Балъкъэр уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэ Отаров Омар къызэралъхурэ илъэси 100 ирокъу
Тхыдэм ухэзышэ
Хуабжьу си гуапэщ республикэ радиом сыщылэжьам уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэ Отаров Омар къызэрысцIыхуар. Япэ къатым и залышхуэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и лъэпкъ хорыр, Отаров Омар зыхэту щытар, щыIэт.
Лэжьыгъэм дыкъыщыдэхуэхэм и деж Омаррэ сэрэ куэдрэ дызэпсэлъылIэрт. Ар цIыху нафIэгуфIэт, гъащIэр фIыуэ илъагъурт, хуэныкъуэм дэIэпыкъуэгъу хуэхъуну хьэзырт. УмыгъэщIэгъуэн плъэкIыртэкъым абы цIыхубэ уэрэдыжь куэд дыдэ гукIэ зэрищIэр. Отаровым и уэрэдхэм тхыдэ жыжьэм ухашэрт. Ди республикэм и лъэпкъ хъугъуэфIыгъуэт ар, ауэ и чэзум зыхэтщIыкIакъым…
БлэкIа лIэщIыгъуэм и 70 гъэхэм, Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал институтым къызэригъэпэща IуэрыIуатэ-этнографие экспедицэ иным сыхэту, Къэрэшей-Шэрджэсым сыкIуат. Лэжьыгъэр къыдэхъулIэрт. Ди къуэш республикэм дызэрыщыIэр псоми ягу ирихьырт. Зы махуэ зыгъэпсэхугъуэу тхухахащ. Карачаевск къалэм и зы хьэщIэщым дыщыпсэути, къуажэм къикIа нэхъыжьхэр ди хьэщIащ. Ахэр къэкIуащ фIыуэ ялъагъу уэрэджыIакIуэ Отаров Омар иращIэкI пшыхьым драгъэблэгъэн папщIэ. КъызэрыщIэкIымкIэ, абыхэм хъыбар зэхахат IуэрыIуатэ экспедицэм езы Омар хэту. Гупым хэтыр и къуэш нэхъыщIэ Исмэхьилыр зэрыарар къыщащIэм, къэуIэбжьри заулкIэ зыри жамыIэу щытащ…
ИужькIэ, я псалъэм къыхагъэщащ Омар къахуеблэгъэну зэрагуапэр. АрщхьэкIэ, Къэбэрдей-Балъкъэр, Къэрэшей-Шэрджэс республикэхэм щыпсэухэм фIыуэ ялъагъу уэрэджыIакIуэм и щIыхькIэ къызэрагъэпэща пшыхьым ар ирихьэлIэну Тхьэм иухатэкъым.
Экспедицэм хэтхэр хуабжьу ягъэлъапIэу ягъэхьэщIащ. Жэщ псом жаIащ цIыхубэ уэрэджыIакIуэм игъэзащIэ уэрэдхэр. Iэнэм и тхьэмадэу щытащ филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор Отаров Исмэхьил.
Беппаев МутIэлип, КъБР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщI.
Абы и щIэблэр
Отаров Омар зымыцIыхуарэ ар зымыщIэжрэ къэгъуэтыгъуейуэ къыщIэкIынущ. Къэбэрдей-Балъкъэр радиом илъэс зыбжанэкIэ дыщызэдэлэжьэну дэ къытхуихуащ.
Балъкъэр нэтынхэмкIэ редактор нэхъыщхьэ къалэныр си пщэ дэлъу, Омар хорым щылажьэу, уэрэдхэр жиIэу, цIыхубэ уэрэдхэр зэхуихьэсыжу щытащ. 80-90 гъэхэм ар уэрэджыIакIуэ пашэу къалъытэрт. Сэ етIуанэ, ар япэ къатхэм дытест. Махуэ щIагъуи дэкIыртэкъым абы и деж семыхыу е езыр къыдэмыкIуейуэ.
