Куба и вагъуэхэр
Куба къуажэм щыпсэухэм Iэтауэ ягъэлъэпIащ я жылэр къызэрызэрагъэпэщрэ илъэс 275-рэ зэрырикъум егъэщылIа гуфIэгъуэр.
ХьэщIэхэр яхуоблагъэ Псоми ди нэгу щIокI накъыгъэ мазэр къиину зэрыщытыр. Абы зэрыщIидзэрэ уэшхыр увыIэркъым, уафэр гъуанэ хъуащ жыхуаIэм хуэдэу. АрщхьэкIэ, мы гуфIэгъуэ зэхыхьэр къыщаIэта махуэр уэфIт, нэжэгужэт, цIыхухэм дэрэжэгъуэ къариту. Ари мыпхуэдэ Iуэхухэм ехьэлIа нэщэнэуи къыщIэкIынущ.
Сыкъыщалъхуа мы жылэм теухуа гуфIэгъуэ зэхыхьэ куэдым си ныбжьым къриубыдэу сыхэтащ, арщхьэкIэ, сщIэжыркым иджы хуэдэу хъуахъуэу, гукъыдэж инхэр яIэу къуажэдэсхэр зэхыхьауэ.
ЩэнхабзэмкIэ унэ дэгъуэм и пэшышхуэм цIыхухэр щIэхуэртэкъым, пщIантIэм щIалэгъуалэр щыджэгурт. ЗанщIэу къэдгъэлъэгъуэнщи, кубадэсхэм ди республикэм и щIыпIэ зэмылIэужьыгъуэхэм къикIа хьэщIэ куэд яхуеблэгъат.
Мэкъамэ дахэ щIэту Куба къуажэм теухуа уэрэдыр игъэзэщIащ а жылэм щалъхуа ТхьэкIумащIэ Аслъэн.
ИужькIэ Куба къуажэ администрацэм и Iэтащхьэ Машэжь Замир зэIущIэр къызэIуихащ. Абы псалъэ яритащ хьэщIэ лъапIэхэм — КъБР-м и Iэтащхьэм и Администрацэм и унафэщIым и къуэдзэ Сарбашевэ Светланэ, КъБР-м и Парламентым и комитетхэм ящыщ зым и тхьэмадэ Пащты Борис, КъБР-м и Iэтащхьэм и Администрацэм къэрал кIуэцI политикэмкIэ и управленэм и унафэщI Къуэжей Артём, район администрацэм и Iэтащхьэм и къалэнхэр зыгъэзащIэ, а къуажэм къыщалъхуа Къанэмэт Рустам, нэгъуэщIхэри. Абыхэм Балъкъ Iуфэ Iус жылэм щыпсэу-хэм псалъэ гуапэхэр хужаIащ.
Иджы щыгъуазэ фыхуэтщIынщ мы гуфIэгъуэр къэIэтыныр къызыхэкIа щхьэусыгъуэм. Дэфтэрхэм къызэрагъэлъэгъуэжымкIэ, 1920 гъэм зи цIэр «Куба»-кIэ зэрахъуэкIа «Хьэсэнбий» къуажэр 1772 гъэм къэунэхуащ, а пщыр Хьэтохъущокъуэхэ я лIакъуэм къыхэкIыу езым и цIыхухэр и гъусэу ищхъэрэкIэ къеха иужь. Илъэс зыбжанэ дэкIри, абы Балъкъ Iуфэ и ижьырабгъу лъэныкъуэм зыщигъэбыдащ, Агубэчей, Тажьджэ хьэблэхэр, Лэшын- къей къуажэм пэгъунэгъу Афэбг IуащхьэмкIэ, Псыхуабэрэ Гумкъалэрэ я Iэшэлъашэхэм къикIахэр къахыхьэри.
Революцэм ипэкIэ ХьэтIохъущыкъуей ЕщанэкIи еджэу щытащ. Аращ и къежьэкIэ хъуари. Куба къуажэм цIыхушхуэхэр къыдэкIащ, республикэм и мызакъуэу, къэрал псор ягъэбжьыфIэу. Къэбэрдей-Балъкъэрым и унафэщIу илъэс куэдкIэ щытащ щIыналъэм и большевикхэм я пашэ Къалмыкъ БетIал. Граждан зауэм и зэманым къуажэм щыщ гуащIэрыпсэухэр лъабжьэ яхуэхъуащ япэщIыкIэ Шыкуэ Мырзэбэч, ар яукIа иужь, и къуэш ТIутI зи унафэщI хъуа Къэбэрдей полкым.
