Къалэн нэхъыщхьэ
«Инал пщышхуэр дунейм ехыжа нэужь, абы и бынхэмрэ и бынхэм я щIэблэхэмрэ зэгурымыIуэж хъури, Къэбэрдейр пщыгъуэ-пщыгъуэурэ гуэша хъуащ. Зы пщыр адрейм едаIуэртэкъым, лIыфIыгъуэ зэригъахуэртэкъым, хэкум и унафэр зэпаубыдурэ, ар насыпыншагъэм хуашащ», — итхыгъащ Нэгумэ Шорэ.
АРАЩ Инал и ужькIэ Къэбэрдейм и Iуэхур зыIутар — тхыдэр щыхьэт тохъуэ абы. Инал и щIэблэ пщыхэм насыпыншагъэм хуашауэ, кIэ зимыIэ зауэ-банэхэм къарууншэ хэхъухьауэ, Къэбэрдейр IэнатIэ гугъу Iууващ ХVI лIэщIыгъуэм — адыгэхэм я Iуэхур хэплъэгъуэ хъуащ, я хэкури я хуитыныгъэри яфIэкIуэдынкIэ шынагъуэ къащIэзэрыхьащ. Апхуэдэ шынагъуэ хэзыдзэн бий и мащIэтэкъым Къэбэрдейм. КъухьэпIэмкIи КъуэкIыпIэмкIи, ИпщэкIи ИщхъэрэкIи къикI зэрыпхъуакIуэ къанлыхэр зэпымыууэ къизэрыгуэрт адыгэхэм я хэкум, ар зыIурагъэлъэдэн хьэзырт, мафIэ лыгъэмрэ хьэзабымрэ хагъэкIыртэкъым. Бийхэр дэнэ лъэныкъуэкIи къыщебгъэрыкIуэурэ мафIэм ущыхадзэкIэ, къыпкъуэувэн, къыбдэIэпыкъун къэрал лъэщ гуэр дзей щIын зэрыхуейр гурыIуэгъуэщ. Ар псом япэ зэхэзыщIыкIахэм ящыщщ пщышхуэ Идар Темрыкъуэ.
Урысейр дзей къащIын мурадкIэ, абы и лIыкIуэхэр Мэзкуу урыс пащтыхьым деж егъакIуэ 1557 гъэм.
Илъэс 461-рэ мэхъу абы лъандэрэ — Къэбэрдейр Урысей къэралыгъуэм зэрыхыхьэрэ. Дяпэ ита цIыху Iущхэр куэдрэ зэгупсыса лъэбакъуэщ ар, ди хэкумрэ ди лъэпкъымрэ бийхэм яIэщIэмыкIуэдэжамэ, къызэтенамэ, зи фIыщIэр Урысей къэрал лъэщым зэрыкъуэуварщ.
Къэбэрдейм и тхыдэм щыгъуазэм ещIэ Темрыкъуэ и зэманми абы и ужькIи ди хэ- кур псэзэпылъхьэпIэ зэритар. Щапхъэр куэдщ: тырку сулътIанхэм къызэщIагъаплъэурэ, кърым хъанхэм я дзэ фIыцIэр Iэджэрэ къытеуащ Къэбэрдейм. Бийхэм адыгэ хэкур а зэман бзаджэм къеламэ, зи фIыщIэр ди нэхъыжь Iущхэм илъэс 461-рэ ипэкIэ ячауэ щы- та лъэбакъуэ махуэрщ.
Урысейм щыгухьэм ятауэ щыта псалъэм тетащ къэбэрдеипщхэм я нэхъыбэр, пэжыгъэкIэ бгъэдэтащ зи IэмыщIэ зралъхьа пащтыхьыгъуэм, яхузэфIэкI псори ялэжьащ а къэралым и къарумрэ и пщIэмрэ лъагэ хъун, и гъунапкъэхэм зрагъэукъуэдиин папщIэ. Урысейм и тхыдэм щыцIэрыIуэщ абы зиужьын папщIэ зи гуащIи зи пси емыбла адыгэ дзэпщ, лIыщхьэ куэд. Абыхэм, дауи, фIыуэ къагурыIуэрт Урысей лъэщ, зи пщIэр лъагэ, зи гъунапкъэхэр бийм дежкIэ быдапIэ къэрал лъэрызехьэ хъумэ, абы ди лъэпкъми фIыгъуэ къызэрыхудэкIуэнур. Апхуэдэ къэралым хэтмэт Къэбэрдейр зэрыпхъуакIуэхэм ящыхъума щыхъунур — ар пасэу, илъэс 461-рэ и пэкIэ зэрызэхащIыкIам ящхьэкIэ пщIэ лей яхуэфа-щэщ дяпэ ита ди нэхъыжь Iущхэм: адыгэ лъэпкъми ди хэкуми я пащхьэм зэи кIащхъэ щыхъунукъым абыхэм я пщIэмрэ щIыхьымрэ.
Нобэрей щIэблэм ди пщэ дэлъыр ди нэ-хъыжь Iущхэм я уэсятымрэ Урысейм ирата псалъэмрэ дахуэпэжынырщ, ди лъэпкъхэм яку дэлъ къуэшыгъэмрэ ныбжьэгъугъэмрэ нэхъри дгъэбыдэнырщ. Аращ дэ псоми ди плъапIэри, ди гуращэри, дызыхуэлэжьэн хуейуэ ди пащхьэ ит къалэнри.
ХЬЭФIЫЦIЭ Мухьэмэд,
Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ.
