Си нэ джыджым къиджыкI уи пщэдейр
Къандур Зейн и усэхэр
Къандур Зейн 1983 гъэм Иорданием и щыхьэр Амман къалэм къыщалъхуащ. Ар къызыхэкIа унагъуэр Урыс-Кавказ зауэм и лъэхъэнэм Къэбэрдейм иIэпхъукIа адыгэхэм ящыщщ.
И адэ Къандур Ауни пащтыхь гуащэ Нур и IуэхущIапIэм щолажьэ, и анэ ЕхъулIэ Ехья ипхъу Фейруз унэгуащэщ.
Зейн Иордан университетыр фIы дыдэу къиухауэ, Амман и хьэщIэщышхуэм ящыщ зым щолажьэ. Ар икIи сурэтмоделщ. Щыгъын дахэхэр егъэлъагъуэ. И усэхэм и гъусэу нобэ теддзэ Къандур Зейн траха сурэтхэр «Living Well» («ГъащIэ дахэ») журналым къытехуащ. Зэрысабийрэ усэмрэ философиемрэ дахьэх. Зэрытхэр инджылызыбзэми, и усэхэм адыгэлъ ящIэтщ, адыгэ гупсысэкIэ яIэщ.
ЩIэдзапIэмрэ ухыгъэмрэ яку дэлъ уахътым и кIыхьагъымрэ хьэлъагъымрэ зыхуэдизым, абы и псэм и къарур зэрыпэлъэщым егупсыс усакIуэм и тхыгъэхэм нэщхъеифэ ятетми, хъуэпсапIэ дахэкIэ гъэнщIа сатырхэм гъащIэм и нэхум ухураджэ, «уи хъуэпсапIэм ущIэмыкъуфынумэ, къэбгъэщIар зыми щыщкъым» къыбжаIэ хуэдэщ.
Зейн и усэхэр верлибр, «усэ хужь» гъэпсыкIэм итщ, ауэ ди адыгэ усэр зэса рифмэ гъэпсыкIэм идгъэтIэсащ, пщащэм и гупсысэхэр абыкIэ нэхъ къыпхуэIуэтэну къытщыхъури.
Къеблагъэ
Сыт щыгъуэ зэмани
Пхыплъыф сэх-сэрейм
Пхыплъыфи абджынэм,
КъэгъэщI уи дуней.
Тхьэ закъуэрщ зыхулъэкIынур
Псэм и къарум пэлъэщыну…
Абыи лъэкIыну ар?
Уэ пхулъэкIыну ар?
А уи гуфIэкIэ нэпцIыр…
А уи псэлъэкIэ нэпцIыр…
ПцIы защIэу зэхэлъ дунейм
Плъагъу закъуэрщ уи фIэщ пщIын хуейр…
Абджынэ
Щхьэгъубжэм къыпхедзыр нэху
Махуэ къэс, имыщIэу псэху.
Къыпхедзри, гъуабжэгъуэщу
Хошыпсыхьыж псэм и жэщым…
Къеблагъэ мы си псэ махэр
Зыхэт кIыфIыгъэм и лъахэм:
Си гъуэгур къыздэбгуэшыну
Си махуэр къыздэбгъэщIыну…
Псэр зыгъэхуабэ бзийр
ТекIуэну нэхум и бзийм?
Е уафэм трищIэ бжьыгъэм
ИгъэункIыфIыну дыгъэр?..
Дыгъэр зыубыд абджыпсыр
Къути, къэутIыпщ мы си псэр.
Уи псэм и псэхур мэIуху
Зыхъумэр пкъутамэ, нэху
Къуитыжыфынукъым дыгъэм.
Ар икъутэну лIыгъэ
КъызыкъуэкIынур хэт?!
ЦIыхур зэм-зэм мэгуфIэ,
ЦIыхур зэм-зэм нэщхъейщ.
Зэми зауэм и мафIэм
Храгъэсхьэж дунейр…
ЩIыбкIэ еIэжа псэр
Дыгъуасэр аращ щыпсэур…
КхъыIэ, къызжеIэ плъэкIыну
НэгъуэщI зыгуэр ухъуну.
Си дыгъэ бзийм и нэхум
Си гъуэгур къысхуигъэнэхуу,
Си лъагъуэр къэзгъуэтыжыну
КъыздэIэпыкъу, плъэкIынум.
ЗэхэмыкIыжу си жьэгур,
Къэзгъэгъуэтыж си гъуэгур.
Псэхугъуэр гъэру игъащIэм
Щаубыдыфакъым гу лъащIэм.
Псэм игъэпщкIуа гъэпцIагъэр
Сыт щыгъуи къэнэнущ щэхуу.
