ПсэукIэ узыншэр зи гъащIэ мардэ
Узыншагъэр — ар цIыхур псом нэхърэ нэхъ зыхуэныкъуэ, къулеигъэу щыIэм япэ иригъэщ хъугъуэфIыгъуэщ. Аращ зыкъомкIэ зэпхар ди Iэпкълъэпкъым бгъэдэлъ зэфIэкIхэри, ди акъылым и жанагъри, дунейм худиIэ еплъыкIэхэри, гъащIэм щыдубыдыфыну увыпIэри. Ди республикэм щыщ физиолог цIэрыIуэ, КъБКъУ-м и егъэджакIуэхэм я щIэныгъэм щыхагъахъуэ кафедрэм и унафэщI, профессор, биологие щIэныгъэхэм я доктор КъуэщIысокъуэ Александр БетIал и къуэр ящыщщ псэукIэ узыншэр зи гъащIэ мардэ, апхуэдэ дуней тетыкIэм цIыхухэр къыхуезыджэ лъэпкъ еджагъэшхуэхэм.
КъуэщIысокъуэ Александр Бахъсэн районым хыхьэ Къулъкъужын Ипщэ къуажэм 1941 гъэм мэкъуауэгъуэм и 22-м къыщалъхуащ. Абы и адэ-анэу БетIалрэ Кунэрэ нэхъ гъунэгъуу зэрыцIыхунымкIэ фIыщIэ зыбгъэдэлъар ЩоджэнцIыкIу Алийт. Къулъкъужын Ипщэ къуажэм лIэщIыгъуэ блэкIам и 30 гъэхэм я кIэухым щаухуауэ щыта школым и унафэщIу ягъэувауэ щытащ ЩоджэнцIыкIур. ЕгъэджакIуэхэр къемэщIэкIырти, Алий лэжьапIэ къришэлIэжат Ленинскэ еджапIэ къалэ цIыкIум (ЛУГ) щIэныгъэ щызэзыгъэгъуэт къулъкъужындэс ныбжьыщIэхэу КъуэщIысокъуэ БетIалрэ Батыр Кунэрэ. Зы школым щызэдэлэжьащ ахэр, иужькIэ зы унагъуи хъуащ. Алий унагъуэщIэм я ныбжьэгъу гъунэгъу дыдэ хъуауэ щытащ. Александр и анэм къыжриIэжу зэрыщытамкIэ, БетIал и хъэтIыр дахэти, «Къамботрэ Лацэрэ» романыр а лъэхъэнэм зытх Алий и къалэмыпэм къы-пыкI едзыгъуэщIэхэр иужькIэ абы къритхыкIыжырт. Езы тхыгъэр иджыри дунейм къытемыхьами, сабийхэм гукIэ зрагъэщIэну иратырт романым щыщ пычыгъуэхэр.
Гурылъ IэфIхэр зэхуаIэрэ мурад дахэхэр гъащIэм хуагъэпсу псэун ирагъэжьат БетIалрэ Кунэрэ. Жылэм къыдэхъуэ щIэблэр егъэджэнымрэ гъэсэныгъэ етынымрэ зи IэщIагъэ зэщхьэгъусэхэр ябгъэдэлъ щIэныгъэмкIэ хьэлэлу ядэгуа-шэрт къулъкъужындэс ныбжьыщIэхэм, ехъулIэныгъи зыIэрагъэхьэрт. Ди къэралым и тхыдэм къызэрыхэщыжщи, фашист Германиер къыттеуэнкIэ шынагъуэ зэрыщыIэм къыхэкIыу, 1941 гъэм и пэщIэдзэм къыщыщIэдзауэ дзэм ираджэу хуежьащ балигъыпIэ ит цIыхухъухэм я нэхъыбапIэр. Апхуэдэхэм яхэхуэри, гъатхэпэ мазэм и кIэхэм дзэм ираджауэ щытащ БетIали. Унэм къыщIэнат зи гу лъащIэм сабий псэщIэ цIыкIу щызыхъумэ икIи щызыгъафIэ Кунэ дахэр, игъащIэкIи фIыуэ илъагъуну икIи хуэпэжыну игъэгугъа и щхьэгъусэр иригъэжьарэ ар къихъумэну Тхьэм елъэIуу, фIым щыгугъыу.
