Мэуэтхэр
Къаныкъуэ Анфисэ
Тхыдэ роман
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №94-м итщ).
Иужьрей зэманым Алэдамэ гу лъитат Удынэ и теплъэ дахэр щIэх-щIэхыурэ и нэгу къызэрыщIидзэм. Абы фIэкIа Iуэху имыIэу, хуейуэ егупсысу хужыIэнукъым. Ауэ, къыгурыIуэркъым нэрыбгей щхьэцыплъым и нэгум щIэт нэщхъейр зищIысыр, и нащхъуэ дахитIыр щIэплъыпIэм щытеплъызэкIэ, зыпхыщэт гупсысэхэр, къыхуэубыдыркъым «ябгэ» теплъэм и щIагъ щIэлъ купщIэр.
— Дыкъэсащ, — щIыIэ-щIыIэу жиIащ пщащэм.
БыдапIэм и ищхъэрэ дыхьэпIэм деж Iэщэ-фащэкIэ зэщIэузэдауэ хъумакIуэ гуп щызэхэтт. ЯтIагъуэкIэ къеекIа мывэ къалэр уардэу хэIэтыкIауэ мэуэт гуэлым къыщхьэщытт. Шабзауэ унащхьэрысхэр пагэу къеплъыхри, къалэм гъунэгъу къыхуэхъуа гупым зыкъытрашэщIащ.
— Мыпхуэдиз хъумакIуэ щызэхэт и хабзэтэкъым мыбдеж, — жиIащ Удынэ щэху дыдэу, и щхьэ хуэпсэлъэж нэхъей.
— Мыбы зыгуэр щыщыIэщ… — Iущэщащ Алэдами.
— Сыту пIэрэ?
— Деплъынкъэ, — щIалэр шым йолъэдэкъауэ.
ХъумакIуэхэм благъэ щахуэхъум, шым къепсыхри, и шыфэлIыфэкIэ нэхъыщхьэу зыхуигъэфэща щIалэ жьакIагъуэм деж иунэтIащ Алэдамэ.
— КъыщызытеувыIэт абдеж! — къыпежьащ абы зи щхьэцыр екIуу щIэща зауэлIыр.
Алэдамэ щIалэ лъагэт, ауэ зи пащхьэ иува щхьэцыгъуэр апхуэдизкIэ инти, и жьэпкъыпэм нэсын-нэмы- сын жыпIэу, пелуант. ЗауэлIыр щыму и набдзэ Iувым къыщIэплъырт. И нэ щхъуантIэхэр хьэщIэм къытриубыдэри, зэпиплъыхьащ. Иужьым, и нэщхъыр зэхиукIэри, щIэупщIащ:
— Хэт ухъуну, сыт ухуей?
— Уэрыш и къуэ Алэдамэ хъужыр сэращ. Гуащэм сыхуэзэну сыхуейт, — набдзэгубдзаплъэу зэпэзыплъыхь пелуаным и нэгум иплъэу, жэуап иритыжащ Алэдамэ.
— Уэрыш сцIыхуащ, ауэ уэ япэу услъагъуу аращ. Сыт хуэдэ Iуэху гуащэм хууиIэр? — и макъ гъумым зрегъэIэт напщIэхум.
— ХъыбарыфI къэтхьакъым, Адэмей! — къэпсэлъащ Алэдамэ и щIыб къыдэт нэрыбгейр.
— Сыт хуэдэ хъыбар къэвмыхьами, гуащэм иджыпсту фриIуэхукъым. ИужькIэ фыкъакIуэ.
— ДриIуэхущ, пщыр зэрыкIуэдам и гугъу пщIыуэ арамэ, — жи Алэдамэ.
Адэмейр къэуIэбжьауэ къыхуеплъэкIащ абы.
— Гуащэм дыхуэгъазэ, — хэкъузауэ жеIэ Удынэ.
КъэкIуахэр пщIантIэм дыхьэну хуит зэрищIар и гъусэхэм IэпэтэрмэшкIэ къарегъащIэ Адэмей. Гуащэм и дэлъху закъуэр — Адэмей — Мэуэтейм и дзэпщ къулыкъур благъагъэкIэ иратауэ аратэкъым, атIэ лIыгъэкIэ къихьауэ, хуэфэщэну зэрихьэрт. Абы и лIыгъэм теухуауэ хъыбарыжьхэр щаIуэтэжырт Мэуэтейм. ЖаIэрт Адэмей зауэ губгъуэм иту, и Iэ зырызымкIэ иубыда зауэлIхэр щIым къытриIэтыкIауэ игъэсысу ялъэгъуауэ, зи пщэ щиубыдыкIари псэууэ IэщIэмыкIыу, иужьрей дыдэу алыджхэр къащытеуам щыгъуэ Iэ пцIанэ защIэкIэ дэрдэней гуп зэтриукIауэ. Лъы илъэгъуа нэужь хьэщхьэрыIуэ хъуми, Адэмей пщым хуэпэж зауэлI хахуэт, щIыхь зиIэ цIыху дахэт.
Къатищу зэтет мывэ чэщанэ хъуреишхуэм и щхьэгъубжэхэм къыдэплъ хъумакIуэ зэщIэузэдахэм хьэщIэхэр зэпаплъыхьырт, ахэр къызыкIэлъыкIуари, къахьа хъыбырыр зыхуэдэри къагурымыIуэу. Алэдамэрэ нэрыбгеймрэ я щхьэр лъагэу Iэтауэ кIуэцIрокI псалъэмакъышхуэ къызыщIэIукI пэшымкIэ.
