Шэрджэсейм и Iимам Мухьэммэд-Iэмин
ЦIыху акъылым сыт щыгъуи зэрегъэзахуэ фIым хуэзышэну гъуэгур къызэIузыхын гупсысэ щхьэпэхэр. А гупсысэр лъэпкъ псом щепхам и деж, къохъулIэнур куэдкIэ елъытащ блэкIам еплъыкIэ пэж ухуиIэным, къэхъуахэм я хъэбархэми нэсу ущыгъуазэным. И мэхьэнэр нэхъ иныжщ а узыщыгъуазэм щыщу уи фIэщ пщIы хъунумрэ мыхъунумрэ зэхэбгъэкIыным.
Зи зэгъэзэхуэкIэр иджыри зыхуей хуэмыза напэкIуэцIхэм язщ Къэфкъаз зауэм и лъэхъэнэм Щамил Iимамым Адыгэхэм лIыкIуэ яхуищIа Мухьэммэд-Iэмин нэIибым теухуауэ щыIэ тхыдэ щIэныгъэ Iэхьэр. Адыгэгур Мухьэммэд-Iэмин бгъэдэгъэкIуэтыныр урыс пащтыхьыгъуэм и зэрыпхъуакIуэ амалу къызэрекIуэкIам нэмыщI, Iуэхур езмыгъэфIакIуэ щхьэусыгъуэхэм хохьэ а тхыдэ къудамэм елэжь щIэныгъэлIхэр нэIибым и гъащIэр диным пымыщIауэ, абы хэгъэщхьэхукIауэ къагъэлъэгъуэну зэрыхуежьэр. IэщIагъэм и гугъу умыщIу IэщIагъэлIым утепсэлъыхьыну гугъущ: Мухьэммэд-Iэмин дин узэщIакIуэт, аращи, гурыIуэгъуэу щытын хуейщ ислъам диныр Iуэхум щымыщу, нэIибым и шыфэлIыфэр IупщI зэрымыхъунур. КъекIуэкI бгъэдэхьэкIэм сыт щыуагъэу къыздихьыр жыпIэмэ, лъэхъэнэхэм я нэхъ зэIумыбзым дяпэ итахэр гъуазэншэу зэрыщымытар, абы къикIыр - лъэпкъ банэныгъэр, къэралыгъуэ щхьэхуэм зэрыхуэфащэу, хабзэ укъуэдиямрэ унафэ узыншэмрэ я жьауэ щIэту зэрекIуэкIар зэрыдмыщIэм, дяпэ итахэм зэрахьа лIыгъэри лIыгъэу, къатехьа лейри лейуэ зыхэдмыщIэжу, езы Къэфкъаз зауэм и ущиеми дыхегъэкIыж.
«Щамил етIуанэ» зыфIаща Мухьэммэд-Iэмин нэIибыр я пашэу, илъэс пщыкIузкIэ Шэрджэсейм щекIуэкIа зауэр нобэми нэсу джа зэрымыхъуар езы тхыдэм и пэжми йотхьэкъуэ, еплъыкIэ пхэнжыр зыукъуэдияхэм тыншу акъылэгъу ядэхъу дэри ди зэхэщIыкI утхъуар амалу къэзыщтахэм я джэгупIэу дыкъегъанэ.
А гукъеуэхэр тщхьэщызыхыфын лъэбакъуэ щхьэпэщ мин щибгъу бгъущIрэ бгъу гъэм Авар усакIуэ Гаирбекова Машидэт и IэдакъэщIэкIыу Мэхъэчкъалэ къыщыдэкIа «Шэрджэсейм и Iимам Мухьэммэд-Iэмин» роман-поэмэр. Тхыдэр гупсысэкIэ зэзыгъэзэхуэф усакIуэм куэдым гу лъетэ. Усэбзэм къэхъуа псор къимыIуатэми, абы сэтейм темылъ щIэныгъэм гъуэгу хупхешыф, гукъэкIыфI уегъэщI, нэхъыбэ къэпщIэну утрегъэгушхуэ. Езым и лъэпкъэгъу цIыху лъагэр игъэлъапIэн мурадкIэ иубла лэжьыгъэр щигъэзащIэм, Дагъыстэныр къызэхикIухьа нэужь, усакIуэр Адыгейми нэсри Мухьэммэд-Iэмин здэщыIа щIыпIэхэр зригъэлъэгъуащ, цIыхухэм епсэлъылIащ.
НэIибым и гъащIэ гъуэгум жану елэжьащ абы и Дагъыстэн Iэхьлыхэм ящыщ, Щамил Iимамым и фондым и унафэщI, тхыдэ щIэныгъэлI Эльдаров Магомед. Мухьэммэд-Iэмин теухуауэ щыIэ дэфтэрхэмрэ къэгъэнаIуэн лэжьыгъэхэмрэ зы тхылъым щызэхуихьэсыжащ Дагъыстэн къэрал университетым и тхыдэ щIэныгъэлI Магомеддадаев Iэмырхъани. Зи гугъу тщIы щIэныгъэлIхэр яхэтащ нэIибыр дунейм щехыжа Армуткёй тырку къуажэм кIуэуэ Мухьэммэд-Iэмин и кхъащхьэмрэ абы пэгъунэгъуу яухуа мэжджытымрэ пщIэ хуэзыщIахэм. Мин щибгъу бгъущIрэ и гъэм, Шэрджэсейм и Iимамыр илъэсищэрэ пщIейрэ щрикъум, Мэхъэчкъалэ щекIуэкIа конференцым хэлэжьыхьри тхыгъэ купщIафIэкIэ утыку къихьагъащ Адыгэ университетым и щIэныгъэлI Аулъэ Мэлэч. БгъэдэхьэкIэрэ Iуэху еплъыкIэкIэ зэхуэмыдэми, Мухьэммэд-Iэмин и шыфэлIыфэр гурыхьу нэгум къыщIэхьэнымкIэ щIэгъэкъуэн мэхъу Къэбэрдейм, Адыгейм, Къэрэшей-Шэрджэсым, Тыркум, Иорданием щыщ щIэныгъэлIхэр, языныкъуэхэр Адыгэу, адрейхэр – езы нэIибым и лъэпкъэгъу Авархэм, е нэгъуэщI лъэпкъхэм къахэкIауэ. А лэжьыгъэхэр ди тегъэщIапIэу тхылъеджэм IэщIэлъ тхылъыр зытеухуа цIыхушхуэм и гъащIэ гъэгум кIэщIу дроплъэж.
Шэрджэсейм кIуэн ипэ
«Мухьэммэд-Iэмин» цIэмкIэ Къэфкъаз зауэм и тхыдэм къыхэщ лIы махуэр дэфтэрхэм къызэрыхэщымкIэ, мин щий пщIырэ и гъэм, и Iэхьлыхэм зэрыжаIэмкIэ, – мин щибл бгъущI гъэм Гонодэ Авар къуажэм къыщалъхуащ. «Мухьэммэд» зыфIаща щIалэ цIыкIум, и цIэджэгъухэм къыхагъэщу, «Iэсят и къуэ МухьэммэдкIэ» еджэт. Аращ абы и цIэм «Асиялов», е «Асиялав» щIыпатхэм и щхьэусыгъуэр. «Iэмин»-р Щамил Iимамым нэIибым и цIэм пигъэувэ щытхъу псалъэ къудейт «дыкъэзыгъэпэж, дзыхь зыхуэтщI» къригъэкIыу. «Щамил зызгъэтхьэмыщкIэм къыбгъэдэкIыу и къуэ щэныфIэу Мухьэммэд пэжрэ абы и къуэш Абэзэхэхэмрэ, Шапсыгъ, Убых, Натыхъуейхэм пщIэрэ щIыхьрэ зиIэ я тепщэхэмрэ, щIэныгъэлIхэм, унафэщIхэм, пашэхэмрэ я деж», - арат къызэрыщIидзэр Iимамышхуэм и лIыкIуэм хуригъэхь тхыгъэхэр. Ахэр къызыIэрыхьэ Урыс тIасхъэщIэххэм щытхъугъэбзэр цIэм щыщу къафIэщIри, апхуэдэ щIыкIэу «Iэсятыкъуэ Мухьэммэдыр» «Мухьэммэд-Iэмин» хъуащ.
Ар къыхэкIащ Дагъыстэн щIыналъэм муслъымэн диныр къэзыхьу къыхэшыпсыхьыжа цIыхухэуэ бегъымбар лъапIэм и щIэблэм щыщхэм. Дагъыстэн хъанхэр къудамэ зырызкIэ лIыкIуэ лъапIэм и адэкъуэшхэу Тхьэр арэзы зыхуэхъун Хьэмзэрэ Аббасрэ я лIакъуэхэм йокIуэлIэж. Мухьэммэд-Iэмин Аббас и къуэпсым къыхэкIащ. Зэрыхъу хабзэу, лъэпкъитIым пщыгъуэр зэпаубыда нэужь, икIуэтахэм щIыпIэр ябгынэри, Мухьэммэд-Iэмин и адэшхуэ Гунаш, Гонодэ Авар къуажэр псэупIэ хуэхъуащ.
Илъэс пщыкIублым иту Щамил Iимамым бгъэдэува щIалэм и сабиигъуэм теухуа хъыбархэм нэхъ къыхэщыр ар егъэлеяуэ еджэным дихьэхыу зэрыщытарщ. Езыр къыщалъхуа Гонодэ щыщ Iустаз Даитбэч и деж пэщIэдзэ дин щIэныгъэр щызэригъэгъуэта нэужь, ар СугъралI щыщ Абдурахьман щихъ цIэрыIуэм и гъэсэн мэхъу. Мызэ-мытIэу дэфтэрхэм къыхощ Мухьэммэд-Iэмин хьэфизу (КъурIэныр зэрыщыту гукIэ ищIэу) зэрыщытар.
Ар Шэрджэсейм, КъуэхьэпIэ Адыгэ Хэкум, нэIибу ягъэкIуа зэрыхъуа щIыкIэр зэхэгъэкIыпхъэхэм язщ. Езыр-езыру упщIэ къоув: Iуэхур банэныгъэ къудейм тещIыхьамэ, Къэфкъаз псор зыфIэлIыкIыу щыта ди лъэпкъэгъухэм, псом хуэмыдэу къэбэрдейхэм, езыхэм пашэ яхуэхъун къахэмыкIауэ ара?!
А упщIэм и жэуапыр Хьэткъуэ Самир и «Хьэжрэт Къэбэрдей» тхыгъэм къыщожьэ: «Шэрджэсейм и КъуэхьэпIэм банэныгъэм щыщIидзэм, Къэбэрдейм ар щиухакIэт. Зэгуэр ефIакIуэрэ щIэращIэу щыта Къэбэрдей жылэшхуэм и бжыгъэр ныбжьитI-щым и кIуэцIкIэ хэкIуэдэжыпэным пэгъунэгъуу хэщIат…
А лъэхъэнэм, мин щий тIощIрэ тху - мин щий тIощIрэ бгъу гъэхэм къэбэрдей хьэжрэтхэр здэIэпхъуа Абэзэхэ щIыналъэм къыщыхъур нэгъуэщI Iуэхут – абы шэрихьэт хабзэр щызэтеувэт. Шэрихьэтыр зэтегъэувэныр муслъымэн Адыгэ къэралыгъуэ ухуэнымкIэ япэ лъэбакъуэт. А лъэбакъуэм Адыгэ цIыхубэр щыгугът зэрыпхъуакIуэм пэщIэзыгъэувэн зэкъуэтыныгъэ къыхуздихьыну».
Адыгэхэм Iислъам диныр къыщащта лъэхъэнэр шэчыншэу зэхэкIауэ щыткъым. Ауэ муслъымэн щэнхабзэм къыщIэна дамыгъэхэу Къэбэрдейм къыщагъуэтахэм я нэхъ пасэрейр иджыри къэс епщыкIуплIанэ лIэщIыгъуэм хуахьу щытащ. Зи гугъу тщIыр монгол-тэтэр къалэжьу ялъытэ Джулат Ипщэмрэ Ищхъэрэмрэщ. «Хьэрып тхыдэтх Ибн Батутэ зэрыжиIэмкIэ, Биш-Даг (иджы – Псыхуабэ) деж хэщIапIэ щызиIа сулътIаныр Къэфкъаз Ищхъэрэм фIыуэ щацIыху Iузбэч-хъант. А цIэм ущрохьэлIэ Джулат Ипщэ къалэжьым теухуа тхыдэ напэкIуэцIхэми... Iузбэч-хъан псэемыблэжу Дыщэ Уэрым и къэрал дин хъуа муслъымэныгъэм зригъэубгъут. Дэфтэрыжьхэм къыхощ абы и къэралым джаур мащIэ дыдэ фIэкIа зэримысыжымкIэ мысыр сулътIаным хъыбар иригъащIэу[1]…» Нэхъ гъэщIэгъуэныжщ Iузбэч-хъан и цIэр ТIрахъуэ Рамазан и «Шэрджэсхэр» тхылъым къызэрыхэщыр. ЩIэныгъэлIым зэрыжиIэмкIэ, Iузбэч-хъан и ныбжьыр илъэс пщыкIущ ирикъуху адыгэхэм я деж щагъэпкIуу щытащ, адыгэбзэи ищIэт. Тэтэр-монголхэм я щыхьэр Сарай «шэрджэс колониехэр» зыфIаща псэупIэхэр дэтт. Адыгэхэр апхуэдизкIэ хъан сэрейм щызэрахьэ Iуэхухэм хэпщIати, Iузбэч-хъан и къуэрылъху Бердыбэч иужькIэ хъаныгъуэр Шэрджэс-хъан зи цIэ тепщэм лъысауэ щытащ.
Джулат и дежщ мин щий щэщIрэ блы гъэм пащтыхь Николай Езанэм и унафэкIэ Талъостэнхэ я щIым Елъхъуэт осетин къуажэр щыщаухуар. «Осетин лъэпкъым и тхыдэм»[2] къыхощ Щамил Iимамыр Тэрч щызэпрыкIыжым щыгъуэ, абы и дзэмрэ Урысхэмрэ Елъхъуэт деж щызэзэуауэ зэрыщытар: «Мин щий плIыщIрэ хы гъэм Щамил Къэбэрдейм щыкIуам щыгъуэ, Елъхъуэт деж абырэ урысыдзэмрэ гуащIэу щызэзэуащ. Зылъэгъуахэм къызэраIуэтэжымкIэ, «топхэм апхуэдизкIэ щIыр ягъэзджызджти, АзэнджапIэм пэмыжыжьэу щIыр гуэури кхъуэщын абрагъуэ пфIэщIыну кумбышхуэ къэунэхуат».
КъуэхьэпIэ Къэфкъазым и гугъу пщIымэ, мин щибгъурэ хыщI гъэм Архъыз Ищхъэрэ деж къыщагъуэтыжа къалэжьым и мывэ къутахуэхэм тет Хьэрып тхыгъэхэм щIэныгъэлIхэм я еплъыкIэр гъэщIэгъуэну иригъэхъуэжащ. «Нобэр къыздэсым хьэрыпыбзэм ит тхыдэ фэеплъ Къэфкъаз Ищхъэрэм Дагъыстэн Ипщэм фIэкIа ущрихьэлIэу щытакъым», - дыкъыщоджэ ищхьэкIэ зи пычыгъуэ къэтхьа Къэфкъаз лъахэрыдж Кузнецов Владимир и тхылъым. ЩIэныгъэлIыр гупсысэщIэм хуокIуэ: иджыри къэс Iислъам диныр КъуэкIыпIэ Къэфкъазым Хьэрып дин узэщIакIуэхэм, мыдрей Къэфкъаз Ищхъэрэм и щIыпIэхэм монгол-тэтэрхэм къахьауэ ялъыта щхьэкIэ, къэхутэныгъэщIэхэм къагъэлъагъуэ КъуэхьэпIэ Къэфкъазым ар епщыкIузанэ лIэщIыгъуэм хьэрып сатуущIхэм къызэрахьэсар. ДызыхуэкIуэращи, лIэщIыгъуэм щIигъукIэ муслъымэн щэнхабзэм и тепщэу икIи и хъумакIуэу къекIуэкIа Адыгэ мамлюкхэр Къэфкъазым, псом хуэмыдэу езыхэм я лъэпкъэгъу Адыгэхэм, ялъэIэс зэпыту къекIуэкIами; хабзэкIэ, цIыху хэтыкIэкIэ, гъэсэныгъэкIэ, фащэкIэ бгырыс лъэпкъхэр къэбэрдейхэм ядэплъейуэ щытами, дин щIэныгъэ IуэхукIэ дызытепсэлъыхь лъэхъэнэм плъапIэр Дагъыстэнырт, муслъымэн диныр япэ дыдэ хэгъуэгу хабзэу къыщащта КъуэхьэпIэ Къэфкъазырт.
Къэфкъазыр зэкъуоувэ
Мин щий щэщIрэ зы гъэм илъэс и пэкIэ Дагъыстэн псом и Iимам хъуа Гъазий Мухьэммэд Адыгэхэм закъыхуигъэзащ зэгъусэу Урыс зэрыпхъуакIуэхэм пэщIэувэным къыхуриджэу. Абы и пэкIэ лъэпкъ къэс зэрыхузыфIэкIыу и щIы кIапэ ихъумэну хэтамэ, Гъазий Мухьэммэд къиIэтар ислъам диным и нып удзыфэрт, абы и хабзэхэмкIэ Къэфкъазыр зэкъуигъэувэу чыристан зэрыпхъуакIуэ политикэм пэщIигъэувэн и мураду.
«Къэфкъазым къыщалъхуам и дежкIэ муслъымэныгъэр хэкулI динщ», - жеIэри наIуэ ещI Урыс тетыгъуэм и гупсысэкIэр мин щий тхущIрэ и гъэм «Чыристан диным Къэфкъазым зыщиубгъун папщIэ Барятинский Александр къыхилъхьа жэрдэмым и жэуап» дэфтэрым. «Ар я хуитыныгъэм и дамыгъэщ икIи и ныпщ, бгырысым гъащIэр фIэIэфI зыщI псори къызэщIиубыдэу», - жеIэри къыпещэ. «Диным апхуэдэ политикэ мэхьэнэ зэрыщIалъхьэмкIэ, ди телъхьэхэри къыдэзауэхэри, фIэщхъуныгъэ зиIэхэри зимыIэхэри зэтохуэ. Къэфкъаз щIыналъэ псом бгырыс-муслъымэныр дэнэ къыщымыхутами щыхэгъэрейщ, пщIэрэ дзыхьрэ къыхуащIу; мымуслъымэныр – цIыху мэхьэнэншэщ, хъушэхэмыхьэщ, пщылIщ. Ныкъуэ чыристан ди лъэпкъхэм къахэхьэ мурид хабзэм[3] и джакIуэхэр а лъэпкъхэм я дежкIэ лIы хуэдэлIым и щапхъэщ: хахуэхэрэ я фIэщхъуныгъэри куууэ, абыхэм дакъикъэ къэс я псэр ятыну хьэзырщ. Ауэ а зэмыблэжыныгъэр лей къащытехьэ бэлыхьукъым абыхэм къазэрыфIэщIыр: яхуэмыфащэу джаурхэм къращIылIа лъыгъажэм Тхьэм и щIыхькIэ щыхэкIуадэкIэ къызэкъуахын хуейуэ къалъытэ лIыгъэущ».
Гулъытэ зыхуэфащэ Iуэхухэм я нэхъ инщ Щамил и цIэ къыщраIуэкIэ, Iимамым имылъэпкъэгъу хэкулIхэм ар ягу зэрежалIэр, абы хуагъэдэн цIыхушхуэ щхьэж и лъэпкъым къыщилъыхъуэну зэрыхуежьэр. А лъэныкъуэмкIэ захуагъэм тетыну хуейм Мухьэммэд лIыкIуэ лъапIэр Хьэрыпхэм къазэрыхэкIам игъэбэлэрыгъа журтхэр тхыдэ щапхъэу иIэщ. Щамил и къежьапIэ Къэфкъазыр уи хэкуу, абы къикIыр, - Iимамыр Iэхьлыуэ убжыну амалрэ къалэнрэ уиIэу, - апхуэдэ тхыдэ ефыгъулIэныгъэм узэримыгъэщIэращIэм нэмыщI, гупсысэри щыхупIэм хуешэ. Щамил зищIыс дыдэр къыбгурыIуэну пхурокъу Iимамыр дунейм щехыжам дагъыстан щихъ Багин щыщ Шухьэиб «ТIэбэкъат» тхылъым щыжиIар: «Щамил гъэру яубыда нэужь, шэрихьэтым зеиншафэ къытеуат. Дин щIэныгъэлIхэм ар еханэ хъэлиф пэжу ялъытэт. Хъэлиф цIэрыIуэ Гьумэр Абдулгьэзиз укъыфIэкIмэ, шэрихьэтыр къэрал хабзэу щIы хъурейм а зэманым захуагъэкIэ щызезыхьэфыр Щамил Iимамым и закъуэт».
Адыгэ банэныгъэм Шэрджэсейм зыщиубгъун ипэ Щамил Iимамым Адыгэхэм епхауэ Iуэху зыбжанэ зэфIигъэкIат.
«Езым ипэ Гъэзий Мухьэммэдрэ щихъ Мансуррэ зыпэрыта Iуэхум - къэфкъаз лъэпкъ псори Урысейм пэщIэту зэкъуэгъэувэным - егупсысын щIидзат Щамил а зэманым, - етх ищхьэкIэ зи гугъу тщIа Гаммер Моше. – Граббе зэтракъута нэужь, мин щий плIыщIрэ тIу гъэм
Iимамым Ахбердил Мухьэммэд къэбэрдейхэм я деж, Хьэж-Мухьэммэд- шэрджэсхэм я деж егъакIуэ. А тIум я пщэрылъыр тIуащIэт: япэрауэ, Щамил и дзэм зауэлI нэхъыбэ къыхашэн; етIуанэу – а лъэпкъхэм езыхэм я хэкухэм щрагъэкIуэкI банэныгъэм Iимамым и дзэр дэIэпыкъуэгъуу щагъуэтын хуэдэу зызэпащIэн.
Бгырысхэм я къарухэр зэуIуамэ, абыхэм Къэфкъаз гъунапкъэр зыIэрагъэхьэу Тифлисрэ Урысеймрэ зэпэIэщIэ ящIыфынут…
Мин щий плIыщIрэ щы-плIыщIрэ плIы гъэхэм Щамил Къэфкъазым и Ижьырабгъу гъунапкъэмрэ Ику итымрэ щыпсэу лъэпкъхэм запещIэ. Мин щий плIыщIрэ тху гъэм Iуэхухэр нэхъ щIигъэхуабжьэри, Iимамым шэрджэсхэм я деж Сулеймэн-ефэнды зи пашэ гуп иутIыпщат…»
ЩIэныгъэлIым зи гугъу ищI Сулеймэн-ефэндыр Щамил Адыгэ шэрджэсхэм яхигъэхьа етIуанэ лIыкIуэт. Шэрджэсейм ещанэ лIыкIуэр игъэкIуэн ипэ, Iимамым илъэситIкIэ зиIэжьауэ къыхощ хъыбархэм. Языныкъуэхэм хуагъэфащэ ар Сулеймэн-ефэндыр Урысхэм зэрагуэхьам къыхэкIауэ. Мин щий тхущIрэ тIу гъэм мэлыжьыхьым и тIощIым Къэфкъаз комитетым и зэхуэсым и утыку кърахьа дэфтэрым жеIэ:
«Сулеймэн-ефэндыр, Щамил и псалъэр нэхъ гуащIэу пхызыгъэкIхэм языр, мин щий плIыщIрэ хы гъэм дэ къыдгуэхьащ. Къэфкъаз тетым и жэрдэмкIэ, уэ зи щIыхьыр ин Императорым уи унафэкIэ Къэрал мылъкум къыхэкIыу илъэс къэс абы сом мин щийрэ тIощIрэ тхуы иратыну хуагъэуващ. Мин щий плIыщIрэ блы гъэм Сулеймэн-ефэндыр хьэж ищIыну, Мухьэммэд лъапIэм и кхъащхьэм пщIэ хуищIыну Мэккэ яутIыпщащ. Тетым хъыбар къызэрыдигъащIэмкIэ, Сулеймэн-ефэндыр абы къикIыжа нэужь, зэманкIэ Псыжь адрыщI щыIащ, и хъэбархэр къытлъэIэсу. Иджы ар яукIауэ жаIэ».
Урыс пащтыхьым и франджы егъэджакIуэ, пащтыхь сэрей тхылъ хъумапIэм и унафэщI Жиль Флориан Антуан етхыж: «Мин щий плIыщIрэ зы гъэм щегъэжьауэ ШэшэныщIым къыпхыкIрэ КъэрэшеймкIэ къыкIуэцIрыкIыу Адыгэ шэрджэсхэм я деж къэкIуа Щамил и лIыкIуэхэм шэрихьэтым зрагъэубгъуащ. Ар иджыри псоми къызэдащтатэкъым, пщыхэмрэ уэркъхэмрэ езыхэм я фейдэ зыхэлъ пасэрей хабзэжьхэр ямутIыпщу яIыгът; ауэ Абэзэхэхэр, Шапсыгъхэр, Нэгъуейхэр шэрихьэтым, лъэпощхьэпо къыхэмыкIыу, техьахэт. Мин щий плIыщIрэ тIу гъэм щегъэжьауэ мин щий плIыщIрэ плIы гъэ пщIондэ егъэлеяуэ жыджэру Iуэхум елэжьащ Щамил и лIыкIуэ Хьэж-Мухьэммэд. ИужькIэ мин щий плIыщIрэ тхуы гъэм, а къалэныр Щамил и адрей лIыкIуэ Сулеймэн-ефэнды и пщэ далъхьащ. Мин щий плыщIрэ бгъуы гъэм щегъэжьауэ Мухьэммэд-Iэмин, - ара къыщIэкIынт Щамил къигъэкIуахэм Iуэхум нэхъ хузэпэщу яхэтари, - адэкIэ пищащ».
ИпэжыпIэкIэ, Iимамым зыщIиIэжьэм и щхьэусыгъуэр зыхуэхьыпхъэр ар нэмыгъэсауэ къэна Iуэхум иджы нэхъ куууэ зэрыбгъэдэхьэрт. ЗэманкIэ узэхуеплъмэ, Мухьэммэд-Iэмин Шэрджэсейм кIуэным ипэ йохуэ Щамил и Къэбэрдей зекIуэр.
