КЪЭБЭРДЕЙ
Отаров Керим
Поэмэ
(КIэухыр. ПэщIэдзэр №199-м итщ)
5.
И закъуэу губгъуэм ит гъуэгурыкIуэу
Къэбэрдей пагэм и тафэм сыздрикIуэм,
Си гупсысэм сахэшыпсыхьыжу,
ЛIэщIыгъуэ кIуахэр нэгум къыщIохьэжыр.
Тхыдэ блэкIауэ си нэр зыхэплъызэм
Къэбэрдейр къыхолыдыкI уэсэпсу.
Зэман блэкIам и пшагъуэр
Тхыдэм тезылъхьа лIэщIыгъуэм
Сыхэту, къыщызокIухьыр губгъуэм,
Къызолъагъу, къэсащи вэгъуэ-сэгъуэр,
Бийм адыгэм закъыхуегъэIэгъуэ.
Зэхызохыр Андемыркъан и джэ макъыр:
«ФызэщIэшасэ! Зи лъэ изылъхьэфыр вакъэ!»
Солъагъу, Жэманшэрыкъыр щIоджэгукIыр,
Уафэгум нэсу налхэм къащIедз хъуаскIэр.
Андемыркъаным, джатэ Iэпщэр икъузу,
И лъэпкъэгъу зауэлIхэм захуегъазэ,
ЗылI и быну зэщIэтаджэу,
Бийм пэувынхэу къыхуриджэу.
И лъэужьыр сахуэ защIэу къигъанэу,
Къызэрохьыр и дзэшхуэр хъаным.
ЗэрыпхъуакIуэм къыфIожэ гурыIупсыр,
КъихъунщIэну нэгъуэщIым ищIа хьэсэр.
ЩхьэпыупщI защIэщи къыздишэр хъаным,
Зыуи къащыхъукъым лъы гъэжэныр.
Адыгэм дзэпщу хаха Андемыркъан
И хэкум щхьэкIэ гъащIэм емыблэн.
КъуршыпситI къиуауэ абрагъуэу,
Зызэрадзын хьэзырхэу благъуэу,
ЗэпэщIоувэ дзэзешэхэр,
Зыр адрейм и нэгум иплъэу хъыжьэу,
Сакъхэу, адэкIэ къэхъунум ежьэу.
Андемыркъаным и Жэманшэрыкъыр,
ЗимыIэжьэу, щыхуэкIуэм шыбгъэрыуэм,
Хъаныр — апхуэдэ лъэпкъ пэплъакъым —
Пхыр укIурияуэ къоху уанэгум зэуэ.
Шыхэр мэщыщ, цIыхухэр мэкIий,
Щхьэ паупщIахэр мэфтырей.
Сэшхуэдзэхэм къадихыр хъуаскIэу
Уэгум хепхъэжыр уафэхъуэпскIыу.
Пшэ фIыцIэр жьыбгъэм
щхьэщихужым ещхьу,
Хъаныдзэ зэхакъутар щIопхъуэжыр.
Зауэм иригъэшакIэщ, уеблэм, гъуэгухэр —
Ахэр аргуэру сабэм егъэхыщIэ.
Зэрыпхъуэныгъэрщ илъри и гум,
Аргуэру дзэщIэ къешэ хъаныщIэм.
Зауэр щхьэщымыкIыу уи щIыналъэм,
Уи псыежэххэр ящIат нэпс гъэжалъэ.
Я щIыналъэр лъэгущIэтын ирагъэщIыну,
ЩхьэхуэфI зырызхэр дэIэпыкъурт хъаным.
Зы зауэр иухам, адрейр къэблагъэу,
ПсэхупIэ ирамыт щхьэхуитыныгъэм.
Хэкум щхьэузыхь зыхуащIын папщIэщ
Андемыркъан хуэдэ лIыхъужьхэр
къыщIигъэщIыр.
Апхуэдэм, хуохъури лъэпкъым пашэ,
ЦIыхубэр текIуэныгъэм хуешэ.
«ЛIыгъэ зехьэныр къыфщымыхъуу ямылей,
ФызэщIэшасэ!» — къахопсалъэ Дамэлей.
И гум хуимыгъэхуу Къэбэрдейр,
Аргуэру зауэкIэ къылъохьэ бийр.
Къиуауэ бгы задэм къежэх псыдзэрщ
Иджы зэбгъэщхьыфынур нэжьгъущIыдзэр.
