Iэзагъышхуэ зыбгъэдэлъа тхьэмадэ
Cыт хуэдэ лъэхъэнэми ди лъэпкъым и мэщIакъым адыгэлI ахъырзэманхэр. IуэхуфI илэжьхэмкIэ, и дуней тетыкIэмкIэ жылэм къацIыхуу, фIыуэ ялъагъуу щыта Сэбаншы Хъанджэрий теухуа хъыбар гъэщIэгъуэн къиIуэтэжащ абы и къуэрылъху, техникэ щIэныгъэхэм я доктор, КъБКъУ-м и профессор Сэбаншы Хъусен.
Хъанджэрий и Iыхьлы цIыхубзхэр и гъусэу. Хъусен и адэр пасэу дунейм ехыжат. Фызабэу къэна анэм тхьэмадэр дэIэпыкъуэгъушхуэ хуэхъуащ щIалэ цIыкIур гъэсэнымкIэ, егъэджэнымкIэ. Адэшхуэм и щапхъэм щIэту къэхъуа щIалэр гъащIэ гъуэгу дахэ теуващ. Хэт нэхъри нэхъыфIу Хъусен щыгъуазэщ и адэшхуэм и гъащIэр хьэлэмэту къызэрекIуэкIам, а зэманым псэуахэм я гукъэкIыж куэди хуэсакъыу, и адэшхуэм и фэеплъу зэрехьэ.
ЗэрыжаIэжымкIэ, псори къыщежьар ХьэтIокъущыкъуейрэ Къулъкъужынрэ яку дэлъ сэнтхым дежщ. И адэм IуэхукIэ шууэ иригъэжьа щIалэм бгитI зэхуакум дыхьэну здэкIуэм, кIий макъышхуэ зэхихащ, «сыкъевгъэл» жиIэу. Шыр игъалъэри, къуэкIыпIэм щеуэкIым, зылI мыщэм пэщIэхуауэ зэхифыщIэу ирихьэлIащ. Шум кIэрыщIа сэмкIэ мыщэм еуэри, и лIапIэ техуащ, икъукIэ къулейсыз хъуа, зи къупщхьэхэр зэхэкъута лIыри къыIэщIигъэкIыжри и унэ нихьэсыжащ. Здихьыжахэр зэхэзежэ хъуащ — сыт хуэтщIэну, къупщхьэ къутар зэрагъэхъуж хэт ищIэрэ, жари. ЩIалэщIэ къезыгъэлар къэпсалъэри: «Сэ слъэгъуащ зэрашхэр», — жиIащ. ИкIи джэдыкIэпсрэ гуэдз хьэжыгъэкIэ шхэпс зэхищIащ, хъыдан къаригъащтэри, къупщхьэ къутахэр ишхащ. Езыр ежьэжащ, зэман дэкIри, и адэм деж хъуахъуэу къыхуэкIуащ щIалэр сэбэп зыхуэхъуам и унагъуэр. ЩIалэр Сэбаншы Хъанджэрийт.
Сэбаншы Хъанджэрий ХьэтIохъущыкъуей (Зеикъуэ) къуажэм къыщалъхуащ 1867 гъэм. Унагъуэ хуэщIа къыхэкIат, зэкъуэшихым я нэхъыщIэу арат. Зэманыр зыхуэдэр сытыт — Кавказ зауэжьыр иуха къудейт. Зи хэку къинэжахэм я гъащIэ Iыхьэр зэтраухуэжын фIэкIа нэгъуэщI плъапIи гукъыдэжи яIэтэкъым. Зауаем ныкъуэдыкъуэ хэхъухьахьэри куэдт. Абы и закъуэт? Бгылъэ щIыпIэм щыпсэухэм я къупщхьэ щыкъутэ къэхъурт. Ауэ щыхъукIэ, Хъанджэрий цIыхум я гузэвэгъуэ мащIи и нэгу щIэкIакъым. ЗэрытщIэщи, пасэ зэманым адыгэм дохутыри яIакъым, IэзэгъуазэкIи къулейтэкъым. Нэхъыбэ дыдэу сымаджэм хуащIэфыр щIопщакIуэрат — сымаджэм и пэшым щIалэгъуалэр щызэхуэсрэ трагъэууэ, и гур фIы хуащIу. Дауи, къупщхьэ къутар яшхэрт, ауэ япэ къэсым ар хузэфIэкIыртэкъым. Фэбжьыр текIуэта нэужькIи, цIыхур Iэшэу е лъашэу къыщынэр гъунэжт.
