Зи гур мыкIуэдурэ зи унагъуэр кIуэдхэр
Хэкужьыр уи лыпцIэм хуэIупщIакIэщи,
ХамэщIыр уи къупщхьэ егъущ.
Уи пыIэ щыгум дыгъэр къыщепсурэ
Уи цеикIэр хъуным яшхащ,
Си адыгэбзэ…
ЮНЕСКО-м зэригъэбелджыламкIэ, Урысейм щыпсэу лъэпкъхэм яIурылъ бзэхэм ящыщу 120-р кIуэдыжынкIэ шынагъуэ хъуащ, 15-р кIуэдыжагъэххэщ. Дунейпсо щIэныгъэлIхэм ирагъэкIуэкIа къэпщытэныгъэхэм къызэрагъэлъэгъуамкIэ, зи гугъу тщIы бзи 120-р гува-щIэхами, зыхагъэпшэхъуэжынущ лъэпкъыбзитIым — урысыбзэмрэ тэтэрыбзэмрэ. Зыхагъэпшэхъуэжынущ зы Iэмал закъуэкIэ — зауэкIэкъым, банэкIэкъым, гынышэ лъапсэрыхкIэкъым. АтIэ а бзэхэм ейхэм я пIэ езыхэм я псалъэхэр ирагъэувэурэщ. ЩыжаIэ щыIэщ: «Хамэбзэ къыхыхьэкIэ, адыгэбзэр кIуэдыжынукъым. Мес урысыбзэм и щIэлъэныкъуэр хамэбзэщ, ар и щхьэусыгъуэу кIуэдыжкъым». Апхуэдэ гупсысэмкIэ зи гур зыгъэфIхэм ягу къэдгъэкIыжыну дыхуейщ: урысыбзэр хабзэкIэ ягъэувауэ зэрахьэ къэралыбзэщ, къэрал дэфтэрхэр зэратх бзэщ, мелуан щитIым нэс зэрыпсалъэщ… Абы и къару къихьыфымрэ нэхъыбэ дыдэу цIыху мелуан зэрызэпсалъэ бзэмрэ зэбгъэпщэныр щхьэгъэпцIэжщ. Чейм шыгъу IэмыщIэ хэбдзэрэ зы фалъэми апхуэдиз дыдэ хэбдзэну и ужь уитымрэ хуэдэщ ар.
КIуэдыжыгъуэ ихуа бзэм и нэхъ иужьрей нэщэнэр — ар хамэбзэр унагъуэм щихьэращ. Нобэ дызэплъыжмэ, тлъагъунущ абы дызэрыхуэкIуар, унагъуэм къыщыдгъэсэбэп дэтхэнэ Iэмэпсымэми, хьэкъущыкъуми, тепIэн-щIэлъынми хамэбзэкIэ дызэреджэр. ЩIэблэ къэс яIурылъ бзэр зыхэпщIэу нэхъ тхьэмыщкIэ хъууэрэ макIуэ.
«Адэ-анэхэм я нэхъыбэр я сабийхэм епсалъэу щIадзэ щыпсэу щIыпIэм нэхъыбэу щызекIуэ бзэмкIэ. Зи быным хамэбзэкIэ епсалъэу щIэзыдза лъэпкъыр къызэтенэну ущIыщыгугъыжын щыIэкъым…» — щыгъэбелджылащ лъэпкъ цIыкIухэм я бзэхэр зэрыкIуэдыжыр къэзыпщыта IэщIагъэлIхэм я тхыгъэм. Ар дэри къадыдощтэ. Уи быным узэрепсалъэ бзэр зей лъэпкъращ уэри узыщыщыр. Адыгэбзэр зи жьэгум дэмылъыжым адыгэ унагъуэкIэ уеджэ хъужынукъым, сыту жыпIэмэ бзэр здэщымыIэж щIыпIэм лъэпкъри щыIэжкъым.
