Уэхъутэ зэшиблым я хъыбар
Зауэм и кIэр хьэдагъэщ
Уэхъутэхэ я лIакъуэ жыгыр зэзгъэпэщыжурэ ди унэцIэм епха сурэту, IуэрыIуатэ хъыбару, къэрал архив тхылъу куэд дыдэ къэзгъуэтыжыну си насып кърихьэкIащ. Краснодар, Владикавказ, Къэзан дэт къэрал архивхэм тхыгъэ гъэщIэгъуэнхэр къыщызгъуэтыжащ, абыхэм я ныкъуэр хьэрыпыбзэкIэ тхауэ.
Зи ужь сит IуэхумкIэ хуабжьу сэбэпышхуэ къысхуэхъуахэщ, си Iыхьлы гъунэгъухэм нэмыщIу, Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщ еджагъэшхуэхэу Махъсидэ Анатолэ (ахърэт нэху Тхьэм кърит), Йохъутэныдж Хьэсэн, Мамхэгъ Астемыр, нэгъуэщIхэри. Уэхъутэхэ ятеухуа тхыгъэ гъэщIэгъуэн я район газетым къытрыригъэдзауэ щытащ Мамхэгъ Астемыр: «Уэхъутэхэ я лъэпкъ жыгыр зэращIэжым шотландхэри ехъуэпсэнт», — жиIэу хэтт абы. ЩIыжиIэри мырауэ къыщIэкIынт — Уэхъутэхэр къызытепщIыкIа зэадэзэкъуэхэу зэкIэлъыкIуэ нэрыбгэ 21-м я цIэхэр, хьэрыпыбзэкIэ тха «хьэфэ тхылъым» къытратхыкIауэ, мыхъурхэр тегъэуауэ, лIэщIыгъуитIкIэ узэIэбэкIыжмэ ди дадэжьхэм ятха тхыгъэхэр, урысыбзэкIи зэдзэкIыжауэ, къэрал архивым къыщигъуэтат Астемыр. Газетым къытрыригъэдза тхыгъэри абыхэм ятриухуат.
Сэ куэд щIауэ «Уэхъутэ зэшиблым» я хъыбар зэхэсхырт, ауэ Iуэхур зэрыщыта дыдэр нэгъэсауэ къэсщIэну схузэфIэкIыртэкъым. Иджыблагъэ си насып къихьащ а хъыбарым и пэжыпIэр зэзгъэщIэну. ИкIи Урыс-Кавказ зауэжьыр зэриухрэ илъэсищэрэ ныкъуэрэ щрикъури къэблэгъауэ, а тхыгъэр хьэзыр хъуащ. Мы хъыбарым зи гугъу ищIым хуэдэ гуауэ, нэщIэбжьэ куэд ишэчащ адыгэ лъэпкъым, цIыху куэд хэкIуэдащ зауэжьым, генерал гущIэгъуншэхэм я цIэр ягъэIун, я бгъэм орденрэ медалрэ къыхрагъэIун щхьэкIэ, дамэтелъхэм телъ вагъуэр нэхъ ин ящIын папщIэ.
Дэтхэнэ зауэми и кIэр хьэдагъэщ, зауэм зэи фIы къихьыркъым. Зауэм, тхыдэм и напэкIуэцIхэу гузэвэгъуэкIэ гъэнщIахэм я гугъу пщIыжыныр сыт хуэдизу мыхьэлъэми, ди къэкIуэну гъащIэр дахэу зэтедухуэн папщIэ ди блэкIар тщIэн хуейщ. БлэкIар нобэм едгъапщэмэ, пщэдей дызэрыкIуэну гъуэгур къэтщIэфынущ.
Дунейр Тхьэм мамыру щигъэт, Тхьэм фIым дыхуишэ!
МЫ ХЪЫБАРЫМ щыщ Iыхьэр къысхуэзыIуэтэжар Уэхъутэ Мэщэрий Забытчэрий и къуэращ.
Иджырей Краснодар крайм и Мостовской, Отраднэ районхэр зыхуэзэ лъэныкъуэм деж 1825 гъэм зыгуэрхэм банк къахъунщIа хьэмэрэ дзэм къыхуаутIыпща ахъшэр ядыгъуа — тэмэму сщIэр къэралым и ахъшэ куэд а щIыпIэм зэрыщыкIуэдар аращ. ИкIи ар зыдыгъуа гупыр ягъуэтыртэкъым. Урысыдзэм щыщ Дон къэзакъ полкым и тIасхъэщIэх гупми унафэ къыхуащIауэ дыгъуакIуэхэм лъыхъуэхэрт. Псори зэрызехьэрт, ахъшэр зыдыгъуахэр ямыгъуэту.
