Мэуэтхэр
Къаныкъуэ Анфисэ
Тхыдэ роман
(КIэлъыкIуэр.
ПэщIэдзэр №№ 94, 96, 97-хэм итщ).
— Пщым теухуауэ сыт къызжепIэн? — нэхъыщхьэм и гугъу удым зэримыщIым ирибампIэрт Алэдамэ.
— Пщыр хъужынущ, умыгузавэ. Дыгъэ къухьэжыгъуэм нэхъ фIэмыкIыу зыкъищIэжынущ. Пщэдджыжьыпэм ирихьэлIэу къэсын хуейщ дэIэпыкъуэгъур. Пщыр абы и пашэу фежьэжынщ нэхущым. Ауэ, хуэсакъ, щIалэ, пщым и къупщхьэхэр зэпцIыжыным куэд иIэщ иджыри, кIэлъыплъ. Сэ узыр зэманкIэ щхьэщысхыфынущ, ауэ лъэкIэ ув хъунукъым, шым тес зэпыту дзэр зауэм ишэ мыхъумэ. Аращи, быдэу зэщIэтпхэнщи, уэ уи нэIэ тегъэт, уэстыну хущхъуэхэр зэрозгъэлъагъум хуэдэу ехьэлIэ пщыхьэщхьэ къэс. Дэ Псатхьэм гущIэгъу къытхуищIати, и чэзум унэсри, Тыуар ажалым къыIэщIэптхъат, — пщым и уIэгъэхэр къиIэбэрэбыхьри, удыр Алэдамэ къыхуеплъэкIащ.
— Иумыгъэлей апхуэдизу. СщIа щыIэкъым, — щэху дыдэу, къыфIэмыIуэху хуэдэ пидзыжащ абы Алэдамэ.
— Уи гур утIыпщыж, щIалэ! Уи нэр къызэтех!
— Сыт зи гугъу пщIыр? — Алэдамэ и щхьэр зэуэ техьакъым удыр зытепсэлъыхьым.
— Уи гур зэхуэпщIащи, уи бгъэгум имызэгъэжу йобэмпIыхь, къоныкъуэкъу. Уи нэр зэтелъщи, уи пащхьэ итыр плъагъуркъым. Блэжьми, пшхыми, узэфэми, уи нэм илъагъуми, уи тхьэкIумэхэм зэхахми и нэхъыбапIэр зыхыумыщIэу уопсэу, уи щхьэр нэгъуэщIым етащи. ГъащIэр зэрыкIуэр зыхыумыщIэ хуэдэщ. ЦIыхур апхуэ- дэу псэуфынукъым. Уи блэкIар зэрыхъуам хуэдэу зэхэмыджатэмэ, лъахэм къэбгъэзэжынутэкъым, къыппэщылъ псори уи нэгу щIэкIынутэкъым. Пшэчар щIэпшэчыжар нобэм укъэсын папщIэщ, зыщумыгъэгъупщэ ар. Бланэ щалъху йокIуэлIэж. УкъекIуэлIэжащ. Иджы блэкIар блэкIам къыщыни, уи гур нэхущым хузэIух! — ар жиIэри, удым и щхьэр ирихьэкIыжащ.
Алэдамэ къыгурыIуат псори. Арами, напIэзыпIэм нэгъуэщI цIыху ухъуну пхузэфIэкIын?! БлэкIам хуэм-хуэмурэ укъиутIыпщын хуейуэ арагъэнущ.
— Къэхьыт мо фэнд цIыкIур, щIалэ! — блыным фIэлъ арджэн бгъуэшхуэм кIэрыщIа фэнд бжыгъэншэхэмрэ фэлъыркъэб гъэгъуахэмкIэ и Iэпэ псыгъуэ кIыхьыр ишиящ удым.
Алэдамэ къищта фэндым ит псым и Iэпэр хищIэурэ, пщым и нэзэрыхъэм-рэ пэ лъабжьэмрэ щихуащ Маисэ. ИжьырабгъумкIэ къыщыт фалъэшхуэм ит псы хущхъуэм хъыдан хикухьурэ абыкIэ пщыр зэпилъэщIыхьа нэужь, Тыуар и жьэпкъыпэр иубыдщ, и жьэр зэтрихри, нэгъуэщI фэнд цIыкIум ит ткIуаткIуэм щыщ жьэдигъэткIуащ. ИужькIэ, дагъэ хуабэкIэ пщым и лъэгур щабэу ишытIэри, тебжэу, гурыму, макъамэ гъэщIэгъуэн къришу тIысыжащ.
КъызэрыгуэкI цIыхум игъэщIэгъуэнуми, Алэдамэ зыуи къыщымыхъу хуэдэт а псори. Апхуэдэ Iэзагъэ, удыгъэ куэд щилъэгъуат Хьэт къэралыгъуэм. Уеблэмэ, езы дыдэри мис мыпхуэдэу ажал фIыцIэм къыIэщIихауэ щытащ хьэт фызыжьым.
Гуащэнагъуэ зэхихымрэ и пэм къыщIихьэмрэ зэрагъэшынар имыгъэлъагъуэу щыст, и пкъыр уардэу иIыгъми, и щIыфэр удым и псалъэхэм дэтхытхыу.
Зэм-зэ Маисэ зыкъиIэтри, щIэкIыпIэмкIэ иунэтIащ. Нэрыбгейхэр пщIантIэм щызэхэтт, къэпщIантIэу упщIыIужа я шы къарэхэмрэ пцIэгъуэплъхэм-рэ зэпалъэщIыхьу.
