
Хьэхъу Сафуан: Хэкум пэжыжьэу дызэрыпсэум нэхъ гуныкъуэгъуэ диIэкъым
Хьэхъу Сафуан Кфар-Камэ дэс нэхъыжьыфIхэм ящыщщ. И ныбжьыр илъэс 84-рэ хъуми, и акъылыр жанщ, езыри жыджэрщ. И унэбжэр сыт щыгъуи зэIухауэ хьэщIэ егъэблэгъапIэщ, и къуэрылъху-пхъурылъхухэр къепщIэпщIэкIыу жьыщхьэ махуэу мэпсэу. Кфар-Камэ дыщыщыIа махуэхэм Сафуан и унагъуэ дихьащ нэхъыжьыфIым дыбгъэдэсыну, Израилым щыхэхэс адыгэхэм я гугъу едгъэщIыну.
Хьэхъу Сафуан — Хьэхъухэ шапсыгъщ, — къыддогуашэ Сафуан. — Хы Iуфэм Iусащ ахэр, иджыри Сочэ и Iэгъуэблагъэм къыщынауэ щопсэу ди унэцIэджэгъухэр. Хэкум къикIа си адэшхуэхэм я ещанэ лIакъуэр сэращ. Си адэ Алий и адэ Хьэрун и натIэ хъуауэ щытащ адэжь лъахэр ибгынэныр. Ахэр япэ щIыкIэ Тыркум къэкIуащ, Балканым щыпсэуащ, ауэрэ иджыпсту дызэрыс щIыпIэм дыкъыщыхутащ. Тыншу дыщопсэу Израилым, зыхуэбгъадэ хъун щыIэкъым Кфар-Камэ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, ар адыгэ жылэщ, адыгэбзэ фIэкIа щызэхыумыхыу. Ауэ, пцIыр сыткIэ щхьэпэ, иджыри къыздэсым хэкужьыр ди пщIыхь хэту допсэу.
Сафуан зэрыжиIэжымкIэ, ар адэжь лъахэм зыбжанэрэ къэкIуащ. Уеблэмэ Израилым къикIыу япэ дыдэу Кавказым къэкIуа гупым езыри яхэтащ.
— Сэ сыт щыгъуи жылагъуэ Iуэхум жыджэру сыхэтащ, — жеIэ Хьэхъум. — Кавказым кIуэ гъуэгур мащIэ дыдэу зэIуха щыхъум, щIалэ гуп дызэгурыIуащ зэ дыкIуэцIрыкIыну. Мы къэсIуатэр нобэрей хъыбаркъым, илъэс 66-кIэ узэIэбэкIыжмэщ къыщыхъуар. А лъэхъэнэм Кавказым укIуэн сщIэртэкъыми, зы жьыбгъэ гуэри къикIыртэкъым. Ауэрэ зэманым зихъуэжри, 1990 гъэм Тыркум щыщ адыгэ гуэрхэм кIуэну загъэхьэзырати, дэри апхуэдэ мурад дызэриIэр щызэхахым, гъусэ дызэхуэхъуащ. Япэ дыдэу Израилым дикIри цIыху 11 дыкIуат абы, паспортхэр, визэхэр зэдгъэпэщри. Хэкум ущIэхъуэпсу укъэхъуамэ, дэсхэр гуапэу къуэш хуэдэу къыпIущIамэ, сыт хэлът… Къэдгъэзэжыну дыхуэмейуэ дыдихьэхат. Хуабжьу гу пцIанэу къытIущIащ Сочэ щыпсэухэр, адыгэ жылэхэм дыдашэурэ зыдагъэплъыхьащ, къуажэдэсхэм дыхуагъэзащ, гуфIэгъуэрэ тхъэгъуэкIэ дыщагъэIащ, дэри дэрэжэгъуэ ин дгъуэтауэ дакъыхэкIыжащ. Абы иужькIэ Адыгейми дыкIуат.
Япэ «зекIуэр» зэфIэдгъэкIыу дыкъэкIуэжа нэужь, журтхэм яхэс дэ хэкум къикIыу япэу къытхыхьар ХьэдэгъэлI Аскэрщ. Жэщри махуэри тхуримыкъуу, ди адэжьхэр щыпсэуа щIыналъэм и хъыбар къедгъэIуатэрт абы. ИужькIэ нэхъ дызэкIэлъыкIуэ щыхъум, си благъэ дыдэу ди дежи къакIуэу, я дежи сыкIуэу щытащ Чэпай Мурат.
Хьэхъу Сафуан и псалъэхэр щыхьэт техъуэрт а махуэхэм Кфар-Камэ щытлъэгъуам. Зи бзэр апхуэдэу къабзэу зыхъумэжа нэгъуэщI къэралхэм щыпсэу адыгэхэм яхэмыту къысщыхъурти, Сафуани абы арэзы дэхъуащ.
