Адыгэ усэм и макъ дахэ Тырку псом щызэхах
СССР-м и Къэрал саугъэтым и лауреат, цIыхубэ тхакIуэ МэшбащIэ Исхьэкъ хэтащ иджыблагъэ Истамбыл щекIуэкIа V Усэ фестивалым. Къэралыгъуэ зыбжанэм къикIа, лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм ящыщ усакIуэхэр, щэнхабзэ лэжьакIуэхэр, зэхуэ-сым кърагъэблэгъа хьэщIэхэр адыгэ тхакIуэ цIэрыIуэм щигъэгъуэзащ ди лъэпкъ щэнхабзэм, хабзэм, усэ гъэпсыкIэм. Фестивалым хэтахэр абы иригъэдэIуащ адыгэ усэм и макъым, Урысейми адыгэ лъэпкъми нэгъуэщI нэкIэ къригъэплъащ.
Истамбыл и хьэблэхэм щыщу СулътIанбейликIэ зэджэм и мэр Чани Хъусен илъэ­ситху хъуауэ зэхишэ усэ фестивалыр гъэ къэс йокIуэкI. Абы нэгъуэщI къэралхэм щыщ тхакIуэхэр, усакIуэхэр ирагъэблагъэ, я Iуэху еплъыкIэ зэхуаIуэтэну Iэмал ират.
2016 гъэм и щэкIуэгъуэ мазэм Тыркум щригъэкIуэкIа литературэ зэIущIэхэм хэту, МэшбащIэ Исхьэкъ иригъэблэгъауэ икIи зэпсэлъауэ щытат. Адыгэхэр хамэу зымылъытэ Чани куэду и гуапэ хъуащ МэшбащIэм хуэдэ тхакIуэшхуэ ди лъэпкъым къызэрыхэкIари абы нэIуасэ хуэхъуну Iэмал зэригъуэтари. Хабзэ яхуэхъуауэ зэхашэ усэ фестивалым и зи чэзу зэхуэсым къыщригъэблагъэм, адыгэ тхакIуэр и псалъэ тетыжу зэIущIэм зыкъригъэхьэлIащ. МэшбащIэр Истамбыл щынэса махуэм иригъэкIуэкIа пресс-конференцым мэрыр къыщыпежьащ, куэд лъандэрэ зэныбжьэгъухэм хуэдэу гуапэу IэплIэ зэрашэкIащ, зэщыгуфIыкIащ.
Фестивалым и цIэр, и пIалъэр, и мыхьэнэр
 ИЛЪЭСИТХУ хъуауэ Истамбыл щызэхашэ усэ фестивалым фIэщыгъэцIэ хуэхъуар гъэщIэгъуэнщ. «Дунейпсо Истамбулэнсис усэ фестиваль» щыжаIэкIэ пагъэува «энсис» псалъэр къэкIыгъэцIэщ, апхуэдэу зэджэ бэяу (плъыфэ къэзыт, укъизыIэ) удз гъуэжь лъэпкъыгъуэр Истамбыл, нэхъ белджылыуэ къэбгъэлъагъуэмэ, СулътIанбейли хьэблэм хиубыдэ Айдос мэзым фIэкIа нэгъуэщI щIыпIэ къыщыкIыркъым. Дыгъэр къыщыкъуэкIым зыдищIу абы и тхьэмпэ­­-хэр къызэIуех, щыкъухьэжым - зэхуещIыж. Гъатхэр къызэрысар къозыгъащIэ удз гъэгъа дахэм и сурэтыр щIыпIэ муниципалитетми усэ фестивалми дамыгъэ яхуэхъуащ. А удз лIэужьыгъуэ хьэлэмэтыр ящыщщ ­гъатхэм япэу къэгъагъэхэм икIи мазаем и кIэхэм щегъэжьауэ мэлыжьыхь мазэр къихьэху мэгъагъэ. ЩIыналъэ университетыр и дэIэ­пыкъуэгъуу, СулътIанбейли муниципалитетым Iуэху куэд зэфIегъэкI а къэкIыгъэр хъу­мэным, гъэбэгъуэным, щIыпIэ нэхъыбэ егъэубыдыным пыщIауэ.
 Фестивалыр зэрырагъэкIуэкIым и гугъу пщIымэ, ар илъэс къэс мыхьэнэ пыухыкIа иIэу зэхашэ. Палестин усакIуэ Фэтуа Тукъан «Си псэ си хэку щыстыжмэ, сыарэзыт» и псалъэхэр лъабжьэ яхуэхъури, нэгъабэ екIуэкIа фестивалыр зэкъуэшыгъэм, хэхэс гъащIэм, хэкум пэIэщIэхэм я гуры­гъузхэм теухуауэ щытащ. Сирие къэралыгъуэм къыщыхъуа зауэм зи щхьэр къыхэ­зыхыу, зи унэ-лъапсэ хыфIэзыдзэн хуей ­хъуа цIыху хей тхьэмыщкIэхэм гулъытэ ­хурагъэщIыныр яфIэигъуэу ар зэхашат.
