
Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь Пащты Салимэ
Гъуазэ
ТхущI гъэхэм я пэщIэдзэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и жэмышхэм зэхаублауэ щыта зэхьэзэхуэм куэдым я цIэр жыжьэ щигъэIуащ, пщIэрэ щIыхьрэ къахуихьащ. Абыхэм ящыщщ зи гъа-щIэ псор лэжьыгъэшхуэ-рэ цIыхугъэ лъагэкIэ гъэнщIауэ къэгъуэгурыкIуа, зыпэрыта IэнатIэм и зыужьыныгъэм зи гуащIэр хьэлэлу езыта Пащ-ты Салимэ Мэзан и пхъур.
ЩIалэ дыдэу 1930 гъэм хыхьащ Салимэ езыр щалъхуа Куба къуажэм щызэхэт колхозым икIи абы щыгъуэ къыхихауэ щыта жэмыш IэщIагъэр зы махуи къигъэнакъым, и къарум къихьыхункIэ хуэпэжу къекIуэкIащ.
1943 гъэм и щхьэгъусэр Харьков деж зэрыщыхэкIуэдам и хъыбар жагъуэр удынышхуэу къыжьэхэуами, гуауэм къигъэшакъым, и бгыр щIикъузэри, я къуэ закъуэр зэрипIыжыным, жылэм къакIэрымыхуу и Iуэху Iыхьэ зэрищIэным и акъылыр триухуащ. Мис апхуэдэу ар техьащ лIыхъужьыгъэм хуэзыша гъуэгум.
Республикэм и жэмышхэм я зэхьэзэхуэм зиубгъу зэпытт. Псом хуэмыдэу, ар зэщIэплъат Къэбэрдейр Урысейм зэрыхыхьэрэ илъэс 400 щрикъу 1957 гъэм. Жэмыш пашэхэм къызэдащтат гъэшу къалэжьым процент 35-кIэ хэ-гъэхъуэным теухуа къыхуеджэныгъэр. Абыхэм я зэпеуэм дихьэхыу кIэлъыплъырт республикэм и унафэщIхэри, мэкъумэш хозяйствэхэм я IэщIагъэлIхэри. Жэмыш пашэхэу Къаскъул Муслъимэт, Жамборэ Уэс, Ало Башир, АфэщIагъуэ Нащхъуэ, КIыщ Чэзим, Пащты Салимэ сымэ, нэгъуэщIхэми я цIэр дэнэ щIыпIи щызэIэпахырт. Абы щыгъуэ дэтхэнэ- ми илъэсыр иухащ зыхуигъэувыжа къалэным щIригъэгъуауэ.
1958 гъэм Пащты Салимэ къыхилъхьащ Сталинград областым и Iэщыхъуэхэм я щапхъэм тету, яIыгъ жэм къэс хуэзэу махуэм шэ пут къыщIашыну. Абы зезыпщытыфынур зи къарум щыгугъыж, зи IэщIагъэм хуэIэижь, Iуэхум фIыуэ хэзыщIыкI гумызагъэхэрт. ИкIи, куэд дэмыкIыу, республикэм и жэмыш пщIы бжыгъэхэм я гъунапкъэщIэр къащтащ. Пащты Салимэ и гурэ и щхьэрэ зэтелът, нэгъуэщIхэр зылъэщIигъэхьэртэкъым. А илъэс дыдэм дэтхэнэ жэмми хуэзэу килограмм 6035-рэ, къыкIэлъыкIуэ гъэм килограмм 6329-рэ къишащ. КъызэрыгуэкI къуажэдэс цIыхубзым дежкIэ ар ехъулIэныгъэшхуэт. Салимэ и жэрдэмыщIэхэр республикэм и Iэщыхъуэхэм гъуазэ яхуэхъуати, я гуапэу къыдащтащ. Абы и щапхъэм тету, жэмыш 40-м нэблагъэ пашэхэм яхыхьащ, илъэсым зы жэмым хуэзэу къыщIашыр килограмм 3500-4000-м нагъэсу, Гугу Розэ, Гуппоевэ Маймулэт, Къэжэр Мелыхъан, Къущхьэ Абужан, нэгъуэщI куэдхэми я цIэр Пащтым ейм щIыгъуу зэIущIэшхуэхэм къыщраIуэрт, я сурэтхэм ЩIыхь пхъэбгъухэр ягъэдахэрт.
Салимэ и зэфIэкIымрэ и гуащIэшхуэмрэ гулъытэншэ хъуакъым — ЦIыхубзхэм я дунейпсо зэщIэхъееныгъэр илъэс 50 щрикъум ирихьэлIэу, 1960 гъэм гъатхэпэм и 7-м СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и УказкIэ Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь цIэ лъапIэр къыфIащащ. Къэралым и нагъыщэ нэхъыщхьэхэр — Ленин орденымрэ «Гъубжэрэ Уадэрэ» дыщэ медалымрэ Бахъсэн щIыналъэм хыхьэ Куба къуажэм Сталиным и цIэкIэ щызэхэт колхозым и жэмыш пашэм Кремлым къыщратыжащ. Апхуэдэу «ГуащIэдэкIым и Бэракъ Плъыжь» орденыр, медалхэр, щIыхь тхылъхэр къыхуагъэфэщащ, Совет зэхуэмыдэхэм я депутату хахащ.
Пащты Салимэ и цIэр Куба къуажэм и уэрамхэм ящыщ зым зэрехьэ.
ХЬЭЖЫКЪАРЭ Алик.
Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь Ахъуэхъу Анатолэ
Iуэхушхуэхэм япсыхьа
Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь Ахъуэхъу Анатолэ и гъа-щIэр IуэхушхуэхэмкIэ гъэнщIауэ къекIуэкIащ. И IэнатIэм зэфIэкI щиIэт, жэрдэмщIакIуэт, къызэгъэпэщакIуэ Iэзэт, унафэщI губзыгъэт. И ерыщагъым, Iуэхум хуиIэ бгъэдыхьэкIэм адрейхэм къахигъэщырт. Къэрал пщэрылъхэм къадэкIуэу, лэжьакIуэхэм я зэIузэпэщыныгъэми гулъытэшхуэ хуищIырт, IэщIагъэлIхэр фIыуэ илъагъурт, зыхуэныкъуэхэм щыгъуазэти, зэпымыууэ защIигъакъуэрт.
ЛЪАБЖЬЭ быдэ зиIэ лъэпкъым къыхэкIа щIалэр къэзылъхуа-хэм яхуэфащэу къыщIэкIащ. Абы и щыхьэтщ къызэринэкIа гъуэгуанэшхуэм къыщихьа пщIэмрэ щIыхьымрэ. А псори и IуэхущIафэм, и дуней тетыкIэ дахэм и гъуджэщ, къилэжьыжа фIыщIэм и дамы-гъэщ.
Ахъуэхъу Анатолэ и гъащIэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и промышленностымрэ и экономикэмрэ я зыужьыныгъэм къыгуэхыпIэ имы-Iэу пыщIащ. Абы щIэдзапIэ хуэхъуащ еджапIэ нэужьым инженеру здагъэкIуа Тырныауз бгы щагъэбатэ комбинатыр. Техникэм и зыужьыкIэм куууэ хэгъуэза щIалэр жыджэрти, куэдым хунэсырт. ЗэфIэкI зэриIэм, къызэгъэпэщакIуэфIу зэрыщытым гу лъатэри, комбинатым и механик нэхъыщхьэу ягъэув. А зэманым телемеханикэ Iэмэпсымэхэр къыщыщIагъэкIын завод Налшык къыщызэIуахат, IэнатIэщIэр къэIэтын, лъэ быдэкIэ гъэувын хуейти, Ахъуэхъур абы и унафэщIу ягъакIуэ. Телемеханикэ комплексхэр зэхэлъхьэным икIи къыщIэгъэкIыным теухуа лэжьыгъэшхуэм щыщIидзари аращ.
Телемеханикэ аппаратурэхэм мыхьэнэшхуэ яIэт: цIыхубэ хозяйствэм и IэнатIэхэм я лэжьыгъэм кIэлъыплъынымкIэ, я технологиер унэтIынымкIэ, егъэфIэкIуэнымкIэ IэмалыфI къызэрагъэпэщырт. ИкIи, абыхэм я фIыгъэкIэ, хъыбархэр зэрызэIэпах телекомплексхэр къэралым щагъэхьэзыру, промышленностым къыщагъэсэбэпу щIадзэ. Полупроводник Iэмэпсымэхэр зи лъабжьэ телемеханикэ пкъыгъуэхэр къыщIагъэкIыу зэрызэтраублар Анатолэ и зэфIэкIым куэдкIэ и фIыгъэт. Инженер Iэзэр жыжьаплъэт. Абы и жэрдэмкIэ, программэ IэмалхэмкIэ Iуэхур яунэтIу, есэпыр зи лъабжьэ езырылажьэ телекомплексыщIэхэр ягъэхьэзыру хуожьэ. КъищынэмыщIауэ, хъыбархэр зэрызэхуагъакIуэ, зэрызэIэпах щIыкIэр, моделхэр, субкомплексхэр Анатолэ и унафэм щIэту зэхалъхьэу щIадзэ, автоматизированнэ системэхэм я конструктор бюро щхьэхуэ къызэIуах. Телемеханикэм и Iэмалхэр зэхэлъхьэным, къыщIэгъэкIыным теухуауэ къэралым щекIуэкI Iуэхухэм конструктор бюрор кIэлъыплъырт. Абы епхауэ къызэIуахауэ щытащ щIыдагъэм пыщIа щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтыр (Ба-ку къ.), автоматикэмрэ телемеханикэмрэ я союзпсо институтыр (Киев къ.), промышленностым зегъэужьыным, телемеханикэ IэмэпсымэщIэ дыдэхэр къыщIэгъэкIыным, информатикэм, электрон IэмалхэмкIэ ягъэпс машинэхэр зэхэлъхьэным телажьэ щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтыр (Мэзкуу къ.). Конструктор бюром и Iуэху псори зыунэтIыр Анатолэт. Къызэралъытэ-зэрызэпабж техникэм къыщагъэсэбэп Iэмалхэр промышленностым папщIэ ягъэхьэзыру зэрыщIадзари Ахъуэхъум и фIыгъэщ. Абы щхьэкIэ «Телеавтоматика» заводыщIэ Нарткъалэ щаухуат.
«Севкавэлектронмаш» производственнэ зэгухьэныгъэ иныр 1965 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэрым щызэтрагъэуващ. ЦIыху мин 17 щылажьэ а IэнатIэшхуэм и Iуэхур зыгъэпсыр Ахъуэхъу Анатолэт. Абы и унафэм щIэту, технологие Iэмэпсымэхэр, уэгум ягъэлъатэ спутникхэм я приборхэр, хъыбархэр щызэхуагъакIуэ центрхэр, промышленнэ предприятэ инхэм я лэжьыгъэр зэраунэтI программэ Iэмалхэр къыщIагъэкIыу зэтраублащ. КIэщIу жыпIэмэ, «Севкавэлектронмаш» зэгухьэныгъэр электроникэм лъэ-щу зыщиужьа къэралхэм я предприятэхэм ехьэехуэу лажьэрт.
Мы зэгухьэныгъэр и лъабжьэу, 1995 гъэм «Телемеханика» ОАО-р къыщызэрагъэпэщым, Ахъуэхъур абы и тхьэмадэу хахащ, «Севкавэлектронмаш»-м и щIэныгъэ-техникэ центрым и унафэщI къалэнри ирихьэкIащ.
