Сэральп Мадинэ: ХъуэпсапIэм узэрыхуэкIуэфынур
Къэбэрдей-Балъкъэрым и щэнхабзэ гъащIэм хэлъ- хьэныгъэ ин хуэзыщI бзылъхугъэ IэпэIэсэ Сэралъп Мади-нэ хэт зымыцIыхур?! Адыгэ фащэр ди щIэблэм фIыуэ езыгъэлъагъуу къезыгъэщтэжахэм ящыщу къэплъытэ хъунущ Мадинэ. Сэралъпыр къыщалъхуар Тэрч куейм хыхьэ Дей къуажэращ. Езым зэрыжиIэмкIэ, сыт щыгъуи дэну фIэфIу щытащ, и адэ-анэми хъыджэбзым ар къыщыпамыубыдым, япэщIыкIэ Ставрополь дэт технологическэ техникумым щыгъыным и художественнэ моделированэмкIэ и къудамэр, Герценым и цIэр зэрихьэу Санкт-Петербург дэт университетым психологиемкIэ и къудамэр иужькIэ къиухащ. Абы и щыгъын зыкъизыххэр щIэлъу 2002 гъэм пэш екIу къызэIуихауэ щытащ. Уеблэмэ ар зэман гуэркIэ ядэлэжьащ Санкт-Петербург дэт тыкуэнхэу зи хьэпшыпхэр зыгъэлъапIэхэм.
Сэралъпым и гъэлъэгъуэныгъэ щхьэхуэхэр щIыпIэ зыбжанэм ехъулIэныгъэ иIэу щрагъэкIуэкIащ. Рим, Москва, Истамбыл къалэхэм я выставочнэ пэшхэм щыплъагъунущ абы и бостейхэр. Мадинэ «хъэтI» щхьэхуэ зиIэ дэрбзэрщ икIи и фащэ екIухэм ди къэралым и мызакъуэу, хамэ щIыпIэхэми щIэупщIэ ин щаIэщ. Уеблэмэ, унагъуэ щихьэкIэ абы и фащэхэм хуэдэ щызытIэгъэну щIэмыхъуэпс адыгэ пщащэ къэгъуэтыгъуейщ.
А псом къищынэмыщIауэ, Мадинэ псапащIэ Iуэхуми хуэжыджэрщ. Аращ зи жэрдэмыр илъэс къэс сабийхэм папщIэ ирагъэкIуэкI «Мир в ладошке» псапащIэ Iуэхур. Илъэсиблым щIигъуауэ абы къызэрегъэпэщ дизайнер ныбжьыщIэхэм я хэгъэгу зэпеуи. А и лэжьыгъэ иным и фIыгъэщ «Персона года», «Женщина года», «За верность традициям» цIэ лъапIэхэр къыщIыхуагъэфэщар.
И Iуэху еплъыкIэхэм защыдгъэгъуазэмэ ди гуапэу, Сэралъп Мадинэ ди хьэщIэщым къедгъэблэгъащ.
— Уи цIэр жыжьэ зыгъэIуа IэщIагъэр сыт уи дежкIэ?
— Илъэс 25-рэ хъуауэ си IэщIагъэм сролажьэ, абы сропсэу. Арыншэу си гъащIэр си нэгу къысхущIэгъэхьэркъым. Шэч хэмылъу, сэ схуэдэу куэдым я насып къихьыркъым я псэм фIэфI IэщIагъэ къыхахыну.
— СызэрыщыгъуазэмкIэ, уэ илъэс 16-м уиту арат уи щыгъынхэм я япэ гъэлъэгъуэныгъэ Ялтэ щызэхэта щIалэгъуалэ зыгъэпсэхупIэм утыку къыщыщипхьам щыгъуэ. Иджыпсту бды щыгъынхэмрэ а зэманым бгъэхьэзырахэмрэ сыт хуэдэ зэщхьэщыкIыныгъэ яIэ?
