Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Джэдыл гъэжьа, кIэртIоф щIэлъу
Джэд гъэкъэбзар тыкъыр цIыкIуурэ зэпаупщI е зэпауд, г 30 — 35-рэ хъууэ, псы щIыIэкIэ ятхьэщI, шыгъу траудэ, ар хыхьэн щхьэкIэ дакъикъи 10 хуэдэкIэ щагъэт. ИтIанэ лы тыкъырхэр ягъэжэпхъ.
Тхъу къэплъам халъхьэри, псынщIэу зэIащIэурэ тхъуэплъ хъуху ягъажьэ. АдэкIэ псывэ тIэкIу щIакIэри, тебащхьэр тепIауэ дакъикъэ зытхухкIэ ягъэбэкхъ. ИтIанэ халъхьэ шыбжий хэлъу ягъэлыбжьа бжьыныщхьэр, тебащхьэр трапIэжри, аргуэру дакъикъи 2 — 3-кIэ ягъэбэкхъ. Абы халъхьэ тыкъыр цIыкIуурэ упщIэта кIэртIоф, шыгъу, шыбжий, шатэ, тебащхьэр трапIэжри, хьэзыр хъуху ягъэбэкхъ.
Пэшхьэкум къытрахыж, джэдгын хагъэщащэри, тебащхьэр тепIауэ дакъикъи 2 — 3-кIэ щагъэт. Iэнэм щытрагъэувэкIэ зэрызэщIэлъу тепщэчым иралъхьэ. Яшх пщтыру, пIастэ, мырамысэ, чыржын, мэжаджэ — щхьэж зыхуейр — и гъусэу.
Халъхьэхэр(цIыхуищ Iыхьэ): джэдылу — г 500, кIэртIоф укъэбзауэ — г 300, тхъууэ — г 100, бжьыныщхьэу — г 70, псывэу — г 100, шатэу — г 200, шыгъуу, шыбжийуэ — узыхуейм хуэдиз.
ДжэдыкIэжьапхъэ, кIапэ гъэжьэжахуэ хэлъу
ДжэдыкIэр тепщэчым иракъутэри, тхъурымбэ къищIыху яудэ. Абы шатэ хакIэ, шыгъу, шыбжий сыр хьэжа хадзэ, щэ гъэвэжахуэ зэпыгъэлъэлъа хакIутэри, хуэмурэ зэIащIэ. ДжэдыкIэ удар тхъу зэрыт тебэ къэплъам мыIув дыдэу иракIэ, и щхьэр трапIэри, мафIэ цIыкIум тету хьэзыр хъуху ягъажьэ, лъэныкъуитIымкIи зэрагъэдзэкIыурэ.
Iэнэм пщтыру трагъэувэ, Iыхьэ-Iыхьэу упщIэтауэ. Дашх пIастэ, чыржын, мэжаджэ, мырамысэ хуабэ.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ): джэдыкIэу — 3, шатэу — г 30, кIапэ гъэжьэжахуэу — г 50, тхъууэ — г 10, шыгъуу, шыбжийуэ — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
Олимп чемпионхэр
Олимп чемпион (1948 гъэ) Догу (ГъукIэ) Яшар Финляндием щохьэщIэ. Абы ныбжьэгъу хуэхъуа финн щIалэхэр щIохъуэпс Тыркум щыщ адыгэ пелуаныр «традзэну». Сурэтыр 1949 гъэмтрахащ.
ГушыIэхэр
Къызэузи щыIэкъым
Дохутырым деж зылI кIуащ зригъэплъыну.
— Сыт нэхъ къоузыр?
— Къызэузи щыIэкъым, ауэ си акъылыр тIэкIу зэIыхьэ хъуа хуэдэу къысфIощI.
— Сыту?
— Иужь зэманым си щхьэгъусэм жиIэу хъуар пэжу къысщохъу.
Сыт зэфэр?
Iэнэм и щхьэгъэрытыр абы пэрыс лIыхэм ящыщ зым щэхуу йоупщI:
— Уи щхьэгъусэм хуизгъэхъуэнур сщIэркъым. сыт ар зэфэр?
