Пасэрей адыгэхэмрэ алыджхэмрэ я щэнхабзэхэм зэщхьу узыщрихьэлIэхэр
Унэж Кашиф, философие щIэныгъэхэм я доктор
(КIэлъыкIуэр.
ПэщIэдзэр №№71 — 72-хэм итщ.).
А псоми къадэкIуэу, пасэрей алыджхэмрэ адыгэхэмрэ я хабзэхэми хьэл-щэнхэми зэтехуэ куэд хэлът: езым и фызым щэхуу фIэкIа хуэмызэныр, фыз къэзымыша цIыхухъухэм ахъшэ Iуэху зэрахуэну хуит мыщIыныр, ныбэшхуэ зиIэхэр емыкIу щIыныр. Апхуэдэу лъэпкъитIми къалъытэрт хъыринэхэм удыгъэ яхэлъу.
Алыджхэр йобгъэрыкIуэ
Ауэ сытми къэхъуакъым «алыдж», «алыджыкъуэ» псалъэхэр, нэгъуэщIхэри адыгэхэм я бзэм къызэрыхыхьар. Нарт лIыхъужь Ашэмэз и цIэр «Атамас» алыджы- цIэм хуокIуэ. ИпэIуэкIэ шэрджэсхэм я деж куэдрэ ущрихьэлIэрт Пэрыс (алыджхэм я Парис)цIэм. Адыгэ таурыхъхэм яхэтщ ищхъэрэжьым и пасэрей алыджытхьэ «Борей» псалъэр: «Борей жьапщэ», «Борэн», н. къ. Ялъ ящIэжу зэрыщыта щIыкIэри зэбгъапщэ хъунущ. Псалъэм къыдэкIуэу жытIэнщи, я Iыхьлы, благъэ яукIахэм ялъ ямыщIэжу лъы уасэ къыIахынкIи хъунут. Гомер и «Илиада»-м абы теухуауэ итщ:
«… Хэбгъэзыхьмэ, зи къуэш
яукIа къуэшми
Ахъшэ къыIех, хэкIуэда къуэм
и адэми ахъшэ къыIех!
Аращи, лIыукIыр псэущ, къыжраIам
хуэдиз ахъшэ яритащи».
«Батэрэз Марыкъуэ тезыр зэрытрилъхьар» нарт хъыбарыр зытеухуар лIыхъужьыр езым и адэр зыукIа гу-пым зэрезауэрщ. Абы къыщехь Мэрыкъуэ Батэрэз и бийуэ мэIуху папщIэу къигъэсэбэпа цIыхубзым и псалъэхэр.
Пасэрей алыджхэмрэ адыгэхэмрэ хьэщIагъэкIэ яхэлъа хабзэхэми зэщхь куэд яхэтщ. Адрей пасэрей хабзэхэм къадогъуэгурыкIуэ адыгэхэм цIыхухэм хьэщIагъэ зэрырахыу щыта щIыкIэри. Абы телъыджэу хэлъыр а псори къэрал зэхуаку дипломатием къигъэувхэм ещхьыркъабзэу зэрыщытарщ. Щапхъэ къыдохь: адыгэхэм, зэрыщыту бгырысхэм хьэщIагъэ и лъэныкъуэкIэ къадэгъуэгурыкIуэу щыта хабзэхэм увыпIэшхуэ щаубыд «щтапIэ ихьауэ къахуэкIуахэм хэщIапIэ етыныр», «зыри къеIусэну хуит зымыщI дипломатие къыщхьэщыжыныгъэм щIэгъэувэныр, къахуеблэгъам и пщIэмрэ и щIыхьымрэ мыгъэлъэхъшэныр», н.къ. Апхуэдэ зыкъом яхыдолъагъуэ пасэрей алыджымрэ адыгэхэмрэ яку дэлъа зэхущытыкIэхэм.
Ди эрэм и пэкIэ VIII-IV лIэщIыгъуэ-хэм Алыджым къыщыунэхуащ къэрал щхьэхуэу щыт къалэхэр. Апхуэдэ къэрал цIыкIухэр куэдкIэ зэпыщIат. Абы щыгъуэм къежьауэ щытащ проксениер, нэгъуэщIу жыпIэмэ цIыхур зэрырагъэблагъэ, зэрагъэхьэщIэ хабзэр. Апхуэдэ хабзэр цIыху щхьэхуэхэми лъэпкъхэми яку дэлът. Къалэдэсым цIыху къызэрыгуэкIри, хамэ щIыпIэхэм къикIыу лIыкIуэу къахуэкIуахэм яхуэдэу, пщIэ хуищIу иригъэблагъэрт икIи ар ихъумэну, абы и сэбэп зыхэлъхэр къалэм и властхэм я деж щыпхыгъэкIынымкIэ дэлэлу щытыну и пщэ дилъхьэжырт.
Къалэ здеблэгъам апхуэдэ ныбжьэгъу, дэлэл щызиIэ цIыхур адрейхэм къащхьэщыкIырт а ефIэкIыныгъэхэмкIэ. А къалэм и тетхэм абы и сэбэп зыхэлъыр пхагъэкIынут, уеблэмэ езыри яхъумэрт.