Щамил Къэбэрдейм къызэрыкIуар
Щэмелу дыщэ,
Дыщэр зи шхуэмылакIэ,
Данагъуэр зи пащIэкIитI,
Данэху хьэжыкIэр
Нобэм мэбыб,
Бэрэбанауэр нобэм,
Уей, гущэ, хагъащIэ,
Фызауэркъэ, зи уз кIуэдынхэ!
Урыс гущэм, Дубэр,
Уей, маржэ, негъэбзэрабзэ,
Нэтэджмэ, джатэ гъэбзейт.
Цей джэгушхуэр зэрыкIэщакъуэ,
ЛIы и къуэр нобэ мэзауэ!
Адыгэ IуэрыIуатэ
«ИгъащIэм Къэфкъазым Щамил хуэдэ бий шынагъуэ щыдиIакъым, - етх мин щий плIыщIрэ зы гъэм, бадзэуэгъуэм итIым Къэфкъазым щыIэ дзэ щхьэхуэм и нэхъыщхьэ Урыс генерал Головин Евгений. – Iуэхур езыр-езыру апхуэдэу ехъулIэри, Iислъамыр къыщыунэхум Мухьэммэд лIыкIуэ лъапIэм щIы хъурейм и Iэхьэ плIанищыр зэригъэзджызджа къарур уи нэгу къыщIигъэхьэжу, зауэмрэ динымрэ щызэхэхьэж купщIэ игъуэтащ абы и тепщэгъуэм».
Щамил Iимамыр Къэбэрдейм къызэрыкIуам Урыс дзэзешэхэри тхыдэтххэри убгъуауэ тепсэлъыхьыжащ. Абы зекIуэр къемыхъулIауэ, къэбэрдейхэр, дагъыстэнхэмрэ Шэшэнхэмрэ елъытауэ, диным нэхъ зэрыхуэгущIыIэм къыхэкIыу, и къыхуеджэныгъэр жэуапыншэу къэна хуэдэу щыжаIэ тхыгъэхэр емызэшу къратхыкIыж пэтми, шэч къамыгъанэу щыткъым. Гу зылъытапхъэхэм язщ Iимамыр Къэбэрдейм къыщысамрэ Шэшэным щынэсыжамрэ я зэхуакум (мэлыжьыхьым и пщыкIуплI - накъыгъэм ибгъу) махуэ тIощIрэ тхурэ зэрыдэлъым, абы щыщу тхьэмахуитI мынэхъ мащIэ Къэбэрдейм щигъэкIуауэ зэрыщытым. Щамил и дзэр къыдэщIыгъуу Къэбэрдейм зэгуэр зэритам и мэхьэнэр нобэ апхуэдэу гумащIэу щызэхэтщIэкIэ, гурыIуэгъуэщ ар зи нэгу щIэкIахэри Iимамым гущIыIэу къызэрыхуэмынар. Щежьэжым абы гъусэ хуэхъуащ къэбэрдей уэркърэ пщыуэ нэрыбгэ щэщIрэ ирэ. Дэтхэнэ зыми къуажэ псо здимышами, нэгум къыщIэгъэхьэн хуейр щхьэж къедза цIыху бжыгъэ мымащIэ зэригъусарщ. Iимамым и нэкIэ илъэгъуащ Къэбэрдейр мы зы гъуэгукIэ зауэ губгъуэ зэрымыхъунур – аращ и щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэр абы и хущIегъуэжыныгъэм, армыхъумэ Адыгэхэм и гугъэр яхихыжауэ аратэкъым. А зэманым Iислъам диныр иджыри къарууфIэ щымыхъуа КъуэхьэпIэ Къэфкъазыр лIыкIуэ нэхъ лъэрызехьэ хуэныкъуэт, зэрыбгылъэм къыхэкIыу бийм ущыпэщIэувэнми нэхъ хузэпэщт. Ауэ Мухьэммэд-Iэмин хуэдэ нэIиб къызэрымыкIуэ Адыгэхэм къазэрылъысар зи фIыгъэр Щамил и Къэбэрдей зекIуэрауэ жыпIэ хъунущ.
Инджылыз тхыдэтх Баделли Джон зэриIуэтэжымкIэ, къэбэрдейхэмрэ Щамилрэ зэгурыIуат, ахэр Iимамым гуэхьэмэ, Тэрчрэ абы хэлъадэ псыежэххэмрэ тращIыхьа Урыс плъырыпIэхэр псори зэтрикъутэну. А зекIуэр Щамил икъукIэ IэкIуэлъакIуэу икIи щхьэмыгъазэу иригъэкIуэкIа Iуэхут, - етхыж Баделли, къехъулIэнуи амал иIэт. Ар и мурадым лъэIэсамэ, Куржы гъуэгур игъэбыдэнурэ Тифлис къикIыу зы сэлэт блэкIыфынутэкъым Къэбэрдейм щыIэ урысыдзэр къригъэлыну. Iимамыр УрыхупскIэ дэкIуейри, и лIыкIуэхэр Къэбэрдеймрэ абы и Iэгъуэблагъэмрэ щызэбгригъэкIащ урысхэм езэуэным къыхуриджэу. Ар ялъэIэсащ Балъкъэрхэми, Псыжь адрыщI щыпсэу лъэпкъхэми, езыр къызэрыкIуамкIэ хъыбар яригъащIэу ягу хигъэхъуэн папщIэ.
Нэхъри нэхъ убгъуауэ Iуэхум топсэлъыхь ищхьэкIэ зи псалъэ къыхэдгъэща Гаммер Моше: «Къэбэрдеипщ пэрытхэм языныкъуэхэр, чыристан адыгэхэри яхэту, Щамил елъэIуащ я щIыналъэм ихьэну. Iимамыр абыхэм ечэнджэщри, гъатхэм, Етхуанэ корпусыр Къэфкъазым щрашыжкIэ е ирашыжа нэужь, ежьэну триухуащ…
И мурадыр нэхъ дзыхь зыхуищI нэIибхэм фIэкIа яримыгъащIэу, мэлыжьыхьым и тIощIрэ тхум Щамил Шали къыдэкIащ. Урысхэм зэрыжаIэмкIэ, абы бгырыс мин пщыкIуплI и гъусэт, лъэсыдзэу мин фIэкIа яхэмыту, топий яIыгъыу. Адрей Щамил и лъэсыдзэ минийм нэблагъэм Нур Алий и унафэм щIэту нэгъуэщI гъуэгукIэ иунэтIат. А махуэ дыдэм и пщыхьэщхьэм Iимамым и дзэр Iэргун зэпрыкIащ, жыжьэрыуэ топхэм я лъэужьыр щIэзыхъумэж шуудзэр я ужьым иту. Мэлыжьыхьым и тIощIрэ хым ар Фортангэ псым икIщ, Казак-Кичу лъэныкъуэкIэ кIуэнэпцI зищIри, мэлыжьыхьым и тIощIрэ блым СунженскIэ къэзакъ станицэм деж къыщыувыIащ. Мэлыжьыхьым и тIощIрэ им Курпыпс зэпрыкIа Щамил «Къэбэрдей ЦIыкIум и гум» ихьащ. Жэщыр Алъхъо[4] къуажэм щигъэкIуащ. КIэлъыкIуэ махуэм нэIибищ – Саид Абдуллах, Дубэ, Атабай сымэ цIыхухэр къуажэхэм къыдашу бгым ягъэIэпхъуэну иутIыпщащ. Езы Щамил АзэнджапIэм деж Тэрч щызэпрыкIри фIыуэ узэда и дзэр иригъэувыкIащ. Абдежым ар хуиту Къэбэрдей Тафэ[5] псом щыкIэлъыплъыфынут, Къэбэрдейми, Осетие гъунэгъуми и унафэ лъигъэIэсу, апщIондэху Къэфкъаз Ищхъэрэмрэ Куржымрэ я зэхуаку щекIуэкIми щыгъуазэу.
Iимамым и лIыкIуэхэм къэбэрдейхэмрэ шэрджэсхэмрэ зыкъаIэтыну къыхураджащ, ауэ, иужькIэ езым зэрыжиIэжамкIэ, «угуващ» жаIэри къыжраIащ. Урысхэр Щамил и мурадхэм щымыгъуазэххэу зэрыщымытрат абы и щхьэусыгъуэр…
Щамил и зекIуэр нэгъэсыпауэ зэгъэпэщат, IэкIуэлъакIуащэуи иригъэкIуэкIат. Фрейтаг нэмыщIамэ, абы Урысхэм мыхьыр яригъэхьыфынут. Адрей и зекIуэхэм хуэдэ дыдэу, Iимамым иджыри апхуэдизкIэ хъыбар нэпцI гъэIунымрэ кIуэнэпцI зыщIынымрэ Iэзэу къигъэсэбэпати, Къэбэрдейм ихьэпа нэужьи, Урыс дзэзешэхэм ар зэрагъэбэлэрыгъ амалу ялъытэт.
КъинэмыщIауэ, Къэбэрдей зекIуэм Щамил аргуэру и дзэзешэ Iэзагъыр зэщIэлыдэу наIуэ къищIащ… И зекIуэлI жанхэм Iимамым ткIийуэ яжриIат къуажэдэсхэр яхъунщIэнкIэ Iэмал зэримыIэр, зыкIи хамыгъэзыхьынуи унафэ яхуищIат: «Сэ зыри хэзгъэзыхькъым, Алыхьым иухар ядэтлъагъунщ». Дауи, и мурадым зэрылъэмыIэсари къытехьэлъат. И гъусэхэм апхуэдэу ялъытэтэкъым, абыхэм щхьэусыгъуэу ябжыр къэбэрдейхэр Iуэхум зэрытемыгушхуэфарат… Щамил жиIэт иджыри къызэрытригъэзэнур, къэбэрдейхэри Iимамым мин щий плIыщIрэ хы гъэм и гъэмахуэм е и бжьыхьэм къыпэплъэт».
Мис Къэбэрдей зекIуэм и хъыбарыр езы Iимамым и тхакIуэ, щихъ Мухьэммэд ТIахьир Аль-Къэрахий «Дыгъыстэн сэшхуэхэр Щамил зыхэта лъыгъажэ зыбжанэм зэрыщылыдар» тхыгъэм къызэрыщиIуэтэжыр:
«Адыгэхэм мыувыIэу Щамил зым и ужьым зыр иту тхыгъэхэр къыхурагъэхьт, зэгъусэу бийхэмрэ ныкъуэкъуэгъухэмрэ япэщIэувэну, я деж кIуэуэ я зауэлI сатырхэр къарууфIэ ищIыну лъаIуэхэу. Iимамым хъыбару къыхуахьт ахэр хабзэ зыхэлъ, унафэм едаIуэ лъэпкъ зэкIэлъыкIуэу зэрыщытыр. Арати, мин щитI хыщIрэ тIу (мин щий плIыщIрэ хы) гъэм абы топышхуибл, абыхэм яхуэфэщэн топышэ, шыхэр, зауэлIхэр зэригъэпэщри ежьащ, бийр зыпэмылъэщын, щышынэу зыпемыжьэфын, къыIуплъэми, щыщтэу зэмыбгъэрыкIуэфын лъэсыдзэрэ шуудзэрэ дэщIыгъуу.
Тэрч зэпрыкIмэ, Iимамым, абдежым къыщыувыIэу, щытхъушхуэ зиIэ адыгэхэм я щэныфIагъыр игъэунэхуну и мурадт. АрщхьэкIэ я щIыр зэрыджафэр, зыщагъэпщкIуфын мэзи къуакIэ-бгыкIи, езыхэр здэбгъэIэпхъуэн къуэладжи зэрамыIэр илъагъури, зэрыкIуам хущIегъуэжащ.
И къэувыIэпIэр Къэбэрдей Тафэрат. Адыгэ лIыкIуэхэр зым и ужьым адрейр иту гуп-гупхэурэ къакIуэхэт. Я унагъуэхэри мэзхэм ягъэIэпхъуат. Iимамым езы лъэпкъым къыхишри нэIибхэр ящхьэщигъэувэжащ».
Илъэс зыбжанэ ипэ дагъыстэн щIэныгъэлI Гамзаев Магомед и Iэдакъэ къыщIэкIа «Iимам Щамил» тхылъым Iэхьэ псо щеубыд Къэбэрдей зекIуэм теухуа хъыбарым. АварыбзэкIэ дунейм къытехьа тхыгъэр гурыщхъуэншэу щытын хуейщ тхакIуэм и Iуэху еплъыкIэр лъэныкъуэ гуэрым фIэлIыкIыу итхауэ зэрыщымытымкIэ. Гамзаевми гулъытэншэу къигъанэкъым къэбэрдейхэм я къэзэуат хэхьэкIэр Щамил зыщыгугъам зэрынэмысар, ауэ щхьэусыгъуэу къигъэувыр лIыгъэншагъэкъым икIи Iиманыншагъэкъым, атIэ а зэманым урысыдзэм и къаруушхуэ Къэбэрдей хэкум зыщиубгъупауэ зэритарщ. Пычыгъуэ щхьэхуэу къыдохь ар къызыхэщ «Iимам Щамил» тхылъым щыщ Iэхьэр.
Щамил Къэбэрдейм зэрыкIуар
Къэфкъаз Ищхъэрэм и КъуэхьэпIэм Псыжь щегъэжьауэ хы ФIыцIэм нэс шэрджэс лъэпкъхэр пащтыхь зэрыпхъуакIуэхэм езауэу щапэщIэтт. Ауэ Къэбэрдейр пащтыхьым и IуэхутхьэбзащIэхэм яхуэжыIэщIэ щIыналъэ мамыру къанэт. Къэбэрдейхэр къэзэуатым хишэфамэ, Щамил Къэфкъаз Ищхъэрэм и лъэпкъ псори зэкъуигъэувэфынут. Абы куэд щIауэ щIэхъуэпст Iимамыр. Абы зэкъым, тIэукъым къэзэуатым къыхуриджэу къэбэрдейхэм лIыкIуэ зэрахуигъэкIуар, ауэ Iуэхур къехъулIэтэкъым. Щамил пащтыхьыдзэм ебгъэрыкIуэу зыбжанэрэ зэратекIуар щызэхахым, къэбэрдей пашэхэм я лIыкIуэхэр Ведено къагъэкIуащ Iимамыр я деж кIуэуэ шэрихьэт хабзэр щызэтригъэувэну къелъэIухэу. Хасэм ечэнджэщри, Щамил мурад ищIащ Къэбэрдейм зекIуэ ежьэну. И мурадыр бийм къримыгъэщIэн папщIэ, мин щий плIыщIрэ хы гъэм Iимамыр Дагъыстэным кIуэжри Дарги лъэпкъхэм яхэхьэну зигъэхьэзыр хуэдэу хъыбар игъэIуащ . Iимамым и гугъэ дыдэр къыхуэмыщIэу, Воронцов джыназым Темырхъан-Шурэрэ Гъэзийкъумыхъурэ пэгъунэгъу быдапIэхэр зэщIаузэдэну унафэ ищIат.
Iимамым Шэшэн нэIибхэу Батэрэ Талхьикърэ тхыгъэ яхуригъэхьат щызэгурыIуа махуэм дзэр я гъусэу Шали къекIуэлIэну унафэ яхуищIу, ауэ здэкIуэну зыздигъэхьэзырыр тхыгъэм наIуэ щищIатэкъым. Ар зригъэхьа лIыкIуэр бийм и тIасхъэщIэхыу къыщIэкIри, тхыгъэр Фрейтаг генералым Iэрыхьащ. Генералым письмор трыригъэтхыкIщ, зэтригъэпщIэжри нэIибхэм хуахьыну яритыжащ, арщхьэкIэ, тхыгъэм къеджами, Щамил и мурадыр къыгурыIуакъым. Ауэ Тэрч Iуфэ Iут быдапIэхэмрэ дзэхэмрэ дэIэпыкъуэгъу яхуигъакIуэри, нэхъ зыщыгугъ къарухэм хьэзыру щытыну унафэ яхуищIащ. А зэманым ирихьэлIэу пащтыхьым и унафэкIэ Етхуанэ урыс Iэрмэм щыщ гуп щхьэхуэхэр Урысейм кIуэжын хуейт, абы теухуауи Фрейтаг Къэфкъазтету лажьэ Воронцовым и унафэ къыIэрыхьакIэт. ИтIани, Щамил зэрымыщIэкIэ къатеуэнкIэ шынэ генералым а дзэхэр имутIыпщыжу Тэрч и ищхъэрэкIэ щиIыгът, Мэздэгурэ Владикавказрэ я зэхуакум.
Мэлыжьыхьым и пщыкIуплIым мурид лъэсыдзэу минихрэ шуудзэу миниплIрэ и гъусэу, топибли ядэщIыгъуу, Щамил Шали къыдэкIащ. Iимамым дзэр IэхьитIу иугуэшат. Зым и унафэщIыр Даниял-СулътIант, адрейм – Нур Алит. Шуудзэм и унафэщIу Хьэжы-Мурат игъэуват. Щхьэж и зауэлIхэм я пашэу, дзэм ипэ итхэт Андий щыщ Лабазан, Гимры щыщ Ибрахим, Телетль щыщ Муртазаали, Аух щыщ Гойтемир сымэ. Дзэм и кум муртазэч щитIым къаухъуреихьу езы Iимамыр кърикIуэт[6]. Я щIыбагъым шэшэн нэIибхэу Атабай, Саадулэ, Дубэ, Батэ сымэ къыдэтт. Дзэм и кIэм топхэм я лъэужьыр ягъэкIуэдыжу шухэр итт. Нур Али и пщэ далъхьат Дарьял къуэладжэм дэкIыу Тифлис кIуэ Куржы гъуэгур игъэбыдэну: Тифлис къикIыу Къэбэрдейм къакIуэ бийидзэм кIуапIэ къримытыныр и къалэнт абы.
ЕтIуанэ махуэм, Iимамым и дзэр Сунжэ зэпрыкIыу Къэбэрдей и къуажэ пэрытхэм гъуэнэгъу яхуэхъуа нэужь, абы ТенгинскIэ полкым щыщ Iэхьэ щхьэхуэхэр пежьащ. Муридхэм ахэр кIуэрыкIуэм тету зэтракъутащ. Здынэсыпхъэм нэса нэужь, Хьэжы-Мурат и шуудзэм МэздэгукIэ иунэтI хуэдэу зищIащ, езы Iимамым и къару нэхъыщхьэхэр и гъусэу Къэбэрдеишхуэм ихьащ. Къэбэрдей лъэпкъыр гуапэу къыпежьат Iимамым, абыхэм ящыщ пашэ гуэрхэри къыгуэхьащ. Щамил и муридхэм унафэ яхуищIат къэбэрдейхэм зыри къытрамыхыну, цIыхухэри гугъу ирамыгъэхьыну. Iимамым и лIыкIуэхэр адыгэ къуажэхэми балъкъэр къуажэхэми иутIыпщат къуажэдэсхэр къэзэуатым къыхуриджэу. АрщхьэкIэ пащтыхь унафэщIхэм лей кърахыным щыщтэхэри ахэр Iэщэ яIыгъыу къыдэкIын шынахэщ. Къэзэуатым къыхэхьэну къэзыгъэгугъа шэрджэсхэри къэкIуакъым. Iимамым къэбэрдей лъэпкъым нэIибхэр ящхьэщигъэуват, ауэ абыхэми яхузэфIэкIакъым цIыхухэм зыкърагъэIэтын, уеблэмэ и дзэр ерыскъыкIэ зэрагъэпэщыфакъым.
Щамил фIыуэ егупсысат Къэбэрдейм къыщызэкъуихыну зауэм. А зэманым ирихьэлIэу, Нур Али Тифлис къыщежьауэ Дарьял къуэладжэмкIэ къикI пащтыхьыдзым и гъуэгур игъэбыдэн хунэсауэ щытын хуейт. АрщхьэкIэ биидзэр Тифлис къикIыу Владикавказ къызэрысар щызэхихым, Iимамым къыгурыIуащ Нур Али ар къызэремыхъулIар.
ИтIани, пащтыхь генералхэм Щамил Къэбэрдейм къызэрыкIуар щызэхахым къэгузэвахэт. ЯпэщIыкIэ я фIэщ хъуакъым. Къэфкъазым щыIэ пащтыхьыдзэм и тепщэ Голицыным ищIэнур имыщIэу Налшык кIуэри зыщигъэпщкIуат. Псыхуабэ къалэр ихъуреягъкIэ кърагъэбыдэкIри Мэшыкъуэ жыжьэрыуэ топхэр трагъэуват. Къэфкъазтетым майор Лабынцевым унафэ хуищIат и дзэр и гъусэу къакIуэу Куржымрэ Владикавказрэ зэпызыщIэ гъуэгур ихъумэну.
Мэлыжьыхьым и тIощIрэ тхум Къэбэрдейм Воронцовым къиутIыпща дзэхэр къэсакIэт. Iимамым къэбэрдейхэм закъызэримыгъэIэтыфынур къыщыгурыIуэм, Шэшэным игъэзэжыну мурад ищIащ, ауэ ежьэжын ипэ Бахъсэн къуэладжэм кIуэ хуэдэу хъыбар игъэIуати, ар зи фIэщ хъуа Фрейтаг и дзэр а лъэныкъуэмкIэ иригъэпIэщIэкIащ.
ЕтIуанэ махуэм, мэлыжьыхьым и тIощIрэ хым, Щамил и дзэр Тэрч Iуфэ щынэсым, абдеж щыт Iуащхьэхэм я нэхъ лъагэм, мэзым зыщигъэпщкIуауэ, минищ хъу Меллер-Закомельскэм и дзэр къащыпэплъэт. Щамил иутIыпща гупым, урыс сэлэтхэр къазэрыпежьам щхьэкIэ къамыгъанэу, псы Iуфэм деж нэхъ зыщыубгъугъуафIэу иIэ щIыпIэр зыIэрагъэхьащ. Полковникым бгырысхэм ар къаIэщIигъэкIыжыну хуежьа щхьэкIэ, къехъулIакъым.
Пащтыхьыдзэр бгырысыдзэм ебгъэрыкIуэн щIидзат, Тэрч зыпрамыгъэкIыжыну хэту. НэIиб гуэрхэр гужьейри Iэнкуну зэхэзежэ хъуахэт. Арати, Хьэжы-Мурат Iимамым арэзы зыкъригъэщIщ, Меллер-Закомельскэм и дзэм теуэри, урысхэр псы Iуфэм пэжыжьэфIу Iуихуащ.
Полковникым лIыгъэ хурикъуакъым Тэрч зэпрыкIыжу ШэшэнымкIэ зыунэтIа Iимамым и дзэм кIэлъыщIэпхъуэн. Зы жэщ зы махуэм километрищэрэ ныкъуэрэ къызэзынэкIа Щамил и дзэр Шэшэным нэсыжащ къэбэрдей лъэпкъым щыщхэри я гъусэу. Абыхэм яхэтт иужькIэ Iимамым нэIибу игъэува къэбэрдеипщ Анзор Мухьэммэд. Тхыдэ щIэныгъэлIхэм зэратхыжымкIэ, Щамил Къэбэрдейм зэрыкIуар урыс императорым щыжраIэжым, абы къэуIэбжьауэ жиIэгъат: «Щамил апхуэдэу къэбгъанэмэ, зы махуэ гуэрым ар Бытырбыху и Сенат утым къыщыхутэнкIи хъунущ».
Урыс дэфтэрхэм зэраIуатэмкIэ, Щамил Къэбэрдейм къызэрыкIуамкIэ Урысхэм бзэгу яхуэзыхьам и цIэр Кхъуэхъужь Мусащ. НэгъуэщI зы тIасхъэщIэхым (и цIэр къыхэщкъым) и урыс унафэщIхэм хъыбар ярегъащIэ Щамил и телъхьэхэм яубыдынкIэ зэрышынагъуэм къыхэкIыу, ар жэщу фIэкIа земыкIуэфауэ, щэхуу яхуихь и тхылъымпIэри фочым иригъэпщкIухьауэ. ЗыблэкIа къуажэ псори нэщIт, къуажэдэсхэр я унагъуэхэр я гъусэу пщыхьэщхьэм къэса Щамил и деж бгым ихьахэт.
Iимамым ебгъэрыкIуэнымкIэ жанагъ зэрыхуримыкъуам къыхэкIыу IэнатIэкIэ кърагъэIэбыха урыс офицер Беклемишев Николай мин щий плIыщIрэ и гъэм етхыж:
«Къэбэрдейхэм апхуэдизкIэ щэхуу икIи Iэзэу яхуэбзыщIат Щамил къызэрыкIуэри, ар къызэрысу псоми зыкъызэраIэтынури, уеблэмэ езы Голицын джыназым екIуэкIым зыри хищIыкIтэкъым. А Iуэхум фIыуэ хэлэжьыхьащ къэбэрдей Адыгэ щIалэ - Анзорхэ я къуэ Мухьэммэд-мырзэ. Абы и къуэш Хьэту зи щIыхьыр ин пащтыхьым и шуудзэм дзэзешэу хэтащ, езы Мухьэммэд-мырзи офицерт. Урысейм я гур зэрахуэкъабзэр пащтыхьым и фIэщ ящIыну илъэс блэкIам Бытырбыху кIуа Адыгэ лIыкIуэхэм язт ар. Анзорхэ я къуэм езы пащтыхьым и IэкIэ къыIэщIилъхьат къэбэрдей лъэпкъым и ныпыр. А зэманым Мухьэммэд-мырзэ Налшык дэс Къэфкъаз гъунапкъэтетым деж къулыкъу щищIэт.
ХьэщIэхуэфI Голицын джыназым и унагъуэ гуапэ дыдэм Анзорыр фIыуэ къыщалъагъут икIи щыхэгъэрейт. БжьыфIэу, губзыгъэу, IэкIуэлъакIуэу щыт а щIалэр зэ Iуплъэгъуэм уигу дэхьэти, уи дзыхьри ихьэхут. Къэбэрдейм и нэхъыщхьэм бгъэдэту зэрылажьэм абы амал къритт пащтыхьыгъуэм щызекIуэ унафэхэми, дзэр здэкIуэ-къыздикIыжми щыгъуазэу щытыну. И пщэрылъым и фIыгъэкIэ, Щамил и къыхуеджэныгъэр здынэсари, цIыхухэр абы зэрыхущытри ищIэт.
