Фащэм и гуащэ, жьэгум и гупсэ
Апхуэдэ фIэщыгъэ дахэ иIэу фокIадэм и 28-м Лъэпкъ музейм къыщызэIуахащ дэрбзэр Iэзэ ХьэцIыкIу Мадинэ и IэдакъэщIэкIхэм я гъэлъэгъуэныгъэ. Фащэм и махуэм ирагъэхьэлIа а Iуэхум музейм и пэшым щызэхуишэсат лъэпкъ фэилъхьэгъуэ телъыджэм — адыгэ фащэм — и дахагъэр зыфIэгъэщIэгъуэнхэр, Мадинэ и IэпэIэсагъэм къигъэщI лэжьыгъэхэм ящIэлъ щэхумрэ абыхэм къытхуаIуатэ гупсысэ куумрэ нэсу къызыгурыIуэхэр, бзылъхугъэм и гуащIэм дихьэххэр.
Ди республикэми гъунэгъу щIыналъэхэми фIыуэ къыщацIыху Мадинэ. Апхуэдэу щытми, «Хэт а Мадинэр?» жызыIэн щыIэнкIэ зэрыхъунум къыхэкIыу, сыхуейт щIэджыкIакIуэхэр абы и гъащIэ гъуэгуанэм иджыри зэ кIэщIу иризгъэплъэжыну.
ХьэцIыкIу Мадинэ Iэлисэхь и пхъур 1967 гъэм къалъхуащ. КъБКъУ-р къиухащ 1989 гъэм, химие щIэныгъэхэм я кандидатщ. Ауэ гъащIэ гъусэ хуэхъуар химиеракъым, атIэ дэрбзэр IэщIагъэрщ — 1993 гъэм лъэпкъ фащэхэм я унэ къызэIуихащ. Адыгэ фащэм ирогушхуэ ди лъэпкъым къыхэкIа дэтхэнэ зыри, лъэныкъуэкIэ къыщыт цIыхум абы и зэхэлъыкIэр имыгъэщIэгъуэнкIэ, зыIэпимышэнкIэ Iэмал иIэкъым. ХьэцIыкIу Мадини фащэм дихьэхахэм ящыщ зыт, ауэ «дихьэхащ» псалъэр мащIэу, и гъащIэр абы епхауэ, фIылъагъуныгъэу иIэр зыхуэгъэзари зыхуэлэжьэнури арауэ къыщIэкIащ.
Мадинэ и унафэм щIэт IуэхущIапIэхэм щада фащэхэмкIэ захуапэ «Кабардинка», «Балкария», «Терские казаки», «Бжьамий» (КъБР), «Эльбрус» (КъШР), «Вайнах» (Шэшэн), «Ингушетия» (Ингуш) ансамблхэм я къэфакIуэхэм, «Нал цIыкIу», «Кавказ пшэплъхэр», «ЛIыхъужь цIыкIу» сабий гупхэм, нэгъуэщIхэми. Псом хуэмыдэжу сабийхэм яхуэдэным жэуаплыныгъэшхуэ пылъу бгъэдохьэ Мадинэ. «Сабий усэхэр балигъхэм ейм хуэдэу, ауэ нэхъыфIу тхын хуейщ» жызыIэгъа Маршак и къыхуеджэныгъэм щIэтми ярейщ ХьэцIыкIур. Игури и псэри хелъхьэ нэхъ цIыкIухэм яхуэлэжьэным, плъыфэкIи, и дыкIэкIи, хэдыкIыкIэкIи къызыхуэтыншэу щытыным зрегъэлIалIэ.
Псом хуэмыдэу гъэщIэгъуэнщ Балъкъэр Къазбэч зи художественнэ унафэщI «Хьэтхэр» ансамблым Мадинэ зэрыдэлажьэр. Абыхэм зэрыхуэдэм и фIыгъэщ XVIII лIэщIыгъэм щыIа уэркъ щыгъыныгъуэхэр, Паллас П. С., Гюльденштедт И. А. сымэ я тхыгъэхэр я тегъэщIапIэу къигъэщIыжахэр, утыку къызэрихьэжар.
