Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэр илъэси 100 щрикъум ирихьэлIэу
КПСС-м и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым и япэ секретарь Мэлбахъуэ Тимборэ школакIуэ ныбжьыщIэхэр егъэгуфIэ. Сурэтыр Шпанагель Эткар трихащ. 1984 гъэ
И фэеплъыр яхъумэ
Къалмыкъ Юрэ Хьэмзэт и къуэм (1934 — 1997 гъгъ.) и гъащIэр щIэныгъэ Iуэхумрэ политикэмрэ теухуауэ щытащ. А тIумкIи абы зэфIэкIышхуэ бгъэдэлъащ, нэхъыщхьэращи, цIыхугъэ хэлъар нобэми ящыгъупщэркъым.
Ленинград къэрал университетым и юридическэ факультетым щIэсу (1952 — 1957 гъэхэм), Къалмыкъыр гъунэгъу яхуэхъуащ а зэманым хабзэр зыджу щыта цIыху цIэрыIуэхэу Черепахин Борис, Толстой Юрэ, Иофф Олимпиад сымэ. Ахэр псори зэгъунэгъу зыщIыр иужькIэ Къалмыкъ Юрэ гулъытэ ин зыхуищIыжа, урысей юрист нэхъ пашэхэм ящыщ Кони Анатолий и лэжьыгъэхэрт. Абыхэм я лъабжьэр законыр къыщыбгъэсэбэпкIэ лъэныкъуэ гуэрым и телъхьэу укъэмыуву, пэжым утетынырт — арат Къалмыкъми гъуэгугъэлъагъуэ хуэхъуар.
ЕджапIэ нэхъыщхьэр къиуха нэужь, Къэрэшей-Шэрджэсым и Хьэбэз районым и цIыхубэ хеящIэу илъэситIкIэ щылэжьауэ, ар Саратов дэт юридическэ институтым и аспирантурэм щIэтIысхьэжащ икIи илъэсищ дэкIри, а еджапIэ дыдэм граждан правэмкIэ и кафедрэм щылэжьэн щIидзащ. Ассистент къулыкъум къыщыщIэдзауэ унафэщIым деж щыщIэкIыжу, Къалмыкъыр абы илъэс 27-кIэ щылэжьащ. А зэманым къриубыдэу абы щIэныгъэм и доктору, кандидату пщIы бжыгъэхэр къыщIигъэкIащ, езым щIэныгъэ лэжьыгъэм хуищIа хэлъхьэныгъэм-кIэ, Урысейм и мызакъуэу, Совет Союзым хэта адрей республикэхэми къыщацIыхуат. Абы и студентхэмрэ аспирантхэмрэ иджыпсту щолажьэ Къэзахъстанми, Таджикистанми, Узбекистанми, Украинэми, Белоруссиеми.
Къалмыкъым и кандидат, доктор лэжьыгъэхэр щIалэ дыдэу зэрыпхигъэкIыфам емылъытауэ, къэралым граждан правэмкIэ зэфIэкI яIэу нэхъ цIэрыIуэу ис IэщIагъэлIхэм и цIэр бгъурагъэувэ хъуат. Апхуэдэхэт, псалъэм папщIэ, Грибанов Вениамин (МГУ), Красавчиков Октябрь (Свердловск юридическэ институт), Басин Брий (Къэзахъ къэрал университет), Ойгензихт Виктор (Таджик къэрал институт) сымэ.
Политикэм зэрыхыхьар Къалмыкъым къилъытэрт зэрымыщIэкIэ къэхъуа Iуэхуу. АрщхьэкIэ зи Iуэхум къызэрымыкIуэу хэзыщIыкI, лэжьыгъэр фIыуэ зылъагъу, зыхэтым пэжагърэ IущыгъэкIэ къахэщ Юрэ а гъуэгуанэм щхьэбжыгъэ къудейуэ техьатэкъым. Ар щылажьэ еджапIэ нэхъыщхьэм СССР-м и цIыхубэ депутат хъун гуэр къигъэлъэгъуэну хуитыныгъэ щратым, зи дзыхь зрагъэзар Къалмыкърат. 1989 гъэм гъатхэпэм и 26-м ар СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и цIыхубэ депутату хахащ.
А гъэ дыдэм и накъыгъэм цIыхубэ депутатхэм ирагъэкIуэкIа япэ зэхуэсым СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм зэхуэдэ хуитыныгъэхэр зиIэ палатитI хахащ, зым хыхьащ Къалмыкъыр — ар законодательствэмкIэ, законым тетынымрэ хабзэхэр хъумэнымкIэ комитетым и унафэщIым и къуэдзэ ящIащ, 1990 гъэм и мазаем унафэщI къулыкъури къылъысащ.
