ЩIэныгъэм и нурыр зыгъаблэ
Гъатхэпэм и 5-м илъэс 60 зэрырикъур егъэлъапIэ Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм хыхьэ Хьэбэз районым щыщ Жьакуэ къуажэм къыщалъхуа, дунейпсо цIэрыIуагъ зиIэ щIэныгъэлI щэджащэм — Бэвыжь Мухьэмэд Дэнял и къуэм.
Физико-математикэ щIэныгъэхэм куэд дыдэ зыщыхузэфIэкIа Бэвыжьым бгъэдэлъ щIэныгъэм, и цIыху щIыкIэм, и къекIуэкIыкIам дытепсэлъыхьын и пэкIэ, ар къызыхэкIа унагъуэмкIэ ди псалъэмакъыр етшэжьэнщ.
Жьакуэ къуажэм дэс нэхъ лъэпкъыжьхэм ящыщщ Бэвыжьхэ. Ахэращ Совет властыр мы жылэм щызэфIэува нэужь, къуажэдэсхэм щIэныгъэ егъэгъуэтыным и лъабжьэр зыгъэтIылъар, лъэужь мыкIуэдыжын къуажэ тхыдэм къыхэзынар.
XVIII лIэщIыгъуэм къуажэр Къэбэрдейм къиIэпхъукIри, 1892 гъэм иджы зэрыс щIыпIэм щетIысэхащ. А зэманым Къубатей (иджы Жьакуэ) къуажэм Бэвыжьхэ ящыщу зэкъуэшищ дэсащ — Хьэжы, Къарэ, Аслъэныкъуэ сымэ. Мы къуажэм и тхыдэр зыдж егъэджакIуэ Мамхэгъ Владимир зэритхыжымкIэ, Хьэжырэ Къарэрэ 1885-1905 гъэхэм Тыркум Iэпхъуащ икIи нобэкIэ Бэвыжь унэцIэр зезыхьэхэр къызытехъукIар Аслъэныкъуэщ. Абы къуищ иIащ: Илас, Исмел, ХьэбатI.
Илас къуиблрэ (Абдулыхь, МутIалиб, Исмел, Пщымахуэ, Зейд, Билал, Хьэзиз) зыпхъурэ (Мэчырхъан) иIащ. Зыхалъхуа зэманым емылъытауэ, Абдулыхь, МутIалиб, Зейд сымэ щIэныгъэфI ябгъэдэлъащ икIи жьакуэдэсхэр егъэджэным мыкIуэдыжын хэлъхьэныгъэ хуащIащ…
Бэвыжь Мухьэмэд дежкIэ къэдгъэзэжынщи, МутIалиб абы и адэшхуэщ. МутIалиб и лэжьэкIэу щытам и гъэсэн куэд ноби топсэлъыхьыж. Уеблэмэ егъэджакIуэм къаритауэ щыта дерсхэр къаIурылъэлъу къыбжезыIэжыфынухэри яхэтщ.
МутIалиб и щIэныгъэр, цIыхугъэр къалъытэри, 1930 гъэм къуажэм япэу къыщызэрагъэпэща колхозитIым я зым и унафэщI IэнатIэр къыхуагъэфэщауэ щытащ. Адэм и лэжьэкIэр и щапхъэу, акъылыфIэу, гъэсэныгъэ нэс хэлъу къэтэджащ МутIалиб и къуэ Дэняли.
ЖыIэпхъэщ, Бэвыжьхэ я унагъуэр зэхэзехуэн ящIахэм ящыщ зэрыхъуари — мыбыхэм хэкур ирагъэбгынауэ щытащ. Ягъэзэхуэжу къагъэзэжа нэужь, Мухьэмэд и адэ Дэнял и гъащIэр «Молот» заводым ирипхащ. МутIалиб и ныбжьыр пенсэм нэсри, тIысыжащ…
Тхьэшхуэр акъылкIэ зыхуэупса конструктор IэпщIэлъапщIэм къилъэщыфауэ щытащ «Инициатор технического прогресса» цIэ лъапIэри, къигупсысахэр иту тхылъ пщIы бжыгъэхэр къыдэкIащ, щIыхь тхылъхэр, фIыщIапщIэ куэд къыхуагъэфэщащ. Дэнял псэуху зэпигъэуакъым щIэблэр и IэщIагъэм хуригъэджэн, щIэныгъэ нэс ябгъэдилъхьэн.
