Илъэси 100 ирокъу
Илъэс къэс гъатхэпэм и 12-м ди къэралым щагъэлъапIэ Урысейм и Уголовнэ-гъэзэщIакIуэ IэнатIэм (УИС) и лэжьакIуэм и махуэр. Ар абы щIытрагъэхуам и щхьэусыгъуэ иIэжщ. Урысей император Александр II 1879 гъэм а махуэм Iэ щIидзауэ щытащ лъэхъуэщ депар-тамент къызэгъэпэщыным теухуа унафэм, Урысейм Тезырхэр егъэпшынынымкIэ зыуэ щыт къэрал IэнатIэм лъабжьэ хуэхъуам.
Уголовнэ-гъэзэщIакIуэ IэнатIэм и тхыдэм зыужьыныгъэ, зэхъуэкIыныгъэ гъуэгуанэшхуэ къызэпичащ, и теплъэри ихъуэжащ. Иужьрей илъэсхэм гулъытэ хуащI Урысей Федерацэм и пенитенциар системэм зиужьыным. Ар кърикIуащ Урысей къэралым къэралыгъуэ хуитыныгъэ гъуэгуанэр къызэрыхихам.
Абы нэхъри утрегъэгушхуэ УИС-м зегъэужьыным. Къыхэдгъэщынщи, 2020 гъэм илъэси 141-рэ ирокъу Уголовнэ-гъэзэщIакIуэ IэнатIэр къызэрызэрагъэпэщрэ. Урысей ФСИН-м и управленэу КъБР-м щыIэм илъэси 100 гъуэгуанэ къикIуащ.
Къэралым и уголовнэ-суд политикэр нэхъыбэу хуокIуэ административнэ тезырхэм икIи абы къегъэлъагъуэ тезырыр щапшыныж колониехэмрэ лъэхъуэщхэмрэ пэкIуэ IуэхущапIэхэри лэжьэныр. Къапщтэмэ, апхуэдэхэм хуэкIуащ уголовнэ-гъэзэщIакIуэ инспекцэхэмрэ ягъэтIысахэр гъуэгу захуэм щытрагъэувэж центрхэмрэ, ягъэлажьэу тезырыр щрахьэкIыу. Псори зэхэту Урысей Федерацэм къыщызэрагъэпэщащ апхуэдэ центру 15-рэ щIыпIэ 67-рэ.
УФ-м Тезырхэр егъэпшынынымкIэ и федеральнэ къулыкъущIапIэм и управленэу КъБР-м щыIэм Прохладнэ къалэм щиIэ гъуэгу тэмэмым щытрагъэувэж центрым фIэкIыпIэ имыIэу ягъэлэжьэну суд зытращIыхьа япэ цIыхур къыщыхутащ 2019 гъэм и щIышылэм. 2020 гъэм щIышылэм и 1-м ирихьэлIэу, цIыхуи 100-м хуэщIа мы IуэхущIапIэм щаIыгъхэр 93-м нэсащ.
Тралъхьа тезырым и Iыхьэ ямыпшыныжар текъузауэ гъэлэжьынымкIэ зэхъуэкIыным кърикIуахэм къызэригъэлъэгъуащи, абы къегъэув мыпхуэдэ тезырхэр ирахьэкIыну суд зытращIыхьахэм папщIэ хэщIапIэ къызэгъэпэщыныр. Абы къыхэкIыу УФСИН-м къыхилъхьащ «Тезырхэр щапшыныж колоние №4» федеральнэ кIэзонэ IуэхущIапIэм цIыху 50-м хуэщIа, гъуэгу захуэм щытрагъэувэж центру лажьэ, щIыпIэ щхьэхуэ къыщызэгъэпэщыныр. Республикэм щыIэ тезырыр щапшыныж колониехэмрэ следственнэ изоляторымрэ я къалэнхэр ягъэзащIэ — щIэпхъаджагъэ зылэжьахэр, ягъэтIысыну суд зытращIыхьахэр, шэч зыхуащIхэу, ягъэкъуаншэхэу яубыдахэр яIыгъыныр.
Суд зытращIыхьахэмрэ яIыгъхэмрэ, абыхэм я криминоген щытыкIэм ехьэлIа статистикэм къегъэлъагъуэ лъэхъуэщ зэхъуэкIыныгъэхэр ехъулIэныгъэ пылъу зэрекIуэкIыр. Къапщтэмэ, апхуэдэхэм я бжыгъэр нэхъ мащIэ щохъу зэрыщытыу Урысейми хуэдэу, УФСИН-м и щIыналъэ IуэхущIапIэхэми. Ауэ абыхэм ялэжьа щIэпхъаджагъэхэр нэхъ хьэлъэхэм хуебыдэ.
КIэлъыплъыныгъэмрэ хъумэнымрэ зегъэужьынымкIэ УФСИН-м къыщыдогъэсэбэп иженертехникэ Iэмэпсымэхэр, видеокIэлъыплъыныгъэр. Тезырыр зыпшыныжхэм ар яфIэфIкъым къемызэгъ хьэпшыпхэмрэ пкъыгъуэхэмрэ хабзэм щхьэдэхыу зыIэрагъэхьэныр къазэремыхъулIэм, апхуэдэхэр къызэрызэпаудым къыхэкIыу. КъыщIагъэщ а хабзэншагъэм пэплъэхэри ахэр зыгъэзащIэхэри.
