ТIуанэ
Нало Заур
Новеллэ
(КIэухыр. ПэщIэдзэр №№139 — 140-хэм итщ).
Инал мэпщIантIэ, фызым къыжриIэмрэ езым и псэмрэ хузэмыгъэзэгъыу: фызым уи IумпIэ ебгъэубыдри хьэфизу къуршым ущызекIуэри — тIури зыщ.
Ауэ пцIыр хьэрэмкъэ! — мыпхуэдэ IуэхукIэ къыпхутемыгъэхьэн цIыхухъу щыIэкъым, Инали и Iэнкуныгъэр пкърыкIыжри итIанэ къыгурыIуащ и фызыр зэрызахуэр, къыгурымыIуапэми, и псэр ТIасутIэ и псалъэхэм мамыр къащIыжати, цIыхубз дэгъуэ, цIыхубз щIэщыгъуэ и нэгу къыщIэувэу хуежьэри, хуэм-хуэмурэ къытехьащ, жыIэщIэ хъури фызыр зыхуеймкIэ ишащ. Ар иджы къилъыжыртэкъым, атIэ укIытэ нэпцIышхуэ зищIауэ ТIасутIэ и псалъэ щабэхэм фIэIэфIу едаIуэрт, арыххэури, езыр хуэмейуэ къытрагъэхьа нэхъей, зигъэнэщхъеижщ аби, «хъунщ» псалъэр къызыжьэдригъэшащ. ТIасутIэ а псалъэр къэзэуаткIэ къыжьэдитхъа пэтми, зэрызэхихыу и жагъуащэ хъури и гур къехуэхащ. Ауэ гум жиIэм едэIуэн идакъым абы, «аууей, щхъухьыращ IэфIыр, хущхъуэр сыт щыгъуи дыджщ», — жиIэри, тэджщ аби, щхьэгъубжащхьэм телъ къурIэнышхуэр къищтэри, и лIым и пащхьэ къиуващ. Инал зэрыщысым хуэдэу ТIасутIэ елъэгэкIрэ жыпIэнт.
Инал къыхуашия къурIэныр щтэIэщтаблэу къыIех. Ар зэрыцIыкIу лъандэрэ щошынэ мы тхылъ къыгурымыIуэм, абы и тхьэмпэ гъуэжьхэм, а тхьэмпэ гъуэжьхэм тетха фIыцIагъэ зэрыхъэхэм. Инал Iэмал зэриIэкIэ къыпикIухьырт Алыхьым и пащхьэм къикIа тхылъ ябгэм — пщIэнукъым апхуэдиз зэрыхъэр зэрытым зэрызищIынкIэ хъунур, жиIэри емыIусэм нэхъ къищтэрт. Ауэ ТIасутIэ ар тхылъ захуэу, леймыгъэгъуу, угъурлыуэ къелъытэри фIыуэ елъагъу, икIи, къикIыр къыгурымыIуащэ пэтми, хущIыхьэгъуэ игъуэтыхукIэ, тхьэмпэ гъуэжьхэр хуэсакъыпэу къызэтрихыурэ фIыцIагъэ лъапIэм йоджэ.
— Мы фIыцIагъэ лъапIэр пIыгъыу тхьэ къысхуэIуэ, — жи ТIасутIэ, — сэри укъызэмыкъуэншэкIыну, абыи уемыкъуэншэкIыну: къыпхуэсша нэужь, мазэ дэкIыху, абы деж ущIэлъынщ, нобэ мазэ ирикъуакъэ иджы щыжыпIэм деж — зы жэщыр сысейщ, къыкIэлъыкIуэ жэщыр абы и хьэлэлщ! АбыкIэ уарэзымэ, тхьэ Iуэ хьэрэмыгъэ умышхыну!
Инал Iейуэ и жагъуэт тхьэ иIуэн: къэхъунур зыщIэр Алыхьыращ, абы дауэ тхьэ зэрытепIуэнур! Нобэ упсэумэ, пщэдей зэрыхъунур пщIэркъым, япэм Хъуэхъужьхэ уащытхъумэ — улIыфIт, иджы Хъуэхъужьхэ уубмэ, улIыфIу къыщIедзыж!… ИтIани — сыт ищIэнт? — Инал мо къурIэнышхуэр IитIкIэ иIыгъыу, хуэсакъыурэ, къеIэтри:
— Мы Алыхьым и фIыцIагъэ лъапIэмкIэ тхьэ пхузоIуэ! — жи.