Уэхъутэ Хьэсанэ. 1986 гъэ 1825 гъэм шыщхьэуIум и 12-м, Тхьэстыкъуей къуажэу Уарп Iуфэм Iусыр Инжыджышхуэ псыхъуэмкIэ урысхэм къыщагъэIэпхъуэнум зы махуэкIэ и пэ иту, Уэхъутэ зэшиблыр Семэныбг лъапэм деж мэкъу щеуэну, щызэтралъхьэну, нэгъуэщI унагъуэ губгъуэ лэжьыгъэ гуэрхэр ягъэзэщIэну ежьат. Пщэдджыжьым жьы дыдэу зыкъаужьат зэкъуэшхэм. Къуажэ къыздыдэкIами иджыри ящIэртэкъым урыс администрацэм къуажэр игъэIэпхъуэну унафэ зэрищIам. Абы къыхэкIкIэ, мамыр лэжьыгъэ къызэрыгуэкIхэр ягъэзащIэрт къуажэдэсхэм. А зэрыжысIам хуэдэуи, Уэхъутэ зэшиблри я Iуэху иужь ихьэжащ. Шыхэр игъэхъунщ, пщыIэм щыIэуэлъэуэнщ, псынэпс щIыIэ къытхуихьынщ, гъуэмылэми кIэлъыплъынщ, жаIэри Уэхъутэхэ я зы щIалэ цIыкIу, ХьэсэнкIэ еджэу, здащтащ. ЩIалэ цIыкIум илъэс 12 и ныбжьынут, зэшиблым ящыщ зым и къуэт. ЩIалэ жан, губзыгъэ цIыкIур шы щхьэхуэ тест икIи нэхъыжьхэм закъыкIэримыгъэхуу ишри адрей шыхэм ядэущу ядэкIуэрт.
Семэныбгым и дыгъафIэ лъэныкъуэмкIэ щагъэзэщIэну лэжьыгъэм зыхуагъэхьэзырауэ, пщэдджыжь нэхущым Дон къэзакъ полкым и тIасхъэщIэх гупыр къыкъуэцIэфтащ бгы къуагъым. Жэщым тIасхъэщIэх ежьарэ ар къадэмыхъуауэ къагъэзэжауэ къэкIуэжу арат ахэр я полкым. А Iуэхури ахъшэр зыдыгъуахэр къагъуэтыным епхат.
ТIасхъэщIэххэм адыгэ шу гупыр къыщалъагъум гурыщхъуэ ящIащ кIэзонэ ахъшэр зыдыгъуар ахэрауэ. Ауэ щеплъыпэм, гупым щIалэ цIыкIур зэрахэтым гурыщхъуэр трихыжат. ИтIани егупсысыжхэри: «Дыгъу Iуэхур мыбыхэм ятеткъуэ щIэмыхъур сыт? АбыкIи ди дамэтелъхэм зы вагъуэ хедгъэгъэхъуэнщ», — жаIэри, фIэгъэнапIэ ящIащ гупыр икIи къэзакъхэм абыхэм фочкIэ яхэуэу щIадзащ. АрщхьэкIэ тIасхъэщIэх гупыр мащIэт зэрыхъур — нэрыбгибл нэхърэ нэхъыбэтэкъым. Зэшиблри фочкIэ зэщIэузэдат икIи, адыгэхэр къызэримыкIуэтым къэзакъхэр щыгъуазэти, унафэ ящIащ Лабэ Iуфэм Iус хохол къэзакъ полк гъунэгъум хъыбар ирагъэщIэну, ауэ я дэIэпыкъуэгъухэр къэсыху ямыутIыпщу, фоч къауэ-науэкIэ мы гупыр зэтраIыгъэну.
Уэхъутэ Кулэ. 1958 гъэ Зэхэуэм щыщIидзэм, адыгэхэм псынщIэу Семэныбг лъапэм зыщагъэбыдащ. Уэхъутэ зэшиблыр зэчэнджэщри, я гъусэ щIалэ цIыкIу Хьэсэн унафэ хуащIащ, шым тетIысхьэу Семэныбгым и къуэкIыпIэ лъэныкъуэмкIэ къекIуэкIыурэ, абы и щхьэм дэкIыурэ щыгум и хъуреягъкIэ къижыхьыну. Къэзакъхэр къаплъэмэ, щIалэр бгыщхьэм ирижэу, зэм щхьэрыхъуэн хужьыр и щхьэм фIэлъу, зэми щIакIуэ фIыцIэр теубгъуауэ — апхуэдэурэ и теплъэр зэрихъуэкIыу ирагъэлъагъуу къэзакъхэм гупышхуэ къапэщIэту къыфIагъэщIыну хуейуэ арат. ИкIи жраIащ Хьэсэн цIыкIум:
— Апхуэдэурэ фочауэ макъ зэхэпхыху бгыщхьэр хъурейуэ къэжыхь. Фочауэ макъ зэхыумыхыж хъумэ, бгым ехыж, псыкъуэладжэмкIэ дэуви, жылэм гъэзэж, дэ зэшиблыр дызэрыщымыIэжымкIэ хъыбар къуажэм ягъащIэ.
Хьэсэн цIыкIур шым трапхащ, зыгуэркIэ абы къемыукIуриехын папщIэ.
Зэшхэм ящIа унафэр IуэхугъуитIым теухуат: япэрауэ, щIалэ цIыкIум и гъащIэр хъума хъунут; етIуанэрауэ, адыгэхэр гупышхуэ хъууэ къафIэщIмэ, къэзакъхэр IукIыжынкIэ хъунут.
ЩIалэщIэм нэхъыжьхэм унафэ къызэрыхуащIам хуэдэу, Семэныбгым дэкIри, бгыщхьэм и хъуреягъыр шууэ къижыхьу щIидзащ, кIий-гуо макъ гуэрхэмкIи закъригъащIэу.
