Нобэ Урысей щIэныгъэм и махуэщ
ЦIыху гъащIэр тынш ещI, ирегъэфIакIуэ
КъызэригъэщIрэ цIыхур набдзэгубдзаплъэу кIэлъоплъ щыпсэу дунейм и зэхэлъыкIэм. Къэзыухъуреихьым апхуэдэ хьэлэмэтагъ зэрыхуиIэм-рэ и псэукIэр егъэфIэкIуэным дапщэщи зэрелIалIэмрэ ар хуагъэушащ зыхимыщIыкI Iуэхугъуэхэм ятеухуа щIэныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэр ерыщу къэугъуеиным. Нэхъ акъылыфIэхэм, жанхэм, жыджэрхэм зэфIах апхуэдэ Iуэхугъуэхэм цIыхубэм Iэмал къаритащ я гъащIэр нэхъ тынш ящIыну, узыншагъэр яхъумэну, зэманымрэ къарумрэ къыдагъахуэу нэгъуэщI Iуэхухэм хухахыну.
ЩIэныгъэщIэ бэм папщIэ къэугъуеиным зи гуащIэр хуэгъэпса IэщIагъэлIхэм я махуэшхуэщ нобэ ди къэралым щагъэлъапIэр — Урысей щIэныгъэм и махуэр. Къэрал зэмылIэужьыгъуэхэм ар нэгъуэщI махуэхэм щаIэтми, псори зыхуэгъэпсар зыщ: гъащIэр ипэкIэ зыгъэкIуатэ, ар езыгъэфIакIуэ лэжьыгъэ купщIафIэхэр зэфIэзых щIэныгъэлIхэр гъэпэжэнырщ, яхуэфэщэн къэрал гулъытэ егъэгъуэтынырщ, лъэпкъ щIэныгъэм адэкIи зегъэужьынырщ.
Европей псэукIэм и мардэхэм ящыщ куэд ди Хэкум къизыхьа, ар зыужьыныгъэм и гъуэгум тезыша урысей пащтыхь Пётр Езанэм 1724 гъэм мазаем и 8-м Iэ тридзащ ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академие (РАН) къэралым къызэрыщызэрагъэпэщым теухуа унафэм. 1999 гъэм, РАН-р илъэс 275-рэ щрикъум ирихьэлIэу, Урысей Федерацэм и Президентым Унафэ щхьэхуэ къыдигъэкIащ мазаем и 8-р Урысей щIэныгъэм и махуэу гъэлъэпIэным ехьэлIауэ.
Тхыдэ гъуэгуанэ хьэлэмэт икIи купщIафIэ къикIуащ РАН-м. 1747 гъэм къащта Уставым ипкъ иткIэ абы еджэ хъуащ ЩIэныгъэхэмрэ художествэхэмкIэ имперскэ академиекIэ. ИужькIи Академием и цIэм зыбжанэрэ зихъуэжащ. 1803 гъэм абы зэреджэр Урысейм щIэныгъэхэмкIэ и имперскэ академиет, 1836 гъэм — ЩIэныгъэхэм я Санкт-Петербург академиет. Абы хэтт ЩIэныгъэхэмкIэ академие университет, академие гимназие, физикэмкIэ, географиемкIэ, химиемкIэ къудамэхэр. 1839 гъэм лэжьэн щIидзауэ щытащ Пулковэ обсерваторэм. ЩIэныгъэм и унэтIыныгъэ зыбжанэмкIэ тхылъ куэд дунейм къытехьауэ щытащ а зэманым. Абыхэм ярыт статьяхэр я къалэмыпэм къыщIэкIырт щIэныгъэлI щэджащэхэу Ломоносо-вым, Эйлер, Струве, Востоковым, Бутлеровым, Павловым, нэгъуэщI еджагъэшхуэхэми. РАН-м хэтт нэ-гъуэщI къэралхэм я щIэныгъэлIхэри, псалъэм папщIэ, абы и действительнэ членхэт Вольф, Вальтер, Дидро, Франклин, Гёте, Дарвин, нэгъуэщIхэри.
