Адыгэ Iэщэм и пщIэр зыIэта
Аствацатурян Эммэ
Пасэрей Iэщэр къызыфIэIуэху цIыхухэм зэхамыхыпIэ иIэкъым Аствацатурян Эммэ и цIэр. И гъащIэ псор Мэзкуу дэт Къэрал тхыдэ музейм епхауэ зыхьа бзылъхугъэр Кавказ Ищхъэрэми мызэ-мытIэу къэкIуауэ щытащ, хъыбар щхьэпэ куэди ди щIыналъэм теухуауэ къызэринэкIащ. Ди жагъуэ зэрыхъущи, бзылъхугъэ щыпкъэр илъэс бгъущIым иту иджыблагъэ дунейм ехыжащ. Дигу къэдгъэкIыжыну ди гуапэщ щIэныгъэрылажьэ гумызагъэм илъэс зыбжанэ ипэкIэ Хайдаков Камил ирита интервьюм адыгэхэм ятеухуауэ щыжиIахэр. Бзылъхугъэ Iущым зыкъеумысыж и тхылъ цIэрыIуэ «Кавказ лъэпкъхэм я Iэщэхэр» тхылъым и япэ къыдэкIыгъуэр щигъэхьэзырым, имыщIэныгъэкIэ адыгэ Iэщэм теухуауэ щыуагъэ гуэрхэр зэрыIэщIэкIар. Ар топсэлъыхь тхылъым «Шэрджэсей» Iыхьэр щихъуэжу щIэрыщIэу къызэрыдигъэкIыжынум.
Адыгэ мухьэжырхэм я Iэщэр ирашати, сэшхуэ куэд хъума хъуащ. Сэшхуэ защIэу тхущIрэ хырэ диIэщ епщыкIубгъуанэ лIэщIыгъуэм щыщу. Абыхэм я гугъу щащIу тхыгъэ куэд урохьэлIэ. Псалъэм папщIэ, 17I8 гъэм куржы пащтыхьым и шыфэлIыфэм Имеретием кIуа урыс лIыкIуэхэр топсэлъыхь. Езы пащтыхьымрэ къулыкъу зэмылIэужьыгъуэ зезыхьэ и къуэдзэхэмрэ члисэм щIохьэ нэмыцэ, къызылбаш джатэхэр якIэрыщIауэ. Зытхыжым жеIэ: «И джатэр сэ нэхъей кIэрыщIауэ и куэпкъым телът». Абы зи гугъу ищIыр «шашкэ» жыхуэтIэращ. АдыгэбзэкIи ардыдэращ псалъэм къикIыр: «сэшхуэ».
«Нэмыцэ, кызылбаш джатэхэр» щIыжиIэр сыт? А зэманым урысхэр Европэ лъэныкъуэмкIэ къикIа псоми «нэмыцэ» хужаIэт, зауэлI шыфэлIыфэр абыкIэт къыздикIыр. Абы нэмыщI инджылыз щIалэ Архангельск щыпсэууэ урыс псалъалъэ щызэхилъхьэм, урыс Iэщэр къыщрибжэкIкIэ, «шаш» псалъэр хегъэувэ. А «шашри» къыпхуэгупсысынукъым, пэжкъэ? А щапхъитIыр сэшхуэм теухуа хъыбар нэхъ пасэу щыIэщ.
Шэч хэмылъыххэу, Iэщэри псалъэри зейр адыгэхэращ, шэрджэсхэрат Кавказым щызекIуэ хабзэхэр къезыгъажьэу щытар. Зи фащэ ящыгъыр хэт къэзакъхэм? Мэзкуу метром телъыджэ гуэр си нэгу щыщIэкIат перестройкэм и зэманым. «ТеплъэгъуэкIэ» фIэкIа абы сызэреджэнур сщIэкъым. Европей кIэстум зэфIэткIэ зыщыхуэпыкIа кавказ щIалэ гуп зэрыс метром и бжэр зэIуокIри, къэзакъ гуп къотIысхьэ адыгэ фащэ зыкъизыххэр ящыгъыу. Дауэ къыпщыхъурэ ар?
