
Сэ уэ фIыуэ узолъагъу, уэри фIыуэ сыкъэлъагъу
Зыгуэрым емыгуэкIуэфын хуэдизу нэджэIуджэ цIыхуи,
хуэфэщэн щIэджыкIакIуэ имыгъуэтыжын
хуэдизу купщIэншэ тхыгъи щыIэкъым.
Чехов Антон
ЦIыхухэр мамыру, зым адрейм щIыдэплъеин щхьэусыгъуэ игъуэту зэдэпсэун папщIэ, Iэмэпсымэ зыбжанэ щыIэщ. Абыхэм языхэзщ бзэр. Къэралыгъуэ Iуэхуи, тхыдэ гукъеуи, утыку зэпеуи Iуэхум къыхэмыхьэу, бзэр бзэ къудейуэ, цIыхум зэрызихъумэж, и зэхэщIыкIым зэрызригъэужь Iэмал къабзэу къапщтэмэ, ар зыхуей хуэзауэ къыумыгъэщхьэпэныр, ар зэбгъэхъулIэным уемылIэлIэныр щыуагъэу, уеблэмэ щхьэемыгугъуныгъэу къалъытэ. «ПсэлъэкIэмыщIэ, псалъэшхуэжыIэ» хуэдэ гъэсэныгъэ нэмыщIысам и нэщэнэу бзэм узыщрихьэлIэ жыIэгъуэхэми цIыхур адыгэбзэ да-хэм иригъэхъуапсэу, абы хуэшэрыуэ зищIыным тригъэгушхуэу щытщ.
Хъыбар зэIэпыхыпIэ IэмалыщIэхэм уэру зэрызаубгъурэ, бзэм и мыхьэнэр нэхъ иныж хъуащ, псом хуэмыдэу тхыбзэм ейр. Сыту жыпIэмэ, иджы къалэмыр, е абы и пIэ къиува компьютер-телефон хьэрфылъэхэр зи мыIэпэгъу гъуэтыгъуейщ.
ЦIыхум бзэ нэхъыбэ хуэгъэшэрыуэху, лэжьыгъэми щIэныгъэми, гъащIэми дунейми нэхъ тыншу зэрыхэгъуэзэфынур гурыIуэгъуэщ. Урысыбзэр щыкъэралыбзэ пажэ хэгъэгу дыщыщыпсэукIэ, жыжьэуи гъунэгъууи димыбзэгъу щIыналъэхэм дыкъыщаухъуреихькIэ, шэч хэлъкъым бзэ лей зэрыщымыIэм, пхузэгъащIэм хуэдиз зэбгъэщIэнри зэрынэхъыфIым. ИтIани, ерыскъы шыугъэр шыгъум зэрызэримыгъэзэхуэжым ещхьу, мыIэмалыншэу хамэбзэхэмкIэ щедгъэлей щыIэщ, адыгэбзэм тхутешэжамэ, дызэлIалIэ псори нэхъ тыншу къыдэхъулIэну.
Адыгэм и гурылъ къэIуэтэкIэр здынэсаишхуэ щыIэкъым жытIэмэ, къытхуадэнкъым. Ауэ дэр-дэру зыдвгъэумысыжи, пхъашафэ зытедгъэуэну щхьэ нэхъ тфIэтынш, щабафэ зытедгъэуэн нэхърэ? ДевгъэдаIуэт ди уэрэдхэм, девгъаджэт ди усэхэм. КIуэдыжынкIэ дызыхуэмыгузавэу диIэ щэнхабзэ къудамэ закъуэр — лъагъуныгъэ уэрэдхэр — щапхъэу къэтщтэнщи, зэхэзыхым дыщымысхьу щедгъэлейм дежи, дгъэлъапIэ цIыхур зэрыдгъэщIэращIэ псалъэхэм гум нэмысу къагъэзэж. Сызэджэм «уэ» цIэпапщIэр зэрыхэт къудейм щхьэкIэ, гухэлъ усэ фIэсщын хуеймэ, сыт абы химыубыдэжыр? Бысымым и жагъуэ имыщIын щхьэкIэ, Iэнэм къыхутрагъэувэ псори щхьэхуимыту езыкъух хьэщIэм ещхьщ нобэрей щIэджыкIакIуэр.
Бзылъхугъэ усэхэр нэхъыбэщ, зэ IуплъэгъуэкIэ. Ауэ ахэр бзылъхугъэ зыхэщIэкIэ къэзыIуатэ тхыгъэу щыщытыр закъуэтIакъуэххэрэщ. «Мыбы «уэ» гуэр и нэгум щIэтщ», — аращ уигу къагъэкIыр — Мэлбахъуэ Тимборэ и псалъэ шэрыуэкIэ жыпIэмэ — сатыркIэ зэрызэпыудам фIэкIа усэ нэщэнэ зыдумылъагъу а къебжэкIхэм. «Лъагъуныгъэ усэ фIэкIа схуэтхыркъым», — жызыIэ яхэтщ абыхэм. Хъарзынэщ, сыт гур зыIэт, цIыхур цIыху зыщIыж гухэлъ къабзэм усэ тебухуэ щIэмыхъунур? Ауэ зытхам жиIэр еджэм и фIэщ щIэмыхъур сыт?
