Шу закъуэ — Къэрмокъуэ Хьэмид
КхъуэIуфэ Хьэчим
Эссе пэлъытэ
А шу закъуэм хуэдэу, лейр зымыгъэгъун бийуэ залымыгъэм
псори пэуватэмэ, абы щыгъуэм зыгуэр хъунти!
КIэрашэ Тембот. «Шу закъуэ»
(Романыр къэбэрдеибзэкIэ зэзыдзэкIар
Къэрмокъуэ Хьэмидщ)
Щытхъу зыхэмызагъэ щымыIэу жаIэ. ПэжынкIи хъунщ. Ауэ Къэрмокъуэ Хьэмид фIыуэ зыцIыхум абы шэч къытримыхьэу къэнэнкъым. Юбилейр-тIэ, хъуэхъум и IутIыжщ, щытхъум и чэзущ. Ди бзэращи, хъуэхъуэным, цIыхум и гуапэ щIыным къыхуигъэщIам хуэдэщ.
Хъуэхъу кIыхьхэм щIыгъуж кIэ зимыIэж ди шыгъу-пIастэ Iэнэм и хабзэхэр. Бахъэр къащхьэщихыу, ефэ-ешхэу зэхэс лIы гупым уакIэщIэдэIухьмэ, къыпфIэщIынщ хэт нэхъ жьакIуэми зэхагъэкIын нэхъыщхьэ дунейм зы Iуэху щамыIэу.
ЛIыгъэ зехьэнкIэ къакIэрыхуами, нартхэм я санэхуафэ хабзэхэр ягъэкIуэдыркъым. «Антиалкогольнэ» жаIэу мардэ ткIийхэр щагъэувами къикIуэтахэкъым — къызыIунэжынур ящIэ хъунт. ЦIыхубэм ауэ сытми къигупсысакъым а къомыр. Гурэ гурэ нэхъ тыншу лъагъуэ зэхуагъуэтыным тещIыхьащ псори. ЦIыху щхьэхуэхэм я мызакъуэу, лъэпкъхэр, къэралхэр нэхъ гъунэгъуу зэшэлIэным хуолажьэ псори. Бгырысхэм Iэнэм щыжаIэ хъуэхъухэм я щIагъыбзэр фIыуэ къызыгуры-Iуэу щыта усакIуэшхуэ Гамзатов Расул нэгъуэщI хэку къикIа и ныбжьэгъухэр абы хигъэгъуэзэн фIэфIт: «Кавказым бжьэ къыщIыщаIэтыр абы итыр ирафын щхьэкIэкъым, атIэ нэгъуэщI щытыкIэ уиту пхужымыIэфыр нэхъ тыншу жыпIэн щхьэкIэщ».
ТIэкIу дыкъэжанауэ дызэхэсмэ (дэри къытхуохуэ), сэ зэкъым, тIэукъым иужь сызэритар ди Iэнэм и хабзэхэри, адыгэ хъуэхъум и поэтикэри зэрыслъэкIкIэ къэзгъэсэбэпу, ди ныбжьэгъум сехъуэхъуну, абы гуапагъэу си гум хуилъыр къэсIуэтэну. Дэнэт! Дапщэрэ къезгъэжьами, си псалъэр и кIэм нызигъэгъэсакъым Хьэмид, щытхъу гуэр къызэрыхыхьэу, сIэпиудащ — ар нэхъыжьщ, уемыдаIуэу хъуркъым. Къызэмыхъурджауэуи къигъэнакъым: «Уадыгэкъэ уэ? Езыр щысу цIыхум ущытхъуну къызэремыкIур пщIэркъэ?»
Пэж дыдэу, Iужажэр, дэубзэр, кIэщIэлъадэ-кIэщIэжыжыр ялъагъу мыхъуу къэгъуэгурыкIуа ди тхьэмадэхэм ядэртэкъым ар — цIыхум и нэгу уиплъэурэ, абы щытхъупс къебгъэжэхыныр я хьэрэмт, «ЩытхъукIейри убыкIейри зэхуэдэщ», — жаIэрт. Щхьэщытхъумрэ щытхъу щIэкъумрэ фэ ираплъыртэкъым. Дадэжьхэм якIэщIэсу къэхъуам хуэдэщ Хьэмид. Хуэдэ щхьэкIэ, нэгъуэщIущ къызэрыхъуар. Дадэжьхэм дэнэ къэна, адэ къыщхьэщытакъым. Езыр сабийуэ, и адэри, и къуэш нэхъыжьри зауэм дэкIри, тIуми къагъэзэжакъым. Хэку зауэшхуэм зи щхьэр хэзылъхьахэм я «Фэеплъ тхылъым» зэкIэлъыкIуэу итщ зэадэзэкъуэр, тIури 1942 гъэм хэкIуэдауэ къегъэлъагъуэ. Хьэмид и къуэш Хъудин абы щыгъуэ илъэс 18 хъупатэкъым. И адэ Гъузер 1895 гъэм къалъхуат, ари илъэс 18 хъуауэ арат зауэм щыIухьам — Япэ дунейпсо зауэм. Кавказ шу дивизэр, «Дикая дивизия» зыфIащар, щызэхуашэсым абы хэхуэри, урысыдзэм хэту Галицием щызэуат. Апхуэдэ зауэ гъуэгу зэригъэунэхуар арагъэнт 115-нэ шу дивизэр, «нацдивизэр», къыщызэрагъэпэщым, и ныбжь тIэкIу хэкIуэтами, абы щIыхагъэхьар. Адрей ди шу хахуэхэм я кIуэдыкIар абыи натIэ хуэхъуат.
Къиухари Хьэмид хабзи, бзыпхъи, адыгагъи, адыгэбзи нэхъ къызыщIах къуажэ школкъым, Налшык къыщызэIуахауэ щыта интернат школырщ. А зэман гугъухэм мыбы щеджа адыгэ щIалэхэм, хъыджэбзхэм цIыху тэмэм мыхъуа, зи лъэпкъым хуэмыпэж къахэкIакъым. ЗэрыжаIэмкIэ, ар куэдкIэ и фIыщIэт а школым и унафэщIу щыта, абы адыгэбзэкIэ щезыгъэджа узэщIакIуэ хьэлэмэтыщэ Къамбий ХьэматI.
Лъэпкъ хабзэхэр къэзыгупсысар, абыхэм уазэрытетыну щIыкIэхэр зыубзыхуар ди дадэжьхэр ара щхьэкIэ, литературэм и хабзэхэр зыгъэувахэр нэгъуэщIхэщ. Адрей Iуэхухэми хуэдэу, мыбдежми захуагъэ нэхъыщхьэхэм ящыщщ щхьэж хуэфащэ лъысыжыныр, зыми и фIыщIи мыгъэкIуэдыныр. Ар тэмэму екIуэкIтэмэ, щхьэж и джэронкIэм къишэчыр ищIэжтэмэ, куэд и уасэти! ФIыщIэр псом япэу зылъысыпхъэр дурэшым къыдэнэурэ, дэпсэлъейхэм, нэхъ кIий-гуохэм утыкур щаубыдыр мащIэкъым. Литературэми, абы пыщIа щIэныгъэхэми кIуэ пэтми нэхъыбэ щохъу зы тхылъ цIыкIу, е диссертацэ хуэдэ гуэр яупэпцIамэ, е «цIыхум хабжэу» и цIэ зыщIыпIэ къыщраIуамэ, закъыфIэщIыжурэ, щIихьапэхэр, зэрымылъ пэ лъагэу зи щхьэ дэзыкъейхэр, зы суффикс гуэр зыщIыпIэ къыщыщIавыкIамэ («Эврика!»), ар я напщIэ телъу пщыхьэщхьэми гъуэлъыжхэр, пщэдджыжьми къэтэджхэр. Зы Америкэ гуэр къызэIуахауэ бэм зыхагъэIуэн хуейщи, абы и бэлыхьым еукIхэр. ЯлъэкIамэ, я суффиксыр бгъэхэIу ящIынти, орден хьисэпу я натIэм кIэраIулIэнт: мис, фэеплъ мы сэ схузэфIэкIам, фщIэ сэ сызищIысыр, фэ сытым фыщыщ… Саморекламэм илIыкIхэм самопиарри интернетри къахущIигъуащ гъащIэщIэм, телевиденэри, радиори, газетхэри, журналхэри абыхэм я деж щолъэуджыджэ. Iуэхум куущэу хэзымыщIыкI цIыхум (апхуэдэхэр нэхъыбэщ, сыти жыIэ) къыщыхъуу щIедзэ апхуэдизу псори зытепсэлъыхьым хуэдэ щымыIэу. Рекламэм и къарур искусствэми щыемынэщ.
Зылъэгъуа щыIэу къыщIэкIынкъым Къэрмокъуэ Хьэмид теухуа теленэтын гуэрым езыри къыхэтIысхьауэ, и щхьэ, е и лэжьыгъэ тепсэлъыхьу. Сэ сызэрыщыгъуазэмкIэ, сыт ямыщIэмэ, зэи яхущIыхьакъым телестудием. Езым трахыну къэкIуами, закъригъэгъуэтакъым. ФIэфIкъым, сытым къыхихми. Абы теухуауэ зэхуэс гуэр зэхэпшэну иужь уихьами, аращ — зыри къикIынукъым, юбилейхэм хуэбгъазэу зыгуэр газет, журналхэм щыжыпIэнырщ къэнэжыр. Илъэс 60 щрикъум ирезгъэхьэлIэри, «укъысIэрыхьакъэ иджы» жыхуэсIэу, Хьэмид теухуа тхыгъэ пIащэ къытрезгъэдзат «Кабардино-Балкарская правда» газетым, дауи, зытеухуам зыкъезмыгъащIэу згъэхьэзырауэ. И гъэпсыкIэкIэ статьяр пасэрей щытхъухэм, хъуэхъухэм я эстетикэм нэхъ хуэкIуэрт, иджы щIагъуэрэ къамыгъэсэбэпыж, урысхэм «похвала» жыхуаIэу щытам, е одэхэм, рапсодиехэм я стилым нэхъ техьэрт. (Жанр и лъэныкъуэкIэ тхыгъэр нэхъ зэпхьэлIэ хъуну къысфIэщIым иужькIэ зэ къытезгъэзэжынущ).
Хъуэхъу защIэкIэ зэфIэкIынт, юбилярым лэжьыгъэу зэфIихахэм, и гуащIэ нэхъ зрихьэлIа литературэ IэнатIэхэм, езым и цIыху щIыкIэм, и дуней тетыкIэм, емрэ фIымрэ къызэрыгурыIуэ, зэрызэхигъэкI щIыкIэхэми мащIэу я гугъу сымыщIу къэзгъэнатэкъым.
Мис а «езым» къыкIэлъыкIуэу къакIуэхэм, «лэжьыгъэу зэфIихахэм» нэмыщI, адрейхэращ гугъу узыдехьыр уи тхыгъэр редакцэм щыпхьам деж. Ар «пхыбгъэкIыну», нэхъ зэIухауэ жытIэнщи, къытребгъэдзэну тынш цIыкIукъым. Къытридзэну редакторым дзыхь щIимыщIыр зи къулыкъум тегужьеикIа, таучэлыншэ редактор куэдыIуэ диIэу къызэрекIуэкIам и закъуэкъым. Ди литературэм, публицистикэм, критикэм дуней псом куэд щIауэ къыщагъэсэбэп тхэкIэхэм ящыщ куэд иджыри къэс къабыл зэрамыщIам и зэрани хэлъщ абы. Нобэрей Урысейм и щIыналъэхэр къапщтэми, ди япэ ищар нэхъыбэщ. Пхуэмылъытэну зрачащ экзистенциализм, трансцендентализм философие лIэужьыгъуэхэм ятещIыхьа Iуэху еплъыкIэхэм, тхэкIэхэм. Ахэр я гъуазэу творческэ лэжьыгъэм хэтхэм къалэну зыхуагъэувыж гъащIэм нэхъыщхьэу щыIэр езы цIыхур, абы и дуней тетыкIэр, и гупсысэкIэр, духовнэ и лъэныкъуэкIэ ар зищIысыр, акъыл гъущэкIэ (рациональнэ бгъэдыхьэкIэ пцIанэкIэ) къыпхуэмыубыду абы хэлъыр къызэкIуэцIыхыныр, и щхьэ хуитыжу псэуну Тхьэм къигъэщIа цIыхум и хуитыныгъэм зыри — мылъку зыбгъэдэлъи, власть зыIэщIэлъи, диным и лIыкIуи — къытегуплIэ зэрымыхъунур къэгъэлъэгъуэныр. Дэ иджыри шыуан цIыкIу хьэблэ академиехэм я бэракъым дыщIэтщ, ари апхуэдэ бэракъ зэрыдиIэм щхьэкIэ ди щхьэ дыщытхъужу.
Къэралпсо тхьэмыщкIагъэ гуэрхэри къэтщIэжыпхъэщ. Псори къыщежьэр гупсысэ хуитым гъуэгу ирамыту, цIыхум жиIэнур паубыду, тхакIуэм гъащIэм щилъагъухэр езым къызэрыщыхъум теухуауэ «псалъэ лей» къыжьэдэлъэтамэ, Iурагуэжу, абы щхьэкIэ ар хьэIупс ящIу, зэгуэр тIэкIу худачых хуэдэу ящIами, щIрагъэгъуэжу, псалъэмакъыр зытещIыхьа дыдэр къэбзыхьа-нэбзыхьа мыхъумэ, нэгъуэщI зыгуэр къыхэбгъэщыну, пыплъхьэну, е пыпхыну Iэмал къуамыту къызэрекIуэкIарщ. «Къалъхуащ — псэуащ — лэжьащ — лIэжащ» пхъэшыкъум укъикI хъунутэкъым. «Псэуам» и псэукIар уэ къызэрыпщыхъур, абы лэжьыгъэкIэ и къалэнхэм зытIэкIукIэ ущхьэдэIэбыхыу, и щхьэ Iуэху гуэр къыхэбгъэщыну иужь уихьамэ, япэ къэс редакторыр къыпщIэгуэуэнут: «Мыпхуэдэ лирикэ дэ дыхуейкъым, уэ а псор къызэрып-щыхъум хуэныкъуэ уи гугъэр хэт?!» Си щхьэкIэ мащIэрэ згъэунэхуакъым. Къыслърадзэжауэ щыта тхыгъэ зыбжанэ иджыри къэс зызохьэ.
ГъэщIэгъуэнракъэ, абыкIэ нэхъ еру дыдэхэр адыгэбзэкIэ къыдэкI газетым и унафэщIхэрт. Апхуэдэу екIуэкIащ «перестройкэ» хъужым нэблэгъэху. Къэралым и политикэ, духовнэ гъащIэм зэхъуэкIыныгъэ наIуэхэр хэзылъхьа, «хуабэпцI» («оттепель») зыфIащауэ щыта лъэхъэнэм и жьы пакIэми ди республикэм и культурэ гъащIэм къыдигъэзауэ пхужыIэнкъым.
