Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Адыгэ лIакъуэхэр
Мэхъуэшхэр
Я бжыгъэкIи, щIыналъэкIи мэхъуэшхэр адрей адыгэ лъэпкъхэм нэхърэ нэхъ мащIэщ. Ахэр беслъэнейхэм я гъунэгъуу къуэкIыпIэ лъэныкъуэмкIэ щыпсэуащ, Хуарзэ, Псыхур, Iэл псыхэм я тIуащIэхэр яIыгъыу. Я лъэпкъыцIэр къызыхэкIар нахуэкъым.
Мэхъуэшхэм я псэлъэкIэр кIахэ адыгэхэм ейм нэхъ ещхьщ, ауэ зи гъунэгъу беслъэнейхэр зэрыпсалъэми мащIэу тохуэ. Я гъунэгъухэм зрагъэзэгъыу, зауэ-банэ хэмыту, ауэ я щхьэхуитыныгъэхэр мэхъуэшхэм яхъумэжыфу къэгъуэгурыкIуащ. КъухьэпIэмкIэ щыIэ адыгэхэм къащхьэщыкIыу, абыхэм пщы яIащ — Бэгъэрсокъуэхэ. Абы хуэжыIэщIэу зэрыщытым и фIыгъэкIэ мэхъуэшхэр зэгурыIуэу икIи хуэщIауэ псэуащ. Нэхъыбэу ахэр Iэщ гъэхъуным елэжьхэрт, апхуэдэу я щIыр пшэрти, гъавэ бэви къытекIырт.
XVIII — XIX лIэщIыгъуэхэм адрей адыгэ лъэпкъ псоми я щхьэм кърикIуам мэхъуэшхэри Iууащ: и цIыху куэд Кавказ зауэм хэкIуэдащ, куэдми адэжь лъахэр ябгынэри Тыркум Iэпхъуащ.
Мэхъуэшхэри адыгейуэ ятх, адыгей литературэбзэм иропсалъэ. Абыхэм уащыхуозэ адыгэ диаспорэ здэщыIэ къэралхэми.
Натыхъуейхэр
XIX лIэщIыгъуэм и япэ Iыхьэм я бжыгъэкIэ натыхъуейхэр (натхъуаджхэр) адыгэ лъэпкъхэм я нэхъ инхэм ящыщащ. ЗэрыхуагъэфащэмкIэ, абыхэм я бжыгъэр мин 240-м нэсырт. Натыхъуейхэм я щIыналъэр ищхъэрэ лъэныкъуэмкIэ Пщызэ псым, къуэкIыпIэмкIэ — Адэгум нэсырт, я щIыбымкIэ абазэхэхэр къыщыст. Ахэр щIым телэжьыхьырт, Iэщ, бжьэ ягъэхъурт; сату дащIырт Тыркум, Кърымым, Урысейм. Иужьрейм къыщащэхурт шыгъу, гын, щэкI, гъущIхэкI Iэмэпсымэхэр. Езыхэм ящэрт фо, шэху, тхъу, гуэдз, цы, нэгъуэщIхэри.
XVIII — XIX лIэщIыгъуэхэм пщырэ пщылIрэ щымыIэу, демократ жылагъуэ зэхэтыкIэм тету натыхъуейхэр псэуащ. ЩIыналъэм лъэпкъ унафэхэр щызезыгъакIуэр хасэрт. Натыхъуей адыгэхэр ерыщу щIэбэнащ я щхьэхуитыныгъэм. Кавказ зауэр иуха нэужь, адрей адыгэ лъэпкъхэми хуэдэу, абыхэм я нэхъыбэр залымыгъэкIэ Тыркум ягъэIэпхъуащ. Хэкужьым къинэжар мащIэ дыдэщ. Иджы Адыгэ Республикэм Натыхъуей фIэщыгъэр зэрихьэу зы къуажэ закъуэщ щыIэр.
Натыхъуейхэр «адыгей» жиIэу ятх, адыгей литературэбзэм иропсалъэ.
Гупсысэхэр псалъэкIэ
Ясминэ хьэмэрэ Дахэжан?
