Бзэ минкIэ псалъэ къафэ
«Къафэ защIэу гъащIэр едмыхьэкIми,
къафэ нэсым гъащIэ псо къытощ»
Сухоруков Леонид
Дыгъэгъазэм и 18-19-хэм Музыкэ театрым Iэтауэ щагъэлъэпIащ лъэпкъ щэнхабзэм и налкъутналмэс, лъэпкъ тхыдэр зи дамэтелъ, лъэпкъ щIыхьыр зи фащэ «Кабардинка» къэрал академическэ къэфакIуэ ансамблыр илъэс 80 зэрырикъуар.
Ансамблым хэтхэр хэти хуегъадэ уэгум щыхуарзэ къуршыбгъэм, хэти псы хуэм ес къазым, хэти псалъэ имыгъуэтыжу абыхэм я концертым Iэгуауэ инхэр щеIэт, ауэ шэч къызытумыхьэжынур зыщи, а къэфакIуэ гупыр зэ зылъэгъуам игу ихужыркъым. «Кабардинка» къэрал академическэ ансамблым щIыпIэ куэдым ди лъэпкъым и цIэр щигъэIуащ, абы Iэгуауэ инхэр щыту хуаIэтырт, псом нэхъыщхьэращи, ахэр зей адыгэр кърагъэцIыхурт, пщIэ къыхурагъэщIырт. Лъэпкъыр лъэпкъ зыщIыжыр и цIыхухэрщ, къэрал академическэ ансамблыр лъэпкъым и напэщ, и дамэщ, и гъуджэщ.
Ди къэралым и къэфакIуэ гуп нэхъыжьхэм ящыщ, дунейпсо къэралпсо фестивалхэм я лауреат, Иордан Хьэшимит пащтыхьыгъуэм и орден нэхъыщхьэу тIу, «Адыгейм и ЩIыхь» дыщэ медалыр зра-та, «Адыгэ лъэпкъым и хъугъуэфIыгъуэ» фIэщыгъэр Дунейпсо Адыгэ Хасэм зыхуигъэфэща «Кабардинка» гупым и пшыхьхэм къафэр, макъамэр фIыуэ зылъагъухэмрэ ансамблым иригушхуэ цIыхухэмрэ зэхуишэсат.
"Кабардинка" гупым Сэхъурокъуэ Хьэутий йохъуэхъу Илъэс тIощIым щIигъуауэ ансамблым и художественнэ унафэщIыр, къафэхэр екIуу зыгъэувыр КъБР-м, АР-м, Осетие Ищхъэрэ-Аланием щIыхь зиIэ я артист, Шэшэн, Ингуш республикэхэм ГъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ, УФ-м и Правительствэм и саугъэтым и лауреат Атэбий Игорщ. Балетмейстер нэхъыщхьэр КъБР-м и цIыху-бэ артист Битокъу Аслъэнбэчщ, музыкэмкIэ унафэщIыр дунейпсо зэпеуэхэм я лауреат Дэрокъуэ Рамищ.
Пшыхьыр ирагъэкIуэкIащ КъБР-м щIыхь зиIэ и артисткэ Атэбий ФатIимэрэ УФ-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Битокъу Беслъэнрэ.
Ансамблым и щIыхьыр къэзылэжьа и ветеранхэм ящыщу пэшым щIэсхэм Iэгуауэ инхэр хуаIэтащ пшыхьыр къыщызэIуахым.
Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ Сэхъурокъуэ Хьэутий хъуэхъу псалъэкIэ захуигъэзащ къэфакIуэ гупым.
— Адыгэ лъэпкъыр дуней псом дыкъезыгъэцIыхуа, фIыуэ дыкъезыгъэлъэгъуа «Кабардинка» къэфакIуэ гупым я илъэс бжыгъэ да-хэр ди гуапэу догъэлъапIэ. Дунейм и плIанэпэ куэдым щаIэта ансамблыр ди лъэпкъ хъугъуэфIыгъуэ нэхъыщхьэхэм ящыщщ. Ди щэнхабзэм хуэфащэ увыпIэ иубыдын папщIэ зэман зэмылIэужьыгъуэхэм ансамблым хэтахэм ягури я псэри халъхьэу лъэпкъым хуэлэжьащи, абыхэм фIыщIэ яхузощI. Къафэм лъэпкъым и псэр, и хьэлыр къытощ, ар ди хабзэ дахэхэм я гъуджэщ. Ансамблым нобэ иIэ пщIэр нэхъ кIащхъэ мыхъуу илъэс мин гъащIэ иIэну, къэкIуэну щIэблэм а дахагъэр Iуралъхьэжрэ кърагъащтэу, бжьыфIэу тхурепсэу, — жиIащ Сэхъурокъуэм.
