Тхыдэм укIуэцIрыплъмэ
Ди щIыналъэм исхэм мыгувэу ягъэлъэпIэнущ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм къэралыгъуэ зэригъуэтрэ илъэси 100 зэрырикъур. Зы цIыху гъащIэм и дежкIэ мымащIэ, атIэми зы лъэпкъыжь къикIуа гъуэгуанэм еплъытмэ, напIэ дэхьеигъуэм хуэбгъадэ а лъэхъэнэр гъэнщIауэ щытащ гугъуехькIи гуауэкIи, тыншыгъуэкIи дэрэжэгъуэ-кIи. Дызыхэт къэралым советхэм я властыр щыщагъэува илъэсхэр пэщIэдзэ хуэхъуащ илъэси 100 ирикъу ди къэралыгъуэр ухуэным. А псори зэхэщIыкIыгъуэу къаIуатэ тхыдэ мыхьэнэ зиIэ дэфтэрхэм. Абыхэм нэхъапэIуэкIэ щыгъуазэ зыщыхуэтщIауэ щытащ КъБР-м и Архив къулыкъущIапIэм иджырей тхыдэм и дэфтэрхэр хъумэнымкIэ и IэнатIэм, абы и унафэщIу илъэс куэдкIэ лэжьа Iэщхъуэт Раисэ Мухьэмэд и пхъум (1948 — 2018) хуит къытхуищIа тхылъхэр къэдгъэсэбэпу.
Дэфтэрхэм къызэрыщыгъэлъэгъуамкIэ, 1917 гъэм екIуэкIа революцэ зэщIэхъееныгъэхэм я ужькIэ, Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъхэм я пащхьэ къиува къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщщ я къэрал ухуэныгъэм и Iуэху зэрахуэныр. Мыхьэнэшхуэ зиIэ а Iуэхугъуэм теухуауэ щытащ а илъэсым къызэрагъэпэщауэ щыта, Бгырыс лъэпкъхэм я I съездыр. Абы щаубзыхуат Кавказым и бгырыс зэкъуэтхэм я зэгухьэныгъэ икIи ар лъэпкъ-политикэ Iыхьэ щхьэхуэу къыщалъы-тащ, и Комитет Нэхъыщхьэмрэ гъэзэщIакIуэ органымрэ иIэжу. Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ къабгъэдэкIыу а Комитетым хагъэхьащ уэчылхэу Куэцэ Пщымахуэрэ Шаханов Басиятрэ.
КъыкIэлъыкIуэ илъэсым и щIышылэм къащтауэ щытащ «ГуащIэрыпсэухэм я хуитыныгъэм и декларацэр». Абы ипкъ иткIэ Урысейр федеративнэ ухуэкIэм хуэкIуащ. Абы щыгъуэ ди къэралым фIа- щащ Урысей Советскэ Федеративнэ Социалистическэ Республикэ (РСФСР), и япэ Конституцэу 1918 гъэм и жэпуэгъуэм и 7-м къащтар и гъащIэ хабзэ нэхъыщхьэу. А зэман дыдэм Кировымрэ Орджоникидзерэ къыхалъхьауэ щытащ бгырыс лъэпкъхэр Тэрч автономнэ областу зэхыхьэну. Абы ехьэлIа унафэр къыщащтащ Тэрч областым щыпсэу лъэпкъхэм я съезду 1920 гъэм щэкIуэгъуэм и 17 — 18-хэм екIуэкIам. Апхуэдэу къэхъуащ Автономнэ Горскэ Советскэ Социалистическэ Республикэр. МазитI дэкIри, РСФСР-м и ВЦИК-м ар хабзэ лъабжьэ зиIэ къэрал къэунэхуныгъэу къилъытащ. Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ лъэпкъ щIыналъэ щхьэхуэу хыхьащ а республикэм. Ар лъэпкъ-къэралыгъуэ ухуэныгъэм и япэ лъэбакъуэт.
