ЩIалэгъуэ
Къуныжь Хьэжсет: Сымаджэр зэрызгъэтыншым, узым къызэрыIэщIэсхыфым къару къысхелъхьэ
КъБКъУ-м и медицинэ факультетыр, Бакулевым и цIэр зэрихьэу гу-лъынтхуэ хирургиемкIэ Москва дэт ЩIэныгъэ центрым и ординатурэр къэзыуха Къуныжь Хьэжсет ныбжькIэ щIалэми, республикэм и медицинэм лъэбакъуэщIэ езыгъэчахэм ящыщщ.
Эндоваскулярнэ IэмалыщIэхэмкIэ операцэ ищIу зезыгъэса Къуныжьым нэгъабэ лъандэрэ Республикэ клиникэ сымаджэщым Лъынтхуэ узыфэхэм щеIэзэ и центрым щолажьэ. Гум, щхьэм, пщэм, лъакъуэм хэлъ лъынтхуэхэр игъэкъабзэу операцэ 600-м нэблагъэ ищIащ, инфаркт зиIауэ цIыху 85-м, селективнэ тромболизис, тромбоэболие хъуауэ 33-м дэIэпыкъуэгъу яхуэхъуащ. КъБР-м и Жылагъуэ палатэм деж щыIэ ЩIалэгъуалэ советым иригъэкIуэкIа «Илъэсым и ехъулIэныгъэхэр — 2016» зэпеуэм медицинэ унэтIыныгъэмкIэ япэ увыпIэр къыщыхуагъэфэщащ Хьэжсет. Илъэс 27-рэ зи ныбжь, Псыгуэнсу къуажэ къыщыхъуа хирург щIалэр нэхъ гъунэгъуу зэдгъэцIыхумэ ди гуапэу хьэщIэщым къедгъэблэгъащ.
— Уи IэщIагъэр къызэрыхэпхам и гугъу уэзгъэщIынут.
— Иджыри курыт еджапIэм сыщIэсу дохутыру седжэну тезухуат. Си къуэш цIыкIур сымаджэрилэти, ар узым къыхигъэзыхьыху сыдэIэпыкъуну сыщIэхъуэпсырт, ауэ сыIэмалыншэт… Ди жагъуэ зэрыхъунщи, дохутырхэри Iэмалыншэу къыщIэкIат абы щыгъуэ.
ЦIыхум и узыр дэбгъэпсынщIэныр е щхьэщыпхыныр хуабжьу лIыгъэшхуэу къэслъытэрт. Абы щегъэжьауэ медицинэ IэнатIэм теухуауэ къэзгъуэт псори щIэзджыкIырт. Пэжым ухуеймэ, си адэ-анэм яфIэфIакъым а IэщIагъэр къыщыхэсхам, нэхъри си къуэшыр къызрамыгъэлыфа онкологие унэтIыныгъэрат сызыхуеджэну тезухуари, тIууащIэу къатехьэлъэрт. ИужькIэ куэдым зихъуэжащ. КъБКъУ-м и медицинэ факультетым сызэрыщIэтIысхьэрэ куэд дэмыкIауэ сымаджэ сыхъури, Москва сыкIуэн хуей хъуащ. Сигурат лажьэ зиIэр. Бакулевым и цIэр зезыхьэ Гу-лъынтхуэ хирургиемкIэ щIэныгъэ центрым операцэ сыщащIа иужькIэ, гу дохутыру седжэну тезухуэжащ. ИужькIэ а центрым ординатурэр къыщызухыжащ. Абы сызыхурагъэса операцэ лIэужьыгъуэхэм ди республикэм иджыри зыщрапщытатэкъыми, IэнатIэ згъуэтынутэкъым. Апхуэдиз илъэс бжыгъэкIэ сезыгъэджа си адэ-анэм лэжьыгъэншэу сабгъэдэтIысхьэжыну сыхуейтэкъым. Рязань IэнатIэ къыщысхуагъэлъагъуэм, сытегушхуэри сыкIуащ. ИужькIэ, 2015 гъэм, си унэтIыныгъэмкIэ Налшык операцэ щащIын щрагъэжьауэ къыщысщIэм, сыкъэкIуэжри, республикэм сыщылажьэмэ, зэрысфIэкъабылыр яжесIащ. Куэд дэмыкIыу, 2016 гъэм, Лъынтхуэ узыфэхэм щеIэзэ центрым и унафэщIым нысхуиIуэхури, сыкъэкIуэжащ.
