Георгий щихъым и орденыр зыхуагъэфэща адыгэлIхэр
Дыгъэгъазэм и 9-м Урысейм щагъэлъапIэ Хэкум и ЛIыхъужьхэм я махуэр. Къэралыгъуэ къэс яIэжщ я лIыхъужьхэр, зауэлIхэр, цIыху хахуэхэр, узэщIакIуэхэр зэрыхаIэтыкI мардэхэр. 1769 гъэм щэкIуэгъуэм и 26-м (иджы дыгъэгъазэм и 9-м) пащтыхь гуащэ Екатеринэ ЕтIуанэм и унафэкIэ къаублауэ щытащ Георгий щихъым и орденыр яту. Дызэрыщыгъуазэщи, офицерхэр зэрагъэлъапIэ саугъэтхэм я нэхъыщхьэ дыдэр аращ. Ар зыхуагъэфащэр зауэм лIыгъэ щызыгъэлъэгъуа, къэралым зэрыхуэщхьэпэн Iуэху зыхузэфIэкIа офицерхэр, генералхэр, дзэпщхэр арат.
Хьэгъундокъуэ Едыдж (Константин) Георгий щихъым и орденым нагъыщиплI иIэщ. Орденым и япэ нагъыщэр зиIар цIыху 25-рэ хъууэ арат. Орденым и нагъыщиплIри зыхуагъэфэщар цIыхуиплI къудейщ! Ахэр Голенищев-Кутузов М., Барклай-де-Толли М., Паскевич-Эриванский И., Дибич-Забалканский И. дзэпщ-фельдмаршалхэращ. Дызытепсэлъыхь орденыр къэпхьыну гугъу дыдэт икIи абыхэм я мыхьэнэр зэрыиным щыхьэт тохъуэ ар зыхуагъэфэщахэмрэ абыхэм я щIэблэмрэ уэркъхэм хабжэу зэрыщытар.
Адыгэ лъэпкъым къыхэкIащ а саугъэт лъапIэр зыхуагъэфэща лIы куэд.
1787 — 1791 гъэхэм екIуэкIа Урыс-Тырку зауэр
Урысейм и телъхьэу а зауэм хэтащ Къэбэрдеишхуэмрэ Джылахъстэнеймрэ я уэркъ мин зыбжанэ. Зауэ губгъуэм щагъэлъэгъуа лIыгъэмрэ хахуагъэмрэ папщIэ адыгэлI зыбжанэм офицер цIэ лъапIэхэр къыхуагъэфэщауэ щытащ, поручикым деж къыщыщIэдзауэ подполковникым деж щиухыжу. А къэбэрдеидзэм и пашэт Горич генералыр.
Гергий щихъым и орден лъапIэр япэ дыдэу зрата муслъымэныр ХьэтIохъущокъуэ Исмэхьил-бей къэбэрдеипщырщ. 1790 гъэм дыгъэгъазэм и 11-м Измаил тырку быдапIэр къэзакъ полкым хэту къыщащтам щыгъуэ абы игъэлъэгъуа лIыгъэм папщIэ полковник цIэ лъапIэр къыхуагъэфэщауэ щытащ.
1812 гъэм екIуэкIа
Хэку зауэ
Бицу Ахьмэд И IуэхущIафэкIэ, лIыгъэкIэ а зауэм къыхэжаныкIахэм ящыщщ Бэджыдэ Адэлджэрий (чыристан диныр къищта нэужь Давид Григорьевич цIэр къыфIащащ). Урысей пащтыхьыгъуэмрэ Франджымрэ я зэхуаку къыдэхъуа зауэм щигъэлъэгъуа лIыгъэм папщIэ илъэс 36-рэ хъу къэбэрдей уэркъым, подполковникым 1815 гъэм фокIадэм и 19-м къратауэ щытащ Георгий щихъым и орденым и 4-нэ нагъыщэр. ИужькIэ Бэджыдэм генерал-майор цIэри къыхуагъэфэщащ.
А зауэ гуащIэм зыкъыщигъэлъэгъуат кIэмыргуей уэркъ, тэтэр шууей полкым и подполковник, Кърымым щыпсэу адыгэ Бэлэтокъуэ Къэйбей (Кирилл Матвеевич). 1812 гъэм дыгъэгъазэм и 31-м абы къратащ Георгий щихъым и орденым и 4-нэ нагъыщэр икIи генерал-майор хъуху дзэм къулыкъу щищIащ.