Политикэм Къалмыкъ Юрэ зэрыхэта илъэсийр (иримыкъупэу) Iуэху куэдкIэ гъэнщIауэ щытащ, нэхъыщхьэ дыдэу абыхэм езыри къыхигъэщхьэхукIырт СССР-р щылъэлъэжым ахэр зытелэжьахэрат. Къэралышхуэм иIэну хэщIыныгъэр нэхъ зэрагъэмэщIэным къаруушхуэ ирихьэлIат зи унафэщI комитетым — союз республикэхэмрэ центрымрэ зэрызэхущытыным теухуа актхэм, закон зэмылIэужьыгъуэ куэд къызэщIиубыдэу, ягъэхьэзырат. АрщхьэкIэ Къалмыкъым жиIэжырт а лэжьыгъэр, дауэ игу щIэмыхьэми, псыхэкIуадэ зэрыхъуар — абы щыгъуэм утыку къихьа къарухэр нэхъ лъэрызехьэу къыщIэкIат.
Совет Союзым и Парламентым и Комитетым и унафэщI къулыкъум Къалмыкъым къыхукIэлъыкIуэнкIэ хъуну щытащ СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм СоюзымкIэ и Советым и унафэщI IэнатIэр. Хэхыныгъэм пхыкIыным IэIэту 8 къудей иримыкъужауэ аращ. Къэгъэлъэгъуапхъэщ Къалмыкъым апхуэдэ къулыкъур къызэрыхуагъэлъэгъуа къудейм пщIэуэ иIар къузэригъащIэр: депутатхэми юристхэми ар я щапхъэт. Абы къыгуэтхэм ящыщт юридическэ IуэхухэмкIэ къэралым щыпашэ Алексеев Сергей, Хохлов Станислав, Маковский Александр сымэ. СССР-р лъэлъэжа нэужь, абыхэм я гъусэу, Къалмыкъыр жыджэру хэтащ Урысей Федерацэм и актхэм я проектхэр гъэхьэзырынымрэ къэпщытэнымкIэ къэхутакIуэ центр къызэгъэпэщынымрэ. ИужькIэ правэмкIэ Урысей школ къызэIуахащ, Москварэ Екатеринбургрэ и къудамэхэр щыIэу. 1996 гъэм и кIэхэм къыщыщIэдзауэ Къалмыкъыр абы и ректор хъуащ. А еджапIитIыр къызэзыгъэпэщахэм хэлъхьэныгъэшхуэ хуащIащ Урысей Федерацэм и Конституцэмрэ Граждан кодексымрэ гъэхьэзырыным.
1991 гъэм и кIэм Алексеевым Къалмыкъыр иригъэблагъэри, ПравэмкIэ къэхутакIуэ центрым и советым и унафэщIым и къуэдзэу ягъэуващ. Ар абы щылэжьащ 1993 гъэм и гъатхэпэм Урысей Федерацэм юстицэмкIэ и министрым и къалэнхэр игъэзэщIэну пщэрылъ къыхуащIыхукIэ. ШыщхьэуIу мазэм министр къулыкъур къратащ. Ауэ а IэнатIэр Къалмыкъым езым и лъэIукIэ 1994 гъэм и дыгъэгъазэм къигъэнащ, Шэшэным дзэхэр зэрырагъэхьам и унафэм арэзы темыхъуэфу. Абы и фIэщ хъурт къару къамыгъэсэбэпу, Iуэхур мамыру зэхэбгъэкIыфыну щытауэ.
Къыщалъхуа лъахэм пэIэщIэу и гъащIэм щыщ IыхьэфI игъэкIуащ Къалмыкъ Юрэ, ауэ зэи игу ихуакъым и хэкужьыр. ЕджакIуэ щыкIуа илъэсхэм щегъэжьауэ, абы фIэгъэщIэгъуэну иджын щIидзат адыгэ лъэпкъым и тхыдэр. ИужькIэ игу къигъэкIыжу щытащ щыстудентым Ленинград Салтыков-Щедриным и цIэр зезыхьэ библиотекэм жэщыр хэкIуэтэху щIэсу зэрыщытар, шэрджэсхэм я гъащIэм, Кавказ зауэм теухуауэ ятхахэр (Берже А., Леонтович Ф., Люлье Л., Нэгумэ Шорэ, Тарнау Ф. сымэ я лэжьыгъэхэр) зэрыт журнал тIорысэхэмрэ зи тхылъымпIэхэр гъуэжь хъужыну хунэса тхылъхэмрэ щIиджыкIыу. «Си лъэпкъым нэхъ захуэ щымыIэу жысIэнукъым, ауэ дэтхэнэ цIыху тэмэмми хуэдэу, сыкъызыхэкIар фIыуэ солъагъу, согъэлъапIэ, сропагэ», — итхыгъат абы зэгуэрым.
