Дыгъуасэмрэ нобэмрэ
Урыс усакIуэ щэджащэ Лермонтов Михаил Кавказым япэ дыдэу къыщыкIуам и ныбжьыр илъэсихт зэрыхъур. И узыншагъэр иригъэгъэфIэкIуэжыну щIалэ цIы-кIур и анэшхуэ Арсеньевэ Елизаветэ псы хущхъуэхэм къишауэ арат. Япэ гъуэгуанэм къыщыщIэдзауэ Михаил ди щIыпIэхэм ятхьэкъуауэ щытащ. ИужькIэ, илъэс 11 хъуауэ, абы Кавказым къыщытригъэзам, ди къуршхэр, къыр задэхэр, Мэшыкъуэ бгыр, Iуащхьэмахуэр фIыуэ илъагъупащ. Пушкиным и «Кавказ гъэр» поэмэм япэу мы щIыналъэм къыщеджауэ щытащ ар. ЩIалэм дежкIэ насыпт тхыгъэм къыщыIэта Iуэхугъуэхэм уэсылъэ бгыхэр и нэIурыту зэрызыщигъэгъуэзэфар. БалигъыпIэ иува нэужьи, усакIуэр щэ къагъэкIуащ Кавказым. Япэр — Пушкин Александр гукъутэу дунейм зэрехыжам теухуауэ итха «Смерть поэта» усэр щитхарщ. Дауэ мыхъуами, Лермонтовым и гъащIэр сыт щыгъуи Кавказым епхауэ щытащ, абыхэм нобэ дыщыкIэлъоплъыж и IэдакъэщIэкIхэм («Шэрджэсхэр», «Кавказ гъэр», «Къанлы», «Исмэхьил-Бей», н.)…
«Урысей щIыхьым и аллея» проектым ипкъ иткIэ, усакIуэшхуэм и фэеплъ щагъэуващ Тэрч къалэ. ГуфIэгъуэ щытыкIэм иту ар фокIадэм и 26-м къызэIуахащ тэрчдэсхэм. Зэхыхьэм зыкърагъэхьэлIат Совет Союзым и цIыхубэ артист, Лениным и саугъэтым и лауреат, театрымрэ киномрэ я актер Лановой Василий, «Урысей щIыхьым и аллея» проектым и унафэщI Сердюков Михаил, «Ингушетия» къэрал ансамблым и тхьэмадэ Досхоев Башир, Горький Максим и цIэр зезыхьэ Урыс драмэ театрым и пашэ Николаевэ ФатIимэ сымэ, школакIуэхэр, егъэджакIуэхэр.
— Махуищ хъуауэ, сигу ирихьу сыхэтщ Къэбэрдей-Балъкъэрым щекIуэкI «Кавказым — мамырыгъэ» фестиваль дахэм. СфIэфIу мы щIыналъэ цIыкIури иджы зызогъэлъагъу, — жиIащ Лановой Василий. — Си гуапэщ урыс усакIуэшхуэ Лермонтов Михаил и фэеплъри нобэ къызэрызэIутхыр. ФщIэуэ къыщIэкIынщ Тэрчыпс триухуа усэ сатырхэри абы зэриIэр. Толстой Лев Лермонтовым щхьэкIэ жиIыгъауэ щытащ: «А щIалэ цIыкIур апхуэдэу пасэу дунейм емыхыжамэ, Достоевскэмрэ сэрэ ди IэдакъэщIэкIхэм цIыхухэм апхуэдиз гулъытэ хуащIынтэкъым… Пушкиным цIыхухэм усэбзэкIэ захуигъазэу щытамэ, Лермонтовыр Тхьэм епсалъэрт». Сыт хуэдиз зэман дэкIми, урыс литературэм и прозэм и фIыпIэу Лермонтовым и IэдакъэщIэкIхэр къэнэнущ. Илъэс 27-р ма-щIэIуэт, итIанэми куэд къигъэщIам хуэдэу, абы къытхуигъэнащ тхыгъэ купщIафIэхэр».
— НэхъапэIуэкIи Къэбэрдей-Балъкъэрым сыкъэкIуащ сэ, Iуащхьэмахуэ бгыри зэзгъэлъэгъуащ. Пэжыр жысIэмэ, мы республикэр си гум дохьэ, щыпсэу цIыхухэри сыт щыгъуи зэрынэфIэгуфIэр сфIэфIщ. Си гуапэщ нобэ Лермонтовым и фэеплъыр къызэIухыным сэри хэлъхьэныгъэ гуэр зэрыхуэсщIар, — жиIащ Сердюков Михаил.
Тэрч къалэ и щIыпIэ администрацэм и унафэщIым и къуэдзэ КIэрэф Мурадин хьэщIэхэм фIыщIэ яхуищIащ къызэреблэгъам папщIэ, апхуэдэуи къыхигъэщащ Лермонтовым и фэеплъыр къыщызэIуах махуэр Тэрч щIыналъэм и тхыдэм къызэрыхэнэнур.
КъБР-м ЩэнхабзэмкIэ и министерствэми зи унафэщI IуэхущIапIэми къабгъэдэкIыу, Николаевэ ФатIимэ тэрчдэсхэм ехъуэ- хъуащ мыхьэнэ зиIэ Iуэхугъуэшхуэ я щIыпIэм зэрыщекIуэкIымкIэ, мамырыгъэ, гуфIэгъуэ, насып я куэдыну зэригуапэри жиIащ.
Iуащхьэмахуэ, Тэрч щIыналъэм и теплъэр зэрыт сурэт дахэхэр (Гъыдэ Валерэ и IэдакъэщIэкIыу) Лановой Василийрэ «Ингушетия» къэфакIуэ гупым и унафэщIымрэ тыгъэ хуащIащ.
АдэкIэ хьэщIэхэмрэ бысымхэмрэ ЩэнхабзэмкIэ унэм кIуащ, Ингуш Республикэм щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ я лэжьакIуэхэм ягъэхьэзыра концертым еплъыну. Ар гу-къинэж хъуащ. Къуэш республикэм къикIахэм я уэрэдхэмрэ къафэхэмрэ ягъэзэщIа къудейтэкъым, абыхэм къыдагъэщIащ ди тхыдэми фIыуэ ахэр зэрыщыгъуазэр. «Лъэпкъ 12 хъу адыгэхэр шабзищым зы ищIу бэракъ телъыджэ яIэщ шэрджэсхэм. Балъкъэрхэмрэ къэрэшейхэмрэ ди деж щыцIэрыIуэщ Къарэбэтыр лIыхъужьымкIэ, благъуэм текIуа лIы бэлыхьымкIэ», — жиIащ пшыхьыр езыгъэкIуэкIа щIалэм.
ЦIыхубэ къафэмкIэ «Ингушетия» къэрал ансамблым, Ингуш Республикэм и къэрал филармонием хэт Алиев Iэдэм, уэрэджыIакIуэ Гондаровэ Лилие, «Ритмы Ингушетии» къэфакIуэ гупым, нэгъуэщIхэми зыкъагъэлъэгъуащ.
БАГЪЭТЫР Луизэ.
