Зи тхыдэр зымыщIэм нобэми уасэ хуищIынукъым
Аруан районым хыхьэ Псыкуэд къуажэм и курыт еджапIэм иджыблагъэ щекIуэкIащ «Адыгэ тхыдэм и лъэхъэнэ нэхъыщхьэхэр» зыфIаща зэIущIэ купщIафIэ. Ар къызэрагъэпэщащ куейм тхыдэмрэ естествознаниемкIэ и егъэ-джакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщI Гуэлыкъуэ Анжелэ и жэрдэмкIэ. Абы хэтащ районым и курыт школи 10-м я еджакIуэхэр.
Зэхыхьэм кърихьэлIащ «Адыгэ псалъэ» газетым и лэжьакIуэ, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и лIыкIуэ Хъуажь Фахъри, Къэбэрдей-Балъ-къэр къэрал университетым ЦIыпIынэ Аслъэн и цIэр зезыхьэ и Адыгэ щэнхабзэ центрым и унафэщI Езауэ Мадинэ, Аруан район администрацэм и тхьэмадэм и къуэдзэ Безыр Марианнэ, куейм и ОВД-м балигъ мыхъуахэм я IуэхухэмкIэ и къудамэм и инспектор Черновэ Аленэ, Сирием къикIыжа ди лъэпкъэгъу Къардэн Самир и унагъуэр, Псыкуэд къуажэ администрацэм и Iэтащхьэ Куэшей Олег, хамэ къэрал щыпсэу ди хэкуэгъухэм я щIэблэу КъБКъУ-м щеджэ студентхэр.
ФIэхъус псалъэкIэ къызэхуэсахэм захуигъэзащ Аруан район администрацэм егъэджэныгъэмкIэ и къудамэм и лэжьакIуэ ХьэщIэлI Зое.
— Нобэрей зэIущIэр хуэгъэпсащ адыгэ лъэпкъым и тхыдэ къулейм, — жиIащ абы. — Дриплъэжынущ лъэпкъым къикIуа гъуэгуанэм, дыкъытеувыIэнущ тхыдэ мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхугъуэхэм, ди щэнхабзэр лIэщIыгъуэкIэрэ тхуэзыхъума ди адэжьхэр дигу къэдгъэкIыжкIэрэ абыхэм я фэеплъыр дгъэлъэпIэнущ. Мыпхуэдэ Iуэхухэм мыхьэнэшхуэ яIэщ щIэблэм лъэпкъым и тхыдэр ящIэу къэтэджынымкIэ, я хабзэр яIыгъыжу къэкIуэнум хэбэкъуэнымкIэ.
АдэкIэ еджакIуэхэм утыкур хуит щыхуащIым, абыхэм къызэхуэсахэр лъэхъэнэ жыжьэм хашэжащ. Лъэпкъым и къуэпсхэм я къежьапIэм унэсын папщIэ илъэс мин бжыгъэкIэ узэIэбэкIыжын зэрыхуейр, адыгэхэр мы щIыналъэм щыпсэухэм я нэхъыжь дыдэхэм зэращыщыр къыхагъэщри, ахэр нэхъ зыубгъуауэ тепсэлъыхьащ ар къызытехъукIыжауэ ялъытэ хьэтхэм, зихкIэ, касогкIэ къеджэу къакIуа лъэхъэнэм. Ахэр фIы дыдэу щыгъуазэт Хьэтхэм я къэралыгъуэм и къежьапIэм, абыхэм къадекIуэкIа хабзэхэм, я псэукIэр зыхуэдам, фIыуэ яцIыхурт щыпсэуа щIыналъэр. Апхуэдэу ахэр тепсэлъыхьащ къэралыгъуэм и дамыгъэр — щхьитI зыфIэт бгъэр — къызэрыунэхуам, абы и мыхьэнэм, лъэхъэнэ жыжьэхэм къызэпхраха а нагъыщэр Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и гербым и лъабжьэу зэрыщытым.
