Къуршхэми гулъытэ хуащI
ООН-м и Ассамблее нэхъыщхьэм и унафэкIэ, Бгыхэм я дунейпсо махуэр 2003 гъэ лъандэрэ ЩIы Хъурейм щагъэлъапIэ.
Абы и къызэгъэпэщакIуэхэм дунейпсо жылагъуэр къыхураджэ, дыщыпсэу планетэм и бгылъэ щIыпIэхэм зегъэужьынымкIэ щыIэ хэкIыпIэхэмрэ абыкIэ зэран хъу лъэпощхьэпохэмрэ гу лъезыгъатэ, апхуэдэуи, а щIы Iыхьэхэм щыпсэу цIыхухэм зыщIагъэкъуэн зэрыхуейм, къуршхэм мыхьэнэуэ яIэр зыхуэдизыр псоми ягу къэгъэкIыжыным хуэунэтIауэ ирагъэкIуэкI Iуэхугъуэхэр, дыгъэгъазэм и 11-р зыхиубыдэ тхьэмахуэ зэхуакум къриубыдэу, щIыналъэ зэмылIэужьыгъуэхэмрэ IэнатIэ зэхуэмыдэхэмрэ къыщызэрагъэпэщыну.
Ди планетэм щIы щхьэфэу иIэм и Iыхьэ плIанэм хуэдизыр (и процент 22-м) къуршхэмрэ къуакIэбгыкIэхэмрэ яубыд. ЩIэныгъэлIхэм къызэралъытэмкIэ, экономикэм зиужьынымкIэ къуршхэм я мыхьэнэр ин дыдэщ. Урысей Федерацэм хиубыдэ щIыналъэхэм ящыщу 43-м, нэгъуэщIу жытIэмэ, къэралым щIыгуу иIыгъым и нэхъыбэм, бгыхэмрэ лъагапIэхэмрэ щыкуэдщ.
ЩIы Хъурейм тес цIыхухэм ящыщу процент 13-р (мелуан 915-р) бгылъэ щIыпIэхэм щопсэу. Абыхэм я дежкIэ къуршхэр щыпсэу щIыпIэу щыт къудейкъым, атIэ икIи я ерыскъы къэкIуапIэщ. Зыщыбгъэгъупщэ хъунукъым, къуршхэр нэгъуэщI щIыпIэ узыщримыхьэлIэ къэкIыгъэхэмрэ псэущхьэхэмрэ я хэщIапIэу, апхуэдэуи, ЩIы Хъурейм щежэх псыхэм я нэхъыбэм я къежьапIэу зэрыщытри.
Ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, кIуэтэху нэхъ нэрылъагъу мэхъу бгыхэми тIасхъапIэ зэраIэр, ахэри игъащIэкIэ зэтемыщэхэжын быдапIэу къызэримыгъэщIар. Къыхэгъэщыпхъэщ къуршхэм «къапсэуну» гъащIэр зыхуэдизынумрэ ахэри щIыуэпсым зэрызэтриухуам хуэдэу къызэтегъэна зэрыхъунумрэ дунейм тет къэралхэм щекIуэкI политикэми, абыхэм щыпсэу цIыхухэм я бгъэдыхьэкIэми зэрелъытар.
ЩIы Хъурейм псы узэфэ хъуну къытехьэм и нэхъыбэр къыздыщежьэр бгыхэращ. Абы къыдэкIуэуи, ахэр къызэрымыкIуэ биологие зэмылIэужьыгъуагъэ нэхъыбэ дыдэ здэщыIэ, щэнхабзэм и щIэин нэхъ телъыджэхэм дащрихьэлIэ щIыпIэхэм ящыщщ. АдэкIи къедбжэкIынщи, къуршхэр халъытэ цIыхухэм нэхъ зыщагъэпсэху, туризмэм нэхъ зыщиужь щIыпIэ нэхъ удэзыхьэххэм.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, бгыхэм хъугъуэфIыгъуэхэр къыщIэзых языныкъуэ IуэхущIапIэхэм я унафэщIхэр я лэжьыгъэм зэрыхуэмыIэижьым, я IуэхущIафэхэм иужькIэ кърикIуэнум зэрытемыгузэвыхьым къыхэкIкIэ, ахэр щылъэща щIыпIэм къыпхуэмыцIыхужын хуэдизу фаджэлэджафэ къытоуэ.
Куэдрэ къыщыхъу щыIэщ, альпинистхэмрэ туристхэмрэ къыздыщаущыхь джабэ нэкIухэмрэ абыхэм я зэхуаку дэт тIуащIэхэмрэ «зыкъыщызэщIэзыщIэ гъащIэм» къызэрымыкIуэу лей щрах. А псом я гущIыIужкIи, къуршхэм я куэщI ис къуажэхэм дэс цIыхухэм ахэр щыпсэу щIыпIэхэм зэхъуэкIыныгъэ узыхуэмейхэр къыщагъэхъу. Апхуэдэ бгъэдыхьэкIэхэм гулыцI зиIэ дэтхэнэри имыгъэгузэвэнкIэ Iэмал иIэкъым.
Зи гугъу тщIахэм къыщIыгъужыпхъэу къыщIэкIынщ дыкъэзыухъуреихь дунейм къыщыхъу зэхъуэкIыныгъэхэм: уэгъум, ятIэпс къежэххэм, уэгум къех псыIагъэм гуилъэсыкI-гуигъэухэм, уэсукхъуэхэм къыздрахьэх мывэхэм, цIыхухэм я зэхуаку къыдэхъуэ зэгурымыIуэныгъэхэм къахэкI зэрызехьэхэм, нэгъуэщIхэми я зэранышхуэ бгылъэ щIыпIэхэм зэрекIыр.
Бгыхэр фIыуэ зылъагъухэм я зэгухьэныгъэхэм дыгъэгъазэм и 11-р зыхиубыдэ тхьэмахуэ зэхуакум къриубыдэу, дыкъэзыухъуреихь дунейм фIыуэ хущытын зэрыхуейм ехьэлIауэ, цIыхухэм я къэухьым зезыгъэужь, ахэр тезыгъэу Iуэхугъуэхэр ирагъэкIуэкI. Псалъэм папщIэ, Бгыхэм я махуэм теухуа симпозиумхэр зэхашэ, лекцэхэмрэ семинархэмрэ ирагъэкIуэкI, тхылъхэр щащэ жармыкIэхэр къызэрагъэпэщ, а Iуэхум ехьэлIа дерсхэм курыт еджапIэхэм щIэс цIыкIухэр щIагъэдэIу.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
