
ФIы зыщIэр щегъуэжыркъым
Адыгэ драматургиемрэ журналистикэмрэ лъэужь дахэ къыщызыгъэнащ Дэбагъуэ Мухьэмэд Къалэбэч и къуэр. Илъэс 40-м нэскIэ адыгэ газетым хьэлэлу хуэлэжьа журналистым и Iэужьыр «Черкес хэкум» нобэми щызыхыбощIэ. Абы къыдэгъуэгурыкIуахэм ар ягу къыщагъэкIыжкIэ лэжьэкIэфIым и щапхъэу, лъэпкъым хуэпэж цIыху щыпкъэу зэрыщытар къыхагъэщ.
Дэбагъуэ Мухьэмэд Драматург, усакIуэ-уэрэдус, журналист цIэрыIуэ… Мис апхуэдэущ Дэбагъуэ Мухьэмэд ди республикэм и мызакъуэу, къуэш хэкухэми къызэрыщацIыхур.
1941 гъэм жэпуэгъуэм и 10-м Хьэбэз районым хиубыдэ Жьакуэ (Алъэсчырей) къуажэм къыщыхъуащ Мухьэмэд. Ар щеджащ Къэрэшей-Шэрджэс пединститутым и филологие факультетым. Абы щыгъуэщ и гур тхэным, усэным къыщыхуэушар. И усэхэр, Iуэтэжхэр адыгэ газетым иригъэхьу щытащ. Еджэныр къиуха нэужь, 1965 гъэм «Ленин нурым» (иджы «Черкес хэку») и лэжьакIуэ хъуащ. Корреспонденту къыщIидзэри, къулыкъукIэ дэкIуейурэ, редактор нэхъыщхьэми нихусащ. Iуэхум и купщIэр къэлъагъунымкIэ, акъыл жанагъкIэ, жыджэрагъкIэ зэчий ин бгъэдэлъу къыщIэкIри, адыгэ журналистикэм зегъэужьыным лъэкI къимыгъанэу хуэлэжьащ.
Дэбагъуэм гуащIэшхуэ хилъхьащ Къэбэрдей-Балъкъэрым, Адыгейм, Къэрэшей-Шэрджэсым ди анэдэлъхубзэкIэ къыщыдэкI газетхэм зэхэту ягъэхьэзыр номерхэм. Ар къезыхьэжьауэ щытар а зэманым республикищым я адыгэ газетхэм я редактору щытахэу Къардэн Мухьэмэд, Мэзыхьэ Борис, Мерэтыкъуэ Рэмэзан сымэт. Ауэ, зэманым и зэхэзэрыхьыгъуэм хуэзэри, номер зыбжанэ фIэкIа къыдамыгъэкIауэ, а Iуэхур къызэтеувыIауэ щытащ. 1993 гъэм щэкIуэгъуэм и 10-м, Дэбагъуэри ди газетым и редактор нэхъыщхьэу лажьэу, «Адыгэ псалъэ», «Адыгэ макъ», «Черкес хэку» газетхэм зэхэту къыдагъэкIа номерымкIэ а IуэхуфIым пащэжауэ щытащ.
А зэманым Дэбагъуэ Мухьэмэд дэлэжьауэ нобэр къыздэсым къытхэт нэхъыжьыфIхэм жаIэж а газетищыр зэгуэту къыдэгъэкIыным абы хуищIа хэлъхьэныгъэм и инагъыр зыхуэдизыр, а Iуэхум мыхьэнэуэ ириту щытар. Ахэр купщIафIэ щIыным, фэ тету къыдэгъэкIыным, лъэпкъымкIэ мыхьэнэ зиIэ Iуэхугъуэхэр нэхъыбэу газет напэкIуэцIхэм къыщыIэтыным псэемыбжэжу хущIэкъуащ.
Лъэпкъ газетищыр зэхэту къыдэгъэкIынымкIэ абы илэжьа псоми гулъытэ щигъуэтащ Адыгейми, Къэбэрдей-Балъкъэрми. РеспубликитIми къыхуагъэфэщащ «Республикэм щIыхь зиIэ и журналист» цIэ лъапIэр. Гъунэгъуу зэбгъэдэс адыгэхэр нэхъ зэрыцIыхуным, зэрыгъэубыдыным хуигъэза и гуащIэр псыхэкIуадэ хъуакъым — нобэр къыздэсым республикэхэм я газетхэр зэхэту къыдокI.
Дэбагъуэм «УФ-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэри къыфIащащ. КъинэмыщIауэ, «КъШР-м и цIыхубэ тхакIуэ» цIэри къыхуагъэфэщащ. Ахэр къыпэкIуащ и творческэ лэжьыгъэ купщIафIэм. Республикэм исхэм ар нэхъыбэу къызэра-цIыхур драматург лъэрыхьущ.
Мухьэмэд и къалэмыпэм къыщIэкIащ «IэлъэщI плъыжь» драмэр, «ФIы зыщIэр щIегъуэжкъым», «Иныжьым и нэр», «ГъущIыпсэ хахуэ», «Анэр нэм хуэдэщ», «Сосрыкъуэ», «Напэр нэхъапэщ», «Мишуткэ-Мухьэрбий» пьесэхэр, нэгъуэщIхэри. Iуэтэжхэр, очерк купщIафэ куэди къытхуигъэнащ.
Мухьэмэд и цIэр лъагэу яIэтащ и уэрэдхэми. «Зэрыджэ», «Сытым щыгъуэ сыкъэпщIэну?», «Къофэр, мэджэгур…», «Ар лъагъуныгъэщ», «Си дахэ», уэрэдхэр Къэрэшей-Шэрджэсми, Адыгейми, Къэбэрдей-Балъкъэрми фIыуэ щалъэгъуащ. Абы и усэхэм макъамэ щIагъэуващ композитор цIэрыIуэхэу Даур Аслъэн, Тыкъуэ Къаплъэн, сымэ.