Хабзэхъумэ IэнатIэхэм дазэрыдэлажьэм Iэмал къет къалэнхэр псынщIэу зэфIэхынымкIэ. КъБР-м щыIэ Урысей УФСИН-м 2019 гъэм абыхэм яIэригъэхьа хъыбархэмкIэ къахутащ хабзэншагъэкIэ зэрагъакIуэ Iэщэхэр, абыхэм я пкъыгъуэхэр, наркотикхэкIхэмрэ акылыр зыгъэутхъуэ пкъыгъуэхэмрэ.
УФСИН-м пыщIэныгъэ яхуиIэщ граждан жылагъуэм, КъБР-м ЦIыхухэм я хуитыныгъэхэмкIэ и уполномоченнэмкIэ институтым, жылагъуэ кIэлъыплъакIуэ комиссэм, цIыхубэ хъыбарегъащIэ IэнатIэхэм.
Мыхьэнэшхуэ иIэщ адэ-анэ комитетхэмрэ УФСИН-мрэ зэрызэдэлажьэм. «Бжэ зэIухам и махуэ» щедгъэкIуэкIкIэ тезырыр зыпшыныжхэу зыIыгъыкIэ тэмэм къэзыгъэлъагъуэхэм я Iыхьлыхэм Iэмал яIэщ тезырыр щрахьэкI колониехэм къакIуэу абы къыщыхута я бынхэм, щхьэгъусэхэм, дэлъхухэм, шыпхъухэм, языныкъуэхэр я анэхэм яIущIэну, щаIыгъ хэщIапIэм и щытыкIэр зыхуэдэр зрагъэлъагъуну.
Дэ ди къалэнщ тезырыр зыпшыныжхэм гъэсэныгъэ лэжьыгъэ ядедгъэкIуэкIыну, социальнэ, психологие дэIэпыкъуныгъэхэр яхуэтщIэну, тутнакъэщым икIыжа нэужь цIыхухэр гъащIэ узыншэм тэмэму зэрыхэзэгъэжыным хуэгъэхьэзырын и лъэныкъуэкIэ.
Къапщтэмэ, Тезырхэр егъэпшынынымкIэ федеральнэ къулыкъущIапIэм ахэр пхыгъэкIыным яужь иту IэнатIэщIэхэр къызэIуех, лэжьыгъэкIэ къызэригъэпэщу. Абы и лъэныкъуэкIэ Iэмэпсымэхэр щIэкIэ дохъуэж, зыдогъэубгъу трикотаж, яда хьэпшыпхэу, мэкъумэшхэкI продукцэхэу, ухуэныгъэ материалхэу, гъущIымрэ пхъэмрэ къыхэщIыкIа-хэу нэхъыбэ къыщIэдгъэкIыным, ремонт-ухуэныгъэ лэжьыгъэхэр идогъэкIуэкI. Къапщтэмэ, нэщIысауэ зыхуей хуагъэзащ тезырыр щIэгъэткIияуэ щапшыныж колоние №3-м и щIыпIэм щыIэ сымаджэщым и соматикэ къудамэм и пэшхэр, абы операцэ щащI блокыр, дохутыр пэшхэмрэ палатэхэмрэ хыхьэу. Сымаджэщыр къызэрызэрагъэпэщрэ, иджы япэу Iэмал дгъуэтащ иджырей зэманым декIуу сыт и лъэныкъуэкIи едгъэфIэкIуэну. Соматикэ къудамэм и пэшхэр медицинэ Iэмэпсымэхэм-рэ унэлъащIэхэмкIэ къызэгъэпэщын лэжьыгъэр йокIуэкI.
Пенитенциар системэр зытещIыхьар уголовнэ тезырхэр гъэзэщIэныр, суд зытращIыхьахэмрэ яIыгъхэмрэ я хуитыныгъэхэмрэ я сэбэп зыхэлъхэмрэ хъумэныр гъэзэщIэным, дунейпсо пщалъэм тету ахэр къызэгъэпэщыным и закъуэкъым, атIэ хуэунэтIащ УИС-м и лэжьакIуэхэр хъумэным, абыхэм я бжыгъэмрэ фIагъымрэ къыхэгъэхъуэным, я IэщIагъэм хагъэхъуэнымрэ хуэхьэзырынымрэ къызэгъэпэщынми.
