Мамырыгъэм и хъумакIуэ нэс
Лъэпкъым и пашэ
КIуэкIуэ Валерэ сэ илъэс 40-м щIигъукIэ сыкъыдэгъуэгурыкIуащ. Университетыр къэдуха нэужь, зэманкIэ дыщызэдэлэжьащ зы унэм, ар республикэм МэкъумэшымкIэ и министерствэм щыIэу, сэ комсомолым и обкомым сыщIэсу. ИужькIэ илъэс куэдкIэ зэдетхьэкIащ парт лэжьыгъи къэрал къулыкъуи. ФIыуэ сощIэж ар Къэбэрдей-Балъкъэрым и Президенту щыщытам игъэлъэгъуа Iуэху зэфIэхыкIэри Iущагъри. Сыт хуэдэ IэнатIэ пэрымытами, КIуэкIуэм ар ирихьэкIырт жэуаплыныгъэ ин зыхищIэу, адрейхэм щапхъэ яхуэхъуу.
Тимирязевым и цIэр зезыхьэ академием и аспирантурэр къиухыу щалъхуа щIыналъэм къэзыгъэзэжа щIалэщIэр Аруан районым хыхьэ жылэхэм ящыщ зым щызэхэт хозяйствэм и пашэу ягъэуват. Зэман кIэщIым къриубыдэу КIуэкIуэм а IэнатIэр ищIащ езым хуэдэхэм лъэныкъуэ куэдкIэ ефIэкI. КъыкIэлъыкIуэу Валерэ хахауэ щытащ партым и Аруан райкомым и япэ секретару. Сэ абы щыгъуэ КПСС-м и обкомым секретару сыщыIэти, фIыуэ сыщыгъуазэт КIуэкIуэр зи пашэ парт зэгухьэныгъэм лэжьыгъэр зэрыщекIуэкIым. Iуэхугъуэ хьэлэмэтхэм, купщIафIэхэм я жэрдэмщIакIуэу икIи къызэгъэпэщакIуэу щыту, а лъэхъэнэми абы зыкъигъэлъэгъуащ лэжьыгъэм хуэIэкIуэлъакIуэ унафэщIу, мурадыщIэмрэ Iуэху зехьэкIэщIэ мардэхэмрэ зыбгъэдэлъ IэщIагъэлIу. Апхуэдэ дыдэу КIуэкIуэр щылэжьащ «Мэкъумэштехникэ» зэгухьэныгъэми. Республикэм и хозяйствэхэм я мылъку-техникэ лъабжьэр гъэбыдэным Валерэ зэфIэкIышхуэ ирихьэлIащ абы щыгъуэ.
А лъэхъэнэм дэ зэгъунэгъууи дыпсэуащ. Зы унагъуэшхуэхэм хуэдэу дызэхэсащ, шыгъупIастэкIэ дызэпэIэбэу, гуапагъэрэ лъагъуныгъэрэ ди зэхуаку дэлъу. Апхуэдэ зэхущытыкIэ дахэ ди зэхуаку дэлъащ, КIуэкIуэ Валерэ КПСС-м и обкомым и секретарь, иужькIэ япэ секретарь щыхъуам щыгъуи. Сэ Афганистаным сыкIуэн хуей щыхъуам щыгъуэ, Валерэрэ Виолеттэрэ я нэIэм щIэтащ си унагъуэр.
КПСС-м и обкомым и япэ секретару КIуэкIуэ Валерэ щыхаха лъэхъэнэри хуабжьу гугъут икIи хьэлъэт ди щIыналъэм и дежкIэ. Зэман дэкIри, ар и пашэ хъуащ республикэм и Совет Нэхъыщхьэми. Конституцэм и 6-нэ статьяр (КПСС-м совет къэралым щиIа мыхьэнэр езыгъэкIуэтэкIт ар) Iуахын хуей щыхъум, а зырат хэкIыпIэу щыIэр: партым иIыгъа унафэмрэ Советхэм яIэ къарумрэ зы щIыныр. Зэман хьэлъэт ар, итIани, дэ тхулъэкIащ ди щIыналъэм мамырыгъэмрэ зэгурыIуэныгъэмрэ щытхъумэн, республикэм и Совет Нэхъыщхьэм и УнафэщI щыпкъэ КIуэкIуэ Валерэ и жыIэм дытету.
