ЛIыфI и щытхъу кIуэдыркъым ШэджыхьэщIэ Мухьэмэд къызэралъхурэ илъэс 90 ирокъу
Политик, унэтIакIуэ, лэжьакIуэ емызэш
ШэджыхьэщIэ Мухьэмэд Хьэгуцырэ и къуэр 1923 гъэм мазаем и 23-м Тэрч районым хыхьэ Урожайнэ къуажэм къыщалъхуащ. Налшык педучилищэм щеджа нэужь, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал педагогикэ институтым и япэ курсыр къиухауэ, 1942 гъэм и жэпуэгъуэ мазэм я къуажэм игъэзэжри, абы дэт илъэсибл еджапIэм лэжьэн щыщIидзащ. А илъэс дыдэм дзэм ираджэри, лъэсыдзэм хэтхэр щрагъаджэу Урюпинск дэт училищэм и курсантхэм я батальоным хэту зауэм макIуэ. Япэ зэхэуэм уIэгъэ хьэлъэ щыхъури, илъэсрэ ныкъуэкIэ сымаджэщхэм щIэлъауэ Советыдзэм къыхагъэкIыжащ. 1944 гъэм ШэджыхьэщIэр хах ВЛКСМ-м и Урожайнэ райкомым и япэ секретару. Апхуэдэу Къэбэрдей къыщIидзащ абы и жылагъуэ-политикэ лэжьыгъэр, илъэс 43-кIэ зэпыу имыIэу ирихьэкIар.
ВЛКСМ-м и ЦК-м деж щыIэ комсомол школ нэхъыщхьэр 1946 гъэм къиухри, Мухьэмэд — секретару, иужькIэ Къэбэрдей АССР-м и ВЛКСМ-м и обкомым и етIуанэ секретару лэжьащ. 1946 гъэм дыгъэгъазэм и 1-м ирихьэлIэу щIыналъэ комсомол зэгухьэныгъэм ВЛКСМ-м хэту цIыху 11.188-рэ къыщабжащ, ахэр пэщIэдзэ организацэу 545-м щызэгъэуIуат. Республикэм и комсомолхэм ящыщу 1479-р лэжьакIуэт, 3859-р колхозхэтт, 34-р инженерт, техникт. Республикэм и комсомол зэгухьэныгъэм и къалэн нэхъыщхьэр лэжьапIэ IэнатIэхэр зэфIэгъэувэжынырт. Мухьэмэд и къару псори тригъэкIуадэрт комсомолхэмрэ зэгухьэныгъэхэм хэмыт щIалэгъуалэмрэ къызэщIиIэтэу ерыскъыпхъэ къыщIэзыгъэкI предприятэхэр, электрическэ станцхэр, псом хуэмыдэу Бахъсэн ГЭС-р, колхозхэмрэ совхозхэмрэ зэфIагъэувэжыным.
Комсомолым и обкомым и лэжьыгъэр щIэрыщIэу зэтриублэжырт, унафэщIхэр хихыжырт. 1947 гъэм и гъатхэпэм ВЛКСМ-м и щIыналъэ зэгухьэныгъэм и XVI конференцым щыжаIауэ щытащ: «лIыкIуэ 236-м щыщу 111-р Хэку зауэшхуэм хэтащ, цIыхуи 144-м правительствэ дамыгъэхэр яIэщ. Зауэр къызэзынэкIа щIалэхэмрэ хъыджэбзхэмрэ комсомолым и къалэ, район комитетхэм унафэщIу щолажьэ, япэ, етIуанэ секретарь 32-м ящыщу 25-р фашист зэрыпхъуакIуэхэм япэщIэтащ».
Конференцым щаубзыхуат республикэм зыкъызэриужьыжын, экономикэмрэ щэнхабзэмрэ зэрырагъэфIэкIуэн Iэмалхэр. ВЛКСМ-м и обкомым и япэ секретару хахащ Кабалоев Билар, етIуанэр ШэджыхьэщIэ Мухьэмэдт.
