Унэ бгынэжахэр
Къармэ Iэсият
ЩIымахуэ рапсодие
Си анэшхуэ Къармэ (Къэшэж) Пагуэ фэеплъ хузощI
Къармэ Iэсият КъБР-м и Дзэлыкъуэ куейм хыхьэ Къармэхьэблэ къуажэм къыщалъхуащ. Курыт еджапIэ №1-р абы къыщиуха нэужь, КъБКъУ-м тхыдэмрэ филологиемкIэ и факультетым щеджащ, а еджапIэ дыдэм и аспирантурэм къыщиухащ «Кавказыбзэхэр» къудамэр.
Iэсият Къармэхьэблэ дэт езанэ курыт школым, КъБКъУ-м адыгэбзэмкIэ и кафедрэм щригъэджащ. Ар «Адыгэ псалъэ» газетым щIыуэпсымрэ узыншагъэр хъумэнымкIэ и къудамэм и унафэщIу, «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм редактору щыIащ. Мы зэманым «Нур» журналым щолажьэ.
IЭЛЪЭНЫКЪУЭ чыматэр уфэрэкIауэ жыхафэгум илъщ. Бзыхьэхуэ гуэр къэслъыхъуэжурэ, матэм къиспхъа хьэпшып цIыкIуфэкIу зэмылIэужьыгъуэхэр Iэрпхъуэру зэIызопщIыкI. Сыщыхуэмейм деж дэнэкIи къыкъуэщэтырт, иджы — уэбзэх-щIыбзэхщ. Тхьэм ещIэ здыщIэсIуа…
… Си анэшхуэм бзыхьэхуэхэр зэфэгъуурэ зэтрилъхьэрти, тыку щхьэхуэ цIыкIунитIэурэ зэрипхыжырт. Мы сысейхэр-щэ?! Хъуржын зыбжанэм ярылъ щхьэкIэ, е зэхэдзакъым, хьэмэрэ… зэрыгъэубыдакъым. Си анэшхуэми? ХьыI..! Зезгъэщхьати-тIэ! Абы псэуху IэщIыб ищIатэкъым мастэ-Iуданэр. Сыт щыгъуи къигъуэтырт зэпэщэщын гуэр…
УкIуэдыж мы чыматэми имылъри. Мыдэ мыр! Дыд цIыкIу… Iунэпхыуд, мастэпэбдз, нэмэз щыгъэ, шэцыкуэ къутахуэ, къэзмыгъэсэбэпыжу нэгъуэщI куэдыкIеи. Зыр симыIэж си адэм и фэеплъщ, мыдрейр абы и IэдакъэщIэкIщ, мори… фэеплъ гуэрщ, е сэ сщIэрэ, къыздэгъуэгурыкIуащи, схухыфIэдзэркъым. Мисри, Iэпхъуалъэ цIыкIу! Си япэ щIыIунэр щисхам, хуабжьу арэзыуэ ар Мэшхуэ къызитат: «Ямылъагъужын цIыкIу, Iэ еIусауэ пщIэнкъыми… Мэт! Iэпхъуалъэншэу IэщхьафIэ щыIэкъым».
— Псалъалъэшхуэр згъуэтыркъым, къыпIэщIэлъэгъуауэ пIэрэ? — бжэщхьэIу пкIэлъейм жыжьэу къопсэлъэх Мухьэмэди… — пэшым «къызогъэзэж»
— Уи стIолым нытеслъхьэжащ, — сыздэпэщащэм согъымшым сэри.
— Зэхэпхыркъыми, псалъалъэшхуэр… — зеплъыхь абы къэкIуатэурэ.
— Уи стIолым телъщ… КхъыIэ, тIэкIу пэрыдзэт а мафIэм!
— Градус 24-рэ иIыгъщ, зиунагъуэрэ, упIыщIэу жумыIэ, — мэдыхьэшх ар, уэздыгъей къутахуэр блын хьэку жьэлъэтIанэм Iуридзэурэ, — мыхэри сыт..? (ЩIым щылъхэм яхоплъэ). А-а-а, уи раритетхэр къызыкъуэпхаи, апхуэдэм деж псоми тIэкIу-тIэкIу щIыIэ тхудеху, — тогупсысыкI ари.
— Жьызэпиху сэ куэд щIауэ зыхэсщIэжыркъым. МафIэ бзий хьэрыщэм зыщызмыгъэнщIу арщ, — кIэлъыжысIэурэ пхъэ гъур зыIухуа хьэкуIур зэрыцIычым хокIуэдэж лIым и лъэ макъри. НэщIщ пэшыр. Гупсысэр нетIэ къыщыувыIа щIыпIэм деж дзэлытI щищIащи, схуэмыгъэбыдэу а дзэлытIым адэкIи соныкъуэкъу… А-а-а, Iэпхъуалъэ цIыкIу! Дэнэ схьат ар? Мисри… Япэ щIыIунэр щисхам… Мэшхуэ къызитри… «Iэпхъуалъэншэ Iэщхьэ…» Нэхъри Iубгъуэ зищIурэ, дзэлытI ерыщым сызыIурелъафэ. Щхьэгъубжэм сыдоплъ. ЩыткIийщ мыбыкIэ щIымахуэр. Уаещ ноби. Нышэдибэ щхьэгъусэм итхъуа пщIантIэр аргуэру уэсылъэ тафэщ, пщIантIэбгъум Iут псей зэтIолъхуэныкъуэхэр щхъуантIэу щыщытам йопщIыхьыж. Еплъыт: я дакъэхэр щIым щымыщ хуэдэ, уэсым уэсыр тещатэурэ, зэпэщимэ задэу щхьэ къэракъэм зыдращIей. Вэсэмахуэ щхъуантIэу щытащ ахэр, иджы… уэсбырыб зэпэщимэщ!
