Iуэхугъуэ куэд къызэщIаубыдэ
«Эльбрус» эксперт клубым я япэ зэхыхьэр щэбэт кIуам Iуащхьэмахуэ лъапэ щыIэ «Эльбрус социум» хьэщIэщым щекIуэкIащ. «Кавказ. XXI лIэщIыгъуэм къигъэувхэр», стIол хъурейм кърихьэлIащ КъБР-м и Iэтащхьэм и Администрацэм и УнафэщIым и къалэнхэр зыгъэзащIэ Къуэшырокъуэ Залым, хъыбарегъащIэ IэнатIэхэмкIэ, жылагъуэ, дин зэгухьэныгъэхэмкIэ и министр Къумахуэ Мухьэдин, экономикэ зыужьыныгъэхэмкIэ и министр Мусуков Алий сымэ.
ЗэIущIэр къызэIуихащ клубым и унафэщI, Урысей Федерацэм и коммунист партым КъБР-м щиIэ и къудамэм и япэ секретарь Пащты Борис.
— Эксперт советым и япэ зэхыхьэр къызэIудохри, абы IуэхуфIхэр кърикIуэну си гуапэщ. Нобэ республикэм и цIэкIэ дыпсэлъэнущ, дызытепсэлъыхьынури Iуэхугъуэ нэхъ гугъу дыдэхэрщ. Ди Iуэху зытетым дыкIэлъыплъыжынущи, дызэчэнджэщурэ хэкIыпIэхэр къэтлъыхъуэнущ.
Къызэдгъэпэща клубым щхьэхуэныгъэхэр иIэщ. Мыбы хэтхэм ди гупсысэхэр, Iуэху еплъыкIэхэр дымыгъэпщкIуу утыку къитхьэнущ. Клубыр зэрылэжьэну щIыкIэхэр, абы папщIэ къэдгъэсэбэпыну Iэмалхэр дубзыхун хуейщ. Кавказым зыужьыныгъэ игъуэтынымкIэ зэран къыхуэхъу Iуэхугъуэхэр лъэныкъуэ едгъэзын папщIэ, ахэр нэсу къэтхутапхъэщ. Дытепсэлъыхьынущ Кавказым и Iуэху зэIумыбзхэм, экономикэм игъуэт зэхъуэкIыныгъэхэм, политикэ Iуэху еплъыкIэхэм.
Къызэхуэсахэм фIэхъус псалъэкIэ захуигъэзащ хъыбарегъащIэ политикэмкIэ КъБР-м и жылагъуэ чэнджэщакIуэ, клубым и унафэщIым и къуэдзэ Егоров Александр.
— Нобэ Кавказым и пащхьэм Iуэхугъуэ гугъухэр къитщ. Ахэр къызэднэкIыфмэ, ипэкIэ дыкIуэтэнущ. Ди клубым зэхуишэсащ Кавказым и щIэныгъэлI нэхъыфIхэр. ЗэгурыIуауэ зэдетхьэжьа лэжьыгъэм хъер къыпыкIыну согугъэ. ГъэщIэгъуэнщ, экспертхэм я Iуэху еплъыкIэм ущIэдэIуну, сыту жыпIэмэ, щIэныгъэ гупсысэкIэ узэдэгуэшэныр, узэхъуэжэныр щхьэпэщ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым турист кластерхэм зэрызыщаужьым и гугъу ищIащ Мусуков Алий.
— КъБР-м и экономикэ унэтIыныгъэ нэхъыщхьэхэр къыхэдгъэщхьэхукIын папщIэ, 2030 гъэ пщIондэ дызытетыну Iэмалхэр дубзыхуащ. Ар 2007 гъэм къэтщтауэ щытащ. Властым, цIыхубэм, хьэрычэт Iуэхум я къару псори зэщIэдгъэуIуэу, республикэм и экономикэр тIэтын хуейщ.
