Лондон щыпсэу адыгэ бзылъхугъэ цIэрыIуэ
Лондон щыпсэу адыгэ усакIуэ цIэрыIуэ, Урысей Федерацэм, Дуней псом я ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэхэм хэт, УФ-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, филологие щIэныгъэхэм я доктор, Сочэ къалэм иджыблагъэ щекIуэкIа ЕтIуанэ дунейпсо кинофестивалымрэ SIFFA киносаугъэтымрэ къызэзыгъэпэща икIи абы и президент хъуа, литературэмрэ кинематографиемкIэ дунейпсо саугъэтхэр, медалхэр, щIыхь тхылъхэр зыхуагъэфэща, зи киносценарийхэмрэ художественнэ фильмхэмрэ дунейпсо кинофестивалхэм я дамыгъэ нэхъыщхьэхэр зыхуагъэфэща усакIуэ, зэдзэкIакIуэ, журналист, продюсер, ЩIДАА-м и академик Бэлагъы Любэ Хьэзрэталий и пхъум и ныбжьыр мазаем и 7-м илъэс бжыгъэ дахэ ирикъуащ.
Бэлагъы Любэ Бэлагъы Любэ Дзэлыкъуэ районым хыхьэ Каменномост (Къармэхьэблэ) къуажэм 1968 гъэм къыщалъхуащ. КъБКъУ-м и тхыдэ-филологие факультетыр ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, ар Ломоносовым и цIэр зэрихьэу Москва дэт къэрал университетым журналистикэмкIэ и факультетым щеджащ икIи и кандидат лэжьыгъэр абы щыпхигъэкIащ. Профессор Надъярных Нинэ и нэIэ щIэту Бэлагъым итхащ «Хэхэс адыгэхэм я литературэр» монографиер икIи и доктор диссертацэр Урысейм ЩэныгъэхэмкIэ и академием щыпхигъэкIащ. Бэлагъыр щеджащ Оксфордым фильм техынымкIэ щыIэ къудамэми. Ар щылэжьащ Лъэпкъ щIэныгъэхэмкIэ Москва щыIэ институтым.
Литературэмрэ щэнхабзэмкIэ дунейпсо саугъэтхэм я лауреат зыбжанэрэ хъуа Бэлагъым и тхыгъэхэм адыгэ тхыдэм увыпIэфI щаубыд. ЩIэныгъэ, литературэ журнал зэмылIэужьыгъуэхэм къытехуащ абы и Iэдакъэ къыщIэкIа публицистикэ, щIэныгъэ лэжьыгъэ 60-м щIигъу. Апхуэдэхэщ Горький Максим и цIэр зэрихьэу Дунейпсо литературэхэмкIэ институтым, ЩIыуэпс, щэнхабзэ хъугъуэфIыгъуэхэмкIэ, культурологиемкIэ РАН-м и институтым я щIэныгъэ къыдэкIыгъуэхэр. Инджылызым и къалащхьэм дэт SOAS университетым кавказоведенэмкIэ (адыгэбзэ, адыгэ литературэ, адыгэ философие) и къудамэм инджылызыбзэкIэ щригъэджащ. Ар жыджэру хэтщ анэдэлъхубзэр хъумэным, зегъэужьыным теухуа дунейпсо конференцхэм. Бэлагъы Любэ «ЩIэплъыпIэ» альманахым и редактор нэхъыщхьэщ. Абы къызэрегъэпэщ литературэмкIэ, макъамэмкIэ дунейпсо зэпеуэхэм я къэпщытакIуэ гупхэр. 2014 гъэм макъамэмкIэ Лондон щекIуэкIа «Альбионым и вагъуэхэр» зэхьэзэхуэм, 2012 гъэм Монакэ щыIа «МелыIыч» дунейпсо кинофестивалым я къэпщытакIуэ гупхэми хэтащ.