Мухьэмэд ди лъэпкъым и гум къинащ цIыху щыпкъэу, творческэ Iэужь ин зыбгъэдэлъауэ. Ар дунейм ехыжащ 2003 гъэм. Дэбагъуэм и цIэр фIащащ езыр къыщалъхуа къуажэм и уэрамхэм ящыщ зым. Езыр зыщыпсэуа унэм фэеплъ пхъэбгъу щыфIалъхьащ. Ауэ, езым и фэеплъ мыухыжу къытхуигъэнар и тхыгъэхэрщ, и уэрэдхэрщ, и IуэхущIафэхэрщ.
БОРЭНЫКЪУЭ Мадинэ.
Лъэпкъ къару
Адыгэм къытхуэхъуащ
Дэ ди бзэр
IуэхутхьэбзащIэ.
Адыгэм къытхуэхъуащ
Дэ ди бзэр
Iэщэ пэж.
Абы иджыри,
Тхуилэжьыфар фIэмащIэу,
Лъэпкъ нэмыс лъагэр
Тхыдэм щеIуэтэж…
Жанщ и гупсысэр,
Псалъэр зыщетIагъэ;
Мыгъуагъэхэр егуэщIыр —
Мэхъу нэщхъей…
Арщхьэ лъэхъэнэр
Ди бзэм пкъырозагъэ:
Езым иIэщ и гъащIэ,
И дуней.
Илъэс минбжыгъэ
Гъуэгу абы хуэхъуами,
ИмыщIэу жьыгъэ,
Нобэми жьгъырущ.
Гур зыгъэхашэ
Уае къытехъуами,
Ар, гукъыдэжкIэ бейуэ,
Лъэпкъ къарущ.
Зи дамэ лъэщ
Къарууэ
Уэгу имытми,
Джэ макъыу
ЩоIур ену
Ди тхьэкIумэ,
Щыгъагъэу
Бгым и лъапэ
Ар щIэмытми,
Епэр нэхъ гуакIуэу
ЗыхыдощIэ и мэ.
Иджы адыгэхэм
Хъуащ ди бзэр
Анэмэт,
Хэтыжмэ
Лъэпкъым и псэ,
Бзэрщ зыIыгъыр!
ГугъапIэ дахэхэр
Абы къыщыдогъуэт,
Ди лъэпкъ и гъатхэхэм
Дащегъэгугъыр.
ЦIыхугъэм
Ар хуопабгъэ,
ЦIыхугъэр и гугъапIэщ.
ПIейтейуэ поплъэ ди бзэр
Хэку лъагъуныгъэм!
Гугъуехьым игу зэпищIми,
Иримыдзых и напIэ:
Зэрехьэ ди бзэм
Гу зылъамытэ лIыгъэ!..
Илъэс мин бжыгъэ
Гъуэгу абы хуэхъуами,
ИмыщIэу жьыгъэ,
Нобэми жьгъырущ.
Гур зыгъэхашэ
Уае къытехъуами,
Ар, гукъыдэжкIэ бейуэ,
Лъэпкь къарущ!
ЩАУЭ Iэуес.
Черкесск къалэ
Къардэн Мухьэмэд зэи къикIуэтакъым
Къэрэшей-Шэрджэсым адыгэбзэкIэ къыщыдэкI «Ленин нур» газетым и редактор нэхъыщхьэу 1980 гъэм ягъэувауэ щытащ Къардэн Мухьэмэд Хьэсанэ и къуэр. Къыхэгъэщыпхъэщ, мы газетым «Черкес плъыжь» фIэщыгъэр щызэрихьам, зауэм и пэ къихуэу, Мухьэмэд и адэ Хьэсанэ и редактору зэрыщытар. И адэм и пIэ иувэжа Мухьэмэд илъэс 13-кIэ адыгэ газетым и редактор нэхъыщхьэ къулыкъур ирихьэкIащ.
Абы къыхуагъэфэща IэнатIэр щIыхь зыпылът. ЖыпIэ хъунутэкъым Мухьэмэд и IэнатIэщIэм зыри химыщIыкIыу. Педучилищэм Лэтокъуэ Гуэщнагъуэ адыгэбзэм щыхуригъэджауэ лъэпкъыбзэр фIыуэ ищIэрт, дэгъуэуи тхэрт, апхуэдэуи, парт лэжьыгъэм зэрыхэта илъэс бжыгъэм, областым къыщыдэкI газетхэми ядэлажьэ зэпытащ, гъащIэм и лъэныкъуэ зэхуэмыдэхэр къиIэту, купщIафIэу и псалъэ утыку щыжиIэу.
Мухьэмэд сыт щыгъуи хабзэфIу къилъытэрт имыщIэм щIэупщIэныр. АтIэ, зэупщIын защIэт зыхыхьа гупыр, къыкъуэува журналист IэкIуэлъакIуэхэр — Мамхэгъ Жыхьэбэн, Хьэгъундокъуэ Рэмэзан, Бахътыр Исмэхьил, Брат Хьэбас, Дэбагъуэ Мухьэмэд… ИкIи, лэжьэгъу щыпкъэ къыхуэхъуахэм я дэIэпыкъуныгъэмрэ езыми иIэ егугъуныгъэмрэ я фIыгъэкIэ ар щIэх дыдэ журналист лэжьыгъэм, IэщIагъэ гъэщIэгъуэным щыгъуэзащ, газетыр къыдэгъэкIыным пыщIа Iуэхугъуэ гугъухэм хищIыкI хъуащ. Куэд дэмыкIыуи Къардэныр журналист IэкIуэлъакIуэхэм ящыщ хъуащ, и цIэр фIыкIэ Iуащ, «Къэрэшей-Шэрджэсым щIыхь зиIэ и журналист» щIыхьыцIэри къыхуагъэфэщауэ щытащ.
