Хэхэсхэр
Романым щыщ пычыгъуэ
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №№93-94-хэм ярытщ)
— Кхъухьыр вгъэуфэрэнкIынущ: зы натIэм фемыувалIэ псори! — къахуэгубжьащ кхъухьыпщыр.
— Флъагъуркъэ бгыхэр! — кхъухьыпщыр къыфIэIуэхуакъым цIыхум.
— Мор Iуащхьэмахуэкъэ! Ди хэкум дыкъашэжа къысфIощI!
— Щыгугъ абы! Бэлъкъаныращ дыкъыздашар, — жиIащ Багъ Мэсхьэб.
Кхъухьым икIа къудейуэ, шууищ къаIущIащ. Шухэр епсыхащ.
— Сэлам алейкум! — жиIащ зым.
— Уалейкум сэлам!
ФIэхъус къезыхам ищIэ хъунт зрихьэлIахэр зэрышэрджэсыр. ИтIани къеупщIащ:
— Фышэрджэс фэ? Фымуслъымэн?
— Дышэрджэсщ. Дымуслъымэнщ, — иратыжащ жэуап. — Мыбы дыщыпсэуну къыджаIащ. Аращ дыкъыщIашар.
— Урысхэм я лъэпкъэгъущ мыр зи лъахэр. Урысхэращ фэ фи хэкум фыкъизыхуар, — адыгэбзэкIэ къэпсэлъащ тырку нэщхъыдзэр. — Мыбы фыкъыщIашар фагъэзэуэн щхьэкIэщ. Филъ фщIэжынумэ флъэкI къэвмыгъанэ.
Тыркур адыгэбзэкIэ къазэрепсэлъар ягъэщIэгъуащ. Ар щынэсыжым кIэлъыджащ:
— Зэ фымыпIащIэт! Адыгэбзэ дэнэ щыфщIэрэ фэ? Мыхъуми, фи цIэр къыджефIэ, зыкъэдвгъэцIыху.
— Нэхъ иужькIэ. Дэ гъуэгу дытетщ, допIащIэ. ИтIанэ дызэрыцIыхунщ.
Шууищыр ежьэжащ.
— Дагъэзэуэн щхьэкIэщ жыпIэркъэ мыбы дыкъыщIашар. Къэтхуэупсащ жыпIэркъэ, — жиIащ ЧэрмытI, шухэм якIэлъыплъурэ.
МуIэзиным и макъи тхьэгъуш ма-къи къэIуащ асыхьэтым.
— Мы къуэм чыристэни муслъымэни дэсщ. Дахэзэгъэни дахэмызэгъэни, — жиIащ ЧэрмытI.
Адыгэхэр зэрыхамэгу-хамащхьэт. ЩыгуфIыкIакъым псэупIэ яхуэхъуам: къуэ кIуэцIщ, уэлбанэ кIыхь дэтагъэнщ мы къуэм — псымэр къыдех.
Шэджагъуэм пшагъуэм зиIэтыжри, жыг псыфхэр къыщIэщыжащ. Бжей, жыгей, кIей — я хэкум щыкуэдщ апхуэдэ жыг домбейхэр.
Пшагъуэр зыщхьэщыкIа жыгхэр щалъагъум, я хэкур я нэгу къыщIыхьэжащ ЧэрмытI къетIысэкIауэ мэз лъапэм щызэхэсхэм.
— Ди хэкур дыбгынэн хуеякъым, — и псалъэм пищащ лIыжьым. — Дымыбгынэн тлъэкIынут, ди фIэщамэ. Жэнэтыр къытпэплъэ ди гугъащ кхъухьым дыкъыщитIысхьэм. Зауэм дыхэзыдзами зыгуэрурэ дыгурыIуэнт, дызэрымыукIын тхузэфIэкIын хуеящ. Ди адэшхуэм и псэлъафэр сигу къокIыж: шыщхьэр пIэщIэкIамэ, шыкIэм укIэлъымыпхъуэж… Аращ ди Iуэху зытетыр. Сэ илъэс пщIейм сыщхьэдэхыжащ, си гугъэр хэсхыжащ хэкум згъэзэжыным — апхуэдэ къару сиIэжкъым. Фэ фыщIалэщ, фи къару илъыгъуэщ. Фэ флъэкIынущ вгъэзэжын — ар зыщывмыгъэгъупщэ, фи гугъэр хэвмыхыж. Гува-щIэхами вгъэзэж. Си щIалэ закъуэми аращ жесIар, и тхьэкIумэр хуэскъузащ. И гум илъыр сигъащIэркъым армыхъу. Хьэрунщ жыхуэсIэр. СызэхищIыкIыркъым, си псалъэм къедаIуэркъым — ар сигу къоуэ.
