Танкхэм я «псэхэх»
Зауэ гущIэгъуншэм и гын гуащIэр куэдрэ зыщIихуахэм ящыщщ Бахъсэн щIыналъэм щыщ Ислъэмей къуажэм къыщалъхуа Мэзан Сыхьэт Бэчыр и къуэр. Ар щIэлъэIури, зауэр щыщIидза махуэм фронтым кIуащ, иухыхукIи щыIащ. Нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм езэуащ, лIыгъэ зэрихьащ. Зауэр зэриухыу къуажэм къигъэзэжри, парт организацэм и секретару, ревизионнэ комиссэм, гъавэ хъумапIэм я унафэщIу лэжьащ.
Сэ куэдрэ седэIуащ абы и зауэ хъыбархэм. Псом хуэмыдэу си гум къинэжащ Запорожье къалэм щекIуэкIа зауэ гуащIэхэм теухуахэр. Топгъауэхэр щагъэхьэзыр школыр Сыхьэт фIы дыдэу къиуха иужь, «Топгъауэ нэхъыфI» дамыгъэр къратащ. Гупыр и пIэ итIысхьэу загъэбыда щхьэкIэ, ахэр нэмыцэхэм я лъэсыдзэмрэ танкхэмрэ къыхагъэзыхьу щIидзащ.
Бийр парадым хэтым хуэдэу къакIуэрт: япэ итт десантникхэр, танкхэр, къыкIэлъыкIуэрт бронетранспортёрхэр, лъэсыдзэр, езыр-езыру кIуэ топ лIэужьыгъуэхэр. Апхуэдэу насыпыншагъэ «гуэшыныр» зи гъуазэу кIуэхэр оркестрт зыхуэныкъуэжыр. Зэуэ къыхэкъугъыкIыу къэIуащ ди топ уэ макъым и «оркестрыр!».
Шэрыуэу топхэр бийм и танк щхьэмыгъазэхэм яхэуащ, аргуэру, аргуэру… ИщхьэмкIэ зэрыблэхащ истребителхэмрэ штурмовикхэмрэ.
Бомбэхэмрэ топышэхэмрэ фашист зэрыпхъуакIуэхэм я сатырыр икъутащ. Десантникхэр жыр танкхэм къелъэурэ, шынагъуэ здэщымыIэ щIыпIэм зыщагъэбыдэрт, ауэ абы щхьэкIэ къэмынэу, нэмыцэхэм я танкхэм ди сэлэтхэм яхъумэ щIыпIэмкIэ зыкъадзырт. Ахэр къыздикIыну шэч ящI щIыпIэхэр яубзыхуащ икIи абыхэм зэраIущIэнум зыхуагъэхьэзыращ.
Ди топхэр «псалъэмакъыншэ» зэрыхъуам нэмыцэхэр къигъэгушхуащ. Ауэ танкхэр здэщыIэ щIыпIэм топышэхэр нэсыну шэч зэращIу, танк «псэхэххэр» тракIутэу щIадзащ.
Япэ топышэр фашист бронетранспортёрым техуэри, хьэбэсабэр къыхригъэхащ. ЗэхэфыщIауэ и пIэм ижыхьащ нэгъуэщI зыи. А зэманым ирихьэлIэу къэсащ ди лъэсыдзэ батальоныр икIи кIуэрыкIуэм тету бийм хэуэу щIидзащ. Ауэ нэмыцэхэр ерыщу ипэкIэ кIуэну мэныкъуакъуэ. Абыхэм я танкхэр дыдейхэм яIыгъ щIыпIэм къыщыхутащ. Макъ шынагъуэ ящIу ди лагъымхэр къэуащ. Фашистхэр хьэжэпхъажэ хъуауэ а щIыпIэр къабгынэну хуежьат, ауэ къайхъулIакъым. Зэрызехьэ зэрыхъуар ди щIалэхэм къагъэсэбэпауэ, танкхэр зэтракъутэ, мафIэ лыгъейр ирадзурэ. Ауэ бийм кIуэ пэтми танкыщIэхэр къахуокIуэ. Дапщэ хъурэ ахэр? Ди сэлэтхэм я щыгъынхэр псыф хъуащ, хэщIыныгъи ягъуэтащ, ауэ абы бийм ирадз удыныр зэпагъэуркъым.
