ЩIэуэ къаIуатэ
«Комсомольская правда» газетым и къудамэм и унафэщI Милкус Александр редакцэм и ТВ-м щепсэлъащ РАН-м Псоми я зэхуэдэ тхыдэмкIэ и институтым и унафэщI, тхыдэмкIэ псори зэрырагъэджэну зы тхылъ зыгъэхьэзыра лэжьакIуэ гупым я Iэтащхьэ Чубарьян Александррэ зэрырагъаджэ тхылъхэр зи IэдакъэщIэкI, Урысейм и тхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм хэт Киселёв Александррэ. ЗэIущIэр зытеухуар ди блэкIар къызэраIуэтэж щIыкIэрт. Сыт а псалъэмакъыр къыщIэхъеяр?
ТхылъыщIэ
2005 гъэм къыщыщIэдзауэ школхэм зэрыщрагъаджэ тхылъ псори Урысейм ЩIэныгъэхэмкIэ и академиемрэ ЕгъэджэныгъэмкIэ урысей академиемрэ къыщапщытэ. Апхуэдэу щыщыткIэ, абыхэм щыуагъэ хэткъым. Сыт атIэ тхылъыщIэм и Iуэхур кърахьэжьэныр къызыхэкIар?
Чубарьян: — Пэжщ, зэрырагъаджэ тхылъ псори къапщытащ, абыхэм арэзы техъуащ УФ-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэр. Ауэ ахэр щэм щIегъу! Апхуэдизыр къэбгъэсэбэпыну гугъущ. А тхылъхэр щIиджыкIыу егъэджакIуэм зыгуэр къыхихыфыным ущыгугъыныр щхьэгъэпцIэжщ.
Тхыдэр езыгъэджхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщI сэ сощIэ егъэджакIуэхэр тхыдэр зы жыпхъэм иту къэзыIуатэ тхылъ яIэну зэрыхуейр. Иджырей зэрырагъаджэ тхылъхэм къаIуатэр ахэр зэхэзылъхьахэм я Iуэху еплъыкIэрщ. Ахэр куэдкIэ зэщхьэщокI. Уеблэмэ дэтхэнэ щIыналъэми щадж лъахэм и тхыдэр. Мы Iуэхуми зэпэщIэуэныгъэхэр щымащIэкъым. Зы щIыпIэхэм тхыдэр напэкIуэцIипщIым щрагъахуэ, адрейхэм томищ щрагъэубыд. Языныкъуэ щIыпIэхэм тхыдэр дерс нэхъыщхьэхэм щыщкъым, адрейхэм, псалъэм и хьэтыркIэ, Казань, фIэкIыпIэ имыIэу щаджын хуейщ.
Абы къыхэкIыу къэралым и президентым къыхилъхьащ тхыдэр зэрырагъэдж тхылъхэр зы пщалъэм хуагъэкIуэну. Арати, нэхъ къезэгъынур къэтлъытэу щIэддзащ. Абы къикIыркъым кIэухыу псоми унафэ тетщIыхьауэ: мыбдежым сэмэгумкIи ижьымкIи ущеплъэкI хъунукъым.
— Апхуэдэу щыщыткIэ, зы тхылъ щыIэнукъэ?
— ЗэпеуэкIэ къыхахын хуейщ. Сэ къызолъытэ дэтхэнэ классым папщIи тхылъитI-щы щыIэн хуейуэ.
— Зэрырагъэджэну тхылъыщIэхэр зэратхыу, зэманым къезэгъ иджырей тхылъхэр хыфIадзэжынущ. Ар тэмэм?
— Зэрырагъаджэ тхылъхэр дуней псом къыщагъэщIэрэщIэж. Ар къыхокI тхыдэм и къекIуэкIыкIам теухуауэ къащIахэм, абыхэм зэреплъым зэрызахъуэжым. Франджым щытепсэлъыхьащ мы Iуэхум: Франджы колониализмэр къэгъэлъэгъуэн хуей хьэмэрэ хуэмей? Италием сэмэгу правительствэм властыр зэры-IэщIыхьэу, зэрырагъаджэ тхылъхэм щыхоплъэж.
