
Ди нэхъыжьыфIхэр
КЪУЩХЬЭ Iэмырхъан: ЦIыху лэжьакIуэр фIыуэ солъагъу
Зэрысабийрэ и лъым хэпщауэ, Къущхьэ Iэмырхъан къогъуэгурыкIуэ цIыху къызэрыгуэкIыу. ЧэнджэщкIи IуэхукIи зыкъыхуэзыгъазэхэм защидзейуэ и хьэлкъым, зэрыхузэфIэкIкIэ защIегъакъуэ, лей къызытехьэм къыщхьэщож. Къулыкъушхуэ щиIыгъа зэманми и дуней тетыкIэм зихъуэжауэ щытакъым абы: «сыминистрщ» жиIэу и мыхьэл къищтакъым. ПцIыIуэпцIыши, щхьэхуещи, цIыхугъэ, адыгагъэ зыхэмылъри хьэсэгъу хуэхъунукъым. Iыхьлыр, благъэр, ныбжьэгъур зэи IэщIыб ищIыркъым. КIуэ, аракъэ, игури и псэри фIы щIэным, дахагъэм, пэжыгъэм хузэIухауэ, «ярэби, цIыхум хэлъыпхъэ хьэлыфI псори мыбы и деж щызэхуэмыхьэсауэ пIэрэ» жыпIэу, и гъащIэ Iыхьэр ирехьэкI…
Къущхьэ Iэмырхъан «Отечество — вся Россия» къэралпсо съездым хэтщ, академик Залиханов Михаил, политик, жылагъуэ лэжьакIуэ цIэрыIуэ Примаков Евгений, КъБР-м щIыуэпс хъугъуэфIыгъуэхэмрэ экологиемкIэ и министр Иванов Игорь сымэ я гъусэу. 1998 гъэ
Нобэ диIэ нэхъыжьхэм, зауэ зэманым, абы иужь илъэсхэм къалъхуахэм, яхэтыIауэ къыщIэкIынкъым зи сабиигъуэр матэщIэдзауэ езыхьэкIа. Аушыджэр жылэжьым щыщ Къущхьэ Iэмырхъан къыдалъхуауэ зы шыпхъу закъуэт иIэри, унагъуэ Iуэхухэр: пхъэ гъэсын зэгъэпэщынри, Iэщым кIэлъыплъынри, хадэм илэжьыхьынри — псори и пщэ къыдэхуэрт. Школым щыщIэса лъэхъэнэми Iуэхуншакъым щIалэщIэр: къаутIыпща нэужь къуажэ губгъуэм хузэфIэкI ищIэу итащ илъэс къэс, уеблэмэ зэгуэрым, класс нэхъыжьхэм щыкIуэ зэманым, гуп зэрыгъэхъущ, Ставрополь лъэныкъуэмкIэ яунэтIри, мазищкIэ абы гугъу зыщригъэхьащ, еджапIэм зэрыкIуэну щыгъынхэр и пщIэнтIэпскIэ къилэжьыжу.
Къущхьэ Iэмырхъан Курыт еджапIэ нэужьым Iэмырхъан щIэтIысхьащ инженерхэр щагъэхьэзыру ди университетым иIэ къудамэм. Абы щIэсу дзэм ираджащ. ИлъэсищкIэ къулыкъу ищIауэ, Iэмырхъан къигъэзэжри, зыщIэса факультетым еджэным щыпищэжащ. ЩIалэр и дуней тетыкIэкIэ, и жэрдэмкIэ, и жыджэрагъкIэ къахэпэжыкIырт адрей студентхэм.
