«ЩумыгъэтIылъам къыщылъыхъуэ»
Котляровхэ Викторрэ Мариерэ я тхылъ тедзапIэм иджыблагъэ къыщыдагъэкIыжащ Мэлбахъуэ Елбэрд итха «ЩумыгъэтIылъам къыщылъыхъуэ» романыр лъэпкъ литературэм и фIыпIэм ящыщу къалъытар. Къэбэрдейм икIыу Мэзкуу 1557 гъэм япэ дыдэ кIуа адыгэ лIыкIуэунэм тхыдэшхуэ иIэщ. Къэбэрдейми Урысейми я зэхущытыкIэхэр зэтезубла, зыкъомкIэ зыунэтIа лIыкIуэунэм и зэгъэпэщыкIэ хъуам, къызэранэкIа гъуэгум, здэкIуа щыхьэрым и нэгу щыщIэкIам теухуа романыр, критик цIэрыIуэ Тхьэгъэзит Юрэ и псалъэкIэ жыпIэмэ, тхыдэр псалъэ зэгъэпэщам и Iэмалхэр хэлъу зэзыгъэзахуэ тхыгъэшхуэщ.
Тхылъ тедзапIэм и унафэщI Котляров Виктор зэрыжиIэмкIэ, романым щIэупщIэшхуэ иIэщ, ар япэу къыщыдэкIамрэ ди нобэмрэ илъэс бжыгъэ зыбжанэ дэлъми, и лъэпкъ тхыдэм хуеплъэкI, абы и щэхухэр къэзытIэщIыну хуей щIалэгъуалэм щыщу куэдым къыщыщIадзэр абдежщ. «Тхыгъэр зи Iэдакъэ къыщIэкIа Мэлбахъуэ Елбэрд и гуащIэдэкIым хуэфащэ пщIэри едгъэгъуэту, езы тхакIуэми и пщIэр къиIэту къыдэдгъэкIыжа мы тхылъым, пэжым ухуеймэ, куэдкIэ дыщогугъ. Иджыпсту блэкIам къыщыхъуахэмрэ щекIуэкIахэмрэ щIэрыщIэу щриплъэж, Iуэхугъуэ куэдыр щызэрагъэзэхуэж лъэхъэнэщ. Щхьэхьу ухыхьэмэ, узыхихьэнур умыщIэу куущ дэтхэнэ лъэпкъми и тхыдэр. Нобэ утыкум Iэджэ архив тхылъымпIи къохьэ, ди щIыналъэм зыплъыхьакIуэу итахэм я гукъэкIыжу къыкъуэкIыжыр мащIэкъым, археологие щIэныгъэм зеужь, кIуэ пэтми IуэрыIуатэ текст куэд дыдэ хэIущIыIу мэхъуж. ЩIэныгъэм хуэмыIэкIуэлъакIуэ, а псор зы сурэту зи нэгу зэкIэ къызыхущIэмыгъэувэфынухэр мащIэкъым. Сыкъапщтэмэ, шэч къытесхьэркъым Мэлбахъуэм и романыр абы и IуэхукIэ лъагъуэхэш зэрыхъунум. Романыр къызэрежьари зэрыщытари апхуэдэххэщи, а къалэныр ноби зэригъэзэщIэфынумкIэ гурыщхъуэ сиIэкъым».
Мэлбахъуэ Елбэрд «М.Эльберд» цIэр щIэту тха тхакIуэщ, XVI-XVIII лIэщIыгъуэхэм адыгэхэм ирагъэкIуэкIа бэнэныгъэ гуащIэм теухуа «Шынагъуэщ Iуащхьэмахуэ кIуэ гъуэгур» роман цIэрыIуэр и Iэдакъэ къыщIэкIащ.