КъБР-м и щхьэхуэныгъэхэм ящыщщ ар узыншагъэмкIэ, щIыуэпс хъугъуэфIыгъуэхэр щIыхь пылъу къэгъэсэбэпынымкIэ къежьапIэу зэрыщытыр. Республикэм и экономикэм мыхьэнэ лъагэ щиIэщ мэкъумэш хуэIухуэщIэхэм. Къэбэрдей-Балъкъэрым и пщIэр зыIэт Iуэхугъуэщ туризмэри. Абы пыщIэныгъэ ин хуиIэщ иджырей экономикэм. Туризмэм и мыхьэнэр фIыуэ зыхэзыщIэ республикэм Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ щIыналъэм и турист кластерым и проект иубзыхуащ. 2010 гъэм, жэпуэгъуэм и 14-м УФ-м и Правительствэм КИФЩI-м, Краснодар крайм, Адыгэ Республикэм турист IэнатIэхэр щыухуэнымкIэ унафэ къищтащ. Проект нэхъ щхьэпэхэм ящыщщ «5642 лъагагъ» бгы-лыжэ турист кластерыр. КъБР-м и экономикэр нэхъ щыIупщIщ муниципальнэ районищым. Эльбрус муниципальнэ куейм хыхьэ Iуащхьэмахуэ лъапэ къызэщIеубыдэ гектар 26000-рэ. Абы махуэм цIыху 25000-рэ щохьэщIэф. «Джылэсу» бгы комплексым гектар 16000-рэ къызэщIеубыдэ. Абы махуэм цIыху 10000 екIуалIэ мэхъу. Шэрэдж, Шэджэм куейхэм я щIыпIэхэм гектар 6000-м щIигъу я инагъщ, махуэм зыгъэпсэхуакIуэу 10000 щыхьэщIэфыну.
Филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор, Санкт-Петербург къэрал университетым коммуникацэ технологиехэмкIэ и кафедрэм и унафэщI Кривоносов Алексей тепсэлъыхьащ XXI лIэщIыгъуэм зыужьыныгъэ ягъуэтынымкIэ сэбэп хъу Iуэхугъуэхэм.
— ЩIыналъэм и пщIэр яубзыху социально-психологие щытыкIэм, щэнхабзэм, жылагъуэ Iуэхухэм. Абы и щытыкIэр зыхуэдэр къагъэлъагъуэ щыпсэу цIыхухэм, экспортым, туризмэм, политикэм, щэнхабзэм, инвестицэм, иммиграцэм. ЩIыналъэм и пщIэр къагъэщI Парламентым и депутатхэм, экспертхэм я зэгухьэныгъэхэм, хъыбарегъащIэ IэнатIэхэм я лэжьакIуэхэм, нэгъуэщIхэми, — къыхигъэщащ абы.
Психологие щIэныгъэхэм я кандидат, Санкт-Петербург къэрал университетым политикэ психологиемкIэ и кафедрэм и егъэджакIуэ Бычков Петр политикэ Iуэхухэм психологие и лъэныкъуэкIэ тепсэлъыхьащ. Пашэхэм я шыфэлIыфэхэр щызэпкърихым, абы къыхигъэщащ Кавказым и политикхэр щIэныгъэлI Iэзэхэу зэрыщытыр.
— Сыт психологие и лъэныкъуэкIэ абыхэм я теплъэр къыщIэдгъэлъагъуэр? Псом япэрауэ, Iуэху ядебгъэкIуэкIыну тыншу щытын папщIэ. ЦIыхум и хьэл-щэнхэм ущыщыгъуазэм деж ахэр зыхуэкIуэну гупсысэм нэхъ ухуэхьэзырщ, — жиIащ абы.
— Зыужьыныгъэ дгъуэтын папщIэ абы дыхуэзышэну гъуэгухэр убзыхун хуейщ. Ди мурад нэхъыщхьэр Кавказым и цIэр, и пщIэр тIэтыну, фIыкIэ дгъэIуну аращ. Псом хуэмыдэу, а гупсысэр ябгъэдэлъхьэн хуейщ ди щIалэгъуалэм, — жиIащ политикэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор, Кавказым япэ игъэщыпхъэ и къэхутэныгъэхэмкIэ щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и унафэщI, Псыхуабэ (Пятигорск) Бзэ щIэныгъэхэмкIэ къэрал университетым и унафэщI Панин Виктор.
— УпщIэ зэхуэмыдэхэм ехьэлIауэ, экспертхэм я еплъыкIэр щызэтемыхуи къохъу. КъыкIэлъыкIуэну зэхуэсыгъуэхэми Iуэху гугъу куэд щызэпкърытхынущ, — къыпищащ адэкIэ Пащты Борис, — Кавказыр гъуэгущхьиблыр щызэхэкIым щыту къысщохъу. ЕплъыкIэ убзыхуа гуэрым теткъым — мэгупсысэ. А Iуэхугъуэхэм щхьэхуэ-щхьэхуэурэ дакъытеувыIэн папщIэ мазищ къэс зэ дызэхуэзэну сфIэигъуэщ.
ЕтIуанэ махуэм клубым хэтхэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и Iэтащхьэ Къанокъуэ Арсен IущIащ.
— Сыт хуэдэ Кавказым нобэ и щытыкIэр, цIыхухэм я псэукIэр, экономикэм и зыужьыкIэр? Абыхэм ятеухуауэ къыдэпсэлъылIэнущ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Iэтащхьэр. Щхьэж фызыгъэгузавэ упщIэхэр утыку къифлъхэнуи Iэмал фиIэщ, — жиIащ Пащты Борис.
