Адыгэхэм я дунейпсо махуэм зыхуагъэхьэзыр
Хабзэ зэрыхъуам тету, Къэбэр- дей-Балъкъэрым Iэтауэ щагъэлъэпIэ Адыгэхэм я дунейпсо махуэр. ФокIадэм и 18 — 20 махуэхэм республикэм и къалащхьэ Налшыки муниципальнэ районхэми а Iуэхум епха гуфIэгъуэ зэIущIэхэр, спорт зэхьэзэхуэхэр, махуэшхуэ джэгухэр щызэхэтынущ.
Апхуэдэ зэхыхьэхэм я пэублэу икIи курыхыу щытынущ Налшык дэт МузыкэмкIэ къэрал театрым фокIадэм и 19-м щекIуэкIыну концертышхуэр. КъБР-м ЩэнхабзэмкIэ и министерствэмрэ Дунейпсо Адыгэ Хасэмрэ зэгъусэу ягъэхьэзыра пшыхьым хэтынущ Къэбэрдей-Балъкъэрым, Урысейм щыцIэрыIуэ уэрэджыIакIуэхэмрэ къэфакIуэ гупхэмрэ.
Абы ипэ къихуэу, фокIадэм и 18-м Налшык щызэхашэ «Урысей къэралыгъуэр зэфIэувэным адыгэхэм яIа увыпIэр» зыфIаща щIэныгъэ конференцыр. А махуэ дыдэм япэу утыку кърахьэнущ Урыс-япон зауэм-рэ Япэ дунейпсо зауэмрэ хэта гене-рал хахуэ Хьэгъундокъуэ Едыдж и гукъэкIыжхэр щызэхуэхьэсыжауэ Портнягин А. В. къыдигъэкIа тхы-лъыр. Мы зэIущIэхэр къызэрагъэ- пэщ Дунейпсо, Къэбэрдей Адыгэ Хасэхэм я жэрдэмкIэ.
Щхьэхуэу къытеувыIапхъэщ библиотекэхэмрэ музейхэмрэ щекIуэкIыну Iуэхугъуэхэм. Апхуэдэщ, псалъэм папщIэ, Мэлбахъуэ Тимборэ и цIэр зезыхьэ Лъэпкъ библиотекэм фокIадэм и 19-м щызэхэтыну зэIущIэ хьэлэмэтыр. «Пхъэр мэусэ» зыфIаща а пшыхьым кърагъэблэгъэнущ пхъэм елэжь IэпщIэлъапщIэу ди щIыналъэм щыпсэухэр. А библиотекэм апхуэдэу игъэхьэзыращ «Абыхэм я цIэхэр Урысейм и тхыдэм къыхэнащ» зыфIаща сурэтхэмрэ тхылъхэмкIэ зэхэгъэува гъэлъэгъуэныгъэр. Майскэ къалэм тхыдэмрэ щIыналъэр джынымкIэ дэт музейм фокIадэм и 20-м щагъэлъэгъуэнущ «Нартхэр» эпосым къытращIыкIа интерактивнэ литературэ теплъэгъуэ. Адыгэхэмрэ абы къакIуа тхыдэ гъуэгуанэ кIыхьымрэ теухуауэ щытынущ ПащIэ Бэчмырзэ, Мечиев Казим сымэ я цIэхэр зэрахьэу Налшык къалэ дэт сабий библиотекэхэм ягъэхьэзы ра лэжьыгъэр. Мы Iуэхугъуэ псори КъБР-м ЩэнхабзэмкIэ и министерствэм и нэIэм щIэту къызэрагъэ- пэщ.
Республикэм и курыт еджапIэхэм, сабий гъэсапIэхэм, щIэныгъэ, IэщIагъэ щызэрагъэгъуэт еджапIэхэм Адыгэхэм я дунейпсо махуэшхуэр гулъытэншэ ящIынукъым. Абыхэм щекIуэкIынущ лъэпкъ тхыдэм щыщ Iыхьэхэр щадж, щызэпкърах, щытепсэлъыхь дерсхэр, макъамэ зыщIэлъ театр теплъэгъуэхэр, еджакIуэхэм къызэрагъэпэща гъэлъэгъуэныгъэхэр, блын газетхэр къыдагъэкIынущ, сочиненэхэмкIэ зэпеуэхэмрэ класс щIыб лэжьыгъэхэмрэ ирагъэкIуэкIынущ, усэхэм къеджэнущ.
