И уэрэдхэр нобэми ягъэзащIэ
РСФСР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, СССР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм хэта, Адыгэ Республикэм и усакIуэ, тхакIуэ, жылагъуэ лэжьакIуэ цIэрыIуэ Жэнэ Кърымызэ къызэралъхурэ гъатхэпэм и 7-м илъэси 100 ирикъуащ.
Адыгэ Республикэм и Теучэж районым (иджы Тохъутэмыкъуей) хыхьэ Афыпсыпэ къуажэм 1919 гъэм гъатхэпэм и 7-м къыщалъхуащ Жэнэ Кърымызэ Хьэжмусэ и къуэр. Ар хабзэрэ нэмысрэ зэрылъ къызэрыгуэкI адыгэ унагъуэм къыщыхъуащ.
ЩIалэм далъагъу Iэдэбагъымрэ нэмысымрэ ямыгъэщIэгъуэн ялъэкIыртэкъым. Жэнэ Кърымызэ пасэу дахьэхат нэхъыжьхэм къаIуэтэж тхыдэ хъыбарыжьхэм, таурыхъхэм, пасэрей уэрэдыжьхэм. 1935 гъэм къуажэ курыт еджапIэр ехъулIэныгъэкIэ къиухри, Адыгэ Республикэм и къэрал педучилищэм щIэтIысхьащ. ЕджапIэ нэхъыщхьэм щыщIэса илъэсхэм абы и творческэ зэфIэкIхэм зыкъызэкъуахащ, 1935 гъэхэм и Iэдакъэ къыщIэкIахэр газетхэмрэ журналхэмрэ къытехуэ хъуащ. И ныбжьэгъу Андырхъуей Хъусен и гъусэу 1936 гъэм ар хыхьащ еджапIэм къыщызэрагъэпэща литературэ гупжьейм. А зэманырщ абы дэзыхьэх усыгъэм и щэхухэм зыщыхигъэгъуэзар. 1938 гъэм Кърымызэ щIэтIысхьащ Краснодар щыIэ пединститутым. Зэреджэм хуэдэурэ щылэжьащ «За Сталинский урожай» газетым.
ЩIалэм ныбжьыщIэхэр иригъэджэным ехьэлIа и мурадхэр зригъэхъулIэну, и зэчийр нэсу къызэкъуихыну, ар цIыхухэм я деж нихьэсыну хунэмысу Хэку зауэшхуэр къэхъеящ. А зэманым Кърымызэ Совет армэм къулыкъу щищIащ. Сталинград щыIэ танк училищэр къиуха нэужь, тхакIуэм къалэмри Iэщэри зэдиIыгъыу фронтым Iухьащ, Хэкур бийм щыхъумэным и къару ирихьэлIэну. Ипщэ-КъухьэпIэ фронтым 1942 гъэм щекIуэкIа зэхэуэм лейтенант ныбжьыщIэр уIэгъэ хьэлъэ щыхъуащ икIи фронтыр къибгынэн хуей хъуащ. 1943 — 1944 гъэхэм абы курсант-танкистхэр фронтым зэрыIухьэным Омск щыхуигъэхьэзыращ.
Адыгэ литературэм хэлъхьэныгъэфI хуэзыщIа, абы зезыгъэужьа Жэнэм и Iэдакъэ къыщIэкIащ Хэку зауэшхуэм, ТекIуэныгъэ Иным теухуа усэхэмрэ Iуэтэжхэмрэ. Зауэм лIыгъэрэ хахуагъэрэ къигъэлъагъуэу зэрыхэтам папщIэ Кърымызэм дамыгъэ лъапIэхэр — орденхэмрэ медалхэмрэ — къыхуагъэфэщащ.
