Адыгагъэр цIыхугум къыщожьэ
Нобэ узыщыгуфIыкI хъуну Iуэхугъуэщ лъэпкъым, бзэм, адыгэ хабзэм иригузавэ щIалэгъуалэ дызэриIэм. Абыхэм я гупсысэкIэм ущыкIэлъыплъкIэ, уи фIэщ мэхъу адыгэ лъэпкъым къэкIуэну дахэ зэриIэр. Апхуэдэ щIалэщ Шыбзыхъуэ Астемыр. Ар КъБКъУ-м и экономикэ къудамэм и студентщ. Къыхиха IэщIагъэр фIыуэ елъагъу, и гум хэлъщ. Ауэ а IэщIагъэ къудейм и гупсысэр триукъуэдиеркъым. Астемыр щыплъагъунущ адыгэ Iуэхум теухуа пшыхьхэм, зэIущIэхэм. Уеблэмэ, кIэлъыплъакIуэ къудейуэкъым, атIэ къызэгъэпэщакIуэхэм яхэту. Илъэс 20 фIэкIа мыхъу щIалэм гупсысэ тэмэм зэриIэр къыдгурыIуащ, абы депсэлъылIа нэужь.
ЦIыху хьэл-щэным и къежьапIэр сабиигъуэм къыщалъыхъуэ хабзэти, сэри Астемыр сеупщIащ:
Шыбзыхъуэ Астемыр — Сыт хуэдэт уи сабиигъуэр, абы теухуа гукъэкIыж куэд уиIэ?
— Сыкъыщалъхуар Къамылыкъуэщ. Абы сыдэсащ пэщIэдзэ школыр къэзухыху. ИужькIэ Налшык дыкъэIэпхъуащ.
Сабиигъуэм и гугъу сщIыкIэрэ, занщIэу си гур мажэ махуэ псом зыдгъэпскIыу дызыхэса Балъкъ, диIа джэгукIэхэм я деж. Хьэблэ щIалэ цIыкIухэм я гъусэу губгъуэм футбол сыщыджэгурт. ПщIантIэм дыдыхьэжми дытезыгъэун дгъуэтырт: гъуэрыгъуапщкIуэ, къиукIыкI, нэгъуэщI куэди.
Сехъуапсэртэкъым гъэмахуэм лагерь сыкIуэн. Сыт щыгъуи къуажэрт, хьэблэ щIалэхэрт къыхэсхыр.
— Экономист IэщIагъэр дауэ къыхэпха хъуат, Астемыр?
— СызэрыцIыкIурэ сызэхъуапсэу щытар тхыдэращ. Ауэ сызыщIэтIысхьар нэгъуэщIщ. 2007 гъэм къуажэ школыр къэзухащ — классибгъущ сызэджар. ЕджапIэ щIэтIысхьэн Iуэхур къэхъейри, си адэм сызыхэдэну IэщIагъэхэр зэрыт тхылъымпIэ напэр къысхуихьащ. «Менеджмент организации» жыхуиIэр си нэм къыфIэнати, сыщIэупщIэурэ, абы теухуа хъыбархэр зэзгъэщIащ. КИТЭ-м ар 2010 гъэм къыщызухащ. Иджы а унэтIыныгъэм университетым щыпысщэжащ.
IэщIагъэр си гум ирихьу сыхуоджэ, ауэ сызэхъуапсэу щыта тхыдэри IэщIыб сщIакъым. Абыи зэман хъарзынэ тызогъэкIуадэ. Гупсысэм лъэныкъуэ куэдкIэ зебгъэужьмэ, гури нэхъ гъэнщIа мэхъу.
— ИджыпстукIэ сыт хуэдэ Iуэху удихьэхыу узыхэтыр?
