
Къумахуэ Iэбубэчыр и щIэблэ щэджащэр
ЦIыхум игъуэт зыужьыныгъэр, и дуней еплъыкIэр, Iуэху зехьэкIэр зыкъомкIэ елъытащ ар къызыхэкIа унагъуэм. Лэскэн ЕтIуанэ къуажэм щыпсэу Къумахуэхэ Iэбубэчыррэ Куэзэрэ яухуа унагъуэр нэмысрэ хабзэрэ зэрылът, нэхъыжьым — пщIэ, нэхъыщIэм — гъуэгу щигъуэтт. ЗэгурыIуэрэ зэдэIуэж-рэ яку дэлъу ягъасэрт абыхэм я бынихыр: щIалиплIымрэ хъыджэбзитIымрэ. Еджэныр Къумахуэхэ я унагъуэм щIыпIэ хэха щызыубыд, пщIэ щызиIэ Iуэхугъуэти, зэщхьэгъусэхэр щIэхъуэпсырт я къуэхэу Башир, Мухьэдин, МуIэед, Мурадин, япхъухэу Тосэрэ Анусэрэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ, IэщIагъэ екIу ирагъэгъуэтыну.
А псори зрагъэхъулIэным хунэмысу, 1941 гъэм Хэку зауэшхуэр къэхъеящ. Фронтым япэу Iухьахэм ящыщащ Iэбубэчыр. Бийм иращIылIа зауэ гуащIэхэм псэемыблэжу хэтащ ар икIи абыхэм ящыщ зым хэкIуэдащ. А гуауэшхуэм нэгъуэщIи къыкIэлъыкIуащ. Зауэр зэриухрэ куэд дэмыкIауэ, Куэзэ и къуэхэм ящыщ МуIэед зэуэзэпсэу дунейм ехыжащ. Быныр и закъуэу къигъэтэджын, игъэсэн, иригъэджэн хуейуэ гъащIэм къалэн зыщищIа анэм дежкIэ ари удын хьэлъэт, арщхьэкIэ гуауэм зрыригъэщIыкIакъым Куэзэ. «Гугъэ здэщыIэм гъащIи щыIэщ», — жыхуиIэрати, фIым щыгугъыу, быным ятеубгъуауэ илъэсхэр ирихьэкIащ. Iэбубэчыр зауэм щыдэкIым къыжриIауэ щыта псалъэхэм гъащIэм къыхуигъэушыжащ ар. «СыздэкIуэр зауэщ, псэзэпылъхьэпIэщ. КъэзмыгъэзэжынкIэ хъунущ… Сабийхэм яхуэсакъ, тхуэхъумэ. Iэмал гуэр бгъуэтыххэмэ, егъаджэ», — псалъэхэр Куэзэ и тхьэкIумэм дапщэщи итт.
Iэбубэчыр и уэсятыр игъэзэщIащ Куэзэ.
Къумахуэ зэщхьэгъусэхэм я бын пажэ Башир (1923 — 2006) зауэм и пэ къихуэу къиухат Налшык дэт политпросветтехникумыр. Лэжьыгъэ IэнатIэ тэмэм игъуэтыным хунэмысу, Хэку зауэшхуэр къэхъейри, и ныбжьыр илъэс 18 фIэкIа мыхъуауэ ари фронтым кIуат, и насып къикIри, 1947 гъэм Iэпсэу-лъэпсэууэ къигъэзэжащ. Зи сабиигъуэр властыщIэр щIыпIэм щыщагъэув лъэхъэнэм, зи щIалэгъуэр Хэку зауэшхуэм и илъэсхэм ирихьэлIа Башир щIэныгъэ зэгъэгъуэтыным къыдэкIуэу, нэгъуэщI къалэн куэди и пщэ къыдэхуат. Зи адэр зыщхьэщымытыж унагъуэшхуэм анэм щIыгъуу ари я тегъэщIапIэт, ахэр зыхуей хуэгъэзэнымкIи абы лъэкI къигъэнакъым. Бын нэхъыщIэхэр пIынымкIэ, лъэ быдэкIэ гъащIэм хэгъэувэнымкIэ Куэзэ зыIэригъэхьа ехъулIэныгъэхэм Башир и фIыгъэшхуи хэлът. ЩIалэ нэхъыжьыр здынэс щIэныгъэ лъагапIэхэм, дауи, псом нэхърэ нэхъ щыгуфIыкIыр анэрат.
Зауэ нэужьым Башир къиухащ Краснодар дэт щIыналъэ парт школыр. КъыкIэлъыкIуэу и зэфIэкIым щыхигъэхъуащ КПСС-м и ЦК-м епхауэ лажьэу щыта Парт школ нэхъыщхьэм. Къэрал, парт IэнатIэхэм пэрытащ, журналистикэми жыджэру хэлэжьыхьащ, экономикэ унэтIыныгъэ зиIэ нэтынхэр телевиде-нэм щигъэхьэзыру. Абы и зэфIэкIхэм къыхуахьа лъагапIэ-хэм ящыщщ КъБКъУ-м и егъэджакIуэ нэхъыжьу щIидзэу экономикэмкIэ кафедрэм и унафэщI, университетым и учётно-экономикэ факультетым и декан къулыкъухэм зэрынэсыфар. Мэкъумэш щIэныгъэм зиужьу, ди республикэм КъБКъМА еджапIэ нэхъыщхьэр къызэрыщызэIуахами и лэжьыгъэшхуэ хэлъщ Къумахуэм. Мы зэманым Къэ-бэрдей-Балъкъэр къэрал мэкъумэш университет хъуа а еджапIэр лъэ быдэкIэ увын, езым хуэдэ IэнатIэхэм ефIэкIыу лэжьэн папщIэ, Башир лъэкI къигъэнакъым. Илъэс 20-кIэ ар щытащ экономикэмкIэ кафедрэм и унафэщIу.
Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм зэрыпэрыта зэман кIыхьым къриубыдэу абы и къалэмыпэм къыпыкIащ щIэныгъэ лэжьыгъэу 150-м щIигъу, монографиехэр, еджапIэ нэхъыщхьэхэм я студентхэр зэрырагъэджэн тхылъхэри хэту. Къумахуэм и дэтхэнэ къэхутэныгъэри мыхьэнэшхуэ зиIэт мэкъумэш IэнатIэр ефIэкIуэнымкIэ. Ахэр ди щIыпIэм шэщIауэ къызэрыщагъэсэбэпам экономикэ и лъэныкъуэкIэ фейдэшхуэ къахуихьащ мэкъумэш IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм. ЩIэныгъэлIым и унафэм щIэту щIэныгъэ-къэхутэныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэр ирагъэкIуэкIащ цIыху 20-м щIигъум. Абы иригъэджахэм къахэкIащ щIэныгъэхэм я кандидатхэр, докторхэр, къэрал IуэхущIапIэхэм я унафэщIхэр.