Iуэхур къыщыхъуа пщыхьэщхьэ дыдэм, мин щий плIыщIрэ хы гъэм мэлыжьыхьым и пщIырэ им, Анзорхэ я къуэр мамыру Голицын джыназым куэзыр дэджэгуу щыст, зыгуэр къыIухьэу къыщеджам. Къыдэджэгухэр къигъанэри, щIалэр къыщIэкIащ, афIэкIаи къигъэзэжакъым. ИужькIэ къызэрыщIэкIамкIэ, дакъикъэ зыбжанэ дэкIыу Голицыным зи хъыбар кърагъэщIа, Налшык пэмыжыжьэу щыс Адыгэ къуажэм[7] къыщыувыIауэ лъэпкъым иригъэблагъа Щамил и деж занщIэу шэсри кIуат ар».
Тхылъеджэм фIэгъэщIэгъуэныну къытщохъу зекIуэм и хъыбарыр Хьэжы-Алий цIэмкIэ тхыдэм къыхэна нэгъуэщI зы тхакIуэм «Щамил и нэкIэ зылъэгъуам и гукъэкIыжхэр» тхылъым зэрыщиIуэтэжри.
Щамил адыгэхэм я деж Къэбэрдейм зэрыкIуар
Кутишрэ[8] Дарго-Веденорэ[9] къызэрикIыжрэ мазитI дэкIа нэужь, Къэбэрдейм къикIри Щамил и деж цIыхуипщI къэкIуащ, и дзэр дэщIыгъуу абы кIуэну къелъэIухэу. Махуэкуу (Щамил дзэр и гъусэу щежьэ хабзэр гъубжырт е махуэкурт) мин щитI хыщIрэ тIу (мин щий плIыщIрэ хы) гъэм, зуль-хиджджэ мазэм и пщIырэ плIым Щамил шуудзэу миниплI, лъэсыдзэу минитху, топибл дэщIыгъуу, Тэрч зэпрыкIри дзэр Къэбэрдей къуажэхэм диугуэшащ. Гъуэмылэр зыIэщIэуха дзэм махуищкIэ ерыскъыхэкIыу хугу фIэкIа яIэрыхьакъым. Урысхэр быдапIэ псомкIи къыдэкIыу дыкъаухъуреихьын щыщIадзэм, Щамил жэщым щэхуу дзэр иIэтри ежьэжащ, пщэдджыжьым Тэрч Iуфэ нэблагъэу. Асыхьэтым зэпрыкIыпIэр урысхэм зэраубыдар зэралъагъуу, нэIибхэмрэ зауэлIхэмрэ шынэри зэбгрыжын щIадзащ. Щамил муридхэм фIэкIа зыри къыбгъэдэнатэкъым.
Абдежым Хьэжы-Мурат Iимамым бгъэдэхьэри: «Сыт мо нэIибхэм къагъэхъур?» - жиIэри еупщIащ. «ЖысIэм къемыдаIуэу я щIыб къысхуагъэзащ»,- къритащ абы жэуап. «Еплъыт-тIэ си дзэм ищIэм»,- жиIэщ Хьэжы-Мурати, шуудзэм я пашэу урысхэм ебгъэрыкIуащ, ахэр щIэпхъуэжри, зэпрыкIыпIэр хуит хъужащ, Щамили Тэрч икIыжащ. Хьэжы-Мурат нэмыщIамэ, дзэм и ныкъуэр хэкIуэдэнут! А зекIуэм Iимамым и дзэм щыщу цIыхуищэрэ цIыхуитхурэ хигъэщIащ».
Iимамыр кIуэжа нэужь, Къэбэрдейм щыIэ Урыс къулыкъущIэхэм я унафэр щIагъэткIиящ. Абы и гъусэу емыжьа къэбэрдейхэр «Щамил и телъхьэрэ» «урысхэм я телъхьэу» зэхадзын щIадзэри, япэрейхэм «абрэдж» фIащауэ, къакIэлъыплъхэт. Мин щий плIыщIрэ хы гъэм ПIалъэкIэ ягъэува Къэбэрдей Судым унафэ къищтат Щамил и дзэм дэзыIыгъахэм а Iуэхур япэу яIэщIэщIамэ, дыжьын сомищэрэ щэ ныкъуэрэ къуэдыуэ ятыну, «къызэщIэгъэстакIуэм» и телъхьэхэр тIэу зыдалъэгъуар суд пащхьэм иувэн хуейт. «Псо дыдэри жысIэкъым, Тхьэм апхуэдэ гупсысэ Iейм сыщихъумэ, ауэ къэбэрдейхэм ящыщ куэдым щIэхъумауэ Iуэху гуэрхэр зэрахьэу, езыхэми гурыщхъуэ нэхъ уагъэщIу зэрыхъуам урыс тетыгъуэр икъукIэ егъэгузавэ», - и нэхъыщхьэхэм жэуап ярет Къэфкъаз гъунапкъэм и унафэщI Хлюпин Семён.
ХьэрыпыбзэкIэ ятха тхыдэ дэфтэрхэр зыдж Шарафутдинова Руфия мин щибгъу блыщI гъэм къыдигъэкIащ «Щамил хьэрыпыбзэкIэ итха письмохэр Дорн Борис зэхуихьэсыжауэ». Абы щыщ напэкIуэцI куэд щыхьэт тохъуэ Къэбэрдей зекIуэм и ужькIэ Щамилрэ Адыгэхэмрэ нэхъ быдэу зэпыщIа зэрыхъуам:
***
«Алыхьу гущIэгъубэ гущэгъущIырейм и цIэкIэ.
Муслъымэнхэм я пашэ Щамил къыбгъэдэкIыу и къуэш Дубэ деж – игъащIэкIи сэлам! АдэкIэ,
А адыгэ-мухьэжырхэм ящыгуфIыкI, гуапэу яхущыт, Iэмал зэриIэкIэ сыт хуэдэ IуэхукIи ядэIэпыкъу». ***
«Муслъымэнхэм я пашэ Щамил къыбгъэдэкIыу фIыуэ илъагъу и къуэшхэу Калай, Аршты[10] щыпсэухэм я деж – сэлам фызох, Алыхьым и нэфIыр къыфщыхуэ! АдэкIэ,
Дэ унафэщIу ныфхуэдгъэкIуащ щIэныгъэ зиIэ фи къуэш, адыгэ щIалэ Мухьэммэд-мырзэ… Абы жиIэм федаIуэ, жыIэщIи фыхуэхъу. Абы едаIуэр сэ къызэдаIуэу аращ, абы емыдаIуэр сэ къызэмыдаIуэу аращ».
Гехи Шэшэн щIыналъэм нэIибу ягъэкIуа Мухьэммэд-мырзэ нэIиб нэхъыщхьэу къыщхьэщытт Мухьэммэд-Iэмин:
«Мудир (Iуэху зегъакIуэ) Мухьэммэд-Iэмин къыбгъэдэкIыу псоми фIыуэ яхилъагъукIа Мухьэммэд-мырзэ деж», - жиIэу къыщIедзэ абы и письмохэм язым.
Тхыгъэхэм мызэ-мытIэу къыхощ «мин щий плIыщIрэ хы гъэм и дыгъэгъазэм щегъэжьауэ Гехи щIыналъэм щыпсэу адыгэ мухьэжырхэм я къадыуэ лэжьа» щIэныгъэлI Ибрахьим-хьэжы Шэркэсий (Шэрджэсщыщ). А цIэ дыдэм ущрохьэлIэ мин щий тхущIрэ бгъуы гъэм урысыдзэм Гъуниб Iуащхьэр къыщиувыхьам «икIэм нэс Щамил бгъурытахэм» я сатырым. «Мин щий тхущIрэ бгъуы гъэм шыщхьэуIум и тIощIрытхум Щамил и гъусэу Гъуниб зыщитащ», - итщ абы теухуауэ Урыс дэфтэрхэм. Ауэ муслъымэн щIэныгъэлIхэм Ибрахьим-хьэжы а махуэм хэкIуэдауэ жаIэ. Ардыдэхэм я тхыгъэхэм къыхощ «Щамил зитащ» псалъэухар урыс генералхэм загъэщIэгъуэу жаIэрейми, пэжым зэрыпэжыжьэр. Адыгэм и Iуэхуу сыт мыбы хэлъар жыпIэмэ, Гъуниб Iуащхьэм къыщаувыхьа Iимамыр лъэныкъуитIми щыхагъэзыхьым, абы чэнджэщэгъу хуэхъуахэм язщ «Дарго зэрыщыIэрэ Iимамым хиубыдыкIауэ фIыуэ илъагъу», ищхьэкIэ зи гугъу тщIа Шэркэсий Ибрахьим-хьэжы. Барятинскэм и лIыкIуэхэм пцIы зэраупсыр, Iимамыр псэууэ зыIэрагъэхьэн папщIэ иджыри зэраупсынур лIыкIуэхэм хъыбару къахьа нэужь, Iимамым къыбгъурытыпэу псори зи нэкIэ зылъэгъуа икIи зытхыжа и малъхъэ Гъэзикъумыхъу Абдурахьман тхыгъэ зэхрагъэлъхьащ. Абдурахьман етхыж: «Iимамым къыбгъэдэкIыу сэ мыпхуэдэу сагъэтхащ: «Къэфкъазым и тет Барятинскэ джыназым деж. Сэлам идох гъуэгу захуэм тет псоми. Мэчэм кIуэ гъуэгур сэрэ си гъусэхэмрэ хуит схуэфIщмэ, мамырыгъэкIэ дызэгуроIуэ, хьэуэ жыфIэрэ – хьэуэ». Тхыгъэр хьэзыр хъуа иужь, Абэзэхэм щыщ мухьэжыр Ибрахьим-хьэжы къыхилъхьащ: «Уа Iимам! Тхыгъэм мыпхуэдэ псалъэхэр дэщIыгъуамэ арат: «Сэшхуэхэр къитхакIэщ, ди Iэхэри кIэзызынукъым». Iимамым и унафэкIэ а псалъэхэр тхыгъэм хэзгъэувэжащ».
«Ц1ыхур къызэралъхури зэрылIэри зэщ. Сыт хуэдизрэ дымыпсэуми, гува щIэхами дылIэжынущ. Дунеягъэм фи гупсысэхэр пывгъэкI, фи ахърэт гъуэмылэр хэмыщIын папщIэ», - яжриIэт Щамил и къуэхэмрэ и муридхэмрэ, лIэныгъэм щымыщтэн папщIэ ягухэр фIы яхуищIу. Тхыгъэр кIыхьыIуэ тфIэмыхъун щхьэкIэ нэмыгъэсауэ къэдгъанэ мы хъыбарым гукъыдэж зиIэр щеджэфынущ Гъэзикъумыхъу Абдурахьман и «ГукъэкIыжхэм я тхылъым».
А щапхъэхэм къагъэлъагъуэ Мухьэммэд-Iэмин Шэрджэсейм кIуэн ипэ Адыгэхэр къезгъэцIыхуни, лъэпкъым теухуауэ и чэнджэщ зрихьэлIэни игъуэту зэрыщытар.
«Псыжьрэ Лабэрэ я зэхуакум дэлъ щIы Iэхьэр яфIэкIуэда нэужь, шэрджэс адыгэхэм нэхъ япхыкIащ Щамил и унафэм щIэту Дагъыстэнымрэ Шэшэнымрэ ирагъэкIуэкI банэныгъэм хэувэныр зэрынэхъыфIыр, - дыкъыщоджэ ищхьэкIэ зи гугъу щытщIа Хьэткъуэ Самир и «Хьэжрэт Къэбэрдейм». - Апхуэдэ зэпыщIэныгъэхэр къэунэхуным фIыуэ хэлэжьыхьащ ШэшэныщIыр щтапIэ зыхуэхъуа, ауэ Къэбэрдейм пыщIауэ къэна къэбэрдей хьэжрэтхэм я пашэхэр. Мин щий плIыщIрэ зы гъэм Щамил и унафэм щIэту екIуэкI бгырыс банэныгъэм и ехъулIэныгъэхэр апхуэдизкIэ нэрылъагъути, адыгэхэми абы щапхъэ трахыну мурад ящIащ, Iимамым дзыхь зыхуищI и лIыкIуэ Шэрджэсейм ирагъэблагъэу. Апхуэдэу убла хъуащ Адыгэ зэкъуэхуахэр зэгуэхьэу щхьэхуитыныгъэм и нып лъабжьэм щызэкъуэувэнымкIэ къалэн къызэрымыкIуэ зыгъэзэщIа нэIибхэу Щамил Iимамым Шэрджэсейм игъэкIуахэм я тхыдэр».
ЩIэныгъэлIым и гупсысэр къабыл уегъэщI урысей-дагъыстэн тхакIуэ Казиев Шапи минитIрэ зы гъэм къыдигъэкIа «Iимам Щамил» тхылъым щыщ пычыгъуэми:
«Къэфкъазым и тхыдэмрэ зауэр зэриухыну щIыкIэмрэ зэлъыта зы Iуэхушхуэ иджыри къэхъуащ мин щий плIыщIрэ и гъэм. Ипщэ-КъуэхьэпIэ Къэфкъазым щыщ Адыгэ лъэпкъхэм яз Абэзэхэхэм Щамил и деж лIыкIуэ гуп къагъэкIуат. Ахэр щIэлъэIут я лъэпкъхэр шэрихьэтым тришэу зыкъуэзыгъэувэфын нэIиб яхуигъэкIуэну.
ХьэщIэхэм Щамил хагъэзыхьт, нэIибыншэу ягъэзэжын ямыдэу: «Псори ахърэтым дыкIуэжа нэужь, ди лIыкIуэ лъапIэм IэплIэешэкIкIэ жэнэтым ущришэкIэ, дэ, Абэзэхэхэм, уи цеикIэр дубыдынурэ уидгъэхьэнукъым: ди лъэIухэм хьэтыр къыхуищIакъым, гузэвэгъуэм ди закъуэу дыкъыхинащи, жэнэтым ихьэну хуэфащэкъым, жетIэнущ Бегъымбар лъапIэм».
Мухьэммэд-Iэмин Адыгэхэм лIыкIуэ зэрахуэхъуар зэрымыщIэкIэ къэхъуа Iуэху хуэдэу къыхощ тхыгъэ куэдым. Уеблэмэ езы Щамил нэгъуэщI зыгуэр игъакIуэмэ нэхъ къищтэу, Мухьэммэд-Iэмин яфIэкIуауэ къызыхэщ тхыгъи урохьэлIэ. Нэхъ гъунэгъуу хъыбар пэжым бгъэдэхьэфынур, дауи, Iуэхур зи нэгу щIэкIарщ. Абыхэм ящыщщ Iимамым и малъхъэ, Гъэзийкъумыхъу Джэмалуддин-щихъышхуэм и къуэ Абдурахьман. ЩIалэ набдзэгубдзаплъэм гу зэрылъитамкIэ, Щамил игъэкIуэнур куэд щIауэ къыхихакIэт, ауэ имыдэ хуэдэу IэкIуэлъакIуэу зрилъэфыхьу арат, лIыкIуэхэр къыщIадзэжурэ зэрылъаIуэм Мухьэммэд-Iэмин и Iуэхур нэхъ тынш зэрищIынур ищIэти:
«Щамил Абэзэхэ щIыналъэм къикIыурэ тхыгъэ щэхухэр къыIэрыхьэт. Адыгэхэр лъаIуэт Iимамым цIыху зэзыгъэдэIуэфын, дзыхь зыхуэпщI хъун, я Iуэху зэтезыгъэувэн унафэщI яхуигъэкIуэну. Апхуэдэу щыхъум, Iимамым Iуэхур зэхуэсым и пащхьэ ирилъхьэри яхэупщIыхьащ, хэт апхуэдэ пщIэ нэхъ хуэфащэ жиIэри. Дэтхэнэ зыми езым и нэфI зыщыхуа ныбжьэгъу гуэр, адыгэхэм я деж кIуэну имыжагъуэу къигъэлъагъуэт. Мухьэммэд-Iэмин абдеж дыдэм тхэуэ щыст. Щамил арат игъэкIуэну зыхуейр, унафэ IэщIэплъхьэ зэрыхъунур ищIэти. Ар къыщыхилъхьэм, Iимамым и дэфтэрзехьэ, Чиркей щыщ Iэмырхъан щIэупщIащ: «Сыт Мухьэммэд-Iэмин Абэзэхэ цIыхубэм яхуищIэфынур? Ар хьалимщ икIи мурид псэ къабзэщ, ауэ зэуэным нэхърэ щIэныгъэм нэхъ хуэIэижьщ». Абдежым си адэм жиIащ: «Аращ ар езыр бгъэкIуэну нэхъ къыщIезэгъри. Сыту жыпIэмэ, фIэщхъуныгъэ куу бгъэдэлъщ. Алыхьталэм и псалъэр игъэпудынукъым. И щэныфIагъри ефIэкIуэнущ». Щамилрэ си адэмрэ я акъыл зэтехуэри, Iимамым Мухьэммэд-Iэмин игъэкIуащ. Псори зэрыщыгъуазэщи, абы къехъулIащ адыгэхэм ящыщу Iуэхум зэран хуэхъухэр гъэIэсэныр, ауэ абы папщIэ гугъуехьу ар зыпхыкIар абрагъуэт».
Шэрджэсейр Мухьэммэд-Iэмин кIуэн ипэ
Мин щий тIощIрэ бгъуы гъэм, фокIадэм и тIощIрэ тхум Урыс пащтыхь Николай Езанэм фельдмаршал Паскевич Иван хуетх: «ЩIыхь зыпылъ зы Iуэхур зэфIэбгъэкIащ, иджы IуэхущIэ къыппэщылъщ, си гугъэмкIэ, и мэхьэнэр мынэхъ мащIэу, уегупсысмэ, и фейдэри нэхъыбэу – ар бгырыс лъэпкъхэр афIэкIа зыкъамыIэтыжын хуэдэу гъэIэсэнырщ, нэгъуэщIу жыпIэмэ, икIуэтын зымыдэхэр зэтеукIэнырщ». Пащтыхьыр зытепсэлъыхьыр урыс-тырку зауэм иужькIэ къэралитIым зращIылIа «Адрианополь зэгурыIуэныгъэм» къарит «хуитыныгъэрт». «Хы ФIыцIэ Iуфэр зэрыщыту, Псыжь щыхэлъадэм деж щегъэжьауэ Николай ЛъапIэм и кхъухьтедзапIэм нэс игъащIэкIэ Урысей империем ейуэ щытынущ», - иратхат а зэгурыIуэныгъэм и еплIанэ Iэхьэм. Абдеж щыщIэдзауэ Урысейм КъуэхьэпIэ Къэфкъазыр иубыдыныр хабзэкIэ игъэзахуэ икIи икIэщIыпIэкIэ зэфIэгъэкIын хуей Iуэхуу къелъытэ.
Мин щий тIощIрэ бгъуы гъэм Тырку сулътIаным и лIыкIуэ Салахур – Магомет – ага Шэрджэсейм къагъакIуэ, - етх Хьэткъуэ Самир. - Абы кърагъэхьа дэфтэрым ипкъ иткIэ, сулътIаным Адыгэ шэрджэсхэм унафэ къахуищIт мин щий щэщI гъэм и гъатхэпэмрэ накъыгъэмрэ я зэхуакум Константинополь кIуэхэу Тыркум и жьауэ щIэувэну. Я пIэ имыкIыу къанэхэр Урысым и телъхьэу ябжынут. Iэпхъуэнухэр Тыркум нигъэсыну сулътIаным Суджукъ-къалэ кхъухь къиутIыпщт. А унафэм къикIыр хэкум къинэ Адыгэхэм Тыркум я Iуэху зэрыхэмылъыжыр, ахэр Урысейм хуит зэрахуищIрат.
«Зауэр иухат, - къэхъуар нэхъ гурыIуэгъуэ ещI къэзакъ тхыдэдж Короленко Прокопий. - Тырку сулътIаным Урысейм хуит хуищIар адыгэ Шэрджэсхэм я политикэ Iуэхухэр щызэрахьэ, я быдапIэ нэхъыщхьэу ялъытэ Iэнэпэ и закъуэтэкъым, атIэ Псыжь щегъэжьауэ хы ФIыцIэм и къуэкIыпIэ Iуфэм нэс дэлъ щIыналъэм щыпсэу бгырысхэри яIэщIилъхьат».
Урысеймрэ бгырысхэмрэ иджы зэрыхуа щытыкIэщIэм шэч къыхэмынэжын папщIэ, къэфкъаз урыс дзэпщ граф Паскевич езым дзыхь зыхуищI ефэнды Исуф Псыжь и щIыбкIэ щыпсэу лъэпкъ псоми Уэсмэн къэралыгъуэмрэ Урысеймрэ зэращIылIа зэгурыIуэныгъэм и мэхьэнэр, ПсыжьадрыщI щIыналъэр зэрыщыту Урыс пащтыхьым и унафэ зэрыщIэувэр ягуригъэIуэну игъэкIуащ.
Паскевич и тхылъымпIэр Адыгэхэм я деж нэса нэужь, мин щий щэщI гъэм Iэдэгъум псыежэхым пэгъунэгъуу бгырыс лъэпкъхэм зэхуэсышхуэ ирагъэкIуэкIащ. ПщIэ нэхъ зиIэу яхэт Занокъуэ Сэфэр-бей утыкум къихьэри, дяпэкIэ Тырку тепщэгъуэм Адыгэ шэрджэсхэм я Iуэху зэрызримыхуэжынур гурыIуэгъуэу псэлъащ. Иджы хэкIыпIэу къахуэнэр е я лIыгъэм щыгугъыу зэуэн, е мамыру Урысхэм я жьауэ щIэувэн. Къэпсалъэм япэрей хэкIыпIэр фIэзахуэтэкъым. «Сэ сощIэ, - жиIэт Занокъуэм, - Урысейм и къарур здынэсыр. Ди унагъуэхэр гузэвэгъуэм къедгъэлын папщIэ, псом нэхъыфIу къэслъытэр урысхэм зэгурыIуэныгъэ етщIылIэнырщ».
Абдеж дыдэм Тыркум адэкIэ зэрадекIуэкIынур зэхагъэкIыну Константинополь кIуэуэ къэкIуэжа Шапсыгъ лIыкIуэхэр Сэфэр-бей жиIэм и щыхьэту къэувахэщ икIи къыдыщIагъуащ Тырку къэралыгъуэм Урысейм и лъабжьэ щIэувэн зымыдэ Адыгэхэр мин щий щэщIрэ зы гъэм и гъатхэпэм из пщIондэ Тыркум Iэпхъуэну хуит зэрищIыр.
А илъэс дыдэм, мин щийрэ щэщI гъэм, Унцукъул Авар къуажэм Дагъыстэн лъэпкъхэм я зэхуэс щокIуэкIри Ярагъий Мухьэммэд щихъышхуэм и гъэсэн Гъэзий Мухьэммэд Дагъыстэн псом я Iимаму хах, къэзэуатым къыхуриджэныр и пщэрылъу. «Бгырысым и псэр фIэщхъуныгъэмрэ хуитыныгъэмрэ къыхэщIыкIащ, – захуигъэзащ и лъэпкъэгъухэм Гъэзий Мухьэммэд IэнатIэм щыпэрыувэм. - Апхуэдэу дыкъигъэщIащ Алыхь Талэм. Ауэ джаур унафэм щIэт фIэщхъуныгъэр нэгъэса хъукъым. Маржэ, си къуэшхэ, фыхуэтэдж къэзауат лъапIэм! Къэзэуат - епцIыжакIуэхэм! Къэзэуат - ди хуитыныгъэм къебгъэрыкIуэ псоми!»
А зэманым ирихьэлIэу Щамил и ещанэ лIыкIуэр иджыри здынэмыса Шэрджэсейм щекIуэкIыр Адыгэхэм ядэIэпыкъуну Польшэм зауэлI гуп къизыша Лыхь дзэзешэ Лапинский Теофил дегъэлъагъу[11]: «ЦIыхубэм я чыристан хабзэжьхэр зэрахьэт, иджыпсту урыс чыристаныгъэм хуаIэ гужьгъэжьыр абы щыгъуэм иджыри муслъымэныгъэм хуаIэу. Ауэ абы щхьэкIэ къэмынэу, ШэрджэсейкIэ зэджэ Абазэ[12] щIыналъэр Тыркум ей хуэдэу картэ псоми иратхэт, иджы Урысейм хэхьэу зэрыратхэм хуэдэ дыдэу… Пащтыхьым Абазэ хэкур урыс щIыналъэ пхыдзауэ игъэIури кхъухьхэм хы Iуфэр яуфэбгъуат, дзэр – хэкум ихьат. Абдежращ ипэжыпIэкIэ Урысеймрэ Абазэхэмрэ зэдрагъэкIуэкIа зауэм щыщIидзар».
«Зэгъэзэхуауэ псыхъуэхэмрэ бгы лъапэхэмрэ пагъэщхьэхукIти къэзакъ станицэхэмрэ быдапIэхэмрэ тращIыхьт, - топсэлъыхь а лъэхъэнэм къэбэрдей тхыдэ щIэныгъэлI Къущхьэбий Анзор. - Мин щий плIыщI гъэм быдапIэрэ плъырыпIэу пщыкIубл (НовороссийскIэ, НавагинскIэ, ТенгинскIэ, нэгъуэщIхэри) зыхэт хы ФIыцIэ Iуфэ Гъунапкъэ Узэдар яухуакIэт. ЦIэмэз кхъухьтедзапIэм и Iэгъуэблагъэм хы ФIыцIэм тет урысыдзэр щитIысыкIат. Мин щий щэщIрэ бгъуы-мин щий плIыщI гъэхэм Псыжь деж щегъэжьауэ КъуэхьэпIэмкIэ гъэзауэ быдапIэ сатыр (ЗассовскIэ, МахошевскIэ, нэгъуэщIхэри) тращIыхьащ, къэзакъ зауэлI къагъэIэпхъуэхэм я бжыгъэри хэхъуащ. ЕпщыкIубгъуанэ лIэщIыгъуэм и кум Псыжь гъунапкъэм урысу щыпсэухэм я бжыгъэр мин тхущIрэ хырэ щитхурэ пщIейрэ хым (56 586) нэблэгъат».
Мухьэммэд-Iэмин Шэрджэсейм макIуэ
Мин щий плIыщIрэ и гъэм и кIэм хуозэ урысхэм я телъхьэхэм гу къылъамытэн хуэдэу, хьэпшып зэмылIэужьыгъуэхэр зэрылъ шыгум щыщIэхъумауэ Мухьэммэд-Iэмин Шэрджэсейм щэхуу къыщыхута зэманыр.
