Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
ПщыкIузым дынэсакъым
Анэр япэ классым кIуэ ипхъу цIыкIум йоупщI:
— Щырэ плIырэ зэхэплъхьэмэ, дапщэ хъуну, Дисэ.
— Блы.
— Блырэ плIырэ зэхэплъхьэмэ-щэ?
— СщIэркъым, дэ иджыри пщыкIузым дынэсакъым.
ИмыщIэу ара?
Зэанэзэкъуэр тыкуэным щIыхьауэ, щIалэ цIыкIур къопсалъэ:
— Мамэ, еплъыт, мо лIым и щхьэцыр тетыжкъым.
— УмыкIий, Идар, зэхебгъэхынущ.
— ТхьэмыщкIэ, иджыри къэс имыщIэу ара щхьэкъуий зэрыхъуар?
Уи адэшхуэр пщэдей къыздэшэ
ЕгъэджакIуэм:
— Пщэдей уи адэшхуэр къыздэшэ.
— Си адэра хъунщ узыхуейр? — жи еджакIуэм.
— Хьэуэ, уи адэшхуэращ.
— Сыт си адэшхуэр зэрыпщIынур?
— Уи адэм уи унэ лэжьыгъэхэм хищIыхь щыуагъэхэр езгъэлъагъунущ.
Пасэрей цIыхубз цIэрыIуэхэр
СреукI, ауэ пащтыхьыгъуэр къылърес!
Урым пащтыхь Нерон и анэ Агриппинэ НэхъыщIэм гъащIэ гугъу къигъэщIащ, апхуэдэуи дунейм ехыжащ. Нерон пащтыхьыгъуэм къэзышэсари, тезыгъэувари Агриппинэщ, и быным щхьэкIэ сытри ищIэну хьэзыру щытами, ар зыIэщIэкIуэдэжар и къуэращ.
Агриппинэ и адэ-анэмрэ и дэлъху нэхъыжьитIымрэ яукIа нэужь, и дэлъху ещанэ Калигулэ и шыпхъур и щIасэ ищI-ри, хуэмеиж щыхъум Понтийскэ хытIыгухэм иригъэшащ, абы гъэру щаIыгъыну. Пщащэм и адэ къуэш Клавдий пащтыхьым и тетыгъуэм Агриппинэ хытIыгум кърашыжри, лIы иратащ. Абы щхьэгъусэ хуэхъуа Домиций Гней цIыху гъуамэу, гууз-лыуз имыщIэу, бзаджэу щытащ. ЦIыхубзым и япэ сабийр дунейм къыщытехьам, Агриппинэ и тхьэмадэ Луций «А хьитIым яку къыдэкIа быныр игъащIэкIэ цIыху хъунукъым, гуауэмрэ гуIэгъуэмрэ къыдэкIуэнущ абы», жиIауэ щытащ. КъызэрыщIэкIамкIи, Луций и псалъэхэм пэж хэлът. Нерон, арат сабийм фIащар, тхыдэм IейкIэщ къызэрыхэнэжар.
Езы Агриппинэ цIыху пагэт, гущIэгъуншэт, ерыщт. Ауэ псом нэхърэ нэхъ Iейуэ зыщIэбэгыр — къэрал унафэ ищIынырт. Агриппинэ Iэзэ гуэрым еупщIат жаIэ, си къуэм и гъащIэр дауэ зэрыхъунур, жиIэри. «Уи къуэр пащтыхь хъунущ, ауэ уэ уиукIыжынущ абы!», — жэуап къритат Iэзэм. «СреукI, ауэ пащтыхьыгъуэр къылърес!», — жиIат цIыхубзым.
Клавдий и щхьэгъусэ Мессалинэ яукIа нэужь, пащтыхьым унэгуащэ къыхуалъыхъуэу щIадзащ. Пащтыхьым и чэнджэщэгъухэм цIыхубз зыбжанэ къыхуагъэлъагъуэрт, абыхэм яхэтт Агриппинэри. Дэтхэнэми зэрыкъулейр, зэрыдахэр, зэрыIущыр къигъэлъэгъуэну, гу зылърагъэтэну хущIэкъурт. Агриппинэ унагъуэ лъэщ къызэрыхэкIам, зэрыгубзыгъэм, зэрыдахэм, зэрыкъулейм, зэрыбыныфIэм къыхэкIыу, Клавдий щхьэгъусэфI хуэхъуну къалъытэри, и адэ къуэшым дэкIуэжащ, и щхьэгъусэм пыкIри. Апхуэдэу, Агриппинэ пащтыхь гуащэ хъуащ.