Къардэн Мухьэмэд и цIэр лъэпкъым и тхыдэм къызэрыхэна IуэхуфIхэм ящыщщ адыгэ щIыналъищым — Къэбэрдей-Балъкъэрым, Адыгейм, Къэрэшей-Шэрджэсым къыщыдэкI адыгэ газетхэм мазищым зэ ягъэхьэзыр номер зэхэтхэр дунейм къытехьэным и къежьапIэм зэрыщытар. Абы къилъытэрт адыгэ газетхэм я апхуэдэ къыдэкIыгъуэхэр зэбгрыдзауэ псэу лъэпкъыр, зэкъуэшхэр нэхъри нэхъ зэпэгъунэгъу щIыным хуэлажьэу. И къэпсэлъэныгъэхэми къыщыхигъэщ зэпытт а Iуэхугъуэм республикэхэм я экономикэм, щэнхабзэм, гъэсэныгъэм, егъэджэныгъэм, цIыхухэм я узыншагъэр хъумэным ехьэлIауэ сэбэп къызэрихьыр, хэгъэгухэр нэхъыбэрэ зэрызэкIэлъыкIуэр, зэрызэрылъагъур. Уеблэмэ, адыгэ газетхэм я щапхъэм ирикIуэри, а зэманым урысыбзэкIэ республикищым къыщыдэкI газетхэми номер зэхэтхэр къыдагъэкIын щIадзат…
Мухьэмэд и къекIуэкIыкIам ухэплъэжмэ, ар зауэм, зауэ нэужь илъэс хьэлъэхэм зи сабиигъуэри щIалэгъуэри хиубыдахэм ящыщщ. 1935 гъэм Али-Бэрдыкъуэ къыщыхъуащ. 1942 гъэм и адэ Хьэсанэ зауэм щыхэкIуадэм, сабииплI къызыхуэна и анэ Кулымжанрэ и анэшхуэ Iэминатрэ я сабий пажэр Мухьэмэдти, пасэ дыдэу щIалэ цIыкIур щIэгъэкъуэн яхуэхъуащ абыхэм. Ар унагъуэ IуэхукIи еджэнкIи щапхъэт. АтIэ, и адэр щIэхъуэпсу щытат и быным щIэныгъэ яIэным. ИкIи, зауэм щыдэкIым и щхьэгъусэми и анэми къайлъэIуат, дауэрэ гугъу емыхьами, сабийхэр щIэныгъэншэу къамыгъэнэну. ИкIи, Хьэсанэ и лъэIур ягъэзэщIэн щIадзат МухьэмэдкIэ. Къуажэ еджапIэр къыщиухым, Черкесск дэт педучилищэм ягъэкIуащ. Пэжщ, анэми, нанэми къагурыIуэт хуабжьу гугъу зэрехьынур. Арами, абы еувэлIащ. Я щIалэми гугъу къыдехьахэр къиущхьэкIуакъым — диплом плъыжькIэ педучилищэр къиухащ.
ЖыIэпхъэщ Мухьэмэд комсомол лэжьыгъэми жыджэру зэрыхэтар. Хьэбэз райкомым и секретарь IэнатIэр къыхуагъэфащэри хъарзынэу лэжьащ. Иужьым къыкIэлъыкIуащ партым и райкомым щылэжьэнри… Апхуэдэу, щIэныгъэ куу, гъэсэныгъэ нэс, цIыхугъэ ин зыхэлъа Къардэн Мухьэмэд сыт хуэдэ лэжьыгъэ бгъэдэмытами, и напэм ебэкъуакъым, и щIыхьыр лъагэу и IэнатIэм бгъэдэтащ.
Апхуэдэу, Мухьэмэд лъэIукIэ зыкъыхуагъазэри, и пщэ къралъхьэ республикэ телевиденэм и лэжьыгъэр зэтриухуэну. ЖыпIэнурамэ, мыбдежми мащIэкъым Мухьэмэд гугъуехьу зыхуэзар. Абыхэм ящыщт лъэпкъитхум я бзэкIэ нэтынхэр езыгъэкIуэкIын лэжьакIуэхэр къэгъуэтын зэрыхуейр. МащIэ дыдэт телевиденэм щылэжьэфыну журналистхэр. Арами, а гугъуехьри щIыхь пылъу Мухьэмэди, ар зи унафэщI гупми къызэранэкIауэ щытащ. Нобэ лъэпкъыбзэхэмкIэ къыдэкI нэтынхэм хэгъэгури, дуней псом адыгэу тетри ягъэгуфIэ.
И ныбжь нэсу пенсэм кIуа нэужьи, Мухьэмэд Iуэхуншэу щысакъым. 1989 гъэм къыщыщIэдзауэ ар и унафэщIу щытащ Къэрэшей-Шэрджэсым и Журналистхэм я зэгухьэныгъэм икIи а пщэрылъыр нэгъэсауэ игъэзэщIащ.
Къардэн Мухьэмэд хуэгъэзауэ ар зыцIыхуу щытахэм зыжьэу къыбжаIэфынущ ар дэнэ щымылэжьами, сыт хуэдэ гуп яхэмытами, цIыхум дзыхьрэ пщIэрэ яхуищIу, цIыхугъэшхуэ хэлъу дунейм зэрытетар. Апхуэдэущ ди гум къызэринэжари.
