Дэсщ Къундетей МыдрыщIым лъэпкъ дахэ – ЩакIуэхэ
Жэндар и къуэ Сыхьэт
Псы Iэджи ежэхащ Хэку зауэшхуэр зэриухрэ, ауэ абы и Iэужь бзаджэр ноби кIуэдыжакъым. А зэман хьэлъэр зи нэгу щIэкIахэм ягу къагъэкIыжынрэ зэхуаIуэтэжынрэ я мащIэкъым. ТекIуэныгъэ Иныр щыдгъэлъапIэкIэ, а псор я гущIэм нэхъ гуащIэу къыщызэщIорыуэж. Сыту жыпIэмэ, усакIуэм къызэрыхигъэщащи, «ТекIуэныгъэм и махуэр нэпскIэ гъэнщIа гуфIэгъуэщ». ЦIыху хей дапщэм я псэр щIата абы, дапщэм я щхьэр зэуапIэ губгъуэм щагъэтIылъа? Бэлыхьищэр зи фэм дэкIа лIыжь-фызыжьхэр-щэ, зеиншэу къэна сабийхэм яшэчар сыт хуэдэ псалъэкIэ къыпхуэIуэтэн?
ФIыцIагъэкIэ гъэнщIа а илъэсхэм ущриплъэжкIэ, псэзэпылъхьэпIэм ита ди цIыхухэм къагъэлъэгъуа лIыгъэмрэ къалъыкъуэкIа къару мыкIуэщIыжымрэ умыгъэщIэгъуэн плъэкIыркъым. Зауэ мыгъуэжьыр Iэ щIыIэкIэ зыхэмыIэбауэ ди къэралым зы унагъуи искъым. Я унэхэмрэ я Iыхьылхэмрэ къагъанэри, совет цIыху мелуанхэр фронтым кIуат. Абдеж щегъэжьауэ ди зауэлIхэм я гъащIэр зэманым къыпибжыкIырт. Арами, пэжыр зэрытекIуэнур я фIэщ хъурти, мафIэ лыгъэм хыхьэну хьэзырт. Мис абыхэм ящыщт ЩакIуэ Сыхьэт Жэндар и къуэр.
1941 гъэм мэкъуауэгъуэм и 24-м дзэм ираджэри, лIыгъэм и щапхъэ къигъэлъагъуэу, ар Хэку зауэшхуэм хэтащ. Шэджэм Езанэ къуажэм щыщ мэкъумэшыщIэ унагъуэшхуэм къыщыхъуа щIалэр зэрыбынибгъум я нэхъыжьт. МащIэми, гъащIэ илъэгъуат, къэралым къыщхьэщыхьа шынагъуэр зыхуэдэр фIыуэ къыгурыIуэрт. Iэщэ къыщIащтэ щхьэусыгъуэти, фашистхэм къагъэлыда мафIэм щхьэмыгъазэу хыхьащ, абы пхыкIри, Берлин нэсащ, лейзехьэхэр я гъуэм ириукIыхьыжащ. Мис апхуэдэу къэмыланджэжу махуэ 1418-кIэ зэуапIэ IэнатIэм пэрытащ, си псэр нэхъыфIщ жимыIэу, ТекIуэныгъэ лъапIэр къигъэблэгъащ. Езыр шофёрти, етIысэхыну хуиттэкъым, жэщ-махуэ имыIэу, Iэщэ-фащэр игъэIэпхъуэрт, зэхэуэ гуащIэхэр щекIуэкI щIыпIэхэм ар псынщIэу икIи зэпымыууэ нигъэсын хуейт. Апхуэдэхэм деж, хъийм икIауэ, Iэщэрэ топышэрэ къезышэкI, зыгъэIэпхъуэ автомашинэхэм бийм и кхъухьлъатэхэр ерыщу къещакIуэрт. Гупышхуэу къащхьэщыхьэрти, щIыр бомбэкIэ иравыкIырт. Ныбжьэгъу куэд щыфIэкIуэдащ ЩакIуэм илъэсиплIкIэ икIуа гъуэгу шынагъуэм, гукъутэ Iэджэ и нэгу щыщIэкIащ. Дапщэщи нэIурытти, зыхэта 840-нэ автомобиль батальонми, 167-нэ танк бригадэми, 226-нэ танк полкми, 331-нэ езырызекIуэ топгъауэ полкми пщIэшхуэ щиIэт. И къалэн нэхъыщхьэр, щытыкIэр сыт хуэдэу мыткIийми, сэлэтхэр темыпыIэу зыпэплъэ Iэщэмрэ топышэхэмрэ зэуапIэм нэгъэсынырт. Ар икъукIэ гугъут: узыпхымыкIыф ятIэр, уэс куур, Iумыл гъуджэр губгъуэ гъуэгуншэм щызэщIигъэхьэн, къуакIэбгыкIэхэр, бгылъэ задэхэр, пшахъуэщI къумылъэхэр къызэринэкIын хуейт, абы щыгъуэми фашистхэм я бомбэр къыптелъалъэу.