Клубым хэтхэм упщIэ зэхуэмыдэхэмкIэ зыхуагъэзащ КъБР-м и Iэтащхьэм, псалъэмакъым Iуэхугъуэ зэмылIэужьыгъуэхэр къызэщIрагъэубыдащ.
Сочэ щекIуэкIыну Олимп Джэгухэм теухуауэ Къанокъуэ Арсен и Iуэху еплъыкIэм щIэупщIащ «Кавказ» ЦСКП-м и унафэщI Осинников Андрей.
— Олимпиадэм теухуауэ республикэм и цIыхухэм еплъыкIэ зэхуэмыдэ щаIэ щыIэщ. ЩIалэгъуалэм яхэтщ ар зыфIэмыкъабылхэр, тегъэщIапIэ ящIри тхыдэм и Iуэхурщ. Ауэ, Олимпиадэр политикэ Iуэху дымыщIмэ, нэхъыфIщ. Пэжщ, лъэпкъым тхыдэ гъуэгуанэ гугъу къикIуащ, ар зыщыдгъэгъупщэркъым. Ауэ, Олимп Джэгухэм абы зэран хилъхьэркъым — сэбэпынагъ зыпылъ Iуэхугъуэщ. Дыхуейщ ар пщIэ иIэу екIуэкIыну, Урысейм и щIыхьыр иIэтыну.
ЗэIущIэм кърихьэлIахэр щIэупщIащ республикэм и экономикэм и зыужьыкIэм, инвестицэм, хьэрычэт Iуэхухэм, цIыхухэм я псэукIэм.
— Проект хъарзынэхэр диIэщ. Псалъэм папщIэ, пхъэщхьэмыщхьэ къэгъэкIыным теухуар. Ди щIыналъэм и щIыуэпсыр абыкIэ фIыщ. Абы гу лъатащ Италием и щIэныгъэлIхэми. Республикэм иIэщ сыт и лъэныкъуэкIи зэпэщ иджырей теплицэхэр. Зеужь туризмэми. ЩIыуэпсым и дахагъэм зыгъэпсэхуакIуэхэр куэду кърешалIэ. ИджыкIэ къэралым гулъытэ лей хуищIын хуейщ хьэрычэт Iуэхум. Компание инхэм дадэлэжьэнри сфIэтэмэмщ.
Республикэм сабийуэ къыщалъхум хохъуэ. АбыкIэ сэбэп хъууэ къызолъытэ анэм и мылъкур. Абы къыхэкIкIи а программэм адэкIи къыпытщэмэ нэхъыфIщ. Нэхъ дызыгъэгузавэр егъэджэныгъэм и Iуэхурщ. Абы хуабжьу набдзэгубдзаплъэу дыкIэлъыплъын хуейщ, — жиIащ Iэтащхьэм.
Егоров Александр къиIэтащ республикэм и цIыхухэр нэгъуэщI щIыпIэхэм куэду зэрыIэпхъуэм и Iуэхур.
— Къэбэрдей-Балъкъэрым щопсэу къэIэпхъуа цIыху 20000-м нэблагъэ, — жиIащ Къанокъуэ Арсен. — Демографие и лъэныкъуэкIэ ди Iуэхур хъарзынэщ — Урысейм епщIанэ увыпIэр щытIыгъщ. ЩIыналъэм щопсэу урыс лъэпкъым щыщу цIыху 200000 хуэдиз. Нэхъыбэу ахэр зыдэсыр Прохладнэ, Май куейхэрщ, Налшык къалэщ. ЩIалэгъуалэ куэд, еджэныр къауха нэужь, ахъшэ къалэжьын папщIэ Москва, Санкт-Петербург къалэхэм макIуэ. Абыхэм я Iуэху еплъыкIэри лъытэн, пщIэ хуэщIын хуейщ. Къалэшхуэхэм зыгъэзэж щIалэгъуалэр, ди республикэм щызекIуэ лэжьапщIэ мащIэмкIэ тхуэIыгъынуи къыщIэкIынукъым.
— КъБР-м и къэкIуэнур дауэ зэрыплъагъур? — еупщIащ Iэтащхьэм Бычков Петр.
— Кавказыр хьэщIэр щагъэлъапIэ щIыналъэщ. Ди лэжьыгъэ псори щэнхабзэм къыпкърыкIыжу къысщохъу. НобэкIэ гъащIэм сыхуэарэзыщ, си щIыналъэм сэбэп сыхуэхъуну Iэмал къызэрызитамкIэ. Мыбы щыпсэу дэтхэнэ цIыхури си бын пэлъытэщи, фIы хуэзэмэ, си гуапэщ, — жиIащ Къанокъуэ Арсен.
Гугъуэт Заремэ.