Адыгэхэм я дежи апхуэдэ хабзэхэр щызекIуащ. ХьэщIэм и сэбэп зыхэлъхэр хуащIэну, уеблэмэ и гъащIэр яхъумэну бысымхэм я къалэнт. А хабзэм къызэщIеубыдэ нэгъуэщIи — зыщыщ лъэпкъым, зэрыцIыхухъум е зэрыцIыхубзым, и Iуэху еплъыкIэхэм, иIыгъ диным, н. къ. емылъытауэ, хьэщIэ хъуфырт дэтхэнэ цIыхури. Адыгэхэм нэгъуэщI хабзэжьи къадекIуэкIырт — ныбжьэгъум бысым гуапэу хущытыныр (куначество). ХьэщIэмрэ и ныбжьэгъу бысымым къыхуеблэгъамрэ зыкъомкIэ зэхуэдэщ, ауэ зэрызэщхьэщыкIи щыIэщ. ХьэщIэу ябжырт къахуеблэгъа дэтхэнэри, и нэIуасэм и деж щепсыхар нэгъуэщIт. Абы къыхэкIыу адыгэхэм къахуеблэгъахэр зэщхьэщагъэкIырт. ЛъэIуакIуэ къахуэкIуахэм хьэщIэ лъапIэкIэ еджэхэрт. Адыгэ хьэщIагъэм щыщ куэдым пасэрей алыджхэм я дежи дыщрохьэлIэ. Къапщтэмэ, Гомер и «Одиссея»-м хэтщ Менелай Одиссей зыкъызэрыхуигъазэ псалъэхэр:
«Сэ цIыхухэм яужэгъу лъагъуныгъэ
ГъунапкъэншэкIэ хьэщIэхэм саIуощIэ.
ЦIыхухэр абы ирегъэзэш:
псоми мардэ хэлъын хуейщ;
Нэхъ Iейр къытхэнэну хуея
хьэщIэр етхужьэжмэщ,
Гъуэгум техьэжыну пIащIэр
дгъэгувэмэщ:
Къанэм нэмысыфIэу хущыт,
Гъуэгу техьэр гуапэу егъэжьэж».
Менелай хьэщIэхэм яжреIэ гъуэгугъэлъагъуэ зэрахуэхъунур, абыхэм тыгъэхэр ярет.
Шынагъуэншэ щIыпIэм нэс хьэщIэм дэкIуэтэныр, ар бийхэм ящыхъумэ-ныр, тыгъэхэмкIэ гъэфIэныр, ерыскъы нэхъыфIхэр егъэшхыныр, н.къ. адыгэ IуэрыIуатэми, Гомер и IэдакъэщIэкIхэми хыболъагъуэ.
«Одиссея» поэмэм дыкъыщоджэ:
«Пащтыхьым хьэщIэ лъапIэр
адрейхэм я гъусэу
И унэм щIишащ икIи ахэр тахътэ
лъагэхэм иригъэтIысхьащ.
Абдежым пащтыхь хьэлэлым
пащтыхь гуащэ Аретэ зыхуигъэзащ:
«Къытхуэхь, фыз, си щыгъын
щIыIутелъ нэхъ дахэ дыдэр.
Лэгъупыр мафIэм пэрыгъэуви,
псыр къэвгъэпщтыр
Ди хьэщIэм зитхьэщIын
папщIэ икIи, феакхэм
КъыхуащIа тыгъэхэр илъагъумэ
щыгуфIыкIын хуэдэу,
Пщыхьэщхьэшхэм дыщыпэрыскIэ
уэрэдкIэ дгъэгуфIэу.
ЩежьэжкIэ сэ абы си дыщэ кхъуэщын
лъапIэр тыгъэ хуэсщIынщ.
Игу сыкъыщыкIыжкIэ махуэ
къэс и унэм щIэсу
Зевсрэ нэгъуэщI Тхьэ уахътыншэхэмрэ
фIыщIэ яхуищIын папщIэ».
«Щауейрэ хьэщIэ мыцIыхумрэ» нарт хъыбарми дэ апхуэдэ цIыхугъэм и щапхъэ дыщрохьэлIэ, ар зэригъэхьэ-щIэм къыщыщIэдзауэ бийм щезауэм зэрыдэIэпыкъуам нэсу.
Хъыбар куэд зэщхьу хэтщ ныбжьыщIэхэр зэрагъасэу щыта щIыкIэми, унагъуэ гъащIэми, уеблэмэ хьэдэхэр зэрыщIалъхьэ хабзэхэми. Иужьрейм и гугъу тщIымэ, алыджхэм хьэдэр щыщIалъхьэкIэ зауэлI ныбжьыщIэхэр зэпрагъауэрт нэщанэхэм еуэнкIэ, жэнкIэ, зэбэнынкIэ, IэштIымкIэ зэзэуэнкIэ. Гомер и «Илиада»-м а зэпеуэхэр IупщIу къыхощ.