— Iуэху дызощIэ КъБКъУ-м ЦIыпIынэ Аслъэн и цIэкIэ щыIэ Адыгэ щэнхабзэмкIэ центрым. Абы щагъэхьэзыр пшыхьхэм, зэIущIэхэм сэбэп сыщохъу. КъБКъУ-м и студсоветым сфIэфIу сыхэтщ. Гукъинэжу едгъэкIуэкIащ адыгэ ныпым, адыгэ фащэм я махуэхэр. Адыгэ фащэр зыхуэзгъадэ щыIэххэкъым, апхуэдизу ар си гум фIэфIщи. ЩIалищ дыхъуу — Щоджэн Астемыр, Ныр Мурат, сэ — фащэр щыдотIагъэри, махуэ къызэрыгуэкIхэм къалэм къыщыдокIухь, лекцэхэм ар тщыгъыу дыщIэсщ. Си гугъэт, ди фащэр нэхъыбэм зэрахьэну, ар зэрылъапIэм къимыгъэувыIамэ. Сыту жыпIэмэ, срихьэлIащ ар гукъеуэу зиIэ щIалэгъуалэ куэд. Шэч хэмылъу, къэралым а Iуэхум зыгуэр хуещIэнущ, и ужь ихьэмэ.
— Адыгэ Iуэхум псэкIэ упыщIауэ укъызэрыдэкIуэтеям сэбэп хуэхъуауэ къэплъытэр сыт? УзэреплъымкIэ, цIыхум и гъэсэныгъэм къалэн нэхъыбэ щызыгъэзащIэр унагъуэра, школра, ныбжьэгъура, хьэмэрэ?..
— Сэ езыр согупсыс абы куэдрэ. Псалъэм папщIэ, апхуэдэ дыдэу адыгэм и Iуэхум иригузавэ ди лъэпкъым хэткъым. Апхуэдэ зыгуэр щыIамэ, сыдэплъейуэрэ адыгэ Iуэхум сыдихьэхащ жысIэнт. Си лъым хэту сыкъалъхуауэ арагъэнщ. Къуажэ школым сыщыщIэсым адыгэбзэмкIэ есэп щыдиIэ классым фIэлъу щытащ «Адыгэ лъэпкъхэр» жиIэу картэшхуэ. Абы сфIэгъэщIэгъуэну сеплъырт. Си нэгум щIэтщ иджыпстуи. СыкъыдэкIуэтеиху, лъэпкъым хузиIэ лъагъуныгъэр, пщIэр нэхъ ин хъурт.
Гъэсэныгъэм и гугъу пщIымэ, си гугъэкъым ар унагъуэ къудейкIэ е школым и закъуэкIэ убзыхуа хъуну. ЗэдэIэпыкъун, зызэщIэгъэкъуэн хуейщ.
— Нобэ адыгэбзэм и Iуэхум дауэ уеплърэ. Хэплъэгъуэ хьэмэрэ ущIэгузэвэнышхуэ щымыIэу къэплъытэрэ?
— Зымахуэ интернетым сыкъыщеджащ, Къэбэрдейм ис адыгэхэм ящыщу адыгэбзэм нэгъэсауэ ирипсалъэр процент 15 фIэкIа мыхъуу. Сыт хуэдэ лъэныкъуэкIэ ущеплъми, а бжыгъэм уегъэгузавэ. Апхуэдэурэ дыкIуатэмэ, урысыбзэм дызэщIищтапэу, ди бзэр тфIэкIуэдыныр шынагъуэщ. Абыи къыдэкIуэу, еджапIэхэм адыгэбзэм хухах сыхьэт бжыгъэр мащIэ дыдэ ящIащ. Ауэ сэ зыщ сызыгъэгуфIэр: щIалэгъуалэм яхэтщ зи гур лъэпкъ Iуэхум къыхуэушхэр, абы теухуауэ хъыбар гуэр захебгъэхмэ, япхъуатэу адэкIэ зыгъэкIуэтэну хьэзырхэр. Иджыпсту интернетым щолажьэ бзэм и пщIэр зыхъумэ щIалэ гуп.
