ЦIыху къыпхэхъуэныр зы фIыгъуэщи, цIыху Iущ къыпхэхъуэныр фIыгъуищэщ
Адэжь щIыналъэм къэкIуэжа Хъуажь Фахъри Мухьэрэм и къуэр Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ институтым и щIэныгъэлIщ, «Адыгэ псалъэ» газетым и лэжьакIуэщ. 1946 гъэм фокIадэм и 15-м Анталие вилайетым хиубыдэ Коркутели къалэжьейм и Къэсейхьэблэ (Елэмэ) абазэхэ къуажэм къыщалъхуащ. И унэгуащэ Къардэн Дурие щIалитIрэ (Нэсыж, Инал-Нэшэс) пщащитIрэ (Нэжан, Нэхунэ) дигъуэтащ.
Фахъри Истамбыл дэт Ислъам институтыр, Къэралыгъуэ-жылагъуэ IуэхухэмкIэ Тыркумрэ КъуэкІыпІэ Курыт хэгъуэгухэмрэ я институтым и магистратурэр, Истамбыл университетым и юридическэ факультетыр къиухащ;
И IэщIагъэкIэ дин щIэныгъэлIщ, уэчылщ, уэсмэныбзэкIэ, тыркубзэкIэ, адыгэбзэкІэ тха тхыгъэхэр зэзыдзэкI тхакIуэщ.
ди адэшхуэхэр зэрырахурэ илъэси 125-рэ щрикъум ирихьэлIэу ирагъэкIуэкIа щэнхабзэ тхьэмахуэм хэту 1989 гъэм Анкара зэхуэс щрагъэкIуэкI. ГуащІэхуэгъафІэу (пенсэм) тІысыжыну хуит зэрыхъуу, Фахъри Хэкужьым къигъэзэжащ.
Хъуажьыр Адыгейм гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым уэсмэныбзэжьымкIэ, тыркубзэмкIэ, адыгэбзэмкIэ и щIэныгъэлI пажэу, «Адыгэ макъ» газетым Тыркум щыIэ и корреспонденту, Адыгэ къэрал университетым диным, хэхэс адыгэм я тхыдэмкIэ егъэджакIуэу лэжьащ.
Истамбылрэ Анкарарэ щызэхэт адыгэ хасэхэм илъэс 40-кIэ жыджэру щылэжьащ. Анкара щыIэ Кавказ Хасэм тхуэнейрэ и тхьэмадэу хахыгъащ. Дунейпсо Адыгэ Хасэми, КАФДЕР-ми, ЦІыхубэ-бэдаущ хасэхэм зегъэужьынымкIэ Анкара щаухуа зэгухьэныгъэми я тхьэмадэ къуэдзэу щытащ.
Анкара Кавказ-Адыгэ Хасэм адыгэбзэ щригъэджащ, курс щэщIым нэс къызэІуихыгъащ.
Хъуажь Фахъри тыркубзэкIэ зэридзэкIащ Адыгэ Республикэм и къэрал хабзэхэр; КIэрашэ Тембот и «Шапсыгъ пщащэр», Щхьэлахъуэ Iэбу и «ЛІыхъужь мафІэр», Лъостэн Исуф и «ЩауэкІасэ и хъыбархэр». Уэсмэныбзэжьым кърихри иджырей тыркубзэм къригъэзэгъащ Мэт ВынатІэкъуэ Юсыф-Иззэт пэщэ и «Кавказым и тхыдэр», Хьэгъур Ахьмэд и «Кавказ напэр».
Езым итхахэр:
— «Ислъам динымрэ адыгэ хабзэмрэ къызэрыдалъытэм тету хьэдэ хуэІуэхуэщІэхэр» (адыгеибзэкIэ, тыркубзэкIэ).
— «Адыгэ тхэпкъылъэхэр» (алфавитхэр), тыркубзэкІэ къиІуэтыкІауэ; «АдыгэбзэкІэ зэдэпсэлъалъэ», — адыгей, къэбэрдей жыІэкІэхэмрэ тыркубзэмрэ; «Адыгэ уэрэдхэр» — адыгей, къэбэрдей жыІэкІэхэмкІэ;
— «Адыгэбзэ зыдогъащІэ — 1» (адыгей, къэбэрдей жыІэкІэхэмкIэ еджэкІэ зэзыгъэщІэну хуейхэмкІэ дэІэпыкъуэгъу, тыркубзэкІэ къиІуэтыкІауэ); «Адыгэбзэ-тыркубзэ; тыркубзэ-адыгэбзэ псалъалъэхэр»;
Хъуажьыр щылэжьащ хасэм Истамбыл, Анкара къыщыдигъэкI «Нартхэм я макъ», «Гъуазэ» газетхэм, «ЩIакIуэ», «Iуащхьэмахуэ», «Нарт» журналхэм.
Лъэпкъыр зыщIэхъуэпсымрэ Хэкур зылъэIэсымрэ
сэмэгумкIэ къыщыщIэдзауэ щытхэр: Бейгуа Умар, Выщхьэ И., ДыщэкI Э., Борей Рауф, Гусэр Уасфи, Нэгъуей Турхьэн, Думэныщ Хъейри, щысхэр: ТIэщу Ясинрэ Хъуажь Фахърирэ. Истамбыл, 1969 гъэ ЦIыху къыпхэхъуэныр зы фIыгъуэщи, цIыху Iущ къыпхэхъуэныр фIыгъуищэщ. Тыркум къиIэпхъукIыжу япэщIыкIэ Адыгейм, иджы — Къэбэрдейм къыщепсыхыпа Хъуажь Фахъри мазэ зыбжанэ и пэкIэ «Адыгэ псалъэм» и лэжьакIуэ хъуащ. Адыгэ къэпсэлъыкIэ псори и шакъалъэм иту къалэмыр зыгъэбзэрабзэ, ди щIэджыкIакIуэхэм псынщIэу нэIуасэ яхуэхъуа лIы губзыгъэр нэхъри нэхъ гъунэгъуу къэзыцIыхухэр щIемыгъуэжыну къытфIощI.
