Къуршыбгъэ
ШИРЯЕВ Владимир, Хэку зауэшхуэм и ветеран, подполковник
Дызэрыс автобусым аддэ бгылъэ щIыпIэхэмкIэ дыкIуэцIришащ икIи Каменномост (Къармэхьэблэ) адыгэ къуажэжьым и курыкупсэм деж къыщыувыIащ, Iэуэлъауэшхуэ ищIу ежэх псым телъ мывэ лъэмыжым пэмыжыжьэу. А лъэмыжым къытехъукIауэ аращ езы жылэм и цIэри. Мы щIыпIэ жыжьэм нэс дыкъыщIэкIуам щхьэусыгъуэ хэха иIэт: дэ дыхуейт нэхъ гъунэгъуу зэдгъэцIыхуну Хэку зауэшхуэм лIыхъужьыгъэ зэрихьэу хэта, «ЩIыхь» орденым и нагъыщищри зыхуагъэфэща Мусэ Менлы.
А лIы хахуэм и гугъу къыщытхуащIа-кIэт республикэм и къалащхьэ Налшык. ЖыпIэнурамэ, Мусэр зэрыцIэрыIуэр и зауэ зэфIэкIхэм я закъуэкъым.
Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутат, коммунист Мусэ Менлы ФIыцIэ и къуэр Къэбэрдейм и мэлыхъуэ нэхъыфIхэм ящыщщ. ЩIыпIэ жыжьэхэм къикIыурэ абы и деж мэлыхъуэ, щIэныгъэлI куэд къокIуэ, и Iуэху зехьэкIэ пэрытым щыгъуазэ зыхуащIыну.
Зыгъэпсэхугъуэ зэманым. Фоч иIыгъыу щытыр Мусэ Менлыщ.
Колхоз правленэм и пщIантIэм дыщыхуэзащ Менлы. Сэлам гуапэ къызэрыдихым и щыхьэту, и Iэхэр шияуэ къытпежьащ ар, лIы къуэгъу мылъагэр, зи нэ зэвхэр лыд бгырысыр. Сэлам зэтхыу дызэрыцIыхуа нэужь, ди псалъэмакъым щыпытщащ Менлы и унэм.
— ЗэрыжыпIэмкIэ, зауэм теухуа си гукъэкIыжхэр сэлэтхэм яфIэхьэлэмэтынущ. Хъунщ. Нэхъ гукъинэ сщыхъуа Iуэхугъуэхэм ящыщхэр къэсIуэтэжынщ. Хэт сыт хуэдэ дерс къыхихынуми, ар езы сэлэтхэм я Iуэхужщ, — жиIэри хъыбарыр иришэжьащ Мусэ Менлы.
* * *
Нэмыцэхэр ди къэралым и щыхьэрым хуеIэрт, Москва и Iэшэлъашэ уэсылъэхэр я зауэлIхэм я хьэдэхэмкIэ ясейуэ. Ди къалащхьэр къызэращтэным шэч лъэпкъ къытезымыхьэж бий оркестрым фронтым и щIыбагъкIэ щызригъащIэрт фашистыдзэр Москва и Ут Плъыжьым щрикIуэкIэ жиIэну маршыр.
… Зауэ хьэлъэхэр екIуэкIырт. Техникэм хуэдэ дыдэу, зауэлIхэри къемэщIэкIырт абы щыгъуэ ди фронтым. Абы къашэ щIалэгъуалэ цIынэу зэуэкIэ иджыри зымыщIэхэр уIэгъэщым къыщIэкIыжагъащIэ сэлэт нэхъыжьыIуэхэм я гъусэу мафIае фронтым занщIэу Iуагъэхьэн хуей хъурт. Гынымэм «епэмыну» иджыри къызыхуимыхуа Мусэм зауэм и пIалъэ фIыуэ зыщIэ, Лисицэ зи унэцIэ украинылIым бгъурыту взводым хэтт. Ар гъусэ къыхуэхъужащ бий къебгъэрыкIуэм езэуэну сэлэтхэм щIытIым щызыдаугуэшами. Менлы набдзэгубдзаплъэу кIэлъыплъырт Лисицэ и Iэщэ IыгъыкIэм икIи абы и щапхъэм тету зыхуигъэхьэзыращ бийм зэрезэуэным: танкхэр зэракъутэ лагъымхэр щхьэхуэу игъэтIылъащ, и фочри Iэдэж къищIащ.