Адыгэхэми хьэдэр щыщIалъхьэкIэ апхуэдэ хабзэхэр къадекIуэкIырт. ПщIэшхуэ зыхуащIу, цIэрыIуэу щыта цIыхур зэрылIэрэ зы илъэс щрикъуа махуэм ефэ-ешхэхэр зэхэублэным теухуа хабзэхэр Къэбэрдейм ХХ лIэщIыгъуэр къихьэху щыIащ.
Дюбуа де Монпере Фредерик итхыгъащ хьэдэр щыщIалъхьа махуэхэм шэрджэсхэм «ефэ-ешхэхэр зэхаублэу, щIалэхэр зэпрагъауэу зэрыщытар». ТекIуахэм саугъэтхэр иратырт. Патрокл щыщIалъхьэми хуэдэу, зи шыр псоми ейм къатежа щIалэм щэкIхэр тыгъэ хуащIырт. Адрейхэр яшхэмкIэ абы кIэлъопхъэр, а тыгъэр къытрахыну я мураду. Зэпеуэхэм я кIэухым щIалэхэр къызэдагъажэрт. ИтIанэ абы етх, Ахилл Патрокл и кхъащхьэм и деж зэрыщищIам хуэ-дэу, шэрджэсхэм дунейм ехыжа я Iыхьлыхэмрэ ныбжьэгъухэмрэ я псапэу гъэрхэмрэ пщылIхэмрэ яукIыу зэрыщытар. Пасэрей алыджхэмрэ адыгэхэмрэ лIахэм зэрахуэщыгъуэри зэщхьт. Дигу къэдгъэкIыжынти Ахиллеси абы и ныбжьэгъухэри Патрокл зэрытегъар, Гектор дунейм щехыжам ар абы и Iыхьлыхэмрэ и ныбжьэгъухэмрэ зэрагъеяр. Псалъэм и хьэтыркIэ, Патрокл зэрыщIалъхьам теухуауэ Гомер и «Илиада»-м дыщрохьэлIэ Ахиллес жиIа псалъэхэм:
«Дэ шууэ, хьэкуэстэгум дису
Патрокл и хьэдэм гъунэгъу зыхуэтщIынщ,
Ар дгъеин папщIэ. Апхуэдэ пщIэ
яхуэфащэщ дунейм ехыжахэм».
Ахиллес и деж Гектор и хьэдэр къыщищэхужу къэзыхьыжа и адэ Приам и къуэр щыщIалъхьэм, къызэхуэсахэм захуегъазэ:
«Гъуэгу къызэфт, къыдырхэмкIэ
сывблэкIыфын папщIэ!
ИужькIэ гъынкIэ зывгъэнщIынщ,
хьэдэр къэсхьыжа иужь».
Адыгэхэми ещхьыркъабзэу ягъейрт лIахэр, абыхэм гъыбзэхэр хуаусырт.
Пасэрей алыджхэмрэ адыгэхэмрэ я политикэ гъащIэми зэщхьу куэд хэтт. Къапщтэмэ, мыхьэнэшхуэ зиIэ сыт хуэдэ Iуэхуми адыгэхэм Хасэм, пэкIухэм унафэ щытращIыхьырт. Абыхэм къыщыпсалъэрт цIыхухъухэри, я Iуэху еплъыкIэр къыщаIуатэрт.
Дюбуа де Монпере Фредерик итхащ шэрджэсхэм сыт хуэдэ Iуэхуми мэ- зым щрагъэкIуэкI зэIущIэшхуэм унафэ щытращIыхьу зэрыщытар. Iэ яIэтыну хуитт пщыхэми, лIакъуэлIэшхэми, пщылIхэми.
Апхуэдэ дыдэу щыщытащ Алыдж-ми. Мыбдеж дигу къыщыдгъэкIыжы-ну ирикъунщ ахейхэм Трое и гъунэм щрагъэкIуэкIа зэхуэсышхуэр. Абы унафэ щытращIыхьын хуейт я хэку ягъэзэжынымрэ дяпэкIи быдапIэр къэухъуреихьауэ щытынымрэ. А зэхуэсым дэтхэнэ цIыхури къыщыпса-лъэ икIи зыхуейр щыжиIэ хъурт. Зэдауэр Iэпщэрызауэм щыхуэкIуэ щы-Iэт. Псалъэм и хьэтыркIэ, Одиссей Терсит и щIыбым еуауэ щытащ, я лъахэм ягъэзэжыну абы къызэрыхилъхьар имыдэу.
