ГъащIэ уиIэмэ, куэдым укъол
Къущхьэхъу щIыналъэм нэхърэ нэхъ щIыпIэ дахэ, гур хэзыгъахъуэ щыIэу къыщIэкIынкъым. КъикъуэлъыкIрэ «бзэрабзэу» дэнэкIи къыщыщIэж псынэ щIыIэхэм уефамэ, уи гум зегъэпсэхуж. Алэрыбгъум хуэдэу зызыуфэбгъу удзыпцIэхэм Iэщыр щохъуакIуэ. ЗэрамыхъуэкI къэрэгъулу бгы уардэ бжыгъэншэхэр адэкIэ-мыдэкIэ щызэхэтщ. А псори зымылъэгъуам куэд фIэкIуэдауэ къызолъытэ.
Апхуэдэу щыт пэтми, машинэм ис цIыхухэр бгым щыщыхуи щIыIэ уаем щиу-кIи куэдрэ къыщыхъу щыIащ а щIыналъэ дахэм.
«Восток», Къызбрун», «Красная Кабарда» колхозхэм сыщыщылэжьахэмрэ Хьэмащэ хъупIэм Iэщ дохутыру сыщыщыIамрэ къриубыдэу, Къущхьэхъу щIыналъэм си лъэр здынэмыса иIэу къыщIэкIынкъым. «Гурымыхьэ», «Алътыякъ», «Жэманкъул», «Жьуарджэн», «Урды» щIыпIэхэр лъэсуи шыкIи къызэхэскIухьащ, машинэкIи къызэхэзжыхьащ.
1970 гъэм и бадзэуэгъуэ мазэт. «Отчётыр Бахъсэн щехьэхын хуей пIалъэр къэсащ, махуэ зы-тIущщ иIэжыр, фыхьэзыр? — къыдэупщIащ унафэщIыр, зоотехникымрэ сэрэ дриджэри.
— Къущхьэхъу кIуахэм иджыри далъэIэсакъым, армыхъуамэ… — жэуап итыну щIи-дзат зоотехник нэхъыщхьэм, арщхьэкIэ абы и псалъэр и кIэм нримыгъэгъэсу колхоз унафэщIым IэщIихащ.
— ФеужьэрэкIи, икIэщIыпIэкIэ псори зэфIэвгъэкI, — и унафэр ткIийт нэхъыжьым.
— Сэ мы къуажэм щыIэ фермэхэр къызэхэскIухьынщ, уэ пщэдей кIуэи, Гурымыхьэ щыIэ фермэхэм хэщIыныгъэу яIэр убзыху, зумыгъэгувэуи къехыж, — зыкъысхуигъэзащ зоотехник нэхъыщхьэм.
Абы зыри жимыIами, зи гугъу ищIыр сызэрикъалэныр сщIэжырт.
Унафэ ящIам сыкъитIэсэн щхьэкIэ, пщIантIэм дэт «ГАЗ-69» машинэр кIыфI зэхэту зэщIэзгъанэри, гъуэгу сытехьащ. Мыбэлыхьми, сызэрысым укъигъэпцIэнутэкъым, угъурлыт, илъэс куэд щIауэ а щIыпIэ лъэпэщхьэпохэм сыкъыщришэ- кIат. Сыздежьэну щIыналъэм махуэм дунейм и щытыкIэм зыхыблрэ зэрыщы- зихъуэжыр сщIэжырти, сызыкъуэмыпIыщIыкIын щыгъыни къыздэсщтащ.
Гундэлэн сыщынэсам, вагъуэ зырызхэр уафэ джабэмкIэ иджыри «къыщыфэрт». Ар уэфIым и нэщэнэу къысщыхъуащ. А щIыпIэм щыIэ «ЩIалэгъуалэ фермэм» сыщынэсам, Iэгъуэблагъэм псэ къыхилъхьэну хуепIэщIэкI нэхъей, бгы абрагъуэм ды- гъэр къыкъуэкIыну къеныкъуэкъурт. Ауэ щыхъукIи, абы и мурадыр къыщехъулIар Хьэмащэ сыщынэсарщ.
А щIыпIэм дакъикъэ зыбгъупщIкIэ зыщызгъэпсэхури, гъуэгуанэм хэзгъэщIын мурадыр сиIэу сежьэжащ. Джабэ лъагэ гуэрым сыздекIуэкIым, тIуащIэ куужьым дэмыхуэжрэ дэзэрыгуауэ алъандэрэ дэта пшагъуэ гуэрэныжьыр къызэрыдэхри къыспэуващ. ПсыIагъэм, зыри симыгъэлъагъужу, си пащхьэм зыщиуфэбгъуащ, си мурадыр сIэпиуду.
