Зи лъэужьыр нэху Лъостэн Владимир
АдыгэлI нэсым и вагъуэм и нурыр
ХХ лIэщIыгъуэм и жылагъуэ-политикэ лэжьакIуэ пажэхэм ящыщ, щIэныгъэлI цIэрыIуэ Лъостэн Владимир Чэлимэт и къуэр псэужамэ, мы мазэм илъэс 85-рэ ирикъунут. Владимир дунейм къыщытехьэм къэунэхуауэ щыта а вагъуэр лъэхъэнэкIэрэ щIэблэм яхуоблэ, щIэныгъэм и нурыр дэтхэнэми лъигъэIэсу.
Лъостэныр 1931 гъэм и накъыгъэ мазэм Шэрэдж куейм хыхьэ Аушыджэр адыгэ къуажэм къыщалъхуащ. Налшык курыт еджапIэ №2-р ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, Москва дэт горнэ институтым щIэтIысхьащ. Къыхиха IэщIагъэр и псэм къыдыхьэу зэрыщымытым щIэхыу гу лъызыта щIалэщIэм и еджэныр нимыгъэсу абы къыщIэкIыжащ икIи къыкIэлъыкIуэ илъэсым ар и студент хъуащ Ломоносовым и цIэр зэрихьэу Москва дэт къэрал университетым и философие факультетым. А лъэхъэнэм наIуэ къэхъуакIэт Владимир къызэгъэпэщакIуэ зэфIэкI лъагэхэр зэрыкъуэлъыр.
ЩIэныгъэ нэхъыщхьэ зэзыгъэгъуэтауэ республикэм къэзыгъэзэжа Лъостэныр япэщIыкIэ КПСС-м и Къэбэрдей обкомым и къудамэхэм ящыщ зым инструктору, иужькIэ партым и Прималкэ райкомым и етIуанэ секретару ягъэуващ. Лэжьыгъэм хуэIэижьу гу зылъата IэщIагъэлIым мыгувэу къыхуагъэфэщащ партым и Тэрч куей комитетым и япэ секретарь къулыкъур, итIанэ Тырныауз вольфрам-молибден комбинатым и парткомым и секретарь къалэныр. Сыт хуэдэ IэнатIэ пэрымытами, Лъостэным зыкъигъэлъэгъуащ жэуаплыныгъэ ткIий зыхэзыщIэ унафэщIу, лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэу. Къыдэлажьэхэм ар къызэралъытэр унафэщI къудейуэтэкъым, атIэ дэтхэнэми чэнджэщэгъуфIу, гу зэIуха зиIэ ныбжьэгъу пэжу къалъытэрт.
1961 — 1969 гъэхэм Лъостэным и щIэныгъэм щыхигъэхъуащ Жылагъуэ щIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием. Философие щIэныгъэхэм я кандидат хъуа нэужь, Владимир философиемкIэ абы и кафедрэм и егъэджакIуэу, и унафэщIу лэжьащ.
Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и ректору щагъэува 1973 гъэм Лъостэн Владимир и ныбжьыр зэрыхъур илъэс 42-рэт. Ауэ щIыхь лъагэрэ жэуаплыныгъэ инрэ зыпылъ апхуэдэ къулыкъу мытыншым пэрыхьа адыгэ щIалэр къыщыдзыха къэхъуакъым.
Лъостэным дзыхь къыхуащIа еджапIэ нэхъыщхьэр республикэм и IэщIагъэлIхэр щагъэхьэзыр IуэхущIапIэ къудейтэкъым, атIэ щIэныгъэрылажьэхэм я къару зэхуэсыпIэт, Къэбэрдей-Балъкъэрыр зэрыгушхуэ еджагъэшхуэхэм я утыкут. Лъостэным къызэрилъытэу щытамкIэ, щIэныгъэ зыбгъэдэлъым дежкIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ гъащIэм и къэхъукъащIэхэм езым и бгъэдыхьэкIэрэ еплъыкIэрэ хуиIэным, зыдэлажьэхэм епсэлъэфу, дэгъуэгурыкIуэфу щытыным. Апхуэдэ хьэл-щэн зыбгъэдэлъ цIыхущ еджапIэ нэхъыщхьэм игъэхьэзырын хуейр. ПсынщIэу зызыужь лъэхъэнэм дэбэкъуэф, хэкIыпIэхэр къэзыгъуэтыф IэщIагъэлIхэр гъэсэнырт езы Лъостэнми къалэну зыхуигъэувыжыр. Владимир къыгурыIуэрт а мурадыр къехъулIэн папщIэ, и IэмыщIэ илъ университетым щIэныгъэ-къэхутэныгъэ, егъэджэныгъэ-практикэ лъабжьэ лъэщ иIэн зэрыхуейр. ИкIи ар къызэрызэригъэпэщыным, зэрыригъэфIэкIуэным мыувыIэу телэжьащ.
