ГъащIэ гъусэ хуэхъуа IэщIагъэ
Псыгуэнсу къуажэм дэт 1-нэ курыт еджапIэм илъэс куэдкIэ егъэджакIуэу щылэжьа Хьэсанэ Владимир и ныбжьыр щэкIуэгъуэ мазэм илъэс 80 ирокъу. Абы щыщу Владимир илъэс 40-кIэ егъэджакIуэу щытащ. ГъэсакIуэ, егъэджакIуэ Iэзэм и гъащIэм и зэхуэдитIыр щихьа еджапIэм зэIущIэ щрагъэкIуэкIмэ, ирагъэблагъэ, пщIэ къыхуащIу.
Владимир и къуэ нэхъыжь Вячеслав химие щIэныгъэхэм я кандидат хъуащ. 1982 гъэ Абы зэрыжиIэмкIэ, гъащIэ гъусэ хуэхъуа IэщIа-гъэм зэрымыщIэкIэ хуэкIуат. Езым и мызакъуэу и щхьэгъусэри, и къуэ нэхъыжьри егъэджакIуэхэщ, уеблэмэ и къуэрылъхухэми ар я хъуэпсапIэщ.
— 1955 гъэм курыт еджапIэр къэзухащ. Бгырыс мэкъумэш институтым сыщIэтIысхьэну тезухуат, ауэ «3»-рэ «4»-рэ нэхъыщхьэ къысхуэхьатэкъыми, сыщIэхуакъым. СщIэтэкъым сызыщIэтIысхьэнур, мыращ жысIэу си гур зыми хуэгъэтIылъатэкъым. Ауэ ди благъэ щIалэ гуэр мэкъумэш техникумыр къиухауэ, агроному лажьэу, фIыуэ псэууэ гу лъыстати, абы и IэщIагъэм сехъуапсэри, сэри сыкIуащ агроному седжэн си гугъэу. Ауэ сыкъыкIэрыхуауэ къыщIэкIащ. Зоотехнологием щрагъэджэнухэр иджыри къащтэрти, уэрамым сыкъыдэмынэн папщIэ, абы сыщIэтIысхьэ-ри, илъэси 2,6-кIэ седжащ. Ди адэр хуабжьу щIэныгъэщIэкъут, щIэныгъэншэу сыкъанэу идэнутэкъым. Езыр и зэманым юридическэ къудамэм щIэхуауэ щытащ, ауэ и Iуэху хуэмыхъуу къыщIэкIыжати, и гъащIэ псор абы хущIегъуэжу ихьащ. ИщIэрт, семыджэмэ, сэри си гур ныкъуэу сызэрыпсэунур.
ЕджапIэр къэзухри, зоотехникыу къуажэм згъэзэжащ икIи абы илъэситIкIэ срилэжьащ. Пэжыр жысIэнщи, лэжьыгъэр хьэлъэт: былымым едгъэшхын тэмэму диIэтэкъым, уз къапкърыхьэми, абы илIыкIми жэуап зыхьри зыпшынын хуейри зоотехникырат. Махуэ къэс зэIущIэрэ зэхуэсрэ ирагъэкIуэкIыу, абыхэми ущIэсын хуейуэ.
Илъэс 27-рэ сыщыхъум «отсрочкэр» иухри, армэм сыдашащ. Харьков къу- лыкъу щысщIэу сыщыщыIа илъэсищым «вечерняя школа» жыхуаIэм сыкIуэурэ, ехъулIэныгъэфIхэр къыщызгъэлъагъуэм, апхуэдэхэр нэхъ пасэу къаутIыпщыжырти, сэри сыкъагъэкIуэжащ. Химиемрэ биологиемрэ хьэщыкъ сащIауэ сыкъекIуэлIэжати, си унэ сыдэмыхьэжу еджапIэмкIэ сунэтIри, экзамен стауэ щытащ икIи сыщIэхуащ. «3» къыхэмыхьэу седжащ. Сэ гугъу сехьат, фIыуэ семыджэмэ, IэщIагъэ тэмэм зэзмыгъэгъуэтмэ, сызэрымытыншынур быдэу сщIэрти, зыщIезгъэхакъым. ЕджапIэр къыщызухым аспирантурэр къысхуагъэлъэгъуа-ти, сыгупсысэрт, сщIэнур сымыщIэу. А махуэ дыдэм ирихьэлIэу сыхуэзащ сыщеджа курыт еджапIэм и унафэщIым. Абы къызжиIащ биологиемкIэ егъэджакIуэ зэрамыIэр икIи къызэлъэIуащ къуажэ школым згъэзэжыну. Абдеж щыщIэздзэри, илъэс 40-кIэ сыщылэжьащ школым. КъищынэмыщIауэ, еджапIэм географ диIэтэкъым. Абы и къалэнри есхьэкIащ. Пенсэ сытIысыжын хуей щыхъум, пэжщ, егъэджакIуэщIэхэр къызэлъэIурт иджыри илъэс зытIущкIэ сылэжьэну, я Iуэхум хэгъуэзэнымкIэ садэIэпыкъуну, ауэ си узыншагъэм теухуауэ къызэхьэ-лъэкI хъуати, гупым сакъыхэкIащ.