Къэралым иримыгъэджами и бзэр къызэтенащ
— Иужьрей илъэс тIощIым и кIыхьагъкIэ щэнхабзэ зэхуэмыдэхэм щIапIыкIауэ Хэкум къэIэпхъуэжа ди лъэпкъэгъухэр куэд мэхъу икIи абыхэм я фIагъ цIыхубэм зэрекIым шэч хэлъкъым. Ауэ, дызэресауэ, адыгэ къэс езым и адыгэкIэр нэхъ фIэзахуэщ. Бзэ зэпеуэр къэтщтэнщи, къэбэрдейхэм: «Фэ Сирием е Тыркум фыкъикIыжауэ адыгэбзэ дывгъэщIэжыну ара?» — жаIэ, къэкIуэжахэри урысыбзэм и жьышхуэ зыщIихуа къэбэрдеибзэм зэгуимыгъэпмэ, егъэдыхьэшх. Хэкум щызекIуэ адыгэбзэр дауэ къыпщыхъурэ?
— Адыгэбзэм и купщIэр къэпщIэн щхьэкIэ, нарт хъыбархэм къыщебгъэжьэн хуейщ. Емыджа-емыпщауэ, адыгэбзэ къабзэр зыIурылъ цIыху къызэрыгуэкIхэм деж.
Идеологие щхьэхуэ зиIэ къэралхэр яужь итщ псори зы щапхъэм ирагъэхьэну. Адэжь хэкум ис адыгэхэр урысыбзэкIэ мэгупсысэри, итIанэ ар адыгэбзэкIэ зэрадзэкIыж. Аращ дыщIызэгурымыIуэр. Дэ адыгэбзэкIэ драгъэджакъыми, ди щхьэр яIуэнтIакъым. КъызэрыгуэкIыу, дызэрыщытам хуэдэу дыкъэнащи, ди адыгэбзэр нэхъ адыгэбзэ нэсу къытфIощI. Псалъэм щхьэкIэ, «Сэ жысIэну сыхуейщ» жеIэри къыщIедзэ зыгуэрым. «Я хочу сказать» — жиIэу аращ абы. ЩытхэкIи апхуэдэщ. Дэ жытIэхэр къащIыгурымыIуэри абы къыхокI. Урысыбзэм ирагъапщэри, абы хуэкIуэу щытмэ, фIыщ, хуэмыкIуэмэ, ар адыгэбзэкъым. Тыркуми иIэт идеологие хэха: абы щыпсэу псори тырку ищIыну яужь ихьат, тыркубзэм фIэкIа адрей бзэхэм хуригъаджэртэкъым. Куэдрэ къэралым иригъэджахэм, ипсыхьахэм я адыгэбзэр Тыркуми щызэкIуэкIащ. Емыджэу къуажэм дэсахэм я бзэр нэхъ къабзэу къызэтенэжащ. Ауэ къэбэрдейхэм адыгэбзэ ящIэркъым жыпIэнри захуагъэкъым, мыбдежым бзэм хуабжьу зыщрагъэужьащ.
Къэбэрдей жыIэкIэмрэ адыгей жыIэкIэмрэ
А тхьэмахуэм хэтщ (цIыхухъу щытхэр): Къанкъуэщ Турхьэн, Сыкъун Хьэсэн, Едыдж Мамэт, Хъуажь Мухьэмэд-Хъер, Хъуажь Фахъри, щысхэр: Дыгъу Мирач, Тхьэзэплъ Фоузи, Едыдж Нихьаи. Бзэм зимыужьмэ, псэуфынукъым. ПсалъэщIэ къыхигъэхьэн, жыIэкIэ дахэ къигъуэтын, нэхъ псынщIэ, тынш хъун хуейщ бзэр. Армырамэ, динозаврхэм хуэдэу дэри дыкIуэдыжынущ. Мис, убыхыбзэм макъ 83-рэ хэтт. Апхуэдиз макъкIэ хэт нобэ бгъэпсэлъэфынур? Макъ зыбжанэ хагъэкIауэ щытамэ, нэхъ жыIэгъуафIэ, гурыIуэгъуафIэ хъунти, хэт ищIэрэ, убыхыбзэри къызэтенэнт.