Къеблагъэ, кхъыIэ, къеблагъэ,
Сэ сыпежьэнущ нэхум…
Гурылъ
Псы уэру гупсысэр йожэх,
Йожэхыр, имыIэу кIэух…
«ФIэкIыпIэ гуэри имыIэ
Уи натIэм илъым»
ЩIыжаIэр аракъэ?..
Згъуэткъым тепыIэ…
Куэдрэ си жагъуэ къащIми,
Пагагъэм дэчых имыщIэ…
ЛъапIэIуэщ нобэ гурылъыр
Гу лъащIэм щысхъумэжыну…
МащIэIуэщ гъуэгуу спэщылъыр —
Зызгъазэу сыщIэпхъуэжыну…
ЩIалэгъуэм къызих гъэпцIагъэм
Сегъэлъагъуж си делагъэр.
Сегъэлъагъужри, нэгъуэщIу
Соплъыжыр си дуней гъащIэм.
Аргуэру акъылыншагъэм
Ирихужьауэ, гугъэм
Къелыхъуэ телъыджэ гуэрхэр…
Зэи къэмыхъуа гуэрхэр:
Псэм гупсэхугъуэ щIиIэн,
ХъуэпсапIэр нахуапIэ щыхъун…
Ажалыр — гъащIэ лъагапIэщ, —
Псэр зыщыхуну щыхупIэм
ДыхуокIуэр дыкъэмыувыIэу…
Нэщхъеирилэ лъэужьу
Гъуэгум къытеднэр, пщэдджыжьым
ЗэщIепхъэнкIэж жьы щIыIэм.
Дыхуейкъым нэпс
Гъэр ищIамэ си гур нэпсеягъэм,
Си гурыщIэм къэукъубейуэ щIедзэ.
СхулъэгъэIэсыжкъым си Iэр гугъэм,
Зэрыхуейуэ сехьыр гъащIэ псыдзэм.
Ар хэкIыпIэ? —
Укъыхагъэзыхьу,
УпхыкIыжмэ къэбгъэщIыж бэлыхьым…
Дуней узытетым зыщыбгъэпщкIуу,
Уэ бдзыжа уи жьауэм зыщIэбгъапщкIуэм…
Си акъыл икIам гухэщIым и бжэ
ЗэIуихам сищIащи хьэжэпхъажэ,
Си гуфIакIэм нэпсыр къыфIыщIэжу,
ГукъэкIыжхэм иретхьэщIыкIыжыр.
Мурад щыгур лъагэщ икIи жыжьэщ.
Си нэ джыджым къиджыкI уи пщэдейр.
Си нэм жиIэ гъуэгум тету ежьи,
НасыпыфIэу уехыжынщ дунейм.
Къытпэщылъщ а гъуэгур уэри сэри…
Нэпси щIумыгъэкI… Сыгъынкъым сэри.
Ар пэж?
Ар пэж? — Дунейм ехыжахэм я псэхэр
Къэпсэужрэ, зыми имыщIэу,
Сабий нэ кугъуэхэм я лъащIэр
ЗыгъэпщкIупIэ ящIыжрэ, псэухэу?
Мы ди гъащIэ гъэпцIагъэ дыджым
Си щхьэфэцыр къысфIегъэтэджыр,
Лъынтхуэ къэскIэ, сызэщIикъузэу,
КъысфIыхохьэ шынагъэ узыр…
А гупсысэм и нэщхъеягъуэр
Си Iэпкълъэпкъым хыхьащ техьэгъуэу…
Зэщхьэщимыхуу си акъылыр,
СогъэщIагъуэ сыкъызэрелыр…
КхъыIэ, сынишыж мы гъэрыпIэм,
Мы си гъащIэм и шыгъушыпсыпIэм
Сыхэшыж… Иджыри кIасэкъым…
Уехыжыну дунейм — пасэкъым.
Щхьэхуимытмэ, гур пхуэмыушэ —
Сэ сожьэжыр, фыщыт узыншэу…
Псалъэ щэхухэр
Псалъэ щэхухэм я рифмэ Iущащэхэм
Гум и щэхухэр яхуэхъумэнкъым.
ГугъапIэ гуэри зимыIэж пщащэхэм
Я макъ щэхухэр нэжэгужэнкъым.
Хэт ар зи лажьэр?
ГугъапIэм и нэхухэр
Дзыхь къытхуимыщIу зэщIикъуэжынущ,
Игъэкъуэншэжурэ сыткIи цIыхухэр,
Къырыщхьэ тхъуахэм щхьэдэхыжынущ.
Къуршыщхьэ тхъуахэм я мыл нэ щIыIэхэм
УахуемыплъэкIыт, — ахэр плъэгъуакIэщ.
