Бэрэгъун Арсен: Ди щIыналъэм къеблагъэ дэтхэри дэркIэ лъапIэщ
КъБР-м и Парламентым Спортымрэ туризмэмкIэ и комитетым и унафэщI Бэрэгъун Арсен тедгъэпсэлъыхьащ и нэIэм щIэт гупым и лэжьыгъэм.
— Арсен, узипашэ комитетым мыхьэнэшхуэ иIэщ. Абы хэтхэмрэ фи лэжьыгъэмрэ дыщыбгъэгъуэзэну дыхуейт.
— Комитетым и унафэщIым и къуэдзэр Макаев М., Парламентым и депутатхэу Байдаев Д., Шевчен-кэ А., Бечеловэ Л., Савченкэ Н., Къуэныкъуей Р. сымэ жэуаплыныгъэ зыхэлъ, Iуэхум хуэжыджэр цIыхухэщ.
Мы зэманым республикэм убзыхуа щыхъуащ физкультурэм, спортым, зыгъэпсэхупIэхэм, туризмэм епха IэнатIэхэм я Iуэхур зытращIыхьыну хабзэхэр.
Спортымрэ туризмэмкIэ комитетыр ирогъуазэ федеральнэ законхэм, абыхэм ягъуэт зэхъуэкIыныгъэхэм дыкIэлъоплъ, къыдэгъэщIылIа IэнатIэхэм зегъэужьыным хуэунэтIауэ къащтэ хабзэщIэхэр зыдогъащIэ. Мазэ къэс зэ дызэхуосри хабзэхэм я проектыщIэхэм дыхоплъэ. КъищынэмыщIауэ, комитетым къегъэщIылIа IэнатIэхэмрэ IуэхущIапIэхэмрэ я деж дыкIуэурэ зэIущIэхэр щыдогъэкIуэкI.
Къыхэзгъэщыну сыхуейт гъэзэщIакIуэ къулыкъущIапIэхэм, щIыпIэ самоуправленэхэм, физкультурэм, спортым, туризмэм епха IуэхущIапIэхэм дазэрыдэлажьэр.
— Иужьрей илъэсхэм ди республикэм хэпщIыкIыу нэхъыбэ щыхъуащ спорт IуэхущIапIэхэр. Спортым дихьэххэм, физкультурэ зыфIэфIхэм папщIи щIыпIэ хэхахэм Iэмэпсымэхэр щагъэуващи, умыщхьэх къудеймэ, жыжьи ущIэкIуэн щымыIэу, уи Iэпкълъэпкъым зебгъэужьыфынущ. Ахэр цIыхухэм къагъэсэбэпу пIэрэ?
— Пэжщ, иужьрей зэманым физкультурэмрэ спортымрэ Къэбэрдей-Балъкъэрым зыщегъэужьыным теухуауэ куэд зэфIагъэкI. ЩIыпIэ-щIыпIэкIэ къыщызэIуах спорт ухуэныгъэщIэхэр, щыIахэри иджырей мардэм тету зэрагъэпэщыж. Ауэ республикэм и жылагъуэ псоми спорт IуэхущIапIэ яIэ хъуауэ зэкIэ пхужыIэнукъым. Абы и лъэныкъуэкIэ къалэхэм я Iуэхур нэхъыфIщ, къуажэхэм нэхърэ. Спорт, физкультурэ зэращIу щIыбым дэт Iэмэпсымэхэр, псыгуэнхэр, зыгъэпсэхупIэ-нэгузегъэужьыпIэхэр къалэм щынэхъыбэщ. Абы елъытамэ, къуажэхэм дэтыр зэрыхъур курыт еджапIэхэм хэт спортзалхэм я закъуэщ, ахэри спорт лIэужьыгъуэхэм я нэхъыбэр къызэщIаубыдэну Iэмал ямыIэу, цIыху куэд екIуэлIэнми темыщIыхьауэ.