ИщхьэкIэ дэ дыщытепсэлъыхьащ пасэрей алыджхэмрэ адыгэхэмрэ ныбжьыщIэхэр ягъасэу зэрыщыта щIыкIэм зэбгъапщэ хъуну мымащIэ зэрыхэлъми. Къапщтэмэ, еджагъэшхуэхэм Спартэм щIэблэхэр зэрыщагъасэу щытамрэ адыгэхэм къадекIуэкIа хабзэхэмрэ зэщхь халъагъуэ. Спартэр къызэзыгъэпэщахэм ящыщ Ликург (ди эрэм ипэкIэ IX — VIII лIэщIыгъуэхэм) Азие ЦIыкIум щыIащ икIи хьэтхэм, кашкэхэм я псэукIэр зыхуэдэр зригъэщIащ. Спартэм игъэзэжа иужькIэ, къэралыгъуэмрэ щIалэгъуалэр гъэсэнымрэ зытетын хуей хабзэхэр Ликург къыхилъхьащ. Езыр ящыщт Спартэм Iэпхъуа дорийхэм. Япэрейхэм хуэдэу, ахэри зауэлI нэсу щытащ. Абы къыхэкIыу я гъэсэныгъэр къанэ щымыIэу зытещIыхьар зауэ Iуэхурт. Апхуэдэ щытыкIэм итащ адыгэ лIакъуэлIэшхэри. Абыхэми я бынхэр зыхуагъасэр зэуэнырт.
Ликург етх ныбжьыщIэхэр хахуэу, шыщхьэмыгъазэу ягъэсэн папщIэ щIэн хуейхэр. ЩIалэ цIыкIухэр пасэу хуапсыхьырт щIыIэми, хуабэми, мэжэщIалIагъэми, нэгъуэщI гугъуехьхэми. Ахэр дыгъуэным, езыхэм ерыскъы къагъуэтыжыфыным хуагъасэрт. Я ныбжьыр илъэс 12 ирикъуа иужькIэ абыхэм илъэс псом ящыгъыну ира- тыр зы джанэ закъуэт. ЛъапцIэу икIи пцIанэу къакIухьын хуей хъурт. Нэхъыжьхэр щысу нэхъыщIэхэр псэлъэ-ну хуиттэкъым. ЩеупщIкIэ жэуапыр кIэщIу икIи гъэхуауэ иратын хуейт. Щысабийм къыщыщIэдзауэ щIалэ цIыкIухэр Iэщэ лIэужьыгъуэ псоми хуагъасэрт.
А псоми дигу къагъэкIыж Адыгэ Хабзэм гъэсэныгъэм теухуауэ къигъэувхэр. Адыгэ лIакъуэлIэшхэм езыхэм я бынхэр япIыну хамэ унагъуэхэм иратын хуейт. Алыджхэми шэрджэсхэми сабийхэр езыхэм я унэхэм ща- пIу зэрыщымытам щыхьэт тохъуэ абыхэм къадекIуэкI хъыбархэр. Дигу къэдгъэкIыжынти, Зевс, Ахилл, Адонис, Гефест, Дионис, Ясон сымэ я сабиигъуэр. Адыгэ нарт эпосым щыщ лIыхъужьхэу Сосрыкъуэ, Бэдынокъуэ, Щауей, Батэрэз сыми, нэгъуэщIхэри апхуэдэ дыдэущ зэрагъэсар. А хабзэр ди деж щызекIуащ ХIХ лIэщIыгъуэр къэсыху. Спартэм гулъытэшхуэ щыхуащIырт я къарум и мызакъуэу, ныбжьыщIэхэм я акъылми зрагъэужьыным. И ныбжьыр илъэс тIощI ирикъуамэ, щIалэр балигъ хъуауэ ябжырт. Спартэм щыщхэм тхэкIи, еджэкIи, уэрэд зыбжани зрагъэщIэн хуейт. ЩIалэ цIыкIухэр щысхьыншэу ягъэунэхурт. ЯпэщIыкIэ щIопщкIэ яубэрэжьырт щэIуну хуимыту.
Апхуэдэ дыдэу адыгэхэми ягъасэрт я бынхэр. БалигъыпIэ иува иужь зэхуэсышхуэм абыхэм я зэфIэкIыр зыхуэдизыр къыщапщытэрт. Абы папщIэ зэхуашэсырт пщIэшхуэ зыхуащI цIыхухэр. Зэуэным зэрыхуэхьэзырри, адыгэ хабзэм зэрыхащIыкIри, езыхэм я гупсысэхэр кIэщIу икIи гъэхуауэ къызэраIуэтэфри, уэрэд зэрыжаIэфри, шым зэрытесыфри, Iэщэ лIэужьыгъуэ псори зэрагъэбзэфри къапщытэрт. Гъэунэхуныгъэм пхыкIахэрат балигъ хъуауэ къалъытэр. Апхуэдэхэм къурагъ кIыхь хухасэрт. ИтIанэ ехъуэхъурт: «… Къурагъ зэрыпхухасамкIэ дынохъуэхъу!».
Псалъэм къыдэкIуэу жытIэнщи, фыз къэзыша нэхъыжьыр и къуэш нэхъыщIэм ехъуэхъурт, «чэзур къыплъысащ» жыхуиIэу. Спартэми сабийхэр зэхэгъэж щащIырт. Ар сымаджэмэ е лъэрымыхьмэ, яукIырт. Адыгэхэри хуабжьу ткIийуэ кIэлъыплъырт са-бийм и узыншагъэм. Щыхьэту къэтхьынщ «Щауей и сабиигъуэр» нарт хъыбарыр. Абы щыжеIэ Къанж и фыз Нэрыбгей сабий къилъхун ипэкIэ жьэгу зэщIэгъэнам тегъуалъхьэу зэрыщытар. Сабийр занщIэу мафIэм хэхуэрт. Лыгъэм хисхьэ цIыкIур кIий-мэ, анэм жиIэрт: «Мыбы хуэфащэкъым сэ си къуэу щытыну, ар мафIэм ес». Апхуэдэ щIыкIэкIэ Къанж и фызым и сабиибгъури мафIэм хисхьащ.
