Къанокъуэ Арсен: ЩIалэгъуалэм къуажэм ягъэзэжыну тедгъэгушхуэн хуейщ
Ди газетым зэрытетащи, фокIадэм и 3-м Лъэпкъ проектхэмрэ демографие политикэмрэ хухахауэ ди республикэм и Iэтащхьэм деж щыIэ советым и зэIущIэ КъБР-м и Правительствэм и Унэм щекIуэкIащ.
ЗэIущIэр къыщызэIуихым, КъБР-м и Iэтащхьэ Къанокъуэ Арсен жиIащ я мылъку нэхъыщхьэр цIыхур зэрыарам тращIыхьу иужьрей зэманым демографием гулъытэ хэха хуащI зэрыхъуар. Къанокъуэм и псалъэм къыхигъэщащ 2015 гъэ пщIондэ демографие щытыкIэр егъэфIэкIуэным теухуауэ ди республикэм къыщащта программэм къыщыгъэлъэгъуар зэрыфIэмащIэр. «ДызыхуэкIуэ илъэсхэм къалэн нэхъыщхьэу зыхуэдгъэувыжыр лIэм я бжыгъэр нэхъ мащIэ, къалъхур нэхъыбэ зэрыхъунырщ, ди республикэм икIхэр зэтедубыдэнырщ», — жиIащ КъБР-м и Iэтащхьэм.
Ди цIыхухэм лэжьыгъэ IэнатIэ ягъуэтынымкIэ сэбэп яхуэхъу, ядэIэпыкъу программэхэр республикэм щолажьэ, IуэхущIапIэщIэхэр яухуэ, лэжьыгъэ IэнатIэщIэхэр къызэIуах, къуажэдэсхэм я щхьэ хьэрычэт хуащIэжыфын папщIэ къэралыр ядоIэпыкъу. «ЕджапIэ нэхъыщхьэхэр къэзыуха ныбжьыщIэхэм щIы Iыхьэ, унэ, лъапсэ, лэжьыгъэ еттурэ абыхэм къуажэхэм ягъэзэжыну тедгъэгушхуэн хуейщ», — щыжиIащ зэIущIэм Къанокъуэм.
КъБР-м и Iэтащхьэм жиIащ цIыхухэм я узыншагъэр зэрырагъэфIэкIуэну программэм къызэрыщыгъэлъэгъуам тету, сымаджэщхэм хущхъуэ лъапIэ гъуэтыгъуейхэр, иджырей Iэмэпсымэхэр яIэн зэрыхуейр, абы къинэмыщIауэ дохутырхэр я лэжьыгъэм тезыгъэгушхуэн Iуэхухэм егупсысыпхъэу.
Апхуэдэуи Къанокъуэм и гугъу ищIащ республикэрысхэм я узыншагъэр зыхуэдэр къызэрапщытэну щIыкIэм гулъытэ хэха хуэщIын зэрыхуейм.
Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ, щэнхабзэмкIэ, спортымрэ туризмэмкIэ министрхэм захуигъазэри, Къанокъуэм жиIащ зэфIэкI зыбгъэдэлъ ныбжьыщIэхэм я нэIэ трагъэтыну, абыхэм заужьын папщIэ сыткIи щIэгъэкъуэн яхуэхъуну. «Узэгугъур къогугъуж. Зэман дэкIрэ я зэфIэкI къагъэлъэгъуэн щIадзэмэ, дуней псом щыпэрыт еджапIэхэм я щIэныгъэм щыхагъэхъуэну дгъэкIуэнщ, иужькIэ ди республикэм и зыужьыныгъэм хуэщхьэпэн хуэдэу», — щыжиIащ зэIущIэм КъБР-м и Iэтащхьэм.
