Сэ уэ фIыуэ узолъагъу, уэри фIыуэ сыкъэлъагъу
Зыгуэрым емыгуэкIуэфын хуэдизу нэджэIуджэ
цIыхуи, хуэфэщэн щIэджыкIакIуэ имыгъуэтыжын
хуэдизу купщIэншэ тхыгъи щыIэкъым.
Чехов Антон
ЦIыхухэр мамыру, зым адрейм щIыдэплъеин щхьэусыгъуэ игъуэту зэдэпсэун папщIэ, Iэмэпсымэ зыбжанэ щыIэщ. Абыхэм язщ бзэр. Къэралыгъуэ Iуэхуи, тхыдэ гукъеуи, утыку зэпеуи Iуэхум къыхэмыхьэу, бзэр бзэ къудейуэ, цIыхум зэрызихъумэж, и зэхэщIыкIым зэрызригъэужь Iэмал къабзэу къапщтэмэ, ар зыхуей хуэзауэ къыумыгъэщхьэпэныр, ар зэбгъэхъулIэным уемылIэлIэныр щыуагъэу, уеблэмэ щхьэемыгугъуныгъэу къалъытэ. «ПсэлъэкIэмыщIэ, псалъэшхуэжыIэ» хуэдэ гъэсэныгъэ нэмыщIысам и нэщэнэу бзэм узыщрихьэлIэ жыIэгъуэхэми цIыхур адыгэбзэ дахэм иригъэхъуапсэу, абы хуэшэрыуэ зищIыным тригъэгушхуэу щытщ.
Хъыбар зэIэпыхыпIэ IэмалыщIэхэм уэру зэрызаубгъурэ, бзэм и мыхьэнэр нэхъ иныж хъуащ, псом хуэмыдэу тхыбзэм ейр. Сыту жыпIэмэ, иджы къалэмыр, е абы и пIэ къиува компьютер-телефон хьэрфылъэхэр зи мыIэпэгъу гъуэтыгъуейщ.
ЦIыхум бзэ нэхъыбэ хуэгъэшэрыуэху, лэжьыгъэми щIэныгъэми, гъащIэми дунейми нэхъ тыншу зэрыхэгъуэзэфынур гурыIуэгъуэщ. Урысыбзэр щыкъэралыбзэ пажэ хэгъэгу дыщыщыпсэукIэ, жыжьэуи гъунэгъууи димыбзэгъу щIыналъэхэм дыкъыщаухъуреихькIэ, шэч хэлъкъым бзэ лей зэрыщымыIэм, пхузэгъащIэм хуэдиз зэбгъэщIэнри зэрынэхъыфIым. ИтIани, ерыскъы шыугъэр шыгъум зэрызэримыгъэзэхуэжым ещхьу, мыIэмалыншэу хамэбзэхэмкIэ щедгъэлей щыIэщ, адыгэбзэм тхутешэжамэ, дызэлIалIэ псори нэхъ тыншу къыдэхъулIэну.
Адыгэм и гурылъ къэIуэтэкIэр здынэсаишхуэ щыIэкъым жытIэмэ, къытхуадэнкъым. Ауэ дэр-дэру зыдвгъэумысыжи, пхъашафэ зытедгъэуэну щхьэ нэхъ тфIэтынш, щабафэ зытедгъэуэн нэхърэ? ДевгъэдаIуэт ди уэрэдхэм, девгъаджэт ди усэхэм. КIуэдыжынкIэ дызыхуэмыгузавэу диIэ щэнхабзэ къудамэ закъуэр - лъагъуныгъэ уэрэдхэр - щапхъэу къэтщтэнщи, зэхэзыхым дыщымысхьу щедгъэлейм дежи, дгъэлъапIэ цIыхур зэрыдгъэщIэращIэ псалъэхэм гум нэмысу къагъэзэж. Сызэджэм «уэ» цIэпапщIэр зэрыхэт къудейм щхьэкIэ, гухэлъ усэ фIэсщын хуеймэ, сыт абы химыубыдэжыр? Бысымым и жагъуэ имыщIын щхьэкIэ, Iэнэм къыхутрагъэувэ псори щхьэхуимыту езыкъух хьэщIэм ещхьщ нобэрей щIэджыкIакIуэр.