ЕпщIанэр къыщилъхум, Сэтэней мафIэм щхьэщыхьэри, и кIэпхыныр иукъуэдиящ къалъху сабийр къипхъуэтэн папщIэ, арщхьэкIэ дунейм къы- техьэр, Сэтэней и кIэр пхрисыкIри, лыгъэм и курыкупсэм хэхуащ. МафIэм илыпщIырт, арщхьэкIэ гъыртэкъым, уеблэмэ дыхьэшхырт. Ар щилъагъум, анэр гуфIащ: «ИкIэм-икIэжым, сэ схуэфэщэн къуэ къэслъхуащ, нарт хахуэ къыхэкIынущ. Къащтэ ар».
Сэтэней щIалэ цIыкIур Iуащхьэма-хуэ и щыгум щипIащ. Мылым гущэ къыхищIыкIри, бгъуэнщIагъым щIигъэуващ. Анэ быдзышэ папщIэу сабийм игъуэтыр мылыпсырт. Апхуэдэ щIыкIэкIэ пелуан дыдэ къищIыкIащ, балигъ хъуа иужькIэ и анэм иритыжащ. Нэрыбгей, и къару псор ирихьэлIэри, Щауей ипIытIыну хэтащ, арщхьэкIэ и къуэр дыхьэшха къудейщ: «Хьэуэ, си анэ, сэ уэ ебгъэтIысэххэм сахуэдэкъым, зыIыгъ!» Апхуэдэ псалъэхэмкIэ Нэрыбгей и Iэр и къуэм икъузри, ар игъэпыхьащ.
Мыбдеж щыжытIэн хуейщ, адыгэ хабзэм ипкъ иткIэ, сабийхэр гъэсэ- ным пыщIа лэжьыгъэм зэрыжылагъуэу хэту зэрыщытар. Псалъэм и хьэтыркIэ, дэтхэнэ балигъри хуитт мыхъумыщIагъэ зэхищIыхьу гу зылъита ныбжьыщIэм дагъуэ хуищIыну. ИкIи и адэ-анэхэр я быным къыщхьэщыж хъунутэкъым. Апхуэдэхэм деж уи быным укъыщхьэщыжыныр къемызэгъ дыдэу къалъытэрт.
Апхуэдэ хабзэхэр Спартэми щызекIуэрт. Плутарх зэритхамкIэ, «Зыгуэрым щIалэ цIыкIум тезыр трилъхьарэ, иужьрейм ар и адэм жриIэжамэ, абы тезыр етIуанэ къилэжьырт. Спартэм и цIыхухэм дзыхь зэхуащIырт икIи езыхэм я бынхэм къемызэгъ гуэр къызэрыкIэлъызэрамыхьэнур къагурыIуэрт.
Спартэми адыгэхэми пщIэшхуэ ды-дэ хуащIырт нэхъыжьхэм. Ахэр щысу ныбжьыщIэхэр ину псалъэртэкъым, абыхэм я псалъэмакъми хыхьэртэкъым, щахуэзэкIэ гъуэгур иратырт. Нэхъыжьхэр къабгъэдыхьамэ, къэтэджырти, ахэр ягъэтIысырт. Абы теухуауэ ищхьэкIэ зи гугъу щытщIа Плутарх итхащ: «Спартэм щыщ ныбжьыщIэхэм езыхэм я адэхэм я мызакъуэу, зи ныбжь хэкIуэта псоми едэIуэн, абыхэм гулъытэ хуащIын хуейт. Абыхэм я къалэнт щахуэзэкIэ нэхъыжьхэм гъуэгур иратыну, къэтэджу ягъэтIысыну, ахэр щысыхукIэ замыгъэIэуэлъэуэну. Апхуэдэ щIыкIэкIэ Спартэм щыщ дэтхэнэми нэгъуэщIым и Iуэхухэр езым ей дыдэм хуэдэу къилъытэрт.
Спартэм щызекIуа хабзэхэм, псом хуэмыдэу, япэгъунэгъущ адыгэхэм къадекIуэкIыу щытахэри. Псалъэм папщIэ, нэгъуэщI щIыналъэхэм щIалэхэр щэхуу ягъэкIуэныр. Италием щыщ Ксаверио Главани къыхигъэщхьэхукIырт: «Гъатхэр къызэрихьэу Шэрджэсым уэркъ ныбжьыщIэхэр цIыху 50 — 100-уэ зэхэт гупхэу щызэкъуэувэрт. Абыхэм шууей нэхъыфIхэр нэгъуэщI щIыпIэхэм ягъакIуэрт. Иужьрейхэм къуажэхэм нэблэгъа иужькIэ къуацэ-чыцэхэм зыхагъапщкIуэрт, пщыхьэщхьэкIэрэ псыхьэ щыкIуэкIэ псы къэзыхьыну кIуа сабийхэр къапхъуатэрт, хъыджэбз цIыкIу е щIалэ цIыкIу лъагъугъуафIэхэр къыхахырти. Ахэр я шыплIэм дэсу къагъэзэжырт. Гъэр ящIахэр пщылI ящIырти, ящэрт. Апхуэдэ хабзэр абыхэм яхэлъщ куэд щIауэ».
