Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Псалъэ пэжхэр
Дунейр чэзущ
«Акъыл уэстын, хьэмэрэ былым уэстын?» — щыжаIэм, «Акъыл къызэти, былым сэ къэзгъуэтыжынщ», — жиIащ.
Акъылыр жыжьэу маплъэ, нэр абы и лъагъуэм ирокIуэ.
Дунейр чэзущ.
Вы хъунур шкIэ щIыкIэ уощIэ.
Гум пыкIыр гум хохъуэж.
Гур зыхуеIэм Iэр лъоIэс.
ГуфIэгъуэри гуIэгъуэри къызэдокIуэ.
Дэ къытхуатх
Псыкъуий
Си адэшхуэ КIэрашэ Жэмал
фэеплъ хузощI
Си къуэш нэхъыщIэ цIыкIу Вовэрэ сэрэ ди адэм Мэртэзей (иджы Тэрч къалэщ) дишат ди адэшхуэр къыткIэлъигъэплъыну. Езыр дзэм хэтхэм я узыншагъэм щыкIэлъыплъ сымаджэщым гъуэлъын хуейт, зауэм хиха фэбжьым къигъэдзыхати.
Ди адэшхуэ Жэмал Мэртэзей гъущI гъуэгум пэмыжыжьэу щыпсэурт. Ардыдэми жэщым хъумакIуэу щылажьэрт. А зэманым абы и пщэрылъ нэхъыщхьэр Александровскэ жылэм дэт спирт заводым щхьэкIэ Канадэм кърашу станцым кърашэлIа нартыхур ихъумэнырт. Дэ махуэм ди гъусэт, итIанэ лэжьакIуэ кIуэрт. Зэзэмызэ дыздишэрт и лэжьапIэм. Апхуэдэ махуэхэр дэ ди IутIыжт: нартыху самэшхуэхэм дыхэсу зыкъредгъэхьэхырт, зэми абы зыщIэдгъэмбрыуэнти, Жэмал зыфIэдгъэпщкIунт.
А псом ищIыIужкIэ, ди адэшхуэм мэкъуауэ дыздишэрт, Арыкърэ Александровскэ жылэмрэ я зэхуакум дэж псы цIыкIуми бдзэжьей ещэкIэм дыщыхуигъасэрт. Бдзэжьей къуэлэныр щыкуэдт а псым. АрщхьэкIэ, сыплъэгъуамэ сыплъагъужынукъым жыхуаIэм ещхьу, уи лъакъуэхэм зыкъыжьэхагъэуэнти, асыхьэтуи бзэхыжынт. Дэри ерыщ декIуэрти, бдзэжьей гупышхуэр пIейтей тщIырт.
Жэмал пщIантIэм щыдэмысым, абы ипхъу нэхъыжь Сонярэ и малъхъэ МэчрэIилрэ я нэIэ дыщIэтт. Ахэр зы унэ къэбгъанэмэ адрейм щыпсэурти, щIэх-щIэхыурэ ди адэшхуэм къыкIэлъыкIуэрт, къыдэIэпыкъурт. Езыхэм бын зэрамыIэрагъэнт — егъэлеяуэ къытхуэсакъырт зэлIзэфызыр. ДгъэщIагъуэрт мылъагэ дыдэу узыIуплъэ бзылъхугъэмрэ метритIым щIигъу зи инагъ МэчрэIилрэ щызэдгъапщэкIэ. АрщхьэкIэ Соня и щхьэгъусэм сабийм хуэдэу хуэсакъырт: «Щэхуу, щэхуу», — къыджиIэрт абы, МэчрэIил жэщым лэжьауэ щхьэукъуэну зыщигъэукIурийм деж. Арати, зэран дымыхъун щхьэкIэ, дэ Жэмал дежкIэ дежэкIыжырт.
Ди адэшхуэм хадэ иныфI дыдэ зэрихьэрт. Абы и курыкупсэм хуэзэу псыкъуий щытт. Хьэлэмэту зэтраухуат абы и лэжьэкIэр. Псыкъуий лъащIэм бжьамий ирахьэхауэ, абы и кIуэцIым илъ церпыр ягъэкIэрахъуэурэ архъуанэу псыр абыкIэ къыдрашейрт. Ар хьэкхъуафэм къилъадэрти, бжьамийхэмкIэ губгъуэ псом щызэбграшыжырт: помидорми, нащэми, хъарбызми, хъэуанми, жыгми псыр щIэлъадэрт. Псыр екIуалIэрт Iэщхэр зэрыт Iуэми джэдэщми.