Мыгъэрей усэ фестивалыр зытеухуар нэгъуэщIт: Америкэм игъэIурыщIэ ефэндышхуэ Фетхуллах Гюлен и Iумэтым иту тыркудзэм хэтахэм тетыгъуэр яубыдын гурылъ яIэу нэгъабэ къагъэхъуа хьэргъэ­шыргъэм цIыхухэр псэемыблэжу зэрыпэувар, сыт щыгъуи, дэнэ щIыпIи апхуэдэ къэхъукъащIэр икIэщIыпIэкIэ щыгъэужьыхын зэрыхуейр арат. А къэхъукъащIэ шына­гъуэр щхьэусыгъуэ зыхуэхъуа усэхэри зауэ-банэ щымыгъэIэным теухуахэри фестивалым кърагъэхьри, аращ зэхыхьэр зытрау­хуар.
Къэралыгъуэ 20-м къикIахэри езы Тыркум щыщ усакIуэхэри зэхэту цIыху 50-м нэблагъэ хэлэжьыхьащ литераторхэм я зэIущIэм. Абы хэта тхакIуэхэм я биографие кIэщIрэ я усэ зырызрэ тыркубзэрэ инджылызыбзэкIэ зэрыт тхылъ цIыкIуи къыдагъэкIащ. МэшбащIэм и усэу а тхылъым ихуар «Фыкъыздэшэс» зыфIищар арат.
 Фестивалым и къызэгъэпэщакIуэ гупым и унафэщI Пала Искендер зэрыщIэныгъэлIым, зэрыегъэджакIуэм и мызакъуэу, икIи философщ, тхакIуэщ, литературоведщ, критикщ, тхылъ зыбжанэ и Iэдакъэ къыщIэкIащ, Уэсмэн литературэм куууэ ­хещIыкI.
- Дунейр хуабжьу зэхъуэкIа хъуащ, цIыхум я гум щыхъэр, я щхьэм илъыр, я жьэм жиIэр зэтехуэжыркъым, - къыхигъэщащ Пала Искендер, пресс-конференцым хэту къыщыпсалъэм. - Абы къыхэкIыу дэри дигу зэрыдгъэфIымрэ дахагъэмрэ тщы­гъупщэжыным дынэсащ. Аращ усакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэм псалъэм я нэхъ дахэхэр, купщIэрэ гупсысэрэ зыпкърылъхэр хагъэ­хьэну дыщIыщыгугъыр.
Мыгъэрей зэхыхьэр зытеухуа Iуэхугъуэр гъэбелджылынымкIэ гъуазэ яхуэхъуам щытепсэлъыхьым, Чани Хъусен къыхигъэщащ нэгъабэ бадзэуэгъуэ мазэм Тыркум зыкъыщызыIэта къару щэхухэм пэщIэува я лъэпкъэгъухэм къагъэлъэгъуа хахуагъэр фестивалым пкъо зэрыхуэхъуар.
- Сыту жыпIэмэ, хамэ къару лъэщхэм яхуэIурыщIэ тхьэгъэпцIхэм япэщIэува лIыхъужьхэм я теплъэр нэхъ дахэу къызэрыбгъэлъэгъуэфынур усэщ, - жиIащ мэрым. - Ди гукъеуэхэмрэ гуфIэгъуэхэмрэ къы­зэрытIуатэ усыгъэр ди лIыхъужьхэм я ха­хуагъэм «тедгъэпсэлъыхьыну» дыхуеящ.
 Хабзэ зэрыхъуам тету, усэ фестивалыр махуиплIкIэ йокIуэкI, абы къриубыдэу усакIуэхэр езыр-езыру зэрызэхыхьэм, усыгъэр фIыуэ зылъагъухэм зэрахуэзэм къи­щынэмыщIа, мыхьэнэшхуэ иIэщ ахэр еджакIуэ ныбжьыщIэхэм зэраIущIэм.
