Семэн Пщыкъан: Къэпщытэныгъэхэм дыхуэхьэзырщ
Курыт школхэр къэзыух ныбжьыщIэхэм, абыхэм я егъэджакIуэхэмрэ адэ-анэхэмрэ я дежкIэ мы зэманыр жэуаплыныгъэшхуэ зыпылъщ, сыту жыпIэмэ накъыгъэ мазэм еджакIуэхэм тын щIадзэнущ Зыуэ щыт къэрал экзаменхэр. Къэпщытэныгъэхэм я Iэмал нэхъыщхьэу илъэс зыбжанэ лъандэрэ къалъытэ ЕГЭ-р мы гъэм зэрекIуэкIынумрэ абы хэлъ щхьэхуэныгъэхэмрэ ятеухуа упщIэ куэд яIэщ абы хэт псоми. Абыхэм жэуап иредгъэтыну, мыгъэрей экзаменхэм тедгъэпсэлъыхьыну иджыблагъэ зыхуэдгъэзащ КъБР-м егъэджэныгъэм- рэ щIэныгъэмкIэ и министр Семэн Пщыкъан Григорий и къуэм.
— Зыуэ щыт къэрал экзаменхэм я къызэгъэпэщыкIэм, егъэкIуэкIыкIэм илъэс къэс щIэ гуэр халъхьэ. Мы гъэм екIуэкIыну къэпщытэныгъэхэм хэлъ апхуэдэ Iуэхугъуэхэм укъытхутепсэлъыхьамэ арат, Пщыкъан.
— Мыгъэрей ЕГЭ-р зэрекIуэкIыну жыпхъэр нэгъабэрейм куэдкIэ тохуэ. ЗымащIэщ абы зэхъуэкIыныгъэу халъхьар. Курыт школхэр къэзыуххэм Зыуэ щыт къэрал экзаменхэр мы илъэсми ятынущ предмет 14-кIэ, абыхэм ящыщу тIур Iэмал имыIэу дэтхэнэми итыпхъэщ: урысыбзэмрэ математикэмрэ. Адрейхэр: литературэр, физикэр, химиер, биологиер, географиер, Урысейм и тхыдэр, обществознаниер, хамэ къэралыбзэхэр (инджылызыбзэ, франджыбзэ, нэмыцэбзэ, испаныбзэ), информатикэмрэ информацэ-коммуникацэ технологиехэмкIэ (ИКТ) — щхьэж зыхуеинухэр къыхахыу ят хъунущ. Ахэр елъытащ ныбжьыщIэхэр зыщIэтIысхьэну я мурад еджапIэхэм къагъэув мардэхэм.
Къыхэгъэщыпхъэ Iуэхугъуэхэм ящыщу мыхьэнэшхуэ иIэщ 2013 гъэм ятыну экзаменхэмкIэ ныбжьыщIэхэм Iэмал имыIэу къахьын хуей балл бжыгъэр иджыри къэс къэмыхъуауэ нэхъ мащIэ зэращIар. Псалъэм папщIэ, урысыбзэмкIэ ар балл 36-рэ хъуащ, математикэмкIэ балл 24-рэ ящIащ. Нэгъабэрейхэм еплъытмэ, баллхэр адрей предметхэмкIи нэхъ мащIэщ.
ЗэхъуэкIыныгъэ халъхьащ экзаменхэр зэрызэкIэлъыкIуэми ахэр щекIуэкIыну махуэхэми. Экзаменхэм щIадзэнущ накъыгъэм и 27-м. А махуэм ятынущ урысыбзэр. Абы и ужькIэ къэпщытэныгъэхэр екIуэкIынущ, щхьэж къыхиха предметым елъытауэ, информатикэмрэ информацэ-коммуникацэ технологиехэмкIэ (ИКТ), биологиемкIэ, тхыдэмкIэ (накъыгъэм и 30-м). КъыкIэлъыкIуэ экзаменыр псоми ятыну математикэращ — ар зытехуэр мэкъуауэгъуэм и 3-рщ. Абы къыкIэлъыкIуэнущ хамэ къэралыбзэхэмкIэ, физикэмкIэ (мэкъуауэгъуэм и 6-м), обществознаниемкIэ, химиемкIэ (мэкъуауэгъуэм и 10-м), географиемкIэ, урыс литературэмкIэ (мэкъуауэгъуэм и 13-м) экзаменхэр. Мы гъэм экзаменхэр нэхъ пасэу щIаублэм щхьэусыгъуэ хэха иIэщ: Iэмалыншэу ятыпхъэ предметхэм къарикIуахэр щыгувэ щыIэщи, а псори школыр къэзыуххэм я гуфIэгъуэ пшыхьым и пэ наIуэ къэхъун папщIэщ.