— Пщащэхэ, фепIэщIэкI! МафIэ бзийр толъкъун щIыIэм имыгъэункIыфI щIыкIэ фекIуэлIэж! КIэбгъулъ мэзым фыщымыбэлэрыгъ! — Маисэ щэхуу еIущэщащ нэрыбгейхэм.
Абы къикIыр къагурымыIуэщами, жыр хъыджэбзхэм фIыуэ ящIэрт Маисэ жиIам уфIэкI зэрымыхъунур. ЗамыIэжьэу, яшхэм зрадзри, удым и пщIантIэм къызэрыдэхащ нэрыбгейхэр.
— Дэ ттеухуауэ псори щыпщIэкIэ, емыкIу сыкъыумыщIынумэ, сэри зыгуэркIэ сыноупщIэнут! — жиIащ Гуащэнагъуэ щабэ дыдэу, удыр пщым и гъунэгъуу щетIысэхыжым.
— Сэ шыхэм сакIэлъыплъынщ, — жиIэри, Алэдамэ зыкъыщIигъэбзэхыкIащ, фыз псалъэмакъым щIэдэIуну хуэмеищэу.
— Дауи, сыхэтми пщIэну ухуейуэ аращ! — къищIат удым.
— Аращ, — пыгуфIыкIри, жиIащ Гуащэнагъуэ.
— Сэ нэрыбгейуэ сыкъалъхуащ. Мыбы укъэзышэса фызшухэм хуэдэу нэжьгъущIыдзэм сыхэтащ сэри. Зэманыгъуэ телъыджэ сиIащ. — иджы жьы сыхъуащ, япэрей къарури схэлъыжкъым.
— Иджыпстуи ущIалэщ, уи макъымкIэ зыхызощIэ ар, — жи Гуащэнагъуэ.
— Хьэуэ, гуащэ! ЛIыныбжь къэзгъэщIащ сэ… Псатхьэм сыщыгъупщэжа нэхъей, мы теплъэм сижыхьащ. Зэгуэр жьы хъун щызгъэтауэ, иджыпсту сиIэ теплъэм зимыхъуэжу гу къыщыслъатэм, си шыпхъухэм — нэрыбгейхэм — саукIыну яужь ихьат. Згъэкъуаншэркъым сэ ахэр. Шынагъуэщ уи щIалэгъуэм пцIыхуа цIыхум и нэгум е и Iэпкълъэпкъым щыщу зы мэскъал зимыхъуэжауэ, уэ жьыгъэр къыплъэщIыхьэну. Ар щхьэм пхуигъэзагъэркъым. Си фызшу къалэныр згъэзэщIэжу щIыналъэм сэбэп сыхуэхъумэ, нэгъуэщI зы-ри сыхуейтэкъым. Си зэфIэкIхэр къэзгъэсэбэпу щхьэгуащэ къулыкъуми сыщIэбэныну зызгъэхьэзырыртэкъым. Iуэхур нэхъри къызэIищIащ зэи сызэрымылъхуамрэ удз хущхъуэхэр зэрызэхэсщIэмрэ. Си шыпхъухэм удыжь къысфIащащ абы щхьэкIэ икIи жэщ гуэрым «ныбжь»* нысхуагъэкIуащ, сиукIыну. Ныбжьхэм къэралыгъуэм епцIыжа нэрыбгейхэр къагъуэту яукIыну аращ я къалэныр. ИпэIуэкIэ зэи зы цIыхум илъэгъуакъым зы ныбжь, абыхэм загъэпщкIу, хэтми пцIыхуркъым. Ар къызэробгъэрыкIуар къэпщIэххэнукъым, къуищIэнур ищIэнурэ бзэхыжынущ. Ауэ, си шыпхъухэм ящыгъупщэжат сэ цIыхум и гум илъыр къызэрысщIэфыр. ИкIи я гугъакъым а пщэдджыжьым «ныбжьым» и хьэдэр щхьэгуащэм и пащхьэ издзэжыну. Абдеж къызэжэу саукIыфынут, си удыгъэм щышынащ армыхъумэ. ДызэгурыIуащ нэрыбгей щIыналъэм си щхьэр къисхыну, си шыпхъухэм я щэхуи хъыбар нэпцIи сымыгъэIуну, езыхэми си ажал къалъыхъуэу зэи си ужь къимыувэну. Апхуэдэу, мыбдеж сыщепсыхащ. Сэбэп сымыхъумэ, си зэран зы цIыхум екIакъым, мэуэтхэм сакъызэрыхыхьэрэ. Арами, цIыхухэр къысщошынэ. Схуэмыгъэхъужауэ зы цIыхущ сызрихьэлIар си гъащIэм — си щхьэ… Сыт сымыщIами, бын сиIакъым зэи. Иуха хъунтэкъым сэ схуэдэ бзаджэнаджэ гуэр къыспищэну.
— Нэжан… Нэжан… — абы хэту пщыр къэIущэщащ, Маисэ и хъыбарыр къызэпиуду.
Удым къыбгъурыт Iэнэ цIыкIум тет хущхъуэ бжыгъэншэхэм ящыщ зы къищтэри, пщым и пэм хуихьащ. Тыуар абы и мэр къызэрыIурыуэу хуэмурэ и напIэр къызэтрихащ, Iуэщхьум къыхэкIри. Пщыр здэщыIэр къыгурымыIуэу зиплъыхьащ зыкъомрэ. Иужьым, хъарпшэрыр и нэм текIыу цIыхубзхэм къащыхуеплъэкIым, Гуащэнагъуэ къицIыхужри, зыкъыхуигъэзащ:
— Сыт къэхъуар, гуащэ?