ЩОХЪУЖЬ Лусанэ.
Псы уэрым хуэдэу къызэщIэрыуа Iуэху
Адыгэ, Къэбэрдей-Балъкъэр, Къэрэшей-Шэрджэс республикэхэм адыгэбзэкIэ къыщыдэкI газетхэм я япэ номер зэхэтыр 1989 гъэм дунейм къытехьауэ щытащ. Ар лъэпкъымкIэ къэхъукъащIэт, сыту жыпIэмэ хэгъэгуищым адыгэу щыпсэур нэхъри гъунэгъу зэхуэзыщIын, зэрызэрыгъэцIыхун Iэмал хьэлэмэтт. Шэч хэлъкъым — жэуаплыныгъэ зыпылъ Iуэхут кърахьэжьар икIи абы лъандэрэ дэкIа илъэс 30-м къриубыдэу номер зэхэтхэр къызэрыдэкIым, ахэр кIуэ пэтми нэхъ гъэщIэгъуэн зэрыхъум тепщIыхьмэ, икъукIэ гупсысэ гъэхуат, жэрдэм угъурлыт къыхалъхьар.
Зэубыд Ахьмэд АтIэ, дауэ къехьэжьа хъуа мы Iуэхур, хэт абы хэлIыфIыхьар, сыт хуэдэ зэхъуэкIыныгъэхэр игъуэтурэ къекIуэкIа? Абыхэми, нэгъуэщI упщIэхэми теухуауэ щытащ иджыблагъэ Зэубыд Ахьмэд къызэрыддэгуэша и псалъэр.
Япэ дыдэу къыдэкIауэ щыта номер зэхэтым итщ «ПщыхьэщхьитI» зи фIэщыгъэ, Хьэткъуей Мурат теухуа, Зэубыд Ахьмэд и тхыгъэр. Ахьмэд «Черкес хэку» газетым 1978 — 2002 гъэхэм щылэжьащ. Илъэс 15-кIэ редакцэм и профсоюз къудамэм и пашэу щытащ. Куржы-Абхъаз зауэр къыщежьам, газетым къыбгъэдэкIыу яунэтIри, зауэр щекIуэкI щIыпIэм тхьэмахуитIкIэ щыIащ, и нэкIэ илъэгъуа псори иужькIэ къритхэкIыжауэ щытащ.
Зэубыдым и къалэмыр жану зэрыщытымкIэ щIэджыкIакIуэм фIыуэ ецIыху, и лэжьыгъэфIым папщIи «КъШР-м щIыхь зиIэ и журналист» цIэр къыфIащащ. 2002 — 2015 гъэхэм Зэубыдыр «Хуитыныгъэ» радиом щылэжьащ, ноби журналистикэм жану хэтщ, политикэми, бэдаущ гъащIэми щыгъуазэщ. Ахьмэд Москва дэт литературэ институтым щыщеджами игъэунэхуащ зэныбжьэгъугъэм и къарур, узыщыщым нэмыщI, нэгъуэщI лъэпкъхэми уагурыIуэу уадекIуэкIыным и мыхьэнэр.
— Номер зэхэтхэр къыдэкIа нэужь, республикищым ящыщ зым зэIущIэ щедгъэкIуэкIыжырти, къыдэкIыгъуэхэр зэрыхъуам, тхыгъэ нэхъ къыдэхъулIахэм, дяпэкIэ гулъытэ зыхуэщIыпхъэхэм, нэгъуэщIхэми дрипсалъэрт. Ари зэдэлэжьэныгъэр, зэныбжьэгъугъэр гъэбыдэным икъукIэ хуэщхьэпэт.
Номер зэхэтхэр щIын жэрдэмыр къызыбгъэдэкIар сщIэжыркъым, ауэ аракъым мы Iуэхум нэхъыщхьэр. АтIэ, апхуэдэ жэрдэм къызэрырахьэжьара къудейрщ. Ар республикищми я анэдэлъхубзэ газетхэм я журналистхэм зэдэтщтэри, адэкIи пытщащ. Адыгэми, нэгъуэщI лъэпкъым къыхэкIами, лъэпкъыцIэр щIызепхьэн щыIэкъым апхуэдэ Iуэхум, абы хуэдэхэм я мыхьэнэр къыбгурымыIуэмэ. Арати, дызэчэнджэщурэ япэ лъэбакъуэхэр тчауэ щытащ. ДыIэнкуну етшэжьа Iуэхум зиужьащ. Республикищу дыгуэшауэ нобэ дунейм дытет щхьэкIэ, дызылъэпкъщ, ди тхыдэри зыщ. Ар зыщыдмыгъэгъупщэу, щIэблэм я зэхэщIыкIымрэ щIэныгъэмрэ хэдгъахъуэу, мис мыпхуэдэ номер зэхэтхэмкIэ, зэдэлэжьэныгъэкIэ дгъэбэгъуэн хуейщ ди зэпыщIэныгъэр.