Дунейм къытехьа сабийм цIэ фIэщыным епха Iуэхум мыхьэнэшхуэ ирату ижь-ижьыж лъандэрэ къэгъуэгурыкIуащ адыгэхэр. Къыхаха цIэм сабийм и гъащIэр зэрыхъунур куэдкIэ елъытауэ къалъытэрт. Абы къыхэкIыуи, нэхъыбэу ар пщэрылъ зыщащIыр пщIэ зыхуащI цIыхут. Iуэхум хабзэ дахи къыдогъуэгурыкIуэ: сабийм цIэ фIэзыщам Iэмал имыIэу цIэфIэщ джанэ хуригъэщIын хуейт, нэгъуэщIу жыпIэмэ зы фэилъхьэгъуэ гуэркIэ хуэупсэрт.
Псалъэм папщIэ, сабийм фIащыну цIэр къызэрыхахым теухуауэ МафIэдз Сэрэбий и тхылъым къыщегъэлъагъуэ мыпхуэдэ Iуэхугъуэхэр:
— лъэпкъым, къуажэм я цIэр фIыкIэ зыгъэIуа цIыху Iумахуэм зэрихьэ цIэр сабийм ирату щытащ, абы ещхь хъужынущ жыхуаIэу;
— нарт эпосым къызэрыщыгъэлъэгъуэжащи, щIалэ цIыкIу къалъхуа нэужь, и адэм и цIэр иратыжырт, «къуэ» псалъэр пагъэувэрти. Щапхъэу къэпхь хъунущ Бэдын и къуэ Бэдынокъуэ. Ещхьыркъабзэу, нартхэ хабзэу яIащ унагъуэм хъыджэбз цIыкIу къихъуамэ, абы и анэм и цIэр иратыжу. Псалъэм папщIэ, ар IупщIу къыщыгъэлъэгъуащ «Мэлычыпхъу и пшыналъэм». Абы и анэм зэреджэ Мэлэч цIэр иратыжащ, «пхъу»-р пагъэувэри;
— сабийр дунейм къыщытехьа пIалъэм къриубыдэу а унагъуэм хьэщIэ лъапIэ къахуэкIуамэ, абы и цIэр фIащу щытащ.
Япэм адыгэхэм цIэ зэрыфIащу щыта хабзэхэр нобэ унагъуэхэм я нэхъыбэм IэщIыб ящIащ. Иджыпсту дэтхэнэ зы адэ-анэри хущIэкъу хуэдэщ зыми емыщхьу икIи нэхъ гъэщIэгъуэну я быным цIэ зэрыфIащыным. Абы щыгъуэми, ди жагъуэ зэрыхъущи, куэдыр егупсысыркъым цIэ къыхаххэм я мыхьэнэр зыхуэдэм.
Сыт хуэдэ цIэхэр фIащрэ иджырей сабийхэм? Ясминэ, Асидэ, Леонеллэ, Сандринэ, Санитэ, Элантэ, Камиллэ, Сафие, Мелиссэ, Дамир, Имран, Айдар, Алхан, Нариман… Мыхэр, шэч хэмылъу, цIэ дахэщ, ауэ псори хамэбзэм къыхэкIащ.
ДызыщIэвгъэгупсысыжыт: франджыхэм, инджылызхэм, нэмыцэхэм, тыркухэм, хьэрыпхэм я бынхэм фIащыну пIэрэ Дыгъэшыр, Гуащэдахэ, НысэIэфI, Сэтэней, Данэ, Дахэжан, Дыщэнэ, Пщымахуэ, Нартщауэ, Ашэмэз, Шумахуэ, хуэдэхэр?
Тамбий Заремэ.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
ТебэкIэ гъэжьа бжэныл гъэгъупцIа
Бжэныл гъэгъупцIар г 40-50 хъу Iыхьэурэ зэпауд, псы хуабэпцIкIэ ятхьэщI, шыуаным иралъхьэ, псы щIыIэ щIакIэ, шыуаныщхьэр трапIэжри, мафIэ щабэм тету зэIащIэурэ псыр щIэвэщIэху ягъавэ. МафIэр ин ящIри, зэIащIэурэ Iыхьэхэр тхъуэплъ дахэ хъуху ягъажьэ псыр щIэвэщIа иужь лым къыщIидза дагъэмкIэ.
МафIэр цIыкIу ящI, абы халъхьэ тыкъырышхуэурэ упщIэта бжьыныщхьэ, зэIащIэурэ дакъикъи 4-5 хуэдизкIэ ягъажьэ. Шыбжий сыр хаудэри, хьэзыр хъуху зэIащIэурэ ягъажьэ.