Махуэшхуэр гъэлъэпIэным спорт зэхьэзэхуэхэри иращIэкIынущ. Налшык къалэ дэт ипподромымДунейпсо, Къэбэрдей Адыгэ Хасэхэм я жэрдэмкIэ къызэрагъэпэщауэфокIадэм и 20-м шыгъажэшхуэ щекIуэкIынущ адыгэш, инджылыз-адыгэшхэр хэту. Апхуэдэу а махуэм ирихьэлIэу зэхэтынущ (КъБР-м спортымкIэ и министерствэм и нэIэм щIэтщ) самбэмкIэ, боксымкIэ, дзюдомкIэ спортсмен ныбжьыщIэхэм я зэхьэзэхуэхэр.
Адыгэхэм я дунейпсо махуэр гъэлъэпIэным теухуауэ Iуэхугъуэ нэхъыбэ зи пщэ къыдэхуахэм ящыщщ хъы-барегъащIэ IэнатIэхэр. Республикэм къыщыдэкI газетхэм, журналхэм, щIыпIэ телевиденэмрэ радиомрэ я журналистхэм ягъэхьэзыра тхыгъэхэмрэ нэтынхэмрэ къыдагъэкIын щIадзащ фокIадэ мазэр къызэрихьэ лъандэрэ. Къыхэгъэщыпхъэщ махуэшхуэр гъэлъэпIэным иращIэкI Iуэхугъуэ псори къанэ щымыIэу цIыхубэм я деж нэхьэсыныр журналистхэм я зэфIэкIым куэдкIэ зэрелъытар.
Джэрпэджэж игъуэтыну хунэсащ мы махуэхэм «лъэтеувэ» зыхуащIа документальнэ фильмыр. «Налшык» ОРТК-м щытраха (режиссёрыр Вэ- рокъуэ Владимирщ) фильмыр теу- хуащ Урыс пащтыхь Грозный Иванрэ абы щхьэгъусэ хуэхъуа Идар Гуащэнэ (Марие) Темрыкъуэ и пхъумрэ я гъащIэм и къекIуэкIыкIам.
Мыгувэу дунейм къытехьэнущ Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ, «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд игъэхьэзыра, «Черкесика» тхылъ къыдэкIыгъуэм хэту традзэ «А псори зыхужаIар адыгэхэрщ» зыфIаща тхылъыр. Хабзэ дахэ зэрыхъуам тету къыдэкIынущ зэкъуэш республикищым (КъБР-м, КъШР-м, Адыгейм) адыгэбзэкIэ щытрадзэ газетхэм я номер зэгуэтыр.
Адыгэхэм я дунейпсо махуэр гъэлъэпIэнымрэ Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 460-рэ зэрырикъумрэ иращIэкI Iуэхугъуэхэм хэту жэпуэгъуэм и 10-м Москва къалэ къыщызэIуахынущ КъБР-м и Лъэпкъ музейм щахъумэ хьэпшыпхэм я гъэлъэгъуэныгъэ. КъБР-м ЩэнхабзэмкIэ и министерствэмрэ КъБР-м и лIыкIуэу УФ-м и Президен-
тым и деж зэпымыууэ щыIэмрэ зэгъусэу къызэрагъэпэщ выставкэр щызэхэтынущ КъуэкIыпIэ гъуазджэмкIэ къэрал музейм.
Лъэпкъыр зэкъуэгъэувэным, абы зегъэужьынымрэ егъэфIэкIуэнымрэ хуэгъэпса, ди тхыдэр, анэдэлъхубзэр, лъэпкъ хабзэр, щэнхабзэр ящIэрэ а фIыгъуэхэм пщIэ хуащIу къытщIэ- хъуэ щIэблэр къэгъэтэджыным хуэунэтIа махуэшхуэм и щIыхькIэ ди республикэм и къалащхьэми муниципальнэ районхэми щекIуэкIыну зэIущIэхэм нэхъ пыухыкIауэ я гугъу пщIымэ, къыхэгъэщыпхъэщ дэнэ щIыпIи нэгузыужь программэхэр екIуу къызэрагъэлъэгъуэнум зэрызыщыхуагъэхьэзырыр.