АрщхьэкIэ, къуажэм и тхыдэр плъыжьыгъэ зэфэзэщу иIауэ щытакъым. Абы къыдэкIащ адыгэ щэнхабзэмрэ щIэныгъэмрэ куууэ зыIэта цIыхухэр. Псалъэм и хьэтыркIэ, мы къуажэм къыщалъхуащ япэ адыгэ алыфбейр зэхэзылъхьа, тхыдэдж ХьэтIохъущокъуэ Къазий, революцэ нэужьым япэу щIэныгъэ куу зэзыгъэгъуэ-та адыгэхэм ящыщ, Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и унафэщIу щыта, урыс графикэм тету къэбэрдей алыфбейр зэтеухуэным зи гуащIэ хэзылъхьа тхакIуэ Пщынокъуэ Абдул. Абыхэм ирахьэжьа Iуэхухэр ягъэкIуэтащ иужь итахэми. Псалъэм и хьэтыркIэ, Къалмыкъ Фёдор япэ адыгэ скульпторщ, географие щIэныгъэхэм я кандидат, кавказ къуршхэр джыным нэхъыбэу зи гъащIэр тезыухуа, Арктикэми Антарктидэми япэу зи лъэр нэзыхьэса щIэныгъэлI Бажэ Альберт.
Къэрал псом цIэрыIуэ щыхъуауэ щытащ щIэныгъэ лэжьыгъэу 300-м щIигъу зиIа, техникэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор Быгу Хьэзрэталий, Асуан плотинэр Египетым щызыухуахэм яхэта, и лъахэм къигъэзэжа иужь илъэс куэдкIэ Бахъсэн ГЭС-м и унафэщIу лэжьа Хьэщхъуэжь Гъэзалий, КъБКъУ-м и профессор Уэщхъун МуIэед сымэ.
Инщ Куба къыдэкIахэм гъуазджэм хуащIа хэлъхьэныгъэхэри. Къэралым и щIы-пIэ зэмылIэужьыгъуэхэм щолажьэ пщIэрэ щIыхьрэ зиIэ IэщIагъэлI куэд. Красноярск художественнэ институтым и профессор, КъБР-мрэ Урысеймрэ я цIыхубэ сурэтыщI Пащты Германрэ абы и къуэ, и лъэужьым ирикIуа Пащтхъанрэ я лэжьыгъэхэр дуней псом щызэIэпах, Шыкуэ Анатолий игъэхьэзыра Iэмэпсымэ телъыджэхэр музей зэмылIэужьыгъуэхэм щахъумэ. ЦIэрыIуэ хъуа уэрэд куэдым я псалъэхэр и IэдакъэщIэкIщ пщIэрэ щIыхьрэ иIэу псэуа Къанкъул ФIыцIэ.
Дгъэзэжынщ езы гуфIэгъуэ зэхыхьэмкIэ. Абы и купщIэу уващ къуажэм и гербымрэ ныпымрэ. Иджыщ ар япэ дыдэу сценэм къыщыфIадзар. ЗэIущIэм и гугъу щащIащ Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь цIэр зыфIаща япэ адыгэ цIыхубз, жэмыш Пащты Салимэ, зи гуащIэкIэ Лэжьыгъэ ЩIыхь орденым и нагъыщитI зрата, космонавт Климук Пётр хьэршым здэщыIэм къызэхъуэхъуауэ щыта ДыщэкI Хьэсэн, дамыгъэ лъапIэхэр зыхуагъэфэща, илъэс щэ ныкъуэм щIигъукIэ механизатору губгъуэм ита Шыкуэ Амдулрэ Теунэ Нинэрэ. Мыбдежым зыщагъэгъупщакъым илъэс куэдкIэ щIэблэм щIэныгъэ егъэгъуэтыным и IэнатIэм пэрыта Уэщ-хъун Музэфар, Къанкъул Анатолий, Тутай Хьэзрэталий сымэ, нэгъуэщI куэди.