ЕпщыкIубгъуанэ лIэщIыгъуэм хуэзэ щапхъэ куэд диIэщ. Ахэр сыт и лъэныкъуэкIи зэрыадыгэ хьэпшыпыр IупщIу уолъагъу. Нагъыщэ зытетхэри куэду диIэщ. Ахэри зэрышэрджэс нагъыщэм шэч хэлъкъым. Сыту жыпIэмэ, нэгъуэщIхэм апхуэдэу ящIтэкъым, адрей къамэщIхэм иджыри къаублатэкъым нагъыщэ Iэщэм тращIыхьу. А псори шэрджэс хьэпшыпщ. Зы зэманым ирихьэлIэу сэшхуэ щэ ныкъуэрэ хырэ диIэщ. И щIыкIэкIи и нагъыщэкIи псори зэбгъэдэплъхьэу узэхуеплъмэ, гуп-гупу зэхэбдзмэ, псори гурыIуэгъуэ мэхъу. Ар зыгуэрым къигупсысауэ аракъым. Си тхылъыщIэм щысхъуэжынур адыгэхэм ятеухуа Iыхьэм и закъуэщ. ЗэрымыщIэкIэ адрей лъэпкъхэм ятеухуа Iыхьэхэм хэхуар къыхызохыж. СщIэртэкъым и пэжыпIэр. Мис, псалъэм папщIэ, джатэм теухуауэ зы напэ закъуэ стхауэ арат, сщIэтэкъыми. Иджы сощIэ адыгэ джатэр зищIысыр. Адыгэ сэшхуэр зищIысри сощIэ.
Иджыри къэхъу хабзэрат. Адыгэхэр зэтраукIа нэужь, я Iэщэхэр нэгъуэщIхэм яIэрыхьащ. Мис, псалъэм папщIэ, езы къамэр зэращI щIыкIэм, жудыр зэрыжьэдах хабзэм елъытауэ уоплъри зэрыадыгэ хьэпшыпыр уолъагъу. Ауэ нагъыщэ тетыр нэгъуэщIщ. Абы къикIыр нэгъуэщI IэщIагъэлIым къищэхури дыжьын тхыпхъэ трилъхьэжауэ аращ. Абы къыхэкIыу, зэхэбгъэкIыну гугъущ, ущыуэнкIи хъунущ. ИтIанэ хьэпшыпыщIэ гуэр къежьа нэужь, ар къезымэгъэжьами ищIыу зрегъасэ. «Адыгэ сэшхуэ схуэщI» жеIэри зыгуэр къокIуэ дагъыстэн дыщэкIым деж, псалъэм папщIэ, е «шэрджэс нагъыщэ» («черкес накыш») тету схуэщI жи. Дагъыстэнри хуэмыхукъым, пэжыр жыпIэмэ. Аращи, хуещI лъэIуакIуэм «шэрджэс нагъыщэ» зыкъизых. Iэщэр зым ещI, нагъыщэ тезылъхьэр нэгъуэщIщ. Плъагъурэ, хьэпшып куэд зыщIэлъыр артмузей, Эрмитаж хуэдэхэращ, музей къызэрыкIуэхэм зы хьэпшым хьэпшыпитI щIэлъу аращ, абыхэмкIэ дауэ зэхагъэкIын а псор? Адыгэхэм ятеухуауи тщIэтэкъым ар. Иджы мы къаша хьэпшыпхэм и фIыгъэкIэ зэхэдгъэкIауэ аращ.
ИтIанэ «зыщIар Алийщ» жиIэу Iэщэм тетхакIэ абы куэд къыбжиIэнукъым. Псалъэм папщIэ, мы тхыпхъэм зэреджэр «мазэщ» (къегъэлъагъуэ). Нэмыцэ IэщIагъэлIищым ящIырт «мазэ» тхыпхъи, адыгэхэми ягу ирихьри ящIын щIадзащ. Апхуэдэ нагъыщэу щитIым нэс диIэщ. «Мазэр» зы, иджыри «фалъэ» тхыпхъэми куэдрэ урохьэлIэ.