— Шэч хэмылъу, шурэ лъэсрэ я зэхуакущ. Абы щыгъуэ щыгъынхэр гъуэтыгъуейт, цIыхухэм щатIагъэр зэфэзэщу зэщхь защIэ-ти, си зэфIэкIыр къыщызгъэлъэгъуэн, гупсысэм зыщезгъэубгъун утыку сиIэт. Ар си дежкIи лъэбакъуэфIт. УщищIалэгъуэм деж нэхъыбэу гу зылъыптэри бгъэ-лъэгъуэну узыхущIэкъури и щIыIум щыIэ дахагъэрщ, иужькIэщ мыхьэнэр зэрынэхъапэр къыщыбгурыIуэр. ИджыкIэ сэ щыгъыным и философиеращ нэхъ сыдэзыхьэхыр, модэр зэрыс- фIэмыгъэщIэгъуэнрэ куэд щIащ. Абы щыгъуэ сфIэхьэлэмэтыр модэмрэ махуэ къэс щатIэгъэнымрэт.
— Модэр IэщIыб пщIыуэ лъэпкъ фащэхэр дыным дауэ ухуэ- кIуа?
— СыкъызыхэкIа лъэпкъым хузиIэ лъагъуныгъэм сыхуишагъэнщ, армыхъумэ, сэ абы зыми сришэлIакъым, фащэ дын щыщIэздзам абы мылъку кърипхуэлэжьыххэнутэкъым. Мы дунейм дахагъэ куэд тетщ, ауэ а псоми ящыщу уи дежкIэ нэхъ лъапIэри нэхъ гъунэгъури укъызыхэкIа лъэпкъым ейрщ. Къапщтэмэ, цIыху къэс дыдейуэ къэтлъытэ хъунури лъэпкъым къыдбгъэдилъхьаращ. Фащэ дын щыщIэздза лъэхъэнэм ар цIыхухэм зыщатIэгъэну зэрапэсыххэртэкъым. Ауэ сэ зэи шэч къытесхьакъым ар лъэпкъым къызэрищтэжынум. Мыхьэнэ естыр-
тэкъым ар Iумпэм зыщIхэм къызат чэнджэщхэм икIи сэ зыхуэзгъэувыжа мурадым сыхуэкIуащ.
— Адыгэ фащэ ящыгъыу унагъуэ ихьэ хъыджэбзхэр кIуэ пэтми нэхъыбэ зэрыхъум ущымыгуфIыкIын плъэкIыркъым. Ар зи фIыгъэр лъэпкъ фащэхэр дахэу яд зэрыхъуара хьэмэрэ лъэпкъ гупсысэр къэушыжу ара?
— Къулейхэмрэ дахэхэмрэ зыщатIагъэращ модэм и лъабжьэ хъужри. Ар дунейпсо хабзэщ. Фащэм и Iуэхури аращ зэрыхъуар. ЩэкIыфIым къыхэщIыкIа фащэ дахэр куэд зыдэплъей цIыху цIэрыIуэхэмрэ къулейхэм-рэ зэрызыщатIагъэу, цIыху къызэрыгуэкIхэри абы ехъуэпсащ. ИтIанэ СССР-р щыкъутэжа лъэхъэнэм цIыхухэр зыщIэгупсысыжыну Iэмал яIащ. «Сыхэт сэ?» — упщIэр и гущIыIум къыщыкIуэм, жылагъуэм лъэпкъымкIэ зыкъагъэзэжащ. ЦIыхухъури цIыхубзри игъэдахэу ди фащэм хуэ-дэ нэгъуэщI зы лъэпкъми яIэкъым. Лъэпкъым и хьэлыр, зыIыгъыкIэр, и псэукIэр къызытещ фащэм щIагъыбзэшхуэ щIэлъщ. А фIыгъуэр хъумэныр ди къа- лэн пэрытхэм ящыщщ. ХьэгъуэлIыгъуэ фащэхэр европей щIы-кIэу щIащи, абыхэм лъэпкъ фащэм и щытыкIэр мащIэу щыхъуэжащ. Сэ нобэкIэ къалэну зыхуэзгъэувыжыр а зэхъуэкIыныгъэ мащIэхэр ди фащэм зэ- ран хуэмыхъуу дэтхэнэри щхьэхуэу дунейм тезгъэтынырщ.
