапIэм лъэныкъуэ зырызу зэхегуэшыкI. ТIуми щIэдзапIэ яхуэхъуар зы Iуащхьэ щхьэкIэ, зыхэлъэдэжхэр псы зырызщ — япэр ТIуапсы, етIуанэр Ашэ хохуэж.
— А джабащхьэм и лъэныкъуэ зэхуэщхьэхуэхэмкIэ щыIэ шапсыгъ къуажэхэми а цIэ дыдэр зэрахьэ: «Псыущхъуэ ЦIыкIурэ»«Псыущхъуэ Инрэ» — аращ абыхэм урысыбзэкIэ зэреджэр (адыгэхэм «ШIоикъу», «Кодэшъахьып» жаIэ). Тхыдэр щыхьэт зэрытехъуэмкIэ, иужьрей фIэщыгъэм «Къуэдэс (Кодеш) тыхь щыхуащI щIыпIэ» мыхьэнэр ирапхыу щытащ.
XIX лIэщIыгъуэм и кIэхэм пащтыхь правительствэм игъэувыIащ урыс администрацэм и «жыIэ» къемыувалIэу бгым къафIинауэ щыта адыгэ тIэкIум я зэхэзехуэныр икIи ахэр хуит ищIащ къыщаущыхь къуакIэбгыкIэхэм къыдэкIыу нэхъ яфIэкъабыл щIыпIэхэм къуажэ щаухуэну.
Арати, абыхэм, шапсыгъ-хьэкIувхэм, Псыущхъуэ Iуащхьэр зи хэщIапIэу щыта пасэрей жылэжьыр здэщыса щIыпIэм деж зи гугъу тщIы къуажэ цIыкIухэр къыщагъэунэхужащ. Ар къыщыхъуар 1895 гъэращ.
ТIуапсы районым и бгылъэ щIыпIэхэм ис адрей къуажэхэми хуэдэу, мы жылэ цIыкIуитIым и экономикэм увыпIэ нэхъыщхьэ щызыубыд унэтIыныгъэхэм ящыщщ пхъэщхьэмыщхьэ хадэхэр гъэкIыныр. Нэхъ мыхьэнэ зрат жыгхэм я гугъу пщIымэ, ахэр мыIэрысэ, кхъужь, дэ цIыкIу къызыпыкIэхэращ.
Iуащхьэ екIуэкIхэм я джабэ нэкIухэмрэ мэзылъэ бгыхэмрэ иджыри къыздэсым ущрохьэлIэ Урыс-Кавказ зауэжьым ипэкIэ мы щIыпIэм къыщагъэкIыу щыта пхъэщхьэмыщхьэ хадэхэм я лъэужьу къызэтена жыгыжьхэм. Абыхэм ноби пхъэщхьэмыщхьэ узыншэ къапокIэ. Мы щIыпIэм щыпсэухэм хъер къызыпах IэнатIэхэм ящыщщ бжьэ гъэхъунри.
Шапсыгъ къуажэ цIыкIуитIым я Iэгъуэблагъэр турист кIуапIэщ. Абыхэм я бжыгъэм хэхъуэ зэпытщ, псом хуэмыдэжу гъэмахуэ зэманым. ЩIыпIэм къакIуэхэр гъунэгъу бгыхэм яшэ, шытхыщхьэхэм зыщрагъэплъыхь, мэзылъэ тIуащIэхэм къыщрагъэущыхь, псыкъелъэ дахэхэм я Iэхэлъахэм я нэгу зыщрагъэужь.
БЭРАУ Бышэ.
Адыгэ лъагъуэжьхэмкIэ
Налшыкрэ Тбилисирэ зэпызыщIэ
Къуршым щхьэпрыкIыу Владикавказрэ Тбилисирэ зэпызыщIэ гъуэгур Куржымрэ Урысеймрэ щыпсэухэр зэлъэзыгъэIэс Iэмал нэхъ псынщIэхэм ящыщщ. Мы щхьэдэхыпIэмкIэ автомобиль куэдыкIей щызокIуэ. Абыхэм я нэхъыбэр цIыхухэр зыхуеину хьэпшыпхэмрэ ерыскъыхэкIхэмрэ къезышэкI трейлерышхуэхэращ. Зи гугъу тщIы гъуэгумкIэ Урысеймрэ Армениемр щыпсэухэр тыншу зэкIэлъокIуэ.
