Къремыхъуж зэи апхуэдэ насыпыншагъэ
Хабзэхъумэ къэмылэнджэж КIарэ Анатолэ
КъБР-м щыIэ МВД-м и тхыдэм щыяпэу Урысейм и ЛIыхъужь цIэр къыфIащащ лIыгъэрэ хахуагъэрэ къигъэлъагъуэу 2008 гъэм щIышылэм и 12-м хэкIуэда милицэм и полковник КIарэ Анатолэ СулътIан и къуэм. Хабзэхъумэ къэмылэнджэжым и цIэр зэрехьэ ар щеджа Налшык къалэ дэт курыт школ №4-м. Абы и цIэр тратхащ ЗэгурыIуэныгъэм и утым деж щыт ЩIыхь пхъэбгъум, Совет Союзым и ЛIыхъужьхэм я цIэр къызытещым.
КIарэ Анатолэ къулыкъу зэхуэмыдэхэр иIащ. 2005 гъэм и шыщхьэуIум ар КъБР-м щыIэ МВД-м и Криминальнэ милицэм и УБОП-м и унафэщI хъуащ. 2005 гъэм жэпуэгъуэм IэщIэкIэ зэщIэузэда бзаджащIэхэр Налшык къыщытеуам щыгъуэ абы къылъыкъуэкIа хахуагъэмрэ лIыгъэмрэ папщIэ Путин Владимир Кремлым къыщритауэ щытащ ЛIыгъэм и орденыр.
КъищынэмыщIауэ, КIарэ Анатолэ къыхуагъэфэщащ «Хэкум и пащхьэм щиIэ фIыщIэхэм папщIэ» орденым и 2-нэ нагъыщэр, «Жылагъуэ хабзэр хъумэным и Iуэхум къызэрыщыхэжаныкIам папщIэ» медалыр, 2008 гъэм мэлыжьыхьым и 18-м УФ-м и Президентым къыдигъэкIа Указым ипкъ иткIэ (мыпсэужу) абы къратащ Урысей Федерацэм и дамыгъэ нэхъ лъапIэр — «Урысейм и ЛIыхъужь» цIэ лъапIэр.
Москва, Горькэм и цIэр зезыхьэ жыг хадэ зыгъэпсэхупIэм итщ зи къалэн зыгъэзащIэу хэкIуэда хабзэхъумэ, Урысейм хэт и лIыхъужь 19-м я цIэр зытетха фэеплъ пхъэбгъу. КIарэ Анатолий абыхэм ящ.
И цIэр тхыдэм къыхэнащ
2005 гъэм жэпуэгъуэм и 13-м хэкIуэдахэм ящыщщ сабиищым я адэ, плъыр комендантым и дэIэпыкъуэгъу прапорщик Красиков Александр Владимир и къуэр.
Красиков Александр 1958 гъэм жэпуэгъуэм и 25-м Налшык къыщалъхуащ, курыт IэщIагъэ хэха иIэу КъБР-м щыIэ УФСБ-м 1995 гъэм лэжьэн щыщIидзащ. «Апхуэдэ цIыхухэр пщыгъупщэ хъунукъым, я дуней тетыкIамрэ цIыху хэтыкIамрэ щапхъэщ», — жаIэ къыдэлэжьахэм.
Жэпуэгъуэм и 13-м IэщэкIэ зэщIэузэда бзаджащIэхэр зытеуа хабзэхъумэ IэнатIэхэм ящыщт КъБР-м щыIэ УФСБ-р. Прапорщик Красиков Александр япэуващ а IуэхущIапIэм щIыхьэу къебгъэрыкIуэ бзаджащIэхэм икIи хахуагъэрэ лIыгъэрэ къигъэлъагъуэу а зэхэуэм хэкIуэдащ.
Красиков Александр «Урысейм и ЛIыхъужь» цIэ лъапIэр къыфIащащ, щеджа Налшык дэт гимназие №13-м и цIэр зэрехьэ. Абы и цIэр тетщ ЗэгурыIуэныгъэм и утым деж щыт ЩIыхь пхъэбгъум.
Емынэ жагъуэ
Пщэдджыжьыпэщ. Уэрамхэри лъэс лъагъуэхэри зэхуэщIащи, цIыху гужьеяхэм щхьэрыхьу уэрам зэгъуэкI къалъыхъуэ. Къалэ мамырым емынэ жагъуэр къыщхьэщыхьащ. Ихъуреягъыр къызэхэзжыхьурэ здэзунэтIа пщIантIэмкIэ сэри соIэ. Джэдгыны- фэ къуэлэну зэщыхуэпыкIа лIым фочыпэ гъэпкIар ирехьэхри, лъэбакъуэхъуу къыспоув:
— АбыкIэ ущызекIуэ хъунукъым. Гъазэ!
ЛIым и пыIэ «шыгун цIыкIу» лъахъшэу къеуфэхам нэхэр къащIэслъэгъуэну селIалэIурэ:
— КхъыIэ, сыблэгъэкI. СыздэкIуэр модрей пщантIэращ. ЛIыжь пIэхэнэ къыспоплъэ.
— БжесIэр зэхэпхрэ?! Гъазэ!