Республикэ радиом и лэжьакIуэхэм балъкъэр къуажэхэр къызэхэткIухьырт. КъыдэдаIуэхэм я Iуэху еплъыкIэхэм зыхэдгъэгъуазэрт, дыдейхэм я гугъу яхуэтщIырт. Абыхэм ди уэрэджыIакIуэхэу Отаров Омар, Алтуевэ Зое, Беппаев Сергей, Газаев Алим, Мусукаев Руслан сымэ здэтшэурэ концертхэр ятт. Омар фIэфI дыдэу зэпымыууэ уэрэд жиIэу зэрыщытар сигу къинэжащ. ЦIыхубэми ар фIыуэ къалъагъурт.
Омар цIыху телъыджэт.Абы уэрэдыжьхэр зэхуихьэсыжу, ахэр игъэзащIэу щытащ жыпIэмэ мащIэ дыдэщ. НэгъуэщI лъэпкъхэми апхуэдэ цIыхухэр яIэщ. Ауэ, апхуэдиз цIыхубэ уэрэдыжь гукIэ зыщIэу щыта цIыху зэчиифIэ си лъэпкъэгъухэм къахэкIауэ срихьэлIакъым.
Балъкъэрхэм ди лъахэр дагъэбгына нэужь, уэрэдхэр тхуэхъумакъым. Омар уэрэд куэд зэфIигъэувэжащ. Зэман кIэщIым къриубыдэу, абы радиом и хорым и гъусэу уэрэд 500-м щIигъу иригъэтхащ. Апхуэдэ лэжьыгъэшхуэ мащIэщ зыхузэфIэкIынур.
«Эльбрус» тхылъ тедзапIэм и директору сыщылажьэм, Отаров Омар къызэралъхурэ илъэс 85-рэ щрикъум ирихьэлIэу къыдэзгъэкIауэ щытащ «Карачаево-балкарские народные песни» (уэрэди 100), нотэхэмрэ псалъэхэмрэ щIыгъужу. Апхуэдэ къыдэкIыгъуэ нэхъапэм диIакъым.
ЦIыхубэ Iущагъэм жеIэ: «Уэрэд зимыIэ лъэпкъым гъуэгу иIэкъым». Апхуэдэу лъапIэщ уэрэдыр. Сызэ-ригугъэмкIэ, нэхъыжьхэм къыдбгъэдэкI саугъэтыфIщ лъэпкъ уэрэдыжьхэр щIэблэм я дежкIэ.
Омар бын къыщIэхъуакъым. «ЗгъэзащIэ цIыхубэ уэрэдхэрщ си щIэблэр», — зэгуэр жиIауэ щытащ абы. Апхуэдэхэр зыщыдгъэгъупщэ хъунукъым.
Созаев Ахъмэт, КъБР-мрэ КъШР-мрэ я цIыхубэ усакIуэ.
И ныбжьэгъухэм я гъусэу. 1986 гъэ
Отаров Омар Къэбэрдей-Балъкъэр радиом ихорым хэтщ. 1978 гъэ
Iейм фIыкIэ пэджэж цIыху
Отаров Омар хуэдэ уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэм сыдэлэжьэну къызэрысхуихуам сринасыпыфIэщ. Абы сыт щыгъуи зыхищIэрт и IуэхущIафэхэмрэ и лэжьыгъэмкIэ къылъыс жэуаплыныгъэр зыхуэдэр.
Ар и унагъуэм теубгъуат, хуэпэжт. ХьэщIэкIэ дапщэщи фIыт. Омаррэ и щхьэгъусэ Бийгъатрэ яку зэхущытыкIэ дахэ, лъагъуныгъэ, пщIэ, шыIэныгъэ дэлъащ.
Омар и псалъэ Iущхэм зэпымыууэ дыщIэдэIурт. НэхъыщIэхэр дызыхищIыкIырт, пщIэ къытхуищIырт, фIыуэ дыкъилъагъурт, дигъэлъапIэрт. Абы сыт щыгъуи сабийхэр игъасэрт Iейм фIыкIэ пэджэжыну, и цIыхубэ уэрэдхэмкIэ ар жылагъуэ Iуэхухэми хэлIыфIыхьырт, гъащIэр фIыуэ ялъагъуну цIыхубэр къыхуриджэу.
