Адыгэбзэм и махуэшхуэ
Ди газетым зэрытетащи, Кэнжэ къуажэм дэт ЩэнхабзэмкIэ унэм иджыблагъэ щекIуэкIащ Адыгэ тхыбзэм и махуэр гъэлъэпIэным хуэгъэпса «Псалъэ, адыгэ псалъэ» пшыхь дахэ. Ди анэдэлъхубзэр зи псэм хуэдэу фIыуэ зылъагъу, абы и зыужьыныгъэмрэ ар нэхъри ефIэкIуэнымрэ зи гуащIэ езыхьэлIэ цIыху куэд кърихьэлIат Балэ Людмилэ, ЩэнхабзэмкIэ унэм и унафэщIым и къуэдзэм, къызэригъэпэща зэхуэс гуапэм. Апхуэдэхэт, псом япэрауэ, илъэс 15 лъандэрэ екIуэкI «Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэпсо фестивалым жыджэру хэтахэу, абы текIуэныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэр къыщызыхьахэу, къытщIэхъуэ щIэблэм бзэр яIурылъу, абы и IэфIагъыр зыхащIэу къэзыгъэхъухэр — адыгэбзэр курыт школым, сабий садхэм щезыгъэджхэр, ди бзэм и макъ жьгъырур АнэдэлъхубзэхэмкIэ урысейпсо зэпеуэм и утыку щызыгъэIуахэу Ефэнды Маринэ, Къумыкъу Светланэ сымэ, нэгъуэщIхэри.
Пшыхьым кърихьэлIахэр.
Балэ Людмилэ
ЗэIущIэм и жьантIэр зыхуагъэфэщахэм хэтащ нэгъуэщI хьэщIэ лъапIэхэри. Апхуэдэхэт «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, егъэджакIуэхэм я щIэныгъэм щыхагъахъуэ институтым адыгэбзэр, балъкъэрыбзэр егъэджынымрэ методикэмкIэ и кафедрэм и унафэщI Инчы Иринэ, КъАХ-м и Аруан къудамэм и тхьэмадэ КъущхьэтIу Хьэутий, ЩоджэнцIыкIу Алий и фондым и унафэщI ЩоджэнцIыкIу Леонид, илъэс куэдкIэ Тыркум щыпсэуа, иджы адэжь щIыналъэр зыгъуэтыжа ди лъэпкъэгъу Къущхьэ Орхъан сымэ, жылэм и нэхъыжьыфIхэр. А махуэшхуэ пшыхьыр ирагъэкIуэкIащ анэдэлъхубзэм хуэшэрыуэхэу, ар бзэрабзэу зыIурылъхэу КъБКъУ-м и педколледжым и студенткэ Къагъырмэс ФатIимэрэ ЩэнхабзэмкIэ унэм и лэжьакIуэ Иуаз Азэмэтрэ.
ГъэщIэгъуэну, купщIафIэу зэхэгъэуват гуфIэгъуэ зэхуэсыр. Джэдгъэф Борис и псалъэхэр зыщIэлъ «Си бзэ — си псэ, си дуней» уэрэдымкIэ къызэIуахащ ар. ФатIимэрэ Азэмэтрэ къызэхуэсахэм сэлам гуапэр ирахыу Адыгэ тхыбзэм и махуэш-хуэмкIэ ехъуэхъуа нэужь, утыкум къихьащ къуажэм дэт курыт школ №20-м къепхауэ лажьэ сабий садым и гъэсэн цIыкIухэр. Адыгэ алыфбейм и хьэрфхэр, «анэ», «анэдэлъхубзэ», «хэку», «адыгэ» псалъэхэм хуэдэ зытет шар гъэпща зэмыфэгъухэр зыIыгъ цIыкIухэр къэфащ, джэгуащ, уэрэдхэр, усэхэр жаIащ. Апхуэдэу Iэтауэ ежьа пшыхьым къыпищащ псалъэ зрата Балэ Людмилэ.
ХьэфIыцIэ Мухьэмэдрэ Къумыкъу Светланэрэ.
КъущхьэтIу Хьэутий Быгуэ Маринэ тыгъэ ирет.