СыкъыIуокIуэтри, нэгъуэщI дыхьэпIэ къэслъыхъуэу зызоплъыхь. ДэнэкIи вэржьэрщ, дэнэкIи зэрызехьэщ. А вэржьэр ятэм къуэхъуэпсыхъуэр къигъаджэу кIий макъ гуэр къыхогъуэхъукIри, зэуэ мэувыIэж.
Бзылъхугъэ дахэшхуэт а макъыр зейр. Ар къажэрт и бостеикIэм щилъахъэкIэ лъэпэрапэурэ фтыреижу. Лъэпэрапэу щIым зытриIэтыкIырти, и лъэхэр зэблимыхыфурэ зидзырт. А зэрызидзым хуэдэурэ зиукъуэдиижырти, щIы щхьэфэм шынагъуэ гуэру щхьэщылъэтырт. Жэрэт? Зихьрэт, хьэмэрэ зы къару шынагъуэ гуэрым ихьрэт? Бзу къищынэмыщIа, апхуэдэ щIэлъэтыкIэ зиIэ псэущхьэ слъэгъугъакъым. Бзу уIэгъэ. Къулейсызыгъэ фIэкIыпIэншэр зытепсыха бзу. Зи дамэ къутахуэхэр зыIэпыхуж бзуушхуэ.
КъыфIэщэта щхьэлъащIэр бзылъхугъэм и дамащхьэм телът. Бапхъэу зэкIэрыпщIа и щхьэц тIэкIур псыфу зэгуэхурт. Гъунэгъу къэхъуу щыблэлъэтым, и лъэтхьэмпэм фIэлъ вакъэ лъэмбыIур къыщыхущ лъейри, езыри хьэдэгъуэпсыр къыпыщэту зблихащ. Вакъэ лъэмбыIур къэспхъуатэри, сыкIэлъыщIэпхъуащ сэри. Зыгуэр къыскIэлъокIий. Зыгуэр къызоIунщI. Зыгуэрым си блыпкъыр еутхыпщIри сызэрегъэплъэкI:
— И гугъу умыщI абы.. И къуэр… — жиIэурэ зэхэуэшхуэр къыздиIукI лъэныкъуэмкIэ и щхьэр ещI.
Нэхъеижу, кIуэцIыкIыщIэр къритхъыу, кIий макъ шынагъуэр аргуэру къоIури бзылъхугъэр цIыху Iувым хогъуащэ. Хьэуэ, хэгъуащэркъым… Мажэ. Мэджалъэ. Мэлъатэ. Аргуэру мэджалъэ. Дунеижьыр къызэриухуэрэ мажэ а бзылъхугъэ насыпыншэр. А жэрыгъэ шынагъуэм тетурэ щIыкъатибл купцIэм ихьэнущи, а гъуэгу кIэухыншэм дэжэурэ, уафэ купраузыр зи хэщIапIэ къару лъэщым и пащхьэ ихьэнущ. КъэгъэщIыгъэр къэщэщэжа нэужьи жэнущ а бзылъхугъэр. ЦIыхум цIыхур щилIыж щIыр ибгынэнущи, КъэзыгъэщIым и пащхьэ теIущIыкIыпIэу зыщриупцIэхынущ. Зиукъуэдиижурэ а нетIэ зэрыкIиям ещхь дыдэу (хьэуэ, нэхъ гужьеигъуэжу) хьэ пщIэууэ хэкIиикIынущ аргуэрыжу. Зыми емыщхь а Макъым аддэ, зэ мыхъуми зэгуэр, Уафэм зыкъыхуишиинущ… Ауэ сыту иджыри кIыхьыщэ а тхьэмыщкIэм къыпэщылъ гъуэгур! Анэщ ар.
Вакъэ лъэмбыIур гъуэгубгъум согъэтIылъ.
…Бжэ Iусхам и Iэуэлъауэм къыхуеплъэкIри, си тхьэмадэм:
— «Къэт» жебгъэIаи, тIыкIуэ! ЩIыхьэ-щIэкIыр яубла нэужь, жьакIэупс къепхьэжьэжыну ара? — жеIэ.
Дадэ илъэс 87-м хэтщ. ПIэм хэлъ лIыжьым хабзэ ткIийуэ ар щIыгъущи, пщэдджыжь къэс и жьакIэр доупс. Iэмэпсымэхэр зэзгъэзахуэурэ сотIысылIэри:
— Дадэ, пщIэрэ сыкъыщIэгувар?
…ХузоIуэтэж уэрамым си нэгу щыщIэкIар.
Щыму къызодаIуэ. Дадэ лIы губзыгъэщ, щIэныгъэлI еджагъэшхуэщ. Зауи гъабли хэплъащ. Щыму къызодаIуэ. ЖьакIэупсым лъагъуэу тхъурымбэхур кърелъэщIэх. А лъагъуэ дыдэм кIэзызурэ къоукIуриех лIы-жьым и нэпс пIащэшхуэр.
— Дадэ! БжесIэн мыгъуэтэкъыми… Уи нэгу щIэкIам нэпс къыпхурина иджыри? Умыгъ, кхъыIэ!
