Утхьэусыхэжынуи ухуимыту
Илъэс блэкIам «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм къыщыдэкIащ Дзу Гъумар и документальнэ очеркхэр щызэхуэхьэса «Без права на обжалование» зыфIища тхылъыр.
Ар теухуащ XX лIэщIыгъуэм и 1920 — 1930 гъэхэм, 1940 илъэсхэм щыщи хиубыдэу, политикэ залымыгъэу Къэбэрдей-Балъкъэрым щызэрахьахэм. Апхуэдэщ ЧК-м, ГПУ-м, НКВД-м, КГБ-м и лэжьакIуэхэм «къэралым и бий» цIэ бзаджэр фIащурэ цIыхуищэхэр зэраукIар, Сыбыр жыжьэм зэрыщагъэкIуэдар, нэгъуэщI куэди.
1917 гъэм екIуэкIа Октябрь революцэм и макъ шынагъуэр Кавказ Ищхъэрэми щIэх дыдэу къэсащ, 1918 гъэм генерал Шкуро — Кисловодск, Бичераховым — Мэздэгу яубыд, Даутокъуэ-Серебряков «Къэбэрдей щхьэхуит» парт къызэрегъэпэщ. Абыхэм бэнэныгъэ гуащIэ драгъэкIуэкI Къалмыкъ БетIал, Къэрэщей Хьэжумар, Настуев Юсуп, Энеев Магомед, Ахъуэхъу ТIалиб, нэгъуэщI куэдми. А лъыгъажэ зауэм и курыкупсэм къыщыхута, мылъку, былым, щIы Iыхьэхэр зиIэж цIыхухэм Хэкур ябгынэрт а «гъащIэщIэмкIэ» мыарэзыуэ. ЦIыхухэр колхозхэм, совхозхэм залымыгъэкIэ зэрыхахуэм гузэвэгъуэшхуэ къишэрт, гъавэ тIэкIу яIэхэр къытрахырт, лажьэ лъэпкъ зимыIэ тхьэмыщкIэхэр ягъэтIысырт, яукIырт. Къуажэдэсхэм кIэнауэхэр пщIэншэу кърагъэтIырт, я мэжджытхэр якъутэрт.
Дзум и тхылъым увыпIэшхуэ щеубыд иджыри къэс щэхуу щыта, тхыдэджхэм гулъытэ щIагъуэ зыхуамыщIа, 1928 гъэм Бахъсэн куейм щекIуэкIа лъыгъажэ зауэм. МэкъумэшыщIэхэм я зэщIэхъееныгъэ махуищкIэ екIуэкIар цIыхубэм дежкIэ телъыджэт. Абыхэм къагъэувырт «ди диныр зедвгъэхьэж, ди сабийхэр мыдрисэхэм щедвгъэгъаджэ, ди мылъку тIэкIур къыттевмых», нэгъуэщI куэди. Ауэ, ди жагъуэ зэрыхъущи, абыхэм я лъэIур зыми зэхихакъым, япэ щIыкIэ Къызбрун ЕтIуанэ къуажэм щыщ цIыху гуп тутнакъэщым ирадзащ. ИужькIэ яукIащ гуахъуэхэр, бжэгъухэр, шэмэджхэр яIыгъыу уэрамым дэтахэм (ахэр цIыхуи 118-рэ хъурт) ящыщ куэд, къэнахэр лъэхъуэщхэм ирадзащ. А псоми я цIэ-унэцIэхэм, адэцIэхэм, я илъэс бжыгъэм, щалъхуа къуажэм, кIэщIу жыпIэмэ, я гъащIэм теухуа тхыгъэ кIэщIхэм, гущIэр дэузу, Дзум и тхылъым щыгъуазэ зыщыхубощI.
Апхуэдэу тхылъым итщ «Зы махуэм яукIа цIыху 32-р», «Къэбэрдей цIыкIум щыщу Совет властым и бийхэр — гъэрэщым», «Колхозым щылэжьэну хуэмейхэр фыукI» тхыгъэхэри, Шэрихьэт судым и къызэгъэпэщакIуэ, унэтIакIуэ, абы и бэракъыр лъагэу зыIэтауэ щыта Къатхъэн Назир теухуари. Абыхэм ущеджэкIэ, сурэтхэм ущеплъкIэ, лажьэ лъэпкъ зимыIэ, зи пщIэнтIэпс хьэлэлкIэ псэу цIыху тхьэмыщкIэхэм зэман гущIэгъуншэм ярищIар уи нэгу щыщIэкIкIэ, щхьэфэцым зеIэт, уи нэпсыр къокIуэ.
Тхылъыр зытхам теухуауэ.
Дзу Гъумар 1937 гъэм Къулъкъужын Ипщэ къуажэм къыщалъхуащ, и адэ ТIэмашэ Хэку зауэшхуэм и япэ махуэхэм щыщIэдзауэ лIыгъэ зэрихьэу нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм езэуащ икIи 1942 гъэм Тулэ областым хыхьэ Башкинэ къуажэ цIыкIур хуит къыщащIыжым хэкIуэдащ.
Гъумар Урал политехникэ институтыр щаухуэм жыджэру хэтащ, иужькIэ IэфIыкIэ къыщыщIагъэкIыу Налшык дэт фабрикэм, гидрометаллург заводым щылэжьащ, юридическэ институтыр заочнэу къиухри, Налшык къалэм, Шэджэм куейм я прокуратурэхэм следователу щылэжьащ, республикэм и Суд Нэхъыщхьэм къулыкъу щызэрихьащ, къэралым и дамыгъэ лъапIэхэр къыхуагъэфэщащ, абы и цIэр ихуащ «Советская прокуратура» щIэнгъуазэм.
СОКЪУР Жамболэт.