Бий бзаджэм къыдищIылIа мафIаем къытхуи-хьа бэлыхьхэмрэ хьэзабхэмрэ зыгъэва, «зауэм и бын» зыхужаIэ щIэблэм ящыщу къэхъуащ БетIалрэ Кунэрэ я бын закъуэу Александр цIэ дахэр зыфIащар.
— Апхуэдэу зэджэхэм уахэплъэмэ, зауэм къигъэщIа дыдэу фIэкIа сыпщIэнукъым сэ: Хэку зауэшхуэр щыщIидза махуэм си анэм дунейм сыкъытригъэхьащ. Сэ сызэрегупсысымкIэ, абыи гупсысэ гуэр щIэлъщ: дунейр зэзыпхъуэжыну зи мурада фашизмэм и нэхейкIэ ди цIыхур мэбагъуэ, мэпсэу, мэгугъэ, мэпабгъэ, — жеIэ Александр, и сабиигъуэм тепсэлъыхьыжу. — «Си адэр сцIыхуу щытакъым, Си адэр зэи слъэгъуакъым: Ар гущIэгъуншэу сэ зауэм сIихащ…» псалъэхэр зыхэт уэрэдри сэр папщIэ ятха хуэдэт…
Танкистхэр щагъэхьэзыр мазищ курс кIэщIхэр къэзыухагъащIэ БетIал куэд дэмыкIыу фронтым Iухьащ, Хэку зауэшхуэр къэхъеяти. Къуэ къызэрыхуалъхуам и хъыбар зэрыт письмо кIа- пэ щхьэгъусэм хуигъэхьат Кунэ, гуфIэу. Сабийм и Iэ цIыкIу къэтхъыхьар зэрыт тхылъымпIэр псэм хуихьу иIыгъащ, дауи, адэм, гурылъ IэфI куэд а цIыкIум ирипхыу. Кунэ зэрыжиIэжамкIэ, БетIал къитхыжа жэуапым итт: «Нобэ сыхэкIуадэми содэ зауэм: Тхьэм и фIыщIэкIэ, си лъэпкъым пызыщэн цIыхухъу цIыкIу унэм щIэсщ иджы»… Апхуэдэуи хъуащ: бийм псэемыблэжу пэщIэту, Сталинград деж щекIуэкIа зауэ гуащIэхэм и псэр щитащ абы…
— Си адэр зауэм хэкIуэдами, си анэм нэгъуэщI унагъуэ иухуэжыну зэи игу къэкIакъым. Ар лэжьащ псэ хьэлэлу, и бын закъуэри лъэпкъым яхуипIащ. Си гъусэу абы ипIащ си адэ къуэшым ипхъу цIыкIу Цацэ (абы и анэр пасэу дунейм ехыжат). Зэдэлъхузэшыпхъу дыдэхэм хуэдэу дыкъызэ-дэхъуащ дэ тIур, — и гукъэкIыжхэм пещэ ди псэлъэгъум. — Мыбдеж щыжысIэнщи, си адэр зауэм зэрыхэкIуэдар нэсу зэи и фIэщ хъуакъым си анэм. Зауэр зэриухри илъэс 50-м нэсауэ, ди унагъуэр Налшык дыщыпсэууэ, си анэм жиIэгъат: «А си щIалэ, Алыхь, щыуагъэ тщIа си гугъэмэ. Уи адэр лъапсэжьым екIуэлIэжрэ дыкъимыгъуэтыж-мэ, дауэ хъуну?» — «Iэу, мамэ, Къулъкъужыным ди унэкъуэщу унагъуэ 50-м щIигъу дэсщи, кърекIуэж закъуэ — шу кIапсэм хуэдэу машинэ зэкIэлъхьэужьу къытхуашэжынущ. Уигу умыгъэныкъуэ», — си апхуэдэ жэуапым мамэ и псэ гузавэр игъэтыншыжауэ щытащ.