КIуэкIуэ Валерэ къэрал къулыкъущIэу, политик лъэрызехьэу зэрыщытам и гугъу щыпщIкIэ, утемыпсэлъыхьу къыпхуэгъэнэнукъым абы цIыхугъэу хэлъам. Зыхуэбгъадэ хъун щымыIэу абы къехъулIэрт Къэбэрдей-Балъкъэрыр фIыуэ къэзылъагъухэм, и ныбжьэгъухэм я бжыгъэр хэгъэхъуэныр. Ди къэралым и сыт хуэдэ щIыналъэми щыбгъуэтынущ КIуэкIуэ Валерэ зыцIыхуу щыта, абы ноби пщIэ къыхуэзыщI, абы и цIэ къудейм «къызэIуихырт» кабинетышхуэ куэдым я бжэхэр, абы и хьэтыркIэ зэфIахырт республикэм къыхуэщхьэпэн Iуэхухэр.
Сэ сыт щыгъуи згъэщIагъуэр лэжьыгъэм хуиIэ жыджэрагъымрэ Iуэхум щыпэрытым езэш зэримыщIэмрэт. Абы и Iущагъыр, и акъыл гъэпсыкIэр, и гупсысэ гъэхуар, уеблэмэ ар къызэриIуатэ щIыкIэр ягъэщIагъуэрт псэлъакIуэ нэхъ Iэзэ дыдэхэми.
Къыхэзгъэщыну сыхуейщ КIуэкIуэм хэлъа хьэлхэм ящыщу мыри. Валерэ ныбжьэгъухэмкIэ гумащIэт, къыдэлажьэхэр и гулъытэ щигъащIэртэкъым, абыхэм я гуфIэгъуэри гузэвэгъуэри ядигуэшыфырт.
Сэ жысIэфынущ КIуэкIуэ Валерэ Мухьэмэд и къуэр хэкулI нэсу, цIыху Iущу зэрыщытар, республикэр зыхэхуауэ щыта гугъуехьым къыхишыным теухуауэ хузэфIэкI къызэримыгъэнар, цIыхубэм я къэкIуэнумкIэ жэуаплыныгъэ ин и пщэ зэрыдэлъыр и псэр пытыху зэрыщымыгъупщар.
КIуэкIуэ Валерэ ди республикэм щыпсэу лъэпкъхэр зэкъуигъэувэныр къехъулIам и закъуэкъым, атIэ цIыхубэм къру пашэ хуэхъури, зыужьыныгъэр, экономикэр, щэнхабзэр къэIэтыжыным и гъуэгу тришэфащ.
Шэч хэлъкъым Къэбэрдей-Балъкъэрым и иджырей тхыдэм КъБР-м и япэ Президент КIуэкIуэ Валерэ Мухьэмэд и цIэри и IуэхущIафэхэри зэрыхатхам. Ар мамырщIэкъут, лъэпкъ зэгурыIуэмрэ зыужьыныгъэмрэ я телъхьэт, ди лъахэр ефIэкIуэным зэфIэкIыуи акъылуи иIэр ирихьэлIэрт. Аращ Урысей Федерацэм и Президент Путин Владимир щIыжиIар: «КIуэкIуэ Валерэ и гъащIэ псор тыхь хуищIащ и лъэпкъым къулыкъу пэж хуищIэным, урысей къэралыгъуэр гъэбыдэным». Абы и псалъэхэм пищэу, Осетие Ищхъэрэм и Президенту щыта Дзасохов Александр къыхигъэщат: «КIуэкIуэ Валерэ зи псалъэмрэ Iуэхумрэ зэтехуэ, ахэр Урысейм и зэкъуэтыныгъэм хуэзыгъэлэжьа, ди къэралым хуэфэщэн увыпIэ дуней псом щиIэным хуэзыгъэпса политик Iущт».
Илъэс Iэджэ иджыри блэкIынущ, нэгъуэщI щIэблэхэр къыдэкIуэтеинущ, ауэ сэ хьэкъыу си фIэщ мэхъу ди республикэм зегъэужьыным, абы и цIыхухэм я псэукIэр егъэфIэкIуэным теухуауэ КIуэкIуэ Валерэ хузэфIэкIар абыхэм я гъуазэу къызэрыгъуэгурыкIуэнур. Нобэ ар къытхэмытыжми, шэч хэлъкъым, хуабжьу щыгуфIыкIынут фIыуэ илъагъу республикэм и къэралыгъуэр илъэси 100 зэрырикъур дгъэлъэпIэну зэрызыхуэдгъэхьэзырым, ирипэгэнут и къуэ закъуэ Казбек ди щIыналъэр зыужьыныгъэм зэрыхуишэми, зыузэщIыныгъэм, мамырыгъэм, зэгурыIуэныгъэм и гъуэгум тету.