Экономикэ щIэныгъэхэм я доктор япэу ди республикэм щыхъуа профессор цIэрыIуэ, Урысейм и естественнэ щIэныгъэхэмкIэ Академием, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием, ЩIэныгъэхэмрэ гъуазджэхэмкIэ Петровскэ академием я академик, УФ-м, КъБР-м щIэныгъэхэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ Къумахуэ Башир Iэбубэчыр и къуэр. ЩIэм и лъыхъуакIуэу щыта Къумахуэ Башир и къалэмыпэм къыпыкIа дэтхэнэ щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэми, щатха зэманым емылъытауэ, ноби мыхьэнэшхуэ яIэщ.
авказ бзэщIэныгъэм елэжьахэм я нэхъ цIэрыIуэ дыдэхэм ящыщщ Башир и къуэш нэхъыщIэ Мухьэдин (1928 — 2008). Курыт еджапIэ нэужьым ар щIэтIысхьащ Тбилиси дэт къэрал университетым кавказыбзэхэмкIэ и къудамэм. 1952 гъэм ар фIы дыдэу къиухри, СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и Академием БзэщIэныгъэмкIэ и институтым и аспирант хъуащ. Еджэныр зэфIигъэкIа нэужь, а институт дыдэм кавказыбзэхэмкIэ и къудамэм и щIэныгъэ лэжьакIуэу ягъэуващ икIи адэкIэ Къумахуэм зэпича щIэныгъэ гъуэгуанэр зэрыщыту а институтым епхауэ екIуэкIащ. Абы япэщIыкIэ кандидат диссертацэр, иужькIэ доктор диссертацэр ехъулIэныгъэкIэ щыпхигъэкIащ.
ЛIэщIыгъуэ ныкъуэм къриубыдэу Къумахуэ Мухьэдин адыгэбзэхэм я фонетикэм, грамматикэм, стилистикэм теухуа щIэныгъэ лэжьыгъэу 200-м щIигъу, абыхэм монографиеу 14 яхэту, игъэхьэзыращ. IуэрыIуатэм и бзэр джыным теухуауэ щIэныгъэлIым иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэр ди хэкум и филологие щIэныгъэм лингвофольклористикэ цIэр щызыгъуэта унэтIыныгъэм лъабжьэ хуэхъуащ. Къумахуэ Мухьэдин хэхауэ иджащ кавказыбзэхэр тхыдэм къызэрыщызэдэгъуэгурыкIуар. Абы и лэжьыгъэхэм дуней псом пщIэ къызэрыщыхуащIам и щыхьэтщ Европэм щынэхъыжь икIи щынэхъ цIэрыIуэ дыдэхэм ящыщ, Лунд къалэм (Швецие) дэт университетым и доктор цIэ лъапIэр къызэрыфIащар. Ар Урысейм Естественнэ щIэныгъэхэмкIэ и академием, Куржым ЩIэныгъэхэмкIэ и академием, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием я действительнэ члент. Къумахуэ Мухьэдин и монографие зыбжанэ, статья куэд Швецием, Инджылызым, Германием щытрадзащ. ЩIэныгъэлIым фIыщIэ ин бгъэдэлъщ томитI хъу «Къэбэрдей-шэрджэсыбзэр», адыгэхэм я япэ лъэпкъ щIэнгъуазэр дунейм къызэрытехьамкIэ. Аращ а тхылъхэм я проектхэр зи Iэдакъэ къыщIэкIар, я редактор нэхъыщхьэу, щIэныгъэ и лъэныкъуэкIэ унафэщIу щытар. Мыхьэнэшхуэ яIэщ Къумахуэ Мухьэдинрэ абы и щхьэгъусэ, щIэныгъэ лэжьакIуэ Зарэрэ IуэрыIуатэм и бзэмрэ гъащIэмрэ я зэпыщIэныгъэм теухуауэ ятха тхылъищми.
Къэхутэныгъэ лэжьыгъэм, щIэныгъэм ехьэлIа къызэгъэпэщыныгъэ Iуэхухэм къадэкIуэу ар егъэджэныгъэми егугъуащ. Къумахуэ Мухьэдин и унафэм щIэту кавказыбзэхэр джыным пыщIа Iуэхухэм ятеухуа доктор, кандидат диссертацэу 30-м щIигъу ятхащ икIи пхагъэкIащ. Абы къызэригъэпэщащ щIэныгъэм и IэнатIэм пщIэшхуэ щызыгъуэта филологие къэхутэныгъэм и унэтIыныгъэ хэха. Къумахуэ Мухьэдин зэи и нэIэ тригъэкIакъым Адыгейм, Къэбэрдей-Балъкъэрым, Къэрэшей-Шэрджэсым папщIэ кадрхэр гъэхьэзырыным, а республикэхэм я щIэныгъэлIхэм быдэу япыщIауэ, ядэIэпыкъуу, ядэлажьэу екIуэкIащ.
Филологие щIэныгъэм зегъэужьынымкIэ иIэ фIыщIэхэм папщIэ Къумахуэ Мухьэдин Iэбубэчыр и къуэм Урысейм ЩIэныгъэхэмкIэ и Академием и щIыхь тхылъхэр къратащ, «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр къыфIащащ.
Совет, урысей еджагъэшхуэ, профессор, Урысейм Естественнэ щIэныгъэхэмкIэ и академием щIыхь зиIэ и академик, КъБР-м щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, Рентген оптикэмкIэ институтым и генеральнэ директору, Физикэ оптикэмкIэ институтым и унафэщIу щыта Къумахуэ Мурадин (1941 — 2014) зэш-щIэныгъэлIхэм я нэхъыщIэт.
Иджыри школакIуэу, куэдым гу лъатат Мурадин есэпымрэ физикэмкIэ зэфIэкIышхуэ зэрыбгъэдэлъым. Курыт школыр ехъулIэныгъэкIэ къэзыуха щIалэщIэр тегушхуэри Москва кIуащ, и щIэныгъэм хигъэхъуэну, икIи МКъУ-м ядернэ физикэмкIэ и факультетым щIэтIысхьащ икIи ехъулIэныгъэкIэ къиухащ. Зыхуеджа IэщIагъэмкIэ щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ хъуа Къумахуэм лэжьэн щыщIидзащ МКъУ-м Ядернэ физикэмкIэ и институтым икIи илъэс 15-м щIигъукIэ абы егъэджакIуэу щыIащ. 1978 гъэм щIэныгъэлIыр ирагъэблэгъащ Курчатов Игорь и цIэр зезыхьэ, Атом энергиемкIэ институтым и лабораторэм и унафэщIу. А зэманыращ Мурадин дунейпсо цIэрыIуагъ къыхуэзыхьа, «Къумахуэм и эффект» цIэр щIэныгъэ дунейм щызыгъуэта абы и къэхутэныгъэ къызэрымыкIуэр наIуэ къыщыхъуар. Кристаллхэм электромагнит бзий лъэщ къызэрыхэкIым теухуа а къэхутэныгъэхэр лабораторэ лэжьыгъэхэмкIэ Америкэм нэрылъагъу щащIа нэужь, а физикэ къэхъукъащIэм Къумахуэм и цIэр фIащащ икIи абы дунейпсо щIэныгъэм унэтIыныгъэщIэ къыщызэIуихащ. Абы щхьэкIэ Къумахуэ Мухьэдин тIэунейрэ ягъэлъэгъуауэ щытащ Нобель и цIэр зезыхьэ дунейпсо саугъэтыр къратыну.
