Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
ЖыIэгъуэхэр
УкIытэ зымыщIэм Iуэху Iэджи зэIещIэ
ЗыхузэфIэмыкIым зыщIэбгъакъуэмэ, езыри зэ дэIэпыкъуэгъу къыпхуэхъужынщ.
Зи щхьэм фIэкIа нэгъуэщIхэр фIыуэ зымылъагъуфыр насыпыншэщ.
Зи гъащIэр IэфI защIэу къэзыгъэщIа щыIэкъым.
Пэжагъыр цIыхугъэм и къежьапIэщ.
Иджырей зэманым зи гупкIэ уисыр фIыуэ къыумыцIыхуауэ и уэрэдым удемыжьумэ нэхъыфIщ.
ГущIэгъуншагъэр псэншэ узщ.
Дагъуэ гуэр зимыIэ ныбжьэгъу лъыхъуэурэ ныбжьэгъуншэу зыгуэр къэнауэ жаIэ.
Куэдрэ къамыгъэсэбэп псалъэхэм я мыхьэнэр мэкIуэд.
Зыри къызэрымыкI псалъэ куэд къыупсэлъ нэхърэ, зыри жумыIэххэмэ нэхъыфIщ.
Псалъэ пэжым гъащIэшхуэ иIэщ.
ПIащIэу уи унэм къыщIыхьами узыхумей псори елъагъу.
Лъагъуныгъэр гъащIитI зэпыщIэщ.
УкIытэ зымыщIэм Iуэху Iэджи зэIещIэ.
Пасэу къалъхуаи кIасэу лIэжаи щыIэкъым.
МащIэми куэдми псы икIутар из пхуэщIыжынукъым.
Хьэ къобэнырейм ущымышынэ, зыри жимыIэурэ и кIэр пхуэзыгъэджэгум хуэсакъ.
КIурашын Алий.
ГушыIэ
Дзажэ пшэрым урезгъэхьэхынщ
Хъуэжэ мэжэлIауэ и хэгъэрей гуэрым деж еблагъэри, ягъэшхэну елъэIуащ.
— Иджыпсту хьэзыру мэрамысэ гъущэ фIэкIа зыри симыIэ, — жиIэри уэнжакъым дзажэ гъэгъуа фIэлъ пэтми, унэгуащэм Хъуэжэ мэрамысэ къудей къыхутригъэуващ.
Абы мэрамысэр ишхыу щIидзащ. АрщхьэкIэ мэрамысэ гъущэ пхуэшхынт — и тэмакъым тенэурэ хуегъэхыртэкъым. Абы нэмыщIауэ лым и мэр къыщIихьэрти, Хъуэжэ жиIащ:
— Мэрамысэ, мэрамысэ, уехынумэ ех, уемыхынумэ, мо уэнжакъым фIэдза дзажэ пшэрым урезгъэхьэхынщ!
Ар зэхэзыха унэгуащэр укIытэжри жиIащ:
— Сигу къэкIыжатэкъым, на, дзажэр зэрыдиIэр, — икIи лы хуигъажьэри иригъэшхащ.
Махуэ Алисэхь.
Къуажэхьхэр
Гуэным илъхэр зыгъэкIуасэ
Хьэжьым унэм щIимыгъэкI,
ФIыщIэкIамэ, кърихуэкI.
Чэщей пхъуантэ зэгуэхури,
Дыщэ хъурей къыдэхуащ.
Зи фэр къутэгъуафIэ,
Зи кур гъэжьэгъуафIэ.
Хышхуэм хэсхэм я нэхъ ин,
Ину щыIэм я нэхъ бланэ.
Ди гуэныжьым къеуасэ,
Гуэным илъхэр зыгъэкIуасэ.
ХъупIэм иту махуэр зыхь,
КъыщыкIуэжкIэ гъэш къэзыхь.
Хущхъуэ зимыIэу
Жыгыжьхэм еIэзэ.
ЖЭУАПХЭР:
Джэду. Джэджьей. ДжэдыкIэ. Джей. Дзыгъуэ. Жэм. ЖыгыуIу.
Зыхэзылъхьар Щоджэн Леонидщ.
ХьэщIэтегуашэ
ХьэщIэщ. Жылагъуэ зэхэтыкIэм, цIыху къегъэблэгъэкIэм пыщIа псалъэщ. ХьэщIэр щрагъэблагъэ, щагъэхьэщIэ унэ (пэш) хэхам «хьэщIэщкIэ» йоджэ.
