«Адыгэ шыкIэпшынэм и Атласыр» дунейм къытохьэ
ШыкIэпшынауэ Iэзэ ГъукIэ Замудин илъэс зыбжанэкIэ зэлэжьа «Адыгэ шыкIэпшынэм и Атлас» тхылъыр дунейм къытехьащ. А Iуэхугъуэм теухуа зэхыхьэ Сэралъп Мадинэ и Арт-центрым иджыблагъэ щекIуэкIащ. Абы кърихьэлIат щэнхабзэм, гъуазджэм я лэжьакIуэхэр, Атласыр дунейм къытехьэным зи мылъку хэзылъхьахэр, тхылъыщIэм и хъыбар къызыIэрыхьауэ абы щыгуфIыкIахэр.
Зэхуэсым кърихьэлIа Хъуажь Фахъри и пэублэ псалъэм къызэхуэсахэр кIэщIу щыгъуазэ щищIащ ГъукIэ Замудин и IэщIагъэхэм, адыгэм и макъамэ Iэмэпсымэхэр къыдэхыжыным хуэунэтIауэ, абы иригъэкIуэкI лэжьыгъэм икIи гуапэу ехъуэхъуащ адэкIи и мурадхэр къехъулIэну, ефIэкIуэну.
Илъэс 30-м нэблэгъащ ГъукIэ Замудин шыкIэпшынэм елэжьын зэрыщIидзэрэ. А зэманым къриубыдэу абы а Iэмэпсымэм теухуауэ щыIэр щIиджыкIащ, иужькIэ езым ищIу щIидзащ. Апхуэдэу шыкIэпшынэм еуэным сабийхэр, щIалэгъуалэр хуигъасэу хуежьащ, нобэми а лэжьыгъэм пэрытщ и гукъыдэжым хэхъуэу. Иджы зи гугъу тщIы тхылъыр дунейм къытригъэхьащ. Апхуэдэу къызэхуэсахэр къыщыпсалъэм къыхагъэщащ ахэр тхылъым, къахуэмыгъэс жыхуаIэм хуэдэу, зэрыпэплъар, икIи и зэхэлъыкIэкIэ, и гъэщIэгъуэнагъкIэ, и фIагъкIэ ар псоми ягу зэрырихьынум шэч къызэрытра-мыхьэр.
«Адыгэ шыкIэпшынэм и Атласыр» зэхэлъхьэным, тедзэным ехьэлIа Iуэхугъуэхэр зэрекIуэкIа щIыкIэм щытепсэлъыхьым, ГъукIэ Замудин къыхигъэщащ абы цIыхуи 122-рэ пщIэ Iамыхыу зэрелэжьар, мылъку текIуэдами, ар типографие хуэIухуэщIэ щхьэкIэ фIэкIа нэгъуэщIкIэ хуеин зэрымыхъуар. Ауэ жыIэпхъэщ тхылъыр къызэрыдэкIынум и хъыбарыр цIыхухэм я деж нэхьэсыным теухуауэ, ар зыIэрызыгъэхьэну жэрдэм зыщIахэм Iэ щIадзыным (подписка жыхуэтIэм) ехьэлIауэ Замудин лэжьыгъэшхуэ зэрыригъэкIуэкIар. Абы папщIэ щIышылэ мазэм щегъэжьауэ гъатхэпэ пщIондэ зэIущIэхэр щекIуэкIащ Налшык, Черкесск, Мейкъуапэ къалэхэм, АР-м и район зыбжанэм.
— Нобэ фи пащхьэ къислъхьа тхылъыр дунейм къызэрытехьар нэхъыбэу зи фIыщIэр фэращ, абы Iэ щIэзыдзахэрщ, — захуигъэзащ ГъукIэ Замудин къызэхуэсахэм. Сэ слъэкIар тхылъыр зэхуэхьэсынырщ, нэхъыщхьэр, — ар тхылъ щIынырщ, тедзэнырщ. АбыкIэ щIэгъэкъуэн къысхуэхъуахэм ину фIыщIэ фхузощI.