Анатолэ и гуащIэм пщIэшхуэ къыпэкIуащ: ВДНХ-м и Дыщэ, Дыжьын медалышхуэхэр къратащ, «РСФСР-м щIыхь зиIэ и машинэухуэ» цIэр къыфIащащ, СССР-м щIыхь зиIэ и радистщ, СССР-м приборхэр гъэхьэзырынымкIэ и отличникщ, РСФСР-м цIыхубэ егъэджэныгъэмкIэ и отличникщ, Октябрь Революцэ, Лэжьыгъэм и Бэракъ Плъыжь, «ЩIыхьым и дамыгъэ», «Лъэпкъхэм я зэныбжьэгъугъэ» орденхэр зэрехьэ. 1986 гъэм жэпуэгъуэм и 10-м СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и УказкIэ Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь цIэ лъапIэр къыфIащащ, Ленин орденри етIуанэу къратащ.
ЦIыхум и псэр IуэхушхуэхэмкIэ псыхьамэ, и мурадхэр къохъулIэ. Ахъуэхъу Анатолэ къикIуа гъуэгуанэр цIыху нэсым и щапхъэщ, лъэпкъым, республикэм я къуэ пэжым и лъапIэныгъэщ. Аращ абы и цIэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхыдэм дыщэпскIэ щIыхатхар.
МЫСОСТ Алий.
Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь Кудряшовэ Александрэ
Нэхъыбэ зэрыблэжьыным хущIэкъу
Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь Кудряшовэ Александрэ къыщалъхуари, къыщыхъуари, гугъуехьым щипсыхьа-ри Прохладнэ районым хыхьэ Прималкинскэ къуажэрщ. «ИгъащIэ псор губгъуэм щихьащ» зыхужаIэхэм ящыщщ.
1941 гъэ шынагъуэм и щхьэгъусэр зауэм зэрыкIуэу, абы и тракторым тетIысхьащ. А махуэ хьэлъэхэм цIыхухъу механизаторхэм я пIэм иуват республикэм и цIыхубз 730-м щIигъу. Мис абыхэм яхэту щIидзэри, Александрэ Iуэхум зыкъригъэлакъым — тракторымрэ комбайнымрэ къемыхыу псэемыблэжу фронтым хуэлэжьащ, ТекIуэныгъэ Иныр къигъэблэгъащ. Мамыр гъащIэр зэтеувэжа нэужьи, и IэщIагъэ гугъур къигъэнакъым, уеблэмэ и щIэныгъэмрэ Iэзагъэмрэ ерыщу хигъэхъуащ икIи цIыхухъухэм ехьэехуэу, ефIэкIыу хуежьащ. Iуэхум хуабжьу хуэжыджэрт, жэрдэмщIакIуэт, механизаторхэм я республикэпсо зэхьэзэхуэм щыпашэт.
Гъавэ бэв къызэригъэкIым, я совхозым и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэшхуэ зэрыхуищIым къыпэкIуэу, 1956 гъэм Кудряшовэ Александрэ «ГуащIэдэкIым и Бэракъ Плъыжь» орденыр къыхуагъэфэщащ, илъэсих дэкIри, «КъБАССР-м щIыхь зиIэ и механизатор» цIэр фIащащ. Абдежым къыщынакъым — еянэ илъэситхум и къа-лэнхэр гъэзэщIэным къыщихьа ехъулIэ-ныгъэшхуэм папщIэ къэралым и комбайнёр нэхъыфIу къалъытэри, СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и УказкIэ 1971 гъэм Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь цIэ лъапIэр къыфIащащ. Ар зи унафэщI гупым и IуэхущIафэмрэ и зэфIэкIымрэ дэнэ щIыпIи хэIущIыIу щыхъуащ.
Пенсэм кIуа нэужьи, Iуэхуншэу щысакъым Кудряшовэр. Гъавэ Iухыжыгъуэхэм деж комбайным тесу совхозым дэIэпыкъуащ, механизатор щIалэхэр я IэщIа-гъэм хуигъэсащ. Абы и псалъафэр зыт: «Дыгъуасэ пхузэфIэкIам нэхърэ нэхъыбэ нобэ зэрыблэжьыным хущIэкъу».
ДЖЭХУ Хьисэ.
Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь Чигировэ Шамкъыз
Еш ищIэртэкъым
1963 гъэм и кIэухым республикэм щыяпэу «Налшык» совхозым щагъэуват «веер»-кIэ зэджэ жэм къызэраш Iэмэпсымэр. Куэдыр а IуэхущIэм тегушхуэртэкъым: зегъэсэгъуейуэ, зехьэгъуейуэ, гъэшым кIэричыну къалъытэрти, Iэщыхъуэхэм зралъэфыхьырт. ИтIанэ фермэм ирагъэблэгъащ жэмыш пашэхэу Чигировхэ Шамкъыз, Розэ, Конаковэ Зое, Гергоковэ Сурэт сымэ. А цIыхубз Iэрыхуэхэм IэмэпсымэщIэм псынщIэу зрагъасэри, къыкIэлъыкIуэ илъэсым жэм къэс хуэзэу шэ килограмм 3278-рэ кърагъэтащ. Адрейхэри хуэм-хуэмурэ лэжьэкIэщIэм щытегушхуэм, совхозым и гъэш фермэ псори абы хуагъэкIуащ.
Шамкъызт еш зымыщIэр: зэпымыууэ Iэщым яхэтт, зэрагъашхэм кIэлъыплъырт, и жэм гупыр къабзэу зэрихьэрт. И IэщIагъэм ар пасэу щыхэгъуэзат хамэщI жыжьэм. Хэку зауэшхуэм къыздриха уIэгъэм я адэр яIэщIихат, зэрыбыни 8-м я нэхъыжьти, еджэныр къигъанэри хъыджэбз цIыкIуу фермэм кIуащ икIи нэхъыжьхэм ехьэехуэу жэм 13 IэкIэ къишу хуежьащ. Апхуэдэурэ гугъуехьхэр къызэринэкIщ, пашэхэм яхыхьэри, зыхэт гупым бжьыпэр щиубыдащ. И ехъулIэныгъэхэр къалъытэри, 1957 гъэм Мэзкуу щекIуэкIа щIалэгъуалэмрэ студентхэмрэ я еханэ Дунейпсо фестивалым ягъэкIуащ. Абы щыгъуэ зэрыхъур илъэс 15-т. Къыщигъэзэжам хъыбарыфI къыпэплъэрт — и къэмыланджэж лэжьыгъэм къыпэкIуэу «ЩIыхьым и Дамыгъэ» орденыр къыхуагъэфэщат.
Къэбэрдей-Балъкъэрым къэкIуэжа нэужь, ПсыкIэху (Белэ Речкэ) жылагъуэм щызэхэт «Акъ-Суу» колхозым и пщIэр къиIэтащ, и зэфIэкIыр къалъытэри, къуажэ, иужькIэ Налшык къалэ Советхэм я депутату хахащ. 1976 гъэм Шамкъыз и жэрдэмкIэ фермищ зэхагъэхьэжри, пенсэм кIуэхункIэ абы и унафэщIу щытащ.
Чигировэ Шамкъыз Къэбэрдей-Балъкъэрым и Совет Нэхъыщхьэм и ебланэ хэхыгъуэм и депутатащ, 1965 гъэм Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь цIэ лъапIэр къыфIащащ.
КIЭФО ТIакъ.
Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь Iэбубэчыр Нажмудин
ЩIыхь зиIэ нэртыхугъэкI
Хэку зауэшхуэм и гуащIэгъуэу, пасэу зеиншэу къэна щIалэ цIыкIур 1943 гъэм хадэхэкIгъэкIхэм я деж учётчикыу ягъакIуэ. Классиблыр къиухат, гурыхуэт, жыIэщIэт, и пщэрылъхэр хъарзынэу къехъулIэрти, куэд дэмыкIыу Алътуд МТС-м яшэ. Нажмудин лэжьыгъэм псынщIэу хэзэгъат, и къалэнми мыIейуэ пэлъэщырт, ауэ щIэныгъэ зэримыIэр хуабжьу игу къеуэрт. Апхуэдэурэ здекIуэкIым, нэхъыжь-хэм я чэнджэщкIэ, Прохладнэ къалэм дэт Тэрч мэкъумэш техникумым щIотIысхьэ, диплом плъыжькIэ къеухри, Алътуд МТС-м агроному егъэзэж, зэрылажьэм хуэдэурэ, Владикавказ мэкъумэш институтым щоджэ. ЩIэныгъэ нэхъыщхьэ зэзыгъэгъуэта щIалэр Кыщпэк МТС-м агроному ягъакIуэ, абы ирагъэкIри, Бахъсэн райисполкомым и мэкъумэш инспекцэм и IэщIагъэлI нэхъыщхьэ къулыкъур пщэрылъ къыщащI. А зэманым ЩоджэнцIыкIум и цIэр зезыхьэ колхоз пашэм и тхьэмадэу щыта Бгъэжьнокъуэ Хьэчим къолъэIури, хозяйствэм и агроном нэхъыщхьэу ешэ.
Хэку зауэшхуэм щыгъуэ партизан хахуэу щыта ШкIахъуэ Хьэмид, и узыншагъэр зэрыхуэмыхъужым къыхэкIыу, и къулыкъур щхьэщахыну щIэлъэIуати, Iэбубэчыр Нажмудин Къэрэгъэш ирагъэблэгъэжри, къуажэм щызэхэт колхозым и тхьэмадэу хахащ. Жылэр абы ину щыгуфIыкIыжащ-Нажмудин цIыху зэпIэзэрытт, жыжьаплъэт, куэдым хуэIэижьт, лэжьэкIэщIэхэм тегушхуэрт. И IэщIагъэлI-хэр щIыгъуу, республикэм, Ставрополь, Краснодар щIыналъэхэм я хозяйствэ пашэхэм я зэфIэкIым зыхигъэгъуазэрт, Венгрием и мэкъумэшыщIэхэм я Iуэху щIэкIэм кIэлъыплъырт, еджагъэшхуэхэм ечэнджэщырт. Iэбубэчырым щIэныгъэр игъэнэхъапэрт. Ар и напщIэм телъ зэпытти, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и унафэщIхэм ягуроIуэри, абы и къудамэ щIыкIэу, къуажэм еджапIэ къыщызэIуех. Хозяйствэм и IэщIагъэлIхэм ар хуабжьу къащхьэпэжащ. Мэкъумэш бригадэхэм, Iэщ фермэхэм, нэгъуэщI IэнатIэхэм я унафэщIхэр абы щрагъаджэрт икIи щIэныгъэ нэхъыщхьэ зэрагъуэтамкIэ дипломхэр щратыжырт. КъищынэмыщIауэ, бригадэ, Iэщыхъуэ унэхэр, псэуалъэ зэпэщхэр щIэуэ иригъэухуащ, лэжьыгъэ къызэгъэпэщыкIэмрэ улахуэ тыкIэмрэ зэхъуэкIыныгъэхэр хилъхьащ. ЩIымрэ техникэмрэ яхуигуэшри, механизаторхэр звеноуэ зэгуигъэхьати, абы ехъулIэныгъэ нэрылъагъухэр кърикIуэрт, къэрэгъэшдэсхэм я зэфIэкIыр яджыну, колхоз мелуанырыб-жэм и «щэхухэм» зыхагъэгъуэзэну хьэщIэ куэд къахуеблагъэрт.
