Лъэпкъым и дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ къыдэкIыгъуэ
ХъыбарегъащIэ Iэмалхэм ящыщу газетыр цIыхубэм куэд лъандэрэ къадекIуэкI, жылагъуэм хъыбарыщIэхэр щызэбгрыгъэкIыныр, къэрал унафэр хэIущIыIу щIыныр, щIэджыкIакIуэхэм я Iуэху еплъыкIэхэр наIуэ къащIыныр, бэр Iуэхугъуэ зэмылIэужьыгъуэхэм къыхуеджэнымрэ лэжьыгъэшхуэхэм къыхузэщIэгъэуIуэнымрэ зи къалэн нэхъыщхьэ къыдэкIыгъуэщ. Нобэ, Интернетым и Iэмалхэм лъэщу зыщаужь, дэтхэнэми жып телефоныр, планшетыр, электрон тхылъхэр тыншу къыщигъэсэбэпыф лъэхъэнэм, куэдым жаIэ газетхэм къэкIуэну ямыIэу. АтIэми фIэщ щIыгъуейщ кIуэдыжыну тхылъымпIэкIэ тедза тхылъхэри, газетхэри, журналхэри. Ахэр зыфIэфI, электрон къыдэкIыгъуэхэм япэ изыгъэщу зыIэрызыгъэхьэхэр жылагъуэм щыкуэдщ иджыри.
«Адыгэ псалъэми» и мащIэкъым зэман куэд лъандэрэ ныбжьэгъу пэжу, щIэджыкIакIуэ гумызагъэу къыдекIуэкIхэр. Ахэр, зэрыхабзэщи, адыгэ унагъуэцIэ зэрызэрахьэм нэмыщI, гукIи псэкIи адыгэу зызылъытэжхэм ящыщщ. Апхуэдэу къыдбгъэдэтщ цIыху щхьэхуэри унагъуэ псохэри, диIэщ тхылъымпIэкIэ тедза газетхэм есауэ еджэ нэхъыжьыфIхэри электрон къыдэкIыгъуэхэм Интернетым и Iэмал-хэмкIэ щыгъуазэ зыхуэзыщI зи щIалэгъуэхэри.
Ди анэдэлъхубзэкIэ республикэм щыIэ къыдэкIыгъуэ закъуэм апхуэдэ хэкупсэхэм я дежкIэ иIэ мыхьэнэр зэдгъащIэмэ тфIэигъуэу, абы къикIуа гъуэгуанэмрэ игъуэт зыужьыныгъэмрэ ятеухуауэ яIэ Iуэху еплъыкIэхэмрэ чэнджэщхэмрэ дыщIэдэIумэ тфIэфIу, рубрикэщIэ къызэIудох, «Ди газетым и ныбжьэгъу пэжхэр» фIэщыгъэр иIэу. А плIанэпэм япэ псалъэр щылъыдогъэс илъэс куэд лъандэрэ лъэпкъ газетым и ныбжьэгъу пэжу щыт, ди щIыналъэм и егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм и ветеран, жылагъуэм пщIэ щызиIэ нэхъыжьыфI икIи хэкупсэ нэс ЛIуп Нурхьэлий.
АдыгэбзэкIэ къыдэкI газетым и ныбжьыр 2024 гъэм илъэсищэ ирикъунущ. Ар ди лъэпкъым дежкIэ махуэ лъапIэу сэ къызолъытэ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, адыгэм илъэс 97-рэ ипэкIэ газети тхылъи диIакъым, диIами, еджэфынур мащIэ дыдэт.
Октябрь революцэм лъэпкъ цIыкIухэм къытхуихьащ ди еджэнри тхыгъэри. Пэжщ, апхуэдэу жыпIэмэ, иджы зи жагъуэ хъухэри щыIэщ. Сэ къызэрыслъытэмкIэ, революцэм иужькIэ адыгэм ди щэнхабзэм, ди щIэныгъэм, ди гъэсэныгъэм, ди экономикэм заужьынымкIэ лэжьыгъэ ин иригъэкIуэкIащ дэ фIыуэ тлъагъу ди адыгэ газетым.
