ЦIыкIураш
Чапэрицэ и хъыбархэр
Зэгуэрым Чапэрицэ ди напэр къытрихащ. Ар и нэгу зедгъэужьыну щетшажьэкIэ, хьэуэ дызэхуэзэр къыбдгъэдыхьэурэ, и пэнцIывым къопэм — абыкIэ фIэхъус кърахыу аращ. Къыбгъэдыхьа хьэр игу ирихьамэ, мамыру зэбгъэдэкIыжырт. Ауэ игу иримыхьамэ, «хьэу!» — жиIэрти жьэхэлъэрт. Мыщэ хуэдиз хъу хьэшхуэхэр, шынауэ фэ зытрагъауэрти, цым-цым жаIэу Iужыжырт, я кIэр я бэкъум дэупщIауэ.
Ди хужь бэлацэр нэхъыбэрэ зыщыхьэр хьэмаскIэхэрат. Апхуэдэхэм деж Чапэрицэ къикIуэт иIэтэкъым: и бийр е IущтыкIынти щIэпхъуэжынт, е зейм чачэу Iуилъэфыжынт.
Арыххэурэ Чапэрицэм зыкъыфIощIыж: «Сэракъэ лъэщыр! Хэт сэ къыстекIуэн!» — жыхуиIэу.
Арати, зы махуэ гуэрым ди благъэм я деж хьэщIапIэ сокIуэ IуэхукIэ. Чапэрици зыкъыскIэрещIэри, си гъусэу нокIуэ.
Си Iуэхури зэфIэкIауэ, си къежьэжыгъуи хъуауэ, бжэ дамэдазэм и щхьэр къыдегъэжри, джэду къуэлэн гуэр къыщIохьэ. Хьэмрэ джэдумрэ игъащIэм зэбийкъэ — Чапэрицэр джэду къуэлэным зэрыIуплъэу жьэхолъэ: «Хьэу! Хьэу! Хьэу!» — жеIэри: «Уэ гъуамэр дэнэ укъикIа? Мы си пащхьэ нэхум сыт жыпIэу укъихьа?» — жыхуиIэу.
Джэдур щIэжыжыным и пIэкIэ, и тхыр къыдишщ, и пащIэдзэхэр цыпхыдзэу къигъэпIийщ аби, «ухъ!» — жиIэри къыпэуващ. Апхуэдэ къэхъуну зи пщIыхьэпIэ къыхэмыхуа Чапэрицэ къащтэри, гъуэгыу си куэщIым къипкIэжащ, си гуфIакIэм къыдэпщхьэн и мураду.
Джэду къуэлэныр, «Нарым-нарым-нау!» — жиIэри, гъуэлъыпIэм дэлъейщ аби, щхьэнтэ гъэпща хужьыбзэм тетIысхьащ, зигъэпщу.
Дэри ди напэр текIауэ дыкъэкIуэжащ.
Нало Заур.
Мэз джэдумрэ дзыдзэмрэ
Ди адэм колхоз кIэртIофыр ихъумэрти, жэщкIэрэ сэри абы и гъусэу пщыIэм сыщыIэт. ПщыIэр къуажэм фIыуэ пэжыжьэт, хьэхэм я банэ макъыр ерагъ къудейуэ зэхэпхыу. Къуажэм пэмыгъунэгъуми, мыбы ущыIэну тыншт пхъэ, псы и лъэныкъуэкIэ: лъэбакъуищэ зэрыпкIуу, мэзт, псыри абы бгъурыжт.
Зы пщыхьэщхьэ гуэрым, сэ пхъэрэ псыкIэ сымыбэлэрыгъыну унафэ къысхуищIри, кIэртIоф хьэсэм кхъуэ къыхыхьарэ къыхэмыхьарэ зэхигъэкIыну ди адэр пщыIэм текIащ. Пхъэи къэсхьщ, мафIи сщIыщ, псы шыуани фIэслъэжри сытIысыжауэщ ар къыщытехьэжар. КIэртIоф лъэсынымрэ гъэвэнымрэ сэ абы зэи хуит къысхуищIыртэкъыми, иджыри езыр яужь ихьащ пщэфIэным.
