Сыт адыгэбзэр щIэмыбзэрабзэр?
ЛIэщIыгъуэ плIанэ хуэдизкIэ сыщылэжьащ Къэбэрдей-Балъкъэр телевиденэм. ПцIыр сыткIэ щхьэпэ, абы творчествэм и гъуэгуанэ кIыхь щыскIуар дыгъэпс зэфэзэщу, быркъуэшыркъуэншэу щытауи схужыIэнукъым, мыхъумыщIагъэу зэхэлъауэ зэрысхужымыIэнум хуэдэуи.
КъызэрыщIэкIымкIэ, зэ еплъыгъуэкIэ, мыхьэнэншэу къыпфIэщIынкIи хъуну къэхъугъэ гуемыIу цIыкIуфэкIухэри зэман-зэманкIэрэ гум къыщоушыж, ужьыхыжыпам ещхь мафIэм дэп цIыкIухэр жьы пакIэм къыщигъэлыдыжи къызэрыхъум хуэдэу.
Мис иджыпстуи сигу къэкIыжащ псалъэмакъ «жьгъей» гуэр (аращ мы тхыгъэр стхыныр къызыхэкIари), зэрекIуэкIрэ зыкъом щIами, зэзэмызэ сыкъигъэплъыржьэрыжу, сызэгуигъэпыжу.
Зы цIыхубз мыцIыху си деж телефонкIэ къэпсэлъащ, адыгэхэм зэрамыхабзэу, си цIэ-адэцIэмкIэ къызэджэри, «ТелевизоркIэ сыкъэвгъэлъэгъуэнумэ, псапэшхуэ сщIэнут, — жиIащ, и хьэтыр зэрытлъагъунум шэч лъэпкъи къызэрытримыхьэр и макъым щIэту. — Зи Iуэху хуэмыхъухэм, къулейсызхэм мылъкушхуэ яхуэзгуэшынущ».
Жэуап естыну сыхунэмысу, кино зэрытетхыну щIыкIэхэм, зытетхыпхъэхэм, езым къыщытхъуу къэпсэлъэн хуейхэм я гугъу ищIу щIидзащ. КъызэрызгурыIуамкIэ, «художественнэ фильм» — жыхуаIэм хуэдэ хуэтщIын хуейуэ къигъэувырт.
— А псори хъарзынэт, — жызоIэ, гуитIщхьитI сыкъэхъуауэ. — Псапэ щыпщIэну махуэм дынэмыкIуэфмэ-щэ?!
— Фи Iуэхур щыхуэхъунур къызжеIэ, абы си псапащIэ Iуэхури ирезгъэхьэлIэнщ…
— ТелевизоркIэ укъэдмыгъэлъэгъуэфмэ-щэ?
— Абы щыгъуэ мылъку лъэпкъ схуэгуэшынукъым.
Сэ абы ди унафэщIхэр щыгъуазэ сщIащ. Ауэ унафэ гуэри мы Iуэхум теухуауэ щыIакъым. ЦIыхубзым и псапащIэри, иужькIэ къызэрытщIамкIэ, щIилъэфыжащ.
Куэдым сригъэгупсысащ мы Iуэхум. Сыту яфIэфIыщэ языныкъуэхэм я фIыщIэр ягъэпIииныр! КъызэрыщIэкIымкIэ, апхуэдэ-хэм зи Iуэху нэхъ зэрахуэр нэгъуэщIхэракъым, атIэ езыхэм я сэбэп зыхэлъхэрщ.
ПсэлъапIэм къиувэу лъэпкъым щхьэкIэ зызыгъэлIэну, батэкъутэр зыгъэшыну тхьэ щызыIуэжхэм ящыщ Iэджэ зэхэгъэкIыпIэ ихуа нэужь, щхьэхуещэ къудейуэ къыщIедзыж. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, абы и щапхъэхэр мащIэкъым. Ауэ ахэратэкъым си псалъэр нэхъ зытезгъэщIэнур — лъэныкъуэ куэдымкIэ щытлъагъу фэрыщIагъышхуэхэращ. ФэрыщIагъ зыхэлъ зэпеуэ мыщхьэпэхэр щыIупщIщ гуфIэгъуэ зэхуэсхэми, гуауэ Iэмалыншэхэми, уеблэмэ, диным теухуа Iуэху щхьэхуэхэми, муслъымэныгъэмрэ фэрыщIыгъэмрэ ямылейуэ зэбий пэтми.
