Мы псори зэщхьыр жыхьэнмэ псыхъуэт: КIий макъ, гыз макъ, къигъазэу уахъуэщIыхъуэр
Парламентым и Тхьэмадэм и псалъэ
ФIыр Iейм токIуэ
2014 гъэм гъатхэпэм и 8-м илъэс 70 ирокъу балъкъэр лъэпкъым насыпыншагъэ ин къытепсыхауэ щыщыта зэманыр. Зэуэзэпсэу къызэщIакъуэри, ар Къэзахъстанымрэ Азие Курытымрэ ягъэIэпхъуат. Я лъахэр щIрагъэбгынар, балъкъэр лъэпкъым и блэкIамрэ мы зэманым и псэукIэмрэ нобэ дигу къегъэкIыж КъБР-м и Парламентым и УнафэщI Чеченов Ануар, а бэлыхь псори зи нэгу щIэкIам:
— БлэкIа лIэщIыгъуэм и 20 — 30 гъэхэм Сталиным игъэува хабзэм ипкъ иткIэ ирагъэкIуэкI политикэ залымым къишащ пцIы тралъхьэурэ къэралым и цIыхухэр ягъэтIысыныр. «ЦIыхубэм я бийуэ» ягъэIу хъурт дэтхэнэри.
Хэку зауэшхуэм щIидза иужь а гущIэгъуншагъым зиубгъуащ, тхыдэм и кIуэцIкIэ зэи къэмыхъуауэ.
Лей кIэлъызэрахьащ нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм ядэIэпыкъуауэ ягъэкъуэнша лъэпкъхэм. Бзаджэнаджагъэм щыщIидзар 1941 гъэм и шыщхьэуIурщ — абы щыгъуэм Индыл и Iуфэм Iус нэмыцэхэр я лъахэм ирагъэкIауэ щытащ фашист Германием дэIэпыкъу хуэдэу ягъэкъуаншэри. щалъхуа щIыналъэр апхуэдэ щхьэусыгъуэкIэ ирагъэбгынащ къэрэшей, къалмыкъ, шэшэн, ингуш, балъкъэр, кърым тэтэр лъэпкъхэм, алыджхэм, болгархэм, корейхэм, нэмыцэхэм ящыщхэм, нэгъуэщIхэми.
Балъкъэр лъэпкъым и тхыдэр Iуэху гугъу куэдкIэ зэхэухуэнауэ къекIуэкIащ, арщхьэкIэ я лъахэм зэрырагъэкIар абы и дежкIэ нэхъ насыпыншагъэ дыдэу щытащ. Ди нэхъыжьхэм иджыри ягу илъщ зыхуэбгъэдэн щымыIэ а гуауэр. Псалъэжь щыIэщ: зэманым уIэгъэхэр егъэхъуж. Илъэс 70-р пIалъэ кIэщIкъым. АрщхьэкIэ гукъэкIыжхэр къонэ…
Сталинымрэ абы и блыгущIэтхэмрэ апхуэдэ хьэкIэкхъуэкIагъэ зэрахьащ зауэр щекIуэкI, балъкъэр лъэпкъым и къуэ минхэм лIыгъэрэ хахуагъэрэ яхэлъу зэуапIэм щыIута лъэхъэнэм. А зэман дыдэм ди лъэпкъыр «епцIыжакIуэу» къалъытащ икIи и лъахэм ирагъэкIащ.
Лъэпкъыр зыхэхуа бэлыхьымрэ гугъуехьымрэ зыхуэдар къэпIуэтэжыну гугъущ. СССР-м и НКВД-м къыдигъэкIа унафэм ипкъ иткIэ ягъэIэпхъуэ дэтхэнэми къыздащтэ хъунур ерыскъыуэ, хьэпшыпу зы унагъуэм хуэзэу килограмм 500-м щIигъу хъунутэкъым. Абы щыгъуэми, загъэхьэзырыным хухахыр дакъикъэ 20 къудейт. ЛIыжьхэр, цIыхубзхэр, сабийхэр я унэхэм щIахурт щыгъын хуабэ ящымыгъыу, ерыскъыхэкIхэр ямыIыгъыу. Iэщ къызэрырашэкI вагонхэм ису ягъэкIуа махуэ 18-р, ди жагъуэ зэрыхъунщи, лъэужьыншэ хъуакъым — куэд лIащ… АрщхьэкIэ псэууэ къэнахэми цIыхум и фэм дэмыхуэн гугъуехь инхэр къапэплъэрт.
Дэтхэнэ балъкъэр унагъуэми езым и къекIуэкIыкIэ иIэжщ, уи гур игъэузу. НэгъуэщI псоми ягъусэу сэ си унагъуэри ирагъэкIауэ щытащ икIи 1950 гъэм Къыргъыз ССР-м и Фрунзе областым щыщ Чу районым и Дон-Арыкъ къуажэм дунейм сыкъыщытехьащ. МэжэщIалIагъэри, щIыIэри яхуэмыхьу дунейм ехыжащ жьыкIэфIэкIэ, сабий куэд. Сымаджэхэм ядэIэпыкъун щыIэтэкъым. Хьэлъэу сигу къинэжащ си къуэш нэхъыщIэр зэрылIар. Абы зэрыдэмыIэпыкъуфынур къызыгурыIуа си анэм и нэгум щIэта гуауэр зэи сщыгъупщэжынукъым. Апхуэдизу гугъу ехь балъкъэр цIыхубзхэм я адэхэр, щхьэгъусэхэр, я дэлъхухэр КъухьэпIэм щызауэрт. ХэщIыныгъэ зымыгъуэта зы унагъуи щыIакъым. Я Iыхьлыхэр щIалъхьэжырти, бзылъхугъэхэр губгъуэм лэжьакIуэ дэкIырт. ИпэжыпIэкIэ илъэсищкIэ балъкъэрхэр къуза дыдэу псэуащ. Зи лъахэм ирагъэкIахэр хуиттэкъым комендантым и Iизыныншэу щIыпIэм иIэпхъукIыну. ЕмыдаIуэхэм жэуап ткIий ирагъэхьырт.
Бэлыхьышхуэ хэхуами, балъкъэр лъэпкъыр здагъэIэпхъуа щIыпIэхэм я къару емыблэжу щылажьэрт. 1945 гъэм и пэщIэдзэм IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэр ирахьэкIырт балигъ мыхъуахэр яхэту балъкъэр мин 12-м нэблагъэм. ХэщIапIэ яхуэхъуа щIыпIэхэм я унафэщIхэм жаIэрт ягъэIэпхъуа балъкъэрхэр хьэлэлу, щапхъэ къагъэлъагъуэу зэрылажьэр. Абыхэм ящыщ куэдым иужькIэ къэрал дамыгъэ лъапIэхэр къыхуагъэфэщащ: цIыху мин зыбжа- нэм «Хэку зауэшхуэм и илъэсхэм фIыуэ зэрылэжьам папщIэ» медалыр, Совет Союзым и орденхэр къратащ.
Залымзехьэ хабзэм зэIыхьлыхэр зыкIэщIагъэкIыным егъэщIылIауи куэд илэжьащ: зы унагъуэм щыщхэр, адэ-анэхэмрэ я бынхэмрэ зэфIигъэкIуэдащ. ЯгъэIэпхъуа иужь зы унагъуэм щыщхэр щIыпIэ зэмылIэужьыгъуэхэм къыщыхута щыIащ, зэрылъагъункIэ Iэмал ямыIэу.
Лъэпкъ гъащIэр, щэнхабзэр къызэтеувыIат. ЯгъэIэпхъуахэр хуиттэкъым еджапIэ нэхъыщхьэхэм щIэтIысхьэну, я тхыгъэхэр газетхэм традзэну, щэнхабзэ IуэхущIапIэхэр яIэну.
Балъкъэр лъэпкъыр зэрырагъэкIам я Iэужьхэр иджыри кIуэдыжакъым — языныкъуэ тхакIуэхэм, журналистхэм, тхыдэджхэм пэжыр ябзыщI. КIуэдыжакъым «балъкъэрхэр хэкум зэрепцIыжам», «бандитизмэм» ятеухуауэ ягъэIуауэ щытахэр.
Тхыдэм щIихъумащ лъэпкъ куэд. АрщхьэкIэ пэжыр зэрытекIуэнур зи фIэщ хъу балъкъэрхэм яхузэфIэкIащ къытепсыха насыпыншагъэ иным къыхэкIын. Апхуэдэ фIэщхъуныгъэрщ ди лъэпкъыр гъэунэхуныгъэ хьэлъэм къыхэзышари.
1957 гъэм щIышылэм и 9-м СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым унафэ къыдигъэкIащ балъкъэрхэм я дэкъузэныгъэ сыт хуэдэри гъэувыIэным, ахэр я лъахэм къэгъэкIуэжыным, Къэбэрдей АССР-р Къэбэрдей-Балкъэр АССР-у зэхъуэкIыным теухуауэ. Лъэпкъыр мафIэгухэм ису къежьэжащ. Уи щIыналъэм нэхърэ нэхъыфI, уи жьэгум нэхърэ нэхъ хуабэ щыIэкъым. Апхуэдэ щIыкIэкIэ фIыр Iейм текIуащ.