Мыпхуэдэ бжьыхьэ жэщ уэфIыр губгъуэм уилъу бгъэкIуэну хъуэпсэгъуэщ. Уафэ щхъуантIэм, мыщIэ цIу цIыкIухэр бжыгъэншэу драпхъея нэхъей, вагъуэхэр къыщопщIыпщI. Жэщ мазэгъуэм къыхэщ къуршыжьхэм я щхьэ папцIэхэр, уэсым дыжьыныфэ щIэхъукIыу, IупщI дыдэу уолъагъу. Къуршым къриху жьы къабзэр-щэ! А хьэуа къабзэм хуиту урибауэу пщыIэм ущыжеину сыт и уасэ!
Сыт хуэдэ шхыныгъуэри IэфIщ, губгъуэм ущитым деж. КIэртIоф хьэлыуэ щIэгъущхьэжам кхъуей, нащэ фIэIу дэтшхыу дыздэщысым, джэду зэрышх макъ зэхэсхащ. Ар зы сыхьэт ипэкIэ псыхьэ сыкъыздикIыжамкIэ къыщыIурт. Сэ си жьэм хуэсхьа кIэртIоф хьэлыуэр сIэщIэщэщурэ, сыкъэщтауэ ди адэм и дежкIэ сеплъэкIри, сеупщIащ:
— Дэнэ а джэдур къыздикIар?
— Сыт джэду?
— ДаIуэт, — си Iэпэр кIыфIымкIэ сшиящ, — джэду зэрышх макъкъэ ар?
Ди адэри, шхэныр зэпигъэури, зэщIэдэIукIащ. Аргуэру нэхъ иныжу, зилIэжу, къэIурт джэду макъыр. Ар иджыпсту ещхьт хьэм жыгым дрихуей джэдум и кIий макъым.
— Уэлэхьи, ар зи кIиикIэр, дауи, мэз джэдум. Сытми зы къулейсызыгъэ бэлыхь къылъысащ абы и псэм. Тхьэм ещIэ, нэгъуэщI псэущхьэ бзаджэ гуэр пэщIэхуагъэнщ, — жиIэри шхэн щIидзэжащ.
ЗытIэкIурэ щыму дыщысауэ аргуэру а макъ дыдэр къэIуащ, итIанэ, къуацэ къралъэфэкI хуэдэ, зыгуэрхэр зэрызелъафэу къытфIэщIащ.
— Уэлэхьи, мыбы зыгуэр щыщыIэм… — и псалъэр нимыгъэсу и фочыр къипхъуатэри, ди адэм Iэуэлъауэ здэщыIэмкIэ иунэтIащ.
Ди адэр щIэкIыу, пкъом фIэлъа фочри щызмылъагъужым, сэ нэхъри сыкъэшынащ. Ауэ я нэхъ хьэкIэкхъуэкIэ шынагъуэ дыдэри мафIэ нэхум бгъэдэмыхьэфу зэрыжаIар сщIэжырти, абыкIэ си гур згъэфIу, сымыбэлэрыгъыу пхъэ теслъхьэрт дэпхэм. Куэд дэмыкIыу мэзымкIэ фоч щыуащ.
Абы и иужькIэ сэри си гур нэхъ къызэрыгъуэтыжащ
— Ауэ сытми дэзгъэуеяуэ аращ, армыхъумэ мэзыр кIыфIщи, зыри хэслъагъуэркъым, Iэуэлъауэри увыIэжыпащ, — жиIащ пщыIэм къыIухьэжа ди адэм, фочыр пкъом фIидзэжурэ.
Пщэдджыжьым псыхьэ сыщыкIуэм, япэщIыкIэ архъуанэм сыIухьэри къэспщытащ си къунтххэм бдзэжьей къыфIыхьарэ къыфIэмыхьарэ. ИтIанэ, ныжэбэрей джэду макъыр си тхьэкIумэм итти, ар зищIысри къэсщIэну яужь сихьащ. Зы псэущхьэ гуэр си нэм къыфIэнэну пIэрэ жысIэу, сакъыу зысплъыхьырт. Куэд дэмыкIыу псы къигъэхъуапIэм ипщэIуэкIэ щIыпIитIым и деж лъы лъэужьхэр къыщыслъэгъуащ. АдкIэIуэ сыкIуэмэ — зы хьэкIэкхъукIэ плъыжь-гъуабжафэрэ зы фIыцIабзэрэ лIауэ щылъхэт. Сэ зы дакъикъи зызмыIэжьэу сыкъыщIэпхъуэжри ди адэр сшащ.
