Кавказ зауэмрэ адыгэшымрэ
Адыгэ шыбгъэрыкIуэм и псынщIагъыр зыхуэдэр къэбгъэлъэгъуэн папщIэ, псалъитI-щы урикъунукъым. Европэм и дзэ нэхъ хахуэ дыдэми ар къызэрымыкIуэу шынагъуэу къыщымыхъункIэ Iэмал иIэкъым, сыту жыпIэмэ, уафэхъуэпскIым хуэдэщ ар. Шымрэ шумрэ апхуэдизкIэ псэр ятхьэкъуу гъэсахэщи, ящIэр цIыху Iэпкълъэпкъым хузэфIэкIыну уи фIэщ хъуркъым. Адыгэ зауэлIым зэикI зитыркъым икIи зы гъащIэ хъуаскIэ фIэкIа и псэм къыхэмынэжыху мэзауэ.
Спенсер Эдмонд, инджылыз уэркъ. I836 гъэ
Адыгэ шуудзэр гупуи зэбгрыдзауи мэбгъэрыкIуэ. Япэрей шэр зэраутIыпщу, шухэр сэшхуэ къихакIэ биидзэм пэщIоувэри, парфянхэм ещхьу, щIэпхъуэж нэпцI защIурэ, бий хутыкъуар укIыпIэм ирашэ. Дгъэунэхуахэм къагъэлъэгъуащ зи щIыб къэзыгъэза адыгэр икIуэта бийуэ плъытэ зэрымыхъунури, адыгэ шуудзэр зыпэмылъэщын шуудзэ лIэужьыгъуэ зэрыщымыIэри.
Броневский Семён, къэзакъ генера. I823 гъэ
Урыс сэлэтхэм я хьэлщ бийм иджыри куэдкIэ пэжыжьэу, фочхэр ягъэуэн щIадзэн. Абы Iуэхур лъэныкъуитIкIэ зэIегъэхьэ: япэрауэ, шэ куэд ягъэкIуэд, ахэр къепшэкIыну гугъу дыдэщ; етIуанэращи, я мафIэр бийм къыфIэIуэхукъым. Куэдрэ уолъагъу адыгэ шухэр урыс фочауэхэм гъунэгъубзэу ябгъурыту жэхэу: зэрыгъэкIийм ябгъэдэкIуатэхэурэ, абыхэм зэ илъыгъуэм, шэ къателъалъэр къафIэмыIуэхуу, шыр щIагъапхъуэри гъунэгъубзэу зыбгъэдыхьа бийм траубыда фочыр блэмыукIыу ягъауэ, зэуэри тыншу къыхацIыхукI офицерхэрщ.
Дэ зызэрыдгъэтынш цивилизацэм и тыгъэхэр зэзымыпэс адыгэ шууей хъыжьэхэр нэгъэсыпауэ узэдахэщ, гъунэгъухэм драгъэкIуэкI зауэ-банэхэм быдэу ипсыхьарэ хахуэхэу. Зы унафэм щIэзыгъэувэфын пашэ къахукъуэкI хъумэ, абыхэм Урысей Ипщэм къыщагъэхъуфынур уи нэгу къыщIэбгъэхьэххэмэ, уи щхьэфэцым зеIэт.
Купфер Адольф, урыс щIэныгъэл. I830 гъэ
Къэбэрдейхэми, шапсыгъхэми, Псыжь адрыщI щыпсэу адрей адыгэ жылагъуэ псоми я шуудзэхэр йофIэкI слъагъуну къысхуихуа шуудзэ псоми.
Адыгэм и щыгъыныр, хъурыфэ пыIэм щегъэжьауэ лъейм нэс, и Iэщэм ещхьу, зэрыщыту шу зауэм хуэщIащ. Уанэр тыншщ икIи псынщIэщ, мыхьэнэ зиIэращи, тхьэмахуэ бжыгъэкIэ телъкIи, шым и фэм егуауэркъым. И нитIым хуэдэу ехъумэ шыр адыгэм. Ар зейм Iэсэлъасэу йодаIуэ, и къаджэ макъ зэрызэхихыу, бгъэдолъадэ, хьэм ещхьу, и гур зыкIэрыпщIа шум папщIэ сыт хуэдэ гугъуехьи ешэч. Адыгэ шыфIыр мафIэми псыми щышынэркъым.
