Махуэ гукъинэж
Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъхэм щэнхабзэмрэ спортымкIэ я IX фестивалыр Шэшэн Республикэм и къалащхьэ Грознэм жэпуэгъуэм и 5-м щекIуэкIащ. Абы щызэхуэсащ КИФЩI-м хиубыдэ щIыналъи 7-м я лIыкIуэу 700-м щIигъу.
Фигу къэдгъэкIыжынщи, Кавказ Ищхъэрэм къыщрахьэжьа Iуэхугъуэ щхьэпэм и япэ зэхуэсыр Къэрэшей-Шэрджэсым и Хьэбэз районым щекIуэкIащ. КъыкIэлъыкIуэ илъэсым «Кавказ джэгухэр» Черкесск ягъэIэпхъуащ. Ещанэ зэхуэсыр 2012 гъэм Налшык, еплIанэр 2013 гъэм Псыхуабэ щызэхашауэ щытащ. АдэкIэ фестивалыр 2014 — 2017 гъэхэм (зэрызэкIэлъыкIуэм хуэдэу) Грознэ, Мэхъэчкъалэ, Назрань, Владикавказ къалэхэм щекIуэкIащ. Иджы, мис, 2018 гъэм, «Кавказ джэгухэр» Шэшэным и щыхьэрым аргуэру щрагъэкIуэкIащ. Ар апхуэдэуи ирырагъэхьэлIащ Грознэ къалэр къызэрыунэхурэ илъэс 200 щрикъум.
Гу лъытапхъэщ, зи гугъу тщIы фестивалыр къызэрырахьэжьэрэ куэд дыдэ дэмыкIами, абы и лъэр Кавказ Ищхъэрэм быдэу зэрыщыувам. Шэч къытетхьэркъым, ар ди щIыналъэм щыпсэу лъэпкъхэм я дежкIэ, ди зэхуаку дэлъ щэнхабзэ-спорт зэпыщIэныгъэхэм нэхъри зегъэубгъунымкIэ IэмалыфIу зэрыщытым.
Гъуэгу щIэщыгъуэ
Грознэ къалэ япэу сыщыды- хьар, ди университетыр къэзухауэ, физикэмкIэ егъэджакIуэу Шэшэным сыщагъэкIуауэ щыта 1979 гъэращ. Зэрынэрылъагъущи, абы лъандэрэ илъэс куэд дэкIащ, а щIыналъэми къыумыцIыхужын хуэдизу зихъуэжащ. Апхуэдэу зэрыщытыр а махуэм си нэгу щIэкIащ.
«Мыр сыту телъыджэ! Пэж дыдэуи, къызэрыджаIауэ дахи!» хужыпIэну, Грознэр дунейм тет къалэшхуэхэм зэрызыхуагъэфащэу зыкъизыхщ. Ауэ, семыжьэ ипэкIэ къызэпсэлъахэм сызэрырагъэгупсысауэ, ар ямылейуэ къысщыхъуакъым. Уеблэмэ, си щхьэкIэ къэслъытащ, зэман куэд дэмыкIыу, ди республикэм и къалащхьэми, езым и плъыфэхэр иIэжу, апхуэдэ дыдэу, ухуэныгъэ уардэхэр дэту, зыхуэужьыну. АрщхьэкIэ, ар кIуэрыкIуэм тету къысхуэкIуа гупсысэщи, мызыгъуэгукIэ лъэны-къуэ езгъэзынщ.
Журналистхэр дызэрыкIуа «гъущIышыр» жыжьэу дгъэувын хуей хъуати, гуфIэгъуэр къыщаIэта щIыпIэм километритIым нэскIэ лъэсу дыкIуащ, Кадыров Ахъмэт и цIэр зезыхьэ уэрам дахэкIейм и бгъуитIымкIи зыкъыщызэкъуэзых теплъэгъуэхэм защыдмыгъэнщIу, къалэ ин дыдэ гуэрым дыдэту къытщагъэхъуу.
Фестивалыр
щекIуэкIым дынос
Лъэпкъ пщIантIэ гъэщIэрэщIахэр къыщрагъэувэкIа утыкум дыщынэсым, япэу дызыIущIар Къэбэрдей-Балъкъэрым и хэщIапIэращ. ЩIыпIэ жыжьэ дыкъыщыхутауэ, абы дыдэмыхьэу дыб-лэкIынт? Дыкъэзылъэгъуахэм «Налшык къикIахэм зыхуейр къагъуэта хуэдэщ!» къытхужаIа къыщIэкIынт, а пщIантIэм къыщытлъагъум апхуэдизу дыгуфIати.