Тхыдэ щIэныгъэлI Тошаев Феликс зэритхыжымкIэ, Щамил и нэIиб ещанэм теухуауэ хъыбар гъэщIэгъуэн куэд зыхъумэ адыгэ IуэрыIуатэм къыхощ ар Абэзэхэхэм зэрахэхьа щIыкIэр: «Япэу ар зыдэхьар Хьэджымыкъуэ хьэблэрщ, япэу и унэ езыгъэблэгъари Хьэджымыкъуэ Исмелщ. КъыздикIамрэ зищIысымрэ зэхигъэкIа нэужь, Хьэджымыкъуэм ар ефэнды Iустокъуэ деж ишащ. Псалъэ зыбжанэ зэрызэIэпахыу, ефэндым къыгурыIуащ Мухьэммэд-Iэмин КъурIэным фIыуэ зэрыхищIыкIым. Щамил и лIыкIуэм щIэныгъэшхуэ бгъэдэлът, куэд дэмыкIыу ефэнды псоми абы и деж чэнджэщакIуэ къэкIуэн щIадзащ».
Мухьэммэд-Iэмин зыхэхьа Адыгэ лъэпкъхэр Урысхэм лIэужьыгъуитIу яугуэшт: «мамырхэмрэ», «зэранщIакIуэхэмрэ». «ЗэранщIакIуэхэм» хиубыдэт Абэзэхэхэр, Шапсыгъхэр, Убыххэр, Натыхъуейхэм я нэхъыбэр. Адрей Адыгэ лъэпкъ псори езыхэм я телъхьэхэм хабжэт.
Зауэ IуэхухэмкIэ министр Чернышёв Александр мин щий щэщIрэ блы гъэм къэфкъаз бгырысхэр зэрагъэIэсэну щIыкIэм щытепсэлъыхь дэфтэрым Адыгэхэр лIэужьыгъуищу щызэхедз:
«Псыжь и Iэгъуэблагъэмрэ ар хы ФIыцIэм пызыщIэ щIыналъэмрэ щыпсэу Шэрджэс лъэпкъхэр урыс тепщэгъуэм зэрыхущыт и лъэныкъуэкIэ лIэужьыгъуищ мэхъу: икIуэтыпахэр: ар Къэбэрдей лъэпкъхэращ; икIуэтами, я щIыпIэм ис тепщэгъуэр зигу темыхуэхэр: ар Псыжьрэ Лабэрэ я Iэгъуэблагъэм исхэрщ; къыдэбийхэр: Псыжьрэ хы ФIыцIэ Iуфэмрэ зэпызыщIэ щIыпIэм щыпсэу Натыхъуейхэр, Шапсыгъхэр, Абэзэхэхэр».
Мин щий плIыщIрэ и гъэм Пщыщхьэ (Пшахе) псыежэхым деж щекIуэкIа лъэпкъ зэхуэсышхуэм Мухьэммэд-Iэмин япэ дыдэу Щамил и къуэдзэ нэIибу утыку къыщохьэ. Ар апхуэдизкIэ игурэ и щхьэрэ зэтелъу къэпсэлъати, ипэкIэ дзыхьмыщIу къыхущыта пщыхэмрэ уэркъхэмрэ уафэр къатегъуэгъуам хуэдэу зэкъуэхуахэт, - жеIэж Лапинский Теофил. - Утыку къихьэн ипэ щэхуу дамэгъу ищIа телъхьэ миным къаухъуреихь нэIибым а лъэпкъ зэхуэс гукъинэжым щыжиIар мыращ: Адыгэ лъэпкъым и напэтех гъащIэм кIэ етын хуейщ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, бегъымбар лъапIэм и диныр къэзыщтэм муслъымэным и хуитыныгъэхэри къыIэрохьэ. Iислъамым и хабзэкъым зы муслъымэныр иIэту адрейр игъэпудыныр; лIакъуэ зэхэгъэж, пщы-уэркъ хэгъэщхьэхукI щыIэн хуейкъым. КъурIэным цIыху гъэпщылIыныр гъунапкъэ пыухыкIам ирегъэувэ, аращи пщылIхэм я Iуэхури хабзэм тегъэувэн хуейщ, хуит ящIыжыпхъэхэр яутIыпщыжынущ.
Адыгэ тхыдэм бзыщIауэ ихъумэ напэкIуэцIхэм ящыщщ зы Адыгэм адрейр гъэру иубыду ищэу зэрыщытар. ЩIэныгъэлIхэр щыхьэт зэрытехъуэмкIэ, Мухьэммэд-Iэмин и фIыгъэщ лъэпкъым игу къигъэкIыжыну фIэмыфI а «адыгэ хабзэр» зэрыкIуэдыжар.
ЛIакъуэ зэхэдзым и гугъу тщIымэ, кIахэ Адыгэхэм я деж абы кIуэдыжын зэрыщIидзэрэ зэман дэкIат. Уеблэмэ япэу ар зыгъэунэхуа пщы лъэпкъхэм хабжэ муслъымэн диныр Къэбэрдейхэм къахэзыхьауэ ялъытэ икIи «хьэжрэтхэм» я пашэу илъэс бжыгъэкIэ екIуэкIа ХьэтIохъущокъуэхэ[13]. ТхьэфIэлIыкIыр игъэнэхъапэу, къежьар лIакъуэ зэхэгъэж щымыIэн хабзэрат, армыхъумэ езы Мухьэммэд-Iэмин къиIуэтэж хъэбархэм мызэ-мытIэу къыхощ абы Iуэхушхуэ къиIэтыху шэрджэсыпщхэр зэригъусар.
Мин щий плIыщIрэ бгъуы гъэм и щIышылэм и пэм нэIибым Абэзэхэхэр зэхуишэсри Щамил яхуригъэхьа тхыгъэм, езым и унафэ къыщIэувэныр къалэн ящызыщIым, къахуеджащ.
«Мухьэммэд-Iэмин и Iуэхум зыщиубгъу щIыналъэр Лабэшхуэрэ Псыжьрэ я зэхаку дэлъ хы ФIыцIэ Iуфэрт, Псыжь хым щыхэлъадэм деж щегъэжьауэ Абхъаз щIыналъэм нэсыху. Мин щий плIыщIрэ бгъуы гъэм абы адыгэ лъэпкъ зэхуэсышхуэ ищIри я муслъымэныгъэр здынэсыпхъэм нэгъэсын зэрыхуейм къыхуриджащ: шэрихьэтым ткIийуэ техьэныр, къанэ щымыIэу псори къэзэуат лъапIэм дэкIыныр, псыжьадрыщI лъэпкъхэр зэрыщыту зы къарууэ зэгуэхьэу, я диным и бий урысхэм мамырыгъэ IуэхукIэ зыпамыщIэныр къалэну къахуигъэуву, а унафэр тырку сулътIаным къызэрыбгъэдэкIыр къыхигъэщу», - щыжеIэ Бжьэдыгъукъалэ щыщ тхыдэтх Покровский Михаил «Мурид хабзэм КъуэхьэпIэ Къэфкъазым зэрызыщиужьа щIыкIэр» тхыгъэм.
«Къэфкъазым иджы щыкIуэдыжа мурид хабзэм и джакIуэхэм ящыщу, Щамил укъыфIэкIмэ, захуагъэм и хьэтыркIэ япэу зи цIэ къипIуэну нэхъ зыхуэфащэр Мухьэммэд-Iэминщ», - щыхьэт тохъуэ Мухьэммэд-Iэмин и цIэр и фIэщыгъэу тхыгъэ псо къызэзынэкIа урыс дзэзешэ Карлгоф Николай. «Япэу абы теухуа хъыбархэм къэIун щыщIадзар мин щий плIыщIрэ бгъуы гъэрщ, - къыхегъэщ генералым. – Абыхэм къызэрагъэлъагъуэмкIэ, дэ къыдэзауэ лъэпкъхэм ар мин щий плIыщIрэ и гъэм и кIэм къахэхьащ. ЯпэщIыкIэ ар нэхъ зэлIэлIар: дэ жыIэщIэ къытхуэхъуа «мамыр» лъэпкъхэр и унафэм щIигъэувэн; зыхэхьа цIыхубэм я зэхуаку хабзэ пыухыкIа щиукъуэдиин; дзэрэ жыжьэрыуэ Iэщэрэ зэригъэпэщын Iуэхухэращ. Езыр къарууфIэ хъуху дэ къызэрытпэщIэмыувэным иужь итащ. Хабзэ щызэтриухуэн папщIэ, абы щIыналъэр унагъуищэ-унагъуищэу иугуэшри IэхьиплI ирищIыкIащ, дэтхэнэ зыми «мэхъчэмэкIэ» еджэу хеящIэ IуэхущIапIэ иIэу, зы муфтийрэ къады щырыщрэ щылажьэу. Муфтийр а щIыналъэ Iэхьэм и унафэщIт, къадыхэр абы и чэнджэщэгъут. Ахэр унафэщIт икIи хеящIэхэт. ЦIыхухэм зыкъаIэт хъумэ, къахъумэну абыхэм «муртазэч» зыфIаща дзэ щхьэхуэ къабгъэдэтт. Дэтхэнэ зы мэхъчэмэми хэхьэт мэжджыт, хеящIэ IуэхущIапIэ, мыдрисэ, щIапхъаджащIэхэр зрагъэтIысхьэ мащэ, унафэщIхэмрэ шухэмрэ зыщIэсын унэ, шэщ, тыкуэн. Ахэр зыхэпсэукIыр цIыхухэм я мылъкум хатыкI ахъшэм къыхэкIт. Унагъуэ-лъапсэм Iэщэ-фащэкIэ зэгъэпэщауэ зы шу хьэзыр сыт щыгъуи къигъэувыну и къалэнт, Iуэхур нэхъ гугъу щыхъухэм и деж – шууитI-щы, е жылэм зэуэфыну дэс псори дэкIт. Щамил ещхьу, нэIибым урыс сэлэтхэр хьэпсым иримыгъэсу, Iэщэ къыщIэзыгъэкI кIыщхэр зэригъэпэщыным я ужь ихьат, ахэр щигъэлажьэу. Абыхэми ящымыгугъыу, дэнэ кърихами, нэIибым Iэщэ мымащIэ зэрихьэт, псалъэм папщIэ, мэхъчэмэ къэс жыжьэрыуэ топ тIурыт яIэт. ЦIыхубэ зэхуаку щызекIуэ хабзэжьхэр абы шэрихьэт хабзэмкIэ ихъуэжт, ауэ пIалъэкIэ бгырысхэр зэса лъэпкъ хабзэхэм еIусакъым, псом хуэмыдэу пщы-уэркъхэм я хуитыныгъэм. Абы и фIыгъэкIэ Мухьэммэд-Iэмин и лъэныкъуэр лъхукъуэлIхэм я мызакъуэу, пщы-уэркъхэми къащтат. Зэхуэдэныгъэр зи лъабжьэ диным егъэлеяуэ щыгуфIыкIт хуит хъужа пщылIхэр. ХеящIэ IуэхукIэ нэIибыр шыщхьэмыгъазэт, бзаджащIэхэм хабзэжьым хэмыта тезырхэр ятрилъхьэу: бийм бзэгузехьэ хуэхъуахэр яукIт; дыгъухэм я Iэр паупщIт; я ныбжьым емылъытауэ, ди телъхьэхэмрэ япэщIэувэхэмрэ мащэм ирадзэт».
Карлгоф зи гугъу ищI урыс гъэрхэм я гугъу щещI Мейкъуапэ щыщ щIэныгъэлI - лъахэхутэ Бормотов Иван «Хьэджэхъу псыдэуапIэ» зыфIища и тхыгъэм:
«Урысхэм ящыщу гъэр ящIахэм е езыхэм я гукъыдэжкIэ Щамил и нэIиб Мухьэммэд-Iэмин гуэхьахэм папщIэ Щыхьгуащэ и ищхъэрэкIэ (зэрыхуагъэфащэмкIэ – ХъымыщкIей) мэкъумэшым елэжь IуэхущIапIэшхуэ щызэрагъэпэщауэ щытащ нэрыбгэ щий екIуалIэу. Урысхэм языныкъуэхэр хадэхэкIхэм елэжьт, адрейхэр IэщагъэлIхэт. Урыс яхэтт нэIибым и хъумакIуэхэми и дзэм щыщу жыжьэрыуэ Iэщэзехьэхэми».
Тошаев Феликс и тхыгъэм къызэрыхэщымкIэ, Мухьэммэд-Iэмин здэкIуа Шэрджэсейм щылажьэ молэхэм я нэхъыбэр Тыркум щыщт, адыгэбзэр щIагъуэу ямыщIэу, щIэныгъэшхуэи ябгъэдэмылъу. НэIибым мэхъчэмэ къэс еджапIэ къыщызэIуихри Адыгэ дин лэжьакIуэхэр ягъэхьэзырын щIадзат.
«Муслъымэн диныр къазэрыхэхьэрэ хьэрыпыбзэр, КъурIэным и бзэр, мыбыкIэ егъэлеяуэ щефIэкIуащ, – етх мин щий тхущIрэ блы гъэм Лапинский Теофил. - Абэзэхэ щIыналъэми Шапсыгъым и щIыпIэ куэдми диныр щадж, КъурIэнымрэ хьэрыпыбзэмрэ щрагъащIэ еджапIэхэр къыщызэIуахащ. Сэ сыщыщыIа лъэхъэнэм щIыналъэм еджакIуэ щIалэ цIыкIухэу исым я бжыгъэр миным нэблагъэт».
Мухьэммэд-Iэмин щхьэзакъуэ унафэкIэ утыку зэримытыр жиIэми ищIэми къыхэщт, адыгэ банэныгъэр Тырку сулътIанымрэ Щамил Iимамымрэ я нэIэ тету зэрекIуэкIыр къару лейуэ лъэпкъым зыхригъащIэу. Хъэбархэм къызэрыхэщымкIэ, мин щий плIыщIрэ бгъуы гъэм и закъуэ нэIибым и дзэр бжыгъэкIэ къебэкI биидзэ узэдам щэрэ зэрэ ятеуащ, текIуэныгъэр къаIэрыхьэу. Адыгэхэр абы апхуэдизкIэ жану къыгуэхьэти, мин щий плIыщIрэ бгъуы гъэм нэIибым урысхэм я телъхьэ Адыгэхэр лъэщыгъэкIэ и унафэ щIигъэувэным тегушхуат. Мин щий плIыщIрэ бгъуы гъэм мэкъуауэгъуэм и тхум ар зауэлI гупышхуэ и гъусэу КIэмыргуейхэмрэ Еджэрыкъуейхэмрэ я щIым ихьэри а лъэпкъхэр и унафэм щIигъэуващ. Абыхэм я щапхъэм ирикIуащ Мэхъуэшхэри, ауэ Беслъэнейхэм а мурад дыдэр Къэфкъаз гъунапкъэм Iут урысыдзэм къахузэпиудащ.
НэIибым Шэрджэсейм щиубла хабзэхэм я гугъу ещI дагъыстэн щIэныгъэлI Магомеддадаев Iэмырхъан: пащтыхьыдзэм IущIэным хуэхьэзыр зэпыту щытын, Урыс быдапIэхэм пыщIэныгъэ зыри ядимыIэн. И мурадхэм лъэIэсын папщIэ шэрихьэтыр къригъащтэкIэрэ, абы адэкIэи зригъэужьт «хьэжрэт» IэпхъуэкIэм. Адыгэ тхыдэм «хьэжрэт» псалъэр зрипхыу къежьар Къэбэрдейм иIэпхъукIыу ПсыжьадрыщI щIыналъэм банэныгъэ щызублахэрщ. Зэры-Къэфкъазу къапщтэмэ, «мухьэжыр» хужаIэт, Iислъамым и тхыдэм къызэрыхэщым ещхьу, бийр щыпэрыт щIыналъэм икIыу диныр фIэгъэнапIэншэу щызэрахьэфыну щIыпIэм Iэпхъуэхэм. Ауэ гъэщIэгъуэнщ Iэмалыншагъэм къыхэкIа апхуэдэ къэфкъазкIуэцI IэпхъуэкIэм хуагъадэу, ИстамбылакIуэми къэхъушхуа щымыIэ хуэдэу тепсэлъыхь зэрыщыIэр.
МинитIрэ пщыкIуплI гъэм мазаем и плIым, Сочи Олимпиадэр къызэIуахыным махуипщI иIэжу, Урысейм и ЩIэныгъэхэмкIэ Академием и Этнологиемрэ АнтропологиемкIэ институтым и унафэщI, тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор Тишков Валерий «Къэфкъаз политикэ» Интернет напэкIуэцIым къытехуа «Мухьэжыр Iэпхъуэнымрэ «адыгэ Iуэхумрэ» и тхыгъэм щыжеIэ: «Урыс унафэщIхэм зэрыхагъэзыхьым и закъуэтэкъым хьэжрэтым щхьэусыгъуэ хуэхъуар. Къэфкъаз зауэм хэта къару псоми цIыху гъэIэпхъуэныр езыхэм я фейдэкIэ къагъэщхьэпэт… Бгырысхэр зауэм и фейдэкIэ мэхьэнэ зиIэ бгы лъапэхэм, псыхъуэхэм ирагъэIэпхъукIыурэ, урыс унафэщIхэм а щIыпIэхэм къэзакъхэмрэ зауэлIхэмрэ ирагъэтIысхьэт. Щамили и Iимам хэкум къыпэщIэувэ къуажэхэр хигъэзыхьыурэ игъэIэпхъуэт. Ищхъэрэ-КъуэхьэпIэ Къэфкъазым а политикэ амал дыдэр къыщигъэщхьэпэт абы и нэIиб Мухьэммэд-Iэмин. Уеблэмэ зауэ зэманым хэкукIуэцI Iэпхъуэныгъэхэм нэхъ хиубыда Къэбэрдей, ПсыжьадрыщI, Осетие, Ингуш щIыналъэхэращ мухьэжыру Iэпхъуахэм я нэхъыбэр къыщежьар».
ЩIэныгъэлI щхьэмахуэм и пщIэр дгъэлъэхъшэн плъапIэ диIэкъым, ауэ пэжымрэ пцIымрэ екIуу щызэхэухуэна псалъалъэм ипкъ иткIэ фIэкIа унэм щIахуами абы щIэтIысхьами «Iэпхъуа» пхуфIэщIыну къыщIэкIынкъым.
Мин щий тIощIищ гъэм къуэкIыпIэбзэхэмкIэ IэщIагъэлI Казембек Мирза Александр Мухьэммэд-Iэмин Бытырбыху щригъэблэгъат. ЩIэныгъэлIым и лъэIукIэ итхыжа и гъащIэ гъуэгум нэIибым щыжеIэ: «Адыгэ щIыналъэхэм гугъуехьу щыдиIа псор: зекIуэхэр, псалъэ ята нэужь къыдэпцIыжахэм дазэрыпэщIэтар, уеблэмэ ипэм щыщIэдзауэ лъэпкъхэр ди унафэм зэрыщIэдгъэува щIыкIэр, урыс гъунапкъэхэм деж щыс къуажэхэр зэрыдгъэIэпхъуар; бзаджащIэхэр зэрыдгъэшынар, - птхыжыну ухуежьэмэ, тхылъышхуэ зыбжанэ пхуригъэкъунт. Дэ псалъэ куэдымрэ еджэр едгъэзэшэнымрэ дыхуэсакъащ».
Адыгэ шэрджэс лъэпкъхэр нэIибым бгъэдоувэ
Мин щий тхущI гъэм, накъыгъэм и пщыкIутхум Тырку сулътIаным и лIыкIуэу Шэрджэсейм щыIэ Агъасы-оглы Мемет- ефэнды Щамил и лIыкIуэм теухуауэ и тепщэм хъыбар хурегъэхь:
«Адыгэ шэрджэс лъэпкъхэм, пщылI къарууншэхэм я Iуэху зыIутыр, зиусхьэн, пщIэну ухуеймэ, ахэр, уи Iэми уи лъакъуэми ба хуащIурэ, уи узыншагъэм ныщIоупщIэ.
Зи щIыхьыр ин щихъ Щамил щхьэмахуэм и деж къикIри Адыгэ шэрджэс лъэпкъхэм дагъыстэн лIыкIуэ, щихъ Мухьэммэд къахэхьащ. Ди деж тепщэу къагъэкIуа нэужь, абы Адыгэ шэрджэс лъэпкъ псори, - Беслъэнейхэри, Башылбейхэри, Бжьэдыгъухэри, Мэхъуэшхэри, КIэмыргуейхэри, Абэзэхэхэри, Убыххэри, Шапсыгъхэри, Натыхъуейхэри, Iуэрдэнейхэри, Хьэмыщейхэри, - зэхуишэсри, езыр щыту, илъэсипщIымрэ илъэс блыщIымрэ я зэхуаку дэтхэм КъурIэным я Iэр тралъхьэурэ тхьэ яригъэIуащ зиусхьэным (тырку сулътIаным) захуагъэм тету зэрыхуэпэжынумкIэ. Япэу КъурIэным зи Iэ тезылъхьар езы Мухьэммэдщ».
Лапинскэм зэритхыжымкIэ, текIуэныгъэр и Iэпэгъуу, ар зрикIуа Шапсыгъ Тафэм, Абын, Антхыр, Убын псыежэххэм я Iуфэхэм мэхъчэмэ зырыз щиухуат. Абэзэхэхэм я деж – мэхъчэмитху: Псэйкъуэпс, Пшыз, Пщыщхьэ, Шавготч, Бжьэдыгъу деж. Мэхъчэмэ къэс и унафэщIыр езы нэIибым тригъэувэт, къадий тIурытI тхьэмадэхэм хахыжт. Мэхъчэмэм и чэнджэщакIуэ гупыр лъэпкъийм тIурытIу къыхаха лIыкIуэхэт, псори зэхэту тхьэмадэ пщыкIух хъухэт. Ахэрат хеящIэхэри, къуэдыхэххэри, къэралыгъуэр зэрахъумэным кIэлъыплъхэри. Мэхъчэмэм и унафэщIым хабзэр IэщIэлът, дзэми и тепщэт. Абы муртазэч гуп и унафэ щIэтт: унэ къэс зы шу узэдарэ зы лъэс зауэлIрэ къигъэувт. Ахэр мэжджытым щыпсэун хуейт, гъэрхэр яхъумэу, нэIибымрэ чэнджэщакIуэ гупым я унафэхэмрэ ягъэзащIэу, цIыхухэр зэхуэсым е зауэм къраджэу. Абы папщIэ муртазэч шум мазэм матэ пщыкIутху, лъэсым – матипщI гуэдзу иратт, ягъэтIысахэм ирагъэпшын къуэдым щыщи ахъшэ хухагъэкIт. Iэщэр, щыгъыныр, ерыскъыр зэригъэпэщыныр езым и пщэ дэлъыжт. И шыр IэнатIэм пэрыту фIэкIуэдмэ, мэхъчэмэм и тыкуэным къыщIахти матищэ иратт.
И унафэмрэ и пщIэмрэ Абэзэхэхэм, Шапсыгъхэм, Натыхъуейхэм я деж щыпхигъэкIа нэужь, нэIибым иджыри къыпэщылът и унафэм Бгырыс Шапсыгъымрэ Убых щIыналъэмрэ щIигъэувэну.
Суджукърэ Убых щIыналъэмрэ я зэхуаку дэт хы ФIыцIэ Iуфэм Iут къурш сатырым и лъапэм щыпсэут псом нэхърэ нэхъ гуащIэу муслъымэныгъэм пэщIэт Шапсыгъхэр. НэIибыр Iущу бгъэдэхьат Iуэхум: икIэм дежщ абыхэм щахэхьар. Тафэтес Шапсыгъхэм ахэр гъэмахуэ псом и кIыхьагъкIэ нэIибым и жьауэ щIэувэну къытрагъэхьэну хэта пэт, фокIадэм щыщIэдзауэ щэкIуэгъуэм нэс яхэта нэIибым къыпэщIэмыувэпами, къыхуэгущIыIэхэт. Бгырысхэм я нэхъыбэм ядэтэкъым КъурIэныр ягъэкъабылу нэIибым тхьэрыIуэкIэ бгъэдэувэну, ауэ мэжджыт зыщIхэм еныкъуэкъутэкъым, Пшат-Мэзыбэ, Шапсыгъ, ТIуапсэ щаухуа мэхъчэмищри ягу трагъэхуат. НэIибыр къимыкIуэту и мурадым хуэкIуэт, сыт щыгъуи хуэдэу тэмакъкIыхьу, бэшэчу, бгырысхэм тафэтесхэм хуэдэу псынщIэу я хабзэр зэрамыхъуэжыр фIыуэ ищIэу.
НэIибым жьы зэрыщIэтыр, зэрымынэпсейр, и унафэхэр захуэу, сыт щыгъуэи тхьэмыщкIэхэмрэ дэхуэхахэмрэ яфI хэлъу зэрищIым даIуэу емыса Шапсыгъхэр икIи игъэшынэт икIи итхьэкъут.
ЩэкIуэгъуэм Мухьэммэд-Iэмин и Iуэхур Убыххэм я деж нэсакIэт. Абы Урысейм тхьэрыIуэкIэ бгъэдэува Джигетхэр игъэпIейтеящ. Урыс къулыкъущIэхэри гузавэт Мухьэммэд-Iэмин Абхъазми нэсынкIэ, абы щыпсэухэм языныкъуэхэм муслъымэн диныр зэрахьэт.
Мин щий тхущIрэ етIуанэ гъэм бадзэуэгъуэм и тIощIрэ им Мухьэммэд-Iэмин Щамил тхыгъэкIэ хуеIуэтэж Адыгэ Шэрджэсхэмрэ Убыххэмрэ зэрахэт щIыкIэр:
«Си хъыбар пщIэну ухуеймэ, Алыхьым и фIыщIэкIэ, сыпсэущ икIи сыузыншэщ. Мы щIыналъэм сыкъызэрыкIуэрэ Тхьэм и псалъэм къыхуезджэу лъэпкъхэр къызэхызокIухь. ПщIэрэ щхьэрэ нэхъ зиIэу мыбыхэм яхэтхэм сыт я гупсысэ жыпIэмэ, абыхэм ящыщ куэд уэ пхуэпэжщ икIи сэлам гуапэ къуахыж, уи щIыхьым зиIэту гузэвэгъуэ псоми Тхьэм ущихъумэну пхуелъэIуу…
ЛъэIушхуэ пхузиIэщ: тIэрикъэт щIэныгъэм хэзыщIыкI дэIэпыкъуэгъу дыхуэныкъуэщ; Iэмал имыIэу зы щихъ-муршидрэ зы къадырэ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, мыбы щыIэ хьалимхэмрэ еджакIуэхэмрэ динымрэ шэрихьэт хабзэмрэ хуезыгъэджэн яхурикъукъым.