— Иджы абы ищIыIужкIэ: сэ сынэхъыжьщи, абы и ныбжьым емылъытауэ, сэ жесIэр и унафэщ!
— Уэлэхьи хьэзим, захуэкIэ ари!
— АтIэ, захуэу щытмэ, нэху дыкъызэрекIыу яужь ихьэ!
— Хэт зяужь сибгъэхьэнур? Уэ зыгуэр уиIэ?
— Сэ сщIэрэ! Лъыхъуэ, щIэупщIэ. Уи къуэшхэм зыгуэр къыпхущIаIукIынщ. Сыт щхьэкIэ, Дыгъэ-щэ? Дыгъэ сыт и лажьэ?
ТIасутIэ имыщIэххэу и гум къридзэри къыжьэдэлъэтауэ арат а цIэр, ауэ къытригъэзэжу егупсысыжа нэужьи игъэкъабылащ абы а фызабэ нэ къуэлэныр тIуанэу къишэну: хъурылъхущ, къилъхури езым хуэдэу дыгъэ бынщ — дахэм дахэ къелъхури Iейм Iей къелъху, тхьэ. Си хъыджэбзитIым дэлъху дахэшхуэр къащхьэщытмэ, армыраи фIы жыхуаIэжыр. Дэлъху яIэмэ, бзаджэнаджэ къатегушхуэнкъым, ялI къатегъуэгъуэнкъым… Сызижагъуэным дыщ имыIэу къэунэ!.. Дыгъэ езыр лэжьакIуэшхуэщ, узыншэщ — зэIэр къыгуиуду апхуэдэщ, тхьэ, ар ауэ сытми фыз! Хьэуэ, ар къатшэмэ, дыхущIемыгъуэжыну си гугъэщ. Дахэ щхьэкIэ нэмысыфIэщ, цIыхум къазэрыхэкIар нэрылъагъущ. Азалыхь, псыхьэ гъуэгу ущыхуэзамэ, дидзыхынщи гъуэгу къыуитынмэ! И пэгунитIым изу уIущIамэ, псыр къуитынщи, езым игъэзэжынмэ!.. Алыхь, псалъитI я щхьэ зэтримыч!.. Тхьэ, абы нэхъ хъун сэ сымыщIэ!..
Арат ТIасутIэ жиIэр. Ауэ ар зэрыжиIэр акъыл гъущэкIэт; и псэм едаIуэмэ, и псэм жиIэр нэгъуэщIт: уэ къодэхэкIын къыхуумышэ, фыз тхьэмыщкIэ, ущIегъуэжын мыгъуэщ! — жиIэурэ къеIущащэрт, арщхьэкIэ а цIэр, езым имыщIэжу, Iэджэрэ илъа хъунт игуми, хуей-хуэмейми, къыфIицIэфтащи — сыт епщIэжын иджы? ТIасутIэ и псэр шхуэIур жьэдэлъу иIыгъщи цIутI жригъэIэркъым, и щхьэм ищIа унафэр трегъакIуэри.
Инал а цIэр зэрызэхихыу, и псэр, дыгъэ ткIуэпс къыхэткIуа нэхъей, къилыгъуащ: мащIэрэ хуеплъэкIа ар а фыз нагъуэ дахэм, зы мэскъалкIи щымыгугъыу, ауэ ехъуапсэ хуеплъэкIкIэ хуеплъэкIрэ и пащIэкIэр щIиIуэнтIэжу. Иджы еплъ ар зэрыхъуам!.. Инал и Iупэхэр фIызэтож, зэрызэтежыр езым имыщIэжу, и Iэпхъуамбэхэр пащIэкIэм мэIэбэ. ТIасутIэ ар щилъагъукIэ, сэ пцIанэу и гум къыхоуэ. АрщхьэкIэ фочым икIа шэр къыпхуэубыдыжрэ!..
А жэщым ТIасутIэ и лэгъунэм щIигъэхьакъым и лIыр, сэ Алыхьталэм сыпхуелъэIун хуейщ ныжэбэ жиIэри. Инал пэш ищхъэрэм щIэлъащ, фыз нагъуэр пщIыхьэпIэу илъагъуу. ТIасутIэ нэху щыху тхьэ елъэIуу, духьэ къибжу, нэпс щIигъэкIыу хэлъащ.