Бзылъхугъэ усэхэр нэхъыбэщ, зэ IуплъэгъуэкIэ. Ауэ ахэр бзылъхугъэ зыхэщIэкIэ къэзыIуатэ тхыгъэу щыщытыр закъуэтIакъуэххэрэщ. «Мыбы «уэ» гуэр и нэгум щIэтщ», - аращ уигу къагъэкIыр - Мэлбахъуэ Тимборэ и псалъэ шэрыуэкIэ жыпIэмэ - сатыркIэ зэрызэпыудам фIэкIа усэ нэщэнэ зыдумылъагъу а къебжэкIхэм. «Лъагъуныгъэ усэ фIэкIа схуэтхыркъым», - жызыIэ яхэтщ абыхэм. Хъарзынэщ, сыт гур зыIэт, цIыхур цIыху зыщIыж гухэлъ къабзэм усэ тебухуэ щIэмыхъунур? Ауэ зытхам жиIэр еджэм и фIэщ щIэмыхъур сыт?
«Адыгэхэм шыIэныгъэ яхэлъщи аращ апхуэдэу щIыщытыр», - жыпIэнщ. Усэм зышыIи зумышыIи жиIэркъым. ЖыпIэну къезэгъымрэ жумыIэу мыхъунумрэ я зэпэшачэщи, «хэди къыхэх» жиIэ къудейщ. «Дэнэ уэрэд къыздисхынур, ар уэ зэрыптеухуар зыми къыгурымыIуэн хуэдэу?», - фщIэжрэ уэрэджыIакIуэ гуэрым жиIэу щыта едзыгъуэр? «Уэ» е «ар» гуэр сатырхэм къызэрыхэзырыхьым цIыхум щабафэ, гу махафэ къытригъэуэн хуей хуэдэу щытщ, ауэ дэ дыбзаджэIуэщи, а усэхэм нэхъыбэм къытхуиджыкIыр зыщ: усакIуэм щIэупщIэ зэриIэр егъэIу.
Iуэхур зылъэхъапэр сыт жыпIэмэ, адыгэбзэкIэ дунейм къытехьэ IэдакъэщIэкIхэр кIуэ пэтми нэхъ мащIэ зэрыхъум и щхьэусыгъуэкIэ, ар езыгъэфIэкIуэн хуей псалъэмакъыр къызэрыпхуэмыIэтыххэрщ. Зи гугъу тщIыр «смс»-хэмрэ «комментарий»-хэмрэ къыхэтэджыкIа «адыгэ урысыбзэкIэ» утыку къихьэ сатырхэрщ. Абыхэм ди Iуэху яхэмылъыххэу къэтлъытэнут, а хамэбзэ къебэ-небэмкIэ Хьэбалэ къыIурыбла тхыгъэхэр пщэдей хуэдэм адыгэбзэкIэ зэддзэкIыжурэ, «адыгэм итхащ» жытIэу дащытхъун къалэныр къыдэбгъэрыкIуэ зэпыту щымытамэ. ХамэбзэкIэ дунейм къытехьа тхыгъэ нэхъыфI дыдэри адыгэ литературэм щыщкъым, урысыбзэкIэ, тыркубзэкIэ, нэмыцэбзэкIэ, къинэмыщIыбзэкIэ фIэкIа мытхэ усакIуэм «адыгэ усакIуэ» фIэщыныр захуагъэкъым - аращ махуэ къэс къытедгъазэурэ жыдмыIэу мыхъур.
«Ярэби, мыр тхылъ дапщэ еджауэ пIэрэ, «тхылъ стхащ» жиIэу утыку къихьэн и пэкIэ?» - жыпIэу уегупсысыну ухунэсыркъым. Пщэдей хуэдэм нэгъуэщI зыгуэр къыкъуокIри, а уигу иримыхьар чэнджэщэгъуу къыуегъэщтэж. Умыдзыхэ, уи сурэтыр зытегъэуа усэ лъабжьэм зыми къыкIэщIитхэнукъым: «Уи урысыбзэм урыс грамматикэм ипкъ иткIэ щыуагъэшхуэхэр къыхохуэ, мы усэми фIыуэ елэжьын хуейщ», - жиIэу.
