КъыщыщIэздзэнури жысIэнури сымыщIэу, Псэм къеныкъуэкъу куэд сфIызэтрихьащ
ПхытIыкI Юрэ: Сыадыгэщи, си насыпщ
Пэжыр зи гъуазэ, цIыхугъэр зыгъэпэрыт, адыгэ хабзэмрэ нэмысымрэ зи Iэпэгъуу зи гъащIэр езыхьэкI цIыху гъэщIэгъуэнщ Шэджэм къалэм щыпсэу ПхытIыкI Юрэ. И IэщIагъэ нэхъыщхьэр уэчылщ, ауэ тхэн Iуэхуми пасэу дихьэха ПхытIыкIым и къалэмыпэм къыщIэкIащ тхыгъэ, усэ купщIафIэ куэд. Ар щылэжьащ «Адыгэ псалъэ», «Вестник», «Хасэ» газетхэм. Псом хуэмыдэу абы къохъулIэ сабий усэхэр. Ахэр щызэхуэхьэсауэ къыдэкIащ абы и тхылъищ: «Лъэтеувэ», «Iэбэдзыуэ», «Дадэ и жыг хадэ».
ПхытIыкI Юрэ и ныбжьыр нобэ илъэс 70 ирокъу. Абы ирихьэлIэу зыхуэдгъазэри, и гъащIэм и къекIуэкIыкIам нэхъ гъунэгъуу зыщыдгъэгъуэзащ.
— Юрэ, уи сабиигъуэ лъэхъэнэр сыт хуэдэу уи нэгу къыщIыхьэжрэ?
— Зэманыр зыхуэдэм емылъытауэ, гъащIэм и Iыхьэ нэхъыфIыр сабиигъуэрщ. Дэтхэнэ балигъми хуэдэу, сэри абы епха гукъэкIыж IэфIхэр сиIэщ. Сэ Дыгулыбгъуей жылагъуэм дэса ПхытIыкI Музэчыррэ Къунаш Жансурэтрэ я унагъуэм 1947 гъэм сыкъыщалъхуащ. Абы щыгъуэм къуажэхэм сабий гъэсапIэхэр щыIэтэкъыми, уэрамым нэхъ хуиту дыдэтт. Апхуэдэу щытми, дыхьэулейуэ аратэкъым, атIэ нобэ ди цIыхухэм яIэпыщIэхужа адыгэ джэгукIэ гъэщIэгъуэнхэм дыдахьэхырт. ЩIалэ нэхъ цIыкIухэр нэхъыжьыIуэхэм дызэрагъэбэнырт, дыкъыздагъажэрт. Ди зэфIэкIыр дгъэунэхужу зэпеуэхэм тфIэгъэщIэгъуэну дыхэтт. Зэманыр апхуэдэти, лэжьыгъэми пасэу дыхашащ: джыдэр сIыгъыуи мэзым сыщыIащ, хьэмфIанэр си «Iэщэуи» губгъуэм ситащ. А Iуэхухэм си сабиигъуэр зыгуэркIэ нэхъ хьэлъэ ящIауэ къэслъытэркъым. Сабиигъуэм епхауэ нобэр къыздэсым си жагъуэу си гум илъыр си дадэ Мухьэж «нартыжьхэм абы нэхъ щIалэфI яхэтакъым» жиIэу къысфIища Уэзырмэсыр яфIэпасэрейуэ ар урысыцIэкIэ зэрахъуэжарщ.