Урыс-Тырку зауэм
(1877 — 1878 гъэхэм)
Мы зауэм щхьэусыгъуэ хуэхъуар Уэсмэн къэралыгъуэм Балканхэр къыIэщIэхыжынырщ. А зауэм хэтащ адыгэ зауэлI мин бжыгъэхэри. Абыхэм ящыщщ мэздэгу шуудзэм и пашэ Алътудокъуэ Тепсэрыкъуэрэ (1832 — 1898 гъгъ.) дзэпщ Шыпш Темырхъанрэ (1830 — 1904 гъгъ.). ТIуми Георгий щихъым и орденым и 4-нэ нагъыщэр кърата нэужь урысей уэркъхэм ящыщ хъуащ. А зауэм щигъэлъэгъуа зэфIэкIым папщIэ, Алътудокъуэм къыхуагъэфэщат дыщэм къыхэщIыкIа Iэщи, «Хахуагъэм папщIэ» жиIэу тедзауэ.
1904 — 1905 гъэхэм екIуэкIа Урыс-Япон зауэ
Анзор Мудар Ищхъэрэ-КъуэкIыпIэ Китаймрэ Кореемрэ щытепщэнум папщIэ Урысеймрэ Япониемрэ зэпэщIэувауэ щытащ 1904 гъэм мазаем и 9-м. Илъэсрэ мазийкIэ екIуэкIа зауэм хэтащ къэбэрдейхэри, шэшэнхэри, осетинхэри, дагъыстэнхэри, ингушхэри, адыгейхэри. А зауэм зи цIэр ину щыIуа офицерхэм ящыщщ къэбэрдей уэркъ Хьэгъундокъуэ Едыдж (Константин (14.09.1871 — 02.12.1958 гъ гъ.). ЗауэлI, генерал, цIыху гъуэзэджэу щыта Хьэгъундокъуэ Исмэхьил и къуэ Едыдж Къармэхьэблэ къуажэм щыщ дыжьын уэркъ унагъуэм къыщалъхуащ. Исмэхьил ящыщщ Урыс-Кавказ зауэм и лъэхъэнэм уэркъ сабий анэмэту адыгэхэм къыIахахэм. Сабийр лIыпIэ щиувэм, чыристан диныр кърагъащтэри, гусар полкым къулыкъу щрихьэкIыну ягъэкIуащ. Щыпкъагъэ зыхэлъ адыгэ щылъху уэркъ щIалэм и Iуэху зэфIэхыкIэр дзэзешэхэм ягу ирихьри, подпоручик ящIащ икIи пIалъэ кIэщIкIэ дэкIуеящ къулыкъукIэ.
1902 гъэм Едыдж щIотIысхьэ штаб нэхъыщхьэм и академием икIи ар 1904 гъэм ехъулIэныгъэфI иIэу къеухри, Урыс-Япон зауэр къыщыхъейм Едыдж езым и лъэIукIэ КъухьэпIэ Жыжьэм егъэзэж. Абдеж Едыдж къыщилъэщащ Аннэ щихъым 2-нэ, 4-нэ нагъыщэхэр зиIэ и орденымрэ Георгий щихъым и орденым и 4-нэ нагъыщэмрэ.
Урысыпщ, къэбэрдей лIакъуэлIэш Анзор Мудар (1883 — 1927гъгъ.) тэрч-псыжь шууеидзэм и пашэу хэтащ 1905 гъэм екIуэкIа Урыс-Япон зауэм. Абы 1907 гъэм Георгий щихъым и орденым и 4-нэ нагъыщэр къыхуагъэфэщащ.
Абыхэм я закъуэкъым, япон зауэм хэта адыгэ зауэлI 42-р ягъэлъэпIат Георгий и жор орденымкIэ.
Япэ дунейпсо зауэ
Къэрал 38-рэ щызэпэщIэува, илъэсиплIкIэ екIуэкIа Япэ дунейпсо зауэр щIидзауэ щытащ 1914 гъэм шыщхьэуIум и 1-м. Хабзэ зэрыхъуати, адыгэ офицерхэмрэ къызэрыгуэкI зауэлIхэмрэ къыхэщхьэхукIащ а зауэ гуащIэми.
