Демократием и хабзэхэр зэтегъэувэнымкIэ хэкIыпIэ нэхъыщхьэ
Урысей парламентаризмэм и дежкIэ 2016 гъэр юбилейщ. Илъэси 110-рэ япэкIэ лажьэу хуежьащ законхэр къыдэзыгъэкI, цIыхубэм IэIэткIэ хах Къэрал Думэр. А лIыкIуэ органыр щыщыIа япэ лъэхъэнэм нэрылъагъу къэхъуащ къэрал унафэр зэрызэрагъакIуэ щIыкIэм зэрызихъуэжыр политикэ, экономикэ, социальнэ Iуэхухэм быдэу зэрапыщIар. А зэманым и дерсхэм Iэмал къыдат иджырей Урысейм зегъэужьынымкIэ Къэрал Думэм иIэ мыхьэнэм и инагъыр нэсу къыдгурыIуэну. Иджыпсту а псоми гулъытэ хэха яIэщ, сыту жыпIэмэ, 2016 гъэр Урысей Федерацэм и Федеральнэ Зэхуэсым и Къэрал Думэм и депутатхэр щыхах илъэсщ.
Урысей парламентаризмэр демократием къыгуэхыпIэ зимыIэ и Iыхьэщ, граждан жылагъуэ зэхэлъыкIэ тэмэм зэтегъэувэным хуэгъэпса IэнатIэщ. Абы дэ Iэмал къыдет жылагъуэм и гъащIэм и Iыхьэ зэмылIэужьыгъуэхэм япыщIа Iуэхухэм зэщIыгъуу унафэ тетщIыхьынымкIэ, цIыху псоми я сэбэп зыхэлъхэр къэтлъытэнымкIэ.
Иджырей лъэхъэнэм парламентаризмэм егъэлеяуэ псынщIэу зэрызиужьыр нэрылъагъу къытщещI Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм законхэр къыдэзыгъэкI и орган нэхъыщхьэр зэрызэтеувам.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и парламентаризмэм и тхыдэр жыжьэ къыщожьэ, абы и зыужьыкIэр къыгуэхыпIэ имыIэу япыщIащ епщыкIубгъуанэ, етIощIанэ лIэщIыгъуэхэм я зэблэкIыгъуэм Урысейм щекIуэкIа политикэ Iуэхухэм. Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и къэрал властым и лIыкIуэ орган нэхъыщхьэм и къежьапIэр 1936 — 1937 гъэхэм ирагъэкIуэкIа конституцэ реформэмрэ Къэбэрдей-Балъкъэрым автоном республикэм и статус къызэрыратамрэ япыщIащ.
БлэкIа лIэщIыгъуэм и 90 гъэхэм щыIа жылагъуэ-политикэ, экономикэ щытыкIэ гугъум щыхэта зэманым Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм псынщIэу зызыхъуэж Урысейм щиIыгъын хуей увыпIэр иубзыхуащ икIи демократиер гъэбыдэным, законыр зи лъабжьэ граждан жылагъуэ зэтегъэувэным и гъуэгур къыхихащ.
Республикэм законхэр къыдэзыгъэкI и органым — Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентым — и япэ хэхыгъуэм и депутатхэм папщIэ Iэ щаIэтауэ щытар 1993 гъэм дыгъэгъазэм и 12-рщ. Иджы Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентым депутат 70 хэтщ, абыхэм ящыщу 18-р зэпымыууэ Парламентым щолажьэ.
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентым иригъэкIуэкI лэжьыгъэм и унэтIыныгъэ нэхъыщхьэхэм ящыщщ къэрал властым и органхэр, граждан жылагъуэ IуэхущIапIэхэр къызэрызэрагъэпэщ, ахэр зэрылажьэ хабзэ лъабжьэхэр зэтегъэувэныр. 1997 гъэм фокIадэм и 1-м Парламентым къищтащ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Конституцэр — Урысей Федерацэм хэт, демократие хабзэхэр зи лъабжьэ иджырей къэралыгъуэм и япэ конституцэр.
Парламентым зэтригъэуващ къэрал ухуэкIэмрэ щIыпIэ унафэр зэрызэрагъакIуэмрэ зегъэужьыным, инвестицэ, инновацэ, къэрал щIыб экономикэ лэжьыгъэр щIэгъэхуэбжьэным, экономикэм мылъку къэзылэжь и IэнатIэм хиубыдэ хозяйствэхэм, абыхэм бизнесым и IуэхущIапIэ мыинхэмрэ курытхэмрэ яхэту, защIэгъэкъуэным, зи Iуэхур нэхъ хуэмыщIа цIыху гупхэм ядэIэпыкъуным, цIыхухэм я узыншагъэр хъумэнымрэ гъэбыдэнымрэ яхуэгъэза закон лъабжьэхэр.
Депутатхэр нэхъ зэгугъу лэжьыгъэхэм ящыщ зыщ лъэпкъ куэд зэрыс Къэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэухэм я щэнхабзэм, хъугъуэфIыгъуэхэм, хабзэхэм яхуэсакъыныр, абыхэм нэхъри зегъэужьыныр.
