ДахэжыIэ фIымыщIэ
(КIэухыр.
ПэщIэдзэр №191-м итщ.)
— НэгъуэщIу щымыхъукIэ, къапщтэкъэ-тIэ! — къыхопсалъэ Iэдэми. — Мыхъуж хъуми, лэчкIэ къэпхъуэжынщ… ХужьитIрэ…
— Пхъэбгъу! — къыхогуоукI Iэмин. — Мы ди Iэнэм телъ пхъэбгъухэр бгъуэ икIи Iув хъужауэ… Мыбы ныщхьэбэ телъам хуэдэ шыгъупIастэ телъыну, пщIэ зиIэ цIыху пэрысыну пхъэбгъу куэдым я насып къихькъым… Упсагъэхэхэщ. Къапщтэрэ?
ЛъэIуакIуэ-дыгъуакIуэ сыкъызэрыкIуар, щIалитIми я гум фIы зэрыщымыхъэр си гум щIыхьэжащи, зэрытеслъэфэжынури сымыщIэу Iэдэм жызоIэ, сыгушыIэ хуэдэурэ:
— Уи шыпхъур зэуэ хъуржыным иплъэнущ.
— Ари уи дамэм теплъхьэнщ! — жи Iэдэм…
— Уэрей, мыIуэху лэчри, цементри, пхъэбгъури. Тхьэм фигъэпсэу! Уэрей, зыри сыхуэмей! Нэхъыщхьэр дызэрылъэгъуащ, шыгъупIастэ зэдэтшхащ… — лэчыхьэ сыкъызэрыкIуар, къызэрызамытар си жагъуэ зэры- хъуар теслъэфэжыну, езыхэри сымыгъэукIытэну сыпылъщ.
— Дауэ узэрыхуэмейр? Сэ уэ къуэш хуэдэ фIыуэ услъэгъуащ, узэрыцIыхуфIри къэсщIащ… Сыт лэчыр зищIысыр? ЗырикIщ ар! ЦIыхугъэращ нэхъыщхьэр!.. — зефыщIыж Iэмин.
— Адыгагъэракъэ жыхуэпIэр? — абы къыдежьуун щIедзэ Iэдэми. — Сыту дахэу, сыту IэфIу дыщыса! КуэдкIэ нэхъ гъунэгъу дызэхуищIащ мы пщыхьэщхьэ хъарзынэм…
— Уэрей, мыIуэху лэчри, — сыкъыщIэкIуа Iуэхур къысфIыдривейми, ескъухыжу къызыжьэдызопIытIыкI псалъэ дыгъэлхэр. — Дыуэршэращ, дыщысащ… Псэ къабзагъращ нэхъыщхьэр!
— Упсэу!.. Ар лIы хьэлщ, — жи Iэмин.
— Уи ерыскъыр убагъуэ, дыбгъэтхъэжащ! — жи Iэдэм.
— Уугъурлыщ нахуэу! ДяпэкIи къакIуэ, дызэрывгъэлъагъу! — жи Iэмин.
— Зэ фызэтесабыри, дызыпэрыс Iэнэр нэдывгъэгъэсыжыт! Дэ дефэн хуейуэ къызолъытэ мыпхуэдиз хъугъуэфIыгъуэ тхуэзыгъэхьэзыра ди шыпхъум и цIэкIэ! — жеIэ Iэдэм. — Тхьэм абы и унэм зэи хъерыр щIэмыкIыу гъащIэ кIыхь кърит! — зыкъысхуегъазэри, — схужеIэж ди шыпхъум! — жи.
— Iэмал имыIэу жесIэжынщ, — жызоIэ, ауэ си нэгу къыщIохьэ лэч сымыхьу сыкIуэжа нэужь, си щхьэгъусэм Iэдэми сэри къытхущIитхъуэнур зыхуэдизыр.