Любэ и ныбжьыр илъэсий хъууэ арат и сабий усэхэр район газетым къытехуэ щыхъуам. Абы къыхуагъэфэщащ КъБР-м ЩэнхабзэмкIэ и фондым тхакIуэ ныбжьыщIэхэм папщIэ иригъэкIуэкIа зэхьэзэхуэм и саугъэтыр. Апхуэдэу «Адыгэ псалъэ» газетымрэ Дунейпсо Адыгэ фондымрэ я саугъэтхэми я лауреатщ. Бэлагъым и Iэдакъэ къыщIэкIащ тхылъ хьэлэмэт куэд, усэу тха романхэр, литературэ тхыгъэ щхьэхуэхэр. «Къудамэ закъуэ» зыфIища, Лермонтов Михаил хуэгъэза усэр зи пэублэ и япэ тхылъыр 1991 гъэм дунейм къытехьащ. Ар тхылъ тедзапIэм усакIуэм щихьам и ныбжьыр илъэс 16 къудейт зэрыхъур. Абы къыкIэлъыкIуащ и усэ тхылъ зыбжанэ. Апхуэдэхэщ «Мывэ сэрей» (1997 гъэ), «Дыгъэм и гъуэгу» (2000 гъэ), «Сэ Тхьэ сызэрелъэIур адыгэбзэщ» (2002 гъэ), «ГъэунэхупIэ» (2008 гъэ), «Гуащэнэ» (2005 гъэ), «Царская любовь» (Москва, 2007 гъэ), «Уиндзэр и уэшх щхъуафэхэр» (2015 гъэ) тхылъхэр, нэгъуэщIхэри. Любэ Лондон щыпсэуа илъэсхэм итха, иужьрей илъэсипщIым и Iэдакъэ къыщIэкIа усэхэр щызэхуэхьэса «Сэ Тхьэ сызэрелъэIур адыгэбзэщ» тхылъым папщIэ «Дунейм и цIыху» щIыхьыцIэр къыфIащащ. Хамэ къэрал куэдым щызэбгрыдза хъуа адыгэхэм я дамыгъэ хъуащ а къыдэкIыгъуэр. А лэжьыгъэр Бэлагъым и дежкIэ лъапIэ дыдэщ, усакIуэм и гъащIэм мыхьэнэшхуэ щызиIэ цIыхухэм, фIыуэ илъагъу и лъэпкъэгъухэм ятеухуащи. Абы и усэхэр урысыбзэкIи, инджылызыбзэкIи, хьэрыпыбзэкIи зэрадзэкIащ. И тхылъхэр къыщыдэкIащ Америкэм и Штат Зэгуэтхэм, Великобританием, Чехием, Испанием, Тыркум, Иорданием, КъуэкIыпIэ Гъунэгъум хыхьэ нэгъуэщI къэралхэт. Любэ и усэхэм лъагъуныгъэри, философиери, лъэпкъ тхыдэри щызэхэухуэнащ.
— Бэлагъы Любэ хуабжьу ещхьщ и усэхэм. Абыхэм къыхощ Къармэхьэблэ къэбэрдей жылэжьым къыщалъхуа пщащэм и гурыщIэ куухэр. УсакIуэм щыгъуазэ дыхуещI зыми емыщхь и лъэпкъ дахэм къикIуа гъуэгуанэ гугъум, дуней псом тепхъауэ псэу адыгэхэм я гукъеуэхэм, псэукIэм. Хамэ щIыналъэм щыпсэу усакIуэр Къэбэрдейм хуозэш, ар зэи щыгъупщэркъым, абы йопщIыхь. И адэ-анэм, и дэлъхухэм яхуитха усэхэм Любэ сабиигъуэм яшэж, псэкIэ фIыуэ илъагъухэм тхьэ яхуолъэIу. Адыгэ бзылъхугъэм и гурылъхэр зэм IэфIщ, зэми дыджщ, — жеIэ «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд.
Ди республикэм, Урысейм я мызакъуэу, Бэлагъым и усэхэр хамэ къэралхэми хэIущIыIу щыхъуащ. Псом хуэмыдэу ахэр адыгэхэм нэхъ тпэгъунэгъущ. Любэ и усэхэм куууэ къыщигъэлъэгъуащ и лъэпкъым хуиIэ лъагъуныгъэ къабзэр. Аращ адыгэм къыдекIуэкI хъугъуэфIыгъуэхэр тхъумэну тхылъеджэхэр дыкъыщIыхуриджэри. А псом къыдэкIуэу Любэ и усэбзэр щIэщыгъуэщ, удэзыхьэхщ.
