Ди щхьэр тхъуами, дыбгъэфIэн уфIэфIщ
«…ГъащIэр ехь
И быным тегужьеикIауэ:
Жьыр къепщамэ,
фIощI ирихьэжьэн.
Къытехъуам уэлбанэ,
унэм ар щIэкIауэ,
Псыдзэм ихьын
фIэщIу ныпежьэнщ…»
Сыту дахэу хуэуса Мыкъуэжь Анатолэ анэм. Сэри усэбзэм сыхуэшэрыуэу щытамэ, сыхуэусэнт си анэм! Си фIэщ хъуркъым зы цIыхуи щыIэу зи анэр фIыуэ зымылъагъу. Балигъ сыхъуами, сысабийуэ зыкъысщохъуж, си анэр си щIыб къыдэтщи. Ар Зеикъуэ щыпсэу Къэрэнашэ (Къуэдзокъуэ) Марусэщ.
Си анэр еплIанэ классым щеджэу зауэр ди щIыпIэм къыщысым, еджэныр зэпыуа хъуат. Зауэ нэужьым политикэ лей зрахахэм си адэшхуэр яхэхуэри ягъэтIысат. Бын унагъуэшхуэм я нэхъыжь хъыджэбзхэм я анэм зыщIагъэкъуэн хуейти, абдежым щыщIидзащ гугъуехь гъэунэхуныр. Зауэ нэужьым колхозыр зэфIэгъэувэжыным пщIэншэу хэлэжьыхьахэм яхэтащ си анэр.
— Зауэр иуха нэужь школым сыщIэтIысхьэжу си еджэным пысщэну Iэмал згъуэтакъым. БалигъыпIэ симыувами, си шыпхъу нэхъыжьхэм срагъусэу сылэжьэн хуей хъуащ. Сыт хуэдэ лэжьыгъэри дгъэзащIэрт: унагъуэ IуэхухэмкIэ анэм зыщIэдгъакъуэрт, Iэщ зехуэнри, хадэ зехьэнри, зэрыжаIэу, зэхэдз тщIыртэкъым. Колхозым и бригадирыр къыхыхьэрти «зи щхьэ бадзэ тезыхужыфу» къуажэм дэсыр къыхишырт. А зэманым комбайнхэр щыIэтэкъым, губгъуэ лэжьыгъэхэр псори цIыхуIэкIэт къызэрырахьэлIэр. Зауэ нэужьым къуажэм цIыхухъуу мащIэт къыдэнар. Апхуэдэу щыхъукIэ, сабий, балигъ жаIэу еплъыртэкъым, лэжьыгъэр къехьэлIэн хуейт. ПхъэIэщэм щIащIэну шырэ вырэ яхурикъуртэкъыми, унагъуэшхуэр зыщыгугъ жэм закъуэр дахурти щIыр ирыравэрт, — игу къегъэкIыж ди анэм.
Зеикъуэ къуажэм щызэхыхьа колхозыр блэкIа лIэщIыгъуэм и 30 — 40 гъэхэм къэрал псом цIэрыIуэ щыхъуауэ зэрыщытар тхыдэм къыхэнащ. А зэманым нэгъуэщI щIыпIэхэм къикIыурэ цIыхухэр къакIуэрт, зеикъуэдэсхэм я ехъулIэныгъэм и хэкIыпIэр къахутэну, я щIыпIэм щаIуэтэжыну. Абыхэм нэрылъагъу ящыхъурт къуажэдэсхэм я гуащIэдэкI хьэлэлыр я гъащIэр егъэфIэкIуэным зэрыхуэгъэзар, псэемыблэжу, зэкъуэту лажьэ цIыхубэм гугъуехьу я пщэм къыдэ-хуэр. А зэман гугъухэм зи къару къэрал Iуэхум хэзылъхьахэм ящыщщ си адэ-анэхэу Къэрэнашэ Топашрэ абы щхьэгъусэ хуэхъуа Къуэдзокъуэ Марусэрэ. И лэжьыгъэфIым къыпэкIуэу ди адэм тIэунейрэ къыхуагъэфэщащ «За доблестный труд» медалыр, щIыхь тхылъ зыбжани къратащ.