ЕЙ, ТIАСУТIЭ, ТIасутIэ, тхьэмыщкIэ цIыкIу мыгъуэ! Уэ пхуэдэ фыз губзыгъэ дунейм къыщытехьэр зэзэмызэххэт, ауэ уцIыхуфIыщэти, уи фIэрафIагъым Iущ уищIакъым. Уэ уи гугъэрат, цIыхур нэхъ дахэху нэхъ цIыхуфIу, нэхъ цIыхуфIыхуи нэхъ махуэу. Уэ дыгъэм мылыр зэригъэткIур плъагъурти, псыр зэригъэгъущым ублэкIырт, уэ дыгъэм жылэр къызэригъэкIым гу лъыптэрти, къэкIар зэрисыжым уебакъуэрт… СощIэ, сощIэ, уэ иджыпсту абы гу лъыптэж хуэдэ хъуащи уошынэ, тхьэм уолъэIу, ауэ уэ уи гум къэмыкIыххэ гуэрхэри щыIэщ. Дыгъэр гуащIащэ хъумэ, псыдзэ къыпщIэуэу уихьынкIэ мэхъу… Хьэуэ, ТIасутIэ, хьэуэ: сэ ауани усщIыркъым, ухущIезгъэгъуэжынуи сыхэткъым. Сэ уэ сыкъыумылъхуами, уи псэм щыщ сIутщи, сигу ныпщIогъу, ауэ итIани сощIэ уэ къэгъэзэжи щIегъуэжи узэримыIэр, уэ зытеплъхьэжа хьэлъэр уи псэ тIэкIур пытыху, ехьэх уимыIэу, зэрыпхьынур: уэ уи гъащIэм уил узыным ущышынакъым, нэгъуэщIым ил сымыгъэузащэрэт жыпIэу упсэуа фIэкIа. Сэри уэ сурещхьщ, сэ уи гъуэгур псынщIэ пщыхъуну сыпхуохъуахъуэ!
Пщэдджыжьым ТIасутIэ и гур игъэбыдауэ къэтэджыжри и Iуэху яужь ихьэжащ.
Инал-щэ? Абыи зигъэгувакъым, къуэш бэлыхь иIэхэти, и къуэшхэм Iуэхур ирагъажьэри и кIэм нагъэсащ. Инал и къэбан пщIэгъуа- лэмрэ и дыщэ къамэмрэ Дыгъэ пэкIуэу иратащ Алимырзэ.
Дыгъэ а Iуэхум теухуауэ зыри ищIакъым ирашыжыху. Ирашыжри, мыращ уи унафэр жаIэу и пащхьэм къыщралъхьэм, «сылIэм и гъунэщ!» — жиIэри зафIиублэрэкIащ. «Хьэтыр Азалыхьым иIэмэ, си бынищыр сывгъэпIыж!» — жиIа щхьэкIэ, къепсэлъэн игъуэтакъым. Нэчыхьыр къабзэу ятхащ, уасэр зэIахащ. Щымыхъужым — сыт ищIэнт? — «фыз фIыцIэ нащхъуэ упэщIэхуэ нэхърэ ТIасэ уритIуанэмэ жэнэтщ, езы лIыри хъун хуэдэщ, си бынищри а хьэблэращи, зы мыхъуми, си нэIэ ятетынщ!» — жиIэри, и нэпсхэр зэпилъэщIыхьыжщ аби, тIысыжащ…
ТIасутIэ акъылкIэ къыгурыIуэрт мы езым къиIэта Iуэхум иджы гъэтIылъыж зэримыIэр, итIани псэкIэ гугъэрт Iэмал имыIэу зыгуэр къыхэIэбэу ар зэтрикъутэжу е лъэпкъитIым зэпаубзыхуа фызышэ пIалъэр зэи къэмысыну, къэс хъужыкъуэми, абы япэ езыр къытехуэу лIэну, ауэ — пцIыр хьэрэмкъэ! — Iуэхур зыгуэркIэ зэблэужын хъуамэ, ТIасутIэ нэхъ инатыжу япэщIэувэнурэ и кIэм наригъэгъэсынут — апхуэдэт ТIасутIэ и хьэлыр! Арати, ТIасутIэ и псэмрэ и щхьэмрэ зэрызэгурымыIуэм тетурэ, гъэмахуэр икIри, гъавэр кърахьэлIэжащ: бэкхъыщхьэм телъ къэбхэм жэп къатехэу гуэным щралъхьэжым, Инал и фызышэ етIуанэр докI.
