Хъуапсэ и псэ кIуэдыркъым, фыгъуэр мыгъуэ мэхъу
«Хъуапсэ» псалъэм «хъун»-мрэ «псэ»-мрэ щызэхэлъщ, псэр хъуну, узыншэну хуейщ, хъуапсэурэ йофIакIуэ. А псалъитIыр — «хъуапсэмрэ» «фыгъуэмрэ» — уигу къагъэкI мыхьэнэхэмкIэ адэкIэ зэпэщIэбгъэувэмэ, етIуанэм «псэр зыгъэф, зыгъэгъу, хъугъуэ къезымыт» гупсысэм упещIэ, псалъэжьхэм хуэдэу, жамыIэпэми, уигу къагъэкI. Ди мурадыр псэр зымыгъэкIуэд «хъуапсэр» зэрытыпхъэ хъийм икIыу «фыгъуэ», псэкIуэд, «мыгъуэ» зэрыхъу щIыкIэр, гъуэгур, гурыщIэр, IэбэкIэр зэхэдгъэкIынырщ. МелыIычхэр Тхьэр зэхъуэхъуа Iэдэм ехъуапсэри къызэтенащ, Тхьэр зэбга Iиблис ардыдэм ефыгъуэри къызэтенакъым.
Фыгъуэр сытым дежи нэгъуэщI цIыхущ. Иджыпсту псалъэ сэ фыгъуэ схэлъкъым, сиIэмкIэ сыарэзыщ, нэгъуэщIым ейм сехъуапсэркъым. НэгъуэщIу жыпIэмэ, «сэ сыфыгъуэнэдщ» гупсысэр къемызэгъщ, уэ уи фыгъуэр ныкъусаныгъэу къыпфIэщIыркъым, фIэпщыр нэгъуэщIщ, захуагъэу къыпщохъу. ЖысIэм къизгъэкIыр: фыгъуэр зэрыпсэкIуэдыр апхуэдизкIэ къыддалъхуауэ тхэлъщи, ар цIыхум фIырыфIкIэ зыдимылъагъуж, гу зэрылъитэу зызыщидзей хьэлщ. Зыущэхум ар елъагъу, апхуэдэу щытыну хуэмейуэ зоныкъуэкъуж, и щыщIэныгъэу елъытэ. Дэ дызэщхьыну дызыхуэмейр ар зыдэзымылъагъужу зыхэлъ е зылъагъужу зыфIэзахуэ, нэгъуэщIыцIэ фIэзыщращ. УзытеукIытыхь хьэлым гува-щIэхами уполъэщ, ауэ цIыху хэтыкIэ Iэмал нэхъыщхьэу плъытэм зыбогъэужь, уефIакIуэ къыпфIэщIурэ щыхупIэм ухуешэ.
«Дунейм мыхъумыщIагъэ щывмылэжь», — къыжраIэмэ, «Дэ гъуэгу захуэм дытетщ», — жаIэри жэуап иратыж.
Фыгъуэр цIыхуфIкъым. ЦIыхуфIым адрейхэр и щхьэ хуегъадэри, езым емыщхьми, фIыуэ елъагъуф. Уеблэмэ, езым нэхъ къыщхьэщыкIыху, нэхъ и пIэ итыжу, езым хузэфIэмыкIын гуэр хуэлэжьу елъытэри, пщIэ хуещI. МыцIыхуфIыр цIыху гугъущ: бгъэдыхьэгъуейщ, уригъусэну хьэлэмэткъым, къобгъэрыкIуэ зэпытщи, сытым дежи къыбдигъуэн къелъыхъуэ. Зэрынэхъ лъагэр уигъэлъагъуху, пщIэ зэрыхуэфащэр нэхъ къыбгурыIуэну щыгугъым ещхьщ. И цIэр фIыкIэ игъэIун папщIэ зэгъэзахуэшхуэ къегъэлъагъуэ, къаруи егъэкIуэд, ауэ псапэр езым хэщI, нэгъуэщIым хэхъуэ гуэрущ зэрилъытэри, и IэфIри зыхищIэркъым, и мыхьэнэри къыгурыIуэркъым. Псом нэхърэ нэхъ гугъу езыгъэхьращи, адрей цIыхухэр гъащIэм и IэфIыр IэщIэзыгъэкI бзаджэ гупу къыфIегъэщI зыри фIыуэ зэрыхуэмылъагъум.