— Адыгэ лъэпкъыр дунейм дыкъезыгъэцIыхуар «Кабардинка»-ращ жысIэмэ, сыщыуэнукъым. Африкэм, Австралием, Монголием, Латин Америкэм, Европэм, ди къэрал уардэм я лъэгу щыщIагъэплъащ абыхэм. Ди бэракъщ, ди напщIэщ, ди фIыгъуэщ. Дунейм зы къэфакIуэ гуп телъыджэ тетмэ, мыр етIуанэщ. Фи илъэс пщIейм дахэу, лъапIэу щыIэр къыфхудэкIуэну, щIэблэщIэ къыфщIэувэу, мамырыгъэмрэ гуфIэ-гъуэмрэ фыхэмыкIыу Тхьэм фигъэпсэу! — захуигъэзащ къэфакIуэхэм «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ, ХьэфIыцIэ Мухьэмэд.
Хъуэхъу псалъэхэм адэкIэ пищащ УФ-м и цIыхубэ художник, Адыгэ Республикэм и Къэрал саугъэтым и лауреат, Урысейм и сурэтыщIхэм, журналистхэм, тхакIуэхэм я союзхэм хэт Къат Теувэж.
— Хуабжьу си гуапэщ фи махуэшхуэм сыкъызэрырихьэлIар. СурэтыщIхэм IэпэкIэ сурэт тщIымэ, къэфакIуэхэм пкъыкIэ сурэт ящI. Нобэ ди пащхьэ къиува къэфакIуэхэм сурэт телъыджэхэр ди нэгу щIагъэкI. Лъэпкъ хабзэр къызытещ къафэхэр мыкIуэдыж дамыгъэщ. Ар лъэпкъым и къулеигъэ инщи, илъэс куэдкIэ а беягъэр иIэну сохъуахъуэ.
КъБР-м щэнхабзэмкIэ и министр Къумахуэ Мухьэдин «Кабардинка» -м и ветеранхэм республикэм и щэнхабзэм хуащIа хэлъхьэныгъэ иным папщIэ фIыщIэ мыухыж зэрахуищIыр къыхигъэщащ.
— Ансамблым щIэуэ хагъэхьа ныбжьыщIэхэм я IэзагъэкIи зэфIэкIкIи нэхъыжьхэм пимыкIуэту, дэплъейуэ псэуну сохъуэхъу. КуэдкIэ дащогугъ абыхэм, дызэрагъэгушхуэнуми шэч къытетхьэркъым. Лъэпкъым и гъащIэр къыщежьэри щиухри и щэнхабзэрщ. А дахагъэр тхуэбэгъуэну, нэхъ иныжу диIэтыну, ефIэкIуэну дыхуейщ, — жиIащ Къумахуэм.
Жэпуэгъуэм и 1-м 1933 гъэм Налшык дэт Ленинскэ еджапIэ къалэ цIыкIум лъэпкъ къафэмкIэ студие къыщызэIуахауэ щытащ. Аращ «Кабардинка» къэфакIуэ гупым и лъабжьэр къыщежьари. Илъэс нэхъ дэмыкIыу, а гупыр нэгъуэщI республикэхэм ирагъэблагъэ хъуат. Хэку зауэшхуэ нэужьым щIэрыщIэу зэхуашэсыжа ансамблым зауэр зи нэгу щIэкIа орденыбгъэ нэхъыжьхэмрэ ныбжьыщIэ цIыкIухэмрэ къыщыфэрт. 1957 гъэр ансамблым хуэфIащ, ар союзпсо фестивалу тIум я лауреат хъуат, Москва къалэ ЩIалэгъуалэмрэ студентхэмрэ я VI дунейпсо фестивалым дыщэ медаль къыщратат. Балеринэ цIэрыIуэ Улановэ Галинэ къэпщытакIуэ гупым хэтати, къафэр «Кабардинка»-м игъэзащIэу щилъэгъуам, «Дунейпсо лъэпкъ гъуазджэм «Къафэм» нэхъ дахэ иIэу сщIэркъым», — жиIауэ щытащ.