Пасэм щыгъуэ езыхэр зыщIэс унэм къыбгъурыту е сэрей екIуэкIым хэту адыгэхэм унэ щхьэхуэ ящIу щытащ. Арат хьэщIэщ хъужыр. Абы жьэгу щIэтт, сытым дежи пхъэ къута хьэзыру щIэлът. Апхуэдэу хьэщIэщым щаIыгът тепIэнщIэлъын, гъуэгу тетам зэрызитхьэщIын тас-къубгъан, сабын, напэIэлъэщI хуэдэхэр, езыри къабзэу зэлъыIухат.
Ижь-ижьыж лъандэрэ адыгэм хьэщIэ и щIасэу, абы насып къыдэкIуэу илъытэу къогъуэгурыкIуэ. ЗэкIуэлIэн хуэдэ къуажэм дэмысмэ, сыт хуэдэ гъуэгурыкIуэри япэ къыхуэзэ хьэщIэщым еблагъэу зыщигъэпсэху хъурт. ХьэщIэщым цIыху щIыхьэу ялъэгъуамэ, пщIантIэм дэс цIыхухъухэм Iуэхур зыIутыр зрагъащIэрти, хьэщIэм зрагъэтхьэщIырт, ягъашхэрт, зрагъэпсэхурт, и шым уанэ трахырти зыхуей хуагъазэрт.
ХьэщIэр унагъуэм я цIыхугъэу е я ныбжьэгъуу щытмэ, хьэщIэщымкIэ емыблагъэу езы унагъуэм яхыхьэрт. «ХьэщIэ хуэгъэхьэщIакъым, игъэщIэхъуащ» жрамыгъэIэн щхьэкIэ, адыгэхэм я хьэщIэхэр сыт и лъэныкъуэкIи зыхуей зэрыхуагъэзэным пылът. Уеблэмэ ар яхъумэрт, Iэщи къыдащтэнут, езыхэр хэкIуэдэнкIэ хъунуми.
ХьэщIэтегуашэ. Жылагъуэ зэхущытыкIэм ехьэлIа хабзэщ. Унагъуэм хьэщIэ куэд къахуэкIуарэ унэрэ тепIэнщIэлъынрэ къемэщIэкIмэ, хьэщIэ нэхъыжьхэр езым и деж къигъанэрти, адрейхэр и гъунэгъухэм, благъэ-Iыхьлыхэм ятригуашэрт. А хабзэм «хьэщIэтегуашэкIэ» йоджэ.
Хъыджэбзаплъэ. Фыз къэшэным епхауэ адыгэхэм яхэлъа хабзэщ. ЩIалэм лъыхъукIэ фыз къыщрагъэшэнум деж, япэщIыкIэ хъыджэбзым еплъыну, щIэупщIэну кIуэрт. Абы «хъыджэбзаплъэкIэ» еджэрт.
Мыпхуэдэут ар зэрекIуэкI хабзэр. Хъыджэбзыр я гъунэгъу, я благъэ гуэрым деж ирагъашэрт. ЩIалэр, и ныбжьэгъу, и Iыхьлы и гъусэу, абы кIуэрти, хъыджэбзыр зригъэцIыхурт, епсэлъылIэрт.
Къыщыхъу щыIащ къызыхуашэнум и пIэкIэ нэхъ щIалэ екIу, бжьыфIэ хъыджэбзым ирагъэлъагъурэ, абыкIэ къыдахьэхыу, иужькIэ къэзышэну дыдэм хуашэжу. Хабзэр ди зэманым щыIэжкъым.
Думэн Хьэсэн.
Сыту дахащэ гъэмахуэм ХьэтIохъущокъуэм и хадэр! Сурэтыр Къарей Элинэ трихащ.
ГъукIэ Маринэ
ПцIащхъуэ цIыкIухэр
Новеллэ
Си ныбжьэгъу Сюзаннэ тыгъэ хузощI
— Уэ убажэщ, сэ сыджэдущ… Хьэуэ, уэ уджэдущ, сэращ бажэр, — жаIэурэ автобус къэувыIэпIэм тетщ хъыджэбз цIыкIуитI. Сабий садым щызэхаха таурыхъым хэт лIыхъужьхэм я цIэхэр зэрызэфIащыжар яфIэдыхьэшхэн хъужауэ, я макъ жьгъыру цIыкIухэмкIэ уэрамыр къагъэпсалъэ.