1957 — 1958 гъэхэм балъкъэрхэм я нэхъыбэм къагъэзэжащ. Ди унагъуэри Гундэлэн къэкIуэжащ, арщхьэкIэ ди лъапсэм унэр итыжтэкъым. ЯпэщIыкIэ псэупIэ тIэкIу тщIащ ятIэ чырбышым къыхэтщIыкIри. Псори къыддэIэпыкъурт. Си адэ-анэм псом япэу школым сыщIагъэтIысхьащ икIи сыт хуэдэу гугъу ехьами, си еджэныр зэпагъэуакъым.
Лъэпкъым и Iущагъыр зэгъэщIылIар езым и тхыдэр, зыхэхуа гугъуехьыр ищIэжын къудейкъым. Абы блэкIам и дерси къыхихыфын хуейщ.
Ди лъахэм дызэрырагъэкIам ехьэлIа гугъуехь инхэм я илъэсхэм къагъэлъэгъуащ лъэпкъыр зэкъуэтыныр, нэгъуэщI лъэпкъхэм ныбжьэгъугъэ яхуиIэныр къаруушхуэу зэрыщытыр. Ауэ сытми жаIакъым «Узэкъуэтмэ, улъэщщ». Балъкъэрхэр апхуэдиз бэлыхьым къыхэкIащ адрей лъэпкъхэр — урысхэр, къэзахъхэр, къыргъызхэр — къазэрыдэIэпыкъуам и фIыгъэкIэ. Абыхэм сыт и лъэныкъуэкIи зыкъытщIагъакъуэрт. Ар зэи пщымыгъупщэжынщ.
ЗэрыгурыIуэгъуэщи, я лъахэм къагъэзэжа иужькIи балъкъэрхэм я псэукIэр зэуэ ипIэ иувэжакъым. Къэбэрдей-Балъкъэрым и лъэпкъхэм я зэкъуэтыныгъэмрэ зэныбжьэгъугъэмрэ я къарур зыхуэдизыр лIэщIыгъуэ куэдым къагъэлъэгъуащ. Адыгэхэр, урысхэр, осетинхэр, Къэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэу адрей лъэпкъхэр къэзыгъэзэжахэм гуапэу яIущIащ, сыт и лъэныкъуэкIи къадэIэпыкъуащ. Абы ди зэкъуэш зэхущытыкIэхэр нэхъри игъэбыдащ. ДэIэпыкъуныгъэр къыпхуэмылъытэным хуэдизт. Аращ зэкъуэтыныгъэм и къарур.
А илъэс хьэлъэхэр дигу къэдгъэкIыжу, дэ нобэ дахуощыгъуэ ди адэ-анэхэу, къуэшхэу, шыпхъухэу хамэ щIыпIэм щылIахэм. ИкIи дэ абыхэм я пащхьэм къалэну зыщыхудогъэувыж республикэр зэщIэгъэгъэным дыхущIэкъуэныр, мамырыгъэмрэ цIыхубэм и зэкъуэтыныгъэмрэ хъумэныр.
Лъэпкъхэм езыхэм я тхыдэр къыхахыркъым. Гъатхэпэм и 8-р иджыри дэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыху псоми, гуауэу дигу илъынущ. ЦIыхубэм и гум зыри ихуркъым. БлэкIар зыщыбгъэгъупщэн хуейкъым, ауэ ар бгъейуи упсэу хъунукъым. Балъкъэр лъэпкъым и фейдэ зыхэлъхэм къагъэув къэкIуэнум, Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ Урысей Федерацэмрэ я лъэпкъхэм зыуэ щыт я унагъуэм хэту зегъэужьыным дегупсысыну. Абы папщIэ республикэм и жылагъуэ Iуэхухэм жыджэру дыхэтын, экономикэм зедгъэужьын, ди цIыхухэм я узыншагъэр хъумэным икIи едгъэфIэкIуэным, щэнхабзэ лъапIэныгъэхэр дгъэбэгъуэным дегугъун хуейщ. Дэ ди цIыхухэр, ди щIалэгъуалэр, ди сабийхэр Хэкур фIыуэ ялъагъуу дгъэсапхъэщ. Ди зэкъуэтыныгъэрщ IэнатIэ псоми къыщытхь ехъулIэныгъэхэм я шэсыпIэр, къэралым и лъэщагъыр зыгъэбыдэр.
УсакIуэ Мечиев Кязим
УсакIуэ Шахмурзаев Сэхьид
КъБАССР-м и цIыхубэ усакIуэ, СССР-м, РСФСР-м я Къэрал саугъэтхэм я лауреат, Ленин саугъэтым и лауреат Кулиев Къайсын
Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ Гуртуев Берт
ЩIэныгъэлIым и псалъэ
ГущIэгъунэ илъэсхэм дэ псори дапсыхьащ
Гукъеуэ тхыгъэ 1944 гъэм и гъатхэпэм и 8-р балъкъэр лъэпкъым и махуэ мыгъуэщ. А махуэм ЗыхъумэжыныгъэмкIэ къэрал комитетым и унафэкIэ балъкъэрхэр залымыгъэкIэ хэкум ирашри, Къыргъызым, Къэзахъстаным яшауэ щытащ. Апхуэдэ Iуэху гуауэр зэфIэгъэкIыным къыхашат генералитху, къэрал шынагъуэншагъэм и комиссаритI, цIыху мин 21-рэ зыхэт НКВД -НКГБ-м и гупышхуэ. Ар зраутIыпщар ягъэIэпхъуэ цIыху мин 38-рт, нэгъуэщIу жыпIэмэ, зы сэлэт е зы офицер цIыхубзитIым е сабиитIым хуэзэт. А сэлэтхэм я нэхъыбэр хэтат къэрэшейхэр, къалмыкъхэр, шэшэнхэр, ингушхэр щыдашми. Балъкъэрхэр я хэкум игъэкIын Iуэхур и пщэ дэлъхьат генерал-майор Пияшев И., абы и къуэдзэт генерал-майор Сладкевич М., щIыпIэ наркомхэу Бзиавэ К., Филатов С. сымэ, а псоми я щхьэ къытетыжыр СССР-м къэрал кIуэцI IуэхухэмкIэ и нарком Берие Лаврентийт.
Лъахэр ирагъэбгынэрт лъэпкъым щыщ псоми — Хэку зауэшхуэм хэтахэми, ныкъуэдыкъуэхэми, адэ-анэхэми, фронтым Iутхэм я щхьэгъусэхэми, сабийхэми, депутатхэми. Абыхэм къащтэну хуит ящIыр гъуэмылэ тIэкIурэ IэкIэ яхуэIыгъыну мылъкумрэт. Загъэхьэзырынуи дакъикъэ 20 — 30 ирату арат.
Гъатхэпэм и 9-м Азие Курытымрэ Къэзахъстанымрэ ирагъэшат цIыху 37713-рэ, нэхъыбэр сабий, цIыхубз, лIыжьхэрт. Къэралым и европей лъэныкъуэмкIэ ирашахэри хэтмэ, балъкъэр 38053-рэ я хэкум ирагъэIэпхъукIащ.
Кавказымрэ Кърымымрэ я цIыхухэр залымыгъэкIэ хэкум щIрагъэIэпхъукIам щхьэусыгъуэ хуэхъуар СССР-м и ипщэ лъэныкъуэм зауэ щегъэкIуэкIыным властым зыхуигъэхьэзырынкIэ зэрыхъунурт. Хэку зауэшхуэм текIуэныгъэ къыщихьмэ, Сталиным и мурадт тенджыз ФIыцIэ Iуфэм зэхъуэкIыныгъэхэр щригъэкIуэкIыну, 1921 гъэм Тыркум хуит хуищIа Армениемрэ Куржымрэ зыIэригъэхьэжыну. Абы ипкъ иткIэ, лъэпкъкIэ, динкIэ, бзэкIэ тырку- хэм япэгъунэгъу лъэпкъхэр СССР-м и ипщэ лъэныкъуэмкIэ щысыныр фейдэтэкъым.
Балъкъэрхэр я хэкум ирагъэIэпхъукIын хуей щIэхъуам и щхьэусыгъуэхэм ящыщщ парт IуэхущIапIэхэм, КъБАССР-м и НКВД — НКГБ IэнатIэхэм бгылъэ щIыпIэхэм щIэпхъаджащIэхэр щыетауэ жаIэу ягъэхьэзыра тхылъымпIэ нэпцIхэр. Ауэ щыхъукIи, абыхэм ябзыщIащ балъкъэрхэр хахуэу Хэку зауэшхуэм зэрыхэтыр. Ахэр лъахэм игъэIэпхъукIыным теухуа унафэм лъабжьэ хуэхъуащ Шэрэдж аузым къыщыхъуа Iуэхугъуэр. 1942 гъэм щэкIуэгъуэм и 27-м щегъэжьауэ дыгъэгъазэм и 5 пщIондэ, щIэпхъаджащIэхэм ебэныныр я щхьэусыгъуэу, къэрал кIуэцI сэлэт 900 зыхэт отрядым зыкIи мыкъуаншэ жылэдэс 700 (абы хэтт зи ныбжьыр илъэс 16-м нэмыса сабии 155-рэ) яукIащ икIи унэ 519-рэ ягъэсащ. Къэбэрдей-Балъкъэрыр нэмыцэхэм къызэрыIэщIахыжу, НКВД-м и отрядым зэхищIыхьа хьэкIэкхъуэкIагъэр нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэмрэ абыхэм ядэIэпыкъуахэмрэ я IэрыкIыу къыщIрагъэдзащ.
