Гуауэм и гъунапкъэр
ЩIэныгъэлIым и псалъэ
ПщIэ зыхуэсщI си лъэпкъэгъухэ, си хэкуэгъухэ!
«Джаур зауэжькIэ» лъэпкъыр зэджэу насыпыншагъэу щыIэр къыщыттепсыха Урыс-Кавказ зауэм куэд тетхыхьащ, куэди тражыIыхьащ. Илъэсищэ зи кIыхьагъыу къытхущIэкIа махуае бзаджэм кърикIуар зы бжыгъэ закъуэкIэ къыпхуэIуэтэнущ: адыгэу пщIы къэс бгъур хэкIуэдащ абы, я адэжь щIыналъэм залымыгъэкIэ ирагъэкIащ.
Абы лъандэрэ лIэщIыгъуэрэ ныкъуэрэ блэкIами, нобэр къыздэсым дызоупщIыж: мы щхьэкIуаем дауэрэ дыхэхуа хъуа, хэт дыхэзыдзар? Мыпхуэдэ упщIэ «мыхьэнэншэхэмкIэ» ди щхьэр фIэдмыудыжын щхьэкIэ, жэуап хьэзырхэр совет тхыдэтххэм къытхуагъуэтауэ щытащ. Абыхэм зэрыжаIэмкIэ, япэрауэ, къуаншэр дэрат, бгырысхэрт. Динырылажьэхэм я псалъэм зыдедгъэхьэхри, «дэ тхуэдэ муслъымэнхэм дахэсу дыпсэунщ» жытIэри, зэрылъэпкъыу зытщтэри Уэсмэн пащтыхьыгъуэм дыIэпхъуауэ арат. ЕтIуанэрауэ, урысым сытыр я лажьэт, Урысей къэралыгъуэми дауэ гукъанэ хуэпщIын? Лажьэ зиIэр урыс пащтыхьымрэ абы и блыгущIэтхэмрэт.
Ди Тхьэу Тхьэшхуэ! Мис мыбдежым удэлъэнумэ, къеблагъэ! Адыгэ лIыжьыр щIопщкIэ зэпахулыкIыу къуажэм къыщрашэкIыу тхакIуэм ди пащхьэ къригъэувэрт, «мылъхуэжыныр пщыжь-уэркъыжьхэм къахукIуэ», — жаIэрти, абы уэрэдыр къыпагъэувэжырт, лъэпкъым щиусам хэта «къэзакъ фызхэр» псалъэхэр апхуэдэу зэрахъуэкIырти. Дэри, октябрятэхэм, пионерхэм, комсомолхэм, дигухэр губжьым зэщIищтэрт, «пщы, уэркъ» жаIэм, гъэпщылIакIуэхэмрэ лъыифхэмрэ ди нэгу къыщIэувэрт…
Сыту егъэлеяуэ дагъэпудрэ дэ мыпхуэдэ Iуэху еплъыкIэхэмрэ гупсысэхэмрэ, сыту яхуэмыфащэ мыхэр зи адэжь щIыналъэм зи псэр щIэзытахэм!
Ди адэжьхэм джаур зауэжьым щагъэвар къэтщIэн щхьэкIэ, дэ дэлэл дыхуейкъым. Адыгэшхэм фынэшэс, шыныбэпххэр щIэфкъузи, лъэрыгъыпсхэр нэхъ кIэщI дывгъэщI, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, ди гуауэм и гъунапкъэр къэтлъагъун щхьэкIэ, уанэгум зитIэтыкIыу тенджызым дызэпрыплъын хуейщ… Хэхэс хъуа ди нэхъыжьыфIхэм я щIалэгъуэмкIэ дывгъэгъэзэжи езыхэм жаIэм девгъэдаIуэ. Дэнэ щызэхэтхыжынур абыхэм я макъыр? Шэч хэмылъу, адыгэ IуэрыIуатэрщ. КъэдвгъэтIэщIыжыт ар дызэгъусэу.
Хэтыт дэ зауэр къыдэзыщIылIар?
