Сыт Америкэр щIигъэунэр?
Гъатхэпэ мазэм США-м и президент Обамэ Барак аргуэру зы илъэс пIалъэкIэ игъэIэпхъуащ Урысейм къыхуигъэува санкцэхэр. Унафэм и мурад нэхъыщхьэхэм ящыщ зыр къухьэпIэ щIыхуэхэм дылъамыгъэIэсынырщ, ди къэралыр къулейсыз щIынырщ. Аращ Америкэм и Штат Зэгуэтхэм я къэрал департаментымрэ казначействэмрэ урысей облигацэхэр къамыщэхуну США-м и банк нэхъ ин дыдэхэм щIыхуагъэлъэгъуар (нэхъ щхьэтечу жыпIэмэ, унафэ щIыхуащIар).
Абы щыгъуэми езы Урысейм аргуэру хигъэхъуащ американ облигацэхэу къищэхур зыхуэдизым — трежерискIэ зэджэм: щэкIуэгъуэм доллар меларди 6, дыгъэгъазэм доллар меларди 4,1-рэ, щIышылэм доллар меларди 4,8-рэ къищэхуащ (псори зэхэту доллар мелард 96,9-рэ мэхъу). АрщхьэкIэ доллар меларди 3 къудей американ банкхэм хилъхьэну ди Минфиныр щыхуежьам, къэрал департаментым къигъэлъеящ.
Мис апхуэдэщ Урысейм и финанс властхэм ирагъэкIуэкI политикэ телъыджэр. Къэралым ахъшэр къыщемэщIэкI зэманым доллар мелардхэр хы адрыщI зэпраш, ди бийуэ къэувынкIэ хъунум и экономикэм халъхьэ. Iуэхур зыIутыр къыдгуригъэIуэну дэ делъэIуащ Глобализацэм ехьэлIа къалэнхэмкIэ институтым и унафэщI, экономикэ щIэныгъэхэм я доктор Делягин Михаил.
УвыIэпIэ тынш
— Михаил, кхъыIэ къыджеIэт трежерисыр зищIысыр.
— Аращ зэреджэр США-м щIыхуэхэмкIэ и пщэ дилъхьэж къалэнхэм. ЗэбдзэкIмэ къокI «фIыгъуэ», «казна». Нэхъ мыхьэнэ зиIэр пIалъэкIэ кIыхь (илъэси 10-м къыщыщIэдзауэ 30-м нэс, нэхъыбэм деж илъэс 20-м нэс) облигацэхэрщ. «Трежерис» жыхуаIэжри ахэращ. Трежерисым и лIэужьыгъуэ псори етIуанэрей рынок абрагъуэщ.
— Сыт щхьэкIэ?
— США-м тепщэныгъэр зэриIыгъым, апхуэдэу и рынокхэм зэрызаужьам къыхэкIыу трежерисыр зэи укъэзымыгъэпцIэнщ. Ахэр я гуапэу сакъылэту Iах кредит лIэужьыгъуэ псори ирищIагъэбыдэн папщIэ. США-м и правительствэр шэсыпIэ йоувэ щIыхуэ къызыIиха псоми, мащIэми, процент гуэр яхущхьэщитыкIыну (иужь илъэсхэм процент 0,25-м къыщыщIэдзауэ проценти 3-м нэс). Зэрыщыту къапщтэмэ, фейдэуэ къыпыкIыр мащIэщ икIи долларым и инфляцэр къэплъытэмэ, халъхьа ахъшэхэм я пщIэр йохуэх. АрщхьэкIэ тхылъымпIэ лъапIэхэр хъума зэрыхъум къыхэкIыу къэралхэр трежерисым дехьэх — дуней псом езыхэр зыхуей-зыхуэфIхэмкIэ къыщамыгъэсэбэп ахъшэхэм я дежкIэ увыIэпIэ тыншщ. Абыхэм я щIэупщIэм хохъуэ кризис хьэлъэм зэрызиубгъум, щIыпIэ-щIыпIэхэм лъы зэрыщагъажэм къыхэкIыу, ауэ къат фейдэр йохуэх.
2006 гъэм мэкъуауэгъуэм и 1-м илъэси 10-м тещIыхьа облигацэхэм («бондхэм») зы илъэсым хэхъуэу проценти 5,145-рэ къапэкIуэу щытамэ, 2016 гъэм гъатхэпэм и 1-м зэрыхъужар процент 1,881-рэ къудейщ.
— КIэпIейкIэ бжыгъэщ!
— Аращ. Ахъшэ зэрыхэтлъхьэм щхьэкIэ дэ къытIэрыхьэр мащIэ дыдэщ.