Мы псыкъуийм метрищ и кууагът. Къаншыуей щыдиIэр метр 30-м нэблагъэкIэ етIыхат. Дыдейм къыщхьэщыкIыу, ди адэшхуэм и псыкъуийм и кIуэцIри мывэ хъурей зэмыфэгъухэмкIэ къэгъэтIылъыхьыжат. Псыкъуийм ит псым ущызэкIэщIэплъу къабзэт, пшахъуэ хьэдзэ нэгъунэ хэплъагъукIыу. Зы бдзэжьей къуэлэнышхуэ, удзыфафэ хъужу, хэст абы. Нэхъыжь ди мыгъусэу псыкъуийм дыбгъэдыхьэну ди адэшхуэм зэи хуит дищIыртэкъым. Дэ дызыхуеиххэр а зырт: махуэ псор абдеж щыдгъэкIуэфынут, бдзэжьейр дгъашхэу, абы деплъу.
Зы махуэ гуэрым ди адэшхуэм и унафэм дебэкъуащ. Тхьэмахуэ махуэу ар Май къуажэм (иджы къалэщ) щызэхэт жармыкIэм кIуат. Дэ, зэрыхабзэу, Сонярэ МэчрэIилрэ дакъыхуигъэнащ. МэчрэIил лэжьыгъэ нэужьым зигъэпсэхуну гъуэлъащ, дэ ар къэдмыгъэушын щхьэкIэ, Соня ди адэшхуэм и щIапIэмкIэ щхьэхуиту диутIыпщащ.
Зыри къызэрыткIэлъымыплъым дыкъигъэбырсейри, Вовэрэ сэрэ мурад тщIащ псыкъуийм «щыпсэу» бдзэжьейр дгъэшхэну. ШхапIэм зы щIакхъуэ пIащIэ къыщытщтэри, бжыхьым депкIащ (хадэбжэр IункIыбзэ къэбкIэ гъэбыдат). ДепIэщIэкIыу псыкъуийм дыбгъэдэлъадэри, щIакхъуэ Iыхьэхэр бдзэжьей къуэлэным хуэддзу дыхуежьащ. ТфIэхьэлэмэту дыкIэлъыплъырт бдзэжьейм зыкъыхидзурэ псым нимыгъэсу щIакхъуэр къызэриубыдым.
Куэд дэмыкIыу а Iуэхури къытIэщIэужэгъуащ. Абдежым зэуэ сигу къэкIыжащ псыкъуийм дыгъэпс махуэм уехмэ, жэщым уафэм вагъуэхэмрэ мазэмрэ къызэритIысхьэм хуэдэу плъагъуу ди анэм къызэрыджиIэжар. Си къуэш цIыкIум сеупщIащ: «Ухуей махуэу вагъуэхэр плъагъуну?», — жысIэри. Ар занщIэу арэзы хъуащ.
АрщхьэкIэ сэ зыкъомрэ сытегушхуакъым псыкъуийм сехыну. ИкIэм-икIэжым, бжьамийр субыдри, хуэмурэ сепщыхыу щIэздзащ. Куэд скIуатэкъым, мывэ псыIэхэм сецIэнтхъуэхыу си щхьэр щIигъанэу псы щIыIэмылым сыщыхэхуам. ЗыкъыщIэзгъэмбрыукIыжащ, ауэ псыр сэ нэхърэ нэхъ лъагэу псыкъуийм итщи, сыкъыхэкIыжыфыркъым. ЛъапэпцIийуэ сыщыту, си пэр псым къыхэсшиикIауэ собауэ. Бдзэжьей къуэлэнышхуэр гужьеящи, темыпыIэу псыкъуийм и хъуреягъкIэ зыщеутхыпщI. Абы и кIапэмкIэ си напэр кърихулэкIри, си нэм хъуаскIэр къыщIихащ. И щхьэмкIэ тет Вовэ вагъуэхэр слъагъурэ сымылъагъурэ зригъэщIэну къекIиех фIэкIа, сызыхэхуа гузэвэгъуэр къыгурыIуэркъым. Соплъэри, езыми зегъэхьэзыр псыкъуийм къипщхьэну. Сыгужьеипати, къарууэ сиIэр зэхызолъхьэри, сыкъоIэ псыкъуийм сыкъыдэкIуеижыну. АрщхьэкIэ мывэ псыфхэм соцIэнтхъуэхыжри, псым сыхохуэж. СыкъэкIиящ: «Вовэ, псынщIэу жэи МэчрэIил къеджэ. Сыкъыдэпщеижыфынукъым!», — жысIэри.