ИтIанэ, Омар хуабжьу гушыIэрейт. Языныкъуэхэм хуэдэу абы «вагъуэ» уз дэплъагъуртэкъым. Отаровым и гъащIэ псор триухуащ фIыуэ илъагъу и щIыналъэр и уэрэдхэмкIэ иIэтыным. Абы и дэтхэнэ зы уэрэдри гъэнщIат гъащIэм и пэжымкIэ. Сыхьэт ныкъуэкIэ зэпимыгъэууэ цIыхубэ акапельнэ уэрэд жиIэфырт, хорым и пашэу.
Омар псэуху и лъэпкъым къыгуэхыпIэ хуиIакъым, и макъыр Iуащ ди гум гуапагъэмрэ захуагъэмрэ къыщигъэушу. Ар зэи тщыгъупщэнукъым!
Сокъур Ольгэ, Къэбэрдей-Балъкъэр, Къэрэшей-Шэрджэс, Адыгэ, Ингуш, Осетие Ипщэ республикэхэм я цIыхубэ артисткэ.
ЛIэщIыгъуэ ныкъуэ
Отаров Омар и цIэм къыгуэхыпIэ имыIэу пыщIэныгъэ хуиIэщ къэрэшейхэмрэ балъкъэрхэмрэ я щэнхабзэм. ЛIэщIыгъуэ ныкъуэм щIигъукIэ абы и макъ гуакIуэм ди псэр игъэнэхуу къекIуэкIащ. Псэуху и Iэпэгъуащ ди лъэпкъ тхыдэр зи лъабжьэ уэрэдхэр. Ар къэзыцIыхуу щыта дэтхэнэми дигу къинэжащ цIыху гуапэу, пэжу, жьэнахуэу, зэкIэлъыкIуэу.
Отаров Омаррэ сэрэ дыкъыздэхъуауэ жыпIэ хъунущ. Гундэлэн дэс и шыпхъу Зарият тпэмыжыжьэу псэути, щIэх-щIэхыурэ абыхэм я деж къакIуэрт. Гъэмахуэхэм мэкъуауэгъуэм зригъэхьэлIэрти, ядэIэпыкъурт. Омар къэзылъагъухэр къежэрт, уэрэд куэд зэрищIэм къыхэкIыу. Ахэр зыщIэлъэIухэр щигъэзащIэкIэ, дыгъэр къэувыIэурэ едаIуэу къыпщыхъурт. Псом хуэмыдэу гукъинэж сщыхъуащ балъкъэрхэр кърым хъанхэм зэрезэуауэ щытам теухуа и уэрэдыр.
А зэманым ди лъэпкъыр Хэкум дыкъагъэIэпхъуэжауэ дынасыпыфIэт, къуажэхэр зэфIагъэувэжырт, щIыхьэху ящIурэ унэхэр яухуэрт. ЦIыхухэр гуапагъэкIэ зэхуэупсэрт, хабзэ зэрыхъуауэ зым адрейм гулъытэ хуищIырт.
Зэгуэрым Къэрэшей-Шэрджэсым гуп дыхъууу дыкIуауэ щытащ. Ди гъуэгуанэр ягъэдэхащ Отаров Омар, Ульбашев Азнор, Таукеновэ Галинэ сымэ. Гъуэгу дытетыху гъэщIэгъуэн гуэрхэр къаIуэтэжащ, уэрэдхэр ягъэзэщIащ. ДыздэкIуам гуапэу къыщытIущIащ. Жэщым сыхьэтитIым дыкъэсыжри, Кулиев Къайсын и цIэр зезыхьэ Балъкъэр къэрал драмэ театрым и пщIантIэм дыкъыщыувыIащ. Куэд-рэ дызэбгрымыкIыжы-фу дызэхэтащ, Отаровым хъыбархэр, уэрэдхэр къыджиIэу.
