Къэралым пщIэ зыхуищIа Даур Аслъэн
Урысейм и макъамэ гъуазджэм хуищIа хэлъхьэныгъэ иныр къалъытэу, УФ-м Глинкэ М. и цIэр зезыхьэ и Къэрал саугъэтыр Кавказ Ищхъэрэм щыщу зыхуагъэфэщар Къэрэшей-Шэрджэсым хыхьэ Хьэбэз къуажэм къыщалъхуа, композитор цIэрыIуэу, егъэджакIуэ Iэзэу, дирижёр, публицист, фольклорист, жылагъуэ IуэхущIакIуэшхуэу щыта Даур Аслъэн Алий и къуэрщ.
Дуней псом адыгэу тетыр дызэрыгушхуэ макъамэтхыр 1940 гъэм бадзэуэгъуэм и 24-м къалъхуащ. Аслъэн сабий ныбжьым иту зыщIишащ лъэпкъым къыдекIуэкI IуэрыIуатэ бейр, нарт хъыбарыжьхэр, ар щIэх-щIэхыурэ яIущIэрт, епсалъэрт лъэпкъ уэрэджыIэхэм, музыкантхэм. ЗригъащIэрт, зригъэлъагъурт адыгэхэм нысэишыжхэм деж хабзэм тету щрагъэкIуэкI дауэдапщэхэр.
1957 гъэм, Шэрджэс хэкур Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 щрикъур Москва къалэм щагъэлъапIэу, абы КъШР-м къыбгъэдэкIыу яунэтIа гупым яхэта Аслъэн къэралым и къалащхьэм щилъэгъуамрэ щызэхихамрэ и гур къызэщIиIэтащ, профессиональнэ музыкант хъуным хуигъэушащ. Композитор цIэрыIуэ Мурадели Вано IущIа, епсэлъа нэужь макъамэтх хъуну зэрыхуейм шэч къытрихьэжакъым.
Даурыр Ставрополь музыкальнэ училищэм щIотIысхьэри, 1963 гъэм ар къеух. Щеджэм щыгъуэ Аслъэн зрепщыт макъамэ зэхэлъхьэнми. И япэ уэрэдхэр радиом щатх икIи макъамэр зыфIэфIхэм ахэр яфIэхьэлэмэт мэхъу. Композицэ и лъэныкъуэкIэ зыIэригъэхьа япэ ехъулIэныгъэхэм Аслъэн дамэ къытрагъакIэри, щIалэр жыджэру иужь йохьэ езыр зи унафэщI лъэпкъ студент ансамблым и программэм хэтыну уэрэдхэр тхыным. Абы дэлажьэкIэрэ, я репертуарыр зэхилъхьэкIэ-рэ, Аслъэн набдзэгубдзаплъэу щIеджыкI Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъхэм я музыкальнэ IуэрыIуатэр. Иужьми IэпщIэлъапщIагъ ин хэлъу ахэр къыщегъэсэбэп и IэдакъэщIэкIхэм.
Аслъэн и япэ уэрэдхэм, адыгэм теухуа, духовой оркестрым папщIэ итха маршхэм наIуэ къащIащ щIалэм узыфIэмыкIыжын зэчий зэрыбгъэдэлъыр. ИкIи училищэм щылажьэ егъэджакIуэхэм, и ныбжьэгъухэм Аслъэн чэнджэщ кърат бгъэдэлъ щIэныгъэм консерваторием щыхигъэхъуэну…
Аслъэн зегъэхьэзыр, Москва къэрал консерваторие цIэрыIуэм макIуэри, ехъулIэныгъэ хэлъу экзаменхэр ет, ищхьэ еджапIэм щIотIысхьэ. ЯпэщIыкIэ хор гупым и дирижёрхэр щрагъаджэ классым хэтIысхьэри, иужьым композитор цIэрыIуэ Фере Владимир композицэмкIэ и классым кIуэжащ. Музыкант ныбжьыщIэм и насып къихьащ дуней псом щыцIэрыIуэ музыкантхэу Нейгауз Генрих, Ростропович Мстислав сымэ я дерсхэм щIэсыну, я концертхэм щIэдэIуну.
IущIэ зэпытт икIи епсалъэрт и егъэджакIуэ, ди къэралым и композитор щэджащэ Щедрин Родион, цIэрыIуагъ къэзылъэща макъамэтххэу Волков К., Галахов О., Калистратов В., Чалаев Ш., Гладков Г., Дунаевский М., Рыбников А. сымэ. Даур Аслъэн и егъэджакIуэт педагог-музыкант, композитор щэджащэ Раков Н., Агафонников В., Холопов Ю., нэгъуэщIхэри.
