Уафэбгыкъу и нэлэт
МэшбащIэ Исхьэкъ
Тхыдэ роман
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №№37 — 39, 41 — 48, 50 — 51, 54-хэм итщ).
— Хьэж зыщIахэр Мэчэм къызэрикIыжу хьэжы-ефэнды хъууэ ара?.. — къызыфIимыгъэIуэху хуэдэурэ, и щхьэ хуопсэлъэж Абрэджыр.
— Сыакъылэгъущ а иджыпсту жыпIамкIэ, — Iэта-Ильяс асыхьэтым Мырзэбэчтэкъым жыхуиIэр. Абрэджым и упщIэр щхьэдигъэIухауэ, нэгъуейр иджыри Джэмал молэм епсэлъылIэрт. Бэхъуныр ней-нейуэ къызэреплъым гу лъитэри, молэ набдзэшхуэм, гузэвауэ Мырзэбэч дежкIэ зигъэзащ:
Къуажэ еджапIэр къыщиух илъэсым. Исхьэкъ япэ сатырым ижьымкIэ етIуанэу щысщ. 1948 гъэ
— Айуэ, хьэщIэ, айуэ. Хьэж щыIам хьэж ищIащ. Къэбартхэр зэи кIэлъысынукъым ди Суюнч ефэндым. Абыхэм жаIэ тафэм тес къэбартхэр мазэм и быну. Уи адэм и анэш сонэхэми апхуэдэу къалъытэу пIэрэ, Жэфар?
— Пщыхэр псори зэщхьщ. КIэмыргуейхэм я Бэлэтокъуэпщми зыкъыфIощI уэркъхэмрэ лъхукъуэлIхэмрэ езыр я адэу, — погуфIыкI Мырзэбэч. Жэфари абы дэарэзыуэ и щхьэр егъэсыс.
— Субхьэн Алахь, Субхьэн Алахь… — мэщатэ Джэмал. ЗэхуэкIуэу мыхьэнэ зиIэ псалъэухаитI языхэзым зэрахузэпымыщэм гу лъитати, Абрэджыр тегушхуащ лIы жьэмеищри зэуэзэпсэу къэзыгъэцыджын зы упщIэ кIуэрэ пэт яхидзэну:
— Пщыхэм я деж дынэсагъэху… Сэ Iуэхум сызэрыхущытыр жысIэн ипэ къихуэу, зы упщIэ сиIэт, — зэпишурэ кърегъажьэ Мырзэбэч. — Зи тепщэгъуэр къуажапщэм нэмыс дипщхэмрэ адрей къэралыгъуэхэм я пащтыхь е хъанхэмрэ я зэфIэкIыр зэдгъэпщатэмэ… дауэ феплърэ?
— Дэгъуэ гуэру уогупсысэ, Мырзэбэч, — лулэ нэщIым фийуэ екъуурэ зрегъэщIеикIри, дапхъэ дакъэм плIэкIэ зрегъэщI Бэхъуным: — Къэбартыпщхэм мэскъалкIэ къакIэрыхуркъым а сэ сызипхъурылъху куржы-сонэхэри. АдэкIэ дыIэбэмэ, къалмыкъхэм хъану яIар зэхэгъэхьэ, шэшэнхэм, апхуэдэу нэгъуейхэм, е, сэ сщIэрэ, къумыкъухэм я тетхэри абыхэм къегъэувэлIэжи, Кърым хъаныгъуэмрэ а гупымрэ я зэхуакущ шурэ лъэсрэ! ФщIэжыртэкъэ хъаным Московэм дэс а джаур лъапсэр зэтриукIэу, я къалэр мафIэм щригъэлыпщIыжар?!
— А Московэ жыхуэпIэр… къэбартхэм я малъхъэр здэщыпсэур ара? — темыгушхуащэу щIоупщIэ молэр. — Субхьэн Алахь, Субхьэн Алахь… Ди пщIыхь къыхэмыхуа Iэджэ щокIуэкI мы дуней хъурей хьэхум. Алыхьым фIы дигу кърилъхьэ, фIы зигу илъхэр Алыхьым дыкъихъумэ.
— Уа, молэ, а зи гугъу пщIым сыт и жыл? — жеIэ Абрэджми, иджы гушыIэжу: — Ар къыщыхъуар ди адэшхуэхэм IупэкIэ тхъур язу щыпсэуа зэман угъурсызырщ… — арыххэуи нэхъ пхъашэ зыкъещIыжри: — НтIэ, апхуэди щыIат зэгуэр. Сыщымыуэмэ, а Московэ джаурыр зэтезыгъэсхьар Къаплъэн-Джэрий кърым хъаным и адэшхуэрат? Мыдэ, Къаплъэн-Джэрий зэ Къэбэрдейм къэсатэмэ, игъэсу къигъэнэжынутэкъым, атIэ сахуэ яжьэм щIэпщэурэ, жьы зэпихум иригъэхьыжынут.
— Айуэ, айуэ. Субхьэн Алахь, Субхьэн Алахь! — къытригъэзэжырт Джэмал молэм. — Алыхьым дыкъибгъи, зи щхьэ дытезымылъхьэ къэбартхэм ди бампIэ узыр яригъэпшыныж, — жиIэри, къызэрыфIыдихуам щIэщтэжауэ, молэм макъ тхытхкIэ зэпишащ: — Ауэ… ар къэхъуа нэужь, дэ ди щхьэ сыт кърикIуэнур, хьэщIэ?