Дэшхуей шэнт лъагэм ист гуащэр, зэрыгузавэм и нэщэнэу и Iэ хужьитIыр зэригъэIуэту. Пщым и лъыхъуакIуэ дагъэкIыну гупым унафэ яхуищIу кърихьэлIат зыпэмыплъа хьэщIэхэр. Тыуар и хъыбар къахьащ щыжаIэм, псори щэху къызэрыгъэхъуащ, щIалэ мыцIыхумрэ Удынэрэ утыкур хуит хуащIу, жаIэнум пэплъэу.
НэтIасэ, гуащэ щэныфIэм, зэ- рыхъукIэ зызэтриубыдэну хэтт, ауэ абы и нэм къыщIих гузавэр зыкIи хуэгъэпщкIуртэкъым. Бостей кIыхь щIыху-удзыфафэм и къуапэхэр дыщэ IуданэкIэ хэдыкIарэ, дыщэ бгъэгуилъ-хьэ гъэщIэрэщIар и бынжэм нэс къехыу, и бгы псыгъуэм бгырыпх бгъуэшхуэр щIэкъузэжауэ щысщ. Гуащэм и Iэдий псыгъуэр щIихъумэу бостей Iэщхьэ кIыхьыр жынж* цIыкIу-цIыкIукIэ пхащи, зэрыгузавэм и нэщэнэу ахэр егъажэ, зимыщIэжу, ибж нэхъей. ЗэкIэлъыкIуэ дыдэу, и ныбжьым къекIуу хуэпа мэуэт гуащэр зэрылъагэм нэхърэ нэхъ лъагэж щIохъукI щхьэрыгъ дыщэ пыIэмрэ зытет дэшхуей пхъэ вакъэмрэ. НэтIасэ и щхьэцыгъуэ еухуэнэхар IэкIуэлъакIуэу и дамэ сэмэгумкIэ къыдэдзауэ хьэлъэ-хьэлъэу телът и бгъэм. Гуащэм и набдзэ псыгъуэ Iэтам пагафэ къытрегъауэ, ауэ и нэ щхъуантIэхэм къащIих гузавэр къытокIуэри, зимыщIэжу, и дамитIыр дрешей. Мазэм хуэдэу нэкIу хъурей да- хэм гугъэ нэхур къипсыкIыу къеплъащ ар и хьэщIэхэм, щIалэр ирагъэцIыхуа нэужь, икIи щабэ дыдэу щIэупщIащ:
— Ди пщым теухуауэ зыгуэр фщIэуэ жаIэри, щIалэ?!
— Уи нэмыс нэхъ лъагэ ухъу, гуащэ, ауэ цIыху лей щымыту пхуэсIуэтамэ нэхъыфIт ар, — жиIащ Алэдамэ щэныфIэу.
— КуэдыIуэ уи щхьэ йолъыт, щIалэ! — пэшыр къигъэпсалъэу къэIуащ Адэмей и макъ гъуагъуэр.
— Мыбы щIэт дэтхэнэ зыми дзыхь хузощI сэ. ЖыIэ! — идэркъым гуащэм.
— Сэ яхуэсщIыркъым, гуащэ, — ерыщщ Алэдамэ.
Удынэ укIытарэ къытехьарэ къыпхуэмыщIэу и гъусэм къыхуеплъэкIащ. Абы жиIэм едаIуэу, гуащэм деж къызэришами хущIегъуэжат уеблэмэ. Алэдамэ гуащэр зэрыхигъэзыхьым емыкIу пылъу къыщыхъуащ нэрыбгейм.
— Уэрыш срикъуэщ жыпIэу, уздэщыIа дыдэм и пэжыпIэр зыми имыщIэу укъызэрытхыхьэжам дыщыгъуазэщ псори. Сыт уэ ди гуащэр дзыхь пхуэт-щIу и закъуэу къыпхуэдгъэнэн щIыхуейр? — къэпсэлъащ зы лIыку.
Алэдамэ абы и лъэныкъуэкIэ еплъэкIыххакъым, ауэ къыхужаIар и тхьэкIумэм зэрыблигъэцIэфтам и нэщэ-нэу, и Iупэр зэтрикъузэри, и напIэр мащIэу ирихьэхащ. Удынэ къыгурыIуат абы фIэкIмэ, гуащэм и пащхьэ зэхэуэ щызэхаублэнкIэ шынагъэ зэрыщыIэр, Iуэхум псалъэ гуэркIэ хэмыIэбэ- мэ, мыхъумыщIагъэ къызэрыхъунур. Хьэргъэшыргъэ къэхъумэ, бжэм адэкIэ къыщыт нэрыбгейхэм захуэшыIэнукъым, абы псалъэмакъ къикIынурэ, мэуэтхэмрэ нэжьгъущIыдзэмрэ зэрагъэпцIагъащIэ зэхущытыкIэ дахэм кIэ игъуэтынущ.
— Алэдамэ и гум бзаджагъэ гуэри зэримылъымкIэ шэсыпIэ соувэ, — хэкъузауэ, ину жиIащ Удынэ, и Iэ ижьыр и бгъэгум трилъхьэри.
Пэшым щIэтхэр мыарэзыуэ нэхъри къызэщIэващ.