Хэку зауэшхуэ нэужьым Адыгейм къэкIуэжащ тхакIуэр. 1944 гъэм щыщIэдзауэ 1959 гъэ пщIондэ Жэнэ Кърымызэ «Социалистическэ Адыгей» газетым и къудамэм и унафэщIу лэжьащ. 1957 гъэм абы къиухыжащ Адыгэ къэрал пединститутым и филологие факультетым урысыбзэмрэ урыс литературэмкIэ и къудамэр. ИужькIэ Жэнэ Кърымызэ щеджащ СССР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и литературэ курс нэхъыщхьэу Горькэм и цIэр зезыхьэ Литературэ институтым щыIэм. 1959 — 1973 гъэхэм ар Адыгэ облисполкомым телевиденэмрэ радиомкIэ и комитетым и унафэщIу щытащ, депутату хахащ. РСФСР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм Адыгэ Республикэм щиIэ щIыналъэ къудамэм жэуап зыхь и секретару Жэнэ Кърымызэ 1983 гъэ пщIондэ лэжьащ икIи а лъэхъэнэм ар хагъэхьащ РСФСР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и правленэм.
Жэнэ Кърымызэ и творческэ зэфIэкIыр къэнэIуащ икIи цIыхухэм ахэр зэIэпах, газетхэмрэ журналхэмрэ къытехуэ хъуащ. И усэхэр щызэхуэхьэса тхылъ щэщIым щIигъу адыгэбзэкIи урысыбзэкIи къыдигъэкIащ. Абыхэм гупсысэ куу, Iущагъ нэс ящIэлъщ. Апхуэдэхэщ урысыбзэкIи адыгэбзэкIи къыдэкIа «Стихи» («Стиххэр», 1945), «Наши дни» («Тимафэхэр», 1951), «Наша земля» («ТичIыгу», 1953), «Песни сердца», 1957), «Ответ» («Джэуап», 1963), «Твои глаза» («О унитIу», 1967), «У адыгов обычай такой» (1974), «Песня о руках» (1979) усэ тхылъхэр, Совет Союзым и ЛIыхъужь, адыгэ зауэлI-усакIуэм теухуа «Хусен Андрухаев» документальнэ повестыр (1970), Iуэтэжхэр щызэхуэхьэса «Две матери» («НитIу акъу»), «Памятник у дороги» («Гъогубгъум Iут саугъэтыр», 1971), «Мои аульчане» (1980) тхылъхэр, нэгъуэщIхэри. Жэнэ Кърымызэ и къалэмыпэм къыщIэкIащ сабийхэм яхуэгъэза «Друзья и подружки» (1958), «Первый цветок» («Апэре къэгъагъ», 1963), «Почему?» («Сыд пае?», 1968) тхылъхэр. Ахэр ермэлыбзэкIи, болгарыбзэкIи, хьэрыпыбзэкIи, нэгъуэщIыбзэхэмкIи зэрадзэкIащ. Кърымызэ и усэхэр урысыбзэм ирагъэзэгъащ усакIуэхэу Киселёв Викторрэ Заславский Виталийрэ. Абы и усэ куэдым макъамэхэр щIалъхьэри уэрэд хъуауэ нобэр къыздэсым ягъэзащIэ. Апхуэдэхэщ Тхьэбысым Умар макъамэ зыщIилъхьауэ «Милая мама моя», «Твои глаза», «У адыгов обычай такой» уэрэдхэр. КъищынэмыщIауэ, Жэнэ Кърымызэ адыгэбзэкIэ зэридзэкIащ урыс литературэм и классикхэу Крылов Иван, Пушкин Александр, Чехов Антон сымэ, нэгъуэщIхэми я тхыгъэ купщIафIэхэр.
Жэнэ Кърымызэ пщIэрэ щытхъурэ зиIэ, цIыхубэм фIыуэ ялъэгъуа усакIуэ цIэрыIуэщ. Абы и усэхэр Хэкум, мамырыгъэм, зэныбжьэгъугъэм, цIыхугъэм, цIыхухэм я псэукIэм триухуащ. Аращ абыхэм куэдым зыщIыхуагъазэр, щIызэIэпахыр. 1983 гъэм мэкъуауэгъуэм и 10-м дунейм ехыжа, зи IэдакъэщIэкIхэм нобэр къыздэсым щIэупщIэ иIэ Жэнэ Кърымызэ и гъащIэр и щапхъэщ усакIуэ, тхакIуэ насыпыфIэм.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