Жэфар ауану молэм хуеплъэкIри, и пыIэ гъур укъуеяр натIэ Iузэ лъахъшэм къытригъэсурэ:
— Молэ, кхъыIэ, зыкъэщIэж! Дэ къарууэ диIэмкIэ Къаплъэн-Джэрий дыкъуэувэнущ.
— Дэ дызимащIагъри? Ди хьэблэ цIыкIуитI-щыри?
— Сыт-тIэ иджы дымащIэмэ?! Нэхъыщхьэр — хъаным пэжыгъэкIэ дызэрыкъуэувэнур къыддищIэмэ, ди Iуэхури дэкIынущ. Къаплъэн-Джэрий зэригъэзэхуэнщ хэт щIы нэхъ хуэфащэми…
— Пэж хъунщ. Айуэ, айуэ, Алыхьым апхуэдэу къытхуигъэфащэ… Уэлэхьи, сыту гуп дыгъэлу дызэхэст-тIэ ей! Ауэ… жэщри хокIасэ. Ди хьэщIэхэм Iуэхушхуэхэр къапэщылъщ, загъэпсэхумэ, нэхъыфIщ, — Джэмал нэгъуеймрэ Мырзэбэчрэ захуигъазэурэ: — НэхулъэфI фыкъикI! Дызэрылъагъунщ иджыри.
Джэмал бжэм нэсри зрилъэфыхьурэ къэувыIэжащ. Iэнкуну хьэщIэхэм къахуеплъэкIри:
— Фи абрэдж гъусэр ныщхьэбэ слъагъуркъыми? НэгъуэщI Iуэхушхуэ гуэр зэрихьэ къыщIэкIынщ абы…
Молэ тIупхлъэпхдэплъэр фIыкIэ зыщхьэщигъэкIын и мураду, Мырзэбэч погуфIыкIри :
— Абы и занщIэ и гъуэгущ, Джэмал. Хьэкъыу сощIэ, Кърымым кIуэну ежьа мажусий лIитIым — Миншакърэ Джэрыджэмрэ — ар зэракIэлъымыпхъэрыр.
— Иджыри здежьам нэстэмэ а жыхуэпIэхэр, — зыкъищIэжауэ гупсысэр къыдеIыгъ Iэта-Ильяс.
XIV
Жаней бысымым и хьэщIэщым Ашабэмрэ Джэрыджэмрэ ящыдриха пIалъэ кIэщIыр Чыдэш ХьэтIатI дежкIэ лъэужьыншэтэкъым. Зи ныбжькIэ мыщIалэж лIым куэд щIауэ иужэгъужат къэзыухъуреихь цIыхухэм я псалъэмакъ мышыу кIэухыншэхэр. Къэбэрдей хьэщIэхэм ягу зэрызэIухари езыхэм мащIэрыжыIэ жьэнахуэу зэрызаIыгъри Чыдэшым игу апхуэдизкIэ дыхьати, унэ нэщIыжьыр ибгынэри, шухэм яужь иуващ. ХьэтIатI къыгурыIуагъэххэт къэбэрдейхэр здэкIуэри, яхуэсэбэпыну мурад ищIащ: Iузэв хы икIыпIэм деж е яш ящыхуиIыгъынщ, е нэгъуэщI зыгуэркIэ яхуэщхьэпэнщ. Нобэр къыздэсым Чыдэшым илъэгъуа цIыхухэр зи щхьэ къыдэмыхуэ псэуакIуэ къызэрыгуэкIхэт. Шыудз цIынэр Iуву зыдэлъ Iэшхылъэм зэIунщIауэу бгъэдэтым ещхьт ахэр… «Мы лIитIым ягу щоблэ адрейхэм емыщхь мафIэ телъыджэ гуэр!» — шым гурыгъуазэкIэ епсэлъылIэурэ иджыпсту ХьэтIатI гупсысэ Iэджэ зэригъэзахуэт.
КъакIэлъеIэ шур къыщалъагъум, Миншакърэ Мэремрэ зэщIэувыIыкIащ.
— Фи гъуэгур махуэрэ фи Iуэхур дахэу! — жиIэурэ Чыдэшыр лIитIым якIэлъысри: — Дэ дызэроцIыху…
— Тхьэм уиузэщI, тхьэмадэ, утщыгъупщакъым. Гъуэгу гъусэ утхуэхъунтэкъэ? — лъэрыгъым здитым, уанэгум зреIэтыкI Миншакъ. Джэрыджэми, хабзэм тету, зыкъиIэт зещI.
— Щхьэ сымыхъунрэт, сыныздэфщтэну фыкъысхуей къудеймэ…
— Гъуэгур бгъузэми, дытехуэнщ, ХьэтIатI, уи увыпIэ убыдыж. — Ашабэмрэ Мэремрэ я зэхуакум ХьэтIатI дагъэувэри, Мэрем ижьымкIэ къоувыж.
