Мэздэгу адыгэхэм я деж дыкIуэну зыдогъэхьэзыр
ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрыр къызэрызэIуахрэ мы гъэм илъэс 80 ирокъу. Ар щигъэлъапIэ лъэхъэнэм сыткIэ игъэфIэну абы театреплъхэр? А упщIэмкIэ дэ зыхуэдгъэзащ театрым и художественнэ унафэщI, Урысей Федерацэм, Къэбэрдей-Балъкъэрым, Абхъазым гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ Фырэ Руслан.
— Мазаем и 18-м дгъэлъэгъуащ «Пащтыхьымрэ пащтыхь гуащэмрэ» спектаклыр. Куэд мыщIэу утыкум къитхьэнущ пьеси 4. Ди дежкIэ ар нэхъапэм зэи къэмыхъуа Iуэхугъуэщ. Дэбагъуэ Роман игъэувынущ Миллер Артур и «Все мои сыновья» драмэр, Теувэжыкъуэ Владимир йолэжь Цей Ибрэхьим и «Къуэ кIасэ» пьесэм, режиссёр щIалэ ЕмкIуж Анзор иужь итщ IутIыж Борис и «Хьэпэщыпхэ» макъамэ комедием. Абыхэм нэмыщIкIэ Къэрмокъуэ Мухьэмэд и «Лъагъуныгъэм и хьэтыркIэ» пьесэр утыкум къитхьэжыну мурад тщIащ. Ар 80 гъэхэм сэ згъэувауэ щы-тащ. Спектаклым и роль нэхъыщхьэхэр ягъэзэщIат ТIыхъужь Алийрэ ДыщэкI КIунэрэ. А артист цIэрыIуэхэр къызэралъхурэ мы гъэм илъэси 100 ирокъу икIи театрым и мыгъэрей юбилейр абыхэм я фэеплъу щытынущ. «Лъагъуныгъэм и хьэтыркIэ» пьесэр лирикэ комедиещ. Спектаклым щыжаIэнущ совет лъэхъэнэм яуса уэрэд куэд. И жанркIэ абы фигу къигъэкIыжынущ «Старые песни о главном» макъамэ фильмыр. Согугъэ нобэрей театреплъхэм а спектаклыр ягу ирихьыну.
— Сэ пэжу къызгурыIуамэ, а спектаклхэмкIэ театрым и юбилей лъэхъэнэр зэфIэкIынукъым?
— Пэж дыдэщ. Си лъэIукIэ пьеситI езгъэтхащ. Ди театрым и актрисэ телъыджэу щыта Сибэч Быхуэ теухуауэ Аброкъуэ Беллэ пьесэ тхуигъэхьэзыращ. ЕтIанэгъэ Быхуэ и ныбжьыр илъэси 100 ирикъунущ икIи дэ а Iуэхур гулъытэншэу къытхуэгъэнэнутэкъым. КъищынэмыщIауэ, Битиров Эдуард и пьесэр иридгъэувыну УФ-м и Президентым и грантым щхьэкIэ театрым заявкэ итащ. «История Жизель» тхыгъэр теухуащ адыгэм къыхэкIа франджы балеринэ Черинэ Людмилэ. Сэ фIыщIэ яхузощI а бзылъхугъэм теухуа документальнэ фильмхэр тезыхахэм, ауэ, си гугъэмкIэ, а Iуэхур абдежым щызэхуэт-щIыжыну пасэщ. А цIыхубз телъыджэм теухуа драмэ тхыгъэр ди театрым и репертуарыр нэхъ къулей зыщIынухэм ящыщщ.
— Театрым и лэжьакIуэхэм ятеухуауэ сыт къыджепIэн? Сыт хуэдэ абыхэм я зэфIэкIыр?
— Ди гупыр сыт и лъэныкъуэкIи зэпэщщ. Театрым щыIэщ сыт хуэдэ ныбжьми ит актёрхэр икIи дэтхэнэми нобэ лэжьыгъэ пыухыкIа иIэщ. Ахэр щыджэгуфынущ классикэ тхыгъэ нэхъ гугъу дыдэми. Апхуэдэ щапхъэхэр театрым иIащ. Абы и лъэныкъуэкIэ къэзгъэлъэгъуэфынущ 1957 гъэм ягъэувауэ щыта «Ревизор» пьесэр. Городничэм и ро-лыр а спектаклым щигъэзэщIат щытащ Сонэ Мухьэрбий. Ар Москва щыщагъэлъэгъуам, «Правда» газетым къытехуат: «Апхуэдэ Городничий Урысейм и утыкум иджыри илъэгъуакъым!»
