Лъэпкъым и набдзэ Нало Заур ягу къагъэкIыж
Профсоюзхэм ЩэнхабзэмкIэ я унэм жэпуэгъуэм и 5-м фэеплъ пшыхь щекIуэкIащ. Ар теухуауэ щытащ КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым щIэныгъэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, Абхъаз Республикэм щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, Кавказ филологиемрэ этнокультурологиемрэ хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIа IэщIагъэлIхэм ящыщ зы, усакIуэ, IуэрыIуатэдж, литературэ критик, зэдзэкIакIуэ цIэрыIуэ, жылагъуэ лэжьакIуэ гъуэзэджэ Нало Заур къызэралъхурэ илъэс 90 зэрырикъум. Зэхыхьэр къызэгъэпэщыным я гуащIэрэ мылъкурэ халъхьащ «Нарт Хэку», «Хабзэ» щIалэгъуалэ хасэхэм, КъБР-м и Парламентым и депутат Iэпщэ Заур, «Печатный двор» IуэхущIапIэр зыгъэлажьэ Шумахуэ Залым, БизнесымкIэ институтым и унафэщIу щыта Хъурей Феликс, «Синдика» IуэхущIапIэм и тхьэмадэ Къанокъуэ Арсен, хьэрычэтыщIэ Быф Анатолэ, «Эль» шхапIэм и унафэщI ЩоджэнцIыкIу Заур сымэ, нэгъуэщIхэми. Зэхыхьэр иригъэкIуэкIащ профсоюзхэм ЩэнхабзэмкIэ я унэм и режиссёр нэхъыщхьэ Гумэ Маринэ.
Быхъурэ Мухьэмэд
ГъукIэ Замудин
Пшыхьым кърихьэлIахэр экранымкIэ ирагъэплъащ Нало Заур гъащIэм, щIэныгъэм теухуа и гупсысэхэр, псалъэхэр къызыхэщу трахауэ щыта теленэтынхэм щыщ пычыгъуэхэм. Абы ящыщщ куэдым уезыгъэгупсыс, анэдэлъхубзэр, и лъэпкъыр фIыуэ зэрилъагъур къыщиIуатэ, илъэс пщIы бжыгъэ и пэкIэ жиIами иджыри къару зиIэ и псалъэхэр: «Мы си псэр стыми адыгэбзэр схуэтынукъым, си псэм нэхърэ ар сфIэнэхъапэщи. Адыгэм акъыл, гупсысэ иIэмэ, ар къыщежьэр и бзэращ. Сэ сыадыгэщ жызыIэ дэтхэнэми адыгэбзэр и псэм хуэдэу фIыуэ илъагъун, Урысейм къыхэна лъэпкъ цIыкIухэм я бзэр хъумэн хуейщ. Зи быным адыгэбзэ езымыпэсу нэгъуэщIыбзэкIэ епсалъэр адыгэжкъым. Бзэ жыхуаIэр псалъэракъым, атIэ псэлъэкIэращ. Адыгэ псэлъэкIэр хъумэжын хуейщ, псалъэм и гъусэу. Абы езгъэгупсысыну сыхуейт адыгэ дэтхэнэри, ауэ псом хуэмыдэу тхакIуэхэр. Щэнхабзэ ин зиIэ лъэпкъращ экономикэ лъэщ зиIэри. Апхуэдэхэщ зызыужьа Инджылызыр, Америкэм и Штат Зэгуэтхэр, Германиер, Франджыр, нэгъуэщIхэри. Щэнхабзэр къыумыIэтауэ экономикэм зыкъыпхуегъэIэтынукъым. Адыгэ фащэр, адыгэшыр, адыгэ хабзэр, адыгэ уэрэдыжьхэр хъумэн хуейщ, щэнхабзэр къызэщIэзыкъуэу цIыхум и псэр бей, дахэ, лъэщ зыщIыр».
КъБКъУ-м и адыгэбзэ кафедрэм и унафэщI Къардэн Мусэдин зэхыхьэм зыкърезыгъэхьэлIахэм ягу къигъэкIыжащ Нало Заур и гъащIэмрэ гуащIэмрэ.
ЩIэблэ гъэсакIуэ, лъэпкъылI ущиякIуэ увыпIэм нэсын ипэ, гъащIэ хьэ- лъэм ипсыхьщ, IуэрыIуатэм, тхыдэм къыщIэтэджыкIщ, лъэпкъ гупсысэм щIапIыкIри а къупхъэм иту псэуащ Нало Заур. Урыху псыхъуэ къыдэкI акъужьыр IэфIу зи лъынтхуэ ирижа лIы щэджащэм зыщыщ лъэпкъым и бзэр, и хабзэр, и тхыдэр зэрыхузэфIэкIкIэ игъэлъэпIащ.
Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ щIэныгъэ институтым пIалъэ кIыхькIэ щылэжьами, зыщыщ лъэпкъым и IуэрыIуатэм, уэрэдыжьхэм зыщыхигъэгъуэзар къызыхэкIам и нэхъыжьыфIхэм я дежщ.
Лъэпкъым хуэлъащэу, блэкIар ищIэрэ къэкIуэнум бащэу телажьэу и гъащIэр ирихьэкIащ. IэщIагъэ зэхуэмыдэхэм хуэIэижь лIы щэджащэм щIэныгъэр тхылъкIи гупсысэкIи езым щызыхищIэм, ирикури, къригъэбл зэпыту и тхыгъэ купщIафIэхэр, щIэныгъэ лэжьыгъэу щитIым ебэкIыр, тхылъ щхьэхуэхэр, бзэщIэныгъэм, IуэрыIуатэм, хабзэм ехьэлIа дауэдапщэхэр утыку кърилъхьащ. Сыт я уасэ «Адыгэ уэрэдыжьхэмрэ пшыналъэхэмрэ» тхылъиплIыр, «Ипэрей адыгэбзэ литературэм и антологие», «Институт джэгуакIуэ», «Сабий щэнгъасэ» лэжьыгъэхэр, и IэдакъэщIэкI новеллэ гъуэзэджэхэр, нэгъуэщI куэдхэри. КъимыдэкIэ, Къэзанокъуэ Жэбагъы тхыдэм къызэрыхэщымрэ IуэрыIуатэу зэрызекIуэмрэ зэхигъэкIщ, къихутэщ, пэжыр игъэнахуэри утыку кърихьэжащ. ЩIэныгъэм куууэ хэува, адыгагъэ зыхэлъ, гу щабэ зиIэ Налор куэдым хуэпабгъэт, хуэIэфIт, хуэгузасэт. Адыгэм еджа нэхъыбэу къахэкIыным щIэхъуэпсырти, апхуэдэ Iуэхугъуэм хуэнэхъуеиншэу гу зылъи-та щIалэгъуалэм дэIэпыкъуэгъу яхуэхъурт икIи Заур ифI зэкIа куэдым я цIэ пхужыIэнущ. ТхакIуэу зыкъызэкъуихмэ, адыгэ гупсысэкIэт, усакIуэу зыкъигъазэмэ, псалъэ гъэджэгут, щIэныгъэлI хъумэ, лъэпкъыцIэр зыIэтт, Iуэху зэфIэхым нэсамэ, хэкулIт.
Къардэн Мусэдин и псалъэхэм къыпищащ Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтым IуэрыIуатэмкIэ и секцэм и унафэщI Быхъурэ Мухьэмэд.
— Нало Заур и гъащIэм и нэхъыбэр ди институтым щигъэкIуами, абы и гуащIэр зы Iуэхугъуэ пыухыкIакъым зытригъэкIуэдар. И лэжьыгъэхэм куэд къызэщIаубыдэми, шэч къытумыхьэу жыпIэ хъунущ дэтхэнэ зы унэтIыныгъэри къехъулIауэ, хэлъхьэныгъэфIхэр хуищIауэ. Сабий гъэсэныгъэм къыщыбгъэсэбэпыну щхьэпэщ абы и IэдакъэщIэкI «Сабий щэнгъасэ» тхылъыр, зи къэухьым зыгуэр къиубыд цIыкIухэм я деж къыщыщIэбдзэу. Налор гъэсакIуэу зэрыщытам и щыхьэтщ абы и сабий усэхэри. Иджыпсту курыт еджапIэхэм я программэр къапщтэмэ, пэщIэдзэ классхэм къыщыщIэдзауэ 11 классыр къэзыуххэм Нало Заур и тхыгъэхэр ядж. Ди художественнэ литературэм, ар зыдж щIэныгъэм хэлъхьэныгъэфI хуищIащ тхакIуэм. Езым и псалъэхэм къызэрыхэщымкIи абы и гъащIэр зытриухуар, къалэн нэхъыщхьэу иIар адыгэм и дунейр, и гъащIэр литературэ тхыгъэхэм къыщигъэлъэгъуэжынырщ. Заур адыгэ литературэм и щIэдзапIэр къэхутэным ехьэлIауэ зыхуигъэувыжа къалэнри къехъулIащ.