Апхуэдэу авторым и гуа-пэу утыку къригъэблэгъащ икIи «Адыгэ шыкIэпшынэм и Атласыр» тыгъэ яхуищIащ тхылъым зи хъыбаррэ сурэтрэ куэду къыщыгъэлъэгъуа, шыкIэпшынауэ цIэрыIуэу Зеикъуэ къуажэм дэса Щоджэн Iэсхьэд и къуэрылъхухэу Сэфаррэ Хьэчимрэ, абыхэм я щIэб-лэу Мулид, Резуан, Беслъэн, Эдик сымэ. Я адэшхуэм и IэщIагъэмкIэ лъэпкъ культурэм лъэужь мыкIуэды-жын къызэрыхинам игъэгушхуэ, абы и цIэ къызыщраIуа тхылъ дунейм къызэрытехьам игъэгуфIа хьэщIэхэм, Щоджэн Iэсхьэд и унагъуэм, Замудин хъуэхъу дахэкIэ зыхуагъэзащ, лъэпкъым къыбгъэдэкIыу фIыщIэ ин къыхуащIащ. Къызэхуэсахэм псом хуэмыдэу гукъинэ ящыхъуащ шыкIэпшынауэ джэгуакIуэхэу Щоджэн Iэсхьэд, Къазий Мамышэ, Сыжажэ Къылшыкъуэ сымэ ятеухуауэ абыхэм къаIуэтэжа хъыбар кIэщIхэр.
ГъукIэ Замудин ТхылъыщIэр къыдэгъэкIыным нэхъыбэу зи мылъку хэзылъхьахэм я цIэхэр щхьэхуэу къриIуащ Замудин. Абыхэм ящыщщ Ерджынокъуэ (ХьэхъупащIэ) Ксение (КъБР), ГъукIэхэ Аслъэнрэ Ахьмэдрэ (КъБР) сымэ. Абыхэм тхылъ 90-м щIигъу тыгъэ хуащIащ АР-м и лъэпкъ музейм, КъБР-м и школ зыбжанэм, Михаил Глинкэ и цIэр зэрихьэу Москва дэт Къэ- рал музейм, Санкт-Петербург дэт музеищым, Абхъазым, Къэзахъстаным, Инджылызым, Франджым щыIэ лъэпкъ музейхэм, шыкIэпшынэм ирилажьэ IэщIагъэлI щхьэхуэхэм.
Апхуэдэу, Замудин фIыщIэ щхьэхуэ яхуищIащ тхылъыщIэм теухуа хъыбар цIыхухэм яIэрыгъэхьэным, абы Iэ щIэдзыным теухуауэ хуабжьу щIэгъуэкъуэн къыхуэхъуа Сэралъпхэ я Арт-Центрым, икIи тхылъ зыбжанэ тыгъэ яхуищIащ.
Къызэхуэсахэм я пащхьэ адыгэ шыкIэпшынэм и макъ Iэзэу щагъэIуащ Налшык щыщ шыкIэпшынауэ гупым.
«Адыгэ шыкIэпшынэм и Атласыр» зэкIэ къызыIэрымыхьахэм папщIэ тхылъым и зэхэлъыкIэм нэхъ убгъуауэ сытепсэлъыхьынщи, адыгэхэм я мызакъуэу, Урысейм щыпсэу нэгъуэщI лъэпкъхэми я Iэмэпсымэ-хэм я хъыбар зэхуэхьэсауэ иджы япэу къытрадзэу аращ. ШыкIэпшынэм и къекIуэкIыкIам и лъэныкъуэ псори къэзыгъэлъагъуэ сурэтхэмкIэ тхылъыр гъэнщIащ. Абы къыщыбгъуэтынущ блэкIа илъэсхэм ГъукIэ Замудин мы Iэмэпсымэм ехьэлIауэ хъыбару зэхуи-хьэсахэр, пасэм къыщегъэжьауэ шыкIэпшынэ лъэпкъыгъуэу адыгэхэм зэрахьар, абыхэм я щытыкIэ и лъэныкъуэкIэ, я гъэIукIэ теухуауэ щIэныгъэу щыIэр. Апхуэдэу мыбы ущрихьэлIэнущ Налшык, Краснодар, Ставрополь, Москва, Санкт-Петербург, Тбилиси, Париж, Тыркум и къалэ зыбжанэм, США-м (Денвер къ.) щыIэ музейхэм щIэлъ шыкIэпшынэхэм, унагъуэхэм ярылъхэм я каталогми. Тхылъым дэщIыгъу CD дискым Кавказым нэмыщI адыгэхэр щыпсэу къэрал псоми шыкIэпшынэм и гъэIукIэм и Iэмалу щыIэр, макъамэ нэхъыфIхэр ди пащхьэ кърелъхьэ.