Шэч хэмылъу, апхуэдиз гъуэгуанэ къэзыкIуа номер зэхэтхэм я щIыкIэми зэхэгъэувэкIэми зэхъуэкIыныгъэхэр ягъуэтащ. Псалъэм и жыIэгъуэкIэ, къыщедгъэжьа дыдэхэм мыпхуэдэ къыдэкIыгъуэхэм хэхауэ щхьэщIэдзапIэ яIэу, Iуэху пыухыкIам теухуауэ щытакъым. Журналист къэс езыр зыщылажьэ къудамэм нэхъ гъэщIэгъуэну зрихьэлIа Iуэхухэм, цIыхухэм ятетхыхьырт икIи щIыхьу къилъытэрт апхуэдэ и тхыгъэр номер зэхэтым кIуэныр. Сэ сыщылажьэ къудамэхэм ехьэлIа тхыгъэхэр спортым, гъуазджэм теухуат, а къудамэхэм я цIыху цIэрыIуэхэр гъунэгъу республикэхэми къазэрезгъэцIыхуным сыхуэпабгъэу хъыбархэр, очеркхэр згъэхьэзырырт. Апхуэдэу, республикищми ялъагъуну, зэджэну тхыгъэхэм дэтхэнэ журналистри нэхъри елIалIэрт.
Ди зэманыр къэтщтэнщи, гуапэ мыхъуу къанэркъым зэгуэр къедгъэжьа Iуэхум пыщэ зэриIэр. Номер зэхэтхэр купщIафIэщ, гъэщIэгъуэнщ, лъэпкъым и цIыху цIэрыIуэхэм, тхыдэ мыхьэнэ зиIэ Iуэху зэхуэмыдэхэм теухуащи, щIэджыкIакIуэншэ хъуркъым.
КъинэмыщIауэ, адыгэбзэр щыхупIэм щыщхьэщыува ди зэманым мыхьэнэшхуэ иIэщ щIэблэм я анэдэлъхубзэр, я лъэпкъ тхыдэр ящIэным. АбыкIэ анэдэлъхубзэкIэ къыдэкI газетхэм къалэнышхуэ яхь. Унагъуэхэм зэрыщеджэм къыщымынэу, еджапIэхэми, щIэнгъуазэ, библиотекэ IуэхущIапIэхэми къыщагъэсэбэп ахэр. АтIэ, республикищми я гурыгъури, я гурыфIыгъуэри къыщетхэкIа номер зэхэтхэри, къызэрыкIуэ зи чэзу къыдэкIыгъуэхэри анэдэлъхубзэм, лъэпкъым и тхыдэм, и гъащIэм, и псэукIэм и дэфтэрщ, и хъумакIуэщ жыпIэ хъунущ. Зэкъуэш республикэхэм апхуэдэ зэдэлэжьэныгъэ яку зэрыдэлъым лъэпкъым зрегъэужь икIи ар жэуаплыгъэ ин зыпылъ Iуэхущи, дяпэкIи зиужьыну догугъэ, — жеIэ Зэубыд Ахьмэд.
ТУАРШЫ Иринэ.
Литературэми газетми гуащIэ ин хелъхьэ
Илъэс 25-м щIигъукIэ адыгэ газетым купщIафIэу щылэжьащ лъэпкъ журналистикэм и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэ мымащIэ хуэзыщIа, а IэщIагъэми, творческэ Iуэхуми икъукIэ хуэIэрыхуэ, ди лэжьэгъу нэхъыжьыфI ХьэпэнцIыв Сэфарбий Жамбот и къуэр.
ХьэпэнцIыв Сэфарбий Сэфарбий и гуапэу игу къегъэкIыж адыгэ республикищым я лъэпкъ газетхэм я номер зэхэтхэр къыдэкIын щрагъэжьа зэманри, ар къезыхьэжьауэ щытахэм гукъыдэжрэ гушхуэныгъэрэ яхэлъу а Iуэхур зэрагъэкIуэтауэ щытари.
— Хьэлэмэтыщэт а жэрдэмыр къызэрырахьэжьар — адыгэ газетищым я номер зэхэт къыдагъэкIыну зэраубзыхуауэ щытар. Абы зэуэ гъунэгъу дызэхуищIат зэкIэщIэдзауэ псэу ди лъэпкъыр. ГазетымкIэ ди щIэджыкIакIуэхэр щыгъуазэ тщIын щIэддзат Адыгэ Республикэм къыщыхъу щэнхабзэ, лъэпкъ Iуэхухэм, КъБР-м щекIуэкI пшыхь гъэщIэгъуэнхэм, а хэгъэгухэм щыпсэууэ ди лъэпкъым къыхэкIа цIыху цIэрыIуэхэм. ИкIи, а Iуэху дахэм къыпэджэжат ди хэгъэгум щыпсэу адыгэхэри. Пэжщ, зы зэманкIэ а номер зэхэтхэр къыдэгъэкIын Iуэхур зэпыуауэ щытащ. ИтIанэ ирагъэжьэжат Дэбагъуэ Мухьэмэд газетым и редактор щыхъуам.
ФIагъыу хэлъыр гъунэншэт мы Iуэхум. АтIэ, адыгэ псэлъэкIэ зэхуэмыдэхэм ди хэгъэгум щыпсэухэр щыгъуазэт, литературэкIэ дызэхъуажэрт, ди ехъулIэныгъэхэр зэдгъэлъагъурт, а псоми къыдэкIуэу, лъэпкъыр нэхъри нэхъ быдэу зэпыщIа хъурт. Аратэкъэ нэхъыщхьэр?!
Абы лъандэрэ къыдэкIа газети 120-м щIигъум уриплъэжмэ, лъэпкъым и тхыдэр абыкIи купщIафIэ дыдэу къэгъэлъэгъуа хъуауэ къызолъытэ. УзыфIэмыкIыжынщ номер зэхэтхэм япкърылъ къарур, абы лъэпкъыр зэрызэригъэубыдыр. Нэхъри ефIакIуэурэ а газетхэр ягъэхьэзыр. Ди лъэпкъыр, абы хуэлажьэ журналистхэр, бзэр зыхъумэхэр нэхъри Тхьэм тхуигъэбагъуэ, — къыддэгуэшащ Сэфарбий.