Колхоз тхьэмадэм и къэмыланджэж лэжьыгъэм хуэфащэ пщIэ къыпэкIуащ — гъавэшхуэ, псом хуэмы-дэу нартыху бэв къызэрырахьэлIэм папщIэ, 1972 гъэм и дыгъэгъазэм СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и УказкIэ, Iэбубэчыр Нажмудин Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь цIэ лъапIэр къыфIащащ. ЗэрылэжьакIуэшхуэм къыдэкIуэу, Нажмудин жылагъуэ-политикэ гъащIэм щыжыджэрт — КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату плIэнейрэ хахащ, КПСС-м и обкомымрэ Совет Нэхъыщхьэм и Президиумымрэ хэтащ. ЛIыхъужьым и Дыщэ Вагъуэм нэмыщI, Ленин ордену тIу, ГуащIэдэкIым и Бэракъ Плъыжъ орден, медалхэр къратащ, Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и агроном, щIыхь зиIэ и нартыхугъэкI цIэхэр фIащащ.
ЛIыгъур Мысост.
Зеикъуэ къуажэм и Дыщэ Вагъуэхэр:
Бырс Анзор, Щоджэн ТIэлашэ, Къалмыкъ Хьэжмурат, Бгъэжьнокъуэ Хьэчим
Тхыдэм къыхэна цIэхэр
ОрдениплI зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм Къэралыгъуэ зэригъуэтрэ блэкIа илъэсхэр IуэхугъуэшхуэхэмкIэ гъэнщIауэ щытащ. Тхыдэр щыхьэт зэрытехъуэщи, Совет властыр зэрыуву, ди щIыналъэр зыужьыныгъэм и гъуэгум техьащ. ПсэукIэщIэм хуэжыджэрти, жэщ-махуэ ямыIэу цIыхубэр абы телажьэрт. Индустриализацэм республикэм и теплъэм къыпхуэмыцIыхужыну зригъэхъуэжат. Япэ илъэситхум и закъуэ предприятэщIэу 44-рэ ирагъэжьат, автоном областым и къэрал промышленностым псори зэхэту продукцэу къыщIигъэкIым и процент 85,5-р абыхэм хуэзэрт.
КЪЭБЭРДЕЙ-Балъкъэрым мэкъумэш IэнатIэми ехъулIэныгъэфIхэр щиIэт. 1933 гъэм и мазаем колхозхэтхэм я япэ союзпсо зэIущIэ екIуэкIати, автоном областым и цIэр къэралым щыпашэхэм яхэту къыщраIуат. Ди щIыналъэр лэжьэкIэ пэрытым и еджапIэ хъуати, нэгъуэщI щIыпIэ куэдым я лIыкIуэхэм я щIэныгъэм ди деж щыхагъахъуэрт. 1934 гъэм япэ дыдэу Лениным и орденыр зратахэм Къэбэрдей-Балъкъэрыр ящыщщ. Ар къыхуагъэфэщат колхозхэр къызэгъэпэщыным, гъэбэгъуэным щиIэ ехъулIэныгъэ инхэм папщIэ. Абы щыгъуэ областым и гъавэгъэкIрэ Iэщыхъуэу мин 17,7-м щIигъур лэжьыгъэм щыпашэти, зэхьэзэхуэр зэщIэплъэ зэпытт. 1935 гъэм щэкIуэгъуэм и 4-м Кавказ Ищхъэрэ крайисполкомымрэ ВКП(б)-м и Кавказ Ищхъэрэ крайкомымрэ унафэ къащтауэ щытащ колхоз нэхъыфIхэр ягъэгушхуэну, пашэхэм я зэфIэкIыр ягъэлъэгъуэну. Абы щыгъуэм Кировым и цIэр зезыхьэ (Зеикъуэ къуажэ), Андреевым и цIэр зезыхьэ (Кэнжэ), Къалмыкъым и цIэр зезыхьэ (Шэджэм Ищхъэрэ), «Псыгуэнсу», «Ленинцы» (Ново-Ивановскэ) колхозхэр крайм и ЩIыхь пхъэбгъум иратхауэ щытащ. А илъэс дыдэм и дыгъэгъазэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и колхозхэт 27-м къэрал дамыгъэ лъапIэхэр къыхуагъэфэщащ.
1949 гъэр Зеикъуэ къуажэм хуэугъурлыт. ЯпэкIи иужькIи къэхъуауэ къы-щIэкIынкъым зы жылэм щыщ икIи зы IэнатIэм пэрыт цIыхуищым зэуэ Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь цIэ лъапIэр къыщыфIаща. Ахэр Бырс Анзор, Щоджэн ТIэлашэ, Къалмыкъ Хьэжмурат сымэщ.
Къущхьэхъу жыжьэм зэман кIыхькIэ щаIыгъыну шы табынхэр зэрежьэнум зэрыхуэхьэзырыр къэзыпщытэ республикэ комиссэм Кировым и цIэр зезыхьэ колхозыр дапщэщи щапхъэу игъэлъагъуэрт. Абы дэплъеину адрейхэр къыхуриджэрт.
1949 гъэм мэкъуауэгъуэм и 27-м СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Прези-диумым и УказкIэ колхозым и тхьэмадэ Бырс Анзор, шы фермэм и унафэщI Щоджэн ТIэлашэ, шыхъуэ нэхъыжь Къалмыкъ Хьэжмурат сымэ Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь цIэ лъапIэр къыфIащащ. А зэманым хуэзэу хозяйствэм и шы гуартэм хуэдищкIэ хэхъуат. Зеикъуэдэсхэм я къуажэгъуищым еплIанэу 1959 гъэм дыгъэгъазэм и 25-м Бгъэжьнокъуэ Хьэчим, ЩоджэнцIыкIум и цIэр зезыхьэ колхозым и тхьэмадэм, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь цIэ лъапIэр къыфIащащ.
Апхуэдиз лэжьыгъэшхуэ зыгъэхъея, зи зэфIэкIыр къэралпсо утыкум къы-щалъыта а цIыху щыпкъэхэм я цIэхэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхыдэ къулейм дыщэпскIэ хатхащ икIи абыхэм я IуэхущIафэу щытар щIэблэм гъуазэу яIэнущ.
Нэгъуей КIэмыш.
Урысей Федерацэм и цIыхубэ артист Сонэ Мухьэрбий
Театрым къыхуигъэщIа
УФ-м и цIыхубэ, КъБР-м щIыхь зиIэ я артист, режиссёр, зэдзэкIакIуэ Iэзэ Сонэ Мухьэрбий ящыщщ ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и лъабжьэр зыгъэтIылъахэм, абы и псыпэр езышэжьахэм.
Сонэ Мухьэрбий зыцIыхуу щытахэм зэрыжаIэжымкIэ, дэтхэнэ зы ролри, цIыкIущ е инщ жимыIэу игъэзащIэрт, и зэфIэкIи и къаруи ирихьэлIэу. IэхъуэтегъэкIыу ар зыщIыпIэ зэгуэр щыджэгуауэ зыщIэж щыIэкъым. Псори къызэщIэпкъуэжмэ, а артист цIэрыIуэм сценэм роли 120-м щIигъу къыщехъулIащ, образ зэмылIэужьыгъуэхэр къигъэщIу.
1941 гъэм урыс режиссёр цIэрыIуэ Немирович-Данченкэ Налшык щыIэу «Фигарэ и фызышэм» щеплъам, Сонэм къыхужиIат:
— «Си гугъакъым мыпхуэдэ артист Налшык щыслъагъуну. Уэ утыкум ущоджэгу, мыдэ француз дыдэр зэрыщытын хуейм хуэдэу. Фигарэ зэрыщытыпхъэр уи деж щыдолъагъу. Си гуапэщ дяпэкIи ебгъэфIэкIуэну».
ЗэрытщIэщи, артистхэм зыр адрейм емыщхьу, щхьэж езым и хъэтI, и утыку итыкIэ иIэжщ, ауэ, театрыр фIыуэ зылъагъухэм, абы хэзыщIыкIхэм Сонэр къыхагъэщхьэхукIырт и лэжьыгъэ бгъэдыхьэкIэмкIэ, и IэщIагъэм гурэ псэкIэ зэрыбгъэдэтымкIэ, и IэнатIэм зэрыхуэпэжымкIэ. Абы зэхуэдэу къехъулIэрт дыхьэшхэн ролри, трагедиери, драмэри. Амплуа хэха иIэтэкъым Сонэм. Ар егъэлеяуэ лэжьакIуэшхуэу, артистышхуэу, цIыхугъэшхуэ хэлъу щытащ, театрым щылажьэ щIалэгъуалэм я щапхъэу. Жэщ-махуэ псокIэ итыфынут ар сценэм, зыгъэпсэхугъуэ имыIэу. Театрым къыхуигъэщIащ зыхужаIэхэм хуэдэу и IэщIагъэр и псэм хэлът абы. Образ къигъэщIхэр телъыджэт, гуимыхужт.
Театрым роль куэд щызыщIа Сонэр артист къудейтэкъым икIи режиссёрт. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым абы щигъэуващ пьесэ зыбгъупщI. Апхуэдэхэщ Мольер и «Скапен зэхищIыхьахэр», Къущхьэ СулътIан и «Я фIэщ ущыхъукIэ», Чеховым и «Мыщэ» водевилыр, нэгъуэщIхэри.
Мухьэрбий пьесэхэр, рассказхэр, романхэр и Iэдакъэ къыщIэкIащ. Ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, абы я нэхъыбэр дунейм къытехьакъым, езыр цIыху щэхуу зэрыщытам, и лэжьыгъэхэр къыдигъэкIыныр Iуэху зэримыщIам къыхэкIыу. Абыхэм ящыщщ «Кондицэм къикIыркъым», «ЩIэгъэуэн», «Иджыри двойкэ?», «БжьапщIэ», «Ухеймэ — улъэщщ». Пьесэ куэди зэридзэкIащ Мухьэрбий. Апхуэдэщ адыгэ театрым щагъэувауэ щыта Мольер и «ЗалымыгъэкIэ ягъэIэза», Шекспир и «Ромеорэ Джульеттэрэ», Горькэм и «Вассэ Железновэр», Островскэм и «Талантхэмрэ абы щхьэщэ хуэзыщIхэмрэ», Симоновым и «Сэ къызэжьэ» пьесэхэр. Апхуэдэу Щхьэгъэпсо Мухьэмэд и гъусэу Сонэм осетин драматург Токаев Асах и «Псэлъыхъухэр» пьесэр 1950 гъэм адыгэбзэкIэ зэридзэкIауэ щытащ. А лэжьыгъэхэр щыхьэт тохъуэ Сонэ Мухьэрбий адыгэ театрым и зыужьыныгъэм зэфIэкIышхуэ зэрырихьэлIар, и гуащIэр куэдым зэрылъэIэсар.
Япэ уитыныр, гъуэгугъэлъагъуэу ущытыныр зэрыкъалэн гугъур, жэуаплыныгъэшхуи зэрыпылъыр фIыуэ къыгурыIуэрт абы. Ди лъэпкъ щэнхабзэм зегъэужьыным псэемыблэжу хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщIа а цIыху гуащIафIэр, адыгагъэ нэс зыхэлъар, артист гъуэзэджэр ноби цIыхухэм ящыгъупщэркъым.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
Урысей Федерацэм и цIыхубэ артист, композитор Къардэн Хьэсэн
Жьыщхьэ махуэ
Сэ сызэригугъэмкIэ, мы псалъэхэр зыхуэфащэр гъащIэ кIыхь къэзыгъэщIаракъым, атIэ Къардэн Хьэсэн хуэдэу, къызыхэкIа лъэпкъым и тхыдэм лъэужь дахэ къыхэзынэ, зи дуней тетыкIэ-лэжьэкIэр щапхъэ хъуахэрщ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и макъамэ щэнхабзэр Къардэн Хьэсэн и цIэр хэмыту уи нэгу къыщIэгъэхьэгъуейщ.
