Лъэпкъыбзэр сымаджэ хьэлъэмэ…
«Чэнджащэ щыуагъэ и мащIэщ» — жиIащ пасэм псэуам. Лъэпкъыр пхъэIэбжьанэм фIэувэ зэпыту дыпсэуныр зэгупсыса Iуэхуу къэтлъытэркъым. Адыгэр дунейм зэрыщипхъыхьам, зэрызэщIэкъуэжыпхъэм и гукъеуэм дыкъыхэкIмэ, дызыгъэуIэбжьыр лъэпкъыбзэм и гукъеуэращ. Адыгэу дунейм тетыр хэкужьым зэгуэр щызэхуэсыжми, зэрызэпсэлъэну, зэрызэгурыIуэну анэдэлъхубзэр яIэжыну?! Мы упщIэм къигъэуш гупсысэхэмкIэ къыддэгуэшащ нэхъыжьыфI, КъШР-м и телевиденэм и адыгэ къудамэм и унафэщI ЩакIуэ Мусэлы.
— Мусэлы, адыгэбзэм ехьэлIауэ ди лъэпкъыр зытеува гъуэгу нашэкъашэм къэгъазэ иIэну къэплъытэрэ?
— Лъэпкъыбзэр нобэ зыхуэкIуэм къэгъазэ имыIэнумэ, дыхэкIуэдэжауэ аращ. Адыгэу зызылъытэж дэтхэнэри лъэпкъыбзэм и IуэхукIэ зыщIэгупсысыжынумэ, нобэ игъуэу къызолъытэ. Сабийм Iурылъыпхъэ бзэр имыщIэу и унэм къыщIэбэкъукIмэ, лъэпкъыбзэр а бжэщхьэIу дыдэм деж шхужьыгуэ щохъури, адэкIэ зыми имыщIысу, бзэми щымыщу, адрей лъэпкъхэми яхэмыхьэфыну мэхъу.
Пэжщ, мы Iуэхум нэ-гъуэщI лъэныкъуи иIэщ. ЗэманыфIкIэ узэIэбэкIыжмэ, 1950 — 1960 гъэхэм, адыгэбзэм зыкIи хуэмыныкъуэу яукъуэдиипауэ абы дыкъыщIэтэджащ. Абы еплъытмэ, нобэ зэманым и гъусэу бзэми къигъэзауэ, тIурылъыну, дрипсэлъэну хуиту щытщ. Ауэ абыи и Iуэхур къызэрытщыхъункIэ хъунум хуэдэу къызэрыкIуэкъым
— Зэманым къыщыхъу зэхъуэкIыныгъэхэм къагъэзэнкIи мэхъу, ауэ бзэ тIэщIэкIам къытхуегъэгъэзэжыну?
— Сэ къызэрыслъытэмкIэ, къэрал бгъэдыхьэкIэми зихъуэжын хуейщ. Лъэпкъ мащIэхэм я анэдэлъхубзэмрэ щэнхабзэмрэ пщIэ хэха хуищIыну къэралым и пщэм илъщ. Нэхъыщхьэжыр аращи, адыгэм къытхэкIауэ къулыкъу зэхуэмыдэхэр зыIыгъхэм лъэпкъыбзэм и мыхьэнэр къагурыIуэу, абы ирипсэлъэн зрамыусы- гъуэджэу щытмэщ зыгуэрым дыщыгугъ щыхъунур. АтIэ, журналистхэр, псом хуэмыдэу телевиденэм щылажьэхэр, наIуэ дыдэу дыщыгъуазэщ лъэпкъыбзэр зэрыхуа тхьэмыщкIагъэм. Ди лъэпкъэгъу къулыкъущIэ, IуэхущIакIуэ дызыбгъэдыхьэхэм я пщэрылъыр, мурадыр, гупсысэр я анэдэлъхубзэмкIэ къабзэу къыщыбжамыIэжыфкIэ, абы куэдым урегъэгупсыс.
Телевиденэм пыщIа лэжьыгъэр дгъэкIуэтэну ди ежьэгъуэ къэси гупсысэ хьэлъэхэм дыхохуэ: «Къэдгъэпсэлъэну гуэр дгъуэтыну? Зи бзэр лъэщIауэ, жиIэнур адыгэбзэкIэ къытхуэзыIуэтэфыну къэтлъыхъуэфыну?» жытIэу дызоуп-
щIыж. Гу зэрылъыстащи, ди бзылъхугъэхэм я бзэр нэхъ къабзэу къызэтенащ. Ди цIыхухъухэм я анэдэлъхубзэр пагуэ хъуащ.