— Сэ Тыркум, Иорданием, Европэм хыхьэ къэралхэм, нэгъуэщI щIыпIэ куэдым сыщыIащ. Дэни щызэзгъэлъэгъуащ адыгэр зэрыщыпсэур. Кфар-Камэ и закъуэщ зэлъэпкъэгъухэр нэхъ гъунэгъуу щызэхэсу, адыгэбзэкIэ щыпсалъэу сызрихьэлIар. Ар зи фIыщIэр адыгэгу якIуэцIылъу, къызыхэкIар ящIэжу мыбы ис цIыхухэращ, къащIэхъуэ щIэблэм зи анэдэлъхубзэр яIурызылъхьэ адэ-анэращ. КъищынэмыщIауэ, дызыхэс къэралым и нэIэ къыттет зэпытщ, ди бынхэр ди бзэкIэ едгъэджэжыну хуит дыкъызэрищIым фIэкIа нэхъ хэмылъми, дыхуэарэзыщ. Хьэрыпхэмрэ журтхэмрэ ди къуажэ дэмыс щхьэкIэ гъунэгъу дыдэу къыщысхэщ ди хъуреягъым. Абыхэм ди сабийхэр ядоджэ, ди балигъхэр ядолажьэ. ЩызэгурымыIуэрэ лъэпкъкIэ зэбиин щIыхуей щхьэусыгъуэрэ я зэхуаку зэи къыдэхъуакъым. Хэкум пэжыжьэу дызэрыпсэуращ, армыхъу-
мэ, дэ нэгъуэщI гуныкъуэгъуэ диIэкъым. Ди щIалэхэр нэхъыбэу дзэм хохьэ, сэри аращ си къулыкъуу щытар. ИужькIэ жылэ Хасэм секретару сыщыIащ. Зауэ, банэ щымыIэмэ, хъарзынэу дыпсэунущ, ди гъуэгухэр мыпхуэдэурэ зэIухауэ щытамэ, тыншу дызэкIэлъыкIуэфынут.
Зэанэзэкъуэхэу Натхъуэ Симэрэ Саусэррэ яхьэщIащ журналистхэу ТIэш Светланэрэ НэщIэпыджэ Замирэрэ.
«Кабардинка» ансамблыр Бен-Гурион и цIэр зезыхьэ аэропортым (Тель-Авив) нэсащ.
Лэжьыгъэм хуэщхьэхыркъым
Кфар-Камэ дэсхэм Iуэхуншэ зэрахэмытыр тлъэгъуащ дызэрыщыIа тхьэмахуэм къриубыдэу. Къэрал IуэхущIапIэхэм щылажьэу, улахуэ хъарзынэхэр къахьми (мазэ улахуэр ику иту доллар мини 3 мэхъу), куэдым уней сатущIапIэхэр, шхапIэхэр, щхьэц щIэщапIэхэр яIэщ, щIыгум толэжьыхь.
Лейлэ игъэкI удзхэр Псалъэм къыдэкIуэу жыпIэмэ, дэ дыщыIащ Нэпсо Яхья и хэщIапIэм. Абы теплицэхэм щегъэкI помидор, нащэ, шыбжий, апхуэдэуи хъарбыз, хъэуан хесэ. Езы хадэхэкIхэр ищэм къыщымынэу, абыхэм жылэ къахех. Яхья игъэкIхэр хамэ къэрал куэдым ящэху, щIалэ зыбжанэ и дэIэпыкъуэгъуу зэрехьэ и Iуэхур.
— ТехникэкIэ тэмэму къызэбгъэпэщрэ епхьэлIэнухэр уиIэмэ, гугъукъым хадэхэкIым уелэжьыну, — жеIэ Яхья. — Ауэ сыт хуэдэ лIэужьыгъуэми щхьэхуэу уелэжьын хуейщ. Помидорыр къапщтэмэ, ар щагъэкIым щыгъын хэхакIэ фIэкIа ущIыхьэ хъунукъым, хадэм цIыхури техникэри щидгъэхьэкIэ, бактериер зыукI псы зэхэщIам хыдогъэувэ. Арыншамэ, упэлъэщынукъым, уз гуэрым иубыдынурэ Iуихынущ. ХадэхэкIыр илъэсым тIэу къыдохьэлIэж. Ар зыщэхухэри диIэщи, гугъу дыдехьыркъым.
Апхуэдэу дэ дыщыIащ удз дахэ куэд зыгъэкI Щхьэгъум Лейлэ деж. Кфар-Камэ и уэрамхэри, дэс унагъуэхэм я пщIантIэхэри зэрыдахэр куэдкIэ и фIыщIэщ Лейлэ. Абы и удз щапIэм щIэмыт гъэгъа лIэужьыгъуэ щыIэ хъункъым. А псоми яхуэсакъыу, елIалIэу зэрехьэ Лейлэ икIи зыщэхуну жэрдэм зиIэ псоми зыхуейр къахуегъуэтри, арэзы ещIыф.