Ди бзэхэри абы хуокIуэ. Адыгеибзэр къызощтэри, абы тхэпкъ (хьэрф) хыщIрэ хырэ хэтщ. Сэ адыгэбзэ фIыуэ зыщIэхэм сыхабжэри, жызмыIэф макъ куэд хэтщ абы. Адыгэм литературэбзэу тIу диIэщ: къэбэрдеибзэрэ адыгеибзэрэ. Адыгеибзэм лъапсэ хуэхъуар кIэмыргуей диалектращ, ауэ кIэмыргуейм къытенакъым, абазэхэхэри, шапсыгъри, бжьэдыгъури, хьэтыкъуейри къыхыхьэри, абыхэм я псалъэ гуэрхэмкIэ нэхъ бей хъуащ. Уи фIэщ хъункъым — адыгеибзэкIэ «тхын, тхэн» псалъэхэм «а» тхэпкъ закъуэмкIэ къыщIидзэу псалъэ мин щэщIрэ миниплIрэ къытезгъэхъукIащ. Къэбэрдеибзэм а бжыгъэр тIэкIу къыщохуэх. Ауэ ар дагъуэкъым — дэгъуэщ. Нэхъ макъ мащIэкIэ ди адыгэбзэр дгъэIурыщIэфу тщIыну сыхуейт, Тыркум зэрищIам хуэдэу. Ататюрк лIы Iущт. Макъ щэщIрэ хырэ хэтт тыркубзэми, макъ тIощIрэ бгъурэ иригъэщIащ. МащIэ дыдэу зэрахьэ макъхэр хигъэкIри, нэхъыбэу къагъэсэбэпхэр япэ иригъэщащ, латиным тригъэхьэжри, нэхъ тынш ищIащ. Иджыпсту Тыркум укIуэрэ мазитIкIэ уи закъуэ укъанэмэ, тыркубзэкIэ упсалъэу укъэкIуэжыфынущ. Бзэр тыншкъым, ауэ зэгъэщIэгъуафIэ, къеджэгъуафIэ, тхыгъуафIэ хъуащ. Адыгэбзэр апхуэдэ хъуакъым иджыри.
Фахърирэ Къуиикъуэ Асфаррэ - Адыгейм лIакъуэ мэз щаухуа щIыпIэм. — Бзэр зэрызекIуэ хабзэхэра тынш щIын хуейр?
— Къэбэрдей жыIэкIэмрэ адыгей жыIэкIэмрэ я тхыкIэр зы хъун хуейщ. Зы макъыр зы дамыгъэкIэ ятхыу. Мыбдеж апхуэдэ унафэ къыщащтащ, лэжьыгъэ гуэрхэри екIуэкIащ, ауэ ари ирикъукъым. Псалъэм щхьэкIэ “ш”-мрэ «щ»-мрэ. Макъ [щ]-р Адыгейм “ш”-уэ зэрехьэ, мыбы ар “щ” щохъу. Зы макъым дамыгъитI иIэу мэхъу.
— Дызэрытхэр нэхъ зэщхьмэ, дыщызэпсалъэкIи нэхъ зэгурыIуэгъуафIэ дыхъуну, абы зы дищIыжыфыну къыболъытэ?
— Аращ сэ сызэреплъыр.
Бзэм псалъэщIэ къыхохьэ
— Лъэпкъыр лъэпкъыу щыIэн щхьэкIэ, IуэхугъуитI хуэныкъуэщ. Зыр — щIэблэ. Лъэпкъым щIэблэ имыIэжу щытмэ, псэуфынукъым. Аращи, дэтхэнэ зы адыгэ унагъуэми сабиищ, сабииплI, сабиитху, сытми, сабиитI нэхърэ мынэхъ мащIэ къагъэхъун хуейщ. Уи цIыхущхьэ бжыгъэр куэду щытмэ, зыгуэр къыпхэкIынущ. Щэм пщIы къыхэкIынумэ, миным щэ къыхэкIынущ.
ЕтIуанэрейуэ, бзэм псалъэщIэ къыхыхьэн хуейщ. Бзэм къыхыхьэ псалъэщIэр лъэпкъым къыщIэхъуэ щIэблэм хуэдэщ. ПсалъэщIэ къэдмыгъуэтмэ, нобэ дызыхуеину псалъэхэр урысыбзэм къыхэтхмэ, ди бзэр тхьэмыщкIэ хъунущ, щыIэжынукъым. Мыбдежым соплъри, псоми урысыбзэ къазэрыгурыIуэм щхьэкIэ, адыгэбзэкIэ щыпсалъэкIэ урысыбзэ псалъэ куэд къыхагъэхьэ. КъагуроIуэри, ар адыгэбзэ къафIощIыж. Зэрымыадыгэбзэм гу лъатэжыркъым.
Бзэ щIэныгъэм, дэтхэнэ зы щIэныгъэ къудамэми елэжьхэм езыр зыхэт Iуэхугъуэм теухуауэ псалъэщIэ, термин къагъэхъун хуейщ. Дызыхуэныкъуэ псалъэ щыдмыгъуэтым деж, сыт тщIэнур? Зыгуэрым къеIытхын хуейкъэ? Япэрауэ, къызэIытхынур ди къуэшращ: Адыгейм сыт жаIэу пIэрэт мыбы теухуауэ, а бгъэдыхьэкIэм тету, Адыгейми, КъэбэрдеймкIэ къаплъэу, зыщыщIэр къимыщтэмэ, зы лъэпкъ дыхъужынукъым. Псалъэ хьэху ди къуэшым деж щыдмыгъуэтрэ — итIанэ ди гъунэгъум, урысыбзэм, дежкIэ, зыдгъэзэнщ. НэгъуэщIыбзэм псалъэ къыщыхэтхым деж, Iэмал имыIэу абы адыгэ фащэ щыттIэгъэн хуейщ. Армырамэ, къыхэпIиикIынущ, хэзэгъэнукъым. Псалъэм щхьэкIэ, гу лъыптамэ, сэ «амал» жызоIэ «Iэмал» зэрыжыфIэм, зэрыфтхым сыщыгъуазэщ, ауэ а псалъэр къызыхэкIа хьэрыпыбзэри сощIэ, хьэрып жыIэкIэу жысIэну сыхуейкъым. Хамэбзэм къыхэпхар хьэхущ, абы и пIэ ибгъэувэн гуэр бгъуэтми, ар къыхэнэу щытми, адыгэбзэм и фащэ щитIэгъауэ къыхэнэмэ, нэхъ екIунущ, нэхъ адыгэбзэ къабзэ хуэдэу къытщыхъунущ. «Жэуап, тэмэм, сэбэп» — мыхэр зыри адыгэбзэкъым. Ахэр хэздзынщи сыпсэлъэнщ жыпIэмэ, упсэлъэфынукъым. Зэгуэр хьэрыпыбзэм къыхэкIащ, зыгуэрурэ хэзэгъащ. Ахэр сэ псори хэдвгъэх жысIэркъым, ауэ абыхэм я пIэкIэ зыгуэрхэр къызэрыдгъуэтыным девгъэгупсыс, ди бзэр дывгъэгъэлажьэ абы теухуауэ. Мыри хрет, адрейри хрет. Нэхъ бей ищIынущ абы бзэр. Роман, усэ е зыгуэр щатхым деж нэхъ хуэкIуэр дэтхэнэрами хагъэувэурэ бзэр нэхъ дахэ ящIыфынущ.