1949 гъэм и фокIадэм ШэджыхьэщIэм къыхуагъэлъагъуэ партым и Налшык райкомым и япэ секретарь къулыкъур. 1950 гъэм СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату хах. КПСС-м и ЦК-м и парт школ нэхъыщхьэр къиуха нэужь, 1956 гъэм ШэджыхьэщIэр КПСС-м и обкомым пропагандэмрэ агитацэмкIэ и къудамэм и унафэщIу ягъэуври, илъэсиблкIэ а IэнатIэм щылэжьащ. А илъэсхэм зи гугъу тщIы къудамэм къалэнышхуэ игъэзэщIащ парт, совет лэжьапIэ IэнатIэхэр къэIэтыжыным ехьэлIауэ.
1963 гъэм и щэкIуэгъуэм екIуэкIа XXVIII парт конференцым Мухьэмэд обкомым и секретару щыхахащ, обкомым и бюром щыхагъэхьащ. Пленумым и пщэ къыщыдалъхьащ идеологиемкIэ къудамэм и унафэщI къулыкъур.
1965 гъэм партым и обкомым лэжьыгъэшхуэ къызэригъэпэщырт. КПСС-м и къалэ комитетхэм я убзыхукIэр зэрахъуэжам, район комитетхэр щIэрыщIэу къызэрызэрагъэпэщыжам парт зэгухьэныгъэхэм я пщIэр иIэтащ. Илъэс къэс нэхъ быдэ хъурт зэкъуэш республикэхэм лэжьыгъэ, литературэ я лъэныкъуэкIэ зэхуаIэ зэпыщIэныгъэхэр. ЩIэх-щIэхыурэ радио-теленэтынхэмкIэ, газет напэкIуэцIхэмкIэ зэхъуажэрт.
Сыт и лъэныкъуэкIи IэнатIэм хуэхьэзыр, Совет къэралыгъуэм, парт политикэм хуэпэж ШэджыхьэщIэр Мухьэмэд мызэ-мытIэу КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату хахащ икIи илъэс куэдкIэ абы и унафэщIу (1964 — 1985 гъэхэм) щытащ. Хамэ къэрал щыпсэу ди хэкуэгъухэм запыщIэным хуэлажьэ Совет комитетым и Къэбэрдей-Балъкъэр къудамэр къызэзыгъэпэщахэм ящыщ зыщ ШэджыхьэщIэ Мухьэмэд. ИужькIэ «Хэку» обществэр зэхишащ икIи пенсэм кIуа нэужь, илъэс зыбжанэкIэ абы и унафэщIу щытащ.
И къару емыблэжу зэрылэжьам папщIэ ШэджыхьэщIэм къыхуагъэфэщащ Вагъуэ Плъыжь, Лэжьыгъэм и Бэракъ Плъыжь, «ЩIыхьым и дамыгъэ» орденхэр, Хэку зауэ орденым и япэ нагъыщэр, медаль куэд.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и экономикэмрэ щэнхабзэмрэ хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщIа, блэкIа лIэщIыгъуэм и 60 — 70 гъэхэм республикэм и идеолог нэхъыщхьэу ялъытэу щыта, Хэку зауэшхуэм и ветеран ШэджыхьэщIэ Мухьэмэд Хьэгуцырэ и къуэр 1996 гъэм фокIадэм и 1-м дунейм ехыжащ.
Хамэм и узыр езым ейм хуэдэу зыхищIэрт
Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и езанэ курсым сыщIэсу, Тыркум щыпсэу адыгэхэм сахуэтхэу щIэздзащ — иужькIэ Иорданием, Сирием, Израилым, США-м щыщ ди лъэпкъэгъухэм запысщIащ. Апхуэдэ си жэрдэмыр хуабжьу къыздиIыгъырт ШэджыхьэщIэ Мухьэмэд. Абы и фIыгъэкIэ 1969 гъэм сэ сыщыIащ Сирие Хьэрып Республикэмрэ Ливанымрэ. ШэджыхьэщIэр зыбжанэрэ яхуэзащ хамэ къэрал щикъухьа ди къуэшхэмрэ ди шыпхъухэмрэ я деж кIуэну ежьэ турист гупым. Къэбэрдей-Балъкъэрым ар япэу къыщыхъуа Iуэхут. Абы и чэнджэщхэмрэ ущие псалъэхэмрэ сэбэп къытхуэхъуащ Дамаск, Хъомс, Хьэлэб, Бейрут щыхэхэс адыгэхэр нэхъыфIу зэдгъэцIыхунымкIэ.
