Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и цIыхубэ усакIуэ Бемырзэ Мухьэдин къызэралъхурэ илъэс 70 ирокъу
Мэгъу Къару
«ПIурылъу зы бзэ, узэдису зыщI,
Хьэлэлу къыщыптепсэкIэ зы дыгъэ,
Адыгэу упсэуным къикIыр зыщ —
Уадыгэну къыпкъуэкIынырщ лIыгъэ».
Мы сатыр цIэрыIуэхэр зи Iэдакъэ къыщIэкIа усакIуэ Бемырзэ Мухьэдин хэт зымыцIыхур?! Сыт хуэдэ IэнатIэми езым и лъэпщхэр иIэжщ. Литературэм, псом хуэмыдэу лъэпкъ усыгъэм, и лъэпщхэм ящыщщ Бемырзэр. Мухьэдин и творчествэр апхуэдизкIэ къуэпсыбэщ, бгъуфIэщи, дэтхэнэ и зы къуэпсри гъащIэ псо ирокъу. ГугъуехькIэ гъэнщIауэ щыта абы гъащIэм ириплъэж дэтхэнэми япэу и нэ къыIуидзэнур адыгэлI нэсым и гъуэгуанэщ.
Бемырзэ Мухьэдин (1948 - 2007 гъгъ.) Бемырзэ Мухьэдин къыщалъхуа Али-Бэрдыкъуэ (Хьэгъундыкъуей, КъШР) къуажэм щхьэкIэ щIэныгъэлI БакIуу Хъанджэрий «УсакIуэхэм я Мэккэ» ауэ жиIакъым. Лъэпкъ литературэм щыцIэрыIуэ тхакIуэхэу Хьэгъундокъуэ Рэмэзан, АбытIэ Владимир, Анзор Мухьэмэд, Нэхущ Мухьэмэд, Шорэ Ахьмэд, Пхъэш МуIэед, Шыд Юрэ, Шорэ Хьэсин, АбытIэ Хъызыр, Иуан Щамел, Тхьэгъэпсэу Увжыкъуэ сымэ, нэгъуэщI куэдми я лъабжьэр къыщежьар а къуажэжьырщ. АтIэ, сыт Бемырзэр адрейхэм емыщхь зыщIыр? — Абы и усэхэм ящIэлъ мэгъу къарурщ, Мухьэдин и IэдакъэщIэкIхэм уеджа иужькIэ уи кIапцIэм щытIыс лъэпкъ узырщ, узэрыадыгэм папщIэ къыпхилъхьэ гушхуэныгъэрщ, лIыгъэрщ, нэхъыщхьэращи, яхэлъ къабзагъэрщ. А щхьэхуэны- гъэхэращ а тхакIуэм и IэдакъэщIэкIхэм гъащIэ езытыр.
Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и цIыхубэ уса- кIуэ, КъШР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ, «ЩIэнгъуазэ» газетым, Къандур Мухьэ-дин и цIэр зезыхьэ дуней- псо саугъэтхэм я лауреат Бемырзэ Мухьэдин Къэрэшей-Шэрджэсым хыхьэ Али-Бэрдыкъуэ къуажэм 1948 гъэм мэлыжьыхьым и 7-м къыщалъхуащ. Хэку зауэшхуэм уIэгъэ хьэлъэу къикIыжа я адэ Хьэмид пасэу дунейм ехыжри, Мухьэдинрэ и шынэхъыщIэ Мухьэрбийрэ зи ныбжьыр илъэс 20 фIэкIа мыхъуа я анэ Лелэ къыхуэнащ. Зэманыр хьэлъэт, щIэгъэкъуэныншэ унагъуэр Лелэ и адэ-анэ Хьэмидрэ Хьэуятрэ зрашэлIэжри, сабийхэр япIащ, ягъэсащ.
Я къуажэм дэт курыт еджапIэр 1966 гъэм къиуха иужькIэ, Мухьэдин щIэтIысхьащ Къэрэшей-Шэрджэс къэрал пединститутым. ЕгъэджакIуэ IэщIагъэ зыIэрызыгъэхьа щIалэщIэм я къуажэм дэт курыт еджапIэм игъэзэжри (дзэм къулыкъу щыщищIа илъэс закъуэм фIэкIа къэмынэу), дунейм ехыжыху, адыгэбзэмрэ литературэмрэ щригъэджащ.
