Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Шхыныгъуэхэр
КIэртIофыщIэ жьэрыкуей
КIэртIофыр яукъэбз, псы щIыIэкIэ ятхьэщI, пIащIэу, хъурейуэ яупщIатэ. Тебэм тхъу иралъхьэри, градуси 120-130-рэ хъуху къагъэплъ. Абы бжьын упщIэтар, кIэртIоф упщIэтар халъхьэ, шыгъу, шыбжий плъыжь хадзэ, псы щIыIэ тIэкIу щIакIэри, мафIэ щабэм тету, зэIамыщIэу, тебэм и щхьэр тепIауэ дакъикъи 10-12-кIэ ягъажьэ. ИужькIэ хуэсакъыурэ зэIащIэ. КIэртIофыщIэр дакъикъэ 15-кIэ хьэзыр мэхъу. Ар жьа нэужь и щхьэр трахри джэдгын цIынэ къудамэ тхьэщIахэр кърагъэтIылъэкI, тебащхьэр трапIэжри, мафIэм темыту дакъикъи 5 — 6-кIэ щагъэт, мэ дахэ къищтэн щхьэкIэ. Iэнэм щытрагъэувэкIэ джэдгын къудамэхэр къытрахыжри, кIэртIоф жьар тепщэчым иралъхьэ. Пщтыру яшх, пIастэ, чыржын е щIакхъуэ и гъусэу.
КIэртIофыр тебэм Iувыщэу иралъхьэркъым, кIэртIоф упщIэтахэр зэхэжьыкIын щхьэкIэ.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ):
КIэртIофыщIэ укъэбзауэ — грамм 325-рэ
Бжьын укъэбзауэ — грамм 40
Шыгъуу — грамми 4
Тхъууэ — грамм 50
Псы щIыIэу — грамми 150-рэ
ДжэдгыныщIэ къудамэу — 3-4
Шыбжий сыр хьэжауэ — узыхуейм хуэдиз.
Хьэлыуэ фIыцIэ
Шыуаным тхъу иралъхьэри ягъэткIу, бэлагъкIэ зэIащIэурэ гуэдз хьэжыгъэ хакIутэри, мафIэ цIыкIум тету дакъикъэ 25-30-кIэ ягъажьэ. Хьэжыгъэ жьар зэкIэрощэщ, шыуаным къыкIэрыпщIэркъым, дыщафэщ. Тхъум хакIута хьэжыгъэр жьэху, фошыгъупсри ягъэхьэзыр: псым фошыгъу хакIутэри, дакъикъэ 15-кIэ къагъавэ, языж. ИтIанэ хьэжыгъэ жьар мафIэм къытрахыж, бэлагъкIэ зэIащIэурэ абы фошыгъупс пщтыр хакIэри, фIыуэ зэхапщэ. Хьэлыуэ пщтырыр тхъу зыщыхуа Iэнэм тралъхьэ, я Iэр псы щIыIэм хащIэурэ хуэплIимэ щIыкIэу яубэ, и Iувагъыр см 2 хъууэ. Хьэлыуэр псынщIэу яубэ, ауэ я Iэр куэдрэ псыф ящIмэ, хьэлыуэм и щхьэфэр цIынэ хъунущ. Хьэлыуэ убар зэпэплIимэ цIыкIуурэ сэкIэ зэпаупщI. Хугу хьэлыуэм елъытауэ мыр нэхъ шхыгъуафIэщ. Хуабэуи дияуи яшх.
Халъхьэхэр:
Гуэдз хьэжыгъэу — грамм 435-рэ
Тхъууэ — грамми 140-рэ
Фошыгъуу — грамм 300
Псыуэ — грамм 250-рэ.
Къубатий Борис.
Адыгэ ныпым и махуэ
Налшык, Абхъазым и ут. 2013 гъэ, мэлыжьыхьым и 25. Сурэтхэр МАМИЙ Руслан трихащ.