… Къэбэрдейм дыгъэ щепсу пIэрэ иджыпсту? Мо иджыпсту! Дыгъэ угъурлышхуэм ди пщIантIэ зыщитIыж къыщIэкIынщ! ПщIантIэ дыгъэ… (Сыделъэфапэ иджы дзэлытIым). Хьэуэ, дыгъэ бзий лъакъуэ пIэжьажьэр IитIкIэ субыдауэ зы-ды-зо-гъэ-лъа-фэ сэ езым.
… Уает. Уает а щIымахуэ жыжьэр. Ар минитIрэ ещанэ щIымахуэти, зилыгъуэжырт. О-о-у! Зэи икIынукъым ар! Нобэр къыздэсым абы и уэс лъапэ абрагъуэр къыскIэлъыIэбэурэ къыстоджэразэ; сепхъуатэри а уэсукхъуэ хужьыпсым, сехь мыгъуэ симыгъэпIэтIауэу! УбыдыпIэ къэслъыхъуэурэ сыщыпхъуэкIэ, езыр гъумыщIэ хъужарэ и щхьэ зэгуэр топу щытар, иджы дзыкъыу пхъэм хэупIэжауэ, гъущI Iунэ гъуабжэжь сыфIонэ. А гъущI Iунэр си нэгу щIэкIынукъым псэр сщIэтыху. ХьэдэгъэпскI пхъэбгъум и лъакъуэм хэлът ар. Гуанэ IэпапIэм хуэзагъэнти, уадэр пэмылъэщурэ удынкIэ къигъэкъэрэшыжри, пхъэбгъу дзажэм гущыкIыгъуэу триупIэщIэжат… Уигъэмэхъашэу, гурымыхьу, бжьыгуэу къытепIиикIырт иджы ар унагъуэщхьэрыкIыу ди жылэжьым щызэIэпах гуауэ пхъэбгъум.
… Щхьэи апхуэдизу игу сыпымыкIрэ а гъущI Iунэм?! Зы жэщ-зы махуэкIэ си нитIри теIулIауэ сеплъыфатэкъэ?.. Щхьэи апхуэдизу срещхь абы? ХьыI! «Гуанэ IэпапIэм къыпэрикъащ», — жысIати… Ахьей, утраупIэпIэнтэкъэ-тIэ, ущыхэмыхьэкIэ! Ауэ, гъущI Iунэм сытыр и лажьэт, пхъэр гуанэмэ. Гуанэт-тIэ!
… Уает. Уает а щIымахуэ щхьэкIуэр. Ди бжэщхьэIу лъапэм щыт кхъужьеижьыр жыг теплъэм имытыжу уэсылъэ уардэт. Уэст лъэувыпIэ имыIэу цIыхур щыпэкIу ди пщIантIэшхуэри. Уэст ди унащхьэ къетхъухари. Уэсым щIиуфэжат ди хьэ гъуабжэжьым и гъуэри.
Нэри пэри зыхэуназэ а уэс тафэ гущIыIум гууэщIу телът Ар (…). Ижьырабгъу зыхуищIурэ, Абы зыхуигъэщхъауэ си адэ нэфыр Iэбэрабэрт. Iэбэрабэ пэткIэрэ блэIэбыкI мыгъуэрти, и жьэпкъыпэ тхъуар щIэуджыхьурэ аргуэру пэщащэрт.
Уэсыр кIэриутхыпщIыкIыжурэ, гущIэгъулы гуэрым а нэфыр къиIэтыжырти, зы абрагъуэ гуэрым и убыдыпIэр, дэIэпыкъуурэ, и дамащхьэ хутрилъхьэрт. Мыдрейри зэм лъэпэрапэурэ къэувыIэжырт, зэми и жьэпкъыпэ щIикъузэурэ дамащхьэры— хьыр игъэIэрыхуэну елIалIэрт. Уэст си адэм и дамащхьитIри, и пыIэ щыгури. Ди пасэрей лъапсэр зэи мыткIужыну уэсым щIиуфэпат. А джэбын щIэуфэм хэщатэурэ елъэбыкъауэрт си адэр. ТеувыкIырти, аргуэру лъэбыкъыурэ кIуэрт.