Псом хуэмыдэу Омар къехьэлъэкIащ Къэбэрдей-Балъкъэр радиом и хорыр зэрызэхуащIыжар. Иджырей гуманитар академием и ректор Атабиев Алий фIыщIэ хуэфащэщ иужькIэ ар и еджапIэм щылэжьэну зэрыригъэблэгъам папщIэ.
Къыщалъхуа махуэм ирихьэлIэу гъэ къэс уэрэд-жыIакIуэ щэджащэм и пщIантIэм зэрымыщIэу цIыхушхуэ щызэхуэсырт. ПщIантIэкум щагъэува стIол берычэтым Омар ахэр гуапэу иригъэблагъэрти зэхэст. И гъащIэр бэIутIэIуншэу щымытами, абы и нэгум зэпымыууэ гуфIэгъуэ кърихырт.
Мусукаевэ Сэкинат, журналист.
Нэхъ кIащхъэ хъуакъым
СыщыцIыкIум пшынауэ цIэрыIуэ, си анэ Къашыргъэ КIурацэ РСФСР-м щIыхь зиIэ и артист Отаров Омар теухуауэ фIы куэд жиIэу зэхэсхащ. 1938 гъэм, Налшык и Ленин еджапIэ къалэ цIыкIум и Iэгъуэблагъэм Къэбэрдей-Балъкъэрым уэрэдымрэ къафэмкIэ и ансамблыр къыщызэрагъэпэщам щыщIэдзауэ ахэр зэныбжьэгъу хъуащ.
Отаров зэщхьэгъусэхэр (Омар и щхьэгъусэ Бийгъат къэфакIуэ пажэт) си анэм гуапэу игу къигъэкIыжырт. ЗэрыжиIэжымкIэ, Омар ансамблым хэтхэм фIыуэ къалъагъурт. Ар лъагэт, зэкIужт, гупыр игъэзэшыртэкъым. И къэфэкIэр-щэ?! Ар къэфакIуэхэм зыхашэну зэгуэр ерыщу иужь ихьауэ зэрыщытами си анэр къысхутепсэлъыхьат, ауэ ар Тхьэм уэрэджыIакIуэу къызэригъэщIар нэхъ иужьыIуэкIэ быдэу си фIэщ хъуащ, радиомрэ телевиденэмрэ я республикэ хорым дыщызэдэлэжьэну къыщытхуихуам. Къыщалъхуа щIыналъэм къызэригъэзэжу, ар хорым хагъэхьащ икIи мыгувэу уэрэджыIакIуэ пашэ хъуащ. Псом хуэмыдэу ар сэ нэхъ къысхуэгуапэт. Япэу дыщызэхуэзам къызжиIауэ щытащ: «КIурацэ и къуэр артист Iей, нэхъыщхьэращи, цIыху Iей хъун хуейкъым». Ар си ныбжьэгъуу зэрыщытам срогушхуэ. Омар хуэдэ цIыху нэс зэи срихьэлIакъым.
Азие Курытым, и лъэпкъэгъухэм я гъусэу, бэлыхь куэд щишэчами абы гъащIэм хуиIэ лъагъуныгъэр нэхъ кIащхъэ хъуакъым, и лъахэм изыгъэкIахэм ятеухуауэ зы псалъэ дыджи жиIэу зэхэсхакъым. Гугъуехьхэм къыпэкIуащ зэфIэкI ин, узыншагъэ, цIыхубэм я лъагъуныгъэ. Балъкъэрхэмрэ къэрэшейхэмрэ я щIыналъэхэм абы къызэрыщыIущIэу щытар-щэ! Ар псалъэкIэ къэIуэтэжыгъуейщ. Омар жиIэрт уэрэдым и гъащIэр къригъэлауэ. Апхуэдэуи хъуащ. Колыма лагерым щыщыIэм гугъуехьхэр нэхъ тынш щыхъурт, тезыр зрагъэпшынхэмрэ хъумакIуэхэмрэ папщIэ къызэрагъэпэщ концертхэм хэтти. Абыхэм урыс уэрэдхэр щигъэзащIэрт. Омар къыщыхъурт уэрэд жиIэн зэрыщигъэту, псэуни щигъэтыну. Апхуэдэуи хъуащ. Хорыр зэбграгъэкIыжа нэужь куэд мыщIэу дунейм ехыжащ.