КъызыхэкI щхьэусыгъуэхэр зыгурыбгъэIуэну ухуежьэмэ, «фыгъуэм» нэхъ къыпэщIэт гурыщIэр хъуапсэракъым — фIыщIэращ. ФIыщIэр фIэщхъуныгъэм и лъэпкъэгъущ, фыгъуэнэдыр фIэщхъуныджэщ, зыми дзыхь хуищIыркъым. Зыгуэр фIыуэ плъагъун щхьэкIэ, абы зэи лей къузэримыхынур уи фIэщ хъун хуейщ, мыбы апхуэдэ цIыху и хъуреягъым щилъагъуркъым. Абы цIыхухэр лIэужьыгъуищу егуэш: зыгуэр къызыпыкIынур, абы къикIыр — къыпхуэгъэдэIуэнур е къыпхуэгъэпцIэнур; къыпыкIынуIами зи лъэкIыныгъэ къыхуэмыгъэщхьэпэнур; лей къезыхынур. Иужьрейр къыхуэпсэлъэнкIэ (абы жиIэр цIыхухэм я фIэщ хъунущ), и мылъкум къыхэIэбэнкIэ (абы фIы гуэрым ухигъэкIыжынущ), зи дуней тетыкIэм езыр фагъуэ щIэхъукIынкIэ хъунуращ. МыгурыIуэгъуэу мыбы хэтыр: лей къезыхынкIэ хъунур езым нэхърэ нэхъыфIу къазэрыщыхъунум е апхуэдэу зэрыщытым шэч къытрихьэркъым. НтIэ, мыбы зэреджэн хуейр «фыгъуэнэдкъым», «игу ирихьым и гум дэмыхьэф цIыхущ». Уигу щрихькIэ, абы уи Iей зэрихуэн гукъыдэж зэримыIэр зэрыплъагъумкIэ зыкъыбоумысыж. Ар фыгъуэнэдхэм езыхэм къагурымыIуэжу яхэлъ хьэлщ: ягу иримыхьым еныкъуэкъуркъым. Зы лIэужьыгъуэм зилъагъужыххэркъым: «Сэ нэхърэ нэхъыфI щыIэкъым». Адрейм зелъагъуж, ауэ зыкъиумысыркъым: «Сэ нэхърэ нэхъыфI зэрыщыIэр сощIэ, ауэ ар здэщыIэм сэ зэи сыкIуэнукъым, сэ сыздэщыIэми зэи къэзгъэкIуэнукъым». Ещанэм зелъагъуж, зыкъеумыс икIи зегъэщIагъуэ: текIуар сыт щыгъуи захуэщ. Фыгъуэнэд ирагъэкIуэтам Тхьэм упэщIимыгъахуэкIэ. «Зыхуейр хуэвдз, и макъым седэIуэфынукъым», — жызыIэ Алыхьталэм ар жэуапыншэу къыщIимыгъанэ щхьэусыгъуэхэм язщ абыкIэ и лейм узэрыщихъумэр.
ЖытIэр мы гу Iувым лъагъуныгъэ къызэризэу (нэгъуэщI псалъэ къезэгъыркъым) щIыкIэм уи фIэщ ещIыпэ: фIыуэ къыхущытхэм нэхъыбэ дыдэу яхуигъазэ гурыщIэр гукъанэщ. (ФIыуэ къэзымылъагъуну зыхузэфIэмыкI и быным деж нэгъунэ щыболъагъу ар, мыхэращ сабийр адэм е анэм зыгуэр дигъуэным тезыгъэгушхуэр, тепсэлъыхьу езыгъасэр). Къуаншэу зызыбжыжыр уи IэмыщIэм илъщ, сыт хуэдиз и мылъагагъми. Абы къару къезыт псоми уобгъэрыкIуэф уи мыарэзыныгъэмкIэ. Гъэкъуэншэныр зэи узымыгъэбэлэрыгъ Iэмалщ, псом ялейуэ нэгъуэщIкIэ узыпэмылъэщ цIыху хьэрэмыгъэншэхэм я деж щыпхокI. Езыми зэребгъэрыкIуапхъэр а Iэщэ дыдэрат, ауэ Тхьэм щIыхуэ къызэрытемынэм и щыхьэту (фыгъуэнэдми фIы игу къимыхьэххэу щыткъым, ифI щынэрылъагъу зы утыкуи щыпхущыгъэуэнукъым), цIыхуфIхэм къаухъуреихьынымрэ абы фейдэ хэмыхыфынымрэ мыбы хуэдэу зи натIэ ит гъуэтыгъуейщ.