— Ди гуащэ лъапIэ! Дауэ хъун?! И адэм зэрихьа щIыхьыр къизэужыну хущIэкъуу аращ мыр. Ди пщыр иукIауэ иджы ди гуащэм къобгъэрыкIуэ! Хуит сыкъэщIи, напIэзыпIэм и щхьэр пысхынщ, — джатэр сампIэм кърилъэфащ лIы щхьэц хъурыфэ гуэрым.
Удынэ, есагъэххэу, джатэ зэщIэлъыкIар зуужу кърипхъуэтри, иувыкIащ, хъумакIуэхэри къызэщIэстащ.
Алэдамэ хуеплъэкIащ гужьгъэжьымрэ губжьымрэ зи нэкIур зэхагъэзэрыхьа, къилъын хьэзыру и дзэхэр зэрызыгъэшх зауэлI хэщIыхьам. Уэрыш и къуэм и зы Iэпэ хъеякъым, Iэщэми еIэбакъым, и напIи хуэдакъым. Абы апхуэдизу игурэ и щхьэрэ щхьэ зэтелът? КъагурыIуэртэкъым зыми.
КIыхьлIыхь хъуа псалъэмакъыр гуащэм игъэужьыхащ:
— Зэрыщыту фыщIэкI, Алэдамэрэ Удынэрэ фIэкIа къэмынэу! ФыщIэкI, жысIакъэ! — и макъым зригъэIэтащ гуащэ нэхутхьэхум.
Зэи зыми зэхихатэкъым НэтIасэ ину псэлъауэ. ЦIыхубз Iэщабэ-Iущабэм зыкъыщиIэтым, псори щым хъужри, пэшым щIэтхэр зэрыщIэхащ, щхьэ баринэр япэ иту.
НэтIасэ пхъэ вакъэ тету умыщIэну, къыу есым хуэдэу, хуэм дыдэу щIалэм бгъэдэкIуатэри, и нэгум иплъащ, и нитIыр къытримыгъэкIыу. ТэлайкIэ щы-му щыта нэужь, хэкъузауэ жиIащ:
— Ди пщыр здэщыIэмрэ и лажьэмрэ къызжеIэ, Уэрыш и къуэ!
— Си деж щыIэщ ди пщыр… — зигъэкIэщIащ Алэдами.
Гуащэр къэуIэбжьри, икIуэтыжащ.
— Ар сытым къыхэкIыу? Сыт къэхъуар?
— Мэзым къыщызгъуэтащ кхъуэпIащэм зэхикъутауэ, — жеIэ щIалэм.
— Пэжкъым! — идэркъым гуащэм.
— Тыуар щэкIуэнкIэ къытекIуэну ди хэкум зы цIыхуи искъым, — Удынэ щыхьэт техъуащ гуащэм и псалъэм.
— Аращ сэри згъэщIэгъуар. ЩакIуэ лъэрызехьэми, пщыр пщыщ, и закъуэ яутIыпщыркъым. Зыгуэр игъусауэ щытмэ, щхьэ зыри къыдэмыIэпыкъуарэ? — жи Алэдамэ.
— Зыгуэрым къиукIыну хэтащ! НэгъуэщI сыт… — и щхьэр егъэкIэрахъуэ Удынэ.
— Еууей! Ар дауэ! — и гур ехуэхащ гуащэм.
— Умыгузавэ, гуащэ. Псэущ ди пщыр. Ауэ… Ар зыми ямыщIэмэ нэхъыфIу къызолъытэ.
— Ар сыт щхьэкIэ? — егъэщIагъуэ Удынэ.
— Пэжу хуэбгъэфэщащ — Тыуар яукIыну хэтагъэнущ. Ар къащемыхъулIакIэ, Iуэхур и кIэм нагъэсыну ныкIэлъыкIуэнущ, зэрыпсэур къащIэмэ. Абы тегушхуари къызэрыгуэкI цIыхукъым… И блыгущIэтхэм ящыщ къепцIыжауэ къыщIэкIми, згъэщIэгъуэнукъым, — жиIащ Алэдамэ, гуащэр нэхъри къигъэуIэбжьу.
— Хэт и гъусар пщыр щакIуэ щыдэкIым? — щIоупщIэ нэрыбгейр.
— ЦIыхуитIщ и гъусар — Нэжанрэ Адэмейрэ.
— КъыщекIуэлIэжам жаIар сыт? — жи Алэдамэ.
— Сытым къыхэкIыу ар уэ дзыхь пхуэсщIын хуей?! Сэ усцIыхуркъым уэ… Зыми уицIыхуркъым! — гурыщхъуэ ищIыжащ гуащэм.
— Си адэ лъапIэм и щIыхьымрэ напэмрэ къэзыгъэуфIыцIын Iуэхугъуэ зэи злэжьакъым икIи злэжьынукъым, — и щхьэр иIэтри, гуащэм и нэ дахэм щIэплъащ Алэдамэ. — Ауэ, зэрымыщIэкIэ мы Iуэхум сыхэпщIащи, сызэрагъэхамэм къыхэкIыу, ягъэкъуэншэнури сэращ. ГъащIэ сиIэмэ, ди пщым зыкъищIэжынщи, Iуэхум и пэжыпIэр къиIуэтэжынщ. Аращи, пэжыр къэстIэщIыну сызэрыхущIэкъум зыри гъэщIэгъуэни емыкIуи пылъкъым, — жеIэ Алэдамэ.