Хэдвмыгъэгъэхьэ ди бзэм хамэбзэ псалъэхэр! Адыгэбзэм депIэскIуурэ кIуэдыжыпIэ идгъэхуащ! НыбжьыщIэхэр щыгъэтыжауэ, нэхъыжь куэд (а бзэм и мэIуху нэхъыщхьэу щытыпхъэ нэхъыжьхэр!) къыбжьэхэувэу щыжаIэ щыIэщ: «Фи газетым дыкъеджэжыфыркъым, къыдгурыIуэркъым». АтIэ, сыт абы и щхьэусыгъуэр жыпIэу уеупщIмэ, къыбжаIэр зыщ: «Урыс псалъэ дызэсахэр адыгэбзэкIэ къытыводзэ»! Апхуэдэ зэхэпхыныр узыгъэгузавэщ. Дэ урысыбзэм зыри пытлъхьэкъым, ауэ адыгэ псалъэ щыIэу, нэгъуэщI къыщIэдгъэсэбэпын хуейр къыдгурыIуэнкIи Iэмал иIэкъым. Псом хуэмыдэу ар щымыгурыIуэгъуэр адыгэ газетым хуэгъэзауэщ — адыгэ газетым урысыбзэкIэ дыщытхэжмэ, абы сыт къикIыжыр?! Армырами, зэтхъуэкI мыхъуу лъэпкъыбзэм къыхыхьа хамэбзэ псалъэщIэхэр тхурикъунщ, диIэххэ псалъэхэр IэщIыб дымыщIыжми. АдыгэбзэкIэ ттхам къыщемыджэфкIэ, ар зи ягъэр езы къемыджэфырщ, армыхъумэ ар зи IэдакъэщIэкIыркъым. Адыгэу зэджэжыну хуеймэ, и бзэр нэгъэсауэ зрырегъащIэ!
Куэдым къыщыджаIэ щыIэщ: «Сыт мазэцIэхэр адыгэбзэкIэ къыщIытевдзэр? Зэрыкъэралу зэсауэ зытет цIэхэр сыт къыщIэвмыгъэсэбэпыр?» Ижь-ижьыж лъандэрэ лъэпкъым къыдэгъуэгурыкIуэ мазэцIэхэр зафIэмыIеижу «зэпкърахри», абыхэм къарыкIыр езыхэм къазэрымыгурыIуэжыр и щхьэусыгъуэу, латиныбзэ мазэцIэхэр нэхъ гурыIуэгъуэу ягъэув. «ЩэкIуэгъуэ» жыпIэу мазэм сыт фIэпщын щIыхуейр, ар тэрэзкъым. Ноябрь мазэ закъуэра щыщакIуэр? Июнь мазэ закъуэра мэкъу щеуэр?» — мы упщIэхэр зэхыбох щIэх-щIэхыурэ.
Ди жагъуэ зэрыхъущи, а псор къызыхэкIыр, я лъэпкъым зэманым къыпхриха щIэиныр зэраIэпыхужращ, яхуэфащэ щIэныгъэ ди цIыхухэм зэрабгъэдэмылъырщ. Япэрауэ, адыгэбзэкIэ ттха мазэцIэм латин фIэщыгъэри къыбгъурымыту къытеддзэркъым газетым. ЕтIуанэрауэ, лъэпкъым и махуэгъэпс дахэкIейр Iумпэм щIэтщIыни тлъагъуркъым. ЩIэныгъэлIу дунейм тетым къалъытэ: махуэгъэпс зиIэ лъэпкъыр — лъэпкъыжьщ. Ди лъэпкъыр «зыгъэщIалэхэр» дрокъу, ди лъэпкъэгъухэм я щхьэхуэфI гупсысэхэр къыхамылъхьэми. Арами, ди щIэджыкIакIуэхэм гурыIуэгъуэ яхуэтщIынщ зэрамыпэсыну зи ужь ит адыгэ мазэцIэхэм я мыхьэнэмрэ апхуэдэу щIеджэмрэ.