Мухьэдин егъэджэныгъэ IэнатIэм къыхуигъэщIа зырызхэм ящыщт, сабийхэр фIыуэ зылъагъу егъэджакIуэ Iэзэт. Абы щыхьэт техъуэр 1988 гъэм ЩIэныгъэм и лэжьакIуэхэм я союзпсо съезду Мэзкуу щызэхэтам КъШР-м и лIыкIуэу ягъэкIуауэ зэрыщытамрэ «Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ» цIэ лъапIэр къызэрыфIащамрэ я закъуэкъым, атIэ анэдэлъхубзэр я пкъынэлъы-нэм хэлъу фIыуэ зригъэлъэгъуа щIэблэм я гум кърина лъагъуэ нэхурщ. Мухьэдин ит зэманракъым, къэкIуэнуращ зыхуэлэжьар, ар ипэкIэ плъэ зэпытт.
Бемырзэм къалэмыр къыщищтам иджыри курыт еджапIэм щеджэрт, ар ебланэ классым щIэсурат «Инжыдж» зыфIища и япэ усэр «Черкес пэж» газетым къыщытехуам. Абы иужькIэ Мухьэдин къыдигъэкIа тхылъхэм языхэзми имыхуами, абы и япэ сабий усэр псэуху и гум ихуакъым, ар гъуэгу махуэ тезыша ибжырти.
ХъэтI, дамыгъэ щхьэхуэ зиIэ тхакIуэт Бемырзэр. Абы и IэдакъэщIэкIхэм къапих адыгэмэр зым ейми хэгъуэщэнукъым. Ар и унагъуэми, къыдалъхуахэми, и ныбжьэгъухэми яхуэусащ, лъагъуныгъэм теухуауэ иIэ- хэри мащIэкъым, ауэ Бемырзэ Мухьэдин и творчествэм нэхъыщхьэу къыхэ-щыр лъэпкъ узыр ипкъкIэ зэригъэварщ, Адыгэ лъэпкъым хуэгъэза тхыгъэхэрщ. ЕгъэджакIуэм, гъэсакIуэм, ущиякIуэм, къуэфIым, адэфIым, усакIуэм, лъэпкъылIым я къалэнхэр нэсу игъэзэщIащ абы. Шэч хэмылъу, «Адыгэу нобэ ущытыныр гугъущ» псалъэхэр абы езыгъэтха гъащIэр дыгъафIэ защIэу щытауи къыщIэкIынкъым, ауэ а тхакIуэм и мыгъуагъэ нэхъыщхьэу жыпIэ хъунущ и гур «кIуэцIрыкIыбжэу» цIыхухэм яхузэIухауэ зэрыщытар.
«Уи гъунэгъум и хьэдагъэу, уэ лъагъуныгъэ усэ пхуэтхынукъым, гу уиIэххэу щытмэ. Ар щIыжысIэращи, цIыхухэм, къэралым я Iуэхухэм ухэтын хуейщ, абыхэм я гукъеуэр уи гукъеуэу ущытын, лъэпкъыр зэрыхъуу ухъун хуейщ. Абы къикIыркъым псым уздихьымкIэ зебгъэхьын хуейуэ. УсакIуэм езым и Iуэху еплъыкIэ имыIэжмэ, властыр здэщыIэмкIэ плъэ зэпытмэ, абы итхынум упыкIащ. УсакIуэр IумпIафIэу щыт хъунукъым, цIыхум я псэм щыщIэр гукIи псэкIи зыхищIэу, гъащIэм и пэжым къэмыланджэжу щIэбэну щытынырщ абы и зэчийр зыхуэщхьэпэу зыхуэлэжьэн, «зыхуэIурыщIэн» хуейр», — псалъэхэр итхауэ щытащ Мухьэдин.
