МэшбащIэ Исхьэкъ: Дуней псом дыкъыщацIыхун хуейщ
Адыгэ лъэпкъыр нобэ дызэрыгушхуэ цIыху щэджащэхэм, зэчийкIэ Тхьэр зыхуэупсахэм ящыщщ тхакIуэ телъыджэ МэшбащIэ Исхьэкъ. Абы и Iэдакъэ къыщIэ-кIащ роман, повесть, усэ гъуэзэджэ куэд.
МэшбащIэм зэфIэкIышхуэ зэрыбгъэдэлъым, и тхыгъэхэр зэрыкупщIафIэм, мыхьэнэшхуэ зэраIэм и щыхьэтщ СССР-ми РСФСР-ми я къэрал саугъэтхэр, Горький Максим и цIэр зезыхьэ саугъэтыр къызэрыратар. Илъэс 60-м щIигъуауэ зи лъэпкъым псэ хьэлэлкIэ хуэлажьэ тхакIуэ гуащIафIэр нэхъ гъунэгъуу зэзгъэцIыхуну къыщысхуихуар мазэ кIуарщ: Исхьэкъ хэтащ ди республикэм къулыкъушхуэ зыбжанэ щызыIыгъа, лъэужь дахэ къызэзынэкIа Тыркуин Анатолэ и фэеплъ пшыхьу Мэздэгу къалэм щызэхашам. Пэжыр жысIэнщи, а лIым и зыIыгъыкIэр, и псэлъэкIэр, и Iэдэбагъыр, илъэс 80-м щхьэдэхауэ умыщIэну зэрыуардэр, зэрыжаныр гъэщIэгъуэн сщымыхъуу къэнакъым. Псоми къызэрацIыхур, зэрытхакIуэ цIэрыIуэр абы и напщIэ телътэкъым. Дауи, абы сыбгъэдыхьэну, зэзгъэцIыхуну, сепсэлъылIэну Iэмал зэрызгъуэтар къэзмыгъэсэбэпын схузэфIэкIакъым. Уеблэмэ, жып телефонкIэ сурэти тесхащ.
— Исхьэкъ, узэплъэкIыжрэ къэпкIуа уи творческэ гъуэгуанэм уриплъэжмэ, сыт псом япэу уи гупсысэр зыхуэкIуэр?
— Сэ литературэм сыхуэзышар адыгэ IуэрыIуатэрщ, адыгэ псысэхэрщ. Садэплъейуэ, гъуэгугъэлъагъуэу сиIар КIэрашэ Тембот, ЩоджэнцIыкIу Алий, КIыщокъуэ Алим, Хьэткъуэ Ахьмэд сымэщ. Абыхэм я жьауэм сыщIэту зысIэтащ. ЗысIэта нэужь, къэсцIыхуащ адрей классикхэм я тхыгъэхэри: Пушкин Александр, Гоголь Николай сымэ. Дэ, адыгэ тхакIуэхэр, нобэ иужь дитын хуейщ, дуней псом дыкъыщацIыхун папщIэ, лъэпкъ литературэр и пэкIэ зэрыдгъэкIуэтэным. Дэ жыг щхьэкIэм дыкъыпыхъукIакъым, уафэми дыкъехуэхакъым. Адыгэр дылъэпкъыжьщ. Дяпэ итахэм хабзэ-бзыпхъэ дахэ къытхуагъэнащ. Ар зэрытхъумэным, абы и дахагъэр нэхъыщIэхэм къазэрыгурыдгъэIуэным дыпымылъу хъунукъым. Дэ зауи бани дыхуейкъым, дызыхуейр дыпсэуну, зыдужьыну, ди Iуэхум пызыщэн щIэблэ тэмэм ди ужь къиувэну аркъудейщ.
— Уэ ди хэкушхуэм фIыуэ укъыщацIыху. Къэралыр зэрыгушхуэу щыта тхакIуэ цIэрыIуэ куэдми уахуэзащ, дауи. Хэт сымэ къыхэбгъэщыну ухуейт абыхэм ящыщу?
— Псом япэу Михалков Сергей Владимир и къуэр. Москва Литинститутым сыще-джэу, 2-нэ курсым сыщIэсу си тхыгъэ IэщIыхьащ абы и щхьэгъусэм — Наталье Петровнэ. Абы еджа нэужь я унэ срагъэблагъэри, тIуми псалъэ дахэ къызжаIащ, Михалков рекомендацэ къызитри СССР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм сыхагъэхьауэ щытащ 1954 гъэм, ныбжькIэ сыщIалэу.
КъищынэмыщIауэ, мызэ-мытIэу сахуэзащ нэгъуэщI тхакIуэшхуэхэм — Паустовский Константин, Соболев Леонид, Долматовский Евгений — дэтхэнэм и цIэр жыпIэн. Ауэ, къытызогъэзэжри, сэ гъуазэу сиIар а нетIэ зи цIэ къисIуа ди адыгэ тхакIуэхэрщ.
— Исхьэкъ, дызэрыщыгъуазэмкIэ, уи IэдакъэщIэкIхэм увыпIэшхуэ щаубыд адыгэм ди блэкIам, лъэпкъым гузэвэгъуэшхуэ къытхуэзыхьа Урыс-Кавказ зауэм.
— А зауэм теухуауэ сэ сиIэщ романитху. Иужьу стха «Зи щIыпIэр зрагъэбгынахэр» зыфIэсщар дунейм къытехьа щIыкIэкъым, си стIолым телъщ хьэзыру. Абдежым щызухащ Кавказ зауэм тепсэлъыхь роман гупыр. Ауэ, сыт хуэдиз сымытхами, псоми сыщытопсэлъыхь адыгэм ди зэхэтыкIам, ди хабзэ-бзыпхъэм. Ахэр нобэ тIэкIу тщыгъупщэ хъуащ. Дэр-дэру зыкъэдмыIэтыжмэ, зыри дриуасэкъым, зытхъумэжын, фIыуэ дызэрылъагъун хуейщ. ИтIанэщ ди гъунэгъури, нэгъуэщI лъэпкъхэри, дызэрыс хэгъуэгури фIыуэ щытлъагъунур.
КъыкIэлъыкIуэрауэ, ди щIэблэм нэхъыфIу къедгъэцIыхупхъэщ, нэхъыбэрэ я гугъу щIыпхъэщ Черкасскэхэм. Ахэр ящыщщ Урысейм и лъабжьэр зыгъэтIылъахэм, зыгъэбыдахэм: къэралым къулыкъу ин дыдэхэр щаIыгъащ, дзэзешэ цIэрыIуэу щытахэщ. Дэ абыхэм датемыпсэлъыхьмэ, адыгэм къызэрытхэкIар щIэблэм яхуэдмыIуатэмэ, нэгъуэщIхэм абы и Iуэху зэрахуэнукъым.
МЫЗ Ахьмэд.
