Абрэджхэр
Къалэмбий (КIашэ Адэлджэрий)
Адыгэ хъыбар
(КIэухыр. ПэщIэдзэр №№76, 80-81, 87, 89-хэм итщ).
Лагерыр зэщIэхъеящ. Шэтырхэр гум иралъхьэ, сэлэтхэм фочыр ялъэщI, къумалхэм шыр ягъэпскI, шы лъэбжьанэр паупщI. Си гур хэхъуэрт а псом сащыхэплъэкIэ: абы ящыщ дэтхэнэри си лъыщIэжакIуэу къысщохъу, си хьэтыркIэ гъуэгу теувауэ согугъэ. Си вагъуэращ абыхэм гъуазэ яхуэхъунур, си мурадыращ зыхуэпIащIэр…
Начальникым деж сраджащ: Iэнэ хъурейм бгъэдэст, афицар зытхухи щIыгъуу; Iэнэм шхын телъщ, фадэ тетщ. Тутын Iугъуэр дрыригъэхуейуэ, начальникыр жьантIэм дэсщ. «Яхъшы, къунакъ, яхъшы», — жиIащ, бжэщхьэIум сыщебакъуэм.
— Яхъшы, — жысIащ сэри.
— Кушал твой йокъу? — къызэупщIащ ар, стэкан нэщI и жьэм хуихьри.
— Йокъу, — жысIащ.
Стэканым изу аркъэ ирегъахъуэ, и щхьэр къысхуещI:
— Алла верды!
— Яхъшы йол…
Аргуэру ирегъахъуэри сэ къысхуеший. Си щхьэр згъэсысащ, сызэремыфэр гурызгъаIуэу. Аргуэрыр игъэщIейри тэрмэшыр къызигъэупщIащ здэсшэнумкIэ, зэрысшэну гъуэгумкIэ, зэману текIуэдэнумкIэ. Заулрэ зысIэжьэри, жысIащ:
— Дзыхь къысхуэпщIри си псалъэ уедэIуащ, абыкIэ фIыщIэ пхузощI. УщIемыгъуэж, си ужь фыниувэмэ, фызгъэщхьэрыуэнкъым. Сыт хуэдэ гъуэгукIэ фысшэми, фыздесшэжьам фынэсшэсынщ, шынагъуи къыф-лъэIэсынкъым. Iуэхур къыдэмыхъулIэмэ, си щхьэр уи IэмыщIэ илъщ. Уэркъым и псалъэр уи фIэщ мыхъурэ, КъурIэным сытеIэбэурэ тхьэ пхуэсIуэнщ. АфIэкIа зыри бжесIэнукъым. МахуищкIэ дынэсынущ. Гъуэгум уи зы сэлэт щылъэпэрапэмэ, сыуихьэзырщ.
— Яхъшы, джигит! — къыщылъэтащ начальникри офицерхэри.