— Илъэсих хъуащ мы Iуэхум иужь сызэрихьэрэ, — жеIэ Лейлэ. — Си щхьэгъусэ Сэлимрэ сэрэ дызэдэIэпыкъужу долэжь, ди малъхъэри къыддолажьэ. Ди удз гъагъэхэм яхэтщ пэш кIуэцIыр зэрагъэдахэхэри, пщIантIэм дагъэувэхэри. Уеблэмэ ди къуажэ къыдэлъэдапIэм деж щыфлъэгъуа дахагъэхэри дэращ зи IэрыкIыр.
Удз гъэгъам сызэрыдихьэхрауэ къыщIэкIынщ мыхэр згъэкIыныр, сщэныр къызыхэкIар. Удзым езым псэ хэтым хуэдэщ, ахэр фIыуэ плъагъумэ, уемылIэлIэнкIэ Iэмал иIэкъым. Дэтхэнэми гулъытэ хэха хуэпщIу сабийм хуэдэу убгъэдэтын хуейщ. ЖьауапIэ зыфIэфIыр жьауэм щIэтын хуейщ, дыгъэм хэтын зи щIасэр жьауэм пхьы хъунукъым, унэ кIуэцIым щагъэкI гъагъэхэри щхьэхуэу зызохьэ. Ди жылэм дэсхэм я закъуэкъым дгъэкIхэр зыщэхур, атIэ хамэ къуажэхэми къокIри, яфIэфIу къащтэ. Абыхэм Iэмал имыIэу яжепIэн хуейщ удзым фIэфIыр, фIэмыфIыр. Ар къалъытэрэ егугъумэ, куэдрэ псэунущ, я унэмрэ лъапсэмрэ игъэдахэу.
Мыпхуэдэ удзхэмкIэ ягъэдахэ Кфар-Камэ.
Нэпсо Айтэч: Уи анэдэлъхубзэм хуэпщI пщIэращ псоми лъабжьэ хуэхъур
Километр мин бжыгъэ зэпыбупщIу, кхъухьлъатэхэр зэпхъуэкIыу нэгъуэщI къэрал укъыщыхутауэ къыпщыхъуркъым Кфар-Камэ ущыдэткIэ. Абы и хьэуами адыгэмэ хэтщ. Зи бзэ пщIэ хуэзыщIыж хэхэс адыгэ дунейм тетмэ, ар Израилым исхэрщ. Адыгэбзэр зэраджыр дэ къэдгъэсэбэп алфавитырщ — кириллицэрщ. Ар нэхъ къыщIыхахари я адэжь щIыналъэм щыпсэухэм а алыфбейр къызэрагъэсэбэпыр аращ. Щыпсэу къэралыгъуэр фIыуэ къазэрыхущытыр къагъэсэбэпурэ, абы щыпсэу адыгэхэр я бзэм и пщIэр къызэраIэтыным хущIокъу.
Къуажэм ущыдыхьэкIэ гъуэгугъэлъагъуэхэм тет псалъэхэр журтыбзэкIи адыгэбзэкIи тетхащ, IуэхущIапIэу дэтми, уэрамхэми я цIэр адыгэбзэщ зэрытетыр икIи адыгэцIэщ зэрахьэр — Къэбэрдей, Шапсыгъ, Iуащхьэмахуэ, Хъан гъуэгу, Налшык, Псы, Мазэ…
Кфар-Камэ щыпсэухэр зэрыпсалъэр шапсыгъ диалектырщ. Я бжэкIэми зы гъэщIэгъуэн хэлъщ. Псалъэм папщIэ, дэ щэщI, плIыщI жытIэмэ, абыхэм пщIырыпщIыбжэр ящIэркъым: щэщIым и пIэкIэ тIощIрэ пщIырэ, щэ ныкъуэм щхьэкIэ тIощIитIрэ зыпщIрэ жаIэ.
Абы дыщыIэху гугъу зыкъыддезыгъэхьахэм ящыщщ Израилым ЭкономикэмкIэ и министерствэм и лэжьакIуэ, Кфар-Камэ щыIэ Адыгэ Хасэм жыджэру хэт Нэпсо Айбэч. ЗыплъыхьыпIэхэмрэ щIыпIэ дахэхэмрэ я хъыбарыр къыджиIэурэ дишащ икIи дигъэлъэгъуащ абы. Айбэч ящыщщ къуажэ уэрамхэм адыгэцIэ зэрахьэнымкIэ жэрдэмыр къыхэзылъхьэу ар пхызыгъэкIахэм.