… КIуэцIыкIыщIэ кIапцIэр зэпитхъыу къыдрисейрт макъамэр:
Данэплъыр данлъэч
къыщысщIкIэрэ, сэрмыгъуэ,
Бзуущхьэу хызогъэтIы-ы-схьэ…
Псэ зыIутым зэхихынутэкъым а зимычэзу уэрэдыр. Ауэ сэ сщIэртэкъэ?! Мо си адэ къемыплъэкIым Iэтауэ ихьым къыщхьэщыт Псэр а жысIэм къыпежьурт:
Къайсэрыжьым и жэщ
уэздыгъэхэр, сэрмыгъуэ
Уайрэщ къызэдыщIонэ…
Дыгъэшхуэм ибгынэ пщIантIэм лъапэ-лъэдакъэ щисхыурэ Мэшхуэ и лъэIур къыщыскъулыжу арт. СщIэрт — куэбжэм фIихынутэкъым ар си адэм. Нэф хъуат ар … НэгъуэщIхэм хьэлъэр Iэпахынути, и блыпкъитIыр яIыгъыурэ а нэгъуэщIхэм езыри кIэлъырашэжьэнут кIуапIэ жагъуэр зиIэ ди щIыбагъ уэрамымкIэ.
… Уает! А шылэ кIэухыншэм и щIыIэ техьэгъуэр иджыпстуи щокIэкуакуэ си псантхуэ лынэм.
Хэт и дежкIи фIэкIыпIэ зимыIэ хьэкъщ — илъэс 90-м хыхьа бзылъхугъэ ешар ипхыжыныр. Ауэ хэтыт щыгъуазэр абы и псэ зыкъытщызымыгъэнщIар къыщIытхуэныкъуэм? Хэтыт хуэныкъуэри зыми емыщхь а псэм сэ зэгуэр есщIэкIа лей гъэгъупIэншэм?!
Уэрэдыр къыздыщыщри? Мэшхуэ апхуэдизкIэ ар зыхищIэрти, сыт щыгъуи и фIэщу къыдэлъэIурт: «СаIэтауэ сыщыдахкIэ ныскIэлъыжыфIэ. Сыфхуэарэзыщ». Иджыпсту уэрэдыр кIэлъыкIуатэурэ пщIантIэм дэкIуэсыкIырт дыгъэ угъурлышхуэ. ЖэщIурэ кIуасэрт си дунеипсэри.
… Мэшхуэ къызыщIэлъэIуа макъамэм зи гугъу ищIыр зы мэскъалкIи езым ещхьтэкъыми, къуэрылъху-пхъурылъхухэр (пщыкIубгъу дыхъурт) дгъэщIагъуэу дызэупщIыжырт: «Хэту пIэрэ а пIэщхьагъкIэ зигу мызэгъауэ, ди анэшхуэм игу зыщIэгъужыр?» Шэч хэмылъу, и щхьэтэкъым ар зыхуихьыр.
Дадэрэ Мэшхуэрэ унагъуэу щытIысам тIури щIалэ дыдэт. Я ныбжьым хуэмыфэщэн шыIэрэ бэшэчрэ къызыкъуахри, а тIур зэдыпэлъэщат зауэми гъаблэми. Быних зэдагъуэтати, зэман шэджэладжэм зы хъыджэбз цIыкIу хэлIащ. Мыдрей тхур хъыдан вакъэрэ кIэтIий вакъэпсу къаIэтри унэ-унэу ягъэтIысыжат. Хъыджэбзищми, къыщIэпхъуэжа яхэмыту, нысэ хьэлэмэт къищIыкIахэт. Хэту пIэрэт-тIэ Мэшхуэ игъеижа пIэщхьагъыр зейр? Дадэрэ Мэшхуэрэ жьы хъуху зэдэпсэуащ…
* * *
ДИ УНАГЪУЭ зэрыщаIуэтэжымкIэ, дадэрэ Мэшхуэрэ сыкъэзылъхуахэм я лэгъунэ сыкъыщыщIахам мазэ еянэ сихьауэ арт. Апхуэдэ къохъу. Къуэ пажэм срибын пажэт. IэфIыщэу жаIэ къуэрылъхур. СщIэркъым… Ауэ зы сощIэ, си нэгу щIэкIащи. Нэхъ IэфI дыдэу мы дунеижьыр щIызэрыIыгъым и теплъэр…
Ар: дадэ — Мэшхуэ — сэ пасэрей унэ кIыхьыжьу бжэщхьэIу зыбжанэ зиIэм, щхьэхуэу дыщыпсэурэ, си адэ-анэри, мо, сыплъэмэ, ди пщIантIэ дэсу; Ар — нанэ (дадэ и анэр) мо, сыщIэкIмэ, лэгъунлейм и пхъэ бжэщхьэIу лъагэм къеплъыхрэ, гуэгуш къурт быным чы лантIэкIэ къахэуэу; Ар — мо Чыщбалъкъ лъэс лъэмыжым сикIмэ, Мэшхуэ и адэ, ДыгъапIэ хьэблэм хэсыр, и пащIэ тхъуам щIэгуфIыкIыу къыщыспежьэу; е Мэшхуэ и анэ угъурлыфэр, Iэдакъэжьауэ ищIурэ къыщысщыгуфIыкIыу; Ар — си адэм и пщэдакъэм IитIкIэ зыкIэрысщIауэ пщIантIэкум сыщигъэкIэрахъуэм, Мэшхуэ хадэм-кIэ къикIрэ: «И … ушх, делэжь!» — жиIэу игъэукIытэжу. Ар — пIащIэу, тхылъ къысхуихьыну дэкI си анэм и бгы псыгъуабзэм си джэду IэфракIэмкIэ зесшэкIарэ сыздишэну селъэIуу; Ар — быдзышэкIэ бын сызыхуэхъуа Лыхь Нинэ цыкIуэкIыр щIигъэджэразэурэ бжьэхэм ятеухуа псысэ къысхуиIуатэу; Ар — ди гъунэгъум я хадапхэм ит унэ бгынэжар си джэгупIэрэ Мэшхуэ сыкъилъыхъуэжу; Ар — си япэ егъэджакIуэ Iэсият доскам сыдишу, «пашэщ» щыжиIам, гухэщIу сыгъыу (пэ Iушэ къикIыу къызгурыIуэрт абы щыгъуэ); Ар — мо Балъкъ лъэмыжыжь уикIрэ укIуатэмэ, си адэм и шыпхъу IэфI псэ хейр къыщыспэплъэу, Ар — нэхущым деж «УпIыщIащ, си хъыдэз, гъэзэж», — дадэ щыжиIэкIэ, сыкIэлъыгъынанэурэ былым гъэпскIыпIэм сыкIэлъыкIуасэу; Ар — си дэлъху нэхъыщIэр гущэм хипхэжурэ: «Мухьэмэд, Мущтэфа, МутIалибинэ, Iэбубэчыр, Гъумар, Уэсмэн, Хьэлий…» зэчырыр Мэшхуэ макъамэкIэ иукъуэдийуэ; Ар — бжьыхьэ кIасэу уафэм игъуащэрэ ди хадапхэм гузэвэгъуэм къригъэтIысэха къру щхьэрыуахэр гуузу къырту; Ар — ди уэнжакъыщхьэхэм языр тIысыпIэ зыщIа жьынду Iущ щхьэ плIимэр джэуэ; Ар — си … — «КъэувыIэж, зи натIэр джафэ! — къаджэ хуэдэщ Мэшхуэ и макъ, — КъэувыIэж, джаур! (арат абы нэхъ псалъэ жагъуэу къызжиIэ хабзэр) — А псори ущиIэм, хэтыт уезыхужьар?!»
… Плъагъурэ, Мэшхуэ, аргуэру срехьэжьэри! КхъыIэ, зымащIэ щIызгъэгъуж…
Ар — нанэ и нэмэзлыкъым си тхьэкIумэкIыхьыфэ хужь цIыкIур дэзгъэтIылъурэ нэмэз дыщысщIу; Ар — жэщхэс мэкъуауэ къикIыжа си адэм и IэщхьитIыр ущызэкIэщIэплърэ, хъыбийуэ пкIауэм пишхыкIарэ, IурыуфIыцIыкIауэ сридыхьэшхыу; Ар — зи гъэлъэгъуапIэ абджыр пщIантIэмкIэ гъэзауэ ди щхьэгъубжащхьэм тет «Рекорд-6-р». Щхьэж и шэнт иIыгъыжу хьэблэ цIыкIур пщыхьэщхьэ-пщIантIэм къыщызэхуэсырт; Ар — фэгъазэ сщIэкIа нэужь, ди гъунэгъу ЖанIэфI къызэпщэурэ, Мэшхуэ хьэлIамэпскIэ сигъэпскIыжу; Ар — дадэ си пшынэ Iэпэ пщыкIутIыр къилъыхъуэжурэ бэзэр цIыкIур зэхэзехуэ ищIу; Ар — Мэшхуэ и фо махъсымэм къызэхуишэса, дадэ и ныбжьэгъу лIыжьхэм, шэнтым сытрагъэувэурэ, «Мо шыгъуэ къехым, си Нухьыр тесщ…» яжесIэу…
… КIэ иIэкъым абы… Къару лъэщыр зезыгъакIуэ уафэ! КъыщысIуатэкIэ гъуни зэрызмылъэ а дуней абрагъуэр дауи скIуэцIызэгъа, сэр фIэкIа шэрей зимыIэм?! Дауи схуэхьрэ ар, си Тхьэ? Сыт щхьэкIи къызупэсат а фIыгъуэр? Хэти къещэкIуэжат абы нэ фыгъуэкIэ! ЗыщыстIыжырт а нэхущ Iубахъэр зэи зыщхьэщымыкI псысэм. Зэм сыщысабийт, зэм сыщыпщащэ ишэгъуэт, зэм сыщыпащтыхь Гуащэт а лъапсэм. Си лъапсэжьт ар! Си адэшхуэм и адэшхуэхэр къыщалъхуауэ, си анэшхуэм и гуащэшхуэхэр, пасэрей гуащэхэр унэ щрашауэ. Зи ныбжьыр зыщыгъупщэжа лъапсэжьт. ЗэрыхуагъэфащэмкIэ, илъэс щищ илъэгъуауэ. Мес, мо иджыпсту бэкхъыщIэ щаухуа щIыпIэм деж, зэман гуэрым щытыгъащ Кушыку Хьэжыжьым и шыфIэдзапIэу зэи хьэщIэ шу хуэмыныкъуар. Кушыку си адэшхуэм и дадэт. Ауэ ар нэгъуэщI хъыбарщи, абыи чэзу игъуэтынщ зэгуэр.
