Къэзанокъуэ Жэбагъырэ и щхьэгъусэмрэ я сынхэм теухуауэ
КультурологиемкIэ кандидат диссертацэр (2010 гъэ) Къэзанокъуэ Жэбагъы и гъащIэмрэ и дуней еплъыкIэмрэ тезыухуа ЩауэцIыкIу Людмилэ зэрыжиIэмкIэ, Налшык жыг хадэм адыгэ философым и «сыныр щырагъэува зэманри абы и щхьэусыгъуэри IупщIу щыткъым».
Къэзанокъуэ Жэбагъырэ и щхьэгъусэмрэ я сынхэр. «Адыгэ (къэбэрдей) IуэрыIуатэ» тхылъыр (1936 гъэ) зыгъэхьэзырахэм ящыщ Талпэ Михаил къызэрилъытэмкIэ, «ар епхащ XIX лIэщIыгъуэм и кIэуххэм Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ къыщыунэхуа революционнэ зэхэщIыкIым».
Ди щIыпIэм и тхыдэмрэ IуэрыIуатэмрэ фIыуэ зылъэгъуа Баранов Евгений 1885 гъэм щIышылэм и 1-м къыдэкIа «Терские ведомости» газет номерым мыпхуэдэу щетх: «1888 гъэм урыс пащтыхьым Къэбэрдей мэзхэмрэ хъупIэхэмрэ игъащIэкIэ адыгэ цIыхубэм зэхуэдэу къагъэсэбэпыну хуит ищIа нэужь, адыгэхэм унафэ къащтащ Жэбагъырэ абы и етIуанэ фызу щытамрэ я мывэ сынхэр Налшык слободам и бульварым къагъэIэпхъуэну, Жэбагъы и чэнджэщ Iущхэр зэи цIыхубэм ягу имыхуу, Къэзанокъуэм къызэринэкIа псалъэ пэжхэм тету я къэкIуэну гъащIэр яухуэн гугъэр яIэу псэун папщIэ», — жери. Адыгэ IуэрыIуатэм ипкъ иткIэ Барановым итха «Жэбагъырэ и фызымрэ» хъыбарыр Псыхуабэ къыщыдэкIыу щыта «Голос курорта» газетым 1910 гъэм жэпуэгъуэм и 9-м къытригъэдзауэ щытащ.
КIэщIу жытIэнщи, Жэбагъы и къуажэр здэщыса щIыпIэм теухуа зэныкъуэкъу куэд нобэр къыздэсым къокIуэкI. Ауэ щыхъукIи, зыщыгъэгъупщэн хуейкъым къуажэ куэдым я тхыдэр (хъыбарыр) урыс пащтыхь унафэкIэ Къэбэрдейм щрагъэкIуэкIа карательнэ экспедицэм и мафIэ лыгъэм зэрыхисхьар…
Гугъэ гуэрхэр уегъэщI а илъэсхэр (1821 — 1822 гъэхэр) къызэщIиубыдэу Хъан-Джэрий и «Записки о Черкессии» (1836 гъэ) тхылъым чэрчэней адыгэ лIакъуэм я деж, Псыжь адрыщIкIэ, уэркъ Къэзанокъуэхэ я къуажэ №13-р, «КъэзанокъуейкIэ» зэджэр къыIусу къызэригъэлъагъуэм ар Жэбагъы къызыдэкIа къуажэу хуэбгъэфащэ хъуну.
Кавказ Ищхъэрэм ис лъэпкъхэм я пасэрей мывэ сын щIэинхэм цIыхухэм къытрана дамыгъэхэм, тхыпхъэхэм, тхыгъэхэм къарыкI мыхьэнэр зэпкърыхыным куэд щIауэ щIэныгъэлIхэр йолэжь. Абыхэм яхэтщ тхыдэтх-этнографхэр, эпиграф тхыгъэхэр зэпкърызыххэр, филологхэр, антропологхэр, археологхэр, нэгъуэщIхэри. И цIэ ипIуэ хъунущ ди щIыналъэр джынымкIэ зэфIэкIышхуэ зиIа щIэныгъэлI Лавров Леонид. Ауэ, ди жагъуэ зэрыхъущи, куэд щыгъуазэкъым Москва щыIэ «Наука» тхылъ тедзапIэм «Эпиграфические памятники Северного Кавказа на арабском, персидском и турецком языках» фIищауэ тхылъищ хъу лэжьыгъэ (1967, 1968, 1980 гъэхэм) къызэрыщыдигъэкIауэ щытам. ЗэкIэ дэ нэхъ дыкъызытеувыIэнур Лавровым и етIуанэ тхылъым Къэзанокъуэ Жэбагъырэ абы и щхьэгъусэмрэ теухуауэ къыщыхьа Iыхьэхэрщ.