Псалъэр зэпигъэури, лIыжьыр заулкIэ щымащ. И щхьэр къиIэтыжри, джабэмкIэ плъащ: мэл хъушэ кIэрытт джабэм.
— Мэлыхъуэм дыхуэзамэ, ягъэкIынутэкъым, — зыкъиIэтащ лIыжьым.
— Уи нэ къикIмэ, дыхуэзэнщ. Ар джаурщ, — жиIащ Хьэжрэт.
— Псом япэрауэ, цIыхущ. ДызэхищIыкIынщ.
— Дауэ дызэхищIыкIын: и бзэр тщIэркъым, ди бзэри езым ищIэркъым.
— Зигу фIы илъыр арыншэми зэрыщIэнущ, — Хьэжрэт. Урысхэм я лъэпкъэгъумэ, зыгуэрурэ сыгурыIуэнущ сэ.
Мэл хъушэм щынэблагъэм, мэлыхъуэхьэшхуэ къапежьащ. Узэпкъриудыну хьэзырт мэлыхъуэхьэр. Мэлыхъуэр къыщыщIэкIием, хьэм IуигъэзыкIыжащ, и кIэ бацэр диупщIэжри.
ЧэрмытI нэхърэ илъэситI-щыкIэ нэхъыщIэнт мэлыхъуэр.
— Фыкъеблагъэ! — жиIащ мэлыхъуэм. — ХьэщIэ фытщIынщ.
— ФIым дыхуиблагъэ, — мэлыхъуэм и Iэр иубыдащ ЧэрмытI. — Хьэ губзыгъэщ уи хьэр.
— Сэ Стефанщ си цIэр.
— Сэ ЧэрмытIкIэ къызоджэ. Си гъусэм и цIэр Хьэжрэтщ. Дэ дышэрджэсщ. Кавказым дисащ, аращ ди хэкур, мыбы дыкъашащ иджы, — жиIащ лIыжьым.
— Черкес… Кавказ…
Шэрджэсхэми Кавказми я хъыбар зэхихауэ щыгъуазэт болгар мэлыхъуэр.
— Си къуэрылъхум фи гугъу къысхуищIащ. ФытIыс, дызэдэшхэнщ. ЩIакхъуи, мэлыли, мэл кхъуеи сиIэщ. Шей фхуэзгъэвэнщи, теффыхьыжынщ. Фи гум фIэпихынумэ, аркъэи сиIэщ. Фэ фымуслъымэнщ, фадэ фызэремыфэм сыщыгъуазэщ… Мес, си къуэрылъхури къэсыжащ.
Илъэс тIощIрэ тхурэ зи ныбжьын щIалэр шууэ къабгъэдэкIуатэри епсыхащ. ХьэщIэхэм ней-нейуэ къахуеплъэкIащ Борис, Стефан и къуэрылъхур. ЛъэныкъуэкIэ IукIуэтыжри, пхъэ къутапIэм хэуващ.
— Бысым щIалэм игу дрихьакъым, — жиIащ Хьэжрэт. — Мыхъуми, ди Iэр къиубыдын хуеякъэ?
— УемылIалIэ: дэракъым зыгъэсари зыущияри, — жиIащ ЧэрмытI.
Стефан и къуэрылъхум еджащ.
— Пхъэр итIани пкъутэ мэхъу, си щIалэ. Къабгъэдыхьи, ди хьэщIэхэм я Iэр къэубыд, сэлам къех.
— Шэрджэс басурман си щыпэлъагъу сэ! — жэуап къидзыжащ щIалэм. — Ахэри ди деж къэзышахэм нэхърэ нэхъ щIагъуэкъым…
— Уи жьэр зэтепIэ, емыкIу жумыIэ! — хуилъащ Стефан и къуэрылъхум.
ЩIалэм зы псалъи къыпидзыжакъым, шэсри мэлыхъуэ пщыIэм текIащ.
— Уи къуэрылъхум игу дрихьакъым, — жиIащ ЧэрмытI, адыгэбзэмрэ урысыбзэмрэ къыздигъэсэбэпурэ. — Дэри фэ дыфхуэдэщ, дыIэщыхъуэщ, аращ уи мэлыхъуэ пщыIэм дыщIыблэмыкIыфар. Дэ тщыщ гуэрым и жагъуэ ищIауэ пIэрэ уи къуэрылъхум?
