Хэку зауэшхуэм и гъуджэ унагъуэ
Си хъыбарыр зытеухуа Джэдгъэф Жамырзэ МатIу и къуэр Бахъсэн куейм хыхьэ Зеикъуэ къуажэм лэжьыгъэр фIыуэ щалъагъу мэкъумэшыщIэ унагъуэм 1875 гъэм къыщалъхуащ.
И адэм и гъусэу лэжьэн щIэзыдза щIалэщIэм пасэу куэдым хищIыкI хъуащ.
1909 гъэм къуажэ молэ, Хьэтэжьыкъуэпщхэм я чэнджэщэгъу Шэфий Мысхьуд-ефэндым ипхъу Фанисэ щхьэгъусэу къишащ. Унэ ухуэныр иухыу щхьэхуэу тIысыжагъащIэу Жамырзэ и къуэ пажэр къыхуалъхуащ. 1922 гъэм ирихьэлIэу абы бынибл иIэ хъуащ. 1930 гъэм Жамырзэ и унагъуэр и гъусэу колхозым хыхьащ. 1941 гъэм ахэр хуэкъулейуэ псэу хъуати, къафIэмыIуэхущэу мэкъумэшыщIэ жылагъуэ дэIэпыкъуныгъэм нартыху тонн 18, мэлипщI, нэгъуэщI-къинэмыщIхэмкIи хьэлэлу дэгуэшащ.
Жамырзэ (1875 - 1943) ЖыпIэнуракъэ, Жамырзэ и унагъуэр нэрылъагъуу ефIакIуэрт, хэхъуэ яIэт, я жьэгум гуфIэгъуэр дэкIыртэкъым. Хъыджэбзхэр зэкIэлъхьэпыту унагъуэ хъарзынэхэм яшащ, я къуэ нэхъыжьым къишащ, адрейхэми ар я мураду, Хэку зауэшхуэр къэхъейри, зыпэмыплъа куэд къахуихьащ. Хэкупсэу къэтэджа щIалитхури зауэм дэкIащ, унагъуэ ихьа хъыджэбзхэр я адэ-анэхэм япэжыжьэт. ЛIыжь-фызыжьымрэ нысащIэ цIыкIумрэ унэ нэщIым я закъуэу къыщIэнат. ЗэщхьэгъуситIым ягъэса быниблым гъащIэ гъуазэу яIэр я адэм и псалъэ Iущхэрт: «Уи дин, уи напэ къызэрезэгъыу, уи пщIэнтIэпскIэ къэблэжьар пшхыжу упсэунырщ нэхъыщхьэр».
Бынхэм я нэхъыжь КIунэ зэIусэм псэ хэзылъхьэ хъыджэбз IэпсынщIэ- лъэпсынщIэт. Ар дэIэпыкъуэгъушхуэ хуэхъуащ и анэм. Сыт хуэдэ унагъуэ къалэнри къыфIэмыIуэхуу зэфIихырти ежьэжырт, и дэлъхухэм я щыгъынхэм кIэлъыплъри арат. Дауи, апхуэдэ хъыджэбз зэкIужыр куэдрэ дагъэсакъым. Илъэс 19-м иту Дзэлыкъуэ куейм хыхьэ Къармэхьэблэ къуажэ щыщ Думэн Нуну къылъыхъуати, иратащ. ПIэщхьагъ тынш игъуэтами, я унагъуэ насыпыр кIыхь хъуну иухатэкъым. Политикэ зэхьэзехуэм и хьэжкурийм хэхуа унагъуэм 1937 гъэм илъэсих ныбжьым нэмысауэ сабииплI яIэ пэтми, мылъкуу яIэр, унэр гущIэгъуншэу къытрахри, езыхэр уэрамым къыданащ. А псом ищIыIужкIэ, КIунэ и тхьэмадэмрэ и щхьэгъусэмрэ дашри, яукIауэ щытащ. Бэлыхьищэр телъу цIыхубз тхьэмыщкIэм ипIащ и быниплIыр. 1943 гъэм нэмыцэ-фашист зэрыпхъуакIуэхэр Къэбэрдей-Балъкъэрым ирахужа нэужь, къыщалъхуа щIапIэжьым, и адэ-анэм я деж, къигъэзэжащ. И сабийхэр тIэкIу къэжэпхъа нэужь, я къуажэм щIы Iыхьэ къыщыхупачам унэ цIыкIу ирищIыхьыжри, адрейхэм зыкIи къакIэрымыхуу, псэун щIидзэжат. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, 1963 гъэм мэкъу къишэжрэ пэт, шитI зыщIэщIа гур уфэрэнкIри, КIунэ иукIауэ щытащ.