«Урысым и пщышхуэхэр
ди щIыгум къыхуолIэ,
ЛIыгъэр зэтрахыу жаIэурэ,
зауэр къыдащIылIэ,
Ар къыдэзыщIылIэ гущэри
мелуанищэм щIегъур,
ЗращIылIа лъэпкъыр Iэбжьыб хуэдиз
мэхъу».
Дэ къыдгурыIуэрт къэрал псо, къэралышхуэ къызэрытпэщIэтыр:
«Къэралыр ди ныкъуэкъуэгъуи,
къыдащIэр дэ ди мылажьэ».
Иджы, дапхуэдизрэ къыпэдмыкIухьами, дапхуэдизрэ зыщыдмыдзеями, зы Iуэхугъуэ дытемыпсэлъыхьу тлъэкIынукъым. ИлъэсищэкIэ къезэуа лъэпкъыр зищIысымрэ абы и фIэщыгъэцIэмрэ ди адэжьхэм къызэрытхуагъэнамкIэ ахэр емыкIу щIын хуейуэ пIэрэ? Хьэмэрэ «пащтыхьым и зэранкIэ дапхуэдиз хьэзаб адыгэхэм ятемылъами, ди лъэпкъым зэи урыс лъэпкъым и бийуэ зибжакъым, икIи урыс лъэпкъымрэ пащтыхьымрэ зэи зыуэ игъэIуакъым» жытIэу иджыри абы куэдрэ дытетыну пIэрэ? Хьэмэрэ мыпхуэдизу зыдгъэпудыжкIэ нэгъуэщI лъэпкъхэм я деж лъапIэ дыщыхъуну пIэрэ? Хэт атIэ адыгэхэм къезэуар? Мыбыхэм я фIэщыгъэцIэхэм аффикс «жь» япытщ, зэрыщIэнакIэр къагъэлъагъуэу: «урысыжьхэр», «къэзакъыжьхэр», «джаурыжьхэр», «сэлэтыжьхэр». «Урысыжьу къуентхъым щыгугъхэр» жаIащ, «мыр джаурщи, ди ныкъуэкъуэгъухэм дагъалIэ» кIэлъыжаIэжащ.
Мы джаур зауэжьым дэ тIэунейрэ дыщаукIащ. ДытIэулIэт. Дапхуэдэ щIыкIэу япэу даукIа? Адэжь щIэину дызытепсэукI щIыгур пабзыкI зэпытурэ, фалъэшхуэм итыр фалъэ цIыкIум Iэмалыншэу ирыдагъакIэурэ къыдэхуэр ирыдагъэфыжащ. Гъавэ щытщIэну щIыгу къытхуагъэнакъым, ныбжьрей IэщIагъэу дэ къыддэгъуэгурыкIуэхэрати, шыр, мэлыр, бжьэр зытехъукIын хъупIэ драгъэIэжакъым, жыг Iэрысэхэр щыдгъэкI джабэ нэкIу дыгъафIэхэр ирагъэсыкIащ. Псом нэхъыщхьэрати, адыгэр бэгъуэну, щIэблэ къыщIэхъуэну гъуэтыгъуэ ирагъэIэжакъым, дыкъэзыухъуреихь лъэпкъхэм щапхъэ зытрахыу цIыху зэхэтыкIэ дахэм — хабзэм — дытрагъэтыжакъым.
ИкIэм-икIэжым, илъэсищэ зауэр (1763 — 1864 гъ.гъ.) екIуэкIыху, хъулъхугъэу лIэужь (поколение) зыбжанэ къэхъуащ зэуэн фIэкIа нэгъуэщI IэщIагъэ щыIэу ямыщIэу. Мыр фIы дыдэу къагурыIуэрт ди адэжьхэм, «щIым и пIалъэ гущэ зыщамыщIэжым» жаIэу я щIыгум щыхужаIам. ДевгъэдаIуэт абыхэм адэкIэ.
«Уэр ди ныбжьмэ дызытеса щIыгумрэ
Ар ди ныбжьым къетхуэкIа шыбзымрэ
Къэзакъыжьхэм щыттрах махуэм
Ар арбэм и бжьэпэурэ ди кхъэлъахэри,
Ар Ахъмэтыбгыурэ ди фощIапIэри,
Урысыжьми къащыхуэна махуэми
Уэр къэзэуаткIэрэ зыдвгъэгъалIэ!»