Щилъагъум къазэребгъэрыкIуэр бийр,
Мыпхуэдэу шухэм захуегъазэ Дамэлей:
«ЛIыкIуэ яхуэдгъэкIуэнщ
балъкъэр бгырысхэм,
ЕдгъэлъэIунщ зыкъытхуащIынхэу гъусэ».
ЗэбгрокIыр лIыкIуэхэр, зэщIагъэхьэу:
Шэджэм ауз, Гундэлэн, Бахъсэныщхьэ.
Дыхьахэми сыт хуэдэ къуажэ,
Зэщхьт я жэуапхэр, замыхъуэжу:
«Къылъихьамэ гъунэгъум гузэвэгъуэ,
ДэIэпыкъунырщ бгырысым нэхъ фIэигъуэр,
Дызэгъунэгъущи, къуэш дызэхуэхъуауэ,
ДыIухьэну ди къалэнщ фи гъусэу зауэм».
ЛъэпкъитIри зэхыхьэжри зы дзэу,
ПэщIэувахэщ хъаным и псыдзэм.
Зэш зэрыщIахэм я зэкъуэтыныгъэм
Къригъэпсыжащ мамырыгъэм и дыгъэр.
Балъкъэр бгырысми
нэплъэжыгъуэ нэхъ егъуэтыр —
И мэл хъушэхэм, Iэщ гуартэм
Къахихыу хъаным къуэды зэрыритыр
Абдежым щыщIэдзауэ балъкъэр
лъахэм щегъэтыр.
6.
Къызолъагъуж нэгъуэщI куэди теплъэгъуэу,
Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ зэщIыгъуу,
Я пашэхэу Андемыркъан, Дамэлей
Кавказ къурш лъахэм ирахужу бийр.
Пшэхэм хуэдэу илъэсхэр блокIыр,
Иджы лъыгъажэркъым
щIым зи Iуэху щыдэкIыр.
Къэсащ хъыбар, урыс большевикым,
цIыхубэм хуэIумахуэу,
Бгырыс лэжьакIуэм къахуихьу нэхур.
Къэсащ хъыбар: Iущ я Iущыж
большевик пашэм
Къэрэхьэлъкъ бэракъыр иIэтауэ,
Зэхуэмыдэныгъэм ирищIылIэу зауэ,
Насып гъуэгумкIэ цIыхубэр ешэ.
Мы хъыбарри бгым щызэлъащIысыр:
Ленин и лIыкIуэхэр ди къуршхэми къосыр,
Пщыжь-уэркъыжьхэм хуэфащэр лъагъэсрэ
И нэр къагъэплъэжу бгырысым.
ЛIыкIуэхэр жьэнахуэт:
Къыфхуэтхьри псэукIэщIэм и нэхур,
Къэсащи фызыщIэхъуэпса махуэр,
Къэвзэужыфынущ фи насыпыр нахуэу.
Фи бгыжьхэм хуэдэу фи мурадхэр ину,
Гурылъхэр бгыхэм ятелъ уэсу къабзэу,
ЩхьэзыфIэфI къулеижьхэм фебэным,
Щхьэхуитыныгъэ игъуэтынщ Кавказым.
ЗаIэтащ Балъкъэрми Къэбэрдейми,
Лейзехьэм ебэныным щызэдзейуэ.
Бгы къыгуэуауэ къежьа къэрэхьэлъкъым
ГъэпщылIакIуэхэр пэлъэщакъым.
Елъагъу цIыхубэм и IуэхуфI зезыхуэр,
И псалъэр мащIэу, ебэкIыу Iуэхур.
Къаугъэ ярещIылIэри пщыжь-уэркъыжьым,
И пщэм бжьы хьэлъэр
дедзыж лэжьакIуэжьым.
Къэбэрдейм зыхуещIыр зауэ гуащIэм,
Балъкъэрми и лIыхъужьхэр абы
гъусэ хуещIыр.
ТIуми иралъхьат шэчыншэу я гум,
Мурадым лъэIэсыху тетынхэу гъуэгум.
ТекIуэныгъэм и пшыналъэр
КъытоIукIыр гъуэгу сабалъэм,
Зыщагъэбыдауэ къурш аузхэм,
Дэсхэщ партизанхэр дэзу.
Урыси, адыги, балъкъэри
Зэш зэрыIыгъыу щызэдозауэ къырхэм.
Ещхьщ къуршыбгъэ пагэр итым уэгум,
Шыр щIагъэджэгукIыу техьэм гъуэгум.
Солъагъухэр Кировыр, Орджоникидзе
Пашэ яхуэхъуауэ бгырысыдзэм,
Я бэракъ плъыжьыр жьым дэхуарзэу,
ЯгъэбжьыфIэ, ягъэгушхуэ ди аузхэр.