Адыгэ газетым и тету щытахэр абы-кIэ згъэзэхуэжыну аракъым, ауэ лъэпкъ интеллигенцэм щыщу апхуэ- дэ IуэхущIапIэхэм щылэжьахэм лейуэ къалъысар къыумыдзэу хъункъым. Репрессие гуащIэхэм яхьат совет зэманым щIэныгъэфI зыгъуэта тхакIуэ, журналист, къулыкъущIэ гупышхуэ адыгэ, балъкъэр лъэпкъхэм къахэкIауэ. Адрей лъэпкъхэм ящыщхэри дагъакIуэми, мыбыхэм удын тIуащIэ къатехуэрт. «Ди лъэпкъ Iуэху, ди бзэ, ди хабзэ» — жиIэу къахэпIэнкIыкIам занщIэу и пщэр яубыдырт, «буржуазнэ националист» жаIэри къагупсысати, ар къыпкIэрацIэлъамэ, укъыщIэгугъэжын щыIэжтэкъым.
«ХуабэпцIым» иужькIэ къэралым нэгъуэщI псэукIэ игъуэтат. ИтIани — блэр зэуар аркъэнми щыщтэркъэ! — лъэпкъ культурэм къыщхьэщыжын хъуамэ, езы лъэпкъым къыхэкIа къулыкъущIэхэри «интернационалист къэмылэнджэж» хъужхэрт, адрей лъэпкъхэм къахэкIахэм я гугъу пщIымэ, абыхэм я дежкIэ «лъэпкъ Iуэхур» къыдэзыгъэжейр националистти-националистт. ИпэжыпIэкIэ Iуэхур зыIутыр нэгъуэщIт. Интернационализм нэсым, марксизм-ленинизм щIэныгъэм ар зэригъэуву щытам, и мэсхьэбырт зэрытыр зи лъэпкъ и къэкIуэнум тегузэвыхьхэри. Къулыкъум итхьэкъуахэми къагурыIуэрт ар. Ауэ сакъмэ нэхъ къащтэрт, укъэзымыгъэпцIэжынур зэрыарар фIыуэ ящIэрти. Зы лъэныкъуэкIэ, зыми паубыд хуэдэтэкъым «лъэпкъ патриотизмэр». НэгъуэщI лъэныкъуэкIэ — ар къыхыумыгъэщыщэмэ нэхъ къащтэрт.
Лъэпкъ зэхущытыкIэхэм пыщIа политикэр ящыщщ компартымрэ совет властымрэ нэхъ ткIий дыдэу яIыгъахэм. Абыхэм къабгъэдэкIа уазхэм зы шэтвэркIэ ущхьэдэхыу зыми къыпхуигъэдэхэнутэкъым. ГъэщIэгъуэнращи, уазхэр къыздикI щыхьэрышхуэм нэхъ къыбгъэдэкIыху, лъэпкъ автономием нэхъ къыхуэблэгъэху, ахэр нэхъ гуащIэ хъурт, мыбы къызэрысу нэхъри щIаIуэнтIэжырт. Интернационализмэм- рэ патриотизмэмрэ щызэкIуалIэхэр, щызэхыхьэжхэр, щызэхэкIыжхэр (бжьыпэр зыIыгъ теорием тещIыхьауэ, уи лъэпкъ и Iуэхури абы зэрыхэувэр хэтыжу) тэмэму къыбгурыIуэу щытын хуейт, уи лъэпкъым ифI зыхэлъ гуэр блэжьын папщIэ. Апхуэдэ цIыхухэр исащ дэтхэнэ совет республикэми, нэхъ щIыналъэ мащIэ автономиехэми, а щIыпIэхэм я унафэщI нэхъыщхьэ-хэм я деж къыщегъэжьауэ. Апхуэдэу зэрыщытам и фIыщIэт щIыналъэхэм, ди республикэри яхэту, гъуэгухэр, лъэмыжхэр, сымаджэщхэр, еджапIэшхуэхэр, лъэпкъ театрхэр, библиотекэхэр цIыхухэм лэжьапIэ щагъуэт, IэщIагъэ хъарзынэхэр щызрагъэгъуэт фабрикэхэр, заводхэр, нэгъуэщI Iэджи къызэрыщыхутэр.
Лъэпкъ интеллигенцэр къапщтэмэ, «интернационализм-патриотизмым» и купщIэр тэмэму къэзыуткIэпщIыфхэм ящыщт Къэрмокъуэ Хьэмиди. Ар къыхэкIырт интернационализм лъэныкъуэкIи, патриотизм лъэныкъуэкIи абы гъэсэныгъэ тэмэм зэригъуэтам. Къэзылъхуа лъэпкъыр зыми пимыщI щхьэкIэ, абы дэплъагъункIэ Iэмал зимыIэщ нэгъуэщI лъэпкъхэр зыгъэикIэ, зыгъэпуд, дэтхэнэми хуэфащэ пщIэ хуимыщIу къэхъуркъым. Тхьэр кърихуэупсауэ къыдекIуэкI хьэл дахэхэм — захуагъэм, пэжыгъэм гур щIэхъуэпсу дунейм зэрытетым нэмыщI, абы хуощхьэпэ езым хэлъ культурэ лъагэр, лъэпкъ куэдым я тхыдэр, литературэр куууэ зэриджар, я хабзэхэм фIыуэ зэрыщыгъуазэр, абыхэм ящыщ куэдым езыхэм къахэкIам хуэдэу зэрепсэлъэфыр. Псоми я бзэр хузэгъэщIакъым, адыгэ-абхъазыбзэхэм я зэхэлъыкIэр иджами. Адрей бзэхэм я гугъу пщIымэ — хэт дэ, зауэ нэужьым шэджэладжэу къэна къуажэхэм къыдэкIа щIалэжь цIыкIухэм ящыщу, Европэм, хьэмэрэ КъуэкIыпIэм я бзэ зэзыгъэщIэфар?
Мис апхуэдэ гъэсэныгъэ зэрыбгъэдэлъыр аращ Хьэмид щIыхузэфIэкIар «Ленин гъуэгу» газетым (иджырей «Адыгэ псалъэрщ») и лэжьакIуэ щыхъуам апхуэдизу лъэпкъ темэм зыпыIузыдзу щыта газетым адыгэ тхыдэм, культурэм, бзэм пыщIа Iуэхухэм ятеухуа рубрикэщIэхэр къыщызэIуихын. Абдежщ хабзэ щы-хъуар «Тхьэмахуэ» зыфIаща къыдэкIыгъуэр зыгъэпсэхугъуэ махуэ къэс ирихьэлIэу дунейм къытехьэныр. Ар зэтеувэн щхьэкIэ абы тегушхуэн (таучэл зыщIын), абы хуэфэщэн щIэныгъэ зиIэ цIыху ухуейт. Апхуэдэт Хьэмид. «Тхьэмахуэр» пIалъэр къахуэмыгъэсу псори зыпэплъэ къыдэкIыгъуэ хъуат. Хьэмид езым и куэдт а рубрикэм щIэту тридзэн, арщхьэкIэ абыкIэ зэфIимыгъэкIыу, зыгуэр гъэщIэгъуэну зытхыфу республикэм исыр къришэлIат «Тхьэмахуэм», ар лъэпкъ Iуэху, лъэпкъ къупщхьэ, лъабжьэ хъуат. Абы куэдкIэ зыдиужьащ езы газетым и бзэми, адыгэбзэ журналистикэр зэрыщыту къапщтэми. Зыми я фIыщIэ гъэкIуэдын хуейкъым жытIатэкъэ? ДгъэкIуэдынкъым. «Ленин гъуэгур» парт, къэрал газетт. Абы и унафэщIхэр, абыхэм я щхьэж къытетхэр, «хъункъым-щIэнкъым» жаIэу къэуватэмэ, псори зэрыщытауэ къэнэжат.
Газетым и тетхэм, дауэ сабэ драмыпхъейми, къэралым щекIуэкI зэхъуэкIыныгъэхэм зыдамыщIу зэрымыхъунур къагурыIуэжу къыщIэкIынт. «Тхьэмахуэ» къыдэкIыгъуэм щапхъэ хуэхъуар, дауи, «Известия» газетым и гуэдзэну къыдагъэкIыу щIадза «Неделя» газет зэпэплIимэрт. Абы «официальнэ» материалхэм нэмыщI, куэду къытехуэрт цIыху къызэрыгуэкIхэм ятеухуа, тхыдэм, культурэм, спортым ехьэлIа тхыгъэ гъэщIэгъуэнхэр, гушыIэхэр, ауанхэр, усэхэр, рассказ кIэщIхэр. И зэхэлъыкIэкIэ щапхъэу къищтар арами, дэ ди «Тхьэмахуэм» и къалэн нэхъыщхьэр абы щхьэпрыкIыжырт — лъэпкъыр, абы и щIэблэщIэр къигъэушын хуейт, адыгэм къаригъэщIэжын хуейт ар къызыхэкIа лъэпкъыр зищIысыр, абы и культурэм и къэухьыр здынэсыр, и тхыдэр къыщежьэр, и бзэм и IэфIагъымрэ и дахагъымрэ. Хьэми-ди, абы къыдэлэжьахэми, иужькIэ напэкIуэцIыр зезыхьахэми я гуащIэ зэхэлъым и фIыщIэкIэ, игъэзэщIащ а къалэныр «Тхьэмахуэм», абы къыдэкIуэуи адыгэбзэр макъыщIэкIэ къигъэбзэрэбзащ, адыгэ журналистикэм лъагапIэщIэхэр къыхузэIуихащ.
Къэрмокъуэм и гъусэу а зэманым редакцэм щылэжьа, нэхъ иужьыIуэкIи газетым и редактор нэхъыщхьэуи илъэс куэдкIэ щыта Мэзыхьэ Борис итхыжат: «Хьэмид къигупсыса «Тхьэмахуэ» напэкIуэцIым лIэщIыгъуэ плIанэм щIигъукIэ… газетым и щэбэт къыдэкIыгъуэр игъэдэхащ. Лэжьыгъэ ин зэфIигъэкIащ лъэпкъыр и тхыдэм нэ жанкIэ ириплъэжын папщIэ. А лъэхъэнэм тхыдэм и пэжыпIэм тепсэлъыхьыгъуафIэу щытакъым, нобэ хуэдэу. ИужькIэ а напэкIуэцIхэр нэгъуэщI журналистхэм, тхакIуэхэм ягъэхьэзырурэ къекIуэкIащ. Ауэ лъагъуэ хэзышам иукъуэдия унэтIыныгъэ нэхъыщхьэм зэрытетыным псори хущIэкъуащ». Хьэмид куэдрэ газетым щымылэжьами, абы и лъэныкъуэкIэ «лъэужь дахэ хишащ. Нэхъыщхьэращи, нэхъыжьми нэхъыщIэми абы и щапхъэр къащтащ». «Лъагъуэхэш» — аращ Борис фIищар абы и тхыгъэу мы псалъэхэр къызыхэтхам. Хуэфащэ дыдэу ди гугъэщ. Насыпышхуэщ журналистым, тхакIуэм дежкIэ, абы и творческэ жэрдэмым апхуэдэ фIыгъуэ кърикIуэмэ.
Хьэмид и адэ Къэрмокъуэ Гъузер (1895 - 1942 гъгъ.). Хэку зауэшхуэм хэкIуэдащ.
Къэрмокъуэ Хьудин Гъузер и къуэр. (1925 - 1943)
И щхьэгъусэ Сыжажэ Розэ и гъусэу. 1961 гъэ
Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхакIуэхэмрэ хьэщIэхэмрэ Iуащхьэмахуэ лъапэ зыщагъэпсэху. 1978 гъэ
ХьэфIыцIэ Мухьэмэд и унагъуэм къеблэгъащ шапсыгъ тхакIуэ цIэрыIуэ Лохвицкий Михаил. 1983 гъэ
* * *
ТхакIуэр зэрылажьэ Iэмэпсымэр абы и бзэрщ. Псалъэрщ зэрыхидыкIыр сюжетхэм я тхыпхъэщIыпхъэхэр. Арами, и IэщIагъэ дыдэмкIэ мэкъуауэм нэхъ ещхьщ тхакIуэр. Абы дуней псор, цIыхум и IуэхущIафэхэр, и гурыгъу-гурыщIэхэр къыщынахуэ щIыпIэ псори, и мэкъупIэщ, ар кърищIыкIын, игъэдэхэн хуейщ аргъынэ-хэм я сатыр зэпэбжхэмкIэ. Хьэмид хуэдэ мэкъуауэм и литературэ губгъуэр сыт щыгъуи екIуу зэлъыIухащ. Удз дахэ зэмыфэгъухэмкIэ зэщIопщIыпщIэ. И аргъынэхэри зэужьу игъэтIылъыкIащ, къытебгъэзэжу зэгъэзэхуэжын хуей яхэмыту. А псоми зы дамыгъэ ятелъщ, псори зэришалIэу, зыми химыгъэгъуащэу — мэкъуауэм и шэмэдж гъэбзэкIэм ятридзауэ. Аращ езы губгъуэри, зэбгъапщэ хъун щымыIэу, лъэщIэхуу тезылъащIэр. Мы мэкъуауэм и творческэ шэмэджым зы Iэмбатэ хъун удзи зыщIыпIэ щыщIигъэхуакъым, адыгэбзэм и хьэсэм, и мэкъупIэм нэмыщI. И лэжьыгъэр зэрыщыту тещIыхьащ адыгэбзэм и дунейм, абы и къэухьым. Абы и уэрэдырщ хуэмыухри, мыкIуэщIыж творческэ къару къыхэзылъхьэри. НэгъуэщIыбзэ уэрэд имыщIэу, хьэмэ къыхидзэн и жагъуэу аракъым — уэрэдыр Iэпэгъу зэрыхъу хабзэм сыт пхуещIэн: уи гум пIэпихырщ.
IуэрыIуатэм и Iуэхугъуэ гуэрхэм щытепсэлъыхьа статья цIыкIуитIи-щыи нэмыщI, Хьэмид урысыбзэкIэ къытригъэдзаIауэ къысхуэщIэжыркъым. Адрейхэм, дэри дахэту, а бзэмкIэ яуцIырхъхэм хуэдэ гуэр хуэмыгъэкъарууну шэч щIыгъуейщ. Къэрмокъуэр бзитIымкIи щIэныгъэ гъуэзэджэ зыбгъэдэлъ интеллигент зэщIэгъэпсащ. БзитIри куууэ иджащ. Арыншамэ, дауэ ехъулIэнт зэдзэкIын лэжьыгъэм — зэрыплъхьэ бзэм къыдэкIуэу, къызэрыпхри фIы дыдэу пщIэн хуейщ, Хьэмид абы и лъэныкъуэкIэ иIэ фIыщIэм хуэдэ гуэр къыпхуагъэфэщэн щхьэ-кIэ. Зыр хьэкъщ: иужь итамэ, и тхылъхэр урысыбзэкIи къыдигъэкIыфынт, абыкIэ зэфIэкIыу езым бгъэдэлъыжым и щIыIужкIэ, куэдым зэращIым хуэдэу, къулыкъуу иIыгъахэри къигъэсэбэпатэмэ. Езым, и лэжьыгъэм теухуауэ зыгуэр ятхынуми аращ, рекламэм и мэ зыщыуа псори и мыхьэмышхщ. Псори телестудием яхущIыхьэркъым — жыхуэтIам щыщщ. Езыр тэрмэшу диIэм (урысыбзэ — адыгэбзэ) я нэхъ IэкIуэлъакIуэу, а IэщIагъэм и щэхухэри зи нэхуапIэу щыщыткIэ, мыдрей тэрмэш лIэужьыгъуэми (адыгэбзэ — урысыбзэ) хэзэгъэныр гугъу хъунтэкъым. «Подстрочник» жыхуэтIэм хуэдэ иригъэщIрэ, адэкIэ зэдзэкIакIуэ бгъэдигъэтIысхьэжамэ, зэфIэкIат. Абы къришэлIэни къыхуэгъуэтынт тхылъ тедзапIэм и унафэщIым, апхуэдэ Iуэху зэрихуатэмэ. Итхауэ хъуар зэритха бзэмкIэ, зыми пимыщI и анэдэлъху-бзэ къабзэмкIэ, дунейм къытенэмэ, нэхъ къищтэу арауэ пIэрэ? Узыгъэгупсысэнщ. Зи художественнэ тхыгъэхэр урысыбзэкIэ зэрадзэкIыным зэи хущIэмыкъуа нэгъуэщI ди зы тхакIуэ жиIауэ хъыбару къокIуэкI: «Ахэр зэрадзэкIмэ, абыхэм сэ зэрыстха бзэмкIэ еджэжынуIакъым, сэ сыхуейщ адыгэбзэкIэ яджыну». Нобэ ди бзэм и Iуэху зыхуэкIуэм тепщIыхьмэ, ари узыгъэгупсысэнщ.