Iэнэм тепщэчкIэ пщтыру трагъэувэ. Дашх пIастэ, мырамысэ хуабэ, шэ хуабэ трафыхьыж.
Халъхьэхэр (цIыхуиплI Iыхьэ): бжэныл гъэгъупцIауэ — г 800, псыуэ — г 150-рэ, бжьыныщхьэ укъэбзауэ — г 200, шыбжий сыр ущэбауэ — узыхуейм хуэдиз.
Ху мырамысэ
Шыгъу зыхэдза псы хуабэм нартыху хьэжыгъэ ухуэнщIар хакIутэ, тыкъыр хэмылъын щхьэкIэ фIыуэ зэIаудурэ. ИтIанэ мафIэм трагъэувэри, бэлагъкIэ зэIащIэурэ зэ къытрагъэкъуалъэ, щIимысыкIын щхьэкIэ мафIэр цIыкIу ящIри, зэIаудурэ дакъикъэ 20 — 25-кIэ къагъавэ. Абы иужькIэ мафIэр мыин дыдэу блэуэ, бэлагъкIэ зэIащIэурэ, хугу хьэжыгъэ ухуэнщIа хакIутэри, дакъикъэ 12 — 15-кIэ ягъажьэ. Мырамысэр хьэзыр щыхъуам зэрыIыгъыу, бэлагъым къыкIэрымыпщIэу, шыуаным къищэтыным хуэдэу щытщ.
Ар тепщэч чэнжым бэлагъкIэ иралъхьэ е тепщэч куум ирагъахуэ. Абы и кур бжэмышхкIэ кумб ящI, тхъу, фо иралъхьэри, и бгъумкIэ къыгуахмэ, хагъауэурэ яшх. Ар хуабжьу къэуатщ. Мырамысэр дияуэ яшхыркъым. Ар лыхэкI шхыныгъуэхэми ядытебгъэувэ хъунущ.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ): хугу хьэжыгъэу — г 120-рэ, нартыху хьэжыгъэу — г 40, псыуэ — г 800, тхъууэ — г 30, фоуэ — г 20, шыгъуу — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
ЩIымахуэ теплъэгъуэхэр
Япэ уэс. Налшык, щэкIуэгъуэм и 30-м. Сурэтыр Къарей Элинэ трихащ.
Сабийхэм папщIэ
Хьэщыкъуей Олег
НыбэхуэфI
СытIысамэ пщэдджыжьышхэ,
Си хьэ цIыкIур къыздотIыс.
Сэ а цIыкIур здызогъашхэ,
Сэ хузощI абы хьэ Iус.
Сэ иджыри шхэн щIэзмыдзэу,
Хьэм и фалъэр еунэщI,
И нэ цIыкIухэр щIиукъуанцIэу,
ТхьэмыщкIафэ зэуэ зещI.
Сэ изот абы си Iыхьэр —
Зы дакъикъэм егъэкIуэщI.
Согъэтхъэж апхуэдэу си хьэр —
Сыт епщIэнур — ныбэхуэфIщ?!
Сыхьэткъеуэ
Ныбэфыжь езыр хъужауэ,
ФIэлъщ блынджабэм сыхьэткъеуэ —
Бым, бым, бым…
Сыхьэткъеуэр къеуэхункIэ,
Руслан цIыкIу щIэмычэу къоскIэ —
УитI, уитI, уитI…
Къыздихьауэ зы пхъэ уадэ,
Ису фIощI абы Мэз дадэ —
Быргъэ, быргъэ, быргъэ…
— Сыхьэткъеуэм къивгъэкIыжи,
ИрекIуэж я дей Дадэжь, — жи.
КIуэж, кIуэж, кIуэж…
Мэз Дадэжьыр къемыдаIуэ,
ЩIалэ цIыкIури мэлъаIуэ:
— КхъыIэ, кхъыIэ, кхъыIэ…
Уэ Дадэжьыр умыувыIэм,
Еплъ, сэ папэ ужезмыIэм —
Еплъ, еплъ, еплъ…
ФIэлъщ блынджабэм сыхьэткъеуэ,
Iэуэлъауэркъым куэд щIауэ —
Щымщ, щымщ, щымщ…
КIуркIунау
«КIур-кIур», «КIур-кIур»,
КIуркIунау,
Уи джэ макъыр гъэбэяу.