— Зэрырагъаджэ тхылъхэм Октябрь Социалист революцэ Иным зэрыщеджэнур Урысей революцэ Инущ…
— Мы зэманым дэ къыдолъытэ ар зы революцэу щымытауэ. Аращ щIыфIэтщари. Франджы революцэ иным ещхьу, Урысей революцэ Иным хохьэ Февраль, Октябрь революцэхэри, Граждан зауэри.
Киселёв: — Сэ къызолъытэ 1917 гъэм къыщыщIэдзауэ 1921 гъэр къэсыху екIуэкIа Iуэхухэр зыуэ щытауэ. ИпэжыпIэкIэ, пащтыхьыгъуэр тезыдза революцэр къыщыхъуар 1917 гъэм и мазаерщ! Аращ щIэдзапIэ яхуэхъуар иужькIэ ди къэралым къыщыукъубея Iуэху инхэм.
— Фэ щхьэ фымытхрэ революцэр нэмыцэхэм я ахъшэкIэ къызэрызэрагъэпэщар? Лениным ахъшэ кърату Урысейм къызэрашэжар?
Киселёв: — Лениныр вагоным ису къашэжауэ, революцэр Германием и ахъшэкIэ ирагъэкIуэкIауэ жыпIэмэ, дэ ди къэралыр зыми имыщIысауэ къыщIокI. Мис а Лениныр ахъшэ вагонхэр къишэу 1913 гъэм къэкIуэжами, революцэ щыIэнутэкъым. Псоми щхьэусыгъуэ иIэщ!
Инхэм я иныж
— Сыт хуэдэу щымытами, зэрырагъаджэ тхылъхэм революцэм «Ин» псалъэр пытынущ…
Чубарьян: — Си дежкIэ «Ин» псалъэм къикIыр 1917 гъэм Урысейм щекIуэкI революцэм и жьышхуэ ХХ лIэщIыгъуэми, дуней псоми зэращIихуарщ.
— ФIы и лъэныкъуэкIи, хьэмэрэ IейкIи?
— А Iуэхум мыхьэнэ ин дыдэ иIащ! Пэжу, абы зэрыбгъэдыхьэр хуабжьу зэщхьэщыкIынкIэ мэхъу. Франджы тхыдэдж гуэрым къызжиIащ а къэралым революцэр зэрыщекIуэкIрэ илъэсищэ дэкIа иужькIи абы теухуа тхылъ зэрамытхыфар. ЯщIэртэкъым пащтыхьымрэ Робеспьеррэ я щхьэхэр зэрыпалъар зэрызэрагъэзэгъынур. Языныкъуэхэм пащтыхьыр къалъытэрт захуагъэмрэ хабзэмрэ я шэсыпIэ къарууэ, адрейхэм я дежкIэ — ар укIын хуей бзаджэнаджэт. Ардыдэр хужаIэрт Робеспьери.
Граждан зауэм теухуауэ мыпхуэдэу дызэгурыIуащ: езыхэм я пэж яIащ хужьхэми плъыжьхэми. Псом нэхърэ нэхъыщхьэр цIыхубэр захуэрэ мызахуэу зэщхьэщыбгъэкI зэрымыхъунур еджакIуэхэм къагурыгъэIуэнырщ.
— Октябрь Социалист революцэ Иным и цIэр къэгъэнэжын хуейщ япэм зэрыщытам хуэдэу. Абы къигъэлъэгъуащ цIыху къызэрыгуэкIми къэралыр зэрызэрихьэфынур, жызыIи щыIэщ.
Киселёв: — Лениным профсоюзхэм я III съездым къыщипсэлъахэм еджэ. 1918 гъэм абы жиIащ зэрыщыту къапщтэмэ, рабочэ классыр къэралыр зехьэным хуэмыхьэзыру, унафэ зыщIыфынур профсоюзхэм я партрауэ.
— Дэтхэнэ властми тхыдэр езыр зэрыхуейм теухуауэ къиIуэтащ. Тхыдэр властым и жыIэм щIэгъэкIын хуейщ!