1991 гъэм и накъыгъэм и хэкуэгъухэм кърагъэблагъэри, Налшык къалэм япэу щекIуэкIа Дунейпсо адыгэ зэхуэсым ар хэтат. Конгрессым къызэригъэпэща Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэу Къалмыкъыр хахат. Жэуаплыныгъэ зыпылъ а IэнатIэр зэман нэхъ гугъухэми абы щIыхь пылъу ирихьэкIащ, Кавказ Ищхъэрэм и щIыналъэхэм а зэманым щекIуэкIа политикэ Iуэхухэри зэпIэзэрыту иIыгъащ. Къалмыкъым и нэIэм щIэту, Дунейпсо Адыгэ Хасэм зэщIигъэуIуат 1992 — 1993 гъэхэм Абхъазым щекIуэкIа Хэку зауэм Кавказым ис лъэпкъхэм ящыщу дэIэпыкъуэгъу хъуну къарур.
Къалмыкъ Юрэ дунейм ехыжащ 1997 гъэм. Абы и цIэр ящыгъупщэркъым, уи щхьэр лъагэу уэзыгъэIэт пашэу лъэпкъым иIащи.
БАГЪЭТЫР Луизэ.
ЛъэпкъылI
Мамхэгъ Михаил 1936 гъэм бадзэуэгъуэм и 14-м Тэрч къалэм къыщалъхуащ. 1959 гъэм абы Краснодар дэт Кубань мэкъумэш институтыр къиухащ инженер-механик IэщIагъэр иIэу. Мамхэгъыр и IэщIагъэм фIыуэ хэгъуэзауэ илъэсихым и кIуэцIкIэ ирилэжьащ, IэнатIэ зыбжани зэрихъуэкIащ. 1965 гъэм КПСС-м и Тэрч райкомым и етIуанэ секретару ар хах, абы къыкIэлъыкIуэу — республикэм нэхъ ин дыдэу ит «Къэббалкъмэкъумэштехникэ» IуэхущIапIэм и унафэщI ящI. 1974 гъэм Мамхэгъыр Тэрч райкомым и япэ секретару ягъэуващ.
1984 гъэм Михаил КПСС-м и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым и секретару хахащ, илъэситI дэкIри, етIуанэ секретарь хъуащ. 1988 гъэм ар Правительствэм и УнафэщIу ягъэуващ. 1991 гъэм езыр и IэнатIэм IукIащ.
Мэкъумэш щIэныгъэхэм я кандидат, Урысей Федерацэм и мэкъумэш IэнатIэм щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, гупсысэ куу зыбгъэдэлъ цIыхур мызэ-мытIэу Урысейми, Къэбэрдей-Балъкъэрми, Адыгейми, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академиеми къабгъэдэкIыу цIэ лъапIэхэмрэ саугъэтхэмрэ къыхуагъэфэщащ.
Мамхэгъ Михаил ящыщщ IуэхущIафэ дахэкIэ зэманыр зыгъэнщIахэм, цIыхубэ хозяйствэм зегъэужьыным зи гуащIэшхуэ хэзылъхьахэм. Губзыгъэт, IэнатIэ зехьэкIэм хуэIэзэт. Къулыкъушхуэ иIыгъми, къызэрыгуэкIт, бэм я псэм дыхьэрт. И псалъэм зэрытебгъуэтэжым и пщIэм хигъахъуэрт. Дунейм, гъащIэм щекIуэкIхэм, къыщыхъу-къыщыщIэхэм нэ жанкIэ пхыплъыфырт, а псор тэмэму, пэжагъ хэлъу зэпилъытыфырт. Къыхуиухар кърихьэлIэхункIэ хэкумрэ лъэпкъымрэ хьэлэлу хуэлэжьащ, и фIы куэд цIыхухэм яригъэкIащ. Аращ абы и цIэр щIытфIэлъапIэри и фэеплъыр мыкIуэдыжын зыщIри.
«ФIы зи мурадым къохъулIэ, — жаIэ. Лэжьыгъэмрэ цIыхугъэ лъагэмрэ зэгъусэу къызыдекIуэкIа Мамхэгъ Михаил деж ар щынэрылъагъут. Абы и мурадыр къехъулIэу, и псалъэхэр яфIэлъапIэу щIыщытар и гу къабзагъэрт, нэгъуэщIхэм защIэгъэкъуэным дапщэщи и псэр зэретарт.