Хьэмид и тхэкIэр, стилыр, тыншу йозагъэ «адыгэбзэм и къэухь» жыхуэтIам, ди тхыбзэ культурэм и зы унэ къуапэщ. Абы и текстхэм лейуэ зыри хэткъым, псалъэуха зэмыпэща, зыгуэр щIэуэ къыбжезымыIэ, информацэ гуэр зыкIуэцIымылъ, гурыIуэгъуей, жыIэгъуэм къикIыр дыкъуакъуэ зыщI къахэгъуэтэгъуафIэкъым. Псалъэ зэрыбын къэс щхьэж и лъэуей тесыжщ, хьэулейуэ къахэбжьэхъуа ухуэзэркъым. Адыгэбзэм и дыщэ чысэм сакъыпэу иIэбэурэ, абы щахъумэ псалъэхэр зырызу и Iэпэм щIигъэжурэ, зыхуейр къыхищыпыкIым хуэдэщ.
Гукъанэ тIэкIуи щыхуэпщI щыIэщ мыбы и бзэм — языныкъуэхэм деж гъущэIуэ, джафэIуэ хъууэ къыпфIощI. «Пафос», «эмоция» жыхуэтIэжхэм я хуэмэбжьымэ гуэри къыхимыгъэхьэ-ну «къэрэгъул бжыхь» ирихуэкIами ярейщ. Къыпщыхъунт «Лъагъуныгъэ» зыфIища новеллэ дахэ цIыкIур лирикэм нэхъ пэгъунэгъуу щытын хуейуэ, арщхьэкIэ абыи зэрыхигъэхьэшхуэ щыIэкъым. Апхуэдэ «зэщIэкъуза» тхэкIэр авторым и хьэл-щэнхэм къыхэкIынкIи мэхъу: Къэрмокъуэр лIы ткIииIуэщ, япэ къетIыркъым зыдэзыгъэшхэм ящыщкъым, игу щыщIэ къиIуатэу зэхэпхынкъым, борэныр щызэрызехьэми зыкъуигъэщIэнкъым, сыт щыгъуи а зэрыIэдэбщ, къиплъ-къипкIыуи зыми илъэгъуакъым, кIуэ, шахмат джэгугъуэр фIахьэхумэ (апхуэдэу къыщыхъур мащIэщ), бзаджагъэ гуэр къыкIэщIащIыхьауэ шэч ищIу, къызэщIэплъамэ сщIэркъым армыхъумэ.
Къэрмокъуэм и тхэкIэр къыщежьэ дыдэр къэплъыхъуэнумэ, абы и лъапсэр наIуэщ — IуэрыIуатэм и поэтикэрщ, и стилистикэрщ. Адыгэ IуэрыIуатэм и синтаксисырщ псалъэуха ухуэкIэм и бзыпхъэр зытрихыр. IуэрыIуатэм-тIэ, и хамэщ псалъэуха зэпылъэфахэр, зэрызелъафэхэр. Мы «гъущэ-псыщэр» езыр тхыбзэ щыщымыIа зэманым и щIэинщ. Езы терминым ущигъэуэнкъым — ар «IуэрыIуатэщ», ятхын щхьэкIэ мыхъуу, жьэкIэ яIуэтэным хузэхалъхьауэ, «жьэрыIуатэ» щыжаIи щыIэщ. ЗэкIэ зи гугъу тщIыр прозэу зэхэлъ IуэрыIуатэрщ, адыгэ фольклористикэм и щыIэкIэрщ. Прозэ IуэрыIуатэм лиризм, психологизм хуэдэхэм зыдригъэхьэхыщэркъым, персонажхэр гупсысэ кIыхьхэм, нэхъыбэм лейхэм, хидзэу бэлыхь хигъэткъым, ящIэн ямыщIэу, хэплъызэу, чэнджащэу щигъэскъым, ялэжьын хуейр занщIэу ярегъэлэжь. Геройхэр жьым тесу псым епыдж защIэщ, пыIэр къахьыну ягъэкIуамэ, щхьэри къыдагъэкIуэнущ.
Поэзие IуэрыIуатэм хэлъ дыгъэнэпс лирикэм ди нэ хуэдуфIыцIу къащымыхъуащэрэт мыбы къеджэм. Зыри щыдмыгъэун папщIэ дигу къэдгъэ-кIыжынщ лIыхъужьыгъэ эпосым и щапхъэ гъуэзэджэ «Нартхэм» щыщ гуэрхэр. «Ашэмэз и бжьамийр къызэригъуэтыжар» поэмэ телъыджащэм къишкIурышкIукIыу щобзэрабзэ поэзиер. Нарт лIыхъужьхэр аскет дыдэ-хэщ, сыт ищIысми зыхуагъэныкъуэнурэ, загъэлIэнущ, лIыгъэ щIапIэ зэримыгъахуэу, дунейм IэфIрэ фIыгъуэу тетыр кърадзэркъым, лIыгъэ зэрахьэнырщ гъащIэм нэрыгъыу щаIэр, я псэр зэрагъэтыншын, я пкъыр зэрагъэфIэн къалъыхъуэркъым. Ауэ езы эпосыр зэхэзылъхьахэр фэ, дэ тхуэдэ цIыху цIыкIухэщ, «ничто человеческое мне не чуждо» жызыIам тепщIыхьмэ, — «марксистхэщ». «Эротикэ» жыхуаIэжми хуэхейкъым эпосыр. Сэтэней ищIар сытыт, Бэдынокъуэ къыдихьэхын щхьэкIэ? «И щхьэлъащIэ фIегъэху, И жьэгъухум Iуегъаплъэ, Абы щыхуемыплъэкIкIэ, КърегъэкIуэтэхри, Бгъафэм ныIуегъаплъэ. Ари щымыхъухэм, ЗитIэщIыни къыщIедзэ, И джанэкIэр фIегъэху, И щIыфэхум Iуегъаплъэ…»
«Нартхэр» 1957 гъэм Москва къыщыдагъэкIым художник Фейнберг Л. Е. мы теплъэгъуэм хуищIа сурэтыр хэплъхьэжмэ, гугъу хъунщ мы тхылъыр зыджхэм фIэщ ящыпщIыну адыгэ- хэм дахагъэрэ IэфIыгъэу Тхьэм къигъэщIар къагурымыIуэу зэхэтауэ. КъагурымыIуэу аратэкъым, нэмысым, укIытэ зэхэтыкIэм и хьэтыркIэ ябзыщIу арат. Иджы зэрыхъуам хуэдэу, лIыгъуэ-фызыгъуэм пыщIа псори, я напIэ мыхуадэу, утыку къэзыщIхэр щыт- лъагъу фильмхэм, тхылъхэм дэплъейуэ къэгъуэгурыкIуатэмэ, лъэпкъ хабзэми, езы лъэпкъми зыри къахэнэжынтэкъым. Абы къикIыркъым, нэмысыр, диныр, хабзэр ткIийуэ яIыгъми, адыгэхэм «ханжа», «пуритан», нэгъуэщI фэрыщI псэукIэхэм зыдрагъэхьэхыщэу щытауэ. «Реалисту» щытагъэнухэщ, дэтхэнэ лъэпкъ узыншэми хуэдэу.
ГъащIэр зэтезыIыгъэр цIыхухэр зэрылъху-зэрыпIу зэрыпсэур зэрыарар, псэ зыIуту хъуар зэхъузэбзу Ди Щхьэщыгу итым къыщIигъэщIар къызыгурымыIуэ балигъ хъуахэм яхэт хъункъым. Нарт лIыхъужь нэхъыщ-хьэми, ар гъущI IэдэкIэ мывэм къыдаха щхьэкIэ, гъащIэм и хупсыр къыхэзыдзар лъагъуныгъэрщ: нартхэ я Iэхъуэ Сос псыхъуэм дэсти, псым и адрей Iуфэм къыIухьа цIыхубз дахащэр щилъагъум, къызэщIэнэри, и жылэр IэщIэкIащ…
Псалъэмакъыр тIэкIу лъэныкъуэкIэ тещIами, ди юбилярым, нарт хъыбархэр джыным, ахэр цIыхубэм яхыхьэ-ным илъэс куэд щIауэ хуэлажьэм, ар лейуэ къыщымыхъуну, щIэджыкIакIуэхэми къагурыIуэну догугъэ.
Иджы псори щIэрыщIэу щыщIапщытыкIыж зэманщ. ЩIэныгъэм (наукэм) щIэуэ къыхилъхьэхэм, езы гъащIэм, псэукIэм зэхъуэкIыныгъэу къыщыхъуахэм, гупсысэкIэ лIэужьыгъуэщIэхэм, задэщIын хуей мэхъури. Зи гугъу тщIыну Iуэху бгъэдыхьэкIэхэм ятещIыхьауэ ди эпосыр «къэзыгъэпсалъэ» щыIэми тщIэркъым — дрихьэлIакъым. ТIэкIу дыкIуэцIрыплъащ нобэ философием, литературоведением, культурологием, антропологием щагъэбатэхэми, къытфIощI гендер щIэныгъэ бгъэдыхьэкIэм, аналитическэ психологием, психоанализмэм пыщIа теориехэм, гипотезэхэм, ахэр зи гукъэкI З. Фрейд, К. Юнг, Э. Фромм, нэгъуэщIхэми щIэуэ къагъэувхэм я пщалъэхэмкIэ «нартхэр» джын зэгуэрым щIадзэну. Хэт ищIэн, абы пыщIауэ нахуэ къэхъункIэ хъунт Къуэшыркъуей мэзым иджыри щIэсу жыхуаIэ амазонкэхэм я щэхухэр («Хэтхэ я унэ къанжэ тес?»), эпосым и географием хэлъ зэхэмыбзхэр, нэгъуэщI Iэджи, «Алыджхэ я унэ» артефактри яхэту. Сыту пIэрэ ар зищIысыр? Сэтэней зи гуащэ, «къан хъыджэбзхэр зи бащэ» цIыхубз лэгъунэр? Грекхэм (алыджхэм) я цIыхубз усакIуэшхуэ Сапфо и хъыджэбз пщыIэм апхуэдизу щхьэ ещхь? НокIуэ! Фыкъежьу! Сыводжэж!
Нартхэр цIыху щхьэхуитхэщ. Жылагъуэ зэхэтыкIэу яIэр аристократическэ, е военно-демократическэ республикэ ухуэкIэм нэхъ ещхьщ. Арами, адыгэ эпосым къэрал е пащтыхь власть ицIыхуркъым. Щхьэж и щхьэ хущытыжщ, цIыхум и псэм, и личностым зыри тегуплIэ хъуркъым. Пэжщ, езыхэм ягъэувыжа хабзэхэм зыдащIын хуей мэхъу. ЦIыхухэм зэхущытыкIэу ядэплъагъухэр пцIырэ пэжрэ иризэхэбгъэкIыну зыри щыIэкъым. Апхуэдэ зыгуэр хъунт Кант «трансцендент» жыхуиIэу щытар — IэщIагъэкIэ, псэуныгъэкIэ ягъэунэхуауэ щымытми, «уафэм къызэрехам хуэдэу» уи фIэщ пщIын хуейр. Уи фIэщ нэхъ пщIыр лъэпкъ психологиери, иджы «менталитет» жыхуаIэ псори лъэпкъ эпосым къыхэкI архетипхэм къазэрытепщIыкIырщ. Арагъэнщ нартхэм яхэлъа «псэ хуитыныгъэр» дэркIэ апхуэдизу щIэхъуэпсапIэр.
Ауэрэ зы зэман къихьэри «класс бэнэныгъэм» и хабзэхэр нартхэм я дежи къыщыгъуэтын, щумыгъуэтмэ, якIэщIэтхэн хуей хъуащ. КIэщIатхащ. Аращ совет зэманым ятхыжа, къыдагъэкIа хъыбарыжьхэм «пщы-уэркъыжьхэм» ебгъэпщэну «гъэпщылIакIуэхэр», абыхэм япэщIэт лэжьакIуэжьхэр, зауэлI къызэрыгуэкIхэр, тхьэпэлъытэу пщIэ хуащIын хуейуэ къэзыгъэув «тхьэ нэпцIхэр» къыхы-хьэу щIыхуежьар. Совет атеизмэр, арыншэми, IуэрыIуатэм хуэдзэлашхэ зэпытт.
Пэж жыпIэмэ, классовэ зэхэгъэж IуэрыIуатэм хэлъхьэныр къэзыублар советхэркъым, езы пщы-уэркъхэрщ. Абыхэм хьэщIэщхэм щаIуатэ хъыбархэм, щагъэIу уэрэдхэм нэхъ лIыфIу хэтхэр езыхэм къахэкIахэрт, нэхъ икIэхэм лIыхъужьыр ящыщмэ, езым я цIэр пагъэувэрт. Псалъэм щхьэкIэ, Бэдынокъуэ пщы-Бэдынокъуэт, н. къ. Ар Къэрмокъуэм щыгъупщэркъым и сборникхэр щызэхилъхьэкIэ, хъыбарыжьхэр зи тегъэщIапIэ рассказхэр итхми, абы трещIыхь. Ар занщIэу къыщегъэлъагъуэ «Жыр пыIэ» сборникым: «Мы тхылъым щызэхуэхьэса хъыбархэр вариант зыбжанэу адыгэ хэку псоми щызокIуэ. Дэ мы новеллэхэр къызыхэтщIыкIар демократ макъамэхэр нэхъ къызэбэкI вариантхэрщ».
Новеллэхэм, зэ зэрыжытIам хуэдэу, лиризмэм и щабагъыр къащемэщIэкI къэхъуми, дэтхэнэ авторми и тхэкIэм нэхъыфI дыдэу хэлъынкIэ хъунухэм я нэщэнэ куэд яхыболъагъуэ. Псом нэхъапэр бзэращи — новеллэхэм я бзэр метафоричнэщ, афористичнэщ. Япэм комментарий хуейуэ къыщIэкIынукъым. ЕтIуанэм къидгъэкIыр афоризмэхэр сатыр къэс къыпощэщ жытIэу аракъым. Апхуэдэу уэшхыу къещэщэх афоризми зыри хуэныкъуэкъым. Дэ зи гугъу тщIыр Хьэмид и тхыгъэхэм я бзэр зэрыкупщIафIэрщ, художественнэ текстым тропхэр зэрыхэувэ хабзэхэм тету зэрыубыда жыIэгъуэ кIэщIхэрщ — гупсысэ жани япкърылъу, авторым жиIэну зыхуеяри антитезэ, гиперболэ, параллелизм IэмалхэмкIэ щIигъэщхъуэжу. «Бгырысхэм я хьэщIэ» рассказым и закъуэ уи нэм къыщыфIонэ образ шэрыуэ-хэм къадэкIуэу, IущыгъэшхуэкIэ узэда псалъэ зэрыIыгъхэр: «Бгырысхэм пщIэ къыпхуащIамэ, укъэзымыгъэпцIэжынщ, уэ къыумыгъэпцIэж закъуэ»; «Зигу зэхуэкъабзэхэм я бзэр зыщ — гукIэ зэрощIэ»; «ЛIыгъэщ захуагъэм укъыщхьэщыжыныр»; «УкъикIуэту утекIуэмэ, нэхъыфIщ»; «Лъэпкъ псори зэхуэдэщ, я хуитыныгъэри зэхуэдэщ».