Сыжеину согъуэлъыж,
Уэ си жейри стумыхуж.
Си дзэ цIыкIухэр згъэкъэбзащ,
Напэ цIыкIури стхьэщIащ,
СокIуэр сщIыну сэ лэу-лэу,
КIуэж уи унэ, КIуркIунау!..
Дисэ
Къызатати
МыIэрысэ,
Ар естащ
Дыгъуасэ Дисэ.
СымыщIэххэу
Нобэ Дисэ
Къысхуихьащ сэ…
Мырамысэ!
Дыгъэр къыздоджэгу
Дыгъэр гуащIэу къопсыр,
Си нэкIум къытопсэ,
ИзокъуэкI пщIэнтIэпсыр —
НакIуэ псым, — жи, — си псэ!..
Цыжьбанэ
Цыжьбанэ пэ дзасэ
Ди хадэм щопсэу.
Имышх мыIэрысэ,
Естати зы псо.
«Цырхъ» макъ зэхихамэ,
Цы топу, зэропщхьэ.
ЩIакхъуэ вэгъу естами,
Къыкъуихыркъым и щхьэ.
Си мамэ
Мамэ щIэсмэ,
Унэр хуабэщ,
Псэр мэтыншыр,
Гур мэпсэху.
Мамэ гуфIэм,
Дыгъэм хуэдэщ.
Мамэ гъащIэр
Тхуегъэнэху.
ЖыIэгъуэхэр
Акъыл кIэщIыр кIыхьу мэпсалъэ
Мылъку гуэшыным зауэ пэгъунэгъущ.
«Удахэкъым» зыжепIа цIыхубзым зыщыхъумэ.
Лъэпкъ бгъэкIуэдынумэ, мыхъумыщIэу хэлъыр гъэбагъуэ.
Щхьэщытхъум и пщIэр жыжьэ нэсыркъым.
Жьым хуэпщI пщIэр уи жьы хъугъуэм бгъуэтыжынщ.
ГъунэгъуфI зиIэм дэIэпыкъуэгъу иIэщ.
Гугъуехь зымылъэгъуам тыншыгъэр зыхищIэркъым.
Адэ хуэмыщIам деж бын пэтрэ кIуэрейкъым.
Шынагъуэ хэмыхуа лIыр лIыхъужьым хабжэркъым.
ЦIыхум я нэхъ щабэм, хъийм къипшмэ, гущIэгъур фIокIуэд.
Езыгъэлейм удын нэхъыбэ къылъос.
ЦIыхур зэрыпсэур мащIэщ, а гъащIэ тIэкIури зэныкъуэкъуу яхь.
УпIащIэу унафэ къыумыщтэ, упIащIэу псэуэгъу къыхыумых, къэпщта унафэр гъэзащIэ, къыхэпха псэуэгъур Iыгъыф.
Анэм и лъагъуныгъэм мылри егъэткIури, мафIэри егъэупщIыIу.
Щытхъур Iэщэ лъэщщ — хэти къегъапцIэ, хэти къехьэху.
Ауану зэхэлъыр ауан щIынкIэ ерыщщ.
Акъыл кIэщIыр кIыхьу мэпсалъэ.
Адыгэ лъэпкъым зэгурымыIуэ къыхэзылъхьэр лъэпкъым и бийщ.
Балигъым хужымыIэр сабийм щиIуатэ къохъу.
Гъуэгу зрамытым и гъуэгур хузэIухи, гъуэгу къезымытхэм япэ ищынщ.
Ажэр бажэм ныбжьэгъу хуэхъунукъым.
Чэнджэщыр фIыщ, чэнджэщэгъум Iуэхум куууэ хищIыкIмэ.
ЩIэм махуэ къэс хохъуэри, жьым махуэ къэс хощI.
IуэхуфIкIэ гъэнщIа гъащIэр кIыхьщ.