Утыку къыщихьэкIэ, гуащэм зигъэпагэт, зэпIэзэрытт. Унагъуэм цIыху щабэу, щхьэгъусэ жыIэдаIуэу, гуапэу зыщигъэлъагъуэрт. МылъкукIэ иримыкъуми, «къэралыгъуэм сыщIэгупсысуращ сэ, армыхъумэ, си щхьэ Iуэху зесхуэркъым» жиIэурэ, зыщхьэщигъэкIырт. Агриппинэ тепщэгъуэр хуэм-хуэмурэ иубыдырт, абы и щыхьэтщ анэдэкIуэ Нерон Клавдий и быну ибжу зэрыригъэпIар.
Агриппинэ къыпэщIэувэхэр икIэщIыпIэкIэ игъэкIуэдырт. ЦIыхубзыр апхуэдизкIэ щысхьыншэти, Клавдий и благъэхэр щтэри, загъэбзэхащ, нэгъуэщI къалэхэм Iэпхъуащ, зыри хуейтэкъым пащтыхь гуащэм пэщIэувэну. Псори щызэбгрыкIым, Агриппинэ мурад ищIащ и щхьэгъусэ Клавдий иукIыу, и къуэр пащтыхьыгъуэм тригъэувэну. Зыми шэч къытрихьэркъым, Клавдий гын ирагъэшхыу зэрагъэлIам. Апхуэдэу Нерон Клавдий Цезарь Август Германик пащтыхь хъуащ.
И ней зыщыхуа къулыкъущIэхэр Агриппинэ «Iуихри», езым дзыхь зыхуищIхэр Нерон и чэнджэщэгъу, дзэпщ ищIащ. Балигъ хъуа Нерон къыгурыIуащ и анэр и хьэрхуэрэгъу зэрыхъуар, унафэр зэрызыIэщIимыгъэкIынур, и къуэ дыдэми зэрыщымысхьынур. Хуэм-хуэмурэ зэбий хъужа зэанэзэкъуэм я зэныкъуэкъукIэм дуней псор кIэлъыплъырт. Нерон щхьэзыфIэфI зэрыхъуар Агриппинэ къыщыгурыIуэм и къуэр игъэшынэ и гугъэу игу къигъэкIыжащ Клавдий къуэ зэриIэр, хабзэм утетмэ, Британик пащтыхь хъун зэрыхуейр, и анэм жиIэм емыдэIуэнумэ, и мылъхукъуэм тепщэгъуэр зэрыритыфынур. Ауэ ар Нерон къридзакъым, икIи мыгувэу пащтыхьым и къуэшым гын иригъэшхри, игъэлIащ.
И анэр зэригъэлIэнур къыхуэмыщIэу Нерон куэдрэ гупсысащ. Гын иригъэшхмэ, къащIэнут, сэкIэ иригъэукIми — аращ. ЦIыхубзыр и ажал къабзэкIэ лIауэ ягугъэн хуейт псоми. ИкIэм-икIэжым, Аникет, Нерон и гъэсакIуэм, къигупсысащ хэкIыпIэ — Агриппинэ тенджызым техьа нэужь, и кхъухьыр зэпкърылъэлъу, цIыхубзыр псым ирагъэтхьэлэну.
Зэраубзыхуам тету, махуэшхуэ гуэр нэгъуэщI къалэ щригъэкIуэкIыну Нерон унафэ ищIащ. А къалэм Агриппинэ кхъухькIэт зэрыкIуэнури, и къуэр къыпежьэщ, и анэм дэIэпыкъуурэ кхъухьым дригъэкIуейри, езыр щIыгъуу къалэм есылIащ. Зэанэзэкъуэр зэи зэмыбиям хуэдэу, Нерон и анэм пщIэшхуэ кIэлъызэрихьэу, цIыхубзыр лIэмэ и къуэр абыкIэ зыми имыгъэкъуэншэфын хуэдэу зиIыгъащ пащтыхьым. Псори зэфIэкIри, Нерон и анэр иригъэжьэжащ. Пащтыхьым и анэм IэплIэ хуищIыжри, кхъухьым дригъэкIуеижащ.
