Щоджэн Амдулчэрим и вагъуэ
ГъащIэм цIыху куэдым ущрохьэлIэ. Языныкъуэхэр гум къонэж, адрейхэр зэрызэбгъэцIыхуам хуэдэ дыдэу псынщIэу пщогъупщэж. ИпэжыпIэкIэ, гум къинэжыр псэр зыхьэхуа цIыхурщ. Апхуэдэхэм яхэтщ и цIыху щIыкIэкIэ, зэчийкIэ, цIыхугъэкIэ, гу къабзагъкIэ удэзыхьэххэри, и лэжьыгъэм, IэщIагъэм щызыIэригъэхьа ехъулIэныгъэхэмкIэ узыIэпызышэхэри.
Иджыри зы къыхэгъэщыпхъэщ. Куэдрэ къэхъуркъым щэхуу и щхьэ Iуэху зрихуэжу, утыкуакIуэу щымыт цIыхур жылагъуэм яхэIуэу цIыхубэм пщIэ къыщыхуащI.
Апхуэдэ закъуэтIакъуэхэм, цIыхухэм гуапэу ягу къинахэм ящыщщ зи IэзагъкIэ, лэжьыгъэм зэрыхуэIэижьымкIэ республикэм цIэрыIуэ щыхъуа, зыцIыхуу щытахэм ягу имыху Щоджэн Амдулчэрим Ибрэхьим и къуэр. Ар цIыху къызэрыгуэкIт, кхъуей хэхыныр зи IэщIагъэ лIы хьэлэмэтт. Абы и япэ щIэныгъэр щызригъэгъуэтат Къэрэшей-Шэрджэс техникэ училищэм. Абы «кхъуей хэхыным и мастер» IэщIагъэр иIэу къыщIигъэкIа нэужь, Воронеж технологиехэм и техникумым, иужькIэ а къалэм дэт ГъэшхэкIхэмкIэ технологие институтым щеджащ. Зригъэгъуэта щIэныгъэр зыпэрыхьа IэнатIэм къыщигъэсэбэпурэ, къызэрыгуэкI Iуэхур гъуазджэм ещхь ищIат. Кхъуей хэхыным и щэху псори зригъащIэри, щIыналъэ куэдым цIэрыIуэ щыхъуащ. Щоджэныр апхуэдизкIэ IэщIагъэлI нэгъэсати, шэм иIэ Iувагъыр нэкIэ къищIэрт. Технологие гъэунэхуныгъэхэм кърикIуэнур фIыуэ къищIэрти, технолог, инженер лъэрызехьэхэр, гъэшхэкI промышленностым хэт IэщIагъэлIхэр къыщечэнджэщ куэдрэ къэхъурт. ЖыпIэнуракъэ, и ныбжьэгъухэмрэ лэжьэгъухэмрэ я деж Iулыдж лъагэ щиIэт Щоджэн Амдулчэрим.
Категорие нэхъыщхьэ зиIэ кхъуей хэхынымкIэ IэщIагъэлI, Лэжьыгъэм и Бэракъ Плъыжь орденым и кавалер, адыгэ лъэпкъым и тхыдэм зи цIэр къыхэна Щоджэн Амдулчэрим псэужамэ, мазаем илъэс 90 ирикъунут.
Амдулчэрим 1924 гъэм Дзэлыкъуэ куейм хыхьэ Къармэхьэблэ къуажэм къыщалъхуащ. Абы къуэшитIрэ шыпхъуиплIрэ иIэт, тIур нэхъыжьт. Амдулчэрим 7-нэ классым кIуэуэ арат и адэ Ибрэхьим дунейм щехыжам. Зэманыр гугъут, Амдулчэрим цIыкIуми къыгурыIуэрт, езыр дэмыIэпыкъумэ, и анэм сабий бынунагъуэшхуэр зыхуей хуигъэзэныр къызэрытехьэлъэнур. Колхозым шыхъуэу лэжьэн щыщIидзащ Щоджэным, иужькIэ военкоматым щыIащ.
