Насыпыр къызэралъытэр
УФ-м и щIэныгъэлI пашэхэм хабжэ, физикэ щIэныгъэхэм я доктор Дыкъынэ Хьэсэнбий къызэралъхурэ илъэс 80 ирокъу. ЦIыхугъэкIэ гъэнщIа, щIыхьышхуэрэ пщIэрэ къыхуэзыхьа гъуэгуанэ дахэ къикIуащ Дыкъынэ Хьэсэнбий.
Дыкъынэ Хьэсэнбий и унагъуэр Бахъсэн щIыналъэм хыхьэ Зеикъуэ къуажэм Дыкъынэ Хьэсэнбий 1936 гъэм щэкIуэгъуэм и 16-м къыщалъхуащ. Зи сабиигъуэр Хэку зауэшхуэм хиубыда дэтхэнэ зы ныбжьыщIэми хуэдэу, гугъуехь Iэджэ илъэгъуащ Хьэсэнбий: фIанэр IэщIэлъу хади ипщIащ, Iэщми пэрытащ, ауэ еджэнри IэщIыб ищIакъым: Зеикъуэ курыт еджапIэр къыщиухри, 1957 гъэм щIэтIысхьащ КъБКъУ-м и физико-математикэ факультетым.
— СеджэхукIэ адрейхэм ялейуэ гугъу сехьауэ сщIэжыркъым. Ди адэ-анэм дызыхуей дыхуагъэныкъуакъым, еджэнри тыншу къызэхъулIэрт,- жеIэ Хьэсэнбий.
ЕджапIэ нэхъыщхьэр къызэриухамкIэ тхылъыр иIыгъыу 1962-нэ гъэм Хьэсэнбий къуажэм къигъэзэжащ, икIи лэжьэн щыщIидзащ Къызбрун 1-нэ къуажэ школым. А илъэсым университетыр нэхъыфIу къэзыухахэм ящыщти, аспирантурэ къызэIуахым щIэтIысхьэу и щIэныгъэр хигъэхъуэну ираджэу Хьэсэнбий тхылъ къыIэрыхьащ.
— А Iуэхур си адэ-анэми къыздалъхуахэми къыздаIыгъащ, сызэрыхуейр ящIэрти, къыспэрыуакъым, — игу къегъэкIыж абы.
ЦIыхур сыт щыгъуи нэхъыфIым щIэкъун хуейщ, зиужьын папщIэ. Дыкъынэ Хьэсэнбий апхуэдэ хьэл хэлъщ, аращ экзаменхэр фIы дыдэу иту аспирантурэм щIыщIэтIысхьэфари. Абы и щIэныгъэ унафэщIыр Новосибирск къалэм щыIэ АкадемгородоккIэ зэджэм щыкIуэжым, езыри абы кIэлъыкIуащ.
— ЕхъулIэныгъэхэр къэзгъэлъагъуэу си диссертацэм селэжьырт, езы университетми IэнатIэ къыщызатауэ конструктору сыщылажьэрт. Ауэ, ар къэзмыухыу си анэр къэсымаджэри, сыкъэмыкIуэжу хъуакъым, — игу къегъэкIыж Хьэсэнбий.
ЕгъэджакIуэ IэщIагъэр нэхъ гугъухэм хабжэ, арагъэнщ абы пщIэшхуэ щIыхуащIри. Дауи, щIэныгъэлIхэр зыгъэхьэзыр профессорхэм, доцентхэм я лэжьыгъэр тыншкъым. Абыхэм ятххэр лекцэхэм, методикэм теухуа Iуэхухэм я закъуэкъым. Къэхутэныгъэ лэжьыгъэми зэманышхуэ трагъэкIуадэ, диссертацэхэр ягъэхьэзыр. Дыкъынэ Хьэсэнбий апхуэдэ диссертацэу тIу итхри, ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкIащ: 1967 гъэм кандидат диссертацэр, 1990 гъэм — доктор диссертацэр. ЛэжьыгъитIри щIэныгъэлIхэм я пащхьэ щрилъхьар Ленинградщ (иджы Санкт-Петербург).
Дыкъынэр илъэс куэдкIэ университетым щылэжьащ, егъэджэныгъэ, къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр IэкIуэлъакIуэу зэдихьу. Абы иригъэджахэм ящыщ куэд КъБКъУ-м щолажьэ икIи нобэми ящыгъупщакъым щапхъэ, дэIэпыкъуэгъу яхуэхъуа Дыкъынэ Хьэсэнбий.
Абы щIэныгъэ лэжьыгъэу 50-м нэс иIэщ, советскэ-американскэ, дунейпсо симпозиумхэм мызэ-мытIэу хэтащ, хым ехьэлIауэ щыIэ Iуэхухэм ятеухуа и къэхутэныгъэхэм абыхэм щытепсэлъыхьащ.
Адыгэм псалъэжьу диIэщ: «И адэ и къуэщ», «И анэ еплъи ипхъу къашэ», — жиIэу. Хьэсэнбийрэ и щхьэгъусэ Фатусэрэ яхуэфэщэну къуитIрэ зыпхъурэ зэдапIащ, гъуэгу дахэ трагъэуващ. Я къуэ нэхъыжь Анзор экономикэ щIэныгъэхэм я докторщ, нэхъыщIэ Залым медицинэ щIэныгъэхэм я доктор цIэ лъапIэр къызэрыфIащрэ куэд щIакъым, япхъу Зареми экономикэмкIэ кандидат диссертацэр пхигъэкIащ. Я къуэрылъху цIыкIухэм куэду я гур хагъахъуэ, Москва, Санкт-Петербург къалэхэм щIэныгъэ нэхъыщхьэ щызрагъэгъуэт. Дыкъынэ зэщхьэгъусэхэм я бынхэм ягъуэта насыпым езыхэри насыпыфIэ ирихъуащ.
— ЩIэныгъэм хуэлажьэ цIыхум и унагъуэр дэхуэха щыхъур мащIэкъым, — жеIэ Хьэсэнбий, — Абы къыхэкIыу зэман куэд хухэсхырт сабийхэм я гъэсэным. Абы и лъэныкъуэкIэ сыт хуэдэ чэнджэщ фэстыфыну жыпIэмэ, псом ящхьэр уи быным щапхъэ уахуэхъунырщ. Зэман нэхъыбэ ядэпхьын, я Iуэху зытетым ущыгъуазэу къэбгъэхъун хуейщ. «Ди гъащIэм и дэтхэнэ махуэри тыншыгъуэщ, дызыхуей псори гугъуехь лъэпкъ пымылъу догъуэт», — жытIэрэ дигу зэгъауэ ди Iэхэр зэтеддзэжрэ дытIысыжмэ, ди щхьэр къэдгъэпцIэжу, гъащIэр къэдгъэувыIэу аращи, тыншыгъуэри кIуэдыжынущ.
Университетым щымылэжьэжми, «и Iэр зэтедзауэ» щыскъым ар. Насып зыхилъагъуэр сэбэпынагъ къызыпыкI Iуэху илэжьынырщ. И щIалэгъуэм къыщыщIэдзауэ фIыуэ илъагъу бжьэ гъэхъуныр хыфIидзакъым, иджыпстуи бжьэ матэ зыбжанэ иIэщ, фо щIихумкIэ и Iыхьлыхэмрэ ныбжьэгъухэмрэ яхуоупсэ.
Дыкъынэ Хьэсэнбий узыншагъэ быдэ иIэну, и гъащIэр щIэблэм я щапхъэу илъэс куэд къигъэщIэну дохъуэхъу. Жьыщхьэ махуэ ухъу!
Щоджэн Iэминат.