И чэзум и хущхъуэгъуэ зыгъуэт узырщ гъэхъужыгъуафIэр. ЦIыхур нэхъ псынщIэу дохутырхэм яIэрыхьэху псэуну Iэмал нэхъыбэ иIэу аращ. Нобэ ди сымаджэхэм хуэдэхэм нэхъ ипэкIэ хущхъуэрэ мастэкIэ еIэзэу щытамэ, иджыпсту ди зэфIэкIхэр куэдкIэ нэхъ инщ. Абы и фIыгъэкIи нэхъыбэм сэбэп дахуохъуф. КъБР-м Узыншагъэр хъумэнымкIэ и министерствэм илъэс къэс квотэкIэ апхуэдэ сымаджэу минитIым нэблагъэ нэгъуэщI щIыпIэхэм ягъакIуэурэ операцэ щрагъэщIырт. Республикэм щыIэ Кардиоцентрымрэ ди центрымрэ нэгъабэ эндоваскулярнэ операцэу миным нэблагъэ тщIауэ щытащ, мы гъэм а бжыгъэм хэдгъэхъуэну ди мурадщ. Апхуэдэ операцэхэр зыщIу республикэм щыIэр цIыхуиплIщ.
Шэч хэмылъу, дэ иджыри куэд тхузэфIэкIыркъым. Операцэ нэхъ хьэлъэ къызыпэщылъхэр нэгъуэщI щIыпIэхэм щыIэ клиникэхэм догъакIуэ.
— ЦIыху минитIым щIигъу зы илъэсым инфаркт щыхъукIэ, абыхэм еIэзэ дохутырхэр нэхъыбэу ягъэхьэзыр щхьэ мыхъурэ?
— Апхуэдэ муради яIэщ, цIыху зыбжанэ ирагъаджэу республикэм къашэжынуи зэхэсхащ. Дэри ди лэжьыгъэр щIэдгъэхуэбжьэну ди гугъэщ мы гъэм, дызэрылэжьэн IэмэпсымэщIэхэр къытхуащэхуащ. Жьэжьейм екIуалIэ лъынтхуэхэр гъэкъэбзэнымкIэ япэу гъэ кIуам операцэ зыбжанэ тщIащ. Мы гъэм апхуэдэу 20 тщIыну тедухуащ. ЦIыхур зэрыбгъэтыншыр, узым къызэрыIэщIэпхыфыр щыплъагъукIэ къару мыкIуэщI къует. Узыр зищIысыр си щхьэкIэ згъэунэхуащи, абы сымаджэр Iэмал зэриIэкIэ нэхъ псынщIэу къызэрыIэщIэсхыным сыхущIокъу.
— Инфаркт, инсульт зиIэ сымаджэхэм я бжыгъэм кIуэ пэтми къызэрыхэхъуэм сыт и щхьэусыгъуэр?
— Дэ ди цIыхухэм егъэлеяу, гукъеуэ, гужьгъэжь куэд я фэм дагъахуэ. Абы къищынэмыщIауэ, дагъэ куэд зыщIэт ерыскъыхэр яфIэфIщ. ЦIыхум и узыншагъэр тэмэму щытын папщIэ, медицинэм зэрыжиIэмкIэ, Iэмал зэриIэкIэ, гъэжьа, сыр, дагъэ куэд зыщIэлъ пшхы хъунукъым. IэфIыкIэкIэ ерыщщ, абы фошыгъу узыр къыхокI. Нэхъ мащIэу илъэсым тIэу дохутыр зэбгъэплъын хуейщ. «Си гур дэнэ лъэныкъуэкIэ щыIэми сщIакъым», — жызыIэ куэд яхэтщ инфаркт яIэу къытхуашэхэм. Абыхэм нэхъ пасэу дохутыр зрагъэплъамэ, узыр щхьэщахыфынут. ПцIыр сыткIэ щхьэпэ, кIуэ пэтми цIыхухэр я узыншагъэм зэрыкIэлъыплъыным, нэхъ зэрызыхуэсакъыжыным яужь итщ, абыкIэ сэбэпышхуэ мэхъу телевизорымкIэ къигъэлъагъуэ нэтынхэр, интернетыр.