1973 гъэм щегъэжьауэ университетыр къаухащ IэщIагъэлI мин 50-м, абыхэм яхэтщ хамэ къэралхэм щыщу ирагъэджахэри. Фундаментальнэ, прикладной къэхутэныгъэхэм гулъытэ лей зэрахуищIар 80 гъэхэм я пэщIэдзэм физикэ, химие, полимер технологие, экологие къудамэхэр ефIэкIуэнымкIэ университетым сэбэп къыхуэхъужащ.
КъБКъУ-м зегъэужьынымкIэ Лъостэным зэфIигъэкIахэм ящыщщ еджапIэ корпусыщIэхэр, егъэджакIуэхэм папщIэ псэупIэ унэхэр, студент общежитхэр зэраухуар, зэреджэну Iэмэпсымэ лъапIэхэр, гъуэтыгъуейхэр къызэрищэхуар.
Апхуэдиз лэжьыгъэшхуэм ехъулIэныгъэфIхэри къыпэкIуащ. ИкIи 1982 гъэм КъБКъУ-м къыхуагъэфэщауэ щытащ Лъэпкъхэм я зэныбжьэгъугъэм и орден къэрал дамыгъэ лъапIэр. Университетыр Кавказ Ищхъэрэм щIэныгъэмкIэ, щэнхабзэмкIэ, егъэджэныгъэмкIэ и IуэхущIапIэ нэхъыфIхэм хабжащ.
Профессор, щIэныгъэлI, егъэджакIуэ, гъэсакIуэ ахъырзэманым и къалэнхэм дэщIыгъуу жылагъуэ мыхьэнэ зиIэ лэжьыгъэшхуи кърихьэлIэу щытащ. Ар мызэ-мытIэу СССР-м, КъБР-м я Совет Нэхъыщхьэхэм я депутату хахащ. Илъэс зыбжанэкIэ республикэм и Совет Нэхъыщхьэм и тхьэмадэм и къуэдзэу щытащ, «Хэку» зэгухьэныгъэм и Къэбэрдей-Балъкъэр къудамэм, республикэм и еджапIэ нэхъыщхьэхэм я ректорхэм я Советым я унафэщIу лэжьащ.
Апхуэдиз зэфIэкI зыбгъэдэлъа Лъостэным къэралым дамыгъэ лъапIэ куэд къыхуигъэфэщащ. Абыхэм ящыщщ Бэракъ Плъыжь, «ЩIыхьым и дамыгъэ» орденхэр, медаль, щIыхь тхылъ зыбжанэр. Абы зэрихьэрт КъБР-м, Адыгэ Республикэм щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ цIэ лъапIэхэр, ИнформатикэмкIэ дунейпсо академием и академикт.
Университетым и зыужьыныгъэм теухуауэ Лъостэным иубзыхуауэ щыта Iуэхугъуэхэр, иIа мурадхэр жыжьэ кIуэрт. Владимир Чэлимэт и къуэм хиша лъагъуэм ноби тетщ КъБКъУ-м и IэщIагъэлIхэр, абы и студент щIалэгъуалэр, еджапIэ нэхъыщхьэм и ректор Алътуд Юрий я пашэу.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
Зыми емыщхь, псоми ефIэкI щIэныгъэлI Iэзэ
Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым щагъэлъэпIащ лъэпкъ щIэныгъэлI гъуэзэджэ, лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ ахъырзэман, КъБКъУ-м и ректору илъэс 20-м щIигъукIэ лэжьа Лъостэн Владимир Чэлимэт и къуэр къызэралъхурэ илъэс 85-рэ зэрырикъуар. Мыхьэнэшхуэ зиIэ а Iуэхушхуэм и щIыхькIэ Сокуров Александр и творческэ мастерскойм щызэхэтащ КъБКъУ-м и ЩIэныгъэ советым хэтхэм я зэIущIэ.