ЗэуапIэ губгъуэм зи псэр щызытахэр, хъыбарыншэ хъуахэр мелуан бжыгъэ мэхъу. Ауэ Сыхьэт нэрымылъагъу къару гуэрым къихъумэми ярейт. «Джанэ пщыгъыу укъалъхуащ», — къыжраIэрт. ГъэщIэгъуэныр аракъэ, илъэсиплI енкIэ жыхьэнмэм и курыкупсэм хэта зауэлI хахуэм бийм и зы фочышэ, лагъым е бомбэ къутахуэ къылъэIэсакъым. ПсэзэпылъхьэпIэ бзаджэм ихуэкIэ гужьейтэкъым, зышыIэныгъэшхуэ хэлът, хэкIыпIэ гуэри щымыIэжу къыщыхъухэм деж, и дзэр зэтрикъузэрти, и щIыбкIи и гупэкIи бомбэхэр къызэрыщыуэм емылIалIэу, газым трикъузэрт. Зэкъым е тIэукъым абы и машинэр бийм и топышэм зэрикъутар, итIани, фэбжь лъэпкъ химыхыу, къелащ.
Мы Iуэхугъуэр ЩакIуэм щIэх-щIэхыурэ игу къигъэкIыжырт.
Варшавэ къалэм и Iэшэлъашэм нигъэса топышэхэр ирахыу игъэзэжа къудейуэ, макъышхуэ ищIу къэуа лагъымым и машинэр дридзейри, щыкъуей ищIат. Ар зи нэгу щIэкIа зауэлIхэм Сыхьэт къелауэ я фIэщ хъуртэкъым. Мохэр щынэсам, зэран гуэри емыкIауэ, транспорт къутахуэхэм ябгъукIэ къыщылът. ИлъэсиплIым къриубыдэу апхуэдэ шынагъуэ куэдым адыгэлIыр хуэзащ.