Гъуэгум ди нэгу щыщIэкIа псом я гугъу пхуэсщIыфынкъым, арыншэми уи щхьэр судэгуащ. Гъуэгу гугъусыгъут. Къумалхэм щIачэртэкъым, шэч къысхурагъэщIын щхьэкIэ. Сэлэтхэри тэмакъкIэщI хъуат. Си Iуэхур хэплъэгъуэт. Тхьэм сызэхищIыкIащ. Ещанэ жэщым Хьэнцейм дыбгъэдыхьащ, Iэуэлъауэ зедмыгъэщIу къуажэр къэдухъуреихьащ… Куэбжэхэр зэIудгъэжащ, бэрэбанэр лъалъэри, сэлэтхэм я нэхъыбэр къуажэм зэрыдэгуащ. Хьэнцейр къызэщыуащ, къэхъуар ямыщIэу. Уэрам щхьэIухэм къыщытпэуващ. Сэлэтхэр мыжурэкIэ щепыджым, икIуэтыжхэри щхьэж и пщIантIэ къыщызауэу къэуващ. Дэтхэнэ унэри быдапIэ пэлъытэт; мафIэ ирадзащ, IэщэкIэ щахуимыгъэкIуэтым. МафIэм щIэх зиIэтащ; зэчырымрэ сэлэтхэм я кIий макъымрэ зэхэзэрыхьыжащ. ЛIэнкъэнэну зэпэщIэтщ лъэныкъуитIри, Iэщэ пцIанэкIэ зэпэуващ — фочыр бузэдыху къожьэрэ! Хьэнцейм, зы лъэбакъуэкIэ икIуэтыху, зы хьэдэ ягъэтIылъ…
Зы уэрамым сыкъыдэжмэ, адрейм сыдолъадэ. Лъы защIэ ныбжьхэр си пащхьэ къоджэразэ; бжыхьхэр иращIыкI, унащхьэхэр мэпIэнкI…
Нэхущым нэблэгъащ. МафIэр, ищIэнур ищIауэ, мэужьыхыж. Зауэм и гуащIапIэм сыхэхутащ. Сэрей къуагъым къыкъуэтIысхьауэ, лIы зыбжанэм сэлэтхэр зэтраIыгъэ. Шым сыкъелъэри, сэшхуэр къиспхъуэтауэ сэрейм сыщхьэдэлъыхащ. Ягу къызэрыгъуэтыжри, зэрыгъэкIийуэ сэлэтхэр си ужь ниуващ… Аслъэн хуэдэу къэзауэрт хьэнцейхэр. КIий макъым адрей сэлэтхэри къыкIэлъысащ. ЩIэх зыкъатакъым сэрейм къуэсахэм.
ПыIэ зыщхьэрыгъым щыщ къелаIакъым, къелар жьыкIэфэкIэрэ къэрабгъэ зырызрэщ. Уэрамхэр, пщIантIэхэр нэщI хъуащ. Зэхэпхыр сабий гъы макъщ. МафIэсым къелар сэлэтхэм зэщIакъуэ. Кхъуей кIадэ е фо ирихьэлIамэ, бжьэм хуэдэу йопщI…
Сигу ихункъым мыр. Бжьахъуэ лIыжь гуэрым и бжьаIуэм сэлэтхэр изэрыгуащ. Бжьэ матэхэр къапхъуатэ, драдзейри зэщхьэщауд. Бжьэр, матэм къоури, зэщIэвууэу, сэлэтхэм йопщI. Псалъи жызмыIэу сыздыхэплъэм, къызыхэкIари сымыщIэу, си гум зедз, си гур къыхэузыкIащ, унапIэншэ хъуа бжьэр щыслъагъум. Абы гузэвэгъуэу ятелъар!.. Ноби си нэгу щIэтщ. Зи жьакIэр уэсым хуэдэ лIыжь гуэр къызбгъэдыхьауэ къысфIощI. «Еплъыж уэ зэхэпщIыхьам, — къызжиIэ хуэдэщ абы. — ИгъащIэ лъандэрэ сызэлIэлIар уэ зы сыхьэтым зэтепкъутэжащ. Хамэр си гущIыIу къибутIыпщхьащи, си быныр зыщыгугъыр ибогъэутэ. Мес зи Iыхьэр къызыжьэдэптхъа сабийхэр. Сабийхэм я нэпсым уигъэкIуэнкъым…»
СыкъаскIэри, шым сыхэуащ, си щхьэр щIэсхьэн мурадкIэ. Асыхьэтым си щIыбагъкIэ лъэмакъ щызэхызох. Фочыр къыстригъэпсауэ, лIышхуэ гуэр си щIыбагъ дэтщ, лъы защIэщ, джанэ пцIанэщ. «Уэраи ди хьэщIэхэр къытхуэзышар, — жиIащ абы макъ дэгукIэ. — Ди ужь уимыкIыну тхьэлъанэ пщIамэ, бгъэпэжащ. Иджы утесабырэнщ!..» Си нэм уафэхъуэпскIыр къыщIэлыдащ, си кIуэцIыр пхисыкIащ, щыхупIэ лъагэ гуэрым сехуэх хуэдэу къысфIэщIащ. АдэкIэ зыри сщIэжыркъым.