ХХ лIэщIыгъуэм и 80 гъэхэм еджагъэшхуэм аргуэру къэхутэныгъэ хьэлэмэт хэIущIыIу ищIащ. Абы рентген бзийхэр зыунэтI IэмалыщIэхэр къыхилъхьащ икIи рентгено-оптикэ, нейтронно-оптикэ системэхэм я технологиемрэ абы папщIэ Iэмэпсымэхэмрэ игъэхьэзыращ. Дуней псом абыхэм щыфIащащ «Къумахуэм и оптикэ», «Къумахуэм и линзэ» цIэхэр. 1991 гъэм Къумахуэ Мурадин и пашэу Рентгено-оптикэ системэхэм я институт къызэIуахащ. Абы къыдэкIуэу ар «Курчатовым и институт» Урысей щIэныгъэ центрым и лабораторэм и унафэщIт, апхуэдэу нэгъуэщI къэрал зыбжанэм я академиехэм, университетхэм щIыхь зиIэ я лэжьакIуэт. Илъэс 28-кIэ ар зи унафэщIу щыта институтым технологие лъагэхэм ятещIыхьа къэхутэныгъэ гъуэзэджэу 10 хуэдиз щаубзыхуащ. Ахэр къагъэсэбэпу хуежьэмэ, япэкIэ зэрыщытам хуэдэу, Урысейм бжьыпэр щиубыдыжыфынущ хьэршым, микроэлектроникэм, медицинэм, биологием, наноиндустрием, микромеханикэм, авиацэм, ХХI лIэщIыгъуэм и зыужьыныгъэхэр зыубзыху нэгъуэщI IэнатIэ хэхахэм.
Рентген оптикэмкIэ институтыр къызэзыгъэпэща икIи абы и унафэщI Къумахуэм пщIэшхуэ хуащIу 1992 гъэм хагъэхьат Германием физикэмкIэ и щIэныгъэ зэгухьэныгъэм. 2008 гъэ лъандэрэ хэтт РАН-м Аналитикэ химиемкIэ и щIэныгъэ советым.
Къумахуэ Мурадин щIэныгъэ лэжьыгъэу 250-м щIигъу, монографиеу 10 къытрыригъэдзащ. И къэхутэныгъэ къызэрымыкIуэхэм къапэкIуа урысейпсо, дунейпсо патенту 95-рэ иIэт. Совет, урысей щIэныгъэм япэкIэ къыщымыхъуауэ, ар къэрал куэдым зэщIыгъуу къыдагъэкI «RadIatIon Effects and Defects In SolIds» журналым КъуэкIыпIэ ЕвропэмкIэ и къудамэм и редактору илъэс 20-м щIигъукIэ лэжьащ. Абы пщIэшхуэ зиIэ SPIE дунейпсо щIэныгъэ организацэм и дипломрэ саугъэтрэ къратащ, а зэгухьэныгъэм щIыхь зиIэ и лэжьакIуэу щытащ. Апхуэдэу Къумахуэм къыхуагъэфэщащ Урысейм ЩIэныгъэхэмкIэ и Академием и ЩIыхь тхылъымрэ ахъшэ саугъэтымрэ. Инженер-оптикхэм я дунейпсо зэгухьэныгъэм и саугъэтым и лауреат хъуащ 2002 гъэм. Физикэ щIэныгъэм и зыужьыныгъэм хуищIа хэлъхьэныгъэ инхэм папщIэ Къумахуэ Мурадин дыжьын фэеплъ пхъэбгъу къыщыхузэIуахащ США-м и Католическэ университетым. Къэралыр зэрыгушхуэщ и цIэм ещхьу зи мурадхэр ину, IуэхущIафэхэр екIуу псэуа Къумахуэ Мурадин и гъащIэ купщIафIэр.
ЩIалэхэм я мызакъуэу, хъыджэбзхэу Тоси Ануси щIэныгъэ нэхъыщхьэ яригъэгъуэтащ Куэзэ. Зэшыпхъухэм КъБКъУ-р къаухащ. Тосэ и щIэныгъэм щыхигъэхъуащ Ростов къэрал университетым и аспирантурэм. 1962 гъэм ар къиухащ, и къэхутэныгъэ купщIафIэхэр зи лъабжьэу игъэхьэзыра и лэжьыгъэр ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкIри, биологие щIэныгъэхэм я кандидат хъуащ. КъэкIыгъэхэм я физиологие унэтIыныгъэмкIэ зэфIэкIышхуэ зыбгъэдэлъа Тосэ и къалэмыпэм къыпыкIащ щIэныгъэ тхыгъэ зэмылIэужьыгъуэу 60-м щIигъу. Адэ-анэ IэфIым, и анэкъилъху щэджащэхэм я фэеплъыр ехъумэ быным ящыщу псэуж Анусэ. Абы пщIэрэ щIыхьрэ иIэу адыгэбзэмрэ литературэмрэ илъэс куэдкIэ щригъэджащ я курыт школым. Анусэ иригъаджэ сабийхэр адрейхэм къахэщырт ябгъэдэлъ щIэныгъэкIи яхэлъ гъэсэныгъэкIи. Апхуэдэ Iуэху зехьэкIэ екIум и лъабжьэр, дауи, къыщежьар ар къызыхэкIа унагъуэ гъуэзэджэрат.