Япэ адыгэ оперэ «Мадинэр» (Балэ Мухьэдин и гъусэу), япэ адыгэ кантатэхэр зытхар Къардэн Хьэсэнщ. Макъамэм къыхуигъэщIа цIыхум и псэр, и дуней зэхэщIыкIыр итххэм купщIэ яхуохъу. Абы ехьэлIауэ гупсысэ щIэщыгъуэхэмкIэ гъэнщIащ ар зэлэжьа уэрэдхэр, романсхэр. ГъэщIэгъуэнракъэ, сыт хуэдэ псалъэм нэхъри нэхъ IупщIу, куууэ зыхыбощIэ мы композиторым и макъамэхэр. «Анэм и Iэхэр», «Ленэ дахэкIей» уэрэдхэр зыфIэмыфIрэ зымыщIэрэ щыIэкъым…
ЗэрытщIэщи, Хьэсэн и адэ Екъуб гъукIэ Iэзэу щытащ. Абы и адэм и кIыщым зэман куэд щигъакIуэрт. Уадэмрэ гъущIхэмрэ я зэщIэжьыуэр, мафIэ жьэгум къыдих хъуаскIэхэр… Хэт ищIэрэ, ахэр арагъэнщ лъабжьэ хуэхъуар Хьэсэн макъамэм гу хуищIыным. Е и анэ Лъостэ деж къыщежьауэ пIэрэ — абы пшынэр IэкIуэлъакIуэу игъэбзэрабзэу щытащ.
Хьэсэн и IэдакъэщIэкIхэм увыпIэ щхьэхуэ щаубыдащ Хэку зауэшхуэм теухуа балладэхэм. Кавказым щекIуэкIа зэхэуэ гуащIэхэми Украинэр, Белоруссиер, Польшэр, Чехославакиер хуит къэщIыжынми и псэ емыблэжу хэтащ ар. «Мир нужен всем» симфоние поэмэр, «На Марухском перевале» балладэр, «Гимнастёрка», «Мне снится ночами дорога», «Помни, солдат» уэрэдхэр — псори Къардэным зытриухуар зауэ гъуэгуанэрщ, лъэпкъым и лIыхъужьыгъэрщ.
Композитор Iэзэ къыпхэкIын щхьэкIэ а IэщIагъэм хэпщIыкIын къудейр мащIэщ, сыт щыгъуи уи къэухьым хэбгъахъуэу, макъамэм и жанр зэмылIэужьыгъуэхэм я щэхухэр къыпхузэIухыу щытын хуейщ. Абыхэм хуэIэижьщ Хьэсэн. Уеблэмэ абыкIэ сэбэп къыхуэхъуауэ езым къелъытэ Малеготе цIэрыIуэм (иджы Балетымрэ оперэмкIэ Мусоргский М. П. и цIэр зезыхьэ театрщ) зэрыщылэжьар. Абы и спектаклхэм хэтат, дунейпсо оперэмрэ балет макъамэмрэ куууэ хишат. Ленинград къэрал консерваторэр къиуха иужь, япэ илъэсхэм Хьэсэн нэхъыбэу зэлэжьар уэрэдырщ. А уэрэдхэр цIэрыIуэ хъуати, цIыхубэ уэрэдыжьхэм щыхагъэгъуащи къэхъурт — аракъэ щэнхабзэм и лъагапIэ хъужри! Симфоние лэжьыгъэхэм Къардэным зыщритар 1960 гъэхэрщ. ИлъэсипщIым къриу-
быдэу абы итха симфоние макъамэхэр лъапIэщ дэркIэ.
АдыгэлIым нэхъ хуэфащэ хьэлхэр: цIыхур и щхьэ зэрырилъыт, зэрыхьэлэл, зэрыщабэр Хьэсэн къобэкI… Ар дахэу, «хамэ Iуэху» жыхуаIэ бгъэдыхьэкIэр и гущхьи къэмыкIыу, чэнджэщкIэ хэти сэбэп яхуохъу.
Къардэным и фIыщIэ хэлъщ балъкъэрхэм я щэнхабзэр, гъуазджэр къэIэта зэрыхъуами. 1960 гъэм композиторым зэхилъхьащ «Балкарские напевы» симфоние фантазиер, «Горские ритмы» оркестрым папщIэ сюитэр, «Тегерек тепсеу» къафэр. Мы Iуэхум къегъэлъагъуэ Хьэсэн жэуаплыныгъэрэ гущIэгъурэ зыхэлъ цIыхухэм зэращыщыр. Абы и сыт хуэдэ лэжьыгъэри игурэ и псэрэ къыбгъэдэкIащ.
АЩХЪУЭТ Беслъэн,
профессор, ГъуазджэхэмкIэ Кавказ Ищхъэрэ къэрал институтым и проректор.
УФ-м и Къэрал саугъэтым и лауреат Даур Аслъэн
Лъэпкъ гупсысэ телъыджэ
Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ артист, Абхъаз Республикэмрэ Урысей Федерацэмрэ гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ Даур Аслъэн и уэрэдхэр дунейм къызэрытехьэрэ цIыхухэм фIыуэ ялъэгъуауэ нобэр къыздэсым йокIуэкI. Композиторым лъэпкъ музыкэм зригъэужьащ, и IэдакъэщIэкIхэм псори щIыдихьэхар пэжагърэ езы Аслъэн и гу къабзагъэрэ яхилъхьащи аращ. КъищынэмыщIауэ, абы и лэжьыгъэхэр адыгэ лъэпкъ уэрэдыжьхэм пэгъунэгъу дыдэщ.
Куэдрэ дигу къыдогъэкIыж Ленин саугъэтыр зыхуагъэфэща композитор цIэрыIуэ Свиридов Георгий зэгуэрым жиIауэ щытар: «Даур Аслъэн и уэрэдхэмрэ макъамэхэмрэ къабзэщ, гуакIуэщ икIи Iущыгъэ яхэлъщ». Абы и псалъэхэр пэж дыдэт.
Даурым и IэдакъэщIэкIхэм я нэхъыбэр Москва къыщыдэкIащ. Композиторым и творчествэм щыгъуазэ зищIа нэужь, Тухманов Давид жиIащ: «Лъэпкъ гупсысэ телъыджэкIэ къащхьэщокI Даур Аслъэн и лэжьыгъэхэр адрейхэм. И макъамэбзэр къызэрыгуэкIыу, тыншу къыпщыхъу щхьэкIэ, уэрэдусым и IэдакъэщIэкIхэм щызыхыбощIэ езым и гурыщIэрэ гупсысэ куурэ. Апхуэдэ макъамэхэм ухуэкIэ, къэIуэтэкIэ хьэлэмэт яIэщ. Нэхъыщхьэращи, абыхэм цIыхум ягу зэрыдыхьэн лъагъуэ къагъуэтын яхузэфIокI. Ахэр фIыуэ щалъагъу композиторым и хэкум. Апхуэдэуи гуфIэгъуэ махуэхэм, хьэгъуэлIыгъуэхэм щыжаIэ, и нэхъыбэм ахэр цIыхубэ уэрэду ялъытэу».
1991 гъэм «Бгырыс симфоние къафэхэр» зыфIища и лэжьыгъэм къыхуагъэфэщащ УФ-м и Къэрал саугъэтыр. Ар композиторым къритыжат Урысейм и Президенту щыта Ельцин Борис.
Даур Аслъэн лъэныкъуэ куэдкIэ узэщIат. Илъэс куэдкIэ ехъулIэныгъэхэр иIэу ар УФ-м и Композиторхэм я зэгухьэныгъэм Ставрополь крайм щиIэ и къудамэм и правленэм и унафэщIу лэжьащ. Музыкэм и мызакъуэу, абы фIэхьэлэмэтт щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр егъэкIуэкIынри. Абы адыгэхэм я IуэрыIуатэр иджурэ, ар лъабжьэ зыхуищIа лэжьыгъэ зыбжанэ дунейм къытригъэхьащ. Абыхэм ящыщщ «Пшынауэ Ерыжь Зули», «Тхьэбысым Умар», «Къэрэшей-Шэрджэсым и макъамэ щэнхабзэр», нэгъуэщIхэри. Ахэр псори Москва къыщыдэкIащ. Зэгуэр Щедрин Родион зэрыжиIащи, «Даур Аслъэн и IэщIагъэмкIэ зэфIэкI ин зиIэ цIыхущ, музыкант, композитор, дирижёр Iэзэщ». Апхуэдэущ ар нобэ ди нэгу зэрыщIэтри.
КЪАРДЭН Юлэ, музыковед.
Урысей Федерацэм и цIыхубэ артисткэ Къашыргъэ КIурацэ
Адыгэ къафэм и гуащэ
Дэтхэнэ зы лъэпкъми, ар хэтми кърипцIыхуу, езым и лъэпкъ фащэ зэриIэжым ещхьыркъабзэу, иIэжщ и уэрэди, и пшыналъи. Ахэр къэзыгъэщI, музыкэр зи IэдакъэщIэкI композиторхэм, пшыналъэхэр, макъамэ гуакIуэхэр зи Iэпэгъу музыкантхэм, уэрэдхэр жьгъырууэ зыгъэIу уэрэджыIакIуэхэм зы цIыху гъащIэкъым, дэ къызэрытфIэщIымкIэ, яIэр — гъащIитI мэхъу. Зыр иухми, адрейр ух зимыIэщ. Апхуэдэ насып зи натIэ хъуахэм ящыщ зыщ Къуэшыркъуей (Кэнжэ къуажэм) къыщыхъуа адыгэ пшынауэ цIэрыIуэ, РСФСР-ми КъБАССР-ми я цIыхубэ артисткэ Къашыргъэ КIурацэ.
Къашыргъэ КIурацэ и автобиографиеу тIу хэлъщ архивым. Япэр 1951 гъэм фокIадэм (сентябрым) и 10-м ятхащ, адрейр щатхар теткъым. Япэм итщ ди пшынауэр 1899 гъэм щIышылэм (январым) и 3-м къалъхуауэ, етIуанэм — 1901 гъэм. Тамбий Исмэхьил ипхъу КIурацэ зыхалъхуар музыкальнэ Iэмэпсымэ зэрымылъа мэкъумэшыщIэ унагъуэщ. КIурацэ илъэсибгъу щыхъум пшынауэкIэ зрегъащIэ. Куэд дэмыкIыу хъыджэбз гурыхуэ цIыкIур пшынауэ Iэзэ мэхъу, щIэхыу къожэпхъри, унагъуэ йохьэ. 1929 гъэм колхозым хохьэ. А гъэ дыдэм къызэIуахауэ щыта радиостудием ирагъэблагъэри, пшынауэу щолажьэ. 1931 гъэм Налшык щекIуэкIа япэ олимпиадэм бжьыпэр щеубыдри, щытхъу тхылъ кърат, абы нэмыщIауэ гъуазджэ зыгъэлъэгъуэныгъэмкIэ Кавказ Ищхъэрэ щIыналъэ олимпиадэм хэтыну ягъакIуэ, фIыуэ пшынэ зэреуэм ипкъ иткIэ. Дон Iус Ростов щекIуэкIа олимпиадэми япэ увыпIэр къыщихьащ.