Псыр апхуэдизкIэ щIыIэмылщи, бауэкIэщI сищIащ, си дзэхэр сфIызэтоуэ, си лъакъуэхэр зыхэсщIэжыркъым. ДакъикъитI-щы дэкIауэ, лIы зыбжанэ псыкъуийм къыIулъэдащ, МэчрэIил я пашэу. Ар занщIэу къелъэри сызэщIипхъуэтащ, адрейхэм сахуишийри, псыкъуийм сыкъралъэфыжащ. ЩIым яубгъуа щIакIуэм асыхьэту сыкIуэцIагъэджэрэзащ, хъыдан гъущэкIэ си Iэпкълъэпкъыр ялъэщIым, «арак» щахуэурэ, зыкъызагъэщIэжащ.
«Псыкъуийм уихуэн хуей щхьэ хъуа?» — къызоупщI псори. Сэ яжызоIэ вагъуэхэмрэ мазэмрэ слъагъуну сызэрыхуеяр. Хъыбарыр зэхэзыха гъунэгъухэри Жэмал деж къожэкI, къэхъуам и пэжыпIэр зэхагъэкIыну. Хэти къысхуогузавэ, сакъыгуроIуэри, языныкъуэхэри къысщодыхьэшх: «Плъэгъуа-тIэ вагъуэхэр?» — жаIэурэ. Сэри си фIэщу жэуап язотыж а псом сыкIэлъыплъыну зэман сызэримыIар, си псэр къезгъэлыным «сызэрыщIэбэнар».
Ди адэшхуэ Жэмал ямыгъэгужьеин щхьэкIэ, зэхэлъадэри жаIэнумрэ ящIэнумрэ уэрамдэсхэм къагупсысащ. Къалмыкъым и уэрамым ищхьэ дыдэм щыпсэу, ди адэшхуэм и ныбжьэгъу лIыр абы прагъэжьащ и къэкIуэжыгъуэм ирихьэлIэу. Иригъэблагъэри, Iэнэ къыхуищтащ. Ауэрэ здэуэршэрым, абыхэм гъусэ зыкъыхуащIащ МэчрэIил зи пашэ адрей цIыхухъухэми. АрщхьэкIэ щIалэ цIыкIуитIым къытщыщIар жызыIэфын къахэкIыртэкъым. Арати, чэзууэрэ хъуэхъур яIэтын щIадзащ. Ди адэшхуэм хуэхъуахъуэурэ, «щIалэ цIыкIуитIри зэрыгубзыгъэ, Iущыцэ, езыр-езыру я Iуэхур зэрызэфIагъэкIыжыф», — жаIэу хуежьащ.
Ди адэшхуэр зэщIэдэIукIри, зыгуэр гурыщхъуэ ищIащ. «Къэхъуар фымыбзыщIу иджы къыжыфIэт», — къахуэткIиящ щысхэм. Псоми зэуэ чэфыр ящхьэщыкIыжами ярейт. Сыт ящIэнт, шынапэурэ: «Псыкъуийм ихуащ», — къыдрашеящ абыхэм. Хабзэм тету Iэнэри зэхуимыщIыжу, ефэ-ешхэр къызэхинэри, ди адэшхуэр къыщылъэтыжащ.
Зыри къытщымыщIа хуэдэ нэжэгужэ дыкъэхъужауэ дыщысу ар къыщыдихьэлIэжым, къыдэшхыдэжакъым. «Сыт, цIыкIухэ, фыхуей иджыри псыкъуийм фелъэну?» — жиIэу къыдэупщIа фIэкIа.