— Фигу евмыгъабгъэ, — жиIащ Стефан, нэщхъей къэхъуауэ. — Абы и адэр, си къуэр, тыркухэм нэгъабэ къаукIащ. Аращ щIалэр абыхэм ятеплъэ щIэмыхъур. Куэд тхаукIыкIащ тыркухэм: си адэри, си адэ къуэшри, си щыкъу адэри. Ди жылэм щыщ куэд яIэщIэукIащ тыркухэм. ИгъащIэ лъандэрэ дызэбийщ тыркухэмрэ дэрэ — псэупIи псэхупIи къыдатыркъым. Тырку жылагъуэ ди гъунэгъуу кърагъэтIысхьащ. Фэ мыбы фыкъыщIашами щхьэусыгъуэ иIэщ. Тыркухэмрэ дэрэ дызэлъэпкъэгъукъым. Абы щхьэкIэ дызэрыукIын хуей?
Хьэжрэт зэгупсысыр болгар лIыжьым и къуэрылъхурт: «ХьэщIагъэ къыдихын дэнэ къэна, и нэр къытхузэригъэдзэкIащ. ЛIыжьым и напэри трихащ щIалэ нэмысыншэм».
Бэлгъар лIыжьым и псалъэр къыгурыIуэртэкъым Хьэжрэт.
— Сытыт лIыжьым жиIэр? — еупщIащ Хьэжрэт ЧэрмытI.
— Сэ къызэрызгурыIуамкIэ, дэ тхуэдэ IэнатIэ Iутщ мыхэри, — жиIащ ЧэрмытI. — Хамэр пщы къахуэхъуащи, я щхьэр къаригъэIэтыркъым.
ЧэрмытI зыкъиIэтащ.
— Ди бысымыр узахуэщ, — жиIащ абы. — Дунейр инщ, угъуэщэнкIэ зыхуэIуа щыIэкъым. Уи къуэрылъхум дигу ебгъэркъым, къыдгуроIуэ и Iуэху зытетыр. Уэри уигу йомыгъабгъэ, нэмысыншагъэ дэплъэгъуами, зыхуэгъэшэч. Фи мэл хъушэр иреба-гъуэ. Фымыгужьей закъуэ. ФыщIэгужьеин щыIэкъым. Мо бжьэпэр псэупIэ тхуэхъумэ, ди Iугъуэ зэдикIын си гугъэщ. Гъунэгъу дыщызэхуэхъуакIэ дызэдэпсэунщ, адыгэм зэрыжытIэщи, ди псэр зы чысэм илъынщ. Фи Iуэхур Тхьэм иригъэфIакIуэ, фи насыпыр фи жагъуэгъум трырекIуэ. Дэ дежьэжынщ.
— Зэ умыпIащIэт, ЧэрмытI, — жиIащ мэлыхъуэ лIыжьым. — Гъуэмылэ здэфщтэ. Мэлыл гъэгъуа, кхъуей, щIакхъуэ, шыгъу. Куэд дыди хъуркъым, емыкIу дыкъэвмыщI — ди унэ дисыжамэ, хьэщIагъи фэтхынти, фхуэфащэкIи дыфхуэупсэнт.
ЧэрмытIрэ Хьэжрэтрэ мэлыхъуэ пщыIэм къыщытекIыжам пшапэ зэхэуэгъуэ хъуат. Зы жэщрэ зы махуэкIэ зэпыуатэкъым уэшхыр, гъуэ-гур гъэмахуэкIэ дыгъэми хуэгъэгъущыжатэкъым.
Хьэжрэт зэплъэкIащ.
— ЩIалэм и нэр ттригъэкIыркъым, пщыIэм къытехьэжащи. Хьэр къыдимыуштащэрэт.
— Мы щIалэм уигу щхьэ ебгъа? — пыдыхьэшхыкIащ ЧэрмытI. — Тыркухэращ ар зытеплъэ мыхъур. Щхьэусыгъуэ иIэщ. И адэри и Iыхьлыхэри къаукIащ тыркухэм — аращ мэлыхъуэ лIыжьым къызжиIар.
— Абы адэшхуэ иIэщ. Сэ зыри сиIэжкъым: ди лъэпкъыр зэтраукIащ, зыри къагъэнакъым. Мэсхьэбрэ уэрэ тхьэразэ къыфхухъу: фи нэIэ стевгъэкIакъым, сыкъэфхъумащ. Фэращ сызыщыгугъыр. Ар сщыгъупщэнукъым сэ, — жиIащ Хьэжрэт, и нэпсым къызэпижыхьауэ.