Иджыпсту театрым зэрызиужьын къару иIэщ, ауэ мыбдежым и гугъу сщIыну сыхуейт языныкъуэ театр-еплъхэм я гъэсэныгъэм фIыуэ гулъытэ хуэщIын зэрыхуейм. Псалъэм папщIэ, Бунин Иван и тхыгъэм къытращIыкIа «Грамматика любви» спектаклыр йокIуэкI. Утыкум артист ныбжьыщIэхэр итщ. Пэшым щIэсщ абыхэм я ныбжь ит щIалэгъуалэр, ауэ лъагъуныгъэм и гугъу ящIын зэрыщIадзэу, абыхэм я щытыкIэм зэуэ зехъуэж. Къапщтэмэ, апхуэдэу щытыр щIалэгъуалэм я закъуэкъым. Уи нэгу къыщIэгъэхьэт мыпхуэдэ теплъэгъуэр. Зи ныбжь хэкIуэта цIыхубзым утыкум щекIуэкIым теухуа и Iуэху еплъыкIэр ину къеIуатэри щысщ. Зэуэ абы и телефоныр къоуэри, ар къыхуэмыгъуэту зыкъомрэ къелъыхъуэж. ЦIыхухэр зэрымыарэзыр къагъэлъэгъуэн щIадзэри, пэшым Iэуэлъауэшхуэ щIэт мэхъу. Зы зэман телефоныр къегъуэтыжри, къэпсэлъам ину жреIэ театрым щыIэщи зэрымыпсэлъэфынур. Апхуэдэхэм Шекспир и IэдакъэщIэкIхэр ебгъэлъагъукIэ къагурыIуэнукъым. Нобэрей ди театреплъхэр гуп зыбжанэу бгуэш хъунущ. Языныкъуэхэм роль нэхъыщхьэр зыгъэзащIэ бзылъхугъэр «хабзэм» зэрытемытымкIэ ягъэкъуаншэу топсэлъыхь. Адрейхэм утыкум щекIуэкIыр къафIэмыIуэхуу я телефонхэм «исщ» е къабгъэдэсхэм йопсалъэ. Ещанэ гупым хыхьэхэм а зи гугъу тщIахэр нэхъ щэху защIыну къыхураджэ.
— АтIэ, уэ узэреплъымкIэ, сыт абы и хэкIыпIэр?
— Иджыблагъэ дэ дызэгурыIуащ спектаклыр щIэддзэн и пэ къихуэу, абы еплъыну къэкIуахэм псалъэмакъ щхьэхуэ ядедгъэкIуэкIыну. Ахэр Iуэхум хуэгъэхьэзырыпхъэщ, ди мурадхэмрэ къалэнхэмрэ ягурыгъэIуапхъэщ. Театр утыкум щекIуэкIыр пэжу зэхищIыкIыу егъэсэн хуейщ спектаклым еплъыну къакIуэр. Дэ дыхуейкъым ди лэжьыгъэхэр зэфэзэщ хъуну. Къалэн нэхъыщхьэр спектакль дгъэлъагъуэм хуэфэщэн театреплъхэр диIэнырщ. Драмэр сабийхэм, таурыхъ лъабжьэ зиIэ спектаклыр балигъхэм ебгъэлъагъуныр мыхьэнэ зимыIэ Iуэхущ. Къыщыхъу щыIэщ къуажэхэм тша спектаклхэм сабий цIынэхэр къыщахь. Сэ къызгуроIуэ ахэр къызыхуэбгъэнэн щымыIэнкIэ зэрыхъунур, ауэ адрей цIыхухэми егупсысын хуейщ.
— Абы и лъэныкъуэкIэ совет зэманым щыIа цIыхухэр нэгъуэщIт?
— НтIэ.