НапIэзыпIэу тылымкIэ мотор макъ къэIуащ икIи ди штурмовикхэр щIым пэгъунэгъу дыдэу бийм и танкхэм щхьэщылъэтащ, пулеметышэмрэ топышэмрэ тракIутэу. Бомбэ къауэхэмрэ Iугъуэхэмрэ зэхыхьэжри, зэуапIэр кIыфI ищIащ. Кхъухьлъатэхэр зэуэзэпсэу кIуэдыжащ къызэрыунэхуам хуэдэу, Iугъуэ сырымэ къагъанэу.
Зауэр зыкIи кIащхъэ хъуркъым. Нэмыцэхэм кIуэ пэтми я къарум къыхэхъуэ зэпытт, ауэ я ебгъэрыкIуэныр сыт щыгъуи зэтещахэрт.
Махуэ зыбжанэ дэкIащ ди подразделенэм щIыпIэм зэрызыщигъэбыдэрэ. Япэхэм хуэмыдэу, жэщыр кIыфIт. Зэман-зэманкIэрэ, миномёт уэхэм я макъыр къоIу. Нэмыцэхэр пщIэуэ мэгузавэ, ди цIыхухэмрэ техникэмрэ къазэрыхэхъуэр къагуроIуэри. Ар зылъагъу бийм езым и гъэтIылъыгъэхэр къызэщIекъуэ, къыкIэлъыкIуэ ебгъэрыкIуэныгъэм зыхуищIу. ЖэщкIэрэ гъуахъуэ макъ жыжьэу щызэхыбох: ар нэмыцэхэм я танк подразделенэхэр къагъэIэгъуэу арат.
А жэщыр умыгъэщIэгъуэнкIэ Iэмал имыIэу щымт. Уеблэмэ бийм и ракетэхэри плъагъуркъым. Ауэ арат усакъын щIыхуейр. Зауэр зэманкIэ зэпыуамэ, абы къикIырт бийм зэрымыщIэу удын къуидзыну зэрызигъэхьэзырыр.
Нэхущым ди сэлэтхэм къателъалъэу щIидзащ бийм и топышэхэмрэ миномётышэхэмрэ. Дауи, ар зэман щIагъуэтэкъым.
«Ди топхэр къеламэ арат! — мэгупсысэ Мэзаныр гузавэу. — Аращ зэлъытар ди къарур, ди текIуэныгъэр».
Нэмыцэ кхъухьлъатэхэр архъуанэм хуэдэу кIуэурэ бомбэхэр къакIэрощэщ, ди сэлэтхэм пулемёткIэ къахоуэ. Бийм зауэ хуэIухуэщIэу иIэ псори къигъэсэбэпри, кIэбгъу зищIыжащ. КъэIуащ иужькIэ танк шынагъуэхэм я макъыр. КIуэрыкIуэм здытетым, абыхэм топышэхэр иракъухьурэ ди сэлэтхэм я быдапIэм къозэрыхь. Абыхэм я ужьым итщ лъэсыдзэ бжыгъэншэр.
Мис зы танкым и тхыцIэр бгы къуагъым къыкъуэщащ. Ар къэхутакIуэт.
Мэзаным унафэ ищIри, абыхэм яхэуат, ауэ зэрыгузавэм къыхэкIыу, зэкIэ зэраныгъэ къихьакъым. Апхуэдэу щыт пэтми, танкхэм бгым зыкъуадзэжащ.