ПщIантIэм мэл щыфIагъэж, выщIэ щаукI, ТIасутIэ и лэгъунлейм къыщIих дагъэ жьэрымэм хьэблэр егъэпамэ. Благъэмрэ гъунэгъумрэ зэблож. ТIасутIэ и гур къолъэт, сыт къимыщтами Iэпоху. Щымыхъужым, нэхъ теунщ жаIэри, жьэпхъалъэм бгъэдагъэувэ лэкъум игъэжьэну, ауэ лэкъум игъажьэми и ныкъуэр фIыцIэщ, и ныкъуэр хужьщ…
— А ТIасэ мыгъуэ, тIэкIу зызэтеуIэфIэ! — жи Дисэ. — Мы уи лIыгъэшхуэм хуэфэщэну щыт!..
ТIасутIэ къоплъэкIри и нысэгъу нэхъыжьым къыхуэгуфIэну хуожьэ:
— Ауи къысфIэIуэхукъым, Дисэ, умыгузавэ уэ! — жи, ауэ абы и Iупэ тIар гуфIэм нэхърэ гъым куэдкIэ нэхъ ещхьт.
Дисэ и нысэгъум Iэ дилъэу зэтриуIэфIэн и гугъа щхьэкIэ, а дакъикъэм зыгуэр кIийуэ къыщIолъадэ:
— Уэиихь, фызышэр къэсыжащ! Фызышэр къыдохьэж! — жеIэри.
ТIасутIэ къоскIэ… ищIэр имыщIэжу, Iэ пцIанэкIэ дагъэ плъам хопхъуэри, фIыцIабзэу иса лэкъумыр къыхепхъуэтыж, ауэ а напIэзыпIэм и нэр щоункIыфIыкIри къызэфIощахэ…
Инал кърата мазэ пIалъэр икIа нэужь, и гур ТIасутIэ и лэгъунэм хущIэмыхьэж мэхъу. Ауэ, итIани, тхьэ Iуа иIэти, абы ебакъуэ хъуртэкъым: сенэм къыщIыхьэжа нэужь, и псэр пэш ищхъэрэмкIэ еIэ щхьэкIэ, езым пэш ипщэмкIэ игъазэрти гукъыдэж имыIэу щIыхьэрт. ТIасутIэ абы гу лъимытэу къэнэнт — лъитащ, лъита щхьэкIэ «нысащIэм гу щихуакъыми аращ, гу щихуэмэ, тэмэм хъужынщ» — жиIэурэ игу егъэфI, апщIондэхукIи и лIыр нэхъ щIыIэ къыхуэхъу фIэкIа зихъуэжыртэкъым.
Апхуэдэурэ здекIуэкIым, Инал гувауэ къокIуэжри, ТIасутIэ и чэзу щхьэкIэ, ищхъэрэбжэр Iуех. Арыххэуи псалъэмакъ къоIу…
— Хьэуэ, — жи, — хьэуэ, — жи, — Алыхьым жимыIэкIэ…
— … Тебэяуэркъэ зэ, зи унэр бэгъуэн! Ар жеижащ…
— Хьэуэ, — жи, — сэ абы и пащхьэм сыщыкъуэншэну сыхуейкъым — гъазэ!..
— Умыделэ, лIэун, уэ уи кIэныр къикIауэ аращ…
— Сэ сыхуейкъым апхуэдэ кIэн!.. Гъазэ зи чэзум деж, апхуэдэ цIыхубзкъым зи жагъуэ ящIыр!
Псалъэмакъыр зэрызелъафэ макъ мэхъужри, ищхъэрэбжэр ирадзылIэж, Иналым и кIэныр къыщимыкIым — сыт ищIэнт? — ипщэ лэгъунэм къегъэзэж, арщхьэкIэ ТIасутIэми зигъэгусауэ къыщIокIри, зыбгъэдигъэхьэркъым.