Латиныбзэм теувауэ, лъэпкъыу хъуар абыкIэ мазэхэм еджэу къэзылъытэхэр хуабжьу щоуэ. Жыжьэ дымыIэбэу, Кавказым щыпсэу лъэпкъ къудейхэр къатщтэмэ, тлъагъунущ я лъэпкъым ижь-ижьыж лъандэрэ къыдэгъуэгурыкIуэ махуэгъэпсхэр, дэтхэнэми зэрахьэу, зэраIэр. Зэрахьэ икIи ирогушхуэ. ИкIи къагъэсэбэп. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, урысыбзэкIэ щытхэкIэ, щыпсалъэкIэ къамыгъэсэбэпми, я лъэпкъыбзэкIэ тхэ газетхэм, журналхэм къыщахьыр ахэращ. Абы и щыхьэту, Шэшэным, Ингушым, Осетием, адрей хэгъуэгухэм я лъэпкъыбзэкIэ тха газетхэр, журналхэр щIэфплъыкIыфынущ. Ар зы Iуэху.
ЕтIуанэрауэ, адыгэ мазэцIэ къэс я мыхьэнэ яIэжщ, ахэр ауэ сытми фIащауэ, е зыгуэрым къигупсысауэ аракъым. Нобэ хуэдэу, уэрамтесу, ящIэн ямыгъуэтмэ — хуеймэ щакIуэу, хуеймэ мэкъуауэу псэуакъым адыгэр. Iуэху къэс езым и зэман иIэжт. Июным мэкъуауэ дэкIырти, пщыIэ тращIыхьырти, тхьэмахуэ, мазэ енкIэ тест. ЗэрахузэфIэкIкIэ, зэгъусэу дэкIырт хьэблэр, къуажэр, зэдэIэпыкъурт, мыхъумыщIагъэ къэхъуми зэкъуэувэрт. Абы и щыхьэт куэд къыхощыж ди тхакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэм: къуажэлIхэр мэкъуауэ дэкIауэ, бийр къуажэм къыдэуауэ…
Ди щхьэм къитха гупсысэ къудейхэмкIэ дывдэгуашэу зэрыщымытым и щыхьэту, Кавказым щыпсэу лъэпкъхэми я махуэгъэпсым ди лъэпкъым ейр едгъапщэурэ дыкIуэнщ. Зи гугъу тщIы мэкъуауэгъуэ мазэм мэкъу еуэныр зи хабзари фIэзыщари адыгэхэм я закъуэкъым. Ингушхэм я махуэгъэпсым июнь мазэм зэрыщеджэр «мангл-бут» — «месяц покосов» жиIэущ. Сыт ар июнь мазэрауэ щIыщытыр? Абы и ужь мазэм мэкъу еуэжыркъэ? Мэкъумэшым епхауэ псэу лъэпкъхэм ящIэрт «мэкъуауэгъуэ» мазэм «бадзэуэгъуэр» (июлыр) къызэрыкIэлъыкIуэр. Езы цIэм къыбжеIэ а мазэм къэхъур. Бадзэр егъэлеяуэ къыщежьэ мазэ жиIэу аращ. Щыхьэт фыхуей? Доплъ осетин махуэгъэпсым: «июль» — «сосан». В переводе — «трясущий головой». Месяц, когда лошади трясут головой, чтобы отогнать мух».
АдэкIэ докIуэ, октябрь — жэпуэгъуэ. Адыгэ закъуэрауэ пIэрэ а мазэм апхуэдэу еджэр? Доплъ шэшэнхэм я махуэгъэпсым: «октябрь» — «эсаран бутт» — «месяц инея». ЗэрыхъумкIэ, ди адэжьхэм ящIэн ямыщIэжу фIащакъым а мазэцIэхэр.
