АДЫГЭ лъагъуэжьхэмкIэ
Хэгъэгухэр зэпащIэ
Ди газетым зэрытетащи, шыщхьэуIум и 9-м къыщегъэжьауэ и 23-м нэсыху Кавказ Ищхъэрэм щыIащ Кърым Республикэм и къалэ зэмылIэужьыгъуэхэм щылажьэ журналистхэу «Альманах. Образы мира. Адыги» хэзыгъэгъуазэ проектым телажьэ гупым хэтхэр.
ЗекIуэр зэхишащ лъахэхутэ, тхыдэдж Осташкэ Андрей. Кавказым зэрыщыIа зэманым къриубыдэу, Кърымым щыщ журналистхэм зэщIагъэхьащ ди лъэпкъэгъухэр нэхъыбэу зэрыс щIыналъэхэу Адыгэ Республикэр, Къэрэшей-Шэрджэсыр, Къэбэрдей-Балъкъэрыр, Краснодар, Ставрополь крайхэм хыхьэ къуажэхэр.
Лъахэхутэ гупым хэтхэм щыгъуазэ зыхуащIащ адыгэхэм я нобэрей щыIэкIэ-псэукIэр зыхуэдэм, тхыдэ жыжьэм и щIэин лъапIэу ноби зетхьэ щэнхабзэм, зэхущытыкIэ дахэм, дуней еплъыкIэ гъуэзэджэм, нэгъуэщIхэми. ХьэщIэхэр «щепсыха» жылэхэм дэс нэхъыжьыфIхэм яIущIащ, кърагъэIуэтэжа хъыбарыжьхэр ятхащ, зрихьэлIахэм теплъэгъуэхэр трахащ.
Зи гугъу тщIы проектым хэт журналистхэм къалэну зыхуагъэувыжахэр тэмэму зэфIагъэкIынымкIэ щIэгъэкъуэныфI яхуэхъуащ Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ, «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, хьэрычэтыщIэ, жылагъуэ лэжьакIуэхэу Къардэн Хьэсэн, Къущхьэ Роберт, Быф Арсен, КъардэнгъущI Заур, Егъэн Ибрэхьим сымэ, нэгъуэщIхэри. Абыхэм я фIыщIэщ Кърымым щыщ журналистхэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIыпIэ зэмылIэужьыгъуэхэм лъэпощхьэпоуншэу къызэрыщакIухьари, ягу къинэжын хуэдэу ахэр гъэхьэщIа зэрыхъуари.
Мэздэгу щIыналъэм дызэрихьар
ХьэфIыцIэ Мухьэмэд къыхилъхьэри, Кърымым къикIа журналистхэмрэ дэрэ шыщхьэуIум и 22-м, УФ-м и Къэрал ны-пым и махуэр щагъэлъапIэм, Осетие Ищхъэрэ — Аланием хыхьэ Мэздэгу къалэмрэ абы километр 15-кIэ пэжыжьэу Ставрополь крайм и щIыналъэм ит Серноводск къуажэмрэ дыщыIат. Япэу Мэздэгу дыдыхьащ. Утыку нэхъыщхьэм, Лениным и цIэр зезыхьэм, дынэсащ. Абы и кум концерт гъэлъэгъуапIэ дэгъуэр лъагэу щагъэуват.
Утыкум уэрэджыIакIуэ, къэфакIуэ гуп зэмылIэужьыгъуэхэр чэзууэрэ къихьэрт. АпщIондэхукIэ дэри, Налшык икIахэр, Мэздэгу щIыналъэм щыпсэу лъэпкъхэм я щэнхабзэр, щыIэкIэ-псэукIэр зыхуэдэр къэзыгъэлъагъуэ «лъапсэ» цIыкIухэм, музей щIыкIэу лъэныкъуэкIэ къыщрагъэувэкIахэм, дыIухьэрти, абыхэм я къызэгъэпэщакIуэхэм захуэдгъазэрт, къагъэхьэзыра хьэпшыпхэм щыгъуазэ зытщIырт. ДызыIущIахэм яхэтащ а щIыналъэм щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм, мэздэгу адыгэкIэ дызэджэхэм ящыщхэри.