ЕджапIэм щызгъэкIуа илъэсхэри гуапэу сигу къокIыж. Есэпым фIыуэ сыхэзагъэтэкъыми, ди егъэджакIуэ Къаныкъуэ Бит «Юрэ-математикт» къызэрызэджэр. Адыгэбзэмрэ адыгэ литературэмкIэ, тхыдэмкIэ дезыгъэджахэу ТыIэщ Iэуесрэ Тау Хьэсэнрэ я дерсхэр апхуэдизкIэ гъэщIэгъуэну къызэрагъэпэщырти, абыхэм къызата щIэныгъэр лъабжьэ быдэ схуэхъуащ. Школ унафэщIу щытахэу Къардэн Мухьэб, Нэгъуей Хьэчим сымэ хуэдэ цIыхухэр зырызщ. Абыхэм дафIэлIыкIырт, дащышынэрт. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, мыхэр псэужкъым, я псэр фIыкIэ зэрызгъэпIейтеям нэхъ хьэлъэ Тхьэм къаримыпэскIэ.
Илъэсий еджапIэ нэужьым медицинэ училищэм сыщIэтIысхьащ. Япэу моргым дыщашам, сэ къызгурыIуащ сызыхуеджэр IэщIагъэ зэрысхуэмыхъунур. Ар къэзухри, Саратов дэт институтым юрист IэщIагъэр щызэзгъэгъуэтыжащ, иужькIэ уэчылу сылэжьащ.
— Уэчыл IэщIагъэр тыншкъым. И щхьэр къозыхьэлIа цIыхум и Iуэхур дэбгъэкIынымкIэ и гугъапIэ псори уэращ зрипхыр. Iуэхум и пэжыпIэм щыгъуазэ зумыщIауэ абы кърикIуэнур пщIэркъыми, ар тэмэму зэфIэпхынымкIэ шэсыпIэ уихьэфынукъым. Абы къыхэкIыу, а лэжьыгъэм нэмыплъ къыщыпхуихьи щыIэщ. Юрист щIэныгъэр уиIэу узыщылэжьэфыну нэгъуэщI унэтIыныгъэхэм ар сыт къащIыхэпхар?
— Ди дамэм тесу ди IэужьыфIхэр зытхыу жыхуаIэ мелыIычым хуэбгъадэ хъуну къызолъытэ уэчылыр. Сэ си цIыху щIыкIэм, си щытыкIэм а IэщIагъэр нэхъ хуэкIуэу къэслъытэри къыхэсхащ. Сызэгуэуа щымыIэу, сызэгуэпэкIауэ къысхуэарэзыр нэхъыбэщи, сыхущIегъуэжакъым апхуэдэ IэщIагъэ сызэриIам.
— Тхэн Iуэхуми хъарзынэу ухэзэгъащ. Сабий усэхэр щызэхуэхьэсауэ уи тхылъищ дунейм къытехьащ. Абы къищынэмыщIауэ, Iуэхугъуэ щхьэхуэхэм ятеухуа уи тхыгъэ гъэщIэгъуэнхэр газетхэм къытохуэ. Уэчылым тхакIуэм и къалэмыр дауэ къищта хъуат?
— Илъэс 35-м себэкъуауэ машинэ зэжьэхэуэм фэбжь хэсхри, илъэсым нэблагъэкIэ сымаджэщым сыщIэлъащ. Абы щыгъуэм куэд щIэзджыкIащ, сызыгъэпIейтей IуэхухэмкIэ тхылъымпIэ напэм «сыдэгуашэу» щIэздзащ. Мис апхуэдэурэ сытехьащ а гъуэгум. Си щхьэр лъагэу щIэсIэтыжыныщэ щымыIэми, си гуапэщ сызыхуэусэ сабийхэм си IэдакъэщIэкIхэр зэралъэIэсар. Сызэрытхэм щыгъуазэ, си нэIуасэ усакIуэ Бещтокъуэ Хьэбас зэрихьэлу, ехьэкI-къехьэкI хэмылъу къызжиIащ лирик-усакIуэ къызэрысхэмыкIынур икIи сабий усэхэм зеспщытыну чэнджэщ къызитащ. А лъэхъэнэм къэунэхуа «Нур» журналым и редактор нэхъыщхьэу щыта Къэжэр Пётр си хъэтIыр зэтеувэнымкIэ сэбэп къысхуэхъуауэ щытащ. Ауэ нобэ сабий усэ гъэпсыкIэр балигъ къупхъэм языныкъуэ редакторхэм ирагъэувэри, ар си жагъуэщ. Апхуэдэхэм деж уи усэри къыпхуэмыцIыхуж мэхъу. А Iуэхум и лъэныкъуэкIэ удэлэжьэну фIы дыдэщ усакIуэ Хьэту Пётр, си щхьэкIэ си усэхэмкIэ абы нэхъ уэчылыфI сыхуейкъым. Сабийм уахуэусэным зыри хэмылъу жызыIэхэри щыIэщ, ауэ ар щыуагъэшхуэщ. Си щхьэ теухуауэ жысIэркъым, ауэ, сэ сызэреплъымкIэ, сабиипсэм удыхьэу утхэныр куэдкIэ нэхъ гугъущ.
