ЦIыхухэм ягу къина Къалмыкъ Адэлбий
Мы тхыгъэр теухуащ Зэрэгъыж къуажэм щыпсэуа, зи ныбжьыр илъэс 92-м иту иджыблагъэ дунейм ехыжа Къалмыкъ Адэлбий.
Къалмыкъ Адэлбий Аруан районым хыхьэ Псыгуэнсу къуажэм 1925 гъэм къыщалъхуащ. И ныбжьыр илъэс иримыкъупауэ, абы и унагъуэр Iэпхъуащ а зэманым къэунэхуа Зэрэгъыж къуажэщIэм. Адэлбий и адэ Хьэмырзэрэ и анэ Дузэрэ хуэдэу, а жылэм щытIысар унагъуэ зыухуагъащIэхэрт. Адэлбий унагъуэшхуэм къыщыхъуащ. Ахэр зэкъуэших — Барэсбий, Адэлбий, БетIал, Наурбий, Пщызэбий, Билал — хъурт. Классибл курыт еджапIэр къиухри, ар Налшык къалэм дэт Мэкъу- мэш техникумым щеджащ. Пасэ дыдэу лэжьыгъэм пэрыхьащ. Илъэс 14 щыхъум колхозым учётчикыу лэжьэн щыщIидзащ. Хэку зауэшхуэр къыщыхъеям фронтым Iухьэн и мураду военкоматым кIуащ. АрщхьэкIэ, Аруан районым и мэкъумэш управленэм и унафэщI ХьэщIэлI Мухьэмэд и лъэIукIэ абы кърагъэгъэзэжащ, Iэщхэм я узыншагъэм кIэлъагъэплъын IэщIагъэлI а зэманым къазэремэщIэкIым къыхэкIыу. Адэлбий и къуэш нэхъыжь Барэсбий курыт еджапIэм и егъэджакIуэт. Хэку зауэшхуэр къыщыхъеям ар 115-нэ шуудзэм хыхьащ икIи абы къыдыхэта куэдым хуэдэу, лIыгъэрэ хахуагъэрэ къигъэлъагъуэу хэкIуэдащ. Адэлбий зауэм Iуамыгъэхьами, Прохладнэ рай-оным къыщызэрагъэпэща щIытIхэм хэтащ. Зауэ нэужь илъэсхэм колхозыр, псэуалъэхэр зэфIэзыгъэувэжа къуажэдэсхэм яхэтащ. Адэлбий и IэщIагъэм ехьэлIауэ зыпэрыта лэжьыгъэхэм — ветфельдшер, ветеринар, зоотехник, фермэм и унафэщI жыпIэми — хуэпэжащ. Ар нэхъ узыфэ шынагъуэ къызэуз Iэщхэм ирагъэIэзэрт, жэуаплыныгъэ нэхъ ин зыпылъ лэжьыгъэхэм ирагъэувалIэрт. Адэлбий и IэнатIэм гу къабзэрэ псэ хьэлэлкIэ илъэс 55-кIэ пэрытащ. Пенсэм тIысы-жа нэужьи лэжьащ.
— Адэлбий теухуауэ куэд сигу къинэжащ. 1958 гъэм Азие Курытым дыкъиIэпхъукIыжри, Зэрэгъыж къуажэм дыдэтIысхьащ, Къалмыкъхэ я унагъуэм пэгъунэгъуу. ДыунэгъащIэти, дызыхуэныкъуэ куэдымкIэ ахэр къыддэIэпыкъуащ. Ди бжыхь кIапэ зэпылъу, зы унагъуэшхуэм хуэдэу дызэгурыIуэу дызэдэпсэуащ. Адэлбийрэ и щхьэгъусэмрэ си къуэш, си шыпхъу нэхъыжьым хуэдэу дызэхущытащ, — жеIэ Аппоев Юсуп. — Мыгувэу илъэс 83-рэ сыхъунущи, нобэр къыздэсым Адэлбий хуэдэ цIыху гуа- пэ срихьэлIакъым. Зэрэгъыж къуажэм дыкъыдэкIыу Белая Речкэ дыIэпхъуа нэужьи, дызэрыгъэкIуэдакъым. Зэгуэр пшы-
науэ къыздэтщтэщ, мэл яхуэтшэри, ди унагъуэр хьэщIапIэ дахуэкIуат, хъыбар едмыгъащIэу. А махуэм гукъинэжу зыдгъэпсэхуащ.