— ЯпэщIыкIэ Нэжан къыдэлъэдэ-жащ, пщыр дгъуэтыжкъым, жиIэри, — ифI зыкърешэж гуащэми, шэнтым йотIысэхыж. — КIэщIу Адэмеи къэсыжащ, лъыхъуакIуэ кIуэну гупыр къызэригъэпэщыну. Ауэ, зэрыжаIамкIэ, зыкъомрэ лъыхъуащ езы тIур. Ягъуэтыжакъым, здиунэтIари къахуэщIакъым, — жьы къыпиубыду гузэвэн щIедзэж гуащэм.
— ЗэгъащIэ-тIэ, гуащэ: кхъуэпIащэм и чэтхъапIэхэм къищынэмыщIа, пщым и щIыбым сапIэ телъу гу лъыстащ. Хэту щытми, пщым зыгуэр сэкIэ къе- пыджри, щыхупIэм иридзыхыжауэ аращ, а щыхупIэм и лъабжьэм кхъуэпIащэр зэрыщыхъуакIуэр ищIэу. Щыгугъауэ къыщIэкIынущ пщыр сэми щыхупIэми къелмэ, хьэкIэкхъуэкIэм IэщIэкIуэдэпэну, — шынагъуэт икIи фIэщщIыгъуейт Алэдамэ и псалъэхэр.
— Сыт мы жыпIэр?! — шэнтым зыкъытриIэтыкIащ НэтIасэ.
— Алэдамэ, а псори лъабжьэншэмэ, мо бжэм адэкIэ къыщыт блыгущIэт-хэм къыпхуагъэгъункъым, жыпIэм егупсыс! — щэхуу жеIэри, Удынэ нэбгъузкIэ хуоплъэкI и гъусэм.
— КъызгуроIуэ, — и щхьэр ищIащ щIалэм, арэзыуэ. — А щIалэ щхьэц хъурыфэр… Хэт хъуну ар?
— Аращ Нэжан хъужыр, — къопсалъэ гуащэр.
— Ди пщыр зыукIыну яужь итар арауэ къыщIэкIмэ, зыкIи згъэщIэгъуэнукъым! — пигъэщхъащ Алэдамэ.
— Иумыгъэлей, щIалэ. Ар Адэмей и къуэдзэщ, дзыхь худощI, куэд щIауэ доцIыху. Нэжан къумалмэ, си дэлъхури жэуапым ирашэлIэнущ. Ауэ Нэжан Iуэху куэдкIэ дгъэунэхуа щIалэщ, — идэркъым гуащэм.
— Щхьэ абы теплъхьэрэ ар? — игъэщIэгъуащ Удынэ.
— Зыгуэр слъэгъуарэ, бзэгу схьыжы-ну сыкъэкIуа и гугъауэ арагъэнут щIэгужьеяр. Армырамэ, симыгъэпсалъэу, щхьэ сиукIыну яужь ита? — апхуэдэ бзаджагъэ куэд щилъэгъуат Хьэт къэралыгъуэми, шэч къытрихьэртэкъым Алэдамэ.
— Сыхуейкъым ар си фIэщ сщIыну. Ауэ, ди плъыртетым дзыхь къыпхуещI мыбы укъыщишакIи, сэри си щхьэр пхузогъэтIылъ. ЖыпIэр пэжрэ, Iуэхур къэптIэщIыфмэ, усIэтынщ, ущыуэрэ — гъащIэ уиIэкъым! — гугъэ хэлъу жеIэ НэтIасэ.
— Сэ зыри сыхуейкъым, гуащэ. Щхьэхуещагъэ хэлъкъым злэжьми жысIэми, — хэкъузауэ жиIащ щIалэм, гуащэм и иужьрей псалъищым гу лъимытэххэу.
— ГурыIуэгъуэр зыщ — пщым и хэщIапIэр хэIущIыIу тщIы хъунукъым, бзэхауи бгъэIункIэ Iэмал иIэкъым, — къыхилъхьащ Удынэ. — Зыми гу къыфлъамытауэ согугъэ дыгъуэпшыхь укъыщекIуэлIэжам, Алэдамэ!
— КIыфI хъуауэ жылэм сыкъыдыхьэжащ. Зыми дыкъалъэгъуакъым. Ауэ пщыр дгъэIэпхъуи хъунукъым, умыгъэхъеймэ нэхъыфIщ, — жи Алэдамэ.
— КIэбгъулъ хъумакIуэ гуп къаутIыпщыну хъыбар езгъэщIэнщ, гуащэ. Гу къытлъатэнущ, мыбы щыIэм щыщ я лэжьыгъэм къытетчмэ. Алэдамэ щыпсэум и Iэгъуэблагъэр яхъумэну езгъэувэлIэнщ. Абыхэм дзыхь яхуэпщI хъунущ, — жи Удынэ.
— Нэжан теухуауэ сыт? — гуащэм Алэдамэ зыхуегъазэ.
— Ар хьэжэпхъажэ хъуащ. Гу зэрылъыстамкIэ, щIалэ пщтырщ, шыIэныгъэ хэлъкъыми, гува-щIэхами, имыщIапхъэ щимыщIапхъэм къыщыIэщIэщIэнурэ, абыкIэ къэтщIэнущ. Пщым щхьэкIэ умыгузавэ, гуащэ, ущIэупщIэнуи уныкIэлъымыкIуэ, зыгуэр къыпкIэлъыплъынщи, хъуакъым, — НэтIасэ и гум къипсэлъыкIа хуэдэ, япэ зрегъэщ Алэдамэ.