ЗУМАКУЛОВ Борис,
КъБР-м ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ
уполномоченнэ, тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор.
Лъэхъэнэм къигъэщIа
УнафэщI щыпкъэу, политик Iущу, цIыху акъылыфIэу дунейм тета КIуэкIуэ Валерэ Iуэху зехьэкIэу, гупсысэкIэу иIахэр къытщIэхъуэ щIэблэм я щIэин лъапIэщ. Абы и гъащIэр, шэч хэмылъу, республикэм и тхыдэм и лъэхъэнэ псо мэхъу.
Дигу къэдвгъэгъэкIыж 1992 гъэм и бжьыхьэр, Советхэм я Унэм и гупэм къит утышхуэм цIыхубэм щрагъэкIуэкIа пэкIур. Абы щыгъуэм КIуэкIуэм къыжраIэрт, ар арэзымэ, дакъикъэ 20-м къриубыдэу утыр зыгъэкъэбзэфын къару зэрыщыIэр. КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и УнафэщIу а зэманым щыт КIуэкIуэм идакъым лъы гъажэр зэхиублэн. Абы зэрыжиIамкIэ, япэрауэ, и цIыхубэм IэщэкIэ япэувынукъым, етIуанэрауэ, цIыхухэм епсэлъэн хуейуэ аращ, армыхъумэ езэуэн хуейкъым. Апхуэдэ акъылышхуэ къылъыкъуэкIащ а зэманым республикэм и унафэщIым. НэгъуэщI унафэ щыIатэмэ, хэт ищIэрэт абы къикIыну бэлыхьхэр сыт хуэдэми. А махуэм абы ича лъэбакъуэмкIэ цIыхубэм я дзыхьыр аргуэру къилэжьащ Валерэ. А лъэбакъуэращ абы и политикэ гъащIэр кIыхь, купщIафIэ зыщIар, жылагъуэм я пщIэрэ щIыхьрэ къыхуэзыхьар.
Ди республикэм икIыу Урысей Федерацэм хыхьэ адрей щIыналъэхэм IуэхукIэ кIуэ лIыкIуэ гупхэм мызэ-мытIэу сахэтащ. А щIыпIэхэм сэ си нэгу щIэкIырт ди унафэщIым адрейхэм къыхуаIэ щытыкIэр, къыхуащI пщIэ лъагэр. Апхуэдэхэм деж ди щхьэр нэхъ лъагэу тлъагъужырт, ди республикэмкIэ, абы и ПрезидентымкIэ дыгушхуэрт. Дауи, ди щIыналъэм и зыужьыкIэми ныкъусаныгъэ, щыщIэныгъэ гуэрхэри иIэт — апхуэмыдэу хъуркъым. ИтIани, зыми хужыIэнукъым а лъэхъэнэм ди щIыналъэм зэпIэзэрытыныгъэр, мамырыгъэр щытепщэу зэрыщытам КIуэкIуэ Валерэ и фIыгъэшхуэ хэмылъауэ.
ФЕДЧЕНКЭ Людмилэ,
КъБР-м и Жылагъуэ палатэм и унафэщIым и къуэдзэ.
Дзыхьыр игъэпэжу
Политик цIэрыIуэ, къэрал лэжьакIуэшхуэ, КъБР-м и япэ Президенту щыта КIуэкIуэ Валерэ и лIэныгъэр хэщIыныгъэшхуэт зи пашэу щыта республикэм и мызакъуэу, Урысей Федерацэ псом и дежкIэ. Щалъхуа щIыналъэм и цIыхубэм и арэзыныгъэкIэ Президенту хаха КIуэкIуэр илъэс куэдкIэ пэрытащ мыхьэнэшхуэ зиIэ а къулыкъу лъагэм. КъыхуащIа дзыхьыр игъэпэжащ политик Iущым.