1917 гъэм ирихьэлIэу академием хъарзынэу зиужьат. Абы хэтт действительнэ члену цIыху 49-рэ. КъыщызэIуахагъащIэм щыгъуэ абы хэтыр цIыху 17 къудейт зэрыхъур. Апхуэдэу РАН-м иIэт лабораторэ зэмылIэужьыгъуэу 5, обсерваторэ зыбжанэ, музейхэр, щIэныгъэ лэжьакIуэу цIыхуи 109-рэ. РАН-м и цIэм аргуэру зихъуэжащ: ар СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и академие хъуауэ щытащ.
ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 90 гъэхэм ди къэралым щекIуэкIа зэхъуэкIыныгъэхэм яжь щIихуащ Академие-ми. 1991 гъэм абы фIащащ ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академие (РАН). Нобэ абы хэтщ действительнэ члену, член-корреспонденту щэ бжыгъэхэр, хамэ къэралхэм я еджагъэшхуэ куэд. Абы нобэ щызэфIах естественнэ, жылагъуэ щIэныгъэхэм япыщIа, дунейпсо мардэм къитIасэ щIэныгъэ-къэхутэныгъэ инхэр.
И къалэнхэми, зэрызэхэт Iыхьэхэми, щызэфIах лэжьыгъэми куэдрэ захъуэжа пэтми, абы ноби щокIуэкI апхуэдэ Iуэхугъуэхэр. Къэралым и дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ а щIэныгъэ IэнатIэр егъэфIэкIуэным хуэунэтIащ 2013 гъэм и фокIадэм къызэрагъэпэщауэ щыта ФАНО-м (ЩIэныгъэ зэгухьэныгъэхэм я федеральнэ агентствэ) и лэжьыгъэр. Абы къызэрыхилъхьамкIэ, къэралым и щIыналъэхэм щылажьэ щIэныгъэ-къэхутакIуэ институт зэмылIэужьыгъуэхэр зы щIэныгъэ центр иным и дамэм щIэгъэувэн хуейщ. Институтхэр езыхэр зэхадзынущ я лэжьэкIэм и фIагъым елъытауэ, абыхэм я унафэщIхэри я къулыкъум пэрытыну зэрыхуитыр я ныбжьыр илъэс 65-рэ хъухукIэщ. А псори къэгъэнауэ, зы унафэм щIагъэувэр зы унэтIыныгъэм елэжь институтхэм я закъуэкъым, атIэ, къапщтэмэ, физикхэри, биологхэри, гуманитар къэхутэныгъэхэр езыгъэкIуэкIхэри, мэкъумэшым пыщIахэм елэжьхэри — псори зы унафэм щIэтынущ.
ЩIэныгъэр дапщэщи щытщ икIи щытынущ къэралпсо зыужьыныгъэм и джэлэсу, абы и IэнатIэ нэхъыщхьэу, сыту жыпIэмэ щIэныгъэ куумрэ цIыху зэчийм-рэщ дэтхэнэ къэралри къарууфIэ зыщIыр. Аращ ди къэралым дунейпсо пщIэрэ щIыхьрэ къыхуэзыхьыфыну хэкIыпIэхэри. ЩIэныгъэм щызыIэригъэхьа ехъулIэныгъэхэмкIэ Урысей Федерацэр зызыужьа щIыналъэхэм халъытэ.
КъэхутэныгъэщIэхэр зи плъапIэ ди лъэпкъ щIэныгъэлIхэу зи махуэшхуэр къэблэгъахэм республикэр, Хэку псор ипэкIэ зыгъэкIуэтэн лэжьыгъэ купщIафIэхэмкIэ нэхъ къулеиж хъуну, яхуэфэщэн къэрал гулъытэ ягъуэтыну, гъунэ зимыIэ щIэныгъэм и щыгу дэкIуеифын куэд къахэкIыну ди гуапэщ.
