Гушхуэныгъэ зыхэлъ адыгэхэр
Накъыгъэм и 21-м Кавказ зауэр зэриухрэ илъэси 150-рэ ирокъу
Адыгэ тхыдэр, щэнхабзэр, анэдэлъхубзэм и хъугъуэфIыгъуэхэр, лъэпкъым къызэринэкIа щIэныгъэ щхьэпэр зэхуихьэсыжын мурадкIэ, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием къыдигъэкI «Черкесика» тхылъ Iэрамэм щыщ зы мыгувэу дунейм къытехьэнущ.
Хуитыныгъэр зи щIасэ адыгэ лъэпкъым зауэм и пэкIэ иIа щыIэкIэ-псэукIэр, унагъуэм щызэрихьа хабзэхэр, гъунэгъумрэ хьэщIэмрэ, биймрэ ныбжьэгъумрэ зэрахущытар, Кавказ щIыналъэм абы щиIыгъа увыпIэмрэ щиIа пщIэмрэ дунеяплъэхэм, щIэныгъэлIхэм, динырылажьэхэм, усакIуэхэм, зэрыпхъуакIуэхэм, тIасхъэщIэххэм ягу къызэринэжар, дауи, зэщхькъым. Абы нэхъ гъэщIэгъуэныж ищIыну дыщогугъ щIэныгъэ тхыгъэшхуэхэр игъэкъарууну хущIэмыхьэ нобэрей тхылъеджэм папщIэ кIэщIрэ шэрыуэу адыгэ лъэпкъым теухуа псалъэ гукъинэжхэр щызэхуэхьэса «Адыгэхэм ятеухуауэ» тхылъыщIэм и пычыгъуэу фи пащхьэ итлъхьэр.
Адыгэхэр лъэпкъ нэхъыжь дыдэхэм ящыщщ. Абыхэм я тхыдэр апхуэдизкIэ жыжьэ зоIэбэкIыжри, Китайм, Мысырым, Къэжэрым я гугъу умыщIмэ, адыгэхэм я блэкIам елъытауэ, дэтхэнэ зы хэкуми зи гугъу ящIхэр дыгъуасэрей хъыбарщ.
Адыгэхэр нэгъуэщI телъыджэ гуэркIи псоми къахощ: ахэр зэрыпхъуакIуэм и унафэ зэи щIэтакъым. ИкIуэтащ, къуакIэбгыкIэхэм зыщагъэпщкIуащ, къаруушхуэкIэ ираудыхащ, ауэ къатегуплIахэм я хабзэхэм фIэлIыкIа мыхъумэ, зызыхуагъэщхъа къару щыIэкъым. Дызэрыт лъэхъэнэми ахэр, я хабзэ зэрахьэжу, я нэхъыжьхэм я унафэ щIэту мэпсэу. Мы лъэпкъыр гъэщIэгъуэн зыщI Iуэхущ мыри: щIы хъурейм тет дэтхэнэ лъэпкъри и тхыдэ жыжьэм зэбгъэплъэкIыжмэ, адыгэхэм я закъуэщ щхьэхуиту зэрыщытам щыхьэт техъуэфу къахэкIынур.
БжыгъэкIэ куэд мыхъухэми, я щIыналъэм апхуэдизкIэ купщIэшхуэ ехъумэри, пасэрей цивилизацэхэм а лъэпкъыр фIы дыдэу щацIыху. Адыгэхэм я гугъу ящI Геродот, Флакк, Помпоний, Страбон, Плутарх сымэ хуэдэ тхакIуэ щэджащэхэм.
Илъэс минитIрэ щищым щIигъуауэ дунейм нэхъ лъэрызехьэу тета тепщэхэм щахъумэфа хуитыныгъэм и лIыхъужь пшыналъэщ абыхэм я IуэрыIуатэр, таурыхъхэр, хъыбарыжьхэр.
«Глисон и cурэт журнал»,
Лондон.1854 гъэ
Сыту лъэпкъ телъыджэ хъунут мыхэр, Iэпкълъэпкъым и дахагъым зэрелIалIэм хуэдэу, псэм и дахагъым елIалIэу щытыгъамэ! Iэпкълъэпкъ дахагъым и гугъу пщIымэ, европэ щэнхабзэм щIапIыкIа дэ, адыгэхэм дарелъытауэ, дылъагъугъуейщ.