Экзаменхэм хэтхэм гу лъезгъэтэну сыхуейт ахэр зэрекIуэкIыу щыта сыхьэт бжыгъэхэми зэхъуэкIыныгъэ зэрыхэлъыр. Ахэр ехьэлIащ математикэ, информатикэ, физикэ, литературэ предметхэм. ИпэкIэ абыхэм сыхьэти 4 хухахыу щытамэ, мы гъэм ахэр зэрекIуэкIынур сыхьэти 3-рэ дакъикъэ 55-рэщ. Апхуэдэу урысыбзэмкIэ экзаменыр япэм сыхьэти 3-кIэ зэфIэкIыпхъэу щытати, мы гъэм абы хухахащ сыхьэти 3-рэ дакъикъэ 30-рэ. Адрей экзаменхэм хухах зэманым зэхъуэкIыныгъэ ягъуэтакъым.
— КъэпщытэныгъэхэмкIэ Iэмал имыIэу къахьыпхъэ баллхэм хуэдиз къэзымыхьыфахэм ЕГЭ-р иджыри зэ ятыж хъуну? Экзаменхэм хэт куэд зыгъэпIейтей Iуэхугъуэхэм ящыщщ ар.
— Хъунущ, ар урысыбзэ е математикэ предметитIым языхэзым ехьэлIамэ. Зи гугъу тщIа балл бжыгъэхэр а предметитIымкIи къамыхьыфамэ, ныбжьыщIэм экзаменыр итыжыну хуитыныгъэ щиIэр къыкIэлъыкIуэ илъэсырщ. Апхуэдэу хъумэ, еджакIуэм аттестат къихьынукъым, атIэ школым зэрыщеджамкIэ справкэ къратыну аращ. Щхьэж зыхуейуэ къыхих предметхэмкIэ балл бжыгъэр яхуримыкъумэ, ари ятыжыну хуитыныгъэ щаIэр къыкIэлъыкIуэ илъэсырщ.
— Курыт школыр къызэрыбухам щыхьэт техъуэ аттестатыр къэхьыныр, апхуэдэу абы итыну оценкэхэри зыгуэркIэ елъыта Зыуэ щыт къэрал экзаменхэм кърикIуэхэм?
— Аттестат къэхьыныр (къэмыхьыныр) зэлъытар урысыбзэмрэ математикэмкIэ къахь балл бжыгъэрщ: ахэр Iэмалыншэу къэхьыпхъэм хуэдиз (е нэхъыбэ) хъумэ, адрей предметхэмкIэ яIэ балл бжыгъэм емыпхауэ, ныбжьыщIэхэм аттестат къаIэрыхьэнущ. А дэфтэрым итыну оценкэхэм я гугъу тщIымэ, ахэр ирагъэувэж, еджакIуэр 10-11-нэ классхэм зэреджам тещIыхьауэ. КIэщIу жып-Iэмэ, ЕГЭ-м къарикIуэхэмрэ курыт школыр къызэраухамкIэ аттестатым ит оценкэхэмрэ зэпыщIакъым.
ЕГЭ-м кърикIуахэр абы щыхьэт техъуэу ят хабзэ Свидетельствэ щхьэхуэм къыщагъэлъагъуэ. Къыхэзгъэщыну сыхуейт мы Iуэхугъуэри. Зи гугъу тщIы Свидетельствэхэр илъэс къэс ят мэкъуагъуэм и 27 пщIондэ. Зы щхьэусыгъуэ гуэркIэ ныбжьыщIэм ар къыIэрымыхьэжауэ, ауэ езыр нэгъуэщI щIыпIэ щыIэ еджапIэм щIэтIысхьэну и мураду республикэм икIын хуей хъумэ, Iуэхум ущIэпIейтеин лъэпкъ хэлъкъым, сыту жыпIэмэ дэтхэнэ еджапIэми хуитыныгъэ иIэщ ЕГЭ-хэм къарикIуахэр зэрылъ федеральнэ хъыбарегъащIэ IэнатIэм зыпищIэну. Абы кърах экзаменхэм къарикIуа балл бжыгъэхэр.
Апхуэдэ Свидетельствэхэр мы гъэми ятынущ. Абыхэм къару яIэщ экзаменхэр щата илъэсым къыкIэлъыкIуэ гъэм и дыгъэгъазэм и 31 пщIондэ. А дэфтэрыр къащыIэрыхьэжа илъэс дыдэм дзэ къулыкъум ираджа щIалэхэм ар къагъэсэбэп хъунущ дзэм къыщыхэкIыжа зэманым къыкIэлъыкIуэ зы илъэскIэ. ЕтIанэгъэ къыщыщIэдзауэ Свидетельствэхэр тынымрэ абыхэм къару зэраIэну илъэс бжыгъэмрэ зэхъуэкIыныгъэхэр халъхьэнущ.