Иджы бийр къэгъэнауэ, зыгуэр къызыпыкIынухэм къащыпихыфым деж щхьэ ахэр фIыуэ имылъагъурэ жыпIэнщ. Жэуап: арэзы хъуркъым. ФIылъагъур фIыщIэм епхащ, арэзы мыхъум фIыщIэ зыхищIэркъым. Сыт фIыщIэр зищIысыр? Сызыхуэныкъуэ гуэрым сытезыгъэIэбам, сэр-сэру зэзмыгъэгъуэтыф хуэныкъуэныгъэ сщхьэщызыхам къызит гузэгъэгъуэ, фIы къеуэлIэну сызэрыхуэупсэ гурыщIэ. Фыгъуэнэдыр «фIыщIэкIэ» зэджэр нэгъуэщIщ. Абы нэрымылъагъум мыхьэнэшхуэ иритыркъым. «ФIыщIэкIэ» ар зэджэр цIыхухэм зэхахыу зыгуэр къызэрыщытхъумрэ иджыри зыгуэр къызыпыкIынкIи хъунум кърит гугъэмрэщ. ФIы къыхуащIар езым зыIэригъэхьауэщ зэрилъытэр. Зэрыщыт дыдэри аращ: мыбы, и жагъуэ хъунщ жиIэу, зыхуэмей пIихынукъым, зыхуеи блигъэкIынукъым. Зыхуейр зэрызыIэригъэхьа гъуэгур ещIэж, къезытар зэрызыфIигъэлIыкIыфар зи Iэзагъыр езыращи, ар уасэ зиIэ гуэру илъытэн дэнэ къэна, и IэбэкIэм къытригъауэ фэ Iейр кIэрыщIащи, нэхъ псынщIэу зыщигъэгъупщэжмэ нэхъ къещтэ. ФIыщIэ зыщIыр зы лъэбакъуэкIэ нэхъ мыхъуми йокIуэт: «ЦIыхуфIхэр куэдщ, сэ нэхърэ нэхъыфIыр нэхъыбэжщ, сифI зезыхуэ Алыхьталэми жагъуэу сыкъилъагъуркъым». Абы и фIэщхъуныгъэри йофIакIуэ, и хьэлми щабагъ гуэр къещтэ. Ауэ фыгъуэнэдым фIы хуэпщIэху зыгуэркIэ ущыгугъыу е уригъэкIуэтауэ елъытэ; къинэмыщIауэ, хэмылъ хьэл и нэм щIэпIуху уогъэбампIэ, сыту жыпIэмэ, абы фыгъуэр къызыхэкI адрей хьэл мыгъуитIри хэлъщ: нэпсейщ икIи быдэщ. Нэпсейм лей зрилъэфалIэмэ, быдэм къыдэхуэр икъузмэ, фыгъуэм, иIэр зэриIэу, уэ уи Iыхьэм ухигъэкIыжыну хуейщ. Абыи зыгуэр игу пымыкIыу щыткъым, ауэ IэфI щIэмылъущ е Iэуэлъауэшхуэ пыщIауэщ, щIыхуэшхуэ къыптехуэущ, пщыгъупщэжынкIэ шынагъуэ щымыIэущ зэрытэр. ФIы къыхуэзыщIэхэр зрипэсыркъым, тыгъэ хуэпщIкIи нэхъ гъунэгъу ухуэхъуркъым. «Ныбжьэгъу» щызыбгъэдигъэхьэр ар зэригъусэм гъавэ къэкIуэн гуэрым и мэ къыщIригъэхьэмэщ — мылъку, пщIэ, къару… ПщIэкIэ зыщIимыгъэнщIыр аращ. Къулыкъумрэ мылъкумрэ пщIэщ, уакъуопсэукIыф, улъэщу фэ къыптеуэу. ИпэжыпIэкIэ мыбы къыфIэIуэхури зыфIэлIыкIри езым нэхърэ куэдкIэ нэхъ лъагэ, зыпэмылъэщын, зыбгъэдэмыхьэфын, жыIэщIэ хуэмыщIын цIыхухэращ. И пагагъымрэ (фIыуэ къыхущытым хуэгъэзауэ) и унэIут хьэлымрэ (зылъэмыIэсын зиIэм теухуауэ) зы хьэлым зэрыхэзагъэм укъегъэуIэбжь. Зыхуейр зэрыхуэпщIэу, уэ нэхърэ нэхъ лъагэ, ар зыIэщIигъэкIыфа цIыху мыхьэнэншэ уохъу. «Ахъшэ уэстамкIэ «Волга» къощэхури, «Ухэт уэ?» — жыпIэу укъотIысыж», — зыхужаIар мыращ.