А жэщым и ужькIэ Инал ищхъэрэ лэгъунэм и бжэр нэхъыбэрэ Iуихыну хуежьэ мэхъу икIи, Дыгъэ куэдрэ къыхуимыдэу къыпэщIэта щхьэкIэ, цIыхур зыпэмылъэщ къару щыIэу къыщIокIри, зы жэщ гуэрым Иналыр токIуэ. Арати, Иналыр йоуасэ, Дыгъэри абы йосэжри, ТIасутIэр лей мэхъу. Куэдрэ ишэчаи ар абы къыфIэмыIуэхуу фэ зытригъауэурэ, арщхьэкIэ махуэ гуэрым къыщиудри и лIым ехъурджэуащ:
— А джаур-джаур, тхьэ къысхуэпIуэри къысхуэбгъэпцIыжащ. Къыпхуигъэгъуну пIэрэ ар уэ Алыхьым!
Инал и пащIэкIэ гъэкIэрэхъуам щIэгуфIыкI хуэдэ ещIри щIокI. Дыгъэ дэнэ кIуэнт — шынауэ зепIытI-зехузри хьэкум бгъэдэтщ, и тIуанэм шхын къыхурилъхьэну къищта тепщэчыр здихьын имыщIэу… Фыз уэндэгъушхуэм и фэр шэхум хуэдэу пыкIащ… Иджыпсту ТIасэ зыкъигъэзэнурэ хуэфащэр къыжриIэнущ абы, езым сыт пидзыжыфын!..
ТIасутIэ зыкъегъазэри, ар щилъагъукIэ:
— Уэ умышынэ, Дыгъэ, ар инатмэ, уэ сыт уи лажьэ! — жи. — Уэ мыбы лъэщыгъэкIэ укъэкIуа, сэ укъезгъэшауэ аращ…
Мопхуэдизрэ зи псэр дзапэкIэ зыIыгъа Дыгъэ къыщеуд абдежми, зэщыджэу магъ, и ныбэ уэндэгъушхуэр сысу, и нэпс къежэхыр хуэмылъэщIыжу…
— Ари сыт хабзэу къэбубла иджы! — хуилъ хуэдэ зещI ТIасутIэ, арщхьэкIэ мо хъущIэ-шхыдэу емыса цIыхубзыр щабэ къохъуж, бгъэдохьэри и тIуанэм Iэ делъэ. — Умыгъ, дахэ, умыгъ! Уэ щIалэ къэплъхуну аращ мыбы укъыщIашари, быдэу тхьэ елъэIу: щIалэ къыумылъхумэ, уэри уунэхъуащ, сэри сыкъэсэхыжащ! Умыгъ, ар уи ныбэ илъым дежкIэ зэранщ…
ДЫГЪЭ гузавэрэ шынэу и кIуэцIым щызэхуихьэса къомыр нэпскIэ къигъыжын хуейуэ къыпэщылъти, зиубыдыжыфыртэкъым: дыджым пэплъэу IэфIым къигъэщIыта цIыхум и нэпсыр псыдзэу къоу. ЦIыхубзитIыр етIысэхщ абдежи, ТIасутIэ нэмэз щыгъэ игъажэу нэмэзлыкъым тесу, Дыгъэ къащыкъыщхьэм Iэ дилъэу шэнт цIыкIум тесу зэпсэлъащ — IейкIи фIыкIи я гум илъ зэщамыгъэпщкIуу. Языр делэу зэрихьэлIэмэ, зэрытхьэлэжынт, ауэ мы тIум гъуэгу къагъуэтри зэгурыIуат.
Сэ а цIыхубзитIыр фIыуэ зэрылъэгъуащ вжесIэнкъым, вжесIэпэми, фи фIэщ хъункъым. А тIур фIыуэ зэрылъагъун хуейуи зыми къапиубыдыртэкъым — зэтIуанитI зэрымыукIыу зэдэпсэумэ, щытхъу къахь, ауэ сэ сызыщыгъуазэращи, ТIасутIэрэ Дыгъэрэ илъэс пщыкIухкIэ зы унэ зэдыщIэсат зы лIым и фызхэуи, яку къайгъэ къимыхъуа дэнэ къэна, Алыхьым и ней къыпщыхуэ жиIэу зыр адрейм ещакъым — нэхъыжьым и унафэм нэхъыщIэр едаIуэу зэгурыIуэфащ. ТIасутIэ хъурджауэми, зэхъурджауэр и щхьэгъусэрати, абы:
— Куэдщ, куэдщ иджы! Уэ жьы ухъуащ, фызыжьхэм апхуэдэ жаIэрэ? — жиIэрти зыщIригъэхырт.
