Франджы таурыхъхэр
Мэлыхъуэмрэ пащтыхьыпхъумрэ
Зэгуэрым псэуащ зи гъащIэ псом къриубыдэу зэи пцIыупс иримыхьэлIауэ тхьэ зыIуэ пащтыхьыр. Ауэ, абы и пщылIхэм куэдрэ къраIуэкIырт: «Ар пцIыщ. Уэ упцIыупсщ!» жиIэурэ абыхэм куэдрэ зэражриIэр. Пащтыхьыр абы куэдрэ иризэгуэпырт. ИкIэм-икIэжым и пщылIхэм яжриIащ:
— Фэ сыкъывогъэуIэбжь икIи си жагъуэ фощI. НэгъуэщI щIыпIэм къи- кIа гуэрым фызэхихамэ, пцIыупс гупым срапашэу къыщыхъунт. Абы кIэ игъуэтыну сыхуейщ. ДяпэкIэ апхуэдэ псалъэ жысIэу зэхэфхынукъым икIи си пхъур щхьэгъусэу естынущ «Ар пэжкъым!» е «ПцIы боупс!» жысIауэ зэхэзыхым.
Пащтыхьым и псалъэр зэхэзыха мэлыхъуэ щIалэми и щхьэм хужиIэжащ: «Хъунщ! Ар и псалъэм тетыжыр пэжмэ, ипхъур си Iэрылъхьэщ!».
Пащтыхьым цIыхубэ уэрэдыжьхэр, таурыхъ гъэщIэгъуэнхэр фIыуэ илъагъурт. Пщыхьэщхьэшхэ нэужьым ар шхапIэм щIэт жьэгу мафIэшхуэм пэ- рытIысхьэрти, и пщылIхэр зэрыуэршэрым, уэрэдхэр зэрыжаIэм едаIуэрт. Дэтхэнэми чэзууэ уэрэд е таурыхъ жиIэрт.
— Уэ, щIалэ, зыри пщIэуэ къыщIэкIынукъым, — къыжриIащ пащтыхьым зы пщыхьэщхьэ гуэрым мэлыхъуэ щIалэм.
— Дауэ сымыщIэу, зи щIыхьыр ин, — жэуап къитыжащ мэлыхъуэм.
— ДедэIуэнщ пщIэм.
Мэлыхъуэм къыщIидзащ:
— Зэгуэрым, мэзым сыщIэту сыздэкIуэм, тхьэкIумэкIыхь пшэр срихьэлIащ. Ар схуэзанщIабзэу къажэрт, зыри имылъагъум хуэдэу. Сагъыз Iэш-кIэ сIыгъти, абыкIэ тхьэкIумэкIыхьым сыщеуэм, и натIэм сытехуэри, абдежым кIэрынащ. ТхьэкIумэкIыхьыр адэкIэ щыщIэпхъуэжым, нэгъуэщI зы тхьэкIумэкIыхь къыхуэжэу ирихьэлIэри, тIури натIэкIэ зэжьэхэри зэкIэрыпщIащ. Дауэ ящIми ахэр зэкIэрыкIыжыфыртэкъы-ми, тIури зэгъусэу къэзубыдащ. Ар дауэ къыпщыхъурэ, зи щIыхьыр ин?
— Си фIэщ хъущэркъым, — жиIащ пащтыхьым, — ауэ, пэжынкIи хъунщ. Иджыри сыт къыджепIэн?
— Уи пщIантIэм мэлыхъуэу сыщылэжьэн ипэ, си адэм и щхьэлым сыщридэIэпыкъуэгъут. Зэгуэрым, си шыдым хуэмыхьын хьэлъэ щытеслъхьэм, абы и тхыцIэр къутащ.
— Шыд тхьэмыщкIэ цIыкIу! — къыхэкIи-икIащ пащтыхьыр.
Мэлыхъуэм пищащ:
— Дейм сыбгъэдыхьэщ, сэ цIыкIукIэ и зы къудамэр къыпызупщIри, си шы-дым и тхыцIэм и пIэкIэ хэзгъэтIысхьащ. Апхуэдэу щыхъум, ар псынщIэу къызэфIэтIысхьэжри, зыри къэмыхъуам хуэдэу, и хьэлъэр зэрытелъу щхьэлымкIэ иунэтIыжащ.