Балканым япэ кхъухьымкIэ яша адыгэхэм щIы Iыхьэ къратащ, унэ, псэуалъэ щащIын щхьэкIэ. Мэлыр щыкуэдщ мы щIыпIэм, адыгэхэми ягъэхъунщ мэл хъушэхэр, Iэщи зэрахуэнщ.
Къуэм дагъэтIысхьащ адыгэхэр, гъунэгъу яхуэхъуащ абы щыпсэу болгар жылагъуэхэм.
ЕтIуанэ кхъухьымкIэ къашахэм нэгъуэщI псэупIэ хухахащ, ахэр верстищэ хуэдизкIэ япэжыжьэ хъуащ.
Болгар, тырку жылагъуэхэр щыкуэдщ мы щIыпIэм, Тырговиште къалэ цIыкIур япэжыжьэкъым. УнафэщIхэр зыдэсыр Шумлэ къалэщ, ари верстищэкIэ япэжыжьэщ, лъэ- су уежьэмэ, щIэх унэсынукъым. Шур махуэ ныкъуэм нос, гъуэгум щхьэусыгъуэ гуэркIэ щымыгувэмэ. Шумлэ уи хьэтыр къыщамылъагъумэ, Вар- нэ укIуэ хъунущ. Абыи къыщимыкIрэ уи кIэн Бургасрэ Созополрэ яблэкIи, Истамбыл кIуэ. Истамбыл сулътIа- ныр дэсщ, абы и IэмыщIэ илъщ Тыркури Болгариери.
Илъэс щищым щIигъуащ болгархэр тыркухэм я унафэм, нэхъ белджылыуэ жыпIэмэ, я лъэгум зэрыщIэтрэ. Тыркубзэр я анэдэлъхубзэм хуэдэщ, я фэкIи ещхь хъуащ тыркухэм.
Зыгуэрым ущIэлъэIун щхьэкIэ, Истамбыл укIуэмэ, къыпхуащIэнышхуи щыIэкъым — нэхъыбапIэм деж узэрыкIуам ухущIегъуэжауэ къэбгъэзэжынкIэ мэхъу. Болгархэм я закъуэкъым тыркухэм я лъэгум щIэтыр. Адыгэ насыпыншэхэми арауэ къыщIэкIынщ къапэплъэр. Мыбы нэс къашэри болгархэм хакIутащ адыгэхэр, езы дыдэхэми къагурыIуэркъым ар я натIэ щIэхъуар. Я щхьэм илъ зэпытщ а упщIэр: сыт щхьэкIэ къаша мыбы нэс? Шэч къызытрамыхьэращи, мыбы нэс къыщIашам, болгархэм щIыхагъэтIысхьам, дауи, щхьэусыгъуэ иIэщ. Тыркум щхьэ къыщрамытарэ щIы? Адыгэ куэдыкIей къэIэпхъуащ Тыркум, я хэкужьри нэхъ щапэблэгъащ Тыркум…
Я хэкум, Шэрджэсым, ирагъэщхь Болгариер: бгылъэщ, мэз щыкуэдщ, къуакIэбгыкIэщ, уэсыр зэи щымыткIу къуршхэр къащхьэщытщ.
Я хэкужьым ещхьми, есэркъым Болгарием. НэгъуэщI лъахэщ ар, езыхэр щыхамэгу-хамащхьэщ.
Болгархэр къащыгуфIыкIакъым адыгэхэм, нэмыплъ къезытар мащIэкъым. «Дэнэ фыкъикIа? Емынэм фыкъихуа!..» НэгъуэщI къыпхужаIэн? Дауи ирехъу, хуэм-хуэмурэ яхэзэ-гъащ болгархэм. Яхэзэгъами, зэкIэлъыкIуэркъым. Болгар жылэхэм япэжыжьэкъым адыгэхэм псэупIэ яхуэхъуар. Мэз лъапэм къуажэ цIыкIу щаухуащ, псэуалъэ, унэ ящI — Iуэхур я щхьэм къос. Я Iэр увыIэркъым хэхэсхэм. Хэхэсущ зызэралъытэжыр. ЗыхэтIысхьами нэгъуэщI къыфIащынукъым — хэхэс. Я жылэ цIыкIури цIэншэщ зэкIэ — цIэ гуэр фIащын зэрыхуейр я пщIыхьэпIэ къыхэхуакъым. Я акъыл хунэсакъым абы — мафIэм хэт пэлъытэщ.
ЧэрмытIрэ Багъ Мэсхьэбрэ махуэ къэси зэIуощIэ. ЛIыжьым и мащIэкъым зыщIэупщIэн.