2014 гъэм Москва къалэ хореографхэмрэ балетым и артистхэмрэ я деж щекIуэкIа зэпеуэм и къэпщытакIуэхэм Атэбий Игорь игъэува «Уэркъ къафэ»-м саугъэт щхьэхуэ хуагъэфэщащ.
Москва къыщыдэкI «Балет» журналым и редак- цэм УФ-м ЩэнхабзэмкIэ и министерствэм игъэува «Къафэм и псэ» саугъэтыр 2015 гъэм зыхуагъэфэщахэм щратыжащ. Гупым я унафэщI Атэбий Игорь «Къафэм и лIыхъусэжь» унэтIыныгъэм и лауреат хъуащ. Саугъэтыр тын зэрыщIадзэрэ цIыху цIэрыIуэхэу Григорович Юрий, Плисецкая Майе, Щедрин Родион, Васильев Владимир сымэ, нэгъуэщIхэми ар хуагъэфэщащ.
Лъагъуныгъэ, пагагъэ, лIыгъэ, хахуагъэ къызытещ, бзэ минкIэ псалъэ къафэм узэщIэзыубыдэу хэлъ мэгъу къарур иджыри зэ ягъэунэхуащ пшыхьым къекIуэлIахэм.
«СапэхэтIэ» (зыгъэзэщIар ансамблым и солист Дер Мухьэмэдщ), «Уэркъ къафэ» (КъБР-м щIыхь зиIэ и артисткэ Къуэныкъуей Иринэрэ Молей Темболэтрэ), Лермонтов Михаил и «Бэлла» повестым тращIыкIауэ «Ямыдэж» теплъэгъуэр (КъБР-м щIыхь зиIэ и артист Къуэныкъуей Алим, ГъущIохэ Залымрэ Сюзаннэрэ), «Щолэхъу и хъыбар» (КъБР-м щIыхь зиIэ и артистхэу Архэст Иринэрэ Къуэныкъуей Алимрэ), «Ислъэмей» (солистхэу Кумыщ Заринэрэ Алэкъей Азэмэтрэ). «Псэлъыхъу» (КъБР-м и цIыхубэ артисткэ Куэшмэн Олеся, КъБР-м щIыхь зиIэ и артистхэу Хъурзокъуэ Заремэ, Къуэныкъуей Алим, Увыж Мурат, Куэтэншы Руслан, КIуж Владимир), «Хъуромэ», «Щырыщу къафэ», «Адыгэ джэгу зэхэшэ», «Удж хэш», «Джылахъстэней зекIуэ», «Абхъаз къафэ», «Убых къафэ», нэгъуэщI куэди щагъэзэщIащ пшыхьым. Къафэ къэс хабзэ, гупсысэ пыухыкIа, лъэпкъым и тхыдэр, гурыщIэ къабзэ хэплъагъурт.
«Кабардинка»-м къикIуа гъуэгуанэмрэ дуней псор къызэритхьэкъуамрэ теухуа хъыбархэмкIэ, абы и «дыщэ пхъуантэм» дэлъ къафэ, теплъэгъуэ нэхъыфIхэмкIэ гъэнщIауэ къызэрагъэпэща пшыхьыр гуимыхуж хъуат.
Дахагъэм, щыпкъагъэм и дамыгъэ «Кабардинка» къэрал академическэ къэфакIуэ ансамблым гъуэгуанэ кIыхь, дахэ къикIуащ, абы и цIэр куэдрэ фIыкIэ ираIуащ, цIэ лъапIэ куэди хуагъэфэщащ, дяпэкIи дыщогугъ Iэгуауэм я нэхъ инымрэ гъуэгуанэм я нэхъ дахэмрэ абыхэм къапэщылъу.
Щомахуэ Залинэ.