1936 гъэм Хьэбэз районым хыхьэ Зеикъуэ (ХьэтIохъущыкъуей) адыгэ къуажэжьым къыщыхъуащ Сэфарбий. Илъэсибл еджапIэр къиуха нэужь, щIалэ гурыхуэм и щIэныгъэм щыхигъэхъуащ Черкесск къалэм дэт педучилищэм. IэщIагъэрылажьэ ныбжьыщIэм зыщалъхуа къуажэм игъэзэжри, пэщIэдзэ классхэм я егъэджакIуэу лэжьэн щIидзащ.
ЩIэныгъэ нэхъыщхьэ зригъэгъуэтыным щIэхъуэпс Сэфарбий а гурылъри къехъулIащ — Ставрополь къэрал пединститутым щIэтIысхьащ 1958 гъэм. Абы и естественно-графическэ факультетыр къэзыуха Сэфарбий илъэс 13-кIэ къуажэдэс щIалэгъуалэр иригъэджащ. ИтIани, творческэ, щэнхабзэ Iуэхум и псэр зэрыдихьэхыр нэхъыщхьэ хъури, зы зэманкIи Къэрэшей-Шэрджэс областым щэнхабзэм епха IуэхущIапIэм и унафэщIуи щытащ.
1970 гъэм «Ленин нур» газетым уври, 1996 гъэм пенсэм кIуэху, абы гуащIафIэу щылэжьащ. И нэхъыбэм и нэIэм щIэтар щэнхабзэ къудамэращ. Щытащ литературэ лэжьакIуэу, корреспондент нэхъыжьу, экономикэмкIэ къудамэм и редактору, унафэщIу.
Илъэсибл еджапIэм щыщIэса зэманми и студентыгъуэми абы и усэ цIыкIухэр, рассказ мыинхэр къытехуэу щытащ газетхэм. Сэфарбий и IэдакъэщIэкIхэр ихуащ Къэрэшей-Шэрджэсым и тхакIуэхэмрэ усакIуэхэмрэ я сборникым. Апхуэдэ тхылъхэр 1956 гъэм щегъэжьауэ 1982 гъэм къриубыдэу, илъэс къэси дунейм къытехьэрт. Ставрополь тхылъ тедзапIэм и Къэрэшей-Шэрджэс къудамэм 1975 гъэм адыгэбзэкIэ къыщыдэкIащ и усэ 20-м щIигъу зэрыт «Джэ макъ» («Зовущий голос») тхылъыр). А тхылъ тедзапIэ дыдэм 1983 гъэм къыщыдэкIауэ щытащ ХьэпэнцIыв Сэфарбий «СлIо-тIэ пщIэнур?» фIэщыгъэр зиIэ и тхылъыр, гушыIэ, ауан рассказ, новеллэ 36-рэ щызэхуэхьэсар…
ХьэпэнцIыв Сэфарбий 1976 гъэм щегъэжьауэ СССР-м и Журналистхэм я союзым хэтщ, 1994 гъэм «КъШР-м щIыхь зиIэ и журналист» цIэ лъапIэр къыхуагъэфэщащ.
Пенсэм зэрыкIуэрэ илъэс тIощIым щIигъуами, Сэфарбий зэпигъэуркъым и журналист, литературэ лэжьыгъэр, и творческэ зыужьыныгъэр. Абы щыхьэт тохъуэ тхакIуэм и Iэдакъэ къыщIэкIауэ газетым къытехуэ тхыгъэхэр, очеркхэр, рассказхэмрэ усэхэмрэ…
АБИДОКЪУЭ Лусанэ.
«Черкес FM» радиом теухуауэ
Ди газетымкIэ хъыбар зэрывэдгъэщIащи, щэкIуэгъуэ мазэм продюсер цIэрыIуэ Хьэцей Тимур и жэрдэмкIэ къызэIуахащ «Черкес-FM» радиостанцыр. Мазэм щIигъуауэ лажьэ адыгэ радиом и ехъулIэныгъэхэмкIэ къыддэгуэшэну ди хьэщIэщым къытхуеблэгъащ радиостанцым и гъэзэщIакIуэ унафэщI ГъукIакъуэ Идар.
— Хьэцей Тимур куэд щIауэ зыщIэхъуэпс Iуэхугъуэт адыгэбзэкIэ лажьэ радио къызэригъэпэщыныр. ХъыбарыщIэхэм къищынэмыщIа, нэтын зыбжани догъэхьэзыр. Псалъэм папщIэ, «Удыхьэшхынумэ, къеблагъэ» нэтыныр махуэм 12-рэ къыдот, пщыхьэщхьэкIэ цIыхухэм Iэмал яIэщ таурыхъхэм едэIуэну. Шэч хэмылъу, а псор зытещIыхьар ди лъэпкъ щэнхабзэр хэIущIыIу зэрытщIынырщ.