Чыдэшым нэхъри игу зэгъат. Абы иджы къыгурыIуэрт: «Мыпхуэдизу ткIийрэ къупа-щыпауэ адыгэ хабзэр зезыхьэхэр, дауи, лIы куцI сэкъатыншэхэщ. МыпхуэдэлIхэм я псалъэри я Iуэхури ткIийуэ илъэта шабзэшэм хуэдэу занщIэщ».
— Уэ ууэркъыу сэ сылъхукъуэлIми, Ашабэ и къуэ, пщыгъупщакъым хабзэкIэ сIыгъыпхъэ увыпIэр. Хабзэ зэхэгъэж зыщIхэм фазэрыщымыщыр нэрылъагъущ. Мис апхуэдэу ди Iуэхухэри зетхьатэмэ, бетэмал, сыт къыдамыщIэкIами, цIыху хуэфащэу дыкъызэтенэнут.
— А уи хъуэпсапIэм ещхь дищI, тхьэмадэ, — къопсалъэ Мэрем, лIым жиIар игу ирихьауэ.
— ХъуэпсапIэр гъащIэм и дамэ зэщIэхащ. Абы къару къыпхелъхьэ. Си жьыгъэ щхьэзакъуэм кърикIуэ гупсысэхэр сIуэтэжкIэрэ фытезгъэзэшэнкъым. Мыдэ… гъуэгури нэхъ къигъэпсын- щIэ-къигъэкIэщIу, мы махуэхэм сызэгупсыса нэгъуэщI зы Iуэху гуэр фэсхьэлIэнщи нэхъыфIщ.
— ДынодэIуэнущ, тхьэмадэ, — Ашабэр гуапэу Iуоплъэ Чыдэшым.
— Ди ефэндыхэм жаIэр пэжмэ, Тыркум къыщежьэу, КърымымкIэ къыкIуэцIрыкIа ислъам диным и хабзэхэр ди адыгэ хабзэм куэдкIэ къытохуэ… Сэрщи, апхуэдэу къэслъытэркъым.
— Ар дауэ? — игъэщIагъуэу щIоупщIэ Мэрем.
— Сэ сызэреплъыр пхуэсIуэтэнщ, си щIалэ. Иджыри ди адэшхуэхэм я зэман лъандэрэ ислъам диныр шапсыгъхэм я хамэтэкъым. Нобэр къыздэсым, зэм цым и кIуапIэмкIэ еуэу, зэми IэщэкIэ дызэтраукIэурэ, а диныр къытхапщэну тырку щIэжхэр йолIалIэ. Дапщэщыт адыгэхэм КъурIэн къащыIэрыхьар?
— Хэт ар зыщIэжыр иджы?.. — Iэнкуну мэчэнджащэ Мэрем.
— Къэзанокъуэм жиIэу зэрызэхэсхамкIэ, ар къызэрыхъурэ илъэс мин дэкIыжащ, — жеIэ Миншакъ.
— Адыгэхэр мы щIы хъурейм нэхъ лъэпкъыжь дыдэу тетхэм ящыщ зыщ. Зы илъэс минкъым-тIэ, дауи, адыгэ хабзэм къикIуар. Мин зыбжанэщ. НтIэ, илъэс мин фIэкIа ныбжь къэзымыгъэщIа КъурIэным адыгэм ди хабзэр щIедгъэпщэн хуейр сыт хуэдэ щхьэусыгъуэ? КъызгурыIуэркъым сэ ар. Хьэж зыщIахэми зымыщIахэми зыжьэу жаIэ Алыхьым дунеишхуэр зы бзэ IэфIу иухуауэ. Арауэ щытмэ, дэнэ-тIэ апхуэдиз ер къыздикIыр? КъызгурыIуэркъым.
ХьэтIатI и гупсысэ зэкIэлъыхьыкIэм лIитIыр икъукIэ къигъэуIэбжьат. Жэуап иратынути, яхуэгъэтэрэзыжтэкъым. Щыму кIуэрт шухэр. «Мы жаней тхьэмадэр къызэрымыгуэкIыу Iущщ, ауэ ари мащIэщ зэуэ абы уи гурылъ хузэIупхыпэн щхьэкIэ», — игукIэ Миншакъ зэпищэри, и жьэкIэ:
— Ди къэбэрдей ефэндыхэри апхуэдэ дыдэщ, ХьэтIатI. Зыри зыхамыщIыкI Iуэхухэм хуабжьу Iэзэу топсэлъыхь.
Жыжьэрыплъэу Ашабэм къилъэгъуащ витI зыщIэщIа пхъэIэщэкIэ вэуэ хэт лIыжьыр. Гъэмахуэпэм вагъэ зэрищIэр мэкъумэшылIым къримыгъэзэгъыу Миншакъ плъэуэрэ:
— Мо пхъэIэщэжь тхьэмыщкIэм хуабжьу кIасэу къыдивыжат-тIэ…
— Уоу, хьэщIэ, мы дунейм дызыхуейр дыщыхуейм щыхъуатэми… — ХьэтIатI и псалъэр зэпигъэури, мащIэу щыма нэужь: — Си псэлъэныр фымыужэгъуамэ, мопхуэдэу вакIуэдэкIыр хэзыгъэкIэса нэгъуэщI зы лIыжь гуэрым и хъыбарыр вжесIэжынщ.