— Псори гурыIуэгъуэщ, ауэ ди пщыр здэщыIэм, и лажьэм теухуауэ сыт цIыхум яжетIэнур? — гу лъитащ Удынэ.
— Пэжщ ари… Зыгуэр къэзгупсы-сынщ сэ. ФепIэщIэкI! Зыщумыгъэгъупщэ, Уэрыш и къуэ, къалэнышхуэ уи пщэ къыдэхуащ — и чэзур къэсмэ, ди пщыр псэууэ къысхуешэлIэж! Удынэ, сыпщогугъ! — хэкъузауэ жиIащ гуа-щэм.
Алэдамэ щхьэщэ ищIри, щIэкIыпIэмкIэ игъэзащ.
— ЗыкъищIэжмэ, псори зэхэкIынкъэ. Мис итIанэщ! — и щхьэ хуэпсэлъэж нэхъей, щэхуу жиIэурэ, абы иужь иуващ Удыни.
— Нобэ къыщыщIэдзауэ жей диIэкъым, дахэ… — зэхэпх къудейуэ пщащэм еIущэщащ Алэдамэ, быдапIэм къыщызэрыдэхыжым.
Зэшыгъуэу екIуэкI гъащIэм дяпэкIэ зэрызиужьынум и нэщэнэу, Мэуэтейм къыщыхъуа щIэщхъум зыкъригъэщIэжа хуэдэ, Алэдамэ и нэщхъыр зэхэ-кIат. Ар зауэлIт, ицIыхури зэсари зэрымыщIэкIэ зыхэхуа хьэлэбэлыкъым хуэдэти, хуэныкъуэт, къызэрыщIэкIымкIэ. Иджы зыгуэрым дихьэхащи, и нэр къэплъэжам, къэушам хуэдэщ.
«Дахэ?! КъысфIэщIа, хьэмэрэ «дахэ» жиIа?! Сызэригугъам хуэдэу гущIыIэ дыдэ хъункъым мыр… Гу къыслъимытэххэ хуэдэ, зы Iуплъэгъуэ закъуи къызимыпэсу къокIуэкI. Гуащэнагъуэ зи гуапагъ Алэдамэ хуэдэ бын гущIэгъуншэ дауэ къыщIэхъуэрэт?! Ауэ щыхъукIэ, гузэрыдзэ хуэхъуа гуэр Хьэтейм къыщыщыщIауэ къыщIэкIынщ. ИкIи, пщым и блыгущIэту, и хъумакIуэу щытауэ, уеблэмэ вакъуэ адэу ипIыжауэ жиIащ Гуащэнагъуэ. Щхьэ апхуэдэ IэнатIэ хъарзынэр IэщIыб ищIа, пщышхуэр ибгына, дауи езым къаутIыпща?! Щэху куэдыIуэ щIэтщ гупсысапIэ схуэхъуа щIалэм и нэ фIыцIитIым… Сыту пIэрэ абы и нэгу нэщхъейм щэлъыр?».
Имычэзууэ Удынэ зыкIуэцIрыщэта гупсысэхэм къыхигъэскIыкIащ гъуо макъым. Iузэв псы Iуфэм къыщхьэ-щыт Iуащхьэхэм тет плъыр чэщанэхэмкIэ къиIукIырт псэр зыгъэгузавэ, гум зыкъыдэзыгъазэ, лъэр щIэзыгъэху джэ макъыр. Аддэ жыжьэу, зэхэпх къудейуэ КIэбгъулъ мэзымкIи къыщыджащ гъуор… Плъырхэм зы телъыджэ гуэр къалъэгъуащ! Мэуэтейр зэщIэдэIукIащ, псэр Iузыха хъыбарегъащIэр дапщэрэ къаджэми ябжу. Зэ къаджэмэ — кхъухь хьэлъэзешэ хым къытехьащ, тIэу къаджэмэ — хасащхьэр зэхашэ, щэ къаджэмэ — биидзэр къебгъэрыкIуауэ аращ.
Мэуэт зауэлI лъэпкъыжьым зыкъыдиIэтащ хьэуар дэзджызджу къэIуа ещанэ джэ макъым. Шэч хэлътэкъым щIэплъыпIэр къигъэуфIыцIу къэблэгъа толъкъуныр зэрыбиидзэм. Плъыр чэщанэм тет нэрыбгейхэм я нэгу къыщIэува хыдзэм тенджызым зыкъытриукъуэдияуэ къакIуэрт, куэд мыщIэуи псы Iуфэм къэсынут джатэ къихакIэ къызэрехьэжьа дэрдэней лъэпкъыр.
— Сымыда щхьэкIэ, Тыуар дымыгъэпщкIуу хъунукъым. Мыбдежи сэбэп дыщыхъунут… — Алэдамэ и джатэ дзэпкъыр улъииным нэсауэ зэрыщылъым егупсысри, ар псыф ищIыну IэмалыфI зэрыIэщIэкIыр и жагъуэу, и щхьэр игъэкIэрэхъуащ. — Ауэ лъэпкъым хуэтщIэххэнуIамэ — пщыр дыгъэгъэIэпхъуэ. Гъуазэ тхэмытмэ, махэ дыхъунущ.
