«Си ужьыр махуэ пхухъу…» бжызоIэ, лъахэ! УсакIуэ цIэрыIуэ Гъубжокъуэ Лиуан дунейм зэрехыжрэ мы гъэм илъэс 25-рэ мэхъу
ГъащIэ кIэщIт Гъубжокъуэ Лиуан. Зэман мащIэщ ар адыгэ литературэм зэрыхэлэжьыхьар, ауэ абы куэд хузэфIэкIащ, хамэ уэрэд емыжьууэ, езым и лъагъуэ, лирик нэсым и лъэужь литературэм щыпхишын хузэфIэкIащ. ХузэфIэкIащ фIыуэ илъагъу и IэщIагъэм хуэпэжти, хуэIэижьти, и гъащIэри и гуащIэри щIыхь зыпылъ а Iуэху лъапIэм триухуати.
Гъубжокъуэм хэлъхьэныгъэфI хуищIащ адыгэ усыгъэми сабий литературэми, абы и фIыщIи и щытхъуи хэлъщ адыгэ уэрэдым игъуэта зыужьыныгъэм.
УсакIуэ гъуэзэджэм и тхыгъэхэр мыкIуэдыжын ящIащ абыхэм япкърылъ гупсысэ куум, гурыщIэ къабзэм, я художественнэ гъэпсыкIэ щIэщыгъуэм. Гъубжокъуэм и дэтхэнэ зы псалъэри абы и псэ хьэлэлым къыбгъэдэкIырт, игу къабзэм и хуабагъкIэ гъэнщIат. УсакIуэм и тхыгъэ нэхъыфIхэр лъэпкъ хабзэ-нэмысым, хьэл-щэн дахэм, абы и гъащIэм щыщ Iуэхугъуэ нэхъыщхьэхэм ятеухуащи, аращ ахэр мыкIуэдыжын зыщIыр, цIыхупсэм щIехуэбылIэр, цIыхугум фIыкIэ къыщIинэр.
Гъубжокъуэ Лиуан сабиигъуэ дахи, щIалэгъуэ тынши, балигъыгъуэ хъуэпсэгъуи иIакъым. Абы и щхьэусыгъуэр куэд мэхъу, ауэ нэхъыщхьэр зыхалъхуа зэманыр гугъуу зэрыщытамрэ ар адэншэу къызэрыхъуамрэщ. Гъубжокъуэр ящыщщ Хэку зауэшхуэм зи сабиигъуэр къилыпщIа щIалэ цIыкIухэм. Ар къыщыхъуащ Жэмтхьэлэ, езым хуэдэ щIалэ цIыкIухэм яхэту. Сабиигъуэм щхьэкIэ Гъубжокъуэм итхыгъащ: «Сэ сыхалъхуащ етIуанэ илъэситхум, Анэ быдзышэ губгъуэм сыщефащ, СабийгъэудэIум си гущэ хъыринэр Хьэсэпэ жьауэм деж щыщIиупскIащ». И адэр щхьэщымытами, ар зеиншэ дыдэу къэнакъым, ар щIэтт и анэ гумащIэм и жьауэм. Лиуан чэнджэщэгъуи дэIэпыкъуэгъуи къыхуэхъуу щытащ и благъэхэмрэ Iыхьлыхэмрэ, гъунэгъухэмрэ егъэджакIуэхэмрэ, и ныбжьэгъу щIалэ цIыкIухэм я адэ-анэхэр.
Къуажэ школым щыщIэса илъэсхэм Гъубжокъуэм фIыуэ илъагъуу щытащ бзэ щIэныгъэхэмрэ литературэмрэ, псом хуэмыдэжу адыгэбзэмрэ лъэпкъ литературэмрэ. Аращ Лиуан къуажэ еджапIэр нэхъыфIхэм ящыщу къиуха нэужь, 1954 гъэм Къэбэрдей къэрал пединститутым щIыщIэтIысхьар.
