ЩIыуэпсым и макъ
Ди щIыналъэм
Къэбэрдей-Балъкъэрымкъыщагъуэтащилъэсмин50ипэкIэпсэуацIыхумихэщIапIэр
Неандерталец (палеонтроп) цIыху лъэпкъы-гъуэр илъэс мин 600 ипэкIэ Европэм щыпсэуащ икIи илъэс мин 40-кIэ узэIэбэкIыжмэ икIуэдыкIыжауэ е нэгъуэщI лъэпкъыгъуэм хэшыпсыхьыжауэ хуагъэфащэ. Абыхэм я хьэдэ къупщхьэхэмрэ Iэмэпсымэхэмрэ ди щIыналъэм зэи зыри щрихьэлIатэкъым нобэр къыздэсым, ауэ Зеикъуэ къуажэ щыIэ бгъуэнщIагъхэм ящыщ зым иджыблагъэ къыщагъуэтащ неандерталецым и лъэужьхэр…
Палеонтропым и къупщхьэ япэ дыдэ Бельгием къыщагъуэтащ 1829 гъэм. Дарвин Чарлз и щIэныгъэ Iуэху еплъыкIэр и лъабжьэу, 1871 гъэм щыщIэдзауэ неандерталецыр номинымрэ иджырей цIыхумрэ я зэхуаку дэта цIыху лIэужьыгъуэу къахутащ. Ахэр лъагэу пхужыIэнутэкъым — сантиметри 165-рэ хъууэ арат, езыхэр Iэчлъэчт, къупщхьэшхуэт (ауэ балигъыпIэ щиувам деж шэ емызэгъыу зэрыхъум къыхэкIкIэ, къупщхьэ уз яIэт), щхьэшхуэт, натIэ лъахъшэт, нэпкъыщхьэ Iувт, и щхьэ хьэлъэм иришэх нэхъей, дамагуэт, Iэ кIыхьт, пщэ кIэщIт, цыплът, фэ хужьт. Абыхэм я бын- хэр «ин хъууэ цIыкIу хъужам» хуэдэу къэзылъхуахэм ещхьт икIи илъэси 8 — 10-хэм ирихьэлIэу балигъыпIэ иувэрт, илъэс 22-23 нэхъыби псэуртэкъым. ИрагъэкIуэкIа къэпщытэныгъэ-хэм къызэрагъэлъэгъуамкIэ, неандерталецхэм лы, мэракIуэ, дэ, пхъэщхьэмыщхьэ куэду яшхырт.
Италием къыщагъуэтауэ щыта хьэдэ къупщхьэмкIэ неандерталецым и ДНК-р яджат. Абыхэм къызэрагъэлъэгъуамкIэ, къухьэ-пIэмкIи къуэкIыпIэмкIи щыпсэуа палеонтропхэм яДНК-м зихъуэжын, махэ хъун щыщIидзар илъэс мини 150-кIэ узэIэбэкIыжмэщ. КIуэдыжыпIэ яхуэхъупари илъэс мин 40 ипэкIэ Африкэм икIыу ЕвропэмкIэ Iэпхъуа нэгъуэщI цIыху лъэпкъым (кроманьон лъэпкъ, иджырей цIыхум зыкIи къыщхьэщымыкIым) зэрыхэшыпсыхьаращ. Нэхъ тэмэму жыпIэмэ, неандерталец цIыхухъумрэ кроманьон цIыхубзымрэ я зэхуакум хъыджэбз цIыкIу мыхъумэ, щIалэ къыдэхъуэртэкъым, бзылъхугъэм и Iэпкълъэпкъым неандерталецым и Y хромосомэр (цIыхухъу хромосомэ) изагъэртэкъыми. Неандерталецым и лъэпкъыр къыпызыщэн къызэрамылъхужым хуэм-хуэмурэ дэ-кIуэдыжащ. Абы щхьэкIэ къэмынэу, нобэрей европей цIыхум и лъым хэтщ пасэрей цIыху лIэужьыгъуэм и ДНК-м щыщ проценти 4-м нэс, дызытепсэлъыхьа цIыху лъэпкъитIым я зэхуаку къыдэхъуэу щыта бзылъхугъэхэм я лъым хэту къалъэIэсауэ. Африкэм щыпсэухэм я лъыр текIуащ — неандерталецым и ДНК-м щыщу процент 0,3-рэ яхэлъу аращ. Абы и «фIыгъэщ» Европэм щыпсэухэм я иммунитетыр зэрымахэр, зэрынэщхъейрилэр, щIыфэ, къупщхьэ узхэр, депрессиер зэрыхуэлъэр, цIыхур наркотикым псынщIэу зэресэр, нэгъуэщIхэри. Къыхэгъэщыпхъэщ неандерталецхэм зэи аутизм, Альцгеймерым и уз, шизофрение, Дауным и синдромыр къызэфыкI зэрахэмытар.
