Бзэм и унафэ ящI. Ар иджы едапщанэрэ?
Ди газетым зэрытетащи, щIышылэм и 24-м КъБР-м и Парламентым щекIуэкIа зэIущIэм «Егъэджэныгъэм и IуэхукIэ» законым и проектыр щызэпкърахащ.
Емуз Нинэ ЗэIущIэм щIимыдзэ щIыкIэ ар зытеухуам, законым лъабжьэ хуэхъуамрэ и Iуэху еплъыкIэхэмкIэ къыддэгуэшащ КъБР-м и Парламентым Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и комитетым и унафэщI Дадэ МуIэед. Абы зэрыжиIамкIэ, проектым зэрагъэзэхуэжыпхъэу, дэщIыгъужыпхъэу Iуэхугъуэ 88-рэ ди депутатхэм, республикэм щыпсэухэм къыщагъэлъэгъуати, абы щыщу 82-р къащтащ.
— Мы законым къэралым, республикэм, унагъуэ къызэрыгуэкIым дежкIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ, ар зылъэмыIэсрэ абы иримыгузавэрэ ди лъахэм ису къыщIэкIынкъым. А щхьэусыгъуэращ нобэрей зэIущIэр зэIухауэ щIедгъэкIуэкIыр, абы кърихьэлIар цIыхуи 120-м щIегъу, — жиIащ комитетым и унафэщIым.
Апхуэдэуи Дадэр щыхьэт техъуащ мы илъэсым щыщIэдзауэ школым нэхъыфIу щеджахэм къыщаухкIэ ирату щыта дыщэ медалыр зэрыщымыIэжынур.
КъБР-м и Парламентым и УнафэщI Чеченов Ануар зэIущIэр къыщызэIуихым къызэхуэсахэм яжриIащ къаIэтар жэуаплыныгъэшхуэ зыпылъ Iуэхуу зэрыщытыр, къэралым и хъугъуэфIыгъуэ нэхъыщхьэхэм ящыщ зым — щIэныгъэм — хуаIэ бгъэдыхьэкIэр гулъытэ хэхам зэрыщIэтыпхъэр.
— А щхьэусыгъуэращ фи Iуэху еплъыкIэр къэтщIэну, акъыл зэхэдзэ тщIыуэ дызэчэнджэщмэ тфIэкъабылу фыкъыщIедгъэблэгъар, — жиIащ Чеченовым. — Нобэрей зэIущIэр купщIафIэ хъуну, щIэблэм щIэныгъэ зэрырагъэгъуэтынум лъабжьэ хуэхъун законопроект зэпэщ дгъэхьэзырыну сыфщогугъ, — жиIащ Парламентым и УнафэщIым.
КъБР-м егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министрым и къалэнхэр зыгъэзащIэ Емуз Нинэ лъэпкъми, республикэми, цIыху къызэрыгуэкIхэми я дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэу къаIэта Iуэхум псори зэгъусэу елэжьыпхъэу, зэгурыIуэу зы гупсысэм хуэкIуапхъэу къызэрилъытэр къыхигъэщащ. Апхуэдэуи абы жиIащ егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмрэ ехьэлIауэ УФ-м къищта хабзэр а IэнатIэм и зыужьыныгъэм хуича лъэбакъуэшхуэу къызэрилъытэр. Министрым и къалэнхэр зыгъэзащIэм къызэхуэсахэр щигъэгъуэзащ зэхагъэува проектыр зэманым къезэгъыу, щIэблэм щIэныгъэ куу егъэгъуэтыным хуэунэтIауэ зэрыщытыр.
— Сабийр щыпсэу щIыпIэм емылъытауэ, абыхэм я еджэныгъэр къызэрызэрагъэпэщымрэ бгъэдалъхьэ щIэныгъэмрэ зэхуэдэу щытын хуейщи, дызытепсэлъыхьыну хабзэм и проектым а IэмалыщIэхэр къыдет. Щхьэхуэу къыхэзгъэщынут проектым социальнэ унэтIыныгъэ иIэу, егъэджэныгъэ гъэпсыкIэм и Iыхьэ псори къызэщIиубыдэрэ дэтхэнэми хуэфащэ гулъытэ хуищIу зэрызэхэгъэувар. Япэхэми хуэдэу, унафэм егъэджэныгъэм и фIагъымрэ ар дэтхэнэм дежкIи тыншу щытынымрэ нэхъапэ ире-гъэщ, — жиIащ абы.
Емуз Нинэ къызэрыхигъэщамкIэ, щIыналъэхэм теухуауэ хабзэм къыщыгъэлъэгъуахэм хохьэ егъэджакIуэм и къалэнхэмрэ хуитыныгъэмрэ хъумэныр, абы и улахуэр республикэм ику иту щатым нэхърэ мынэхъ мащIэу, школыр электрон IэмалыщIэхэмкIэ къызэгъэпэщауэ щытын зэрыхуейр, интернатым щеджэхэр, сабий сымаджэхэм драгъэкIуэкI дерсхэр, зэфIэкI щхьэхуэ зыбгъэдэлъ сабийхэм я еджэгъуэ зэманыр зыхуей хуэзэу къызэгъэпэщыныр.