Къуажэдэс нэхъыжьыфIхэм фIыуэ ящIэж Дэнял и щхьэгъусэ Нащхъуи балигъхэр егъэджэным зэрыпылъар, «ликбез» щэнхабзэ революцэм жыджэру зэрыхэлэжьыхьар.
Я адэшхуэмрэ адэ-анэмрэ зыхуаущияхэр Дэнял и къуэхэу Мухьэмэдрэ Iэминрэ икъукIэ зыщIашащ. ЩIэныгъэм и «Олимп»-м дэкIуеифа зэкъуэшитIыр Урысейми нэгъуэщI къэрал куэдми фIыуэ къыщацIыху. Мы щIалэхэм яхузэфIэкIам Урысейр ироин, абыхэм ирогушхуэ я къуэпсыр къыщежьа Жьакуэ къуажэм дэсхэри, адыгэ лъэпкъри.
Зэгуэрым Мухьэмэд журналистхэм епсалъэу, и адэш-хуэм теухуауэ жиIауэ щытащ:
— Си адэшхуэр Жьакуэ къуажэм егъэджакIуэу щылэжьащ. Уеблэмэ си адэри си анэри зы классым хэсу иригъэджащ. Сэ сыщеджэм щыгъуэ си дадэр пенсэм кIуакIэт, ауэ еджапIэм къыщекIуэкI Iуэхухэм сыт щыгъуи щыгъуазэт. Дунейм тетыху щыгъупщакъым и IэщIагъэр, абы лъагъуныгъэ хуиIари игу ихуакъым. Дадэ акъылышхуэ зыбгъэдэлъ цIыхут. Си къуэшымрэ сэрэ гъащIэм худиIэ еплъыкIэр къыщежьар ди дадэ Iущым дежщ…»
Курыт еджапIэм щыщIэсам къыщыщIэдзауэ, зэкъуэшитIри зэи текIакъым я адэшхуэм зыхуигъэсахэм, абы и псалъэ Iущхэм. ЕджапIэм щIэс щIыкIэ тIури дихьэхауэ щытащ физикэ, есэп щIэныгъэхэм. Черкесск къалэми, крайми, уеблэмэ Союзми япэ увыпIэхэр къыщахь зэпыту щытащ.
И къуэш Iэмин къэтщтэнщи, Мухьэмэд зыщIэса институтым щеджащ, «прикладная математика» факультетри къиухащ, ар щылэжьа ядернэ институтми и зэфIэкI щигъэлъэгъуащ. Мызэ-мытIэу хэтащ къызэрабж техникэмкIэ дунейпсо проектхэр гъэзэщIэным. Iэмин физико-математикэ щIэныгъэхэм я кандидатщ. Къэрэшей-Шэрджэсым и Техникэ академиер и лъабжьэу къызэригъэпэщащ «ХъыбарегъащIэ системэхэмкIэ щIэныгъэ-производствэ къудамэ» зэгухьэныгъэр. Академием и унафэщIым и чэнджэщэгъущ, егъэджакIуэ пэрытщ.
Мухьэмэд физико-математикэ щIэныгъэхэм я докторщ, нанотехнологиехэмрэ электроннэ техникэм и материалхэм я технологиехэмкIэ и кафедрэм и профессорщ, УФ-м щIэныгъэмрэ техникэмкIэ и Къэрал саугъэтым и лауреатщ. 1997 гъэм Сорос тыгъэр къыхуагъэфэщащ, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием и академикщ…
Иджыри ехъулIэныгъэ куэдкIэ Мухьэмэд и цIэр къитIуэфынущ. Арами, абы и щIэныгъэкIэ, лэжьыгъэкIэ къилъэщыфа лъагапIэхэм зэкIэлъыкIуэу дриплъэнщ.
Курыт еджапIэр къиухри, 1970 — 1976 гъэхэм Мухьэмэд щеджащ Москва къалэм дэт инженер-физикэ институтым (МИФИ). ЕджапIэ лъэщыр ехъулIэныгъэ хэлъу къиуха нэужь, адыгэ щIалэр ядернэ физикэм и купсэхэу Москва, Дубна, Протвино, Серпухов къалэхэм дэтхэм щылэжьащ.