ТIасутIэ махуэм зыгуэрурэ зытригъэурт, жэщыр хъуамэ, и бампIэшхуэмрэ езымрэ лэгъунэ нэщIыжьым къыздыщIэнэжырти, нэху щыху жыхуаIэм хуэдэу къугъыурэ и щхьэр игъеижу, и щхьэгъусэм ебгыу хэлът. Уи лъхуэгъуэ-уи пIэгъуэрэ уи зы щхьэц налъи мытхъуауэ, зыгуэрым нэхъри умынэхъ Iейуэ, уфIэрафIэ нэхъ дагъуэ уимыIэу лэгъунэ нэщIыжьым пIийуэ укъыщIэнэжын жыхуэпIэр — сызижагъуэным иугъэунэху ар!
Абы щыгъуэми, зы сенэ узэпрыкIмэ — уи лIыр нэгъуэщIым и гупэ хэлъу, ар абы къыщIэпшыжу сенэм къызэрызэпрыпшыжын Iэмал закъуи Алыхьым къуитам яхэмыту! Тобэ! Тобэ! Ялыхь, сыткIэ сынокъуэншэкIауэ пIэрэт? Сыт гущэр си Iэмал? КъысхуэпщIар си унафэщи, сэ мы шыгъушыпсыпIэм схузэфIэкIыху сыхэлъынщ, ауэ схузэфIэмыкIыж щыхъуам деж уигу къызумыгъабгъэ, Азалыхь!.. ТIасутIэ и гур игъэбыдауэ къэтэ- джыжырт пщэдджыжьми, и Iуэху яужь ихьэжырт.
Зы илъэси дэкIатэкъым къызэрашэрэ, Дыгъэ лъхуэуэ къуэ къыщилъхуам. ТIасутIэ зымыцIыхум я гугъэращ, и бампIэр зытрилъхьэн къигъуэтащ иджы жаIэри, ауэ, тобэ, Алыхьыр зыщIэн, ТIасутIэ а щIалэ цIыкIум зэрыщыгуфIыкIам хуэдэу и адэри и анэри щыгуфIыкIа хъунтэкъым. Лъэпкъри хьэблэри зэхуишэсри тхьэлъэIушхуэ ищIащ…
— Дыгъэ шыр къытхуалъхуащ, дыгъэ шыр цIыкIу! — жиIэщ аби къищтэри, и анэм быдз къызэрыригъафэм нэхъ гугъу къыдемыхьу, ипIащ, дрихьей-кърихьэхыу. ТIасутIэ IэфIыгъэрэ дахагъэу зи щхьэ имытIэта къомыр а щIалэ цIыкIум хузэIуихащ. «Ар Дыгъэ къилъхуами, зи быныр сэращ, зи дэлъхур си хъыджэбзитIыращ! — жиIэурэ игъэпIийрт. — Дыгъэ и Iэпкълъэпкъым кърихащ, сэ си псэм къыхэсхащ… БампIэкIэ къэзлэжьащ…» Зэгуэрми и пщIыхьэпIэ къыхэхуакъым ар къабыл имыщIыну, икIи хьэблэм ТIасутIэ и къуэр жаIа мыхъу, Дыгъэ и къуэр жаIакъым. Мис апхуэдэу Дыгъэ къуэ дапщэ къимылъхуами — псори кIэдахъуэкIэ ипIащ абы.
ТIасутIэ и пхъуитIыр адыгэ унагъуэ йохьэри, куэд имыхьыжу езыр быкъшыкъ мэхъу икIи зы пщэдджыжь гуэрым, къэтэдж зэрихабзэу, къеIа щхьэкIэ, къэмытэджыфу къыхонэ. Дыгъэ зэрылъэкIкIэ абы и узыр щигъэпсынщIэну яужь ит щхьэкIэ, ар кIуэ пэтми нэхъ хьэлъэ мэхъу, и фэр покI, мэткIу.
— Сыт нэхъ къоузрэ, ТIасэ? — жаIэрэ щIэупщIакIуэ къыхуэкIуамэ…
— Си псэр мэуз! — къажриIэрт. — Си псэр ешащ псэуурэ! МащIэ къэзгъэщIа сэ… Илъэсищэ сыхъуа? ЩитI сыхъуа? СщIэжыркъым…
Инал зыкъомрэ къыфIэIуэхуакъым абы и узыр, фызхэм сымаджэн тIэкIур зыхалъхьэ щыIэххэкъым жиIэри, ауэ ТIасутIэ хъыжьэ хъуа нэужь, къэгузавэщ, бгъэдэтIысхьэри и щхьэр къыхуэмыIэту бгъэдэсащ жэщи махуи. А Iэшэлъашэм зы Iэзэ къринакъым къригъашэу къримыгъэIэза. Елъхъуэт игъакIуэри дохутырышхуэ къригъэшащ. Налшык къалэ игъакIуэри хущхъуэ гъуэтыгъуейхэр къыхуригъэгъуэтащ. АрщхьэкIэ псэ узым и хущхъуэр хэт зыщIэр?