Сэ сызигъусэ гупым и пашэр публицист КIасэ Чэ-малт. Ди гъусэу нежьат адыгей тхакIуэ цIэрыIуэхэу МэшбащIэ Исхьэкъ, ХьэдэгъэлI Аскэр, Щхьэлахъуэ Хьисэ сымэ. Къэдгъэзэжа нэужьи, гуапэу дригъэблэгъащ Мухьэмэд, ди гупым и лэжьыгъэм пщIэ хуищIу.
ИлъэситI дэкIа нэужь (адэ папщIэ схуэхъуа ШэджыхьэщIэм и дэIэпыкъуныгъэ хэлъу) совет турист гупышхуэм сахэту Тыркум сыкIуащ. Дауи, Азие ЦIыкIум хиубыдэ а къэралым сэри си ныбжьэгъухэу КхъуэIуфэ Хьэчим, Щомахуэ СулътIан сыми нэхъ гугъу дыщехьащ Сириемрэ Ливанымрэ елъытауэ. Дауэ мыхъуми, ди Iуэхухэр къыдэхъулIауэ къэдгъэзэжащ. Абы щыпсэу адыгэхэм ящыщу Совет Союзым ныбжьэгъу къыхуэхъуахэм я бжыгъэм хэхъуащ.
Сигу къэзгъэкIыжыну сыхуейт КъуэкIыпIэ Гъунэгъум дызэрыщыIа зы ежьэгъуи. Абы жэрдэмщIакIуэ хуэхъуар комсомолым и обкомрат. Дапщэщи хуэдэу, гупыр зи нэIэ щIэтри зыущийри ШэджыхьэщIэ Мухьэмэдт. Мы гъуэгуанэм жэуаплыныгъэшхуэ пылът, ар комсомолыр къызэрызэрагъэпэщрэ илъэс 60 щрикъум ирихьэлIат. Абы ипкъ иткIэ, ШэджыхьэщIэм зы Iуэхугъуэ къалэн къысщищIащ — лIыкIуэхэр къыхэзыхын хуейр сэрат. Ди гупым къыхыхьащ уэрэджыIакIуэ, IуэрыIуатэдж ХьэхъупащIэ Хьэсэн, сурэтыщI Пащты Герман, усакIуэ Ацкъан Руслан, Къэбэрдей къэрал драмтеатрым и актерхэу Иуан Владимиррэ Балъкъыз Валерэрэ, ВЛКСМ-м и обкомым и етIуанэ секретарь Ефэнды Феликс, комсомолым и Аруан райкомым и секретарь Мэлбахъуэ Светланэ, Налшык дэт педучилищэм и комсорг Щэныбэ Маргаритэ сымэ. Адыгэ къафэхэр дахащэу ягъэзэщIащ Шыбзыхъуэ Iэсиятрэ Щэрмэт Мухьэмэдрэ, пшынэ еуащ Хьэгъур Мадинэ…
Совет Союзым и телеграф агентствэм зыбжанэрэ къитащ КъБР-м икIа щIалэгъуалэ гупым Дамаскрэ Амманрэ щыIэ совет щэнхабзэ центрхэм, Иордан Хьэшимит Къэралыгъуэм щыIэ СССР-м и посольствэм ехъулIэныгъэхэр яIэу зыкъызэрыщагъэлъэгъуар.
ШэджыхьэщIэр, лIыхъужьхэр къызэрырагъэблэгъэжым хуэдэу, къытпежьэрт, КъуэкIыпIэ Гъунэгъум къитх хъыбархэм, Сириемрэ Иорданиемрэ Шэрджэс псапащIэ зэгухьэныгъэхэр зэрыщылажьэм теухуауэ жытIэжхэм гупсэхуу едаIуэрт, абыхэм щыIэ Хасэхэм нэхъ жыджэру хэтхэм, Адыгейм, Къэбэрдей-Балъкъэрым, Къэрэшей-Шэрджэсым щэнхабзэ зэпыщIэныгъэхэр къыщызэзыгъэпэщхэм щIэупщIэрт.
Урыс-Кавказ зауэжьым и лъэхъэнэм зи хэку залымыгъэкIэ ирагъэIэпхъукIа ди лъэпкъэгъухэмрэ хэкурысхэмрэ зэпыщIэжыныр къезыхьэжьахэм ящыщщ ШэджыхьэщIэ Мухьэмэд. Абы и цIэр гуапэу къраIуэ хэхэс адыгэхэмрэ я хэку къагъэзэжынымкIэ зыдэIэпыкъуахэмрэ.