ЦIыкIухэм факъыхуеджэ
Гъатхэм теухуа таурыхъ
Гъатхэм щIымахуэ кIыхьыр бзу лъэтэжахэм я гъусэу щIыпIэ хуабэм щрихат. Иджы дыгъэр махуэ къэс уафэм нэхъ лъагэу итти, езыми Ищхъэрэ щIыпIэхэм лъэтэну мурад ищIащ.
Арати, Гъатхэр къыу, къру лъэтэжхэм йолъэIу: «КхъыIэ, сэри Ищхъэрэ щIыпIэхэм сыздэфхьыж. Абы сэ къыщызожьэ цIыхухэри, псэущхьэхэри, къуалэбзухэри, хьэпIацIэ цIыкIухэри». Ауэ къуалэбзухэр шынэри ядакъым: «Абы, зэрыжаIэмкIэ, дунейр щыщIыIэ дыдэщ. Уэсыр, мылыр, щIыIэ уаер, мэжэщIалIагъэр абы къыщыптохьэлъэ. Абы дэ щIыIэм дыщисынущ е шхын щхьэкIэ дыщылIэнущ», — жаIэри. Сыт хуэдизрэ лъэIуами, Гъатхэр Ищхъэрэ щIыпIэхэм зыхьын игъуэтакъым. Ар нэщхъей къэхъуащ: «Дауэ сэ сыт щыгъуи Ипщэ щIыпIэхэм сызэрыщыпсэунур?» — жиIэри.
Абдежым Гъатхэм зэуэ макъ гуэр ищхьэкIэ къиIукIыу зэхех: «Умынэщхъей, Гъатхэ. Сэ къыстетIысхьи псынщIэ дыдэу Ищхъэрэ щIыпIэхэм унэзгъэсынщ». Ар щыдэплъейм къилъэгъуащ уафэгум щес Пшэ хужь щабэшхуэр. Гъатхэр нэщхъыфIэу Пшэм хэтIысхьэри, лъэтащ. Здэлъатэм зэзэмызэ щIылъэм хуоплъых. ЩIылъэм тет псори абы къыщогуфIыкI, псори къыпожьэ. Псыхьэлыгъуэхэр мажэ, мэзхэм, жыг хадэхэм гулъыр къащIащ. Пшэ хужь щабэм тесу лъэта Гъатхэм иужь иту къуалэбзухэри лъэтэжащ: къазхэр, къыухэр, бжэндэхъухэр, къуанщIэхэр…
Абы лъандэрэ цIыхухэм нэщэнэ яхуэхъуащ: уафэгум пшэ хужь щабэ къихьэмэ, гъатхэр абы тесу къолъэтэж. Абы и ужькIэ махуэхэр хуабэ хъужынущ, псыхьэлыгъуэхэр жэнущ, къуалэбзухэри къэлъэтэжынущ.
Скребицкий Георгий.
ЗэзыдзэкIар Молей ФатIимэщ.
Апхуэди къохъу
ФIым къегъэзэж
Шотланд фермер гуэр XX лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэхэм шэд щыкуэд щIыпIэ блэкIырт. Абы хэту лIым кIий макъ зэхех. Зигъазэрэ плъэмэ, щIалэ цIыкIу шэдым хэхуауэ щIелъафэ. Сабийр къызэрыхэпщыжын Iэмал къилъыхъуэрт, ауэ зыщIэзышэ ятIагъуэм ауи пэлъэщыртэкъым. Ар и макъ къызэрихькIэ мэкIий, гужьеигъуэмрэ гузэвэгъуэмрэ хэхуауэ.
Фермерым жыг къудамэшхуэ псынщIэу къыпеупщIри, абы хуеший, икIи ныбжьыщIэр тафэ гъущэм къытрелъэфэж. ЩIалэ цIыкIум, кIэзызу зыкъомрэ щыса нэужь, къызэрырагъэлам и гур къызэрегъэгъуэтыж.