— Дэтхэнэ цIыхури и бзэмкIэ тхэфу, къеджэфу щытыным къыдэкIуэу, Iэмал имыIэу а бзэмкIэ гупсысэу, сыт хуэдэ Iуэхури зэчий ин зыбгъэдэлъ цIыхум хуэдэу къызэригъэпэщыфу, зэри-хьэфу щытын хуейщ. Ап- хуэдэу щымытмэ, лъэпкъым езым и щэнхабзи, гъуазджи, тхыди къигъэщIын дэнэ къэна, иIэри ихъумэжыфынукъым, — жиIащ Людмилэ. — Зи бзэр зыджым, абы и къарур фIыуэ зыхэзыщIэм, ар щытхэми щыпсалъэми Iэрыхуэу зыгъэшэрыуэфым, зи гупсысэр нэгъэсауэ абыкIэ къэзыIуэтэфым и зэхэщIыкIри нэхъ куущ, и гупсысэкIэри нэхъ жанщ, и дуней тетыкIэри нэхъ дахэщ, и гъащIэри нэхъ къулейщ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, насыпыфIэщ, и лъэпкъ хабзэмрэ анэдэлъхубзэмрэ и Iэпэгъущи. Аращ анэдэлъхубзэр егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэм и лъабжьэу щIабжри. Аращ нобэрей ди зэхуэсми «Псалъэ, адыгэ псалъэ!» щIыфIэтщари.
Анэдэлъхубзэм лъэпкъым и дежкIэ иIэ мыхьэнэмрэ абы хуэщIыпхъэ гулъытэмрэ ятеухуауэ Балэм иубла псалъэмакъым пищащ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд. Ар ириплъэжащ «Адыгэ псалъэ» газетымрэ КъБР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэмрэ къыхалъхьауэ щыта «Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэ зэпеуэм къикIуа гъуэгуанэ купщIафIэм. Мухьэмэд зэрыжиIамкIэ, анэдэлъхубзэр зэрырагъэдж Iэмалхэр егъэфIэкIуэнымкIэ, и бзэр дихьэхыу сабийм егъэджынымкIэ, лъэпкъым бгъэдэлъ псэкупсэ къулеягъым щIэблэр ешэлIэнымкIэ, и хабзэр, тхыдэр фIэгъэщIэгъуэну иджыным хуэшэнымкIэ а зэпеуэм зэфIигъэкI лэжьыгъэхэм я мыхьэнэр лъытэгъуейщ.
— Илъэс 15 ипэкIэ етхьэжьауэ щыта зэхьэзэхуэр нобэ хъуащ унэтIыныгъэ куэд зиIэ фестиваль. Ар иджы адыгэбзэкIи, урысыбзэкIи, балъкъэрыбзэкIи йокIуэкI, апхуэдэу ди къуэш щIыналъэхэми, абы зыщиубгъуащ, — къыхигъэщащ ХьэфIыцIэм. — Ди гуапэ зэрыхъущи, ди республикэ зэпеуэхэм щытекIуа егъэджакIуэхэр ехъулIэныгъэ лъагэхэр яIэу хэтщ Анэдэлъхубзэр езыгъэджхэм я къэралпсо зэхьэзэхуэхэм. Абы и унэтIыныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэм текIуэныгъэ къызэрыщахьам къыдэкIуэу, ди егъэджакIуэ IэкIуэлъакIуэхэм яхэтщ зэпеуэм и саугъэт нэхъыщхьэ дыдэр — Дыжьын къабзийр — къытхуэзыхьахэри. Апхуэдэ Iуэхугъуэхэм лъэр щIагъэкI, ди бзэр зэрымыкIуэдыжымкIэ, абы и къэкIуэнум игъэпIейтей хэкупсэхэр зэрыщыIэмкIэ шэсыпIэ драгъэувэ. Адыгэбзэр хъумэным, абы адэкIи зегъэужьыным ехьэлIа Iуэху щхьэпэхэр нобэ зэфIэзыгъэкI зэпеуэм, абы хэт егъэджакIуэхэмрэ абыхэм я гъэсэнхэмрэ нэхъыбэжкIи дащогугъ. Лъэпкъым и цIыху хэкупсэхэр зэзышалIэ апхуэдэ зэпеуэм и къэкIуэнур зэрыдахэр, и гъащIэр зэрыкIыхьыр ди фIэщ мэхъу.
ЩоджэнцIыкIу Леонид Инчы Иринэ хуоупсэ.