Хэт тырку усыгъэм и лъабжьэр зыгъэувар?
Хъуажь Фахъри. Налшык, 2013 гъэ. — Бзэр гъэлэжьэнымкIэ щапхъэ хъуфынур псалъэр зи IэщIагъэрщ. Бзэ узыщыгъуазэхэм я литературэхэр зэбгъапщэкIэрэ анэдэлъхубзэм сыткIэ ухуэупсэнт?
— Сэ сыусакIуэкъым, ауэ усэ фIыуэ солъагъу. Си щIалэгъуэм гукIэ зэзгъащIэу, сыкъеджэу щытащ. Усэр зэрыдахэр къыбгурыIуэн щхьэкIэ, умыусакIуэнкIэ Iэмал имыIэу щыткъым. Дахэр зэрыдахэр къэпщIэн щхьэкIэ, умыдахэми мэхъу (мэдыхьэшх).
Усэм гъэпсыкIэ гуэрхэр иIэщ езым. Тыркум нэхъ щызекIуэр «усэ хужь» жыхуаIэращ: нэхъ щхьэхуиту, рифмэ гуэр хэмылъынкIэ Iэмал имыIэ хуэдэу къыщымыхъуу. И гум ихъыкIыр, и гупсысэр, и гузыхэщIэр, абы къриIуэтыкIыфынур сыт хуэдэми, апхуэдэбзэкIэ усакIуэр тхэну хуитщ. УсакIуэр апхуэдэу хуиту щымытмэ, мыпхуэдэ щапхъэм имыту хъунукъым жыпIэу пэбубыдмэ, абы щыгъуэ усакIуэ куэд къэхъунукъым, усэм зиужьынукъым. Усэм зиужьын щхьэкIэ, къэзытхам сыт хуэдэу къитхами, абы пщIэ хуэпщIын хуейщ. Зым фIэмыдэхэнкIи мэхъу, ауэ зыфIэдэхэн гуэри щыIэнущ. Дауэ усэр къызэрыпщIэнур дахэрэ Iейрэ? Уэ зы щапхъэ гуэр бгъэуварэ абы емыщхьмэ, мыр дахэкъым жыпIэнущ. Ауэ ар нэгъуэщIым фIэдахэщ.
Тыркум усэм и лъабжьэр щызыгъэувар адыгэ пхъурылъхущ. Абы и тхэкIэр усэ гъэпсыкIэ зыбжанэм лъапсэ яхуэхъуащ. Усэ гуэр итхырти, адрейхэм абы зыпащIыжырт. ИтIанэ абы зызэблихъурт, нэгъуэщI тхыкIэ гуэр къигъуэтырт, ар тхэкIэ хъунукъым хужаIэу щытауи, аргуэру адрейхэр абы иужь иувэрт. Абдулхьэкъ Хьэмит Тархьан — аращ абы и цIэр. Усэ хужьи яхэту, рифмэ гуэрхэри хэлъу, пычыгъуэ бжыгъэр зэтехуэуи зэтемыхуэуи — куэд итхащ абы. Ауэ Тархьан итхахэм я нэхъ гъэщIэгъуэн дыдэу, хуэдэ щымыIэу ябжыр тIущ. Зыр и щхьэгъусэр дунейм щехыжам хуиусаращ:
Къэтэдж, къыдэкIи бэным,
Къиувэ си пащхьэм,
Уи щIалэгъуэм узэрыщытауэ…
Фахъри и шыпхъу нэхъыщIэ Яшаррэ и къуэш нэхъыщIэ Муратрэ ябгъэдэсщ. Мис апхуэдэурэ йоджэ и щхьэгъусэм. И анэм папщIэ итха усэр напэкIуэцI хыщIрэ зырэ мэхъу. НапэкIуэцI хыщIрэ зымкIэ и анэр зыхуэдар къеIуатэ. Япэ Iыхьэм и анэр къыздикIа Кавказым топсэлъыхь, етIуанэрейм — ар зэрыщытам. Зэми Хэкум хуегъадэ, зэми анэ къызэрыкIуэу къегъэлъагъуэ.