Шэджэм щыщ щIалэм и кIэныр къикIат — ар хэтащ Берлин зыхъумэ бий ерухэм хуагъэхьэзыра «прожектор» атакэ цIэрыIуэм. Маршал Жуковым къигупсыса а Iэмал гъуэзэджэм ди зауэлI ебгъэрыкIуэхэм я гъуэгур игъэнэхурт, фашистхэм я нэр щигъэункIыфIыкIырти, гъэхуауэ ди дзэм къаригъауэртэкъым. Топхэр, танкхэр, кхъухьлъатэхэр зэуIуу ебгъэрыкIуэрт, фашистхэр хагъащIэу, лъэсыдзэхэри ерыщу ипэкIэ кIуатэрт. А къару лъэщым зэрыпхъуакIуэхэр къапэщIэтыфакъым. Лейзехьэхэм я къалащхьэм щебгъэрыкIуэм къигъэлъэгъуа лIыгъэмрэ хэхуагъэмрэ къапэкIуэу, «Берлин къызэрищтам папщIэ», медалыр къыхуагъэфэщащ. А дамыгъэ лъапIэм къыдэкIуэу, «Варшавэ хуит къызэращIыжам пап-щIэ», «Зауэм къыщихьа фIыщIэм папщIэ» медалхэм Сыхьэт и бгъэр ягъэдахэрт. ЩакIуэр дзэм къыщыхэкIыжар ТекIуэныгъэр къыщытхьа илъэсым и гъэмахуэкурщ. КъэкIуэжыным и пэ къихуэу, 1945 гъэм бадзэуэгъуэм и 4-м, нэгъуэщI къэрал дамыгъэ лъапIи къратащ:Хэкур хъумэжыным, бий бзаджэр зэхэкъутэ-ным къимыкIуэту зэрыщIэзэуам и щыхьэту, «Германием дызэрытекIуам папщIэ» медалыр къыхуагъэфэщащ. А псом ЩакIуэр бжьыфIэ щIэхъукIырт.
Сыхьэт и щхьэгъусэ Хужьпагуи, адрей и Iыхьлыхэри илъэсиплIкIэ зыпэплъа, Тхьэ щIелъэIуа махуэр къэсащ. Узыншэу, лажьэншэу ТекIуэныгъэр къахуихьри, ар лъэпкъым къахуэкIуэжащ. Зауэ гущIэгъуншэм ипсыхьауэ гъащIэм и уэрыпIэм хыхьэжати, цIыхубэ хозяйствэр зэфIэгъэувэжыным, и унагъуэр зыхуей хуэгъэзэным къаруушхуэ ирихьэлIэрт, псэукIэри хуэмурэ зэтеувэжырт. Апхуэдэурэ зауэм и пэкIэ ягъуэта сабийм нэгъуэщIихи къахэхъуати, къаIэтащ, ирагъэджащ.
ГъащIэ мащIэт Сыхьэт: и къуэрылъху-пхъурылъхухэмрэ абыхэм къатепщIыкIыжахэмрэ гу ящихуэну, я гуфIэгъуэ хэтыну къыхуиухатэкъым, 1971 гъэм дунейм ехыжащ. Ауэ и щIэблэ 35-рэ Шэджэм щIыналъэм щопсэу, щоджэ, зыщаужь, Хэку зауэшхуэм лIыхъужьу хэта я дадэм иригушхуэу, и фэеплъым пщIэ хуащI.
Ветераныр къызэралъхурэ илъэсищэ щрикъум ирихьэлIэу, районым ЩэнхабзэмкIэ и унэм къыщызэрагъэпэща зэIущIэм цIыхушхуэ зэхуишэсат. Пщыхьэщхьэм ирихьэлIат Шэджэм щIыналъэ, къалэ администрацэхэм, абыхэм я къудамэхэм я унафэщIхэр, и щIэблэр, и Iыхьлыхэр, фIыуэ зыцIыхуу щытахэр. Сыхьэт ипхъу Майе и адэм теухуа и гукъэкIыжхэмкIэ къызэхуэсахэм ядэгуэшащ. ЩIыналъэ администрацэм и Iэтащхьэм и къуэдзэ Уэдыжь Хьэсанш, ветеранхэм я район советым и тхьэмадэ Iэрыпщэ Борис, щIыпIэ администрацэм щэнхабзэмкIэ и къудамэм и унафэщI Вэрокъуэ Ларисэ сымэ, нэгъуэщIхэми яхэмытыж нэхъыжьыфIым псалъэ гуапэ куэд хужаIащ.