— ГъэщIэгъуэнщ, — жиIащ пащтыхьым. -АдэкIэ-щэ?
— КъыкIэлъыкIуэ пщэдджыжьым хуабжьу сыкъэуIэбжьащ (дыгъэгъазэ ма- зэр екIуэкIырт), шыдым къыхэпIиикI къудамэ кIапэм зы жэщым и кIуэцIкIэ тхьэмпэхэр къытекIат, дэхэр къыпыкIат. Шэщым шыдыр къыщIэсшащ. Къудамэр нэхъри ин хъум-хъуурэ, уафэм нэсащ.
— ГъэщIэгъуэнщ, — жиIащ пащтыхьым. — АдэкIэ-щэ?
— Ар щыслъагъум, къудамэхэм сыдэкIуейуэ щIэздзэри, мазэм сынэсащ.
— Телъыджэщ, — жиIащ пащтыхьым. — АдэкIэ-щэ?
— Мазэм сыщынэсым, фызыжь гуп лажьэу срихьэлIэри, абыхэм куэдрэ сакIэлъыплъащ. Сыкъехыжыну мурад щысщIам, къудамэр згъуэтыжыртэкъым. Шыдыр зыщIыпIэ щыбзэхыжат. Сытыт сщIэнур? Гуэдз щхьэмыжхэр зэIусщэурэ кIапсэ сщIыри, абыкIэ сыкъехыжу щIэздзащ.
— Ар уи фIэщ пщIыну гугъущ, — жиIащ пащтыхьым. — АдэкIэ-щэ?
— КIапсэр апхуэдэу кIыхьтэкъыми, щIым сыщынэблагъэм уафэм сыкъелъэн хуей хъуащ. Си щхьэр и щIагъыу къыр дзакIэм сытехуэри, си дамэхэм нэс абы зыхэзукIащ.
— Ар си фIэщ сщIынуми сымыщIыну-ми сщIэркъым, — жиIащ пащтыхьым. — АдэкIэ-щэ?
— Къыр дзакIэм зыкъыхэсчыжыным апхуэдизкIэ къару куэд тезгъэкIуэдати, си пкъымрэ си щхьэмрэ зэкIэрычри, си щхьэр къырым къыхэнащ. ГъущI лом къэзгъуэтыну сыщIэпхъуащ, си щхьэр къыхэсчыжын папщIэ.
— Ар дауэ уи фIэщ зэрыпщIынур? — жиIащ пащтыхьым. — АдэкIэ-щэ?
— Ломыр сIыгъыу къыщызгъэзэжам, си щхьэм егъуу щыт дыгъужьышхуэм срихьэлIащ. ГъущI ломымкIэ абы и щIыбым сыщеуэм, езыр щIэпхъуэжащ. Абы зы тхылъымпIэ къыкIэрыхуащ.
— Телъыджэщ! Телъыджэщ! — жиIащ пащтыхьым. — Сытыт абы итыр?
— Абы итт си адэшхуэ щхьэлтетым и деж уи адэр зэгуэр щыIэпыдзлъэпыдзауэ.
— Тхьэ соIуэ пцIы боупскIэ, хьэ щылъху! — кIиящ пащтыхьыр, къыщылъэтри.
— Сыту фIыт, зи щIыхьыр ин! Иджы си кIэн къикIащ: уи пхъур си Iэрылъхьэщ! — жиIащ мэлыхъуэм.
— Ар дауэ? Сыт абыкIэ жыпIэну узыхуейр? — щIэупщIащ пащтыхьыр.
— «ПцIы боупс», — жыпIэу зыгуэрым жепIауэ укъэзыубыд дэтхэнэми, ар хэту щытми, уи пхъур щхьэгъусэу ептыну псалъэ птатэкъэ?
— Пэжщ. Пащтыхьым сыт щыгъуи и псалъэр игъэпэжын, абы тетын хуейщ. Си пхъур щхьэгъусэ пхуэхъунщ. Пщэдей нэчыхьыр ттхынщ. Тхьэмахуэ дэкIмэ, хьэгъуэлIыгъуэр къыдэтхынщ.
Апхуэдэу, зы псалъэ закъуэкIэ мэлыхъуэм пащтыхьыпхъур щхьэгъусэ хуэхъуащ!