Зэхыхьэм и къызэгъэпэщакIуэ гупым и унафэщI Пала Искендер псэлъэгъу къы­щыхуэхъум, МэшбащIэ Исхьэкъ абы жриIащ: «Уи тхылъхэм семыджами, фIыкIэ уи гугъу ящIу куэдрэ зэхэсхащ. Узэрыслъэгъуар си гуапэ дыдэ хъуащ». Пала Искендери псалъэ гуапэхэр адыгэ тхакIуэшхуэм къыжриIэжащ, тыгъэ къыхуищIа и тхылъми мыпхуэдэу къыхутритхащ: «Адыгэ лъэпкъ хахуэм и тхыдэ тхылъу тыркубзэкIэ зэ­дзэкIауэ щыIэхэм сфIэгъэщIэгъуэну седжащ, уи къалэмыпэ къыпыкIа гупсысэ Iущ­хэмкIэ уи лъэпкъ бгъэлъапIэу иджыри куэдрэ упсэуну сыпхуолъаIуэ». Езыми бысымыр тыгъэншэу къигъэнакъым: мы гъэм тыркубзэкIэ дунейм къытехьа «Ирахуа­хэр», «Хэхэсхэр» и тхылъитIыр иритащ, мыпхуэдэ псалъэхэр тету: «Хы ФIыцIэр ди зэхуакуми, лъэпкъ гупсысэм гъунэгъу ды­зэхуищIащ. Узыщыщ лIакъуэмрэ лъэп­къым­рэ уи тхылъыфIхэмкIэ дунейм цIэры­Iуэ щыпщIыну си гуапэщ».
Лъэпкъэгъу ныбжьэгъум хуэдэ щыIэкъым
 Пресс-конференц нэужьым къыдэхуа зэманым дэ дригъэблэгъащ Пщагукъуэ Махьмуд-Надим. Истамбыл щыпсэу а адыгэлI щыпкъэр ящыщщ МэшбащIэ Исхьэкъ пщIэшхуэ къыхуэзыщIхэм. Ар инженер-электрикыу илъэс куэдкIэ лэжьащ, пенсэм кIуа нэужь, езым и IуэхущIапIэ къызэIуихащ, дунейм и щIыпIэ зэмы­лIэу­жьыгъуэхэм щыIэ заводышхуэхэм я лIы­кIуэщ, абыхэм къыщIагъэкI ток кIапсэ лIэужьыгъуэхэр Тыркум щещэ, хъарзынэу мэпсэу.
Адапазар къалэм хыхьэ Сапанджа рай­о­ным Пщагукъуэ Махьмуд-Надим гъэмахуэ унэшхуэ щригъэщIащ, Кавказ къуршхэр ­уигу къигъэкIыу уардэу. Тумэ Рахьмирэ Мэлыщ Фатхьирэ и гъусэу МэшбащIэ Ис­хьэкъ абы щыхьэщIащ.
Фестивалыр къыщызэIуахым, Тырку Республикэм и президентыр кърихьэлIэну щыгугъат, ауэ а махуэм ар УФ-м и Президент Путин Владимир IущIэн хуейти, усакIуэхэм я зэхыхьэм къэкIуэфакъым. Истамбыл къалэм и губернатор Шахин Уасипи, хьэблэ мэрхэри, районхэм я унафэщIхэри фестивалым и къызэIухыгъуэм хэлэжьыхьащ.
 Зэхыхьэр щекIуэкI пэшышхуэм дыщы­щIыхьэм, тхакIуэшхуэр адыгэ ныбжьы­щIэхэм къаувыхьащ. Абыхэм я пашэ пщащэ КIубэ Нурхьанрэ МэшбащIэмрэ нэгъабэ Дюзджэ дэт университетым нэIуасэ щы­зэхуэхъуат, уеблэмэ Исхьэкъ и зы усэм макъамэ щIилъхьэри уэрэду абдеж щигъэ­зэщIауэ щытат. Иджы зэрыцIыхужахэу абыхэм я гуапэу фэеплъ сурэт зытрагъэхащ щIалэгъуалэ гупи я гъусэу.
КъызэIухыгъуэм зыкърезыгъэхьэлIахэм фIыщIэ яхуищIу Чанэ Хъусен къыщыпсалъэм, къыхигъэщащ усыгъэм и къарур зыхуэдэр, гъащIэр, щыIэныгъэр кIэщIу, Iуп­щIу, гъэхуауэ абы къызэриIуэтэфыр, къе­джэми къедаIуэми игу зэригъэщабэр, гугъэ-гупсысэ дахэхэм зэрыхишэр.
- Усэр жыIэкIэм я нэхъ дахэщ икIи нэхъ лъэщщ, гуауэр, гуфIэгъуэр, лъагъуныгъэр, нэгъуэщI гурыгъу-гурыщIэхэр, гупсысэхэр абыкIэ къаIуатэ, къагъэлъагъуэ, уеблэмэ щэнхабзэр зыгъэпс цIыхуцIэ зиIэм зезыгъэужь Iэмалхэм япэ усэр итщ, - жиIащ Чанэ Хъусен.