Абдежым Алэдамэ бжэблыпкъым къиуващ. ЩIалэр пщым гъунэгъу хуэхъуу, дэп мафIэм и нэгур къигъэнэхуа нэужь, ари къицIыхужащ:
— УкъэсщIэжащ. Уэрат… Мэзыкхъуэм… сыкъезыгъэлар.
Маисэ и унэ цIыкIум нэху щыху щыблащ нэху мащIэр, Мэуэтейм къыщыхъуа псор пщым хуаIуэтэжу, лъэпкъыр зыIуува IэнатIэ мытыншым къызэрикIыну щIыкIэм тепсэлъыхьу…
* * *
Хьэм зишыхьрэ и щхьэр и кIапэм кIэщIиIуауэ IубахъэкIэ зэрызигъэхуэбэжым хуэдэу, диярэ зызэкIуэцIигъэпщхьэжауэ Нэжан ист быдапIэм и лъабжьэм щIэт хьэпс щIыIэтыIэхэм ящыщ зым. Iэщэ-фащэр щахыу, джанэкIэ пцIанэу къагъэна лIым и Iу-пэ пIащIэр щхъуантIэ хъужауэ щIыIэм иукIыпэрт. Арами, Адэмей щIыунэм ехыу, Нэжан щыщхьэщыхьэм, къумалым къызэфIэтIысхьэри, и щхьэр лъагэу иIэтащ. ЗэщIэкIэзызэу, и дзэпкъыр зэтеуэу, ауэ пагэу…
— Сыхуейкъым мы къэхъу псори си фIэщ сщIыну. Къуэшу, ныбжьэгъуу, дамэгъуу сыбжа цIыхур си хэкум епцIыжауэ, бийм и лъэныкъуэу къэгъуэгурыкIуауэ къыщIэкIыжыну. СынолъэIу, Нэжан, ар пцIыуэ жыIэ! — гугъэ щIэншэ хэлъу и пащхьэ къиувам зыхуигъэзащ Адэмей.
Нэжан щымщ, и напIэр едзыхауэ щытщ.
— ЖыIэ, пцIы къыптралъхьауэ, лей къыптехьэу…
— Илъэсибл сыхъуми арат хьэлъэзешэ кхъухь фIыцIэшхуэм сису Мэуэтейм сыкъыщесылIам. Жыпиуэмрэ Iэбэлъабэмрэ симыхамэу къэзущыхьащ зыкъомрэ… Зыгуэрурэ сышхэн, сыпсэун хуейтэкъэ-тIэ?! Ади, ани, благъи, Iыхьлыи, зыри симыгъусэу, си закъуэ дыдэ хамэщIым сыкъыщыхутат. Хьэуэ, Адэмей, сыкъадыгъуатэкъым, сыщхьэхуимыттэкъым… Си пщым къысхуищIыр си унафэти, дэрдэней щIалэжь цIыкIур мэуэт зеиншэ сыхъуащ апхуэдэу, — жиIэщ Нэжани, хуэм дыдэу и напIэр къиIэтри, зи нэгур зэхэзэрыхьа дзэпщым и нэ щхъуантIэхэм щIэплъащ.
— Уэ пхуэдэ дапщэ къытхэтыр? — и дзэ зэхуакухэм къыдэпсэлъыкIащ Адэмей.
— Уо-о-о, дэ куэд дыдэ дохъу, Адэмей. Мэуэтейр зэщIэдблащ, си къуэшыжь, Ахей и зы псалъэ ди тхьэкIумэм къызэрицырхъэу, зытIэтыну дыхьэзырыххэу. Абы зыри пхуещIэжынукъым, — дыхьэшхащ Нэжан.
— Сыту сыдела… — и щхьэр игъэкIэрэхъуащ дзэзешэм.
— Уэрэ сэрэ ерыскъы IэфI куэд зэдэтшхащ, Адэмей. Уеблэмэ, къуэш пэлъытэ усхуэхъуат. АпхуэдизкIэ укъысхуэцIыхуфIти, зыхуэзумысын жысIэу сыгупсысэу куэдрэ нэху къыстещ-хьащ, си гур хьэжэпхъажэ хъуауэ. Ауэ си лъахэр, си пщыр, си гъусэхэр къэсщIэжырти, ескъухыжырт.
— Илъэсибл фIэкIа умыхъуу укъэIэпхъуар пэжмэ, уи сабиигъуэм къыпхуащIа унафэм щхьэ апхуэдизу ухуэпэжа? СыткIэ узэраIыгъар, узэрагъэшынар? — къыгурыIуэркъым Адэмей.