Си къуэш цIыкIумрэ сэрэ псалъэ быдэ ттащ апхуэдэ щхьэпсыншагъэ афIэкIа зэрыдмыщIэнумкIэ. Ди адэшхуэрати, ди адэ-анэм дажриIэжакъым, дэри зыдбзыщIыжащ.
КIэрашэ Михаил.
Ди сурэт гъэтIылъыгъэхэр
Сирием и Джулан (Голан) лъагапIэхэм щыпсэу адыгэхэм езыхэм я дзэ гупышхуэ, полкитI хъууэ яIэт ХХ лIэщIыгъуэм и 30 гъэхэм.Сурэтыр 1938 гъэм трахащ.
Интернетым дыкъыщоджэ
ЦIыхубз псоми я щэхур
Еуэри, зы уэркъыжь гуэрым къуищ иIэт. Щыри фызкъэмышэт. «ЦIыхубзхэр зыхуеймрэ зыщIэхъуэпсымрэ къэзыхутэм си мылъкур зэрыщыту къыхуэзгъэнэнущ», — жиIащ адэм.
ЩIалэхэр ежьащ цIыхубзыр зыхуейм и жэуап къагъуэтыну. Мазэ бжыгъэкIэ къакIухьауэ, щIалэ нэхъыщIэр мэзым щIэту уд фызыжь ирихьэлIащ. ЩIалэр игъэхьэщIащ, игъэшхащ, иужьым къеупщIащ:
— Сыт уэркъ щауэм уи закъуэ мэзым щыпщIэр? — жиIэри.
ЩIалэр къыщIежьар хуиIуэтащ удым.
— Уэ пщIэрэ, ди анэ, цIыхубзхэр зыхуейр?
— СощIэ! — и нэр къилыдыкIащ.
— КхъыIэ, къызжеIэ! — лъэIуащ щIалэ къуданыр.
— БжесIэнщ, ауэ абы щхьэкIэ щхьэгъусэу сыкъэпшэнущ.
Щауэр гупсысэри, арэзы хъуащ.
— ЦIыхубзхэр щIохъуэпс езыхэр зэрыхуейм хуэдэу псори сыт щыгъуи щытыну.
— ГурыIуэгъуэщ. АтIэ, сэ сежьэжынщ, мыпхуэдэ махуэм фызышэр къыпкIэлъыкIуэнущи, хьэзыру щыс, — жиIэри, щIалэр шэсыжащ.
ЩIалэм ихьа жэуапым уэркъыжьыр арэзы ищIати, и пщыгъуэри и мылъкури и къуэ нэхъыщIэм къритащ, фызышэри удым кIэлъигъэкIуащ. НысащIэр къыщашам щIалэр къэуIэбжьат, абы нэхърэ нэхъ дахэ дунейм темыт жыхуаIэм хуэдэу тхьэIухуд хъуати. Псоми ягъэщIагъуэрт щауэм щхьэгъусэу къыхуашам и дахагъэр. ХьэгъуэлIыгъуэр зэфIэкIри, щауэр лэгъунэм щIыхьэжащ. НысащIэр уд хъужауэ къежьэу щыст.
— Иджы сэ зы упщIэ уэстынущи, къызэдаIуэ, — жиIащ удым. — Хэдэ, ухуеймэ нобэ сыкъызэрыплъэгъуам хуэдэу дахэу игъащIэ псокIэ сыщытынщ, ухуеймэ уду сыкъэнэнщ.
— Уэ узэрыхуейм хуэдэу щIы! — жэуап итащ щIалэм.
— ЦIыхубзхэр дызыхуейр къыбгурыIуащи, дахэ сыхъужынщ, — жиIащ жи удым.
ЗэзыдзэкIар
Къаныкъуэ Анфисэщ.
ГушыIэхэр
Уэри хуабжьу зыпхъуэжащ, ауэ…
Зэныбжьэгъу хъыджэбзитI зэхуозэ.
— Уи лъагъуж фIыуэ! Мыр уэра? Си фIэщ схуэщIыркъым! Илъэс 15-кIэ дызэрылъэгъуакъым! АпхуэдизкIэ пшэр ухъуати, занщIэу укъысхуэцIыхужакъым!
— Уэри икъукIэ зыпхъуэжащ. Уи чэсыргей бостей къуэлэн цIыкIур мыхъуамэ, сэри укъэсцIыхужыну къыщIэкIынтэкъым.