Пщэдджыжьым машинэ цIыкIу уису Налшык удэкIмэ, а махуэм и пщыхьэщхьэм Тбилиси унэсынущ. Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ Осетие Ищхъэрэ — Аланиемрэ я къалащхьэхэр зэпызыщIэ километри 117-р къызэнэкIыным ику иту трагъэкIуадэр сыхьэти 2-рэ дакъикъэ 15-рэщ.
Владикавказ дэт автовокзалым деж узэрыщеувэхыу гу лъыптэнущ Куржым и къалащхьэм унэзыдзысыну хьэзыр автомашинэхэр куэду зэрыщыIэм. Ар къыбощIэ абыхэм якIэрыгъэпщIа хъыбарегъащIэ тхыгъэхэмкIи, зым жиIэм адрейм дыщIыгъужу къызэрехьэжьэ езы «гублащхьэдэсхэри». Зэхьэрхуэру къыббгъэдыхьэ таксизехуэхэм я нэгу уиплъа иужькIэ, уи фIэщ мыхъункIэ Iэмал иIэкъым абыхэм ящыщ дэтхэнэ зыми Куржым и къалащхьэм унишэсыну уи дзыхь ебгъэзмэ Iуэхутхьэбзэ ин хуэпщIа хуэдэу къызэрилъытэнур.
Налшык сызэрикIа микроавтобусыр къэзыувыхьахэм къахэслъагъукIащ зи ныбжьыр илъэс 50-м щхьэдэхагъэн щIалэ къуэгъу лъагъугъуафIэр. Гъусэ зыщыхуэсщIым, абы сыбгъэдишащ тIэкIуи жьыфэ къызытеуа «Волга-24» и автомашинэм. Абдеж дыдэм щытт ныддежьэну тегушхуа нэгъуэщI зы щIали. ДыщызэрыцIыхум, ар азербайджану къыщIэкIащ. Тбилиси нэс ди гъусэу накIуэу, абдежым пэмыжыжьэж и хэкумкIэ игъэзэжын мурад иIэу арат.
Гублащхьэдэсыр, Кахабери, IукIащ, къыIухьэжащ, дэр нэмыщI нэгъуэщI пассажирым зэрыпэплъэри къыдиIуэкIащ. АрщхьэкIэ, сыхьэти дэкIащ, нэхъыби блэкIащ — зи гугъу къытхуищIыр къыIухьэртэкъым. Азербайджан щIалэмрэ сэрэ, детIысэх-дыкъикIукI хуэдэми, дызэрытеу щIагъуэ щымыIэжу дезэшат. Абы гу лъызыта Кахабери зыкъытхуигъазэри къыджиIащ, уасэу дызэрызэгурыIуам сом щитху-щитху хущIыдгъужмэ, гъуэгу дытришэну зэрыхьэзырыр.