Синдхэмрэ мэуэтхэмрэ адыгэхэр къызытехъукIыжа лъэпкъ жыгым и къудамэу зэрыщытар, абы и тхыдэм IутIыж Борис и «Тыргъэтауэ» пьесэм узэрыхишэжыр къыхагъэщри, еджакIуэр гъэхуауэ къеджащ Тыргъэтауэ и монологым.
НыбжьыщIэхэр тепсэлъыхьащ адыгэ щIыналъэм и дахагъэм, беягъэм, абы щIыпIэшхуэ иIыгъыу къызэрыгъуэгурыкIуам, ди Хэкур куэдым я хъуэпсапIэу зэрыщытам, ар зыIэрагъэхьэн мурадкIэ щIэх-щIэхыурэ нэгъуэщI къэралхэм я дзэхэр къизэрыгуэурэ лъэпкъыр зыхагъэта бэлыхьхэм. АрщхьэкIэ зэкъуэту я щхьэхуитыныгъэм щIэбэн лъэпкъ уардэр игъэкIуэтыгъуафIэтэкъым. «Дэ къурш екIуэкIыр ди тхыцIэщ, джабэхэр ди дзажэщ, къупщхьэрэ лыкIэ дызэпыщIауэ дызыIэпкълъэпкъщ» — а псалъэхэр жаIэурэ адыгэ ныпыр зыIыгъ щIалэхэр утыку къихьащ, апхуэдэ щIыкIэкIи лIакъуэ 12-у зэхэт лъэпкъыр зэкъуэчыгъуафIэ зэрымыхъунур къагъэлъагъуэу.
— «Сыадыгэщ!» — жыпIэр зым ищIыскъым —
Хуейщ Адыгэу укъыщIэкIыжын.
Ди адыгэм хэлъа хабзэ дахэм
И тхьэгъушыр жыжьэ щыбгъэIун,
— еджакIуэр къызэджа а сатыриплIым и мыхьэнэр нэсу зэрызыхащIэм и щыхьэтт адэкIэ утыкум щагъэлъэгъуахэр.
И щIыналъэр, и щхьэхуитыныгъэр ихъумэжын папщIэ гузэвэгъуэ куэд къызэринэкIами, хьэзаб куэд телъами, лъэпкъым и цIэр фIыкIэ жыжьэ зыгъэIуа и хабзэ дахэр зэрихъумэжыфар къыхагъэщри, хьэл-щэн дахэм, нэмысым теухуауэ адыгэхэм къадэгъуэгурыкIуэ псалъэ Iущхэр кърабжэкIащ. Удихьэхыу, щIэщыгъуэу ягъэлъэгъуащ адыгэ хьэгъуэлIыгъуэм и Iыхьэхэм ящыщу унэишэр, щIэпщакIуэ ящIащ, Iэнэм щызекIуэ хабзэхэми цIыкIухэр зэрыщыгъуазэр къагъэлъэгъуащ. Мыбдежым ныбжьыщIэхэм теплъэгъуэу утыку кърахьащ щхьэ щIэлъэныкъуэр нэхъыжь Iыхьэ зэрыхъуам теухуа хъыбарыр.
«Зи нэхъыжь зымыгъэлъапIэр щхьэ лъапIэгъуэ ихуэркъым» псалъэжьым и мыхьэнэр нэсу къазэрыгурыIуэр наIуэ ящIащ Аруан куейм и ныбжьыщIэхэм. Хабзэжь псори щымыIэжми, я нэмысыр яIыгъыжкIэрэ, нэхъыжьыр гъэлъэпIэнымрэ нэхъыщIэр гъэбжьыфIэнымрэ яхэлъыхукIэ адыгэм и пщIэр лъагэу псэунущ. Апхуэдэ гупсысэхэрт узыхуишэр «Адэм и щIэин» хъыбарым ныбжьыщIэхэм къытращIыкIа теплъэгъуэм. Езы цIыкIухэми а хъыбарым и купщIэр нэсу зэрызыхащIам и щыхьэтт щхьэж и ролыр дагъуэншэу къызэрехъулIар.
