Сейфеддин Омер (Хьэтыкъуэ Умар)
ЗэзыдзэкIар Къэрмокъуэ Хьэмидщ
ГЪУКIЭ
Махуэр зи кIыхьагъым щызэпыуркъым кIыщым сыдж макъыр. ГъущI плъар сыджым трегъэлъадэри, уадэ хьэлъэмкIэ йоуэ гъукIэр - мафIэ хъуаскIэр мэлъейри, кIыщ кIуэцIыр зэщIагъэнахуэ.
ГъущI хъарым ираубыда аслъэным ещхьщ гъукIэр, апхуэдизкIэ пIащэщ, Iэчлъэчщ. ИлъэсипщI мэхъу мы кIыщым зэрыщIэтрэ, абы лъандэрэ и Iэдакъэ къыщIэкIа сэшхуэхэмрэ къамэхэмрэ цIэрыIуэ хъуащ - тырку гъунапкъэхэм щхьэдэхащ! Истамбыл дэс янычархэм сэшхуэ, джатэ, къамэ къащэхунумэ, япэ зэплъыр Хьэжэлий и дамыгъэрщ: абы и дамыгъэ телъмэ, сэшхуэми, джатэми, къамэми укъагъэщIэхъунукъым.
Жырыр тIэунейрэ зэрапсыхь щIыкIэм щыгъуазэт Хьэжэлий. Абы ипсыхьамэ, сэшхуэ дэнэ къэна, къамэри бгъэш хъурт, бгъэшкIэ зэпылъэтынутэкъым. Хьэжэлий фIэкI, зыри щыгъуазэтэкъым жырыр тIэунейрэ зэрапсыхь щIыкIэм и щэхум. ГъукIэгъэсэн къищтэртэкъым, псэлъэгъуейт, кIыщым къыщыщIэкIри зэзэмызэт. Фызи, быни, благъи иIэтэкъым Хьэжэлий - и щхьэ закъуэ и лъакъуитIт. ЩыгъукIэ куейм щыхэхэст Хьэжэлий. КIыщым зыгуэр къыщIыхьамэ, псалъэмакъыр Iэщэм, гъущIым, жырым, мафIэм фIигъэкIыртэкъым. УасэкIэ ухигъэ- зыхьынутэкъым - ептыр и Iыхьэт, къодэуэнутэкъым.
Iэджэ ягъэхъыбарырт гъукIэм щхьэкIэ. «Пащтыхьым и благъэщ»,- жызыIи щыIэт. «ЯукIынути, зигъэпщкIури, лъэныкъуэ зригъэзащ», - жаIэрт нэгъуэщIхэм. «ФIыуэ илъэгъуа хъыджэбзыр лIати, ар игу щIыхьэри и щхьэр кърихьэжьауэ аращ» - апхуэдэ хъыбари кърахьэкIырт цIыхум.
Лъэпкъ къызэрыхэкIар Хьэжэлий и фэми къиIуатэрт: и нитIыр жант, къабзэт, нэкIу угъурлыфэт; и щхьэ и уасэр зыщIэж цIыхур гъуэщэнукъым - апхуэдэт Хьэжэлий, и псэлъэкIэ къудейри арат щыхьэт зытехъуэр: жьэнахуэт, и бзэр шэрыуэт, и псалъэр кIэщIт. Хэт езыр, сыт лъэпкъ, дэнэ къикIа - ар зыми ищIэртэкъым. ЯмыщIэми, цIыхум фIыуэ ялъэгъуат, ирипагэрт я къалэм апхуэдэ гъукIэ зэрыдэсым.
Псоми жаIэрт:
- Ди Хьэжэлий!
- Ди гъукIэ Iэзэ!
- Хэт къыпэхъун ди гъукIэм!
- Жырым и щэхур ещIэ!
ГъущI тыкъырым нартыху бзий хуэдэ пIащIэ сэшхуэ къыхэпхуныр тынш! Ар хузэфIэкIырт Хьэжэлий, абыкIэ къыщIыхьэн щыIэтэкъым.
Илъэс пщыкIутIым итт ар, и адэр щаукIам. Къулыкъушхуэ зэрихьащ и адэм - бейлербей[1] IэнатIэ бгъэдэтащ. Игу къебгъа хъунти, пащтыхьым иригъэукIащ. ЩIалэ зеиншэр и адэ къуэшым зришэлIэжащ. Хьэжэлий и адэ къуэшыр уэзирт, къулейт, пщIэ иIэт. ЩIалэ цIыкIур иригъэджэн и мурадащ и адэ къуэшым, цIыхушхуэ, къэрал унафэщI къыхэкIынкIэ щыгугъырти.
Хьэжэлий щIалэ пагэу къыщIэкIащ: игу техуакъым тхьэмыщкIафэ къызэрыраплъар. «Зым и щIыхуи сыхуейкъым!» - арат игу темыхуар. И адэ къуэшым къыкIэщIэкIуэсыкIыжащ щIалэ цIыкIур. Хьэулейуэ дэувэжри, къыздыщыгцIимыдза къэнэжакъым. ИкIэм-икIэжым Эрзрум гъукIэ лIыжь гуэрым щрихьэлIэри абы гъукIэ- гъэсэн хуэхъуащ.
ГъукIэ лIыжьым Iэджэ къригъэлъэгъуащ щIалэм. Аращ жырыр тIэунейрэ зэрапсыхь щIыкIэм щыгъуазэ зыщIар. Хьэжэлий гурыхуэт, и нэм илъагъур и IитIым ящIынут. Зы махуэ зыщIригъэхакъым гъукIэн зэры- щIидзэрэ, пщIэнтIэпсыр къызэрыпыжым, гу лъитэххэркъым, щышхэнумрэ щыжеинумрэ фIэкI етIысэхынукъым. Уи гур хэхъуэрт, Хьэжэлий ипсыхьа сэшхуэр е къамэр плъэгъуамэ, пIэщIэлъамэ! Зи гум мафIэ щыблэ цIыху Iэзэ дыдэт апхуэдэ сэшхуэрэ апхуэдэ къамэрэ зыпсыхьыфынур. Хьэжэлий и сэшхуэр, езым и дамыгъэ тримыдзэми, зыхэгъуэщэн щыIэтэкъым, ар дэни къыщацIыхурт, дэни щыцIэрыIуэт. ГъукIэн зэрыщIидзэрэ зыщысхьыжакъым Хьэжэлий, и гуащIэрэ и IэщIагъэрэ еблакъым. Тхьэм жиIэмэ, и щхьэ псэумэ, иджыри сэшхуэ Iэджи, къамэ Iэджи, джатэ Iэджи ипсыхьынщ Хьэжэлий - арат гъукIэм и гуращэр...
* * *
А махуэм, пщэдджыжь нэмэз ищIри, Хьэжэлий сыджым еувэлIащ – сыхьэтипщI нейкIэ къиIэтакъым и щхьэр, уадэр игъэтIылъакъым. ПщыхьэщхьэхуегъэзэкI хъуауэщ пщIэнтIэпсыр щрилъэщIэкIар: гъущI упщIыIужар сыджым къытрихыжри зригъэтIылъэкIащ, зызэ- пилъэщIыхьыжри кIыщыбжэм иуващ. БжьыхьэкIапэм бзур щозэгъэж, муIэзиным и макъ зэпышыр мэжджытымкIэ къоIукI - ичынды нэмэзым и чэзущ.
Андез ищтэщ, и Iэщхьэр кърихьэхыжри кIыщым къыщIэбэкъукIащ гъукIэр, кIыщыбжэр иридзылIэри (IункIыбзэ ирит и хабзэтэкъым) мэжджытым кIуащ.
Къалэ гъунэм щыт мэжджытым екIуалIэ хабзэр нэхъ хуэмыщIахэрат. Мэжджытым азэнджапIи хэттэкъым, муIзиныр щхьэгъубжэм къыIуувэурэ азэн джэрт, нэмэз щIыгъуэ хъуамэ.
Мэжджытым щыщIыхьэм, гъукIэм гу лъитащ цIыхур нобэ зэрыIувым. Адрей махуэхэм мэжджытым уэздыгъищт щыпагъанэр, ныщхьэбэ мэжджытым уэздыгъэ псори щыпыгъэнат, нэщI мазэ къихьа хуэдэ.
Хьэжэлий бжэщхьэIум ебакъуэри етIысэхащ. Къыбгъурысхэм къыжраIащ Конья дэрбыщитI къызэрикIар: дэрбыщитIыр жасы хъуху къахуеджэнут Руми и пшыналъэ цIэрыIуэм – «Месневи».
Нэмэз ящIри, цIыхур зэхэтIысхьэжащ. ГъукIэри и пIэ икIакъым: «Дэрбыщхэм седэIуэнщ», - жери.
Я макъ утIыпщауэ, дэрбыщитIыр чэзу-чэзууэ къахуеджащ Руми и пшыналъэ цIэрыIуэм – жасы хъуху я жьафэр къехакъым. Пшыналъэр зыхищIащ Хьэжэлий, и гум ешыкъылIащ.
Руми и пшыналъэр и гум хыхьауэ, гъукIэр мэжджытым къыщIэкIыжащ. Жэщыбг хъуами, и жеин къакIуэтэкъыми, жьым хэтын мурад ищIащ Хьэжэлий. Жэщыр бзыгъэщ, хуабэщ. Вагъуэзэшиблым, дыжьын кIанэ хуэдэ, уафэм зрагуэшащ.
Лъэмыжым нэсри, лъэмыж натIэм зытригъэщIащ Хьэжэлий. Псым вагъуэхэр къыхоплъ, псыхъуэ дзэлым жэнэт бзухэр щобзэрабзэ. Абы ятхьэкъуауэ, лъэмыжым тетщ гъукIэхэр – дэнэ здэпIащIэр: Вагъуэзэшиблым загъэзэным куэд хуейщ иджыри.
Хьэжэлий и щIыбагъкIэ макъ къыщыIуащ асыхьэтым:
- Хэт ар?
ГъукIэр къащтэри зэплъэкIащ: лъэмыжым фIыцIагъэ гуэрхэр къытехьауэ къыбгъэдэкIуатэрт.
- Сэращ… - жиIащ Хьэжэлий, шынауэ.
- Уэ ухэт?
- Сы-Хьэжэлийщ.
ФIыцIагъэхэр къыбгъэдыхьащ.
- Уэра ар, Хьэжэлий? – къацIыхужащ гъукIэр.
ГъукIэм игу къихьэжатэкъым, къэщтати.
- Ди гъукIэра хуэдэщ, ы?
- Сэращ…
- Жэщыбгым сыт мыбдей щыпщIэр?
- Зыри …
- Iэгъу! Зыри умыщIэуи? Уи уадэр псым хыумыгъэхуауэ пIэрэ?
Жэуап яритыжакъым и гъукIэм. Къыбгъэдыхьахэр къицIыхуащ: жэщ къэрэгъулт. ХъунщIакIуэхэми щышынэртэкъым цIыхур къэрэгъулхэм зэрыщышынэм хуэдэу: зэкъуэхуауэ уаIэрыхьамэ, уи щхьэр фIашхыкIынущ. Афиян йофэри уэрамым къыдохьэ, уи закъуэ уапэщIэхуакъэ - укIуэцIакъухьынущ. ГъукIэ цIэрыIуэм къракуакъым жэщ къэрэгъулхэм.
- Уи акъылым уикIа?
- СикIакъым...
- Унафэм ущыгъуазэкъэ? Жасы нэмэзым и ужькIэ уэрамым укъыдыхьэ хъунукъым - ар щхьэ умыщIэрэ? Ари къалэ гъунэм!
- СощIэ...
- ПщIэмэ, лъэмыжым щхьэ утет - жэщыбгым фIэкIащ. Сыт мыбдей щыпщIэр? – кърахухь жэщ къэрэгъулхэм.
- Зыри...
- Бдзэжьей уещэрэ-тIэ?
Абыи жэуап иритыжакъым гъукIэм.
Жэщ къэрэгъулхэм ящIэрт гъукIэр зэрыхьэрэмыншэр - и гугъу ящIакъым. ЩыбгъэдэкIыжым, къраутIыпщащ:
- Жэщыбгым къыумыджэдыхь: узыIууэнур пщIэнукъым.
Хьэжэлий лъэмыжым къытекIыжащ. Руми и пшыналъэр и щхьэм итщ иджыри - и гум зэрыхыхьащ. Жэнэт бзухэри мэбзэрабзэ. Псы Iуфэм Iут чэтымкIэ хьэ банэ макъ къоIукI.
Зы цIыхупсэ ирихьэлIакъым къыздэкIуэжым - къалэ уэрамхэр нэщIщ.
КIыщыбжэр IугъэузэщIыкIауэ ирихьэлIэжащ гъукIэр. Мэжджытым щыкIуэм бжэр зэрыридзылIар ещIэж.
«Жьым Iуихауэ пIэрэ?» - аращ гъукIэм зыхуихьар.
Сыджымрэ Iэдэ-уадэмрэ фIэкI, щIэпхын щIэлъкъым кIыщым. ГъущIыкIэ щхьэкIэ дыгъу щIыхьэн кIыщым?
КIыщым щIыхьэжри, бжэIулъэ иритащ. Жэщ къэрэгъулхэр и нэгу щIэтщ иджыри: сыт зыхуеяр? Жэщым уэрамым удэт хъунукъэ? Мыхъунумэ, щхьэ ямыубыдарэ? ЯубыдкIэ, сыт пахын гъукIэм? Абыи егупсысащ гъукIэр.
Ешащ нобэ – зэрешар иджыпстущ щызыхищIар. Уэздыгъэри пигъэнакъым: плIанэпэм дэт пхъэ гъуэлъыпIэм зригъэукIуриери мыщафэр зытрипIащ.
Пщэдджыжьым жьыуэ бжэм зыгуэр къытеуIуэри, къигъэушащ.
Хьэжэлий къызэфIэтIысхьащ.
- Хэт ар?
- Бжэр Iух! ПсынщIэу!
Хэжеяуэ къыщIэкIащ гъукIэр - жьыуэ зиужь и хабзэт. Дыгъэм и бзийр кIыщым къыщIедзэ - нэху зэрыщрэ куэд щIащ абы щыгъуэ. Дауэ хъуа ар, щхьэ хэжея? ИгъащIэм къыщыщIакъым, щыхэжея къэхъуакъым кIыщым зэрыщIэт лъандэрэ. Нэху щакъэ - сыджым бгъэдэувэрт, уадэр къищтэрти. Иджы сыт къэхъужар? Гувауэ зэрыгъуэлъыжарагъэнщ.
ЗыкъиIэтри, гъукIэм бжэIулъэр Iуихащ. Бжэр къызэIужри, нэхур гъукIэм и нэм къыщIидзащ. ГъукIэм и пащхьэ итт жэщ къэрэгъулхэм я пашэр, хьэтхауэ зыщыплIи къеувэкIауэ. Я бгыми ищIа сэшхуэмрэ къамэм- рэ я Iэпщэр яIыгъщ хьэтхауэхэм.
Хьэжэлий, и нэр къихуауэ, яIуплъащ «хьэщIэхэм» - пщэдджыжь нэмэзым зыхуейр сыт?
- Хьэжэлий, уигу къыдумыгъабгъэ: уи кIыщыр къэтщын хуейщ.
- Сыт щхьэкIэ?
- Буракъ-бей и чэтымрэ и унэмрэ яхъунщIащ ныжэбэ.
- Сыт, яхъунщIамэ?
- Аракъэ уи кIыщыр къэтщын щIыхуейр!
- Сэ сыт си лажьэр?
- Лъэмыж щIагъым мэл щыфIагъэжащ дыгъуакIуэхэм. Буракъ-бей и ахъшэр зэрылъа бохъшэри къыщIанащ лъэмыж щIагъым. Ахъшэр яхьащ, бохъшэр къыхыфIадзэжащ!
- Сыт хузиIуэху жызоIэ?
- ХуиIуэхури? Буракъ-бей и бохъшэм ещхьыркъабзэ кIыщ бжэIупэм къыщагъуэтащ хьэтхауэхэм. Уи бжэщхьэIуми еплъ – лъызащIэщ!
И нэм дыгъэр къыщIидзэрти, и нэр къехьэлъэкIыурэ иIэтри, гъукIэр бжэщхьэIум еплъащ: бжэщхьэIум лъы пцIа телът! «Дэнэ къыздикIар?» - зыхуихьынур ищIэркъым гъукIэм.
- КъинэмыщIауи,- къыжьэхекъузэ къэрэгъул пашэм, - ныжэбэ лъэмыжым ущалъэгъуащ. Сыт лъэмыжым щыпщIар?
Хьэжэлий жэуап иритыжыфакъым.
- Къэфщ,- жиIащ иужьым, зыщIэкIуэурэ.
Хьэтхауэхэр кIыщым зэрыщIэгуащ. Сыджым бгъэдыхьэри, хьэтхауэхэм ящыщ зы кIиящ:
- Мыдэ фыкъаплъэт!
ГъукIэр зэплъэкIащ: сыдж къуагъым мэлыфэ къуэлът. Дэнэ къыздикIар? Мэлыфэр цIынабзэщ, зэрытрахрэ куэд щIакъым. Хьэтхауэхэр зэ къэрэгъул пашэм йоплъ, зэ гъукIэм къыхуоплъэкI.
- Ахъшэр дэнэ щыбгъэпщкIуар? - щIэкIиящ къэрэгъул пашэр гъукIэм.
- Сыт ахъшэ?
- Зыумысыж! Мэлыфэр кIыщым щхьэ къыщIэхута?
- Мэлыфэр къыздикIар сщIэркъым.
- НтIэ, хэт зыщIэр? Си адэшхуэра?
- СщIэркъым.
ИмыщIэр пэжт. Абы еплъакъым: и Iэблэр яубыдри, гъукIэр ялъэфащ. Хьэтхауэ пашэр къеупщIащ:
- Сыт жэщыбгым лъэмыжым щыпщIар?
Сыт щищIар? ЩищIар ялъэгъуащ жэщ къэрэгъулхэм. Жэщ къэрэгъулхэр захуэщ: къыщIджэдыхьын щыIэкъым жэщыбгым. Унафэм щыгъуазэкъэ? Жэщыбгым лъэмыжым щытетакIэ, зыгуэр IэщIэщIащ, дауи...
Буракъ-бей мэл щитху ищати, къыщIихар ныжэбэ кIуам фIадыгъуащ. ЩIалэ пIащэжьитI къаIэщIэлъэгъуащ жэщ къэрэгъулхэм - псым зэпрыкIыжрэ пэт. Къэрэгъулхэр щыхьэт зэрытехъуэмкIэ, а тIум я зыр гъу- кIэм ещхьт...
Жэщыбгым лъэмыжым утраубыдамэ, бохъшэ нэщIыр кIыщ бжэIупэм къыщагъуэтыжамэ, мэлыфэ цIынэр сыдж къуагъым къыкъуахамэ, хэтыт шэч зыхуащIынур? ГъукIэращ, дауи! Тхьэр бгъэпцIакъэ, уаIэщIэкIмэ! Къи- нэмыщIауи, гъукIэр хэхэсщ... ПцIы быупсынумэ, лIам телъхьэ...
ГъукIэм и Iэ сэмэгур паупщIын хуейуэ унафэ ищIащ хеящIэм.
Абы щыгъуэщ Хьэжэлий щышынар. Шынэри, и фэр пыкIащ, и Iупэм едзэкъэжащ. И лъэр щIэщIэурэ, къэтэджыжащ. ХеящIэм йоплъ, и нэр къихуауэ.
- Си Iэр пывмыупщI, - елъэIуащ хеящIэм.- Си щхьэр пывупщI.
ИгъащIэм лъэIуакъым а зэм фIэкI.
ХеящIэ лIыжьыр пхуигъэкIуэтынт: жиIам пхутекIынукъым.
- Хьэуэ, - къыжриIащ гъукIэм.- Уэ лIы быукIакъым. ЛIы быукIатэмэ, уи щхьэр пезгъэупщIынут. ЛIы щыпIэщIэмыукIакIэ, уи щхьэр пезгъэупщI хъунукъым - хабзэм идэркъым. Блэжьам и уасэщ къыплъысыжынур. Удыгъуащи, абы и уасэр упшыныжын хуейуэ уи пщэ къыдохуэ. Аращ уи Iэр щIыпезгъэупщIынур. Укъысхуэарэзыкъэ?
ГъукIэм и щхьэфэцым зрисащ: и щхьэр игу пыкIми, и Iэр игу пыкIынутэкъым Хьэжэлий! И Iэр пымытыжмэ, къами сэшхуи хуэпсыхьыжынукъым. И IитIыракъэ афэ джанэр зэпызыгъэлъэт сэшхуэр зэрипсыхьыр!
ГъукIэр хьэпсым ирадзащ. И Iэр щыпаупщIынум поплъэри исщ хьэпсым. И Iэр пыбупщIмэ, сытым щыщыж гъукIэр? Муслъымэным нэмэз умыщI жепIэри уи Iэр паупщIри тIури зыкъэ! И Iэр примыгъэупщIын щхьэкIэ, хеящIэм иритын ахъши иIэкъым гъукIэм - сыт ищIэнур?
Къалэдэсхэм ягу къащIэмыгъумэ, зыщыгугъын и!экъым Хьэжэлий.
И насып кърихьэкIри, зигу къыщIэгъун къахэкIащ. Сэшхуэ, къамэ, джатэ зыхуипсыхьа Iэджэ къэуващ: «Ди гъукIэжьым и Iэр педгъэупщIынкъым!» - жари. ЗэгурыIуэри Хьэжы Мэхьмэд деж кIуащ. (Абы нэхъ къулей дэстэкъым къалэм). Хьэжы Мэхьмэд куэдрэ зрилъэфы- хьащ: хьэсы гуэрт, сомым утриукIэнут. Щыхагъэзыхьым («УлIэмэ, дыуэщI дынэкIуэнкъым!» - жраIащ), дэнэ кIуэжынт:
- Зэпыту фыкIуэ! - къажриIащ.- ГъукIэм и уасэр хуэстынщ, дызэгурыIуэмэ.
- Сыт дызэрызэгурыIуэнур? - еупщIащ Хьэжы Мэхьмэд.
- ДызэрызэгурыIуэнуращ: и Iэр пезгъэупщIынкъым, лIыщIэ схуэхъумэ.
- Сыт ебгъэщIэнур?
- Бэзэрым треуви, лы схурещэ.
Егупсысри, модрейхэр арэзы хъуащ:
- Хъунщ, - жаIащ,- гъукIэр къэдгъэдэIуэнщ.
КIуэри, Хьэжы Мэхьмэд къариухылIар жраIащ гъукIэм. ГъукIэм зрилъэфыхьащ:
- Ар схузэфIэкIынкъым.
Хагъэзыхьащ:
Сыт илъ абы? Лы пщэуэ бэзэрым утеткIэ, къыпщыщIынур сыт? Умыерыщ, еувалIэ.
ЕувэлIащ - сыт ищIэнт? И Iэм и уасэр щитым, гъукIэр Хьэжы Мэхьмэд деж лIыщIэу Iууващ.
Хьэжы Мэхьмэд шхыдэбэIу гуэрт, зыхуэарэзы дунейм теттэкъым, апхуэдизкIэ нэпсейти, уэрамым щыдыхьэкIэ и жып зы хъурыщэ ирилъхьэртэкъым: «Зыгуэр къызэлъэIумэ»,- жери.
ГъукIэр бэзэрым теуващи, лы еупщIатэ, ещэ. Абы къыщынэркъым: нэхущым къотэджри чэтым макIуэ, мэл еукI, зэIехри бэзэрым ехь.
Пшапэр зэхэуэху, Хьэжы Мэхьмэд и жьэр кIэригъэкIыркъым гъукIэм: «Мыр щIэ, мор щIэ!» Кърипэсри хъудырщ, езыр шхэрэ къэкъеижамэ, къупщхьэ къыхуедз - хьэщ жыпIэнщ и лIыщIэр! Бэзэрым къикIыжакъэ - унэ лъэгур илъэсын хуейщ гъукIэм. Мэзи макIуэ, псыи къехь - кIэщIу жыпIэмэ, Iэпыдзлъэпыдзщ, къытралъхьэр и хьэлъэщ, пхъэнкIий нэгъунэ и пщэ дэлъщ.
Ар ишэчынт Хьэжэлий, хъудырми зытригъэгусэнтэкъым. Хуэмыхьыр Хьэжы Мэхьмэд кърихъуэныращ:
- Ей, си лIыщIэ! - къреIуэкI махуэ къэс.- Уи Iэр пезгъэупщIакъым: и уасэр стыри укъэсщэхуащ. Укъэзмыщэхуатэмэ, уIэшэтэкъэ!
Абы нэхъ зэрылIыкI щыIэтэкъым гъукIэр: цIыхум фIы къыпхуищIарэ къуихъуэныжмэ, абы нэхъыкIэ щыIэ! Уи щхьэр хэплъхьэпэми, нэхъыфIщ абы нэхърэ.
Ар зы махуэмэ, хъунт. МахуитIмэ, хъунт! КIэ иIэн хуейкъэ зэ! Хьэжэлий, и дзэр зэригъэшхми, и IэнатIэм бгъэдэтщ, зыщIригъэхыркъым. Жей зыхуегъэныкъуэ, махуэм етIысэхыркъым, и пщэ къыдалъхьэр ещIэ. Хьэжы Мэхьмэд и жьэр кIэригъэкIыркъым абы щхьэкIэ:
- Уи Iэм и уасэр стащ!..
- Сымытамэ, уIэшэт!..
- Сэращ укъезыгъэлар!..
Махуэ къэси къытошхыхь Хьэжы Мэхьмэд, и жьэм къихь къигъанэркъым, къытримытхъуэ щыIэкъым. Зи щIыхуэ телъыр арэзы ищIын щхьэкIэ, гъукIэр и фэм икIынущ. Хьэжы Мэхьмэд арэзы пхуэщIын! И нэ цIыкIуитIыр къытреубыдэри къыжьэхоплъыхь, даIимауэ кърехъуэн: «Сэ узипщылIщ, узиунэIутщ, уи псэр си IэмыщIэ илъщ, си псалъэм ебакъуи, еплъ! Сыт ебгъэщIэнур Хьэжэлий: и дзэр зэтрекъузэри Хьэжы Мэхьмэд зыхуегъэлъахъшэ, и лъыр къавэми, и Iэр зыхунэсын щыIэкъым. Зэгуэпурэ, зэгуэудыным нэсащ гъукIэр.
«ЛIо сщIэнур?» - гупсысэм егъалIэ гъукIэр. Гупсысэ щхьэкIэ, ищIэнур къыхуэгупсысыркъым...
Зыгуэрым и IэмыщIэ зримылъхьэн щхьэкIэ, Хьэжэлий гъащIэм пыкIыфынут, и щхьэр игъэлъахъшэу есатэкъым. Иджы зэрыхъуам еплъ: цIыху нэпсейм и IэмыщIэ ихуащи, и щхьэм хуитыжкъым, лъэбакъуэ лей ичмэ, къыщIэкIуэжынущ.
КIуэсэн? Хьэуэ, ар и напэм техуэнукъым. КIуасэмэ, дыгъум и фэ къраплъынущ. Псори къытехуэнущ итIанэ. МыкIуасэщи, дауэ, дапщэрэ зэришэчынур мо нэжэсыр?
...Тхьэмахуэ махуэт. Зыбжанэ щIащ гъукIэр Хьэжы Мэхьмэд зэрилIыщIэрэ. Хьэжэлий чэтым кIуащ а махуэм, мал къихьри иукIащ, мэлыбгъуэр фIидзэжри лъэрымывэм бгъэдэтIысхьащ: «Хьэдзэгъуейр слъынщ»,- жери: мэлыр зэIыхын хуейт. Хьэдзэгъуейр щIелъыкI, и щхьэм илъыр нэгъуэщIщ: «JIIo сщIэнур? Сыт си Iэмал?» И дзэр зэтрикъузэурэ, и Iупэм едзэкъэжащ гъукIэр, хьэдзэгъуейр здилъым. Хьэжы Мэхьмэд къэса щIыкIэкъым. Къэсмэ, Iэджэ къытритхъуэнущ - и хабзэжьщ: «Ухэжеящ! Бэзэрыр зэбгрыкIыжащ! Мэлыр зэIыпхакъым иджыри къэс!..»
Хьэдзэгъуейр здыщIилъыкIым, гъукIэм и щхьэм икIыркъым: «JIIo сщIэнур? Сыт си Iэмал?» Абы здегупсысым, гу лъитакъым Хьэжы Мэхьмэд къызэрыIухьам.
Макхъейм къыдэскIащ гъукIэр:
- Сыт узэлIалIэр?
Хьэжэлий и щхьэр къиIэтащ. Лулэр зыIуригъэсри, Хьэжы Мэхьмэд къыпэтIысащ.
- Сэр солъ. Хьэдзэгъуейр.
Хьэжы Мэхьмэд къыжьэхэлъащ:
- Нэху зэрыщ лъандэрэ хьэдэр бгъея? Щхьэ умылъарэ?
ГъукIэм зишыIащ, и щхьэр къиIэтри Хьэжы Мэхьмэт хуеплъэкIащ. Блэ Iуплъа къыфIэщIащ гъукIэм.
И лIыщIэр къыщыIуплъэм, Хьэжы Мэхьмэд къэуIэбжьащ:
- Сыт укъыщIызэплъыр? У и щIыхуэ стелъ хуэдэ!
Зыри пидзыжакъым Хьэжэлий. И лъыр къовэ, армыгъуейуэщ зызэришыIэр. Модрейм и жьэ къихь къигъанэркъым, бзаджэ къытретхъуэ.
- Усэхъуащ, пшхыр къэблэжьыжыркъым, напэ уиIэкъым!
Дауэ ишэча алъандэм! Езыми егъэщIэгъуэж. Жей Iувым хэта къыфIэщIыжащ гъукIэм, иджыпстууэ къыщохъу къыщызэщыуар. Хьэжы Мэхьмэд жьэхэплъащ гъукIэр, хьэдзэгъуейр и Iэгум дидзэурэ.
Хьэжы Мэхьмэд къэгужьеящ, лулэр Iурыхури, и нэр къригъэжащ:
- Уи Iэр зэрыпезмыгъэупщIар пщыгъупщэжа си гугъэщ уэ! Сэр мыхъуамэ, уIэшэт! Сыт укъыщIызэплъыр, уи нэжьыр къибгъэтIэтIауэ? У и щIыхуэ стелъ жызоIэ?
ГъукIэм абдежми зишыIащ, зы псалъи пидзыжакъым, дыхьэшхыпцIа фIэкI. И фэр шэхум хуэдэ хъуауэ, къыщылъэтри гъукIэр пхъэдакъэм бгъэдыхьащ, и Iэ сэмэгур пхъэдакъэм трилъхьэри хьэдзэгъуей жанымкIэ пигъэлъэтащ.
Хьэжы Мэхьмэд и нэр къыщихуащ.
- Мэ уасэ зыщIэптар! Уи щIыхуэ стелъыжкъым!
И Iэ лъызащIэр къищтэри Хьэжы Мэхьмэд хуидзащ гъукIэм. Хьэжы Мэхьмэд и жьэр иущIа фIэкI, сыт къыпидзыжынт?
Лъыр къызриутхыкI IэфракIэр фIипхыкIри, гъукIэм и щхьэ ирихьэжьащ. ГъукIэр къыздикIари здэкIуэжари зыми ищIэркъым нобэр къыздэсым.