Лъэпкъ щIэныгъэм и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIахэм, абы и лъагапIэхэм нэсыфа щэджащэхэм ящыщт Къумахуэ зэщхьэгъусэхэу Iэбубэчыррэ Куэзэрэ я бынхэр. Ди къэралри, республикэри, щалъхуа Лэскэн ЕтIуанэ къуажэри зэрыгушхуэщ Къумахуэ зэшхэм я гъащIэ купщIафIэр. А нэхъыжьыфIхэм я щапхъэм тету, ахэр я гъуэгугъэлъагъуэу мэпсэу зы анэ къилъхуахэм къащIэхъуэ щIэблэр. Къумахуэ зэрыбыным я цIэхэр лъэпкъ тхыдэм къыхэнащ, абыхэм зэрахьа лIыгъэр зэманым фагъуэ зэи дэхъуну-къым.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
Пшынэр пасэу Iэпэгъу зыхуэхъуа Къэжэр Индрис
КъБАССР-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, «ЩIыхь дамыгъэ» орденыр зыхуагъэфэща Къэжэр Индрис Мыхьэмэт и къуэр Прималкэ районым хыхьэ Алътуд къуажэм 1895 гъэм къыщалъхуащ.
Пащтыхьым и зэман бзаджэм зэрыхиубыдамрэ къызэрыгуэкI мэкъумэшыщIэ унагъуэ къызэрыхэкIамрэ Индрис Iэмал къратакъым щIэныгъэ зригъэгъуэтыну. Ауэ абы и гъащIэм мыхьэнэшхуэ щиIащ икIи куэдкIэ къыхуэщхьэпащ и адэ Мыхьэмэт абы и зэхэщIыкIым зыгуэркIэ зригъэужьын мурадкIэ къыхуищэхуа пшынэм.
Пасэу пшынэр Iэпэгъу зыхуэхъуа Индрис и гурыхуагъэм и фIыгъэкIэ пшынауэ Iэзэ хъуащ. И цIэмрэ и зэфIэкIымрэ хэIущIыIу щыхъум, я къуажэм къыдэкIуэу хамэ жылэхэми щекIуэкI хьэгъуэлIыгъуэхэр, гуфIэгъуэ зэхыхьэхэр игъэдэхэну щIалэр ирагъэблагъэу щIадзащ. Абыхэм щызэхих уэрэдхэмрэ къафэхэмрэ гукIэ зригъащIэурэ и пшынэм къригъэкIырт, языныкъуэхэр и макъамэм дежьуужурэ жиIэрт.
Индрис и ныбжьыр илъэс 22-м иту, Октябрь революцэмрэ Совет властымрэ гуфIэу IущIащ, и пшынэр иIыгъыу, и къару илъыгъуэу. Абы и творчествэм, и зэфIэкIым нэхъыбэу зыщиужьар Совет зэманырщ. Къэжэрым итхауэ цIыхубэм ей хъужа «ЗэгуакIуэр дахэщ», «Залымыгъэ» уэрэдхэм а зэманым мыхьэнэшхуэ яIащ.
1929 гъэм Индрис къыщалъхуа Алътуд къуажэм ЩэнхабзэмкIэ и унэм уэрэджыIакIуэ гуп къыщызэригъэпэщащ, езыр и унафэщIу. 1931 гъэ пщIондэ лэжьа гупым ягъэзащIэу щытащ Индрис и уэрэдхэри нэгъуэщIхэм яусахэри.
1931 гъэм Къэжэр Индрис Къэбэрдей-Балъкъэр радиом пшынауэу икIи уэрэджыIакIуэу ирагъэблэгъащ. КъэфакIуэ-уэрэджыIакIуэ гупыр къыщызэрагъэпэщым, абы хыхьэри зауэм кIуэуэ дунейм ехыжыху абы щылэжьащ.
ЩIэныгъэ имыIэу езыр-езыру къэхъуа пшынауэ-усакIуэу, уэрэджыIакIуэу щытами Къэжэр Индрис цIыху Iущу, зэфIэкI ин зыбгъэдэлъ усакIуэу щытащ. КъищынэмыщIауэ, Iэзагъ ин хэлъу и пшынэмкIэ игъэзащIэм къыщымынэу, езым къафэ, ислъэмей зэхилъхьэу щытащ. Апхуэдэщ, «Индрис и къафэ» жыхуаIэу ноби ягъэзащIэ къафэ дахэр.
Iэзагъ ин хэлъу абы псалъэхэр зэригъэкIуурэ гукIэ зэхилъхьэрт пасэрей джэгуакIуэхэм хуэдэу. И уэрэдхэм макъамэ дахэхэр щIилъхьэжырти гум къыбгъэдэкI макъ щабэкIэ игъэзащIэрт, и пшынэм дежьуужу. Индрис и уэрэдхэмкIэ хабзэжьым пэщIэтт, щIэм щытхъурт, цIыхубэм я ехъулIэныгъэхэр хэIущIыIу ищIырт, бэнэныгъэмрэ текIуэныгъэмрэ къыхуриджэрт.
Совет властыр мыхъуамэ, Индриси Агънокъуэ Лашэ хуэдэу джэгуакIуэу е пшынауэу къэнэжынкIи хъунт. Ауэ, яухуа гъащIэщIэм и фIыгъэкIэ абы и зэфIэкIым зригъэужьащ. Ар цIыхубэм ягу къинэжащ пшынауэ Iэзэу, уэрэджыIакIуэ гъуэзэджэу, усакIуэфIу.
1941 гъэм фокIадэм и 3-м Къэжэр Индрис ансамблым хэкIри Хэку зауэшхуэм кIуащ. Ар бийм гъэр ищIахэм яхэхуэри, а илъэс дыдэм и щэкIуэгъуэ мазэм концлагерым шхын щхьэкIэ илIыхьащ.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
Къэбэрдей лIыкIуэхэр Иван IV IуощIэ.1557 гъэ
КъБАССР-м и цIыхубэ усакIуэ ХьэхъупащIэ Амырхъан
Адыгэ уэрэдус, джэгуакIуэ, ХьэхъупащIэ Амырхъан и фIыгъэ куэд хэлъщ ди лъэпкъ IуэрыIуатэм и фIыпIэ уэрэдыжьхэр, хъыбарыжьхэр цIыхубэм я деж екIуу нэхьэса зэрыхъуам.
ХьэхъупащIэ Амырхъан 1882 гъэм Аруан щIыналъэм хыхьэ Къэхъун къуажэм къыщалъхуащ. Зэманыжьым халъхуа Амырхъан и сабиигъуэм тыншакъым, уеблэмэ къуажэ школым щеджэну хузэфIэкIакъым. Пасэу лэжьэн щIэзыдза щIалэр и адэм и Iэпыдзлъэпыдзти, сабий щIыкIэ IэщIагъэхэм хэзэгъащ. И адэ Iэсхьэд джэгуакIуэу, хъыбарыжьхэмрэ таурыхъхэмрэ фIыуэ ищIэу щытащ. Абы и фIыгъэкIэ щIалэщIэм пасэу щIедзэ уэрэдхэр, гъыбзэхэр зэхилъхьэу.