Зы пщыхьэщхьэ гурым Инал тIэкIу щхьэукъуар зыгуэр къеджа хуэдэ къызэщоуж. И щхьэр къиIэтмэ — ТIасутIэ и нитIыр къытеубыдауэ къоплъ.
— Iау, сыту фIыт укъызэрыплъэжар, лIэун, унэхъыфIкъэ, тхьэм жиIэмэ? — Инал мэгуфIащэри и нэпсхэр къыфIыщIокI, ар зэрилъэщIа и IэмкIэ ТIасутIэ и натIэм Iэ делъэ.
ТIасутIэ, хэпщIыкI къудейуэ, и Iупэр егъэхъейри къыхуогуфIэж, итIанэ:
— А, лIы, укъэзгъэуша сфIощI, къысхуэгъэгъу! — жи.
— ЖыпIэр сыт, лIэун! Сэ уэ къысхуэпщIамрэ уи гуэныхьу стелъымрэ, илъэсищэкIэ…
— А, лIы, сэ куэдрэ сыпсэлъэну хъункъым, — жи ТIасутIэ, ерагъкIэ къыдришейуэрэ. — Сэ иджыпсту си Тхьэм и пащхьэм сихьэжынущи, сыхуейкъым… си гуэныхь птелъу… дызэпыкIыну сыхуейкъым… — ТIасутIэ и нэхэр зэтрепIэжри мамырыбзэ мэхъу, Инал ар лIа и гугъэу щеIэбкIэ, абы, аргуэру и нэхэр къызэтрехыжри, зыри жимыIэу зыкъомрэ къоплъ: — Пхузогъэгъу, — жи, — си гуэныхьу птелъыр. Алыхьым къыпхуигъэгъунуи солъэIу! Уэри уи гуэныхьу стелъыр къысхуэгъэгъу!..
— Пхузогъэгъу! — жи Инали, и нэпсхэм къызэпажыхьауэ. — Сыпхуэарэзыщ, жэнэтыр унапIэ Тхьэм пхуищI!.. Напэ хужькIэ Тхьэм дызэхуигъэзэж!..
ТIасутIэ и нэхэр зэтрепIэжри аргуэру мамырыбзэ мэхъуж, итIанэ, зыгуэрым къигъэскIа нэхъей, и напIэхэр къоупIэрапIэри зиплъыхьу, зыгуэр къилъыхъуэу щIедзэ: хьэкум щIыбкIэ бгъэдэту къаплъэ Дыгъэ хуозэ и нитIри, къытоувыIэ. Дыгъэ къыбгъэдохьэ.
— Уэри сыпхуэарэзыщ! — жи. — Си къуитIыр псапэу Тхьэм къуитыж. Зыхуей хуэгъазэ! Си хъыджэбзитIым дызеиншэщ жумыгъэIэ!.. ЩIалитIыр псом япэщ, уи нэIэ ятегъэт!…
— Си анэ сыкъэзылъхуам хуэдэу сыпхуэарэзыщ, ТIасэ!..
ТIАСУТIЭ, ТIасутIэ, уэ уи да- уэдапщэр зэфIэкIыху Инал зыгуэрурэ зишыIащ, ауэ ар зэфIэкIри цIыхур щызэбгрыкIыжым, уи лэгъунэ нэщI хъуам щIыхьэжщ аби, бжэр къигъэбыдэри зыхуэмыубыдыжу укъигъеящ. Уи Iэпкълъэпкъым къикIа уи пхъуитIым фIэкIа, апхуэдизу уэ зигу укъыщIитхъа а дауэдапщэм кърихьэлIам яхэтауэ къыщIэкIынкъым…
Сэри сыпхуэарэзыщ уэ, ТIасутIэ мыгъуэ, уэ упсэуху сэ нэгъуэщIым сыкъилъхуауэ сщIакъым…
