Хэкупсэ нэс Щхьэныкъуэ Мусэбий и вагъуэр
Дзэлыкъуэ куейм хыхьэ Малкэ къуажэм дэса Щхьэныкъуэ зэкъуэшхэу Нухьмэн, Музэрач, Мусэбий сымэ ящыщщ а жылэм и тхыдэм зи цIэр фIыкIэ къыхэнахэм. Абыхэм я адэ-анэ Хьисэрэ Баблинэрэ яхузэфIэкIащ бынхэм зэрыпсэун IэщIагъэ ирагъэгъуэтын, гъуэгу захуэ трагъэувэн. КъытщIэхъуэ щIэблэм гъэсэныгъэ екIу, щIэныгъэ куу етыным зи гъащIэхэр щхьэузыхь хуэзыщIа а зэшхэр сыт хуэдэ зэмани хуэпэжащ я щIалэгъуэм гурэ псэкIэ къыхахауэ щыта егъэджакIуэ IэщIагъэм.
Щхьэныкъуэ Мусэбий (1942 - 2012) Налшык дэт педучилищэм фIыуэ илъагъу IэщIагъэр щызригъэгъуэтри, Нухьмэн егъэджакIуэу игъэзэжащ щалъхуа жылэм. ЩIалэщIэм сабийхэр хуигъасэрт я анэдэлъхубзэр, лъэпкъ хабзэр фIыуэ ялъагъуным, я Хэкур ягъэпэжыным, хуей хъумэ, абы и къыщхьэщыжакIуэу увыным. 1943 гъэм и гъэмахуэм Курск и Iэшэлъашэм щыхэкIуэдащ зауэлI хахуэр, щIэблэм я гъэсакIуэ нэсыр. Абы щыгъуэ Нухьмэн и ныбжьыр илъэс 23-м иту арат. Щхьэныкъуэ Нухьмэн и цIэр ящыгъупщакъым Малкэ курыт еджапIэ №2-м: абы и сабий зэгухьэныгъэм Нухьмэн и цIэр зэрехьэ, школ музейм лIыхъужьым теухуа дэфтэрхэр щIэлъщ. Малкэ къуажэм и уэрамхэм ящыщ зым Щхьэныкъуэ Нухьмэн и цIэр фIащащ.
Нэхъыжьым хиша лъагъуэр нэхъыщIэм гъуэгугъэлъагъуэ хуэхъури, Нухьмэн ирихьэжьа Iуэхум пищащ Музэрач. Хэку зауэшхуэм пIалъэкIэ къызэпиудами, Музэрач и гуращэр зыIэригъэхьащ. 1948 гъэм ар уващ Нухьмэн щылэжьа школым, пэщIэдзэ классхэр иригъэджэну. Сабийхэр фIыуэ иригъаджэм и закъуэтэкъым, атIэ школым щекIуэкI жылагъуэ, комсомол лэжьыгъэхэми хуэжыджэрт Музэрач. Зэрылажьэм хуэдэурэ, КъБКъУ-м и тхыдэ къудамэр къиухащ, иужькIэ класс нэхъыжьхэм щIэсхэм тхыдэр илъэс куэдкIэ яригъэджащ, школым и унафэщIым гъэсэныгъэ лэжьыгъэмкIэ и къуэдзэу лэжьащ. Илъэс 62-рэ къудейщ зэрыпсэуар Щхьэныкъуэ Музэрач. Абы щыщу илъэс 41-р сабийхэр егъэджэным иритащ.
И шынэхъыжьитIыр зыхунэмысахэм хуэпабгъэу, абыхэм я ехъулIэныгъэхэр игъэбагъуэрэ адэкIэ зригъэужьу и къуэшхэр щылэжьа курыт школ №2-м егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм илъэс 50-м нэблагъэкIэ щыпэрытащ Мусэбии… Илъэс мэхъу егъэджакIуэ IэкIуэлъакIуэ Щхьэныкъуэ Мусэбий зэрыщымыIэжрэ. 2012 гъэм и гъатхэм ар зэуэзэпсэу дунейм ехыжащ. И фэеплъ махуэм ирихьэлIэ «ЕгъэджакIуэм и лъэужь» пшыхь иджыблагъэ щекIуэкIащ Мусэбий щылэжьа курыт школым. Ар къызэригъэпэщащ илъэс куэдкIэ Мусэбий къыдэлэжьа егъэджакIуэ щыпкъэ Къардэн ФатIимэ. Абы кърагъэблэгъат Дзэлыкъуэ куей администрацэм и лIыкIуэ Бэрзэдж Рэмэзан, егъэджэныгъэмкIэ куей IэнатIэм и унафэщI Нэгумэ Лейла, куей библиотекэм и пашэ Шэру Светланэ, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэм и къуэдзэ Щоджэн Риммэ, ветеранхэм я къуажэ советым и тхьэмадэ НэфIэдзокъуэ Хъусен, Щхьэныкъуэ лъэпкъым и нэхъыжь Щхьэныкъуэ Хьэсэнбий, Малкэ къуажэ администрацэм и Iэтащхьэ Вэрокъуэ Арсен, «Адыгэ псалъэ», «Зольские вести» газетхэм я лIыкIуэхэр, Мусэбий и анэкъилъхухэр, и унагъуэм щыщхэр. Пшыхьым жыджэру хэтащ егъэджакIуэхэр, школакIуэ цIыкIухэр.