1921 гъэм накъыгъэм и 21-м Къэбэрдей окружной исполкомымрэ парткомымрэ зэгъусэу ирагъэкIуэкIа зэIущIэм къыщаIэта Iуэхугъуэ нэхъыщхьэхэм ящыщт Къэбэрдейр Горскэ республикэм къыхэкIыжу езым и къэралыгъуэ ихуэжыныр. Апхуэдэ Iуэхум и щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэхэу къалъытэрт, япэрауэ, щIыналъэм иIэ хуитыныгъэхэр къызэремэщIэкIыр, етIуанэрауэ, Урысей унафэщIхэм езым пыщIэныгъэ яхуиIэжмэ зэрынэхъ фIэкъабы-лыр. Апхуэдэу щIыпIэм игъуэта зыужьыныгъэми къигъэувырт нэхъ къэрал ухуэныгъэ лъагэ иIэну. Абы теухуауэ Сталинымрэ Къалмыкъ БетIалрэ телефонкIэ щызэпсалъэм жаIам щыщ Iыхьэ щахъумэ архивым. Абы итщ: «Кавбюром къыбгъэдэкI унафэу къэфлъытэ хъунущ Къэбэрдейр Автономнэ область щхьэхуэ хъуныр РСФСР-м и дежкIэ политикэ икIи хозяйственнэ ехъулIэныгъэ къызыпэкIуэну Iуэхугъуэу зэрыщытыр, — къыхигъэщащ Сталиным. — Къэбэрдейр Горскэ Республикэм къызэрыхэкIыжым къикIыркъым а республикэр зэпкърыщэщыжу. Ар дяпэкIи республикэу къанэ хъунущ, сыту жыпIэмэ Къэбэрдейм нэмыщI абы иджыри къыхонэ цIыху мелуаным нэс зыщыпсэу щIыпIэ зэхуэмыдэхэр…».
Ди къэралыгъуэр зэфIэувэным и дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ а Iуэхум ехьэлIа унафэ къыщащтат окрпарткомым и зэIущIэми. Абы зэритымкIэ, Къэбэрдейм и гуащIэрыпсэу-хэр политикэ, экономикэ, щэнхабзэ я лъэныкъуэкIэ хуэхьэзырщ Урысей Федерацэм и зы Iыхьэ хъуфыну. Абы къыхэкIкIэ окрпарткомым къигъэуващ а Iуэхур Советхэм я съезду мэкъуауэгъуэ мазэм екIуэкIынум щызэфIахын хуейуэ.
Апхуэдэуи хъуащ. Къэбэрдейм и Советхэм я IV съезду 1921 гъэм и мэкъуауэгъуэм и 11 — 13-хэм щыIам Iэтауэ щытепсэлъыхьащ а Iуэхум. Абы кърихьэлIа делегати 140-м щыщу 94-р адыгэт, 39-р урыст, 7-р нэгъуэщI лъэпкъхэм ящыщт. Къэбэрдейм къэралыгъуэ иIэным теухуауэ зэIущIэшхуэм и утыкум цIыху 20 къыщыпсэлъащ. Къатхъэн Назир, Абазэ Данил сымэ жаIэрт Къэбэрдейм иухуэн хуейр мыобласту, атIэ республикэу, арщхьэкIэ ар иджыри пасэIуэу къыщалъытащ зэхуэсым икIи Къэбэрдейр автономнэ область щхьэхуэу Горскэ республикэм къыхэкIыныр игъуэ дыдэу, ар цIыхубэ лъэIуу зэрыщытыр жаIащ.
А лъэхъэнэм Налшык зыгъэпсэхуакIуэ щыIэт Сталиныр. Абы съездым къыхуигъэхьа письмом итт: «Къуэш сэлам гуапэ фызох съездым кърихьэлIа делегатхэм. Си узыр къызэрыхъеям къыхэкIкIэ, фи лэжьыгъэм сыхэтыну Iэмал сиIэкъым, ауэ сэ гурэ псэкIэ сыфщIыгъущ икIи хуабжьу си гуапэщ Къэбэрдей щIыналъэ цIыкIур Урысейм и зы автономнэ Iыхьэ хъуну зэрыхущIэкъур. Лэжьыгъэ купщIафIэ фиIэну, хозяйственнэ IэнатIэхэм ехъулIэныгъэ щызыIэрывгъэхьэну сынывохъуэхъу. Сталин И.В.».