Зы хъыджэбз цIыкIум и анэр а тIум якIэлъыплъурэ, мэдыхьэшх:
— Фэри фэ! ТIури фыбажэщ! Сыту икIи фемышрэ?!
Абы и псалъэхэр нэхъри нэхъ гъэщIэгъуэн щыхъуауэ ипхъу цIыкIум и ныбжьэгъум зыхуегъазэ:
— Зыхэпха? Щхьэ уемызэшрэ? Ыыы?..
Аргуэру тIури мэдыхьэшх.
Хъыджэбз цIыкIуитIым сакIэлъыплъурэ, сэри сыпогуфIыкI. ПцIащхъуэ цIыкIухэ… Зэ еплъыгъуэкIэ, а тIур зыкIи зэщхькъым: зыр щхьэц сырыхущ, лъагэщ; адрейр щхьэц фIыцIэщ, нэхъ лъахъшэщ. Уеблэмэ я дыхьэшхыкIэри зэтехуэркъым. Ауэ ныбжьэгъугъэр абы хуей?!
— Зы, тIу, щы, плIы, хы, — кърегъажьэ хъыджэбз сырыху цIыкIум.
— Ей, тхур дэбгъэхуащ, — зэпеуд адрейм. — БжэкIэ пщIэххэкъым…
— СощIэ-тIэ, зэрыдэзгъэхуам гу лъыптэрэ лъомытэрэ сеплъыну арат…
— Аратэкъым-тIэ, пщIэкъым, — дыхьэшхыурэ къызэрохуэкI.
— Мыдэ сэ укъэзубыдынщи, уэзгъэлъагъунщ…
Абыхэм сакIэлъыплъурэ сэри сыпогуфIыкI! ГъащIэм языныкъуэ Iуэхугъуэхэм гъэщIэгъуэну къытрегъэзэж. Мы къэувыIэпIэм сытету сызэжьэ цIыхумрэ сэрэ ди цIыкIущхьэщ а хъыджэбз цIыкIуитIыр. Арауэ къыщIэкIынщ си нэр щIатенари.
Ар щхьэц сырыхущ, щхьэпэлагэщ, сэ сынэхъ лъахъшэщ, сыщхьэц фIыцIэщ. Абы псалъэр и мащIэщ, сэ сыпсэлъэрейщ. Абы щIымахуэр и фIэфIщ, сэ щIыIэр си жагъуэщ.
— ЩIыIэм сес, дапщэщ автобусыр къыщысынур? — мэгъынанэ хъыджэбз щхьэц фIыцIэ цIыкIур.
— Уарэ, уэ щIыIэм ущошынэ, — мэдыхьэшх мыдрейр.
ИтIанэ, езы цIыкIуитIыр зоIущащэри, я анэхэм зыхуагъазэ:
— Мамэ, мам… КхъыIэ, нобэ мыбыхэ сыгъакIуэ. ТIэкIу сыджэгунщи, сыкъэкIуэжынщ.
Анэхэми зэпеуэу жэуап къатыж:
— Нобэрей махуэм фызэдэджэгункIэ фрикъуакъэ?!
— Махуэ псом фызэгъусэщ, фызэрыужэгъуакъэ?!
Хъыджэбз цIыкIухэм ар хуабжьу гъэщIэгъуэн ящохъу! Уи ныбжьэгъур бужэгъункIэ Iэмал иIэ?! ЩIыIэм тIэкIу егъэшынэ, армырмэ иджыри Iэджэрэ тетыфынут ахэр мы къэувыIэпIэм.
Сэри зыхэсщIэн щIызодзэ щIыIэ къызэрыхъур. Жып телефоныр къисхауэ, куэд щIауэ гукIэ сщIэ бжыгъэхэр къызодзэ. Ауэ абы ирихьэлIэу къоувыIэ автобусри, хъыджэбз цIыкIуитIым я анэхэр я гъусэу йотIысхьэ; абы сыхьэт ныкъуэ хъуауэ сызэжьэ цIыхури къокI.
— ИгъащIэкIи укъэсын си гугъакъым, — сышхыдэн щIызодзэ занщIэу.
— Апхуэдэущ автобусыр къызэрысар, сыт-тIэ сыбгъэщIэнур?!
