Индыл-Тэн кIэнауэм и тхыдэр
1952 гъэм СССР-м «Волго-Донской канал» зыфIаща кIэнауэр къыщызэIуахауэ щытащ, Лениным и цIэр зэрихьэу. Абы зэпищIэрт Сталинград къалэр зыIус Индылрэ (Волгэ) Калач зыIус Тэнрэ (Дон).
Каналым километри 101-рэ и кIыхьагъщ, метри 3,5-м щIигъу и куууагъщ, псыIудзэ 13 егъэлажьэ. Абы и щIыIум щызокIуэф тонн 7000 зи хьэлъагъ кхъухь хьэлъэзешэхэр. 2009 гъэм кIэнауэм щызэпрашащ тонн 13200000-рэ. Нобэ а бжыгъэр нэсащ тонн 16500000-м.
ИтIани куэд щыгъуазэкъым Индыл-Тэн кIэнауэшхуэм и тхыдэр XVI лIэщIыгъуэм нэс зэрыIэбэжым. А лъэхъэнэм Уэсмэн къэралыгъуэм бжьыпэ щызыIыгъхэм язт Каффэ къалэм и бейлербей Къасым-пэщэр.
Ар жаней адыгэ лъэпкъым щыщт, дефтердар къулыкъур зэрихьэрт. Тырку тепщэгъуэм «дефтердар» фIищу щытащ сулътIаным и унафэр къабыл зыщI адыгэ пщы-уэркъхэм. Къасым-пэщэ и къулыкъум нэгъэсауэ зэреджэр мыпхуэдэут: «Sikki sani defterdari». «Sikki» жыхуиIэр алыджхэмрэ урымхэмрэ адыгэхэм зэреджэ «зих» лъэпкъыцIэрат; «sani» жиIэмэ, къикIыр ар «жаней» адыгэ лIакъуэм зэрыщыщырт.
Къасым-пэщэ 1563 гъэм Сулеймэн ХабзэщIэкъум и пащхьэм жэрдэм щищIауэ щытащ Индыл псымрэ Тэнрэ зэпыщIа зэрыхъунум теухуауэ. Ауэ а жэрдэмыр къабыл ящIу ягъэзэщIэным иужь щихьар Сулеймэн и къуэ Селим II и лъэхъэнэрщ — 1569 гъэрщ. Абы щыгъуэ Iуэхур зэфIэкIамэ, Иранымрэ а зэманым Къэзанрэ Iэщтырхъанрэ зыIэрызыгъэхьа Урысеймрэ зэран яхуэхъуфынут Тыркур. Арати, а кIэнауэр иримыгъэухуэн папщIэ, урыс пащтыхь Иван ЕплIанэм иран шахым деж лIыкIуэ игъэкIуауэ щытащ, уэсмэнхэм зэгъусэу дапэщIэгъэт жиIэри. Ар урым Папэ Григорий XIII къигъэщхьэпэну мурад ищIри, езым и лIыкIуэхэр зэуэ Мэзкууи Тебризи иутIыпщащ, чыристанхэм я зэхуэдэ бий Уэсмэн къэралыгъуэм тIури пэщIэувэным къыхуриджэу.
КIэнауэр иримыгъэщIыну куэдрэ хэтащ кърым хъан Долэт-Джэрии. Ар шынэрт уэсмэнхэм яIэщIэхуэпэнкIэ, абы къыхэкIыу кIэнауэм фIы къимышэну игъэIурт. АрщхьэкIэ Истамбыл къыщыхигъэзыхьыпэм, имыкIуэту хъуакъым, итIани сыт щыгъуи Къасым-пэщэм и псалъэр зэрыпхимыгъэкIыным иужь итащ. Аращ Индыл-Тэн кIэнауэм и япэрей жэрдэмым гъуэгу щIимыгъуэта щхьэусыгъуэхэм я нэхъыщхьэр.
Илъэсхэр, лIэщIыгъуэхэр блэкIащ. Иджыри гупыж зыбжанэ утыку къихьат. Ауэ XX лIэщIыгъуэращ ар щаухуэпар, нобэр къыздэсми мэлажьэ.
ПЩЫБИЙ СулътIан,
«ТекIуэныгъэшхуэм и лIыхъужьхэр» зыфIаща ЕтIуанэ Урысейпсо литературэ зэхьэзэхуэм и лауреат (2016 гъ.),
Урысейм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм хэт.