Аннеттэ цIыкIу
Пасэ зэманым зы пщащэ псэуащ. Абы и ныбжьыр илъэс пщыкIутху щрикъум, и анэр дунейм ехыжащ. КъыкIэлъыкIуэ гъэм и адэм къишэжащ зи щхьэгъусэр зыфIэкIуэда, пхъуищ зиIэ бзылъхугъэ. Абы ипхъу щхьэхынэхэр махуэ псом Iуэху ямыщIэу зэхэст. Аннеттэ цIыкIу махуэ псор губгъуэм щигъакIуэрт, мэл игъэхъуу. ПщыхьэщхьэкIэрэ унэм екIуэлIэжа нэужьи, зыгъэпсэхупIэ кърамыту езыхэм яуцIэпIа хьэкъущыкъухэр ирагъэтхьэщIыжырт, Аннеттэ хьэкъущыкъум зэи ирамыгъэшхыкIми.
Пщэдджыжь къэс абы щIакхъуэ фIыцIэ Iыхьэ къратырт, унэм къэмыкIуэжу губгъуэм шэджэгъуашхэ щищIын папщIэ. АнэнэпIэсым абы нэхъыбэм вэгъурт иритыр. ГъэщIэгъуэнтэкъым хъыджэбз тхьэмыщкIэр щIэх-щIэхыурэ зэрымэжэщIалIэр.
Зэгуэрым, и шэджэгъуашхэ тIэкIур здищIым, псыежэхым кIуэуэ псы трифыхьыжа нэужь, мэлыхъуэ пщащэр егупсысу щIидзащ и гъащIэр нэщхъейуэ зэригъакIуэм. «Си анэр щыпсэуам си псэукIэри нэгъуэщIынут. ЩIыIэми мэжэщIалIагъэми абы сыщихъумэрт. ФIыуэ сыкъилъагъурт, къысхуэщабэт, къысхуэгуапэт!»
И блэкIар игу къыщигъэкIыжым, мэлыхъуэм и гур къызэфIэнэри гъащ, ауэ, и нэпсхэр къызэпижыхьауэ къыщыдэплъейм, гуапагъэр зи нэгум кърих бзылъхугъэм Iуплъащ. Ар хур хъыджэбз тхьэIухудт.
— Сыт къыпщыщIар, си хъыджэбз? — щIэупщIащ тхьэIухудыр.
— Си анэ гуапэр сигу къэкIыжащи аращ сыщIэгъыр.
— СощIэ, сощIэ — уи анэр зэрыпфIэкIуэдар, иджы узэрынасыпыншэр: ауэ, зышыIэ, си нэIэ птезгъэтынщ, уи гуауэр пщызгъэпсынщIэнщ. ЯпэщIыкIэ мы башыр къыздэщтэ: ушхэну ущыхуейм деж, мэл фIыцIэм башыр мащIэу лъэбгъэIэсмэ зэфIэкIащ.
ТхьэIухудыр кIуэдыжащ, хъыджэбзым фIыщIэ хуищIыну хунэмысу. Мэлыхъуэм башым и къарур зыхуэдэр нэхъ псынщIэу зригъэщIэну хуэпIащIэрти, мэл фIыцIэм ар зэрылъигъэIэсу, шхыныгъуэ зэмылIэужьыгъуэхэр зытет Iэнэ берычэтыр и пащхьэм къыщыхутащ. ЗигъэнщIыху шхэри, мэлхэр ихъумэнымкIэ къыдэIэпыкъу и мэлыхъуэхьэри игъэшхащ.
Махуэ къэси апхуэдэт: мэлыхъуэр хуей зэрыхъуу, пащтыхь Iэнэм нэхърэ нэхъ берычэту узэда Iэнэр и пащхьэм къихутэрт. Апхуэдэурэ щыкIуэм, хъыджэбз гъур къарууншэм къарууфIэ къищIыкIащ, и узыншагъэри зэтеувэжащ. АнэнэпIэсым игъэщIагъуэрт имыгъашхэ пэтми, и мылъхупхъур махуэ къэс нэхъ пIащэ зэрыхъур. Iуэхум химыщIыкIыу зыгуэр зэрыхэлъымкIэ гурыщхъуэ ищIащ.
