Егъэджэныгъэ IэнатIэм хахуагъэ къыщызыгъэлъэгъуахэр
1941 гъэм мэкъуауэгъуэм и 21-м Зеикъуэ Iэтауэ щагъэлъапIэрт къуажэр къызэрыунэхурэ ямылъэгъуа махуэшхуэ — курыт еджапIэр япэу къэзыух къуажэдэс ныбжьыщIэхэм папщIэ зэхаублар.
ГъукIэлI КIулэ Жыглъагэшхуэхэм я жьауэм щIэт, удз гъэгъа дахэхэр щагъэкIа школ пщIантIэм къуажэдэсхэр къыщызэхуэсат, хьэщIэ куэди къахуеблэгъат, гуфIэгъуэмрэ дэрэжэгъуэмрэ псоми я нэгум кърихырт, адыгэ пшынэмрэ духовой оркестрым и макъымрэ зэпеуэ къыпфIэщIыну зыр щыужьыхым, адрейм къыхидзэрт.
Гъэмахуэ махуэр пщыхьэщ-хьэхуэкIуэт, сыхьэти 6 хъуат. ГуфIэгъуэ зэхыхьэм кърихьэлIат къуажэ унафэщIхэр: Быхъурэ Хьэжумар, Къэрмокъуэ Мухьэмэд, Бгъэжьнокъуэ Хьэчим сымэ, егъэджакIуэ гупым хэтхэу Нэгумэ Шорэ и хъуэпсапIэр нэрылъагъу хъуным хуэлажьэхэу Шэфий Абдурэхьим, Калаушин Иван, Шэрхъ Къэралбий, Литовчиковэ Марие, Емкъуж СулътIан, Щоджэн Бжьохъан, Популиу Дмитрий, Секретовэ Иннэ, партым и райкомым и лIыкIуэ Абазэ Ибрэхьимрэ партым и обкомым къикIа Шыд Ибрэхьимрэ.
Махуэшхуэ зэIущIэр къызэIузыхар Зеикъуэ къуажэ сове-тым и тхьэмадэ Быхъурэ Хьэжумарт. Къызэхуэса псоми ехъуэхъуа нэужь, абы псалъэ иритащ курыт еджапIэм и унафэщI Емкъуж СулътIан. Школыр къэзыух ныбжьыщIэхэм ар гуапэу ехъуэхъуащ икIи аттестат зратыжынухэр утыкум къригъэблэгъащ. Зи цIэ къраIуахэр зэкIэлъхьэу- жьу къыдэкIащ: Шэфий Хьэчим, Къущхьэ КIыщыкъуэ, Шурдым Мухьэмэд, Шыд Мухьэз… Зеикъуэ курыт еджапIэр япэу къэзыухахэр цIыху пщыкIуий хъурт.
НыбжьыщIэхэм хъуэхъу псалъэкIэ защыхуигъазэм, Быхъурэ Хьэжумар къыхигъэщырт псэукIэщIэм хэбэкъуа къуажэр IэщIагъэлIхэм зэрыхуэныкъуэр, нобэ школыр къэзыуххэм щIэныгъэ нэхъыщхьэ зрагъэгъуэтауэ, дохутыр, егъэджакIуэ, гъавэгъэкI хъуауэ къагъэзэжыну зэрыщыгугъыр.
ГуфIэгъуэ зэIущIэм къыщыпсэлъащ къуажэдэсхэми къыдэлажьэхэми пщIэшхуэ зыхуащI егъэджакIуэхэу Шэфий Абдурэхьим, Литовчиковэ Марие сымэ, нэгъуэщIхэри.
— Нобэ ди еджакIуэхэр Iэрыхуэу икIи щыуагъэншэу адыгэбзэкIи урысыбзэкIи матхэ, Пушкин, Лермонтов, Толстой сымэ я IэдакъэщIэкIхэм хуиту йоджэ, — жаIащ абыхэм. — Лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэу зэхэт ди егъэджакIуэ гупым и дежкIэ ар ехъулIэныгъэшхуэщ. Абы дэ дыхуэкIуащ, зэкъуэту дызэдэлажьэрти. ПщIэ зыхуэтщI ди гъэсэн цIыкIухэ, фигу ивгъэлъ, ныбжьэгъугъэр — къаруушхуэщ!
Я егъэджакIуэхэм фIыщIэ хуащIу зэIущIэм къыщыпсэлъащ еджапIэр къэзыух ныбжьыщIэхэри абыхэм я адэ-анэхэри.
