КъэзыгъэувыIэф щыIэкъым зэманыр
Илъэс хыщIыр тхыдэм и дежкIэ зэман кIыхькъым, ауэ цIыху гъащIэм тепщIыхьмэ, зы пычыгъуэфI мэхъу. Сэ зи гугъу сщIынур апхуэдэ зы Iыхьэщ: 1953 гъэм Налшык дэт педучилищэм (иджы колледж) пэщIэдзэ школхэм щылэжьэну къыщIигъэкIа IэщIагъэлIхэм ящыщу зы гупым я гъащIэр, лэжьыгъэр зэрекIуэкIарщ.
Джэрмэншык къуажэм дэт илъэсибл еджапIэр (абы щыгъуэ илъэсипщI еджапIэ дэтакъым) 1949 гъэм къэдухри КIэрэф Аслъэнбий, Къардэн Лолэ, зэкъуэшитIым драбыну ЛIупхэ Сэлэдинрэ сэрэ Налшык дэт педучилищэм дыщIэтIысхьащ. Гъэ еджэгъуэм щыщIэддзам гупым хэс цIыху 25-м зэрыцIыхуу яхэтыр мащIэми, зэман кIэщIым къриубыдэу псори нэIуасэ дызэхуэхъуащ. Апажэ ХуаркIэ, МафIэдз Таужан, ПщыхьэщIэ Мухьэрбий сымэ ди къуажэр къызыхэкIа Щхьэлыкъуэ щыщхэт, Балъкъэр Лидэ, Белгъэрокъуэ Любэ, Пщыгъуэш Лонэ сымэ Дей къуажэм къикIат, адрейхэр къуажэ зырызт.
Педучилищэм и унафэщI Шота МутIалиб зыкъызэрытхуигъэзауэ щыта псалъэмакъ дахэм дытету илъэсиплIми деджащ, щапхъэ тэмэм къэдгъэлъагъуэу. Ди егъэджакIуэхэу Панченкэ Марие, Шыбзыхъуэ Нинэ, Лоренц Наталье, Крапивин Капитон, Иванов Николай, Зрюкинэ Галинэ, Iулыдж Сосрыкъуэ, Маравичев Александр, Грудзинский Александр, Омельченкэ Василий, Игонин Анатолий, Сиданов Павел, Геллер Надеждэ, Мужевэ Татьянэ, Уэрсей Фаинэ, Богомолов Юрий, Долгих Александр, Устюжанов Иван, МафIэдз Мухьэмэд сымэ я къарурэ зэманрэ емыблэжу драгъэджащ, дагъэсащ. Анэм хуэдэу къыдбгъэдэтащ илъэсиплIми ди класс унафэщIу щыта Погореловэ Клавдие.
Дезыгъаджэхэр дэркIэ щапхъэт. Стипендие къэзымыхьыфу гупым къытхэтыр зытIут. А лъэхъэнэм «3» къэпхьамэ, стипендие къуатыртэкъым. Абы къыхэкIкIэ, дэтхэнэри фIыуэ зэре-джэным яужь итт. Еджэным къыдэкIуэу, ди классым щыщ куэд педучилищэм и комсомол, профсоюз, спорт Iуэхухэм, къэфакIуэ, уэрэджыIакIуэ гупхэм хэтт. Орджоникидзе къалэм 1951 гъэм и гъатхэм уэрэдымкIэ щекIуэкIа зэхыхьэм дыхэтат ди гупым щыщ куэд. Апхуэдэу жыджэру дыкIуэрт накъыгъэм и 1-м, щэкIуэгъуэм и 7-м екIуэкI цIыхубэ пэкIухэм.
Къэбэрдей театрым и артистышхуэ Тубай Мухьэмэд ди унафэщIу, режиссёру КъардэнгъущI Зырамыку и пьесэ «Къанщобийрэ Гуащэгъагърэ» жыхуиIэр дгъэувауэ щытащ. Сэ Къанщобий и ролыр згъэзэщIащ. Абы щхъухь хэлъу ирифа махъсымэм «щигъэлIам», залым щIэсхэр гъырт, псом хуэмыдэу а зэманым абы щеджэ ди къуажэгъу хъыджэбзхэу Ажий Люся, Къардэн Аслъижан, МафIэдз Зое, Соблырхэ Женярэ Мариерэ.
Апхуэдэу зэрыжысIэм щхьэкIэ гугъуехь дыIумыщIауэ аракъым.
Илъэс къэмынэу гъавэ къехьэлIэжыгъуэм колхозым мазэкIэ дыщылажьэрт. 1951 гъэм зэи сщыгъупщэжкъым. Абы и бжьыхьэм, сентябрым и 25-м щыщIэдзауэ ноябрым и 15-м нэс, бжьэхуц къыщетхьэлIэжат ХьэпцIей къуажэм. ЩIалэ цIыкIуипщI дыхъуу дызыщIагъэтIысхьа унэм зыри щыпсэужыртэкъым, бгынэжат, хьэку щIэттэкъым, ди уэншэкур унэ лъэгум щикъухьа хьэуазэти, дыхуэпауэ дыжейрт. Шхэгъуищми хьэлIамэрэ хьэлIамэпсрэ ди шхыныгъуэу арат. Гупым ди унафэщIу щыта Иванов Николаи Игонин Анатолии дэ тшхырат яшхыр.