НэгъуэщI къытхуэнэжу пIэрэт дэ? АдэкIэ къыщыпыдвгъащэт.
«Къурей губгъуэурэ ди мэл хъупIэхэр
щыдимыIэжкIэ,
Сотей щхьэпцIанэурэ ди шы хъупIэр
щытIэщIахакIэ,
КъэзэуаткIэрэ зыдвгъэгъалIэ!».
«Гумыпсурэ хьэмрэ кхъуэмрэ
ирамыфыжыр
Къэзакъ сотнэ гущэм къытпаубыдтэрэ».
«Iугъуаер къытхихыу бжьыхьэпэ къэс
дагъэс,
Яжьэм дыхэпэщэщыхьу гъатхэр
къэсыжмэ допсэу».
Мыпхуэдэ щIыкIэу зэ «даукIащ», «дагъэлIащ». Мыр къыщыдащIэм, адэкIи къытхуащI ди унафэу дыпсэун хуейт е зыдгъэлIэн хуейт. Сыт-тIэ къыхэтхар?
Клинген Н. Н. етх: «Адыгэхэм фIыщэу я хэкур ялъагъурт, ауэ ахэр тафэ псыпцIэхэм темытIысхьэу хуадэртэкъым. Я хэкум нэхърэ нэхъыфIыжу, егъэлеяуэ абыхэм щхьэхуитыныгъэр фIыуэ ялъагъурт. Абыхэм къапэщылът е сыткIи арэзы хъунхэу, е загъэлIэну. Абыхэм лIэныгъэр къыхахащ. Я гъусэу лIащ илъэс минкIэрэ зэфIагъэува щэнхабзэри».
Арати, лIэным и Iуэхур щынэсым, гуузщ мыр жыпIэну, ауэ а зэманым екIурэ ещхьу ди псэр зэрыттын щэнхабзэшхуэ зэфIэдгъэувакIэт. Дривгъаплъэт псалъэжь къудейхэм: «ЛIэным лIыгъэ хэлъщ»; «ЛIэныгъэм нэхърэ емыкIум нэхъ фIэлIыкI»; «УлIын — зы, улIэн — тIу»; «ЛIыгъэр ажалым щыщтэркъым»; «ГъащIэр зы напIэщ, напэ уимыIэу улIэжмэ, упсэхэлIэщ»; «Ныбжьрей хъуэн нэхърэ зы махуэ гъащIэ»; «Псэр тыи напэр къащтэ».
Адыгэм напэр ихъумэн щхьэкIэ, куэдрэ емыгупсысу гъащIэр итынут. Мы зэхэгъэкIыпIэм ихуа лIыхъужьхэм я гупсысэм ущрихьэлIэкIэ, уегъэгулэз, уегъэгумэщI.
«Ажэгъуейхэ я Фэрдаусыр
ДаныскIуейм кIэсу щыдахым,
ДакIэлъоплъри — пщащэр долъагъу.
Идогъэхьри — жылэм ди хъуэнщ,
Едмыгъэхьым — дыкъаукIынущ,
Догъазэри — ди напэр токI,
ДаукIри — ди бжэр хуащIыж, —
ЖеIэри уэркъ щауэр хогупсысыхь.
Ди ныбжькIэ зэ дылIэжынущ,
ДаукIми, дыкъэзэуатщ, — жеIэри
Негъазэри дзэшхуэм нахоуэ».
ЦIыхум къыхужаIэнум куэд трищIыхьу щытащ адыгэм. Зауэ IэнатIэми мы хабзэр «щылажьэрт».
«ДыIуохьэри, даукI, дыIуокIри, дауб,
Даубынущ жыдоIэри, дыIуохьэри — зыкъыдогъэукI». Фимыгугъэ цIыхухъухэм я закъуэу джаур зауэжьым Iэщэ къызригъэщтар.
«Дэ, бзылъхугъэхэм ди мыхабзэу
фочыпэбжкIэ драгъэзащ»,
ЖеIэри къигъазэу зезыгъэукIыр
Щоджэнхэ япхъуу Гуащэхъурейщ».
