«ГъащIэм и гъуэгу»
Аращ фIищар Аруан Анатолэ иджыблагъэ къыдигъэкIа усэ тхылъым. Мыр усакIуэм и етIуанэ тхылъщ, абы ихуащ усэхэр, балладэхэр, сабий уэрэдхэр, усэ цIыкIу «нэщIэпкIэхэр», езы Анатолэ урысыбзэкIэ зэридзэкIыжа усэхэр. Аруан Анатолэ 1950 гъэм Къэзахъ ССР-м къыщалъхуащ, и адэ-анэр политикэ зэхэзехуэ ящIахэм ящыщу абы щыпсэурт. Иджы ар Дыгулыбгъуей щопсэу, жылагъуэм дэс нэхъыжьхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэщ, хьэрычэтщIакIуэхэм ядэIэпыкъунымкIэ Бахъсэн щIыналъэм щыIэ фондым и унафэщIщ. Езыр и IэщIагъэкIэ юристщ.
«УзищIысымрэ ущIэпсэумрэ кърибгъэлъэгъуэну уэ къыхэпха IэщIагъэр цIыкIукъым. АтIэ, сыт уи дежкIэ усыгъэр, увыпIэ щхьэхуэ уи гъащIэм щиубыдыну?», — жытIэу дыщеупщIым, ар цIыхум нэхъри нэхъ гъунэгъу сыхуэзыщI, си анэдэлъхубзэм и къабзагъэр зэрысхъумэ, псалъэ къызэрыгуэкIкIэ схуэмыIуатэ си гупсысэм гъуэгу къезыт Iэмалщ, — къыдитащ жэуап Аруан Анатолэ.
Абы зэрысабийрэ усэ етх. Ауэ, зэрыгурыIуэгъуэщи, ныбжь къэс езым и хъэтI иIэжщ. АтIэ, зи ныбжьыр илъэс 65-м нэса тхакIуэр сыт нобэ нэхъ зыгъэпIейтейр? Дунейм и къэхъукъащIэ шынагъуэхэмрэ ди лъэпкъ мащIэм и пщэдейр зыхуэдэнумрэщ. А псор къыхэщу Аруаным и усэхэм ящыщ зым мыпхуэдэу щыжеIэ:
КъалъхуагъащIэу,
Зэмыщхь защIэу
ЛъхуапIэ унэм сабий щIэзщ.
Дыгъэ-щыгъэу
Насып тыгъэу
Ахэм нэкIэ гъащIэр яз.
НэфIэгуфIэу, псэлъэгуфIэу
Къуажи, къали сабий дэсщ.
ЩIым имыIэ зы IэпапIэ
А псэ IэфIхэр здэщымыIэ.
Ауэ сщIэркъым,
Гур мэхыщIэ,
Еш ямыщIэу Iэщэу ящIыр
Щагъэуэнур дэнэ щIыпIэ?
Апхуэдэ дыдэу усакIуэр тогузэвыхь зэдзэкIа, гъэпщкIуа хъуа пэжым.
Дин дахэр Iэлъыну зэблахъу,
Щхьэхуещэм и Iэпэм хуегъэхъу.
Нэмысыр мэхыщIэр, мэхъу
лъахъшэ,
IэщIэлъщи, унафэр ещI
ахъшэм,
ЦIыху напэр бэзэрхэм щашэч,
Гу мыгъуэр зэгуопыр, зэгуоч.
Насыпым иIэжкъым фэеплъ,
И теплъэр ятх псысэм
къыхоплъ,
ГугъэфIыр бжэщхьэIум
фIэмыкI,
Пэжыгъэр куэбжэпэм щаукI…
Лъэпкъ хабзэр зи бащэ усакIуэм нэхъыжьхэм яхуищI пщIэмрэ гулъытэмрэ гъунапкъэншэщ. Апхуэдэ къабзэу абы и гур ирогъу нобэрей гъащIэ зэIумыбзым и гугъуехь куэдыр япэу ялъысарэ, я гъащIэ гъуэгу хашыжыну хунэмысауэ, зи зэфIэкIри, зи дунейри къебзыхьэкIа хъуа щIэблэм.
Нэхъыжь фыIущIамэ,
И гъуэгу зэпывмыупщI,
Фыхъуу хабзэмыщIэ,
И гур хэвмыгъэщI,
Арыншами пщIэркъым
Къыхуэна и ныбжьым
ИкIужынур лIыжьым.
А гъуэгу закъуэр арми,
ФыIущIам нэхъыщIи
И гъуэгу зэпывмыупщI,
Фыхъуу гулъытэншэ.
Ар гуитIщхьитI фымыщI,
Арыншами пщIэркъым
Къыпэщылъ и гъащIэм
Хэзышэнур щIалэр
А гъуэгу закъуэр арми.
Тхылъым и зы Iыхьэ яубыд усакIуэм и гурыгъу-гурыщIэхэр къызыхэщ усэ хъарзынэхэм. КъэпсэлъыкIэ, гъэпсыкIэ, жыпхъэ — псори езым еижщ, зым и марди техьэркъым. Абы дэтхэнэ и зы тхыгъэри щIэщыгъуэ пщещI.
«Усэ стхы щхьэкIэ, макъамэм сыпэжыжьэщ, зи къысхуэщтэркъым», — жеIэ Анатолэ. Ауэ щыхъукIи, и Iэдакъэ къыщIэкIахэм усыгъэ макъамэм зыщимыIэт къахэгъуэтэгъуейщ. Ар псом хуэмыдэу щынэрылъагъущ сатыр къэс щызэщIэжьыуэ рифмэхэмкIэ псыхьа «Усэ Iэрамэм» и едзыгъуэ мыинхэу: «Хэт зи ягъэр?», «ГукъэкIыж», «Хэт и зэран?», «Щхьэхынэ», жыхуиIэхэм.
Аруан Анатолэ и IэдакъэщIэкI-хэм увыпIэшхуэ щиубыдащ анэм хуиIэ лъагъуныгъэ мыкIуэщIым, зауэ зэман хьэлъэм, гумрэ псэмрэ къеIэ гъыбзэм, ди адыгэ лъэп-къым.
Тхылъым итщ Жылау Арсен макъамэ зыщIилъхьа уэрэдхэр.
«ГъащIэм и гъуэгу»-р Налшык дэт «Принт-центр» тхылъ тедзапIэм къыщыдэкIащ 500 и бжыгъэу .
Лъостэн Музэ.