— ЩIыIэм себгъэсащ…
— Умытхьэусыхэт иджы…
— Дауэ сызэрымытхьэусыхэнур?! ДыкъыкIэрыбгъэхуащ дыздэкIуэм…
— Сэри дыгъуасэ Iэджэрэ сыножьаи…
Мис апхуэдэу докIуэкI илъэс Iэджэ щIауэ… Ар щхьэц сырыхущ, сэ сыщхьэц фIыцIэщ…
Зы уэрэдым и хъыбар
ЛэжьакIуэхэм я марш
Къэбэрдейр езым фIэфIу Урысейм зэрыгухьэрэ мы гъэм илъэс 460-рэ ирокъу. Абы теухуауэ ди тхакIуэхэм, усакIуэхэм куэд ятхащ. Псом хуэмыдэу ягу къагъэкIыж 1957 гъэр. Абы щыгъуэм ди республикэм и артистхэр щыIащ а Iуэхум и щIыхькIэ Москва къыщызэрагъэпэща зэхыхьэшхуэм.
Зи зэфIэкI къэзыгъэлъэгъуэну къалащхьэм кIуахэм яхэтащ а зэманым хабзэм и хъумакIуэу лэжьа, милицэм и майор, уэрэдус ДыщэкI Залымхъан. Ар гъащIэм и лъэныкъуэ куэдым тетхыхьащ. Ауэ а зэманым, 50 — 60 гъэхэм, зэрыхабзэу, нэхъыбэу зытетхыхьу щытар колхозхэм, совхозхэм я лэжьыгъэр, партыр, коммунизмэр, лъэпкъхэм я зэхуаку дэлъ зэныбжьэгъугъэр арат. КъыжыIапхъэщ, ДыщэкI Залымхъан итха уэрэдхэр къызэрехъулIар. Мыри гъэщIэгъуэнщ: езым япэу имыгъэзэщIауэ зыми иритынутэкъым. Абыхэм ящыщ зыщ «ЛэжьакIуэхэм я марш» зыфIища уэрэдыр. Ар ди радиом и фондым хэлъ уэрэд нэхъыфI дыдэхэм хабжэ.
Уэрэдым и псалъэри макъамэри зейр ДыщэкI Залымхъанщ.
КIунтIыщ-ХьэпцIэ Аннэ.
* * *
Къэбэрдей народыр, езыхэм яфIэфIу,
Россием зэрагухьэрэ
Илъэс 400 щырикъум,
Псоми ди гуфIэгъуэщ Къэбэрдейм.
Къэрал народ иныр
Ди парт хахуэу лъэщым
Я дамэм дыщIэтурэ,
Хуитыныгъэ гъащIэм
Уардэу хуэкIуащ ди Къэбэрдейр.
Къэбэрдейм ди къалэхэр
МэщIэращIэр хуэмурэ,
Хахуэу ди колхозхэр
ЩIэращIэ зэпыту,
Россием догъагъэр Къэбэрдейр.
Ди парту ди лъэщурэ,
Ди лъэпкъыу дызэшу,
Урысей лъэпкъ иныр
Ди пашэу, дыкъуэту
Догъогъэр, дофIакIуэр Къэбэрдейр.
Къэбэрдейм и губгъуэхэм
Тракторхэр щовэхэр,
Колхозхэм ди хьэсэхэм
Гъавэ бэв къыдатхэр,
Махуэ къэс догъагъэр Къэбэрдейр.
Къэбэрдей уэрамхэм
Уэздыгъэр къыщоблэ,
Ди псэм демыблэжурэ
Псори дыздэлажьэурэ,
Догъагъэр, дофIакIуэр Къэбэрдейр.