Мо бжэщхьэIухэм языхэзым иджыпстуи зэщыджэу магъри тесщ илъэс пщыкIузым ит си адэм и ныбжь фагъуэр. Нышэдибэ ар еджапIэм дэкIат кIапсэ цIыкIукIэ зэпха тхылъитIыр Iэ сэмэгурэ, шакъалъэр сакъыу Iэ ижькIэ ихьу. АрщхьэкIэ … Адрей махуэхэми хуэдэу, егъэджакIуэр: «Ей, хьэ лъапсэ егъум къыхэкIауэ, намыпIытIыса бандэкъуэ, къыдэкIыт!» — жиIэу къыщыжьэхэлъэм, шакъалъи тхылъи хуэмеижу, и гъуэгу и занщIэу еджапIэ пэшым къыщIэцIэфтыжащи, иджы щысщ гухэщIу магъри. Дауэ! Дауэ, апхуэдизу гугъу ехьитIым зэражриIэнур: «ИгъащIэкIэ еджапIэбжэ Iусхынукъым, пхъащIэ гъэсэну сыкIуэнщ!» Ауэ, ари къэкIуэну хъыбарщи, къыспоплъэ, и напIэр ирихьэхауэ.
Пасэрей унэ кIыхьыжьым куэдыщэ и нэгу щIэкIат… Абы фIыуэ ищIэжырт тIощI-щэщI гъэхэу унагъуэхэм баштекъузэкIэ жэщым заем къыкIэщIаукIэрэ, етIуанэ махуэм бынунэр зыщIэф жэмыжь закъуэр а къащтам пэкIуэу щыIэщIатхъар.
Абы и щхьэгъубжэнэ плъызахэм иджыпстуи къатощ щэщI гъэхэм куэбжэ сэхыр и пщэгурыгъыу къыдыхьа гузэвэгъуэр. Мес, зы теплъэгъуэ закъуэ…
… НКВД фащэкIэ зэщIэкъуза шу залымым бжэщхьэIум кърехулIэ. Уанэгу щхьэнтэм кIэрыщIа къэпыр итIатэурэ къреутIыпщхьэхри, бжэ блыпкъым зезыпIытIылIэ нысащIэм къыжьэхолъэ:
— ЛIо, Къэшэжхэ япхъу! ЕплъыIуэ уэ, еплъыIуэ! — къэпым къоджэрэзыкI… щхьэ зытхух, — Еплъ, жысIакъэ, хьэ щылъху! Яхэткъэ мыбыхэм уи пщыкъуэр? И-и-и? Бзагуэ ухъуаи? Яхэт, жызоIэ! — ЛъыпскIэ зэщIэгъуа къэп гъуабжэжьыр бзылъхугъэ щтам и лъапэ щIеутIыпщхьэри шум:
— Яхэмытмэ, зэрылъам илъхьэжи, къащтэ мыдэ! — подыхьэшхыкI ар. — Сабийр къыздэщти си япэ ниувэ! — къыщIегъуж…
А нысащIэр си анэшхуэт. Пагуэт.
Жьапщэ борэным щIиупскIэ щхьэгъубжэхъумэхэмкIэ зэкуэфэуэжурэ унэжьыр кIэлъыплъырт сабийр зэзыкъузылIауэ даху нысащIэм. Щымт бжэщхьэIу задэхэри. Абыхэм ящIэрт: фочыпэм пыту иджыри Iэджэрэ дахунут а хъарыпыр. Апхуэдизри къигъэзэжынут и кIэкъуащIэр хьэдагъэм хилъафэу. Жьэгур игъэхуэбэнут, лъхуэнут, лIэнут, гуIэнут, гуфIэжынут. Щымщ унэжьыр. Абы и щыпэлъагъукъым шындэбзий кIуапIэхэмкIэ сэлэтитIым къэрэгъул зэрыщрахыр. Абы иужэгъужащ шы гъэтхъам тесу куэбжэпэм къыIуджэразэ лIыр. Жылэ фызабэм я нэлат шущ ар. Къыщалъхуам фIащат Сэхьэт-Джэрий цIэр, арщхьэкIэ щIым щрахьэхыжым, трафIэщыхьыжащ — «щIыкъатиблкIэ щIэкIуэтэн гъуамэ…» Месыр — сабий хьэдэ нобэ здырах пщIантIэм щIопщыр щигъэдалъэурэ, хъуанэбзэ гущыкIыгъуэр къыIурощэт абы: «Сэракъым къозыгъэлъхуар, лъхугъэм ихьын, бзаджэнаджэ! Трудоден уепщIыхьурэ, адрейри псэхэлIэ ухъу! Къэбгъуэтаи нартыхудэч зэманым зыщыщIебгъэхын! Аркъымэ, Тхьэм и цIэкIэ соIуэ, а уи гуащэ щхьэзыфIэфIым и лъэужьыр уэзмыгъэхумэ!» — хъуанэурэ йолъэдэкъэщыкI шур…
Гуащэ щхьэзыфIэфIкIэ Сэхьэт-Джэрий зэщыр ди нанэт, си адэшхуэм и анэ Дахэлейт. Жанбэчхэ япхъут ар, Кушыку Хьэжыжьым и нысэти, щIыпIэ жыжьэхэм цIэ щигъэшхэну ирашат. Абы къилъхуар а зэманым ХэкущIыр ихъумэу зауэ лыгъэм зэрыхэтри хъымпIартэкъым! Ауэ ари хъыбар щхьэхуэщ.
