Си псэм и гъунэгъу
Къызбруным цIыхухэр пхауэ
щрадзыхыр уэ плъэгъуакъым.
ЩоджэнцIыкIу Алий
Къэбэрдейм и щIыналъэ нэхъ гъэщIэгъуэнхэм ящыщщ Къызбрун куейр, а цIэ дыдэр зиIэ бгы лъапэм щIэс къуажэшхуэми илъэс куэдкIэ зэрихьащ а цIэ дахэр. Мы бгыми щIыналъэми зэмылIэужьыгъуэу хъыбарышхуэ яIэщ. А бгым «хузэфIэкIащ» 1941 — 1945 гъэхэм екIуэкIа зауэшхуэм щыгъуэ зы нэмыцэ зэрыпхъуакIуэ абы димыгъэкIын. Ар я тIысыпIэу щытащ ди зауэлIхэм, лIыгъэшхуэ абдеж щызэрахьащ. Нобэ зи гугъу сщIынури пщэдджыжь къэскIэ сызыIуплъэ Къызбруныжь си гъащIэм зэрыхэтым и зы Iыхьэ тIэкIущ.
Сызэрысабийрэ зэхэсхыу щытащ жьы хъуахэр, ныкъуэдыкъуэхэр, зи щхьэ зыхуземыхьэжхэр Къызбрун кърадзыхыу щытауэ. Ар фIэщ щIыгъуейт, ауэ, илъэсищэ хъуху псэуа си адэ Къардэн Чэрим зэрыжиIэжу щытамкIэ, ныбжьышхуэ зиIэ хъуа цIыхур тажджэм ирапхэрти, Къызбрун бгым ирадзыхырт.
Ислъэмей къуажэм и гупэм хуэзэ Къызбрун бгышхуэм ипщэкIэ ХьэтIохъущыкъуей Ищхъэрэ къуажэ псор къызэщIиубыдэу, ищхъэрэкIэ Дыгулыбгъуей къуажапщэм и бгъуагъыр хыхьэу Зеикъуэ къуажэмкIэ зеукъуэдий. Абы къуажищ къызэщIеубыдэ: ХьэтIохъущыхъуей Ищхъэрэ (Къызбрун 1-нэ), Ислъэмей, (Къызбрун 2-нэ) Дыгулыбгъуей (Къызбрун 3-нэ). Бгым и лъагагъыр метр 370-м нос. Сэ абы и лъабжьэ щежэх, БахъсэныжькIэ зэджэ псым, ипщэрабгъукIэ сыщопсэу, сызытемыува щIыпIи иIэу си фIэщ хъуркъым.
Къызбрун бгым и щIыбагъ шытхым щыщIедзэ «Махуэгъэпс», «ТещIэгъуэ», «Фэндыкъуэ» мэзхэм, гъавэ щIапIэхэр, хъупIэхэр, мэкъупIэхэр куэду щыIэщ. Зауэ нэужь зэман хьэлъэм а мэзхэр цIырхъ ящIауэ щытами, иджысту пхыкIыпIэ имыIэрэ жыпIэу зэщIэкIэжащ, хьэкIэкхъуэкIэхэри щыбэгъуэжащ. Абы щыгъуэ а мэзхэр щымыIамэ, тхьэм ирещIи, цIыхухэр псэуфынтэкъым, мэжэщIалIагъэмрэ щIыIэмрэ цIыху куэд ихьынт.
Бахъсэныжь, нэри пэри ихьу ежэх псыр, дзыкъыу щтырт, щIымахуэр апхуэдизкIэ щIыIэ хъурти. КърикIуэнум демыгупсысу дэ абы чын щыдгъэвурт, IэжьэкIэ къыщыджыхьырт, пхъэ къызэпрытшырт. Абы телъ пхъэ лъэмыжым гъатхэмрэ гъэмахуэмрэ псыр къыщытелъадэ щыIэт, щытрихи къэхъурт. Насып уиIэмэ, пхъэ къипшу урихьэлIэнтэкъым. Апхуэдэхэм деж ислъэмейдэсхэм ди мэзакIуэр жэщ ныкъуэм щынэблагъэ щыIэт, ХьэтIохъущыкъуейкIэ къэткIухьын хуей хъурти. Ди щхьэлъащIэхэм пхъэхькIэ къахьа Бахъсэныпс дефэрт, шхын иращIырт, зэрыжьыщIэри, зэрылъасэри, Iэщхэр зэфэри арат. Тырныауз щащIа обогатительнэ фабрикэм псыр фIей къищI хъури, ирипщэфIэн, ефэн цIыхухэм щагъэтауэ щытащ.