ГуфIэгъуэ зэхыхьэр къызэзыгъэпэщар курыт школ №2-м и унафэщI Къанэмэт Индирэщ. Къыщыпсалъэм, абы къыхигъэщхьэхукIащ Куба къуажэм и щIыхьыр къэзыIэта цIыхухэм я фэеплъыр хъумэ-ным мы Iуэхур нэхъ тегъэщIауэ зэрыщы-тыр. Ар икIи къайхъулIащ.
ЩэнхабзэмкIэ унэм и пщIантIэм къыщызэIуахащ ПщIэмрэ лэжьыгъэ щIыхьымрэ я аллее. ЦIыху цIэрыIуэхэм я цIэхэр зытетха вагъуэхэр пщIантIэм и бгъум деж плитахэм щыхаIуэнтIащ.
ЗэIущIэм къыщыпсэлъащ Хэкур хъумэным зи гъащIэр тезыухуа цIыхухэри. Илъэс куэдкIэ Германие Демократие Республикэм дзэ къулыкъу щезыхьэкIа, мы зэманым ДОСААФ-м и республикэ къудамэм и унафэщIым и къуэдзэ, полковник МацIыхъу Хъусен къызэхуэсахэм яжриIащ мыпхуэдэ зэхыхьэшхуэм къызэрырагъэблэгъар хуабжьу и гуапэ зэрыхъуар, дяпэ итахэм зауэмрэ лэжьыгъэмрэ щызэрахьа лIыгъэм къытщIэхъуэ щIэблэр щыгъуазэ ящIын зэрыхуейр.
Лэжьыгъэм къыщыхэжаныкIа цIыху пэрытхэм зэIущIэм къыщратащ министерствэхэм, профсоюзхэм, район администрацэм я щIыхь тхылъхэр, ахъшэ саугъэтхэр.
Гукъинэж хъуащ ЩэнхабзэмкIэ унэм и бгъум екIуэкIыу щагъэува пщыIэхэр, лъэпкъ щхьэхуэхэм къызэрагъэпэщахэр. Дэтхэнэми я гупэхэм щыфIадзат лъэпкъ къэс и къэхъукIэр, къежьэкIэу иIар къэзыIуэтэж дэфтэрхэмрэ сурэтхэмрэ. ЛIакъуэхэм я лIыкIуэхэр зыр адрейм хуеблагъэрт. Дэ гу лъыттащ нэгъуэщI щIыпIэхэм щыпсэууэ къахуеблэгъахэм илъэс куэдкIэ зэрымылъэгъуахэр мымащIэу зэрахэтар. Куба къуажэ а махуэм кIуат нэгъуэщI жылэхэм дэс я унэцIэджэгъухэри. Псалъэм и хьэтыркIэ, журналист цIэрыIуэ Мэшыкъуэ Тэзал, хабзэхъумэ, къэрал кIуэцIыдзэхэм я полковник, пасэу дунейм ехыжа Къармэ Iэхьед и ныбжьэгъуфIу щыта икIи абы и цIэкIэ вагъуэ зыгъэува тхакIуэ ЛIыгъур Чэрим, Къэбэрдей-Балъкъэрым и мызакъуэу, щIыпIэ жыжьэхэм къикIа нэгъуэщIхэри.
Зы тхыгъэ закъуэм псори щхьэтечу къыщытхузэщIегъэубыдэнукъым икIи, дызэригугъэмкIэ, аракъым нэхъыщхьэр, атIэ мыпхуэдэ зэIущIэхэм къуажэм дэлъ намысымрэ пщIэмрэ зэрагъэбыдэрщ, нэхъыщIэхэр нэхъыжьыфIхэм я щапхъэм ирикIуэным зэрыщыхуаущийрщ.
Псалъэм и кIэухыу дыхуейт юбилей хэха гуэрхэм япымыщIауэ къуажэм и махуэ ягъэувыну икIи абы егъэщIылIа зэIущIэ-хэр илъэс къэс къызэрагъэпэщыну. Ди гугъэщ мы гуфIэгъуэ зэхыхьэм хэтахэми ар ягу къэкIауэ.
ШАЛ Мухьэмэд.
