Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь Бырс Анзор
Нэмыцэ фашист зэрыпхъуакIуэхэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ хозяйствэм сом мелардитIым щIигъу и уасэ хэщIыныгъэ къыхуахьат. Фабрикэхэр, заводхэр, псэупIэ унэхэр, еджапIэхэр, щэнхабзэ IуэхущIапIэхэр зэтракъутат мэкъумэш IэнатIэхэр зэтрагъэщэхат. Ахэр зэфIэгъэувэжыным нэхъыжьхэми нэхъыщIэхэми я къарур ирахьэлIэрт. Зэман кIэщIкIэ псэукIэр зэтеухуэжын хуейт. Абы лъабжьэ хъарзынэ хуэхъуащ «1946 — 1950 гъэхэм Къэбэрдей АССР-м и цIыхубэ хозяйствэр зэтегъэувэжыным теухуа илъэситху планым и IуэхукIэ» къащта Законыр. Къэралым колхозхэм защIигъакъуэрт. Ди республикэм зэрылэжьэну шыуэ щитIым щIигъу къратат, гъущI Iунэ, абдж, цемент хуэдэхэр хухахырт, хьэлъэзешэ автомашинэ тхущI хозяйствэхэм къахуэкIуат.
Iэщ гъэхъуным нэрылъагъуу зиужьыжырт. Къапщтэмэ, 1947 — 1949 гъэхэм къриубыдэу шыхэм я бжыгъэр процент 54,1-кIэ хэхъуат. Iэщ гъэхъуным республикэм зыщегъэужьыным тещIыхьа илъэсищ планыр гъэзэщIэным хузэхаубла социалист зэхьэзэхуэм колхози 154-рэ щызэпеуэрт. Iуащхьэмахуэ щIыналъэм хыхьэ Зеикъуэ къуажэм Кировым и цIэ-кIэ щызэхэт колхозыр абы къыхэжаныкIырт.
Хэку зауэшхуэм и пэкIи мы хозяйствэр шы гъэхъунымкIэ республикэм щыпашэхэм ящыщт. Абы и шыбзхэр щиблым нызэрыхьэсырт, щищрэ тIощIыр адыгэш лъэпкъ къабзэхэм я къэрал тхылъым хатхат, хакIуэ пщIейм нэблагъэ щхьэхуэу зэрахуэрт. Колхозым и шэщ хэхам илъэс къэс шы тIощIым щIигъу щагъэунэхурт. Абыхэм ящыщ куэдыр зэхьэзэхуэ инхэм щытекIуэрт.
Мэзкуу шы гъэхъунымкIэ и щIэныгъэ- къэхутакIуэ институтым зауэм и пэкIэ колхозыр жыджэру дэлажьэрт, шыщIэхэр къыхэхыным, гъэсэным я щэхухэр, хъупIэхэм я щытыкIэр, мэкъумылэр, Iусыпхъэр зыхуэдэр, я зэхэлъыкIэр куууэ яджырт. Зэрыхъу бжыгъэкIи, я Iуэху зехьэкIэкIи къэралым и шы завод пашэхэм хозяйствэм и фермэр къапикIуэтыртэкъым.
Фашистхэр къуажэм зэрыдахужу, адрей IэнатIэхэми хуэдэу, шы гъэхъуныр зэтегъэувэжыным зеикъуэдэсхэр еры-щу икIи жыджэру яужь ихьащ. Абы щыгъуэ шы 27-рэ фIэкIа ямыIэжамэ, 1946 гъэм, зауэ нэужьым, и япэ илъэситхум и пэщIэдзэм ирихьэлIэу, а бжыгъэр 211-м нагъэсат.
Фронтым къикIыжа Бырс Анзор Хьэцу и къуэр колхоз тхьэмадэу щыхаха зэIущIэм щызэгурыIуат а IэнатIэр я къарукIэ къаIэтыжыну, лъхуэн-пIэн къэс шыщIэ къыщIагъэхъуэну. Ар икъукIэ къалэнышхуэт. Абы утегушхуэн щхьэкIэ, фIэщхъуныгъэ ин пхэлъын хуейт. Граждан зауэми Хэку зауэшхуэми лIыхъужьу хэта Бырс Анзор лIы губзыгъэт, жэуаплыныгъэ зыпылъ къулыкъухэр иIыгъат, Iуэхум фIыуэ хищIыкIырт икIи къызэгъэпэщакIуэфIти, и псалъэр пхыкIырт. Псори зэпашэча, зэпалъыта нэужь, артелым и правленэм и унафэкIэ, Щоджэн ТIэлашэ шы фермэр IэщIалъхьэ, щIалэ жыджэр Къалмыкъ Хьэжмурат шыхъуэ нэхъы-жьу хах, шым и пIалъэ зыщIэ Джэдгъэф Пагуэрэ Сыжажэ Къарэрэ абы гъусэ хуащI. Iуэхур хуэмурэ кIуатэрт. Япэ илъэсым шыщIэ 32-рэ фIэкIа къаIэрымыхьамэ, къыкIэлъыкIуэм 74-рэ, 1948 гъэм лъхуэн-пIэн къэс зырыз къыщIагъэхъуат.