— НакIуэ ди деж, — жеIэ фермерым. – Уэ зыбгъэгъущыжын, зыбгъэпсэхужын хуейщ.
— Хьэуэ-хьэуэ, — игъэкIэрэхъуащ щIалэ цIыкIум и щхьэр, — си адэр къызожьэ. Ар пIейтейуэ щыс къыщIэкIынщ, иджыри къэс сызэрымыкIуэжам щхьэкIэ.
Къезыгъэла лIым и нэм гуапэу щIоплъэри, щIалэ цIыкIур щIопхъуэж…
Пщэдджыжьым, фермерыр щхьэгъубжэм къыщыдэплъым, шыгу зэщIэщIа гъэщIэрэщIар и куэбжэпэм къызэрыIухьар елъагъу, абы зы цIыхухъу хуэкъулейуэ хуэпауэ къоувыкI.
— Уэра дыгъуасэ си къуэр къезыгъэлар? — щIоупщIэ хьэщIэр.
— Сэращ, — жеIэ бысымым.
— Дапщэ-тIэ уэстыжын хуейр?
— Си жагъуэ къыумыщI, ныбжьэгъу. Сэ ямылей лъэпкъ сщIакъым, дэтхэнэ зы цIыхуми ищIэнут ар, а дакъикъэм абдеж къыщыхутамэ.
— Хьэуэ, ар апхуэдэу къысхуэгъэнэнукъым, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, си къуэр си дежкIэ лъапIэщ. Ахъшэ дапщэ ухуейми уэстынущ, — трегъэчыныхь лIым.
— А Iуэхум афIэкIа сытепсэлъыхьыну сыхуейкъым. Узыншэу ущыт! — фермерыр дыхьэжыну зыщигъэкIэрахъуэм и къуэ цIыкIур къыдэжащ.
— Мыр уи къуэ?
— НтIэ, — итащ жэуап фермерым.
— Абы щыгъуэм мыпхуэдэу дыгъэщI! Сэ уи къуэр си гъусэу Лондон здэсшэнщи, и пщIэр есту езгъэджэнщ. И адэм ещхьу цIыху зэпIэзэрыту къыщIэкIмэ, уэри сэри тщIахэм дыхущIегъуэжынкъым.
Зэман докI. Фермерым и къуэм школыр къеух, иужькIэ медицинэмкIэ институтым щоджэ. Куэд дэмыкIыу абы и цIэр дуней псом къыщацIыху, пенициллин хущхъуэр зэхелъхьэри. Ар Флеминг Александрт.
Зауэм щIидзэн и пэ къихуэу Лондон дэт сымаджэщ нэхъ ин дыдэхэм ящыщ зым щIохуэ а лIы къулейм и къуэр, и тхьэмбылхэм щIыIэ хыхьарэ хьэлъэ дыдэу. Абы щыгъуэми ар ажылым къезыгъэлар Флеминг Александр зэхилъхьа пенициллинырщ.
Флеминг щIэныгъэ зригъэгъуэтынымкIэ дэIэпыкъуэгъу хъуа лIыр хэт жыфIэмэ, Черчилль Рандольфщ. Абы и къуэм зэреджэр Черчилль Уинстонщ. ИужькIэ ар Инджылызым и премьер-министр мэхъу. Уинстон жиIауэ щытащ: «Зэгуэр фIы пщIамэ, Iэмал имыIэу уи деж къигъэзэжынущ».
Къэбарт Мирэ.