Фэеплъ зэIущIэр щекIуэкIым. ЕджапIэм и унафэщI Хъуран ФатIимэ хьэщIэхэм защригъэплъыхьащ Мусэбий и нэIэм щIэту лэжьа школ музейм. Абы иужькIэ псори ирагъэблэгъащ пшыхьыр щекIуэкIыну пэшышхуэм. Ар екIуу къыхузэгъэпэщат Iуэхум: Мусэбий и сурэтышхуэр экраным къищырт, и егъэджэныгъэ лэжьыгъэр, и усэхэр, тхыгъэ зэмылIэужьыгъуэхэр щызэхуэхьэса гъэлъэгъуэныгъэри купщIафIэт. Нэхъыщхьэрати, утыкум екIуу щеувэкIат ныбжьыщIэхэр, Мусэбий и гъэсэн цIыкIухэр, егъэджакIуэ нэсу, гъуэгугъэлъагъуэ IэкIуэлъакIуэу яIа я нэхъыжьыфIым и фэеплъ пшыхьым зыхуащIу.
ЗэIущIэр къызэIуахащ ар езыгъэкIуэкIа егъэджакIуэхэу Хьэжнэгъуей Эльмирэрэ Къумыкъу Жаннэрэ. Пшыхьыр къызэIуаха нэужь, абыхэм псалъэ иратащ еджакIуэ цIыкIухэм.
«ХэкулI имысмэ, Хэкур
Хэкукъым», — жаIэ.
ЛIы нэс зимыIэ
лъэпкъри аращ.
Къыхуэжумартти
Тхьэшхуэр Балъкъ
щIыналъэм,
Дэ МусэбийкIэ ар
къытхуэупсащ.
Фэеплъ зэIущIэр щекIуэкIым. А псалъэхэр зи къыхуеджэныгъэ пшыхьым школакIуэхэр шэщIауэ щытепсэлъыхьащ Щхьэныкъуэ Мусэбий и гъащIэмрэ творческэ лэжьыгъэ купщIафIэмрэ. Мусэбий 1943 гъэм гъатхэпэм и 30-м къалъхуащ. Курыт школыр ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, абы дзэм къулыкъу щищIащ, Германие жыжьэм щыIэу. ЩIыхь зыпылъ а къалэныр пщIэ иIэу зэфIигъэкIа нэужь, щIалэм и хэку къигъэзэжащ икIи бгъэдэлъ щIэныгъэм щыхигъэхъуащ КъБКъУ-м и филологие факультетым. IэщIагъэлI ныбжьыщIэм лэжьыгъэм и гур хузэIухат. ЗэрыцIыкIу лъандэрэ зыщIэхъуэпс IэщIагъэр зиIэ хъуа Мусэбий хуэпIащIэрт абы ехьэлIа и мурад дахэхэр гъащIэм хипщэным. Адыгэбзэмрэ ди лъэпкъ литературэмрэ зи псэм къехуэбылIэ, щалъхуа и щIыналъэм езым хуиIэ лъагъуныгъэр дэтхэнэ зы сабийми зыхригъэщIэну щIэхъуэпсу и лэжьыгъэ гъуэгуанэр иублащ Щхьэныкъуэм. Езым жиIэу зэрыщытамкIи, а IэнатIэм щызригъэгъуэта ехъулIэныгъэ псоми я лъабжьэр а и гурыщIэ лъэщхэм къыхалъхьэ къарумрэ гушхуэныгъэмрэт.