Апхуэдэ дыдэу Налом иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэми адыгэм и гъащIэр къыхощыж. XX лIэщIыгъуэм икухэм ирихьэлIэу абы лъэбакъуэ ин хичащ IуэрыIуатэр зэхуэхьэсынымрэ ар джынымрэ. Апхуэдэхэрщ нобэ утыку дызэрихьэ IуэрыIуатэм и хъугъуэфIыгъуэ псори тхуэзыхъумар. Ахэр мыхъуамэ ди IуэрыIуатэр ирикъуу ди деж къэсыжыну къыщIэкIынутэкъым. Налом къылъысу и закъуэ кърихьэ-лIар бжыгъэкIэ къэлъытэгъуейщ. Институтым и архивым ущыхэплъэкIэ, гу лъумытэу къанэркъым IуэрыIуатэ жанрыр дунейм зэрытетар зэфIигъэувэжыным ар куууэ иужь зэритам. Куэдрэ ущрихьэлIэ щыIэщ IуэрыIуатэ итхыжыну кIуауэ зрихьэлIа нэхъыжьым къуажэхь дыгъэджэгут жриIэрэ а джэгукIэ хабзэм ириджэгуу зэрыщытам. А кассетэхэм гъэщIэгъуэн Iэджэ щызэхуэхьэсащ IуэрыIуатэр къэ-зыIуэтэжахэм я дуней тетыкIэм теухуауэ. Заур кърихьэлIахэр шэч къытумыхьэу сыт хуэдэ тхылъми хэбгъэхьэ хъунущ. IуэрыIуатэм ухэIэбэжа нэужь, дауи, ар IуэрыIуатэжкъым. Ар ищIэрти къызэрыжраIэжам хуэдэ дыдэу Налом ар зэритхыжыным хущIэкъурт. НэхъапэкIэ тхылъ гуэрхэм IуэрыIуатэм щыщ хъыбархэр ихуами, жанр-кIэ зэщхьэщыхыжауэ ахэр къыдэгъэкIын хуей щыхъум, Заур лэжьыгъэшхуэ зэфIихащ. КIуащ БетIал, Елбэд Хьэсэн, Нало Жансэхъу сымэ, нэгъуэщIхэми я тхыгъэхэр къэзыгъуэтыжу дунейм къытезыгъэхьар Нало Заурщ. Апхуэдэу Агънокъуэ Лашэ, Сыжажэ Къылъшыкъуэ сымэ я усыгъэхэри къигъуэтыжащ.
КъБР-м хуитыныгъэхэм къащхьэщыж и жылагъуэ IуэхущIапIэм и унафэщI Хьэтэжьыкъуэ Валерэ адэкIэ жиIащ:
— Нало Заур щIэныгъэм, адыгэ литературэм, сабий литературэм, литературоведенэм, IуэрыIуатэм, публицистикэм хэлъхьэныгъэфIхэр хуищIащ. Адыгэ жылагъуэм, политикэм абы къыщигъэна Iэужьри апхуэдэщ. ЗэхъуэкIыныгъэхэм я зэманым щыщIэдза-уэ 2012 гъэм дунейм ехыжыху абы куэд илэжьащ. Совет Союзым щыгъуэ щыIа идеологием и зэранкIэ цIыхур гупсысэну, лъэпкъ Iуэхум теухуауэ тыншу псэлъэну хуиту щытакъым. Ауэ, сыт щыгъуи гупхэр щыIащ, еджагъэшхуэхэр, интеллигенцэр, лъэпкъ Iуэхум пыщIахэр къафIэIуэхуу, абы ирипсалъэу, щэхуу тхылъ гуэрхэр зэIэпахыу. Апхуэдэхэр сыт щыгъуи кIэлъыплъырт За-ур и тхыгъэхэм, и публицистикэ, щIэныгъэ лэжьыгъэхэм. Сэ фIыуэ сощIэж абы «Адыгэ культурэм и тхыдэм щыщ» и тхылъыр къыщыдэкIам щIалэгъуалэм ди дежкIэ иIа мыхьэнэр, дригушхуэу, ди зэхэщIыкIым хигъахъуэу. Апхуэдэ купщIэ и публицистикэми яIэт. ЩIэныгъэр, щэнхабзэр ягъэбыдэу диIэхэщ нэхъыжьыфI куэд. Бгъэжьнокъуэхэ Барэсбийрэ Зауррэ, Сокъур Валерэ, ХьэIупэ ДжэбрэIил, Бещтокъуэ Хьэбас, Црым Руслан, ЦIыпIынэ Аслъэн, Къып Мухьэмэд сымэ, нэгъуэщIхэми Заур ижь къащIихуат. Ахэр хэти тхыдэтхщ, этнографщ, сурэтыщIщ. Абы ящыщ дэтхэнэми къахуэщхьэпэн псалъэхэр ябгъэдилъхьэфырт щIэнгъуазэм хуэбгъадэ хъун щIэныгъэ зыбгъэдэлъ, лъэпкъым и набдзэ Нало Заур. А гупыр Заур и псалъэрэ и ущиерэ щIэмыдэIуамэ, нобэ зэрыхъуам хуэдэ мыхъункIи хъунт.