Сызэрырагъэблэгъа щIыкIэм теухуауэ
ЦIыхум и псэкупсэм зезыгъэужь тхылъхэр лъэпкъ цIыкIухэм я бзэкIэ къыдэгъэкIыным (зэдзэкIыным) куэд щIауэ яужь итщ Инджылыз къэралыгъуэм лIэщIыгъуэ блэкIам икухэм къыщызэрагъэпэщауэ щыта Дунейпсо Гъэмахуэ Лингвистикэ институтыр. Абы и лэжьакIуэхэм Куржым и къалащхьэ Тбилиси илъэс зыбжанэ хъуауэ зэIущIэ хэхахэр щрагъэкIуэкI. Апхуэдэхэм ящыщ зым сыхэтыну сыщрагъэблагъэм сыгуфIащ, абы къыдэкIуэуи Iэнкун сыкъэхъуащ. Сыту жыпIэмэ, а лъэныкъуэр дэркIэ хамэу къэзылъытэхэм сэри сащыщт, сызэрыхуемыплъэкIыжри илъэс тIощIым щIигъуагъэнт. Абы къыдэкIуэуи, а зэманым къриубыдэу, Куржыр къыпхуэмыцIыхужын хуэдизу нэгъуэщI къэрал хъуауэ къэслъытэрт. КъищынэмыщIауэ, Абхъазым иращIылIа зауэм ди къуэшхэм я телъхьэу адыгэхэр зэрыщыIам къыхэкIыу, куржыхэм ноби дыкъалъагъу мыхъуу, гужьгъэжь мыкIуэдыжи къытхуаIэу къысщыхъурт.
Дарьял жьанэм дыхуокIуэ
Шофёрым и нэр гъуэгум тригъэкI мыхъуми, дызыщIэупщIэхэм жэуап къаритыжыфынтэкъэ? Дыщришажьэм, дыхигъэгъуазэ щIыкIэу, къыджиIат, Владикавказ километр 20 хуэдизкIэ дыкъыIукIмэ, Ингуш Республикэм хыхьэ щIыналъэм гъунэгъуу дызэрыбгъэдыхьэнур. Ауэ ар си фIэщ хъуатэкъым. Сыщынэхъ щIалэхэм картэхэм сиплъэрейуэ щыта пэтми, Ингуш лъэныкъуэмкIэ щыIэ бгыхэм къежэх Армхи, ТэрчкIэ зыкъимыгъазэу, езым я щIыналъэмкIэ щежэх Асса хэлъэдэж си гугъащ. Ауэ щыхъукIи, Ингушымрэ Осетиемрэ я щIы кIапэхэр Дарьял къуэладжэм гъунэгъу зэрыщызэхуэхъур сэ дэнэ щысщIэнт?
ИщхъэрэкIэ къыщраупсея пкIэлъей абрагъуэм и теувапIэхэм ещхьу, зыр адрейм елъэгэкIыу къэлъагъуэ Мэзылъэ, ХъупIэ, Къырылъэ, Гуэдзэн шытххэр Осетие Ищхъэрэм и щIыналъэм гъунэгъу щызэхуохъу, ауэ абы къыдэкIуэуи, тыншу зэхыбоцIыхукI.
Къырылъэ шытхыр тIуащIэ лъащIэм лъагэу щыщхьэщыувэ щIыпIэм дызэрикIыу Джейрах лъапэрытым дихьащ. Абдежыращ Осетием ныбжь нэхъ зиIэ и жылагъуэхэм хабжэ Чми къуажэ цIыкIур зэрытыр. Абы и Iэгъуэблагъэм кхъэлъахэжь-чэщанэжьхэр щыкуэдщ.
Дзэ-Куржы гъуэгумкIэ
Километр 12 фIэкIа зи мыкIыхьагъ Дарьял къуэладжэм и нэхъ зэвыпIэ дыдэр, «къущхьэ жьанэкIэ» узэджэнур, Гуэдзэн шытхыр Тэрч и тIуащIэм «щыщхьэпрыбэкъукI» дыдэм ирохьэлIэ. А щIыпIэм дежщ Кавказым и къурш нэхъ дахэ дыдэхэм хабжэ Казбек, уафэгум итым хуэдэу, уардэу къыщыщхьэщылыдыкIыр. Абы адыгэхэр пасэ зэманым СонэбгкIэ еджэу щытащ. АдэкIэ къуэм удэту тIэкIу удэкIуэтеижмэ, Урысей Федерацэм и Ларс Ипщэ постым ухуэзэнущ. Ар Дарьял жьанэм и дыхьэпIэ дыдэм деж Iутщ.
Ларс Ипщэ постымрэ Куржым и щIыналъэм хыхьэ Степанцминда (жьымкIэ — Казбеги) къуажэмрэ я зэхуакум хуозэ къэралитIым я гъунапкъэр.
