Уафэбгыкъу и нэлат
Мэшыкъуэ Исхьэкъ
Тхыдэ роман
(КIэлъыкIуэр.
ПэщIэдзэр №№37 — 39, 41 — 48,
50 — 51, 54 — 56-хэм итщ).
— Си жаней ныбжьэгъужь Чыдэш ХьэтIатI зэрыжиIауэ: «Iейм нэхърэ фIыр сыт щыгъуи нэхъ лъэщщ». ФщIа мурадыфIри, Iэмал имыIэу, къывэхъулIэнущ.
— Зэ жыIэжыт… «ХьэтIатI» — жыпIа? — Миншакъ зэхихар и фIэщ хуэмыщIу: — «Чыдэш ХьэтIатI» — жыпIатэкъэ?
Элиста къалэм Исхьэкъ щохьэщIэ. Абы и бысымыр Къалмыкъым и цIыхубэ усакIуэ Кугультинов Давидщ. 1988 гъэ
— НтIэ, ХьэтIатI тхьэмыщкIэжь мыгъуэр… А жаней лIым и цIэщ, дауи, жысIар, апхуэдэм и хъыбар зэгуэр зэхэфхауэ щытмэ.
— Зэхэтха къудейкъым. ХьэтIатI дыкъригъэжьащ дэ Кърымым дыкъыщикIынум. Дишхэри къызыхуэдгъэнар Чыдэшырщ.
— Тхьэм и къарур инщ! Мы дунейр абрагъуэ гуэр ди гугъэж щхьэкIэ, зы Iэгубжьэ хуэдизу цIыкIу мэхъу, цIыхухэр щызэрихьэлIэну Тхьэм иухмэ! Дауэрэ псэурэ езы ХьэтIатI?
— Узэрыщыгъуазэщи, и къуэри и щхьэгъусэри щIилъхьэжащ. Мыбы лъэщыгъэкIэ къаша и пхъур къигъуэтыжыныр нобэми и гурыфIыгъуэу мэпсэу. Мэгугъэ. Аращ и Iуэху зыIутыр…
Алыдж лIыжьыр хьэлъэу щатэри, нэщхъейуэ:
— Куэдрэ къэтлъыхъуащ а пщащэр ХьэтIатIрэ сэрэ. Сурэт и лъэужь къытхуэмыгъуэту бзэхат. Иджыблагъэ IуэрыIуэтэжу зэхэсхар пэжмэ, пщащэр Къаплъэн-Джэрий хъаным и пщафIэ нэхъ IэкIуэлъакIуэхэм ящыщщ, — жеIэ Пафос.
Мэрем зэуэ и щхьэр къиIэтри Миншакъ Iуплъащ, ауэ Ашабэр зыри къэмыхъуа хуэдэ щысти, щIалэр Iэнкуну еплъыхыжащ. Пафоси а жиIэр жиIэрти:
— ТIэуней Кърымым къэкIуащ ХьэтIатI. ТIэунейми хьетхуитышхуэ зиIэ зы щIалэ екIу и гъусащ, НэкъаркIэ еджэу. ЗэрыхуэзгъэфащэмкIэ, а Нэкъарым Сурэт гухэлъ IэфI дахэ хуигъафIэрт. Апхуэдэу къысфIэщIащ сэ… — Мэремрэ Миншакърэ зэрызэплъыжам гу лъитэри Пафос къэувыIат, ауэ тIуми псалъэ щыжамыIэм, езым адэкIэ пищэри: — Зыри ди Iэмалкъым. Апхуэдэщ мы дызытет дунейр: кърым хъанхэм я бынхэм адыгэхэр атэлыкъ хуащIрэ ирагъэгъасэу, езыхэми адыгэпхъу нэхъ дахэхэр щхьэгъусэу къашэурэ къэгъуэгурыкIуат… Мыдэ, нэгъуэщI зы хъыбар гъэщIэгъуэн, абы ехьэлIауэ, фезгъэдэIуэнти. Къаплъэн-Джэрий и хьэрэмым иджыпстуи щIэсу жаIэ къэбэрдей пщащэ дахэ гуэр, НалмэскIэ еджэу.
— Дауэ зэры?.. Сыт? Хъаныр абы дэпсэууэ… — къызэщIонэ зэуэзэпсэу Мэрем.
— Хьэуэ, си щIалэ, къыбгурыIуакъым. Кърым хъанхэм фыз плIырыплI яIэкъым, тырку сулътIанхэм ещхьу. СулътIанымрэ хъанымрэ я хьэрэмхэр зэхуэдэкъым.