— Дэрдэнейм къыщынат си адэ-анэр, си шыпхъу цIыкIур. Узэригугъэм хуэ-дэу сыхьэщхьэвылъэкъым, сэри сыцIыхущ, фIыуэ слъагъу, сыщIэпсэу гуэри щыIэщ. КъызжаIат, унафэр сымыгъэзащIэмэ, абыхэм я щхьэр къэп гъуэжьыжьым илъу къызэрысхурагъэхьынур. Сытри сщIэнут си Iыхьлыхэр псэун папщIэ, — зауэлI гущIэгъуншэм и нэпсым къызэпижыхьащ. — СощIэ уи Iэр къабзэу, сэри си псэр пыту мы щIыунэм узэримыкIынур. Ахей сыхуэпэжащ, унафэу къысIэригъэхьари зэрыщыту згъэзэщIащ. Ауэ щыхъукIэ, си адэ-анэмрэ си шыпхъумрэ псэущ. Сыхуэзэшащ хуабагъэм, лъагъуныгъэм, анэ Iэ щабэм. ЗауэлIым я нэхъ хъыжьэ дыдэми гу кIуэцIылъщ, тIасхъапIэ иIэщ. Сэ си унагъуэращ уз нэхъ хьэлъэ дыдэу скIуэцIылъыр. Ауэ унэ схуэхъуа Мэуэтейр арагъэнщ хьэдрыхэ лэгъунэ щызгъуэтыжынури. Ди зэхуаку дэлъа ныбжьэгъугъэм и хьэтыркIэ сэбэп сыпхуэхъужынщ иужь дыдэу, си къуэш. Уэстынщ зы чэнджэщ — фыбгынэ мы псыхъуэр! ФыIэпхъуэ Насып Iуащхьэ и гъунэгъуу. Фызэхыхьэ псы Iуфэм щыпсэу лъэпкъхэри, фащхьэпрыкI Ахын къыщхьэщыт бгыжьхэм, хуиту фыщыпсэу къуэкIыпIэмкIэ. Гува-щэхами, алыдж лъэпкъхэр къэдэтIысхьэнущ мы псыхъуэм. Илъэс дапщэ хъуауэ къывэныкъуэкъурэ! Уи фIэщ гъэхъу — фыкъамызэуауэ псэху жыхуаIэр ямыщIэну, лъэпкъми щыщ къыфхамынэну. Адэмей, къызэдаIуэ, нартхэр кIуэдыжыгъуэ иумыгъэувэ! Пщы фиIэжкъым, абы и пIэм щхьэкIэ фызэныкъуэкъуху, дэрдэнейхэм фызэхакъутэ… — Нэжан жиIэнур нимыгъэс щIыкIэ, къамэ щIыIэм и дзэпкъыр и кIуэцIым зэрыхыхьар зыхищIэри, и жьэр иубыдащ къумалым.
— Арат къэнэжар, уэ сэ чэнджэщ къызэптыну. Зэхуумыгъадэ зэи нартхэмрэ алыдж лъэпкъхэмрэ. Фэ фхуэдэу дыхьэщхьэрыIуэкъым дэ. Дэ анэ быдзышэр тфIэмыIэфIу щхьэ къэплъыта?! Я къару къызэрихькIэ ире-зауэ дэрдэнейхэр, дэри ди къару къызэрихькIэ дапэджэжынщ. ТыншыпIэ пхухъу уи хьэдрыхэ лъэгъунэр, — жиIэри, Адэмей и къамэр ириIуэнтIыхьащ Нэжан и кIуэцIым.
Иджы дзэзешэм ищIэрт мэуэтхэм гу лъамытэу къыхагъэпшахъуэурэ биидзэ хьэзыр къазэрыщIэхъуар. Сыт хуэдэ унафэ ямыщIами, сыт къамыпсэлъами, псори Ахей деж нагъэсыж. Адэмей и шыпхъум щечэнджэщым, НэтIасэ къыхилъхьащ бзаджагъэ нэхъ зыхэлъхэм жаIэм едэIуэн зэрыхуейр. Апхуэдэу, нэжьгъущIыдзэм я нэхъыщхьэу къыхана Жан ираджащ.
— Ауэ щыхъукIэ, ди уэртетхэм ириплъэжауэ, мэуэт унагъуэ щалъхуахэр, къыщыхъуахэр къыхэгъэщхьэхукIын хуейщ. Абыхэм дзыхь яхуэпщI хъу-нущ. КъарукIэ къызэрыттемыкIуэнур къагурыIуэри, бзаджагъэ екIуауэ аращ дэрдэнеипщри, дэри абы бзаджагъэкIэ дыпэджэжыным емыкIу пылъкъым. Мы пэшым щIэт дэ цIыхуищым фIэкIа пэжыпIэр зыми ямыщIэу дгъэхъыбарынщ ди пщыр «зэрымыпсэужым» къыхэкIыу, адрей нарт лъэпкъхэр зауэм къызэрыхэмыхьэр, зэрикIуэтыжар, Аскъалэ дыбгынэмэ зэрынэхъыфIыр, — къыIурыщэщу, зэкIэлъыгъэкIуауэ къэпсэлъащ Жан.
— Сыт напэтех мы жыпIэр, цIыхубз? Арат иджы къытхуэнэжар, мэуэтхэр дикIуэту, — хуилъащ абы Адэмей.
— Иджыри зэ гу лъозгъэтэнут, зиусхьэн, бзаджагъэм емыкIу зэрыпымылъым. Быдэу уи фIэщ щIы, Адэ-мей, быдапIэр щыдбгынэкIэ къумалу мы щIыналъэм исыр зэрыппыхунур. Кхъузанэм щIагъэкIам хуэдэу наIуэ къэхъунущ ахэр. Ауэ дикIуэту дгъэIу щхьэкIэ, КIэбгъулъ мэзым дыщIэтIысхьэнурэ, дэрдэнейхэр я кхъухьым къехыу, Аскъалэ щетIысэхыху, мэуэтыдзэм нэрыбгейхэм ди быдапIэм зыщытIэжьэнущ. Ар лъагэщ, быдэщ, дымыгузавэу дыщепсых хъунущ. Щэрмэтхэми, щындхэми, тэрэуэтхэми, агъырейхэми, ищхъэрэкIи, къуэкIыпIэмкIи щыпсэу ди лъэпкъэгъухэми фIыуэ къагуроIуэ, дэрдэнейхэр Iузэв псыхъуэм къыдэтIысхьэмэ, адрей алыдж лъэпкъхэри мыбы къызэрыIэпхъуэнур, гъуэгур зэIуахмэ, дэ зэи псэхугъуэрэ хуитыныгъэрэ зэрыдмылъагъужынур. Аращи, псори дызэкъуэувэу, Аскъалэ щетIысэха биидзэр къэдухъуреихьрэ датеуэмэ, зыри ялъэкIыжынукъым. Дэрдэнейхэм апхуэдэ хьэлэч яхэтлъхьауэ, нарт лъэпкъхэр дызэрыубыдауэ ягъэIужмэ, си Iуэхущ алыджхэм щIэхфэх ягу къыдэжыжмэ! — зэхуигъэхъуащ нэрыбгей IэмащIэлъэмащIэ цIыкIум.