Зэманыр щыхьэт техъуащ депутатхэмрэ хэхакIуэхэмрэ я зэпыщIэныгъэм хуабжьу сэбэпынагъышхуэ къызэрихьым. КъБР-м и Парламентым и депутатхэр я щхьэ IуэхукIэ къекIуалIэ цIыхухэм щIэх-щIэхыурэ щахуозэ законхэр къыдэзыгъэкI органым, республкиэм и муниципальнэ щIыналъэхэм, политикэ партхэм я IуэхущIапIэхэм. Апхуэдэ зэпыщIэныгъэр икъукIэ сэбэпщ республикэм исхэр зыгъэпIейтейхэмрэ абыхэм я гурыгъу-гурыщIэхэмрэ нэрылъагъу къэщIынымкIэ. Абы къыдэкIуэу, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентым зэпымыууэ щолажьэ IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм законодательствэр къыщызэпаудым теухуауэ здэпсалъэ хъун, зыхуэфащэ чэнджэщхэр къыщратын телефон.
Къэбэрдей-Балъкъэр парламентаризмэм и зыужьыкIэм ущытепсэлъыхькIэ гулъытэншэу къэбгъанэ хъунукъым щIалэгъуалэ парламентаризмэм и Iуэхур. Абы и хабзэ нэхъыщхьэхэр республикэм щызэтеуващ икIи а хабзэхэм тэмэму заужь. ЩIалэ, хъыджэбз нэхъ жыджэрхэр хэту, КъБР-м и Парламентым и деж ЩIалэгъуалэ палатэр Урысей Федерацэм и субъектхэм ящыщу нэхъ пасэу 2007 гъэм къызэзыгъэпэщахэм ящыщщ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэр. Абы и еплIанэ хэхыгъуэр мы зэманым хъарзынэу мэлажьэ. Хуабжьу гуапэщ парламентар ныбжьыщIэхэм я зэфIэкIым гъэ къэс нэрылъагъуу зэрыхэхъуэр. Хабзэ мардэхэр гъэхьэзырыныр, егъэджэныгъэм и IэнатIэм пыщIа IуэхущIэхэр убзыхуныр, псапащIэ Iуэхухэр республикэм и ЩIалэгъуалэ парламентым япэ иригъэщхэм ящыщщ. Республикэм и щIалэгъуалэр гъащIэм нэхъ куууэ хэшэнымкIэ абы къиIэта икIи КъБР-м и Парламентым и депутатхэм даIыгъа жэрдэмым нэрылъагъуу щIигъэхуэбжьащ республикэм и щIалэгъуалэ зэщIэхъееныгъэр.
Парламентаризмэм зегъэужьынымкIэ къалэнышхуэ егъэзащIэ парламент зэпыщIэныгъэхэр зэтегъэувэным, ахэр гъэбыдэным. Парламент зэдэлэжьэныгъэм теухуа зэгурыIуэныгъэхэр Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентым ярищIылIащ Урысей Федерацэм и субъект 16-м я къэрал властым законхэр къыдэзыгъэкI и органхэм. Ар ди лэжьыгъэр нэхъ сэбэп пылъу зэтедгъэувэнымкIэ, депутатхэм я зэхэщIыкIымрэ правовой щIэныгъэр хэгъэхъуэнымкIэ сэбэп къытхуохъу.
А зэгурыIуэныгъэхэм ящыщу мыхьэнэ хэха иIэу къэплъытэ хъунущ федеральнэ законхэр гъэхьэзырынымкIэ зэдэлэжьэным теухуауэ Урысей Федерацэм и Федеральнэ Зэхуэсым ФедерацэмкIэ и Советымрэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентымрэ 2009 гъэм Москва къалэм щызэращIылIа зэгурыIуэныгъэм.
КъБР-м и Парламентым псори зэхэту Урысей Федерацэм и Федеральнэ Зэхуэсым и Къэрал Думэм федеральнэ законхэм я проекту 80-м щIигъу къыщыхилъхьащ. Жэрдэм 12-р закону къащтащ.
Урысей парламентаризмэм и юбилейм ди цIыхубэм я дежкIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ, сыту жыпIэмэ абы Iэмал къет парламентаризмэм и дерсхэр къэлъытауэ иджырей гъащIэм и екIуэкIыкIэм и хабзэхэр убзыхунымкIэ. Урысей демократием шэч къызытумыхьэжын и ехъулIэ-ныгъэхэм ящыщу къэплъытэ хъунущ къэрал властым и лIыкIуэ, законхэр къыдэзыгъэкI органхэм я лэжьыгъэр цIыхубэм зэрыдаIыгъыр. Ар Урысейм и къэрал влас-тым, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и къэрал властым, жылагъуэ гъащIэм я Iыхьэ псоми зэхъуэкIы-ныгъэ тэмэмхэр хэлъхьэнымкIэ къыгуэхыпIэ зимыIэ и Iыхьэщ.
Егоровэ Татьянэ,
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентым
и УнафэщI.
