ГуащIэрыпсэухэм зэдаIэт
Гъатхэмрэ Лэжьыгъэмрэ я махуэшхуэкIэ нобэ дызэджэ гуфIэгъуэм нэхъапэм СССР-м зэрыщеджэу щытар ГуащIэрыпсэухэм я дунейпсо зэакъылэгъуныгъэм и махуэущ. Ар иджыри къэрали 142-м щаIэт. Языныкъуэхэм, псалъэм и хьэтыркIэ, США-м, Японием, Австралием, мыр щыщагъэлъапIэр нэгъуэщI зэманщ. Индиери яхэту, къэрал 80-м накъыгъэм и 1-р махуэшхуэу къыщалъытэххэркъым.
ХIХ лIэщIыгъуэм и кIэухым къэунэхуащ мы махуэр. ГуащIэрыпсэухэм я зэщIэхъееныгъэм хэтхэм 1886 гъэм накъыгъэм и 1-м США-мрэ Канадэмрэ пэкIу зыбжанэ къыщызэрагъэпэщащ, лэжьэгъуэ махуэр сыхьэти 8-м хуагъэкIуэну къагъэуву. Абыхэм заубгъу зэпытт. Полицэм ахэр къарукIэ зэбгрихужырт. Чикагэ щекIуэкIа пэкIухэм хэту уэрамхэм къыдыхьахэм ящыщу цIыхуи 6-р яукIащ. Полицэм и гущIэгъуншагъэм зэгуигъэпахэри къарузехьэхэм япэщIэуващ. Лагъым къагъэуамрэ зэхэуэхэмрэ полицейуэ 8-рэ лэжьакIуи 4-рэ хэкIуэдащ, пщIы бжыгъэхэр уIэгъэ хъуащ. А псом я зэхэублакIуэу къалъытэри, рабочиплIым я судыр укIкIэ ящIащ. ИужькIэ къыщIэщыжащ абыхэм пцIы зэрытралъхьар.
Мис абы иужькIэщ, лажьэншэу зи щхьэ палъахэм я фэеплъу, 1889 гъэм и бадзэуэгъуэм екIуэкIа II Интернационалым накъыгъэм и 1-р дуней псом и ГуащIэрыпсэухэм я зэакъылэгъуныгъэм и махуэу щагъэувар. А зэхуэсым унафэ къыщащтащ гуфIэгъуэр илъэс къэс яIэтыну. Урысей империем ар ягъэлъэпIэну хуит иджыри щащIатэкъым. Япэ дыдэу накъыгъэм и 1-р 1890 гъэм щагъэлъэпIар Варшавэщ (а зэманым Польшэр Урысей империем хэтт).
1912 — 1914 гъэхэм Урысей къэралыгъуэм и къалэхэм я уэрамхэм псори зэхэту лэжьакIуэ мин 400-м щIигъу къыдыхьауэ щытащ. 1917 гъэм екIуэкIа Февраль революцэм и ужькIэ накъыгъэм и 1-р япэ дыдэу хуиту яIэтащ: гуащIэрыпсэу мелуанхэр уэрамхэм къыдыхьащ, «Министр-капиталистхэр щремыIэ!», «Власть псори — Советхэм!», «Империалист зауэм дыхуейкъым!» къыхуеджэныгъэхэм щIэту.
Октябрь революцэм и ужькIэ ар ди деж къэрал гуфIэгъуэу щагъэуващ: а махуэм гуащIэрыпсэухэм я пэкIухэмрэ дзэ парадхэмрэ ирагъэкIуэкIыу къаублащ. ЛэжьакIуэхэм етIуанэ махуэми загъэпсэ-хурт — мэзхэм, губгъуэхэм Iэнэхэр щагъэувырт.
СССР-м и лъэхъэнэм гуфIэгъуэ Iуэхухэр ирагъэкIуэкIырт парт унафэм щIэту. ГуащIэрыпсэухэм я демонстрацэхэр телевизорхэмкIэ къагъэлъагъуэрт. Абыхэм хэтыну дэтхэнэми и къалэнт икIи ар гъэзэщIа зэрыхъум IуэхущIапIэхэм я унафэщIхэр кIэлъыплъырт. АрщхьэкIэ накъыгъэ гуфIэгъуэхэр зыми къытехьэлъэртэкъым. Псори нэжэгужэт, зэбгъэдыхьэурэ зэхъуэхъурт. Накъыгъэм и 1-м сыт щыгъуи къыдекIуэкIыу щытащ ерыскъы хэплъыхьахэмкIэ узэда Iэнэхэр.
А псори тхыдэм хыхьэжащ. ГуфIэгъуэм хагъэкIащ нэхъапэм иIа политикэ мыхьэнэр. 1992 гъэм накъыгъэм и 1-р Гъатхэмрэ Лэжьыгъэмрэ я махуэ хъуащ. Иджы пэкIухэр, нэгъуэщI зэхыхьэхэр властхэм къызэрагъэпэщыжыркъым. АрщхьэкIэ сыт хуэдэ зэхъуэкIыныгъэ ди гъащIэм къыхэмыхьами, накъыгъэм и 1-р ди цIыхухэм я дежкIэ гуфIэгъуэ махуэу къэнэжащ. Абыхэм я дежкIэ ар ГуащIэрыпсэухэм я махуэщ, псэукIэ нэхъыфIым икIи зэпэщым хуэкIуэнымкIэ я гугъапIэ-хэр зрапхщ.
Амщыкъуэ ФатIимэт,
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм
и Профсоюзхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщI.