Аслъэн и духовнэ, художественнэ зэфIэувэныгъэм а музыкантхэм хэлъхьэныгъэшхуэ хуащIащ. Консерваторием щIэсу абы и Iэдакъэ къыщIэ-кIащ вокальнэ, инструментальнэ тхыгъэхэр, цIыхубэ уэрэд куэдым елэжьыжащ. Телъыджэщ мы Iуэхури — консерваторием Аслъэн щитхауэ щыта произведенэхэр зы къэмынэу ягъэзэщIащ. ЗыгъэзэщIари ди къэралым щыцIэрыIуэ музыкант, профессиональнэ гупхэращ. Уасэшхуэ хуащIауэ щытащ скрипкэмрэ оркестрымрэ папщIэ итха, Пикайзен В. игъэзэщIа «Черкесская рапсодия» произведенэм.
Композитор ныбжьыщIэм бгъэдэлъ IэпщIэлъапщIагъэр, и художественнэ еплъыкIэр къигъэнэIуауэ щытащ хорым папщIэ итха «Пять горских песен» циклым. Абы хигъэхьат къэрэшей, къэбэрдей, осетин, куржы цIыхубэ уэрэдхэр. Даурым и «Циклыр» хагъэхьэ Москва Къэрал хорым и репертуарым икIи композитор ныбжьыщIэхэм я Союзпсо зэпеуэм Аслъэн и IэдакъэщIэкIым ещанэ увыпIэр къыщелъэщ…
Москва консерваториер къеухри, Аслъэн щылэжьэну и хэку къегъэзэж икIи Черкесск къалэм дэт музыкальнэ училищэм и унафэщI IэнатIэр къыхуагъэфащэ. 1970 — 1980 гъэхэр Даур Аслъэн и творчествэм зыщиIэта зэманщ. Абы и Iэдакъэ къыщIокI симфоническэ, вокальнэ, инструментальнэ тхыгъэ телъыджэхэр, адыгэ, Урысей макъамэ щэнхабзэхэм я тхыдэм игъащIэкIи къыхэ-на произведенэхэр. Апхуэдэщ «Адыги» япэ симфониер, «Горский концерт для фортепиано с оркестром», «Концерт для виолончели с оркестром», «Соната для флейты», «Горские симфонические танцы» жыхуиIэхэр.
1989 гъэм абы етх «Аульные песни» кантатэр. Мыр и художественнэ къызэгъэпэщыкIэкIэ, и жанркIэ адыгэ макъамэм и щыгум иува произведенэу къэплъытэ хъунущ. Хуабжьу гущIыхьэщ кантатэм и зы Iыхьэр — «Истамбыл гъуэгу» фIэщыгъэр зритар.
Даур Аслъэн, шэчыншэу, адыгэ макъамэтххэм къахэлыдыкI композитор-уэрэдус гъуэзэджэщ. Абы и уэрэд «Адыгэ нэмыс», «Саратинэ», «Увези ты меня при луне», «Когда узнаешь ты», нэгъуэщIхэри, Къэрэшей-Шэрджэс щIыналъэм къыщымынэу, Къэбэрдей-Балъкъэрми, Адыгейми, Абхъазми, зэры-Кавказуи щыцIэрыIуэщ.
Аслъэн творческэ пыщIэныгъэшхуэ яхуиIащ КъБР-м, КъШР-м, Адыгейм щыщ, зи псалъэхэм макъамэ ящIилъхьэ усакIуэ цIэрыIуэ куэдым.
Аслъэн и автор концертхэр щекIуэкIащ Москва и Колоннэ зал пэшышхуэм, Сыхъум, Налшык, Владикавказ, Ставрополь, Мейкъуапэ, Черкесск, нэгъуэщI къалэхэм икIи дэнэ дежи абы и творчествэр щаIэтырт, щагъэлъапIэрт. Абы и IэдакъэщIэкIхэр зэхуэхьэсауэ грампластинкэ зыбжа-нэ къыщыдэкIащ Москва, Тбилиси къалэхэм.
Лъэпкъ куэдым я макъамэ щэнхабзэм хуищIа хэлъхьэныгъэшхуэр къалъытэри, Даур Аслъэн илъэс зэхуэмыдэхэм къратащ «Урысей Федерацэм гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ», «Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ артист», «Абхъазым гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъагэхэр. 1990 гъэм Урысей Федерацэм и Къэрал саугъэтыр къыхуагъэфэщащ.
Даур Аслъэнщ зи IэдакъэщIэкIыр КъШР-м, Дунейпсо Адыгэ Хасэм я Гимнхэм я макъамэр. Адыгэ лъэпкъым къыхэкIа композитор щэджащэм и цIэр зэрехьэ езыр щылэжьа, Черкесск къалэм дэт, щэнхабзэмрэ гъуазджэхэмрэ щыхурагъаджэ колледжым. Мы IуэхущIапIэм Даурым и музей щолажьэ.
Дунейпсо макъамэ гъуазджэмрэ щэнхабзэмрэ я тхыдэм дыщэ напэкIуэцI щызыубыд Даур Аслъэн 1999 гъэм гъатхэпэм и 8-м дунейм ехыжащ.
АБИДОКЪУЭ Лусанэ.