ГъэныщкIуж лей хэмыту а сатырхэм къагъэлъагъуэ Бемырзэм зэманымрэ гъащIэмрэ яхуиIа еплъыкIэр, усакIуэм и къалэн пэрыту къилъытэу щытар. Апхуэдэ Iуэху еплъыкIэм и щыхьэтщ ди къэралым япэм бжьыпэр щызыIыгъа идеологием хуэмылIыщIэу, щытхъу усэ хуимытхыу, езым и гупсысэкIэ, дуней еплъыкIэ иIэжу ар зэрыпсэуар. Абыхэм щыхьэт тохъуэ шэрджэс усакIуэм и Iэдакъэ къыщIэкIа «Ашэмэз», «ХъуэпсапIэ», «Кхъухьлъатэхэр къокIыж шэшэн лъэныкъуэм», «Бажэм и фэр и бийщ», «Жэуап», «Адакъэр мыIуэ щхьэкIэ нэху щын къэмынэ», «Сэ сыхуейт зэхэслъхьэну уэрэд» усэхэмрэ «Поэмэ нэщхъеймрэ».
Критик цIэрыIуэ Сокъур Мусэрбий и жыIауэ, «абы фIыуэ къыгуроIуэ гъащIэм гупэбжи щIыбагъыбжи зэриIэри, зы цIыхур щыгуфIэм, адрейр гъынкIэ зэрыхъунури. Ар усакIуэ нэгъэсахэм я хьэлщ».
«Уи ныбжьэгъур къызжеIи, узищIысыр бжесIэнщ», — жаIэ. Бемырзэ Мухьэдин цIыхугъэу, ныбжьэгъуу иIам я бжыгъэр нобэ зыми къыхуэбжыну къыщIэкIынукъым, абыхэм я нэ- хъыбэр пыIэ зыщхьэрыгъым я нэхъ ахъырзэману къалъытэхэрт. И гъащIэ гъуэгуанэм куэд щыгъуазэми, мащIэ дыдэщ зыщIэр Бемырзэм бгъэдэсын, ечэнджэщын папщIэ цIыху гупышхуэхэр щIэх-щIэхыурэ къыхуеблагъэу зэрыщытар, къэрал къулыкъущIэхэми, унафэщIми къахуэмыгъэдаIуэу зыкъэзыIэта цIыху-хэр Мухьэдин и зы псалъэм зэтригъэсабырэжу фIэлIыкI зэриIар, абы гъуэгу кърамыту къеныкъуэкъуу куэдрэ къызэрыпэщIэтар. Дэнэ иджы абы къыпэщIэтахэр здэщыIэр?..
Мухьэдин и псалъэ на- хуэ зыхэлъ усэхэм ящIэлъ къэуатыр кIуэ пэтми нэхъ ин хъу зэпытщ. Апхуэдэщ «Уадыгэным къикIыр», «Урыс-Кавказ зауэм хэкIуэда адыгэхэм», «ЛъэIу», «Ирехъу и Iэнэр узэда», «Къру жэщ», «Бажэм и фэр и бийщ», «Мейкъуапэ щыщIэдзауэ Адлер нэсу», «Адыгэм ноби бийхэр къатеуам», «Адыгэм жаIэ», «ГугъапIэ», «Тебэрды псыхъуэ», «Тыркум щыпсэу адыгэм и тхьэусыхэ», «Хэхэсым и гъыбзэ», «Громовый гул» седжа нэужькIэ», «Псысэ», «Псыхэгъэ», «Узгъейуэрэ си нэпсри гъущыжащ», «Си лъэпкъ, ухуэдэщ уэ къэкIыгъэ жылэу…», «Жэуап» усэхэр, «ЛIыгъэм и тхыдэ» поэмэр, нэгъуэщIхэри.
Ар къулыкъущIэкъуу щытакъым зэи, и псэм хэлъ анэдэлъхубзэр щIэблэм яIурылъхьэным нэхъ IэнатIэфIи щIыхь зыпылъи щымыIэу къилъытэрт абы.