Дэнэ щIыпIи щыIэщ усэм теухуауэ зэныкъуэкъухэр. Ар усэ хъунукъым жаIэу зрамыпэсу, ауэ итIанэ текIуэжу. Назым Хикмет, фэ фыщыгъуэзэн хуейщ, СССР-м щылIэжащ. Абы и тхэкIэм пычыгъуэ бжыгъэхэр щызэхуэдэтэкъым. Зы сатырыр зы псалъэ закъуэт, адрейр щы, ещанэр нэгъуэщI бжыгъэ хъункIи хъунт. Ауэ сытым хуэдэу дахэт! Сытым хуэдэу къызэрыгуэкIыу жиIэрэт тыркубзэкIэ. Ар хуамыдэу, ар усэ хъун жаIэу зрамыпэсу щытащ, ауэ иджы дуней псом абы и усыгъэм хэлъ сэнаушыр (талантыр) зымыдэ, зымыщIэ, абы щIыхь хуэзымыщI щыIэ къыщIэкIынкъым. Къебияуэ щытахэми къащтэжащ.
Адыгэбзэмэ, уи бзэкIэ абы зыгуэр къыбгуригъаIуэу щытмэ, сэрамэ мыпхуэдэу жысIэнтэкъым жыпIэ хъунущ, ауэ уэракъым зытхар икIи абы итхам щIыхь хуэпщIын хуейщ. ГурыIуэгъуэу щымытмэ, нэхъ гурыIуэгъуэ пщIын папщIэ зэпхъуэкIыжынщ. Пхэнжу тха гуэрхэр къыхэхуэмэ, ахэр зэбгъэзэхуэжынщ, дауи, абы щхьэкIэ зыри жысIэркъым, ауэ псалъэ иухуар зэригъэпсам ухэпсэлъыхь, ухэIэбэ хъунукъым, ар абы и псалъэ ухуэкIэщи. Абы и гум, и щхьэм къызэрихьар апхуэдэущ, абы щIыхь хуэщIын хуейщ, апхуэдэу убгъэдыхьэмэ, литературэми нэхъ зиужьынущ.
Фадэмрэ Ермоловымрэ
Я пхъуитIыр: Нэхунэрэ Нэжанрэ, и щхьэгъусэ Дурие, я малъхъэхэр: Ажьукъуэ Сулимэн (нэхъыжьщ), Мыщэ Тугърул (нэхъыщIэщ). Истамбыл, 2013 гъэ — Нобэ адыгагъэ зэрыпхэлъым гу лъебгъэтэныр, хэкулI-хэкупсэу узэрыщытыр къэбгъэлъэгъуэныр «фащэщIэу» къежьащ. Сыт хуэдэ бгъэдыхьэкIэр уигу нэхъ дыхьэрэ «адыгэ IуэхукIэ» дызэджэм епхауэ?
— ЩIэблэр зэрагъасэр щапхъэ гуэр ирагъэлъагъуурэщ. Хабзэр мырати- морати жыпIэ къудейкIэ зэфIэкIыркъым, абы хапIыкIауэ щытын хуейщ. Уэ бгъэзащIэурэ, ебгъэлъагъуурэ ебгъэсэнущ. Абы папщIэ, адэм, анэм, лIыщхьэм, тхьэмадэм, нэхъыжьым дилъагъуурэ, ахэр зэрызекIуэм хуэдэу зищIурэ щIэблэм зыхилъхьэн хуейщ. Псалъэм щхьэкIэ, дэ зыгуэр къыщIыхьэмэ дыкъотэдж, хабзэщи. Емысам ар сыт хуэдэу къехьэлъэкIрэ. Делагъэщ мыр, сыт укъыщIэтэджынур жаIэ, ауэ дэ дыкъэмытэджмэ, дыарэзыкъым, дытыншыркъым, ар ди лъым хэтщи.
ЕтIуанэрейуэ щIэблэр лIыщхьэм, тхьэмадэм, нэхъыжьым дэбгъэплъейуэ упIын хуейщ. А ебгъэлъагъунур хабзэм тету, и бзэр зэрихьэжу, «адыгэлI нэс», «адыгэ цIыхубз хъарзынэ» яхужыпIэу щапхъэ хэлъу зекIуэмэ, мис абы щыгъуэ щIэблэ узыншэ къэбгъэхъуфынущ. Ди нэхъыжьхэм, ди Iэтащхьэм, министрхэм деж къыщыщIэдзауэ, Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэм, и унафэщIхэм, ди лъэпкъ хасэхэм я тхьэмадэхэм деж къэсыжу, зыгуэр пашэу ягъэувамэ, абы и япэ къалэныр щапхъэ хъунращ. «Сэ сыцIыху къызэрыгуэкIыжкъым, мыпхуэдэм сритхьэмадэщ, цIыхухэр къызоплъ», — жиIэн хуейщ абы игу- кIэ. ЩэныфIагъыр, пэжыгъэр къалэн зыщищIын хуейщ.
Сэ сигу къокIыж Арафат Ясир, Палестинэм и тхьэмадэу щытар. Абы бзэ зыбжанэ ищIэрт, ауэ зыми зэхихакъым ар хьэрыпыбзэкIэ фIэкIа псалъэу. Арат ар зыщIэзэур, зыщIэбэныр: хьэрыпыбзэр, езым и лъэпкъ хабзэр игъэиныну, зэфIигъэувэжыну. И фащэри зэблихъуакъым, дуней псом ялъагъуу щыгъыу зекIуащ.
