Нэмыс зыхэлъым насып иIэщ
Егъэджэныгъэмрэ гъэсэныгъэмрэ сыт щыгъуэ зэманми пщIэшхуэ хуащIу щытащ. Аристотель и системэм и лъабжьэр — цIыхум лъэныкъуэ псомкIи зыужьыныгъэ егъэгъуэтыныр — античнэ дунейм и педагогикэ гупсысэ нэхъыщхьэу щытащ. Абы и ужькIэ Сухомлинскэм, Ушинскэм, Макаренкэ сымэ абы и гупсысэхэр ягъэкIуэтащ. НобэкIи егъэджакIуэ-узэщIакIуэхэу Волковыр, Амоношвили, Лысенкэ, Шаталов сымэ фIыуэ хэлэжьыхьащ.
Чыржын Куклэ Педагог» алыдж псалъэм урысыбзэкIэ «дитя веду», адыгэбзэкIэ «сабийр соунэтI» къокI — щIэблэр зэрыхъунур егъэджакIуэм здишэм зэрелъытар IупщIу къыхощ абы.
Иджы зэманым Федеральнэ стандартым (ФГОС) къызэригъэлъагъуэмкIэ, еджапIэхэм я пащхьэм жыла- гъуэм къригъэувэ къалэнхэм ящыщщ анэдэлъхубзэр зэрырагъэдж щIыкIэр, гъэсэныгъэр егъэфIэкIуэныр, еджакIуэм цIыху хэтыкIэ егъэщIэныр. Адыгэбзэр къалэ еджапIэм щыджыным къалэн куэд къегъэув. ЕгъэджакIуэхэм я къалэн нэхъыщхьэщ: лексикэм, фонетикэм, грамматикэм, стилистикэм теухуауэ щIэныгъэ пыухыкIахэр етыныр, жылагъуэм и гъащIэм бзэм, гъэсэныгъэм мыхьэнэуэ щаIэр еджакIуэм гурыгъэIуэныр.
Ауэ, сэ къызэрысщыхъумкIэ, лъэпкъ куэдым къахэкIахэр зыщIэс еджапIэхэмрэ зы лъэпкъым щыщхэм фIэкIа зэмыкIуалIэ къуажэ школхэмрэ бзэр зэхуэдэу щебгъэджыныр Iэмал зимыIэщ. Мыпхуэдэу щIыжысIэм щхьэусыгъуэ куэд иIэщ:
1) лъэпкъ куэдым къахэкIахэр щеджэ школхэм я сыхьэт бжыгъэр нэхъ мащIэщ;
2) еджапIэм къакIуэ сабийхэм я анэдэлъхубзэм ирипсэлъэфу яхэтыр процент 35 — 40-щ;
3) сабий садым анэдэлъхубзэм зэрыщыхурагъаджэ программэ яIэкъым, абы къыщымынауэ, сабийм унэм щызригъэщIари щогъупщэж, урысыбзэм фIэкIа щызэхимыхкIэ;
4) къалэдэс сабийм дэнэкIэ зимыгъазэми (уэрамым, еджапIэм, пщIантIэм, спортплощадкэм, н.къ.) урысыбзэщ зэхихри, езым и анэдэлъхубзэр фIокIуэдыж;
5) уигу къызэреуэнщи, адэ-анэхэми я нэхъыбэр унагъуэм зэрыщызэпсалъэр урысыбзэщ;
6) адэ-анэхэм я нэхъыбэм къагурыIуэркъым сабийр лъэныкъуэ псомкIи гъэсауэ къэхъуным анэдэлъхубзэм мыхьэнэуэ щиIэр;
7) анэм и быдзышэм и гъусэу сабийм и Iэпкълъэпкъым хыхьэн хуей анэдэлъхубзэр, уи жагъуэ зэрыхъунщи, хамэбзэ мэхъу.
8) ТэмакъыщIэм къиIукI, лабилизованнэ макъхэр тэмэму ягъэIужыфыркъыми, абы ироукIытэ, Iэнкун ещI сабийхэр.
Мы щхьэусыгъуэхэм ди пащхьэм кърагъэувэ жэуап зэптыну гугъу мыпхуэдэу упщIэ: «Зи бзэ зымыщIэж сабийхэр анэдэлъхубзэр яджыным дауэ къызэретшэлIэфынур?»
Волковым и «Этнопедагогика»-мрэ Шорэ Ибрэхьим и «Народная педагогика — Лъэпкъ педагогикэмрэ» щIэзджыкIа нэужь, си фIэщ хъуащ си лэжьыгъэм и лъабжьэу лъэпкъ педагогикэр гъэувын зэрыхуейр, этнопедагогикэм и теориемрэ практикэмрэ зэгъусэмэ, лъэныкъуэ псомкIи зызыужьа, гупсысэ тэмэм зиIэ щIэблэ зэрыбгъэсэфынур. ИгъащIэ лъандэрэ лъэпкъым къыдекIуэкIа Iущыгъэхэр, бэм зэхуихьэса гъэсэныгъэ мардэхэр, ди IуэрыIуатэм хэт щапхъэхэр тегъэщIапIэ щIын хуейщ щIэблэр щедгъаджэкIэ, щыдгъасэкIэ. Анэдэлъхубзэм и къулеягъыр IуэрыIуатэм нэхърэ нэхъыфIу къызыхэщ щыIэу къэслъытэркъым. IуэрыIуатэ хъыбарыжьхэм сабийм и гур ягъэпIейтей, бзэр зэригъэшэрыуэным кърашалIэ. ЖьэрыIуатэм и мызакъуэу, узыхутепсэлъыхьыр сабийм ебгъэлъагъуным сэбэпышхуэ къызэрихьым тетщIыхьри, ныбжьыщIэхэр къыздэIэпыкъуурэ «Этнографие музей» зэдгъэпэщащ. Хьэпшыпхэм нэмыщI, IуэрыIуатэм, щэнхабзэм, адыгэ лъэпкъым и тхыдэм, хабзэм ятеухуауэ тхылъ 450-м нэс щIэлъщ мыбы. Ахэр сабийхэм щIаджыкI, къагъэсэбэп къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр щрагъэкIуэкIкIэ. Музейм лъэпкъ студие щызэIутхащ, къудамих иIэу. Абы щIэлъ хьэпшыпхэр «щопсэу» адыгэбзэ, анэдэлъхубзэ дерсхэм. Дауи, музейр еджапIэм щыпIыгъыныр тыншкъым, ауэ ар сыт хуэдэу дэIэпыкъуэгъушхуэ къыс- хуэхъурэ адыгэбзэр ди цIыкIухэм уэрсэру яджу, лъэпкъыпсэ-хэкупсэу, цIыху щыпкъэхэу къэтэджынымкIэ! Лъэпкъ студием хэтхэм дэнэ зыкъыщамыгъэлъагъуэми, япэ увыпIэхэр, дипломхэр къахь.