— Зыубыдыт, Мэрем. Нэхъыщхьэращи, пщащэр псэущ! — Миншакъ щIалэ губжьар зэтриуIэфIэжыну хэтт. Пэшыр щым хъуат. Пафос лIыжьыр и хьэщIэхэм яIуплъэщ, псэлъэн къазэрыхэмыкIынур къыгурыIуэри, и IэгушхуитIыр макъ иригъэщIу лъэгуажьэтесым триупцIэжащ:
— Иджы къызгурыIуа сфIощI фэ зи Iуэху зефхуэр… А зи ужь фихьар ауэ сытми Iуэху цIыкIукъым. ЛIыгъэшхуэ хуейщ абы. Тхьэм и анэ Марие сыфхуелъэIунщ. ГъащIэм дызэхуишэри дигухэр зэхузэIутхат, ауэ сэ сылIыжь щхьэкIэ, иджыри си псэр сужэгъужакъым, куэдкIэ фыкъысщымыгугъ. Мыдрейуэ, чэнджэщ пэжхэр игъуэу фэстын схузэфIэкIынущ. Жэщу гъуэгу фытехьэмэ, нэхъыфIщ. Бахъшысэрей фынэсын пщIондэ шы илъыгъуэ зыбжанэ дэлъщ. Псы игъукIыжам и ныджэр зэпывупщIрэ, щIыIэнэщIыр къызэвнэкIмэ, фи гъуэгуанэр нэхъ зэгъ хъунущ. АдэкIэ, фи щхьэ къищынэмыщIа, фызыщыгугъын зыри щыIэкъым. Фи Iэмал къыпекIуэкIрэ Iуэхум фехъулIэмэ, Дзэпщ зи цIэ мырзэм зыхуэвгъази фепсалъэ. Абы и адэр Бэлэтокъуэпщхэм я къану зэгуэр щытащ. Дзэпщ зи псалъэр дыкъуакъуэ мыхъу лIы зэтетщ. Адыгэхэм зауэ яримыщIылIэныр Къаплъэн-Джэрий пагъэтIылъауэ ныкъуакъуэхэм язщ. И цIэмкIэ фыщIэупщIа нэужь, хэти фигъэлъагъунущ абы и хэщIапIэр. ФыIущIэ хъужыкъуэмэ, дызэрызэрыцIыхуар, дяку дзыхь зэрилъыр зыгуэру къевгъащIэ. Къэвгъэзэжрэ мы гъуэгур кIуапIэ фхуэхъумэ, си деж фыкъеблэгъэж. СывдэIэпыкъунщ, зывгъэпсэхуауэ фежьэжынщ. Мыри щхьэпэщ: иджыпсту хьэIусыпэ зрату Кърымым исхэр Диваным и зэхыхьэм поплъэ. ЖысIэну сызыхуейр — уэ езыр, Миншакъ, унэгъуей нэгум и мызакъуэу, уи нэгъуеибзэри жьакIуэщ — шэч къыптрахьэнукъым.
Пафос зэрыжиIам хуэдэу, къэбэрдей шууитIыр, жасыр зэрызэфIэкIыу гъуэгу теуващ. Кърымым и уафэ вындычым зэзэмызэ къикIэрахъуэрт пшэ Iувхэм къаIэщIэкI мазэр. Зы вагъуэ закъуи здэщымыблэ уэгур нэф-хьэфизу иджы фIыцIэт. А фIыцIагъэ Iувым къыхэщтри, упIэрапIэрэ пщIыпщIу, вагъуэ цIыкIу закъуэ ижащ. Абы и лъагъуэ кIэхур зэхъуэпсэкIыжурэ щIэплъыпIэ нэзым IурыткIухьри, уафэр аргуэру хибзэежащ жэщ дэгум. Жьыбгъэр щIыIэбжьу къащIэуащ сакъыпэурэ зи гъуэгу хэзыгъэщI шухэм. А жьыпэу гъуэщам пежьуужу, батыргъэнылъэм къыщыкIия жьындум и джэ макъым жэщ щхьэукъуэжыр нэбэнэушэу хигъэщтыкIри, езыри къыдэскIэжа нэхъей, зиущэхужыпащ.
Мес, хуэмурэ зеуфэгъу иджы къуэкIыпIэ мэзым. Хуэмурэ а кIэкъуащIэ фагъуэм шэджэнэплъыфэ къыщIэхъуэпсэну зещI.
Миншакърэ Мэремрэ сыхьэт зыбжанэ хъуауэ гъуэгу тетт. Ашабэм, зэщIэдэIукIыурэ, шхуэмылакIэр ешэщI. Хэгупсысыхьауэ абы и ужьыр зыху Мэрем, лIым жьэхэуэрэ пэт, зыкъепхъуэтэж, шхуэIур къыжьэдекъуэри:
— Сыт, Миншакъ, къыпIэщIэлъэгъуар?
— Зыри, зыри, — мамыру къыпедзыж Ашабэм.
— Зэт! Псынэ мэIущащэ…
— Мис абдеж дыкъыщыувыIэнщ-тIэ.
ЛIитIыр псы ефэху, чэзууэрэ затхьэщIыху, нэхулъэри къихьэри къызэщIитхъащ. Псыхъуэ лъэныкъуэмкIэ кърихри, нэхущ жьыбгъэ щабэм жьгъырууэ къихьэсащ азэн джэ макъыр. Пщэдджыжь нэмэз уахътым муслъымэнхэр Алыхьым елъэIуну теувэхэрт. Ауэрэ нэгъуэщI зы лъэныкъуэкIи къыщыIуащ азэныр. МахуэщIэр къихьат уэгум.
Бахъшысэрей нэс иджыри сыхьэтитI гъуэгуанэ дэлърэ пэт, езы къалэр — и мэжджытыщхьэхэри и унащхьэхэри — IупщIу джабэ нэпкъ бгы лъапэхэм къыщIэплъырт.