Узымыгъэгужьей хущхъуэ
Зы лIышхуэ хущхъуэ щапIэм щIохьэри, фармацевтым йоупщI:
— Узымыгъэгужьей, псантхуэмкIэ сэбэп хъу хущхъуэфI фиIэ?
— ДиIэщ, ауэ ар дохутырым пхуимытхауэ уэтщэ хъунукъым.
— Сэ абы сыхуейкъым. Уэ езым апхуэдэ зыбжанэ псынщIэу зыжьэдэдзэт — сэ сыхъунщIакIуэщ.
Зы шеибжьэ
Таможнэм и лэжьакIуэр къэралым къихьэж туристым йоупщI:
— Валютэ, Iэщэ, афиян?
— Хьэуэ, упсэу. Зы шеибжьэ нэхъ къэсщтэнущ.
Жьы къыспеубыд
Дохутырым деж зы нанэ цIыкIу щIыхьауэ хуотхьэусыхэ:
— Жьыр къыспеубыд, зыгуэр къысхуэпщIэфыну пIэрэ?
Дохутырым нанэр къызэпеплъыхь, йодаIуэ, арщхьэкIэ апхуэдэ узыфэ пкърыту къыхуэгъуэтыркъыми, йоупщI:
— Сытым щыгъуэ бауэкIэщI ущыхъур нанэ?
— Автобусым сыщыкIэлъыжэм деж.
Дызэхуэдэ цIыхухъущ
ХеящIэр ягъэкъуаншэм йоупщI:
— Уи щхьэгъусэм зэрыжиIэмкIэ, ар зэпымычу уогъэшынэ, лъэщыгъэкIэ зыбогъэдаIуэ! Дызэхуэдэ цIыхухъущ, си къуэш, кхъыIэ, къызжеIэ: дауэ ар къызэрохъулIэр?!
Куэд щIащ
— Иджыри къэс зыщIумыупсар сыт?! Ныщхьэбэ театрым дызэрыкIуэр пщыгъупщэжа? — жери и щхьэгъусэм жьэхолъэ цIыхубзыр.
— Зызупсащ сэ!
— Дапщэщ?
— Уэ зыгъэхьэзырын щыщIэбдзам щыгъуэ.
Хъыбар зиIэ псэлъафэхэр
Бррржьжьей щхьэ жызмыIарэт!
ЕщакIуэурэ бажэжь цIыкIум зы ныбгъуэ къиубыдат.
— Сыбошхри сыбошх, ауэ сыщыпшх махуэр къызжыIэ! — жиIэри ныбгъуэ цIыкIур бажэм елъэIуащ.
— Бэрэжьейщ! — щыжиIэм, «тррр» жиIэу ныбгъуэ цIыкIур лъэтэжащ.
— «Бррржьжьей» щхьэ жызмыIарэт! — жиIэри бажэм и дзэр зэтрикъузащ.
IэщIэщIыхьа щыуагъэм иужькIэ зи акъыл къэкIуэжым ауаныщIу хужаIэ.
Ахъмэт и фо изщ
АхъмэткIэ еджэу бгы лъагэ, бгъуэнщIагъ зищIыжу, Къущхьэхъу щIыпIэм щыIэщ. А бгышхуэм и джабэм апхуэдизкIэ куэду бжьэр исщи, абы ящI фор гъэми щIыми бгы гъуанэхэм къитIэтIу изу жаIэ. Ауэ бгыр апхуэдизкIэ лъагэщи, къипхыну Iэмал хуэбгъуэтыркъым: илъабжьэмкIэ ущежьэу удэкIыфыркъым, ищхьэмкIэ кIапсэкIэ укъехмэ, бгыр хуэбгъуэнщIагъщи, фор зэрылъ гъуанэм улъэIэсыркъым.
«Ахъмэт и фо изщ» псалъэжьыр абы къытекIащ. УлъэмыIэсмэ, сыт и мыхьэнэ жыхуиIэщ.
Жьындум и фыз къэшэкIэщ
Жьындум махуэ къэс фыз къишэрт. Пщэдджыжьым къишэрт, пщыхьэщхьэ зэрыхъуу: «Мыбдежым си щхьэр щылъынущ, мыбдежым си лъакъуэр щылъынущ, мыбдежым си дамэр щылъынущ, уэ дэнэ деж уздэзгъэгъуэлъынур?» — жиIэрти, ирихужырт.