— Мари, — зыхуигъэзащ абы ипхъу нэхъыжьым, — мэлыхъуэм и гъусэу губгъуэм кIуэи, абы ишхым утемыплъэкъукIыу кIэлъыплъ икIи зыри думыгъэхуу къызжеIэж. Ауэ, ущIэкIуар езым къыумыгъащIэ икIи гурыщхъуэ йомыгъэщI.
Мари Аннеттэ и гъусэу кIуэри, и шыпхъум унэм зэрыщыхущытым нэхърэ нэхъыфIу зыхуищI хъуащ: дзэл къудамэхэмкIэ чы матэ хуихуащ икIи губгъуэ удз гъэгъа Iэрамэ дахэ хузэхуихьэсащ. Ауэ, губгъуэм куэдрэ къыщызыкIухьу емыса Мари псынщIэу щезэшым, зигъэпсэхуну удзыпцIэм хэтIысхьащ.
— Си гъунэгъуу къэтIыси уи щхьэр си лъакъуэм къытелъхьэ, уи щхьэцыр пхуэзжьынщ, — жриIащ Аннеттэ и шыпхъум. Хъыджэбз цIыкIур къыкIэлъагъэплъыну къызэрагъэкIуар мэлыхъуэм къыгурыIуати, и щхьэцыр хуижьурэ щэху цIыкIуу дзапэ уэрэд жриIэу щIидзащ: «Уи нэ лъэныкъуэр зэтепIэ, си шыпхъу цIыкIу, адрей уи нэ цIыкIури зэтепIэ! Уи нэ лъэныкъуэр зэтепIэ, си шыпхъу цIыкIу, адрей уи нэ цIыкIури зэтепIэ!». Уэрэд жриIэурэ Мари игъэжейри, езыр шхащ. И шыпхъум зыми гу лъитакъым.
— Сыт, Мари? — щIэупщIащ анэнэпIэсыр и пхъур къэкIуэжа нэужь, — къызжепIэфыну Аннеттэ апхуэдизу езэгъ шхыныгъуэр зыхуэдэр?
— Быдэу уи фIэщ щIы, си анэ, абы ишхыу слъэгъуар щIакхъуэ фIыцIэращ. Зэфари псыежэхым щыщщ.
— КIуэи жей, хуэмыху! Уи шыпхъум нэхъыфIу зыхигъэкIынщ ар. Фаншеттэ, къедаIуэ бжесIэм: пщэдей нэхущым укъэтэджынурэ Аннеттэ и гъусэу губгъуэм укIуэнущ. ИщIэмрэ ишхымрэ кIэлъыплъи къызжеIэж.
— Хъунщ, си анэ, псоми сыкIэлъыплъынщ.
Ауэ, Фаншетти и шыпхъум къыщыщIа дыдэр къыщыщIащ. Ари жейри зыри илъэгъуакъым. И анэр абыи текIиящ.
— А щхьэхынитIыр губгъуэм зэрыщыжеям шэч къытесхьэркъым. Иджы Iуэхур нэгъуэщIу къызэдгъэпэщынущ. Лизеттэ, си бжэн цIыкIу, уи анэм и деж къэкIуатэ. Пщэдей Аннеттэ и гъусэу губгъуэм укIуэнущ. Уезэшмэ — жей, уи нэ лъэныкъуэр зэтепIэ, етIуанэри зэтепIэ, ауэ уи нэ щIыбагъым изгъэтIысхьэну нэр зэтумыпIэ. Уи пщэрылъыр умыгъэзащIэмэ, укъызэлынукъым.
Лизеттэ и анэр къигъэгугъащ гулъытэншэу зыри блимыгъэкIыну. Абы къижыхьурэ езэша нэужь, Аннеттэ и лъакъуэхэм и щхьэр трилъхьащ. Нэхъапэхэми хуэдэу, Аннеттэ уэрэд жиIэу щIидзащ: «Уи нэ лъэныкъуэр зэтепIэ, си шыпхъу цIыкIу, адрей уи нэ цIыкIури зэтепIэ! Уи нэ лъэныкъуэр зэтепIэ, си шыпхъу цIыкIу, адрей уи нэ цIыкIури зэтепIэ!». Ауэ абы ищIэртэкъым Лизеттэ нэ ещанэ зэриIэр: ар зэтехауэ къыщынэм кIэлъыплъащ шхыныгъуэ зэмылIэужьыгъуэхэр зытет Iэнэ берычэтым Аннеттэ хуэныкъуэ щыхъум ищIам. Лизеттэ зимыгъэгувэу илъэгъуар и анэм жриIэжащ.