— ЦIыхур угъурлымэ, и бостейр дыгъуафIэ хъууэ къалъытэу щытащ дэрбзэрхэм пасэм. Уэ апхуэдэ нэщэнэ гуэрхэр иIэ? ИтIанэ, бостейр зыхуэбдым и хьэлым, и дуней тетыкIэм елъытауэ абы зэхъуэкIыныгъэ щыхэплъхьэ къэхъуа?
— ЦIыхум и щытыкIэмрэ и теплъэмрэ зэкIуу щытын хуейщ, а тIур щызэтемыхуэм деж занщIэу гу лъыботэ. Зы гъэщIэгъуэн вжесIэнщ. Апхуэдиз адыгэ фащэ зыд сэ фащэ къызэкIуркъым. Сэ гурэ псэкIэ хуитыныгъэр зыфIэфI цIыхухэм сащыщщи, си пкъыр зэрыхуейуэ зыщIыну хэт бос- тейм сизагъэркъым. Сыт хуэди- зу хабзэ зезмыхьэми, лъэпкъыр фIыуэ слъагъуми, а фащэм сызэрикъузыр схуэшэчыркъым, апхуэдизкIэ а псэ хуитыныгъэр сфIэфIщи, уеблэмэ лэжьыгъитI зэхуэдэу сщIын хуей хъумэ, сытозашэ. Псалъэм папщIэ, накъыгъэм и 21-м фащэ зыщыгъ щIалэгъуалэм сахоплъэри, уи адэжьхэм ящыщ гуэр къэтэджыжауэ къыпщагъэхъуу, ар зэкIупсхэри яхэтщ, я зыIыгъыкIэкIи щытыкIэкIи абы хуэфащэу. Ауэ фащэ щызытIэгъагъащIэри уолъагъу. Мис апхуэдэу цIыхуми и теплъэм, и гупсысэм елъытауэ фащэр яхузод.
— Ди республикэми Санкт-Петербург дэт Этнографие музейми ехъулIэныгъэ инхэр ущиIэу уи IэдакъэщIэкIхэм я гъэлъэгъуэныгъэ къызэрыщызэбгъэпэщар куэдым ящIэж. ДяпэкIи апхуэдэ Iуэху дахэкIэ дыбгъэгуфIэну уи мурад?
— Ди дежкIэ нэхъыщхьэр гъэлъэгъуэныгъэ нэхъыбэ тщIынракъым, ахэр зыхуей хуэдгъэзэнырщ. Дэ щIыпIэ куэдым выставкэ щытщIыну драгъэблагъэ, ауэ гъэлъэгъуэныгъипщI пщIы нэхърэ гупсысэкIэ гъэнщIауэ зы къызэбгъэпэщмэ нэхъыфIщ. Си мурадхэм са- тепсэлъыхьын, гъащIэм и пэ силъадэу сыпсэлъэн сфIэфIкъым.
— Арт-центрым и лэжьыгъэм укIэлъыплъмэ, абы щрагъэкIуэкI дауэдапщэхэм уеплъмэ, ар лъэпкъ зэхуэсыпIэу, лъэпкъым и унэу къэплъытэ хъу-нущ. Ар къыщызэIуфхам апхуэдэ мурадт абы хувиIар?