Мы хьэл гугъум и Iыхьэ гуэр, дауи, псоми тхэлъ къыщIэкIынщ, дызэрырихьэлIэу къыщытцIыхужкIэ. Шэч куэд къэмынэу нэрылъагъущ ар щабагъымрэ ткIиягъымрэ я зэпэшачэр къэзымыгъуэтыфа адэ-анэм я деж къызэрыщежьэри. И адэ е и анэ лъэщым фIыуэ зыкъригъэлъагъуфыным, абы игу ирихь цIыху лIэужьыгъуэ къыхэкIыным и гугъэр хехыжри, сабийм къепэгэкIыр фIыуэ илъагъуу зрегъасэ, зэзымыпэсым къыкIэлъижыхьу мэхъу. ЩIалэ-хъыджэбз щапхъэхэр зэщхьэщокI. ИтIанэ апхуэдэ адэм е анэм пикIуэт быныр къытекIуэм и телъхьэ хъууэ цIыкIуху гугъу езыгъэхьам ещхь балигъ щыхъужыр адрей адэ е анэ мыткIийр ирагъэкIуэтыпамэщ. Быныр зыдэмыплъей, нэрылъагъуу темыкIуа лъэныкъуэм къылъыс пщIэр иIыгъыжмэ, сабийр гуитIщхьитI хъуми, хэкIыпIэншагъэм хуэкIуэркъым. Унагъуэр унагъуэ зэхуэщIауэ — хьэщIэимыхьэу — щымытмэ, и хьэлри къызэтонэ, нэгъуэщI цIыху лIэужьыгъуэ куэд зэрилъагъум къыхэкIыу: «Папэ гушыIэрэ, мамэ дыхьэшхмэ, хьэщIэ диIэу аращ». Ауэ нэгъуэщI зы лIэужьыгъуи щыIэщ: унагъуэр хьэщIэ кIуапIэу, ауэ псори ныкъуакъуэ лъэныкъуэмкIэ фIэкIа къимыкIыу. Абыи сабийр зэтреху. Мыхэр псори адыгэ унагъуэ щапхъэхэм ящыщщ, жыгыр иджыри щхъуантIэу, ауэ къудамэхэм я нэхъыбэм зыри къыпымыкIэжу. Адэ е анэ зэрымыс унагъуэм къыщыхъу сабийм и хьэлыр нэхъ гугъужщ: и ныбжьыр хэкIуэтэху ар щыIэщIэмыкI къохъу и сабиигъуэм къыздихь гужьеигъуэм, гурыIуэгъуэщ абы зэхуэдэныгъэм фIы къыщилъыхъуэн хуэдэу щIэх и гур къызэримыхьэжынур.