Ашабэм и щыпэлъагъут кърым хъаным и къалащхьэр. Иджыпсту абы къыпкърыхьа пIейтейр Мэрем къыдилъагъуну хуэмейуэ, щIалэм жреIэ:
— Мес Бахъшысэрей, Джэрыджэ.
— Данэху-данапIэм хэс Бахъшысэрей… — гушыIэну хэтщ зигу къызэфIэзэрыхьа щIалэри.
— Сыщыгъуазэщ сэри а данэху-данапIэм, ауэ, а дыкъызыкIэлъыкIуар мыбы дэлъ данэу щыIэм йолъэпIэкI.
Ашабэм игу къызэфIэзэрыхьар, иджы бзыщI хэмылъыжу, и нэгум къищырт. ЛIыр Мэрем Iуплъэри, зыхэщIэгъуэу жиIащ:
— Зыми емыщхьу, сэр дыдэми згъэщIагъуэу, зэи хуэмыдэжу андез къасщтэу пщэдджыжь нэмэз уахътыр къэслъэIуну сигу къихьащ. Зи пащхьэ дихьэжыну Алыхьым делъэIунщ, Мэрем, Iейм дыщихъумэну. Шыкур хуэтщIынщ нобэр къыздэсым къытхуигъэфэщамкIэ.
Мэрем игъэщIагъуэрт Ашабэм къызыкъуиха псэлъэкIэр. ЩIалэр къигъэуIэбжьат лIым и макъ щабэм, зыхуихьынур ищIэртэкъым абы и пщэдджыжь гупыжыр. Апхуэдэ Ашабэр щIалэм нышэдибэ пщIондэ ицIыхуатэкъым.
— СымыщIэ бжесIэнур, Миншакъ, апхуэдэу нэмэз уахътым уи нэ къыщIыхуикIыр… — Iэнкуну къыдоплъей щIалэр.
— Ара узгъэпIейтейр? — погуфIыкI Миншакъ: — Мы дунейр, Мэрем, дыгъыу, дыгуфIэу, дызэрызекъуэу дызытет мы дунейр, мо Бахъшысэрей и унэ дэгъуэхэмрэ и мэжджыт щхьэ хъурейхэмрэ зытет щIыр, мы дызыхэт гъащIэр — дэ дызэрыхуейуэ щымыт мы гъащIэр — хьэхущ! А зэрыхьэхууи IэфIщ ар, мамыр къытщхьэщыт закъуэмэ… Хьэкъыу си фIэщ мэхъу дигъэунэхун хьисэпкIэ лъэпощхьэпо зэхуэмыдэхэр къытпэзыгъэтIылъ къару лъэщ гуэр ди щхьэщыгу къызэритыр. Си фIэщ быдэу мэхъу ар. СыфIолIыкI а къарум… Ар гуащIэ лъэщу щымытатэмэ, иджыпсту нэмэз уахътыр сщIын хуейуэ сигъэхъуэпсэнт?!
Ашабэ Миншакъ апхуэдэу псалъэу хэт зэхихат! Джэрыджэр лIым еплъри:
— Зыхуэсхьынури сымыщIэ, Миншакъ, уи жыIэр…
— Зыхуэпхьынур, Мэрем, уэ езым уигу илъыжщ. ЖумыIэфу аркъудейщ. ПсэзэпылъхьэпIэ ущихуэм деж сыт пщIэр, Джэрыджэ?! «СылIщ» жыпIэми, уэ нэхърэ нэхъ лъэщыжу къыпщхьэщыт а къарум фIэкIа гугъапIэ уимыIэжу, абы уолъэIу.
— А-а-а, ара зи гугъу пщIыр? — къогуфIэж иджы Мэрем, зэхэмыбзыр зэрызэхэкIыжам игу хуэзэгъауэ: — ФIэщхъуныгъэрщ, дауи, къару дэзыгъэщIри, дыкъэзыхъумэри. Аращ езыр диныр… ИтIанэ… Аращ зи къару лъэщ къытщхьэщытыр. Миншакъ, а алыдж лIыжьым жиIам уи дзыхь телъ?
— Сыт щхьэкIэ шэч къытесхьэжынт сэ абы жиIам? Уэрэ сэрэ зи гугъу тщIа а къытщхьэщыт-дыкъэзыхъумэм дыхуишагъэнт алыдж лIыжьми. — Ашабэр мэгупсысэри: — Дэ къабыл дымыщIыр Къэсей хьэжым и Iуэху зехьэкIэм хэлъ фэрыщIырщ. Мыдрейуэ, Iиманрэ динрэ зыбгъэдэмылъ цIыхур икIагъэм и щапхъэщ.
Мэрем тэлайкIэ гупсысэри:
— Сэри апхуэдэу къызолъытэ, Миншакъ.
— Ди гугъэхэмрэ ди жыIэхэмрэ я пэжыр Бахъшысэрей бэзэрым дяпэ-кIэ щызэхэкIынщ, — къопсалъэ Ашабэр.
«Бахъшысэрей бэзэрым къытеднар сыт? Сыт иджы къигупсысар?» — зэгуоп аргуэру щIалэр.