Тхьэгъэпсэу яжесIэну сыхуейт лъэпкъыбзэр нобэ къабзэу къызыIурына ди егъэджакIуэхэм. Псом хуэмыдэжу, ди къуажэдэс нанэхэм фIыщIэ яхуэсщIыну сыхуейт. Уи гур ягъэтIысу абыхэм я гупсысэхэр анэдэлъхубзэкIэ зэрагъэтIасэр куэд и уасэщ. Абыхэм яхъумэфащ я лъэпкъыбзэр, зыщыщри къызыхэкIари ямыгъэгъуащэу жьыщхьэ махуэ ныбжьым нэсащ. Ахэращ нобэ диIэр ди бзэм и чысэ къабзэу, анэдэлъхубзэр здызэхуэхьэса дыщэ пхъуантэу.
— Гукъеуэм игъэуша гупсысэр дымыгъэныщкIуу, сыт хуэдэ бгъэдыхьэкIэ дызыхуэкIуапхэу къэплъытэр?
— Сэ къызэрысщыхъумкIэ, гупсысэм жэщ-махуэ имыIэу диIыгъыу, хэкIыпIэ дылъыхъуэн хуейуэ къызолъытэ. Ди хэгъуэгум щыпсэу лъэпкъхэми уахэплъэмэ, адыгэхэм нэхърэ зи бзэм пщIэ нэхъ хуэзымыщIыж, фэ езымыплъыж яхэту къыщIэкIынкъым. Адыгэ гуп уахыхьэрэ я псэлъэкIэмрэ анэдэлъхубзэ къуалъхьэжамрэ плъагъумэ, нобэ жысIэм хэти щыхьэт техъуэнущ. Къэрэшеи, абази, нэгъуеи, зэрыжаIэу, ар хуеймэ къуажэдэс е къалэдэс ирехъу — я быныр я лъэпкъыбзэмкIэ ягъэпсалъэу, утыкум ихьэмэ я бзэмкIэ «иракъутыхьу» иту долъагъу. Пэжщ, адыгэхэми къахокI зыгуэр зыщIэ, зи гур лъэпкъыбзэм хуэгузавэ, ауэ и нэхъыбэм мы Iуэхум хуаIэ бгъэдыхьэкIэм укъегъэуIэбжь.
Сэ куэдрэ жысIащ: бзэм бгъэдыхьэкIэ къыхуэдгъуэтынымкIэ щапхъэ тхуэхъупхъэу къэслъытэр Израилым я бгъэдыхьэкIэращ. Абыхэм я сабийхэр анэдэлъхубзэм зэрыхурагъаджэр, зэрыхуагъэушыр, ар зэрыIуралъхьэр ди дежкIэ нэIурыт Iуэхущ.
Мыбдеж сигу къэзгъэкIыжыну сыхуейщ уи адэм, Бемырзэ Мухьэдин тхьэмыщкIэм, адыгэбзэм 1 — 4-нэ классхэр зэрыхуеджэ-ну Iэмалхэр зэригъэпэщу, лъабжьэ ириту, экспериментальнэу къызэрызэригъэпэщар. АтIэ, а зэманым Мухьэдин а гупсысэр щIиукъуэдиям, ерыщу и ужь щIитам, ауи зэрызэхамыхам нобэ щIэрыщIэу дегупсысыжыпхъэщ. А гупсысэм мыхьэнэшхуэ иIэщ. Ар зэхэтщIыкIмэ, куэд къыдгурыIуэнущ.
Мис а гъуэгу дыдэрауэ къысщохъу журтхэр зытетри. Абы щыпсэу адыгэ къуажитIым я еджапIэм анэдэлъхубзэ зыIурымылъ сабий ящтэнукъым. Зи анэдэлъхубзэр лъабжьэ зыхуэхъуа сабийхэм журтыбзэри, инджылызыбзэри, хьэрыпыбзэри къабзэу ящIэу, нэгъуэщI лъэпкъыбзэхэми хэщыпыхьыфу ягъасэ. Абы ехьэлIа щыхьэтлыкъхэм дэ куэдрэ дыпэщIэхуащ Израилым щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм дахуэзэкIэрэ, депсалъэкIэрэ, я Iуэху зытетыр къедгъэIуатэкIэрэ.