«Ар щIызыхамыным и щхьэусыгъуэмкIэ шэрджэс лIакъуэлIэш гуэ-рым сыщеупщIым, — пещэ Главани, — мыр къызжиIащ: «НэгъуэщI псоми ящIыIужкIэ, абы ди щIалэгъуалэр лIыгъэм хуегъасэ». ИужькIэ Главани жеIэ а хабзэм Ликург и зэманым Спартэм щыщыIа щытыкIэр уигу къызэригъэкIыжыр — абыи щIалэ цIыкIухэр апхуэдэ дыдэу щагъасэрт. Спартэм дорийхэм къахэкIа шууей гупхэр щыIэт, нэгъуэщIу жыпIэмэ, зи ныбжьыр илъэс 20-м нэса щIалэгъуалэм я зэгухьэныгъэ. Абыхэм я щIыналъэр зэрахъумэм и мызакъуэу, я гъунэгъухэр яхъунщIэрт икIи езыхэм я шхыныр апхуэдэ щIыкIэкIэ е дыгъуэнкIэ къалэжьыжырт.
Пасэрей алыджхэмрэ адыгэхэмрэ нэгъуэщI хабзэжьи яIащ. Зи гугъу тщIыр зи ныбжь хэкIуэтахэр дунейм зэрырагъэхыж щIыкIэрт. Бэдынокъуэ теухуа хъыбарым къыщыгъэлъэгъуащ нартхэм хьэл гущIэгъуншэ зэрахэлъар. IэпхъуамбищкIэ джатэр сампIалъэм къримыхыжыф, нэгъуэщI къыдэмыIэпыкъуу шым мышэсы-жыф, шабзэкъур зымышэщIыжыф, мылэжьэжыф хъуа лIыжьыр матэ ухуэнам ирагъэтIысхьэрти, къуажэм дахырт, Жьыгъеибг драхьейрти, кърагъэжэхырт. Матэр зытет мывэ шэрхъхэм ар щыхупIэ бзаджэм нагъэсырт. ЛIыжьхэм я мызакъуэу, фызыжьхэми ар къапэплъэрт. Пасэрей алыджми ардыдэр жьыкIэфэкIэхэм щращIэрт: я адэ-анэхэр жьы хъуа иужькIэ къалъытэрт абыхэм ярикъун къагъэщIауэ икIи щыщIалъхьэну щIыпIэм яшэрт. Абдеж мащэ къыщатIырти, и бгъум лIэну зызыгъэхьэзырахэр щагъэтIысырт. ИтIанэ дэтхэнэри лъэгуажьэкIэ и адэм еIунщIырти, тхьэмыщкIэр мащэм ихуэрт. Мыбдеж щыгъэщIэгъуэнщ мыри: апхуэдэ щIыкIэкIэ зи гъащIэр зрагъэух лIыжьхэр нэщхъейтэкъым, атIэ дыхьэшххэрт.
Нарт хъыбарми къыщыгъэлъэгъуащ: и гум къызэреIэр щIиуфэурэ, Бэдынокъуэ чыхэм матэ къыхищIыкIащ, и адэр иригъэтIысхьэри, Жьыгъеибг дрихьеящ, итIанэ мывэм къыхэщIыкIа шэрхъитI щIилъхьэри, матэр бгым къриутIыпщхьэхащ. ЩыхупIэ дыдэм нэсауэ, жыг лъэдакъэм фIэнэри, матэр къэувыIащ. Жьым ар иудыныщIэрт, Бэдын и жьакIэ хужь- ри пысэсыхьырт. ЛIыжьыр дыхьэшхащ.
— Сыт, си адэ, ущIэдыхьэшхыр? — щIэупщIащ Бэдынокъуэ.
Дыхьэшхын щимыгъэту, жэуап къитыжащ Бэдын:
— Сэ сызэгупсысар мыращ: уэ зыри плъэмыкIыж ухъурэ, уи къуэм Жьыгъеибг укъридзыхмэ, уи матэри мы дакъэ дыдэм фIэнэнкIэ хъунущ. Ар дыхьэшхэнкъэ?
Мы хъыбарыр мащIэу зэщхьэщыкIауэ алыджхэм я мызакъуэу, славянхэми, европейхэми, уеблэмэ индусхэми, абыхэм ябгъэдэкIыу японхэ- ми ялъэIэсауэ щытащ. Иужьрейхэм зи гугъу тщIы хабзэм «Убасуте»-кIэ е «Оясуте»-кIэ йоджэ — «Фызыжьым пыкIын».