Дзэ-Куржы гъуэгур здыпхрыкI кIейр къызэрымыкIуэу дахэщ, зыкъызэрызэкъуих и лъэныкъуэкIи телъыджащэщ. Ар щыпхырашар чэруанакIуэхэр ижь-ижьыж лъандэрэ зэрызекIуэу щыта лъагъуэжьымкIэщ. Абы щхьэкIэ осетинхэм «Арвыком» е «Дайраны ком» жаIэ, шэшэнхэм — «Дарий ял», мышкъышхэм (ингушхэм) — «Дярей ол» фIэщыгъэхэрщ нэхъ къагъэсэбэпыр («Дарий гъуэгу» — «Шёлковый путь» мыхьэнэр къикIыу), языныкъуэхэми «Жор щхьэдэхыпIэ» («Гудаурский перевал» — «Гъудаур») фIэщыгъэр нэхъ яфIэкъабылщ.
Зи гугъу тщIы гъуэгум, Кавказ Шытх Нэхъыщхьэм щхьэдэхыу Куржым и щыхьэрым ухуэзышэм, километр 208-рэ и кIыхьагъщ. Владикавказ укъыдиша иужькIэ, Тэрч къыздежэхымкIэ егъазэри, Дарьял къущхьэ жьанэм дохьэ, Гуэдзэн шытхыр зэпеупщIри, Тэрч хэхуэж Байдаркэ псы цIыкIум бгъуроувэ, адэкIэ тIэкIу мэкIуатэри, 1824 гъэм къыщыщIэдзауэ «Жор щхьэдэхыпIэ» цIэр зезыхьэ, метр 2384-рэ зи лъагагъ «Гъудаур» сэнтхым йохьэ.
Зэ еплъыгъуэкIэ мы щIыпIэр къурш щхьэдэхыпIэу зэрыпщIэн мы дунейм теткъым, лъагапIэхэр апхуэдизкIэ щызэпэжыжьэщ икIи щызэлъыIукIуэтащи. Абы къыдэкIуэуи, сэнтхыщхьэр сэтей зэфэзэщщ, тафэщ, мыбдежым къыщыщIэж псы къуэпсхэм ящыщу ищхъэрэкIэ езыгъэзыхри ипщэкIэ езыIуэнтIэкIри зэуэ зэхэбгъэкIыну яужь уихьэмэ, ар къэпщIэну тыншкъым, ари машинэ псынщIэм уису уздэжэм.
КъущхьэщIыб КавказымкIэ щежэх Арагви Хужь хэлъэдэж псы къуэпсхэм ящыщ зым сэтей щыгур и къежьапIэщ. АдэкIэ гъуэгур, къуршылъэ щIыпIэм зыкъомрэ зыкъыщигъэза иужькIэ, хуэм-хуэмурэ губгъуэшхуэм йохьэ, Мтквари (Кура) псышхуэм и Iуфэм Iуохьэ икIи, ар зэпиупщIа иужькIэ, ижьырабгъу лъэныкъуэр и гъуазэу, Куржым и къалащхьэм, «хуэщхьэхынафэ» щIыкIэу, дохьэ.
Тхыдэм щыщ напэкIуэцIхэр
ЩIыпIэ дахэу зэрыщытым нэмыщI, Тэрч и тIуащIэр тхыдэ щIэинхэмкIи къулейщ. Псалъэм папщIэ, зэвыпIэм километр нэблагъэкIэ узэрыфIэкIыу, метр 60 хуэдизынкIэ гъуэгум щхьэщыIэтыкIауэ, къыр лъагэм и щхьэм тету щыболъагъу пасэ зэманым псэуа Куржы пащтыхь гуащэ Тамарэ и быдапIэу щыта ухуэныгъэ телъыджэр.