Серноводск къуажэм докIуэ
Нэжэгужагъэр зи нэгум къищ бысымхэм, ахэр зэрыс «гъущIышхэм» яужь драгъэувэри, псори зэгъусэу къалэм дыкъыдашащ. Осетие Ищхъэрэм дыгъэмыхъуэ лъэныкъуэмкIэ и гъунапкъэм адэкIэ къыIус Серноводск къуажэм сыхьэт ныкъуэ нэхъ дэмыкIыу дынэсащ. ИщхьэкIэ къызэрыхэдгъэщащи, ар Мэздэгу километр 15-кIэ пэжыжьэщ.
Гъуэгуанэм дызришэлIа тафэрыс жылэм дэт курыт еджапIэ закъуэм дыIухьащ. Абы и бжэIупэм дэ къыщытпежьащ, хьэщIагъэ къызэрыдахыр гукIи псэкIи зыхыдагъащIэу, а къуажэм дэс нэхъыжьыфIхэмрэ школым и лэжьакIуэ пажэхэмрэ. Кърымым щыщ журналистхэм драгъусэу, псори дыщIыхьащ гъэсэны-гъэ-еджэныгъэм хуащIа унэшхуэм.
Зэпсэлъэныгъэ щхьэпэ
ЗэIущIэр къызэIуихащ икIи иригъэкIуэкIащ Мэздэгу Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ Дербыт Валерий. Абы хьэщIэхэр кIэщIу щыгъуазэ ищIащ зыдэт къуажэр зыхуэдэми щыпсэухэр сыт хуэдэ лъэпкъым къыхэкIами.
— Фэри зэрыфщIэщи, «Адыгэ хабзэ» жыхуаIэм куэд дыдэ къызэщIеубыдэ. Абы дыкъызыхуриджэ и купщIэ нэхъыщхьэхэм ящыщщ нэхъыжьым пщIэ хуэщIын зэрыхуейр, гъунэгъухэм мамыру ядэпсэуным нэхъыфI зэрыщымыIэр, нэгъуэщIхэри. Дэ, Мэздэгу лъэныкъуэмкIэ щыпсэу къэбэрдейхэм, псом япэрауэ, дызэрыадыгэр зыщыдгъэгъупщэркъым. Муслъымэнхэми чыристанхэми япэ идгъэщыр адыгэ псоми зэдай хабзэ-бзыпхъэхэм иригъуэзэнырщ. Абы иужькIэщ щхьэж зэрихьэ диным къигъэувхэр гъэзэщIэным дыщеувалIэр, — жиIащ Дербыт Валерий.
«Альманах. Образы мира. Адыги» проектым и редактор нэхъыщхьэ Мельничук Ольгэ къызэхуэсахэр щыгъуазэ ищIащ зыхэт гупыр Кавказ Ищхъэрэм къыщIихьам, мэздэгу адыгэхэм я дежкIи къыщIэкIуам я щхьэусыгъуэхэм.
— Шэрджэсхэм ятеухуа дэфтэрхэр зэхуэхьэсыным илъэси 5 хъуауэ яужь дитщ. Лъэпкъым фхэлъщ фызэрыгушхуэ хъун щэн дахи дуней хущытыкIи. Кърымым щыпсэухэм нэхъыфIу факъедгъэцIыхун мурадкIэ, япэу тча лъэбакъуэхэм ящыщщ ди гъусэу къэкIуа Симоненкэ Денис игъэхьэзырауэ щыта фильмхэу «Атланты Кавказа», «Хроника безопасного путешествия» зи фIэщыгъэхэр ди щIыналъэм и телеканалхэм къыщыдгъэлъэгъуауэ зэрыщытар. Абыхэм яужькIэ дунейм къытедгъэхьащ мыбдежым щыфлъагъу «Альманах. Образы мира. Адыги» пэщIэдзэ тхылъыр. Апхуэдэу, псори зэхэту, къыдэкIыгъуибл дгъэхьэзырыну ди мурадщ. Мыдрейуэ, Кърымым и хъумапIэхэм щIэлъ тхыдэ дэфтэрхэм дащыхэплъэжым, дэ къыдгурыIуащ ди щIыналъэм и блэ- кIар адыгэхэм я къекIуэкIыкIам къыгуэхыпIэ имыIэу зэрепхари, а щIыпIэм фи лъэпкъэгъухэр, гупышхуэ щызэрыгъэхъуауэ, лъэхъэнэ кIыхькIэ зэрыщыпсэуари. А Iуэхугъуэми, нэгъуэщIхэми нэхъ убгъуауэ щыгъуазэ захуэтщIын мурадкIэ фи деж дыкъэкIуа пэтми, къыщытщIэ, «къыщыдулъэпхъэщхэр» апхуэдизкIэ куэд мэхъури, псори зэуэ ди акъылым къыхузэщIэубыдэркъым.