ЩIэнгъуазэ
Къуалэбзухэм я цIэхэр
Авдотка — джэдкусэ, мэкъупIэджэд
Баклан — хыбабыщ, хыпсыджэд
Барсучок — бгъэнбзу
Дрозд — бзугъуабжэ
Гайчка — цIыжьдадэ- щхьэфIыцIэ
Белобровик — бзуущхъуэнабдзэху
Жаворонок малый — уэгунэбзу
Зарянка — бгъэмопэ, бгъэморэ, пшэплъхуэусэ
Зарянка кавказская — пшэплъхуэусэ
Гайчка черноголовая кабардинская — къэбэрдей къуршцIыжьдадэ
Дрозд белозобый — бзуупцIэбгъэгуху
Бекас — сыр-сыр, бзупэкIыхь, удыдж
Аист белый — псыхэуэщIыбыпцIэ
ГъэщIэгъуэнщ
Илъэс 23-кIэ мэжей
Зэ нэхъ мыхъуми уэшх къыщемышха щIыпIэ закъуэтIакъуэхэм ящыщщ Чили щыIэ Атакамэ къумыр.
Илъэс 75-м зи ныбжьыр нэса цIыхур и гъащIэм щыщу илъэс 23-кIэ жеящ.
Дунейм цIыхуу тетым хуэдиз джэди ягъэхъуу къахутащ.
Колибри къуалэбзу лIэужьыгъуэм и хьэлъагъыр зы гъущI сом хуэдиз хъууэ аращ.
Джейхэр илъэси 100-м нэс мэпсэу.
Кенгурур щIыбагъкIэ икIуэтыжыфыркъым.
КъызэрахутамкIэ, аргъуейхэм нэхъыфIу ялъагъур щхъуэ плъыфэращ.
ЖыIэгъуэхэр
И пщалъэр умыщIэмэ
Лъагъуныгъэмрэ насыпымрэ хухэха зэманыр псынщIэу мажэ.
Щэхуу пщIа гуапагъэм щыгъуазэр Тхьэм и закъуэщ, ауэ псоми ялъагъуу фIыгъуэ къыпэкIуэжынущ.
И пщалъэр умыщIэмэ, фори гын пхуэщIынущ.
Лэжьыгъэм хуэмыщхьэх цIыхум ищIэн сытым дежи иIэщ.
Псэущхьэм и фэр нэхъ тыншу ихъуэжыфынущ цIыхум и хьэл-щэным нэхърэ.
ЗымыщIэр езыр зыхуэсакъыжын хуейуэ аращ, гъуэщам адрейхэр къыдэIэпыкъупхъэщ.
Гъуэгу зыкIуфынур кIуэращ жаIэ, пэжыр къэзыхутэфынури къэзылъыхъуэращ.
ГъащIэр нэхъ пудыху, лIэныгъэр нэхъ лъапIэщ.
Хъурей Феликс.
Фэ фщIэрэ?
Троллейбусхэр Санкт-Петербург къыщожьэ
1902 гъэм Урысейм япэу зекIуэн щыщIадзащ троллейбусхэм. А лъэхъэнэм «электроавтомобиль»-кIэ зэджэу щыта машинэхэр щагъэунэхуар Санкт-Петербургщ. Троллейбусым килограмм 820-рэ и хьэлъагът. Абы папщIэ электроIэмэпсымэхэр къызэрыщIагъэкIыр барон Шуленбург и проектымкIэт. Токыр зэрызекIуэ системэр зытращIыкIар франджы къэхутакIуэ Ломбар-Жерен къигупсыса конструкцэрщ.
Ток кIапсэкIэ къызэрыгуэкI гъуэгум къыщызыжыхь машинэр Урысейм занщIэу псоми щызэрагъэкIуэфакъым, илъэс 30 дэкIа нэужьщ ар Москва «къыщыдэувар».
ТхьэIухудхэм я зэпеуэ
1951 гъэм мэлыжьыхьым и 15-м Лондон япэ дыдэу щекIуэкIауэ щытащ ТхьэIухудхэм я дунейпсо зэпеуэр. Абы ипкъ иткIэ, Лондон хъуащ дунейпсо дахагъэм и къалащхьэ. ИужькIэ «Мисс Вселенная» зэпеуэр щекIуэкIари Лондонщ. ТхьэIухудхэм я япэ зэпеуэм хъыджэбз 30 хэтауэ щытащ.