И ныбжьыр илъэс 14-рэ мази 4-рэ щыхъуам, нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэр Совет Союзым къытеуауэ щытащ. Зи ныбжь нэса цIыхухъухэр нэмыцэдзэм пэщIэувэну щраджэм военкоматым щыIэ Амдулчэрим и ныбжьыр ибзыщIри, 115-нэ шууей дивизэм хэту зауэм кIуауэ щытащ. ЛIыгъэрэ хахуагъэрэ къигъэлъагъуэу фашист зэрыпхъуакIуэхэм япэщIэтащ. Ауэ Батайск деж щекIуэкIа зэхэуэм иужькIэ фронтым къыIуагъэкIауэ щытащ, и узыншагъэм къызэримыхьынум къыхэкIкIэ. Госпиталым зэрыщIэлъа мазэ бжыгъэр къехьэлъэкIащ Амдулчэрим, и хэкур ихъумэжыныр псом япэ иригъэщырт абы, ауэ дохутырхэм къыхуамыдэу, унэм къагъэкIуэжауэ щытащ. Ныкъуэдыкъуагъ зэригъуэтам къыхэкIыу, дзэ-медицинэ комиссэм ар иунэтIащ Сэрмакъ щыIэ военкоматым щылэжьэну. Абы 1946 гъэ пщIондэ щыIауэ, Къармэхьэблэ тхъу-кхъуей заводым лэжьэн щыщIидзащ. Зы илъэс дэкIри, заводым и унафэщIхэм ар еджакIуэ ягъэкIуащ Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм щыIэ Май къалэм. Апхуэдэ щIыкIэкIэ «кхъуейхэхынымкIэ мастер» IэщIагъэр иIэу къуажэм къигъэзэжауэ щытащ.
Ар здэщыIэ Сэрмакъ тхъу-кхъуей заводыр а лъэхъэнэм республикэм ит зыбжанэм ящыщт. Аращ Амдулчэрим и IэщIагъэм и щэху псори къыщищIар, ар гъащIэм, лэжьыгъэм щыхипщар. Гъэхэр кIуэху, Амдулчэрим и Iэзагъым хигъахъуэрт, и IэдакъэщIэкIхэр нэхъыфI, нэхъ IэфI хъу зэпытт. 1952 гъэм абы и цIэр республикэ псом щызэIэпахырт. Ар хэтащ республикэм и цIыхубэ хозяйствэм и гъэлъэгъуэныгъэм икIи пашэныгъэ къыщихьащ. Абы щыгъуэ Щоджэным къратащ щIыхь тхылърэ япэ увыпIэр къызэрыхуагъэфэщам щыхьэт техъуэ дипломрэ. Гъэлъэгъуэныгъэм абы утыку къыщрихьат фIагъкIэ дагъуэ зыхуумыщIын тхъуцIынэмрэ голланд кхъуей хъуреймрэ.
1952 гъэм екIуэкIа гъэлъэгъуэныгъэм и къызэгъэпэщакIуэхэм унафэ ящIащ Сэрмакъ дэт тхъу-кхъуей заводым къыщIигъэкIхэр СССР-м и цIыхубэ хозяйствэм и зэфIэкIхэр щигъэлъэгъуэну выставкэм ирагъэшэну. ВДНХ-м щагъэлъэгъуа гъэшхэкIхэм куэдрэ хэтащ Щоджэныр зи унафэщI Сэрмакъ тхъу-кхъуей заводым къыщIигъэкI шхыныгъуэ зэмылIэужьыгъуэхэр. ИкIи зэи къэхъуакъым япэ е етIуанэ увыпIэ къыщимыхьа.
Москва щекIуэкIа гъэлъэгъуэныгъэм пашэ щыхъуам и цIэр, дауи, респбликэм псынщIэу къыщацIыхуащ, апхуэдэуи гъэшхэкI IэщIагъэлIхэмрэ Совет Союзым и къалэ куэдымрэ ядэлажьэу хуежьащ.
Зигурэ зи псэрэ етауэ лажьэ IэщIагъэлI жыджэрым и фIыгъэкIэ Сэрмакъ тхъу-кхъуей заводым гъэунэхуныгъэхэр щрагъэкIуэкIыу щIадзащ — гъэшхэкIхэр технологиещIэхэмкIэ къыщIагъэкIыу, кхъуей лIэужьыгъуэщIэхэр хахыу. Заводым семинархэр, зэIущIэхэр, кхъуей, тхъуцIынэ зэмылIэужьыгъуэхэм я гъэлъэгъуэныгъэхэр къыщызэрагъэпэщырт. ЖыпIэнуракъэ, Сэрмакъ тхъу-кхъуей заводым къыщIигъэкIхэр псынщIэу зэбграх хъуат. Республикэм и гъэшхэкI промышленностым и зэгухьэныгъэм Совет Союзым и щIыпIэ псоми къикIыурэ заявкэхэр къакIуэрт.
