Хьэтхэр
Фырэ-Къаныкъуэ Анфисэ
Тхыдэ роман
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №№68, 69, 72, 73, 74-хэм итщ)
* * *
Хьэтусилэ ехащ щIыунэм. Щхьэхуэ-щхьэхуэу зэпрыхулыкIа пэш лъахъшэ цIыкIухэр зэрыщIыIэм къищынэмыщIа, апхуэдизкIэ кIыфIт, псыIагъэмрэ жыглыцымрэ я мэр щIэзти, мыбы илъэс бжыгъэ- кIэ цIыху зэрыщыпсэуфыр умыгъэщIэгъуэн плъэкIыртэкъым. ЩIыунэм и хъумакIуэхэм ящыщ зым япэ зригъэщарэ мафIэ пыгъэнар Iэтауэ иIы-гъыу кIуэцIрыкIырт. ГъущIыбжэ хьэлъэ гуэрым деж къыщыувы-Iэщ, IункIыбзэ къэбыр къы-фIихри, бжэр IуигъэузэщIыкIащ абы. Хьэтусилэ хъумакIуэм IэщIэлъ мафIэр къыIэщIихри, бжэ Iухам щIыхьащ.
— Мыбы укъызэрехар къащIэмэ, тIуми гъащIэ диIэкъым, Хьэтусилэ, — Вындэшынэ, гъущIыбжэр хуIухыу щIэпхъуэжыфын нэхъей, лъэхъукIэ епхат.
— КIэщI зегъэщI-тIэ.
— Иджыпсту бжесIэнур ду-нейм къытумыгъэхьэ. НэгъуэщI мыхъуми, уи щIыналъэм уекIуэлIэжыху…
— ЖыIэ, зо! Сэ и унафэ сщIыжынщ абы, — зегъэткIий Хьэтусилэ, Вындэшынэ дзыхьышхуэ тримыщIэу.
— Псом япэрауэ, МывэтIалэ и ажалкIэ лIакъым. Ди пщышхуэм щхъухь ирахьэлIащ зэ- ман кIыхькIэ. ЗэшэзэпIэу къытехуэу мылIэну, игъэсымэджэн хуэдэу, — и макъым зримыгъэIэтыщэу, зыгуэрым зэхихын- кIэ шынэу мэпсалъэ Вындэшынэ.
— Сыт мы жыпIэр?! Хэт зыгъэлIар? — къэуIэбжьащ и нэщхъыр зэхэлъу абы щхьэщыт Хьэтусилэ.
— УмыщIэ хуэдэ…
— Хэт зыгъэлIар? — щIокIие.
— Щэхуу! Тхьэхэр узогъэлъэIу, щэхуу! Зэанэзэкъуэращ зыгъэлIар, Шэтэндурэ ТIэшубрэ.
Хьэтусилэ зэхихыр и фIэщ хуэщIыртэкъым. Дауэ ар?! Уи щхьэгъусэм… Уи къуэм… Сыт щхьэкIэ?
— Тхьэдыгъэр согъэпцI, жыпIэр пцIыуэ къыщIэкIмэ, си IэкIэ уи гур къизмытхъым! Уэ бгъэкъуаншэр хэтми къыбгурыIуэжрэ? — бгъэдэкIуэтащ абы Хьэтусилэ.
— Ухуеймэ, иджыпступцIэ сыукI. Дыгъэ нэхур зэи симыгъэлъагъужкIэ, пцIы сыупсмэ, пщыкъуэ.
— Сыт щхьэкIэ?
— Пщыгъуэм щхьэкIэ…
— Пщыгъуэр армырми ТIэшуб къылъысынут. Фыз етIуанэм и гужьгъэжьыр гурыIуэгъуэщ, ауэ къуэм и адэр щхьэ иукIы-жын хуей хъуа? Зыри къызгурыIуэркъым. ЖыIэ псори! — епхауэ щIым щыс амырейр Хьэтусилэ пщэфэцкIэ кърелъэфажьэ.
— Уэ зыри хэпщIыкIыркъым абы, Хьэтусилэ. МывэтIалэ и къуэратэкъым пщыгъуэр къызыхуигъэнар. Уэрат!
Хьэтусилэ зэхихыр и фIэщ мыхъуу, Вындэшынэ иутIыпщри, къикIуэтыжащ, и нэр къытримыгъэкIыу еплъу.
— МывэтIалэ зэи дзыхь хуищIакъым и къуэм, пщыгъуэри къыхуигъэнэну хуеякъым. ТIэшуб балигъыпIэ иувэу, пщы къызэрыхэмыкIынур, къэралыр зэрыхуземыхьэнур къыщыгурыIуэм, абы ирибампIэу куэдрэ гупсысащ. Иужьым пщышхуэр тегушхуащ и къуэшым — уэ тетыгъуэр къыпхуэнэн пап- щIэ, хабзэхэм зэхъуэкIыныгъэ хилъхьэну. Зыхуеину псори зэхуигъэхъури, пщызэхуэсым щигъэлъэгъуэну тхыгъэхэри игъэхьэзырауэ зэуэзэпсэу къы-техуэри лIащ. Гурыщхъуэджэу къыпщыхъуркъэ ар, Хьэтуси-лэ? — къыIурыщэщырт Вындэшынэ.