Усэн щыщIидза япэ илъэсхэм ХьэхъупащIэм гъыбзэращ нэхъ къигъэсэбэпар. УсакIуэм и тхыгъэ ди деж къэсахэм ящыщу къызэтенар, зи мыхьэнэр мыкIуэдар «Дзадзунэ и уэрэд», «Яшам и тхьэусыхэ», «Мывэм нэхърэ нэхъ хьэлъэ», «Бохъшэ» уэрэдхэрщ.
Хэку зауэшхуэм и илъэсхэми зауэ нэужьми усакIуэм и къалэмыпэм тхыгъэ куэд къыпыкIащ. Апхуэдэхэщ «ЛIыфI нэщэнэ», «Къардэн Къубатий», «Жамборэ Щэуал», «Наурыз Мамышэ», «ГъущIынэ Гъузер», «Щхьэтепхъуэ» усэхэр, нэгъуэщIхэри. ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 60 — 70 гъэхэм ХьэхъупащIэм и творчествэм нэхъри зиужьащ. А лъэхъэнэм Амырхъан и Iэдакъэм къыщIэкIащ тхыгъэ хьэлэмэтхэу «Щынэ хужь», «Къарэмырзэ и фалъэ», «Гъыбзэ», нэгъуэщIхэри. Апхуэдэу дунейм къытехьащ усакIуэм и лэжьыгъэхэр зэхуэхьэсауэ зэ-рыт тхылъ щхьэхуэхэр.
Зауэ нэужьым Амырхъан и къару щоплъыж поэмэ жанрми. АбыкIэ дэIэпыкъуэгъу къещI адыгэ IуэрыIуатэр. Аращ усакIуэм и эпическэ тхыгъэхэм IуэрыIуатэм и нэщэнэр щIахэплъагъуэр. И поэмэхэм щIыпIэ нэхъ ин щызыубыдыр блэкIа зэманыр къэгъэлъэгъуэжынырщ. ПсэукIэ щыIам абы триухуащ «Къэзанокъуэ Жэбагъы», «Андемыркъан», «Си сабиигъуэр», «Тхыдэжь» поэмэхэр. Езыр хэмытами, Хэку зауэшхуэм теухуа тхыгъэхэри иIэщ ХьэхъупащIэм, псалъэм папщIэ, «Хэку зауэшхуэ», «Къэбэрдей партизанхэр» поэмэхэр.
И ныбжь хэкIуэтами, зауэ нэужь лъэхъэнэм Амырхъан хузэфIэкI ищIащ: уэрэджыIакIуэ гуп къызэригъэпэщащ, радиокIэ, телевиденэкIэ куэдрэ къэпсалъэу, лъахэм щекIуэкI зэIущIэхэм жыджэру хэту, нэгъуэщI щIыпIэхэм, лъэпкъхэм я деж кIуэуэ, я лIыкIуэхэм IущIэу. ЗэфIэкI лъагэ зыбгъэдэлъа усакIуэ гъуэзэджэм мызэ-мытIэу къыхуагъэфэщащ къэрал дамыгъэхэр, орденхэр. Ар хахат республикэм и Совет Нэхъыщхьэм и депутатуи. ХьэхъупащIэ Амырхъан «КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ» цIэ лъапIэри зэрихьащ.
АБАЗЭ Албэч.
Къэбэрдейм и джэгуакIуэшхуэ Агънокъуэ Лашэ
Къэбэрдейм и джэгуакIуэшхуэ Агънокъуэ Лашэ (и цIэ дыдэр Адэлджэрийт, ауэ и анэр ЛашэкIэ еджэурэ абы къытенащ) ди хэкум и мызакъуэу, нэгъуэщI щIыпIэхэми къыщацIыхуу щытащ. Ар 1834 гъэм Дохъушыкъуей (иджы Старэ Шэрэдж) къуажэм къыщалъхуащ. И адэр пасэу лIэри, и анэр зыдэкIуэжа унагъуэм дэщIыгъуу Къуэжьыкъуей Ищхъэрэ (иджы Шэрэдж Ищхъэрэ) къыщыхъуащ Лашэ. Ерэ фIырэ зэхищIыкI щыхъум къыщыщIэдзауэ дунейм ехыжыхукIэ Агънокъуэр хуэлэжьащ къызыхэкIа цIыхубэм и щэнхабзэр къэIэтыным, абы къафэ макъамэхэр, къебжэкI хьэлэмэтхэр зэхилъхьэрт, езыр пхъэцIычауэ Iэзэт.
ДжэгуакIуэ Iэзэм жиIауэ къэнахэм ящыщ куэд зэхуихьэсыжащ IуэрыIуатэдж КъардэнгъущI Зырамыку. Агънокъуэм и творчествэм куэд къызэщIеубыдэ — псалъэрэ макъамэкIэ къиIуэтам ящIыIужкIэ, и джэгукIэхэри, и къэфэкIэри, цIыхум яхуищIа Iуэхутхьэбзэхэри, и дуней тетыкIэри хохьэ джэгуакIуэ творчествэм.
ЦIыхум я гур кхъузанэ пхъашэщи, и чэзум ямытхыжар, щIэлъэIуурэ мэкIуэдыж. ИлъэсищэкIэ, илъэс минкIэ, минитIкIэ, нэхъыбэжкIэ яхъумэнкIэ мэхъу цIыхур псэуныгъэ IуэхукIэ зыхуей псалъэжьхэр, сюжетхэр, образхэр, уэрэдхэр, макъамэхэр, хабзэхэр; щыхуэмеижым дежи псынщIащэу IэщIыб ящIыжыф. IуэрыIуатэмрэ хабзэмрэ нэхъ псэзэпылъхьэпIэм щихуэр жылагъуэм щIэныгъэр къахыхьэу псори зэпалъыт щыхъум дежщ, мы дэ иджыпсту дызэрыт лъэхъэнэм хуэдэу. Апхуэдэхэм деж ятхыжар дунейм къытонэри, ямытхыжар лъэпкъми цIыхугъэми яIэщIокI, къэгъуэтыж имыIэу: зи сэбэпкIэ зы уэрэд къезыгъэлам афэрым хуэфащэщ, зи зэранкIэ зы псалъэ зыгъэкIуэдыжам… абы хуэфащэр къэхъуну щIэблэм жрыраIэ.
Агънокъуэ Лашэ щыпсэум абы и усэхэр зэхуэхьэсын щIэддзамэ, шедевр мин бжыгъэхэр къытхуэгъэнэнут; 20-30 гъэхэми абы яужь дихьамэ, щэ бжыгъэхэр къедгъэлыфынкIэ хъунут. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, а къомыр тIэщIэкIри зы щэ закъуэми зы щэ ныкъуэми дынэмыбжысу къытIэщIэмэщIащ. Ди насыпыншагъэуи щIы, ди хуэмыхуагъэуи щIы — ар къэгъэзэжыншэщ.