— Юрэ, фи унэцIэр сфIэгъэщIэгъуэнщ. Сыт абы и тхыдэр?
— Зэгуэрым, «Нур» журналым и редакцэм сыщIыхьауэ, ХьэIупэ ДжэбрэIил сагъэцIыхуащ. Си унэцIэр щыжраIэм: «Уэлэхьи, си унэцIэм нэхъ Iей къэзгъуэтамэ», — жиIэри къыздэгушыIэу си Iэр къиубыдат. ГуфIэжурэ ар къызжезыIам абы мыхьэнэшхуи иритагъэнкъым, сэри ар си жагъуэ зэрыхъуар къезмыгъэщIами, абы си гум щызгъафIэ гугъэр лъагъуэ гуэрым тришащ.
Си адэшхуэ Мухьэж мыгъуэм лIыжьхэр Инэрокъуэт къызэреджэр. СыкъыдэкIуэтеяуэ абы и щхьэусыгъуэмкIэ сыщеупщIам къызжиIа-уэ щыта хъыбар дыдэр «Адыгэ IуэрыIуатэм» къыщизгъуатэм, быдэу сигу ислъхьащ Iуэхур згъэзэкIуэжыну. Адэшхуэми ар и уэсят хуэдэти, схуэмыгъэзащIэурэ екIуэкIащ. Си унэцIэджэгъухэм си мурадыр нэгъабэ есхьэлIат, арщхьэкIэ ПхытIыкI Хьэутий фIэкIа зыми къыздиIыгъакъым.
УнэцIэр къызэрежьам и тхыдэм кIэщIу и гугъу пхуэсщIынщ. Къэбэрдейр иужькIэ хэщIапIэ зыхуэхъужа зэныбжьэгъу гуп хэкум къихьэри Бахъсэныпсым и ижьырабгъукIэ гуэрэныгу щаухуауэ щакIуэхэрт. Апхуэдэурэ здекIуэкIым, абыхэм нэхъыщIэу яхэт Инэрокъуэ Мысост дэгушыIэну мурад ящI, щхьэусыгъуэ гуэр къы-
хуагупсысри, ар щIагъэхьэж щыпсэу щIыунэм. Бжэр ягъэбыдэжри, езыхэр щакIуэ дэкIащ. ЩIалэр къыщыщIэмыкIыжыфым, и къамэр кърихри, езыр зэрыхуэн гъуанэ сапэкIэ кIуэцIритIыкIри къипщыжащ. Ар зылъэгъуа абы и гъусэхэм: «Нобэ щыщIэдзауэ у-ПхытIыкIщ», — жаIэри ди унэцIэ дэгъуэр абдеж щыкIуэдащ.