Япэ сыныр 508-нэ номерым щIэтщ. Лавров Леонид зэритхымкIэ, ар КъБАССР-м и Бахъсэн районым хыхьэ Гундэлэн къуажэм кърашащ. Абы тетхащ: «Мыр зейр Тхьэм зыхуигъэгъун Хьэжы Жэбагъ Къэзанокъуэ. Тхьэ лъапIэм къахуигъэгъу тIуми! Я псэм лъэIэсыну фатихьэ!» ХьиджрэмкIэ 1163 гъэр григориан зэманырыбжэмкIэ 11.XII.1749 — 29. XI.1750 гъэхэм тохуэ.
ЕтIуанэ сын 525-нэ номерым щIэтым (щIэныгъэлIым зэритхымкIэ, ари Гундэлэн кърашаш), Жэбагъы и сыным бгъэдагъэувам тетщ: «Тхьэм зыхуигъэгъун цIыхубз… ипхъу … Тхьэ лъапIэм тIуми … илъэсыр 1183». КIэщIу жыпIэмэ, Лавровым етх мы сынхэр абы щыгъуэм Бахъсэн жылагъуэбэм хыхьэ Гундэлэн кърашу Налшык и Къэбэрдей скверкIэ зэджэм къахьауэ [Еплъ.: Лавров, «Об арабских надписях, ст. 104. табл. 1. подпись IV». «Эпиграфические памятники Северного Кавказа на арабском, персидском и турецком языках» II тхылъ. М.: Наука, 1968. нап.58, 63].
Хьэрып тхыгъэу сыным тетхэм ехьэлIауэ нэхъыбэ къэзыщIэну хуейхэр Лавров Леонид и IэдакъэщIэкI лэжьыгъэм и 109 — 110 напэкIуэцIхэм еджэ хъунущ.
Лъахэхутэ, тхакIуэ Котляров Виктор зэрыжиIэмкIэ, «мы сынхэр 1957 гъэм, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и Медицинэ факультетым и гъунэгъуу щыIэ Щхьэхуитыныгъэм и жыг хадэ цIыкIум къагъэIэпхъуащ». Котляров «сыныр Налшык ищхьэкIэ, Кэнжэ аузым, щыIэнкIэ Iэмал иIакъым» зэрыжиIэм техуэркъым ЩэрэлIокъуэ Талъустэн къигъэлъагъуэр.
ЩэрэлIокъуэ Талъустэн (езым «Тау-СулътIан» жиIэу итхыуи щытащ) а сынхэм я хъыбарым хужиIэр мыращ: «Налшык къалэм щыIэ Щхьэ-хуитыныгъэм и хадэм сынитI итщ зэбгъэдэтыпэу, гъущI хъаркIэ къэхухьауэ. Ар Къэзанокъуэ Жэбагъырэ абы и щхьэгъусэмрэ я сынхэрщ, я бынхэм хуагъэувауэ. Муслъымэн дин махуэгъэпсым укъыдэбжэмэ, Жэбагъы 1163 гъэм, и щхьэгъусэр — 1183 гъэм дунейм ехыжащ. Сынхэр мыбы къашащ илъэс 25-рэ хуэдизкIэ узэIэбэкIыжмэ. Абы и пэкIэ ахэр Кэнжэ пэмыжыжьэу «Къэзаныкъуей» аузым щыIащ. Абдеж XVIII лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэм щысащ «КъэзаныкъуейкIэ» зэджэу щыта адыгэ къуажэр» [Еплъ.: Либретто «Краткое содержание живой картины из жизни Джабага Казанокова. По постановке Т. А. Шеретлокова». 1922 гъэ, шыщхьэIум и 11.
Зи гугъу тщIы Iэрытхыр УФ-м и ФСБ-м Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щиIэ и Управленэм и архивым хэлъщ.
ЩэрэлIокъуэм и либреттэм нэхъ куууэ зыщызыгъэгъуэзэну хуейхэр еплъ хъунущ «Къэбэрдей драматургиер 1920 — 1930 гъэхэм» учебник-хрестоматием (Налшык: Эльбрус, 2003) и 171 — 172 напэкIуэцIхэм.
АБАЗЭ Албэч.