— А-а-а, ягъэ кIынкъым, дакъикъэ зытхух блэкIмэ, къызэрыдэкIам хуэдэу къуэладжэм дэзэрыгуэжынкъэ, — жысIэщ, си гур згъэфIри, къэхъуам мыхьэнэшхуэ естакъым, ипэхэм апхуэдэхэр згъэунэхуати.
Ауэ сыкъэпцIащ. КIуэ пэтми зиузэщIурэ, пшагъуэр къэукъубеящ. АбыкIэ зэфIэкIа- ми зыгуэртэкъэ! Уэшх къригъэжьам уэкIэ зызэридзэкIащ. Зы сыхьэт хуэдизкIэ гъуэгу сытетауэ, «Къэнжал» бгыщхьэм сыкъытехутащ. Сэ насып сиIэти, абы сехын хуейтэкъым, армыхъуамэ…
Гурымыхьэ и сэмэгурабгъумкIэ дэздзых-рэ километр зытIущ хуэдиз скIужамэ, сыздежьа фермэм сынэсынут. Иджы сыщытщ, пшагъуэ етам си нэр хэдияуэ. Сыпоплъэ, дунейм тIэкIу зиузэщIыжмэ, зисчыну сыхьэзыру.
Ауэ дэнэт? Гурымыхьэ щIыналъэм щIакIуэ Iув ирашэкIами ярейщ. Мы щIыпIэм, арыншауи, уае къыщыхъу зэпытщ, апхуэдэхэм деж зыгуэр къыббгъэдыхьэми плъагъунукъым. Зэманыр макIуэ тепыIэншэу. Абы си Iуэхур къызэпиудынкIэ шынэ къэсщтащ. СыщыткIэ Iуэхур зэрызэфIэмыкIынури къызгурыIуэжырт. Лъагъуэр сымылъагъуми, гурыгъуазэм сыщыгу-гъыурэ сежьащ, «зэрыхъу сыхъунщ», — жысIэри.
Уэшхуэр, машинэ чэтэныщхьэр пхиудыну, къощэщэх, къоныкъуэкъуэх. Уаещ. Хъарзынэу хьэ банэ макъ къэIуати, абыкIэ со-кIуэ. СыкъэпцIакъым. Сыбгъэдолъадэ макъым сыздыIуиша мэл пщыIэ гуэрым, хьэхэр къыскIэрыщIауэрэ.
— Щыгъэт, Мыщэ, — жиIэу зы лIышхуэ пщыIэм къыщIокIри къыспожьэ.
— Ислъэмей къуажэм я мэл пщыIэр здэщыIэ щIыпIэр къызжумыIэфыну пIэрэ? — соупщI къызбгъэдыхьам.
— Уэлэхьи, щIалэ, Ислъэмейм я пщыIэм укъэсам, къеблагъэ, — жеIэ лIы мыцIыхум.
— Сызыхуейр Бахъсэн куейм хыхьэ Ислъэмейм я пщыIэрщ, — жызоIэ, сызыхуэ- зар Тэрч Ислъэмейм ейуэ зэрыщытыр къызгурыIуауэ.
— Ари жыжьэжкъым, моуэ метрищэ хуэдизкIэ уежэхыжмэ ухуэзэнущ, — къызжеIэ лIым.
Сежьэжащи, еуэ сожэх, еуэ сожэх, сынэсыркъым, гъуэгум гъунэ имыIэми ярейщ. Къызогъэзэж, изогъэзыхыж. Сызэрыщхьэрыуар къызгуроIуэри, сыгузавэу щIызодзэ.
«Псым ихьыр шхийм йопхъуэ» жыхуаIэ-рати, машинэ уэздыгъэр щIызогъанэ, ауэ дэнэт…
СыщыкIуэм гъуэгу сызэрытетам нэхърэ нэхъыбэжрэ Гурымыхьэ щIыналъэр къызэхэзжыхьащ — ди мэл фермэр уэхбзэх хъуам хуэдэт.
— Зы щIыпIэ сыщыж нэхърэ, пшагъуэр текIыжыху сыпэплъэмэ нэхъыфIщ, — гупсысэр си гум къызэрихьэу, машинэм зэуэ гулъэф естащ. Хуэм дыдэут сызэрызекIуэри, автомобилыр хэщэIукIри зэщIэувыIыкIащ.
ЩIыIэбжьщ. Уэсми къыщIидзащ. Си щIыфэм зыкъезыдза щIыIэм сыкъигъэдзыхэри, бэлъто Iувыр зэсшэкIащ. Хуабэ тIэкIур си щIыфэм щегуэпылIэм, си щхьэр рулым теслъхьэри, зэуэзэпсэу сыIурихащ. Ди унэжь щIэт гъуэлъыпIэжьым сыкъихутэжам ярейуэ, IэфIу сожей.