— Ди пщым и лъэрымыхьыгъуэмрэ дэрдэнейхэм я къызэрехьэжьэгъуэмрэ зы хъуащ… Зыгуэрым зэригъэпэща бзаджагъэщ мыр. КъыдэпцIыжар лIэкIей пщIыну сыт и уасэт! — къэблагъэ биидзэм хуеплъэкIщ, Алэдамэ и псалъэхэм арэзы техъуэу и щхьэр ищIри, Удынэ и шым елъэдэкъэуащ.
Алэдамэ и шыр щIихуэным нэсат… Пщымрэ и анэ закъуэмрэ хъумакIуэ иригъэувэлIэну игу къызэрымыкIам щхьэкIэ и щхьэр фIиудыжырт абы. КъызэрыщIэкIымкIэ, лъэпкъым къумал яхэтт, абы къылъыкъуэкIыну бзаджагъэмрэ щIэпхъаджагъэмрэ зыми ищIэртэкъым. Нэжан Алэдамэ япэ иту быдапIэм зыкъыдигъэбзэхыкIащ. Дауэ ухъут ар, Алэдамэ и делагъэкIэ и анэ закъуэри IэщIэкIамэ, мэуэтыпщри яукIамэ…
— Ди анэ! — джэуэрэ, пщIантIэм дэлъэдэжащ Алэдамэ.
— Сыт, си щIалэ? — унэм къыщIэIукIащ Гуащэнагъуэ и макъ щабэр.
— ИIэ, псынщIэу зыгъэхьэзыр. Пщым и хущхъуэхэр зэрылъхьэ, псы, хъыдан къабзэ. Нэхъ псынщIэIуэу, — зыщышынэр къызэрымыхъуам и гур дэпсэхужауэ унэм щIэлъэдэжщ щIалэри, пщым щхьэщыхьащ.
Анэр щIэмыупщIэми, щыгъуазэт къэхъуам. Плъыр чэщанэхэм зэIэпахыурэ напIэзыпIэм хагъэIуат биидзэр къазэрытеуар. Гуащэнагъуэ цIыху Iущти, къыгурыIуат пщыр гъэIэпхъуэн зэрыхуейр.
— Сыхьэзырыххэщ, си щIалэ, псори зэрыслъхьащ, — жиIэщ анэми, гъуэлъыпIэ натIэм фIидза къэлътмакъымкIэ еIэбэкIащ.
Абы хэту, шыгу зэщIэщIам и гублащхьэм дэсу Жан къыдэлъэдащ пщIантIэм. Алэдамэ къэуIэбжьауэ къыщIэплъащ унэм. И гум къипсэлъыкIам хуэдэу, псори хьэзырыххэу къекIуэлIэжати, нэрыбгейхэм я Iущагъымрэ замыIэжьэу Iуэхур зэрызэфIаудымрэ игъэщIагъуэрт абы.
КъызэрыщIэкIамкIэ, нэрыбгейхэм я нэIэ зэи щIэкIатэкъым Гуащэнагъуэ. Жыгыщхьэрысхэм Iэгъуэблагъэр нэкIэ ягъэхъуу, жэщи махуи къыкIэлъыплъырт Удынэ и унафэкIэ. Дэтхэнэ зыри лIипщI пэувыфыну апхуэдэт хъыджэбз хахуэхэр. Ар Алэдамэ иджы нэрылъагъу щыхъуащ, нэмыплъ яхуищIу щытами. Абы хэту Удынэ къыщIэлъэдащ пэшым.
— КъуэкIыпIэмкIэ дыкIуэцIрыкIмэ дауэ уеплърэ? — Алэдамэ, бауэбапщэу, бгъэдэкIуэтащ нэрыбгейм.
— Пэжщ. Псы Iуфэм пэгъунэгъуу Тыуар щыбгъэпщкIуну шынагъуэщ — мыгувэу Iэшэлъашэр зауэ губгъуэ хъунущ. Ди пщым и псэр пытщи, хабзэм идэркъым нэгъуэщI хэтхыну. Иджыпсту унафэр зыIэщIэлъыр гуащэмрэ дзэпщымрэщ. Пежьэнщ ахэр биидзэм екIурэ-ещхьу, — жи Удынэ.
Уэншэку Iув щабэм телъу шыгум ирагъэзэгъа пщыр ешэжьэн хуей щыхъум, Удынэ зрилъэфыхьащ.
— Сыт? — къызэплъэкIащ Алэдамэ.
— Фи лъэужьым бий тезмыгъэувэу, фи щIыбагъыр схъумэу мыбдеж сыкъыщынэмэ си гур нэхъ зэгъэнущ. Дзыхь пхузощI ди пщыр, Алэдамэ, — гуащэм къыхуищIа унафэм ебакъуи мыхъуу, зэрыгузавэри и нэгум къищу жиIащ нэрыбгейм.
— МыцIыхум дауэ дзыхь хуэпщIыну уи пщыр? — щIэнэкIащ пщащэм Алэдамэ, пыгуфIыкIыу.
— Зыми дзыхь зэрыхуэзмыщIу, пхузощI. КъэдаIуэ мыдэ, тэрэуэтхэмрэ агъырейхэмрэ я зэпылъыпIэм деж жылэ цIыкIу щысщ. Абы дэсщ удыжь, Маисэ и цIэу. Ди пщыр къызэфIигъэувэжыну мы щIылъэм зы цIыху щызэхэзекIуэмэ, ар — Маисэщ. Дауи щIы, Алэдамэ, Тыуар а удым Iэрыгъэхьэ. Фежьэ! Дызэхуэмызэжмэ, зэгъащIэ зи жьэ зэIумыщIэхэм я гухэлъ зэрыщIэркъым жыхуаIэм дызэрыхуэдэр, — пыгуфIыкIми, нэщхъей-нэщхъейуэ жиIэщ, шым зридзри, нэрыбгейм зигъэбзэхащ.