Дэ ди фащэ хъарзынэр зэтпэсыжыркъым, зетхьэжыркъым. Зы мыхъуми, Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэр адыгэ фащэ щыгъыу зэIущIэхэм кIуащэрэт.
Мейкъуапэ лIакъуэ мэзыр щаухуам деж. Уи анэдэлъхубзэм уасэ хуумыщIыжу щытмэ, уэри зыми дзыхь, щIыхь къыпхуищIынукъым. Зи щхьэ зымылъытэжыр зыми илъытэнукъым.
Дэ дыадыгэну дыхуеймэ, щхьэусыгъуэ дыщIэлъыхъуэн щыIэкъым. Термин диIэкъыми, адыгэбзэкIэ щIэныгъэ тхылъ ириптхыфынукъым жызыIэхэм сахуозэ сэ. Апхуэдэ гуэрым жесIэгъащ: «НтIэ, терминыр бэзэрым тетым къыпхуигъуэтыным уежьэу ара?» ЩIэныгъэ Iуэху зезыхьэм езым и щIэныгъэм елъытауэ термин къигъуэтыжын хуейщ. Нобэ къигъуэтар мыхъуамэ, пщэдей нэгъуэщI зыгуэр къигъуэтынщ. А мыхъуам нэгъуэщIым и гупсысэ къигъэушынщ. Къэплъыхъуэмэщ къыщыбгъуэтынкIи хъунур. Iейуэ гугъу мыгъуэщ, дытепсэлъыхь щхьэкIэ, зымащIэщ тхуэгъэзэщIэжу хабзэм хэлъыр. Iэнэм, фадэ щызэрахьэм и деж, ипэм хэмылъауэ хабзэ гуэрхэр къыхагъэхьащи, ахэри екIуу дохъумэ. Ари сыубыщэу аракъым, ауэ си жагъуэ мэхъу: «интеллектуал» жыхуаIэу, еджауэ, лъэпкъыр зыщыгугъыу, щIэныгъэм, литературэм елэжьын хуей цIыхухэр мэтIысри, сыхьэтихкIэ Iэнэм пэрысщ зыщытхъужу, зэжраIэжын псалъэ ямыгъуэтыжу. Фадэм я щхьэр игъэундэрэщхъуауэ, пщэдейрей Iуэхуми зэрыхуейуэ къемыкIуэлIэжыфыну. Щыпсалъэм деж хуагъэув регламент, ауэ ефэным пIалъэ хуагъэувыркъым. Ар хъуну зыгуэркъым.
Фахъри и адэ къуэш Кемал иIыгъыу. Улъэпкъыну, уи IэнатIэкIэ укIуэтэну, щIэныгъэ куу ухыхьэну ухуеймэ, Iэмал имыIэу абы нэхъ куэдрэ уелэжьу, Iэнэм зэман нэхъ мащIэ тебгъэкIуадэу щытын хуейщ. Ауэ дэ тщIэр аракъым. Iэнэм хуэдмыгъэув регламентыр лэжьыгъэм худогъэув. Абы егупсысын хуейуэ къызолъытэ. «Кавказ зауэм и лIыхъужь Ермолов» и цIэу шагъыр къызэрыдагъэкIам и хъыбарыр нэсу къызгурыIуакъым, ауэ фадэр езыр Ермоловым хуэдэщ. Ермоловым къыдищIам хуэдэщ абы къыдищIэри.
Дэ зыдмыгъэкъабзэмэ, Тхьэм дигъэкъэбзэнукъым
— «Тхьэм жыIэщIэ фыхуэмыхъумэ, нэгъуэщI лъэпкъхэр фи пIэ къидгъэувэнущ» псалъэухар дауэ къыбгурыIуэн зэрыхуейр?
— «Тхьэм жыIэщIэ фыхуэхъумэ, дунейкIи ахърэткIи фытыншынущ», жиIэу аращ абы къригъэкIыр. Ауэ нэгъуэщI зыгуэри итщ КъурIэным: «Лъэпкъым езым зимыгъэкъэбзэжмэ, Тхьэм ар игъэкъэбзэнукъым» жеIэри. Тхьэр хуеяуэ щытамэ, дунейм цIыхуу тет псори зы лъэпкъыу къигъэщIыфынут. Е адыгэу, е урысу, е нэмыцэу, е тыркуу, е хьэрыпу. Ауэ апхуэдэу къигъэщIакъым. Зы адэ-анэм къытригъэхъукIауэ щытми, итIанэ лъэпкъ щхьэхуэу игуэшыну игъэпсащ къэхъугъэр.
Сыт апхуэдэу щIищIар? Зэдэплъейхэурэ нэхъыфIыр къагъуэтын папщIэ. «ЗэрыщIэн» жаIэри зэрадзэкI а хьэрып псалъэр, ауэ зэрыщIэн къудейкъым ар. Я хабзэ-бзыпхъэкIэ, яфIхэмкIэ, къагъэхъуфхэмкIэ нэхъ куууэ зэрыщIэу, зым адрейм щапхъэ трихын папщIэ, лъэпкъхэр щхьэхуэ-щхьэхуэу игуэшащ. Псалъэм папщIэ, адыгэбзэкIэ къэбгъэхъуфыну литературэр нэгъуэщIыбзэкIэ къэбгъэщIыфынукъым. Дэтхэнэ зы лъэпкъми езым и бзэкIэ къигъэхъу литературэм зы дахагъэ гуэр хэмылъынкIэ Iэмал иIэкъым. Iейр зэдэбгуэш хъунукъым, фIыращ зэдэбгуэшын хуейр. Уэ адрейм фIыуэ хэплъагъуэр къыхэпхынущ, нэхъыфI, нэхъ гъэщIэгъуэн къэбгъэхъунущ, апхуэдэурэ гъащIэр кIуэтэнущ, зиужьынущ, цIыхур нэхъыфIу псэу хъунущ. Ахэращ апхуэдэу щIищIар. Щэн Iейуэ тхэлъхэр, лъахъэ тхуэхъухэр, дызымыгъэкIуатэхэр Iэмал имыIэу зыхэдгъэкъэбзыкIын хуейщ. Дэ зыхэдмыгъэкъэбзыкIауэ Тхьэр къеIэбыхыу ахэр игъэкъэбзэнукъым. Аращ абы къригъэкIыр.