ЯпэщIыкIэ дэнэкIи щымт. А зэпIэзэрытыныгъэр къикъутэу, зэуэ дунейр къагъэзджызджащ лагъым къауэхэм я макъ лъэщхэм. Къыпщыхъурт езы щIы дыдэр мафIэу къэукъубейуэ. Лисицэ щIытIым дэгъуэлъхьащ, Мусэм ардыдэр ищIащ. Абы и тхьэкIумэIупсыр Iуиудыным хуэдэу, нэ зэрыхъэм деж лъынтхуэшхуэр щыуэрт, и тэмакъыр игъущыкIат, адэкIэ-мыдэкIэ къыщыуэ лагъымхэм къапих гъуэзым щIисыкIырт и нэхэри. Лагъымхэр кIуэ пэтми нэхъ гъунэгъужу къыщыуэрт, ди зауэлIхэм ятIэ фIыцIэ хьэлъэр къатрикIутэу. Менлы къызэрыщыхъумкIэ, езым и закъуэт псэууэ къэнар — адрейхэр хьэдэхьэзыру щIытIым дэлъу къыфIэщIырт.
Нэмыцэхэр къебгъэрыкIуэрт, автоматхэр иджы гъунэгъу дыдэу щылъалъэрт.
— Къэсахэщ! — кIиящ Лисицэ. — Фытэдж! Атакэм!
А макъ лъэщым псэ къахигъэхьэжа хуэдэ, щIытIыр зэуэ «къызэщIэтэджащ», дэтхэнэми хуэфащэ увыпIэр зыIэригъэхьэжу. Мусэр щытт, автомат лъэдакъэр и блыпкъым егъэкъуауэ. Ихъуреягъыр мафIэм зэщIищта хуэдэт. ЩIы щтар, бжьэхуц Iэтэм хуэдэу, дрипхъейрт топышэ къауэм.
Шэ пщтырхэр зэкIэлъигъэпIащIэу, Менлы бийм триунащIэрт и автоматыр, арщхьэкIэ хамэбзэкIэ къэIу кIий макъхэр нэхъ ин икIи нэхъ гъунэгъу къэхъурт. Нэмыцэ автоматгъауэхэм я щIыбагъ къыдэтт танк фIыцIэжьхэр. МафIэмрэ гъуэзымрэ къыхэпща а фIыцIэ шынагъуэшхуэр щилъагъум, Менлы зы мэскъалкIэ игу къэкIащ нэхъ адэIуэкIэ абы зыпыIуидзыну, арщхьэкIэ зэуэ зэпIэзэрытыгъэр къищтэжри, зы лъэбакъуэкIи и пIэм имыкIыу танкым тришэщIащ быдэу къузауэ иIыгъ лагъымыр.
— Нэхъ гъунэгъуу зыбгъэдэгъэхьэ! — къэкIиящ Лисицэ.
Апхуэдэу ищIащ Мусэм. Нэмыцэ танкыр нэхъ гъунэгъу къыхуэхъуа нэужь, абы зэрифIэщкIэ идзащ лагъымыр, гъуахъуэу къэпщ машинэжьым и щIагъым щIэхуэу. Абдеж къауэ макъышхуэ къэIуащ, тIууэ зэщхьэщыха хуэдэу. Ар Менлыи Лисици зэкIэлъхьэужьу ядза лагъымхэр танк лъабжьэм къыщыуауэ арат…
Бийм и ебгъэрыкIуэныгъэр а жэщым къызэтрагъэувыIат. Пщэдджыжьым, щIымахуэ дыгъэр зи нэкIум иридзэ сэлэтхэм щаIуплъэм, Мусэр егупсысащ: «Жэщым сызыдэзэуахэр пелуан гуэру къысщыхъуат… КъызэрыщIэкIымкIэ, апхуэдэ лIыгъэ зыхэлъхэр къызэрыгуэкI цIыхухэщ, зи Хэкум папщIэ зи псэр зытыну хьэзыр совет зауэлIхэщ».