— Сэ ар япэу зэхэсхыу аращ. Зэи зыкъызигъэщIакъым, — и щхьэр ещI игъэщIагъуэу.
— Уи закъуэкъым. Зыми ищIакъым ар…
— Шэтэндурэ ТIэшубрэ-щэ?
— Гу зэрылъыптащи, Шэтэнду нэщIэпкIэу зэи щытакъым, иджыщ зыкъыщызэкъуихар. Ар апхуэдэу псэлъэфынуи, бзаджагъэ гуэр къылъыкъуэкIы-нуи зыми игугъакъым. Уеблэ-мэ, МывэтIалэ и гущхьэ къэкIыххэртэкъым и жэщгъуэлъ теплъафIэр благъуэу къыхущIидзыжыну. Аращ ди пщышхуэр зыгъэлIар, зиусхьэн! Пщым хуэIэбэу щытащ абы къигъэдэIуа унэIут зыбжанэ. Мис абыхэм щхъухьыр тIэкIу-тIэкIуурэ псыкIэ, е шхынкIэ Iуагъахуэурэ ягъэлIащ. МывэтIалэ щылIэну жэщым Шэтэн- ду хуэзащ. Шэтэнду абы и деж къыщIэкIыжри, унэIутхэм куэд дэмыкIыу зиусхьэныр къагъуэтыжащ, диижауэ шордакъым телъу.
— Уэ а псори дэнэ щыпщIэр? — щIыIэ-щIыIэу зыгуэр игу къэкIауэ и щхьэр бгъунж ищIри, еплъащ абы Хьэтусилэ.
— Сэри си къуаншагъэ хэлъщ абы, зиусхьэн, — и щхьэр ире-хьэх, «сыт къызэпщIэми — схуэфащэщ» жыхуиIэу. — ЗэрыпщIэщи, Шэтэнду амырейхэм къахэкIащ, дызэлъэпкъэгъущ. ТIэшуб и тетыгъуэр къэсмэ, сэ щIэгъэкъуэн сыхуэхъуну, и чэнджэщэгъу нэхъыщхьэ сищIыну, ипщэкIэ щыIэ щIыналъэхэр зэрыщыту къызитыну дызэгурыIуат. ДызэрыIыгъат. ЧэнджэщкIэ, Iуэху гуэрхэмкIэ садэIэпыкъуат, ауэ…
— Си къуэшыр зыукIахэм уэри уахэтауэ ара, хьэIуцыдз?! — Хьэтусилэ апхуэдизкIэ къызэщIэнати, зыхуэмыIыгъыжу зишэщIри, Вындэшынэ и нэпкъым иуащ, лъэныкъуэкIэ иридзэкIыу. — Уи псэфылъэр хэстхъэнщ иджыпсту, зинэ!
— Зиусхьэн, зэ къызэдаIуэ. ЖысIэр нэзгъэгъэс! — мэлъаIуэ лIыр, лъыпсыр къыжьэдэхуу. — Пэжщ, сыкъуаншэщ. СщIэрт ди пщым лей къызэрытехьэр, ауэ зыми зыри жесIэфакъым, сапэрыуэфакъым. Уэ пцIыхуркъым а зэанэзэкъуэр иджыри, ахэр цIыху шынагъуэщ. Ар иужькIэщ къыщызгурыIуар.
— Сэ къызжепIамэ хъунутэ-къэ? Сыт хуэдиз сэ МывэтIалэ къысхуищIар! Уэ пщIэн къуэ-шыр зищIысыр, уэ хьэщхьэвылъэм?! СыткIэ пщIэн, лIыгъи, щIыхьи, гущIэгъуи пхэлъкъым уэ. Мис апхуэдэущ уэ къэралым къулыкъу зэрыхуэпщIэри. Аращ уэ иджыри къэс узыхъума уи пщым пщIэрэ нэмы-су хуэпщIыжари. Зыри жызмыIэу уезгъэукIын хуеящ, хьэбз щылъху. СыкъэмыкIуащэрэт, дэгу сэгъро сыхъуу зэхэзмыхащэрэт а псори! — гызырт Хьэтусилэ.
— СыкъикIуэтыжыну сыхэтащ, Хьэтусилэ. Пэжщ, тхьэхэр си щыхьэтщ…
— Иджы сыхуеиж сэ а къэбвым? ПщIэнур пщIащ уэ, — лъакъуэкIэ кIуэцIыпкIащ ар амырейм.
— ЖызгъэIэ, — узым зэкIэщIиша лIы фIыцIэр псчэуIуурэ къэлъэIуащ.
— ЗэщIэкъуэ уи жьэр, адэкIэ къыфIыумыгъэкI зы псалъэ! Яжьэ фIэкIа ямыгъуэтыжу, ущIезгъэсхьэнщ мыбы! — пэж дыдэу ищIэнут.
