Хьэжы-Мурат
Толстой Лев
Повесть
(КIэухыр. ПэщIэдзэр №№66,67,70-71, 73-79, 80-хэм итщ).
— Сэшхуэхэр къифх!- кIиящ Гаджи-Ага и Iэщэр кърипхъуэтурэ, икIи зэрыгъэкIийуэ чыцэм зыкъыхэзыдзэ цIыхуищэхэм я макъым зиIэтащ.
Милиционерхэри гъуейм къыхолъадэ, щIытIым фоч зыбжанэ зэкIэлъхьэужьу доукI. ЦIыхуищ мэджалэ, адрейхэр зэтоувыIэ. Гъуей лъапэмкIэ къиукIыу щIадзэ. Ахэр къауэ зэпытщ, мащIэ-мащIэурэ, зы гъурцым къыкъуэжым, адрейм къуэлъадэурэ, гъунэгъу зыкъащI. Языныкъуэхэр къокIуатэ, языныкъуэхэр Хьэжы-Муратрэ и цIыхухэмрэ я шэм ирещIыкI. Хьэжы-Мурат зэи бзэщхъуркъым, зригъэпщам тохуэ, Гамзали аращ, зэзэмызэххэщ и шэр щыблэлъэтыр, шэр техуауэ щилъагъукIэ, гуфIэгъуэшхуэ къыхуихьауэ дапщэри мэкIий. Къурбан кIэнауэбгъум деж щысщи, «ЛаIиллахьэ иллалэхь» жиIэу мыпIащIэурэ, мауэ, ауэ щытехуэр зэзэмызэххэщ. Елдар къамэ къихакIэ бийм заридзыну апхуэдизкIэ и нэ къокIри, и Iэпкълъэпкъ псор мэкIэзыз, щIытIым зыкъришиикIыурэ фочкIэ мауэ, щIэх-щIэхыу Хьэжы-Мурат хуеплъэкIыурэ. Цыбэ Хьэнэфий мыбдежми и Iэщхьэ-лъащхьэ дэхьеяуэ дэIэпыкъуэгъум и къалэн егъэзащIэ. Фочхэр иузэдурэ Хьэжы-Муратрэ Къурбанрэ ярет — гын ирекIутэ, дагъэ егъэфа щэкIым шэпхъ кIуэцIешыхьри фочыпэм IуеукIэ, гын гъущэр трегъэлъалъэ. Хъан-Магомэ адрейхэм хуэдэу щIытIым искъым, кIэнауэм къожри шыхэм шэ къащытемыхуэн щIыпIэ еху, мыувыIэу кIийуэрэ, абы щыгъуэми фочкIэ къебгъэрыкIуэхэм яхоуэ. Япэу аращ уIэгъэ хъуари. Шэр абы и пщэм щытехуэм лъы къиубжьытхыу хъуанэу ар етIысэхащ. ИтIанэ уIэгъэ хъуащ Хьэжы-Мурат. Шэм абы и блыпкъыр икъутати, Хьэжы-Мурат и къэпталым бжьэхуц къыделъэфри и уIэгъэм ирекуэ, а зэрызэуам хуэдэурэ.
— Сэшхуэ къихакIэ зедвгъэдз, — жеIэ Елдар ещанэрейуэ.
Абы щIытIым зыкърешиикI бийм зридзыну хьэзыру, арщхьэкIэ асыхьэтым шэ къытохуэри щIыбкIэ мэджалэ, Хьэжы-Мурат и лъакъуэм тещIэу. Хьэжы-Мурат абы йоплъ. Мэлынэ дахитIыр и фIэщу Хьэжы-Мурат къытриубыдат. Пэ лъабжьэм сабийхэм ейм ещхьу мащIэу къыIуша Iупэр кIэзызырт, и жьэр хузэтемыхыу. Хьэжы-Мурат и лъакъуэр Елдар къыщIелъэфри, ятрегъапщэ, яхоуэ и бийхэм. Хьэнэфий зегъэщхъри зи псэ хэкIа Елдар и хьэзырхэм ярылъ шэхэр кърех. Къурбан зэчыр жиIэ зэпытурэ мыпIащIэурэ фочыр еузэд, ятригъапщэурэ мауэ.