…Пщэдджыжь пасэщ. Къэбэрдей лIитIыр тыншу Бахъшысэрей дыхьэри бэзэрым и фIыгъуэ дыдэм ирихьэлIащ.
Кърымым щыпасэщ гъэм и махуэр. Гъатхэри, Шэрджэсым елъытауэ, нэхъ псынщIэу къохьэ. Арагъэнщ кърым бэзэрым пхъэщхьэмыщхьэщIэрэ хадэхэкI зэмылIэужьыгъуэрэ куэду щIытелъыр. Сатырхэм зэдекIуэкIыу щыболъагъу балыджэщIэ, къэлэр, бжьын, жэгундэ кIыхь. Мыбдеж щыкуэдщ балий морэ-фIыцIафэр. Хъуэпсэгъуэу дэщIеящ санэ плъыжьыр, абы ибгъукIэ щызэтощIэ санэ Iэтэ хужь. Кърымым къыщымыкI пхъэщхьэмыщхьэ лIэужьыгъуэхэри щымащIэкъым иджы Бахъшысэрей. НэгъуэщI щIыпIэ хуабэхэм ар къизыш сондэджэрхэм, я лъэ темыпыIэу, еужьэрэкIыурэ сату ящI. НэхъыбэIуэу абыхэм ящэ былымыл, щынэл. Махъшэлымрэ шылымрэ я щIэупщIэр нэхъ уэрщ. Лъэныкъуэегъэзу сату щащI Iэщ зезыхуэхэм, зыщэжхэм. Апхуэдэхэри щыкуэдщ-тIэ Кърымым. Къулейщ, ерыскъыкIэ егъэлеяуэ къулейщ Бахъшысэрей!
Бэзэрым тетхэр зэрызэпсалъэр тэтэрыбзэщ. Зэзэмызэ къоIу алыдж е ермэлы гуэрхэм я псалъэмакъ. Урысыбзэ е болгарыбзэ къащыхэзэрыхь-ри мащIэкъым. Апхуэдизу макъыбэу зэхэужьгъэурэ зэщIэвэ бзэ лIэужьыгъуэхэм адыгэбзэ къахэIукIын къызыфIегъэщIри, Миншакъ зэпымыууэ зэщIодэIукI. Зым и уасэм щIоупщIэ. Къимыщэхунурэ пэт, адрейм и уасэм тоупщIыхьыж. Езым нэгъуеибзэр къыIурыщэщу епхъ, и адыгэ тхьэкIумэхэр гъэкIауэ адыгэбзэ макъ поплъэ. Мэрем зэ зы пыIэр, зэ адрейр къыхухехри, а къыхихам дагъуэ ирищIэкIыурэ егъэтIылъыж. АдэIуэкIэ макIуэри, Ашабэм езым и щхьэ тырку ферс цIыкIу къыхуещэхуж. Ар бгъунжу зыщхьэрегъэсри, къызэралъхурэ зэрихьар ферс фIэкIа умыщIэну, зэм дрехуей, зэми ирехуэкIыж. Тыркурэ нэгъуейрэ пхузэхэмыгъэкIыу, езы лIым и нэгум зихъуэжащи, Мэрем дыди къэуIэбжьыжауэ абы хуоплъэкI.
Джэрыджэм нэгъуей псалъэ зытIущ нэхъыбэ хузэпыщэркъыми, мыпсэлъэххэну Миншакъ унафэ къызэрыхуищIам тетщ. И гъусэм къыжриIэр ищIэ мыхъумэ, быхъ къыжьэдэмыкIыу бгъурытщ. Апхуэдэурэ бэзэрыр къыщIызэхакIухьым щхьэусыгъуэ иIэщ: Пафос зи гугъу къахуищIа лы щапIэ тыкуэн цIыкIурщ лIитIым иджыпсту къалъыхъуэр. ХадэхэкI сатырхэм яблэкIрэ пэт, Мэрем къилъэгъуа бзылъхугъитIыр игъэщIагъуэу:
— Мо тIур мыадыгэу си фIэщ хъуркъым…
Миншакъ абыхэм яхуоплъэкIри:
— Шэч мащIи къытумыхьэт абы!
БзылъхугъитIым я зыр къэбэрдейхэм къаIуоплъэри:
— Алыхьым и нэлатыр къыфтихуэ! ЛIы зэрыхуэфащэу, ди щхьэр лIыгъэкIэ фхуэхъумакъым. Иджы мис, дыхэхэс къулейсызу жагъуэгъу бжьыхьэкIапэ дыщIокIуэдэж!
Хьэзабым и лейр зыгъэв бзылъхугъэм и гыбзафэ тхьэджэр лIитIым гулыпцIэ уIэгъэжьу якIуэцIыхуат. Ашабэр игъэгубжьауэ аратэкъым бзылъхугъэм и жыIэм… Зэ ужьыгугъуэу, лIы хаужьыгуэ хабзэмэ, ар къызэрыхъу щIыкIэр и щхьэ-и псэкIэ лIым иджыпсту къыпкърыхьауэ арт.
— Къэдлэжьатэкъым, ди шыпхъу, а къыдэбдзар, — щабэу къыдришеящ Миншакъ.