Псалъэ иратащ щIыпIэ администрацэм и тхьэмадэ Бэджырей Мурат.
— Дэ Ставрополь крайм и Курскэ районым хыхьэ Серноводск къуажэм дыщопсэу. Абы къегъэщIылIа административнэ щIыналъэм, цIыкIу-инми, жылагъуи 5 къызэщIеубыдэ. Езы Серноводск и закъуэ къэтщтэнщи, IыхьитIу зэхэтщ: чыристан хьэблэу Азэнейрэ муслъымэнхэр щызэгъэуIуа Аваловэрэ, — жиIащ абы. — Къуажэм дэсхэм я процент 95-м щIигъур адыгэщ. Мыри къыхэгъэщыпхъэщ. Дин зэтемыхуэхэм иригъуазэхэр мыпхуэдэу гъунэгъуу щызэдэпсэу нэгъуэщI зы къуажи Урысей Федерацэ псом ущрихьэлIэнукъым, куэд щыхьэт зэрытехъуэмкIэ. АдэкIэ. Зэхэгъэж ди деж зэрыщымыIэм и щыхьэтщ мы дызыщIэс курыт еджапIэр хьэблитIым я зэхуакум зэрыщедгъэухуари. КIуэ аракъэ, сыт хуэдэ Iуэху къедмыхьэжьэми, ди гулъытэр лъэныкъуитIми зэхуэдэу зэралъэдгъэIэсыным дыхущIокъу.
Мельничук Ольгэ игъэщIагъуэу щIэупщIащ дин зэхуэмыдэхэр зезыхьэ мэздэгу адыгэхэр зэкъуэзыгъэувэ къарур зыхуэдэм. Абы жэуап иритыжу къэпсэлъащ Серноводск къуажэм и чыристан хьэблэм щыщ, курыт еджапIэм и унафэщIу илъэс куэдкIэ лэжьа, а школым къыщызэрагъэпэща музейр иджы зезыхьэ Мамыкъуэ Дмитрий.
— Къызэрыхэдгъэщащи, ди деж зэи къыщыхъуакъым дин зэхуэмыдэхэм иригъуазэхэр щызэныкъуэкъуи щызэщыхьи, — жиIащ Мамыкъуэм. — АбыкIэ щIэгъэкъуэныфIу къыдолъытэ муслъымэнхэри чыристанхэри дызэзышалIэу адыгэхэм ижькIэрэ къыддекIуэкI хабзэ-бзыпхъэхэри. Мыдрейуэ, гу лъывэзгъэтэнщи, сызыщыщ хьэблэр зэрыгушхуэ члисэщIэр муслъымэн унагъуэхэм къахэкIа щIалэхэращ зыухуар. АдэкIэ. Ди гъунэгъухэм я махуэшхуэхэм дэри пщIэ яхудощI, ахэр щагъэлъапIэкIэ дадогуфIэ, телефонкIэ нэхъ мыхъуми, дохъуэхъу. ИтIани, а псом я щхьэжу сэри къэслъытэр лъэпкъыр зэкъуэзыгъэувэ, ди щхьэр лъагэу дэзыгъэлъагъуж Адыгэ Хабзэращ.
Мамыкъуэ Дмитрий и псалъэм къыпещэ Серноводск къуажэм и Iимам, ефэнды нэхъыщхьэ Гъубжокъуэ Борис.
— Гъунэгъухэр дызэщымыхьэу, зэныбжьэгъум хуэдэу дызэдопсэу. Дэтхэнэри дыкъэзыгъэщIар зи лъабжьэ дыщIэт Тхьэ Закъуэращ, жэуап щытхьыжынури Абы и дежщ. Сэ къызэрыслъытэмкIэ, цIыхугъэр, фIылъагъуныгъэр IэщIыб ищIу, зыхущIегъуэжын Iуэху хэти щIилэжьын щыIэкъым, дин зэрызехьэхэри абыхэм яхэту, — къыхигъэбелджылыкIащ Гъубжокъуэм.