Шурдым Марусхъан
Къущхьэ Бжьо
Нэхущ Къудас
Къазий Зэтэ
ИужькIэ утыкур хуит хуа-щIащ республикэ псом щыцIэрыIуэ цIыхубэ уэрэджыIакIуэхэу Сыжажэ Къылъшыкъуэ, Къазий Мамышэ, Щоджэн Iэсхьэд сымэ. ЦIыхухэм фIыуэ ялъэгъуа уэрэдхэмрэ пшыналъэхэмрэ зыгъэзэщIа триом Iэгуауэшхуэ хуаIэтащ, къытрагъэзэжурэ утыкум мызэ-мытIэу кърашащ. АдэкIэ гуфIэгъуэ пшыхьым зыкъы-щагъэлъэгъуащ школ самодеятельностым хэт артист ныбжьыщIэхэмрэ къуажэм дэт ЩэнхабзэмкIэ унэм и гъэсэнхэмрэ. Ахэр утыку итыкIэм хуэзыгъасэ Куп Чыланий езыр къэфакIуэ Iэзэт, уэрэджыIакIуэт, макъамэ Iэмэпсымэхэм хуэIэкIуэлъакIуэт.
ГуфIэгъуэмрэ дэрэжэгъуэмрэ гъунапкъэншэ къыпщигъэхъуу махуэшхуэ зэхыхьэр нэхущым нэблэгъэху екIуэкIащ. Нэху къызыхуекIар тхьэмахуэ махуэт, мэкъуауэгъуэм и 22-м. Фашист зэрыпхъуакIуэхэр Совет Союзым къызэрытеуам, Хэкум зауэшхуэр къызэрыращIылIам и хъыбар гуауэр пщэдджыжьым жылэм дэз хъуащ. Ар зэхэзых цIыхухэр къыдэкIыурэ, къуажэ Советым и правленэ бжэIупэм лъэ увы-пIэ имыIэжу къыщызэхуэ- сат. Колхозым и парторгыу а лъэхъэнэм щыта Бгъэжьнокъуэ Хьэчим и гукъэкIыжхэм IупщIу къыхощыж а зэхуэсыр зэрекIуэкIауэ щытар.
«СощIэж, а зэхуэсыр къыщызэIусхым щыгъуэ къызэрымыкIуэу сыпIейтеяуэ зэрыщытар, — щетх Бгъэжьнокъуэм и гукъэкIыжхэм. — Къызэхуэсауэ хъуар щымт, зыри мыбауэжым хуэдэу. Псори дэ къыдэплъырт, жытIэным ежьэу, зауэ къызэрыхъеяр я фIэщ мыхъущэрэ ар хъыбарыпцIу жытIэнкIэ къытщыгугъыу.
ИужькIэ пэкIум къыщыпсэлъащ колхозым и унафэщI Къэрмокъуэ Мухьэмэд. Абы цIыхухэр къыхуриджащ мыгужьеину, хьэжэпхъажэ мыхъуну, атIэ нэхъри щIэгъэхуэбжьауэ лэжьэну, зауэм дашын хуей хъуми абыи хуэхьэзырыну, дзэ къулыкъум ирамыджэну нэхъыжьхэми, бзылъхугъэхэми, сабийхэми захуигъэзащ мыбэлэрыгъыу къару тIууащIэ ирахьэлIэу фронтым ирагъэшэну гъавэхэкIым елэжьыну.
Къуажэ Советым и унафэщI Быхъурэ Хьэжумар къызэхуэсахэм къахуеджащ СССР-м хамэ къэрал IуэхухэмкIэ и министр Молотов Вячеслав фашист зэрыпхъуакIуэхэр ди лъахэм къызэрытеуам, жьыри щIэри ди псэ демыблэжу Хэкум дыкъыщхьэщыжын зэрыхуейм теухуауэ жиIахэр иту къаIэрыхьа тхыгъэм.
ГъавэгъэкI бригадэхэм я унафэщIхэу ЛIызам Хьэмидрэ Сыжажэ Iэдэмрэ къызэхуэсахэм къахэувыкIри жаIащ асыхьэтым зэуапIэм Iухьэну зэрыхьэзырыр. Къуажэдэс бзылъхугъэхэм я цIэкIэ пэкIум къыщыпсэлъащ Щоджэн Бжьохъан икIи быдэу щыжиIащ цIыхухъухэр зауэм дэкIын хуей хъумэ, абыхэм къызэранэкI колхоз лэжьыгъэм цIыхубзхэр еувэлIэну зэрыхьэзырыр, яхузэфIэкI къамыгъанэу текIуэныгъэм зэрыхущIэкъунур.