А Iуэхухэм теухуауэ ди республикэм и щIыналъэхэм дыкIуэурэ цIыхухэм лекцэ дакъыхуеджэн мурад диIэщ зэман гъунэгъум.
— Ординатурэ нэужьым Рязань ущылэжьащ. Уи Iуэхухэри хъарзынэу зэтебухуауэ екIуэкIыу, республикэм къэбгъэзэжащ…
— Абы щхьэусыгъуэ зыбжанэ иIэщ. Псом япэрауэ, си адэ-анэм нэхъ сапэгъунэгъумэ, сигу загъэрт. ЕтIуанэрауэ, жыжьэ сызэрыщыIэм щхьэкIэ езыхэми ягу ныкъуэт. Унагъуэу сагъэтIысыжу сабий диIэ хъуа иужькIэ ар ягу къэкIыурэ куэдрэ гъуэгу дыкъытехьэжын хуей хъурт. А псори зэпэслъыта иужькIэ сыкъэкIуэжыну тезухуащ. Пэжщ, си улахуэр нэхъ мащIэщ мыбдеж, си IэщIагъэмкIэ зыщызужьынуи Iэмалышхуэ сиIэкъым.
— ЦIыхум удэIэпыкъуну щыпхузэфIэмыкI къэхъуа?
— Си жагъуэ зэрыхъунщи, сэбэп сызыхуэмыхъуфа зыбжани щыIэщ. Хьэлъэ дыдэу, хэкIэсауэ сымаджэр къагъэсри, абы Iэзэгъуэ хуэдгъуэтыжыркъым, ауэ щыхъукIи, тхузэфIэкIыр яхудощIэ. Сэ си къуаншагъэкIэ сымаджэр щылIа къэхъуакъым, цIыхур къезгъэлыну зы Iэмал закъуэ щыIэу къэзгъанэркъым.
Ди IэщIагъэм махуэ къэс зеужь. Абы щIэуэ къыхыхьэ псоми зыщызгъэгъуэзэн папщIэ, медицинэ журналхэмрэ тхылъхэмрэ щIызоджыкI, конференцхэм сыхэтщ.
— Уи хъуэпсапIэ нэхъыщхьэр сыт?
— Сымаджэр къызэрысщыгугъауэ сыкъыхущIэкIынырщ. Апхуэдэу операцэ стIолым си благъэ-Iыхьлы сыщримыхьэлIэнырщ. Зэгуэрым си адэр и гум къыщыхигъэзыхьым, Москва тшэну тедухуат, ауэ абы и пэ сэ езгъэкIуэкI операцэм хуэдэ къыпэщылът. Ди центрым и унафэщIыр сымаджэу щыIэтэкъыми, IэмалыншагъэкIэ сэ операцэ сщIын хуей хъуат. Ар къызэрызэхьэлъэкIар псалъэкIэ къыпхуэIуэтэнкъым.
Епсэлъар Щомахуэ Залинэщ.
Зэпеуэхэр
Аруан къуажэм и тхьэIухуд Бэвокъуэ Аидэ
«Аруан и пщащэ тхьэIухуд — 2017» фIэщыгъэм щIэту иджыблагъэ зэпеуэ гъэщIэгъуэн щрагъэкIуэкIащ а щIыпIэм.
Аруан къуажэ дэт «Нурет» щэнхабзэ центрым жэрдэм щащIа Iуэхур яфIэгъэщIэгъуэну куэд кърихьэлIат.