Къэрал унафэщIым и апхуэдэ дэIыгъыныгъэм мыхьэнэшхуэ иIэт ди щIыналъэм и дежкIэ. Абыи и лъэр нэхъри жан ищIауэ, Къэбэрдейм и Советхэм я IV съездым унафэ ищIащ РСФСР-мрэ ГССР-мрэ я пашэхэм Къэбэрдейм и гуащIэрыпсэухэм къабгъэдэкI лъэIукIэ — Къэбэрдейр автономнэ область ящIыну — зыхуагъэзэну, а Iуэхум теухуа доклад шэщIа абыхэм я пащхьэ илъхьэн хуейуэ. Апхуэдэ унафэр тэмэму икIи игъуэу къызэрилъытэмкIэ резолюцэ къищтащ РКП (б)-м и Налшык къалэ зэгухьэныгъэм и зэхуэсми.
Апхуэдэ дэфтэрхэр хуагъэхьэзырат 1921 гъэм бадзэуэгъуэм и 3-м екIуэкIыну РКП (б)-м и ЦК-м и Кавбюром и Пленумым. Абы хэтащ Кировымрэ Орджоникидзерэ. Къэбэрдеймрэ Горскэ республикэмрэ я лIыкIуэхэм ящIа докладхэм тепсэлъыхьа нэужь, пленумым унафэ ищIащ Къэбэрдейр Горскэ республикэм къыхэкIыну. Унафэм итт: «РКП (б)-м и ЦК-м и Кавбюром, Къэбэрдейм и гуащIэрыпсэухэм я лъэIур, Къэбэрдейм и окрисполкомым, окрпарткомым, Къэбэрдейм и депутатхэм я съездым, РКП (б)-м и Налшык къалэ зэгухьэныгъэм къыщащта дэфтэрхэр и лъабжьэу, къелъытэ Къэбэрдейр Горскэ республикэм залымыгъэкIэ хэгъэтыныр къемызэгъыу».
Къэбэрдейм и автономием ехьэлIа Iуэхугъуэхэм ВЦИК-м щытепсэлъыхьын мурадкIэ, 1921 гъэм шыщхьэуIум и 8-м Москва кIуащ Къэбэрдейм и лIыкIуэ гуп, Къалмыкъ БетIал я пашэу. ВЦИК-м и Президиумым 1921 гъэм фокIадэм и 1-м иригъэкIуэкIа зэIущIэм унафэ къыщащтащ Къэбэрдей автономнэ областыр къызэгъэпэщыным теухуауэ:
«1. Автономнэ Горскэ Социалистическэ Советскэ Республикэм РСФСР-м пыщIэныгъэ хузиIэ къэбэрдей лъэпкъым и автономнэ областыр къыхэгъэщхьэхукIын, мыпхуэдэ щIыналъэхэр, абыхэм къепха я мэзхэри хъупIэхэри я гъусэу:
а) Бахъсэн щIыналъэ — къуажэхэр: Каменномост, Сэрмакъ, Ашэбей Ипщэ, Ашэбей Ищхъэрэ, Зеикъуэ, Къызбрун I, Куба, Шэрихьэт, Къэрэгъэш, Къызбрун III, Алътуд, Ших-Измайловскэ, Кыщпэк, Старэ Крепость, Къызбрун II, Къулъкъужын Ипщэ, Къулъкъужын Ищхъэрэ, Дзэлыкъуэкъуажэ, Бахъсэн, Крем-Константиновскэ, Черниговскэ къутыр, Матвеевкэ къутыр, Николаевскэ 2-нэ къутыр, Петропавловскэ;
б) Налшык щIыналъэ — къуажэхэр: Налшык къалэ, Ново-Полтавскэ, Лашынкъей, Шэджэм I, Шэджэм II, Щхьэлыкъуэ, Нартан, Кэнжэ, Ново-Ивановскэ, Баксано-Курскэ, Вольнэ, Александровскэ лъэхъуэщыр;
в) Аруан щIыналъэ — къуажэхэр: Старэ Шэрэдж, Аруан, Псыгуэнсу, Жэмтхьэлэ, Къэхъун, Аушыджэр, Старэ Урыху, Старэ Лэскэн, Лэскэн II, Урыху, Шэрэдж Ищхъэрэ, Аргудан, Пришибскэ, Котляревскэ, Александровскэ;
г) Къэбэрдей цIыкIу щIыналъэ — къуажэхэр: Плановскэ, Курп Ипщэ, Дей, ХьэпцIей, Курп Ищхъэрэ, Арыкъ, Акъбащ, Неурожайнэ, Терскэ, Кизлярскэ, Гнаденбург, Раздольнэ, Сухотскэ къутыр.