— Нобэ псэухэми, дяпэкIэ къытщIэхъуэну щIэблэми я къалэнщ псэкIэ, лъыкIэ, лIыгъэрэ хахуагъэкIэ Хэкур зыхъумахэм яхуэфащэ пщIэ яхуэтщIыну, я цIэр тIэтыну, я фэеплъыр тхъумэну. Ар дызэрифарзыр зы махуи зыщыдгъэгъупщэ хъунукъым, сыту жыпIэмэ, абы къэралыр егъэлъэщ, егъэбыдэ, лъэпкъхэр гъунэгъу зэхуещI, зэрешалIэ, лъахэм, лъапсэм я лъапIэныгъэхэр куууэ зыхыуегъащIэ. ТекIуэныгъэ Иныр къытхуэзыхьа ЩакIуэ Сыхьэт хуэдэхэм я гъащIэр, къакIуа гъуэгуанэр а зэман хьэлъэм и тхыдэщ, ди цIыхухэм къагъэлъэгъуа лIыгъэм и фэеплъщ, щIэблэр гупсысэ узыншэм хуэзыгъэуш, фIым ухуезыджэ лъапIэныгъэщ. Мис а лъапIэныгъэхэр дыхуэсакъыу тхъумэн икIи дгъэбэгъуэн хуейщ, — къыхагъэщащ абыхэм.
Сыхьэт зыдихьэхыу щыта къафэхэр ягъэзэщIащ. Зауэм теухуа уэрэдхэр зыхилъхьэ щыIэтэкъыми, «Шэджэм псыкъелъэхэр» ансамблым и солистхэм ахэр жаIащ, ипхъу Тамарэ и адэм хуитха усэхэми зэIущIэм къыщеджащ.
Зэхыхьэ гуапэр щызэхуащIыжым, лъэпкъым и нэхъыжь МуIэед Шэджэм щIыналъэм и къуэ пэж, Хэку зауэшхуэм и ветеран ЩакIуэ Сыхьэт Жэндар и къуэм и фэеплъ пщыхьэщхьэр къызэзыгъэпэщахэм фIыщIэ яхуищIащ, я зэфIэкIым хэхъуэну, апхуэдэ зэIущIэ щхьэпэкIэ цIыхухэр дяпэкIи куэдрэ зэхэтыну ехъуэхъуащ.
Фэеплъ… Фэеплъыр блэкIам ухэзышэж гупсысэ къудейкъым. Ар щIэныгъэщ, дерс ткIийщ, куэдым ухуэзыущий икIи ухуэзыгъэуш къарущ. ЩакIуэ Сыхьэт и феплъ нэхур ящымыгъупщэу, зыцIыхуу щытахэм я гум IэфIу илъщ, сыту жыпIэ-мэ, ар дапщэщи лъапIэщ.
Хьэжыкъарэ Алик.
Бадзырэ и къуэ Зырамыку
Дзэ Плъыжьым зэрыхэтым-кIэ щыхьэт тхылъ яIыгъын хуейт — Хэку зауэшхуэм и лъэхъэнэм ар зауэлIхэм я къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщ зыт. Апхуэ-дэ тхылъ зимыIэхэр яубыдырт. ЩакIуэ Зырамыку ейм и «и званиекIэ лейтенантщ» жиIэу на-Iуэу къыхэгъэбелджылыкIат.
ЩакIуэ Зырамыку Бадзырэ и къуэр 1906 гъэм Къундетей (Шэджэм Езанэ) къуажэм къыщалъхуащ. Школ нэужьым, адрей и ныбжьэгъухэми хуэдэу, адэкIи еджэну, и лъахэм хьэлэлу хуэлэжьэну, псэукIэ тэмэм иухуэну щIэхъуэпсырт. И мурадхэм ящыщ куэди къехъулIат. НыбжьыщIэ жыджэрым, нэфIэгуфIэм цIыху гуащIафIэ къищIыкIат, езыр унагъуэ хъуати, гугъэ щэхухэр гъащIэм хузэпищэрт…
Ауэ ди цIыхухэм я мамыр псэукIэр фашист зэрыпхъуакIуэхэм къызэпаудащ. Зауэ шынагъуэр къыщыхъея япэ махуэхэм — 1941 гъэм мэкъуауэгъуэм и 24-м — Зырамыку дзэм даш. ЩIэныгъэфI зыбгъэдэлъ щIалэр, япэщIыкIэ, офицерхэр щагъэхьэзыр курсхэм ягъакIуэ, ар хъарзынэу къиуха нэужь, 51-нэ армэм и 59-нэ полк щхьэхуэм хагъэхьэ. Абдеж щыщIидзэри, Кърым, Кубань щIыналъэхэм, Новороссийск къалэм и Iэшэлъашэм, Ипщэ фронтым щекIуэкIа зауэ гуащIэхэм хэтащ, Сталинградрэ Кавказымрэ хуит къыщащIыжым, лIыгъэм и щапхъэ къигъэлъэгъуащ.