Алэдамэ къыгурыIуащэртэкъым Удынэ и щIагъыбзэм щIэлъ мыхьэнэри, пщащэр имыгъусэу зэрежьэр щIижагъуэри, абы и напэлъагъум и псэр щIыдэпсэхури, ауэ а псоми иджыпсту егупсысыну хущIыхьэгъуэ зимыIэ щIалэр гъусэ къыхуащIа нэрыбгей гупым я пашэу къуэкIыпIэмкIэ иунэтIащ.
Джатэпэрыжэ
Псы Iуфэм къызэрыхьэса дэрдэнеидзэр зэрыгъэкIийуэ кхъухьхэм къепкIауэ, пкIэлъей кIыхьышхуэхэр зэпаIыгърэ, джатэр ягъэдалъэу, псыхъуэм къыщыдэлъадэм, уэлбанэ уэшхым хуэдэу ятещэщащ мэуэт шабзэшэхэр. Iузэв Iуфэм япэу щача лъэбакъуэр иужьрей яхуэхъуащ куэдым. Ауэ биидзэр апхуэдизкIэ инти, щындей, агъырей, тэрэуэт уэркъхэр къэмыс щIыкIэ быдапIэр ящтэнкIэ шынагъуэт. Дауи, дэрдэней шабзэшэхэр нэсынутэкъым мэуэт быдапIэм — лъагапIэм тет мывэ къалэм бий дэмыхьэфын хуэдэу къещIэкIат. Уэрыш Хахуэр зыхьа иужьрей зауэм губзыгъагъэ куэд хахат мэуэтхэми, я тIасхъапIэхэр къагурыIуэжри, ягъэзэкIуэжат. Дэрдэнейхэри я щыуагъэхэм зэрыриплъэжар наIуэщ. Ауэ щыхъукIэ, мы зи чэзум гугъу зэрегъэхьынущ лъэпкъитIыр.
Iэ сэмэгумкIэ шхуэр иIыгъыу, Iэ ижьым бжы IэщIэлъу мэуэт дзэпщ Iэчлъэчышхуэр къыщхьэщыхьащ бжьэпэм, езым хуэфэщэн пщIэгъуалэ лъагэм тесу. ДомбеякъыпскIэ хэды- кIа лъей плъыжьым гъуэбзиикIэтелъыр* лъэгуажьэтесым нэс тебзарэ, IэфракIэм нэмысыпэу гъущI Iэпщэхъу илъу, дэщI екIур къыщылыдыкIрэ, щIакIуэ хужь пIащIэр зи плIабгъуэшхуэм тепхъуа Адэмей пелуаныр пагэу хуеплъыхащ биидзэм. Абы и щIыбагъ къыдэт мэуэтыдзэр, сытым дежи хуэдэу, хуэхьэзырт дунейкъутэжым. Я щыпэтэкъым абыхэм зауэ IэнатIэр, Iэижь хуэхъуакIэт хэкур хъумэным.
— Дэрдэнейхэр хьэрхуэрэгъу лъэщщ, абы фIыуэ дыщыгъуазэщ. Ерыщу, ерууэ, хъыжьэу зи цIэр Iуа алыдж лъэпкъыр Мэуэтейм къыттеуэну щытегушхуакIэ, ди хэкур зэрихьэхуну Iэщэ щэху гуэри къуэлъу къыщIэкIынущ, армырмэ, иужьрей зауэм щедгъэшэча гузэвэгъуэм и ужькIэ, къытрагъэзэнтэкъым. Дахуэгъэзащ! — домбей губ-жьам хуэдэу, жьыр зэприхулыкIыу, и макъ гъуагъуэмкIэ джащ Адэмей.
ЗауэлIхэр абыкIэ арэзыуэ къызэщIэIэтащ.
— Дыгъэпс щабэр ди нэгум къиджэгухьу нышэдибэ дыкъэушами, джатэпэкIэ ди нэр зэтрапIэн я гугъэу дэрдэнейхэр къыдэкIуэщащ*. ЯцIыхужыркъым абыхэм хьэтыкъуэхэр! Ялъэгъуакъым абы зауэлI хъыжьэ! Щыгъупщэнкъым Алыджми дэрдэнейхэр ебэетIэу* Мэуэтейм щрахужа махуэшхуэр! Фыщымысхь бийм, хуэвмыщI гущIэгъу зэрыпхъуакIуэм! Ди адэжьхэм я цIэкIэ, ди щIэблэм папщIэ! Феуэ биидзэм! — и тэмакъыр щитхъыным хуэдэу, и къарум къызэрихь-кIэ къэкIиящ, и щIакIуэр акъужьым щIихурыхукIыу бжьэпэм тет дзэзешэр.
— Еуэ биидзэм! Еуэ биидзэм! Еуэ биидзэм! — къыпэджэжащ абы мэуэ- тылI хъыжьэхэр.