ЦIыхубэм и бийхэм зэрепсалъэр
Джатэдзэ жаным къыщIэIукI пшыналъэщ.
Я хъуэпсапIэхэм уэрэд къыщыхурашым,
Зеубгъур губгъуэм, зеIэтыр къуршым.
7.
Илъэс къиинхэр зэрыблох гъуэжькуийуэ,
Ирахужьэж зэрыпхъуакIуэхэр фийуэ.
Кавказ къуршхэр щIэрыщIэу къалъхужауэ
КъыпфIагъэщIу, бгыщхьэхэр зэщIонэхуэжыр.
Советхэм я къэралыгъуэшхуэм
ЗаводыщIэ, фабрикэщIэхэр щаухуэ.
Гъуэгу насыпыфIэ теува совет цIыхубэм
И лIыхъужьыгъэхэр ятхыж уэрэду.
ЗэдэIэпыкъуу Iуэхухэр езыхьэкIыр
Бгыщхьэ лъагэхэм нэхъ тыншу докIыр.
Адыгэ губгъуэм, балъкъэр къуршым
Бгырыс къызэрыгуэкIхэм батэр щагъэшыр.
Къуажэдэсхэр зэхыхьащи колхозу,
КърахьэлIэжыр гъавэр гуэным изу.
Ауэ бий зыщIахэр цIыхубэр
ДэкIыфкъым текIуэныгъэ джабэм.
Матэ щIэдзауэ емыкIуэкIми гъащIэр,
Гугъу зезыгъэхьыр гуфIэгъуи щымыщIэ.
Къэрал псом, къефэгъуэкIыжу дыгъэр,
ЩызэщIонэр Ильич и уэздыгъэр.
ЗдэмыкIуэфам игъащIэм, уеблэм, выгур
Захуэрэ джафэу щыпхашыр гъуэгухэр.
ЯгъэкIуэдурэ щIэныгъэншагъэр,
ЛэжьакIуэ цIыхур къыхашыр кIыфIыгъэм.
Совет еджапIэхэм ныбжьыщIэм
Зыщыхуагъасэ псэукIэщIэм.
Октябрь иным хиса жылэр
КъэкIат бэгъуауэ, нэр теджылэу.
ЦIыхубэмрэ партымрэ зэкъуэту
Iуэху абрагъуэхэр яIэтырт,
Зауэ къэблагъэм и хъыбарегъащIэу,
Пшэ фIыцIэжьхэр уафэм щызэщIещIэ.
Я Хэку лъапIэр яхъумэжыну,
Къэралыр зэщIотаджэ зылI и быну.
Къэбэрдей-Балъкъэр, си лъахэ дыщэ!
ГъащIэ дахэ бухуэныр уи гуращэу,
Вагъэбдзумэр ихьырт уи пхъэIэщэм,
Къущхьэхъу хъупIэхэм щыбгъэхъурт Iэщыр.
Хэкур зауэ лыгъэм щыхэхуэм,
Iэщэ къащтащ уи щIалэ хахуэхэм.
Абыхэм зауэм щызэрахьа лIыгъэр
Тщыгъупщэнкъым уэгум итыхункIэ дыгъэр.
ЛIыгъэ зехьэным и бгыщхьэ щыгум
Нахусыху якIуащ абыхэм гъуэгур,
Къытрахыжри кIыфIым дыгъэр,
ЩIагъэнэжащ хуитыныгъэм и уэздыгъэр.
КъыщызокIухьыр Къэбэрдейм и бжьыхьэм,
Щхьэмыж дыщафэр си нэкугъуэм
йоджэгухьыр,
КъоIусыр пщащэ цIыкIухэм я пшыналъэр,
Гъуэгум и асфальт гъуджэм лъакъуэр йоплъэ.
Унэмыплъысу и лъащIэм,
Къыпщохъур гъащIэр насып защIэ,
Иныжь къарукIэ уигъэгугъэу,
Iэпкълъэпкъым къыщыхыхьэкIэ лIыгъэ,
Чэнджэщ щхьэпэхэм хуамыгъэныкъуэу,
Нэхъыжьхэм щIалэгъуалэм зыщIагъакъуэ.
Хузэхалъхьа уэрэдхэм уи лIыгъэм
Уэгум къыщалъэтыхь къуршыбгъэу.
ЯгъэIэрыхуэу Iэщэр,
Къытхуэзыхьахэм текIуэныгъэр
Губгъуэм дашыжри пхъэIэщэр,
Пэрыувэжащ мамыр лэжьыгъэм.