«Адыгэхэм шыIэныгъэ яхэлъщи аращ апхуэдэу щIыщытыр», — жыпIэнщ. Усэм зышыIи зумышыIи жиIэркъым. ЖыпIэну къезэгъымрэ жумыIэу мыхъунумрэ я зэпэшачэщи, «хэди къыхэх» жиIэ къудейщ. «Дэнэ уэрэд къыздисхынур, ар уэ зэрыптеухуар зыми къыгурымыIуэн хуэдэу?», — фщIэжрэ уэрэджыIакIуэ гуэрым жиIэу щыта едзыгъуэр? «Уэ» е «ар» гуэр сатырхэм къызэрыхэзырыхьым цIыхум щабафэ, гу махафэ къытригъэуэн хуей хуэдэу щытщ, ауэ дэ дыбзаджэIуэщи, а усэхэм нэхъыбэм къытхуиджыкIыр зыщ: усакIуэм щIэупщIэ зэриIэр егъэIу.
Iуэхур зылъэхъапэр сыт жыпIэмэ, адыгэбзэкIэ дунейм къытехьэ IэдакъэщIэкIхэр кIуэ пэтми нэхъ мащIэ зэрыхъум и щхьэусыгъуэкIэ, ар езыгъэфIэкIуэн хуей псалъэмакъыр къызэрыпхуэмыIэтыххэрщ. Зи гугъу тщIыр «смс»-хэмрэ «комментарий»-хэмрэ къыхэтэджыкIа «адыгэ урысыбзэкIэ» утыку къихьэ сатырхэрщ. Абыхэм ди Iуэху яхэмылъыххэу къэтлъытэнут, а хамэбзэ къебэ-небэмкIэ Хьэбалэ къыIурыбла тхыгъэхэр пщэдей хуэдэм адыгэбзэкIэ зэддзэкIыжурэ, «адыгэм итхащ» жытIэу дащытхъун къалэныр къыдэбгъэрыкIуэ зэпыту щымытамэ. ХамэбзэкIэ дунейм къытехьа тхыгъэ нэхъыфI дыдэри адыгэ литературэм щыщкъым, урысыбзэкIэ, тыркубзэкIэ, нэмыцэбзэкIэ, къинэмыщIыбзэкIэ фIэкIа мытхэ усакIуэм «адыгэ усакIуэ» фIэщыныр захуагъэкъым — аращ махуэ къэс къытедгъазэурэ жыдмыIэу мыхъур.
«Ярэби, мыр тхылъ дапщэ еджауэ пIэрэ, «тхылъ стхащ» жиIэу утыку къихьэн и пэкIэ?» — жыпIэу уегупсысыну ухунэсыркъым. Пщэдей хуэдэм нэгъуэщI зыгуэр къыкъуокIри, а уигу иримыхьар чэнджэщэгъуу къыуегъэщтэж. Умыдзыхэ, уи сурэтыр зытегъэуа усэ лъабжьэм зыми къыкIэщIитхэнукъым: «Уи урысыбзэм урыс грамматикэм ипкъ иткIэ щыуагъэшхуэхэр къыхохуэ, мы усэми фIыуэ елэжьын хуейщ», — жиIэу.
Нэхъ гъащIэшхуэ къызэзынэкIа литературэхэм узэрыдахьэхын Iэмал нэхъыбэ яIэщ. Псалъэм папщIэ, а бзэмкIэ цIыху нэхъыбэ зэрыпсалъэр. Ауэ ипэжыпIэкIэ усакIуэр усакIуэ зыщIыр бзэм и закъуэкъым — жиIэн зэриIэмрэ ар зэхэзых зэрыщыIэмрэщ. ТIум языр — бзэмрэ абы мафIэгу чырэу кIэрыщIа литературэмрэ — чэммэ, мис, нобэ къытщыщIыр къащощI.
БзитIыр зэдэтхь къудей мыхъуу, щызэхуэдгъэдэфын гъащIэ дыхэпсэукIыу щытамэ, мы Iуэхум хэкIыпIэ гуэр къыхукъуэкIынкIи хъунт. Ауэ илъэсищэрэ щэ ныкъуэм щIигъукIэ урысыбзэкIэ дунейм къытехьа адыгэ IэдакъэщIэкIхэм ятепщIыхьмэ, гу лъумытапIэ иIэкъым ахэр урысыбзэ зэзыгъащIэхэм е адыгэбзэ зымыщIэхэм нэхъ къахуэщхьэпэ литературэу зэрыщытым. Шэч хэлъкъым ахэр хэкум епха гурыщIэхэм, тхыдэм хэухуэна напэкIуэцI гъэщIэгъуэнхэм зэралъэIэсми, ауэ дэ дызылъыхъуэу къытхуэмыгъуэтыр лъэпкъыр лъэпкъ зыщIыж анэдэлъхубзэм псынэ къыщIэжыпIэ хуэхъу тхыгъэ нэгъэсахэрщ.