Алътуд Юрий Къэжэр Артур Зэхуэсым хэтащ еджапIэ нэхъыщхьэм и унафэщIхэр, Лъостэным и Iыхьлыхэр, и ныбжьэгъуу щытахэр. Ар къызэIуихащ КъБКъУ-м и ректор Алътуд Юрий.
— Владимир Чэлимэт и къуэр ящыщщ щIэныгъэ нэхъыщхьэм и лъабжьэр ди республикэм нэхъри щызыгъэбыдахэм, абы и зыужьыныгъэмрэ зыузэщIыныгъэмрэ зи зэфIэкI куэд езыхьэлIа хэкулI гъуэзэджэхэм, — къыхигъэщащ Алътудым. — Апхуэдэу Лъостэныр щытащ къэрал, политикэ лэжьакIуэшхуэу. Абы къаруушхуэ хилъхьащ Къэбэрдей-Балъкъэрым, зэрыщыту Совет Союзым ехъулIэныгъэ яIэу заужьыным. ЩIэныгъэлI щэджащэм и фэеплъыр куэдрэ ди гум илъынущ.
Лъостэн Владимир, щIэныгъэлI щыпкъэм икIи къэхутакIуэ емызэшым, унафэщI Iущым икIи ныбжьэгъу пэжым, и гъащIэмрэ и лэжьыгъэмрэ убгъуауэ щытепсэлъыхьащ зэIущIэм. Университетым и ещанэ ректору щыта а лIы гъуэзэджэм зэфIиха егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэшхуэм теухуат КъБКъУ-м егъэджэныгъэ лэжьыгъэмкIэ и проректор Къэжэр Артур ищIа доклад купщIафIэр. Абы къыпащэу, къызэпкърахыу икIи дыщIагъуу ЩIэныгъэ советым къыщыпсэлъащ КъБКъУ-м ТхыдэмкIэ, филологиемрэ СМИ-мкIэ и институтым и унафэщI Тэмазэ Муслим, Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ Сэхъурокъуэ Хьэутий, ХьэрычэтыщIэхэм я хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэу КъБР-м щыIэ Тау Пщыкъан, философие щIэныгъэхэм я доктор, профессор Тхьэгъэпсо Хьэжысмел сымэ, нэгъуэщIхэри. Я гукъэкIыжхэмкIэ къызэхуэсахэм ядэгуэшащ Лъостэным и ныбжьэгъуу щытахэр, и благъэхэр, и Iыхьлыхэр.
Тхьэгъэпсо Хьэжисмел Сэхъурокъуэ Хьэутий ЗэIущIэм и кIэухыу абы къыщыпсэлъащ Владимир и къуэш Юрий. И унагъуэм, Лъостэн лъэпкъым къабгъэдэкIыу абы фIыщIэ ин яхуищIащ зэIущIэр къызэзыгъэпэщахэм.
— Хуабжьу си гуапэщ си шынэхъыжьыр цIыху куэдым я гум ноби IэфIу зэрилъыр, — жиIащ абы. — ЦIыхум, лъэпкъ щIэныгъэм папщIэ псэуа си къуэш Владимир и лъэужьыр куэдрэ хремыгъуащэ.
ЩIэныгъэ советым и зэхуэсым кърихьэлIахэм папщIэ ягъэлъэгъуащ Лъостэным и гъащIэмрэ и лэжьыгъэмрэ теухуа документальнэ фильм гъэщIэгъуэн. Ар трахащ КъБКъУ-м и телевиденэм и гъэсэнхэм.
КЪАРДЭН Маритэ.
Псэ къулей, гу щабэ
ДызэрызэрыцIыху лъандэрэ Лъостэн Владимиррэ сэрэ ди зэхуаку зэхущытыкIэ гуапэ къыдэхъуат. Ар Iуэхугъуэ зэхуэмыдэхэм щхьэкIэ щIэх-щIэхыурэ къызэджэрт икIи сыт щыгъуи си Iуэху еплъыкIэр жызигъэIэрт. Сэ зыхэсщIэрт пщэрылъ къысхуищI къалэнхэр дагъуэншэу зэфIэсхыну ар къызэрысщыгугъыр. Сэри апхуэдэу сыкъызэрыщIэкIыным сыхущIэкъурт, пщIэшхуэрэ нэмыс лъагэрэ хуэсщIырти.