«…Усэнри щIэблэ гъэсэнри, бзум и дамитIым хуэдэу, зэкIэрыпч мыхъуну зэпыщIащ. Аращ, армэм сыдэмыкI щIыкIэ щIэздзауэ, сэ гукIи псэкIи сфIэкъабылу ди къуажэ еджапIэм ди лъэпкъыбзэмрэ литературэмрэ щIыщезгъэджыр. ИкIи сэ абы гупсысэ нэхъыщхьэу къыхэсхар аращи, нобэ зи щIэблэр зыIэщIэзыгъэкI лъэпкъым пщэдей и бзэри IэщIэкIынущ, сыту жыпIэмэ, ар зэрыбгъасэ щIыкIэм, зыщIэппIыкI псалъэхэм елъытыжащ и анэдэлъхубзэм ириплъыну фэри. Ауэ щыхъукIэ, урипсэун, уи бын ириппIын къудей щхьэкIэ утхэнри анэдэлъхубзэм урилэжьэнри икIагъэщ. Бзэм бын ирапIыркъым, ирагъасэ мыхъумэ. Аращи, си лъэпкъымрэ си бзэмрэщ зытеухуар, адыгэ щIыналъэрщ зыхуэгъэпсар сэ зы бзум и дамэу слъытэ IэщIагъитI къыхэсхари, сияпэрей «уэрэд» нэхъыщхьэу слъытэри. Ауэ а уэрэдыр сабийр зэрагъэжей, зэрытрагъэу гущэкъу уэрэдкъым, атIэ ди зэман къуапэтемэным, ерум хэкIуэдэжу хуежьа си лъэпкъыр бэнэныгъэм хуезыджэ тхьэгъушщ. ИкIи а тхьэгъушым и макъыр зи гумрэ зи псэмкIэ зыхэзыщIэ цIыхухэрщ зыхуэгъэзар «уэрэдкIэ» сызэджэ си усыгъэхэр», — и интервьюхэм я зым щыжеIэ Мухьэдин.
Бемырзэращ Къэрэшей-Шэрджэсым адыгэ литературэр 9-нэ класым зэрыщадж учебникымрэ программэ зыбжанэмрэ, 9-нэ, 11-нэ классхэм я хрестоматиехэр зэхэзылъхьауэ щытар. Мы зэманкIэ ди къуэш республикэм и курыт еджапIэхэм я 2-нэ, 3-нэ, 9-нэ, 11-нэ классхэм адыгэбзэр зэрыщадж учебникхэр, хрестоматиехэр, методикэхэр зэхэзылъхьар Мухьэдин и щхьэгъусэ Шыбзыхъуэ Зурьятрэ (тхыдэмкIэ егъэджакIуэу, егъэджэныгъэ IуэхухэмкIэ курыт еджапIэм и унафэщIым и къуэдзэу илъэс куэдкIэ лэжьащ) и бынхэмрэщ. Ари абы и зы фэеплъ лъагъуэу пащэжауэ ирокIуэ.
«Зэкъуажэгъухэр» (АбытIэ В., Шорэ А., АбытIэ Хъ. сымэ я гъусэу), «ЛIыгъэм и тхыдэ», «Уэрэду сиIэр уэрщ», «ДыгъафIэ уэс», «Адыгэу ущытыныр гугъущ», «Бемырзэ Мухьэдин и усыгъэ дунейр» усэ тхылъхэм я закъуэкъым Мухьэдин къыщIэнар. Абы къыщIэнащ езым хуэфэщэн бын гъэса. И къуэ Зураб литературэм езым и псалъэ щыжызыIэж тхакIуэщ. 2016 гъэм «Зы щIымахуэм и плъыфитI» фIэщыгъэм щIэту и япэ тхылъыр ду-нейм къытехьащ. Я адэм лъэпкъыбзэм хуиIа лъа- гъуныгъэм пащэжауэ, Мухьэдин ипхъу Зулетэрэ Мадинэрэ я къуажэ дэт курыт еджапIэм анэдэлъхубзэмкIэ щрагъаджэ. КъШР-м лъэпкъыбзэхэмкIэ егъэджакIуэхэм я зэпеуэм бжьыпэр щызыубыда Мадинэ 2014 гъэм Москва щекIуэкIа урысейпсо зэпеуэм хагъэхьати, абыи япэ увыпIэр къыщыхуагъэфэщауэ щытащ. Лъэпкъыбзэм хуиIэ лъагъуныгъэр, ар щIэблэм ябгъэдэлъхьэнымкIэ иIэ зэфIэкIыр къалъытэри КъШР-м и Iэтащхьэм и грантыр къратащ.
