Адыгэ ныпыр. Абы и тхыдэр, и мыхьэнэр
Псалъэм къикIыр
Адыгей жьабзэм «быракъ», къэбэрдей жьабзэм «бэракъ» жаIэу хэт псалъэр зэрымыадыгэбзэр наIуэщ. Абы и пIэкIэ адыгэ псоми ди зэхуэдэу зетхьэр «нып» псалъэр аращ.
Адыгей жьабзэмкIэ «ны» жиIэмэ, «анэ» жиIэу аращи, «нып» псалъэм си гум къигъэкIыр анэрщ, хэкурщ, Хэку-анэр псом нэхърэ зэрынэхъапэрщ, зэрынэхъ лъапІэрщ.
Нып жыхуаIэр, нобэ зэрыгурыIуэгъуэщи, щэкIым къыхэщIыкIа къэрал дамыгъэу аращ. Къэралым и паспорт пэлъытэщ ар, ущеплъкIэ зей щIыналъэр, лъэпкъыр кърипцIыхуу. Ауэ лъэпкъхэми нып зиІэ яхэтщ. Мис дэ ди адыгэ ныпри лъэпкъ ныпщ.
И къежьапIэр
Абы и тхыдэр тIууэ зэщхьэщыпх хъунущ: ижь дыдэрей лъэхъэнэхэмрэ иджырей ныпхэм я къежьапIэмрэ. Дауи, дэтхэнэ зы лъэпкъми фIэфIщ ныпыр япэ къэзыгупсысахэм, зезыхьахэм езыри ящыщу зыкъагъэлъэгъуэну. Ауэ къэхъуа-къэщIар уфIэфIым хуэбгъакIуэ хъуркъым.
Iэпхъуэрыпсэууэ щыта япэ цIыху-хэр, хъупIэр яухмэ е зыгуэр къатеуэмэ, нэгъуэщI щIыпIэ кIуэрт. Ауэ цIыхухэр щIыпIэрыс мэкъумэшыщIэ хъууэ щIадза иужькIэ, бий къатеуэмэ, щIэпхъуэ хъужынутэкъыми, я мэкъумэшыр яхъумэжын папщIэ зэрыIыгъын, зэдэщIын, зызэщIагъэкъуэн хуейт. Я щIыр зыми имей щIыпIэ нэщIу, Iэщ-былым хъупIэу зэрыщымытыр кърагъэлъэгъуэн папщIэ, щIым и къуапэхэм бжэгъу хаукIэрт. ИтIанэ, зэман дэкIри, абы зы щэкI кIапэ пащIащ, нэхъ къыхэщын, жыжьэу къаплъэхэми гу къылъатэн хуэдэу. Апхуэдэу нагъыщэ папщIэу зэрахьахэм нып яхужыпIэну къемызэгъыпэнкIи хъунущ, ауэ ахэр ныпым и къежьапIэу хуэбгъэфэщэнри щыуагъэкъым.
Адыгэр дуней псом тет лъэпкъ нэхъыжь дыдэхэм ящыщщ. АдыгэцIэ щыдимыIа лъэхъэнэ жыжьэхэм уриплъэжу щытмэ, илъэс минкIэрэ узэIэбэкIыжмэ, адыгэхэр щIыпIэрыс хъуауэ, хьэ, шы, вы хуэдэ псэущхьэхэр ягъэIэсэу, Iэщ-былым зэрахуэу, щIым зыгуэрхэр хащIэу, къыщагъэкIыу щытауэ тхыдэжьхэм къыхощ. Апхуэдэу щыщыткIэ, а бжэгъу нып папщIэхэм хуэдэ дэри зедмыхьэныр Iэмал зимыIэт.
Адыгэ лъэпкъ ныпым тет вагъуэ 12-мрэ шабзэшищ зэблэдзамрэ пасэрей адыгэ къэралыгъуэу Синдикэ пащтыхьыгъуэм къыдигъэкIа дыжьын ахъшэм и щIыбагъым зэрытетри гъэщIэгъуэнкъэ?!