Апхуэдэу щIидзащ Мусэ Менлы и зауэ гъащIэр.
* * *
ИIуэтэж хъыбархэр зэпиудри, Мусэр гъунэгъу пэшым щIэплъащ. Абы щIэст ипхъу цIыкIур, школым къыщрата унэ лэжьыгъэр тетрадым ирищIыхьыжу.
— Зауэ зэманым сабийхэри лIыхъужь хъурт. СощIэж, тIасхъэщIэх дыщыIэу, зы щIалэ цIыкIу дыIущIат…
А Iуэхугъуэм теухуат Менлы жиIэжа къыкIэлъыкIуэ хъыбарыр.
Белоруссием и щIыналъэм уэс борэныр махуищ лъандэрэ щытепщэт. Жьыр апхуэдизу инти, тафэр къэгъэнауэ, мэз Iувым хэт жыгышхуэхэм я зэхуакуми щыфийрт, уэс жам и дзэ папцIэхэр къыпхиукIэу. А борэнышхуэм, мэзри тафэри зэпаупщIу, къуакIи Iуащхьи къызэранэкIыу, кIуэцIрыкIырт тIасхъэщIэхиплI. Гъуэмылэр дыгъуасэ зыуха зауэлIхэр уэсым кIуэцIрыхурт, ауэ къэувыIэнуи загъэпсэхунуи хуиттэкъым. Абыхэм къеплъэкI ямыIэу я плIэм илъ хьэлъэр яхьырт къыхуагъэлъэгъуа щIыпIэм — мэзым адэIуэкIэ щыIэ лъэмыжым деж. Лагъымхэр апхуэдизу хьэлъэщи, сэлэтхэм я дамащхьэхэр хихуащ, къуацэ-чыцэхэмрэ жыг къудамэжьхэмрэ ячатхъэ Iэхэм лъы къызыдивыкIи яхэтщ. ДэнэкIэу пIэрэ Горячие Ключи къуажэм и гъунэгъуу щыт, уафэм драгъэпхъеин хуей а лъэмыжыр здэщыIэр? Мыгъуэщауэ пIэрэ тIасхъэщIэх гупым я нэхъыщхьэ старшина Кучинскэр?
Хьэуэ, игурэ и щхьэрэ зэтелъу макIуэ старшинар, тIасхъэщIэх гупыр къалэныр гъэзэщIэным хуишэу. Ар езыр мы щIыпIэхэм къыщалъхуащи, зэрымыгъуэщэнур хьэкъщ. Абы и ужьым итщ Мусэ Менлы, и плIэм илъ хьэлъэмрэ жьыбгъэ щIыIэмрэ задигъэшу.
«Уи напIэр къемыхыу укIуэурэ ужеифынущ», — жаIэу ипэкIэ къыжраIатэмэ, зэи и фIэщ мыхъуну арат Менлы. Ауэ иджы мис: жэщищ-махуищ лъандэрэ зимыгъэпсэхуарэ мыжеяуэ ар здэкIуэм мэжей, и нэбдзыпэ зэтримылъхьэу. Къэхъуащ жыгхэм щажьэхэуаи щыджэлаи, ауэ и гъусэхэм къагъэушыжурэ и гъуэгум пищащ. Апхуэдэт зэгъусэхэр псори: зыр жейрэ лъэпэрапэмэ, адрейр абы дэIэпыкъуэгъу хуэхъурт. А гугъуехьхэр ятелъу тIасхъэщIэххэр пшапэзэхэуэгъуэу хуэкIуэрт къагъэуэн хуей лъэмыжым.