Республикэм щекIуэкIа ухуэныгъэшхуэхэр Мамхэгъым и цIэм къыгуэхыпIэ имыIэу епхащ. Апхуэдэщ къедза жылагъуэми ялъэIэсу яукъуэдия Налшык — Шэджэм — Бахъсэн псы кIуапIэ гупышхуэр, къалэхэмрэ посёлкэхэмрэ щагъэува псы гъэкъэбзапIэхэр, Къэбэрдей-Балъкъэрым и щыхьэрым троллейбусхэр зэрыщаутIыпщар, Печатым и унэр, Пионерхэмрэ школакIуэхэмрэ я унэр, Профсоюзхэм щэнхабзэмкIэ я унэр, нэгъуэщI куэдхэри.
Мамхэгъ Михаил фIыуэ сцIыхурт. «Къэббалкъмэкъумэштехникэ» зэгухьэныгъэм и тхьэмадэу щылэжьам, езым я газет къыдагъэкIыжын мурадкIэ, 1969 гъэм сригъэблэгъауэ щытащ. Абы си лэжьапIэр къызэрызэригъэпэща щIыкIэр район, республикэ газет псори зыщIэхъуэпсым хуэдэт. ГъэщIэгъуэнракъэ, лэжьэн щыщIэздза япэ махуэ дыдэм тIуми автомашинэщIэ зырыз къытхуэкIуат — Мамхэгъым «Волга», сэ — «Москвич». Апхуэдэу дызэдэлажьэу, зы пщэдджыжь гуэрым машинэхэр зыдэт пщIантIэм среджэ. «ИIэт, спидометрхэм дегъэплъыт», — жеIэри и «Волга»-м сыбгъэдешэ. ИужькIэ сысейм и спидометрым къридзам доплъ. Къагъэлъагъуэ бжыгъэхэр щызэзгъапщэм, пцIы хэмылъу, Iэнкун сыкъэхъуащ — республикэм и «Мэкъумэштехникэ» зэгухьэныгъэм и унафэщIым къикIухьам нэхърэ хуэдитIкIэ нэхъыбэ къэзжыхьат. МащIэу къыпыгуфIыкIа мыхъумэ, зы псалъэ къызжиIатэкъым.
Пэжыгъэр япэ изыгъэщ цIыхур къызыхэкIа лъэпкъым и насыпщ. И дуней тетыкIэм, и Iуэху зехьэкIэм абы и пщIэр къеIэт, егъэин. Мамхэгъ Михаил хузэфIэкIар зы тхыгъэшхуэкIэ къыпхуэгъэлъэгъуэнукъым: ищIэр фIэмащIэт, и гур фIымрэ гуапагъэмрэ хуэгъэпсати, зэувалIэр къехъулIэрт. А псор къыпэкIуэрт къыщыхъуа унагъуэм щигъуэта гъэсэныгъэ дахэм.
Ар къэрал лэжьакIуэ нэст, зэIэпахыу лIэщIыгъуэкIэрэ къыддекIуэкI адыгэ хабзэм ткIийуэ тетт. 1991 гъэм Налшык и утыку нэхъыщхьэм щрагъэкIуэкIа демонстрацэхэмрэ пэкIухэмрэ я зэранкIэ, республикэр щытыкIэ гугъу дыдэм къихутат, зэпэщIэтыныгъэм пхуэмыгъэзэкIуэжыну насыпыншагъэ къишэным нэсат. Лъэныкъуэ псори арэзы зытехъуэну унафэхэр зэпэшэчауэ къащтэн хуейт. Абы тегушхуэфынур акъыл жан зиIэ, гупсысэ узыншэ къызыпкърыкI цIыху губзыгъэхэрт. Апхуэдэ жыжьаплъэхэм ящыщт республикэм и Министрхэм я Советым и тхьэмадэ Мамхэгъ Михаил. Къэбэрдей-Балъкъэрым и мамыр псэукIэр, лъэпкъхэм я зэгурыIуэныгъэмрэ зэпIэзэрытыныгъэмрэ ихъумэн, ди щIыналъэр зэкъуэту къызэтенэн папщIэ, республикэм и адрей унафэщIхэми хуэдэу, Правительствэм и Iэтащхьэ къулыкъум езыр текIащ. Ар и щыхьэтщ и лъэпкъым гууз-лыуз хуиIэу, абы и къэкIуэнум зэпымыууэ игъэпIейтейуэ зэрыщытар. Къэбэрдей-Балъкъэрым мамырыгъэмрэ зэгурыIуэныгъэмрэ нобэ зэрыщытепщэм, зэкъуэту зэрызиужьым Мамхэгъым и фIыщIэшхуэ хэлъщ.
«Зэманым декIур лIыфIщ». Ар зыхужаIар Мамхэгъ Михаил хуэдэхэрщ.
Мэшыкъуэ Тэзал.