Мыбы адыгэ IэщэкIэ дыщIеджэр апхуэдэ тхыпхъэ нэгъуэщIхэм ящIыртэкъыми аращ, нэгъуэщIхэм апхуэдэ нагъыщэ лIэужьыгъуэ къафIэуэхутэкъым. Мыбы нэгъуэщI лъэпкъхэм я деж дыщрихьэлIэркъым. Мыпхуэдэ нагъыщэхэр зыхуэзэр епщыкIубгъуанэ лIэщIыгъуэм и етIуанэ Iыхьэращ. Зы зэманкIэ Мысырым щыIэ адыгэхэр щхьэхуиту щытащ. ИтIанэ Тыркум иубыда нэужь, Шэрджэсейр щIыпIэ пхыдзауэ пыщхьэхукIат.
Мамлюк щыжаIэкIэ «пщылI хужь» кърагъэкIыу арат. Япэ щIыкIэ яIар тырку пщылIт. ИужькIэ, I230 гъэра си гугъэжщ, адыгэхэр тепщэ хъури зэманкIэ унафэр яIэщIэлъащ. I5I7 гъэра сфIощI тыркухэм Мысырыр щаубыдар. Ауэ мамлюкхэр япэщIыкIэ яукIтэкъым, я мылъкуи къытрахтэкъым, я сэрейхэри къыхуагъэнат. Зыхуейр тыркухэм ягухьэрти Тырку къэралыгъуэм хэту ядэлажьэт. Ауэ епщыкIубгъуанэ лIэщIыгъуэм и пэм революцэ хуэдэу Iэуэлъауэ гуэр къэхъури ар ягъэбэяужын папщIэ тыркухэм щIыналъэ яубыдахэм зауэлIу исыр зэхуашэсащ. Абы ирихьэлIэу албаныдзэм и дзэпщ Мухьэмэд-Алий жыхуаIэр IэкIуэлъакIуэ гуэр къыщIэкIынти, дзэхэр зэгуигъэхьэщ, унафэр иубыдри тыркухэм ар пэщэуэ ягъэувыну къабыл ящIащ. Иджы и телъхьэхэм щIы яритын хуейтэкъэ? ХэкIыпIэ тынш дыдэ къигъуэтащ: щIы иIэтэкъыми, мамлюкхэм я щIыр къатримыхыу, езыхэр иукIын щIидзащ, ящIхэр иубыдын папщIэ. Арати, адыгэхэм Шэрджэсейм зэрыщыщыр къащIэжри я хэкум ягъэзэжащ. Иджы адэкIэ жысIэнур хуэзгъэфащэу аращ, мыпэжынкIи хъунущ, ауэ а къэкIуэжахэм дыщэкI яхэта къыщIэкIынщ Iэщэ ищIыу. Ар зыхуэзэр 1807 гъэращ, епщыкIубгъуанэ лIэщIыгъуэм. Нагъыщэ лIэужьыгъуищым куэдрэ урохьэлIэ: «мазэ», «фалъэ», иджыри зыгуэрхэм.
Дагъыстэн гуэбэшыхэм, Кубачи щыщхэм яфэфIу ящIт «адыгэ тхыпхъэхэр». СыкIэлъыплъыху солъагъу а нагъыщэр адэ-модэкIэ зэрызэбгырыкIар. Плъагъурэ, адыгэхэм псори ядэплъейт, зэпащIыжт. Ахэр лэпкъ ехьэжьат а лъэхъэнэм. Я фащэхэр, япщхэр яIэжу, пщылI бэзэрым псом нэхърэ нэхъ лъапIэу щащэ я бзылъхугъэ зэкIужхэр-щэ? Торнау щIэщыгъуэу итхыжащ ар... Хъыджэбз цIыкIухэр кхъухьым ису здашэм нэжэгужэу зэдэуршэрхэт жи, зыхуашэ тыркум ягу ирихьыну фIэкIа нэгъуэщI зыри хъуапсапIэ ямыIэу…