— Мыр дзыдзэщ. Ныжэбэ жэщым увыIэгъуэ имыIэу кIияр мы мэз джэду тхьэмыщкIэрщ, — жиIэри абы зи псэфылъэр дзыдзэм и жьэм жьэдэлъ джэду лIар къыжьэдитхъащ.
Дзыдзэри уIэгъэншэ хъуатэкъым. Абы и нэ лъэныкъуэр мэз джэдум и лъэбжьанэ жанхэмкIэ къритхьат, и ныбэгури, сэкIэ иратхъам хуэдэу, зэгуэпхъат.
— Сытми, зыгуэр зэпаубыдри зэрылIыжауэ аращ мыхэр. Сыту пIэрэ, ярэби, яхузэрымыгъэгъуэтар? — Iуэхум и щхьэусыгъуэр къищIэным ди адэр егупсысырт, зэ къэрэкъурэхэм фIэлъ цыхэм еIусэу, зэми щIым кIэрыткIуа лъы бжьыгъэхэм еплъу.
Арыххэу, абыхэм лъэбакъуэ зыбгъупщI нэхъ япэмыжыжьэу псы Iуфэм Iулъ бдзэжьей къуэлэнышхуэр си нэм къыфIэнэри, сэ сыкIиящ:
— Уэ, модэ, мо бдзэжьейри!..
— ГурыIуэгъуэщ иджы мыбыхэм яхуэмыгуэшар, си щIалэ. Зым къиубыда бдзэжьейр адрейм трихыну хэтагъэнущ…
Сэ а слъэгъуа псори сфIэхьэлэмэтт. Дзыдзэмрэ мэз джэдумрэ я фэхэр трихщ, ахэр башкIэ дахэу икъужри, ди адэм зыкъысхуигъэзащ:
— Нэхь иджы пщыIэм. ЩIымахуэм хьэукI пыIэ дахэ пщхьэрыгъынщ.
Iэ лъэныкъуэ зырызымкIэ фитIыр сIыгъыу, ди адэм япэ ситу, сэ пщыIэм сыкъытехьэжащ.
Гъубжокъуэ Лиуан.
ГъэщIэгъуэнщ
Къуршхэм яхэзэрыхьа пшахъуэбг
Дагъыстэныр къэзыухъуреихьа къуршхэм яхэтщ пшахъуэ защIэу зэтелъ бгышхуэ. Сарыкъум зыфIаща Iуащхьэм и лъагагъщ метр 270-рэ. Iуащхьэмахуэм и щыгу хужьыр дыгъэм зэрыпэлыдым хуэдэу, Сарыкъум пшахъуэбгри занщIэу уи нэм къыщIоуэ, апхуэдэ дыдэуи пшахъуэр дыгъэм тоцIуукI. Езы пшахъуэр псыхъуэ пшахъуэхэм хуэдэу хужькъым, атIэ гъуэжьщ.
Бадзэуэгъуэ мазэм хуабагъэр градус 60 — 65-м щынэблагъэм и деж, метр ныкъуэ нэхъ къыумытIу пшахъуэбгым къыщыбгъуэтынущ узэфэ хъун псы къабзабзэ. ИкIи абы къыхэкIыу Сарыкъум и джабэхэм къыщокI псы зыфIэфI къэкIыгъэхэр, жыгхэм ящыщу дзэлхэмрэ щихухэмрэ.
Бгым и ипщэ лъэныкъуэмкIэ жызумейхэм зыщаубгъуащ. Абыхэм ящыщу нэхъ IэфIу къалъытэ «Изабелла» лIэужьыгъуэр. Ар адрей щIыпIэхэм нэхърэ тхьэмахуитIкIэ нэхъ пасэу Сарыкъум щохъу.
