Куэдым хуэIэзэт
Пэжыр зи гъуазэ цIыхум дежкIэ нэхъыщхьэр зыхуэзэ гугъу- ехьхэм пэлъэщрэ задиузэщIу, псэуныгъэм хуиIэ лъагъуныгъэр и гум щимыгъэкIуэщIу ипэкIэ кIуэтэнырщ. АтIэми, ар зэгуэрым нэсынущ зэплъэкIыжу щызэупщIыжын и пIалъэм: сыт хуэдэ лъэужь къызэзнэкIыр, сыкъызыхэкIа лъэпкъым, сыкъыщыхъуа жылэм я пщIэр, я щIыхьыр, зымащIэ нэхъ мыхъуми, си гуащIэдэкIкIэ схуэIэта? А упщIэхэм япэхъун жэуап нэс и чэзум езытыжыфахэм, шэч хэмылъу, ящыщщ мы тхыгъэм зи гугъу щытщI Шортэн Аскэрбий.
Шортэн Аскэрбий ТIэхьир и къуэр Лэскэн ЕтIуанэ къуажэм 1916 гъэм дыгъэгъазэм и 16-м къыщалъхуащ. КъызыхэкIар мэкъумэшыщIэ унагъуэщ. Налшык къа-лэ а зэманым дэта Ленинскэ учеб-нэ городокыр къиуха нэужь, ар Моск-ва щыIэ Театральнэ институтым (ГИТИС) и режиссёр факультетым 1934 — 1936 гъэхэм щеджащ, пьесэхэр тхын щыщIидзари а лъэхъэнэрщ.
Шортэн Аскэрбий ящыщщ адыгэ щэнхабзэр егъэфIэкIуэнымрэ лъэпкъ литературэм зегъэужьынымкIэ куэд дыдэ зылэжьахэм. И творчествэм къызэщIаубыдэ Iуэхугъуэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ, къыщыгъэлъэгъуа художественнэ IэкIуэлъакIуагъэхэмкIэ абы езым и лъагъуэ ди литературэм зэрыщыхишар нэрылъагъущ. ЖыпIэнур арамэ, Аскэрбий зи гъащIэри зи гуащIэри литературэмрэ культурэмрэ зегъэужьыным хуэзыунэтIа тхакIуэт, критикт, драматургт, фольклористт.
Шортэным и япэ драмэр, «Батыр и къуажэ» зыфIищар, 1939 гъэм дунейм къытехьащ. Абы къыкIэлъыкIуащ «Партым и лIыкIуэ» и IэдакъэщIэкIри. А лэжьыгъитIыр теухуащ Кавказ Ищхъэрэм граждан зауэр зэрыщекIуэкIам. Абыхэм къакIэлъыкIуэу, тхэным зыдезыгъэхьэха Шортэным дунейм къытрегъэхьэ едзыгъуэ (акт) зырызу зэхэт «Луизэ», «Танкистищ» и пьесэхэри.
Совет Союзу щыта къэрал абрагъуэм зы унагъуи идгъуэтэну къыщIэкIынкъым 1941 — 1945 гъэ-хэм екIуэкIа Хэку зауэшхуэм и нэпкъыжьэ зыжьэхэмыуа. Къэралыр псэзэпылъхьэпIэ щихуэм, ди цIыхухэр зэщIэтаджэри, зылI и быну, бий ерум пэщIэуващ. Жылагъуэм и щхьэхуитыныгъэр ихъу-мэу, зэрыпхъуакIуэхэм къэмылэнджэжу япэщIэтахэм ящыщщ Шортэн Аскэрбий. Хэку зауэшхуэр къызэрыхъейуэ, ар фронтым макIуэ икIи, лIыхъужьыгъэ къыщигъэлъагъуэу, и кIэм нэсыху а IэнатIэм Iутщ.
Зэхэуэ гуащIэхэм хахуагъэу щызэрихьар, зауэлIхэр зыгъэгушхуэ унафэщI Iэзэу къызэрыщыгъэлъэгъуам папщIэ къалъытэри, Шортэным дамыгъэ зыбжанэ къыхуагъэфэщащ. Абыхэм ящыщщ Вагъуэ Плъыжь, Бэракъ Плъыжь, Хэку зауэм и I, II степенхэр зиIэ орденхэр; «Зауэ IэнатIэм лIыхъужьыгъэ къызэрыщигъэлъэгъуам папщIэ», «Кавказыр зэрихъумахэм папщIэ», «Германием зэрытекIуам папщIэ» медалхэр, нэгъуэщIхэри.
Шортэн Аскэрбий щIэныгъэм пыщIа и лэжьыгъэм, и творчествэм нэхъ зыщиужьауэ къалъытэр зауэ нэужь лъэхъэнэрщ. Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и пщэ къыщыдалъхьэ лэжьыгъэ къызэрымыкIуэм къыдэкIуэу, а лъэхъэнэм абы зрепщыт литературэм и жанр зэмылIэужьыгъуэхэми. Пьесэхэм нэмыщI, и Iэдакъэ къыщIокI очерк, Iуэтэж, фельетон куэд, «Къэбэрдей-Балъкъэрым и театральнэ искусствэ» монографиер, нэгъуэщIхэри.
Шортэным и гуи и щхьи етауэ къаруушхуэ ирихьэлIащ адыгэ IуэрыIуатэр, нарт эпосыр зэхуэхьэсыным, джыным. Абы и щIэныгъэ лэжьыгъэхэм ящыщу нэхъ къыхэгъэщыпхъэу къалъытэ «Кабардинский фольклор», «Адыгская мифология», «Адыгские культы» и монографие телъыджэхэр, «Очерки истории кабардинской литературы» зыфIища и тхыгъэ зэкIэлъыхьахэр.
Къэбэрдей-шэрджэс литерату-рэ зызыужьым дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэу къыщIэкIащ Шортэн Аскэрбий «Бгырысхэр» зыфIищу, томищу зэхигъэува и роман гъуэзэджэр, ар зи IэдакъэщIыр псэу щIыкIэ, адыгэбзэкIи, урысыбзэкIи, уеблэмэ, хамэ къэралыбзэхэмкIи зыбжанэрэ къыдагъэкIар.
Аскэрбий и лэжьыгъэ гуащIа- фIэм къыпэкIуэу къыфIащащ Къэбэрдей-Балъкъэрми (1939 гъэм) РСФСР-ми (1971 гъэм) гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ цIэ лъапIэр, абы къратащ «Знак Почёта» орденыр (1957 гъэм), КъБАССР-мрэ РСФСР-мрэ я Совет Нэхъыщхьэхэм я Президиумхэм къабгъэдэкIа щIыхь тхылъхэр (1954, 1960, 1966 гъэхэм), нэгъуэщIхэри.
Шортэн Аскэрбий дунейм ехыжащ 1985 гъэм дыгъэгъазэм и 22-м. ТхакIуэр Налшык къалэ щыщIалъхьэжащ.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