Спортым пыщIа ухуэныгъэу щыIэхэр тэмэму къызэрамыгъэсэбэпым дызэрыригузавэм къыхэкIыу, илъэс кIуам и кIэм дэ едгъэкIуэкIауэ щытащ Парламен-тым Спортымрэ туризмэмкIэ и комитетым и зэIущIэ зэIуха икIи дытепсэлъыхьащ республикэм и къуажэхэм щыIэ спорт IуэхущIапIэхэр зыхуэдэм. Аруан, Шэрэдж, Прохладнэ муниципальнэ районхэм я Iуэху зыIутым дригъуазэурэ, республикэм и адрей щIыналъэхэми щыIэ щытыкIэр зэдгъэщIащ. ЗэIущIэм хэтащ КъБР-м СпортымкIэ и министерствэмрэ ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ министерствэмрэ я къулыкъущIэхэр, зи цIэ къисIуа районхэм я лIыкIуэхэр. ЗэIущIэм хэтахэр дызэгурыIуащ къуажэхэм щыIэ спорт ухуэныгъэхэр щIэх-щIэхыурэ щIапщытыкIын, Iэмэпсымэхэр зэрыла-жьэм кIэлъыплъын, цIыхухэм зэрахурикъур зэхагъэкIын зэры-хуейм теухуауэ. КъищынэмыщIауэ, къэдгъэлъэгъуащ спорт IуэхущIапIэхэр ныбжьыщIэхэм папщIэ зэIухауэ, ГТО-м зыхуагъэхьэзыру ар зытыну зи мурад балигъхэми а Iэмалыр яIэн хуейуэ.
Къыщыхэзгъэщынут «Урысей Федерацэм физкультурэмрэ спортымрэ зыщегъэужьын» федеральнэ программэр гъэзэщIэным ипкъ иткIэ 2018 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэрым сом мелуани 190-м нэблагъэ къызэрыхуаутIыпщар. Абы теухуа зэгурыIуэныгъэм Iэ щIадзащ КъБР-м и Правительствэмрэ УФ-м СпортымкIэ и министерствэмрэ. А ахъшэр трагъэкIуэдэнущ Налшык къалэ округым щаухуэ спорткомплексыр и кIэм нагъэсыным, республикэм и район зыбжанэм сабийхэм папщIэ спортшколхэмрэ физкультурэ — узыншагъэр щрагъэфIакIуэ IуэхущIапIэхэмрэ щаухуэныр.
— Къэбэрдей-Балъкъэрым зыплъыхьакIуэ къакIуэ сыт хуэдэ? Сыт ахэр къызытекIухьыр, туристхэр ди щIыналъэм къезышалIэу сыт диIэр?
— КъызэрымыкIуэу щIыуэпскIэ бейщ ди лъахэр. Ди псы хущхъуэхэри ди хьэуари я фIагъ-къабзагъкIэ къапщтэмэ, цIыхум и узыншагъэр иригъэфIэкIуэнымкIэ ди щIыналъэм хуэбгъэдэн Урысейм щыгъуэтыгъуейщ. Псом хуэмыдэу къурш лъапэ щIыпIэхэр фIыщ узыфэ зэмылIэужьыгъуэ Iэджэ щыбгъэхъужынуи ахэр къомыуэлIэн хуэдэу уи Iэпкълъэпкъыр ебгъэпсыхьынуи.
Турист IэнатIэм пыщIауэ нэхъ цIэрыIуэу дэ диIэр «Iуащхьэмахуэ лъапэ» бгы-лыжэ зыгъэпсэхупIэм-рэ федеральнэ мыхьэнэ зиIэ «Налшык» псы хущхъуэхэмрэщ. Ди республикэм и мызакъуэу, Кавказ Ищхъэрэм и щIыпIэ нэхъ дахэхэм хохьэ зи псыкъелъэ гъуэзэджэхэмкIэ цIэрыIуэ хъуа Шэджэм аузыр, Шэрэдж щIыналъэм щыIэ Гуэл ЩхъуантIэхэмрэ псы хуабэ къыщIэжыпIэхэмрэ.
Ди щIыпIэр фIыуэ ялъагъу жыджэру зыгъэпсэхун зыфIэфIхэм. Ди деж къокIуэ бгы-лыжэ спорт лIэужьыгъуэхэм, альпинизмэмрэ туризмэмрэ дихьэххэр. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, абыхэм я нэхъыбэр къыщыкIуэр щIымахуэрщ. ЩIымахуэ спорт лIэужьыгъуэхэм дихьэххэм папщIэ яухуащ Iуащхьэмахуэ, Чегет бгыхэм дэзыш кIапсэ гъуэгухэр, Урысейми Европэми щынэхъ гугъуу къалъытэ къежэхыпIэ зэпэщхэр.