— Си лъым.
Саут СулътIан.
Псалъэжьхэр
ЩIымахуэм къэрэкъурэ гъагъэрэ?
Псэр зэхъуапсэр дахэщ.
Уи гъунэгъу умыуб, уи благъэщIи ущымытхъу.
Шыпхъум и гур дэлъхумкIэ гъэзащ.
Шынэр и унэ мэкIуэж.
ЩIымахуэм къэрэкъурэ гъагъэрэ?
Iэм имыщтэ кIуэдыркъым.
Iугъуэ щагъэум цIыху щопсэу.
Жэмым и уасэр и фэракъым – и шэращ.
Илъэс Iуэху къэщтэжыгъуейщ.
ЖыIэхъуэхэр
Нэхъыжь псори тхьэмадэу ягъэтIысыркъым
Щхьэзакъуэ хуитыныгъэм хущIэмыкъу цIыху щыIэкъым.
УщIалэху уделэр Iуэхукъым, адэкIи къыпумыщэмэ.
Акъылыншэр сытым дежи нэмысыншэщ.
ТхьэмыщкIэм и тхьэусыхафэр къулейм фIэдыхьэшхэнщ.
Унагъуэм илъ зэгурыIуэныгъэр дыгъэ пэлъытэщ.
Уи ныбжьэгъуфI дыдэу плъытэр фIыуэ къыщыпцIыхур унафэщI хъуа нэужькIэщ.
Нэхъыжь псори тхьэмадэу ягъэтIысыркъым.
ФIымрэ Iеймрэ зэхимыгъэкIыфми, псори ищIэ и гугъэжщ.
ЦIыхуитI зэфIэнамэ, къуаншэр нэхъ губзыгъэращ.
Иджырей зэманым уи жыпым иплъи, итIанэ псалъэ.
НасыпыфIэр гуфIэнэгущи, насыпыншэр гъырнэIущ.
Щхьэм илъыр къызэращIэр жьэм жиIэмкIэщ.
Хьэм и кIэм утеувэмэ, и жьэр хуит пщIауэ аращ.
Бзэгузехьэм и щхъухьым хей Iэджэ еукI.
Езым ибзыщIыр адрейхэм куэд щIауэ ящIэрт.
Къыпщыхъумрэ къыпфIэщIымрэ Iуэху тумыщIыхь.
Жьы хъуар зэи щIэ пхуэщIыжынукъым.
КIурашын Алий.
Псысэ укIытэх
Iэубэчыр пхъэпскIэ игъэджэфа псей лъакъуэр зэпиплъыхьыжурэ:
— Уэлэхьэ-э-э, ПцIащхъуэ, мыбы нэхъыфI зыми тхуимыщIыну-тIэ… Уи псей баринэр тыншу итIысхьэнщ, — жеIэ.
Къантемыр адэшхуэм зи гугъу ищIыр къыгурымыIуэу:
— ЙолъкIэратэкъэ, дадэ, мыбы идгъэувэнур?
— НтIэ, Iахъ! Псейращ. ИгъащIэ лъандэрэ псейщ.
Дадэрэ Къантемыррэ псейр къыщIалъафэ, лъакъуэ щIадзри, къудамэхэр яутхыпщIыж.
— Хьэзырщ, лIы цIыкIу. Уи нэгъэцIурэ цIыкIухэр епшэкIыжынщи, хьейдэ, хьэщIэ укIытэхым нащхьэ хуэфщI.
— Хэт хьэщIэр, дадэ?
— Псысэр, тIу… ИлъэсыщIэ псысэр щэхурыкIуэ-укIытэхщ…
Къантемыр дадэ йоплъ, пIейтейуэ сыхьэтым хуоплъэкIыжри:
— Уа-а, мы папэ къэмысыжурэ, си бомбэчкэхэр…
— Сытомбэчкэ, тIу? — щIоупщIэ дадэ, и Iэмэпсымэхэр здызэщIикъуэжым.
ЩIалэ цIыкIур къыщетхъри, зэрылъэлъу мэдыхьэшх:
— Бом-бэч-кэ, дадэ, пщIэжрэт, Беслъэнхэ я лъэтеувэм щыгъуэ дгъэлъэтати?
