ЗэхэгъэкIыныгъэ хьэлъэхэм я зэман
1941 гъэм мэкъуауэгъуэм и 22-м Хэку зауэшхуэм щIидзащ
Дэ псори абы и тхыдэм дыщыгъуазэщ: СССР абрагъуэм зы унагъуи щыпсэуакъым абы и удыныр къыжьэхэмыуауэ. Аращ щыгъуэмрэ фэеплъымрэ я махуэу щIагъэувари.
ЗэхэгъэкIыныгъэ хьэлъэхэм хэ-хуа ди къэралым ТекIуэныгъэ Иным уасэшхуэ щIитащ — ди Хэкур бий хьэщхьэрыIуэхэм къаIэщIэгъэкIы-жын, абы къыдэкIуэуи Европэри хуит къащIыжын папщIэ ди цIыху мелуан 27-м щIигъум я щхьэхэр ягъэтIылъащ.
Советыдзэм зэрихьа лIыгъэр гъунапкъэншэщ икIи тхыдэм зэи хэгъуэщэжынукъым. Ди къэралми дуней псоми абы куэд тражыIыхь икIи дяпэкIи тражыIыхьынущ. Дэ мы тхыгъэ кIэщIым къыщыдгъэлъэгъуэну дыхущIэкъунукъым цивилизацэм и тхыдэм щынэхъ ину икIи гущIэгъуншэу щыта ЕтIуанэ дунейпсо зауэр зэрекIуэкIамрэ зэриухамрэ — ар тхузэфIэкIынукъым. Ауэ нобэ дытепсэ-лъыхьыну дыхуейт совет цIыхухэм лъыкIэ къахьа ТекIуэныгъэ Иныр зэрахьэкIыну, абы и мыхьэнэр ягъэлъэхъшэну, уеблэмэ, фIыщIэр езыхэм зыкIэрацIэлъыну хущIэкъухэр куэд зэрыхъуам. Псом хуэмыдэу дызэгуэзыгъэпыр ди къэралым щыщ «тхыдэдж», «литератор», зызыгъэлъагэ нэгъуэщI цIыхухэр ди жагъуэгъухэм зэрадежьурщ. Псалъэм и хьэтыркIэ, тхакIуэ цIэрыуэ Гранин Да- ниил жиIащ фашист Германием текIуар щIыIэмрэ ди дзэзешэ акъылыфIэхэмрэ арауэ. Абы зи адэхэр, зи адэшхуэхэр зауэм хэкIуэдахэм, лIыгъэшхуэ щызэрахьэу къэзыгъэзэжауэ щытахэм я бынхэр псом хуэмыдэу зэгуегъэп. Япэрауэ, зауэр щIымахуэ зэпыту екIуэкIакъым, ди дзэхэм бийр хагъэщIащ гъэмахуэ зэманхэми. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, ди сэлэт лIыхъужьхэм я щIыхьыр зыгъэулъиину хущIэкъухэр пэтми нэхъ мащIэ хъуркъым.
Дэ и гугъу тщIыххэнкъым СССР-м и дзэхэм хуит къащIыжа европей къэралхэм, нэхъапэм къыдэубзэу икIи къыдэдэхащIэу щытахэм, зэрызащIым. Абыхэм ящыщ куэдым зыкъалъытэж езыхэр зыгуэркIэ хилъэфауэ, яхуэфэщэн ялъымысауэ. АрщхьэкIэ «ящогъупщэж» Совет Союз лъэщыр мыхъуамэ, языныкъуэхэр дунейм и картэм текIуэдыкIыну зэрыщытар. Псалъэм и хьэтыркIэ, мис а ихъу-ипкI Польшэр.
ЕтIуанэ дунейпсо зауэм и гугъу щащIкIэ КъухьэпIэм и къэралхэм я Iэтащхьэхэм нэмыукIытагъэ хэлъу Iуэхум и пэжыпIэр зэрахьэкI. Уеблэ-мэ, жаIэ хъуащ «етIуанэ фронтыр» къызэрызэIуахам и фIыгъэкIэ езы СССР-ри Европэри хуит къащIыжа хуэдэу. Ар пцIы зэфэзэщу зэрыщы-тыр хэт и дежкIи гурыIуэгъуэщ: «етIуанэ фронтыр» къыщызэIуахам щы-гъуэ СССР-м езым и щIыналъэхэр хуит къищIыжауэ, мыувыIэу бийм ебгъэрыкIуэрт икIи зыми шэч къытрихьэжыртэкъым Берлин къызэращтэнум.
Пэжщ, СССР-м къыдэщIу гитлер пэщIэта США-ми Инджылызми псо-ми я зэхуэдэ текIуэныгъэм хэлъхьэныгъэ хуащIащ. Псалъэм и хьэтыр-кIэ, а тIури ди къэралым къыдэIэпыкъуащ IэщэхэмкIэ, ерыскъыхэм-кIэ, нэгъуэщIхэмкIэ. Абы папщIэ, дауи, фIыщIэ яхуэфащэщ. АрщхьэкIэ дигу къэдгъэкIыжынщ ленд-лизымкIэ зэращIылIа зэгурыIуэныгъэм тету зыкъызэрыщIагъэкъуар. Абы щыгъуэми нэхъыбэу къащыдэIэпыкъуар зауэр иухыным куэд имыIэжущ — абы щыгъуэм Совет Союзыр апхуэдэ дэIэпыкъуныгъэм зэрыхуеиж щыIэжтэкъым. Мыри щIыдгъужынщ: ленд-лизымкIэ ди къэралым къытехуа щIыхуэр илъэс куэдкIэ ипшынащ, уеблэмэ СССР-р къутэжа иужь абы и хуитыныгъэхэр зыIэрыхьа Урысейм и дежщ щиухар.
АрщхьэкIэ а псори щIыжытIэр Москва, Сталинград, Кавказ Ищхъэрэм, Орёлрэ Белгородрэ я зэхуакум щекIуэкIа зэхэуэхэм ди зауэлIхэм къыщагъэлъэгъуа лIыгъэмрэ хахуагъэмрэ къухьэпIэ къэралхэм я цIыхухэм пщIыхьэпIэу зэрамылъэгъуар икIи зэрамылъагъунур къыхэдгъэщын щхьэкIэщ. Ди текIуэныгъэм и мыхьэнэр зэи яхуэгъэлъэхъшэнукъым — дыщэр улъийркъым.
Шал Мухьэмэд.23