Еджэныр 1972 гъэм къэзыуха IэщIагъэлI щIалэм инженеру лэжьэн щрегъажьэ Бахъсэн щыIэ «Лимб» заводым. Абы илъэситI нэхъ щымыIэу, Налшык и «Мэкъумэш техникэ» зэгухьэныгъэм инженер къызэрыгуэкIыу уващ. Абы и Iуэху зехьэкIэр зылъэгъуа, техникэ IуэхухэмкIэ республикэм щыIэ IуэхущIапIэм и Iэтащхьэ Ахъмэт Мусэбий щIалэщIэм гу къылъитащ икIи хуэфащэ дыдэу дригъэкIуэтеящ: Къущхьэр япэщIыкIэ инженер нэхъыжь хъуащ, ауэрэ автобазэм и тхьэмадэ, иужькIэ инженер нэхъыщхьэ, 1976 гъэм IэнатIэм и унафэщI ящIащ. Абы щыгъуэ нэхъри IупщI хъуат Къущхьэм зэфIэкIышхуэ зэрыбгъэдэлъыр. Таучэлышхуэ зыхэлъ унафэщIым и IуэхущIапIэр сыт и лъэныкъуэкIи зэтригъэуват: колхоз-совхозхэр зыхуеину псори абы щыбгъуэтынут: автомашини, трактори, комбайни, пкъыгъуэ зэхуэмыдэхэри. ГъэувыпIэ имыIэжу IуэхущIапIэм и пщIантIэри псэуалъэхэри узэдат. Уеблэмэ ди гъунэгъу республикэхэм къикIыурэ абы щыщахуэрт.
— Сэ цIыху хъарзынэ куэдым, унафэщI зыкъомым садэлэжьащ, — жеIэ Iэмырхъан, — ауэ Ахъмэт Мусэбий псоми япэ изгъэувэнт. Хуабжьу лэжьакIуэшхуэт. Сэ цIыху лэжьакIуэр фIыуэ солъагъу — ар иреунафэщI, къызэрыгуэкI IэнатIэ бгъэдэтуи ирехъу. Зыгуэрым удэплъей хъунумэ, Мусэбий апхуэдэт. Акъыл жан зыбгъэдэлъ абы зыхимыщIыкI Iуэху гуэри дунейм щызекIуэу си фIэщ хъуртэкъым. ПщIэ хуищIырт, фIыуэ илъагъурт лэжьакIуэ тэмэмыр. Псом хуэмыдэу и нэIэ ятетт щIалэгъуалэм. Абыхэм гъуэгу яритмэ, къулыкъу нэхъ лъагэIуэ яхуигъэфащэмэ, и бын дригъэкIуэтеяуэ къыщыхъурт. Сэ Налшык щыIэ зэгухьэныгъэм и нэхъыжьу сигъэкIуа нэужь, ар Iуэху ящIауэ щытащ «партым хэмыт цIыху апхуэдэ къулыкъу ептащ» жари.
ЗэрыгурыIуэгъуэщи, зы IэнатIи и Iуэху дэкIынукъым, абы унафэщI, IэщIагъэлI тэмэм пашэу имыIэмэ. Арауэ къыщIэкIынщ къызэгъэпэщакIуэфIу зыкъэзыгъэлъэгъуа Къущхьэ Iэмырхъан Лэскэн ЕтIуанэм дэт совхоз къыкIэрыхум и нэхъыжьу щIагъэкIуари. А IэнатIэр пщэрылъ къыщыхуащIам хозяйствэм гъавэхэкIыу, хадэхэкIыу къыщрахьэлIэр тонн 900-м фIэкIыртэкъым, гъэшу я жэмхэм илъэсым къахущIэшри центнери 3 къудейт. Зэманышхуэ дэмыкIыу совхозым и Iуэхур ефIэкIуащ: хадэхэкIыу, пхъэщхьэмыщхьэу къайхъулIэр тонн мини 3-м нагъэсащ, шэуэ къашри центнер 30-м нахусащ. А бжыгъэхэр щыхьэт техъуэркъэ унафэщIым и Iэзагъэм, и жэрдэмым, цIыху лэжьакIуэр къызэрыдихьэхым, къызэригъэдэIуэфым, нэгъуэщIу жыпIэмэ, и Iуэху зехьэкIэм куэд зэрелъытам? А лэжьыгъэр абы зэрихьащ илъэс зытхукIэ.