Ди лъэпкъэгъухэр къэтшэжа зэрыхъунур
И къуэрылъху Елъкъан (Елъыхъухэ я пхъурылъхущ). — Тыркум щыIэ Iэуэлъауэхэм сыт я кууагъ, я гуащIагъ?
— Тыркум къыщыхъум ущIэгузэвэн хэлъкъым. Тыркур нэхъ демократиеу щытщ. ЦIыху псоми зыкъаIэтыфынущ, зыхуейр жаIэфынущ, ауэ мыбдеж тIэкIу ирагъэлеиIуащ. Уэрамхэм лъэс гъуэгум тет мывэхэр къыхатIыкIыурэ зыгуэрхэр якъутащ, машинэхэр ягъэсащ. Эрдогъан премьер-министр къулыкъур илъэсипщIым щIигъуауэ иIыгъщи, абы и пэ къихуэ илъэс пщIейм ямыщIэфа гъэщIэгъуэн дахэ гуэрхэр хузэфIэкIащ. ИлъэсипщIым и кIуэцIым нэрылъагъуу Тырку къэралыгъуэм зыкъригъэIэтащ, зригъэужьащ. Гъуэгухэр дахэ ищIащ, унэ гъэщIэгъуэнхэр иригъэухуащ. Абы и пэкIэ Тыркум тырку фIэкIа имысу, адыги нэгъуэщI лъэпкъи щыпсэууэ жамыIэу щытамэ, «Апхуэдэ делагъэ щыIэ?» — жиIащ Эрдогъан. Адыгэри курдри идащ, «я бзэкIи еджэн хуейщ» жиIащ. Къэралым и еджапIэхэм етхуанэ классым къыщыщIэдзауэ тхьэмахуэм сыхьэтиплIкIэ адыгэбзэр ирагъэджыну хуит ящIащ. Абы дэ дыкъигъэпсэужыну аракъым, ауэ здынэсар къэпщIэн щхьэкIэ жысIэу аращ. Сытми, апхуэдэ зыужьыныгъэ гуэрхэмкIэ цIыхубэм ягу дыхьащ. Зигу иримыхьа гуэрхэри щыIэщ, дауи. Псоми ягу урихьынкIэ Iэмал иIэкъым. ЩытедмыхуфынукIэ, нэгъуэщI мыхъуми, дгъэулъиину тхузэфIэкIыну пIэрэ, жаIэри, тIэкIу зыкъаIэта хуэдэу аращ. Пэжым ухуеймэ, премьер-министрми Iуэху дэгъуэ куэд ищIами, иджы тIэкIу диктатор хуэдэу, абы жиIэр псоми ягъэзэщIэн хуейуэ, щыуагъэ IэщIэмыщIэжын хуэдэу къыщыхъуу е цIыхухэм апхуэдэу къафIигъэщIу щIидзат. Къэралым тхьэмадэу тебгъэувэнур пIалъитI-щыкIэ фIэкIа хэпх хъунукъым. НэхъыбэкIэ хэпхыу щытмэ, диктатор гупсысэр и гум къохьэри, зэрыдиктаторыр къыгурымыIуэжу, зигъэину псэун щIедзэ. Демократием хуэкIуа щIыпIэм апхуэдэу щыпщIэмэ, зыгуэрхэр къыппэмыувынкIэ Iэмал иIэкъым. Къызэрыппэуври бдэн хуейщ. Зигъэпсэхун хуейуэ си гугъэщ тетым, абы и щыуагъэщ мыхэр къэзыхьар. ТкIиищэу цIыхубэм емыпсалъэмэ, мыпхуэдэу зыкъаIэтынутэкъым. Иджы президентыр нэхъ щабэу къэпсалъэри игъэбэяуащ, Iей гуэр къыпэкIуэнуи щыткъым.
— Хэкумрэ лъэпкъымрэ зэрыгъуэтыжын Iуэхум куэд егъэгумахэ. Сыт а Iуэхум Iущагъыу пхухэлъхьэнур?
— Ар Iуэхушхуэщ. Лъэпкъыр дыгъужьу щытмэ, Хэкур абы и фэщ. Фэ темылъмэ, дыгъужьыр дауэ зэрыпсэунур? Хэхэс адыгэм я псэукIэр нобэ фэ зытемылъыж дыгъужьым хуэдэщ, псэуфынукъым е зымащIэщ ихьынур. Ауэ Хэкумрэ лъэпкъымрэ зэрыгъуэтыжмэ, и фэр ешэкIыжауэ аращи, гъащIэ иIэнущ. Хэхэсыр махэщ. Мылъку ямыIэу аракъым. АбыкIэ нэхъ тыншу щыпсэункIи хъунщ. Лъэпкъ Iуэхуращ жыхуэсIэр. Лъэпкъыу къапщтэмэ, Iейуэ тIасхъэщ, Iейуэ махэщ, тхьэмыщкIэщ, яхузэфIэкI щыIэкъым. Мес, усакIуэ, тхакIуэ дапщэ къахэкIа жыпIэу щытмэ, къахэкIаIакъым. КъахэкIын дэнэ къэна, «дыадыгэщ» жаIэу хуадэртэкъым.