— Дэнэ щIыпIэ сыщыпсэуну къысхуихуами, адыгэбзэкIэ сытхэн зэи щызгъэтакъым. Ар къызыхэкIыр, дауи, сыщалъхуа хэкум сызэрыхуэзэшрагъэнщ. Сыщыадыгэ усакIуэкIэ, сыкъызыхэкIа лъэпкъым и макъыу сыщыщыткIэ, абы сытетын хуейуэ къызолъытэ. Дуней псом щызэбгрыдза хъуа си лъэпкъэгъухэр къэрал 54-м зэрыщыпсэур адыгэм и тхыдэм щыщ Iыхьэщ. XI лIэщIыгъуэм къыщыщIэдзауэ ди лъэпкъыр зэпымыууэ Iэпхъуэшапхъуэм, зауэхэм хэтащ. ЗыплъыхьакIуэ щIыналъэ куэдым — Тыркум, Сирием, Израилым, Европэм хыхьэ къэрал зыбжанэм — сыщыIэну къыщысхуихуэм, хамэ щIыпIэхэм къыщалъхуа хэхэс адыгэхэм я гъащIэм щыгъуазэ сыхъуащ. Жагъуэ сщымыхъуу къанэртэкъым абыхэм ящыщ куэдым зэрыадыгэр зэрызыхамыщIэр, уеблэмэ, зыщыщ лъэпкъым къыхэкIауэ зэрызамылъытэжыр. Ауэ, щыIэщ литературэм, макъамэм, щэнхабзэм, гъуазджэм хэлъхьэныгъэфIхэр хуэзыщIа хэхэс адыгэхэри. Къыздалъхуахэм, си лъэпкъэгъухэм, хэкум сыхуэзэш зэпытми, адыгэбзэкIэ усэ стхын зэрыщызмыгъэтыр насыпышхуэу къызолъытэ, — жеIэ Любэ.
Бзылъхугъэм IэщIыб ищIыркъым тхыдэмрэ IуэрыIуатэмрэ. Грозный Иван, пащтыхь гуащэ Марие, нарт гуащэ Сэтэней сымэ я деж къыщыщIэдзауэ иджырей цIыхубзым и шыфэлIыфэмрэ и дунеймрэ зи тхыгъэхэм щызэфIэувэ Любэ и гуащIэр инщ.
«Гуащэнэ» роман-драмэм къытращIыкIа спектаклыр Лондон урысыбзэкIэ щагъэлъэгъуащ. Ар теухуащ пащтыхь гуащэ, адыгэ хъыджэбз Марие (Гуащэнэ) и гъащIэм, XVI лIэщIыгъуэм Москва къэралыгъуэмрэ къэбэрдеипщымрэ яку дэлъа зэхущытыкIэхэм, пащтыхь Иван IV-мрэ (Грозный) абы етIуанэ щхьэгъусэ хуэхъуа Мариерэ зэрызэдэпсэуам.
— Си тхыгъэр зытеухуа лъэхъэнэм ехьэлIа архив дэфтэрхэр къэзгъэсэбэпурэ, лIыхъужь нэхъыщхьэр — илъэс 15-м иту Урыс къэралыгъуэм и пащтыхь гуащэ хъуа Марие — и хьэл-щэнхэр, илъэс 460-рэ и пэкIэ урысхэмрэ адыгэхэмрэ я зэпыщIэныгъэм щIэдзапIэ зэрыхуэхъуар, тхыдэр къэзгъэлъэгъуэжащ. А псом къыдэкIуэу Марие си нэгу къызэ-рыщIыхьахэр си лэжьыгъэм хэзгъэхьащ. Ар апхуэдизу спэгъунэгъу зэрыхъуар гъэщIэгъуэнщ, — пещэ Бэлагъы Любэ.
«Гуащэнэ» спектаклым и режиссёрыр Турчанинов Дмит-рийщ. Грозный Иван и ролыр актёр цIэрыIуэ, радиом и лэжьакIуэ Хилл Олег (лэжьыгъэр ягъэувыныр зи жэрдэмри аращ), пащтыхь гуащэ Марие и ролыр Сиринэ Еленэ, митрополит Макарий и образыр Сидорчик Олег сымэ ягъэзэщIащ. Артистхэм къалъыса ролхэр хъарзынэу къехъулIащ. Сценарийр режиссёр, тхакIуэ Къандур Мухьэдин итхащ, макъамэм елэжьар Къандур Алимщ.