Нэхъ гъащIэшхуэ къызэзынэкIа литературэхэм узэрыдахьэхын Iэмал нэхъыбэ яIэщ. Псалъэм папщIэ, а бзэмкIэ цIыху нэхъыбэ зэрыпсалъэр. Ауэ ипэжыпIэкIэ усакIуэр усакIуэ зыщIыр бзэм и закъуэкъым - жиIэн зэриIэмрэ ар зэхэзых зэрыщыIэмрэщ. ТIум языр - бзэмрэ абы мафIэгу чырэу кIэрыщIа литературэмрэ - чэммэ, мис, нобэ къытщыщIыр къащощI.
БзитIыр зэдэтхь къудей мыхъуу, щызэхуэдгъэдэфын гъащIэ дыхэпсэукIыу щытамэ, мы Iуэхум хэкIыпIэ гуэр къыхукъуэкIынкIи хъунт. Ауэ илъэсищэрэ щэ ныкъуэм щIигъукIэ урысыбзэкIэ дунейм къытехьа адыгэ IэдакъэщIэкIхэм ятепщIыхьмэ, гу лъумытапIэ иIэкъым ахэр урысыбзэ зэзыгъащIэхэм е адыгэбзэ зымыщIэхэм нэхъ къахуэщхьэпэ литературэу зэрыщытым. Шэч хэлъкъым ахэр хэкум епха гурыщIэхэм, тхыдэм хэухуэна напэкIуэцI гъэщIэгъуэнхэм зэралъэIэсми, ауэ дэ дызылъыхъуэу къытхуэмыгъуэтыр лъэпкъыр лъэпкъ зыщIыж анэдэлъхубзэм псынэ къыщIэжыпIэ хуэхъу тхыгъэ нэгъэсахэрщ.
Мы зи гугъу тщIы утыкум къихутэхэр «угубзыгъэмэ, уемыджэми хъуну» къызыфIэщI гупщ, зэхэгъэж зымыщI «лъэпкъ Iуэхум» жыджэракIуэ ищIауэ. Пэжщ, тхылъ нэхъыбэ еджа псори Iущкъым. Еджа гунэфи емыджа гу нэхуи куэд дыдэу щыIэщ. Ауэ дызытепсэлъыхьыр щыIэщIагъэкIэ, кърикIуэр псоми къытлъэIэсу щыщыткIэ, мыпхуэдэ IэдакъэщIэкIхэм лъэпкъым дыхьэшхэныфэ къызэрытрагъауэм гу лъыдмытэну дыхуиткъым.
Иджы а «лъэпкъ Iуэху» жыхуаIэм дыхэIэбэнщ. Нэхъ Iузэу къэтщтэнщи - адыгэ Iуэхум и «урысыбзэ къудамэм».
ЖытIэр пэжу къагурыIуэну дыхуейт: дэри ди гуапэ мыхъуу щыткъым бзэ зэмылIэужьыгъуэхэм махуэ къэс нэхъ уэру адыгэ тхыдэм зэрызыщиубгъур, ди блэкIам лъэпкъ нэхъыбэ щыгъуазэ зэрыхъур. Ауэ зи жьауэ дыщIэт жыгым и лъабжьэр гъужмэ, щIэныгъэлI, тхакIуэ, усакIуэ нэс димыIэжмэ, дыкъэзыухъуреихь бзэмкIэ лажьэ ди щхьэхэмрэ анэдэлъхубзэкIэ дунейр зыхэзыщIэ дигухэмрэ дауэ зэтеувэжа зэрыхъунур?!