Мамырыгъэм и хъумакIуэу дапщэщи щыта Валерэ хузэфIэкIащ, гъунэгъу щIыналъэхэр щызэрызехьэм, Къэбэрдей-Балъкъэрым зэпIэзэрытыныгъэр зэман кIыхькIэ щихъумэн.
Зи пашэ Къэбэрдей-Балъкъэрми Урысей Федерацэми КIуэкIуэ Валерэ къыщацIыхуу щытащ къэрал гупсысэкIэ куу зыбгъэдэлъ цIыхушхуэу. Ар щыпсалъэкIэ, уигури уи щхьэри абы хуэгъэпсауэ уемыдэIуэн плъэкIыртэкъым, апхуэдизу псалъэм хуэшэрыуэти. Ди республикэм IуэхукIэ къыщыкIуэхэм деж, ди цIыхухэм яхуэмызэу, гуапэу емыпсалъэу зэи кIуэжыртэкъым. Дапщэщи абы жиIэрт Кавказ Ищхъэрэм ис лъэпкъхэр зэрыIыгъыу, зыр адрейм дэIэпыкъуу, зыщIигъакъуэу псэун зэрыхуейр, къыхигъэщырт дэ дызэгъуэнэгъу къудей мыхъуу, атIэ икIи зэкъуэшу дызэрыщытыр.
Бгырысхэм цIыхум и гъащIэм хэлъа купщIэр къызэралъытэр дунейм зэрытета илъэсхэркъым, атIэ а зэманым къриубыдэу абы зэфIиха IуэхуфIхэмкIэщ. Мамырыгъэр щIыналъэм щыхъумэным, абы щыпсэу лъэпкъхэм яку зэгурыIуэныгъэ дэлъыным я лъэныкъуэкIэ КIуэкIуэ Валерэ ищIа Iуэхухэм я мыхьэнэр къэлъытэгъуейщ, апхуэдизу ахэр инщи. КIуэкIуэм и цIэр игъащIэкIи къыхэнащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхыдэм и мызакъуэу, Кавказ Ищхъэрэми Урысей Федерацэм яйми.
БАТДЫЕВ Мустафа,
КъШР-м и Президент.
2005 гъэ
Кавказым папщIэ куэд зылэжьа
Урысей Федерацэм и политик цIэрыIуэ КIуэкIуэ Валерэ Мухьэмэд и къуэм и гъащIэ псор тыхь хуищIащ къэралым, цIыхубэм. Уи щхьэ закъуэу ущыткIэ, республикэ щхьэхуэ зыпщIкIэ, къыппэщылъ къалэн къомыр тэрэзу зэфIэха зэрымыхъунур къызыгурыIуэ а унафэщI IэкIуэлъакIуэр сыт щыгъуи хущIэкъуащ ди къэралым и зэкъуэтыныгъэр гъэбыдэным.
Кавказым щыпсэу цIыхухэр ноби хуэарэзыщ КIуэкIуэ Валерэ, Урысей къэралыгъуэр щIэуэ щызэфIэувэж лъэхъэнэм щыгъуэ ФедерацэмкIэ Советым хуэфэщэн лIыкIуэу зэрыщыIам щхьэкIэ. ФIыщIэ хэха яхудощI УФ-м и унафэщIхэм, КIуэкIуэм и лэжьыгъэшхуэр къалъытэу къэрал дамыгъэ лъапIэхэр къызэрыхуагъэфэщам папщIэ. Апхуэдэ гулъытэ лъагэр абы хуэфащэ дыдэт. ПщIэшхуэ щиIащ Валерэ къэрал унафэщIхэм я деж. Ар дунейм щехыжа махуэм ахэр Къэбэрдей-Балъкэрым къэ- кIуауэ зэрыщытар иджыри зэ абы щыхьэт техъуащ.
Лъэпкъ куэд зэрыс Адыгэ Республикэм сыт щыгъуи фIыуэ щалъэгъуащ икIи пщIэ щыщиIащ КIуэкIуэ Валерэ. Куэдрэ дигу илъынущ а цIыху щэджащэр, Къэбэрдей-Балъкъэрым, Кавказ Ищхъэрэм зэрыщыту я социально-экономикэ зыужьыныгъэм куэд хуэзыщIар, и цIыхухэм псэ къабзэу хуэлэжьар. ИгъащIэми жаIэ: «ФIы зыщIэм ар и щхьэми, и бынхэми, абыхэм къащIэхъуэ щIэблэми къыпэджэжынущ». Апхуэдэу зэрыхъунум шэч къытесхьэркъым.
