Сафаралиев Гаджимет: Урысейм дуней псом иригъэлъагъунущ олимпиадэр щрагъэкIуэкI щIыпIэм адыгэхэр иджыри зэрыщыпсэур
Къэрал Думэм Лъэпкъ IуэхухэмкIэ и комитетым и унафэщI Сафаралиев Гаджимет «Урысейр псоми ейщ» порталымкIэ тепсэлъыхьащ ди хэкуэгъухэм ятеухуа хабзэубзыху проектым щIэрыщIэу зэрыхэплъэжынум икIи 2014 гъэм екIуэкIыну Олимп Джэгухэр къыщызэIуахкIэ адыгэхэм я щэнхабзэр зэрагъэлъэгъуэнум.
— Иджыблагъэ уэ жыпIащ ди хэкуэгъухэм ятеухуа хабзэубзыху проектым зэгъэзэхуэжыныгъэхэр зэрыхалъхьэжынур. А лэжыгъэр дэнэ нэса?
— Зэгъэзэхуэжыныгъэхэр иджыри халъхьакъым, ауэ а лэжьыгъэр и кIэм ноблагъэ. Мы Iуэхур зэгъэщIылIари шэрджэсхэм я закъуэкъым — ар ехьэлIащ ди хэкуэгъухэу къэтлъытэн хуей псоми. Дэ зи гугъу тщIы проектым хэдгъэхьэну къытхуэнэжар зыщ — зэгуэр Урысей империем щыпсэуа лъэпкъхэр, щхьэтечу жыпIэмэ, шэрджэсхэр, ди хэкуэгъуу къэтлъытэ зэрыхъунур.
Законым ди хэкуэгъухэу къилъытэр 1917 гъэм и пэкIэ Урысейм щыпсэуахэм я закъуэт. Зэман дэкIри, дэ нэхъ лъэхъэнэ жыжьэ дыIэбэ хъуащ. АрщхьэкIэ нобэ зи гугъу тщIыфынур мыращ: Сирием щыщ шэрджэсхэр къэтшэжыныр зэдгъэхъулIэми, зи адэжь лъахэ къэкIуэжыну хуеинур а лъэпкъым щыщу зи гугъу тщIы къэралым щыпсэухэм я проценти 10 — 15-м щIигъунукъым.
— Проектым халъхьэ зэгъэзэхуэжыныгъэхэм къэралым и Iэтащхьэр щыгъуазэ фщIат?
— «Ди хэкуэгъухэр» псалъэм и мыхьэнэм зедгъэубгъун мурадкIэ, Путин Владимир зыбжанэрэ зыхуэдгъэзащ. ИкIэм-икIэжым ар ди телъхьэ хъуащ. Абы къыджиIащ: дищIхэм нэхъапэм щыпсэуахэр Iэмал зэриIэкIэ нэхъыбэу зэтшэлIэжмэ нэхъыфIщ.
Проектым дяпэкIи делэжьынущ икIи дыхуейщ а программэр ахъшэшхуэкIэ щIэдгъэбыдэну. КъэкIуэжхэм къанэ щымыIэу щIэныгъэ нэхъыщхьэ яIэщ. Абыхэм я зэфIэкIхэр къыщагъэлъэгъуэфынущ медицинэм, юриспруденцэм е бизнесым. АрщхьэкIэ фIэкIыпIэ имыIэу хуагъэувыр зыщ: къэкIуэжхэм ди къэралым зегъэужьыным къару ирахьэлIэн хуейщ.
— «Ди хэкуэгъухэм я IуэхукIэ» хабзэ егъэфIэкIуар сыт хуэдэ щIыкIэкIэ пхагъэкIыфыну?
— Си гугъэщ а программэр ехъулIэныгъэ хэлъу ягъэзэщIэфыну икIи ар мыIейуэ ахъшэкIэ щIагъэбыдэну. ПсэупIэ и лъэныкъуэкIэ квотэхэр сирие адыгэхэм я лъэпкъэгъухэр щыпсэу республикэхэм я мызакъуэу, Хабаровск крайми КъуэкIыпIэ Жыжьэми иратынущ. Мы Iуэхур хуэгъэзащ ахэр лэжьыгъэкIэ къызэгъэпэщынми.