— Илъэс зыбжанэ и пэкIэ щIалэ гуп дызэхэсу ди хъуэпсапIэу къэтIуэтауэ щытащ, ди уэрамхэм адыгэцIэ зэрахьэныр насыпышхуэу къызэрытлъытэр. Ди щIалэгъуэт, ди къару илъыгъуэти, дызэрыгъэгушхуэри Iуэхум дыхуежьащ. УэрамыцIэхэм ятеухуауэ Израилым и къэрал хабзэхэр зэдгъащIэщ, абы папщIэ зызыхуэгъэзапхъэхэм депсалъэри, ди мурадым яужь дихьэмэ, зэрытхузэфIэкIынур къыдгурыIуащ. ЩIалэ хъарзынэхэр хэтт Хасэми, дызэхэтIысхьэри, къэдгупсысащ уэрамхэм цIэуэ хуэдгъэфащэхэр. Нэхъыщхьэу хэтлъагъуэр уэрамым и цIэм укъеджэмэ, адыгэр уигу къигъэкIын зэрыхуейрт, ди сабийхэм ялъагъурэ щыщIэупщIэкIэ, псалъэм къикIымрэ ар къыздитхамрэ яхуэтIуэтэныр щхьэпэнут. Хабзэм тету, программэ дгъэпса нэужь, Хасэм етхьэлIэри, тхузэрагъэзэхуащ, здегъэхьыпхъэхэм ирагъэхьащ. Зэман текIуэдащ, ауэ зыми къытпиубыдаIакъым, зэрыфлъагъущи, нобэ нэр игъэгуфIэу, гур хигъахъуэу фIэлъщ.
Нэпсо Айбэч адыгэ Iуэхум хуэжыджэрщ.
— ЩIалэгъуалэм я гугъу щыпщIакIэ, сыщIэупщIэнут, сыт хуэдэ IэщIагъэхэм нэхъ хуеджэрэ?
— Ди щIалэгъуалэм я нэхъыбэр гъунэгъу къалэхэм дэт университетхэм щIотIысхьэ. Зыхуеджэр сыт жыпIэмэ, дохутыр, уэчыл, инженер, егъэджакIуэ IэщIагъэхэр нэхъ къыхах. Дэ куэд диIэщ заводхэм, фабрикэхэм инженеру щылажьэу, бзэ зэ- мылIэужьыгъуэхэмкIэ егъэджакIуэу, унафэщIу IуэхущIапIэхэм щыIэу. Нэхъыбэр щылажьэр Хайфэрэ Тибериерэщ, ахэр нэхъ ди гъунэгъущи. Ди щIалэ куэдым дзэм, полицэм къулыкъу щащIэ.
— Я нэхъ цIыкIу дыдэри адыгэбзэкIэ зэрыпсалъэм, фи къуажэм нэгъуэщIыбзэ зэрыщыземыкIуэм хуэдэ нэгъуэщI зы къэрали ущрихьэлIэнукъым, Урысей Федерацэри яхэту. Сыт абы и щхьэусыгъуэу уэ къэплъытэр.
— Пэжщ ар! Ар тхэлъщ! Къуажэ щIыбым ди Iуэху щыдэдгъэкIыу хамэбзэкIэ дыщыпсалъэ щхьэкIэ, дыкъызэрыдыхьэжу адыгэбзэм дытохьэж. Ар къыщежьар нобэкъым икIи дыгъуасэкъым. АтIэ ди адэжьхэм къытхалъхьам дытету аращ. Уи анэдэлъхубзэм хуэпщI пщIэращ псоми лъабжьэ хуэхъур, армыхъумэ нэгъуэщI лъэпкъ ухэс щхьэкIэ ар пфIэкIуэдын хуейкъым. Дэ, адыгэхэм, ивритыр фIыуэ къыдощтэ, зыдогъэщIэф, уеблэмэ езы журтхэм ягъэщIагъуэу нэхъ пэжу дропсалъэ. Ауэ абы къикIыркъым бзэ ныкъуэу дыщытын хуейуэ, уи бзэр умыщIэжу, дауэ «сыадыгэщ», — жыпIэн?!
— Уэ экономикэмкIэ министерствэм ущолажьэ. Узыхуей IэщIагъэр зэбгъэгъуэта нэужь, лэжьапIэ тыншу къэбгъуэтрэ?
— ЩIэныгъэ нэхъыщхьэ уиIэмэ, уIэщIагъэлI хъарзынэмэ, укъагъэщIэхъунукъым. Уеблэмэ, узэрыадыгэр къащIамэ, нэхъ гулъытэ, дэчых къыпхуащIынущ. Сэ нэгъуэщI лъэпкъ щыщхэм жаIэу куэдрэ зэхэсхащ адыгэр зэрыцIыху пэжыр, и лэжьыгъэр гугъэзагъэу зэрызэфIигъэкIыр, дзыхь хуэпщIар езым и щхьэ Iуэху хуэдэ зэрызэфIихыр. «Iуэху гуэр адыгэм и пщэ дэплъхьамэ, угъуэлъыжу ужей хъунущ», — жаIэ журтхэм.