Зи IэдакъэщIэкIхэр лъэхъэнэ жыжьэм къыщежьэ тхыдэджхэм Дарьял жьанэм и гугъу щащIкIэ «Сармат куэбжэ» («Sarmat cae Portae»), «Кавказым и куэбжэ», «Аланхэм я куэбжэ» цIэхэрат къагъэсэбэпу щытар. Иужьрей фIэщыгъэр дунейм къыщытехьар курыт лIэщIыгъуэхэм я пэщIэдзэхэращ. Абдежхэращ Кавказ Шытх Нэхъыщхьэм и зэпрыкIыпIэ нэхъ уардэм икIи цIэрыIуэм аланхэр тепщэу щыщытар.
Куржы дыхьэпIэр зэгуэр адыгэхэми я IэмыщIэ илъащ. Абы щыхьэт техъуэ тхыгъэ зыбжанэ иужьрей зэманым дунейм къытехьэжащ. А псом я гугъу иджыпсту дымыщIми, абыхэм ящыщ зым кIэщIу дыкъытеувыIэнщ. Ар XVI лIэщIыгъуэм и кIэхэм Кавказым къыхуеплъэкIын щIэзыдзауэ щыта урыс дзэпщхэм къагъэна тхыгъэщ. АтIэ, мис абы зэритымкIэ, а лъэхъэнэ жыжьэм Дарьял дэкIыпIэм и тепщэу щытахэщ Къэбэрдейм и пщышхуэхэу Талъостэн Щолэхъурэ Джылъахъстэн Алъхъэсрэ.
КъыкIэлъыкIуэ лIэщIыгъуэхэми Къэбэрдейм и лъэщагъым хэщIакъым, хэхъуа фIэкIа. Апхуэдэу, 1753 гъэм Тифлис къытеуауэ щыта къэжэрхэм япэщIэува дзэр зи унафэ щIэтар Мысостхэ къатепщIыкIыжа Къарэмырзэ Кургъуокъуэщ. Абы дэщIыгъуахэщ пщыхэу Талъостэн Къазийрэ Джылахъстэн Къанщокъуэрэ.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
ГъэщIэгъуэнщ
Махуэ лейр дэнэ къикIа?
2016 гъэр, зэрытщIэщи, «високоснэщ». Сыт къызыхэкIыр илъэсищ къэс еплIанэр «високоснэу» ялъытэныр, абы и махуэ бжыгъэри адрейхэм нэхърэ зыкIэ зэрынэхъыбэр? А упщIэхэм жэуап еттын щхьэкIэ, махуэгъэпсым и тхыдэм дриплъэнщ.
Пасэрей римлянхэм яIащ щIыхуэ щатыжын хуей пIалъэр зратхэу щыта тхылъ щхьэхуэ. Абы къыщыхэгъэбелджылыкIат къатенар щызытрагъэкIыж мазэхэм я пэщIэдзэ махуэхэр – «календхэр». ИужькIэ абыкIэ еджэ хъуащ вагъуэхэм, Дыгъэмрэ Мазэмрэ я зекIуэкIэм епха, пIалъэ зэхуэдэкIэ къытезыгъэзэж зэман пыухыкIа къэзыгъэлъагъуэ системэхэм.
Илъэс мин куэдым и кIыхьагъкIэ цIыхухэм календарь (махуэгъэпс) куэд къагупсысащ. Абыхэм я зыхъуэжыныгъэхэри лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм я псэукIэм, я зыужьыкIэм епхауэ къэгъуэгурыкIуащ. Махуэгъэпсым и зэхэлъыкIэр астрономическэ е дунейм и къэхъукъащIэ гуэрым епхащ: жэщ-махуэ зэблэкIыкIэм, мазэм и теплъэ зыхъуэжыкIэм, гъэм и зэманхэм, н. къ. Апхуэдэхэр «дыгъэ жэщ-махуэ (сутки)», «синодическэ мазэ зэхуаку», «тропическэ илъэс» жыхуаIэ пIалъэхэм тету зэхалъхьащ.