Хьэтэжьыкъуэ Валерэ ягу къигъэкIыжащ Совет Союзым и гуащIэгъуэм, зэхъуэкIыныгъэхэм я зэманым адыгэ литературэм, щэнхабзэм дихьэх щIалэгъуалэ гупым «Ашэмэз» клубыр къызэрызэрагъэпэщар. ИлъэситхукIэ лэжьащ ар, тхьэмахуэ къэс зэхуэсу. Нало Заур зыхэта а клубыр хуэмурэ политикэм хыхьэн хуей хъуащ. Урыс-Кавказ зауэр зэриухрэ илъэси 125-рэ щрикъум ирихьэлIэу абы теухуауэ пэкIу ирагъэкIуэкIыну «Ашэмэз» клубым хэтхэр утыку къихьащ. Абы щыгъуэ япэу къагъэлъэгъуащ Урыс-Кавказ зауэм и пэжыпIэр ящIэн хуейуэ къызэралъытэр. Абы ирихьэлIэу «Ашэмэз» клубым зеубгъу, и гъунапкъэм имызэгъэж мэхъури, политикэ организацэу устав зэхагъэувэ, конференц къызэрагъэпэщ. Апхуэдэу къежьа Хасэм 90 гъэхэм Нало Заур и пашэ мэхъу икIи Хасэм и цIэкIэ депутату ар къагъэлъагъуэ. А зэманым Хасэм Iуэхугъуэ зыбжанэ илэжьащ. Апхуэдэщ адыгэ-бзэр къэралыбзэу щытын зэрыхуейр Парламентым къызэрыщащтар, хамэ къэралхэм щыпсэу адыгэхэм теухуауэ щыIа совет идеологиер — ди лъэпкъэгъухэр делагъэкIэ Хэкум икIауэ зэрыщытам теухуа гупсысэр — Хасэм зэригъэкIуэдар, абы ехьэлIа лэжьыгъэшхуэ зэрырагъэкIуэкIар. КъБР-м и Парламентым унафэ кърагъэщтауэ щытащ адыгэм лъэпкъ гъэкIуэд къызэрыдащIылIам теухуауэ. 1991 гъэм Дунейпсо Адыгэ Хасэр къызэзыгъэпэщахэм Нало Заури яхэтащ икIи абы и уставыр аращ зытхар.
— Нало Заур здэкIуам Тхьэм щигъэтынш! Нобэ тлъэгъуа мы сабий дыщэхэм я къафэхэри фи Iэгуауэхэри и псэм лъысыну долъэIу. Заур и гъукIэгъэсэну сыщытащ, экспедицэ куэдми дыздыхэтащ, адыгэ IуэрыIуатэр фIыуэ зэрызигъэлъэгъуамкIэ хуабжьу сыхуэарэзыщ, Тхьэр арэзы къыхухъу. Нобэ Заур фIыуэ илъагъуу щыта адыгэ уэрэдыжьхэм ящыщу ди щIыналъэм щызэхуихьэса куэд ди архивым хэлъщ. Абыхэм ящыщхэм, адыгэхэм фIыуэ ялъагъуу щыта къамылым и макъамэм нобэ федгъэдэIуэнущ, — жиIащ «Жьыу» ансамблым (Адыгэ Республикэ) и унафэщI ГъукIэ Замудин.
Фэеплъ пшыхьым Нало Заур «Адыгэбзэр мэбзэрабзэ» и сабий усэм къыщеджащ Маргъущ Тамерлан. Заур фIыуэ илъагъуу щыта адыгэ уэрэдыжьхэр ягъэзэщIащ «Кавказ» уэрэджыIакIуэ гупым хэтхэу Молей Алихъанрэ БатIи-тIэ Мухьэмэдрэ, пшынауэ Iэзэ Лыджыдэ Алий, шыкIэпшынауэ, уэрэджыIакIуэ Уэтей Хьэзем, Адыгейм къикIа хьэщIэхэу ГъукIэ Замудин, Нэгъэрокъуэ Къазбэч, ЛIышэ Щамил сымэ. Къафэм щаIэ зэфIэкIхэр кърихьэлIахэм я пащхьэм щагъэлъэгъуащ «Кавказ пшэплъхэр», «Шагъдий» сабий къэфакIуэ гупхэм.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
Сурэтхэр КЪАРЕЙ Элинэ трихащ.