ГубэщIыкI Владимир.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:3. Адыгэ шхыныгъуэ, Iэщ кIуэцIфэцIым къыхэщIыкIауэ. 8. Пшынэм и сэмэгурабгъу лъэныкъуэм тет Iэпэ, макъ гъум къикIыу. 9. Гъэмахуэм — …, щIымахуэм гу щIы. 10. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, ар нэм хуэдэщ. 11. Хадэм зэрилэжьыхь Iэмэпсымэ. 14. Щхьэц лъэпкъ зытемыт цIыху. 17. Адыгэ композитор цIэрыIуэ, Урысей Федерацэм и Къэрал саугъэтыр зрата. 18. Пщэдейрей … нэхърэ, нобэрей бзу. 20. ИлъэсыщIэ жэщым и пэ къихуэу сабийхэм папщIэ унэхэм щIагъэувэ жыг. 23. … куцIрэ фо цIынэрэ. 24. КIыщокъуэ Алим и роман цIэрыIуэ «Нал … » . 25. Жыг лъагэшхуэ. 28. Ди гъунэгъу щIалэм министерствэм … хъарзынэ къыщратащ. 30. Къэушырыба, къэпща. 32. Псалъэ дахэм … гъуэмбым къреш. 33. Псэхэлъхьэж. 34. Зы мэжджытым епха, хьэблэ зыбжанэ хъу куей. 37. Унагъуэ псэущхьэ щхьэзыфIэфI. 40. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, апхуэдэ цIыхур щыту малIэ. 41. Адыгэ театрым и джэгуакIуэ Iэзэу щыта, РСФСР-м щIыхь зиIэ и артист. 42. ЩIалэ цIыкIу къуейщIей, зэраншу.
Къехыу:1. Члисэхэм къыщрагъауэ уэзджынэ. 2. Щхьэусыгъуэ гуэркIэ жылэм дэкIауэ зызыгъэпщкIу цIыхум нэхъ пасэм зэреджэу щыта. 4. Языныкъуэ къуажэдэсхэм я ерыскъыпхъэхэр щIымахуэм абы щахъумэ. 5. А гъущI пIащIэм къыхэщIыкIа хьэкъущыкъу зэрахьэу щытащ адыгэм. 6. Бгы щIэуда, щIыхьэпIэ зиIэ. 7. Тэрч районым хиубыдэ къуажэ. 12. Курыт Азием щыщ къэралхэм я Iэтащхьэхэм зэреджэу щыта цIэ. 13. Уафэ лъащIэм иплъагъуэ «бжьэхуц» гуартэ. 15. … вы бжьакъуэм къокI. 16. Бжэмышхышхуэ, пхъэм кърабзыкIауэ. 19. «Мыщэ и къуэ …» — адыгэ таурыхъ. 21. Зи Iуэ ит нэхърэ — зи … ит. 22. КIуэ пэтми бжьиз зымыкIу. 26. Мэлбахъуэ Тимборэ и ужькIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и УнафэщIу щыта. 27. Уэ … хэлъхьи, сэ берычэт ныхэслъхьэнщ. 29. ПшахъуэщI. 30. Школ пщIантIэм ныбжьыщIэхэр дэтщ, … къэпщIам ещхьу зэрызехьэу. 32. Шэщ. 35. Адыгэ танкист, Совет Союзым и ЛIыхъужь. 36. КБР-м и цIыхубэ усакIуэ Бещтокъуэ … 38. Вакъэ лъапщэ кIыхь. 39. Пэжи пцIыи, цIыху цIыкIур а псэущхьэм къытепщIыкIауэ жаIэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
ЩэкIуэгъуэм и 24-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:1. Жызум. 3. Абрэдж. 6. Дзэлыкъуэдэс. 8. Курыт. 9. Чын. 10. Уадэ. 13. Токъуий. 14. Уэчыл. 17. ЛэпIанкIэ. 18. Зэ. 19. Зы. 20. Пщымахуэ. 23. Лъэпэд. 24. Къурашэ. 28. Анэш. 30. Усэ. 31. Банэ. 32. Къарэмырзэ. 33. Къалэн. 34. Аргъей.
Къехыу:1. Жэмыкуэ. 2. УнэIут. 4. Бжэгъуу. 5. Джэдгъэф. 7. Къумыкъу. 11. Динэ. 12. ХьэукI. 13. Тхьэзэплъ. 15. Лэныстэ. 16. Къармэ. 21. Щхьэм. 22. Хуарэ. 25. Къалмыкъ. 26. Псым. 27. ХьэпцIий. 29. ШхапIэ. 31. Бэзэр.