Адыгэхэм шыгъэцIыв къагъэщхьэпэркъым, щIопщ псыгъуэ цIыкIу яIыгъщ и чынутIтхьэмпэр фэ шыхьам къыхэщIыкIауэ, абыкIи шым теуIуэурэ ягъэшынэу аращ, армыхъумэ зыри зэрыхуамыгъэузыным иужь итхэщ. Ахэр зэрегупсысымкIэ, къалмыкъхэм е тэн къэзакъхэм ещхьу, шым и лыр шыгъэцIывкIэ е щIопщ пхъашэкIэ бгъэузыным фейдэ закъуи къихьыркъым, шыр къарууншэ ищI фIэкIа.
Езыхэм зыгуэр къатеуауэ зыщахъумэжым и деж, адыгэхэм щIыпIэм къуит Iэмалхэр губзыгъэу къагъэщхьэпэ. Зы IэбэгъуэкIэ узэрыщыуэу, адыгэр уафэм къехуэхам хуэдэу уи пащхьэ къихутэнурэ и удыныр къыптехуэнущ. Абыхэм замыгъэпсэхуу бийр ягъэпIейтей, ауэ езыхэм зэзэмызэххэщ зыщаукъуэдия щIыпIэр щахъумэр, быдапIэм дэмытмэ. УщикIуэткIи адыгэхэм егъэлеяуэ уахуэсакъын хуейщ, сыту жыпIэмэ, бийр щрахужьэкIэ ахэр хъийм йокIыпэ.
Торнау Фёдор, урыс тIасхъэщIэх. I836 гъэ
Куэдрэ къэхъуащ адыгэ шуудзэхэм зы жэщым верстищэрэ тIощIрэ, щэрэ щэщIрэ, щэрэ щэ ныкъуэрэ щакIу. Абыхэм яшхэр кIуэрыкIуэм тету лъэсыр зыдэмыхьэфын къыпфIэщI Iуащхьэ задэхэм докIуей икIи къох. Абы къыхэкIыу, бгырыс ирахужьар зэи еплъыхыркъым, ипэкIи плъэркъым. И гъуэгур къуэ гуэрым къызэпиупщIмэ, е и шыр щыхупIэ куу дыдэ елъэн зэрыхуейм игъэгузавэу гу лъитэмэ, адыгэм и щIакIуэр зытрех, шым щхьэрепхъуэри «Алыхь!», «Алыхь!» жиIэу кIийуэрэ метр пщыкIутху-тIощI зи кууагъ щыхупIэм долъэ, нэхъыбэм тIуми къащымыщIIауи къыдокIыж.
Дюма Александр-адэр,
франджы тхакIэ. I859 гъэ
Бгырыс шуудзэр ди шуудзэ зэгъэпэщахэми къэзакъхэми куэдкIэ йофIэкI. Ахэр шым тесу къалъху жумыIэ закъуэмэ, зэрыцIыкIурэ шы тесыным апхуэдизкIэ есауэ къотэджхэри, егъэлеяуэ IэкIуэлъакIуэхэу, шу гъуэгуанэ кIыхьхэр зэпачыну къатемыхьэлъэу къохъу. Шы зэракуэдым къыхэкIыу, абыхэм къарурэ жанагърэ зыхэлъ, шэщым щымыувыIа шы псынщIэхэр нэхъ къащтэ. Абыхэм я мащIэкъым гъэмахуэ махуэм пщэдджыжьымрэ пщыхьэщхьэмрэ я зэхуакум верстищэрэ ныкъуэрэ зыкIуфын шыхэр. Европэм ар я фIэщ щыхъунукъым, ауэ щыхъукIэ КъухьэпIэ Азие псом ар зыгъэщIэгъуэн ущрихьэлIэнукъым.