ФэрыщIагъ щызекIуэ хъуащ ди лъэпкъ хабзэ дахэхэр зэрагъэзащIэ щIыкIэми, анэдэлъхубзэр зэрадж хабзэхэми. ФэрыщIагъымрэ анэдэлъхубзэмрэ… Сыту мыхъумыщIагъэ къытхуихьрэ а тIум я зэпыщIэныгъэм!
Хэку зауэшхуэм хэта нэхъыжьыфIым и нэгу щIэкIахэр къыщиIуэтэжкIэ, и псалъэхэр нэхъ щIэщыгъуэ хъууэ къыфIэщIу, урысыбзэмрэ ди бзэмрэ гъэщIэгъуэныщэу зэхеджэ-зэхепщэ:
«Приказыр выполнят тщIыурэ, наступленэм дыкIуэри, Iэтакэм щIэддзауэ контузие сыхъуащ»…
Гъунэжщ апхуэдэ щапхъэхэр. Псом хуэмыдэу ахэр телеэкраным щыIупщIщ -абы зыри къыпхуигъэгъунукъым. Мис аращ «Алыхьым и хьэтыр флъагъумэ, адыгэбзэ къабзэкIэ телевизорыр вгъэпсалъэ», — жаIэурэ куэдыр щIэлъэIуар. ЯхузэфIэкIыркъым ар телевиденэм и лэжьакIуэхэм. ЩIахузэфIэмыкIыр фIыр яфIэмыфIу е щхьэхыу аракъым, абыхэм я хьэщIэхэм мымащIэу къахокI зы бзэ гуэрми хуэмышэрыуэхэр, ауэ и къулыкъукIэ е и фарзхэмкIэ жэуап къитын хуейуэ къызылъысхэр.
Гупсыси пэт, зэрыжаIэщи, ди гур пхъэру, ди лъэр пхъэм дэнауэ, дэтхэнэ балигъым и дежкIи нэрылъагъуу, ауэ тхуемыщIэIаурэ ди бзэр нэхъ лъэрымыхь тфIохъу. Абыи къыщынэркъым. Псалъэ пхъашэхэм, псалъэ гуемыIухэм, лъэнтхъуий бзаджэм хуэдэу, ди бзэр зыIэщIаубыдэ-зыIэщIахузэ.
Уэрамхэм, уеблэмэ, утыкухэм пщыхьэщхьэкIэрэ хъуанэ дыдэхэри щызэхэпх щыIэщ, тутын Iугъуэмрэ фадэмрэ къахэIукIыу. Псалъэ дыдж къызыжьэдэкIар зыми къигъэувыIэркъым, зыми хъымпIар ищIыркъым, Iуэху «жьгъейуэ» къалъытэри. Ауэ нэхъапэхэм зэрыщытар нэгъуэщIщ. Нэхъыжьым, псалъэ мыхъумыщIэ зэхихамэ, ар къызыжьэдэкIам и тхьэкIумэр хупикъузыкIынут. Абыи къыщымынэу, и адэ-анэми яжриIэжынут зэхихар. Адэ-анэми быныр тезырыншэу къагъанэртэкъым.
ЯIуэтэжу зэхэсхащ, газет Iэджэхэм ярытуи слъэгъуащ, — Хэку зауэшхуэм и пэ къихуэ лъэхъэнэхэм псалъэ мыхъумыщIэ жызыIауэ къаубыдахэм зы сомкIэ етхьэкъурт. Бзэр псалъэ Iейхэм щызыхъумэну зи къалэн жылагъуэ лэжьакIуэхэри щыIэт.
Иджы, зэрытлъагъущи, ахэр зыми къыфIэIуэхужкъым. Псалъэ мыхъумыщIэхэр зэрыбэгъуам гу лъыдмытэурэ, десэжа сфIощI. Ар, дауи, хьэдэгъуэдахэщ.
ГъэщIэгъуэнракъэ, зи бзэр дыджхэр дахэ- дахэу емыджа, гъэса мыхъуахэм я закъуэкъым. ЛэжьапIэ гуп гуэрым сыщыIущIэгъащ унафэщI ябгэ, и лэжьакIуэхэм псалъэ мыхъумыщIэ Iэджэхэр ярипэсу, кIий — гуоуэ, «сэ фэ сыфхурикъунщ, моуэ-ауэ сыфхуэхъунщ», — жиIэу. Абы и гугъэт лэжьакIуэхэр ямылейуэ къыфIэлIыкIыу, къыщышынэу. Ауэ, пэжыр жыпIэмэ, къыщышынэртэкъым, къыщымэхъашэ, ауан къащI мыхъумэ.