И жьэпкъыпэр щIэуджыхьурэ лIыжьым жеIэ:
— Мы иджыпсту къыфпекIуэкIар нэхъ шынагъуэщ, тIыкIуэ, дэ дызыIуплъам нэхърэ. Ныбэ гукъеуэ IуэтэжыгъуафIэщ, жи.
Фэ къыфлъихьа зэманыр (мэщатэ)… ГущIэгъу Алыхьым къыфхуищI.
ЯукIахэри зыукIахэри дыдейщ. Иужьрейхэм я анэхэри гуIащ, «укъэзмылъхуам нэхъыфIти», жаIэу.
Къармэ Iэсият.
Гъыбзэ
Бын гузэвэгъуэ зыгъэв
анэхэм тыгъэ яхузощI
Къалэ щэхур къыдэщтэу,
Шэ щIэлъэтыр мэджалъэ —
ЩIэлъэныкъуэр згуэщэту,
ПIэщхьагъ псыфыр мэбгъунлъэ.
Тхьэгъушищэр зэпэджэу,
ДжакIуэ жагъуэр къыслъохьэ,
Хьэлъкъ бжэIулъэр зэщыджэу,
Уэрамыжьым сыдохьэ…
— Ей, си сабий гъуэща мыгъуэ, уей!
Ипщэ зысщIмэ — фIыцIагъэт,
Си ищхъэрэр — хьэдагъэт,
Лъапэ лъапцIэр солъэфри —
Гукъуэпс лысыр щIалъэфри…
— Ей, си сабий щыуа мыгъуэ, уей!
Укъэзмылъхути, сыгущэт,
Укъыщыслъхумэ — сымыгъуэт.
Гущэ мыгъуэ ухэспхэрт —
Зэман егъум ухэслъхуэрт…
— Ей, кIэтIий кIапэ уз мыгъуэ, уей!
Уэрамыжьу мывалъэр
Лъэбыкъауэурэ къыздожэ,
Абрэмывэр си хьэлъэу
Уи лъэужьым сырожэ…
— Ей, си сабий жэкъуа мыгъуэ, уей!
Бжэ дыхьэпIэр къэслъыхъуэу,
Хъуреягъым зызодзыр —
Къэрэгъулым силыгъуэу
Нэмыплъ ягъуэр къызедзыр…
— Ей, хьэдзэкъапIэ уз мыгъуэ, уей!
Хьэлъэзешэр гурыму
Уэрам егъум къыдохьэ,
Хьэ гъэсахэр нэпамэу
Нэлатыбжэм ныIуохьэ…
— Ей, узекIуа къудей мыгъуэт, уей!
УкъыщIокIри — уаукIыр,
УкъыщIонэри- уалIыжыр.
ЛIыукI набжьэр мэпыджэ —
Си гущхьэIур зэщоджэ…
Ей, си сабий кIуэда мыгъуэ, уей!
Дамэтелъыр зэплъэкIмэ,
СлъэмыкIыжу согуIэ —
КъэзгуIыжурэ солъаIуэ —
КъэслъэIужурэ соIункIэ…
Ей, си быдзышэ хужь мыгъуэ, уей!
ШэпэIудзэу сыздэфщти!
Си бгъэгухур фыупщIати,
УпщIэтахуэр хьэIусу!
Сифкъухьыжурэ фыкIуати…
Уэу-уи, си быдзышэ лъыпс
гущэ, уей!
Топ пэщхъыну яузэдыр
Гурымыжьэурэ мэжьатхъуэ…
…………………………………
КъеслъэщIэ…хыр… лъы пцIауэ
Уи хьэдащхьэм (…) сафIопхъуэ!
Уэу-уи, анэ Iыхьэ Iэл гущэ, уей!
…………………………………….
Уафэ набгъэр мэбгъунлъэри
Къыстещатэурэ сепIытI.
Лъыпс кIэдахъуэр IэщIэлъу
Дуней бзагуэр мэкъырт…
Е-е-ей, анэ Iыхьэ зэз мыгъуэ, уей.
ЩIэблэм дахуэвгъэсакъ
Терроризмэм ебэныныр нобэкIэ дуней псом и Iуэху нэхъыщхьэу къалъытэ. Ари гурыIуэгъуэщ — террористхэм я цIыхугъэншагъэмрэ гужьгъэжьымрэ гъунэ иIэкъым. Абы щэнхабзэр, хабзэр, цIыхур зэса щыIэкIэ-псэукIэр, гупсысэкIэр зэтрекъутэ, гъащIэ куэд токIуадэ.
Терроризм псалъэр латиныбзэ «terror»-м къытекIащ, шынагъуэ жиIэу аращ къикIыр. Абы нэхъ Iей дыдэу хэлъыр лажьэ зимыIэ цIыху хей бжыгъэншэхэр зэрыхэкIуадэращ. КъищынэмыщIауэ, къэралми абы и цIыхухэми сыт и лъэныкъуэкIи зэран яхуохъу. Террористхэр сытым дежи щыIащ, ауэ иджырейхэм хуэдэу мылъкушхуэрэ зэфIэкIрэ зэи яIагъэнукъым.