ЕтIуанэ махуэм и пщыхьэщхьэрщ зыкъыщысщIэжар, отрядыр Лабэ нэблэгъэжауэ. Сыхьэлъэт, си гур къекIуэрт, си кIуэцIыкIыщIэр къреIуэнтIыкI. Фоч уэ макъыр зэхэзыха сэлэтхэм сыкъащтэжагъэнщ; си уIэгъэр япхащ. Къумалхэм сыхыфIадзэнт, къызэлъэпэуэнти, блэкIынт, лагерым нэIуасэ щысхуэхъуа щIалэщIэр, Ислъам, мыхъуатэмэ. И шыплIэм сыдилъхьэри лагерым нэс сыкъихьыжащ, итIанэ и унэм сихьащ. Гуапэу къыспежьащ Ислъам и унагъуэр. И анэжьым и къуэ хуэдэу сыкъилъэгъуащ, и шыпхъу закъуэм къысхуимыщIа щыIэкъым: сыхъужыху, си пIэ лъапэм текIакъым…
МазиплIкIэ сыхэлъри сыкъызэфIэувэжащ. Уи нэмыс нэхъ лъагэ ухъу, ари пщызбзыщIынкъым: ныбжьэгъу схуэхъуа щIалэщIэм и шыпхъур къэсшащ. Зэрыхъуари сщIэркъым, хэт и гугъэнт, игъащIэкIэ си пщIыхьэпIэ къыхэхуэнтэкъым…
Илъэс хуэдэкIэ мамыру сыпсэуащ, зыгуэрхэри зэзгъэпэщащ, цIыхум сахэгъуэщэжи хъуат. ИтIани… Сызэшу щIэздзэжащ аргуэру. Зэманыр схуэгъакIуэртэкъым… Хьэлъэ сохъу, си къарур зэрыкIуасэр зыхызощIэ. Си щхьэр си жагъуэ хъуащ, сызытеплъэ хъуж дунейм теттэкъым. Сызыщыужа псэукIэр IэщIыб сщIыри, си щхьэ закъуэ — си лъакъуитIу сыхыхьэжащ…
Илъэсищ дэкIащ абы лъандэрэ. Муради егъэзыпIи сиIэжкъым, зыщIыпIэ сыщетIысэхыфыркъым. Си лъэ здынэмыса адыгэ хэкум къинэжа хъунтэкъым. СыкъэзымыщIэрэ сымыгъэунэхуарэ Къэбэрдейми, Нэгъуейми, Абазэми, Къэрэшейми ибгъуэтэнкъым. ЛIыфI Iэджи сарихьэлIащ, екIуэлIапIэ схуэхъуни сихуащ. Зыми и лажьэкъым, сэ зыщIыпIэ симызагъэмэ. Арауэ къыщIэкIынщ си натIэм къритхар…