Языныкъуэхэм деж Менлы щэхуу къыхидзэрт адыгэ дзапэ уэрэд гуэр, арщхьэкIэ щIыIэм игъэдия Iупэхэр «къедаIуэртэкъыми», псалъэхэр фIызэхэзэрыхьырт. Гугъут, гугъущэт тIасхъэщIэххэм къыхуагъэува къалэныр. Арат абы «къалэн хэхакIэ» щIеджэри.
ТIасхъэщIэххэр сакъыу, щэхуу зэпрыкIырт зэщIэщтхьа псыпцIэм. Абдеж, уафэм къеувэха фIэкIа умыщIэу, абыхэм я пащхьэм къихутащ зы нэмыцэ офицер. Нэхъ адэIуэкIэ абы и ужьым итт иджыри зы гуп. ЗауэлIхэр псори зэуэ щтэIэщтаблэ хъуащ: дэнэ къикI лажьэ? ТIасхъэщIэххэр плIы мэхъу, фашистхэм я бжыгъэр зы взводым нызэрыхьэсынщ.
Зи автоматыр гъэпкIауэ зыIыгъ Мусэм зэуэ щIидзащ бийм шэхэр ятригъэлъалъэу. Абы къыпащащ адрей ди зауэлIхэми. Нэмыцэ сэлэтхэм ящыщ зыбжанэ абдеж щагъэгъуэлъащ ди щIалэхэм, арщхьэкIэ езыхэр нэхъ мащIэти, мэз чыцэм зыхадзэжыну хущIэкъуащ. Фашистхэм зыкъащIэжу зэуэным зыхуагъэхьэзырыху, заул дэкIащ. Ди тIасхъэщIэххэр жэрт, я жейри ятекIауэ, уэсым пхрыхуу, джалэу, къэтэджыжу. Абыхэм я щIыбагъ къыдэтт нэмыцэ автоматхэм я уэ макъ Iувыр.
Жэщыбгхэм деж старшина Кучинскэм зауэлIхэм ягу фIы ищIащ:
— Куэд дэмыкIыу мэзыр къэдухынущ. АдэкIэ зы бжьизщ дэлъыжыр Горячие Ключи жыхуэтIэм дынэсыным.
Щыуакъым гупым я пашэр. КIыфIым хэту ахэр бгъэдыхьащ къуажэм. ИгъуэлъыкIри зыщIэдэIукIащ: ихъуреягъкIэ щэхущ, уеблэмэ хьэ банэ макъи щыIэкъым. Старшинар езыр япэ ищащ, щIыпIэр къихутэну. Ар хуэм дыдэурэ бгъэдыхьащ къуажэбгъум щыт япэ унэм. Абдеж псэуалъэм зы щIалэ цIыкIу къыщIэкIащ, и бэлъто дытар быдэу къызришэкIри адэкIэ къыщыт гуэщымкIэ иунэтIащ. Абдеж къепщылIакIэт я старшинам дэIэпыкъуэгъу хуэхъуну хьэзыр адрей тIасхъэщIэхищри.
ЩIалэ цIыкIур гъунэгъу дыдэ къыщыхъум, Менлы абы щабэу еджащ:
— Си къуэ цIыкIу!
Сабийр япэщIыкIэ къэщтащ, арщхьэкIэ ди зауэлIхэм ящыгъ совет фащэр къилъагъури, гуфIэу жиIащ:
— Ой… дыдейхэращ…
ЩIалэ цIыкIум бгъэдыхьа старшинар абы еупщIащ шынагъуэншэу нэху къыщекIын щIыпIэ ягъуэтынрэ ямыгъуэтынрэ. Абы къажриIащ я унэми зэрыкъуажэуи нэмыцэхэр зэрыдэсыр, ауэ пхъэ къыздыщIихыну мо гуэщымкIэ ахэр зыми къызэрыщимылъагъунур. Апхуэдэуи ящIащ. ЩIалэ цIыкIум пхъэ IэплIэ ихьу унэм щIыхьэжа нэужь, тIасхъэщIэххэр хуэмурэ гуэщым щIыхьащ. Старшинам «Фыгъуэлъи зывгъэпсэху», — псалъэхэр жиIэн иухатэкъым, я плIэм илъ хьэлъэри ирамыхауэ тIасхъэщIэххэр щыукIуриям.