— Уэри уаукIыну хэтщ ахэр! — къыхэкIиикIащ итIанэ Вындэшынэ.
Хьэтусилэ зэхихам къигъэу-Iэбжьри, и пIэм ижыхьащ.
— Пэжщ. Сэ зыри сфIэкIуэдкъым, зыри хьэдрыхэ здэсхьыжыфынукъым. Си унагъуэр ягъэкIуэдащ. Псэуми лIами хэсщIыкIыркъым. Си щхьэгъусэмрэ си бынитIымрэ я хъыбар Iэджэ щIауэ сщIэркъым. Аращи, жысIэм зыпцI хэлъкъым, Хьэтусилэ. ТIэшуб и адэм и тхыгъэхэм хэлъу къигъуэтащ и пщыгъуэр уэ къызэрыпхуигъанэм щыхьэт техъуэ тхылъымпIэ. Ар Шэтэнду щригъэлъагъум, зэанэзэкъуэм гурыщхъуэ ящIащ. ЗыкъэпIэтрэ, ТIэшуб пщыгъуэр къытепхыжмэ — а унафэр къапщIэ хъумэ жаIэри… Къалащхьэм сыкъраджэри, ар си пщэ къыдалъхьащ, сэрат дзыхь зыхуащIу яIэри. Аргуэрыр яхуэзмыдэу згъэзэжащ. КъызгурыIуат, сэ сахэмытуи, езы тIум лIыукI нызэрыпхуаутIыпщынури, дзыхь хуэсщIу, шууей нэхъ псынщIэ дыдэу сиIэр хъыбарегъащIэ ныпхуэзгъэкIуат. Сэ Амырейм сыщынэсыжам Рамзес къызэрежьар къэсщIауэ аращ.
— Зыри нэкIуакъым си деж уэ къыббгъэдэкIыу.
— Нэплъыс-нэIуещ Шэтэнду, зыри IэщIэкIынукъым абы. ИригъэукIа хъунщ нэзутIыпща шууейр. Апхуэдэу тIэунейрэ пщым игу къызэбгъащ: уи лъэныкъуэ сыхъуу сазэрепцIыжар зы, сытеплъэкъукIыу мысырыдзэр къызэрыттеуар — тIу.
Хьэтусилэ зэхих псори и щхьэм хуимыгъэзагъэу, и лъэм имыIыгъыжу, зригъэщэтэхри, блын щIыIэм зыкIэригъэщIащ.
— Сыт ар зыхуейр, зиусхьэн? — и нэщхъыр зэхэлъу, хэгупсысыхьу щIыунэм къикIыжа Хьэтусилэ къежьэу щIыбым дэт щIалэр къыпежьащ.
— КъыщыщIэздзэнур къысхуэщIэркъым, Алэдамэ… Къысхудэшейркъым, — и щхьэр игъэкIэрэхъуащ Хьэтусилэ.
— Сыт къыбжимыIами, уи гур хигъэщIащ абы, — вакъуэ адэ хуэхъуар фIыуэ ицIыхурт щIалэм.
— ИужькIэ. ИужькIэ бжесIэжынщ. НакIуэ, хасэм пащэнущ.
ТIэшуб и тажнанэр щIыгъуу, пэшым къыщIыхьащ. Теужа хуэдэт ар. Вындэшынэ иращIэнур, унафэу хуащIар къащIэну епIэщIэкIырт псори.
— Тажнанэм сэрэ дегупсысыжри, Вындэшынэ къэралыгъуэм хуилэжьам, дзэм щызэрихьа къулыкъум, ипщэ щIыналъэм илъэс куэдкIэ зэритетам и хьэтыркIэ, гущIэгъу хуэтщIмэ нэхъ тэмэму къэтлъытащ, — жиIащ пщым и напIэр хишу, къызэхуэсахэр зэпиплъыхьу. — Ауэ, Амырейм я пщым къуаншагъэ зэрилэжьамрэ щыуагъэ къызэрыIэщIэщIамрэ шэч къытетхьэркъыми, Хьэт къэралыгъуэм и ищхъэрэ-къухьэпIэ лъэныкъуэмкIэ гъэIэпхъуэн хуейуэ тедухуащ. Вындэшынэ и мылъкур къэралым къыхуонэ, ипщэ гъунапкъэмрэ къалащхьэмрэ пэжыжьэу, псэуху тенджыз лъэныкъуэмкIэ щыIэнущ. АбыкIэ фыарэзыуэ къызолъытэ пщызэхуэсым кърихьэлIахэр, — пигъэщхъащ ТIэшуб.
Арэзыуэ къыщIэкIынут, зыми зыри щыжамыIэкIэ.
— Арамэ, зывэзгъэIэжьэркъым, гъуэгу махуэ! — зевгъэхь жыхуиIэу, яхэплъащ абыхэм пащтыхьыр.