— КъызгурыгъаIуэт, Мэсхьэб: болгархэмрэ дэрэ ди бзэри зэтехуэркъым, дэ дымуслъымэнщ, болгар- хэр джаурщ. Тыркухэри муслъы-мэнщ. Лъэпкъищри дызэпэжыжьэкъым, иджыпсту дыщыпсэум теп-
щIыхьмэ. ИтIанэми дызэрыщIэркъым, дызэкIэлъыкIуэркъым, дызэкIэлъыжэркъым. Тыркухэми болгархэми дафIэIуэхукъым. Я жьэм пщIэ щIатIынукъым: «Дауэ фыпсэурэ, дауэ фехъулIэрэ? Фызыхуэныкъуэ щыIэ, фызыщыщIэ щыIэ?» Сигу ебгъэркъым Стефани абы и къуэрылъху щIалэми — ахэр чристэнщ. Тыркухэр муслъымэнщ, итIани нэмыплъ къыдат, я пщIыхьэпIэ дыкъыхэхуэркъым. Сыт ар къызыхахыр, сытым хуэпхь хъуну?
— КъыткIэлъыплъ, дызэрагъэцIыху хъунщ…
Багъ Мэсхьэб и пIэкIэ жэуап къритащ Наурызым. Мыри къыщIигъужащ:
— Шумлэ тетым деж дыщыкIуэм абыхэм я жылэхэм дыблэкIащ. НэкIэ къыдэплъын къахэкIакъым. Къыдэплъын дэнэ къэна, я бжэ-щхьэгъубжэхэр кърагъэбыдэкIащ дыщыблэкIым.
— Дэ дыхъунщIакIуэ хьэмэ дылIыукI? Хьэмэрэ ара ттеIукIар? Сыт пщIэн: аращ ди натIэ хъуар. Тхьэм жиIэмэ, ди Iуэхури зэфIэувэжынщ, гупсэхугъуэ дгъуэтыжынщ. Ди гум Iей илъкъым. Дэ дыадыгэщ, адыгэ хабзэр зэхэднынукъым, дэнэ дыкъыщыхутэми: ар ди псэм хэлъщ, ди лъым хэтщ…
НэгъуэщIи сигу къоуэ сэ. Сабийр къалъхури цIэ фIащ. ЦIэ зимыIэ щыIэкъым. Ди жылэми цIэ фIэтщын хуейкъэ? Хуейщ. Дывгъэчэнджащэ, ди жылэщIэм хуэфащэ цIэ фIэдвгъэщ. Сыт къыджепIэн, Багъ и къуэ? Уэ-щэ, Куэблэ и къуэ? Уи акъыли къыхэлъхьэ, Наурыз и къуэ. Ди жылэм и цIэм къыщIэупщIакъэ фыздэкIуэр? Сыт яжефIар?
— КъыщIэупщIащ, ауэ жэуап тхуетыжакъым, — Мэсхьэб. — Ди жылэм и цIэм къыщIэупщIащ Шумлэ дэс тетри. ЦIэ зэримыIэр щажетIэм, ягу ирихьащ. «Дэ фIэтщынщ цIэ!» — къыджаIащ.
— ФIаща?
«ХьэжрэткIэ феджэ щIэмыхъунур сыт?» Аращ я щхьэм къихьар.
— «Хьэжрэт» жывоIэ?
— «Iэпхъуэшапхъуэ» — аракъэ абы къикIыр?
— Узахуэщ, — абыкIэ акъылэгъу хъуа къахэкIащ гупым.
— Дэ дыIэпхъуэшапхъуэщ, абы тепщIыхьмэ, цIэм дэбгъуэн щыIэкъым.
ЧэрмытI и щхьэр къиIэтащ.
— ДыIэпхъуэшапхъуэщ. Ар пэжщ. Арагъэнт тхуэфащэр, — жиIащ лIыжьым.
— Шэч къытепхьэрэ, ЧэрмытI?
— КъезгъэкIуркъым а цIэр. Ди жылэ цIыкIум хуэзгъэфащэркъым, — жиIащ лIыжьым.
— Хуэбгъэфащэр жыпIэркъэ-тIэ, тхьэмадэ.
ЗаулкIэ щымри, лIыжьыр щIэупщIащ:
— Дэ абэзэхэм дыщыщ?
— Дыщыщщ. Абэзэхэм.
— Абэзэхэ жылэ фIэдвгъэщ ди жылэ цIыкIум. Аращ сэ сфIэзахуэр.
ЛIыжьым акъылэгъу дэхъуащ гупыр: «Абэзэхэ» фIащащ я жылэм.
