Европэм и еджагъэшхуэ нэхъ Iэзэхэм хабжэ
Адыгэм ди мащIэкъым къыщалъхуа жылэм, зыщыщ лъэпкъым, и адэжь щIыналъэм, и хэкум и пщIэр лъагэу зыIэта цIыху щэджащэхэр, зи гъащIэри зи гуащIэри зыбгъэдэт Iуэхум щхьэузыхь хуэзыщIхэр, мыхьэнэшхуэ зиIэ, узэрыгушхуэ хъун Iэужь дахэ къызэзынэкIхэр. Апхуэдэ зыщ ди тхыгъэр зытеухуари. Ар Аушыджэр къуажэм къыдэкIа еджагъэшхуэ Слъон Лудинщ.
Лудин къыщыхъуар унагъуэшхуэщ. И щхьэ бадзэ трихужыф зэрыхъурэ щIалэ цIыкIум зэи къыхуихуакъым щыIуэхунша. Абы и сабиигъуэр хуэзащ бийр ди щIыналъэм щита зэман дыджым. Зауэ нэужь гъейхэми ерыскъыкIэ хуабжьу гугъу ехьащ. Ауэ унагъуэ Iуэхури, и ныбэ зэрыныкъуэри зэран къыхуэмыхъуу, фIыуэ еджащ. Жэщхэм, и жей игъэныкъуэу, уэздыгъэ нэфкIэ тхылъым кIэрыст. Школым щрагъэдж дэтхэнэ зы предметри фIэгъэщIэгъуэнт, ауэ псом хуэмыдэу ныбжьыщIэр хьэщыкъ зыхуэхъуар дыкъэзыухъуреихь дунейм теухуа урокхэрт — ботаникэрт. Абы сытым хуэдэу дэрэжэгъуэ ин игъуэтрэт губгъуэм къыщыкI къэкIыгъэ зэхуэмыдэхэр щызэхуихьэскIэ, ахэр газетым кIуэцIилъхьэурэ щигъэгъукIэ. Школым щыщIэс зэманым къигъуэтри щIиджыкIат нэгъуэщI щIыпIэхэм щыщ урыс ботаник цIэрыIуэхэм къыдагъэкIа «Растительный мир Кабардино-Балкарии» тхылъ цIыкIур. Абы иужькIэщ и гъащIэр биологием зэрытриухуэнур хьэкъыу щыпхыкIар. Ар и гуращэти, школ нэужьым и тхылъхэр Къэбэрдей-Балъкъэр пединститутым биологиемкIэ и къудамэм ирет. Конкурсыр инт: зы цIыхум и пIэм блы итт. Ауэ къуажэ еджапIэм щIэныгъэфI къыщIэзыха щIалэщIэм и насып къикIащ — «тхууэ» тIу, «плIыуи» апхуэдиз къихьри, абы пхыкIащ.
Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал универ-
ситетым нэхъуеиншэу щеджэрт, студент гъащIэм щыжыджэрт: я курсым и комсомол организацэм и секретарт, университетым и комсомол комитетым и бюром хэтт. Уеблэмэ, щIалэгъуалэр зэщIигъэуIуэурэ, Къэзахъстаным тIэунейрэ ишащ, щIыщIэр къэзыIэтхэм сэбэпышхуэ яхуэхъуащ …
ЕджапIэ нэхъыщхьэм биологиемкIэ и къудамэр фIы дыдэу къэзыуха щIалэр Ростов къэрал университетым и аспирантурэм ягъакIуэ. Абыи Лудин щыщапхъэт, нэхъыфIу еджэхэм ящыщт.
Биологие щIэныгъэхэм я кандидат хъуауэ Налшык къэзыгъэзэжа щIэныгъэлIыр япэ- щIыкIэ ботаникэ хадэм и лаборант нэхъыжьу къащтэ. Абы куэдрэ зыщимыIэжьэу, пIалъэ кIэщIкIэ университетым щригъэджауэ, 1964 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэрым пхъэщхьэмыщхьэ гъэкIынымкIэ и опытнэ станцым щIэныгъэ лэжьакIуэ нэхъыжьу ягъакIуэ. Ауэрэ жызумым елэжь къудамэм и унафэщI мэхъу. А IэнатIэм пэрыту, Тэрч щIыналъэм жызум гъэкIыныр тэмэму щызэтеублэным теухуауэ Iуэху щхьэпэхэр зэфIегъэкI.