Архивым хэлъ справкэхэм ящыщ зым зэритымкIэ, Къашыргъэ КIурацэ 1929 гъэм и фокIадэм щыщIэдзауэ 1933 гъэр иухыхукIэ Радиоцентрым пшынауэу щылэжьащ. Абы иужькIэ 1934 гъэм Уэрэдхэмрэ къафэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал ансамблым пшынауэу икIи къэфакIуэу хэтащ.
Дэтхэнэ зыми и хъуэпсапIэщ цIыхухэм я гум фIыкIэ къинэныр.
Ар фэеплъу щыIэм я нэхъ фэеплъ лъэщщ. Апхуэдэ фэеплъ мыкIуэдыжын къызэринэкIыу мы дунеишхуэм тетащ Къашыргъэ КIурацэ. «Къафэ», «Удж», «Ислъэмей», нэгъуэщI макъамэ зэмылIэужьыгъуэу Къашыргъэ КIурацэ и пшынэм къригъэкIыу 23-м я цIэ къэрал архивым, 31-рэ радиом и архивым пленкэм тратхауэ хэлъщ. Езым уэрэду итхауэ къэрал архивым 13, радиом ейм 12 хэлъщ. Абы къищынэмыщIауэ, япэ дыдэу «Къэбэрдей вальс» зытхари Къашыргъэ КIурацэщ.
Къашыргъэ КIурацэ дэлэжьахэм ящыщ зыщ КъБАССР-м гъуазджэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Мыд Хьэжмусэ. Абы игу къигъэкIыжу гуапэу жиIэжырт КIурацэ теухуауэ:
— Къашыргъэ КIурацэ цIыхугъэу бгъэдэлъамрэ IуэхуфIу илэжьамрэ кIэщIу я гугъу пщIыну тыншкъым. Абы и псэукIам, и лэжьэкIам фIыгъэу хэлъам и инагъым сыт хуэдизрэ утемыпсэлъыхьами, пхуэIуэтэщIынукъым. «Адыгэ цIыхубз Iэдэбщ, щэныфIэщ, цIыхугъэ ин зыбгъэдэлъщ» хужаIэу псэуащ. Дэнэ щIыпIэ КIурацэ ущыхуэмызами, абы сыт щыгъуи дэплъагъур фIы защIэт. Пшынэ еуэнымкIэ абы Iэзагъэ ин зэрыбгъэдэлъар цIыхубэм я пащхьэм пасэу наIуэ щыхъуащ. Къэбэрдей-Балъкъэр ансамблыр къыщызэрагъэпэща дыдэм дыщIидзэри, КIурацэ абы щылэжьащ илъэс щэщIым щIигъукIэ. Ансамблым дэщIыгъуу ар здэщымыIа, абы и пшынэ макъыр щымыIуа щIыпIэ щIагъуэ ди къэралышхуэм щыбгъуэтынукъым.
Ди лъэпкъ музыкальнэ щэнхабзэм, къафэхэм фIыгъэу яхэлъыр наIуэу зыгъэлъэгъуахэм я пашэщ КIурацэ. Пшынауэ IэщIагъэм дэщIыгъуу, КIурацэ солисткэу къафэуи щытащ. Адыгэ цIыхубзым нэмысрэ щэныфIагъыу, Iэдэбагъыу хэлъыр абы IупщIу щигъэлъагъуэрт гъащIэми сценэми. КIурацэ и къэфэкIэр адрей цIыхубз къэфакIуэхэм я дежкIи щапхъэт. Къашыргъэ КIурацэ фIыгъэу бгъэдэлъахэм ящыщу мыри жысIэну сыхуейт: абы и гъусэу ансамблым щылэжьа цIыхубзхэм я ныбжь елъытакIэ ар ани шыпхъуи яхуэхъуфырт. Псоми гулъытэшхуэ яхуищIу, чэнджэщэгъу яхуэхъуу, езыр зыщыгъуазэхэр зымыщIэхэм яригъащIэу ядэIэпыкъу зэпытт.
Къашыргъэ КIурацэ дэлэжьауэ ар фIыуэ зыцIыхухэм ящыщ зыщ РСФСР-м щIыхь зиIэ и артисткэ Блэнауэ Быцэ:
— Къашыргъэ КIурацэ хуэдэ пшынауэ Къэбэрдейм зэи диIакъым. Абы хуэдэу пшынэр игъэбзэрэбзэфу щыIауэ сщIэркъым нэгъуэщI пшынауэ. Ар зыми ещхьтэкъым. Аращ псом нэхърэ нэхъ гъэщIэгъуэныр, телъыджи къыщIытщыхъур. КIурацэ пшынауэфI къудейтэкъым. Абы псоми пщIэ, щIыхь зыхуригъэщIыфырт, дунейм екIуу зэрытетын ищIэрт. КIурацэ екIуу, дахэу хуэпауэ, и щхьэр лъагэу Iэтауэ къихьэрт утыкум, и пшынэ еуэкIэмкIи псори къыдихьэхырт. Абы щапхъэ къытрахауэ, ар зэреуэр зэхахауэ диIэхэщ пшынауэфI куэд: ПщыхьэщIэ Мухьэжыр, ДыщэкI ФатIимэт, Борий Линэ, Уэрзей Лидэ. Ахэм ящIэж КIурацэ и пшынэуэкIэр. Абы кIэлъыплъурэ фIы Iэджэ къыхаубыдыкIащ я егъэджакIуэм и Iэзагъэм.
1948 — 1957 гъэхэм къриубыдэу Къашыргъэ КIурацэ зэхилъхьауэ, ди лъэпкъ музыкальнэ щэнхабзэм и тхыдэр зытхыжа композитор-теоретик цIэрыIуэ Трувор Шейблер нотэм иригъэзэгъауэ уэрэд куэдрэ къафэ зыбжанэрэ мыкIуэдыжыну дунейм къытенащ. Абыхэм щIэлъ псалъэхэри езым зэхилъхьэжырт. Ар зи гурыхуагъэрэ зи акъыл жанкIэ лъэпкъ усэ гъэпсыкIэм и хабзэхэр къэзыгъэIурыщIэфа япэ адыгэ цIыхубз усакIуэщ. КIурацэ гурэ псэкIэ зыхищIэрт икIи къыгурыIуэрт уэрэд макъамэмрэ абы щIэлъ псалъэхэмрэ зэанэзэпсэрэ зэпсэгъуитIу, зэпэхъуу, зэкIужу щытын зэрыхуейр. Арат абы макъамэри псалъэри зэщIыгъуу щIызэхилъхьэр. Ди адыгэ лъэпкъым и уэрэд зэхэлъхьэкIэм и нэщэнэ дыдэщ ар.
Къашыргъэ КIурацэ уэрэдус-усакIуэм и мызакъуэу, адыгэ къафэм и усакIуэщ, и композиторщ. Музыкэр цIыхубэм яйщ, жаIэу къафэ зэмылIэужьыгъуэ куэд дунейм къытехьащ КIурацэ зэхилъхьауэ. Абы къигъэщIа макъамэ дахэхэр ди нобэ гъащIэми къыддощIэращIэ, ди лъэпкъым и пшыналъэ мыкIуэщIщ, мыужьыхыжщ, уедаIуэ пэтми зызыщумыгъэнщIщ.
Пшынауэ Iэзэм и Iэзэж Къашыргъэ КIурацэ и пшынэм ислъэмей, удж, къафэ зэмылIэужьыгъуэ Iэджэ къригъэкIыу щытащ. Абы къищынэмыщIауэ, езым зэхилъхьа «Ислъэмейр», «Уджыр», «Удж пыхур», «Уджхэшыр», «Иджырей къафэр», «Къафэжьыр», нэгъуэщIхэри нотэкIэ тхауэ, езым игъэзащIэу магнитнэ плёнкэм, пластинкэм тратхауэ къэнауэ щыIэщ. Ахэр псори ди адыгэ музыкальнэ щэнхабзэм и хэлъхьэныгъэ мыкIуэдыжщ.
Зэгуэрым Налшык щыпсэуа композиторышхуэ Авраамов Арсений и фIыгъэкIэ ди музыкэм марш къыхыхьауэ щытащ. А жанрыщIэм и мэсхьэбым иту, Къашыргъэ КIурацэ итхащ «ЩIалэгъуалэ маршымрэ» «КъБАССР-р илъэс 39-рэ щрикъум и щIыхькIэ маршымрэ». ТIури уедэIуэнкIэ удихьэхыу, дахэу, гуакIуэу зэхэлъ-хьащ, укъызэщIэзыIэтэ гуфIэгъуэкIэ гъэнщIащ.
КIурацэ зэхилъхьа макъамэхэм лъабжьэшхуэ яIэщ.
Къашыргъэ КIурацэ ди цIыхухэм гуфIэгъуэ езыт пшынауэ Iэзэт, хуэфащэу «маэстро» гъафIэ псалъэр зыхужыпIэ хъуну музыкант телъыджэт.
Къашыргъэ КIурацэ псэухукIэ пщIэ къыхуащIащ, и щхьэри ягъэлъэпIащ. Абы щIыхь, щытхъу тхылъу, диплому Iэджэ къратащ. «Знак Почёта» орденыр къыхуагъэфэщащ, КъБАССР-мрэ РСФСР-мрэ я цIыхубэ артисткэ цIэ лъапIэхэр къыфIащащ.
КIурашын БетIал.
ХудожествэхэмкIэ урысей академием хэт СэвкIуий Хьэмид
Зыми емыщхь
Санкт-Петербург щопсэу икIи щолажьэ ди хэкуэгъу сурэтыщI цIэрыIуэ СэвкIуий Хьэмид. Абы зэуэ гъуазджэм и унэтIыныгъищым — графикэм, живописым, скульптурэм — ехъулIэныгъэфIхэр щызыIэригъэхьащ.
СэвкIуий Владимир и къуэ Хьэмид Къэбэрдей-Балъкъэрым иIэпхъукIыу Къэзахъстаным и Джамбул къалэм щыпсэуа адыгэ унагъуэм 1964 гъэм къыщалъхуащ. 1979 гъэм ар Налшык къэIэпхъуэжащ. СурэтыщI цIэрыIуэ Сындыку Анатолэ и лъэщапIэм щIэх-
щIэхыурэ зэрыкIуам къыхэкIыу а IэщIагъэм дихьэхащ Хьэмид. ЯпэщIыкIэ ар щеджащ Ставрополь пединститутым и художественно-графикэ факультетым, иужькIэ живописымкIэ, скульптурэмрэ архитектурэмкIэ Репиным и цIэр зэрихьэу Санкт-Петербург дэт институтым монументальнэ живописымкIэ и къудамэм.
«НысащIэ» лэжьыгъэм папщIэ Хьэмид 1995 гъэм къыхуагъэфэщащ ХудожествэхэмкIэ Урысей Академием и щIыхь тхылъыр. А лэжьыгъэр СэвкIуийм Налшык этнографиемкIэ и институтым щищIащ.
ЕгъэджакIуэхэм я лэжьыгъэхэм я гъэлъэгъуэныгъэ институтым къыщызэрагъэпэщхэм 1996 гъэм щыщIэдзауэ Хьэмид и Iэдакъэ къыщIэкIахэри илъэс къэс хегъэхьэ.
1997 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и Парламентымрэ Правительствэмрэ я унэхэм папщIэ игъэхьэзыращ «Иван Грозный принимает кабардинскую делегацию», «Выход пахарей» декоративнэ лэжьыгъэхэр.