Неандерталецхэр Кавказым зэрыщыпсэуам и щыхьэту, Краснодар крайм мызэ-мытIэу къыщагъуэтащ абыхэм я къупщхьэ. Ауэ кремний зыщIэлъ щIыпIэм и лъыхъуакIуэ къе-жьа, урысей щIэныгъэрылажьэ Дороничевэ Екатеринэ Къэбэрдей-Балъ-къэрым зэрымыщIэкIэ къыщигъуэтащ палеонтропым и лъэужь. Зеикъуэдэс ШыкIэбахъуэ МуIэед лэжьыгъэ IуэхукIэ ди щIыпIэм къеблэгъа цIы-хубзым иригъэлъэгъуащ уэшхым хиубыда щакIуэ-хэм зыщагъэпщкIуу щыта бгъуэнщIагъыр. КъызэрыщIэкIамкIэ, ар къызэрыгуэкI епсыхыпIэтэкъым, атIэ пасэрей неандерталецхэм я хэщIапIэт. Иджы а щIыпIэм щолажьэ Санкт-Петербург къикIа щIэныгъэлI 15: геозоологхэр, вулканологхэр, палеонтологхэр, генетикхэр. Абыхэм зэрыжаIэмкIэ, мы бгъуэнщIагъым неандерталецхэр щыпсэурт, Iэщэ щагъэхьэзырырт. БгъуэнщIагъым метр зэбгъузэнатIэ 300 и инагъщ, ауэ абы щыщу къатIар метр зэбгъузэнатIи 7-ращ.
— Мы къэхутэныгъэхэм я фIыгъэкIэ илъэс мин 50-кIэ узэIэбэкIыжмэ, ди щIыпIэхэм къыщыкIыу щыта къэкIыгъэхэр, щыпсэуа псэущхьэхэр, пасэрей цIыхухэр зэщакIуэу щытар, дунейми щытыкIар къытхуэхутэнущ. Археологхэр Къэбэрдей-Балъкъэрым тхьэмахуиплI хъуауэ щолажьэ, — жеIэ Урысей Географие зэгухьэныгъэм хэт, лъахэхутэ цIэрыIуэ Котляров Виктор.
Къаныкъуэ Каринэ,
эколог.
Щапхъэ
Дыкъэзыухъуреихь дунейм дэ дыщымысхьмэ, хэт щысхьынур?
Налшык къалэр Урысейм и щIыпIэ нэхъ дахэ дыдэхэм ящыщу къалъытэ. Арами, къалэдэсхэмрэ хьэщIэхэмрэ дыкъэзыухъуреихь дахагъэм нэмыплъ щыхуащI щыIэщ: тетIысхьэпIэхэр якъутэ, жыг къудамэхэр къыгуащIыкI, псыхъуэ-хэр пхъэнкIий идзыпIэ ящI. ЦIыхур къызыхэкIари, зыхэпсэукIри, зыгъэпсэури щIыуэпсырщ, ауэ дэ абы пщIэ зэрыхуэдмыщIым ищыхьэтщ а псори.