Ар шыгъупIастэкIэ фIыуэ щытащ. Зы тхьэмахуэ зэхуакуи блэкIыртэкъым абы и унэм уригъэблагъэу шхурэ кхъуей гурыхькIэ уимыгъэхьэщIэу.
Отаров Омар и ныбжьыр илъэс пщIей щыхъум цIыхубэ уэрэдищэм щIигъу гукIэ ищIэжырт. Ахэр зэрыкIыхьым къыхэкIыу радионэтынхэм зэрыщагъэкIэщIыр и жагъуэ хъурт. КъищынэмыщIауэ, абы гукIэ ищIэжырт дэтхэнэ зы уэрэдыр хэт япэу игъэзащIэу зэхихами. А уэрэдхэми Кавказым и тхыдэми ар фIыуэ щыгъуазэт. Хъыбархэри щIэщыгъуэу къиIуэтэжырт.
Музыкэ щIэныгъэ имыIами, абы уэрэдхэр ныкъусаныгъэншэу зэхилъхьэрт. ЦIыхубэ хорхэм я съезд Москва щыщекIуэкIам, композитор цIэрыIуэ Шейблер Трувор тригъэчыныхьауэ щытащ Отаровыр абы кIуэну.
Къашыргъэ Билал, композитор, УФ-м щIыхь зиIэ и артист.
Тхыдэ
КъБР-м и Фэеплъ тхылъ
Хэку зауэшхуэм ТекIуэныгъэ Иныр къызэрыщытхьрэ илъэс 70 щрикъуар къэралым щыдгъэлъэпIа нэужь, абы теухуауэ щыIэ тхыдэ напэкIуэцIхэр нэхъри яфIэгъэщIэгъуэну къапщытэж хъуащ. Ар къыхэкIащ хамэ къэралхэм щыпсэу языныкъуэ политикхэм зауэм и ухыкIэ хъуам нэгъуэщI гупсысэ щIалъхьэну, фашизмыр зэхэкъутэнымкIэ СССР-м иIа мыхьэнэр ягъэцIыкIуну зэрыхэтам. Ди къэралым ТекIуэныгъэм щIитащ совет цIыхуу мелуан пщIы бжыгъэхэм я гъащIэ. Зауэм хэкIуэдахэм я цIэ-унэцIэхэр зэфIэгъэувэжыным, я къупщхьэ-лъапщхьэхэр къэгъуэтыжыным теухуауэ ноби лъыхъуакIуэ лэжьыгъэхэр йокIуэкI. Апхуэдэ щIыкIэкIэ хъума мэхъу ТекIуэныгъэм псэууэ нэмыса, ауэ щIэблэм папщIэ гъащIэ мамыр къэзызэуа лIыхъужьхэм я фэеплъыр.
ТекIуэныгъэ Иныр къызэрытхьрэ илъэс 71-рэ щыхъум ирихьэлIэу Гумани-тар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ институтым игъэхьэзырри къыдигъэкIащ КъБР-м и Фэеплъ тхылъ томиплI хъур (редактор нэхъыщхьэр Дзэмыхь Къасболэтщ, зэхэзыгъэувахэр Опрышкэ Олег, Тетуев Алим, Атабиев Хьэнэфий сымэщ). Мы Iуэхур зэфIахащ 1941 — 1945 гъэхэм екIуэкIа Хэку зауэшхуэм ТекIуэныгъэ Иныр къызэрыщытхьрэ илъэс 65-рэ щрикъум ирихьэлIэу КъБР-м гуфIэгъуэ махуэшхуэхэр къыщызэгъэпэщынымрэ щегъэкIуэкIынымрэ теухуауэ КъБР-м и Iэтащхьэм 2009 гъэм мэлыжьыхьым и 14-м ищIауэ щыта унафэм тету.