Рассказ кIэщIым куэд къыхэпх хъунущ тхыдэм и щэхухэр къыбгурыIуэным ухуигъэушу. Иджыри зэ дыхэIэ-бэнти: «Пащтыхьхэм дунейр сыт щыгъуи къомэщIэкI…» Бгырысхэм я хьэщIэр урыс тхакIуэшхуэ Л. Н. Толстойщ, псалъэмакъыр къызытехъеикIыр Наполеонщ. Ауэ Iуэхур щекIуэкIыр Кавказ зауэм и гуащIэгъуэ зэманщ. «Пащтыхьхэм» жаIэу, куэд бжыгъэм иту, псалъэр къыщIахьри аращ, дунейм и Iыхьэ ханэм нэс (абы щыгъуэ) зыIэщIэзыубыда урыс пащтыхьми ар фIэмащIэщи, бгырысхэм я щIы тIэкIури ятрех, игъащIэм мыбы ис лъэпкъхэр зэтреукIэ, я хэкум иреху… КъыхэттхыкIа жыIэгъуэхэм я мыхьэнэр абыхэм гупсысэщIэ къыхалъхьэрэ къыхамылъхьэрэ елъытакъым, мыхэр анекдоткъым, «щIэрыпсщ» жыпIэу цIыхухэр ирибгъэдыхьэшхыну. Нэху защIэу зэщIэпсэ сатырхэм къыхолыдыкI рассказым и идее нэхъыщхьэр: щхьэхуитыныгъэмрэ нэмысымрэ нэхъ лъапIэ Толстой и бысымхэм дунейм зыри щыIэкъым. ТхакIуэр хуэIэкIуэлъакIуэщ рассказхэм я композицэр Iэзэу гъэпсынми. Мыбыи гу лъытапхъэт: новеллэхэм ящыщ куэдым неореализмэм и плъыфэ гуэрхэр къащIолъадэ, цIыхубэ гъащIэр зэрыщыт дыдэм хуэдэу, гъэщIэрэщIэныгъэ, тэрэфарагъэ хэмылъу къэгъэлъэгъуэным и телъхьэхэм зыдащI; авангардизм (неоавангардизм) хъужым — тхыгъэм и фIагъыр зэралъытэ пщалъэр, абы эстетикэ и лъэныкъуэкIэ иIэну мыхьэнэр мыхъуу, цIыхум и псэукIэр нэхъ зэIузэпэщ щIын и лъэныкъуэкIэ сэбэпынагъыу къихьынум тещIыхьын хуейуэ къэзыгъэувым — пэджэж макъамэхэр къащIоувэ.
* * *
Пастернак Борис и творчествэ лэжьыгъэмрэ абы къыпхуихь щIыхьымрэ уазэрыхущытын хуейм теухуа усэ гъэщIэгъуэн итхыгъат, «Быть знаменитым некрасиво» жиIэу къыщIидзэу. Пэж дыдэу, цIыху щыIэщ цIэрыIуагъэм ирипэгэным и пIэкIэ, абы ириукIытэ, абы и кIэрыдзэныр къызэхьэлъэкI, ар емыкIуу къызыщыхъу. ЦIэрыIуагъэм нэхъуеиншэ уищIыным и антитезэр фIы дыдэу къигъэлъэгъуат усакIуэшхуэм: «Цель творчества — самоотдача, //А не шумиха, неуспех, // Позорно, ничего не знача, //Быть притчей на устах у всех…»
Псори «суффикс-ордензехьэхэм» хуэдэ защIэмэ, дыкъэсыжати. Ди интеллигенцэм, Тхьэм и шыкуркIэ, и мащIэкъым къаритауэ яIэ зэчийм зэблимышхэр, цIыху щыпкъэхэр, Iэдэбхэр, зэпIэзэрытхэр.
Тхэн Iуэхум пыщIахэри аращ: хъарзынэу диIэххэщ литературэм гурэ-псэкIэ етахэр, яхузэфIэкI къамыгъанэу абы хуэлажьэхэр, езыхэми я зэфIэкI здынэсыр къагурыIуэжу, ауэ абы щхьэкIэ зызэхамышу, замыгъэпIийуэ, я Iуэху Iыхьэр езыхьэкIхэр, творческэ лэжьыгъэ шэщIамрэ зыкъыфIэщIыжыныгъэмрэ зэлъэпагъ зэхуэхъумэ, абы фIы къызэрыдэмыкIуэнур нэсу къызыгурыIуэхэр. Апхуэдэм и щапхъэ къыхахын хъумэ, Къэрмокъуэм япэ еджэн хуейуэ къыщIэкIынт.
Ахэр псори хъарзынэщ. Рекламэр уи мыхьэмышхмэ, ари лIыфI нэщэнэщ. Абы щыгъуи, Къэрмокъуэ Хьэмид хуэдэу, куэд щIауэ адыгэ щэнхабзэм лъэ быдэкIэ хэт тхакIуэм, критикым, журналистым, зэдзэкIакIуэм, еджагъэшхуэ-къэхутакIуэм хуэфащэ пщIэ хуащIу, ар псоми къацIыхуу щытын хуейт. Хьэмид и пщIэр щылъагэщ абы и лэжьыгъэм щыгъуазэхэм я деж. И творческэ лэжьыгъэхэрщ зи гугъу сщIыр. Мис абыхэм щыгъуазэхэр куэдкIэ нэхъыбэн хуейт, зэрыщытым нэхърэ. Мыпхуэдэ Iуэхухэм я зэхэлъы-кIэу ди республикэм щыувамкIэ, уи тхылъхэр урысыбзэкIэ къыдэкIмэ, а бзэмкIи «пиар» уиIэмэ, аращ укъызэрацIыхунур. «ЗыбгъэщIалэфIу» уи унэ уисыжкIэ, уи щхьэ теплъхьэу (саморекламэр) уэ езым уи Iуэху зумыхуэжкIэ е зезыхуэн уимыIэмэ, зыми «игу укъэмыкIыжынкIэ» хъунущ, псори дызыхуэлэжьэж къэралри хэту. АтIэ (мыр зытхми ар фIыуэ ещIэ — игъэунэхуащи) зэрыхъуаращи, Къэрмокъуэр илъэс 60 щрикъум ирихьэлIат «жылэм къелыжа» жыхуэпIэнум нызэрыхьэса «кандидат наук» е «заслуженный работник» хуэдэ гуэри имыIэу.
Пэж жыпIэмэ, апхуэдэ защIэу къекIуэкIырт абы и гъащIэр, къылъысын хуейм щыщ Iыхьэ гуэри къылъымысыжу. И ныбжьэгъухэм дощIэж псэупIэ унэ щхьэкIэ ишэчар. Сабий цIыкIуитIыр щIымахуэм щыкIэкуакуэу илъэс куэдкIэ унагъуэр щIэсат пхъэрэ фIамыщIкIэ ягъэплъ, псыи, нэгъуэщIи здэмыкIуэ унэ лъахъшэ Iэзэвлъэзэвым. Я нэхъ мащIэ илъэс зыбгъупщIкIэ екIуэкIагъэнщ «Хьэмид нобэ-пщэдей фэтэр кърат, мо унэр, модрейр яухмэ» жаIэурэ. Унэхэр яухырт, фэтэрхэр ягуэшырт, мыбы зыри къылъы-сыртэкъым. ЛэжьапIэ щхьэкIэ гугъу зэрехьар-щэ? Ар пэжщ, Хьэмид газетым, иужькIэ журналым зэрыщылэжьам и сэбэп куэд екIащ лъэпкъ щэнхабзэм. Нэхъыбэж хуищIэфынут абы щэнхабзэми, щIэныгъэми, зызыхуигъэхьэзыра IэщIагъэм ирилэжьатэмэ. ЕгъэджакIуэ лэжьыгъэм фIы дыдэу хэзэгъа, аспирантурэр къэзыуха, диссертацэ зыгъэхьэзыра, абы и темэр куу дыдэу зыджа, сыт и лъэныкъуэкIи Iуэхум хуэщIа IэщIагъэлI щIалэм и щIэныгъэ абрагъуэр цIыхухэми, къэралми я сэбэп хэлъу, езыри абы иригушхуэжу, къигъэсэбэпыну Iэмал иратакъым. Сыт ищIэнт, газетым кIуэн хуей хъуат. Унагъуэр къыпщыгугъмэ, къызыхэпхын уимыIэмэ — Iэмалыншэт.
НэгъуэщIу псори къекIуэкIынкIи хъунт, езы Хьэмид и хьэлыр, и цIыху щIыкIэр мыхъуатэмэ. УлъаIуэ-уIункIэу къэбжыхьу, зыгуэр зылъэкIым уебзэрабзэу уемысамэ, Iуэхушхуэщ, зи гупкIэ уисым и уэрэдыр пхужымыIэмэ, нэхъ Iеижщ. Профессор, академик хъун щхьэкIэ зыхуеину псори къелыжу Тхьэм къритат Къэрмокъуэм (акъыл жанри хэтыжу). «Кандидати», «доктори» имыIэу къыщIэнари а и хьэлым хуахь фIыуэ зыцIыхухэм. Иджы зэрыщытыр сщIэркъым, ауэ а зэманым диссертацэ хъужыр «пхыбгъэкIын» папщIэ а Iуэхум и тетхэм нэмэз яхуэпщIу я пащхьэм уисын хуейт. Хьэмид дежкIэ ар къемызэгът. «Степень» сытхэр зэримыIэм щхьэкIэ абы куэд фIэкIуэдауэ пхужыIэнкъым. Куэд зыфIэкIуэдар щIэныгъэр арагъэнущ. Профессорхэм яхэмыхуа щхьэкIэ, абы и Iуэху дэкIын къэнакъым, и щIэныгъэхутэ лэжьыгъэри зэпыуакъым.
Псори щыгъуазэщ — жамыIэрей щхьэкIэ: тхыдэм, щэнхабзэм ехьэлIа лэжьыгъэхэм куэд яхэтщ я тхыкIэкIэ гум къимыщтэу, псэм емыхуэбылIэу. ЦIыхухэм яфIэгъэщIэгъуэну, дихьэ-хыу яджыну къахэкIыр закъуэтIакъуэщ. «Академическэ» фолиант пIащэхэркъым зи гугъу тщIыр. Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ Iуэхур нобэ зыIутыр къэплъытэмэ, «научно-популярнэ» щIыкIэм тету зэхалъхьа тхылъ зэщIэкъуа цIыкIухэм нэхъ дыхуэныкъуэщ. Диссертацэ папщIэу ятха е диссертацэу щытауэ тIэкIу зэсэбэуэжахэм нэмыщI, уIэбэмэ, къэпщтэн бгъуэтыркъым. Тхьэм и шыкурщи, диссертацэ щхьэкIэ мыхъуу, цIыхухэм щхьэкIэ ятха гуэрхэри щыIэщ — Опрышкэ Олег, КIурашын БетIал, Вэрокъуэ Владимир, ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, Бейтыгъуэн Сэфарбий, Котляровхэ зэщхьэгъусэхэм, БжэныкIэ Мухьэб сымэ (нэгъуэщI зытIущи я цIэ къыпхуиIуэнщ), я тхылъхэр. Ахэращ цIыхухэр нобэ нэхъ зэджэри.
ФIы къыдэкIуэркъым гъуэтыгъуэ ихуа дэтхэнэми диссертацэ итхыну «къызэрыхэхъыжьэм». Зыри яхуещIэркъым — эпидемиещ. Ар и зы щхьэусыгъуэщ ди цIыхухэм ящыщ куэдыщэ тхыдэмкIэ, литературэмкIэ, нэгъуэщI гуманитар щIэныгъэхэмкIэ гунэфу къызэрынэм. ЩIэблэри «диссертацэбзэ» литературэм хуэнэхъуеиншэу пхужыIэнкъым. Абы къикIыркъым диссертацэ дыхуэмейуэ. Дыхуейщ. Ауэ диссертацэр щIэныгъэ (наукэ) лэжьыгъэщ, псом япэу зыхуэгъэзари ар зи IэщIагъэхэрщ. Аращ зэрыщытын хуейри. Хэплъэгъуэр, абыхэм нэмыщI, литературэр, тхыдэр зэраджын, ди хэкум и блэкIар, ди лъэпкъхэм я культурэр щIалэгъуалэм фIыуэ езыгъэлъагъун, академикхэм я бзэкIэ мыхъуу, псоми тыншу къагурыIуэ, псори дэзыхьэх бзэкIэ тха тхылъхэр зэрыдимащIэрщ.
АдыгэбзэкIэ дунейм къытехьэхэр къапщтэмэ, мыбыкIэ псом япэу «ди унэр къэзыбгъэжыр» Къэрмокъуэм и IэдакъэщIэкIхэу щIэныгъэ (наукэ) лэжьыгъэхэр я лъабжьэу, абыхэм яхэлъ пэжыгъэр и тегъэщIапIэу, езым и еплъыкIэри хэлъыжу, ауэ купщIафIэу, щIэджыкIыгъуафIэу, гурыIуэгъуафIэу, хэт и дежкIи гъэщIэгъуэну тхахэрщ. УгушыIэуи, уи фIэщуи жыпIэ хъунущ: сыту фIыт Хьэмиди диссертацэ эпидемием зэримыхьар! Тобэ ирехъу, абы щыгъуи и щIыб хуигъэзэнтэкъым махуэ къэс цIыхухэри литературэри зыхуэныкъуэхэм, новеллэ дахэхэр, критикэ статьяхэр тхыныр, сабийхэм, еджакIуэхэм ядэлэжьэныр щимыгъэтыжынкIи хъунт. Ауэ хэт ищIэн? Зэрыхъуаращи, абы литературовед, культуролог, IуэрыIуатэм, тхыдэм пыщIа щIэныгъэхэм я популяризатор гъуэзэджэ къищIыкIащ, сабийхэми балигъхэми я бзэм щхьэхуэ-щхьэхуэу тещIыхьауэ. ЖыпIэ хъунущ абыкIэ зэфIигъэкIамкIэ Къэрмокъуэм «просветитель» цIэ лъагэ дыдэри къилэжьу. «Нарт» эпосым теухуауэ сыт хуэдэбзэкIи ятхауэ щыIэр къэтщтэнщи, «Нартхэр. Пасэрей лIыхъужьхэм я хъыбар. ЩIалэгъуалэм папщIэ» тхылъыр зэбгъэпщэн бгъуэтынкъым. ЗыкIи утемыукIытыхьу бгъэдэбгъэувэ хъунущ ар пасэм и хъыбарыжьхэу иджырей тхылъеджэхэм папщIэ ятхыжауэ нэхъыфI дыдэу дунейм щалъытэхэм, къапщтэмэ: «Легенды и мифы древней Греции» — Кун Н. А. итхыжам, Роджер Грин и тхылъ «Приключения короля Артура и рыцарей круглого стола» жыхуиIэм. Абы щыгъуи, Хьэмид и тхылъым и зэхэлъыкIэр нэхъ гъэщIэгъуэнщ, хъыбар къэс комментариехэр щIыгъущ, вариант зэтемыхуэхэр адыгэ хэкухэм зэрыщызекIуэм ухегъэгъуазэ, псалъэжьхэм, псалъэ шэрыуэхэм я щапхъэхэр къехь, езы хъыбархэм я гъэпсыкIэм уигу къегъэкIыж Аргентинэм щыщ тхакIуэшхуэ Луис Борхес и новеллэхэр, притчэхэр. Дыдэпсэлъейуэ къащремыхъу: мис мыпхуэдэ тхылъхэрщ адыгэбзэр зэрахъумэр, абы и гъащIэми къыпызыщэнур апхуэдэхэрщ.