Тхьэм къыхилъхьауэ Хъанджэрий Iэзагъышхуэ бгъэдэлъу къыщIэкIынт, армыхъумэ, зыщIыпIи щемыджауэ, зыми имыгъэсауэ дауэ къыгурыIуа IэщIагъэм и щэху псори? Япэ щIыкIэ унэ псэущхьэхэм еIэзэурэ хэгъуэзащ ар, ауэрэ цIыхухэми сэбэп яхуэхъуфу щIидзащ. Псыхуабэ къэзакъхэм я деж щыIэ дохутырхэм я лэжьэкIэм кIэлъыплъурэ и Iэзагъым хигъахъуэрт. Ауэрэ щIалэм и хъыбар жыжьэу Iуащ, абы хузэфIэмыкI щымыIэу къалъытащ.
— Езы дадэ зы хъыбар жиIэжу щытащ, — къеIуэтэж Хъанджэрий и къуэрылъху Сэбаншы Хъусен. — Пщышхуэ ХьэтIохъущокъуэ Мысост деж ириджащ ар, и къуэ сымаджэм иригъэплъыну. Зышари езым и къуэш нэхъыжь Хьэрунт, ар пщым и блыгущIэтти. Нартсанэ къыщеIэзэу къашэжа щIалэм еплъри, Хъанджэрий жиIащ: и къупщхьэр пцIыуэ кIыжащ мыбы, мыкъутэжауэ хъунукъым. Зэрыхъун хъуат ар зэхэзыхахэр: апхуэдэ телъыджэ щыIэ! Ауэ Хьэрун ищIэрт и шынэхъыщIэр зэрымыгушыIэр. «ФызэрегуакIуэщ, — жиIащ Хъанджэрий, — зэ узрэ пщыгъупщэжмэ нэхъыфIщ игъащIэкIэ ныкъуэдыкъуэу къанэ нэхърэ». Ар жиIэри щIэкIыжащ. ЕтIуанэ махуэм ираджэри, жыхуиIар игъэзэщIащ. ИкIи операцэр тэмэм дыдэу зэфIэкIащ.
Хъанджэрий ипхъухэр, и нысэр, и къуэрылъху Хъусен щIыгъуу. ПсэухукIэ и Iэзагъым хигъахъуэу ихьащ Хъанджэрий. Ар зэрыIэзэ Iэмалым нэхъыщхьэу хэлъыр сыт жыпIэмэ, къупщхьэ къутар е щэщар зэхуэпхьэсыжу и пIэ ибгъэувэжа нэужь, зэпыудыпIэр мыхъейуэ, ауэ езы лъакъуэр е Iэр зекIуэу щыгъэтынырт. Абы къыгурыIуат къупщхьэр кIыжын щхьэкIэ лъыр щызекIуэу щытын зэрыхуейр. Быдэу шхауэ, мыхъейуэ къанэ къупщхьэр кIыжыгъуей зэрыхъум занщIэу гу лъитат. «Лым хуэдэ къабзэу къупщхьэри мэкI», — жиIэрт абы. Дуней псом щыцIэрыIуэ Иллазаровым и цIэр зыми зэхихатэкъым, Хъанджэрий «Иллазаровым и аппарат» жыхуаIэм хуэдэр пхъэкIэ, гъущIыкIэхэмкIэ ищIу щыщIидзам. Къупщхьэр хэпшын щхьэкIэ хьэлъэ фIэпщIэ зэрыхъунур зыми къригъэлъэгъуатэкъым абы, езым и акъылкIэ нэсат. ЗэрыIэзэ Iэмэпсымэ куэд зэрихьэрт — Iэ къутам, лъакъуэм, блыпкъым, тхым, пщэм кIэрилъхьэу зэригъэубыдхэр, зыдикъузэхэр щхьэхуэ-щхьэхуэу. Зэрыщыту кIуэдыжащ — езыр щымыIэжмэ, Iэмэпсымэхэри IэрыщIмэ, хэт зэрихьэнт. ЦIыхухэр жыжьэ къикIыурэ къыхуэкIуэрти, сымаджэм ирахьэлIэнур къыздахьынуи ягу къэкI хъунтэкъым — ар джэдыкIэпс, гуэдз хьэжыгъэкIэ зэщIишхэрт, хъыдан иришэкIынури иджы хуэдэу къайлыжу яIэтэкъым.