Езы Израилым и хабзэр абы щыпсэу адыгэхэми къащтэу, езыхэми зэраукъуэдияр ди дежкIэ щапхъэу къызолъытэ. Абыхэм елъытауэ, дэ ди Iуэху зехьэкIэр узыфIэмыкIыжыну тхьэмыщкIагъэщ. Лъэпкъыбзэм и жьауэм щIэкIам, абы елъэпэуэжам и дунейри зэрымыузыншэжым сэ шэч къытесхьэркъым.
Сэ хуабжьу сызыгъэгужьейр ди цIыкIухэм анэдэлъхубзэ яIурылъу сабий IыгъыпIэм кIуэуэ, мазэ бжыгъэ дэкIа нэужь ар зэраIурыхужыращ. Къалэдэс адэ-анэ гуэрхэри хъийм икIауэ, я лъэпкъыбзэм хуэмеижу, я быным ар ирагъэджын ямыдэу, уеблэмэ абыкIэ лъэIу тхылъ еджапIэхэм щIалъхьэу — хэплъэгъуэщ дызэрыт зэманыр. Абыхэм къагурымыIуэр зыщ: уи лъэпкъыбзэм щIэныгъэм хегъахъуэ, армыхъумэ хигъэщIыркъым. Абы и щыхьэту къэсхьыну сыхуейщ сэ фIыуэ сцIыху къалэдэс Брат Валерэ и къуэ Станислав. Абы къиухар къалэ еджапIэщ, ауэ и анэдэлъхубзэр уэрсэру Iурылъу ищхьэ еджапIэм кIуэри, дунейм щынэхъ гугъуу къалъытэ китаибзэри зригъэщIащ.
Китайхэм я Iуэху къыщыхэдгъэщакIэ, жысIэнщи: хьэрф минийм нэс зезыхьэ, къэзыгъэсэбэп, зи лъэпкъыбзэм хэзымыгъэкIуэдыкI, зи сабийхэм езыгъэцIыху лъэпкъым нэхърэ сыткIэ дынэхъыкIэ?! Апхуэдэу дыщIыщытым и щхьэусыгъуэм дылъыхъуэн щIэддзэмэ, сэ ар нобэ нэхъыбэу зи лажьэу къэслъытэр ди бзылъхугъэхэращ — анэхэращ. Унагъуэм унафэ Iыхьэ къыщащтам и гъусэу, жэуаплыгъэ Iыхьи къызэращтар къагурыIуауэ слъытэркъым абыхэм: лъэпкъым, гъэсэныгъэм, лъэпкъыбзэм хуэгъэза жэуаплыгъэр.
— Мусэлы, лъэпкъыбзэр нобэ сымаджэ хьэлъэу ди нэгу къыщIэдгъэхьэмэ, къеуэлIа узым къелыну къэплъытэрэ? Къезыгъэлыну хущхъуэуи сыт плъагъур?
— Ди зэпсэлъэныгъэр къызэредгъэжьа упщIэм сыхуэкIуэжынщи, ди бзэр тIэщIэхужмэ, лъэпкъыр дыхэкIуэдэжауэ аращ. Лъэпкъыбзэр и лъэ теувэжыным си гугъэр хэсхыну сыхуейкъым. А гугъэр сIэщIэкIмэ, дунейм сыщIытет щхьэусыгъуэри сIэщIэкIыну къысщохъу. Нобэ лъэпкъым къеуэлIа узыр идмыщIыкIмэ, дыпэщIэмыувэмэ, ди гугъэри кIуэсэнущ. Абы и Iэмалу слъагъур унагъуэращ. Унагъуэм щызэдэпсэу зэщхьэгъуситIыр зэкъуэувэу, лъэпкъым и дунейр яхъумэу езыхэри, я бынхэри утыкум ирагъэхьэн хуейщ. Шэч хэмылъуи, къэралыр а Iуэхум зэрыбгъэдыхьэ щIыкIэми зихъуэжын хуейуэ къызолъытэ. Сыту жыпIэмэ, лъэпкъ узыншэ зэрымыс къэралри узыншэнукъым.
Епсэлъар БЕМЫРЗЭ Зурабщ.