Бийхэр чыцэм зыкъуагъапщкIуэурэ, кIийуэ, загъэщIыкIейуэ къокIуатэ, кIуэ пэтми нэхъ гъунэгъу къэхъуу. Аргуэру зы шэ Хьэжы-Мурат и джабэ сэмэгум къытохуэ. Ар кIэнауэ лъабжьэм йогъуалъхьэ, аргуэру къэпталым бжьэхуц къыдетхъри, уIэгъэм ирекуэ. Укъызэмылын уIэгъэ къытехуат, абы зыхищIэрт зэрылIэр. ГукъэкIыжхэр, теплъэгъуэхэр егъэлеяуэ псынщIэу зыр адрейм иужь иту абы и акъылым щызэблэкIырт. Зэм илъагъурт пелуан Абунунцал-Хъан и нэкIущхьэ къраупщIэхар IэкIэ кIэриIыгъэурэ къамэ къихакIэ бийм зэрызридзар; зэми илъагъурт зи фэ лъы щIэмытыж лIыжь кхъахэ Воронцовыр — абы и нэгу хьилэшыр, зэхихырт и макъ щабэр; илъагъурт и къуэ Юсуф , и фыз Софият, и бий бзаджэ Щамил и нэгу фагъуэри, жьакIагъуэри, и нэ щIэукъуэнцIахэри.
А гукъэкIыжхэр абы и акъылым щызежэрт гурыщIэ лъэпкъ къамыгъэщIу — гущIэгъуи, губжьи, гукъыдэжи. А псор мыхьэнэншэ хуэдэт абы и дежкIэ мы иджыпсту къыпэщыт Iуэхум елъытауэ. Арати, къару мыкIуэщIыжкIэ гъэнщIа Iэпкълъэпкъ лъэщым къызыщIидза Iуэхум пищэрт. Къарууэ иIэр зэхелъхьэри, ар къызэфIоувэ, къыбгъэдэлъэда цIыхум треубыдэри кIэрахъуэкIэ йоуэ. ИкIи тохуэ. Зэуар мэджалэ. ИтIанэ кIэнауэм къопщри къамэр IэщIэлъу ар и бийхэм я дежкIэ йожьэ. Фоч уэ макъ зыбжанэ къызэдоIу, ар бгъукIэ йощIэри мэджалэ. Милиционер зыхыблым дуней гуфIэгъуэр яIэу джэлам дежкIэ задз. Ауэ лIа я гугъам абдежым зегъэхъей — япэщIыкIэ пыIэ зыщхьэрымыгъыж лъыр къызэжэх щхьэр къеIэт, итIанэ къызэфIоувэ, жыгым йопхъуэри зыщIигъакъуэурэ, и инагъ псокIэ зешэщI. Ар апхуэдизкIэ шынагъуэ къащыхъуати, къыбгъэдэлъадэхэр йоувыкIыж. АрщхьэкIэ Хьэжы-Мурат и Iэпкълъэпкъыр мэтхытх, жыгым къыкIэрохури, зи лъабжьэр щIапщIыкIа банэхум хуэдэу, нэкIукIэ Iубауэ щIым хохуэ. АфIэкIа абы и Iэпкълъэпкъыр хъеижакъым.
Хъеижакъым, ауэ ар иджыри лIатэкъым. Япэу къыIулъэда Гаджи-Ага и къамэшхуэр и щхьэм къыщытехуам, абы къыфIэщIащ уадэкIэ и щхьэм къеуэIауэ, абы къыгурыIуэртэкъым хэт къеуэми сыт щхьэкIэ къеуэми. Абы и акъылымрэ Iэпкълъэпкъымрэ зэрыщIэжыртэкъым. Абы иужькIэ абы зыри зыхищIэжакъым, ауэ и бийхэм хаутэрт, яупщIатэрт абы езым и Iуэху лъэпкъ зыхэмылъыж и Iэпкълъэпкъыр. Гаджи-Ага абы и щIыбыкум теувэри тIэу уэгъуэм и щхьэр пиущIащ икIи и вакъэр лъым къимыцIэлэн щхьэкIэ лъакъуэкIэ щхьэр Iуигъэжащ. Пщэ лъынтхуэм плъыжьу, щхьэм фIыцIэу лъыкъуалэр къижри, удзхэр ираIащ.
Каргановри, Гаджи-Агаи, Ахъмэт-Хъани, милиционерхэри, хьэкIэкхъуэкIэ гуэр къэзыукIа щакIуэхэм ещхьу, Хьэжы-Муратрэ абы и цIыхухэмрэ (Хьэнэфий, Къурбан, Гамзалэ сымэ япхат) я хьэдэхэр къаувыхьауэ, гын Iугъуэм щIигъэна чыцэм хэту, гуфIэжу зэдэуэршэрхэт, я текIуэныгъэр ягъэлъапIэу.
Фочауэ макъым дэувыIауэ щыта бзуущхъуэхэми зым гъунэгъуу, адрейм нэхъ жыжьэу я уэрэдыр зэфIащIэжащ.
Мис а лIэкIэрт губгъуэ явам къытенауэ и закъуэу пIийуэ иту слъэгъуа банэм сэ сигу къигъэкIыжар.
ЗэзыдзэкIар Мэзыхьэ Борисщ.
