БлэкIамрэ нобэмрэ зэпызыщIэ
КъБР-м и Лъэпкъ музейм и Колоннэ пэшым щагъэлъагъуэ адыгэ IуэрыIуа- тэр зэхуэзыхьэсыжахэм, джэгуакIуэхэм, лъэпкъ макъамэ Iэмэпсымэхэр зыгъабзэхэм, шыкIэпшынауэхэм я сурэтхэр. Гъэлъэгъуэныгъэм хагъэхьащ музейм и фондым щыщ, цIыху щхьэхуэхэм яхъумэ, Интернет сайтхэм щызэхуахьэса сурэтхэр.
Адыгэ IуэрыIуатэр зэхуэзыхьэсыжахэр, джэгуакIуэхэр
Ди тхыдэмрэ щэнхабзэмрэ хэлъхьэныгъэфI хуэзыщIа, адыгэ IуэрыIуатэр зэхуэзыхьэсыжахэм, джэгуакIуэхэм иджырей щIэблэр щыгъуазэу пIэрэ? Абы и лъэныкъуэкIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ Лъэпкъ музейм и къудамэм и IэщIагъэлI КIэрэф Темболэт и чэзу дыдэу къызэригъэпэща мы гъэлъэгъуэныгъэм. Лъэпкъ IуэрыIуатэр зэхуэзыхьэсыжа, щэнхабзэр зэфIэзыгъэува ди адэжьхэр къызэрыщ мы сурэтхэр тхыдэм и гъуджэщ икIи блэкIамрэ нобэмрэ зэпызыщIэ лъэмыжщ. Абыхэм мыхьэнэшхуэ яIэщ адыгэр зэрыгушхуэ джэгуакIуэхэм, шыкIэпшынауэ цIэрыIуэхэм, IуэрыIуатэр зэхуэзыхьэсыжахэм я цIэр мыкIуэдыжы-нымкIэ, ахэр щIэблэм егъэцIыхунымкIэ.
ЦIыхубэ уэрэджыIакIуэхэм, уэрэдусхэм, макъамэ Iэмэпсымэхэм еуэхэм, джэгуакIуэхэм IуэрыIуатэм и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэфI хуащIащ. Лъэпкъым и гуфIэгъуэхэр, махуэшхуэхэр, хьэгъуэлIыгъуэхэр абы даIэтырт. Зи цIэр жыжьэ Iуа джэгуакIуэ IущхэмкIэ пасэм адыгэр къулейуэ щытащ. Апхуэдэхэщ гъэлъэгъуэныгъэм зи сурэт хагъэхьахэу адыгэ IуэрыIуатэр зэхуэзыхьэ-сыжахэу, зыджахэу КъардэнгъущI Зырамыку, Тамбий Хьэблацэ, Щхьэлахъуэ Алий, КIэш ЛатI, Щоджэн Хьэжы, ХьэхъупащIэ Шухьиб, КхъуэIуфэ Хъызыр, джэгуакIуэхэу, къамылапщэхэу, шыкIэпшынауэхэу, а Iэмэпсымэхэр зыщIхэу, уэрэджыIакIуэхэу Сыжажэ Къылъшыкъуэ, КIыкI Аслъэнбэч, Къазий Мамышэ, Щоджэн Iэсхьэд, ХъутIэ ПIытIу, Нэзэр Машэ, Тхьэгъэлэдж КIру, Батыж Мэхьмуд, ХьэхъупащIэхэ Амырхъанрэ Хьэсэнрэ, Лъеиншэ Iэлэудин, Аулъэ Уэлэгъей, ПIатI Чэрим, Къамбий Рэмэзан, Щауэжь Елмырзэ, нэгъуэщIхэри.
ШыкIэпшынэр, Iэпэпшынэр, пшынэ дыкъуакъуэр, пхъэцIычыр, нэгъуэщI лъэпкъ макъамэ Iэмэпсымэхэр къэгъэщIэрэщIэжынымкIэ цIэрыIуэ, арджэн щIыным хуэIэпщIэлъапщIэ, щIэблэр а Iуэхугъуэхэм хэзыгъэгъуазэ ГъукIэ Замудинрэ абы къызэригъэпэща «Жьыу» IуэрыIуатэ ансамблым хэтхэу Абыдэ Артур, Исуп Заур, Нэгъэрокъуэ Къазбэч, Гъуагъуэ Дамир, Пащты Гупсэ сымэ, апхуэдэуи нэхъапэм къызэригъэпэщауэ щыта джэгуакIуэ ныбжьыщIэхэм я ансамблым, ХьэхъупащIэ Амырхъан адыгэ уэрэдыжьхэр зыгъэзащIэ и гупым хэтхэм я сурэтхэри гъэлъэгъуэныгъэм хагъэхьащ. Выставкэм щыдолъагъу пасэрей макъамэ Iэмэпсымэхэр: ТIэш Мурдин (Шапсыгъ) и пхъэпшынэр, Бекъан БетIал (Налшык) и къамылыр, ДыщэкI Къазбэч, СтIащ Юрий, Нэгъуей Заур, КIыкI Хьэзрэт (Мейкъуапэ) сымэ я шыкIэпшынэхэр, ХьэхъупащIэ Хьэсэн и пшынэдыкъуакъуэр, нэгъуэщIхэри.