АХЬМАКЪ
Истамбыл пшагъуэ щхьэщылъщ махуищ хъуауэ. Пащтыхьым и сэрейри щIиуфащ пшагъуэ Iувым. Скъар мывэкIэ къэщIыхьа псыхъурейм щхьэщыт удз гъэгъахэри пшагъуэм хилъагъукIыжыркъым пащтыхьым, щхьэгъубжэм бгъэдэувауэ дэплъ пэтми.
Янычархэм лэгъупыр щхьэпрадзащ[1]. Сипаххэм[2] я офицерхэр зэтраукIэжри, къалэр яхъунщIэн мурад ящIауэ загъэхьэзыр. Къэрал гъунапкъэм Iут дзэр къызэтракъутэурэ кърагъэкIуэт. Уэзырхэм[3] я щхьэр храгъэлъхьащ - зы уэзыр къелакъым янычархэмрэ сипаххэмрэ. Пащтыхьым и бейгуэлхэри зэтраукIащ. Хэплъэгъуэ хъуащ пащтыхьым и Iуэхур: традзынкIэ мэхъу, къыхуэнэжар мащIэщ. Хэт щыгугъын, хэт къригъэлын пащтыхьыр? Куэсэ-уэзыр фIэк! зыщыгугъын иIэжкъым.
Куэсэ -уэзыр къриджащ пащтыхьым, къэрал мыхъурыр IэщIилъхьэн папщIэ.
И псэр IукIауэ, лIыжь гъур цIыкIу къыщIыхьащ пащтыхьыр зыщIэс пэшышхуэм. И нэр щIригъэлъафэри, лIыжь кхъахэм пащтыхьым и лъабжьэм зыщIидзащ.
ЛIыжь цIыкIум къыхуеплъыхри, пащтыхьым и Iэр къэдабэ щхьэнтэмкIэ ишиящ:
- ТIыс!
ТхьэмыщкIафэ зытригъэуащ пащтыхьым, къэралым къыщIэзэрыхьа шынагъуэр къыгуригъэIуащ: янычархэмрэ сипаххэмрэ зыкъаIэтащ, жыIэмыдаIуэ хъуащ, дзэр къокIуэт, къэралыр хэкIуэдэжынущ, абы фIэкIмэ. Хэт къэралыр къезыгъэлыфынур? Пащтыхьыр къэзыхъумэфынур хэт? Зи псалъэм цIыхур къыфIэлIыкI лIы ткIийщ! Къэралым щхьэкIэ зи лыр уз, Iулъхьи къинэмыщIи зыхэмызагъэ, акъылышхуэ зиIэ лIы губзыгъэщ!
- Уэ пхуэдэщ! - къыжриIащ лIыжь цIыкIум. - Уэзырышхуэ къулыкъур пIэщIызолъхьэ!
ЛIыжь цIыкIум, и тхьэкIумэ игъэкIауэ пащтыхьым едаIуэри, и щхьэр къиIэтащ, и нэ къихуауэ.
- ГущIэгъу къысхуэщI, ди пащтыхь дотэ! - жиIащ лIыжь цIыкIум, - Къэрал Iуэху дяпэкIэ сыхэмыIэбэжыну тхьэ сIуащ. Си лIэгъуэр къэсащ - нобэ-пщэдейщ. Нэмэзлыкъ фIэкI, нэгъуэщI къысхуэнэжакъым сэ!
- Дауэ?!
Пащтыхьым и нэр лIыжь цIыкIум къытриубыдащ - зыIуригъэлъэдэнт асыхьэтым! Алыхьым деж нэмысын псалъэщ ар: пащтыхьри къэралри утыку къыщранэ махуэ нобэ?! Бэлыхь зэрыхэхуар илъагъуркъэ Куэсэ-уэзыр?!
ЛIыжь цIыкIум къыщIэкIиящ пащтыхьыр, Iей зыкъыхуищIащ, фIы зыкъыхуищIащ - зыхигъэзэгъакъым.
- Си щхьэр пебгъэупщIмэ, дыщэм хуэдэщ, - жиIащ Куэсэ-уэзыр, и нэпсыр къыщиудри. - СегъэукI, си щхьэр пегъэупщI, ауэ къэрал мыхъурыр къысIэщIумылъхьэ!
Пащтыхьыр зэщIэуфIыцIащ. ЗригъэгцIеикIри, IэлфIыцIэ хъуауэ, кIиящ:
- ЩIэфш!
Пащтыхьым и щхьэхъумэхэр къыщIэлъадэри, лIыжь цIыкIур чачэу щIалъэфащ. ЛIыукIхэр хьэзырыххэщ, я джатэ щIалъыкIауэ, пщIантIэм щызэхэтщ: зыц яхэхуауэ къащыхъунукъым, уи щхьэр паупщIынумэ...
И губжьыр нэхъ еупIэхыжа нэужь, пащтыхьыр хэгупсысыхьащ. Зыгъэгупсысэн иIэтэкъэ: янычархэр уэрамым къыдэужьгъащ, сипаххэм узыIурагъэлъэдэнущ, пащтыхьымрэ къэралымрэ епцIыжар гъунэжщ - шына- гъуэр къыщIэзэрыхьащ. Куэсэ-уэзым и щхьэр пригъэупщIкIэ, езыр къелыну? Езыми и щхьэр щыхилъхьэн махуэр къэсынкъэ - Куэсэ-уэзыр иригъэукI щхьэкIэ къагъэнэнукъым: тахътэм кърадзынщи, кIэ игъуэтащ. Пащтыхьым къыгурымыIуэр зыщ: къэрал мыхъурыр Iихын щхьэ имыдарэ Куэсэ-уэзыр? ЯукIмэ, щхьэ нэхъ къищта? ЦIыху Iущщ Куэсэ-уэзыр, Iущым я Iущыжщ: ещIэ, гува-щIэхами, дунейм зэрехыжынур, абы шэч къытрихьэркъым. Нобэ улIэми, пщэдей улIэми, зыкъэ, аращ дунейм ехыжкIэ къыщIемыхьэлъэкIыр.
И пащхьэм ит щхьэхъумэм жьэхэплъащ пащтыхьыр, гупсысэм къыхэхужа нэужь: - ФымыукИ Хьэпсым ивдзэ! Тхылъи, тхылъымпIи, къалэми евмыт!
Щхьэхъумэр щIэжыжащ, и кIэр иудэу.
ЛIыжь ерыщым къэрал мыхъурыр IэщIигуэн мурад ищIат пащтыхьым, зихъунщIэ-зимыхъунщIэми. Ажалым щыщтакъым Куэсэ-уэзыр, ажалым щымышынэм укъигъэщIэхъунукъым - апхуэдэкъэ пащтыхьым хуэмыгъуэтыр! Апхуэдэщ къэрал мыхъурыр зыIэщIэлъхьэн хуейр! И пащэхэмрэ и пщIантIэм дэт бзитI-щхьитIхэмрэ ицIыхужыркъэ пащтыхьым: тхьэгъэпцI защIэщ, щхьэхуещэхэщ, фитIнэщ, хьэщэхурыпхъуэщ - укъэзыгъэпэжын яхэткъым. «ФезгъэукIынущ!» - яжеIэт абыхэм! Уи пащхьэ зыкърагъэукIуриенщи, укъабзеихьынщ: «ГущIэгъу къытхуэщI, думыгъэукI, ди бын къеплъ!...» Зыр зым хущIэбжэнущ, я щхьэр хахын папщIэ, зым адрейм пцIы трилъхьэнущ, зэрышхыжынущ. А бзаджэнаджэхэм еплъыт хъурэ Куэсэ-уэзыр! Акъыл иIэщ, Iущщ, бажэм хуэдэщ, къэрали хузехьэнущ. Джатэ и щIагъ щIэхуами, къэдзыхэнукъым. Дыщи дыжьыни хуэший, къулыкъуи IэщIэлъхьэ - дэпшэхыфынукъым, къопцIыжынукъым. МылIэжын я гугъэщ модрей щхьэхуещэхэм, мылъку зэрызэхуалъэфэсынщ зэщэр.
Дауэ IэщIигуа хъуну къэрал мыхъурыр Куэсэ-уэзыр? Ажалым щыщтэркъым, и щхьэр щIигъэлъэхъшэн щыIэкъым - дыщэкIи, дыжьынкIи, къулыкъукIи. Алыхь закъуэрщ зыфIэлIыкIыр: зэрылIэжынур ещIэ...
Пащтыхьыр гупсысэм хэхуэжащ.
«ЛIэныгъэм нэхъ шынагъуэ щыIэ?»
Тахътэм здисым, абы куэдрэ егупсысащ пащтыхьыр. ЦIыху губзыгъэр ажалкIэ къыпхуэгъэIурыщIэнукъым. АкъылкIэщ узэрыпэлъэщынур. Абы егупсысурэ, пащтыхьыр щхьэукъуащ. Щхьэукъуэурэ жей Iувым хилъэсащ. И нэгу щIокI: щIалэ ныбжьым иувэжа хуэдэщ. Iустазыр къыщхьэщыхьауэ елъагъу. Iэджэ щIащ Iустазыр дунейм зэрехыжрэ - щхьэ епщIыхьрэ?.. Iустазым къыжриIэ хуэдэщ: «Ахьмакъ псэлъэгъу хуэпщIмэ, цIыху губзыгъэр жыхьэнмэ мафIэм пэрыбдза хуэдэщ...»
Пащтыхьыр къызэщыужащ. И нэм щIоIуэтыхь, и нэгу щIэкIа пщIыхьэпIэм егупсысурэ. Къэтэджри зиукъуэдиящ. Ахьмакъыр псэлъэгъу хуэпщIмэ, цIыху губзыгъэр жыхьэнмэ мафIзм пэрыбдза хуэдэщ... Жыхьэнмэ мафIэм хрыресхьэ-тIэ Куэсэ-уэзыр! Аращ хуэфащэр! ЕбгъэукIкIэ пхуэгузэвэнукъым...
Пащтыхьым и щхьэхъумэхэр къриджащ:
- Зы ахьмакъ къэвгъуэт икIэщIыпIэкIэ! Къэвгъуэти, Куэсэ-уэзыр гъусэ хуэфщ!!
Щхьэхъумэхэмрэ хьэтхауэхэмрэ зэрехьэжьащ, къалэр щIапщытыкIащ - зы ахьмакъ дагъуэтакъым... ТхьэмахуэкIэ къызэхажыхьри, уэтэрым зы ахьмакъ къыщагъуэтащ. Илъэс щэщIрэ тхурэ и ныбжьт уэтэрым къыщагъуэ- та мэлыхъуэм. Iэчлъэчщ, пIащэщ, Iэпщацэщ, ауэ и жьэр зэщIихакъэ - нэсри къэсыжауэ ахьмакъщ! Нэхъ ерыщи нэхъ гурмыкъи хэт урихьэлIэн - шыдым хуэдэщ. «Шыд» дзыри мэлыхъуэ щIалэжьым щIытеIукIар арат. Нэмыс, фIэлIыкI, укIытэ жыхуэпIэр бжэгъукIэ къраудми ищIэркъым мэлыхъуэ щIалэжьым, нэмэзлыкъ теувакъым игъащIэм, зы махуэ нэщI исакъым.
«Шыдыр» мэлыхъуэ пщыIэм щIэх къытрашыфакъым пащтыхьым и щхьэхъумэхэмрэ хьэтхауэхэмрэ: къапэуври мэлыхъуэ башкIэ къахэуащ, гуарцэ къариутIыпщащ. Сытми, япхри, пащтыхь сэрейм къалъэфащ мэлыхъуэ щIалэжьыр. Къалъэфри, хьэпсым ирадзащ.
Куэсэ-уэзыр нэмэзщыгъэ егъажэри исщ хьэпсым, и щхьэр щыпаупщIынум поплъэ. И щхьэр паупщIкIэ гузавэркъым, нэгъуэщ! кърамыщIэмэ...
Хьэпсым ирадза нэужь, жэщищ-махуищкIэ яхуэбэяуакъым мэлыхъуэ щIалэжьыр: мэхъуанэ-мэцIанэ, зелIэж, и щхьэр блыным иреудэкI. Иужьым ешри сабырыжащ, пхъэ гъуэлъыпIэм итIысхьащ, и лъакъуэр зыщIиупщIэри. И бгырыпхым дэIуа накъырэр къыдихауэ йопщэ, пхъэ гъуэлъыпIэм итIысхьауэ.
Куэсэ-уэзыр зы псалъи жиIэркъым, нэмэзщыгьэр егъажэри щысщ, накъырэр зыIурыс щIалэжьым гу лъимытэххэ хуэдэщ.
Абы тетурэ, тхьэмахуэ дэкIащ, тхьэмахуитIи дэкIащ...
Пащтыхьым и щхьэхъумэхэмрэ и хьэтхауэхэмрэ къыкIэлъоплъ мэлыхъуэ щIалэжьымрэ Куэсэ-уэзыррэ. Пащтыхьым деж нагъэсащ:
- Хьэпсым ахьмакъ зэриддзар зыхищIакъым Куэсэ-уэзыр, гу къылъитэххакъым. ЛIо тщIэнур?
- Мэлыхъуэм нэхърэ нэхъ ахьмакъ къэвгъуэт! - жери щхьэхъумэхэмрэ хьэтхауэхэмрэ ирихужьащ. Къэралыр къызэхажыхьащ: мэлыхъуэ щIалэжьым нэхъ ахьмакъ ягъуэтакъым.
- Зэ дывмыгъэпIащIэ-тIэ,- жиIащ пащтыхьым.
Мазэ дэкIащ. Мэлыхъуэ ахьмакъым и накъырэр, къыIэщIэужэгъуати, хыфIихуэри, плIанэпэм зыдиудыгъуащи, и пэр дрелъэфейри щысщ.
Пщэдджыжь гуэрым мэлыхъуэм и гъы макъым къигъэушащ Куэсэ-уэзыр. Сабий хуэдэ зэщоджэ лIы домбейр! «И щхьэгъусэр игу къихьагъэнщ»,- мэлыхъуэр фIэгуэныхь хъуащ Куэсэ-уэзыр.
- Сыт ущIэгъыр?
Хьэпсым зэрырадзэ лъандэрэ а зы псалъэм фIэкI къыжьэдэкIатэкъым Куэсэ-уэзыр.
Мэлыхъуэм и нэпсыр Iэщхьэ фIейкIэ ирилъэщIэкIащ: и нэкIур плъыжьыбзэ хъуат, жэгундэ хуэдэ.
- СыщIэгъыр бжесIэмэ, укъысхуэгубжьынщ.
- Сыпхуэгубжьынкъым, къызжеIэ.
- Уэлэхьи, укъысхуэгубжьынкIэ!
- Сыпхуэгубжьынкъым.
Мэлыхъуэр къыщиудыжащи, нэхъри зэщоджэ. «Сыту пIэрэ игу къеуэр? Щхьэ зилIэжрэ?» - игъэщIэгъуащ Куэсэ-уэзыр.
- КъызжепIэркъэ, Тхьэм и нэфI зыщыхуэн: сыт ущIэгъыр?
- ЖызумыгъэIэ: укъысхуэгубжьынущ.
- ЖыIэ, умышынэ.
- Зы ажэжь хэтщ си мэл хъушэм. Ар сигу къэбгъэкIыжащи, аращ сыщIэгъыр.
Мэлыхъуэм и нэпсыр щIилъэщIыкIыжри, ныбафэуз хъуауэ мэдыхьэшх.
- Си ажэжьым и жьакIэмрэ уи жьакIэмрэ зэщхьыркъабзэщ!
Куэсэ-уэзыр зы псалъэ къыпидзыжакъым. Къэтэджри, бжэм теуIуащ. Къэрэгъулым и щхьэр бжэм къыдигъэжащ.
- Пащтыхь дотэм хъыбар схуевгъащIэ: къэрал мыхъурыр къыIызох! - жиIащ Куэсэ-уэзыр.
Зы илъэс нэхъ дэкIыжакъым: зауэр увыIащ. Янычархэр ягъэсабырыжащ, сипаххэми фIы зыкърашэжащ. ДыгъуэгъуакIуэхэмрэ пащтыхьым епцIыжахэмрэ хуэфащэр иращIащ. Къэралыр и пIэ иувэжащ. Пащтыхьым «уэху!» жиIэжащ, и гур зэгъэжащ. Зыт къыгурымыIуэр: сыт мэлыхъуэм Куэсэ-уэзыр кърищIар?
Пащтыхьыр зэгуэрым абыкIэ еупщIащ Куэсэ-уэзыр.
Хьэпсым щиса махуэ плIыщIыр игу къэкIыжри, Куэсэ-уэзыр плъыжь хъуащ.
- Зыри къызищIакъым,- жиIащ Куэсэ-уэзыр.- Лaжьэ зимыIэ мэлыхъуэр си зэранкIэ бэлыхь зэрыхэхуар сигу схутегъэхуакъым. Аращ сыщIыщIегъуэжар - мэлыхъуэ хейм хьэзабыр щхьэщысхын папщIэ.
[1] Янычархэр - тырку пащтыхьым и дзэщ; зыкъыщаIэтынум деж лэгъупхэр щхьэпрадз я хабзэт янычархэм.
[2] Сипаххэр - Тырку пащтыхьым и шуудзэ.
[3] Уэзыр- къэрал Iуэхузехьэ, министр.
ХУИТЫНЫГЪЭМ И БЭРАКЪХЭР
Махуэр уэмти, Демирхисар сыкъыщикIыжым гъуэгум сызэхиукIауэ, Джюмаибалы сынэсащ. Гъуэгум сызэхиукIат, сешаселIати, гъуанэдэсри зыхэсщIакъым, нэху щыху, лIам хуэдэу сыжеящ. Сыхэжеенуи къыщIэкIынт, пщэдджыжьым Iэуэлъауэм сыкъимыгъэушамэ: уэрамым кIий-гуо макъ, уэрэд макъ къыдоIукI, цIыхур къыдэужьгъащ. Дыгъэр къыдэкIуэтеящи, дыгъэ бзийр щхьэгъубжэIупхъуэ пIащIэм къыпхопс. Зызукъуэдийри, сыздэхущхьэм сигу къэкIыжащ нобэ зэрымахуэшхуэр – тырку революцэм и махуэщ! ФIыгъуэ Iэджэ къытхудэкIуакъэ революцэм - Iэгуауэ мащIэ иращIэкIа абы! Ноби аращ цIыхур уэрамым къыщIыдэужьгъар - нобэ хуэдэ махуэм унэм уис хъурэ!
Сыкъэтэджри, щхьэгъубжэм сыбгъэдыхьащ: «ЦIыхум сахэплъэнщ»,- жысIэри. Уэрамым псыдзэ къыдэуа фIэкI пщIэнукъым, - цIыхур апхуэдизкIэ Iувщи. Уэрамыщхьэм тет тыкуэн гъуэмбырэщхэм валах, болгар сатуущIхэр къыщIоплъ - куэд щIакъым абыхэм мы уэрамыр хэщIапIэ зэращIрэ. Я щыпэлъагъу хъунщ цIыху Iув: иувыкIауэ жьэкIэ йоплъ зи Iэ-зи лъэр щIэзыдз щIалэгъуалэм – кIий-гуоуэ, бэракъхэр ящхьэщыхуарзэу, уэрамым ирокIуэ тырку щIалэ жанхэмрэ пщащэ щIы- кIафIэхэмрэ...
ЗызмытхьэщI щIыкIэ, шэнтыр щхьэгъубжэм бгъэдэзгъэкIуэтащ. Къэхьэуэ ефапIэм пасэрей граммофоным и макъ икIар къыщIоIукI - кIий-гуом къыхыхьащ ари, ядожьу зэрыхузэфIэкIкIэ.
Уэрамым оркестр къытехьауэ къэслъэгъуащ. Оркестрым и ужь итщ Джюмаибалы дэс дзэм щыщ зы пакIэ: къалэм и тетхэр зыщIэс унэмкIэ макIуэ, дауи. Майор набдзэ Iувыр, зригъэщIеикIауэ, уанэгум исщ, шы пщIэгъуалэм и тхьэкIумэр ирисауэ зеплъыхь, еса хъункъыми. Майорым и ужь ит аскэр щIалэхэм я Iэ-я лъэр щIадз, уэрамыщхьэм тет пщащэ нэутхэхэм нащхьэ хуащIурэ. Я щхьэр ирасауэ, зэпадзыж аскэр щIалэ лъэрызехьэхэм:
Ди аскэрхэр щхъэмыгъазэщ!
Бийм и джабэр щIэдудынщ!..
Аскэрхэм я ужь зы зиусхьэн щхьэкъэб ислъэгъуащ: и щхьэр игъэкIауэ мэбакъуэ, бийм и джабэр щыщIиуда зауэ гуащIэм къыхэкIыжа къудейщ жыпIэнщ. Щхьэкъэбым и ужь имыщIар укIуэдыж: еджакIуи, къулыкъущIи, хьэулеи, Iэщыхъуи, шырыкъущIи, сондэджэри, бдзэжьеящи, къазыхъуи, хьэтхауи - цыджан нэгъунэ! Бэракъ плъыжьышхуэри ягъэпIий. Бэракъ щIыфэм хьэрф гуэрхэр тетщ, жыжьэти, тетыр схузэхэхуакъым. Шынэ-шынэ абрагъуэ хуэдэ, бэракъ лъабжьэм къыщIоплъ пыIэ плъыжьхэр зыщхьэрыс цIыху Iэдэбыншэхэр, абыхэм я ужь итщ сохъустэ нэмысыфIэхэр, еджакIуэ жыIэмыдаIуэхэр, къалэдэс Iуэхуншэхэр. Я макъыр икIащ, зырыгъэкIийурэ:
Бийм и джабэр щIэдудынщи,
Ди щIы кIапэ тетхужынщ!..
АпхуэдизкIэ зэрогъэкIийри, я пщэ лъынтхуэр къызэрыхэжар солъагъу. Хуабэвэхщи, пщIэнтIэпсыр къожэх уэрамым зыщызылIэжхэм – ари зыхащIэжыркъым: нобэ тыркум я махуэ лъапIэщ, нобэ хуэдэ махуэкъэ цIыхур уэрамым къыщыдыхьэр! Къыдыхьащ, я гуфIэгъуэщи, я гум жьы щыдихужа махуэщи!..
Афиян сефа хуэдэ, гупсысэм сыхэхуащ. Сигу къэкIыжащ ди къэралыр зыIут IэнатIэр. Узэхъуэпсэн IэнатIэкъым. Шэм къыхэнэжа сымаджэ хьэлъэм ещхьщ нобэ Тыркур. Ди жагъуэ ди - щIасэми, зыдумысыжын хуей хъунущ: и пIэм йоуджыхь нобэ ди къэралыр, и псэ пыт къудейщ, зэхэвынэщи, къищэхэжыпэнкIэ мэхъу...
Бжэр къыIуихри, хьэщIэщыр зей урымыр къыщIыхьащ.
- Шым уанэ трезгъэлъхьащ, - жиIащ урымым.
Разлыкъ сыкIуэн хуейт нобэ. Разлыкъи щагъэмахуэшхуэ, дауи,- абыи сыхэплъэнущ жыпIэркъэ. Зысхуапэри, урымым къыщIихьа къэхьэуэбжьэм сефащ...
Сыхьэт нэхъ дэкIатэкъым Пэпаз Байры джабэм сыщыкIэрыхьам. Сепсыхащ, джабэм сыщыкIэрыхьэм, - шыр гугъу езмыгъэхьын щхьэкIэ. Махуэ уэфIщ, уафэм зы пшэ Iэрами ислъагъуэркъым. Бгыщхьэм чэщанэ хужьхэр къоплъых. Къэрал гъунапкъэр зыхъумэхэр щIэсщ а чэщанэхэм. Жьы мащIэ къопщэри, дыгъэ жьэражьэм и пщтырыр къыстехьэлъащэркъым. Гъуэгур мывэ лъэгущ - шым къызэрехьэлъэкIыр зыхызощIэ. ДэнэкIи плъэ - мывэ фIэкI плъагъуркъым: икъухьарэ къэплъыжауэ кIэрылъщ джабэм, иныжь гуэрым мывэ жылэ ипхъа фIэкI пщIэнкъым.
Пэпаз джабэ укIэрыхьамэ, нэгъуэщI дуней утехута хуэдэщ - цIыхуи псэущхьи къытемыхъуауэ. Мазэр апхуэдэщ жаIэ. Мазэм укъытехута фIэкI сыткIэ пщIэн? Жыг закъуэтIакъуэ срохьэлIэ, джабэ нэкIум дыгъэм кIэрижьыхьауэ. Телеграф пкъоуи yalyoyэ - а зыращ мыбы цIыху къызэрысар къызэрыпщIэнур. Телеграф пкъохэр къопэзэзэхри зэхэтщ, уэшхымрэ уэсымрэ, жьыбгъэмрэ дыгъэ гуащIэмрэ ягъэуфIыцIауэ.
Бгыщхьэм сихьащ. ПщIэнтIэпсыр изокъуэкI, си нэри щоункIыфIыкI: сызэрешара хьэмэрэ бгыщхьэм семысарэ?
Бгыщхьэм сыщыбэуэн мурад сщIауэ, зы шу къысIэщIэлъэгъуащ. И фащэкIэ офицер хуэдэщ. Епсыхауэ, бгыщхьэм щобауэ ари: пэртэбакъыр зэтрихауэ, тутын ешыхь.
Шум сыбгъэдыхьащ, сэлам есхащ, здэкIуэмкIэ сеупщIащ. КъыпыгуфIыкIри, сэлам къызихыжащ лейтенантым:
- Разлыкъ сокIуэ. Уэ-щэ?
- Сэри аращ сыздэкIуэр.
- Абы щыгъуэ дызэгъусэщ.
ЩIалэ зэкIужт, плIабгъуэт, и нэ фIыцIитIым ущIэплъамэ, Iэпхлъэпх ящIа къаплъэным уIуплъауэ къыпфIэщIырт.
Гъуэгум узэщрихьэлIамэ, ууэршэркъэ? Офицерхэм я хабзэжыц ар: щхьэусыгъуэ ягъуэтамэ, псалъэр ирамыдзауэ къагъэнэнукъым.
Мывэ дытетIысхьащ. Тутын щIэдгъанэри, дыпсалъэурэ, политикам дынэсащ. Нобэ сызыхэта махуэшхуэм и гугъу хуэсщIащ лейтенант щIалэм, сызэрыгуфIар жесIащ. Ар фIэмащIэ хъуащ лейтенантым.
- УгуфIэн къудейр мащIэщ! Тыркум абы нэхъ махуэ лъапIэ диIэкъым! Ди лъэпкъ махуэшхуэщ! Зы махуэрэ зы жэщрэщ зэрыдгъэлъапIэр - ар сфIэкIэщIыIуэщ, аращ сигу къеуэр. Махуэ къэс згъэлъэпIэнт - махуи жэщи!
- ЗырыжыпIэмкIэ, нобэрей махуэм пэпщI щыIэкъым? - зыхуезгъэзэкIащ офицер щIалэм. ЖиIэм сеплъын сфIэфIти, щIызгъужащ: - Хэт ар зи махуэшхуэр? Сыт хуэдэ лъэпкъ зыгъэлъапIэр?
- Уэсмэн лъэпкъыращ зи махуэшхуэр! Абы шэч къытепхьэрэ?
- Уэсмэн лъэпкъкIэ узэджэр тыркухэра?
- Хьэуэ! Тыркухэм я закъуэкъым. Уэсмэн псоми я махуэшхуэщ!
Лейтенант щIалэм и нэ фIыцIабзэр къыстриубыдащ: «Ар умыщIафэ щхьэ зытебгъауэрэ?» Офицерым и акъылымрэ и щIэныгъэмрэ здынэсыр згъэунэхун мурад сщIыри, сеупщIащ:
- Хэт «уэсмэн псори» жыхуэпIэр?
- Iэгъу! - къэуIэбжьащ щIалэр. - Уэсмэнщ хьэрыпри, арнаутри, урымри, бэлгъэрри, сербри, валахри, шэрджэсри, хуртри, ермэлыри, тыркури. КIэщIу жыпIэмэ, псори - Уэсмэн къэралыгъуэм ис псори!
- ЗэрыжыпIэмкIэ, а псори зы лъэпкъщ, аракъэ къызэрыбгурыIуэнур?
- Зы лъэпкъщ. КъыбгурымыIуэн хэлъ абы?
СыпыдыхьэшхыкIащ.
- Шэч къытызохьэ...
- Сыт щхьэкIэ?
- КъызжеIэт: ермэлыхэр лъэпкъ?
- Лъэпкъщ.
- Арнаутхэр-щэ?
- Арнаутхэри лъэпкъщ.
- Бэлгъэрхэри лъэпкъ?
- Лъэпкъщ.
- Сербхэр-щэ?
- Сербхэри.
Сыдыхьэшхри, си щхьэр згъэкIэрэхъуащ.
- Абы щыгъуэ... есэп жыхуаIэр пщIэркъым уэ.
Си псалъэр къыгурыIуакъым лейтенантым, и нэр къригъэжри къызэплъащ.
- Есэп пхуэщIыркъым. БжыгъитI зэрызэхалъхьэм ущыгъуазэкъым. Ущыгъуазэми, къибдзэркъым, уи фIэщ хъуркъыми.
Лейтенантым сыдэгушыIэ къыфIэщIагъэнщ: и нэр къыстриубыдауэ, къызоплъ. И жьэр зэтримых щIыкIэ си псалъэр нэзгъэсащ:
- КъыбгурымыIуафэ зытумыгъауэ. Зы жэуап фIэкI сыхуейкъым: бжыгъитI зэрызэхалъхьэ хабзэм хэпщIыкIIарэ? Ущыгъуазэ?
- Сыщыгъуазэщ. ХызощIыкI.
- Ущыгъуазэмэ, схузэхэлъхьэт. МышхумпIипщIым мышхумпIий хэлъхьэ, мышхумпIибгъуи щIыгъуж. МышхумпIэ дапщэ хъурэ псори?
- ТIощIрэ блырэ!
- Пэжкъэ?
- Пэжщ.
- МышхумпIэм мышхумпIэ хэплъхьэ хъунущ, хэплъхьэмэ, я бжыгъэр къэпщIэнущ. Ауэ мышхумпIипщIым пхъэгулъийрэ мыIэрысибгъурэ хэплъхьэ хъунукъым. ЩIэмыхъунур зэлъэпкъэгъукъыми, аращ. МышхумпIипщIым пхъэгулъийрэ мыIэрысибгъурэ хэплъхьэмэ, сыт къыщIидзынур? Зыри къыщIидзынукъым! Математикэм и хабзэхэм уемыбэкъуэнумэ, зыкIи зэмыкIуалIэ лъэпкъхэр, тхыдэхэр, хьэл-щэнхэр, лъэпкъыбзэхэр, лъэпкъ хабзэхэр зэхэптхъуэ хъунукъым, зэхэптхъуэкIэ зы лъэпкъ къыпхущIегъэдзынукъым. Уэ псори зэхыботхъуэри, зы лъэпкъ къьпцIыбогъэдз - уэсмэн лъэпкъ. АбыкIэ ущоуэ.
Лейтенантым тутыныр Iурыхуащ. И нэр къригъэжауэ къызоплъ: и щыпэзэхэх хъунт апхуэдэ псалъэ. И фIэщ хъуакъым жысIэр. И фIэщ мыхъуами, щIэслъэфыжакъым. Щапхъэ заул къыхуэсхьащ. Уэсмэн лъэпкъ зэрыщымыIэр жесIащ, ар политикхэм зэрагъэпцIа псалъэщ жесIащ. Урымхэри, бэлгъархэри, сербхэри зэщэр зыщ: тыркум зэраIэщIэкIынщ. Гува-щIэхами кIэбгъу защIыжынурэ, лъэныкъуэ зрагъэзыжынущ, тыркухэм зыхагъэпшэхъуэн мурад яIэкъым, я нэ къыхуикIыркъым абы...