— ЕГЭ-р зэрырагъэкIуэкIамрэ абы кърикIуахэмкIэ мыарэзыхэр щыщыIэ къохъу. Апхуэдэхэм я Iуэху дэнэ щыдэкIынур?
— УФ-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм къыдигъэкIа унафэм ипкъ иткIэ, Зыуэ щыт къэрал экзаменыр (ЕГЭ) 2013 гъэм зэрекIуэкIыну ягъэува хабзэр и лъабжьэу, КъБР-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм республикэм и цIыхухэм хъыбар ярегъащIэ ЕГЭ-р зэрырагъэкIуэкIамрэ абы кърикIуахэмкIэ мыарэзыхэм папщIэ Апелляцэ (Конфликтнэ) комиссэ зэрылэжьэнумкIэ.
ЕГЭ-м и хабзэхэм япкъ иткIэ, экзаманыр зэрекIуэкIамкIэ е хуагъэува баллхэмкIэ мыарэзымэ, абы хэтхэм хуитыныгъэ яIэщ апхуэдэ тхылъ Апелляцэ комиссэм ягъэхьыну. Экзаменыр зытар ар зэрырагъэкIуэкIамкIэ мыарэзымэ, абы апелляцэ ит хъунущ. Апхуэдэ тхылъыр экзамен нэужьым аудиторэм укъыщIэмыкIыж щIыкIэ етын хуейщ Къэрал экзамен комиссэм (ГЭК) ЕГЭ-р егъэкIуэкIынымкIэ и лIыкIуэм. Апхуэдэу а комиссэм тхылъ епт хъунущ, экзаменыр зытар абы кърикIуа балл бжыгъэхэмкIэ мыарэзымэ. ЕГЭ-м кърикIуахэр наIуэ къыщыхъуа махуэм къыщыщIэдзауэ лэжьэгъуэ махуитIым къриубыдэу апхуэдэ тхылъыр тын хуейщ. Апелляцэ комиссэр план убзыхуам тету лэжьэнущ.
А комиссэр хэплъэркъым къызэрапщытэ материалхэр (КИМ) зэрызэхэлъым е экзаменыр зытым хабзэр къызэрызэпиудам ехьэлIа Iуэхухэм. Абы къыхэкIыу экзаменым хэтхэм ягъэзэщIэн хуейщ абы ехьэлIа хабзэхэр. Экзамен зытхэр хуиткъым аудиторэм жып телефонхэр здыщIахьэну, къызэрапщытэ материалхэм сурэт трахыу ахэр Интернетым иралъхьэну. Апхуэдэ къэхъумэ, абы занщIэу гу лъатэнущ Тестхэр зэхэгъэувэнымкIэ федеральнэ центрым и IэщIагъэлIхэм икIи хабзэр къызэпызыудар экзаменым къыщIагъэкIынущ икIи ар итыжыну хуитыныгъэ щиIэ- нур етIанэгъэщ.
— Пщыкъан, Интернетым гъунэжу щыбогъуэт ЕГЭ-м ехьэлIа Iуэхутхьэбзэ зэмылIэужьыгъуэхэр къыпхуэзыщIэну хьэзыр куэд. Абыхэм дзыхь яхуэпщI хъуну?
— Экзаменхэм хэтынухэм ящIэну сыхуейщ апхуэдэ Iуэхутхьэбзэхэм дзыхь лъэпкъ яхуэпщI зэрымыхъунур. Пэжщ, Интернетым ущрохьэлIэ экзаменхэмкIэ КИМ-хэр, абыхэм я жэуапхэр зыщэну хьэзыр куэдым. Абыхэм зыщадзеймэ нэхъыфIщ ЕГЭ зытынухэр, сыту жыпIэмэ ар хьэгъэщагъэу аращ. ЕГЭ-кIэ къызэрапщытэ материалхэр илъэс къэс къагъэщIэрэщIэж, дэтхэнэ вариантми штрих-кодрэ номер хэхарэ иIэу. Ахэр щагъэхьэзырыр экзаменым ипэ ит махуэращ, ар нэхъ пасэу Интернетым иралъхьэфынри щхьэгъэпцIэжщ.
— ЕГЭ-хэр зытынухэмрэ ахэр зэратыну предметхэмкIэ базэхэр щагъэхьэзыр лъэхъэнэр блэкIами, зы экзамен гуэр птыжыну ухуит, ипэкIэ зумыгъэтхами?