Пасэу дэкIуат си анэр. Зыхэхуари езыр къызыхэкIам ещхьу унагъуэшхуэти, дэтхэнэ адыгэ нысэми хуэдэу, и гуащэ-тхьэмадэ, пщыпхъу-пщыкъуэхэм нэмыс хэлъу, пщIэ яхуищIу ябгъэдэтащ.
— Унагъуэм ди пщэ къыщыдэхуэ къалэнхэм нэмыщI, бригадэми дыщылажьэрт. Сабий цIынэ узэриIэр щхьэусыгъуэу ялъытэртэкъым колхозым ухуэмылэжьэн папщIэ. Апхуэдэу, щIалэ нэхъыжьыр мазэ зыбжанэ фIэкIа мыхъуу здэсхьырт, адрей сабийхэм ядэщIыгъуу губгъуэм хэзгъэтIысхьэрти дыпщIэрт. Ди анэм бэшэчу дигъэсат. Абы пщIэрэ нэмысрэ хэлъу ди адэм зэрыбгъэдэтар ипхъухэми щапхъэ тхуэхъуати, унагъуэ сыщихьам абы сытету си тхьэмадэмрэ си пщыкъуэхэмрэ сахущытащ, — игу къегъэкIыж си анэм.
Дауи, тынштэкъым а зэманым унэгуащэм и псэукIар. Сабий бын унагъуэшхуэм уи къарур зыпэмылъэщын лэжьыгъи къалэн щыпщыхъуамэ, утхьэусыхэну къекIуртэкъым. Ар дэнэ къэна, и нэгур зэхэхауэ фIэкIа зыхэсхэм закъримыгъэлъагъуну хузэфIэкIырт ди анэм. Хабзэ якIэлъызэрихьэу, гулъытэ яхуищIу зыхэта унагъуэм езыхэми нысэу къамылъытэу, пхъум хуэдэу фIыуэ къалъагъурт.
Ди адэ-анэм быних дапIащ, зыхуей дыхуагъэзащ, IэщIагъэ дагъэгъуэтащ, унагъуи дыхъужахэщ. Къуэрылъху-пхъурылъхуу 17-рэ абыхэм я быныжу 19-мрэ ящогуфIыкI, дэрэжэгъуэ кърат нобэ ди анэм.
Зи насып къэкIуэгъуэ къуэрылъху-пхъурылъхухэр и мащIэкъым ди анэм. Абы къыгуроIуэ зэманыр кIуэхукIэ щIалэгъуалэм я дуней тетыкIэми я зэхущытыкIэхэми зэрызихъуэжыр, икIи иропIейтей абыхэм я къэкIуэнум. Абы куэдрэ жиIэу зэхыбох:
— Иджырей гъащIэм удэзыхьэхын мыхъумыщIагъэ щыкуэдщ, ахэр зэран мэхъу унагъуэ быдэ ухуэнымкIэ. Нэмыс зиIэ бзылъхугъэм и дахагъэр тIуащIэ мэхъу. Нэмыс зыхэвгъэлъ. Мылъку щIэкъухэр куэд хъуащ: зи Iэм къимылэжьа къулеягъэм ехъуапсэрэ псэукIэмыщIэу, лэжьыгъэм пэIэщIэу. Апхуэдэу къэхъуар гугъущ гуащIэдэкI хьэлэлым пэрыпшэжыну. Уи пщIэнтIэпскIэ къыумылэжьар зэи хьэлэл хъунукъым. Щхьэж и гъэгъэкIэ и гъуэлыжыкIэщ, — жыхуаIэращи, ущыщIалэм зыхыумылъхьар гугъущ зэбгъэпэщыжыну.