ЕгъэджакIуэ щIалэр зэман кIэщIым къриубыдэу лэжьыгъэм хуэIэижь хъуащ, зэфIэкI лъагэхэр къыкъуэкIащ, чэнджэщэгъуфI, щапхъэ дахэ егъэджакIуэхэми школакIуэ цIыкIухэми яхуэхъуащ. Абы и еджакIуэхэр щIэх-щIэхыурэ ихьэрт район, республикэ зэпеуэхэм я утыкухэм икIи увыпIэфIхэр къыщахьырт. Иригъэджахэм ящыщ зыбжанэ езым и лъагъуэм теувауэ адыгэбзэмрэ литературэмкIэ егъэджакIуэу курыт школхэм ноби щолажьэ. Мусэбий псэуху, зы илъэси къэнакъым абы и еджакIуэхэм ящыщу зытIущ КъБКъУ-м и адыгэбзэ къудамэм, абы и педколледжым щIэмытIысхьэу.
Бзэмрэ тхыдэмрэ хуиIэ лъагъуныгъэм нэмыщI, Щхьэныкъуэр тхэнми хуэIэкIуэлъакIуэт. ЕджапIэм абы щызэтриублауэ щытащ тхакIуэ, усакIуэ ныбжьыщIэхэм я гупжьей. 2001 гъэ лъандэрэ УФ-м и Журналистхэм я союзым хэт Мусэбий еджакIуэ цIыкIухэр щыгъуазэ ищIырт прозэмрэ усыгъэмрэ я щэхухэм. Пшыхьым щыIуащ Щхьэныкъуэм и къалэмыпэм къыпыкIа усэхэр, макъамэ зыщIалъхьэу уэрэд хъуахэри яхэту. Ахэр теухуащ и Хэкум, щалъхуа жылэм, абы и цIэр фIыкIэ зыгъэIу цIыхухэм. Мусэбий и «Си еджапIэ» усэм къызэхуэсахэм я пащхьэм къыщеджащ абы и къуэрылъху цIыкIу Мадинэ. Апхуэдэу еджакIуэ цIыкIухэу Къардэн Джулианнэ, Акъбей Азэмэт, Мырзэкъан Бэллэ, Мэшыкъуэ Артур, Хъуран Азэмэт сымэ Щхьэныкъуэм и усэхэу «Си адыгэ хэку», «НэхулъэфI сыкъекIмэ», «Си лъэпкъ мащIэу си псэм хуэдэ», «Псы гъунэм сыIусу», «Балъкъыжь и уэрэд» жыхуиIэхэм, нэгъуэщIхэми къеджащ.
«Си лъэпкъ, си хабзэ, си
анэбзэ,
Фэращ си гъащIэм и
къежьапIэр.
ФхуэсщIэфмэ сыту фIыт
Iуэхутхьэбзэ!
Фэращ сыт щыгъуи сэ си
плъапIэр».
Апхуэдэ псалъэхэрат я гупсысэ нэхъыщхьэр усакIуэм и IэдакъэщIэкIхэм я нэхъыбапIэм.
УсакIуэ Щхьэныкъуэ Мусэбийрэ макъамэтх Даур Аслъэнрэ зэдатхауэ щыта «Си Хьэжыхьэблэ» уэрэдыр, «Нэмысым и лъахэ», «Ди еджапIэм и уэрэд», нэгъуэщIхэри пшыхьым щагъэзэщIащ Мусэбий и гъэсэну щыта Хъуран Мартин, Батыр Атмессэ, Чып Заретэ сымэ, нэгъуэщIхэми. Абыхэм пшынэ яхуеуащ макъамэмкIэ егъэджакIуэ Къущхьэ Саният. Езы Щхьэныкъуэм хуатха усэхэми къыщеджащ зэхуэсым. Ахэр Мусэбий хуаусат и ныбжьэгъуфIу щыта КIэмыргуей Толэ, Щауэ Берд, еджакIуэ Бышэн Лианэ сымэ. Абыхэм къыхощыж Щхьэныкъуэр цIыху пэжу, пщIэ зиIэ адыгэлI нэсу дунейм зэрытетар.
Пшыхьым къекIуэлIахэр адэкIэ тепсэлъыхьащ Щхьэныкъуэм и гъащIэм, и дуней тетыкIам, и Iуэху зехьэкIэ пэрытым, бгъэдэлъа зэфIэкIымрэ щIэныгъэмрэ.
