Гугъуехьхэм къапимыкIуэта бзылъхугъэ
ФIыуэ слъагъу, пщIэ зыхуэсщI, зи къыдэкIыгъуэм дапщэщи сежьэ «Адыгэ псалъэ» газетыр къэзгъэсэбэпу, абы и щIэджыкIакIуэхэм фхуэсIуэтэну сыхуейт бзылъхугъэ щыпкъэу дунейм тета, анэ IэфIу, анэшхуэ гумащIэу щыта Жыласэ (Джатокъуэ) Цацэ и гъащIэм теухуа хъыбар. Зэ еплъыгъуэкIэ, ар яхуэдэщ Хэку зауэшхуэм фызабэ ищIа адрей бзылъхугъэ минхэм. Ауэ щыхъукIи, къэралым и тхыдэм и лъэхъэнэ нэхъ гугъухэм зи гъащIэр хиубыда абыхэм гугъуехьрэ хьэзабу яшэчар апхуэдизу куэдыщэ мэхъури, жэщи махуи уатепсэлъыхьми, и кIэм нэсу къыпхуэIуэтэнукъым…
Хьэжмурат Къэхъун дэс Жыласэ зэщхьэгъусэхэу Хьэжумаррэ Къандэдурэ я псэукIэкIэ, бын гъэсэкIэкIэ, яхэлъ хабзэрэ нэмыскIэ жылэм дэс куэдым щапхъэ яхуэхъурт. ЗэрыбынипщI хъу а унагъуэшхуэм Цацэ нысэ щахуэхъуам щыгъуэ, ар и ныбжькIэ иджыри щIалэ дыдэт. Адыгэм зэрыжаIэщи, «пхъур зэрыбгъасэщ, нысэр зэресащ», ауэ адэ-анэфIым ягъэсати, нысащIэ цIыкIур щIэх дыдэу яхэзэгъащ унагъуэм. Абы щхьэгъусэ хуэхъуа Хьэжмурат бын пажэти, Хьэжумаррэ Къандэдурэ къызыхагъэкIащ, унэ тIэкIу хуащIри. Зэщхьэгъусэхэр унагъуэ дахэ хъуахэт: зэгурыIуэрэ зэдэIуэжу я бын цIыкIухэр зэдапIырт, щхьэх жыхуаIэр ящIэртэкъыми, я лъэр ягъэбыдэу, яIэр зэрагъэзахуэу, ямыIэр зэрызрагъэгъуэтыным хущIэкъуу зэдэпсэухэрт.
1941 гъэм и гъэмахуэм къэхъея Хэку зауэшхуэм гугъуехьрэ хьэзаб куэдрэ къатрилъхьат ди къэралым и цIыхубэм. Апхуэдэ бэлыхьхэр зыгъэвахэм ящыщащ Жыласэхэ Хьэжмуратрэ Цацэрэ я унагъуэ дахэри. Зауэм и хъыбарыр къызэрыIуу, къуажэм дэкIыу япэу фронтым Iухьахэм яхэтащ Хьэжмурат. Цацэ зыхуей хуигъэзэну къыщыгугъыу къыхуэнат зэдагъуэта я быниплIыр, езыри етхуанэу уэндэгъут. Хэт ищIэнт абы щыгъуэм Хьэжмурат и унагъуэм исхэр зэи имылъагъужыну, ныбэ илъу къэна сабийм и щхьэфэ Iэ димылъэххэну…
Хьэжмурат хъыбарыншэу кIуэдауэ зэрыт дэфтэрыр унагъуэм куэд дэмыкIыу къаIэрыхьат.
Быным я нэхъыжь Жануэс илъэсих ирикъуатэкъым, «фызабэ» цIэ хьэлъэр зауэжьым Цацэ къыщыфIищам щыгъуэ. Дунейм тетыхукIи а IэнатIэм Iутащ Цацэ. ГъэщIэгъуэныракъэ, Алыхьми цIыхуми зэхахакъым ар тхьэусыхэу — гугъуехьуи тхьэмыщкIагъэуи къытепсыхар и закъуэ игъэващ, гуауэм зримыгъэщIыкIыу. И бынитхур и гурыфIыгъуэу, абыхэм ятеубгъуауэ, ахэр зыхуей зэрихуигъэзэн, Iейм зэрыщихъумэн, хабзэрэ нэмысрэ яхэлъу зэригъэсэн Iуэхухэр зэрихуэу псэуащ Цацэ. Сабийхэри нэхъ къыдэкIуэтея нэужь, зэрахузэфIэкIкIэ зыщIагъэкъуащ я анэм. Быным я ещанэ, зэщхьэгъусэхэм я щIалэ закъуэ Анорбий илъэсих щыхъум щIидзащ лэжьыгъэ хьэлъэхэр унагъуэм щигъэзэщIэн. Хьэблэ щIалэ цIыкIухэм ящIыгъуу, абы Псынабэ мэзым нэс къришырт пхъэ гъэсын, езыр гу цIыкIум щIэщIауэ. Абы и шыпхъу цIыкIуиплIыр: Жануэс, Жанзил, Линэ, Рае сымэ унагъуэ IуэхухэмкIэ я анэм дэIэпыкъурт: зэрыхъукIэ пщафIэрт, жьыщIэрт, хадэр къатIырт. Дэтхэнэ зыми и къалэныр яхуиубзыхурти, Цацэ колхоз губгъуэм лэжьакIуэ кIуэрт. Анэр хэкIуэтауэ абы къикIыжамэ, быныр хущIэкъурт ар ягъэгуфIэну. Махуэм сыт хуэдэу гугъу емыхьами, и бын IэфIым зэрахыхьэжу гъащIэр нэхъ нэху щыхъужырт Цацэ. Дапщэщи и гум илът зауэм щыдэкIым Хьэжмурат иужьрейуэ къыжриIэжа псалъэхэу «Быныр тхуэхъумэ». Щхьэгъусэр зауэ гущIэгъуншэм Iихами, абы и псалъэхэр зэригъэпэжыным хущIэкъурт.