Дынос куэдрэ ауан ящI «щэкIуэгъуэ» мазэцIэм. Пэжщ, адыгэхэр щыщакIуэр а зы мазэ закъуэратэкъым. Ауэ, а мазэм «щэкIуэгъуэ» щIыфIащын хуеями и щхьэусыгъуэ гъэбелджыла иIэжщ. Ноябрыр — бжьыхьэр зэриух мазэщ. ЩIымахуэр къыщыблагъэщ. ЦIыхухэр щакIуэ кIуэрти, щIымахуэм яхурикъун лы куэду зэрагъэпэщырт, ар яупIэрт, ягъэгъурт. Бадзэри зэран къахуэхъуртэкъым, лыри нэхъ хъума хъурт, унагъуэр щIымахуэм зыщыгугъын лыхэкIкIи зэгъэпэщауэ уэсымрэ щIыIэмрэ пежьэт. АтIэ, а мазэм и цIэм и мыхьэнэр дауэ къазэрыгурыIуэнур щIыIалъэм (холодильникым) лыр илъэсым и кIыхьагъым щызезыхьэу, зыкIи къыхэмыщтыкIыу жей иджырей цIыхухэм?
Доплъ а мазэм ди гъунэгъу лъэпкъхэр зэреджэм. Шэшэным — «лахьан бутт» — «месяц мясной заготовки на зиму»… Сыт хуэдэ щыхьэт нэгъуэщIу зыхуейр ди гурыщхъуэщIхэр?
Ди жагъуэ зэрыхъущи, адыгэбзэкIэ упсалъэмэ, уагъэкъуэншэну уи ужь къихьэ хъуащ. Куэд щIакъым, акъыл гъэтIысакIэ дызыщыгугъ, лъэпкъым и нэхъыжьыпIэ утыкум ит, жьыщхьэ махуэм нэса нэхъыжь къыдбгъэдэувэу, и фIэщу къызэрыдиудэкIрэ: «Дызэса урыс псалъэхэр къытевдзэ газетым. «Культура» псалъэ дахэкIейр сыт «щэнхабзэ» жиIэу щIызэфхъуэкIар?!»
Сыт, а «псалъэ дахэкIейр» ди деж къэмыс щIыкIэ ди лъэпкъым щэнхабзэ лъабжьэрэ ар зыгъэбелджылы псалъэрэ имыIауэ ара?! Хьэмэрэ хабзэншэрэ жыгыщхьэрысу адыгэр къэгъуэгурыкIуа? Дуней псом щызрагъэлъагъуу зытепсэлъыхьа адыгэ щэнымрэ хабзэмрэ IудгъэкIуэту, сыт «культура» жиIэу къытеддзэн щIыхуейр?! Адыгэбзэм сыт зихъуэжын щIыхуейр, зы сыхьэт тригъэкIуадэу, мазэцIэ 12-м адыгэбзэкIэ зэреджэмрэ «щэнхабзэ» псалъэм и мыхьэнэмрэ зэзыгъэщIэну зи щхьэ тезымылъхьэхэм щхьэкIэ?! «Апрелым Дворец Культурэм культурнэ мероприятие щекIуэкIащ» жиIэу ттхымэ, ар адыгэбзэ хъужрэ?! Апхуэдэ къабзэщ нэгъуэщI псалъэхэри. АдыгэбзэкIэ диIэ псалъэхэм я пIэкIэ хамэбзэхэм ейхэр къыщIэдгъэсэбэпын щхьэусыгъуэ щыIэкъым.
Фегупсыс: дунейм цIыхуу щыпсэум я процент 70-р бзэ 40-щ зэрыпсэлъэжыр. Нэхъыбэу къагъэсэбэпыр китаибзэрщ, испаныбзэрщ, хинди бзэрщ, инджылызыбзэрщ, урысыбзэрщ, португалыбзэрщ, хьэрыпыбзэрщ. ЩIэныгъэлIхэм къызэрахутамкIэ, 2100 гъэм нэсыху а бзэ 40-м зыри къащыщIынкIэ шынагъуэкъым. КъызыщыщIынур — абыхэм «япIытIыну» бзэ цIыкIухэращ. Нэхъыщхьэжу ягъэбелджылыр зыщ — а щытыкIэр зыгъэзэкIуэжыфын Iэмал иджыкIэ ялъагъуркъым.