— Астемыр, уэ интернетым къыщызэбгъэпэщащ адыгэ гъащIэм теухуа гупхэр…
— «В контакте», «Одноклассники» сайтхэм къыщызэзгъэпэщащ «Адыгэ гуп», «Адыгэ спорт», «Адыгэ щIыналъэ», «Адыгэ дуней тетыкIэ», «Египетым и мамлюкхэр», «Адыгэ уэрэдыжьхэр», «Дызэрыгушхуэ цIыхухэр» гупхэр, нэгъуэщIхэри. Я фIэщыгъэхэм къызэрыбжаIэщи, адыгэм и хабзэм, Iуэху зехьэкIэм, тхыдэм, бзэм теухуа псалъэмакъхэр идогъэкIуэкI, щхьэж и Iуэху еплъыкIэ утыку кърелъхьэ. Си гугъэщ, ди Iуэхур ефIэкIуэнымкIэ ахэри зыгуэркIэ сэбэп хъууэ.
— СызэрыщыгъуазэмкIэ, уэ усэ уотх. Сыт абы уи гур къыхуэзыгъэушар?
— ЕтIуанэ классым сыщIэсу арат зыгуэрхэр стхыну сигу къыщихьам. Сыщысабийм стхаIами хыфIэздзэжащ. Иджы сыщIогъуэж, иджыпсту ахэр сиIэжатэмэ, сфIэгъэщIэгъуэну седжэжынут. Пэжу, усэкIи уеджэ хъунутэкъым абыхэм, ауэ си гум илъ гуэрхэр сэтей къэсщIт. Зэпызгъэужри, зыкъомрэ а Iуэхур си гупсысэми хэтыжакъым. Илъэс 18 сыхъуауэ, усэ тхыныр сигу къихьэжащ. АрщхьэкIэ, урысыбзэт сызэрытхэр — нэхъыбэрэ зэхэсхыр арати, абыкIэ сыгупсысэ хъуауэ къыщIэкIынут. ИужькIэ, Къаныкъуэ Заринэ срихьэлIэри, адыгэбзэкIэ сытхэну чэнджэщ къызитащ. Гукъеуэу, гурыфIыгъуэу сиIэхэмкIэ си бзэмкIэ тхылъымпIэ напэм сыдэгуашэу щIэздзэри, къызэхъулIэу къысщыхъуащ. Къаныкъуэм къызэригъэпэща «Гугъэ» зэпеуэми си усэ гуп езгъэхьащ. КъызгуроIуэж щыуагъэ зэрыхэтри, ахэр нэщIысыпауэ зэрыщымытри, ауэ адэкIэ сыкIуэтэну гукъыдэж сиIэщ. Абы сытми сытрегъэгушхуэ. Нэхъыбэу си усэхэр зытеухуар сыкъызыхэкIа лъэпкъырщ, анэдэлъхубзэрщ. Ахэращ нэхъ сызыгъэгузавэр, сызыгъэпIейтейр.
— Адыгэ лъэпкъым сыткIэ ухуэхъуапсэрэ?
— «Адыгэ лъэпкъ» псалъэхэм къызогъэтIасэ бзэр, хабзэр, щIыналъэр. Си Хэкум сызэрыхуэхъуапсэри?! Хамэ щIыпIэ щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм къагъэзэжауэ, адыгэ хабзэр адыгэщIым щызетхьэу, ди бзэр тхуэгъэшэрыуэу дыпсэуну! Ар лъэпкъым и нэгу щIэкIыну сохъуахъуэ!
Ди гуапэщ Астемыр и ныбжьым емылъытауэ гупсысэ дахэ зэриIэр, лъэпкъ Iуэхури игъэкIуэтэну ущыгугъ зэрыхъунур. Абы и деж щынэрылъагъущ адыгагъэр цIыхугум къызэрыщежьэр.
Епсэлъар Гугъуэт Заремэщ.