Фигу къэзгъэкIыжынщи, «Черкес-FM»-м и лъэтеувэр щэкIуэгъуэм и 6-м Iэтауэ щыдгъэлъэпIауэ щытащ Москва къалэм дэт Vegas City Hall-м. А пшыхьым къедгъэблэгъат ди артист цIэрыIуэхэр: Нэхущ Чэрим, Сокъур Ольгэ, Апэнэс Астемыр, Быштэ Азэмэт, Къэзан Сэтэней, Дзыбэ Мыхьэмэт сымэ. Апхуэдэуи нэгъуэщI лъэпкъхэм щыщ артист пажэхэри (Каримов Ринат, Третьяк Татьянэ, Царикати Феликс) къэтшащ, езыр-езыру дызыхэтIысхьэжауэ мыхъуу, адрейхэ-ми дадэлэжьэну, ди щэнхабзэр хэIущIыIу тщIыну дызэрыхуейр къридгъэлъэгъуэн мурадкIэ. СызэреплъымкIэ, ари мыхьэнэшхуэ зиIэщ. Абы и щыхьэту къыщIэкIынщ а пщыхьэщхьэм Каримов Ринат утыкум щыжиIар: «Мыпхуэдэ пшыхь сыкъызэрырагъэблэгъам срогушхуэ, псом хуэмыдэу адыгэбзэкIэ уэрэд жысIэну сызэригуапэр къыхэзгъэщыну сыхуейт». Пэжыр жыпIэмэ, апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэр куэдым ягу ирихьащ.
— Идар, радиом сыт хуэдэ щIыпIэхэм ущедэIуэфыну?
— Радиор телефоным требгъатхэ гуэдзэнщ (приложениещ) икIи нобэ абы ущедэIуэфынущ Урысей Федерацэм, Тыркум, Сирием, Иорданием, США-м, Израилым, нэгъуэщI къэралхэми. Ауэ иджыпсту ар зэрылажьэр адыгэбзэрэ урысыбзэкIэщ. Гъатхэм ди мурадщ нэтынхэр иджыри бзиткIэ дгъэхьэзырыну: тыркубзэрэ хьэрыпыбзэкIэ. ДызыхущIэкъур гурыIуэгъуэу къыщIэкIынщ — адыгэхэр щыпсэу къэрал псоми далъэIэсыну, ди Iуэху зыIутым, псэукIэм, хабзэм, щэнхабзэм ахэр хэдгъэгъуэзэну дызэрыхуейрщ.
— Радиом елэжь гупым и гугъу къытхуэпщIамэ арат.
— IуэхущIапIэм гупыфI зэригъэуIуащ. Псом хуэмыдэу ди лэжьыгъэм къыдошалIэ зэфIэкI зиIэ, зэчий зыбгъэдэлъ цIыхухэр. Псалъэм папщIэ, гушыIэхэмрэ таурыхъхэмрэ къеджэр ди Къэбэрдей къэрал театрым и актёр пажэхэращ, къыддоIэпыкъу щIыпIэ телевиденэм и редакторхэри. Техникэ лэжьакIуэхэм я гугъу пщIымэ, абыхэм яхэтщ Black Star радиом щылэжьахэр. Апхуэдэуи Езанэ каналым и дикторхэр къыддолажьэ. ЖысIэнуращи, Iуэхум фIыуэ хэзыщIыкI IэщIагъэлIхэр зэхуэтшэсащ. Къэбгъэлъагъуэмэ, лэжьыгъэ нэхъыщхьэхэр зыгъэзащIэхэр цIыхуи 8 мэхъу, ауэ Iуэхум къетшалIэм и бжыгъэр жыпIэмэ, 25-м щIигъуу къыщIэкIынущ.
— Нэтыным кIуэну лэжьыгъэхэр дауэ къызэрыхэфхыр, Идар?
— Пэжыр жысIэнщи, хъыбарыщIэхэри, таурыхъхэри, макъамэхэри къыщыхэтхкIэ кхъузанэм щIэдмыгъэкIауэ эфирым дгъакIуэркъым. Сыту жыпIэмэ, дэ мыхьэнэшхуэ идот «утыку къитхьэ» лэжьыгъэм купщIэ щIэлъын зэрыхуейм. Ар къыддэлажьэ артистхэм яжыдоIэри, ахэри хущIокъу я лэжьыгъэр нэхъыфI зэращIынум. Абы и лъэныкъуэкIэ цIыху куэдым я гупсысэ Интернетым щатхащ, къыхэтх уэрэдхэмрэ макъамэхэмрэ ягу зэрырихьыр, зэрытемызашэр къыхагъэщу. Ди уэрэджыIакIуэ пажэхэм къищынэмыщIа, къыдэдаIуэхэм фIыуэ ялъэгъуащ Иуан БетIал, ГъукIэ Ислъам, КIыщхэ Ислъамрэ Каринэрэ я уэрэдхэр, нэгъуэщIхэри.
Мы зэманым таурыхъыу 100-м щIигъу диIэщи, махуэ къэс абыхэм дахэплъэурэ нэтыным дгъэкIуэнур къыхыдох. А Iуэхум набдзэгубдзаплъэу дыбгъэдохьэ, сыту жыпIэмэ абыхэми къащыхэкI щыIэщ ди зэманым къемызэгъ псалъэхэр е Iуэхугъуэ гуэрхэр къыщыIуэта пычыгъуэхэр яхэту. Пщыхьэщхьэ къэс сыхьэт 21:30-м гущэкъу уэрэдхэр къыдот.
— Радиом зэрызевгъэужьынум ехьэлIауэ фиIэ мурадхэр сыт хуэдэ?
— Радиом и рубрикэхэм зедгъэубгъунущ. Абыхэм ящыщу къыхэзгъэщынут Апэнэс Астемыр иригъэкIуэкIыну «Фи пщэдджыжь фIыуэ» нэтыныр. КъищынэмыщIауэ, сабийхэри мы Iуэхум къыхэтшэнущ, усэхэм къедгъаджэу. Видео-нэтын щхьэхуэ дгъэхьэзырынущ, цIыхухэм сэлам щызэрах хъуну. Псалъэм папщIэ, Тыркум щыпсэу ди лъэпкъэгъум хэкурысхэм абдеж защыхуигъэзэфынущ, хъуэхъу тхыгъэхэр къагъэхьыфынущ. Апхуэдэуи тхьэмахуэм и кIуэцIкIэ нэхъыбэрэ зэдэIуэну яфIэфI артистхэр щыдгъэбелджылыну нэтын диIэнущ. Зи гугъу сщIы псори тыншкъым, жэуаплыныгъэ зыхэлъщ, ауэ гукъыдэж диIэщи, дыхущIэкъунущ едгъэжьа Iуэхур екIурэ-ещхьу зэрыдгъэзэщIэнум.