Сэ си щхьэр къэсщтэнщи, гъащІэм хузиIэ си еплъыкІэр куэдкІэ нэхъыфІ ищІурэ илъэс 70-м щІигъуауэ къыздогъуэгурыкIуэ ар. Абы япэ дыдэу сыщрихьэлІар Хэку зауэшхуэр щекІуэкI лъэхъэнэрат. Жэщри махуэри я зэхуэдэу колхозхэтхэр губгъуэм итт: вэрт, сэрт, пщІэрт, гъавэ Іуахыжырт, мэкъумылэ ягъэхьэзырырт.
Дэ нэхъыщІэхэри абыхэм дэІэпыкьуэгъу дахуэхъурт: псы къахуэтхьырт, щІэпыр культивацэ щащІкІэ, гъавэ къыщрашкIэ , вы ІумпIэ тIыгът, щывэкІэ выщхьэтесу, прицепщикыу дылажьэрт, комбайным гуэдз щыІуихыжкІэ, хьэуазэ къигъэдзу дылажьэрт, гъавэр элеваторым шыгукІэ, выгукІэ тшэрт.
А зэман гугъум шэджагъуэ зыгъэпсэхугъуэ къэс «Къэбэрдей пэж» газетым зауэм теухуауэ тет хъыбархэм, республикэм, къэралым щекIуэкI Iуэхухэм лэжьакIуэхэм къахуеджэрт учётчикыу лажьэ Къардэн Башир, ЛIуп Хьэжысмел, Балъкъыз ХьэкIашэ сымэ. Тхыгъэхэр теухуат ди Дзэ Плъыжьыр ипэкIэ кIуэн, ди текIуэныгъэр къэгъэблэгъэн папщIэ екIуэкI лэжьыгъэхэм, зауэм Iут ди лIыхъужьхэм ди лэжьакIуэхэм зэрызыкъыхуагъазэ псалъэхэм.
А зэманым телевизор щыIэтэкъым, радиор нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм зэхакъутауэ лажьэртэкъым. Къэралым, республикэм щекIуэкI Iуэхур кърипщIэну щыIэр газетырат. Абы тет къыхуеджэныгъэхэр зылъагъу лэжьакIуэхэм къаруущIэ яIэу я IэнатIэм пэрыувэжырт. Ди кохозхэтхэм я лэжьыгъэфIым теухуауэ сэри си тхыгъэ цIыкIу газетым къытехуауэ щытащ икIи абы лъандэрэ зэныбжьэгъуфIу дыкъызэдокIуэкI. Абы къыщыщIэдзауэ нобэр къыздэсым сэ Iэ тызодзэ ди адыгэ газетым.
Зауэ лъэхъэнэми абы и ужькIи пощтзехьэу лэжьахэу Джыназ Дзадзырэ, Фокъуэ Жилэ (я хьэдрыхэ фIы Тхьэм ищI) сымэ районым, япэщIыкIэ Вольнэ Аул, итIанэ Нартан шууэ кIуэурэ, уэшх къешхми уэс къесми къамыгъанэу, газетхэр, письмохэр и чэзум къытIэрагъэхьэу щытащ.
1956 — 1957 гъэхэм ди институтым и студентхэр гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуэ зэманым Къэзахъстаным щIыщIэ къаIэтым дыхэту дыщылэжьащ. Абы дэнэ къыщикIынт адыгэ газетыр? АтIэми дыкъэкIуэжа иужь институтым и читальнэ залым сыщIэтIысхьэрти, махуитI-щыкIэ сыщIэст, къысIэрымыхьа къыдэкIыгъуэхэр щIэзджыкIыжу.
Ноби аращ. Сыкъэтыну зыщIыпIэ сыкIуамэ, унэм исхэм я къалэнщ зы газет мычэму сыкъэкIуэжыху схуахъумэну.