Хэку зауэшхуэр ди текIуэныгъэкIэ иухыу къэралым мамыр псэукIэр щызэтраублэжхэм ирихьэлIэу Александри къэжэпхъащ, школми щIэтIысхьащ. ЩIалэ гурыхуэр хуэнэхъуеиншэт еджэным, хуэжыджэрт еджапIэм къыщыхуащI къалэнхэм. Курыт школыр хъарзынэу къиуха нэужь, абы мурад ищIащ адэкIи еджэну, арщхьэкIэ а лъэхъэнэм къэрал унафэ щыIэт щIэныгъэ нэхъыщхьэ зэбгъэгъуэтын ипэкIэ илъэситI-щыкIэ улэжьэн хуейуэ. Абы тету ар къуажэм щызэхэт колхозым хыхьащ икIи учётчикыу щылэжьащ, иужькIэ жылэдэсхэм радио яхущIэзышэхэм яхэтащ, Iэщыхъуэхэм я дэIэпыкъуэгъууи щытащ. ЗэрыжиIэжымкIэ, пщыIэм лIыжьхэм я гъусэу щытес пщыхьэщхьэхэм ар хуабжьу дихьэхыу едаIуэрт абыхэм къаIуэтэж хъыбар хьэлэмэт куэдым. Адыгэбзэр фIы дыдэу зыгъэшэ-рыуэ щIэныгъэлIым жеIэ ди IуэрыIуатэр лъэпкъым и дыщэ пхъуантэу зэрыщы-тыр а лъэхъэнэм къыгурыIуауэ, анэбзэм и IэфIри абы щыгъуэ гурэ псэкIэ зыхищIауэ.
Лэжьыгъэ IэнатIэр илъэситIкIэ езыхьэкIа щIалэ-щIэр еджэным хунэмысу дзэм ираджауэ щытащ, Хэкум къулыкъу хуищIэну. А къалэныр абы къызыхуэтыншэу щрихьэкIащ Бату-ми къалэм. Дзэ къулыкъур и кIэм нэсауэ лъагъунлъагъу къагъэкIуэжа щIалэщIэм а Iэмалыр къигъэсэбэпри, КъБКъУ-м и биологие къудамэм щIэтIысхьащ. Зэрыстудентым щыхьэт техъуэ тхылъыр военкоматым ихьри, къулыкъури абдеж къыщиу- хауэ щытащ. Студент илъэсхэр купщIафIэу ирихьэкIащ Александр. Еджэным къыдэкIуэу, дапщэщи хэтащ университетым щекIуэкI жылагъуэ, щэнхабзэ Iуэхухэм. Бэрбэч ХьэтIутIэ и жэрдэмкIэ абы къыщызэрагъэпэщауэ щыта «Кабардинка» къэфакIуэ гупым илъэси 5-кIэ къыщыфащ.
Еджэныр диплом плъыжькIэ къиуха нэужь, КъуэщIысокъуэм биологиер, химиер, нэмыцэбзэр щригъэджащ Къэрэгъэш жылэм дэт курыт школым. АдэкIэ абы и щIэныгъэм щыхигъэхъуащ Ломоносовым и цIэр зэрихьэу Москва дэт къэ- рал университетым и аспирантурэм. ЦIыхум и физиологием епхауэ иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэр я лъабжьэу игъэхьэзыращ икIи 1973 гъэм абы щыпхигъэкIащ и кандидат диссертацэри.
Къэралым и щыхьэрым щIэныгъэфI щызригъэгъуэтауэ щалъхуа хэкум къигъэзэжащ Александр. МурадыщIэхэмрэ гупсысэщIэхэмрэ зи куэд щIалэщIэр занщIэуи КъБКъУ-м ирагъэблэгъауэ щытащ. Абы лъандэрэ блэкIа илъэсхэм IэщIагъэлIым и щIэныгъи, и зэфIэкIи ирехьэлIэ студентхэр егъэджэным, физиологиемкIэ къэхутэ-ныгъэщIэхэр егъэкIуэкIыным, жылагъуэ гъащIэм жыджэру хэтыным.