«Любэ зэрыжиIамкIэ, спектаклыр ягъэувыным зэманышхуэрэ къару инрэ трагъэкIуэдащ. Ар япэу утыку къыщрахьам цIыху цIэрыIуэ куэд кърихьэлIащ. Псом хуэмыдэу Бэлагъым гуапэ щыхъуащ спектаклым ехъулIэныгъэ ин къызэрыпэкIуар, абы еплъахэм ар къехъулIауэ къызэралъытар, ягу зэрыдыхьар, Урысейм, адыгэ лъэпкъым я тхыдэм, я щэнхабзэм зыхагъэгъуэзэну Iэмал зэраIар, зэхуэсахэм гъащIэм и лъапIэныгъэхэр — лъагъуныгъэр, зэгурыIуэныгъэр я нэгу зэрыщIэкIар, адыгэ хъыджэбзым и хьэл-щэн дахэхэр телъыджэ зэращыхъуар. Дакъикъэ 45-рэ хъу теплъэгъуэр иджы Великобританием и къалэшхуэхэм, Урысейм щагъэлъэгъуэну я мурадщ.
НэхъапэIуэкIэ пащтыхь гуащэ Марие щIэныгъэ бгъэдэмылъу, гъэсэныгъэ имыIэу ятхами, зэрытлъагъущи, Любэ и лэжьыгъэм къыхощ ар щIэныгъэ зиIэ, уэркъ хабзэм тету гъэсэныгъэ, хьэл-щэн дахэ зыхэлъа адыгэ хъыджэбзу зэрыщытар. Романыр инджылызыбзэрэ урысыбзэкIэ зэдзэкIауэ Урысеймрэ Америкэм и Штат Зэгуэтхэмрэ къыщыдэкIащ. Лондон и газетхэмрэ журналхэмрэ спектаклым теухуа тхыгъэхэр къытрадзащ, лэжьыгъэм и фIагъыр къалъытащ, псалъэ гуапэхэр хужаIащ.
Иджыблагъэ Сочэ къалэм щекIуэкIа дунейпсо кинофестивалым и нэгузыужь программэм хыхьэу утыку кърахьащ Бэлагъы Любэ и «Гуащэнэ» драмэм къытращIыкIа спектаклыр.
Фильм зыбжанэм я продюсерщ Бэлагъы Любэ. Апхуэдэхэщ дунейпсо саугъэтхэр зыхуагъэфэща «Пленница гор» (Урысей — Великобритание, 2004 гъэ), «Ангел» статуэткэр зылъагъэса «Черкес» (Урысей — Иордание, 2010 гъэ), «Любовь на фэйсбуке» (2013 гъэ), «THE SCENT OF INFINITY» (Лондон, 2015 гъэ) лэжьыгъэхэр. 2010 гъэм Монакэ щекIуэкIа «МелыIыч» дунейпсо кинофестивалым Бэлагъым «Продюсер нэхъыфI» щIыхьыцIэр къыщыхуагъэфэщащ. Илъэситху дэкIри а зэхыхьэ дыдэм «Драмэ нэхъыфI» дамыгъэр къыщратащ, и киносценарийм папщIэ.
Бэлагъым и сценарийр зи лъабжьэ «Уэркъ пщащэ щIэпхъуэжар» зи фIэщыгъэцIэ фильм трахащ. Лэжьыгъэм и продюсер хъуари езы Бэлагъыращ. Абы зи гугъу щищIыр Москва и мелуанырыбжэхэм 90 гъэхэм я псэукIарщ. Фильмым къызэрыщыгъэлъэгъуамкIэ, лIыхъужь нэхъыщхьэр мелуанырыбжэм ипхъу щхьэкIэ, абы и псэр тыншкъым, загъэкъым.
Любэ къуитI — Алимрэ Къазбэчрэ — иIэщ. Абы и щхьэгъусэ тхакIуэ, режиссёр, продюсер, сценарист, макъамэтх Iэзэ Къандур Мухьэдин Иорданием къыщалъхуащ икIи дуней псом щыпсэу адыгэ куэдым яцIыху. Адыгэ унагъуэ дахэр дэсщ инджылыз пащтыхь гуащэм и хэщIапIэ Уиндзэр къалэм. Я къуэ Алим ныбжькIэ щIалэми, дунейпсо зэпеуэхэм я лауреат, скрипач цIэрыIуэ хъуащ. Языныкъуэхэр абы зэреджэр адыгэ Паганинищ. Абы къызэригъэпэщащ «Къандур» скрипкэ квартетыр. Къазбэч щоджэ Лондон дэт Харроу школ нэхъыфIым. Ар къаухащ Черчилль Уинстон, Байрон Джордж, нэгъуэщI цIыху цIэрыIуэ куэдым.