НыбжьыщIэхэр фIы дыдэу щыгъуазэт адыгэхэмрэ урысхэмрэ я зэпыщIэныгъэ, зэныбжьэгъугъэ быдэм и къежьапIэми. Идар Темрыкъуэ ипхъу Гуащэнэ урыс пащтыхьым щхьэгъусэу зэрыритар адыгэ пщышхуэм лъэпкъым и щхьэхуитыныгъэм хуищIа тыхьу зэрыщытар жаIащ еджакIуэхэм. Мыбдежым абыхэм «къыдахьэлIащ» абы щыгъуэм Темрыкъуи Гуащэни зыхэхуа гупсысэшхуэр икIи иджыри зэ хьэкъ тщащIащ а Iуэхум IэмалыншагъэкIэ еувэлIэн хуей ахэр зэрыхъуар.
— «Зауэм и кIэр хьэдагъэщ», — жеIэ адыгэ псалъэжьым. ИлъэсищэкIэ екIуэкIа Урыс-Кавказ зауэм ди цIыхухэр зыхэта бэлыхьыр нобэми лъэпкъым егъэв. ТхьэмыщкIагъэрэ насыпыншагъэшхуэу абы лъэпкъым къыхуихьар къыпхуэмыIуэтэным хуэдизщ. Дуней псом пщIэшхуэ щызиIэу къекIуэкIа лъэпкъыр щыхупIэм хуишат абы. Илъэс мин бжыгъэкIэрэ зэрыса и Хэкужьыр ибгынэну къыпаубыдащ ди лъэпкъ уардэм, — жиIащ еджакIуэм, адыгэм и тхыдэм нэхъ лъэхъэнэ хьэлъэу хэт илъэсхэм дригъэплъэжу.
«ИстамбылакIуэ» адыгэ уэрэдыжьыр щыжаIэми, Акъсырэ Залымхъан и «ИстамбылакIуэ» пьесэм щыщ пычыгъуэ щагъэлъагъуэми, гурыIуэгъуэ пщыхъурт ныбжьыщIэхэм зи гугъу ящIыр езыхэми нэсу зэрызыхащIэр. АдэкIэ ахэр тепсэлъыхьащ дуней псом щикъухьа хъуа лъэпкъым, дауэ мыхъуами, и гуащIэр, и зэфIэкIыр зэрыфIамыгъэкIуэдыфам, ахэр дэнэ къэрал щымыпсэуами, зыхэсхэм я щэнхабзэм, литературэм, гъуазджэм, политикэм хэлъхьэныгъэшхуэ хуащIу, апхуэдэ щIыкIэкIи къызыхэкIам и цIэр фIыкIэ ягъэIуу зэрыпсэум. ЕджакIуэхэм къыхагъэщащ иужьрей зэманым хамэ къэрал щыпсэу адыгэхэм адэжь щIыналъэм къыхуаIэ пыщIэныгъэхэр нэхъ куу зэрыхъур, зи къуэпсхэм мыбдеж зыщезыгъэуб-гъужхэми кIуэ пэтми къазэрыхэхъуэр.
— Куущ икIи къуэпсыбэщ ди тхыдэр. Лъэпкъыр сыт хуэдэ щытыкIэ ирамыгъэувами, и щхьэр щигъэщхъа зэман къэхъуакъым. Ар сытым дежи щапхъэу къэгъуэрыкIуащ. Абы и щыхьэтщ лъэпкъым и лIыгъэм, и хабзэ дахэхэм теухуауэ щIэныгъэлI цIэрыIуэхэм къащIэна тхыгъэхэр, — ныбжьыщIэм жиIа а псалъэхэм яужькIэ къэIуащ «ЕфIакIуэ, Адыгэ Хэку» уэрэдыр.
А махуэм еджакIуэхэр къеджащ ди тхакIуэ цIэрыIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэу адыгэ хэкум, адыгэбзэм, адыгэ хабзэм, адыгэ бзылъхугъэм, адыгэ фащэм, адыгэ къафэм теухуа усэхэм, уэрэдхэр жаIащ, лъэпкъым къыдекIуэкI къафэ зэхуэмыдэхэр ягъэзэщIащ.