А щIыкIэм тету зэхалъхьащ Хьэмид игъэхьэзырауэ пэщIэдзэ курыт школхэм щаджын папщIэ КъБР-м ЩIэныгъэ IуэхухэмкIэ и министерствэм къищта «Адыгэ IуэрыIуатэр» тхылъри.
Абыхэм фIэкIа и Iэпэ къыпымыкIами, Хьэмид хуэфащэт фIыщIэрэ щытхъуу мы Iуэхум щызекIуэм я нэхъ лъагэхэр, къэрал хабзэкIэ зэрагъэпажэ дамыгъэхэр. Апхуэдэу къылъымысахэр гъэзэкIуэжа хъуну гугъэ щыIэжкъым. Илъэс 60 щрикъу гъэм Хьэмид къыфIащыжат къызэрилэжьрэ Iэджэ щIар — «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр. Езым теухуауэ а зэманым ирихьэлIэу щыIэр адыгэбзэкIэ къытрадза статья закъуэт. Сэ урысыбзэкIэ стхар ар зытеухуар нэхъыбэм нэхъ убгъуауэ къегъэцIыхуным тещIыхьат. ФIэсщари абы хуэзгъэфащэ дыдэт — «Рыцарь в жизни и в литературе». («Кабардино-Балкарская правда», 19.03.1997).
Жанр и лъэныкъуэкIэ (дэ абы зэ тедгъэзэжыну жытIат) ди юбилей статьяр «эссе»-кIэ зэджэм нэхъ пэгъунэгъут. Мыри ди литературэм иджыри къэс дахэ-дахэу къимыщта тхыгъэ лIэужьыгъуэщ. Эссем нэху кIапэ щIэщыгъуэ щIэзыгъапсэри, и къарур зышэщIри езы ар зытхыр, авторыр, зытетхыхьым, Iуэхугъуэ гуэрым е цIыху щхьэхуэм, зэрыхущытыр къызэриIуатэ щIыкIэрщ, ар къызыхэщ и гупсысэхэрщ, и Iуэху еплъыкIэхэрщ. Мис абы къайгъэ къокI редактор дзыхьмыщIхэм я деж уи тхыгъэр зэрынэсу. Ар ящыщ зыщ Европэм илъэс 400 — 500 хъуауэ зыщызыужь мы жанрым ди деж гъуэгу зэрыщимыгъуэтам и щхьэусыгъуэхэм. Литературэр пхъэшыкъум ираубыдауэ щаIыгъ къэралтэкъэ Урысейр — пащтыхьхэм я татуугъуэми, большевик генсекхэм я тетыгъуэми? Гупсысэ хуитыр зи дамэ очерк лIэужьыгъуэр мыбы лъэтэгъуэ щихуэнт? Урыс тхакIуэхэми яхэтащ эссер зыгъэбзэрабзэ — жыжьэ нагъэсатэкъым ахэри. Совет лъэхъэнэми щыIащ абы тегушхуэ зырыз. Къыжьэдакъуащ. Хрущев и зэманырщ эссеистикэр совет литературэм нэхъ гъунэгъу къыщыхуэхъуар. Ди щIыналъэми къэсат абы и псыпэр, псыкIэр уэрыщэу къримыжами. Шэч зыхуащIын гуэр я нэ къыфIэнамэ, дэ ди идеологие хьэсэпэхъумэхэм нэхъ гуащIэжу зыкъагъэлъэгъуэн хуейти, ди бжыхь цIырхъхэр нэхъ быдэу къыщIэкIырт Кремлым и блынхэм нэхърэ.
Сэ си ныбжь тхакIуэхэм, журналистхэм я «лъэтеувэр» «хуабэ нэпцIым» и гъэмахуэ шылэм хуэзат. Москва къикI газетхэм, журналхэм къытехуэхэм задэсщIурэ, сэри сигу къыпылъадэрт «гупсысэ хуитхэр» згъэлъэтэну. А «узыфэм» и хущхъуэр редакторхэм фIыуэ ящIэрт, стхахэр, хабзэ зэрыхъуати, къыслъырадзэжырт. Сигу ихужыркъым «Ленин гъуэгум» и редакторым и къуэдзэ «мы антипартийнэхэр теддзэнукъым!» — жиIэу къызжьэхэлъэу, си статьяр къызжьэхидзэжауэ зэрыщытар. «Анти» лъэпкъи хэлътэкъым а статьям, адрей схутрамыдзахэм зэрыхэмылъам хуэдэу. Антисоветчикти, диссидентти жыхуэпIэхэр дэнэ щыIэми тщIэртэкъым абы щыгъуэ. Партым е властым пэщIэувэн гуэри стхыртэкъым. «Парт линиеми» зэи сытекIакъым, иджыри, ар сыбзыщIыркъым, а линием захуагъэу, пэжыгъэу, цIыхум я сэбэпу хэлъам срителъхьэщ, слъэкIамэ, «линием» щыщ зыкъоми зэзгъэзэхуэжынт — слъэкIыркъым. ФIыуэ хэлъар нобэрей гъащIэми хэслъхьэнт — слъэмыкIыхэр аращ. А замредакторым хуэдэхэм си тхыгъэхэм «анти» щIыхалъагъуэр ахэр адрейхэм, псори зэсэжахэм, емыщхьу зэрытха къудейрт. Критикэ гуэрхэр къахэхуэрт, парт унафэхэр гъэзэщIэныр республикэм тэмэм дыдэу зэрыщемыкIуэкIым и щапхъэхэр къахьырт. Дэри, ди щIалэгъуэти, тIэкIу едгъэлей хъунт, иджы «ди менталитет» щIыжаIэм зыдэдмыщIыщэу. Псори тщIэну дыхуейт, къэралым и щIыпIэ псоми хабзэуи, политикэуи, идеологиеуи щыIэр ди фIэщ ящIати, Москва щыжыпIэ хъур Налшык щыжыпIэ щIэмыхъур зэхэдгъэкIыну иужь дихьэрт. Къэдлэжьыр а къэдлэжьрат: «Мыпхуэдэ лирикэ…», «Уэ уи еплъыкIэм хуэныкъуэр хэт?» Апхуэдэу къыппэувым уи эссе, хьэмэ абы ещхь гуэр пхутридзэнт?
«Эссе стхащ» — жысIэу апхуэдэ си щхьэ теслъхьакъым зэи. Iуэхушхуэу, жэуаплыныгъэшхуэ зыпылъу къысщыхъурт. Жанрыр езыр хэплъыхьа гуэрщ. Уриджэгу хъунукъым. Абы и хабзэхэр редакторхэм фIэгъэнапIэ ямыщIын щхьэкIэ, си тхыгъэ щхьэхуэхэм «къэзыхъумэ» рубрикэ къахуэзгупсысат: «Эссе пэлъытэ» — эссеи хуэдэу, итIани абы нэмысыпауэ авторым къыщыхъужу къикIыу. Газет редакцэхэм жьы трагъэпсакъым рубрикэм — занщIэу траудащ, эссе хуэмэбжьымэу тхыгъэхэм халъагъуэри дагъакIуэу. Ар тету япэу къыдэкIар ЩоджэнцIыкIу Алий теухуа тхыгъэшхуэт: «ГъащIэм и зауэлI» («Iуащхьэмахуэ», 1976, №3).
Мы сызыбгъэдэс тхыгъэми тезгъэуващ а жанр дамыгъэр, сыгугъэу: нэгъуэщI щхьэкIэ мыхъуми, эссе хабзэхэм я хьэтыркIэ къытхуагъэгъунщ «авторым и щхьэм къыбгъэдэкIыр» куэдыIуэ зэрыхъуар. «Авторым къыбгъэдэкIым» хэзыгъахъуэхэм ящыщщ зытепсэлъыхь юбилярым щхьэкIэ фIы куэдыIуэ игу зэрилъыр. Литературэм щхьэкIи. Мис абы и хьэтыркIэ пфIэмыфI гуэрхэми утепсэлъыхьын хуей мэхъу.
Эссе жанрым и псыпэр ди хадэм къызэрилъэда щIыкIэр тхыдэм хэувауэ жыпIэ хъунущ, дыгушыIэ хуэдэу-рэ «Америкэ къызэIухыным» дызэрытепсэлъыхьам и сценарийм тету. КъызэрыщIэкIымкIэ, «Эссе жанрыр адыгэ литературэм къызэрыхихьам щхьэкIэ» литературэ саугъэт ятауэ щытащ илъэс зытхух ипэкIэ. «Сыт-тIэ, жыпIэнт, хэт зэран хуэхъурэ?» Зэран къыпхуэхъупэми, зыхуэбгъэшэч хъунщ. Зэран зыхуэхъур лъэпкъ литературэм и тхыдэр арамэ-щэ? Пэжыр зэхьэкIа зэрыхъум и закъуэкъым. Жанр щхьэхуэхэр нобэрей литературэм къыщищта зэманыр къебгъэкIуэтэхыху, лъэпкъ литературэр балигъыпIэ щиува лъэхъэнэм и данагъэхэр нэхъ зэхэмыбз мэхъу, дуней псом къыщацIыхуа литературэр лъэрымыхь гуэру къафIегъэщI а псом щымыгъуазэхэм.
И зэхэлъыкIэкIэ эссер лирическэ очеркщ. Апхуэдэ очерк лIэужьыгъуэр адыгэ тхакIуэхэм къагъэсэбэпу щIадзат пасэ дыдэу. «Эссе» жаIэу фIамыщами (а зэманхэм ар хабзэу щыIакъым), апхуэдэ очеркхэр ятхат Теунэ Хьэчим, КIыщокъуэ Алим, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм, КIэрашэ Тембот, Нало Ахьмэдхъан, МэшбащIэ Исхьэкъ, нэгъуэщIхэми. ГъэщIэгъуэнщ урысыбзэкIэ тхэуэ щыта япэ адыгэ тхакIуэхэм я творчествэми мы щIэплъыпIэмкIэ уриплъэну. Нэгъэсауэ эссе дыдэщ адыгэ литературэм и щIэдзапIэу ялъытэ «Долина Ажитугай» очеркыр, Къаз-Джэрий итхар, 1836 гъэм Пушкиным и журналым тридзауэ щытар. Апхуэдэщ КIашэ Адэлджэрий и «На холме» очеркри, 1861 гъэм «Русский вестник» журналым къытехуар.
Саугъэт зратхэми Тхьэм хьэлэл яхуищI, нэхъыбэжми иратащэрэт, псом япэу тхакIуэ щIалэхэм — гъэгушхуэн мурадкIэ. Ар хъарзынэуи дощIри, мыпхуэдэхэм деж сэтей къохъу Iуэху мыщхьэпэ гуэрхэри. Литературэм и нобэм унафэ тращIыхьыну зи пщэ дэхуахэм яхэтщ абы и дыгъуасэм щыгъуазэ зыхуэпщIу гугъу зыщIебгъэхьын лъэпкъ щымыIэу къэзылъытэхэр. КъызэрыщIэкIымкIи, умыщIэххэми хъунущ адыгэ литературэм и тхыдэр. Литературэ щIэныгъэр абы зэрыхуэкIуар къызыфIэIуэху гуэри плъагъуркъым. Дэнэ IуэхущIапIэ ущIыхьами, щIалэ нэкIу тхъуэплъхэмрэ зи щхьэц бацэр сырыхуу ирезыгъэ-Iа хъыджэбзыжь цIыкIухэмрэ щызэхэсщ я пэр компьютерым иIуауэ, тхыдэр езыхэм я деж къыщежьэу я фIэщ зэрыхъужам къызэгуичу, уабгъэдэтIысхьэрэ занщIэу жэуап щIахь лэжьыгъэм утепсэлъыхьыну щIэбдзамэ, «сыт мыбы зи гугъу ищIыр?» жыхуаIэу, я нэр къихуу къоплъхэу.
* * *
«Рыцарь в жизни и в литературе» статьяр зэрыхэIэба щымыIэу къытрадзат газетым. Перестройкэм тIэкIу къигъэлэла идеологие винтыр иджыри щIакъузэжа щIыкIэтэкъым. Демократие доухуэ жызыIэхэри утым зэримыкIт. Абы щыгъуи си гугъат статьяр адыгэбзэкIи къытрезгъэдзэну, фIэсщынури си хьэзырт — «Шу закъуэ». Зыгуэр щхьэкIэ зэблэури къэнэжат. Хьэмид илъэс 70 щрикъурщ «Адыгэ псалъэм» фIыуэ гъэкIэщIауэ къыщытехуар, ари сэ сыщымыIэу ягъэхьэзырати, «Шу закъуэм» къизгъэкIымрэ Хьэмид апхуэдэм щIезгъэщхьымрэ сэ сызэрыхуейм хуэдэу къыхэщатэкъым.
«Шу закъуэм» и образыр ящыщщ адыгэ псэукIэмрэ IуэрыIуатэмрэ нэхъ уардэ дыдэу къагъэщIахэм. ЗекIуэ ежьэхэм я пашэу хахыр псом нэхърэ нэхъ лIыгъэ зыхэлъ, нэхъ Iущ, зэуэнми нэхъ хуэIэзэрт, абы «Шу закъуэ гъуазэкIэ» еджэрт. Псом нэхърэ нэхъ Iулыдж зыхуащIыр, псом япэу уэрэд зыхуаусыр «Шуущхьэ закъуэрт». Ар зи закъуэу зекIуэ ежьэ, Iуэху гуэркIэ гъуэгуанэ техьэ шурт. «ЩIалэр шуущхьэ закъуэти, и закъуэу мэзхэр щIищыкIырт» — жеIэ уэрэдым, шынэ зымыщIэм и лIыгъэр здынэсыр абыкIэ игъэлъагъуэу. Нартхэм я деж дыIэбэмэ, япэ дигу къэкIыжыр, дауи, Бэдынокъуэщ. Мыр «Дзэгъэшынэ шу закъуэкIэ» зэджэм и щапхъэщ. Апхуэдэхэр, IуэрыIуатэм къызэрыхэщыжымкIэ, я закъуэ биидзэм поуври зы пакIэ Iуах. «ХэкулI» зыхужыпIэнухэрщ эпосым «шу закъуэ» эпитетымкIэ игъэлъапIэр.