ФIыщIэ псалъэхэмкIэ егъэджакIуэхэм захуигъэза нэужь, абыхэм ящыщ зыбжанэм ХьэфIыцIэ Мухьэмэд яритыжащ Дунейпсо Адыгэ Хасэм къыбгъэдэкI ЩIыхь тхылъхэмрэ Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тыгъэхэмрэ. Ягъэпэжахэм яхэтщ илъэс куэд лъандэрэ адыгэбзэр республикэм и курыт школхэм щезыгъэджхэу Токъу Сарэ, Бекъан Масирэт, Бе-къул Iэсият сымэ, нэгъуэщIхэри. Апхуэдэу зэхуэсым щагъэлъэпIащ егъэджакIуэ Iэзэхэу, «Си бзэ — си псэ, си дуней» зэпеуэм илъэс куэд лъандэрэ жыджэру хэтхэу абы и жэрдэмщIакIуэхэм ящыщ Балэ Людмилэ, зэхьэзэхуэм и къэпщытакIуэ гупым щыщ егъэджакIуэхэу Нанэ Любэ, ДыщэкI Марие, Сэрахъэ Людмилэ, Елмэс Людмилэ, Шэшэн Людмилэ, ЛIуп ФатIимэ, Ефэнды Маринэ, Быгуэ Маринэ, Къарэжь Тамарэ, Хьэжнэгъуей Еленэ, Щамырзэ Иринэ, Хьэрэдурэ Эммэ, Хьэгъур Светланэ, Жэмыхъуэ Раисэ, нэгъуэщIхэри.
КъытщIэхъуэ щIэблэр хэкупсэу, къызыхэкIа лъэпкъым пщIэ хуищIу, щалъ-хуа щIыналъэр фIыуэ илъагъуу, псом я щхьэращи, и анэдэлъхубзэр фIыуэ илъагъурэ ар псэр зыгъэхуабэ IэфIыгъэу, нэхугъэу и гум щихъумэу къэгъэтэджын зэрыхуейр жаIащ зэхуэсым къыщыпсэлъахэу КъущхьэтIу Хьэутий, Инчы Иринэ, ЩоджэнцIыкIу Леонид, Къущхьэ Орхъан сымэ. Дунейпсо Адыгэ Хасэм, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм, «Адыгэ псалъэ» газетым къабгъэдэкI щIыхь, фIыщIэ тхылъхэмрэ тыгъэхэмрэ КъущхьэтIу Хьэутий щIигъуащ ахъшэ саугъэтхэр. Тхьэмадэ Iумахуэм ахэр зыхуэфащэхэм зэхуэсым щаритыжащ.
Бзэращ лъэпкъым и псэр. Лъэпкъыр лъэ быдэкIэ увыныр, абы и тхыдэм, гъуаз-джэм, щэнхабзэм заужьыныр, лъэпкъым и цIыхухэм я зэхэщIыкIым зиузэщIыныр — псори къуэпс быдэкIэ епхащ абы и бзэм, и гъащIэри и къарури зэлъытар аращ. А Iуэхугъуэхэр зи лъабжьэ уэрэдхэр, усэ- хэр щыжаIащ пшыхьым, лъэпкъ къафэхэр щагъэзэщIащ ЩэнхабзэмкIэ унэм и «Нартсанэ» творческэ гупым. Апхуэдэу зэхуэсыр пшынэбзэ жьгъырумкIэ игъэдэхащ Мамий Аслъэн. Гукъинэ пщымыхъункIэ Iэмал зимыIэт усакIуэ, хэкупсэ Щоджэн Леонид и «Адыгэбзэ» усэм и сатырхэр:
«Ди адыгэбзэр мывэ
джей быдэщ,
Илъэс мин куэдхэр
абы и тхыдэщ,
Псыкъелъэм хуэдэу
ар къарууфIэщ,
Ди лъэпкъ гъэфIэну
дызэрыгуфIэщ».
Ди анэдэлъхубзэм ды- хуэлажьэу, ар тхъумэу, едгъэфIакIуэу, лъэпкъ узыншэу дыпсэуным дыкъыхуезыджэ а псалъэхэр я гъуазэу зэбгрыкIыжащ Адыгэ тхыбзэм и махуэм иращIэкIа гуфIэгъуэ пшыхьым кърихьэлIа псори. Зэхуэсым и кIэухыу абы къекIуэлIахэм фэеплъ сурэтхэр зытрагъэхащ.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
Сурэтхэр Мамий Руслан трихащ.