Боденштедт Фридрих, нэмыцэ усакIуэ, тхакIуэ, зэдзэкIакIуэ. 1855 гъэ
Мэздэгу яухуэныр Черкасский-Къаншокъуэ пщыхэм я унэцIэм епхащ. Тэрч и сэмэгу Iуфэм Урыс тетыгъуэм и цIыхухэр иригъэтIысхьэну мурад щищIам, абдеж къэбэрдеипщхэм я лIыкIуэ, Джылахъстэнейр зыIэщIэлъ Къаншокъуэ Кургъуокъуэ езым и нэIэ щIэт унагъуэ плIыщI здишэу Iэпхъуэну арэзы хъуащ, осетинхэр, шэшэнхэр, нэгъуэщI бгырыс лъэпкъ гуэрхэри къытригъэхьэну дыкъигъэгугъэу. Кургъуокъуэ а зэман дыдэм чыристан диным къихьэри, «Андрей Иванович» цIэуэ фIащащ. Полковник ящIщ, улахуэ хъарзынэ хуагъэувщ, дыщэ медаль иратри, «Черкасский-Канчокин-князь» хъуащ.
Абдежым быдапIэ щыдухуэну тынш хъун папщIэ, Къаншокъуэр хуит ящIащ щытIысыну щIыпIэр езым къыхихыжыну. Ухуэныгъэхэр екIуэкIыху, къуажэмрэ плъырыпIэмрэ и пщэ далъхьащ Гак Петр подполковникым. Черкасский Къаншокъуэ-пщы Андрей Ивановичым Мэздэгу уэхыр къыхихащ. 1763 гъэм плъырыпIэр ухуэн яухащ, члисэ дэту зы къуажэ цIыкIуи къедзауэ. Кавказым иужькIэ щедгъэкIуэкIа дин къыхуеджэныгъэхэм а члисэм мыхьэнэшхуэ щиIэну и натIэт.
Потто Василий,
урысыдзэм и тхыдэтх.
1829 — 1864 гъгъ.
Къэбэрдей адыгэхэр хахуэщ, цIыху пэжхэщ, лей зехьэн, цIыхум ебзэджэкIын хьэл яхэлъкъым. Ахэр лъагъугъуафIэхэщ, я теплъэм егъэлеяуэ йолIалIэ. ЗыхуэпэкIэ зыщIэ бгырысым «къэбэрдейм ещхьу хуэпащ» щыхужаIэ Кавказым. Абыхэм IэбэкIэ дахэ яIэщ, хьэл-щэн гуакIуэ хэIэтыкIа ядыболъагъу, ищхьэкIэ зэрыщыжытIащи, цIыхугъэ лъагэр къыдалъхуауэ я щэнщ. Адыгэм зэзэмызэххэщ пцIы щиупсыр, и бий нэгъунэ пэж фIэкIа жриIэркъым.
Лавинцев Александр, урыс тхакIуэ, журналист, усакIуэ. 1904 гъэ
Урысхэмрэ кавказырысхэмрэ я зэхущытыкIэм дыщытепсэлъыхькIэ, ар зызыужьа лъэпкъыр лъэпкъ къыкIэрыхуахэм зэрадекIуэкIам теухуа хъыбару зэрыщымытыр зыщыдгъэгъупщэ хъунукъым. А лъэхъэнэм къэзакъхэр я зыужьыныгъэкIэ къумыкъухэмрэ шэшэнхэмрэ яхуэдэт, шэч хэмылъуи, къэбэрдейхэми къэбэрдеипщхэм я жыIэм щIэта адрей адыгэ лъэпкъхэми фIыуэ къакIэрыхурт. Къэбэрдейр гъунапкъэм Iус къэзакъхэм я плъапIэт, абы къыщежьэр я щапхъэу. Къэбэрдейхэращ къэзакъ зауэлIым и шыфэлIыфэри, зэуэкIэри, шы гъэсэкIэри, нэгъуэщI-къинэмыщIхэри къызыIихар. Попко Иван зэрыжиIэмкIэ: «Къэзакъхэр гъунэгъум хуеплъэкI зэпыту псэухэрт, къуентхъым и гъусэу я хабзэ куэд къащтауэ. Унэхэращи, урыс унэ лъахъшэхэр ящIыжыххэртэкъым. Абыхэм я пIэ къиуват пэш щхьэхуэхэр зиIэж, зи гупэм пырхъуэ кIыхь къыIут адыгэ унэ зэлъыIухахэр».