Хьэуазэм десэжат дэ. Общежитым ди уэншэкухэми щхьэнтэхэми хьэуазэщ илъу щытар. Хьэуазэр «Кэнжэ» колхозым я пыпхъуэхэм къыщытщтэрт. А зэманым автобус щыIэтэкъыми, гъуэгурыкIуэ машинэхэм дэс шоферхэм ягу къытщIэгъуу драмыгъэтIысхьэмэ, щхьэж и жылэ лъэсу дыкIуэжырт. Дэ ди къуажэм нэс километр 30 дэлът. Сэлэдинрэ сэрэ гъуэрыгъуэу щэбэт къэс дыкIуэжырти, чыржын, кхъуей, шху кIэрзинэкIэ къэтхьырт, примускIэ дыпщафIэрт. Псом хуэмыдэу гугъу ехьырт къуажэ жыжьэхэм къикIахэр.
Сыт хуэдэ гугъуехь дыхэмытами, 1953 гъэм педучилищэр къэдухащ. Дипломхэр къыщыдатыжым еджапIэм и унафэщI Iулыдж Сосрыкъуэ къыджиIауэ щыта псалъэ гуапэхэр, и чэнджэщ Iущхэр гупым щыщ дэтхэнэми гъащIэм къыщыхуэсэбэпауэ си гугъэщ.
Къыздеджахэу Апажэ ХуаркIэ, МафIэдз Таужан, ПщыхьэщIэ Мухьэрбий сымэ щалъхуа Щхьэлыкъуэ къуажэ, Белгъэрокъуэ Любэрэ Пщыгъуэш Лонэрэ — Астемырей, ЛIуп Сэлэдин — Джэрмэншык, Балъкъыз Марьян — Шэджэм ЕтIуанэ, КIэрэф Любэ, Магамедов Магамед — Налшык къалэ, Балъкъэр Лидэ — Дей, Нэзрэн Люся — Кэнжэ, Нафо Розэ — Иналхьэблэ, Батыр Залым — Псыхъурей, Мусэ Хьэнифэ — Къармэхьэблэ, ХьэбытIэ Симэ — Дзэлыкъуэкъуажэ, Амщокъуэ ХьэIишэт — Брамтэ, Урыс ШэIимэт — Ислъэмей, Гамазовэ Нинэ — Осетием и Ираф районым ягъэкIуауэ щытащ, щIэблэр ирагъэджэну, ягъэсэну.
3-нэ курсым дыщIэсу КIэрэф Аслъэнбий дзэм къулыкъу щищIэну дашауэ щытащ, и ныбжьыр нэсати. Ди класс унафэщIыр ди гъусэу, Ас-лъэнбий мафIэгум идгъэ-тIысхьауэ щытащ, къулыкъур ирихьэкIыхукIи дызэхуэтхащ. Дзэ нэужьым училищэри университетри къиухыжри, Джэрмэншык школым щылэжьащ, пенсэм кIуэху.
Хьэгъур Риммэрэ сэрэ Къэбэрдей пединститутым дыщIэтIысхьащ, 1957 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университет ящIам япэ къыщIигъэкIа IэщIагъэлI гупым дахэту 1958 гъэм ар къэдухащ. Даур Симэ Алма-Ата дэт университетым и юридическэ къудамэм щIэтIысхьэри ехъулIэныгъэкIэ 1958 гъэм ар къиухащ, икIи, Налшык къигъэзэжри, пенсэм кIуэху и IэщIагъэм ирилэжьащ.
Адрей къыддеджахэм ящыщ куэдми КъБКъУ-р къаухащ, зэрылажьэм хуэдэурэ. Дэнэ щIыпIэ щымылэжьами, сыт хуэдэ IэнатIэ пэрымытами, къыздеджахэм хьэлэлу я къалэныр ягъэзэщIащ. Абыхэм яхэтщ къэрал дамыгъэхэр, цIэ лъапIэхэр зыхуагъэфэщахэри. Парт, совет, хозяйствэ IэнатIэхэм щылэжьахэри къытхэтащ. Къэбэрдей-Балъкъэр Культпросвет училищэм илъэс куэдкIэ и унафэщIу щытащ Хьэгъур Риммэ, Мусэ Хьэнифэ Къармэхьэблэ дэт щэнхабзэмкIэ унэм и пашэу щытащ, сэри Джэрмэншык курыт еджапIэм и унафэщIу, колхоз парторганизацэм и секретару, колхоз тхьэмадэм и къуэдзэу сылэжьащ.
Хэт дэнэ щымылэжьами, дызэрыщIэу, дызэхуэзэу гъэхэр етхьэкIащ зэкурсэгъухэм. Училищэр къызэрыдухрэ илъэс 20 щрикъум, ди егъэджакIуэу щытахэр къытхэту зэхуэс диIащ, ауэ куэд абы кърихьэлIэфакъым.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, зэманыр къэзыгъэувыIэф щыIэкъым, гъащIэр макIуэ. Дэ нобэ къытхэтыжкъым Батыр Залым, Балъкъыз Марьян, КIэрэф Аслъэнбий, Нэзрэн Люся, ПщыхьэщIэ Мухьэрбий, ЛIуп Сэлэдин сымэ. Дунейм ехыжащ дезыгъэджа, дызыгъэса егъэджакIуэ щыпкъэхэри. Къытхэмытыжхэм я ахърэт Тхьэм нэху ищI. Ауэ абыхэм я бынхэр, я къуэрылъху-пхъурылъхухэр псэущ, я Iуэху дахэр адэкIэ ягъэкIуатэ, я фэеплъыр яхъумэри, узыншэу куэдрэ Тхьэм игъэпсэухэ.
ЛIУП Нурхьэлий.
Джэрмэншык къуажэ.