ЮНЕСКО-м и IэщIагъэлIхэм къызэрахутамкIэ, бзэр хъума хъуныр епхащ щытыкIи 9-м: бзэм ирипсалъэ цIыху бжыгъэм хэщI зэрымыхъунур; абыхэм яIурылъ бзэм и къабзагъэр зэрахъумапхъэр; къабзагъэм сэбэп хуэхъу тхылъхэр, тхыбзэр зэрыщыIэпхъэр; лъэпкъхэм я хъыбарегъащIэ Iэмалхэм анэдэлъхубзэ къабзэр цIыхухэм я деж нахьэсын зэрыхуейр; зэманым къыдэкIуэ IэмэпсымэщIэхэм, къэхъукъащIэщIэхэм лъэпкъым и псалъэкIэ зэреджапхъэр; къэрал дэфтэрхэр лъэпкъыбзэмкIэ къыдагъэкIын зэрыхуейр; бзэм хуэгъэза бэдаущ мурад гъэбелджылам зэрытетыпхъэр; езы лъэпкъым щыщ цIыхухэр бзэм зэрыхуэсакъын хуейр; лъэпкъыбзэм зыри хэмыщIу нэхъыжьхэмрэ щIэблэмрэ зэрызэIэпахыпхъэр…
АтIэ, сыт а псом щыщу диIэр? Ди бзэм ирипсалъэхэм хощI, хамэ псалъэу къыхыхьэхэм бзэм и къабзагъэр ягъэкIуэд, адыгэбзэкIэ тхылъу къыдэкIыр нэкIэпсыжэщ, лъэпкъыбзэкIэ тхэ зы газетыжь закъуэми и адыгэбзэм «къопIэскIухэ», адыгэбзэкIэ къэрал дэфтэр къыдэкIыххэркъым, бэдаущ муради щыIэкъым, ди цIыхухэри бзэм хуэсакъыххэркъым; зэман дэкIмэ, нэхъыжьхэм щIэблэм иратыжын лъэпкъыбзи ягъуэтыжынукъым.
Фи фIэщ мыхъумэ, едгъэлейуэ къыфщыхъумэ, федаIуэ фи сабийхэм. «Кружка, вилка, ложка, чайник, тарелка, одеяло, простыня, наволочка, прическа, туфли, садик, школа, оценка, воспитательница, учитель…», нэгъуэщI псалъэ куэд адыгэбзэкIэ жаIэу зэхэвмыхмэ, дэ пцIы доупс. А къедбжэкIахэм къызэщIаубыдэ унэри, шхапIэри, жеипIэри, сабий IыгъыпIэри, еджапIэри. А псор хэбгъэкIыжмэ, адыгэбзэм къыхуэнэжыр сыт? «СокIуэ, сыкъокIуэж» — абыхэм я закъуэ адыгэбзэр? АтIэ, иджыпсту апхуэдэу фIэкIа адыгэбзэр зыIурымылъ фи щIэблэм илъэс тIощI дэкIмэ, я сабийхэм Iуралъхьэжынур сыт? Ар упщIэ гугъущ. Арагъэнщ «культура» псалъэми «дыхуэныкъуэ» щIэхъуар.
Ди тхыгъэм и кIэм зым федгъэгупсысыжынщ: [Atlas of the World’s Languages in Danger 2010] и фIэщыгъэу ЮНЕСКО-м къыдигъэкIа тхылъым деж «бзэ кIуэдыжхэр» зыфIащахэм яхэтщ къэбэрдей-шэрджэсыбзэри…
[Языки народов России. Красная книга. 2002: 10] тхылъым итщ шапсыгъ лIакъуэм и бзэр.
Хэт ищIэрэ а тхьэмыщкIагъэр къыщытлъысынур. Хьэкъыр зыщ — ар къыщыдэуэлIэнур «мэкъуауэгъуэ», «жэпуэгъуэ», «щэкIуэгъуэ» мазэхэркъым, атIэ — «июныр», «октябрыр», «ноябрыр»…
БЕМЫРЗЭ Зураб.