— ХэкIыпIэщ ар, Адэмей! Пэжщ Жан жиIэр, — арэзы техъуащ гуащэр.
— СщIэркъым. Гъунэгъу щIыналъэхэр къыткъуэмыувэмэ-щэ? — зыми дзыхь хуимыщIыж хуэдэт лIы щхьэцыгъуэм.
— Мэуэтыпщым къызэщIимыIэтэфынкIэ ушынэрэ лъэпкъыр? — пыгуфIыкIащ Жан.
— Ди пщым зыкъиIэтыжыну ущыгъуазэ? — къилъащ дзэзешэр.
— Ар дауэ къыбжьэдэукI си дэлъху закъуэм?! — и жагъуэ хъуащ гуащэм.
— ЗыкъиIэтыжынущ, Адэмей! Шэч къытумыхьэ. Ар зыIэщIэхуам ди пщыр хьэдрыхэ гъуэгу къытримышыжмэ, си щхьэр пыупщI! — и нэщхъыр зэхиукIащ Жан.
Абы хэту щIыбымкIэ зэрыгъэкIий макъхэр къыщыIуащ — дэрдэнейхэм мывэ къалэр гъуанэу кIуэцIрахауэ арат.
— Ерэхъу! Деплъынщ апхуэдэу! — шордакъым илъэдащ Адэмей, зауэлIхэм захуигъазэу кIийуэ. — Къалэм фыныдэкI! ДокIуэт! ДокIуэт!
* * *
Жыг къудамэхэм Удынэ и нэкIур ямыфыщIын щхьэкIэ, шы пцIэгъуэплъ лъэдий псыгъуэм и соку Iу-вым зэхиIубауэ лъатэрт нэрыбгейр. Ар хуэпIащIэрт къэралыгъуэр Алэдамэ и IэщIагъэ-щIэныгъэм зэрыхуэныкъуэр жриIэу, къришэлIэжыну. КъыздекIуэлIэжам увыпIэ зэрыщимыгъуэтам, зыкъигъэлъэгъуэну хущIыхьэ- гъуэ зэримыIам щIалэр иринэщхъейуэ къыщыхъурт Удынэ. Дауи, абы и закъуэкъым нэрыбгейм и щIасэр хэзыгъаплъэр… Хэкужьым къыщыхъуа Iуэхугъуэ гуэрым зэримыутIыпщри нэрылъагъущ. Аращи, Мэуэтейм щыдэзыхьэхын Iуэху игъуэтатэмэ, и нэгу дахэр мащIэу зэхэкIыжынт.
Удынэ и гупсысэхэр къызэпиудащ телъыджэлажьэ гуэрым…
Шым и фIалъэ лъакъуитIыр зыщIыпIэ фIэнэщ, и лъэр щIэхури, щхьэпридзащ, фызшур хыфIихуэу. Удынэ здэлъатэм и лъакъуитIыр зыщIиупщIэщ, и жьэпкъыр и бгъэгум ирикъузылIэу и щхьэр IитIкIэ фIиубыдыкIри, мывэ ягъэжам хуэдэу, щIым щынэсым зигъэджэрэзри, щабэу къызэфIэтIысхьэжащ. Нэрыбгейм и нэр фIэнащ жыгитIым ткIийуэ щызэпрыша кIапсэ укъуэдиям икIи къыгурыIуащ зыгуэр къызэрещакIуэр. Пщащэм и къыщылъэти и Iэщэ къипхъуэти зы ищIу, Iэ сэмэгумкIэ къамэ кIэщIыр, Iэ ижьымкIэ Джатокъуэ хуигъэжа джатэр IэщIэлъу иувыкIащ. Абы Iэгъуэблагъэр зэпиплъыхьу и нэм кърегъэжыхь, зыщIодэIукI, шыри къэтэджыжауэ мэпырхъ, и щхьэр еутхыпщI, щIыр фIалъэ лъакъуэхэмкIэ къреуд, шынагъуэ зэрыщыIэр нэрыбгейм къригъащIэу.
Удынэ игъэщIэгъуащ жыг къуагъхэмрэ пабжьэхэмрэ «мэуэт» зауэлI зыбжанэ къыщыкъуэкIам. Ахэр къещэкIуэн хуей щIэхъуар зэуэ къыгурыIуакъым нэрыбгейм. Ауэ, япэ къебгъэрыкIуэным щхьэкIэ зэплъыжу, темыгушхуэ хуэдэу щызралъэфыхьым, пщащэм и щхьэм нэсащ — и пащхьэ къитхэр къумалт.
— Еуэ-тIэ, фыкъэкIуатэ! — жиIэри, Удынэ и нащхъуэхэр къилыдыкIыу къэгуфIащ.