Пщащэ жаныр, хьэлыфIэр, губзыгъэр, гуакIуэр, зыIыгъыкIэ зыщIэр, хабзэ зыхэлъыр къахутэн хуейуэ я пщэрылът КъБР-м и Парламентым и ЩIалэгъуалэ советым и унафэщI Гугъуэтыж Ахьмэд, КъБР-м и Жылагъуэ палатэм и ЩIалэгъуалэ советым и унафэщI Шэджэмокъуэ Оксанэ, «Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхьэIухуд» зэпеуэм и къызэгъэпэщакIуэ Дэхъушокъуэ Каринэ сымэ, нэгъуэщIхэми.
Зэпеуэм хэтыну зыхуагъэфэща пщащихми лъэныкъуэ куэдкIэ я зэфIэкIрэ Iэзагърэ къагъэлъэгъуащ. Хэти щэнхабзэ центрым и унафэщIым и сурэт ищIащ, щыгъэ цIыкIухэмкIэ жыг зыбла, лъэпкъ тхыпхъэщIыпхъэхэмкIэ гъэщIэрэщIа бостей зыдаи къахэкIащ Аруан къуажэм и хъыджэбзхэм. ПщэфIэным зэрыхуэIэзэри ягъэлъэгъуащ пщащэхэм. УпщIэхэм жэуап иратын хуей щыхъуми, икIуэтакъым. Псом хуэмыдэу къызэхуэсахэм ягу ирихьар хъыджэбзхэм я творческэ зэфIэкIхэр щагъэлъэгъуа, пшыхь бостейкIэ утыку къыщихьа Iыхьэхэрщ.
КъэпщытакIуэхэм зэдэарэзыуэ «Аруан къуажэм и пщащэ тхьэIухуд» цIэр Бэвокъуэ Аидэ фIащащ. Япэ вице-мисс цIэр ХьэшкIуий Камиллэ хуагъэфэщащ, етIуанэ вице-миссыр Бэждыгъу Камиллэщ.
Аруан къуажэ администрацэм и унафэщI Бэждыгъу Аскэррэ щIыпIэ самоуправленэм и депутат Мэрзэлы Юрэрэ зэпеуэм хэта пщащэ цIыкIухэм фэеплъ саугъэтхэр иратащ.
Тэрчокъуэ Дисэ.
Гъуэгу къежьапIэ
Адыгэбзэр зэзыгъащIэ хьэрып щIалэ
Алфалах Хьэсэн Иорданием хыхьэ Аджлун къалэм къыщалъхуащ, лъэпкъкIэ хьэрыпщ. А къалэм дэт курыт еджапIэр къиуха нэужь, КъБКъУ-м и медицинэ къудамэм щIэтIысхьауэ щоджэ. КъуэпскIэ ди щIыналъэм емыпхами, Иорданием щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм я нэIуасэ щIалэм адыгэхэм я псэукIэм зэрыдихьэхарауэ жеIэ ди щIыпIэм къэкIуэн хуей щIэхъуа щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэр.
-Къэбэрдей-Балъкъэрым сыкъызэрыкIуар псом хуэмыдэу и фIыгъэщ «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд ипхъу ХьэфIыцIэ Данэ. Ар унагъуэкIэ тцIыхурти, Къэбэрдей-Балъкъэрым и хъыбар гъэщIэгъуэнхэр къызжиIэурэ сыдригъэхьэхащ, — къыддогуашэ Хьэсэн.