Шэфий Фанисэ (ФатIимэт) (1880 - 1944) КъыкIэлъыкIуэ щIалэ Талъостэн, зэрылэжьакIуэшхуэм къищынэмыщIауэ, къуажэ еджапIэми мыIейуэ щеджащ. 1930 -1941 гъэхэм къриубыдэу Кировым и цIэр зезыхьэ колхозым лэжьыгъэ зэмылIэужьыгъуэхэр щигъэзэщIащ. 1940 гъэм щхьэгъусэ тхьэIухуд, цIыхубз лэжьакIуэ Къаскъул Нубхъар къишауэ зауэр къэхъейри, дэкIащ. ЩIалэ ахъырзэманыр илъэситIкIэ япэщIэтащ зэрыпхъуакIуэ. 1941 гъэм Рабихьэ зыфIаща хъыджэбз цIыкIу къыхуалъхуащ. Езыр 1943 гъэм яукIауэ и благъэхэм хъыбар къаIэрыхьащ. А хъыбар гуауэр гущхьэкъутэ зыщыхъуа Жамырзэ абы ихьыжащ. Жамырзэрэ и щIалэ пажэмрэ я дауэдапщэхэр зэгъусэу дахащ. Талъостэн и щхьэгъусэ гумащIэмрэ хъыджэбз цIыкIумрэ бгырыс хабзэм тету псэуащ. Рабихьэ унагъуэ ихьэри, абырэ и щхьэгъусэ Быхъур Данилрэ быниплI зэдапIащ.
Лъостэнбийт зэреджэр къыкIэлъыкIуэ щIалэм. И къуэш нэхъыжьым хуэдэу, абыи къуажэ школым пэщIэдзэ щIэныгъэ щызригъэгъуэтащ. 1932 — 1941 гъэхэм къриубыдэу къуажэ колхозым щылэжьащ. Зауэр къэхъейуэ абы кIуа нэужь, Украинэр ихъумэу илъэситIкIэ дзэм хэтащ. Сталинградрэ Курскрэ щхьэхуит къэзыщIыжахэм яхэтащ. 1943 гъэм ари зауэм къыщаукIащ.
Абыхэм я шыпхъу КIулэт Лъостэнбий къыкIэлъыкIуэр, и шыпхъу нэхъыжьым бгъурыту, абы ищIэхэр илъагъуу, зригъащIэу къэтэджащ. 1943 гъэм щIалэ ахъырзэман, щIэныгъэ зиIэ Шэрхъ Хьэбалэ дэкIуащ. Абыхэми я унагъуэ насыпыр кIыхь хъуну къахуиухатэкъым. Зауэм дэкIа щхьэгъусэм къигъэзэжакъым. Щхьэгъусэншэу къэна цIыхубзыр гугъу ехьми, и быниплIыр къызэфIигъэуващ, абыхэм лэжьыгъэр фIыуэ зылъагъу, жылэм зи сэбэп езыгъэкI цIыху къищIыкIащ.