Мы зи гугъу тщIы утыкум къихутэхэр «угубзыгъэмэ, уемыджэми хъуну» къызыфIэщI гупщ, зэхэгъэж зымыщI «лъэпкъ Iуэхум» жыджэракIуэ ищIауэ. Пэжщ, тхылъ нэхъыбэ еджа псори Iущкъым. Еджа гунэфи емыджа гу нэхуи куэд дыдэу щыIэщ. Ауэ дызытепсэлъыхьыр щыIэщIагъэкIэ, кърикIуэр псоми къытлъэIэсу щыщыткIэ, мыпхуэдэ IэдакъэщIэкIхэм лъэпкъым дыхьэшхэныфэ къызэрытрагъауэм гу лъыдмытэну дыхуиткъым.
Иджы а «лъэпкъ Iуэху» жыхуаIэм дыхэIэбэнщ. Нэхъ Iузэу къэтщтэнщи — адыгэ Iуэхум и «урысыбзэ къудамэм».
ЖытIэр пэжу къагурыIуэну дыхуейт: дэри ди гуапэ мыхъуу щыткъым бзэ зэмылIэужьыгъуэхэм махуэ къэс нэхъ уэру адыгэ тхыдэм зэрызыщиубгъур, ди блэкIам лъэпкъ нэхъыбэ щыгъуазэ зэрыхъур. Ауэ зи жьауэ дыщIэт жыгым и лъабжьэр гъужмэ, щIэныгъэлI, тхакIуэ, усакIуэ нэс димыIэжмэ, дыкъэзыухъуреихь бзэмкIэ лажьэ ди щхьэхэмрэ анэдэлъхубзэкIэ дунейр зыхэзыщIэ дигухэмрэ дауэ зэтеувэжа зэрыхъунур?!
Адыгэхэр урысыбзэкIэ зыгъэунэ цIыху жанхэр щыплъагъум деж, блэкIа лъэхъэнэр зыхуэерыщу щыта «дэ тщымыщыр — бийщ» Iуэху зехьэкIэр уи нэгу къыщIоувэж. ГъэщIэгъуэныр адыгэбзэншэу адыгагъэм хуэпабгъэ къудамэщIэ псори зэрызэщхьыркъабзэрщ: чыристаныгъэм дихьэхауэ уэрамыщхьэм «къыщыдэщакIуэ» ди лъэпкъэгъухэри; лIэщIыгъуэкIэрэ муслъымэныбзэу къекIуэкIа адыгэбзэр къагъэнауэ, КъурIэнымрэ хьэдисхэмрэ урысыбзэкIэ гуэусыхь ди динэгъухэри; адыгэ хабзэм фIэщхъуныгъэ къыхащIыкIыным гугъэ хэзымыхыж «адыгэ дыдэхэри». Псори зэщхьщ… анэдэлъхубзэм фIыкIэ зэрыщымыгугъымкIэ. ЗэрызэщхьэщыкIыр я нэр зымыгъаплъэ щхьэусыгъуэмрэ я урысыбзэм зызыкIэрищIэ «терминхэмрэщ».
Зи гугъу тщIы хэкупсэм а зыхэпщIа насып къудамэм сыт хуэдэ гупсэхугъуэ лIэужьыгъуэ щигъуэтыр жыпIэмэ, ари ищхьэкIэ зи гугъу щытщIа усэ тхыкIэм ещхьыркъабзэщ: цIыхухэм закъыхигъэщыну хуитыныгъэ къелъыхъуэ. А адыгэбзэм зэи къыпхуимыдэнур! АнэдэлъхубзэкIэ зепхьэ сыт хуэдэ хабзэми къыпфIыщIигъэщынур!
Дунейм зыужьыныгъэ гъуэгуу щызекIуэр зы закъуэщ: зыщIэм ищIэр зымыщIэм жреIэ, нэгъуэщIу жыпIэмэ, нэхъыжьым — нэхъыщIэм. Нэхъ псынщIэу зылъэIэс Iэмалым зэрепхъуар я щхьэусыгъуэу, а зи гугъу тщIы лъэныкъуэ псоми гу къабзэкIэ, плъапIэ лъагэкIэ хэпщIа зэрыщыIэри гурыIуэгъуэщ. Ауэ псоми къэтлъыхъуэр зыуэ, абы ухуэзышэ гъуэгухэм я нэхъ кIэщIыр ди лъэпкъыбзэм хэпщIауэ хэт Iущыгъэрауэ щыщыткIэ, уэ пхуэдэм хамэбзэкIэ цIэ гуэр фIэпщу, гъащIэм къыщыплъыс зэман тIэкIур абы пэщIэтыным тебухуэн щхьэ хуей?! Жэуапыр зыщ: адыгэхэм я гъащIэ псор зытрагъэкIуадэ «цIыхум хэгъуэщэн» къалэныр, цIыху- бэ гъащIэм уи увыпIэ къыщыб- гъуэтыжыныр Iуэху тыншкъыми аращ.