Лейтенантым зыри къызэрыгурымыIуар солъагъу: и нэр къригъэжауэ си пащхьэ исщ, жесIэр и тхьэкIумэ иригъэхьэркъым... Тутыныр нэтфысащ.
- Уэрэ сэра ди акъыл зэтехуэнукъым, дызэгурыIуэнуи си гугъэкъым,- жиIащ лейтенантым, си псалъэр и щхьэ иримыгъэхьауэ.
Дыкъэтэджыжащ. Шы IумпIэр дубыдыжри, мывалъэ шытхым дихьащ. Лейтенантым нэбгъузкIэ сыхуоплъэкI. Гу лъызотэ зэрыумэзэхам - еплъых зэпытщ. Зэзэмызи къоувыIэ, зыгуэр игу къэкIыжа хуэдэ, итIани и псалъэр ирекъухыжри йожьэж.
- Узахуэщ, уэрэ сэрэ ди акъыл зэтехуэнукъым, зэтемыхуэми, сэ жысIэм уеувэлIэн хуей хъунущ,- сыхуеплъэкIащ лейтенантым. - Сэ жысIэр пэжщ.
- Хьэуэ,— идакъым лейтенантым. - Пэжкъым.
Шытхым дыздитым, адэ-мыдэкIэ щикъухьа жылагъуэ цIыкIухэр долъагъу, СимитлийкIэ блэж псыIэрышэм щIэп кIапсэ хуэдэ зеукъуэдий, джабэ нэкIухэм жыг закъуэтIакъуэм зыкIэраудыгъуэ, бгы лъапэм былым щхьэрыуахэр щызоджадэ, мэл зыбгъупщI Iуащхьэ жьыщIэхум теувауэ, джэп ящI...
ПщIэнтIэпсыр еслъэщIэкIри, лейтенантым сеупщIащ:
- Сыт щIэмыпэжыр? Уи фIэщ щхьэ мыхъурэ?
Лейтенантым икIуэтыжын мурад иIэтэкъым.
- Уигу къызумыгъабгъэ, - жиIащ офицер щIалэм, зэрызахуэм шэч къытримыхьэжу.- Сэ жысIэращ цIыхушхуэхэми жаIэр. - КъулыкъущIэхэр псори цIыхушхуэ къыфIэщI хъунт лейтенантым.- Къэрал унафэр зыIэ- щIэлъхэми абыхэм я дауэгъухэми я акъыл зэтохуэ а зымкIэ: уэсмэнхэр зы лъэпкъщ! Дэр нэхъ делэ уи гугъэ ахэр? Акъыл зиIэ къинэжакъэ ди къэралым? Сэри сыакъылэгъущ абыхэм жаIэмкIэ. Ахэр захуэщ, щыуэркъым.
И псалъэм текIынукъым, дауи, лейтенантыр. Хьэкъ щыхъуащ ар, и лъым хэтщ, щIилъэфыжыни и мурадкъым, ар дэнэ къэна, кIуэ пэтми нэхъ къызэрокI, нэхъри къызжьэхекъузэ, си псалъэм сыхущIригъэгъуэжын хьи- сэп иIэщи.
- Уэ зырыжыпIэмкIэ, Тыркум щIэныгъэрэ акъылрэ зиIэ исыжкъым, псори ахьмакъщ, псори щоуэ, псори къаплъэнэфщ. ФэфI ибоплъри Тыркум... Тхьэм уригъэфIакIуэ...
Егъэзыхыгъуэм дынэсащ. Едгъэзыхмэ, къуэ зэпыдупщIын хуейт. Къуэм дыщхьэщыхьэри, дыкъэувыIащ. Лейтенантыр нэжэгужэ къэхъуащ:
- Плъэт, Тхьэм и нэфI зыщыхуэн: уэсмэнхэр зэрызылъэпкъым и щыхьэткъэ мор?
Ар жери, и Iэр ишиящ: къуэ адрыщIым бэлгъэр жылэ цIыкIу ист. Зы километр хуэдэкIэ тпэжыжьэщ бэлгъэр жылэ цIыкIур. Жыг закъуэтIакъуэ дэслъэгъуащ жылэ цIыкIум, нэпкъым къелъэн хуэдэ къыщхьэщыувауэ.
Лейтенантым и Iупэр зэтехьэжыркъым:
- Плъагъурэ? Плъагъуркъэ бэлгъэр къуажэм щедза бэракъ плъыжьхэр? Сыт бэракъ плъыжьхэр щыхьэт зытехъуэр? Нобэ уэсмэн лъэпкъым я махуэшхуэщ, а махуэ лъапIэм зэш дищIащ Уэсмэн къэралым ис лъэпкъхэр - лъэпкъышхуи лъэпкъ цIыкIуи! Аращ мо жылэм къыдэплъ бэракъ плъыжьхэр щыхьэт зытехъуэр! Хуитыныгъэмрэ зэшыгъэмрэ я бэракъщ ар!
Iэдакъэжьауэ сщIыри, жылэ цIыкIумкIэ сыплъащ: лейтенантым и нэр жанщ – бэракъ плъыжь къыдоплъ бэлгъэр жылэм.
- Хуитыныгъэмрэ зэшыгъэмрэ я бэракъщ жоIэ?
Лейтенантым зигъэгусафэ зытригъэуащ:
- Унабгъэ, зиунагъуэрэ! Плъагъуркъэ зэрыбэракъыр? Сыт уи фIэщ щIэмыхъур? У и нитIкIэ плъагъур уи фIэщ хъун хуейкъэ? Шэч къытыбохьэ иджыри? Уи гум хьэрэмыгъэ илъщи, аращ шэч къыщIытепхьэр. Уэсмэн жы- лэщ мор - ди лъэпкъ махуэ лъапIэр зи щIасэ уэсмэн жылэщ! Дэсыр бэлгъэрми, уэсмэн жылэщ! Уэсмэну залъытэж! Пщэдей бий къыттеуэ хъужыкъуэмэ, Уэсмэн къэралым щхьэкIэ лъы ягъэжэнущ абыхэм - япэ ищауэ плъагъунщ!
- Мо бэлгъэрхэми?
- Мо бэлгъэрхэм! Нэхъ уэсмэнлы уагъэлъыхъуэнщ! НэгъуэщI лъэпкъ кърадзэркъым абыхэм, уэсмэн лъэпкъым ди махуэшхуэми пащI щыIэкъым. Дунейм теткъым уэ уи фIэщ хъун! Уи нэкIэ плъагъури уи фIэщ хъуркъым - ар дауэ? Уэшх блэкIам щIакIуэ кIэлъумыщтэж: ди адэжьхэр акъылыншэти, зэрышхыурэ къекIуэкIащ. Нобэ аракъым: Уэсмэн къэралым ису хъуар - му- слъымэни джаури! - дызэшщ, дызылъэпкъщ! Сыт ар уи фIэщ щIэмыхъур? Уи фIэщ мыхъун хэлъ абы? Бэлгъэр жылэ цIыкIум хуитыныгъэм и бэракъ плъыжьхэр щхьэ щохуарзэ, уэсмэнхэм я махуэшхуэр я щIасэщ, ягъэлъапIэ - уи нэкIэ плъагъуркъэ? Жылэм дыдыхьэмэ, зэхэпхынщ жаIэр! «ИугъащIэ уэсмэн лъэпкъым! ИугъащIэ уэсмэн махуэ лъапIэм!» - аращ зэхэпхынур!
Лейтенантыр къызэрыкIащ, сэ сыпэрыуэркъым.
- Уэсмэн лъэпкъыр зэкъуэуващи, къытпэлъэщын щыIэкъым! КъытпэщIэувэт зыгуэр! И пэр щIым щытхуэнщ! И нэвагъуэр едгъэлъагъужынщ! Ар тхузэфIэкIынущ дэ! ЩIытхузэфIэкIынур, зы лъэпкъ дыхъуащи, аращ. Дызэшщ псори! Псори дыуэсмэнщ!
Къуэм дыщхьэщытщ, бэракъ плъыжьхэр зыщхьэщыхуарзэ бэлгъэр жылэ цIыкIумкIэ доплъэри. Лейтенантым си Iэблэр къиубыдащ, псэлъэнкIэ зигъэнщIа нэужь:
- Дыдэбгъэхьэн жылэ цIыкIум? Уи нэкIэ плъагъунщ псори дызэрызэшыр, псори дызэрыуэсмэныр! Думыгъэщхьэх - дыдэгъэхьэ жылэ цIыкIум. Дехъуэхъунщ ди махуэ лъапIэмкIэ. IэплIэ, ба яхуэтщIынщ.
Лейтенантым си ужь икIыныфэ теткъым, жылэ цIыкIум дыдэмыхьауэ. Жылэри тпэжыжьащэкъым - зы километр хуэдизщ дяку дэлъыр. Къуэр зэпыдупщIмэ, сыхьэт ныкъуэкIэ дынэсынущ бэлгъэр жылэм. Къуэм къыпэткIухьмэ, сыхьэтрэ ныкъуэрэ дыхуейщ, жылэ цIыкIум дынэсын щхьэкIэ. Зыкъомрэ зыхэзгъэзэгъакъым: «СопIащIэ, Разлыкъ къыщыспоплъэ», - жысIэри. Лейтенантыр скIэрыкIакъым, арэзы сыхъуху. «СыгушыIащ, уэращ захуэр»,- жесIа нэужьщ нэхъри къыщы- скIэрыхъыжьар. КъыщыскIэрыхъыжьэм, и гуапэ сщIащ:
- НакIуэ, сыкъытебгъэхьащ.
Къуэм дыдыхьащ. Лейтенантыр япэ итщ, и лъэр псынщIэщ. Къуэ кIуэцIыр гъущэщ, пшахъуэмрэ мывэкIэщхъымрэ дыгъэм къигъэплъащ. Шыр IумпIэкIэ долъэф - зэрыдэддзыхар яфIэфIыщэ хуэдэкъым.
Къуэ кIуэцIым зы лъагъуэ къыщыдгъуэтащ. Жылэ цIыкIум дришэлIэн хуейт лъагъуэм, зэрыхуэдгъэфэщамкIэ. Къуэм дыдэтурэ зыкъомрэ дыкIуэри, дэгъэзыкIыгъуэм дыкIэрыхьащ. ДэгъэзыкIыгъуэ задэщи, лъэбакъуэ зыбгъущI тчымэ, дыкъоувыIэри добауэ, пщIэнтIэпсыр идолъэщIэкI. Деша-делIауэ къуэм дыдэкIри, сэтейм дыкъытехутащ.
Жылэ цIыкIум дынэблэгъащ. Къуажэбгъур пхъэнкIий идзыпIэщи, бадзапцIэр уэрщ. Блынхэм фIэлъ бэракъ плъыжьхэр жыжьэжкъым - лъэбакъуэ щэ ныкъуэ хуэдизщ къэнэжар. «Жылэм дыдыхьэн и пэ дыбэуэнщ», - жытIэри дыкъэувыIащ: дешат, пщIэнтIэпсыр къыдэжэхырт, сабэми дыщIигъэнат. Хьэ гъуабжэшхуэ, дыкъыщилъагъум, макъ икIакIэ бэнэурэ, къытпежэжьащ. Вэнывейм хэпэщэщыхь кхъуэхэм я щхьэр ирасэри я нэ зэвхэр къыттраубыдащ: «Хэт жылэм къыдэщхьэрыуар? »
Къуажэ гъунэм зылI щотIэ. Хьэр бэна щхьэкIэ, лIым и щхьэр къиIэтакъым, гу къытлъимытэхха хуэдэщ.
Блыным фIэдза бэракъ плъыжьхэм сеплъащ, си нэр тезубыдэри. Шыбжий плъыжь благъэт блыным фIэдзар! Зы унэ лъэбышэ фыз гуэр къыщIэплъащ, зэхэуфIеярэ и Iэщхьэр дэхьеяуэ - ятIэ зэрихьэ хъунт. Хьэ гъуабжэм щIимычэ щхьэкIэ, фызыр къыхуилъакъым: ней-нейуэ къыджьэхэплъэри, и Iуэху и ужь ихьэжащ.
Блыным фIэлъ шыбжий плъыжь благъэхэр щилъагъум, лейтенантым и фэр шэхум хуэдэ хъуащ, и Iупэм едзэкъэжащ: хуитыныгъэм и бэракъ къыфIэщIар шыбжийуэ къызэрыщIэкIам къигъэлыбащ! ТIэуэ хэт лIым бгъэдэкIуатэри, лейтенантым и пщэр хишащ:
- Сэлам алейкум!
ЛIыр къыдэплъеиххакъым, сэлам кърихыжын дэнэ къэна. И щхьэр зэрыщIэгуауэ, тыркубзэ ныкъуэкIэ къызэридзэкIащ лIым:
- Тыркубзэ къызгурыIуэркъым!
Лейтенантри сэри ди пIэм дижыхьащ. Щэлъахъэ зэрылъ брулыжь нэхъей, дыдыкъауэ ди пIэ дитщ, ди нэ догъэупIэрапIэри. Хьэжьри ткIэрыкIыркъым, къыджьэхопхъуэ, унэм къыщIэплъ фыз щхьэц бапхъэхэм нэкIэ дашх, вэнывейм хэшхыхь кхъуэхэми дакъыфIэIуэхужкъым. ТIэуэ хэт лIым и щIыб къытхуигъэзащ, нэгъуэщI зэхэзекIуэ дэтлъагъуэркъым жылэ цIьжIум: «Хьэдэ ираха мыбы!..»
Лейтенантым и Iэблэм сыкъекъуащ:
- НакIуэ, дыдэгъэкIыж мы жылэм.
ЦIутI жиIакъым лейтенантым, си ужь къиувэжащ, и щхьэр къыфIэхуауэ. Гукъыдэж лъэпкъ иIэжкъым лейтенантым, зы псалъи хузэпыщэжыркъым, и пщэ лъынтхуэр къыхэжыху, къызэдэуауэ пщIэжынукъым.
ПхъэIэщэм къыщIэхужа выжь нэхъей, ди цыр уауэ къуэм дыдыхьэжащ, лъагъуэм дытехьэжри шытхым дыкъихутэжыху, дызэплъэкIакъым. Шытхым дихьэжа нэужь, сызэплъэкIащ: бэлгъэр жылэ цIыкIум шыбжий плъыжь благъэхэр къыдоплъ, ущымыгъуазэмэ, бэракъ плъыжь фIэкI зэрыпщIэн щыIэкъым. Дауи щрети, шыбжий плъыжьыр жыжьаплъэу зылъагъу гуэрхэр гуоункIэ мэхъу: «ИугъащIэ!... ИугъащIэ..»
САДРИДИН И ЩХЬЭГЪУСЭ
А махуэм Истамбыл сыкъыдэнатэми, сщIэн згъуэтынутэкъым. Сызэшырти, си щхьэр си жагъуэт. Абы нэхъыкIэ щыIэ - зэшыр къыптеуамэ! Дунейри пфIэIэфIыжкъым, унэми уизагъэркъым, уи Iэр зыхыхьи щыIэкъым. Къалэм сыдокI абы щыгъуэ, сыщытеун къызолъыхъуэ. Къалэ бэмпIэгъуэр убгынэрэ мэзым ущIыхьэмэ, нэгъуэщI уохъу, уи гум жьы дехуж, зэшри пщхьэщоу.
Зэшыр къыстеуауэ, си щхьэр здэсхьын сщIэртэкъым а махуэми. «Сытеунщ, си нэгу зиужьынщ»,- жысIэри кхъухь тедзапIэм сыкIуащ, гъуэгу тхылъ къэсщэхури кхъухьым ситIысхьащ. Гъатхэт, жьы мащIэ къепщэрт, уафэри бзыгъэт.
Хы ткIуаткIуэр пэкIэ ибзу, кхъухьыр жыг хадэхэм блосыкI, жыгхэм къыхэплъ унэ хужьхэри къызыдонэкI.
Кхъухь натIэм сеувэлIауэ, хым къыхиху салъкъыныр зыжьэдызошэ, си Iэпкълъэпкъыр хуэм-хуэмурэ жан зэрыхъужыр зыхызощIэ. Нэхъ нэжэгужэ сыкъэхъужауэ, сызэплъэкIри си ижьырабгъумкIэ щыс лIы домбейм гу лъыстащ. «Нэмыцэщ, дауи»,- жысIащ сигукIэ. И лъакъуэр зэтридзауэ, шэнтжьейм исщ нэмыцэр, сырыхубзэщ, нэкIу тхъуэплъщ, пщIэнтIэпсыр бэлътоку хужьыбзэкIэ ирелъэщIэкI. «И насыпкъэ,- жысIащ, - сыт и гуныкъуэгъуэ, домбейщ, и фэм кIуэцIыхуэжыркъым. И нэгу зригъэужьын нэхъ Iуэху и пщэ дэлъкъым».
ПщIэнтIэпсыр ирилъэщIэкIри, бэлътокур и жып ирилъхьэжащ нэмыцэм; газет къызыкъуихауэ йоджэ. НэбгъузкIэ сыхуоплъэкI нэмыцэм, езым сыкъыфIэIуэхукъым - сэ схуэдэ и щыпэлъагъукъым, дауи. ЛIы домбейм жыжьэуи сыпэхъунукъым сэ, сыбгъэдэбгъэувэмэ, и дамэм сынэсыни сынэмысыни. Зэрыдомбейм и закъуэкъым: лIы бжьыфIэшхуэщ, нэпкъпэпкъышхуэщ, къупщхьэ пIащэщ.
Кхъухьыр гуоуащ, хы Iуфэм есылIэри къэувыIащ. Абдеж щикIынухэм зыкъаIэтащ. Нэмыцэ домбейм зы тырку къызэрыбгъэдыхьар слъэгъуащ.
- Дэнэ уежьа, фон Садриштайн? - тыркубзэкIэ къеупщIащ нэмыцэм къыбгъэдыхьар.
- Тарабья сокIуэ,- тыркубзэкIэ жэуап иритыжащ нэмыцэм.
- Сыт къэхъуар?
- Германием ди благъэ къикIащи, сыпежьауэ аращ.
Дэнэ щызригъэщIа тыркубзэ? АпхуэдизкIэ къабзэу мэпсалъэри, тырку къысфIэщIынт, цIэр зэхэзмыхатэмэ: фон Садриштайн!
Хы Iуфэм къыIукIыжри, кхъухьыр ежьэжащ. Нэмыцэм газетыр зэкIуэцIиуплIэнщIэжащ, и жып ирилъхьэжащ. Ди нэ зэхуэзащ. Къызоплъ нэмыцэр, и пащIэкIи щIогуфIыкI. КъыщIызэплъыр сыт, щхьэи къыпыгуфIыкIрэ?
- СыкъэпцIыхужакъэ? - къызэупщIащ нэмыцэр.
- Хьэуэ,- жысIащ сэ, Iэнкун сыхъуауэ.
- Сэ укъэсцIыхужащ.
- Ущыуа хъунщ,- жысIащ,- нэмыцэ хэгъэрей сиIэкъым.
- Сэ сынэмыцэкъым.
- НтIэ ухэт?
- Сытыркущ.
- Уи цIэр...
- Си цIэм тумыщIыхь. Ар си цIэ лейщ. Си цIапэр Садридинщ... Уэд ухъуащ, итIани укъэсцIыхуащ. Уэрэ сэрэ дызэдеджащ.
Сыжьэхэплъыхьащ лIым. Щыуащ, дауи. Зыгуэрым сыхигъэгъуэщащ. Школым сыщыщIэсами иужькIи срихьэлIауэ къысхуэщIэжыркъым.
- Зыгуэрым сыхэбгъэгъуэщащ, зиусхьэн,- жысIащ сэ. - Сэ нэхъ щхьэпэлъагэрэ нэхъ Iэчлъэчрэ хэсакъым ди классым. Дызэдеджа дэнэ къэна, услъагъуххауэ къысхуэщIэркъым. Уэр пхуэдэ пIащэ щIэсакъым ди школым. Сыноплъри - къурш ухуэдэщ!
Нэмыцэр дыхьэшхащ.
- Пэж гуэри хэлъ хъунщ уи псалъэм, - жиIащ нэмыцэм. - Си Iэпкълъэпкъым уемыплъ. Си нитIыр плъагъуркъэ! Школым сыщыщIэсами нэхъ иужькIи гъурыбзэу сыщытащ. Ауан сыкъэфщIырти псоми: «Жьым уихьынущ, сакъ!» СыкъэпцIыхужа иджы?
Си жьэр сыущIауэ, соплъ «нэмыцэм»: дэнэ сыщрихьэлIами, соцIыху. Сыкъаплъэнэф хъунщ сэ: щхьэ къэзмыцIыхужарэ?! Садридин псэхэгъуэщ, дауи! Гъурыбзэт, выуэчым хуэдэт, уепщамэ, джэлэнут - дауэ къэзмы- цIыхужынрэ! Гимнастикэ щытщIкIэ, ди егъэджакIуэм лъэныкъуэкIэ Iуишырти, жриIэрт: «Уэ мыбдей щыт, си щIалэ цIыкIу, мобыхэм задумыщI, еплъ закъуи, нэгъуэщI ппэзубыдынукъым...» ЗэпыщIыкIын и гугъэ хъунт ди егъэджакIуэм - хэт и бын бгъэунэхъунур?.. ИтIани си фIэщ схуэщIыртэкъым Садридин псэхэгъуэ домбей хъуауэ: «Дауэ ар, сыт ирагъэшхар, епхауэ ягъэшха мыр?»
- ФIэщ хъугъуейщ...
- ЧытапкIэ соIуэ, сэракIэ!
Апхуэдэ къэхъу хабзэ? ЦIыхум апхуэдизкIэ зихъуэжыфрэ? Мардэ гуэр зимыIэ щыIэкъым. ЦIыкIужьейр дапщэри гъашхэ, иныжь къыпхухэщIыкIынукъым. Узэгуэудами!
СыпыдыхьэшхыкIащ, тхьэ щиIуэм:
- Епхауэ уагъэшхагъэнщ.
- Сагъэшхащ, срамыпхами,- дыхьэшхащ Садридин. - Сыщагъэшхар дэнэ уи гугъэ?
- Дэнэ?
- Германием.
КъызгурыIуакъым.
- Нэмыцэм я шхыным нэхъ къэуат, нэхъ IэфI щIэлъ?
- Хъунщ, укъедэIуэнумэ, бжэсIэнщ,- жери хъыбар хьэлэмэт къысхуиIуэтащ Садридин.- Германием сыкIуэри, нэмыцэ фыз къэсшащ. Нэмыцэ фызыр пцIыхуркъым уэ! Германиери, нэмыцэ лъэпкъри, нэмыцэм я мылъкури, уеблэмэ я дзэри нэмыцэ фызыращ зи фIыщIэр...
Нэмыцэ фыз къэсшэн и пэ килограмм щэ ныкъуэт сызэрыхъур. Нэмыцэ фыз къасшэри, килограммищэрэ тIощIым щхьэдэсхухащ! Нэмыцэ цIыхубзым хузэфIэкIынур пщIатэмэ, ар гъэщIэгъуэн къыпщыхъунтэкъым. Илъэс щэ ныкъуэ и пэкIэ нэмыцэхэр мелуан тIощI хъууэ щытауэ аращ. Иджы мелуан хыщIрэ пщIырэ мэхъу! Хэт ар зи фIыщIэр? Нэмыцэ цIыхубзыращ!
Нэмыцэ цIыхубзым щытхъупс кърегъэжэх Садридин, сэ соплъри согъэщIагъуэ и Iэгуахъуэр, и пщэ гъумыр, и нэкIу тхъуэплъ пшэрыр. СогъэщIагъуэри си фIэщ схуэщIыркъым щIалэ псэхэгъуэм апхуэдизкIэ зричауэ. ПщIыхьэпIэм хуэдэщ...
- Дауэ Германием укъызэрыщыхутар? - соупщI, си нэр згъэупIэрапIэурэ.- Дапщэщ къыщыпшар? Уигъэшхар сыт? Аращ сэ сфIэгъэщIэгъуэныр, армыхъу Германиер зищIысым сэри сыщыгъуазэщ: къэралышхуэщ, къэрал лъэщщ...
- Дауи-щхьэуи илъкъым,- жиIащ Садридин.- ПхущIыхьэнумэ, уезгъэдэIуэнщ.
СызригъэдэIуар уи фIэщ мыхъуным хуэдизщ...
* * *
- Школыр къызэрыдух лъандэрэ дызэрылъагъужакъым уэрэ сэрэ. ЗэрызэхэсхамкIэ, школыр къэдуха нэужь, хамэ къэрал укIуащ. Сэ дэнэ сыкIуэнт: къулыкъущIэ благъэ сиIэтэкъым - къыздэIэпыкъун... ПщIэжмэ, сурэт гуэрхэр сцIалэу щытащ дыщеджэм щыгъуэ. Нэмыцэбзэри зджырт - сыщIыдихьэхар тхьэм ищIэнщ. Схуэмыгъэшэрыуащэми, срипсэлъэф хъуат нэмыцэбзэм. Анэдолэ гъущI гъуэгу компанием сыщыщIэупщIащ лэжьапIэ щхьэкIэ. Къызэплъщ-къызэдаIуэри, сащтащ. Чертеж щащI лъэщапIэм сыщIагъэтIысхьащ, мазэм лирипщI улахуэ схуагъэуври. Сабий ныбжьым ситт, си адэри си анэри щылIам. Ди адэ шыпхъум сызришэлIэжри сипIащ. Балигъ сыщыхъум, ди адэ шыпхъум къыспиубыдащ: «Фыз къэпшэн хуейщ, Садридин, ущхьэгъусэншэщи, аращ ущIэуэдыр»,- жери. Сыкъытригъэхьащ, сытми. Къасшэрэ си улахуэр тхуримыкъумэ, мазэ къэс лирэ зытхух къызэрытхущIигъунури къызжиIащ ди адэ шыпхъум. Къызигъэшэн лъыхъуэу щIидзащ. Зыкъомрэ щIэупщIэри, хъыджэбз зэкIуж къыдихащ, французыбзи ищIэу, роялми ириджэгуфу. Ди благъэ я деж дыщызэIуагъэщIащ хъыджэбзымрэ сэрэ. Дызэбгъэдэсащ, дыуэршэращ. Хъыджэбзыр сигу ирихьащ, езыми игу срихьащ. Хъыджэбз къудан дахэ дыдэт, сырыхуфэщ жумыIэмэ. Кинохэм щыджэгу пщащэ щIыкIафIэ цIыкIухэм ещхьт. Ситхьэкъуащ, кIэщIу жыпIэмэ. СытелIэ хъуащ. ЛъэпкъитIыр зэгурыIуащ, нэчыхь едгъэтхри хьэгъуэлIыгъуэри дэтхащ. Зы мазэ хуэдэкIэ хъарзынащ псори. Сэ лэжьакIуэ сыдэкIмэ, нысащIэр лэгъунэм щIэсщ, зэзэмызэщ дунейм къыщытехьэр. Зы мазэ дэкIри, ди адэ шыпхъум шхыдэн щIидзащ: «Мы къозгъэшар зищIысыр сщIэркъым!» - жери. Игу щIебгъэн къригъэлъэгъуат...
Пщыхьэщхьэ гуэрым, сыкъыдыхьэжауэ, нысащIэр къыспежьащ. И нэщхъыр зэхилъхьауэ, зигъэубэлэцауэ, къызоупщI:
- Сыт сыкъыщIэпшар? УнэIут сыпщIыну ара?
Си дамэр зэхуэсшэри, жысIащ:
- Аракъым.
- НтIэ, сыт? ЩхьэгъусэкIэ укъысхуейуэ аракъэ?
- Узахуэщ,- жызоIэ.
- Сызахуэ-сыкъуаншэми, мы унэм афIэкIа сыщIэсынукъым!
СыкъэуIэбжьащ:
- Сыт ущIыщIэмысынур?
- Уи адэ шыпхъужьым сыхегъэзыхь: «Iуэху къыздэщIэ»,- жери. Iуэху сщIэуэ сесакъым сэ! ДяпэкIи сесэнукъым! Е мы унэм сыщIыбош, пщэдей нэхъ пIалъэ къыхэмыкIыу, е дызэбгъэдокIыж! Ди анэм деж сыкIуэжынущ.
И IитIыр субыдауэ содэхащIэ, соубзэ, сытолъэщIыхь, «думыгъэпIащIэ» жызоIэ. Сыт жысIэми, и тхьэкIумэ иригъэхьэркъым.
- Укъысхуемыпщэ! - жи. - СынодэIуэнукъым. Хамэ унэ сызэрисар ирикъунщ!
Си адэ-анэм зы унэ къысхуагъэнат. Унэжьт къысхуагъэнар, си фыз щIалэр пхущIэсынутэкъым. Ар стыри, унэ хьэху къэсщтащ, нэхъ зэгъэпэщауэ. Унэ хьэхур зищIысыр пщIэ хъункъым уэ. Сэ згъэунэхуащ. Унэ хьэхум дызэрыIэпхъуэххэу, лирэ щищ тезгъэкIуэдэн хуей хъуащ. Си щхьэгъусэм зыри хузэфIэкIынутэкъым, зы пщафIэрэ пхъэнкIакIуэ-лъэсакIуэрэ къэсщтащ. Мазэм си улахуэр лирипщIт - ар бжесIакIэщ. Пхъэ гъэсыным, фIамыщIым, газым, дагъэм, шхыным лирэ тIощIым щIигъу токIуадэ. УнапщIэри - лирих. Лирэ тIощIрэ хырэ хъуа? НысащIэри лирипщI хуейщ мазэ къэс - Iупэщыхуэ, сэхусэплъ уасэ. Псори - лирэ тIощIрэ пщыкIухрэ! Си мазэ улахуэр лирипщIщ... ЛирипщIым урикъунт? Си адэ-анэм къысхуагъэна унэжьыр сщэжын хуей хъуащ. Лирэ минрэ щитIрэ къыщIэкIащ унэм. Илъэс ныкъуэкIэ дрикъуащ унэжьым къыщIэсхам. АдэкIэ-щэ? Абы согупсысри, кIуэ пэтми нэхъ Iей сохъу, сожэщI. Дохутыр зэзгъэплъащ.
Зыхуэсакъыж,- къызжиIащ дохутырым.- Жьэн уз къоуэлIа къысфIощI. ХыумыгъэтIасэ, зэгъэIэзэ.
Сигу фIы къысхуищIакъэ дохутырым! Сыгужьеящи, сызэпхъуэнури сыздэжэнури сщIэжыркъым, щхьэлажьэ сыхъуащ. Сэ щхьэлажьэ сыхъуакIэ, си фызым къыфIэIуэхунт? Иц уакъым абы щхьэкIэ, игу къысщIэгъуакъым: сэхусэплъ зыхелъхьэ, и Iупэр елэ, зегъэщIэращIэри докI, къыдыхьэжмэ, машхэри зегъэукIурииж. Iуэхуи дэлъи ищIэркъым - есакъым Iуэхум! Ахъшэри къытIэщIоухэ, сэ гупсысэным сеукIри нэхъри сожэщI. Килограмм плIыщI нэхъыбэ къысхэнэжагъэнтэкъым абы щыгъуэ! «Ди климатыр уэзэгъыркъыми, аращ ущIэгъур. НэгъуэщI щIыпIэ кIуэи, еплъ»,- къызжаIэ зигу къысщIэгъум. Гъэмахуэ хуабэр къихьэри си узым нэхъ сыхигъэзыхь хъуащ. ПIэм сыхиубыдэнкIэ сошынэ, си лъэм сызэрихьэжыркъым. ЛэжьапIэм мазищ пIалъэ къеIысхри, Германием щыIэ си ныбжьэгъу деж сыкIуащ - абы сынэзыхьэсын ахъшэ тIэкIу къысхуэнэжат. Электротехникэр иджын щхьэкIэт си ныбжьэгъур Германием щIэкIуар. Фыз къыщишащ Германием, Истамбыл къигъэзэжакъым, фыз къиша нэужь.