Плъыру къэна старшинар нэгъуэщIым ихъуэжащ, иужькIи дэтхэнэри чэзууэ плъыращ. Дауэ мыхъуми, зы жэщ-зы махуэм щIигъукIэ жеящ зауэлIхэр. ЩIалэ цIыкIум абыхэм гъэпщкIуауэ къахуихьащ шхын тIэкIу. КъинэмыщIауэ, абы тIасхъэщIэххэм къажриIащ нэмыцэхэм пIащIэ-тхъытхъыу загъэхьэзыру зэрыдэкIар. Абы къызэрыгурыIуамкIэ, Гнилушкэ псым телъ лъэмыжыр къагъэуэну загъэхьэзыр нэмыцэхэм, абы ирахьэлIэнухэр гъунэгъу псэуалъэм щагъэхьэзыр нэгъуэщI бий гупым. Лъэмыжым ирахьэлIакIэт лагъымхэр зэрылъ ашыкхэр, яукъуэдият кIапсэхэри.
Сабийм и псалъэхэм япкъ иткIэ, ди зауэлIхэм къагурыIуащ Iуэхур зытетыр. Хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкIэ, фашистхэм къуажэр ябгынэнущ, псым зэпрыкIынурэ адрей Iуфэ лъагэм зыщагъэбыдэнущ, ебгъэрыкIуэныгъэр зыубла ди дзэхэр «я IэмыщIэм ису» зэтраукIэн щхьэкIэ. А псори тIасхъэщIэххэм рацэкIэ Iэрагъэхьащ дивизэм и штабым. Абыхэм унафэ къыхуащIащ: «Бийм и зауэлIхэм япэ фищи ныжэбэ лъэмыжыр къэвгъауэ! Фашистхэм Iэмал евмыт къуажэм дэкIыу адрей псы Iуфэ лъагэм щитIысыкIыну! Къалэныр зэрывгъэзэщIамкIэ хъыбар къыдэвгъащIэ! ФIыкIэ!»
«Горячие Ключи» цIэр ауэ сытми фIащатэкъым жылэм. Абы и гъунэгъуу ежэх псыр зэи щтыртэкъым — дэнэкIи псынэ пщтырхэр къыщыщIэжырт. Лъэмыжыр хэт къигъауэми, мыдрей Iуфэм къытенар хуабжьу гугъу ехьынут псым зэпрыкIын щхьэкIэ. Абы къыхэкIыу ди тIасхъэщIэххэр бийм япэ ищын хуейт. Ауэ щыхъукIи, абы бгъэдыхьэгъуейт: ар жэщи махуи яхъумэрт нэмыцэхэм.
Лъэмыжым зэрыбгъэдыхьэфыну Iэмалхэм егупсысу тIасхъэщIэххэр пщыхьэщ-хьэм здэщысым, абыхэм зэхахащ мэзымкIэ къыщIэIукI джыдэ макъ. АбыкIэ плъэмэ, лъэмыжым кIапсэлъэрышэу хуэкIуэрт нэмыцэ сэлэт гуп, пхъэ хъурейхэр я дамащхьэм телъу. Асыхьэтым Менлы и гум къэкIащ лъэмыжым узэрыбгъэдыхьэ хъуну щIыкIэр: пшапэзэхэуэгъуэр къагъэсэбэпу ди зауэлIхэм пхъэ хэзых нэмыцэхэм зыхагъэпшэхъуэн хуейт, итIанэ, лъэмыжым нэсмэ, я пщэрылъыр ягъэзэщIэным къэнэж щыIэкъым.