Къэпсэлъахэм къызыхураджахэм пэкIум хэта псори зэдэарэзыуэ еувэлIащ, Хэкум къизэрыхьа фашист зэрыпхъуакIуэхэр мыгувэу зэрырахужыным шэч лъэпкъ къытрамыхьэу.
Зауэр къэхъея нэужь япэу ирагъэкIуэкIа парт зэхуэсым кърихьэлIахэм жылэр щыты-кIэ гугъум къикIын папщIэ ящIапхъэр, колхозым къыща-лэжьыр фронтым зэрырагъэшэну щIыкIэм, къуажэм къыдэнахэм зэрадэIэпыкъунум, нэгъуэщIхэми егупсысауэ икIи унафэ тэрэз ящIауэ щытащ.
«ЗэIущIэм сэ щыжысIащ лэжьакIуэIэ зэрытхуримыкъур, ауэ абы емылъытауэ хозяйствэм къилэжь ерыскъыпхъэм хэгъэхъуэн зэрыхуейр, — дыкъыщоджэ Бгъэжьнокъуэм и гукъэкIыжхэм. — А Iуэхур къы-зэрыдэхъулIэным и хэкIыпIэу къалъытэхэм теухуауэ яIэ еплъыкIэхэр жаIащ коммунистхэу Быхъурэ Хьэжумар, Щоджэн Бжьохъан, Бырс Ан-зор, Сэбаншы Къантемыр, Къэрмокъуэ Мухьэмэд сымэ. ЕхьэкI-къехьэкI хэмылъу псалъэмакъ купщIафIэ екIуэкIа нэужь, зэIущIэм хэтахэм унафэ тщIащ колхоз лэжьыгъэм жьыкIэфэкIэри, унэгуащэхэри, сабийхэри къетшэлIэну, дауэ тщIыми нэхъапэм къетхьэлIэу щыта гъавэм, гъэшым, лыхэкIым хуэдитI къэдлэжьу, къэралым еттыну, фронтым едгъэшэну».
Абы щыгъуэм къащта унафэмрэ ар ехъулIэныгъэ яIэу зэрагъэзэщIамрэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхыдэм напэкIуэцI щхьэхуэу хэуващ.1957 гъэм Налшык къыщыдэкIа «Къэбэрдейм и тхыдэ» тхылъым итщ «Псори ТекIуэныгъэм папщIэ!» къыхуеджэныгъэм щIэту гъавэхэкIыу зеикъуэдэсхэм фронтым Iутхэм хурагъэшар зыхуэдизыр, бийр къызэтезыгъэувыIэ щIытIрэ быдапIэ зэмылIэужьыгъуэу мазищым къриубыдэу республикэм щаухуахэр.
Маршал Жуков Георгий и гукъэкIыжхэм къыхощыж 1942 гъэм и бадзэуэгъуэм и кIэух-шыщхьэIум и пэщIэдзэ ма- хуэхэм Кавказ ИщхъэрэмкIэ щыщыIа зауэ щытыкIэр зыхуэдар.
Дыкъынэ Хуту
Хьэщэ Къалэ
Дыкъынэ Iэминат
«А лъэныкъуэмкIэ щызауэ ди дзэхэм я Iуэхур щIагъуэтэкъым, — етх Жуковым. — Бийр и фIэщ екIуауэ къыпхритхъыу къакIуэрт, Ставрополь лъэныкъуэр зэтеIыгъэныр зи пщэрылъ 37-нэ армэм я зауэлIхэр ипщэкIэ икIуэтын хуей хъурт, зэрыпхъуакIуэхэм хэщIыныгъэшхуэ ирамытыфми, я къарур къызэрагъэтIэсхъэным хущIэкъу зэпытурэ. ШыщхьэуIум и 5-м нэмыцэхэм Ставрополь яубыдащ, и 9-м Псыхуабэ и Iэгъуэблагъэм хэт къалэхэр къащтэри Къэбэрдей-Балъкъэрым и гъунапкъэхэм ирахулIащ».