Амдулчэрим къызэгъэпэщакIуэ, щIэуэ къежьэр къэзыгъэсэбэпыф лэжьакIуэ къызэрымыкIуэт. Абы цIыхухэр зэкъуигъэувэфырт, IуэхущIэм тригъэгушхуэфырт.
Щоджэным адыгэ лъэпкъым хуищIам щхьэхуэу къытеувыIапхъэщ. Абы хузэфIэкIащ «Адыгэ» («Кабардинский») зыфIища кхъуей плъыжь гъэгъуар игъэхьэзырын, абы и патент зыIэригъэхьэн. Ар Iуэху къызэрыгуэкIтэкъым совет зэманым. Къэрал мардэхэм тету, IэфIу, шэ тэмэмым къыхэщIыкIауэ кхъуейр хэхауэ гъэгъун зэрыхуейм и пщалъэр къызэгупсысар Щоджэн Амдулчэримщ. Ар республикэм гъэшхэкI IэнатIэм щызыIэригъэхьа ехъулIэныгъэшхуэт. Щоджэным деж журналистхэр къакIуэрт, щэхуакIуэхэр и куэдт. «Сыт кхъуейм «Адыгэ» щIыфIэпщар?», — жаIэу къыщеупщIам Амдулчэрим жиIащ: «дгъэунэхуа технологием лъабжьэ хуэхъуар адыгэ лъэпкъым ижь-ижьыж лъандэрэ къыдекIуэкI хабзэжьхэрщ, етIуанэрауэ, сэ быдэу си фIэщ мэхъу а кхъуейр щIыпIэ куэдым цIэрыIуэ щыхъуу, си лъахэм ехъулIэныгъэфIхэр къызэрыхуихьынур. Сэ сыкъызыхэкIа лъэпкъыр зэфIэкI хъарзынэхэр зыбгъэдэлъщ. Сэ си къэлэну щытар кхъуей хэхыным и Iэмалхэр езгъэфIэкIуэнырщ, и IэфIагъыр згъэбэгъуэнырщ». Зыпэрыхьа Iуэхур зэрыгугъум, ар зыми къалэн къыщищIауэ зэрыщымытым теухуауэ журналистхэр щеупщIам Щоджэным жиIащ:
— Молдавскэ, Вологодскэ кхъуей гъэгъуахэр куэдым яцIыху, атIэ «Адыгэ кхъуейр» щхьэ яцIыхун хуэмейрэ лъэпкъ куэд щыпсэу ди къэралышхуэм и цIыхубэм, нэгъуэщI щIыналъэхэм!
Амдулчэрим и пщIэр къиIэтащ а лъэхъэнэм совет кхъуейхэм я реестрым абы къыщIигъэкI кхъуей плъыжьыр зэрыхэхуам.
Нобэ ди республикэм и дэнэ щIыпIи щащэ кхъуей плъыжьхэр. Адыгэ кхъуей плъыжьщ ар зыщэхэри къэзыщэхухэри зэреджэр. Абыхэм ящыщу зыми ищIэркъым Щоджэн Амдулчэрим Сэрмакъ тхъу-кхъуей заводым къыщыщIигъэкIыу щыта «Адыгэ» кхъуейм ар хуабжьу зэрыпэжыжьэр.
Iыхугъэ» псалъэм куэд къызэщIеубыдэ. Ар цIыхухэм къазэрыгурыIуэр зэмыщхьущ. Дэтхэнэми и хьэлым, щэным, дуней тетыкIэм елъытащ абы дэплъагъу цIыхугъэр. Амдулчэрим и IуэхущIафэхэр дахэу, купщафIэу, и бынхэм яхуэгумащIэрэ, и благъэ, Iыхьлы, ныбжьэгъухэм яхуэгуапэу дунейм тетащ. Ар апхуэдизкIэ жэуаплыныгъэшхуэ пылъу бгъэдыхьэт и лэжьыгъэми, псори къыщIехъулIэр арат. ЦIыху зэпIэзэрыту псэуащ Амдулчэрим, зэтеубыдауэ, щэхуу, шыIэныгъэ хэлъу и лэжьыгъэм пэрытрэ и лъэпкъым, хэкум я щIыхьыр и IуэхущIафэхэмкIэ иIэту.