Сыт хуэдэ зэмани урихьэлIэнущ зи Iуэху зэкIэлъымыкIуэ IэнатIэ. Апхуэдэт езы Iэмырхъан и Аушыджэр жылэжьым щыIэ совхозри. Абы и Iуэхур зэтес ирагъэщIыжын хьисэпкIэ, 1986 гъэм Къущхьэр я къуажэм ягъэкIуэжащ, абы щызэхэт хозяйствэм и тхьэмадэу. Зы илъэс закъуэщ Iэмырхъан и жылэм зэрыщагъэIар. Ауэ зэман кIэщIми совхозым и Iуэ-хур тэмэму зэтриублэжащ, къуажэдэсхэр зыщыгуфIыкIын Iуэху щхьэпэ зыбжанэ яхуищIащ.
1987 гъэм, езым фIэмыфIыщэу, Къущхьэр ягъакIуэ нэгъуэщI Iэна-тIэ: Къэбэрдей-Балъкъэр агропромышленнэ комитетым и унафэщIым и къуэдзэ къалэныр и пщэ къыдалъхьащ. Зы илъэс дэкIри, комитетым и унафэщIым и япэ къуэдзэ хъуащ. А къулыкъур илъэсиплIкIэ зэрихьауэ, нэгъуэщI IуэхущIапIэ пIалъэ кIэщIкIэ макIуэ. Куэд дэмыкIыу Iэмырхъан республикэм мэкъумэш хозяйствэмкIэ и министру ягъэуващ, ди щIыналъэм и унафэщIхэм я жэрдэмкIэ.
Къущхьэр мэкъумэш IуэхумкIэ министру щыщыта лъэхъэнэм IуэхуфIу зэфIигъэкIар Iэджэ мэхъу. Къэралыр зытеува гъуэгум къимыгъэланджэу, зэманым къигъэув къалэнхэр къигъэIурыщIэу, лэжьэкIэщIэхэр IэнатIэхэм хэпщэным и акъылымрэ и зэфIэкIымрэ пэлъэ-щу игъэзэщIащ и пщэ дэлъ хьэкъыр. ИлъэсиплIкIэ а Iуэхур зэрихьа нэужь, Iэмырхъан и IэнатIэр ихъуэжри, къыхуагъэфэща лэжьыгъэ зыбжанэм пэрытащ. Ар щытащ ди къэралым и Президентым и лIыкIуэу Кавказ Ищхъэрэм щыIэм и чэнджэщэгъуу, Къэбэрдей-Балъкъэрым мэкъумэш IэнатIэм щIэныгъэ-къэхутэныгъэхэр зезыгъэкIуэкI и институтым и чэнджэщэгъу нэхъыщхьэ къалэнри и пщэ дэ-лъащ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и Совет Нэхъыщхьэм и депутатуи хахащ, уеблэмэ ди «Спартак» футбол командэм и президентуи щытащ.
Зи гъащIэм и нэхъыбэр мэкъу-мэш Iуэхум щхьэузыхь хуэзыщIа Iэмырхъан, дауи, игу къемыуэу къанэркъым щIы Iуэхур ноби ди щIыпIэм тэмэму зэрыщызэтемыувар:
— Министерствэм сыщыIута зэманым щIыр Iыхьэ-Iыхьэу, пай-пайуэ дгуэшат, колхоз-совхозхэр коллективнэ-долевой жыхуаIэм хуэдгъэкIуауэ щытащ. Ауэ, зэманым зихъуэжащ, жари, ар якъутэжри, нэгъуэщI Iуэху еплъыкIэм техьащ. Ауэ нобэ щIыр зыбгъэдэлъымрэ абы телэжьыхьын хуей къуажэдэсымрэ я Iуэхур зэхуэкIуэркъым. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, зы цIыхум гектар мин бжыгъэкIэ иIыгъщ, адрейм зыри иIэкъым. Пэжщ, нэхъапэIуэм, гъавэ щIапIэм бэджэнд уасэу щIатын ахъшэ зэрамыIэм къыхэкIыу, нэхъыбэм ар яхуэгъэкъарууакъым, нобэ къуажэдэсхэм я зэфIэкIым тIэкIу нэхъ хэхъуащи, а щIы зехьэкIэм зэхуэкIыныгъэ хэлъхьэн хуейщ. А Iуэхум теухуауэ псалъэмакъ къаIэтурэ щытащ, «мы зэрекIуэкIым хуэдэу дяпэкIи щыт хъунукъым» жаIэу. Сэ къызэрызгурыIуэмкIэ, щIы куэд зыIыгъым и пакIэ гуэр цIыхум ялъысын хуейщ е щIы зи куэдым цIыхухэр зыхигъэхьэу акционер ищIми хъунущ. ЛъэныкъуитIри арэзы зытехъуэн гупсысэкIэ гуэркIэ бгъэдыхьауэ, щIым и зехьэкIэр яхъуэжыпхъэу собж.