Си ныбжьэгъум сыщрихьэлIэжым, къэсхуэцIыхужакъым: зы метркIэ нэхъ лъагэ хъуауэ къысфIэщIащ, цIыху зыIэщIэлъ хъуат – гъумыщIэ, плIабгъуэ. Нобэ уэ сыкъызэрумыцIыхужам ещхьщ...
- Сыт къыпщыщIар? - жесIащ си ныбжьэгъум. Соплъри, си фIэщ хъуркъым: армырауэ пIэрэ?
- Укъэмыщтэ,- къызжиIащ.- Мыр Германиещ, мыбы псэукIэ ящIэ. ТIэкIу ущыпсэумэ, итIанэ ухэгъуэзэнщ.
Пэжыр жысIэнщи, тхьэмахуэ дэкIатэкъым сыщыхэгъуэзам. Сесащ я псэукIэм, кIэщI зысщIынщи.
- Ахъшэ лей умыгъэкIуэд, - къызжиIащ си ныбжьэгъум. - Ди унэ уисынщ. Зы пэш ттынути, укърихьэлIащ. Зэрыттынур франк тIощIщ. Пшхынум и уасэнур зы франкщ. Iэнэм къытралъхьэнуращ ар зи уасэнур. ЗэрыпхуэпщафIэм щхьэкIэ пщIэ къыпIахынукъым. Мазэм хуэзэнур франк щэ ныкъуэщ. Ар куэд: ущыжеини ущышхэни уиIэнущ - лIо нэгъуэщI узыхуейр! ПщIэншэуи пхуэжьыщIэнущ. Сырэ уефэн хъумэ, абы и уасэр щхьэхуэщ.
- Сырэ сефэркъым, - жысIащ.
- Ар хъурэ! - жери къысщыдыхьэшхащ си ныбжьэгъур. - Сырэ емыфэ искъым мы къэралым! Сырэ уемыфэмэ, шхын пщыкIуэнукъым. Сырэ уемыфауэ, сыт пхуэгъэкIуэщIын? Бзум ишхым хуэдизщ! УзэкIуэцIыгъуэжауэ укъэнэнущ.
Си ныбжьэгъум деж сыкъинащ. Сырэ софэ, си ныбэ из хъуху. Сырэ сефа нэужь, пылым ишхынур сошх. Мывэри гъущIри игъэткIунущ иджы си шхалъэм! Псом нэхъ гъэщIэгъуэныракъэ: си ахъшэ мащIэм сытри къы- щIокI. Си ныбжьэгъур фабрикэ гуэрым щолажьэ, мазэм лирий хуэдизщ къыхэхъуэр. ЛирийкIэ зигъэнщIыху машхэ, сыри йофэ, зыгуэри дедзыхыф. И фызыращ псори зи фIыщIэр: тхуопщафIэ, тхуожьыщIэ, ди щIыIу ичамэ, тхуредэж, тхьэмахуэ хъуакъэ - дрешажьэри ди нэгу зрегъэужь. Дауэ хузэфIэкIрэ а псор - ар си щхьэм къысхуигъэтIасэркъым. СеупщIамэ, къыпогуфIыкIри къызжеIэ:
- Ди император гуащэм нэхърэ нэхъыбэ сщIэркъым сэ. Сыт сыщIешынур?
Император гуащэм и хъыбар дрегъэдаIуэ: лIыщIи унэIути иIэкъым император гуащэм, зэгъэзэхуэкIэ ещIэ, и бынхэм я щыгъыныр яхуэмыхъужкIэ хыфIидзэркъым - къыщIэхъуэм щрегъэтIагъэ; зыпхъу закъуэ иIэщи, щыгъын тIорысэ фIэкI щригъэтIагъэркъым. Езы императо- рыр, жи, и щхьэм апхуэдизкIэ хуосакъыжри, къимылэжьауэ зы дзэкъэгъуэ зыIуигъэхуэнукъым, зы IэфIыкIэ зыIуилъхьэнукъым, жи, нэгъуэщIым япэ Iумыхуауэ.
Си ныбжьэгъум и фызым ар щыжиIэм, си нэгу къыщIыхьэжащ Истамбыл дэс ныбэхуэфIхэр. Сигу къэкIыжащ си щхьэгъусэ гъэфIар: лиритху зи уасэ плIэр зы тхьэмахуэщ зэрызэрихьэр; хъурыщэ тIощIкIэ къищэхуа данэ лъэпэдыр зэрэ-тIэурэ фIэкI щитIагъэркъым, лирэ тIощI зи уасэ кIэстумхэр и шкафым дэзщ - мазэм зэ е тIэу нэхъыбэ щитIагъэркъым.
Истамбыл къыщызгъэзэжын хуей пIалъэр къыщысым, си псэр хыщIащ, си щхьэм мыгъуагъэ хуэсхьыжащ. «Сыт си лажьэр, - жысIащ,- сэ сынэхъ хуэмыху? Нэхъ хуэмыхум сыкъилъхуа? Жылэм яхузэфIэкIыр сэ схузэфIэкIынукъэ?» Истамбыл къэзгъэзэжмэ, сыт къыспэплъэр? СызыщыгуфIыкIын лъэпкъ къыспэплъэркъым! Нэмыцэм я псэукIэр плъагъуркъэ! Тыркур нэмыцэм игъащIэкIэ щIыхьэнукъым!»
А псор си ныбжьэгъум жесIащ. Игу къысщIэгъуа хъунщ: акъылэгъу къыздэхъуащ. Абы къыщIигъужари пщIэрэ?
- Нэмыцэм насыпрэ зыхэпсэукIынрэ яIэмэ, ар зи фIыщIэр я щIыракъым. Зи фIыщIэр я цIыхубзыращ! Нэмыцэ фыз къозгъэшэнщ. Нэмыцэ фыз къапшэрэ Истамбыл бгъэзэжми, игъащIэкIэ укъыхэщтыкIынукъым, Германием уис хуэдэ уигъэпсэунущ, жьыр къыздепщэр пщIэнукъым.
Уи фIэщ пхуэщIынт ар? Фыз сызэриIэр жесIащ си ныбжьэгъум. ИзгъэкIыжын хъумэ, фызым лирэ щэ зыбжанэ естын хуей зэрыхъунури жесIащ.
- Умыгузавэ! - си гур фIы схуищIащ си ныбжьэгъум. – Нэмыцэ фыз уиIэмэ, Тыркум ущытхъэнущ: псори пудыбзэщ. ЛирипщIми фрикъунущ, -къызжиIащ. – Лирищэм къыщIэкIынур лирипщIкIэ къищэхуфынущ нэмыцэ фызым. ЩIыхуэ къащти, уи фызыр игъэкIыж. Нэмыцэ фыз къапшэмэ, зы щIыхуи къыптенэжынукъым илъэс закъуэм. Уи узыншагъэ щхьэкIи утхьэусыхэжынукъым.
Сегупсысащ. Зэпэслъытащ псори. Нэмыцэ фыз жыхуаIэр си нэкIэ слъэгъуат, си ныбжьэгъум и унэ сисыху. Абы елъытауэ, си щхьэгъусэр мыкIуэмытэ гуэрщ, сытеунэхъуэн фIэкI, сигъэунэнукъым. Истамбыл къэзгъэзэжмэ, сыфакъырэщ, щIыхуэм сыщIигъэнащи, си щхьэр къысхуэIэтынукъым. Къызогъэзэж Истамбыл - сыт къысщIэлъыр: фызыр къыстошхыхь, си фэр ирех, жьэкIэ сешх. «Сыбгъэпсэуфыркъым, зыми уриуасэкъым, укIуэцIрыхуащ, сэри сыбгъэунэхъуащ!» - аракъэ махуэ къэс зэхэсхынур? Си ныбжьэгъур делэкъым: нэмыцэ фыз къасшэмэ, хьэзабым сыхэкIынущ. Сытхъэжынущ! Гуныкъуэгъуэ сиIэжынукъым!..
Утыкум сыкъинащ: е улIэн, е улIын жиIакъэ пасэрейм! СылIащэрэт жысIэртэкъым - си нэ къыхуикIтэкъым абы. ИгъащIэкIэ сызэтехункъым жыпIэ хъурэ: къыпщыщIыну псор пщIамэ, уунэхъурэт жыхуаIэращ. Iэджэм яфIыхэкIуэдащ я мылъку: е яхузехьакъым, е ирафыжащ. Дуней хэтыкIэ имыщIэмэ, ахъшэр зэримыгъэзэхуэфмэ, ар къыздикIми здэкIуэжми щымыгъуазэмэ, цIыхум и пщэдейр хъуэпсэгъуэкъым, унэхъуа жыхуаIэр апхуэдэращ... Истамбыл къыдэзна фызымрэ унэмрэ си нэгу къыщIыхьэмэ, си щхьэфэцым зресэ. Нэмыцэ фыз къасшэмэ, сыхэкIынущ апхуэдиз хьэзабым. Си IэкIэ щхьэ зызукIыжрэ? СылIэмэ, хьэдрыхэ зыри ныздыщIыхьэнукъым, зыми къызэтрихыжынукъым си напIэр. Уи щхьэ си щхьэ нэхърэ - си щхьэ гуэр жиIакъэ! Си щхьэ нэхъапэщ псом нэхърэ. СолIэри сытелъщ, нэмыцэ фызым хужаIэр пэжмэ, сыкъызэфIигъэувэжыфынри хэлъщ...
Хъыджэбзыр тхьэмахуэ махуэ гуэрым сагъэлъэгъуащ. Си ныбжьэгъум и хэгъэрей гуэрым и благъэт хъыджэбзыр. Сигу ирихьащ. И адэр зэрылIэрэ илъэситI мэхъу - зыгуэри къызэринэкIащ. Нэчыхь едгъэтхащ. Хъурыщэ зытхухым фIэкIакъым нэчыхь тхыпщIэр - ар уи фIэщ хъун?..
Истамбыл къэсшащ нысащIэр. Къыщысшэм, гъуэгум нэхъ къыщысцIыхуащ: зэгъэзэхуэкIэ нэхъ зыщIэ урихьэлIэнтэкъым! Гъуэгум щыдгъэкIуэду хъуар етх. Газет къэсщэхуамэ, газет уасэри етх. Тшхаи дызэфаи, зэрыжаIэу... Зы хъурыщэ лейуэ игъэкIуэдакъым! «ЛIым и къалэныр ахъшэ къилэжьынырщ, фызым и пщэ дэлъыр унагъуэр зыхуейуэ хъуар лIым къилэжьа ахъшэм къыщIигъэкIынырщ»,- къызжиIащ нысащIэм.
Истамбыл дыкъэсыжри, Бейоглу хьэщIэщым дыщIэтIысхьащ. Си фыз гъэфIар езым хуэдэ гуэрым итхьэкъуауэ сыкърихьэлIэжащ... Ди нэчыхьыр едгъэкъутэжащ: къызэлIэлIакъым, къытричырти, щIэх дыдэ арэзы хъуащ, къызэдэуакъым...
Нэмыцэ фызыр унэм исшащ. Си унэIутхэр щилъагъум, къэуIэбжьащ: «ПщафIэ къащтэркъым нэмыцэм, ахъшэр здахьын ямыщIэжми!» УнэIутхэр IуигъэкIыжащ, фIыщIэ яхуищIри.
- Унэм Iуэхуу илъыр си пщэ дызолъхьэж, - жиIащ си фызым.- СыпщэфIэнщ, сыжьыщIэнщ, сыдэнщ, сыдыжэнщ, хьэкъущыкъур стхьэщIыжынщ, сыпхъэнкIэнщ, сылъэсэнщ, вакъэри слъэщIынщ...
Унэм къисшэри етIуанэ махуэм и пщыхьэщхьэм къызэупщIащ:
- Дапщэ унэм щIэптыр? - жери.
- Лирих,- жысIащ.- Мазэм лирих.
- Лирихи! - къызэплъащ си фызыр, и нэр къригъэжри.- Уи мазэ улахуэм и зэхуэдитIым щIигъу щIэпт хъурэ унэм?!
«Есэпым фыхуэхейщ тыркухэр!» - жери къызэщащ.
- Зы, тIу, щы, плIы, тху, пщIы, тIощI, тIощIрэ пщIырэ, щэ ныкъуэ - а бжыгъэхэм фыщыгъуазэ? Зэратх нэхъ мыхъуми, фщIэрэ?
Псом япэрауэ, унэлъащIэр дигъэщэжри ахъшэр банкым хыдигъэлъхьащ. Мазэ дэкIри къыспиубыдащ: «ДыщIэгъэкI мы унэм!» Хайдарпаша, нэмыцэхэр зыдэс хьэблэм, фэтэр къыщищтакIэт, къызэрыщIэкIамкIэ. Фэтэрыр пэшитIрэ зы пщэфIапIэрэ хъурт.
- Абы нэхъыбэ дыхуей? - жиIащ си фызым. Зы пэшыр лэгъунэ тщIащ, адрейм хьэщIэ къыщыдогъэблагъэ...
Ди Iуэху зэтес хъуа хуэдэщ. ФэтэрыпщIэри хэтмэ, лиритхум дрокъу мазэм. Си улахуэм мазэ къэс къыдэхуэ лиритхур банкым хелъхьэ. Мазэм лиритхум зрыдогъэкъу абы лъандэрэ - дригъэсащ нэмыцэ фызым...
Сыхьэтийм лэжьакIуэ сыщIокI, шэджагъуэ хъуамэ, си фызым шэджагъуашхэ ныскIэлъехь, пщыхьэщхьэми ныскIэлъокIуэ, лэжьэгъуэ махуэр зэфIэкIащи, ди нэгу зыдогъэужь, къэткIухьурэ сыхьэтиблым и ныкъуэ хъуа нэужь фызыр унэм мэкIуэж, пщэфIэн хуейщи; сэ хьэуа къабзэм сыкъыхенэ. Унэм сихьэжмэ — Iэнэр хьэзырщ. Пщыхьэщхьэшхэ дошхэри, си фызым скрипкэр къещтэ е усэ тхылъым бгъэдотIысхьэ. Сыхьэт пщыкIузым догъуэлъыж. Си фызыр сыхьэтихым къотэдж, мэпщафIэ.
Зэгъусэу дыщIокI унэм. Сэ лэжьакIуэ сокIуэ, фызыр бэзэрым йожьэ. Зыгъэпсэхугъуэ махуэм — гъэмахуи щIымахуи - нэгузыужьакIуэ дожьэ, бгым дохьэ, пшапэр зэхэуэхуи къэдгъэзэжыркъым. Фызым жиIэр пэжмэ, зыгъэпсэхугъуэ махуэр бгым е хы Iуфэм щыгъэкIуэн хуейщ. «Абы нэхъ узыншагъэ щыIэкъым!» - жи! Илъэсищ хъуащи, абы дытетщ - дытекIауэ сщIэжыркъым: идэнукъым нэмыцэ фызым!
Си мазэ улахуэм лиритху къыщIагъуащ нэгъабэ лъандэрэ. ИтIани лиритху фIэкI дигъэгъэкIуэдыркъым мазэм. «Лей щIэбгъэкIуэдын щыIэкъым, - жери идэркъым.- Нэхъыбэ къыпхэхъуэ зэрыхъуам къикIыркъым нэхъыбэ гъэкIуэдын хуейуэ». Сегупсысыжри, акъылэгъу сыдэхъуащ. Тыркум щыщ куэд нэгупсысауэ пIэрэ абы? Лирэ тIощIрэ тхурэ зи улахуэ тыркум лиритху къыхущIагъуакъэ - Iэмал иIэкъым и фэтэрыр имыхъуэжынкIэ! ЩокIри, аргуэру зы унэIут къещтэ. Сэ сыщылажьэ гъущI гъуэгу компанием - нэмыцэщ зейр - и Iэтащхьэм и къуэдзэм дэ тшхым хуэдизщ ишхыр, лирэ щэ зыбжанэ къыхэхъуэ пэтрэ! Лей игъэкIуэдынукъым. ЩыкIынукъым жыхуэсIэщ. Ди Iэтащхьэм и къуэдзэм унэIути лIыщIи иIэкъым, и фызыращ пщафIэри, унэр зезыхьэри, бэзэрым щыщахуэри.
- Бын къыпщIэхъуэмэщ нэхъыбэ щыбгъэкIуэдын хуейр,- жи си фызым.
Нэхъыбэ щыдгъэкIуэдын хуей пIалъэри къэсащ - си фызыр лъэщыджэ хъуащ. Абы и ужькIэщ ахъшэр нэхъри зэригъэзахуэ щыхъуар.
- УнэIут къэдгъащтэ,- жесIащ си фызым,- къохьэлъэкIынущ.
Къысхуидакъым, и тхьэкIумэ иригъэхьакъым. Фыз лъэщыджэм и IитI зэтридзэж зэрымыхъунур къызжиIащ, и IитI зэтридзэжрэ тIысыжмэ, и щхьэм зэран хуэхъужынущ, абы илIыкIыпэнкIи мэхъу - аращ си фызым сы- зригъэдаIуэр. Зэресащи, мэпщафIэ, мэжьыщIэ, мэпхъанкIэ, мэлъасэ, бэзэрми нос, шэджагъуашхи нысхуехь, пщыхьэщхьэкIи къыдокIухь - зэрылъэщыджэм еплъыркъым. Уэндэгъушхуэ щыхъум - сабийр дунейм къытехьэным зы мазэт къэнэжар - сыщыхьащ:
- УнэIут къэдгъащтэ! ЗумыукIыж!
- Дыхунэсынщ. ДумыгъэпIащIэ,- жери сызыхигъэзэгъакъым.
Пщэдджыжь гуэрым, дыщIэкIри, сэ лэжьакIуэ сыкIуащ, си фыз уэндэгъушхуэр бэзэрым щэхуакIуэ ежьащ. Шэджагъуэм шэджагъуашхэ ныскIэлъихьащ. Пщыхьэщхьэми нытригъазэри заулрэ къэткIухьащ. Си фызым и бэлътор хуэбыхъу зэрыхъуам гу лъыстащ, ауэ зыри къисхакъым. Зэрихабзэти, япэ ищри, унэм кIуэжащ си фызыр, пщэфIэн щхьэкIэ. Зы сыхьэт хуэдэкIэ хьэуам сыхэтыжри, къэзгъэзэжащ сэри. Си Iэнэр хьэзырщ – фызыр пщэфIауэ сыкърихьэлIэжащ. Iэнэм сыпэрытIысхьа къудейуэ, адрей пэшым макъ къыщIоIукI:
- Уа-уа! Уа-уа...
- Сыт ар? - сыкъэщтащ сэ.
- ЩIалэ цIыкIущ,- жиIащ фызым, зыри къэмыхъуа хуэдэ.- Нобэ сылъхуащ.
Си жьэр Iурыхуащ асыхьэтым, бжэмышхыр сIэщIэжри. Абдежыращ нэмыцэ фыз жыхуаIэр къыщысцIыхуар!
- Фызгъалъхуэр-щэ?
- Фызгъалъхуэ сыту сщIынт: сыузыншэщ.
- Дапщэщ сабийр дунейм къыщытехьар? - согъэщIагъуэ, и бэлътор хуэбыхъу хъуауэ зэрыслъэгъуари сигу къэкIыжащ - сыкъаплъэнэфкъэ?
- Шэджагъуашхэ ныпхуэсхьауэ сыкъыщыкIуэжым къыстелъэдащ. Унэм сыкъызэрысыж нэхъ пIалъэ иIакъым: сабийр дунейм къытехьащ. Псы дэзгъэжэхри хъыданжэрумэ сщIащ, итIанэ сыпщэфIащ. Пщыхьэщхьэм сыныдэкIри къэткIухьащ, уяпэ сыкъищри сабийр быдз езгъэфащ, дакъикъитху и пэкIэ...
Сыкъыщылъэтащ! Сабийр зыщIэлъ пэшым сыщIэлъэдэн си гугъащ: езыр-езыру дунейм къытехьа щIалэм еплъын хуейкъэ! Фызым идакъым.
- ТIыси, шхэ. Ушха нэужь, уеплъынщ...
Сабий нащхъуэт, и анэм хуэдэ. Чы матэ цIыкIум илъщ, и Iупэр егъэпIэжьажьэри... Мазих хъуащ иджы. Сабий къытхэхъуа щхьэкIэ, лей дгъэкIуэдакъым иджыри къэс. Фызым зэрыжиIэмкIэ, и ныбжьыр илъэсиплI- тхум нэсыху, сабийм куэд текIуэдэнукъым... Дунейм къызэрытехьэрэ тхьэмахуэ дэкIатэкъым, сабий цIынэм мардэ щыхуигъэувам: быдз щригъэфэни, щигъэжеини, щигъэпскIыни хуигъэбелджылащ. Сабийр абы есащ...
- Тарабья дыкъэсащ, мыбдей сыщикIын хуейщ,— жери Садридин къэтэджыжащ. – ДяпэкIэ сумыгъэгъуэщэж. КъыбгурыIуа иджы си фэм зыщIихъуэжар? Нэмыцэ фызыращ зи фIыщIэр. Нэмыцэ псэукIэмрэ нэмыцэ хабзэмрэ сригъэсащ. Си насыпкъэ жызоIэ! Узыншэу ущыт. Тхьэмахуэ къэс Чамлыдж докIуэ, бгым дохьэри ди нэгу зыдогъэужь. Чамлыдж унакIуэмэ, дыщызэрихьэлIэнщ.
- Унэгуащэм сэлам схуехыж, - жысIащ сэ.
Си Iэр къиубыдыжри, Садридин - фон Садриштайн - кхъухьым икIыжащ. ЦIыху Iувым яхэзэрыхьыжыху, сыкIэлъыплъащ Садридин. Кхъухьыр гуоури ежьэжащ. Сызэрешар зыхызощIэ, си щхьэр си жагъуэщ, гукъыдэж лъэпкъ сиIэкъым, бауэкIэщIи сыхъуащ.
Насып зэбгъэуэлIэнумэ...
Си нэм сыщIэIуэтыхьащ, кхъухь натIэм сыздыбгъэдэтым. Хы тхьэрыкъуэхэр зыщхьэщыджагуэ тенджызыр дыгъэм полыд, хы Iуфэм Iут жыг псыгъуэ лъагэхэр, унэ хужьыбзэхэр, Iуащхьэ джафэхэр жей Iувым хэт хуэдэщ, дыгъэ гуащIэм хэткIухьауэ къыпщохъу. Садридин сызригъэдэIуа хъыбарыр си щхьэм икIыркъым. Ар гъащIэ: лъэбакъуэ дапщэ ичмэ, зэпэлъытащ, щышхэнуми, щыгъуэлъыжынуми, къэкIухьакIуэ щежьэнуми я пIалъэр гъэбелджылащ, лъэбакъуэ лей ичыркъым, зы лири игъэ- кIуэдынукъым лейуэ... Махуэ къэс хуэпщафIэ, хуэжьыщIэ, хуэщахуэ нэмыцэ фызым и IэмыщIэ илъщ, и жыIэм фIэкIынукъым, ар дэнэ къэна, гу щихуэркъым нобэ къыздэсым... Си унэр Iэзэвлъэзэвми, щIыхуэм сыщIигъэнами, Iуэхур къызэлъэлъэхыжми, гукъыдэж къызэзытын сымылъагъуми, си дунейр сыткIэ нэхъыкIэ! ГъущI хъарым уис защIэу гъащIэ псор пхьы хъурэ?..
САДРИДИН И КЪУЭ
Илъэс тIощI дэкIа нэужъ
Тхьэмахуэм щIигъуащи, Садридин унэм икIыркъым. Щхьэгъубжэм бгъэдэкIуэтауэ, шэнтжьейм исщ, и лъакъуэр къоузри зыхуэIэтыркъым.
- Щхьэгъубжэм дэплъын фIэкI, сыт къыхуэнэжа - пIэм хиубыдакъыми, ари Тхьэм и фIыщIэщ. Зэ хымкIэ маплъэ, зэми Чамлыдж бгыр щIеплъыкI. И лъэм зэрихьатэмэ, уэрамым дыхьэнтэкъэ: нобэ тыркухэм я лъэпкъ махуэшхуэщ. ЦIыхур уэрамым дэзщ, бэракъхэр ящхьэщохуарзэ, нэжэгужэ защIэщ. Тыркум я усакIуэшхуэр къыщалъхуа махуэщ нобэ. Езыр яхыхьэфынукъым - аращ игу къеуэр. Дэни къриха лъакъуэ узыр? И махуитI зыкъым. ИгъащIэкIэ и гугъэнтэкъым апхуэдэуз къеуэлIэнкIэ: нэхъ лъэрызехьэрэ нэхъ пIащэрэ дэсакъым Истамбыл. Иджы унэм щикIыр зэзэмызэххэщ. ЩIалэгъуэ жыхуаIэращ. Жьыгъэр фIыуэ щытатэмэ, псори щIэбэгынт абы. Гу лъимытэххэурэ, жьыгъэр къыкIэщIэзэрыхьащ Садридин...
Щхьэгъубжэм доплъри, и гур хохъуэ Садридин: жылэм щагъэмэхуэшхуэкIэ, езыми и махуэшхуэщ нобэ. Истамбыл зы цIыху къыдэмынэжами ярейщ: зи лъэ вакъэ изылъхьэфыр уэрамым къыдыхьащ зэщыхуэпыкIауэ. Зыкърах цIыхум, оркестрым и жьафэр къехыркъым, дэнэкIи даIуэ - уэрэд макърэ гуфIэгъуэ макърэщ зэхэпхыр. Бетэмал, яхыхьэфынукъым. ЯдэгуфIэнтэкъэ, къадэфэнтэкъэ, яхыхьэфатэмэ — махуэ псом ялейщ нобэ: тыркум я усакIуэшхуэр къыщалъхуа махуэщ!
- Лидэ! - жери джащ Садридин, щхьэгъубжэм здыдэплъым. И щхьэгъусэр пщэфIапIэм щIэтт.
- Сыт ар?
- Зыхуапэ. Щхьэ зыпIэжьэрэ?
- Сыт зыщIэсхуэпэнур?
- Уэрамым дыдыхьэнщ.
Мадам Садриштайн бжэм къиуващ, и Iэр кIэпхынкIэ илъэщIыжурэ. Илъэс плIыщIрэ тхум нэса къудейщ, жьыфэ къытеуами. Илъэс тIощIрэ тхукIэ зэригъэзахуэурэ ихъума ахъшэр фIашхащ - жьыфэ къыптригъэуэнкъэ апхуэдэ гуныкъуэгъуэм! ФIэзышхари хэт: езым и бынщ - и къуэ хьэхэбасэращ. И щхьэгъусэри и мычэзууэ жьы ихъукIащ абы. Лэжьэжыфыркъым Садридин: абы и пенсэм иропсэу унагъуэр, нэгъуэщI хэхъуапIэ яIэкъым. Зумыгъэзахуэмэ, пенсэм урикъун? Мадам Садриштайн хуэIэзэщ абы – зэгъэзэхуэкIэ ещIэ, лей игъэкIуэдынукъым.
- Сыт уэрамым щытщIэнур? Iуэху уиIэ?
- СиIэкъым.
- Сыт-тIэ унэм дыщIикIынур?
- Нобэ Орхъан-бей къыщалъхуа махуэщ.
- Ар хэт езыр?
- ПцIыхуркъэ?
- СцIыхуркъым. Дэнэ щысцIыхун?
- Iэгъу!
Мадам Садриштайн тырку зэрыдэкIуэрэ илъэс щэщI хъуащ, зэрыдэкIуэ лъандэрэ Тыркум щопсэу, ауэ а къэралым хищIыкI щыIэтэкъым.
- Хэт жыпIа нобэ къалъхуар?
- Ди усакIуэшхуэр! Лъэпкъ псор дызэрыгушхуэ усакIуэ щэджащэр!
- ГъэщIэгъуэныр къызжепIаи! Сыт, къалъхуамэ?
- Ар дауэ жыпIэрэ? Орхъан-бей къыщалъхуа махуэр тыркум ягъэлъапIэ, я лъэпкъ махуэшхуэщ. Дэплъыт щхьэгъубжэм: цIыхур къызэрехьэжьащ, бэракъхэр мэбырыб!
Мадам Садриштайн, бжэм къикIри, лъэбакъуитI-щы ичащ, утыкум ит стIолым телъэщIыхьащ, щхьэгъубжэм бгъэдыхьэри дэплъащ.
- ЯхущIохьэ,- жери щхьэгъубжэм къыбгъэдэкIыжащ мадам Садриштайн. - ДыщIэгъэкI, Лидэ. Дахэплъэнщ.
- Уи закъуэ кIуэ. Сэ схущIыхьэнукъым: сыжьыщIэнущ.
- Нобэризэм умыжьыщIэкIэ, сыт ягъэ кIын? Нобэ хуэдэ махуэ куэдрэ къэхъуркъым: махуэ лъапIэщ!
И лIыр зэхищIыкIакъым мадам Садриштайн:
- Фэращ зи махуэ лъапIэр. Сэ сыт хузиIуэху?
Жэуапи пэплъакъым - пэшым щIэкIыжащ. Садридин и жагъуэ хъуащ, дауи: щхьэ зэхимыщIыкIрэ и фызым? Уегупсысыжмэ, и Iуэху хэлъкъым, ар пэжщ: тыркум усакIуэшхуэ къащIэхъуакIэ, нэмыцэ фызыр пхуежэжьэн? Зы унэ щIэсурэ, гъащIэр зэдахьащ, жьы зэдэхъуащ, итIани я зэхуаку мылыбг лъагэ дэт хуэдэщ зэщхьэгъусэхэм. Иджыпстуи аракъэ: Садридин и гур щыхэхъуэн махуэт нобэ - и щхьэгъусэм зэхищIыкIакъым. ЗэхищIыкIын дэнэ къэна, къыщыдыхьэшхауэ къыфIэщIащ, къыщIэнакIэри жьыщIакIуэ ежьэжащ, езыр жыхафэгум къытринэри.
Жыхафэгуракъэ Садридин къыхуэнэжар: щIэкIи щIэплъи хъуркъым, и лъэм зэрихьэркъыми.
Уэрамым кIий макъ къыдэIукIащ:
- «Вакит», «Хавадие», «Туран», «Икдам», «Ярын», «Халич», «Гюзел Истанбул» - газетыр си гъунэжщ! Зыщэхун! ЗыхэвмыгъэкIыж! ФыщIегъуэжынщ, маржэ!
Садридин армыгъуейуэ зыкъиIэтри щхьэгъубжэм бгъэдыхьащ:
- Ей, тIыкIуэ!
ЩIалэ цIыкIут газет зыщэр. Къыдэплъеящ, Iэдакъэжьауэ ищIри.
- Газет къысхудэхьей!
- Етхуанэ къатым нэси?
- JIIo къэхъунур?
- Лифт фиIэ?
- ДиIэкъым.
- СыныдэкIуеифынукъым абы щыгъуэ!
Садридин и нэ къикIырт: сыт традзэрэ газетхэм нобэ?
Махуэ псом ялейкъэ нобэ? Iэджи ятх хъунщ - абы дауэ зыхигъэкIыжын Садридин! ЩIалэ цIыкIури зэрыхьэтырыншэ...