Баделли Джон,
инджылыз дунеяплъэ, тхакIуэ. 1908 гъэ
Къэбэрдей адыгэхэр адрей бгырыс лъэпкъхэм щIэныгъэкIи зыужьыныгъэкIи я щапхъэщ. Абы къыхэкIыу, къэбэрдей цейм и дыкIэр яхъуэжыху, бгырыс псоми а зэхъуэкIыныгъэр къызэдащтэ.
Данилевский Николай,
урыс щIэныгъэлI, тхакIуэ. 1846 гъэ
Адыгэ бзылъхугъэхэм я дахагъыр щыгъыным щIрагъэхъумэми, абы къикIыркъым я хьэл пажэр — къеплъыр къыдахьэхыныр — зыханыпауэ. Абыхэм я нэкIуипхъуэр уэсым хуэдэу хужьщ, данэм е щэкI нэхъыфI дыдэу ягъуэтым къыхэщIыкIащ. Адыгэ фащэм и Iыхьэ нэхъ лъапIэу ялъытэ я щIыIутелъыр европэм щащI цыхэкIхэм къыхах, мылъкум Iэмал къазэрыритым елъытауэ щIэращIэу икIи лIэужьыгъуэфIу.
Бёлл Джеймс.
инджылыз тIасхъэщIэх.1840 гъэ
Лъэпкъ щхьэхуитым къыхэкIа адыгэм и дежкIэ адэжь щIыналъэр гъунапкъэншэщ. И Хэкур зыми и унафэ щIэмыту, езым хуэдэ гъунэгъу лъэпкъхэм езэуэфу-екIужыфу щилъагъукIэ, адыгэм и щхьэ пщIэ хуещIыж, абы иропагэ. Хамэ щIыпIэ къикI хабзэхэр зыхуигъэфащэркъым, езым и Хэкум ироуардэ, сэбэпынагъ къихьу дунейм тетуи зыкъелъытэж. Шапсыгъ е беслъэней ирехъу, «Дэнэ ущыщ?» жыIи адыгэм еупщIи, къэралыгъуэшхуэ гуэрым и пщым хуэдэу гушхуауэ, игу хэхъуэу къыщалъхуар къыбжиIэнущ абы.
Дубровин Николай, урыс тхыдэтх, генерал-лейтенант. 1870 гъэ
1763 гъэм чыристан диным къихьэу Урысейм щыщ хъуа Джылахъстэнеипщыр яхъумэн папщIэ Мэздэгу деж плъырыпIэ цIыкIу щаухуэри, ар 1770 гъэм быдапIэ абрагъуэ хъуащ. БыдапIэм къыбгъэдэлъ псэупIэм тэн къэзакъ унагъуэу 350-рэ исти, иджыри Индыл къэзакъ унагъуэ 517-рэ мобыхэмрэ гъунапкъэ къэзакъхэмрэ я зэхуаку дагъэтIысхьащ. Абыхэм Саратов къикIа, чыристаныгъэ къэзыщта къалмыкъ унагъуэ 200-р я гъусэу, Мэздэгу Къэзакъ Полкыр къахэкIащ. Урысейм Мэздэгур Белград ЗэгурыIуэныгъэм ипкъ иткIэ къылъысу къилъытэрт. Къэбэрдеипщхэм ар езыхэм ящIу ялъытэжырт икIи захуэхэт: зэращIэжрэ абы Iэщ щагъэхъуу, мэз щыпаупщIу къекIуэкIат. Абыхэм яхуегъэхыртэкъым урысхэм абыхэм я щIым быдапIэ зэрыращIыхьар. Ауэ Мэздэгур пщылI щIэпхъуэжахэм я екIуэлIапIэ ящIа нэужь, къыщитхъыпахэщ. Бытырбыху лIыкIуэ ягъэкIуащ зэрымыарэзыхэр жаIэу. АрщхьэкIэ жэуап пыухыкIа къыщрамытым, 1765 гъэм щегъэжьауэ 1779 гъэ пщIондэ урысхэм къатеуэныр хабзэ яхуэхъуащ. Абы и щхьэусыгъуэр наIуэт: къэбэрдейхэр абдеж щыпсэу лъэпкъхэм зыужьыныгъэкIэ къахэщырт, хахуагъкIи къатекIуэн щыIэтэкъым.
Баделли Джон.