Хьэт къэралыгъуэм и лъэп-къылI уардэхэм пщыр зэи яхуэмыныкъуэжын нэхъей, зримыпэс-зримыпэсу зищIырт щIалэ щIыкIейм. Тажнанэм и къуэм и зыщIыкIэр хуигъэдахэртэкъым. ТIэшуб и псалъэ мышыухэр трилъэщIэну Шэтэнду яужь щихьэм, псори къызыгурыIуа дзэзешэхэр къызэрыщIэхыжащ пэшым. Абыхэми яфIэфIыщэкъым пащтыхьым зэрызищIымрэ къарипэсымрэ.
Хьэтусилэ ищIэрт Вындэшы-нэ здрашэжьам нэмыс щIыкIэ яукIынкIэ зэрыхъунур. Амырейр ауэ сытми иджы яутIыпщынутэкъым зэанэзэкъуэм. Шынагъуэт псэууэ къэбгъэнэну, абы къуэлъыр къуэлъу. Арати, Хьэтусилэ и зауэлI нэхъыфI дыдэхэм ящыщ зыбжанэ якIэлъигъэпхъэращ, Вындэшынэ псэууэ къухьэпIэ гъунапкъэм намыгъэс щIыкIэ, гъуэгум щаукIыну яужь ихьэмэ, яхъумэну е кърагъэлыну. МывэтIалэ зэраукIар имыгъэгъуну игу ирилъхьати, Вындэшынэ ар иджы хуабжьу хуэныкъуэт. Псори дяпэкIэт.
Алэдамэ
Алэдамэ, Хьэтусилэ зэгуэр къыдэIэпыкъуауэ щыта щхьэхуимыт цIыкIум, щIалэ ахъыр-зэман къыхэкIат. Езы Хьэтусилэ зэрыцIэрыIуэ и зэфIэкIхэр зэрыщыту бгъэдилъхьат лIыгъэ къызыкъуэкIа а щIалэ цIыкIум. Езым и къуэ закъуэ Тутхьэлий хуэдэу ипIат, фIыуэ илъагъурт. Тутхьэлий къуэш иIэтэкъым, шыпхъуищ мыхъуми, я уна- гъуэм Алэдамэ зэрихьэу, нэхъ нэжэгужэ къэхъуат. ЩIалитIыр теплъэкIэ апхуэдизкIэ зэфэгъути, зы адэ-анэ къамылъхуауэ пхужыIэнутэкъым. ТIури щIалэ лъагэт, Iэчлъэчт, къарууфIэт, теплъафIэт, цIыху щэныфIэ нэжэгужэт. ЩIалэгъуэмрэ лъы пщтырымрэ зэрихьэу, я гур я бгъэм имыхуэжу, цIыху зэри-гъэсар къапщIэу зэпIэзэрытт ахэр.
Алэдамэ Хьэтусилэ зэривакъуэм къищынэмыщIа, сытым дежи щIыгъу и хъумакIуэт. А зырат абы дзыхь нэхъ зыхуищIыр, и гум къыдыхьэри, и гум къэкIар и бзэм къыжьэдэмыкI щIыкIэ къэзыщIэри. Хьэтусилэ ищIэрт сыт хуэдэ Iуэху имыщIами, сытым темыгушхуами, Алэдамэ къызэрыдэIэпыкъунур, Iэ ижь закъуэ мыхъуу, IитIи, лъакъуитIи, нэи, тхьэкIуми къызэрыхуэхъунур.
Тутхьэлийрэ Алэдамэрэ фызкъэмышэт, унагъуэ зэрыхъун хуейм емыгупсысыххэ нэхъей, щхьэхуитт. Пэжу, иужьрей зэманым Алэдамэ нэгъуэщI зыгуэр хъуат, зы гурыщIэ IэфI гуэрым къигъэхуабэу и нэгур къигъэнэху хуэдэу, тегупсы- сыкIырейт. Гупсысэ куухэм хэгъуэщыхьарэ и напIэр къыхуэмыIэту, асыхьэтуи нэщхъей къэхъужу.
Къалащхьэр зыбгына дзэм япэ ищауэ кIуэжырт Хьэтусилэрэ Алэдамэрэ.
— Аргуэру унэщхъейщ, щIалэ. Зыгуэр уигу къоуэ…
ЩIалэм зыри зэхимых хуэдэт.
— Алэдамэ! Сызэхэпхыркъэ? — нэхъ ину жиIащ Хьэтусилэ.
— НтIэ, зиусхьэн. Къысхуэ- гъэгъу, мащIэу сытегупсысыкIащ, — мэукIытэж Алэдамэ.
— Иужьрей зэманым зыгуэр ухъуащ жызоIэ. КъоузIарэ?
— Хьэуэ, зиусхьэн. Сыузыншэщ.
— КъызгурыIуа си гугъэщ… Дызэрынэсыжу къывэзгъэшэнущ тIуми! — пыгуфIыкIащ Хьэтусилэ.