1979 — 1982 гъэхэм ядернэ къэхутэныгъэхэмкIэ институт зэхэтым, Дубна къалэм щыIэм, и аспирантщ, «Физика атомного ядра и элементарных частиц» IэщIагъэм щыхуоджэ. ИригъэкIуэкI ядернэ къэхутэныгъэхэр къалъытэурэ, институтым къыбгъэдэкI тыгъэхэр мызэ-мытIэу къыхуагъэфащэ, 1984 гъэм комсомолым и саугъэтым и лауреат мэхъу.
«Кристалл» зыфIаща совет-америкэ дунейпсо къэхутэныгъэхэр езыгъэкIуэкIахэм — «поворот заряженных частиц деформированными кристаллами» IэмалыщIэр япэ дыдэ хэIущIыIу зыщIахэм щIэныгъэлI Бэвыжьыр яхэтащ. Зэкъым Мухьэмэд США-м, нэгъуэщI хамэ къэралхэм зэрырагъэблэгъар щылэжьэну, ауэ и зэфIэкIхэр къыщалъхуа хэкум къыщигъэсэбэпмэ нэхъыфIу къилъытащ адыгэлI щыпкъэм.
1981 — 1983 гъэхэм монокристаллхэм деж электронхэмрэ позитронхэмрэ къапыкI нэхур къэхутэным хуэунэтIауэ ирагъэкIуэкIа лэжьыгъэшхуэм хэтащ. Къапщтэмэ, мы IуэхумкIэ иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэм къагъэлъэгъуахэм Бэвыжьым и кандидат диссертацэр треухуэ, 1985 гъэм физико-математикэ щIэныгъэхэм я кандидат мэхъу. 1994 гъэм Мухьэмэд физико-математикэ щIэныгъэхэм я доктор цIэ лъапIэри къелъэщ.
1984 — 1994 гъэхэм Мухьэмэд ИФВЭ-м и лэжьакIуэщ. Бэвыжьым и унафэм щIэту «Практическое применение элементов кристаллооптики в физическом эксперименте и ускорительной технике» лэжьыгъэшхуэр ирагъэкIуэкIащ. ИкIи абы щыхузэфIэкIахэр къалъытэри, 1996 гъэм УФ-м и Къэрал саугъэтыр, къыдэлэжьа гупым и гъусэу, Мухьэмэди къыхуагъэфащэ.
1994 гъэм Мухьэмэд и лэжьыгъэм щыпищащ Къэрэшей-Шэрджэс къэрал технологие академием. Профессорыр щытащ кафедрэм и унафэщIуи, академием егъэджэныгъэ и лъэныкъуэкIэ и япэ проректоруи. 2006 гъэм къыщыщIэдзауэ Бэвыжьыр а академием и щIэныгъэрылажьэ нэхъыщхьэщ, Москва къалэм щыIэ «Радий» НПП-м и щIэныгъэлI-чэнджэщэ-гъущ. 2008 гъэм Кавказ Ищхъэрэ къэрал техникэ университетым Прикладной нанотехнологиемкIэ и НИИ-м и унафэщI ящI. «Нанотехнологии и технологии материалов электронной техники» кафедрэм и профессорщ. Зы илъэс докIри, Мухьэмэд къыхуагъэфащэ нанотехнологиехэмкIэ Кавказ Ищхъэрэ къэрал технологие университетым нанотехнологиемкIэ и центрым и унафэщI IэнатIэр.
Бэвыжьым и Iэдакъэ къыщIэкIащ щIэныгъэ лэжьыгъи 100-м щIигъу. Мухьэмэд иIэщ езым и къэхутэныгъэхэри, патент зыбжанэ къапэкIуауэ.
Шэч хэлъкъым ядернэ физикэм и зыужьыныгъэм щIэныгъэлI Бэвыжьым хэлъхьэныгъэшхуэхэр дяпэкIи зэрыхуищIынум. Дыхуейщ адыгэлIым де-хъуэхъуну иджыри илъэс куэдкIэ и зэфIэкIыр Урысейм и щIэныгъэм, ди лъэпкъым и зыужьыныгъэм хуигъэлэжьэну, а псоми зэрыпэлъэщын узыншагъэ быдэ иIэну!
ЩОХЪУЖЬ Люсанэ.
Черкесск къалэ