Сабийм и акъыл зэрыубыдыху нэхъ лъэщым и лъэныкъуэр къещтэ. Зэрыубыдащ жыпIэми — узэсэ сэгъейщ. Балигъ фыгъуэнэд къызыхэкIа мы дызытепсэлъыхь сабийм IэщIэкIар и чэзум Iэрымыхьа гухуабагъ берычэтщ. Уайльд Оскар и жыIэгъэ цIэрыIуэхэм ящыщщ: «Фи сабийм цIыхуфI къыхэкIыну фыхуеймэ, насыпыфIэ фщIы». Сабийр насыпыфIэ зыщIыр куэд мэхъу, ауэ зыгъэтынш хьэлыр къыздикIыр дэнэ жыпIэмэ, ар балигъым къыбгъэдэкI фIылъагъум зэрыхэмыщIымрэ абы и уасэр зыхищIэн хуэдэу зыфIэнэ-зэкIужрей дэджэгуэгъу зэрыщымыщIэмрэщ. Джэгум узэхуегъадэ, япэрауэ. ЕтIуанэрауэ, упщми упщылIми, сытым дежи захуагъыр зи лъабжьэ джэгукIэ хабзэр къыпщхьэщытщ. А тIур — джэгумрэ фIылъагъумрэ — хурокъу сабийм, абы балигъ бзаджэ къыхэмыкIын папщIэ. Зэман докIри, джэгукIэр Iуэху щIэкIэ, IэщIагъэ мэхъу, фIылъагъукIэр — фIыщIэ щIыкIэ, цIыху хэтыкIэ, фIэщхъуныгъэ. Тыншщ икIи гурыIуэгъуэщ. Ауэ апхуэдэу хъун папщIэ, гъащIэр къызыIэпыпх балигъыр балигъыу щытын хуейщ, ин хъуа сабий къиину щымыту. «Вынд и шыр фIэдахэщ» псэущхьэ инстинктыр фIылъагъукъым — жэм лъакъуэм шкIэр имыукIыныр мащIэIуэщ шкIэм и дежкIэ. ЦIыхур шкIэкъым. Мысыр щIэныгъэлI Мутэуэлли Шэхьрауи гурыIуэгъуэу топсэлъыхь мы Iуэхум: «Псэущхьэхэр багъуэм зэфIэкIащ. ЦIыхур унагъуэм щапIын хуейщ, адэ-анэм — Iэпкълъэпкъыр къезытам — яхуиIэ фIэлIыкIыр КъэзыгъэщIам деж игъэIэпхъуэу фIэщхъуныгъэ зыхищIэфын папщIэ».
ФIылъагъур чэмыху, шынэм хохъуэ: зи хабзэхэр мыIупщI дунейм ущызыхъумэ къару закъуэр, псом нэхърэ нэхъ лъэщу уи нэгум щIэт адэм е анэм и гулъытэр Iэрымылъхьэмэ, аракъэ гу жьей (мы гушхуа) жыхуаIэр. Мыр ин хъуа нэужь, фIыуэ плъагъукIэ пхуригъэкъужыркъым, лъагъуныгъэм и IэфIыр текIуэныгъэу фIэкIа зыхищIэркъыми, фIыуэ къэзылъагъур ипэжыпIэкIэ илъагъуркъым, нэкIи гукIи ицIыхуркъым икIи къыгурыIуэркъым. КъыщIыгурымыIуэр ТемырщIакъуэ и щыкъу щIалэм хужиIам тохуэ: «ЗыкъыфIэщIыжын хьэл зэрыхэлъым гу лъыстакъым». ЗыкъыфIэщIыжыныр — адрейхэм епэгэкIын, абыхэм нэхърэ нэхъ лъагэу зылъытэжын, захуэмыгъэдэфын. Езым нэхъ лъагэу зибжыжу зыщIар сыт? Зэхуэдэныгъэм, абы и лъабжьэ — захуагъэм и щапхъэ узыншэ зэримыгъэунэхуам; и жагъуэ къэзыщIрей икIи фIыуэ илъагъу адэм е анэм зэрызапищIыжам. Гъусэуи къилъыхъуэр езым ещхькъым — зыкъуэмылIыкIын, къыдалъагъун, итIанэми зригъэдэIуэфын, иригъэкIуэтыфын.
Фыгъуэнэдым зэрихьэ лейм уздыхимылъэфэн, е зигъэтхьэмыщкIафэу хуэмыфащэ жэнэтым зрыуимыгъэшэн папщIэ хэкIыпIэ щыIэ? ЩыIэщ. Ар зи фIэщхъуныгъэр мыфэрыщI нэрыбгэу ущытынырщ. Фыгъуэнэдхэм япщ Iиблиси зыпэмылъэщынур хэтми жеIэ: «Уи пщылI гу къабзэхэм нэмыщI…». Ауэ хэт пщылI гу къабзэу зызымылъытэжыр?!