И гъуэгуанэр
Нобэ зетхьэ адыгэ ныпыр къыщыунэхуар 1800 гъэхэм я пэщIэдзэрщ. 1805 гъэм Къалэубэтэкъуэ Шупагуэрэ и ныбжьэгъухэмрэ къагурыIуат адыгэ лIакъуэхэр зэкъуэмыувэмэ, къапэщIэт бийм адэкIэ зэрыпэмылъэщынур, абы папщIэ Адыгэ Хэкум ис лIакъуэхэр зы лъэпкъ ныпым и жьауэ щIэувэн зэрыхуейр. Мис а гупсысэм ипкъ иткIэ Къалэубэтэкъуэм адыгэ ныпыпхъэ иригъэщIащ, а зэманым ирихьэлIэу зэхашэну Адыгэ лъэпкъ хасэшхуэм и пащхьэ кърилъхьэу къаригъэщтэну и гугъэу. ЩэкI удзыфэм шабзэшэ фIыцIэ зэблэдзаищрэ вагъуэ хужь 12-рэ зытещIыхьа а ныпыпхъэр 1807 гъэм щыIа Адыгэ лъэпкъ хасэм и лIыкIуэхэм ягу ирихьат, ауэ абы щыгъуэ ныпыр къащтакъым.
1830 гъэм лIыкIуэ 300-м нэблагъэ хэту Жылэ тхьэрыIуэ хасэр зэхашэри, Адыгэ Хэкур тэкурэку (губерние) 12-у зэхагъэуващ. А щIыналъэ 12-р къэлъытауэ Къалэубэтэкъуэм нэхъапэм иригъэщIауэ щыта ныпыпхъэр аргуэру зэ къыхалъхьэри, зэхъуэкIыныгъэ тIэкIу фIэкIа хуамыщIу, лъэпкъ ныпу къащтащ. Ауэ ар хэгъэгум и щIыпIэ псоми занщIэу зэрылъэмыIэсыфам къыхэкIыу, ныпыр Адыгэ Хэкум зэхуэдэу щызэлъащIысакъым.
А Жылэ тхьэрыIуэ хасэм и лIыкIуэу щыта Занокъуэ Сэфарбий хамэ къэрал IуэхухэмкIэ министр хуэдэу Истамбыл щыIащ, нэгъуэщI къэралхэм я лIыкIуэхэр адыгэ лъэпкъыр зыхэт гузэвэгъуэм щигъэгъуазэу. Шэч хэлъкъым шылэ щэкI лъапIэм къыхэщIыкIауэ адыгэ ныпыр дахэу егъэщIыным, ар лъэпкъым къегъэщтэным Сэфарбий мымащIэу зэрыхэлIыфIыхьам. Лъэпкъ ныпыр я жьауэу адыгэ лIакъуэхэр зэкъуэувэн зэрыхуейм къыхуриджэу, чэнджэщ щхьэпэ къариту адыгэхэм я пащхьэ къыщыпсэлъащ инджылыз посольствэм и секретарь Уркварт Дэвид, 1834 гъэм Истамбыл щыIэу Занокъуэ Сэфарбий зыхуэзауэ щытар.
Абынрэ IэфIыпсрэ яку дэт тIуащIэм 1836 гъэм щекIуэкIауэ щыта Адыгэ лъэпкъ зэхуэсым хэта Спенсер Эдуард адыгэ ныпым теухуауэ етх: «Гушхуэ зыкIуэцIылъ лIыхъужь СулътIаныкъуэ Хъырцыжь Истамбыл щрагъэщIауэ къахьыжагъащIэ нып дахащэу нэр пIэпызыхыр къызэкIуэцIихащ. Истамбыл Iулыджышхуэ щызиIэ адыгэ гуащэм езым и Iэ псыгъуэ IэпщIэлъапщIэхэмкIэ мы ныпыр хидыкIауэ аращ. Нып дахащэр щалъагъум, бгырыс мин бжыгъэхэм я джатэхэр зэуэ кърапхъуэтри, гуфIэ гуоу макъышхуэ щIэту куэдрэ ягъэдэлъащ, а гуо макъ лъэщым и джэрпэджэжым мэз къуэладжэхэр къыдэпсалъэу».