Дакъикъэ зытхух дэкIауэ, сержант Мэзаным гу лъитащ абыхэм къызэрыпакIухьым. КъэувыIэжыну мурад зимыIэ танк къажэм Мэзаным и топыр хуигъэзащ. ФIыуэ тригъапсэри, еуащ. Ар зэуа танкыр и пIэм ижыхьащ, «псэ» хэмытыжу.
МафIэм ищта танкым къыкъуэцIэфтащ етIуанэр. Абыи и Iыхьэр къылъысауэ, «бауэкIэщIу» ипIэ къинащ.
Ауэ угуфIэну иджыри пасэт. Къэна танкищыр абыхэм къахуэблэгъащ. Ахэри икъутащ Мэзаным и батареем, и гъунэгъухэр къыдэIэпыкъуурэ.
… Зэман зыбжанэ дэкIа иужь, бийм и танкищым аргуэру къебгъэрыкIуэу щIадзащ. Сержант Мэзаным къыхуэжэ танкхэм топыр яхуигъэзащ. Япэ топышэм танкым и щхьэр триудри, дыкъащ. Адрейхэм я уэныр щагъэтри, бгым зыкъуадзэжащ. АдэкIэ абыхэм ягъэзэжащ, Мэзаным и топхэм натIэкIэ жьэхэуэн шынэри.
Абы иужькIэ зауэр адрей батареехэм щекIуэкIащ. ИтIанэ чэзур аргуэру Мэзаным къылъысыжащ. Абыхэм къебгъэрыкIуэу щIадзащ танкищ. «Шынэкъэрабгъэу» къыщIэкIащ ахэр. Пэжу, абыхэм загъэпщкIужыну хунэмысу зы танк «уIэгъэу» къагъэнащ.
КъыпфIэщIырт абыхэм я щIакIуэкIапэ теувэным кIэ имыIэу. Аргуэру, аргуэру абыхэм къепщылIэрт псэгъэнхэр.
Дакъикъэ дэкIауэ арат абыхэм нэмыцэ танкхэр къахуэкIуэу щыщIадзам. Япэ итыр жыжьэ нагъэсакъым — Мэзаным Iуридза топышэм дэмэхащ. Зауэ щыхъукIэ, зыгуэр хэмыкIуадэу къэхъуркъым. Топышэ къакIуэр топым къытехуэри зы иукIащ, адрейр уIэгъэ ищIащ.
— Сыти жыIэ, дэ абыхэм дахурикъуащ, — жиIащ Мэзаным, лъэрыщIыкIыу губгъуэм илъ танкхэм яхэплъэурэ.
КъепщIа танкхэр лъэныкъуэ ирагъэзыну хунэса къудейт аргуэру шынагъуэ къащыхукъуэкIам. ЩIыIэпс зэвымкIэ къикIри, взвод хъу автоматчикхэр батареем къеуэу щIадзащ. Уеблэмэ къебгъэрыкIуэну хэтащ, ауэ Сыхьэт и сэлэтхэм нэмыцэхэр щIэх дыдэу я пIэ ирагъэтIысхьэжащ, гранатэ ядзам хэщIыныгъэшхуэ яритауэ.
Къэна нэмыцэхэр иужькIэ ныкъуэкъуэжакъым, жэщ зэрыхъуу, IукIыжахэщ. Мис апхуэдэу иухауэ щытащ Мэзаныр нэмыцэ танкхэм щIакIуэкIапэ зэрадытеувар.
А зауэм хэтахэм орденхэмрэ медалхэмрэ иратащ. Мэзан Сыхьэт Вагъуэ Плъыжь орденыр и бгъэм къыхалъхьащ.
ИужькIи Мэзаныр щIыпIэ куэдым щызэуащ. ЛIыгъэ зэрихьахэм папщIэ къыхуагъэфэщащ орденитIрэ медалихрэ.
Къардэн Мухьэмэд.
Бахъсэн щIыналъэ, Ислъэмей къуажэ.