Кърымым къикIа хьэщIэхэр щIэупщIащ анэдэлъхубзэр Серноводск къуажэм зэрыщрагъэдж щIыкIэм. Абы и жэуапу къэпсэлъащ курыт школым и унафэщI, адыгэбзэмкIэ егъэджакIуэ Ахъмэт Расиет.
— ШколакIуэхэм я процент 97-р адыгэщ. ЩIэсхэр псори зэрыхъур 170-м тIэкIу щIигъущ. Дэ дыхущIокъу анэдэлъхубзэр 2-нэ классым къыщегъэжьауэ 9-нэм нэсыху зэредгъэджыным, нэхъ зытедгъащIэри дызэрыпсалъэ мэздэгу диалектырщ. АбыкIэ тхылъ цIыкIухэр, ди чэнджэщ яхэтлъхьэурэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым щылажьэ бзэ щIэныгъэлIхэм тхуагъэхьэзыращ. КъищынэмыщIауэ, «Адыгэ Хабзэ» и фIэщыгъэу къетхьэжьа дерсхэми школым щIэс цIыкIухэр къокIуалIэ. АбыкIэ программэр зэхэзыгъэувар Мамыкъуэ Дмитрийщ. Ар тхыдэмкIи егъэджакIуэу лэжьащи, а Iуэхум фIыуэ хозагъэ. ГъэщIэгъуэныращи, ныбжьыщIэ псоми, къызыхэкIа лъэпкъым емылъытауэ, зи гугъу тщIы дерсхэр фIыуэ ялъагъу. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, дэ диIэщ ди къафэхэм щыхуедгъасэ гупжьей щхьэхуэхэри. Мыдрейуэ, нэгъуэщI лъэпкъхэм къахэкIауэ ди курыт школым щIэс еджакIуэхэри адыгэбзэмкIэ дерсхэм къокIуалIэ езыхэм я фIэфIыныгъэ хэлъу. Зи гугъу сщIахэм ятеухуауэ дызыхуэныкъуэ тхылъ псомкIи Къэбэр-дей-Балъкъэрым ЦIыхухэр егъэджэнымкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм дыкъызэрегъэпэщ.
Псалъэ иратащ Кърымым щыщ журналистхэм я пашэ Осташкэ Андрей.
— Ди щIыналъэм щыпсэухэм фи лъэпкъыр зищIысыр нэхъ псынщIэу къедгъэцIыхун мурадкIэ, абдежым дэ щызэхэтшэу къэдублащ, хы ФIыцIэ Iуфэм Iус шапсыгъхэм зэращIым едгъэщхьу, адыгэхэм фи гуфIэгъуэ Iэнэм и зехьэкIэмрэ фхэлъ хабзэ-бзыпхъэ дахэхэмрэ зыхуэдэр къыщыдгъэлъагъуэ пшыхьхэр. Ди гуапэ зэрыхъунщи, абыхэм цIыхухэр уэру къокIуалIэ. Фи бзэр адрейхэм зэремыщхьми дыдихьэхащ. ЩызэхэтхкIэ, нэхъри щыгъуазэ зыщыхуэтщIкIэ, къыдгуроIуэ абы и къежьапIэр жыжьэ дыдэ зэрыщыIэр. Кърымым фи лъэужь къызэрыщивнами мыбдежым и гугъу щащIащ. Абы ехьэлIауэ едгъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэм я фIыгъэкIэ, тэтэр лъэпкъым къыхэкIа щIэныгъэлIхэми зэпыщIэныгъэу тхыдэм щыщ хъужахэр «къагъэпсэужу» щIадзащ. Уеблэмэ, Республикэм и Правительствэм хэтхэри а Iуэхум яужь ихьащ.
Мэздэгу хэгъэгум щекIуэкIа зэIущIэ гукъинэжым гуфIэгъуэ Iэни къыкIэлъыкIуащ. Ар зэхашащ икIи къызэрагъэпэщащ а щIыналъэм щыпсэу адыгэхэм я зэгухьэныгъэм и исполкомым хэт Уэркъ Мухьэмэд и унагъуэм исхэм.
Тхыгъэри сурэтхэри
КЪУМАХУЭ Аслъэн ейщ.