Агриппинэ сытым дежи дзыхь зыхуищIу гъуситI иIэт — Креперей Галлрэ Ацерронэрэ. Иужьрейм Нерон анэм гумащIэ къызэрыхуэхъуар игъэщIагъуэу гуащэм бгъэдэсу здэуэршэрым, каютэр къызэтещэщащ. Креперей Галлыр абы щIипIытIэри, зэшэзэпIэу иукIащ, мыдрей цIыхубзымрэ гуащэмрэ зэрыса гъуэлъыпIэм и щIэгъэкъуэнхэм я фIыгъэкIэ къелащ, ауэ кхъухьыр щызэпкърыщэщым тIури псым хэхуащ. «Сэ сы Агриппинэщ, сыкъевгъэл!», — жиIэурэ Ацерронэ кIийрт, здэгужьеям. Ар щызэхахым, Нерон и анэм гъусэ къыхуищIа лIыукIхэм цIыхубзыр яукIащ. Iуэхур зыIутыр Агриппинэ къыщыгурыIуэм, зиущэхури, псым есурэ тенджыз Iуфэм нэсащ. И унэм екIуэлIэжу, гуащэр псоми егупсысыжа нэужь, къыгурыIуащ и къуэр, имыхабзэу, бзэ IэфIу къыщIыхущытар.
Арати, Агриппинэ и къуэм лIыкIуэ хуигъэкIуащ, ажалым къызэрелар, лажьэ зэримыIэр, зыукIыну хуеяр хэтми зэрищIэр жриIэну. Нерон шынэрт, и анэм илъ ищIэжын и гугъэу. Пащтыхьым и чэнджэщэгъухэр зэхуишэсри, Агриппинэ Iэмал имыIэу укIын хуейуэ траухуащ. А жэщ дыдэм лIыукI нэхъ гущIэгъуншэ дыдэхэм зы гупу гуащэм и чэщанэм яунэтIащ.
Агриппинэ и хэщIапIэм къебгъэрыкIуэхэр щалъагъум, чэщанэм щIэсхэр зэбгрыжащ, гуащэм и закъуэ къагъанэри. ЦIыхубз пагэр гъакъым, гущIэгъу къыхуащIынуи лъэIуакъым, атIэ, башкIэ къеуэну къыщхьэщыува лIыукIыр щилъагъум, Агриппинэ къызэфIэувэри: «Къеуэ си къуэр къызэрыкIа кIуэцIым!», — жиIащ. Абдежым лIыукI гупым я нэхъыщхьэм и джатэр кърихри, гуащэр зэхиупщIэтащ.
а жэщ дыдэм Агриппинэ и хьэдэр ягъэсыжащ Ауэ, зэрыжаIэмкIэ, и къуэр иригъэукIыну унафэ къигъэнауэ, жэщ къэс лIыукI къыкIэлъыкIуауэ къыщыхъуу мыжеифу, Нерон шынэу и гъащIэр ихьащ.
Фырэ Анфисэ.
Псалъэжьхэр
Сыт къуэщ зимыIэм ищIэр?
Жьы зэрымысым нэмыс илъкъым, щIэ зэрымысым насып илъкъым.
Нэм псэр зыщIешэ, гум гур къреджэ.
КъакIуэ псори благъэщ.
Закъуэныгъэ нэхърэ Iэл къыбдис.
Унагъуэ зиIэм унагъуэ и пIалъэ ещIэ.
Зэдэшхэ IэфIщи, зэдэфI унэщ.
Хамэм ухуэмыубэ, быным ухуэмыдзыхэ.
Нэм пэжыжьэми гум пэблагъэщ.
ЦIыхуфI и Iэнэ хьэзырщ.
Уи анэ и Iэ илъым еплъи, уэ уи Iэ илъым едзакъэ.
Сабий щIэхъуэпсым гущэпс ед.
НэхъыщIэ нэхъ щIасэщ.
Хэгъэрей бзаджэ дэкIуатэ кIыхьщ.
Зэкъуэш псори зы анэм къилъхуркъым.
УнагъащIэ хьэщIэхуэфIщ.
ЦIыхубз зыщIэмыс унэр сабафэщ.
Шыгъу пут зэдумышхыу узэрыщIэркъым.
Уи гъунэгъур уи гъуапэщ.
Къуэш зимыIэм башым IэплIэ ирешэкI.
Ныбжьэгъур бгъэунэхунумэ, хуитыныгъэ ет.
Унагъуэ умыхъуу къуажэ ухъункъым.
Сыкъамыдэми срадахэщ.
Уэ пхуэдэ сещэмэ, щэ иризгъэкъунщ.
УзэлъэIу къэгъани къолъэIу къашэ.