Мы щIыпIэм щыпсэухэм зэраIуатэмкIэ, жьапщэшхуэ къыщыхъуам деж бгым пшахъуэ куэду къытрехри зэбгрех. Апхуэдэу щIэх-щIэхыурэ къызэрыхъум щхьэкIэ къэмынэу, бгым и инагъым хэщIыркъым, и Iуащхьэхэм я теплъэм зихъуэж мыхъумэ. Абы и щэхури зыми къыхуэщIэркъым.
Зыхуэбгъадэ хъун щымыIэ пшахъуэбгым илъэси 150-рэ ипэкIэ игъэщIагъуэу тетхыхьащ франджы тхакIуэ Дюма Александр-адэр. Сарыкъум теухуа тхыгъэ зэрыт «Новое путешествие на Кавказ» тхылъыр 1860 гъэм Париж къыщыдэкIауэ щытащ.
Гъэсэныгъэм ехьэлIа хъыбар кIэщIхэр
ХъумпIэцIэдж
ЛIыр губгъуэм къикIыжу зы хъумпIэцIэдж къыхуэзащ, гуэдз хьэдзэ илъэфу. ЛIыр еIэбыхри, хъумпIэцIэджыр къищтауэ йоупщI:
— Уэр фIэкIа шэрей зимыIэм мы гуэдз хьэдзэшхуэр дэнэ плъэфрэ?
— Ди кхъанцэгум. ЩIымахуэ шхын догъэтIылъ. Дэ куэд дохъу, — жеIэ хъумпIэцIэджым.
— АтIэ мы уи щхьэр сыту гъум.
— Акъыл илъщи аращ, — жэуап къет хъумпIэцIэджым.
— Ари хъарзыни. АтIэ мы уибгри сыту псыгъуэ? — щIоупщIэ лIыр.
— Лей сшхыркъыми аращ, — жеIэ хъумпIэцIэджым.
— Дапщэ апхуэдэу пшхыр?
— Илъэсым зы гуэдз хьэдзэ схурокъу.
— Деплъынти атIэ, — жиIэри лIым хъумпIэцIэджыр и хьэзырылъэм иридзащ, зы гуэдз хьэдзэ кIэлъидзыжри, хьэзырыщхьэр игъэбыдэжащ.
Апхуэдэу илъэс дэкIащ, илъэс етIуанэри иухащ, лIым хьэзырым иридза хъумпIэцIэджыр игу къэмыкIыжурэ. Ещанэ илъэсым зэ и щхьэ къыдридзеижри, лIым хьэзырыщхьэр Iуихащ. ХъумпIэцIэджыр хьэзырым къригъэхури абы къыкIэлъихуащ гуэдз хьэдзэ ныкъуэ, IыхьитIу гуэшауэ.
— Мыр слIо? Гуэдз хьэдзэм илъэскIэ урикъуу жыпIати. Илъэс ещанэр екIуэкIрэ пэт иджыри гуэдз хьэдзэ ныкъуэ уиIэжи? — щIэупщIащ лIыр.
ХъумпIэцIэджым жэуап къет:
— Сэ сигу къэкIащ: мы хьэзырым сыкъизыдза ахьмакъым къыщыгъупщэу сэ мыбы куэдрэ сисын хуей хъуну къыщIэкIынщ. Си гуэдз хьэдзэр зэзмыгъэзахуэмэ, шхын щхьэкIэ сылIэнщ. Иджы мис болъагъу.
Пэж къыжраIам щхьэкIэ пимыдзыжIауэ лIыр и щхьэ щIэтIахъуэри ежьэжащ.
Къэзанокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр
ФифI фымыгъэпуд, фи Iей фымыгъэпщкIу
Къэзанокъуэ Жэбагъы сымаджэ хьэлъэу хэлът. Жэбагъы жьы дыдэ хъуати, цIыхухэр гузавэрт: «Мы лIы Iущыр лIэмэ, хэт деж чэнджэщакIуэ дыкIуэну?» — жаIэу.
Жэбагъы сымаджэ зэрыхъуар цIыхум щызэхахым, абы деж щызэхуэсащ зыкъом. Абыхэм ящыщу нэхъыжь гуп зэрыгъэгъуэтри унафэ ящIащ.