ТХЬЭРЫКЪУАХЪУЭ Мухьэрбий,
Адыгэ Республикэм и Парламентым
и Тхьэмадэу щыта. 2005 гъэ
Кавказ Ищхъэрэм и республикэхэм я унафэщIхэми я чэнджэщэгъут.
ЦIыхубэм пыщIэныгъэ куу сыт щыгъуи яхуиIэт.
ПщIэ лъагэ
ЦIыхур къыщыпхэмытыжым дежщ абы и уасэр нэсу къыщыпщIэр. Зэман нэхъыбэ дэкIыхукIэ, нэхъ IупщI мэхъу КIуэкIуэ Валерэ ди республикэм, урысей Федерацэм зэрыщыту я зыужьыныгъэм хуищIа хэлъхьэныгъэ иныр. Сэ гъащIэм фIыщIэ хузощI а цIыху гъуэзэджэм и гъусэу илъэс 20-м щIигъукIэ сылэжьэну Iэмал къызэрызитам щхьэкIэ.
Дызэрыстудентрэ дызэрыцIыхурт дэ тIур. ИлъэситIкIэ си яужь иту КъБКъУ-м и мэкъумэш факультетым ныщIэтIысхьа КIуэкIуэ Валерэ адрей и ныбжьэгъуэхэм куэдкIэ къахэщыртэкъым — щIалэ Iэдэбт, щэхут, акъылыфIэт, и ныбжьым хуэмыфащэу гъащIэм хищIыкIыу къыпщыхъурт. КъызэгъэпэщакIуэ зэфIэкIхэр а лъэхъэнэм къызэкъуихакъым абы. КъызэрысфIэщIымкIэ, а зэчиишхуэр абы къыщыхуэкIуар Москва аспирантурэр къыщиухыу, кандидат диссертацэри ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкIыу лэжьэн щIидза нэужьщ. Ар зи унафэщI ящIауэ щыта хозяйствэр езым хуэдэхэм къахэщыртэкъым, арщхьэкIэ зэман кIэщIым къриубыдэу абы и цIэр фIыкIэ къраIуэу хуежьащ, республикэ бюждетми хэлъхьэныгъэфIхэр зэрыхуищIын къаруи иIэ хъуащ. А лъэхъэнэм абы дэлэжьахэм жаIэжырт, хуей хъумэ, Валерэ езыр и Iэщхьэ-лъащхьэр дэхъеяуэ гуащIэдэкI лэжьыгъэм хэувэу, тракторым, комбайным тетIысхьэрэ адрейхэм къакIэрымыхуу къалэн игъэзащIэу зэрыщытар.
КIуэкIуэм и пщIэр зы махуэм нэхърэ къыкIэлъыкIуэм нэхъ лъагэ хъурт. Абы и Iуэху зехьэкIэр къахэщырт армырами унафэщI IэкIуэлъакIуэхэмкIэ цIэрыIуэ Аруан щIыналъэм и пашэхэм. Партым и щIыпIэ комитетым и унафэщIу щыта Ахъмэт Мусэбий и къулыкъукIэ щыдрагъэкIуэтейм щыгъуэ, абы и пIэм КIуэкIуэ Валерэ зэриувэмкIэ мыарэзы абыхэм яхэттэкъым. ЩIыналъэр куэд дэмыкIыу республикэм щыпэрытхэм халъытащ. Шэч хэлътэкъым, ар и фIыгъэт партым и Аруан комитетым и япэ секретарым.
