Яхэгуауэ Къазбэч: Пэжым фIэкIа нэгъуэщI дылъыхъуэркъым
Куржы-абхъаз зауэм щыIахэм я Къэбэрдей-Балъкъэр зэгухьэныгъэм и тхьэмадэ Яхэгуауэ Къазбэч упщIэ зыбжанэкIэ зыхуэдгъэзащ, ди къуэшхэм я ТекIуэныгъэр илъэс 20 щрикъу махуэм ирихьэлIэу.
— Абхъаз лъэпкъыр куржы зэрыпхъуакIуэхэм ятекIуэным адыгэ щIалэхэм сыт хуэдэ хэлъхьэныгъэ хуащIа, Къазбэч?
— Ар дэ жытIэну тIэкIу къемыкIу хуэдэу щытщ, сыту жыпIэмэ а ТекIуэныгъэр дэракъым къэзыхьар, дыкIуэщ, дадэIэпыкъури дыкъэкIуэжауэ аращ. Адыгэ лъэпкъхэм ящыщу абы щыIахэм я закъуэкъым — Ипщэ федеральнэ щIыналъэм щыщу абы кIуа псори сэбэп хъуащ. Езы абхъазхэм жаIэж адыгэхэр, шэшэнхэр кIуауэ хъыбар щызэхахым зэрыгуфIауэ, я Iэпкълъэпкъыр жан хъуауэ зэрыщытар. Зэхэуэр увыIауэ куэзыр джэгуу е уэршэру здэщысхэм: «Адыгэхэр ижьымкIэ, шэшэнхэр сэмэгумкIэ!» — жаIэурэ кIийуэ зэрыщытар. Драгъусэу ирагъэгугъэну арат.
ЦIыху щищ зыхэт «Бгъэ хужь» куржы спецназ гупыр я фIэфIыныгъэкIэ зэуапIэм Iухьа цIыху 39-м зэтракъутауэ щытащ. АтIэми «Бгъэ хужьым» и гъуэгур минометкIи сыткIи «ягъэкъабзэри», псори зэтраукIа я гугъэу, я фочхэр ехьэхарэ тутын ефэу къихьат зэуапIэм.
ЛIыгъэм и гугъу щыпщIкIэ, къыхэгъэщыпхъэщ зэрымыщIэкIэ куржыхэр зытеуа абхъазхэм дзэи Iэщи зэрамыIар, апхуэдэ Iуэхум зэрыхэтыну Iэмалхэми зэрыщымыгъуэзар. Унагъуэм ис цIыхухэр щIыпIэ зырызым щыIэу зызрагъэуIужыну къажыхьыхущ, хэкIуэдам я зэхуэдитIыр щаукIар.
Егъэлеиныгъэ хъунукъым, езым я жэрдэмкIэ зэуапIэм Iухьахэм я къарумрэ генерал-лейтенант Сосналы СулътIан и дзэ зэщIэгъэуIуэкIэмрэ нэмыщIам абхъазхэм текIуэныгъэр къахуэхьыну къыщIэкIынтэкъым жыпIэкIэ.
— Я фIэфIыныгъэкIэ къуэш лъэпкъым къыщхьэщыжыну кIуа цIыху минрэ ныкъуэм щIигъум лIыгъэу къалъыкъуэкIам и гугъу уэзгъэщIынут.
— Зыри езгъэлеинукъым, езыхэм яжезмыIэфи бжесIэнукъым. Интервью ятыну, я зэфIэкIхэмкIэ зыхаIэтыкIыну зэи хущIэкъуакъым ди щIалэхэр. Шэшэнхэм трагъалэу журналистхэм щепсалъэм деж, ди щIалэхэр абыхэм я щIыбагъым къыдэтщ, зэпIэзэрыту.
Конфедерацэм и штаб Гудаутэ дэтым и бгъум деж къыщызэIуахащ езыхэм я жэрдэмкIэ Абхъазым кIуахэм я стелэ. Абы къегъэлъагъуэ яхуэтщIар къазэрыгурыIуар, псом хуэмыдэу ар ящыгъупщэркъым ди щIалэхэм я гъусэу зэуапIэм Iутахэм.
— Адыгэ-абхъаз зэпыщIэныгъэр дауэ щытауэ ущыгъуазэ зауэм ипэ, иджыпсту сыт хуэдэу къэплъытэрэ?
— Уэ укъэсщтэнщи, зэгуэр укъыздэIэпыкъуамэ, фIы къысхуэпщIамэ, си гуапэщ, сощIэжри тхьэм фIы къыпхуищIэ. Ауэ ар мызэ-мытIэу къыщIызжепIэжын щыIэкъым, абы щыгъуэми зауэр зэриухрэ илъэс 20 дэкIыжащ. Иджыпстурей щIэблэм Куржы-Абхъаз зауэм теухуауэ ящIэр куэдкIэ нэхъ мащIэщ, дэ Хэку зауэшхуэм теухуауэ дызыщыгъуазэу щытам нэхърэ. Дэ абы дыщIапIыкIырт, телевизоркIи, радиокIи зэхэтхырт, школми къыщыджаIэрт и хъыбар. Дэ дызыхэтам ехьэлIауэ зыщыгъуазэр мащIэ дыдэщ. Абхъазым щыщу цIыху мин 28-м зауэм хэтауэ зрагъэтхыну я документхэр зэрыщIалъхьар дыхьэшхэнт. Дэнэ къикIауэ апхуэдиз, лъэпкъыр зэрыщыту минищэ иримыкъу фIэкIа мыхъуу!
