Дыщэм ефIэкI хъугъуэфIыгъуэ
Зэщхьэгъусэхэр зэрызэдэпсэурэ илъэс 60 мэхъу щыжыпIэкIэ, языныкъуэхэми я фIэщ хъущэркъым, ар зы гъащIэ псом иралъытри. Ди гуапэ зэрыхъунщи, щыIэщ апхуэдэ насып къызэуалIэхэри.
Хьэсэнбийрэ Женярэ, я щIэблэр я гъусэу.
Шэч хэмылъу, я хьэгъуэлIыгъуэр зэрызэхэтрэ илъэс 60 щрикъур щхьэусыгъуэ дахэщ унагъуэр зэрыщыту узэхуэсыну: бынхэри, абыхэм я быныжхэри, абыхэм къащIэхъуэжахэри зы Iэнэм упэрысу нэхъыжьыфIхэр бгъэгушхуэну. Апхуэдэ Iуэху дахэ хэплъащ Лэскэн ЕтIуанэ къуажэм щыпсэу зэщхьэгъусэхэу Къумыкъухэ Хьэсэнбийрэ Женярэ (Мэшыкъуэхэ япхъущ). Абыхэм къатепщIыкIахэр зэхуэсыжри ехъуэхъуащ илъэс 60 гъуэгуанэ дахэ къызэрызэдакIуам папщIэ. Апхуэдэ махуэ лъапIэм ирихьэлIэу гум къэбгъэкIыжыныр куэдщ: щIалэгъуэри, лэжьыгъэри, ехъулIэныгъэхэри, гукъеуэхэри…
Хьэсэнбийрэ Женярэ зэрызэрыцIыхуар а зэманым зи щIалэгъуэр ирихьэлIахэм яйм куэдкIэ къыщхьэщыкIыртэкъым: зэгъунэгъу къуажэхэм щыпсэурт, иужькIэ райцентрым зэгъусэу щылэжьащ, зэрыцIыхуащ, зэгуэкIуащ, зэрышащ, бынхэр яIэ хъуащ.
Зауэ нэужь зэман хьэлъэм зи сабиигъуэр хиубыда дэтхэнэми ещхьу, абыхэм мурад дахэхэр яIэт. Женя фIы дыдэу икIи зыкIи къытемыхьэлъэу еджэрт. Адыгэ литературэр, псом хуэмыдэу усыгъэр, зыпищI щыIэтэкъым, и гъащIэр театрым ирипхыну щIэхъуэпсырт. Сыхьэт бжыгъэкIэ гъуджэм кIэрытыфынут ЩоджэнцIыкIу Алий и поэмэ фIыуэ илъагъум щыщ Iыхьэхэм къеджэу. АрщхьэкIэ и адэ-анэм къыхуадакъым. Ар игъэзэкIуэж щIыкIэу, и адэм «Лацэ» цIэ лейр фIищат и пхъум. Дауэ мыхъуми, иужькIэ Женя щэнхабзэм ехьэлIа щIэныгъэ зригъэгъуэтащ, Налшык и культпросвет училищэм и библиотекэ къудамэм щIэтIысхьэри. ЕджапIэр къиухри, ар илъэс 29-кIэ къуажэ библиотекэм щылэжьащ.
Хьэсэнбий и гъащIэр апхуэдэу захуэу екIуэкIакъым. Къэбэрдей-Балъкъэрым нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэр ирахужа иужь, щIэныгъэм хуэнэхъуеиншэ щIалэ цIыкIур хуабжьу еджэну хуеят, арщхьэкIэ абы и пIэкIэ жэмкIэ вэн хуей хъуащ. ЕрагъкIэ классибл еджапIэр къиухащ, еджэнри лэжьэнри гугъу ехьу зэдихьу. ИтIанэ агрономхэр щагъэхьэзыр курсхэр къиухри, Хьэсэнбий Урыху МТС-м учетчикыу, агроному, иужькIэ Лэскэн райпом и складым и унафэщIу лэжьащ. Унагъуэ хъуауэ, бухгалтер школ къиухыжри, илъэс 26-кIэ Лэскэн ЕтIуанэ къуажэ советым и бухгалтеру лэжьащ.