«Алъандэрэ лIым я лIыжу дэ къытхэтащ Жэбагъы. Сыт хуэдэ гузэвэгъуэ дримыхьэлIами, Жэбагъы хэкIыпIэ къытхуигъуэтырт. Иджы мыр дунейм ехыж- мэ, хэт деж чэнджэщакIуэ дыкIуэну? Мыбы и псэр Iут щIыкIэ деупщIынщ, уэсяту сыт къытхуигъанэми, дауэ дыпсэумэ нэхъыфIми жедгъэIэнщ», — жаIэри нэхъыжьхэр щIыхьащ Жэбагъы и деж.
ЩIыхьэри, жраIащ:
— Уа, Жэбагъы, уэ дунейм дахэу утетащ. Ауэ уэри уощIэри, дэ псоми ажалыр къытщIэлъщ. ПщIэну щыткъым дунейм ущехыжыну пIалъэр… Ди гуапэт уэсят гуэр къытхуэбгъэнэну, нэхъ псэуа дызэрыхъунур къыджепIэну.
— Си уэсятыр ныбжькIэрэ зэIэпыфхыну псалъэ къызэфтрэ? – жиIащ Жэбагъы.
— Удот! – зы жьэу зэдыжаIащ лIыжьхэм.
— АтIэ, — жиIащ Жэбагъы, — си уэсятыр мыращ: япэ фымыуэ, къывэуэм хуэвмыгъэгъу; гъунэгъу Iей благъэ фымыщI; фифI фымыгъэпуд, фи Iей фымыгъэпщкIу. ЗэвгъащIэ: зэманкъакIуэмщIэкъурлIыфIщ.
КIущэ Нау
КъысхуэмыщIэ, кIущэ Наум
Нышэдибэ къыщыщIар,
КъысхуэмыщIэ, кIущэ Наум
Хэт и жагъуэ къэзыщIар?
Фалъэм изу шэ естати,
Ауэ зэ хуемыплъэкIа.
Згъэджэгуну сыхэтати,
И пIэм Наур схуимыкIа.
Зиущэхуауэ щIэсщ стIол щIагъым,
И нэр текIыркъым бэлагъым.
КъысхуэмыщIэ, кIущэ Наум
Нышэдибэ сыт есщIар?
КъысхуэмыщIэ, кIущэ Наум
Хэту пIэрэ ешхыдар?..
Си къуэш Мэдэ сыщеупщIым, —
Псори къызгуригъэIуащ.
Шатэ банкIыр хуит хуэхъуати,
Наум фIыуэ хигъэщIащ.
Ар ди мамэ илъэгъуати,
КIущэ цIыкIум щIэгубжьащ.
ИщIам КIущэ щIэщтэжауэ,
ЩIэсщ стIол щIагъым, зиудыгъуауэ.
Хьэщыкъуей Олег.
Гъэмахуэ
Гъэмахуэщ, махуэр дахащэу,
Анэбзэм хуэдэу гуапащэу.
Гъэмахуэм псэр дэщIэращIэу
ЩIыр къобэуэжыр щIэрыщIэу.
Епэрхэр щысхькъым мэ гуакIуэм,
ЯгъэнщIыр щызу хьэуар.
Уафэ щхъуантIэшхуэм и лIыкIуэу
Дыгъэм и бзийхэр къиуащ.
И ежьэжыгъуэр къэблагъэу,
Гъэмахуэр къэхъумэ нэщхъей,
КъэкIыгъэ цIыкIухэр мэгухэ,
Зеиншэ хъуахэ нэхъей.
Пщыгъэуш Залым.
Лэгъупыкъу
Уэшхым щигъэтыжри,
Лэгъупыкъу къищIащ,
Пшэхэм заIэтыжри,
Щхьэхьу ежьэжащ.
ЦIыкIухэр ягъэщIагъуэу
Лэгъупыкъум йоплъ.
КIапсэ зэмыфэгъуу
Уафэм ар кIэрылъщ.
ЦIыкIухэр мэгупсысэ,
Хэтщ Iуэхушхуэ гупыр:
«Месыр лэгъупыкъур, —
Дэнэ щыIэ лэгъупыр?!»
Къагъырмэс Борис.