Псалъэм и кIэщIращи, адыгагъэр иджыпсту «моднэ» хъужащ. Ардыдэр адыгэбзэм тхуещIамэ — дехъулIат, сыту жыпIэмэ, адыгэ хабзэр урысыбзэкIэ зыхэслъхьэнщ жыхуэпIэ плъапIэр щхьэгъэпцIэжщ: тэджыкIэ-тIысыкIэм зыпхуегъэсэнущ, ауэ лъэпкъышым нэгъунэ гукъэкI хэзылъхьэфа адыгэбзэм и гъэсэныгъэ курыхыр пIэщIэкIынущ. Ди бзэмрэ ди хабзэмрэ хамэбзэкIэ дытегузэвыхькIи, дуней псом адыгэ фащэ щыттIагъэкIи адыгащхьэ къытфIэкIэжынукъым, а щхьэр гум езыпх къуэпсым — анэдэлъхубзэм — къару щIэмылъмэ.
Нобэ дызытегушхуэ лIыгъэм гъуэгу езытар дыгъуасэ зыгуэрым и псэм и IэфIыр, и бзэм и къарур, и хэкум хуихъумэ хъуэпсапIэхэр езыр зыхэпсэукI зэманымрэ щIыпIэм- рэ зэрыригъэзэгъыфаращ, щхьэл игъэлэжьами, жэм къишами, ва-къэ идыжами. Ахэр хьэзыру щыIэу, дунеищIэ къыщIызэIупхыни революцэ къыщIэбгъэхъеини щыIэкъым — щыIэр егъэфIэкIуэн хуейуэ аращ.
Шаляпиныр Залымхъан зэрыхуэзар
Ди газетым нэхъ пасэу тетыгъащ шэшэн абрэдж Кушмэзокъуэ Залымхъан теухуа хъыбар убгъуа. Кавказ цIыхубэм игъэфIа щIалэ хахуэм и цIэр нобэ дигу къэдгъэкIыжыну щхьэусыгъуэ къыдет Урысейм щыцIэрыIуэ оперэ уэрэджыIакIуэ Шаляпин Фёдор къызэралъхурэ илъэси 145-рэ зэрырикъум.
Кушмэзокъуэ Залымхъан Хъыбарыр «зэрамыIуэтэжа щIыкIэ къэнэжакъым» жыхуаIэм хуэдэщ. Ауэ ар икIи абы гулъытэ зэрыхуэфащэм и нэщэнэщ. Сыту жыпIэмэ, жыжьэрэ гъунэгъуу зэбгъэдэмыхьэ дунеитIым — оперэмрэ лей зезыхьэхэм ебэнынымрэ — къыхэкIа Шаляпинымрэ За-
лымхъанрэ зым адрейм и хьэтыр зэрилъэгъуар тхыдэм къыхэнащ. Псэ зыIутым псалъэмрэ макъымрэ я къарур зыхимыщIапIэ зэримыIэр, гущIэгъуэншэрэ цIыхуукIыу ягъэIуа абрэджым лажьэ зимыIэм лей ирихыу зэрыщымытам щыхьэт хуохъу а хъыбарыр. Езы уэрэджыIакIуэми къызэрымыкIуэ IэзагъкIэ Тхьэр къыщIыхуэупсам щхьэусыгъуэ зэриIар наIуэ къищIащ абы фIыкIэ игу къинэжа цIыхум дилъэгъуар зэримыбзыщIар.
Залымхъан и щхьэ уасэу сом 5000, иужькIэ 18000 ягъэуват. Езыми, а хъыбарыр зэхихауэ, зыукIыну зи пщэ дэлъ Вербицкэм и зауэлI гупыр игъэхъуу, Тифлис кIуэ гъуэгум тетт, Дарьял къуэм пэгъунэгъуу. Залымхъан Вербицкэм щIещакIуэр и псэм тешыныхьу аратэкъым, атIэ, абрэджыр къилъыхъуэ зищIу, абы лажьэ зимыIэ цIыху гуп шэшэн бэзэрым зэрытриукIыхьарт. Залымхъан тхьэ иIуат Вербицкэм хурикъужынуи, «Бенц» и цIэу къежьа машинэщIэ цIыхуий зэрыхуэр гъуэгум кърижэу къыщилъэгъуам, и бийр къызэрыIэрыхьам шэч къытрихьатэкъым. Абы хъыбар къыхуахьат Вербицкэм апхуэдэ машинэм итIысхьэну билет къызэрищэхуамкIэ.