И къуэ закъуэу и дуней нэхум къехъулIэ дэтхэнэ Iуэхугъуэми щыгуфIыкIыу, гъащIэм и IэфIыр абыхэм аргуэру зыхригъэщIэжу псэуащ Кунэ. Бын закъуэм зэрелIалIэм къыдэкIуэу, абы езыми лэжьыгъэшхуэ щрихьэкIащ жылэм. Къа-лэн къыхуащI дэтхэнэ IэнатIэри ныкъусаныгъэншэу зэфIихыу еса бзылъхугъэ цIыкIум къуажэм дэлъ лэжьыгъэхэм ящыщу имыгъэзэщIа куэд къэнакъым. Ар пэрытащ егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм, иджырей библиотекэхэр къызытекIыжауэ «изба-читальня» жыхуаIэу жылэхэм дэтахэм щIэтащ, тыкуэнтетуи, бухгалтеруи, пощтым и нэхъыщхьэуи щытащ. Иужьрейуэ лэжьащ къуажэ советым и унафэщIу.
— Си анэм и ныбжьыр хэкIуэта нэужь узхэм нэхъ къыхагъэзыхьу хуежьати, сымаджэщхэм щIэлъырей хъуат, арщхьэкIэ хущхъуэхэм я нэхъыбапIэр езэгъыртэкъыми, зым къыщIэсшыжым адрейм щIэзгъэгъуалъхьэурэ гугъу ехьырт, — жеIэ Александр. — Абы щыгъуэ сэ жысIауэ щытащ: «Мамэ, умыгузавэ, сэ зэман тIэкIу дэкIмэ, Iэ-мал гуэрхэр къэзгупсысынущ цIыхухэр хущхъуэн-шэуи ирибгъэхъуж хъууэ». А Iэмалыр къэзгупсысат. АрщхьэкIэ, си жагъуэ зэрыхъущи, си анэм ахэр есхьэлIэну сыхунэсакъым…
Апхуэдэу Тхьэм иухами, шэч хэмылъу, Кунэ и псэр щогуфIыкI гъащIэр узын-шэу ехьэкIынымкIэ нобэ и къуэм иIэ еплъыкIэхэр куэдым сэбэп зэрахуэхъум, ахэр псэукIэ мардэу къэзыщтахэри зэрымымащIэм. А Iуэхум хуолажьэ КъуэщIысокъуэм илъэс куэд ипэкIэ къызэригъэпэщауэ щыта, зи лэжьыгъэр узыншагъэр хъумэным, щэнхабзэмрэ спортымрэ зегъэужьыным хуэгъэпса «Стимул» Къэбэрдей-Балъкъэр жылагъуэ зэгухьэныгъэр. ЦIыхур, зэрыт ныбжьымрэ зыпэрыт лэжьыгъэмрэ емылъытауэ, гукъыдэжрэ дэрэжэгъуэрэ гъащIэм къриту зэрыпсэуфынур бэм къагурыгъэIуэныр, абы узэрыхуэкIуэфынур наIуэ щIыныр и къалэн нэхъыщхьэщ Александр зи пашэ IуэхущIапIэм. «Стимул»-м жыджэру къыдолажьэ IэщIагъэлI зэмылIэужьыгъуэ куэд: дохутырхэр, биологхэр, химикхэр, физикхэр, физиологхэр, психологхэр, егъэджакIуэхэр, спортсменхэр, гъуазджэмрэ щэнхабзэмрэ я лэжьакIуэхэр. Ахэр япыщIауэ, еш жыхуаIэр ямыщIэу, ядолажьэ сабийхэми, ныбжьыщIэхэми, балигъхэми, зи ныбжьыр хэкIуэтахэми. Спортыр, Iэпкълъэпкъым и къабзагъэр, псэм и къулеигъэр, гулъытэ зыхуэщIыжыныр — ахэр узыншагъэм и лъабжьэу къелъытэ физиолог цIэрыIуэм. Абы зэрыжиIэмкIэ, уи Iэпкълъэпкъым иIэ Iэмалхэр нэсу къэбгъэсэбэпмэ, хущхъуэ жыхуаIэр умыщIэу, узыншэу гъащIэ кIыхь къэбгъэщIэфынущ. Ар къехъулIэн папщIэ дэтхэнэми ищIэн хуейщ физиологие и лъэныкъуэкIэ бгъэдэлъ Iэмалхэр. Абыхэм цIыхухэм емышу яхутопсэлъыхь Александри и лэжьэгъухэри.