Ар зылъагъу тIасхъэщIэххэм я фIэщ хъуащ нэрыбгиблым зэрамызакъуэр, иджыри зы гупышхуэ бгыщхьэм щызэрызехьэу тету къащыхъуащ. ТIасхъэщIэх гупым щыщу тIур хъыбарегъащIэ яутIыпщати, мыдрейхэм адыгэхэр ямыгъэпIэтIауэу яIыгъыну мурад ящIащ.
Хохол къэзакъ полкыр къэмыс щIыкIэ зэкъуэшхэм ящыщ зыр къаукIащ. ТIасхъэщIэх гупым и тхьэмадэр ежьат, Уэхъутэ зэкъуэшхэм гъэпщкIуауэ къапикIухьу, абыхэм нэгъуэщI лъэныкъуэкIэ къащыхэуэн и гугъэу. Ауэ зэшхэм ящыщ зым абы гу лъитэри, мывэ къуагъхэм закъуигъапщкIуэурэ пежьащ икIи тхьэмадэм и мурадыр Iэпиудащ. Къэзакъ гупым и тхьэмадэм адыгэхэм къатригъэпса и фочыр зэрыIэщIэлъу напIэзыпIэм и псэр итащ.
Хохол къэзакъ полкыр къыщысам шэджагъуэ нэужь хъуат, абы ирихьэлIэу, зэрыжысIам хуэдэу, нэрыбгэ зырыз лъэныкъуэ къэс яукIат. ТIасхъэщIэххэм полкым и дзэзешэм жраIам тету, адыгэхэр гупышхуэ хъууэ къафIэщIри, къэкIуахэм топышэкIэ зэрыуэн гуэрхэри къалъэфат. Зэзэуэныр нэхъ щIэгъэхуэбжьа хъуащ, ауэ нэрыбгих къэнар полкым пэлъэщынт? ИтIани, бгыщхьэм щекIуэкIыр зымыщIэ къэзакъхэр адыгэхэм ебгъэрыкIуэн шынэхэрт.
Зэшиблым ящыщ зым шэтемыгъахуэ дыуэ фIэлъу щытащ. Зэших къэнэжам ящыщу тхур хохол къэзакъ къэкIуахэм яукIащ, абыхэм къэзакъхэм ящыщ зыкъоми здахьащ, зыгуэрхэми уIэгъэ ягъуэтащ. ЗэрыжаIэжымкIэ, зэшиблым ящыщу псэууэ къэнар шэтемыгъахуэ дыуэ зыпщIэхэлъа закъуэращ. Ауэ и къуэшихыр яукIауэ, абы и закъуэ къуажэм къигъэзэжынутэкъым. Шэ къытезымыгъахуэ дыуэ иIэу, ямыукIыххэну щытми, адыгэ гъэсэныгъэ щыпкъэ зыгъуэта, лIыгъэ зыхэлъ щIалэм и къуэшхэм ялъ имыщIэжу къуажэм къигъэзэжынутэкъым. Ялъ хуэмыщIэжми, ар и псэр пыту къэкIуэжынутэкъым. Къэзакъхэм къаIэщIэкIыу жылэм къыдыхьэжауэ щытами, къуажэдэсхэм абы фэ ираплъыжынтэкъым, езыри цIыхухэм яIуплъэжыфынтэкъым.
Мыбдежым сигу къэкIыжащ Лермонтов Михаил итха «Беглец» («КIуэрыкIуэсэж») поэмэм хэт Хьэрун и адэми и къуэшхэми я хьэдэхэр бийм я хэутэну къигъанэу, зауэм къыIужыжу я унэм къыщыкIуэсэжам, абы и анэ дыдэм нэлат къызэрырихар.
Зи закъуэу къэна щIалэм и къуэшихыр щаукIым, щIакIуэ фIыцIэр иубгъури, абы теуващ. Шэтемыгъахуэ дыуэр зыпщIэхихри лъэныкъуэкIэ игъэтIылъащ, абы икIи зимыгъэпщкIуу, и гупэр бийм хуэгъэзауэ уващ. Фочыпэр щIым хэтIауэ къыбгъэдэту, фоч лъэдакъэр Iэ ижькIэ иIыгъыу, и Iэ сэмэгури, абыкIи зыри зэримыIыгъыр къэзакъхэм яригъэлъагъу хуэдэу, и Iэгур зэIухауэ уващ. ЩIалэм зимыгъэпщкIуу, сабыру щыту щалъагъум, къэзакъхэр Iэнкун хъуащ. Хохолхэм я тхьэмадэм унафэ ищIащ фочыуэр щагъэтыну.
Сэ сщIэркъым а щIалэм игу къэкIар, ауэ адэкIэ Уэхъутэ Хьэсанэ 1984 гъэм къиIуэтэжам фезгъэджэнщ. Мы хъыбарыр Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и музейм и щIэныгъэрылажьэ гупым экспедицэ къызэрагъэпэщри, Беслъэней къуажэм диктофонкIэ щатхауэ щытащ. Мыхэр зытхыжа экспедицэм хэтащ Зэубыд Иринэ Хьэсэмбий и пхъур, Хьэбэчыр Хьэбибэ Адэмей и пхъур, Хъуран Щыхьамбий Щахьалий и къуэр. ФIыщIэ гуапэ яхузощI а экспедицэм хэтахэм, хъыбар гъэщIэгъуэныр зэрахъумам папщIэ.