Терроризмэр зыхуэгъэзам теухуауэ лIэужьыгъуэ зыбжанэу зыщхьэщедз, экономическэ терроризм, и лъэпкъым хуэгъэзэжа терроризм, правительствэм хуэгъэза терроризм, лъэпкъ зэхэгъэжыр зи лъабжьэ терроризм, фIэщхъуныгъэ терроризм.
Иужьрей лIэужьыгъуэращ нобэкIэ цIыхур гущтэ хэзымыгъэкIыр. Псалъэм папщIэ, илъэс куэд щIауэ хьэрыпхэмрэ палестинхэмрэ зэпэщIэтщ. Абы и Iэужьу къэзэуат зауэр Iуэху нэхъыщхьэ зыхуэхъуа экстремистхэр дунейм щыбэгъуащ. Я хъуэпсапIэр муслъымэну дунейм тетыр зэгухьэу ислъам къэралыгъуэ къагъэщIынырщ.
2005 гъэращ дэ мы Iуэхугъуэм япэу дыщыпэщIэхуар. Абы лъандэрэ догупсыс дызыIууа щIэпхъаджагъэр къызыхэкIам, Iэщэ къэзыщтэу и лъэпкъым пэщIэувэжа цIыхухэм я акъылыр апхуэдэу зыгъэутхъуам?
КъызэралъытэмкIэ, къэралыр, цIыхубэр кризис щыхэтым деж Iэмал имыIэу, террористхэр къэунэхунущ. Псалъэм и хьэтыркIэ, къэралым и политико-экономикэ щыIэкIэ-лэжьэкIэр зы жыпхъэм къикIыу нэгъуэщIым иувэху ар цIыхухэм къофыкI, зыгуэр щощIэ, лэжьыгъэр нэхъыбэ, улахуэр нэхъ мащIэ мэхъу. Бын зыпIын, псэун, шхэн хуей цIыхум ар къытохьэлъэ, мэгужьей, сом щхьэкIэ сыти ищIэну тогушхуэ.
ЦIыхур закъуэныгъэм къыхуигъэщIакъым, ар унагъуэ, гуп, зэгухьэныгъэ, лъэпкъ гуэрым щыщын хуейщ. Унагъуэми, лъэпкъми щымыщу, гулъытэ къыхуамыщIу, и Iуэхуми и псалъэми зыри хуэмыныкъуэу къыщыхъумэ, хэкIыпIэу илъагъур зыщ — залымыгъэкIэ цIыхухэм гу залъригъэтэн папщIэ, езым хуэдэ гупым хыхьэныр, абы я Iуэхур диIыгъынырщ, зыгуэр къыщытхъун щхьэкIэ.
Къэпщытэныгъэхэм къызэрагъэлъэгъуамкIэ, террорист хъухэм я нэхъыбапIэм я адэ е я анэ къащхьэщытыжкъым, лэжьапIэ Iуткъым, жыIэзыфIэщщ. Террорист хъун ипэ къихуэу, цIыхур нэщхъей мэхъу, шынэ, гузавэ къещтэ, и жейр мэкIуэд, щымщ. Апхуэдэуи цIыхум зэрызихъуэжам и нэщэнэщ хабзэхъумэ къулыкъу зезыхьэхэмкIэ мыарэзыуэ яхуэпсэлъэныр, дзыхьщIыгъуэджэ ныбжьэгъухэр къыкIэлъыкIуэ хъуныр, и лъэпкъ хабзэр, къафэр, фащэр къыфIэмыIуэхуныр, жьакIэр игъэкIыныр.
ХэкIыпIэ
Ислъамыр я тегъэщIапIэу, диныр залымыгъэм хуэзыгъакIуэхэм, нэгъуэщI дуней тетыкIэм зезытахэм нэгъуэщI Iуэху еплъыкIэ ягу техуэркъым. Сыт щIэн хуейр быныр «вахабизм» жыхуаIэм димыхьэхын папщIэ?
Психологхэмрэ егъэджакIуэгъэсакIуэхэмрэ зы жьэу зэдыжаIэ ар зэлъытар гъэсэныгъэр арауэ. Ди щIыналъэр къапщтэмэ, и быныр здэщыIэмрэ илэжьымрэ хэзымыщIыкIхэр щыIэщ. Ар тэмэмкъым.
Сабий сад кIуэгъуэр къэсамэ, гъэкIуапхъэщ. Сабийр цIыхум яхэту, езым и ныбжь цIыкIухэм яхэзагъэу, и ныбжьым къезэгъ зэфIэкI иIэу зегъэужьын хуейщ. Абы къыкIэлъокIуэ курыт еджапIэр. Абдежи егъэджакIуэхэр къазэрыдэлажьэмкIэ, къазэрыкIэлъыплъымкIэ адэ-анэм я гур мызагъэу, езыхэри быным дэщIыгъун, яущиин хуейщ. Сыт илэжьми, хэт и гъусэми, сыт игу илъми, сытым егупсысми адэ-анэм дзыхь яхуищIу апхуэдэ зэхущытыкIэ я зэхуаку дэлъыпхъэщ.