… Нобэ хуэдэ махуэ уэфIу, зы щIалэ псэлъэрей гуэр, шым тIэкIу зригъэукъуэдиин и мураду, шэсри дэкIат. Плъэмэ, мобы ещхьу зы пхъэIэщэжь вэуэ хэтт. «ВакIуэдэкI щыIэж иджы?» — игъэщIэгъуащ а щIалэми, уэ уэщхьу, Миншакъ. ВакIуэлIым деж нэсщ щIалэри:
— Бов апщий, тхьэмадэ!
— Упсэу апщий, си щIалэ, къыпедзыж лIыжьым.
— Тхьэмадэ, мыпхуэдэу кIасэу щхьэ увэрэ?
— Си мылъкур цIыхухэм яухъуэнщIри, си щIалэ, выщхьэтес сымыгъуэтурэ сыгуващ. Иджы мис, щIалэ цIыкIу щIыхьэхуу къэсщтауэ совэ.
— УвакIуэкIасэщ, тхьэмадэ. Гъавэ къыщIэпхыну угугъэу ара иджыри?
— КъыщIэкIмэ — зыфIщ, гъаблэ къыслъихьэ хъужыкъуэмэ, си щэщIыр сысеижщ, гъаблэгу сщтэнкъым.
Шур лIыжьым жиIам елIалIэу егупсыса щхьэкIэ, зыри къыгурыIуакъым. ИтIани мэгушыIэри:
— Уа, тхьэмадэ, зы гъэлъэхъу пшэр уиIатэмэ, сыт епщIэнт?
— Зы гъэлъэхъу пшэр сиIатэмэ, щIалэ, къупщхьэ фIэкIа къыхэзнэжынтэкъым.
— Гъавэбэ къыуит, тхьэмадэ, — жиIэри щIалэ шур IукIыжащ.
ТIэкIу докIри, вэуэ хэт лIыжьым деж къегъэзэж шум:
— Хуит сыкъэпщIтэмэ, тхьэмадэ, иджыри зыгуэрым сыщIэупщIэнут.
— УпщIэ щIэщхъуркъым, щIалэ, ауэ плъагъуркъэ, сэ езыри сыгува-гъэжьщ, ипэ къэс нэрыплъэ-плъэрыусэм сыдэуэршэрмэ, дыгъэр тIысыжынущ, бдзумэ сымыублэрэкIауэ.
— ИтIани сыкъыумыгъэщIэхъу. СыщIэгъэупщIэ, — ерыщу хегъэзыхь щIалэм.
ЛIыжьыр къедаIуэу къоувыIэ. ЩIалэми:
— Тхьэмадэ, «увакIуэкIасэщ» щыжысIэм, цIыхухэм уахъунщIэри, выщхьэтес уимыIэу укъэнауэ жыпIат… Сыт абы къикIыр?
— Пхъуищ зэдэтпIати, щыри щхьэж щичэзум унэ ихьэри, фызыжьым сэрэ ди закъуэу дыкъэнащ. Хьэблэр вакIуэдыхьэж щыхъум, цIыхухэм сайлъэIури щIалэ цIыкIу къысхуагъэкIуащ.
— Иджыри зы упщIэ: «ГъавэкIэ угугъэрэ?» — щыжысIэм, «КъыщIэкIмэ — зыфIщ, гъабгъэ къыслъихьэ хъужыкъуэмэ, си щэщIыр сысеижщ, гъаблэгу сщтэнкъым», — къызжепIащ. Абы къикIыр сыт?
— ВакIуэдэкIыр хэзгъэкIэсами, гъавэм и мащIэ къыщIэсхыну гугъэ си-Iэщ. Си щIыхуэхэр абы хэстыкIыжрэ гъавэншэ дыдэу сыкъанэмэ, си дзэ щэщIыр зэкIэ сIутщ. Ерыскъыншэ сыхъуну къыщIэкIынкъым.
— Тхьэмадэ, иджыри зы упщIэ!..
— Ярэби, щхьэ техуэгъуейуэ укъыстрилъхьат нобэ! — пхъэIэщэжьыр хъущIэурэ аргуэру къоувыIэ. ЩIалэми:
— «Зы гъэлъэхъу пшэр уиIатэмэ, сыт епщIэнт?» — щыжысIэм, «Зы гъэлъэхъу пшэр сиIатэмэ, къупщхьэ фIэкIа къыхэзнэжынтэкъым», — къызжепIащ. Абы сытыт къибгъэкIар?
— Абы къизгъэкIар уэ пхуэдэу зимыIуэху-Iуэхуншэ гуэру къыщIэкIынт, — жиIэри лIыжьыр витIым якIэлъиувэжащ.
Шу щIалэм къыздикIа хьэблэмкIэ дидзыхри ежьэжащи: «Схуэфащэр къызжепIащ, тхьэмадэ… Къупщхьэ фIэкIа къысхэбнэжакъым!» — жиIэурэ игу зобгъэж.
ХьэтIатI хъыбарыр нигъэсри, и шу гъусэхэм еупщIащ:
— Дауэ къыфщыхъуа а тIур?