ПщIэрэ нэмысрэ хуэпщIу, псалъэ жепIэу цIыхум къыумыгъэщIэфар, дауи, IейкIэ, хъуанэ-цIанэкIэ къыпхуегъэщIэххэнукъым.
Лъэпкъыр фIыуэ плъагъур пэжмэ, нэхъыфI дыдэу абы сэбэп узэрыхуэхъуфынур анэдэлъхубзэр пIурылъурэщ, бгъэлажьэурэщ, уи бзэм и зыужьыныгъэм ухэлIыфIыхьурэщ.
Сыт Кэнжэ дэт курыт еджапIэр илъэс хыщI зэрыхъуам теухуа зэIущIэр урысыбзэкIэ щIрагъэкIуэкIар? Сыт Сэрмакъ иджыблагъэ щызэхэта гуфIэгъуэр (жылагъуэм ину къыхуэщхьэпэ комбинатыр илъэс щэщI зэрыхъуам теухуар) адыгэбзэкIэ екIуэкIыныр къемызэгъыу, хабзэншагъэу къыщIалъытар? Хэт «фи анэдэлъхубзэр зэвмыгъащIэ», «фи бзэмкIэ фымыпсалъэ» жызыIэр?
Ди республикэм и унафэщIхэра?
Хьэуэ. Абыхэм къагъэувыр нэгъуэщIщ — бзэр зэрыпсэун Iуэхугъуэхэрщ. Сыхуейщ щымыгъуазэхэм фхуэсIуэтэну Къэбэрдей-Балъкъэрым ис лъэпкъхэм я бзэхэм зегъэужьыным теухуауэ къэрал программэшхуэ зэрыщыIэр. «Программэшхуэ» псалъэр къыхызогъэщ, абы Iуэхугъуэ куэд дыдэ къызэщIеубыдэри. Мыхьэнэ ин зиIэ а хабзэр нэсу ди республикэм щылажьэрэ? Хьэуэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, щылажьэркъым.
Пэжщ, а Программэм арэзы узытемыхъуэн (сэ къызэрыслъытэмкIэ) зы Iуэхугъуэ закъуэ хэтщ. Зи гугъу сщIыр алыфбейр зэхъуэкIынырщ, хьэрф зэгуэтхэр нэхъ «тынш» щIынырщ.
Мы Iуэхур зи жэрдэмри абы нэхъ тезыгъэчыныхьри, сэ сызэригугъэмкIэ, политикэм хуэлажьэхэрщ. Абыхэм къалъытэ адыгэ лъэпкъхэр нэхъри гъунэгъу зэхуэхъунымкIэ, хэхэс адыгэхэри «ди мэсхьэбым» къихьэнымкIэ псоми зэдай алыфбейр дэIэпыкъуэгъуфI хъуну. Ауэ нэгъуэщIу Iуэхум еплъхэр, алыфбейм зэхъуэкIыныгъэ лъэпкъ хэмылъхьапхъэу къэзыгъэувхэр нэхъыби мэхъу, ахэр сэри нэхъ сфIэзахуэщ. Сыту жыпIэмэ, илъэсипщIкIэрэ зэхуахьэса щIэныгъэр, щэнхабзэр, дерсыфI Iэджэхэр зэрыт тхылъхэр зыри зэмыджэжыфу, зыми къимыгъэсэбэпыф «щIэин лъапIэу» къэнэжынкIи зыхуэIуа щыIэкъым, латин хьэрфхэмкIэ зэгуэрым зэхалъхьа тхылъхэр нобэрей зэманым «хамэ» зэрахуэхъуам ещхьу.
Абы къыдэкIуэуи сэ схужыIэнукъым ди бзэм хъарзынэу езэгъа хьэрф зэгуэтхэм апхуэдизу лажьэшхуэ яIэу. ИкъукIэ си гуапэу сотх ахэр, гупсысэ щIэщыгъуэ гуэр къэсIуэтэну схузэфIэмыкIмэ, сыткIэ къуаншэ зи гугъу тщIы хьэрфхэр? Ауэ щыхъукIи, хьэрф зыщыплIкIэ зы макъыр зытхыну къызыхуихуэр ди лъэпкъым и закъуэ? Нэмыцэбзэми, инджылызыбзэми, франджыбзэми, нэгъуэщI куэдми къыщагъэсэбэп апхуэдэ Iэмалхэр, уеблэмэ, нэхъыбэжрэ. Ауэ а лъэпкъышхуэхэр хэткъым я алыфбейр яхъуэжыну, абы фIы къызэримышэнур зэхащIыкIри.