XIX лIэщIыгъуэм и кIэхэм къыщегъэжьауэ ди зэманым къэсыхукIэ адыгэхэр щыпсэуа щIыпIэхэм щызэрахьа шыкIэпшынэу 150-м, шыкIэпшынауэу 127-м, шыкIэпшынауэ гупу 66-м я сурэту 343-рэ Атласым ихуащ. БзищкIэ (адыгэбзэкIэ, урысыбзэкIэ, инджылызыбзэкIэ) зэхэлъ тхылъыр напэкIуэцI 480-рэ мэхъу.
ЩIэныгъэ, щэнхабзэ я лъэныкъуэкIэ шыкIэпшынэм мыхьэнэуэ, зэфIэкIыу иIэм и инагъыр тхылъым къы-зэригъэлъэгъуар жыпIэну плъэмыкIыным хуэдизщ. Иужьрей зэманым дуней псор тогузэвыхь лъэпкъ щэнхабзэр зэрахъумэжыну щIыкIэхэмрэ Iэмалхэмрэ. Абы и лъэныкъуэкIэ ГъукIэ Замудин игъэхьэзыра тхылъым адыгэхэми, къэралыгъуэу дыщыпсэуми я щэнхабзэр, IуэрыIуатэр лъагапIэщIэм трегъэувэ.
Иджырей шыкIэпшынауэ Iэзэхэу зи хъыбар, зи сурэт тхылъым хэтхэм я нэхъыбэр Замудин и гъэсэнхэщ. Атласым и зэхэтыкIэр авторым зэрыхуейм хуэдэу къехъулIащ. Пэублэ щIэныгъэ статьяхэм тхылъыр къызэIуах (гъуазджэм и лэжьакIуэхэу Соколовэ Аллэрэ ГъукIэ Замудинрэ я IэдакъэщIэкIыу). ШыкIэпшынауэхэм, шыкIэпшынэхэм, ансамблхэм ятеухуа хъы-бар кIыхьхэр Iыхьэ-Iыхьэу гуэшахэщ. Тхыгъэ гуэдзэм къыщыгъэнэIуащ макъамэхэмрэ шыкIэпшынауэхэм я цIэхэмрэ, шыкIэпшынэм теухуауэ аудио-видео материалу щIыпIэ зэмылIэужьыгъуэхэм щахъумахэм зэреджэхэр. Хъыбару, щIэныгъэу тхылъым къызэщIиубыдэмкIэ ар зэбгъэпщэн гъуэтыгъуейщ. Адыгэ щэнхабзэм дихьэх псоми тхылъым гу зэрылъатэнум, къазэрыщхьэпэнум шэч хэлъкъым. Абы и мызакъуэу тхылъыр зэрыгъэщIэрэщIам, зэрызэгъэкIуам нэхъри фэ къытрегъауэ, утемыукIытыхьу дунейм и музей нэхъ цIэрыIуэхэми щыщыпхъумэну Iэмал къуиту. БзищкIэ зэрытхам и фIыгъэкIэ адыгэхэм я мызакъуэу Урысей псоми, нэгъуэщI къэралыгъуэхэм щыпсэухэми тхылъыр яфIэгъэщIэгъуэнынущ.
ЩОДЖЭН Iэминат.
