ЦIыкIураш
Бажэмрэ гъэлъэхъумрэ
Бажэр псафэ дыхьащ. Ар псы Iуфэм къыIуохьэри ипщэкIэ къоув, Бажэм гу лъимытэу.
БАЖЭМ(Гъэлъэхъум зэхримыгъэхыу). Нэгъабэ лъандэм сызэщэр къысIэрыхьащ! Сэ нобэ усIэщIэкIмэ, си напэр фIыцIэщ! ХьэрэкъуакIэ дэс Дыгъужьыжьым зы щынэ щишхауэ щытащ мыбдей. ХьэрэкъуакIэ дэс Дыгъужьыжьым нэхърэ сынэхъ лIыгъэншэ сэ?! Абы щынэ ишхамэ, сэ Гъэлъэхъур си Iыхьэщ… (Гъэлъэхъум щIогубжьэ). Ей, тIы нэф, мы псыр щхьэ къэбгъэутхъуэрэ?!
ГЪЭЛЪЭХЪУМ(ней-нейуэ къыхуоплъэкIри). Ы-ы!
БАЖЭМ. Псыр щхьэ къэбгъэутхъуэрэ, зо?!
ГЪЭЛЪЭХЪУМ. Дауэ жыпIа?
БАЖЭМ. Дэгу мыр?.. Дауэ мыгъуэр уэзгъэщIынщ, къомыгъэутхъуэ псыр!
ГЪЭЛЪЭХЪУМ. ДэнэкIэ сыкIуэми, уэ цы топыр си ужь щхьэ уимыкIрэ? Къущхьэхъум дынэсыху, укъызэщэкIуащ гъатхэм, ноби сыт узыхуейр?
БАЖЭМ. Псыр къомыгъэутхъуэ — аращ сызыхуейр?
ГЪЭЛЪЭХЪУМ. Уи адэм къигъэжауэ уипс мыр, ы?
БАЖЭМ. Си адэр къыщIомылъэфыж! ХэкI мы псым! Къомыгъэутхъуэ! Зы щынэ бэгу нэгъабэ къигъэутхъуати, фIы щIихакъым — и щхьэр хилъхьащ. Уэри аращ къыпщыщIынур — узыIурызгъэлъэдэнущ!
ГЪЭЛЪЭХЪУМ. «УзыIурызгъэлъэдэнущ» жоIэ?
БАЖЭМ. Аращ уэсщIэнур, псыр къэбгъэутхъуащи! НэхъыфI уэсщIэн уи гугъэ? Псы утхъуа сэзэгъыркъым сэ, си шхалъэр мэузри.
ГЪЭЛЪЭХЪУМ. Сыт-тIэ нэхъ уэзэгъыр?
БАЖЭМ. Мэлыл…
ГЪЭЛЪЭХЪУМ(и бгъэр иресэри къожьэ). Мэлыл къыпщIэзгъэныни, джаур цы топ! (Бажэм жьэхолъэ).
БАЖЭМ(и псэр IукIауэ, нэпкъым долъей). СыбоукI, емынэунэ хъун! ГушыIэ хэзэгъэнукъым мы делэм!.. Щхьэ упIащIэрэ: гъатхэм къущхьэхъу ущыкIуэкIэ уи ужь сыниувэнщи, сэ уэ пхуэфI сыхъунщ!..
(И кIэр илъэфу, Бажэр губгъуэм йохьэж).
КЪЭРМОКЪУЭ Хьэмид.
Идар и щынэ
— Мы ди ТIалэмашэ щынэ цIыкIу къыхуалъхуа уфIэщIыркъэ! — жи дадэ, Iуэм къикIыжауэ. — Мэлэжьыр гугъу ехьащ. Псы хуабэ тIэкIу Iуэм нэхьыт. Сэ Iусыр зэхэсщIэнщ, — зэрыпIащIэр плъагъуу, дадэ зэуэ унэм щIегъэзыкIыж.
— Ту фIыт, ярэби! Ахьей нэсхьын! — жиIэурэ нанэ пэгуным псы хуабэ ирегъахъуэри, бахъэр къыщхьэщихыу, щIехри бжэр къыздыхуещIыж.