Институтым щыщIэса илъэсхэм Гъубжокъуэм куууэ иджащ адыгэбзэмрэ лъэпкъ литературэмрэ, абы къыдэкIуэу, урыс литературэр, дунейпсо усыгъэр, тхыдэр, философиер, логикэр. ТхущI гъэхэм и етIуанэ Iыхьэм тохуэ Гъубжокъуэм тхэн щыщIидзар. Абы и усыгъэ щхьэхуэхэр газет зэмылIэужьыгъуэхэм къытрадзэу хуожьэ, иужькIэ ахэр «Iуащхьэмахуэ» журналым къытохуэ. Ауэрэ ар усэным дехьэх. Гъубжокъуэм тхэн къызэрыщIидзар усэкIэщ, ауэ абы тхылъеджэхэм я пащхьэм япэу ирилъхьар и рассказхэр щызэхуэхьэса «Ди къуажэ щIалэ цIыкIухэр» тхылъырщ. Абы и ужькIэ Лиуан и тхылъ зыбжанэ адыгэбзэкIи урысыбзэкIи Налшыкрэ Москварэ къыщыдэкIащ. Абыхэм ящыщщ «Шэрэдж толъкъунхэр» (1961), «Насыпгуэш» (1970), «Жэщ гупсысэхэр» (1973), «Зэманым и джэрпэджэж» (1980), «Къэрабэ» (1979), «ДыгъапIэ» (1987), «Мальчишки нашего села» (1966), «Пули и зёрна» (1977), «Мальчишки из нашего аула», «Детская литература» (1978), «Сказание о целине» (1984), «Солнечная сторона» (1984), «Эхо Эльбруса», «Современник» (1986), нэгъуэщIхэри. Лиуан и гъащIэ кIэщIым къриубыдэу тхылъ 15-м щIигъу къыдигъэкIащ. Абыхэм ит тхыгъэхэм цIыху нэхъыбэ щыгъуазэ хъунымкIэ сэбэп хъуащ ящыщ куэд урысыбзэкIэ зэрызэрадзэкIар.
И литературэ лэжьыгъэм къыдэкIуэу, усакIуэм къулыкъу зыбжанэ игъэзэщIащ: Гъубжокъуэр лэжьащ корректору, Налшык дэт къэрал тхылъ хъумапIэм и методисту, КъБР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм щыIа бюром и унафэщIу, «Iуащхьэмахуэ» журналым и къудамэхэм ящыщ зым и унафэщIу. Гъубжокъуэр сыт хуэдэ IэнатIэ пэрымытами, ар хущIэкъуащ и къалэнхэр къызыхуэтыншэу игъэзэщIэну икIи ар Лиуан къехъулIащ.
Сытым дежи зыхуэмыарэзыж щIалэр СССР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм деж литературэмкIэ щыIэ курс нэхъыщхьэхэм щIэтIысхьэри, ари фIы дыдэу къиухащ. Абы зэрыщеджар сэбэпышхуэ хъуащ Лиуан и зэфIэкIым зиужьынымкIэ.
УсакIуэм и тхыгъэ нэхъыфIхэр цIыхубэм ягу щIрихьыр абыхэм япкърылъ пэжагъ инырщ, ахэр гъащIэм щыщ Iыхьэу, езыхэм гъащIэр фIыуэ къыщыгъэлъэгъуауэ зэрыщытырщ. Гъубжокъуэр зэи тетхыхьу щытакъым фIыуэ зыщымыгъуазэ Iуэхугъуэм: и нэкIэ имылъэгъуа, и гумкIэ зыхимыщIа, езыр зыбжанэрэ зымыгъэпIейтея, ар куэдрэ хэзымыгъэплъа е зымыгъэгуфIа Iуэхугъуэм. Абы щыхьэт тохъуэ усакIуэм и усэ нэхъыфIхэр, и прозэ купщIа- фIэр.
УсакIуэ Бицу Анатолэ пэжу гу зэрылъитащи, Гъубжокъуэ Лиуан и гупсысэр хуигъэлэжьащ усакIуэ псэ хьэлэлым дежкIэ нэхъ лъапIэ дыдэу щыIэм — къэзылъхуа лъэпкъым и нобэмрэ и дыгъуасэмрэ зэпыщIэным, абы и пщэдей махуэр хуэфащэу убзыхуным, ар хъуэпсапIэ нэху дэтхэнэ зы цIыхуми хуэщIыным. А мурад абрагъуэр, гурыщIэ къабзэр игъэзэщIэн папщIэ усакIуэр гъащIэм и дурэшплIэрэшхэм нэ жанкIэ дэплъэфырт. Ди литературнэ критикэм тэмэму зэпкърихащ, ди тхылъеджэхэри щыгъуазэщ Гъубжокъуэ Лиуан и лирикэ усэр зыхуэдэм, абы и усыгъэ псалъэ шэрыуэм къарууэ бгъэдэ-лъым, Iэзагъышхуэ хэлъу усакIуэр литературэм и адрей лIэужьыгъуэхэми зэрыхэлэжьыхьам.