Адыгэхэр урысыбзэкIэ зыгъэунэ цIыху жанхэр щыплъагъум деж, блэкIа лъэхъэнэр зыхуэерыщу щыта «дэ тщымыщыр - бийщ» Iуэху зехьэкIэр уи нэгу къыщIоувэж. ГъэщIэгъуэныр адыгэбзэншэу адыгагъэм хуэпабгъэ къудамэщIэ псори зэрызэщхьыркъабзэрщ: чыристаныгъэм дихьэхауэ уэрамыщхьэм «къыщыдэщакIуэ» ди лъэпкъэгъухэри; лIэщIыгъуэкIэрэ муслъымэныбзэу къекIуэкIа адыгэбзэр къагъэнауэ, КъурIэнымрэ хьэдисхэмрэ урысыбзэкIэ гуэусыхь ди динэгъухэри; адыгэ хабзэм фIэщхъуныгъэ къыхащIыкIыным гугъэ хэзымыхыж «адыгэ дыдэхэри». Псори зэщхьщ… анэдэлъхубзэм фIыкIэ зэрыщымыгугъымкIэ. ЗэрызэщхьэщыкIыр я нэр зымыгъаплъэ щхьэусыгъуэмрэ я урысыбзэм зызыкIэрищIэ «терминхэмрэщ».
Зи гугъу тщIы хэкупсэм а зыхэпщIа насып къудамэм сыт хуэдэ гупсэхугъуэ лIэужьыгъуэ щигъуэтыр жыпIэмэ, ари ищхьэкIэ зи гугъу щытщIа усэ тхыкIэм ещхьыркъабзэщ: цIыхухэм закъыхигъэщыну хуитыныгъэ къелъыхъуэ. А адыгэбзэм зэи къыпхуимыдэнур! АнэдэлъхубзэкIэ зепхьэ сыт хуэдэ хабзэми къыпфIыщIигъэщынур!
Дунейм зыужьыныгъэ гъуэгуу щызекIуэр зы закъуэщ: зыщIэм ищIэр зымыщIэм жреIэ, нэгъуэщIу жыпIэмэ, нэхъыжьым – нэхъыщIэм. Нэхъ псынщIэу зылъэIэс Iэмалым зэрепхъуар я щхьэусыгъуэу, а зи гугъу тщIы лъэныкъуэ псоми гу къабзэкIэ, плъапIэ лъагэкIэ хэпщIа зэрыщыIэри гурыIуэгъуэщ. Ауэ псоми къэтлъыхъуэр зыуэ, абы ухуэзышэ гъуэгухэм я нэхъ кIэщIыр ди лъэпкъыбзэм хэпщIауэ хэт Iущыгъэрауэ щыщыткIэ, уэ пхуэдэм хамэбзэкIэ цIэ гуэр фIэпщу, гъащIэм къыщыплъыс зэман тIэкIур абы пэщIэтыным тебухуэн щхьэ хуей?! Жэуапыр зыщ: адыгэхэм я гъащIэ псор зытрагъэкIуадэ «цIыхум хэгъуэщэн» къалэныр, цIыхубэ гъащIэм уи увыпIэ къыщыбгъуэтыжыныр Iуэху тыншкъыми аращ.
Псалъэм и кIэщIращи, адыгагъэр иджыпсту «моднэ» хъужащ. Ар дыдэр адыгэбзэм тхуещIамэ - дехъулIат, сыту жыпIэмэ, адыгэ хабзэр урысыбзэкIэ зыхэслъхьэнщ жыхуэпIэ плъапIэр щхьэгъэпцIэжщ: тэджыкIэ-тIысыкIэм зыпхуегъэсэнущ, ауэ лъэпкъышым нэгъунэ гукъэкI хэзылъхьэфа адыгэбзэм и гъэсэныгъэ курыхыр пIэщIэкIынущ. Ди бзэмрэ ди хабзэмрэ хамэбзэкIэ дытегузэвыхькIи, дуней псом адыгэ фащэ щытIтIагъэкIи адыгащхьэ къытфIэкIэжынукъым, а щхьэр гум езыпх къуэпсым - анэдэлъхубзэм - къару щIэмылъмэ.
Нобэ дызытегушхуэ лIыгъэм гъуэгу езытар дыгъуасэ зыгуэрым и псэм и IэфIыр, и бзэм и къарур, и хэкум хуихъумэ хъуэпсапIэхэр езыр зыхэпсэукI зэманымрэ щIыпIэмрэ зэрыригъэзэгъыфаращ, щхьэл игъэлэжьами, жэм къишами, вакъэ идыжами. Ахэр хьэзыру щыIэу, дунеищIэ къыщIызэIупхыни революцэ къыщIэбгъэхъеини щыIэкъым – щыIэр егъэфIэкIуэн хуейуэ аращ.
ЧЭРИМ Марианнэ.