Анэшхуэм и ущиехэр гулъытэншэ хъуакъым: и къуэрылъху щIалэ цIыкIухэм пасэу унагъуэ яухуащ, быныфIэ хъуахэщ, «я щхьэ къамыIэту» жыхуаIэм хуэдэу лэжьыгъэм пэрытхэщ. Илъэс 30 ныбжьым нэмысу унэ-лъапсэ яухуэу щIэтIысхьэжахэри яхэтщ. Ди анэр щIохъуэпс унагъуэ имыхьа и къуэрылъху-пхъурылъху пщащэ цIыкIухэми я насып илъагъуну. Езым и гъащIэр къызэрекIуэкIар куэдрэ щапхъэу къахуехь абыхэм. Унагъуэ быдэ яухуэну хуеймэ, хьэл-щэн зыхалъхьапхъэхэм я гугъу ещI. Псом нэхърэ нэхъыщхьэу абы къелъытэ цIыхубзым шыIэныгъэ иIэн зэрыхуейр, икIи унагъуэм нэмыс илъыныр зэлъытар нэхъыбэу унэгуащэрауэ жеIэ. Апхуэдэу, унагъуэ насыпыфIэ ухуэнымкIэ абы къалэн нэхъыбэ и пщэ къызэрыдэхуэр сытым дежи къыхегъэщ, щIэблэри абы хуеущий.
Езыри нысэу зэрыщытар зыщымыгъупщэ нанэм и нысэхэр пхъу пэлъытэущ къызэрыщыхъур. Сыт хуэдэ унагъуэ IуэхумкIи зэрылъэкIкIэ нысэхэм защIигъакъуэмэ, я бынхэр ядипIмэ ар зэрыгуапагъэр къыгурыIуэу, и нысищми ядэIэпыкъуу яхэтащ гуащэр.
ЗэрыжаIэщи, адэр унэтелажьэщи, анэр унэгуащэщ. Гугъуехь куэд я фэ дэкIащ ди адэ-анэм, я узыншагъэри абы хигъэщIащ. Узым къыIэщIэмыкIыфу илъэс пщыкIубл ипэкIэ ди адэр дунейм ехыжащ. Ди адэр Iэщыхъуэти колхоз фермэм бригадиру щылажьэрт, къущхьэхъу щIыпIэхэм щыщыIэм деж, мазэ енкIэ щыдмылъагъу къэхъурт. ЗыгъэпсэхуакIуэ къэкIуэжми, махуэ зытIущ пIалъэу кърату арат, апхуэдизу лэжьыгъэм ткIийуэ пэрытти. А зэманым сабий ныбжьым ситами, си нэгу щIэтщ ди анэм гугъуехьу и пщэ къыдэхуэу щытар. Къалэн нэхъ хьэлъэр унагъуэм Iэщу дэтым якIэлъыплъынырт. Бын нэхъыжьхэр къалэм еджапIэ щыIэрэ нэхъыщIэхэр дэIэпыкъуэгъу мыхъумэ, псори зыгъэзащIэр езырат. «Гугъуехь щIыщыIэр абы утекIуэнырщ», — щIыжаIар си анэрами ялейт. ЩIымахуэ щIыIэу, уэсыр куууэ телъу, пэгунитIыр пхъэхьым фIэлъу дэкIырти, Iэщым ирафынур Бахъсэн ГЭС-м кIуэ кIэнауэм къыдихыурэ къихьырт. Ар куэбжэм къыдыхьэжыху сабий нэхъыщIэхэр дыгузавэу щхьэгъубжэм дыIуст, псыхъуэм и Iуфэхэр зэрыIущтыкIар тщIэрти.
ЦIыхум и гум къонэ и нэгум щIэкIам щыщ куэд. Быным щыгъупщэркъым анэ гу щабэм и псалъэ IэфIхэр. ЦIыхур балигъ хъуа нэужьщ щызыхищIэр анэм и IэфIагъыр. Абы и ущиехэмрэ и щапхъэмрэщ къыщежьэр быным и гъэсэныгъэр.
— Анэращ жэуап зыхьыр быныр гъэсэнымкIэ, — жиIэ зэпытщ ди анэм. — Унагъуэ зехьэкIэм хуэгъэсэныр, цIыху хэтыкIэ егъэщIэныр, хабзэ, нэмыс яхэлъхьэныр — а псори зи къалэныр анэращ. И унагъуэшхуэр зыхуей хуэзэу псэун папщIэ и акъылри гупсысэри лэжьыгъэм епхауэ, и Iуэху Iыхьэр кърихьэлIэу губгъуэм ит ди адэм и быным яхэсыну зэман къыхуэнэртэкъым.