Шаляпин Федор Машинэр къагъэувыIащ. Абы зи псэ IукIа бзылъхугъищрэ цIыхухъуитхурэ ису къыщIэкIащ. Залымхъан Вербицкэр ицIыхуртэкъым. Арати, щIалэхэр зырызу кърашурэ абрэджым и пащхьэм кърагъэуващ. Зыр чыристан духьэшыуэ къыщIэкIащ: абы и бохъшэри, и дыжьын жорри, и дыщэ сыхьэтри Залымхъан хуишия щхьэкIэ, модрейм Iихын идакъым. Шыгухумрэ куржы-сондэджэрымри иутIыпщыжащ. Адрейр фокус зыгъэлъагъуэ франджы щIалэти, абрэджхэм я жыпхэм джэдыкIэ зырыз кърихащ, жи. Ари яутIыпщыжащ. Ещанэр илъэс 40 зи ныбжьын лIы къекIут, и нэкIу хъурейр зэщIэупсарэ нащхъуэу. Абы шляпэ щхьэрыгът, туфлъэ фIыцIэрэ кIэстум зэфIэтрэ щыгът. И плащ хужьыр и Iэм едзэкIат, Iэ ижьым IэщIэлъ жьауэр баш хуэдэ къигъэсэбэпырт. ЛIым Залымхъан щхьэщэ хуищIащ.
— Сэ си цIэм зыри къыбжиIэнукъым, — жриIащ абы зыкъригъэцIыхуну унафэ къыхуэзыщIа Залымхъаным, — си паспортыр машинэм илъщ. Си цIэр Шаляпин Фёдорщ, сыартистщ икIи сыуэрэджыIакIуэщ.
АдэкIэ хъыбарыр зэрыжаIэжым зэтехуэу къыхэщхэр мыращ. Залымхъан, Шаляпиным жиIэр и фIэщ мыхъуу, и хьэпшыпхэр къыщыIихым, модрейм: «СопIащIэ, Тифлис къэзгъэгугъахэр къыщызожьэ», — къыжриIащ. «НтIэ, зы уэрэд къыджеIэ», — хегъэзыхь ар къэпцIэнкIэ шынэ Залымхъан. Ар щызэхихым, Шаляпиным урысыбзэкIэ «Къасболэт щэджащэ» шэшэн уэрэдыр къыхидзащ.
ЗэраIуэтэжымкIэ, Залымхъан уэрэдым апхуэдизкIэ итхьэкъуати, Шаляпиным къытрихар иритыжам и мызакъуэу, и къамэри тыгъэ хуищIат.
«Си нэпсыр зэрысхуэмыубыдар умыIуэтэж», — елъэIуат жаIэ Залымхъан Шаляпинми, уэрэджыIакIуэр и псалъэм епцIыжакъым, хъыбарыр щыжиIэжар абрэджыр яукIа нэужьщ. ТIури дунейм ехыжащ, хъыбар дахэр къэнащ.
Уегупсысыну щхьэпэщ Кушмэзокъуэ Залымхъан адыгэ унэцIэ (Гушмазукаев) щIызэрихьэми. Ар щыщщ адыгэхэм къатепщIыкIа «Харачой» шэшэн тейпым. «Псоми ящIэ Харачой щыщхэр шэрджэсхэм къазэрытехъукIам», — куэдрэ ущрохьэлIэ шэшэн тхыдэм теухуа напэкIуэцIхэм. Ар къыщыхъуа зэманри щыуагъэшхуэ къыхэмыхуэу пхужыIэнущ.
1846 гъэм Щамил-Iимамыр Къэбэрдейм къэкIуауэ зэрыщытар тхыдэр зыфIэфIхэм ящIэ. Абы щигъэзэжым адыгэ пщы-уэркъхэу 38-рэ и гъусэу Iэпхъуауэ щытащ, щхьэж цIыху бжыгъэ гуэр дэщIыгъуу. Щамил абыхэм я унафэщIу Анзорхэ я къуэ Мухьэмэт-мырзэ игъэуври, адыгэхэр зэрыIыгъыу Ведено пэгъунэгъу къуажитIым щигъэтIысауэ щытащ.
«А адыгэ-мухьэжырхэм ящыгуфIыкI, гуапэу яхущыт, Iэмал зэриIэкIэ сыт хуэдэ IуэхукIи ядэIэпыкъу», — хуетх Iимамым шэшэн нэIиб Дубэ адыгэ къэIэпхъуэжагъащIэхэм ятеухуауэ. НэгъуэщI зы тхыгъэм Щамил «фIыуэ илъагъу и къуэшхэу Калай, Аршты (адыгэхэр зыдэтIысхьа къуажэхэр) щыпсэухэм яхуэгъэзауэ» щетх: «Дэ унафэщIу ныфхуэдгъэкIуащ щIэныгъэ зиIэ фи къуэш, адыгэ щIалэ Мухьэмэд-мырзэ… Абы жиIэм федаIуэ, жыIэщIи фыхуэхъу. Абы едаIуэр сэ къызэдаIуэу аращ, абы емыдаIуэр сэ къызэмыдаIуэу аращ».