Къалэну зыхуэдгъэувыжар адыгэбзэкIэ радио къызэрызэIутхыным деж къыщынэркъым, атIэ, зэрыжысIауэ, икъукIэ мыхьэнэшхуэ идот ди Iуэхур къызыхуэтыншэу къызэрызэдгъэпэщыным, ар иджырей мардэхэм тету зэрыдгъэлэжьэным.
— Сыт хуэдиз цIыху иджыпсту къывэдаIуэрэ?
— Радиор къыщызэIутха япэ махуэ дыдэм ар зи телефонхэм тезыгъэтхахэм я бжыгъэмкIэ Урысей Федерацэм 52-нэ увыпIэр щыдубыдащ, нэхъыбэрэ къыщагъэсэбэп приложенэ 200-м ящыщу. Нобэ цIыху мини 10-м нэблагъэ йодаIуэ «Черкес FM»-м. СызэреплъымкIэ, зэман гъунэгъум абы нэхъыбэж къызэщIиубыдэнущ, Тыркум, Иорданием, Сирием, Израилым щыпсэу ди лъэпкъэгъухэри ди радиом едаIуэу хъумэ. Иджыри къэс мыпхуэдэ диIакъым икIи си гугъэщ щхьэусыгъуэ зэхуэмыдэхэмкIэ адыгэбзэр зыIэщIэхуахэми ар сэбэп яхуэхъуну, абы къыдихьэхыжыну.
Епсэлъар БАГЪЭТЫР Луизэщ.
КIыщокъуэ Алим
Зеич лантIэ
Зеич лантIэу гъэшыгъуафIэ,
Си адыгэ хэку.
Хэку гъэфIэну сиIэ закъуэ,
Си адыгэ хэку.
Зи щIасэгъухэр зи жагъуэгъум,
Си адыгэ хэку,
Хигъэгъуащэу зи мыхабзэ,
Си адыгэ хэку.
Узижагъуэр псым хрепкIэ,
Си адыгэ хэку,
КIэлъыхэпкIэри епкIыхыу,
Си адыгэ хэку.
Уи жьэгу мафIэ щыужьыхым,
Си адыгэ хэку,
Дэп жьэражьэ сыпхуэхъункъэ,
Си адыгэ хэку.
Къурш псы уэру сыкъехуэхми,
Си адыгэ хэку,
Пшахъуэ налъи пщыщ исхакъым,
Си адыгэ хэку.
Зы уIэгъэ уэ къыптехуэм,
Си адыгэ хэку,
УIэгъищэу зыхызощIэ,
Си адыгэ хэку.
Дыщэ шууэ сыкъихьэжым,
Си адыгэ хэку,
Сэламыхьу сыныпхуокIуэ,
Си адыгэ хэку.
Гъуэгу къежьапIэ
«Адыгэбзэр сыт щIэдджынур,
Зыдынэсыр КъалэкIыхьырщ», —
Ар ауану Iэджэм жаIэр,
Мышыу псалъэм тIэкIу хэчыхьу.
ЩызэхэсхкIэ сэ а псалъэр,
А гушыIэр сигу темыхуэ.
Станцым нэскIэ унигъэсмэ,
Ар бзэм дежкIэ уфIэмащIэ?
Бзэр шу лъагъуэм хузогъадэ,
Бгъузэу щытми, станцым нос.
Унэсакъэ, гъущI гъуэгушхуэм
Къыщыппэплъэу тетыр поездщ.
Уи гъуэгуанэр жыжьэу щытрэ,
УкIуэфынум къыумыгъазэу —
Шым епсыхи, кIуэ мафIэгукIэ,
Тетщ а гъуэгум вагъуи мази.
Сэ шу лъагъуэр зэпызмычу,
ГъущI гъуэгушхуэм сытехьакъым,
Адыгэбзэр зэзмыгъащIэу,
Урысыбзэр сщIэн слъэкIакъым.
Iуащхьэмахуэ телъ уэс къабзэу,
Сянэм и бзэр сэри сфIэфIт!
Си букварыр зэIусхауэ
Сыкъеджамэ, махуэр уэфIт.
Ноби школым кIуэм а тхылъыр
Я блэгущIэм цIыкIухэм щIэлъщ,
Урысыбзэм и гъуэгушхуэм
Нытехьэну я гум хэлъщ.
Адыгэбзэр, хэт фIэгугъуми,
Ещхьщ си дежкIэ псыIэрышэм.
Ар уэрэду зэхызохыр,
Къурши губгъуи къыдэушу.
Хэт ухуейми сыкъыдожэ,
Iэджэм япэ сэ сищащ.
Адыгэбзэу си шы Iэсэм
Шы тесыкIэ сигъэщIащ.
Ар си гъуэгум и къежьапIэщ,
Ар си дамэщ, ар си напщIэщ,
Ар сымыщIэу щытыгъатэм,
КIэщI дыдэнут сэ си гъащIэр.
Сянэм и бзэу си нэм хуэсхь,
Уэ къыптехуэр схуохъу удын.
Гъуэгу тетыныр сэ щызухкIэ,
Уи Iэр сIыгъыу сыухынщ.