Хэкур зыхъумэхэмрэ зэрыпхъуакIуэхэмрэ ди республикэм иту зэзэуэн щыщIадзар шыщхьэуIум и 12-рщ. 15-16 махуэхэм Бахъсэн псыхъуэм и ипщэ Iуфэм (Зеикъуэ щегъэжьауэ Прохладнэ нэс) щитIысыкIащ генерал-майор Захаров и унафэм щIэту 37-нэ армэм хэт 2-нэ гвардейскэ дивизэр. ИкIи мазитIрэ ныкъуэкIэ гъунапкъэр яIыгъащ бийр адэкIэ ямыгъакIуэу.
2-нэ гвардейскэ дивизэмрэ полковник Купарадзе и унафэм щIэт 392-нэ Куржы дивизэмрэ хэт зауэлIхэм я дамэпкъыр егъэкъуауэ ядэзэ-уащ Бахъсэн щыщ парти-занхэр. КъищынэмыщIауэ, Бахъсэн районым щыпсэу жьыри щIэри хущIэкъуащ зэрыпхъуакIуэхэм ди лъахэр нэхъ щIэх зэрабгынэным, партизанхэмрэ Дзэ Плъыжьым и зауэлIхэмрэ яхузэфIэкI псомкIи зыщIагъэкъуащ, бийм теухуа хъыбару къаулъэпхъэщыфыр Iэрагъэхьащ, ерыскъырэ щыгъынкIэ ядэIэпыкъуащ.
1942 гъэм и жэпуэгъуэ ма-зэм республикэм щызэхэт колхозхэм планым щIигъуу мэл мин 90-рэ Iэщышхуэу ми-ни 5-рэ къэралым иратащ. ИкIуэтурэ Бахъсэн щхьэдэхыпIэр къызэринэкIыу Гру- зием кIуэну зи гугъа 392-нэ Куржы дивизэр щытыкIэ гугъум къихутат. Бахъсэн партизанхэр абыхэм ядэIэпыкъуащ, ЛашкIутIэ пэмыжы-жьэ мэзым щагъэпщкIуауэ яхъумэ мин бжыгъэ хъу колхоз Iэщыр зэрыщыту дзэм иратри.
Нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм къарууэ яIэр, я кхъухьлъатэхэмрэ танкхэмкIэ щIэгъэбы-дауэ, ирахьэлIэри ди сэлэтхэм зэтраIыгъэ гъунапкъэхэм я нэхъ тIасхъэр къыпхратхъащ жэпуэгъуэм и 25-м. ЩэкIуэгъуэм и 2-м 37-нэ армэм Налшык къызэринэкIын хуей хъуащ, дзэзешэхэм ящIа унафэм ипкъ иткIэ. ЩэкIуэгъуэ-дыгъэгъазэ мазэхэм хъийм икIауэ бийм пэщIэтар Жэмтхьэлэ Ипщэмрэ Жэмтхьэлэ Ищхъэрэмрэ, Лэскэн Езанэм щыщ партизанхэм я гуп зэгъэуIуахэрщ. А зэхэуэ гуащIэхэм хэкIуэдащ Согуэ Мэжид, Быхъурэ Хьэжумар, Къэнщауэ Хьэмел, Поселенцев Григорий, КхъуэIуфэ ФIыцIэ, Маринич Надеждэ сымэ.
1943 гъэм и япэ махуэм, щIышылэм и 1-м, Дзэ Плъыжьым и сэлэтхэр Налшык къыIэщIагъэкIыжыну нэмыцэхэм ебгъэрыкIуащ. Къалэр щхьэхуит къэщIыжыным я псэ емыблэжу щIэзэуащ партизанхэри.
Бгъэжьнокъуэ Хьэчим и гукъэкIыжхэм къызэрыхэщыжымкIэ, щIышылэм и 3-м и пщыхьэщхьэм Долинск лъэныкъуэкIэ къыщыдыхьэу ди зауэлIхэм Налшык яубыдыжащ, Жэмтхьэлэ Ипщэ, Жэмтхьэлэ Ищхъэрэ, Къэщкъэтау, Хьэсэней къуажэхэр нэмыцэхэм къыIэщIагъэкIыжри.