IуэрыIуатэ лъыхъуэр ботаникхэм изогъэщхь: удзыр и фIыгъуэу щыгъагъэм деж къэбгъуэту тэмэму гербаризовать пхуэщIамэ, щIэныгъэм ухуэупсащ; уэрэдри и щIалэгъуэ дахэм деж къыппэщIэхуэу тэмэму пхуэтхыжамэ, щэнхабзэм Iуэхутхьэбзэ хуэпщIащ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, Агънокъуэм и усэхэр я щхьэлъэгъуэм деж зытхыжын диIакъым; IуэрыIуатэлъыхъур къежьа нэужь, а джэгуакIуэжьым и щэджащагъэм гу лъызытэни куэдрэ къытхэкIакъым. ХыщI гъэхэм Лашэ и усэхэмрэ хъыбархэмрэ зэхуэтхьэсыжу къыщедгъэжьам щыгъуи, дегупсысакъым ахэр нэхъ тэмэму тхыжа зэрыхъуным — магнитофоныр уэрэдхэмрэ макъамэхэмрэ къахуэдгъанэри, усэ уахътыншэхэр Iэрытхыу зэхуэтхьэсащ: апхуэдэущ зэрищIар Агънокъуэр тхыжыным япэу иужь ихьа Иуан Хъусени, апхуэдэущ зэрысщIар Хъусен иужькIэ а Iуэхум пэрыхьа сэри. Дэ дыбуби укъытщытхъуи хъунущ, ауэ дэ ди зэманми къэнэжа мащIэм щыщу къытхуэгъуэтыжыр магнитофон гъэпщкIуакIэ — усэгъэIум имылъагъу, имыщIэ магнитофонкIэ ттхыжыгъамэ, абы щыгъуэм афэрым къыщыдлэжьар. ИтIани, Iэрытхыу нэхъ мыхъуми, зэманым и кхъузанэ нэхъум щIэмылъэлъу къытхуегъэла усэ зыбжанэми апхуэдизкIэ дахэ яхэтщи, ахэр адыгэм ди дежкIэ фIыгъуэшхуэщ, цIыхугъэри зэбакъуэ мыхъунщ.
ДжэгуакIуэ усэхэр цIыхум щрахьэжьэжкIэ, хъыбарым хэту ирахьэжьэж, жызыIар, щIыжиIар къриIуатэу — гукIэ зэрахьэ усэхэмрэ уэрэдхэмрэ арыншэу къыбгурымыIуэу щытащ. Агънокъуэм и усэ зыбжанэр хъыбарыншэуи къыбгурыIуэ щхьэкIэ (езыр-езырхэу зрикъуж щхьэкIэ), мо хабзэм зэриубзыхуам тету къогъуэгурыкIуэ хъыбарым щIыгъуу.
НАЛО Заур,
КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ.
КIуащ БетIал и фэеплъ мыкIуэдыж
УсакIуэ, щIэныгъэлI, зэдзэкIакIуэ КIуащ БетIал Ибрэхьим и къуэр 1920 гъэм щэкIуэгъуэм и 23-м Аруан щIыналъэм хыхьэ Дохъушыкъуей (иджы Старэ Шэрэдж) къуажэм къыщалъхуащ. ПэщIэдзэ еджапIэр 1933 гъэм къиухащ. Псыхуабэ педрабфакыр (1936), иужькIэ а къалэм дэт Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал пединститутым бзэмрэ литературэмкIи тхыдэмкIи и факультетитIыр къиухащ (1940). А гъэ дыдэм езым и лъэIукIэ КъуэкIыпIэ Жыжьэм, Приморскэ крайм и Совгавань щIыналъэм хыхьэ Нельманскэ курыт еджапIэ №2-м кIуэри, абы и унафэщIу икIи урысыбзэмкIэ и егъэджакIуэу щылэжьащ. Абы щыIэу Хэку зауэшхуэр къэхъеящ. 1941 гъэм езыр щIэлъэIури, фронтым кIуащ. Ар куэдрэ уIэгъэ хъуащ, сэлэту щIидзэри капитану иухащ. Хахуагъэрэ лIыхъужьыгъэрэ игъэлъагъуэу зауэм хэтащ, лIыгъэм и дамыгъэ нэхъ лъагэ дыдэхэм ящыщхэр къыхуагъэфэщащ.
1947 гъэм дзэм къыхэкIыжащ. Нэмыцэбзэр фIыуэ зэрищIэм къыхэкIыу, советыдзэм хэту Германием къагъанэри, Лейпциг къалэм и администрацэм щIэныгъэ IуэхухэмкIэ и инспектор къулыкъур щигъэзэщIащ, Москва бзэ щIэныгъэхэмкIэ институтым и аспирантурэр къиухащ. 1947 гъэм щалъхуа щIыналъэм къэкIуэжащ. Ди щIэныгъэхутэ институтым, ТхакIуэхэм я союзым, «Къэбэрдей» альманахым и редакцэм щылэжьащ.
И усэ зыбжанэ зауэм и пэкIи къытрадзат, ауэ и зэфIэкIышхуэр нэхъ нэрылъагъу щыхъуар Москва щеджа илъэсхэрщ. КIуащым ди усыгъэм къыхихьащ абы хэмыта ритмхэмрэ рифмэхэмрэ. Усэр щIэрыщIэу букъуэдиин, бгъэпсын папщIэ иджыри къэс къамыгъэсэбэпа Iэмал куэд адыгэбзэм щэхуу зэрихъумэр наIуэу къигъэлъэгъуащ. Усэ куэд дыди поэмэхэри итхащ. Езыр псэууэ щхьэхуэу дунейм къытехьар тхылъ цIыкIуитI къудейщ — зыр адыгэбзэкIэ, адрейр урысыбзэкIэ: «Си гъащIэм и гуащIэ» (1950), «Салам» (1955).