Сабийм ущыщIэгубжьи къохъу. Абы щыгъуэми адэ-анэр къызэрыхуэныкъуэр, фIыуэ къызэралъагъур къыгурагъаIуапхъэщ, и щыуагъэри зэригъэзэкIуэжын хэкIыпIэхэр ирагъэлъагъун хуейщ, губжь къудейкIэ зэфIамыгъэкIыу.
Сабийм и махуэр IуэхукIи, зыгъэпсэхугъуэкIи, джэгугъуэкIи гъэнщIауэ щытын хуейщ, ауэ ебгъэлей хъунукъым. Псалъэм папщIэ, адэ-анэ куэд щыIэщ илъэсибл хъу я сабийр еджапIэ нэужьым секцэ зэмылIэужьыгъуэхэм яшэу. Математикэм къикIмэ, музыкэм яшэу, ар зэфIэкIмэ инджылызыбзэм, къыкIэлъыкIуэу псы есыкIэ щрагъащIэм, пщыхьэщхьэхуегъэзэкIыу къафэм. Сабийр унэм йокIуэлIэж зыри хуэмеижу, ешауэ, къыжраIэри къыгурымыIуэжу. Ар тэмэмкъым. Дэтхэнэ адэ-анэри хущIокъу и быныр псом нэхърэ нэхъыфIу, нэхъ Iущу къэхъуну, ауэ сабийм сабиигъуэ зэриIэн хуейр ящогъупщэ. Пэжщ, еджапIэ нэужьым къанэ махуэ ныкъуэм сабийр зыгуэрым дегъэхьэхыпхьэщ, ауэ Iэпэ дэупIэ имыIэу ар куэдым бгъакIуэ хъунукъым. Абы нэхърэ нэхъыфIщ сабийм и зэчиймрэ и зэфIэкIымрэ теухуауэ зы Iуэхугъуэ къыхэпхрэ шэщIауэ тебгъэлажьэмэ. Псалъэм папщIэ, е къафэ, е музыкэ, е спорт… ПщыхьэщхьэхуегъэзэкIыу къыхуэнэ зэманым джэгуну, унэ лэжьыгъэхэр игъэзэщIэжыну къару къыхуэнэн хуэдэу. Ауэ хьэкъыр зыщ: сабийм и къарур, и зэфIэкIыр къыщигъэсэбэпыфын, ехъулIэныгъэр къыщигъэлъэгъуэфын, зыгъэгуфIэн Iуэху щхьэпэ зэрихуэн хуейщ. Абы хьэл-щэн быдэ иIэу ипсыхьынущ, япэ къэсым гъуэгум тримышыфын хуэдэу.
Каныкъуэ Гуащэдахэ.
ЩыIэщ апхуэдэ IэщIагъэ
Сыт щыгъуи ди гум филъынщ
Жэпуэгъуэм и 13-р хабзэхъумэ IуэхущIапIэхэм я лэжьакIуэхэу зи къалэн зыгъэзащIэу хэкIуэдахэм я Фэеплъ махуэу Къэбэрдей-Балъкъэрым щагъэуващ. 2005 гъэм жэпуэгъуэм и 13-14-хэм къэхъуа гуауэшхуэм, зи къалэн зыгъэзащIэу хэкIуэда хабзэхъумэхэм я фэеплъ Iуэхугъуэхэр республикэм щокIуэкI.
Щэбэт кIуам КъБР-м и МВД-м и IэнатIэ хэхахэм я хэщIапIэм щекIуэкIащ «Сыт щыгъуи ди гум филъынщ!» Iуэхугъуэр. Нэхъыщхьэу ар зытраухар къытщIэхъуэ щIэблэм Хэкур фIыуэ илъагъуу, абы хуэпэжу, щхьэпэу псэуным къыщIэгъэтэджэнырщ.
Хабзэ яхуэхъуа а Iуэхум кърагъэблэгъат Шэрэдж районым хыхьэ Бабугент къуажэм дэт школ-интернат №2-м щеджэ кадетхэр, Прохладнэ щIыналъэм и Прималкинскэ къуажэм къикIа класс нэхъыжь школакIуэхэр, хэкIуэда хабзэхъумэхэм, къулыкъум и ветеранхэм я бынхэр. НыбжьыщIэхэр щыгъуазэ ящIащ «Эльбрус» СОБР-м и тхыдэм.
1993 гъэм къызэрагъэпэщащ ар, зэщIэгъэуIуауэ ялэжь щIэпхъаджагъэхэм япэщIэтыну гуп щхьэхуэу. Абы и къалэнщ хабзэхъумэхэм IэщэкIэ зэщIэузэда гупхэм япэщIэтыным теухуауэ ирагъэкIуэкI лэжьыгъэр къарукIэ щIагъэбыдэныр, бзаджащIэхэм хабзэншагъэкIэ яхъумэ Iэщэ-фащэхэр, лагъымхэр, наркотикхэкIхэр къатехыныр, апхуэдэу гъэрыпIэ ирагъэува цIыхухэр хуит къэщIыжыныр.