Куэдщ сщIар, жиIэу тIысыжакъым Iэмырхъан. Ар ноби мэлажьэ. Мэкъумэш IэнатIэм, ди экономикэм зегъэужьыным хэлIыфIыхьа Къущхьэ Iэмырхъан къыхуагъэфэщащ ди республикэм и дамыгъэ нэхъ лъапIэ дыдэр — «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и пащхьэм щиIэ фIыщIэхэм папщIэ» орденыр.
…Жэпуэгъуэм и 1-м зи ныбжьыр илъэс 75-рэ ирикъу, экономикэ щIэныгъэхэм я кандидат Къущхьэ Iэмырхъан и гъащIэ гъуэгуанэм уриплъэжрэ и лэжьыгъар гукIэ зэбгъэзэхуэжмэ, узэгупсысыращ: ди республикэм и IэнатIэ нэхъыщхьэхэм апхуэдэ цIыху щэджащэхэр унафэщIу Iутамэ, тобэ ирехъуи, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыху-бэм я псэукIэри куэдкIэ нэхъыфI хъунт.
МЫЗ Ахьмэд,
КъБР-м щIыхь зиIэ и журналист.
Ныбжьэгъум и псалъэ
Зэи дыщыгъупщэркъым
Iэмырхъан сэ къыщысцIыхуар 1967 гъэрщ: дэ зы факультет дызэдыщIэсащ. Абы щыгъуэ тIури дзэм дыкъикIыжакIэт. Япэ махуэхэм щыщIэдза-уэ гу лъыстащ абы таучэлышхуэ зэрыхэлъым, зэрыжыджэрым. Ди факультетым и профсоюзым и пашэу хахри, абдеж наIуэ хъуащ а щIалэм цIыхугъэ, гущIэгъу зэрыхэлъыр. Декан Чым Владимиррэ абырэ зэщIыгъуу псапэ зыпылъ Iуэху куэд зэфIагъэкIащ, мылъкукIэ ядэIэпыкъуащ унагъуэ хуэмыщIахэм къахэкIа студентхэм.
Ставрополь дэт еджапIэ нэхъыщхьэм еджэ-ным щыпысща нэужь, зэпэIэщIэ дыхъуащ, ауэ ди зэпыщIэныгъэр зэи зэпыуакъым. ФIыуэ сощIэ Iэмырхъан сыт хуэдэ IэнатIэ Iутами, къехъулIами къемыхъулIами сыщыгъуазэщ. Псалъэм папщIэ, ар я жылэм щагъэкIуэжам псом япэу зиужь ихьар совхозым телъ щIыхуэр пшыныжынырщ — хозяйствэм зыпхуегъэужьынутэкъым, абы къилъахъэу. А Iуэхур зэтес ищIри, къуажэдэсыр къалэм щыпсэум емыхъуэпсэн щхьэкIэ, жылэм газ яхудишащ, я уэрам нэхъыщхьэм асфальт трыригъэлъхьащ. Мэкъумэш хозяйствэмкIэ министерствэм и Iэтащхьэ хъуа нэужь, куэд игъэхъащ Iэмырхъан. Псом ящхьэу къыхэзгъэщыну сыхуейт: министр-реформатору щытащ ар. Апхуэдэ диIакъым нэхъапэм. А зэманым къэралым щекIуэкI зэхъуэкIыныгъэхэм декIуу, и унафэ щIэт цIыхухэм я деж пщIэшхуэ щиIэу, езыми пщIэ яхуищIу зэрихьащ и къалэныр.