2000 гъэм и щхьэзакъуэ выставкэ Барселонэ (Испание), 2002 — 2006 гъэхэм (живопись, графикэ, пхъэм къыхэщIыкIа скульптурэхэр) Голландием (Амстердам, Гауда) и «Goda» галереем, 2004 гъэм Москва сурэтыщIхэм я Унэ Нэхъыщхьэм, «Белая река» зыфIаща и гъэлъэгъуэныгъэр Санкт-Петербург и СурэтыщIхэм я зэгухьэныгъэм хэтхэм я гъэлъэгъуапIэ пэшышхуэм щекIуэкIащ. Апхуэдэу СэвкIуийм живописымкIэ и щхьэзакъуэ выставкэхэр 2005 гъэм Самарэ, «Эпоха бронзы» зыфIищар а гъэ дыдэм Санкт-Петербург, къыкIэлъыкIуэхэр УФ-м и къэрал Думэм и музейм, Санкт-Петербург художествэхэмкIэ и академием, «Собирающие камни» зыфIищар 2006 гъэм Санкт-Петербург и СурэтыщIхэм я зэгухьэныгъэм щекIуэкIащ. Ар хэтащ Урысейм и сурэтыщIхэм я гъэлъэгъуэныгъэу Китайм къыщызэрагъэпэщам, урыс щэнхабзэмкIэ Голландием щекIуэкIа фестивалым.
СэвкIуий Хьэмид и Iэдакъэ къыщIэкIащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и япэ Президент КIуэкIуэ Валерий и скульптурэр. Ар Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал аграрнэ университетым и пщIантIэм 2007 гъэм щагъэуващ.
Урысейм и СурэтыщIхэм я зэгухьэныгъэм 1996 гъэм СэвкIуийр хагъэхьащ. А гъэ дыдэм ХудожествэхэмкIэ урысей академием и ЩIыхь тхылъыр къыхуагъэфэщащ. 1999 гъэм медаль тыгъэ къыхуащIащ Москва КъегъэлакIуэ Христос и цIэр зезыхьэ и члисэр къэгъэщIэрэщIэжыным хэлъхьэныгъэфI зэрыхуищIам папщIэ. 2005 гъэм ХудожествэхэмкIэ урысей академием и дыжьын медалыр къыхуагъэфэщащ. 2007 гъэм ХудожествэхэмкIэ урысей академием и член-корреспондент цIэр къыфIащащ.
СэвкIуий Хьэмид и лэжьыгъэ телъыджэхэр щахъумэ къэралым и музейхэм, Урысейм, Китайм, Испанием, Голландием, Германием, нэгъуэщI щIыналъэхэм щыпсэууэ абы и Iэдакъэ къыщIэкIахэм дихьэххэм я уней гъэтIылъыгъэхэм хэлъщ. 2000 гъэм щыщIэдзауэ Хьэмид Санкт-Петербург ХудожествэхэмкIэ и академием живописымкIэ и факультетым сурэт щIынымкIэ и къудамэм щрегъаджэ. Зи хэкуэгъухэр зыщызымыгъэгъупщэ сурэтыщIым и лэжьыгъэхэр нэхъыбэу зытеухуар и лъэпкъым и тхыдэрщ, и къекIуэкIыкIарщ, и щIыналъэм и щIыуэпс къулейрщ, нобэрей гъащIэм и лъапIэныгъэхэрщ. Хьэмид и лэжьыгъэхэм гупсысэ куурэ купщIэ инрэ ящIэлъщ. СурэтыщIыр щIэх-щIэхыурэ Налшык къокIуэж икIи и гуапэу хэтщ ди щIыпIэм щекIуэкI щэнхабзэ, гъуазджэ зэхыхьэхэм, гъэлъэгъуэныгъэхэм. СэвкIуийм и IэщIагъэм, и зэфIэкIым и лъэпкъэгъухэр дрогушхуэ, ди щхьэр лъагэу дегъэлъагъуж.
МЫСХЪУЭЖ ХьэIишэт.
Насыпым и къалэ
Къэбэрдей-Балъкъэрыр Урысей Федерацэм хыхьэ субъектхэм ящыщу зыми хуэбгъадэ мыхъун щIыуэпс хъугъуэфIыгъуэ мыкIуэщI, тхыдэ, щэнхабзэ къулей зиIэ щIыналъэ телъыджэщ. Псом хуэмыдэу абы зиужьащ 1921 гъэм и фокIадэм и 1-м къэралыгъуэ игъуэта нэужь. Километр зэбгъузэнатIэ мин 12,5-рэ зыубыд, цIыху мин 900-м щIигъу щыпсэу ди республикэр Урысей Ипщэм щалъытэ политикэ, экономикэ, щIэныгъэ я лъэныкъуэкIэ ехъулIэныгъэфIхэр зыIэрызыгъэхьа щIыпIэу. Тхыдэ гъуэгуанэ купщIафIэ къэзыкIуащ, щIыхьрэ пщIэрэ зыхуащIщ, зыми емыщхь теплъэ дахэ зиIэщ ди къалащ- хьэ Налшыки. 1921 гъэм и фокIадэм и 1-м Налшык хъуащ Къэбэрдей-Балъкъэр автоном областым и къалащхьэ. 1936 гъэм и дыгъэгъазэм и 5-м — КъБАССР-м, иужькIэ, 1991 гъэм — КъБР-м я къалэ нэхъыщхьэщ.
Иджырей тхыдэджхэм къызэралъытэмкIэ, Кавказ къуршышхуэм и жьэгъум щIэлъ мэзылъэ щIыпIэм щежэх псы уэрым и Iуфэм 1724 гъэм къетIысэкIащ пщыхэу Къетыкъуэ Аслъэнбэч, Тэтэрхъан Жамбот, Жанхъуэт Кушыку сымэ я жылэхэр. Иджыпсту Налшык зэрыс щIыпIэр Къетыкъуэпщым и хэщIапIэу щытауэ жаIэ. Ауэ щыхъукIэ, 1724 гъэм къыщыщIидзащ къалащхьэм и тхыдэм, абы и ухуэныгъэмрэ зыужьыныгъэмрэ.
«Налшык» цIэр къызытехъукIам теухуа Iуэху еплъыкIэхэри зэщхьэщокI. Языныкъуэхэм зэрыжаIэмкIэ, ар епхащ жылэр зэтIысэкIа псым и цIэм, апхуэдэуи налым хуэдэу къэгъэшауэ ар зыщIэтIысхьа бгы жьэгъум. Адрейхэм къызэралъытэмкIэ, ятIагъуэ бдзантхьэр щыкуэд щIыпIэм шыхэм ящIэлъ налыр щIичырти, «налщыч»-р абы къытекIащ. Дауэ хъуми, Налшыкым нобэ и дамыгъэщ налыр — насыпым, зэIузэпэщыгъэм, ехъулIэныгъэм я нэщэ- нэу адыгэхэм игъащIэми ялъытэр.
Урыс-Кавказ зауэм и лъэхъэнэм Налшык слобода хъуащ, иужькIэ зауэ быдапIэ статусыр Iуахыжри, граждан унафэ щызекIуэ жылэу яубзыхуащ. Слободар къалэ щащIар Жэпуэгъуэ революцэ иным и ужькIэщ, Совет властыр щIыпIэм щагъэува нэужь.
1920 гъэм Кавказ Ищхъэрэм Совет властыр щагъэуву Бгырыс республикэ къэунэхуа нэужь, Къалмыкъ БетIал зи пашэ большевик гупым, а гъэмахуэм Налшык зыгъэпсэхуакIуэ къэкIуа Сталинри я дэIэпыкъуэгъуу, яхузэфIэкIащ а республикэм Къэбэрдейр къыхагъэкIын. 1921 гъэм, фокIадэм и 1-м, Урысейпсо гъэзэщIакIуэ комитет нэхъыщхьэм унафэ къищ-тащ Налшык зи къалащхьэ Къэбэрдей автономнэ щIыналъэ яухуэну. КъыкIэлъыкIуэ илъэсым Балъкъэрри Бгырыс республикэм къыхэкIыжри, Къэбэрдейм гухьащ. Облисполкомым и унафэщIу хаха Къалмыкъым и нэIэ щIэт Къэбэрдей-Балъкъэрыр къэщIэрэ-щIэж хъуащ. Экономикэр зэрыригъэфIэкIуам къыдэкIуэу, ар цIыхубэм щIэныгъэ егъэгъуэтыным, республикэм и щэнхабзэм зегъэужьыным телэжьащ.
Хэкупсэ нэсым Къэбэрдей-Балъкъэрым IуэхуфI куэд хуилэжьащ. А лъэхъэнэм Налшык къыщызэIуахащ Ленинскэ еджапIэ къалэ цIыкIур (ЛУГ). Абы щылэжьэну кърагъэблэгъащ егъэджакIуэхэр, унафэщIхэр, щэнхабзэм и лэжьакIуэхэр зыгъэхьэзырыну Урысейм къикIахэр. КъинэмыщIауэ, Къэбэрдей цIыкIу псыщIэгъэлъадэ системэмрэ Акъбащ ГЭС-мрэ яухуащ, Кавказ Ищхъэрэм щынэхъ лъэщ дыдэхэм хабжэ Бахъсэн ГЭС-р зэфIагъэуващ, бгырысхэм я унэхэм, IуэхущIапIэхэм уэздыгъэ щIашащ, щIыналъэм и псы ежэх зыбжанэм электростанц цIыкIухэр трагъэуващ, унэлъащIэ щащI «Чинар», IэфIыкIэ къыщыщIагъэкI фабрикэхэр, Кавказ Ищхъэ-рэм щыцIэрыIуэу щыта, лыхэкIхэм щелэжь комбинатыр лажьэу яутIыпщащ, къалащхьэм дащIы-хьащ лъахэхутэ музейр, лъэпкъ театрыр, нэгъуэщI IуэхущIапIэхэри.
Апхуэдэу, ХХ лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэм ди щIыналъэм и къалащхьэ хъуа нэужь, Налшык теуващ зыужьыныгъэ махуэм и лъагъуэм. Хэхъуэрт абы дэс цIыхухэм я бжыгъэм, къалэ экономикэм, промышленностым я зэфIэкIым, апхуэдэуи заузэщIырт бгъэдэлъ курорт Iэмалхэм. ЗыIэригъэхьэ ехъулIэныгъэхэм цIэрыIуэ ищIа щIыналъэм щекIуэкI мамыр гъащIэр къызэпиудауэ щытащ 1941 гъэм къэхъея Хэку зауэшхуэм.
Нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэр Налшык щыдэса зэман кIэщIым къриубыдэу хэщIыныгъэшхуэ игъуэтащ къалащхьэм и экономикэм. Налшыкдэс мини 9-м щIигъум я псэр ятащ ди къэралым и хуитыныгъэм папщIэ. Хэку зауэшхуэм щызэрахьа лIыгъэмрэ хахуагъэмрэ щхьэкIэ, къалэм щыщ цIыхуи 8-м хуагъэфэщауэ щытащ «Совет Союзым и ЛIыхъужь» цIэ лъагэр, къалэдэс мини 10-м щIигъум иратащ нэгъуэщI къэрал дамыгъэ лъапIэхэр. МафIае илъэсхэм зэрихьа лIыгъэм папщIэ 1985 гъэм Налшык къыхуагъэфэщауэ щытащ Хэку зауэ орденым и 1-нэ нагъыщэр. УФ-м и Президентым и УнафэкIэ 2010 гъэм Налшык къыфIащащ «Зауэ щIыхьым и къалэ» цIэ лъапIэри.