Есчындэр Камиллэ психологием хуеджами, и лэжьыгъэр Интернетым пыщIащ. Пщащэм зэрыжиIэмкIэ, гупсэхугъуэ кърет щIыуэпсым зэрыхуэсакъым. Абы кIэщI-кIэщIыурэ щэбэт щIыхьэхухэр къызэрегъэпэщри, Налшык псы Iуфэр ягъэкъабзэ, ирагъэкIуэкIа лэжьыгъэм траха сурэтхэр Интернетым кърелъхьэ. Щапхъэ дахэ зыгъэлъагъуэ пщащэм и жардэмыр дэзыIыгъыну гупыж зыщIхэр мащIэкъым, апхуэдэ лэжьыгъэм емыкIу зэрыхэмылъыр къызыгурыIуэхэмрэ щIыуэпсым зигу щIэузхэмрэ къыбгъуроувэ.
— ЩIалэгъуалэ IуэхущIапIэм волонтёру сыщыщылажьэм щыгъуэ кIэщI-кIэщIыурэ къызэдгъэпэщырт щэбэт щIыхьэхухэр. Паркхэр, псыхъуэхэр, зыгъэпсэхупIэхэр зэщIэткъуэрт. Ауэ абы ипэIуэкIэ, иджыри курыт еджапIэм сыщIэсу, сыткIэ сэбэп сыхуэхъуфыну щIыуэпсым жысIэу сегупсысу щIэздзащ икIи зэман кIыхькIэ си закъуэу згъэкъэбзащ щIыпIэ куэд. Си нэIэ нэхъыбэу тезгъэтщ Налшыкыпс Iуфэм. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, псыхъуэм и Iэгъуэблагъэм къыщыкI удзыр зэи паупщIыркъым, кIэрыхубжьэрыхухэр зрадзэ кумбыгъэ дэткъым, цIыхум къыщинэр щылъынущ зэран хъууэ, ди къалэ дахэм и теплъэр зэIигъэхьэу. Пэжщ, псыхъуэм зыщызыгъэпсэхухэм къахокI кIэрыхубжьэрыху къамыгъанэу псори къызэщIэзыкъуэж. Ауэ кIэрыхубжьэрыхур зрадзэн а щIыпIэм щы-гъэувын зэрыхуейри щIыуэпсым теухуауэ сиIэ нэгъуэщI жэрдэмхэри зэпымычу Интернетым къыщызогъэлъагъуэ, цIыхухэр къыхызошэ мы Iуэхум.
— ЦIыхумрэ щIыуэпсымрэ зэрызэпхар зыхэпщIэу къыщIэкIынщ, апхуэдэ Iуэху уи пщэ дэплъхьэну ущытегушхуакIэ?
— Менделеевым и таблицэм химие пкъыгъуэу итым щыщу зы къэмы-нэу цIыхум и Iэпкълъэпкъым хэлъу къахутащ. Ар щыхьэт техъуэкъэ щIыуэпсым дыкъызэрыхэкIам, абы дызэрыщыщым? АтIэ, дыкъызыхэкIа, дыщыпсэу, дызэпха дунейм щхьэ апхуэдиз лей етхрэ? Уи унэ къетхъужьауэ, зэтепкъутауэ, фIейм ухэсу ущIэсым хуэдэу аращ, сэ къызэрызгурыIуэмкIэ.
— ИнтернетымкIэ къыпкIэлъыплъ цIыхухэр дауэ хущыт ебгъэкIуэкI лэжьыгъэм, Камиллэ?