Унэжьым «уей-уей», щыжригъэIауэ зэманыгъуэ иIащ зэгуэр: езыр лъагэрэ (ар иджыпстуи лъахъшэтэкъым), и къэнжалыщхьэ екIур дыгъэм пэлыду. МылыдакIэщэрэт, бетэмал! Армыхъуамэ, НКВД-тройкэ жыхуаIэм и шы фIалъэ жагъуэм апхуэдизрэ иритIыкIынтэкъым мы пщIантIэр! НтIэ, Жанбэчхэ я пхъур ираша нэужь, а къэнжалыщхьэми кIэ игъуэтащ. Хьэблэ лIыжьхэм я нэмыплъыр хьэуи цыуи къримыдзэу, гъунэгъу фызыжьхэм я нэлатым фIэмылIыкIыу, Сэхьэт-Джэрий, къыздришэкI IуэхутхьэбзащIэхэр щIыгъуу, унащхьэр тричри… телъаи темылъаи! Уэнжакъ къутахуэхэм, жьапщэм дэгурымурэ, уафэм зыхуашийрт: «Плъагъурэ мы къыдащIар!» жаIэ хуэдэт абыхэм.
БЭШЭЧТ унэжьыр. Абы хьэкъыу и фIэщ хъурт, мы щхьэкIуэ лъэхъэнэм и дыджыр зэ игъэвмэ, щхьэ шхыгъуэ зэригъуэтынур… Езыми кхъуэщыныщхьэ илъагъужынущи, мо уэнжакъхэми IугъуэкIэ загъэнщIыжынущи, мо бжэщхьэIухэми сабий щыджэгунущи, мо къэрэгъул нэщхъыцэхэм я пIэкIэ, кхъужьейхэр шындэбзийм щыгъэгъэнущ! Iущт унэжьыр. Куэд и нэгу щIэкIат, ауэ къыпэщылъри мащIэт?!
Исыжурэ къебгъэрыкIуэнут плIыщI гъэхэр. Уэгур иджы зысеинур уэнжакъ Iугъуэтэкъым. Ауэ ари игъэвынут унэм и жьэгу лъэщым. МэдаIуэ а жьэгур. Маплъэ щхьэгъубжэнэхэр.
… И Iэ лъэныкъуэр гуэлэлу, мес, зеплъыхьри пщIантэкум итщ зи фащэр балэбанэу лэжьа сэлэт мэжэщIалIэ. Къэлътмакъ уэдыр Iэпыхуурэ, ар докIуей нанэ и бжэщхьэIум. Шырыкъу лъапэкIэ бжэм йоIунщIри… КIыргъыурэ зэIужа бжэм сэлэтыр фIэкIыркъым. Сыт щхьэкIи фIэкIынт? НэщIт нанэ и унэ цIыкIур. ГъуэлъыпIэ Iэдийм сабафэу еупцIэкIат гуэлмэдын пIащIэ. Пэшыр ибэт. Ибэт сэлэтри — ар пхъэ бжэщхьэIужьым йощэтэхри… гущIэтхъыу, и гушыкъур икъутыхьу, зэщыджэу макъкIэ къопыхьыкI. А сэлэтым и бгъафэ щIыгум телът «ЩIыхь» дамыгъэ лъапIэр, нэгъуэщI дамыгъэхэри щIыгъуу. Ауэ бгъафэ дамыгъэ хуэныкъуэт ар? Дэнэт иджыпсту езыр къызыхудыхьэжа анэм и хэщIапIэр: Джамбул? Соловки? Хьэмэрэ …
А сэлэтыр — Аскэрбийт, си дадэт.
Илъэс зыбжанэкIэ къемыкIуалIэу, хьэзабыр телъу къилъыхъуащ абы нанэ и лъэужь. ИкIи къыщигъуэтащ Таруханск. Iэджэ щIауэ гурыфIыгъуэ зымыщIэжа унэм а махуэм щэхуу гуфIэ нэпс Iэпыхурт. Ауэ щыхъукIэ, ди бжэщхьэIу щымхэр иджыри зыгуэрым пэплъэрт. Илъэс тIощI пIалъэкIэ Соловки пхащIэм щаIыгъынут Дахэлей гуащэшхуэм и къуэ нэхъыщIэр. ИтIани, уэнжакъ жыжьаплъэхэм IупщIу ялъагъурт нанэ и бжэр абы щыIуихыну махуэр.
ХыщI гъэхэм унэжьым жьыIурыхьэгъуэ Iухуащ. Быныр къекIуэлIэжат. Хуэмурэ зэтеувэжырт гъащIэр. Ди ипщэ уэнжакъым къеуэса жьындур джэрей хъуати… Дахэлей гуащэшхуэ и чэсей хужьыр пхъуантэм къыдихырейт. Зигъэхьэзырырт нанэ. Ешат ар. И гуащIэр кIуат. Абы щыгъуэ къызгурыIуэшхуи щыIэтэкъым. Ауэ слъагъурт, дадэ, зыхэс лIы гупыр къигъанэурэ, пIалъэ-пIалъэкIэ гуэщ плIанэпэм дэт пхъэ чеишхуэмкIэ зэриунэтIыр. Сыжэри сетIысылIат чеижьым и джабэм, дадэ къилъыхъуэр къэсщIэну… Япэ, икIи иужь дыдэ, а махуэм си нэгу щIэкIат си адэшхуэр зэрыгъыр. Пхъэ чеижьым натIэкIэ зыкIэригъащIэрти, и дамэхэр сысурэ гуIэрт ар. Адрей дурэшым къыдэс сэ, макъкIэ сыкъыщыпэгъынанэм, абы зэуэ зишыIэжри, IэплIэкIэ сыкъиIэтат…
Илъэс зыбжанэ дэкIауэ, дадэ аргуэру ирихырт и шынэхъыщIэр…Щхьэгъубжэнэхэр плъызурэ, а тIум якIэлъыплъырт.