Щомахуэ Налжан
Гъубокъуэ ЛутIэ
Шыд Прасковье
«1943 гъэм щIышылэм и 4-м Къэбэрдей-Балъкъэрым и къалащхьэм фашист зэрыпхъуакIуэхэр дагъэкъэбзыкIащ. А махуэ дыдэм пэкIушхуэ щекIуэкIащ «Ударник» кинотеатрым деж. Нып плъыжьыр жьым дэхуарзэу зыщхьэщыт кинотеатрым къалэдэсхэр къыщызэхуэсат, Къэбэрдей уэрамыр зауэлIхэмрэ партизанхэмрэ яуфэбгъуат. КъэпсэлъапIэм итт ВКП(б)-м и обкомым и секретархэу КIумыхъу Зубер, ФочыщIэ Iэбисал, КъБАССР-м и Совнаркомым и унафэщI Ахъуэхъу Хьэсэнбий, партизанхэм я гуп зэхагъэхьэжам и командир Царяпин Иван, отрядым и комиссар Къудей Чэрим сымэ, нэгъуэщIхэри. ПэкIум къыщыпсэлъащ Ахъуэхъумрэ Царяпинымрэ икIи гушхуэныгъэ ин хэлъу унафэ ящIащ СССР-м и Дзэ зэщIэузэдахэм я унафэщI Сталин Иосиф тхыгъэ хуагъэхьыну», — дыкъыщоджэ Бгъэжьнокъуэм и гукъэкIыжхэм.
ЩIышылэм и 6-м Дзэ Плъыжьым и зауэлIхэм щхьэхуит къащIыжащ Бахъсэн, Зеикъуэ,Iэбзуанхьэблэрэ Къуэнхьэблэрэ, Ашэбей, щIышылэм и 11-нэ махуэм Къэбэрдей-Балъкъэрыр зэрыщыту зэрыпхъуакIуэхэм къыIэщIагъэкIыжащ.
Ди лъахэгъухэр, къапщтэмэ, Совет Союзым и цIыхубэм хуэдэу, Хэкум зауэ къезыщIылIахэмкIэ леймыгъэгъут, щIыналъэр нэхъ щIэхыу бийм къызэрыIэщIагъэкIыжыным дэтхэнэми хузэфIэкI хилъхьэу цIыхухэр зэкъуэуват. Абы щыхьэт техъуэхэм ящыщ зыщ 2-нэ гвардейскэ дивизэм и унафэщIым и къуэдзэ Пилипенкэ КъБАССР-м и обкомым и япэ секретарь КIумыхъу Зубер къыхуитха письмор. «ФIэхъус изох узипашэ лъэпкъ хахуэм! — дыкъыщоджэ тхыгъэм. — Дэ игъащIэкIи тщыгъупщэнукъым фи республи-кэм, абы щыпсэу цIыху гуащIафIэхэм ди зауэлIхэм къыхуащIамрэ лъэкI къамыгъанэу къызэрыддэIэпыкъуамрэ. Хэкур гугъупIэ щит лъэхъэнэ хьэлъэм Къэбэрдей-Балъкъэрыр къэуващ нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм я натIэр зэгуэзыуда къыр дзакIэ быдэу. Фи щIыналъэм щыпсэу цIыху щхьэмыгъазэхэм я фIыгъэкIэ наIуэ къэхъуащ нэмыцэдзэм къытекIуэн щымыIэу ягъэхъыбархэр зэрыпцIыр. Ди зауэлIхэр ирогушхуэ республикэри абы и къалащхьэ Налшыки зэрыпхъуакIуэхэм зэман кIэщIкIэ къызэрыIэщIагъэкIыжы-фам, лъахэм щыпсэу цIыхухэми щIыналъэ унафэщIхэми абы я фIыщIэ мымащIэу зэрыхэлъри зыщагъэгъупщэркъым».
ЩIышылэм и 6-м 2-нэ гвардейскэ дивизэм и зауэлI- хэм апхуэдэу хуит къащIыжащ 1942 гъэм жэпуэгъуэм и 27 лъандэрэ фашист зэрыпхъуакIуэхэм яIыгъа Зеикъуэ къуажэри. Илъэс ныкъуэм нэблагъэкIэ зауэ-банэм хэмыкIа жылэм дэта еджапIэри, сабий гъэсапIэри, сымаджэщри, щэнхабзэм щыхуагъасэ зэхуэсыпIэ унэхэри нэмыцэхэм зэтракъутащ, Бахъсэн ГЭС-р къагъэуащ, зауэм ипэкIэ адрейхэм нэхърэ нэхъ хуэщIауэ щыта колхозым зыри къыханакъым.