Дызэрыщыгъуазэщи, дыгъэм къызэрытригъазэ и зы къекIуэкIыгъуэм сыхьэт 24-рэ и кIыхьагъщ. Мазэм и теплъэм къызэрытригъэзэж пIалъэм «синодическэ мазэ зэхуакукIэ» йоджэ. Абы суткэ 29-рэ сыхьэт 12-рэ дакъикъэ 44-рэ секунди 3-рэ и кIыхьагъщ. Гъэрэ щIырэ щызэхэкI лъэхъэнэм я зэхуаку дэлъ зэманым «тропическэ илъэскIэ» йоджэ. Ар суткэ 365-рэ сыхьэти 5-рэ дакъикъэ 48-рэ секунд 46-рэ мэхъу. ИпэкIэ щыIа календарь лIэужьыгъуэ куэдми нобэрейхэми а Iуэхугъуищыр я лъабжьэщ.
АтIэ ди зэманым сыт хуэдэ махуэгъэпс къагъэсэбэпыр? Азием, Африкэм щыIэ, муслъымэн диныр щытепщэ къэрал куэдым щызекIуэр мазэм зэрызихъуэжым тещIыхьа махуэгъэпсщ. Ауэ ЩIы Хъурейм щыпсэу цIыхухэм я нэхъыбэм иджы къагъэсэбэпыр «григорианскэкIэ» зэджэ, дыгъэм тещIыхьаращ. КъуэкIыпIэ Жыжьэм щыIэ къэралхэми ар щызокIуэ.
«Мазэ махуэгъэпсыр» мазэ пщыкIутIу егуэш, суткэ 29-рэ, 30 хъу мазэхэр щызэкIэлъыкIуэу. «Мазэ» илъэсыр суткэ 354-рэщ зэрыхъур, ауэ и закъуэу къыхагъэщхьэхукIа, суткэ 355-рэ хъур «високоснэщ». Ар латин псалъэщ, «етIуанэу къащта еханэ махуэ» къикIыу аращ. Пасэрей римлянхэм нэхъ илъэс кIыхьым мазаем и 24-нэ махуэм аргуэру зэ къыщытрагъэзэжырт. «Мазэ» илъэсыр «дыгъэ» илъэсым нэхърэ жэщ-махуэ 11-кIэ зэрынэхъ кIэщIым къыхэкIыу, абы и пэщIэдзэр гъэ къэс мэIэпхъуэ икIи «дыгъэ» илъэсым и дэтхэнэ мазэми хуэзэнкIэ хъунущ. КъызэралъытэмкIэ, «мазэ» махуэгъэпсым къыдэбжэн щыщIадзар 622 гъэм бадзэуэгъуэм и 16-рщ.
Иджырей «дыгъэ» календарыр къыщежьар пасэрей Урымырщ. Ар ди эрэм и пэкIэ 45 гъэм щIышылэм и 1-м Цезарь Юлий иригъэкIуэкIа зэхъуэкIыныгъэхэм кърикIуащ. «Юлианскэ» календарым и илъэсыр жэщ-махуэ 365-рэ сыхьэти 6-рэ мэхъу. ИкIи, зэрызэгурыIуам тету, япэ илъэси 3-м и кIыхьагъыу ягъэувар махуэ 365-рэщ. Абыхэм къадэхуа сыхьэт бжыгъэхэр зэхалъхьэжри, зы махуэ нэблэгъэн ирикъуати, еплIанэ илъэсым хагъэувэжащ.