Иджыри нэIибитI-щырэ дагъыстэн мурид щэщI хуэдизрэ дыхуейщ: щIыналъэр инщи, зыхуэбунэтI нэмысыр хьэлу зыхэлъ цIыхухэр мащIэмэ, узыхущIэкъу щэныр къыпхуегъащтэкъым. Сэ сызэризакъуэм къыхэкIыу, схузыфIэкIыр мащIэщ. Дауи, уи закъуэ къыпхузэщIэубыдэн къызэрыгуэкI къуажэдэсхэр яхэмыту, цIыху щхьэхуитхэр унагъуэ минищэ щрикъу лъэпкъыр. СызыщIэлъэIу цIыхухэр къэкIуамэ, си Iуэхури нэхъ ефIэкIуэнут, джаурхэри гугъу ехьынут. Арыншэу зы шхыIэн закъуэ зиIэ факъырэм срещхьщ, и зы быным шхыIэныр щытрипIэкIэ адрейм къытримыхыу мыхъуу. Мис апхуэдэ щытыкIэщ сызэрытыр: зыщIыпIэ сынос щыжысIэм, си щIыб къызэрызгъазэу псори зэтокъутэж. Пэжщ, мы лъэпкъхэм цIыху хъарзынэхэр яхэтщ, щапхъэу пхуэгъэувыну, ауэ ахэр мащIэщи, унафэм щIэту емыса цIыхубэм къахэщыххэкъым. НэIибу езыхэм ящыщ гуэрхэр щхьэ ящхьэщомыгъэувэрэ жыпIэнкIи хъунщ. АрщхьэкIэ хуиту псэууэ еса цIыху IэубыдыпIэншэхэм ахэр благъагърэ ныбжьэгъугъэкIэ япыщIауэ щытынущи, дызэрыщыгугъым тхунэгъэсыну Iэмал щыIэкъым. Ахэр къыщыщхьэпэнур хабзэщIэ пыухыкIам зэкъуигъэува нэужь, Iуэхур щызэтеувэпа щIыпIэхэрщ. Мыбы щыпсэухэр уэ укъэзыухъуреихь лъэпкъхэм куэдкIэ къащхьэщокI».
«Езыр зэрымыадыгэм, дагъыстэным зэрыщыщым щхьэкIэ къэмынэу, нэIибым – Щамил и къуэдзэм е и лIыкIуэм – мы лъэпкъ зэкъуэхуахэм я гупсысэм увыпIэшхуэ щиубыдащ. Iислъам диныр и тегъэщIапIэу абы къехъулIащ Къэфкъаз лъэпкъхэр зэкъуигъэувэныр, - етх инджылыз пэрыт газет «Таймс»-м мин щий тхущIрэ плIы гъэм. – Iуэху кърихьэжьэр Щамил и цIэм ирипхыу, Эмин-бей лъэпкъ псори къызэхикIухьурэ я тхьэ нэпцIхэр езы бегъымбар лъапIэм и тегушхуэкIэкIэ игъэсащ. Абы мэжджытхэмрэ еджапIэхэмрэ иухуэт, лъэпкъ зэбгъэдэкIуэтахэм къагуригъаIуэт зэкъуэтыныгъэм фIэкIа хэкIыпIэ зэрамыIэр, а зэкъуэтыныгъэмкIэи Мухьэммэд лъапIэм къихьа диным фIэкIа зыщыгугъын зэрыщымыIэри я фIэщ ищIыфт».
Мин щий плIыщIрэ бгъуы-тхущI гъэхэм я щIымахуэр Мухьэммэд-Iэмин Убых щIыналъэм зы мэхъчэмэ щиухуэным тригъэкIуэдащ. Ахэри нэIибым щIыIэ-щIыIэу къыпежьат, бгырыс Шапсыгъхэм ещхьу, ауэ Убыххэм ялъагъуакIэт нэIибым Шэрджэсейр зэрыщыту зэрителъхьэри, къыпэщIэувэну тегушхуахэкъым.
«И IэкIуэлъэкIуагъымрэ Iэзагъымрэ я фIыгъэкIэ Мухьэммэд-Iэмин иджыри къэс езым ипэ итахэми, Тыркухэми, Урысхэми яхузэфIэмыкIар къехъулIат, - етх Лапинскэм. – Абазэхэр зэрыщыIэ лъандэрэ япэ дыдэ Шэрджэсейр зы унафэр нэгъэсауэ щызэблах Iэхьэ зыбжанэу яугуэшат. А Iуэху гугъур илъэс щэщI фIэкIа иримыкъуа щIалэм и закъуэу зэфIигъэкIат, здэщыIэри хамэ щIыналъэу, дэIэпыкъуэгъуи имыIэу, Дагъыстэным къызэрикIри илъэсищ фIэкIа мыхъуауэ. Мэхъчэмэ пщыкIущ ирищIыкIа хэгъуэгум мэхьэнэшхуэ зиIэ унафэщI IэнатIэхэр езы нэIибым дзыхь зыхуищI цIыху жыIэдаIуэхэм, къыхуэпэжхэм щаIыгът, шурэ лъэсу муртазэч миным щIигъу Мухьэммэд-Iэмин зы псалъэ къыжьэдэкIмэ зрачыну хьэзыру, и унафэхэр пхагъэкIт».
НэIибым зэрихьэ Iуэхур ягу дэхьэ дэмыхьэм емылъытауэ, абы и цIыху щIыкIэм жагъуэгъури, телъхьэри, уеблэмэ Урысейри Къэфкъазри къызыфIэмыIуэхущэри щхьэхуимыту зэрыдихьэхыр гукъэкIыж куэдым къыхощ. Мин щий тхущIрэ плIы гъэм Константинополь ираджа нэIибыр Тырку сулътIаным и лIыкIуэ МустIэфа-пащэрэ абы и шугъусэ Тырку майор Уэсмэн-бейрэ ядэщIыгъуу гъуэгу теуват.
«Маршалым (МустIэфа-пащэм) укъыфIэкIмэ, нэ псори зытеубыдар Щамил и лIыкIуэ Мухьэммэд-Iэмин нэIибу цIыху телъыджэрт, - етхыж Уэсмэн-бей мин щий тхущIрэ тху гъэм. - Бгырыс муслъымэнхэм къызэдащта дыкIэм тет цей хужьырт абы щыгъыну зэрихьэр; и адыгэ пыIэм чэсей хужь ешыхьэкIат. АрщхьэкIэ апхуэдэ шыфэлIыфэ къызэрыкIуэм Тхьэр фIы куэдкIэ зыхуэупса нэрыбгэ къыкъуэщт. Зи гугъу тщIы лъэхъэнэм Мухьэммэд-Iэминым и къару илъыгъуэт, илъэс плIыщIрэ ирэ хъуми арат ар а зэманым. Лъагэрэ Iэчлъэчу зэрыщытым абы и нэкIу зэхэлъыкIэм Цезарь Юлий и теплъэр уигу къигъэкIыжу зыгуэр хэлът, тIэкIу нэхъ пхъашафэ къыщIэлъадэу. И нэхэмрэ и Iупэхэмрэ и хьэлым и сурэт IупщIт. ПхыплъыкIэ куу зыхуэбгъэфащэ и къашыргъэнэхэр лыдт. Ауэ быдэу зэтекъуза и IупитIым ар зэримыкIуэтынури къэзыгъэувыIэн шыни гугъуехьи зэрыщымыIэри уи фIэщ ящIт. Сурэтыр нэгъэса хъун папщIэ, и гугъу дымыщIу хъунукъым мы цIыху къызэрымыкIуэр егъэлеяуэ зэрыщымым: къаруушхуэ ухуейт абы зы псалъэ закъуэ къыжьэдэпшын папщIэ. И плъэкIэми а шыIэныгъэ дыдэр хэлът: зэпсалъэм и нэр зэи триубыдэтэкъым: ихъуреягъым цIыхухэр щызэрызехьэт, щыIэуэлъауэт, ауэ щыхъукIэ, езым зэджэ, е зэджэ хуэдэу зищI, тхылъым и нэр къытригъэкIтэкъым. БзиплI е тху ищIэ пэтми, псэлъэн хуей хъумэ, сыт щыгъуи тэрмэш къищтэт. Ауэ зэрызигъэхъейуэ, псоми зихъуэжт. Абдежым Мухьэммэд-Iэмин и нэщыпхъуэр зытридзти, къэпцIыхуну, игу илъыр къэпщIэну и чэзу къэст. ХэкIыпIэу плъагъур зыт: е узэмыплъэкIыжу уедэIуэн, е укIуэдын. Ди зэманым нэхъ цIыхушхуэ дыдэу хэтахэм яз Мухьэммэд-Iэмин хуэдэ нэрыбгэ щэджащэ фэзгъэцIыхун мурадкIэщ абы и сурэтыр фи нэгу къыщIэзгъэхьэну сыщIыхэтыр. Щыгъуазэр мащIэми, и цIэрыIуагъкIэ абы хуэдэу гулъытэрэ пщIэ хэIэтыкIарэ къэзылэжьа куэд щыIакъым. Адыгэ щIыналъэм Щамил игъэкIуа и нэIибым и IуэхущIафэхэр гъуэзэджэт, къалэн къытехуамрэ ар зэригъэзэщIа щIыкIэмрэ IуэрыIуатэм хуэдэу телъыджэу.
Мухьэммэд-Iэмин щихъ Щамил и гъэсэнт. Мин щий плIыщI гъэм джаурхэмрэ Мэзкуу къикIахэмрэ къэзэуаткIэ бгъэдигъэувэн папщIэ, Iимамым Шэшэным иригъэкIыу Адыгэхэм я деж игъэкIуа нэIибыр мэхьэнэшхуэ зиIэ а Iуэху шынагъуэм щыпэрыхьам, зыри IэщIэлътэкъым; Iэщэи, ахъшэи, дэIэпыкъуэгъуи иIэтэкъым. И къарумрэ зытет гъуэгум шэч къызэрытримыхьэмрэ фIэкIа зыщыгугъын имыIэу, ар и закъуэ дыдэу яхэлъэдащ щхьэрыутыпщу псэууэ еса лъэпкъ псынщIэхэм, и зы Iэм – КъурIэн, адрейм – баш IэщIэлъу.
Диным итхьэкъуа а щхьэмыгъазэм и лIыгъэр куэдкIэ ефIэкIт Кошут, Гарибальди, Джеферсон-Дэвис хуэдэхэу мылъкушхуэрэ зауэлI гупышхуэрэ я щIыб къыдэту фIэкIа емыжьэхэм. Ахэр цIэрыIуэ щыхъу утыкум дэтхэнэ зы Iуэху цIыкIуми дуней псом джэрпэджэж щигъуэту щытамэ, къэфкъазыбгхэм дэубыда Щамил и нэIиб тхьэмыщкIэм жиIэр и пащхьэм итхэм захригъэхыф къудейт. Сурэттех, корреспондент щхьэхуэхэм гукъыдэж яIа закъуэмэ, ар щIэх дыдэу цIэрыIуэи хъунут, мыкIуэдыжын гъащIэи игъуэтынут. АрщхьэкIэ ар къэхъуакъым. Мухьэммэд-Iэмин ящыгъупщэжащ. Ауэ щыхъукIэ, Адыгэхэр и унафэм щIигъэувыну щахэхьам, абы баш фIэкIа IэщIэлъакъым. ИтIани зэман мащIэм гуп лъэщ ихъуреягъкIэ къызэригъэпэщри къыпэщIэувэну тегушхуа псори иригъэкIуэтыфащ, илъэс зыбжанэкIэи зи унафэм къэгъазэ имыIэ тепщэу щытащ. Апхуэдэу Iуэхур зэхъулIэфынур къыдалъхуа Iэзагъым лIыгъэ мыланджэ зыхутралъхьэжа цIыхурщ».
«Ди Iуэхур зыIутыр фщIэну фыхуеймэ, хъэбар фэзгъэщIэну си гуапэщ щихъ Щамил си пщэ къыдилъхьа къалэнхэр Тхьэр си щIэгъэкъуэну згъэзэщIэн папщIэ, Дагъыстэным сыкъикIыу Шэрджэсейм сыкъызэрыкIуар, - хуетх Мухьэммэд-Iэмин Шэрджэсейм и лIыкIуэу Тыркум щыIэ Ахьмэд-ага мин щий тхущIрэ и гъэм. - Пщэрылъ къысщищIахэр Шэрджэс лъэпкъым шэрихьэт лъапIэр къабыл езгъэщIын, КъурIэнкIэ тхьэ яIуэу, абы тету псэуным хуэзунэтIын, сулътIаным и унафэ ягъэзэщIэным къыхуезджэнырщ. ТхьэрыIуэкIэ зэбгъэдэува нэужь, абыхэм джатэкIэ паупщIам хуэдэу Урысхэм яфIын щагъэтри адэкIэ зэкъуэтыну мурад ящIащ.
Абы иужькIэ быдапIэхэр дыухуащ: Такут деж зы быдапIэрэ мэжджытрэ, диным хуеджэхэм я еджапIэ хэту. Иджыри Бэгъэгъ, Бишут, Бшекапсе, Абын, Антхыр, Натыхъуай быдапIэ зырыз. Исмагьил ефэнды къадыуэ, Хьэжы Заде Мухьэммэд ефэнды – муфтийуэ лэжьэну улахуэ яхуэдгъэуври еджакIуэхэм яхуэдгъэкIуащ. СулътIаным къиутIыпща мылъкумрэ щихъ Щамил и тхьэлъэIухэмрэ я фIыгъэщ ахэр Тхьэ лъапIэм къыщIыдигъэхъулIар. СулътIаным узэринэIуасэм сыщыгъуазэщи аращ иджыри сыщIытегушхуэр ди быдапIэхэр Iэщэ, топ, ди еджапIэхэр - тхылъ зэрыхуэныкъуэр ныплъэзгъэIэсыну».
Мухьэммэд-Iэмин урыс дзэзешэхэр егъэгузавэ
«ПсыжьадрыщI щIыналъэм и мызакъуэу, Мухьэммэд-Iэмин Къэбэрдейми мурид хабзэм зыщригъэужьыну пщэрылъ къыщищIт Щамил, - щыжеIэ Бушуев Сергей «Адыгей тхыдэм техуа очеркхэм». - Мин щий тхущI гъэм абыхэм я мурадт дагъыстэнхэмрэ Адыгэхэмрэ Къэбэрдейм щызэгуагъэхьэжыну. Iимамышхуэмрэ нэIибымрэ я тхыгъэхэр лIыкIуэхэм зэIэпахт. Щамил итхым къыхощ и унафэр зэрыткIийри нэIибым хузыфIэкIахэмкIэ зэрыарэзыри. Псалъэм папщIэ, Мухьэммэд-Iэмин хуригъэхьа тхыгъэхэм я зым абы щыжеIэ: «Си гуапэ дыдэ хъуащ си унафэхэр нэгъэсауэ зэрыбгъэзащIэр. Мы тхыгъэр ныпIэрыхьа нэужь, хьэзыру щыт икIи унафэм зыри зэхъуэкIыныгъэ хыумылъхьэу гъэзащIэ».
Мин щий тхущIрэ плIы гъэм, жэпуэгъуэм и тIощIрэ бгъум Къэфкъаз гъунапкъэм и ижьырабгъу Iэхьэм и унафэщI генерал-майор Евдокимов Николай и нэхъыщхьэ Козловский Викентий хуетх:
«Мухьэммэд-Iэмин къигъэхъухэр кIуэ пэтми нэхъ шынагъуэ мэхъу. Абы псыжьадрыщI лъэпкъ псори езым и лъэныкъуэ ищIащ, мы махуэхэм Шапсыгъхэм я нэхъыжьхэр тхьэрыIуэкIэ зыбгъэдигъэуващ. Урысей тепщэгъуэм хуэжыIэщIэ лъэпкъхэм я гугъу пщIымэ, Мухьэммэд-Iэмин и хьэгъэщагъэхэм абыхэм я дежи хьэтырышхуэ щегъуэт. Хьэтыкъуейхэм унащхьэчэзууэ дыжьын сомищ ятыну арэзы хъуахэщ здыщыпсэу щIыпIэхэм ирамыгъэIэпхъукIын папщIэ. Хьэтыкъуеипщ Чыркъуэжь Жэнджэрий Мухьэммэд-Iэмин ириджати, урыс унафэщIхэм щышынэри езыр мыкIуэу и уэркъ щауэгъусэр игъэкIуащ.
КIэмыргуейхэр замыбзыщIыжу бий къытхуэхъуахэщ. Махуэ къэс абыхэм лъэпкъ къыдэныкъуэкъухэм ящыщхэр къахохьэ, дэ дыкъапщтэмэ, ди тIасхъэщIэххэр КIэмыргуей къуажэхэм дэхьэну мэшынэхэри я зы хъэбари къытIэрыхьэжкъым. Псалъэм папщIэ, гъуэгу зырызкIэ сыутIыпща тIасхъэщIэхиплIым зыри яхузыфIэмыкIыу, ерагъмыгъуейкIэ мэзым зыщагъэпщкIури, зым и лъакъуэр уIэгъэ хъуауэ къагъэзэжащ. Къэбэрдейхэмрэ Беслъэнейхэмри уазэрыщыгугъын щыIэкъым, уеблэмэ беслъэнеипщхэмрэ я нэхъыжьхэмрэ Iэмал зэрагъуэту Лабэ адрыщI Iэпхъуэну зэрыхьэзырхэмкIэ куэд щIауэ Мухьэммэд-Iэмин тхьэ хуаIуауэ жаIэ. Абы къыхэкIыу накъыгъэм и плIым ятеуэу Беслъэнейхэм къатриха Iэщыр яритыжащ. Езым ищIэхэм теухуауэ бзэгу къытхуамыхьын папщIэ, нэIибым Лабэ деж плъырыпIэхэр ирикIуэу къыIуигъэуващ. Абыхэм апхуэдизкIэ жану я къалэныр ягъэзащIэри, ищхьэкIэ зи гугъу сщIа тIасхъэщIэххэм нэмыщI иджыри плIы лъэныкъуитIкIэ сыунэтIат Лабэ IуащхьэхэмкIэи, гупитIми апхуэдэ дыдэу пщIэншэу къагъэзэжащ: Едыджей къуажэм щаубыдаитIыр Лабэ нэс къахуа нэужь, зыр яукIри бийм къыIэщIэнащ, адрейм и Iэр уIэгъэу къэсыжащ; мыдреитIым языр уIэгъэ хьэлъэ хъури и ныбжьэгъум мэзым щыхыфидзати, ар къезгъэшэжын папщIэ къэзакъхэр Лабэ адрыщI згъэкIуэн хуей хъуащ.
Сытми, тIасхъэщIэх гупих сутIыпщахэм ящыщу тIуращ зыхузыфIэкIар хы ФIыцIэ Iуфэ плъырыпIэм пхыкIыу, Бжьэдыгъухэм яхэхьэу хъэбар гуэр къысхуахьын, КIэмыргуейхэмрэ Беслъэнейхэмрэ къытхуахь хъэбарыпцIхэм емыщхьу.
А псом къыхэкIыу, зи щIыхьыр ин, гу лъыптэну сыщогугъ Мухьэммэд-Iэмин и мурад дэркIэ мэхьэнэшхуэ зиIэхэм икIэщIыпIэкIэ Iэмал гуэр къыхуэдмыгъуэту зэрымыхъунум. Бгырысхэм я деж абы щигъуэта пщIэм и фIыгъэкIэ абы гупышхуэхэр зэгуигъэхьэурэ езыр зыхуей лъэныкъуэмкIэ иунэтIыныр къохъулIэ. Куэд щIауэ Мухьэммэд-Iэмин тхьэрыIуэкIэ бгъэдэувауэ жыхуаIэхэм я Iуэху зыIутыр ди гъунапкъэр абрагъуэщи къэпщIэну Iэмал закъуэи щыIэкъым. Аращи, ди станицэхэр тхъумэжын папщIэ, сытым дежи хьэзыру дыщымыту хъунукъым, армырами мащIэ ди къарухэр дыугуэшу...
Хамэкъэрал къикIхэми хъыбар ягъэIу Мухьэммэд-Iэмин езым гуэхьэхэм ахъшэ яритурэ Iэщэ къаригъащтэу. ЦIыхухэм я гупсысэкIэм апхуэдизкIэ зихъуэжащи, дэ къытпыщIауэ гурыщхъуэ хуащIмэ, къуэшым къуэшыр еукIыж, къуэр адэм пэщIоувэ. ТIасхъэщIэх тхуэхъухэр бгырысхэм яукI. Сэ сыкъэтыху Щыхьгуащэ и щIыбым Лабэ гъунапкъэм и унафэщIым иутIыпща тIасхъэщIэхитI Куржы Екъубрэ Басырбий Едыджрэ яукIащ. Лабэ адрыщI сутIыпща тIасхъэщIэхищым ардыдэр къащыщIащ: зыр яукIащ, адрейр уIэгъэ хьэлъэу бгырысхэм яубыдащ и ныбжьэгъур и гъусэу. Апхуэдэ щIыкIэу Iуэхур екIуэкIмэ, дэ икъукIэ къыдэхьэлъэкIынущ хъэбар зыIэрыдгъэхьэн, сыт щхьэкIэ жыпэмIэ, мы илъэсым тIасхъэщIэхий хэкIуэдащ. Хъыбар димыIэми, шынагъуэр къыздикIыну лъэныкъуэр къытхуэмыщIэу дыкъэнэнущ. Махуищ хъуауэ Мухьэммэд-Iэмин зекIуэ ежьэнухэр зэхуешэс. А зэхуэсым Абэзэхэ бгырыс псори, Шапсыгъхэри, уеблэмэ Убыххэри екIуэлIэн хуейщ. Абэзэхэ ищхъэрэхэр – Вельяминовым и лагерым деж, ипщэхэм – Къэлар мэз деж, Мэхъуэшхэмрэ адрей бгырыс лъэпкъхэмрэ – Къанлыгъэкъуэ деж щызэхуэсыну унафэ къыхуащIащ. ЗекIуэ дэкIхэм гъуэмылэ, шыуан хуэдэхэр къызэдащтэну къыжраIащ. Мухьэммэд-Iэмин къэбэрдей гуэрым Щамил деж къриха тхыгъэм къахуеджэну зегъэхьэзыр. А тхылъымпIэм зэритымкIэ, Щамил Мухьэмэд-Iэмин къыхуреджэ зэман пыухыкIам тIури къызэдежьэну: Къэбэрдейр къадэIэпыкъунущ, Къэрэшейхэри зэран хъунукъым. Сэ къысIэрыхьа хъэбархэмкIэ, Мухьэммэд-Iэмин Лабэ деж щыт станицэхэм теуэну и мурадщ. Дэтхэнэ станицэрами тасхъэщIэххэм жаIэмкIэ гурыIуэгъуэкъым».
Евдокимовым зи гугъу ищI зекIуэр КъуэхьэпIэ Къэфкъазымрэ КъуэкIыпIэмрэ, нэгъуэщIу жыпIэмэ, Щамилрэ Мухьэммэд-Iэминрэ я унафэ щIэт хэгъуэгухэм я дзэхэр Къэбэрдейм щызэгуэхьэжу урысыдзэм щыпэщIэувэну щагугъа зекIуэшхуэращ. «Мин щий тхущIрэ етхуанэ гъэм зауэлI минипщIым нэблагъэ и дзэр иришажьэу Къэрэшейм зэрыкIуар Мухьэммэд-Iэмин нэхъ IэкIуэлъакIуэ дыдэу зытегушхуа зекIуэхэм ящыщт. Абы и мурадт Къэрэшейхэр и унафэм щIигъэувэу, Къэбэрдеймрэ Осетиемрэ нэсу, Щамил и дзэм гуэхьэжыну. - дыкъыщоджэ дагъыстэн тхакIуэ Дашлай Фазил «Къэфкъаз шыфэлIыфэхэр» зыфIища и тхылъым. - Евдокимовым и зэранкIэ зекIуэм и мурадыр къемыхъулIами, абы Iимамышхуэмрэ нэIибымрэ я мурадхэр IупщIу къигъэлъагъуэт».
Езы Мухьэммэд-Iэмин а къэхъукъащIэр мыпхуэдэ щIыкIэу етхыж: «Шэрджэсхэм я деж сыкъэсыжа нэужь, Псыжь и къежьапIэм деж Къэрэшейм сыщихьащ. ЦIыхухэр ди унафэ къыщIэуват, ауэ Козловскэ генералыр къэсу махуищкIэ дызэзэуа нэужь, - псори жыпIэжыну зэман куэдыIуэ ихьынущ, - Къэрэшейр тIэщIигъэкIыжри дэ Абэзэхэм дгъэзэжащ».
Кърым зауэ: Шэрджэсейр къэрал щхьэхуит хъун хуейщ
Мин щий тхущIрэ щы гъэм урыс пащтыхь Николай Езанэр зыхьыжа [14] Кърым зауэр къэхъеящ. Утыку илъ хъыбархэм зэраIуатэмкIэ, зауэр къэзыгъэхъеяр тырку чыристанхэм къащхьэщыж хуэдэу, Тыркур жыIэщIэ зыщIыным щIэхъуэпс урыс пащтыхьырт. НэгъуэщIущ Iуэхум зэреплъыр тырку тхакIуэ М. Сыддик Гюмюш. Абы зэрыжиIэмкIэ, зауэр къэхъеиным хэлIыфIыхьар инджылызхэрт: ахэращ урыс император Николай Езанэмрэ франджы император Наполеон Ещанэмрэ я зэхуаку къыдэзэрыхьа хъуаскIэр мафIэшхуэ зыщIари, Тыркур Iуэхум хэзылъэфари. «Муслъымэн дунейр и кIуэцIкIэи и щIыбкIэи зэтеткъутэн папщIэ, Урысеймрэ Франджымрэ ядэлэжьэн хуейщ», - къехь тхакIуэм инджылыз тIасхъэщIэххэм зэрахьэ унафэ щэхухэм я зы щапхъэ[15]. Мин щий тхущIрэ хы гъэм Урысейр ирагъэкIуэту Тыркум и щIыбагъ къыдэува европей къэрал пэрытхэм «Париж зэгурыIуэныгъэр» щыпхагъэкIым, Инджылызым къыхилъхьат Шэрджэсейр Урысейм и Iуэху хэмылъу, Тыркум къихъумэ къэрал щхьэхуит ящIыну, ауэ Франджыр арэзы хъуакъым, езы Тыркури къыхэIэбакъым.