Колхозхэт унагъуэхэм
Радиор щопсалъэрэ,
Лениным и псалъэхэм
Псори дырилажьэурэ,
Россием догъагъэр Къэбэрдейр.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:8. Адыгэ композитор цIэрыIуэ, Урысей Федерацэм и къэрал саугъэтыр зыхуагъэфэща. 9. Дзэм къулыкъу щызыщIэ. 10. Сабийхэр ягъэгуфIэн папщIэ илъэсыщIэм ипэ къихуэу унэхэм щIагъэувэ жыг. 11. Пасэрей адыгэ хъыбарегъащIэ. 12. … зимыIэм дзажэпкъ иIэщ. 13. Мэлыц щабэ. 14. Iэщышхуэ: насып уиIэмэ, къэгубжьауэ упэщIэхуэнкъым — бжьакъуэпэкIэ узэрихьэнщ. 16. Бразилием нэгъабэ щекIуэкIа дунейпсо олимп зэхьэзэхуэхэм «дыщэм ефIэкIыу» дыжьын медаль къыщызыхьа адыгэ пелуан, Псыгуэнсу щыщу. 18. БгитI зэхуаку. 19. … джанэ е … бостей. 20. … хуэмыфI хьэдрыхэ кIуэркъым. 21. ХадэхэкI. 22. Бгы еуэкIыпIэ. 24. … и губжьыр кхъуэм щехьэ. 25. Бжьэхуцым къыхэщIыкIа щэкI Iув. 28. Хэку зауэшхуэм танкисту хэта, Совет Союзым и ЛIыхъужь Къардэн … 29. Бэрбэч ХьэтIутIэ и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и ректору щыта. 31. Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужьу цIыхуищ къызыдэкIа къуажэ. 32. ЦIыхубзитI зэфIэнам зым адрейм жреIэ: «Уи … къысщыхуэ!» 33. Анэкъилъху. 34. Адыгэ усакIуэ Iэзэу, зауэлI хахуэу щыта. 35. Щхьэгъусэ къэзыша щIалэм и благъэщIэ. 37. Си ныбжьэгъум … ищIри я унэ дыщигъэхьэщIащ. 39. Зи щхьэгъусэм къыбгъэдэкIыжа цIыхубз. 40. Iэлъынхэм, тхьэгъухэм ирагъэтIысхьэ. 44. ЛIы и къуэгъурэ … и гъуррэ. 45. ЩIалэ цIыкIум шейм зы фошыгъу … хидзащ. 46. Джэду лъэпкъым щыщ псэущхьэ мыин, Iэл. 48. КIэпхъхэм фIыуэ ялъагъу пхъэщхьэмыщхьэ. 50. Тхылъым и «джанэ. 51. Iэщ гъэхъуным пыщIа IэщIагъэ. 52. Фызыжьым IэщIэлъщ нэмэз …
Къехыу:1. Къэбэрдей-Балъкъэрым и Iэтащхьэу щыта. 2. ТхъуцIынэ щIэпхумэ, ар къонэ. 3. ГъуэгурыкIуэ мэжэлIар зи унэ къыщIэзышэу зыгъэшха нанэм … къихьащ. 4. Махъсымэ зэрыта кумбыгъэм и щIэм къыщIонэ. 5. ЗэбгъэунтIэIумэ, хъуаскIэ къызыхих мывэ быдэ. 6. Кхъуей … е хъарбыз … 7. Пщым и дэIэпыкъуэгъу, и щхьэхъумэ. 15. Бразилием щекIуэкIа дунейпсо олимп зэхьэзэхуэхэм дыщэ медаль къыщызыхьа адыгэ щIалэ. 17. Зил къыпщIэмыузым уи … хуумыIуатэ. 19. Пасэрей адыгэлIым нэхъыфI дыдэу илъагъуу щыта псэущхьэ. 23. Адыгэ усакIуэ Iэзэу, зэдзэкIакIуэу, журналисту щыта. Къызэралъхурэ мы гъэм илъэс 70 ирокъу. 24. ХьэситI зэпылъым яку дэкI вагъэбдзумэ. 26. ЩIалэ бжьыфIэ, зэкIуж. 27. Совет Союзым и ЛIыхъужь Мэсей Аслъэнджэрий и гъащIэм и нэхъыбэр щихьа, фэеплъ щыхуагъэува къуажэ. 30. Iэщэ лIэужьыгъуэ. 34. УэрэджыIакIуэ Iэзэу щыта, Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и артист. 36. ПшахъуэщI. 38. Псы къызраш кумб куу. 41. Ди къэралыр зэрыуэркъ, щIым къыщIаш хъугъуэфIыгъуэ. 42. Къэгубжьауэ нэгъуэщI унагъуэ зэрытелъадэм зэреджэ. 43. Зи пхъэр быдэ, пкъо бгыкъу къызыхах, шыкIэпшынэ къызыхащIыкI жыг. 45. Махъсымэм халъхьэ пщагъэ. 47. ХадэхэкI. 49. Пхъэ уадэшхуэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Бадзэуэгъуэм и 15-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
1.Баку. 2. Амур. 3. Кура. 4. Урал.