— Хуэфащэ алащэ игъэшэсыжащ Iуэхуншэр, — игу зэрызэгъар IупщIу къопсалъэ Мэреми, Миншакъ пса-лъэр нэхъапэ зэрылъимыгъэсам ириукIытэжауэ, зиухейуэрэ хуоплъэкI.
Ашабэри, Мэрем щIэукIытэжар зыхищIыкIауэ, гуапэу хупогуфIыкI. ХьэтIатI аргуэру Миншакъ йоупщI:
— Уэ дауэ уеплърэ, Ашабэ и къуэ?
— Сигу щIэгъуащ пхъэIэщэжьым. Закъуэныгъэр щхьэкIуэ Iэтыгъуейщ.
— Пхъуищ зиIэ лIыжьым закъуэныгъэ дауэ ещхьэкIуэрэ? — аргуэру ирехьэжьэ Мэрем, арщхьэкIэ Миншакъ къопсалъэри:
— Пхъур хамэ бынщ, Мэрем. Къуэр унэм и напщIэщ. Ауэ сытми жаIэркъым: «Къуэр унэм и пкъощи, пхъур унэм и щIэращIэщ».
Миншакъ жиIэм щIэдэIуурэ, ХьэтIатI куууэ хэщэтыкIащ. Ашабэм зыхищIэрт я шу гъусэщIэм гунэдж зэримыIэр икIи къригъэзэгъыну таучэл ещIри:
— Уэ, тхьэмадэ, зыгуэрым уигу дыхощI. КъыджеIэ. КъытхуэIуатэ. ТхузэфIэкI къэдмыгъанэу пхуэтщIэнщ.
— А лIыжьым зыкIи ещхькъым сэ си гуауэр. НэгъуэщIщ. А зи гугъу фхуэсщIа лIыжьым нэхърэ нэхъ къулейсызыжу сызэрыпсэур аркъым сигу къеуэри… ЛIыжьым фызыжь иIэт, пхъуищи иригъэшат. Сэрщи, куэд щIауэ мы дуней иным зы псэ бауэу щызиIэжкъым. Сыщымыуамэ, фэ фыздэкIуэр Кърымырщ? ЦIыху-тIэ ахэр?! Псэущхьэр лъхуэрэ пэт, къыдэха бзаджэщ! Лъы хуэлIэ бзаджэнаджэхэщ. Сипхъу закъуэр кърымхэм лъэщыгъэкIэ пщIантIэм щыдашым си щIалэ закъуэр япэуват. Си нэкIэ слъагъуу… къаукIащ. Фызыжьым и гур пэлъэщакъым. Мамсыр Нэкъар сыщыгугъат нэхъапэхэм. Абыи мес, и жагъуэ ящIри, иджы абрэджу ежьэжащи, Жанейм къимыхьэххэу жаIэ. Къэбэрдейм нэхъ щызэхэзекIуэу зэхызох. Щыгъупщащ Жанейр! Щыгъупщэжащ…
Миншакъ лIым жиIэр щызэхихым шхуэIур жьэдикъуэри, шыр къигъэувыIащ.
— Апхуэдизу щхьэ уигу уухыжрэ, ХьэтIатI?
— ЖысIи-жызмыIи… Зыми зихъуэжынукъым иджы…
— Сыт пхуэсщIэн? — трегъэчыныхь Ашабэм.
— Миншакъ, сэ сыкъыщIыфкIэлъежьар… дыгъуасэ тIэщIэкIыу щIэпхъуэжа кърым тэтэрыр зыщIыпIэ гъуанэдэууэ къыщыфпэплъэмэ, хэт ищIэрэ… Абы илъ ищIэжыну хэты-нущ… ЗыгуэркIэ сэбэп сыфхуэхъун си гугъауэ арщ. Хабзэкъутэу сыныщIэупщIатэкъым фыздэкIуэми. Шэч сщIауэ аркъудейщ. Iуэху дахэкIэ гъуэгу фытетмэ, схузэфIэкIымкIэ сывдэIэпыкъунущ.
— Сыт къытхуэпщIэфынур?
— ЛIо, шууэ хы Iузэвым фызэпрысыкIыу Кърымым фыдыхьэн къыффэщIыжрэ?
— Сыт щхьэкIэ… хы Iуфэм деж шы щапIэхэр щыIэкъэ?
— Миншакъ. Уэра апхуэдэ зи жьэ къекIуар?! «Зи уанэш зыщэжым уанэ тралъхьэж» — жиIащ адыгэм. Сыт хьэдыгъуэдахэ а зэхэзбгъэхыр! Фишхэр, сэ дзыхь къысхуэфщIмэ, Жанейм фыкъыщихьэж — фыфейщ. Зыри хэсщIыкIыркъым Кърымым фызыхьым, ауэ си псэм жеIэ ар фIы гуэрым зэрыпыщIар.
— Пэжщ, ХьэтIатI. IуэхуфIщ дызытекIухьыр… Дэри, а уи пхъум ещхьу, залымыгъэкIэ Кърымым ираша ди пщащэ цIыкIу иджы къэтлъыхъуэжыну дежьауэ арщ.