— Си щхьэкIэ сощIэж ди тепIэнщIэлъыным къыпатхърэ зыгуэрхэм я уIэгъэм ирашэкIыу зэрыщытар. Ди адэшхуэм игъащIэм IэзапщIэ къаIихакъым цIыхухэм. «ФIы пщIэмэ, уи деж къигъэзэжынущ», — жиIэрт абы. Арауэ пIэрэ дадэ гъащIэ кIыхь Тхьэм къыщIритар — ар илъэсищэм нэблагъэкIэ псэуащ, — жеIэж Сэбаншы Хъусен.
ЗэрыгурыIуэгъуэщи, Хъанджэрий мы зи гугъу тщIы IэщIагъэм мылъку къыхихыну зэи яужь итакъым. Ар лэжьакIуэшхуэт, псэуныгъэкIэ, унэ-лъапсэ зэгъэпэщыкIэкIэ куэд къылъэщIэмыхьэну апхуэдэт. Iэщрэ шыуэ абы иIам я бжыгъэр куэд хъурт. Хъанджэрий и адэми езыми адыгэш бэлыхьхэр ягъэхъурт. Мыпхуэдэ хъыбари иIэщ дадэм. И зы хакIуэ дэгъуэ езым къемыупщIу ХьэтIохъущокъуэ пщым иубыдри, генерал Даутокъуэ-Серебряковым тыгъэ хуищIауэ щытащ. ИужькIэ зыгуэрым къыжриIащ Хъанджэрий и шыр Налшык, обкомым я шэщым щалъэгъуауэ. Ар Къалмыкъ БетIал деж кIуэри: «Генерал хужьым сиш иубыдауэ щытащи, къызегъэтыж», — жриIащ. Къалмыкъым зыри къыпимыдзу тхылъымпIэ къритащ, шыр къратыжыну. Шэщ щаIыгъым къэхухьауэ щIэту арати, хакIуэм Хъанджэрий къызэрилъагъуу къыщIэпхъуэри къыбгъэдэлъэдащ. ЛIым шы цIахуцIэм зыкъридзри, щIэкIыпIэм щыти щылъи зэбграхыу къыщIэцIэфтри, къуажэм кIуэжахэт.
Сэбаншы Хъанджэрий мылъкуу иIар зы къэмынэу колхозым хилъхьат. Сыт ищIэнт — зыхьыну псым зыдригъэзыхат. Куэдрэ нэщ-хъеящ, жаIэжырт, пщIантIэ нэщIым дэплъэхукIэ игу хэщIу. КIыщым нал щIрагъэлъхьэну кърашэлIамэ, мис мыри си шым щыщщ, жиIэурэ куэдрэ къицIыхужырт. ИтIанэ а колхозми хыхьэри, жылэм я щапхъэу хэлэжьыхьащ псэуху, къулыкъу гуэрхэри зэрихьэу. Советхэм я Япэ съездым делегату ягъэкIуауэ щытащ.