«Эльбрус» СОБР-м и лэжьакIуэхэм пщIэнтIэпсрэ лъыкIэ къалэжьащ адрей IэнатIэхэм къадыхэт хабзэхъумэхэм къыхуащI пщIэмрэ щIыхьымрэ. Iуэху щхьэхуэхэр щрагъэкIуэкIкIэ зауэлIхэр апхуэдизу жыджэрщ, хахуэщ икIи Iэзэщи, щIэпхъаджащIэхэм къэхъуар къагурыIуэну хунэмысу, я Iэхэм Iэпщэхъухэр къохутэ. Ди жагъуэ зэры-хъунщи, хэщIыныгъэхэри щыIэщ: гупыр къызэрызэрагъэпэщрэ я къалэнхэр ягъэзащIэу лэжьакIуэ 11 хэкIуэдащ, 14 уIэгъэ хъуащ. 6-м мыпсэужу ЛIыгъэм и орденыр хуагъэфэщащ.
КъБР-м щыIэ МВД-м и «Эльбрус» СОБР-м и Iэтащхьэщ полицэм и полковник Щоджэн Къадир. Ари зыбжанэрэ уIэгъэ хъуауэ щытащ. Щоджэным къыхуагъэфэщащ къэрал дамыгъэхэр. Абыхэм ящыщщ иджыблагъэ кърата «Хэкум и пащхьэм щиIэ фIыщIэхэм папщIэ» орденым и IV нагъыщэр. Къадир и унафэм щIэту зауэлIхэм зэпымыууэ хагъахъуэ IэщIагъэ и лъэныкъуэкIэ ябгъэдэлъ Iэзагъэр.
— Нобэ фэ Iэмал гъуэзэджэ фиIэщ фыкъэзыхъумэхэр зэвгъэлъагъуну. 2005 гъэм абыхэм лIыгъэшхуэ зэрахьащ. Зэманым къызэригъэлъагъуэщи, терроризмэмрэ экстремизмэмрэ япэщIэтыныр Кавказ Ищхъэрэм и мызакъуэу, дуней псом къыпэщыт къалэнщ. «Фылажьэ, къуэшхэ!» — а псалъэхэр дэнэ щIыпIи щоIу икIи псоми яхуэгъэзащ. Шэч хэлъкъым фэ ди къэралыр, ди хэкур фIыуэ зэрыфлъагъунум, — захуигъэзащ къызэхуэсахэм КъБР-м экстремизм щымыIэнымрэ щIалэгъуалэ политикэр пхыгъэкIынымкIэ гъэзэщIакIуэ властым и органхэм зэфIагъэкI лэжьыгъэр зэщIэгъэуIуэнымкIэ и министр Къуэшрокъуэ Залым.
Къызэхуэсахэм зи къалэн зыгъэзащIэу хэкIуэда хабзэхъумэхэм я фэеплъым удз гъэгъахэр тралъхьэри, 2016 гъэм бадзэуэгъуэм и 10-м лIыгъэ хэлъу хэкIуэда Нурбагандов Магомед, Дагъыстэн Республикэм и полицейм, Урысейм и ЛIыхъужьым теухуа усэхэм къеджащ. «Фылажьэ, къуэшхэ!» жызыIа щIалэм и щапхъэм къегъэлъагъуэ щIэпхъаджащIэхэм задэбгъэш зэрымыхъунур, ахэр я лъэпкъэгъуи, я хэкуэгъуи зэрыщымысхьынур.
Хабзэ зэрахуэхъуам тету, сабийхэм ирагъэлъэгъуащ техникэ, Iэщэ-фащэ зэмылIэужьыгъуэхэр. Дэтхэнэри зищIысыр гурагъэIуащ. СОБР-м и лэжьакIуэхэм яхуеблэгъахэр БТР-кIэ кърашэкIащ.
НыбжьыщIэхэр щыIащ IэнатIэ хэхам и лэжьакIуэхэм зыщагъасэ спорт пэшым. Лъэпкъ макъамэм щIэту хабзэхъумэхэм ягъэлъэгъуащ Iэпщэрыбанэ зауэм и Iэмал гъэщIэгъуэнхэр, IэщэкIэ зэщIэузэда щIэпхъаджащIэхэм зэразыщыпхъумэнур. ЩIалэхэр зэрыпсыхьар абыхэм еплъахэм хьэкъ ящыхъуащ. Къыхэдгъэщынщи «Эльбрус» СОБР-м зэрыщыIэрэ абы и лэжьакIуитI Iэпщэрыбанэ зауэмкIэ дуней псом и чемпион хъуащ, щым дунейпсо кубокыр къахьащ, щыр Европэм и чемпионщ, Урысейм и чемпионхэр 14, КИФЩI-м и чемпионхэр 27-рэ мэхъу.
АдэкIэ къызэхуэсахэр ирагъэплъащ СОБР-м и лэ-жьакIуэхэм ягъэхьэзыра «Илъэс 20 хъуауэ хабзэр яхъумэ» видеороликым. Ар ятеухуат хэкIуэда лэжьакIуэхэм. Псори щыту икIи щыму а кадрхэм еплъащ. Гур хэмыщIынкIэ Iэмал иIэтэкъым. Ахэр щIалэт, ауэ къэмыланджэжу нэхъ лъапIэ дыдэр — гъащIэр — ятащ.
УЭРДОКЪУЭ Женя.