Цацэ Цацэ зыхуэфIыр и бынхэм я закъуэтэкъым. Ар яхуэгуапэт и благъэхэми Iыхьлыхэми. Сэ си анэ Хъуажь (Жыласэ) Уцэ абы и пщыпхъу дыдэт. Си нэгу щIэкIаращи, дэ тщыщ гуэр анэш пщIантIэм дыхьэжауэ, зэи гулъытэншэ ищIакъым Цацэ, псалъэ гуапэкIи ерыскъы IэфIкIи къытхуэупсэрт ар.
ЖыпIэнурамэ, абы хуэдэу цIыху бэшэч, шыIэныгъэшхуэ, хабзэрэ нэмысрэ зыхэлъ гъуэтыгъуейт. Апхуэдэу абы цIыху хэтыкIэ дахэ иIэт, гушыIэ екIуи зыхэлъ псэлъэгъу хьэлэмэтт. Губгъуэ лэжьыгъэхэм щыпэрыт, зи къалэнхэр къызыхуэтыншэу зыгъэзащIэ бзылъхугъэр унэгуащэ IэкIуэлъакIуэт. Апхуэдизу IэфIу, къэуат щIэлъу ерыскъы къабзэ игъэхьэзырыфырти, я нэхъ пщафIэ Iэзэ дыдэми хьэрхуэрэгъу хуэхъуфынут Цацэ. Абы фIы дыдэу ипщэфI адыгэ шхынхэм ящыщт мэжаджэр, чыржыныр, нартыху пIастэр, мырамысэр. А унэгуащэ IэкIуэлъакIуэм и ерыскъы зыIухуахэм яхэткъым ар куэдрэ зигу къэмыкIыж.
И ныбжьыр щыхэкIуэтам, Тхьэм и фIыщIэкIэ, и бын псоми якIэлъыплъауэ, игу хуэзэгъауэ ирихьэлIащ Цацэ. Ахэр псори балигъ хъури, унагъуэ щхьэхуэ яухуэжат. Псом хуэдэжкъым езыр зыбгъэдэса и къуэ закъуэ Анорбийрэ и нысэ Майерэ яухуа унагъуэ дахэр. ПщIэ щигъуэту, зыхуей щыхуэзэу абы ирихьэкIащ и жьыщхьэ махуэр. Цацэ 1990 гъэм дунейм ехыжащ.
Цацэ и къуэрылъхухэу Муратрэ Алимрэ етIысэхакъым я адэшхуэм и кхъащхьэр къамыгъуэтауэ. КъызэрыщIэкIамкIэ, Хьэжмурат 1942 гъэм Ростов деж щекIуэкIа зэзауэ гуащIэхэм лIыгъэ иIэу хэтащ икIи Хэкум и щхьэхуитыныгъэм папщIэ и псэр абдеж щитащ. ЩIалэхэр щыIащ адэшхуэм и щхьэр щигъэтIылъа щIыналъэм, абы зэрихьа лIыгъэхэмрэ хэлъа хахуагъэмрэ теухуа хъыбар куэди зэхахащ.
Хьэжмуратрэ Цацэрэ я бынхэм, абыхэм къащIэхъуэ щIэблэм зэи ящыгъупщэркъым зи жьауэр пасэу зыщхьэщыкIа бзылъхугъэ гуащIэмащIэм гугъу ехьу быныр зэрызэщIипIар. Нэхъыжьхэм хуащIа пщIэр бэгъуауэ Тхьэшхуэм къабгъэдилъхьэжыну сохъуэхъу абыхэм.
ХЪУАЖЬ Аннэ,
егъэджэныгъэм и ветеран.
Кэнжэ къуажэ