А къомыр къыщІезгъэкІуэкIыр уи бзэкIэ къыдэкI газетыр уи гум кьызэрыдыхьэм хуэдэу нэгъуэщI зы къыдэкIыгъуи зэрыпхуэмыхъунур хьэкъыу спхыкIауэ сощIэри аращ. Ауэ, ди жагъуэ зэрыхъущи, ар адыгэ унагъуэ мащІэ дыдэщ зэрыхьэр. Иджыпсту «Адыгэ псалъэ» газетым и тиражыр зэрыхъур 1777-рэщ. Ар ди адыгэ лъэпкъым и дежкIэ сфIэмащIэ дыдэщ.
УщрихьэлIэ щыIэщ къулыкъуфI яIыгъыу, ахъшэфI къахьу, ауэ я бзэкIэ къыдэкI газетыр къызыIэрымыхьэ адыгэхэм. «Щхьэ «Адыгэ псалъэ» газетым Iэ тумыдзэрэ?» — жыпIэмэ, «Сэ адыгэбзэкIэ сыкъеджэфыркъым», жэуапыр къозытхэми уахуозэ. Ар дауэ? Сэ слъэкIамэ, зи бзэкIэ къемыджэфхэм къулыкъуфIи естынтэкъым.
Газетым и тиражыр зэрымащIэм нэгъуэщI щхьэусыгъуэ гуэрхэри иIэщ. Абыхэм ящыщу сэ къызолъытэ и уасэм нэхъыжьхэм я пенсэ мащIэр зэрыпэмылъэщыр, нэхъыщIэхэм адыгэбзэкIэ къыдэкI закъуэр зэрапэсыркъым.
Колхоз, совхоз, фабрикэхэр, лэжьакIуэ пашэхэр щыIэжкъым.
СССР-м и лъэхъэнэм щыгъуэ адыгэ унагъуэ къэс ди бзэкIэ къыдэкI газетыр къаIэрыхьэу щытащ. Адыгэбзэр кIуэдыжынущ, жари махуэ къэс топсэлъыхьхэр, ари гузэвэгъуэшхуэщ. Къалэ сабийхэр къохъу, я анэбзэр ямыщIэу. Ди нэхъыжьхэм зэрагъэпэща къэрал мылъкур къэзымылэжьахэм зэрызрахьэлIэжыр къэзыгъэлъагъуэ тхыгъэхэр, фельетонхэр нэхъыбэу къытехуэн хуейщ.
Дэтхэнэ зыми елъагъу къэралым цIыхуу исым я процент 80-м щIигъур тхьэмыщкIагъэм зэрыхуэкIуэр, ауэ абы теухуауэ ди «Адыгэ псалъэм» мащIэ дыдэщ къытехуэр. Иджы демократиещ жыдоIэ. Ямыдэж компартым и тетыгъуэм фIыуэ лажьэри дыгъуэгъуакIуэри зэхэгъэкIауэ газетым къытрадзэу щытащ, къэрал мылъкум Iэ щIыIэкIэ хэIэбэхэм, зи къулыкъур зи щхьэкIэ, зи унагъуэкIэ къэзыгъэсэбэпхэм я цIэ къраIуэфырт. Иджыри мащIэкъым апхуэдэхэр. Газетым и Iэмалхэр къэдгъэсэбэпурэ, ахэр хэIущIыIу щIын хуейщ.
«Адыгэ псалъэ» газетым мы зэманым, сэ сызэреплъымкIэ, лэжьакIуэфIхэр иIэщ, си гугъэщ абыхэм зи гугъу сщIахэр яхузэфIэкIыну. Ди газетым адыгэбзэ зымыщIэхэр хуейкъым, абы хуейр дэращи, къыхуедвгъаджэ дэтхэнэ зы адыгэри и бзэкIэ къыдэкI «Адыгэ псалъэр» къыIэрыхьэ-ным.
Газетым и лэжьакIуэхэм сынывохъуэхъу узыншагъэ фиIэу, лъэпкъ зыужьыныгъэм хуэгъэпса фи мурадыфIхэр къывэхъулIэу, нэщхъеягъуэм фыпэIэщIэу дуней дахэм фытетыну.
ЛIУП Нурхьэлий,
Джэрмэншык къуажэм и Ветеранхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэ.