ЩIэуэ зэхагъэувэжа Фэеплъ тхылъым къыщыхьащ УФ-м ЗыхъумэжыныгъэмкIэ и министерствэм и Архив нэхъыщхьэм къыщагъуэтыжа дэфтэрхэр; КъБР-м щыщу гъэрыпIэм илIыхьу Германием и Цайтхайн къалэмрэ Украинэм и Белая Церковь къалэмрэ щыщIалъхьахэм я цIэхэр; 115-нэ Къэбэрдей-Балъкъэр шуудзэм и хэщIыныгъэхэр; Интернетым къыщагъуэтахэр. Ар сэбэп хъуащ республикэм щыщу Хэку зауэшхуэм хэкIуэда цIыху 1000-м щIигъум я цIэр зэфIэгъэувэжынымкIэ, щыуагъэкIэ абыхэм хабжахэр хагъэкIыжынымкIэ.
Дэтхэнэ томми къыщыхьащ зауэм хэкIуэдахэмрэ хъыбарыншэу щыкIуэдахэмрэ я цIэхэр. ЗауэлI хэкIуэдахэм я бжыгъэр КъБР-м и районхэм къыщыщапщытэм къалъытащ 2005 гъэм мазаем и 27-м къыдэкIа «Муниципалитетхэм я статусымрэ гъунапкъэхэмрэ» законым тету КъБР-м и административнэ-щIыпIэ гуэшыкIэм иIа зэхъуэкIыныгъэхэр, зауэлIхэм я Iыхьлыхэу нэгъуэщIыпIэ къиIэпхъукIауэ КъБР-м щыпсэухэм, республикэм и зы районым икIыу нэгъуэщIым Iэпхъуахэм я лъэIухэр. Къалэхэмрэ районхэмрэ я зауэлIхэм я унэцIэхэр алфавитым тету зэкIэлъыхьащ.
Тхылъым и япэ томым итщ Налшык къалэмрэ Шэджэм щIыналъэмрэ щыщ зауэлI хэкIуэдахэм я цIэ-унэцIэхэр, етIуанэм — Бахъсэн къалэ, Бахъсэн, Дзэлыкъуэ, Iуащхьэмахуэ щIыналъэхэм, ещанэм — Прохладнэ къалэ, Прохладнэ, Тэрч районхэм, еплIанэм — Лэскэн, Май, Аруан, Шэрэдж щIыналъэхэм щыщхэр. ЕплIанэ томым и гуэдзэным итщ зауэлIхэм я бжыгъэм хагъэхьэжахэмрэ абыхэм теухуауэ щIэуэ къахутахэмрэ.
Тхылъым ихуащ ди республикэм щекIуэкIа зэхэуэхэм щыхэкIуэда зауэлIхэм я фэеплъу КъБР-м и къалэхэмрэ къуажэхэмрэ дэтхэм я сурэтхэр. Абы и кIэм къыщыхьащ зауэлI хэкIуэдахэр щыщIалъхьа щIыпIэхэр, фэеплъхэр къыщыхэ-гъэща, апхуэдэуи зэхэуэхэр щекIуэкIа щIыпIэхэр къыщыгъэлъэгъуа картэхэр. КъБР-м и Фэеплъ тхылъым и томи 4-м итщ ди республикэм щыщу Хэку зауэшхуэм хэкIуэда цIыху 38046-и я цIэ-унэцIэр. Ауэ щыхъукIи, ар зэхэзыгъэувахэм къалъытэ ди лъахэгъуу зауэм хэкIуэда псоми я цIэхэр къамыхутэжауэ, абы къыхэкIыуи лъыхъуакIуэ лэжьыгъэм адэкIи пыщапхъэу.
КъБР-мрэ къэралым и адрей щIыналъэхэмрэ щыпсэухэр тхылъым щыгъуэзэн, зауэлIхэм теухуауэ цIыхубэм ящIэ хъыбар щыIэмэ жаIэфын папщIэ къызэрагъэпэщащ «КъБР-м и электрон Фэеплъ тхылъыр» проектыр (IыхьиплIу зэхэтщ). Ар итщ www.knigapamyati-kbr.ru, www.kbigi.ru сайтхэм.