Совет лъэхъэнэм гугъуу щытами, нобэ унэцIэ зэхъуэкIыжыным и Iуэхур нэхъ тынш хъуащ. Си гуапэщ си къуэ Азэмэт ар къищтэжыну арэзы зэрытехъуар. Инэрокъуэ Мысост гушыIэ делагъэкIэ IэщIэкIа унэцIэр Азэмэт къиубыдыжащи, ар ПхытIыкI лъэпкъым и жыгым дадза чымпэ цIыкIуми, зыдадза жыгым и лъэхъыцым зэригъашхэр щымыгъупщэу къудамэ лъэщ Тхьэм ищI! Сэри апхуэдэ щIыкIэкIэ сы-ПхытIыкI-Инэрокъуэщи, си гугъэщ Инэрокъуэ Музрач мыгъуэр арэзы зытехъуауэ щытар нобэ нэрылъагъу зыщIа зэадэзэкъуэр а унагъуэцIэхэр зезыхьэ лъэныкъуитIми къагурыIуэну.
УкIуэу уи мыIыхьлы и гупкIэ уитIысхьа хуэдэ хъуми, къыдгуроIуэ а тщIам и щхьэусыгъуэри абы ди пщэ къыдилъхьэ къалэнхэри, дыщыгугъынщ Инэрокъуэхэ я фIэхъусым. Мы упщIэмкIэ къалэн зыкъом сщхьэщыпхащ, газетыр къэзгъэсэбэпу а IуэхумкIэ зыкъыспызыщIэну хуейхэм си жып телефоныр естыну сыхуейт: 8-928-12-06-12.
— ЩIыбагъ быдэу уиIэ уи унагъуэм и гугъу къытхуэпщIамэ, ди гуапэт.
— ХабзэмкIэ адыгэлIыр и унагъуэм тепсэлъыхьыныр къезэгъыркъым, ауэ сэ иджы сыдадэщи, абы и гугъу сщIыкIэ емыкIу къысхуащIынкъым. СыкъызыхэкIа унагъуэмкIэ къыщIэздзэнщи, си адэ-анэм хъыджэбзихрэ зы щIалэрэ драIащ. Быным сэ сраещанэти, сызыущиин сущиини сиIащ. Нобэ шыпхъуищ сиIэжщи, Тхьэм схуигъэузыншэ. Сахуэарэзыщ, къысхуэгумащIэхэщ, ди Iуэху зэрыщIэу допсэу.
МыдэкIэ си щIалэхэм щIэныгъэ нэхъыщхьэ зрагъэгъуэтауэ, IэнатIэ зырыз пэрытхэщ, гъащIэм я лъэ быдэу щагъэуващ. ПхытIыкI лъэпкъым къуэрылъху къудамихкIэ сахэуващи, гъащIэм и хабзэмкIэ ар абы и къэкIуэнум, и зыужьыныгъэм щыщ IыхьэфIщ.
— ЗэрыжаIэу, гъащIэр матэщIэдзакъым. Тыншыгъуэ защIэу ар езыхьэкI зыри щыIэкъым. Абы узыщрихьэлIэ гугъуехьхэм дауэ уапэщIэт?
— Пэжщ, гъащIэм фIыри Iейри щызэхэухуэнащ. Сэ а гъащIэм и дыгъафIи, и дыгъэмыхъуи згъэунэхуащ. Си Iуэху щыдэкIми, си щхьэр уназэу сыкъызыфIэмыщIыжу, гъащIэм и удыныр къыщыстехуэми, си лъэр щIезмыгъэуду нобэм сыкъэсащ. Гугъуехьым узэрыпэщIэтын Iэмал щхьэхуэ щыIэкъым, псори зэлъытар узэрыхуэ щытыкIэращи, уи цIыхугъэр пфIэмыкIуэду абы укъызэрикIыным ухущIэкъупхъэщ. Си гугъэмкIэ, адэкIэ сэ гугъуехь си пщэ къыдэ-хуэн хуейкъым. ГъащIэ архъуанэм жыджэру хэт щIэблэращ гугъуехь ирихьэлIэри, Тхьэм я къаруи я акъыли пигъэлъэщ.
— УзэплъэкIыжмэ, къэпкIуа гъуэгуанэмкIэ узыхуэарэзыж?