ЦIыхухэм я хэкур егъэбгынэныр, лъэпкъ псор и щIыналъэм ихуныр Сталиным и Iизыншэу екIуэкIыртэкъым. Абы и санкцэ къудейм, къэрал унафэ къамыщтэ щIыкIэ, хуит ищIат балъкъэрхэр залымыгъэкIэ ирагъэIэпхъукIыну. Автономиехэр ягъэмэщIэн мурадкIэ, балъкъэрхэр Къыргъызымрэ Къэзахъстанымрэ гъэIэпхъуэным теухуауэ СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и унафэр къыщыдэкIар 1944 гъэм мэлыжьыхьым и 8-рщ, лъэпкъыр хэкум ирашу зы мазэ дэкIа нэужькIэщ. А къэхъугъэ гуауэр щекIуэкIар балъкъэр минипщIым щIигъу фронтым щыIута лъэхъэнэрщ, куэд Белоруссиемрэ Украинэмрэ я партизан отрядхэм щыхэтарщ, Европэ псор фашистхэм щапэщIэтарщ. Абыхэм ящыщ куэд Берлин нэсащ, зауэм хахуагъэ щызэрахьащ, тылым щыIахэми лIыгъэ яхэлъащ.
Хэку зауэшхуэм хэта зауэлI куэдым къыхуагъэфэщащ медалхэмрэ орденхэмрэ, Байсултанов А., Уммаев М. сымэ Совет Союзым и ЛIыхъужь хъуащ. Лъэпкъым и ныкъуэр фронтым щыIутым деж а лъэпкъыр фашистхэм ядэIэпыкъуауэ жыпIэу бгъэкъуэншэныр акъылыншагъэт.
Хэкур зэрабгынэ гъуэгум балъкъэрхэм щафIэкIуэдащ мэжэщIалIагъэм, щIыIэм, уз зэрыцIалэхэм яхьа я Iыхьэ щанэр. Къэбэрдей-Балъкъэрым и райониплI — Шэрэдж, Хулам-Безенги, Шэджэм, Iуащхьэмахуэ — нэщI хъуащ. ПсэкIи, узыншагъэкIи, мылъкукIи хэщIыныгъэшхуэ игъуэтащ а лъэхъэнэм балъкъэр лъэпкъым. Унэхэр, лъапсэхэр, Iэщхэр, джэдкъазхэр, щыгъынхэр, унэлъащIэхэр — игъащIэ псокIэ зэхуахьэсахэр къэралым зэщIикъуащ. Жылэ 62-рэ ябгынащ абы щыгъуэ.
Зэрыщыту къапщтэмэ, лъэпкъым ираха лейм балъкъэрхэр къэралым и жылагъуэ-политикэ, щэнхабзэ гъащIэм хитхъыкIащ. НэгъуэщIыпIэ ягъэIэпхъуахэм я литературэр, тхыдэр, бзэр зэрахьэнымкIэ, зрагъэужьынымкIэ Iэмал яIэжтэкъым. Театрхэр, творческэ гупхэр лэжьэжыртэкъым, щIэныгъэ лэжьыгъэри къэувыIат, уеблэмэ я анэдэлъхубзэкIэ зы тхылъи къыдагъэкIыну хуитыныгъэ яIэтэкъым. ЖыпIэнуракъэ, балъкъэрхэм уащрихьэлIэртэкъым къэралым, дуней псом ис лъэпкъхэр зэрыт тхылъым, щIэнгъуазэхэм. Ар лъэпкъ зэхэщIыкIми удынышхуэ езыдза Iуэху- гъуэщ.
Балъкъэрхэм я щIыналъэм пэIэщIэу щыпсэуа лъэхъэнэм яфIэкIуэдащ IуэрыIуатэри мылъку щэнхабзэри. КъищынэмыщIауэ, властым ахэр къыхуриджэрт къуаншагъэр я деж къыщалъыхъуэжыну, ямыщIа щIэпхъаджагъэхэм щхьэкIэ жэуап яхьыжыну.
Хэкум и пащхьэ щаIэ жэуаплыныгъэр тэмэму зыгъэзащIэ балъкъэр сэлэтхэм, офицерхэм я дежкIэ ар Iуэху къызэрыгуэкIтэкъым, гупсысапIэшхуэт. Абыхэм цIэ лъаги я дамэтелъым хагъахъуэртэкъым, лIыгъэ гуэр зэрахьами, гулъытэ къыхуащIыну зыри епIэщIэкIыртэкъым. Лъэпкъ зэхэгъэж екIуэкIащ СССР-м и ЛIыхъужь цIэр зауэм хэтахэм щыфIащми. Зауэм къыIукIыжхэм я лъэпкъэгъухэр здэ- щыIэ щIыпIэм яунэтIырт, адрей псоми ещхьу сыт и лъэныкъуэкIи ебзыхьэкIауэ псэу- ну.
Хэкум зэрырашам кърикIуа мыгъуагъэ нэхъыщхьэхэм ящыщщ лъэпкъым и автономиер зэрыфIэкIуэдар — арат совет жылагъуэм, къэралым лъэпкъ статусыр дэзыгъэкIуэтейуэ иIэ пщалъэ нэхъыщхьэ дыдэр. 1944 гъэм мэлыжьыхьым и 8-м СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым унафэ къыдигъэкIауэ щытащ балъкъэр лъэпкъым и автономиер гъэкIуэдыным теухуауэ. 1944 гъэм накъыгъэм и 29-м абы къыкIэлъыкIуащ балъкъэрхэр зэрыса куейхэр гъэмэщIэным теухуа унафэри. АдэкIэ яхъуэжащ жылэхэм я цIэхэри. Апхуэдэу Яныкъуей — Ново-Каменкэ, Къэщкъэтау — Советскэ, Хьэсэней — Пригорнэ, ЛашкIутIэ — Заречнэ, Былым — Угольнэ хъуащ.
Балъкъэрхэр я хэкум зэрырахуар зэран хуэхъуащ республикэм и экономикэ зыужьыныгъэми, ахэр зытеса щIыхэр къэнахэм, хуей-хуэмейми, зэрахьэну къалэн щащIащ. Адыгэ, урыс жылагъуэхэм, гъунэгъу хэгъуэгухэм щыпсэухэр балъкъэрхэр здэщыса щIыпIэхэм ирагъэтIысхьэрт.
Балъкъэр зэрагъэIэпхъуам политикэ мыхъумыщIагъэ куэд къыкIэлъыкIуащ. Балъкъэр лъэпкъым и къэралыгъуэ статусыр зэрагъэкIуэдам къыщымынэу, республикэм и щытыкIэми зэран хуэхъуащ а хьэкIэкхъуэкIагъэр. ЦIыхухэм властым дзыхь хуамыщIыж, нэгъуэщI шынагъуэ гуэрхэми пэплъэу псэу хъуащ. КъБАССР-м ис лъэпкъ нэхъыщхьэхэр тIууэ гуэша хъуат — зи щхьэ мыгъуагъэ кърикIуахэмрэ «зэрымыщIэкIэ къэнахэмрэ».
Лъэпкъым и егугъуныгъэмрэ къэрал политикэ убзыхуамрэ я фIыгъэкIэ илъэс бжыгъэ куэд дэкIа нэужь зэтеувэжащ зэгуэрым гущIэгъуншэу зэтракъутауэ щытар. Ауэ къуаншагъэ ябгъэдэмылъу кIуэдахэм къыпхуегъэгъэзэжынукъым.
Сабанчиев Хьэжы-Мурат,
тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор,
КъБКъУ-м и профессор.
ЦIыхубэ лIыхъужь Калабеков СулътIан-Хьэмид
Совет Союзым и ЛIыхъужь Байсултанов Алим
Совет Союзым и ЛIыхъужь Уммаев Мухьэжыр
Милицэм и генерал-майор Бабаев СулътIан
Си лъэпкъым и щхьэ кърикIуа мыгъуагъэм сегупсыс зэпытщ
Балъкъэрхэм я къуэ нэхъ пажэхэм ящыщщ лъэхъэнэ гугъум зи лъэпкъым къыщхьэщыжу зи макъыр зыIэтыну мышына Соттаев Адылджэрий. Дамыгъэ лъапIэ куэд зыхуагъэфэща, зауэм хэта офицерым захуагъэу къилъытэртэкъым балъкъэрхэр я хэку ирахуну унафэ зэращIар. Щыуагъэ яIэщIэкIар ягъэзэкIуэжыну письмо итхат абы. Ауэ ар СССР-м и щыхьэрым — Москва къалэм — нэсакъым, езыри илъэс 25-кIэ Магадан яшащ.
Соттаевыр хуит къащIыжащ КПСС-м и 20 съездыр екIуэкIа нэужь, абы иужькIэ Хэкум къигъэзэжри, щIэныгъэ лэжьыгъэм пэрыхьащ. Лъэхъуэщым иса лIым уз пкърытт, ар къызэрылъэщIыхьэнур ищIэрти, пIащIэу лэжьащ. Куэд хузэфIэкIащ абы — IуэрыIуатэм, литературэм ехьэлIа тхыгъэхэр и Iэдакъэ къыщIэкIащ. Къэрэшей-балъкъэрыбзэр зэребгъэджын методикэм хэлъ гугъуехьхэм ятеухуауэ кандидат лэжьыгъэ пхигъэкIащ, балъкъэр тхыбзэр къэгъэщIэрэщIэжыным и гуащIэ хилъхьащ.