Адыгэр хахуэщ, гушхуэныгъэ хэлъщ, ауэ пщIэншэу лъы игъэжэн фIэфIкъым, игукIи бзаджэкъым. ЗекIуэ кIуэрейщ, арщхьэкIэ и Хэкум пэIэщIэныр и жагъуэщ. И гур здэщыIэр я мэзхэмрэ бгыхэмрэщ. И щхьэхуитыныгъэр насып нэхъ ин дыдэу къелъытэ. Щабэу уепсалъэмэ, сабийм хуэдэу къыпхуэгъэпцIэнущ, уепхъэшэкIми, игу тригъэхуэфынущ, захуагъэм уемыбакъуэ закъуэмэ. И зэуэкIэм къыхужаIэм фIолIыкI, нэгъуэщIым и хахуагъым пщIэ хуещI, ар и бийуэ щытми. Махуэ псом уэрэд къришу, и мылъкуи и уни хэкIуадэми къыфIэмыIуэхуу, шыр игъэджэгуу дэту къыпфIэщIми, ар и унагъуэм гурэ псэкIэ хуэпэжщ. Адэ-анэм зэредаIуэмкIэ, унагъуэм щиукъуэдииф зэгурыIуэмкIэ дэтхэнэ лъэпкъ зызыужьауэ зызылъытэжми щапхъэ хуэхъуфынущ.
Лапинский Теофил, адыгэхэм къащхьэщыжыну Польшэм къикIа лыхьыдзэм и унафэщI, полковник. 1857 гъэ
Хуитыныгъэмрэ зэуэн-бэнэнымрэ итхьэкъуа адыгэ хьэлым зыри пэлъэщыркъым. Я Iэпкълъэпкъыр жырым хуэдэу псыхьарэ Iэщэмрэ шымрэ хуэIэкIуэлъакIуэу зэрыцIыкIурэ къыдокIуэтейхэри, абыхэм я дежкIэ бийм утекIуэным нэхърэ нэхъ насыпрэ къобгъэрыкIуам ущышынэу уикIуэтыным нэхъ напэтехрэ щыIэкъым.
Тэбу де Мариньи
Жан-Виктор-Эдуард,
франджы дунеяплъэ,
Нидерланд къэралым и лIыкIуэ. 1818 гъэ
Бахъсэн дыщыкIуэм псыежэх цIыкIу зыбжанэм дызэпрыкIын хуей хъуащ, метр 20-30 фIэкIа я мыбгъуагъыу. Ди дзэпщым лъэсыдзэр псым зэпришу аратэкъым, Iэщым хуэдэу хихуэрт. Уаем зыкъыдигъэщIащ: нэрыбгэ 1500-м я лъакъуэхэр пигъэщтыкIащ. Абыхэм офицер куэд яхэтт, ауэ я нэхъыбэр шутэкъым, лъэсыдзэм щыщт. Ардыдэр къащыщIащ Ладыженский полковникым, подполковник Кек, офицерибгъум, сэлэтрэ унтер-офицеру нэрыбгэ 900-м. Пщыхьэщхьэм Бахъсэн дынэсащ. ИгъащIэм апхуэдэ псы уэр слъэгъуакъым. Бийм иджыри дыхуэзакъым, дыкъызэралъагъуу, щтапIэ ихьэжахэщ. Си полкым щыщ сэлэтищ къыкIэрыхуати, ди насыпыншагъэкIэ, биидзэм IэщIэкIуэдащ.
Шуудзэр ику иту, «каре» щIыкIэу гупищу дыкъеувэкIри, Бахъсэн пэмыжыжьэу нэху щыдгъэщащ. Уэсыр лъэкIэным фIэкIырт. ЕтIуанэ махуэм датеуэну зэрыгупу дежьащ. ЩIыIэм исахэр къэзакъышхэм тесу яшэрт. Бахъсэныпсым дызэпрыкIри, адыгэ къуажэ зыбжанэм задэдгуэшащ. Къуажэдэсхэр дэкIами, мэкъумылэшхуэрэ мэлу мин 20-м нэсрэ абыхэм къыщыдгъуэтри, ахэр зэрахурикъукIэ дзэм тедгуэшащ. Километр тIощI хуэдизкIэ дыкIуауэ, бгы лъапэ гуэрым деж щылъ къуажэшхуэм дыкъыщыувыIащ 30-нэ махуэм. Мырат къыздэкIуар бгырыс мин ящIыгъуу, икIуэта пщыхэу Шамгъарымрэ Мысостымрэ. Ди тетым зратыну лIыкIуэхэр къагъэкIуащ абыхэм, сыт япэдмыубыдми, Iэ щIадзыну хьэзырхэу жаIэри. ЗэгурыIуэхэри, пщыхэм дзэр къеувэкIауэ тхьэ яIуащ, я фейдэ зыхэмылъыххэ зэгурыIуэныгъэми яфIэмыфIурэ Iэ щIадзащ. Абы ипкъ иткIэ иджы Урысеймрэ Къэбэрдеймрэ я гъунапкъэу Балъкърэ Тэрчрэ къоув. Савельев подполковникыр зы ротэрэ къэзакъ шуудзэ зыбжанэрэ щIыгъуу Джылахъстэнейм кIуащ ахэри урысым и лъабжьэ щIагъэувэну.