И зыгъэпсэхугъуэ пIалъэр къэсу тIысыжа нэужьи, ШэджыхьэщIэр «Хэку» Къэбэрдей-Балъкъэр зэгухьэныгъэм и тхьэмадэу щытащ. Махуэ къэс сэ слъагъурт хэхэс адыгэхэмрэ зи хэку къэзыгъэзэжахэмрэ я Iуэху дэкIыным абы тригъэкIуадэу щыта къарур.
Дэ (сэри си ныбжьэгъу куэдми) ШэджыхьэщIэм и цIэр къызэрытпсэлъыр гуапагъэ къызэрымыкIуэ хэлъущ. Ар къилэжьащ абы щIэныгъэ куу зэрыбгъэдэлъам, цIыху пэжу, хамэм и узыр езым ейм хуэдэу зыхищIэу зэрыщытам папщIэ.
ХьэфIыцIэ Мухьэмэд.
СэмэгумкIэ къыщыщIэдзауэ: Барк Мустэфа (Палестинэ), БырмамытI Алий (Иордание), ШэджыхьэщIэ Мухьэмэд, Къущхьэунэ Алексей, ХьэфIыцIэ Мухьэмэд сымэ. Накъыгъэм и 1, 1979 гъэ
УнафэщI щыпкъэ
ШэджыхьэщIэ Мухьэмэд япэу щыслъэгъуар, псалъэу щызэхэсхар КПСС-м и Къэбэрдей обкомым и зэIущIэшхуэ гуэрт. Абы цIыху 300-м щIигъу кърихьэлIат, щекIуэкIари 1953 гъэм бадзэуэгъуэм и 13-рт. Зи гугъу щащIар «Берие партым, къэралым пэщIэту иригъэкIуэкI щIэпхъаджагъэхэм ятеухуауэ» КПСС-м и ЦК-м и унафэрт.
Сэ а зэхуэсым зэрымыщIэкIэ срихьэлIауэ аратэкъым: абы ирагъэблэгъат партым хэт нэхъ щIалэхэр — республикэм и къалэ, район комитетхэм я япэ секретархэр.
ЗэIущIэм кърихьэлIа псоми зыжьэу Берие ягъэкъуаншэрт. ШэджыхьэщIэр сигу щIизубыдар мырагъэнщ: щIалэщIэ зэкIужыр (а зэманым абы и ныбжьыр илъэс 30 хъууэ арат), партым и Налшык райкомым и япэ секретарыр, зэпIэзэрыту, купщIафIэу тепсэлъыхьырт партым и обкомым и лэжьыгъэм хэлъ ныкъусаныгъэхэм. Губжь хэмылъу, ауэ ткIийуэ партым и обкомым и япэ секретарь Бабич В. И. и лэжьэкIэр зэпкърихырт, зыхуэфащэхэм IэнатIэ зэрырамытым, парт къулыкъущIэхэм я IуэхущIафэхэр тэмэму къызэрамыпщытэм гулъытэ хэха яхуищIу. Абы щыгъуэми Iуэхугъуэ пыухыкIахэр къигъэлъагъуэрт, цIэ-унэцIэхэр къриIуэрт.
А зэIущIэр сщыгъупщэжыну къыщIэкIынт, ШэджыхьэщIэмрэ сэрэ зы гъащIэ гъуэгу дыздрикIуэну къытхуиухауэ щымытамэ. А зэIущIэр екIуэкIыу илъэсищ дэкIыжа нэужь, Мухьэмэд пропагандэмрэ агитацэмкIэ къудамэм и унафэщIу ягъэуващ, иужькIэ партым и обкомым и лэжьыгъэр къызэгъэпэщынымкIэ къудамэм и Iэтащхьэ хъуащ. 1960 гъэм и кIэхэм сэ Дзэлыкъуэ райкомым и япэ секретару сыщагъакIуэм, абырэ сэрэ зы лэжьыгъэм дыпэрытын хуей хъуащ.