Балъкъэрхэм пщIэшхуэ зыхуащI а лIы хахуэм хузэфIэкIащ и лъэпкъым къыщхьэщыжыну — аращ япэ дыдэу Сталиным письмо хуэзытхауэ щытар. Зэманыр апхуэдэти, Соттаевыр ягъэтIысащ, ищIар щIэпхъаджагъэу къалъытэри. Лъэхъуэщым ису итха етIуанэ письмор нобэ тыдодзэ.
ГъащIэ архъуанэм жыжьэ Iуихащ си дунейр зыгъэдахэу щыта махуэ гуфIэгъуэхэр — ди Хэкум срицIыхуу зыкъэслъытэжу, къэралым и зыужьыныгъэм сыхуэлажьэу щыщыта зэманыр, лъэпкъ куэд зыщыпсэу лъахэм зыгуэркIэ сэбэп сыхуэхъуну иужь сыщита лъэхъэнэр. КПСС-м и ЦК-м и Президиумым хэтхэм сызэрымыкъуаншэр яубзыхуу лъэхъуэщым сыкърашыжыну захуэзгъэзэну сфIэигъуэщ.
1944 гъэм Чкалов къалэ сыщыIэу, Ипщэ-Урал дзэ округым сыхэту, Сталиным письмо хуезгъэхьауэ щытащ. Абы итт балъкъэр лъэпкъыр Кавказым кърашу Къыргъызымрэ Къэзахъстанымрэ зэрагъэIэпхъуам сызэреплъыр.
Илъэсибгъу дэкIащ абы лъандэрэ, ауэ фIы дыдэу сощIэж 1944 гъэм гъатхэпэм и 8-м и пщэдджыжьыр. Дыгъуасэ хуэдэщ хэку епцIыжакIуэхэм я Iэ фIейр сыкъызыхэкIа лъэпкъым къыщыхэIэбар — ди къэралым ис лъэпкъхэм я зэхуаку зэгурымыIуэныгъэ къыдилъхьэу, урысхэмрэ балъкъэрхэмрэ зэщигъэIейуэ.
Сталиным хуезгъэхьа письмом къыщысIуэта псори зытеухуар си Хэкумрэ лъэпкъымрэ яфI зыхэлъ Iуэхут. Си псэм сызэрихуэрт Хэкумрэ партымрэ я пащхьэ щысхь къалэныр згъэзэщIэн, насыпым, дахагъэм, пэжыгъэм, цIыхугъэм сытелэжьэн хуейуэ. Сэ сыщыгъуазэт Къыргъызымрэ Къэзахъстанымрэ си лъэпкъэгъу куэд мэжэщIалIагъэм зэрыщилIыкIым, куэд и щыхьэтт дэлъхум и шыпхъу щIилъхьэжыну къару зэримыIэжым, зи щхьэгъусэр лIа цIыхубзым хьэдэр зыхуей зэрыхуимыгъэзэфым. Си лъыр щIым хэткIуэу сегупсысырт си лъэпкъым и щхьэ кърикIуа мыгъуагъэм. Си нэгум щIэт зэпытт блэкIам и сурэт фIыцIэхэр.
Къыргъыз ССР-м и следственнэ IэнатIэхэм си письмор лъэпкъыр зыгуэрым къызэрыхуезджэ Iэмалу къалъытэри, «буржуазнэ националист» цIэр къысфIащат. Уеблэмэ си Iуэхур зыIыгъ следователь Рогоновым мыращ къызищIар:
Ар къызэупщIащ:
— Письмор зи лъэпкъыр адрейхэм ефIэкIыу зыгъэув цIыхум итхауэ аракъэ?
— Сэ апхуэдэ си гущхьэм къэкIакъым, — жэуап естащ абы.
206-нэ протоколым Iэ щыщIэздзам итыр нэгъуэщIт: щымыIэныгъэ къэзыгъэлъагъуэ суффиксыр («не») дэхуат. Сэ си мыарэзыныгъэр къыщызгъэлъагъуэм, сигъэпсэлъакъым: «Протоколым Iэ щIэзыдзар уэращ!».
Апхуэдэ дыдэуи пцIыщ а письмор курсантхэм яхуэзгуэшауэ зэрагъэIуар. Следователыр къызэрымыкIуэу ебэкъуат совет законым.
Герасимовымрэ Поздняковымрэ щеупщIым жаIари, сэ симытелъхьэу зэрагъэзахуэри, дэфтэрхэм халъхьащ.
Мы Iуэхур зыхуей хуэзэу зэхэвгъэкIмэ, наIуэ къэхъунущ следствие IэнатIэхэм Коммунист партымрэ къэралымрэ бий «сызэрыхуащIар».
СыныволъэIу си дэфтэрхэм псоми фыхэплъэну. Абы щыгъуэ къыщIэщынущ:
япэрауэ, зэупщIа курсантхэм къыжраIа хуэдэу ятхар зы цIыхущ зи хъэтIыр, къаIуэта хуэдэри зэтохуэ, зэщхьэщыкIыныгъэу яIэр Сталиным хуэстха письмом къыщеджа щIыпIэхэрщ;
етIуанэрауэ, шэч къытехьапхъэщ а тхылъымпIэхэм Iэ щIэзыдзар курсантхэрауэ;
ещанэрауэ, письмор зэрыщыIэр зыщIар Ипщэ-Урал ВО-м и политуправленэмрэ парт комиссэм хэтхэмрэщ. Абыхэм ягъэувам сэ сыкъеджауэ щытащ саубыда нэужькIэ, 1949 гъэм. Абы ипкъ иткIэ, Къыргъыз ССР-м и МГБ-м сигъэкъуэншэну къызэIуиха Iуэхум теухуа дэфтэрхэм щхьэусыгъуэ щхьэхуэ зэраIэр уолъагъу.
ИлъэсиплI я зэхуакущ письмор щыстхамрэ сыщагъэтIысамрэ. А зэманым къриубыдэуи следственнэ IэнатIэхэм пцIы куэд къыстралъхьащ, бэлыхь сыхагъэтащ. Къэзмылэжьауэ къыстралъхьащ си тезырыр — илъэс 25-кIэ сагъэтIысащ, партым сыкъыхахуащ.
Сэ зэи си акъыл къихьэнутэкъым щIэныгъэ, цIыху насып къызэзыта, гъуэгу захуэм сытезыгъэува властым сыпэщIэувэну. Си гъащIэр щIэныгъэм тезухуащ, си еджакIуэхэм сщIэр зэрабгъэдэслъхьэнымрэ къызыхэкIар, Хэкур, партыр фIыуэ зэрезгъэлъагъунымрэ сыхуэлэжьащ. Си гур сыт щыгъуи къабзэщ. ЦIыхухэм щIэныгъэ естащ, си зэфIэкIхэмкIэ щIэныгъэм зэрызезгъэужьыным сыхущIэкъуащ — ар псэ зыхэмытыж хъугъуэфIыгъуэтэкъым, атIэ жыг абрагъуэт, къэкIын, гъэгъэн хуейуэ…
Илъэс 20-м къриубыдэу щIэныгъэ-педагогикэ лэжьыгъэу 20 си Iэдакъэ къыщIэкIащ.
Аращ сэ сыщIэпсэуар, армыхъумэ, КПСС-мрэ Правительствэмрэ сапэщIэувэн щхьэкIэкъым. Дэ ди дежкIэ псом нэхърэ нэхъыщхьэр «цIыхубэ» псалъэращ. Абы папщIэщ дыщIэпсэур. Абы сыхуагъэIущащ цIыху цIэрыIуэхэм я гупсысэхэм.
1945 гъэм къыщыщIэдзауэ 1949 гъэ пщIондэ очерк, рассказ, усэ куэд стхащ. Абыхэм зыми къыхэщыркъым следствием къыстрилъхьа пцIыхэм хуэдэ. Си дэфтэрхэм, захуагъэм тету хэплъэжмэ, сэбэп къызэрысхуэхъунум шэч къытесхьэркъым. Гугъу сохь сэ къэралымрэ цIыхубэмрэ къахуэщхьэпэну щIэныгъэ тхылъхэр къыдэгъэкIыным пэIэщIэ сызэращIам щхьэкIэ. Лъэпкъхэм я зыужьыныгъэм, насыпым сытелэжьэныр си къалэнщ. Пэжыр къызэрыщIэщынур быдэу си фIэщ мэхъу, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, зи щIыхьымрэ Iущагъымрэ дуней псом щыцIэрыIуэ КПСС щэджащэм, нэхугъэмрэ къарумрэ щытепщэ дунейм фIэщхъуныгъэ къысхалъхьэ.
СигукIи си псэкIи сыкъызыхуигъэщIар социалист къэралымрэ абы и цIыхубэмрэщ, ахэращ сыщIэлэжьари. Балъкъэр лъэпкъым щIэныгъэ егъэгъуэтынымрэ насып иIэнымрэ сытелажьэми, сэ зэи си лъэпкъыр адрейхэм ефIэкIыу къэслъытакъым, нэгъуэщIхэри Iумпэм сщIакъым. Си дежкIэ зыщ сыкъызыхэкIа лъэпкъым срипагэнри, нэгъуэщI лъэпкъхэм я насыпым сытелэжьэнри. СылIэнри сыпсэунри си зэхуэдэщ жысIауэ щытамэ, пцIы супсыну къыщIэкIынт. Сэ, адрейхэми хуэдэу, сыпсэуну сыхуейщ. Сэ зыхэсщIащ творческэ лэжьыгъэм и кууагъри, гурыщIэм я нэхъ IэфIри — Хэку лъагъуныгъэр, зэпэщIэувэныгъэм и хьэлъэри, текIуэныгъэм къыпэкIуэ насыпри.