— Делэр мывэкIэ джэдым еуэрэ, ар тIрабгъуу къриудмэ, зыхуэарэзыжу гуфIэу ежьэжынущ. Ауэ абы ищIамкIэ адрейхэр къыхуэарэзыну пIэрэ?! Ди гъуэгуанэр зэми захуэу, зэми нашэкъашэу йокIуэкI, аращи, дыщIызыхуэарэзыжыни дигу щIызэбгъэжыни щымащIэкъым абы. Сэ сызэреплъымкIэ, уэ узыхуэарэзыжыныр аракъым гъащIэм щынэхъыщхьэр, атIэ укъэзыухъуреихьхэм абы и лъэныкъуэкIэ къыпхуаIэ щытыкIэрщ.
— Нобэрей гъащIэм щекIуэкI сыт хуэдэ Iуэхухэм уигъэгумэщIрэ?
— Сэ политикэ еджапIэщ къэзухари, гъащIэм къыщыхъу Iуэхугъуэ куэдым теухуа си еплъыкIэр жысIэу схуэмышэчу утыку сыщихьаи къысхуихуащ. Зыгуэрым и нэфI къэзлэжьын папщIэ, зым и уэрэди сыдежьууакъым. Нобэ «сыпщэфIапIэ политикщи», сыщIэ-
мыарэзы куэд къэралым щекIуэкIми, си бэлагъ а псом хэзмылъхьэмэ, нэхъыфIщ. Зи узыншагъэр «изыфыжу» и жьыщхьэ пщэдджыжь зарядкэр къэзыублам хужаIэгъар, «Уэлэхьи, уэ игъащIэм белхьэкхъуафэкIэ зэлъыIуптхъуа узыншагъэр бжэмышхкIэ къыпхуIумытхъуэжын» чэнджэщ-щIэнакIэр, хузогъэфащэ мы ди нобэрей зэхэтыкIэм. Мы Iуэхум куууэ сытепсэлъыхьыну сыхуейкъым. Тхьэм жиIэмэ, псори зэIубз хъужынщ, Iэщэ ямыгъэдалъэу, къалъыкъуэкI Iуэхухэр акъылкIэ зэрызэфIахыным хущIэкъумэ. ДыщIэгумэщIыныр нэхъ мащIэ тхуищIи, дыщIэгумащIэн куэду Тхьэм къыдипэс.
— ГъащIэм и пIалъэ зыщIэ цIыхум и дежкIэ сыт насыпыр?
— «Насыпыр Iыхьэ мыгуэшщ» жиIакъэ адыгэм?! Насыпым щIэмыхъуэпс щыIэкъыми, щхьэж насыпу къилъытэри зэхуэдэкъым. Насыпыр Iыхьэ мыгуэшу щIыжаIэри, абы щIэхъуэпс къудей мыхъуу, щIэбэнын, хущIэкъун зэрыхуейр арагъэнщ. Уи нэмыс нэхъ лъагэ ухъу, ауэ Тхьэшхуэр щхьэгъусэ зэпIэзэрыткIэ къысхуэупсауэ, сызыгъэгушхуэн щIэблэ сиIэу нобэ сопсэури, ар сэркIэ насыпкъэ?!
Зы лъэпкъи згъэикIэкъым, ауэ адыгэу сыкъызэригъэщIари си насыпу къызолъытэ. Адыгэ лъэпкъым хузиIэ гууз-лыузым къигъэщI гупсысэхэр цIыхухэм ялъэзыгъэIэс «Адыгэ псалъэ» газетыр зэрыщыIэри си дежкIэ насыпщ. ЩIыпIэ жыжьэ сыкъыщикIыжкIэ кхъухьлъатэ абджынэм сыкъыдэплъу Кавказ къурш уардэхэм сащыIуплъэкIэ, «Кабардинка» къэфакIуэ гупыр утыку иту щыслъагъукIэ сыпэмылъэщу къысфIекIуэ гуфIэ нэпсхэри сызэрынасыпыфIэрщ щыхьэт зытехъуэр. Мис апхуэдэу зэтопщIыкI си насыпыр. СынасыпыфIэу къысщыхъужу сопсэури, Тхьэм адэкIи ар къимыгъэутхъуэкIэ.