НэфIэдзокъуэ Хъусен
Щхьэныкъуэ Мидэ
Щоджэн Риммэ
Щхьэныкъуэ Хьэсэнбий
Жыласэ Маритэ
Нэгумэ Лейла
Хъуран ФатIимэ
— Мусэбий жылэри куейри дызэрыгушхуэ цIыху щыпкъэт. Езыр къытхэмытыжми, ар дэ тщIыгъущ и IуэхущIафэ дахэхэмкIэ, гупсысэ жанхэмкIэ, IэдакъэщIэкI купщIафIэхэмкIэ, — жиIащ япэу псалъэ зрата Нэгумэ Лейла. — Зэкъым икIи тIэукъым Щхьэныкъуэм Дзэлыкъуэ куейр игъэлъагъуэу утыкушхуэхэм къызэрихьар. «Егъэджэныгъэ» лъэпкъ проектым ипкъ иткIэ къэралым щекIуэкIа зэпеуэм хэтащ Мусэбий. Абы щытекIуа егъэджакIуэ нэхъыфI дыдэхэм халъытэри, абы иратауэ щытащ зэпеуэм и ЩIыхь тхылъымрэ сом мини 100 хъу саугъэтрэ. Апхуэдэу и лэжьыгъэфIхэм папщIэ абы къыхуагъэфэщауэ щытащ Урысей Федерацэми Къэбэрдей-Балъкъэрми Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ я министерствэхэм я щIыхь тхылъхэр. Ар егъэджакIуэ-методистт, «УФ-м егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ», «Урысейм и хэкупсэ» цIэ лъапIэхэри хуэфащэ дыдэу зэрихьэрт.
Нэгумэм и псалъэхэм пащащ Шэру Светланэ, Щоджэн Риммэ, НэфIэдзокъуэ Хъусен, Щхьэныкъуэ Хьэсэнбий, нэгъуэщIхэми. Абыхэм жаIащ Щхьэныкъуэм и щIэиныр, иIа Iуэху зехьэкIэ пэрытыр щIыналъэпсо хъугъуэфIыгъуэу зэрыщытыр. Щхьэныкъуэ Хьэсэнбий къыхилъхьащ Мусэбий и цIэр къуажэм и уэрамхэм ящыщ зым е щылэжьа школым фIащыну. Къуажэм и Iуэхухэр зезыгъакIуэ Вэрокъуэ Арсен жиIащ а Iуэхум депутатхэр хэплъэну зэрыхьэзырыр.
ЕкIуэкIа Iуэхур къызэзыгъэпэщахэм фIыщIэ яхуищIу зэхуэсым къыщыпсэлъащ Мусэбий и шыпхъу нэхъыжь Мидэ.
Фэеплъ пшыхьым щыжаIа псори къызэщIикъуэжащ курыт школым и унафэщI Хъуран ФатIимэ.
— Илъэс 50-м нэскIэ егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэр хьэлэлу езыхьэкIа Мусэбий щацIыхуар Дзэлыкъуэ куейм и закъуэкъым, абы и зэфIэкIым щыгъуазэ хъуат ди республикэм и школхэм я лэжьакIуэ куэд. Ар жыджэру хэтащ «Си бзэ — си псэ си дуней» республикэпсо зэпеуэм икIи текIуэныгъэхэр къыщихьащ, — къыхигъэщащ ФатIимэ. — 1975 гъэ лъандэрэ ар и унафэщIт тхыдэмкIэ школ музейм. 2009-2010 гъэ еджэгъуэм ТекIуэныгъэ Иныр илъэс 65-рэ зэрырикъум и щIыхькIэ къызэрагъэпэщауэ щыта «Школ музейхэм я еплъыныгъэ» Урысейпсо зэпеуэм Мусэбий и музейм республикэм япэ увыпIэр къыщихьри, къэралпсо утыкум ирашахэм яхэтащ. Апхуэдэ лэжьыгъэфIым папщIэ ЩIыхь тхылъ, саугъэт лъапIэ къратат ди нэхъыжьыфIым. Мусэбий и фэеплъыр сакъыу дохъумэ егъэджакIуэ гупым. ЗдэкIуар тыншыпIэ Тхьэм хуищI. ДунеягъэкIэ Тхьэм къимыгъэхъуапсэ.
ЗыцIыхуу щыта псоми я гум фIыкIэ къинащ Щхьэныкъуэ Мусэбий. Зи гупсысэкIэкIэ, Iуэху зехьэкIэкIэ, дуней еплъыкIэкIэ адрейхэм къахэщхьэхукIыу щыта хэкупсэ нэсым къытхуигъэнащ и псалъэ Iущхэр, жыIэгъуэ, усэ купщIафIэхэр. Нэхъыщхьэращи, хэлъа и цIыхугъэ лъагэмрэ гулъытэ инымрэ дигу илъщ. Мусэбий зи нэхъыщIэ зэш-егъэджакIуэхэм, хэкупсэ нэсхэм я гъащIэр щапхъэ яхурехъу къытщIэхъуэ щIэблэм. Абыхэм я лъэужьыр зэи хремыгъуащэ. Иремыужьых апхуэдэхэм я вагъуэр.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
Сурэтхэр МАМИЙ Руслан трихащ.