— Сыту ехъулIа апхуэдэ шыпхъурэ апхуэдэ малъхъэрэ зиIэ цIыхур! Зы щхьэкIи къыумыгъанэу къакIуэ, — жи Iэмин. Зы тэлайкIэ хогупсысыхьри, къыпещэ: — Мыбы зы урыс щIалэ монтажникыу къыддолажьэ. УзыфIэмыкIыжыну щIалэфIщ. ЩIалэхэм яжесIауэ мыбдежым абыи зыщетIэщI, угъурлыжьщ. Зэростар жесIэмэ, и гуапэ хъунущ. Абырэ сэрэ къыдбгъэдэкIыу, узот мы бгырыпхыр! — жеIэри, Iэмин зыщIыпIэкIэ къыкъуелъэф гъущI кIэрыщIахэр зэжьэхэуэу чэтэн бгырыпх бгъуэшхуэ. — мыпхуэдэ уиIа щызогъэтри, плъэгъуагъэнкъым, — жи зэрыфI гуэрыр си фIэщ ищIыну. Пэжу, апхуэдэ бгырыпх зэи икIи сиIатэкъым, икIи слъэгъуатэкъым, апхуэдизкIэ Iуплъэгъуэджэт икIи сэркIэ мыхьэнэ лъэпкъ иIэтэкъыми.
— Сыт мыбы езбгъэщIэнур? — соупщI Iэмин, ауан сщIыуэ.
— ЖэщкIэ гъуэлъыпIэм укъемыхуэхын щхьэкIэ зрихыумыпхэнумэ… Мы си малъхъэр гъуэлъыпIэм къехуэхынкIэ е кърадзыхынкIэ шынэркъым. Ар адыгэлIщ! Апхуэдэ бгырыпх ар хуэныкъуэкъым, — си гум къипсэлъыкIащ Iэдэм.
Ауэ Iэмин ирихьэжьагъэххэти, къэувыIэжын и мурадтэкъым. Си Iэгубжьэм нэхъ мащIэу искIэурэ, нэхъыжьитIым сазэрегугъуар къащIэрыуэжу къыщIэкIынт.
ХъумакIуэм бгырыпхыр щыгъын фIэдзапIэм и лъабжьэм щыщIидзэм, жьгъыру макъ иригъэщIу блынымкIэ блэм ещхьу гъущI церп дыжьыныфэ къепщыхащ.
— АпщыгъуэкIэ, къуэш, мис мыр… — ищIэр къызгурымыIуэурэ, блыным фIэлъ щыгъынхэм ящыщ зым къыкIэщIихащ монтажникхэм зыщхьэратIагъэ пыIэ быдэхэм хуэдэ, Косыгиным щыгъыу щыта шляпэм ещхьу щIауэ. КъулыкъущIэхэм, псом хуэмыдэу Кавказым щыпсэухэм, фIыуэ ялъагъут апхуэдэ шляпэхэр.
Къысхущытхъуу си пащхьэм щиIыгъа нэужь, сыбэлэрыгъауэ сыздэщысым къысщхьэрикъуэри, кIапсэ къыфIэлэлымкIэ напIэзыпIэм си жьэпкъым къыщIигъэбыдыхьыжащ.
— Еплъыт къызэрезэгъ! Зы гъу-джэ сиIэу уизгъэплъащэрэт!.. Хэт илъэгъуа адыгэлIым пыIэр щхьэракъуэу е щхьэрачу, абы зауэ-банэ къимыкIыу?! Ауэ сэ сыкъыщылъэтауэ сыщытт, жысIэнури зэрызысщIынури къысхуэмыгубзыгъыу. Абы хэту бжэ хьэлъкъыр мэкIыргъри, и щхьэр егухауэ, бысымым и пIэкIэ укIытэ нэхъей, хьэр пэшым къыщIохьэ. МакIуэри Iэдэм и лъапэм деж йогъуэлъыкI.
— Уэ уи фIэщ хъуртэкъым сэ мы хьэм нэхъыфIу сыкъызэрилъагъур, — жеIэ Iэдэм. Си дежкIэ къоплъэри: — АпхуэдизкIэ къызэсащи, зейм нэхърэ нэхъыфIу сыкъелъагъу.
— Уэ езым къыбжиIауэ ара сэ нэхърэ нэхъыфIу укъилъагъуу? — мыарэзыуэ къохъурджауэ Iэмин.
— Абы къыжеIэ-ныжеIэшхуэ хуей? Сэ жысIар ещIэ, фIэкIкъым. Тегушхуэу къызэпсалъэкъым мыхъумэ, апхуэдизкIэ сыкъыгуроIуэри, пхужыIэнкъым. Зэзэмызэ сыщытхьэусыхэкIэ, къыхидзэу гъыным хуэдэу игу къысщIэгъуу къысIуроплъыхь, сыгуфIэмэ — къыздогуфIэ, — жиIэм текIкъым Iэдэм.
— Ар къозыгъэсари, зэрызыхуэпщIынур ерагъыурэ къыбгурызыгъэIуари сэращ.
