Карповымрэ Каспаровымрэ зэхуэткIийт
Шахматыр акъылымрэ спортымрэ я дэлэлщ ар, иужьрейм хабжэ пэтми. Мыбдеж Iэзагъым и закъуэ-кIэ ущехъулIэнукъым, абы пэхъун узыншагъи уиIэн хуейщ. Ар икIи цIыху мелуанхэр дэзыхьэх джэгу- кIэщ.
БлэкIа лIэщIыгъуэм дуней псор кIэлъыплъу щытащ шахматымкIэ дунейпсо чемпионатхэм. Абыхэм я деж увыпIэ щхьэхуэ щаIыгъащ совет гроссмейстерхэу Карпов Анатолийрэ Каспаров Гаррирэ я зэпэщIэтыныгъэм. Сыт щхьэкIэ? Абы и жэуапыр къэдгъуэтын папщIэ 80 гъэхэм я зэхуэдитIхэм дгъэзэжын хуейщ. ЗэпэщIэуват зи джэгукIэр зэрызэтемыхуэм и мызакъуэу, зи дуней тетыкIэкIи, яхэлъ фIэщхъуныгъэкIи, уеблэмэ, къызыхэкIа лъэпкъкIи зэтемыхуэ цIыхуитI. Арат абыхэм къадэщI- хэр лъэныкъуитI изыщIыкIар. Карповыр къызэрыгуэкI совет унагъуэм къыхэкIат, ищIагъ дыдэм къыщежьэри, шахматым и лъагапIэм дэкIуеят. Щхьэтечу жыпIэмэ, совет жыпхъэм сыт и лъэныкъуэкIи изагъэрт. Каспаровым и Iуэхур нэгъуэщIт: Гарри къыздикIар ямыщIэу къэхута хуэдэт, къулейхэм хабжэрт, мышынэ-мыукIытэу фэ тетт, лъэпкъ куэдым ялъ щIэтт. Аращ а тIум я зэпэщIэтыныгъэр политикэм хуэзыгъэкIуари. АрщхьэкIэ мыбдежи парт, къэрал унафэщIхэр щызэтехуэртэкъым: Каспаровым къыдэщIырт а зэманым зэфIэкIышхуэ зиIахэу Алиев Гейдаррэ жагъуэу дигу къинэжа перестройкэр зи жыIэм щIэту ирагъэкIуэкIа Яковлев Александррэ. Адрейхэр а зэманым «дунейм и чемпион» цIэр зезыхьэм къыдэщIырт».
1984-1985 гъэхэм япэу Москва щызэдэджэгуащ ягъэува хабзэщIэм тету: текIуауэ къалъытэнур къабзэу текIуэныгъих къэзыхьырт, зэрытемыгъакIуэу иухахэр хабжэртэкъым. ТIури тхьэусыхэрт: Карповым жиIэрт езым и кIуэгъуэхэм деж загъэпсчэуIуурэ, загъэIэуэ-лъауэурэ, зыгуэрхэр зэран къыхуэхъуу. Каспаровым иужькIэ фIэгъэнапIэ ищIыр нэгъуэщIт: «Си гупыр зыщIэса «Урысей» хьэщIэщым къыщыткIэщIэдэIухырт. Си тренерхэм ящыщ зым си ныкъуэкъуэгъухэм бзэгу яхуихьырт».
Езы зэIущIэхэр япэщIыкIэ ткIийуэ щытакъым. Джэгугъуибгъум я ужькIэ Карповыр текIуэрт 4:0-у. ИтIанэ 27-нэ джэгугъуэм нэсыху зэпэщIэтхэр зэрытегъэкIуакъым, ауэ иужькIэ бжыгъэр 5:0 хъуащ. Чемпионыр текIуэным къэнэжар зы лъэбакъуэ закъуэт. 32-нэ джэгугъуэр Каспаровым къихьэхуащ. «ЩIы зэдэшхыным» и лъэхъэнэм щIидзэжащ: зэрытемыгъакIуэурэ екIуэкIащ зыкъомрэ. ИтIанэ 47-нэ, 48-нэ джэгугъуэхэр Гарри къихьэхуащ. Абы иужькIэ къэхъуащ къызыхэкIар иджы-ри къэс зэIумыбз Iуэху.
ФИДЕ-м и президент Кампоманес Флоренсио Моск-ва къакIуэри, 1985 гъэм мазаем и 15-м «Спорт» хьэщIэщым щригъэкIуэкIа пресс-конференцым щыжи- Iащ «тIум язри текIуауэ къамылъытэу джэгур зэрагъэувыIэр». Абы тегъэщIапIэ ищIащ щIалитIри зэрезэшар. 5:3 бжыгъэхэми къару ямыIэжу ягъэуващ.
Абы лъандэрэ Каспаровым къелъытэ Советхэм къахуэфI Кампоманес лъэрымыхь хъуа Карповыр къригъэлауэ. Мыгъуэр зимыгъуа Кампоманес Карповми и бий кIэрыуфIыцI хъуащ: абы къилъытэрт текIуэныгъэр IэщIахауэ.
АрщхьэкIэ я зэпэщIэтыныгъэр абдеж щиухакъым. 1985 гъэм Каспаровыр 13:11-у (хабзэжьым тету зэдэджэгуащ) текIуащ. КъыкIэлъыкIуэ илъэсым Лондонрэ Ленинградрэ щекIуэкIа матч-реваншри 12,5:11,5-у иухащ. 1987 гъэм Гарри Севилье къалэм езым и чемпионыгъэр щихъумэжащ. Карповри хуэмыхуакъым: дунейпсо чемпионатхэм я ухуэкIэр яхъуэжа иужь, ар 1993,1996, 1998 гъэхэм ФИДЕ-м и дунейпсо чемпион хъуащ.
ТкIийуэ зэпэщIэтами, Карповымрэ Каспаровымрэ зэи зэбиякъым, псалъэм и хьэтыркIэ, Капабланкэрэ Алёхинымрэ хуэдэу. Я сэбэп зыхэлъхэр щызэтехуэхэм деж, уеблэмэ, зэрыубыдырт. Дигу къэдгъэкIыжынти, а тIур зэгухьэу, Илюмжинов Кирсан ФИДЕ-м и президент къулыкъум трагъэкIыну зэрыхэтар. ЧемпионитIри ахъшэм ехьэлIа къаугъэхэм хэпщIауэ щытащ. Абыхэм ящыщ зым и зэранкIэ Каспаровыр шахмат зэпеуэхэм хагъэкIауэ щытащ 2017 гъэм и жэпуэгъуэр къэсыху. Иджы аргуэру утыку къохьэж…
Я политикэ Iуэху бгъэдыхьэкIэхэм зэрызихъуэжа щыIэкъым. Карповыр, нэхъапэми хуэдэу, «властым и цIыхущ»: «Урысей зэкъуэт» партым и цIэкIэ Къэрал Думэм и депутатщ. Каспаровыр оппозицэм щыIэщ. «Мыарэзыхэм я пэкIум» зэрыхэтам папщIэ, уеблэмэ, пIалъэ кIэщIкIэ лъэхъуэщым исауэ щытащ. Абы щыгъуэм Анатолий Гарри и деж кIуащ мызэшын папщIэ шахмат журнал хуихьри. Зэгуэр зэпэщIэтауи пщIэжынкъым…