КъБР-м экономикэ зыужьыныгъэмкIэ и министр Мусуков Алий къыщыпсалъэм жиIащ иужьрей илъэсипщIым ди республикэм къыщалъхум я бжыгъэр хуэдэ I,5-кIэ нэхъыбэ зэрыхъуам и фIыщIэкIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым цIыхущхьэу къыхэхъуэмкIэ Урысей псом 12-нэ увыпIэр зэрыщиубыдар. 2012 гъэм цIыху мин къэс хэхъуэу сабий пщыкIух, а мин дыдэм тещIыхьауэ лIэныгъэу бгъу яIащ. Къыхэгъэщыпхъэщ а бжыгъэхэр куейхэм зэрыщызэщхьэщыкIыр, псалъэм папщIэ, ику иту цIыху миным цIыхуибл хэхъуэу яIэмэ, Май, Прохладнэ куейхэм а бжыгъэхэр нолым хуокIуэ. Ди республикэм къыщыхъу лIэныгъэхэм я щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэу къагъэлъагъуэр лъыр фIыуэ зэрыземыкIуэм къыхэкI узыфэхэрщ. ЛIэхэм я процент 60-р абыхэм хуозэ, лышхым процент 15,3-рэ, къэхъукъащIэ зэмылIэужьыгъуэхэм фэбжь хьэлъэ хэзыхыу абы илIыкIхэм проценти 8,5-рэ.
Хэхъуэ хъарзынэ диIэми, цIыхущхьэр мащIэ щIэхъум и щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэу къагъэлъэгъуащ зи къаруилъыгъуэхэу илъэс 20-49-рэ ныбжьым итхэр нэгъуэщI щIыналъэхэм, хамэ къэралхэм лэжьакIуэ зэрыкIуэр. Апхуэдэуи, лэжьыгъэ IэнатIэ пэрытыфыну цIыхухэм я нэхъыбэр пенсэм нэсащ, 2008 — 2012 гъэхэм къриубыдэу лэжьэфыну, пенсэ ныбжьым нэмысауэ цIыху 543260-рэ щыIамэ, иджы ар мин 530-рэ хъужу аращ. КъызэрагъэлъагъуэмкIэ, лэжьэфыну цIыхухэм я бжыгъэм хэщIурэ, ныбжь зиIэхэр нэхъыбэ хъууэрэ 2015 гъэ пщIондэ кIуэнущ.
Школ ныбжьым нэмыса сабийхэм я бжыгъэр псори зэхэту 47200-рэ мэхъури, абыхэм щыщу сабий садхэм мин 36-рщ кIуэр. 2013 — 2015 гъэхэм къриубыдэу школ ныбжьым нэмысахэм папщIэ сабий садхэр къызэIуахынущ, 7222-м ятещIыхьауэ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым унагъуэхэм щагъуэт гулъытэр егъэфIэкIуэн хуейуэ Къанокъуэм щыжиIащ зэIущIэм. ЗэрыфщIэщи, бын етхуанэ, е нэхъыбэ къызыхэхъуэ унагъуэм и псэукIэр ирыригъэфIэкIуэну сом мин 250-рэ ди республикэм щрат. 2009 — 2013 гъэхэм къриубыдэу сом мелуан 48-рэ мин 750-кIэ ядэIэпыкъуащ бын куэд зиIэ унагъуэ 203-м. «Къэбэрдей-Балъкъэрым унагъуэ щызыухуагъащIэхэр унэкIэ къызэгъэпэщын» программэ гуэдзэным ипкъ иткIэ 2012 гъэм унагъуэщIи 162-м сом мелуан 92,4-м хуэкIуэ щыхьэт тхылъхэр иратащ унэ кърыращэхуну. Мы гъэм апхуэдэ тхылъхэр унагъуи 197-м иратыну я мурадщ, ар илъэс кIуам елъытауэ процент 21,6-кIэ нэхъыбэщ. 2012 гъэм ди республикэм псэупIэ-ипотекэ кредиту 1239-рэ щатащ. А кредитхэм техьэ процентым щыщу цIыху 278-м къэралым яхуитыжар сом мелуани 6,6-рэ мэхъу.
Ди республикэм лэжьакIуэ икIхэр зэрызытраIыгъэн Iэмалхэм и гугъу щащIым, Къанокъуэм жиIащ урысхэр нэхъыбэу зыдэс куейхэм папщIэ зыуэ щыт программэ щхьэхуэ къызэгъэпэщыпхъэу, икIи Урысей Федерацэм и Президентым и лIыкIуэу Кавказ Ищхъэрэ Федеральнэ округым щыIэм и Аппаратым и инспектор нэхъыщхьэу КъБР-м щыIэ Вербицкий Алексейрэ куейхэм я Iэтащхьэхэмрэ абы ехьэлIауэ я Iуэху еплъыкIэхэр къагъэлъэгъуэну пщэрылъ ящищIащ.