Рифмэ щэхухэм гу щIыIэ-псэ щIыIэкIэ
СаукIынущ, якъутэу мыл дзакIэр…
Къыщхьэдэхынурэ къуршым зы благъуэ,
Къытегъуэлъхьэнущ шынагъуэу лъагъуэм…
Ауэ… умышынэ,
Пшэ хужьыр — плъагъурэ?
Ар хуэм-хуэмурэ уэ къыпхуоIэгъуэ…
ТеувапIэ хьэзырщ мо къуршыр —
Пшэ хужьым шэси…
Уихьынущ хьэршым…
ГурыщIэ
зэIумыбзхэр
Хэгъэгу жыжьэ…
Уафэгум щIэуэ
Чэщанэжьхэр щIахъумэр пшагъуэм.
КIэлындор кIыфIым и бжэ хужьхэр
Пасэрей псэхэм зэзэмызэ
Хуэм дыдэу къащIри дамэдазэ,
Къыхукъуоплъыжыр дунеижьым.
ЕгъэпщкIур бжэм си пащтыхьыкъуэр,
Си щауэр — хьэлъэ дыдэу щатэу,
Нэщхъейуэ, гуи къыслъимытэу…
Ар къэзгъэнэнукъым и закъуэу.
Си нэкъыфIэщIи си нахуапIи
Гухэлъым хузэхэмыхужу,
Къелъыхъуэри зы къуэгъэнапIэ,
Гурылъым зыщегъэпщкIур пэжым.
А пэжым сыIэщIэкIыфыну?
Сэ сыкъэрабгъэщ… сыщIопхъуэжыр…
Гува-щIэхами, сощIэр, пэжыр
Зэгуэрым къыслъэщIыхьэжынущ…
Къоуэжыр сигу къызгурымыIуэр,
КъызгурыIуэжмэ — хуейщ хэдэни —
ХъуэпсапIэм къыжьэдэскъуэу шхуэIур
Си гухэлъ щэхум къысхуидэну?..
СутIыпщыжмэ хъуэпсапIэр,
Къысхуэмынэжу зы гугъапIэ…
Тэмакъым псалъэр схуемыгъэхыу…
Апхуэдэу Тхьэм нэлат зэрихыр?..
Сэ а нэлатым сыкъелыну
Си фIэщи хъужыркъым, итIани
Зыгуэрым сыкъыгурыIуауэ
СылIэжмэ, сщIынукъым гукъанэ.
Зиусхьэн
СынолъэIу, зиусхьэн, къысхуэгъэгъу…
Сабий цIыкIум хуэдэу уобауэр…
ЗыкъысхуэщIыт зы мащIэу гъунэгъу…
УокIэзызри уи фэр пыкIауэ…
Утегушхуэу гъунэгъу зыкъэпщIым,
КъыпхуэщIэнкIэ хъунщ уи гум щыщIэр.
Уимыгугъэ делэ сыхъуауэ,
Ауэ, пщIэркъэ, апхуэди къохъур.
Си нэр нэхэм щIэбжьэхъуауэ,
ГъащIэу пIэрэ кIэншэу къалъыхъуэр?
ИумыхьэкIыу уи нитIыр, къаплъэт,
Къаплъи, пцIыуэ жыIэт бжесIэнур…
А уи плъэкIэр къызгурыIуэну…
Уэстыфынукъым зыри псалъэ,
Ауэ…
СынодэIуэнщ сыт щыгъуи…
Умыдзыхэу зыкъэщIыт гъунэгъу,
ДыгъэтIыси, си гъащIэм и гугъу
ТIэкIу дыгъэщIыт —
Уи гур зэрыгъур
ЗыхызощIэ
Уи дзыхь къызэгъэз.
Е, плъэкIынум,
Си дзыхь зэзгъэгъэз.
Сыт, къызжеIэт, си нэм щIэплъагъуэр?..
Сэ щыслъагъур а уи нэм щIалэгъуэщ…
Ауэ зыри мыгурыIуэгъуэу…
Уэ си нитIыр уи гум ирохьыр.
Си Iэпкълъэпкъри, си хьэл-щэнри,
Си гуфIэкIэри хэт уи пщIыхьым?..
ЖыIэт, пэжыр сыхуейщ къэсщIэну…
КъыумыгъэпцIэжыт зэи уи псэр…
ТIэкIу нэхъыфI укъэхъуа? Зэтелъхьи
Уи нэ фIыцIэхэр, уи гупсысэр
Гъэкъэбзэжыт — аращ нэхъыщхьэр…
Гукъыдэжыр пхуэсIуэтэжыну
СхулъэкIынущ, уи нэпс пIэпыхур
Зэи зыми имылъагъуну
ЗгъэпщкIуфынущ — дызэдищэхуу.
ХуумыщIыжу гукъанэ уи псэм,
Къызбгъэдыхьи, лъэщIыж уи нэпсыр.
ЗэзыдзэкIар Уэрэзей Афликщ.