А зэманым партым и обкомыр тIэкIу тегузэвыхь хъунт Дзэлыкъуэ районыр зи ныбжьыр щIалэ лэжьакIуэ гупым зэраIэщIилъхьам, дэри ар зыхэдмыщIэу къанэртэкъым. 1961 гъэм и пэщIэдзэм Мэлбахъуэ Тимборэ ди районым кърипхащ лэжьыгъэм и пIалъэр нэхъыфI дыдэу зыщIэ ШэджыхьэщIэр. Абы къалэну хуагъэуват ди лэжьыгъэр и нэIэ щIигъэувэу, дызыхуэныкъуэ псомкIи къыддэIэпыкъуну.
Зы мазэм къриубыдэу ар тIэу-щэ накIуэрт ди районым. ИкIи райкомым дыщIэсу аратэкъым: къуажэхэр къызэхэджыхьырт, совхозхэм, колхозхэм дыкIуэурэ, унафэщIхэм, лэжьакIуэхэм дахуэзэрт. Мухьэмэд сэри сыздэщыIэ районми къызэрыддэIэпыкъуам и уасэр къэлъытэгъуейщ. Абырэ Мэлбахъуэмрэ я нэIэ къызэрыттрагъэтым сэри къыздэлажьэхэми къару къытхилъхьэрт икIи зэман кIэщIым къриубыдэу ехъулIэныгъэфIхэр зыIэрыдгъэхьат.
КъыжыIапхъэщ Мухьэмэд сэрэ дызэзыпхыр лэжьыгъэ къудейр арауэ зэрыщымытар. Обкомым къызэгъэпэщыныгъэ лэжьыгъэмкIэ и къудамэ ар зи унафэщIыр кIэлъыплъырт партым и район, къалэ комитетхэм ирагъэкIуэкI лэжьыгъэхэм. Мухьэмэд зэрызыхуэдгъазэ зы упщIи жэуапыншэу къанэртэкъым. Езым зыгуэрым игу хуэмызэгъамэ, егъэлея хэмылъу, зэпIэзэрыту къыбжиIэрт. Ар зыгуэрым текIияуэ е хуэмыфащэ жриIауэ сэ зэи зэхэсхакъым.
1969 гъэм КъБАССР-м и Министрхэм я Советым и УнафэщIым и япэ къуэдзэу сыщагъэувам, Мухьэмэд КПСС-м и обкомым идеологиемкIэ и секретару лажьэрт, къищынэмыщIауэ Министрхэм я Советым мэкъумэш IэнатIэм щыкIэлъыплъыну и пщэ къыдалъхьат. Зэ еплъыгъуэкIэ, къалэнхэр зыкIи зэкIуалIэртэкъым. Ауэ сэ куэдрэ лъэIукIэ зыхуэзгъазэрт парт лэжьыгъэм и пIалъэр фIыуэ зыщIэ унафэщIым.
Къыхэгъэщыпхъэу къыщIэкIынщ, ныбжьэгъугъэ ди зэхуаку дэлъами, гуапэу дызэхущытами, гъунэгъу дыдэу, и унагъуэкIэ сцIыхуу дыкъызэремыкIуэкIар. Абы ныбжьэгъу пэж куэд иIэт, ауэ хэт нэхъ гъунэгъуу иIар жаIэрэ къызэупщIмэ, зым и цIи къысхуиIуэну къыщIэкIынкъым. КъызэрысфIэщIымкIэ, а цIыху губзыгъэм хузэфIэкIырт гъунэгъу зыкъыхуэзыщI дэтхэнэри, мардэ гуэрым тету тIэкIу пэIэщIэу къигъэнэну. Апхуэдэщ политик жыжьаплъэхэр. Ар политик нэсу зэрыщытам шэч лъэпкъи къытесхьэркъым. Абы и лъэныкъуэкIэ, сэ сызэреплъымкIэ, абы япэ иту щытар Мэлбахъуэм и закъуэщ.
ШэджыхьэщIэр адрейхэм къащхьэщыкIырт и IущагъымкIэ, и щIэныгъэмкIэ, зэпIэзэрытагъкIэ, нэхъыщхьэращи, зыпэрыт IэнатIэм зэрыхуэпэжымкIэ. Арагъэнщ ар КПСС-м и обкомым и япэ секретарым и щIэгъэкъуэну щIыщытари.