Айбэч лэжьыгъэ зэманым къыщыдэхуэкIэ, Адыгэ музейми щолажьэ. Бзэ зэмылIэужьыгъуэ куэд зэрищIэм къыхэкIкIэ, Кфар-Камэ къыдыхьэ туристхэми адыгэм и блэкIамрэ нобэ и щыIэкIэмрэ ирегъэцIыху, музейм щIэлъ хьэпшыпхэм я мыхьэнэмрэ къызэрагъэсэбэпу щытамрэ яжреIэ, адыгэ щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ я къулеягъыр яхуеIуатэ.
Щэджащэхэрэ ХъутIэжьхэрэ благъэ зэхуохъу
Дэнэ щIыпIэ укIуэми лъэпкъ хабзэмрэ зэхэтыкIэмрэ кърипщIэну Iэмал хъарзынэщ хьэгъуэлIыгъуэр, гуфIэгъуэ дауэдапщэхэр. Кфар-Камэ дыщыдэса махуэхэм къриубыдэу Щэджащэхэрэ ХъутIэжьхэрэ благъэ зэхуэхъуащ. Къуажэм хьэщIэ зэрыдэсыр ящIэрти, щIалэм и лъэныкъуэм — Щэджащэхэ — хъыбар къыдагъэщIащ. Нысашэр телевиденэрэ газеткIэ хэкурысхэм я деж нэдгъэсыжыну щажетIэми, дыкъагъэщIэхъуакъым. Абыхэм яшэ пщащэр ди бысым унагъуэм къабгъурыс ХъутIэжьхэ япхъути, хъыджэбзым деж щекIуэкI Iуэхухэми дыхэплъащ.
Выщхьэ зэадэзэкъуэхэу Iэдэмрэ Iэсаирэ Мыщэ Анзаур я хьэщIащ. Рудинрэ Динэрэ унагъуэ хъуащ
Журтхэм яхэс ди лъэпкъэгъухэм я гуфIэгъуэ дауэдапщэхэр зэрыдахыр ди деж щекIуэкIым техуэртэкъыми, тлъагъу псори тфIэгъэщIэгъуэну дыхэтащ. Щауэми нысащIэми я унэхэм махуэм шхыныгъуэ зэмылIэужьыгъуэхэр, IэфIыкIэхэр щагъэхьэзыр. Щауэм и Iыхьлыхэмрэ ныбжьэгъухэмрэ щауэм и унэм, пщащэм ейхэр — пщащэм деж пщыхьэщхьэм щызэхуос. Япэу дыздэщыIар щIалэм и унагъуэрщ, щауэр зэдгъэцIыхун мурад диIа щхьэкIэ, ар унэм истэкъым, и ныбжьэгъу щIалэм я деж щыIэт, джэгу хуащIу…
А пщыхьэщхьэм нэхъыщхьэр нэчыхь тхынырти, ар муслъымэн диным къызэригъэувым хуэдэу ятхащ. Хэкужьым ис ди лъэпкъэгъухэм нэчыхь щатхыр нысащIэр щауэм и унэ ихьа нэужьмэ, Израилым щыщ адыгэхэм нэчыхьытхыр псом япэ ирагъэщ. ЗэгуэкIуа щIалэмрэ хъыджэбзымрэ зэгурыIуа нэужь, адэ-анэм нэчыхьытх махуэр яубзыхури, къуажэдэсым хъыбар ирагъащIэ. Гу зылъыттари гъэщIэгъуэнщ, телефони, унащхьэ чэзуи хэткъым, конвертым дэлъу егъэблагъэ тхылъыр зэбграгъэхыу аращ.
Нысэ къэзышэ Щэджащэхэ я пщIантIэм къуажэдэсхэри Рихьэние щыщ я благъэхэри щызэхуэсырт. ХьэщIэхэм адэ-анэм я Iэр яубыд, куэд щIауэ зэрымылъэгъуахэр зэщIоупщIэ, благъэ зэхуэхъухэр куэдрэ зэрыIыгъыну мэхъуахъуэ. АпщIондэху молэр щыхьэтитI и гъусэу, нысащIэм и унэм кIуэри, арэзырэ мыарэзырэ еупщIащ, тхылъым Iэ щIрагъэдзащ. ИтIанэ молэмрэ щыхьэтхэмрэ щауэм деж кIуэри, апхуэдэ дыдэу абыи щIрагъэдзащ. Ар зэфIэкIа нэужь, Щэджащэхэ къагъэзэжри, лъэныкъуитIми я щыхьэтхэр щысу, нэчыхьыр ятхащ. Апхуэдэ махуэхэм Iэнэ къаузэдыркъым, атIэ IэфIыкIэ, псы, шей, кофе хуэдэхэр пщIантIэм щагуэшу аращ.