ГъэщIэгъуэнкъэ, фыгъуэнэдым хуэдэу зыхуейр зыIэрызыгъэхьэф щыIэкъым, ауэ щыхъукIэ, зыхуейр къезытыр цIыхухэм яхимыбжэу мэхъу. Щхьэ фIыщIэ имыщIрэ, щхьэ насыпыфIэ иримыхъурэ, фIыуэ ар хуэмылъагъурэ, цIыхуфI щIэмыхъукIрэ и хъуэпсапIэр — ар хъуэпсапIэ узыншэмэ — къызэрыIэрыхьам? Жэуапыр кIэщIщ: ар зыхуэныкъуэр зыхуейр къызытрих «иныжьратэкъым», абы IэщIэлъу къыIэщIигъэкIыфын гуэрт — мафIэ, ху жылэ, мылъку, пщIэ, сытми нартхэр къыщытхъуу езыри ин зыщIэхъукIын ехъулIэныгъэ. Ауэ псом нэхърэ нэхъыщхьэращи, къыIэрыхьам хуеиххэтэкъым ар — хуейуэ къыфIэзыгъэщIар а зыщIэбанэм нэгъуэщIхэм я нэкIэ зэреплъарщ.
Тыкуэным бостей дахэ къашащ. Зы бостей закъуэ, хъыджэбзу къуажэм дэсыр ехъуапсэу. А бостейр сэкIунуми, схуэхъунуми, зэвми, кIэщIми сщIэркъым, ауэ псори зэрехъуапсэм нэгъуэщI сыхуэмеиж сещIри, тыкуэнтесым бгъэдыхьэн къызогъуэт, къуажэ хъыджэбзыр къызэхъуапсэу бостейр къыслъос, солажьэ… Сыхуейт а бостейм? Хэт сызыгъэбэлэрыгъар? Психолог цIэрыIуэ Фрейд Зигмунд щапхъэфI гуэр иIэщ апхуэдэ къыхэхыкIэ зиIэм ехьэлIауэ: мыбыхэм зыгуэр фIыуэ ялъагъун папщIэ ар нэгъуэщIым ирафыгъулIэн хуейщ. Зыгуэрым къытримыхар фIэIэфIкъым жыхуиIэщ. Мыбдежми аращ къэхъур: адрейхэр зэрехъуапсэращ бостейм уасэ хуэхъуар, армыхъумэ езым екIун-емыкIунракъым. Тыкуэным нэгъуэщI бостей Iэджэ къашащ иужькIэ, а къомым сыхэзыгъэкIыжа си бостеижьыр иджы слъагъу хъуркъым… Аращ къэхъур, фыгъуэнэдым зыхуейр къыIэрыхьэху. И хьэлым къыщыщIыр сыт жыпIэмэ, игу нэгъэсауэ зэрымызагъэм, зыхуейр къызэрыгурымыIуэжым ар дуней мыIупщIым, нэгъуэщIым и нэкIэ зэфIигъэува дуней мыцIыхум тету егъэпсэу, адрейхэм я псэукIэр нэхъ зыхуигъэфащэу. Къарууншэ узыщIращи, и гур зыгуэрым иримыкъутыхьауэ цIыху сурэтым иувэркъым. Зыхуейм гъуэгу тыншкIэ тезгъэIэбэнщ жыпIэмэ, епIуэкIыр къуиудэкIыжыну бзаджагъ хурокъу, жыпIэр зэхихын хуэдэу Iущыгъэ хурикъуркъым, дзыхь къызэрыпхуимыщIым къыхэкIыу.
Иджы мыр фIыуэ зылъагъуфын къыкъуэкIамэ, зихъуэжынт жыбоIэ. КъыкъуокI. Ауэ езыр фIыуэ къэзылъагъум акъылыншафэ иримыплъынкIэ Iэмал иIэкъым, сыту жыпIэмэ, фIыуэ лъагъуныр хуэпщылIыныгъэщ, пщыр (фIыуэ ялъагъуну къэзылэжьыр) езыращ, нэхъ лъагэр нэхъ лъахъшэм епэгэкIыну хуитщ, езыр зыпэмылъэщхэм зэрахущытым хуэдэу. Зэхуэдэныгъэр фыгъуэнэдым зэи имыдэн философиещ, аращ ар нэхъыбэм теплъэкIэ къахэпцIыхукIыфу щIыщытыр.