Уэхъутэ Мэщэрий Щамил и гъусэу. 1997 гъэ А ГУПЫМ ятхыжахэм щыщ Iыхьэу Тхьэстыкъуей къуажэм теухуа хъыбарым хэтщ Уэхъутэ зэшиблым я хъыбарри. Мыбдежым Уэхъутэ Хьэсанэ къызэриIуэтэжа дыдэм хуэдэу къыщызохь, къытригъэзэж псалъэхэри, урысыбзэ псалъэ къыхигъахуэхэри зэзмыхъуэкIыжу.
Уэхъутэ Хьэсанэ: «…Уарп къыдахужри мис мыбдеж (Инжыджышхуэ псыхъуэм — У. А.) къахуащ (Тхьэстыкъуей къуажэр — У. А.).
Иджы ар къыщыдахуну махуэм ипэрей махуэм, Уэхъутэ зэшиблкIэ йоджэ, зэшиблыр щакIуэ кIуауэ ар къыдэзыхуну полкым и разведкэр абы къыIуощIэ. КъыщыIущIэм, Iэщэ зыIыгъ зэшиблымрэ разведчикхэмрэ зэзауэу щIадзащ.
Разведчикхэм командир взводу яIар яукIащ. Езым ящыщи зы къаукIащ. АтIанэ еуэри, абы зызэпагъазэри Лабэ зэпрыкIыжащ, Лабэ къыпыщыст полкри, полкым хъыбар ирагъэщIэну. Хъыбар ирагъащIэри, ахэри къызэхуэсащ. Еуэри, ахэри къежьэри… ЩIалэ цIыкIу ящIыгъут, щIалэ цIыкIу гуэрэ, Уэхъутэ зэшиблым. ЩIалэ цIыкIу ящIыгъути, щIалэ цIыкIур еуэри, илъэс 12-м итт, Хьэсэн цIыкIукIэ еджэу. Ар, йоуэр аби, а Семэныщхьэм драшейри, а Семэныщхьэм мыбыкIи укъыдэкIуеифынукъым, мыдреймкIи укъыдэкIыфынукъым, модреймкIэ укъэкIуэн мыхъумэ. ЩIалэ цIыкIур абы къыдрашейри, шым трапхэри, иджы а бгыщхьэм деж мыбыкIэ укIуэмэ мыбы къамылъагъуу, мыбыкIэ кIуэмэ мыбдеж къыщалъагъуу, щIалэ цIыкIур шым трапхэри унафэ хуащIащ: «Иджы фоч гъауэ щыIэхункIэ мыр къэжыхь», жраIащ. Еуэри ар трапхэри, итIанэ фоч гъауэ щымыIэж хъумэ, мис мыбыкIэ уехыжынущи, къуэладжэмкIэ жылэм укIуэжыну, жаIащ. Абы укIуэжынущи, дыщыIэжкъыми хъыбар ягъащIэ, жаIэри, унафэ хуащIащ.
ЗэрыжаIам хуэдэу, щIалэ цIыкIур абы трагъэувэри езыхэр абы ехыжащ, зыдгъэхъеймэ хьэлэч дащIынущ жаIэри. Мохэм ятекIуэн яфIэщIащ. АрщхьэкIэ полкыр къыкъуэкIри, а полкыр, еуэри, куэдрэ яхьынт, зыр яукIагъэххэти, адрей хыр къэнати, тхур яукIащ. Адрейр ямыукIыу къэнащ, яубыдащ ар. Яубыдыр аби, Iэщэм шэ имылъыжмэ, атIэ сыт ищIэнур? Мэ, си Iэщэр фызот, сэ сыщIывэмыуар аращ, фэ сывэкIуну арат сэ сыщIывэмыуари, фэ сдавать зыфхузощI, мэ. Дэнэ щыIэ фи полководецыр, жери.
— Мис мыращ.
— Мыр полководец? — жери еуэри иукIащ абыкIэ.
Еуэри арикI езыр ямыукIыу къэнэнт? Ари яукIри, ар пщыхьэщхьэм къэхъуащ, пщэдджыжьым еуэри жылитIри къыдахури мис мыбдежым къахуащ, хьэдэхэри илъу. Хьэдэхэри илъу мыбдежым къахури, мыбдежым бгъуэш цIыкIу гуэр иIэти, зэшиблри а бгъуэш цIыкIум деж щIалъхьащ.
ТхьэстыкъуеищIри абдежым къыщынащ. Абы иужькIэ Бэгъупсри къэкIуэжащ, Лабэ къикIыжри…».
«КIэзонэ ахъшэр зыдыгъуа гупыр къэдубыдащ», — жаIэу хохол полкым хъыбарегъащIэ кIуахэм жаIар щызэхихым, полкым и дзэзешэр гуфIащ:
— Мы Iуэхугъуэм си щхьэкIэ сыхэтынщ, псори зылъыхъуэ дыгъуакIуэхэр сэ къэзубыдауэ, ахэр къызэрызубыда щIыкIэр нэхъри гъэдэхауэ я пащхьэ ислъхьэнщ рапорткIэ! Мис иджы си «вагъуэр» къикIынущ мыбдеж, гъуэгу тэмэм сытеуващ, — жиIэу гуфIэу къыщIэкIынт дзэзешэр.
Шэтемыгъахуэ дыуэ зыпщIэхэлъа щIалэм полкым и дзэзешэр хьэдрыхэ гъуэгум тригъэуващ. Ар щыпкъэу абы и дежкIэ гъуэгу тэмэму къыщIэкIынт.