Къэбэрдей автономнэ областым и Советхэм я I съездыр екIуэкIыхукIэ, властыр IэщIэлъщ Революцэ комитетым. Абы и къалэнщ областым и Советхэм я I съездыр икIэщIыпIэкIэ зэхуишэсыну. А съездым хихынущ губерние исполкомым и хуитыныгъэхэр зиIэ ГъэзэщIакIуэ комитет.
Къэрал кIуэцI IуэхухэмкIэ наркомымрэ Лъэпкъ IуэхухэмкIэ наркомымрэ я пщэ илъщ Автономнэ Къэбэрдей областым и гъунапкъэхэр щаубзыхукIэ сэтей къэхъу Iуэхугъуэхэр ягъэзэкIуэжыну.
Автономнэ Горскэ Социалистическэ Советскэ Республикэм къыхэкIыу Автономнэ Къэбэрдей областым хыхьа щIыпIэхэм я унафэр зэIэпыхыныр 1921 гъэм жэпуэгъуэм и 1 пщIондэ зэфIэгъэкIын».
А гъэ дыдэм и щэкIуэгъуэ мазэм Къэбэрдей Советхэм я съезд екIуэкIам Къэбэрдей Советскэ автономнэ областым и щыIэныгъэр нэсу къызэригъэпэщащ. А зэхуэсым хэтауэ лIыщхьэхэм ящыщщ ВЦИК-мрэ РКП (б)-м и ЦК-мрэ хэт, Кавказ Ищхъэрэ дзэ щIыналъэм и командующэ Ворошиловыр, Езанэ шуудзэм и командующэ Будёный, Кавказ Ищхъэрэ дзэ щIыналъэм и Дзэ советым хэт Бубнов, Тэрч областым и дзэ комиссар Белянкович.
Дыгъэгъазэм и 15-м РСФСР-м и ВЦИК-м деж щылажьэ Къэбэрдей представительствэ къызэрагъэпэщащ. Абы и къалэнт Къэбэрдейм и экономикэмрэ политикэмрэ епха Iуэхухэр къэрал къулыкъущIапIэ нэхъыщхьэхэм щыдигъэкIыну, щиубзыхуну.
КъэунэхуагъащIэ областым и Iуэхухэр тэмэму зэтеублэныр гугъуехь куэд зыпылъ лэжьыгъэ инт. Абы сыткIи зыкъыщIигъэкъуащ къэралым. Ди архивым хэлъ дэфтэрхэр щыхьэт зэрытехъуэмкIэ, а зэманым зэхэкъутарэ зи цIыхухэри мэжэщIалIэу щыта Урысейм хуабжьу зыкъытщIигъэкъуащ, ди Къэбэрдей къэралыгъуэр лъэ быдэкIэ увын папщIэ. 1921 гъэм фокIадэм и 2-м Лениным Iэ щIидзауэ щытащ ди щIыналъэм ахъшэ сом мелуани 5 къызэрыхуаутIыпщыр зэрыт унафэм. Апхуэдэу Къэбэрдейм зэман кIэщIым къриубыдэу къыIэрыхьащ промышленнэ оборудованэхэр, мэкъумэш техникэ, жылапхъэхэр, цIыхубэр зыхуеину хьэпшып зэхуэмыдэхэр.