Тажыр щхьэрыхуарэ, щхьэц плъыжьыфэ Iувыр зи дамащхьэхэм тепхъа хъыджэбзым хузэфIэкIынур ящIэ-жырт зауэлIхэми, тIурытIу къызэрехьэжьащ. КъащыщIари къызэрытехуари къагурымыIуэу, зым и кIуэцIыр къиури, и лъэр щIэхуащ, адрейм и пщэм къиутIыпща лъы уэрыр игъэувыIэн и гугъэу, быдэу икъузащ, арщхьэкIэ, и нэр къыщихуауэ, и Iэпкълъэпкъым псынщIэу гъащIэр зэрыхэкIыр зыхищIэу ещэнауэри, пабжьэм хэхуэжащ уIэгъэ хьэлъэ хъуа зауэлIыр. Ар зылъэгъуа мыдрейхэри зэуэ къыщызэрехьэжьэм, Удынэ абыхэм хьэнджэрэзууэ яхэлъэтащ, джатэмрэ къамэмрэ игъабзэу. Пщащэм апхуэдизкIэ псынщIэу зигъазэрти, зауэлIхэм зызытрашэщIам лъэмыIэсурэ езыхэм я лIапIэ удын гуащIэ яридзырт нэрыбгейм.
Пщащэм зыкъищIэжу щызэтеувыIэм, и хъуреягъыр хьэдэ пщтырт, уеблэмэ, пцIэгъуэплъыр щтэри, лъэныкъуэ зригъэзауэ жыжьэу щытт. Iэгъуэблагъэр, зэримыхабзэу, зэрыщэхумкIэ Удынэ къыгурыIуащ зэхэуэр абдеж зэрыщимыухар. ЩIыфэкIэ зыхищIэу къыщыхъурт абы бийм и плъэкIэр, зэхихырт дэрдэней гужьеяхэм я гум и къеуэкIэр.
Хьэуар зэприхулыкIыу зыгуэр къызэрылъатэр Удынэ и тхьэкIумэм къицырхъащ. Абы хэту и кIапэ зырызым мывэ пыщIауэ къаутIыпща кIапсэм нэрыбгейм и лъэдийхэр зэхуишэу зришэкIащ, шылэ хъышхуэ кърадзар аркъэнкIэ щапхыкIыжри, нэрыбгейм и лъэр щIаудащ. Удынэ зыкъиутIыпщыжыну хэту зеудыныщIэ, ауэ и IитIыр и пкъым быдэу епхащи, зыри хъуркъым. Джатэри къамэри IэщIэхуауэ жыжьэу щылъщ.
— Мэзджэдум хуэдэу къызэрилъ! Уалъэхъакъэ, яхуэмыгъэIэсэ пщащэ ябгэр?! — пыгуфIыкIыу жыг къуагъым къыкъуэкIащ мыцIыху гуэр. — Мыбы Iисрафу яхилъхьар… Уэ ящыгугъ абыхэм.
Къумал хьэдэхэм, гъумэтIымэу, елъэпауэурэ, щIым щылъ нэрыбгейм щхьэщыхьащ лIыр.
— КъызэфIэвгъэувэт! КъекIурэ бзылъхугъэм апхуэдэ лей епхыну?! — Удынэ къызэрыщIэнакIэр нэрылъагъуу жиIащ лIым.
— Зиусхьэн, хэти хэт, мыр щIым щылъмэ нэхъыфIщ. Шымыгъасэм хуэдэщ мы нэрыбгейр, — къэпсэлъащ нэгъуэщI зы зауэлI.
— Къэгъэтэдж, жысIакъэ! — жьэхэлъащ абы нэхъыщхьэ хуэдэр.
Игурэ и щхьэрэ зэтелъщ зауэлIым. ЩIалэхэр шынапэурэ Удынэ къыщхьэщыхьэщ, и IэблитIыр яубыдри, къызэфIагъэуващ.
— Мыпхуэдэу тщIынщ, дахэ… Уэ мэуэтыпщыр здэщыIэр пщIэуэ зэхэсхащи, къызжепIэмэ — узукIынкъым. КъызжумыIэрэ — сапэ защIэкIэ къыпкIуэцIыстIэпIыкIынщи, уи жагъуэ сщIынщ. ДызэгурыгъаIуи, нэхъыфIщ уи дежкIэ. Лей уэсхыну сэри си гуапэкъым, — нэрыбгейм бгъэдэкIуатэри, пщащэм и нэкIущхьэ къызэщIэплъамкIэ Iэбащ лIыр.
— Хэт ухъуну уэ езыр? — и щхьэр ирихьэкIащ Удынэ, зауэлIыр зылъимыгъэIэсу.
— Ахей и къуэ Еней жыхуаIэжыр сэращ, — пагэу и щхьэр иIэтащ зауэлIым.
Удынэ и дамащхьэр дригъэуейри, и щхьэр игъэкIэрэхъуащ, сцIыхуркъым апхуэдэ жыхуиIэу. Пщыкъуэм и жагъуэ хъуа хуэдэт Мэуэтейм къызэрыщамыцIыхур.
— Дауэ ухъу Алыджым нэхъ цIэрыIуэ дыдэу ис зауэлIым и хъыбар зэи зэхыумыхауэ!
Щхьэ щытхъуныр и хамэ хъунтэкъым Еней…
— АдэфI къуэфI хуэщкъым. Къызэрыпщыхъужым хуэдэ дыдэу уцIэрыIуэ хъункъым, — щыдыхьэшхащ абы Удынэ.