— ЩIалэ цIыкIуу колхозым сыщыхыхьам къэсцIыхуащ теплъэ екIу зиIэ, зи къару илъыгъуэ Къалмыкъ Адэлбий. Лэжьыгъэмрэ гугъуехьымрэ абы зэи запыIуидзыртэкъым. Адэлбий псалъэ дыдж жиIэу зы цIыхуми зэхихакъым. ГушыIэ дахэ зыхэлъ а лIы Iущым куэдрэ сиущиящ. Iэщхэмрэ мэлхэмрэ яхуэсакъыу ар зэракIэлъыплъыр сфIэгъэщIэгъуэнт, — жеIэ къуажэм дэс нэхъыжь Хьэмгъуокъу Умар. — Ар зымыцIыхурэ абы пщIэ хуэзымыщIрэ ини цIыкIуи къуажэм дэстэкъым. Езыми нэхъыжьхэм пщIэ яхуищIырт, нэхъыщIэхэм чэнджэщ яритырт. Адэлбий хуэдэу дызэрыгушхуэ цIыхухэр дяпэкIи ди къуажэм куэду къыдэхъуэну Тхьэм жиIэ.
Адэлбийрэ и щхьэгъусэ Лъостэхъанрэ быних къащIэхъуащ. Я адэ-анэм зэдэлъхузэшыпхъухэр псори ирагъэджащ, щIэныгъэ нэхъыщхьэ ирагъэгъуэтащ. ЕгъэджакIуэ IэщIагъэр тхум зрагъэгъуэтауэ фIыщIэрэ щытхъурэ яIэу мэлажьэ. Адэлбийрэ Лъостэхъанрэ я бынхэми абыхэм я быныжхэми щIэблэ дахэ къащIэхъуащ. ГъащIэм фIыуэ зэрыхэзагъэм и нэщэнэу, абыхэм щIэныгъэхэм я кандидат, доктор, хьэрычэтыщIэ хъуа яхэтхэщ.
— И макъым зригъэIэтауэ ди адэр зыгуэрым епсалъэу зэхэпхынутэкъым. И бынхэм щабэу къыдэпсалъэурэ дигъэIущырт. Зэрэгъыж къуажэм теухуа тхылъыр щыстхым хуабжьу къыздэIэпыкъуащ, абы и тхыдэм фIыуэ щыгъуазэти, — жеIэ Адэлбий и къуэ, тхыдэдж, щIэныгъэлI, егъэджакIуэ, жылагъуэ лэжьакIуэ Жылэбий. — Гуапэ тщохъу ди адэм и цIэ фIыкIэ куэдым жаIэу зэрызэхэтхыр.
— Ди адэр цIыхуфIу дунейм тетащ. Чэнджэщэгъу, дэIэпыкъуэгъу хуэныкъуэхэм защIигъакъуэу къекIуэкIащ. Къалэн гуэрхэр пщэрылъ къытщищIурэ лэжьыгъэм пасэу дыщIипIыкIат, — пещэ Адэлбий ипхъу, Сабий творчествэмкIэ республикэ унэм и унафэщI Кларэ. — Ди адэм сыт щыгъуи дыщIигъэдэIурт икIи дытригъэгушхуэрт зэдэлъхузэшыпхъухэм щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ зэдгъэгъуэтыным. Ди адэ-анэм я зэхущытыкIэ дахэр, ди унагъуэм илъ зэгурыIуэр, пщIэ-нэмысыр ди щапхъэу дыкъагъэхъуащ.
Къалмыкъ Адэлбий дунейм зэрехыжар куэдым гуауэ ящыхъуащ. Апхуэдэ пщIэр щыхьэт тохъуэ а нэхъыжьыфIыр цIыху пэжу, гуащIафIэу зэрыпсэуам. Шэч къытетхьэркъым и щIэблэмрэ къэзыцIыхуу щытахэмрэ Адэлбий зэращымыгъупщэнум.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