Адыгэм диIэщ мыпхуэдэ хъыбар, Къэзанокъуэ Жэбагъы теухуауэ. «Зы щIалэ фIэкIа уимыIэу дауэ ухъун?» — жаIэу и ныбжьэгъухэр къыщыхуэгузавэм, Жэбагъы жэуапу яритаращ: «ФIы хъумэ, а зы къуэми срикъунщ, Iей хъумэ Къэбэрдей псом тхурикъунщ». Мы хъыбарыр сигу къыщIэзгъэкIыжыращи, Iэмырхъан и адэри, и анэри зэи иригъэхъуэпсакъым къуэ зыбжанэ зиIэ унагъуэхэм.
Сыт хуэдэ IэнатIэ зэримыхьами, Iэмырхъан зэи зрипщытакъым и къарур зыпэмылъэщын, хуземыхьэн Iуэху. Дэнэ щымыIами къигъуэтырт а здэкIуар къызэриIэтын Iэмал.
Iэмырхъан нэхъ хьэлыфI дыдэу хэлъхэм ящыщщ и сабиигъуэми, щеджа зэманми, щылажьэ зэманми къыдэгъуэгурыкIуахэр зэи зэрыщымыгъупщэр: пщIэ яхуищIу, езыми къыхуащIу дунейм тетщ. Сэ Тхьэм солъэIу си ныбжьэгъум къыхуэнэжа гъащIэр узыншэу, гукъеуэншэу ирихьэкIыну, и унагъуэ дахэм куэдрэ ящхьэщытыну.
ФИIЭПЩЭ Залымджэрий.
Акъбащ Ипщэ къуажэ.
И ныбжьэгъухэм я гъусэу. 2011 гъэ
Лэжьэгъум и псалъэ
УнафэщI щыпкъэ
Къущхьэ Iэмырхъан министерствэм къыщыкIуам щыгъуэ, зэхъуэкIыныгъэшхуэ игъуэтащ ди щIыналъэм и мэкъумэш IэнатIэм. Сэ абы щыгъуэ министерствэм техникэ IуэхухэмкIэ и къудамэм и пашэу сылажьэрт. Куэд дэмыкIыу щыхьэт дытехъуащ и акъылкIи, и щIэныгъэкIи Къущхьэр а IэнатIэм зэрыхуэщIар.
Удэлэжьэну тыншт: зыгуэр къыбгурымыIуэмэ е Iуэху гуэрым иужь уихьэну дзыхь умыщIу абы и деж ущIыхьамэ, зэрыхъунур дахэу къыбгуригъаIуэрти, уигъэгушхуауэ укъыщIигъэкIыжырт. Зиужь уихьар къохъулIамэ, къыпщытхъунут, упэмылъэщами, къошхыдэнут, ауэ IэхъуэгъуэтегъэкIыу удэлэжьэнкIэ Iэмал иIэтэкъым — къыпхуидэнутэкъым. А лъэхъэнэм Iэмырхъан зэхъуэкIыныгъэфI зыкъом хилъхьащ ди Iуэху зехьэкIэ мардэхэм. Къыхэбгъэщ хъунущ Iэщ лъэпкъыфI, жылапхъэфI зэгъэпэщыным къаруушхуэ зэрырихьэлIар. КъимыдэкIэ, техникэм гулъытэ хэха хуищIащ. Iэмырхъан и жэрдэмкIэ механизированнэ комплекс гупкIэ зэджэхэр къызэрагъэпэщри, гъавэ сэгъуэми къехьэлIэжыгъуэми ар колхоз-совхозхэм хуабжьу щIэгъэкъуэнышхуэ яхуэхъуащ. Апхуэдэу къыжыIапхъэщ ди жылэхэм газ шэным теухуауэ абы лэжьыгъэшхуэ зэрызэфIигъэкIари. А Iуэхум къуажэдэсхэр зэрыщыгуфIыкIам, я гъащIэр тынш зэращищIам хэти щыгъуазэщ.
ЩIэгъэкъуэн пэжу сыт щIыгъуи къыддэгъуэгурыкIуэ Iэмырхъанрэ и щхьэгъусэ Тамарэрэ узыншэу илъэс куэд иджыри къызэдагъэщIэну, я бынхэм, абыхэм къащIэхъуэжахэм щыгуфIыкIыу я гъащIэ Iыхьэр ирахьэкIыну си гуапэщ.
АБАЗЭ Владимир.