Уэхъутэ Хьэсанэ и хъыбарым Мэщэрий къиIуэтэжар пызгъэувэжынщ. Хьэсэн цIыкIум нэхъыжьхэм къыжраIар игъэзэщIащ, Семэныбг лъапэм щекIуэкIам щыщи илъэгъуащ. Фоч уэ макъ къэмыIуж хъуа нэужь, Хьэсэн цIыкIур бгыщхьэм къеплъыхри, зэшиблым ящыщу ебланэу къэна, шэтемыхуэ дыуэ зыпщIэхэлъу щыта и адэ къуэшыр къэзакъхэм зэраукIар илъэгъуащ. И нэпсхэр къежэхыу щIалэщIэм зыкъызэпигъазэри бгым къехыжащ икIи псы къуэладжэм дэтурэ шууэ къуажэм къэкIуэжащ. Зэщыджэу гъыуэрэ хъыбар гуауэр и анэм, и Iыхьлы къызэхуэжэсахэм яжриIэжащ.
ЩIалэхэм зыкъаIэтри, къэзакъхэм зэтраукIа зэшиблым я хьэдэхэр къуажэм къашэжащ. Нэху щыгъуэм къэзакъ полкыр къытеуэри, Тхьэстыкъуей къуажэр я щысыпIэм ирахуащ, Инжыджышхуэ псыхъуэм къыдахуэри, абдеж щагъэтIысащ.
Х ЬЭСАНЭ ЭКСПЕДИЦЭМ яхуиIуэта хъыбарым епхауэ къэзгъэлъэгъуэну сыхуейщ, Уэхъутэ зэшиблыр а зэ- маным щакIуэ кIуауэ зэрыщымытар, атIэ губгъуэ лэжьыгъэ Iуэхут абыхэм зэрахуар. Апхуэдэу къыщIэслъытэр мыращ:
1. Япэрауэ, адыгэхэм, дэ зэрытщIэмкIэ, щакIуэ хабзэ лъагэ яIащ икIи шыщхьэуIу мазэр щэкIуэгъуэ мазэкъым. Зэшиблыр зэгъусэу щакIуэ ежьэнутэкъым, щэкIуэгъуэр къэмысауэ. ЩэкIуэгъуэ зэманыр бжьыхьэрт зыхуэзэр. ЩIэжьейхэм я щхьэ япIыжыф щыхъу зэманырт адыгэхэр щакIуэ щыкIуэр, псэущхьэ шырхэм я анэхэр къащэкIумэ, ахэр быдзышэ хуэмыныкъуэжын хуэдэу. Ари щакIуэ щIэкIуэр я щхьэ закъуэ щхьэкIэтэкъым е джэгуакIуэу, загъэпсэхуну аратэкъым. АтIэ къуажэдэсхэм лы хузэрагъэпэщырт, хуагуэшырт, щIымахуэм яшхынур къащэкIурт. Нэхъ къулейсызхэм, фызабэхэм яхурикъун лыи хуагуэшырт. КъащэкIуари щIэх мыкIуэду хъума зэрыхъунум хуэдэу, бгъуэ ящIынур бгъуэ ящIырт, ягъэгъурт. А псори тэмэму зэфIагъэкIын щхьэкIэ, щакIуэ кIуахэр, пщыIэ ящIырти, махуэ бжыгъэкIэ мэзым щIэст. Абы къыхэкIкIэ щэкIуэгъуэ зэманыр зытехуэр ноябрь мазэращ, адыгэбзэкIэ а мазэм зэреджэри «щэкIуэгъуэ» мазэщ.
2. ЕтIуанэрауэ, Хьэсэн щIалэ цIыкIур щакIуэ кIуэхэм здащтэнутэкъым, афIэкIа ныбжь имыIэу. ЩакIуэ кIуэхэм хьэ я гъусэ хабзэт. Ауэ хъыбархэм зыщIыпIэ дежи къыхэщыркъым абыхэм хьэ я гъусэу.
3. Ещанэрауэ, сэ стхыжа хъыбарыр къысхуэзыIуэтэжар Уэхъутэ Хьэсанэ и къуэш нэхъыжь дыдэ Забытчэрий и къуэ Уэхъутэ Мэщэрийщ. Уэхъутэ Сэхьид бын пщыкIуз иIэти, нэхъыжь дыдэр Забытчэрийт. Хьэсанэ бын еянэт. Согугъэ мы хъыбарыр Забытчэрий нэхъыфIу ищIэжу щытауэ, ауэ щыхъукIэ, абы и къуэ Мэщэрий жиIэм дзыхь хуэпщI хъунущ. Мэщэрий трегъэчыныхь Уэхъутэ зэшиблыр губгъуэм щылэжьэну дэкIауэ зэрыщытам икIи а зэманым къэрал казнам щыщ ахъшэр зыдыгъуахэм къэзакъхэр зэрылъыхъуахэми, ар адыгэ зэшиблым къытралъхьэну абыхэм унафэ зэращIами.
4. Уэхъутэ зэшиблым дыгъуэн Iуэху зэрахуауэ зэрыщымытар къегъэлъагъуэ абыхэм щIалэщIэ цIыкIу зэрагъусам. ХъунщIакIуэ ежьэ гупым сабий здрашажьэркъым. Хьэкъи лажьи зимыIэ зэшиблыр къэзакъхэм яукIащ, дыгъу Iуэхур абыхэм тралъхьэу езыхэми щытхъу къахьын я гугъэу.