Ерыскъыхэр ирырагъэхьэзыруи пэшхьэкур зэрыдгъэплъуи диIар хьэуазэ, нартыху жэпкъ (ар куэдым къалъымысу «зауэшхуэ» екIуэкIыу щытащ), сэхуран жэпкъ, гуарцэ, къарэкъурэ хуэдэхэращ. Нэхъ иужьыIуэкIэ фIамыщIкIэ дгъэплъ хъуащ унэхэр.
Зауэ нэужьым дызэрыгъэгу- жьеяуэ къуажэдэсхэм Къызбрун бгы задэм кIэрыт жыгхэри гъэсыныпхъэ тщIауэ щытащ. Сыт тщIэнт, бгыр задэми, дыпсэун хуейтэкъэ? КIыфIзэхэту дыкъэтэджырти (мэзхъумэм дыхуэмызэн щхьэкIэ) Iэжьэ цIыкIукIэ, шыдыгукIэ пхъашэ дыкIуэрт. Лъэсу плIэкIэ къэзыхьхэри щыIэт. Абы нэмыщIкIэ куэбжэ, набжэ пщIын ухуейтэкъэ? Арати, чыхэр зэкIуэцIыпхауэ плIэкIэ, шыдкIэ, гукIэ къатшэрт. Уи насып кърихьэкIмэ, мэзхъумэм ухуэзэнтэкъым, ныбаджэу махуэ псом пыбупщIа пхъэ тIэкIур птрихыжынут. МэзакIуэ ущыIэу уи лъакъуэр псыф хъуамэ, гуэншэрыкъыр хэтIэтIынурэ узригъэкIуэнутэкъым. Нэхъ Iеижрати, уи лъакъуэхэр щIыIэм исынут. Арат шабийр куэдкIэ щIэнэхъыфIыр, лъэгурыдзым нэхърэ. Къызбрун и лъапэ дыдэм къыщыкIырт, иджыри къы- щокI, къауцым хуэдэу щабэ а удзыр, ар лъэгурыдз папщIэу къэдгъэсэбэпырт гуэншэрыкъым итлъхьэу.
Пхъэ гъэсыным нэмыщI, мэзым къыщыкIхэм ящыщу хьэцыбанэ, къущхьэмышх, мэзыдэ, зэрыджэ, мы, кхъужь цIыкIу къыздэтхьхэр сэбэпышхуэ къытхуэхъурт.
Къызбрун бгым и гупэмкIэ иджыри щожэх «Къардэнтхьэлэ» зыфIаща псы цIыкIу, псы еру, Бахъсэныпсым ехьэехуэу, щыуэлбанэм деж шынагъуэу къиууэ. А фIэщыгъэр абы щIигъуэтам щхьэусыгъуэ иIэщ. Къардэн лъэпкъым щыщ гуп нэчыхьытх къикIыжу а псы къиуам шыгукIэ зэпрыкIыжы-ну хыхьэхэри, псори итхьэлауэ щытат. Псыр цIыкIунитIэ щыхъуми, а фIэщыгъэ шынагъуэр къыхуэнауэ нобэр къыздэсым къокIуэкI.