Къалэм иджыпсту иIэ теплъэм- рэ зыужьыныгъэмрэ щIэдзапIэ яхуэхъуауэ къалъытэр Хэку зауэшхуэм и ужь лъэхъэнэрщ. Совет Союзым и лъэхъэнэм Налшык цIэ- рыIуэ хъуауэ щытащ бгъэдэлъа промышленнэ зэфIэкIымкIэ. ЗыгъэпсэхупIэ щIыпIэу зэрыщытым къыдэкIуэу, ди къалащхьэм зыщаужьауэ щытащ электроникэ, машинэ ухуэныгъэ, металлургие IэнатIэхэм.
ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 90 гъэхэм къэралым щекIуэкIа зэхъуэкIыныгъэ ткIийхэми пхыкIыфащ къалащхьэр. Нобэ ар зыужьыныгъэмрэ зыузэщIыныгъэмрэ я гъуэгум ирикIуэ, гъащIэм и лъэныкъуэ куэдкIэ зэфIэкI лъагэхэр зыбгъэдэлъ жылэ Iумахуэщ. Къалэм и унафэм щIэтщ абы къедза жылэхэу Белая Речкэ, Кэнжэ, Хьэсэней, Iэдииху. Абыхэми заужь, заукъуэдий, экономикэ, щэнхабзэ, егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IуэхущIапIэхэр къыщызэIуах.
Къалащхьэм игъуэт социально-экономикэ зыужьыныгъэр иужь-рей лъэхъэнэм нэрылъагъущ. Промышленностым, ухуэныгъэм, сату, транспорт IэнатIэхэм къыщалэжь мылъкум хэпщIыкIыу хэхъуащ. Хуабжьу заубгъуащ сотовэ свя- зым и IэнатIэхэм, цIыхухэм я гъащIэм нэхъ тынш ящIу. Социально-экономикэ къару лъэщу ялъытэ къалэм хьэрычэт Iуэхум лъабжьэ быдэ зэрыщигъуэтар. Мы зэма- ным Налшык щолажьэ хьэрычэ- тыщIэ IуэхущIапIэ минхэр. Экономикэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщI а IэнатIэм и фIыгъэ куэд хэлъщ Налшык зэрызиужьым, зэрызиузэщIым.
Налшык дэтщ дунейпсо мыхьэнэ зиIэ, зэфIэкIышхуэ зыбгъэдэлъ аэ-ропорт. Кхъухьлъатэхэм напIэзыпIэм унагъэсынущ къэралым и щыхьэр Москва, ди Хэкум, хамэ щIыпIэхэм я къалэ зэхуэмыдэхэм. Налшык и курыкупсэм итщ гъущI гъуэгу станцышхуэ. АбыкIэ къалэр пыщIа мэхъу къэралым и нэгъуэщI щIыналъэхэм.
Социальнэ мыхьэнэ зиIэ ухуэныгъэ инхэр щызэфIах Налшык. Абыхэм ящыщщ школыщIэхэр, щэнхабзэ IэнатIэщIэхэр, транспорт линиещIэхэр, дин IуэхущIапIэхэр, нэгъуэщIхэри. Къалэм щаухуэ Театрхэм я Уардэунэ. Налшык и зыгъэпсэхупIэ щIыпIэхэм щыIэ кIапсэ гъуэгухэр зэрагъэпэщыж, ирагъэфIакIуэ. Абыхэм цIыхухэр дашынущ къалащхьэм къыщхьэщыт Iуащхьэ лъагэхэм я щыгум.
Къалащхьэм дэтщ курыт школрэ гъэсапIэу 100-м нэс. Абыхэм йокIуалIэ сабий минхэр. Гъэсэныгъэ екIурэ курыт щIэныгъэрэ зыгъуэта ныбжьыщIэхэм я зэфIэкIхэм щыхагъахъуэ Налшык, республикэм и нэгъуэщI щIыпIэхэм, гъунэгъу щIыналъэхэм щыIэ еджапIэ нэхъыщхьэхэм, курыт щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ щрагъэгъуэтхэм.
Зи къэхутэныгъэхэмкIэ къэралым, хамэ щIыпIэхэм цIэрыIуэ щыхъуа ди щIэныгъэ IэнатIэхэм ящыщщ къалащхьэм дэт еджапIэ нэхъыщхьэхэр. Лъэпкъ щIэныгъэлI пажэхэм я нэхъыбэр щагъэхьэзыру, цIыхухэм щIэныгъэ нэхъыщхьэ етыным хуолажьэ Бэрбэч ХьэтIутIэ и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетыр, КIуэкIуэ Валерий и цIэр зыфIаща Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал мэкъумэш университетыр, Кавказ Ищхъэрэм Гъуа-зджэхэмкIэ и институтыр, Бгы лъагэ геофизикэ институтыр, Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ институтыр, нэгъуэщIхэри.
ЦIыхубэ хозяйствэр мы зэманым хуабжьу зыхуэныкъуэ лэжьакIуэ IэщIагъэхэм щыхурагъаджэ а еджапIэ нэхъыщхьэхэм къепха техникумхэм, колледжхэм, лицейхэм.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и къалащхьэм хуабжьу зыщиужьащ хъыбарегъащIэ IэнатIэм. Махуэ къэс эфирым къохьэ телекомпаниеу щы, радиостанцхэр, щолажьэ кабель, спутник телевиденэр.
Налшык къыщыдокI ин-цIыкIуми газетрэ журналу пщIы бжыгъэхэр. Абыхэм ящыщу нэхъ цIэрыIуэ- хэщ КъБР-м и Парламентымрэ Правительствэмрэ я газетхэу «Адыгэ псалъэ», «Кабардино-Балкарская правда», «Заман», къэрал газетхэу «Советская молодежь», «Горянка». Къалащхьэм дунейм къыщытехьэ журнали 6-м щыщу щыр сабийхэм папщIэ къыдокI. Налшык щолажьэ «Эльбрус», «Печатный двор», «Котляровхэ» тхылъ тедзапIэхэр, «Тетраграф» полиграф комбинатыр, нэгъуэщI уней тедзапIэхэри.
Республикэм къэралыбзэу щыгъэува бзищымкIэ — урысыбзэмкIэ, адыгэбзэмкIэ, балъкъэрыбзэмкIэ — лэжьыгъэр щызэфIах а IуэхущIапIэхэм. Абыхэм къалэдэсхэр, КъБР-м и цIыху псори щыгъуазэ хуащI республикэм, абы и къалэхэм, куейхэм, къуажэхэм щекIуэкI Iуэхугъуэхэм, зэманым декIуу, гъащIэм и лъэныкъуэ псори къызэщIаубыдэу.
Налшыки ялъытэ къэралпсо мыхьэнэ зиIэ курорт щIыналъэу. Къалэ курортхэм нал щIыкIэу къадокIуэкI Iуащхьэ лъагэхэр. Абыхэм ар щахъумэ жьапщэшхуэхэмрэ борэнхэмрэ. ЩхъуантIагъэкIэ, хьэуа къабзэрэ дыгъэ нурымкIэ Тхьэр къыхуэупсащ Налшык и щIыуэпсым. Абы и щабагъым дэщIыгъущ минерал зэмылIэужьыгъуэхэр зыхэлъ псы хущхъуэ къыщIэжыпIэхэр, узыфэ куэдым япэувыф ятIэ хьэлэмэтыр. Ахэр я Iэдэжу, Налшык санаторэхэм щоIэзэ гум, псантхуэм, къупщхьэм, лъатэм, тхьэмщIыгъум — цIыхум и Iэпкълъэпкъым илъ дэтхэнэ Iыхьэми епха узыфэхэм. Зы илъэси къанэркъым абыхэм цIыху мин- хэм зыщамыгъэпсэхуу, я узыншагъэр щрамыгъэфIакIуэу. Зэ нэхъ мыхъуми Налшык и курортхэм щыIам абы къытримыгъазэу зэрыхулъэкIын щыIэкъым, апхуэ- дизу гум дохьэ, псэми йохуэбылIэ абы и щIыуэпсри.
ЦIэрыIуэщ Налшык и Долинс-кыр, совет зэманым зыужьыныгъэ ин зыгъуэта щIыпIэр. Абы гъэ псом щылажьэу щытащ санаторэхэр, пансионатхэр, санаторэ-профилакторийхэр, курорт поликлиникэр, бальнеофизиотерапевт зэгухьэныгъэр, псырэ ятIэкIэ цIыхухэм щеIэзэ IуэхущIапIитI, Узыншагъэр зэфIэзыгъэувэж физкультурэм и уардэунэ, псы хущхъуэ ефапIэ зэпэщ, курорт гуэлрэ зыгъэпскIы- пIэ екIурэ. Курортыр къызэрагъэпэщауэ щытащ ультразвук, эндоскопие, нэгъуэщI иджырей техникэкIэ. ЗыгъэпсэхупIэм ящыщ куэд зэрагъэпэщыжащ иджыпсту икIи абыхэм илъэс къэс йокIуалIэ зи узыншагъэм кIэлъызыгъэплъыну хуей, ди щIыналъэми хамэ щIыпIэхэми ящыщ балигъхэри сабийхэри. Къалэм, республикэм я зэIузэпэщыныгъэр къыгуэхыпIэ имыIэу епхащ Налшык и курортхэм адэкIи зегъэужьыным. Аращ а унэтIыныгъэм КъБР-м и унафэщIхэм гулъытэшхуэ щIыхуащIри.
Республикэм и къалащхьэм щопсэу КъБР-м и цIыхухэм я процент 33-р. Къалэм дэтщ щIыналъэм и производствэ фондым и нэхъыбапIэр, абы къыщалэжь республикэпсо продукцэм и процент 50-м щIигъур.
Лъэпкъи 100-м щIигъум къахэкIа цIыхухэр щопсэу мы зэманым Налшык. Зыщыщ лъэпкъымрэ зэрахьэ динымрэ емылъытауэ, ахэр хущIокъу зэгурыIуэрэ зэдэIуэжу зэрызэдэпсэуным. Къалащхьэм щолажьэ лъэпкъ щэнхабзэ центр 11. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, къущхьэхэм, къэзакъхэм, урысхэм, алыджхэм, журтхэм, корейхэм, ермэлыхэм, нэмыцэ-хэм, нэгъуэщIхэми я лъэпкъ щэнхабзэ IуэхущIапIэхэр. Абыхэм ящыщ дэтхэнэри хуолажьэ республикэм, къалащхьэм щыпсэу лъэпкъхэм, зи хабзэрэ динкIэ зэщхьэщыкIхэм, яку зэгурыIуэныгъэрэ зэхэщIыкIрэ дэлъыным, цIыхугъэ лъагэр щхьэ закъуэ гупсысэм ищхьэ къызэрыкIуэным. Щэнхабзэ зэпыщIэныгъэхэм нэхъри ягъэбыдэ лъэпкъхэм яку дэлъ мамыр зэхущытыкIэр, зым адрейм хуиIэ шыIэныгъэр, пщIэр.