Емузыр щхьэхуэу къызытеувыIахэм ящыщщ анэдэлъхубзэхэр джыным и Iуэхур.
— Федеральнэ унафэмкIэ школакIуэхэм Iэмал имыIэу урысыбзэ ирагъэщIэн хуейщ. Апхуэдэуи абы щхьэхуэу къыщыгъэлъэгъуащ Урысейм и хэгъуэгухэм я еджакIуэ цIыкIухэр я анэдэлъхубзэмкIэ еджэну хуит зэрищIыр. Ауэ абы папщIэ зыхуей псомкIи ахэр къызэгъэпэщыныр зи пщэ къыдэхуэр щIыналъэращ, — гу лъаригъэтащ министрым и къалэнхэр зыгъэзащIэм.
КъБР-м и Жылагъуэ Палатэм и УнафэщIым и къуэдзэ Федченкэ Людмилэ зэрыжиIамкIэ, законым и проектым адыгэбзэмрэ балъкъэрыбзэмрэ Iэмал имыIэу егъэджыпхъэу къыщыгъэлъэгъуа Iыхьэ зэрыхэмытыр Жылагъуэ палатэм и комиссэм ныкъусаныгъэу къилъытащ. Абы къыхигъэщащ а Iыхьэр УФ-м егъэджэныгъэм хуэгъэпса и федеральнэ унафэм зыкIи зэрыпэщIэмыуэр.
Адыгэ жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм я лэжьыгъэр зэзыгъэуIу советым и лIыкIуэ, Жылагъуэ палатэм хэт Шэшэн МуIэед къыщыпсалъэм лъэпкъыбзэхэм я пщIэр ди республикэм зэрыщехуэхыр хуабжьу и жагъуэ зэрыхъур, Парламентым къыхилъхьа законопроектым а Iуэхум зэхъуэкIыныгъэ лъэпкъ зэрыхимылъхьэр жиIащ. Абы къелъытэ законкIэ щIэгъэбыдапхъэу республикэм и къэралыбзэхэмкIэ щIэныгъэ зрагъэгъуэтыну хуиту.
— Иужьрей зэманым куэдым къыхагъэщ адыгэбзэмрэ балъкъэрыбзэмрэ дакъузэу, и пщIэр ягъэлъахъшэу къызэралъытэр. Абы ипкъ иткIэ, ар IэнатIэ псоми къыщагъэсэбэпын, бзэр лэжьэн папщIэ зи школ кIуэгъуэ мыхъуахэм деж щегъэжьауэ ебланэ классым нэсыху сабийр и анэдэлъхубзэкIэ егъэджэн хуейуэ къыдолъытэ. Бзэр, дымыджмэ, кIуэдыжынущ, ар нобэ зыIэщIэдгъэкIмэ, пщэдей тхуещIэжын щыIэкъым, — жиIащ и псалъэхэм я кIэухыу Шэшэным.
КъыкIэлъыкIуэу «Алан» жылагъуэ зэгухьэныгъэм и тхьэмадэ Беппаев Суфьян къыщыпсалъэм Зыуэ щыт къэрал экзаменхэмкIэ щIэблэм я щIэныгъэр къэхута мыхъуу къызэрилъытэр игъэнэIуащ. Абы къыхигъэщащ анэдэлъхубзэр фIыуэ ялъагъуныр, ар джыным гукъыдэж щIэблэм хуаIэныр зи къалэн нэхъыщхьэр унагъуэрауэ, дэтхэнэми лъэпкъ Iуэхур и щхьэм деж къыщыщIидзэжыпхъэу зэрыщытыр.
Урысхэм я «Вече» жылагъуэ зэгухьэныгъэм и тхьэмадэ Канунников Анатолий, Беппаевым и псалъэхэр диIыгъыу, къыхигъэщащ сабийм и анэдэлъхубзэр унагъуэм къыщимыщтэмэ, школым абы лъагъуныгъэ лъэпкъ хуримыгъэщIыфыну, анэр и бынхэм я бзэкIэ емыпсалъэмэ, егъэджакIуэхэм я гугъуехьыр псыхэкIуадэ зэрыхъунур. Абы къелъытэ япэ классым щыщIэдзауэ адыгэбзэ-урысыбзэ, балъкъэрыбзэ-урысыбзэ дерсхэр зэгъэкIуауэ щытын хуейуэ, уеблэмэ урысыбзэм нэхъ тегъэщIапхъэу.
РАН-м и Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ центрым Социальнэ политикэ къэхутэныгъэхэмкIэ и центрым и щIэныгъэрылажьэ Къущхьэбий Анзор къыхилъхьащ хабзэкIэ щIэгъэбыдэн хуейуэ 1-4 классхэм дерсхэр анэдэлъхубзэкIэ щаджыныр. Абы къелъытэ КъБР-м и лъэпкъхэм я тхыдэр курыт еджапIэхэм тэмэму щаджу гъэпсыпхъэу. — Пэжщ, бзэр къыщежьэр унагъуэращ, ауэ дунейм и зэхъуэкIыныгъэхэм къыздахьа компьютерымрэ телевизорымрэ пщыхьэщхьэм зэхуэсыжа унагъуэм щIэсхэм зэбгъэдэсыпIэ, зэпсэлъапIэ яритыркъым, — жиIащ абы. Аращи, анэдэлъхубзэр хъума хъунымкIэ курыт еджапIэм и пщэм нэхъыбэ дилъхьэжын хуейщ.
