IуэхуфI куэдым я жэрдэмщIакIуэ
Нартхэм я лъэхъэнэ лъандэрэ адыгэм къыдокIуэкI лъэпкъыр щызэхыхьэ, щычэнджащэ, нэхъыжь и псалъэм щыщIэдэIу хасэхэр. 1990 гъэм накъыгъэм и 7-м Налшык къалэ къыщызэрагъэпэщауэ щытащ лъэпкъ Iуэхур дэзыгъэкIын, абы бгъэдэлъ хъугъуэфIыгъуэхэр зыхъумэн жьэгу — Къэбэрдей Адыгэ Хасэ. Апхуэдэ дыдэу иужькIэ адыгейхэм, шэрджэсхэм, шапсыгъхэм, мэздэгу адыгэхэм я хасэхэр къэунэхуащ.
Къэбэрдей Адыгэ Хасэм илъэс 18 хъуауэ и тхьэмадэщ «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ, КъБР-м, АР-м, КъШР-м щIыхь зиIэ я журналист, УФ-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, Абхъаз Республикэм «ЩIыхьрэ пщIэрэ» и орденыр, «Адыгейм и щIыхь» медалыр зыхуагъэфэща, УФ-м и ТхакIуэхэм, Журналистхэм я зэгухьэныгъэхэм хэт ХьэфIыцIэ Мухьэмэд Мусэбий и къуэр.
Нобэ а жылагъуэ IуэхущIапIэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и къалэ, район псоми къудамэхэр щиIэщ, езыр Дунейпсо Адыгэ Хасэм хэтщ. КъАХ-м и лэжьыгъэр сыт щыгъуи пыщIащ щIыналъэ, къэрал, жылагъуэ, политикэ къулыкъущIапIэхэмрэ IуэхущIапIэхэмрэ икIи республикэ унафэщIхэм ядолажьэ, хабзэм къызэригъэувым тету. Абы и къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщщ лъэпкъ зэныбжьэгъугъэр гъэбыдэныр, зауэмрэ щIэпхъаджагъэхэмрэ къэмыгъэхъуным хэлIыфIыхьыныр, жылагъуэр зэгурыгъэIуэныр. КъищынэмыщIауэ, Къэбэр-дей Адыгэ Хасэм и лэжьыгъэр зыхуиунэтIхэм ящыщщ Кавказ зауэжьым и лъэхъэнэм зи хэку зрагъэбгына ди лъэпкъэгъухэр я адэжь лъахэм къешэлIэжыныр, лъэпкъ IэщIагъэхэр къэгъэщIэрэщIэжыныр, анэдэлъхубзэм зегъэужьыныр, тхыдэр, щэнхабзэр хъумэныр, лъэпкъым бгъэдэлъ беягъ нэхъыщхьэхэр къыдэкIуэтей щIэблэм ябгъэдэлъхьэныр.
Къэбэрдей Адыгэ Хасэр зэпы-мыууэ долажьэ адыгэ щыпсэу хамэ къэралхэм къыщызэрагъэпэща хасэхэм, нэгъуэщI хэгъэгухэм щыIэ щэнхабзэ IуэхущIапIэхэм. Апхуэдэуи адыгэм ехьэлIа махуэшхуэхэр къызэрегъэпэщ, лъэпкъым и щэнхабзэ, литературэ, политикэ, экономикэ гъащIэм хуэгъэпса конференцхэр, зэIущIэхэр зэхешэ. Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и нэIэ щIигъэкIыркъым адыгэм и ехъулIэныгъэхэр, лъагапIэ зыIэрызыгъэхьа цIыху щэджащэхэр. И лэжьыгъэм, лъэпкъ гурыгъу-гурыщIэхэм теухуа газетхэр къыдегъэкI, адыгэ тхыдэм, гъуазджэм, литературэм, щэнхабзэм ехьэлIа тхылъ гъэщIэгъуэн куэди дунейм къытехьащ КъАХ-м и фIыгъэкIэ.