— Си анэ, гъэщIэгъуэнкъым мэлыхъуэр апхуэдизу пшэр зэрыхъур — ар дэр нэхърэ нэхъыфIу мэпсэу. Мэл фIыцIэм абы шхыныгъуэрэ пхъэщхьэмыщхьэу къритым щIэи гъуни иIэкъым!
АнэнэпIэсыр апхуэдэ насып къызэуэлIа и мылъхупхъум ехъуэпсащ икIи абы кIэ иритыну мурад ищIащ. Ар пIэм гъуэлъри, сымаджэу фэ зытригъэуащ.
— СылIэну къысщохъу, — жриIащ абы и щхьэгъусэм, — ауэ, си хущхъуэгъуэр сощIэ.
— НтIэ, жыIэ, къыпхуэдгъэсынщ.
— Мэл фIыцIэ сшхыну сигу къихьащ.
— Аркъудей? Ар псынщIэу тхуэгъэзэщIэнущ! Мэл фIыцIэми хужьми тIури зэхуэдэу схуфIэгъэжынущ.
Аннеттэ псалъэмакъыр зэхихати, и адэм сэр илъыху езыр чэтым кIуащ.
— Си мэл фIыцIэ, псынщIэу дыщIэгъэпхъуэж! УфIагъэжыну жаIэ!
— Умышынэ! Абыхэм уапэмыув. ЩыхуейкIэ сраукI. Уэ иужькIэ мыр щIэ: си тхьэмщIыгъур зыIэрыгъэхьи хадэм щыщIэтIэ.
Аннеттэ куэдрэ гъами зыри хулъэмыкIыу и мэл фIыцIэр фIагъэжащ.
АнэнэпIэсымрэ ипхъухэмрэ мэлылымкIэ загъэтхъэжащ. АнэнэпIэсым и «узыр» абы занщIэу щхьэщихащ, — иджы абы быдэу и фIэщ хъурт и мылъхупхъум зэран зэрыхуэхъуар.
Аннеттэ мэлылым щыщ IыхьэфI и мылъхупхъум иритыну щысхьырти, тхьэмщIыгъур хуишиящ:
— Мэ, къащтэ, мыбы урикъунщ!
Аннеттэ зыхуеихэр арати, мэлым къызэрыжриIам тету, хадэм тхьэмщIыгъур щыщIитIащ. Абдежым жыг къыщыкIащ. Ар апхуэдизкIэ лъагэти, нэхъ пкIэлъей ин дыдэр кIэрыбгъэувэми и къудамэхэм улъэIэсынутэкъым. Ар апхуэдизкIэ джафэти, и лъэдий ныкъуэм нэс мыхъуми, зыри дэкIуеифынутэкъым. Абы къыпыкI пхъэщхьэмыщхьэхэр псоми ягу ирихьырт, ауэ еплъ мыхъумэ, зыIуагъэхуэну Iэмал яIэтэкъым. Аннеттэ и закъуэт ахэр къыпызычыфыр, сыту жыпIэмэ, къудамэхэм езыр-езырурэ зыкъыхуезышэхыр арат.
Зэгуэрым а щIыпIэхэмкIэ пащтыхьыкъуэр здыблэжым, а жыгым къыпыкIа пхъэщхьэмыщхьэхэм гу лъитащ. Абы щыщ ишхыну и гурыIупсыр къэжами, зыми къыхупычыртэкъым. Пащтыхьыкъуэр апхуэдизкIэ а пхъэщхьэмыщхьэхэм ехъуэпсати, псалъэ быдэ итащ абы щыщ хэт къыхупичми, и пхъур щхьэгъусэ ищIыну. Адэ-анэ псори я насыпым хущIэкъуащ, япхъухэри езыр-езыру пхъэщхьэмыщхьэхэр къыпачыну хэтащ. Ауэ, зыми зыри къехъулIакъым.