Я динхэми хабзэхэми зэщхь мымащIэ уащрохьэлIэ. Мажусий тхьэхэм ящыщ куэдым ягъэзащIэ къалэнхэр зэхуэдэщ. Псалъэм папщIэ, шагъырымрэ берычэтымрэ я тхьэ Дио-нисрэ бэвагъымрэ щIыр зехьэнымрэ я тхьэ Тхьэгъэлэджрэ ягъэзащIэ къалэнхэр зэтохуэ. Хъыбарым къызэрыхэщымкIэ, Дионис Фракием щыщщ. Еджагъэшхуэ куэдым къыхагъэщхьэхукI адыгэхэмрэ Фракием и цIыхухэмрэ лъыкIэ зэпыщIауэ зэрыщытар. Абы къыхэкIыу гъэщIэгъуэнкъым Дионисрэ Тхьэгъэлэджрэ куэдкIэ зэрызэщхьыр.
ЩапхъитI къэпхь хъунущ. Зи гугъу тщIынур Дионис и щIыхькIэ ягъэлъапIэ «Дионисие»-мрэ мажусий диным и лъэхъэнэм адыгэхэм я деж къыщежьа «ВакIуэихьэж» гуфIэгъуэмрэщ. Гъатхэ вэгъуэр зэрызэфIэкIам егъэщIылIа а гуфIэгъуитIми къалэн нэхъыщхьэр щызыгъэзащIэр псэущхьэхэрт: адыгэхэми алыджхэми я деж Ажэ-къафэрт (Ажэгъафэрт). Алыджхэм я деж зи гугъу тщIы гуфIэгъуэр ди эрэм лIэщIыгъуитху нэблагъэ и пэкIэ къыщежьащ. Апхуэ-дэ зэхыхьэхэр ягъэщIэращIэрт бжэныфэкIэ хуэпа уэрэджыIакIуэхэм — зым къыхидзэрт, адрейхэр дежьурт. Абы къыдэкIуэу ажэгъафэ жыхуэтIэхэр къафэрт. Арат къыщежьар трагедиехэри — трагедиосым алыджыбзэкIэ къокIыр «ажэхэм я уэрэд» жиIэу. Апхуэдэ гуфIэгъуэхэм къыхэхъукIащ япэ театр гъэлъэгъуэныгъэхэри — комедиехэмрэ трагедиехэмрэ.
«ВакIуэихьэж» адыгэ мажусий гуфIэгъуэми, зэрыжытIащи, лIыхъужь нэхъыщхьэу къыщыувыр Ажэкъафэрт. Апхуэдэ цIыхур ажэ теплъэ иIэу хуэпат. Зэхыхьэр щрагъэкIуэкIыр гъатхэрт. Иужьрей вагъэбдзумэр щратхъа щIыпIэм щызэхаублэрт. ИужькIэ Ажэ-къафэр я пашэу я жы-лэм дыхьэжырт. Къалэн нэхъыщхьэр зыгъэзащIэр зэрыс выгум иужь ит шууей гупырт. ЗдэкIуэм ахэр шабзэхэмкIэ еуэрт псэущхьэ теплъэ зиIэ хьэпшып гъэщIэрэщIахэм икIи ахэр жыгхэм къыфIаудырт. КъэпщытакIуэхэм къыхахырт текIуахэр, абыхэм саугъэтхэр иратырт. Гъуэгум тетыхукIэ ажэ-къафэм цIыхухэр игъэдыхьэшхырт. Къуажэм дэс унагъуэ псоми я пщIантIэхэм гупыр дыхьэрт, къыхуащI тыгъэхэр — мэлхэмрэ ажэхэмрэ, ерыскъы зэмылIэужьыгъуэхэр — къыIахырт. Дэ дызэреплъымкIэ, пасэрей алыджхэмрэ адыгэхэмрэ а гуфIэгъуэр зэраIэт щIыкIэр зэрызэтехуэр ауэ сытми къэхъуакъым.
Адыгэхэм я мажусиитхьэ нэхъ цIэрыIуэхэм ящыщщ Ахын. ЯпэщIыкIэ ар псым (хым, тенджызым) и тхьэу щытащ, «хы» псалъэри къызыте- хъукIар аращ. Къапщтэмэ, адыгэхэм тенджыз ФIыцIэм АхынкIэ еджэрт. АрщхьэкIэ иужькIэ Ахыныр Iэщышхуэхэм я тепщэ хъуащ. Адыгэхэм яIащ а тхьэм егъэщIылIа хабзэхэр. Абыхэм ящыщ зыр япэ адыгэ этнограф Хъан-Джэрий къиIуэтэжащ: «Бжьыхьэм хъушэм зы жэм хахурти, мэз гуэрэным яхурт, и бжьэм кхъуейрэ щIакхъуэрэ тепхауэ. Къуажэ гъунэгъухэм щыпсэухэр абы зэреджэр Ахын и жэмт. Мэзым нэса иужькIэ жэмыр яукIырт. Мыпхуэдэ Iуэхур илъэсищ къэс зэ ирагъэкIуэкIырт. А лэжьыгъэр ягъэзащIэрт къафэхэурэ, уэрэд жаIэурэ. Я Iэхэр зэрыIыгъыу къыщыфэрт АхынтIам жыгеижьым и деж. Абы ещхь дыдэ щыдолъагъу пасэрей алыджхэм я деж. Трое къа-лэр щиухуэм, абы и пащтыхь Приам — Ил къытехъукIахэм ящыщ зыр Фригием щекIуэкIа зэпеуэ псоми щатекIуауэ щытащ. Абы папщIэ Фригием и пащтыхьым жэм къуэлэн къаритри, къыжриIащ а жэмым кIэлъыкIуэну икIи ар къыщыувыIэм и деж къалэ щиухуэну. Абы едаIуэри, Трое къызэригъэпэщащ. Зэрытлъагъущи, пасэрей алыджхэми адыгэхэми тхьэпэлъытэу щыт жэм яIа къудейкъым, атIэ абы цIыхухэр апхуэдэ дыдэ тхьэпэлъытэ щIыпIэм ишэрт.