Сэ сропагэ урыс щэнхабзэр зыхэсщIэу абы нэгъуэщI куэд зэрыщIэспIыкIам. Си гъащIэ псом къыздекIуэкIыр зы хъуэпсапIэщ — хуитыныгъэм сызэрыхуэпабгъэрщ, дунейм лъэпкъыу тетыр насыпыфIэ хъунырщ.
И гъащIэм щыщу къэнэжар лъэхъуэщым щихьыну ягъэтIыса, лъэпкъымрэ партымрэ я бийуэ щыта Бериерэ абы и гупымрэ я лъэхъэнэм национализмэр мыхъуу, интернационализмэм щIэбэна сэ фигу сыкъэкIыжыну согугъэ. КъыжыIапхъэщ зи лъэпкъым и щхьэм фIы кърикIуэным щIэбэныр зэрымынационалистыр, атIэ революционнэ демократу зэрыщытыр.
Сэ зи яужь ситар СССР-м и унагъуэшхуэм хэсу балъкъэр лъэпкъыр щIэныгъэмрэ насыпымрэ зэрыхуэкIуэну лъагъуэр пхысшынырщ.
Соттаев Адылджэрий.
Якут АССР, Верхоян район, Батагай жылэ, 1955 гъэ.
Лъэпкъ Iуэхум, балъкъэрыбзэм я къэкIуэнум топсэлъыхь КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ Теппеев Алимрэ усакIуэ Гуртуев Сэлихьрэ. 1994 гъэ
ХамэщIымрэ Хэкумрэ
Гъатхэпэм и 8-р къыщысым деж дэтхэнэ зы балъкъэрми, псом хуэмыдэу Азие Курытымрэ Къэзахъстанымрэ щыIахэм, я нэгу къыщIоувэж а зэман хьэлъэр.
Дауи, а илъэс 13-р гъащIэм фIыцIагъэ зэфэзэщу хэтауэ жыпIэ хъунукъым. Сыт щхьэкIэ? Зи хэку залымыгъэкIэ кърахуа цIыхухэм ятелъ хьэзабыр зылъагъухэм зыкъыщIагъэкъуэну иужь итт. Брехт Бертольт жиIащ: «ЦIыху щыпсэум цIыху къыщыбдэIэпыкъунщ». Апхуэдэ я щхьэ кърикIуащ балъкъэрхэми.
ЗдагъэкIуа щIыпIэхэм щыпсэуахэр япэщIыкIэ дзыхьмыщIу къахущытащ зи хэку кърахуахэм, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, властым абыхэм я цIэр игъэулъият, хуэмыфащэ куэд хужиIат. ИужькIэ Азие Курытым щыпсэухэр апхуэдизкIэ къесат, апхуэдизкIэ фIыуэ къалъэгъуат балъкъэрхэри, абыхэм хэкум къагъэзэжыну хуиту унафэ къыщыдэкIам, здэщыIэм къэнэну, я лъахэ мыкIуэжыну къелъэIурт. Абыхэм ящыщ куэдым хамэ щIыналъэм я Iуэхухэр щыдэкIыу щызэтраубла щхьэкIэ, къыщалъхуа щIыпIэжьым хуаIэ пыщIэныгъэр нэхъ лъэщу къыщIэкIащ. Балъкъэрхэм я гъащIэм нэхъ гурыфIыгъуэ хэтауэ къыщIэкIынкъым а хъыбарыр щызэхахам нэхърэ. Аргуэрыжьти, мылъкуншэ хъурт балъкъэрхэр (щэ бжыгъэкIэ я унэхэр ящэжу щыхуежьэм, уасэр къехуэхат), ауэ абы къигъэувыIакъым.
КъБР-м щIыхь зиIэ и артисткэ Кулиевэ (Кульбаевэ) Элизэт и ныбжьыр илъэсиплI фIэкIа мыхъуауэ игъэунэхуат хэхэс гъащIэр. Сабиигъуэм къыщыхъу псори я гум къызэринэжым хуэдэу, Элизэти щыгъупщакъым илъэгъуахэмрэ зыхищIахэмрэ. Абы зэрыжиIэжымкIэ, къызэралъхурэ илъэсиплI щрикъу махуэм а гъуэгуанэ мыгъуэжьым тетт.
— Сэ фIыуэ сощIэж Къэщкъэтау дыщигъунэгъуу щыта лIыжь Эфендиев Хьэжыбуллы дунейм зэрехыжар, — игу къегъэкIыж Элизэт. — Абы и къуэхэр псори фронтым Iутт а лъэхъэнэм, пхъу иIэххэтэкъым, и щхьэгъусэр нэхъ пасэу лIат. Сыт хуэдэ станцми къысхуэщIэжынукъым абы и хьэдэр щрахар, абдеж щыщIалъхьэжыну щыпсэухэм елъэIуу. ЩIы кIапэ игъуэтыжакъым а тхьэмыщкIэм.
Кулиевэм щыгъупщакъым мафIэгур здэкIуэм нэсу абы исахэр кърагъэкIа нэужь, щыпсэуну щIыпIэм зэрыкIуа гъуэгуанэ «фIыцIэр». ГъащIэм апхуэдэу щызэтехуэри, ахэр зэкIуэлIа колхозым зэрихьэ цIэр «Гъатхэпэм и 8-т».
— Шыгум дису шэд инам дыщыхэкIым, лъэныкъуэкIэ дещIэри, ди дэфтэрхэр зыдэлъ шумэданыр шэдым хэхуат, — жеIэж Элизэт. — Ди анэм абы щыгъуэ телъа гузэвэгъуэр сыт хуэдиз. Iэджэрэ къалъыхъуащ а шумэданыр, шэд инаишхуэм щамыгъуэтыжу, итIанэ сытми къытIэрыхьэжат.
ЩIыIэм, ныбэ нэщIым игъэгулэзу Кульбаевхэ я унагъуэр псэуа пэтми, Элизэт зыхэса цIыхухэм щхьэкIэ зэи псалъэ Iей жиIэркъым. Ахэр сыткIи къадэгуашэрт къахэтIысхьахэм.
— Си шыпхъумрэ сэрэ узбек гуэрым и щIым дыблэкIыу, хъарбыз къэддыгъуат, щхъуантIабзэу, — жеIэ Элизэт. — Ар зей лIым дыкъыщиубыдым, къыдэшхыдэн дигугъа щхьэкIэ, къэтщтар зэрымыхъуар къыдгуригъаIуэри, нэхъ хъуауэ къыдитат.
Балъкъэрхэр зыхьыр мэжэщIалIагъэм и закъуэтэкъым, атIэ я адэжь хэкум зэрыпэIэщIэми гугъу иригъэхьырт. Азие Курытым и щIыуэпсыр зэмызэгъхэри яхэтт. Кульбаевхэ тIысыпIэ ящIа щIыпIэм бэджхэр, блэхэр щыкуэдт. Уз зэрыцIалэхэм ихьхэри мащIэтэкъым. Апхуэдэ къумым сэбэп къыщыпхуэхъуну щыIэр абы щыпсэу цIыхухэм я закъуэт.
— Шэшэнхэм щхьэкIэ сыт жаIэми, си классэгъуу щыта гуэр хуабжьу гуапэу сигу къинащ, — пещэ Элизэт. — Абы колхозым къыщилэжьа и чыржын зыбжанэр сэ къызитат. А махуэм ди унагъуэм махуэшхуэ гуэр игъэлъапIэ хуэдэт.
Балъкъэрхэм зэи я гугъэр хахыжакъым я хэку къагъэзэжыным. Сталиныр дунейм ехыжауэ щызэхахам, адэжь щIыналъэм зэрагъэзэжынур быдэу я фIэщ хъуат. А лъэхэнэм ирихьэлIэу си анэмрэ сэрэ сэман унэ цIыкIу тщIыри, дгъуэт унэлъащIэ фейцей тIэкIуи щIэдгъэувэжауэ апхуэдэт. Къэдгъэзэж зэрыхъунум теухуа унафэр къыщыдэкIам си анэр иджыри зы илъэскIэ Азие Курытым щылажьэу ахъшэ тIэкIу зэхуихьэсыну мурад ищIат, ауэ зэрымыщIэкIэ Уянаев Чомай хуэзэри, абы щIригъэгъуэжащ, ди унэ цIыкIури пудыбзэу тщэжри, хьэпшып къызэрырашэкI вагоным дису Кавказым къэдунэтIащ.
Кулиевэм зэрыжиIэжымкIэ, а гъуэгум щилъэгъуа телъыджэр зэи щыгъупщэжынукъым. ЛIыжь дыдэ хъуауэ икIи хьэлъэу зы къыздрашэжьэжат, нашэсыжынкIэ щымыгугъыу. Сыт жраIами, къахуэнатэкъым, и хэку щыщIалъхьэжыныр насыпышхуэу къилъытэрти. А лIыжьым псори тегузэвыхьу къэкIуэжащ, ерагъыу дэIэпыкъуурэ Налшык станцым къыщраша лIыжьыр гъуэлъри, щIым IэплIэ хуищIащ, и нэпсхэри къыфIыщIэжащ. Абы ипэкIэ куэд щIауэ и лъэм зримыхьэжу хэлъа лIыжьыр, зыри дэмыIэпыкъуу езыр къызэфIэувэжри, ежьэжащ. Абдежым псоми къагурыIуащ уи адэжь лъахэм къару къызэрыпхилъхьэжыр.