Тхыгъэр духынщ Шаляпиным Залымхъан жриIа «Къасболэт щэджащэ» уэрэдым щыщ сатырхэмкIэ:
Егиящ абыхэм Къасболэт:
ЗэвгъащIэ ди кърым
фочхэр
Дамэу дэ зэрыттетыр,
Сэшхуэхэр ди
лъэбжьанэщ
Ди псэр пытуи
зыттынукъым…
Дунеяплъэр Псыхуабэ зэрыщыIар
«Къалэхэм телъыджэу дэлъымрэ дунейм зыщыплъыхьыным гъуэзэджэу хэлъымрэ зи щIасэхэм папщIэ тыгъэ» — аращ и цIэр щIы хъурейм зыщиплъыхьу и нэгу щIэкIахэр къалэмкIэ къэзыIуэтэжа дунеяплъэ цIэрыIуэ Ибн БэтIутIэ и тхылъым. Ди жагъуэ зэрыхъущи, абы и хъыбархэр ди щIэныгъэм къызэрыхыхьэр европей зэдзэкIакIуэхэм я къэухьым ипкъ иткIэщ, абы къыхэкIыу, тхакIуэм и псэлъафэ шэрыуэхэр адыгэбзэм къыщидгъэзагъэкIэ, «къуиифэ» къатфIытоуэ. Ауэ щыхъукIэ, Ибн БэтIутIэ ди щIыналъэм япэу къибэкъуа дунеяплъэхэм ящыщ къудейкъым, атIэ и нэгу щIэкIар лIэщIыгъуэхэм япхыкIын хуэдэу къэзыIуэтэжыфахэм язщ.
ЗыплъыхьакIуэм и гъащIэ гъуэгур зыджа адыгэ пхъурылъху Тимофеев Игорь «Ибн БэтIутIэ» зыфIища и тхылъым дыкъыщоджэ: «1334 гъэм накъыгъэм и 6-м Ибн БэтIутIэ иджыри Каир щыIэу зи хъыбар зэхиха Iуэ Дыщэм («Золотая Орда») и тепщэ Iузбэч-хъан и хэщIапIэм нэсащ.
Ибн БэтIутIэ зэритхыжымкIэ, Iэпхъуэ зэпыту щыт хъаным и епсыхыпIэр Беш-Даг (и мыхьэнэкIэ — «бгитху») жыхуаIэ щIыпIэм щыIэт, нэгъуэщIу жыпIэмэ, иджырей Псыхуабэ (Пятигорск) деж.
«Мы бгитхум, — жеIэ Ибн БэтIутIэ, — тыркухэм зыщагъэпскI псы пщтыр къыщIэжыпIэхэр щыIэщ… Езыхэм зэрыжаIэмкIэ, апхуэдэ псым зыщызыгъэпскIым уз зи цIэ къеуалIэркъым…»
А хъыбарым къыдегъащIэ «Кавказ Ищхъэрэм къыщыщIэж минерал псыхэм узхэр зэрагъэхъужыфым цIыхухэр иджыри Iуэ Дыщэм и зэман лъандэрэ зэрыщыгъуазэр».
Ибн БэтIутIэ и хъыбарым пытщэн ипэ, ар зыхуэза Iузбэч-хъан адыгэхэм зэрапыщIа щIыкIэр дигу къэдмыгъэкIыжу хъунукъым. Тхыдэр зи щIасэхэм фIыуэ ящIэ кърым тэтэрхэм я хъаныкъуэхэр адыгэхэм, псом хуэмыдэу къэбэрдейхэм, ирагъэпIу зэрыщытар. КъызэрыщIэкIымкIэ, а хабзэр къыщежьар мис мы зи гугъу тщIы Iузбэч-хъан дежщ.
Мы хъаным и цIэм ущрохьэлIэ ТIрахъуэ Рэмэзан «Шэрджэсхэр» зыфIища и тхылъми. «Iузбэч-хъан и ныбжьыр илъэс пщыкIущ ирикъуху адыгэхэм я деж щагъэпщкIуу щытащ, адыгэбзи ищIэрт. Тэтэр-монголхэм я щыхьэр Сарай «шэрджэс колоние-хэр» зыфIаща псэупIэхэр дэтт. Сэрейм щызэрахьэ Iуэхухэм адыгэхэр апхуэдизкIэ хэпщIати, Iузбэч-хъан и къуэрылъху Бердыбэч иужькIэ, хъаныгъуэр Шэрджэс-хъан зи цIэ тепщэм лъысауэ щытащ», — жеIэ ТIрахъуэ Рэмэзан.
«Хьэрып тхыдэтх Ибн БэтIутIэ зэрыжиIэмкIэ, Беш-Даг (иджы — Псыхуабэ) деж хэщIапIэ щызиIа сулътIаныр Кавказ Ищхъэрэм фIыуэ къыщацIыху Iузбэч-хъант. А цIэм ущрохьэлIэ Джулат Ипщэ къалэжьым теухуа тхыдэ напэкIуэцIхэми… Iузбэч-хъан псэемыблэжу Iуэ Дыщэ къэралыгъуэм и дин хъуа ислъамым зригъэубгъурт. Дэфтэрыжьхэм къыхощ абы и къэралым джаур мащIэ дыдэ фIэкIа зэримысыжымкIэ мысыр сулътIаным хъыбар иригъащIэу…», — щыжеIэ лъахэрыдж цIэрыIуэ Кузнецов Владимир 2014 гъэм Налшык къыщыдэкIа «Джулат Ипщэ. Кавказ Ищхъэрэм Iуэ Дыщэм и хъанхэм къыщагъэна къалэжьхэм ятеухуауэ» тхылъым.
