Лъэрызехьэхэм кхъухьлъатэ щызэрагъэпэщ ди лъэхъэнэм шы зехуэныр пасэрей хьэлу къащохъу нэхъыбэм. КуэдкIэ нэхъ гъэщIэгъуэнщ а зэман дыдэм адыгэшым и пщIэр езым и хэкум нэхърэ, и гъунэгъухэм; гъунапкъэм уикIмэ - цивилизацэм и курыкупсэм ис европей лъэпкъхэм я деж зэрыщынэхъ лъагэр.
«Адыгэхэр, хьэрыпхэм ещхьу, шы лъэпкъыр къабзэу къэнэным ялейуэ хуосакъ, абы утеплъэкъукIыныр къуаншэгъэшхуэу ялъытэ», - етх епщыкIубгъуанэ лIэщIыгъуэм Кавказым щыIа нэмыцэ ботаник Кох Карл.
Шы гъэхъунымкIэ урысейпсо щIэныгъэрылажьэ институтым и Налшык къудамэм и унафэщI Амщокъуэ Хьэжысмел мис а нэмыцэм зи гугъу ищI, шы лъэпкъым и къабзагъым теплъэкъукIыныр зымыдэн «щымыIэж адыгэхэм» ящыщщ.
Хьэжысмел и Iэнэм Инджылызым кърагъэха тхыгъэ телъщ «Кливленд пцIэгъуэплъымрэ адыгэшымрэ зэрызэблагъэм и генетикэ тегъэщIапIэхэр» («Genetic link between Kabardians and Cleveland Bay breeds») и псалъащхьэу. Ар зи IэдакъэщIэкI Эдмундс Генри зи цIэ къриIуэ инджылыз шы лъэпкъыр хъумэныр пщэрылъ зыщызыщIыж зэгухьэныгъэм и унафэщIщ. Тхыдэмрэ генетикэмрэ и тегъэщIапIэу, Эдмундс уи фIэщ ещI кливленд пцIэгъуэплъкIэ зэджэ инджылызышымрэ къэбэрдеймрэ зы шы лъэпкъым и къуэпс зырызу зэрыщытыр. Инджылыз пащтыхь гуащэ Елизаветэ ЕтIуанэм зи тхыдэр лIэщIыгъуэ жыжьэхэм Iэбэж а пасэрей шы лъэпкъым гулъытэ хуищIыр къигъэнаIуэу, кливлендыр и гуимэм щIрегъащIэ, и нэIэ зэрытетри хэIущIыIущ.
- I990 гъэм шыгъажэ тщIыуэ, Инджылызым къикIри хьэщIэ гуп къэкIуауэ щытащ республикэм, – игу къегъэкIыж МэкъумэшымкIэ щIэныгъэрылажьэ институтым бысым щытхуэхъуа Хьэжысмел. - Малкэ шы заводым щедгъэблагъэм, шы гъажэ кIыхь зэпеуэ (километр 80) тщIауэ щытат, а зэпеуэм Инджылызым щыщу шууеищ хэтащ. Абы щыгъуэм инджылызым къикIа гупым яхэтахэщ Iэщ дохутыр Паворд Тони, Лондон къыщыдэкI «Райдинг» журналым и редактор нэхъыщхьэ Скотт Хеллен, Инджылызым шыгъажэ кIыхьымкIэ и гуп къыхэхам щыщ, Шотландием къикIа Камерун Кенди сымэ, нэгъуэщIхэри. Ахэр къыщIэкIуар адыгэшым и зехуэкIэр, и гъэхъукIэр зырагъэцIыхунырт. Паворд Тони си гъусэу зэхьэзэхуэ екIуэкIым и хеящIэу (судьяуэ) щытащ абы щыгъуэ.