«Сэ сыт папщIэкIэ зыхэзгъэнрэ? —
ЖеIэри къигъазэу зезыгъэукIыр
Шырыхъум фэ фи гуащэфIщ».
Адыгэ бзылъхугъэм иIа пщIэмрэ нэмысымрэ зыщIэ щIалэхэмкIэ абыхэм лей къатехьэр гутехуэгъуейт.
«Бзылъхугъэр лъэхъум щизашэкIэ
зэрыгууз!
Къигъазэу зезыгъэукIыр
Нартыжьым фи Хьэжы дахэщ».
Мыпхуэдэ зауэлI, зекIуэлI-зекIуэшым и дуней тетыкIэмрэ еплъыкIэмрэ щIэбгъэбыдыхьыж хъунущ а гъащIэм къыхэкIа псалъэжькIэ: «Уи ажалкIэ дунейм уехыжыныр — лIэныгъэщ, лIэгъуэджэу гъащIэр бухыныр — уахътыншэщ».
Урыс-Кавказ зауэм диным теухуа теплъэгъуэ куэд къыхощ. Мыбыхэм дакъытемыувыIэу хъунукъым. Псом япэу тегъэчыныхьауэ зы Iуэхугъуэ белджылы сщIыну сыхуейщ. Сэ адыгэ IуэрыIуатэм илъэс 22-рэ хъуауэ солэжьри, абы ущрихьэлIэркъым дин Iуэхухэр IупщIу лъабжьэ зыхуэхъуа образ къэгъэщIыкIэхэм. «Мыпхуэдэу сщIымэ, жэнэтым сыкIуэнущ, мыпхуэдэу сщIымэ, жыхьэнмэм сыкIуэнущ» жыхуиIэ гупсысэ лъагъуэм ирикIуэртэкъым адыгэ лIыхъужьхэм я гупсысэр. Я псэр щыхэкI дакъикъэхэм ахэр зэгупсысыр уэрэдым, и зы едзыгъуэм нэхъ мыхъуми, къызэрыхэнэнырт. Я цIэр мы дуней дахэмрэ щIэблэмрэ къыхуагъанэу напэ хужькIэ хьэдрыхэ щыIэхэм ябгъэдыхьэжын щхьэкIэ, щыту загъалIэрт абыхэм. Адыгэ дуней еплъыкIэрэ адыгэ хабзэкIэ щыз ди лъэпкъым сыт хуэдэ динри сыт хуэдэ зэманми и гущIыIу къэкIуакъым. Сыт хуэдэ динри адыгэпсэмрэ адыгэгумрэ къызэримыщтэм и мынэщэнэу пIэрэ мы псалъэжьхэр: «Диныр ихьэ-икIщи, укъызыхуэнэжынур уи лъэпкъщ»; «Гушхуэ Тхьэшхуэ и жагъуэщ!». Къысхуэвгъуэт иджыри зы лъэпкъ мы дуней дахэм апхуэдэу и гур утIыпщауэ тету!
Согъэзэж джаур зауэжьым теухуа уэрэдхэм. Мис мыбыхэм ислъам диным къыхэкI гупсысэхэмрэ Iуэху зехьэкIэхэмрэ гъунэжу хэтщ. Ауэ, хьэлэмэтщ, цIыхур цIыхуу щызыгъэт, ар цIыху хэтыкIэм хуэзущий, дыкъэзыухъуреихь дунейм и теплъэгъуэхэр, н.къ. къыбгурызыгъаIуэу ислъам диным бгъэдэлъ зэфIэкIхэракъым ди лъэпкъым къищтэр. Диным и зы лъэныкъуэщ IуэрыIуатэм къыхэщыр: уи щхьэр, укъэзылъхуар, къэплъхуар, къыбдалъхуар, уи лъэпкъэгъухэр, уи щIыгу пхъумэжын папщIэ лъэпкъыр къызэщIэзыкъуэ Iэмалхэрщ:
«Къуажапщэ джабэмкIэ дэ деплъмэ,
дыгъэр къыщопс;
КъуажэмкIэ дыкъеплъыхыжмэ,
Сабий хьэдэр фи псыхьэлъахуэщ;
Дэ дыжылэкIуэдщ, къытхэкIуадэр
шахьид нахуэщ».