Ди пшынауэхэм ягъэзащIэу абы къыдэIукI макъамэ дахэхэр гум ехуэбылIэрэ псэм къыхэпсэу, куэбжэ зэIугъэузэщIыкIамкIэ дыдыхьащ. Асыхьэтым гу зылъыттар аращи, щIыпIэрысхэр щымащIэтэкъым ди хэщIапIэм, щIалэгъуали, сабии, уеблэмэ зи ныбжь хэкIуэтахэри яхэту. Ди республикэм щыпсэу лъэпкъхэм ящыщу: адыгэхэм, балъкъэрхэм, урысхэм я щэнхабзэр, тхыдэм къахуигъэна IэпщIэлъапщIагъэхэр зыхуэдэр къызыхэщ хьэпшып зэмылIэужьыгъуэхэр адэкIэ-мыдэкIэ къыщегъэувэкIа дапхъэхэм тетт.
ПщIантIэкум и бгъумкIэ, гу ялъумытэнкIэ Iэмал имыIэу, адыгэ фащэ екIухэмкIэ зэщыхуэпыкIа пщащэ зыкъизыххэр къыщытт. Я гъусэу сурэт зытрезыгъэхыну гукъыдэж зиIэу къабгъэдыхьэхэм ахэр апхуэдизу ящхьэщылъэгыкIти, япэщIыкIэ ди гугъащ Грознэм къа- шар ди хъыджэбзхэм ящыщу нэхъ щхьэпэлъагэ дыдэхэр арауэ. АрщхьэкIэ, тIэкIу зыщагъазэм, пщащэхэр пхъэ вакъэ Iувхэм зэрытетыр къэтлъэгъуащ, итIани, дэ къыдгурыIуа щхьэкIэ, а Iуэхум бысымхэми хьэщIэхэми хамыщIыкIынкIэ зэрыхъунум драгъэгупсысыжу. Пэж дыдэу, иужькIэ адрей пщIантIэхэми зыщытплъыхьати, ящыщ гуэрхэми дызыщрихьэлIа пщащэхэм я деж апхуэдэ къызэрыщемыкIуэкIым щыхьэт дытехъуащ. ЖытIэну дызыхуейр ара-щи, тлъэгъуа псоми къахэщхьэхукIыу, дыдейхэр нэхъ уардэти, нэхъ дахэуи къытщыхъурт, къеплъхэм зэрагъэщIэгъуэнур ямыщIэу, «мыхэр сыту зэкIуж защIэ!» къыхужаIэу.
Ди «пщIантIэм» дыдэтыху, нэгъуэщI удэзыхьэх гуэрхэри ди нэгу щIэкIащ. Абыхэм ящыщ зыт Къэбэрдей-Балъкъэр лъэпкъ музейм и унафэщI Накуэ Феликс иригъэкIуэкIа дерс-теплъэгъуэхэу къедаIуэ, къеплъа псоми телъыджэ ящыхъуахэр. Сэшхуэу къегъэтIылъэкIахэм абы адыгэ щIы-кIэу гъэпсар къыхихырти, и упщIэтэкIэр къызэхуэсахэм я нэгу щIигъэкIырт, и дэIэпыкъуэгъум иубыда баш упсар иризэпигъэлъэлъурэ, тхылъымпIэ Iувыр захуабзэу иризэпиупщIурэ. Абы щыгъуэми езыр адыгэ фащэ къызыхуэтыншэкIэ зэщыхуэпыкIарэ и зыгъэзэкIэхэм къарыкIым, къызэхуэсахэм зэхахыу, тепсэлъыхьы-жу.
ПщIантIэ псоми
удахьэх
Ставрополь крайм и «хэщIапIэр» нэхъ инт, адрейхэм елъытауэ. Абы апхуэдиз щIы Iыхьэ щIылъагъэсар къыдгурымыIуэурэ дыщыдыхьэм, гу лъыттащ я дапхъэхэр, «темылъ щымыIэм» хуэдэу, зэрыкуэдыкIейм. Ауэ, нэхъ телъыджэжу къысщыхъуар аращи, мыпхуэдэ зэхыхьэхэм сыкъызэрыкIуа илъэсхэм къриубыдэу си нэгу зэрыщIэкIауэ, гъэ къэси хуэдэу, абы и IухьэпIэ бжыхьым кIыхьу щрагъэувэкIа Iэнэхэм шхыныр уэру щызэрахьэрт, уеблэмэ, япэрей я зэхэшэгъуэхэм нэхърэ нэхъыбэжу.
ЖыпIэнурамэ, дыздэщыIа пщIантIэ псоми, абыхэм я Iэшэлъашэми цIыху зэщыгуфIыкIыжхэр, зэхуэгуапэхэр щыплъагъурт, зыщыщ лъэпкъкIэ ар ирешэшэн, нэгъуэщI щIыпIэ къикIахэрауи щрырети, псоми мамырыгъэр я нэгум къипсрэ зэхуэсакъыжхэу.