- Къыдэхьей, тIыкIуэ! Псори къэсщэхунущ,- егуоуащ Садридин уэрамым дэт щIалэ цIыкIум.
ЩIалэ цIыкIум жэуап къритыжакъым, къыдэплъея фIэкI: унэр лъагэщ.
- Сыпхуэупсэнщ, газет уасэм нэмыщI...
- Укъысхуэупсэнумэ, ар нэгъуэщIщ...
Садридин къытричырти, и лъакъуэр къызэрезауэри щыгъупщэжауэ, бжэщхьэIум теуващ. ЩIалэ цIыкIур къыщысым, газет зыбгъупщI къищэхуащ, хуэупсэри, щIалэ цIыкIур иутIыпщыжащ.
Садридин газетхэр, зыр адрейм кIэлъигъэпIащIэу, зэкIуэцIех. Псоми сурэтышхуэ тетщ - усакIуэ щэджащэм и сурэт! УсакIуэр и фэкIэ ицIыхуртэкъым Садридин, зэи ирихьэлIатэкъым. Сурэтым йоплъри - и нэIуасэ хуэдэщ, илъэгъуауэ къыщохъуж. Дэнэ щилъэгъуар? Зэщхьри хэт? Набдзэ Iувщ, нэщIащэ куущ усакIуэшхуэр, къыщогуфIыкI... Дэнэ мыр щилъэгъуар, дэнэ щицIыхурэ - къыхуэгубзыгъыжыркъым. Зэщхьри хэт?.. Сурэтым зыщигъэнщIыркъым Садридин: дрихьеймэ – мэгъущIэ, кърихьэхмэ - мэщIытэ жыхуаIэм хуэдэщ. Дэнэщ жыпIа щицIыхур, щхьэ къыхуэмыгубзыгъыжрэ? Дэнэ щилъэгъуами, ирихьэлIащ, и щхьэр трикъутэ пэтми, къыхуэгубзыгъыжыркъым армыхъу...
«Халич» газетым традзащ усакIуэшхуэр къыщалъхуа махуэр зэрагъэлъэпIэну программа. Газетым зэритхымкIэ, усакIуэшхуэм и махуэр щагъэлъэпIэнущ еджапIэхэм, лэжьапIэхэм, къулыкъущIапIэхэм, театрхэм, дзэр зыдэс казармэхэм, кхъухьхэм, абы хэтынущ тхакIуэхэри, художникхэри, артистхэри, архитекторхэри, щIэныгъэлIхэри, дзэпщхэри, хыдзэлIхэри, кхъухьлъатэзехуэхэри, мэкъумэшыщIэхэри, хамэ къэрал къикIа дипломатхэри. Чамлыдж бгым и лъапэм дзэр щиувыкIауэ щызэхэтщ нэху зэрыщ лъандэрэ - махуэшхуэ парад щыIэнущ, топ ягъэуэнущ, спортсменхэр зэпеуэнущ...
Чамлыдж бгым и лъапэм зы сэрей щIэращIэ тетщ - аращ усакIуэ щэджащэр къыщалъхуар. Ускюдар лъэмыжымкIэ къызэпрокIри, цIыхур абы зэрохь - нобэ хуэдэ махуэм унэм уис хъурэ! Къалэр зэщIэващи, зэрызохьэ, бжьэцым хуэдэщ, яужь къинэм и махуэ мыгъуэщ.
Садридин литературам зэрыдихьэхи хищIыкIи щыIэтэкъым, уеблэмэ къридзэххэртэкъым, итIани Орхъан-бей и тхылъитI-щы еджат. Орхъан-бей и зы усэ игу къэкIыжри, Садридин хэщэтыкIащ: хуэдэ еджауэ ищIэжыркъым игъащIэм! Уи гум жьы дрегъэху усэм, уи гущIэлъапсэм ноIус... усакIуэшхуэр илъэс тIощIрэ блырэ хъуа къудейщ - аращ и ныбжьыр здынэсар. И щIыхьыр здынэсам еплъ! АфIэкIа къимыгъэщIарэ пэт, Орхъан-бей тырку культурам и вагъуэ хъуащ, и тхылъ пщыкIубл дунейм къытехьащ. Лъэпкъым и набдзэщ Орхъан-бей, езыми и лъэпкъым пищI щыIэкъым. Илъэс пщыкIубл щрикъуам, Орхъан-бей къэралыр зэхикIухьакIэт - зыдэмыхьа жылэ къигъэнэжакъым, цIыху цIыкIум я псэукIэм щыгъуазэ зищIащ, и нэкIэ зригъэлъэгъуащ. Абы и ужькIэ трагедие ахъырзэманищ, усэ тхылъищ, романищ итхри тыркухэм ягу жьы дригъэхужащ.
«...Орхъан ди лъэпкъым и усакIуэшхуэщ,- итхырт «Туран» газетым.- ИгъащIэ лъандэрэ кIыфIыгъэм хэта ди лъэпкъыр къигъэушащ абы, нэхугъэмрэ зыузэщIыныгъэмрэ я гъуэгум тришащ». - Садридин къытригъэзэ журэ зыбжанэрэ щIиджыкIащ а сатыр дыгъэлхэр. «Си гум фыкъишхыдыкIащ, фызахуэщ, хэбдзыну зы псалъэ хэткъым!» - и гур хохъуэ Садридин! Газетыр щыхьэт тохъуэ: «Тыркухэм зы бзэ диIакъым иджыри къэс. Ди бзэр тфIэауану дыкъэгъуэгурыкIуащ. Зи бзэр зыфIэауан тхакIуэ жьэрэIурэхэр хьэрыпыбзэрэ къэжэрыбзэрэщ нобэр къыздэсым зэрытхэр. Абыхэм я джабэр щIиудащ Орхъан-бей! Ди бзэр зэрыкъулейр, абы уритхэ зэрыхъунур хьэкъ къытщищIащ Орхъан-бей!»
- Захуэщ! Захуэщ! - акъылэгъу мэхъу Садридин.
«...Тхыбзэр зейр гуп щхьэхуэкъым, ар лъэпкъым зэдайщ - аращ Орхъан-бей дызыхуигъэIущыр. Захуэкъэ Орхъан-бей? - щIэупщIэрт газетыр, жэуапи иритыжырт: - Захуэм къыщынэжыркъым! ЦIыху цIыкIум яIурылъ бзэращ ди тхыбзэр Орхъан-бей къызыхиIущIыкIар. ЦIыху цIыкIур зэрыпсалъэ бзэр лантIэщ, куущ, шэрыуэщ. Апхуэдэбзэщ Орхъан-бей зэрытхэр...»
Орхъан-бей щытхъупсыр кърагъэжэхыурэ, газетхэр зэпоуэ. «Туран» газетым иригъэлейкIэ шэч хуэпщIын, мыр щитхкIэ:
«Ди усакIуэ телъыджэ! Уэращ дэ дыкъэзыгъэщIар! Уэр мыхъуамэ, тырку лъэпкъхэр дызэрыщIэнутэкъым ноби. Хивэ, Бухъэра, Самарканд, Кашгар, Кавказым, Азербайджаным, Анэдолэм щыпсэу тыркухэм къагурыIуэртэкъым Истамбыл зэрыщыпсалъэ бзэр. Уяпэ ита тхакIуэхэмрэ усакIуэхэмрэ цIыхубэм зэреджэр къэрэхьэлъкът, абы и гурыгъу-гурыщIэхэр зыхащIэртэкъым. Удыгъэ пэлъытэщ уэ, ди псэр зэщIыбогъэнахуэ, ди гущхьэм укъопсэ. Уи дыгъэ бзийхэр «къэрэхъэлъкъ» дзыр зыфIаща тырку цIыхубэм яжьэхопсэ. Нобэ ди лъэпкъым пэтщI щымыIэ хъуамэ, ар, псом япэрауэ, уэращ зи фIыщIэр, уэ пфIэтхынукъым! Уи усэ телъыджэхэр гукIэ зымыщIэ исыжкъым Тыркум - Истамбыл дэс пщащэ щIыкIафIэхэми, Анэдолэм и лIы хахуэхэми, уеблэмэ Туркестаным и Iэщыхъуэхэми я жьэм жьэдэкIыркъым уи усэ сатырхэр. Уи зы усэ сатырым зэщIигъэлыдащ ди гущIэм жылкIэрэ щыжея лъагъуныгъэ гуащIэр...»
«Гюзел Истанбул» шхыдэбэIущ игъащIэм, къыкIэщIэмыпIаскIуэмэ, ишхыр и дзажэм дыхьэркъым. Ар щыгъупщэжауэ, газет жьэмыгъуэм щытхъупсыр кърегъэжэх усакIуэм: «Орхъан-бей щхьэщэ хуэдвгъэщI. Абы и бзэм хуэдэ хэт ирихьэлIа - уи гум жьы дрегъэху! Истамбыл зэрыщыпсалъэ бзэ IуэнтIаракъым Орхъан-бей зэрытхэр - цIыху цIыкIум я бзэращ! Ди лъэпкъым задай бзэ хъуащ ар нобэ щынщIэдзауэ. Хэт ар зи фIыщIэр? Орхъан-бейщ! Хэтыт нэхъапэм дызыдэплъейр, щапхъэ къызытетхыр? Европейхэрат, е къэжэрхэрат. Европейхэри къэжэрхэри щапхъэкъым Орхъан-бей дежкIэ, къадэуджакъым, ядежьууакъым абыхэм. И гущIэм къиIукIым фIэкI, нэгъуэщIым едэIуакъым Орхъан-бей. Тыркум я гум къишхыдыкIащ Орхъан-бей, ди гъурри ди цIынэри ещIэ абы. ЦIыху цIыкIум я дежщ абы итхауэ хъуар къыщиулъэпхъэщар...»
Газетхэм апхуэдизкIэ зыIэпашати, Садридин зэхихыжакъым и щхьэгъусэр къызэреджар - пщэфIапIэм здыщIэтым. Щызэхимыхым, езыр пэшым къыщIыхьащ.
- Ушхэнукъэ?
Садридин къэскIащ.
- Сышхащэрэт жысIэкъым. Си шхалъэр къыхоузыкI.
- Шэ ефэ, мыхъуми.
- ИужькIэ, иужькIэ! - и нэр газетым къытричыфыркъым Садридин.
- УзэрегуакIуэщ...
Зэджэр зрегъэтIылъэкI Садридин, Iэтэ хуэдиз хъуащ зэджар.
Топ уэ макъ къэIуащ асыхьэтым. Садридин щхьэгъубжэм дэплъащ: Чамлыдж лъапэ деж махуэшхуэ парад щызэхаублащ. Парадыр яубламэ, сыхьэт пщыкIутI хъуащ.
- Нэхъ пщыхьэщхьэ хъумэ сахыхьэнщ, - жери газетым хэтIысхьэжащ Садридин. Хэт и гугъэнт ди лъэпкъым апхуэдэ усакIуэ щэджащэ къыхэкIынкIэ! Абы щегупсыскIэ, Садридин гуфIэгъуэмрэ дэрэжэгъуэмрэ зэщIащтэ, и гур зэрыхэхъуэм щIэ щIэткъым.
«Ярын» газетым усакIуэм и интервью традзащ. Садридин еджащ корреспондентыр щеупщIым Орхъан-бей кърита жэуапхэм. УсакIуэшхуэм зиумысыжырт: «Псори зи фIыщIэр си анэращ. Лъэпкъыр фIыуэ зэрыслъагъу ным сыхуигъэIущащ си анэм. Си усэхэм щIэлъ IэфIыгъэр си гущIэм къыщызыгъэушар си анэращ. Си анэм къызжиIа таурыхъхэмрэ хъыбархэмрэ лъабжьэ хуэхъуащ си усэхэми, си романхэми, си трагедиехэми. Тырку лъэпкъым пищI щыIэкъым си анэм, зэрытыркум иропагэ - апхуэдэ лъагъуныгъэ къыщигъэушащ си гущIэми. Аращ цIыху цIыкIум я гущIэм сыкъыщIипсэлъыкIыр, я бзэр щIэзгъэшэрыуэр...»
Газетхэм апхуэдэ Iэджэ къриджыкIащ Садридин.
Лъэпкъыр къигъэушащ Орхъан-бей - ар сыт и уасэ! ЗаригъэцIыхужащ тыркум: гуащIэрэ зэфIэкIрэ зыхэлъ лъэпкъщ, зэрахэлъыр я фIэщ ищIащ, ищIыфащ. И ныбжьри сыт: илъэс тIощIрэ блырэ хъуа къудейщ. АфIэкIа зи мыныбжьыр лъэпкъым и вагъуэ хъуауэ тырку тхыдэм ищIэжыркъым...
Орхъан-бей ехъуэхъун щхьэкIэ, хьэщIэхэр къикIащ Кашгар, Бухъэра, Фергана, Хивэ, Алтай... ЩIалэ дыдэщ Орхъан-бей, щIалэ дыдэми, щIыхьыр и бэщ, дэнэ лъэныкъуэкIи щыцIэрыIуэщ...
И узри щыгъупщэжауэ, газетым хэсщ Садридин, дамэ тетамэ, унэ зэвым щIэлъэтыкIынт иджыпсту, апхуэдизкIэ и гур хэхъуэрти. И гур нэхъри хэхъуэнт, и узым зыкъримыгъэщIамэ: и лъакъуэр къыщыхэузыкIым, зызэ- фIишащ, и дзэр зэтрикъузэри, и щхьэр къыфIэхуащ. И нэр зэтрипIащ. И къуэр игу къэкIыжащ асыхьэтым. Бэлыхь мащIэ дишэча и къуэм - зы махуэ игъэтыншакъым. МащIэрэ елIэлIакъым: хуеджакъым, цIыху къыхи- хуфакъым. Адэмыущий-анэмыущий жыхуаIэм нэхърэ нэхъыкIэ хъуащ теурэзыр зыхуэкIуэныр! Орхъан хуэдэ илъэсищэм зэщ къызэралъхур, дауи. Къэзылъхури цIыхубзым ялейщ. Япэ къэсым къилъхун апхуэдэкъуэ! ЗакъуэтIакъуэщ апхуэдэ бынкIэ тхьэр зыхуэупсэр. А закъуэтIакъуэм ящыщ хъунщ Орхъан-бей и анэр - абы шэч хэлъкъым. Садридин и щхьэгъусэм и лажьэр сытыт? Псэемыблэжтэкъэ, нэмыс хэлътэкъэ, гумащIэтэкъэ, ахъшэ зэгъэзэхуэкIэ ищIэртэкъэ! И къуэр хуэгъэсакъым: хьэлыншэ, щэныншэ хъуащ, тхьэгъэпцIщ, щхьэхуещэщ, гущIэгъуншэщ. ФэрыщIщ зэрысабий лъандэрэ. И анэм жриIэрт: «Сэ сынэмыцэщ! Тыркухэр шыдщ!» Езы Садридин къыжриIэр нэгъуэщIт: «Сэ сытыркущ! Нэмыцэм сытеплъэ хъуркъым!» И анэмрэ и адэмрэ я кум дэтащ щIалэ угъурсызыр. ТIуми захуигъэбзэIэфIурэ, зыхуейр къаригъэщIащ. Иужьым тIуми къахурикъужащ...
- Дапщэщ дыщытеплъэкъукIар? Щхьэ тхуэмыгъэсарэ? - и щхьэр зыфIеудыж Садридин, и къуэр игу къихьэмэ.
И анэм ещхь щхьэ мыхъужарэ щIалэр? Езы Садридини цIыху акъылыншэтэкъым, лэжьэкIи псэукIи ищIэрт - абы дэплъеякъым щIалэр. Орхъан еплъ: и адэр щхьэщытыжакъым зэрысабий быдзафэ лъандэрэ, и анэм ипIащ. Уи адэр пщхьэщымытыжмэ, узеиншэ пэлъытэкъэ? Зеиншэр зэрыхъуам еплъ иджы: дуней псор къохъуапсэ, тыркум я набдзэщ...
И къуэр и нэгу къыщыщIыхьэм, Садридин и гур къыхэузыкIащ. ИгъащIэкIэ къыщIэмыхьэжащэрэт и нэгу. Теунэхъуащ угъурсызым. ИгъащIэ лъандэрэ зэхуихьэса ахъшэр якIэщIигъэкIуэсыкIащ. ЯкIэщIигъэкIуэсыкIри, Америкам зригъэхьащ. Мыгъуэ хухъу! «Жьы дыхъумэ», - жари дадзыхат ахъшэр. Иджы сыт зыщыгугъыжынур? Я жьыщхьэ гъэпкIауэ къэнакъэ? Теунэхъуащ я къуэм...
И къуэм и цIэ зэхихмэ, мадам Садриштайн къызокIуэкI, и фэр покIри зэщIокIэзызэ.
- Хьэрэм хухъу! КъыIурыхуж! - жери гъыуэ мэтIыс мадам Садриштайн. Дэнэ щыхэт иджы – ящIэркъым. Тыркукъым, нэмыцэкъым...
Орхъан-бей лъэпкъыр ирогушхуэ - газетхэм яхуэIуэтэщIыркъым усакIуэшхуэм и пщIэмрэ и щIыхьымрэ, щытхъупс къезымыгъэжэх яхэткъым. Газетхэм щеджэкIэ, игурэ и щхьэрэ зобгъэж Садридин. Насыпыншэм, махъшэм тесми, хьэ къодзакъэ. Насыпыншэт Садридин. Насып иIатэмэ, апхуэдэ къыщыщIынтэкъым...
Зи насыпыр Орхъан-бей хуэдэкъуэ зиIэ анэращ! «Орхъан-бей и анэм сыIуплъащэрэт! - жеIэ Садридин игукIэ. Хэт имылъагъунрэт апхуэдэкъуэ зыпIа цIыхубзыр!» ИпIа къудей! Орхъан-бей и цIэр къэрал бжаблэм иратхащ, лъэпкъым и гъуазэщ, и вагъуэщ, и гугъапIэщ...
Гупсысэм хэхуауэ, жыхафэгум тесщ Садридин, и куэщIым илъ газетхэм, къытригъэзэжурэ еджэми, зыщигъэнщIыркъым.
ПщыхьэщхьэхуегъэзэкI хъуами, цIыхур зэбгрыкIыжакъым, оркестрым и гъуагъуэ макъри зэпыуакъым.
Пщыхьэщхьэм щIэкIын мурад иIэт Садридин.
- Пщыхьэщхьэр щIыIэтыIэ мэхъу,- къыжриIащ мадам Садриштайн.
- ИтIани сыщIэкIынущ.
- Сыт щхьэкIэ?
- Унэм сыщIэзэшыхьащ.
- Щхьэгъубжэм удэплъмэ, плъагъунущ. Сыт уэрамым щыпщIэнур?
- Зыри.
- КIуэ, сыщIэкIащэрэт жыпIэмэ...
Пшапэр зэхэуэху, щхьэгъубжэм бгъэдэсащ зэлIзэфызыр, Истамбыл дэплъэу. Махуэшхуэщ нобэ, цIыхур уэрамым къыдэужьгъащ, нэжэгужэ защIэщ... Щхьэгъубжэм бгъэдэсыху, зы псалъи зэжраIакъым зэлIзэфызым.
* * *
ЕтIуанэ махуэми ещанэми гукъыдэж иIакъым Садридин. Пэжщ, и узыр нэхъ увыIащи, а зыр и гурыфIыгъуэщ. Зы гупсысэ къыкIэрыхъыжьащи, ар и щхьэм икIыркъым: сыт и шыфэлIыфэ усакIуэ щэджащэкIэ тыркум яхуэупса цIыхубзым?
- Зэ закъуэ сыIуплъащэрэт! - къокI и нэ.
Шэнтжьейм изэгъэжыркъым Садридин, бэуапIэ къезымыт гупсысэм къыхигъэзыхьащи, щIехуэ. Апхуэдиз хьэлъэ хуэшэчын и лIыжьыщхьэ?
Шэджагъуашхэ шха нэужь, зихуэпащ Садридин, хьэмкIутIей баш гъумыщIэр къищтащ. Iэнэр щыIуихыжым, и щхьэгъусэр къеупщIащ:
- Дэнэ уежьа?
- ТIэкIу къэскIухьынущ.
- Укъэмыгувэ. Пщыхьэщхьэр щIыIэтыIэ мэхъу. Пхуэшэчынкъым.
- Хъунщ, сыкъэгувэнкъым.
Унэм щIэкIри ищхъэрэкIэ иригъэзыхащ, лъэбакъуэ зыбжанэ ичыху, зыщIэувыIыкIыурэ. Аяспаша паркым нэсри телефоным бгъэдыхьащ. Орхъан-бей и адресыр къищIащ, телефоныр къытрихри:
- Алло! - жиIащ щэху дыдэу.
- СынодаIуэ.
- Орхъан-бей и унэра?
- Аращ,- жэуап къритыжащ хъыджэбз макъым.
- Гуащэр щIэс? - щIэупщIащ Садридин.
- ЩIэсщ.
- Сехъуэхъунут гуащэм. Сынеблагъэ хъун? «ЛIыжь гуэр къыпщIоупщIэ» схужеIэ гуащэм, дахэ.
- Уи цIэр сыт?
- Си цIэкIэ сыкъэпщIэнукъым... Садридинщ си цIэр. Анэдолэ гъущI гъуэгу компанием сыщылэжьащ. СытIысыжауэ сыщысщ. Фон СадриштайнкIэ нэхъ сыкъацIыху.
- Зы дакъикъэ къыспэплъэ, - къыжриIащ хъьщжэбзым.
ДакъикъитIкIэ зыпигъэплъащ.
- Алло...
- Зэхызох, си дахэ.
- КъакIуэ. Дапщэщ укъэсын?
- Иджыпсту сынэсынщ.
- КъакIуэ-тIэ.
Абдеж дыдэм маршынэ къыщищтащ Садридин. «Чамлыдж, Орхъан-бей и унэм сышэ!» - жери маршынэм итIысхьащ. Къытреч, усакIуэ щэджащэр къэзылъхуар илъагъунущи, маршынэми изэгъэжыркъым. Щхьэ жьажьэ мы маршынэр! Щхьэ зрилъэфыхьрэ! ИщIэркъэ Садридин зэрыпIэцIеижыр?
Ускюдар лъэмыжым икIа нэужь, таксистым елъэIуащ:
- НеужьэрэкIыт, щIалэфI! СопIащIэ!
Дакъикъэ пщыкIутхукIэ нэсащ Чамлыдж. Маршынэр гъущI куэбжэ деж къыщыувыIащ.
- Дыкъэсащ! Мыращ ди усакIуэшхуэм и унэр! - къыжриIащ таксистым:
Орхъан-бей зымыцIыху искъым Тыркум! Куэбжэм дыхьэри, Садридин и жьэр Iурыхуащ: нэхъ лъапсэ щIэращIэ илъэгъуауэ ищIэжыркъым! Жыг хадэшхуэм лъагъуэ кIуэцIрокI, лъагъуэм и бгъуитIымкIи удз дахэ къегъэкIэкIащ, удз гъэгъар щхъуэкIэплъыкIэщи, зэщIолыдэ, зэщIопщIыпщIэ, я мэ гуакIуэр напIэзыпIэм бгъэм щыз мэхъу. Хадэкум псыутх щыболъагъу, скъар мывэ хужьыбзэкIэ къищIыкIауэ. Бзухэр мэбзэрабзэ, хадэм хъурейуэ къыщызыжыхь псыIэрышэм дыщэ бдзэжьей зэмыфэгъу цIыкIухэр щос...
- Я дэ ди тхьэ! Жэнэт жыхуаIэр мыракъэ!
Орхъан и пшыналъэм хуэдабзэщ: зэщIонахуэ, зэщIолыдэ, зэщIопщIыпщIэ ихъуреягъкIэ. Садридин пщIыхьэпIэуи илъэгъуакъым апхуэдэ телъыджэ. ДэкIуеипIэ зэв, унэлъащIэ тIорысэ, пэш кIагъэпшагъэ, алэрыбгъу укъуея, сырэ зэщIэскъыскъэ - аращ игъащIэ лъандэрэ илъагъур. Ар дуней? Ар гъащIэ? Пэжщ, щIытебгэжыни щыIэкъым и гъащIэм, зытеукIытыхьыжын ищIауэ къыхуэгубзыгъыжыркъым, и напэр къабзэщ, жылэм яхэгъуащэу псэуащ. НэхъыфIыжуи псэунут, и жьыщхьэ къыщыщIар къемыхъулIамэ. Ахъшэр зэрагъэзахуэурэ, зыхуагъэныкъуэурэ, дадзыхыурэ зэхуахьэсат зэлIзэфызым. ЗдэкIуэжами еплъ я ахъшэр: игъащIэ лъандэрэ зэхуахьэсауэ хъуар я къуэ хьэхэбасэм якIэщIидыгъукIащ...
Хадэм икIри, унэм бгъэдыхьащ Садридин. ДэкIуеипIэри скъар мывэ хужьыбзэщ, щхьэгъубжэIупхъуэ пIащIэр жьы мащIэм зэрехьэ.
- Мыпхуэдэ лъапсэ укъыщалъхуамэ, усакIуэ ухъункъэ! – зэригъэщIэгъуэнур ищIэркъым Садридин.
Бжэм бгъэдыхьэри, уэзджынэм трикъузащ Садридин. Бжэр хъыджэбз псыгъуэ цIыкIу къыIуихащ.
- Гуащэр щIэсмэ, сыкъэсащ.
- Уэра нетIэ къызэпсэлъар?
- Сэращ.
- КъыщIыхьэ.
УсакIуэшхуэм и унэм цIыху Iув щрихьэлIэн и гугъащ Садридин: Iэуэлъауэ зэхихакъым, цIыхуи щIилъэгъуакъым.
И башыр бжэкъуагъым къуигъэувэри, хъыджэбз цIыкIум еупщIащ:
- Орхъан-бей унэм ис?
- Хьэуэ, искъым.
- Дэнэ-тIэ здэщыIэр?
- ТхьэмахуитI и пэкIэ Болу кIуащ.
- И махуэшхуэм хэтакъым-тIэ?
- Хэтакъым.
ХьэщIэ зыщIашэ пэшым и бжэр Iуихащ хъыджэбз цIыкIум.
- Гуащэм хъыбар езгъэщIэнщ,- жери хъыджэбз цIыкIур щIэкIыжащ,
Садридин пэшым къыщIинэри.
Пэшыр апхуэдизкIэ гъэщIэрэщIащи, узэплъынури пщIэркъым. Блыным тырку художник цIэрыIуэхэм я сурэтхэр фIэлъщ, алэрыбгъу лъапIэхэр унэ лъэгум иубгъуащ, блынми фIэдзащ. ЖьантIэм офицер фащэр зэкIупс щIалэ бжьыфIэм и сурэт къыдоплъ. Илъэс щэщI хуэдэ и пэкIэ зэрахьа фащэщ офицер щIалэм щыгъыр. «Мыра хъунщ ди усакIуэшхуэм и адэр. ЗэрызэхэсхамкIэ, зауэм къыщаукIащ. И хьэдрыхэ нэху ухъу»,- жиIащ Садридин игукIэ.
Хъыджэбз цIыкIум къигъэзэжащ.
- НакIуэ, къыппоплъэ.
Щыхубз телъыджэм Iуплъэнущ иджыпсту! УсакIуэшхуэр къэзылъхуа цIыхубзым! И гур къолъэт Садридин, гуфIэгъуэм зэщIищтащи, лъэтэн къыфIощI.
Бжэр хъыджэбз цIыкIум Iуихащ, япэ ищри.
Жыхафэгум тет цIыхубзым щыIуплъэм, Садридин къэмэх пэтащ! И фIэщ хъуакъым! БгъэдэкIуэтэIуэри и нэр триубыдащ. Жьыр къыпиубыдащ асыхьэтыпцIэм, къэджалэ пэтащ.
- Садридин-бей? Сыщыуакъым, пэжкъэ? СыкъэпцIыхужа? ТIыс, тхьэм щхьэкIэ.
Къэмыджэлэн щхьэкIэ, Садридин бжэблыпкъым зригъэщIащ. И щхьэр фIиубыдыкIыжащ.
- СынокъуэншэкIащ! СынокъуэншэкIащ! - нэгъуэщI къыхудэшеижакъым Садридин.
Игу къыщIэгъуауэ фэ зытригъауэри, Орхъан и анэм жиIащ:
- ЕмыкIу къызэпщIами, сигу нобгъэжыркъым, Садридин-бей. Сигу Iей пхуилъыжкъым. МащIэ щIа! СыкъибгъэкIыжащ - ари сшэчынт. Нэмыцэ фыз фIыуэ плъагъури къэпшащ - узэрегуакIуэт. ПцIы къыщIыстеплъхьаращ сымыщIэр. УэсщIар сытыт, напэ хужькIэ сыббгъэдэтакъэ? ТхакIуэ щхьэгъавэм пцIы хуэбупсащ, къыскIэрумыцIэлъа къэбгъэнэжакъым. Аращ сигу имыхужыр.
- Зыми... зыми пцIы хуэзупсакъым.
- ТхакIуэ щхьэгъавэм езым къигупсыса-тIэ? Уэ лажьэ уимыIэмэ, щхьэ хуэбда? ТхакIуэм зы псалъэ Iэрыгъэхьи, минкIэ зэблишынущ... Си напэр тепхащ, Садридин-бей! Жылэм сахэбгъэIуащ!
Садридин бауэкIэщI хъуащ, абы фIэкIмэ, къэджэлэнущ.
- Сыкъуаншэщ...
Абдеж щыпичащ. АфIэкI зыщиIэжьэж хъунутэкъым мы унэм. Зыкъигъазэри, пэшым къыщIэжыжащ. И кIэр пачын къыфIэщIу, пщIантIэм къыдэжыжри, уэрамым дэлъэдэжащ. Мэжджытым къыщIахужа Iиманыншэ фIэкI пщIэнтэкъым, Орхъан-бей и лъапсэр къыщибгынэм Садридин плъэгъуамэ.
* * *
ШЫ
Си шыр тхьэмахуищ нейкIэ шэщым щIэтащ — щIэзэшыхьакъэ! Нобэ сышэсри, уанэ тесхакъым сыхьэтитIкIэ. Шыр ешащ, тхъурымбэр къохуэх. Абы гу лъыстащ, Вадар псыхъуэ дыдыхьа нэужь. Шыр ешами, сэ сыкъызэрыкIа къудейт. Си шым щIопщ уэгъуэ есхащ. Шым зричащ. Дзэлычым си напэр щIехулыкI, жьыр фийуэ зэхызох. Зыгуэрым срихьэжьауэ къысщохъу, жьыбгъэ сышэса хуэдэщ. «Илъэс щитху хуэдэ и пэкIэ сыкъалъхуатэми!» - а зыращ си гур зэрызгъэфIыр. Илъэс щитху и пэкIэ сыкъалъхуауэ щытамэ, дуней жыхуаIэр фэзгъэлъагъунт! НеIэмал... Дыкъалъхуакъым и чэзум...