— АтIэ, къызэбгъэсащи аракъэ, апхуэдизу фIыуэ сыкъыщIилъагъур!
— АтIэ, дегъэплъ хэт нэхъыфIу илъагъуми! — къэгубжьыным нэсащ Iэмин.
— Ухуитщ! — жи Iэдэм.
НетIэ зэхъуэхъужу зэбгъэдэсахэр зэфIэнэжыным нэсащ. Зым адрейм и фIэщ ищIыну пылъщ хьэр езым нэхъ къедэIуэну. Сэ арат си Iуэхур? Пщэдджыжь щхьэгъусэр къызэупщIынут бжэ-щхьэгъубжэхэр иралэну жэщым къэсхьа лэчыр здэщыIэмкIэ. Къызэрызмыхьар жесIэмэ, къызату къаIезмыхауэ жиIэнут, сымыкIуэмытэу, сызыIурамылъхьэжу тхьэ щиIуэжурэ къыстритхъуэнут. Ауэрэ зэдауэурэ, хьэм нэхъыфIу илъагъур зэхагъэкIын папщIэ Iэмал къагъуэт, езыхэм къызэралъытэмкIэ, нэхъ губзыгъагъэ дыдэу. КIэлындор кIыхьым щызэпокIуэтри, фоч кIэщIкIэ зэзэуэну щIакIуэ кIапэ зэдытеувахэм хуэдэу, зыр адрейм йогуо.
— ТIуми зыжьэу къызэщIыдодзэ.
— Зэгъусэущ-тIэ, — жи Iэмин.
Хьэмрэ сэрэ дызэпэмыжыжьэу я зэхуакум дыдэтщ.
Iэмин и Iэ ижьыр къеIэтри, зэуэ иредзыхыж, икIи тIуми зэдыжаIэ:
— Ушт, ушт, ушт!..
Я Iэпхъуамбэхэр зым адрейм хуишия щхьэкIэ, «узэпхъуэнур мыращ» жаIэу къыгурагъэIуатэкъыми, алъандэрэ мамыру щылъа хьэр къыщылъэтри си дежкIэ зыкъидзащ. Хэти зэхихауэ къыщIэкIынщ апхуэдэу гужьеигъуэ щихуэкIэ, игъащIэкIи зэмылъэфын лъагапIэм, метритI-щы хъу бжыхьхэм цIыхур елъэу зэрыжаIэр. АтIэ, сэри, зэры- хъуар сымыщIэу, апхуэдизкIэ зы щытыкIэ гуэрым сихьати, хьэ къэпкIам, ниндзям ещхьу, сыщхьэдэлъыхащ. Хьэр зы напIэзыпIэ гуэркIэ Iэнкун хъуа хуэдэ, и нэхэр къыстеубыдауэ къызэплъу щысри, аргуэру къэпкIащ. Зыхуэзгъэхьэзыра хуэдэт а пкIэгъуэм, ауэ мо хьэ губзыгъэм зыздыIуздзынкIэ хъуну лъэныкъуэм зыкъыхуигъазэри, и дзапэфIанэхэр си лъа- къуэм къыхиукIащ. Сэри Iэ сэмэгумкIэ и тхьэкIумэ лъэдакъэр къысIэрыхьащи сокъуз, Iэ ижьымкIэ пщэдыкъыр къэзубыдащи, джэдыгу пщампIэшхуэм хуэдэу зэполэл, къысхузэщIэубыдэркъым.
Хьэр зэрыбгъэдзыхэфынур и тхьэкIумэхэр зэрыарар ди адэм жиIэу зэгуэр зэхэсхати, ар сигу къыщыкIыжым, Iэ ижьымкIи адрей тхьэкIумэ лъэдакъэр фIэзубыдыкIауэ, иджы IитIымкIи соIуантIэ. Нэхъыжьым жиIэр зыхэбубыдэн зэрыхуейм и щыхьэту, хьэми хуэмурэ зыкъегъэлалэ, ауэрэ сеутIыпщыж. Сэри сытегушхуауэ и тхьэкIумитIыр фIэсIуэнтIыкIыу и щхьэм зытызогъащIэ, езыри, фIагъэжыну щIым хагуауэ къаблэмкIэ ягъэзэну зэныкъуэкъу мэлыжь хуэдэ, гужьеижауэ Iуопщ, и щхьэр бетоным тескъуза пэтрэ.