КIунэ (1911 - 1963)
Талъостэн (1913 - 1943)
Лъостэнбий (1915 - 1943)
КIулэ (1916 - 1992)
ЕплIанэр Мэхьилт. ЩIалэ IэпщIэлъапщIэт, къуажэдэсхэм къагъэсэбэп Iэмэпсымэхэм щыщу абы хуэмыщI щыIэтэкъым. Къуажэ колхозыр щызэфIагъэувэм жыджэру хэтащ. Сабийуэ и Iэ ижьым игъуэта дыркъуэм папщIэ ар зауэм ягъэкIуакъым. Зауэм Iутхэм яшхын, щатIэгъэн къэзылэжьахэм ящыщщ. Мэхьил япэу къиша щхьэгъусэр Къулъкъужын Ипщэ щыщ Дзу Сэратт, а тIум быних зэдагъуэтащ. Сэрат дунейм ехыжа нэужь, 1967 гъэм Мэхьил къишэжащ а къуажэ дыдэм щыщ Нэхущ Тамарэ.
Къэралбий бын еханэти, гулъытэмрэ нэхъыжьхэм я лъагъуныгъэмрэ къебэкIыу къэтэджащ. Хэку зауэшхуэ зэманыр хэбгъэкIмэ, адрейм Къэралбий и лэжьыгъэр Iэщым хэту ирихьэкIащ. Ар зауэм и курыкупсэм, и гуащIэгъуэм ирихьэлIащ. Зауэ нэужьым, 1950 гъэм, унагъуэ дахэу тIысыжри, Къарэнашэхэ япхъу Хъанийрэ абырэ быниплI зэдапIащ, илъэс 27-кIэ зэдэпсэуащ.
Мэхьил (1918 - 1993)
Къэралбий (1921-1977)
Мусэбий (1922 - 1943)
Мусэбий бын нэхъыщIэт. Абы Зеикъуэ дэт курыт школым классибгъу къыщиухащ. Iэзэу пшынэ зэреуэфым къищынэмыщIа, уэрэдри дахэу жиIэрт. Дэрбзэр IэщIагъэми мыIейуэ хэзагъэрт, унагъуэ Iуэхухэр Iэзагъэ хэлъу игъэзащIэрт. Фоч гъэуэнымкIэ я школым япэ увыпIэр къыщихьри, «Ворошиловский стрелок I степени» дамыгъэр къратат. Макъ дахэ зиIэ щIалэм уэрэдыжьхэр къришырт, къуажэ школым щыIэ гупжьейхэм жыджэру хэтт. Псом нэхърэ нэхъыщхьэращи, и анэм и дэIэпыкъуэгъушхуэт. 1942 гъэм Мусэбий школым щIашри, зауэм дашащ. Дзэ Плъыжьым и сержант щIалэм лIыхъужьыгъэ къигъэлъагъуэу зауэм хэкIуэдащ, 1943 гъэм Ростов областыр нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм къыщыIэщIагъэкIыжым щыгъуэ. «ПщIэ зыхуэтщI Джэдгъэф Жамырзэрэ ФатIимэтрэ. фи щIалэ Мусэбий зауэ IэнатIэм Iуту, лIыхъужьу хэкIуэдащ. Дэ фи гуауэр зэхыдощIыкI икIи дывдощыгъуэ», — жиIэу итт Мусэбий и командирым къитха письмом. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, письмор нобэм къэсакъым, абырэ Мусэбий и хьэпшыпхэм щыщу фронтым кърагъэхыжахэмрэ и анэ ФатIимэт и гъусэу щIалъхьэжащ, езым уэсят къызэрищIыжам хуэдэу. И щIалэ нэхъыщIэр имыIэжу хъыбар гуауэр къыщыIэрыхьэм сымаджэ хъури, 1944 гъэм дунейм ехыжауэ щытащ. «Зауэм и кIэр хьэдагъэщ», — жеIэ адыгэм. Ар пэжщ.
Джэдгъэф Жамырзэрэ ФатIимэтрэ я щIалэхэм ящыщу псэууэ къэна Мэхьилрэ Къэралбийрэ я лъэпкъым и гъащIэм пащащ. Зэдэлъхузэшыпхъухэм я быныжхэм Джэдгъэфхэ я лъэпкъ жыгым и къудамэхэм зрагъэубгъу. ГъащIэ узыншэ яIэу дуней мамырым тетыну, насыпыфIэу псэуну сахуохъуахъуэ!
Джэдгъэф Аслъэмырзэ. Налшык къалэ.