— Языныкъуэхэм си Iуэхур къыздаIыгъ, нэхъри сытрагъэгушхуэ, къыскъуэувэхэри мащIэкъым, ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, абы зыри къимыкIыну, си закъуэ зыми зыри къыгурызмыгъэIуэфыну, а лэжьыгъэм и мыхьэнэр унафэщIхэм я деж нэзмыхьэсыфыну жызыIи щыIэщ. КъищынэмыщIауэ, сызыхуеджар зыщ, сызэрылажьэр нэгъуэщI IэщIагъэщ, си зэманыр зытезгъэкIуадэр ещанэщи, ар мытэмэму къэзылъытэхэри щыIэщ. Дэтхэнэ цIыхуми хуэдэу, сэри Iуэху хъушэ сиIэщ, си зэманыр зытезгъэкIуэдэн нэгъуэщI зыгуэри къысхуэгъуэтынут. Ауэ сызэрыщымыт зысщIыну е лейуэ цIыхум гу зылъезгъэтэну аракъым. УзыщIэс унэр гъэкъэбзэн зэрыхуейм хуэдэу, дыкъэзыухъуреихь дунейми гулъытэ зэрыхуэщIыпхъэр къызгурыIуэу, зыгуэркIэ сэбэп сыхъумэ, сыгуфIэу сопсэу. Уэрамыщхьэм, пщIантIэм, гъуэгу Iуфэм, псыхъуэм дэлъ фIейр бгъэкъэбзэным емыкIу хэлъкъым. ЕмыкIур а фIейм ухэсынырщ.
— Уи унагъуэр — щэ?
— Унагъуэм, благъэм, ныбжьэгъухэм уи дуней тетыкIэмрэ уи гупсысэкIэмрэ къагурымыIуэмэ, уи закъуэу зыкъыпщохъуж. Иджыблагъэ щэбэт щIыхьэху щедгъэкIуэкIам псыхъуэм кIэрыхубжьэрыху куэд дыдэ къыдэтхат. Абы тетха сурэтхэр Интернетым къыщидгъэувам, си бынхэми ялъэгъуати, къыкIэлъы-кIуэ щIыхьэхум си гъусэу нэкIуэну, къыздэIэпыкъуну жаIащ. Дыкъэзыхъуреихь дунейм гууз-лыуз хузиIэ щIэблэ къытщIэхъуэмэ, щIыуэпсым сэбэп дыхуэхъуфынкIэ хъунущ. Ауэ нобэкIэ дуней псор зыгъэгыз узы-фэ шынагъуэхэр, щIыпIэ-щIыпIэкIэ къыщыхъу щIыуэпс насыпыншагъэхэр, мылылъэ ткIужхэр къызыхэкIар къыдгурымыIуэу адэкIи дыпсэумэ, дызыщхьэщыува щыхупIэм дехуэхынущ. Зыр зым дымыгъэкъуаншэжу, щхьэж хузэфIэкIыр щIыуэпсым хуэтщIэ щхьэ мыхъурэ?! Сэ нэхъ мащIэ дыдэу схузэфIэкIыр псыхъуэр згъэкъэбзэнращи, согъэкъабзэ.
Епсэлъар Фырэ Анфисэщ.
Гу зылъытапхъэ
Дыдыкъушым фытемыплъэкъукI!
ЦIыхум хуэдэу, дунейм псэущхьэу тетыр мэсымаджэ, уз зэмылIэужьыгъуэхэр къофыкI. УззэрыцIалэ зыпкърытпсэущхьэм адрей псэущхьэхэр зэрицIалэм и мызакъуэу, цIыхуми къыпкърыхьэнкIэ мэхъу ар. ЦIыхум и узыншагъэм зэран нэхъ хуэхъу псэущхьэхэм ящыщщ дыдыкъушыр (попугайр).
Сыт щIэн хуейр, дыдыкъуш унэм щIэвгъэсыну мурад фщIамэ?
Псом япэрауэ, унэм къэфхьа бзум набдзэгубдзаплъэу фыкIэлъыплъын хуейщ. КъищынэмыщIауэ, нэгъуэщI бзу фиIэмэ, а тIур зэлъэбгъэIэсынкIэ Iэмал иIэкъым — зэман гуэркIэ «хьэщIэр» и закъуэ икIи нэгъуэщI пэш щаIыгъ, кIэлъоплъ. А зэманым къриубыдэу дыдыкъушыр сабырмэ, сымаджафэ темытмэ, тэмэму шхэмэ, адрей бзум гъусэ хуэпщI хъунущ.