Зы дакъикъэ хъункIэ узэIэбэкIыжмэ гужьеигъуэ сызэрытам елъытауэ сынасыпыфIэт, ТекIуэныгъэм и IэфIагъыр зыхэсщIэт. ИкIи сегупсыст: а монтаж бгырыпхым апхуэдиз гъущI кIэрыщIауэ сфIэлъатэмэ, шэч хэмылъу, хьэм дзэуэ Iутым и ныкъуэр Iуигъэщэщынут. Къысщхьэракъуэу къысщхьэрапхэжа каскэр ибгъукIэ еIушэкIауэ, быдэу сщхьэрыгъми, абы къысхуищIаишхуэ щыIэтэкъым.
— Ей, щIалэ, мы хьэр утIыпщ, умыукIыпэнумэ! — зэхызох Iэмин и макъыр. — Хьэмэрэ птхьэлэну мурад пщIа?
— Дауэ зэрызутIыпщынур? СыутIыпщмэ, аргуэру зыкъызжьэхидзэнущ, — жызоIэ, си гупсысэхэр сфIызэхэзэрыхьу.
ХъумакIуэр хьэм тетIысхьэ щIыкIэу зы лъакъуэмкIэ щхьэдобэкъухри, и пщэр и лъакъуэхэмкIэ щекъузыкI.
— Иджы хуэмурэ утIыпщ, — жи.
Сэри, сысакъыурэ, хьэм и тхьэкIумитIыр щызутIыпщыжкIэ, зречри езанэ къатым йожэх, щхьэгъубжэхэр зэрыIуукIа пхъэбгъухэм дэкIыпIэ къыщегъуэтри, абыкIэ допкI.
— Мы хьэм сыту пIэрэ къыщыщIар? Апхуэдэ хьэл зэи имыIа, уэрей! — егъэщIагъуэ Iэдэм.
— Хьэм щхьэкIэ къыумыгъанэу къакIуэ уэ, — къысхуогумащIэ Iэмин.
— Абы и лъакъуэм еплъыт! И гъуэншэджыр лъы защIэщ! — жи Iэдэм.
Iэмин къызоплъри хощэтыкI:
— Иджы кIуэфынукъым.
— Сыт жыпIар?
— Аркъэхьэ кIуэфынукъым, зо! — жэуап къетыж Iэмин.
Ар зэхимыха хуэдэ, Iэдэм хэгупсысыхьауэ къыпещэ:
— Иджы ар Iэмал имыIэу дохутырым кIуэн хуей хъунущ.
— Ар иужькIэщ. Иджыпсту ар кIуэфынукъыми, сэ сыжэнщ.
Iэдэм хуей-хуэмейуэ:
— Ирикъункъэ ар? — жи.
— Щхьэ уигу щIэмыгъурэ уи малъхъэм? — къыхэкIиикIащ Iэмин, Iэдэм Iэнкун зэрыхъуар къигъэсэбэпри. — Уэ абы уегупсыса? Езым апхуэдэ шыгъупIастэ къытхуиIэтауэ, дэ… дэ…
— Сыт, Iэмин, къыпщыщIар? — къэгузэващ Iэдэми.
— Сэ зыри къысщыщIакъым. Моращ, мо уи Iыхьлыращ, мо къуэш къысхуэхъуаращ къызыщыщIар. Иджы абы мастэ къыхалъхьэнущ… Хьэ зэдзэкъам аращ и хабзэр. ИужькIэ и джийм зы ткIуэпс иригъэх хъунукъым… Илъэс псокIэ… Абы уегупсыса уэ?..
Абыхэм жаIэр сэ ауи къысфIэIуэхутэкъым. Сызэгупсысыр нэгъуэщIт: хьэ къызэрызэдзэкъам щхьэкIэ мастэ зыхезгъэлъхьэн закъуэратэкъым сэ дохутырым деж сыщIэкIуэн хуейр… ИтIани, къыкIэлъыкIуэ плъырыгъуэр чэзукIэ Iэдэм къызэрытехуэр сщIэти, сыт къэмыхъуами, лэч банкIищым си гугъэр хэсхыжыпэртэкъым. Хэт ищIэрэ…
ИкIи, узэджэр къокIуэ жыхуаIэрати, етIуанэ жэщым ди унэм къыщIэхутащ лэч банкIищ: зыр хужьу, тIур щIыхуу. Къэхъуа псом иужькIэ Iэдэм фIэпсэкIуэд сыхъуа къыщIэкIынт…
КъэIуэтэжыгъуейт абы щыгъуэ сэ а банкIищым къысхуахьа гуфIэгъуэр зыхуэдизыр. Щхьэгъусэм и гушыкъур къыстрикъутэну Iэмал зэримыгъуэтар-щэ!..