— Сыт? Хьэуэ, зиусхьэн! СынолъэIу… — щIалэ бланэр, и щхьэр здихьынур имыщIэу, укIытащ.
— Апхуэдизу умыукIытэ. ЕмыкIу хэлъкъым абы. ЦIы- хухъур хуэныкъуэщ псэгъу. ГъащIэр апхуэдизкIэ хьэлъэщ, гущIэгъуншэщи, уи псэм и хуабагъэр мыужьыхын папщIэ, уи дунейр зыгъэдэхэн, зыгъэIэфIын, къыбдэзыIыгъын ухуейщ. Апхуэдэущ гъащIэр зэрызэхэлъыр.
— Сэ унагъуэм сыхуэхьэзыр си гугъэкъым, зиусхьэн. ИужькIэ. Ауэ иджыпстукъым. Сэ сызыщIэхъуэпсыр къэралым къулыкъу хуэсщIэнырщ, уэ сэбэп сыпхуэхъунырщ, — щхьэщэ ищIащ щэныфIэу.
— Ар псори гурыIуэгъуэщ. Ауэ, зэманыр макIуэ. Гу лъумытэххэу, зэрыхъуари умыщIэу, уи закъуэ укъэнэнщ. Сэ сыхуейкъым уэ лъэужьыншэ ухъуну, Алэдамэ. Уэ пхуэдэлIхэм щIэблэшхуэ къызэранэкIын хуейщ. Уэ уощIэ зауэм кIуэ дэтхэнэ зыми къи-мыгъэзэжынкIэ зэрыхъунур, зыми ищIэркъым Тхьэхэм хухаха пIалъэр зыхуэдэр.
Алэдамэ и гуапэ хъуат Хьэтусилэ къызэрыщытхъур икIи укIытат. Ауэ абы и гум илъ ды-дэр зиусхьэным къищIатэмэ, апхуэдизу фIыуэ къыхущытыну пIэрэт?! А упщIэр и щхьэм къиуфэразэри, Алэдамэ аргуэру нэщхъей къэхъужащ. ЛIитIым кърахьэжьа псалъэмакъыр памыщэмэ нэхъыфIт, армыхъумэ Алэдамэ пцIы хуэупсынутэкъым, абы и жэуапым кърикIуэнури щIагъуэтэкъым.
— Зиусхьэн, узэригугъауэ, Вындэшынэ къалащхьэм къызэрыдашу яукIыну хэтащ, — бауэбапщэу къалъэщIохьэ а тIум зы шууей.
Хьэтусилэ шыр къриIуэнтIэкIащ.
— Сыт къэхъуар? Дэнэ щыIэ Вындэшынэ?
— КъаIэщIэтхащ, зиусхьэн. Псэущ.
— Игъусахэр-щэ?
— ЗэтедукIащ, зиусхьэн. Къамыгъуэтыжын хуэдэуи, лъэныкъуэ едгъэзащ.
— Афэрым! Иужь зыкъивгъани, фынэкIуэж, сыхуейкъым ар дызэригъусэр зауэлIхэм къащIэ-ну.
— Фынежьэ иджы, зынэвукъуэдий! Хьэкъмыс докIуэж.
Хьэтусилэ ипхъу нэхъыжьитIыр — Къейшэхурэ Нэптерэрэ — зэтралъхуати, зи ишэгъуэ пщащэхэт. НэхъыщIэ цIыкIур — Тэшмий — кIасэт, и ныбжьыр илъэс пщыкIутI ирикъуами, яфIэсабийуэ ягъафIэрт псоми. Хъыджэбзхэр я анэм хуэдэу лъагэт, жыгыщIэ зызышэщIам хуэдэу Iэпкълъэпкъ лантIэт, гъатхэм зэщIэгъэгъа епэр гуакIуэу щIэщыгъуэт, узрамыгъэплъуи тхьэIухудт. Я щхьэц кIыхь Iувыр я дамэм тепхъауэ, я бостей кIыхьышхуэхэр хъыджэбз Iэпкълъэпкъ гуакIуэм хуэфIу, дыгъэпсыр я нэгу дахэхэм иджэгухьу пщащэхэр уэршэру щызэхэткIэ, тхьэбыным хуэдэу уаIуплъэрт. ЗэщхьэгъуситIым я зыр къамылыфэрэ адрейр нэхутхьэхумэ, я бынхэр дахэ мэхъу жаIэ. Пэжу къыщIэкIынут ар. Сыту жыпIэмэ, Хьэтусилэ къамылыфэмрэ Дэдей сырыхумрэ я бынхэм, псалъэкIэ къыпхуэмыIуэтэну, цIыху дахэ къахэкIат.