— АтIэ, хэхъуэшхуэ къыщыIэрымыхьэкIэ, сыт Урысейм а тхылъымпIэхэм ахъшэ щIыхилъхьэр? Абы щыгъуэми, езы Минфиныр хущIокъу меларди 3 къудей къэрал щIыбым къыщигъуэтыну, ауэ хузэфIэкIыркъым.
— Трежеристу ахъшэ халъхьэ Минфинми Урысейм и банкми. Резерв фондым и процент 45-р США-м телъ къэрал щIыхуэм хэзыгъэхьа Минфиным трежерисым хуиутIыпщ ахъшэр егъэмащIэ, бюджетыр зыхущыщIэр иригъэкъужын мурадкIэ. Урысейм и Банкым трежерисыр ещэ и дыщэ гъэтIылъыгъэхэр мащIэ щыхъухэм деж, ауэ ахэр нэхъыбэ зэрыхъужу куэду къещэхуж. Абы къыхэкIыу тхылъымпIэ лъапIэу къаIэрыхьэм хэзыгъахъуэр Минфиныркъым, атIэ Урысейм и Банкырщ.
КъуимытыжынкIэ хъунущ
— IэщIагъэлI куэдым къалъытэ мелардхэр хы адрыщI зэрашэм ди экономикэр лъэрымыхь ищIу.
— Дауи, ещI. А ахъшэхэр ирахьэлIэ хъунущ псэуныгъэм егъэщIылIа IэнатIэхэр егъэфIэкIуэным, егъэджэныгъэмрэ узыншагъэр хъумэнымрэ ятеухуа Iуэхухэр гъэтэмэмыным, сабийхэр гъэхъужыным, улахуэхэр тыным… Ауэ ахэр экономикэм хагъэкI, абы къыхэкIыуи ахъшэ къаймэщIэкIыныр къагъэхъу. Инфляцэм улъэщIэмыхьэу зричыныр къызыхэкIри мис а къагъэхъуа апхуэдэ щытыкIэрщ. Аращи, экономикэр зыгуэркIэ даIыгъын папщIэ къэнэжыр зы Iэмал закъуэщ — девальвацэрщ. Абы и зэранкIэ нэхъ лъапIэ мэхъу нэгъуэщI къэралхэм къыщащэхухэр (ар иджыри куэд дыдэщ), цIыхухэр мэгужьей, къулейхэр трегъэгушхуэ уасэхэр драгъэкIуеиным.
— IэщIагъэлIхэм нэгъуэщI тегъэщIапIи ящI — Китайми, Япониеми, Инджылызми трежерисым мылъку халъхьэ. АтIэ Урысейр нэхъыкIэ?
— Абыхэм я экономикэхэр зэтеухуащ, США-м и тхылъымпIэ лъапIэхэр къызэращэхури къелеекI ахъшэхэмкIэщ. Дэ ди экономикэм инвестицэхэр егъэлеяуэ къомэщIэкI, ар ахъшэшхуэ дыдэ хуэныкъуэщ.
— Куэд щIауэ жаIэ ди зэхущытыкIэхэр ткIий хъумэ, Вашингтон ди мелардхэр пIалъэкIэ иубыдынкIэ, уеблэмэ къыдимытыжыххэнкIэ хъуну.
— ЩытыкIэр щытэмэмым и деж США-м апхуэдэ ищIэнукъым — и тхылъымпIэ лъапIэхэм ахъшэ халъхьэныр зэрымышынагъуэншэр а лъэбакъуэм къигъэлъэгъуэнущ. ИтIанэ я щIыхуэхэр къызэтещэщэнущ, дзыхь хуащIыжынукъым. АрщхьэкIэ дунейпсо рынокыр цIыкIу-цIыкIуу зэкIэщIэкIмэ, къэралхэм зыуэ щыт я финанс ухуэкIэр къызэпыудмэ, США-м и трежерисым къыхалъхьа ахъшэ псори къызыхуигъэнэжынкIэ хъунущ. Абы къыхэкIыу ди ахъшэхэм шынагъуэ къалъэмыIэсыныр къызэдгъэпэщын хуейщ.
— Сыт хуэдэ щIыкIэкIэ?
— КъызэрыгуэкIыу. бий къытхуэхъункIэ хъунум и жып ди ахъшэхэр щIилъын щыIэкъым. Абы иджыпстуи щIиуфэркъым зауэ щIыIэ къызэрыдищIылIар.
ЧЕРНЫХ Евгений.
«Комсомольская правда».