Зеикъуэ щыщу Хэку зауэшхуэм цIыху миным щIигъу кIуащ, дэкIам и зэхуэдитIым нэхърэ нэхъыбэм, цIыху 627-м, къагъэзэжакъым, япсэр зэуапIэм Iуту ятащ. Зеикъуэдэсхэм я деж «щепсыхырт» загъэпсэхуну пIалъэ кIэщI зрата зауэлIхэмрэ зауэм и нэпкъыжьэ телъу дзэм къыхагъэкIыжахэмрэ. Ауэ апхуэдэ хьэщIэхэр къуажэдэсхэм пшынауэ-IэгуауэкIэ ирагъэблэгъэну гукъыдэж яIэтэкъым — махуэ къэс абыхэм къаIэрыхьэрт зауэм хэкIуэда я щIалэхэм ятеухуа щхьэкIуэ тхылъхэр.
Нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэр ирахужьэжа нэужь, цIыхубэ егъэджэныгъэмкIэ Бахъсэн районым и къудамэмрэ Зеикъуэ къуажэм и унафэщIхэм-рэ хуежьащ жылагъуэм дэта еджапIэхэр зэрагъэпэщыжу, 1943-1944 гъэ еджэгъуэщIэм ирихьэлIэу лажьэу яутIыпщыжыну. ЕджапIэ унэхэр зыхуей хуэгъэзэжыным къыдэкIуэу, еджакIуэ ныбжьым ит къуажэдэсхэм я цIэ-унэцIэхэр щIэрыщIэу зэхэгъэувэжын, япэ классым кIуэну цIыкIухэр зэуIу щIауэ школым къешэлIэн хуейт. А Iуэхур зэфIэзыхын егъэджакIуэхэр яхурикъуртэкъым — нэхъыбэр зауэм щыIэт, хэкIуэдахэри мащIэтэкъым. Абы къыхэкIыу унафэ ящIащ 7-8-нэ классхэр (1941-1942 гъэ еджэгъуэм) фIы дыдэу къэзыухауэ щыта хъыджэбз цIыкIухэр Iуэхум къыхашэну. Щомахуэ Къудас, Шурдым Марусхъан, Нэхущ Къудас, Къазий Зэтэ, ГъукIэлI КIулэ, Хьэщэ Къалэ, Дыкъынэхэ Хутурэ, Iэминатрэ, Шурдым Хьэжыхъан, Дыкъынэ Iэминат сымэ абдежым щегъэжьауэ егъэджакIуэ IэнатIэм еувэ-лIат. Абыхэм гъуэгугъэлъа-гъуэ яхуэхъуат педучилищэр къэзыуха егъэджакIуэ щIалэхэу, илъэс 20-22-рэ нэхъыбэ а зэманым зи мыныбжь Нэхущ Алжан, БжьыхьэлI КIулэ, Шыд Прасковье (адыгэ нысэ хъуа урыс бзылъхугъэ), Къущхьэ Бжьо, Гъубжокъуэ ЛутIэ, Щомахуэ Налжан сымэ. Хъыджэбзхэм къуажэр хьэблэ-хьэблэу зэхуагуэшри (хьэблэхэр 6 хъурт, зым унэ 150-м нэблагъэ къызэщIиубыдэу), унагъуэхэр чэзууэ къызэхакIухьащ, школакIуэхэм я бжыгъэмрэ цIэ-унэцIэмрэ къыхатхыкIыу, сабийхэмрэ абыхэм къащхьэщына балигъхэмрэ епсэлъылIэу.
Къущхьэ Мухьэжид и «Зеикъуэ» тхылъым дыкъыщоджэ:
«Дэ, зауэ зэманым къыхэхъукIа сабийхэм, игъащIэкIэ тщыгъупщэнукъым махуэ къэс зэхэтхыу щыта гъыбзэхэр, зы унэм щыужьыхым адрейм зыкъыщиIэту». ЩхьэкIуэ тхылъ къызыIэрыхьа зи чэзу тхьэмыщкIэм и гуауэр даIыгъыну хьэблэр щызэхуэскIэ, гъы макъыу ди тхьэкIумэм имы- кIыжхэм ди гущхьэр якъу- тэрт, шынэм дызэщIиIулIэрт, нэщхъеягъуэм дыщIипIы-тIэрт. ЩхьэкIуэ тхылъу къуа- жэм къахьыр зэуэ нэхъыбэ къэхъуат зэрыпхъуакIуэхэр ди щIыналъэм ирахужа нэужь. Нэмыцэхэм яIыгъа щIыпIэ- хэм нэмысыфурэ зэтрихьа тхыгъэхэр къаутIыпщыжауэ арат.