Пшэ Iэтэ сырыхухэр уафэ лъащIэм щос - щхьэхынэ хъуауэ жызоIэ. Шыри ешауэ къысфIощI, кIуэрым техьэн и мурад си гугъэщи, щIопщыр хузогъэдалъэ. Шым, аргуэрыжьщи, зреч, кумблIэмб хуэзэкIи, къызэтеувыIэркъым. Шы лъэгум къыщIэлъэт ятIэ шыкъырымрэ мывэкIэ- щхъымрэ, къуанщIэ фIыцIэ хуэдэ, си ужьым итщ... Илъэс щитху и пэкIэ сыкъалъхуауэ щытатэмэ! «Хьет!» жрагъэIакъэ ди адэжьхэм! ЛIыгъэ-шыгъэкIэ уащIыхьэнт - жыжьэуи уапэхъунутэкъым. ЗекIуэм хэкIакъым, шым епсыхакъым зы махуэ! Бетэмал, илъэс щитху и пэкIэ сыкъалъхуауэ щытатэмэ! Дунейр тIэу пкIэгъуэ схурикъунтэкъым, батэр згъэшынт! Дэ сытым дыщыщ: дыкъэрабгъэщ, дыщхьэхынэщ, дынасыпыншэщ, дыIэщэншэщ, дыхьэрычэтыншэщ - аращ дыкъызэрызэхэнар.
Шым нэхъри зрызогъэч, пщIэнтIэпсыр къыпхысхуащ. Псым дзэл бацэхэр щхьэщытщ; сэмэгурабгъумкIэ гъущI гъуэгу щызолъагъу: зиIуантIэ-зишантIэу, псым доущ гъущI гъуэгур, адэ-мыдэкIэ зыдедзэ, мэбгъунлъэ - псыхъуэм блапцIэ дэпщ фIэкI пщIэнкъым.
Шыр емышурэ, сэ сешащ, си куэ лыпцIэр зэрызэхиущэбар зыхызощIэ. Гу къыслъита хъунщи, шым нэхъ хуэм зещI, и тхьэкIумэр зэблигъэплъурэ хопырхъыкI, бахъейр къыщхьэщех.
Къалэ цIыкIум дынэсыжащ. Псы Iуфэм зыIуагуэшащ къалэ цIыкIум дэт кхъуэщыныщхьэ унэхэм. Я лъэгуажьэм нэс псым хэувауэ, цIыхубзхэр мэжьыщIэ. Сыкъыщалъагъум, хьэхэр зэщIэбэнащ. Шыр къыжьэдэскъуащ. Си Iэпкълъэпкъыр зэхэубэрэжьащ, шым сыкърамыхьэхыжмэ, сыкъепсыхыжыфын къысфIэщIыркъым. Аракъэ схузэфIэкIынур? Аракъэ си фэм дэхуэнур? Шы схуэфащэ сэ? Зы теуэгъуэ зэпысчати, си щхьэр унэзауэ, си Iэпкълъэпкъыр зэхэубэрэжьауэ уанэгум сисщ. Сыт къысхужаIэнт, дяпэ итахэм сыкъалъэгъуатэмэ? ЦIыхум сыхабжэжынтэкъым.
Илъэс щитху хуэдэ и пэкIэ сыкъалъхуатэми! «Хьет!» жезгъэIэнт, уанэгум жэщи махуи сисами, зыуи къысщыхъунтэкъым. Сытым сыщыщ иджы: зыри сриуасэкъым, шыи схуэфащэкъым - ар хьэкъ сщыхъуащ нобэ. Сигурэ си щхьэрэ зэбгъэжауэ, тхьэ сIуащ: «АфIэкIа сымышэсыжын шы! Ди адэжьхэм я напэр тезмыхын!..»
ХУИТЫНЫГЪЭМ И ЖЭЩ
ИгъащIэкIэ схурикъунщ а зы жэщым си нэгу щIэкIар! ЛIы ныбжь къэбгъэщIами, уи нэгу апхуэдэ щIэмыкIынкIэ мэхъу. Зы жэщым си нэгу щIэкIащ ар, игъащIэкIи сигу ихужынкъым. Апхуэдэ зы жэщ щхьэкIэ мывэ зэпыпх хъунщ. Ди ужь къихъуэнум - ди щIэблэм - зыхамыщIэнкIи хъунщ апхуэдэ гухэхъуэгъуэ - а жэщым сэ зыхэсщIам хуэдэ!
Тхьэм иджыри зэ си нэгу щIигъэкIыж а жэщыр - ди конституцэм и махуэр! Дуней псор нэгъуэщI хъуауэ къысфIэщIат абы щыгъуэ. Уэрамхэм бэракъхэмрэ цIыхумрэ дэз хъуат, цIыхур апхуэдизкIэ Iувти, уапхы- кIыфыртэкъым. ИгъащIэм зи жьэ зэщIэзымыха цIыхухэр жьэрэIурэ хъуауэ, уэрамым зэрыдэгъахуэртэкъым. Я жьэр хунт хъуат цIыхум - къызэрыкIат жызоIэ! Хэт гум йоувэри мэкIий, мэгуо. Шухэм щIопщ ягъэдалъэ, уанэгум йоувэри фоч драгъэуей. Щыхур бжьэцым хуэдэщи, зэрызохьэ. Хэт щэтопым йоуэ, хэт бэракъыр егъэпIий, Iэгулъэгур щIауд - я хьэм бажэ къиубыдащ жыпIэнщ! ДэнэкIи щызэхэпхыр зы псалъэщ:
- ИугъащIэ хуитыныгъэм!
- ИугъащIэ конституцэм!
ЦIыхубзи, сабии, лIыжь-фызыжьи, щIалэгъуали, сэлэти - псори зэхэзэрыхьыжащ, хьэщхьэрыIуэ хъуами ярейщ, зэрехьэжьащи, псыдзэм хуэдэщ! Дэнэ зэрыхьрэ - зыми ищIэркъым. Сэри сахэзэрыхьащ: пхъэ къуэщIийм сыхуэдэщи, сыздахь...
Уэрамым дапщэрэ сыдэтами, сщIэжыркъым. ЦIыху Iувым сазэрыхэтарщ сщIэжыр. Си лъэр къысщIэмыувэжыху, сахэтащ. Дыгъэр къухьами, сешатэкъым. Шхэн жыхуэпIэри сигу къэкIыххакъым. Жэщ ныкъуэ щыхъуам, цIыхур уэрамым нэхъ мащIэ щыхъуащ, Iэуэлъауэмрэ зырыгъэкIий-зэрыгъэгуоумрэ нэхъ кIащхъэ хъуауэ къысфIэщIащ. Унэм сызэрынэсыжари сщIэжыркъым.
Унэм сихьэжри, гъуэлъыпIэм зизукъуэдиящ. ЗыстIэщIакъым - апхуэдэ гукъыдэж сиIэжтэкъым. Ныжэбэ хуэдэ жэщми дауэ сыгъуэлъыжынт - си гум схутегъахуэртэкъым. Сешащи, си псэр поху. ЗезгъэщIа щхьэкIэ, сигу загъэркъым. Зызмыгъэхъейуэ сыщылъщ, си гупсысэри зэхэзежэщ. Жьыр схурикъуркъым. Сыкъыщылъэтри, щхьэгъубжэм сыбгъэдэуващ: жэщ щIыIэтыIэм и мэр къысщIехьэ - а зыр си гурыфIыгъуэщ. «Уэрамым сыдыхьэнщ»,- жысIащ сигукIэ, унэм сыщIэзагъэртэкъыми.
Хьэ банэ макъ щызэхэпхыжыртэкъым уэрамым. СыкъэувыIэри, си щхьэр къэсIэтащ. Уафэм вагъуэр изщ, зыр зым къыкIэлъижыхь хуэдэ. Гупсысэр къызэбгъэрыкIуащ, лагъым хуэдэ къэуэн хьэзырщ си щхьэм къи- зэрыгуа гупсысэ къомыр. Хуит сыхъуащ нобэ, си щхьэрэ си гупсысэрэ сыхуитыжщ - ар насыпкъэ! Пшэм хуэдэщ си гупсысэр - жьым зэрихуэ пшэм! Жьым зэрихуэ пшэм ищIэркъым здэкIуэр. Сыапхуэдэщ сэри: щхьэхуит сы- хъуащи, си гупсысэм я унэтIыпIэ хъунур слъагъуркъым... Уэрам нэщIым сыздыдэтым, баш зэрысIэщIэлъым гу лъыстэжащ. Хамэдзэ сахыхьа къыпфIэщIынт, башыр зэрызгъэдалъэр плъэгъуатэмэ, - джатэ сIэщIэлъ фIэкI пщIэнтэкъым! Си тхьэкIумэм тхьэгъуш ит хуэдэщ - мэву: Iэгуауэ макъымрэ кIий-гуо макъымрэ сахэкIакъым нобэ...
СыкъэувыIэри, си макъ къызэрихькIэ сыкIиящ:
- ИугъащIэ хуитыныгъэм! ИугъащIэ конституцэм!
Делэ сыдэхъухьа нобэ уэрамым: зезгъэзэкIри, уэздыгъэр зыфIэлъ пкъом башкIэ сеуащ. Си башыр тIууэ зэпылъэтащ. СыукIытэжащ: щIалэ цIыкIугъэкъэ ар? Пкъом сыт и лажьэ? Си башми сыт и лажьэ? Насып сиIэмэ, зыгуэрым сыкъимылъэгъуауэ къыщIэкIынщ. Насып сиIэ хъунтэкъым: сызэплъэкIмэ - си щIыбагъым зы лIыжь дэтт. И нитIыр къыстриубыдауэ къызоплъ. Къызоплъри, къысщодыхьэшх. Си пIэм сижыхьащ - дэнэ укIуэжынт? ЩIэстхъун мурад сиIащ, лIыжьыр къызбгъэдэмыкIуэтатэмэ.
- Зэ умыпIащIэ, щIалэфI.
УемыдэIуэнкIэ пхузэфIэкIынутэкъым лIыжьым, апхуэдизкIэ макъ щабэти. Си пIэм сикIыфакъым. Башым и зы кIапэр къысIэщIэнати, ари сIэпыхуащ...
Хэт хъуну? Бэлъто фIыцIэ быхъу щыгъщ лIыжьым. Пкъом фIэлъ уэздыгъэм нэху мащIэ къыпехри, лIыжьым и жьакIэ тхъуар солъагъу. Уафэм къеха фIэкI сщIакъым зи пащхьэ ситыр.
- Сыт ухуейт? - жысIащ, лIыжьым си нэр тенауэ сыздеплъым.
ЛIыжьыр пыдыхьэшхыкIащ.
- Учэф?
- Хьэуэ, сычэфкъым.
- Уделэ хъунщ-тIэ?
- Сыделэкъым...
- АтIэ пкъом башкIэ щхьэ уеуа?
Жэуап схуетакъым.
- Уи башыр щхьэ пкъута?
- СщIэркъым... - жысIащ сэ, нэгъуэщI згъуэтыжакъым.
- Ыхьым... Учэфкъым... Уделэкъым... Башыр щIэпкъутари пщIэркъым...
Си дамэр дэзгъэуеящ, сежьэжын муради сщIащ: лIыжь мыцIыхум и ущие сыхуэныкъуэт сэ? АрщхьэкIэ лIыжьыр къызбгъэдэкIуэтащ, къызэплъри и Iэр си дамащхьэм къытрилъхьащ.
- Укъытримыч. Дэнэ уздэпIащIэр?
Iэнкун сыхъуащ.
- СопIащIэ. Iуэху си пщэ дэлъщ,- жысIащ.
- Жэщыбгым фIэкIащ. Iуэху зиIэ щыIэ иджы?
Абыи схуетакъым жэуап. Сыт зыхуейр лIыжьыр - къысхуэщIэркъым. Зыдэуэршэрын лъыхъуэрэ? И зэш тригъэун щхьэкIэ, къыдыхьауэ ара уэрамым? Сыт щхьэкIэ ебгъэнт сигу - си адэ и ныбжыц.
- Хьэуэ, сыкIуэжын хуейщ...
- УзгъэкIуэжынукъым. Гъусэ укъысхуэхъунщ. Зы сыхьэт ныкъуэ хуэдэкIэ къысщIыгъу. Зыгуэрым уегъэпIейтей уэ. УзэригъэпIейтейм гу лъыстащ. Жэщ кIыфIым уэрамым удыхьамэ, сакъ: мащэм уихуэнкIэ мэхъу. Улъэпэрэпэнщи, уунэхъуащ. Ущылъэпэрэпэнур пщIэрэ?..
ЛIыжьым сыбгъурыувэри, уэрамым дыдыхьащ. СыхущIоплъ, дыздэкIуэм: и жьакIэр уэсым хуэдэщ, пэбг къуаншэщ, натIэкъэбщ, лъэбакъуэр ибж хуэдэ, и щхьэ ехьэхауэ мэзекIуэ, и Iэр и щIыбкIэ щызэрыдзауэ. Нэгъуэщ! дуней къикIа цIыху гуэрым срихьэлIауэ къыс- щыхъуащ лIыжьым сыздыбгъурытым. Зы псалъэ жиIэху, и жьакIэ хужьыбзэр шылэ бжьамэ хуэдэ зожэ.
- Сыт уи IэщIагъэ? – къызэупщIащ лIыжьыр.
- СытхакIуэщ.
- «СытхакIуэщ» жоIэ?
- Ы.
- НтIэ, уи псалъэр къамэ пэлъытэщ уэ. Къамэ Iэпщэр щыпIэщIэлъкIэ, куэд пхузэфIэкIынущ, цIыхум Iуэхутхьэбзэ яхуэпщIэфынущ: быущиифынущ, пэжыр ебгъэлъагъуфынущ, зебгъэцIыхужыфынущ. НэгъуэщIи пхузэфIэ- кIынущ: бгъэсэхъуфынущ цIыхур, я гур ипхыфынущ, зыр зым ебуштыфынущ, насыпми, цIыхугъэми, гурыфIыгъуэми, IэфIыгъэми пэIэщIэ пщIыфынущ. Ар пхузэфIэкIынущ, къамэ Iэпщэр пIэщIэлъмэ. ТхакIуэм и къамэращ жыхуэсIэр. Псори зэлъытар уи къамэр зэрыбгъабзэрщ...
ЛIыжьым и псалъэм седаIуэурэ, уэрамым дрокIуэ. Сэлэт къэрэгъул, шыгу закъуэтIакъуэ дрохьэлIэ зэзэмызэ. Жьы хуабэ мащIэ къопщэ, пкъохэм фIэдза уэздыгъэхэм я нэхум уэрамыщхьэм тет унэхэр хэплъагъукI къудейщ.
«Таксим» паркым дынэсащ. Зы цIыхуи къытIэщIэлъагъуэркъым. Паркым дихьэри нэхъ хуэм зытщIащ, лъагъуэ дытехьауэ дрокIуэ, лъагъуэм и бгъуитIымкIэ къыщхьэщыт жыг баринэшхуэхэр кIыфIым къыхоплъ, пщIащэр жьы мащIэм дощхъыщхъ.
ТетIысхьэпIэ дынэсри, лIыжьыр къэувыIащ.
- ДетIысэхынщ.
Хадапхэм дынэсат. «Мы лIыжьым гъусэ сыщIищIар сыт?» - согупсыс. СымэжэлIащ, сешащ, жейр къыстеуэнкIэ сошынэ: емыкIу къэсхьакъэ, лIыжьыр псалъэурэ сэ сыIурихмэ. СемытIысэхамэ, арат нэхъ къыщIэсщтэр. ИтIани сыт сщIэнт: гъусэ сыщыхуэхъуакIэ седэIуэнщ.
ДетIысэхащ.
- НтIэ, тхакIуэ щIалэ,- жиIащ лIыжьым,- зыгуэркIэ сыноупщIынущи, жэуап къызэтыт: щхьэхуит дыхъуащ... сыт дяпэкIэ пщIэнур?
СщIэнури?! СщIэнур къызолъэлъэхыж! Гуращэ Iэджэ сиIэщ, Iэджэм сыщIохъуэпс. Щхьэхуит ущыхъуакIэ, пщIэн бгъуэтынкъэ!
- Хуитыныгъэм сытелэжьэнущ,- жысIащ сэ.
- Дауэ? Хуитыныгъэм дауэ узэрытелэжьэнур?
- Аращ сэри сымыщIэр - дауэ?
- НэгъуэщI мурад уиIэкъэ?
- Хьэуэ...
ЛIыжьыр пыдыхьэшхыкIащ, и щхьэр игъэкIэрахъуэри.
- Уи гум Iей зэримылъыр солъагъу. Уи гуращэр инщ, Iэджэм ущIохъуэпс, Iэджэм ухуопабгъэ. ПщIэнуращ умыщIэр. УщIалэщи, аращ щIумыщIэр. Уи закъуэкъым зымыщIэр. ЗыщIэ срихьэлIакъым - псори фызэщхыц. Фи щхьэ фIэкI, къыффIэIуэху щыIэкъым. Уи щхьэм фIы къехъулIэмэ, уи щхьэр хэпхмэ, лъэныкъуэ зебгъэзыжынущ. НэгъуэщIыр уигу къеуэнукъым. Сызахуэкъэ?
- Узахуэкъым, тхьэмадэ. Акъылэгъу сыбдэхъуркъым.
- Мылъкукъэ узыщIэхъуэпсыр?
Жэуап естакъым.
- ЩIыхьым ущIэкъуркъэ?
Абыи естакъым жэуап.
- Сытхъарэт жыпIэркъэ?
Сызэрыщымщ.
- Щыхубз дахэщ уи плъапIэр, сэрей зыкъизыхщ, уи щытхъуцIэ зэрыжебгъэIэнщ...
Си бзэр иубыдами ярейщ: зы псалъи пэздзыжыфыркъым лIыжьым. СыжьакIуэ гуэр си гугъэжати: щхьэ сызэщIэна? ТетIысхьэпIэм сытриIулIауэ къысщохъу лIыжьым и псалъэм, си гущIэлъапсэм ноплъыс жыпIэнщ, си щхьэм сыт хуэдэ гуращэ илъмэ, илъагъу къысфIощI. Пэжщ лIыжьым жиIэр: а псом сыщIэхъуэпсырт. Щхьэхуит дыщыхъум, аракъэ сыщIэгуфIар: а псор зэзгъэхъулIэфынущ дяпэкIэ. Си къамэр - си къалэмырщ жыхуэсIэр - къиспхъуэтынщи, зэуапIэм сыIухьэнщ пщэдей. Зы къыспэрыуэфынукъым. Къыспэрыуэр хэзгъэщIэнщI Аракъэ хуитыныгъэ, конституцэ жыхуаIэр! Щхьэхуит сыщыхъуакIэ, си гур здэплъэм си лъэр нэзмыхусауэ къэгъази етIысэхи сиIэкъым - хэт сиубыдыфын!
ЛIыжьыр къызэрызэгияр си гуапэ хъуакъым.
- Хьэуэ,- жысIащ, - сэ апхуэдэ щхьэхуещагъэ схэлъкъым.
- Зыумысыж! Сэ сыкъэбгъэпцIэфынукъым, щIалэфI. Ныжэбэ жэщым уи нэбдзыпэ зэтеплъхьакъым, пэжкъэ? Угъуэлъыжат, ауэ жейм уезэгъакъым. Унащхьэр къехуэхын къыпфIэщIащ, ущIипIытIэнкIэ ушынэри уэрамым укъыдэлъэдащ. Уи гущIэр къикъуэлъыкIырт. Умычэфми, уи акъыл зэтесми, чэф хуэдэ, делэ хуэдэ укIиящ: «ИугъащIэ хуитыныгъэм!» - жыпIэри. Уи лъыр игъэупщIыIуакъым абы, уи гур игъэтIысакъым. Аращ пкъом башкIэ ущIеуар...
И макъи иIэтакъым лIыжьым, къызэгийуи гу зылъызигъэтакъым, си гум и лъыр илъагъу фIэкIи зэрыпщIэн щыIэтэкъым. Си гум и лъыр игъащIэм цIыхум хуэсIуэтакъым, мы лIыжьым дэнэ къыщищIа ар: си гуращэхэмрэ си гухэлъхэмрэ зырызыххэурэ къриджыкI къысфIэщIащ си гущIэлъапсэм. Псалъэ пэздзыжыфакъым, сыпэрыуэфакъым. Сыпэрыуэн е псалъэ пэздзыжын дэнэ къэна, сыщыщтащ, и пIэ ираубыда дыгъу нэхъей, си лъэр щIэхуащ, си бзэр иубыдащ. Пэздзыжын сиIэтэкъыми, лIыжьыр нэгъуэщI псалъэмакъ тесшэн ммурадм сщIыри, сеупщIащ:
- Ухэт уэ, тхьэмадэ?
- Илъэс пщIей зи ныбжь лIыжьщ!
- Уи цIэр къызжепIамэ...
- Си цIэр сыту пщIын? Си цIэракъым нэхъапэр. Нэхъапэр цIыхум я гум щыщIэмрэ я фэм дэгъуамрэ солъагъури, арщ. Уэрамым сыздыдэтым, гъащIэм и пэжыпIэр зымылъагъу щIалэ щIихьа срихьэлIати, сигу щIэгъуащ.
Аращ гъусэ ущIэсщIар, мыбы нэси укъыщIэсшар. Дунейм хэпщIыкI щыIэкъым, щIалэ насыпыншэ, уэ. Укъаплъэнэфщ!
- Ар дэнэ щыпщIэрэ?
- Ар мыпэжтэмэ, ущIихьэнтэкъым, ухэзэрыхьынтэкъым.
- Конституцэ диIэ хъуащ... Дыщхьэхуитщ...
- Конституцэ! Конституцэ! Насып къыпхудэкIуэну а конституцэм? ЦIыху цIыкIур насыпыншэмэ, сыт къыпхуищIэжын уи щхьэ закъуэм къеуалIэ насыпым? Iуэхушхуэ Iэджэ и пщэ къыдэхуащ ди къэралым, хышхуэ хуэ- диз мэхъу ди къэралым и пащхьэ ит къалэнхэр. Нобэрей зэрызехьэмрэ Iэуэлъауэмрэ куэд якIунукъым - напIэзыпIэм ужьыхыжынущ. Ди бийхэм ди лъабжьэр къатIу щIадзэжынущ: хэт и гуапэ, дэ лъэщ, къулей, лъэрызехьэ дыхъумэ? Ди бийхэм яфIэфIкъым! Уи нэ фIыкIэ илъагъу: дяпэ илъэс зыщыплIкIэ къэрал зыбжанэ къыттеуауэ плъагъунщ...
- Апхуэдэ зэманкъым дызыщыпсэур. Си фIэщ хъуркъым...
- Плъагъумэ, уигу сыкъэгъэкIыж... Абы и ужькIэ дуней псор зауэм зэщIищтэнущ, псори дэ къыдэжэнущ, я дзэр къыдаутIыпщынурэ дызэрыхагуэным щIэкъунущ, яхузэфIэкIмэ, щIым щыщ дащIыжынущ, ди щхьэр игъащIэкIэ къэдмыIэтыжыфын папщIэ. Аращ дысакъын щIыхуейр. ТхакIуэхэращ, усакIуэхэращ, литераторхэращ сакъыныгъэм дыхуезыджэн хуейр...
ЛIыжьым зыкъысхуригъэзэкIри и псалъэм пищащ, и псалъэ къэс си гущIэлъапсэм зэрыщетIысэхыр зыхэсщIэу:
- Сэ бжэсIэм уи дзэр Iуиудынкъым, тхакIуэ щIалэ, къызэдаIуэ! ЛIыгъэ щIыпхэлъынур нобэ хуэдэ зы махуэщ! Уи щхьэракъым нэхъапэр. Щытхъу нэпцIым укIэлъымыжэ, псалъэ дыгъэлым зыдумыгъэшэх. ЦIыхубэр къызэрыбгъэушыным и ужь ит! Ди лъэпкъым и цIи и бзи ищIэжыркъым! Жей Iувым хэтурэ къэгъуэгурыкIуащ, къэушакъым иджыри къэс, псоми я ужь дыкъинащ. Ди бий щэхурыпхъуэхэм дафыщIащ, ди мылъкур зэхадыгъуэжащ, ди куцIыр щIафыкIащ, ди насыпыр тIэщIахащ, ныбжьэгъу зыкъытхуащIри. Езым и хэку щыпсэужми, ди лъэпкъыр гъэрыпIэм исщ, Iэпхлъэпхщ, мэжэщIалIэщ... ЩIэныгъэ ет уи лъэпкъым, фIыгъуэ зэрыхуэблэжьыным и ужь ит, гуращэ дахэхэм къыщIэгъэтаджэ!.. Пкъом башкIэ узэреуар слъэгъуащ. Сыт ар къызыхэпхар? Гухэхъуэмрэ гуфIэгъуэмрэ узэщIащтати, аращ! Ар дыдэмкIэ уетэн хуейщ уи лъэпкъым: и гур хэгъахъуэ, къызэщIэIэтэ!..
- Аращ сэри сигу илъыр.
- Аракъым. ЩIыхь къызэрыблэжьынщ, уи щытхъуцIэ зэрыжебгъэIэнщ уэ узыпылъыр. ЩIыхьыр зищIысыр пщыгъупщэжа? ЩIыхьыр ныбжьым хуэдэщ: кIэлъыIэбэм бгъэдокIуэт, зи щIыб хуэзыгъазэм и ужь итщ...
ПщIыхьэпIэм хуэдэщ. ЛIыжьым сыздедаIуэм, си гур нэхъ мэтIысыж, си акъылыр нэхъ бзыгъэ хъуауэ къысфIощI, сызэрыщIихьами сыхущIегъуэжауэ къысщохъу. Уегупсысмэ, захуэщ лIыжьыр: сыхэтт сэ иджыри къэс? Си щхьэ закъуэ-си лъакъуитIт, зыри къысхуэмыныкъуауэ... Дапщэ къэзгъэщIэнур? Илъэс хыщI, илъэс блыщI, илъэс бгъущI, хьэмэрэ илъэсищэ? Ар зыми ищIэркъым. ЦIыхубэр уахътыншэщ. Абы ухуэлажьэмэ, и гъурри и цIынэри зыхэпщIэмэ, и псэр зыгъэхыщIэмрэ и гум дэгъуамрэ плъагъумэ, уэри ухъунщ уахътыншэ. Ар къыпфIэмыIуэхурэ уи щхьэ и сэбэп фIэкI зумыхуэмэ, зыми ущьпцкъым, лъэпкъми ухуэфащэкъым, уи гъащIэри уи гуащIэри псыхэкIуадэ хъуащ, дунейм уехыжакIи зигу укъэкIыжын щыIэкъым...
ЛIыжьым и псалъэм си гум гуфIэгъуэ хьэлэмэт гуэр кърилъхьауэ къысщыхъуащ абдеж сыздэщысым, пщэдджыжь салъкъыным си Iэпкълъэпкъыр дэпсынщIауэ къысфIэщIащ - жыг хадэм дисурэ нэху къыттещхьащ лIыжь телъыджэмрэ сэрэ.
ЩIалэ ныбжьым итыжамэ, и гъащIэри и гуащIэри лъэпкъым щхьэузыхь зэрыхуищIынури къызжиIащ лIыжьым. Абы нэхъ насып щыIэкъым жиIащ - уи лъэпкъым фIыгъуэ хуэблэжьыным...
ГъащIэ сиIэху, сигу ихужынкъым лIыжьым и псалъэ жаныр. ИкIагъэм, щхьэхуещагъэм, фэрыщIыгъэм теплъэ мыхъухэм ящыщ цIыху хъунт ар - абы шэч къытесхьэркъым ноби...
Нэхущ хъуауэ, жейр къыстеуащ. Босфор адрыщIкIэ уафэ джабэр кIэху зэрыхъуам гу лъыстащ. ЗыкъэсIэтыжыфынутэкъым, жейр хуэм-хуэмурэ къызэбгъэрыкIуати. ЦIыху цIыкIур зыущиин бегъымбар уафэм къехауэ къызбгъэдэс къысфIэщIурэ, сыщыIурихари сщIэжыркъым... Сыкъыщыушыжам, уафэм вагъуэ исыжтэкъым. Жыгхэри жей Iувым къыхэкIыжа хуэдэщ, бзухэри жыгьицхьэм зырыз-тIурытIурэ къотIысхьэ.
ЛIыжьыр щысыжтэкъым. Дыгъэр къыщIэмыкI щIыкIэ, уафэм дэкIуеижа нэхъей, лIыжьыр бзэхыжащ.
Сыкъэтэджыжащ. Пщэдджыжь щIыIэтыIэм Iэпкълъэпкъыр къегъэпсынщIэ. Жыг хадэм сыкъикIыжри, уэрамым сыдыхьэжащ. Унэм сынэсыжа щхьэкIэ, жейм сезэгъыжакъым: иджыри къэс зыхэзмыщIа гурыщIэ хьэлэмэт къыспкърышэсауэ къысфIэщIащ пIэм сыздыхэлъым.
ШЫТХЪУНЩI
Шэщ бжэIупэр джэгупIэ тхуэхъуащи, пщэдджыжьым жьыуэ дыкъыщолъэтри дызэрохь. ШэщымкIэ псыIэрышэ блож, дзэлыгъуэм и жьауэм зыщIигъэпщкIуауэ. Ди унэр хъуэш жыгышхуэхэм къыхэщкъым – зыми дыкъилъагъунукъым, дэзэранми. Ди анэр Истамбыл кIуащ – къытпэрыуэн искъым ди унэ. Си къуэшым сэрэ - ар зы илъэскIэ нэхъыщIэт – ди шыгъашхэ лIыжьым, Дударыхъу, дыкъыкIэрыкIкъым. Шым пэтщI щыIэкъым тIуми: сыт и уасэ шыр псафэ пшэныр! Хьэсэн и закъуэ шэсын мэшынэ иджыри – аращ Дударыхъу шыплIэм щIыдигъэтIысхьар. Шыр псафэ къитшыжамэ, Iэнлъэм зэнтхъ идокIутэ, шхалъэм мэкъу дыгъэлыр дэз дощI, шэщыр къыдотхъу. Псом хуэдэж шыр птхъунщIыныр! Дударыхъу шытхъунщIыр къищтэрэ шым еувэлIамэ, сыщохьэ:
- Сэ сыгъэтхъунщI шыр!
Дударыхъу сеIэтри шым и тхыцIэм сытрегъэзагъэ, шытхъунщIри къысIэщIелъхьэ:
- ТхъунщI. Уемыгуауэ закъуэ.
ШытхъунщIыр Псэбыдэ и тхыцIэм дызолъэ. Шым и тхьэкIумэр зэблегъэплъ.
- И кIэр игъэкIэрахъуэрэ Псэбыдэ? - соупщI Дударыхъу.
- ЕгъэкIэрахъуэ.
- Сеплъынти.
ЗызогъэзэкI, арщхьэкIэ шым и кIэр слъагъукъым: шы тхыцIэм сыкъытещ къудейщ, шыкIэр дэнэ щыслъагъун!
Аращ пщэдджыжь къэси: шэщым сынэсакъэ – лIыжьым сыщохьэ:
- Шыр сэ сыгъэтхъунщI, дадэ!
- ПхуэтхъунщIынкъым.
- Сыт щIысхуэмытхъунщIынур?
- Уи ныбжь нэсакъым. УцIыкIунитIэщ.
- СхуэтхъунщIынущ!
- Зэ укъытримыч. Нэхъ укъыдэкIуэтеймэ.
- Дапщэщ сыкъыщыдэкIуэтеинур?
Иужьрей упщIэм жэуап кърит хабзэтэкъым Дударыхъу.