Апхуэдэуи ящIащ. Куэд дэмыкIыу тIасхъэщIэхиплIыр яхэтт пхъэхэр мэзым къыщIэзых нэмыцэ сэлэтхэм. Кучинскэмрэ Мусэмрэ япэ итт. Абыхэм лъэмыжыр къагъэуэн хуейт. Абыхэм яужь ит Сорокинымрэ Грунинымрэ къалэныр зэрагъэзэщIам теухуа хъыбар штабым Iэрагъэхьэжын хуейт.
Лъэмыжым деж нэса нэужь, старшинам ищIа унафэм ипкъ иткIэ, япэ ита ди зауэлIитIым пхъэ хъурейр псыхъуэм дадзащ, езыхэри абы иужь иту елъащ. Лъэмыж щIагъым къыщIэхута нэужь, тIасхъэщIэххэм IэкIуэлъакIуэу къахутащ бийм иукъуэдия кIапсэхэри абдеж щIалъхьа ашыкхэри. Дауи, псэзэпылъхьэпIэт ахэр зэрытыр. Лъэмыжыр зэрызэрыгъэубыда пкъыгъуэхэм мыл телъти, лъакъуэхэр тецIэфтырт, тримыубыдэу. КъинэмыщIауэ, Кучинскэмрэ Мусэмрэ ящыгъ джэдыгухэри я щIыбым илъ лагъым зэкIэрыщIахэри зэран хъурт, ахэр тэмэму ямыгъэIэбэу. Зи Iэпэхэр пыдиикIа Кучинскэмрэ Мусэмрэ лагъымхэр ерагъыу пащIащ яIыгъ кIапсэхэм.
Лъэмыжыр къэгъэуэным епха лэжьыгъэхэр зэфIэкIат. Иджы къэнэжыр адрей псы Iуфэм нэсынырт, дауэ мыхъуми. Абы щхьэкIэ тIасхъэщIэххэр блэкIын хуейт лъэмыжыр зыхъумэ плъырым — ар лъэмыжым тетт, къикIукI-никIукIыу.
— Iухын хуейщ ар, — щэхуу жиIащ старшинам.
ТIасхъэщIэххэр дакъикъэ зытхухкIэ лъэмыж щIагъым щетIысэхащ: уаем игъэдия я Iэхэр яIуэтырт абыхэм, Iэпхъуамбэхэм Iэщэр быдэу яубыдыфын хуэдэу. КъыкIэлъыкIуэу абыхэм я шырыкъухэр лъахащ, ахэр я бгырыпххэм даIури зи щIыб къэзыгъэзауэ лъэмыжым ирикIуэ плъырым кIэлъыпщащ. Зэуэ зыкъиIэтащ Менлы икIи хьэзыру иIыгъ сэмкIэ игъэгъуэлъащ зи щIыбым ипкIа нэмыцэ плъырыр…
Гъуэгур нэщI хуэдэт иджы. ТIасхъэщIэххэр лъапцIэу мажэ, я лъэ къызэрихькIэ. Моуэ зэ адрей Iуфэм нэсатэмэ, къызэрагъауэ машинэм и къу цIыкIур яIуэнтIэнти, Iуэхур хъуат…
Абдеж нэмыцэбзэкIэ зыгуэр къэджащ:
— КъэувыIэ! Хэт ар?!
Старшинар лъэмыжым къелъащ, уэсым хэхуэу. Менлыи абы зыбгъуридзащ. Зы мэскъал нэхъ дэмыкIыу щэнейрэ зэкIэлъхьэужьу къауэ макъышхуэ къэIуащ, ихъуреягъыр зэщIигъэзджызджэу…
* * *
Мусэм и деж я гъунэгъур къыщIыхьащ. Ар топгъауэу хэтат Хэку зауэшхуэм. Бгырысхэм зэрахабзэу, и пыIэ къуацэр щхьэримыхыу, ар тетIысхьащ ауэ щыт шэнт щхьэгуэм, ди псалъэмакъми хуэмурэ къыхыхьащ.