— Сабий къалъхуагъащIэхэмрэ анэхэмрэ нэхъ тэмэму зэреплъын IэмэпсымэщIэхэр яIэ зэрыхъуам, куейхэм щыIэ дохутырхэм я щIэныгъэм хэзыгъахъуэ дерсхэр зэрыдрагъэкIуэкIым и фIыгъэкIэ сабий къалъхуагъащIэхэм ящыщу лIэжым я бжыгъэр щынэхъ мащIэр ди республикэращ, КИФЩI-м хиубыдэ хэгъуэгухэм еплъытмэ, — жиIащ республикэм узыншагъэр хъумэнымрэ курортхэмкIэ и министр Шэт Ирмэ къыщыпсалъэм.
Шэтым зи гугъу ищIахэм ящыщщ лъынтхуэ узыфэхэм щеIэзэ сымаджэщхэр иризэрагъэпэщыжыну федеральнэ мылъкум къыхэкIыу сом мелуан 203-м щIигъу къазэрыIэрыхьам и фIыгъэкIэ дохутыр Iэмэпсымэ 347-рэ къызэращэхуар. Лъы дэуейм къыхэкI узыфэм цIыхухэр щыгъэгъуэзэным, абы иубыдам узэрыдэIэпыкъунум теухуа теленэтын кIэщIхэр къатынущ.
ХуэмыщIауэ псэу унагъуэхэм дэIэпыкъуныгъэу ягъуэтым я гугъу щищIым, КъБР-м лэжьыгъэмрэ социальнэ зыужьыныгъэмкIэ и министр Тюбеев Альберт жиIащ 2012 гъэм унагъуэ 22086-м зэрызыщIагъэкъуар. Сабий ныкъуэдыкъуэ зиIэ унагъуэ 3870-м дэтхэнэми мазэ къэс сом 1318-рэ иратащ, я коммунальнэ Iуэхутхьэбзэхэм пэкIуэр яфIызэтримыхьэн папщIэ. Зыхуей хуэмызэ, зи Iэпкълъэпкъым ныкъуэдыкъуагъ иIэ сабийхэм гъэмахуэ мазищым къриубыдэу лагерхэм зыщрагъэгъэпсэхуащ. ЗэIущIэм щыжаIащ сабийхэм я зыгъэпсэхугъуэр нэхъыфIу къызэзыгъэпэщауэ Урысей псом къыщалъытахэм ди республикэр зэрахэтыр.
ЗэIущIэм я унэцIэ къыщраIуащ 2013 гъэм егъэджакIуэ нэхъыфIу къалъытахэм. ЕгъэджакIуийм сом мин щитI дэтхэнэми хуэзэу иратынущ, республикэ бюджетым къыхэкIыу егъэджакIуэ 15-м ахъшэ саугъэтхэр, 5-м сом минищэ зырыз, адрей пщIым сом мин тхущI-тхущI иратынущ.
КъБР-м егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министр Семэн Пщыкъан зэрыжиIамкIэ, 2006 — 2012 гъэхэм грант дэIэпыкъуныгъэ егъэджакIуэ 440-м ягъуэтащ.
Апхуэдэуи зэIущIэм щагъэбелджылащ УФ-м и Президентымрэ КъБР-м и Iэтащхьэмрэ зэфIэкI зыбгъэдэлъ щIалэгъуалэм ящыщу къэралыр зэрадэIэпыкъу саугъэтхэр зратынухэр.
Республикэм, щIыналъэ зэхуаку зэпеуэхэм щытекIуа ныбжьыщIэ 11-м федеральнэ мылъкум къыхэкIыу къэрал дэIэпыкъуныгъэу сом мин 30 иратынущ. Республикэм щекIуэкIа зэпеуэхэм жыджэру зыкъыщызыгъэлъэгъуа цIыху 11-м КъБР-м и мылъкум къыхэкIыу сом мин 15 дэтхэнэми иратынущ.
Щомахуэ Залинэ.