Фыз къэшэрейм хужаIэ.
Шхыныгъуэхэр
Нартыху зэтеуда хьэнтхъупс
Нартыху зэтеудар тIэу-щэ щIагъэпщ, псы щIыIэкIэ плIэ-тхуэ ялъэс, итIанэ шыуаным ит псы къэкъуалъэм хакIутэ зэIащIэурэ, тхъурымбэр къытрах, мафIэр щабэ ящIри, шыуаныщхьэр тепIауэ дакъикъэ 20 — 25-кIэ ягъавэ, Iув хъуху. Абы зэIащIэурэ шэ гъэпщта щIакIэ. Шыгъу хадзэри, щIэх-щIэхыурэ зэIащIэурэ хьэзыр хъуху ягъавэ. Пщтыру фалъэ куум иракIэри, шатэпс тракIэж. ЩIакхъуэ е лэкъум дашх.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ):
Нартыху зэтеудауэ — г 50
Псыуэ — г 300
Шэ щIэмыхуу — г 400
Шатэпсу — г 50
Шыгъуу — узыхуейм хуэдиз.
Джэш лыбжьэ
Джэшыр зэхадз, фIыуэ ялъэс, псы къэкъуалъэм хакIутэри, тхъурымбэр къытрахыурэ сыхьэтрэ ныкъуэкIэ ягъавэ. Шыгъу хадзэри, иджыри апхуэдизкIэ ягъавэ. АпщIондэху псыр щIэващIэмэ, псывэ щIакIэ. Джэш вар зэрыпщтыру яуб е лыхьэжым щIагъэкIри, шыуаным иралъхьэж. Абы тхъукIэ гъэлыбжьа бжьын халъхьэ, шыбжий сыр хакIутэ, а псори зэIащIэ, шатэ хакIэри, дакъикъи 7 — 8-кIэ къагъэкъуалъэ.
Хьэзыр хъуа джэш лыбжьэм джэдгын хаудэри, и щхьэр тепIауэ тIэкIурэ щагъэт мэ дахэ къищтэн щхьэкIэ. Пщтыру яшх, щIакхъуэ е пIастэ и гъусэу.
Халъхьэхэр (цIыхуитI Iыхьэ):
Джэшу — г 200
Псыуэ — г 1450-рэ
Бжьын укъэбзауэ — г 30
Тхъууэ — г 60
Шатэу — г 160-рэ
Шыгъуу, шыбжийуэ, джэдгыну — узыхуейм хуэдиз.
Къубатий Борис.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:7. ЩIыпIэ хуабэхэм къраш пхъэщхьэмыщхьэ. 8. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и джэгуакIуэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и артист. 9. Бэзэрыр … щащI щIыпIэщ. 10. … тесу псым йопыдж. 11. НэгъуэщIхэм яхэмыгъуэщэн папщIэ Iэщым традзэ дамыгъэ. 13. Хугу хьэжыгъэм, тхъум, фошыгъум къыхэщIыкIа адыгэ шхыныгъуэ. 15. Iэпслъэпс. 22. Купсэ кIыхь зиIэ удз, цIыхум яшхыу. 24. Гуэгушыхъум, къазыхъум я пщэм тет пшэрыпIэ. 26. ГъукIэм щIэт Iэмэпсымэ. 27. Вакъэдыж Iэмэпсымэ. 28. … и къуэгъурэ вы и гъуррэ. 29. Адыгэ уэрэджыIакIуэ, Урысей Федерацэм и цIыхубэ артист. 30. Пхъэщхьэмыщхьэ гуащIэ цIыкIу. 31. Нэхъапэм тIэпIыжу шэджагъуашхэ уэзыгъэщIу щыта ахъшэ. Иджы зы сеныч къыщIэкIыжыркъым. 33. Ди гъунэгъу щIалэм и … къикIащ: лэжьапIэ хъарзынэ къратащ. 34. Щхьэхуимыту яIыгъ цIыху. 35. … зэрыщу мэкъумэшыщIэхэр губгъуэм дэкIащ. 39. Зи щхьэгъусэм къыбгъэдэкIыжа цIыхубз. 42. Колхоз тхьэмадэу щыта, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь. 44. БыдапIэ, бгъузэрэ лъагэу дэщIея унэ. 46. Егъэлеяуэ щыщIыIэ махуэ, зэман. 48. ГъубжэкIэ къаха гуэдз зэкIуэцIыпха IэплIакIуэ. 49. Пхъэщхьэмыщхьэ. 50. 1989 гъэм а къэралым щызэIущIауэ щытащ СССР-мрэ США-мрэ я унафэщIхэу Горбачёв Михаилрэ Буш Джорджрэ.