Илъэс зытIущ нэхъ дэмыкIыу универ-
ситетым яшэжри, ботаникэмкIэ кафедрэм и доцент къалэныр и пщэ далъхьэ. Студентхэр зэрыригъаджэм къыдэкIуэу, ди республикэм и щIыгум къыщыкI къэкIыгъэ зэхуэмыдэхэм я мыхьэнэр къэхутэным, куууэ зэпкърыхыным хуэунэтIауэ лэжьыгъэшхуэ ирегъэкIуэкI, а Iуэхум хуэфащэ лабораторэ къызэрегъэпэщ.
1976 гъэм жэуапышхуэ зыпылъ IэнатIэ Слъоным и пщэ далъхьэ — ар ботаникэмкIэ кафедрэм и унафэщIу хах. Абы щыгъуэщ адыгэ щIэныгъэлIым зэфIэкI ин зэрыбгъэдэлъыр, къызэгъэпэщакIуэ Iэзэу зэрыщытыр, Iуэхум зэрыхуэIэижьыр нэхъри наIуэ къыщыхъуар.
Кафедрэм и нэхъыжьу зэрыщыта илъэс 23-м къриубыдэу еджагъэшхуэм и таучэлкIэ зэфIагъэкIа лэжьыгъэр зыхуэдэр къэIуэтэгъуейщ. КъэкIыгъэ зэмылIэужьыгъуэу мин 60-м нэс зэхуэпхьэсыныр, зыхуей хуэбгъэзэныр, псоми я мыхьэнэр зэхэгъэкIауэ, щхьэхуэ-щхьэхуэу тхауэ бгъэтIылъыжыныр икъукIэ Iуэхугъуэшхуэщ.
— Ди университетым и ботаникэ хадэм щекIуэкI лэжьыгъэм си нэIэ тезгъэтын хуейуэ си пщэрылът. Ар ди базэт. Хадэр тэмэму зэрахьэн щхьэкIэ, зыкъом хуэныкъуэт — зыщIэсын яIэтэкъыми, щагъэунэхуну тепли-
цэрэ къэкIыгъэхэм я зыужьыкIэм щыкIэлъыплъыну унэ цIыкIурэ зыхэт псэуалъэ яхуедгъэщIащ, къыдэгъэбыдылIа хьэсэхэр дегугъуу зетхьэу щIэддзащ, — жеIэ Лудин, а илъэсхэр игу къигъэкIыжу.
Ди республикэм узыщрихьэлIэ къэкIыгъэхэр джыным, абыхэм я мыхьэнэр къэхутэным, сэтей къэщIыным зи гъащIэр тезыухуа Слъон Лудин, а псом зыкъыдигъахуэурэ, и доктор диссертацэр игъэхьэзыращ. Ар и кIэм нигъэсын щхьэ-кIэ, и IэнатIэр пIалъэкIэ къигъанэ- ри, илъэситIкIэ Украинэм щылэжьащ. И гур хуэзагъэу зыхуигъэхьэзыра нэужь, а республикэм ЩIэныгъэ IуэхухэмкIэ и академием 1985 гъэм и доктор диссертацэр щыпхигъэкIащ. Езы Лудин и мызакъуэу, ди республикэм дежкIи ар ехъулIэныгъэшхуэт. Сыту жыпIэмэ, къэбэрдей адыгэхэм ящыщу биологие щIэныгъэхэм я доктор япэу хъуар Слъонырт. СССР-м ЩIэныгъэ IуэхухэмкIэ и академием и академик Жолкевичи, къэкIыгъэхэм теухуа, студентхэр зэреджэ учебник зи Iэдакъэ къыщIэкIа профессор цIэрыIуэ Лебедевми, адрей еджагъэшхуэхэми абы и лэжьыгъэр фIы дыдэу къехъулIауэ къалъытащ. Лудин и доктор диссертацэр щыпхигъэкIым ирихьэлIа, университетым и ректору щыта КIэрэф Къамболэт республикэм къыщыдэкI газетхэм ящыщ зым зэрыщитхамкIэ, и лъэпкъэгъум, и хэкуэгъум и лэжьыгъэм хуабжьу иригушхуащ…
Слъоныр зыщымыгъуазэ, зи мыхьэнэр имыщIэ къэкIыгъэ ди республикэм къыщыкIхэм яхэту къыщIэкIынкъым, ауэ, адрейхэм хуэмыдэу, абы куууэ иджащ щIэ-пыр (и доктор лэжьыгъэр нэхъыбэу зытеухуауэ щытар аращ), хьэцэпэцэр, мэшыр, амарантыр. Лудин и опытым кърикIуар мэкъумэш IэнатIэм пыщIа, а къэкIыгъэхэм елэжь куэдым гъуазэ яхуэхъуащ.