Фестивалым и зэхэшакIуэ гупым и тхьэмадэ Пала Искендери къызэхуэсахэм фIы­щIэ яхуищIащ, къахуеблэгъа усакIуэхэм я цIэхэр къриIуэурэ утыкум къригъэблэгъащ. МэшбащIэ Исхьэкъ, абыхэм яхэту, утыку щрашэм, IупщIу, дахэу адыгэ макъыр игъэIуу къеджащ «Хыуае» зыфIища и усэм, пшыхьым кърихьэлIа цIыху минищым нэб­лагъэр Iэгу къыхуеуэу.
Дин лицейм щеджэ пщащэ цIыкIухэр
 Тырку усакIуэхэу ФедаIи Джэлалрэ Инджи Окумушрэ, Кением щыщ Эно Мухьэмэд сымэ ди адыгэ тхакIуэшхуэр я ­гъусэу дин щIэныгъэм щыхурагъаджэ лицейм ирагъэблэгъат. Iимам ХъэтIиб и цIэр зэрихьэу СулътIанбейли щыIэ лицейм ще­джэр хъыджэбз защIэщ, илъэс 15 - 18 иту пщащэ 1700-м нэблагъэ щIэсщ. Зэхуэ­сыпIэ пэшым нэрыбгэ 300 нэхъыбэ щIэ­мыхуэми, тетIысхьэпIэ пщIы хъуну еджа­кIуэхэм сыт ягъуэтми къахьри, иджыри апхуэдиз къы­щIэтIысхьащ. Пэшым щIэсыну зи насып ­къимыхьауэ къэнар лъэ увыпIэ къамы­гъанэу зэхэтт. Псори хуейт усакIуэ­хэр зрагъэлъагъуну, абыхэм жаIэм едэIуэну.
МэшбащIэ Исхьэкъ псалъэ къыщратым, къызэхуэсахэм адыгэ фIэхъуси ислъам сэлами ярихащ, КъурIэным щыщ сурэкIэ и псалъэр иублащ. Фестивалым къэкIуэн зэрыхъуам, езыр къызыхэкIа лъэпкъым и щхьэ кърикIуа мыгъуагъэхэм тепсэ­лъы­хьащ, адыгэ куэд Тыркум зэрисыр, хэкур зрагъэбгына ди адэжьхэм тыркухэр гукъабзэкIэ къазэрыIущIар, псы Iубыгъуэрэ щIа­кхъуэ бзыгъэкIэ къазэрыдэгуэшар кIэщIу ­къахуиIуэтащ. Апхуэдэу абы игу къигъэкIыжащ тхэн-усэн къызэриублауэ щытар, и тхыгъэ зыбжанэм тепсэлъыхьащ, и щхьэ кърикIуа хъыбархэр къиIуэтэжащ, щыпсэу къэралыгъуэм и тыгъэрэ цIэ лъапIэу къы­хуагъэфэщахэм, езыр псэууэ щIыхь фэеплъ зэрыхуагъэувам и гугъу ищIащ, ­КъурIэныр адыгэбзэкIэ зэзыдзэкIахэм зэращыщри яжриIащ. МэшбащIэ Исхьэкъ къызэджа усэхэр яфIэмащIэу, щIэлъэIури, иджыри уситI кърагъэджащ.
- Сыту гъэщIэгъуэн куэдым дыщIэбгъэ­дэIуа, дымыщIэу, дыщымыгъуазэу сыту куэд къыджепIа, усэу укъызэджахэр къыдгурыIуэм хуэдэу ди гум хэбгъэхьащ, - жи­Iащ тырку усакIуэ Инджи Окумуш.
Къызэхуэсахэми я куэдт Исхьэкъ къратын упщIэ гъэщIэгъуэнхэр. Езыми абыхэм жэ­уапхэр Iэзэу икIи Iущу яритыжащ. Зэхуэ­сыпIэм дыкъыщыщIэкIыжым, хъыджэбз цIыкIухэм адыгэ тхакIуэр къаухъуреихьри фестивалым папщIэ къыдэкIа тхылъым МэшбащIэм и сурэтрэ и усэрэ зэрыт напэкIуэцIым Iэпэ щIрагъэдзащ, и гъусэу сурэт зытезыгъэхыным щхьэкIэ зэныкъуэкъуащ, иджыри къахуэкIуэну къелъэIуащ. Исхьэкъ и гуапэ хъуащ еджакIуэхэм ящыщ зы хъыджэбз цIыкIур адыгэу къызэ­ры­щIэкIар. Пщащэм жиIащ тхакIуэм и IэдакъэщIэкIыу тыркубзэкIэ зэдзэкIауэ къыдэ­кIахэм къызэреджэр, ахэр зэрыфIэгъэщIэгъуэныр, и адыгэгур зэрыхигъахъуэр.