ЦIыхуфэр Iуву къызыфIэщIхэр захуэу къыщIэкIынкъым. ТIасхъэщ ар. ЦIыху гуфэр IэджэкIэ нэхъ Iувщ. АбыкIи уэчылщ мы унэжьыр… Хуэмурэ кIуэщIырт дадэ и Iэпкълъэпкъыу зауэм къиудыныхьар. ИIэжтэкъым абы узыншагъэ. ХьэдагъэкIэ иIэнт-тIэ?! ГъуэгущхьэIу вэнвейм (хуабэу хуэзамэ) гуфIэрэ и лъэтхьэмпэ пыщтыкIар щигъэхуэбэжу; Советхэм щIопщ тхьэмпэкIэ якъу пэт, яIэщIэмыукIэу, бетэмалкIэ къэхъуа сабийм сытыр и узыншагъэт?! АдэкIэти, зауэ, гъаблэ; аргуэру зауэ, аргуэрыжьу гъаблэ. ПIалъэм и гъунапкъэр псэкIэ зыхищIагъэнти, дадэ еужьэрэкIыу ухуэныгъэм хэтт. Зэманым екIууи къриухуэкIат, ауэ гу щихуэжакъым. Дахырт ар, кIарц гъэгъахэм я къапщIий хужь щабэхэр кIэлъыIущащэу. Здыщалъхуа, апхуэдизрэ щыгуфIа, щыгуIа, бын щипIа, и нэхъыфIхэр щигъеижа унэжьым и щхьэгъубжэнэхэр дияуэ дадэ кIэлъыплъырт. Ар пщIей гъэхэрт.
Дадэ и лъэужь нэпсыр мыгъущу сэри илъэситху еджапIэ сыкIуат. КъэIуэтэгъуейщ а илъэситхур Мэшхуэ къызэрытехьэлъар. Ар псэурэт? Бжэ — щхьэгъубжэ — телефон уэзджынэ — куэбжэ кIыргъ макъ — аргуэрыжьу, щхьэгъубжэ…
Къыщызгъэзэжам, си лъэдакъэпэр пичу пщIантIэжьым къыскIэлъыдыхьат зэпкърыщэтыж советхэм я пщIэу джэрпэджэжыр. ТIощI-щэщI гъэхэм ди фызабэ лъапцIэхэр этапкIэ яхурэ, ди щIалэ нэхъыфIхэр нэхущкIэрэ укIыпIэ блыным ирагъэувалIэурэ тепщэгъуэ зыубыда гуартэр, иджы, вы бжьакъуэхэр лъейуэ зэхэпыджэрт; зэхэпыджэурэ, щхьэж къипхъуэтэфар и блэгущIэу, щхьэж и хьэщпакъ еджэдэлIэжхэрт.
Зэшхуэзэесщ мы дунеижьыр: лейр зи Iэпэгъум Iейр и узыгъуэщ. Ди Сэхьэт-Джэрий хуэдэхэр зауэм зы сыхьэткIэ Iухьэу зы кIакхъу щыщIачатэкъым, ауэ апхуэдэм и бзэгукIэ куэдыщэрэ кIакхъу хущIачат ди жылэ Iумахуэм къыдэкIа щIалэхэм. Ауэ сытми щIалэт ахэр, бетэмал!
… А иджы къежьэпщауэр кIуэцI псантхуэкIэ зыхэзыщIэ си анэшхуэр зыпэщIэтыр — а зэрыхьзэрийм и зы бын хримыгъэлъэфэнырт. Ар езыр гъащIэ енкIэ телъат теIущIыкIыпIэ. Абы хьэкъыу ищIэрт дэ дызэмыпщIыхьа гуэрхэр. Абы къыгурыIуэрт: мыпхуэдэ лъэхъэнэ зэблэкIыгъуэм, япэм ещхьу, щIопщ тхьэмпэу щIыфэм зыхиупцIэнутэкъым; япэм ещхьу — кIэрахъуэ фIыцIэжьу, и лъэтхьэмпэ шэр щигъэцIывынутэкъым. НэгъуэщIут мыр зэрыуIэнур, щIыфэ удынтэкъым мыбы къридзынур. ЗигъэфэрыщIурэ мыр къеIэнут нэхъ IэфI дыдэу анэм игъафIэм — кIэтIий кIапэм.
Пкъым идз ныбжьыр зэрыткIэрымыхум ещхьу, иджыри къыскIэлъекIухь а гъэмахуэм, а махуэм…
А махуэм ТIимэ шыр къыщIолъадэри:
— Мэшхуэ къоджэ, — щIопхъуэж сабийр.