Къэбгъэлъагъуэмэ, адыгэбзэр хъумэныр, зегъэужьыныр аращ Хасащхьэм къалэн нэхъыщхьэу зыхуигъэувыжыр. Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и жэрдэмкIэ, илъэс 20 и пэ «Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэпсо фестиваль-зэпеуэр ежьа хъуащ. 2008 гъэм а Iуэху дахэр къыддащтащ Адыгейм, Къэрэшей-Шэрджэсым, Осетие Ищхъэрэ — Аланием, Ставрополь крайм щыIэ егъэджэныгъэ IуэхущIапIэхэм. Ар хуабжьу сэбэп мэхъу адыгэбзэмрэ литературэмкIэ егъэджакIуэхэм я Iэзагъыр хагъэхъуэнымкIэ, еджапIэхэм адыгэбзэм и пщIэр къыщыIэтыжыным-кIэ, еджакIуэхэр а бзэм дегъэхьэхынымкIэ. «Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэпсо фестиваль-зэпеуэм текIуэныгъэ къыщызыхьа егъэджакIуэхэр хэтащ Москва, Санкт-Петербург, Самарэ къалэхэм щекIуэкIа зэхьэзэхуэхэм икIи мызэ-мытIэу япэ увыпIэхэр щызыIэрагъэхьащ. Псалъэм къыдэкIуэу жыпIэмэ, КъАХ-м и Хасащхьэм хэт, Налшык къалэм дэт гимназие №3-м и унафэщIым и къуэдзэ Хур Мадинэ 2010 гъэм «Урысейпсо мастер-класс» зэпеуэм Гран-при саугъэт нэхъыщхьэр къыщыхуагъэфэщауэ щытащ.
Къэбэрдей Адыгэ Хасэм иригъэкIуэкI IуэхуфIхэм ящыщщ Кэн-жэ къуажэм ЩэнхабзэмкIэ и унэм илъэс етхуанэ хъуауэ къыщызэрагъэпэщ «Адыгэ пщащэ» республикэ зэпеуэр. А пIалъэм къриубыдэу адыгэ пщащэ щIыкIафIэу 70 хэтащ а зэхьэзэхуэм. Хъыджэбзхэм утыку кърахьэ къызыхэкIа лъэпкъым, унагъуэм я ехъулIэныгъэхэм, хабзэм, лъэпкъым и тхыдэм, адыгэ Iэнэм теухуауэ яIэ щIэныгъэр. Я акъылым и жанагъыр, я бзэм и шэрыуагъыр, я гупсысэкIэр, адыгэ щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ хащIыкIыр, нэгъуэщIхэри абдеж наIуэ къыщохъу.
КъАХ-р жэрдэмщIакIуэ хуэхъури, ди республикэм щрагъэжьащ Адыгэ фащэм и махуэр гъэлъэпIэныр, ар фокIадэм и 28-м тохуэ. 2013 гъэ лъандэрэ Адыгэхэм я махуэр догъэлъапIэ, 2015 гъэм КъАХ-м къыхилъхьэри, ДАХ-р арэзы техъуащ Адыгэшым и махуэр гъэлъэпIэным.
Иджыблагъэ Дунейпсо Адыгэ Хасэм и зэIущIэшхуэу Анкара (Тырку) щекIуэкIам КъАХ-м и тхьэмадэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд къыщыхилъхьащ Нарт эпосым и махуэр гъэлъэпIэныр икIи абы псори арэзы техъуащ. Жэпуэгъуэм и иужьрей щэбэтым трагъэхуащ ар.
Иужьрей илъэсхэр Хасэм и жэрдэмкIэ Iуэхугъуэ зэмылIэужьыгъуэхэм яхухэхауэ зэрыщытам псори щыгъуазэщ: адыгэ литературэм и классик КIыщокъуэ Алим и илъэсу щытащ 2014-р, 2016 гъэр — Адыгэ, Къэбэрдей-Балъкъэр, Къэрэшей-Шэрджэс республикэхэм я цIыху- бэ тхакIуэ, СССР-м, РСФСР-м я Къэрал саугъэтхэм я лауреат, Адыгейм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэ, УФ-м и Жылагъуэ платэм хэт МэшбащIэ Исхьэкъ, 2018 гъэр — дирижёр цIэрыIуэ, ди лъахэгъу Темыркъан Юрийрэ япэ адыгэ усакIуэ, жылагъуэ лэжьакIуэ Къуэдзокъуэ Лэкъумэнрэ.
КъАХ-м кърихьэжьэ сыт хуэдэ Iуэхури зыхуэунэтIар лъэпкъым и фIыр гъэбэгъуэнырщ, зрихьэлIэ лъэпощхьэпохэр зэфIэхы-нырщ, Къэбэрдей-Балъкъэрым ис лъэпкъхэр зэгурыIуэнымрэ къыдэкIуэтей щIэблэр нэхъыжьхэм яхуэфащэу къэгъэхъунымрэщ.
Богачёвэ Иринэ.