А зэманым къриубыдэу щIалэр здэщыIэ унагъуэм джэгушхуэ щокIуэкI. Абдеж дэри щауэ Рудин щызэдгъэцIыхури дехъуэхъуащ. СыхьэтитI хуэдизкIэ джэгури, щIалэм и ныбжьэгъу гупыр и гъусэу хъыджэбзым я деж кIуащ.
ХъутIэжьхэ я пщIантIи уэрами гъэщIэрэщIат. Европей щыгъынкIэ хуэпа нысащIэр и ныбжьэгъухэм ящIыгъуу къафэу дэтт. Щауэр и ныбжьэгъухэр и гъусэу къэсри, нысащIэм сэлам ирихащ, Iэлъыни IэритIэгъащ. Хабзэр арати, Динэ дыщэхэкIхэр тыгъэ хуищIащ. Сурэтхэр зытрагъэхщ, ныбжьэгъухэр бгъэдыхьэурэ ехъуэхъури, торт яупщIэтащ. НыбжьыщIэхэм я Iыхьлыхэмрэ ныбжьэгъухэмрэ торт яшхыну ирагъэблагъэри, нысащIэм и ныбжьэгъу хъыджэбзхэм къахьа IэфIыкIэ зэмылIэужьыгъуэхэри ягуэшащ.
Нэхъапэм мыпхуэдэ пщыхьэщхьэм щIалэр хъыджэбзым я деж жэщым къыщынэу щытащ, иджы махуэ зыбжанэкIэ нэгъуэщI къалэ макIуэ загъэпсэхуну.
КъыкIэлъыкIуэ махуэхэм зэблагъэхэм яубзыху кIэух хьэгъуэлIыгъуэр — нысэишыж джэгур — щыщыIэнур. Дэ хьэгъуэлIыгъуэм дыхэтакъым, ауэ дыкъэкIуэжа нэужь, Рудинрэ Динэрэ я сурэтхэр къытхурагъэхьащ. Абы щыщ адыгэхэм я хьэгъуэлIыгъуэр щекIуэкIыр ресторанращ, цIыху мин нэблагъэ кърихьэлIэу.
Пэ зиIэм кIэи иIэу жаIэми…
Къумыкъу Шамсудинрэ Агъыржэнокъуэ Саниетрэ
Щамырзэ Къазбэч
Адыгэ щэнхабзэм и фестивалыр дахэу щекIуэкIащ Кфар-Камэ. Джэгумрэ къафэмрэ я закъуэкъым мы Iуэхум хэлъар, аратэкъым къызэгъэпэщакIуэхэм нэхъыщхьэу халъагъуэри. АтIэ фестивалыр Iэмал хъарзынэщ хамэщIым щыпсэу хэхэс адыгэхэм я лъэпкъ щэнхабзэр яхъумэнымкIэ, анэдэлъхубзэр яIурылъынымкIэ, хабзэр зэрахьэнымкIэ. Апхуэдэуи а зэхыхьэшхуэм и фIыгъэкIэ зэхуозэ, зэроцIыху дуней псом щикъухьа адыгэхэм я лIыкIуэхэр.
А жылэм щыдгъэкIуа тхьэмахуэм мыхьэнэшхуэ иIащ ди дежкIи. Дэ тлъэгъуащ журтхэм яхэс адыгэхэм я бзэр зэрышэрыуэр, я хабзэм зэрытетыр, я пщIэр яIыгъыжу хамэ лъэпкъым зэрахэсыр. Языныкъуэ хабзэхэм зэхъуэкIыныгъэ мащIэхэр ягъуэта пэтми, шэч къызытумыхьэжыныр зыщ — адыгагъэр яIэщIэхуакъым, журтхэм нэхъыщхьэу къызэрацIыхури арауэ жыпIэ хъунущ. Ахэр къабзэхэщ, цIыхуми Iуэхуми хуэпэжхэщ, зэгурыIуэ я зэхуаку дэлъхэщ, хамэхэм къэзэуатыншэу ядогъуэгурыкIуэф, я щхьэ яхъумэжыф, я щIэблэр къызыхэкIам хуэфащэу ягъасэ.
Къуажэдэсхэр хуейтэкъым дыкъаутIыпщыжыну… ПцIыр сыткIэ щхьэпэ, дэри дыдахьэхати, куэд щIауэ зэрымылъэ-гъуа зэблагъэхэр зэрыгъуэтыжауэ фIэкIа умыщIэну дызэхэтащ. Махуэ псом ди нэгу зрагъэужьу, дагъафIэу дыкърашэкI пэтми, жэщми загъэпсэхуну хуейтэкъым.