ЖыпIэ хъунущ Бемырзэ Мухьэдин и творчествэр Къэбэрдей-Балъкъэрым нэхъ щызэхащIыкIауэ, нэхъ куууэ къащыгурыIуауэ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, ди деж абы щиIэ пщIэмрэ лъытэныгъэмрэ куэдкIэ щынэхъ лъагэт, абы и тхылъ зыбжани ди республикэращ къыщыдэкIар. Ар зигу темыхуэхэм: «Уэ Къэбэрдейрщ узиусакIуэр», — псалъэхэр хъуэну куэдрэ зраудэкIа Бемырзэ Мухьэдин а фIэщыгъэм щIэт усэ и къалэмым къыщIэкIащ.
Кхъузанэ нейкIэ зэманым иухуэнщI гъащIэм лъагъупIэ дригъэхуащ Бемырзэ Мухьэдин Къэбэрдейм и мызакъуэу, адыгэу дунейм тетым я тхакIуэу къызэралъытэр. И ахърэтыр нэху Тхьэм ищI!
Щомахуэ Залинэ.
Щапхъэр зи лъабжьэ
Анэдэлъхубзэ литературэм и зыужьыныгъэщIэр 70 — 80 гъэхэм зыунэтIа усакIуэхэм ящыщщ Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и цIыхубэ усакIуэ Бемырзэ Мухьэдин. Зи гъащIэр адыгэбзэмрэ литературэмрэ тезыухуа а лIыр сыт щыгъуи зыхущIэкъур сабийхэр лъэпкъыбзэмрэ IуэрыIуатэмрэ хуэгъэушынрат, нарт эпосым и лIыхъужьыгъэ щапхъэкIэ къэгъэтэджынрат.
Мухьэдин и IэдакъэщIэкIхэм ди хабзэр, нэмысыр, адыгэ лъэпкъым и бын пажэхэм я щапхъэр я лъабжьэщ. Зи творчествэр Хэку зауэшхуэм иужькIэ зэфIэува усакIуэм тегъэщIапIэ ещI къызыхэкIа лъэпкъым и беягъэ нэхъыщхьэ псори. Бемырзэр IупщIу хоплъэжыф Хэку зауэшхуэм къыщIэна цIыхубэм я гурыгъу-гурыщIэхэм. Адэншэу зи сабиигъуэр езыхьэкIахэм ящыщщ Мухьэдин. Абы и нэгу щIэкIа гугъуехьхэм я щIэин псы ткIуэпсхэрщ усакIуэм и япэ IэдакъэщIэкIхэм щызэхуэжэсыжыр. Апхуэдэхэм ящыщ ихуащ «Ди гухэлъхэр», «Зэкъуажэгъухэр» усэ сборникхэм.
Бемырзэм и гъащIэм щIэлъ IэфIыр, дуней еплъыкIэр IупщIу щызыхыбо-щIэ «ГъащIэ», «Анэ», «Зауэм теухуа балладэ», «Хэку», нэгъуэщI и IэдакъэщIэкIхэми. Зауэ нэужь зэман хьэлъэм адэншэу къэхъуа усакIуэм и гупсысэхэм щыпажэр зауэжьым и щIэин дыджыр цIыхубэм иджыри «къазэреузырщ».
И япэ усэхэм щегъэжьауэ Мухьэдин лъэпкъым и къэкIуэнум, и пщэдейрей махуэм щIита уасэм щIогупсыс. И гупсысэхэмкIи уасэ иретыф а псом:
АрщхьэкIэ жырыр зыгъэша емынэм
ЦIыху къызэрыкIуэр
лъэгущIэтын хуэщIакъым,
Щхьэхуещэ пшагъуэм
къыщипхъуауэ я нэр,
ЦIыхугъэр щIакхъуэIыхьэкIэ ящакъым.
Адэм и IэфIагъ зыхимыщIэфами, и гуапагъэм щымысхьыжу анэр зыхуэупса Бемырзэм шэч къытрихьэкъым гъащIэм и IэфIри, дыгъэм и хуабагъри анэм и Iэгуфэхэм зэрилъым. ГъащIэм и дахагъри IэфIагъри зэхэпщIыкIын плъэкIыркъым, анэм и джэ макъыр зэхыумыхмэ:
Хэплъхьащ ди гъащIэм уэ
къарууэ уиIэр,
Иджыри уи гулъытэм дэ дегъэнщI.