* * *
Дыгъэ къухьэгъуэщ, бзий плъыжьыфэхэр жыг щхьэкIэхэм къахоплъ. Шэджагъуэ лъандэрэ етIысэхакъым Борис — тезагъэркъым, Стефанрэ Тодоррэ поплъэри. Шэрджэсхэм я деж кIуати, щIэвэщIащ тIури.
ИкIэм-икIэжым шу къыIэщIэлъэгъуащ Борис. Стефан уанэгум исщ, Тодор кIэсщ. Шы зырызкIэ ежьащ, зышкIэ къагъэзэжащ — ар зыхуихьынур ищIэркъым щIалэм. Стефанрэ Тодоррэ къыщысыжым, Борис и адэшхуэм еупщIащ:
— Сыт къэхъуар? Дэнэ фыщыкIуэдар? Шыри дэнэ фхьа?
— Къэхъуа щыIэкъым. Шэрджэсхэм я деж хьэщIапIэ дыщыIащ, — жиIащ Стефан. — ФIэхъус къуахыжащ.
Шы IумпIэр и къуэрылъхум IэщIилъхьэри, чэтыбжэм Iухьащ лIыжьыр.
— ХэщIаIа хуэдэкъым ди хъушэм.
— ХэщIащ мэлитIрэ щынитIрэ, — жэуап къритащ Борис. — Шэрджэсхэм яхуэфшар хэщIащ. МэлитIымрэ щынитIымрэ я закъуэкъым — ар фыфIэмащIэ хъуащ: зы ши дэвгъэкIуащ.
— Уи ныбжьэгъум жиIэр зэхэпхрэ, Тодор? Уэри акъылэгъу удэхъу хъунущ абы… Фэ фыщIалэщ, фыпхъашэщ, нэхъыжьым федаIуэркъым, щIалагъэм фыщIехьэри. Уи гъунэгъур уи жагъуэгъумэ, нэхъыфI? Хьэ ныбаджэр мэдзакъэ, къупщхьэ хуэбдзмэ, уи гугъу къищIынукъым. Тыркухэм шэрджэсхэр къыщIытхуашар, гъунэгъу къыщIытхуащIар сыт фи гугъэ? ФIырыфIкIэ къыддагъэпсэун щхьэкIэкъым, ныбжьэгъу къытхуащIын папщIэкъым. Тыркухэр бзаджэщ, шэрджэсхэри нэхъыфIкъым. Ди нэр ятедгъэкI хъунукъым тIуми. Дащы-мыхьэмэ, дапэмыувмэ, дэркIэ нэхъыфIщ. Ди гум илъыр ирамыщIэ абыхэм. Ди гум илъыр дыбзыщIын хуейщ, ди жьэм жиIэр нэхъапэкъым. Жьэм Iэджи жеIэ, уи щэхур уи гум игъэлъ. Уэ бжесIэнуращ, Тодор, уи адэр къэзукIамрэ шэрджэсхэмрэ я диныр зыщ, тыркухэри шэрджэсхэри муслъымэнщ. Шэрджэсхэр я хэкум къизыхуар хэт? Абыхэм я хэкур зубыдахэмрэ дэрэ ди диныр зыщ — дэ дычристэнщ. Шэрджэсхэм къращIар ягъэгъун фи гугъэ? Я нэхъыжьи я нэхъыщIи я гум илъыр зыщ: ялъ зэращIэжынщ. Урысри болгарри я зэхуэдэщ шэрджэсхэм. Зауэ дыхэхуэ-мэ, шэрджэсхэр дэ къыддэщIын фи гугъэ? КъыддэщIынукъым. Тыркухэм я дзэм хыхьэнурэ къыдэзэуэнущ. Шыр ЧэрмытI лIыжьым зэрестам щхьэкIэ уигу къызумыгъабгъэ. Шы уэстыжынщ сэ — пщэдей фIэзгъэкIынкъым.
— Уи шыр щыпIэщIагъэкIым си адэшхуэм уигъэкIэсри укъихьыжащ. ФIыщIэ хуэщI си адэшхуэм. Ар мыхъуатэмэ, шэрджэс Iэлхэр къолъэпэуэнти, лъэсу укъаутIыпщыжынт.
И гур тригъэзэгъащ Борис и ныбжьэгъу щIалэм, дэгушыIэ зищIурэ.
Тодор и нэщхъыр зэхилъхьащ, и нэр къицIыщхъукIащ.
— Си анэр зэрышэрджэсыпхъур уощIэ, ар къызэпхъуэну здэнукъым. Си гур хыумыгъэщI, — жиIащ Тодор. — Си адэм и лъахэр Болгариеращ, сэри си лъахэщ ар. Шэрджэсхэм псалъэжь Iущ яIэщ, ущыгъуазэ?