Тхылъым ухэзыгъэгъуазэ Iыхьэм къызэрыщыхьащи, Хэку зауэшхуэм хэтащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и бын мин 60-м щIигъу. Мин 40-м нэблагъэм къагъэзэжакъым. Абыхэм я цIэхэр итщ Фэеплъ тхылъым. Куэдым я цIэр фIащащ КъБР-м и уэрамхэмрэ школхэмрэ.
Ди лъахэгъухэр яхэтащ Польшэр, Венгриер, Австриер, Болгариер, Чехословакиер, Югославиер, Румыниер хуит къызэращIыжахэм, Берлин щызэуахэм, Японием и дзэр зэтезыкъутахэм. Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщ сэлэтхэр лIыхъужьу щыIащ Хэку зауэшхуэм и фронт псоми. Ди хэкуэгъу мин 12-м щIигъум къратащ орденхэмрэ медалхэмрэ. 26-р Совет Союзым и ЛIыхъужь хъуащ, 5-р ЩIыхьым и орденым и кавалерщ.
1941 гъэм щэкIуэгъуэм и 13-м СССР-м ЗыхъумэжыныгъэмкIэ и къэрал комитетым къыдигъэкIа унафэм тету 115-нэ Къэбэрдей-Балъкъэр шуудзэр къызэрагъэпэщащ. 1942 гъэм бадзэуэгъуэ — шыщхьэуIум абы и зауэлIхэр хахуэу япэщIэтащ танкрэ Iэщэ-фащэкIэ зэщIэузэдауэ Сталинград ебгъэрыкIуэ бийм икIи хэщIыныгъэшхуэ иратащ.
Кавказыр яубыдыну бийр къыщебгъэрыкIуэм, ди республикэм хахуэу къыщхьэщыжащ сэлэтхэр. Фашистхэр Баку яубыдыну илъэдэкъэщыкIырт. Махуэ 18-м и кIуэцIкIэ бийр Ростов щегъэжьауэ Кавказ бгы лъапэхэм къэсащ. 1942 гъэм Псыхуабэ яубыдри, НалшыккIэ зыкъагъэзащ. Ауэ шыщхьэуIум и кум ди сэлэтхэм бийр къыщагъэувыIащ Бахъсэн, Балъкъ, Тэрч псыежэххэм деж икIи 1942 гъэм жэпуэгъуэм и кIэм нэблэгъэху абы къыфIамыгъэкIыу яIыгъащ.
Республикэр лIыхъужьу яхъумащ 9-нэ, 37-нэ армэхэм я зауэлIхэм. Абыхэм хэтащ урысхэр, украинхэр, куржыхэр, адыгэхэр, балъкъэрхэр, азербайджанхэр, ермэлыхэр. Зэхэуэ нэхъ гуащIэ дыдэхэр щекIуэкIащ Бахъсэн, Курп гъунапкъэхэм.
Къэбэрдей-Балъкъэрым къизэригуа фашистхэм цIыху мамыррэ гъэр ящIа зауэлIу 4241-рэ зэтраукIащ, промышленнэ IуэхущIапIэхэр, колхозхэмрэ совхозхэмрэ зэтракъутащ.
Фашистхэр Кавказ бгы лъапэхэм гъунэгъу къыщыхуэхъум, Дзэ Плъыжьым къуэуващ Къэбэрдей-Балъкъэрым и партизан гуп зэгуэтыр.
1942 гъэм и щэкIуэгъуэм Дзэ Плъыжьыр Сталинград деж бийм зэрыщебгъэрыкIуам и фIыгъэкIэ, Кавказ Ищхъэрэм щыIэ совет зауэлIхэри яужь ихьащ фашистхэр ирагъэкIуэтыным. 1943 гъэм щIышылэм и 11-м Закавказскэ фронтым и зауэлIхэм и Ищхъэрэ дзэ гупым Къэбэрдей-Балъкъэрыр хуит къащIыжащ.