Курыт еджапIэр къиухыу и тхылъымпIэхэр КъБКъУ-м и медицинэ факультетым къигъэхьа иужь, къащтэну арэзыуэ хъыбар щыIэрагъэхьам, зэрыщыгуфIыкIар жеIэ щIалэщIэм. Хамэ къэрал къикIа студентхэм бзэр щрагъащIэ курсхэм илъэскIэ щеджа иужьщ медицинэ факультетым щыщIэтIысхьар. Еджэгъуэ зэманым къыщыдэхуэм, лэжьыгъэ кIапэлъапэ гуэрхэр ищIэурэ, цIыхухэм яхыхьэн щIидзэри, бзэр нэхъыфIу зэригъэщIащ. «Лъыхъуэм къегъуэт», — жеIэ адыгэм. Хьэсэн урысыбзэр псынщIэу къиубыдащ. Ауэ хьэрып щIалэм и мурадхэр куэдкIэ нэхъ жыжьэ макIуэ. «Адыгэ лъэпкъыр фIыуэ слъэгъуащи, абы Iурылъ бзэм и IэфIагъыр сэри зымащIэкIэ зыхэсщIэну сыщIохъуэпс», — кIэщIщ абы и жэуапыр. Пэжу, псалъэуха убгъуакIэ къомыпсэлъэфми, адыгэбзэкIэ зэрызыхуэбгъазэр къыгуроIуэ абы иджыкIэ. ЕджапIэр къиуха иужькIэ Iэмал гуэр щыIэмэ, ди республикэм къэнэнуи и мурадщ щIалэщIэм.
Хьэсэн ныбжьэгъу куэд ди республикэм щызэригъэпэщащ, езым зэрыжиIэмкIэ, абыхэм я нэхъыбэр адыгэщ.
— Налшык хуабжьу фIыуэ слъэгъуащ. «Къалэ удзыфэкIэ» соджэ сэ мы щIыналъэм. Зыми хуэдэжкъым бгылъэ щIыпIэхэм я дахагъэр. ИорданиемкIэ апхуэдэу щIыIэ дыдэ хъуркъым. ЗыгъэпсэхупIэ хадэхэр сыт и уасэ?! Иорданиеми апхуэдэ хадэхэр куэду дыщиIэну сохъуапсэ, — къыддогуашэ хьэрып щIалэр.
ЦIыхухэм я псэукIэкIи я зэхэщIыкIкIи щапхъэ зытепх хъун куэд зэрадилъагъур жеIэ ди хьэщIэм. Сабий дохутыру е хирургыу лэжьэну и мурадщ абы, ауэ зэкIэ ар егугъуу йоджэ. Абы бзэр фIыуэ зэримыщIэм, нэгъуэщI къэрал, нэгъуэщI псэукIэм къызэрыхэхъукIам, и унагъуэм япэIэщIэ дыдэу зэрыпсэум папщIэ къыхудэзычыхи щыIэщ, ауэ, езым зэрыжиIэмкIэ, медицинэм Iэпэдэгъэлэлу убгъэдыхьэ хъунукъым, абы хуеджэ цIыхум щIэныгъэкIэ ухуэткIиин хуейщ.
Хьэсэн унагъуэшхуэм къыщыхъуащ: къуэшихрэ шыпхъуитIрэ иIэщ, езыр быным я нэхъыжьщ. Псом хуэмыдэу Хьэсэн игу къэкIыр илъэсих фIэкI мыхъу и шыпхъу нэхъыщIэ цIыкIурщ. И анэр унэм дэсщ, сабийхэм якIэлъоплъ. И адэр пенсэм кIуэху полицэм хэтащ, иджыпсту юристу мэлажьэ. И адэшхуэ-анэшхуэри я гъусэу мэпсэу.
Инэрокъуэ Данэ.
Къалэмыр къэзыщтагъащIэхэр
Мэртыкъуэ Эдуард, Декоративно-прикладной гъуазджэмкIэ
институтым и 4-нэ курсым щоджэ, Тэрч щIыналъэм хыхьэ Дей къуажэм щыщщ
Гъатхэ махуэ
ФщIэрэ нобэ цIыхухэр гушхуэу
пщэдджыжьыпэм щIыпежьар?
Джэди — къази зэрызехьэу ди куэбжэпэм щIилъэдар?
Нобэ гъатхэм и япэ махуэм, гъэри щIыри дэушауэ
Зэрызохьэ къуалэбзухэр ещхьу уэгум игъуэщам.
Бжэндэхъу цIыкIухэр епIэщIэкIыу щхьэж и абгъуэ еухуэж.