— Налшык дикIри, занщIэу ди къуажэм, Къэщкъэтау, дунэтIащ, — къыпещэ адэкIэ Элизэт. — Машинэшхуэм и кIэм дису арати, жьы къытщIихумкIэ дрикъуртэкъым, ди хэкум и хьэуамкIэ зыдгъэнщIыжыртэкъым, бгыхэм я дахагъым гу щытхуэжыртэкъым. Къэщкъэтау къыщыдгъэна унэм зыгуэрхэр щыпсэууэ къыщIэкIри, дэ ди Iыхьлыхэм я деж декIуэлIащ.
Къэбэрдей-Балъкъэрми тIэщIэлъышхуэ щымыIэу къэдгъэзэжати, гугъу дыщехьащ, ауэ, итIани, дэ нэхърэ нэхъ насыпыфIэ щымыIэу къытщыхъурт. Си сабиигъуэм сызыщIэхъуэпсыр си хэку згъэзэжынымрэ артисткэ сыхъунымрэти, Тхьэм сызэрелъэIуахэр къысхуищIащ.
Аппаевэ Жаухъар.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ Отаров Керим
Урысей Федерацэм и Къэрал саугъэтым и лауреат, КъБР-мрэ КъШР-мрэ я цIыхубэ усакIуэ Зумакуловэ Танзиля
УсакIуэ Бабаев Ибрэхьим
Альпинист цIэрыIуэ Залиханов Хъусейн
Къамыгупсыса хъыбар
Мурадинрэ Шэхьидэтрэ
Кино къагъэлъэгъуа нэужь, къуажэ клубым къыщIэкIыжахэм Шэхьидэт яхэту щилъагъум, Мурадин абы бгъэдыхьэри, «Унэзгъэсыжынщ, хъунумэ», — жриIащ. «ФIыщIэ пхузощI ар уигу къызэрыкIам щхьэкIэ», — къыпыгуфIыкIащ хъыджэбзыр. Шэхьидэтхэ я унэр нэхъ къуажапщэт.
ФIыуэ зэрылъагъухэм зэжраIэн ягъуэтынтэкъэ?! Iэджэм топсэлъыхь, мыпхуэдэуи зэраухылIэ: «ЦIыхубзхэм я махуэшхуэм ирихьэлIэу къуажэ Советым докIуэри, ди нэчыхьыр идогъэтх».
АдэкIэ Iуэхухэр къызэрекIуэкIар Мурадин мыпхуэдэу къеIуэтэж: «Зэхуэдгъэува пIалъэр къыщысым, сыпIейтейуэ, ди къэкIуэнум сегупсысу жэщым сыздыхэлъым, хьэ банэ, цIыхубз, сабий гъы макъхэр, автомашинэ зэщIэвыуэхэр зэхызохри, уэрамым сыдохьэ. Солъагъу унагъуэ гуэрхэм я хьэпшыпхэр автомашинэхэм зэрыралъхьэр, сэлэт зыбжани, фочхэр яIыгъыу, гъунэгъуу зэрыщытыр.
Гузэвэгъуэм срехужьэри, Джапухэ я деж сынос. Абыхэм я пщIантIэми дэтт «Студебеккер» хьэлъэзешэр. Шэхьидэтрэ и адэ-анэмрэ я хьэпшыпхэр зэщыджэу гъуэгыу автомашинэм ирагъэзагъэрт. «Сыт къэхъуар?», — жысIэу сащыбгъэдыхьэм, Шэхьидэт и нэпсхэр къелъэлъэхыу къызбгъэдохьэри, зэкIэлъегъэпIащIэ:
— Балъкъэрхэр дыдаш мыгъуэ, Мурадин!
— Ар захуагъэкъым, — жызоIэ, си макъыр Iэтауэ. — Сэлихь Дзэ плъыжьым офицеру къулыкъу щещIэ!
Сэлэтхэм захузогъазэри соупщI: «Зыгуэрхэр зэхэвмыгъэзэрыхьауэ пIэрэ?». Модрейхэм си псалъэр я тхьэкIумэм ихьэркъым, «Дэ ди къалэн догъэзащIэ, зэран умыхъуу, зыIуегъэх!» — къызжаIэ. Джэпу Мустэфа и бынунэр щыдашым, емыкIу сыкъэвмыщI, си нэпсхэр къысфIыщIэжащ».
Мыгувэу Джэпухэ я унагъуэм и цIэкIэ лъэIу тхылъ Сталиным хуагъэхьащ, Сэлихь лIыгъэ зэрихьэу зауэм зэрыщыIэр, орден лъапIэр къызэрыхуагъэфэщар, офицер цIэр зэригъэпэжыр, абы и унагъуэр щIыпIэ жыжьэм зэрагъэкIуар зэрыкъуаншагъэр иту. ЛъэIу тхылъыр жэуапыншэ хъуащ.
Балъкъэрхэр я хэкум зэрырашрэ мазитI нэхъ дэмыкIыу Мурадин къыIэрохьэ конвертышхуэ, пIейтейуэ къепхъуатэ, зэпеплъыхь. ГурыIуэгъуэт ар Шэхьидэт къызэриутIыпщар. Конвертыр зэтреудри, и цIыхугъэ хъэтI дахэкIэ тха тхылъымпIэ напэшхуэм щIоджыкI.
Шэхьидэт къитхырт Къыргъызым зэрашар, хъарзынэу зэрыпсэур, Фрунзе къалэм пэгъунэгъуу щыIэ совхозым, бжьэхуц щагъэкIым, зэрыщылажьэр. ЗэфIимыгъэIуэхущэ хуэдэурэ, щIалэм къриIуэкIырт агроном нэхъыщхьэ Огъуз къыкIэрыхъыжьэу зэрыщIидзар, ауэ псэлъыхъу зэриIэри жриIэн хуей зэрыхъуар.
Мурадин и гум ежэлIащ а псалъэхэр, хъыджэбзыр IэщIэкIыпэнкIэ зэрыхъунур къыщищIэм, куэдрэ мыгупсысэу, гъуэгуанэ жыжьэм теуващ. Совхозым зэрынэсу, Мурадин лэжьыгъэ къыхуагъуэтащ: шыгу зэщIэщIа къратри, совхозым и пщафIэхэм ирагъэбыдылIащ. Арат щIалэр зыхуеиххэр: щIэх-щIэхыурэ илъагъурт и Шэхьидэт.
Мазэ зыбжанэ нэхъ дэмыкIыу Мурадин егъэджакIуэу зэрылэжьар къащIэри, совхозым къыщызэIуаха интернатыщIэм и унафэщIу ягъэуващ. ПсынщIэ дыдэуи Шэхьидэт а интернатым гъэсакIуэу игъэуващ.
Хрущёв Никитэ и хьэмтетыгъуэ зэманыр къэсащ икIи залымыгъэкIэ зи лъахэр зрагъэбгынауэ щыта лъэпкъхэр хуит хъужащ. Зэгъусэу я адэжь щIыналъэм къихьэжащ Щоджэн Мурадинрэ Джэпу Шэхьидэтрэ. Я нэчыхьыр ирагъэтхри, бгырыс лъэпкъхэм зэрахабзэу, абыхэм хьэгъуэлIыгъуэшхуэ хуащIащ.
Яхэгуауэ Берд.
КъБР-мрэ КъШР-мрэ я цIыхубэ усакIуэ Мокаев Магомед
УэрэджыIакIуэ Iэзэ Жанатаев Исмэхьил
Композитор Байчекуев Абдин
Тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор Хутуев Хьэнэфий
ГукъэкIыжхэр
Адыгэхэм я къуэшхэм хуэдэу кърагъэблэгъэжащ
1944 гъэм, ЦIыхубзхэм я дунейпсо махуэр щагъэлъапIэ гъатхэпэм и 8-м, Сталиным и унафэкIэ балъкъэрхэр КъБАССР-м ирашауэ щытащ. Сэ абы щыгъуэ сыкъалъхуатэкъым, ауэ, ди адэм жиIэжу зэрызэхэсхамкIэ, зэкIэлъхьэужьу къех машинэшхуэхэмкIэ Зеикъуэ сыхьэт бжыгъэм къриубыдэу блашащ Бахъсэн аузым щыпсэу ди гъунэгъухэм я ини я цIыкIуи. Махуэр щIыIэт, цIыхухэр дахэ-дахэу хуэпатэкъым, я хьэпшыпхэм, унэлъащIэхэм ящыщуи IэкIэ къахуэщтэр здрашэжьауэ арат.
— Абы щыгъуэм, — игу къигъэкIыжырт си адэм, — машинэхэр ХьэтIохъущыкъуей Ипщэм и къуажэкум къэсауэ, япэ ит «Студебеккер»-м зыгуэр къыщыщIри, псори зэкIэлъхьэужьу къэувыIащ. Зы балъкъэр лIыжь къэгуоуащ: «Уа, жэмыхьэт, уа, ди псэр зышхын адыгэхэ, дыздашэри, дыщIашэри тщIэркъым. Мы зымкIэ сыныволъэIу: фи колхоз тхьэмадэм мэл зыбгъупщI щIыхуэу сIихауэ щытащ, бжьыхьэм къызитыжыну. КхъыIэ, ар игу иригъэлъыну, дыкъэкIуэж хъумэ, къызитыжыну фысхуелъэIуж».