Къандур зэщхьэгъусэхэм лэжьыгъэ куэд зэдащIэ. Къапщтэмэ, Мухьэдин и «Легенда» романыр зэзыдзэкIар Любэщ. «Золотой орёл» киносаугъэтыр зыхуэфащэу къагъэлъэгъуа «Потерянная в Чечне» фильмми ахэр зэделэжьащ. Мухьэдин фильмым и режиссёр, сценарист хъуащ, макъамэр хуитхащ. Лэжьыгъэм и продюсерыр Бэлагъы Любэщ. Зэщхьэгъусэхэр фильмым гугъу дехьами, ар гъэщIэгъуэн, щIэщыгъуэ ящыхъуащ. КъищынэмыщIауэ, Любэ и «Сэтэней» поэмэм Мухьэдин квартетрэ триорэ хуитхащ. Бэлагъым фIыуэ илъагъу а макъамэр, къыщалъхуа махуэм ирихьэлIэу, Москва и консерваторэм 1999 гъэм щагъэзэщIауэ щытащ.
И унагъуэкIи и лэжьыгъэкIи адыгэ бзылъхугъэ цIэрыIуэр адэкIи ефIэкIуэну дохъуэхъу!
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
УФ-м щэнхабзэмрэ цIыхубэ коммуникацэхэмкIэ и министр Соколов Александррэ Къандур зэщхьэгъусэхэмрэ. 2008 гъэ
Переделкинэ щыIэ тхакIуэхэм я унэм щызэхуэсащ КIыщокъуэ Алим, абы и щхьэгъусэр, Къандур Мухьэдинрэ Любэрэ. 2001 гъэ
Лондон щекIуэкI зэхыхьэм хэтхэм Бэлагъы Любэ адыгэхэм я гугъу яхуещI.
Бэлагъы Любэ хужаIа псалъэ гуапэхэр
«1990 гъэхэм я гугъу тщIымэ, Кавказ Ищхъэрэм и усакIуэхэм къахолыдыкI Бэлагъы Любэ. Анэдэлъхубзэмрэ хэкумрэ яхуиIэ лъагъуныгъэр къызэриIуатэ псалъэхэр шэрыуэщ, купщIафIэщ» (Урысейм и ТхакIуэхэм я союзым и правленэм и унафэщI Ганичев Валерий).
«КъызыхэкIа лъэпкъым и блэкIамрэ абы и лъабжьэр къыщежьэмрэ псэкIэ зыхищIэну дауэ къехъулIэрэ мы бзылъхугъэ щIалэм икIи щып-къэм? Дэнэ кърихрэ къару лъэщкIэ гъэнщIа, тегушхуэныгъэ ин зыхэлъ и псалъэ шэрыуэхэмрэ гупсысэ купщIафIэхэмрэ… ЖыпIэ хъунущ, япэIуэ-кIэ ита классикхэм хаша лъагъуэм Бэлагъы Любэ ирикIуэу. Ар усакIуэ телъыджэщ» (УФ-м и Тха-кIуэхэм я зэгухьэныгъэм и япэ секретарь Ляпин Игорь, 2002 гъэ).
«Гу къабзэрэ псэ къулейрэ зиIэ цIыхум дуней псор хузэIухащ. Апхуэдэщ Бэлагъы Любэ. Ар усакIуэ Iэзэщ, зи псалъэмкIэ лъагъуныгъэри гугъуехьри зыхозыгъэщIэфщ» (Балъкъэр усакIуэ Моттаевэ Светланэ, 2004 гъэ).
Бэлагъы Любэ и «Гуащэнэ» романыр (урысыбзэкIэ щызэрадзэкIым «Царская любовь» фIэщыгъэр игъуэтащ) щIэщыгъуэщ. Сэ сызэреплъымкIэ, тхыгъэм абы щызэфIигъэуващ адыгэ лъэпкъым и гъащIэ щIэнгъуазэр (усакIуэ, критик Переяслов Николай).