УафэхъуэпскIыу, сэшхуэдзэм къыдих хъуаскIэу,
Пшыналъэ дахэм лъэр зэрегъэкIыр.
Бжьыхьэ акъужьыр щызэхэзожэ
Гъуэгу Iуфэм Iус адыгэ къуажэхэм,
Зыхуагъэхьэзырри гуфIэгъуэм,
ЯщIынущ нобэ шыгъажи.
ХьэщIэхэр пэротIысхьэ Iэнэм,
БерычэткIэ ехъуэхъуу унэм.
Мэхъуахъуэ хъуну мы щIыналъэр
Насып мыкIуэщIыжым и пщалъэ.
8.
Зэхэтхэщ жыгхэр, тхьэмпэр къаIэпыхуу,
Зохъуцацэ жыгхэр щэхуу:
«Насыпыр къилэжьам цIыхум и гуащIэм
Тезыхыфа къэхъуауэ дымыщIэ».
Жьы къуейщIейр къехауэ бгым и щыгум,
Губгъуэм къыщижыхьурэ мэджэгур,
ЗылъэмыIэси къимыгъанэу,
Дырийпсырийуэ мэзэраныр.
Щхьэмыж дыщафэхэм тIэкIуи ехъуапсэу,
Набдзэгубдзаплъэу къызэхеплъыхь
гуэдз хьэсэр.
ФIэгъэщIэгъуэну жьыр йоупщI акъужьым:
«Хэт гъавэ бэв къыхуэзыгъэкIар
къулеижьым?
— Мы гуэдз хьэсэшхуэри хэт зейр?» —
Ар зыщIэупщIэр фIэгъэщIэгъуэнщ мыдрейм.
Ауэ ар сыт хуэдэу щытми,
Жэуапыр мыпхуэдэу иретыр:
Сэри сщIэркъым, ар къэсщIэным папщIэ
Хъунукъым дэтхэнэ зыми семыупщIу.
ИкIи си жэуапым укъигъэуIэбжьым,
УкъикIагъэнущ, дауи, щIыпIэ жыжьэ.
Мы щIыналъэм Iэджэ щIауэ
ЩыIэжкъым гъэпщылIакIуи ягъэпщылIи,
ЛэжьакIуэжьхэр ирагъэкъурэ щIэщIауэ,
Къулеижьхэм хуаухуэу я плIэр.
Иджы плъагъунукъым, япэм ещхьу,
МэкъумэшыщIэм пщым хуигъэщхъыу и щхьэр.
Мы щIыналъэм нэхъыжьи зи щIалэгъуи
Щызэдопсэухэр ещхьу зы унагъуэм.
Дызэреджэри абы тфIэигъуэу,
Ди зэхуэдэ Совет къэралыгъуэщ.
Иджыпсту дызэрыт щIыналъэр зейр
А унагъуэм и бын уардэ Къэбэрдейрщ!
СфIэгъэщIэгъуэну сыщIодэIур я уэршэрым,
НэкIэ сайдэхащIэу губгъуэм, къуршхэм.
СызыIэпешэ мы дуней дахащэу
Уахътыншэ хъуам, зэманри пэмылъэщу.
Зэхиха псори къыщыхъуауэ гуапэ,
Жьыбгъэр арэзы ищIащ жэуапым.
ЗеIэтэжри, йожьэжыр жьыр,
ЗэпрокIыр Тэни Псыжьи,
ХъыбарыфIкIэ дунейм хуэIумахуэу,
IущIэну къэунэхуну махуэм.
9.
Къэбэрдей!
КъыпхудэкIащ ущытыну лIыкIуэуи,
Уи лъэпкъым укъыщхьэщыжу жьакIуэу.
Къэбгъэлъэгъуэн хуей хъуамэ лъэкIыныгъэ,
Лъахэр пхъумэжырт уэгум ит къуршыбгъэу.
Тенджызым хуэдэщ нобэ уи гуфIэгъуэр,
ГуащIэдэкIым къеIэт уи дэрэжэгъуэр.
Насыпыр уи щIыналъэм щошууей,
Ди къуэш пажэ, Къэбэрдей!
Уи щауэ къуданхэр щапхъэ пщалъэщ,
Уи пщащэм хьэщыкъ уащI, уазэрыIуплъэу.
Пшынауэ макъым сыкъыхешыжыр
си гупсысэм,
Уи гуфIэгъуэр къэрал псом щызэлъащIысыр.
ЦIыхуншэ хъуркъым уи хьэщIэщыр,
Къэбэрдей!