— Сыт а жыпIэр?! — ХьэтIатI къоскIэ, зэхихар игъэщIагъуэу, — Фэри, сэ схуэдэу, гуауэшхуэ фиIэщ…
Миншакъ, игу щIэгъуу, Мэрем хуоплъэкIри:
— Сыт Iэмалыр… Апхуэдэ зэманщ дыщыпсэур.
— Аращ, хьэщIэ. Аращ… Мис ар жытIэм — зыдгъэудэIужурэ псэун доух… — Чыдэшыр гужьгъэжьым къызэщIигъэплъауэ мэбампIэ, Кърымыр здэщыIэмкIэ и IэштIымыр иджы ещIри:
— А хъанхэрщ сэ мыгъуагъэу щыIэр къысхуэзыхьар, си унагъуэр хэзыгъэкIуэдэжар! Сэ къызгуроIуэ Iэш-тIым хуэзгъэдалъэкIэ гуауэр зэрытемыкIуэтынур. ИтIани… ИтIани… Мыдэ хъыбар кърахьэкI хъаныр Къэбэр-дейм къытеуэну зигъэхьэзыр хуэдэу. Си ажалыр къызыхэкIынур арауэ щыт папщIэ, хъаныр си IэкIэ сукIынущ! Миншакъ, апхуэдизу си гушыкъу икъутыхьу зыкъыщыфхуэстIэщIакIэ, уэри, кхъыIэ, си псэр гъэтыншыж… Кърымым фыщIэкIуэр?..
Ашабэм и гур ХьэтIатI хуабжьу щIэгъурт. Зы псалъэкIэ имыгъэчэму, жриIащ Налмэс и лъэужь къызэралъыхъуэр:
— Пщащэр къэдгъуэтыжын ди мурадщ.
— Сыт и ныбжь езы цIыкIум?
— ЕпщыкIуиянэ и гъатхэм хыхьащ.
— Сысейм нэхърэ илъэсиблкIэ нэхъыщIэщ. Налмэсщ жыпIатэкъэ и цIэр? Дыдей цIыкIум СурэткIэ деджэрт… Уи сыт жыпIат езы пщащэр?
— Си пхъурылъхущ, — пыгуфIыкIыу жэуап етыж Миншакъ икIи ХьэтIатI и упщIэусэр абыкIэ зэрызэтемыувыIэнур къыгурыIуащи, адэкIэ къыщIеупщIыну къыщыхъухэми езым къыхупищэу: — СымыщIэ зэрыбжесIэнури, ар Мэрем къызэрыгухьэр, тхьэмадэ…
— КъызжумыIэт Мэрем теухуауэ. Дэри зэгуэр щIалэгъуэ диIащ. Дэнэ щыIэу пIэрэ иджы а щIалэгъуэр? Ди щхьи ди пащIэ-жьакIи уэсу къетхъухыжащ… Мыдэ, зы пщащэ Iущ гуэрым теухуа хъыбар фыщIэзгъэдэIунт. Сэри сигу сабырыжынщ. Фэри гъуэгур фщигъэкIэщIынщ. — КъыжраIэнуIами пэмыплъэу, Чыдэшым хъыбарыр ирешажьэ.
… Жаней жылэм щыпсэурт зы пщащэ Iущ. Зы махуэ гуэр пщащэм я деж щIалищ шууэ Iухьэри, шыфIэдзапIэми щызэтемыувыIэу, пщIантIэ утым иуващ.
— Фыкъеблагъэ, — хабзэм зригъэхьу жеIэ пщащэм.
— Хьэуэ, — ядэркъым шухэм, — дэ дыхьэщIэкъым, дыщIэупщIэну арщ: дэтхэнэр нэхъыфI дэищым? Ар къыджеIи дыдэкIыжынущ.
— Сэ дэнэ щысщIэн дэтхэнэр фIыми? Фепсыхи, фыкъеблагъэ.
— Хьэуэ, ди уанэгу исыкIэм, ди зыIыгъыкIэм къыкIэлъыплъи, хэт нэхъ шууейми тхузэхэгъэкI!
Шухэр зэдилъри, пщIантIэ удзыпцIэр шылъэкIэ къраудрэ драупцIеижу шыгъэджэгу ежьащ. Шыхэр зэм щIахуэрт, зэми кIэбдзкIэ ягъатхъуэрт. Езыхэр къелъэурэ, шыныбэгум жьыхуу щIэпщырти, уанэгум лъапэпцIийуэ иувэжхэрт. ЯхузэфIэкI къагъэнакъым щIалэхэм.
— Иджы къыджеIэ, дэтхэнэр нэхъыфIми?!
— Шыгъэджэгу дахэу схуэфщIа щхьэкIэ, дэтхэнэр фынэхъыфIми къысхуэщIэркъым. Модэ, Дол Пцэшрэ Лэмыщ Асакърэ здэщыIэмкIэ фекIуэкIи, абдеж щывгъэджэгу фишхэр. ИтIанэ цIыхухэм къывжаIэнщ хэт нэхъыфIми.
А зэманым Дол Пцэшрэ Лэмыщ Асакърэ кърым хъаным и дзэм езауэрт.