1947 гъэм фокIадэм и 16-м СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым къыдигъэкIа Указыр колхозхэтхэм гъуа-зэ яхуэхъуат. Абы тету, Iуэхугъуэ пыухыкIахэр зэфIагъэкIырт. Шыбзхэр щхьэхуэ ящIат, лъхуэн-пIэну яIэр хэхауэ зэрахьэрт. Фермэм къалэн зыщищIыжат кIэрыху лъэпкъ къимыгъэхъуну, лъхуэн-пIэн къэс щIэжьей узыншэ къыщIагъэхъуэну. Бырс Анзор и нэIэ щIэту, шыхъуэхэм я зэхьэзэхуэр зэщIэплъэрт. Дэтхэнэми шыбз 16 егъэбыдылIати, я щытыкIэм теплъэкъукIыртэкъым.
ХакIуэхэри хуэсакъыу зэрахьэрт. Шыбзхэм хагъэхьэным мазищ иIэжу, хэкъузауэ ягъашхэрт, зэнтхъыу килограмми 5 — 6, мэкъу дыгъэлу килограмми 10 — 12 махуэм иратырт, жэщым къриубыдэу тIэунейрэ километри 10 кърагъэкIухьырт. Мис апхуэдэу егугъуу зрагъэужьауэ, накъыгъэ мазэм и пэщIэдзэм шыбыным хагъэхьэрт. Абыхэм яхэтурэ къару мащIэ хъууэ гу лъатэмэ, Iус зэхэлъкIэ ягъашхэрт.
Хозяйствэм и унафэщI Бырс Анзор шыхъуэхэм я зэфIэкIым щыгуфIыкIырт, шыIэныгъэшхуэ зэрахэлъыр къыхигъэщу, иригушхуэу я цIэхэр зэIущIэхэм къыщриIуэрт. ИпэжыпIэкIэ табыныр зэпэщу щIымахуэ зэрыщIагъэкI, шыщIэхэр зэрахъумэ Iэмалхэм ахэр фIыуэ щыгъуазэт. Гъатхэ мазэм витаминкIэ къулей удзхэр псынщIэу икIи уэру щызэщIэувэ джабэ нэкIухэм я дыгъафIэ хъупIэхэм щаIыгът, Iусыпхъэ гъущэхэм хуэм-хуэмурэ къапыкIырт. Шхалъэ, кIэтIий узхэм щахъумэу, хъуным хыхьэн ипэ, мэкъу дыгъэл иратырт.
ХакIуэхэр шыбыным хагъэхьа нэужь, Къущхьэхъур я хэщIапIэт. Фермэм и унафэщI Щоджэн ТIэлашэрэ шыхъуэ нэхъыжь Къалмыкъ Хьэжмуратрэ лъхуэн-пIэным егъэзыпIэ тэмэм къыхуагъуэтырт, шыщIэхэм хъупIэ щхьэхуэ хухахырт. Махуэ хуабэхэм, гъудэбадзэм щахъумэн щхьэкIэ, хъушэхэр нэхъ щIыпIэ лъагэхэм ягъэIэпхъуэрт, жьым зыдагъазэу ягъэхъуакIуэрт, псыкIэ яхуэбэлэрыгъыртэкъым.
ШыщхьэуIум икухэм хакIуэхэр хашыжырт, лъхуэн-пIэнхэр зы хъушэу зэхагъэхьэжырти, щIымахуэ лъэхъэнэм зыхуагъэхьэзырырт.
Бырс Анзор хуабжьу гумызагъэт: Iуэху жьгъей лэжьыгъэм хилъагъуэртэкъым. Шы гъэхъуным пыщIа сыт хуэдэ Iэмал гъэунэхуари фIэлъапIэт икIи абы и хабзэхэм ткIийуэ зэрытетыным хущIэкъурт. МэкъумылэкIэ бэлэрыгъыртэкъым, шыхэм щхьэхуэу яхуэгъэтIылъэрт. ЩIымахуэ махуэ уэфIхэм табыным бгы лъапэм зэрызыщаукъуэдийм, шыщIэхэм зэрызаужьым, я зэфIэкIыр зыхуэдэм ткIийуэ кIэлъыплъырт.
Шы гъэхъуным и IэнатIэм щиIэ ехъулIэныгъэм папщIэ, 1949 гъэм мэкъуауэгъуэм и 27-м СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и УказкIэ, Зеикъуэ къуажэм Кировым и цIэкIэ щызэхэт колхозым и тхьэмадэ Бырс Анзор Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь цIэ лъапIэр къыфIащащ. Мы махуэхэм зи ныбжьыр илъэси 125-рэ ирикъуа, лэжьыгъэшхуэ зыгъэхъея, зи зэфIэкIыр къэралпсо утыкум къыщалъыта а цIыху щыпкъэм и цIэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхыдэ къулейм дыщэпскIэ хатхащ.
Къыхэгъэщыпхъэщ, шы фермэм и унафэщI Щоджэн ТIэлашэрэ шыхъуэ нэхъыжь Къалмыкъ Хьэжмуратри пщIэ лъагэ къызэрыхуащIар, я гуащIэ хьэлэлым апхуэдэ дамыгъэ лъапIэ къызэрыпэкIуар.
Хьэжыкъарэ Алик.