«Иджыри къыздэсым щымыIа Iуэху еплъыкIэхэм тету урыс пащтыхь цIэрыIуэ Иван и зэманыр зэфIигъэувэжыну яужь ихьащ Бэлагъы Любэ и тхыгъэщIэ «ГуащэнэмкIэ». Дэ шэч къытетхьэркъым лъэпкъ тхылъеджэхэм ар ягу, я псэ зэрыдыхьэным. Апхуэдэ тхыгъэ купщIафIэщ лъэпкъым и цIыхухэр куэд щIауэ зыпэплъэри, щыгъуазэ зызыхуащIыну я нэ къызыхуикIри» (профессор, филологие щIэныгъэхэм я доктор ХьэкIуащэ Андрей).
Усыгъэхэр
Сэ уэрэдым…
Сэ уэрэдым сегъэгъыф иджыри…
Сегъэгъыфыр уэшхыр къызэрешхым,
Сегъэгъыфыр дыгъэр къызэрепсым,
МукIытэжу си Iэпкълъэпкъыр зэсэм.
Сэ иджыри сегъэгъыфыр мазэм,
Къыщиувэм деж уафэгум гъуазэу,
Дапхуэдизу лъагэми и закъуэщ
Мазэ ныкъуэм… Ар си дежкIэ наIуэщ.
Сэ иджыри сегъэгъыфыр уэсым,
Абы и хужьыкIэм зимыхъуэжу…
ЩIым зришэкIауэ зыщигъэткIукIэ
Лъагъуныгъэм уощIэр и гуащIагъэр.
Сэ иджыри сегъэгъыфыр псалъэм,
Ар къэзутIыпщам сыхуейщ и пщалъэм
Зэ иплъэгъуэ закъуэкIэ сыщыму
Зэрычэнжыр си гум ибзыщIыну.
Сэ иджыри сегъэгъыфыр жьыбгъэр
ЗэрызекIуэ щIыкIэм и унафэм,
Жыгхэм щытеувэкIэ мыIэсу
Мы дунейр зэрихъуэкIащ нэгъуэщIу.
УщрихьэлIэжкъым уэшхым дэгъи…
Си анэ
Мыгъэрей щIымахуэр сыту пасэ…
Уэсыр дуней кIыхьым щымысхьа.
СыщIигъэнэщхъейр сымыщIэу, нэпсыр
Си нэхэм аргуэру къыщIихуащ…
Си гум сыт къигъэкIыр мы щIымахуэм,
Си псэр зэрикъузыр сымыбзыщI.
Изогъэщхь и щхьэцым ар си анэм…
Сэ аргуэру сызэрыхамэщIщ…
И макъ щтэIэщтаблэм сегъэхыщIэ,
Ар къызэрыспэплъэм сеузэщI —
Тхьэм къыщысхуелъэIукIэ,
Сэ сымыщIэ, бегъымбар —
Си анэм и нэмыщI!
Ар мыхъуами схуэмыщынут махуэ,
Жэщым пщIыхьэпIэфI къыслъимыхьэнт,
Игу си ужьым итым къысхуэсакъыу,
Нэхъ хъумакIуэ пэжи симыIэнт!
Ауэ мы щIымахуэм сегъэхыщIэ,
СызэригъэпIыщIэр нэхъыбэжщ…
Си Тхьэ, бегъымбару къэбгъэщIахэм
Сэ си анэ закъуэри хэбжэж…
Къару гуэр
Гуауэ щIыIэр си Iэпкълъэпкъым щызу,
Иджы сегъэдий, щыжысIэм деж, —
Сигу плIанэпэм, къыздикIар сымыщIэу,
Къыщыунэху къарум сегъэхуэбэж.
Сынэщхъейуэ, си щхьэр къехуэхауэ,
СыздэкIуэн сымыщIэу сыщежьам, —
ЦIыху къызблэкIхэм, хуейми ирехамэ,
СыщагъэпщкIу гупсысэ къызэжам.
СIэщIагъэху — шэч лъэпкъ къытезмыхьэжу
ЗэрыхэкIуэдам а гупым ар,
Си гуи си щхьи иджы зэмыбгъэжу,
Хамэ сщохъу бампIэ сезыхужьар.
Хуейми ирещIылъэ, иреуафэ,
Сэ сыцIыхуу сыкъэзыгъэщIам,
КъысхуищIауэ къыщIэкIынщ унафэ
Сыпсэуну, сыт сIэщIэмыщIам.
СщIэркъым и хэщIапIэр, сфIощIыр хуарэу
А гупсысэ дамэ зратар, —
Дэнэ щIыпIэ си лъэр нэзмыхусми
НыскIэлъосри, хуэдэу нэлъэтам.