КъыкIэлъыкIуэ илъэсым и пэщIэдзэм балъкъэр лъэпкъри лъэIуащ Горскэ республикэм къыхэкIыну. 1922 гъэм щIышылэм и 16-м РСФСР-м и ВЦИК-м диIыгъащ балъкъэрхэм я лъэIур икIи РСФСР-м хыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр автономнэ областыр къызэрызэрагъэпэщымкIэ декрет къищтащ. А унафэр занщIэу гъэзэщIа хъуакъым, сыту жыпIэмэ лъэпкъитIым я зэгухьэныгъэм и мардэхэмкIэ щыIэ Iуэху еплъыкIэхэр зэтехуэртэкъыми. Абы ехьэлIа зы гупсысэр щаубзыхуар Къэбэрдей-Балъкъэрым и Советхэм я I съезду 1922 гъэм дыгъэгъазэм и 6-м екIуэкIарщ.
Къэбэрдей, балъкъэр лъэпкъхэм я дежкIэ тхыдэ мыхьэнэшхуэ иIэт къэралыгъуэ зэрагъуэтам. Къэралым и кIуэцIкIэ щагъуэта увыпIэмрэ гулъытэмрэ нэхъри къаIэтат цIыхубэм яхэлъ жыджэрагъыр, абыхэм я къарури зэфIэкIри гъащIэщIэр ухуэным адэкIи хуиунэтIат. Къэбэрдей-Балъкъэрым и Советхэм я I съездым хэтахэм къабгъэдэкIыу Лениным хуагъэхьа хъуэхъу тхылъым итт Къэбэрдей-Балъкъэр щIыналъэр цIыкIуми, РСФСР-м и экономикэм, щэнхабзэм заужьыным хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщIыфын Iыхьэ ину къызэрыщIэкIынумкIэ псалъэ быдэ зэратыр.
УзэплъэкIыжмэ, къыжыIапхъэщ ди республикэм къикIуа тхыдэ гъуэгуанэр гугъуехьышхуэхэмкIэ, ехъулIэныгъэ лъагэхэмкIэ, социально-экономикэ текIуэныгъэ инхэмкIэ гъэнщIауэ зэрыщытар. Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ зы автономиеу зэрызэгухьам Iэмал къитащ щIыналъитIми я экономикэ лъэщагъыр, щIыуэпс хъугъуэфIыгъуэхэр зэуIуу къэгъэсэбэпынымкIэ, псом я щхьэжыращи, лъэпкъитIым я цIыхубэр гъащIэщIэр ухуэным зэгъусэу, я дамэпкъ зэкъуэту яужь ихьащ.
1922 — 1925 гъэхэм хэхауэ дриплъэнщи, ди щIыналъэм къэралыгъуэ щигъуэта а япэ илъэсиплIыр зы лIэщIыгъуэ псо ирикъуу къып-щохъу. Гур хохъуэ, ахэр къэзыIуатэ дэфтэрхэм уащыхэплъэкIэ.
Япэу къызэIуаха промышленнэ IэнатIэхэм ящыщщ Налшык, Прохладнэ, Бахъсэн къалэхэм щаутIыпщауэ щыта чырбыш-кхъуэщын заводхэр. Абы къыкIэлъыкIуащ Май къалэм щаухуа щIэп заводыр, Налшык дащIыхьа гидроэлектростанцыр, нэгъуэщIхэри.
Заужьырт щIэныгъэм, щэнхабзэм, гъуазджэм, лъэпкъ литературэм, хабзэхъумэ IэнатIэхэм. 1922 гъэм Налшык къыщызэIуахащ мэкъумэш IэщIагъэхэм щыхурагъаджэ техникум. ИужькIэ къызэрагъэпэщащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и прокуратурэр, къызэIуахащ совпарт школ, Ленин и цIэр зезыхьэ еджапIэ къалэ цIыкIу, педтехникум. Долинск лэжьэн щыщIидзащ цIыхуи 100-м зэуэ зыщагъэпсэхуфыну санаторэ. Налшыки областым и нэгъуэщI щIыпIэхэми жылагъуэ зэгухьэныгъэм зыщаужьырт. Къэбэрдей-Балъкъэрым и бзылъхугъэхэм я I съезд, партымрэ комсомолымрэ я конференцхэр екIуэкIащ, япэ пионер гупхэр къэунэхуащ, егъэджакIуэхэм, Iэщыхъуэхэм я совещанэ инхэр къызэрагъэпэщащ, бгырыс бзылъхугъэхэм я япэ клуб къызэIуахащ.