Абдежым щыщIэдзауэ, «юлианскэ» махуэгъэпсымкIэ зи бжыгъэхэр 4-м хуэбгуэш хъу дэтхэнэ илъэсри «високоснэщ». Абы щыгъуэ мазэ 12-м я цIэхэр зэрыщытауэ къагъэнэжауэ щытащ. Ауэ ди эрэм и пэкIэ 44 гъэм Цезарь Юлий и цIэкIэ квинтилис (етхуанэ) мазэр «июль» жиIэу зэрахъуэкIащ. Абы и щапхъэм ирикIуащ император Августи. Ди эрэр къэунэхуным илъэси 8 фIэкIа имыIэжу, абы мазаем аргуэру зы махуэ къыхихри, секстилис (еханэ) мазэм хилъхьащ, езым и цIэри фIищыжащ. Ауэ а махуэгъэпсри къызыхуэтыншэ хъуакъым. Абы и илъэсым и кIыхьагъыр «тропическэм» нэхърэ дакъикъэ 11-рэ секунд 14-кIэ нэхъыбэщ. Аращ къызыхэкIауэ щытар илъэси 128-рэ къэс зы жэщ-махуэ псо къыдидзэныр. Ар ягъэзэкIуэжын папщIэ, урым папэ Григорий XIII и унафэм щIэту, 1582 гъэм щIэныгъэлIхэр «юлианскэ» календарым аргуэру зэ хэлэжьыхьыжащ. Абы щыгъуэ унафэ къыдагъэкIауэ щытащ илъэс 400 къэс махуи 3 календарым къыхадзыну. «Високоснэ» гъэхэм хагъэкIащ зи щэ бжыгъэхэр 4-м хуэбгуэш хъу, нолитIкIэ иух илъэсхэр. Псалъэм пащIэ, 1700, 1800, 1900 гъэхэр. А щIыкIэм тету зэрагъэзэхуэжа махуэгъэпсым «стилыщIэм и календаркIэ» е «григорианскэкIэ» еджэ хъуащ.
Иджы дэ къэдгъэсэбэп «григорианскэ» махуэгъэпсым и илъэсыр «тропическэ» гъэм нэхърэ зэрынэхъ кIыхьыр секунд 26-рэ къудейщ. Пэжщ, ари щыуагъэщ, ауэ абы зы жэщ-махуэ «щызэхуихьэсыфынур» илъэс 3280-м и кIыхьагъкIэщ.
Октябрь революцэ иным и ужькIэ РСФСР-м и ЦIыхубэ Комиссариатым 1918 гъэм щIышылэм и 24-м къыдигъэкIа Декретым ипкъ иткIэ, ди къэралым «григорианскэ» календарыр къыщащтащ икIи суткэ 13-кIэ махуэ бжыгъэхэр япэкIэ ягъэIэпхъуащ. А гъэ дыдэм и щIышылэм и 31-м къыкIэлъыкIуэ мазаем и 1-р и 14-у ягъэуващ. Абы щыгъуэми тхьэмахуэ махуэхэр зэрызэкIэлъыкIуэу къагъэнэжащ.
Иджы дэ къэдгъэсэбэп «григорианскэ» календарми щыщIэныгъэ зыбжанэ иIэщ: мазэхэм я махуэ бжыгъэхэмрэ тхьмахуэ махуэцIэхэмрэ зэтехуэркъым, къищынэмыщIауи, мазэхэм, кварталхэм, илъэс ныкъуэхэм я кIыхьагъри зэхуэдэкъым. А щыщIэныгъэхэр гъэкIуэдыным хуэунэтIауэ проект куэд къагупсысащ икIи зэхалъхьащ. Ауэ зэкIэ, къэрал псори абы хуэхьэзыру зэрыщымытым къыхэкIкIэ, абыхэм гъуэгу иратыркъым.
Махуэгъэпсыр егъэфIэкIуэным, щIэныгъэлIхэм я мызакъуэу, ООН-м Экономикэмрэ социальнэ IуэхугъуэхэмкIэ и Советыр мы зэманми йолэжь.
ХЬЭТЫКЪУЭ ЩауапцIэ.
Къуалэбзухэр
Къру гъуабжэ
Ар щхъуафэщ. И щхьэ щIыбым IэпапIэ плъыжьхэр хэсщ. И лъакъуэхэр фIыцIэщ. Я нэхъыбэм щIэжьей цIыкIухэр Кавказ ЩIыбым къыщраш, иныкъуэхэми а лъэныкъуэмкIэ щIымахуэр щрах. Кавказ Ищхъэрэм куэду ущрохьэлIэ, и тафэ, бгылъэ щIыпIэхэм гъатхэмрэ бжьыхьэмрэ щагъакIуэ.