Си анэ, пхъашэщ щхьэм
къыдэплъэ уи Iэр —
Ар щабэ сэ щIысщыхъури арагъэнщ.
ГъащIэмрэ гуащIэмрэ я къэуатыр зыхезыгъэщIа и Хэкум усакIуэм зыщыхуигъазэкIэ, фIыщIэ ин хуещI. Сыт хуэдэ гугъуехь хуэмызами, дапхуэдэ уIэгъэ гъащIэм къытримыдзами, Хэкум ахэр зэригъэхъужынур и фIэщ мэхъу абы:
Адэм и IэфIагъыр зауэм сIэщIихами,
Сахэббжакъым зэи сэ зеиншэм, Хэку.
Сабиигъуэ гъащIэр щIыIэу
къыспежьами,
Махуэ гуауэр зэи
къебгъэуакъым сигу.
Анэм и быдзышэм
къыщысхилъхьэм гъащIэ,
Уи IэфIагъым, Хэку,
къарукIэ сипсыхьащ.
Си илъэсхэм ену уэ уахуэгумащIэу
Лъакъуэ быдэ яптри,
гъащIэм хэбгъэхьащ.
Бемырзэ Мухьэдин и усыгъэхэм увыпIэшхуэ щызыубыдыр и лъэпкъым хуэгъэза гупсысэращ. Тхыдэ гущIэгъуншэм къыпхрихыу, гуауэ щIэин лъэужьу къыздихь гупсысэ гузасэращ усакIуэр зыгъэпIейтейр, и гущIэр къэзыгъэщIытэр. Кавказ зауэжьым лъэпкъым къыхуихьа гуауэ мыухыжым, мухьэжыр гъуэгужьым, кIуэдыпIэм ихуэу, дуней псом щипхъыхьа хъуа адыгэм и дыгъэщ Бемырзэм хукъуэкIри хукъухьэри. «ЛIыгъэм и тхыдэ», «Уэрэду сиIэр уэрщ», «ДыгъафIэ уэс», «Адыгэу ущытыныр гугъущ» усэ тхылъхэр нэхъыбэу зытеухуар а гупсысэхэращ.
ИкIи зэгуэрым и кIэм нэса щагъэу
Сигу мафIэр, си лъэпкъ
мащIэ, хъужмэ дий,
ЖыпIэнырщ: «Си цIэр
щIэлъу и гущIагъым
Тетащ дунейм Бемырзэ Мухьэдин…»
И лъэпкъращ Бемырзэм и гъащIэ- ри и усэхэри тыгъэ зыхуищIыр. Аращ и сатыр къэс зыхузэпцIыр, и гупсысэ къэс зыхуэушыр, и гу къуэпс къэс псалъэ гъуэгуанэ къэуатхэмкIэ зыхуэкIуэр. И лъэпкъым и щIэинымрэ адыгэ бын пажэу дунейм тета ады-гэлI, адыгэ пщащэ нэсхэмрэ яхуэгъэзащ Бемырзэ Мухьэдин и усыгъэр.
Бэчыжь Лейлэ,
филологие щIэныгъэхэм
я доктор, профессор.
КъШР-м и ТхакIуэхэм
я зэгухьэныгъэм и гуащэ.
Къандурым и саугъэтыр къыщрата махуэм. Налшык, 2002 гъэ.
УсакIуэм хужаIахэр
Гу бампIэ зиIэм щхьэщихыныр, лъэпкъыр щIэукIытэн имыщIэныр, хэкумрэ адыгэбзэмрэ ихъумэныр — аращ Мухьэдин и усэхэм щIэлъа гупсысэр. «Псалъэр бгъэувмэ — выщи, бгъэтIысмэ — цIэщ», — жиIащ адыгэм. Абы и псалъэри игъэувыфащ, и усэри куэдым фIыуэ езыгъэлъагъун псэрэ къарурэ хэлъу къыщIэкIащ.
Шэпар Мухьэмэд.