ИлъэсиплIым къриубыдэу зэкъым е тIэукъым Зырамыку ажалым и нэгум зэриплъар. ХэкIуэда и ныбжьэгъу зауэлIхэм ящыщу и IэкIэ щIилъхьахэр псэухункIэ щыгъупщакъым. 1943 гъэм Матвеев Iуащхьэм щебгъэрыкIуэм и Iэ сэмэгур, къыкIэлъыкIуэ илъэсым и гъатхэпэм Керчь хуит къыщащIыжым и лъакъуэр уIэгъэ хьэлъэ хъуати, зэпымыууэ зыкъригъащIэрт. Шэджэм щыщ зауэлI щхьэмыгъазэр ТекIуэныгъэм и махуэм Кёнигсберг къалэм щыIущIащ, ауэ къыщигъэзэжар фашистхэр зэхакъутэу мазэ зыбжа-нэ дэкIа нэужьщ, фокIадэм и 25-рщ. Зыхэта мафIэ лыгъэр, куэдрэ зэрыхуа псэзэпылъхьэпIэ бзаджэр и пщIыхь зэпытт. Iугъуэмрэ гъуэзымрэ зэщIащта зэуапIэ губгъуэр, сырымэмрэ лъымэмрэ якуда хьэуар, жыхьэнмэм и курыкупсэм къихута уIэгъэхэр, техникэ, псэуалъэ зэхэкъутахэр и нэгу щIэкIыртэкъым — а псори псэкIэ игъэвырт.
ЕтIуанэ дунейпсо зауэм и тхыдэм нэхъ гуащIэ дыдэу икIи гущIэгъуншэу къыхэна а зэпэщIэувэныгъэ гуащIэм къэмыланджэжу хэта ЩакIуэ Зырамыку, и насыпыр текIуэри, къелащ. Дзэм къыщыхэкIыжам, абы и бгъэм къэрал дамыгъэ лъапIэу 8 къыхэлыдыкIырт. Апхуэдэт Хэку зауэшхуэ орденым и япэ нагъыщэр, «Вагъуэ Плъыжь» орденыр, «Зауэм къыщихьа фIыщIэм папщIэ», «Германием дызэрытекIуам папщIэ» медалхэр, нэгъуэщIхэри.
Къигъэзэжа нэужь, ЩакIуэр Сталиным и цIэр зезыхьэ колхозымрэ Шэджэм МТС-мрэ шофёру щылэжьащ, иужькIэ районым и гъэзэщIакIуэ комитетым ирагъэблагъэ. 1947 гъэ лъандэрэ коммунист партым хэтт, гумызагъэт, жэрдэмщIакIуэти, цIыхубэ депутатхэм я Шэджэм Езанэ къуажэ советым и тхьэмадэу хах. Апхуэдэ щIыкIэкIэ, КПСС-м и райкомым и бюром и унафэкIэ, жэуаплыныгъэшхуэ зыпылъ а къалэныр Зырамыку дзыхь хуащI. ЩакIуэр цIыху зэпIэзэрытт. Псэуныгъэм пыщIа Iуэхухэр япэ иригъэщырт. И пщэрылъхэм зэрегугъум, пэжым зэрырителъхьэм папщIэ, къуажэдэсхэм абы пщIэ хуащIырт.
