Къыхуагъэфэща IэнатIэр зыфIэгъэщIэгъуэнхэр
ЩIалэгъуалэр жылагъуэ гъащIэм хашэн, Iуэху зехьэкIэ ящIэн, къэрал къулыкъущIапIэхэм щагъэсэн мурадкIэ, илъэс зыбжанэ и пэ къызэрагъэпэщауэ ЩIалэгъуалэ парламентымрэ правительствэмрэ мэлажьэ. Зи щIалэгъуэхэм къызэралъытэмкIэ, абыхэм хуабжьу яфIэгъэщIэгъуэнщ къыхуагъэфэща IэнатIэр.
«ЩIэблэр зыгуэркIэ тебгъэгушхуэнумэ, текIуэныгъэ цIыкIум и IэфIыр къегъащIэ», жаIэ хабзэщ. Зи гугъу тщIа щIалэгъуалэ гупым жыджэру, Iуэху щхьэпэхэр псапащIэ къаIэт, жылагъуэр зыгъэгузавэ, зыгъэпIейтей упщIэ зэмылIэужьыгъуэхэм ехьэлIа «стIол хъурейхэр» къызэрагъэпэщ, яхузэфIэкIыр куэдми мащIэми, зи къару къимыхьхэм ядоIэпыкъу.
ЩIалэгъуалэ палатэм и лэжьэкIэм, зыхуигъэувыж мурадхэмрэ къалэнхэмрэ зэдгъэщIэну дэ зыхуэдгъэзащ абы и унафэщI Джаппуев Мусса.
— 2006 — 2007 гъэхэм КъБР-м и ЩIалэгъуалэ Парламентым хэтынухэмрэ зэрыхэтынумрэ ехьэлIа хабзэхэр зэхэзыгъэува гупым сахэтащ. Мыгувэу КъБР-м ЩIалэгъуалэ IуэхухэмкIэ комитетым сыщылэжьэну срагъэблэгъащ. Пэжыр жысIэнщи, сэ абы сыхыхьэн мурад сиIакъым, ауэ зи щIалэгъуэ гупым зыкъысхуигъазэри, къыздэлэжьэну хуейуэ къызжиIати, «хьэуэ» схужыIакъым.
— Политикэм и зэхэлъыкIэр, зэхэтыкIэр плъэгъуащ — къогугъуэкIрэ хьэмэ уи IэнатIэр пфIэгъэщIэгъуэну епхьэкIрэ?
— Сэ хуабжьу сигу ирохь ЩIалэгъуалэ палатэм, ди Парламентым сыдэлэжьэну. Ди депутатхэм, нэхъыжьхэм щапхъэ къызытепхын, гъуазэ пхуэхъун хьэл куэд ядыболъагъу. Сытым дежи къыбдэIэпыкъуну хьэзырщ. Сэ ЩIалэгъуалэ палатэм и унафэщI сызэращIрэ илъэсым нэблэгъащи, жысIэну сыхуейт си дежкIэ зэманыр псынщIэ дыдэу зэрыкIуар, абы къриубыдэу ди депутатхэм я деж куэд щызэзгъэщIэну сыхунэсащ. Псым и IэфIыр зыхэзыщIэр псы хуэлIаращ. ЩIалэгъуалэ Парламентым сыкъакIуэри, унафэхэмрэ абыхэм я мыхьэнэмрэ нэсу къызгурыIуэн щIэздзащ. НобэкIэ гугъущ цIыху псоми я зэхуэдэу, зыми зэран хуэмыхъу унафэ къэбгупсысыныр. Апхуэдэ унафэхэм лэжьыгъэшхуэ ирахьэлIэ, ахэр хуэсакъыпэурэ, лъэныкъуэ псори зэпашэчурэ ятхыуращ. ЗэфIагъэкI лэжьыгъэм папщIэ, ди гъащIэр нэхъыфI щIыным хущIэкъуу, зи гуащIэ хэзылъхьэ ди депутатхэм фIыщIэшхуэ яхуэсщIыну сыхуейт.