Уэхъутэ Хьэсанэ жиIахэм ныкъусаныгъэ мащIэ хэслъэгъуауэ щытми, сэ къэслъыхъуэм епхауэ Уэхъутэ Хьэсанэ нэхъ гъэщIэгъуэныжу хъыбар къытхуигъэнащ.
Уэхъутэхэ я къекIуэкIыкIар, ди лъэпкъ жыгыр зэзгъэпэщыжырти, ди нэхъыжьхэм къащIэна тхыгъэхэр, сурэтхэр здызэхуэсхьэсым, Уэхъутэ Хьэсанэ и къуэрылъху Руслан и адэшхуэм и сурэтхэм я гъусэу зы тхылъ цIыкIу (записная книжка) къызитащ, зэ еплъыгъуэкIэ мыхьэнэшхуэ зэптын хуэдэу щымыту. Ауэ а тхылъ цIыкIур си дежкIэ уасэшхуэ зиIэу къыщIэкIащ. Япэрауэ, абы къыщызгъуэтащ Уэхъутэ зэшиблым ятеухуа хъыбару Хьэсанэ итхыжар. Зэшиблым я цIэхэри, абыхэм хуауса гъыбзэри, ар зыусам и цIэри, зэкъуэшхэм я шыпхъу закъуэм и цIэри а Iэрытх цIыкIум иту къыщIэкIащ.
Аращи, мыбдеж щызотхыж тхылъ цIыкIум итхэм ящыщ зы Iыхьэ, Уэхъутэ зэшиблым ятеухуауэ.
Тхылъ цIыкIум и зы напэкIуэцIым ди адэшхуэхэм я цIэхэр къыщрибжэкIа нэужь, къыкIэлъыкIуэм Хьэсанэ щетх Уэхъутэ зэшиблым я цIэхэр, щаукIа щIыпIэцIэхэр, щаукIа зэманыр:
«Семэн лъапэм деж щаукIа Уэхъутэ зэшиблыр:
Сыхьэткэрий
Умар Нэшхуэ
Бланэжь
Хъурей ЦIыкIу
Мазанэ
Мусэ
Абу Назэ
Мыхэр щаукIар Семэн бгы лъапэм и дежщ. Августым и 12-м 1825 гъэм, гъубж махуэм. Хабзэу къэнащ а махуэр Уэхъутэхэ я махуэ щыгъуэу».
СЭ СОЩIЭЖ гъубж махуэм и хъыбар гуэр. А махуэм Уэхъутэхэ ди унагъуэхэм IуэхущIэ, Iуэхушхуэ къыщыдмыIэту щытащ. Ауэ Уэхъутэ Хьэсанэ и тхыгъэм и пэжагъыр къэсщIэн щхьэкIэ, сымыщхьэхыу 1825 гъэм и махуэ- бжыр къэзгъуэтащ. 1825 гъэм и махуэбжымкIэ шыщхьэуIум и 12-нэ махуэр мэрем махуэм тохуэ. Абы къыхэкIкIэ, Уэхъутэ Хьэсанэ махуитIыр зэхигъэзэрыхьауэ си гугъащ. Гъубжым IуэхущIэ къызэредмыхьэжьэр шыщхьэуIум и 12 махуэм ирипхауэ къысщыхъуащ. Гъубж махуэм и Iуэхур щхьэхуэу, августым и 12-нэ махуэу Уэхъутэ зэшиблыр щаукIар щхьэхуэу си гугъэт. ИтIанэ сигу къэкIыжащ Юлиан и махуэбжымрэ иджырей махуэбжымрэ зэрызэщхьэщыкIыр.
Абы теухуауэ Интернетым итыр мыращ:
«Юлиан и махуэбжым, урымым и пащтыхь Цезарь Юлий иджырей эрэм и 45 гъэм хабзэу къищтауэ щытам, щыуагъэ тIэкIу хэлъу къыщIэкIащ. ИлъэскIэ дызэджэу (ЩIым Дыгъэм и хъуреягъыр зэ къызэрикIухь зэманыр) къыщапщытэм щыуагъэ хагъэхуащ, дакъикъэ 11-рэ секунд 14-кIэ гъэр нэхъ кIыхьу».
Илъэс минрэ щитхум и кIуэцIкIэ ХIII лIэщIыгъуэм махуищ хагъэхъуэжауэ щыт пэтми, илъэс минрэ щитхум и кIуэцIкIэ жэщипщI-махуипщIкIэ зэщхьэщыкIащ махуэбжхэр. Абы къыхэкIкIэ 1582 гъэм урым папэ Григорий XIII унафэ къихьащ а махуипщIыр махуэбжым хигъэкIыну; «Григорианский календарь» («новый стиль») жыхуэтIэ махуэбжыр КъухьэпIэ Европэм и къэралыгъуэ куэдым къащтащ, иужькIэ Америкэри абы хуэкIуащ. Ауэ абы Урысейр арэзы техъуакъым икIи Юлиан махуэбжым тету къэнащ. МахуэбжыкIэщIэр Урысейм къыщищтар 1918 гъэрщ, Совет властыр щытекIуаращ икIи абы щыгъуэм махуэбжхэр жэщ-махуэ 13-кIэ зэщхьэщыкI хъуат.