ГъащIэр, зэрыгурыIуэгъуэщи, матэ щIэдзакъым. ИлъэсипщI бжыгъэхэм къриубыдэу куэд ялъэгъуащ абыхэм: зэщыхьащ, зэкIужащ, арщхьэкIэ, Женя зэрыжиIэщи, зэбгъэдэкIыжыным Iуэхур зэи нэсакъым.
— ДызыIууа лъэпощхьэпохэм емылъытауэ, гъащIэ насыпыфIэ къэдгъэщIауэ къызолъытэ, — жеIэ Женя. — Унагъуэр тфIэлъапIэт, иджы хуэдэу псынщIэу, зэ зэщыхьэгъуэм зэбгъэдэкIыжхэр а зэманым мащIэт. Iуэху къиинхэр зэгъусэу зэтедуIэфIэу, мыхъумэ — тшэчу драгъэсати арат, зэбгъэдэкIыжхэр щIэмащIэр. Хьэсэнбийрэ сэрэ псалъэншэу дызэгурыIуэрт, езыр унагъуэм щынэхъыщхьэт, зыхуей-зыхуэфI псомкIи дыкъызэзыгъэпэщри арат. Иджыпсту сыт — лIы къалэныр цIыхубзым и пщэм дилъхьэжащи, цIыхухъум я нэхъыбэр абы арэзы техъуауэ щысщ.
Хьэсэнбийрэ Женярэ япхъу нэхъыжь Людмилэ игу къегъэкIыж:
— Хуэкъулейуэ (иджыпсту ар зыхалъагъуэ мылъкурщ жыхуэсIэр) зэи дыщытакъым, ауэ икIи зэи шхынрэ щыгъынрэ дыщагъэщIакъым ди анэ-анэм. Мамэ сыт хуэдэ Iуэхуми хунэсырт: пщэфIэнми, унэ зэлъыIухынми, и гуащэ-тхьэмадэр арэзы щIынми — ди адэр быным ямынэхъыщIэ пэтрэ ахэр зыдэпсэур дэрат. Ар псори мамэ и лэжьыгъэм зэран хуэмыхъуу игъэзэщIэфырт, бэшэчагъ зыхэлъ цIыху жыIэдаIуэти. Зы щапхъэ къэзгъэлъэгъуэнщ: ди адэшхуэр псэуху (ар дунейм щехыжар 1978 гъэрщ, и ныбжьыр илъэси 103-м иту) мамэ зэи жэщ щыIэну и дыщ кIуэжакъым, тхьэмадэм фIэфIтэкъыми. Ди адэр и къуэшищымрэ и шыпхъумрэ зэратеубгъуам, сытым дежи зэрадэIэпыкъум щхьэкIэ зы псалъэ жиIэртэкъым, анэкъилъхур зищIысыр псалъэншэу къыгурыIуэрт. ЖызоIэри, гугъуехь Iэджэм пхыкIащ ахэр, ауэ зэпымыууэ зэгъусэт, зэрыIыгът, гуауэри гуфIэгъуэри зэдагуэшырт. Аращ унагъуэ быдэ щIаухуэфари.
Къумыкъу зэщхьэгъусэхэм быний — Мухьэмэд, Людмилэ, Мухьэдин, Пщызэбий, Тамбий, Кушбий, Люзэ, Заур — ягъэсащ. ГъащIэм фIыуэ зэрыхащIыкIым, зэрыцIыху Iущым и фIыгъэкIэ, абыхэм адэ-анэр чэнджэщэгъурэ щIэгъэкъуэн нэсрэ яхуэхъуащ. Я бынхэм ящыщу хым щIэныгъэ нэхъыщхьэ ирагъэгъуэтащ.