— ЩIалэгъуалэ палатэм хэтхэм ящыщу нэхъ жыджэру, жэрдэмщIакIуэу хэт сымэ я цIэ къыхэбгъэщынт?
— ЩIалэгъуалэ жыджэрхэм я гугъу щысщIкIэ, я цIэ къизмыIуэу схуэшэчынукъым ХьэIупщы Ислъам, Абшуваевэ Каринэ, Моккаевэ Каринэ, Мамбэт Мурат, Егъур Ильяс, Арахъэ Жантемыр, Гузоев Исмэхьил сымэ, нэгъуэщIхэми. Къыхэгъэщыпхъэщ ди щIалэгъуалэр жыджэру, унэтIыныгъэ зэхуэмыдэхэмкIэ зэфIэкI пыухыкIахэр яIэу зэрыщытыр Iуэху зэмылIэужьыгъуэхэм зрапщытыну зэрыхьэзырыр. Ди къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщщ дэтхэнэри тлъагъуу, зэхэтхыу, и зэфIэкIым унэтIыныгъэ тэмэм етту дыдэлэжьэныр.
— Мусса, фи лэжьыгъэм нэхъыбэу къыхэвгъэщу, зы унэтIыныгъэ пыухыкIам нэхъыбэу фелIалIэу щыт хьэмэрэ гъащIэм и лъэныкъуэ псори зэрызэлъэвгъэIэсыным яужь фит?
— Шэч хэмылъу, ЩIалэгъуалэ палатэм яужь къинэнкIэ Iэмал имыIэу унэтIыныгъэ зэхуэмыдэхэр иIэщ. Ауэ абы къикIыркъым дэ абыхэм фIэкIа нэгъуэщI Iуэхухэм демылэжьу. ЦIыхухэр зэрызэхуэмыдэм ещхьу, абыхэм яIэ зэфIэкIри, зэлэжьын хуейри, яфIэгъэщIэгъуэнри зэхуэдэкъым. Абы къыхэкIыу, дэ зэрытлъэкIкIэ, а унэтIыныгъэ псори къызэрызэщIэдубыдэным иужь дитщ. Щхьэж иIэ унэтIыныгъэ елъытауэ ирегъэфIакIуэ. Дэтхэнэ зыми жэуаплыныгъэр зыхищIэу Iуэхур и пщэ дилъхьэжу зэфIигъэкIыу есэн хуейщ.
— НобэкIэ сыт хуэдэ Iуэхухэм яужь фит?
— Къуажэхэм, къалэхэм дэс щIалэгъуалэр гулъытэншэу къонэ. Къэрал Думэм унафэхэр зэхэзыгъэувэ щIалэгъуалэ гуп щыIэщ. Ахэр федеральнэ щIыналъэращ зэхьэлIар. Ди республикэм иIэр ЩIалэгъуалэ Парламентрэ Правительствэрэщ. НыбжьыщIэ нэхъыбэ къытхузэщIэубыдэн папщIэ ЩIалэгъуалэ советрэ администрацэрэ щыIэн хуейщ. Къалэ, къуажэхэми апхуэдэ зэгухьэныгъэхэр щызэхашэу а псори зы гъуэгум тегъэувапхъэщ, лэжьыгъэм щIалэгъуалэр зэрыщыту къызэщIиубыдэн папщIэ. Бахъсэн, Iуащхьэмахуэ, Май куейхэм, Прохладнэ, Налшык къалэхэм апхуэдэ гупхэр къыщызэрагъэпэщащ. Зэман къэблагъэм Зеикъуэрэ Шэджэмрэ ахэр щызэщIэдгъэуIуэну ди мурадщ. Ар къыдэхъулIэмэ, щIалэгъуалэр «зэрыбауэ хьэуар» нэхъыфIу зыхэтщIэнущ, абыхэм я гукъыдэжыр къытхуэубыдынущ, яфIымрэ я