Идар и нэгум зэуэ къыщIэуващ хъурыфэрэ фIыцIабзэу щынэ цIыкIунитIэ. Ар абы бгъэдэсщ, Iэ делъэ, зэм ба хуещI, зэми и IэпIохуэм ирегъэтIысхьэ. — Ма-а-аI! — жи мо цIыкIум, и кIэр егъэпIэжьажьэ, и хьэбэр кърехьэкIри, Идар и тхьэкIумэм къыщIэфыну хуожьэ.
ЩIалэ цIыкIур пIэм къелъащ. Ар щхьэгъубжэм бгъэдыхьэрэ дэплъмэ — дунейр хужьыгъэщ, цы гъэпцIэным хуэдэу, уэсыр къытрилъхьащ. ЕI, бетэмал, хъуакъым ар! И щыгъыныр мамэрэ папэрэ я пэшым къыщIэнащ. Дауэ зэрищIынур? Зеплъыхь. Иужьым абы шэнт щхьэгуэр щыгъын фIэдзапIэм ирелъэфалIэ, абы тоувэри, дадэ и пыIэ къуацэшхуэмрэ кIагуэ дытамрэ къыфIех. ПыIэм и нэр щIихъумэрти, дрегъэкIуэтейри, кIагуэ дытар щылэлрэ кIэлошышхуитIыр илъэфу унэм щIокI.Жьы щIыIэ щIэтрэ щIихулыкIыу уэс къос. «Уа, сыту ещхь мамэ и кхъузанэм къилъэлъ хьэжыгъэм!» — игукIэ жиIэурэ Iуэм йохьэ. Ихьэмэ… мэлыжьыр щылъщ. Дадэ абы и шхуэлыр етхьэщI, нанэ псы хуабэ трикIэурэ. Щынэ цIыкIури мес: плIанэпэ хуабэм дадэ ихьа хъунщ, и плIэ лъакъуитIыр хуэмыгъэуву йощIэ- къощIэ, и кIэбдз лъакъуитIыр щIым щытщ, и пэ цIыкIур мэкъу щIэуфэм хиIуащ… Идар епIэщIэкIыу абы бгъэдохьэ къызэфIигъэувэну.
АрщхьэкIэ нанэ ар къелъагъури: «А сымыгъуэт! Мы щIыIэ уаем щхьэ укъыхыхьа? — жери, къепхъуатэри и IэплIэм ирегъэтIысхьэ, Идар гъыуэ пэш хуабэм щIехьэжри, пIэм хегъэгъуэлъхьэж. — Умыгъ, тIасэ. Нэху щымэ уеплъынкъэ, си шырэ, си фо», — жиIэурэ…
— Зы псэущхьэ дунейм тету пIэрэ къэзылъхуар зымыдэж мы ди мэлыжьым фIэкIа? — жи дадэ.
— Сыту, н-нна гущэ?
— А, лIэун, и щынэр ищтэн идэркъым. ЗыщIимыгъэфу къолъэкъуауэ. Мо тхьэмыщкIэр щIэфыну хуейщ. МэмэжалIэ. Сытми и быдзыр къэзукъуэдийуэрэ шэ тIэкIу Iузгъэхуащ.
— Сыт тщIэн, имыдэмэ, IэрыпI тщIынщ. ЩIэсынщ унэм мы си дыгъэ шырым и гъусэу, — жи нанэ, щIалэ цIыкIум гуапэу хуеплъэкIыурэ.
Тэлай дэкIащ. Нанэ пщэфIэн иухри, Iэнэ къищтэну пыхьа къудейуэ: «Фи пщэдджыжь фIыуэ!» — жери нысэр къыщIохьэ. Мыр сыт гъэщIэгъуэн! ГъырнэIурэ и Iупэр къигъэпщауэ Идар исщ и анэм и IэплIэм.
— Ан-нна гущэ, мыр дауэ дымылъагъуу щIэкIа? — щIоупщIэ нанэ, илъагъур зэригъэщIэгъуэну щIыкIэр къыхуэмыщIэу и Iэхэр зэтрегъауэри.