Щоджэным и гъащIэ псор зыхуигъэпсар и Хэкум хуэлэжьэнырщ жыпIэкIэ ущыуэнукъым. Ар и IэщIагъэм хуэпэжу зэрыщытар гулъытэншэу къэнакъым. Абы къыхуагъэфэщауэ щытащ СССР-м, КъБАССР-м, ВЦСПС-м я щIыхь тхылъхэр, Лэжьыгъэм и Бэракъ Плъыжь орденыр.
Къыхэгъэщыпхъэщ Амдулчэрим IэщIагъэлI, унафэщI гумызагъэу зэрыщытам къыдэкIуэу, егъэджакIуэ нэсуи къызэрыщIэкIар. Абы игъэсащ иужькIэ кхъуей хэхынымкIэ цIэрыIуэ хъуа куэд: Шэру Мухьэб, Щоджэн Сэлам (Амдулчэрим и къуэш), Къалэ Владимир сымэ, нэгъуэщIхэри.
А псом къадэкIуэу унагъуэ дахэ иухуат Амдулчэрим. Иджыпстуи зи бынхэм ящхьэщыт Къудасрэ абырэ сабиитху зэдапIащ, гъащIэм лъэ быдэкIэ хагъэуващ. И илъэс 90-м ирихьэлIэу Щоджэныр зигу къэкIыж дэтхэнэ зыми жиIэнущ: «Хуабжьу иригушхуэнт Амдулчэрим и бынхэм, и къуэрылъху-пхъурылъхухэм».
Абы ипхъу нэхъыжь Аишэт категорие нэхъыщхьэ зиIэ дохутыр-стоматологщ, Налшык къалэ дэт стоматологие поликлиникэм щолажьэ, Аминат и IэщIагъэкIэ экономистщ, КооперацэмкIэ, экономикэмрэ правэмкIэ Белгород дэт университетым и филиалу Налшык щыIэм бухгалтер учетымкIэ и къудамэм и лэжьакIуэщ. Ахьмэд психологие щIэныгъэхэм я кандидатщ, педагогикэ щIэныгъэхэм я докторщ, ЦIыхубэ егъэджэныгъэм, УФ-м егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэщ, КооперацэмкIэ, экономикэмрэ правэмкIэ Белгород дэт университетым и филиалу Налшык щыIэм и унафэщIщ. Хьэсэн и адэм и лъагъуэм ирикIуащ, гъэшхэкI промышленностымкIэ инженер-технологщ, экономикэ щIэныгъэхэм я кандидатщ, иджыпсту КъБР-м и Къэзыбж палатэм щолажьэ. ФатIимэт Нарткъалэ дэт 1-нэ курыт еджапIэм и библиотекэм и унафэщIщ.
Щоджэн Амдулчэрим зигу илъыр и бынхэм, абыхэм я быныжхэм, и лэжьэгъухэм, ныбжьэгъухэм, благъэхэм я закъуэкъым, атIэ фIыуэ илъагъуу щыта, зыхуэлэжьа и лъэпкъэгъу псоми фIыкIэ ягу къинащ.
Хъарзынэ хъунут апхуэдэ къуэфIхэр иджырейхэм къахэкIрэ Урысейм и щIыпIэ куэдым адыгэр къыщезыгъэцIыхуа кхъуей плъыжь гъэгъуар ящIу щIадзэжамэ. Иджыблагъэ Тыркум щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм ящыщ хьэрычэтыщIэхэр ди республикэм къэкIуат апхуэдэ Iуэху зрахуэну, ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, зыми игу къэкIыжакъым а кхъуейр Щоджэн Амдулчэрим Ибрэхьим и къуэм и IэдакъэщIэкIыу зэрыщытыр. Арат кхъуей плъыжьыр адыгэ лъэпкъыр зэрыгушхуэ хъун дамыгъэу а лъэхъэнэм зыгъэувар.
Дохъущокъуэ Синэ.