Бзылъхугъэми и жьэр адыгэбзэкIэ щIалъхьэри, бампIэжьыбзэкIэ къызэщIахыжати:
— Къэблэжьар пщхьэрыгъыжщ! А ферс Iушэр къыпщхьэрызыкъуам схуеупщIыж уи адыгэ пыIэм къыхищIыкIамкIэ!
— ПсэлъэкIей умыхъу, ди шыпхъу. Дэ къэтлъыхъуэри фэ фхуэдэ гуэрщ. Сабийщ жумыIэмэ…
Бзылъхугъэр нэхъу-нэхъуу Ашабэм къыIуоплъэри, къызыфIимыгъэIуэхуу:
— ЗыкъэфщIэжамэ, Алыхьым и шыкурщ!
XVII
Мамсыр Нэкъар Беслъэнейм къикIыжауэ, мэхъуэш щIыналъэр зэпичырт. Зэгуэпырт иджы жаней щIалэр: здэщыгугъам щыщыIэкъым мы адыгэхэм я зэхэтыкIэр! Шум къэбэрдей пщы уэлийр къызэригъэгугъар — езыр зэрыхуейр (сыт езыр зэрыхуейр?), адыгэр зэрыщытын хуейр а къыздикIухьа адыгэхэм я псэм щаригъуэтылIэртэкъым. Гупсысэм ихьырт Мамсырыр. Мэхъуэшри къызэпичри, пщэдджыжьыпэ пшагъуэу, кIэмыргуейхэм я бгы лъапэ Iуащхьалъэхэм нэблэгъат жаней абрэджыр.
Шылъэ макъыр жыжьэ джэуэрэ пщэдджыжьыпэ уэмым хэжьыуэрт. А макъым екIупсу Мамсырым и гур зыщIыпIэкIэ къыщыпэджэжырт. А джэрпэджэжым щIэдэIуурэ, лIым нэхъри пIейтейр къытегуплIэрт. Нэкъар есат ищIа мурадым и Iэр техуэу. Ар зыпэрыхьар, гува-щIэхами, къехъулIэрт. Дауи, и щхьэ и унафэ IэщIэлъыжти, езырат Iуэхур зэлъытар, и лIыгъэрт зытеухуар. Иджыпстурей Iуэхур Iэджэми якIэрыщIащ, дэтхэнэм игу уихьэу къэбгъэушын! Къуэувэну пIэрэ адыгэхэр ХьэтIохъущокъуэм? Мамсырым зэригъэзахуэ хьисэпхэр зэпэщIэувэжурэ зэгуэпыр бампIэм хуэкIуэрт, бампIэм губжьыр къыщхьэдикIыхыжырти, ар зыхуэмыхьыну псэр шхыдэу къыщитхъырт. Арыххэуи лIым и псэм еущиен щIидзэрт. Абрэджт Мамсырыр. Губжьрэ бампIэкIэ иращIыкIхэр, дауи, апхуэдэлIтэкъым. Нэхъеиж щытыкIэ Iэджэрэ къикIат ар. Шылъэ макъымрэ бгъэч уIуэмрэ иджыпсту зэрызэпэжьууэм щIэдэIуурэ Нэкъар егупсысырт:
«Сыт къэпхьынур губжькIэ? Мо пшагъуэбэм IэштIым хуэбгъэдалъэри угубжьри зэхуэдэщ. Мо пшагъуэр зэрынэф-зэрыдэгум ещхьыркъабзэу, дэгу-бзагуэщ бампIэр. Сурэт сIэщIэзытхъахэри апхуэдэ дыдэу нэфщ». Нэкъар иджы щIодэIухь и гум къыпидзыжынум. Абрэджым ещIэ: гум зэи жэуапыншэу къигъанэркъым лIыр зыгъэпIейтейхэр. Иджыпстуи мис:
«Иджыри къыздэсым адыгэ дунейм ухэмыбжьэхъуэжын пхузэфIэкIати… Сыт-тIэ иджы къэхъуар? Уезыхужьар лъэпкъ Iуэхуу щытми, сыт уи щхьэ закъуэкIэ апхуэдизу зыщIэбухыжыр?! УсцIыхужыркъэ сэ уэ? ТепыIэгъуэ умыщIэу уи щхьэр зыбохьэ. Пшагъуи къешх-къеси псэгъэнщI зэи пщыхъуркъым. Зы уз гуэрым сыт щыгъуи узэрехуэ. ЖылэщхьэрыкIыу дапщэщи укърехуэкI… Къэзанокъуэм жиIар пщыгъупщат?.. Дыгъэр хэхауэ зы лъэпкъкъым зейр. Псоми я зэхуэдэ дыгъэщ ар. Зэщхьу йодэхащIэ, зэщхьу ятопсэ…» Нэкъар ар имыдэу гум попсэлъэж:
«Къэгъанэт! Кърым хъанхэми, а зызымыгъэнщIыж и зауэлIхэми, кърым тэтэр нэпсейхэми гуапэу ятепсэрэ?! Адыгэ бзылъхугъэ дапщэм я нэпс, адыгэ сабий дапщэм я гъащIэ Iыхьэ?! ЗагъэнщIыркъым… Лъы хуэлIэу хуейхэщ. Ахэра дыгъэр зытепсэр? Къэсей ефэндым уаз щиткIэ: «Алыхьым цIыху пэжхэр жэнэтым ишэнущи, гуэныхьлыхэр жыхьэнмэ дакъэу мафIэм пэрилъхьэнущ», — жи. Ар пэжу щытмэ, сэри абыхэм сащыщыпсу сыдакъэщ…»
«Гур зэрыкIуэдыкIыр и шэрхъщ» жиIащ пасэрей адыгэм. Нэкъар и щхьэкIэ игъэунэхуат а лъэпкъ Iущыгъэм и пэж пхъашэр. Къэсынущ а губжь-шэрхъым дыщыхуэныкъуэжыну пIалъэри. Абыи и зэман иIэжщ.