— Ей, мыри мыр! — жи анэм, Идар пэш лъэгум иригъэувэхыурэ. — И адэмрэ сэрэ уэсыр зыдэттхъум зэхыдох: гущэм хэлъым зелIэж. Сыту пIэрэ? — жызоIэри сыкъыздэжэм солъагъу: мыр бжэщхьэIум къебэкъуэхыжауэ, и лъакъуэр илъэфурэ, IуэмкIэ йохьэ. Пэшым сыщIэлъадэмэ — Iэуам бжьэфыр Iурылъыжкъым. Пэш лъэгум зыщысплъыхьурэ гущэр щIэзгъэхъаери, щызмыгъуэтым, мы фэ флъагъум Iуэм сыкIэлъихьэмэ — сабийм къыIурича бжьэфым щынэ цIыкIур щIигъэфыну пылъщ. Мо цIыкIум пыф-сыф жиIэ фIэкIа бжьэфыр ищтэн идэркъым.
Дади нани ину къэдыхьэшхынтэкъэ!
— ГъащIэ Тхьэм кърит, — жи иужьым дадэ, и щхьэр игъэсысурэ. — А си ТIалэ хьэбэ хъурейм адыгэлI нэс къыхэкIынущ.
— Алыхьым жиIэ, лIыжь, — къопсалъэ нани, а зэрынэжэгужэу пщэдджыжьышхэр Iэнэ хъурейм къытригъэувэн щIидзэжауэ; иужьым абы Идар и мамэм гуапэу зыхуегъазэри къыщIегъу: — ИIэт, нысэ, а си дыгъэ шырым зегъэтхьэщIыт…
ГЪЭУНЭ Борис.
Лъэтеувэ
Iэбэ цIыкIумкIэ —
Уэху-уэху.
Лъабэ цIыкIумкIэ —
Цым-цым!
Си шыпхъу цIыкIур
ЗокIуэр.
Лъэтеувэ хуащIыр.
ХьэщIэр куэду
КъокIуэр.
Мэхъу утыкур
МащIэ!
Лъабэ цIыкIумкIэ
цым-цым!
Iэбэ цIыкIумкIэ
Уэху-уэху!
Джалэм, къэтэджыжу,
Си шыпхъу цIыкIур
ЗокIуэ!
Лъэтеувэ хуащIыр.
Фэри фыкъэпIащIэ!
Лъабэ цIыкIумкIэ
Цым-цым!
Iэбэ цIыкIумкIэ
Уэху-уэху!
Фыкъеблагъэ псори,
Ди гуфIэгъуэщ нобэ!
Лъэтеувэ ящIыр!
Си шыпхъу цIыкIур
ЗокIуэр!
ХЬЭЩЫКЪУЕЙ Олег.
Ислъэмей къуажэ
Фи сабийр сымаджэ хъуамэ
Фи сабийр сымаджэ хъуамэ, дауи, дохутыр къевджэнущ. Ауэ дохутырыр къевмыджэ щIыкIэ фэри фыдэIэпыкъуфынущ сымаджэм.
Температурэшхуэ иIэмэ
Температурэр фэри фхуеудыхынущ. Аркъэ, уксус, псы зэхэфкIэ, сабийм и щIыфэм псоми ирикъун хуэдэу. Ар зэлъэIэсу щыфхуи, хъыдан къабзэ щабэкIэ е напэIэлъэщIкIэ зэпыфлъэщIыхьыж. Бжьэхуцым къыхэщIыкIа майкэ е джанэ щыфтIагъи, техьэгъуэ имыIэмэ, Iеищэу щIэвмыуфэ, зы щащыху закъуэ тефпIэмэ зэфIэкIынущ, температурэр ехуэхыу къэпщIантIэу щIидзэхукIэ.
Псчэуэ щытмэ
Балыджэ фIыцIэ къабзэу фтхьэщI, фо бжэмышхитI ихуэн хуэдэу кумбу къивгъэж. Сыхьэтищ, сыхьэтиплI хуэдэ щыта иужькIэ фом къыщIиша балыджэпсым евгъафэ махуэм щэ е плIэ шай бжэмышх изурэ.