Жэщым нэху къызэрытещхьэм хуэдэу,
Щигъэщыжу нэху, щыункIыфIым гур,
Гуауэр зи щIыIагъыр пIэщIиуду,
Гугъэ и цIэу щыIэщ къару гуэр.
* * *
Насыпыр сщIэртэкъым зищIысыр,
А псалъэр куэдрэ зэхэсхат.
И дыщэ уэшхым бжьыхьэ кIасэм,
Макъамэ IэфI къызиIуэкIат.
Ауэ зэгуэр къиIуар тхьэкIумэм,
ГъэпщкIуауэ псэм пхузэрихьар,
Къыпхуэхъуэжынтэкъым гъащIэ тыншкIэ,
Иужь дапхуэдэу уимытам.
Зэгуэр къызжепIэм — насыпыншэ
СыпщIащ, си гъащIэр щхьэ уэспхат?
Зэгуэр сэ бжесIэм — насыпыншэ
СыпщIащ, си гъащIэр щхьэ уэспхат?..
И мыхьэнэр кIуэдынщ уэсэпсым,
Къабзагъэр ткIуэпсым къыпыткIунщ,
Псы цIыкIу ежэхым и нэпсыкIэр
ЩIиутхыкIынщ, зиухыжынщ.
СымыщIэ пэтми и пэжыпIэр,
И мыхьэнэр си гъащIэ кIуэм,
Насыпым сэ тездзащ IэпапIэ,
СIыгъащ ар хуэдэу мафIэ ткIум.
Къимыгъэзэжу щытми кугъуэм,
Гум зыхищIэнур зыхищIам,
Сыпыхьэу ба хузощIыр гугъэм,
ХузощIыр фIыщIэ сIэщIэкIам…
Къысхуехь усэщIэ
Къысхуехь усэщIэ гу гупсысэм,
ГъащIэщIэ си бгъэм къыщоунэху,
Жагъуэгъум илъ зэпытми и сэр,
Ар гъэунэхупIэщ, ар мыIуэху!
Си щхьэцым хэтщ иджыри фIыцIэ,
Иджыри си гур гугъэм пылъщ.
Сыбгъэдэтакъым зыми нэпцIу,
СыщIэплъэу и нэм хэти соплъ.
Зы закъуэкIи солъэIур си псэм, —
Нэр есхьэкIыну схуимыух.
МазэщIэм хуэдэу къабзэ усэм
Си гум и щэхуу хъуар ецIыху…
* * *
Ерагъыу хэслъэгъукI си гъуэгур
СфIыщIотIысыкIыр мы дунейм…
Мэзэш, мэузыр згъэпщкIум си гур,
Узахуэу пIэрэ-тIэ, ухейм?!
Бзэ щымыIэжыр си масталъэу,
Дыжэну усэр къызоджэж.
Псэ закъуэрщ згъуэтри Iэпхъуалъэу,
Абыи гъущIыгъэ хэмылъыж.
Уо, дунеишхуэ, уэ си нитIыр
Уи гъуджэу къыщIыспкъырыплъхьар
КъыщызгурыIуэр сыкъыщеджэрщ
Уи хъэтI си натIэм къратхам.
* * *
СыкъэкIуэжащ. Уэрамыр зэвщ.
СыкъацIыхужкъым зыми…
Дунейм цIыху зэрытетыр зэщ,
Зэ закъуэщ, дауэ пщIыми.
Си пащхьэм бжэр къыщыхуащIыж,
ДапIытIэ жыпIэу лъапэр.
Аргуэру си щхьэр Iузохыж
Псыф мащIэ къэхъуу напэр.
«ЦIыхубз нэщхъей, сыт уи уэрэд?!» —
КъызжаIэ хуэдэщ блэкIхэм.
ЖызоIэр сэри си гум: «Куэдщ
ЖыпIар уэрэду, кхъыIэ…»
ДызэгуроIуэри дожьэж,
ДрокIуэр бжьыхьэм лъапцIэу,
А щIыIэм лъэгур зэщIегъэж,
Гум щIыхьэу, сыкъэмыпцIэм.
Полъэлъыр тхьэмпэхэри зэ
СапходэIукIыр щыму:
«Тхьэм къаритащ абыхэм псэ
Си усэр къагъэщIыну».