Литературэми хьэкъ къытенэркъым а образыр гъэбжьыфIэнымкIэ. Адыгэ тхакIуэхэм ящыщу ар нэхъ къызэхъулIэр КIэрашэ Темботт. ТхакIуэшхуэм и гур кIэрыпщIэпат шу закъуэхэмрэ абыхэм я хъыбархэмрэ, и романхэм ящыщ зым фIэщыгъэцIэ хуищIари абы къыхэкIат. Роман щыхъукIэ, апхуэдэ шум и зэхэзекIуэ-хэм щэху, авантюрэ гуэрхэри хэмыпщIэу хъуркъым. ГъэщIэгъуэнщ КIэрашэм и шум Майн Рид и «Всадник без головы» романым, къэунэхукIуэдыжурэ, къыхыхьэ шу закъуэр уигу къызэ-ригъэкIыр.
Адыгэ шу закъуэм и теплъэр (портретыр) Тембот егугъупэу зэригъэщIэращIэм и щапхъэ къыщIэтхьыр ар Хьэмид Iэзэ дыдэу къэбэрдеибзэм зэрырилъхьари фэдгъэлъагъун папщIэщ.
«Ерстэм… IуащхьэмкIэ плъэмэ, шу закъуэр Iуащхьэ щыгу дыдэм итт. И шыщхьэ къыхуэгъэзауэ, мывэ сын гъэжам хуэдэу, мыхъейуэ, щытт… И гъэпсыкIэкIи и фащэкIи зэраIуатэ дыдэм хуэдэщ. И зекIуэкIэкIи аращ: къыздикIаи, къызэрыуваи имыщIэу, Iуащхьэ щыгум напIэзыпIэм къытехутащ.
И фащэрщ гъэщIэгъуэн дыдэр… Цеищхъуэм и гупэмкIи и кIэмкIи дыщэ уагъэхэр къедэкIащ. И хьэзырыбгъэри и цей IэщхьитIри апхуэдэщ — уагъэ тхыпхъэ защIэщ. И къамэ-бгырыпхри и хьэзыр Iупэри аращ — дыщэ маскIэр къапоткIу. И нахътэм телъ дыжьыным дыгъэ бзийр щоджэгу. И мест вакъэр плъыжьыбзэщ. Мэз адакъэм хуэдэу, къуэлэнпщIэлэнщ, езыр, зи щыпэшэс щIалэщ жыпIэну, шым къецIыкIуэкIыу, трапха щIыкIэу, тегъэпщIауэ тесщ… Еплъыху, нэхъри егъэщIагъуэ шур… Мыпхуэдэ щIыпIэ зэгъуэкIыу цIыху нэгъуаджэхэм я кIуапIэм, щысакъыным и пIэкIэ, Iуащхьэ щыгум иуващи, итщ. Зэми хъунт, тIэуми хъунт. Iуащхьэр нэрыгъыу иубыдащи, наIуэ зэрыхъунми щышынэркъым…»
Иужьрей псалъэхэрщ зыхэлъыр шу закъуэхэм я щэхур. Шу закъуэр цIыху зи жагъуэ, гуп хэмыхьэ гуэру аракъым. И закъуэу къикIухьыну, гъуэгу жыжьэ зэпичыну мышынэ лIыхъу жиIэу аращ абы кърагъэкIыр. ЗыщIыпIи зыщимыущэхуу, щIыпIэ зэгъуэкIи, цIыху нэгъуаджэхэм я кIуапIи къапимыкIухьу, и занщIэ и гъуэгуу здежьамкIэ кIуэцIрыкIыу — апхуэдэущ зэрыплъагъур. Зи закъуэу гъуэгуанэшхуэ техьэ зекIуэлIыр къызыкъуэгушхукIыр, абы игурэ и щхьэрэ щIызэтелъыр и шым и зэфIэкIымрэ езым бгъэдэлъ лIыгъэр зыхуэдизымрэ ещIэжри аращ.
Къэрмокъуэ Хьэмид шы дэнэ къэна, лъакъуэрыгъажэ тесу зэи слъэгъуакъым, машинэ рули игъащIэм иубыдауэ зэхэсхакъым. Техникэм дауэ хущытми, и теплъэкIи, и дуней тетыкIэкIи абы уигу къигъэкIыжыр мис а адыгэ шу закъуэрщ. Езырщи — уанэгум къимыкI уэркъ щауэм хуэдэу зэщIэгъэпсащ — лIы екIущ, бгы псыгъуэщ, дэнэ кIуэми, ауэ сытми зэфIэсми, и щхьэр лъагэу Iэтащ, «и тэмакъым къамэ иригъэжэхащ» щIыжаIэм ярейуэ, «сыкъ» жоуэ зэфIэтщ. И тхыгъэхэм лейуэ зыри къызэрыхэмыхуэм хуэдэу, хэбдзыну зыри хэлъкъым и Iэпкълъэпкъи, и нэпкъпэпкъи — Iэзэ дыдэу ящIа дизайнщ. Адыгэ пщащэхэм я нэхъ дахэхэм уэрэд зыхуаусым хуэдэт и зэманыгъуэм.
Иджыри къызэфIэщIакъым, лейуэ лы е къупщхьэ къыкIэрыщыркъым.
И акъылри а зэрыжанщ, и гурыхуагъэри аращ, и къалэмри игъэ-тIылъакъым. Илъэс 80 ныбжь уи щIыб дэлъыну псынщIэ цIыкIукъым. Дэ, «зауэшхуэм и бынхэм», тшэчамрэ дызыхущыщIамрэ къэплъытэмэ, илъэс къэс тIум пэбжын хуейт. ИтIани — дыкъикIуэтыркъым. Сэ схуэдэу, илъэс зытIущкIэ нэхъыщIэхэр, дыкъэдзыхэ хъужыкъуэмэ, дызыщыукIытэн диIэщ — ди шу закъуэ гъуазэр дяпэ итщ…
«Нартхэ ди Бэдынокъуэ! Нартхэ ди лIы икъугъэ…» Куэдрэ сигу къэкIырт: сыту пIэрэт «лIы икъугъэм» нартхэм кърагъэкIыр? Иджы адыгэбзэм и псалъалъэ пIащэхэр диIэщи, хъарзынэкъэ! Абыхэм иратха псори шэч къызытумыхьэжын защIэкъым. «Икъугъэр» урысыбзэкIэ тэрмэш зэращIар занщIэу си фIэщ хъуащ: «Настоящий мужчина». Иджы жанру щыIэ псори щызэхатхъуэж, щызэхаушыпсэ зэманкъэ! Литературэм, псом хуэмы-дэу, кинематографием, хэз хъуащ «фэнтези» («ненаучная фантастика») зыфIаща тхылъ, кино лIэужьыгъуэ-хэр. «Фантазиещ» жыхуиIэщ, ухуеймэ, щIы уи фIэщ, ухуэмеймэ, умыщI. ЦIыхухэр есэжащ нэгъуэщI планетэхэм къикIыу къытхуэкIуэ хьэщIэхэм, е дэ ди щIырытесхэр модэ Марс е абы и къуажэкIэм къыпыс жылэ гуэрым зарыхуеблагъэм теухуа фильмхэм. IэшрыI жанрщ, мифхэри, псысэхэри, таурыхъхэри, нобэ зекIуэ хъыбархэри, реальнэ дыдэ дунейри зэхэзэрыхьыжауэ, сюжет зэфIащIэу, Сосрыкъуэ Тхъуэжьейм тесу гъуэгум мытэмэму зэпрыкIыу ГИБДД-м яубыдауэ зэныкъуэкъуми, къыбгурымыIуэн зыри хэмылъу. Дауэ хъуну пIэрэт, жызо-Iэ, фильм, сытхэм мыхъуу, дунейхэр пэж дыдэу зэхъуэжатэмэ, псалъэм папщIэ, нартхэр ди деж къэкIуауэ, абы я деж Хьэмид къыщыхутауэ Алыджхэ я унэмкIэ зыблригъэхыу, Сэтэнеи и шордакъым къиуварэ… Тобэ ирехъу, и гъуэгу пхудидзыхынтэкъым, Бэдынокъуэ и зэчырым ежьуунт армыхъумэ: «СыешхакIуэ-ефакIуэкъым, СылэгъунакIуэ щауэкъым…» Аращ «Шу закъуэ» образым и эстетикэр. Зэ иубыда шы тесыкIэм, къыхиха гъуэгум тетын хуейщ — сыт хуэдэ дунейми хэгъэшасэ.
«Рыцарь» щIыфIэсщари арат япэрей юбилей статьям. «Рыцарь»-р нобэ этикэ нэщэнэу нэхъ къагъэсэбэп псалъэщ, лIыгъэ зэрыхэлъым и мызакъуэу, IуэхуфI и Iэужьу, гушхуэ кIуэцIылъу, захуагъэм и телъхьэу, пэжым пхутемышу, жиIам тебгъуэтэжу дунейм тет лIым и фэ ираплъ. ЦIыхубзым и нэмысым папщIэ къикIуэтыну и напэ зэрыхуимыгъэфэщэнур хэтыжу. Ар псоми ящIэ, нэхъ ямыщIэнкIэ хъунур образым и лъапсэр, езы псалъэ, иджы лъэпкъ псоми яхэлъыр, къызэрежьарщ. Псалъэр нэмыцэбзэм къыхокI «шу» (всадник) мыхьэнэ иIэу, зауэ, зекIуэ, сытхэм хэтыныр зи нэрыгъым, иужькIэ дворян псоми я псэукIэм тражыIыхь хъуащ. Зэрытлъагъущи, адыгэлI нэсым, е, иджы къаублэжауэ, «уэркъ щауэ» жыхуаIэм, и шыфэлIыфэрщ «рыцарми» и напщIэтелъыр. Псалъафэхэм я семантикэкIэ, псалъэхэм, псалъэуха пычыгъуэхэм я мыхьэнэр хэхауэ зэрадж хабзэхэмкIэ, къапщтэмэ, «рыцарми», дэ «шу закъуэ» жыхуэтIэми къарыкIыр зэтохуэ.
Урысейм щыщхэми, нэгъуэщI къэрал къикIа тхакIуэхэми, еджагъэшхуэхэми ятхыжауэ куэд дыдэ щыIэщ адыгэ шу зекIуэлIым и хахуагъэм, лIыгъэм, и гу къабзагъэм ятеухуауэ. Апхуэдэ шууэ абрэджу, партизану мэ-зым щIыхьэжхэр, къуршым ихьэжхэр куэд дыдэ хъуат Кавказ зауэм и зэманым. Литературэм сыщрихьэлIауэ къысхуэщIэжыркъым — дыщыцIыкIум нэхъыжьхэм апхуэдэ шум щхьэкIэ жаIэу зэхэсхыу щытащ: «Хьэжрэт ищIат». «Тхьэлъанэ (икърар) ищIат» (илъ ищIэжыну) жаIэу кърагъэкIыу арат. Дэтхэнэ лъыщIэж шум щхьэкIэ жаIэртэкъым — пащтыхьыдзэм лъэпкъым, хэкум лейуэ кърахар имыгъэгъуну тхьэ иIуауэ къэзыкIухь шу хахуэхэр, хъыбарышхуэ зиIэ, уэрэд зыхуаусахэр арат зыхужаIэр. «Хьэжрэт зыщIахэр» «Хьэжрэтым», Къэбэрдейр щызэтракъутэм Псыжь икIыжа адыгэхэм, ящыщхэрт. ИкъукIэ зэпкърыхауэ апхуэдэхэм топсэлъыхь Кавказ зауэм и тхыдэтх цIэрыIуэ, урыс армэм и генерал Потто Василий. Абы зэритхымкIэ, «хьэжрэткIэ» еджэрт «къэбэрдей щIэпхъуэжахэм» («Беглые кабардинцы») ящыщу урысхэм зэпымыууэ къезауэ, «емыпсыхыж» адыгэ шухэм. Генералыр ящымытхъуу къанэркъым лIыгъэрэ псэемыблэжыныгъэрэкIэ дунейм зэбгъэпщэн темыт «хьэжрэтхэм». Ауэ, адрейуэ а лIыхъужьхэм ятетхыхьа, ноби ятетхыхь урыс тхыдэтххэм, литераторхэм хуэдабзэу, Потто зытрикъузэр «хьэжрэтхэр» къанлыуэ, хъунщIакIуэу, щхьэфIэх защIэу, псоми яхуэмыух «набег» хъужыр я гъащIэ IэщIагъэу къэгъэлъэгъуэнырщ. Псори зэгурыIуам хуэдэу, «хьэжрэтхэм» зэреджэр зыщ: «хищники». УбзыщIын зыри хэлъкъым — апхуэдэхэри итащ а зэманым Кавказым. Ауэ лейм пэув, хейм къыщхьэщыж шу закъуэхэмрэ абыхэмрэ куэд я зэхуакут. Мохэр нэхъыбэм гуп зэрыгъэхъуурэ зекIуэ ежьэхэу, хъунщIэ ящIыну, мылъку къаугъуеину зэдэшэс шу нэпсейхэрт, гъащIэм и щызыгъэм къызэгуич уэркъ щIалэгъуалэрт. А зекIуэлI лIэужьыгъуитIыр зэхэгъэкIын хуейуэ япэу зи тхыгъэ къыхэщахэр езы адыгэхэм къахэкIа тхакIуэ-патриотхэрт, Хъан-Джэрий, КIашэ Адэлджэрий хуэдэхэрт.
ЩIэджыкIакIуэхэм а зэщхьэщыкIыныгъэр ягурыгъэIуэным йолIалIэ Къэрмокъуэри. Зи хэкур зыхъумэж адыгэхэм я пашэхэрщ абыи лIыхъужь нэсу къилъытэр. Шу закъуэ-рыцарым и щапхъэхэр куэд мэхъу, ауэ дэ зы закъуэ нэхъ дытепсэлъыхьынщ. «Адыгэ сопротивлением» и лIыхъужь нэхъ наIуэ дыдэхэм ящыщщ зи уэрэдыр яIэпымыху Ажджэрий и къуэ Кушыкупщ. Нэхъ гукъинэж дыдэ хъыбарыр Къэрэмырзэ Алий и къуажэу Лабэ Iуфэ Iусар 1825 гъэм Вельяминов генералым и унафэкIэ зэрагъэсам пыщIащ. Лажьэ зимыIэ къуажэр зэтра-къутащ, яхъунщIащ, къуажэдэсхэр — лIыжьи, фызыжьи, сабии, зэхэгъэж ямыщIу, зэтраукIащ, гъэру яубыдащ, зауэм хэкIуэдащ езы Къэрэмырзэ Алийри. Нэхъ зэгуэпыгъуэ дыдэращи, дзэ гупым я унафэщIу щытар къэбэрдеипщхэм къахэкIа, урысыдзэм хэт Бекович-Черкасскэрт. Гъэр хъуахэм яхэтт Къэрэмырзэм и фызитIри. КъардэнгъущI Зырамыку зэритхыжамкIэ, фызитIри щIасэу зыкъомрэ иIыгъащ Бекович-Черкасскэм, иужькIэ зыр и адэм и унэм иригъэшэжащ, мыдрейр Джылахъстэнейм щыщ уэркъ Астемырым, и ныбжьэгъу хъунти, щIасэ фызу хуригъэшащ. Астемырым апхуэдэ пудыныгъэ илэжьу зэхэзыха Кушыкупщ Псыжь адрыщIкIэ, абы фIэкIа Iуэху имыIэу, щэхуу къикIщ, Астемырейм къакIуэщ, Астемырыр къуажэбгъум дишщ, зэпэуври, шууэ, зэзауэщ, къиукIри къыздикIамкIэ игъэзэжащ. Апхуэдэт шу закъуэ леймыгъэгъухэр.