Рассказ нэхъыфIхэр урысыбзэкIэ зэдзэкIауэ иту Москва и «Детская литература» тхылъ тедзапIэм къыщыдэкIа тхылъым теухуауэ иджырей урыс усакIуэ Баруздин Сергей мыпхуэдэу итхыгъащ: «Си дежкIэ Iуэху гуапэу къыщIэкIащ адыгэ тхакIуэ Гъубжокъуэ Лиуан и тхылъ «Ди къуажэ щIалэ цIыкIухэр» зыфIищар. Тхылъыр мыинми, абы зыубгъуауэ къыщыгъэлъэгъуащ Къэбэрдей лъахэм и нобэрей гъащIэри, и цIыху гъуэзэджэхэм я IуэхущIафэхэри, и щIыуэпс дахащэри. Тхылъым ит дэтхэнэ зы рассказри гукъинэщ, псом ящхьэращи, ахэр купщIафIэщ, сабийхэм я гущIэм лъэIэсу художественнэ пэжагъ ин яхэлъщ, тхакIуэм и псалъэр еджакIуэ цIыкIухэм я гумрэ я псэмрэ дохьэ».
Апхуэдэу Лиуан и тхыгъэхэм щыщхэр зэрадзэкIащ балъкъэрыбзэкIэ, абхъазыбзэкIэ, къэжэрыбзэкIэ, латышыбзэкIэ, монголыбзэкIэ, украиныбзэкIэ, нэгъуэщIыбзэхэмкIи. Езы Гъубжокъуэми IэкIуэлъакIуэу адыгэбзэм къригъэзэгъащ нэгъуэщI лъэпкъ усакIуэшхуэхэу Пушкин Александр, Есенин Сергей , Бараташвили Николоз, Тихонов Николай, Джалиль Мусса, Симонов Константин, Гамзатов Расул, Кулешов Александр, Кулиев Къайсын сымэ, нэгъуэщIхэми я IэдакъэщIэкIхэр. Лъэпкъ литературэм дежкIэ апхуэдэ лэжьыгъэм мыхьэнэ пыухыкIа иIэщ, ар хьэкъщ.
Гъубжокъуэм и критикэ, публицистикэ тхыгъэхэр пIалъэ-пIалъэкIэрэ къытехуэу щытащ ди лъахэм къыщыдэкI газетхэмрэ журналхэмрэ. Езы усакIуэм и лэжьыгъэм, абы и тхылъ щхьэхуэхэм ятеухуа тхыгъэ куэд я Iэдакъэм къыщIэкIащ ди адыгэ тхакIуэхэм ящыщ зыбжанэм. Апхуэдэхэщ Къагъырмэс Борис, Тхьэгъэзит Зубер, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм, Мысачэ Пётр, Бицу Анатолэ, Гъут Iэдэм, Сокъур Мусэрбий сымэ, нэгъуэщIхэми я тхыгъэ купщIафIэхэр.
Лиуан и лирикэм и «Iэпкълъэпкъыр» гурыхьщ, и гум и къеуэ макъыр псэкIэ зыхыбощIэ, абы цIыхугъэ лъагэрэ нэмыс инрэ хэлъщ, гурыщIэ къабзэкIэ зэщIэузэдащ. Гъубжокъуэм и усэхэр гъащIэм быдэу пыщIащ. И лирикэм и къарур щIэмылIэн папщIэ, усакIуэм мычэму IэмалыщIэхэр къилъыхъуащ икIи ар къехъулIэу щытауэ убж хъунущ.
УсакIуэм езым еплъыкIэ щхьэхуэ иIэу къытхуиIуэтащ дунейм и къэхъукъащIэмрэ цIыху гъащIэмрэ зэрызэхущытымрэ абыхэм япыщIа нэгъуэщI Iуэхугъуэхэмрэ. Ар тепсэлъыхьащ къуажэ гъащIэм, цIыху щхьэхуэхэм яку дэлъ икIи дэлъыпхъэ зэныбжьэгъугъэм, цIыхугъэ нэсым, хабзэ-нэмысым, хьэл-щэныфIхэм, нэгъуэщIхэми. ЖыпIэнурамэ, Гъубжокъуэм и къалэмыпэм къыщIэкIащ узэрыгушхуэ хъун, ди литературэм и усыгъэ нэхъыфIхэм яхыубжэкIэ узытемыукIытыхьын усэ купщIафIэ куэд. УсакIуэ нэсырщ и гурылъхэр мыпхуэдэу шэрыуэу къиIуэтэн зыхузэфIэкIынур: «Къуршыпс цIыкIу, мэз бжэну, лъакъуэ псынщIэ, Адыгэш мыгъасэм хуэдэу Iэл. Удыхьэшхми угъми къысхуэмыщIэ, Хэт къыпхэзылъхьар апхуэдэ хьэл?»