Дадэ и нэщхъыр зэхеукIэри:
— А бых-бырыбыдых, — жиIэу вгъэпIэнкI шейтIан IэщIагъэра зи Iуэху зепхуэр?
— Ар, дадэ, ИлъэсыщIэм деж псоми къагъауэ. ХъуаскIэ пщIыпщIхэр къыпыщэщурэ долъэтейри… зэмыфэгъуу… мэункIыфIыжри, аргуэру…
— МэункIыфIыж, жоIэ, итIанэ. Псори зэхывогъэзэрыхь фэ, ПцIащхъуэ, зэхывотхъуэ, — и щхьэ хужеIэ дадэ.
— Сыт щхьэкIэ?
— ЩхьэкIи лъэдакъи иIэкъым. Зэхывотхъуэ псори: уэсри, псейри, таурыхъри, шэ къэуэжри. Псысэр шэ къэуэжкIэ Iувогъэщт. ИлъэсыщIэр езыр щтэIэщтаблэу тоувэ. БырыбыдыхкIэ дауэ узэреуэнур абы?
Дадэ и пыIэ шопсыр еутхыпщI, зыщхьэретIэгъэжри, бжэщхьэIумкIэ еунэтI, Къантемыри дадэ и ужь йоувэ. Абы ещIэ: адэшхуэр щхьэхуэпсалъэурэ щIэшхыдыкIмэ — таурыхъыр къоблагъэ.
Iэубэчыр гупсысэрей щыхъум и деж, плIанэпэ гуэр дэтIысхьэрти, баш иупсырт. Иджыпстуи, мес, хъыданыжьыр и куэщI ирипхъуауэ, сэ зэгуэлъым йопэщэщ. Къантемыри псейр ихуапэурэ дадэ зэрыхъущIэм йодаIуэ:
— Плъэгъуакъым уэ ИлъэсыщIэ тIурецэ *.
— ТIуреци? Дэнэ ар здащэр?
— Здащэр-пIа? ХьыI! Ямыщэ куэд мы дунейм тетщ, ПцIащхъуэ.
— ТIурецэр… мыдэ, зэ Iэвлъэв къэхъумэ, удэсшынщ мо Банэкъуэ лъапэ. Абы щыкуэдщ. Е-е-ей, псейуэ щыIэр щIэстынт а зы тIурецэ къудамэм!
— Сытыт абы кIэрыфщIэр, дадэ?
— МышхумпIэ зытIущ, мы плъыжь гъэгъуа, шыкIуртIым зыбжанэ, мэзыдэ. Ауэ псом нэхърэ нэхъ дахэр — зэрыджэ дэпымрэ къазмакъ гъуэжьыпсымрэ я Iэ тхьэмпэ зырызыр мо мэ гуакIуэ къызыпих тIурецэ банэм хэдгъэтIысхьэрти… Е-е-ей, фэшхуи темыту, къуэм къыдэтха банэ дияр зэпыщэщрэ щхъуантIэу, укIытэхрэ дахэу жьантIэм щыдгъафIэрт…
Хъурейуэ зишыхьурэ упсахуэр баш цIыкIум Iэпыхурт, башыр игъэджэфэжурэ дадэ хэплъызэрт…
Къантемыр къыгурыIуэтэкъым апхуэдизу ягъэдэха тIурецэр иджы зыщыукIытэр:
— Дадэ, сытыт ар щIэукIытэр?
— Тхьэм къигъэщIа псори мэукIытэ, ПцIащхъуэ. ТIурецэр езыри жыг укIытэхщ. ИтIанэ, тынш уфIэщIрэ ИлъэсыщIэм и фащи и къалэни зэдэпхьыну. Уэлэхьэ, мытынш-тIэ. Ипэ щIыкIэ жьыр гъэкIуэтэжын, фIыщIэ хуэпщIурэ, итIанэ щIэр къишэн, уедэхащIэурэ. А псори зэкIэлъигъакIуэрт тIурецэ банэм къыпих псысэм…
— Дадэ, къеплъыт мыр зэрысхуэпам. Дахэкъэ-тIэ?!