Хьэмид дигу къегъэкIыж, лей мыгъэгъухэм я щапхъэу IуэрыIуатэм ди пащхьэм къригъэувэхэр — Хьэтхым и къуэ Мыхьэмэт, Шэджэмокъуэ Хьэсанш, НапцIэ и къуэ НапцIэ, Борэжь, Азэпщ Гъудэберд… «Ахэр щIэдзыхэн-рэ къыщIикIуэтынрэ щыIэкъым, гъащIэм пыкIын хуей щыхъукIэ, мэскъалкIэ къызэфIэщIэркъым». «Зи цIэ къитIуа лIыхъужьхэр, — къыпещэ адэкIэ, — хэбгъэгъуащэ хъунукъым «лIакъуэ-
лIэш «шу хъыжьэхэм»… ЦIыху гъащIэр абыхэм зыуи кърадзэртэкъым… Андемыркъан сымэ (Хьэтхым и къуэр, Борэжь, Есэнокъуэ зэшхэр, НапцIэ и къуэ НапцIэ, н.) нэгъуэщIщ: зекIуэлIхэщ, зауэшыхэщ, IэщакIуэхэщ, итIани хейм илъ ягъажэу плъагъункъым, ар дэнэ къэна, тепщэхэр бий ящIауэ, абыхэм еныкъуэкъуу долъагъу, лъахэм гузэвэгъуэ къыщылъысым деж (зэрыпхъуакIуэхэр къыщеджэдажьэ-кIэ) шу пашэ мэхъу, хуей хъумэ, хэкур бийм щахъумэурэ, гъащIэр ят».
Ауэ сытми къызэрыгуэкIхэкъым тхыдэмрэ IуэрыIуатэмрэ зэрызэхущытым, щхьэ закъуэ лIыхъужьыр фIым зэрыщIэбэнымрэ цIыхубэ гурылъхэмрэ зэрызэхуэкIуэм, щызэщхьэщыкIи къызэрыхъум критикыр зыхуишэ гупсысэхэр. Андемыркъан, дигу къегъэкIыж абы, пэж дыдэу псэуа цIыхущ, ар цIыхубэм я гущIэм щагъафIэ образ щэджащэщ, тхыдэм щыцIэрыIуэ лIыхъужьщ. «Ауэ тхыдэмрэ IуэрыIуатэм-рэ хабзэ зырыз ябгъэдэлъщ. IуэрыIуатэм тхыдэр егъэпсыж, егъэщIэращIэ… А хабзэхэм япкъ иткIэ, Андемыркъан ди пащхьэ къоувэ леймыгъэгъу лIыхъужьым, бэнакIуэ къызэфIэмыщIэжым, джатэм ириджэгу шууей хахуэм и щапхъэу. IуэрыIуатэм гу лъетэ ар зэрыщхьэ закъуэми — сыт хуэдиз лIыгъэ къуэлъми, Андемыркъан гуузу мэкIуэд: «Щхьэ закъуэ бэнакIуэм и натIэр аращ» — жыхуиIэщ IуэрыIуатэм».
Шу закъуэхэм я лIыгъэм, я уардагъым иригуфIэу, иригушхуэу, и къалэмыр игъэтIылъыжыркъым критикым. Куэдыр зытемыIэбэми нос — «щхьэ закъуэ» бэнакIуэхэм я трагедиеми и щIэм дрегъаплъэ. Шэч хэлъкъым — нэгъуэщI гъуэгу, нэгъуэщI ухыгъэ къаритатэмэ, лъэпкъми, лъахэми нэхъыбэ хуащIэфынут абыхэм. Ар къилъытэ щхьэкIэ, IуэрыIуатэм и судыр щабэкъым. Абы и накъырэмкIэ цIыхубэм иреIуэкI шу закъуэ хъыжьэхэм: «Уи щхьэм лIыгъэ хуэпщIэжыныркъым нэхъапэр». «Ар «шу закъуэ хъыжьэхэм» я къуаншагъэкъым — я насыпыншагъэщ, — занщIэу иреупщIэ фольклористым, — зэманращ ахэр щхьэ закъуэ зыщIар. Зэман тэмэм халъхуатэмэ, абыхэм зэфIагъэкIыфыну щытар лъытэгъуейщ». Хэкум папщIэ зи псэ зыт лIыхъужьырщ адыгэ IуэрыIуатэм емышу игъафIэр. «Апхуэдэ цIыхум и щIыхьыр лъагэ дыдэщ. IуэрыIуатэм дежкIэ нэхъыщхьэр а щIыхьырщ — ар абы ехъумэ, нэхъри егъэбатэ, егъэщIэращIэ… ЛIыхъужьым и псэущхьэ дэнэ къэна, и лIэныгъэри а щIыхьымкIэ псыхьауэ» щытын хуейщи.
IуэрыIуатэм и дерсхэр мыкIуэщIщ, зэплъытын щымыIэм хуэдизщ. ЦIыхубэ психологиер, лIыгъэмрэ лIэныгъэмрэ я философиер нэхъ куууэ къыбгурыIуэн папщIэ щхьэпэ хъун защIэщ критикым абы къыхих гупсысэхэри.
* * *
«ЗекIуэ и вакъэ лажьэркъым», — жиIатэкъэ пасэрейм? Хьэмид шу закъуэ гъуазэм, емыпсыхыж шум щIедгъэщхьар ар иджы шы дгъэ-шэсыжыну, шыгъэ-лIыгъэкIэ дгъэунэхужыну аракъым. Шуупэр, зэрытщIэжщи, гъуэгукIэ гурыгъуазэщ, адрейхэр здынэмысам, ямыгъэунэхуам гупыр ешэф. Ар къэхутакIуэщ, Колумбщ, щIэ гуэр къэзыгъуэтщ, гъуэгущIэ, хэкущIэ, е нэгъуэщI гуэр къызэIузыхщ, лъыхъуэным зи гур хуэпаб-гъэ, зылъыхъуэр къимыгъуэтауэ, здежьам нэмысауэ, зи шыр къыжьэдэзымыкъуэ зекIуэлIщ. Апхуэдэ гъуэгуанэ зэпызычым, шупэхутэкIэ зэджэм, ебгъапщэ хъунущ тхыдэми, литературэми, IуэрыIуатэми я лъапсэ-хэм къэхутэныгъэ лэжьыгъэшхуэ щезыгъэкIуэкIа ди ныбжьэгъур. Езым япэкIэ ди щIэныгъэлIхэм ягухэр щымыулъэпхъэща щIыпIэ жыжьэхэм и шылъэр нихусри, зекIуэлI-литературоведыр щылъыхъуащ икIи къигъуэтауэ жыпIэ хъунущ ди тхыдэм, культурэм я къуэпсхэр къыщежьэри, абыхэм зыщаукъуэдия щIыналъэхэри. Грекхэмрэ адыгэхэмрэ я мифхэр зэрызэпыщIар куэд щIауэ жаIэрт еджагъэшхуэхэм. Хьэмид абыхэм щIэрыщIэу ириплъэжри, къэхутэныгъэщIэхэр хилъхьэфащ. Нэхъ гъэщIэгъуэныр адэжкIэ Iэбэу, нартхэм я къежьапIэр, нарт лIыхъужьхэм я цIэхэр къызытекIар ижьрей Египетым къыщылъыхъуэн хуейуэ къызэрыхилъхьарщ. Эпосыр джыным къаруушхуэ езыхьэлIа адыгэ нартовед акъсакъалыр, ауаныщI тIэкIуи хэлъу, къыхуэхъущIат: «Сосрыкъуэ и шы лъакъуапIэ Нил псыхъуэм къыщигъуэтыну хэтщ Къэрмокъуэр!». Иджы абы тепсэлъыхьхэр я фIэщу Хьэмид жиIам ирогъуазэ — гушыIи, ауани хамылъхьэжу.
Дэри дызэрыцIыкIурэ Сосрыкъуэ кIэс дыхуащIауэ дыхэтщ нарт хъыбархэми (Си гуапэ дыдэщ я цIэхэр зэрызэтехуэр — гуимыхуж схуэхъуа а хъыбархэм сыхэзышари Хьэмидт — КхъуэIуфэ Хьэмид, си адэшхуэр), дызэджаIами абы хыхьэжауэ, мыбы ехьэлIа гуэрхэм куэд щIауэ догупсыс, Сосрыкъуэ и шы лъакъуапIэр пэж дыдэу Нил псыхъуэм къыщылъыхъуэн хуейр къабыл тщыхъуащи. Абы и щыхьэт гуэрхэри гукъэкIыу къыщытхуэкIуэ щыIэщ. А псор иджыпсту мыбдеж къыхэтIункъым, ящыщ гуэрхэр зы зэман ттхыжауэ щытащи. «Сыту пIэрэт мыри зезыхуэр?» жызыIэн щыIэмэ, иреплъ: «Х. Кауфов. «Вечные странники», Н. 2002, с. 290 — 296. А тхылъым ар къыщIыхыхьар адыгэхэмрэ пасэрей Египетымрэ яку дэлъа зэпыщIэныгъэхэм дытепсэлъыхьын хуей хъуати арат. ЗэпыщIэныгъэхэр мынаIуэ ды-дэу къызэрынэр зыкъомкIэ и зэранщ гиксосхэм (Азие лъэныкъуэмкIэ къикIыу, Египетыр зыубыдауэ щыта лъэпкъхэм) ятеухуа щIэныгъэ нартоведением зэрыхэмытым.
Сосрыкъуэ и шы хэгъэпщыпIэхэм я закъуэ сытми Хьэмид адыгэ щIэныгъэм и щIыналъэщIэу дигъэцIыхуар? Газетым, журналым щыщылэжьа илъэсхэмкIэ дгъэзэнщи, Къэрмокъуэрщ зи фIыщIэр Адыгейм, Къэрэшей-Шэрджэсым, Абхъазым яхудиIэ литературэ, культурэ зэпыщIэныгъэхэр зы мардэ изэгъауэ, къэщIэрэщIэжауэ зэрыщытар, ди лъэпкъхэм я зэхуэдэ тхыдэр, бзэр, IуэрыIуатэр зэгъусэу джын зэрыхуейм пыщIа къалэнхэр белджылыуэ зэрыувар. ЖытIам къидгъэкIыр зэпыщIэныгъэхэр зэи зэпымыу системэу зэрызэтеуварщ. «Мыпхуэдэу щытамэ, сыту фIыт» — жаIэу абыхэм тепсэлъыхь нэхъапэми щыIащ, ауэ ар ипэжыпIэкIэ гъащIэм щекIуэкI Iуэхуу зэтегъэпсэныр, ди къуэшхэм я тхыгъэхэр ди деж, дыдейхэр — абыхэм я деж щытрадзэу хабзэу гъэувыныр зи жэрдэмыр Хьэмидт. Адыгей, абхъаз литературэм ди тхылъеджэхэр щыгъуазэ щIын и лъэныкъуэкIэ абы зэфIигъэкIар зы тхакIуэ союз и лъэкIыныгъэ ебгъапщэ хъунщ.
Дауи, Хьэмид зэхиубла Iуэхушхуэхэм ящыщу япэ дыдэ игъэщын хуейр хамэ къэрал щыпсэу адыгэхэм я деж кIуэ гъуэгур, ахэр адэжь хэкум къэзышэж лъагъуэр зэрыхишарщ. Хьэмидщ япэ дыдэу абыхэмрэ дэрэ дызэхуэтхэ-къытхуэтхэжыр къезыгъэжьар. Сэри абы сезышэлIауэ щытар аращ — куэдым зэрахуэтхэр, къызэрыхуэтхэжхэр зэхэсхати, и унэ сыкIуэри, адрес зыбжанэ къеIысхат. Сэ абы щыгъуэ университетым и ещанэ курсым сыщIэст, Хьэмид ди кафедрэ дыдэм аспиранту щыIэт. ПисьмокIэ абы щыгъуэ ныбжьэгъу къысхуэхъуахэм ящыщ куэдым иджыри къэс сапыщIахэщ. Ахэр икъукIэ къысщхьэпэжат 1977 — 1980 гъэхэм «Хэку» обществэм сыщыщылэжьам, абы и пэ илъэс зыбгъупщIкIэ къихуэу Сирием, Ливаным, Иорданием, Тыркум япэу сыщыкIуам къыщыщIэдзауэ. Хьэмидщ Сирием щыщ ди хэкуэгъу щIалэ япэ дыдэу республикэм къезыгъэблэгъауэ щытари. Нобэ апхуэдэхэм псори есэжащи, къызыфIэIуэхужыр мащIэщ. А зэманым хамэ къэрал ис гуэрым ухуэтхэн-къыпхуэтхэжын, абы къипшу хьэщIэ къебгъэблэгъэным пыщIауэ щытар лъытэгъуейщ. Нэхъ хьэлъэ дыдэр иджы десэжауэ «спец-служба» жыхуэтIэхэм я нэIэ къыптемыту зы лъэбакъуэ пчы, зы письмо птхы е къыпхуатхыж зэрымыхъурт. Убэлэрыгъыу, е адыгагъэм зыдебгъэхьэхыу, пхэнжу убэкъуамэ, псалъэ лей къыбжьэдэлъэтамэ, бэлыхь ухэхуэныр бетэмалт.
Хьэмиду къыщIэкIынущ Кавказ зауэм, ИстамбылакIуэм пыщIауэ XIX лIэщIыгъуэм, ХХ и пэщIэдзэхэм Урысейм къыщыдэкI журналхэм, газетхэм къытехуэу щыта тхыгъэхэр зэгъэуIуныр, щIэныгъэ хабзэхэм тету джыныр япэу Iуэху зыщIари. Ари тынш цIыкIутэкъым а зэманым. Япэрауэ, абыхэм зыдебгъэхьэхыныр «интернационализмэм» утезыш шейтIан лъагъуэу ялъытэрти, а «спецслужба» дыдэхэр къыпкIэлъыплъу щIадзэрт. ЕтIуанэрауэ, зи гугъу тщIы тхыгъэхэр зытет газет-журналхэр зыщыбгъуэтынур Москва, Ленинград, Тбилиси хуэдэ къалэшхуэхэм я библиотекэхэрт, абыхэм укIуэн, е библиотекэхэм зэхуаIэ зэгурыIуэныгъэхэмкIэ (МБА) къебгъэхьын хуейт. Тхыгъэхэм яхэтт «фонд зэхуэщIахэм» щахъумэу фIырыфIкIэ узрамыгъэкIуалIэхэри.
Япэ адыгэ тхакIуэхэм я IэдакъэщIэкIыу а библиотекэхэм щахъумэхэр япэу щIэзыпщытыкIахэми ящыщщ Хьэмид. Абыхэм ар апхуэдизкIэ дахьэхати, лэжьыгъэшхуи ятриухуэнкIэ хъунт. АрщхьэкIэ къылъагъэсыжакъым. Къэунэхуу щIидзат литературэм и Iыхьэ-Iыхьэ гуэрхэм, адэ щIэин хадэжьым хуэдэу, «тур» тращIэрэ, куутI хуащIрэ, «Мыр дыдейщ, зыри фыкъимыхьэ, фыкъемыIусэ!» жаIэу къэувхэр. Ахэр литературэм иригузэващэу аратэкъым. Я нэхъыбапIэм адыгэбзэкIэ тхэкIи еджэкIи ящIэртэкъым, диссертацэ узым ихьырти арат. Мис ар ящыщщ апхуэдэ щIыкIэкIэ (иджы «рейдерский захват» жыхуаIэм хуэдэу) къаубыда литературэ хадэхэм къыщаугъуея диссертацэхэм уигу щIакIэрымыпщIэм, ахэр фIы дыдэу ятхауэ щытми. Хъарзынэщ, тхы, Алыхьым щхьэкIэ, ауэ иджы «къызэIупхыр» уи япэкIэ нэгъуэщIхэм къызэIуахауэ (кавычкэхэм дэмыту) зэрыщытар зыщIыпIэ деж къыхэгъэщ.