Iеймрэ тлъагъунущ. Абы къищынэмыщIауэ, нобэкIэ дегугъуу дызэлэжьхэм ящыщщ блогерствэм зегъэужьыныр. Дунейр зэлъэщIэзыгъэIэса Интернетыр ди щIалэгъуалэм шэрыуэу къагъэсэбэп, аращ хъыбарыщIэхэри щIэныгъэщIэри къыздрахыр. Интернетыр къызэIупхмэ, ди республикэм и хъыбарыщIэхэм укъагъэуIэбжь, Къэбэрдей-Балъкъэрым Iейуэ къыщыхъуам я зэхуэхьэсыпIэу фIэкIа пщIэнкъым. ДыкъэзымыцIыхухэм республикэм гущыкI хурагъэщI. Дэ къалэн зыщытщIыжащ, КъБР-м къыщыхъу хъыбарыфIхэр, ди щIалэгъуалэм я жэрдэмкIэ къаIэт псапащIэ Iуэхухэр, ди цIыху пэрытхэр, лIыхъужьхэм ятеухуа хъыбархэр абыхэм я деж нэтхьэсыну. Ди республикэм и дахагъэр фагъуэ щIохъукI апхуэдэхэм — ди деж гъащIэ дахэ, щIэщыгъуэ щыIэщ. Абы папщIэ иджыпсту хъыбарыфIхэр, IуэхуфIхэр ялъагъуу, къагъуэту щIэщыгъуэу зытхыжыну щIалэгъуалэ гуп зэхудошэс.
Мы гъэм ди Парламентыр къызэрызэрагъэпэщрэ илъэс 75-рэ мэхъури, абы зыхудогъэхьэзыр, накъыгъэм и 9-р зэрыдгъэлъэпIар, дызыхэта Iуэхухэр дыубзыхуащ, нэгъуэщI куэди ди мурадщ.
— Фи Палатэм щIалэгъуалэ псори къыхузэщIэубыдэнукъым. ГъащIэм и пэщIэдзэм утыкум къимынэн папщIэ, къазэрыхуейр зыхащIэу тегушхуауэ сыт хуэдэ Iуэхури къаIэтын папщIэ Iэмал яIэ зи щIалэгъуэм?
— Псом япэрауэ, зи гугъу тщIа гупхэр къызэдгъэпэщыфмэ, абыхэм къызэщIаубыдэну щIалэгъуалэр минитIым ноблагъэ. КъищынэмыщIауэ, республикэм жылагъуэ зэгухьэныгъэ куэд дыдэ щолажьэ икIи яIэ унэтIыныгъэ елъытауэ абыхэми запыщIэн хуейуэ къызолъытэ.
— НыбжьыщIэ куэд уолъагъу, уаIуощIэ, уэ езыр абы уащыщщ? Зи щIалэгъуэм и нэкIэ уахэплъэмэ, сыт хуэдэ щIалэхэр, хъыджэбзхэр диIэ?
— Си щхьэр лъагэу сIэту жысIэну сыхуейт, ди щIалэгъуалэр ауэ къызэрымыкIуэу зэфIэкI ябгъэдэлъу, губзыгъэу, щIэныгъэм хуэнэхъуеиншэу, сыт хуэдэ Iуэхуми жыджэру яужь ихьэрэ зэфIагъэкIыу, Iуэху еплъыкIэ щIэщыгъуэхэр къагъэлъагъуэрэ гъащIэм и сыт хуэдэ лъэныкъуэри яфIэгъэщIэгъуэну зэрыщытыр. Абыхэм хуа- бжьу срогушхуэ, си къару къызэрихькIэ апхуэдэхэм сыт щыгъуи защIызогъакъуэ. Лъэпкъым и къэкIуэнур и щIэблэращи, къэкIуэну дахэ диIэу сыщогугъ.
Епсэлъар
Дзэгъащтэ Нусэщ.