Сэри жэрыгъэ зэпыткIэ сыкIэлъыщIопхъуэ. Ар къыщыскIэлъыджэм деж, зэи лъэбакъуэкIэ сыкIуэртэ-къым, сыжэрт, сыщысабийм ещхьу.
Мэшхуэ унэжьымкIэ екIуэкIауэ щIыунэ ихьэпIэм Iут бжэщхьэIу лъахъшэм тест. СыпIейтеят: мыбдеж къыщызэпсэлъэну сыщриджакIэ, Iуэхур цIыкIуфэкIукъым. Мы тетIысхьэпIэр си анэшхуэм и андез щтапIэт, и лъэныкъуэегъэз гупсысапIэт. Абы нэмыщI, куэбжэ дыхьэпIэми хуиту Iуплъэрт мыбдеж щысмэ. И нэмэз щыгъэ кIыхьыр зыIэщIигъэжу, Мэшхуэ мыбдеж сыхьэткIэрэ тесыфынут. Пшапэр зэхэуэу, щатэурэ унэшхуэмкIэ абы щиунэтIыжкIэ, зытеса щхьэнтэ цIыкIур кIэлъихьыжу сабийхэм ящыщ гуэр иужь иувэрт. Иджыпстуи солъагъу ахэр зэкIэлъхьэужьу бжэщхьэIу лъагэм зэрыдэкIуейр!
НтIэ, тIэкIуфэкIутэкъым абы сыщIриджар, дауи…
Сыщыбгъэдыхьэм Мэшхуэ зыкъиIэт зищIри етIысэхыжащ.
… Ар емыкIуми сщIэркъым, ауэ жысIэн соукIытэ, си жьэ къысхуегъакIуэркъым — си анэшхуэр, и пащхьэ сыщихьэкIэ, сыт щыгъуи, гъащIэу къэзгубзыгъыжым — къысхуэтэджырт! Дапхуэдэу ар мыгукъыдэмыжми, сыт хуэдизу ар емышами, сыт хуэдэ Iуэху пэрымысми, си анэшхуэр къэтэджырти, си нэджащIэм щIэтIысыкIыу къысIуплъэрт. Нэхъапэм зэи сегупсысатэкъым абы: къэтэджу арагъэнтэкъым ар… зы къару дахэ гуэрым къызэщIиIэтэрт; зы гугъэ псыпс гуэрым къытриIэтыкIырт; зы гукъэкIыж нэху гуэрым зыдиукъуэдийрт. ИтIанэ, етIысэхыжырти, сызэпиплъыхьырт, нэжьгъуц Iэрамэ къещэтэхахэр тхьэкIумакIэм сакъыурэ схудилъащIэрт, си набдзэхэм гъуэрыгъуэу, елIалIэу телъэщIыхьырт. Си анэшхуэр зэхуэдэу къызэдэхащIэрт илъэсиплI сыщымыхъуами, илъэс плIыщIым щесхулIами. Си анэшхуэр къызэдэхащIэурэ дунейм ехыжынут…
Иджыпстуи, цыхъар гъуабжэр и кIэнтIыIу щIикъузэурэ къызэпэщэщри:
— Зы мурад сиIэт, куэд щIауэ згъафIэу зы хъуэпсапIэ. КъысхуэпщIэн?
— Дауи, пхуэсщIэнущ. Сыту пIэрэт? — согъэщIагъуэ сэри.
Мэшхуэ зэи зыкIи къызэлъэIуртэкъым. Абы зэи лъэIуапIэ сригъахуэртэкъым. Мэшхуэ сыкъызэралъхурэ схуэлъаIуэрт. АрщхьэкIэ, си пщIыхьэпIи къыхэхуэнт, иджыпсту ар зыщIэлъэIунур?! Пэжт, гурыщхъуэ гуэрхэр сщIат: сыщеджа факультетым а махуэхэм хъыбар къызагъэщIат: аспирантурэм еджапIэ, кафедрэм лэжьапIэ къысхуагъэлъагъуэу. Си анэшхуэр абы щыгъуазэт. ИтIани, сыткIэ къыщыщ а псом унэжьыр? Щхьэ сришэкIа абыкIэ? Пэжщ, ар къабзэу зэлъыIухат, сыт щыгъуи хуэдэу, и гъатхэ сэхукIи и бжэ-щхьэгъубжэ лэчкIи зэIузэпэщт, телефон, телевизор екIуалIэрт. Унэжьыр бгына хъунутэкъым си анэшхуэр псэууэ. Ар унитIым яку итт, чэзууэ гъэмахуэхэр щрихыу. Псоми тщIэрт: Мэшхуэ и жьауэр щхьэщыкIмэ, адрей пасэрей унэ бгынэжахэм ещхьу, мыри ирахынут. ИтIани, дадэ зэрыщымыIэжрэ, си анэшхуэм и псалъэр мы пщIантIэм тIэужыIэ щыхъуатэкъым. Ар ищIэ хуэдэт, зи уэнжакъыжьхэр кхъужьеилъэм къыдещхьэукъуэхыурэ езыр щхьэшхыгъуэм хэумэзыхьауэ жьантIэм дэт унэжьым. Зыри ентIэIунутэкъым абы, щагъэфIэнухэм деж фIэкIа. ЯгъэфIэнут ар, си анэшхуэр иIэху.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