Къейшэху хъыджэбз пагэт, и нэ къащхъуитIыр, узэщIаджыкI нэхъей, къыптриубыдарэ и набдзэ псыгъуэр мащIэу иIэту къоплъамэ, Iэнкун уищIырт, и Iупэплъ пIащIэми бзаджафэ къытригъауэрт. Ауэ пщащэр нэхутхьэхут, напэшэхут, сырыху гуакIуэти, асыхьэтуи нэгъуэщIынэкIэ уеплъырт, уукIытауэ уи напIэр ебдзыхынрэ зумыгъэнщIыу уи нэр щызу уеплъынрэ къыбгурымыIуэжу. Нэптерэ нэгъуэщIт. Ар и адэм нэхъ ещхьу: къамылыфэ мащIэу, нагъуэу, щхьэц фIыцIафэу, Iупэплъ пIырыпIу. Ар цIыху щабэт, гуапэт, и ныбжьым хуумыгъэфэщэну Iущт, зэпIэзэрытт, гъащIэ зылъэгъуам, куэд зыгъэунэхуам хуэдэу щыпса-лъэ щыIэт, гущIэгъу, шыIэныгъэ хэлът. Нэптерэ къэзыухъуреихь дунейр, удзхэр, жыгхэр фIыуэ илъагъурт, нэхулъэр къыщызэкIэщIитхъкIэ, дыгъэ къэушам хуэусэу, бзухэм къраш уэрэдым щIэдэIукIыу, и бгъэм щызу хьэуа щIыIэтыIэмкIэ бауэу щхьэгъубжэм къыдэплъыну фIэфIт. Ар щIэхъуэпсырт нэ- хущ пшэплъым зыздигъэбзэхыж щIыпIэ дахэм къыщыхутэну, къыщыхъурт зымыгъэ-жей, зымыгъэбауэ гурылъхэр пщэдджыжь акъужьым хуиIуатэмэ, и псэр нэхъ псэхуну, тепыIэну. Ауэ, Нэптерэ апхуэдизкIэ тешыныхьыжырт и бгъэм къыщызэщIэушауэ, имызэгъэж гурыщIэхэми, зимыщIэжу зыгуэр къиIущэща и гугъэурэ, къэуIэбжьыжырт. А псоми, дауи, гу лъитэрт Дэдей, ауэ пщащэхэм я ишэгъуэр къызэрысам трищIыхьырти, ирихухьыртэкъым нэщхъеирилэ хъуа пщащэр.
Адрей щIыналъэхэм, тенджыз Iуфэм Iус лъэпкъхэм зыпхагъэIукIырт Хьэтусилэ благъэ ящIыну зэрыхуейр. Ауэ дыгъэбыным я адэр гупсысэрт, хэплъэрт. Иджы, Алэдамэ жриIам тепщIыхьмэ, зыр зым яужьым иту лIы иритыну къыщIэкIынут, и къуэми къригъэшэнут. Абы фIэкIмэ, гува хъунущ.
Пщащэхэм я адэр къызэрысыжар къыщащIэм, зэрызехьэу къыпежьащ.
— ЩэныфIэу, пщащэхэ! Къэвмыжыхь, емыкIущ. Фи ныбжь нэсакъэ?! — къешхыдащ абыхэм Дэдей.
— ЕмыкIу дыкъыумыщI, ди анэ. Куэд щIауэ тлъэгъуакъым ди адэр. Къытхуэмыгъэсыжу, жэщ дапщэ хъуауэ дымыжейуэ дежьэрэ?! — щабэу къэпсэлъащ Тэшмий.
Пщащэ нэхъыщIэр иджыри сабий нэкIут, ауэ балигъыпIэ зэриувам и щыхьэту хъыджэбзыпхъэ хъуат. Тэшмий теплъэкIэ Нэптерэ ещхьт, тхьэIухудт.
Пщащэхэм хуэм защIри, щэныфIэу дэкIуеипIэм къытеуващ. Тутхьэлий шу гуп щIыгъуу япежьэри, къригъэблэгъэжащ ахэр.
— Еблэгъэж. Тхьэхэм я нэфIыр зыщыхуэн Хьэтусилэ, уи Iэп-щэм куэдрэ джатэр быдэу иIыгъыну солъаIуэ! — щхьэщэ ищIащ Дэдей.
— Ди адэ, мы уардэунэр къэбгъэнэхужащ, укъэкIуэжри. ГъащIэ кIыхь ухъуну! Нэхъ фIыгъуи насыпи дыхуейкъым, укъэсы-жамэ! — мэIущащэ пщащэхэри.
Хьэтусилэ ипхъу щIыкIафIэ-хэм Iэплъэ яхуищIащ, хуэарэзыуэ гуащэм гуапэу Iуплъащ. Ищхъэрэ щIыналъэм я пщыр узыншэу, текIуэныгъэр къихьауэ къэсыжати, ар жэщищ-ма- хуищ джэгукIэ ягъэлъэпIэнут. УнэIутхэр зэрызехьэрт Iэнэр къытрагъэувэу, пщафIэхэм, бахъэр дрихуейуэ, ерыскъы ягъэхьэзырырт, уардэунэм макъамэ дахэхэр къыщыIурт, щIалэгъуалэр къафэрт. Хьэтусилэ тхьэмадэу Iэнэ кIыхьышхуэм и жьантIэм дэст, Дэдей къыбгъурысу. Абыхэм ягъэхьэщIэрт мыгувэу гъуэгу теувэжыну, тенджыз Iуфэм Iус къашкъэхэр, Дэдей и дыщыр. Сытым дежи хуэдэу, ахэр Хьэтусилэ къыкъуэувэри, зауэм щыIати, пщIэ, нэмыс яхуэщIыжыпхъэт.