1961 гъэ
Владимир и щхьэгъусэ Лидэ щIыгъуу.
Хьэсанэхэ я унагъуэр. 1982 гъэ
Си гуапэщ езгъэджахэм сыкъацIыхужу, къызбгъэдыхьэу, сэлам гуапэ къызахыу гулъытэ къыщысхуащIым деж.
— Дауи, илъэс 40-кIэ сабийхэм яхэта, ахэр езыгъэджа, зыгъэса нэхъыжьыфIым и чэнджэщыр уасэншэщ. Дауэ уеплърэ, Владимир, нобэрей гъэсэныгъэр уэ ущылэжьа лъэхъэнэм щыIа гъэсэкIэм сыткIэ къызэрыщхьэщыкIыр? Абы теухуауэ сыт хуэдэ гуныкъуэгъуэхэр уиIэ?
— Сэ зэман хьэлъэм сыхалъхуащ. Зауэм зыхикъута къэралыр зэфIэзыгъэувэжари, уей-уей жезыгъэIэу щыта Совет Союзыр зэман кIэщIкIэ сабэм къыхэзыгъэкъэбзыкIыжари гугъуехьымрэ залымымрэ зыгъэва щIалэгъуалэращ. Сыт хуэдиз нэщIэбжьэ ямылъэгъуами, абыхэм я щхьэр зэтемыкIыу, я гур быдэ мыхъуу, я акъылыр жану къызэтенащ. Но-бэ сабийм лейуэ уепсэлъамэ, уи макъым зебгъэIэтамэ, суд Iуэху уащIынущ. НэгъуэщIу дауэ сабийр къызэрыбгъэдэIуэнур?! ЦIыхур зыгуэрым щышынэн е щыукIытэн хуейщ цIыху къыхэкIын папщIэ. ФIэлIыкI зимыIэр шынагъуэщ. Аращи, езы сабийхэм жэуап къуатыжыну, къыппэпсэлъэжыну яужь йохьэ. Апхуэдэр пIэщIэкIауэ аращ. Зи щыуагъэм гу лъызымытэж, бгъэIущыныр зыхэмызагъэ куэд яхэтщ ди щIалэгъуалэм, ди жагъуэ зэрыхъунщи. Ар къыщежьэжыр унагъуэращ, абы щигъуэт гъэсэныгъэмрэ щызыхилъхьэ хабзэмрэщ. КъищынэмыщIауэ, иджыри фIыуэ егъэджэжын хуей егъэджакIуэ куэд срихьэлIащ сэ, мис апхуэдэхэм я зэранкIи быныр уцIэпIа мэхъу. Псалъэм папщIэ, си къуэрылъху нэхъыщIэм гукъэкI иIэу, ар еджэным хэ-зэгъэну къысщыхъурт. «5» къихьми, щIэныгъэ хуримыкъуу гу лъыстати, урокхэр зэрекIуэкIыр, я егъэджакIуэхэр зыхуэдэр зэзгъэлъа- гъуну мурад сщIащ. ЩIалэ цIыкIур щеджэ курыт еджапIэм и унафэщIым хуит сыкъищIри, зы урок блэзмы-гъэкIыу, тхьэмахуэкIэ сыкIэлъыплъащ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, сабийр еджэну хуейми, щIэныгъэ къыхущIэхынутэкъым а школым, я егъэджакIуэхэм зыри къафIэIуэхуртэкъыми. Апхуэдэу, сабийр нэхъапэм щеджа школым къыщIэтшыжри, Налшык къалэ дэт 9-нэ курыт школым щIэдгъэтIысхьащ. Абы и ужькIэ «3» къихь хъуащ, ауэ ар абы къилэжьа оценкэт, нэрыуфIыцIу хуагъэува мыхъуу. Ауэрэ, и адэм сэрэ дыдэIэпыкъуурэ, щIикъузэжащ, иджыпсту «5» защIэу йоджэ, уеблэмэ школым мыкIуэми хъуну хуит къащIауэ, унэм дыщыдолажьэ, экзаменхэм, зыщIэтIысхьэну зытриухуа еджапIэ нэхъыщхьэм худогъэхьэзыр. Сабийр еджэркъым жыпIэу, зэи бгъэкъуаншэ хъунукъым, ар езыгъаджэхэр зыхуэдэр умыщIэу.
