Дыщэ ІэштІым Мухьэмэд Алий
1942 гъэм щІышылэм и 17-м зы щІалэ къуапцІэ цІыкІу дунейм къыщытехьащ Америкэм и Штат Зэгуэтхэм я Кентукки штатым. Абы фІащат Кассиус Марселлус Клей Джейар (Cassius Marcellus Clay Jr.). И фэр зэрыфІыцІафэ-гъуэплъыфэм къыхэкІыу апхуэдэхэр ягъэикІэрт, ягъэпудырт, зрапэсыртэкъым.
ЩІалэ цІыкІур илъэс 12 фІэкІа мыхъуауэ боксым хэгъуэзащ икIи зэхьэзэхуэхэм дыщэ медалхэр къыщихьырти, фІыцІэхэр зэзымыпэсхэми я нэм щІэмыуэу къанэртэкъым. Илъэс 18 фІэкІа мыхъуауэ 1960 гъэм Урымым щекІуэкІа Олимпиадэм нэхъ гуп хьэлъэ дыдэм щызэуащ. Абы дыщэ медалыр къащыфІихьри, дуней псом цІэрыІуэ щыхъуащ. 1964 гъэм зыри зытемыкІуэфыну къащыхъу боксёр Листон щэджащэр хигъащІэри, ЩIы Хъурейм и чемпион хъуащ. А текІуэныгъэм къыкIэлъыкIуэу муслъымэн диныр къищтэри, и цІэри «Мухьэмэд Алий»-кIэ ихъуэжащ. АпщІондэху зрамыпэс цІыху «фІыцІэхэм» я макъыу щытамэ, абы къыщыщІэдзауэ Іумпэм ящІыну хэт муслъымэнхэми я дыщэ ІэштІым хъуащ. ФІыцІэхэри, муслъымэнхэри, цІыху зэхэгъэжыным пэув цІыхуфІ псори зэрыгушхуэу ар къэуващ. Абы къебиин хуейуэ къащыхъу и дарэгъуныкъуэкъуэгъухэри хэту, Мухьэмэд Алий иджы фІыуэ къэзымылъагъу, абы пщIэ хуэзымыщІ дуней псом тету си фІэщ хъуркъым. Муслъымэн зэрыхъуам къызэщІигъэста боксёр зэхэшакІуэхэр къеущиящ абы: «Сыт уэ пщІэр зищІысыр?! Сыт муслъымэныгъэ къепхьэжьари?! Ар сыт делагъэ! ЗанщІэу «къысхуэвгъэгъу!» жыІи къэгъэзэж!» — жаІэри. Абыхэм ярита жэуапыр: «Сыт къысхуэвгъэгъу жысІэн щІыхуейр? Сэ зэи мыщІапхъэ злэжьакъым. Дин пэжыр къэсщтэну насып къызэрысхуищІам щхьэкІэ, Тхьэ закъуэм шыкур хузощІ».
ЦІыху зэхэгъэж зыщІхэр (расистхэр), «фІыцІэ-къуапцІэхэр» зыгъэикІэхэр абы бий тІуащІэ хуэхъуащ муслъымэн диныр къызэрищтам щхьэкІэ. Ар апхуэдэу спортсмен цІэрыІуэу зэрыщытыр я гум техуакъым лІыщхьэхэми. Вьетнам зауэм яхуну иужь къихьахэм яжриІащ: «Сэ вьетнамхэм зэи я ягъэ къызагъэкІакъым, зэи сагъэикІакъым, абыхэм сащІезэуэн щыІэкъым». Къемызэгъыу къилъыта а зауэм зэрымыкІуам щхьэкІэ тезыр къытралъхьащ илъэси 5-кІэ лъэхъуэщым исыну икІи доллар 10000 ипшыныну. Ар иримыкъуу и паспортри и спортсмен лицензэри Іахащ. Ауэ Мухьэмэд Алий зэи къэдзыхакъым икІи къикІуэтакъым: къэралыр судым иритащ, и мылъкур абы тригъэкІуэдами. А псом я нэхъыкІэжырати, илъэси 5 нэблагъэкІэ бокс зэхьэзэхуэхэм хагъэхьэжакъым. 1970 гъэм, Суд Нэхъыщхьэм щытекIуа нэужь, аргуэру утыкум къигъэзэжа щхьэкІэ, апхуэдиз илъэскІэ спортым пэжыжьэу щытауэ дауэт а и ныкъуэкъуэгъу лъэщхэм зэрапэщІэувэнур!?
«Хъункъым» жаІэу къеущияхэми емыдаІуэу, дуней псоми ягъэщІагъуэу, зи тепщэгъуэ боксёр телъыджэ Фрезер Джо щІакІуэ кІапэ дытеуващ 1971 гъэм, арщхьэкІэ 15-нэ раундым абы къыщыхигъэщІащ. Профессионалу зыхэта зэхьэзэхуэхэм япэу къыщыхагъэщІауэ арат ар.