Насыпу плъытэ хъун гуэрхэр сIэщIэхуамэ, гъащIэ гъуэгур уи нэгу щыщIэбгъэкIыжу жыхуаIэ пIалъэр къэсрэ ар щIэсплъыкIыжмэ, итIанэщ абы и лъэныкъуэкIэ жэуап нэс нэхъ щостыфынури, абы иджыпстукIэ сыхуумыгъэпIащIэ.
— Упсэу! Узыншагъэ уиIэу, гуфэгъуэмрэ дэрэжэгъуэмрэ уи куэду Тхьэм уигъэпсэу!
Епсэлъар ЩхьэщэмыщIИзэщ.
И Iыхьлыхэм я гъусэу зегъэпсэху. 1985 гъэ
И унагъуэр и гъусэу. 1993 гъэ
Дзэм къулыкъу щыщищIа зэманым. 1969 гъэ
Усыгъэхэр
Къэхъунущ, сощIэ
Бгыжь натIэм лъыпскIэ тестхэфынущ,
Илъэс мин дапщэ дэмыкIами,
Адыгэм и лъыр къэушынщи,
Щхьэхуиту дамэр ишэщIынщ.
КъыхэщIыкIами хъарыр дыжьыныгъуэм,
Бзум хъарыр зэи абгъуэ хуэмыхъун.
Ар зыхуалъхуар, и щIасэр уэгуращи —
Лъэтэнущ, лъэIэсынущ и гуращэм!
ГущIыхьэ
КъыщыщIэздзэнури жысIэнури
сымыщIэу,
Псэм къеныкъуэкъуу куэд сфIызэтрихьащ.
Гукъеуэхэр бгъэм зэуэ къыдрехьейри,
Iэмали хуэзмыгъуэту сегъэщэIу.
Гурыхькъым пэжыр, ар сизыжагъуэнщи,
ЗытIэтыжынкIэ гугъэр къуэзылъхьэжщ.
Адыгэ хабзэу зыми яхуэмыдэр,
Адэжьхэм я щIэинми — тфIокIуэдыж.
Уоу, уафэ, хуэдэ щIэщхъур
къытщыщIыну
ЩIэиныр зей адэжьхэм шэч ящIатэм,
Щхьэгъуси, быни, псэми щысхь
ямыщIэу
Я гущхьэм джатэ пцIанэр хахуэжынт.
ЯщIакъым. Армыхъумэ къащIэхъуэнт-тIэ
Хэку напэр трихыну хэтын бын?
Утет нэхъ дунеишхуэм напэтехыу
Ажалыр, сыхагъадэм къыхэсхынщ.
Хьэжрэтхэм
я щIэблэм деж
ИкIар имыкIыфахэм ящIэнакIэу
Зэгуэр зи Хэкур зыбгынахэм
ФыращIэблэми, зеиншэу
Фэ дунейм фыкъытенащ.
Хамэ щIыпIэ жэнэт лъыхъуэ
ЗыунэтIахэр къыфхэтыжкъым.
Фытрашами фэ гъуэгу мыгъуэ,
КIуащ хьэдрыхэ… Яхуэвгъэгъу.
Абы лъандэрэ фи мыгъуэу
Фэ хэкуншэу фыкъокIуэкI.
ЩывгъэщIами, зы лIэщIыгъуэ,
Фыадыгэщ! ФыкъеплъэкI!
Фхэтщ куэд дыдэ и зэфIэкIкIи
КъулеягъкIи къыдэфIэкI.
СхужыIэнкъым абы щхьэкIэ
Ар насыпкIэ къызэбэкIыу.