Зауэм щызэрихьа лIыгъэм нэгъуэщI зы дамыгъи къыпэкIуэжат. А лъэхъэнэм абы къыхуагъэфэщауэ щыта «Бэракъ Плъыжь» орденыр 1956 гъэм къратыжат. Дэнэ щIыпIи хуэдэу, Шэджэм Езанэми псэукIэр хуэмурэ щызэтеувэжырт. Пэжщ, гугъуехьхэр иджыри мащIэтэкъым, ауэ, къуажэ унафэщIым зэрыжиIэу, я жылэр адрейхэм къакIэрыхуртэкъым. Езы Зырамыку унагъуэшхуэхэм ящыщти, ахэр егъэджэныр, къэIэтыныр зыхуэдэм фIыуэ щыгъуазэт. И бынхэу Мухьэмэдин, ХьэIишэт, Хьэсэн, ФатIимэт, Хъусейн сымэ гъэсауэ къызэрыхъуам, яхуэфащэ увыпIэ мы гъащIэм зэрыщагъуэтам абы и фIыщIэшхуэ хэлъщ. Сыту жыпIэмэ, адэм и лэжьэкIэр, и цIыху хэтыкIэр я гъуазэт, и жыIэр яфIэлъапIэт, къыдекIуэкI хабзэр я щапхъэт. А псор нобэ IэфIу ягу къагъэ- кIыж.
Зауэм хиха фэбжьхэм закъригъащIэ зэпытт. Абыхэм зэрыхузэфIэкIкIэ япэщIэтми, пэлъэщакъым. Унагъуэ быдэм IэщIэкIащ гуащIафIэу, ныбжьэгъу пэжу, адэ гумащIэу дунейм тета, бэм хьэлэлу хуэлэжьа тхьэмадэ угъурлыр.
Гъэунэхуныгъэшхуэм и пащхьэм иригъэуват Хэку зауэшхуэм ди цIыхухэр. ТекIуэныгъэ лъапIэр къагъэблэгъэн щхьэкIэ, абыхэм зэрахьа лIыгъэр, хахуагъэр, къэмыланджэж лэжьыгъэр сыт хуэдэ псалъэкIэ пхуэIуэтэщIын! Блэ-кIам и фэеплъу, а псор ди тхыдэм игъащIэкIэ хыхьащ. Ди щхьэхуитыныгъэм щIэзэуахэр, бий ерум зэхикъута цIыхубэ хозяйствэр зэфIэгъэувэжыным зи гуащIэ хэзылъхьахэм я цIэр зэи ящыгъупщэнукъым. Шэджэм щIыналъэм и къуэ пэж ЩакIуэ Зырамыку и фэеплъыр къызыхэкIа лъэпкъым дапщэщи зэригъэлъэпIэнум, абы и щапхъэм щIэблэр зэрыщIапIыкIынум шэч хэлъкъым.
Щоджэн Иннэ.
ФщIэуэ пIэрэ?
Темыркъанхэ я нэхъыжьхэм къызэраIуэтэжымкIэ, абыхэм я унэцIэр ЩакIуэ Темыркъан деж къыщожьэ.
ЗэманыфI дэкIащ ар къызэрыхъурэ — илъэси 150-рэ хуэдиз. Ауэ ноби Темыркъанхэ къызытехъукIар фIыуэ ящIэж.
Сурэтым: УФ-м и цIыхубэ артист Темыркъан Борис, КъБР-м щIыхь зиIэ и художник Темыркъан Владимир, СССР-м и цIыхубэ артист Темыркъан Юрэ.