1973 гъэм аргуэру зэ Фрезер пэщIэуващ. Абы и пэкІэ Фрезер Форман езэуэн хуейт. Фрезер абы зэрытекІуэнум шэч къытрахьэртэкъым, арщхьэкIэ етІуанэ раундым нокауткIэ къыщраудащ. Иджы Мухьэмэд Алий япэщIыкIэ Фре-
зер, къыкIэлъыкIуэу Форман езэуэн икIи тІуми ятекІуэн хуейт, аргуэру дуней псом и чемпион цІэр зыІэригъэхьэжын папщІэ. ТІури нокауткІэ хигъащІэри, аргуэру ЩIы Хъурейм боксымкIэ и тепщэ щыхъужащ. ИужькIэ, 1978 гъэм, Спинкс къытекIуа пэтми, Мухьэмэд Алий къикІуэтакъым, а илъэс дыдэм аргуэру пэщІэувэжщ, хигъэщІэжри, щэнейрэ дунейпсо чемпион хъуащ. Апхуэдэ ехъулIэныгъэ зиIа нэгъуэщІ боксёр щыІэкъым. АбыкІэ и цІэр Гиннесс и рекордхэр зратхэ тхылъым ихуащ. И гъуэгур къыхузэпамыупщІу, тэмэму зэхьэзэхуэхэм хагъэтауэ щытамэ, ар сыт хуэдизрэ зэкІэлъхьэужьу дунейпсо чемпион хъуфыну щытами, Тхьэ закъуэращ зыщІэр.
1978 гъэм щэнейрэ дунейпсо чемпиону ар спортым хэкІыжащ. Илъэсих дэкIыу Iэпэлъапэсыс узыр къыпкърыхьа пэтми, закъримыгъэщІащэу, ахъшэ къилэжьын папщІэ аргуэру бокс зэхьэзэхуитІым хэтыжащ, ауэ абыхэм къыщыхагъэщІащ. Мухьэмэд Алий боксёр къудейтэкъым. Ар и къарум и мызакъуэу, и цІыхугъэкІи, и захуагъэкІи, и ерыщагъкІи щапхъэт. 1960 гъэм Урымым щыIа Олимпиадэм къикІыжри, махуитІ нэхъ дэмыкІауэ, шхапІэ гуэрым шыщІыхьэм, цІыху хужьхэм фІэкІа фІыцІэ-къуапцІэхэр щамыгъашхэу къыщыжраІэм, къэгубжьщ, ягийри, и дыщэ медалыр Огайо псыежэхым хидзат абы. 1996 гъэм Атлантэ щекIуэкIа Олимпиадэм «Къытхуэгъэгъу!» къыщыжраІэжри, псым хидзауэ щыта дыщэ медалым и пІэкІэ нэгъуэщІ хурагъэщІыжри къратыжащ.
ЩІыпІэ куэдым ирагъэблагъэри щыІащ икIи къыщыпсэлъащ Мухьэмэд Алий. Дэнэ мыкІуами, цІыхугъэм, мамырыгъэм, муслъымэныгъэм яхутепсэлъыхьащ, езым и псэукІэкІи дэтхэнэми щапхъэ хуэхъуащ.
Ар хуабжьу къарууфІэт, абы къыщымынэу, боксым и щэхухэри фІы дыдэу ищІэрт, ауэ абыхэм я щІыІужкІэ псынщІэт, жант. Езым зэрыжиІауэ, «хьэндырабгъуэм хуэдэу къилъэтыхьырти, бжьэм хуэдэу уэрт».
Мухьэмэд Алий щыпсэуа лІэщІыгъуэм и боксёр нэхъыфІ дыдэу щытауэ ябж. 2001 гъэм абы и гъащІэр Голливудым кинофильму щытрахащ. Уилл Смит актёр цIэрыIуэм Мухьэмэд Алий и ролыр игъэзэщIащ. Боксёр щэджащэм и гъащІэм и къекІуэкІыкІар къэзыІуатэ тхылъышхуэ 2002 гъэм къыдэкІащ.
Іэпэлъапэсыс узыр зэрыетам къыхэкІыу Мухьэмэд Алий Мичиган деж щиІэ и унэ лъапсэм щІагъуэу къыдэмыкІыу щыпсэурт. АрщхьэкIэ 2001 гъэм фокІадэм и 11-м США-м унэшхуэхэр къызэрыщагъэуар зэримыдэр къригъэлъагъуэу, абы кІуэщ, мафІэсгъэункІыфІхэм я пыІэ гъуэжьыр зыщхьэритІагъэри а щІыпІэм деж щытащ.
Мухьэмэд Алий бауэкІэщІ узым зыщригъэІэзэ сымаджэщым щІэлъу 2016 гъэм мэкъуауэгъуэм и 3-м дунейм ехыжащ. Къыщалъхуа и къуажэм ар щыщІалъхьэжащ муслъымэн диным къызэригъэувым тету.
ХЪУАЖЬ Фахъри.
Сурэтым:Мухьэмэд Алий (яку дэтщ) и ныбжьэгъуу щытащ бэнэкIэ хуитымкIэ Олимп чемпион, Европэм и чемпион, тырку бэнакIуэ, адыгэ пхъурылъху Бильге Гъэзэнферрэ «тырку къаплъэн» зыфIаща, бэнэкIэ хуитымкIэ Олимп чемпион, дунейпсо чемпион, абазэхэ щIалэ Къаплъэн (Уащхъуэ) Хьэмидрэ.