КъищынэмыщIауэ, егъэджакIуэм езым и Iэзагъым хигъэхъуэн, зэманым декIу щIэныгъэ бгъэдэлъын хуейщ. Адэ-анэри егъэ-джакIуэри сабийм къыкIэрымыкIыу, щIэныгъэу ябгъэдэлъыр абы зэрыхалъхьэным пылъу зэдэлажьэмэщ еджакIуэм ехъу-лIэныгъэ къыщигъэлъэгъуэнур. Сэ быдэу си фIэщ мэхъу узыхуейр мы гъа-щIэм къыщыплъысын папщIэ, адрейхэм уакъыкIэрымыхуу, уеблэмэ уакъыхэщу упсэун папщIэ, щIэныгъэ куу ббгъэдэлъын зэрыхуейр.
— Владимир, сэ зэрысщIэмкIэ, уи щIалэ нэхъыжьыр уи лъагъуэм ирикIуэжащ — КъБКъУ-м и химие-биологие къудамэр къиухауэ абы егъэджакIуэу щолажьэ...
— Пэжщ, Владислав университетыр мыбдеж къыщиухри, еджэным Москва аспирантурэм щыпищэжащ, химие щIэныгъэхэм я кандидатщ, илъэс 32-рэ хъуауэ иролажьэ и IэщIагъэм, аналитикэ химиемкIэ щрегъаджэ КъБКъУ-м. Си щIалэ нэхъыщIэр инженер-механикщ, ди лъапсэжьым дэсу къуажэм щопсэу, лIыжь-фызыжьыр Владислав дыщIыгъуу Налшык дыщыIэщ. Къуэрылъхуу тху сиIэщ: щIалиплIрэ зы пщащэ цIыкIурэ. Си насыпщ, си бынхэми абыхэм я быныж-хэми зы махуэ сагъэукIытакъым, си щхьэр лъагэу сагъэIэта мыхъумэ.
— Сыт хуэдэ псалъэкIэ захуэбгъэзэнт нобэрей егъэджакIуэхэм, Владимир?
— ЕгъэджакIуэм нэхъ IэщIагъэ гугъурэ жэуаплыныгъэ зыпылърэ щыIэу къыщIэкIынкъым. Сыту жыпIэмэ, сабийм щIэныгъэ, гъэсэныгъэ хэлъхьэнымкIэ къалэнышхуэ и пщэ къыдохуэ абы. Аращи, лэжьыгъэ уиIэн, ахъшэ къриблэжьын къудей щхьэкIэ егъэджакIуэ ухъу хъунукъым. Уи IэщIагъэр фIыуэ плъагъуу, сабийхэм уахыхьамэ, уи гукъыдэжым зыкъиIэту, абыхэм щIэныгъэрэ гъэсэныгъэрэ яхэплъхьэныр уи гъащIэм щынэхъыщхьэу къэплъытэжу дунейм утетын хуейщ. Абы щыгъуэми уэри гугъу уехьынукъым, сабийхэми лей къатехьэнукъым. Сыхуейт щIэблэм гугъу ядехь, я гъащIэр абыхэм щхьэузыхь яхуэзыщI гъэсакIуэхэм, егъэджакIуэхэм узыншагъэ быдэ яIэну, нэжэгужэу я гъащIэр ирахьэкIыну. Абыхэм къалэжь фIым и нэхъыфIыжыр, ахэращ ди сабийхэм цIыху къахэзыщIыкIыр.
— Жьыщхьэ махуэ ухъу, Владимир. Лъэпкъым хуэблэжьам пэкIуэжын гупсэхугъуэрэ гуфIэгъуэрэ ущымыщIэу Тхьэм уигъэпсэу!
Хьэсанэ Владимир къыщалъхуа махуэмкIэ йохъуэхъу и унагъуэр — и щхьэгъусэ Лидэ, и къуэхэу Владиславрэ Мухьэмэдрэ, и нысэхэу Анжелэрэ Заринэрэ, къуэ-рылъху цIыкIухэр. Узыншагъэ быдэ иIэну, щIэблэм я ехъулIэныгъэхэм щыгуфIыкIыу, я нэхъыжьыр къащхьэщытыну я гуапэщ.
Епсэлъар Фырэ Анфисэщ.