1969 гъэ
Исхьэкъ и къуэ Талъостэн
ЩакIуэ Талъостэн Исхьэкъ и къуэр 1890 гъэм щIышы- лэм и 14-м Шэджэм Езанэм щыщ мэкъумэшыщIэ унагъуэм къыщалъхуащ. Октябрь революцэм и пэкIэ Талъос-тэн къиухащ класситI къуажэ школыр. 1918 — 1920 гъэхэм Дзэ Плъыжьым къулыкъу щищIащ. КъыкIэлъыкIуэу ар щеджащ адыгэбзэмкIэ егъэджакIуэхэр щагъэхьэзыр курсхэм. Абы иужькIэ ЩакIуэм Дон Iус Ростов къалэм журналистхэр щагъэхьэзыр курсхэр къыщиухащ икIи 1929 гъэ пщIондэ «Социалистическэ Къэбэрдей-Балъкъэр» газетым и редакцэм щылэжьащ. 1932 гъэм къыщыщIэдзауэ 1937 гъэм пщIондэ, и узыншагъэр фIэкIуэдыху, Талъостэн тхылъ тедзапIэм и редактору щытащ. И узыншагъэр мытэмэмыжми, абы тхэныр зэпигъэуакъым, 1972 гъэм дунейм ехыжыху.
1923 гъэм къыщыщIэдзауэ печатым къытехуащ Талъостэн и IэдакъэщIэкIхэр. Абы тхэн зэрыщIидзар усэкIэщ икIи тетхыхьащ япэм мэкъумэшыщIэм яIа псэукIэ хьэлъэм («Iэхъуэ», «Къуажэжь»), Октябрь революцэм иужькIэ цIыхухэм ягъуэта гъащIэ гуфIэгъуэм («Совет щIэблэ», «Трактор», «Гъубжэ уадэ», «Колхоз пщыIэ»).
Иужьрей илъэсхэм абы итхащ «Алий цIыкIу» повестыр, сабийхэм папщIэ рассказ куэд, ауаныщI усэ зыбжанэ. Илъэс зэмылIэужьыгъуэхэм дунейм къытехьащ «ЕIуящIэ» (1959), «Алий цIыкIу» (1960), «ГъащIэм и лъэбакъуэхэр» (1969) тхылъхэр.
Абазэ Албэч.
Исхьэкъ и къуэ Щыхьымджэрий
ЩакIуэ Щыхьымджэрий Исхьэкъ и къуэр хуэкъулей унагъуэм 1892 гъэм къыщалъхуащ. И анэ Хьэжпагуэ илъэс 65-рэ, и шыпхъу ЛатIэ — 13, и къуэш Аслъэн — 30, и къуэш Талъостэн илъэси 10 ирокъу.
1914 гъэм бадзэуэгъуэм и 14-м зы-щIидза Япэ дунейпсо зауэм кIуэну Къэбэрдей шу полкым япэу хыхьахэм Щыхьымджэрий ящыщщ. Япэ шууи-щэм и спискэм 40-нэ номеру къыщокIуэ.
Езым теухуауэ:
Илъэс 22-рэ и ныбжьщ, къулыкъум къозэгъ, и шыр пцIэгъуэплъщ, и сокур ижьымкIэ щыIэщ, и куэ сэмэгум «Т» дамыгъэ тетщ, илъэсибл мэхъу. Ипщэ-КъухьэпIэ фронтым щызэуащ, Бруси-лов быдапIэ цIэрыIуэр пхызытхъахэм яхэтащ.
Щыхьымджэрий хахуэу зэрызэуар шууищэм и унафэщIым и рапортым къыщехь:
«Къундетей Езанэм щыщ шууей ЩакIуэ Щыхьымджэрий, Шепенице къуажэр къэтщтауэ адэкIэ дыщебгъэ-рыкIуэм, шэр къызэрытрагъэлъалъэм хуэдэу, езым и жэрдэмкIэ бийм и тIасхъапIэр къихутэри, щытыкIэфI къытхузэригъэпэщащ».
Абы къыпэкIуэу, ЩакIуэм Георгий жорым и еплIанэ нагъыщэр къратащ.