— СщIэркъым, — жиIащ абы, — иджыпсту сыщымыуэу схутеухуэжыну пIэрэт си топыр — си нэхэр набгъэ мэхъу. Ауэ Менлы — къуршыбгъэщ иджыри. МетрищэкIэ щыгъэтIыса сенычылъэм ар иджыпстуи техуэфынущ фочкIэ.
А псалъэхэр пэублэ хуэхъуащ Менлы къытхуиIуэтэжа къыкIэлъыкIуэ хъыбарым. Ар теухуат Мусэр снайпер Iэзэ зэрыхъуа щIыкIэм.
* * **
Фронтым щыIэу, Мусэ Менлы хъыбар гуауэ къыIэрыхьат щалъхуа щIыналъэм къикIыу. Нэмыцэхэр ди республикэм зэрыщыIа зэман мащIэм къриубыдэу зэрахьа леишхуэхэм ящыщ зыт ар. Силос зэрылъа кумбышхуэм фашистхэм ирахуащ колхозхэт гупышхуэ, я сабийхэри я гъусэу. Iэрыдз лагъымхэр хадзэурэ ахэр абы ираукIыхьат. А гуих-псэихым хэкIуэдахэм яхэтат зи ныбжьыр илъэсищым къыщыщIэдзауэ илъэсийм нэс сабий пщыкIубл.
А хьэкIэкхъуэкIагъэр зэхиха нэужь и жейр фIэкIуэдащ Менлы. Зигъэпсэхунуи хуэмеижу, ар ерыщу ещэрт фашистхэм, снайпер фочыр иIыгъыу.
— Зи хъушэм дыгъужь къыхыхьа мэлыхъуэр зэи щхьэукъуэнукъым, — жиIэрт абы.
ЖыпIэнурамэ, занщIэу Iэижь хуэхъуакъым Менлы снайпер фочым. АрщхьэкIэ ерыщагъышхуэрэ шыIэныгъэ инрэ зыхэлъ бгырыс щIалэр етIысэхакъым, шэрыуагъ къызэрымыкIуэм IэкIуэлъакIуэ хуэмыхъуауэ. Ар «щакIуэ» кIуэрти, зы нэмыцэ нэхъ мыхъуми имыукIауэ къигъэзэжыртэкъым. Абы сэбэп къыхуэхъурт снайперхэр щагъэхьэзыр курсхэри снайпер Iэзэ Лисицэ и дерсхэри.
Мусэр зыхэт полкыр Польшэм щызауэу, Лисицэ къытехуащ нэмыцэ снайперым и шэр икIи къиукIащ. А нэмыцэр Iэзэ ды- дэу къыщIэкIынт, апхуэдизу фочым хуэIэкIуэлъакIуэ ди снайперыр щыхигъэщIакIэ. Менлы и гум щIыхьат и ныбжьэгъуфIыр зэраукIар, арщхьэкIэ псэр зыгъэдзыха гуауэм нэхъри нэхъ ерыщ икIи къару ищIауэ къыфIэщIащ. Илъэс зыбжанэкIэ ныбжьэгъу пэжу иIам илъ ищIэжыну хуейти, Менлы командирым елъэIуащ «щэкIуэну» хуит къищIыну. Жэщищ-махуищкIэ ещэкIуащ ар бий снайперым. ИкIэм-икIэжым гу лъитащ ар жыжьэу щылъ абрэмывэм зэрыкъуэлъым. Зыр адрейм и фочгъуазэм (мушка) щIэту, снайперитIыр сыхьэтитIым щIигъукIэ зэщэкIуащ. Сыхьэт ещанэм хыхьауэ нэмыцэ снайперыр мащIэу къыкъуэплъащ зыкъуэс мывэшхуэм, хуэмышэчыжу. Менлы зыхуеиххэр арати, фочгъуазэр зытриубыдауэ зэжьэ бийм кIакхъур хущIичащ — снайперыр мывэм къыкъуэхуащ. Фочым и нэрыплъэ лъэщымкIэ абы къилъэгъуащ нэмыцэ зауэлIым и щыгъыныр лъы защIэ зэрыхъуар.