Зеикъуэ колхозым и унафэщIу а лъэхъэнэм лажьэр УФ-м и Къэзыбж палатэр илъэсихкIэ зезыхьа Къэрмэкъуэ Хьэчим и адэ Мухьэмэдти, щIэх дыдэу нагъэсащ абы и деж хъыбарыр. Мухьэмэд занщIэу унафэ ищIащ колхозым и хъумапIэм хьэзыру щIэлъ лы гъур, кхъуей, щIакхъуэ, хугу сыт хуэдэхэр гъуэмылапхъэу ягъэхьэзырыну. Ерыскъыр я хэкум ирагъэкI тхьэмыщкIэхэм кIэлъашэри, зэрыс машинэхэм трагуэшауэ щытащ.
Илъэс пщыкIущ дэкIыу балъкъэрхэм я адэжь щIыналъэм къагъэзэжа нэужь, си адэ Мусэбий къигъуэтыжауэ щытащ а лIыжьыр икIи я щхьэ кърикIуари, я фэм икIари, хамэ щIыпIэм зэрыщыпсэуари жригъэIэжащ. Гундэлэн щыщт ар, Махиевхэ ейт, и цIэр, сыщымыуэмэ, Зейтунт.
Ди адэшхуэр, къапщтэмэ, хуэкъулейуэ псэуащ. Бэлыхьлажьэ бгъэдэлъу аратэкъым, ауэ Iэщ куэд, выгухэр, шыгухэр, шхын щихъумэ щIыунэ зыбгъупщI иIэт. Абы и гъэтIылъыпIэхэм щыбгъуэтынут лы гъэгъуа, махъсымэ, джэдыкIэ, шху, кхъуей — щIыIалъэм далъхьэ хабзэ ерыскъыхэр. Бахъсэн аузым и щхьэмкIэ щыпсэу балъкъэрхэр къыщехым деж ХьэфIыцIэ Дэвей деж къыщымыувыIэу зэи къанэртэкъым. ИкIи и благъэт ахэр абы, щхьэгъуситI иIати, зыр къэзылъхуар балъкъэрт.
1957 гъэм, балъкъэрхэр хуит ящIауэ къыщыкIуэжым, сэ илъэс 11 сыхъурти, сощIэж я хьэпшыпхэр лъагэу зэтелъхьауэ машинэшхуэхэм къищу блашыжу зэрыслъэгъуар. Машинэм къикIыжа нэужь, щIым зыхадзэрэ гъыуэ, илъэс 13-кIэ ямылъэгъуа я лъахэм къызэрихьэжам къарит гурыщIэр я нэгум иплъагъуэу апхуэдэт. Балъкъэр къуажэхэр — Гундэлэн, ЛашкIутэ, Бейдыдж, Былым — Зеикъуэ пэгъунэгъути, абыхэм дыкIуэрейуэ щытащ а лъэхъэнэм. Уеблэмэ, балъкъэрхэр щыдашам лей зрахахэм я унэхэр хуахъумэу ди благъи дэсауэ щытащ Гундэлэн. Лей зытехьахэм я лъапсэхэр хэкIуэдэжынущ жаIэри, ди къуажэм щыщу унагъуэ 500 хуэдиз дагъэтIысхьауэ щытащ абы. Къуэшым хуэдэу кърагъэблэгъэжащ адыгэхэм балъкъэрхэр. ИкIи а илъэсхэм къриубыдэу, унэхэм нэгъуэщI пэшхэр гуащIыхьауэ, лъэгухэр иралъхьауэ, тэмэму зехьауэ иратыжащ.
Зеикъуэр а зэманым Iуащхьэмахуэ щIыналъэм и центрти, балъкъэр куэд щылажьэрт ди къуажэм. Къыщагъэзэжами, яшхын, зыхэпсэукIын ямыIэу, щIэрыщIэу псэун щIэзыдзэжахэми ди колхозым адыгэш 250-рэ, Iэщышхуэу 500, мэлу мин бжыгъэ Гундэлэным иритауэ щытащ. КъищынэмыщIауэ, зи унэр чыжьпхъэжь хъуахэм ди къуажэ ухуакIуэхэр хуелэжьащ, Гундэлэн дэт школри зэрагъэпэщыжащ.
Тхьэм и фIыщIэкIэ, балъкъэрхэм я щхьэ кърикIуа мыгъуагъэр зэманым блихри, лъэпкъ дахэу къэщIэрэщIэжащ, илъэс куэд щIауи зэхущытыкIэфIхэр ди зэхуаку дэлъу дыкъызэдокIуэкI.
ХьэфIыцIэ Мухьэмэд,
«Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ.
Генерал-майор Деппуев Хьэким къыхуеблэгъащ Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь, мэлыхъуэ цIэрыIуэ Аттоев Сэлихь. А тIум я зэхуакум дэтщ Хьэким и къуэ майор Деппуев Валерэ. 1972 гъэ
«Дыкъыщыдахум ди адэжьхэм я жьэгум»
Отаров Керим Кавказ Ищхъэрэм и усакIуэ нэхъыфI дыдэхэм ящыщщ. Абы и къалэмыпэм къыщIэкIащ хэкум ирагъэкIа балъкъэрхэм, шэшэнхэм, къэрэшейхэм, ингушхэм, къалмыкъхэм ятеухуа тхыгъэ гъуэзэджэхэр.
Лъэпкъыр хэкум зэрырахуам ехьэлIауэ и анэм къытригъэзэжурэ жиIэу щыта псалъэхэр абы и гум ириубыдащ икIи ижыхьащ: «Сэ Азием сыщылIэну хуитыныгъэ лъэпкъ сиIакъым… Сыту жыпIэмэ, си ужьым иту дунейм ехыжынут зэрыщыту ди унагъуэр, Iыхьлыхэр… — ИужькIэ, зэман тIэкIу дэкIа нэужь, мыпхуэдэуи щIигъужырт. — Иджы сэ ажалым сыщышынэжыркъым, сыту жыпIэмэ, ахърэтым жэнэтыр къыщыспоплъэ. Жыхьэнмэр дэ мы щIым щыдгъэващ, Азиемрэ Къэзахъстанымрэ дыщахуам щыгъуэ»…
ЗалымыгъэкIэ здагъэкIуа щIыналъэм щитха тхыгъэхэм усакIуэр щыпсэлъалэкъым, ауэ кIэщIрэ гурыIуэгъуэу псори къыщеIуатэ. Усэхэр уIэгъэ бжьыбжьым хуэдэщ: мэкIий, хэкум ирахуахэм къулыкъущIэхэр зэрахуэгущIэгъуншамрэ икIагъэу ирапэсамрэ жьэнахуэу къаIуатэу. Отаровым и усэхэр, усэ къудейкъым, атIэ ахэр апхуэдэуи а лъэхъэнэ шынагъуэм властыр зыIэщIэлъахэм цIыхухэр, уеблэмэ лъэпкъ псохэр хьэм памыщIу зэрыщытам щыхьэт техъуэ тхылъхэуи щытщ.
Отаровым и тхыгъэхэм къыщиIэта Iуэхугъуэхэм хэкум ирагъэкIауэ щытахэм я нэпсхэр къыщIахуу я гурыщIэхэр ягъэпIейтей. Сыту жыпIэмэ, усакIуэм бгъэдэлъ IэзагъэмкIэ хузэфIокI а зэман гугъум, лъэпкъ псохэм насыпыншагъэр натIэ щыхуащIа, лажьи хъати зимыIэхэр хэкуншэу къыщагъэна лъэхъэнэм укъыщегъэхутэ, абы щыгъуэ цIыхухэм ягъэва гурыщIэхэр зыхеугъащIэ. Хэкум залымыгъэкIэ ирагъэкIахэм я нэхъыбэр а здагъэкIуа щIыналъэхэм икIуэдахэщ.
Апхуэдэ лъэхъэнэ шынагъуэм, лъэпкъхэр щыпсэу щIыпIэхэм ирахуурэ Азие Курытымрэ Къэзахъстанымрэ щракъухьа лъэхъэнэм теухуа тхыгъэ куэд и Iэдакъэ къыщIэкIащ Отаровым. Хъыбар гуэрым къыщамыгупсысауэ, атIэ нахуапIэ нэIурыту Сталинрэ Бериерэ мы щIыгум къыщызэрагъэпэща жыхьэнмэр зищIыс дыдэр къытхуеIуатэ балъкъэрхэм я усакIуэ цIэрыIуэ Отаров Керим.
* * *
Сытету ажалым и бжэщхьэIум,
КъызэупщIым: «ЖыIэт иужь дыдэу
узыхуейр?»
Мыращ сыщIэлъэIуэнур си тхьэлъэIуу,
«Зэ сыIувгъэплъэж си лъахэ хейм!»
И теплъэр зэи псэм хэзмых щIыналъэм
Зыдесхьэхынщ тхьэнапэу си кхъэ мащэм,
Ажалми хуэмыгъэдийуэ си лъыр,
СщIыгъуну сытым щыгъуи гъащIэм пысщэу!