КЪАРДЭН Маритэ.
ЗиIэнатIэм хуэпэж БищIо Борис
Лъэпкъ щIэныгъэм и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщI еджагъэшхуэхэм ящыщщ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щIэныгъэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием и Президумым, КъБР-м и Правительствэм я щIыхь тхылъхэр зыхуагъэфэща БищIо Борис Чэмал и къуэр.
Филологие щIэныгъэхэм я доктор, Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтым Къэбэрдей-шэрджэсыбзэмкIэ и къудамэм и унафэщI БищIом и къалэмыпэм къыпыкIащ щIэныгъэ лэжьыгъэ купщIафIэхэр, зэреджэ программэхэмрэ пособиехэм-рэ. Лъэпкъ щIэныгъэлI щыпкъэм и ныбжьыр иджыблагъэ илъэс 65-рэ ирикъуащ.
БищIо Борис Лэскэн районым хыхьэ Хьэтуей къуажэм 1952 гъэм къыщалъхуащ. Жылэм дэт курыт еджапIэр хъарзынэу къиуха нэужь, 1970 — 1972 гъэхэм къулыкъу щищIащ советыдзэм. ЩIыхь зыпылъ а къалэныр екIуу зэфIэзыха адыгэ щIалэм къигъэзэжащ щалъхуа щIыналъэм икIи бгъэдэлъ щIэныгъэм хигъэхъуэну мурад ищIащ. Лъэпкъыбзэм, тхыдэм, щэнхабзэм дахьэх Борис щIэтIысхьащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и тхыдэ-филологие факультетым урысыбзэмрэ адыгэбзэмрэ щрагъэдж и къудамэм. Студент илъэсхэр Борис хьэлэмэту, купщIафIэу ирихьэкIащ. ФIыуэ зэреджэм къыдэкIуэу, ар жыджэру хэтт университетым щекIуэкI студент щIэныгъэ зэхыхьэхэм. А лъэхъэнэм ирохьэлIэ абы и япэ къэхутэныгъэхэр.
Къыхиха IэщIагъэмкIэ 1977 гъэм БищIом щIэныгъэ нэхъыщхьэ зригъэгъуэтащ, арщхьэкIэ ар щIэхъуэпсырт и зэфIэкIхэм адэкIи хигъэхъуэну. А гуращэр абы къехъулIащ мыгувэу: ар ягъэкIуащ СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и академием БзэщIэныгъэмкIэ и институтым и аспирантурэм. А илъэсхэм мыхьэнэшхуэ яIащ щIалэщIэм и дежкIэ. Ар гупсэхуу щIэдэIуащ къэралпсо, дунейпсо цIэрыIуагъ зиIэ щIэныгъэлIхэм я лекцэхэм, куууэ щIэджыкIащ и IэщIагъэм теухуа литературэм. Москва щыщеджа илъэсхэм Борис игъэхьэзыращ зэгъэпщэныгъэм деж причастием адыгэбзэм щигъэзащIэ мыхьэнэм теухуа и къэхутэныгъэ лэжьыгъэр. 1984 гъэм ехъулIэныгъэкIэ ар пхигъэкIащ БищIом икIи филологие щIэныгъэхэм я кандидат хъуащ.
БзэщIэныгъэм и Iыхьэхэу грамматикэ (морфологиемрэ псалъэ къэхъукIэмрэ), фразеологие, лексикографие (псалъалъэхэр), нэгъуэщIхэми ятеухуа къэхутэныгъэ куэд зэфIихащ БищIом. А унэтIыныгъэхэмкIэ щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ IэщIагъэлIыр илъэс 20-м нэсауэ и пашэщ Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ ди щIыналъэ институтым и адыгэбзэ къудамэм.