Мылъкур мылъкущи мэкIуэдыжыр,
Ахъшэр пшахъуэу мэкIуэсэж.
Соми, мылъкуи уи гъунэжми,
Хэку уимыIэм, ухэхэсщ.
Псом нэхъ мылъкуу мыкIуэдыжыр
Хэкущи — фиIэщ КавказыщIыр!
Фащэ мыгъуэу хэхэс фащэр,
Къэвгъэзэжи, зыщыфхыж.
Маржэ хъунхэ, фокIуэдыжыр —
Фи Хэкужьым къэвгъэзэж!
Хъунщ зэкъуэшхэр нэхъ куэдыжи,
ЩIиIэтэнщ ди гукъыдэж.
* * *
Зэман пычыгъуэу гъащIэм хухахар
Арщ ди ухыгъэм ухуэзышэ гъуэгур.
Зы гъуэгур удз гъэгъахэм ягъэдахэ,
Адрейр къургъакъщи, кIэреудыр гур.
Апхуэдэм ещI псэукIэр зэхуэмыди,
Си гугъэщ ищI зыгуэрым зэхэгъэж.
* * *
Ныкъуакъуэу си тэмакъым схуемыгъэхыу,
Зы упщIэ телъщи, сэ сызижагъуэнщ.
ДыхэкIуэдэжрэ, IупщI дыдэу зыхэпщIэу?
Хьэмэ ар жызыIэр ди жагъуэгъу?
* * *
Адыгэм и япэр и напэ, и щIыхьти,
Ди напэр токIыпэ, ди щIыхьым ныхощI.
Адэжьхэм ди нобэр хэхуамэ я пщIыхь,
Лъхуэн-пIэн щагъэтынт, укIытэнти.
* * *
Адыгэм ди пщэдейуэ, ди къэкIуэну
ПщIыхь дахэ хуэтлъэгъуауэ дызыхуэкIуэм,
И гъуэгум къазмакъ банэу къытекIахэр
Си фIэщ схуэмыщI адыгэм къытхэкIауэ.
* * *
Си уси, си уэрэди псалъэфI хэлъхэр
Уэращ зыхуэзгъэфащэр, си Хэку дыщэ.
Сыхуейщ тесIэтыкIыну мы ди щIылъэм
Пэщын IэхуфIкIэ уи пщIэр, си Хэку дахэ.
* * *
СогуфIэ сыIуплъэхукIэ мы ди къуршхэм,
КъащIощыр нэм мы си гур зэрыгушхуэр.
А бгыжьхэр зетхьа лIыгъэм и нэщэнэу
ЗэфIэтщ игъащIэ лъандэрэ
щхьэщэмыщIу.
* * *
Нобэрей псэукIэм пщэдейр ефIэкIыным,
Лъапсэр, бынунагъуэр зыхуей
хуэгъэзэным
Гугъэр хуэгъэпсами, жэщIа си зэфIэкIым
Къигъэбатэ мащIэр, сокIуэкI
сфIэхъарзынэу.
«Ар адыгэжкъым —
вагъуэ ижащ»
Сымаджэ сохъукI, къытщыщIам
сегупсысмэ,
КъегъакIуэ си лIэн, къызоуз, согузасэ.
Си нэкIум къежэх дыжьыныфэ лIы нэпсыр
ХущIокъу хэлъэдэну ди блэкIам
щежэх псым.
ДылIыфIт, лъэгуажьэр зэи
зэфIэдмыгъащIэу,
Ажал и нэгу, псэм деджэми диплъэфт.
Хэт илъэгъуа дэ шынэ ди нэгу къищу?
АтIэ щхьэ нобэ дышынэу къысфIэщIрэ?
Адыгэхэр къурш уардэм палъыт лъэпкъыу
ИгъащIэм Iэпкълъэпкъ щыпкъэу
къекIуэкIащ.
СфIощI ябгына щэныфIхэм
ди Iэпкълъэпкъыр,
Армырмэ, щхьэ ди хьэлыр зэкIуэкIа?