Сытым къыхэкIами, «ЩумыгъэтIылъам къыщылъыхъуэ» романым нэхъ мащIэущ адыгэ тхылъеджэр зэрыщыгъуазэр. «Лъэхъэнэ зэблэкIыгъуэм хиубыда Къэбэрдей хэ- кур» жаIэу куэдрэ зэхэпхынущ. Ауэ щыхъукIэ, Къэбэрдейр тхыдэм и щхьэл мывэм щыдимыхьа, щыхупIэм щыщхьэщымыхьа лъэхъэнэ къэхутэгъуейщ. Сыт хуэдэ псэзэпылъхьэпIэми адыгэр къыхэкIыфащ, и псэр нобэм къихьэсыфащ. Адыгэ цIыхум и бэшэчагъыр, и зэпIэзэрытагъыр, игъащIэми къыдэгъуэгурыкIуэ адыгагъэмрэ хабзэмрэ хуэпэжу къызэрекIуэкIар къызыхэщ мы тхыгъэр зыкъомкIэ гъэсэпэтхыдэщ, зыузэщI тхыгъэщ. КъупщхьэщIыж Цукъарэ и щхьэмрэ и теплъэмрэ къещIэкIауэ романым къигъэщIыж адыгэ дунейм куэд къыхэпхыфынущ.
Гукъинэжщ лIыкIуэунэр щежьэ-нум Цукъарэ яжриIа псалъэр: «Дуней фытехьэнущ, фи щыIэкIи фи гупсысэкIи зи хамэ цIыху фахыхьэнущ. ЗэгъунэгъуитIрэ пэт я жьэгу дэлъ мафIэм и сыкIэр зэхуэдэкъым. Фэ фыздэкIуэр хамэ къэралщ, фызыхыхьэнур хамэ лъэпкъщ. Сытри нэгъуэщIщ, сытри апхуэдэкъым. Зыхуэвгъэфащэращ фащэри, адыгэ фащэр зэрыекIур, зэрыдахэр я фIэщ фщIы». Хэт жиIэн мы псалъэхэм ящIэлъ къарум ди нобэми мыхьэнэ ямыIэу? Апхуэ- дэ защIэу зэхэлъщ «ЩумыгъэтIылъам къыщылъыхъуэ» романым и дэтхэнэ едзыгъуэри. ЛIэщIыгъуэ жыжьэхэм къыхэIукIыу ди гущIэм щыIу адыгэ тхьэмадэм и макъыр нэгъэсауэ гъуазэщ, лъэпкъ зэхущытыкIэхэм я данагъэщ, цIыхугъэмрэ щытыкIэ нэсымрэ я лъагъуэхэшщ.
ГъэщIэгъуэнращи, тхакIуэм ди пащхьэ кърилъхьа тхыгъэр а зытепсэлъыхь лъэхъэнэм и къэухьым къинэжыркъым. Ар гуэх имыIэу епхащ ди нобэм, адыгэ-урыс зэхущытыкIэхэр лъэпкъ дуней лъагъукIэм и шыбзэм щIигъэкIкIэрэ лъэпкъыр дызыкъута Урыс-Кавказ зауэм къыхэхыпхъэ дерс узыншэхэм гупсысэр трешэ.
«ЩумыгъэтIылъам къыщылъыхъуэ» романыр тхылъ тедзапIэм и проектыщIэм — «Тхыгъэ къыхэхахэм я библиотекэм» — хыхьэу къыдокI. Фигу къэдгъэкIыжынщи, нэхъапэкIэ абы хэту Шинкубэ Бэгърат и «ЖылакIэ», ШэджыхьэщIэ Хьэмыщэ и «ЛъыщIэж», КIэрашэ Тембот и «Шу закъуэ» романхэр, нэгъуэщI куэди къыдэкIащ. ЩIэупщIэ зиIэ сыт хуэдэ тхылъри, сыт щыгъуи мащIэущ дунейм къызэрытехьэр. Мэлбахъуэ Елбэрд и тхылъри аращ — и бжыгъэкIэ мащIэ дыдэщ, 200 къудейщ зэрыхъур.
ШУРДЫМ Динэ.