Вельяминов Алексей, урыс генерал-лейтенант. 1835 гъэ.
Адыгэ шуудзэ уардэр урысхэм напIэзыпIэм къытеуэрти я къурш бгъэдыхьэпIэншэхэм зыщигъэпщкIужырт. Аргуэру нэхъыбэжрэ нэхъ лъэщыжрэ хъауэ къыкъуэкIыжхэрти, цIыхурэ Iэщэрэ куэд дыдэу здахуу, урысхэм зыщахъумэж гъунапкъэр ягъэпIетей зэпытт,
Скасси Рафаэль, урым сатуущI. I8II гъэ
Адыгэхэр шу хъыжьэхэщ, шабзэхэр, шабзэшэхэр, бжыхэр я Iэщэщ. Ахэр шым щытескIэ апхуэдизкIэ хахуэхэщ, апхуэдизкIэ тегушхуауэ урахужьэри, зумытыну Iэмал къыпхуагъанэркъым.
Витсен Николас, нидерланд къулыкъущIэ, лъахэхутэ. I665 гъэ
Адыгэшхэр егъэлеяуэ лъапIэщ. Ахэр лъагэщ, бэшэчщ, къарууфIэ дыдэщ, щешаи щемышаи тэмакъкIыхьхэщ. Шыщхьэр тIэкIу къуаргъыпэм ещхьщ, инджылызышым и теплъэр мащIэу уигу къагъэкIыж. Нэхъ цIэрыIуэхэм хабжэ щолэхъумрэ бэчкъанымрэ. Мы хэкум иджыри нэхъыфIыжу шы гуэрхэр иту жаIэ, я зым уасэу пщылIий щIату.
Пейсонель Карл, франджы къулыкъущIэ, зыплъыхьакIуэ. I757 гъэ
***
Бгырысхэм яшхэр егъэлеяуэ бэшэчхэщ, псом хуэмыдэу адыгэшхэр. Абыхэм ику ит лъагагъ яIэщ, я лъакъуэр быдэ дыдэщ. Сыт щыгъуи мывэм хэту къакIухь, итIани нал щIалъхьэркъым. Мы шыхэр бгым уризэпрыкIыну фIыхэщ: зэи ешхэркъым, нэгъуэщI мыхъуми, зы лъакъуэр здагъэувын ягъуэтмэ, зэикI цIэнтхъуэнукъым. Бларамберг Иоганн,
нэмыцэ генерал-лейтенант. I830 гъэ
Шым теухуауэ абыхэм я гупсысэкIэр хьэлэмэтщ. Псалъэм папщIэ, шыр къызэщIэплъамэ, псы ирагъафэркъым, ауэ щыхъукIэ, псы нэхъ щIыIэ дыдэми щагъэпскIыну тогушхуэ. Шур шым къеувэха нэужь, ар гъунэгъуу щыт жыгым ирепх, ауэ уанэр трихыркъым, зекIуэм къикIыжа нэужьи, иджыри сыхьэтитI-щыкIэ шэщым щIигъэувэркъым. Апхуэдэ сакъыныгъэхэм шым и фэм уанэр емыгуауэу къигъанэу жаIэ.
Лонгворт Джон, инджылыз тIасхъэщIэх. I837 гъэ
Зауэм ираджэмэ, дэтхэнэ зыми шу зэгъэпэща бжыгъэ гуэр къигъэувыну и къалэнщ. Къэбэрдеишхуэмрэ Джылахъстэнеймрэ шу мин 30-40 къагъэувыфынущ. Сэшхуэрэ бжырэ фIэкIа ямыIыгъми, ахэр шыфIхэм тесхэщ, я щэн ткIийхэм тету, жэщым шхыIэн, махуэм - теубгъуэн яхуэхъу щIакIуэмрэ ерыскъы мащIэ тIэкIурэ фIэкIа къыздащтэркъым.
Штелин Яков,
нэмыцэ тхыдэт. I890 гъэ