И адэр къызэрыкIуэжам щыгуфIыкIми, Нэптерэ зыкIи къыфIэIуэхутэкъым хьэщIэхэри джэгури. И шыпхъуитIыр гуфIэжу, уэршэру, къафэу я нэгу зрагъэужьырт, курытым нэгъуэщI зыгуэр къилъыхъуэрт нэкIэ. Зыгуэр къыхуэгъэсыжыртэкъым. Пщыхьэщхьэ хъуат, зауэлIхэр псори къекIуэлIэжагъэххэт, ауэ зы закъуэ къэтт… Дуней псор щIэгъагъэр, бзухэм уэрэд къыщIрашыр, дыгъэр къыщIэушыр, мазэр къыщIыкъуэкIыр. Зы цIыху закъуэ.
Зыкъомрэ къэтауэ, Алэдамэ къахыхьэжащ гупым. Пщащэм и лъэр хузэблэмыхыжу, мыбэуэжыфу, зэгупсысынури къыгурымыIуэжу пIейтеящ. Къыхуэмыгъэсыжу, къыхуэмыгъуэтыжу зыпэплъа, и гур зыхуэныкъуа щIалэр къыщилъагъум, зы щытыкIэ гуэрым ихуащ. Нэптерэ къыщыхъурт и лъэр къыдэмыбзыжу, и бзэгур мыкIэрэхъуэжу, нэхъ къарууншэ хъуауэ къызэфIэмахэу. Алэдамэ Хьэтусилэ дежкIэ плъэри, и щхьэр ищIащ мащIэу. Абы хэту Тутхьэлий и къуэш пэлъытэм зыкъридзри, IэплIэ къыхуищIащ, илъэс Iэджэ щIауэ зэрымылъэгъуауэ зэрыгъуэтыжа зэныбжьэгъухэм хуэдэу.
Нэптерэ и гур и бгъэм къипкIыным хуэдэу, къеуэрт. Зыгуэрым къалъагъункIэ, къищIэнкIэ шынэрт, ауэ тригъэпыIэфыртэкъым, пэлъэщыртэкъым. Зэуэ Алэдамэрэ Нэптерэрэ я нэр зэтехуащ. ТIури щIэнэщхъейр, зыгъэгупсысэр, псэхугъуэ къезымытыр а напIэзыпIэрат. А зэман кIэщIым, напIэдэхьеигъуэм мыхьэнэрэ гупсэхугъуэу хэлъыр зыщIэр а тIурат. Ар сыту фIыгъуэшхуэ, уи нэхэм къалъыхъуэр, уи гур къыщIеуэр, уи псэр зыгъэнэхур къызэрыпхуэныкъуэр пщIэну.
НыбжьыщIитIыр зыхэт лыгъейр къатригъэупщIыIуэрт зы Iуэхугъуэ гуэрым — Алэдамэрэ Нэптерэрэ зэи зы хъунутэкъым. ЩIалэр пщылIт, вакъуэу япIыжами. Хьэтусилэ и пхъур зэи пщылIым иритынутэкъым, Нэптерэрэ и вакъуэмрэ апхуэ- дэ гурылъкIэ зэпыщIауи и пщIыхьэпIэ къыхэхуэххэтэкъым. Арат фIыуэ зэрылъэгъуахэр зыгъэнэщхъейр. Арами, зыри яхуещIэнутэкъым. Гум унафэ пхухуэщIыну?!
Нэптерэ мы зэхэвэзэхэжьэм абы фIэкIа хэтыжыфынутэкъым. И закъуэу и пэш щIэсыжмэ нэхъ къищтэрт. Пщащэр и пэшым гъунэгъу нэхъ хуэхъуху джэгу макъыр кIуэ пэтми нэхъ жыжьэу къэIурт. Нэптерэ и щхьэр ехьэхауэ, хэгупсысыхьауэ, мыпIащIэу пырхъуэм ирикIуэрт. Абы ищIэрт псори джэгум зэрыщыIэри, зыми къызэримылъыхъуэнур.
— Нэптерэ! — щабэу къэIуа цIыхухъу макъым зэщIигъэувыIыкIащ пщащэр.
А макъыр Нэптерэ фIыуэ, зэи щымыгъупщэну ицIыхурт. Пщащэр и пIэм изыгъэжыхьа макъыр лъапэмкIэ къыщыхыхьэщ, щIыфэм игъэтхытхыу ирижэри, пщэдыкъымкIэ щыхэкIыжащ. Къеджар гъунэгъу къызэрыхъур щIыфэкIэ зыхищIэу, Нэптерэ и нэхэр зэтрипIащ.