Бжьэдыгъу уэркъ (языныкъуэ тхыдэджхэм ар хьэтыкъуейуэ жаIэ) ЛIыхэс Мурат-Джэрий (15.08.1873 — 15.05.1920 гъгъ.) подполковник цIэр зэрихьэу хэтащ Япэ дунейпсо зауэм, 21-нэ артиллерие бригадэм и зауэлIу. А зауэм щигъэлъэгъуа лIыгъэмрэ хахуагъэмрэ папщIэ 1915 гъэм мэлыжьыхьым и 17-м къыхуагъэфэщащ Георгий щихъым и орденым и 4-нэ нагъыщэр. 1920 гъэм генерал-майор ЛIыхэсыр Баку къалэм большевикхэм щаубыдри, яукIащ.
Урыс-Япон зауэм щызэрихьа лIыгъэм папщIэ Геогрий и жор орденымкIэ ягъэлъэпIа Едыдж Николай лъэпкъкIэ абэзэхэт. Япэ дунейпсо зауэр къэхъея нэужь, 1915 гъэм гъатхэпэм и 27-м Козовкэ къуажэм деж щекIуэкIа зэхэуэм хэкIуэдауэ щытащ ар, икIи мазибгъу дэкIауэ Геогрий щихъым и орденым и 4-нэ нагъыщэр хуагъэфэщауэ щытащ зэрылIауэ.
Шыпш Темырхъан и унагъуэр и гъусэу. 1916 гъэм накъыгъэм и 23-м къэбэрдей уэркъ, полковник Бекович-Черкасский Тембот (Федор Николаевич) Гергий щихъым и орденым и 4-нэ нагъыщэр къыхуагъэфэщащ Япэ дунейпсо зауэм щыхэтам къигъэлъэгъуа лIыгъэм папщIэ. Ар а лъэхъэнэм къэбэрдей шуудзэм хэту зэуащ.
Япэ дунейпсо зауэм и тхыдэм къыхолыдыкI Уэлэгъей Сергей (1875 — 1944 гъгъ.) и цIэр. 1916 гъэм бадзэуэгъуэм и 26-м шууищэу 3-мрэ пулемёт взводымрэ я пашэу Стоходэ псым икIхэри, бийм пулемётышэр къазэрытригъэлъалъэми къимыгъэувыIэу, Рудни-Черевище къуажэм зыщагъэбыдащ. ИтIанэ езыхэр бийм хэуэурэ лъэсыдзэр псым икIащ, и хэщIыныгъэр нэхъ мащIэу. Уэлэгъей Сергей Георгий щихъым и орденым и 4-нэ нагъыщэр къратауэ щытащ 1917 гъэм щIышылэм и 17-м. НэгъуэщI къэрал щыпсэууэ дунейм ехыжащ.
Япэ дунейпсо зауэм хэта Къэбэрдей шуудзэм щыщу зауэлI 429-рэ Георгий и жор орденымкIэ ягъэлъэпIащ. КъищынэмыщIауэ, мы орденым и нагъыщиплIри къратащ:
Анзор Пщымахуэ (1870 гъэм къалъхуащ) — 1914 — 1917 гъэхэм 18-нэ ищхъэрэ полкым къулыкъу щищIащ, Геогрий жорым и 4-нэ, 3-нэ, 2-нэ, 1-нэ нагъыщэхэр, «Хахуагъэм папщIэ« Георгий медалым и 4-нэ нагъыщэр къратащ, Граждан зауэм поручикыу хэтащ, 1920 гъэм абы ибгынащ хэкур;
Астэмыр Дэхъушокъуэ (1872 гъэм къалъхуащ) — Урыс-Япон зауэми, Япэ дунейпсо зауэми кавказ шуудзэм щыщу хэтащ, 1920 гъэм штабс-ротмистр къулыкъум нэсауэ хэкур ибгынащ;
Ахъуэхъу Кушбий (1891 гъэм къалъхуащ) — кавказ шуудзэм и къэбэрдей полкым хэтащ, 1915 гъэм Георгий жорым и 4-нэ, 3-нэ, 2-нэ, 1-нэ нагъыщэхэр къратащ, 1920 гъэм хэкум икIри, США-м дунейм щехыжащ;