* * *
Цыджан Iэгуиплъэм анэр къегъэуIэбжьыр:
Упсэунущ уи лъахэм упэжыжьэу!
А псалъэхэм яуIэ анэм и гур
Хахуа пфIэщIыну къамэр нэсу тIыгум!..
Цыджаным и пхъур анэм Iэгум хуоплъэ:
Бгъэзэжынщ пщэдей Кавказ щIыналъэм
Уи уахътым абы ущыIущIэну:
Анэм нэхъ насыпыфэ къигъэщIыну?!
А жэщым
Бжэм ину къытеуIуэм жэщым,
Къэлыдауэ жаIэу мафIэсыр,
Анэр занщIэу мажэ гущэм,
ТегужьеикIауэ быным и псэм.
Арат а жэщми. Сэлэтхэр икIауэ хъийм,
Яхэлъэдат мамыру жейм.
СогъэщIэгъуэж димыщIу делэ,
Дыкъызэрелари дэ а лейм.
Техьэгъуэм хуэдэу диудыныщIэрт гъуэгум,
ЩIы ныткIэлъыплъми пихузыкIырт и гур.
Дыздишэнур дэнэ мы гъуэгу кIыхьым,
Дызыхэт псори къытфIэщIыжырт пщIыхьу.
Эшелон жагъуэм щызэщIэплъэрт
псалъэмакъыр:
«ФIэщщIыгъуейщ ягъэмысауэ зэрылъэпкъыу,
Ар дунейм щыщыпэлъагъу унафэщ,
Нэхъ зэбгъэщхьынур щIылъэм
къехуэхынырщ уафэр!..»
А меданым нэхъ къезэгъынур
ЛIэн-къэнэну бийм пэщIэувэнырт,
Ауэ бийтэкъым дытезыхуар
мы ажал лъагъуэм!
Ахэр я сэлэтт Хэку фIыуэ тлъагъум…
Армырамэ, дебгъэрыкIуэнт
шу щхьэмыгъазэу,
ИгъащIэм къызэрекIуэкIыр аращ хабзэу.
Сыт тхуэщIэнур? Дагъэмысауэ уэчылыншэу
Къэгъэзэншэу ди хэкум драшым?
Ди фIэщ хъуами дызытрашэ гъуэгум
Куэдым ди вагъуэхэр щижыну уэгум,
КъыхэIукIт жыхьэнмэ мафIэсым:
«Хэкур къытхущIэкIа анэнэпIэсу?…»
КъагурыIуэрт: къритхар я натIэм
ЗэракIунур, кIэрымыхуу зы тIэкIунитIи,
ЖыIэмыдаIуэу къахущIэкIыр
ИгъащIэ мащIэм псынщIэу пыкIырт.
Уафэр магъ
Мэл тфIадыгъуа фIэкIа умыщIэу,
КъыдгурымыIуэт щIыттрахыр гъащIэр!
Къыгуэуащ къызэригъэщIрэ щыта бгыжьыр,
Насыпыншагъэр иту и лъэужьым.
НахуапIэу жыхьэнмэм дыхыхьэу
Ди фIэщ мыхъуу, тлъытэрт пщIыхьу:
ЩIыналъэ къыщалъхуам ирахур лъэпкъыр,
ЯкIэлъыпхъэру лIахэм я джэ макъыр.
Лъэпкъым и бынхэр щыIэщ зауэм,
Ягъажэу лъы псэемыблэжу…
Iумпэм къэралым дыкъищIауэ,
ЖыхуаIэм шэч къытыдохьэжыр.
Дыпэплъэ хъунукъым телъыджэ:
Дытрадзэнущ лъэпкъыр ныджэм.
Гъэр къащIа бийуэ къыпабжыкIыу,
Балъкъэрхэр яхур зэдыщIэкIыу…
Ежьэным и пэ щыгъуалъэ мафIэгур,
ПщыхьэщхьэхуэкIуэу къызэщIещIэ уэгур.
Къуршыжьхэр къызэрыткIэлъыпыхьэр
Зэхэтхащи, нэхъуейуэ зыдоплъыхьыр.
Аддэ жыжьэу, уIэгъэм къыхиху бахъэу,
Къуажэ щыгухэм Iугъуэ гуащIэр щызэрехъэ.
Лей зытехьэ бынхэм яхуэщыгъуэу,
Уафэ лъащIэмкIэ щIосыкI уэсэпсыр,
пшагъуэр…
Фызыжь
Зауэм щыIэщ и къуэрылъхуи, и къуи,
Насыпыншагъэу ари урокъур,
Ауэ, гъащIэм ар фIэмащIэу итIани,
КъыщIихуащ фызыжьыр щалъхуа унэм.
Хамэ щIыналъэ яхуахэщ и нысэхэри,
Иджы езыри къыргъыз тафэ пшахъуэм
щыхэхэси.
МафIэсым илыпщIа жыг лъэдакъэжьу
Гъэшауэ щысщ ажалым щIэгупсыс
фызыжьыр.
Къуэшым и псалъэ
Мывэ дыдэм хуэмыхьыну и инагъыр,
Ди къуршхэм гуауэр къыщиужьгъэм,
Къуэш хуэдэ я гур къытщIэузу,
ЗыкъытщIагъэкъуащ къыргъызхэм.
Ауэ ди гуауэм имыгъэмэхъашэт
Къэзыщтахэр унафэ гущIэгъуншэр.
Дэри къытхэкIащ мымащIэу
Лей къыттехьам зэфIигъэщIахэр занщIэу.
Ауэ балъкъэрхэр изыхуахэр хэкум
Хуэмеиххэт, уеблэм къагъэкIыну я гум —
Ерум и къарукъым дунейм щыпашэр,
Пэжым зэкъуегъэувэ цIыхухэр къуэшу!
Уэри къыбгуроIуэ: делагъэщ щхьэусыгъуэу
къахьыр,
Зэрылъэпкъыу бийуэ пцIы тралъхьэр.
Дэбгуэшащ хьэлэлу щIакхъуэ Iыхьэр
Ибэхэм, жьы хъуахэм, лъэрымыхьхэм.
ДыпсэухукIэ дигу илъынущ къытхуэфщIар,
Iэнэгу хьэлэлкIэ фыкъызэрытIущIар,
ИгъэпIыщIакъыми фи псэм и хуабагъэм,
Фыкъалъытащ балъкъэрхэми къуэш нэсу.
Уи цIыхугъэр къызэрыгуэкIрэ гурыIуэгъуэу,
Балъкъэрхэм защIэбгъэкъуащ ныбжьэгъуу,
Езыхэри апхуэдэу къыпподжэжри,
ЗэхигъэкIынщ зэманым пцIыри пэжри.
ЩыхупIэм дыщадзыну хущIэкъуахэм
Я гуэныхьыр япшыныжынщ я лIакъуэм.
Хуабагъэу псэм къыхилъхьэм фи къуэш
псалъэм
Дыкърегъэлыр, щIимыгъащIэу ди лъэр.
Пшэ фIыцIэхэр
Дыкъыщыдахум ди адэжьхэм я жьэгум
(Захуагъэ щыземыкIуэж нэхъей мы щIыгум),
ДыхуэIурыщIэри къару шынагъуэм,
МафIэгухэм дытрашащ хьэдрыхэ
лъагъуэм.
Мы псори зэщхьыр жыхьэнмэ псыхъуэт:
КIий макъ, гыз макъ, къигъазэу
уахъуэщIыхъуэр.
Анэм къриджэж сабийр гущIыхьэу магъыр,
Сэлэт тхьэмыщкIэм епхэ и уIэгъэр…
Зы гугъапIэт диIэр псоми жэщым —
Нэхъ щIэхыIуэу къэсынырт нэхущыр.
Ди гугъэт махуэм дгъуэтыжын ди жьэгур,
Ауэ нэгъуэщI щIыпIэкIэ ягъэш ди гъуэгур.
МафIэгужьу зэтхам нэлат минхэр,
Кхъэ мащэ пэлъытэу дыкъранэ.
Тхуэмыхьыжу къытегъуалъхьэу ди гум,
Пшэ фIыцIэр нэхъри къыщоIувыр уэгум.
ИтIани хэтхыжыфкъым гугъэр зэкIэ,
Ди фIэщ тхуэмыщI къэсауэ гъащIэм и кIэр…
Зы лIыжьи щысщ гууэщIым игъэтхышэу:
КIэлъыплъыншэу бгъуэнщIагъым
къыщIинащ мэл хъушэр.
Шхын щхьэкIэ щIэлIыхьынхэкъэ
бгъуэнщIагъым? —
ЛIыжьыр и щхьэр фIиудыжу мабжэ-магъыр.
И гугъащ езым игъэзэжыну псынщIэу,
Мы къэхъуа псор къэхъуну хэтыт зыщIэр…
Хъунукъым Iэщ бзэншэм лей тебгъэхьэ,
Iиманыншагъэщ ар, гуэныхь кърипхьу! —
ИмыщIэу мафIэгужьым здишэнур гъащIэр,
Мэлыхъуэр и мэл хъушэм хуогумэщIыр,
Ди жэщ гупсысэхэр пщIэншэрыгугъэт —
ПщIэншэт дызэрыпэплъэр нэхущ бзыгъэм.
Дызэрытетым хэкIыпIэншэ гъуэгум
И щыхьэтт пшэ фIыцIэу къыщыIувыр уэгум.
ЗэзыдзэкIар Уэрэзей Афликщ.