Штрандман Густав,
Кавказ зауэм хэта
урыс дзэпщ, тхыдэтх. 1779 гъэ
АдыгэлIым и къару илъыгъуэм деж цIыхубзыфэ къытезыгъэуэн псоми, уеблэмэ щхьэгъусэмрэ бынымрэ ябгъэдэсу унэм щIэсыным, зыщедзей. Абы къыхэкIыу, щIыIэри, хуабэри, мэжалIэри къыфIэIуэхукъым, тхьэмахуэ бжыгъэкIэ гъуэгу тетыфынущ, ихъуреягъыр тхъапIэу щытми, ху къэлътмакърэ зы псы фэндрэ фIэкIа гъуэмылэу хуэмыныкъуэу. Жыжьэ къикIа цIыху игъэхьэщIэмэ, е, махуэшхуэм и хьэтыркIэ, хабзэм зыдригъэкIу хъумэщ абы тыншыгъуэ гуэр зригъэкIуалIэу щыплъагъур. Ауэ и ныбжьыр хэкIуатэмэ, и шыIэныгъэр нэхъ къегъэлалэ. Абдежращ абы гъащIэм и IэфIыр зыхищIэу псэууэ гу щылъыптэр. ДэнэкIи щыболъагъу унагъуэ насыпым и щапхъэу щхьэгъусэм, быным, къуэрылъху-пхъурылъхухэм къаухъуреихьу хьэблэм дэс дадэ жьыщхьэ махуэхэр.
Спенсер Эдмунд,
инджылыз тIасхъэщIэх. 1830 гъэ
Урыс унафэщIхэм ямыщIэ щыIэтэкъым, къэбэрдейхэр я пIэ ирагъэзэгъэн папщIэ. ЯгъэIэсэн мурадкIэ, абыхэм Медем, Якоби, Потёмкин, Глазенап, Булгаковри яхэтыжу, ебгъэрыкIуахэщ. А зэныкъуэкъум псынщIэ дыдэу зиубгъункIэ шынагъуэт, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, урысхэм я дежкIэ адыгэхэр къыпфIэмыIуэху, узыхуэбэлэрыгъ мыхъун ныкъуэкъуэгъу лъэщт. Кавказ Ищхъэрэм абыхэм пщIэуэ щаIэр абрагъуэт. Ар IупщIу къегъэлъагъуэ гъунэгъу лъэпкъхэм къэбэрдей адыгэхэм щыгъынкIи, Iэщэ-фащэкIи, хабзэ-бзыпхъэкIи щапхъэ зэрытрахым, зэмыплъэкIыжу зэрызыпащIыжым. Хабзэрэ щэныфIагърэ зыхрагъэлъхьэн папщIэ, мышкъышхэм, осетинхэм, шэшэнхэм я бынхэр Къэбэрдейм ирагъашэ. «Адыгэм ещхьу хуэпащ», «Къэбэрдей шу хуэдэщ» къыхужаIэныр гъунэгъу бгырысым дежкIэ щытхъушхуэщ. Къэбэрдей адыгэм и щыпкъагъым, и зыIыгъыкIэ екIум, Iэщэ зехьэкIэм, цIыху хэтыкIэм уетхьэкъупэ, шыфэлIыфэкIэ псоми къахэлыдыкI къэбэрдей адыгэр зэ Iуплъэгъуэм адрейхэм къахэпцIыхукIынущ. Абы и зауэлI IэкIуэлъакIуагъми мынэхъ мащIэу узыIэпешэ, щIэх зэримыкIуэтынури уи фIэщ ещI. Ауэ сыт урысхэм къахуэщхьэпар жыпIэмэ, емынэ узым зиубгъури Джылахъстэнейр ирилъэсыкIащ, Къэбэрдеишхуэми и лъэр щIихащ. ИтIани затауэ фэ зытрагъауэ щхьэкIэ, зэрызауэ щIыкIэр яхъуэжа фIэкIа, къэбэрдейхэм Iэмал закъуи зыIэщIагъэкIыртэкъым урысхэм къатеуэну.