Абы къыхэкIыу, политикэми, бзэм, щэнхабзэм я лэжьакIуэхэми, лъэпкъым хуэлэжьэну, щIэблэр фIым хуигъэсэну зи фарз дэтхэнэми жэуаплыныгъэшхуэ яхэлъын хуейщ щIэныгъэм, тхыбзэм зезыгъэужьыну къафIэщI IэмалыщIэхэм зыщрапщыткIэ. Псом хуэмыдэу фэрыщIагъым, IэхъуэгъуэтегъэкIыу лэжьэным зыщахъумапхъэщ егъэджакIуэхэм, ди бзэр щIэблэм егъэджыныр IэщIагъэ зыхуэхъуахэм.
Куэд щыгъуазэщ зауэ бзаджэхэр, Iэмалыншагъэ гузэвэгъуэхэр къатеуэндагъуэурэ, лъэпкъ зыкъомым я бзэхэр зэрыкIуэдыжыпам. Ар дыдэр къызыщыщIахэри щыIэщ я емыгугъуныгъэм, ямылейуэ зэрыбэлэрыгъам къыхэкIыу. Ар къыгурыIуэн хуейщ ди лъэпкъым щыщ дэтхэнэми. Нобэ зыкъэдмыщIэжмэ, ди бзэр, ди хабзэр тхъумэным дызэдемыгугъумэ, ар дэ ди пIэкIэ нэгъуэщIым тхузэфIигъэкIынукъым. Ди адэжьхэм я IэужьыфIхэр дыбгынэжмэ, дызыщыщ лъэпкъыр къыщымыгъэлъэгъуа паспорт мылъхуэсхэр зетхьэмэ, «Сэсыадыгэкъым, сыроссиянинщ», жытIэу дыхуежьэмэ дыкъэсыжащ.
Апхуэдэу щыщыткIэ, ди анэдэлъхубзэм и IэфIагъыр щIэблэщIэм хэдвгъалъхьэ, адыгэбзэ дахэр дэтхэнэ адыгэ унагъуэми щыдвгъэгъэбзэрабзэ.
Абы и Iэмалхэр мащIэкъым (абыхэм щыгъуазэщ щIэныгъэлIхэри, щэнхабзэм, гъуазджэм я лэжьакIуэхэри, республикэм и унафэщIхэри, «Сэ сыадыгэщ», — жызыIэ дэтхэнэ балигъри). А псоми я гугъу сщIынкъым. Ауэ зы щапхъэ нэхъ мыхъуми иджыри къэсхьынут, гу зылъытапхъэу, зыдэплъеипхъэу къэслъытэу.
ФакIэлъыплъыт ди лъэпкъым щыщу зи ныбжьыр нэхъ хэкIуэтахэм я хьэл-щэнхэм, я псэлъэкIэм. ФедаIуэт щIэныгъэлIхэу Нало Заур, ХьэкIуащэ Андрей, Ержыб Аслъэн, Мамхэгъ Рае, тхакIуэхэу КхъуэIуфэ Хьэчим, IутIыж Борис, Къэрмокъуэхэ Мухьэмэдрэ Хьэмидрэ, Бещтокъуэ Хьэбас, Елгъэр Кашиф, ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, Хьэх Сэфарбий, Ацкъан Руслан, нэгъуэщI куэдми я адыгэбзэм — сыту къулей, къабзэ, дахэ, сытуи хьэлэмэтыщэ! Апхуэдэ къулеигъэр, IэфIыгъэр уахътыншэу хуэхъумащэрэт ди лъэпкъым!
НэгъуэщI зы Iуэхугъуи гулъытэ хэха хуэщIыпхъэщ, ди анэдэлъхубзэр хъума хъуным теухуауэ. Зи гугъу сщIыр «Адыгэ псалъэ» газетым, «Iуащхьэмахуэ», «Нур» журналхэм еджэн зэрыхуейрщ. Ди лъэпкъыбзэкIэ къыдэкI газет закъуэмрэ журналитIымрэ дэтхэнэ адыгэ унагъуэми илъыпхъэщ. Аращи абыхэм девгъэгупсыс.
Ди бзэр дывгъэхъумэ. Ди бзэр тфIэкIуэд хъужыкъуэмэ, лъэпкъыр дыкIуэдыжауэ аращи, ар зэи къызыщымыщIын адыгэхэр Тхьэм дищI!
ТХЬЭМОКЪУЭ Барэсбий,
тхакIуэ. 2003 гъэ