И мыхьэнэр
Адыгэ ныпым и фэм, абы тещIыхьа вагъуэхэм, шабзэшэхэм я мыхьэнэм теухуауэ жаIэхэр зэщхьэщокI. Дауи, апхуэдэу зэрыщытри бгъэщIагъуэ е бгъэемыкIу хъунукъым. Сыту жыпIэмэ, дэтхэнэ зыми езым и еплъыкIэм, и зыхэщIэм елъытауэ мыхьэнэ зэхуэмыдэ кърагъэкIыфынущ. КъищынэмыщIауэ, ар япэ дыдэ зэхэзыгъэувауэ щыта адыгэ гуащэу Истамбыл щынысам и цIэри тщIэркъым (Хъурыжьэхэ Мэрем жызыIэ щыIэми), абы ныпым къригъэкIыну зыхуея мыхьэнэми дыщыгъуазэкъым.
ЩэкI удзыфэм ислъам диныр, адыгэхэр муслъымэну зэрыщытыр къигъэлъагъуэу хуэзыгъэфащэ щыIэми, ар зэрымыпэжыр къэщIэгъуейкъым. Сыту жыпIэмэ, 1800 гъэхэм я пэщIэдзэми абы ипэжкIи ящIа адыгэ ныпхэм я нэхъыбапIэр щэкI удзыфэм къыхэщIыкIат икIи а илъэсхэм иджыри муслъымэн диным къимыхьа адыгэ куэд щыIэт. Аращи, щэкI удзыфэм къигъэлъагъуэр Адыгэ Хэкур арауэ жызыIэхэм жаIэр сэри ядызоIыгъ, нэхъ сфIэзахуэщи.
Адыгэ ныпым и зэхэлъыкIэм къикIри тIэкIу зэщхьэщыкIыу къаIуатэ. Вагъуэ 12-м адыгэ лIакъуэхэр (е тIурытIу зэдзылIауэ, пс.п. къэбэрдей-беслъэнейхэр, шапсыгъ-натхъуейхэр) къикIыу нэхъыбэм къалъытэ. Ауэ Адыгэ лъэпкъ ныпыр ипэжыпIэкIэ зытещIыхьауэ щытар Адыгэ Хэкум и щIыпIэхэр арат. Апхуэдэ щIыкIэкIэ абы къызэщIиубыдэрт, адыгэ лIакъуэхэм къищынэмыщIауэ, убыххэри абазэхэри.
Иджы адыгэ ныпым дыщеплъкIэ, сыт къыдгурыIуэн хуейр? Удзыфэр — Хэкурщ, абы и дахагъэрщ, бэвыгъэрщ, лъапIагъэрщ, Хэку-анэм нэхърэ нэхъ лъапIэ зэрыщымыIэрщ. Вагъуэ пщыкIутIыр — Адыгэ Хэкум и щIыналъэ 12-щ, адыгэ лIакъуэхэрщ, ахэр зэрызэхуэдэрщ, зэрылъапIэрщ, вагъуэу зэрылъагэрщ, зэрыгъуазэрщ. Шабзэшищ зэблэдзар адыгагъэм, лIыгъэм, зэкъуэтыныгъэм я нагъыщэщ.
Ныпым и мыхьэнэр, и пщIэр, и лъапIагъыр сыт жыпIэу щытмэ, кIэщIым и кIэщIыжу жыдывгъэIэ мыпхуэдэу: «Ныпыр напэщи, дывгъэхъумэ! Хэкум, лъэпкъым я напэм хуэфащэу дызевгъакIуэ, дывгъэпсэу!»
ХЪУАЖЬ Фахъри,
щIэныгъэлI, юрист, жылагъуэ узэщIакIуэ,
уэсмэн-тыркубзэмрэ адыгэ жьабзэхэмрэ я зэдзэкIакIуэ.