Потто Василий.
Ермолов генералым Къэбэрдей гъунапкъэр щIэрыщIэу щиукъуэдиижым, щIэрыщIэу къыдэтщIеижа ди быдапIэхэм япщэкIэ адыгэ къуажэхэр щагъэтIысыну унафэ ищIащ: бгыхэм япэгъунэгъуу, быдапIэхэм ищхъэрэкIэ щыпсэуныр яхуидакъым, къуршхэр зыгъэпщкIупIэ яхуэхъунущ жиIэри. Арати, къэбэрдейхэм я нэхъыбэр Iэмалыншэу тафэм къытенащ. Апхуэдэу гъунэгъуу ди нэIэ зэратетыр зигу темыхуэнухэр Псыжь адрыщI щIэпхъуэжахэщ.
Вельяминов Алексей, Кавказ зауэм хэта урыс дзэпщ. 1837 гъэ
Адыгэхэм къыхэхыкIэ зэращIэр я фащэми, я Iэщэми, дыжьыным къыхэщIыкIауэ хьэпшып къыздрахьэкIхэми къыхощ. Гухэхъуэщ адыгэ шууейм уIуплъэну. Сыту тынш, екIу икIи зэщIэкъуа абы и цейри, и фочылъэри. И уанэм и тыншагъыр-щэ! ЩызауэкIэ сыт хуэдэу IэкIуэлъакIуэу и шыр зэригъакIуэрэ абы, фочыр къыщрипхъуэткIэ, и IэбэкIэм удихьэхыу! Уэшх къешхмэ е пшагъуэмэ, ауэ сытми екIуу зрипхъуэкIрэ абы и щIакIуэр! Афэ джанэмрэ жыр пыIэмрэ иджы къамыгъэсэбэпыжми, хэщэтыкIыурэ адыгэхэр зыхуехъуэпсэкIыж я пасэрей хабзэхэм я фэеплъу, пщIэ хуащIу ахэр яхъумэ.
Сталь Карл,
Кавказ зауэм
хэта урыс дзэпщ. 1900 гъэ
БыдапIэм и унафэщIым хъыбар зэрырагъащIэу, зимыгъэгувэу унафэ ищIащ адыгэхэм зыщагъэпщкIуа мэзым ебгъэрыкIуэну къэзакъ сэлэт щэ зыбжанэ яутIыпщыну. Модрейхэм шы лъэ макъхэмрэ Iэщэм и IэуэлъауэмкIэ къагурыIуащ къызэраухъуреихьар. ЗамыIэжьэу, абыхэм унафэ пыухыкIа къащтэ: псэууэ бийм Iэрагъэхьэну хуэмей яшхэр зэбгъурагъэувэщ, псэ зыIут а блынымкIэ бгъэдыхьэпIэншэ защIри, езыхэр я щIыбагъ къыдэуващ. БлэукIа къахэмыкIыу, зэ уэгъуэм абыхэм ящыщ дэтхэнэ зыми и шыр иукIыжащ, езыр хэкIуэда нэужь, бийм къыхуэмыщхьэпэн хуэдэу.
ИтIанэ абдежым кърихьэлIахэм ящыщу псэууэ къэнахэм зэи ягу имыкIыжа зауэзэрылIым щIидзащ. БжыгъэкIэ зэхуэмыдэу яубла а зэбгъэрыкIуэныгъэм иужькIэ, шапсыгъ хыщIым я хьэдэхэр губгъуэм къинащ, я хъуреягъкIэ нэхъыбэжу къэзакъхэр, шыхэр, Iэщэ къутахуэхэр щылъу.
Де Пинэ Эмануэл,
1820 — 1830 гъэхэм урысыдзэм хэту Кавказым щызэуа франджы уэркъ.
Я къуэш хэкIуэдахэм я хьэдэхэр адыгэхэм зауэ губгъуэм зэи къранэркъым. Дунейм ехыжа я Iыхьлыхэр хыфIадзэ нэхърэ, бийр къытекIуэмэ нэхъ къащтэу, хьэдэхэр иратыжыну лъэIуакIуэ урысхэм я деж къокIуэ ахэр. Зэгуэрым Раевский генералым: «Сэ хэкIуэдахэм сезауэркъым»,- жиIэри яритыжат зи псэ зыта я лъэпкъэгъухэри, «Зауэм ухэкIуэдэну уи натIэмэ, ущIэзылъхьэжын уимыIэу Тхьэм укъимыгъанэкIэ», — жаIэри фIыщIэ къыхуащIащ.