Мы нобэ дызыхэплъэ Iей куэдыщэр
Зэз дыджу къилъэдащи си шакъалъэм,
ФIы псори зыхуэфащэ си лъэпкъ дыщэ,
Дыдж сфIещI пхуэзус уэрэдым
щIэслъхьа псалъэр.
Сабийхэм папщIэ
Нанэ и цы топыр
Нанэ и цы топым
Хъуркъым зигъэхъей —
КIущэ къыбгъурысщи,
ЗанщIэу зегъэтIей.
Ар емыщхьми дзыгъуэм,
КIущэ зеудыгъу,
Нанэ гу лъимытэу
Топыр къыфIедыгъу.
Къидыгъуам нытолъэ,
Толъэ, егъэлъей.
Лъейуэ ирехужьэ,
Iуехури, зелъэхъэж…
Нанэ и цы топыр
Хуабжьу кIуэдырейщ.
Ар щIэкIуэдыр зыщIэр
КIущэ джэгурейщ.
Жьындум
и щэху
Уа, жьынду
Щхьэматэ!
Уей, ди дамэду!
Жэщыр щхьэ
Уи махуэ?
Махуэр щхьэ
Уи жэщ?
Дыгъэр
Уи жагъуэгъуу
Мазэр
Уи ныбжьэгъу?
ЖыIэт
Щхьэусыгъуэр.
Хьэмэ
Ар уи щэху?
ХьэщIэ къокIуэ
— Нанэ, нанэ!
— Сыт, на, сыт?
— ХьэщIэ къокIуэ.
— Сыту фIыт.
КIуэ, къыдэшэ,
Ущымыт.
— Сыт жесIэнур?
— Къегъэблагъэ,
ЯхуэгуфIэ,
ФIэхъус ех.
ХьэщIэ къихьэм
Уи унагъуэ,
Насып Iэджэ
Къыпхуздехь!
Му-му-му
Пщэдджыжьым
Жьырэ-жьыуэ
Iэхъуэ лIыжьым
«Хьоу-хьоу-хьоу!» —
ЖиIэу къуажэм
Жэму дэтыр
КъызэщIекъуэ,
ХъупIэм деху.
КъыщихужкIэ
Жэмхэр
ЛIыжьым,
Ди мамыжьыр
«Му-му-муу!» —
ЖиIэу
Нанэ
Къыхуобу.
«СIыхыт псынщIэу
Шэ пIапIу!» —
Аращ къикIыр
Му-му-муум.
Сыщхьэщытхъу?
Илъэситху
Сыхъуащи,
СхуощIэр
Сэ куэдыщэ:
Вакъэ лъэпсыр
Схуопхэ,
Хугу хьэнтхъупс
Софэф.
ПщIым нэс
Сыдобжейри,
Сыкъобжыхыжыф.
Хьэрф зытхух
СоцIыхури,
Ахэр
Сигу имыху.
«Мамэ» псалъэр
Схуотхри,
Стхам
Сыкъоджэжыф.
Афэрым
Схуэфащэ?
Хьэмэ
Сыщхьэщытхъу?
Мурат
къыщыщIар
Мурат цIыкIум
Ебж Iэпхъуамбэр.
Кърегъажьэ:
— ЗырикI*, зы, тIу…
Бгъум нобжысри —
Сыт телъыджэ,
Зэрыхъужыр
Бгъущ къибжар.
Йоплъри, псори
Пытыж хуэдэщ,
Iэбэ цIыкIухэри
Зэхуэдэщ.
Дэнэ кIуа-тIэ
Зы Iэпхъуамбэр?
КъыщIедзэжри
Ебжыж.
Ауэ бгъу
ФIэкIа мыхъуж.
ГъэщIэгъуэнкъэ
А къэхъуар —
Сыт епщIанэм
КъыщыщIар?
*ЗырикI–ноль