Псоми фIыуэ ящIэ жэуаплыныгъэ зыпылъ докладхэр, къэпсэлъэныгъэхэр, ЦК-м ирагъэхь письмохэр езы Мэлбахъуэм итхыжу зэрыщытар, ар нэгъуэщI зыгуэрым игъэхьэзырын хуей хъуами, Iэмал имыIэу езым зэригъэзэхуэжырт. Абы и лъэныкъуэкIэ Тимборэ зэзыхъуэкIыфыну щытар ШэджыхьэщIэм и закъуэт, арат иныкъуэхэм деж ар зи пщэ къыдэхуэри.
Пэжщ, ахэракъым абы иригъэкIуэкIа лэжьыгъэм нэхъыщхьэу хэлъар. Мухьэмэд и гуащIэ хэлъщ щэнхабзэмкIэ, егъэджэныгъэмкIэ, узыншагъэр хъумэнымкIэ, нэгъуэщI IэнатIэхэмкIэ республикэм иIэ хъуа зыужьыныгъэм.
ДохъуЩокъуэ Мусэ.
И адэмрэ и къуэхэу Славэ, Сашэ, Сережэ сымэ я гъусэу. 1950 гъэ
И щхьэ щысхьыжыртэкъым
ШэджыхьэщIэ Мухьэмэд цIыхугъэ къыщысхуэхъуар 60 гъэхэращ. А зэманым сэ гидрометаллург заводым сыщылажьэрт. Абы и благъэ щIалэ Мэкъуауэ Зауррэ сэрэ Кавказ Ищхъэрэ гидрометаллург институтым дыщызэдеджат, иужькIэ заводми дыщызэдэлэжьат. Арати, къыздеджа щIалэм и хьэгъуэлIыгъуэм ШэджыхьэщIэр щызэзгъэцIыхуащ. СощIэж, Мухьэмэд фIэгъэщIэгъуэну заводым, абы щIалэгъуалэ, социальнэ Iуэхухэр зэрыщызэфIахым тегъэчыныхьауэ щIэупщIауэ зэрыщытар. Абы щыгъуэ а заводыр республикэм щынэхъыфIхэм ящыщт.
ШэджыхьэщIэ Мухьэмэд республикэм и къыщхьэщыжакIуэ пэрытхэм ящыщ зыуэ къалъытэрт, абы и IэмыщIэ илът обкомым и къудамищ: пропагандэмрэ агитацэмрэ, щIэныгъэ, егъэджэныгъэ, щэнхабзэ IуэхугъуэхэмкIэ. ИужькIэ а щыри зэхагъэхьэжри, идеологиемкIэ къудамэ хъуащ. Мухьэмэд набдзэгубдзаплъэу якIэлъыплъырт икIи ядэIэпыкъурт газетхэм, радиом, телевиденэм, ЩэнхабзэмкIэ, ЕгъэджэныгъэмкIэ министерствэхэм, КъБР-м и Госкомиздатым, еджапIэ нэхъыщхьэхэм, нэгъуэщI IуэхущIапIэ зэмылIэужьыгъуэхэми.
Абы и фIыщIэшхуэ хэлъщ хамэ къэрал щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм запытщIэфу зэрыхъуам. А зэманым апхуэдэ Iуэху къэпIэтын, дэбгъэкIын папщIэ зэфIэкIи тегушхуи пхэлъын хуейт. Ауэ, «Хэку» зэгухьэныгъэм иIэ лъагъуэхэр къигъэсэбэпурэ, илъэс къэс абы ди цIыхухэр кIуэуэ, езыхэри хьэщIапIэ къакIуэу зэтриублащ, абыхэм папщIэ дэфтэрхэр дгъэхьэзырыну, газет, журнал, тхылъ зэмылIэужьыгъуэхэр яхуедгъэшэну Iэмал дгъуэтащ. Апхуэдэуи радио, телевиденэ нэтын къыхэхахэр хуагъэхьэзырырт. Щэнхабзэ, егъэджэныгъэ унэтIыныгъэхэм щылажьэхэр а къэралхэм ягъакIуэрти, абы исхэм бзэр яджынымкIэ сэбэпышхуэ яхуэхъурт, хабзэр ирагъащIэрт. А лъэхъэнэм ди хэкуэгъухэм ящыщ куэдым къыщалъхуа щIыналъэм къагъэзэжащ.