Iуэху зехьэкIэ пэрыт, цIыху хэтыкIэ дахэ зыбгъэдэлъ, жэуаплыныгъэ лъагэ лэжьыгъэм хузиIэ щIалэщIэм къалэн щащI сыт хуэдэ Iуэхури щытхъу пылъу зэригъэзэщIэным хущIэкъурт икIи къехъулIэрт. Абы пщIэ къыхуащIырт адрей куейхэм я унафэщIхэми республикэм и пашэхэми. Хуабагъ гуэр хэлъут абы Мэлбахъуэ Тимборэ зэрыхущытри. Зэзэмызэ къемыхъулIаIами, адэ ущие хуэдэут зэрешхыдэр е зыгуэрым имыгъэзэщIаIамэ, ар КIуэкIуэм пщэрылъ хуищIырти, псоми къагуригъаIуэрт а Iуэхум къытегъазэ имыIэу зэфIэха зэрыхъунур. Апхуэдэуи хъурт. Языныкъуэхэм жаIэрт Мэлбахъуэм и ныбжьэгъум и къуэм гулъытэ лей хуищIу, ауэ, сэ сызэригугъэмкIэ, а цIыху акъылыфIэм икIи жыжьэрыплъэм КIуэкIуэм бгъэдэлъ зэфIэкIышхуэхэм пасэу гу лъитауэ къыщIэкIынут. ХилъагъукIат абы щIалэщIэм республикэ тхыдэм увыпIэшхуэ зэрыщиубыдынур.
Зэманыр кIуэрт. 1990 гъэхэм ирихьэлIэу гъащIэм зэхъуэкIыныгъэ инхэр къыхыхьэу хуежьащ: политикэмкIи, жылагъуэмкIи, къэрал ухуэныгъэмкIи. Елисеевыр Москва ираджэжа нэужь, КIуэкIуэм и пщэ къыдэхуащ партым и обкомым и япэ секретарым и къалэнхэри езыр зыпэрыт КъБР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Тхьэмадэ лэжьыгъэри зыдихьын хуейуэ. СССР-м и Конституцэм и 6-нэ статьяр Iуахыжа нэужь, къэралым зэрыхьзэрийхэм щыщIидзащ. Абыхэм яубыдауэ щытащ ди республикэри. КIуэкIуэм псэкIэ зыхищIэрт а къэхъукъащIэ псори, ауэ и акъылыфIагъым и хьэтыркIэ дапщэщи хэкIыпIэфIхэр къигъуэтыфырт. Апхуэдэу ищIащ а лъэхъэнэми.
Сыт хуэдэ Iуэхушхуэ кърихьэжьэми, гу лъумытэнкIэ Iэмал иIэтэкъым ди Президентым бгъэдэлъ зэфIэкI лъагэм. А политик IэкIуэлъакIуэм хулъэкIыну псори наIуэ къыщыхъуащ ар ФедерацэмкIэ Советым и унафэщIым и къуэдзэу щыхаха лъэхъэнэм. ЖыпIэнурамэ, Урысей Ипщэм хыхьэ щIыналъэхэм я унафэщIхэм ящыщу зи ныбжькIэ нэхъ щIалэ дыдэ КIуэкIуэм (Ингуш Республикэм и президент Аушев Руслан нэмыщI) пщIэшхуэ къыхуащIат. А къулыкъу лъагэм ар щагъэлъэгъуам щыгъуэ, абыкIэ мыарэзы яхэмытми ярейт сенаторхэм.
Лэжьыгъэшхуэ Москва щызэфIихащ а лъэхъэнэм КIуэкIуэм. Абыхэм ящыщ дэтхэнэри хуэгъэпсат къэрал псом, Урысей Ипщэм, езыр зи унафэщI Къэбэрдей-Балъкэрым я зыузэщIыныгъэм, ехъулIэныгъэм.
СЭХЪУ Владимир,
УФ-м и Къэрал Думэм и Федеральнэ
Зэхуэсым и депутату щыта.
И щапхъэр ди гъуазэу
1974 гъэм къэсцIыхуауэ щытащ КIуэкIуэ Валерэ, ди районым нэкIуауэ. Абы иужькIэ еджэныр къэзухщ, IэнатIэ сыпэрыувэри, 1985 гъэм щегъэжьауэ а нэхъыжьыфIым и жьауэ сыщIэту, и лэжьыгъэм, и дуней тетыкIэм сыкIэлъыплъу сыкъэгъуэгурыкIуащ. ЦIыкIуми инми, цIыху закъуэми гупми едэIуэфырт ар. Сыт хуэдэ Iуэху гугъуми хэкIыпIэ нэхъыфI дыдэр къыхуигъуэтыфырти, ар згъэщIагъуэрт.