А псори къанэ щымыIэу ещIэж Мусэ Менлы.
— Си ныбжьэгъум илъ апхуэдэу сщIэжащ, — жеIэ абы икIи и гукъэкIыжхэм къыпещэ Лисицэ и фэеплъу зауэлI Ягутэ фочауэ Iэзэу зэригъэсам, а тIур зэгъусэу нэ- мыцэ офицерхэм, снайперхэм, связистхэм ещакIуэу зэрыщытам ятеуха хъыбархэмкIэ.
Германием щызауэрт абы щыгъуэ Менлы. Хьэлэмэтракъэ, а щIыпIэ жыжьэм адыгэ щIалэм къыщигъуэтыжат Балъкъ Iуфэм Iус жылэхэр зэрыгушхуэу щыта, шыгъажэ зэхьэзэхуэхэм мызэ-мытIэу щытекIуа Къазбэч шыр. Нэмыцэ унагъуэ бей гуэрым и лъапсэм хыхьэ шэщым щIэту шыр къыщилъэгъуам, Менлы хуабжьу игъэщIэгъуат икIи къэуIэбжьат. КъызэрыщIэкIамкIэ, шыр нэмыцэхэм ди щIыпIэм ирашахэм ящыщт.
— Къазбэч! — жиIэу шым щеджэм, япэм къызэреджэу щыта цIэр къищIэжа хуэдэ, абы и щхьэр игъэкIащ, бгырысым къыхуеплъэкIри.
Менлы командирым жриIащ адыгэш къызэригъуэтыжар. Унафэ ящIащ шыр къыздащтэжу зейм Iэрагъэхьэжыну.
Хэку зауэшхуэм теухуа и гукъэкIыжхэр Менлы иухащ Эльбэ деж, Магдебург пэмыжыжьэу и лъахэгъу гуэрым хуэзауэ зэрыщытамкIэ. Зауэр и кIэм нэсати, зауэлIхэр нэхъыбэу зытепсэлъыхьыр унэм кIуэжмэ, мамыр гъащIэр зэраухуэжынум, зэлэжьыну я мурадхэм епха Iуэхухэрт. Зы щIыналъэ икIа бгырыситIыр хуабжьу тепсэлъыхьырт мэл гъэхъуным.
— ПщIэрэ, дэ Къэбэрдейм хуабжьу дыщыхуейщ цыфI, цы щабэ къызытекI мэл лIэужьыгъуэхэм хуэдэ, — жиIэрт Мусэм.
* * *
Каменномост дыкъыщыдэкIыж пщэдджыжьыр уэфIт, бзыгъэт. Менлы, бгырысым зэрихабзэу, дыкъригъэжьэжырт гуапэу. Автобус къэувыIэпIэм нэс дыкъишэжауэ, абы дигъэлъэгъуащ аддэ жыжьэу щыхъуакIуэ колхоз мэл гуартэ- хэр.
— Цы щабэ къызытекI мэлхэр куэду диIэщ иджы. ДяпэкIэ ди мурадщ цы утIэрэза зытетхэм хуэдэ мэл лъэпкъыфIхэр зыIэрыдгъэхьэну, — жиIащ зи щIыналъэм и ехъулIэныгъэм папщIэ гушхуэныгъэ ин зыдэплъагъу лэжьакIуэжьым, мэлыхъуэ пашэм. — ИпэкIэ докIуатэ!
1960 гъэ.
«ЩIыхь» орденыр зыхуагъэфэщахэр»
тхылъым къитхыжащ.
ЗэзыдзэкIар ЖЫЛАСЭ Маритэщ.