Псалъэм папщIэ, Налшык къалэ округыр къапщтэмэ, «Победа» кинотеатрым и гупэ утыкум цIыхубэр зыхэт гуфIэгъуэ зэхыхьэ щекIуэкIынущ, самодеятельнэ уэрэджыIакIуэ, къэфакIуэ гупхэм зыкъыщагъэлъагъуэу. Махуэшхуэ концертхэр щатынущ Хасанья, Кенжэ къуажэхэм ЩэнхабзэмкIэ дэт унэхэм.
ФокIадэм и 20-м Бахъсэн къалэ и уэрам нэхъыщхьэм кърикIуэнущ адыгэ фащэкIэ зэщыхуэпыкIа бахъсэндэсхэр. Дыгулыбгъуей деж къыщежьэнурэ махуэшхуэ зэхыхьэр щекIуэкIыну къалэ утыкум нэс абыхэм якIэлъыкIуэнущ фащэ зыщыгъ шу-уей гупри. Гукъинэж хъуну гугъапIэ къует «Гъагъэ, ефIакIуэ, си Бахъсэн!» зыфIаща махуэшхуэ концертымрэ лъэпкъ IэщIагъэхэмрэ шхыныгъуэхэмрэ щагъэлъагъуэу унагъуэ лIа- къуэхэм я фестивалымрэ. Апхуэдэ зэхыхьэхэр щрагъэкIуэкIыну я мурадщ Бахъсэн районым хыхьэ къуажэхэу Зеикъуэ, Кыщпэк, Бахъсэненкэ (Къэсейхьэблэ), Куба, Ислъэмей, нэгъуэщIхэми.
Дзэлыкъуэ районым и щIыпIэ администрацэм и нэIэ щIэту махуэшхуэм и щIыхькIэ къызэрагъэпэщауэ а щIыналъэм щызэхэтынущ спорт лIэужьыгъуэ зэхуэмыдэхэмкIэ зэхьэзэхуэхэр, литературэ-макъамэ пшыхьхэр, сурэтхэмрэ тхылъхэмкIэ зэхэ-гъэува гъэлъэгъуэныгъэхэр, лъэпкъ тхыдэмрэ хабзэхэмрэ нэхъыфIу зы-щIэхэм я зэпеуэ, щIалэгъуалэ джэгу, нэгъуэщI нэгузыужь Iуэхугъуэхэри.
Зи гугъу тщIахэм зыкъыкIэрагъэхунукъым Тэрч, Аруан, Шэджэм, Лэскэн районхэми. Анзорей къуажэм сабийхэр гъуазджэм щыхуагъасэу дэт еджапIэм къыщызэIуахынущ цIыкIухэм я IэдакъэщIэкIхэмкIэ зэхагъэува гъэлъэгъуэныгъэ, урок зэIухахэм щытепсэлъыхьынущ адыгэ лъэпкъым къыхэкIа цIыху щэджащэхэм, библиотекэхэм къыщызэрагъэпэщынущ лъэпкъым къикIуа гъуэгуанэм уризыгъаплъэ экскурсхэр, усэ къеджэну, щIыналъэр яджыну зыфIэфIхэм я зэпеуэхэмрэ адыгэ пшыналъэм и пшыхьрэ. Аргудан къуажэм щыIэ «Бедик» стадионым деж фокIадэм и 20-м щекIуэкIынущ Лескэн районым хиубыдэ къуажэхэм IуэрыIуатэмрэ лъэпкъ IэщIагъэхэмкIэ я зэхьэзэхуэрэ Адыгэхэм я махуэм теухуа гуфIэгъуэ джэгурэ.
ФокIадэм и 20-м Прохладнэ райо-ным хыхьэ Къэрэгъэш, Алътуд, Псыншокъуэ къуажэхэм, ЩэнхабзэмкIэ дэт унэхэм махуэшхуэ концертхэр щекIуэкIынущ, ди лъахэм и тхыдэмрэ и беягъымрэ къэзыIуатэ сурэтхэмрэ тхылъхэмрэ я гъэлъэгъуэныгъэхэр къыщызэIуахынущ, адыгэхэм я лъэпкъ хабзэхэмрэ джэгукIэхэмрэ ятеухуа пшыхь Приближнэ станицэм щызэхэтынущ.