ИщхьэкIэ зэрыщыжытIащи, пасэрей алыджхэмрэ адыгэхэмрэ я унагъуэ гъащIэми хьэгъуэлIыгъуэ хабзэхэми зэщхь куэд хэлъащ. Щапхъэ къэтхьынщ: Аттикэ къалэм хабзэм езэ-гъыу къыщалъытэрт цIыхухъу щхьэхуитым щхьэхуиту къалъхуа нэгъуэщIым ипхъу къишэныр. Арщхьэ-кIэ ахэр хуитыныгъэкIэ зэхуэмыдэмэ, зинэкIэ къалъхуауэ къалъытэрт икIи цIыхум и хуитыныгъэхэри щIэиныр лъысынымкIэ иIэ хуитыныгъэхэри трахырт. Нэчыхь ятхын ипэкIэ зэгурыIуэрт телъхьэм и инагъымкIэ. ЩызэбгъэдэкIыжкIэ телъхьэм щыщ Iыхьэ нысащIэм и унагъуэм къигъэзэжырт. Адыгэхэм я дежкIи апхуэ-дэ хабзэ щызекIуащ. Псалъэм и хьэтыркIэ, хуитыныгъэкIэ зэхуэмыдэ щIалэмрэ хъыджэбзымрэ зэрышамэ, абыхэм къащIэхъуэ сабийм «тумэкIэ» еджэрт икIи ар хуитыныгъэншэу къанэрт.
Пасэрей алыджхэмрэ адыгэхэмрэ хьэгъуэлIыгъуэхэр зэрырагъэкIуэкI хабзэхэми зэщхь зыкъом хэлъащ. Пасэрей алыджхэм хъыджэбзыр щрагъашэкIэ абы егъэщIылIа ефэ-ешхэри, нэгъуэщI дауэдапщэхэри и адэм и унэм щрагъэкIуэкIырт. ХьэгъуэлIыгъуэм, нысащIэм и нэкIур щIэхъумауэ, щхьэхуэу щыст, и ныбжьэгъухэр щIыгъуу. ЗэрышагъащIэхэр унэм щыщIыхьэкIэ, хъурмэхэр, дэхэр, ахъшэ жьгъейхэр кърапхъыхырт. Алыджхэр хуабжьу хуэсакъырт уэндэгъу хъуа цIыхубзым. Абы зыри игу къеуэ хъунутэкъым, гуауэ зылъэIэса цIыхуи илъагъу хъунутэкъым. НэгъуэщIу жыпIэмэ, нэжэгужэу, и нэгухэр зэIухауэ уэндэгъугъэр ирихьэкIын хуейт.
Адыгэхэм къадекIуэкI хабзэхэм ебгъапщэмэ, мыбдежи зэщхь куэд щыдолъагъу. Япэрауэ, алыджхэми хуэдэу, адыгэхэми хъыджэбзыр унэидзыхьэу яхьырт е абы и адэ-анэм и унэм кIуэрт — нэгъуэщIу жыпIэмэ, фызышэу къашэрт. ЕтIуанэрауэ, пасэрей алыджхэми хуэдэу, адыгэхэми нысащIэр щауэм и адэ-анэм и унэм щIашэрт, ахъшэ жьгъейхэр, IэфIыкIэхэр, нэгъуэщI цIыкIуфэкIухэр кърапхъыхыурэ. Ещанэрауэ, уэндэгъу хъуа нысащIэм зыри игу щIигъэхьэ хъунутэкъым: ар ягъакIуэртэкъым хьэдагъэ икIи хагъэттэкъым нэгъуэщI нэщхъеягъуэ Iуэхухэм. И чэзум шхэн хуейт. Адыгэхэми алыджхэми нэчыхь зэрырагъэтхри зэрызэбгъэдэкIыжри щызэхуэдэт. Зэщхьэгъусэхэм къакIухь хъунутэкъым зэщIыгъуу. Монпере Фредерик итхыгъащ: «Шэрджэсыр езым и щхьэгъусэм щIыгъуу цIыхухэм яхыхьэ хъуркъым. Адыгэхэм къалъытэ уи фызым утепсэлъыхьыныр емыкIушхуэу».
Нартхэр зауэм Iуохьэ.