Щыдыхьэшхащ, пщыкъуэм и уIэгъэ нэхъ куу дыдэм лъакъуащхьэкIэ кIуэцIыувэу.
— Уэ уи Iуэхур дыхьэшхэнкъым, дахэ! Бзылъхугъэм си Iэр зэи хуэсIэтакъым, ауэ Тыуар здэщыIэр къызжумыIэнумэ, уи бзэр къэзэрыстIэщIын Iэмали сиIэщ, — жиIащ Еней, къызэкIуэкIауэ.
— КъэкIуатэ мыдэ. Щэхуу бжесIэнщ, — и щхьэр ищIащ нэрыбгейм.
— Зиусхьэн, убгъэдэмыкIуатэ! — къэпсэлъащ зы къумал, ауэ «уи жьэр гъэбэяу» жыхуиIэу, Еней и Iэ сэмэгур щиIэтым, зауэлIыр и пIэ изэгъэжащ.
Пщащэ зэщIэпхар къарууншэ ящIа и гугъэжу, нэрыбгейм щыбгъэдэкIуатэм, Удынэ зыкъишэщIри, зэрифIэщкIэ Еней и пэбгым щхьэкIэ еуащ, дэрдэней дзэзешэм и пэм лъыр къежэхрэ и жьэпкъыпэмкIэ къыпыжыжу хуикъутэу.
— Мис аращ сэ уэ бжесIэнур. УзауэлI хахуэр пэжмэ, сыкъэтIати, дгъэунэ-хунщ уи лIыгъэр здынэсыр, — хуилъащ абы нэрыбгейр, хъыр зэфIитхъыу иджыпсту зыкъитIэтэжыным хуэдэу къеIэу, зиудэу.
Узым зэщIиша дзэзешэм зыкъищIэжщ, и нэкIум хицIалэу лъыр ирилъэщIэкIри, лъы защIэ хъуа и IэгумкIэ Удынэ и напэр кърихулэкIащ.
— Уэ насып уиIэти, ди пщым и пащ- хьэ упсэууэ уисшэн хуейт! — къыхуэдзэлашхэу жиIащ Еней.
— Уэ насып уиIэмэ, зауэ губгъуэм дыщызэрихьэлIэнкъым! — пэджэжащ абы нэрыбгейри.
— ШыплIэм дэфлъхьи, фынежьэ, — и гъусэхэм захуегъазэ дзэпщым. — Зауэ губгъуэм, иубыдащ жи… Сыт хуэдэ зауэ губгъуэ?! Уи лъэпкъэгъухэм къалащхьэр ябгынэри, мэзым щIыхьэжащ, дэрдэнеипщым Аскъалэр.
ЯпэщIыкIэ Удынэ и фIэщ хъуакъым дэрдэней дзэзешэм жиIар, ауэ Аскъалэ щынэсам и нэгу щIэкIащ мы- вэ къалэр щIым щыщ зэращIар, адэкIэ-мыдэкIэ мафIэс къыщыхъуахэм къалащхьэм и зэхуэдитIыр зэрихьар. Нэрыбгейм зэрыхуигъэфэщамкIэ, нэжьгъущIыдзэр зэрызекIуа дыхьэпIэ щэхухэр къагъуэтри, абыкIэ биидзэр Аскъалэ дыхьауэ арат. КъуакIэбгыкIэм теубгъуа хьэдэхэр мыхъумэ, псэ Iуту зы мэуэт дэсыжтэкъым къалэм. Дэрдэней зауэлIхэм, еша-елIауэ, ерагъыу я лъэр зэблахыу, лъэныкъуэ ирагъэзырт я лъэпкъэгъу яукIахэр. Къалащхьэм мин бжыгъэкIэ щызэтелъ хамэ хьэдэхэмкIэ гурыIуэгъуэт мэуэтхэмрэ нэрыбгейхэмрэ икIуэтын ипэ зэхэуэ гуащIэ зэрекIуэкIар. КъызэрыщIэкIымкIэ, пэжт Еней жиIар… Хым тет дэрдэней кхъухьхэм къепсыхыу къызэрехьэжьа биидзэ бжыгъэншэм я закъуэ зэрыпэмылъэщынур къагурыIуэри, зэхэуэм къелар мэзым щIыхьэжауэ аращ. Удынэ, и гум мастэ къыхаIуам хуэдэу, къыхэскIыкIащ тенджызым хадзэну къалэм шыгукIэ даш хьэдэхэм нэрыбгей гуп яхэлъу щилъэгъуам.
Сыт къащыщIар и лъэпкъэгъухэм, и шыпхъухэм? Дэнэ здаунэтIар? Я гуащэмрэ дзэпщымрэ псэу? УпщIэ куэд щыуфэразэрт Удынэ и щхьэм. Ауэ нэрыбгейм и лъэр щIэху, и гугъэр хихыж хъунукъым, гъэрыпIэ иувами. Жан дзэзешэ екIу къыхэкIынущ, абы и псэр пыту икIуэтынукъым. Гува-щIэхами, мэуэтыдзэр къызэрагъэпэщыжынурэ, адрей я лъэпкъэгъухэри ящIыгъуу къагъэзэжынущ, къалащхьэр бийм къыIэщIатхъыжын папщIэ.
— Зиусхьэн, къыпхуэсшащ нэжьгъущIыдзэм я гъуазэр, — жиIэри, дэрдэней дзэзешэм нэрыбгейр Ахей и пащхьэ иригъэуващ.