Дыдыкъушым нэхъ уз шынагъуэ дыдэу къефыкIынкIэ хъунур жьэнращ (туберкулёз). ЦIыхум и закъуэкъым, атIэ псэущхьэ псоми зэхуэдэу къажьэхэуэ узщ ар. Псом япэ хуэсакъын хуейщ сабийхэм, зи ныбжь хэкIуэтахэм, сымаджэ хъуахэм. Сыту жыпIэмэ, абыхэм я Iэпкълъэпкъыр махэщи, уз зэрыцIалэм пэщIэтыфынукъым. Апхуэдэу, езы дыдыкъушым тэмэму укIэлъымыплъмэ, и шхыным къэуат хэмылъмэ, къылъысын хуей микроэлементхэр имыгъуэтмэ, зэрыс хъарыр бгъэфIеймэ, бзу вейм хэлъ бактериехэм я зэран къекIынущ — сымаджэ хъунурэ лIэнущ.
Абыхэм я хъарым иракIутэ пхъэ пыхахуэр щIэх-щIэхыурэ ямыхъуэжмэ, уз зэрыцIалэр нэхъыбэ хъунущ. ИкIи ар бзум и закъуэкъым зылъэIэсынур, атIэ цIыхум и тхьэмбылым итIысхьэнущ, зэрыбауэ хьэуам хэлъу. Зэ IуплъэгъуэкIэ цIыхур узыншэу, ауэ къэхъуар къахуэмыщIэу, къытехуэу щылIэ къохъу. ИужькIэ ирагъэкIуэкI къэпщытэныгъэхэм къагъэлъагъуэ ар дыдыкъушым къызэрицIэлар.
Абыхэм къапкърыкI узыфэхэм ящыщщ сальмонеллёзыр, хламидиозыр, компилобактериозыр, нэгъуэщIхэри.
Дауэ къызэрыпщIэнур дыдыкъушыр сымаджэ зэрыхъуар?
Абы уз зэрыцIалэ къыпкърыхьа нэужь, зы махуэ е махуитI дэкIауэщ зыкъызэруигъащIэр. Япэрауэ, бзур сабыр, щэху, къарууншэ мэхъу, кIапсэм зимыгъэхъейуэ тесщ, куэдыIуэрэ мэжей.
Бзум жьэныр къызэрыпкърыхьар къэпхутэну гугъущ, сыту жыпIэмэ, ар къезыгъажьэ микробыр зэрытIысхьэр тхьэмщIыгъуращи, къызэрыгуэкIIэмалхэмкIэ къыпхуэщIэнукъым. Сымаджэ хъуа дыдыкъушыр хъужын-мыхъужыныр зэлъытар узыр къыщыпкърыхьаращ. Дохутырхэм зэрыжаIэмкIэ, дыдыкъушым жьэн уз къызэрыпкърыхьам и нэщэнэ зыбжанэ щыIэщ: и макъыр еубыд, нэхъапэIуэкIэ псалъэу щытамэ щагъэтыж, я бзийр фэншэ, махэ мэхъу.
ЩIыпIэцIэхэр
Арыкъ — Борыкъуей. Нэхъапэм Куяндэс, Къэбышхей жаIэу щытащ.
Аруан — Мысостей. Нэхъапэм Тыкъланей жаIэрт.
Белое — нэхъ пасэу Бгъуащэхьэблэ жыхуаIэу щыта адыгэ къуажэм дэсахэр зэрыщыту Хэкум ирашащ.
Дыщэпс — Архипо-Осиповкэ деж щежэх, тенджыз ФIыцIэм хэлъэдэж псы цIыкIум адыгэхэр зэре-джэу щытар аращ. Иджырей картэхэм ар «Те-шебс»-щ зэритыр.