Къызбрун бгы щыгу дыдэм «КъэфапIэжькIэ» йоджэ. ЖаIэжу зэрызэхэсхамкIэ, зэман куэдкIэ узэIэбэкIыжмэ, а щыгум къыщыфэу щытащ. Ар ЩоджэнцIыкIу Алий и «Къамботрэ Лацэрэ» романым екIуу къыщиIуэтэжащ. Iэхуитлъэхуитышхуэти, хьэгъуэлIыгъуэ зиIэхэр, хабзэ яхуэхъуауэ, абы щыджэгуу, санэхуафэ щащIу, къыщыфэу щытащ. Ди щIалэгъуэм щыгъуи, махуэшхуэ къэхъуамэ, япэ дыдэ дыздашэу, дыздэкIуэу, нэгу зыужьыпIэу диIауэ щытар а щIыпIэ дахэращ.
«КъэфапIэжьым» ипщэрабгъукIэ иIэ гъуэгу цIыкIум утету и лъабжьэм укъыщехкIэ «ГъуанэжькIэ» дызэджэ бгъуэнщIагъышхуэм ухуозэ. Гъэмахуэм абы и сэмэгурабгъумкIэ къыщыкI банэхухэм-рэ шэгъэфIэIухэмрэ къэтхьыурэ шхыным халъхьэрт. Куэду умыгъуэтми, ущрихьэлIэнут андэгури, амуи, жызуми, хьэцыбани. А бгъуэнщIагъым дыщIыхьэрэ зыщыдгъэпсэхуу, зыщы- тедгъэууэ, дыщыджэгуу щытащ. Шынагъэ лъэпкъ хэмылъу а лъагъуэмкIэ и лъабжьэ дыдэм нэс укъехыфырт, уи гъуэгур кIэщI ищIу.
«КъэфапIэжьым» и лъабжьэ мэзым ухэтурэ укъыздехым, ухуозэ «ЩIакхъуэжьыр» зыкIэщIэлъ бгъуэнщIагъышхуэм. Ар блын екIуэлIапIэншэм щхьэщытщ. Ди щIалэгъуэм, ди делэгъуэм абы еткурэ тфIэгъэщIэгъуэну дыкъехыу, абы «дыщыхьэщIэу» щытащ. А щIыпIэм ди ныбжьэгъу щIалэ къехуэхыу иукIа иужькIэ, щыдгъэтыжат ар джэгупIэ тщIыныр. «ЩIа- кхъуэжьым» и пщэрабгъукIэ хуозэ «Бжэн лъагъуэ» жыхуэтIэр. А фIэщыгъэр зэрихьэ щхьэкIэ, си ныбжь илъэс 80-м къриубыдэу абы бжэн къехауи дэкIауи слъэгъуакъым. Ар егъэлеяуэ задэщ, къуацэ-чыцэ защIэу. Ауэ дэ абы и задагъым зэи дыкъызэтригъэувыIэфакъым, жыг лъабжьэжьхэр, къуацэ-чыцэхэр, удз кIырхэр дубыдурэ дыкъехыу икIи дыдэкIыу (нэхъ гъунэгъут) щытащ.
«ВыщхьэфIэчкIэ» дызэджэр Къызбрун бгым нэхъ ипщэIуэкIэ хуозэ. Зэман гуэрым пхъэ изу выгукIэ зыгуэр къехыжыну зрипщытри, выхэм я щхьэр пригъэчауэ къаIуэтэж. Сэ сщIэращи, а бгымкIэ пхъэ къэпшэну нэхъ гъу-нэгъут, мэзхъумэм нэхъ IэщIэкIыгъуафIэти, абыкIэ языныкъуэ «лIыхъужьхэр» къехыжырт (сэ зэи зеспщытакъым).
«ФурашкIэ натIэкIэ» зэджэр нэхъ ипщэжщ. Жыжьэу уплъэмэ, фурашкIэу уIуоплъэ. Аращ а цIэр щIыфIащари.
Мы зи гугъу фхуэсщIа щIыпIэхэр псо- ри си псэм и гъунэгъущ, си сабиигъуэм, си балигъ гъащIэм къыгуэхыпIэ имыIэу епха защIэщ. Сыхуейщ а щIыпIэцIэхэр щIэблэми ящIэну.
Къардэн Мухьэмэд.
Ислъэмей къуажэ