Ялыхь, къытхуэгъэгъу ди гуэныхьыр!
Сыт щIа абы лъандэрэ? Илъэс тIощIым щIигъуащ… ЩэщIми нэсагъэнщ. Къыпхуэмыбжынуи куэд дыдэкъым. Ауэ къэббжкIи сыт? Мыхьэнэ зимыIэ Iуэхущ…
Иджы дыдэ, зы махуэ гуэрым, зэрымыщIэкIэ сахэхуат хьэрычэтыщIэ лъэрызехьэ гуп. Абыхэм яхэтт ди щIыпIэми, зэрыкъэралуи щыцIэрыIуэхэр. Сригушхуэу жысIэнщи, си ныбжьэгъуи, си нэIуаси, фIыуэ сыкъэзыцIыхуи яхэтти, сащымыщу сазэрыхэхуар ягъэщIэгъуаи хуэдэтэкъым. ЩIызэхуэса Iуэхум тепсэлъыхьыныр зэфIагъэкIыу псори ресторанымкIэ дыкIуэн хуей щыхъум, си ныбжьэгъу щIалэхэм ящыщ зым къыхилъхьащ унэм дыщIэмыхьэу лъэныкъуэкIэ пхыдзауэ пщIантIэм дэт Iэнэм дыпэрыувэну. ИкIи, гу лъыптэу, ди гупыр нэхъ нэжэгужэт адрейхэм нэхърэ. Ауэрэ ягу къагъэкIыжу щIадзащ я щIалэгъуэм я нэгу щIэкIа гуэрхэр. Сэри, сымыхьэрычэтыщIэми, сыгушыIэурэ яхуэсIуэтэжащ си банкIищым я хъыбарыр.
Дэ зыгуэрхэр къыдбгъэдыхьэрт адрей гупхэм къахэкIыурэ. Псалъэ гуапэ зыжетIэрт, къыздахьа бжьэмрэ тепщэчымрэ къытранэрти, IукIыжхэрт. И нэIуасэ къытхэтмэ, къищIэн щхьэкIэ къыдбгъэдыхьи къахэкIт.
Апхуэдэу дыкъакъэ-дыпщIыпщIу дыздэщытым, зыгуэр си IэфракIэм къоIусэ. СыкъызэплъэкIмэ, зы щIалэщIэ дыдэ щытщ. Лъэбакъуэ тIущкIэ лъэныкъуэкIэ дыкъыIуегъэкIуэтри, визиткэ къысхуеший:
— Си унафэщIым ейщ мыр. Сэ си телефонри ручкэкIэ тестхэжащ. Си шефым игъэщIэгъуащ мыпхуэдэ зэман гугъум банкIищ зэуэ къызэрызэIупхыфар… ЗыкъыппищIэнущи, пэплъэ, — жери, зытепсэлъыхь Iуэхум си щхьэр нэсу жэуап естыжыным пэмыплъэу, къысхупыгуфIыкIри IукIыжащ.
Визиткэр бгъэ жыпым ислъхьэри, сэри си ныбжьэгъухэм сакъыхэувэжащ. ЗэрымыщIэкIэ сыфIэнэу Iэгубжьэ нэщI цIыкIур Iэнэм къыщездзыхым, сызыбгъэдэт щIалэр къызэплъри:
— Сыт къэхъуар?.. Апхуэдэу щхьэ упIейтея?.. — къызэупщIащ къыстегузэвыхьу.
«Зыри» жыхуэсIэу, си щхьэр згъэсысащ. Сытыт къэхъунури?! Дэтхэнэ зыми уригушхуэну щIалэ хъарзынэхэм сахэтт, гукъэкIыж IэфIми си гукъыдэжыр нэхъри щIигъэхъает, си псэми си Iэпкълъэпкъми зрагъэгъэпсэхуу. Ауэ зы гупсысэ мыщхьэпэ гуэр хуэм-хуэмурэ къыспкърыхьэт: зи визиткэ къызатар си деж къэпсалъэмэ, дауи, зытепсэлъыхьынур лэч банкIищратэкъым. Щхьэ мыгъуи сигу къэзгъэкIыжат а Iэджэ щIауэ сщыгъупщэжахэр! Еплъ аргуэру сызыхадзам…
Черкесск.