Аращи, етIощIанэ, тIощIрэ езанэ лIэщIыгъуэхэм я махуэбжхэм жэщ-махуэ 13-р къыдедзэ, епщыкIубгъуанэ лIэщIыгъуэм ар жэщ-махуэ пщыкIутI хъууэ щытащ. Апхуэдэ махуэбжым щыдгъэзэжкIэ, Уэхъутэ Хьэсанэ итхыжар пэжу къыщIокI: шыщхьэуIум и 12-нэ махуэр гъубжым техуэу щытащ.
Ауэ си дежкIэ нэхъ гъэщIэгъуэныр аратэкъым, нэхъ гъэщIэгъуэныр Уэхъутэ Хьэсанэ и Iэрытххэм гъыбзэм и псалъэхэри хъума зэрыщыхъуарт, ар зыуса цIыхубзми, зэшиблым я шыпхъу закъуэми я цIэхэр наIуэ къысхуащIат. А цIэхэр гъыбзэм къыхэзгъуэтэжащ, езы гъыбзэми Уэхъутэ зэшиблым я кIуэдыкIэ хъуар къигъэлъэгъуэжащ.
Мис а гъыбзэм и псалъэхэр:
Дон къэзакъыжьхэм фэ фи топышэжьым
Семэн джабэжьыр къызэщIегъэсысэ,
Уэхъутэ зэшиблыр щаукIа махуэм
ЩIылъэ къатиблыр къызэщIэсысат.
Дон къэзакъыжьхэм фэ фи топышэжьыр
Семэныщхьэ къыщогъуагъуэ.
Уэхъутэ зэшиблыр щаукIа махуэм
ЩIылъэ къатиблыр къызэщIэгъуэгъуат, жи.
Пщэдджыжь дыгъэ къыкъуэкIыгъуэм
Къуажэр Уарп псыхъуэм уэр дыкъыдохутэкIэ,
Инжыджышхуэ псыхъуэми уэр дыкъахутэкIэ,
Хуей нэщIыжьыми дыкъырахуэт.
Уарп псыхъуэми дыкъыщыдаху махуэми
Уэр дэ ди сабийхэри зэщIогъуагэ,
ЛIыжь-нэуэжьхэри къызэщIогурымэ.
Дон къэзакъыжьхэри, уэр сэрмахуэ,
Хохол къэзакъыжькIэрэ къагъэнщI.
КхъэщIэу къызэIуахари
Уэхъутэ зэшиблымкIэ уэр дэ догъэнщIтэкъэ.
Тхьэзэртыкъуеишхуэри, уэр сэрмахуэ,
Инжыджышхуэ псыхъуэми уэр дыкъыдахуэртэкъэ,
Дохъушыкъуей тIэкIури къыткIэлъагъэсри,
Iуащхьэ Гуэсыжьыми1 кIэрагъэтIысхьэр.
Бжьыней Ланэм гъыбзэр къеус,
Уэхъутэ зэшиблым я шыпхъууэ КIуэкIужри
Гъыбзэм къыдожьуйтэкIэ.
Хьэсэн цIыкIу — дэ ди щIалэ цIыкIум
Семэныщхьэ хуей нэщIыр хъурейуэ къижыхьыгъэм
Дон къэзакъыжьхэри гузавэу зэрыIуохуж.
Дыкъадзыхь жаIэурэ IуокIуэтри,
Нэхущ нэгъунэ щосхэри, жьыуэ жылэм ятоуэ.
Къадзыхьри къыдахуащ а махуэ дыдэм,
Инжыдж къынагъэсри къыдаутIыпщхьэр.
ШЫЩХЬЭУIУМ (АВГУСТЫМ) и 12 махуэм Тхьэстыкъуей къуажэр Уарп псыхъуэм къыдахуу Инжыджышхуэ псыхъуэм къыщагъэтIысым, кхъэщIэу зэIуахам япэ дыдэу щагъэтIылъахэр Уэхъутэ зэшиблращ. Аращ гъыбзэми жиIэр:
«КхъэщIэу къызэIуахари
Уэхъутэ зэшиблымкIэ уэр дэ догъэнщIтэкъэ».
Абы къыхэкIкIэ а кхъэми «Уэхъутэхэ я кхъэкIэ» еджэу щытащ. Абы къыдэкIуэу жысIэнщи, иужькIэ Уэхъутэ НэIиб (1850 гъэм къалъхуащ), сэ си дадэжьым, Беслъэней субэтносым и словесный суду (хьэкумыщIэу) щытащ. Абы езым и мылъкукIэ къуажэ мэжджытым нэмыщI, ди лIакъуэм щхьэкIэ щхьэхуэу иригъэщIауэ щытащ мэжджыт. Уэхъутэу къуажэм дэсым я дин Iуэхухэр абдеж щызэрахьэрт, езыхэм я ефэнды, езыхэм я муIэзин яIэжу. А мэжджытми зэреджэр «Уэхъутэхэ я мэжджытт». Ауэ а мэжджытым и хъыбарри щхьэхуэщ икIи гъэщIэгъуэнщ.