Фестивалыр къызэзыгъэпэщахэм я фIыгъэкIэ, щIыпIэ дахэ, лъапIэ куэд зэдгъэлъэгъуащ. ЩIыкурытыхым и Iуфэм Iус Израилым зыщуплъыхьынрэ уи нэгу зыщебгъэужьынрэ и куэдт. КъэфакIуэхэмрэ уэрэджыIакIуэхэмрэ а махуэхэм щыIащ хы Iуфэм Iут Рош-ха-Никра бгъуэнщIагъ телъыджэм. А бгъуэнщIагъым метр 200 хуэдиз и кIыхьагъщ. Абы и щIыпIэ зэхуэмыдэхэр хы толъкъунхэр къыжьэхэуэурэ гъуанэ ящIауэ ЩIыкурытыхым ухэплъэрт. Хуэмурэ бгым къеуалIэ хы щхъуантIэм и макъыр бгъуэнщIагъ кIуэцIым щышынагъуэт. ИтIани, къуэгъэнапIэ къэс узыщрихьэлIэ бгы гъуанэмрэ абы къыщIэуэ толъкъунымрэ нэр пIэпахыу дахэщ.
Пасэрей быдапIэхэр, члисэхэр, лIыхъусэжь пэш гъэщIэгъуэнхэр, мэжджытхэр зыдэт Акко къалэмрэ абы и лъабжьэм къыщагъуэтыжу зэфIагъэувэжа, иджы туристхэм я зыплъыхьыпIэ хъуа щIыщIагъ къалэжьымрэ гъэщIэгъуэн куэд къыщытщIащ. Пэш къэс зы тхыдэ къыщыпхуаIуатэ абы.
Динищым я къалащхьэу ялъытэ Иерусалим зыхуэбгъадэ хъун къалэ куэд дунейм теткъым. Ислъамым и унэ нэхъ лъапIэ дыдэхэм хабжэ, уеблэмэ абыхэм я ещанэу къалъы-тэ аль-Акса мэжджытышхуэм дыщIыхьащ, зэдгъэлъэгъуащ иудейхэм, чристэнхэм я тхьэелъэIупIэ нэхъыщхьэхэри.
Жеякъым Кфар-Камэ а махуэхэм. Пщыхьэщхьэм дыкъекIуэлIэжа нэужьи, жэщ-щысхэр тхузэхашэрт. Дэ зи унагъуэ дыщыхьэщIа Нэпсо-Натхъуэ Симэ пщыхьэщхьэ къэс хьэщIэ и куэдт, и Iэнэр зэтетт. Ди гъусэ къэфакIуэхэм, пшынауэхэм, бэрэбэнауэхэм зыкъыкIэрагъэхуртэкъым къуажэдэсхэми. Езыхэм я пшынэхэр, бэрэбанэхэр, пхъэцIычхэр яIыгъыу къакIуэрти, зэгъусэу джэгухэрт, къафэхэрт. Пшынэ емыуэфрэ къэмыфэфрэ Кфар-Камэ дэскъым. Я нэхъ цIыкIури адыгэ макъамэ Iэмэпсымэхэм хуэIэзэщ. Выщхьэ Iэдэм и къуэ Iэсаи цIыкIу «Кабардинка» ансамблым и бэрэбэнауэм бгъурытIысхьэрти, зыкъыкIэримыгъэхуу еуэрт, езым и пхъэцIычыр дэгъуэу игъэб-зэрабзэрт, къэфэнкIи хуэмыхутэкъым, «Ислъэмейм» и пшынауэ Iэзэ Мыщэ Анзаур и пшынэ еуэкIэми кIэлъыплъырт.
Мис апхуэдэу нэгузыужьу екIуэкIащ махуэхэри жэщхэри, «Кабардинка»-р зыщигъэпсэхуми къафэрт, «Ислъэмейм» уэрэд жиIэрт, къуажэдэсхэрати, я дэрэжэгъуэр кIэншэт.
Иужьрейуэ Кфар-Камэ щыдгъэкIуа пщыхьэщхьэм жылэм джэгу щытхузэхашат. ЦIыкIуи ини къеблэгъати, «Кабардинка» ансамблым хэт щIалэхэмрэ пщащэхэмрэ щIалэ-гъуалэр къагъэуджащ. Гъуни нэзи иIэтэкъым къуажэм дэлъ гуфIэгъуэм, псалъэкIэ къахуэIуатэртэкъым бысымхэм я гум щыхъэр… Жэщыбг хъуху екIуэкIа джэгум иужь унагъуэхэм екIуэлIэжахэр нэхущ хъуху зэбгъэдэсы- жащ.