1923 гъэм Налшык къыщыдэкIащ адыгэбзэкIэ тха япэ тхылъыр, иужькIэ яубзыхуащ адыгэ, балъкъэр лъэпкъхэм я тхыбзэр, адыгэбзэм, балъкъэрыбзэм я алыфбейхэр къыдэкIащ.
Спортымрэ физкультурэмри зыужьыныгъэшхуэ щагъуэтащ Къэбэрдей-Балъкъэрым. 1923 гъэм Налшык япэу щекIуэкIащ «Физкультурникым и махуэр». КъыкIэлъыкIуэ илъэсым абы къыщызэрагъэпэщащ япэ областной спорт олимпиадэ. ФизкультурэмкIэ иIэ зыужьыныгъэхэмрэ зыIэригъэхьа ехъулIэныгъэхэмрэ къыхэкIыу Къэбэрдей-Балъкъэрым спортымкIэ и облсоветым Кавказ Ищхъэрэ дзэ округым къыбгъэдэкI саугъэт 1925 гъэм къыхуагъэфэщауэ щытащ.
ЩIыналъэм зыIэригъэхьэ ехъулIэныгъэхэм тепсэлъыхьырт 1922 гъэм къыщыщIэдзауэ илъэс зыбжанэкIэ къыдэкIа «Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ я къэщIэрэщIэжыныгъэ» политико-экономикэ икIи литературэ журналыр.
Апхуэдиз ехъулIэныгъэр зыIэрызыгъэхьэфар фэрэ дэрэ дяпэ ита ди нэхъыжьхэрщ, ди лъэпкъэгъу гуащIафIэхэрщ. Къэбэрдей-Балъкъэрым и къэралыгъуэр щызэфIэувэ лъэхъэнэм абыхэм зэрахьа лIыгъэ иным щыхьэт тохъуэ абы и къэрал ныпым щылыда дамыгъэ лъапIэхэр: Лениным и ордену 2, Жэпуэгъуэ революцэм и орден, Лъэпкъхэм я зэныбжьэгъугъэм и орден. Ахэр ди республикэм хуэфащэ дыдэу къратащ.
Илъэсхэр блэкIащ. Абыхэм я гъусэу тхыдэ гъуэгуанэ къикIуащ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэми. Къэралым и цIыху псоми я гъусэу абы иухуащ гъащIэщIэр, иужькIэ, ар ихъумэу, пэщIэтыфащ фашизмым. Лъэпкъхэр, цIыху щхьэхуэхэр кIуэцIрыкIащ политикэ репрессиехэм, зэхъуэкIыныгъэхэм я илъэсхэми зихъумэфащ. Сыту пIэрэ-тIэ апхуэдиз гугъуехьым ди лъахэгъухэр къезыгъэлыфар? Сэ къызэрысщыхъумкIэ, ар ди лъэпкъ хабзэхэмрэ нэмысымрэщ, щэнхабзэмрэ псэ къабзагъэмрэщ. Лъэпкъ 60-м щIигъу, зылI и быну, зэгурыIуэрэ зэдэIуэжу щыпсэуащ ди щIыналъэм, я анэдэлъхубзэр зырызми, я гупсысэр зым хуэунэтIауэ.
Иджырей лъэхъэнэм, политикэ, социально-экономикэ, щэнхабзэ я лъэныкъуэкIэ Iуэхугъуэшхуэр ди республикэм щыщекIуэкIым, мыхьэнэшхуэ иIэщ япэ итахэм къытхуахьа текIуэныгъэхэр тлъытэу, ди къэралыр, дыщалъхуа щIыналъэр нэхъри ефIэкIуэным ди IуэхущIафэхэр хуэдгъэпсу, мамырыгъэмрэ зэгурыIуэныгъэмрэ я бзэр тIурылъу абы ис лъэпкъ псори дызэдэпсэуным. ИтIанэщ фIыуэ тлъагъу ди Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и къэралыгъуэр нэхъри нэхъ лъэщыж щыхъунур.
Зыгъэхьэзырар
ЖЫЛАСЭ Маритэщ.