Шыр зэрыстхъунщIыр игу ирихь хъункъым лIыжьым: сыцIыкIунитIэ пэтми, гу лъыстэнтэкъэ абы! Шы ныбэгум сыщIэуэ къудейщ. Шыми ищIэ хъунщ сызэрыцIыкIунитIэр: щыстхъунщIкIэ, и тхьэкIумэр егъэкI, хопырхъыкI, зобэдзауэ, щыпхыукIи къохъу. Дударыхъу бзэ къызыхуимыгъуэтын щыIэ! Шым зыщихъунщIэкIэ, и тхыцIэм телъэщIыхьурэ трегъэуж, йодэхащIэ. Дахэр хозагъэ Псэбыдэ! Тоужри, шхалъэм йоувэлIэж…
Шэщым си закъуэ сыкъыщIэнащ зэгуэрым. Хьэсэнрэ Дударыхъурэ псым кIуат. «Шыр стхъунщIынщ, - жысIащ, - ахэр къэсыжыхукIэ». ШытхъунщIым солъыхъуэри згъуэткъым. Шэщым пыхукIауэ, къуэдзапIэ иIэт Дударыхъу. Абы сыщIэхьащ. Шы Iэпслъэпсхэм сахэплъащ – шытхъунщIыр яхэзгъуэтакъым. Дэнэ щигъэпщкIуар? ПлIанэпэм дэт пхъэ гъуэлъыпIэм и щIагъым пхъуантэ удзыфэ цIыкIу щIэслъэгъуащ. Сигу щхьэ къэмыкIарэ алъандэм! ШытхъунщIыр пхъуантэ удзыфэм дэлъщ, дауи. Пхъуантэр гъуэлъыпIэ щIагъым къыщIэслъэфри зэтесхащ – дэлъщ! ШытхъунщI щIэрыпсщ, ди анэм Истамбыл къыхуригъэхащ.
ШытхъунщIыр къэспхъуатэри, Псэбыдэ сыбгъэдэлъэдащ. Сызыбгъэдигъэхьакъым! Елъэкъуэуащ, зриIуэнтIыхьащ. «И щIыфэр згъэуз хъунщ», - жысIащ сигукIэ. ШытхъунщIым и дзэм сеплъащ: жаныбзэт, цыпхыдзэ хуэдэ! ШытхъунщIыр мэлыд, дыжьыным къыхэщIыкIа фIэкI пщIэнукъым. «И дзэр Iузгуэнщ», - жысIэри, шытхъунщIыр мывэ блыным щысхъуащ. «Дзагуэ хъуащ иджы», - жысIэри, шым сахэхьащ. Зым сызыбгъэдигъэхьакъым! Зыкъысхуагъэгуса фIэкI пщIэнукъым: зрагъэзэкIри мэпырхъ, я тхьэкIумэ зэблагъэплъ. ШытхъунщIыращ зи лажьэр! Сыхурикъункъэ шытхъунщIым!
Шэщым ибгъукIэ мывэ хьэкхъуафэ щылът. Хьэкхъуафэм ислъхьащ шытхъунщIыр, супIэщIыху сыкIэрыкIакъым. СупIэщIри, хьэкхъуафэм издзэжащ шытхъунщIыр.
ЛэжьакIуэ щыкIуэкIэ, шэщым ныщIэплъэ и хабзэт ди адэм. А пщэдджыжьми ныщIэплъащ. Си закъуэт шэщым щIэтыр – Хьэсэн къысхуэгъэушакъым а пщэдджыжьым. Хьэкхъуафэм илъ шытхъунщIым гу лъитащ ди адэм. Шыгъашхэм еджащ:
- Дударыхъу, мыдэ къакIуэт.
Си псэр IукIынтэкъэ – си щхьэфэцым зрисащ. ЛIыжьым шытхъунщIыр зэпеплъыхь, и дамэр дрегъэуей – зыри къыгурыIуэкъым.
- Хэт зыкъутар?
- Дэнэ щысщIэн? – жиIащ лIыжьым. – ГъуэлъыпIэ щIагъым щIэт пхъуантэм дэлъащ.
Ди адэр къызжьэхэплъащ. И жьэр зэщIезгъэхакъым – япэ зыкъизгъэщащ:
- Хьэсэнщ, - жысIащ, си щхьэр щIэзгуауэ.
- Хьэсэни?
- Ы? Дударыхъу и къуэдзапIэм дыгъуасэ щIэхьэри щытхъунщIыр пхъуантэм къыдихащ, хьэкхъуафэм ирилъхьэри иупIэщIащ.
- Дударыхъу щхьэ жумыIарэ, ар щыплъагъум?
- Жейти, къэзгъэушакъым.
- Къеджэт мыдэ а зи Iэпэлъапэ шхэр!
ПщIантIэм сыдэлъэдэжри, Хьэсэн седжащ. Си ужь ниувэри, шэщым нэжащ Хьэсэн: ди адэр къыщIеджар дэнэ щищIэнт! ЦIыху ткIийт ди адэр, къоплъамэ, уи пIэм уиткIухьт.
- ПцIы быупсмэ, узукIынщ! – зыбгъэдишащ Хьэсэн.
- Сыупсынкъым.
- ШытхъунщIыр щIэпкъутар къызжеIэ-тIэ.
ЛIыжьым IэщIэлъ шытхъунщIым еплъащ Хьэсэн, ди адэм хуеплъэкIыжри и щхьэр ищIащ:
- Сэракъым зыкъутар.
- ПцIы умыупс бжесIатэкъэ!
- Скъутакъым.
- Пэжыр къызжепIэмэ, уи гугъу сщIынкъым. ПцIы уупсыным нэхъ Iей зэрыщымыIэр зэгъащIэ!
И псалъэм текIакъым Хьэсэн:
- Сэракъым шытхъунщIыр зыкъутар. Зыкъутар сщIэкъым.
Ди адэр тэмакъкIэщI къэхъуащ:
- Тхьэр нахуэу уогъэпцI! – Ар жери си шынэхъыщIэм и нэкIур щIихулыкIащ. – Дударыхъу, шэщым афIэкIа щIумыгъэхьэ мыр. Унэм щIрырес!
ЛIыжьым си шынэхъыщIэр къищтэри унэм ихьыжащ, зэщыджэу гъыуэ.
Хьэсэн шэщым нагъэкIуэжакъым абы и ужькIэ: унэм щIаубыдащи, дунейм къытрагъэхьэкъым. Ди адэм и закъуэ: ди анэм и жьэри кIэригъэкIкъым Хьэсэн: «УпцIыупсщ!» - жери. И напэ зэрыщIахулыкIар игу техуэнт Хьэсэнт: къыхохъыжьэри зэщыджэу магъ – щIэх яхутегъэужкъым, едэхащIэ щхьэкIэ. Ди анэм и пщIыхьэпIэи къыхэхуэкъым Хьэсэн пцIы теслъхьауэ. Шы теувэу шытхъунщIыр икъутауэ шэч щащIаи щыIэщ. Шы теувэкIэ шытхъунщIыр хуэупIэщIын? Сэри зызумысыжкъым, си шынэхъыщIэращ зытралъхьэр.
КъыкIэлъыкIуэ гъэм и гъэмахуэм ди анэр Истамбыл кIуащ аргуэру. Ди закъуэ дыкъэнащ. Хьэсэн шэщым кIуэн хуадэтэкъым иджыри. Жэщ хъурэ дыгъуэлъыжамэ, Хьэсэн къызоупщI: шыр псафэ пша ноби, шыщIэхэр ин хъуа, Псэбыдэ зихъунщIэрэ щыптхъунщIкIэ?
Си шынэхъыщIэр сымаджэ хъуащ. Къалэм къикIа дохутырым, Хьэсэн еплъри, жиIащ:
- Гъуэжь узщ.
Унэм исхэр зэхэзежэ хъуащ. Ныбгъуэ яукIри, лы цIынэр Хьэсэн и тэмакъым тралъхьэ. Ди адэр Хьэсэн къыбгъэдэкIкъым, и пIэ лъапэм тесщ. Дударыхъу нэщхъей зэпытщ, псэлъэжкъым. Ди унэIут цIыхубзыр магъ, щIичэкъым.
- Щхьэ угърэ? – сеупщIащ унэIут цIыхубзым.
- Уи къуэшыр сымаджэ хьэлъэщ.
- Хъужынкъэ? – жызоIэ.
- Хьэуэ, хъужынукъым.
- Сыт къэхъунур-тIэ?
- Уи къуэш цIыкIур лIэнущ.
- ЛIэнущ жыпIа? – сэри согъ, сыкъыщиудауэ.
Хьэсэн зэрысымаджэм щхьэкIэ, ди унэIут цIыхубзыр щыжей пэшым сыщагъэгъуэлъат сэ. Жэщ хъурэ сыгъуэлъыжамэ, Хьэсэн си нэгу щIэкIкъым. Гъыуэ къызбгъэдэт хуэдэщ: «ПцIыупс! ПцIыупс!» Зы жэщ ди унэIут цIыхубзыр къэзгъэушащ:
- Хьэсэн деж сыкIуэнущ.
- Сыт щхьэкIэ? – игъэщIэгъуащ абы.
- Ди адэм зыгуэр жесIэн хуейщ.
- Сыт жепIэнур?
- ШытхъунщIыр сэ зэрыскъутар жесIэнущ.
- Сыт шытхъунщI?
- Нэгъабэ пщIэжкъэ? Хьэсэнщ зытралъхьар. Ди адэр ешхыдащ…
АфIэкI схужыIэжакъым: сыкъыщиудауэ согъ, пIэкум сисщи. Зэрыхъуар жесIащ ди унэIут цIыхубзым. Зызумысыжмэ, ди адэм и фIэщ хъункъэ? Хьэсэн лажьэ иIэкъым – ар жесIэнщ ди адэм. Сэращ зи лажьэр.
- Нэху щымэ жепIэнщ. Жэщыбг хъуа къудейщ.
- Хьэуэ, иджыпсту сыкIуэнущ!
- Уи адэр мэжей иджыпсту. Къыумыгъэуш. Пщэдджыжь жепIэнщ.
- Хъунщ-тIэ.
Си нэбдзыпэ къехакъым а жэщым. Нэхулъэ къищIа къудейуэ, унэIут цIыхубзыр къэзгъэушащ. Зызумысыжынущи, сыкъытреч. Зызумысыжмэ, си плIэм дэлъ хьэлъэр дэхужынущ.
БжэIупэм Дударыхъурэ къуажэ ефэндымрэ дащрихьэлIащ – тIуми я нэпсыр къыщIож. Си шынэхъыщIэ цIыкIум и псэр хэкIащ а жэщым.
ФЭЛЭКЪЭ
Пщэдджыжь къэс, дыкъакъэ-дыпщIыпщIу, джэдкъурт бын хуэдэ, мэжджытым дыбложри, бэзэрри къызэдонэкI. Мыдрисэр бэзэрым адкIэIуэщ. Сэрей лъагъуэкIэ къэщIыхьа пщIантIэ Iэхуитлъэхуитым дэт унэр хъуэш жыг домбейхэм къаувыхьащ. ПщIантIэм дызэрыдэхьэххэу, къыдощIэ ди Iустазыр, Хъуэжэ-ефэнды, къэсарэ къэмысарэ.
- Абдурэхьман-чэлэбий дяпэ къища?
- Къищащ! Къищащ!..
Абдурэхьман-чэлэбийкIэ дызэджэр ди Iустазым и шыд пэхуращ. Нэхъ псэущхьэ угъурсыз уигъэлъыхъуэнщ. Нэхъ ерыщ! Зы пщэдджыжьи дигъэкIкъым и лъэр мыдрисэ бжэIупэм къимыхусауэ. Пщыхьэщхьэ пщIонди дэкIыжынукъым мыдрисэ пщIантIэм. Мэкъу чэзу-чэзууэ къыхудохь шыдым, мэкъум хошхыхьри пщIантIэм дэтщ махуэр зи кIыхьагъым. Хъуэжэ-ефэнды и нэфI къыпщыхуамэ, шыдыр уигъэгъэпскIынущ, утригъэлъэщIыхьынущ – и гурыфI къыщикIым деж.
Мыдрисэм ущIэхьамэ, япэ гу зылъыптэр Хъуэжэ-ефэнды и тахътэрщ: тахътэм зрегъэщIеикIри къытхоплъэ, и нэр къыттриубыдауэ. Iустазым и щIыбкIэ блыным фэлэкъэ фIэлъщ. Пасэрей топыжь цIыкIу фIэкI пщIэнукъым фэлэкъэр.
Мыдрисэм щIэсыр щIалэ цIыкIу плIыщI дохъу. Хъыджэбз цIыкIухэр мазищ-плIы и пэкIэ тхашыжри нэгъуэщI мыдрисэ щIагъэтIысхьащ. Алыфбиймрэ КъурIэнымрэ гукIэ зыдогъащIэ, дызэдежьууэ зэчыр жыдоIэ, есэп дощI. Махуэ къэси аращ – абы дыфIэкIкъым: гурыхуэм и гум иреубыдэ, гунэфыр хэкIыжащ…
Ди Iустазыр лIыжь гъур кIыхьщ, и жьакIэр тхъуауэ. И Iэщхьэ дэхьеярэ гъуэншэдж лъапэр дэгъэджэрэзеяуэ, гъэми щIыми исщ и тахътэм – андез ищтэн фIэкI пщIэнукъым.
Ди Iустазым къуэдзэ иIэт – къалфэ; къалфэр шэджагъуэ нэужьым мэжджытым пхъэнкIакIуэ макIуэ, мэжджытым кIуамэ, а махуэм мыдрисэм къигъэзэжкъым. Мэжджытыр ипхъэнкI къудейкъым къалфэм, азэни маджэ, нэмэз щIыгъуэ хъуамэ. Мыдрисэм ныщыкIуэкIэ IэфIыкIэ, джэш гъэлыгъуа, зэ, дэ цIыкIу ныздехьри къыдещэ – абы иросондэджэр къалфэр.
Генин дыкъэIэпхъуа нэужьщ Хъуэжэ-ефэнды и мыдрисэм сыщыщIэтIысхьар. СыщIэтIысхьа щхьэкIэ, хэзгъэхъуар мащIэщ. ЩIалэ цIыкIу къомым зэчыр къыхадзэмэ, садожьу, гукIэ зэгъэщIапхъэр зызогъащIэ – абы фIэдгъэкIкъым. Фэлэкъэращ си нэр зытемыкIыр – ди Iустазым и щIыбкIэ блыным фIэлъ фэлэкъэр!
ХеящIэр и гъусэу, зы лIы къуапцIэ нэщхъыдзэ къытхуэкIуащ зэгуэрым.
- Тетыр къэкIуащ! – зэщIэващ щIалэ цIыкIухэр.
ФэрэкI напэт, Iуплъэгъуейт тетыр, Къэймэкъам-бейкIэ зэджэр.
Ныщытхэхьэм, псори дыкъыщылъэтащ, ди псэр IукIауэ. Iустазми зыкърисащ. Къэймэкъам-бей, Iэ ищIри, дигъэтIысыжащ. Къытхэплъэри, ди щIэныгъэр здынэсар зригъэщIэн щхьэкIэ, зы къигъэтэджащ, къеупщIащ. ЗэупщIам жэуап хуэтакъым. Хуэтынутэкъым: дэ дызэресар дызэдежьууэт.
Ди хьэщIэм и нэгур зэхэуащ, къытхэплъэри и щхьэр игъэкIэрэхъуащ. Блыным фIэлъ фэлэкъэм хуеплъэкIащ итIанэ. И щыпэлъагъу хуэдэ, куэдрэ зэпиплъыхьащ фэлэкъэр. Фэлэкъэр зэпиплъыхьри, зыкъригъэзэкIыжащ, сэлами къыдихыжакъым. Бжэм нэсыжауэ Iустазым къеджащ:
- Сыпхуейт, - жери.
И IитIыр и бгъэм щызэридзэри, Хъуэжэ-ефэнды къэймакъымымрэ хеящIэмрэ якIэлъыущащ. КъыжраIар дэ дэнэ щытщIэнт, ауэ къыкIэлъыкIуэ махуэм фэлэкъэр блыным фIэлъыжакъым. Блыным фIезыгъэхар къэймэкъамырауэ зэхэтхыжащ.
Фэлэкъэр блыным фIахыжа нэужь, щIалэ цIыкIу плIыщIыр дыкъызэрыкIащ, хьэщхьэрыIуэ дыхъуа хуэдэ! ЗэхэдмыщIыхьа къэдгъэнэжакъым – дызыщышынэн щыIэжтэкъым. Ди Iустазыр къиддзэжыххэкъым. Джэш хьэдзэ идоутIыпщ, и тахътэм мастэпэбдз хыдоIу, и вакъэр фIыдогъэпщкIури табу щхьэщэщкIэ къыдэмылъэIуауэ, дымыгъэтхьэджауэ еттыжкъым.
ТегушхуэгъуафIэ щIэтщIар къыгурыIуэнтэкъэ Хъуэжэ-ефэнды: фэлэкъэр къызыкъуихыжащ. Блыным фIидзэжакъым – тахътэ щIагъым щIилъхьащ. Зэран къытхэкIмэ, къуэды къыттрилъхьэ хъужащ, фэлэкъэр къызыкъуихыжа нэужь. Нэхъри ерыщ декIуащ, дызэрыгъэIущащи, тхузэфIэкI къэдгъанэкъым.
Зэгуэрым, дызэрызэгурыIуати, Хъуэжэ-ефэнды ди пащхьэ къызэритIысхьэххэу, дыхущхьэу щIэддзащ. Дэ къомыр дыщыхущхьэм, Iустазми хуэшэчыжакъым: абыи хущхьэр къыщыхэхъыжьэм, и пэртэбакъыр къыкIэщIэдгъэкIуэсыкIащ, и пащхьэм илъти. Пэртэбакъыр къыкIэщIэдгъэкIуэсыкIри, тутын сабэр ди пэм идудащ. ДызэхэтIысхьэжауэ дыкъопс щIалэ цIыкIу къомыр, мыдрисэр догъэпсалъэ!
Хъуэжэ-ефэнды, хущхьэн пичри, къытщIэкIиящ:
- Си пэртэбакъыр хэт къэзыщтар?!
- ТщIэкъым, тлъэгъуакъым! – дызэрыгъэкIиящ щIалэ цIыкIухэр.
- Фи фэр исхынщ! Фэлэкъэр къызэрысхьыжар фщIэкъэ?
- ТщIэкъым!
- Зывумысыжыркъым-тIэ?
- Тлъэгъуакъым! ТщIэкъым!
- Флъэгъуакъым? ФщIэкъым?.. Хъункъэ! Наджиб, мэжджытым жэи, къалфэр къэшэж! ПсынщIэу!
Къалфэр къэсыжащ. Уаубэрэжьынумэ, къеблагъэ! Зырыз-тIурытIурэ дыкъыдалъэфри дыкIуэцIащыхь, ди лъэгум башкIэ къыщIоуэ. Фэлэкъэри къагъэIэгъуащ.
Хущхьэмрэ къепсымрэ теплъэ хъужакъым Хъуэжэ-ефэнды а махуэм щыщIэдзауэ. Игу темыхуапэр къепсырат! Тщыщ гуэр къепсакъэ – Iустазым и нэм лъы къытолъадэ, IэлфIыцIэ мэхъу!
- Ауан сыкъэфщIрэ?! Фыкъысщыдэхьэшхрэ?! – къолъ Хъуэжэ-ефэнды, къепсар делъэфри кIуэцIещыхь.
Абы нэхъей, пыхусыху сымыхъуаи! Упыхусыхумэ, пхуэшэчын? Ухуей-ухуэмейми, укъепсынщ. Хущхьэри абы къысхухэхьэжащ. Хъуэжэ-ефэнды и зей башыр зэкъым-тIэукъым къызэрыстехуар, пыхусыхур спкърыкIыжыху.
Iустазым и нэр кърегъэжри къытхокIие:
- Къепсыр сIэщIэкIуэдэнкIэ си тобэщ!
Зыдоущэхуж, ди псэр IукIауэ.
Ари сыт: тхьэлъанэ?
Ди анэм сеупщIащ абыкIэ.
Ди анэм нэхъри сигъэшынащ:
- Тхьэлъанэщ! Тхьэлъанэми къыщынэкъым!
- Тхьэлъанэ пщIырэ бгъэпцIыжмэ, уаукIрэ?
- Хьэуэ.
- Сыт-тIэ къуащIэр?
- Нэхъеиж къуащIэ.
- Сыт нэхъеижыр?
- Уи фызыр йокIыж…
КъызгурыIуакъым. ИтIани щIалэ цIыкIухэм яжесIащ тхьэлъанэ пщIырэ бгъэпцIыжмэ, къыпщыщIынур…
А псалъэр къыджьэдэнащ абы и ужькIэ: «Си тобэщ!» Ди псалъэм етIуанэ хъуащ ар: «Си тобэщ!» - щичэзуи щимычэзуи къыщыхэдмыIу щыIэкъым.
Хъуэжэ-ефэнды пщэдджыжь къэс ди пащхьэ къотIысхьэри къыджьэхоплъэ:
- Къепсыр сIэщIэкIуэдэнкIэ си тобэщ! КъызжиIакъым жывмыIэж!
Зэгуэрым, шэджагъуашхэ дышхэри, мыдрисэм дгъэзэжауэ, Хъуэжэ-ефэнды ди пащхьэ къитIысхьэжри къэщхьэукъуащ. ЩIалэ цIыкIухэм нащхьэ яхуэсщIри сыкъэтэджащ, лъапэпцIийуэ Iустазым сыбгъэдэхьэри и пащхьэ илъ пэртэбакъым къэспхъуэтащ, си тIысыпIэм згъэзэжри пэртэбакъым дэлъ тутыныр си тхылъым дэскIутащ. Тхылъыр зэгуэспIэжри пэртэбакъ нэщIыр Iустазым и пащхьэ ислъхьэжащ. Хъуэжэ-ефэнды мэщхьэукъуэ, и щхьэр къыфIэхуауэ.
ЩIалэ цIыкIухэр къызэжащ, тутын сабэр я пэм ираудэн мурад ящIауэ.
- Хьэуэ, - яхуэздакъым. – Тутын сабэр ди пэм идудэмэ, дыкъепсынущ. Дыкъепсмэ, Хъуэжэ-ефэнды къэушынщ.
- Сыт-тIэ уигу иплъхьар?
- Флъагъунщ.
- Сыт тлъагъунур?
- Ныбафэуз фызэтехъуэнщ, флъагъумэ.
Сигу ислъхьар сэр дыдэми сфIэдэхьэшхэныжти, сыкъыщитхъащ. ЩIалэ цIыкIухэри къыщиудауэ зэкIуэцIоч.
Iэуэлъауэ дыщызэрыгъэхъум, Хъуэжэ-ефэнды къэушащ. Къэушри, пэртэбакъым еплъащ. Пэртэбакъыр нэщIт.
ЛIыжьыр зэщIэкIэзызащ.
- Хэт тутыныр къэзыщтар? Зывымусыж! – мэкIий Iустазыр, и нэр къыщихуауэ. – ФысIэщIэкIуэдэнкIэ си тобэщ!
ЩIалэ цIыкIухэр дызэплъыжащ:
- ДымылъэгъуакIэ ди тобэщ!
- Хэт къэзыщтар?
- ТщIэкъым! Тлъэгъуакъым!
- Щхьэ фыпIащIэрэ! Сэ фэ фхуэфI сыхъунщ! Япэ къепсыращ си тутыныр къэзыщтар! Си тобэщ, аракIэ! Фи фэр исхынщ! Фэлэкъэм фыщыщтэкъэ?!
Фэлэкъэм щынэсым, ди псэр IукIащ. «Дыунэхъуакъэ, дыкъепсмэ!» - аращ дызэгупсысыр.
- Си тобэщ! Япэ къепсым и цыр хуэсщынкIэ! СIэщIэкIуэдэнщ! КъызжиIакъым жывмыIэж! Си тобэщ!
Зыдудыгъуащи, дыбэуэн дошынэ. Хъуэжэ-ефэнды нэхъри къызэрыкIащ, узыIуригъэлъэдэн хьэзырщ.
- Зыгуэр къырырепси, иреплъыт – сIэщIэкIуэдэнкIэ си тобэщ!
Си тхылъым напитI къыдэсчри сэмб сщIащ, сэмбитIми тутын искIутащ.
ПщыхьэщхьэхуегъэзэкI хъуащ.
Хъуэжэ-ефэнды и Iэщхьэр кърихьэхыжащ, и лъэпэдыр лъитIэгъэжащ, и цейри зытриубгъуэжащ. Зэчыр къыхэддзащ мыдрисэм дыкъыщIэкIыжын и пэкIэ. Къызбгъэдэсым сыкIэщIэуIуэри, сыкъэтэджыжащ. Къызбгъэдэсри къэтэджащ. ЗыдгъэпсчэуIуащ.
- Сыт фызыхуейр? – къыджьэхэлъащ Хъуэжэ-ефэнды.
- Уи шыдым уанэ пхутетлъхьэжын? Нахъутэри пщIэхэтлъхьэжынщ.
- Хъунщ, фыкIуэ!
Мыдрисэм дыкъыщIэжащ. Хъуэжэ-ефэнды и шыдым уанэ хутетлъхьэж ди хабзэт щежьэжынум деж – япэ зидгъэщырти.
Мэкъум хэшхыхьри жыг жьауэм зыщIигъэзэгъауэ щIэст Абдурэхьман-чэлэбий. Шыдыр къыщытхури, уанэр тетлъхьэжащ, нахъутэри пщIэхэтлъхьэжащ. ТхылъымпIэ сэмбитIым я зыр шыдым и тхьэкIумэм изубыдэри сепщащ. Сэ жанкIэ къыкIэщIэпыджа нэхъей, шыдым зритIащ, етхэуащ. Нахъутэр зэдэдубыдри, шыдыр мыдрисэ бжэIупэм Iутлъэфащ. Йотхауэ, зретIэ-зресэ, адэ-мыдэкIэ зыщIедз, кIуапIэ етткъым армыхъу.
Хъуэжэ-ефэнды бжэм къиуващ, щIалэ цIыкIухэр и ужь ищIауэ.
Шыдыр кIэбдз лъакъуэкIэ уващ.
- Сыт абы къыщыщIар? – къыгурыIуакъым Iустазым.
- ТщIэкъым, - жытIащ. – Жейбащхъуэ хъунщ: иджыпстущ къыщыдгъэушар.
- Уанэр тэмэму тефлъхьа хъункъым.
- Тетлъхьа хуэдэщ. КъыщыщIар тщIэкъым…
ЩIалэ цIыкIухэм я пщэр хаш, я дамэр драгъэуей.
- Мыдэ къызбгъэждэфшэт.
Шыдыр мыдрисэ бжэщхьэIум еслъэфэлIащ. БжэщхьэIум щеслъэфалIэм, «цIытх!» жери къепсащ шыдыр. ЩIалэ цIыкIухэр къыщитхъащ. Хъуэжэ-ефэнды и нэр къихуащ. Шыдым щIичэкъым: тутыныр и пэмрэ и тхьэкIумэмрэ ирихьащи, къопс цIыху нэхъей!
Зыри къызгурымыIуафэ зытезгъэуауэ, шыдым соплъри сыщытщ, си нэр согъэупIэрапIэри.
- Къыпщыдэхьэшхрэ жызоIэ шыдыр, зиусхьэн?
- Сыт къэбвыр?
Нэхъри сыкъызэрыкIащ:
- Шыдым и щIыфэр машхэ: фэлэкъэр хуэфащэщ…
- Шыд жыпIэми, псэущхьэщ… - жьэр иущIащ Хъуэжэ-ефэнды.
ЩIалэ цIыкIухэри къыздежьууащ:
- Хуэфащэщ! Хуэфэщэпсщ фэлэкъэр! И щIыфэр машхэ!
Абы нэхъри сытригъэгушхуащ:
- Тхьэ пIуакъэ, зиусхьэн? Япэ къепсыр бубэрэжьыну жыпIакъэ? «Си тобэщ!» жыпIакъэ? Тхьэ пIуэрэ бгъэпцIыжмэ, къыпщыщIыр пщIэрэ?
- Сыт? – и нэр къригъэжащ Хъуэжэ-ефэнды.
- Уи фызыр икIыжынущ!
ЩIалэ цIыкIухэр къыздежьууащ аргуэру:
- Уи фызыр икIыжынущ! Уи фызыр икIыжынущ!
Хъуэжэ-ефэнды и жьэр Iурыхуащ. И шыдым щышэсыжкIэ Iэ дилъэ и хабзэт Хъуэжэ-ефэнды: «Си нэхунэ, си псэр зышхын!» - жиIэурэ едэхащIэт. Иджыпсту зыIуригъэлъэдэнт и шыдыжьыр, апхуэдизкIэ хузэгуэпати.
Зы щIалэ цIыкIу, мыдрисэм щIэлъэдэжри, фэлэкъэмрэ зей башымрэ къыщIилъэфащ. Шыд тхьэмыщкIэр къепс зэпытщ, и пэр щIым щехъуэ, йолъэкъуауэ.
Фэлэкъэмрэ зей башымрэ Хъуэжэ-ефэнды и пащхьэ иралъхьащ. ДызэрогъэкIий:
- Уи фызыр икIыжынущ! Уи фызыр икIыжынущ! Тхьэ пIуамэ, уи псалъэм уепцIыж хъунукъым!
Псывэ къракIыха хуэдэ, и жьэр Iурыхуауэ, бжэщхьэIум ттщ Хъуэжэ-ефэнды, зэ и шыдым йоплъ, зэ дэ къытхоплъэ.
- Ивуд! – жиIащ иужьым.
Абдурэхьман-чэлэбий зеддзащ, дежэри идудащ, зыкъомрэ деныкъуэкъуа нэужь. И кIэбдз лъакъуитIыр фэлэкъэм етпхащ. Зей башыр къищтэри, Хъуэжэ-ефэнды шыдым щхьэщыуващи, и къару къызэрихькIэ и лъэгум щIоуэ. КIыщым сыдж макъ къыщIэIукI фIэкI пщIэнтэкъым, зэхэпхамэ! ЩIалэ цIыкIухэм зыдолIэж, дызэрогъэкIий, ныбафэуз дызэтехъуащ. Зыгуэр кIиящ:
- Къэймэкъамыр къэсащ!
Зыдущэхужри, куэбжэмкIэ дыплъащ. Къэймэкъамымрэ хьэтхауитIымрэ пщIантIэм къыдыхьэрт. Къэймэкъамым и нэщхъыр зэхэлъщ, узыIуригъэлъэдэн хьэзырщ.
- Сыт мыбы къыщыхъуар, Хъуэжэ-ефэнды? – къыдбгъэдыхьащ къэймэкъамыр. ХьэтхауитIри къыдбгъэдэкIуэтащ.
Хъуэжэ-ефэнды, плъыжь хъури, зей башыр Iэпыхуащ. Шыдыр къыщылъэтыжащ, и кIэбдз лъакъуэм фэлэкъэр зэрыкIэрыщIауэ. Къыщылъэтыжри, гъуахъуэу хъуэш жыгхэмкIэ зидзащ.
Къэймэкъамым и нэщхъыр нэхъри зэхиукIащ.
- Сытщ, жыфIа, къэхъуар?
- Сэ… Зиусхьэн…
Хъуэжэ-ефэнды и бзэр иубыдащ.
- Къэхъуар сыт жызоIэ?!
- Тхьэ сIуат…
- КъызгурыIуэкъым.
- Къепсым…
- Сыт зи гугъу пщIыр?
- Шыдыр къепсащ…
- Шыдри?.. Къепсауи?..
Щым дыхъуащ псори. Заул дэкIри дыкъыщиудыжащ. Къепси къытхэтщ.
Ар игу техуэнт къэймэкъамым: и лъыр къэва хъунщ. И дзэлыфэр тришри къытщIэкIиящ:
- Фи хьэм бажэ къиубыда?!
Зыдущэхужащ, ди псэр IукIри. Къэймэкъамым Хъуэжэ-ефэнды зыхуригъэзэкIыжащ. Хъуэжэ-ефэнды и пIэм ижыхьащ, и фэр пыкIащ.
- НакIуэ, си ужь ниуви!
