Ди шууейхэр ящыгъупщэркъым
Налшык дэт Лъэпкъ музейм иджыблагъэ щагъэлъэпIащ Сталинград зауэр зэриухрэ илъэс 70 зэрырикъуар. Абы къыщызэрагъэпэща гъэлъэгъуэныгъэм ирагъэблэгъат Хэку зауэшхуэм и ветеранхэу Куэтэншы ТIалэ, Жуков Василий, Налшык и курыт школ №7-м и еджакIуэхэр. Апхуэдэуи зэхыхьэм хэтащ Лъэпкъ музейм и щIэныгъэ лэжьакIуэ Емельяненкэ Надеждэ, лъахэхутэ, Хэку зауэшхуэм и ветеранхэм я Къэбэрдей-Балъкъэр советым хэт Зведре Владимир, КъБР-м, КъШР-м я цIыхубэ усакIуэ, Гъуазджэмрэ щэнхабзэмрэ ехьэлIа фэеплъхэр зыхъумэ Урысейпсо зэгухьэныгъэм и Къэбэрдей-Балъкъэр къудамэм и унафэщI Созаев Ахъмэт, нэгъуэщIхэри.
Гъэлъэгъуэныгъэр къызэзыгъэпэщахэм нэхъыбэу гулъытэ зыхуащIар хахуэу зэуа 115-нэ шууей дивизэрщ. ЦIыху мини 5-рэ 550-рэ хъу дивизэр зауэ IэнатIэ щыIухьа япэ тхьэмахуитIым бийм и лъэсыдзэ полкищ зэтрикъутауэ щытащ, ар икъукIэ бжыгъэшхуэт. Къыхэгъэщыпхъэщ: 1942 гъэм бадзэуэгъуэм и 26-м къыщыщIэдзауэ шыщхьэIум и 1 пщIондэ 51-нэ армэм хыхьэ 115-нэ шууей дивизэр псэемыблэжу щызэуащ Мартыновкэ Иным, Несмеяновкэ, Денисовскэ, Батлаевскэ, Пробуждение, Новониколаевскэ жылагъуэхэм. Мартыновкэ Иным деж щекIуэкIа зэхэуэ гуащIэхэм ди дзэм бийм и танкыу 38-рэ, автомашинэу 7 щызэтрикъутат, лъэсыдзэу батальоным нэблагъэ хигъэщIат. 115-нэ шууей дивизэм и командиру, зауэлIу цIыху 50-м КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и ЩIыхь тхылъ хуагъэфэщауэ щытащ. Хэкупсэу, лIыгъэ яхэлъу дивизэр зэзыгъэуIуахэм, зауэлI хахуэхэм лъахэмрэ лъэпкъымрэ хуащIар уасэ зимы- Iэщ.
Лъэпкъ музейм къекIуэлIа школакIуэхэм Iэмал яIащ зауэм и ветеранхэм я сурэт гъэтIылъыгъэхэм хэплъэну, «Отчизны верные сыны», «Книга памяти», «Сталинградская битва» тхылъхэм зыщагъэгъуэзэну. ЩIэблэм ирагъэлъэгъуащ зауэм лIыгъэ зэрахьэу хэта сэлэтхэм я щыгъынхэм щыщ, нэрыплъэ, адыгэ уанэ, бгырыпххэр, пыIэ, шыуан, нэгъуэщI хьэпшыпхэри. Мыхьэнэ иIэщ 115-нэ дивизэм къикIуа зауэ гъуэгуанэм и схемэр сабийхэм нэрылъагъу зэрыщащIами.
«Сталинград щекIуэкIа зауэр гуащIэт. Куэдым я щхьэ абы халъхьащ я Хэкум папщIэ. Ди зауэлI хахуэхэм я гъуэгуанэр, я лъэужьыр дэ хэдгъэгъуэщэж хъунукъым», — жиIащ Лъэпкъ музейм и унафэщI Накуэ Феликс.
— Ди музейм гъэлъэгъуэныгъэ куэд къыщызыдогъэпэщ, ауэ Хэку зауэшхуэм теухуахэм гулъытэ нэхъ хуэтщIу къыщIэкIынущ. Абы и щхьэусыгъуэри гурыIуэгъуэщ. Зауэм текIуэныгъэр къыщытхьыным ди цIыхухэм я гуащIэшхуэ ирахьэлIащ, псом хуэмыдэу Сталинград деж щекIуэкIам. ЖыпIэ хъунущ ТекIуэныгъэр дыдей хъуным а зауэр лъабжьэ хуэхъуауэ. Пэжщ, абы къыкIэлъыкIуащ Москва деж щызэхаубла зэпэщIэувэныгъэри, ауэ, дауэ мыхъуми, Сталинград зауэм мыхьэнэ ин дыдэ иIащ. А Iуэхугъуэхэр IупщIу къэзыгъэлъэгъуэж дэфтэрхэр, сурэтхэр музейм и гъунэжщ, апхуэдэуи мыбы щызэхуэхьэсащ зи гугъу тщIы зауэм хэтахэм я щыгъын, хьэпшып зэмылIэужьыгъуэхэр. Ахэр зэгъэуIуным зи къару езыхьэлIар музейм и лэжьакIуэ зырызкъым, атIэ зым ищIам адрейм пищэу илъэс куэдкIэ зэфIэува Iуэхущ. Ди гуапэщ ди щIэблэр нэхъыбэу къытхуеблагъэмэ. Лъэпкъым и блэкIар, абы къикIуар нэрылъагъу ящыхъунщ, — жиIащ Емельяненкэ Надеждэ.