«Губзыгъэ жыхуаIэхэр абы хуэдэкъым, — зэжраIэжурэ щIалэхэр пщIантIэм къыдокIыж: — Емынэм дыкъихуат афIэкIа къызыгурымыIуэм и деж!»
ХьэтIатI и хъыбарыр нигъэсат. И гъуситIыр щыму гупсысэрт.
— Къэхъумэ, апхуэдэщ къэхъур, — гъуэгум ириплъэурэ мэщатэ Чыдэшыр: — ПыIэ зезыхьэхэм нэхъыфIыр зэхагъэкI. ЩхьэлъащIэ зэшэкIахэм: «ЛIы хуэдэу фыщыт», — жаIэурэ, нэхъыжьхэм тхуаухуа дунеижьыр тIэщIокI дыкIэлъыIэбэурэ. Ди щхьэрэ ди бынрэ зэрытхъумэжынур дауэ, а жьауэр тщхьэщыкIа нэужь?
Шухэр зэрыхьа Iуащхьэ щыгум иджы къыпэщIэлът Iузэв хыр. ХьэтIатI игу къызэрыгъуэтыжауэ:
— Мис, дыкъэсащ! Шыхэр мыбдеж къыщывнэ. АдэкIэ лъэсурэ хы икIыпIэм фыIухьэнущ. ФыкъыхэмыщтыкI. Сысейм хуэдэу сакIэлъыплъынущ. Миншакъ, сынолъэIунут: си пхъум щхьэкIэ нэмыплъ къызумыт. Хэт ищIэрэ, фыщрихьэлIэ хъужыкъуэмэ, Чыдэшхэ япхъущ; Сурэтщ и цIэр. Сызэрыпсэур схужефIэж. Фи насыпымкIэ и насып къекIэрэхъуэкIмэ, къысхуздэфшэжынщ. Гъуэгуанэм и махуэр къывит, хьэщIэхэ!
Миншакърэ Мэремрэ епсыхщ, я шхуэмылакIэхэр ХьэтIатI IэщIалъхьэри, сэлам зэрахыжащ.
Жьыри къепщэрти-къепщэрт, къэбэрдеилIхэм ящIэIунщIэжурэ Кърым IуфэмкIэ нэхъри ерыщу ихуу.
XV
Гъэмахуэпежьэщ иджы Къэбэрдейр. Махуэ уэфI дахащэщи, Бахъсэн псыхъуэм дыгъэпс нэхутхьэхукIэ зетIыж. КъапщIий хужьхэр, тхьэмбылыфэхэр жьыбгъэ щабэм щIигъэхъаеурэ хуиту зэбгрепхъ. Дыгъуасэ хуэдэщ Хьэрэкхъуэрэ бгыжьыр фIыцIафэу щыщытар. Иджы къэдабэ щхъуантIэр бащлъыкъыу зыщхьэщипхъуэри уэмэзыхыжащи, къуршыпс хьэуа пщIыпщIым мамыру зыхегъанщIэ.
Псыхъуэ лъагъуэмкIэ къекIуэкIыурэ ХьэтIохъущыкъуей жылэм хуэзыунэтIа шур, нэрылъагъуу къэбэрдейкъым. Къэзанокъуэхэ я шыфIэдзапIэм накIуэпакIуэу ирехулIэри, маджэ шур:
— Жэбагъы!
— Уэра ар, Нэкъар? Къеблагъэ, — жиIэурэ Къэзанокъуэр лIым къыпожьэ.
— СыкъэпцIыхуаи…
— Адыгэ хабзэкIэ уепсыхатэмэ, нэхъри нэIуасэу укъэсцIыхупэнут.
— Уэ езым жыпIэртэкъэ адыгэ шум и шыкIэ мафIэ егъэуауэ?..
— Сэракъым ар жызыIар. Ауэ хэт ирехъуи, зыхужаIар уэ пхуэдэ гуэрщ.
— Ари пэжынщ, шынэхъыщIэ. ИтIани сынеблагъэркъым. СопIащIэ.
— ПIащIэм гувэ и хабзэщ.
— Ари пэжщ.
— ХьэтIохъущокъуэпщым Iуэху хузиIэт. Абы ипэ къихуэу, Быж ЛIыгъур сыхуэзэну сыхуейщ.
ШууитIым, жылэр зыщIамыгъэплъу, лъагъуэ зэгъуэкIкIэрэ Быжыр щыпсэу хьэблэм хуаунэтIащ.
ЛIитIым шыхэр ягъэущ, зэмыпсалъэу. Нэкъар ижьымкIэ, Жэбагъы, бысымым, нэхъыщIэм зэрыхуэфащэу, сэмэгумкIэ щыту зэдокIуэхэ. Къэзанокъуэм жаней абрэджыр и щхьэкIэ ицIыхуатэкъым, ауэ и хъыбар куэд — хэт щытхъуу, хэти иубу зэхихырт. Адыгэ абрэджхэр зэщхькъым. Языхэзхэр уаздыщыпэмыплъахэм гъуэбжэгъуэщу къыщыкъуоху. Зыми ищIэркъым ахэр здэкIуэр, зы пси щыгъуазэкъым ахэр щIызэхэзекIуэ Iуэхум. Шу зэхэзекIуэ гуэр зэрымыщIэкIэ IущIэу гурэ псэкIэ щызэуэршэрылIэ къэхъумэ, абрэджым и натIэ хъуам ар зыхуэзар къыдоланджэри, сыткIи зэрыдэIэпыкъуным хущIокъу.