Дадэ, псейм йоплъри, погуфIыкI:
— Хьэлэмэтлажьэщ, лIы цIыкIу.
Зи лъакъуэр бжьэхуц уэсым щIэна псей баринэшхуэр зэмыфэгъуурэ зэщIопщIыпщIэ.
Уэздыгъэ жьгъейхэм нащхьэ ящIурэ, дадэ иупс баш цIыкIум толыдыкI.
Сабийр мэгуфIэ: абы елъагъу псей Iэгъуапэм къыпыщэт Щэхур… ПщIантIэмкIэ мэдаIуэ: «бырыбыдых ящIрэ псысэр ягъащтэмэ»… Зэхех: псысэр лъапэпцIийуэ бжэщхьэIум къыдокIуей… Елъагъу: псысэр щтэIэщтаблэу бжэкъум къылъоIус… МэгуфIэ: псысэр къыщIыхьауэ дадэ здэщыс плIанэпэмкIэ маплъэ…
Къантемыр бомбэчкэхэр зэщIикъуауэ пхъэнкIий идзыпIэм ехь; Iэубэчыр арэзыуэ щIогуфIыкI; баш цIыкIур джафабзэ хъуащ…
КЪАРМЭ Iэсият.
Адыгэ тхыдэм дроплъэж
Адыгэхэр, абазэхэр, абхъазхэр къызытепщIыкIа хьетхэр (хьатхэр) ди эрэм ипэкIэ 18 — 12 лIэщIыгъуэхэм Азие ЦIыкIум щIыналъэшхуэ щаIыгъыу щыпсэуащ. Абыхэм зыужьыныгъэ нэхъ ин дыдэ щагъуэтар ди эрэм ипэкIэ 15 — 13 лIэщIыгъуэхэрщ. Хьет пащтыхьыгъуэр щызэтекъутар ди эрэм ипэкIэ 12-нэ лIэщIыгъуэм и кIэхэрщ. «Хьет» жезыгъэIэу щытахэм я нэхъыбэр Кавказым къэIэпхъуащ икIи тенджыз ФIыцIэм и Iуфэм етIысэкIащ.
* * *
Ди эрэм ипэкIэ екIуэкIа илъэс минхэм я кIэхэм, ди эрэм и щIэдзапIэхэм ирихьэлIэу Ищхъэрэ-КъухьэпIэ Кавказым къыщыхутащ мэуэт лъэпкъыр. Ди эрэм ипэкIэ I лIэщIыгъуэм и кIэхэм, ди эрэм и щIэдзапIэхэм псэуа икIи Кавказым щыIа алыдж географ икIи тхыдэдж Страбон зэритхыжамкIэ, а цIэр къытекIащ Меотидэ (Мэуэт) гуэлым и цIэм. Абыхэм щIыналъэшхуэ, Псыжь къыщыщIэдзауэ Анапэ нэсу, яIыгъащ. Адыгэхэр къызытепщIыкIыжари ахэращ.
* * *
1787 гъэм франджы еджагъэшхуэ, дипломат Пейсонель Карл зэритхыжамкIэ, адыгэхэм щIакIуэ щIынымкIэ къатекIуэу зы лъэпкъи Кавказым исакъым. Абы къыхэкIыу шэрджэсхэм я щIакIуэм щIэупщIэшхуэ иIэт. Гъэ къэс Шэрджэс щIыналъэм щIакIуэ мин 200-м щIигъу ирашырт. Ахэр нэгъуэщI къэралхэм яшэрт.
* * *
Мэуэтхэм ящыщу лъэпкъ нэхъ ин дыдэр синдхэрт. Абыхэм яIыгът Таман хытIыгу ныкъуэмрэ тенджыз ФIыцIэм и Iуфэшхуэрэ. Ахэр ди эрэм ипэкIэ VI — V лIэщIыгъуэхэм Боспорым хыхьэу щытакъым. Ди эрэм и пэкIэ IV лIэщIыгъуэм Боспор пащтыхьыгъуэм хыхьащ.