И пэр къижмэ
ЩIыIэ хыхьарэ сабийм и пэр къижмэ, тыншу фэри фхуэгъэхъужынущ. Шай бжэмышх из форэ жэгундэпсу шай бжэмышхитI, бжэмышхитIрэ ныкъуэрэ зэхэфщIэ. Ар ткIуэпситху, ткIуэпсихыурэ сабийм и пэм ивгъатIкIуэ. Абы псынщIэ дыдэу игъэувыIэнущ сабийм и пэ къыпыжыр.
МафIэс зэран иIэмэ
Зы шай бжэмышх из форэ щабэ дыдэу тхъунщIа кIэртIоф цIынэмрэ зэхэфлъхьи и псыр къыщIэвгъэж. А псыр бинт тIуащIэ е щащIэ хуэдизым тевгъатIкIуи мафIэм исам деж тефлъхьэ. Ар сыхьэтитIкIэ телъмэ, мафIэм исар куэдкIэ нэхъыфI ищIынущ.
Адэшхуэм и фэеплъ
ХьэтIохъущыкъуей Ищхъэрэ жылэжьым дэс нэхъыжьхэм ноби ящыгъупщакъым Къуршэ Хьэмац. Ар къызэрыгуэкI щIалэт, адрей къуажэдэсхэми хуэдэу, колхозым щылажьэрт, и щIалэ цIыкIу закъуэр ипIыжырт.
Хэку зауэшхуэр къэхъеящ. Езым хуэдэ минхэм яхэту Хьэмац и Хэкур ихъумэжыну зауэм Iухьащ 1941 гъэм.
Дон щIыналъэм икIри Хьэмац яхэхуащ Сталинград зыхъумэжахэм. А лъыгъажэ зауэм хэтахэм игъащIэ псокIэ ящымыгъупщэжыну гукъинэж ящыхъуащ. Сэри сахэтащ Сталинград зыхъумахэм, си хэкуэгъу щIалэ зыбжанэ си гъусэу.
Нобэ зи хъыбар фхуэсIуэтэж Къуршэ Хьэмац а лъыгъажэ зауэм щызэрихьа лIыгъэхэри си нэгу щIэкIащ. Нэмыцэ танкхэмрэ лъэсыдзэмрэ жэщи махуи къыдэбгъэрыкIуэрт. Нэмыцэ кхъухьлъатэхэри къытщхьэщытт, зэпымыууэ бомбэр къыттракIутэу. Къалэр мафIэм исырт, зыри умылъагъужу Iугъуэм зэщIищтат.
Зы махуэ гуэрым танкипщIрэ лъэсыдзэ батальонрэ къыдэбгъэрыкIуэрт. Ар щилъагъум, Къуршэр япэ ит танкым еуэри икъутащ. Танкыр и пIэм ижыхьащ. НэгъуэщI зыгуэрми иужь дыдэ ит танкыр икъутащ. Танк колоннэр адэкIи-мыдэкIи мыкIуэжыфу увыIащ. Уэрамыр зэвти, зыгъэзапIэ яIэтэкъым. Танкхэм къижа танкистхэри лъэсыдзэри автоматрэ пулемёткIэ щIэдгъэлъэлъащ. ЩIэпхъуэжыну зыхузэфIэкIар зырызыххэщ.
Апхуэдэ лIыхъужьыгъэ зыбжанэ щызэрихьащ Къуршэ Хьэмац Хэку зауэшхуэм. Сталинград щыщIидзэри ар нэсащ Берлин. Донбасс, Беларуссиер, Польшэр бийм къаIэщIэзыгъэкIыжахэм яхэтащ. А зауэ гъуэгуанэ кIыхьым Хьэмац тIэуней уIэгъэ щыхъуащ.