БищIо Борис и къалэмыпэм къыпыкIащ щIэныгъэ лэжьыгъэу 150-м щIигъу. Апхуэдэхэм яхэтщ монографие щхьэхуэри, къэхутэныгъэ хэхахэм ятеухуахэри, нэгъуэщIхэри. Абыхэм ящыщщ «Зэгъэпщэныгъэм и деж причастиер адыгэбзэм къызэрыщыгъэлъэгъуар» (Налшык, 1992), «Къэбэрдей-шэрджэсыбзэм и грамматикэмрэ лексико-фразеологиемрэ» (Налшык, 2005). Зи цIэ къитIуа иужь-рей къэхутэныгъэр и лъабжьэу БищIом 2006 гъэм утыку кърихьащ и доктор диссертацэр. ЩIэныгъэ дунейм щIэупщIэшхуэ щызиIа а лэжьыгъэр ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием БзэщIэныгъэмкIэ и институтым ехъулIэныгъэкIэ щыпхигъэкIащ абы икIи филологие щIэныгъэхэм я доктор цIэр къыфIащащ.
БищIом хэлъхьэныгъэшхуэ зыхуищI унэтIыныгъэхэм ящыщщ къэбэрдей-шэрджэсыбзэм и лексиографиер. Ар яхэтащ «Адыгэбзэ псалъалъэр» (Москва, 1999) зыгъэхьэзыра икIи къыдэзыгъэкIа щIэныгъэлI гупым.
— Апхуэдэ псалъалъэ ди анэдэлъхубзэм хузэхэлъхьэным ди институтыр иужь ихьауэ щытащ лIэщIыгъуэ блэкIам и 50 гъэхэм я кIэуххэм. Лъэпкъым и дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ а лэжьыгъэм и пэублэ редакцэм хэтащ филологие щIэныгъэхэм я докторхэу Апажэ Мухьэмэд, Балъкъэр Хьэзешэ, Багъы Пётр, Джаурджий Хьэтыкъэ, Тау Хьэзешэ сымэ, нэгъуэщIхэри, — жеIэ БищIом. — Псалъалъэр тхылъу къыдэгъэкIыным щыхуагъэхьэзыр зэманыр ирихьэлIащ къэралым къыщыхъуауэ щыта экономикэ зэхъуэкIыныгъэхэм я лъэхъэнэм икIи абы Iуэхур къызэтригъэувыIауэ щытащ.
ЩIэныгъэлIым зэрыжиIэмкIэ, псалъэ мин 31-м нэблагъэ зэрыхуа псалъалъэм и Iэрытхыр зыкъомкIэ зэрамыгъэзэхуэжу хъуакъым: абы хагъэкIащ пса-лъэ гуэрхэр, нэгъуэщIхэри щIэрыщIэу ягъэнэхуэжащ. Институтым и адыгэбзэ къудамэм и IэщIагъэлIхэм адэкIэ пащащ Iэрытхым елэжьыным, псалъалъэм псалъэу итым я бжыгъэм хэгъэхъуэным, ахэр грамматикэрэ стилрэ я лъэныкъуэкIэ гъэбелджылыным, псалъэр зыгъэнахуэ статья цIыкIухэм я теплъэмрэ ухуэкIэмрэ ирагъэфIакIуэу.
Апхуэдэ лэжьыгъэшхуэ зрахьэлIа «Адыгэбзэ псалъалъэр» Москва къыщыдэкIауэ щытащ. Абы и зэхэлъыкIэр убзыхунымкIэ ди лъэпкъ щIэныгъэлIхэм сэбэпышхуэ къахуэхъуауэ щытащ дунейпсо цIэрыIуагъ зиIэ академикхэр, щIэныгъэлIхэр. Иджырей ди анэдэлъхубзэм псалъэу иIэр къэгъэлъэгъуэныр, абыхэм я къэгъэсэбэпыкIэ тэмэмыр убзыхуныр зи къалэн «Адыгэбзэ псалъалъэр» адыгэбзэм и япэ псалъэгъэнахуэ тхылъ хъуащ икIи ар шэщIауэ къагъэсэбэп бзэм ирилажьэхэми, ар зыджхэми, адыгэбзэр зыIурылъхэм я нэхъыбэми.