Абыхэм я гум губжьыр къыщызэщIэушати, къеплъэкIи къикIуэти ямыщIэу, уафэм къепсыха щыблэу, биидзэм еуэну хьэзырт. Ауэ дэрдэнейхэр зыхуейри арат — мэуэтхэр быдапIэм къыдашу, псы Iуфэм щызэтраукIэну. Адрей нарт лъэпкъхэр къэмысауэ, псы Iуфэм щыпсэу цIыху мащIэмкIэ уапэщIэувэу зебгъэукIыным мыхьэнэ хэлътэкъым. Дэрдэнейхэми ящIэрт псы Iуфэм щепсыхрэ етIысэкIмэ, хьэуазэм мафIэ щIэгъэнауэ къызэрыхаутIыпщхьэнури, кIуэрыкIуэм тету мэуэт быдапIэм еуэну траухуащ. ДэIэпыкъуэгъур къэмыс щIыкIэ, Аскъалэ дыхьэн хуейт. Арыххэуи бийм къызыкъуихащ и Iэщэ нэхъыщхьэр — мывэгъэлъатэр.
Адэмей къыгурыIуакъым дэрдэнейхэм я кхъухьым кърагъэжэх Iэмэпсымэ мыцIыхур зищIысыр. ПхъэкIэ зэIулIа Iэщэ абрагъуэр шэрхъиплIым тету псыхъуэм къыдагъэуващ. Абы къытепIиикI пкъор шыкIэ IэплIэм хэту, яIуантIэурэ яшэщIауэ ныкъуэщылът, зэрегъэубыда кIапсэр къэбутIыпщмэ, зэрылъэтыным хуэдэу хьэзыру. А пкъом и пэм пылъ, гъущI упIэщIа зытебза кумбыгъэм абрэмывэ иралъхьа нэужьщ мэуэтхэм къащыгурыIуар я пащхьэ ит Iэщэ лIэужьыгъуэщIэр зищIысыр. Дэрдэней зауэлIыр кIапсэм щеIэм, пкъом зыкъиукъуэдийри, быдапIэм нэс къызэрылъэтари къагурымыIуэу, блыныр къигъачэу абрэмывэр къажьэхэхуащ.
— Шабзэшэхэр пывгъанэ! — къэкIиящ Адэмей.
Мэуэт шабзауэхэм я пащхьэ ит кхъуэщын хъурейхэм ярызт щIыдагъэр. Абы хащIэщ шабзэшэхэри, мафIэ пагъэнэжащ.
— Тевгъапсэ! Феуэ! — унафэ ищIащ дзэзешэм.
Дагъэ зэбгриупцIыкIам зридзыжу биидзэм тещэщащ мафIэ уэшхыр. Мывэгъэлъатэм зезыдза лыгъейр зэрагъэункIыфIу, аргуэрыжьти, телъалъэу. Алыдж Iэщэр бзаджэрыхьу къыщIэкIащ… Мывэм и пIэкIэ къэлътмакъым хьэуазэ зэкIуэцIыпха иралъхьэщ, щIыдагъэ тракIэщ, мафIэ щIадзэжри, быдапIэм къраутIыпщащ дэрдэнейхэм.
Адэмей къыгурыIуащ зымащIэкIэ захуэIыгъыну къыщыхъуами, икIэщIыпIэкIэ дэIэпыкъуэгъу зэрыхуейр, абрэмывэкIэ къеуэурэ мафIэ къыхадзэжмэ, мыгувэу быдапIэр дэрдэнейхэм зэращтэнур.
— ЕкIурэ-ещхьу къытхуэкIуам Ахеижьыр! Афэрым! БыдапIэр уэмэ, джатэм дыкъыхуэнэжынкъэ. Мис итIанэ дызэрыгъэунэхунщ, умыгузавэ… — щэхуу жиIэри, и пащIагъуэм щIэгуфIыкIащ Адэмей, и нэ щхъуантIэхэр къилыдыкIыу.
Мэуэт дзэзешэм и гугъакъым дэрдэнейхэм апхуэдэ бзаджагъэ къалъыкъуэкIыну, щIэщыгъуэ защIэкIэ зэщIэузэдауэ къытрагъэзэжыну. КъищынэмыщIауэ, алыдж кхъухь фIыцIэжьхэр мыувыIэжу Iузэв Iуфэм къесылIэрти, зэи кIэ имыIэжыным, зэрыкъэралыгъуэу къызэрехьэжьам хуэдэт. Пщэдджыжьыпэ хъуху зэхэуа лъэныкъуитIым щыщу хэщIыныгъэ зиIэр дэрдэнейхэрат. Абыхэм яфIэкIуэда зауэлIхэм я хьэдэхэр Iуащхьэшхуэу зэтелъми, кхъухьым къимыкIауэ итхэр мин бжыгъэкIэ нэхъыбэт. Абыхэм къахуэгъэсыртэкъым мэуэт быдапIэр зэтракъутэу хьэщхьэрыIуэдзэу зэрытеуэныр. Адэмей и дзэм хэщIыныгъэшхуэ дыдэ имыIэми, зэрегъэзэшат, быдапIэр мафIэм зэхисхьат, мывэ къалэр къещэщэхынми зымащIэ тIэкIу иIэжу арат.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
Псалъэгъэнахуэ
Жынж — маленькие, металлические, круглые пуговицы.
ГъуэбзиикIэтелъ — наголенник.
КъыдэкIуэщащ — подкрались незаметно.
ЕбэетIэу— покачиваясь.
Нэрыбгейхэмрэ дэрдэней зэрыпхъуакIуэхэмрэ зэхоуэ.