Тхыдэдж Опрышкэ Олег «Бывают странные сближения» и тхылъым щетх: «Полкыр кIуэщIырт. И бжыгъэм хэщI зэпытт. Языныкъуэхэр Совет властым и телъхьэу къэувырт, я нэгу щIэкIхэмрэ я полкым щекIуэкIхэмрэ яхуэмыгъэву, къэкIуэнум гугъэ гуэри хуамыIэжу, адрейхэр зэбгрыкIыжырт. Апхуэдэхэр нэхъыбэт. 1918 гъэм гъатхэпэм и пэщIэдзэм Къэбэрдей полкыр зэрыхъужыр шууейрэ офицеру 150-м щIигъурт. Абыхэм я нэхъыбэр, полкым и ныпым щIэту, 1914 гъэм зауэм кIуауэ щыта ветеранхэрт. Япэ шууищэм я спискэм хэтщ Шэру Хьэцу, Къып Темыркъан, Вынэ Жанхъуэт, Лий Барэсбий, Абзуан Исмэхьил, ЦIыпIынэ Мэзан, ЩакIуэ Щыхьымджэрий, Журт Къубатий».
Къундет Быцэ.
ЩакIуэ Тожан Сыхьэт ипхъу
Насып шууей
Лъэпкъыр дахэ зыщIыр цIыхурщ,
Лъэпкъыр щIэблэрщ зыгъэбжьыфIэр.
Лъэпкъ и жьауэр — нэхъыжьыфIхэрщ,
Лъэпкъ и напэр ди Iэужьырщ.
ЩIэблэр иригушхуэу ену,
Пажэ хъуахэри ди куэдщ.
Ахэм я цIэ догъэIу ину —
Къытхэхъуахэм иралъагъу.
Куэду къытхэкIащ гъэсакIуэ,
ЦIыху гуащIафIэкIэ дыбейщ,
Кхъухьлъатэшхуэр зезыгъакIуи,
ТхакIуэ ини диIэщ дэ.
Къэрал Iуэху пэрыувахэм
ИкIуэтыжи къахэкIакъым,
Къулыкъу лъагэр зылъысахэм
ЩIыхь ямыIэу бгъэдэтакъым.
Хэку зауэшхуэм ираджахэр
Бийм къэмыланджэжу пэщIэтащ.
Зауэм Iуту хэкIуэдахэм
ЛIыгъэ къагъэлъагъуэу псэр ятащ.
Псэ зыгъэни дэ къытхэткъым,
ДыгъуэгъуакIуи димыIа.
Къуэ лIыгъэнши къытщIэхъуакъым,
Ар ди напщIэу щхьэр доIэт.
Ди тхьэмадэу нэхъыжьыфIхэм
Щапхъэ дахэр я Iэужьщ.
Дыхуэфащэм а Iэужьым,
Лъэпкъ узыншэу дыщытынщ.
Зым Iэпыхур зым къищтэжмэ,
Дызэкъуэту Iуэху здэтIэтмэ,
Нэхъыжь жиIэр гъуазэ тхуэхъумэ,
Лъэпкъыр бжьыфIэу дыпсэунщ.
Хабзэ дахэм дытетыжмэ,
ЩIалэгъуалэр дыущийжмэ,
Къэзылэжьым и пщIэр тIэтмэ,
ЩакIуэ лъэпкъым дыхуэфащэщ.
Ди гур къабзэрэ хьэлэлмэ,
ФIыр унагъуэм щытхъумэфмэ,
ДимыIэжхэр тщIыфмэ арэзы,
Лъэпкъым и пщIэр хъункъэ лъагэ.
ДиIэщ дэ дыщIэгушхуэни,
Ди щхьэр лъагэу щIэтIэтыни.
ЖыфIэ ахэм я цIэр нобэ,
Ирехъу хуэдэхэр нэхъыбэ.
Уэ ефIакIуэ, си лъэпкъ уардэ,
Дыгъэшэс насып шууей.
УмыутIыпщ блэкIам и фащэ,
ЩыдгъэлъагъуэудифIдунейм!