АдэкIэ утыкур хуит хуащIащ Куэтэншы ТIалэ. Сабийхэм я лъэIукIэ ТIалэ ахэр щыгъуазэ ищIащ езымрэ зауэм къыдыхэта и лъэпкъэгъухэмрэ я гъащIэ гъуэгуанэм. «Правда о 115-ой Кабардино-Балкарской дивизии» тхылъыр зытха ТIалэ мы Iуэхум химыщIыкI хэлъкъым.
— Си гуапэщ мы зэIущIэм сыкъызэревгъэблэгъари тхыдэр къызыфIэIуэху мы цIыкIухэр къызэрыкIуари. Сэ сыхэтащ 115-нэ шууей дивизэм. Абы къыхэкIыуи си нэгу щIэкIар къыщызгъэлъэгъуэжащ «Правда о 115-ой Кабардино-Балкарской дивизии» зыфIэсща тхылъым. Абы и бжыгъэр 2000 хъууэ къыдэкIащ. ФIыщIэ яхузощI тхылъыр къыдэгъэкIынымкIэ сэбэп къысхуэхъуа псоми. Дивизэм теухуауэ жысIэнур зыщ: ди зауэлIхэр хахуэт, псэемыблэжт, псом я нэхъыщхьэжрати, хэкупсэт. 115-нэ шууей дивизэр зыпэщIэува къарумрэ, танкхэмрэ, кхъухьлъатэхэмрэ езым бгъэдэлъ лъэкIыныгъэмрэ, дауи, зэхуэдэтэкъым. ИтIани, абы хэлъхьэныгъэшхуэ хуищIащ нэмыцэхэм Сталинград ямыубыдыным, зэхамыфыщIэным… ЦIыхухэм я закъуэтэкъым зауэм хэкIуадэр, шы куэд дыдэ тфIэкIуэдащ абы щыгъуэм, — къыхигъэщащ ТIалэ.
Зведре Владимир жиIащ иджырей щIэблэр 115-нэ шууей дивизэм и лIыгъэм зэрырипагэр, абыхэм зауэлIхэм фIыщIэ зэрыхуащIыр, зэращымыгъупщэр. Ар тепсэлъыхьащ Сталинград деж щекIуэкIа зауэм. «Нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэр къыщыттеуам я гугъат мазэм щIигъум зэрыкъэралу яубыдыну, арщхьэкIэ ар къайхъулIакъым. Зыпэува къэралыр лъэщу къыщIэкIащ. 1941 гъэм и жэщ нэхъ кIэщI дыдэрт, мэкъуауэгъуэм и 22-рт, зэгурыIуэныгъэми ебакъуэу бийр ди лъахэм къыщизэрыгуар. МелуанитIым нэблагъэ армэр къаруушхуэт. Арами, текIуэныгъэр къэтхьащ, ди цIыхухэр зэкъуэувэри. Зауэм и япэ махуэхэм щыщIэдзауэ усэхэр зэхалъхьэрт, иужькIэ «Священная война» уэрэдри дунейм къытехьащ. Ахэр цIыхухэр къызэщIэзыIэтэт. Дэ тхъумэн хуейщ ди адэжьхэм я фэеплъыр», — жиIащ Владимир.
«Дэ дыщIэзэуар щIэблэр мамыру псэун, къэралыр щхьэхуиту щытын папщIэщ», — жиIащ Жуков Василий. Абы игъэзэщIащ композитор Пахмутовэ Александрэ итха «Поклонимся великим тем годам» уэрэдыр.
115-нэ шууей дивизэм и музейм, Налшык дэт курыт еджапIэ №7-м щылажьэм, и советым хэт Горуля Ксение тепсэлъыхьащ ирагъэкIуэкI къэхутэныгъэхэм. Абы къыхигъэщащ цIыху 5550-рэ хъууэ щыта дивизэм и нэхъыбэр (4000-р) Сал псым деж зэрыщыхэкIуэдар, Мартыновкэ Иным ноби ди зауэлIхэм я фэеплъыр зэрыщахъумэр. «2009 гъэм и щэкIуэгъуэ мазэм дэ Мартыновскэ районым и администрацэм зыпытщIэри, абы я лIыкIуэхэр къытхуеблэгъауэ щытащ. Щыгъуазэ дызэращIамкIэ, Мартыновкэ Иным и уэрам нэхъыщхьэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIэр зэрехьэ, апхуэдэуи зауэлIхэм я кхъащхьэу пщIы щыIэщи, жылэм ахэр гулъытэншэ ящIыркъым, зэрахьэ. Къалэм дэтщ 115-нэ дивизэм и мывэ фэеплъ. Мыхьэнэ зиIэ защIэщ мы Iуэхугъуэхэр. Къыхэзгъэщынут, илъэс къэс щэкIуэгъуэм и пэщIэдзэхэм фэеплъ пшыхьхэр, дерс зэIухахэр ди музейм зэрыщедгъэкIуэкIри», — жиIащ Ксение.
Накуэ Феликс Лъэпкъ музейм къыбгъэдэкIыу ветеранхэм фIыщIэ яхуищIащ къазэрыхуеблэгъамкIэ, саугъэтхэмкIи яхуэупсащ.
БАГЪЭТЫР Луизэ.