Ибн БэтIутIэ дунейр зригъэлъагъуну щежьа зэманым, «шэрджэс» фIэщыгъэр адыгэхэм якIэрыпщIакIэт, ар лъэпкъыцIэ тхуэзыщIари монгол-тэтэр къэралыгъуэращ.
«1240 гъэм дунейм къытехьа «Монголхэм я тхыдэ щэхур» пасэрей тхыгъэм япэ дыдэу къыхохуэ монголхэр адыгэхэм зэреджэу щыта лъэпкъыцIэ «шэрджэсыр», — етх адыгэ Iэщэм и тхыдэм лэжьыгъэ купщафIэхэр тезыухуа Горелик Михаил. — ИужькIэ а псалъэ дыдэр бзэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ адыгэхэм ятетхыхь адрей къуэкIыпIэ тхакIуэхэ-ми къагъэщхьэпэн щIадзащ».
АдэкIэ дедэIуэнщ 1334 гъэм Псыхуабэ щыIа Iузбэч-хъанрэ абы и унагъуэмрэ яхуэза Ибн БэтIутIэ и хъыбарым:
«Дыздежьа щIыпIэм рэмэдан мазэм и 1-м дынэсат, ауэ хъаным и псэупIэр гъуэгу тету къыщIэкIащ, — етхыж Ибн БэтIутIэ. — Абы къыхэкIыу, дыкъыздикIам дгъэзэжащ, хъаныр здэIэпхъуа щIыпIэр абы нэхъ пэгъунэгъути. Си шэтырыр Iуащхьэм тезгъэувэщ, дамыгъэ гуэри кIэрысщIэри, и щIыбагъым шыхэмрэ гухэмрэ щызгъэзэгъащ. Хъаным и хэщIапIэр къыщыблагъэм, езыхэр «Iуэ»-кIэ зэджэ къалэшхуэ къэтлъэгъуащ, тепщэр и пIэ икIыху, псэупIэхэри абыхэм щIэсхэри абы и гъусэу зекIуэу. Мэжджытхэмрэ бэзэрхэмрэ уолъагъу, я пщэфIапIэм къыщIих Iугъуэмэхэр къыпщIехьэ: мыбыхэм я шхыныгъуэхэр гъуэгу зэрытетым хуэдэурэ ягъэхьэзыр, ягухэр шыхэм яшэ. Щепсыхыну щIыпIэм нэса нэужь, шэтырхэр гухэм къытрахри, щIым ягъэув. Апхуэдэ дыдэу мэжджытхэмрэ тыкуэнхэмрэ зэрахьэ. Тпэгунэгъуу сулътIаным и щхьэгъусэхэр блашащ, дэтхэнэ зыми и цIыхухэр къыдэщIыгъуу. Гуащэ еплIанэр, Исабэч-эмирым и пхъур, щыблэкIым, абы Iуащхьэм тет, дамыгъэ зыкIэрыщIа си шэтырым гу лъитэри, сэлам къызэзыхыну щIалэхэмрэ пщащэхэмрэ къысхуигъэкIуащ, си жэуапри Iэрыхьэжыху ежьэжакъым. Сэри езым си гъусэхэм язым тыгъэ хуезгъэхьащ, Тулуктимур и къулыкъущIэр си лIыкIуэу. Ар нэщэнэфIу къэзылъыта гуащэм тыгъэр Iихщ, езым сыпэмыжыжьэу сыкъэувыIэну унафэ къысхуригъэщIри, гъуэгуанэм пищэжащ. СулътIаныр къэса нэужь, епсыхыпIэ щхьэхуэ хузэрагъэпэщащ.
