Дунейр шэрхъщи, мэкIэрахъуэ
Къыщиудын и пэкIэ вулканым щIы щIагъым пIалъэ кIыхькIэ зыщызэщIещIэ. ИтIанэ къибыргъукIа лыгъэм къыпэщIэхуэ псори ирех щысхьыншэу икIи IэубыдыпIэншэу. Абы ещхь гуэрщ революцэхэр. Ахэр цIыхухэм я зэхуэмыдэныгъэмрэ я гъащIэм хэлъ мызахуагъэмрэ зэрагъэкIуэд иужьрей Iэмалщ икIи шынагъуэщ.
Зэманым къезэгъыжыртэкъым
ХХ лIэщIыгъуэм Урысей империем бэм яхуэмыхьыж щытыкIэ щызэфIэуват. Ленин (Ульянов) Владимир и псалъэхэр зэдмыдзэкIыу къэтхьынщи, «Верхи не могли, низы не хотели» щытыкIэр. Къэралым щыпсэухэм я мызакъуэу, дуней псом илъагъурт пащтыхьыгъуэ абрагъуэр зытет хабзэр зэманым къызэремызэгъыжыр. КъухьэпIэмкIэ ар нэхъ пасэу къащыгурыIуэри, демократием щыхуэкIуат: нэхъыбэм пащтыхьхэм я властыр хуабжьу щагъэмэщIат. Ауэ Урысейм псори къыщынэжат, курыт лIэщIыгъуэхэм зэрыщытауэ: мыбы хабзэри бзыпхъэри щызезыгъакIуэр «Зи ЩIыхьыр Лъагащэрт». 1861 гъэм пщылIыр щыIуагъэкIами, гъащIэм зэрызихъуэжа щыIэтэкъым — иджы капиталистхэм гуащIэрыпсэухэм, жыпIэнурамэ, я куцIыр яшхырт. Урысейм хуэдэу лэжьакIуэхэр гугъу щрагъэхь къэгъуэтыгъуейт. Дауи, а псоми цIыхухэм я мыарэзыныгъэр зэщIагъаплъэрт. Ар и лъабжьэу сэмэгу къарухэр зи пашэ революцэ зэщIэхъееныгъэм зиукъуэдийрт. Утыку къихьакIэт социалист-революционерхэм (эсерхэм) я партыр, кадетхэр, нэгъуэщIхэр. Ахэр нахуэу лажьэрт. Уеблэмэ, эсерхэм 1905 гъэм Къэрал Думэм бжьыпэр щаубыдауэ щытащ. ЗыхущIэкъури буржуазие хабзэхэм тетыну къэрал зэтраухуэнырт.
Iуэхум нэгъуэщIу бгъэдыхьащ Лениным зэхиша РСДРП-р (Урысейм и Социал-демократие рабочэ партыр), зи япэ съездыр 1898 гъэм Минск щэхуу щекIуэкIар. Илъэситху дэкIри, 1903 гъэм Лондон щызэхуэса етIуанэ съездым къыщащта программэм занщIэу къыщыгъэлъэгъуат социализмэм хуэкIуэныр (щхьэтечу жыпIэмэ, мылъкур зейхэм къатехауэ цIыхубэм яхуэгуэшыныр, псори хуитыныгъэкIэ зэхуэдэныр, н.къ.). Я Iуэху еплъыкIэхэмкIэ зэтемыхуэу партым хэтхэр большевикрэ меньшевикыу зэкIэщIэкIащ. Ауэ ар щIэдзапIэ къудейт, псори къащыпэплъэр япэкIэт.
ИтIанэ-щэ?
1905 — 1907 гъэхэм екIуэкIа Япэ урыс революцэр зэхапIытIа иужь, куэдым я гугъэр хахыжат я хъуэпсапIэхэр къехъулIэным. Зыми дахэ-дахэу ямыцIыху Японие къэрал мыиныр напэтехыу къытекIуами, империем къигъэлъэгъуат иджыри зэрыбыдэр. Абы къыдэкIуэуи революцэ зэщIэхъееныгъэм хэтхэр зэтехуэртэкъым я мурадхэмкIэ. Абы и щыхьэтщ сэмэгу партхэр зэкъуагъэувэну зэрыхущIэкъуам зыри къызэримыкIар.
Япэ дунейпсо зауэр къэхъея иужькIэ Урысейр Антантэм хэту абы хыхьащ, зригъэхъулIэну зыхущIэкъухэр мыгурыIуэгъуэу. АрщхьэкIэ аргуэрыжьу хуэхьэзыртэкъыми, Австро-Венгриемрэ Германиемрэ я дзэхэм щIыпIэ псоми къыщыхагъащIэрт: Николай ЕтIуанэм зауэ Iуэхухэм хищIыкIыртэкъым, генералхэри (Брусиловыр хэмыту) зэфIэкIыншэт. Ар яхуэхьакъым цIыхубэм. Къалэхэм, псом хуэмыдэу Москварэ Петроградрэ, я уэрамхэм мин бжыгъэкIэ къыдыхьэрт цIыху мэжэщIалIэхэр. ЩытыкIэр апхуэдизкIэ хэплъэгъуэти, Николай ЕтIуанэм пащтыхьыгъуэр зыщхьэщихын хуей хъуащ.