Мамсырым и шыр хуищIэу хэпырхъыкIри, лIым гупсысэ бэджыхъыр зыпигъэщэтыжащ:
— Сыт, Тхъуэжьей, укъысщIопырхъыхьри? Уигу ирихьыркъэ си гупсысэ? Уи щхьэ дахэшхуэм ирумыгъажэ сэ гукIэ хъэрэмэхъищэу зэпысщэ псор. КъыбгуроIуэ уэ, дауи, «хъункIэрэ хъумэ» жыхуаIэр. Аращ сэри си гъуэрыгъуазэр: «хъуатэмэ, хъункIэрэ хъунут!» е «хъункIэрэ хъунщ, хъууэ щытмэ…» Мыдэ, Тхъуэжьей, мы нэхущ пшагъуэр! АбыкIи дыкъэбзэжынукъым уэрэ сэрэ. Сыкъуаншэщ!.. Сурэт си унэ жьэгу измышауэ, ХьэтIатIи малъхъэ зыхуэзмыщIауэ… Иджы ХьэтIатI сэри дызэхуэдэ насыпыншэщ. Дыщхьэзакъуэщ тIури. Мэзым дыщыщIэкIым, бгы тхыцIэм дыкIэрыхьэу дыдэтщ иджы, зыдухеижын тфIэщIу! Сэ схуэдэ адыгэлI дапщэ, Тхъуэжьей, апхуэдэу я щхьэ зэрахьэу къуршым ихьэжар? Сэ къысщыщIам ещхь е нэхъ Iеиж — я щхьэгъусэрэ я бынрэ кърымхэм IэщIахауэ? Пэлъэщаи щыIэу къыщIэкIынщ, псори дэ тхуэдэу хьэхэбасэт-тIэ?!
Пшагъуэ псыIэм зызэлъэщIихыурэ зиукъэбзырт. Нэкъар Псыбей жылэм щынэблэгъам, пшагъуэ пытхъахуэхэм заущхъуэнтIыжри, тафэ псыIэм тепщхьэ-тещатэурэ ныджэмкIэ екIуэсэхакIэт. Шыми, къэбэдзэуэжауэ, и тхьэкIумэ задэхэр зэблигъэплъырт, и кIэр къурыкъуу зэкIэщIипхъыурэ игъэджэгурт.
Хьэлъэшхуэ гуэр дунейм щхьэщахыжа нэхъей, пшагъуэ нэужьым хьэуар хуиту къызэщIэрыуащ. ПщIащэхэм уэфу уэсэпс тхьэгъу хьэлъэхэр къапощэт. Псыбей пIэщIэжу зыщIыпIэкIэ мажэ: псы Iуфэ мывэкIэщхъхэм едэмэкъауэурэ щIэшхыдыкIыжу зрехьэх. Бгъэхэри хъуакIуэ-щакIуэ къежьащи, уэгум лъагэу щызэблоу. Языхэзхэм хуарзэрэ пэт мывэ джэрэзу зыкърагъэхуэхри, аргуэрыжьу уафэм есурэ зыщыщIаупскIэж.