Хьэлэмэтракъэ, абы къалэну къыпхуигъэув дэтхэнэ зы Iуэхури творчествэ гуэр зыхэплъхьэн хуейуэ къыщIэкIырт. IэщIагъэлIым епсэлъылIэн и пэ къихуэу, Лъостэным езым фIыуэ зыхуигъэхьэзырырт а зэIущIэм. Ар унафэщI IэкIуэлъакIуэр къызэрахутэ нэщэнэхэм ящыщ зыщ. Нобэ, КъБКъУ-м и ректору сыщыткIэрэ, сэ куэдрэ лэжьыгъэм къыщызогъэсэбэп Владимир дэслъэгъуауэ щыта Iуэху зехьэкIэр, цIыху хэтыкIэр, нэгъуэщI хьэл-щэнхэри. Мыхьэнэшхуэ зиIэ унафэ гуэр къэсщтэн и пэкIэ, сэ псэкIэ абы ноби сочэнджэщ, апхуэдэ щытыкIэм езыр къызэрикIыфынкIэ хъуну щIыкIэхэр гукIэ зэблызогъэкIри, нэхъ тэмэму къэслъытэр къыхызох.
Куэдым къащыхъурт ар цIыху пхъашэу, ткIийуэ. ЩысцIыхуа япэ илъэсхэм сэри апхуэдэу къысфIэщIат, арщхьэкIэ ар щыуагъэт. Дауи, уи къалэн екIуу умыгъэзащIэу идэнутэкъым, ауэ ар езыр псэ къулей, гу щабэ зиIэ цIыху гъуэзэджэт. ЦIыхур зыхуэдэр занщIэу къэзыщIэф унафэщIт Лъостэныр. Дэтхэ-нэм и щыщIэныгъэри нэхъ зыхуэшэрыуэри зэ IуплъэгъуэкIэ къищIэф хуэдэт. И IэщIагъэкIэ, Iуэху зехьэкIэкIэ гунэс щыхъуа лэжьакIуэр нэхъри зэриIэтыным яужь итт. Псоми елIалIэ, дэтхэнэри зыхъумэ цIыху щыпкъэр езыр зэи зыщысхьыжыртэкъым, зыхуэсакъыжыртэкъым. Лэжьыгъэр абы и дежкIэ гъащIэт.
Университетым зэрызиужьым ар хуабжьу щыгуфIыкIырт. Лъостэным и фIыгъэ куэд хэлъщ нобэ республикэм щIэныгъэм щиIэ пщIэм, зэхъуэкIыныгъэщIэхэм я лъэхъэнэм ар мащIэу къигъэтIэсхъами. Владимир фIы дыдэу къыгурыIуэрт къэралым и зыужьыныгъэр зыхуэкIуэр, куэдрэ абы тепсэлъыхьырт, и гум хыхьауэ. КъБКъУ-м хамэ къэралхэм яхуиIэ пыщIэныгъэхэмкIэ проректору сыщигъэувам щыгъуэ, си лэжьыгъэр зэрызухуэнур къанэ щымыIэу си пащхьэ къыщызэпкърихат. Къэунэхуну зызыщI рынок зэхущытыкIэхэм къару ягъуэтмэ, Iуэхур зыхуэунэтIын хуейми сыщигъэгъуэзат.
Абы и жыIэм дытемыплъэкъукIыу иужькIэ дызэрытетар аращ къэралым щекIуэкIа политикэ, экономикэ, щэнхабзэ зэхъуэкIыныгъэхэм дыхэмыкIуадэу дыкъыщIыхэкIыфар. «Зэманым зэхъуэкIыныгъэ куухэм дыхуишэнущ, ауэ, дауэ хъуми, республикэм и къэкIуэнур куэдкIэ зэлъыта ди еджапIэ нэхъыщхьэр тэмэму лэжьэн хуейщ. ЩIэныгъэ нэхум и нурыр ди лъэпкъхэм хезыгъэдзэнури аращ», — жиIэрейт Владимир.
КЪАРЭМЫРЗЭ Барэсбий,
КъБКъУ-м и Президент.