АбыкIэ иухыркъым си хъыбарыр. Хьэнцейм сарихьэлIэжыгъащ аргуэру зэ. Абазэхэ щIалэ гуэрым къызжиIащ а жэщым къелахэр, цIыхуищэ хуэдиз хъууэ, къуажэ гуэрым зэрыхэтIысхьэжар. Я щхьэ зэрыхьщ, салъихьэжынтэкъым афIэкIа, си къуэшыр зыща гъуамэр — Джэмгъурчий — яхэмысатэмэ. Ди бий бзаджэри — Бэрэкъейщ жыхуэсIэр — абы дэтIысхьэжат. Ар къыщысщIэм, семызэгъыж хъуащ. «Си Iуэхум кIэ игъуэтакъым, — сегупсысащ сэ. — Си IитI зэтедзауэ сыщысыныр къызэкIуркъым…» Хьэнцейр дунейм тетыжтэкъым, ауэ абы япэ ищын хуея гъуамэхэр псэут. Куэдрэ зысIэжьакъым. Шууей щIалитху зыщIызгъури гъуэгу сытехьащ — арыншэми, махуэ къэс къыскIэрыхъыжьэхэрт: «Депшажьэрэ ди нэгу зебгъэужьыркъэ!» — жари. Лабэ дэс си нэIуасэ начальникым гъуэгу тхылъ къеIысхащ. Ар тIукIэ къысщхьэпэнут: абазэхэхэм сазэремыкIужам щыхьэт техъуэрт, жыжьэу къапэдмыкIухьу урыс быдапIэхэми даблэкIыфынут. ПщыIэр зэгуэр щыхэтсэгъа мэзым дыщIы-хьащ. Си гъусэхэр мэзым къыщIэзнэри, къуажэм лъэсу сыдыхьащ. Зыгуэрым и унэ сыбгъэдохьэри щхьэгъубжэм сытоуIуэ. «Хэт ар?» — зэхызох цIыхухъу макъ. «Бысым солъыхъуэ», — жызоIэ. Щхьэгъубжэм сыкъыбгъэдэкIуэтыжри, къамэр къэзгъэIэгъуащ — щIакIуэ стеубгъуати, къыщIэщынутэкъым. БжэщхьэIум лIы плIабгъуэ гуэр къебэкъуэхащ, кIэрахъуэ зэрыIэщIэлъри солъагъу.
— Еблагъэ, мес си хьэщIэщыр, — жиIащ лIым, и Iэр ищIри.
— Уи еблагъэ куэд ухъу, — жызоIэ, — бысым щызиIэщ мы къуажэм, ауэ къызэрыIэпхъуэрэ сыкъыкIэлъыкIуакъыми, и унэр сцIыхуркъым.
— Хэт хъуну узыщIэупщIэр?
— Джэмгъурчийщ, пцIыхумэ.
— Дауэ сымыцIыхунрэ! Си гъунэгъущ. Моращ и унэр, — жиIэри и Iэр ишиящ.
— Унэм ису пIэрэ?
— Исщ. Ныщхьэбэ си деж щIэсащ…
Бэрэкъей и унэри сигъэлъэгъуащ лIы плIабгъуэм. ФIыщIэ хуэсщIри сыкъыдэкIыжащ. Джэмгъурчий и унэм сунэтI хуэдэу сщIыри, лIы плIабгъуэр щIэзгъэхьэжащ, бжэр къызэрыридзылIэжу, кIэбгъу зысщIри, мэзым щIэс си гъусэхэм сахыхьэжащ. Ахэр хьэзырыпст.