— Нэптерэ…
Пщащэм хуэм дыдэу зыкъигъазэри, и пащхьэ къитым и нэ фIыцIитIым, и фIэщ мыхъужу, щIэплъащ. ЩIалэм и нэгу зэIухам щиплъэм деж Нэптерэ и гур пыжэбзыкIырт. Абы и наб-дзэ фIыцIэ Iувым къыщIэплъ, пщащэм и гущIэм иплъэ и нэ къабзитIым Нэптерэ къэзыс, къэзылыпщI лъагъуныгъэ лыгъэр щIэзт. Ар хуэлIэрт Алэдамэ мащIэу иутIыпща и жьа- кIэр къызэрыхэуэр фIэфIу, и гур щIызэгуэуд цIыхухъум и мэм- кIэ зимыгъэнщIыжу зрикъузылIэну.
— Алэдамэ! Мы сэреижьым къекIуэлIэжахэм уащIыхэзмылъагъуэр къызгурымыIуэу, зыгуэрми сеупщI мыхъуу… — и напIэр ирихьэхыжащ.
— Умынэщхъей. ДяпэкIэ…
— «ДяпэкIэ» диIэкъым дэ тIум, Алэдамэ. Ар уэри сэри дощIэ. Ауэ сыхуитыжкъым си гум, зы-ри схуещIэркъым, — и нэпсым къызэпижыхьащ пщащэм.
— Уэрэ сэрэ ди гущIэм къы-щыуша гурыщIэр зымыгъэунэхуа дапщэ тет мы дунеижьым?! Ар тыгъэшхуэщ — лъагъуныгъэр уи гум илъу, абы укъигъэхуабэу упсэуныр, — хъыджэбзыр тригъэуну хэтщ Алэ-дамэ.
— Алэдамэ, сыту бэлыхьышхуэ ар: фIыуэ плъагъум хуиту уепсэлъэну, и нэгу уиплъэну, гъэфIэгъыбзэкIэ уеджэну, зэ Iэ дэплъэну ухуимыту упсэуныр.
— Уэ лъэпкъышхуэ укъыхэ-кIащ, сэ сыпщылIщ… Апхуэдэу хъунщ гъащIэр зэрызэхэлъыр. Зыри ди Iэмалкъым, си псэ, — къарууншэу пщащэм иридзыха и Iэ ижьыр къищтащ щIалэм.
— Си псэ жыпIа?! Сыту гуапэ… Япэу укъызэджэу аращ апхуэдэу, — и гур къолъэт Нэпте- рэ.
— Си нэгу къыщIэзгъэхьэххэ- ну сыхуейкъым уэрэ сэрэ зэпэIэщIэ дыхъуауэ, ауэ уэ ущызимыIэж махуэм си гур къреувыIэ, набгъэ срехъу. Сэ сыхуитыжкъым си псэми сигуми. Ар уэращ зейр, — пщащэм и Iэр IитIкIэ иубыдри, и Iупэм хуихьащ.
— Алэдамэ! — Нэптерэ хуейт фIыщэу илъэгъуа щIалэм зрикъузылIэну, и бгъэм и щхьэр трилъхьэу и гур къызэреуэм едэIуэну, и пщэм зришэкIыу, зэи имыутIыпщыжыну.
Абы хэту лъэмакъ къэIуащ. Нэптерэ и Iэр Алэдамэ къыIэ-щIихыжри, псынщIэу пырхъуэм ирижащ, щIалэми джэгумкIэ игъэзэжащ.
«КъэкIуэжащ. Узыншэу къэкIуэжащ. Адрей псори Iуэхукъым», — егупсысырт Нэптерэ, и лъакъуитIыр зыщIиупщIэжауэ пIэкум ису. Алэдамэ иIыгъа и Iэр пщащэм и нэкIум кIэрилъхьэщ, и щхьэр бгъунж ищIри, и нэр зэтрипIащ. Абы къызыщигъэхъурт Алэдамэ къедэхащIэу, и Iэ пхъашэр и нэкIум къыдилъэу. Нэптерэ хьэзырт Алэдамэ къеджамэ, псори къызэхинэу, абы щIыгъуу щIэпхъуэжыну. Шэтыр ирехъу, щIыунэ ирехъу, къум ирехъу — сытми идэрт, къуэдзапIэ гуэр яIэмэ. КъикIуэтынутэкъым ар, Алэдамэ и унэIут насыпыр дигуэшынут, тегушхуэрэ щIэпхъуэжатэмэ.
Ауэ щIалэм апхуэдэу ирищIэфынутэкъым адэ пэлъытэ хуэхъуам. МафIэ лыгъейм хэтт Алэдамэ, фIыуэ илъэгъуа пщащэмрэ вакъуэ адэмрэ я зэхуаку дэкIуадэрт. Иджыпстухагъадэми, къыхихынурищIэртэкъым.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
Хьэтуссэ и щIыунэхэр. Хьэтусилэ. Мывэм тещIыхьа сурэт.
