Убых фIэщыгъэхэр
Анэкъуэпсы (Анакопсы)
Хы ФIыцIэр зи кIуапIэ Ашэ и жапIэм и кIыхьагъкIэ дыкъыщеплъмэ, икухэм деж къыщыхэлъадэ псы бгъунжхэм ящыщ зым зэреджэм и къэхъукIэм ехьэлIауэ еплъыкIэ зыбжанэ щыIэщ.
Лъахэхутэхэм я нэхъыбэм зэрытрагъэчыныхьымкIэ, фIэщыгъэр Iыхьищу зэхэлъщи, япэ Iыхьэр зыхуэпхь хъунур абазэ-абхъаз-убыххэм я бзэхэм зэдыхэт «Ан/Ана» псалъэрщ, тхьэхэм ящыщ зым зэреджэу щытарщ. ЕтIуанэ пычыгъуэр, адыгэбзэм и IукIэ псоми щыхэтлъагъуэ «къуэ» жыIэкIэм хуэкIуэр, абы къыкIэлъокIуэ. Ар, дызэрыщыгъуазэщи, къызэрыдгу-
рыIуэ хъунур тIууэ зэщхьэщокI: япэр — «къуэладжэ», «къуэкIий», «тIуащIэ» мыхьэнэхэм тедгъахуэрщ, етIуанэр — «бын», «щIэблэ» зыгурыгъэIуэкIэрщ. АдэкIэ декIуэтэкIынщи, Анэкъуэпсы фIэщыгъэм и ещанэ Iыхьэр «псы» жыхуэтIэрщ.
Ауэ щыхъукIи, зэрыщыту къатщтэмэ, щIыпIэцIэр къызэрыдгурыIуэ хъунур «Ан/Анэ тхьэм и псы къуэкIий» мыхьэнэм хуэдгъакIуэущ (ищхьэкIэ зи гугъу тщIа лъахэхутэхэм къызэралъытэмкIэ).
ЩIыпIэцIэм и къэхъукIэм ехьэлIауэ нэгъуэщI егупсысыкIэхэри щыIэщ. Ауэ ахэр, тэмэму зэрызэпкърымыхам къыхэкIыу (дэ къызэрытлъытэмкIэ), мыбдежым къыщытхьынкъым.
Ажек — Ажы-къуэ — Ажэ-къуэ
Сочэ псым ижьырабгъу лъэныкъуэмкIэ къыщыхэлъадэ и къуэпсхэм ящыщ зыщ. IыхьитIу зэхэт и фIэщыгъэм кърагъэкIым ехьэлIауэ еплъыкIэ зыбжанэ щыIэщ.
Абыхэм ящыщ зым и гугъу тщIынщи, «ажы»-м убыххэм я бзэкIэ къикIыр дэ, адыгэхэм, «уэс» зыхужытIэрщ, «къуэ»-м, дызэрыщыгъуазэщи, ди бзэм мыхьэнэуэ тIу щиIэщ: «и бын» егупсысыкIэри, «къуэладжэ» е «тIуащIэ» къызэрыкIри. Аращи, щIыпIэцIэм хуэгъэзауэ апхуэдэ бгъэдыхьэкIэ зиIэхэр зэрегупсысымкIэ, фIэщыгъэр къызэрыдгурыIуэ хъунур «уэс IэшкIэм къигъэщIа псы цIыкIу», «уэс бын)» е «уэсыр щIэх зыдэмыбзэхыкIыж къуэладжэ» жыхуиIэхэрщ.
НэгъуэщI еплъыкIэхэри щыIэщ. КъызыхэкIа и лъэпкъым ижькIэрэ къыдекIуэкIа щIыпIэцIэхэр зэхуэхьэсыжыным, джыным илъэс куэдкIэ яужь ита ди лъахэгъу, щIэныгъэлI КIуэкIуэ Джэмалдин зи гугъу тщIы псы цIыкIум фIащар зыхуигъэкIуэжар къурш псэущхьэу «ажэ» жыхуэтIэм «я зэхуэсыпIэ къуэбэкъу» мыхьэнэм тригъахуэущ.
Адыгэхэм (шэрджэсхэм) я Хэкужьым и щIыпIэцIэхэм ящыщу зэрамыхъуэкIахэм я зэхэлъыкIэр зыфIэгъэщIэгъуэну, абыхэм я зэхэгъэувэкIэр зыгурыгъэIуэным зэманышхуэ тезыгъэкIуэда лъахэхутэ Ворошилов Владимир «Топонимы Российского Черноморья» и тхылъым зэритымкIэ, фIэщыгъэр щIыпIэдэлъху убыххэм я деж зэрыщыIуу щытар «ажэ-къуэ» жыIэкIэм хуэкIуэущ. ИтIани, «ажэ»-р, абыхэм я бзэм зэрыхэтымкIэ, дэ, адыгэхэм, «щыхь» зыхужытIэ псэущхьэм дызэреджэрщ. Ауэ щыхъукIи, Ворошиловым гу зэрылъитамкIэ, щIыпIэцIэр зыхуэтхь хъунур «щыхьым и къуэ цIыкIу» е «щыхьхэр куэду щызэхэзекIуэ псыхъуэ» зыгурыгъэIуэкIэхэм языхэзщ.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