Къуэ нэхъыжь Мухьэмэд блэкIам хэплъэжурэ жеIэ:
— Кушбий Афганистаным щыщыIа илъэситIым сыт хуэдиз нэпс щIигъэкIа ди анэм. Абы и гум щыхъэр щхьэщысхын си гугъэу, си къуэшыр дзэ Iуэхухэм щыхуагъасэ школыр здэщыIэ Термез тIэу сыкIуат. Сымыгъэгузэвэн хьисэпкIэ, Кушбий зэуапIэм Iумыту, гъунапкъэр ихъумэу жесIэрт, ауэ анэгур къыпхуэгъэпцIэнт?! ИтIани, лIыгъэ хэлъу и гуныкъуэгъуэр тщигъэпщкIурт мамэ.
Хьэсэнбийрэ Женярэ я бынхэр псори унагъуэу ягъэтIысыжащ, абыхэм я быну 16 ялъэгъуащ, абыхэм къащIэхъуэжхэр зэкIэ 15 мэхъу. Хьэсэнбий и лъагъуэм ирикIуауэ бухгалтер IэщIагъэм иролажьэ и къуэхэу Мухьэмэд (и щхьэгъусэри бухгалтерщ), Мухьэдин, Кушбий, Заур сымэ, ипхъу Люзэ, къуэрылъху-пхъурылъхухэу ФатIимэ, Индирэ, Маринэ, Алим, Аскэр. Мухьэмэдрэ Кушбийрэ республикэм и IуэхущIапIэ инхэм я бухгалтер нэхъыщхьэщ, Люзэ илъэс 15-м щIигъуауэ Налшык и Налог IэнатIэм щолажьэ. Людмилэ КъБКъУ-м и тхыдэ-филологие факультетыр къиухащ, илъэсипщIкIэ школым щылэжьащ, иджыпсту КъБР-м и Архив IуэхущIапIэм иджырей тхыдэмкIэ и центрым и управленэм дэфтэрхэр къэгъэсэбэпынымкIэ и къудамэм и унафэщIщ. Пщызэбий Лэскэн районыр газкIэ къызэзыгъэпэщ IуэхущIапIэм щолажьэри, и гулъытэрэ зэхэщIыкIкIэ цIыхухэм я пщIэ къилэжьащ. Тамбийрэ и щхьэгъусэ Эммэрэ хьэрычэтыщIэщ.
Къумыкъу зэщхьэгъусэхэр тIури зэхэту зэрылэжьа илъэс 84-м къриубыдэу абыхэм къыхуагъэфэщащ дамыгъэ, щIыхь тхылъ куэд. Псалъэм и хьэтыркIэ, я унэ архивым абыхэм щахъумэ «Лэжьыгъэм и ветеран» щIыхьыцIэм и тхылъыр, «Хэку зауэшхуэм щызэрахьа лIыгъэм папщIэ» медалыр, ТекIуэныгъэ Иным и юбилей медалхэр, Женя «Анэм и щIыхь» медалри къыхуагъэфэщащ. Ауэ Хьэсэнбийрэ Женярэ я къулеигъэ нэхъыщхьэр я гъащIэ псом яхузэфIэкIар зыхалъхьа я бынхэрщ. Жьыми щIэми пщIэ зыхуащI цIыхущ ахэр, Лэскэн ЕтIуанэ къуажэм щIыхь зиIэ и нэхъыжьыфIщ.
Я нэхэм гуфIэгъуэ нэпсхэр къыщIэлъэдауэ, а тIур хэплъэрт зэхуэсыжа я бынхэмрэ абыхэм я быныжхэмрэ. Гуапэ лей ящыхъуащ я къуэрылъху-пхъурылъхухэм макъамэ щIэту жаIа хъуэхъур, апхуэдэуи я бынхэмрэ абыхэм я щхьэгъусэхэмрэ, къуэрылъху-пхъурылъхухэмрэ абыхэм я щхьэгъусэхэмрэ я сурэтхэр зэрыт унагъуэ жыгыр зэращIар.
Къумыкъухэ я унагъуэшхуэр гуфIэгъуэ Iэнэм пэрысыхукIи иужькIи псалъэ гуапэ куэд зэхрагъэхащ зэщхьэгъусэ Iумахуэхэм. Абыхэм фIыщIэ хуащI губзыгъэу дунейм тета, унагъуэм теубгъуауэ зи гъащIэр зыхьа адэ-анэм.
ИСТЭПАН Залинэ.