Головин Иван,
Инджылызым и жьауэ щIэува урыс тхакIуэ, тхыдэтх, къэхутакIуэ. 1854 гъэ
Адыгэхэм къулеймрэ тхьэмыщкIэмрэ зэхэзыгъэкI пщалъэу яIэр шымрэ Iэщэмрэ я дахагъырщ. Зы хъуэпсапIэ закъуэщ адыгэм иIэр — адрей и лъэпкъэгъухэм хахуагъкIэ къахэжаныкIын. ЗэрыцIыкIурэ шымрэ Iэщэмрэ есахэщи, ахэр гъэIурыщIэнымкIэ къатекIуэн гъуэтыгъуейщ. Iэуэлъауэ гуэр къэхъумэ, шынэми гугъуехьми я гупэр хуэгъэзащ. Къэрабгъэу укъыщIэкIыным нэхърэ нэхъ мыгъуагъэ ящIэркъым. Зауэмрэ абы зыщыхуагъэхьэзырымрэ къыщыдэхуэхэм деж, я Iэзагъымрэ IэкIуэлъакIуагъымрэ хагъахъуэу, къэкIуэну зэхэуэхэм зыхуагъасэу, шыр ягъэджэгу, нэщанэ йоуэхэ.
Де Пинэ Эмануэл.
Абазэхэхэр лъагъугъуафIэхэщ: я нэхъыбэр лъагэхэщ, къуданхэщ, плIабгъуэхэщ, бгырыпхым щIикъузэ я бгыр псыгъуэщ, уеблэмэ жьыхуегъэзэкI хъуахэми пшэру зы цIыху яхэту слъэгъуакъым. Я щхьэцыр кIэщIыбзэу щIащэ, иныкъуэхэм яупс. ЖьакIэхэр ящ, щIалэхэм — кIэщI дыдэу. НэхъыжьыIуэхэм нэхъ кIыхьу ягъэкI. Я нэкIу зэхэлъыкIэр гуакIуэщ, пэтIинэу закъуэтIакъуэххэщ яхэтыр. Нагъуэхэмрэ нащхъуэхэмрэ куэдщ, сырыхухэр мащIэ дыдэщ.
Дьячков-Тарасов Александр,
кавказ лъэпкъхэм я тхыдэдж. 1904 гъэ
Гугъущ зэ IуплъэгъуэкIэ къыбгурыIуэну зыхуеину псомкIи бийм ефIэкI, къызыхуэтыншэу зэгъэпэща, унафэ пыухыкIам щIэт дзэм нобэрей текIуэныгъэм и Iэмал нэхъыщхьэ хъуа топымрэ мыжурэмрэ зимыIэ бгырысхэр апхуэдизу гуащIэрэ шыщхьэмыгъазэу къазэрыпэщIэтыфыр. НэхъапэкIэ и гугъу сщIащ адыгэхэм Iэщэр Iэзэу зэрагъэIэкIуэлъакIуэмрэ яхэлъ хахуагъымрэ. Хэлъхьэж абы къару лей ямыгъэкIуэду зэуапIэ тынш къызэрыхахыфымрэ бийм и щыуагъэ къэс асыхьэтым къызэрагъэсэбэпымрэ. Ахэр зэзэмызэххэщ тафэм е утыку зэIухам ит бийм щебгъэрыкIуэр. КъагъапцIэурэ зыбгъэдаша сэлэтхэр дзэм пэIэщIэ ящIа нэужь, текIуэныгъэр сыт щыгъуи адыгэхэращ зейр. Шууей IэзагъкIэ къэзакъхэр абыхэм зэи ялъэщIыхьэнукъым.
Де Пинэ Эмануэл.