УнафэщI ухъун щхьэкIэ, щIэныгъэшхуэ убгъэдэлъын хуейщ, цIыхухэм уазэрыхэтын гъэсэныгъэрэ зэхэщIыкIрэ уимыIэнкIэ Iэмал иIэкъым, лъэпкъылI пашэу ущыщыткIэ, адыгэлIым и хьэл нэхъыфI псори пхэлъын хуейщ. Апхуэдэу ягъэсат и адэ-анэми, къызыхэкIа лъэпкъми. Арагъэнщ ехъулIэныгъэ зыIэригъэхьэфу, цIыхугъэр фIэмыкIуэду щIэпсэуфар, пщэрылъ къыщащIа къалэн псоми щIыпэлъэщар.
Къэралым зэхъуэкIыныгъэхэр къыщыщыхъу, ди республикэр гугъуехь щыхэт зэманым ирихьэлIащ КIуэкIуэм и лъэхъэнэр. Гугъуехьхэм ягъэгужьея цIыхубэр зэтегъэуIэфIэнымкIэ, ди республикэр зэтеIыгъэнымкIэ лэжьыгъэшхуэ иригъэкIуэкIащ абы. Кавказ Ищхъэрэм ис ди гъунэгъу хэгъэгухэм къахэлыдыкIырт ди лъахэр сыт щыгъуи. Абыхэм я тхьэмадэхэм пщIэшхуэ къыхуащIырт Валерэ. Адыгэ зэрыс гъунэгъу республикищым я унафэщIхэм я зэхуаку ныбжьэгъугъэ дахэ дэлът, адыгэ лъэпкъым и Iуэху дэкIыным сыт и лъэныкъуэкIи я гуащIэрэ акъылрэ халъхьэу зэбгъэдэтт.
Илъэсищэм зэ къалъхуу аращ КIуэкIуэм хуэдэ цIыху. Абы и дуней тетыкIам къегъэлъагъуэ акъыл куу убгъэдэлъым къыщымынэу, псэемыблэжу улэжьэн, тэмакъкIыхьу цIыхум уахэтын, нэхъыжьхэм уечэнджэщын, курытхэм уагурыIуэн, нэхъыщIэхэр бгъэгушхуэн зэрыхуейр. Апхуэдэу зэрыщытыр арагъэнт абы къэрал мыхьэнэ зиIэ Iуэхушхуэхэр тыншу къыщIехъулIэр. Ди республикэм мылъкушхуэ имылъ пэтми, адрейхэм ефIэкIыу игъэпсэуащ абы. Псом хуэмыдэу гулъытэшхуэ хуищIырт икIи къехъулIэрт лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэ куэд щыпсэу ди хэкум зэгурыIуэрэ мамырыгъэрэ илъыным.
Сэ сыхуейт КIуэкIуэ Валерэ дэтлъэгъуа хьэлыфIхэр тхэлъу, лэжьыгъэм, гъащIэм, лъэпкъым, хэкум хуиIа бгъэдыхьэкIэхэр тщымыгъупщэу, абы и щапхъэр ди гъуазэу дыпсэуну.
СЭХЪУРОКЪУЭ Хьэутий,
Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ.
Гу щабэт, псэ къабзэт
Республикэм и Сабий фондыр КIуэкIуэ Валерэ и жэрдэмкIэ къызэрагъэпэщауэ щытащ. Абы и къалэнхэр зэфIех, УФ-м и апхуэдэ IэнатIэхэм, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм ядэлажьэу. И зэфIэкI псори зыхуэунэтIар зыщ: ныбжьыщIэхэм лей къатемыгъэхьэным, сабиигъуэ дахэ яIэным. А Iуэхугъуэ инхэм Сабий фондыр пэлъэщынымкIэ щIэгъэкъуэнышхуэ къытхуэхъурт ди Президентыр.
Япэ сыщыхуэзам щыгъуэ, КIуэкIуэм къызжиIауэ щытащ лэжьыгъэм зэрызезгъэузэщIыну унэтIыныгъэхэр. «Фондыр сыт щыгъуи къулейуэ щытынущ. Абы и мылъкум махуэ къэс жыхуиIэм хуэдэу хэгъэхъуэным республикэ унафэщIхэм гулъытэ хэха хуэтщIынущ. Фэ фи къалэныр а мылъкур абы ипэжыпIэкIэ хуэныкъуэ сабийхэм хуэвутIыпщынырщ, — къыхигъэщырт абы. – Гулъытэншэ фымыщI бынунагъуэхэшхуэхэм, хэхъуэ мащIэ фIэкIа зимыIэ унагъуэхэм ис сабийхэри. ИхъуреягъкIэ рынок зэхущытыкIэм щыхуэкIуа лъэхъэнэм, абы увыпIэ щызымыгъуэта адэ-анэхэм я бынхэр фи дэIэпыкъуныгъэм хуабжьу хуэныкъуэщ».