Жикзакопс — Жыгзакъуэпс — Мэлгъэбэг пэмыжыжьэу щыIэ щIыпIэ.
КIахэ — нэхъапэIуэкIэкъэбэрдейхэр Адыгэ Республикэм зэреджэу щытаращ. Къэбэрдейм елъытауэ Адыгейр зэрыегъэзыхыгъуэм къыхэкIыу, кIа (э) — «конец», хэ — уэх, егъэзыхыгъуэ жиIэу аращ къикIыр.
Къызбрун — Ислъэмей къуажэм и ипщэ-къуэкIыпIэ лъэныкъуэм деж щыIэ бгым апхуэдэу йоджэ. «Къыз» — пщащэ, «бурун» — пэ жаIэу къокI, тыркубзэм къытекIащ. Бгым пэгъунэгъу къуажищым Къызбрун 1-нэ, Къызбрун 2-нэ, Къызбрун 3-нэ фIащат. Иужь- кIэ къуажэхэр къызытехъукIыжа нэрыбгэхэм я цIэр иратыжащ: ХьэтIохъущыкъуей Ищхъэрэ, Ислъэмей, Дыгулыбгъуей.
Къулъкъужын — Абзуанхьэблэрэ Къуэнхьэблэрэ жиIэу зэхэтщ (Къулъкъужын Ипщэрэ Ищхъэрэрэ). Мэшыкъуэ бгым деж щыпсэуа жылэ цIыкIу Къулъкъужын Ипщэм Iэпхъуэ- ри, абыхэм къатехъукIыжащ. Ищхъэрэм щыпсэухэр Кыщпэч (Тыжьей)къуажэ иIэпхъукIауэ хуагъэфащэ. ФэщыгъэцIэр къызытекIар тыркубзэщ «пщылI щIэпхъуэжа» жи-Iэу аращ къикIыр.
Мацестэ — МафIэпс, шапсыгъхэм МашIуапсы жаIэ. Псыр зэрыхуабэм къытекIа фIэщыгъэцIэщ.
Псыдахэ — МэлгъэбэгщIыналъэм хиубыдэ псым, жылагъуэм я цIэ. Беслъэнеипщ Джылэхъстэным и къуитI — Жамырзэрэ Къанщауэрэ — лъыщIэжым кърихужьауэ, япэу щетIысэхащ а щIыпIэм. Урожайнэ (Абейкъуажэ) къуажэм дэсхэм зэрыжаIэм-кIэ, я жылэр къыздиIэпхъукIар зэкъуэшитIыр щепсыхауэ щыта щIыпIэращ. Абы щыхьэт тохъуэ Урожайнэм Беслъэней унэцIэр зезыхьэхэр зэрыдэсыр.
КIуэкIуэ Жэмалдин«Из адыгской ономастики» и тхылъым къитхащ.
Хъыбар кIэщIхэр
КIэрыхубжьэрыхуу метр зэбгъузэнатIэ мини 2 къыщIахащ Ярослав щIыналъэм и мэзым. ЩIыуэпсым и гъэм ирагъэкIуэкIын хуей лэжьыгъэхэм ящыщ зыщ Урысей мэз-хэр гъэкъэбзэныр. Мы унэтIыныгъэмкIэ къыдагъэкIа унафэхэм япкъ иткIэ, зэщIакъуащ Борисоглебскэ, Переславскэ, Ростов районхэм я мэзыр. ИужьыIуэкIэ зэлэжьахэм ящыщщ Брейтовскэ, Некоузскэ, Углич районхэр.