Къэймэкъамыр пщIантIэм дэкIыжащ, хьэтхауитIым яку дэувэжри. Хъуэжэ-ефэндыи якIэлъыущыща, и лъэр щIэкIэзызэу…
…Зыгуэр къепсауэ зэхэсхамэ, ноби си нэгу къыщIохьэж си зэранкIэ мыдрисэм Iуахуа Хъуэжэ-ефэнды. Емынэм сызэрихуэрэт, щхьэ щIэзмычарэ? ЛIыжьым лей есхащ – Тхьэм къысхуигъэгъу. Сэр мыхъуамэ, и IэнатIэр фIэмыкIуэдынкIи хъунт Хъуэжэ-ефэнды. Ар си гукъеуэщ нобэр къыздэсым. Джэгурэ пэт, нэ къраху жыхуаIэращ… Фэлэкъэм текIуэдэжащ тхьэмыщкIэр.
ЛъыкIэ узэкъуэшмэ
Хъарпшэрущ Генин къалэ цIыкIур си нэгу къызэрыщIэхьэжыр – илъэс тIощIым щIигъуащ сызэрыдэмыхьэжрэ. Си нэгу зэгуэр щIэкIа пщIыхьым хуэдэщ. Си нэгу къыщIохьэж бэзэрым ибгъукIэ щыта мэжджытыр – абыкIэ куэдрэ дыблэкIащ си адэмрэ сэрэ. Мэжджыт пщIантIэм дэта псыутхри сощIэж, мэжджытым блэж псы цIыкIури къыщIохьэж си нэгу. Пхъэ къуэщIийрэ пхъафэрэ кърихьэх зэпытт псы цIыкIум. Хьэмэмри къэкIыжынкъэ уигу – сыкIуэрейуэ щытащ хьэмэмым, зыпэсщI щыIэтэкъым.
Си нэгу къыщIэзгъэхьыжыфынут а псор: гъатхэ пшагъуэ гуэрэным сфIыщIеуфэри, аращ къызэхьэлъэкIыр.
Укъыщыхъуа жылэм пэпщIын щыIэ! Апхуэдиз дэкIауэ тебгъэзэжамэ, мащIэ уигу къэкIыжынур! Пшагъуэм щIеуфэ пщыхьэщхьэ къэс, мэл, хыв, жэм хъушэхэм яуфэбгъу гъуэгу сабалъэр, жыглыц зыкIэрищIа кхъуэщын унащхьэхэр, гъуни нэзи зимыIэ губгъуэр, сэрей кхъахэхэр, пхъэ закъуэ лъэмыжхэр, бжыхь лъагъуэхэр… Къэзгубзыгъыж къудейщ а псор, хъарпшэрщ. Нэхъ сщIэжыр ди унэмрэ мыдрисэмрэщ.
Хадэшхуэ диIащ. Хадэм унэ Iэхуитлъэхуит хэтт. Ди анэм пщэдджыжькIэ щхьэгъубжащхьэм сытригъэтIысхьэти, сигъэджэгут. Щхьэгъубжэм удэплъмэ, гуэщыжьым уIуплъэт. Сытым къыхэсхами, гуэщым сыщыщтэ зэпытащ. Мыщэ щIэс къысфIэщIт гуэщым. КъыщIысфIэщIыр ди унэIутым, Хьэбилэ, пщыхьэщхьэ къэс мыщэ гугъу къызэрысхуищIрагъэнт: мыщэжьхэм я таурыхъ мащIэ сригъэдэIуа Хьэбилэ! Хьэбилэ икIи тхуэжыIэщIэт, шыми Iус яритти, ди щакIуэхьэхэри игъашхэт. Хьэбилэ и таурыхъхэр ди анэм хуэсIуэтэжынтэкъэ – нэхъри згъэщIэрэщIауэ, Iэджэ щIызгъужауэ! ПщIыхьэпIэ слъэгъуауэ жесIэт ди анэм: мыщэжь гуэрым сипхъуатэри бгым срихьа хуэдэу, и гъуэм срилъафэри си пи си тхьэкIуми тричауэ, итIанэ псы щхьэлым и шэрхъ лъабжьэм сыщIидзэжауэ.. Iэджэ зэзгъэкIэсынтэкъэ: «Мыбы сепщIыхьащ, мор си нэгу щIэкIащ», - жысIэурэ. «Хъер ухъу!» - абы къыфIигъэкIтэкъым ди анэм. «ЦIыхушхуэ ухъунущ, унафэщIышхуэ, дзэпщ цIэрыIуэ – псори къыпщышынэу, къыппэувыф щымыIэу!» - арат ди анэм си пщIыхьэпIэм кърихыр. Сэри си фIэщ хъут ар, пцIы зэрыхуэзупсыр сщыгъупщэжау: апхуэдэ сепщIыхьакъым игъащIэм!
Дызыщеджэ унэр кхъахэ дыдэ хъуауэ зэрыщытар сощIэж – сэхуи темыкIауэ, блыным чырбышхэр къыхэцIэфтыжарэ унэ лъэгури къилъэлъыжауэ. ПщIантIэр Iэхуитлъэхуитт, жыг дэтт, псыунэр пхыдзати, псыунэм ибгъукIэ зы чей щытт, псы игъэхъуауэ.
ЩIалэ цIыкIуи хъыджэбз цIыкIуи дызэхэст, зэгъусэуи дызэдэджэгут. Дезыгъаджэр фызыжь тхышэ лъагэт, и щхьэц цIырхъыр пкъынэкIэ иIарэ езым тIэкIу хухэткIэ шэч хуэпщIу. Нэ жагъуэкIэ къыпIуплъэ зэпытт фызыжьыр, и пэ къуаншэм къашыргъафэ къытригъауэт. И къуэдзэр езым и къуэрат. Абы дыщышынэтэкъым. Абыи тIэкIу хухэмытауэ пIэрэ жызоIэ, си нэгу къыщыщIэхьэжкIэ: делэIуделафэт, фэ етплътэкъым, и псалъэи дедаIуэтэкъым.
Псоми я щIыбагъ сыдэст сэ, дезыгъаджэ фызыжьыр башкIэ къыслъэIэстэкъым. Хъыджэбз цIыкIухэр «цыджэхунэкIэ» къызэджэт – сызэрысырыхум щхьэкIэ. ЩIалэ цIыкIухэр си цIэкIэ е «Капитаным и къуэкIэ» къызэджэт – ди адэр дзэм хэтти. Дызыщеджэ пэшым и бжэм пхъэбгъу зэпэплIимэ цIыкIу зэрыкIэрылъар сощIэж. Пхъэбгъум псалъитI тетхат: «Сыкъэсащ», «СыщIэкIыжащ». Къыщытхэхьа сыхьэтымрэ щытхэкIыжамрэ тратхэт абы дезыгъаджэхэм. Блыным пхыгъэмба щхьэгъубжэ зэвым нэху мащIэ фIэкI къыдидзу зэрыщымытари сощIэж.
Зыгуэр пIэщIэщIамэ, уаубэрэжь фIэкI, нэгъуэщI къуэды щыхабзэтэкъым ди еджапIэм. Ебгъэлеямэ, фэлэкъэр хьэзырт. Фэлэкъэм нэхъ дызыщышынэ щыIэтэкъым. Егъэлеяуэ умыкъуейщIеямэ, Iустазым и къуэдзэм уи напэр кърихулэкIынт, е езы Iустазым баш къуиутIыпщынти, абыкIэ зэфIэкIт.
Си напэ кърахулэкIауи баш къызаутIыпщауи сщIэжкъым – си адэм къыфIэлIыкI хъунт. Дезыгъаджэ фызыжьым си тхьэкIумэр зэ зэрытричар сощIэж: «ПцIы быупсащ!» - жери. Си тхьэкIумэр иджыри къэс бжьыбжь къысфIощI! Лажьэ сиIэтэкъым, пцIы сыупсатэкъым. Зэрыхъур мыращ. Псыунэм ибгъукIэ щыт чейм и пхъэцIыбыр Iуичри, зыгуэрым псыр къригъэжащ. Псыр къизыгъэжар слъэгъуащ: и псэр хэгъуауэ, хъерсыз гуэрт. Сэ къытралъхьащ, сызыхагъэзыхьым щIалэ хъерсызым и цIэр исIуащ. Зиумысыжакъым, фэлэкъэм щыщтэри. НэгъуэщI зы щIалэ цIыкIу къэуври, езым зытрилъхьэжащ: «Сэращ чейм псыр къизыгъэжар», - жери. Ираудри, башкIэ кIуэцIакъухьащ. Абдежыращ фызыжьым си тхьэкIумэр щытричар: «ПцIы быупсащ, лажьэ зимыIэ щIалэм пцIы теплъхьащ», - жери. Сыт си лажьэт? ПцIы сыупсатэкъым, псыр къизыгъэжар слъэгъуат – я фIэщ сыхъуакъым. Пщыхьэщхьэм, унэм дыщыкIуэжым, башкIэ кIуэцIакъухьа щIалэ цIыкIум и пщэпкъыр субыдащ.
- ПцIыупс щхьэ сыпщIа, - жысIащ. – Уэракъым псыр къизыгъэжар. Щхьэ зытеплъхьэжа?
- Сэращ, - жиIащ щIалэ цIыкIум.
- Уэракъым. Алийщ псыр къизыгъэжар. Си нэкIэ слъэгъуащ! – хуэздакъым.
ЩIалэ цIыкIум зыри къыпидзыжакъым, къызэплъа фIэкI. Сигу къэкIащ: бзэгу сымыхьыжынумэ, зиумысыжыныфэ тетщ. Тхьэ хуэсIуащ:
- УсIуэтэжынкъым, бзэгу схьыжынкъым, - жысIэри.
- Алийщ псыр къизыгъэжар, - жиIащ щIалэ цIыкIум. – Ар сэри слъэгъуащ. Сымаджэрилэщ Алий, кIуэцIакъухьамэ, хуэшэчынутэкъым абы: гуащIэмащIэ гуэрщ, сымаджэрилэм и закъуэкъым. Плъагъуркъэ и фэр? Куэд щIакъым къызэрытэджыжрэ – сымэджащ.
- Уэ щхьэ зытеплъхьэжа? Щхьэ зыкIуэцIебгъэкъухьа абы и пIэкIэ?
- Абы сэрэ къуэш дызэрыщIащ. Ар кIуэцIакъухьамэ, лIэнкIэ хъунут. Сэ сыузыншэщ, зыуи къысщыхъунукъым. Сыкъелащ – сыкъэплъагъукъэ?
КъызгурыIуэщакъым:
- «Къуэш дызэрыщIащ» жоIэ? Дауэ къуэш фызэрызэрыщIар?
- Ар пщIэркъэ?
- СщIэркъым.
ЩIалэ цIыкIур дэхьэшхащ, щежьэжым:
- Зым илъ зыр дефэри, къуэш дызэрыщIащ. Аращ, умыщIэмэ. ЛъыкIэ дызэшщ, дунейм дытетыху. Зыр зым дыкъыщхьэщыжын хуейщ. Аращ, хабзэр, къуэш узэрыщIамэ.
ИужькIэ щыгъуазэ сыхъуащ къуэш зэрыщIа щIалэ цIыкIу зыбжанэ ди еджапIэм зэрыщIэсым. Си нэкIи слъэгъуащ ар - лъыкIэ къуэш зэрызэхуэхъур. Классыращ щыслъэгъуари. Андез ищтэн хуейти, ди Iустазым и къуэдзэр классым щIэкIащ. Езы фызыжьыр нэмэзлыкъым тетIысхьащ, и щIыб къытхуигъазэри. ЩIалэ цIыкIуитI я Iэблэр ирабзауэ слъэгъуащ – си сэмэгурабгъумкIэ щыст. Сэ жан къащтэри я Iэблэр ирабзащ – IэфракIэм и лъабжьэIуэкIэ. Лъы ткIуэпс плъыжьыбзэр къытетIысхьащ я Iэблэхэм. ЩIалэ цIыкIуитIым загъэщхъри лъыр ирафащ.
Къуэш зэрыщIащ! Сэри къуэш сиIатэмэ, си тхьэкIумэр трачынтэкъым, фэлэкъэми сыщихъумэнт. Сащымыщ хуэдэщ щIалэ цIыкIухэм, сыхамэгухамащхьэщ. Ныбжьэгъуи къысщхьэщыжыни сиIэкъым – ар сигу къеуэт. Ди анэм сыхуэтхьэусыхащ.
- ЩIалэ цIыкIухэм ящыщ зым къуэш сищIатэмэ, зыри къыстегушхуэжынтэкъым! – жесIащ ди анэм. – Сэ зыращ къуэш зимыIэр.
Ди анэм къысхуигъэдэхакъым, къуэш зэрыщIын щхьэкIэ, Iэблэр зэрырабзэр щыжесIэм.
- Уигу къыумыгъэкIыххэ! Арат иджы къыпхуэнэжар! – къысхуэгубжьащ ди анэр, и тхьэкIумэ иригъэхьакъым. ИтIани сигу ихуртэкъым: гува-щIэхами, зыгуэрым къуэш зыхуэсщIынщ!
Мэрем махуэ къэс ди хьэблэм дэс щIалэ цIыкIухэр ди хадэм къакIуэти, пшапэр зэхэуэху дыджэгут. Ди гъунэгъу лIы гуэрым, Хьэжы Будакъ, зы къуэ иIэт, сэ си ныбжьу. Сигу щIрихьар сщIэкъым и цIэр: Мыстыкъ! Сыт и лажьэ – цIэ дахэ дыдэщ. КъэпсэлъыгъуафIэщ, жьгъырущ!
СощIэж: ди хьэблэ хъыджэбз цIыкIухэм усэ хузэхалъхьауэ щытащ Мыстыкъ. Уэрамым къыдэхьакъэ – псори йогуо:
Мустэфа – Мыстыкъ!
Укъежьамэ, тыкъ-тыкъ!
Мустэфа-Мыстыкъ!
Уи фочыжьыр тIыкъ-тIыкъ!
Абы щхьэкIэ зигъэгусэтэкъым Мыстыкъ: хъыджэбз цIыкIухэм яхуилъ зищIти, дэхьэшхт. Дэри зэгуэдгъэпт, усэ цIыкIур едутIыпщурэ. Дэри зыкъытхуигъэгусэтэкъым. Иджыри къэс къызгурыIуэкъым: сытыт зыкъыщIытхуимыгъэгусэр? Хъыджэбз цIыкIухэр дэнэ къэна, жыг хадэм щыджэгу щIалэ цIыкIухэри дыкIуэцIикъухьыфынут Мыстыкъ, хуеямэ. Дэр нэхърэ нэхъ пIащэт, нэхъ къарууфIэт. Мыщэ шырым ещхьт Мыстыкъ: хъуреябзэт - и щхьи, и Iи, и лъакъуи, и плIэи. Дызэбэнамэ, псори дытридзэт. Дыкъызэдэжэми, къыттежт. Гъэмахуэм дзэлыч цIынэ къыздихьти, къакIуэт ди хадэм. Дзэлычыр дыупсти, чыбжьэ къыхэтщIыкIт. Чыбжьэр зэдэдгъажэурэ дызэпеуэт. АбыкIи дыпэлъэщтэкъым Мыстыкъ.
Зэгуэрым, дзэлыч пхыр къыздихьри, Мыстыкъ ди хадэм къихьащ. Дзэлычыр щызупсым, си Iэпхъуамбэр суIэжащ. Си Iэпхъуамбэм лъыр къыщыпхивым, сигу къэкIыжащ: къуэш дызэрыщIынщ!
- Мыстыкъ, мыдэ къаплъэт: си Iэпхъуамбэм лъы къизгъэкIащ. Уи Iэпхъуамбэми къигъэкI лъы. Къуэш дызэрыщIынщ! – жысIащ сэ.
Мыстыкъ Iэнкун хъуауэ къысфIэщIащ. ЩIым еплъыхри и щхьэр игъэсысащ.
- Къуэш узэрыщIынумэ, лъыр Iэпхъуамбэракъым къызэрыгъэкIын хуейр, Iэблэр ирабзэ.
- ТIури зыкъэ? – хуэздакъым сэ. – Мыри лъыщ. Iэблэм къибгъэкIми, Iэпэм къибгъэкIми лъыщ. Къуэш дызэрыгъэщI!
Мыстыкъ арэзы хъуащ. Сэр сIихри, и Iэблэр ирибзащ. Здрибзам деж лъы ткIуэпс къызыпхиващ. Лъы ткIуэпсым себзеящ. Мыстыкъи си Iэпхъуамбэм тес лъы ткIуэпсыр ирифащ…
Мыстыкъ сэрэ къуэш дызэзэхуэхъурэ илъэс ныкъуэ дэкIа, илъэс дэкIа – сщIэжкъым. Къуэш дызэрызэхуэхъуари сщыгъупщэжа хуэдэт. ЕджакIуэ дызэдокIуэ, дызэдоджэгу – къуэш дызэрызэхуэхъуар сигу къэкIыжыххэкъым.
Махуэ гуэрым нэхъ жьыуэ дыкъыщIэкIыжащ еджапIэм: дезыгъаджэ фызыжьым Iуэху къылъыкъуэкIауэ жиIэри дыкъиутIыпщыжащ. Мыстыкъ сэрэ уэрамым дыдэхьэжащ. Махуэр уэмщ, хуабэвэхщ. Сэ пщIэнтIэпсыр къыспож, Мыстыкъ хуабэр зыхимыщIа хуэдэщ. Дыуэршэрурэ дыздэкIуэм, зы хьэшхуэ уэрамым къыдэлъэдауэ къэтлъэгъуащ. Хьэм и ужь лIитI-щы итщ, баши ягъэдалъэ, мэкIий-мэгуо:
- Бжыхьым фелъэ! Бжыхьым фелъэ! Хьэр къывэдзэкъэнущ!
Си псэр IукIащ, хьэм сыщыIуплъэм: и дзапэфIанэр къыIуопс, Iупсыр къыIурож, мэгурым! Дэнэ ужэн: хьэр къэсащ – уIэщIэкIынукъым.
- Си щIыб зыкъыдэдзэ! – жери Мыстыкъ иувыкIащ.
Хьэр си ныбжьэгъум къыжьэхэпхъуащ. Хьэмрэ Мыстыкърэ зызэраупсейри зэрызекъуащ. Хьэм упэлъэщын? Хьэ домбейм! ВыщIэ хуэдиз хъут. Си ныбжьэгъур щIым хигуащ хьэм, и гущIыIу иувэжащи, ечатхъэ. Сэ си пIэм сикIыфыркъым, си псэр IукIащи, Мыстыкъ зыри хуэсщIэфыркъым. Ди насыпти, лIыхэр къэсащ, башыр тракъутэри, хьэр Iуахуащ. И Iэблэр хьэ дзэкъапIэщ, и пэм лъы къыщиудащ Мыстыкъ, итIани и гур егъэфI:
- Ягъэ кIакъым… СызыхифыщIащ… НэгъуэщIкIэ лажьэ сиIэкъым. КъэнэкIафIэ сыхъуащ жыпIэкъэ!..
Мыстыкъ унэм яшэжащ. Сэри унэм силъэдэжащ, хьэм къыдищIар ди анэм жесIэжащ. Ди анэшхуэр къызэпщащ, къызэбжащ, псы хуабэкIэ сигъэпскIри сигъэгъуэлъыжащ.
КъыкIэлъыкIуэ махуэм школым нэкIуакъым Мыстыкъ. ЕтIуанэ махуэми нэкIуакъым.
- Мыстыкъ дыщIэгъэупщIэ, - жысIэри селъэIуащ ди анэм, си ныбжьэгъур дунейм къыщытемыхьэм.
- Уи ныбжьэгъур сымаджэщ, си щIалэ цIыкIу, - жиIащ ди анэм. – Алыхьым гущIэгъу къыхуищIынщ. Хъужмэ, фызэрылъагъункъэ…
Абы и ужькIэ школым щыслъагъужакъым Мыстыкъ, уэрамми щыслъагъужакъым. ЛIащ. ХьэщхьэрыIуэращ зэрылIыкIар…
Жэщ хъурэ сыгъуэлъыжамэ, си сабиигъуэр си нэгу къыщIоувэж. Сигу къокIыж си сабиигъуэр щызгъэкIуа къуажэ пхыдзар. Пщэдджыжьым сыкъэтэджамэ, си Iэпхъуамбэшхуэм телъ дыркъуэ цIыкIурщ япэ сызыIуплъэр. Ар зыпэсщIын къэхъуакъым! ЛъыкIэ къуэш къысхуэхъуа цIыхум и фэеплъщ ар: и лIыгъэмрэ и цIыхугъэмрэ текIуэдэжащ. Сэ сыкъригъэлри, езым и щхьэр хилъхьащ. Ар къыпхуищIэфынущ лъыкIэ къуэш къыпхуэхъуа цIыхум.
Лъэдакъэ лъагэ
ЛIы дэкIуэжын жыхуэпIэр и пщIыхьэпIи къыхэхуэкъым Хъатыджэ-хъаным. И гур щыкIащ лIым. И ныбжьыр илъэс пщыкIущ хъуа къудейт лIы щратам. Зратари хэт жыIэт: илъэс хыщIрэ хырэ зи ныбжь лIыжь кхъахэ! ИлъэсипщI хъуащ и щхьэгъусэр дунейм зэрехыжрэ. Ар и нэгу къыщIэхьэмэ, Хъатыджэ-хъаным и фэр зокIуэкI: щIыкъатиблкIэ щIэкIуэтащэрэт – зы махуэ дэтыншакъым, сымаджэрилэти, пIэм къыхэнэжауэ ихьащ лIыжь кхъахэм, хущхъуэмэр щIэкIакъым лэгъунэм.
Иджы хуэщIауэ мэпсэу фызабэ щIалэр. «Щхьэ удэмыкIуэжрэ?» - къыжраIэмэ, и тхьэкIумэ иригъэхьэкъым.
- Сызезыхуэр сыт: сызыдэкIуэжыр жьы хъунукъэ – лIы зелъэфэн сыхуей сэ? Алыхьым жимыIэкIэ! Уи щхьэ закъуэ - уи лъакъуитI хуэдэ щыIэ!
И щхьэ закъуэ – и лъакъуитIкъым фызабэ къулейм: зы мылъхупхъурэ зы унэIутрэ щIэсщ и унэ – Гюлтеррэ Эленрэ, зы пщафIи иIэ, МэхьмэдкIэ еджэу. И жьэр щыми якIэригъэкIкъым: махуэм и кIуэцIкIэ унэр зытхухрэ ярегъэпхъэнкI, унэ лъэгур зыбжанэрэ ярегъэлъэс, зыгуэр къикъухьауэ илъэгъуамэ, я фэр ирихынущ.
ЦIыху гъэсащ и мылъхупхъури и унэIутри, пцIы къыпхуаупсынукъым, жан дыдэщ, я Iэр увыIэкъым. Мэхьмэди лажьэ иIэкъым: и щхьэ темылъ трилъхьэнукъым, уеплъамэ, плъыжь мэхъу, цIыху Iэсэщ, пщафIэми, хьэрэм ишхынукъым.
Хъатыджэ-хъаным унэм щикIыр зэзэмызэххэщ – и унэIутхэр и нэIэм щIэт зэпытщ. Пэшхэр къызэхикIухьын и щIасэщ, пкIэунэми йопщхьэри зыщехущыхь, къохьэжри и унэIутхэр еущий:
- Сэ фыкъыздэплъей! Хамэ зыкIэлъызгъакIуэкъым, сэри сакIэлъыкIуэкъым. Фэри фи гъунэгъухэм я деж куэдрэ фыщIежэкIыни зыщIыкIэлъывгъэкIуэни щыIэкъым: фи Iуэху фыхагъэн фIэкI, сыт къыфхуащIэрэ?
Мэхьмэд фызабэм и жыIэм щыфIэкIа къэхъуакъым: пщэфIапIэм хьэщIэ е и Iыхьлы дэнэ къэна, хамэм я джэду щIэплъэгъуэнукъым. Махуэм пщIэнейрэ щIоплъэ Хъатыджэ-хъаным пщэфIапIэм, щIэплъэху къэси Мэхьмэд и закъуабзэщ.
Хъатыджэ-хъаным зы хьэл мыгъуэ хэлъщ: туфлъэ лъэдакъэ лъагэр зыпищI щыIэкъым! ЗэрыцIыкIурагъэнщ и нэфI туфлъэ лъэдакъэ лъагэм щIыщыхуар. ПIырыпI хуэдэщ езыр, лъагъугъуафIэщ, екIущ, лъахъшэIуэщ жумыIэмэ. Арат унэм щисми туфлъэ лъэдакъэ лъагэр къыщIрилъэфэкIыр. «ТIыркъ-сыркъ! ТIыркъ-сыркъ!» - унэ лъэгур егъэпсалъэ махуэ псом, туфлъэ лъэдакъэ лъагэр зылъыпеIури. КIапсэрыкIуэ фэкI пщIэнкъым Хъатыджэ-хъаным, туфлъэ лъэдакъэ лъагэм шэсамэ: йощIэ, мэщэнауэ, туфлъэм къеджэлэхынкIэ мэшынэ унэIутхэр. Арагъэнщ щхьэуназэр къызыхихар. «Си щхьэр уназэ хъуащ», - жери, дохутыр къриджащ. Фызабэм еплъри, дохутырым жиIащ:
- Псори зи лажьэр туфлъэ лъэдакъэ лъагэрщ. Туфлъэр зылъыхи, хъыдан вакъэ щабэ зылъытIагъэ – уи щхьэр унэзыжынукъым.
Дохутырым апхуэдэ чэнджэщ къыщритым, Хъытыджэ-хъаным хъыдан вакъэ щабэ къищэхуащ. И псэр игъэтыншыжащ хъыдан вакъэ щабэм: махуитI дэкIри, и щхьэр мыунэзэж хъуащ. И псэр тыншыжами, и унэIутхэмрэ и мылъхупхъумрэ нэгъуэщI гуэр хъуауэ шэч ищIащ: иджыри къэс яхэмылъа хьэдл къащтауэ къыфIэщIащ. ЗэкIуэкIащ и унэIутхэри и мылъхупхъури! Зэрыщымыта хъуащ!
Хъатыджэ-хъаным и нэм уIэщIэкIын? Эленщ япэ къиумысар. Еплъ абы кърипэсам: езы хъаным зэрызитхьэщI сабынымкIэ зитхьэщIащ! Ар хуэбдэ хъун? Хъункъым! Гюлтер кърищIари нэхъыкIэжщ: морабэ фалъэ иригъэмэрэкIуэхрэ пэт пщэфIапIэм щIиубыдащ. Мэхьмэди къыхурикъуащ: зы блэгъу псо IыхьэхэмыIуу ишхауэ къиумысащ!
- Мыбы къызащIэр! Мыбы къызащIэр! Сыт къащыщIар мыбыхэм?! – зэкуэфэуэжащ Хъатыджэ-хъаным.
ИкIэ къихуамэ, зы тхьэмахуэ закъуэм зыбгъупщIрэ къыщIэхуащ Хъатыджэ-хъаным и мылъхупхъумрэ и унэIутхэмрэ: е зыгуэр кIэщIагъэкIуэсыкIащ, е я Iуэху къагъэнащ, е хэжеящ - къуащIэфынур мащIэ, уи нэIэ ятемытмэ! Мэхьмэдщ езыгъэлеипар: ягъунэгъу унэIут зыщыплI къригъэблагъэри яхуэпщэфIащ, зэхэтIысхьэжри къэкъеижыху Iэнэм пэрысащ. А махуэращ Хъатыджэ-хъаным игу къыщыкIар: «IункIыбзэ естмэ, сыт яхузэфэIкын? IункIыбзэетакIэ фызесшэнщ – сыт скIэщIэвгъэкIуэсыкIыфын итIанэ!»
КъыкIэлъыкIуэ махуэм Хъатыджэ-хъаным хэжеяти, хэтIэсауэ зиужьри, и пэшым къыщIэкIащ. «Дэнэ щыщIэвэщIа мыхэр?» - жери, лъыхъуэурэ пщэфIапIэмкIэ кIуащ. Бжэм щыбгъэдэхьэм, и тхьэкIумэм Iущащэ макъ къиIуэри, зиущэхуащ: «СакIэщIэдэIухьынщ», - жери. IункIыбзэ IухыпIэмкIэ дэплъащ, зигъэщхъри. Мэхьмэд шэнт лъагуэ тесщ, и бгъуитIымкIэ Гюлтеррэ Эленрэ къыщысщ, пщафIэм зыкъракъузылIауэ.
- Фошыгъу щхьэ къыздумыхьарэ, Гюлтер? – мэшхыдэ пщафIэр.
- Ямылъагъужыным IункIыбзэ иритащ! – жиIащ Гюлтер.
- Уэ дыгъуэпшыхь щхьэ укъэмыкIуарэ? – хуохъущIэ Элени. – Хьэлывэ пхуэзгъэтIыгъуат.
- Сышынащ, - жеIэ Элен. – Хъаным гу къытлитэмэ, дыдихужынущ.
И тхьэкIумэ игъэкIауэ, якIэщIодэIухь Хъатыджэ-хъаным, и лъыр къовэ. Модрейхэм дэнэ щащIэнт Хъатыджэ-хъаным къазэрыкIэщIэдэIухьыр! ЩIачэкъым:
- Хъыдан вакъэращ псори зи лажьэр! Хъыдан вакъэр зылъыпимыIуамэ, дытхъэжынут. Ямылъагъужыныр къежьэмэ, туфлъэ макъымкIэ къатщIэрт, къэмыс щIыкIэ!
Еплъ и нэщIыбагъкIэ къращIэм! И гугъэнтэкъым игъащIэкIэ! И пщIыхьэпIэ къыхэхуэнтэкъым. Дзыхь яхуэщI абы - уи щхьэр фIашхыкIынущ, уи мылъкур зралъэфэлIэжынущ.
Бжэр Iуиудри, пщэфапIэм щIэлъэдащ Хъатыджэ-хъаным.
- Напэ фиIэкъым! Фыбзаджэнаджэщ! ФикI си унэ! АфIэкI зызвмыгъэлъагъу!
И унэIутхэр унэм ирихужащ Хъатыджэ-хъаным. Абы и ужькIэ лIыщIэрэ унэIутрэ дапщэрэ къищтамэ, арэзы къэзыщIын къахэкIакъым: зыр напэншэт, зым Iэбэлъэбэн и щIасэт, зыр щхьэхынэт, зыр пцIыупст. Уигу фIы щагъэщIэнт апхуэдэ унэIутымрэ лIыщIэмрэ: зыхуэныкъуэ щымыIэми, уэд хъууэ щIидзащ Хъатыджэ-хъаным, фагъуэ хъуащ, зэлыпIыжыным нэсащ…
Абы щынэсым, туфлъэ лъэдакъэ лъагэ зылъыпиIужащ Хъатыджэ-хъаным. ЗылъыпиIужри… и псэр тыншыжащ, и гум жьы дихужащ! И унэIутхэм щIатешхыхьын щхьэусыгъуэ иIэжкъым – зэхащIыхьIауэ гу ялъитэжкъым. Туфлъэ лъэдакъэ лъагэр зэрызылъыпиIуж лъандэрэ! И лъэ макъымкIэ къащIэри, хутыкъуауэ зыкъыIэрагъэхьэжкъым! УнэIутхэр я пIэ щитIысхьэжым, Хъатыджэ-хъаным и фэр къихьэжащ, нэкIу тхъуэплъ хъужащ. Ягъэ кIынкъым, и щхьэр унахэми: и псэм зигъэпсэхужащи, ари Тхьэм и фIыщIэщ…