Бемырзэ Мухьэдин мыгъуэр си гум къыщIетхъыр… Абырэ сэрэ дызэхуэмызэу сIэщIэкIащ ар…
Нало Заур.
Бемырзэ Мухьэдин зи гупсысэкIэрэ дуней еплъыкIэрэ зиIэж, нэгъуэщI зыми емыщхь усакIуэщ. Ар зэрыадыгэр, адыгэ гурыщIэ зэриIэр и усэхэм гъуэзэджэу къахощ.
Шэвлокъуэ Пётр.
Къыдэлажьэ егъэджакIуэхэр и гъусэу. Сурэтыр 1980 гъэм трахащ.
Бемырзэ Мухьэдин
ЛъэIу
Адыгэ лъэпкъым и Iэпкълъэпкъ пщыкIутI,
Адыгэ анэм и зэш бын гъуэзэджэ,
Фэ адэжь хэкум вагъуэу фыщылыдт,
Фыкъэзылъагъухэр къывэхъуапсэу
зэкIэ.
Натхъуэджыр, беслъэнейр,
еджэрыкъуейр,
Жанейр, мэхъуэшыр, хьэтыкъуейр,
шапсыгъыр,
ИтIанэ абазэхэр, къэбэрдейр,
Адэмей лIакъуэр, кIэмыргуейр,
бжьэдыгъур.
Кавказым и дахапIэр фэ фи хэкут,
ЩIыгулъым я нэхъ бейр фи хьэсэ щIапIэт,
Къэрал зэмыщхьхэм къыфхухашу гъуэгу,
Фи тенджыз Iуфэр яIэт кхъухьтедзапIэу.
Иджы фэ дуней псом фыщикъухьащ…
Фэрыншэу нэщхъеялэщ чэщей мэзхэр,
Фэрыншэу уэгум вагъуэ щипхъыхьар,
Мэкъуауэ бадзэу, мафIэ нэпцIкIэ мэсхэр.
Адыгэ лъэпкъым и лIакъуэ пщыкIутI,
Iэпкълъэпкъыу цIыхум фэ фхуэдизщи
иIэр,
Зыгуэр фыхэщIу и гур ивмыуд
Фи псэуныгъэр гурыфIыгъуэу зиIэм.
* * *
Ирехъу и Iэнэр узэда
Езы хьэтыкъри ирегъаблэ,
Адыгэм и гур зыт зэтар —
Къащымыхъунырт ар ныбаблэ.
Шей фIыцIэ ефэми езыр,
Хуей хъумэ, и щхьэм щIэмыпIастхъэу,
И хьэщIэм папщIэкIэ хьэзырт
Абы сыт щыгъуи и шыгъупIастэр.
И хэкур дахэт, и щIыр бейт,
И Iэщым тафэр яуфэбгъурт,
И зы бгъум хыр къыщыукъубейт,
Тен Iуфэ нэсырт адрей и бгъур.
И щIалэм зищIу лъэгущIэтын,
И напэр кIапэкIэ имыщэт.
Е ажал пащхьэм хуитт итын,
И гъащIэм лъаIуэкIэ пимыщэт.
И пщащэм и щхьэм пщIэ хуищIыжт,
Бзылъхугъэ щIыхьыр ихъумэфырт,
ДахагъкIэ гъащIэр щыз зыщIыжт,
ГуапагъкIэ — унэм и жьэгу мафIэт.
Адыгэ щIэблэр вагъуэ бынт,
Адыгэ лIыжьхэр акъыл бащэт —
Адыгэм сыт ядэбгъуэфынт,
Насып щаIатэмэ мы гъащIэм…
* * *
Я анэр быным щамыдэж зэман,
Я адэм къуэхэр щыхуилъыж лъэхъэнэ,
Ей, зэман гугъу, зэман къуапэтемэн,
Ди япэкIэ иджыри сыт бгъэхъэнур?