«ИужькIэ Урысеймрэ тырку-инджылыз-франджыхэмрэ зэщыIеяхэти, урыс быдапIэхэр хы Iуфэм трахыжат[16], - топсэлъыхь Кърым зауэм Мухьэммэд-Iэмини. - Сэ а зэманым Убыхым сыщыIэт Шашэ Iут быдапIэр щыIуахыжыным сежьэу. Ар къэхъуу хы гъуэгур хуит хъужа нэужь, Константинополь дыкIуащ. Варнэ дыщыблэкIым, франджыхэмрэ инджылызхэмрэ я дзэхэм быдапIэм деж щыту дахуэзати, псоми топышэхэр ягъауэурэ фIэхъус къыдахт. Сэ адыгэ шэрджэсыпщхэу блыщI си гъусэт…
ИтIанэ Урысеймрэ тырку-инджылыз-франджыхэмрэ мамырыгъэ зэращIылIащ, ауэ дэ а мамырыгъэм дыхиубыдакъым».
Мухьэммэд-Iэмин къэрал лIыкIуэхэр, дзэзешэхэр мымащIэу къыкIэлъыкIуэт а зэманым. ХамэIэкIэ я мурадхэм лъэIэсын папщIэ, Инджылызми, Тыркуми, Франджыми Къэфкъазым я нэ къыхуикI хъуат. Франджым Урысейм и Iуэху дэмыкI закъуэмэ, псалъэм папщIэ, хы Курытым пэIэщIэ хъумэ, арэзы хъут: Наполеон Ещанэм хуегъэхтэкъым Николай Езанэм абы пащтыхьыгъуэр хуэмыфащэу Iэрыхьауэ зэрилъытэмкIэ зыкъызэрыригъэщIар. Инджылызым и Iуэхур куэдкIэ нэхъ куут икIи ипэжыпIэкIэ а къэралращ а зэманми иджыри ди нэгу щIэкI зэрызехьэ мыуххэм фейдэ хэзыхыр.
«Шэрджэсей - Индием илъ Британ мылъкур зыхъумэ щIыгъунэ», - арат фIащар мин щий щэщIрэ и гъэм Глазго Шотланд къалэм и СатуущI Зэгуэхьэныгъэм Адыгэ ныпыр зи IэдакъэщIэкI Уркварт Дэвид и щIыхькIэ щызэхэта пшыхьым щаIэта хъуэхъум.
«Индиер и IэмыщIэ къинэн папщIэ, Инджылызхэм а къэралым хуэкIуэ гъуэгум тет муслъымэн къэрал псори яубыдащ, къуэшым и къуэшым зрипщыту я зэхуаку къаугъэ далъхьэхэри, а къэралхэм ящIми абыхэм ис лъэпкъхэми ябгъэдэлъ хъугъуэфIыгъуэ псори езыхэм я къэралым ягъэIэпхъуащ, - жеIэ Сыддик Гюмюш. - Iэзэу Уэсмэн къэралыгъуэм и зекIуэкIэм кIэлъыплъхэурэ, абыхэм политикэ джэгу защIэкIэ Тыркухэм Урысейм зыпэщIрагъасэри зауэ къэхъеящ».
Европей къэралхэр «шэрджэс хахуэхэм» къащхьэщыжи хуэдэт, ауэ гупыжхэм я нэхъыбэр хъуэхъу купщIэншэмрэ зытемытыжыну псалъэ гъущэхэмрэ хэкIуэдэжт. «Къэфкъаз Iуэхур иджыри бадзэуэгъуэм зэфIэкIат, - щетх урыс тхыдэтх Тарле Евгений «Кърым зауэ» тхылъым. – Щамил урысхэр Къэфкъаз Ипщэм ирихужмэ зи гуапэ хъуну инджылыз тепщэгъуэм а къалэн мытыншыр я дамэгъу Франджыхэмрэ Тыркухэмрэ я пщэ дилъхьэм нэхъ къищтэт… Къэфкъазыр куэд щIауэ зыщагъэгугъ пэт, Инджылызхэр пIащIэтэкъым а щIыналъэм ихьэну, бадзэуэгъуэм и кIэмрэ шыщхьэуIум и пэмрэ къызэрыхалъхьам тету. Бадзэуэгъуэм и тIощIрытхум Щамил и Iэхьлы Наиб-пащэ[17] зи унафэщI лIыкIуэ гуп Варнэ кIуэхэри Сент-Арно маршалымрэ лорд Рагланрэ зыхуагъэзахэщ. ЛIыкIуэхэр нэрыбгэ щэ ныкъуэ хъунт. Сент-Арно абыхэм я щIыхькIэ дзэр иригъэувыкIри къуэкIыпIэ Iэрмэм щытхъун папщIэ псалъэ щысхьакъым. Езы бгырыс шухэми Франджыхэр ятхьэкъуат я шыфэлIыфэ екIумрэ шы тесыкIэмкIэ. Ауэ псалъэ гуапэ зэрызэIэпахам Iуэхур фIэкIакъым. А лIыкIуэхэм ягъэзэжа нэужь, Щамил къыгурыIуэпа къыщIэкIынщ адэкIэ дамэгъухэм уащыгугъ зэрымыхъунур. Сент-Арно и штабым махуэ зыбжанэкIэ и фIэщу къэфкъаз бгырысхэм ядэIэпыкъуа зэрыхъунум щытепсэлъыхьащ. Уеблэмэ бадзэуэгъуэм и тIощIрэ блым, шэрджэс лIыкIуэхэр Варнэ зэрыкIуэрэ махуитI щрикъум, маршалым Париж тхыгъэ иригъэхьат: «Iэнэпэрэ Суджукъ-къалэрэ зэуэ сытеуэу къысхуэубыдынущ. Хы Iуфэмрэ плъырыпIэхэмрэ зэрагъэпэщыну яжесIащ: тынш дыдэ хъунущ Севастополь папщIэ дгъэхьэзыра къарухэр мыбдеж къыщызгъэщхьэпэмэ. А Iуэхум нэхъри политикэ мэхьэнэ щIиIэр Щамил и дэIэпыкъуэгъу НэIиб-пащэ шэрджэсыпщ щэ ныкъуэ и гъусэу иджыпсту Варнэ щыIэщи аращ. Абы къызжиIа къудейщ си Iэрмэр здэщIыгъуу Шэрджэсейм сыщитIысыкIмэ, лъэпкъ псори къызэщIиIэтэу Iэщэ зыIыгъ зауэлI мин плIыщI къызэрызгуигъэхьэнур, Урысхэм икIуэтыжыпIэ ямыIэу зэтраукIэн папщIэ. Ар егъэлеяуэ узыIэпызышэ Iуэхущ». Маршалым и гупыжыр гупыжу къэнащ. Инджылызхэм къыхэIэбэну загъэхьэзырыххэтэкъым. Сент-Арно бгырыс лъэпкъхэр Щамил едэIуэну и фIэщ хъутэкъым. Арати, лIыкIуэхэм пщIэншэу ягъэзэжащ… Маршалым фIыуэ ищIэт инджылызхэм Къэжэрымрэ Индиемрэ яхуихъумэн папщIэ франджылъыр игъажэу, император Наполеон Ещанэм Урысейм Къэфкъазыр къахутрихыжын Iуэху зэрызэримыхуэр».
«Париж мамырыгъэр» хьэзыр зэрыхъуу, Кърым зауэм щыпуда урысыдзэм и напэр Къэфкъазым щитхьэщIыжыну хуитыныгъэрэ гукъыдэжрэ игъуэтащ. Къэфкъазыр къэралыгъуэ щхьэхуиту Урысейм гуэту къанэмэ зыфIэигъуэ, а зэманым Къэфкъазтету щыта Муравьев Николай трагъэкIри, Щамил зыIэщIилъхьэфыну лIыгъэ зыдэзылъагъуж Барятинский Александр абы и пIэ ирагъэуващ. Ар Шэрджэсейм гуащIэу зэрызыщыхащIар къыхощ Мухьэммэд-Iэмин и Iимамым хуригъэхь тхыгъэм:
«Псом нэхъыщхьэу сызэролъэIур дэIэпыкъуэгъу къысхуэбгъэкIуэнырщ, гъуэгур езыгъэлъагъун къыкъуэкIмэ, бжьыхьэ дызыхуэкIуэр къимыхьэу къежьэн хуэдэу, - хуетх нэIибым Iимамым, хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкIэ, мин щий тхущIрэ хы гъэм. - Ар мыхъунумэ, тIум язымкIэ хуит сыкъэпщIыну сынолъэIу: е мы щIыналъэм сыщыIэн пщэрылъыр сщхьэщыпхыну, е урыс тепщэгъуэм и унафэм сыщIэувэну хуит сыкъэпщIыну. Дауэ мыхъуми, си тхыгъэр ныпIэрыхьэмэ, жэуап пыухыкIа къызэт».
ЩытыкIэ гугъу зэритам нэхъ убгъуауэ нэIибыр щытопсэлъыхь Казембек папщIэ итха гукъэкIыжхэм: «Ди Iуэхур зыIутрати, дэIэпыкъуэгъу зыри щыдимыIэм, Урысхэм мамырыгъэ етщIылIэныр нэхъ захуагъэт, си мурадри арат. Ауэ мы щIыналъэм (Шэрджэсейм) сыкъэзыгъэкIуар щихъ Щамилт, ар иджыри Урысхэм езауэти, абы ипэ сихуэу абыхэм мамырыгъэ есщIылIэну сыукIытащ, епцIыжакIуэ сымыхъун папщIэ, апхуэдэ щIыкIэуи иджыри илъэсищкIэ дызэуащ».
Захуагъэм тет цIыхушхуэхэм дэтхэнэ бийми япэщIигъэувыр къэгъэпцIэгъуафIэхэмрэ епцIыжакIуэхэмрэщ. Щамил хуагъуэта амалыр Мухьэммэд-Iэмин дежи щыпхыкIащ.
«Бгырысхэм я Iуэхухэм хамэ къэралхэр Адрианополь зэгурыIуэныгъэр зэрызэфIэкIыу къыхэпщэфIыхьын щIадзат, - щыжеIэ министр Чернышёв Александр «Къэфкъаз бгырысхэр гъэIэса зэрыхъун щIыкIэм теухуауэ» тхыгъэм. - ЯпэщIыкIэ ар чэнджэщрэ дэшэхын IуэхукIэ зэфIэкIт, Тыркум бгырысхэм и Iуэху яхэмылъыжу зэрыжиIамкIэ лей къатехьа хуэдэу я фIэщ ящIыну хэту. Абы папщIэ ди щIыпIэхэм къытеуэурэ дызэрахъунщIам щхьэкIэ къыдэкъуэншэкIа, иужькIэ Константинополь Iэпхъуэжа бгырысхэр къагъэщхьэпащ. Абыхэм ящыщт япэрей зэпыщIэныгъэхэм утыку къриша шэрджэс уэркъ Сэфэр-бей. Абырэ и ныбжьэгъухэмрэ Константинополь щыIэ инджылыз посольствэм я нэфI къыщыхуат, хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкIэ, абыхэм трагъэгушхуэурэщ ящIа псори зэращIар».
Дызэрыт зэманым утыку кърахьэ тхыдэ лэжьыгъэхэми, тхакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэми ущрохьэлIэ Занокъуэм и цIэм. Зым ар Мухьэммэд-Iэмин гуэту зэуа пашэу къыфIощI, адрейм, Адыгэу щымыта нэIибым нэхърэ нэхъ фIэхэкIулIщ. Занокъуэмрэ Мухьэммэд-Iэминрэ зэрыщытари зэрызэхущытари уи нэгу къызэрыщIэбгъэхьэн хуейр, дауи, тIури зыцIыхуахэм я псалъэкIэщ. Абыхэм язщ нэIибым уэчыл нэс хуэхъужа Лапинский Теофил: Лыхь дзэзешэм псалъэм щымысхьу уи нэгу къыщIегъэувэ езыр дэзыхьэх Мухьэммэд-Iэмин и пэжагъри къэухьышхуэ зэримыIэм къыхэкIыу, Урысейми, Тыркуми, Инджылызми я фейдэкIэ къэщхьэпа Занокъуэм и цIыху щIыкIэри.
Езы Мухьэммэд-Iэмин етхыж: «А зэманым Сэфэр-пащэ жаIэри Шапсыгъым зыгуэр къыщыхъеящ Шэрджэсейм сритепщэщ жиIэу къызэныкъуэкъуу. Сыпэувыну дзэр есшэжьат, ауэ Шэрджэсхэм ящыщ цIыху Iущхэм унафэ ящIащ псом нэхърэ нэхъыфIыр тIури Константинополь сулътIаным деж дыкIуэу, абы къыхихыр тепщэу къэнэну. ТIури абыкIэ арэзы дыхъури ди псалъэр тхьэрыIуэкIэ дгъэбыдэжащ. Ежьэгъуэр хеящIэхэм къыхахат: сэ жысIам сытетыжу а зэманыр къыщысым Константинополь сыкIуащ. Сэфэр-пащэр и тхьэрыIуэм епцIыжри нэкIуакъым. Константинополь жэуап пыухыкIа къыщызатакъым, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, Тыркум Урысейм мамырыгъэ ирищIылIати, ди Iуэхум къыхэIэбэжыфынутэкъым…»
ЕхьэкI-нехьэкI хэмылъыу, и еплъыкIэр къегъэнаIуэ Уэсмэн-бей:
«Тыркур адыгэхэм я гъащIэм зэрыхэIэбэ щIыкIэр фэрыщIыгъэмрэ псалъэм темытыжынымрэ тещIыхьат. ЗэрыжиIэм ещхьу, демократ зэхэтыкIэ нэсым зригъэужьын папщIэ Мухьэммэд лIыкIуэ лъапIэм лъэпкъхэр зэрызэхуигъадэм и фIэщу хуэплъэтэмэ, абы пщыжьхэр иригъэкIуэту къызэрыгуэкI цIыхубэм гъуэгу иритын хуейуэ арат. Ауэ Тыркум аракъым ищIар. Абы тепщэ пэрытхэр игъэгушхуэурэ и къару къызэрихькIэ демократием еныкъуэкъуащ. А политикэ акъылыншэм ипкъ иткIэ Сэфэр-бей, Къарэбатыр, Хьэжы Джырандыкъуэ сымэ ахъшэ ярит, езым зыфIигъэлIыкIхэурэ, ар Мухьэммэд-Iэмин, - Мухьэммэд лIыкIуэ лъапэм и диным и уэчылу лъэпкъым къыщхьэщыжыфын пашэ закъуэм, - еныкъуэкъут. Константинополь щызекIуэ гупсысэкIэр апхуэдизкIэ утхъуати, Къэфкъазым щызэрахьэ лейр ялъагъужтэкъым икIи лъэпкъ псом и гъащIэм хьэпшып нэхъ мэхьэнэншэ дыдэм хуэдэу ириджэгухэт.
Апхуэдэу илъэситI (мин щий тхущIрэ щы-тхущIрэ плIы гъэхэр) игъэкIуэда нэужь, Тыркур и фIэщу адыгэ Iуэхум иужь ихьащ. Ар и мурадым лъэIэсамэ, лъэпкъ абрагъуэм и гъащIэри абы и щхьэхуитыныгъэри нэгъуэщI гъуэгу теувэнут. Шэч хэмылъу, щхьэхуитыныгъэр нэкъыфIэщI гуэру къызэрынэнур хьэкът, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, Тыркум адыгэхэм я хабзэ дахэм щхьэкIэ пхуищIэнур мащIэт, абы къилъыхъуэр езым и фейдэт. Шэрджэсейр къызэфIагъэувэжыфрэ Тыркур абы тепщэ хуэдэу щхьэщыувамэ, аслъэным къуентхъым и ныкъуэр къыIэрыхьэнут. Ауэ Шэрджэсейр къызэфIагъэувэжын мурадкIэ япэ лъэбакъуэу ячар сыт хуэдэ жыпIэмэ, къэралыр лъэныкъуитI иращIыкIат, дэтхэнэ зыри Тыркухэм я деж пщIэ нэхъ щызиIэ пашитIым я унафэм щIагъэувэу. Зыр Сэфэр-бейт - акъылым хуэхей лIы кIыхь; адрейр – Щамил и лIыкIуэ цIэрыIуэ Мухьэммэд-Iэминт.
Константинополь щыуагъэр щалъагъутэкъым. НэгъуэщI мыхъуми, щхьэхуиту и Iуэху зрихуэжын хуэдэу, зыр къыхахыу адрейр ирагъэкIуэтэкIын и пIэкIэ, Тыркум тIури игъэгушхуэт, тIуми тыгъэ яхуищIт. «Фызэзэуэжыну Iэмал фызот» жыпIэм хуэдэт ар. ЕбгъэфIэкIуэн мурад узыхуиIэ къэралым апхуэдэ политикэ щхьэхуещэ щебгъэкIуэкIыным и къуаншагъэр езы сулътIаным и министрхэми къагурыIуэжри къэгузэвэжахэщ, шэч ящIу. Арати, хэкIыпIэ къафIэщу, тIури зы унафэм щIагъэувэну я щхьэм къихьащ. Апхуэдэ къулыкъушхуэ зратари «Шэрджэсхэмрэ Батум Iэрмэмрэ я маршал» зыфIаща, «нэкIу плъыжькIэ» зэджэ МустIэфа-пащэрат, сэ абы шугъусэу сыбгъэдэтт. Ар зэрытрагъэувар апхуэдизкIэ къемызэгът икIи тепщэгъуэм ифI зыхэлъым блэIэбыкI унафэти, дуней утыкум щекIуэкI Iуэхухэм я щIыбагъкIэ щызекIуэр цIыхубэм езгъэлъагъун папщIэщ мыр щIэстхыр».
«Щамил Iистамбыл зэрыщыIар» фIэщыгъэм щIэту, ищхьэкIэ зи гугъу тщIа Гамзаев Магомед и тхылъым къыщеIуэтэж Iимамыр Урысейм икIыну хуит ящIа нэужь, ар тырку сулътIаным зэрыхуэзар:
«Кхъухьыр хы Iуфэм щынэсым, гъуэгурыкIуэхэм сулътIаным и кхъуафэжьей пщыкIуплI къапежьат. Зэрыкъалэу Iимамыр ирагъэблагъэ жыпIэнт. Щихъ Щамилрэ абы и унагъуэмрэ япэ щIыкIэ кхъуафэжьейхэм ирагъэтIысхьащ. ИужькIэ псори езы Тырку сулътIаным и кхъухьым ису Долмабахче сэрейм яшахэщ.
ХьэщIэ лъапIэхэр иригъэблэгъэу, Абдулгьэзиз сулътIаныр и блыгущIэтхэр къыбгъурыту сэрейм къыщIэкIат. Гу лъытапхъэщ Тырку сулътIанхэм хьэщIэ нэхъ лъагэ дыдэхэр щрагъэблагъэкIи сэрейм къыщIэкIын зэрамыхабзэр. Тепщэр а хабзэм япэ дыдэ ебакъуэу арат, и щхьэкIэ хьэщIэм пщIэ нэгъэса хуищIыным хущIэкъуу. СулътIаным Iимамым и Iэм ба хуищIри жриIащ: «Алыхьым и цIэкIэ соIуэ, си адэ сулътIан Мэхьмуд къэтэджыжу къысхуеблэгъами, нобэ хуэдэу сымыгуфIэнт». Тырку сулътIаным зыгуэрым и Iэм ба хуищIуи абы ипэ къэхъуатэкъым, арати а хъыбарым занщIэу Iистамбыл зэлъищIысащ.
СулътIаныр Щамил бгъэдэтIысхьэри, Iимамым и Iэм телъэщIыхьыурэ псэлъэн щIидзащ: «Уа си хьэщIэ лъагэ! Си сэрейм и бжэ псори уэ пхузэIухащ. Ди ныбжьэгъу лъапIэмрэ абы и унагъуэмрэ я жьэ къыжьэдэкI дэтхэнэ лъэIури дгъэзэщIэным дыхуопIащIэ, гуфIэгъуэшхуэщ ар си дежкIэ». Iимамым сулътIаным фIыщIэ хуищIри хьэж кIуэну фIэкIа нэгъуэщI зыри зэрыхуэмейр жиIащ. ИтIанэ, тIэкIу зиIэжьэри, щихъ Щамил къыпищащ: «СулътIан щхьэмахуэ! Тыгъэхэм я нэхъ лъапIэу сщыхъунт Алыхьталэм фIэкIа зыми дыщымыгугъыу илъэс щэщIкIэ къэзэуат щедгъэкIуэкIым щыгъуэ фыкъыддэIэпыкъуауэ щытыгъам. АрщхьэкIэ уэри уи къуэш Абдулмэжиди Iэщэ къудейкIэ зыкъытщIэвгъэкъуакъым. Кърым зауэр щIидза нэужь Iэмал къыфхъукъуэкIари къэвгъэщхьэпакъым. Къэфкъазыр мелуан ныкъуэм нэблагъэ урысыдзэм пэщIэту утыку къивнащ. Нобэ сэ уи пащхьэ сызэритым хуэдэу, Къемэт махуэм Алыхьталэм и пащхьэ уихьэмэ, псалъэ къыдэптам узэрепцIыжам папщIэ жэуап пхьынущ». Тырку сулътIаным зимыухейуэ Iимамым и IитIыр къищтэри и щхьэм трилъхьащ: «Япэм щхьэ сфIэтакъым, зи щIыхьыр ин Iимам. Иджы жыпIэу хъуар згъэзэщIэнущ».
Къэфкъаз лъэпкъхэр пащтыхьыдзэм зэрыпэщIэтам щытепсэлъыхьым, Iимамым сулътIаным жриIащ: «Къэфкъазым Азиемрэ Европэмрэ зэпещIэ. Ар зыIэрыхьэм а щIы IэхьитIми и унафэр Iэрыхьэнущ. Аращ Тыркухэми муслъымэну дунейм тетхэми Къэфкъазым къыщыщIыр езыхэм къащыщIу ялъытэн щIыхуеяр. Фэ фи адэжьхэр Къэфкъазым ис муслъымэнхэм ядэIэпыкъуу щытащ, дяпэкIэ дунейм зихъуэжынущ. Фэри Европэм зыхуэвгъэщхъын хуей хъунутэкъым, дэ, Къэфкъазым ис муслъымэнхэри, зеиншэм хуэдэу дыкъызэтенэнутэкъым».
Шэрджэсеймрэ Урысеймрэ я ЗэгурыIуэныгъэр
Мухьэммэд-Iэмин Шэрджэсейм зэрыщыIа илъэс пщыкIузыр махуэ зэрызу зэфIэгъэувэжыным тхыдэтххэм я гулъытэ гупсэху зэрыхуэфащэм шэч хэлъкъым. Езы нэIибми зэрыжиIащи, а псори «птхыжыну ухуежьэмэ, тхылъышхуэ Iэджэ пхуригъэкъунт». ЗэкIэ ди плъапIэр а лIы махуэм Адыгэ лъэпкъым хуищIыпхъэ пщIэмрэ ар къэзыгъалъагъуэ щэнымрэ я пIэ иувэжын хуэдэу, дызыщымыгъуазэ е дыщыгъуазэ хуэдэми, гуитIщхьитIу дыкъэзыгъанэ еплъыкIэр дгъэзахуэжынращи, нэхъ зэхэзэрыхьауэ тхыдэ щIэныгъэм къыхэна напэкIуэцIхэм ящыщщ Шэрджэсейм банэныгъэр зэрыщиуха щIыкIэр.
Мухьэммэд-Iэмин иужьрейуэ зыхэта Iуэхухэр зэриIуэтэжыр мыпхуэдэущ: «ИтIанэ Урысхэм Дагъыстаныр къаувыхьщ, яубыдри, Щамил гъэр ящIащ. Щамил Къэлугэ къытхуритхыкIащ нэгъуэщI Iэмал зэрыщымыIэм къыхэкIыу, зыттыну чэнджэщ къыдиту, дэри зыдмыгъэгувэу мамырыгъэр ядэтщIыну дызэрыхьызырыр къэдгъэнэIуащ».
Мин щий тхущIрэ бгъуы гъэм, щэкIуэгъуэм и тIощIрэ им Къэфкъазтет Барятинский Александр урыс пащтыхь Александр ЕтIуанэм хуетх:
Барятинскэ джыназым къыбгъэдэкIыу
Александр II императорым деж
Мухьэммэд-Iэмин зэрызитам теухауэ тхылъ
Зиусхьэн! Бытырбыху сынэкIуэн ипэ си гуапэщ хъыбар уэзгъэщIэну Къэфкъаз гъунапкъэм и Ижьырабгъу лъэныкъуэм къыщыхъуа Iуэхушхуэм теухуауэ. Мухьэммэд-Iэмин Абэзэхэ псори и гъусэу уэ зи щIыхьыр иным уи унафэм щIэуващ; цIыху минищэм нэблагъэ и гъусэщ. Филипсон генерал-лейтенантым бгъэдэт Свечин-полковникым ар къызэрыхъуа щIыкIэм теухуа хъыбар гъэщIэгъуэнхэр ныбжиIэжынщ. Ар куэдкIэ хуэщхьэпэнущ ди унафэм иджыри къыщIэмыува адрей лъэпкъхэм я Iуэхум. Мухьэммэд-Iэмин мы махуэхэм къэкIуэну сожьэ, икIи абы, Свечин-полковникым зэрыжиIэм хуэдэу, уи пащхьэ нихьэн мурад иIэмэ, икIэщIыпIэкIэ Бытырбыху незгъэшэнщ. А Iуэхум зэры-Къэфкъазу и фейдэ къекIынущ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, Щамил хуэдэу дуней псом щымыцIэрыIуэми, Тыркуми, КъуэхьэпIэ гъунэгъуми мэхьэнэшхуэ зырат абы и цIэр фIы дыдэу щащIэ.