1945 гъэм мэлыжьыхьым и 25-м ди дивизиер Берлин пэгъунэгъу дыдэу щыс къуажэ цIыкIу Бамме жыхуаIэм дыхьащ. Зауэ екIуэкIыу умыщIэну, дунейр мамырт. Куэд дэмыкIыу къэIуащ: «СэмэгумкIэ нэмыцэхэр къыдобгъэрыкIуэ!» Дэ дызэрызэуэнум хуэдэу гъуэгу Iуфэм дыщигъуэлъыкIащ. Щхьэ къэIэтыпIэ къыдамыту нэмыцэхэр къауэрт. Зауэр и гуащIэгъуэу екIуэкIыу Мальков Николай зи унафэщI топгъауэхэр къаукIащ. Рахаев Ачах зи командир топым хуэзанщIабзэу къакIуэрт нэмыцэ «Тигрыр». Ар щилъагъум гвардием и сержант нэхъыщхьэ Къуршэ Хьэмац Мальков и топым епщылIащ, иузэдри Рахаевым къыхуэкIуэ «Тигрыр» икъутащ. ЕтIуанэ уэгъуэм дригъэхуеящ щхьэ къэIэтыпIэ къыдэзымыт нэмыцэ пулемётыр. Абдеж езы Къуршэм къеуащ нэмыцэ снайперыр.
Махуэ пщыкIуплI къудейт иIэжыр Хэку зауэшхуэр иухыным. Ауэ ар илъагъужакъым Къуршэ Хьэмац. 1945 гъэм мэлыжьыхьым и 25-м Бамме къуажэ цIыкIум деж къыщаукIащ адыгэлI хъыжьэр.
Хэкум пщIэшхуэ къыхуищIащ Хьэмац зэрихьа лIыгъэхэм. Абы къыхуагъэфэщащ орденрэ медалу зыбжанэ. Абыхэм ящыщщ «Хэку зауэшхуэм и орденым и 2-нэ степеныр», «Красная звезда», «Слава» орденым и ещанэ степеныр, нэгъуэщIхэри. Иджы ахэр Хьэмац и къуэрылъхухэм сакъыу яхъумэ, яхъумэ, я адэшхуэм и лIыгъэм и фэеплъу.
ШЭШЭН Щамил,
зауэмрэ лэжьыгъэмрэ я ветеран.
Адыгэ хабзэ
Жэбагъы и жэуапыр
Къэбэрдей уэлийр дунейм ехыжати, ХьэтIохъущокъуэ пщыжьым деж Жэбагъы хъыбарегъащIэу ягъэкIуащ.
Жэбагъы нэсри, зэрыхабзэти, ижь лъэныкъуэмкIэ епсыхащ, гуауэ къызэрихьар абыкIэ яригъащIэу.
ХьэтIохъущокъуэ пщыжьым, къыщIэкIри, къеплъ-неплъри, жиIащ:
— Догуэ, си деж къагъэкIуэну, уэ делэр мыхъумэ, нэхъ губзыгъэIуэ ягъуэтакъэ?
— А зиусхьэн, умыгубжь, — жиIащ Жэбагъы, — нэхъ губзыгъэIуэхэр нэхъ губзыгъэхэм я деж ягъакIуэри, сэ уи деж сыкъагъэкIуащ:
АфIэкIа зыри жимыIэу Жэбагъы шэсыжри, къыдэкIыжащ.
Тхьэмадэ махуэ
Зэгуэрым, чыракIуэ тет гупышхуэ загъэпсэхуну тIысауэ зэхэст. Дадэ гуэр блэкIырти, мо щысхэм жаIащ: «Ярэби, мо дадэм сыту адыгэ лIыжьыфэ тет».
Гуауэ щыхъуащ ар дадэм: «ЛIыжьыр щымыIэж пэлъытэщ, «лIыжькIэ» щхьэ къызэджа?» — жери. ИтIанэ зыкъигъазэри, гупым еупщIащ:
— Фыадыгэ фэ?
— Дыадыгэщ.
— Адыгэбзэ фщIэрэ?
— ДощIэ.
— АтIэ «цыгурылъыр» сыт?
Ар жиIэри дадэр ежьэжащ. Зыкъомрэ кIуауэ, мыдрейхэр зэплъыжащ: «Уэлэхьи, мыхъун ар, «цыгурылъым» къикIыр зэдмыгъэщIауэ зыщIыпIи дымыкIуэн», — жаIэри, дадэм ирагъэупщIыну щIалитI ягъэкIуащ. ЩеупщIым, дадэм мыр къажриIащ:
— Адыгэбзэ фщIэуэ жыфIати, «цыгурылъым» къикIыр щхьэ фымыщIэрэ? АтIэ фыкъэдаIуэ. Уэншэку мастэшхуэм иридэн яуха нэужь мастэнэм тIуащIэу къинэращ «цыгурылъ» жыхуаIэр. Аращ, щауэ махуэхэ, — жери къиутIыпщыжащ щIалитIыр.