Iыхьлыгъэм и IэфIагъым ебэкъуам
КIухьэн зыгуэрым фIэщ щIыгъуейщ
хуиIэну,
Абыхэм я тхьэр бохъшэ быдэу къуарщ,
А ахъшэ тхылъырщ ахэм я къурIэныр,
Зы щIыпIэм щызэщехур лым,
НэгъуэщIым щыщIобэгыр щIакхъуэ
бзыгъэм —
ЦIыху цIыкIур гъейм зыгуэрурэ къелынт,
ДэмыкIуэдыжмэ ар ныбэизыгъэм…
Адыгэбзэ
Си гъатхэ дыгъэ къуэмыхьэж,
Си гукъыдэж, си гурыфIыгъуэ,
Дунейр уэрыншэм ныбгъуэхьэшт,
УзиIэу зыми семыфыгъуэ.
УзиIэу зыми семыиж —
АбыкIи, си бзэ, уэрщ си щапхъэр:
Сэ уи беягъкIи сыбеижщ,
Адрейхэр сщIэнуи сыхуопабгъэр.
Уэрыншэм гъащIэр шхын мышыут,
И IэфIи фIэIуи зыхэзмыщIэу,
Мо дыгъэ къепсыр щхьэкIуэ шут,
Абдж къызэрыкIуэт вагъуэ мыщIэр.
ЖызыIэ щыIэщ, псалъэгъэху,
Уэ къэбгъэщIэнур къэбгъэщIауэ,
И псалъэ кIапсэр зэрихъэху,
УфIэмыIуэхуу, къопэбжьауэу.
Сэ зы дакъикъи семыдэIу
Абы я псалъэ мыжьэ-мывэм.
Къуршыпс ежэхыр хуэщIкъым дэгу
Абы зыгуэрым хидза мывэм.
Псыр тожри, мывэхэр къонэж,
Гъуэгу зэрытехьэрэ и псыпэр
ЗэринэкIар абы гъунэжщ,
Мывэ пкIэлъейрэ щхьэдэхыпIэу.
Си адыгэбзэ, уэ улъэщщ,
Зи зэманыгъуэу угурыхуэщ,
ЦIыхугу дэтхэнэри къотIэщI,
Уэ ущагъабзэкIэ Iэрыхуэу.
Зэм, си бзэ, уохъури уэ жьгъыру,
Адыгэ пшынэу уобзэрабзэ,
Зэм къызыкъуохри уи къарур,
ХеящIэ джатэу ар уогъабзэ.
Анэ быдзышэу уэ уIэфIщ,
УщыщхьэщыскIэ сабий гущэм,
Гухэлъ уэрэди жыбоIэф,
ЗэригъэдзэкIыу пщащэ гущIэр.
Уэ, уафIэжьгъейми, къэбгъэщIащ
Зэрыдунейуэ зэджэ «Нартхэр»,
Гъэ минхэр, си бзэ, уэ бгъэщIащ
Иджыри мащIэкъым уи натIэр…
Си лъэпкъым щIэблэ къыщIэхъуам
Насып вагъуэбэу ужьэхэпсэу
Я нэхъ тхьэмыщкIэ ар щыхъуам,
УреIэ уэ, си адыгэбзэ!
* * *
Си гъащIэр сощIэр сэ зэрымыхъуар,
Скъуэмылъу зырикI, лIыку сызэрыхъуар,
Мурад нэхъыфIхэр зэрыхъуар псэкIуэд,
ЗэрызимыIэр цIыхум яIэ куэд.
Си гъащIэр сощIэр сэ зэрымыхъуар,
Имыгъуэу си гу къуэпсхэр зэрыгъуар,
Сэ ахэр усэ зыхуэсщIам къурмэн
ЗэримыIэнур зэикI зы пэрмэн.
Абыхэм гъащIэу яIэр сыпсэухущ,
Ахърэтым и бжэщхьэIум сынэсыхущ, —
СылIа нэужькIэ, нобэ сызыхэт
Гурей-гурыфIхэм хуеижынур хэт?..
Хуэныкъуэр хэт гупсысэу сэ сиIам,
Зэгуэрым къэзгуфIам е къэзгуIам,
Е гуауэ-гугъэфIэжурэ зэхэлъ
Мы гъащIэм деж зыхуэсщIыгъам
гухэлъ?..
Си гъащIэр сощIэр сэ зэрымыхъуар,
АрщхьэкIэ нэхъри си щхьэр зыгъэтхъуар
Си бын къыхэзнэр мы зэман ерум
ЗэрыщыщIэнырщязмытакъарум.