Курчатовым и цIэр зезыхьэ институтыр гухьащ Байкал гуэлыр зи нэIэ щIэт гупым. ЗэрытщIэщи, Байкал гуэлыр псы къабзэм и хъумапIэ нэхъ ин дыдэхэм ящыщщ. 2016 гъэм щIэныгъэлIхэм къахутащ гуэлым къэкIыгъэ трищIауэ. Абы къыхэкIыу, псым и фIагъыр зэIыхьащ. Илъэс ныкъуэкIэ къэхутэныгъэ ирагъэкIуэкIащ, а къэкIыгъэр къыздикIар, зи лIэужьыгъуэр, гуэлым зэран зэ-рыхуэхъуар къащIэн папщIэ. ЩIэныгъэхутэ институтыр Iуэхум хэIэба нэужь, къагъуэтащ шынагъуэр къыздикIыр — Байкал спутникымкIэ къыщытраха сурэтхэм къызэрагъэлъагъуэмкIэ, унэхэмрэ IуэхущIапIэхэмрэ къыщIэкIыж псы фIейр нэгъэсауэ ямыгъэкъэбзэжу, ар гуэлым хэлъэдэжу арат. Иджы унафэщIхэм траухуащ флотым, мэкъумэшыщIэхэм, турбазэхэм, IуэхущIапIэзэмылIэужьыгъуэхэм иракIут псыр зэрагъэкъабзэм ткIийуэ кIэлъыплъыну.
Чернобыль щагъэувынущ дыгъэм и къарумкIэ лажьэ электростанц. Украинэмрэ Франджымрэ зэдаухуэну жыхуаIэ станцым евро зы мелард текIуэдэнущ. Арами, щIыуэпсым зэран хуэмыхъу лэжьэкIэм техьэмэ нэхъ къещтэ Украинэм. Къыхэгъэщыпхъэщи, апхуэдэ щIыкIэкIэ къагъэщIа электрокъарум и уасэр гъэм и зэманымрэ стан-цыр щагъэувым текIуэда мылъкумрэ елъытащ. ЩIэныгъэлIхэм къызэралъытэмкIэ, цIыхухэм ябгынэжа, псори зыщышынэ а щIыпIэ бзаджэм дызытепсэлъыхь ухуэныгъэр щыбгъэув хъунущ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, ухуэныгъэр къутэнукъым, абы елэжьыжын щхьэкIэ цIыхур а щIыпIэм зэпымычу итын хуейкъым. ЦIыхухэм зыпыIуадзми, Тхылъ плъыжьым иратха псэущхьэ зэмылIэужьыгъуэхэри хэтыжу Чернобыль щIыналъэм куэд щIауэ щIыуэпсыр щызэтеувэжащ, мэзыр Iувщ. КъэщIэрэщIэжа щIыпIэм зэран хуамыгъэхъун папщIэ, экологхэм зыкъаIэтынкIэ хъунущ.
2020 гъэм Москва электробус къыдагъэувэнущ. Машинэ щызэпкъралъхьэ НАМИ институтым иджыблагъэ щекIуэкIа зэIущIэм зэрыщыжаIамкIэ, илъэсищ дэкIмэ, къалащхьэм дэт автобусхэр электрокъарукIэ лажьэхэмкIэ яхъуэжынущ. КъищынэмыщIауэ, апхуэдэ электробусхэр цIыхум зэримыгъакIуэу, автоматизированнэу щытыну хуагъэфащэ.
Къуршым къех ятIэпсыр къызыхэкIымрэ абы зэрызыщыпхъумэну Iэмалхэмрэ
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм иджыблагъэ къыщыхъуа щIы-уэпс насыпыншагъэм хэкIуэдащ цIыху зыбжанэ, гъуэгухэр зэхикъутащ, гужьеигъуэ иригъэуващ цIыху мин бжыгъэхэр. Абы ипкъ иткIэ, упщIэ къоув: сыт къуршым къех ятIэпсыр зищIысыр, дэнэ ар къыздикIыр, сыт хуэдэ IэмалкIэ зыщыпхъумэфыну?