Апхуэдэ зэхьэзэхуэ СССР-м япэу къыщызэрагъэпэщар 1988 гъэращ. «Москва и тхьэIухуд-88» зэпеуэр комсомолым иригъэкIуэкIырт, абы щыгъуэ къыдэкIын щIэзыдзагъащIэ «Бурда» журналрат мылъкукIэ защIэзыгъакъуэр. Москвадэс хъыджэбз мин бжыгъэ хэтыну щIэхъуэпсу ахэр къыщыхах зэIущIэхэм екIуалIэрт. Абы щыгъуэ япэ текIуэныгъэр зылъысар илъэс 16 хъу Калининэ Машэщ.
Дохъушокъуэ Синэ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 2. Улахуэ, лэжьапщIэ, е мазэ … 5. Тхьэмпэм зэреджэ нэгъуэщI псалъэ. 6. … зэзрэ бзу кхъуейрэ фIэкI хуэмыныкъуэу мэпсэу. Е бадзэ цIыкIу лъыиф. 10. Безым дэлъ фо Iыхьэ. 11. Iэщ гъур, лы мащIэ зытелъ. 12. Нащэ … 14. ЩIымахуэм си Iэщым ярикъун мэкъу … зэтеслъхьащ. 15. Абы имытмэ, лъакъуэм и мыгъуагъэщ. 17. Iэщ гупышхуэ. 19. Нартыху … е дыгъэ … 23. Гъэм и зэман. 25. … хамащхьэу ущымыт, къэтIыси едзакъэ. 26. НэхъапэIуэкIэ адыгэм зэрахьэу щыта хьэкъущыкъум и нэхъыбэр къызыхэщIыкIа гъущI лIэужьыгъуэ. 30. Еуэ, си щIалэ, … жегъэIэ, уи ныбжьэгъухэм закъыкIэрумыгъэху. 31. Унащхьэ блыным декIуэкI натIэ. 32. Уэлбанэ кIыхьым и ужькIэ дунейр … къэхъужри, цIыхум я гукъыдэжыр къиIэтащ. 33. Акъылыр щагуэшым абы дэсар мащIэкъым. 35. ПхъащIэ Iэмэпсымэ. 37. Си лэжьэгъу Ахьед мы гъэм Сауд Хьэрып къэралым … кIуэну и мурад быдэщ. 39. Рабочэ гупым я … лIы емызэшыжым орден хуагъэфэщащ. 41. ЕуэкIыпIэ. 43. Къэбэрдей-Балъкъэрым къеблагъэ хьэщIэхэр хьэщыкъ ящI ди … щхьэ тхъуа уардэхэм, псом хуэмыдэу Iуащхьэмахуэ. 44. «Си мэлыр зыхьа дыгъужьым … хуэсщIащ» жиIэрт жи, зы лIы хьэлэболэ гуэрым. 48. Къэрэгъул …, хъумакIуэ… 49. Шы «вакъэ». 50. IэмыкIуэлъэмыкIуэ. 51. Iужажэр сыт щыгъуи хьэзырщ и унафэщIым и хьэр … хуишэну. 52. ЩIымахуэ щыгъын. 53. Езым щымыщу щэкIым кIуэцIрыкI курыжэ.