Хэхэс адыгэр хуэм-хуэмурэ Хэкум къызэритшэжыфын Iэмал диIэн хуейщ. Псалъэм щхьэкIэ, илъэс къэс унагъуищэ къызэрытшэжыну щIыкIэр убзыхуауэ щытын хуейщ. Къэпшэжхэми уадэмылажьэу хъунукъым — Хэкум игъэзэгъэжын хуейщ. Сэ сыкъэкIуэжащ адыгэбзэ фIэкI сымыщIэу, ауэ абы сропсэуф. Адыгэбзи урысыбзи зымыщIэр дауэ зэрыхъунур? Нэфым хуэдэу зыгуэрым къришэкIын хуейуэ аращ.
Зэзэмызэ къакIуэхэм ягу иримыхьын гуэрхэр ялъагъури, хэку, лъэпкъ гупсысэшхуэ яIэу щымытмэ, зыкъаIэту къэкIуэжыныр нэхъ гугъуж мэхъу. Псори лъэпкъыпсэу, хэкупсэу жыпIэ хъунукъым. Лъэпкъ гупсысэ зиIэхэр я закъуэуи къэкIуэжынущ, гугъуи зрагъэхьынущ, мыбы фIыуэ щалъэгъуахэр яIуэтэнущ, Iейр щIахъумэнущ. Ауэ цIыхубэр къапщтэу щытмэ, ахэр къэкIуэжыфынукъым, къэшэжын хуейщ армыхъумэ. Абыхэм къэралым защIимыгъакъуэмэ, къарууншэ хъунхэщ. ИтIанэ ахэри лъэпкъым фIэкIуэдыпэнущ.
ДифI дгъэпудыркъым, ди Iей дгъэпщкIуркъым
КъыдигъэкIа тхылъхэр. — «Адыгэ псалъэр» уигу ирихьу щымытамэ, лэжьакIуэу укъытхыхьэнтэкъым.
— 1971 гъэм къыщыщIэдзауэ дызэныбжьэгъущ ХьэфIыцIэ Мухьэмэдрэ сэрэ. Абы щыгъуэми слъэгъуащ газетыр, «Адыгэ псалъэ» цIэр иджыри зэримыхьэуи сыкъеджащ («Ленин гъуэгу»). Мухьэмэд къызэрытеувэрэ газетым адыгэпсэ нэхъ къыхыхьауэ, и псалъэ гъэпсыкIэхэмкIи нэхъ дахэ хъуауэ къысщохъу. Ауэ, «Адыгэ псалъэм» и мызакъуэу, прессэр мыбдеж зэрыт щытыкIэр къапщтэмэ, жыпIэн бгъуэтынущ.
Илъэс щэ ныкъуэ и пэ газетым зыгуэр къытебдзэнумэ, абы псалъащхьэ хуэпщIынур гъэщIэгъуэну щытын хуейт, итыр къыбгурымыIуащэу. ЦIыхухэм «сыту пIэрэ мыр?» жебгъэIэн хуэдэу. Тыркуми, Кавказми, дэни щыапхуэдэт. Зэджэн яIэтэкъым цIыхухэми, зы упщIэ гуэр и щхьэм къибгъэтаджэу, гъэщIэгъуэн ящыпщIу тхыгъэм епшэлIэну арат. Иджы ар зэблахъуащ. Ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, цIыху куэд газетхэм еджэркъым. Интернетри къыхыхьащи, зэман трагъэкIуэдэну хуейкъым. «Адыгэ псалъэри», «Iуащхьэмахуэри», адрей прессэу хэкум щызекIуэхэри нэхъ хуит щIын хуейщ. ТхакIуэхэм я гупсысэр нэхъ къаIуэтэфу, ятхам редакторыр хэмыIэбащэу щытын хуейщ. ХэIэбэмэ, къэмытхэж хъунущ цIыхухэр. Ахъшэ иумытми, гупсысэ, щIэныгъэ гуэр зиIэр цIыхухэм егъэпсэлъэн, ядэгуэшэн хуейщ.
Хъуажь Фахърирэ МэшбащIэ Исхьэкърэ.
«Адыгэ псалъэр» Iэмал имыIэу диIэн, дгъэпсэун хуейщ. Бзэми, литературэми, хабзэми, тхыдэми, динми теухуа тхыгъэхэр къыщагъуэтынущ мы газетым. КъыдэзыгъэкIам, зытхам емылъытауэ, къыдэкIам, тхам еплъын хуейуэщ сэ къызэрыслъытэр. Ятхыр мыхъурэ, уигу иримыхьрэ — хуэтхыж: «Мыр мыпхуэдэу хъун хуеякъым» жыIи. Абыи зыгуэр къигъэушынщ. ФIы дыхуеймэ, «Адыгэ псалъэр» дыдейуэ зэрыщытыр тщыгъупщэ хъунукъым, дыдэIэпыкъуни дыкъеджэни хуейщ.
Епсэлъар
Чэрим Марианнэщ.