Революцэм хэтхэм Кремлыр яубыд. 1917 гъэ Сурэтыр Юон К.Ф. ищIащ.
Дэкъузыныгъэ ткIийм лIэщIыгъуэ куэдкIэ щIэта къэралыр тыншу бэуэжащ. ЦIыхухэр хуит хъуащ пэкIухэр ирагъэкIуэкIыну, ягу илъхэр къаIуатэу псэлъэну, хэхыныгъэхэм хэтыну, гуфIэгъуэхэр ягъэлъэпIэну.Буржуазие республикэр зэрызыщытхъуж нэгъуэщI лъапIэныгъэ къызэрыгуэкIхэр яIэт. АрщхьэкIэ цIыху-хэм я нэхъыбэм я псэукIэр зэрыщытауэ къэнащ. Абы- хэм гу лъатакъым зэхъуэкIыныгъэшхуэхэр къэхъуауэ. Аращ къахуихьар 1917 гъэм екIуэкIа Мазае (Февраль) революцэм. ПIалъэкIэ ягъэува правительствэм хагъэхьахэр щIэ гуэри хуэмей лIакъуэлIэшхэмрэ зэхъуэкIыныгъэ куухэм щышынэ, щхьэусыгъуэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ политикэм хэпща хъуа цIыхухэмрэт. НэгъуэщI къэрал IуэхухэмкIэ министр Милюковыр и къулыкъум текIын хуей хъуащ Урысейм Антантэм и пащхьэм пщэрылъ зыщыщищIыжа къалэн псори игъэзэщIэну жиIа иужь — рабочэхэм, мэкъумэшыщIэхэм, сэлэтхэм я депутатхэм я Совет къызэрагъэпэщахэм апхуэдэу ткIийуэ къагъэуват. Мылъкур зейхэм къахуэнэжащ. Я мыгъуагъэти, зэман дэкIри, правительствэм и унафэщI хъуащ и гъащIэ псом артистыгъэм щIэхъуэпса, ауэ политикэм зэрымыщIэкIэ къыхэхута Керенский Александр. Жэпуэгъуэр къэблагъэрт. Советхэм (ахэр большевикхэм я унафэм щIэуват) я пашэу зыкъэзыIэтахэм яубыдырт фабрикэхэр, заводхэр, IуэхущIапIэ зэмылIэужьыгъуэхэр. Ахэр ЩIымахуэ уардэунэм къыхуэблагъэрт. Къэхъуар къыщыгурыIуэм, Керенскэм нэхъ къищтащ лъэныкъуэ зригъэзмэ…
Iэмалыншэт
Граждан зауэр?
Дэ а псоми нэхъ убгъуауэ я гугъу щIэтщIыр, школхэм тэмэму зэрыщрамыгъэджам къыхэкIыу, блэкIам щIэблэр щыдгъэгъуэзэн мурадкIэщ. АдэкIэ къэхъуам нэхъ кIэщI зедгъэщIми хъунущ. 1917 гъэм жэпуэгъуэм и 26-м (жьымкIэ) и жэщым къащтащ тынш дыдэу правитель- ствэр зыщIэс ЩIымахуэ уардэунэр-ар зыхъумар цIыхубз фочауэ гуп цIыкIурэ юнкерхэмрэщ. Министрхэр я унэ ягъэкIуэжащ (иджы языныкъуэ тхыдэджхэм ягъэтIысауэ жаIэ). Илъэсищэ зэрырикъуар дгъэлъа-пIэ Октябрь социалист революцэ иныр текIуащ. Рабочэ партым и узэщIакIуэ Ленин Владимир зи унафэщI правительствэ (ЦIыхубэ Комиссархэм я Совет) къызэрагъэпэщащ. Урысей къэралыгъуэшхуэр тхыдэщIэ хыхьащ.