БищIом и редакцэм щIэту 2013 гъэм къыдэкIа «ЕджапIэхэм папщIэ урыс-адыгэ псалъалъэ» инри хуабжьу къахуосэбэп, школакIуэхэм я мызакъуэу, курыт щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ щрагъэгъуэт IуэхущIапIэхэм, еджапIэ нэхъыщхьэхэм я студентхэм. Тхылъыр апхуэдэуи бзэм ирилажьэ IэщIагъэлIхэми яхуэщхьэпэщ.
Куэдым яфIэхьэлэмэтащ БищIом 2015 гъэм къыдигъэкIа «Адыгэбзэм и псалъэгъэнахуэ» тхылъыр.
— Апхуэдэ псалъэгъэнахуэ япэ дыдэу къыдэдгъэкIауэ аращ. Ар нэхъыбэу зытещIыхьар жьы хъуа, бзэм хэкIуэдыкIыжу хуежьа псалъэхэм, къэкIыгъэхэмрэ псэущхьэхэмрэ я цIэхэм, нэгъуэщI куэдми ди нэхъыжьхэри къытщIэхъуэ щIэблэри нэхъыфIу щыгъэгъуэзэжынырщ, — къыхигъэщащ щIэныгъэлIым. — Псалъэ щхьэхуэхэм къадэкIуэу, псалъалъэм гулъытэ хэха щагъуэтащ ди анэдэлъхубзэр нэхъ дахэ, щIэщыгъуэ икIи шэрыуэ зыщI фразеологизмхэм — зэкIэщIэпч мыхъу псалъэ зэпхахэм. Бзэр къулей зыщI а Iэмалыр куэдрэ тIэщIоху адыгэбзэм ирипсалъэхэм.
А Iуэхугъуэхэм къадэкIуэу щIэныгъэлI щыпкъэр, хэкупсэ нэсыр йолэжь адыгэбзэм и алыфбеймрэ орфографиемрэ егъэфIэкIуэным, адыгеибзэмрэ къэбэрдей-шэрджэсыбзэмрэ зэшэлIэным.
Алфавитыр, орфографиер, пунктуацэр зэхъуэкIыным и проектыр зыгъэхьэзырхэми яхэтщ БищIор. «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и лъэпкъхэм я бзэхэм ятеухуауэ» Хабзэр, Программэр зэхэзыгъэувахэм ящыщщи, щIэныгъэлI набдзэгубдзаплъэр кIэлъоплъ ахэр зэрагъэза-щIэм, абыхэм ятеухуауи КъБР-м и Парламентым и утыку зыбжанэрэ къыщыпсэлъащ. Бзэм, лъэпкъым я къэкIуэнум тещIыхьауэ ар куэдрэ къыщопсалъэ къэралпсо, дунейпсо зэхыхьэхэми.
Адыгэбзэр курыт школхэм, еджапIэ нэхъыщхьэхэм зэрыщадж щIыкIэхэми егъэпIейтей Борис. 1990 гъэм къыщыщIэдзауэ ар яхэтщ 8-нэ, 9-нэ классхэм я учебникхэр къыдэзыгъэкI гу-пым. Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и магистратурэм и студент-хэм лингвистикэмкIэ лекцэхэм илъэс бжыгъэкIэ къахуеджащ. Борис КъБКъУ-ми АКъУ-ми доктор диссерта- цэ щыпхагъэкI я советхэм жыджэру хэтщ, абыхэм оппоненту къыщопсалъэ. ЩIэныгъэхэм я доктор БищIом и унафэм щIэту цIыху зыбжанэм ягъэхьэзыращ икIи ехъулIэныгъэкIэ пхагъэкIащ я кандидат диссертацэхэр. БзэщIэныгъэм дихьэх апхуэдэ аспирантхэр Борис ноби еунэтI.