Тэрч районым и щIыпIэ админист- рацэм и нэIэ щIэту къызэрагъэпэ- щауэ а щIыналъэм хиубыдэ къуажэхэми щекIуэкIынущ Адыгэхэм я дунейпсо махуэм теухуа Iуэхугъуэхэр. Апхуэдэщ, псалъэм папщIэ, Курп Ипщэ къуажэм адыгэ къафэмкIэ щIалэгъуалэм я зэпеуэр, лъэпкъ фащэм и тхыдэм теухуа сурэт гъэлъэгъуэныгъэр, «Лъэпкъ хабзэхэмрэ иджырей гъащIэмрэ» зыфIаща зэIущIэр, нэгъуэщIхэри. Тэрч къалэ ЩэнхабзэмкIэ и унэм и гупэ утыкум фокIадэм и 20-м щызэхэтынущ «Адыгэ лъэпкъыр мэджэгу» махуэшхуэ зэхыхьэр.
Аруан районым щыIэ курыт еджапIэхэм я жэрдэмкIэ къызэрагъэпэщ адыгэхэм я лъэпкъ фащэм, макъа- мэ Iэмэпсымэхэм, къадэгъуэгуры-кIуа пасэрей хьэпшыпхэм я гъэлъэгъуэныгъэ ин. Ар фокIадэм и 18-м щегъэжьауэ и 23-м пщIондэ екIуэкIынущ. Нарткъалэ физкультурэмрэ узыншагъэр дэIыгъынымкIэ дэт унэм и гупэ утым фокIадэм и 20-м щызэхыхьэнущ «ГуфIэ, ефIакIуэ, адыгэ лъэпкъ!» зыфIаща махуэшхуэ концертыр. Апхуэдэу абдеж щагъэлъэгъуэнущ «Адыгэ унэ» зыфIащауэ лъэпкъ гъуазджэмрэ цIыхубэ творчествэмрэ къагъэщIа хьэпшыпхэм я выставкэ. ШколакIуэ нэхъыжьхэр атлетикэ псынщIэмкIэ щызэхьэзэ- хуэнущ «Химик» стадионым. Дызэ-рыт мазэр и кIэм нэсыху егъэджакIуэхэм я мурадщ лъэпкъ хабзэхэр, анэдэлъхубзэр, щэнхабзэр хъумэным теухуа дерсхэмрэ класс щIыб лэжьыгъэхэмрэ ирагъэкIуэкIыну.
«Адэжь щIыналъэу адыгэ лъахэ» фIащауэ адыгэ уэрэдыжьхэр жы- IэнымкIэ зэпеуэрэ театр щIыкIэм иту къызэрагъэпэща махуэшхуэ пшыхьрэ щекIуэкIынущ Шэджэм дэт ЩэнхабзэмкIэ унэм. КъищынэмыщIауэ, районым щыIэ библиотекэ псоми къыщызэIуахынущ Адыгэхэм я махуэм теухуа гъэлъэгъуэныгъэ, зэIущIэ зэмылIэужьыгъуэхэр. Лашынкъей къуажэм ЩэнхабзэмкIэ и унэм фокIадэм и 20-м щызэхэтынущ «Дэ дыадыгэщ, Кав-каз къуршхэм дрибынщ» зыфIаща гуфIэгъуэ зэхыхьэр. Апхуэдэу а махуэ дыдэм Щхьэлыкъуэ, Шэджэм ЕтIуанэ, Нартан къуажэхэм щекIуэкIынущ «Гъагъэ, си адэжь лъахэ» махуэшхуэ концертрэ адыгэ джэгурэ.
Адыгэхэм я дунейпсо махуэм пы-щIа Iуэхугъуэ псоми я къызэгъэпэщакIуэхэр щогугъ ди республикэм щыпсэухэм я дежкIэ ар махуэшхуэ гукъинэж, дэрэжэгъуэрэ гушхуэныгъэрэ къызыхахын Iуэхугъуэ щхьэпэ хъуну.
НыбэжьТаисэ.