КъБР-м и Фэеплъ тхылъым нэсу къыщыгъэлъэгъуащ зауэм Iутхэм мыдэкIэ щыIэр зэрадэIэпыкъуар. Абы и том къэс итщ фашистхэм датекIуэн папщIэ ди цIыхухэм я фэм дэкIам ухэзыгъэгъуазэ. ЦIыхухъухэр зауэм щыIэми, мыдрей къэнахэм яхузэфIэкIат республикэм и экономикэр зауэ лъэхъэнэм зыхуеинум трагъэпсыхьыну.
Хэку зауэшхуэм и илъэсхэм ди республикэм щыпсэухэм къэралым и зыхъумэжы-ныгъэ фондым халъхьащ сом мелуани 160-м щIигъу. Мылъкум и ныкъуэр кIуащ «Къэбэрдей-Балъкъэр ордензехьэм и колхозхэт», «Нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм — ажал» зи фIэщыгъэ танк колоннэхэр, кхъухьлъатэ эскадрильехэр ухуэным.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и колхозхэмрэ совхозхэмрэ фронтым иратащ шы мин 27-рэ, гуэдз тонн 286771-рэ, кIэртIоф тонн 55275-рэ, сэхуран тонн 47399-рэ, хадэхэкI тонн 96967-рэ, лы центнер 286771-рэ, шэ гекталитр 164165-рэ, цы центнер 9025-рэ, фэ 252896-рэ. Дзэ Плъыжьым и зауэлIхэм хуагъэкIуащ ерыскъыхэкIрэ зыхуеину хьэпшыпрэ зэрылъ вагон 23-рэ, бэлътоуэ, пыIэу, плIэуэ, лъэпэду, цыджанэу, упщIэ вакъэу 71673-рэ.
Зауэ зэманым Налшык щыIащ Урюпинск дэта лъэсыдзэр, зауэ-пехотэ училищэр, армэм и штабхэр, дзэ сымаджэщу 12. Республикэм и цIыхухэм ахэр къызэрагъэпщырт шхынкIэ, уIэгъэ хъуахэм кIэлъыплъырт.
Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ и цIыхухэм Хэку зауэшхуэм щыгъуэ зэрахьа лIыгъэм папщIэ 1985 гъэм накъыгъэм и 7-м СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и УнафэкIэ Налшык къыхуагъэфэщащ Хэку зауэшхуэм и орденым и япэ нагъыщэр. 2010 гъэм гъатхэпэм и 25-м УФ-м и Президентым и УнафэкIэ Налшык «Дзэ щIыхьым и къалэ» цIэр къыфIащащ.
Къыхэгъэщыпхъэщ, Къэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэу лъэпкъхэм Хэку зауэшхуэм щызэрахьа лIыгъэм, ТекIуэныгъэ къэтхьыным хуащIа хэлъхьэныгъэм щыхьэт техъуэ дэфтэрхэр зэхуэхьэсыжынымкIэ Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ институтым и лэжьакIуэ-хэм Iуэхушхуэ зэрызэфIагъэкIар. ЩIэныгъэлIхэм я фIыгъэкIэ Хэкум, республикэм, унагъуэ щхьэхуэхэм къихьэжащ лIыхъужь 1000-м я фэеплъыр.
Фэеплъ тхылъым иIэщ щIэныгъэ-гъэсэныгъэ мыхьэнэшхуэ, КъБР-м ис лъэпкъхэм я тхыдэр егъэджынымкIэ школхэм, колледжхэм, еджапIэ нэхъыщхьэхэм къыщысэбэпынущ. ЛIыхъужьхэм, ятеухуа хъыбархэр тхыдэ щIэныгъэ къудейкъым, атIэ уапсыхь. Тхылъым дыкъыхуреджэ Хэку зауэшхуэм и гузэвэгъуэ махуэхэр тщымыгъупщэным. Абы ит цIэ-унэцIэхэр щIэблэхэр зэпызыщIэщ, Хэкур фIыуэ лъагъунымкIэ щапхъэщ.
Мамсыр Хьэмидбий,
тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор, КъБкъУ-м и профессор.
Сабанчиев Хьэжмурат,
тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор, КъБКъУ-м и профессор.