ДжэгуакIуэхэм я гугъу пщIымэ, абыхэм я псалъэхэм къаруушхуэ яIэт, нэхъыщхьэрати, адыгэ тхыдэмрэ хабзэмрэ фIыуэ щыгъуазэхэт, цIыхубэм пщIэшхуэ къыхуащIырти, Iэщэншэу зекIуэхэрт. Абыхэм я Iэщэ нэхъыщхьэр я псалъэмрэ Iущагъымрэт. Лъэпкъым и нэхъыжьхэм езыхэм нэхърэ джэгуакIуэхэр нэхъыщхьэу къалъытэрт, нэхъыбэ зэралъэгъуамрэ куэдым зэрыщыгъуазэмрэ папщIэ. ПщIэ къыхуащI къудей мыхъуу, мыхъумыщIагъэ зылэжьхэм, къэрабгъэхэм, лейзехьэхэм зэращIэнакIэм къыхэкIыу абыхэм псори къафIэлIыкIырт. ЩытыкIэ гугъу щихуэкIэ уэрэдхэр жаIэурэ джэгуакIуэхэр гугъуехьхэм пхыкIырт. Къапщтэмэ, шыкIэпшынэр я Iэпэгъуу, ахэр зэуапIэм щыIухьэкIэ, лIыхъужьхэм хуагъэпса уэрэдхэмкIэ зауэлIхэр трагъэгушхуэрт.
Дунейм къытехьа цIыхум псэуху уэрэдхэр къыдэгъуэгурыкIуэрт. Абы и лъэныкъуэкIэ, дауи, пасэ зэманым джэгуакIуэм, шыкIэпшынауэм адыгэм и гъащIэм увыпIэ ин щиIащ. ХьэгъуэлIыгъуэм, хьэщIэщым щащI джэгум, зекIуэм, тхьэлъэIум, лъэтеувэм, дунейм ехыжа цIыхум и дауэдапщэм ирагъэблагъэ джэгуакIуэм, шыкIэпшынауэм и пщэм къалэнышхуэ къыщыдэхуэрт.
Пщы, уэркъ щIагъуэ щыIэу щытакъым шыкIэпшынэ емыуэу. АтIэми, зекIуэ щежьэкIэ джэгуакIуэ къыздащтэрт. IуэрыIуатэми тхыдэми къызэрыхэщыжымкIэ, адыгэм зэи къыхуихуакъым джэгуакIуэ къыздимыщтэу зекIуэ ежьэну. Гъуэгу техьахэм хъунщIакIуэ е бий къахуэзэу къызэтраукIэмэ, къелынур джэгуакIуэм и закъуэт. ДжэгуакIуэм зэуэну хуитыныгъэ иIакъым, хабзэмкIи уэрэд жиIэу абы зыри къеIусэнутэкъым. Ауэ хамэ щIыпIэхэм къикIа зэуакIуэхэм япэу джэгуакIуэм щытрагъапсэ щыIэт. Урысхэр, тыркухэр, нэгъуэщI лъэпкъхэм ящыщхэр ди хабзэм щыгъуазэтэкъым, яжепIэкIи къагурыбгъэIуэфынутэкъым. А хабзэм адыгэ джэгуакIуэр зыкъомкIи къихъумэу щытагъэнущ: ар шыкIэпшынэ еуэу, уэрэд жиIэу зы жыг лъабжьэ гуэрым щIэст, и хъуреягъым къыщекIуэкI Iуэхум хэмыIэбэу. Ауэ, псори зэтраукIа нэужь, джэгуакIуэм и къалэнт, зы цIыху нэхъ мыхъуми къеламэ, ар зыхуей хуигъэзэну. ИужькIэ къыпэщылът къызыдэкIа жылэм игъэзэжу Iуэхур къызэрекIуэкIар къыхэщыжу уэрэд иусыжыну. ЛIыхъужьыгъэ зезыхьэу псэуа цIыху е пщышхуэ дунейм ехыжа нэужь, джэгуакIуэхэр зэхуэсурэ гъыбзэ хуаус хабзэт. Мазэ бжыгъэкIи щызэхэс щыIэт, уэрэдыр и кIэм нагъэсыху зэбгрымыкIыжу.
Сымаджэ хьэлъэм щIопщакIуэ хуащIу щытащ. ЦIыхухэр зэхуэсырти сымаджэм епщэурэ (макъамэ щIэту) узыр щхьэщахырт. ШыкIэпшынауэр, джэгуакIуэр а Iуэхум и курыкупсэм хэтт. УIэгъэ хьэлъэм шэ къыхахыжыху шыкIэпшынауэр щхьэщыст.
Ансамблхэр, гуп щхьэхуэхэр, уэрэджыIакIуэхэмрэ къэфакIуэхэмрэ куэду къыщыунэхуа ди нобэрей зэманым шыкIэпшынауэм япэрей и къалэныр фIэкIуэдри, иджы нэгъуэщI мыхьэнэ игъуэта хъуащ. Апхуэ- дэу хъуами, къыхэгъэщыпхъэщ, илъэс зыбжанэ ипэкIэ шыкIэпшынэр зищIысыр зыщIэу, абы еуэфу республикэм исар мащIэу зэрыщытар. Иджы а Iэмэпсымэр куэдым къащтэж. АбыкIэ фIыщIэ зыхуэфащэхэм ящыщщ лъэпкъ макъамэ Iэмэпсымэхэр (шыкIэпшынэр, Iэпэпшынэр, пшынэ дыкъуакъуэр, пхъэцIычыр, нэгъуэщIхэри) къэзыгъэщIэрэщIэж, щIэблэр шыкIэпшынэм хуэзыгъасэ Еуаз Зубер, ГъукIэ Замудин хуэдэхэм.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