Хэт дауэ темыубыхьми, абрэджхэм яхэтщ пщIэрэ щIыхьрэ зыхуэфащэ лIы щыпкъэ лъэрызехьэхэр.
Мамсыр Нэкъар фIымрэ захуагъэмрэ я дэщIэгъуу зыкъэзылъытэж абрэджт, лей зытехьэм къыщхьэщыж шу закъуэт. Нэкъар куэдым пщIэ къыхуащI, зыгуэрхэри, Абрэдж Мырзэбэч ещхьу, хуопсалъэ е хуошхыдэ.
Жэбагъы иджы щэхуу Нэкъар хущIэплъырт. Зэригъэзахуэрт Къэзанокъуэм: «Илъэс плIыщIыр ирищIыкIауэ фэ тетщ. Уанэгум екIуу зыщиIыгъщ, и шыфэлIыфэкIэ уэркъ шэсыжам хуэдэщ. ПащIэ-жьакIэ фIыцIащэм лIы пхъашэ гуащIафэ езыр щIохъукI. ПыIащхъуэ лъагэри ипкъ илъ цейм плъыфэкIэ йокIуж».
Къэзанокъуэм гу лъимытэу къэнатэкъым абрэджыр зи уанэгу ис шы дэгъуэм.
Мамсырри, нэбгъуз ищIурэ, Жэбагъы йоплъакIуэ: «Си гъащIэм и щIэлъэныкъуэр къигъэщIагъэнщ. И хъыбар зэхэсха щхьэкIэ, сцIыхуакъым, ауэ нэрылъагъущ и ныбжьым емылъытауэ зэрыIущыр. Гу зылъыстакIэри мащIэкъым».
— Жэбагъы, «жьакIэтхъу зиуфIыцIыжыркъым» — жи адыгэм. Уи шыфIэдзапIэм деж нобэ щызесхьар хабзэкъым. СыкъыбгурыIуэнщ.
— Уэ езым зыдэпщIэжмэ, ари фIыщ. Хужь зыкъищIа нэужь, ар уи жьакIэм гурыбгъэIуэжыфтэмэ…
— «ЩIэм и нэмысыр жьым и насыпщ» — жыхуэпIэщ, — погуфIыкI Нэкъар.
— Ущыуакъым. Гум и шэрхъхэр зэбладза нэужьи, шэрхъыу къонэж.
— Гуфэр зэпыщIыкIмэ-щэ?
— ПхъащIэр Iэзэмэ, мэзыр благъэщ, — къикIуэтыркъым Жэбагъы.
— «Маисэр и бзэщ мы си шугъусэ пэкIыхьым!» — егъэщIагъуэ Нэкъыр игукIи, и жьэкIэ:
— «Зэхэпх нэхърэ узыIуплъэ!», — щIыжаIэжыр апхуэдэ гуэрщ.
— Жэбагъы къыгурыIуат Мамсырым къриIуэкIыжари, кIуэрыкIуэм тету:
— Пэжщ ар, зытемыплъа бланэ къащэкIуркъыми, къащIэмыкIуа псалъэ яIуатэркъым.
Нэкъар зыIэзыбжьэу шхуэIур къыжьэдикъуэщ, шым зыкъригъэлъэтэхри, ипэ ища Жэбагъым кIэлъы- джащ:
— Къэзанокъуэ!.. Дэтхэнэ псэ лъапсэм и лIэужь укъыхэкIауэ уцIыху уэ? Уэ пхуэдэ диIэкъым! Уи Iей зезыхуэр хьэфиз ухъу, Жэбагъы!
— Умыбгэ, Нэкъар, — йопсых бысы-мыр, абрэджым Iуплъэурэ: — Адрей цIыхухэм ещхьу, сыкъызэрыгуэкIщ сэри. ФIым сыдогуфIэ, гуауэм сеуIу. Зыщ сщIэр: хъуэпсапIэншэр гурыфIыгъуэншэщ. Пщэдейрей махуэм хъуапсэ есщIэкIыурэ нобэрей дыгъэм и лъагъуэр согъафIэ.
— Зэхэпхрэ, Тхъуэжьей, мы Жэбагъы жиIэр? Зэхэпхрэ! — нэ фIыцIэ псыIэ пIащэшхуэхэр къытезыубыда шым аргуэру зыхуегъэзэж абрэджым. — Уэрэ сэрэ дыщхьэхуитщ. Дыщыджалэ дыщотэджыж. ЩхьэрыутIыпщ хьэхэбасэу къуэрейри къуейсури зэщIыдогъэхьэ. Сыт укъыщIызэплъыр? Жэбагъы сыхуумыгъадэ: ар унэрыс псэуакIуэщ, уэрэ сэрэ дыжьапщэ щхьэхуитщ. Мо Бахъсэныжь и псыпыхухэм ещхьу, жьапщэм дыхоублэрэкIэж. Дигу къищхьэрыуэр ди плъапIэщ.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
Сурэтыр СэвкIуий Хьэмид ищIащ.