Шэджагъуэхуэплъэу иджы къулъшыкъущ. МыпIащIэурэ зеIэт дыгъэм. Нэкъар дыгъэ лъагъуэм ироплъэ, уафэм елъэIуныр и гупыжу шыр къыжьэдекъуэри, и Iэгухэр еIэт… арыххэуи щIогъуэжри, шым йолъэдэкъауэ. Мамсырыр егупсысырт: «Шэджагъуэ нэмэзыр сщIынт… Си псэм къыбгъэдэкIыу зыхуэзгъэзэнт а дымылъагъуу Къытщхьэщытым. Си гурыгъу узыр абы зыхищIатэмэ…»
Нэкъар и Iэгур шым и соку Iувым дилъэурэ аргуэру йочэнджэщ:
— Уэ дауэ уеплърэ, Тхъуэжьей? Дэтхэнэм селъэIумэ нэхъыфI — ди Дыгъэмрэ муслъымэнхэм я Алыхьымрэ? СыкъэмыпцIащэрэт иджыри, бетэмал! Сэ куэдыщэрэ сыкъыщыпцIащ мы гъащIэм. МызыгъуэгукIэ сумыгъэщхьэрыуэ, Тхъуэжьей. Ухьилэшыщ уэри, си къуэш! ЦIутI жумыIэу зыбущэхуаи… Дыгъэри мес, губгъэн къытхуищIу къоплъых. ИтIани, Сурэт и хьэтыркIэ (уэ уощIэ Сурэт ислъам диныр залымыгъэкIэ къызэрырагъэщтар) нэмэзыр сщIынщ. Хэт ищIэрэ… Ди ефэнды нэмыхъусхэм зи гугъу ящI Алыхьым умыщIэххэу сызэхихынри хэлъщ…
Псынэм зэрынэсу абрэджыр къэувыIэри шыр мэз удзыпцIэм хиутIыпщхьащ, езыми андез къищтэри, къаблэмкIэ гъэзауэ уващ. Зыбжанэрэ къытригъазэу «Къулъхуолэр» хьэрыпыбзэкIэ къибжа нэужь, лъэгуажьэмыщхьэу тIысри адыгэбзэкIэ: «Дыгъэми емыщхьу, Алыхь лъэщ! СынолъэIу, сыхыумын уи гущIэгъум. Си лъэIур зэхэщIыкIи, Сурэт тхьэмыщкIэ сэрэ гъуэгу къыдэт. Алыхь лъапIэ, уэ уощIэ Сурэт хуэзгъафIэ гухэлъым и къабзэр! СынолъэIу, Алыхь, Сурэт а здашам лей къыщытумыгъэхьэну! СынолъэIу Сурэт Iейм щыпхъумэну! Уи жьауэр щхьэщыгъэт а пщащэм. СынолъэIу, Алыхь, дэ тIум ди насып зэхэплъхьэну. Лей къыткIэлъызезыхьэ кърымхэми дащыхъумэ, Алыхь лъапIэ! Къару къытхэлъхьэ хъаныдзэм дрипэщIэувэну! Алыхь лъэщ, уэ зырщ къыздэзыщIэр си псэм нэхугъэрэ мурадыфIу илъыр. Уи пащхьэ лъагэми гукIэ сыщыкъабзэщ».
Мамсырыр иджыри а зэрылъэгуажьэмыщхьэт, и щIыбагъымкIэ шылъэ макъ къыщыIуам.
Тхъуэжьей пIейтейуэ щыщащ. Жаней абрэджыр зэплъэкIыххакъым. И гупсысэм жыжьэу кIэлъылъаIуэурэ нэмэз зытрищIыхьа щIакIуэр ишыхьыжри, итIанэщ шылъэ макъыр къыздикIымкIэ зыщигъэзар.
— Мы сэ слъагъур! Нэкъар?! Iичрам къэпхьыжауэ ара? Нэмэз уощIри, — жыг гуэрэным шууэ къыхэкIа Абрэдж Мырзэбэч хъурджауэри ауанри зэдигъэшэрыуэурэ къоблагъэ.
— Зэрыплъагъущ, Абрэдж и къуэ, — педзыж абы Нэкъар.
Мырзэбэч и лъэужьыр кIэщIу иIыгъыу нэгъуейр къэсри:
— Плъагъуркъэ а IэщэкIэ зэщIэузэдауэ Алыхьым и пащхьэ иувар! — и закъуэу жримыIэфынур, Мырзэбэч къыкъуогушхукIри, хуиту иреупцI дапщэщи зыщышынэ жанейм.
— НтIэ, Алыхьырщ иджыпсту лъэгуажьэмыщхьэу зи пащхьэ сыщылъэ-Iуар, — игурэ и щхьэрэ зэтелъу, къопсалъэ Мамсырыр.
Iэта-Ильяс нэбгъузкIэ йоджэбауэри, жаней абрэджыр щабэу Тхъуэжьей хущIофиеж. Шыр зейм къыбгъэдохьэ. Нэкъар лIитIыр зыфIимыгъэIуэхуу абы жреIэ:
— Шухэм фIэхъус епхыркъэ, си къуэш…
Тхъуэжьей папщэу, и пэщхъыныр щигъаджэкIэ, Мырзэбэчрэ Iэта-Ильясрэ къэуIэбжьауэ зоплъыжри, тIури зэкIэлъхьэужьу йопсых.
— Фыкъеблагъэ, фымыпIащIэу щытмэ, — къопсалъэ жанейр.
Мырзэбэч ауаныщIу:
— Къэбэрдей адыгэ пцIыупсхэм я егъэблэгъэкIэ пщIыуэ ара? Сыти уи бысым мыгъуэ уэ? Убжэгъукъым, угъуапэкъым.
— Дауэ сымыбжэгъурэт! — Нэкъар и IэплIэхэр зэщIехри, мэз щхъуантIэ уфафэмкIэ и щхьэр ещI. — Нэм къиплъыхьыр сищIщ. Си гъуапэщ икIи си тепIэнщ. Псори сэращ зейр. Аратэкъэ бысымыфIым и хъуэпсапIэр. Мыдрейуэ, къэбэрдей адыгэхэм уадэхьэфыщIеину узэрыхэтыр — ар уи щхьэ зэрытебгъэуж шыпсэщ. Адрей уи шыпсэ гуэрхэм ещхьщ.