— Зэгъэзэхуэжыныгъэхэм гъуэгу ягъуэтрэ?
— Ди дежкIэ нэхъыщхьэ дыдэр УФ-м и Президент Путин Владимир ди гупсысэр къызэрыддиIыгъарщ. Си гугъэщ мыгувэу Iуэхур ипэкIэ кIуэтэну. Дэ къытхуэнэжыр абы дыпэплъэнырщ.
— Уэ къэплъытэрэ Сирием къикIыж адыгэхэм я адэжь лъахэм лъабжьэ щагъуэтыну?
— Абы шэч хэлъкъым. Езы шэрджэсхэм я бжыгъэр Урысейм зэрыщымащIэр (мелуанми нэсыркъым), къэплъытэмэ, дауи, дэ абыхэм дахуеинущ.
Арыншамэ, абыхэм хэщIапIэ ящIынущ Израилыр, Иорданиер, Тыркур, США-р. Адыгэхэр 1763 — 1864 гъэхэм екIуэкIа Урыс-Кавказ зауэм гущIэгъуншэу дуней псом щрикъухьауэ щытащ.
— Урысейр Сирием щыщ адыгэхэм ядэIэпыкъун хуей?
— Псом япэу дэIэпыкъун хуейр щIыналъэ е федеральнэ правительствэхэм я мызакъуэу, езы лъэпкъырщ. Ар зыхуэгъэзауэ щытыпхъэр ахъшэ яхузэхуэхьэсынырщ, щIыпIэхэм кIуэуэ щIэгъэкъуэн яхуэхъуфыну жылагъуэ зэгухьэныгъэхэр куэдыкIейуэ къызэгъэпэщынырщ. Абы папщIэ Iэмалхэр щыIэщ.
— Олимпиадэр я адэжь щIыналъэм щрагъэкIуэкIыныр зымыдэхэр нэгъуэщI къэралхэм щымащIэкъым. Шэрджэсхэми хуэдэу, я жагъуэ къызэращIар ягу къагъэкIыжыфынущ нэгъуэщI лъэпкъхэми… Хэт абы зи фейдэ хэлъыр?
— Мыр Iуэху бгъэдыхьэкIэ къемызэгъщ. Олимпиадэр екIуэкIынущ икIи ар зыми къызэпиудыфынукъым.
Шэрджэсхэм я гугъу пщIымэ, Олимпиадэр къыщызэIуахкIэ адыгэхэм я лъэпкъ- щэнхабзэ лъапIэныгъэхэр ягъэлъэгъуэнущ. ГуфIэгъуэ зэхыхьэм шэрджэс къафэхэр, «Нарт» эпосым ехьэлIа гъэлъэгъуэныгъэхэр, мы щIыналъэм нэхъапэм щыпсэуа иджыри щыпсэу цIыхухэм я къекIуэкIыкIар къэзыIуэтэж куэд хэтынущ. Псори гъэхуауэ икIи убзыхуауэ щытынущ. Ар Дунейпсо Олимп комитетымрэ (МОК) Сочэ-2014-м и КъызэгъэпэщакIуэ комитетымрэ къалъытащ.
КIэщIу жыпIэмэ, Урысейм дунейпсо жылагъуэм иригъэлъагъунущ щIымахуэ Олимпиадэр щекIуэкI щIыпIэм зэгуэр шэрджэсхэр зэрыщыпсэуар. Щыпсэуа къудейкъым, атIэ иджыри щопсэу ди Хэкум — лъэпкъ куэдым зэдай Урысейм и тхыдэ, лъэпкъ, щэнхабзэ лъапIэныгъэхэр яхъумэу икIи ягъэбагъуэу.
Епсэлъар Дзэмыхь Маринэщ.
Москва къалэ