Къехыу: 1. Школым къаутIыпща нэужь, класс нэхъыжьхэм щIэс еджакIуэхэр колхоз губгъуэм … дашащ. 2. Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и япэ ректор Бэрбэч … 3. Адыгэ театрым и джэгуакIуэ гъуэзэджэу щыта, РСФСР-м щIыхь зиIэ и артист. 4. Муслъымэн диным зэрыжиIэмкIэ, дунейм ехыжахэр къэхъужу псапэу ящIамрэ гуэныхьу ятелъымрэ щызэхагъэкI махуэ. 7. ЩIакхъуапхъэ. 8. КIуэ пэтми … зымыкIу. 9. УщIэгузэвэни ущIэдыхьэшхыни зыхэлъ Iуэху. 13. КъулыкъущIэшхуэм и IэнатIэр … хэхыпIэ ищIащ. 16. Мы гъэм зи ныбжьыр илъэс 75-рэ ирикъу адыгэ тхакIуэ, усакIуэ. Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и лэжьакIуэ. 18. Нэхъапэм … зэщIэщIакIэт адыгэхэр нысашэ зэрыкIуэр. 20. Уафэм къех мыл тыкъыр цIыкIу. 21. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, абы и кIуэдыжыгъуэм дамэ къытокIэ. 22. Къуэш … нэхърэ, ныбжьэгъуфI. 24. Урысхэм къакIэлъыкIуэу ди къэралым ис нэхъ лъэпкъышхуэ дыдэр. 27. Зи хьэдзэр хужь хьэцэпэцэ. Краснодар щIыналъэм куэду къыщагъэкI. Корее Ищхъэрэм, Китайм я шхыныгъуэ нэхъыщхьэхэм щыщщ. 28. Дзыгъуэшхуэм и бий кIэуфIыцI. 29. Мэш хьэуазэ. 33. Жьэгу натIэм хэщIыхьа тегъэувапIэ. 34. Ар ныбжьэгъу хъунукъым, … пшэр уанэу еутэкI и хабзэщ. 35. Уафэ лъащIэм иплъагъуэ «бжьэхуц» гуартэ. 36. Уи бзэгур къэзыс ерыскъыгъуэ гуэр. 37. … хей умыукI, фыз хей йомыгъэкIыж. 38. Мэлэчыпхъу къыдэкIуэну къызэримыпэсу хъуэр къыщридзым, нарт Пэныкъуэ абы жреIэ: «Мэлэчыпхъу цIыкIуу нэгъуд, дыдыр гущхьэм хэзыIу, Iуэрбжэрилэу вындыкIэ, къакIэрыхуауэ мэзыдэ, уд фызыжь цIыкIуу … 40. БдзапцIэ хъурей цIыкIу, щакIуэхэм фочышэу къагъэсэбэпу. 42. ТепIэнщIэлъын. 43. Узыдэмыхьэ … лы дэзщ. 45. ЩIалэ къэзышагъащIэ. 46. Таурыхъ … , псысэ … 47. Пасэрей фоч.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Мэлыжьыхьым и 20-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу: 5. Пэгун. 6. Мысэ. 7. Пщае. 9. Нарт. 12. Псыжь. 13. Щабэ. 15. Къабзий. 16. Бжьо. 17.Бэджынэ. 20. КIарц. 21. Курыт. 26. Иныжь. 28. Къэрэгъэш. 29. Гуащэ. 30. Бжей. 31. Бещтокъуэ. 34. Нащэ. 39. Пхъэр. 40. Урыху. 44. Лондон. 46. Пкъо. 47. Бейгуэл. 48. Ирак. 50. Хьэжы. 51. Къарэ. 52. Къуэпс. 53. ЩIыIуб. 54. ПакIэ.
Къехыу: 1. Нэпсей. 2. Къуныжь. 3. Амыщ. 4. Псыбыб. 7. Пщыкъан. 8. Алабгъуэ. 10. Акъсырэ. 11. Техьэгъуэ. 14. Яжьэ. 18. Хъурмэ. 19. Аркъэ. 20. КIэ. 22. Тхъу. 23. Унажэ. 24. Сэнтх. 25. Пщащэ. 27. Жьей. 29. Гуэн. 32. Ерэн. 33. Къуаргъ. 35. Хъуп. 36. Шху. 37. Къалмыкъ. 38. Къандур. 41. Жэгундэ. 42. Налмэс. 43. Пкъы. 45. Нартыху. 47. БажэкIэ. 49. Кубэ. 50. Хьэпс.