ЛIэщIыгъуэкIэрэ ящымыгъупщэ
БлэкIамрэ къэкIуэнумрэ зэпызыщIэ, щIэблэхэм тхыдэр яхуэзыхъумэ зэманым Лъостэным и цIэр жыжьэ нихьэсынущ. Бгъэдэлъа зэфIэкI лъагэмрэ цIыхугъэ инымрэ ар ящIащ цIыхубэм я гум лъэхъэнэкIэрэ имыхуж цIыху щэджащэ.
1958 гъэ лъандэрэ си цIыхугъэт Лъостэныр. А лъэхъэнэм Владимир Тырныауз комбинатым и парткомым и секретару лажьэрт, сэ Гундэлэн дэт курыт школым и унафэщIым срикъуэдзэт. Владимир сэрэ куэдрэ дыщызэхуэзэрт Iуащхьэмахуэ куейм щекIуэкI пленумхэм, конференцхэм. Теплъэ гуакIуэ зиIэ щIалэщIэр япэу щысцIыхуам згъэщIэгъуащ абы и Iущагъымрэ и псэлъэкIэ зэгъэкIуамрэ. СощIэж, Лъостэныр къыщыпсалъэм деж зэхуэсым щIэсхэр мыдыму едаIуэу зэрыщытар. Абы фIыуэ хищIыкIырт Iуащхьэмахуэ районым щекIуэкI ухуэныгъэхэм, промышленностым, мэкъумэш хозяйствэм ехьэлIа Iуэхухэм.
ЦIыхухэм егуэпэкIыныр, ядэIэпыкъуныр Владимир и гъащIэм и купщIэу щытащ. ЦIыхубэм папщIэ псэуащ ар жыпIэкIи, ущыуэну къыщIэкIынкъым.
Сэ Лъостэным илъэс 30-кIэ сыдэлэжьащ. Си зэфIэкIым хэзгъэхъуэнымкIэ, щIэныгъэ лэжьыгъэм сыдихьэхынымкIэ абы и сэбэпынагъ куэд къызэкIащ. Сызэлэжьхэм сытым дежи къыщIэупщIэрти, чэнджэщ щхьэпи къызитырт. Абы зы акъыл жан бгъэдэлъти, сыт хуэдэ Iуэхуми и хэкIыпIэр кIуэрыкIуэм тету зэригъэзахуэрт. Абдеж щыплъагъурт абы и философие гупсысэкIэр, арат ар щIэныгъэлI къызэрымыкIуэу, ректор щыпкъэу щIыщытри.
Лъостэным и фIыгъэ хэлъу жыпIэ хъунущ Кулиевым и фэеплъыр цIыхухэм ящымыгъупщэн папщIэ схузэфIэкIа мащIэм. Абы лъандэрэ балъкъэр усакIуэм теухуа тхылъу томи 8 къыдэкIащ, Кулиевым и юбилейхэм хуэгъэпса щIэныгъэ-теорие конференцу хы, Iуащхьэмахуэ еджэныгъэхэр езгъэкIуэкIащ. «Кулиев Къайсын и ныбжьэгъухэм ятеухуауэ» зи фIэщыгъэ ебгъуанэ томри згъэхьэзыращ. Иджыпсту епщIанэ тхылъым иужь ситщ. СызэреплъымкIэ, ар псом нэхърэ нэхъ гъэщIэгъуэн хъунущ.
БлэкIа илъэсхэм си лэжьыгъэм хуабжьу къыщысхуэсэбэпащ жыжьэ пхыплъыф, гупсысэ жан зиIэ Лъостэн Владимир сызытригъэува гъуэгуанэр, абы къызитауэ щыта чэнджэщхэр. Абы фIыуэ къыгурыIуэрт тхыдэмрэ щэнхабзэмрэ лъэпкъым дежкIэ яIэ мыхьэнэр, жылагъуэм и псэкупсэ гъащIэм хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщIа цIыху щэджащэхэм я фэеплъыр хъумэн зэрыхуейр.