«Дунеижь гущэмэ и къэлъэлъэжыгъуэ
гущэми
ЯукI гущэхэр щаиту къабзи».
«Мыр джаурщи, къытхаукIыкIыр
шахьидщ».
«Дунеижьым щыдгъэщIэжынум дыхулIэ!
Дэ щаитурэ дызэрылIэнур нэхъыфIщ!»
ИщхьэкIэ къэсхьат мыпхуэдэ псалъэхэр: «Динырылажьэхэм я псалъэм зыдрагъэшхри лъэпкъым зищтэри муслъымэн къэралым кIуащ». Мыбы дыщIэзыгъэдэIухэм едзыгъуитI къудейкIэ саподжэж:
«Молэ ныкъуэу тхэтхэм уаз пхэнжхэр
къытхуащIыр,
Дэ тхуэпсэу хуэдэу жаIэурэ, леишхуэ
къыдахыр».
«Тырку къурIэнаджэр ди гум и жагъуэщ,
Мыр зи Iэужьым бгышхуэ къытеуэ!
Ди гур къутауэ хэкум докIыж!»
Арати, теуващ псэууэ къэнар Истамбыл кIуэ гъуэгум. Дроздов Иван къытхуигъэна гукъэкIыжхэм дыхоплъэ: «ЦIыху акъылым къитIасэркъым дэ а гъуэгум щытлъэгъуар: сабий, цIыхубз, лIыжь-фызыжь хьэдэхэр тезт, хьэныкъуэшх хъуахэу.
МэжэщIалIэмрэ узхэмрэ къарууншэ ищIа цIыхухэм я лъакъуэ къахуэIэтыжыртэкъым, ахэр иджыри псэууэ хьэ мэжащIалIэхэм яшхырт. Зи псэ пытыр зи псэ хэкIхэм егупсысыну зэман яIэтэкъым. Абыхэм езыхэм къапэщылъыр узижагъуэнт: тырку кхъухьзехуэхэм ахэр хьэпшыпым хуэдэу иралъхьэрт я кхъухьхэми, тIэкIунитIэ къэсымаджауэ гу зэрылъатэу, тенджызым хадзэрт».
Гузэвэгъуэм куэд къыуегъэгупсыс. Я хьэдэхэр псым храмыгъэдзэн щхьэкIэ езы тыркухэм къращэ пхъэбгъухэм хьэдэхэр трапхэрти, тенджызым траутIыпщхьэрт. Зэм-зэм толъкъунхэм хьэдэхэр Iуфэм Iуихьэжмэ, зыгуэрым щIилъхьэну гугъэхэрт. Иныкъуэхэми хьэдэр зытепха пхъэбгъур нашэсыну мурад ящIырти, я щIыбым ирапхэрт:
«Дэ ди хьэдэ пхъэбгъухэу
Ди щIыбхэм ипхахэр
Ирыдагъэхыну жаIэурэ псори
дагъэшынэ».
Тырку щIыналъэм нэсахэр лъэпощхьэпоууэ зыIууахэр, лейуэ къатехьахэр къеттхэкIыну щIэддзэмэ, ар тхыгъэ щхьэхуэ хъунущ. 1995 гъэм Иорданием щыщ илъэс бгъущIым зи ныбжьыр щхьэдэха Ервас Ибрэхьим къызэрызжиIамкIэ, ахэр зыIууар зы псалъэухауэ къыпхуэIуэтэнущ: «Ди щIыгу кхъуэ щагъэхъунущ, жытIэри дыкъыщIэпхъуэри, кхъуэ ныбэм дыкъихуащ».
Зауэр — зауэщ. Илъэсищэ зауэм къриубыдэу зи лъэпкъ епцIыжахэри куэду къытхэкIащ. Уи Iей щIыумыхъумэ…
ЕпцIыжакIуэхэм («жасусхэр» жаIэрт) я цIэр жамыIэу япэ зэманым хабзэ кIэлъызэрахьэрт. («Адыгэш уэркъым уэркъ хашэркъым» жызыIэр дэратэкъэ). Я цIэр кърамыIуэу я теплъэмрэ я IуэхущIафэмрэ тепсэлъыхькIэрэ, псоми кърагъэщIэну пылъхэт:
«Ди адэр уэркъти, дэ дымыхашэ,
Фыз къупцIэ нашэр зи пIэ щабащIэ,
Щхьэ фымыщIэрэ, къарэмырзей?!