Ставрополь крайм и пщIантIэм сызыщрихьэлIахэм сэ нэхъ къа- хэзубыдыкIар сурэт телъыджэу ирагъэувэкIахэрщ. СызыIущIар згъэщIагъуэу зыкъыщезгъэзэ-кIым, си щIыбагъым къыдэту къыщIэкIащ пщIантIэм дыщыдыхьэм япэу къытпежьахэм яхэта, щыгъын хэплъыхьакIэ хуэпа щIалэр. Дызыбгъэдэт лэжьыгъэхэр къыздрахам я гугъу къытхуищIу, езыми зыкъыдигъэцIыхуну сыщелъэIум, абы жиIащ:
— Карагодин Егор. Ставрополь къалэ дэт Тхыдэ-щэнхабзэ, щIыуэпс теплъэгъуэхэмкIэ музейм и унафэщIым срикъуэдзэщ. Лэжьыгъэхэр «Кавказым и бгырысхэр — сурэтыщIым и нэхэмкIэ» зыфIэтща ди гъэтIылъыгъэм къыхэтхащ. Я нэхъыбэр лIэщIыгъуэ блэкIам и 20-30 гъэхэм ящIащ. Тхыдэ мы- жыжьэм къызэрыхэщыжымкIэ, сурэтхэр музейм къыщыIэрыхьа-ри а илъэсхэращ. Ахэр зэмылIэужьыгъуэбэщ. Абыхэм къызэщIаубыдэри къагъэлъагъуэри а лъэхъэнэм Къэбэрдей-Балъкъэрым, Шэшэным, Ингушым, Къэрэшей-Шэрджэсым, Дагъыстэным, Осетие Ищхъэрэм щыпсэуа цIыхухэм яIа щыIэкIэ-псэукIэрщ, теплъэрщ. Къыхэдгъэщынщи, езы коллекцэр инщ: лэжьыгъэ псоми я бжыгъэр 400-м ноблагъэ.
Ныбжьэгъугъэмрэ гуапагъэмрэ зыхащIэ
А махуэр уфауэ, тIэкIу щIыIэбжьу щытами, спорт зэхьэзэхуэхэр зэрекIуэкIым еплъыну стадионым щызэхуэсхэм я бжыгъэм кIуэ пэтми хэхъуэ зэпытт, я нэфIэгуфIагъэм зэрызиIэтми гу лъыптэрт.
СпортымкIэ зэхьэзэхуэхэр лIэужьыгъуэ 12-кIэ зэщхьэщыхауэ щытащ: кIапсэ дэпщеикIэмкIэ, хьэлъэ къэIэтынымкIэ, жыжьэу лъэнымкIэ, баш псыгъуэ кIыхьхэм тету утыкум къыщыкIухьынымкIэ, атлетикэ псынщIэм и теплъэгъуэхэмкIэ, хьэлъэ къехьэкIынымкIэ, бэнэкIэ IэмалхэмкIэ, IэпщэкIи кIапсэкIи зэпекъунымкIэ, шабзэкIэ нэщанэ еуэнымкIэ, мини-футболымкIэ. Къэбэрдей-Балъкъэрым къигъэкIуащ зэхьэзэхуэхэм хэты-ну, ахэр зэрекIуэкIым кIэлъыплъыну спортсмен 37-рэ, гъэсакIуи 3-рэ судьяуэ 4-рэ.
Кавказ Ищхъэрэм Щэнхабзэмрэ спортымкIэ и IX фестивалым щызэхаубла зэпеуэхэм кърикIуахэр щызэхалъхьэжым, наIуэ къэхъуащ япэ увыпIэр Шэшэн Республикэм, етIуанэр Дагъыстэным, ещанэр Ингушым икIахэм къызэрахьар. КъБР-м и командэ къыхэхар мыпхуэдэ фестивалхэм тIэунейуэ пашэ щыхъуа пэтми, иджырей зэхьэзэхуэхэм къыщихьар еплIанэ увыпIэрщ.
Зэхыхьэм и зэхуэщIыжыгъуэм къыщыпсэлъа псоми къыхагъэщащ фестивалыр къызэзыгъэпэщахэм ар къазэрехъулIар, зэщIэкъуарэ дахэу егъэкIуэкIынымкIэ яхузэфIэкI псори зэралэжьар, щрагъэкIуэкIа спорт зэхьэзэхуэхэр, щэнхабзэ гъэлъэгъуэныгъэхэр щызэхуэсахэм, ныбжьэгъугъэрэ гуапагъэрэ зыхащIэу, фIыкIэ ягу къинэжын, зихуэдэ щымыIэу къащыхъун папщIэ. ДяпэкIэ мы зэхыхьэм нэхъри зегъэубгъун, Кавказышхуэм и лIыкIуэхэри къегъэблэгъэн зэрыхуейри щыжаIащ мы фестивалым.
А псом яужькIэ ирагъэкIуэкIа концертри хуабжьу удэзыхьэхт икIи гукъинэжт. Абы Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ щIыналъэм хиубыдэ хэгъэгу псоми я художественнэ гупхэм зыкъыщагъэлъэгъуащ. Жэщыр фIыуэ хэкIуэтауэщ щызэхуащIыжар цIыху мини 2-м нэблагъэ щызэхуэса стадионым щаIэта гуфIэгъуэ теплъэгъуэхэр.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
Сурэтхэр Холлаевэ Марзият трихащ.