Владимир си ущиякIуэу, ныбжьэгъуу зэрыщытам и закъуэкъым — ар сэ къуэшу къэслъытэу екIуэкIащ. ГупцIанэт Владимир, абы жагъуэ щыхъурт и ныбжьэгъухэм я гуныкъуэгъуэхэр, сыт и лъэныкъуэкIи зэрызащIигъэкъуэным иужь итт. Сэ зэи срихьэлIакъым абы и Iулыджыр, бгъэдэлъ щIэныгъэр Iуэху мыхъумыщIэ гуэр щхьэкIэ къыщигъэсэбэпа. Абы и хьэлыр зэпIэзэрыт къудейтэкъым, атIэ философие куу щIэлът и дуней тетыкIэм. И жыджэрагъым, лэжьыгъэм хуиIэ нэхъуеиншагъэм, еш зэримыщIэм дэри къару къытхилъхьэрт. И лъым мафIэ хэтщ жыхуаIэ цIыхухэм хуэдэт ар. Хуабжьу жэуаплыныгъэшхуэ зыхэлът. И пщIэр илъытэжу, гупсэхуу гупсысэу, акъыл жан иIэу зэрыщытым адрейхэм къахигъэщырт Лъостэныр.
Владимир гуащIэшхуэ хилъхьащ Къэбэрдей-Балъкъэрым ис лъэпкъхэм я зэхущытыкIэр егъэфIэкIуэным. 1990 гъэхэм республикэм и жылагъуэ-политикэ гъащIэм зэпэщIэувэныгъэ гуэрхэр къыщыхъуат. Абы щыгъуэм КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм Лъостэныр сыхьэтрэ ныкъуэкIэ къызэрыщыпсэлъар сощIэж. Ар эфир занщIэу къагъэлъагъуэрт телевиденэмкIэ. Абы и псалъэхэм ящIэлъ гупсысэ куумрэ Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщыIэ хъуа щытыкIэм набдзэгубдзаплъэу зэрыкIэлъыплъымрэ умыгъэщIэгъуэн плъэкIыртэкъым. Хэкупсэ нэсым, жыжьэ плъэф цIыхум, пщIэшхуэ зыхуащI интернационалистым и къэпсэлъэныгъэ купщIафIэр иджыри куэдрэ щIапщытыкIыжынущ, а илъэсхэм щыIа зэпэщIэувэныгъэр щаджкIэ. Лъостэн Владимир хуэдэхэм я фIыгъэщ ди лъэпкъхэм лIэщIыгъуэкIэ яку дэлъа зэныбжьэгъугъэр ноби къызэрызэтенар. КъищынэмыщIауэ, лэжьыгъэм, псэуныгъэм я пIалъэр зыщIэхэм къагурыIуэнущ тхыдэм и къэгъэшыпIэ шынагъуэхэр цIыхубэм къыщIызэранэкIыфар Лъостэным хуэдэхэрауэ зэрыщытыр. Балъкъэр лъэпкъым гурэ псэкIэ бгъэдэту щыта Владимир лъэпкъ зэхэгъэж зэи ищIыртэкъым: адыгэхэми балъкъэрхэми зэхуэдэу яхущытт, уеблэмэ лъэпкъитIми я къуэу зибжыжырт.
Лъостэн Владимир университетым и ректору щылэжьа лъэхъэнэм Iулыджышхуэ щиIащ СССР-м, РСФСР-м ЩIэныгъэмрэ егъэджэныгъэмкIэ яIа министерствэхэм. Уеблэмэ, «ректорхэм я егъэджакIуэкIэ» къеджэрт абы. ЗэIущIэхэм къыщыпсалъэрт, конференцхэм жыджэру хэтт.
Лъостэн Владимир зигу илъыр университетым къыщыдэлэжьахэм, а лъэхъэнэм абы щеджахэм я закъуэкъым, атIэ республикэм и жылагъуэ-политикэ, щэнхабзэ гъащIэм мафIэ мыужьыхым хуэдэу къыхэнащ абы и фэеплъыр. Сэ сфIэигъуэт XX лIэщIыгъуэм и жылагъуэ-политикэ лэжьакIуэ цIэрыIуэу щыта Лъостэн Владимир и цIэр Налшык и уэрамхэм ящыщ зым фIащыныр. Апхуэдэхэрщ лъэпкъым и пщIэр зыIэтыр, абы и «набдзэу» къалъытэр.
ЭФЕНДИЕВ Сэлихь,
философие щIэныгъэхэм
я доктор, профессор.
УнэтIакIуэ
Егъэлеиныгъэ хэмылъу жысIэнщи, Владимир си зыужьыныгъэм хуабжьу сэбэп хуэхъуащ. Зэгуэр Москва дыщызэхуэзат. Сэ абы щыгъуэм аспирантурэм и япэ курсым сыщIэст. Владимир си диссертацэр и зэманым ирихьэлIэу схуэухынрэ схуэмыухынрэ къыщIэупщIащ. Си лэжьыгъэр и кIэм нэгъэсыным сызэрыхущIэкъури, зэману сиIэр щIэныгъэм зэрытезгъэкIуадэри жесIащ Лъостэным.