Абдеж щиухыркъым мыбыхэм гъэщIэгъуэну хэлъу къекIуэкIар. «Хадэхэр» къэзыубыдхэм къащхьэщыжын тыншу къыщагъуэтырт IуэхущIапIэ лъагэхэм, зэблагъэ-зэIыхьлы сытхэмкIэ я закъуэтэкъым къулыкъущIэшхуэхэр мыбыхэм къащIыдэщIыр. Ахэр кIэзызырт урысыбзэм нэмыплъ гуэр ирату фэ къраплъынкIэ. Япэ тхакIуэхэр-тIэ, а бзэм и дунейм, Урысей къэралыгъуэм къыхэтэджыкIа защIэт. Иджыри унафэщIхэм куэд яхэткъым а нэмыплъ узыр къемыфыкIыу — минрэ дунейм зихъуэжами.
Тхыдэм щынахуэ щхьэусыгъуэхэм къыхэкIыу, япэ адыгэ тхакIуэхэр зэрытхэр урысыбзэрт. Ахэр гугъэт я анэдэлъхубзэмкIэ тхыбзэ, тхылъ, журнал, газет, нэхъыщхьэжращи, — абыкIэ еджэ щыщымыIэкIэ, я урысыбзэ тхыгъэхэр къызыхэкIа лъэпкъхэм зыгуэркIэ къахуэщхьэпэну. КуэдIейкIэ къахуэщхьэпауи пхужыIэнкъым, урысыбзэкIэ абыхэм еджэн адыгэу а зэманым щыIар зэрымащIэ дыдэр къэплъытэ-мэ. Къащхьэпэн щыщIидзар дэ ди зэманырщ. Ар зи фIыщIэри япэу ахэр псоми ящыгъупщэжа журналхэм, газетхэм кърахыжу, архивхэм къыхахыжу щIэзыдзахэрщ. А тхакIуэхэм я тхыгъэхэм «тур» трищIэу и щхьэ Iуэху зэрыдигъэкIын IэмалкIэ къыхуэгъэсэбэпынут Хьэмиди. Ауэ абыхэм пщIэуэ яхуищIыр къызэригъэлъэгъуар нэгъуэщIущ. Ди литературэм и зэхэублакIуэхэм къащIэнауэ къагъуэтыжар, къанэ щIагъуэ щымыIэу, адыгэбзэ къабзэкIэ зэридзэкIыжащ, а щIыкIэм тетуи ахэр зы зэман зэ зыхуатхауэ щыта лъэпкъым и пащхьэ ирилъхьэжащ а лъэпкъым и бзэмкIэ. ФIэщ щIыгъуейщ апхуэдэ насып я тхыгъэхэм къайхъулIэжыну гугъэ ящIыхауэ ди япэ тхакIуэхэм. Хьэдрыхэ хабзэ гуэр щыIэр пэжмэ, я псэр гуфIауэ къыщIэкIынщ.
Хьэмид зи жэрдэмщIакIуэу мыбдеж къыщыдгъэлъэгъуахэми, ищхьэкIэ зи гугъу тщIахэми зыри яхэткъым абы и цIэр зытет дамыгъэ гуэркIэ къыхагъэщу, псоми ящIэн, зыми шэч къытрамыхьэн хуэдэу къыхагъэбелджылыкIыу. Щыгъуазэхэм (иджы апхуэдэу къэнахэри зырызщ), пэжырыщIэкъухэм мис мы дэ иджыри дызэлIалIэм хуэдэ гуэр ятхыжмэ, сщIэркъым, армыхъумэ, нэгъуэщI гугъапIэ щыIэжкъым. Псори «Америкэ къызэIухыным» илIыкIхэм зыкIэщIаупщIащ. Сыт пщIэн, Америкэр къызэIузыхари Христофор Колумб щхьэкIэ, зи цIэ фIащар нэгъуэщIщ. Колумб, тенджызым и зекIуэлI гъуазэм, зэрихьа лIыгъэм, хиша лъагъуэм и фIыщIэкIэ Европэм къэсат дунейм цIыхуу тетым я Iэнэм ноби темыкI ерыскъыхэр, хадэхэкIхэр, тутын, шыбжий сытхэр хэтыжу — кIэртIофыр, томатыр, нартыхур, гуэгушылыр, нэгъуэщI Iэджи. А лъагъуэмкIэ Испанием и королым кхъухьхэм кърихуашэрт яхуэмыIэт дыщэмрэ дыжьынымрэ, нэгъуэщI хъугъуэфIыгъуэхэр. Адмиралым и жагъуэгъухэм королым бзэгу хуахьати, Колумби, и къуитIри Iэпхлъэпхыу трюм кIыфIым ирадзэри, Испанием къашэжат. Королым гущIэгъулыуэ фэ зытригъэуэжу, ахэр къригъэутIыпщыжа щхьэкIэ, тенджыз гъуазэм зыкъиужьыжакъым. ТхьэусыхакIуэ королым деж кIуэнути, абы хуэфэщэн щыгъын къудей хузэмыгъэпэщурэ, факъырэ дыдэ хъуауэ, къытехуэри лIащ.
Апхуэдэщ цIыхухэр, сыт пщIэн? Дунейр къызэриухуэрэ, мылъкум и закъуэкъым, щIыхьри яхузэрыгъэгуэшыркъым. Колумб и ныкъуэкъуэгъухэм ящыщ Америго Веспучи жыхуаIэр тенджыз гъуазэхэми экспедицэхэм я пашэхэми ящыщакъым. Колумб къызэIуиха щIыналъэщIэм гуп гуэрым хэту зэрыщитIысыкIыу, абы занщIэу къыгурыIуащ дунеищIэ зэрытехьар, Колумб игу къэмыкIа фейдэ Iэджэ абы къыпыпх зэрыхъунур. Авантюрист IуэхущIафэхэр къызэребэкIым нэмыщI, Америго Веспучи хуэхейтэкъым тхэн Iуэхум. И нэгу щIэкIхэм имылъэгъуа Iэджэ щIигъужурэ, пэж дыдэу телъыджэ щIыналъэм теухуауэ итххэр Европэм къыщыдэкI газетхэм къригъэхьу щIидзащ: мыр жэнэт жыхуаIэращ, телъыджэу щыIэр пхуэмылъытэнщ — пхъэщхьэмыщхьэхэр, жыг абрагъуэхэр… мэзхэм щIэрэ гъунэрэ яIэкъым, хьэкIэкхъуэкIэу щIэмыс щыIэкъым, псы ежэххэм дыщэ кIанэхэр кърахьэх, цIыхуу щыпсэухэр дахэхэщ, ауэ бзаджэхэщ, цIыхул яшх, уи фыз-си фыз яIэкъым, щхьэж зэгуакIуэщ… Апхуэдэ «репортажхэр» къызытехуэ газетхэр зэIэпах-зэIэпалъхьэу щIаджыкIырт. Ахэр бзэ куэдкIэ зэрадзэкIауэ, тхылъ щхьэхуэхэуи къыдэкIахэт. Мыгувэу Европэм щынэхъ цIэрыIуэ дыдэ цIыху хъуащ Веспучи.
Зы зэман дэкIри, континентыщIэм и картэ щызэхалъхьэм, абы фIащынум зэныкъуэкъушхуэ къикIакъым: «Америго» жаIэри тратхащ…
* * *
Уэрэдыжьхэр фIыуэ зымы-лъагъу къытхэту къыщIэкIынкъым. Сэ сыкъапщтэмэ, сфIэфIщ седэIуэн, тIэкIуи сыщежьу къэхъуу, дыдейхэм нэмыщI, нэгъуэщI лъэпкъхэми зэхалъхьахэм, къапщтэмэ, урыс уэрэдыжьхэм, романсхэм, псом хуэмыдэу, тхыдэм къыхэщыж лIыхъужьхэм ятеухуахэм. Зэи къэзгъанэркъым «Фызщ и Iуэхур» — жаIэу и ныбжьэгъухэм къызэрырахъуэнам нэхъ хэмы-лъу, къэжэрыпщым ипхъу дахэр псым хэзыдза Стенькэ Разин и хъыбарым траухуа уэрэдыр зыщIыпIэ къыщыIу-мэ, и кIэм нэс семыдаIуэу. Дауи, къуаншагъэт, цIыхугъэншагъэт атаманым ищIар, ауэ ныбжьэгъугъэм и хьэтыркIэ къащохъури, цIыхубэм Разиныр ягъэкъуаншэркъым. Мис абы къытехъеикIри, зэгуэрым къезгъэжьат «Уэрэдыжь макъамэхэр» жиIэу усэ гуп стхыну. Абы щыщ уситI 2000 гъэм къытехуат «Адыгэ псалъэ» газетым: «Стенькэ Разин», «Хьэтх Мыхьэмэт». ТIуми («посвящение» жыхуаIэм хуэдэу) авторым и ныбжьэгъухэм я инициалхэр тетт. ЕтIуанэм тет хьэрфхэм — «Къ. Хь.»-м — «Къэрмокъуэ Хьэмид» жиIэу къеджэн хуейт. Хэт дауэ къе-джами сщIэркъым. Хьэтх Мыхьэмэт и хъыбарымрэ и уэрэдымрэ Хьэмид нэхъ игъэлъапIэхэм, новеллэ зытритхыхьахэм ящыщщ. Мыхьэнэншэм къытехъеикIа псалъэм и зэранкIэ шу цIэрыIуэм бэлыхь зытрилъхьэжауэ жеIэ хъыбарым. ЗэхэзекIуэ зи хабзэ Мыхьэмэтыр къэкIуэжу и шыпхъу цIыкIум илъэгъуати, ар къыхуэмыцIыхуу, и нысэм еупщIащ: «Мо шу екIур хэту уиIамэ нэхъ къэпщтэнт?» Нысэм и щхьэгъусэр къицIыхужати, «ЛIыуэ сиIамэ», — жиIащ, зыми къыхимыхыу. Пщыпхъум ар и анэм Iуридзэжащ. Нысэр хамэ шум лIыкIэ ехъуэпсауэ гуащэм идэнт? И къуэр къызэрыдыхьэжу: «Ди нысэм сигу ебгъащ», — жреIэ.
Абы фIэкIа хуейтэкъым апхуэдэ Iуэхуми, Мыхьэмэт и лэгъунэм щIэмыхьэжу, унафэ ищIащ щхьэгъусэр и дыщым яшэжыну. Къэхъуам щхьэжэ хидза лIыр зекIуэм къыхэмыкI шу закъуэу ежьэжащ. Хъыбархэм языныкъуэхэм, пэжыр къыщыщIэщым, Мыхьэмэт и фызыр къишэжауэ жаIэ, иныкъуэм ар ядэркъым. Къэрмокъуэм и новеллэр тIум язми щымыщу еух, фызыр къишэжыну Хьэтхым и щыкъум игъакIуэм и пщэ ирелъхьэ: «СынэкIуэжынущ», — жиIэмэ, къэшэж, «Хьэуэ», — жиIэмэ, хыумыгъэзыхь».
Дэ ди псалъэмакъым къиубыдымкIэ, пэжыр зыхэлъыр искусствэращи, уэрэдым къызэрыхэщымкIэ, Хьэтх Мыхьэмэт зэ жиIам епцIыжыну игу илъкъым: унэмкIэ еплъэкIыркъым — и «анэжьыр щхьэлъащIэ уэсми», и «щуIэгъэр бгъафэ чэсейми». Усэр зытхами фIэфIт лIыхъужьыр и щхьэгъусэм екIужрэ и унэ етIысылIэжатэмэ, ауэ мэгузавэ: итIанэ дауэ хъуну шу закъуэм и хабзэ ткIийр, хэт щIэблэм яIэжынур адыгэлI пагэм и щапхъэу?
ХЬЭТХ МЫХЬЭМЭТ
Къ. Хь.
И гущхьэ къуэпсыр зэмылъауэ
Хэт гъыбзэм псэр хуищIын Iэдэж?
Табу щхьэщэщкIэ зыр мэлъаIуэ:
«КхъыIэ, Сорренто къэгъэзэж!»
«Зэ закъуэ сэ укъызэплъыжтэм…»
Бэщ гъыбзэр — ищIкъым зым емыкIу.
«Зы махуэ уэ укъызитыжтэм…»
Кърешыр мыдкIэ Зырамыку.
А псоми хэлъщ зы хьэлэмэт:
Зигу ем хуэхейхэр зэхуозэж.
Хьэтх гъуазэм и къуэу Мыхьэмэт,
Уи унэ уэри екIуэлIэж!
Зэгуэр жиIам зекIуэлI ещэжрэ?
ЛIыгъэм нэмыщIкIэ хуей ар щIыхь?
Адыгэ гъыбзэм зэрищIэжрэ
Уэ уемыпсыхыу, къыбокIухь.
НысащIэр бампIэм егъэжэщIыр,
Лэгъунэ нэщIым нэху къыщокI.
Жеипэ закъуэу бжьыхьэ жэщыр
Уэ бдигъэкIуэну и нэр къокI.
Ауэ уэ щхьэнтэр пщIым нэхъ благъэ,
ЩIагъэIужынур уэрэд хэт?
И къэрэгъулу лIы пагагъэм
Хэку нэзым Iутыжынур хэт?
Апхуэдэу шэч къэпхьыжыныр, дауи, «Унагъуэ кодекс» законым езэгъыркъым. Ауэ Хьэтх Мыхьэмэтыр литературэ образщ, ари фольклор поэзием къыхэтэджыкIауэ. ГупсысапIэр нэгъуэщIщ — уэрэд зыхуиусын лIыхъужь имыIэмэ, лъэпкъыр лъэпкъ хъужынукъым. Зыусыни уиIэн хуейщ. «Къэрэгъулхэр» зэкIэ диIэщи — куэд и уасэщ. Шу закъуэхэр иджыри Iутхэщ «хэку нэзым», адыгэхэм я щIыхьыр къыздэна лIэщIыгъуэхэм «шу кIашэу» къызэранэкIам хуэдэу. Пщэдей-щэ? Си щхьэкIэ аращ псом хуэмыдэу сыщIэгузавэр. Нобэ зи илъэс 80-р дгъэлъапIэ ди шу закъуэ гъуазэр фIыкIэ куэдрэ ди япэ Тхьэм иригъэт! Дэри и ужьыр тIыгъыу дыкIуэмэ, зыщIыпIэ дынэсынщ. ДыкъызэплъэкIмэщ Iуэхур — иужь итхэр апхуэдэу куэд дыхъужыркъым. Дэ ди яужьыжращи, шу гуэрэн къыткIэлъеIэу пхужыIэнкъым. Мис аращ гуныкъуэгъуэ къозытыр. ДиIэр, къытхуэнэжар, дывгъэхъумэ, маржэ, зыр зым дыхуэвгъэсакъ!