Сурэтыр Елъкъан Артур трихащ.
Ар гузэвэгъуэшхуэт
Жэпуэгъуэм и 13-м
2005 гъэм жэпуэгъуэм и 13-р адрей бжьыхьэ махуэ дахэхэм хуэдэу дыщафэт, нэжэгужэт, къабзэт… Ауэ дакъикъэ бжыгъэкIэ нэщIэбжьэшхуэу зыкъызэридзэкIри, Iугъуэ фIыцIэмрэ сабэ Iувымрэ Налшык къалэм зыкъытриубгъуащ — зи гум гужьгъэжь гуащIэ илъ хьэкIэкхъуэкIэм хуэдэу, щIэпхъа-джащIэхэр щыхьэрым и хабзэхъумэ IуэхущIапIэхэм теуат. Абы и Iэужьыр зылъэмыIэса унагъуэрэ цIыхурэ ди щIыналъэм къинауэ къыщIэкIынкъым. Бын, благъэ ирехъу, Iыхьлы, гъунэгъу жыпIэми, дэтхэнэми игъеин иIэт. Уи нэм илъагъумрэ тхьэкIумэм зэхихымрэ куэд я зэхуакущ. А махуэм къалэм дэлъа бэлыхьыр зэхэзыхыжахэмрэ зи нэкIэ зылъэгъуахэмрэ я гум щыщIари зэи зэхуэдэ хъунукъым. Ноби ар уигу къыщыкIыжкIэ, уи нэпсыр пхуэубыдыркъым.
Жанетэ (и унэцIэр къримыIуэмэ нэхъ къищтащ) а пщэдджыжьым, зэрихабзэу, къуажэм къикIри, еджапIэ къэкIуат…
— Сэ абы щыгъуэ МедицинэмкIэ колледжым сыщIэст. «Зауэ къэхъеящ, псынщIэу фыкIуэж!», — жаIэри, псори дыкъыщIагъэкIащ. Зауэ къыщIэхъеяри, тщIэнури, дыздэкIуэнури дымыщIэу, дыгужьеяуэ щхьэж и нэ здэплъэмкIэ иунэтIащ. Сэ къуажэм сыкIуэжын хуейти, вокзалым лъэсу сежьащ. СыкъыздыкIуэцIрыкIым дэнэкIи сабэт, фIейт. Аращ сигу нэхъ къинэжар — дэнэкIи цIыхухэр щызежэрт, зэрыгъэкIийт, пщэдджыжьым япхъэнкIыну зыхунэмыса тхьэмпэхэмрэ сабэмрэ зэхэзэрыхьыжри, бжьыхьэм и дыщафэр гъуабжэлъабжэ хъуат. Нэгумэм и цIэр зезыхьэ уэрамым тет отделым сыкъыщысым, хьэдэ зыбжанэ щылъу срихьэлIащ… ФСБ-м и IуэхущIапIэмрэ милицэмрэ я зэхуакум щекIуэкI зэхэуэ гуащIэм сыхиубыдат. Си гур къекIуэщ, си щхьэр къэуназэри, си лъэр щIэху пэтащ. Мы дунейм теттэкъым сызэгупсысыф. ЗыкъэсщIэжри, сыщIэпхъуащ. Сыгъынут, сыкIиинут, ауэ мо сыздэгужьеям, сызэрыжэм жьы схурикъуртэкъыми зысIыгът.
СщIэркъым псэууэ отделым сыкъызэрыблэкIар: автомат макъыр увыIэртэкъым, щIэх-щIэхыурэ лагъымхэр къауэрт, ауэ бэзэрым сыкъыщысым адэкIэ сызэрыкIуэцIрымыкIыфынур, вокзалым сызэрытемыхьэфынур къызгурыIуащ. ЦIыхур хьэпIацIэм хуэдэу зэхэтти, сазэрыпхыкIыфын мы дунейм теттэкъым. Абы сегупсысу сыздэщытым 14-нэ маршруткэр къэувыIащ. А маршрутыр здэкIуэ «Искожым» си шыпхъу нэхъыжьыр щыпсэути, абы деж сыкIуэну тезухуэри, маршруткэм зиздзащ. Сэ сыткIэ сщIэнт щIэпхъаджащIэхэр хабзэхъумэ IуэхущIапIэ псоми теуауэ, «Искожым» дэт отделым и щIыбагъ дыдэм щыпсэу си шыпхъум дежи сызэрынэсын Iэмал щымыIэу! Маршруткэм исхэр хуэм-хуэмурэ икIыжащ. Къэбэрдей уэрамым тет дзэ частым дыщынэсым, абдеж зэхэуэ гуащIэ щекIуэкIыу къыщIэкIри, шофёрым машинэр къигъэувыIащ, «АдэкIэ сыкIуэфынукъым, фелъи, зыщIыпIэ зыщывгъэпщкIу!», — жиIэри. Маршруткэм зы цIыхубзрэ сэрэт къинар, рулым дэсар елъэри, щIэпхъуащ. ЦIыхубзыр гужьеяуэ къыщылъэтщ, бжэр Iуихри, си япэ иту къелъащ. Асыхьэту шэ къытехуэри, и къикIыгъуи и укIуриигъуи зы хъууэ ещэтэхащ. Абдежым сщIэнур сымыщIэу сыкIиин щIэздзащ, согъ…
— АтIэ, дауэ укъыхэкIа псэууэ?