Апхуэдэу къеплъэкI симыIэу щIэныгъэм зэрызестар къысхуигъэдэхэн сфIэщIа щхьэкIэ, абы къызита жэуапыр нэгъуэщIт. «Ар щIагъуэкъым, — жиIащ Владимир, — уи махуэр тэмэму гуэшын хуейщ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ иджыпсту уиIэ Iэмалхэм хуэдэ адэкIэ уиIэжынукъым. Уэ иджыпсту къыумыщIэр, умылъагъур, зэхыумыхыр иужькIэ къыпхуэщIэжынукъым. Уэ IуэрыIуатэм теухуауэ щIэныгъэлI нэс ухъун хуейщ, сыт хуэдэ упщIэми и жэуапыр хьэзыру. Сыт ухуейми щIэ, ауэ ахэр пхузэфIэкIын хуейщ». Апхуэдэу, унафэ къысхуищI щIыкIэу, ди псалъэмакъыр иухащ. Лъостэным и псалъэхэр си гум зыпхидзащ икIи етIуанэ махуэм къыщыщIэдзауэ си зэманым и къэгъэсэбэпыкIэмрэ лэжьыгъэм и зэкIэлъыкIуэкIэмрэ фIыуэ сыхэплъэжри, зэхъуэкIыныгъэхэр хэслъхьауэ щытащ. Апхуэдэу пщэдджыжьым Лениным и цIэр зезыхьэ Къэрал библиотекэ нэхъыщхьэм, шэджагъуэм музейхэм, пщыхьэщхьэхэм театрхэм щIэх-щIэхыурэ сыкIуэу сыхуежьащ.
Зы дакъикъэ хуиту симыIэу Iейуэ гугъу сехьами, а илъэситIым къриубыдэу сэ зэзгъэщIамрэ си лъэр здынэсхусамрэ куэдыкIей мэхъу. ИужькIэ апхуэдэ чэнджэщ къызэзытауэ щыта Владимир зэкъым гукIи псэкIи фIыщIэ зэрыхуэсщIар.
Апхуэдэ псалъэмакъхэр си закъуэтэкъым цIыху Iущым зыдригъэкIуэкIыр. Сэ схуэдэ щIалэщIэ куэдым псалъэкIи IуэхукIи щIэгъэкъуэн яхуэхъуащ ар, гъуэгу захуэм куэд тригъэуващ. Сыт хуэдэ Iуэхуми къемыхьэлъэкIыу зыщигъэгъуэзэфу зэрыщытым кIыхэкIыу, абы и чэнджэщхэр дапщэщи игъуэт, купщIафIэт. Абы теухуауэ зы хъыбар гуэрым фыщызгъэгъуэзэнщ. Зы щэджащэ гуэр псэут жи, Iуэхугъуэ куэдым нэсу хищIыкIыу. Ар экономистым экономист хуэдэу, астрономым астроном хуэдэу епсалъэрт, апхуэдизу акъылышхуэ, зэфIэкI лъагэ иIэти. Мы хъыбарыр Лъостэным хужаIам хуэдэщ. ХэубыдыкIауэ IуэрыIуатэр, литературэр Владимир зэи имыджами, абыхэм ятеухуа тхылъыр къыдэгъэкIа зэрыхъуар абы и цIэм епхащ. Апхуэдэу нобэр къыздэсым институтыр зэрыгушхуэ, абы и лэжьакIуэхэр зыгъэлъапIэ къэхутэныгъэхэм я къегъэжьапIэу, жэрдэмщIакIуэу щытари Лъостэн Владимирщ.
ЩIэныгъэ куу зэрыбгъэдэлъам и закъуэкъым Владимир цIыхум я гум фIыкIэ къыщIинар. Абы хэлъа цIыхугъэ лъагэми псори ихьэхурт. IэщIагъэлIыр и зэфIэкIкIэ къэзылъытэ унафэщIхэм ящыщт ар. Пэжу, зи лэжьыгъэр езыгъэфIакIуэ, зи щIэныгъэм хэзыгъахъуэ дэтхэнэри благъэу, къуэшу ибжырт абы. Апхуэдэ лэжьакIуэм щIэгъэкъуэн хуэхъуну хьэзырт.