Быждыгъу ТIитIэ (1884 гъэм къалъхуащ) — кавказ шуудзэм и къэбэрдей полкым хэтащ, Георгий и жор орденхэм къищынэмыщIауэ, Георгий медалым и 3-нэ, 4-нэ нагъыщэхэмкIэ ягъэлъэпIащ, 1920 гъэм хэкум икIащ;
Джатауэ Уэлий (1872 гъэм къалъхуащ) — Урыс-Япон зауэми Япэ дунейпсо зауэми кавказ шуудзэм щыщу хэтащ;
Джарым Мусэ (1876 гъэм къалъхуащ) — бжьэдыгъу уэркъщ, Урыс-Япон зауэми Япэ дунейпсо зауэми кавказ шуудзэм щыщу хэтащ;
Дыкъуэ Хьэзешэ (1873 гъэм къалъхуащ) — джылахъстэней уэркъщ, кавказ шуудзэм хэтащ, Георгий и жорым и нагъыщиплIри къихьащ, 1920 гъэм прапорщик цIэр зэрихьэу хэкур ибгынащ;
Инарокъуэ Алий (1893 гъэм къалъхуащ) — кавказ шуудзэм хэта джылахъстэней уэркъщ. Алий илъэс 22-рэ хъууэ арат Георгий и жорым и нагъыщиплIри къыщыхуагъэфэщам. КъищынэмыщIауэ, Румынием таж пыIэм и орденыр къратащ, штабс-ротмистр цIэр зэрихьэу Граждан зауэм хэкIуэдащ;
Къэблахъуэ Жэмалбий (1890 гъэм къалъхуащ) — абазэщ, кавказ шуудзэм и шэрджэс полкым хэту зэуащ, Геогрий и жорым и нагъыщиплIри къихьащ, 1920 гъэм ар Iэпхъуащ Тыркум;
Къугъуэлъкъуэ Мысост (1874 — 1933 гъгъ.) — къэбэрдей лIакъуэлIэшщ, Урыс-Япон зауэми Япэ дунейпсо зауэми хэтащ, абыхэм щигъэлъэгъуа лIыгъэм папщIэ Георгий и жорым и нагъыщэхэр къыхуагъэфэщащ. Мысост 1930 гъэм и пэхэм тутнакъэщым ирадзэри, 1933 гъэм накъыгъэм и 1-м абы илIыхьащ;
ПащIэшхуэ Учыжыкъуэ (1890 гъэм къалъхуащ) — кIэмыргуейщ, Япэ дунейпсо зауэм хэтащ кавказ шуудзэм и шэрджэс полкым щыщу, Георгий и жорым и нагъыщиплIри къратащ;
СулътIан Бэезэт-Джэрий (1885 — 1919 гъгъ.) — Улап къуажэм къыщалъхуащ, адыгэ хъуа кърым Джэрийхэм ящыщщ, Япэ дунейпсо зауэм хэтащ кавказ шуудзэм и шэрджэс полкым щыщу. Абы щигъэлъэгъуа хахуагъэм папщIэ Георгий и жорым и нагъыщиплIри къыхуагъэфэщащ, 1920 гъэм Тыркум Iэпхъуащ;
Тамбий Исмэхьил (1875 — 1918 гъгъ.) — къэбэрдей лIакъуэлIэшщ, Урыс-Япон зауэм щыIащ Тэрч-Псыжь шуудзэм хэту, абырэ Япэ дунейпсо зауэмрэ къыщигъэлъэгъуа лIыгъэхэм папщIэ Георгий и жорым и нагъыщиплIри къратащ. Граждан зауэр екIуэкIыу, подпрапорщик къулыкъум нэсауэ 1919 гъэм абы хэкIуэдащ;