ЗэфIих щIэныгъэ Iуэхухэр, иригъэкIуэкI къэхутэныгъэхэр, студентхэмрэ аспирантхэмрэ зэрадэлажьэр — а псори хъуащ хэкупсэ нэсым и гъащIэм и Iыхьэ ин. Щалъхуа и хэкум, къызыхэкIа лъэпкъым хьэлэлу яхуэлажьэ цIыху щыпкъэм, щIэныгъэлI цIэрыIуэм зэфIигъэкI дэтхэнэ лэжьыгъэри щIыналъэм, лъэпкъым я зыужьыныгъэм хуэгъэпса хэлъхьэныгъэ инщ. Адыгэ лъэпкъым и ехъулIэныгъэм хуэунэтIауэ БищIо Борис иджыри лэжьыгъэ купщIафIэ куэд и къалэмыпэм къыпыкIыну, IуэхугъуэфI куэд зэфIихыну дыщогугъ. Апхуэдэ зэфIэкI лъагэ зыбгъэдэлъ щIэныгъэлI цIэрыIуэм, лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэм, хэкупсэ нэсым дохъуэхъу Урысей щIэныгъэм и махуэшхуэмкIэ. Узыншэу иджыри куэдрэ лъэпкъым, къэралым яхуэлэжьэну ди гуапэщ.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
Лъэпкъым и къарур
ЩIэныгъэ зыбгъэдэлъ цIыхур щIэнгъуазэ пэлъытэщ.
ГЁТЕ Иоганн.
Лъэпкъым и къарур къызэралъытэр и цIыху бжыгъэкIэкъым, атIэ и цIыхухэм гъэсэныгъэрэ щIэныгъэу ябгъэдэлъырщ.
ГЮГО Виктор.
АкъылыфIэм и гупсысэхэр зэблож, акъылыншэм и щхьэр мэджэрэз.
КЛЮЧЕВСКИЙ Василий.
ЩIэныгъэ куумрэ цIыху зэчиймрэ дэтхэнэ къэралри къарууфIэ зыщI, абы ехъулIэныгъэ къыхуэзыхь хэкIыпIэхэщ.
БРЕЖНЕВ Леонид.
ЩIэныгъэм хуэдэу цIыхур зыгъэлъапIэрэ абы хуитыныгъэ къезытрэ нэгъуэщI зыри щыIэкъым.
ПИСАРЕВ Дмитрий.
ЩIэныгъэм гъунэ иIэкъым: сыт хуэдиз ехъулIэныгъэ цIыхубэм абы щызыIэрагъэхьэми, къэкIуэну щIэблэхэм Iэмал яIэнущ абы и гъунапкъэщIэхэр къызэIуахыну.
ГОНЧАРОВ Иван.
ЦIыхур сыт щыгъуи щIэныгъэщIэхэм хуэпабгъэу щытын хуейщ. А хьэл-щэныр IэщIыб зыщIыр цIыху нэсуи къалъытэжыркъым.
НАНСЕН Фритьоф.
ЩIэныгъэ нэсыр пэжу, щызу, гурыIуэгъуэу икIи лъабжьэ быдэ иIэу щытын хуейщ.
КОМЕНСКИЙ Ян.
ЩIэныгъэ нэс къэугъуеиным гурыфIыгъуэ къезыт щIэблэ зыгъасэ егъэджакIуэм хуэмыфащэ фIыгъуэ щыIэкъым.
ХАББАРД Элберт.
Акъылым уасэ иIэкъым
Акъыл зиIэр еджэнкIэ ирикъуркъым.
Акъылыр былымщ.
Акъылым и анэр гупсысэщ.
Акъылым и лъапсэр чэнджэщщ.
Акъылыр ландыщэщ, гъэсэныгъэр дыщэ жыгщ.
Акъылым уасэ иIэкъым, гъэсэныгъэм гъунэ иIэкъым.