И махуэхэр зэрекIуэкIыну щIыкIэр зэхилъхьами ярейуэ, сыт хуэдэ Iуэхуми хунэсырт ди анэр, псори зэкIэлъигъакIуэрт. Iэщри джэдкъазри куэду зэрихуэрт, хадэ, пщIантIэ, унэхэм я зехьэкIэр хьэблэ унэгуащэхэм я щапхъэт. Си сабиигъуэр сигу къыщыкIыжкIэ си нэгу къыщIэувэ теплъэгъуэхэм ящыщщ мыр: щIымахуэ пщэдджыжь щIыIэу, къабзэу зэщIэкъуа унэм и хьэкум щыпIэнкI мафIэм и макъым укъигъэушрэ укъаплъэмэ, шхын хьэзырым и бахъэр къызрих шыуаныр хьэкум тету, Iуэху гуэрхэр ищIэу ди анэри адрей пэшым щэхуу щыпэщащэу щIэту…
Сыт хуэдэу гугъу ехьми, и нэщхъыр зэхэлъу, зэрешар къуигъащIэу щыттэкъым ди анэр. А хьэлыр и бынми къытхилъхьащ. «Ар цIыхухъу лэжьыгъэщ», — жиIэу зэхэпхынтэкъым. Шэмэджыр къищтэу хадэм удз кIыр къихъуар пиупщIыфынут, бжыхьым къехуэха мывэр трилъхьэжыфынут. НобэкIэ и узыншагъэм кIэрыхуами, узыр къытекIуэми, и Iэр зэтедзауэ щысыфкъым ди анэр. И нысэхэм, абыхэм я нысэжхэм зэрызащIигъэкъуэным яужь итщ, къуэрылъхухэм йоущие, абыхэм я бын цIыкIухэм я гущэкъур иIыгъщ.
— Си анэр симыIэжми, анэ папщIэ схуэхъуащ, быным хуэдэу сыкъелъагъури, ар сэ зыхызощIэ, — жеIэ нысэ нэхъыщIэ Иринэ. Илъэс 17 и ныбжьу къуэ нэхъыщIэм щхьэгъусэ хуэхъуа цIыхубз цIыкIум и къуэхэми пасэу къашауэ, нысищ иIэщ. Гуащэшхуэм и щапхъэм ирикIуэу, абы и чэнджэщхэм щIэдэIуу, зэгурыIуэрэ зэдэIуэжу, къащIэхъуа сабий цIыкIухэр зэдапIу унагъуэшхуэр зэдопсэу. Аракъэ унагъуэ насып жыхуаIэр.
Уи напэр зэманым зэригъэлъами, уэ нэхъ дахэ щымыIэу къысщохъу, си анэ! Уи Iэхэр гугъуехьым пхъашэ ищIами, абыхэм нэхъ щабэ срихьэлIакъым. Къыбдалъхуам я гуауэ куэд плъэгъуами, уи бзэр дахэу, уи нэгур гуфIэу укъытхэтщ. Сыту куэдрэ сэбэп къытхуэхъурэ уи чэнджэщхэр, къытхэплъхьэ гушхуэныгъэмрэ дэрэжэгъуэмрэ. Узмылъагъуу зэман дэсхми, уи лъагъуныгъэм къысхилъхьэ къаруушхуэр зыхызощIэ. СынэкIуэжрэ уи пIэ лъапэ сыщетIысэхрэ, «Сыпхуэарэзыщ, си хъыджэбз», — жыпIэрэ уи Iэр си щхьэфэм къыдэплъэмэ, сэ езыр анэ сыхъужами, сысабийуэ зыкъысщохъуж. «Анэ, ди щхьэр тхъуами, дыбгъэфIэн уфIэфIщ. Хэт щыIэн уэр нэхърэ нэхъ гумащIэ». Тхьэм куэдрэ утхуигъэпсэу, ди анэ!
ЩОДЖЭН Iэминат.