Нэщэнэхэр
Вагъуэ зэшиблым загъазэмэ
Бещтоужьыр къепщэмэ, гъэр гъэфI хъунущ, жаIэрт.
Бжьыным фэ куэд телъмэ, щIымахуэр щIыIэ хъуну къалъытэрт.
Вагъуэбэр щIым хэплъэмэ, къэб къуэпсым зедз жаIэрт.
Вындыжьхэр зэрызехьэмэ, джэгумэ, уэлбанэ хъуну хуагъэфащэрт.
Вагъуэзэшиблым загъазэмэ, нэху мэщ жаIэрт.
ГъуэгущхьэIум пхъэщхьэмыщхьэ жыг хэпсэну фIыщ.
Джэду къэбгъафэмэ, уэлбанэ мэхъу, жаIэрт.
Ерыскъы зытелъ Iэнэм уи щIыб хуэбгъэзэну фIыкъым.
Бзэкъутэ-бзэщIыж
Лэныстэ-мастэ.
Къэбыстэ-пIастэ.
Е семышу сезэша?
Е сешауэ сызэша?
Бзур бзэрабзэм —
Бзейр мэубзэ!
Къулъшыкъушхуэ, къуэшхуэ!
Къуэшхэ, шырыкъушхуэ!
Къепсыр къепсу къепсыхыжри —
Къепсыр къепсри, бзэхыжащ.
Псыпэ, псыбэ, бырыбищ,
Щыбырыбыр пIырыпIищщ.
ХьэIупэ ДжэбрэIил.
Къуажэхьхэр
И хэщIапIэр шэд псыIуфэщ,
МапкIэ, малъэ — дэни нос,
И щыгъынри удзыфэщ.
И нэр пIащэщ, Iэзэу йос.
(Хьэндыркъуакъуэ.)
И инагъкIэ хъуркъым бжьиз,
Елъэф хьэлъэ — къэб хуэдиз.
(ХъумпIэцIэдж.)
Ар къоушыр псом нэхъапэ,
ИмытхьэщI абы и напэр,
Къытоувэри лъагапIэм,
Пщэдджыжь къэскIэ ину маIуэ!
(Адакъэ.)
Бжьакъуэ папцIэщ, жьакIэ кIыхьщ,
Iэщу дэтым я пащтыхьщ.
Шы мыгъасэу къелъэтыхь,
Хадэ утэщ, сыт бэлыхь.
(Ажэжь.)
Топым хуэдэу ар хъурейщ,
НэхукIи хуабэкIи къулейщ.
(Дыгъэ.)
Батыр Мухьэрбий.
ТхьэкIумэкIыхь
Ей, тхьэкIумэ,
ТхьэкIумэ,
Ей, тхьэкIумэ кIыхь,
КIапэ ныкъуэ,
Пэ дыкъуакъуэ,
Уи тхьэкIумэр
Хэт пиша,
Ей, уи кIапэр
Хэт пича?
Сэ си упщIэм
Жэуап къети,
Абы щхьэкIэ
Сэ уэстынщ,
Пхъышхуэ
Сэ уэстынщ,
Пхъышхуэ
Уэзгъэшхынщ.
НатIэху
Си шкIэ цIыкIуу
Си натIэхур
Куэдрэ пщIантIэм
Сэ дызохур
ТIэкIу хъуэкIуэну,
ТIэкIу теуну.
Ауэ пщIэрэ
КъыфIэIуэхукъым
Сыт жысIами,
КъедэIуэфкъым.
Си япэ иту
КъыщIопхъуэж,
Бэкхъым щIэсу
Сыхуозэж.
И кIэ цIыкIур
МэпIэжьажьэ,
И нэ цIыкIухэр
ЗэщIолыдэ,
Мэжьэгъуашхэ,
Къызошхыдэ:
«Сэ сыхуейкъым
СыхъуэкIуэну,
Сэ сыхуейкъым
Удзыжь сшхыну.
Сэ сыхуейщ
ПIапIу сефэну.
Ущымыту
Уэ мыбдей,
Хъуну щытмэ
Зыгъэхъей!
КIуэи мамэ
Къысхуэшэж,
Шэ пIапIукIэ
Сыгъэтхъэж!»
Щоджэн Леонид.