ФIы щIэи, псым хэдзэ
 Мы зэIущIэгъуэм МэшбащIэ Исхьэкъ нэхъ гъунэгъу къыхуэхъуащ тырку тхакIуэ Инджи Окумуш. Ар джылахъстэнейхэр нэхъыбэу щыпсэу Мараш къалэм щыщщ, адыгэ нэIуасэ куэди иIэщ. Адыгэ­хэм пщIэшхуэ зэрахуищIыр щыжиIэм, абы игу къигъэкIыжащ щысабийм щыгъуэ адыгэ фызыжь я гъунэгъуу, псори абы «нанэкIэ» еджэу зэрыщытар. «Хьэлывэ ­куэду игъа­жьэрти цIыкIухэм къытхуигуэшырт, дигъа­фIэрт, къыдэущиерт, псалъэ IэфIхэр къыджиIэрт, дысабийми, ди щхьэр лъагэу дигъэлъагъужырт, - жиIащ Окумуш. - Дэри, хьэблэ щIалэ цIыкIухэм, ди анэшхуэ дыдэм хуэдэу ар фIыуэ тлъагъурт, пщIэ хуэтщIырт». Инджи Окумуш зэрыжиIэмкIэ, адыгэ нанэм зэрихьа хабзэр, абы фIыуэ ищIахэр зылъэгъуахэм иджыри ящыгъупщакъым. Адыгэ тхакIуэ цIэрыIуэм фIыщIэшхуэ къыщы­хуищIым, абы мыпхуэдэу къыхигъэщащ: «Пхэнжу фIэкIа сызыщымыгъуазэ Iуэху­гъуэхэм я пэжыпIэр къэзбгъэщIащ, си нэ­хэр къэбгъэплъэжащ, Урысей хэгъуэгуми социа­лизмэми нэгъуэщI нэкIэ себгъэп­лъы­жащ».
МэшбащIэ Исхьэкъ фестивалым зэры­хэлэжьыхьам, программэм хэту усэ къы­зэреджам, зыIущIахэм зэрепсэлъам и закъуэкъым къызэгъэпэщакIуэхэр абы къы­щIыхуэарэзыр. Абы къекIуэлIахэм зэрахэтамкIи, псэлъэгъу зэрахуэхъуам­кIи, адыгэ щэнхабзэм щыщу яригъэлъэгъуамрэ къахуиIуэтахэмкIи мыхьэнэшхуэ зиIэ лэжьыгъэ зэфIигъэкIащ. Ди лъэпкъэгъу тхакIуэ цIэрыIуэр дэнэ щIыпIэ мыкIуами, адыгэ хабзэм тету зэрызекIуэм и мыза­къуэу, зыIущIэхэри адыгэ хабзэм щыгъуазэ ещI, щапхъэ ярегъэлъагъу. УсакIуэ Iущ икIи цIыху набдзэгубдзаплъэ Инджи Окумуш ар фIы дыдэу къыгурыIуащ икIи жиIащ: «Лъэпкъым и губзыгъагъэр здынэсыр плъэгъуа!»
 Фестивалыр щызэхуащIыж пшыхьым ­СулътIанбейли хьэблэм и мэр Чани Хъусен псори зэхэту адыгэ тхакIуэшхуэм зыкъыхуигъазэри фIыщIэ лей къыхуищIащ, ныбжь хэкIуэта иIэ пэтми, мыщхьэхыу усакIуэхэм я фестивалым къы­зэрыкIуам папщIэ.
- БжьыфIэу укъызэрытхэтам, усэ дахэ­хэм укъызэрытхуеджам папщIэ икъукIэ дып­хуэарэзыщ, - жиIащ Хъусен. - Уи цIыху хэ­тыкIэ дахэмрэ уи псалъэ Iущхэмрэ дерс куэд къыхэтхащ. Дигуми ди псэми къабгъэдэкIыу Тхьэм уигъэпсэу бжыдоIэ, уузыншэну дыпхуолъаIуэ. ФIыкIэ Тхьэм ды­зэхуигъазэ!
Фестивалым хэт адыгэ гуп: Хъуажь Фахъри, МэшбащIэ Исхьэкъ, Нэгъуей Яшар (Бурсэ), Къат Теувэж (Мейкъуапэ).
ХЪУАЖЬ Фахъри. Налшык - Истамбыл