— Ди щIалэхэм, хэкIуэдахэм я унагъуэхэм къадэIэпыкъурэ Абхъаз Республикэр? Сыт къыхуащIэрэ?
— Абхъазым и цIыхуу ятхахэщ, унэ къызратаи щыIэхэщ. ХэкIуэдахэм я адэ-анэхэм республикэм и пенсэ кърат, илъэс къэс махуэ 12-кIэ зыщрагъэгъэпсэху.
— УзиунафэщI зэгухьэныгъэм сыт хузэфIэкIрэ, Къазбэч, а зауэм хэтахэм защIэгъэкъуэным хуэунэтIауэ?
— Сыт хуэдэ зауэми Iуэху зэIумыбз гуэрхэр къыхэкIыжу хабзэщ, апхуэдэщ Куржы-абхъаз зауэри. Ди щIалэу 1562-рэ хэтами, абхъазхэм апхуэдэу къалъытэр зэрыхъур 350-рэщ. Фэзгъэлъагъунщ ахэр дапщэ хъуми, уеблэмэ зыщыщри щыпсэури жысIэри, Къэбэрдей-Балъкъэрым и Iэтащхьэ Къанокъуэ Арсен деж сыкIуащ. Дызэпсэлъа, Iуэхур зыIутыр жесIа иужь, селъэIуащ Архив IуэхущIапIэм щахъумэ дэфтэрхэм хуит сыхуащIыным, абыхэм теха сурэтхэр къызатыным хэлIыфIыхьыну. ЗыщIыпIэ дежи зы точкэ пхухэмыгъэувэжыну тхылъымпIэхэр зэхуэсхьэсри, мыхъур тетыжу яхуэсхьащ ди къуэшхэм. Зауэм кIуэуэ тхьэмахуэ абы щыIэу къэзыгъэзэжахэм я документхэри щIэлъщ архивым. А тхыгъэхэм зэхъуэкIыныгъэ гуэрхэр дэ хэтлъхьауэ шэч къытхуэзыщIхэм уеупщI хъунут: ахэр дэ ттхамэ, апхуэдэу псынщIэу къэкIуэжауэ щхьэ ятха? Нэхъыбэрэ щыIауэ тщIын хуеятэкъэ? Дэ пэжым фIэкIа нэгъуэщI дызэрымылъыхъуэр наIуэ къэзыщI апхуэдэ Iуэхухэр гъунэжщ. Ауэ ахэр зыхуэмейр къыкIэлъыкIуэнуращ: а псори Абхъазым щатхмэ, езыхэри я бынхэри а республикэм и цIыхуу ятхын хуей хъунущ.
Уеблэмэ къыхэттхыкIахэм яхэтт ди республикэм икIхэм яхэту Абхъазым кIуа шэшэнхэри. Ауэ абыхэм я Iуэху я лъэпкъэгъухэм зэрахуэну къыщIэкIынщ.
ИпэжыпIэкIэ зэуауэ, лIыгъи къагъэлъэгъуауэ цIыху 27-м я документ стащ иджыпсту, дамыгъэ къратын хуейуэ. Зы мазэ фIэкIа, зы махуэ фIэкIа щымыIами, зауэм щыIащ. Дрогушхуэ дыгъуэу, хьэбыршыбыру щыIа, напэтехыу кърахужа къызэрытхэмыкIам, аращи ятхын хуейкъэ зэрыхэтар?!
Абхъаз зауэм теухуа гъэлъэгъуэныгъэ дыгъуасэ Лъэпкъ музейм къыщызэIутхащ. Ди республикэм и Iэтащхьэм автобус къыдитщ, редактори, режиссёри, оператори сшэри и Абхъазым махуэ 11-кIэ фильм щытетхащ. Ткуарчал, Очамчирэ, Сыхъум, Новэ Афон, Гудаутэ, Гагрэ, нэгъуэщI щIыпIэхэри къызэхэткIухьащ, сыхьэтий къызэщIиубыдэу. А псор утыку къытхуихьэнукъым зэуэ, ауэ сыхьэтрэ дакъикъэ 40-рэ къыхэтхауэ дгъэлъэгъуэнущ. «ХХ лIэщIыгъуэм и лIыхъужьхэр» зыфIэтща фильмым щыщу зы дакъикъи дгъэкIуэдынукъым, адрейхэри иужькIэ монтаж тщIыжынущ.
— Абхъазым и ТекIуэныгъэр илъэс 20 зэрырикъур дауэ вгъэлъэпIэну зауэм и гуащIэгъуэр зи нэгу щIэкIахэм?
— ХэкIуэдахэращ дигу щIыхэщIынур, дэ гуфIэгъуэ щытыкIэм иту, дыгушхуэу, тхузэфIэкIар зыхуэдизыр дощIэжри, мис абы дигъэлъагэу дгъэлъэпIэнущ.
Епсэлъар ИСТЭПАН Залинэщ.