Ауэрэ кIуэурэ, «хабзэр къызыгурымыIуэм уубзэ къыфIощI» жызыIари дэратэкъэ, жасусхэм я цIэр нахуэу уэрэдхэм къыщокIуэ:
«Зи гъащIэ шагъырыбафэ,
Щогъуруэ хьэ джафэжьитIым
Ди адэ и жылэр ятекIуэдат».
«Инэрал гущэм кхъуэлыр къыдешх,
Натхъуокъуажэр щышхым шуупэт
ТамбиикъуэкIэ ЛIыкIэщI».
«Мы лажьэр къытфэзыхьыгъэ гущэри
Хьаджэмыкъоу Хьаджыпщымаф гущэм
Пщъэщъэ щысхэр фэрэмытэдж!»
Мыбыхэм псоми ятекIуэжащ Бекович-Черкасскэ лъэпкъ лъэрызехьэм я щIэж Фёдор Александровичыр. Мыр Ермолов Алексей нэхъыфI дыдэу илъагъу адъютантт. Лабащхьэ дэса пщы Къарэмырзэм и къуажэр жэщым къригъэтIысыхьу гущIэгъуншэу зэтриукIэу игъэсыжа нэужь, мыбы щхьэкIэ Ермоловыр лъэIуат Георгий щихъым и орден еплIанэ нагъыщэ зиIэр къратыну. «Теуэм лIыгъэшхуэ къыщигъэлъагъуэу хуабжьу ехъулIэныгъэ зэрызыIэригъэхьам папщIэ», — жиIэу итт лъэIу тхылъым.
Псом нэхърэ нэхъ хьэлэмэтыр пащтыхь Александр I ди лъэпкъэгъум нэхърэ нэхъ гущIэгъулыуэ къызэрыщIэкIарщ. 1825 гъэм фокIадэм и 29-м абы Ермоловым и лъэIум къытритхат: «…Абы нагъыщэ гуэри еттыну хуэфащэкъым, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, гупсысэ хэлъу тэмэму къежьа Iуэхур гущIэгъуншэу унагъуэ щищым щIигъу яукIауэ иухащ. Абыхэм щыщу, дауи, нэхъыбапIэр лажьэ зимыIэ цIыхубзхэмрэ сабийхэмрэщ».
Жасусхэм теухуа псалъэр ди адэжьхэм щIезгъэгъэбыдыхьыжынущ:
«ЛIы ящэхуагъэу тхэтхэри зэрыгъаблэ
нэгухэ,
Былымыжь нэкIухэти ди хэгъэгур ящэ».
Си уэрэд жызыIэм дагъэр къысщихуащ…
Фэ зыгуэр щIывгъуну мыбы? Е хэвдзыну?
Адыгэм бий нэсым ныбжьэгъу нэсым хуэдэу пщIэ хуищIырт. Дэратэкъэ щIэупщIэр «бгъэныбжьэгъумэ, уигъэныбжьэгъужыфыну, бгъэбиймэ, уигъэбиижыфыну лIы дэс мыбы?», — жытIэу. ЦIыхугъэшхуэрэ лIыгъэрэ яхэлъу, цIыху нэс куэд къыхэкIащ Урысейм а зэманым.
Зы щапхъэ закъуэ. Тенджыз ФIыцIэ Iуфэм Iут быдапIэхэм я нэхъыщхьэ генерал-лейтенант Раевскэм дзэм и министр граф Чернышёв 1841 гъэм мазаем и 28-м хуитхащ: «Сэ япэу икIи си закъуэу сыпэщIоувэ дэ Кавказым етщIылIа зауэмрэ абы кърикIуэхэмрэ. Абы къыхэкIыу сэ мы щIыгур собгынэ. Дэ Кавказым щыдлэжьым уигу къегъэкIыж испанхэм Америкэр къыщазэуа зэманыр. Ауэ сэ мыбы хэслъагъуэркъым лIыгъи, къэдзэуа и лъэныкъуэкIэ, ехъулIэныгъи».
