«БлэукIа» снайперым и хъыбар
Хэку зауэшхуэм хэтахэм ящыщщ си адэ Унэж Хьэждаут Мэрем и къуэр. Ар 18-нэ десантыдзэм и хы лъэсыдзэм хэту Новороссийск деж щызэуащ. «Малая Земля» жыхуаIэ щIыгур километр зэбгъузэнатIэ 30 хъууэ аращ, ауэ мыхьэнэшхуэ иIэти, совет зауэлI мин 12 — 15-м махуэ 225-кIэ ар яIыгъащ, бийр кърамыгъэкIуалIэу. НэгъуэщIу хъунутэкъым: Таманымрэ Кърымымрэ хуит къащIыжын щхьэ- кIэ, Новороссийск яIыгъын хуейт.
Унэж Хьэждаут Мис а лыгъэм хэтащ си адэр, къызэрыгуэкI сэлэту. КъыфхуэсIуэтэжыну хъыбарыр абы къыщызжиIэ-жар дунейм ехыжыным мазэ зыбжанэ фIэкIа имыIэжущ.
Си тхыгъэм еджэхэм емыкIу къысхуэвмыщIыну сыщогугъ си адэр зэрыхэсIэтыкIым щхьэкIэ, ауэ зы къуи щыIэу къыщIэкIынкъым и адэм зэрихьа лIыгъэм иримыпагэу. Хьэждаут зыцIыхуахэр щыхьэт техъуэфынущ си псалъэхэм, ар цIыху гъэщIэгъуэну, хьэлэлу зэрыщытам.
Ди адэм жиIэжырт 1943 гъэм Новороссийск деж зэхэуэ гуащIэ зэрыщекIуэкIар. «Стратегическэ мыхьэнэшхуэ зиIэ щIыпIэр фашистхэм яубыдын папщIэ ямыщIэ щыIэтэкъым, ауэ ди сэлэтхэм заIыгът. Зэхэуэр жэщи махуи увыIэртэкъым. Жэщым Новороссийск къыщыхъур зрагъэщIэн папщIэ, нэмыцэхэм кхъухьлъатэкIэ кърадзыхырт зэрагъэнэху ракетэхэр (фонархэр). Прожекторышхуэри къаблэрти, щIыпIэр нэхут, сыт къэхъуми плъагъуу. Лагъымхэр дэнэкIи къыщыуэрт. Апхуэдэхэм дежщ цIыхур зыхуэдэр наIуэ къыщыхъур. Псом нэхърэ нэхъ хахуэу, сытым дежи къыбдэIэпыкъуну хьэзыру къытхэтащ Сыбырым къикIахэр. А зауэм сэ къыщызгурыIуаращи, къалэхэр, къуажэхэр, танкхэр, кхъухьлъатэхэр щIым щыщ пхуэщIынущ, цIыхум и псэр хэпхыфынущ, ауэ и хэкум хуиIэ лъагъуныгъэр, лIыгъэр къытепхыфынукъым. Дэ, совет цIыхухэм, зы хъуэпсапIэт диIэр — ди зэхуэдэ жьэгур тхъумэжынырт. Абы къыхэкIыу, зыщыщ лъэпкъкIэ, иIыгъ динкIэ цIыхухэр зэхэддзыртэкъым. Дызэкъуэтт, псоми ди зэхуэдэ Хэкум дрихъумакIуэт.
Сэлэтым и лIыгъэр, къарур щыбгъэунэхур Iэпщэрыбанэм щыгъуэт. Апхуэ-дэхэм деж фоч е кIэрахъуэ къапщтэ хъунутэкъым, хабзэтэкъым. Нэмыцэхэм дыщебэн къытхуихуэрти, дауи, нэхъ лъэщрат къелыр.
Снайперу сыщытат. Куэдым я гугъэщ зауэм снайперу ущыIэным пщIэ хэ- лъу, тыншу: зыгъэпщкIуи, цIыхум ещакIуэ. Iуэхум зыри хэзымыщIыкIращ апхуэдэу жызыIэнур. Псом япэрауэ, зэпIэзэрыту, набдзэгубдзаплъэу щытыпхъэщ. ЕтIуанэрауэ, ущызауэ щIыпIэр щIэх-щIэхыурэ уагъэхъуэж, зыгуэрым ущещакIуэкIи жэщ-махуэкIэ зумыгъэхъейуэ ущыщыси щыIэщ. Абы къыдэкIуэу уощIэ уэри зыгуэр къощэкIуэнкIэ зэрыхъунур.