— Хьэуэ. ЕГЭ-м хэтынухэмрэ абыхэм ятыну экзаменхэмрэ зэрыт электрон базэр гъатхэпэм и 1-м ирихьэлIэу хьэзыр хъуащ. Дэтхэнэри хуитащ абы нэмысу лъэIу тхылъ итыну, зыхуей экзаменхэр къыщыгъэлъэгъуауэ. Гъатхэпэм и 1-м и ужькIэ дэ Федеральнэ центрым едгъэхьыжащ зэхуэтхьэса а хъыбархэр. Абыхэм япкъ иткIэ къагъэхьыну КИМ-хэр къэпщытэныгъэхэм хэтынухэм я бжыгъэм хуэкIуэу аращ. Экзаменхэм ущыщIыхьэкIэ, паспортрэ пропускрэ ухуейщ, нэгъуэщIу ущIыхьэфынукъым. Зыгуэр бзаджагъэкIэ щIыхьэрэ экзаменыр итми, абы кърикIуахэр зыми къилъытэнукъым, лэжьыгъэри къапщытэнукъым, абы ехьэлIа хъыбар лъэпкъ базэм илъкъыми.
— ЕджапIэ нэхъыщхьэхэм, курыт щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ къозытхэм абитуриентхэр зэрыщIэтIысхьэ хабзэхэм зэхъуэкIыныгъэ халъхьа?
— Апхуэдэ зэхъуэкIыныгъэшхуэхэр щыIэкъым. Нэгъабэ хуэдэу, абитуриентым хуитыныгъэ иIэщ зэрыщIэтIысхьэнумкIэ лъэIу тхылъыр зэуэ еджапIи 5-м итыну, унэтIыныгъи 3-кIэ. Льготэ зиIэхэм апхуэдэ я хуитыныгъэр къыщагъэсэбэп хъунур зы еджапIэрщ икIи зы унэтIыныгъэмкIэщ. НэгъуэщI еджапIэхэм ахэр къызэращтэнур адрей абитуриентхэм хуэ- дэущ.
— Экзаменхэр щIадзэным къэнэжа щыIэкъым. Ди республикэр нэсу хуэхьэзыр а къэпщытэныгъэхэр егъэкIуэкIыным?
— Иджырей лъэхъэнэм зэфIэкIащ ЕГЭ-хэр егъэкIуэкIыным пыщIа къызэгъэпэщыныгъэ лэжьыгъэ псори. ЕГЭ-м хэтхэм я щIыналъэ базэр убзыхуа хъуащ. Мыгъэрей ЕГЭ-р ятынущ цIыху 6947-м. Абыхэм ящыщу 6554-р мы гъэм курыт школхэр къэзыуххэрщ, адрейхэр щхьэусыгъуэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ илъэс блэкIахэм ЕГЭ-р зымытахэрщ, аттестат къызыIэрымыхьэжахэрщ. Нэхъыбэ дыдэу ятынущ урысыбзэмрэ математикэмрэ, сыту жыпIэмэ ахэр Iэмал зимыIэщи. Абыхэм къакIэлъокIуэ обществознаниер, тхыдэр, биологиер, физикэр, химиер. Экзаменхэр щекIуэкIынущ щIыпIэ (пункт) 43-м. Ахэр къызэгъэпэщауэ щытынущ зыхуей-зыхуэфI псомкIи: мылъку-техникэ лъабжьэкIи, IэщIагъэлIхэмкIи, кIэлъыплъакIуэхэмкIи.
Экзаменхэм щыIэну жылагъуэ кIэлъыплъакIуэхэр къыхэхынри зэфIэкIащ. ЩIыпIэ къэс щедгъэкIуэкIащ ЕГЭ-м теухуа «стIол хъурейхэр». А зэIущIэхэм жыджэру хэтащ курыт школхэр мы гъэм къэзыух ныбжьыщIэхэр, абыхэм я адэ-анэхэр, егъэджакIуэхэр, республикэм и еджапIэ нэхъыщхьэхэм я лIыкIуэхэр, нэгъуэщIхэри. КъБР-м и Къэрал экзаменационнэ комиссэм (ГЭК) хэтхэм я зэIущIи къызэдгъэпэщащ, ЕГЭ-м пыщIа Iуэхугъуэхэм дытепсэлъыхьу.
Ди псалъэмакъым и кIэухыу захуэзгъэзэну сыхуейщ къэпщытэныгъэм хэтыну ныбжьыщIэхэм. Абыхэм сохъуэхъу ябгъэдэлъ щIэныгъэр зи лъабжьэ ехъулIэныгъэ лъагэхэр къагъэлъэгъуэфыну, зи гугъуехьыр псыхэкIуадэ хъу къахэмыкIыу, курыт щIэныгъэ зэраIэмкIэ аттестатхэр, ЕГЭ-хэр зэратыфамкIэ дэфтэрхэр къахьыфыну.
Епсэлъар КЪАРДЭН Маритэщ.