Зы уэрэдым и хъыбар
«Уэрщ си дамэр»
ТхакIуэ, усакIуэ ШэджыхьэщIэ Хьэмыщэ и къалэмыпэм къыщIэкIащ рассказ, повесть, гушыIэ куэд, зэIэпытхыу, тфIэгъэщIэгъуэну деджэу. Хэт зымыщIэжыр «ХьэмлэтIиф, къэгъэзэж», «Блыщхьэ пщIондэ дыпсэуатэмэ», «Фыщымысхь гъунэгъум» гушыIэ рассказхэр?! Ещхьыркъабзэу, узыIэпашэу, зэ уеджакIэ, уи псэм зимыгъэнщIу усэ дапщэ итха?! Дауи, ахэр композиторхэм гулъытэншэ ящIакъым. Абыхэм ящыщ куэд уэрэд хъуауэ телевиденэм и гъэтIылъыгъэм хэлъщ.
Нобэ зи гугъу тщIыну «Уэрщ си дамэр» уэрэдым и къежьапIэр къэсщIэну захуэзгъэзащ ШэджыхьэщIэр псэуху ныбжьэгъу пэжу бгъэдэта, Къэбэрдей-Балъкъэрым и Журналистхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщI Мэзыхьэ Борисрэ Хьэмыщэ и къуэшым и къуэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и артист ШэджыхьэщIэ Аслъэнбий- рэ.
ТIуми зыжьэу жаIащ: «Хьэмыщэрэ абы и щхьэгъусэ Тамарэрэ я зэхуаку дэлъа пщIэм, хуабагъэм, дахагъэм дэ фIыуэ дыщыгъуазэщ. Гухэлъ уэрэду итха псори зыхуэгъэзар Тамарэщ».
Уэрэдым макъамэ хуэзытхар Щомахуэ Хьэсэнбийщ.
КIунтIыщ — ХьэпцIэ Аннэ.
* * *
Къыдоушыр нэхущ бзум махуэщIэр,
Дыгъэ бзийхэр щIылъэм къытопсэж.
Уэ а псор уи фIыщIэуэ къысфIэщIу,
Псэм и хъуахуэ, уэ сыныпIуоплъэж.
Сэ уэрыншэм сыдамэншэ къабзэщ,
Уэрщ си гъащIэ дамэр, фIыуэ слъагъу,
Сыхьи лъагъуныгъэм и уэгу къабзэм,
И дахагъэ псори сыгъэлъагъу.
Сэ къысфIощIыр пхуэсщI гулъытэр мащIэу,
КъыпхуэзгъэщIми гъащIэ махуэ къэс.
Лъагъуныгъэр, лъагъуныгъэр гуащIэщ,
Уэ абы щысхьыншэу сумыгъэс.
Пшагъуэ щIыIэр си гум къытрехуэ,
Си гугъапIэр нэгум ущIэкIам.
Узигъусэм, дыгъэ нурщ си махуэр,
Си гур щтынт, уэ мафIэу уимылъам.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:5. Адыгэ бзылъхугъэ усакIуэ, Грозный Иван и щхьэгъусэ Гуащэнэ теухуа поэмэ зи Iэдакъэ къыщIэкIа, режиссёр цIэрыIуэ Къандур Мухьэдин и щхьэгъусэ. 6. Хьэцэпэцэ хьэсэм къыхэкIа удзыжь щхьэ гъуэжь. 8. ЩакIуэм зэхихащ дыгъужьым и … макъ. 9. Унагъуэ хадэ зиIэм и Iэмэпсымэ. 11. Пхъэщхьэмыщхьэ. 14. Адыгэ таурыхъхэм узыщрихьэлIэ щIалэ хахуэ Мыщэ и къуэ … 15. Мы гъэм зи ныбжьыр илъэс 75-рэ ирикъуа, Урысей Федерацэм и цIыхубэ художник. 16. ХьэщIэ лъапIэм хуаукI Iэщ. 17. Мазэ хьэкъ, лэжьапщIэ, … 19. Жэмтхьэлэ къыщалъхуа адыгэ генерал. 22. Егъэлеяуэ щIыIэ. 23. УимыIуэху зепхуэмэ, ар къыптехуэнкIэ хъунущ. 24. Адыгэ таурыхъхэм узыщрихьэлIэ шы лъэрызехьэ: мэпсэлъэф, мэлъэтэф. 27. Губгъуэм къыщрахьэлIэ гъавэр пIалъэкIэ щракIут щIыпIэ. 28. Узижагъуэм и нэм … ущIоуэ. 30. ЩIалэр … куцIрэ фо цIынэкIэ япIащ. 31. Уэрэд гууз. 33. ЦIыху Iэсэлъасэ. 34. Кхъухьхэр щызекIуэ, джей абрагъуэхэр зыхэс псышхуэ. 35. ЗекIуэ ежьа адыгэлIым гъэру иубыда и ныкъуэкъуэгъур … къищIри къэкIуэжащ. 37. Танэ мэжэлIам и … макъ. 39. «… и дыгъуасэхэр» — ЩоджэнцIыкIу Алий и поэмэ. 40. Илъэс зытIу зи ныбжь шыщIэ.