— КIуащ БетIал и усэри, и цIэри, и щIыхьри ди тхыдэм мыкIуэдыжын щыхъуащ, абы и гуащIэм егъэбжьыфIэ адыгэ лъэпкъ щэнхабзэр. ЛIы ныбжь къимыгъэщIами, КIуащ БетIал адыгэм и гум къыщIинэн гуащIэ къызэринэкIащ, лъэпкъыр зэрыпагэ хъугъуэфIыгъуэщ абы и IэдакъэщIэкIхэр, и цIэмрэ и пщIэмрэ зэи мыкIуэдыжынщ, — жеIэ КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Къэрмокъуэ Хьэмид. — Дунейм тетыху — зауэ гуащIэм щыхэтами, лэжьыгъэ IэнатIэ щыбгъэдэтами — БетIал зы махуи игъэпудакъым адыгэлIым и пщIэмрэ и щIыхьымрэ, нобэр къыздэсым яхуэIуэтэщIыркъым абы хэлъа цIыхугъэмрэ лIыгъэмрэ. Нэхъыжьми нэхъыщIэми бзэ къахуэзыгъуэт, я пщIэр зылъытэф цIыхушхуэт БетIал, и нэмысрэ и щэныфIагъкIэ, и акъылрэ и щIэныгъэкIэ цIэрыIуэ хъуауэ. Куэдым къызэрацIыхум ирипагэ, зи щхьэр япэ изыгъэщ-хэм ящыщакъым КIуащыр, гу лъитэххэуи къыщIэкIынтэкъым езым и уасэм, и напщIэм телътэкъым ар — апхуэдэращ цIыхум я гум фIыкIэ къинэр, ящымыгъупщэр.
КъБР-м Совет властыр зэрыщагъэуврэ илъэс 30 зэрырикъур щагъэлъэпIэну махуэшхуэм 1950 гъэм КIуащ БетIал куржы композитор цIэрыIуэ Мурадели Вано иригъэблагъэри зэрыцIыхуащ. А тIум уэрэдхэр зэдатхащ — «Мамырыгъэм папщIэ къэбэрдей уэрэдымрэ» «Совет къэбэрдейм и уэрэдымрэ». БетIал и къалэмыпэм къыпыкIащ нэгъуэщI композиторхэми макъамэ зыщIалъхьа усэ жьгъыру куэд.
— Дэ фIыуэ дыщыгъуазэщ КIуащ БетIал хуэдэ усакIуэшхуэ махуэ къэс къызэрамылъхум. Апхуэдэ зэчий гъуэзэджэ куэдрэ литературэм къызэрыхэмыхьэм. Аращ нэхъри гум къыщIеуэр ар пасэу ажалым зэрытIэщIихар, апхуэдэу фIыуэ илъагъу гъащIэм зэрыхихар. Ауэ а зэман мащIэ зэрыпсэуам абы и лъэпкъым хуищIар усакIуэм и фэеплъ мыкIуэдыжщ. А фэеплъыр ди бынхэм, абыхэм я быныжхэм ящыгъупщэнкъым. Ар и лъэпкъым и гуфIэгъуи и гуауи усэбзэкIэ къэзыIуэтэфа усакIуэшхуэу игъащIэкIэ ди литературэм къыхэнэнщ, — жеIэ КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ Тхьэгъэзит Зубер.
Мурад куэд иIащ КIуащ БетIал, хунэсакъым армыхъумэ. 1957 гъэм накъыгъэм и 1-м, и ныбжьыр илъэс 37-м иту, ар дунейм ехыжащ. БетIал щыщIалъхьащ Налшык къалэм. КIуащ БетIал усакIуэ насыпыфIэхэм ящыщу къалъытэ, сыту жыпIэмэ къызыхэкIа лъэпкъым ар псэу щIыкIэ зэхищIыкIауэ, фIыуэ илъэгъуауэ щытащи. БетIал дунейм зэрехыжрэ ди литературэм зэхъуэкIыныгъэ куэд къыщыхъуами, абы и жьантIэр зыхуэфащэ усакIуэхэм ноби падзыхыркъым. Абы и ныбжьэгъуахэм, и лэжьэгъуахэм абы къызэринэкIа усыгъэ псори зэхуахьэсыжамэ фIыт.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
Къэбэрдей
Зэман блэкIахэм я бэлыхьым
Уи тхыдэр пасэу къыдохъей,
ГъащIэфI щIэблахэм я гъуэгу кIыхьым
Уи бын текIакъым, Къэбэрдей!
Хъаныжь, уилъ уэру зыгъэжахэр,
Куэд щIауэ уищI бэвым хуэнэпсейт;
Мылъку хей пщIэнтIэпскIэ къэблэжьахэр
ПIэщIатхъырт бийхэм, Къэбэрдей!
Шы фIалъэм щIыгур игъэгызу
Уи хэку бий гуартэ къихьэрейт,
Ажал пшыналъэм бгыр дэзгызгыу
ПлIырт зэмыджахэр, Къэбэрдей!
Мыгъуагъэр ныбжьуэ
пщхьэщытами
Уигъэдзыхакъым плъыса лейм,
КуэдагъкIэ бийхэм уафыщIами
УфIащ хахуагъкIэ, Къэбэрдей!
Къуэш пэж и къамэ, щышынагъуэм
Пхуэхъуащ уэ телъхьэ Урысейр,
ГъуэгуитI ппыщытым я хэдэгъуэм
Хэпхащ нэхъ захуэр, Къэбэрдей!
Мэзкуу
Хъуэхъу пхузоIэтыр си гуапэу
Бэм я хасапIэу Мэзкуу,
Лъахэр насыпкIэ щахуапэу
ФIым и акъылыр щыкуу!
ФIагъкIэ, мамыркIэ ущапхъэу
ГъащIэр пэрытуэ къэпхьащ,
Ауэ бий куэдхэр щIэпхъаджэу
КъоIэм — хахуагъэ зепхьащ.
Хэт илъэгъуа зэ уи джатэр
КIуа илъэс щийм улъияу,
Бий нэпсей куэду къоятэр
ИгъащIэми уэ къыптекIуау.
СощIэр, лъы нэпси мафIэси
Уигу мыгужьейм игъэткIуащ,
Уи пкъыр жьэгу яжьэм щынэсми
Уи псэр къыр пагэу щытащ.
ЖьантIэу, чэнджэщ зыт тхьэмадэу
Уэ дуней хейм ущхьэщытщ,
Римуэ щыIам унэхъ уардэу
Ди Iуащхьэмахуэу ущытщ.
Бэм я гугъапIэу вождь хахуэр
Уи сэрей иным щопсэу.
Лъэпкъхэм — аращ дэ ди махуэр,
ГъащIэ мыухыу дыздэпсэу.
Махуэми жэщми гъуазэу
Вагъуэ къуапитхухэр къоплъыр,
ГъащIэр тыншыгъуэм хуигъазэу
Бэм къохуэбэкIыр нэху птыр.
Хъуэхъу пхузоIэтыр си гуапэу,
Бэм я хасапIэу Мэзкуу,
Лъахэр насыпкIэ щахуапэу,
ФIым и акъылыр щыкуу.