И блэкIам зэпIэзэрыту хоплъэжыф, тхыдэм дерс къыхехыф дэтхэнэ къэралыгъуэ зэтеубыдами, дэтхэнэ лъэпкъ Iущми. Апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэрауэ къытщохъу лъэпкъ зэхущытыкIэ тэмэмым и нобэмрэ пщэдеймрэ лъабжьэ хуэщIыпхъэр.
ЗауэкIэ зэпэщIэувауэ щыта лъэпкъитIым, зым лей зэримыхьа хуэдэу, щыгъупщэх хъумэ, мыдрейм зыри кърамыщIа хуэдэу щыгъупщэх зищIмэ, абы тIум я дежкIи пудыныгъэ фIэкIа зыри къишэркъым. Уи щхьэр бгъэпуд зэпыткIи пщIэ къэблэжьыну зигугъэхэри щыуэу къысфIощI. Сэ шэч къытесхьэркъым зи щхьэ пщIэ хуэзыщIыжым, ар цIыхуи ирехъу, къэрали ирехъу, адрейр зэригъэпудымкIэ езым и пщIэр къиIэтыну яужь итыну.
ЦIыпIынэ Аслъэн,
филологие щIэныгъэхэм я доктор.
2006 гъэ
Къэбэрдеипщхэр.ХVIII лIэщIыгъуэ
Адыгэ дзэзешэ.Сурэтыр Уильям Аллан ищIащ. 1843 гъэ
Шэрджэс зауэлI.Сурэтыр Брандард Джозеф ищIащ. 1860 гъэ
Ацкъан Руслан
Адэжь щIыналъэ
Адэжь щIыналъэ, хамэщI дыкъэсри —
уи деж гупсысэм нытфIигъэзэжт.
Мы щIыпIэ зэвым зэ нэху щыдгъэщри —
уи зы бэуэгъуэм ди псэр хуэзэшт.
Анэм и IэфIыр быным къыщищIэр
пэIэщIэ хъумэщ абы зэгуэр.
Уэ дыпщIымыгъумэ, хьэлъэщ зы махуэр,
ппэIэщIэу гъащIэр зыхьыр псэкIуэдщ.
Адэжь щIыналъэ, мы щIыпIэ жыжьэм
щыпсэу уи бынхэм я гъащIэр
ещхьщ къумым щыбауэ псы къарууншэм.
Тенджызым хуеIэу ар пшахъуэм ешх.
Сыт хуэдэу щытми, лъэпкъ
кIуэдкъым тыншу,
сытым зихъуэжми, лъым зимыхъуэж.
Мыбы щытлъагъукъым уи бынхэм щыщу
нобэ уи бгъафэр къэзымылъыхъуэж.
Дэ яжыдоIэ абыхэм псоми
нагъэзэжыну хъууэ ди фIэщ.
ИужькIэ куэдрэ, еткъухыу нэпсыр
Iупэ гъущIахэм дэ додзэкъэж.
Адэжь щIыналъэ, ахэм ягу щыщIэр
нобэ уэрыншэу хэт дагуэшын?
Дэ тлъэкIыр арщи, уи бынхэм щыщу
щхьэж и гум ихуэр ныздэтшэжынщ…
КIэщт Мухьэз
Iуащхьэмахуэ и макъ
ЦIыху гужьеяхэр, Хэкур щабгынэм,
«НакIуэ ди гъусэу» — къызэгуоуащ.
ФIыуэ къалъагъуу къафIэщIыжами,
Сэ си мыващхьэ къызэгуэуащ.
Ахэм яужьым иту жэ псыхэр:
«НакIуэ ди гъусэу» — нэпкъым къеуащ.
«Збгынэуи лъахэр, гуауэр степсыхэм?!»,
Абдеж си губжьыр сэ къысфIиуащ.
ЗэкIэлъхьэужьу зэрехьэх пшэхэм
«НакIуэ ди гъусэу» — лъахъшэ защIащ,
«Сэ сынэкIуэнукъым!»- схуэмышэчыххэу,
Абыхэм бгъэкIэ сащIэIунщIащ.