Еджагъэшхуэм и гупым зэхуихьэса къэкIыгъэхэр зрагъэлъагъуну, ямыщIэр зрагъэщIэну нэгъуэщI щIыналъэхэм щыщ ботаникхэр ди республикэм къакIуэу щытащ. Уеблэмэ, Ленинград нэс къикIырт.
Дыкъэзыухъуреихь дунейм, экологием ди зэманым зэрызихъуэжам еджагъэшхуэр имыгъэпIейтейуэ къанэркъым:
— Ди биосферэр зэрыщыту студентхэм идогъэдж. Абы къызэщIеубыдэ къэкIыгъэхэри, псыри, хьэуари, псэущхьэу щIылъэм тетри. Иужь лъэхъэнэм а псоми зэхъуэкIыныгъэ куэд ягъуэтащ. Промышленностым, нэгъуэщI IэнатIэхэм я зыужьыныгъэр ди экологием хуабжьу зэран хуохъу. Щапхъэ закъуэ къэсхьынщ жыг- хэм къахь сэбэпынагъым теухуауэ. Зы жыг гектарым сыхьэтым къриубыдэу цIыху 200-м ярикъун дызэрыбэуэн хьэуа къабзэ къыдет, — къыхегъэщ абы.
Къэбэрдей-Балъкъэрым щIэныгъэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, профессор, монографиеу 10, щIэныгъэ лэжьыгъэу 170-м нэс зи Iэдакъэ къащIэкIа, Урысейм Естественнэ щIэныгъэхэмкIэ и академием и член-корреспондент Слъон Лудин и IуэхущIафэхэм къапэкIуэу кърата дамыгъэхэр куэд мэхъу. Абыхэм ящыщщ «ЩIыщIэр къэIэтыным жыджэру зэрыхэтам папщIэ», «И гуащIэдэкI лъагэм папщIэ» медалхэр, еджагъэшхуэ цIэрыIуэхэм ират хабзэ дамыгъэр — Европэ палатэм мы гъэм и пэщIэдзэм къыхуигъэфэща дыщэ медалыр.
Унагъуэ дахэм и тхьэмадэ Лудинрэ университетым и библиотекэм илъэс 35-кIэ щылэжьа и щхьэгъусэ Минсурэрэ бынитI зэдапIащ. Япхъу Ларисэ экономистщ, унагъуэ исщ, я къуэ Тимур адэм и лъагъуэм ирикIуащ — ботаникщ, университетым щолажьэ, биологие щIэныгъэхэм я кандидатщ. Ари унагъуэщ. Лэжьыгъэ купщIафIэ иIэу, и акъылкIэ, и щIэныгъэкIэ, и гуп хэтыкIэкIэ зи пщIэр къэзылэжьыжа, и IэнатIэм псэ хьэлэлкIэ бгъэдэт цIыхум и насыпкъэ? Еджагъэшхуэ Слъон Лудин къикIуа гъуэгу бгъуфIэм а псор наIуэу хыболъагъуэ.
Мыз Ахьмэд.