Лъэпкъ цIыкIухэм
я IутIыжт
Американ журналист Рид Джон а махуэхэм «Дунейр зыгъэзджызджа махуипщI» псалъащхьэм щIэту игъэхьэзыра репортажхэм (иужькIэ тхылъ щхьэхуэу къыдэкIащ) псом хуэмыдэу IупщIу къаIуэтэж къэхъуар: игъащIэм планетэм щымыIа къэрал къызэрагъэпэщащ, «Заводхэмрэ фабрикэхэмрэ — рабочэхэм, щIыр — мэкъумэшыщIэхэм» къыхуеджэныгъэм щIэту. ЛIакъуэлIэшхэм я ефIэкIыныгъэр щхьэщахащ, цIыху псори хуитыныгъэкIэ зэхуэдэ хъуащ, къызыхэкIами зыщыщ лъэпкъми емылъытауэ. Большевикхэм ябзыщIыртэкъым дунейпсо революцэм зэрыщIэбэнынур. Дауи, абы хуабжьу игъэгужьеящ империалистхэр: езыхэм я дежи апхуэдэ къыщыхъункIэ шынати, цIыхухэм я псэукIэр езыгъэфIакIуэ реформэщIэхэр ирагъэкIуэкIащ. Дипломатие зэпыщIэныгъэхэр мыгувэу къызэпаудащ, къэралыщIэм лъакъуэ къыпэщIадзу хуежьащ. Октябрь революцэр лъыгъажэншэу зэфIэкIат, ауэ США-мрэ КъухьэпIэмрэ къадэIэпыкъуурэ, къэунэхуа хужь зэщIэхъееныгъэр къежьащ, иужькIэ къагъэкIуащ езыхэм я дзэхэри. Апхуэдэ щIыкIэкIэ къэхъеящ цIыху куэд дыдэ зыхэкIуэ- да Граждан зауэ лъапсэрыхыр. Къэунэхуа къэралыщIэр япэщIэувэн хуей хъуащ IэщэщIэ дыдэхэмкIэ зэщIэузэда бийхэм. Ахэр къащебгъэрыкIуэрт лъэныкъуэ псомкIи. КъуэкIыпIэ Жыжьэм щытепщэрт къэгушхуа Япониер, къухьэпIэр яIэщIыхьат зэрыпхъуакIуэхэм, езы щIыналъэм СыбырымкIэ къыщебгъэрыкIуэрт адмирал Колчак и дзэр. АрщхьэкIэ Лениныр зи пашэ большевикхэр къыщIэкIащ яхуимыудын къарууэ. ГъэщIэгъуэнщ, ауэ псэзэпылъхьэпIэ ихуа къэралыщIэм и унафэщIхэр а зэманми егупсысырт къэкIуэнум. Инджылыз фантаст Уэльс Герберт Урысейм къыщыкIуам, Ленин Владимир хуэзащ. «Урысейр кIыфIыгъэм хэтщ» тхылъыр иужькIэ зытхыжам и фIэщ хъуртэкъым илъэс зыбжа-нэ нэхъ дэмыкIыу Урысейм сыт и лъэныкъуэкIи къыпхуэмыцIыхужыну зэрызиужьынум теухуауэ Лениным къыжриIахэр, абы къыхэкIыу ар езым нэхърэ нэхъ фантастышхуэу къилъытат. Ари зы лъэхъэнэти блэкIащ, СССР лъэщыр къызэрагъэпэщащ.
Большевикхэм ягъэзэщIащ къызэрагъэгугъар — лъэпкъхэр зэхуэдэ хъуащ. Псом хуэмыдэу куэд хуащIащ цIыху бжыгъэкIэ нэхъ мащIэхэм. Абыхэм я щIыналъэхэм автономие иратащ, тхыбзэр — цивилизацэм и фIыгъуэ нэхъыщхьэр — яIэ хъуащ. ХэкIуэдэжыпэным нэса лъэпкъ цIыкIухэм, адыгэхэри балъкъэрхэри яхэту, зыкъаужьыжащ, уеблэмэ, зыужьыныгъэ и лъэныкъуэкIэ къэралым щы-пашэхэм яхыхьащ. Ар зэрекIуэкIам зедгъэубгъункъым, нэгъуэщI тхыгъэхэм къыщыдгъэлъэгъуащи.
Иужь дыдэу
Иджы хаутэ Октябрь революцэм и Iэужьу дунейм щынэхъ лъэщу щыта СССР-р жагъуэгъухэм ягъэлъэлъэну куэдрэ хэтащ. Псалъэм и хьэтыркIэ, США-м и ЦРУ-м и унафэщI Даллес Аллен зэхилъхьауэ щытащ ар зэрызрагъэхъулIэну Iэмалхэр. Абы итхыгъащ:
«Дэ абы теткIутэнщ ди дыщэ, мылъку псори. ЦIыхухэр къэдгъэIулэнщ, абыхэм я лъапIэныгъэхэр нэпцIхэмкIэ зредгъэхъуэкIынщ, я зэхэщIыкIыр тIуэнтIэнщ. ГъащIэр фаджэу едгъэлъагъуурэ, дгъэсэхъунщ. ИтIанэ зэхэдгъэщэщэфынущ нэхъ жыIэмыдаIуэ дыдэу дунейм тет къэралыр. Дэ къыддэIэпыкъунухэр а езы къэралми къыщыкъуэкIынщ».
Американ тIасхъэщIэх нэхъыщхьэр блэгъум иплъа хуэдэт. Абы жиIа псори пэж хъуащ. Псом хуэмыдэу «къыддэIэпыкъунухэм» ятеухуауэ.
…Октябрь социалист революцэ иным теухуауэ гъунапкъэншэу куэд пхужыIэнущ. Абы къыдежьа хабзэ гъуэзэджэхэм я мыхьэнэр иджыри кIуэдакъым. Псори мыхъуми, абыхэм ящыщу нэхъ лъапIэныгъэ нэхъыщхьэхэр зэгуэр ди гъащIэм къыхыхьэжынкIэ хъунщ. «Дунейр шэрхъщи, мэкIэрахъуэ» жаIэ.
Шал Мухьэмэд,
«Адыгэ псалъэ» газетым и обозреватель.