— КъызжепIэмэ, щыгъуазэ сыхъунщ.
— «Гупсыси, псалъэ, зыплъыхьи тIыс». Абы тет зэпытщ шэрджэсхэр.
Псалъэжьыр адыгэбзэкIэщ Тодор зэрыжиIар. АдыгэбзэкIэ жиIэри, болгарыбзэкIэ зэридзэкIыжащ.
Псалъэжьыр игу ирихьати, Стефан жиIащ:
— Уи анэр, Тодор, цIыху губзыгъэт — здэкIуам Тхьэм щигъэтынщ. И лъэпкъэгъухэм яIумыплъэ щIыкIэ дунейм ехыжащ тхьэмыщкIэр — ар игу къеуагъэнщ, дауи. И анэдэлъхубзэм и закъуэтэкъым уи анэм ищIэр: тыркубзи болгарыбзи ищIэрт. Шэрджэсым къыщадыгъуащ уи анэр. Сабий ныбжьым итт къыщадыгъуам щыгъуэ. Хамэ щIыналъэм къыщыхъуами, и анэдэлъхубзэр зыщигъэгъупщакъым уи анэм. Ар дэнэ къэна, уэри уигъэщIащ Кавказым къызд- риха бзэр. Ар хузэфIэкIащ уи анэм. Сыт щIыхузэфIэкIар? И хэкур щыгъупщатэкъым, и лъэпкъыр фIыуэ илъагъурти, аращ щIыхузэфIэкIар. Ар уигу йомыгъэху, Борис!
* * *
Багъымрэ Наурызымрэ къахьа хъыбарыр зэхэзымыха къыдэнэжакъым Абэзэхэ жылэ цIыкIум. ГупитI зэрищIыкIащ жылэр, хъыбарыр щызэхахым: зы гупым къабыл ящIащ, зигу иримыхьари апхуэдиз мэхъу.
ЧэрмытI лIыжьыр псалъэмакъым хыхьакъым, зыдэщIыпхъэр имыщIэ хуэдэ. Гуп-гупурэ зэхыхьауэ щIызэдауэр игу къемыуэ хуэдэт лIыжьым, ар хэзыгъаплъэр нэгъуэщIт: и нэгу къыщIыхьэжащ хым къызэрызэпрыкIар. Тыркум къыщызэрыхьым щыгъуэ хьэдэ мащIэ хым хадзэн хуей хъуа? Сабий мащIэ зэтелIа? А псор и нэгу щIэт зэпытщ лIыжьым. «Мы зэдауэхэр щIалэщ, дунейм и пIалъэ ящIэркъым иджыри, зэфэну псыр дяпэкIэщ къыщыжэнур…»
— Къасым, уэри ухигъаплъэрэ Багъымрэ Наурызымрэ къахьа хъыбарым? Зыри жыпIэркъыми? Псалъэмакъым щхьэ ухэмыхьэрэ?
И щхьэр игъэсыса фIэкI, Къасым жэуап къритыжакъым лIыжьым.
— Зымахуэ хасэм дыщытепсэлъыхьащ мы Iуэхум, — жиIащ лIыжьым. — Ди жылэм щыщ щIалэ пщыкIуз хыхьэн хуейщ шуудзэм — аращ ха- сэм и унафэр. Ар сфIэкуэдыIуэщ сэ. Ди жылэ цIыкIум апхуэдиз щIалэ дэкIмэ, хэт дэ дызыщыгугъыжынури дыкъэзыхъумэнури?
— ЦIыху пщыкIузым сыт яхузэфIэкIынур? — щIэупщIащ Къасым.
— Зыш фIэкIаи ямыIэу…
— Шы дэнэ къипхын? Дэ ди хэку дисыжкъым…
— Сэ зыш сиIэщи, фызот, — жиIащ лIыжьым. — Тодор къызита шыращ жыхуэсIэр.
— Шы закъуэм сыт къыпхуищIэнур?
Багъ Мэсхьэб утыкум къихьащ.
— Дзэм хыхьэр Iыхьэншэ хъуну-къым. Абы сыщыгъуазэщ. Шы къратынущ, Iэщэ къратынущ. Я къалэныр зэфIагъэкIауэ я жылэ къыщагъэзэжкIэ шыри Iэщэри къахуэнэнущ — апхуэдэ унафэ щыIэщ. Аркъудейкъым. Ахъшэ гуэри къратынущ — ари къащхьэпэнкъэ?
— ЩIы дестынэ хуэдизи къызэрыратынур зэхэсхащ, — жиIащ Хьэтам.