— Илъэс куэд щIауэ а Iуэхум сыщIэхъуэпсырт, си зэфIэкIыр щымащIэм щыгъуи си хъуэпсапIэт мыпхуэдэ унэ сщIыну. Сэ къызэIузмыхами, нэгъуэщI зы- гуэрым ищIыну къыщIэкIынт ар, лъэпкъым диIэну Тхьэм иухати. А зэфIэкIыр ди Щхьэ- щыгу итым сэ къызэрысхуигъэ- фэщам папщIэ фIыщIэ хузощI.
Зыри зымыщIэхэм псори тын-шу къехъулIэу къащохъу. Хъыджэбзхэм зыкъысхуагъазэу «Сэри уэ пхуэдэу сыдэну сыхуейщ», — щыжаIэкIэ, къызгурыIуэркъым. Ухуей къудейкIэ зыри къохъулIэ-
нукъым, уи хъуэпсапIэм гугъуехькIэщ узэрыхуэкIуэфынур. Илъэс 25-рэ хъуауэ сыхэтщ дэрбзэр Iуэхуми, иджыри къыздэсым фащэм щIэупщIэ иIакъым, имыIа щхьэкIэ фIыуэ слъагъу Iуэхури къэзгъэнакъым, нэхъыбэ къызэрысщIэным яужь ситащ армы- хъумэ.
— Мадинэ, си Iуэху еплъыкIэр куэдым къыздаIыгъыну си гугъэщ. Ди цIыхухэм фащэр фIыуэ зэралъэгъуар куэдкIэ уи фIыщIэу къызолъытэ. Уэ уемызэшу, зым нэхърэ адрейр нэхъ дахэжу лъэпкъ фащэхэр илъэс куэдкIэ утыку къипхьащ, абы адыгэ цIыхур зэригъэдахэр наIуэ пщIыуэ.
— Тхьэм уигъэпсэу! Фащэм и пасэрей дыкIэм хуэдэу псори зэрызмыщIым щхьэкIэ сызыгъэкъуаншэхэри щыIэщ. Ауэ апхуэ- дэ фащэ куэду щыIэкIэ абы и пщIэр нэхъ лъагэнукъым. Зэманым къезэгъ зэхъуэкIыныгъэхэр зыхэлъ фащэращ иджыпсту щIэупщIэ зиIэр.
— Дэрбзэру еджэну хуейхэм сыт хуэдэ чэнджэщ ептынт?
— Нэхъыбэрэ еджэну. Иджырейхэм ящIэр зэрымащIэм и мызакъуэу, а ящIэ мащIэмкIи арэзыуэ зэрыпсэурщ я мыгъуагъэр. Нобэр къыздэсым соджэри, си щIэныгъэр сфIэмащIэщ. Апхуэдэхэм псом япэу ящIэн хуейщ дэрбзэр Iуэхум гугъуехьышхуэ зэрыпылъыр, ар щIэныгъэкIэ щIэмыгъэбыдамэ, жаIэр пщIэуэ упсэунуращ.
— Уи хъыджэбзитIри балигъ ныбжьым ноблагъэ. Абыхэм дэрбзэр IэщIагъэр къыхэзыхын яхэт?
— ТIуми яхэлъщ апхуэдэ зэ-фIэкI. Нэхъыжьыр графикэм нэхъыбэу дихьэхми, нэхъыщIэм дэныр зыхилъхьэ щыIэкъым. НэхъыщIэм а Iуэхур апхуэдиз- кIэ фIэгъэщIэгъуэнщи, си деж зыщигъэсэн имыдэу, гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуэм щыгъын щад фабрикэм уври щылэжьащ. Пщэдджыжьым сыхьэтиблым щегъэжьауэ пщыхьэщхьэ хъуху щыгъын зэрадым, щэкIхэр къызэрыхахым кIэлъыплъу щыIащ. Пэжым ухуеймэ, сэ а Iуэхугъуэм хуабжьу сыщогуфIыкI, лэжьыгъэр зищIысыр зыщIэм, абы дихьэхам Iеягъэ игу къэкIынукъым.
Епсэлъар Щомахуэ Залинэщ.