Зы зэман сыкъызэщыуащ. Си нэм сыщIэIуэтыхьурэ щхьэгъубжэм сыдэплъмэ, пшагъуэм зиIэтыжауэ, дыгъэр мэджэгури щхьэщыгум итщ. Сыжейбащхъуэми, си гур къызэрыгъуэтыжауэ сыкъобэкъукIри, зызмыплъыхьурэ машинапхэмкIэ сокIуэкI. УэскIэ си напэр сотхьэщIри, сыкъызэры-кIам ситIысхьэжын мурадыр сиIэу, къызогъэзэкIыж. А напIэзыпIэм сыкъащтэу си гур щызэгуэмыудакIэ, гъащIэ сиIэну къыщIэкIынщ. Бгы нэхъ еру дыдэу а щIына-лъэм щыIэм сыщыжыным бжьиз фIэкIа имыIэжу машинэр къэувыIауэ щхьэщытщ. Сэ езыр лъагапIэхэм хуабжьу сащошынэ. СщIэнур сымыщIэжу, сыкIэзызу си пIэм сижыхьащи, зыри къызгурыIуэжыркъым. Арыххэуи, зысхуэмыIыгъыжу, си щхьэр фIэзубыдыкIри щIым зезгъэщэтэхащ.
Дзыхь сщIыркъым машинэм ситIысхьэу къизгъэкIуэтыжын. Куэдрэ сыщыта, мащIэрэ сыщыта — сытми зэгуэр зыкъызо-щIэж.
— СитIысхьэфамэ, сыкъикIуэтыжыным зыгуэр есщIэнт, — согупсыс. — Зэпыту укIуэ машинэри, гъащIэр нэхъ лъапIэщ.
Сыпэмылъэщу, машинэр бгым ежэхыну къысщохъу… КъызгуроIуэ апхуэдэу куэдрэ сыщыт зэрымыхъунури, зэманыр гущIэгъуншэу зэрыкIуэри, жэщ къыстехъуэмэ зэрынэхъ Iеижри. Арати, зыгуэрым утегушхуэн хуейтэкъэ? Си бэуэкIэр хуэм ды- дэ сщIауэ, сысакъыпэурэ бжэр Iусхри, машинэм ситIысхьащ. Абы нэхъей, сигу иудам къэкIыу шэрхъым мыви щIэздзатэкъым. Зызгъэжьажьэу, си Iэпэр кIэзызу, машинэр щIызогъанэ. Шынэр тызогъэкIуэтри, автомобиль дияр тIэкIу къызэщIэзгъэплъэжыну согъэлажьэ, пэмылъэщу къысIэщIэункIыфIынкIэ сыгузавэу. Иужьым къызэрызгурыIуэжамкIэ, апхуэ-дэу зэрысщIар нэхъыфIщ. СызэхищIам хуэдэу, машинэр щхьэхьу щIыбагъымкIэ йолъри, бгы шынагъуэм сыкъыщхьэщеш.
— Уэ-ху-хуху! — жысIэу, зыкъэсщIэжа иужь-кIэ зысплъыхьмэ, жэщ кIуам сыхьэтитIым щIигъукIэ къэслъыхъуа мэлыхъуэ пщыIэр метр щэ ныкъуэ нэхъ спэмыжыжьэу сибгъукIэ щытт…
Си гур къызэрыгъуэтыжауэ, пщIэнтIэп-сыр ескъуэкIыу абыкIэ соунэтI.
— Е гъуэгумахуэрэ, мыпхуэдэ уаем гъуэгуанэ техьэ хабзэ, умыцIыхужу ара мы щIыпIэр!? Къеблагъэ, — жиIэри, фермэм и лэгъупэжь Къэжэр ТIалэ къыспежьащ. — Уэлэхьи уэ зыгуэр уи лажьэм, уи фэм уитыжкъым, укъысхуэцIыхужыркъым.
— Мыдэ машинэр тIэкIу зэIыхьати, сепэщэщурэ зэманыр кIуащ, — жызоIэри, пцIы хузоупс.
Си гур иджыри мыпыIэжами, ар къигуфIыкIырт, а махуэм щIэрыщIэу сыкъалъхужам хуэдэти.
Тхьэм щхьэкIэ, фегупсысыт фэри, «сыгъуэщащ» жысIэу абыхэм ауан закъезгъэщIынт! Ар хъунт, япэ дыдэу а щIыпIэм сихьауэ щытатэмэ. Арагъэнщ, «гъащIэ уиIэмэ, куэдым укъол» щIыжаIэри.
КЪАРДЭН Мухьэмэд.
Ислъэмей къуажэ