— ДыкъагъэпцIэнукъэ?
— Шэч къытевмыхьэ, дыкъагъэпцIэнукъым. Афицарым нэхъыбэ къратынущ.
— Дыщыгугъынщ, — жиIащ ЧэрмытI. — Я щхьэр псэууэ къахьыжмэ, аращ дэ дызыхуейр…
* * *
ПщIантIэм дэкIауэ шууищ къыIэщIэлъэгъуащ ЧэрмытI. Iэдакъэжьауэ ищIащ.
— Си нэм къищтэркъым, — жиIащ лIыжьым. — Уэ пцIыху яхэт шухэм? — еупщIащ къыбгъэдыхьахэм.
Багъ Мэсхьэб япэ зыкъригъэщащ:
— Зы шур къэсцIыхужащ — Берычэт Зэуалщ.
— Узахуэщ, — жиIащ Наурызым. — Аращ. Берычэт Зэуалщ. Адрей шууитIыр сцIыхуркъым.
— Хэтуи щрет, хьэщIэм хьэщIагъэ ехын хуейщ, аращ ди хабзэр. Яку дэтыр зыщIыпIэ щыслъэгъуауэ къысфIощI, — жиIащ ЧэрмытI дадэм.
Шууищыр къэсри епсыхащ. Сэлам кърахащ.
— Фыкъеблагъэ, ди хьэщIэ лъапIэхэ. Мыбдеж хасэр дыщызэхуос, мыр ди жылэщ — абэзэхэ жылэщ.
— СыкъэпцIыхужыркъэ, тхьэмадэ? — жиIащ хьэщIэхэм ящыщ зым, тыркубзэмрэ адыгэбзэмрэ зэхигъэзэрыхьурэ. Мэз лъапэм дыщызэрихьэлIауэ щытащ.
— УкъэсцIыхужащ, — жиIащ ЧэрмытI. — Уи псалъэри сщыгъупщэжакъым. «Тыркухэр къывдэщIынущ, филъ фщIэжынумэ, лъыщIэжыпIэ фихуащ…»
Ар къызжепIауэ щытащ, сщыгъупщэжакъым.
ЛIы быртIымым бгъэдэт щIали- тIым еплъащ ЧэрмытI. Ахэр щымт, псалъэмакъым къыхыхьэртэкъым.
— «ИтIанэ» жыпIэри зыкъэзбгъэцIыхуакъым абы щыгъуэ, уи цIэри къызжепIатэкъым. ФIыкIэ дызэрихьэлIэжауэ Тхьэм къыщIигъэкI, — къыщIигъужащ лIыжьым.
Берычэтым япэ зыкъригъэщащ:
— Ди гъусэр сэ уэзгъэцIыхунщ, — жиIащ абы. — Мурад-бейщ ди гъусэм и цIэр. Шумлэ къалэм къедза тырку жылэхэм псоми къыщацIыху ди гъусэр. Ар зымыцIыхурэ пщIэ къыхуэзымыщIрэ дэскъым мы псыхъуэм. Мурад-бей Истамбыли, Бургаси, Варни къыщацIыху, а къалэхэм я Iэтащхьэхэм япыщIащ, пщIэ къыхуащI, зэрыжысIащи. Сыт и лъэныкъуэкIи къывдэIэпыкъуфынущ Мурад-бей, и нэIэ фтригъэтынущ, фи лъэIухэр тырку лIыщхьэхэм я деж нигъэсыфынущ. Ди гъусэ ещанэр албанщ, и цIэри аращ — Албанщ. Абы тыркубзэ-ри ещIэ, адыгэбзэкIи мэпсэлъэф.
— Тхьэразэ къахухъу ди хьэщIэхэм. Къытхыхьэри дагъэгуфIащ. Фынеблагъэ, фыдгъэхьэщIэнщ, — жери хьэщIэхэр иришэжьащ ЧэрмытI дадэ.
Унэм хьэщIэхэр ириша нэужь, лIыжьыр Берычэтым еупщIащ:
— Уэ уи Iуэху сытым тет, сыт бгъахъэрэ?
— Iейкъым си Iуэху, — жиIащ Берычэтым. — Адыгэ Iуэхущ зетхуэр, зэи зыщызгъэгъупщэркъым ар си пщэ зэрыдэлъыр. Нобэ-пщэдей Истамбыл сыкIуэн мурад сиIэщ. Пащтыхь гуащэм сыхуагъэзэнкIэ согугъэ. Пащтыхь гуащэр ди лъэпкъэгъущ. Ар фщIэркъэ?
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