Нобэр къыздэсым, здэкIуэр ямыщIэу,
Пшэхэр зеуалэу уэгум къинащ.
Псыхэри щатэу, зэм пщIэншэу хъущIэу,
Губгъуэ пхыдзахэм ищхьэрыуащ.
ЦIыхухэми я щхьэр нобэ зэрахьэ,
КърикIуэжыну гъуэгу къалъыхъуэжу.
Сэ си пIэм ситщ, сIэтауэ си щхьэр.
Схъума си лъахэм срипагэжу.
Гъубжокъуэ Лиуан
Шэпсы и Iуфэм
Къуршыпс цIыкIу,
Мэз бжэну лъакъуэ псынщIэ,
Адыгэш мыгъасэм ещхьу Iэл.
Удыхьэшхми угъми къысхуэмыщIэ,
Хэт къыпхэзылъхьар апхуэдэ хьэл?
УкъыщIэж къысфIощIыр анэ бгъафэм,
Уэ анэ быдзышэу сыт бдагъуэн?!
Ди адэжьхэм шыр псы щрагъафэм,
Ягу урихьу цIэ къыпфIащагъэнщ.
ПхуащIащ жыгей мэзыр цIэфIэщ джанэ,
Ар адэжь фэеплъщ — зыщызмыгъэнщI.
ЩигъэсыскIэ жьыбгъэм я къудамэр,
Ди бзэкIэ Iущащэу сэ къысфIощI.
Уахуэзэшкъэ адыгэ шууейуэ
Уи псы Iуфэм щепсыхыу щытам,
Е зи щхьэцыр лъэдэкъапэм теуэу
Псыхьэ къакIуэу уи Iуфэм Iутам?
Ноби, анэм къыкIэрыхуа шыщIэу,
Ахэм уакIэлъыжэурэ, уощыщ,
Шэпсы цIыкIу, щIэ щIэткъым уэ уигу щыщIэм,
ЩомыгъуэткIэ абыхэм ящыщ.
Зэуэ къуедзри аркъэну толъкъунхэр,
Тенджыз ФIыцIэм укъегъэувыIэж,
Щогъэтыжри шууейхэм лъыхъуэныр,
Нэщхъей укъэхъуауэ зошыIэж.
Сонэ Абдулчэрим
Къреунэху зы махуэ
Тхыдэ напэкIуэцIхэм дриплъэжмэ,
УIэгъэжь мыхъужхэр къоятэжыр:
Пащтыхь джатэм Кавказ лъахэм исхэр
Хэутэн щищIари нэгу щIокIыжыр…
Хэкум ираху лъэпкъым и сабийхэр
Губгъуэ нэщIхэм хьэхэм щаIусыпхъэт,
Кхъухь зэпэгъуэниблхэм итIысхьахэр
Бдзэжьей Iусу хым зыжьэдилъафэрт.
Удын зэхэдзари къытлъысати,
ХамэщI гущIыIагъи дгъэунэхуакъэ,
Убых вагъуэр мес ужьыхыжакъэ,
Лъэпкъ насыпыр бийм тIэщIиудати.
Удын жагъуэу лъэпкъым лъысыгъахэр
Гъущыжыну дэ долъэIур Тхьэшхуэм,
Шэрджэс лъэпкъыу дунейм текъухьахэм
ЯIуэтэжу къреунэху зы махуэ!
Дунейпсо Адыгэ Хасэр гъуазэу
Iуащхьэмахуэ къреджэж и бынхэр.
Тхыдэм зэ и гупэр къытхуигъазэу
Тхьэм насып къарит ди щIэблэ хейхэм!
Маржэ, зыкъэужь си лъэпкъ адыгэм,
Маржэ, сыноджэж си къуэш абхъазым,
Щыпудакъыми фэ фи щIыхьыр шыбгым,
ЩIихъумакъым фи цIэр зэман гъуэзым.
Бий щхьэл мывэм дэ дыщIагъэкIами,
Дигу ираудыну ялъэкIакъым.
Псэр дэпсэхуу къреунэху зы махуэ.
Псэр дэпсэхуу къреунэху зы махуэ!