Къапщтэмэ, ди республикэм зы махуэ фIэкIа щымыIэну къакIуэ хьэщIэхэр нэхъыбэщ туристхэм нэхърэ, ауэ ди дежкIэ абыхэм ящыщ дэтхэнэ зыри лъапIэщ. СызэреплъымкIэ, дэ зэфIэдгъэкIын хуейуэ иджыри Iэджэ къытпэщылъщ ди щIыналъэм и зыгъэпсэхупIэхэр едгъэфIэкIуэным теухуауэ. Апхуэдэщ, псалъэм папщIэ, махуэ бжыгъэкIэ щыIэну къакIуэхэр нэхъыбэ хъун папщIэ ахэр къыщыувыIэну хьэщIэщхэр зэIузэпэщ щIыным мылъку хухэтхын зэрыхуейр.
Ар зэфIэдгъэкIынымкIэ къытщхьэпэнущ УФ-м и Федеральнэ Зэхуэсым и Къэрал Думэм иджыблагъэ къищта хабзэр. Абы къегъэув хьэщIэщхэр я фIагъкIэ гуэшауэ щытыным псори хуэкIуэн зэрыхуейр.
— Туризмэм пыщIауэ иужьрей илъэсхэм ди республикэм сытым нэхъ зыщиужьауэ къэплъытэрэ?
— ЩIыналъэм къакIуэ туристхэм я бжыгъэм хохъуэ. Илъэс кIуам Къэбэрдей-Балъкъэрым щыIащ цIыху мин 450-рэ. Ар проценти 7-кIэ нэхъыбэщ 2016 гъэм еплъытмэ. Республикэм и къэрал къулыкъущIапIэхэм я IуэхущIафэхэр хуаунэтI туризм Iуэхур егъэфIэкIуэным, ди щIыналъэм и социально-экономикэ зыужьыныгъэр абы куэдкIэ зэрелъытам къыхэкIыу. Къытпэщыт къалэнхэм ящыщщ зыгъэпсэхупIэхэр зыхуей хуэзэу къызэгъэпэщыныр, Iуэхутхьэбзэхэм я фIагъымрэ я бжыгъэмрэ хэгъэхъуэныр, турист зекIуапIэхэр шынагъуэншэу щытыныр, мы хьэрычэт лIэужьыгъуэм зи мылъку къыхэзылъхьэхэр нэхъыбэ тщIыныр, нэгъуэщIхэри.
Мы зэманым жыджэру йокIуэкI туризм-рекреацэ IэнатIэм зегъэужьыным теухуауэ къэралымрэ хьэрычэтыщIэ унейхэмрэ я ахъшэ зэхэдзэкIэ зэфIагъэкI Iуэхухэр. КъищынэмыщIауэ, УФ-м и къэрал кIуэцI туризмэм зегъэужьынымрэ зыплъыхьакIуэ къакIуэхэм ядэлэжьэнымрэ теухуа федеральнэ программэм ипкъ иту 2019 — 2025 гъэхэм зэфIахынур ягъэбелджылы.
— Спортымрэ туризмэмрэ теухуауэ Къэбэрдей-Балъкъэрым щыIэ хабзэхэм зэхъуэкIыныгъэ хэфлъхьа е апхуэдэ мурад фиIэ?
— Къызэрыхэзгъэщащи, физкультурэм, спортым, зыгъэпсэхупIэхэмрэ зыплъыхьыпIэхэмрэ епха IэнатIэхэм я Iуэхур зытращIыхьын хабзэ убзыхуахэр ди щIыналъэм хъарзынэу щызэфIэуващ. Зи гугъу тщIы Iуэхухэм тегъэщIапIэ нэхъыщхьэ хуэхъу хабзэхэр къэтщтащ. Ауэ абы къикIыркъым комитетым и лэжьыгъэр абдеж щиу-хыу. Дэ зэпымычу дыкIэлъоплъ федеральнэ хабзэхэм ягъуэт зэхъуэкIыныгъэхэр, УФ-м и адрей щIыналъэхэм щыIэ хабзэубзыху IэнатIэхэм спортымрэ туризмэм и IуэхукIэ зэфIагъэкI лэжьыгъэр зыдогъащIэ, федеральнэ, щIыналъэ хабзэхэм я къэгъэсэбэпыкIэм доплъ.
Мы зэманым ирихьэлIэу дэ дгъэхьэзыращ хабзэм и проектитI, КъБР-м физкультурэм, спортым, туризмэм теухуауэ щыIэ Iуэхухэр егъэфIэкIуэным пыщIауэ. Абы папщIэ дэ дадолажьэ зи гугъу сщIа IэнатIэхэр зи унафэм щIэт министерствэхэм. КъищынэмыщIауэ, ди мурадщ нэгъуэщI хабзэ зыбжанэми зэхъуэкIыныгъэхэр хэтлъхьэну.
Епсэлъар
Урысмамбэт Беллэщ.