ХъуэхъукIэ къыпхуаIэт мэрэмэжьейр,
Уи щIыхьыр уэрэдым уэгум дрехьей,
Къуэшхэр зыгъэпэжыф, Къэбэрдей!
Къыщыттепсыхэм гуауэм я нэхъ щIыIэр,
Къытхуэпшиящ уи къуэшхэм уи Iэр.
ГуфIэгъуэми гуауэми дзей
Дызэхуэхъуу допсэу, Къэбэрдей!
И уэрэдыжьыр Андемыркъаным
Хуэмрэ кIыхьу хашырт партизанхэм.
КъызыхэкIа цIыхубэм я хъумакIуэу,
Пэуват лIыхъужьхэр зэрыпхъуакIуэм.
Сэшхуэр кърихым уи шууейм,
Шынауэ, бийр щIэпхъуэжырт, Къэбэрдей!
Я пшыналъэхэр уи уэрэдыжьхэм
КъыщоIур къали къуажэ жыжьи.
ГуфIэгъуэм ирищIэкIыу ислъэмей,
Жьым къыщежыхь уи губгъуэм, Къэбэрдей!
Мамырыгъэм и щыхьэт тхьэрыкъуэ пщэхуу
Щрырес уэрэдыр уафэ нэхум.
ГуащIэдэкI хьэлэлыр уи ныбжьэгъуу,
Гушхуэу ирырет уи губгъуэм.
Гуапагъэ фIэкIа зэримылъыр уи гум,
Къыболъагъу, узэриплъэу уи нэгум.
ФIыуэ зэрылъагъухэм я дунейр
Уи уэрэдкIэ иредахэ, Къэбэрдей!
Уи губгъуэм
пщэдджыжь пшэплъыр щодыщафэ,
Уи гъуэгухэр захуэу пхрышащ уи тафэм,
Уи жьэгу Iугъуэр къабзэу уэм докIуей,
Ахэм соплъ, сызыIэпашэу, Къэбэрдей!
Бжьыхьэр къэсауэ, гъавэ Iухыжыгъуэм
Берычэтыр щытепщэщ уи губгъуэм.
Зауэ къэхъункIэ умышынэу, Къэбэрдей!
Мамыр лэжьыгъэм хубогъасэ уи сабийр.
Дзыхь хуэтщIащи ди гъуэгур партым,
ДокIуэр, абы тхуиубзыхуам дытету.
НэфIэгуфIэу лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэр
Щызэдопсэу уи деж зэныбжьэгъухэу.
Ди фIэщи мэхъур, кIэрэхъуэхукIэ щIы хъурейр
Апхуэдэу упсэуну, Къэбэрдей!
Сытым дежи щыдгъуэту чэнджэщ,
Партым и псалъэ пэжхэмкIэ дыIущщ.
Мурадхэм ди Iэр лъигъэIэсу,
Абы тхуеунэтIыр ди гупсысэр.
Партыр щиIэхункIэ пашэу гъуэгум,
ЦIыхубэм къатехьэнукъым лей,
ГуащIэдэкIкIэ бгъэщIэращIэу щIыгур,
Хэхъуэнущ уи зэфIэкIым, Къэбэрдей!
Ленин иным и бэракъым дыщIэту,
Япэ хъуэхъур лъэпкъхэм партым къыхуаIэтыр.
Къуэш нэхъыжь къытхуэхъуа Урысейм
ЕтIуанэ хъуэхъур худоIэтыр, Къэбэрдей!
Ещанэ хъуэхъур — мамырыгъэм щхьэкIэ,
Дунейм трекIуэдыкI цIыху зэрыукIыр.
Зауэ къыщымыхъужу, щIы хъурейр
Насып щIыналъэу щрет, Къэбэрдей!
ЕплIанэ хъуэхъур — зым Iэпыхуар
адрейм къищтэжу,
Пхуребагъуэ ныбжьэгъухэр щэм и пэбжу.
Зэман гъуэгум ирадз насып пкIэлъейр
Джэлэс хурехъу уи гъащIэм, Къэбэрдей!
Етхуанэ хъуэхъур — щIым зы ептым,
бэкIэ къотэу,
Уи губгъуэр гъавэкIэ ирекъулей,
Уи Iэнэм темыкIыжу берычэтыр,
ЛIэщIыгъуэ куэдкIэ тхуэпсэу, Къэбэрдей!
1957 гъэ
ЗэзыдзэкIар Уэрэзей Афликщ.
Адыгэ къуажэ дыщафэ Аушыджэр (Дыгъужьыкъуей).