Гуауэмрэ гузэвэгъуэмрэ яхуза сабиипсэхэр еджэным къыхуэбгъэушыну, щIэныгъэ зэгъэгъуэтыным къыхуебджэну, гукъыдэж ептыжыну тынштэкъым. Класс нэхъыжьхэм щеджэ ныбжьыщIэ куэдым еджапIэр IэщIыб ящIу, лэжьэн, IэщIагъэ къозыт еджапIэхэм кIуэн хуей хъуащ, я адэхэр, къуэш нэхъыжьхэр зауэм зэрыщыIэм е зэрыхэкIуэдам къыхэкIыу. А зэманым илъэсибл школыр къэзыуха ныбжьыщIэр адэкIэ емыджэми хъунут, и щхьэр зэригъэпсэунымрэ зэлэжьэнымрэт нэхъапэр.
1943 гъэм и гъатхэ-гъэмахуэ лъэхъэнэм и кIуэцIкIэ къуажэ унафэщIхэу Къэрмокъуэ Мухьэмэд (колхоз тхьэмадэт), Чэцыбей Хьэжумар (къуажэ советым и унафэщIт, парторгт), ХьэфIыцIэ Мусэбий (комсомол зэгухьэныгъэм и пашэт) я жэрдэмкIэ къуажэдэсхэм яхузэфIэкIащ жылэм дэта курыт еджапIэхэр зэфIагъэувэжын, зыхуей хуагъазэу лажьэу яутIыпщыжын. А Iуэхум жыджэру хэтащ егъэджакIуэхэри еджакIуэ цIыкIухэм я анэхэри. ЗэдэIэпыкъужу икIи еужьэрэкIыу лэжьыгъэр зэрызэфIагъэкIам и фIыгъэкIэ, 1943-1944 гъэ еджэгъуэр и чэзум ирихьэлIэу Зеикъуэ къуажэм къыщызэIуахыжащ пэщIэдзэ еджапIи 3-мрэ илъэсибл еджапIэмрэ я бжэхэр.
Ар икъукIэ ехъулIэныгъэшхуэт нобэ тпэжыжьэ а зэман хьэлъэм. Абы мымащIэу я фIыщIэ хэлъщ зауэ лъэхъэнэм пасэу балигъ ищIа хъыджэбз цIыкIухэу зи цIэ къитIуахэм. 1946 гъэм абыхэм къратауэ щытащ «Хэку зауэшхуэм и лъэхъэнэм иIа гуащIэдэкIым папщIэ» медалыр. Егъэлеиныгъэ лъэпкъ хэмылъу жыпIэ хъунущ а хъыджэбз цIыкIухэм къызэрымыкIуэ хахуагъэ ягъэлъэгъуауэ, егъэджэныгъэмрэ къэкIуэну щIэблэмрэ папщIэ я гуащIэ емыблэжауэ.
1945 гъэм Зеикъуэ къуажэм щылажьэрт пэщIэдзэ еджапIэу тIу, илъэсиблкIэ щрагъаджэ школрэ зы курыт еджапIэрэ. Псоми зэхэту ныбжьыщIэ 780-рэ екIуалIэрт. Абдеж къыщыунэхуат егъэ- джэныгъэмрэ щIэныгъэмрэ зеикъуэдэсхэм яхузэIузыха лъэхъэнэщIэр.
Зи гугъу тщIа егъэджакIуэхэм я деж къыщежьащ нобэ зеикъуэдэсхэр зэрыгушхуэ республикэм IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэр щаIыгъыу ди лъахэм зегъэужьыным зи зэфIэкI хуэзыгъэлэжьа къулыкъущIэрэ щIэныгъэлIу а къуажэм къыдэкIахэм я гъащIэ гъуэгуанэр.
Шурдым Барэсбий,
химие щIэныгъэхэм я доктор, «ЩIэныгъэ» ООО-м и унафэщI,
Шыбзыхъуэ Марьянэ,
Шэфий Хьэчим и цIэр зэрихьэу Зеикъуэ къуажэм Дэт курыт еджапIэ №2-м и лэжьакIуэ.