Къехыу:1. Куэдрэ къамыщтэ щыгъынхэр, хьэпшыпхэр щахъумэу унагъуэ куэдым яIэщ. 2. Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и артист, министр. 3. Колхоз мэлыхъуэм IэщIэшхыхьа мэлыр абы ихьауэ трелъхьэ. 4. Гуэдз е нартыху хьэжыгъэм къыхэщIыкIа адыгэ шхыныгъуэ. 5. Ди лъэпкъэгъу, Урысей Федерацэм и цIыхубэ художник. 6. Бразилием щекIуэкIа дунейпсо Олимп зэхьэзэхуэхэм дыщэ медаль къыщызыхьа ди лъэпкъэгъу щIалэ. 12. ХакIуитI зы … щIэзагъэркъым. 14. Узыдэмыхьэ къуэладжэ … дэзщ. 16. Муслъымэн диным зэрыжиIэмкIэ, зи щIалэгъуэр зэи имыкIыу жэнэтым ис тхьэIухуд. 17. Езыр мылъэтэфми, Iэзэу бадзэ къеубыд. 18. А унэцIэр зэрахьэ: адыгэ бзылъхугъэ пшынауэ цIэрыIуэм; уэрэдусым; адыгэ тхакIуэм; уэрэджыIакIуэм. 19. ЦIыхухъуцIэ. А цIэр фIащащ Совет Союз псом къыщацIыхуу щыта ди адыгэ тхакIуэм, усакIуэм и адэм. 20. Бжэныфэм къыхащIыкI къэп. 21. Таурыхъ, шыпсэ, … 23. Мэлыхъуэ пщыIэ. 24. Дохутырхэм зэрыжаIэмкIэ, абы и Iугъуэр узыншагъэмкIэ хуабжьу зэранщ. Псом хуэмыдэу тхьэмбылымкIэ. 25. Мастэм и «ныбжьэгъу». 32. Псыщхьэ тещтыкIа. 33. ГъукIэм и лъэщапIэ. 36. Шатэ е тхъуцIынэ гъэвэжам трещIэ. 37. «ПщIащэ» псалъэр нэгъуэщIу зэрыжаIэ. 38. ПшахъуэщI. 40. Шым и кIуэкIэ. 41. Хьэцэпэцэм хищIа, зэран хъу удз щхьэ гъуэжь. 43. Адыгэ композитор. 45. Зи щIыналъэкIэ нэхъ ин дыдэу Африкэм щыIэ къэрал. 46. ПсыцIэ, къуажэцIэ. 47. Къэбэрдей-Балъкъэрым щIэныгъэ IуэхухэмкIэ и министр.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
ЩэкIуэгъуэм и 12-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:5. Аслъэн. 7. Зэуар. 8. Сэху. 9. Iупхъуэ. 10. Црым. 11. Нэрыплъэ. 12. Гъуэз. 14. Кхъулэ. 15. Ер. 16. Яе. 17. Тхьэгъуш. 21. ПIырыпI. 22. Бжьыдзэ. 25. Нащхьэ. 27. Хъы. 28. Уэ. 29. Пщы. 30. Дзыхь. 31. ЖьакIэмыхъу. 33. Къады. 35. Аркъэ. 37. Щхьэ. 38. Набгъэ. 39. ПкIауэ.
Къехыу:1. Есэп. 2. Хьэсэн. 3. Хьэнцэ. 4. Жасы. 6. Уэзырмэс. 13. Зей. 14. Кхъуей. 17. ТепIэн. 18. Шабзэ. 19. Дыху. 20. Гудзэ. 23. Пщыхьэщхьэ. 24. Пхъы. 26. Къуэдз. 31. Жьыбгъэ. 32. ХъуаскIэ. 34. Алан. 36. Къауц.