Лэжьыгъэр – сурэткIэ
Шапсыгъ Адыгэ Хасэм и лэжьыгъэр сурэткIэ къыщыгъэлъэгъуа журнал гъэщIэгъуэн иджыблагъэ дунейм къытехьащ.
Краснодар крайм и администрацэм къарита грантымкIэ къыдагъэкIа журналыр гъэнщIащ щIыналъэм щыпсэу адыгэхэм я хабзэ зехьэкIэмрэ я нобэрей гъащIэм къыщыхъу Iуэхугъуэхэмрэ теухуа, Шапсыгъ Хасэр къызэрыунэхурэ къикIуа гъуэгуанэм и щы-хьэт сурэт плъыфэбэхэмкIэ.
Альбомыр къыдэзыгъэкIахэм къадэIэпыкъуащ Краснодар крайм щыIэ къэрал къулыкъущIапIэхэр, Сочэ къалэмрэ ТIуапсэ районымрэ щIыпIэ самоуправленэмкIэ IуэхущIапIэхэр икIи апхуэдэ щIыкIэкIэ нэрылъагъу къащIащ Шапсыгъ Адыгэ Хасэ — Жылагъуэ парламентым къиIэт Iуэхухэмрэ зэфIигъэкI лэжьыгъэмрэ хуэфащэ пщIэ зэрыхуащIыр.
Мы Iуэхур зигу къэкIари ар зыгъэхьэзырари Шапсыгъ Адыгэ Хасэм илъэс куэд хъуауэ и тхьэмадэ КIэкIыхъу Мэжидщ. Тенджыз ФIыцIэ Iуфэм щыпсэу адыгэхэм я Жылагъуэ парламентым ихъума сурэтхэмрэ журналист цIэрыIуэ Ныбэ Анзор трихахэмрэ псалъэншэу къыпхуаIуатэ иужьрей илъэс тIощIрыпщIым къриубыдэу Шапсыгъ Адыгэ Хасэм Iуэхугъуэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ гъэнщIа гъуэгуанэ къызэрикIуар.
Къанкъул Дианэ, Кэнжэ къуажэм дэт курыт еджапIэ №20-м и 4-нэ классым фIы дыдэу щоджэ. Псом хуэмыдэу абы фIыуэ елъагъу адыгэбзэкIэ усэ жыIэныр. Адыгэ фащэр зэкIупс пщащэм лъэпкъыр зэрыгушхуэн хъыджэбз къызэрищIыкIынум шэч хэлъкъым.
Шхыныгъуэхэр
Жэрумэ гъэгъуа, кIэртIоф щIэлъу гъэжьауэ
Жэрумэ гъэгъуар см 2 и Iувагъыу хъурейуэ зэпаупщI, IуданэкIэ пхамэ, ар къыхах, тебэ къэплъам сатыру зэлъэмыIэсу Iубауэ иралъхьэ. Абы псы щIыIэ щIакIэри и щхьэр трапIэ, мафIэ цIыкIум тету ягъавэ. МафIэр инмэ, жэрумэр мыжьэ щIыкIэ псыр щIоващIэ. Псыр дакъикъэ 25-30-кIэ щIэвэщIэн, жэрумэр абы дэвэн хуейщ. ИтIанэ IупщIэурэ упщIэта кIэртIоф, шыгъу, бжьын упщIэта, шыбжий плъыжь сыр халъхьэри тебащхьэр тепIауэ, мафIэ цIыкIум тету аргуэру дакъикъи 6-8-кIэ ягъажьэ езым къыщIэжа дагъэмкIэ. Хьэзыр мэхъу щыжаIэм, псы щIыIэ тIэкIу щIакIэри зэIамыщIэу дакъикъи 8-10-кIэ ягъажьэ. Iэнэм зэрытрагъэувэр пщтырущ. ПIастэ хуабэ, щIакхъуэ, чыржын, мэжаджэ дашх.
Халъхьэхэр (цIыхуитI Iыхьэ):
жэрумэ гъэгъуауэ — г 160-рэ,
кIэртIоф укъэбзауэ — г 250-рэ,
псывэу — г 150-рэ,
бжьыныщхьэ укъэбзауэ — г 30,
етIуанэу щIакIэ псывэу — г 100,
шыгъуу, шыбжийуэ — узыхуейм хуэдиз.