Къыхэдгъэщынщи, щIалэгъуалэр гъэсэныр зэфIэкIыркъым ущиякIуэхэмрэ ветеранхэмрэ хэмыту. КъБР-м щыIэ УИС-м и Ветеранхэм я советым къыдигъэкIащ тхылъитху: Урысей ФСИН-м и управленэу КъБР-м щыIэм и «Вулкан» къудамэ хэхам и къежьапIэмрэ зыужьыныгъэмрэ теухуа «Вулкан» в формате живой легенды», «Наш генерал» фIэщыгъэр зиIэ КъБР-м щыIэ УФСИН-м, Урысей ФСИН-м и управленэ нэхъыщхьэу Волгоград областым щыIэм я унафэщI къулыкъур езыхьэкIа къэрал кIуэцI къулыкъум и генерал-майор Абыдэ Ахьмэд и гъащIэмрэ и лэжьыгъэмрэ теухуа документальнэ къыдэкIыгъуэр, я къалэн ягъэзащIэу хэкIуэда УФСИН-м и лэжьакIуэхэм ятеухуа «Книга памяти» тхылъыр, республикэ МВД-мрэ УФСИН-мрэ я лэжьакIуэхэу Социалист Лэжьыгъэмрэ Совет Союзымрэ я лIыхъужь-хэм, Хэку зауэшхуэм и илъэсхэм нэмыцэ-фашист зэрыпхъуакIуэхэм япэщIэту лIыгъэрэ хахуагъэрэ къэзыгъэлъэгъуа хабзэхъумэ IэнатIэхэм щIыхь зиIэ я лэжьакIуэхэм ятеухуа «Добрый след в истории», «Солдаты Победы» тхылъитIыр.
Управленэр ирогушхуэ нобэ къалэныр езыхьэкI, щIэблэщIэм щапхъэ яхуэхъу и лэжьакIуэхэм: гуп хэхамкIэ къудамэм и инструктор нэхъыжь Мамий Ислъам, а къудамэм и инструкторхэу зэуэкIэ зэхэтымкIэ Урысей чемпионатым етIуанэ, Европэ чемпионатым япэ увыпIэхэр къыщызыхьа Къущхьэ Андемыркъан, самбэмкIэ Урысей ФСИН-м и чемпионатым щытекIуа Нанэ Азэмэт, апхуэдэуи дзюдомкIэ урысейпсо зэхьэзэхуэм бжьыпэр щызыубыда Щоджэн Алимрэ етIуанэ увыпIэр къэзыхьа Хьэгъэ-жей Къазбэчрэ.
Ди лэжьакIуэхэм я гъэсэныгъэр нэхъри егъэфIэкIуэным, пенитенциар системэм и лэжьыгъэм хуаIэ еплъыкIэр зэтеухуэн мурадкIэ къызэдгъэпэщащ УИС-м и тхыдэм ухэзышэ, щыгъуазэ узыщI музей экспозицэ. Абы щыболъагъу сурэтхэр, униформэм и хьэпшыпхэр, персональнэ дэфтэрхэр, фэеплъ дамыгъэ цIыкIухэр.
Илъэс къэс, жэпуэгъуэм и 13-м, Зи къалэн зыгъэзащIэу хэкIуэда хабзэхъумэхэм я фэеплъ махуэм, управленэм щокIуэкI фэеплъ пэкIухэр, хэкIуэда ди лэжьэгъухэм я Iыхьлыхэм яIуощIэ, Фэеплъ мемориалым деж удз гъэгъахэр щагъэтIылъ.
Урысей ФСИН-м и IуэхущIапIэу КъБР-м щыIэм и ехъулIэныгъэхэм мызэ-мытIэу гулъытэ къыхуащIащ Тезырхэр егъэпшынынымкIэ федеральнэ къулыкъущIапIэм, Урысей Федерацэм ЮстицэмкIэ и министерствэм я унафэщIхэм.
УФСИН-м щекIуэкI зэхъуэкIыныгъэфIхэр епхащ хьэлэлу я лэжьыгъэр зыгъэзащIэ ди лэжьакIуэхэм. ЗыIэрагъэхьэ ехъулIэныгъэхэм папщIэ абыхэм ящыщ куэдым къыхуагъэфэщащ къэрал дамыгъэхэр, Урысей ФСИН-м, КъБР-м щыIэ УФСИН-м я ведомствэ медалхэмрэ щIыхь, фIыщIэ тхылъхэмрэ.
БлэкIам дриплъэжмэ, долъагъу КъБР-м щыIэ УФСИН-м уголовнэ-гъэзэщIакIуэ IэнатIэм и зыужьыныгъэмрэ ефIэкIуэныгъэмрэ хэлъхьэныгъэшхуэ зэрыхуищIар. Дэ къытпэщылъщ иджыри лэжьыгъэшхуэ. Дыхуэхьэзырщ къытхуагъэува къалэнхэр гъэзэщIэным, щыIэ гугъуехьхэр зэфIэхыным, адэкIи хабзэмрэ шынагъуэншагъэмрэ гъэбыдэным, законым тетыным, апхуэдэуи екIуэкI зэхъуэкIыныгъэхэм тещIыхьауэ уголовнэ-гъэзэщIакIуэ IэнатIэм и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэфI хуэтщIыну, властым и къэрал, гъэзэщIакIуэ IэнатIэхэм, жылагъуэ IуэхущIапIэхэм дапыщIауэ.
Лыхь Аслъэн,
Урысей ФСИН-м и IуэхущIапIэу
КъБР-м щыIэм и унафэщI.