— Уэ узэреплъымкIэ, сытыт абы и щхьэусыгъуэр?
— Псом япэу ар зэпхар цензурэ зэрыщымыIэжырщ. Ар Iупх щыхъунур театреплъхэм фIымрэ емрэ зэхагъэкIыф хъуа нэужьщ.
— Сыт хуэдэ цензурэ театрыр зыхуэныкъуэр?
— Дэтхэнэ театрми пашэ иIэн хуейщ. Абы и къалэ- ныр актёрым и зэфIэкIыр сыт хуэдэ лъэныкъуэкIи къызэкъуихыным и закъуэ-къым, атIэ утыкум щекIуэкI псомкIи жэуап ехь икIи театрым и репертуарыр еубзыху. Абы щыгъуэми езым и лэжьыгъэр ЩэнхабзэмкIэ министерствэм къипщытэн хуейщ. Дэтхэнэ театрми къалэн щхьэхуэ иIэщ. Ар гъуазджэм и уардэунэщ икIи Iэмалыншэкъым абы и мыхьэнэр зэштегъэупIэм нумыгъэсыну.
— Фи театрым сыт и къалэныр?
— Шэч хэмылъу, псом япэрауэ, бзэмрэ щэнхабзэмрэ хъумэнырщ, ауэ сэ абыкIэ сыкъызэтеувыIэну сыхуей-тэкъым. Лъэпкъ лъапIэныгъэхэм ятеухуа псалъэмакъыр ди нэхъыжьыфIхэм я зэфIэкIыу щытам и деж къыщыбгъэувыIэ хъунукъым. Ди блэкIам дригушхуэн хуейщ, ауэ дызэрылэжьапхъэр нобэрей театреплъыр и пщэдейрей махуэм едгъэгупсысыфын хуэдэущ, ди сабийхэм, абыхэм я щIэблэм гуапэу ягу дыкъагъэкIыжу. ГъащIэр и пIэм иуджыхькъым икIи дэ ди къалэнщ щIэныгъэкIэ, щэнхабзэкIэ, гупсысэкIэ куукIэ, хамэ гуауэр зэрызыхэтщIэкIэ зэхуэдэ хуитыныгъэ диIэу жылагъуэм дыхэувэну.
— Зэман гъунэгъум театрым сыт хуэдэ зэхъуэкIыныгъэхэр щыIэну?
— ЩIэщыгъуагъ гуэр къытхэзылъхьэфыну нэгъуэщI режиссёрхэр къедгъэблагъэу дадэлэжьэну ди мурадщ. Сэ сащыщкъым хьэрхуэрэгъухэм щышынэхэм икIи гупыр нэгъуэщI режиссёрхэми ядэлэжьэн хуейуэ къызолъытэ.
— Фи спектаклхэр нэгъуэщI щIыпIэхэм щывгъэлъэгъуэн мурадхэр фиIэкъэ?
— Урысейм и тхыдэм хуэгъэпса театр фестиваль гъатхэм Сергиев Посад къалэм щекIуэкIынущ. Абы «Пащтыхьымрэ пащтыхь гуащэмрэ» спектаклыр утыку къыщитхьэнущ. КъищынэмыщIауэ, хабзэ хъуауэ дыздэкIуэ щыпIэхэм — Адыгейм, Къэрэшей-Шэрджэсым, Абхъазым — зыкъыщыдгъэлъэгъуэнущ. Куэд щIауэ дахыхьакъым мэздэгу адыгэхэм, иджыпсту абы теухуауэ дызэпсолъэ. Апхуэдэу сыхуейт ди спектаклхэм ящыщ гуэрхэр Куржым щызгъэлъэгъуэну. Ди лъэпкъхэм лIэщIыгъуэ куэд щIауэ зэхущытыкIэфIхэр яку дэлъу къокIуэкI. Куржыр ар пасэрей щэнхабзэ къулей, хабзэ лъэщхэр щызэтеува театр гъуэзэджэ зиIэ къэрал телъыджэщ. Си гугъэмкIэ, абы щапхъэ щIатетхын Iуэхугъуэ куэд иIэщ.
Епсэлъар
Дэгу Мухьэмэдщ.