Шыр адыгэм и етIуанэ псэщ. Зы лъэныкъуэкIэ, адыгэм и шыр нэгъэсыпауэ зыхуей хуегъазэ, ауэ иригъащIэри уи нэгу къыпхущIэмыгъэхьэн защIэщ. Шыхэр зэрыцIыкIурэ зауэм щымышынэу, фоч уэ макъым имыгъащтэу, шууейм и макъыр къицIыхужу, и унафэм едаIуэу ягъасэ. Сыт щыгъуи укъегъэуIэбжь нетIэ зэхэзэрыхьауэ хъуакIуэу плъэгъуахэр напIэзыпIэм зейм къигъуэтыжарэ зауэ IэнатIэм Iухьэну хьэзыру къызэрагъэувым. ЗэрелIалIэшхуэ щымыIэу, псынщIэу уанэ зэрытралъхьэм, езыхэри зэрыIэкIуэлъакIуэм и фIыгъэкIэ, адыгэр европей шууейм елъытауэ, тIукIэ нэхъ псынщIэу мэшэс.
Лапинский Теофил.
Нобэр къыздэсым дгъэунэхуахэм къагъэлъагъуэ бгырысхэм къыдащIылIэ зэраныгъэ псоми я шуудзэхэр тегъэщIапIэ зэрахуэхъур.
Сэ къызэрыслъытэмкIэ, абы дыкъезыгъэлыну хэкIыпIэхэм я нэхъыфIыр апхуэдизыш зэрахуэну Iэмал едмытынырщ. Куэдыщэу зэраIэм къыхэкIыу, зэкIэ уасэшхуэ зимыIэ шыр зепхуэныр гугъу дыдэ ящытщIмэ, къызэрыдэбгъэрыкIуэ Iэмэпсымэ нэхъыщхьэр къаIэщIыдох. А мурадым дылъэIэсын папщIэ, яшхэр щагъэхъу губгъуэхэр зэрыщыту къэзакъ къуажэхэм егъэубыдыпхъэщ.
Вельяминов Алексей.
Мы лъэпкъ щхьэмыгъазэр къалэшхуэхэм я псэукIэ ехьэжьам мащIэщ зэрыдихьэхыр, ахэр хьэпсу къалъытэу. «Си унэ лъахъшэр сэрейхэм я нэхъ беймкIи схъуэжынукъым, — жиIащ зы къэбэрдеипщ гуэрым. — Абы и блынхэр гъэщIэрэщIами, гум бэуапIэ щигъуэтыркъым, гъэрыпIэм ещхь и бжыхь щхьэдэхыпIэншэхэм псэри гупсысэри къыдамыгъэплъу щахуз. Си щхьэкIэ сыкъапщтэмэ, фи къэралыгъуэхэм я лъэщагъми я инагъми си унэ цIыкIур зэрыпэсщIын щыIэкъым».
Сегюр Филипп Людовик, Екатеринэ ЕтIуанэ пащтыхь гуащэм
бгъэдэта франджы лIыкIуэ. 1785 гъэ
ЩхьэгъэпцIэжт игъащIэ лъандэрэ щхьэхуиту къекIуэкIа, мелуан ныкъуэм нэблагъэ, IэщэкIэ узэдауэ бгъэдыхьэпIэ къозымыт щIыпIэхэм щыпсэу, езым бийуэ дыкъызэрилъытэм нэмыщI, Урысейм къеныкъуэкъухэм жаIэми щIэдэIуну Iэмал зиIэ лъэпкъ къыкIэрыхуам игу къытхуилъыр апхуэдэ зэман кIэщIым ебгъэхъуэжыфыну ущыгугъыныр. Кавказым ди Iуэху хэмылъу жызыIэ Инджылызми, зи хьэгъэщагъэхэр зымыух Тыркуми, адыгэхэм къащхьэщыжу Константинополь дэс франджы тетыгъуэ къудамэми зэманым дыщыгугъыну Iэмал къытхуагъанэртэкъым.
Фадеев Ростислав,
урысыдзэм и тхыдэтх,
генерал-майор. 1860 гъэ
Къэбэрдей адыгэр узэрыIуплъэнкIэ пагэщ икIи къимыкIуэтыныфэщ; нэхъыбэм бланэщ, лъагэщ, нэгу зэлъыIухащ. ХьэщIэ хабзэкIэ и къару еблэжынукъым, зыгуэр иригъэблагъэрэ и жьауэ щIигъэувэмэ, абы зэмыплъэкIыжу и гъащIэкIи и IуэхукIи бысымым дзыхь хуищI хъунущ: зэи къепцIыжынукъым, бийми щихъумэнущ.
Клапрот Юлиус,
урыс академик. 1808 гъэ
ЗэзыдзэкIар Чэрим Марианнэщ.
Шэбыпс деж зауэ щокIуэкI. 1860 гъэ, шыщхьэуIум и 7. Сурэтыр Горшельт Теодор ищIащ.