— Нобэ ныбжьыщIэхэм лъэпкъым и тхыдэр ди нэгум къыщIагъэувэжащ, — жиIащ Хъуажь Фахъри. — Апхуэдэу куууэ я лъэпкъым и блэкIар зыхащIэу ахэр къэхъумэ, щIэблэмкIэ диIэ гугъэфIхэр зэщIа зэрыхъунум шэч къыщIытепхьэн щыIэкъым. Пэжыр жыпIэмэ, дуней псом щызэбгрыдза адыгэ лъэпкъыр зэшэлIэжыныр, ахэр зы гъуэгу тегъэувэжыныр Iуэху тыншкъым. ЩIы хъурейм щызэбгрыдзауэ псэу адыгэр къыздэплъэр ХэкужьымкIэщ, я анэдэлъхубзэри я хабзэри щызекIуэ щIыналъэр я псэм щагъафIэ, гугъапIэу яIэр фэращи, ахэр къызэрыфщыгугъым хуэдэу факъыхущIэкIыну сыныволъэIу. Iуэхушхуэ утыку кърахьащ мы зэхыхьэр зыгъэхьэзырахэм, сохъуэхъу абыхэм кърахьэжьэ Iуэху псори къайхъулIэну. Адрей жылэхэми мыбыхэм щапхъэ трахыу мыпхуэдэ пшыхьхэр зэхашамэ, ар лъэпкъым дежкIэ щхьэпагъышхуэт. Сэ мазихым щIигъуауэ аращ Тыркум сыкъикIыжу Хэкужьым сыкъэзэрыкIуэжрэ. А зэманым къриубыдэу щIэнIуатэ (конференц) зыбжанэ сыхэтащи, адыгэбзэ къабзэкIэ екIуэкIа зэIущIэ нобэ япэу срихьэлIауэ аращ. Ар сэ икъукIэ гуапэ сщыхъуащ. Тхьэм нэхъри фригъэфIакIуэ, лъэпкъым ифI зыхэлъ Iуэху дахэхэр къызэрызэвгъэпэщын зэхэщIыкIрэ къарурэ фыщимыгъащIэкIэ.
— ЦIыхум и гъащIэр къыщежьэр унагъуэращ, — жиIащ Езауэ Мадинэ. — Абдеж сабийм щызыхилъхьа хьэлыр езыгъэфIакIуэр, и зэхэщIыкIым нэхъри хэзыгъахъуэр абы унагъуэ етIуанэ хуэхъу курыт школырщ. Нобэ мы еджапIэм щекIуэкIа пшыхьым мыхьэнэшхуэ иIэщ ныбжьыщIэхэм я къэухьым зиужьынымкIэ, апхуэдэу дыдэуи гъэсэныгъэ и лъэныкъуэкIи щхьэпэщ. Сэ сызэреплъымкIэ, мыпхуэдэ пшыхьхэр нэхъ утыку ин къихьэн хуейщ, абы къыхэкIыуи зэгъусэу девгъэлэжь лъэпкъым ифI зыхэлъ Iуэхухэр ипэкIэ гъэкIуэта хъуным.
Ялъагъур ягу зэрырихьар жаIэу, адэжь щIыналъэм къинахэм лъэпкъым и хабзэ дахэмрэ и анэдэлъхубзэмрэ зэрахъумамкIэ фIыщIэ хуащIу, адыгэхэм я щыгъуэ махуэм гуфIэгъуэ Iуэхухэм хухэхахэр ебэкIыу щытыну хъуахъуэу зэIущIэм къыщыпсэлъахэщ хамэ къэрал щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм я щIэблэхэм ящыщу КъБКъУ-м щеджэхэу Жамбэч Захьир (Иордание), Еутых Аднан, Боз Нихьмэт, Жамбэч Ахьмэд, Щоджэн Имрах (Тырку), Нэбас Нартан (Сирие) сымэ.
ЩхьэщэмыщI Изэ.