Ди гуапэ зэрыхъунщи, адыгэ лъэпкъ фащэм и пщIэр къэIэтыжа хъуащ, махуэ къэс зыщатIагъэ щыгъыну щымытми, цIыхубэ зэхэщIыкIым къигъэщIа гъуазджэ лIэужьыгъуэу. АбыкIэ фIыщIэ ябгъэдэлъщ иджырей сурэтыщIхэм, ХьэцIыкIу Мадинэ хуэдэ дэрбзэрхэм. Гъэлъэгъуэныгъэм кърихьэлIахэм я нэгухэм къищымкIэ шэч лъэпкъ къытумыхьэу жыпIэ хъунущ лъэпкъым и лъым хэлъыр гува-щIэхами къызэрыушыр, къызыхэкIам зэгуэр «зэрыриджэжыр», ар зэи IэщIыб зэрыхуэмыщIынур. Ар Iей-тIэ: уи фащэр екIуу зепхьэжыныр, абы уригушхуэныр, европей щыгъынкIэ мыхъуу адыгэ фащэ дахэ пщыгъыу уи хьэгъуэлIыгъуэм ухэтыжыныр, фащэм и махуэм е нэгъуэщI махуэшхуэхэм деж нэхъ мыхъуми, абы уриину фащэр зыщыптIэгъэныр?!
Ижь-ижьыж лъандэрэ къэгъуэгурыкIуэ адыгэ фащэ нэсым и щапхъэ IэдакъэщIэкIхэр зыщIэт пэшы- шхуэмкIэ къэдгъэзэжынщ. КъыщIыхьэхэр псалъэншэу е щэху дыдэу зэIущащэу щIэтщ абы. Я гум къэкIымрэ я псалъэмкIэ лэжьыгъэхэм ящIэлъ хуабагъэр ягъэщтэнкIэ шынэми ярейщ. Дауэ абыхэм я гугъу ину зэрыпщIынур, тепсэлъыхьын хуей хуабагъэ къызыпкъырыкI фащэхэм?! Псалъэншэщ, я щхьэм щызэрагъэзахуэр, зэгупсысыр нэхъыбэщ… Апхуэдэу зы сыхьэт ныкъуэр докIри, Лъэпкъ музейм и унафэщI Накуэ Феликс зэIущIэр къызэIуех, япэ псалъэри КъБР-м щэнхабзэмкIэ и министр Къумахуэ Мухьэдин ирет.
— Си гъащIэм сохъуапсэ зи Iэм дахагъэ къигъэщIхэм, абыкIэ цIыхухэм ядэгуашэу гуфIэгъуэ езытхэм, — жиIащ министрым. — Сыт хуэдиз къару, гу хуабагъэ, псэ къабзагъэ хилъхьэрэ IэпщIэлъапщIэм абы, дунеи ахърэти умыщIэжу сыхьэт ныкъуэкIэ зы кIэстумым и деж ущытын папщIэ?! Дакъикъэ къэс абы щIэ гуэр, узыIэпызышэ гъэщIэгъуэныщэ къыхэбгъуатэрэ укъимыутIыпщу. Зи IэщIагъэм хуэIэзэ IэпщIэлъапщIэу зэрытцIыхум къыдэкIуэу, Мадинэ цIыху пэжщ, цIыхуфI дыдэщ. Сэ къысхуэщIэжыркъым абы зыгуэрым «хьэуэ» псалъэр жриIауэ. Сытри къыбдиIыгъыу, сыткIи зыкъыпщIигъакъуэу, чэнджэщ щхьэпэхэр къуиту апхуэдэщ. ЕкIуу идыр фащэхэм я закъуэкъым, и гуапагъэмкIэ цIыхупсэхэри хуэсакъыпэу едыжри, Тхьэм иригъэфIакIуэ!
КъыкIэлъыкIуэу къэпсэлъапIэр хуит хуащIащ Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ Сэхъурокъуэ Хьэутий.
— Зэгъэпэщыжыныгъэ лэжьыгъэхэм иужькIэ зи бжэхэр къызэIуахыжа Лъэпкъ музейм и пэшхэм мыпхуэдэ гъэлъэгъуэныгъэ дахэкIэ дыкъызэрыщIыхьар гуапэщ. Нобэ тлъагъу фащэхэр, фэри зэрыфщIэщи, щащыгъыр ди республикэм, уеблэмэ Кавказ Ищхъэрэм и закъуэкъым, атIэ ди лъэпкъэгъухэр щыпсэу къэрал 53-ми щахъумэ, махуэшхуэхэм ахэр ящыгъыу хэтщ. Иорданием школыр къыщызыух ныбжьыщIэхэм адыгэ фащэ екIухэр ящыгъыу я пшыхьым зэрыхэтар флъэгъуагъэнщ. Ар сыту дахэт, гуимыхужт! Фащэм къигъэлъагъуэр лъэпкъ щэнхабзэм, хьэл-щэным я закъуэкъым, атIэ ар тхыдэм, адыгэм ди къэкIуэнум и гъуджэщ. Мис ар тхуэзыхъумэ бзылъхугъэм гъащIэ дахэ иIэну, и быным я гуфIэгъуэ куэд илъагъуну си гуапэщ, — жиIащ Сэхъурокъуэм икIи Дунейпсо Адыгэ Хасэм и щIыхь тхылъымрэ удз гъэгъа дахэмрэ Мадинэ иритащ.