Ди гупым хэтхэр зыхэсахэр унагъуэ етIуанэ яхуэхъуат. Дыкъыщежьэжыну пщэдджыжьым щIалэхэмрэ пщащэхэмрэ къыдэзышыж цIыхухъухэр, цIыхубзхэр, щIалэгъуалэр нэщхъейт. Хуейтэкъым къаутIыпщыжыну. АпхуэдизкIэ зэсати, сэлам зрахыжхэр къэзылъхуа, къыдалъхуа фIэкIа пщIэнтэкъым. «Дывгъэтхъэжащ», «Ди тхьэмахуэр пщIыхьым хуэдэу кIуащ», — жаIэрт бысымхэм. Къызэрытпежьа гуапагъэмрэ къыдаха хьэщIагъэмрэ фIыщIэ дагъэщIыртэкъым, абы насыпыфIэ ирихъуар езыхэрауэ ялъытэрти. НапIэдэхьеигъуэу блэлъэтащ а махуэхэр. Ауэ зэи тщымыгъупщэну дигу къинащ ныбжьэгъу, къуэш, шыпхъу тхуэхъуауэ Израилым къыщыдгъэна ди лъэпкъэгъухэр. Сэлам зэтхыжу дызэбгъэдэкIыжа пэтми, километр мин бжыгъэхэр ди зэхуаку дэлъми, дызэрызэпыщIа лъынтхуэр зэрымымахэр хьэкъ сщыхъуащ. БлэкIа лъэхъэнэхэм елъытауэ нобэрей зэпыщIэныгъэр фIыкъэ?! Налшык дыкъыщетIысэхыжа пщэдджыжьым щегъэжьауэ зэпыуркъым ди зэхуэтхэнымрэ зэпсэлъэным-рэ. Нобэ телефоным дызэпищIэу арами, пщэдей ахэри ди унагъуэ къеблэгъэнущ, дэри иджыри тедгъэзэнущ. Пэ зиIэм кIэи иIэщ жаIэ, ауэ Кфар-Камэ щекIуэкIа фестивалым зэпищIа псэхэр зэи зэрыутIыпщыжынукъым!
Фестивалым хэта къэфакIуэ гуп.
Адыгэ жылэхэм узыщрихьэлIэ унагъуэцIэхэр
Кфар-Камэ къуажэм:
Абэзэхэ
(Щхьэгъум)
ЛIыIув
ЛIыбий
Гуэркъуэжь
Бжьэдыгъу
(Бгъуащэ)
Хьэхъу
Хьэтыкъуей
Абрэдж
Выщхьэ
Нэпсо
Жэмыфэ
Щоджэн
Ачмыжь
БатIэ
БланэгъапцIэ
Бгъанэ
Куэблэ
ХъутIэжь
Натхъуэ
Нагъуэ
Тхьэухъуэ
(Гъуагъуэ)
ХыдзэлI
Хьэдищ
Хъуран
Щэджащэ
Щхьэлъахъуэ
ТIэщ
Джэндар
Къуаджэ
Хъуран
Къалэ
КIытIыжь
Къарзэдж
Фаджэ
Бошнакъ
Рихьэние
къуажэм:
Гъыш
ЛIыщэ
Хьэпэпх
Щхьэгъум
Шэгуж
Хъуажь
Къуэш
ГутIэ
Пщыбий
Цей
ХъутIыжь
Абэзэхэ
Хьэжы
Къарзэдж
(Шапсыгъ)
Мэлыщ
Хъун
Хьэхъу
Мусэ
МышкIур
БатIэ
Хъуршыд
Ростом
Бэлагъ
Нэгъуей
Тэтэр
Индрис
КъыдэкIыгъуэр зыгъэхьэзырам теухуауэ
НэщIэпыджэ Замирэ Лиуан и пхъур Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыщ Аруан районым хыхьэ Къэхъун къуажэм къыщалъхуащ. Курыт школ нэужьым Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым ФилологиемкIэ и институтым щеджащ, «Филолог. Редакцэм и литературэ лэжьакIуэ» IэщIагъэр иIэу ар 2002 гъэм къиухащ. ИужькIэ Белгород къалэм дэт университетым и къудамэу Налшык щыIэм экономист IэщIагъэр щызригъэгъуэтащ.
2002 гъэм щегъэжьауэ «Адыгэ псалъэм» щола-жьэ, иджыпсту газетым политикэмкIэ, жылагъуэмрэ лъэпкъ IуэхухэмкIэ и къудамэм и унафэщIщ.
ЗамирэДунейпсоАдыгэХасэм и вице-президентщ, УФ-м и Журналистхэм я зэгухьэныгъэмхэтщ. И лэжьыгъэфIымпапщIэНэщIэпыджэммызэ-мытIэукъыхуагъэфэщащреспубликэм и министерствэ, нэгъуэщIкъэралIуэхущIапIэкуэдым я щIыхьтхылъхэр, ар АдыгэРеспубликэмщIыхьзиIэ и журналистщ.