— Совет Союзым и тхыдэм теухуа тхылъи 8 зытха инджылыз еджагъэшхуэ цIэрыIуэм жиIащ: тхыдэр тхыдэтххэм хуэдиз мэхъу. КъэхъукъащIэхэр куэдыкIейщ, абыхэм къахэпхынур уи Iуэхужщ. Аращи, тхыдэ Iуэхухэр къэбгъэлъэгъуэн хуейщ лъэныкъуитIкIэ укъыщеплъу, еджакIуэхэм зыхэдэн яIэн папщIэ.
Пэжщ, тхыдэм политикэр хэгъэкIыпхъэщ. Ауэ ар пхузэфIэкIыну? Политикэ лэжьакIуэхэм тхыдэр сыт щыгъуи къагъэсэбэпу щытащ я мурадхэр зрагъэхъулIэн папщIэ. Ар гурыIуэгъуэщ. Ауэ хущIэкъупхъэщ тхыдэм и къэIуэтэкIэ псоми я жьышхуэ политикэ гъащIэм щIимыхуным. Тхыдэр къагъэсэбэп хъунукъым ялэжь хабзэншагъэхэр ягъэзэхуэн мурадкIэ.
— Сыт атIэ фэ тегъэщIапIэ фщIыр?
— МащIэкъым. Мис нэхъыщхьэхэр: щыIащ Иван Грознэр, щыIащ Пётр Езанэр, абыхэм ирагъэкIуэкIа реформэхэр. Дауэ ахэр къызэрыпIуэтэнур? Дэ къыхэтлъхьащ «Иван Грознэм и реформэхэмрэ абыхэм я уасэхэмрэ», «Пётр езанэм и реформэхэмрэ абыхэм я уасэхэмрэ» гурыIуэгъуэхэр. Абыхэм хэплъэжын хуейщ, цIыхубэм зэхъуэкIыныгъэхэм ятригъэкIуэдар зыхуэдизыр къэлъытауэ.
Сталиным и
модернизацэр
— Тэтэр-монгол пщылIыпIэм дитакъэ?
— Илъэс куэд хъуауэ зэрырагъаджэ тхылъхэм ар зэритыр «Дыщэ Ордам и гъэпщылIыныгъэущ». Ди тэтэр лэжьэгъухэм къалъытэ псоми щыщIидзар монголхэм я дежу. Иджы дэ нэгъуэщIу доплъ урысыпщхэмрэ Ордамрэ яку дэлъа зэхущытыкIэхэм.
Дэ ди жылагъуэр хуабжьу зэкIэщIэкIащ. АрщхьэкIэ дызэгупсысын хуейр зэрырагъаджэ тхылъхэр лъэпкъхэр зэкъуэгъэувэным хуэлэжьэнырщ.
ЖысIэнщи, тхылъыр щыдгъэхьэзырым ди дежкIэ нэхъ гугъуу щытар революцэркъым. Нэхъ гугъут совет жылагъуэр зыхуэдар дубзыхуныр. Сыт хуэда 20 — 30 гъэхэр? Сыт зищIысар Сталиныр?
ХХ лIэщIыгъуэм и 20 — 30 гъэхэм папщIэ дэ къыхэтхащ «Модернизацэм и совет лIэужьыгъуэ» псалъэхэр. Куэдым ягу ирихьакъым «модернизацэ» псалъэр — ар Совет Союзми Сталинми епхьэлIэ хъунукъым, жаIэри. Ауэ дэ Iуэхур тетщIыхьащ модернизацэр фIэкIыпIэ имыIэу ехъулIэныгъэшхуэу щытын зэрыхуэмейм. Модернизацэм мыхъумыщIагъэхэми ухуашэнкIэ хъунущ.
Совет модернизацэм хохьэ промышленностым зэрызиужьар, залымыгъэкIэ коллективизацэ зэрырагъэкIуэкIар, щIэныгъэ, егъэджэныгъэ, щэнхабзэ IэнатIэхэр зэрефIэкIуар, ухуэныгъэ ин дыдэхэр зэрырагъэкIуэкIар. Абы щыгъуэми, лей зэрахьащ, де-мократиер дакъузащ. Ауэ апхуэдэ къыщыхъуащ къэрал куэдым. Кромвель инджылыз куэдым ялъ игъэжащ, арщхьэкIэ а къэралым зэрыщрагъаджэ тхылъхэм хэутэн щащIыркъым.
«Комсомольская правда».