Лэжьыгъэр щыдублэм, япэу гу зылъыттахэм ящыщ зи узыншагъэмкIэ сэкъат зиIэ, узыфэ гъэтIылъахэр зыпкърыт сабийхэр. Ахэр къызэщIедгъэубыдауэ щытащ «Диабет», «Зи тхьэкIумэм зыхимых сабийхэр» программэхэм. ИужькIэ, Президентым къыдита чэнджэщым дытету, унагъуэхэм щапI сабийхэми дынэсащ. Абыхэм папщIэ къызэдгъэпэща «Узыншагъэ», «Социальнэ дэIэпыкъуэгъу», «Сабий зэчиифIэхэр», нэгъуэщI программэхэри хуэунэтIат ныбжьыщIэхэм нэсу заужьынымкIэ Iэмалхэр етыным, абыхэм гъащIэм и IэфIыр зыхегъэщIэным.
КIуэкIуэр хуабжьу къыхуэнабдзэгубдзаплъэрт ди фондым. Абы къытхуигъэхьырт и тхылъхэм къыпэкIуэ гонорархэр, хэхыныгъэхэм деж къыхуаутIыпщ мылъкум щыщи и щхьэ IуэхукIэ къимыгъэсэбэпу ди фондым къыхилъхьэрт. СощIэж: Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и Президентым Ипщэ Федеральнэ щIыналъэм хыхьэ субъектхэм я унафэщI псоми джип зырызыххэ къащритам щыгъуэ, КIуэкIуэм ейр тыгъэ хуищIыжауэ щытащ республикэм щыпсэу, бын 14 зыпI унагъуэшхуэм. Абы и апхуэдэ жэрдэмхэр щапхъэ яхуэхъурт Правительствэм хэт адрей къулыкъущIэхэми икIи дэIэпыкъуэгъу къытхуэхъурт.
Сабийхэр фIыщэу зэрилъагъур и нэгум къищырт КIуэкIуэм. Ар цIыкIухэм щепсалъэкIэ, и нитIым къыщIих гуфIэгъуэмрэ дэрэжэгъуэмрэ плъагъуну куэд и уасэт.
УМЭ Светланэ,
КъБР-м и Сабий фондым и унафэщI. 2011 гъэ
ЦIыху щыпкъэ
Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыху щэджащэу,
Гупсысэ куухэр зигу къыхэкIа,
Хэкум и гъащIэр зэи пщымыгъупщэу,
ЦIыхушхуэ лъапIэу къытхуигъэщIа.
Уэ уи чэнджэщкIэ Хэкур ефIакIуэу,
Ди Хэку Iумахуэм ухуэIэфIащ.
Уи гур къеуэхукIэ пэжым ухуэкIуэу,
КIуэкIуэ Валерэ укъытхэтащ.
ЦIыхупсэ IэфIым и узэщIакIуэу,
ЦIыхубэ лъэщыр фIым ныхуэпшащ.
Лэжьыгъэ инхэм я зэхэщIакIуэу,
Гъуэгушхуэ иныр Тхьэм къуипэсащ.
Пызощэ пэжым: къэрал лэжьакIуэу,
Уэ ди цIыхубэр ебгъэфIэкIуащ.
Кавказ щIыналъэм и ущиякIуэм
Урысей хэкури уэ къодэIуащ.
ЛIыгъэр уи гъащIэм зэи бгъэдэмыкIыу,
Хэкур гуфIэгъуэм хэткIи хуэпшащ.
Дыгъэм и нурым зэи утемыкIыу,
Къэбэрдей-Балъкъэрым урипэшащ.
Ящымыгъупщэу уи Iэужь дахэр
Псэм ехуэбылIэу топсэлъыхьыж.
Къытхуэбгъэнащи фэеплъ мыкIуэщIыр
Гуапагъэ IэфIкIэ ягу укъокIыж.
ЩЭРДАН Хьэсэнбий,
Ислъэмей къуажэ. 2021 гъэ