Жыгхэм матэ тращIыхьри, ятIэгъуэпсыр ныщахуэж.
ЛэжьакIуэлIу къуажэм дэсри нобэ губгъуэм ихьэжащ,
Дыгъэпс бзийхэр къахуэгуапэу вэни — сэни щIадзэжащ.
Нобэ Iэщу къуажэм дэтыр япэу хъупIэм ягъэкIуэж,
Мэли, жэми, хыви, чыцIи зэуэ губгъуэр яубыдыж.
Гъатхэ махуэм и гуакIуагъэм псэ зыIутыр итхьэкъуащ.
Уэмрэ щIымрэ а зы махуэм гугъэ минхэр щыхасащ.
Хьэмыкъуэ Марьянэ, Къубэ-Тэбэ къуажэм дэт курыт еджапIэм анэдэлъхубзэмрэ музыкэмкIэ щезыгъаджэ.
Анэдэлъхубзэ
Ди бзэр — ар дэ къыддалъхуащ!
Хэх имыIэу псэм хэпщащ.
И бзэр хэт щыгъупщэжами,
Дунейм закъуэу къытенащ.
Школыр къэзыуххэм папщIэ
Школ уэзджынэр фэркIэ
Иужь дыдэу къеуэжынущ,
Сабиигъуэ дыгъэщыгъэр
КъызэвнэкIыу фежьэжынущ.
Гугъэр дахэу фи къэкIуэнум
Нэжэгужэу фэ фыпоплъэ,
Балигъ гъащIэм фыхуэпIащIэу,
Фи гур къабзэу гъуэгу фытохьэ.
Фи гугъэфIхэр IэщIыб мыхъуу,
Гугъуехь флъагъумэ, фыпэлъэщу,
Сабиигъуэр фщымыгъупщэу,
Фхурехъу гъащIэр насып защIэ!
Анэ
Анэхэм ятеухуауэ
Усэ куэдхэри ятхащ,
Сэри абыхэм сахуэусэу
Мы сатырхэр зэзгъэкIуащ.
Анэр — цIыхум и къежьапIэщ,
Анэр — гъащIэм дытезышэрщ,
Анэрщ — ди гур зыгъэдзыхэр,
Анэрщ-псэр къытхэзылъхьэжыр.
Изогъэщхьыр анэ лъапIэр
Бзухэр уэгум зыIэт дамэм,
Хузогъадэр анэгу махэр
ЦIыхухэр хьэуа зэрыбауэм.
ЩремыщIэ зыри анэм
И хуэбагъыр зыхищIэну,
ЩремыIэ дэркIэ махуэ —
Анэм и гум дыщеуэнур!
ЩыIэжкъым зауэ
ЩыIэжкъым зауэ,
Мамырщ дунейр.
ГъащIэщIэм дигу хузэIухауэ
Дыпожьэ — нобэм ди насыпщ.
ПсэкIуэдщ зауэжьым ихьа цIыхухэр,
Хэкуэгъухэм папщIэ гур мэуз,
Ятащи я псэр щIэблэм папщIэ,
Я лIыгъэр бэм тщымыгъупщэнщ.
ЩыIэжкъым зауэ,
Мамырщ дунейр,
ХуэдвгъэщIыт щхьэщэ
нэхъыжьыфIхэм,
ДгъэлъапIэу ахэм я зэфIэкIыр,
Дыхъунщ зи лъахэр зыхъумэн.
КIагуэ
Си хьэ цIыкIум и цIэр КIагуэщ.
Ар хьэпшыр зэкIужщ,
И нэр фIыцIэу, и фэр гъуабжэу,
КIапэ зыпымытщ.
Къыщыхьамэ и джэгуныр
КъыдэмыдэIуэж,
Къимыгъанэу нэм илъагъур —
ЕщIыр гъуэбжэгъуэщ.
КIагуэ сэрэ дымышынэу
Дыздытохьэр гъуэгу,
Зым адрейр игъэгушхуэжу
Дызэныбжьэгъу пэжщ.
