Адыгэбзэм и лъынтхуэ къэс
ЛIэпкъылI пхэщIыныр гуауэщ, ауэ нэхъ гуауэжщ уимыIэххэныр. УиIэм и Iэужьыр нэхущи, лъэхъэнэ пэури куэд и уасэщ я чэнджэщ зэхэпхыу я жьауэм ущIэтыныр.
1997 гъэр екIуэкIырт, телевиденэ лэжьыгъэм сызэрыпэрыхьэрэ куэд щIатэкъым. Япэу гъусэ къысхуащIа режиссёр Дадэ Ритэ къызэупщIащ КхъуэIуфэ Хьэчим удэлэжьа, жиIэри. «Адыгэ псалъэм» сызэрыщыIа илъэсхэм сегъэбыдылIауэ си тхыгъэхэм хэплъэжар Хьэчимт.
«5-нэ классым сыщеджэу арат КхъуэIуфэ Хьэчим и зы тхыгъэ къысIэрыхьэу щыщIэзджыкIам. Нобэр къыздэсым абы хилъхьа гупсысэр езыгъэкIуэтэкIын срихьэлIакъым. Апхуэдэ цIыху удэлэжьэныр сыту насыпышхуэт»,- пищащ Ритэ.
А псалъэхэм си гум зыпхадзат, ярэби, дыдэлэжьэху хуэтщIын хуей пщIэр зыщIыпIэ щыдэмыхуауэ пIэрэ, жысIэу. Си газет лэжьыгъэр жылагъуэ-политикэ къудамэм ехьэлIат. Зы гупсысэрэ зы стилистикэ гъэпсыкIэрэ ебгъунлъэкIыу Хьэчим идэнутэкъым. Ди япэ зэхуэзэм къызиухылIат, щIэныгъэншагъэрэ тхыгъэ купщIэншэрэ къыздилъагъу зэрымыхъунур. Апхуэдэт жэуаплыныгъэ пхэмылъу гу къыплъитэнри.
Сигу къинэжахэм ящыщ зыщ: Афган зауэр зэриухрэ куэд щIатэкъым. Абы хэтахэм ящыщ зы къэзгъуэту сытетхыхьыну си пщэ къыдилъхьат КхъуэIуфэм. Стхащ. Хьэчим телефонкIэ зэи уриджэртэкъым. Мо лIышхуэм къытемыхьэлъэу, кабинетым накIуэрти, упщIэкIэ къызэрыпхуейр къыбжиIэрт. Я ныбжь емылъытауэ, ар дэтхэнэ зы лэжьакIуэми къытхуищI пщIэт. Уриджакъэ, нэр ирищIу къыпIэщIилъхьэжынутэкъым тхылъымпIэр иришэхыу хэIэзэщIыхьыжауэ зы тхыгъэ. «Интеллигент» жыпхъэр зи лъым хэт цIыхум ар и щэнтэкъым.
Сызытетхыхьа зауэлIым хьэ фIыуэ илъагъурт, и зауэ гъуэгуанэми увыпIэшхуэ щиубыдауэ. Абы си тхыгъэм и кIыхьагъкIэ щигъуэтын хуея гулъытэр къанэри, и мычэзууэ хэкIуэдыкIат. — Хьэр дэнэ щыIэ? — жиIэу Хьэчим сыщыхигъэзыхьым, си гупсысэр зэрысхуемышэжьам гу лъыстэжри, «лIауэ» жысIащ. АрщхьэкIэ абы сыIэщIэкIакъым: тхыгъэм купщIэ хуэхъун хуея «деталыр» щIэрыщIэу щIалэм деж тезгъэзэжу гугъу сехьу щызэзгъэзэхуэжын хуей хъуащ. Ар си дежкIэ дерст. Гупсэхуу тхыгъэм хэджыжыхьыныр, и къалэмыр хэIэбэн и пэ, ар зи IэдакъэщIэкIым и Iуэху еплъыкIэри къилъытэныр, — псори зыхуэкIуэжыр уздынэмыс псэкупсэ лъагагът.
Тхэныр зи нэIуасэхэр ирихьэлIэ хабзэщ хэплъэжыныр зраухылIахэм я зы щIыкIэ къэщтэгъуей, къыбдекIуэкI къэпсэлъыкIэм и псэр хаудрэ, езым ейм укIэщIаIуантIэу. КхъуэIуфэр синонимхэм теджагуэртэкъым, Iуэху къэщтэкIэ жьгъейхэри и нэрыгътэкъым. ЩIэныгъэ кууум къыкъуэтт лъэпкъым и щэнхабзэм, и тхыдэм, и бзэм зи гур иригъу цIыху псэ къабзэр. Адыгэбзэм и лъынтхуэ къэс зригъакIуэ щэху псоми нэплъыса хуэдэ, ар игъэпIейтейрт, журналист е тхакIуэ ирехъуи, абы Iурылъ бзэм плъыфэу иIэмрэ жыIэгъуэу къытепщIыкIымрэ хъума зэрыхъунум. «Псэлъэгъу пхуэхъуам и бзэм щIэдэIу. КъэпсэлъыкIэм я нэхъ тэмэмымрэ я нэхъ дахэмрэ зыхъумэр бэрщ, губгъуэм ит лэжьакIуэжьхэм, мэлыхъуэхэм, унэ гуащэ къудейхэм», — жиIэрейт КхъуэIуфэ Хьэчим.
УнафэщIыфIу, щIэныгъэлI щэджащэу ди япэ ита КхъуэIуфэ Хьэчим фIыкIэ дигу илъынущ.
Лъостэн Музэ,
журналист, усакIуэ.