Ахей мэуэтыпщым и тIысыпIэм зригъэщэтауэ ист, чэфынэ хъужауэ. Ар щыму зыкъомрэ къеплъащ Удынэ. ИкIэм-икIэжым и бзэр игъэкIэрэхъуэн щхьэх нэхъей, жиIэм и зэхуэдитIыр ишхыжу къэпсэлъащ:
— Мыпхуэдизу щхьэ зэкIуэцIыфпха-тIэ?!
— Апхуэдэу нэхъыфIщ, ди адэ, — пэгъым-пэгъыму жэуап итащ Еней.
Пщыжьым и чэфынэр ерагъыу триухуэри, и дзэзешэр набдзэгубдзап-лъэу зэпиплъыхьащ. Еней и нэгу зэщIэбэгамрэ и пэбг къыдэхуамрэ гу щылъитэм, щIэфиихьу, къэдыхьэшхащ дэрдэнеипщыр:
— Хъыджэбзыжь цIыкIум си дзэ-зешэр зэхикъутащ! — жиIэурэ.
Еней и адэр къызэрыщыдыхьэшхыр хуабжьу и гум щIыхьа пэтми, и дзэр быдэу зэтрикъуза мыхъумэ, зы псалъэкIэ зыкъригъэщIакъым.
Удынэ зимыгъэхъейуэ щытт, и нэщхъыр зэхэлъу лIы гущыкIыгъуэм еплъу.
ИкIэм-икIэжым Ахей теужри, ткIий къэхъужащ:
— КIэщIу жыпIэмэ, сэ сыщыгъуазэщ Тыуар зэрыпсэум. Гува-щIэхами, ар щывгъэпщкIур къэсщIэнущ. КъэсщIэнущ, мэуэтхэм я хьэдэр губгъуэжьхэм изубгъуэурэ, фи фызхэм лей есхыурэ, фи цIыкIухэр мафIэм пэрыздзэурэ. Ауэ си Iуэхур сщыбгъэпсынщIэмэ, уэри уи щхьэр нэхъ хъума хъунщ, уи лъэпкъэгъухэри нэхъ къызэтенэнщ. КъызжеIэт, дахэ, пщыр здэщыIэр дэнэ? Егупсыс, ерыщу укъыщIэкIмэ, щэхур къэттIэщIыху уи фэр итхынущ.
Удынэ зэрыщымщ.
— Сызэхэпхрэ? Мыр дэгу-бзагуэу ара? — Ахей дзэзешэм зыхуигъэзащ, нэрыбгейм зыщимыгъэхъейм.
— Зэхызох… — макъ пхъашэкIэ къэпсэлъащ Удынэ.
— Уи щхьэр ехьэх, уи пщыр къыщопсалъэкIэ, куэпэч! — Iупсыр къыжьэдиупцIыкIыу кIиящ Ахей.
— Уэ узипщкъым сэ! — и напIэр зэрымыхуадэу жэуап итыжащ нэрыбгейми.
— А уи нэгу дахэр къезупщIэтэхмэ, пагагъэм кIэрыхуну пIэрэ? — жиIэри, Ахей и ныбэкъым щIэпха бгырыбх бгъуэшхуэм кIэрыщIа къамэ кIэщIымкIэ Iэбэри, къехьэлъэкIыпэу зыкъиIэтащ.
— Дегъэплъыт! — погуфIыкI Удынэ.
И Iэ-и лъэр зэрыпхам хуэдэу, дэрдэнеипщыр IэщIэукIэнут абы, моуэ зэ гъунэгъу къыхуэхъуа закъуэтэмэ. И къурмакъеищIэр щIишхыкIа пщIондэ, псэууэ IэщIэкIынтэкъым, къыбгъэдэкIуэтамэ. Езыр нэщанэуапIэ ящIми — зырикIщ, биидзэм и лъэр щIэхунщ зи мыхъу…
— Зиусхьэн! Ди адэ… Хуит къысхуэщI нэрыбгейр. Укъызогъэгугъэ абы и жьэр къэстIэщIыну, — псалъэмакъым къыдэуащ дзэзешэр.
— Дгъэунэхуащ уи зэфIэкIхэри, Еней. Мес, уи пэжьыр пхутрикъутащ. ЛIыфэ къыптеуащ иджы, — мыарэзыуэ и нэр щIригъэлъэфащ Ахей.
Щыблэ* и нейр къыщыхуауэ, хуэмыфащэ бын кърипэсауэ къыщыхъурт Ахей. Абы къыхэкIыу зыкIи укIытэртэкъым ЕнейкIэ зэрымыарэзыр игъэлъэгъуэну.
— НэжьгъущIыдзэм я пашэр уи пащхьэ къисшэну псалъэ уэстати, мис. Иджыри укъэзгъэщIэхъункъым, зиусхьэн, — ерыщщ Еней.
— Идзэ щIыунэм. Къомыгъэпсэлъа-уи, зызумыгъэлъагъу, — и Iэр ищIащ пщым, «зыщIегъэх» жыхуиIэу.
Пщым къыщыхъуащ дзэзешэр нэрыбгей тхьэIухудым егуэкIуауэ, лей къытемыхьэмэ нэхъ къищтэу щхьэщихауэ. Ахей и гум ирилъхьащ, ар пэжу къыщIэкIмэ, и къуэми нэрыбгейми я щхьэр фIихыну.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
Нэрыбгейр зэи къикIуэтыркъым
Псалъэгъэнахуэ
*Ныбжь — «тень», искусно маскирующийся, невидимый убийца.
*Щыблэ — Зевс.
