Къэбэкъауэр къикIыну?
Мэлыжьыхь мазэм ипэхэм Интернет дунейр къызэщIэхъеящ, Iуащхьэмахуэ къикIынкIэ шынагъуэу жаIэу. Ар пэжрэ пцIырэ зэхигъэкIыну, «АиФ-СК» газетым и лэжьакIуэ Теккеев Ислъам зыхуигъэзащ вулканолог Милюков Вадим.
Iуащхьэмахуэ зэрыкъэбэкъауэр фщIэрэт?
— Куэд щIа Iуащхьэмахуэ фызэрыкIэлъыплърэ, Вадим? Сыт хуэдэ лэжьыгъэ щрагъэкIуэкIрэ фи лабораторэм и Бахъсэн станцым?
— Кавказыр 1980 гъэхэм щыщIэдзауэ додж, ди лабораторэр IэмэпсымэфIхэмкIэ къызэгъэпэща хъуа нэужь щIэддзауэ. Ауэ 2003 гъэм интерферометр-деформограф зэпкърытлъхьауэ, абыкIэ Iуащхьэмахуэ дыкIэлъоплъ. А IэмэпсымэмкIэ дэ къыдохутэ дызытет щIыр зэрыхъейр, зэрыкIуатэр. Хуабжьу сэбэпщ ар, сыту жыпIэмэ, щIы щхьэфэм къыщыхъу Iуэхугъуэхэр щIы лъабжьэм зэран зэрыхуэхъур къэзыгъэлъагъуэ техникэщ. КъищынэмыщIауэ, а IэмэпсымэмкIэ Iуащхьэмахуэ и лъабжьэм магмэу, псыуэ, гъуэзу щIэлъыр зыхуэдизымрэ абыхэм я зэхэлъыкIэмрэ къыдощIэф. Дэ ди закъуэкъым, урысей геологхэри щIэх-щIэхыурэ къакIуэурэ, щIым и зэхэлъы- кIэр «микросейсмическэ зондирование» жыхуаIэ IэмалымкIэ ядж. ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академиемрэ дэрэ къэтхутэр зэхыдолъхьэж, дыхоплъэж.
— АтIэ, фи къэхутэныгъэхэм ухэплъэжмэ, сыт къыхэбгъэбелджылыкIынт?
— Iуащхьэмахуэ зэрытлъагъум хуэдэу, Iуащхьэ закъуэу щыткъым. Абы и лъабжьэм зыщиукъуэдияуэ, щIыпIэ-щIыпIэкIэ магмэ гъэтIылъыпIэ щиIэщ. Псалъэм папщIэ, Тырныауз и Iэгъуэблагъэм щыIэщ дызытепсэлъыхь магмэм и гъэтIылъыпIитI. Ауэ, къыхэгъэщыпхъэщи, ахэр Iуащхьэмахуэ и лъабжьэм щIэтым хуэдэу пщтыркъым. Езы Iуащхьэмахуэ и лъабжьэм километри 8-кIэ уеIэбыхмэ, магмэ гъэтIылъыпIэ иIэщ. Ауэ езы магмэр къыщигъэщIыр, ар къыщикъуэлъыкIыр километр 40-кIэ щIым щIэлъщ.
— Иджыпсту сыт абы къыщыхъур? ЗэрыжаIэм хуэдэу, нобэ къикIыфыну къэбэкъауэр, псалъэм папщIэ?
— Абы арэзы дытехъуэфынукъым. Iуащхьэмахуэ телъ мылыр мэткIу, къэчапIэхэм фумарол жыхуэтIэ гъуэзри къыдеху, ауэ ар Iуащхьэмахуэ зэрыжейм и щыхьэтуращ. Термодинамикэ и лъэныкъуэкIэ уеплъмэ, магмэр зэм къоплъ, зэм мэупщIыIуж. Ар апхуэдэу щытын хуейщ, илъэс бжыгъэ куэд хъуауэ зэхъуэкIыныгъэ тлъагъуркъым.
Сыт Iуащхьэмахуэ зэран хуэхъуфыр?
— Iуащхьэмахуэ къыщикIынур къыфхуэщIэну?
— Сызытепсэлъыхьа Iэмэпсымэм къищIэнущ Iуащхьэмахуэ и лъабжьэм хъеин щIидзэмэ. ЩIыр зэрыхъейр цIыхум иджыри зыхимыщIэу, макъи зэхимыхыу, ауэ къэбэкъауэм къикIыну зигъэхьэзырамэ, ар аппаратым къищIэнурэ, Iуэхур зытетыр къигъэлъэгъуэнущ. Къыхэгъэщыпхъэщ, къэбэкъауэр къикIыным иджыри тхьэмахуэ иIэу а Iэмэпсымэм къызэрихутэфыр. Ауэ, ди гуапэ зэрыхъунщи, иджыпсту апхуэдэ шынагъуэ щыIэкъым.
— Кавказ Ищхъэрэм щIэх-щIэхыурэ щIыр щохъей. Ар зыхэтщIэми зыхэдмыщIэми. А щыхъейхэр Iуащхьэмахуэ зыгуэркIэ зэран хуэхъурэ?
— Кавказыр щIы IыхьитIым я зэпылъыпIэм тетщ: Аравиемрэ Евразиемрэ. А тIур щызэщихъуэм деж я зэхуакум дэлъу хъуар зэрыщыткIэ яхьэж. Аращ Кавказым кIэщI-кIэщIурэ щIыхъей къыщIыщыхъури. Ауэ, ди гуапэ зэрыхъунщи, Iуащхьэмахуэ и Iэгъуэблагъэм куэд щIауэ щыIэжкъым дызытепсэлъыхь щIыхъейхэр.