СулътIан щэджащэ
Мухьэмэд
Iузбэч-хъан теухуа
псалъэ
Абы и цIэр Iузбэчщ. «Хъан» жиIэмэ, езыхэм я бзэмкIэ «сулътIан» къикIыу аращ. Ар пащтыхьыгъуэ лъэрызехьэ зыбгъэдэлъ, къарукIэ лъэщ, зи пщIэр лъагэ, зи щэныр екIу сулътIанщ, диным къыщхьэщыжу, Алыхьым и бийхэу Константинополь щыщхэм яхуэпхъашэу. Iузбэч-хъан иIыгъ щIыналъэхэр абрагъуэщ, и къалэхэр инщ. Абыхэм ящыщщ: Кафэ, Кърым, Мэжэр, Iузэв, Судакъ, Хъэрезм; и пащтыхьыгъуэм и щыхьэрыр Сарай къалэращ. Iузбэч-хъан дуней псом нэхъ лъэщрэ нэхъ цIэрыIуэу тет пащтыхьиблым язщ…
Гъуэгу щытетым деж Iузбэч-хъан щхьэхуэу езым и хэщIапIэм щопсэу, и пщылIхэмрэ и къулыкъущIэхэмрэ фIэкIа имыгъусэу. И щхьэгъусэхэм ящыщ дэтхэнэ зыри езым и псэупIэм щIэсыжщ…
И пIэ щиси, гъуэгу щытети, хъаным и Iуэху зехьэкIэм зэгъэзэхуэкIэ телъыджэ зэрыхэлъыр наIуэ пщохъу. Абы и хьэлхэм язщ мэрем махуэм, нэмэз нэужьым, «дыщэ шэтыркIэ» зэджэ и псэупIэ гъэщIэрэщIам зэрыщIэсыр. Шэтырыр дыщэ тхьэмпэхэр зытебза чыхэм къыхэщIыкIащ. И кум пхъэм къыхэщIыкIа тахътэ итщ, ар дыщэпс зытебза дыжьын тхьэмпэхэмкIэ къэгъэтIылъыхьащ, и щIыIум мывэ лъапIэхэр хэпхъащ. СулътIаныр и тахътэм йотIысхьэ; ижьырабгъумкIэ Тайтуглы-гуащэр мэтIыс, абы Кэбэк-гуащэр къыбгъэдэсщ. СэмэгумкIэ Баялун-гуащэр мэтIыс, абы Урдуджи-гуащэр къыбгъэдэсщ. Тахътэ лъапэм и ижьырабгъумкIэ сулътIаным и къуэ Тинабэч, сэмэгумкIэ — и къуэ етIуанэ Джанбэч къыщысщ. И пащхьэм ипхъу Иткуджуджук къисщ…
Сэ си шэтырыр сулътIаным и къуэ Джанбэч и шэтырым пэгъунэгъуу згъэуват. Сыкъыщыса махуэм, ичынды нэмэз нэужьым, сыщIыхьащ сулътIаным и деж. Абы щихъхэр, къадыхэр, шэрифхэр, дин щIэныгъэлIхэр зэхуишэсри тхьэлъэIушхуэ яхуищIакIэт. Езыр щысу дыхэщхьэжащ. Шэрифхэм я пашэ, пщIэ зиIэ зиусхьэн Ибн Абдул-Хьэмид фIыкIэ си гугъу ищIри, сулътIаным щIыхь къысхуищIыну чэнджэщ иритащ.
Мы тыркухэм хьэщIэм унэ щхьэхуэ хухахыуи, ерыскъы хуагъэхьэзыруи апхуэдэ хабзэ ящIэркъым, шышху (кумыс) зэрыт фалъэхэр хурагъэхь, фIигъэжыну мэлхэмрэ шыхэмрэ хурагъашэ — аркъудейщ. Аращ хьэщIэм пщIэуэ хуащIыр.
ИужькIэ, сулътIаным и гъусэу шэджагъуэ нэмэзыр сщIауэ сыщIэкIыжыну зызгъэхьэзыр пэтрэ, сытIысыну унафэ къысхуищIащ. Ерыскъыхэр къыщIахьащ: япэщIыкIэ лэпс лIэужьыгъуэ гуэрхэр, иужькIэ мэлылрэ шылрэ гъэвауэ. Сэри а жэщым сулътIаным хьэлыуэ зэрылъ тепщэч и пащхьэм изгъэувати, и Iэпхъуамбэр хищIэри, и жьэм хуихьащ, ауэ афIэкIа хэIэбакъым».
«Курыт лIэщIыгъуэм псэуа щIэныгъэлIхэм къызэралъытэмкIэ, Iузбэч-хъан тхьэ фIэлIыкIыныгъэ зыхэлъ цIыху щэныфIэт, — нэхъ убгъуауэ топсэлъыхь Ибн БэтIутIэ и бысымым Тимофеев Игорь. — Аль-Бирзали тхыдэджым зэритхыжымкIэ: «Ар щIалэ лъагъугъуафIэт икIи щэныфIэ дыдэт, муслъымэн нэст икIи цIыху хахуэт».
Ди дежкIэ лъапIэр, япэрауэ, Ибн БэтIутIэ адыгэхэм «шэрджэс» къафIэзыща тэтэр-монголхэр ди щIыналъэм зэрита щIыкIэм и теплъэгъуэ гъэщIэгъуэн ди нэгум къызэрыщIигъэхьэрщ. КъинэмыщIауэ, пщIэну щхьэпэщ XIX лIэщIыгъуэм урыс зыгъэпсэхупIэ хъуа Псыхуабэр XIV лIэщIыгъуэм адыгэхэм япIа монгол-тэтэр къэралыгъуэм и тепщэ Iузбэч-хъан и гъэмахуэ епсыхыпIэу зэрыщытар.