Тхьэзэплъ Исмэхьил (1890 гъэм къалъхуащ) — къэбэрдей мэкъумэшыщIэщ, Кавказ шуудзэм и къэбэрдей полкым хэту Япэ дунейпсо зауэм лIыгъэшхуэ къызэрыщигъэлъэгъуам папщIэ Георгий и жорым и нагъыщиплIри къыхуагъэфэщащ 1915 — 1917 гъэхэм, абы къищынэмыщIауэ, инджылыз зауэ медалкIэ, «Барбатия си Кредица« румын медалымрэ джатэкIэ ягъэлъэпIащ, 1920 гъэм Тыркум, итIанэ США-м Iэпхъуащ, аращ дунейм щехыжари;
Хьэмыкъу Зэкэрие (1885 гъэм къалъхуащ) — Псыжь щIыналъэм хиубыдэ Къэсей хьэблэм щыщ къэбэрдей корнетщ. Япэ дунейпсо зауэм хэтащ Кавказ шуудзэм щыщу икIи абы щызэрихьа лIыгъэр ягъэлъэпIащ Георгий и жорым и нагъыщиплIымкIэ. Хьэмыкъур хэтащ Граждан зауэми;
ХьэпцIэ Берд (1896 гъэм къалъхуащ) — джылахъстэней уэркъщ, Кавказ шуудзэм хэту Япэ дунейпсо зауэм лIыгъэ щызезыхьахэм, Георгий и жорым и нагъыщиплIри, франджы зауэ медалри зыхуагъэфэщахэм ящыщщ. 1920 гъэм Алжир Iэпхъуащ, илъэс зыбжанэ дэкIри, СССР-м къигъэзэжат, ауэ 1928 гъэм политикэ IуэхукIэ зэхэзехуэн ящIри, тутнакъэщым ирадзащ;
Щхьэлахъуэ Рэмэзан (1895 гъэм къалъхуащ) — шапсыгъщ, Япэ дунейпсо зауэм хэтащ Кавказ шуудзэм и шэрджэс полкым щыщу. 1917 гъэм и зауэ къулыкъум пищащ прапорщик къулыкъур зэрихьэу. Ауэ абы и пэ къихуэу Георгий жорым и нагъыщиплIри къыхуагъэфэщат. 1920 гъэм хэкур ибгынэри, 1923 гъэм СССР-м къигъэзэжащ, ар ящыщщ политикэ IуэхукIэ зэхэзехуэн ящIу ягъэтIысахэм;
Бицу Ахьмэд (1870 гъэм къалъхуащ) — къэбэрдей мэкъумэшыщIэщ, Урыс-Япон, Япэ дунейпсо зауэхэм хэтащ, абыхэм щызэрихьа лIыгъэм папщIи Георгий и жорым и нагъыщиплIри къыхуагъэфэщащ 1915 — 1919 гъэхэм.
Мыбыхэм къищынэмыщIауэ, иджыри куэд диIэщ зауэм лIыгъэрэ хахуагъэрэ щагъэлъэгъуауэ, цIэрыIуэ хъуахэу. Уэркъ лIакъуэ къызэрыхэкIар ягъэпэжу, зыщIапIыкIа хабзэ дахэмрэ я лъым хэт лIыгъэмрэ ягъэлъагъуэу, зауэм хэта адыгэ щIалэхэм генерал, дзэпщ цIэ лъапIэхэр зыфIащаи къахэкIащ. ТекIуэныгъэ мащIэ къыхуахьакъым абыхэм Урысейм.
Зэрытлъагъущи, языныкъуэ адыгэ лIыхъужьхэр Адыгэ хэкум пэжыжьэу, уеблэмэ, я динри, дунейри, цIэри яхъуэжауэ къэгъуэгурыкIуащ, гъащIэ хьэлъи къагъэщIащ, языныкъуэхэри кIуэдыкIейуэ кIуэдыжащ. Ари зы лъэхъэнэт, тхыдэм и зы напэкIуэцIти блэкIащ.
Ди тхыгъэм и кIэм къыхэдгъэщынут зы Iуэхугъуэ — тхыдэджхэм зэпымычу жаIэ апхуэдиз лIыгъэ зезыхьа адыгэ лIыхъужьхэм я адэжь щIыналъэм зэрыщамыцIыхур, ахэр дызэриIар цIыхум ящIэн папщIэ зы фэеплъ зэрыщымыIэр.
Тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат Къэзакъ Аслъэн
и лэжьыгъэр и тегъэщIапIэу, тхыгъэр зыгъэхьэзырар Фырэ Анфисэщ.
