Къазхэр
Мыжьыкъым, чышхуэ иIыгъыу,
Къазхэр къалэм щищэну ихут
Хъушэм епхъашэкIт ар, пэжым ухуеймэ,
(Iуэхур фейдэм хуэкIуэмэ, къаз сщIэкъыми
ЦIыхухэми яхуэмыфащэ къащылъыс къохъу)
Сэ Мыжьыкъыр къуаншэщ жысIэкъым,
Ауэ Къазхэм ар нэгъуэщIут къазэрыщыхъур.
ГъуэгурыкIуэу блэкIIамэ, зыхуагъазэти
Къазыхъуэр хуаубт:
- Дэ дыкъаз къызэрыкIуэ хуэдэ,
Мыжьыкъыр къыттогушхуэ.
А щIэныгъэншэм ищIэкъым
ПщIэшхуэ къытхуищIын зэрыхуейр,
Ди лъэпкъыр Урымыр[1] къезыгъэла къазхэм
Я деж къызэрыщежьэр.
А къалэм уеблэмэ къазхэм я цIэкIэ
Махуэшхуэхэр щагъэлъапIэ!
- Фэ сыт фыщIагъэлъапIапхъэр? -
КъеупщIащ абыхэм гъуэгурыкIуэр.
- Дэ ди адэжьхэр…
- СощIэ, абы седжащ, ауэ
Фи щхьэкIэ фхузэфIэкIари сщIэну сыхуейт.
- Ди адэжьхэм Урымыр кърагъэлащ!
- Ар гурыIуэгъуэщ, фэ сыт хуэдэ лIыгъэ зефхьар?
- Дэри? Зыри.
- Сыт-тIэ фэ фызимэхьэнэр?
Адэжьхэм я гугъу фымыщI,
Абыхэм я пщIэр къалэжьыжащ,
Ауэ фэ сынывоплъри, си къуэшхэ,
ХьэлIамэ къитхъу дэшхын фIэкIа
Фызэрыхъун щыIэкъым.
Мы зэпсалъэм тIэкIуи зебгъэубгъу хъунут
Къазхэм ягу техуэну щытыгъамэ.
1811
Пылымрэ ХьэмаскIэмрэ
ЗэзыдзэкIар Теунэ Хьэчимщ, 1945 гъэ
Пылыр ди деж щафIэхьэлэмэтти
Уэрамхэм ар къыщырашэкIт,
Ягъэлъэгъуэн щхьэкIи,
КIэлъыплъакIуэ гупхэм
Пылым къыкIылъаджэдыхьт.
КъыздикIари къыздихуари ямыщIэххэу
Хьэжь цIыкIур абыхэм къаIущIащ.
Пылыр щилъагъум зыритIащ,
ИпкIащ, илъащ , зэрылъэкIкIэ ебэну щIидзащ;
Езауэну занщIэу зыриупсеинущ.
Хьэ бэлацэ ар егъэIущ:
«Си гъунэгъу тхьэмыщкIэ, уи напэр зытомыхыж,
Уэ Пылым ныкъуэкъуэгъу ухуэхъун?
Еплъыт, убанэурэ уи макъыр икIащ,
Ауэ укъызыхимыщIыкIыу ар макIуэр».
Хьэжь цIыкIум абы жыреIэж:
«Ара-тIэ уэ пщIэр,
А жыхуэпIэ дыдэрщ сэ сыкъызыщIэзыгъаплъэр,
Сэ семызауэххэу
Хэти текIуафэ къыстеуэнкIэ хъунущ.
Хьэхэм жырыраIэ:
«А ди хьэжь цIыкIур лъэщ бэлыхьу къыщIэкIынщ
Пылым щебэныфкIэ!»
Къуаргъымрэ бажэмрэ
ЗэзыдзэкIар Елбэд Хьэсэнщ
Махуэ хуабэм къуаргъыжь гуэрыр
Бейм и пщIантIэм щхьэщыхьат,
Тефэразэу зыщиплъыхьым,
Кхъуей IыхьэфIи къилъэгъуащ.
Зридзыхри кхъуей Iыхьэшхуэр
И пэм пылъу лъэтэжащ,
Пащтыхьыгъуэр къылъысауэ,
Ар уафэгум ихьэжащ.
Асыхьэтым бажэжь цIыкIум
А шхын IэфIым гу нылъетэ,
ГурыIупсыр къыIурыткIуу,
Кхъуейм и нитIыр нытодие.