Зы махуэрэ зы жэщкIэ сыпэплъэу сыщысауэ, нэхущым деж гу лъыстащ нэмыцэ сэлэтыр и зыгъэпщкIупIэм къикIауэ, псыхьэ кIуэуэ. Сэ абы щытезгъапсэм, нэрыплъэмкIэ къэслъэгъуащ сэлэтыр зэрыщIалэ дыдэр. Армэм ираджагъащIэу арагъэнут. Абдеж си къуажэжьыр си нэгу къыщIэуващ — си ныбжьэгъухэр, ди щIалэгъуалэ бжьыфIэр, си бынхэр. Василий, Сыбырым щыщ снайперыр, спэмыжыжьэу щысти, «сэ сеуэнщ» жыхуэсIэу, тэрмэшкIэ зыкъезгъэщIащ. Нэмыцэ сэлэтым щхьэщызгъэукIщ, жыг къудамэ къыпыхури, щIалэм и пащхьэ къихуащ. Сэлэтыр щтэщ, котелокыр хыфIидзэри, пабжьэм зыхидзэжащ. СхуэукIакъым. Си псэм идакъым, абы и пIэ- кIэ абдеж си бын щыту къызыщызгъэхъури.
ИужькIэ Василий жиIат езыми апхуэдэ дыдэу зэрищIэнур, а щэхур дэ тIум ди зэхуаку зэрыдэмыкIынур. Пэжщ, бзэгу ихьыжу си унафэ иригъэщIынуи хуитт ар.
Махуэ зыбжанэ дэкIри, щIыпIэр дагъэхъуэжащ, Iэщэрэ дызэдзэкъэнкIэ дызэщIаузэдри, «щэкIуэным» пытщэжащ. СыхьэтипщIкIэ сыхэсат пабжьэм. ЩIыпIэр псыпцIэти, щIы-Iэм сисат зысхуэмыгъэхъеижу. Арати, зысхуэмышыIэжу тутын пызгъэнащ. Асыхьэту си лъэныкъуэкIэ зыгуэр къэуащ, ауэ занщIэу узыр зыхэсщIакъым, тэлай дэкIри, гу лъыстауэ аращ — си лъакъуэм шэр пхыкIауэ лъы къижырт. Иужь- кIэ къызгурыIуащ — нэмыцэ снайперым си лIапIэм къытримыгъэпсауэ арат. Махуэ зыбжанэ ипэ сэ зэрысщIам хуэдэу, зыгуэрым фIэгуэныхь сыхъуагъэнут. Си лъакъуэр псынщIэу спхэщ, зызущэхури, си ныбжьэгъухэр къыскIэлъы- кIуэху зызмыгъэхъейуэ сыщылъащ. Абы нэхъ махуэ кIыхь си гъащIэм хэтакъым! Сыхьэт 36-кIэ сыщылъащ апхуэдэу. ЕтIуанэ пщыхьэщхьэм сэлэтитI къыскIэлъагъэкIуащ, зыр Василийт. ИужькIэ абы зыкъиумысыжат псэууэ сыкъагъуэтыжыну ямыгугъэххэу, си хьэдэм къызэрыкIэлъыкIуар».
Абы иужькIэ си адэр мазихкIэ сымаджэщым щIэлъащ. И узыншагъэм сэкъат игъуэтати, къаутIыпщыжащ. Сэлэт къы-зэрыгуэкIхэм мис апхуэдэу гущIэгъу щызэхуащIаи зауэм къыщыхъуащ.
Зыгуэрым къихъумэ хуэдэт си адэр: и сабиигъуэм фэрэкIми хуабэузми къелат, зауэм псэууэ къикIыжат. Си анэ Шэмсэтрэ си адэ Хьэждаутрэ зэныбжьт — тIури илъэс 92-м иту дунейм ехыжащ. Ди адэр фIымрэ захуагъэмрэ и телъхьэу псэуащ, сыткIи щапхъэ тесхыу и жьауэ сыщIэтащ сэри.
Унэж Кашиф,
КъБКъУ-м и профессор.