Егъэджэныгъэр егъэфIэкIуэным и лъэныкъуэкIэ Лъостэным ди республикэм и еджапIэ нэхъыщхьэм хуищIар зыхуэбгъэдэфынур зыщ: КъБКъУ-м и япэ ректор Бэрбэч ХьэтIутIэ абы ирихьэлIа и гуащIэм и закъуэщ. А тIум я зэхуакум университетым и тхьэмадэу лэжьахэм я пщIэр, зэфIэкIыр зыкIи згъэмэщIэну сыхуейкъым, итIани Владимир щытетым щыгъуэщ университетым нэхъыфIу зиужьын щыщIидзар, етIуанэу къалъхужа хуэдэу.
Езы Лъостэныр занщIэу щIэныгъэлIышхуэ щIэмыхъуами щхьэусыгъуэ иIэщ. Кандидат диссертацэр зэфIигъэкIа иужь, щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и пщIэр къиIэтыныр пщэрылъ къыхуащIащ. ИтIанэ университетым и ректор къалэным пэрыуващ. Ныкъусаныгъэншэу, нэгъэсауэ дэтхэнэ зы Iуэхури зэфIэзыхыу еса цIыхум и къарури и зэманри ихьырт абы, игъэзэщIэну мурад ищIа доктор диссертацэм елэжьыну зэман къыхуэмынэжу. Абы и Iуэху зэрихуэн папщIэ зыгъэпсэхугъуэ мазэ къыIихыну яужь щихьэм Владимир къыжраIат: «Дэ дызыхуейр докторкъым — ректорщ».
Апхуэдэурэ, и щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэшхуэм япэ иримыгъэщу хъуртэкъым университетым щиIэ къалэнхэр. Игу къыхэмыщтыкIыжу абы щегъэкIуэкIыпхъэ егъэджэныгъэ, къэхутэныгъэ Iуэхугъуэхэр зэтриубла нэужьщ Лъостэным и щIэныгъэ лэжьыгъэм нэхъри зригъэубгъуну Iэмал щигъуэтар. Абы щыгъуэми абы щIэныгъэу бгъэдэлъым и гъунапкъэр къэлъытэгъуейт.
ГЪУТ Iэдэм,
филологие щIэныгъэхэм я доктор.
РекторитI
Бэрбэчхэ ХьэтIутIэ,
Лъостэнхэ Владимир,
Аушыджэр лIыфIхэ,
Лъэпкъ набдзэ дахитI,
КъэвгъэщIар зэшитIми
ЗылI гъащIэ къудейми,
Уахътыншэ зи гуащIэм
ИщIахэм фахэтщ.
Лъахэм и дыгъуасэм
ФщIэрт фэ и лъы уасэр.
Лъахэм и къэкIуэнур
Зэлъытари фщIэрт.
ЩIэныгъэр я гъуазэу
ЩIалэгъуалэр вгъасэу,
Гъуэгуу зэрыкIуэнур
Сэтей дахэ фщIырт.
ЕгъэджакIуэ Iущхэ,
Еджагъэшхуэ лъэщхэ,
Сыт хъунт тIэкIунитIэ
Фызыщысхьыжам.
Махуэ, жэщ фимыIэу,
Унэ, жьэгу жывмыIэу,
ФыIутащ IэнатIэ
Гугъу фызыхьыжам.
Фыхэтащ лэжьыгъэм
Хуэдэу мафIэ лыгъэм,
Фиту зауэ губгъуэ
ФыкIуэдам ярейщ.
ФызилIыгъэ щапхъэщ,
Къэзгъэнэнкъым сщIапхъэ,
Къалэм жаныр сIыгъыу
Сытетыху дунейм.
Схьынщ сэ сызелъатэу,
Фэ фыстетщи дамэу.
СыпIэщIэнщ хуэсщIэну
Си лъэпкъ мащIэм куэд.
Бэрбэчхэ ХьэтIутIэ,
Лъостэнхэ Владимир,
Си шынэхъыжьыфIхэ,
Фи кIуэдыр си кIуэдщ!
БИЦУ Анатолэ,
Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ.
КъБКъУ-м щохьэщIэ Иорданием къикIа, генерал Бырмэмыт Фэуаз зи пашэ лIыкIуэ гупыр.1982 гъэ