Хабзэ хъуа методхэм я гъусэу тегъэщIапIэ сощI хъыбарегъащIэ мыхьэнэ куу зиIэ материалхэр, зэхуэмыдэ методикэхэр — сабийхэм я акъылыр жану зыгъэлажьэхэр. Къэзгъэсэбэп Iэмал псори къысхуебжэкIынкъым, ауэ зыгуэрхэм я цIэ къисIуэнщ:
— лэжьыгъэм епха джэгукIэхэр;
— сабийхэм я Iуэху еплъыкIэхэр къыщагъэлъагъуэ, зыдызэдауэ зэхуэсхэр;
— унэтIыныгъэщIэхэр къэгъэсэбэпыныр (нобэрей гъащIэм теухуауэ);
— IэпщIэлъапщIагъэм щыхуагъасэ кружокым щащIа хьэпшыпхэр;
— этнографическэ музейм и материалхэр;
— адыгэ щэнхабзэм, тхыдэм, хэкум ятеухуа аудио-видео материалхэр;
— къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр;
А Iэмалхэм я сэбэпынагъыр къризгъэлъэгъуэну къэхутэныгъэ лэжьыгъэр къэсщтэнщи, егъэджакIуэр абы хуегъасэ езыр-езыру лэжьэфу, сыт хуэдэ Iуэхуми и купщIэр къыхихыфу, ар къыдеджэхэм я пащхьэ кърилъхьэжыфу. Ди школ музейм щIэлъщ апхуэдэ лэжьыгъэ гъэщIэгъуэн куэд, зэпеуэхэм япэ увыпIэхэр къыщахьауэ.
Нобэ дызытет дунейм нэмыс-асыл жыхуаIэхэр нэхъ IэщIыб щыхъуакIэ, ди сабийхэм щIэныгъэ ятт къудейкIэ зэфIэкIынукъым — ди зэманым «къефыкI» уз куэдым ди щIэблэр ящытхъумэн щхьэкIэ, ди хабзэхэр ящIэу, ахэр ягъэзащIэу, адыгагъэ яхэлъу, Iэдэбу, къызыхэкIа лъэпкъыр, я Хэкур фIыуэ ялъагъуу, адрей лъэпкъхэми пщIэ хуащIу гъэсэн хуейщ. АбыкIэ сэ дэIэпыкъуэгъушхуэ къысхуохъу «Этнографие музейр». Адыгэ щэнхабзэ дахэм зи гур лъэIэса сабийм зэи Iей ищIэнукъым.
Франджы философышхуэ Клод Адриан Гельвеций жиIауэ щытащ: «Чем совершеннее воспитание, тем счастливее народ». Дэри диIэщ а мыхьэнэм хуэкIуэ псалъэжь: «Нэмыс зыхэлъым насып иIэщ». Зи щIэблэр гъэсэныгъэ дахэм щIэпIыкIа хъуа лъэпкъхэм ящыщ Тхьэм дищI.
Мы тхыгъэр къэзгъэсэбэпу, захуэзгъэзэну сыхуейщ лэжьэн щIэзыдзагъащIэ егъэджакIуэхэм: «Япэ классым щеджэ сабийхэм, адыгэ алфавитыр бгъэдыхьэкIэ зэхуэмыдэхэр къэвгъэсэбэпурэ, фIыуэ евгъащIэ, армыхъумэ, адрей илъэсхэм гугъу фызэрехьынур фи фIэщ фщIы. Псалъэжьхэр, псынщIэрыпсалъэхэр щевгъащIэкIэ, джэгукIэ зэхуэмыдэхэр къэвгъэсэбэп — ахэр сабий садым къикIа къудейщ. Фэ куэдкIэ фэлъытащ лъэпкъым къыщIэхъуэ щIэблэр зыхуэдэнур. Ар зэи зыщывмыгъэгъупщэ!»
Федеральнэ программэм и фIыщIэкIэ, иджырей зэманым Iэмалхэр нэхъыбэ хъуащи, ди зэфIэкIхэри нэхъыфI хъун хуейуэ къызолъытэ. Зы адыгэ сабий Тхьэм къимыгъанэ и бзэр имыщIэжу, къызыхэкIар имыцIыхужу. Адыгэ лъэпкъыр и щIэблэм иригушхуэу Тхьэм игъащIэкIэ дунейм тригъэт!
ЧЫРЖЫН Куклэ,
Черкесск къалэ школхэм адыгэбзэр щезыгъэджхэм я методзэгухьэныгъэм и унафэщI, 5-нэ гимназием и егъэджакIуэ.