Аннеттэ и анэнэпIэсыр ипхъухэм хуэупсэщ, езыр псом нэхърэ нэхъ Iэмалшыуэ зыкъилъытэжри, пкIэлъей кIыхь иригъэщIащ жыгым ириупсеину. АрщхьэкIэ, пкIэлъейр кIэщIыIуэу къыщIэкIащ. Абы утету жыг къудамэхэм улъэIэсыртэкъым. АнэнэпIэсыр пкIэлъейм и дэкIуеипIэ нэхъ лъагэ дыдэм теувэри, лъапэпцIий зищIащ и щхьэщыгум ит пхъэщхьэмыщхьэхэр къыпичын и мураду. ПкIэлъейр къэуфэрэнкIщ, езыр къехуэхри, и пщэр икъутащ. Абдежым абы и губжьым кIэ игъуэтащ.
А Iуэхугъуэм жыгым пхъэщхьэмыщхьэ къыпызычыну щIэхъуэпс псори IуигъэкIуэтащ — иджы зыри иужь ихьэжырткъым пкIэлъейм теувэну е жыг лъэдийм дэкIуеину зрипщытыну. АрщхьэкIэ, а пхъэщхьэмыщхьэм апхуэдизу щIэхъуэпс пащтыхьыкъуэм абы щыщ Iумыхуэмэ, сымаджэ ирихъункIэ шынагъуэт. Абдежым Аннеттэ цIыкIу пащтыхьыкъуэм игу щIэгъуащ. Ар жыгым щыбгъэдыхьэм, и къудамэхэм езыр-езыру зыкърашэхащ, пхъэщхьэмыщхьэр къыпичыфын хуэдэу. Аннеттэ пхъэщхьэмыщхьэр матэ из иригъэкъури, пащтыхьыкъуэм хуихьащ.
АдэкIэ Iуэхум кърикIуар гурыIуэгъуэщ: Аннеттэ пащтыхьыкъуэм и щхьэгъусэ хъуащ икIи я гъащIэ псокIэ насыпыфIэу ахэр зэдэпсэуащ.
Щхьэлтетым и уэсятыр
Щхьэлтет лIыжьым къуиплI иIэт. Хуэмыкъулейми, абы и щIалиплIыр зыхуей хуэзэу къигъэхъуащ икIи дунейм щехыжым уэсят къахуигъэнащ. И къуэ нэхъыжьым щхьэлыр, курытитIым адакъэмрэ пкIэлъеймрэ, нэхъыщIэм джэдур щIэину къахуигъэнащ.
ЗэкъуэшиплIыр зэгурыIуэрэ-зэдэIуэжу псэун фIэкI къахуэттэкъым, ауэ я къуэш нэхъыжьыр щхьэлтет зэрыхъурэ нэпсей, и къуэшхэм яфIэнэрей хъуат. Я къуэш нэхъыщIэм хуэмышэчыж щыхъум, и адэм щIэину къыхуигъэна джэдур къищтэри насыплъыхъуэ ежьащ.
Гъуэгуанэ мащIэ зэпича, гъуэгуанэ кIыхь къикIуа, джэду зэи щамылъэгъуа щIыпIэхэм ар нэблэгъащ. Зы бзылъхугъэ угъурлым и унэм ар иригъэблэгъащ. Унэгуащэм и быниблым хъудыр яхуигъэхьэзыру щрихьэлIэм, гъуэгуанэ тет щIалэри игъэшхэну мурад ищIащ. Хъудырыр хьэзыр зэрыхъуу, псори Iэнэм етIысылIэри я тепщэчхэм яхурикIащ. Абы ирихьэлIэу къатеуа дзыгъуэхэм хъудырым зрадзащ.
— Апхуэдэхэщ зэпымыууэ! — тхьэусыхащ цIыхубзыр. — Дзыгъуэхэр зэрыдгъэкIуэдын Iэмал къэдмыгъуэту хъунукъым.
— Фымынэщхъей. Абыи Iэмал иIэщ, — хьэщIэм бзылъхугъэм зыхуигъазэри, и джэдур дзыгъуэхэм яриутIыпщащ. Джэдур абыхэм яхурикъуащ: ишхыну зыхунэмысахэр езыр-езыру щIэпхъуэжахэщ. Бзылъхугъэм ищIэртэкъым щIалэм зэрегуэпэкIыну щIыкIэр.