ЩIалэхэр къэкIуэжри дадэм къажриIар яIуэтэжащ, «щауэ махуэ» къазэрыфIищари дыщIагъужащ. Ар щызэхахым щIалитIым аргуэру ирагъэгъэзэжащ, «щауэ махуэм» къикIыр къафщIэ, жаIэри.
ЛIыжьыр щIалэхэм къеупщIащ:
— Сыт иджыри фыкъыщIэкIуар?
— Уэлэхьи, «щауэ махуэм» къикIыр зэдгъэщIэну аратэмэ.
— Унагъуэ пщIыхукIэ ущауэ махуэщ, унагъуэ пщIырэ бынунэ ухъумэ — утхьэмэдэ махуэщ, сэ фысхуэдэщ, — къажриIащ дадэм.
— Ыхьы, иджы къыдгурыIуащ дызэроджэн хуеяр — тхьэмадэ махуэщ.
— Афэрым, адыгэбзэр къэфщIащ, — къыпыгуфIыкIащ дадэр.
Щхьэ унэхъ бэшэч?
Уэ цыжьбанэ, уэ емынэ,
Мастэу пхэтри сытемынэ!
СфIэтелъыджэ телъыджащэщ
УщIэмыгъыр цIыкIужьейр.
Сэ зы мастэ, мастэ закъуэ
Сысымаджэу къысхаIуамэ,
А зы закъуэр схуэмышэчу
Согъри согъыр сызэщыджэу.
Сэ уэ нэхърэ сынэхъ инми,
Щхьэ уэр нэхъ сынэхъ къиин?
Сыт а къомыр щIыпхуэшэчыр,
Сэр нэхъ ущIэнэхъ бэшэчыр?
ПХЫТIЫКI Юрэ.
Шэджэм къалэ
Анэ
ГъащIэр ехь
И быным тегужьеикIауэ:
Жьыр къепщамэ,
ФIощI ирихьэжьэн.
Къытехъуам уэлбанэ,
Унэм ар щIэкIауэ,
Псыдзэм ихьын фIэщIыу
Ныппежэжьэнщ.
Химыгъэхьэ жэщым,
Химыгъэхьэ щIыIэм —
ФIощIыр псоми
Зыгуэр къращIэн…
Дыгъэ закъуэрщ анэм
Дзыхь зыхуищIыу щыIэр:
А тIум зэщхьщи аращ
Я хьэл-щэн.
МЫКЪУЭЖЬ Анатолэ.
Аушыджэр къуажэ
Псалъэзэблэдз
1. Бзу лъэпкъ. 2. Адыгэ усакIуэ, джэгуакIуэ Агънокъуэ-дадэм зэреджэр. Плъыжьу гъагъэ удз лъэпкъыгъуэ. 4. ЩоджэнцIыкIу Алий и «Хьэжыгъэ пут закъуэ» Iуэтэжым хэт щIалэ цIыкIум и цIэр. 5. «ШыкъумцIий» таурыхъым хэт нанэ. 6. Сабий джэгукIэ цIэрыIуэ, къебжэкI. 7. Къэхъуну-къэщIэнур къыбжезыIэф. 8. Тхьэмахуэм и зы махуэ. 9. Пасэрей зауэлIхэм ящыгъыу щыта джанэ.
Жэуапхэр тэмэммэ, къехыу фыкъеджэнщ адыгэбзэкIэ къыдэкI журналым зэреджэм.
Жэуапхэр: 1. ЖыгыуIу. 2. Лашэ. 3. Iущхьэ. 4. Хьэжсет. 5. НэжьгъущIыдзэ. 6. Инэмыкъуэ. 7. Тхьэгурымагъуэ. 8. Махуэку. 9. Афэ.
Къехыу — «Iуащхьэмахуэ».