ЩIы зытетыр имылъагъуу
Ар кхъуей Iыхьэм кIэлъыжащ,
ХьэщIэ Iэнэм пэрытIысхьэмэ,
Зыхуей псори зэфIэкIащ.
Къуаргъыжь мыгъуэми шэджагъуашхэр
Жыгыщхьэ лъагэм къыщеухуэ,
Едзэкъэгъуэ ар имыхуэу,
Бажэжь цIыкIур ныщIохутэ.
- Къуалэбзухэм я щIэращIэу,
Си щIыкIафIэу шыпхъу гъэфIэн!
ГъэщIэгъуэну уэ пхэмылъу
Плъагъужынуи сыт къэна? !
Уи пэ цIыкIур сыту дахэ!
А уи дамэр, уи пщэ цIыкIур!
Цыуэ птетыр дыщэ защIи!
Уэ уи щIыкIэм хэт щIыхьэн?!
А уи щIыкIэм екIуу, дауи,
Уэрэд жыпIэу къыщIэкIынщ,
Уи уэрэдыр зэхэзбгъэхтэмэ,
БампIэу сиIэр сщхьэщыкIынт.
Къуаргъ тхьэмыщкIэм и фIэщ хъуащи,
ЩIагъуэ хъуакIи зегугъэж,
И дамитIыр дрешейри
И пщэр къуаншэу ирешэх.
Зэхэзыхыр дихьэх фIэщIу,
ЗигъэщIагъуэу къыхидзащ,
Япэ псалъэу «къуаргъ» щыжиIэм,
И шхын IэфIыр жьэдэхуащ.
Хуарзэу щIылъэм ар къыщехым,
Бажэжь цIыкIум ипхъуэтащ,
Бзаджэжь цIыкIум дахэ нэпцIкIэ
Къуаргъ тхьэмыщкIэр игъэпцIащ.
Шхын IэфI тIэкIуу къигъуэтари
IэщIиудри ежьэжащ,
ПцIыIуэпцIышххэм зэрахабзэт,
ТIэпIу шхэри хыхьэжащ.
Къуагъымрэ Бажэмрэ
ЗэзыдзэкIар ЩоджэнцIыкIу Алийщ
Махуэ гуэрым къуагъ тхьэмыщкIэм
ЩIакхъуэ Iыхьэ къигъуэтащ,
Насып иныр къехъулIати
Жыгым гуфIэу тетIысхьащ.
МэжэщIалIэт бажэжь цIыкIури
Хуабжьу щIакхъуэм хуэгуфIащ,
А шхын тIэкIур зэришхынум
Егупсысуи къыщIидзащ.
Бажэ лъэпкъыр Iэзэ Iейкъэ –
Жыгым памэу щIэлъэдащ.
И гуIупсхэр ирикъухыуэ,
ДэнэцIейуэ щIэуващ.
Бажэм и псэр хьэлу Iыхьэм
ЩхьэкIэ жыгым дэкIуеящ,
ТхьэкIумитIыр тегъэхуауэ,
Щэхууэ бауэу къыщIидзащ.
Хьэлу Iыхьэм нэр техуауэ
Псалъэ IэфIхэр къыщIидзащ,
И кIэ жьыхухэр игъэсысуэ
Къуагъым щытхъууэ къыщIидзащ.
«Дыгъэм хуэдэщ уи нэ цIыкIухэр,
Дыщэ плъыфэщ уи дамитIыр,
Алыхь - алыхь уи пэ цIыкIухэр
Нэхъ дахэжхэщ зэрысщыхъур.
Уэ дахащэм уи уэрэдыр
Музык макъыуэ къыщIэкIынщ,
ТIэкIу уусэу зэхэзбгъэхмэ,
ИкъукIэ гуапэ къысщыхъунщ.
Си шыпхъу цIыкIур, уи дахагъэм
КъекIужынуэ уусэнщ,
Ауи щыхъукIэ, бзу пащтыхьыр
Уэрын хуейуи къыщIэкIынщ».
ХъыбарIуатэм и щытхъупсым
Къуагъым и щхьэр ин ищIащ,
ТхьэмыщкIэжьым и уэрэдыр
Гу хьэлэлкIи къыщIидзащ.
И музыкэм и пэщIэдзэр
«Къуагъти» хьэлур жьэдэхуащ,
Бажэ цIыкIум и хьилэкIэ
КъиущэкIуати жьэдидзащ.