Куэд хэтащ а зэхьэзэхуэм, ауэ щхьэхуэу зэпеуахэщ инджылызымрэ ди республикэм щыщу шу щырыщ, псори адыгэш тесахэщ, пхъэидзэкIэ къыхахауэ. Япэ увыпIэр шыгъажэм къыщихьат адыгэ хакIуэ Каро. Ар мазэ хъуауэ арат Стокгольм къызэрикIыжрэ, километри I60 зи кIыхьагъ шыгъажэм япэрей Дунейпсо олимп шыгъэджэгу зэпеуэм (Всемирные конные олимпийские игры) хэтауэ. Шыгъажэ нэужьым, ди хьэщIэхэм къыджаIащ ипэжыпIэкIэ Каро и фIыгъэкIэ къызэрыкIуар, адыгэш нэхъыбэу зэрагъэцIыхуну хуейуэ. ЗэрыжаIэжамкIэ, а хакIуэм гу занщIэу абы Стокгольм щылъатат зэхьэзехуэр здекIуэкIым. Япэрауэ, шууейм зыри дэIэпыкъуэгъу и гъусэтэкъым, адрей къыпеуэхэм тIурытI-щырыщ зимыгъусэ яхэттэкъым: хэт псы иригъафэт, хэт шыр игъэупщIыIут, псы трикIэурэ, хэт игъашхэрт. Километр 80-м япэ увыпIэм иту нэсащ Каро, чемпион хъуа американкэм и гъусэу. Абы иужькIэ налыр мывэ гъуэгум щыщIэхури, ар щIэзылъхьэжын имыгъуэтурэ, шууейм сыхьэтым нэс фIэкIуэдащ. ЯфIэгуэныхь хъури, гъуэгум къытена шууейм шведхэм нал гуэр къыхуагъуэтщ, Каро хущIальхьэри зэхьэзехуэм хыхьэжащ. А зэманым зэхьэзехуэм хэту къыпеуэ шыхэр километр I5-20-кIэ япэ ищакIэт. Шыгъажэр щиухым апхуэдизу къыкIэрыхуа Каро шы 89-м щыщу 3I увыпIэр иубыдащ. Ар зылъэгъуахэм ягъэщIагъуэри Каро къызыхэкIа шы лъэпкъыр зэрагъэцIыхуну къэкIуауэ арат. Малкэ щекIуэкIа шыгъажэ кIыхьыр иуха нэужь, хьэщIэхэр къыдэлъэIури Малкэ заводым и шы гуартэхэм, нэгъуэщI къуажитI-щым я шы гуартэхэми едгъэплъащ, хуабжьуи адыгэшыр ягу ирихьат. ШыбзипщIрэ зы хакIуэрэ къащтэну мурад ящIри зейхэми ягурыIуахэт. Абы иужькIэ Iэщ дохутырхэм шы къыхахахэм теухуауэ ирагъэкIуэкIыпхъэ лэжьыгъэхэр ящIэри, шыхэр зэрашэным хуэдэу ягъэхьэзырауэ щытащ, ауэ I992-I993 гъэхэм къэралым щекIуэкIа Iуэхухэм я щхьэусыгъуэкIэ яшэфакъым. Малкэ заводым и шы гуартэм дыщеплъым, инджылызхэм я Iэщ дохутыр Паворд Тони, сэри сыдэIэпыкъуурэ, шыбз 50-м я соку къыхэтчащ. Ахэр пакет цIыкIу зырыз иралъхьэри яхьащ «генетическэ анализ тщIынущ» жаIэри. Зэман дэкIауэ, Паворд къитхащ адыгэшхэр зэрамышэфар игу къызэреуэр, къащта сокухэри Макс Планка и цIэр зезыхьэ институтым зэрыратар жиIащ. А институтым дуней псом псэущхьэуи къэкIыгъэуи щыIэм я ДНК-хэм я гъэтIылъыпIэр щызэхуэхьэсащ. Кливлендхэр нэхъ зытехуэ лъэпкъ щылъыхъуэм, ДНК щапхъэхэр къыщащтари а институтращ.
КъызэрыщIэкIымкIэ, зи къежьапIэ лъыхъуэ кливлендым и къудамэ мыхьэнэ нэхъ зиIэм и ДНК-мрэ адыгэшым еймрэ зэтехуащ. Мыбы бгъэщIэгъуэнур зы упщIэщ: кливленд шы лэпкъым и лъабжьэр инджылызым щыкIуар (тхыдэм зэрыжиIэмкIэ) I73 гъэращ. I990 гъэм Малкэ заводым адыгэшым къыIаха соку образецхэм къыхаха ДНК-р щхьэ техуэн хуей I73 гъэм инджылызым икIа шы гуп «кливленд» зыфIащам?! Уегупсыпс хъунущ: дэ тхузэфIэкIыну пIэрэ ди шы лъэпкъым и тхыдэр здынэсымрэ уи лъэпкъыцIэр зезыхьэ апхуэдэ хъугъуэфIыгъуэ уиIэнымрэ я уасэр къыдгурыIуэжыну?! А Iуэхум щIэныгъэлIхэр нэхъ куууэ зэрелэжьын хуейр гурыIуэгъуэщ. Инджылызхэм нэмыщI, илъэсищ-плIы хъуауэ адыгэшым и геномыр къэгъэнаIуэным йолэжь Берлин Гумбольдт и цIэр зэрихьэу дэт университетым я генетикхэри, а къэхутэныгъэ Iуэхум теухуауэ къыддэлэжьэну хуейхэщ. КъыдэхъулIэмэ, иджыри къэс дымыщIауэ хъыбар гъэщIэгъуэн куэд ди лъэпкъышым теухуауэ нэрылъагъу хъунущ.