ЩIыпIэ зэмылIэужьыгъуэхэм щопсэу, ипщэ, ищхъэрэ щIыналъэ пхыдза дыдэхэм къищынэмыщIа. Европэр зи хэщIапIэхэм щIымахуэр Африкэм и ищхъэрэ тафэ-губгъуалъэхэм щрах.
Цы пхъашэ Iув тетщ. И лъакъуэ кIыхьхэм я лъэгур джафэщ. И дамэхэр мыин дыдэми, бгъуфIэщ, и пэ къарууфIэр хэшауэ кIыхьщ. И макъ жьгъырур жыжьэ мэIу. ПсынщIэу къижыхьми, щIэх езэшыркъым. Зэхъузэбзыр зэфэгъущ, «зэгуэгъущ» жыхуаIэуи зэдопсэу (моногамнэщ). Илъэсым тIэу цы япхъ.
Мы къуалэбзу телъыджэм къишыгъуэр жыгыщхьэм щызыгъакIуи щIылъэрыгъуалъхьи яхэтщ. Тафэ шэдылъэхэм щыпсэухэм я IутIыжыгъуэщ.
Кърур, гуоурейми, сакъщ. КъэкIыгъэхэр, псом хуэмыдэжу мэракIуэхэкIхэр я щIасэщ, хьэндыркъуакъуэ, блэ, дзыгъуэ хуэдэхэри я мыхьэмышхкъым.
Мы псэущхьэм ехьэлIауэ адыгэхэм псэлъафэ зыбжанэ диIэщ. Абыхэм ящыщщ: «Кърум шыр имыIэмэ, зы бзущ»; «Кърум мывэ жьэдэлъу нэху егъэщ», нэгъуэщIхэри. Псыжь адрыщI щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм я деж къыщекIуэкI къуажэхьхэм ящыщщ мыри: «Модэ къикI лъакъуэ кIыхь, дищI къихьэ сэрэбжэн, зи нэ хьэджэфэнэ, зи фэ фэрафибл, къуажибл къызэптами — уэзмытын» жыхуиIэр.
Кърум и псэукIэм, и дуней тетыкIэм ижь-ижьыж лъандэрэ кIэлъыплъхэм а псэущхьэр хэкур фIыуэ лъагъуным, абы щыпкъэу хущытыным и дамыгъэу къалъытэ. ХуабапIэ лъыхъуэу уэгум илъэтэж кърум къриш «уэрэд-макъамэм» хэкур IэмалыншагъэкIэ зыбгынэ цIыхум и псэм щыщIэр къигъэлъагъуэ хуэдэщ. Абы щIэдэIум ар и псэм дэмыхьэнкIэ, и гум емыхуэбылIэнкIэ Iэмал иIэкъым.
Кърур Китайм гъащIэ кIыхьым и «джакIуэу», Японием губзыгъагъэм и дамыгъэу, Урысейм Тхьэм и къуалэбзууэ къыщалъытэу щытащ. Адыгэхэм ар дыгъэ къыкъуэкIым дунейр зэригъэхуабэм хуагъадэу, лъагъуныгъэмрэ щыпкъагъэмрэ я нэщэнэу ябжырт.
Дагъыстэным щыщ усакIуэ цIэрыIуэ Гамзатов Расул «Кърухэр» зыфIища и усэр зэхэзымыха цIыху ди къэралым къыщыгъуэтыгъуейщ. Композитор Френкель Ян макъамэ щIигъэувэу Бернес Марк уэрэду игъэзэщIэжа иужькIэ, Хэку зауэшхуэм хэкIуэдахэм я фэеплъ, гупсысэ куу зыщIэлъ гъыбзэ дахэ хъуауэ къыддокIуэкI ар.
ЗЕКIУЭЛI Шумахуэ.