Сэ сщIэрт, Уэхъутэ Исхьэкъ ипхъу Кулэ (Лъостэнкъулхэ я нысэщ, 1933 гъэм къалъхуащ, Тхьэм куэдрэ тхуигъэпсэу) къиIуэтэжауэ, Уэхъутэ зэшиблым я шыпхъу закъуэм и хъыбарыр. Абы и цIэр иджыщ къыщытщIар — КIуэкIуж. КIуэкIуж и дэлъхухэр щIалэ бланэхэт, щIалэ дахэхэт, лIыгъэ зыхэлъхэт. Я шыпхъу закъуэр абыхэм я бланагъэм, дахагъэм, я лIыгъэм, цIыхугъэрэ гулъытэу яIэм иригушхуэрт. Дэтхэнэ зыми хьэл-щэн зырыз яIэу щытми, псоми зэхуэдэу фIыуэ ялъагъурт я шыпхъу цIыкIур, дэтхэнэми игъафIэрт я шыпхъу закъуэр. Апхуэдэурэ гъэфIауэ къэхъуа, гулъытэрэ дэлъху лъагъуныгъэкIэ гъэнщIа КIуэкIужым и дунейр зы махуэм къытеункIыфIащ: и дэлъхуиблыр къэзакъыжьхэм яукIри, зы махуэми я хьэдэхэр къашэжащ. А махуэм щыщIэдзауэ и гъащIэр пыхьэу ихьащ КIуэкIуж. Уеблэмэ, гъуэлъыпIэ зы жэщ яхуигъуэлъхьэжакъым, унэ лъэгум пIуаблэ тедзауэ абы телъурэ, и гъащIэр ихьащ. ЩIыгум телъмэ, фIыуэ илъагъу и дэлъхухэм нэхъ япэгъунэгъуу къыщыхъужырт. ЖэщкIэ бжэрэ Тхьэм елъэIуу, и нэпсыр къежэхыурэ и щхьэнтэр псыфу, и дэлъхухэр игу имыхуурэ и гъащIэр ихьащ. МахуэкIэ Бжьынейхэ Ланэ деж кIуэрт, елъэIурти гъыбзэр жригъэIэрт, езыри щыдежьукIэ, и нэпсыр хуэмыубыду, и гъащIэр игъэкIуащ. ЛIы дэкIуэни ауи игу къэкIакъым. Апхуэдэурэ и дэлъхухэм я гукъеуэм ихьыжащ зэшиблым я шыпхъу закъуэр. Ари а кхъэ дыдэм щIалъхьэжащ.
А кхъэр здэщытыр зыщIэр нобэ мащIэщ. Ар Беслъэней къуажэм и псы щхьэлыжьу щытам ипщэкIэ, Уэхъутэ Джамбэтджэрийхэ я хадэм къыщыщIэдзауэ Шэмырзэ Билалхэ я хадэ кIапэм нэсу псы Iуфэ бжьэпэм тетащ, иджыри тетщ, ауэ къагъэсэбэпыжыркъым. А щIыпIэм ит кхъэр щагъэнщIым къуажэм щIэуэ кхъэ къызэIуахащ. Кхъэжьым дэта мывэ сынхэри зэманым, уэшхымрэ дыгъэмрэ, мылымрэ хуабэмрэ зэхагъэщэщэжауэ, зы сын закъуэщ нэхъ псэууэ згъуэтыжар. Уэхъутэ Мэщэрий а кхъэм пэблагъэу псэууэ щытащ икIи кIэлъыплъырт абы. ИужькIэ, кхъэр щызэхуащIыжам, Мэщэрий и къуэ Толэ куэдрэ абдежым удзыр кIыр хъумэ щыпиупщIырт. Мэщэрийри, абы и къуэ Толи дунейм ехыжахэщ, Тхьэм ахърэт нэху къарит. Нобэ Мэщэрий и къуэрылъху, щIалэ зэпIэзэрыт, щIалэ губзыгъэ Щамел щопсэу а щIапIэм. ИкIи согугъэ и дадэжьым къиIуэтэжа мы хъыбарыр абы зэрихьэну, адыгэлI щыпкъэ хуэдэуи псэуну.
Аращ Уэхъутэ зэшиблым я хъыбарыр. Куэд тепсэлъыхьхэу, ауэ хъыбарым и пэжыпIэр ямыщIэу щытащ илъэс IэджэкIэ. Иджы, Уэхъутэхэ Хьэсанэрэ Мэщэрийрэ къытхуагъэна хъыбархэр, Уэхъутэ Кулэ къиIуэтэжахэр зэхуэсхьэсыжри, Уэхъутэ зэшиблым я хъыбарыр зэфIэувэжащ. Тхьэм куэдрэ дяпэ иригъэт Кулэ, Тхьэм игъэпсэу Уэхъутэ Хьэсанэ и къуэрылъху Руслан, Мэщэрий и къуэрылъху Щамел, дэIэпыкъуэгъу къызэрысхуэхъуахэм папщIи фIыщIэ яхузощI.
УЭХЪУТЭ Александр.
1Iуащхьэ ГуэсыжькIэ зэджэр Дохъушыкъуей къуажэр зытрагъэтIысхьауэ щыта джабэм гуэс Iуащхьэрщ. А Iуащхьэм утеувэмэ, жыжьэу лъэныкъуищыр уолъагъу, уеблэмэ Невинномысск къалэ плъагъуу щытщ. Ар плъырхэр зытрагъэувэ Iуащхьэу щытауэ согугъэ.