Мухьэмэд къаруушхуэ ирихьэлIащ еджапIэщIэхэр, IэщIагъэ нэхъыщхьэ щызрагъэгъуэт IуэхущIапIэхэр къызэIуахыным, щэнхабзэм зегъэужьыным, лъэпкъыр зыхуеину IэщIагъэлIхэр гъэхьэзырыным. А псори Мэлбахъуэ Тимборэ щIыгъуу, КПСС-м и ЦК-р, къэралым и министерствэхэмрэ ведомствэхэмрэ къагъэсэбэпкIэрэ, пхагъэкIырт.
Мухьэмэд и къалэн нэхъыщхьэр зэIущIэхэр, республикэм щагъэлъапIэ махуэшхуэхэр къызэгъэпэщынырт. КIэщI-кIэщIурэ щэнхабзэм, гъуазджэм, литературэм я махуэхэр Москва, Украинэм, Латвием, нэгъуэщI щIыпIэхэми щагъэлъапIэрт. Зэныбжьэгъугъэ яку дэлъу зэхьэзэхуэхэр драгъэкIуэкIырт Украинэм и Винницкэ областым, Липецк, ди гъунэгъу щIыналъэхэм. А зэIущIэхэр сэбэпышхуэ хъурт лъэпкъ зэныбжьэгъугъэр гъэбыдэнымкIэ, цIыхухэр хэку лъагъуныгъэ яIэу гъэсэнымкIэ.
А зэманым етхьэкIа ди лэжьыгъэм и гугъу щыпщIкIэ, къыхэгъэщыпхъэщ, жыпхъэ гуэрым дытетами, зэманкIэ ар фэрыщIыгъэу къызыщыхъу щыIами, икъукIэ Iуэху щхьэпэ, цIыхухэм папщIэ сэбэп IуэхущIафэ дызэриIар. Ар зэманым наIуэ къищIыжащ. Нобэ дызрихьэлIэ Iуэху мыщхьэпэхэм хуэдэхэр абы щыгъуэ закъуэтIакъуэт. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, лэжьыгъэм и фIагъми, абы къыпэкIуэ фейдэми кIэрыху зэпытурэ макIуэ. Сэ сызэреплъымкIэ, совет зэманым фIыуэ хэлъа псори ноби къэщтэжыпхъэщ. Ди щIалэгъуалэм нэхъ жыджэру ядэлэжьэн хуейуэ къызолъытэ, псори дызэкъуэувэмэ, республикэм и ехъулIэныгъэм зэрыхэдгъэхъуэфынур быдэу си фIэщ мэхъу.
Партым и обкомым и аппаратым и лэжьакIуэхэм ящыщу пщIэрэ щIыхьрэ зыхуащIхэм, фIэлIыкI зиIэхэм ящыщт ШэджыхьэщIэр. Мэлбахъуэ Тимборэ нэхъ и гъунэгъу, абы и деж пщIэшхуэ щызиIэт Мухьэмэд. Ар цIыху зэтетт, акъылыфIэт, гъэсат, щIэныгъэшхуэ бгъэдэлът, библиотекэшхуэ иIэти, куэд дыдэ еджэрт. Зыми илъэгъуакъым абы и макъым зригъэIэтауэ, цIыхур къызыхэкIам, иIыгъ къулыкъум тещIыхьауэ зыгуэр игъэлъэхъшэну яужь итауэ. ЕкIуу, дахэу, лэжьыгъэм хуэкIуэу сыт щыгъуи зихуапэрт. ЦIыху лэжьакIуэт, жэщ имыIэу, зыгъэпсэхугъуэ махуэ имыщIэу лажьэрт, и зэманми и къаруми щысхьыртэкъым, Iуэхур хуэгъэкIуэтэну ищIэмэ.
Шурдым Юрэ.
ПщIэ лъагэ
Хэку зауэшхуэм и зэуапIэ губгъуэм ита, фашистыдзэм зэхифыщIа щIыналъэр зэфIэгъэувэжыным и къару емыблэжу хуэлэжьа гупым ящыщащ ШэджыхьэщIэ Мухьэмэд Хьэгуцырэ и къуэр. Абыхэм ящIар къыпхуэмылъытэным хуэдизщ, пщIэрэ щIыхьрэ яхуэфащэщ.
