Хьэршым гъуэгу япэ пхызыша Гагарин Юрий
Псом я щхьэжу къэплъытэ хъунущ 1961 гъэм мэлыжьыхьым и 12-м къэхъуар. А махуэм цIыхум и блэкIамрэ и къэкIуэнумрэ лъэхъэнитIу игуэшауэ жыпIэ хъунущ. Ар япэ дыдэу хьэршым зэрылъэтам нэхъ мыхьэнэшхуэ иIащ, сыт хуэдэ революцэми елъытауэ.
Хьэршыр къэгъэIурыщIэныр СССР-мрэ США-мрэ мурадитIым тращIыхьат: уэгу жыжьэм лъэIэсу езыхэм я зыхъумэжыныгъэр ягъэбыдэныр, зыр адрейм къарукIэ зэрефIэкIыр ягъэлъэгъуэныр.
Апхуэдэуи хъуащ: Гагарин Юрий щылъэтам псоми къагурыIуат зэребгъэрыкIуэ стратегие къарухэм мардэ яхуэгъэувыным теухуа зэгурыIуэныгъэхэр зым и ужьым адрейр иту СССР-мрэ США-мрэ зэращIылIэн зэрыхуейр. Мыбдежми япэ щрагъэщыр зым и ракетэхэм адрейм зэрызыщихъумэну щIыкIэратэкъым. Хьэршым зэпымыууэ ит спутникхэм ялъагъурт сыт хуэдэ тIасхъапIэри. Конструктор нэхъыщхьэ Королёв Сергей и лэжьэгъуу щыта академик Раушенбах Борис зэгуэр жиIэгъащ: «Иджы ди къэралыр щымыгъуазэу США-м, уеблэмэ, зы хьэгъуи щагъэувыфынукъым».
Хьэршыр къызэрагъэIурыщIэм нэгъуэщI мыхьэнэшхуи иIэт. Космос Iэмэпсымэхэр экологие щытыкIэм зэпымыууэ кIэлъоплъ: абыхэм къахутэ мафIэм ис мэзхэр, псыдзэхэр, мылылъэхэм я щытыкIэр. Урысейми, США-ми, Европэми уэгу жыжьэм ягъэкIуащ ЩIым щекIуэкI Iуэху псори къэзыхутэ Iэмэпсымэхэр. ЩIы щхьэфэм, тенджызым, уэгум насыпыншагъэ Iуэхухэм щыхэхуа цIыху мин 20-м щIигъу абыхэм я фIыгъэкIэ кърагъэлащ.
АрщхьэкIэ Гагарин Юрий къызэIуиха лъэхъэнэщIэм и мыхьэнэр абы нэхърэ куэдкIэ нэхъ иныжщ: цIыхухэр яужь ихьащ гъунэгъу планетэхэр къэгъэIурыщIэнми. Американхэр Мазэм щыIащ, СССР-м абы игъэкIуащ езыр-езыру лажьэ автоматхэр. Иджы къэралитIми зыхуагъэхьэзыр нэхъ тпэгъунэгъу дыдэ Марс планетэм цIыхухэр ягъэлъэтэну. Ар къыщыхъунури жыжьэжкъым. Дызыхэт лIэщIыгъуэм и зэхуэдитIым ирихьэлIэу цIыху къызэрыгуэкIхэр зыплъыхьакIуэ Мазэм кIуэуэ хуежьэнущ.
Иджыпстуи дунейпсо хьэрш станцым цIыхухэр зыплъыхьакIуэ мэкIуэф. Япэ дунейпсо туристу щытар Титто Денисщ.
Нэхъыщхьэращи, уэгу жыжьэр къэгъэIурыщIэным къаруушхуэ ирахьэлIащ. Гагарин Юрий и ужькIэ блэкIа илъэс 50-м хьэршым щыIащ цIыху 520-м щIигъу. Абыхэм ящыщу космонавтхэу, астронавтхэу 64-рэ псэужкъым.
Космонавтикэм и музейхэм я зэгухьэныгъэм къызэритымкIэ, езыхэм я «гагаринхэр» яIэщ къэрал 37-м. «Союз» кхъухьхэмкIэ хьэршым щылэжьащ Украинэм, Белоруссием, Къэзахъстаным, Афганистаным, Болгарием, Венгрием, Вьетнамым, ГДР-м, Кубэм, Монголием, Польшэм, Румынием, Сирием, Чехословакием я цIыхухэр. Иджы США-мрэ Европэм и Космос агентствэмрэ я астронавтхэм якIэлъыкIуэу уэгу жыжьэр къагъэIурыщIащ Китайм и тайконавтхэм, загъэхьэзыр япон утюхикосхэм, Индием и гаганавтхэм, тырку чокменхэм, иран фазанавардхэм, Малайзием щыщ анкагасаванхэм — апхуэдэхэущ абыхэм хьэршым ягъэлъатэ цIыхухэм зэрыщеджэнур. Уэгу жыжьэм цIыхухэр зэрагъэкIуэну кхъухьхэр щаухуэ Бразилиеми, Индонезиеми, Канадэми. Мы зэманым дунейм хьэршым лъэтэныр IэщIагъэ зыхуэхъуа цIыху 250-рэ тету къалъытэ. ЛIэщIыгъуэм и кIэухми абыхэм я бжыгъэр 1200-м — 1300-м нэсынущ.
Зэрытлъагъущи, хьэршыр къэгъэIурыщIэныр псори дызэсэжа Iуэху хуэдэу уващ. Ауэ зэи зыщыдгъэгъупщэ хъунукъым абы и гъуэгур илъэс 57-рэ и пэкIэ ди хэкуэгъу гъуэзэджэ Гагарин Юрий къызэрызэIуихар. Аращ абы и пщIэмрэ и щIыхьымрэ дунейр щыIэху щIэмыкIуэдыжынури.
БАХЪСЭН Мухьэмэд.