— Къапщтэмэ, цIыхум и теплъэм нэрылъагъу къыпщищI нэщэнэхэмкIэ (ахэр 200-м щIегъу) пхужыIэнущ абы узыншагъэу пкъры-лъыр зыхуэдизыр, узыр нэхъ зыхуэлъэу Iэпкълъэпкъым иIэ пкъыгъуэхэр. Ахэр наIуэ къэтщIа нэужь, цIы-хум идот и узыншагъэр езыр-езыру зэрыригъэфIэкIуэфын чэнджэщхэр, къахузэIудох абыкIэ щыIэ IэмалыщIэхэр, — «Стимул»-м и лэжьыгъэм щыгъуазэ дыхуещI КъуэщIысокъуэм. — Апхуэдэ зэхуэзэхэр щедгъэкIуэкIакIэщ еджапIи 130-м щIигъум, дыщыIащ КъБР-м и жылэ 50-м нэ-сым, псори зэхэту къапщтэмэ, дахуэзащ цIыху мин 47-м щIигъум. Абыхэм яхэтщ жьыи щIэи, IэщIагъэлIи унэгуащи, къалэдэси къуажэм щыпсэуи.
Зыдэлажьэ цIыхухэм ират чэнджэщхэм я нэхъыщхьэхэр къыхигъэбелджы-лыкIащ щIэныгъэлIым. Апхуэдэхэщ, къапщтэмэ, ерыскъы къабзэлъабзэ, зэмылIэужьыгъуэ шхыныр, ауэ зыкIи емыгъэлеиныр; псы къабзэ ефэныр; IэфIыкIэу тшхыр гъэмэщIэныр; физкультурэмрэ спортымрэ ди Iэпэгъуу дыпсэуныр; лэ-жьыгъэм щемыгъэлеиныр, и чэзуми зыгъэпсэхуныр, сыхьэти 8 хуэдизкIэ жеи-ныр; фадэм, тутыным защыдзеиныр; акъылыр фIым, дахэм теухуауэ псэуныр; цIыхухэм фIыуэ яхущытыныр, губжьыр зытемыгъэкIуэныр; гъащIэр, дунейр фIыуэ лъагъуныр, нэгъуэщIхэри.
Узыншагъэр фIыгъуэ мылъытэу, мылъку нэхъыщ-хьэу зэрыщытыр къызыгурыIуэ икIи псэукIэ узыншэм цIыхухэр къыхуезы-джэ, хуэзыущий, а унэтIыныгъэмкIэ жылагъуэм лэжьыгъэшхуэ щы- зэфIэзыхщ КъуэщIысокъуэ Александр. ЩIэныгъэфI зэзыгъэгъуэта, гудзакъэрэ хэлъэтрэ зиIэ, зи лэжьыгъэхэм пщIэшхуэ игъуэт а щIэныгъэлI-физиологыр КъБР-м и Жылагъуэ палатэм ЩIалэгъуалэ политикэмкIэ, спортымрэ хэкупсэ гъэсэныгъэмкIэ и комитетым хагъэхьащ. ЗэфIих апхуэдэ лэжьыгъэфIхэм папщIэ щIэныгъэлIыр мызэ-мытIэу ягъэпэжащ къэрал дамыгъэ лъапIэхэмкIэ, щытхъу, фIыщIэ тхылъхэмкIэ.
КъуэщIысокъуэ Александр и ныбжьыр нобэ илъэс 80 ирокъу. Къыщалъхуа махуэшхуэмкIэ ди гуапэу дохъуэхъу ди щIыналъэм, хэкум я зыужьыныгъэм хуэгъэпса лэжьыгъэ купщIафIэ куэд зэфIэзых щIэныгъэлIым, псэукIэ узыншэм и щапхъэм икIи и джакIуэм. И узыншагъэми и гъэсэнхэм я бжыгъэми хэхъуэу, дэрэжэгъуэрэ гукъыдэжрэ щымыщIу куэдрэ Тхьэм игъэпсэу!
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