Гъубжокъуэм и псалъэхэр зыщIэлъ уэрэдхэр цIэрыIуэ хъуащ, ахэр ди щIыналъэми нэгъуэщI щIыпIэхэми (Адыгейми, Абхъазми, Къэрэшей-Шэрджэсми, адыгэ щыпсэу хамэ къэралхэми) щы- жаIэ.
ИкъукIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхугъуэ къыщыIуэтащ «Си лъахэ — си удз дахэ» усэм. Тхыгъэр зытепсэлъыхьыр щIэщыгъуэщи, куэдым урегъэгупсыс, псэр егъэпIейтей: «СяужькIэ, хуейми, удзи къремыкI…» — жиIат жи, цIыху Iей гуэрым, щылIэм щыгъуэ… Ар дауэ цIыхум и жьэм къыжьдыукI: «СяужькIэ, хуейми удзи къремыкI…». ФIы фIэкIа сыт хужыпIэн мы усэм? Ар куэдым ягу ирихьащ, литературнэ критикэм абы гулъытэшхуэ хуищIащ. Псалъэм папщIэ, усэм теухуауэ Тхьэгъэзит Зубер итхыгъащ мы псалъэ гуапэхэр: «Гъубжокъуэм и тхыгъэ гъуэзэджэ «Си лъахэ — си удз дахэр», си гугъэмкIэ, ди адыгэ литературэм и тхыгъэ нэхъыфIхэм, нэхъ лъапIэ дыдэхэм ящыщщ, ди лирикэм и фIыпIэщ. Усэм къиIуатэ гупсысэр куущ, пщыгъупщэжынкIэ Iэмал имыIэу, зы псалъэ, мыр мыбдежым щымытащэрэт е ар нэгъуэщIкIэ зэсхъуэкIынт хужыпIэну абы къыхэгъуэтэгъуейщ…». Апхуэдэ псалъэхэр зыхуатха икIи зыхуэтхыпхъэ усэ купщIафIэ куэдыкIей иIэщ Гъубжокъуэм.
Усыгъэм зи гумрэ зи псэмрэ хьэлэлу езыта Гъубжокъуэм и зы IэдакъэщIэкIым нэхърэ адрейр, и зы тхылъым нэхърэ къыкIэлъыкIуэр нэхъыфI хъууэрэ екIуэкIащ. Абы щыхьэт тохъуэ и усэ щэ бжыгъэхэм нэмыщI, и поэмэ гъуэзэджэхэри, рассказ хьэлэмэтхэри, публицистикэ тхыгъэ хъарзынэхэри. Псом хуэмыдэу Гъубжокъуэм и поэмэхэр гулъытэншэу къэгъэнэн хуейкъым.
Гъубжокъуэ Лиуан 1963 гъэм СССР-м и Журналистхэм, 1969 гъэм ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэхэм хагъэхьауэ щытащ. Лиуан а къалэн лъапIэхэр и псэр пытыху щIыхь пылъу игъэзэщIащ. И лэжьыгъэфIымрэ и дуней тетыкIэ дахэмрэ къалъытэри, 1988 гъэм Гъубжокъуэм къыфIащащ «КъБАССР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр. Лиуан тIэунейрэ къратащ «За освоение целинных и залежных земель» медалыр, ВЛКСМ-м и ЦК-м и щIыхь тхылъыр. ЗэфIэкI дэгъуэ къигъэлъагъуэу илъэс зыбжанэкIэ лъэпкъ литературэм хэлэжьы-хьащ Гъубжокъуэ Лиуан, ауэ ищIэну псом хунэмысу усакIуэ гъуэзэджэр 1988 гъэм фокIадэм и 3-м дунейм ехыжащ, и тхылъ купщIафIэхэмрэ и къуэ закъуэмрэ къызэринэкIри. Ахэр Лиуан и фэеплъ нэхъыфI дыдэхэм ящыщщ, Гъубжокъуэ лъэпкъри, благъэ-Iыхьлыхэри, гуауэшхуэр зытепсыха и щхьэгъусэ Рити зэрыгушхуэ икIи зэрыпагэ хъун фэеплъу къэлъытапхъэщ. Ныбэм илъу къэна сабийр нобэ балигъ хъуауэ и анэм щIэгъэкъуэн хуохъури, и адэм къимыгъэщIам къыхупищэну ди гуапэщ.
ЕРЖЫБ Аслъэн,
педагогикэ щIэныгъэхэм я кандидат, дагъыстэным егъэджэныгъэмкIэ щIыхь
зиIэ и лэжьакIуэ.