КIуащ БетIал
КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ Тхьэгъэзит Зубер
Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ, КъБР-м и Къэрал саугъэтым и лауреат Тхьэгъэзит Зубер лIэщIыгъуэ ныкъуэм щIигъуауэ ди лъэпкъ литературэм хьэлэлу хуэлажьэ усакIуэ гуащIафIэщ. А зэманым къриубыдэу абы и Iэдакъэм къыщIэкIащ «Бгым сыдокI», «Тэрч макъамэхэр»,«Джэрпэджэж», «ЩIымрэ уафэмрэ», «Гугъэ»,«Къеблагъэ», «Гуапагъэ», «Тхыгъэхэр» томитIым щызэхуэхьэсауэ, «Усыгъэхэр» тхылъхэр. Апхуэдэу урысыбзэкIэ зэдзэкIауи дунейм къытехьащ «Эхо весны», «Горы молчат», «Иду к тебе», «Лицо земли», «Рождение песни» жыхуиIэхэр, нэгъуэщIхэри.
Тхьэгъэзитым и творчествэм щыгъуазэр ди хэкуэгъухэм я закъуэкъым, атIэ абы и IэдакъэщIэкIхэр ди къэралым ис лъэпкъхэм я бзэкIэ зэрадзэкIащ. УсакIуэм и зэфIэкIым тетхыхьащ Тихонов Николай, КIыщокъуэ Алим, Кулиев Къайсын, Нало Заур, Сокъур Мусэрбий, Шэвлокъуэ Пётр, ХьэкIуащэ Андрей, КIурашын БетIал сымэ, нэгъуэщIхэри.
Тихонов Николай: Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщ усакIуэ, зэчий зыбгъэдэлъ Тхьэгъэзит Зубер зытетхыхь темэхэр зэмылIэужьыгъуэщ. Абы етх езыр къыщалъхуа и лъахэм, и хэкуэгъухэм, щIыуэпсым, нэгъуэщIхэми ятеухуа усэхэр.
Тхьэгъэзитым хузэфIокI бгырысхэм я къафэ «Ислъэмейм» и дахагъ узытхьэкъур и усэхэм щыдигъэлъагъун. Тхьэгъэзит Зубер и усэхэм щопсэу цIыхубэм я Iущыгъэ псор, абы дахагъэуи фIагъыуи бгъэдэлъыр.
Тхьэгъэзит Зубер и усэхэм сыт щыгъуи щIэщыгъуагъ гуэр яхэлъщ. Аращ абы и поэзиер адрейхэм емыщхь зыщIыр.
Кулиев Къайсын: Дэ мащIэфащIэ ттхакъым ди хъыджэбз дахэхэм, гъатхэм и щIэрэщIэгъуэу ахэр зэдгъапщэхэм ятеухуауэ. Ауэ Зубер абыхэм нэгъуэщIынэкIэ еплъащ, хъыджэбзымрэ гъатхэмрэ зэуIуу ди нэгу къыщIигъэуващ, гуфIэгъуэрэ гухэхъуэгъуэрэ къыдиту. Апхуэдабзэу уигъэгуфIэу ар тотхыхь тенджызми, къуршми, щIымахуэ жэщми, жьыбгъэми, зэманми. Абы и усыгъэхэм дэ щыдолъагъу зэчий щIэщыгъуащэ.
Сокъур Мусэрбий: Тхьэгъэзит Зубер и усэхэр купщIафIэщ, жьы ящIэтщ жыхуаIэм хуэдэщ, абыхэм я нэхъыбапIэм къаIэтыр цIыхухэр зэщIэзыIэтэ гупсысэщ. Нобэм и лъынтхуэхэр япкърылъ пэтми, ахэр щIохъуэпс гупсысэ гуащIафIэкIэ зэрызапсыхьыным, къэкIуэнум хуопабгъэ, цIыху гъащIэ нэгъэсам и нэщэнэ лъапIэхэр нэхъри гъэбыдэным хьэлэлу хуолажьэ.
Киреев Михаил: Тхьэгъэзитыр творчествэм и гъуэгу зытеувам тэмэму ирокIуэ. Ар хэгупсысыхьауэ мэлажьэ, япэ къыIэрыхьэ псалъэр рифмэ зэрищIыным пымылъу. Зубер лIыгъэ хэлъу къызэренэкIыф псори дызэсэжа, дужэгъуа, бадзэм хуэдэу ди хъуреягъкIэ щы-ву нэмыхъус-нэмыщIыс усэ мыхьэнэншэхэм хуэдэхэр тхыныр.
ХьэхъупащIэ Хьэжбэчыр: Тхьэгъэзит Зубер адыгэ поэзием къыхыхьащ зыми емыщхь макъ иIэу икIи и тхыгъэхэмкIэ псоми яжриIащ езым и усэбзэ, и дуней еплъыкIэ, и художественнэ гупсысэкIэ зэриIэр.
Тхьэгъэзитым и поэзием куэд къызэщIеубыдэ, куэдым я щхьэфэ йоIэбэ, куэдыр и гу пцIанэмкIэ сэтей къещI. Аращ ахэр гукъинэж щIыпщыхъур. Апхуэдэу гъащIэм бгъэдыхьэф усакIуэ-хэр гъуэтыгъуафIэкъым.
Созаев Ахъмэт: Тхьэгъэзитым и усэхэр Iэсэщ, щабэщ, гум ехуэбылIэ лирикэ дахэкIэ гъэнщIащ. Ар сытым темытхыхьами, уи нэкIэ плъагъум хуэдэу уи нэгум къыщIегъэувэ. Усэхэм ящыщ дэтхэнэми уегъэпIейтей. И поэзие псор зэрыщыту къапщтэмэ, езым и щхьэ ехьэлIа защIэ хуэдэуи щытщ, ауэ цIыху псоми я гурыщIэри къыщыгъэлъэгъуащ.
УсакIуэ гъэщIэгъуэнщ Зубер. Ар Iуэхушхуэхэм, кIуэд зимыIэхэм къызэрыгуэкIыу тотхыхь. Аращ ахэр къарууфIэ зыщIри.
Къагъырмэс Борис:Дэтхэнэ усакIуэри хущIокъу псалъэр езым зэрыхуейм хуэдэу игъэIурыщIэфу, усэм абы щиубыдын хуей увыпIэр тэмэму къыхуэгъуэту щытыным. Ар къару куэди, зэман мымащIи зытекIуадэ лэжьыгъэ гугъущ, тхэн щIэзыдзэхэм ящыщу зэхъулIэри зырызщ. Апхуэдэу зэрыщытыр пасэу къыгурыIуащ Тхьэгъэзит Зубер. КъыгурыIуа къудейм къыщымынэу, Тхьэм къыхуигъэфэща IэщIагъэм ерыщу пэрыувэри, ди литературэм лэжьыгъэшхуэ щызэфIигъэкIащ. Абы и лирикэр, гумрэ псэмрэ дыхьэ и усэхэр хэмыту нобэ уи нэгу къыпхущIэгъэхьэнукъым къэбэрдей поэзиер.
Тхьэхущынэ Ланэ.