— Уи джэдур мыхъуатэмэ хъудырыр дзыгъуэхэм яшхыжат.
— Джэдур саугъэт папщIэу узот-тIэ. Ар фэ нэхъ къыфхуэщхьэпэнущ. Сэ абы и фIи и Iеи къызэкIыркъым.
Джэдум папщIэ къуажэдэсхэм щIалэм тыгъэ зыбжанэ хуащIащ, ахъшэ куэди зэхуихьэсащ. Абы унэм игъэзэжащ къехъулIам хуабжьу ириарэзыуэ.
— Дэри унэм дыдэскIэ фейдэ диIэкъым, — егупсысащ зэкъуэш курытхэр. — Насыпыр езыр-езыру уи Iэрылъхьэ хъунукъым, абы улъыхъуэн хуейщ! Ауэ, нэхъыжьым и къуэшитIыр зэгъусэу иутIыпщын щимыдэм, адакъэр щIэину къызыхуагъэна щIалэр насыплъыхъуэ ежьащ.
Куэдрэ кIуа, мащIэрэ кIуа, гъуэгу здытетым жэщ къыщытехъуэм, къуажэкIэм щыпсэу зы унагъуэ гуэрым я куэбжэм теуIуащ, цIыху хьэлэлхэм я деж нэху къыщекIын и мураду.
— Ауэ, зэгъащIэ, — къыжраIащ абы бысымхэм, — махуэм пежьэну иджы зи чэзур дэращи, жьыуэ дыкъэтэджыну къытпэщылъщ.
— Дауэ махуэм узэрыпежьэнур? — игъэщIэгъуащ щIалэм.
— КIыфI зэхэту дыкъотэдж, шыгу зэщIэщIам дотIысхьэри, губгъуэм докIуэ махуэщIэм дыIущIэну, — жэуап къритыжащ бысымым. — Пщэдджыжь пшэплъыр къызэрыунэхуу, къуажэм къыдогъэзэжри, псори къыдогъэуш: фытэдж, махуэр къэушащ жытIэу!
Дауи, ахэр цIыху къызэрыгуэкIтэкъым, атIэ ипэ иту гупсысэхэт!
— Сыту фыцIыху гъэщIэгъуэнхэ, — дыхьэшхащ щIалэр. — Адакъэхэр фиIэкъэ?
— Аа — да-къэхэри? — ягъэщIэгъуащ цIыхухэм.
ИтIанэ щIалэм и адакъэр псоми яригъэлъэгъуащ.
— Фыгъуэлъи фыкъыхэмыщтыкIыу фыжей, — щабэу жиIащ абы. — Си адакъэр фи пIэкIэ махуэщIэм IущIэнурэ щэ хъыбар фигъэщIэжынущ. Ещанэу адакъэр къыщыIуэкIэ фыкъэтэджыну и чэзущ.
ЦIыхухэр абы жиIам едаIуэри, гъуэлъыжащ.
Нэхущым, адакъэ псоми зэрахабзэу, адакъэр Iуащ:
— Iуу-Iуу-Iуууу, махуэр къоуш!
Апхуэдэу етIуанэуи ещанэуи Iуащ, дыгъэр къэтэджа нэужь. Абы и ужь иту цIыхухэри къэтэджащ. ЩIалэм фIыщIэ хуащIащ къарита чэнджэщым папщIэ икIи елъэIуу щIадзащ адакъэр къарищэну.
ЩIалэм и адакъэр игу пымыкIми, цIыхухэм игу щыщIэгъум, яритащ. Къуажэдэсхэр абы куэдкIэ къыхуэупсащ. Къуэш етIуанэми къигъэзэжащ и Iэр щIимыупскIэу. Ар гъуэгум щрихьэлIащ щхьэл лъагэ здэщыт щIыпIэ гъэщIэгъуэн гуэрым. ЩIыпIэр щIэгъэщIэгъуэныр, абы щыпсэу мэкъумэшыщIэхэм пкIэлъей къызэрагъэсэбэпыр ямыщIэу зым и щIыбым адрейр зэрытеувэрт, и щхьэм тетым гъавэ зэрылъ къэпхэр щыхуашийкIэ лъэIэсын, иужькIэ абы къэпхэр къаритыжын щхьэкIэ.