Кировым и цIэр зэрихьэу Зеикъуэ къуажэм щызэхэта колхозыр блэкIа лIэщIыгъуэм и щэщI гъэхэм ди республикэр мыхъуу, къэрал псом цIэрыIуэ щыхъуат. Колхозхэтхэм я ехъулIэныгъэхэм кIэлъыплъыну, абыхэм я лэжьэкIэр зригъащIэу ятетхыхьыжын мурадкIэ, Москва къыщыдэкI «Сельская жизнь» газетым и корреспондент Макаренкэ Яков 1937 гъэм Зеикъуэ къагъэкIуат. Илъэсым нэблагъэкIэ журналистым и унагъуэр дэщIыгъуу къуажэм щыпсэуащ, икIи абы щилъэгъуахэр итхыжри, «Друзья, каких знал и люблю» тхылъыр дунейм къытехьащ.
Зи гугъу тщIы колхозыр къызэрызэрагъэпэщрэ илъэсибл фIэкIа дэмыкIыу, абы и мылъкур сом мелуаным щIигъу и уасэм нэсат. Абы зи гуащIэ хэзылъхьахэм ящыщт Сэбаншы Хъанджэрий. Макаренкэ нэхъыбэрэ зи цIэ къриIуэ къуажэдэсхэм ящыщт а лIы емызэшыжыр.
ПщылIыпIэм къызэрикIрэ куэд мыщIа Сэбаншыхэ я унагъуэр хуэмыщIауэ псэурт. Ауэ Хъанджэрий къаруи зэфIэкIи иIэр хилъхьэри, унагъуэм я псэукIэр иригъэфIэкIуат. Совет властыр а щIыпIэм щагъэува зэманым абы и унагъуэр нэхъ хуэщIахэм хабжэрт. ВластыщIэр ягъэуври, колхозым и хъыбарым гуитI-щхьитIу IущIат ар. Абы ищIэжырт и адэм и псалъэхэр:
— ЩIэ гуэрым упэрыувэпэн и пэкIэ, фIы дыдэу егупсыс!
ЛIы губзыгъэм къыгурыIуэрт, япэрауэ, гъащIэщIэр ухуэным упэщIэувэ зэрымыхъунур. КъинэмыщIауэ, псори фIыкIэ щыгугъырт колхоз зэхаублам. Макаренкэ Яков зэритхыжымкIэ, Сэбаншы Хъанджэрий IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэ куэд щрихьэкIащ колхозым. Абыхэм ящыщщ къэкIыгъэхэм я фIагъым, ахэр кърахьэлIэжа нэужь абыхэм я хъумэным кIэлъыплъынымкIэ инспектору зэрыщытар. ИужькIэ Хъан-джэрий Налшык къакIуэурэ еджэжри, санитар IэщIагъэщIэр зригъэгъуэтащ, Iэщ дохутырым и дэIэпыкъуэгъуу зэман гуэркIи лэжьащ.
Хъанджэрий цIыхухэр зэщIигъэуIуэри, фэм щелэжь мастерской къуажэм къыщызэIуихауэ щытащ. Абы щащIырт уанэ, шы Iэпслъэпс хуэдэхэр.
А зэманым а лIы Iэзэр гупгъэдахэт. Абы хъыбар е уэрэд жиIэу зэхахамэ, гупыр зэуэ щым хъурт, апхуэдизкIэ пщIэ къыхуащIырт, фIыуэ къалъагъурти. Уеблэмэ джэгур ягъэувыIэу щытауэ жаIэж, абы уэрэд къыхидзамэ. Уэрэд жыIэн фIэфI къудей мыхъуу, игъэзащIэ уэрэдыжьхэм я хъыбархэм щыгъуазэт, зыхуауса лIыхъужьхэм языныкъуэхэр ицIыхуу щытат.
— Хъанджэрий и щIэблэм щIэныгъэр япэ идгъэщу дыкъэгъуэгурыкIуащ. Сыт хуэдиз зэман дэмыкIами, абы и псалъэр, и щапхъэр дэ тщIыгъущ. «ЦIыхум я сэбэп зепхуэу упсэуныр нэхъыфIщ», — арат дадэ и гупсысэ нэхъыщхьэр, — жеIэ Хъусен.
И насыпщ Сэбаншы Хъанджэрий хуэдэ нэхъыжьыфI зи япэ ита лъэпкъым!
ЩОДЖЭН Iэминат.