Къубатий Борис.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:1. ГъэшхэкI. 5. Адыгэ таурыхъхэм узыщрихьэлIэ фызыжь бзаджэ. 7. Колхозым хиса къэкIыгъэхэр зыхъумэ. 8. Мыщэм ар фIэбэлацэщ. 9. Пасэрей Iэщэ зэрыпыджэ. 10. Адыгэ театрым и джэгуакIуэ Iэзэу щыта, РСФСР-м и цIыхубэ артист. 13. ЛIы и къуэгъурэ вы и … 14. Ди щIыналъэм щыIэ псыежэх. 17. Уеплъмэ, …, уеджэмэ, дэгу. 18. Котлет зыфIэфIхэм я унагъуэм илъ Iэмэпсымэ. 19. УимыIуэху зепхуэмэ, ар уи щхьэм къытехуэнкIэ мэхъу. 21. Къуажэдэс унагъуэм и гъавэ, ерыскъыпхъэ гъэтIылъыпIэ. 23. Нанэм цы … ещIри щысщ. 25. Удз … е щхьэц … 27. Адыгэ композитор щэджащэ, Урысей Федерацэм и Къэрал саугъэтыр зыхуагъэфэща. 28. Iэпкълъэпкъ зэкIуж зиIэ щIалэ бжьыфIэ. 31. Уэс зытемылъ щIы щхьэфэ тещтыкIа. 33. Дзыгъуэм и бий псэущхьэ дахэ цIыкIу. 34. Къэбэрдей-Балъкъэрым и Жылагъуэ палатэм и тхьэмадэ. 35. Адыгэ таурыхъхэм узыщрихьэлIэ блэ лIэужьыгъуэ. 36. КъыщIэупщIэ псоми … зырыз яфIищурэ, Мэлычыпхъу зыми яхудэкIуэртэкъым. 37. Нэхъыбэу пивэр а къэкIыгъэрщ къызыхащIыкIыр.
Къехыу:1. Дзэлыкъуэ щIыналъэм хиубыдэ къуажэ. 2. Машинэ зэжьэхэуэм цIыхуитIым … хахащ. 3. Къэбэрдей-Балъкъэр мэкъумэш университетым и ректор. 4. Сосрыкъуэ теухуа IуэрыIуатэм къызэрыхэщыжымкIэ, къум щIыIэжьым мафIэншэу къинащ Сосым, Нэсрэн ЖьакIэ, Арыкъшу, Ашэмэз, Батэрэз, … сымэ. 6. Дыщэр … хуэныкъуэкъым. 11. Шым и фэ, и теплъэ. 12. Нарт Щэуей и адэр. 13. Гъэмахуэм Iэщым я фэр изых бадзэшхуэ. 15. ХадэхэкI. 16. ЦIыху псынщIэ, емыгупсысу Iуэху гуэрхэр къезыхьэжьэ. 17. … техьэ тенэркъым. 20. ЩIэжьей. 22. Бжэныфэм къыхэщIыкIа къэп. 33. Уэс къесагъащIэм бажэ … къыщилъэгъуащ щакIуэм. 24. Тэрч районым щыщ мэкъумэшыщIэ цIэрыIуэу щыта, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь. 25. КъуийцIыкIу и … къикIащ: дыщэ кIанэ къигъуэтащ. 26. Мэзым щIэс хьэкIэ-кхъуэкIэ. 29. Шыхъуэ, мэлыхъуэ, бжэныхъуэ, къазыхъуэ, … 30. Апхуэдэ лэжьакIуэр фо щыщIэркъым. 32. Абы тутын иракIутэурэ ирофэ. 34. ПщIий къызыпыкIэ жыг.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Мэлыжьыхьым и 15-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:1. Къаз. 6. Ибэ. 8. Шыпсыранэ. 9. Жыджэр. 10. Акъужь. 11. Нэгумэ. 14. Хуабэ. 15. Шыпхъу. 20. Къыкъ. 22. Iэмбатэ. 23. Къута. 24. Нып. 25. Мухьэдин. 28. Дзэл. 32. Щыгъэ. 33. Къады. 36. Гъымбу. 38. Кхъулэ. 39. Бытыр. 40. Малъхъэгъунэгъу. 41. Гъубж. 42. Адэ.
Къехыу:2. Акъсырэ. 3. Мыхъур. 4. Дыркъуэ. 5. Къунан. 7. БзэмыIу. 12. Абгъуэ. 13. Чынт. 14. Хугу. 16. Хъун. 17. Пкъынэ. 18. Абрэдж. 19. Къанлы. 21. Къэп. 23. Къуэдз. 26. Уагъэ. 27. Идар. 29. Ущ. 30. Мы. 31. Псыбыб. 34. Псыкуэд. 35. Елгъэр. 37. Умар. 39. Бгъэр.