— Маршруткэр дзэ частым и бжэIупэ дыдэм къыщыувыIати, лIы гуэр къаджэрт «мыдэ къажэ псынщIэу» жиIэурэ. Сыплъэмэ, частым и куэбжэм лIыжь дэтт и Iэр къищIу. Машинэ икIыпIэм деж лъы къыкIэщIэжу цIыхубзыр щылъти, себэкъуэфынутэкъым. Си шыпхъур метр 500-кIэ спэгъунэгъуу, я унэр слъагъуу, сынэмысыфу… СщIэнур сымыщIэу… Спэмыжыжьэу автобус гъуэжь цIыкIу къэувыIэу, я нэкIур щIэхъумауэ къилъэлъа гупыр зэрымысэлэтыр къыщызгурыIуэм сыкъепкIэри, си лъэ къызэрихькIэ куэбжэмкIэ сыщIэпхъуащ. Куэбжэр къагъэбыдэжри, пщIантIэм дэт гаражым дыщIэлъэдащ. КъызэрыщIэкIымкIэ, уэрамым тету зэхэуэм хиубыда цIыху зыкъом щагъэпщкIуауэ щIэзт.
— Фыкъелыну фыгугъэжтэкъэ?
— Вертолет макъ зэхэтхащ куэд дэмыкIыу. Унащхьэм шэ къызэрытещащэр къапщIэуи макъ ищIырт. Сэ къызэрызгурыIуамкIэ, унащхьэм тета щIэпхъаджащIэхэм къеуэу арат. Зэхэуэ макъыр зэи зэпыуакъым. Ауэ, пэжщ, си щхьэкIэ, си гугъэр хэсхыжат… Си адэ и макъ зэхэсхынщ жысIэри, телефоныр къэсщтащ аргуэрым. Си адэр ежьауэ, гъуэгу тетт. Сэ сызыхэхуа гузэвэгъуэр жесIэу, хьэзаб хэздзэнутэкъым, ар къызгурыIуэт. Ауэ и макъыр зэхэсхыну сыхуейт… Зэм зэ еджэн щIидзащ. «Сыт, Жанетэ?! СынодаIуэ», — жиIэу къыщытрихым, тездзэжащ…
И закъуэу пщIантIэм дэс анэр уэрамыщхьэм къытелъэдащ и пхъур зыхэхуа гузэвэгъуэр къыщищIэм. Хьэблэр зэхуэсащ. ГАИ-м хэт гъунэгъу щIалэм и дэсыгъуэт. Анэм и гуIэкIэр щызэхихым, гъунэгъу хъыджэбзыр къалэм зэрыщыIэр къыщищIэм зыкъричащ.
— Апхуэдэ гузэвэгъуэр лъэужьыншэ хъуркъым. Зыгуэру къофыкIрэ уи нэгу щIэкIар?
— Сэ а махуэм слъэгъуар зэи сщыгъупщэнукъым, ауэ щIэх-щIэхыурэ си нэгу къыщIохьэж Iуэхугъуэ зыбжанэ… А махуэр сигу къыщихьэжкIэ, япэу си нэгу къыщIэувэр сабэрщ, фIейрщ. Налшык къалэ дахэщ, къабзэщ. Ауэ а махуэм дэнэкIи фIейт… ИтIанэ, гаражым сыкъыщIашыжауэ Къэбэрдей уэрамым дыкъыщрижэм, машинэ хужь цIыкIу дыIущIащ. Абы щIалитI ист, я натIэр пхыудауэ. Мис а тIум жэщкIэ сопщIыхь иджыри къэс…
АдэкIэ зыри сщIэжыркъым. Машинэм дызэритIысхьэжари, къуажэм дыкъызэрыкIуэжари, унэм сызэрыщIашэжари… Зыри сщIэжкъым. ЗыкъыщысщIэжар етIуанэ махуэращ. Сэ сыхуейкъым апхуэдэ си бынхэм я нэгу щIэкIыну. Зэи зы цIыхум Тхьэм иримыгъэунэху а махуэр зи нэгу щIэкIахэм яшэчар…
Зауэм и кIэр хьэдагъэти, нобэр къыздэсым адэ-анэхэм, Iыхьлыхэм ягъеиж а махуэм хэкIуэдахэр. Дауэ мыхъуами, щIэпхъаджащIэхэри зыгуэрхэм я бынщ. Зы ади зы ани щыIэу къыщIэкIынкъым и бын лIыукI хъуну хуейуэ. Дэ ди къалэн нэхъыщхьэр — абыхэм Iэщэ къащтэным щхьэусыгъуэ хуэхъур зэхэгъэкIауэ, наIуэ къэхъур гъэзэкIуэжынырщ, 2005 гъэм бжьыхьэ махуэ дахэр къэзыгъэуфIыцIа насыпыншагъэм хуэдэ къэмыхъун папщIэ.
Епсэлъар Фырэ Анфисэщ.
