Iуэхур Iэпэдэгъэлэл фымыщI
1950 гъэм щегъэжьауэ Узыншагъэм и дунейпсо махуэр мэлыжьыхьым и 7-м ягъэлъапIэ. Апхуэдэ махуэ щIыхахам и щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэр я узыншагъэм гулъытэшхуэ хуащIын зэрыхуейр цIыхухэм ягурыгъэIуэнырщ, ар егъэфIэкIуэнымкIэ зэфIэхыпхъэхэр убзыхунырщ.
Узыншагъэр хъумэнымкIэ дунейпсо зэгухьэныгъэм (ВОЗ) и жэрдэмкIэ а махуэр цIыхухэр зыгъэгумэщI Iуэхугъуэшхуэхэм траухуэ хабзэщ икIи къыхуеджэныгъэ щхьэхуэхэм щIэту илъэс къэс зэIущIэхэр йокIуэкI. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, «Лъы зытхэр сымаджэ куэдым ядоIэпыкъу», «Жыджэрагъыр гъащIэ кIыхьым и лъабжьэщ», «ЩIыуэпсым къыщыхъу зэхъуэкIыныгъэ мыщхьэпэхэм узыншагъэр щыхъумэн», «Узыншагъэ быдэм гъащIэм къыпещэ», нэгъуэщIхэри. Мы гъэм а махуэр хуагъэпсащ лъыдэуей (давленэ) лъагэм икIи а узыфэм зэрызыщыпхъумэным, абы узэребэныным теухуа зэIущIэ щхьэпэхэр ирагъэкIуэкIынущ.
Лъыдэуей лъагэ зиIэхэм инфаркт, инсульт къайуэлIэнкIэ шынагъуэшхуэхэр щыIэщ, апхуэдэуи ар жьэжьейм и лэжьэкIэм зэран хуохъу. Аращи, абы тэмэму укIэлъымыплъмэ, уи нэхэм фIыуэ ямылъагъужу хъунущ, гум епха узыфэ куэди къигъэхъеинущ.
Дохутырхэм зэрыжаIэмкIэ, лъыдэуей лъагэм упэщIэтыфынущ уи шхэкIэм тэмэму укIэлъыплъкIэрэ, уи Iэпкълъэпкъым зебгъэукъуэдийкIэрэ. Псалъэм папщIэ, апхуэдэ узыфэ зиIэхэм, шыгъур ягъэмэщIэным, я Iэпкълъэпкъым и хьэлъагъыр мардэм тетыным егугъупхъэщ, къищынэмыщIауэ фадэмрэ тутынымрэ зыщахъумэн хуейщ.
ЦIыхухэм я узыншагъэр егъэфIэкIуэным теухуауэ Iуэхугъуэ щхьэхуэхэр щызэфIах ди республикэми. Апхуэдэу илъэсищым нэблэгъауэ Налшык къалэ щолажьэ Узыншагъэм и центр. IуэхущIапIэр «Узыншагъэ» лъэпкъ проектым хэту къызэIуахауэ щытащ. И къалэн нэхъыщхьэри цIыхухэм гулъытэ нэхъыбэ зыхуегъэщIыжынырщ, нэхъ зыхуэсакъыжу егъэсэнырщ. Центрым дэтхэнэ зыри и узыфэм теухуауэ дохутырым щепсэлъэфынущ, адэкIэ зыбгъэдыхьэну IэщIагъэлIхэр къыщащIэфынущ, узыншэу псэунымкIэ чэнджэщхэр къыщратынущ.
Центрым къыщыпхуащIэнущ уи узыншагъэр зыхуэдэр, псалъэм папщIэ, уи лъым холестерину хэлъыр зыхуэдизыр, лы лей птелъ-птемылъыр къыщапщытэфынущ, апхуэдэу щхьэж и узыншагъэр зэрыригъэфIэкIуэным теухуа программи щыпхузэхалъхьэнущ.
Центрым и лэжьыгъэр тэмэму зэтеублауэ екIуэкIын папщIэ, ар зыхуеину IэмэпсымэхэмкIэ къызэрагъэпэщащ, Iуэхутхьэбзэхэри пщIэншэщ.
Узыншагъэм нэхъ лъапIэ зэрыщымыIэр къыщыпщIэр, абы укъыхигъащIэ хъуа иужьщ. ЦIыхум и гъащIэр зэрыхъунур езым куэдкIэ елъытыжащ. Псалъэм папщIэ, зыгуэр къыдэузыным демыжьэу, щIэх-щIэхыурэ ди узыншагъэр къедгъэпщытэу щытамэ, дызыIууэ гугъуехь куэдым пэIэщIэу дыпсэуфынут. Езы дохутырхэми зэрыжаIэщи, зи уз хагъэтIэса сымаджэм уеIэзэн нэхърэ ар цIыхум къыумыгъэуэлIэныр нэхъ тыншщ. Аращ УзыншагъэмкIэ дунейпсо зэгухьэныгъэм а Iуэхур Iэпэдэгъэлэл ямыщIу зыкIэлъыплъыжыну псори къыщIыхуриджэр.
Тхьэхущынэ Ланэ.