Къуэш етIуанэм къигъэзэжри, и нэгу щIэкIа телъыджэхэр пкIэлъейр щIэину къызыхуагъэна къуэш ещанэм хуиIуэтэжащ. АдэкIэ къэхъуар езыр-езыру гурыIуэгъуэ фщыхъуауэ къыщIэкIынщ.
Апхуэдэу, къуэш нэхъыщIищым мылъку зэхуахьэсри, щхьэл яухуащ. Ар фIыуэ лажьэрт икIи зэкъуэш нэжэгужэхэм я гъавэри нэхъ IэфIт, къуэш нэщхъыцэм, фIэгъэнапIэ куэд зыщIым нэхърэ.
Куэд дэкIа, мащIэ дэкIа, къуэш нэхъыжьыр мылъкуншэ хъуащ. Къуэш нэхъыщIэхэм ар зрашэлIэжыну еджащ, арщхьэкIэ ар абы идакъым.
Зэкъуэшищ IэкIуэлъакIуэ
ТхьэмыщкIэм къуищ иIэт. Ахэр балигъ щыхъум, адэм яжриIащ:
— ФыкIуи щIэныгъэ зэвгъэгъуэт. ФыIэщIагъэншэмэ, фымыIэпщIэлъапщIэмэ гъащIэм гугъу фыщехьынщ.
ЩIалэхэр еджакIуэ кIуэри, илъэс зыбжанэкIэ къэтащ. Унэм къагъэзэжа нэужь, я адэм зыхуагъазэ:
— Иджы IэщIагъэ зэдгъэгъуэтащ, дыIэпщIэлъапщIэщи мылъку къытхуэлэжьынущ.
Адэр и къуэхэм ящыгуфIыкIри, шэджагъуашхэ яхуищIыну и ужь ихьащ. ДжэдыкIэ къищтэри, джэдыкIэнэкъиж ищIу хуежьащ. Къуэ нэхъыжьым жеIэ:
— Гугъу зумыгъэхь, ди адэ. Сэ иджы сыпщафIэщи, джэдыкIэнэкъижыр къыщIезгъэдзынщ. Уэ куэбжэпэм деж уви къыспэплъэ.
Къуэш нэхъыжьым жызум тхьэмпэхэмкIэ мафIэ ищIри, джэдыкIэ нэкъижыр игъэхьэзыращ. Тебэлъакъуэм IэштIымкIэ щеуэм, джэдыкIэр къилъэтри, и адэм и тепщэчым итIысхьащ!
Адэм зэригъэщIэгъуэнур ищIэртэкъым къуэ нэхъыжьым и IэкIуэлъакIуагъэр.
Псори зы Iэнэ пэрытIысхьащ. Абы хэту я куэбжэпэм деж зы шу къыщоувыIэри, и шым нал хущIалъхьэну мэлъаIуэ.
— Ар, ди адэ, сэращ зи IэщIагъэр, — жеIэ къуэ курытым. — Сэ сыгъукIэщ.
Абы налыр къищтэщ, мафIэм пэрилъхьэри, шум жриIащ:
— ТIэкIу икIуэтыжи, зэуэ щIэпхъуэ куэбжэм нэс.
Шур куэбжэмкIэ щыщIэпхъуэм, къуэ курытым налыр апхуэдизкIэ Iэзэу идзри, шым и лъакъуэхэм къыщIэхутащ.
Адэм апхуэдэ IэкIуэлъакIуагъэр зэригъэщIэгъуэнур къыхуэщIэркъым.
Абдежым зэуэ уэ къехащ. Адэр къэгузэващ ар я гъавэмрэ пхъэщхьэмыщхьэмрэ зэран хуэхъункIэ.
Къуэ нэхъыщIэм жеIэ:
— Иджы, си адэ, зи IэщIагъэр къэзыгъэлъэгъуэну зи чэзур сэращ.
Абы башыр къищтэри, уэм езауэу щIидзащ. Дэтхэнэ уэри щIым нэмыс щIыкIэ икъутащ. Абы и фIыгъэкIэ гъавэмрэ пхъэщхьэмыщхьэмрэ къызэтенащ.
Къуэ IэпщIэлъапщIэхэр къызыщIэхъуа адэм и гуфIэгъуэр инт!