Бахъсэн куейм ЕгъэджэныгъэмкIэ и управленэм и унафэщI Абрэдж Тамарэ ныбжьыщIэр и анэдэлъхубзэ къудейкIэ егъэджэныр щыуагъэу, уеблэмэ, ар цIыхум и зыужьыныгъэм зэран хуэхъуу къелъытэ. Абы жиIам зымащIэкIи арэзы техъуэркъым КъБР-м цIыхухэм я хуитыныгъэхэр хъумэнымкIэ и центрым и унафэщI Хьэтэжьыкъуэ Валерэ. Сабийр и анэдэлъхубзэм Iэмал имыIэу хуегъэджапхъэу къэзылъытэ Хьэтэжьыкъуэм 90 гъэхэм 1-4-нэ классхэм анэдэлъхубзэкIэ щрагъаджэу щрагъэжьэжам, бзэм хуащI пщIэм зэрыхэхъуэжар къыхигъэщащ. Абы щыуагъэу къелъытэ бзэр джыныр, ар щIэблэм фIыуэ егъэлъагъуныр унагъуэм и закъуэ и пщэ дэлъхьэжыныр.
«Стратегия» щIэныгъэ-къэхутакIуэ IуэхущIапIэм и унафэщI Бещто Аслъэн къызэрилъытэмкIэ, адыгэбзэмрэ балъкъэрыбзэмрэ «лIащ». «Бзэр бзэгупэм телъыхущ зэрыпсэур», — жиIащ абы, икIи дыщIигъужащ анэдэлъхубзэм ди ныбжьыщIэхэр дедгъэхьэхыу фIыуэ едгъэлъагъуныр ди къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщ зыуэ зэрыщытыр. Аслъэн зэрыжиIамкIэ, я IуэхущIапIэм иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэм къагъэлъэгъуаращи, экстремизм щIэпхъаджагъэм нэхъыбэу дихьэх, гуп мыхъумыщIэхэм дашэххэр зи бзэр зымыщIэж, зи хабзэм щымыгъуазэ ныбжьыщIэхэращ.
ХьэтIохъущокъуэ Къазий и цIэр зезыхьэ Бзэ Хасэм къыбгъэдэкIыу Табыщ Мурат къыщыпсалъэм республикэм исхэм ди бзэм хуэтщI гулъытэм лъэпкъым и пщIэр куэдкIэ елъытауэ къызэрилъытэр жиIащ. Республикэм и къэралыбзищри дэкъузэ хэмыту, зэхуэдэу, зы жыпхъэм тету джыныр зэрыфIэтэмэмыр, абы къищынэмыщIауэ, лъэпкъыбзэхэр Зыуэ щыт къэрал экзаменхэм хагъэхьэмэ, абы и щIэупщIэри, пщIэри куэдкIэ нэхъ лъагэ хъуну къызэрилъытэр утыку кърихьащ Табыщым.
Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд бзэхэр лIауэ жызыIэу Iуэхум егъэлея хэзылъхьэхэр къыхуриджащ лъэпкъым папщIэ сэбэп зылэжьхэм я гугъуехьыр псыхэкIуадэ ямыщIыну.
— Ди бзэр и псэм еджэу телъри егъэлеящ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, бзэр мэлажьэ, абыкIэ газет, журнал, тхылъхэр къыдокI, радиомрэ телевиденэмрэ нэтын куэд ягъэхьэзыр, ауэ сыт зэмани лейкъым уи бзэм гулъытэ хэха хуэпщIыныр, абы и пщIэр пIэтыныр, — жиIащ ХьэфIыцIэм.
ЗэIущIэм и кIэухым Дадэ МуIэед къыщыпсалъэм къыхигъэщащ адыгэбзэмрэ балъкъэрыбзэмрэ адрей лъэпкъхэм щыщхэм баш текъузэкIэ ебгъэдж зэрымыхъунур, дэтхэнэми ди къалэн нэхъыщхьэр республикэм и лъэпкъхэм къахэкIам бзэр яIурылъу къэдгъэтэджыныр арауэ зэрыщытыр. Абы къыхэкIыу, адыгэбзэкIэ е балъкъэрыбзэкIэ ирагъэджэну гупыж зыщI школ къахэкIмэ, хуит ящIыну къыхилъхьащ Дадэм.
КъБР-м и Парламентым «Егъэджэныгъэм и IуэхукIэ» и законым и проектым етIуанэу щыхэплъэкIэ хэлъхьэжыпхъэу къагъэлъэгъуахэр къалъытэну зэгурыIуащ мы зэIущIэм хэтахэр.
Щомахуэ Залинэ.
Сурэтхэр Къарей Элинэ трихащ.