Къуршым къех ятIэпсыр (урысыбзэкIэ — сель) уэшхыпс, мывэ зэмылIэужьыгъуэ, щIымыл ткIужым къыщIэж псыуэ зэхэлъщ икIи къуршыщхьэм ит гуэлхэм из хъуа нэужь, къежьэ Iуэхугъуэщ. И щытыкIэкIэ ятIэпсыр ткIуаткIуэмрэ мывэмрэ я зэхуаку дэтщ, сыту жыпIэмэ, ар процент 60-кIэ мывэкIэщхъщ,процент 40-р псыщ. ЯтIэпсыр къуршым къызэрехым елъытащ и къарури. Псалъэм папщIэ, ику иту зы секундым гъуэгуанэ метри 2 — 4 къызэпеч, ауэ а бжыгъэр метри 4 — 6-м нэсамэ, Iэмал имыIэу, къыпэщIэхуэр ирилъэсыкIыу къехынущ.
ЯтIэпсыр къежьэным сыт щхьэусыгъуэ хуэхъур? Гъатхэр, гъэмахуэр уэлбанэрилэу щытамэ, къуршым телъ уэсыр, мылылъэхэр ткIужмэ, жьы хъуа мывэр щащэрэ къыгуэлъэлъмэ, къуршым ятIэпс къызэрехынум шэч хэлъкъым. Къыхэгъэщыпхъэщ, бгым и нэпкъым жыг куэду тетмэ, ятIэпсыр зэриубыдынур, абы къихь насыпыншагъэр куэдкIэ нэхъ мащIэ зэрищIыфынур.
Къуршым ятIэпсыр къехыным щхьэусыгъуэ хуэхъу Iуэхугъуэм елъытауэ, лIэужьыгъуэ зыбжанэ щыIэщ:
а). ЩIы хъейм къыхэкI (сейсмосель) — къуршым щIыхъей къыщыхъурэ, мылылъэм е бгым щыщ Iыхьэ гуэр къыгуэхуамэ, псы къыщIэжыр IуещIэри, зэхуехьэс. Псыр куэд хъуа нэужь, абы и хьэлъагъым мыл, мывэ къутахуэр къыIуеудыж, зэуэ хуит къохъужри, уэру къох. Апхуэдэ ятIэпсыр къызэрыпхуэгъэувыIэнрэ узэрыпэлъэщын-рэ зы Iэмали щыIэкъым;
б). Лахархэр — вулканыр къикIа нэужь, лавэ пщтырым мылылъэхэр псынщIэIуэу егъэткIури, мывэкIэщхъымрэ пшахъуэмрэ кърилъэсэхыурэ къех ятIэпсырщ. 79-нэ гъэм Везувий къикIа нэужь, Помпеикъалэр зыхьар апхуэдэ ятIэпсщ;
в). Мывэ-ятIэпс — къызэрыгуэкI ятIэпсым нэхърэ нэхъ хьэлъэщ, нэхъ псынщIэщ, нэхъ шынагъуэщ.
Къуршым къех ятIэпсым зэрыпэщIэт Iэмалхэм ящыщщ бгым тращIыхь ухуэныгъэхэр, ятIэпсыми гъуэгур къызэпиупщIыу зэпраш, мывэкIэщхъыр зыубыд «кхъузанэхэр», цIыхухэм я псэупIэм къэмыс щIыкIэ псыр зэрылъэдэну кумбхэр, дамбэхэр къызэрагъэпэщ, псыр зыунэтI хьэкхъуафэхэр ягъэтIылъ. КъищынэмыщIауэ, ятIэпсыр нэхъыбэрэ къыщех щIыпIэхэм жыг куэду щыхасэ.
Къыхэгъэщыпхъэщ щIыуэпсым и къарумрэ абы къыщыхъу Iуэхугъуэхэмрэ защихъумэу цIыхум зэрызригъэсар, ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, а Iэмалхэр щымылажьэ, сэбэп щымыхъу щыIэщ.
Тхыгъэр щыдгъэхьэзырым Черноморец Сергей
«Селевые очаги до и после катастроф» и тхылъыр къэдгъэсэбэпащ.