— Си лэжьэгъухэми сэри къыдбгъэдэкIыу сынохъуэхъу, Мадинэ, уи гъэлъэгъуэныгъэмкIэ, — жиIащ КъБР-м и Парламентым и депутат Пащты Борис. — Сурэтыр макъамэ къэувыIам зэрырагъэщхьым дыщыгъуазэщ, фащэр, сэ къызэрысщыхъумкIэ, макъамэ шэщIащ. Бзылъхугъэм ар зыщитIэгъа иужь, абы и плъэкIэми, и зыIыгъыкIэми, и гупсысэ къудейми захъуэжу къысщохъу.
Гъэлъэгъуэныгъэм кърихьэлIа псоми дызэхуэзышэса махуэшхуэмкIэ ехъуэхъуащ къыкIэлъыкIуэу псалъэ зрата усакIуэ, «Нур» сабий журналым и редактор нэхъыщхьэ Аброкъуэ Беллэ.
— Тхьэм псоми тхуэфIын ищI дуней псом дыхэзыгъэIуа адыгэ фащэм и махуэр, — къыщIидзащ абы и псалъэр. — Мадинэ и пщIэр нэхъри зыгъэлъагэр, зы дыпIэкIи нэгъуэщIкIи еплъэкIыну хуэмейуэ, ди пасэрей фащэр зэрихъумэжырщ. Мадинэ теухуа тхыгъэ «Псынэ» журналым щхьэкIэ згъэхьэзырырти, абы «IэпэрыIуатэм иIуатэр пщащэ гурыхуэм и щэхущ» жиIэу фIэсщауэ щытащ. Iуэхур фIыуэ къызэхъулIэм дэплъейуэ абы илэжьым хуэдэ зригъэхъулIэфу мащIэ дыдэщ иджыпсту щыIэр. Илъэси 6-7 хъу хъыджэбз цIыкIур ягъэтIысырти, и фащэр езым и IэкIэ идыжу щытащ. И дэкIуэгъуэхэм деж и гур хуэзэгъауэ иухырт фащэри, ар щыгъыу унагъуэ ихьэрт. Иджы а лэжьыгъэр ХьэцIыкIу Мадинэрэ абы хуэдэ дэрбзэрхэмрэ тхуалэжь. Мадинэ, уи адэр къып- щхьэщытщ, уи шыпхъур къыпкъуэтщ, уи унагъуэр пщIыгъущ, уи гур хэзыгъэхъуэн фIэкIа хэзыгъэщIын умылъагъуу Тхьэм куэдрэ утхуигъэлажьэ.
ЗэIущIэм и кIэухыу езы Мадинэ псалъэ иратати, абы тегъэщIапIэ ищIар лъагъуныгъэрщ. «ФIыуэ солъагъу си лъэпкъыр, абы къигъэщIа псори. ФIыщэу солъагъу псом нэхърэ нэхъ дахэ адыгэбзэр, солъагъу зи IэфIагъкIи зыри зытемыкIуэну адыгэ шхыныгъуэхэр, си псэм хэлъщ адыгэ фащэр. Иужьрейм зыри хэслъхьэну сыхуейкъым, 19-нэ лIэщIыгъуэм ди деж зэрыщыIам хуэдэ дыдэу схъумэну фIэкIа. МазэкIэ музейм и пэшыбжэр зыхузэIухауэ щытыну мы гъэлъэгъуэныгъэр пщащэ цIыкIу нэхъыбэм ялъагъуну сыхуейщ, фащэм щIэгъэпщкIуа щэхумрэ хуабагъэмрэ зыхащIэн папщIэ. Фащэр дын иухыху къуэмыхьэну дыгъэм елъэIуа Сэтэней гуащэ пеуэн абыхэм къахэкIыну сыщогугъ», — жиIащ, кърихьэлIахэми фIыщIэ яхуищIащ.
ИСТЭПАН Залинэ.
Сурэтхэр КЪАРЕЙ Элинэ трихащ.