Дэтхэнэ ехъулIэныгъэми и щIыбагъ къыдэлъщ цIыху гуащIэрэ акъылрэ. ЦIыхубэ депутатхэм я Налшык къалэ Советым и исполкомым и тхьэмадэу, къалэ администрацэм и Iэтащхьэу щыта дэтхэнэми и гъащIэм, и лэжьыгъэм, Iуэху зехьэкIэу бгъэдэлъамрэ хэлъэту иIамрэ, шэч хэмылъу, къыгуэхыпIэ имыIэу епхащ къалащхьэм и тхыдэмрэ илъэс зэхуэмыдэхэм абы игъуэта зыужьыныгъэм- рэ. Илъэс зэхуэмыдэхэм Налшык и унафэщIу лэжьащ Хъурей Мухьэдин Тыкъуэ и къуэр, Тхьэмокъуэ Хьэжмусэ Къасым и къуэр, Шэ- ру Мухьэмэд ХъуатIэ и къуэр, ГъукIэпщ Мусэрбий Мухьэмэд и къуэр, Дыду Владимир Зырамыку и къуэр, Лъостэн Георгий Чэлимэт и къуэр, Исмэхьил Алий Исмэхьил и къуэр, Сэхъу Владимир Къасболэт и къуэр, Хъурей Феликс Ахь- мэд и къуэр, Сыжажэ Валерэ Хъусен и къуэр, Берд Хьэзрэталий Александр и къуэр, Хьэмгъуокъу Леонид Башир и къуэр, Хьэгъэс Залымджэрий Iэбузед и къуэр, Къуэдзокъуэ Мухьэмэд Мартин и къуэр, нэгъуэщIхэри. 2015 гъэм и шыщхьэуIу мазэ лъандэрэ а къулыкъур зэрехьэ Алэкъей Арсен Михаил и къуэм.
Жэуаплыныгъэ зыпылъ а IэнатIэ гугъум пэрыт дэтхэнэми лъэкI къигъэнакъым къалэр зыхуей хуэгъэзэн, абы и цIыхухэм я псэукIэр егъэфIэкIуэн, ди республикэм и щы- хьэрыр абы и хьэщIэхэми фIыкIэ ягу къинэн папщIэ. Республикэм, къалэм я унафэщIхэм гулъытэшхуэ хуащI Налшык европей псэукIэ мардэм тет щыхьэр екIу хъуным.
Насыпым и нэщэнэ налыр зи дамыгъэ, фIыуэ тлъагъу ди Налшык къалэм, абы щыпсэухэм дохъуэхъу КъБР-м и Къэралыгъуэм и махуэмкIэ. Къалащхьэм и махуэуи къалъытэ фокIадэм и 1-р псоми угъурлы тхурехъу, ехъулIэныгъэрэ зэIузэпэщыгъэрэ дыщымыщIэу апхуэдэ махуэшхуэ куэд Тхьэм дытригъэхьэ.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
Лъэпкъ зыужьыныгъэм и пщалъэ
Ди къэралыгъуэм зиужь, ефIакIуэ зэпыту зэрыщытым и щыхьэтщ республикэм и унафэщIхэм егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмрэ гулъытэ хэха хуащI зэрыхъуар. Нобэ гъащIэм и лъэныкъуэ псоми компьютерхэмрэ технологие пэрытхэмрэ нэсащ. ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием и щIэныгъэ къудамэ (КъБЩIЦ) 1993 гъэм и щIыналъэм къызэрыщызэIуихамкIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэм Iэмал ягъуэтащ дунейпсо зыужьыныгъэм и зы Iыхьэ хъуну.
ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 90 гъэхэм ди къэралыр зэрыхуауэ щыта политико-экономикэ щытыкIэ хьэлъэр куэдым ящIэж. А лъэхъэнэм зэтекъутащ жылагъуэр зэпIэзэрыту зыIыгъа, абы и джэлэсу щыта IэнатIэ куэд. Ардыдэм хуэкIуэрт щIэныгъэ, щэнхабзэ IуэхущIапIэхэр. Зэманым къаридза удын хьэлъэм ди республикэм и щIэныгъэ IэнатIэ- хэр къезыгъэла цIыхухэм ящыщщ щIэныгъэлI цIэрыIуэ, техникэ щIэныгъэхэм я доктор, УФ-м щIэныгъэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, РАЕН-м и академик Иуан Пётр Мацэ и къуэр. Абы и фIыгъэкIэ ахэр щIэувауэ щытащ ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием и дамэм, щIыналъэ щIэныгъэ центр хъуауэ.
Ди республикэм, Кавказ Ищхъэрэ щIыналъэм зэрыщыту щIэныгъэм нэхъри зыщиужьынымкIэ шэсыпIэ хъуащ а щIэныгъэ цент- рыр. Абы лъандэрэ илъэс 25-м нэблэгъащи, ди лъэпкъ щIэныгъэр лъагапIэщIэхэм нэсащ, ди щIэныгъэлIхэми унэтIыныгъэ зэхуэмыдэхэмкIэ зэфIах къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэми я лъабжьэр нэхъ куу, я купщIэр нэхъ лъэщ хъуащ. 1994 гъэм щIэныгъэ центрым къызэIуихащ Къэбэрдей-Балъкъэрым Бгылъэ щIыпIэхэм я экологиемкIэ и институтыр (унафэщIыр Тембот ФатIимэщ). Куэд дэмыкIыу КъБЩIЦ-м къызэригъэпэщащ Къэбэрдей-Балъкъэрым Информатикэмрэ щIыналъэ управленэмкIэ институтыр (унафэщIыр Нэгъуей Залымхъанщ). ТхыдэмкIэ, филологиемкIэ, экономикэмкIэ институтыр (иджыпсту Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтыр (унафэщIыр Дзэмыхь Къасболэтщ), апхуэдэу Къэбэрдей-Балъкъэрым Прикладной математикэмрэ автоматизацэмкIэ и институтыр (унафэщIыр Алихъан Анатолийщ). Ахэр академическэ IуэхущIапIэ хъуахэщ икIи КъБЩIЦ-м и къудамэ щхьэхуэхэу уващ.
Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ центрым и нэIэм щIэт щIэныгъэ IуэхущIапIэхэм ящыщщ Ядернэ къэхутэныгъэхэмкIэ Урысей Академием ди щIыпIэм щиIэ Бахъсэн нейтриннэ обсерваторэр. Абы и Президиумым егъэщIылIащ ГеографиемкIэ къудамэмрэ редакцэ — тхылъ тедзапIэмрэ. А IэнатIэм пыщIауэ мэлажьэ РАН-м и Медико-биологие институтым медицинэ-экологие къэхутэныгъэхэмкIэ и щIыналъэ институтыр, РАН-м АстрономиемкIэ и институтым Терскол щиIэ Астрономие обсерваторэр, нэгъуэщIхэри.
Мы зэманым щIэныгъэ центрым псори зэхэту щолажьэ IэщIагъэлI 600-м щIигъу. Абыхэм яхэтщ РАН-м и член-корреспондентхэр, щIэныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэм я докторхэр, кандидатхэр. Абы и институтхэм щыIэ докторантурэхэм, аспирантурэхэм я щIэныгъэм щыхагъахъуэ IэщIагъэлIи 150-м щIигъум. Инфоматикэмрэ щIыналъэ управленэмкIэ институтым экономикэ щIэныгъэмкIэ кандидат, доктор лэжьыгъэр щыпхагъэкI совет иIэщ. «Известия КБНЦ РАН» журналыр пIалъэ хэхам тету къыдокI.
РАН-м и Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ центрым информатикэмкIэ, кибернетикэмкIэ, экономикэмкIэ, прикладной математикэмкIэ, биологиемкIэ, географиемкIэ, ядернэ физикэмкIэ, астрофизикэмкIэ, жылагъуэ, тхыдэ-филологие щIэныгъэхэмкIэ къэхутэныгъэшхуэхэр щрагъэкIуэкI. Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхыдэм щыяпэу республикэм и зыужьыныгъэм дызэрыхуэкIуэну гъуэгур ди деж щаубзыхуж хъуащ. Информатикэмрэ щIыналъэ управленэмкIэ институтым зэхилъхьащ 2030 гъэ пщIондэ Къэбэрдей-Балъкъэрым зиужьынымкIэ япэ игъэщыпхъэ Iуэхухэр къыщыгъэлъэгъуа программэ. ИригъэкIуэкI щIэныгъэ-къэхутэныгъэхэмкIэ РАН-м и КъБЩIЦ-р япыщIащ УФ-м, хамэ къэралхэм щыIэ щIэныгъэ зэгухьэныгъэ куэдым.
Абы и щIэныгъэлIхэм я зэфIэкI лъагэхэм я фIыгъэкIэ, центрым и пщIэр щылъагэщ Урысейм и мызакъуэу хамэ къэралхэми. Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ центрым къепха институтхэм мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхухэр зэрызэфIахым и щыхьэтщ РАН-м жылагъуэ, гуманитар, техникэ, естественнэ щIэныгъэхэмкIэ зыIэригъэхьа ехъулIэныгъэхэм абыхэм я лэжьыгъэхэ- ри къызэрыхалъытэр. Абыхэм щапхъэ яхуохъу я пашэ, ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием и Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ центрым и къызэгъэпэщакIуэ икIи и унафэщI Иуан Пётр и Iуэху бгъэдыхьэкIэр. ИригъэкIуэкI лэжьыгъэхэр къалъытэри, Иуаным хуагъэ-фэщащ СССР-м и Министрхэм я Советым и саугъэтыр, РАН-м, КъБР-м я ЩIыхь тхылъхэр. Апхуэдэу ар ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Академием (Мюнхен), ЩIэныгъэхэмкIэ Нью-Йорк академием, Естественнэ ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей академием, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием, нэгъуэщI щIэныгъэ зэгухьэныгъэ зыбжанэми я академикщ, КъБР-м и Iэтащхьэм и деж щыIэ Жылагъуэ советым хэтщ, ЩIэныгъэмкIэ, егъэджэныгъэмкIэ, щIалэгъуалэ политикэмкIэ абы и къудамэм и унафэщIу. Иуан Пётр и цIэр иратхащ США-м къыщыдэкIа «Дуней псом и цIыху щэджащэ 5000» тхылъым.
КъБР-м и Iэтащхьэ КIуэ- кIуэ Юрий 2016 гъэм и мазаем и 8-м къыдигъэкIа Указым ипкъ иткIэ, Иуан Пётр къыхуагъэфэщащ ди республикэм и дамыгъэ нэхъ лъапIэ дыдэр — «Къэбэр- дей-Балъкъэр Республикэм и пащхьэм щиIэ фIыщIэ- хэм папщIэ» орденыр. Ар хэкулIым къихьащ щIэныгъэм и зыужьыныгъэм хуищIа хэлъхьэныгъэ иным къыпэкIуэу. ЩIэныгъэлIым и къэхутэныгъэ лэжьыгъэ куэдым я лъащIэщ бгъэ-дэлъ гупсысэ куур, зэхэщIыкI лъэщыр. Иуаным и зэфIэкIым кърикIуахэр илъэс щIагъуэ дэмыкIыу хагъэхьэ «РАН-м и ехъулIэныгъэ нэхъыщхьэхэр» илъэс къэс къыдэкI журналым.
Ди хэку псор ипэкIэ зыгъэкIуэтэфын лэжьыгъэ купщIафIэ яхузэфIох ди щIыналъэм и щIэныгъэлIхэм. Иуан Пётр пхиша щIэныгъэ гъуэгур хэмыгъуащэу, ар нэхъри нэхъ бгъуфIэ хъууэрэ ирикIуэ псоми зыщаузэщIыну ди гуапэщ. Гъунэ зимыIэ а фIыгъуэр — щIэныгъэр — ди Къэбэрдей-Балъкъэрым зэпIэзэрыту зиужьыным, абы и цIыхухэм я ехъулIэныгъэм нэсу хурелажьэ.
ТАМБИЙ Линэ.