Фыгъуэнэдым фIыуэ укъилъагъуфынукъым, ауэ фIыуэ плъагъуну хуит уищIын-кIи хъунущ, удэзэуэну узыхуигъэфащэмэ. ФIыщIэ щIахуэмыщI щхьэусыгъуэхэм ядэщIыгъущ фIы къыхуэзыщIэ цIыхур къыхуэмыгъэщхьэпэмэ, ар жагъуэгъуу къызэрилъытэр, унэрыс бий къызыхэкIри мыхэращ. ЦIыхухэм удалъагъуу удэныкъуэкъуэнумэ, ущытхъуу удэтынумэ, узбгъэдигъэхьэнущ. Мыбы, къытыдогъазэри, ипэжыпIэкIэ игу ирихьыр зыпэмылъэщ цIыхухэрщ, уэ удэIэпыкъуми, а бийр игу зэрырихьым хуэдэу зэи игу урихьынукъым. Абы щIехъуапсэри дигъуэри и Iэр иридзыхыу зэрызримыгъэукIырщ. «Абсурдщ», — жыпIэнщ. Бийр щIэбиижыр узытримыгъэкIуэнуракъэ? Iуэхум тхухэмых Iиблиси Алыхьталэр и фIэщ мэхъу: «Уи лъэщагъымкIэ соIуэ…» Сызэрылъэщыр уи фIэщ хъумэ, щхьэ си унафэр зэрызахуэм шэч къытепхьэрэ?! ЛъэщагъкIэ мыр зэджэр цIыхухэмрэ мелыIычхэмрэ Алыхьталэм хуаIэ фIэлIыкI нэрылъагъурщ, абыхэм гукIэ зыхащIэ фIэщхъуныгъэ шэчыншэракъым. Ауэ Iиблис лей зэрырамыхам и щыхьэту, а нэрылъагъур фIымрэ Iеймрэ Iэмалу зэдагуэш:
«Игъэгъуэщэнури куэдынущ, иузэхунури куэдынущ (а зы щапхъэм)».
Нэпсеиныр, быдэныр, фыгъуэныр зэпыщIауэ узищщ. «Хьэлэлым и гум фыгъуэ щыбгъуэтынукъым», — жаIэ. Аращ дин псоми сэдэкъэр щIагъэлъапIэр. «ФфIэфIым хэвмытыкIауэ фIэщхъуныгъэм и фIыр зыхэфщIэнукъым», — жеIэ тхылъ лъапIэм. Сытри уигу пымыкIыху уи ефIэкIуэныр нэгъэса хъуркъым. «Гум пыкIыным» мыбдежым къикIыр узыхуэныкъуэм зыхэбгъэкIыжынракъым, хьэмэ уи мылъкур бгуэшу факъырэу ухыхьэжынракъым: дунеягъэкIэ пхухиха хэхъуэмрэ хэщIымрэ нэгъуэщIым IэрыхьэнкIэ Iэмал зэрыщымыIэххэр къыбгурызыгъаIуэ хуитыныгъэм нэхърэ нэхъ лъапIэ къыумылъыхъуэнырщ. А гупсысэм темыщIыхьа ехъулIэныгъэ псоми, гува-щIэхами, и зэран къокI. ФIэщхъуныгъэр зэрызыпцIыхужын Iэмалщ. «ЗызыцIыхужым и Тхьэри ецIыху», — жеIэ хьэдисым. ЦIыхум зэрыщымыт зищIреймэ, зыхуэмыныкъуэм щIэхъуэпсмэ, къыхуэмыщхьэпэнум хущIэкъумэ, ар тыншу къехъулIэркъым. Дызытепсэлъыхь фыгъуэнэдыр зыхэмыкI бэлыхьым и къежьапIэри и кIуэдыжыпIэри аращ. Мыбдеж щыгъэпщкIуащ дунеягъэкIэ япэу гугъэ зыхэпхыж хэкIыпIэр: укъызыхуигъэщIам утеIэбэныр плъапIэ къудейуэ къыпфIэщI щхьэкIэ, — пщэрылъщ. А пщэрылъыр плъапIэу къызэрыпфIэщIым ар гъэзэщIа зэрымыхъур зи ягъэ къомыкIын гуэру къыпщегъэхъу. Ауэ зыпцIыхужын къалэныр гъэзэщIа мыхъуху, КъурIэным нэхъыбэ дыдэрэ узыхуигъэсакъым укъыщохутэ: лей зыбохыж. Лей зэпхыжыху, «дунейм мыхъумыщIагъэ щызезыхьэхэм» уащыщщ, уи ехъулIэныгъэхэр уафэм щIэуэми, уи ныкъусаныгъэ хьэлэмэтхэр усакIуэхэм бдагъэщIэращIэми. «Псапэ къэзыхьыну хуейм и хьэлыр нэгъэса ирещI», — щIыжаIэри арагъэнщ.
Чэрим Марианнэ.