НэIибым Iэщэ щIигъэтIылъам и щхьэусыгъуэр щихъ Щамил и унафэу зэрыщытар къыхощ Къэлугэ гъэру щаIыгъ Iимамым бгъэдэта урыс офицер Руновский Аполлон и гукъэкIыжхэми: «Абэзэхэхэр зэрикIуэтамрэ а зэманым абыхэм тепщэу яIа Мухьэммэд-Iэмин я пашэу Урыс тепщэгъуэм тхьэрыIуэкIэ зэрыбгъэдэувамрэ газетхэм къытрадзати Щамил жесIэжащ. Iимамыр хъыбарым и фIэщу щыгуфIыкIат. И нэIибу щытам губзыгъэу Iуэхум зэрыбгъэдэхьам папщIэ щытхъури, а хъыбарым куэд щIауэ зэрыпэплъари къыхигъэщащ. Мухьэммэд-Iэмин иджыри къэс щIызрилъэфыхьрат къыгурымыIуэу жиIэр.
- Къэфкъазыр иджы здэщыIэр Къэлугэщ, - къытригъэзащ абы зэ жиIауэ щытам, аращи, зауэ щыIэнкIэ Iэмал иIэкъым!»
Ауэ езы Мухьэммэд-Iэмин и Iуэхур къызэрымыкIуэу гугъу хъуам къыщынэтэкъым. И къалэныр иджы Iэщэншэу езыхьэкI нэIибыр Адыгэ лъэпкъхэмрэ Урысхэмрэ я зэхуакум дэзэрыхьат. Дагъыстэным хуит щыхъуу Шэрджэсейм къагъэIэпхъуа урысыдзэм Адыгэхэр къызэремылынури зэрыпэмылъэщынури хьэкът. Урысхэм зэрызэхахыжынур ящIэу, а зэманым щихъ Щамили, Мухьэммэд-Iэмини, абыхэм я щIыбагъ къыдэтыж Джамалуддин щихъышхуэми ягъэIуа псалъэхэм и щIагъыбзэр зыхуэпхьыфынур езыхэм къафIэлIыкI тепщэхэм еубзэ, Урысейм и къару лъэщым итхьэкъуа защIу, бгырыс лъэпкъхэр кърагъэлынырт. Нэхъыщхьэращи, Къэфкъаз зауэр иухыным иджыри илъэситху иIэжу IэщэкIэ бийм пэщIэтыным фейдэ зэрыхэмылъыжыр наIуэ хъуакIэт. АдэкIэ къэхъунур, Щамил Iимамым и псалъэкIэ, «мылъкумрэ цIыхумрэ пщIэншэу кIуэдынырт». Ауэ къэрал унафэщIу ялъытэ а лIы пашэхэм я хьэтыркIэ Урысхэм бгырысхэр зэтрамыукIыпэну иджыри гугъэ щыIэт, аращ дэфтэрхэми, гукъэкIыжхэми, нэрылъагъу хъуа псоми узыхуишэ гупсысэр[18]. Мес езы Мухьэммэд-Iэмин ЗэгурыIуэныгъэм ипэ екIуэкIа Iуэхухэр къызэриIуэтэж щIыкIэр:
«Мамырыгъэ зэдухылIэн IуэхукIэ япэу дызэпсэлъар Филипсон генералырщ. Абы унафэ къысхуищIт Къэфкъазтет Барятинскэм деж сыкIуэну. Сэ арэзы сыхъуащ. Ауэ Филипсоным деж сыкъикIыжа нэужь, Абэзэхэхэм япщхэр зэхуэсри псоми зыжьэу жаIащ: «Дэ дыарэзыкъым Урысхэм я лъэныкъуэм уихьэу Къэфкъазтетми нэгъуэщI урыс унафэщIхэми уахуэзэну. Арати, сыкIуакъым. Абы къыхэкIыу Къэфкъазтетым ди ЗэгурыIуэныгъэр дзыхь зыхуэпщI мыхъун гуэру къыщыхъури Филипсон генералым унафэ хуищIащ Абэзэхэ щIыналъэм и дэхьэпIэм, Мывэ Лъэмыжым деж дзэ узэда щригъэувыкIыну. «Абдежым Мухьэммэд-Iэмин Абэзэхэр къришажьэу къыщыптемыуэмэ, жаIэр пэжщ. Къыптеуэмэ, жаIэр уи фIэщ пщIы хъунукъым», - жиIэу. Абы иужькIэ Филипсон генералым тхылъ къысхуригъэхьащ мыр иту: «КъакIуэи Къэфказтетым зыхуэгъазэ, армыхъумэ уэри Абэзэхэхэми абы фIы щIэфхынукъым, уеблэмэ фи зэраныгъэ къыхэкIынущ». Арати, сыкIуащ. Ставрополь сынэсри Къэфкъазтетым иужь ситу Тифлис нэс сыкIуэцIрыкIащ. Къэфкъазтетым сыхуэза нэужь, абы Абэзэхэхэм япщхэр си гъусэу Бытырбыху сиунэтIащ икIи мин щитIрэ блыщIрэ тху гъэм и щэуал мазэм абы сынэсащ».
НэIибым зэрызита хъыбарыр къеIуэтэж Магомеддадаев Iэмырхъани: «Мин щий тхущIрэ бгъуы гъэм Мухьэммэд-Iэмин шу минитIрэ Абэзэхэхэм я нэхъыжьхэмрэ и гъусэу Хомасты къуэладжэм пэгъунэгъу Урысхэм я IуэхущIапIэм деж екIуалIэри Филипсон генералым и пащхьэ Урыс пащтыхьым «игъащIэкIэи хуэпэжыну» псалъэ итащ. Япэу тхьэ зыIуар Мухьэммэд-Iэминщ. «Мухьэммэд лIыкIуэ лъапIэм и хабзэм хьэрэм пщищIкъым чыристан пащтыхьым и унафэ ущIэтыну», - жиIащ нэIибым. Филипсон ЗэгурыIуэныгъэ щырищIылIэм, Абэзэхэ лъэпкъым папщIэ Мухьэммэд-Iэмин мыпхуэдэ хуитыныгъэхэр пхигъэкIащ:
1) ДинкIэ хамыгъэзыхьын, щыпIэ лъапIэхэу Мэккэрэ Мэдинэрэ хуиту ягъэкIуэн;
2) Къэфкъазым исхэр тыпщIэм, дзэм къулыкъу щахьыным, къэзакъ ящIыным щыхъума хъун;
3) Урысейм къулыкъу щызыхьыну гукъыдэж зиIэ Абэзэхэхэм улахуэ хуагъэувын;
4) Абэзэхэхэм я лIакъуэ псоми я хуитыныгъэхэр къахуэнэн;
5) Абэзэхэхэм ящIхэр игъащIэкIэи езыхэм яижщ, абыхэм я зы Iэхьэми къэзакъ станицэ тращIыхьынукъым;
6) Абэзэхэхэр хуитщ езыхэм я лъэпкъым щаукъуэдия хабзэм тету псэуну;
7) Абазэхэхэм я унафэ ищIыну Урыс унафэщI щхьэхуэ хахынущ;
8) А унафэщIыр лъэпкъ Iуэхум щыхэIэбэнур къэралым пэщIэувэIамэ е унафэ зыщI нэхъыжьхэм лей зэрахьэмэщ;
9) ПщылIхэмрэ унэIутхэмрэ зейхэм я унафэ къыщIонэ, языхэз щIэпхъуэжмэ, Урыс унафэщIхэм ахэр зейм иратыжыну я къалэнщ;
А дэфтэрыр къызэрыкIуэ «ЗэгурыIуэныгъэм» нэхъ ещхьт, - гу лъетэ Магомеддадаевым, - Абэзэхэ щIыналъэм и «автономие» зыфIэпщыфынум нэхърэ. А лъэныкъуэмкIэ Мухьэммэд-Iэмин, Щамил елъытауэ, и Iуэху нэхъ пхигъэкIыфат: Iимамышхуэм нэхъ мащIэт пащтыхьыгъуэм хуит хуищIар. Ауэ а ЗэгурыIуэныгъэр Дагъыстэным нэхъ къыщыщхьэпауэ жыпIэ хъунущ Шэрджэсейм нэхърэ. Шэрджэсейм абы щыхуэныкъуэж’Iатэкъым: ахэр мин щий хыщIрэ щы-хыщIрэ тхуы гъэхэм ирагъэIэпхъукIри, афIэкIа хэмылъу абыкIэ Iуэхур зэфIагъэкIыпащ.
Ауэ мин щий тхущIрэ бгъуы гъэм Къэфкъазым щыIэ унафэщIхэм фIыуэ къагурыIуэт мамырыгъэ тIасхъэр зауэфIым нэхърэ зэрынэхъыфIыр. Абыхэм я дежкIэ мэхьэнэ зиIэр Адыгэ шэрджэс лъэпкъхэр икIэщIыпIэкIэ Мухьэммэд-Iэмин и нэIэм щIагъэкIыу ар зи унафэщI КъуэхьэпIэ Къэфкъазым щыпсэу бгырысхэр зэпэIэщIэ ящIынырт».
Урысхэм а ЗэгурыIуэныгъэр къазэрыщыхъуар къыхощ Фаддеев Ростислав и тхыгъэми:
«Сыт хуэдэ лъэныкъуэкIэ уеплъми, щэкIуэгъуэм и тIощIым ядэдухуа ЗэгурыIуэныгъэр илъэситкIэ дызыгъэгувэ икIи дыкъыхэзыгъащIэ хьэлъэт.
Ауэ Абэзэхэхэм ЗэгурыIуэныгъэр епщIылIэныр зы Iуэхут, узэрызэгурыIуар умыгъэзэщIэныр - нэгъуэщIт. А дакъикъэм Абэзэхэм хуитыныгъэ егъэлея ептыным къыпэкIуэр нэхъыбэт иужькIэ епта хуитыныгъэхэр къытепхыжкIэ узыхэкIыжынум нэхърэ…
Ещанэрауэ, уелъэпауэ хъуххэнутэкъым ПсыжьадрыщI щIыналъэм Мухьэммэд-Iэмин щиIыгъ увыпIэр щыдгъэкIуэдынымкIэ а ЗэгурыIуэныгъэм мыхьэнэуэ иIами ар зи пашэ бгырысхэр зэпэIэщIэ тщIыпэнымкIэ щхьэпагъыу къытIэрыхьами».
Мин щий хыщI гъэм Къэфкъазтет Барятинский Александр Урыс император Александр ЕтIуанэм хуетх: «Иджыпсту си мурадыр Абэзэхэхэр згъэбэлэрыгъынырщ, къыкIэлъыкIуэну илъэсым зыкъытпэщIамысэн хуэдэу. А зэманыр Шапсыгъхэм нэхъ тегушхуауэ дебгъэрыкIуэн папщIэ къэдгъэщхьэпэфынущ. Ар си мураду нэхъыфIыIуэу сиIэ дзэхэр абыхэм изогъэбгъэрыкIуэ. Ахэр лъэщыгъэкIэ ди унафэ щIэдгъэувэмэ, Абэзэхэхэри къыдэзэуэжыфынукъым. Аращ уи деж Мухьэммэд-Iэмин Абэзэхэ лIыкIуэхэр дэщIыгъуу нэзутIыпщыну сигу къыщIэкIар».
Мухьэммэд-Iэмин фIыуэ къыгурыIуэт адэкIэ Урысхэм уапэщIыуэвэным мэхьэнэ къызэримыкIынур, - жеIэ Дашлай Фазили. – ПсэзэпылъхьэпIэм Iуту абы илъэкI къигъанэкъым КъуэхьэпIэ Къэфкъазым хуитыныгъэ къыхуимыгъэнэфми, нэгъуэщI мыхъуми, и щIыр къыхуигъэнэжын папщIэ.
Мин щий хыщI гъэм и гъатхэм Бытырбыху Абэзэхэ лIыкIуэхэр щыхьэрым кIуэну хуит зыщI хъыбар къратыкIащ. ЛIыкIуэ ящIащ пщIэ нэхъ зиIэу нэхъыжьибл, Абэзэхэ лъэпкъ къэс щыхахауэ, Мухьэммэд-Iэмин нэIибым шу гъусэ хуэхъунухэри къыхахащ. Абэзэхэ лIыкIуэхэм яхэтахэщ:
- нэIиб Мухьэммэд-Iэмин
- нэIибым и къуэш Iэбу Бэчыр (ар сыт щыгъуи нэIибым къыбгъурытт дзыхьи хуищIт)
- нэхъыжьхэу:
- Хьэджымыкъуэ Исмагьил- хьэжы;
- Хъуэжь Хажикул-хьэжы;
- Хьэгъундокъуэ Алий (Абазэхэхэм куэду яхэс къэбэрдейхэм ящыщщ);
- Мезаков Бекир-ефэнды;
– Пщыунэ Iэхьмэд;
– Хьэжыкъуэ Пщымаф;
– Хъырсызыкъуэ Кушыку;
– Хатков Тэлъостэн;
НэIибымрэ лIыкIуэхэмрэ я шугъусэхэр:
– Лъыщ Мыхьмуд (нэIиб Мухьэмэд-Iэмин бгъэдэту);
– Цюше Пщымаф (нэIиб Мухьэммэд-Iэмин бгъэдэту);
– Хьэкурынэ Дыгъужь;
– Хьэкъун Iисхьэкъ;
– ХьэщIэмэз;
Мин щий хыщI гъэм мэлыжьыхьым и пщыкIуийм урыс император Александр ЕтIуанэм Бытырбыху Абэзэхэ лIыкIуэхэр щрегъэблагъэри «нагъыщэ хэIэтыкIахэр» ярет. Мухьэммэд-Iэмин нэIибым абдеж дыдэм дыжьын ахъшэ сом минищ къыщрат, апхуэдиз дыдэ илъэс улахуэу хуагъэув. ЛIыкIуэ къэс дыжьын сом мин тIурытI, шу гъусэхэмрэ лIыкIуэ нэхъыщIэхэмрэ – дэтхэнэми дыжьын сом щитху. Урыс императорыр арэзы хъуат Мухьэмэд-Iэминрэ Абэзэхэ нэхъыжьхэмрэ зэраIущIа щIыкIэм, ахэр махуипщIкIэ Бытырбыху къыщрашэкIыу, иужькIэ Абэзэпщ Лохэ я къуэм и гъусэу Къэфкъазым яшэжыну унафэ ищIащ.
«Мухьэммэд-Iэмин улахуэ зэрыхуагъэувар ар къэралыгъуэ щхьэхуэм и тепщэу къызэралъытэм и щыхьэтт», - гу лъетэ Эльдаров Магомед. Ауэ езы нэIибым екIуэкIыр къызэрыщыхъум ущIэупщIэмэ, псом нэхъ IупщIыу ар къызыхэщыр Адыгейм щыщ тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор Чеучева Анжелэ и лэжьыгъэрщ:
«Абэзэхэхэм я тхыдэм къыхэнащ Мухьэммэд-Iэмин и политик Iэзагъым теухуа гукъэкIыжхэр. Мин щий тхущIрэ бгъуы-хыщI гъэхэм Абэзэхэхэр Урысейм гуригъэIуэн папщIэ амалу щыIэр къэзыгъэщхьэпа лIы хахуэу къыхощ абы нэIибыр. Мухьэммэд-Iэмин и жэрдэмкIэ Абэзэхэ лIыкIуэхэр мин щий хыщI гъэм Бытырбыху кIуахэт пащтыхьым ЗэгурыIуэныгъэ иращIылIэну. НэIибыр и гъусэ лIыкIуэхэм куэдрэ епсэлъылIащ Урысейм къахуищI унафэхэм арэзы техъуэну. Хъыбарым къызэрыхэщыжымкIэ, ЗэгурыIуэныгъэм узэрыщыгугъышхуэ зэрымыхъунур къыщыгурыIуэм, а лIы шыщхьэмыгъазэр къэгъащ, мыпхуэдэ псалъэхэри и жьэ къыжьэдэкIауэ яIуэтэж: «Мыбыхэм (Абэзэхэхэм) къатехьэну леймрэ ахэр зыхэхуэну бэлыхьымрэ си нэгу къыщIоувэри аращ схуэмышэчу сыщIэгъыр».
Мухьэммэд-Iэмин магъ, Александр ЕтIуанэр мэгуфIэ. «Мухьэммэд-Iэмин Къэфкъаз гъунапкъэм и ижьырабгъу лъэныкъуэм нэхъ ин дыдэу щыпсэу лъэпкъыр и гъусэу ди унафэм къыщIэуващ. Натыхъуейхэри а щапхъэм ирикIуэну ягъэхъыбар. Филипсон и дзэ лъэщым и пашэу Абэзэхэхэм я щIым ихьэмэ, Шапсыгъхэри Убыххэри икIуэтыну ущыгугъ хъунущ. Мы илъэсыр мыхъумэ, къыкIэлъыкIуэ мин щий хыщIрэ езанэм»,- жеIэ императорым мин щий хыщI гъэм.
Лапинскэр зэреплъымкIэ, Урысхэм а икIуэтыкIэ наIуэмкIэ арэзы хъуа хуэдэу зищIу арат. Урыс тепщэгъуэр абы хуэныкъуэт, зы еплъыгъуэкIэ, Европэм къэфкъаз Iуэхур зэфIэкIауэ и пащхьэ ирилъхьэн папщIэ. Ауэ псом нэхъыщхьэрати, Дагъыстэным, Натыхъуейм, Абэзэхэм щыIа дзэхэр иджы Шапсыгъ ныкъуэкъуэххэм ираутIыпщыну хуит хъуахэт, абы иужькIэ Абэзэхэр я IэмыщIэ иралъхьэну къатехьэлъэжынутэкъым. Мин щий хыщI гъэм дзэшхуищ, дэтхэнэ зыри зауэлI мин пщыкIутху хъууэ, Шапсыгъ тафэхэм ихьащ».
«Сэфэр-бей иджы и закъуэу пащтыхьыдзэм къыбгъэдэнат, - негъэс и гупсысэр Магомеддадаев Iэмырхъан, - арати, куэд дэмыкIыу абы Филипсон генералым жэрдэмкIэ зыхуигъэзащ Урысейм и жьауэ щIэт Натыхъуей пщыгъуэ яухуэну. АрщхьэкIэ, Урыс унафэщIхэм Сэфэр-бей и гупыжым жэуап кърамыту, «ягъэбий» хуэдэу гулъытэншэ ящIащ. Занокъуэр зыкIи зэран яхуэмыхъуми, амал щимыIэ пэлъытэ зэманым КъуэхьэпIэ Адыгейр зэкъуэзыгъэувэу хабзэм тезыгъэува Мухьэммэд-Iэмин ар зэреныкъуэкъум фейдэ хахт Урысхэм. ЕпцIыжакIуэу къагъэщхьэпэ нэхърэ, Сэфэр-бей «бийуэ» КъуэхьэпIэ Адыгейм къранэм нэхъ къащтэт».
Мухьэммэд-Iэмин Тыркум ягъэIэпхъуэ
Мин щий хыщI гъэм Бытырбыху императорым щыхуэза нэужь, Мухьэммэд-Iэмин Казембек-профессорым зэрыригъэблэгъам и гугъу тщIат. Гукъинэжщ нэIибыр профессорым и нэгу къызэрыщIэна сурэтри:
«Сэ ар зи къару илъыгъуэ щIалэ лIыкуу си нэгу къыщIэзгъэхьэт; хахуэу, губзыгъэу, кIуэ, щIэныгъэкIэ Щамил щIэрымыхьапэми, и хьэрыпыбзэр, псом хуэмыдэу, и къумыкъубзэр Iимамым ейм къыкIэрымыхуу. КIэщIу жыпIэмэ, и муршидым хуэфащэ муриду къызэфIэзгъэщIт. ИкIи зы закъуэкIэ фIэкIа сыщыуакъым: Мухьэммэд-Iэмин хьэрыпыбзэкIэ, абы къикIыр - Хьэрып бзэ щIэныгъэкIэ, - Дагъыстэн щIэныгъэлIхэр а лъэныкъуэмкIэ жыжьэ дыдэ нэсакъэ, - сызэрыщыгугъам нэхърэ куэдкIэ нэхъ Iэзэу къыщIэкIащ. Абы ищIыIужкIэ, ар икIи «хьэфизт», КъурIэныр зэрыщыту гукIэ ищIэт; «Тэджуидым», къызэщIэубыдауэ «КъираIэт» жыхуаIэ КъурIэн къеджэкIэ щIэныгъэм, и хабзэхэми нэсу щыгъуазэт. Адрей псомкIи ар зэрызигугъам хуэдэ дыдэу Щамил Iимамым и гъэсэнт, фIыщIэ щIыхуэщIыпхъэхэм язуи, Iимамым и цIэр щIыхь пылъу фIэкIа къриIуэтэкъым. Апхуэдэ щэныр муридым и къалэну зэрыщыт къудейрауи щымыту, и фIэщу гурэ псэкIэ зэригъэлъапIэр наIуэт.
И Iимамым елъытауэ, шугъусэ зыбгъэдэмыт Мухьэммэд-Iэмин и къэкIуэкIэр нэхъ къызэрыгуэкIт. Сэ абы, Богуславскэ полковникым чэнджэщ къызитам сытету, пэшыбжэм деж сыщыпежьэри хьэрыпыбзэкIэ сэлам есхащ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, къумыкъубзэми тыркубзэми ар апхуэдэ дыдэу хуэшэрыуэтэкъым. ЗгъэщIагъуэу седэIуащ хьэрыпыбзэкIэ хуиту зэрыпсалъэмрэ и къэпсэлъыкIэр нэгъэсауэ зэрыщытымрэ, псом хуэмыдэу тэмакъыщIэм къыщыхъу макъхэр. Ар, дауи, зи фIыщIэр апхуэдэ макъ куэд зыхэт адыгэбзэр фIыуэ зэрищIэращ… И жэуап псори Iущт, къезэгът, къуэкIыпIэми, уеблэмэ Европэми щызекIуэ политикэм екIуу. Псалъэуха къэс «Алхьамду лиллахь» - «Алыхьым и фIыщIэкIэ!» - дигъэувэт...
ИтIани сыту куэдкIэ зэщхьэщыкIрэ Щамилрэ абырэ! Ар нэхъ еджащ Щамил нэхърэ, нэхъыбэи илъэгъуащ. УзэреплъынкIэи, Iимамым елъытауэ нэхъ бжьыфIэ къыщIэкIынщ! Ауэ Щамил япэ изыгъэщ зы лъэныкъуэ къонэ. Ар куэд зыгъэунэхуари зымыгъэунэхуари, цIыхушхуэри къызэрыкIуэри зытхьэкъу гуэрщ: акъыл нэху, зэпымыууэ удихьэхыу зи жьауэм щхьэхуитымыту ущIэзыгъэувэ, цIыхум къыдалъху Iущагъ къызэрымыкIуэ. Аращ Щамил Дагъыстэн псор жыIэщIэ къыхуэзыщIар. Мухьэммэд-Iэмини абы и муридхэм, и пщылI псэемыблэжхэм ящыщт. СфIэгъэщIэгъуэнт ар Щамил зэрытепсэлъыхьынур, псом хуэмыдэу иджы, езыр абы щыхуэмыныкъуэж зэманым. УщIыщытхъун щхьэусыгъуэт абы, гъэсэн пэжым и гъэсакIуэ лъапIэм е и унафэщIым и гугъу зэрищIын хуей щIыкIэм тету, Щамил и цIэр пщIэ лей пылъу къызэрыриIуэр.
ТеплъэкIэ Мухьэммэд-Iэмин лIы къуапцIэ къудан зыIэщIэлъщ, лъагэфIрэ зэкIужу икIи сытым дежи гурыхьу пыгуфIыкIыу. Езым итхыжа гукъэкIыжхэм къызэрыхэщымкIэ, илъэс плIыщIрэ тIурэ мэхъу. Абы тепщIыхьмэ, Щамил и мурид щыхъуам ар илъэс пщыкIубл е пщыкIуий ирикъуа къудейт. Абы лъандэрэ зекIуэхэмрэ гъуэгуанэхэмрэ и Iэпэгъущ, абы и фIыгъэкIэи IэпкълъэпкъкIэ къарууфIэщ. ЦIыху жанхэм, куэдым пхыкIахэм зэрадэплъагъу хабзэу, ар щэныфIэщ, IэбэкIэи псэлъэкIэи ещIэ, сытми фIэхьэлэмэту щIоупщIэ, псори и щIэщыгъуэщ».
Iэщэ игъэтIылъа нэужь, Мухьэммэд-Iэмин Къэлугэ гъэру щаIыгъ щихъ Щамил деж макIуэри махуищкIэ щохьэщIэ. Iимамым бгъэдэта Руновский Аполлон и гукъэкIыжхэм къыхэнащ а зэхуэзэм и зы сурэт:
«Мис-тIэ илъэс пщыкIущкIэ зэпэIэщIэу щыта Iимамымрэ и муридымрэ зэхуэзэжахэщ; апхуэдиз илъэскIэ мэхьэнэ зимыIэ я хуитыныгъэм щIэбэну къыдэзэуа лъэпкъитIым я тепщитIыр зэхуэзахэщ. Зэхуэзахэщ зэм гугъэ нэху къезыт, зэм я гур яфIэзыгъэкIуэд зэрызехьэшхуэхэм иужькIэ. Щызэрылъэгъуари хуит хъужа я хэкуракъым, атIэ куэд щIауэ гужь зыхуаIэ лъэпкъым и курыкупсэм...
КупщIафIэт Щамилрэ Мухьэммэд-Iэминрэ я зэхуэзэр: IэплIэ зэхуащIри зым и щхьэр адрейм и плIэм егъэщIауэ куэдрэ щытахэщ. Ба зэхуэщIакъым: бгырыс цIыхухъухэм ар я хьэлкъым; уеблэмэ Iэмалыншэуи щыттэкъым ар: ди нэгу къыщIэува сурэтыр армырми дахащэт».
Казиев Шапи зэритхыжымкIэ, Мухьэммэд-Iэмин Щамил и деж къыщыкIуа махуэхэм Къэлугэ къыщыдэкI газет пэрытым «Щамил етIуанэр» Iимамым деж хьэщIапIэ къызэрыкIуам теухуа хъыбар къытехуати, гу лъыптэу щихъым и бжэIупэм къыщызэхуэс факъырэхэм я бжыгъэр хэхъуат.