— Куэдыщэ жыбоIэ. Уэри, сэри, дызытет мы щIыналъэри Кърымымрэ Къаплъэн-Джэрий хъанымрэ яйщ. Мыдэ… дыгуващ, сишри йощIэкъуауэ. Дызэгъэхъуажэ шыкIэ, жаней.
— Абрэдж и къуэ, уи напщIэм куэды-Iуэ теплъхьэркъэ?! Зишрэ зи фызрэ зыхъуэжыр хэтми пщIэжрэт?
— Мамсыр и къуэ, Кърымыр пэщIэщIэгъу зыщIахэм къатепсыхар пщIэжыркъэ? Мы дуней хьэхум иджыри утетыну гугъэ пщIыуэ щытмэ…
— Мырзэбэч, хъанхэм зэрахьэ лейм уэ уримыуэркъ. Пэж жыпIэмэ, лъыгъажэншэу дызэпегъэIэ. Укъыспэлъэщрэ си уанэгу сыкъибдзмэ, укъыстекIуауэ арщи, уи жыIэр си унафэщ.
— Еплъыт абы къигупсысхэм!.. — Абрэджыр дыхьэшхыпцIу Iэта-Ильяс хуоплъэкI.
— Уэ пхуэдэ-тIэ сэ къыспеIэр? Алыхьым адэкIи гъащIэ кIыхь къыуит, ауэ… зыплъагъужу къыщIэкIынкъым, Нэкъар! Узахуэщ. Дэ тIур дызэрыгъэлIыну иухагъэнщ… Убыд, нэгъуей, уи шы IумпIэр. Сыгъэшэс уи шым.
Мырзэбэч шэч мащIи къытрихьэртэкъым мо абрэдж къуэгъур тIэрабгъуу шым къызэрыриудыхынум: езыр Iэчлъэчрэ хьэлъэмэ, и Iэпщэхэр, Iэдэ дзэпкъыу, быдэмэ, и уанэгу щхьэнтэр зэгъмэ, и шы лъэрыгъыр жырмэ! Куэдрэ ар?!
Нэкъар шыбгым зредзэжри:
-Уи Iэижьыр си сэмэгурабгъуу къыспэув!
— УIэсэмэгуу ара?
— Хьэуэ, си сэмэгури уэркIэ куэдыщэу арщ.
ШууитIыр зэрыжаIам хуэдэу зэпэуващ, зэпикIуэтыжри, зыр адрейм хуэкIуэурэ зэпеIэн щIадзащ. Абрэджыр цIыплъ-морафэу къызэщIэнащи, хьэуа хуримыкъуу мэпапщэ. Мамсырыр жьы щIэтрэ IэкIуэлъакIуэу мэIэбэ. Нэкъар зыIэзыбжьэу зыщIидзщ, зэпхъуэтэкIыжри, зы еIэгъуэ кIэщIлъэщкIэ мо лIы зэIэщIэлъышхуэр уанэгум кърипхъуэтат, арщхьэкIэ мо хьэлъэIуэр къыIэщIэщэтыжри, хьинтIыру щIым техуащ. Нэкъар и шыщхьэм зыкърегъэIуэнтIэжри, Мырзэбэч къызэфIэтIысхьэрэ пэт, щхьэщохьэ. Модрейми шым къызэрыраудыхар блигъэцIэфтауэ:
— Си лъэпхъуамбэшхуэр ибгъэпкIа сфIощI, жаней!
— ЛъэпхъуамбэшхуэкIэ сыт пщIэжын, щхьэ пфIэмытмэ, — мэхъурджауэ абрэджыр. — Шыр зейм емыкIумэ, хьэрэмщ. Уи шы щIакъуэм ухуэфащэ дыдэщ иджы. Мыдэ, зылъыхи сегъэплъ… Мыра?
Мырзэбэч и жэуапым пэмыплъэу, Нэкъар еIэри лъэпхъуамбэ зэрытыпIэр и пIэ иригъэтIысхьэжащ.
Нэгъуейм и шыр хуиIыгъыу а къыздыщина псынащхьэм игъэзэжащи, Мырзэбэч мэтхьэусыхэ:
— Аргуэру къыстекIуащ Мамсырыр. Зилажьэри уиш мыкIуэмытэжьырщ. Зэпытрэ зэкIэсу укIуэт псори… СымыщIэр — сиш щIакъуэм дауэ сышэсыжыну? Жыжьэ сихьынукъым абы и фIалъэм.
Псынащхьэм зыщызыIэжьэ лIитIым Нэкъар ябгъэдохьэжри:
— СыщIэгъаплъэт иджы уи шым и лъэгум. ФIалъэ сэмэгурауэ фэ есплъащ…
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
Адыгэпщ.Сурэтыр Гагарин Григорий ищIащ. 1842 гъэ
Абдулаевэ Гульнарэ: «Истамбыл щыIэ Топ-Капе хьэрэмым ещхьу, кърым хъанхэм я хьэрэмхэм щызэхуашэсыртэкъым дунейм и щIыпIэ зэмылIэужьыгъуэхэм къраша пщащэ дахэхэр. Кърым хъанхэм яIыгъ бзылъхугъэхэр хэплъыхьыпауэ къыхахт: мыхьэнэ иIэт ахэр къызыхэкIа лIакъуэм».