Сэ комсомолым сыщыхэта лъэхъэнэрщ ар щызэзгъэцIыхуар. Абы щыгъуэм Мухьэмэд партым и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым къызэгъэпэщыныгъэ лэжьыгъэмкIэ и къудамэм и унафэщIу лажьэрт. ЩIалэгъуалэм якIэлъыплъу арати, зи лэжьыгъэм фIыуэ хэзыщIыкI IэщIагъэлIыр къетхьэжьэ Iуэхухэм дэIэпыкъуэгъушхуэ къыщытхуэхъурт. Комсомол ныбжьым тIэкIу фIэкIами, ар щIалэгъуалэ зэIущIэхэм псэрэ къарурэ яхуэхъурт. Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIалэгъуалэу зи хэкум папщIэ зи псэр зытахэм я фэеплъ комплексыр ухуэным и псалъэ хилъхьауэ зэрыщытари сощIэж.
Апхуэдэуи Мухьэмэд къыддэIэпыкъуащ Комсомол аллее паркым щыщыхэтсэми, партым и обкомым ПросвещенэмкIэ и унэм (иджыпсту Кулиев Къайсын и цIэр зезыхьэ Балъкъэр драмтеатрырщ) деж республикэм къэкIуа космонавтхэм псей щхъуантIэхэр щагъэтIысами.
ВЛКСМ-м и ЦК-м и аппаратым сыщылэжьэну къыщысхуихуами, ШэджыхьэщIэмрэ сэрэ мызэ-мытIэу дызэIущIащ.
Абы щыгъуэм республикэм къэзгъэзэжу, парт лэжьыгъэм сыпэрыхьэу Мухьэмэд си унафэщIу сылэжьэну си пщIыхьэпIи къыхэхуэртэкъым. НыбжькIэ щIалэ дыдэу сыщымытыжми, лэжьыгъэм зыгуэрхэр хэсщIыкIми, обкомым идеологиемкIэ и къудамэм и унафэщIу сылэжьэныр тынш дыдэу къыщIэкIакъым си дежкIэ.
Гугъу сехьауэ щытащ, республикэми абы и цIыхухэми я зэIузэпэщыр зыубзыху ШэджыхьэщIэм и гупым сызэрыхэзэгъэну щIыкIэм сегупсысурэ. Ауэ апхуэдэ пIейтеиныгъэр лейуэ къыщIэкIащ: Мухьэмэд гуапэу сригъэблагъэри, япэми хуэдэу, къыздэIэпыкъуащ. Ар Тхьэр зэчийкIэ зыхуэупса цIыхут, парт, политикэ лэжьыгъэм хэлъ щэху псори фIыуэ зыщIэт, гугъуехьхэм я хэкIыпIэр абы нэхърэ нэхъыфIу къэзыгъуэтыф гъуэтыгъуейт. Ар партым и обкомым и япэ секретарь Мэлбахъуэ Тимборэ и Iэ лъэныкъуэт жыпIэкIэ ущыуэнукъым.
ЖиIа псалъэм тетыж, зыпэрыхьа Iуэхур къикIуэт имыIэу зыгъэзащIэ Мухьэмэд хуэмыщIэнум щхьэкIэ укъигъэгугъэнутэкъым, лъэпощхьэпо къызыхэкIын унафэ къищтэнутэкъым, уи IуэхукIэ уи дзыхь ебгъэзамэ, ар зэрызэфIэкIынум шэч къытумыхьэжми хъунут. Апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэ зиIэ унафэщIым и жьауэ щIэту лажьэхэми жэуаплыныгъэ нэхъыбэ яхьын хуей хъурт. Си щхьэрщ зи гугъу сщIыр.
ШэджыхьэщIэм парт документым фIыуэ хищIыкIырт, «ищхьэмкIэ» ягу ирихьынымрэ иримыхьынымрэ фIыуэ зэхигъэкIыфырт, тхыгъэхэр зэгъэзэхуэжынымкIэ Iэзэт. Iуэху къызэрыгуэкIхэм щхьэкIэ уигъэпIейтеинутэкъым, езыр къулыкъукIэ зэрынэхъ лъагэр уигу къигъэкIыжынутэкъым, сытым дежи къызэрыгуэкIыу щыт цIыхут. Арагъэнщ зыцIыхуа, дэлэжьа псоми абы пщIэшхуэ хуэтщIу щIыщытар.
Зумакулов Борис.