Къехыу:1. Здэлажьэ щIыпIэм цIыхум щиIыгъ IэнатIэ. 2. ЩIым гъуэ куу щызыщI псэущхьэ цIыкIу, хьэпIацIэ и шхыныгъуэу. 3. Зэрыхьэжэ, щыхьэжэ. 4. Адыгэ театрым и джэгуакIуэ Iэзэу щыта, РСФСР-м и цIыхубэ артист. 5. Фейцейуэ хуэпа, щыгъыны-джэ. 7. Хадэхэм, губгъуэ- хэм узыщрихьэлIэ псэущхьэ цIыкIу. 10. Унагъуэ къэс яIэ Iэмэпсымэ. 12. IэмыкIуэлъэмыкIуэ, Iэгуахъуэ. 13. Къэб …, е зыгуэрым къыгуагъэжа Iыхьэ. 18. Джэдкъаз. 20. Бжьэхэм я фо зэхуэхьэсыпIэ. 21. Адыгэ бзылъхугъэ уэрэджыIакIуэ, профсоюз лэжьакIуэ, Урысей Федерацэм щIыхь зиIэ и артисткэ. 25. Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ. 26. Гъуэгубгъухэми нэгъуэщI щIыпIэхэми къыщыкI, тхьэмпэшхуэ зиIэ удз. 28. … куэдрэ уэмэ, и дамэр мэкъутэ. 29. Сату щIыкIэм хуэхей цIыхубзым и мыIэрысэр … ныкъуэкIэ ищащ. 32. Уеплъмэ — …, уеджэмэ — дэгу. 34. УимыIыхьлы, уимыблагъэ. 35. Махъсымэ щащIкIэ халъхьэ пщагъэ. 36. Адыгэ усакIуэ, «Шагъдий» уэрэд цIэрыIуэм и псалъэхэр зи IэдакъэщIэкI. 38. Iуданэу зэхэща кIапсэ псыгъуэ цIыкIу.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Дыгъэгъазэм и 17-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:5. Арджэн. 7. ТепIэн. 8. Къурш. 9. Уэзы. 10. Амур. 11. Жумэрэн. 12. КIэгъу. 14. Бэкхъ. 15. КIэ. 16. Лы. 17. УнэIут. 21. Чылар. 22. Балий. 25. Дарий. 27. Ер. 28. Уэ. 29. Шей. 30. Гущэ. 31. Бжэндэхъу. 33. Псыжь. 35. Радэ. 37. Чий. 38. Гурыхуэ. 39. Ныбгъуэ.
Къехыу:1. Армэ. 2. КIэсыж. 3. Медан. 4. Хьэту. 6. АркъэнкIэш. 13. ГъукIэ. 14. Быж. 17. Уэрэд. 18. Тубай. 19. Лъыхъу. 20. Жин. 23. Ирландие. 24. Кхъуей. 26. Нэгу. 31.Бжьэхуц. 32. Хъуржын. 34. Сурэ. 36. Дыгъужь.