СыхьэтитI нэхъыбэрэ дыпэтакъым. Джэмгъурчий и шэщым шищ щIэтт. Зы шыр къыщIэднэри, тIур къыщIэтшащ. Бэрэкъей и шэщми къыщIэднащ зыш. ИтIанэ, Iэуэлъауэ зедгъэщIу, Джэмгъурчий и бжэм бгъэдэсхуащ. «Джэмгъурчий! — седжащ. — Ужейуэ уи шэщыр якъутэри уи шыр щIашащ. ПащIэ птетмэ, пIэ хуабэм къыхэкI. Уфызмэ, щхьэгъубжэм укъыдэплъынщ!..» Ардыдэр Бэрэкъеи жетIащ. ИтIанэ гу гъуэгум дытеувэжащ, лъэбакъуэкIэ. Жэщыр бзыгъэт, атIэми пхъэрыр щхьэрыуэнкIэ сышынэри, си гъусэхэм ящыщитI шыр ирезгъэшэжьащ, сэ, адрейхэр сщIыгъуу, гъуэгум дэздзыхри пабжьэм сыхэуващ. Зы шу къыткIэлъежьауэ гу лъыстащ. Шур Iуащхьэм дэжеящ, зыкъиплъыхьщ-зыниплъыхьри къежэхыжащ. Абы етIуанэри къыкIэлъысащ. ТIури дблэлъэтащ, я шыкIэ мафIэ егъэуауэ. КIэщIу я ужь диуващ. Гу къытлъатэри, зыкърагъэзэкIащ. Фочым епхъуэн хьэзырт. ЛъэбакъуипщI хуэдизкIэ дабгъэдыхьа нэужь, зыр къэкIиящ: «ФувыIэ! Лъэбакъуэ къэвмыч афIэкIа!» ЛъэныкъуищкIэ къэдувыхьащ. «Фыхэт, дэнэ фыкъикIа?» — жиIащ етIуанэм, и макъыр къыхудэмышейуэ. Ар Джэмгъурчийт. Си къарум къызэрихькIэ шым щIопщ ездзащ. Къаплъэным хуэдэт си шыр, Псыжь щыбгъуэтынтэкъым хуэдэ! Сыжьэхэлъэри, Джэмгъурчий и шыр изудащ, езыр къыщылъэтыжащ, сэшхуэр къисхын ипи зы шэ къызидзащ. Шэр си блэгущIэм щIэкIащ, хьэзырым щыщ хиудри. МафIэм щыщта си шым зыкъритIащ. Ар къигъэсэбэпри, Джэмгъурчий кIэрахъуэр къыстриубыдащ. Уанэгум сыкъриудащ, си насыпти, сыджэлакъым. Си гъусэхэм фочыр Джэмгъурчий траубыдауэ солъагъу. Iэ щысщIым, текIуэтыжахэщ. «Иджы си чэзущ!» — жесIащ Джэмгъурчий, лъэбакъуэкIэ сыбгъэдыхьэри пщэмрэ плIэмрэ щызэхыхьэм хуэзэу сэшхуэкIэ сеуащ. Джэмгъурчий ещIащ. Сэшхуэм еп-хъуа щхьэкIэ, и блэр гуэхужри, зэщIэтIысыкIащ. «СщIат ар…» — къыжьэдэкIащ абы зы псалъэ. КIэрахъуэр и натIэм изубыдащ. Быхъ жиIакъым, и напIэр Iэтауэ ажалым Iуплъащ… СыкъызэплъэкIри, Бэрэкъей бзэгуцэм и хьэдэри слъэгъуащ. Джэмгъурчий хахуэм бгъурыгъуэлъхьэну хуэфащэтэкъым а къэрабгъэм…
А
быкIэ иухащ Хьэнцейм етщIылIа зауэр. Ялъ сщIэжыфа Хьэрычэтрэ Исмелрэ, ди напэм къраупцIа фIейр стхьэщIыжыфа — егупсыс уэ. Иджы зы бии къысхуэмынэжа хуэдэщ… Си адэм Къэбэрдейр езыгъэбгынахэр сщыгъупщэрти. Си ужь икIакъым иджыри къэс. Зэи-тIэуи сарихьэлIэгъащ. ЗэрыхъуIамэ, хъунщ. Сэракъым яужь итын хуейр, езыхэм сыкъралъыхъуэ. Шэч зыхэмылъыжыр зыщ — сарихьэлIэмэ, гъуэгум дэздзыхынкъым. Зи насып текIуэнур Тхьэ-ращ зыщIэр. Ауэ, хъыбарыр щызухым, щэхуу бжесIэнщи, зыбжа- нэ щIауэ си гум къызжиIэ зэпытщ си пIэ ситIысхьэжынкIэ и чэзу зэрыхъуар…
Сурэтыр Уильям Аллан ищIащ. 1843 гъэ
ЗэзыдзэкIар
Къэрмокъуэ Хьэмидщ.