Тхыдэ щIэныгъэлI лэжьыгъэхэми урыс дэфтэрхэми ущрохьэлIэ Мухьэммэд-Iэмин Адыгэхэр Урыс тепщэгъуэм и унафэм щIагъэувэн папщIэ, ядэIэпыкъуну закъыхуигъэлъагъуэу. Абы и щхьэусыгъуэр, шэч закъуэи хэмылъу, нэIибым Урыс зэрыпхъуакIуэхэм я IэбэкIэр нэхъ щабэ ищIын плъапIэр зэримыгъэтIылъырт. Ар къызыгурыIуэ Урыс къулыкъущIэхэри Адыгэхэм я пашэр икIэщIыпIэкIэ къэралым зэрырагъэкIыным иужь ихьахэт.
Мухьэммэд-Iэмин Абэзэхэ щIыналъэм и Хасэшхуэмрэ Мейкъуапэ быдапIэм щыIэ Урыс тепщэгъуэмрэ зэпызыщIэ къарут, - етх Дашлай Фазиль. - ЗэгурыIуэныгъэм къахуигъэув къалэнхэр ямыгъэзащIэу щIэмыхъун, Мухьэммэд-Iэмин хуэдэу хьэтыр зиIэ нэрыбгэ щымыIэмэ, Урысхэм Абэзэхэхэм мамырыгъэ щращIылIэм къызэрагъэгугъахэр зыщхьэщагъэкIыфынут. Псыжь областым и унафэщI Евдокимов генерал-адъютантым илъэкI къигъанэкъым Мухьэммэд-Iэмин и унагъуэр и гъусэу Уэсмэн къэралыгъуэм игъэIэпхъуэн папщIэ, Iуэхур щэхуу зэрихьэу, текIуэдэну псори езым и пщэ дилъхьэжу. Евдокимовым къыгуроIуэ нэIибыр бгъэIэпхъуэмэ, япэрауэ, ар и щхьэусыгъуэу Абэзэхэм щызэтеува политикэ хабзэхэр щызэрызэтекъутэнур; мыдрейуэ - Абэзэхэ лъэпкъыр псэзэпылъхьэпIэм щит сыхьэтым Мухьэмэд-Iэмин хуэдэу псори зыфIэлIыкI тепщэ яфIэкIуэдынут. КъинэмыщIауэ, Мухьэммэд-Iэмин и щхьэкIэ урыс пащтыхьым хуэзэри игу дыхьати, мин щий хыщIрэ зы гъэм императорым IущIэну зызыгъэхьэзыр Адыгэ шэрджэсхэм Мухьэммэд-Iэмин яхэтмэ, псори нэгъуэщI зыгуэру екIуэкIынкIэи хъунут. НэIибыр Абэзэхэ щIыналъэм щымыIэмэ, абы щызекIуэ политикэ къару псоми, Абэзэхэми, Убыхми, Шапсыгъми я унафэщIхэм я гукъыдэжхэм зыпхуегъэхъуэжынут.
Щамилрэ Мухьэммэд-Iэминрэ я зэуэкIэ амалхэр зэхуэдэтэкъым. Лъэныкъуэ псомкIи Урысейм къиухъуреихь Iимамым хамэ къэралхэм запищIэфтэкъым. Мухьэммэд-Iэмин и Iуэхур а лъэныкъуэмкIэ куэдкIэ нэхъыфIт. КъуэкIыпIэ Къэфкъазыр а зэманым Урысей империем и кIуэцIым итмэ, КъуэхьэпIэ Къэфкъазыр къэралщIыб дунейм лъэIэст, Урысейм апхуэдэ зэпыщIэныгъэхэр зэпиудын щхьэкIэ илъэкI къызэримыгъанэм хуэдэу. Мухьэммэд-Iэмин и къэрал лIыкIуэхэр Щамил ещхьу дзыхь зыхуимыщIыщэ Тыркум и закъуэтэкъым здынэсыр, атIэ Европэми щепсыххэт».
Мин щий хыщIрэ зы гъэм Константинополь щыIэ урыс посольствэм хуэгъэзауэ Штаб нэхъыщхьэм и унафэ:
Мин щий хыщI гъэм мэхьэнэ зимыIэ зекIуэхэр къэгъэнауэ, бгыхэр къэзакъ станицэкIэ щIэгъэнэныр, бгырысхэр тафэм гъэIэпхъуауэ ди лъабжьэм щIэгъэувэныр унафэу къащтащ. Мин щий хыщIрэ зы гъэм щегъэжьауэ хы ФIыцIэм и къуэкIыпIэ Iуфэр хуэм-хуэмурэ къэзакъхэм яубыдын хуейт. Iуэхум иужь дызэрихьэу, бгырысхэм къапэщылъыр къагурыIуащ. Арати, пэрыт лъэпкъищым – Шапсыгъхэр, Абэзэхэхэр, Убыххэр зэгуэхьэхэри пащтыхьым деж лIыкIуэ ягъэкIуащ Мухьэммэд-Iэмин зэрыгурыIуа щIыкIэм тету я унафэм щIагъэувэну лъаIуэхэу. Абыхэм хэдапIэ кърамытыжу занщIэу бгыхэм иIэпхъукIыну къыпаубыдащ. Узыщыгугъ хъунурати, бгырысхэм Iэщэ къащтащ. Илъэс блэкIар псом нэхърэ нэхъ гугъут. Бгырысхэм ялъэкI къагъэнакъым, итIани лъэныкъуитIкIэ къэбгъэрыкIуэ ди дзэхэм япэлъэщакъым: зы лъэныкъуэр - Iэнэпэ щегъэжьауэ къуэкIыпIэмкIэ, адрейр – Лабэшхуэ деж щегъэжьауэ къуэхьэпIэмкIэ. ЗымкIэ Хабля псыежэхым нэсащ, адреймкIэ – Пшиш нэс. Бгыхэм кърахуха цIыхухэм я нэхъыбэр икIуэтащ, иджыблагъэ мин щэ ныкъуэм нэс Псыжьрэ абы хэлъэдэж адрей псыхэмрэ IутIысхьахэщ, ди унафэм щIэувапэу. Языныкъуэхэр Пшышрэ Шебшрэ я зэхуакум дэзэрыхьауэ пщыIэхэм щIэсщ. КIуапIи жапIи зимыIэж Абэзэхэхэр иджы къыттеуэжхэкъым, гущIэгъу яхуэтщIыну, нэгъуэщI мыхъуми, жэпуэгъуэр къэсу гуэдзыр Iуахыжыху я гугъу дымыщIыну мэлъаIуэ. Жэпуэгъуэм языныкъуэхэр Тыркум мыкIуэу хъунукъым, адрейхэр тафэм ягъэIэпхъуэнущ. Аращи, Мухьэммэд-Iэмин дызригъэкIужыну зигъэхьэзыр бийр щымыIэж пэлъытэщ.
Iуэхур апхуэдэу щыщыткIэ, и фIэщыпэу къыддэIэпыкъуну зигъэхьэзырми, мыбы Мухьэммэд-Iэмин къэкIуэныр мэхьэнэ закъуи зимыIэ Iуэхущ. Абы игу къызэрытхуэкъабзэм шэчышхуэ зэрыхэлъым къыхэкIыуи, зиусхьэн императорым къалэн сщищIащ уэ, зи щIыхьыр иным, бжесIэну Мухьэммэд-Iэмин зауэр имыухыпауэ Къэфкъазым къихьэну зэрыхуимытыр, ар мыбы къыщыхутэныр Урыс тепщэгъуэм зэрыпэщIэува Iуэхуу зэралъытэнур лъэбгъэIэсыжыну».
«Урыс тепщэгъуэм куэд дэмыкIыу ар Адыгэхэм япэIэщIэ ищIащ, - етх Магомеддадаевым, - ауэ нэIибыр хунэсащ абыхэм чэнджэщ яритыну: Урысхэм уапэщIэувэным иджы мэхьэнэ зэримыIэм къыхэкIыу, зэуэн щагъэту я унафэм щIэувэну.
Ауэ ехъулIэныгъэм игъэщхьэрыуа Урыс тепщэгъуэм хэкурысхэр лъэщыгъэкIэ Тыркум ягъэIэпхъуэу, ахэр КъуэхьэпIэ Адыгейм иригъэкъэбзыкIыпэну мурад ищIат. Абы щхьэкIэ я унафэм къыщIэува псоми хэкIыпIитI хуагъэлъэгъуащ: е Ставропольрэ Сальскэ губгъуэхэмрэ макIуэ, е – Тыркум мэIэпхъуэ. Абдеж дыдэм Урысхэм хаутIыпщхьа бзэгузехьэхэм хъыбар ягъэIут Псыжь ищхъэрэкIэ Iэпхъуахэм лъэщыгъэкIэ чыристаныгъэ кърагъэщтэну, илъэс тIощIрэ тхукIэ дзэм хагъэхьэну, нэгъуэщIхэри. ЗэрыхъукIэ Адыгэ нэхъыбэ Тыркум езым я гукъыдэжкIэ игъэIэпхъуэну хуейт тепщэгъуэр. Ауэ зыхуэкIуар сыт жыпIэмэ, КъуэхьэпIэ Адыгейм Iэщэ къищтат. Абдеж щыщIидзащ КъуэхьэпIэ Адыгейм къыщыхъуа гузэвэгъуэм и иужьрей Iэхьэм. КъуэкIыпIэм щызэфIэкIа зауэм къыдэхуа дзэр мыбы къишэри, Урыс тепщэгъуэм лъэбакъуэ зырызу Адыгейхэр хы уфэм ирихулIащ иджы зы хэкIыпIэ закъуэ фIэкIа къахуимыгъанэу – Тыркум Iэпхъуэну.
Мин щий хыщIрэ тIу гъэм Iистамбыл иджыри дэс Мухьэммэд-Iэмин Шапсыгъхэм, Натыхъуейхэм, Абэзэхэхэм я лIыкIуэхэм зыхуагъазэри игъэзэжу банэныгъэр иришэжьэну йолъэIу. АрщхьэкIэ нэIиб Iущым илъагъут КъуэхьэпIэ Адыгейм Урыс зэрыпхъуакIуэхэм езэуэну къару зэримыIэжыр. Абы лIыкIуэхэм чэнджэщ ярет зыгуэру Урысхэм ягурыIуэу Тыркум Iэпхъуэныр зэтрагъэувыIэну. Ардыдэм къыщыхуриджэт абы мызэ-мытIэу Iистамбыл икIыу Адыгейм иригъэхьа тхыгъэхэм.
Апхуэдэу зэрыщытым хуэдэу, мин щий хыщIрэ щы гъэм нэIибым иджыри игу къэкIт банэныгъэм пищэну. А илъэсым абы Иордан Владислав, Iистамбыл щыIэ Лыхь лIыкIуэм жреIэ шу щитхум мазэ зыбжанэкIэ ятекIуэдэн мылъку иIамэ, Къэфкъаз Ищхъэрэм игъэзэжу банэныгъэм щыщIидзэжын хуэдэу».
«Щамил гъэру яубыда нэужь, Адыгэ шэрджэсхэм я банэныгъэм щIэгъэкъуэн иIэжтэкъым, абы къыхэкIыу Мухьэммэд-Iэмини Абэзэхэ пашэхэр къыхуриджащ Iэщэр ягъэтIылъыну, - пещэ гупсысэм Эльдаров Магомед. – Пащтыхь тепщэгъуэм абы улахуэу сом минищ хуигъэуват. Зауэм щрагъэкIуэта Шэрджэсейр иджыри къэрал щхьэхуэу зэралъытэм и щыхьэтт ар. НэIибыр Бытырбыху щыIащ, Щамил Къэлугэ щыIущIащ, итIанэ куэд дэмыкIыу Къэфкъазым иIэпхъукIри Тырку къуажэ Армуткёй дэтIысхьащ, абыи дунейм щехыжащ. Ди лъахэгъум и кхъэлъахэм пэгъунэгъуу мэжджыт дахащэ щытщ, Урысейм и мызакъуэу, дунейм и лъэныкъуэ псомкIи къикI Адыгэ шэрджэс лъэпкъхэм ягъэлъапIэу… ЦIыхугъэ лъагэ зэрыбгъэдэлъымрэ и пщэрылъыр адэкIи зэрихьымрэ и щыхьэтт ар Тыркум зэрикIар. Ар епцIыжакъым илъэсипщIкIэ и унафэм щIэтахэм. Хэкум ирахуа Шэрджэсхэм я натIэ хъуар нэIибми и натIэ хъуащ».
Адыгэхэм къащIэжын ядакъым
Щыуагъэхэм дыхуэсакъыу, Мухьэммэд-Iэмин Тыркум щрихьэкIа гъащIэм и тхыдэр пщэдейрей махуэм хуэдгъэтIылъащ. Ауэ мы зы гъуэгукIэ гулъытэншэ мыхъумэ тфIэигъуэу зы лъэныкъуэ къонэ. НэIибым дыхуемыплъэкIыжын хуэдэу, Урыс тепщэгъуэм зэринэкIа дэфтэрхэм ар нэпсейуэ, Тыркум щыщыIэ зэмани Урыс улахуэм хэтхъыкIа хуэдэу къыхощ. Абы ищIыIужкIэ, ущIыщIэмыупщIэжын щхьэусыгъуэщ жыхуаIэу, нэIибым и акъыл зэтемысыжу дунейм ехыжауэ теIукIащ, ари мыпэжу.
Мухьэммэд-Iэмини щихъ Щамили хабзэкIэ икIуэта нэужь, Урысхэм зэпэщIамысэу хэкум зэрикIар Къэфкъазым къинахэм яфI зэрызэрахуэ лъэбакъуэт. Абы и щыхьэтщ ищхьэкIэ зи гугъу тщIа щихъ Сэгьид-ефэнды къихь хъэбарыр:
«Щамил пащтыхьым арэзы зыкъригъэщIри Мэккэрэ Мэдинэрэ кIуэну гъуэгу теуват. Iимамыр щригъэжьэжым, пащтыхьым абы гъуэгупщIэу сом минищ иритащ. ИтIанэ сэлам ирихыжри Щамил и Iэм ба хуищIащ. Езы Щамили абы и жэуапу пащтыхьым и Iэм ба хуищIри Iистамбыл кIуэну ежьащ».
Мухьэммэд-Iэмин и «улахуэ хъэбарыр» Тыркум щыпсэуа нэIибым и щIэблэм щыщ Наджип Гюнеш къеIуэтэж, и адэшыпхъу Зарифэ и псалъэкIэ:
«Пащэр хьэфизу щытащ. Ар хьэжыщI пщыкIущрэ кIуащ. Къэфкъаз зауэр иуха нэужь, Урысхэм абы улахуэ хуагъэуват. Тыркум икIыу хьэжыщI щыкIуэхэм деж абы сыт щыгъуи и гъусэт псоми фIыуэ яхилъагъукIа и шыпхъу нэхъыжьым и къуэ Хьэж-Фарид.
Апхуэдэ ежьэгъуэхэм я зым кхъухьыр мысыр кхъухьтедзапIэхэм Iуту, Мысырым щыIэ Урыс лIыкIуэм нэIибым дыщэ ахъшэ хъуржынитI къритат, и улахуэр илъу.
А лъэхъэнэм Тыркумрэ Урысеймрэ зэщыIеяхэти, ахъшэр къыщратыр Мысырырат.
Си адэшхуэ Хьэж-Фарид кхъухьым и зы пэш щIэс пэт, хыдзэлIхэм яз къажэри «лIыжьым (Мухьэммэд-Iэмин) дыщэ ахъшэхэр зэрылъ зы хъуржыныр хым хидзащ» къыжриIащ. Арати, дэIэпыкъуэгъу къищтэри ар кхъухьым хэт пэшхэм язым щIаубыдащ. ИужькIэ, сыт апхуэдэу щIэпщIар жаIэу щеупщIым, Мухьэмэд-Iэмин жэуапу къаритащ: «Алыхьталэр а ахъшэхэм къыщIэупщIэмэ, жесIэным сегупсысын зэрыщIэздзэу, си акъылыр утхъуат».
Хъэбарым къызэрыхэщымкIэ, унэм къэкIуэжа нэужьи, Мухьэммэд-Iэмин апхуэдэ щытыкIэм махуэ пщыкIутхукIэ итащ. «Махуэ пщыкIутхукIэ КъурIэныр тэмэму хуэIыгъакъым», - жеIэж къэзыIуэтэжым.
«Махуэ пщыкIутху дэкIа нэужь, ар бжэм къытеуIуэри: «ЦIыкIухэ, сэ сынэхъыфIщ», - къажриIащ. Абы иужькIэ абы лажьэ имыIэу и унагъуэм хэсыжу псэуащ. ЗэрыжаIэмкIэи, дунейм щехыжам илъэсищэрэ илъэсиблым итт.
Апхуэдэ щIыкIэу иухащ Мухьэммэд-Iэмин и унафэм щIэту Шэрджэсейм щекIуэкIа банэныгъэр: Урысейр зыхуейр щIыналъэрати - Iэрыхьащ. Ауэ абы Iэрыхьа щIыналъэр нобэ муслъымэн лъапсэу зэрыщытым Мухьэммэд-Iэмин и пщэрылъыр зэригъэзэщIар къегъэлъагъуэ. А лIы махуэм и цIэр адыгэгум зэрилъын хуей щIыкIэр иджыри зыхуей зэрыхуэмызам и щыхьэтщ Хъэйри Сэлихь и усэ нэщхъейр:
Iистамбыл тIэкIурэ зыщIиIэжьэри,
КIуэри и пIэ итIысхьэжащ:
Адыгэхэм гуп закъуэи къахэкIакъым
Ар я нэIибу зэрыщытар
КъащIэжын ядэу.
2) «Аланхэр. Осетин лъэпкъым и тхыдэр. Осетинхэр курыт лIэщIыгъуэхэм. Аланиер XIII-XIV лIэщIыгъуэхэм», «Къэфкъаз» Интернет напэкIуэцI.
3) Журт щIэныгъэлI Гаммер Моше минитрIэ еянэ гъэм къыдигъэкIа «Щамил. Муслъымэнхэр царизмэм зэрыпэщIэтар. Шэшэнымрэ Дагъыстэнымрэ зэраубыдар» тхылъым щыжеIэ: «Урыс, иужькIэ - совет щIэныгъэлIхэр накъшбандийэ-хъалидийэ зэщIэхъееныгъэм «мурид хабзэкIэ» еджэт. Мин щий тIощIрэ бгъум Дагъыстэным, мин щий тIощIрэ тхуы-тIощIрэ хы гъэхэм Шэшэнымрэ Къэбэрдеймрэ къыщыхъуа Iэуэлъауэхэм я щхьэусыгъуэу урыс къэхутэныгъэхэм къагъэлъагъуэр Ярагъий Мухьэммэд и къыхуеджэныгъэхэрщ. Ауэ щыхъукIэ, набдзэгубдзаплъэу дэфтэрхэм уахэплъэмэ, абыхэм къэзэуатыр теорие къудейм щыщу, зэгуэр ягъэунэхункIи хъун диным и нэщэнэ хуэдэут къызэрыхэщыр. Ярагъий Мухьэммэд нэхъ фIэнэхъапэр цIыхубэр шэрихьэтым техьэу пасэрей хабзэжьхэр ягъэкIуэдыжынырт… «Уа цIыхухэ! - гукъанэ пылъу бгырысхэм захуигъазэт щихъышхуэм, - фэ икIи фымуслъымэнкъым, икIи фычыристанкъым, икIи фымажусийкъым... Бегъымбар лъапIэм жеIэ: «Муслъымэн нэсыр КъурIэным пщIэ хуэзыщIу шэрихьэтым зезыгъэубгъурщ. Тхьэ фIуэ, цIыхухэ, хьэл Iейхэр хэвну гуэныхьхэм защывдзеину. Жэщи махуи мэжджытхэм тхьэ фыщелъэIу. Фемышу Алыхьым фыхуэпщылI. Фыгъ, фи псэкIуэдхэр фхуагъэгъуну фылъаIуэ. Шэрихьэтыр зыхалъхьэу гъуэгу захуэм теува нэужьщ муслъымэнхэм хуитыныгъэ къахуэзыхьыжын къэзэуатыр къезыгъэхъулIэн нэмысрэ къарурэ щагъуэтынур. КъурIэным и хьэтыркIэ, джаурхэм IэщэкIэ ебгъэрыкIуэу урысхэр КъуэкIыпIэм щыщ къэралыгъуэ лъэщ гуэрым щригъэкIуэтын зэманыр къэсыху, бгырыс лъэпкъхэм урысхэм едаIуэкIи, уеблэмэ хьэщIагъэ ирахкIи гуэныхь къатехуэкъым».
Мурид хабзэм нэмыплъ щIратым и щхьэусыгъуэр урысхэм игъащIэ лъандэм Iислъам диныр Iумпэм ящIу, къызэщIэубыдауэ жыпIэмэ, къэралыгъуэм игъэкъабыл православ диным нэмыщI адрей дин псоми гуыемыIу хуаIэ зэпыту къызэрекIуэкIарщ. Псалъэм папщIэ, Къэфкъазым щыIэ капуцинхэри шотланд чыристан узэщIакIуэхэри ирагъэкIат. Гъунэншэу хамэ лъэпкъхэм ятеухуауэ урысхэр утыку къызэрихьэ псалъэшхуэхэм зыри къикIтэкъым, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, Урысейм и политикэр игъащIэ лъандэм Iислъам диным еныкъуэкъуным тещIыхьат. А политикэм и щапхъэ нэхъыщхьэщ бгырысхэр православ диным ирагъэхьэну зэрыхэтар; и щыхьэт наIуэщ муслъымэнхэр я дин лэжьыгъэхэр ягъэзэщIэну хуиту зэрыщымытар. Псом нэхъ зэрыдакъузэрати, бгырысхэр Мэккэрэ Мэдинэрэ хьэжыщI ягъакIуэтэкъым. Зы урыс дэфтэр гуэрым ехьэкI-нехьэкI хэмылъу итщ: «Абыхэм ныбжьэгъугъэ пэж щадэдухуэфынур Жорыр бгыхэми тафэхэми ящхьэщыдгъэувэу, мэжджытхэр КъегъэлакIуэм и тхьэлъэIупIэ хъуа нэужьщ. АпщIондэху Къэфкъазым щызетхьэ унафэм тегъэщIапIэу иIэнур Iэщэм и закъуэщ». Апхуэдэ лъэпкъ-дин зэхэгъэжым къыхэкIыу, езыхэм я унафэкIэ къэмыхъу псоми гурыщхъуэрэ IумпэмкIэ пежьэ урыс унафэщIхэм япэ махуэм щыщIэдзауэ мурид зэщIэхъееныгъэр «фанатик»-хэмрэ бзаджащIэхэмрэ зэрахьэ Iуэхуу ялъытэт».
4) Иджырей Къаншыуей е Курп Ипщэ къуажэрщ.
5) Къэбэрдей ЩIызахуэ, е Тафэ - Къэбэрдей-Балъкъэрым и ищхъэрэ-къуэкIыпIэ лъэныкъуэмкIэ,
Балъкъыпсымрэ Тэрчыпсымрэ я зэхуаку дэлъ щIыпIэ.
6) Урыс генерал Марков Евгений Щамил зекIуэ зэрыдэкIыу щытар сурэт дахэу и гукъэкIыжхэм къыхощ: «МафIэм хуэдэу дэпу и жьакIэр иIауэ; адыгэ цей фIыцIэ щыгърэ и щхьэешыхьэкIыр хужьу; езым хуэдэ дыдэу пхъашафэ зытет, нэгъэсыпауэ узэда мурид лъэщхэм къаухъуреихьрэ топ уэ макъкIэ кърагъажьэу, адыгэш уардэм тес Iимамым и Iэпкълъэпкъ плIабгъуэ шэщIар Гъуниб и сэнтх джафэхэм е Ведено къыщыдэкIкIэ, псэкIэ ягъафIэ я Iимамым и цеикIэмрэ и Iэхэмрэ ба хуащIу, абы зэрыбгырыс Къэфкъазу пежьэт; муридхэр дэщIыгъуу, ягухэри я гугъэхэри зрапх я пашэр, я зауэлI хъыжьэр зекIуэ дэкIыху, абыхэм къыхидзэ къэзэуат зэчырым зэры-Къэфкъазу псэкIэ дежьут».
7) Иджы Нартан, абы щыгъуэ Къылышбийхьэблэ.
8) Кутиш – дагъыстэн къуажэ.
9) Дарго-Ведено – шэшэн къуажэ.
10) Калай, Аршты – шэшэн къужэхэщ, адыгэ Iэпхъуахэр дэсу.
11) Лапинский Теофил, «Къэфкъаз бгырысхэмрэ ахэр урыс зэрыпхъуакIуэхэм зэрапэщIэтамрэ».
12) Лапинскэр адыгэ-абазэ псоми «Абазэ»-кIэ йоджэ.
13) Дыгъужь ФуIэд а Iуэхум щыхьэт щытохъуэ ХьэтIохъущокъуэ Мыхьэмэт Iэшэ техуауэ и Iэдакъэ къыщIэкIа тхыгъэм: «Къэбэрдеипщу Абэзэхэм кIуэжахэм я пщыцIэр хыфIамыдзэу хъуакъым, абы пщырэ пщылIрэ адыгэм яIэну щадэтэкъыми. «Адыгэр адыгэщ, псори зэхуэдэу зэбгъэдэтын хуейщ», - жаIэт. Пашэхэр я лIыгъэм, я напэм, я акъылым, я зэфIэкIым хуэфэщэну къыхахт».
14) М. Сыддик Гюмюш, «Инджылыз тIасхъэщIэхым и гукъэкIыжхэр», Iистамбыл, 2002 гъэ.
15) Париж зэгурыIуэныгъэм ипкъ иткIэ хы ФIыцIэр Тыркуми Урысейми я кхъухь техьэну хуимыту «псоми я зэхуэдэу зыми имей» ящIат.
16) Тарле зи гугъу ищIыр Мухьэммэд-Iэминщ.
17) Гаирбекова Машидэт и тхылъыр зыхуигъэфэща щихъ Сэгьид-ефэнды «Бегъымбархэм я тхыдэр» и тхылъым щыжеIэ: «Лъэсыр шум щIэрыхьэнукъым. Къэзэуатыр Щамил и деж щиухащ. Абы иужь зыкъэзыIэта псоми зыри яхузыфIэкIакъым, ар дэркIэ щыхьэт наIуэщ».
Чэрим Марианнэ
