Хьэту Пётр и таурыхъхэмрэ хъыбархэмрэ
ТхакIуэ, усакIуэ цIэрыIуэ, УФ-м и Журналистхэми ТхакIуэхэми я зэгухьэныгъэхэм хэт, «Илъэсым и журналист нэхъыфI» (1993 гъэ) саугъэтым и лауреат Хьэту Пётр Мацулэ и къуэр 1950 гъэм мэкъуауэгъуэм и 2-м Шэджэм щIыналъэм хыхьэ Нартан къуажэм къыщалъхуащ. Курыт еджапIэ нэужьым Налшык дэт Щэнхабзэ-узэщIыныгъэ училищэм и режиссёр факультетыр 1974 гъэм къиухащ. Краснодар ЩэнхабзэмкIэ и институтым илъэсищкIэ щеджащ. 1991-1996 гъэхэм Дон Iус Ростов щыIэ Кавказ Ищхъэрэм къэрал Iуэху зехьэнымкIэ и академием пресс-менеджер, правовед IэщIагъэхэр щызригъэгъуэтащ. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и актёру, Горький Максим и цIэр зезыхьэ урыс къэрал драмэ театрым режиссёрым и къуэдзэу илъэс зырызкIэ щылэжьащ. 1976 гъэм щыщIэдзауэ 1990 гъэ пщIондэ клуб лэжьыгъэ IэнатIэ зыбжанэм къызэгъэпэщакIуэ, щэнхабзэхэмкIэ унэхэм я унафэщI къалэнхэр щигъэзэщIащ. Къэбгъэлъагъуэмэ, илъэс 17-кIэ щэнхабзэ IэнатIэм хуэлэжьащ. 1990 — 1997 гъэхэм «Адыгэ псалъэ» газетым и корреспонденту, «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм прозэмрэ поэзиемкIэ и къудамэм и редактору щытащ. Мы зэманым «Нур» журналым и редакторщ. КъищынэмыщIауэ, республикэм и тхакIуэхэм, усакIуэхэм я тхыгъэхэр къыщыдагъэкIкIэ холэжьыхь.
Школым щыщIэса зэманым щыщIэдзауэ усэхэр, рассказхэр, очеркхэр етх. И тхыгъэхэр газетхэмрэ журналхэмрэ щIэх-щIэхыурэ къытохуэ, радиомрэ телевиденэмкIэ къат. Тхылъ щхьэхуэхэри къыдигъэкIащ. Апхуэдэхэщ «Тхьэгъэлэдж» (1993 гъэ), «Гугъэм и кхъухьхэр» (1995 гъэ), «Жьырытэдж» (1998 гъэ), «ПщIыхь плъыфэхэр» (2000 гъэ), «Бжьыхьэ удж» (2005 гъэ), «ПщIащэпыху» (2010 гъэ) тхылъхэр. КъищынэмыщIауэ, Пётр и Iэдакъэ къыщIэкIа усэ зыбжанэ хагъэхьащ усакIуэ зэмылIэужьыгъуэхэм ятхахэр щызэхуэхьэса тхылъ зыбжанэм.
Анэдэлъхубзэр, лъэпкъыр, Хэкур сабийхэм фIыуэ егъэлъагъунымкIэ, гъэса хъунымкIэ IуэрыIуатэм къыдэкIуэу мыхьэнэшхуэ зиIэ сабий, лъэпкъ литературэм Пётр хэлъхьэныгъэфI хуищIащ, ноби хуещI. Сабийхэм яхуэгъэза усэхэр птхыныр, цIыкIухэм я псэ къабзэм улъэIэ-сыныр нэхъ гугъуу къалъытэ. Ар фIыуэ къызэрехъулIэрщ и къалэмыпэр цIыкIухэм щIахуигъабзэр. КъищынэмыщIауэ, Хьэтум и усэ-къебжэкIхэр, усэ-къуажэхьхэр гъэщIэгъуэнщ. Псалъэжьхэр, псалъэ шэрыуэхэр, къуажэхьхэр, гушыIэхэр, ауанхэр, щIагъыбзэхэр, нэгъуэщI-къинэмыщIхэр къыщыгъэсэбэпа усэхэри и мащIэкъым.
Хьэту Пётр и къалэмыр хуегъабзэ цIыху гъащIэм хэлъ псэ къабза-гъэр, дахагъэр къэгъэлъэгъуэным. Илъэс зыбжанэкIэ зэхуихьэсыжа «Таурыхъхэмрэ хъыбархэмрэ» тхылъыр иджыблагъэ дунейм къытехьащ. Ар сабийхэмрэ ныбжьыщIэхэмрэ зыхуэныкъуэщ икIи щIэупщIэ зэриIэнум шэч хэлъкъым.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
Iуащхьэмахуэ къэвмыгъэуш!
Псэуаи-мыпсэуаи, щыIаи-щымыIаи, ауэ, зэраIуэтэжымкIэ, хуэдэ уигъэлъыхъуэну, зы былымаблэ гуэр псэурт, жи. И фыз нэпсеижьрауи жаIэрт ар апхуэ- дэу зыщIар. Зыгуэрми тхьэ иIуэрт абы, къызэралъхуу, и бынжэр пызыупщIа фызым и пщэм илъа дыщэ лэрыпсыр епхъуэу къричауэ. Зи нэ къэмыпщIам къричар имылъагъуми, зэрыдыщэр псэкIэ къищIа нэхъей, иубыдри яхуиутIыпщакъым, жи. ЩахуимыутIыпщым, Алыхь Iэмырщ, жиIэри, лэрыпсыр зейм къыхуигъэ-нащ. ИужькIэ ар и пщэм иралъхьэжри, дыщэм хуэнэхъуеиншэ зэрыхъуар абдеж къыщежьауэ къалъытэ.
Езы лIыр, хьилагъэу имыщIэ дунейм темыту, бзаджэжьт, «хьэкIэпыч, гу кIуэм гудзэ къыкIэреуд, хьэ мышынэ-мыукIытэ дзажэпкъ ещI», хужаIэу хыхьэхэкI зиIэ гуэрт икIи егъэлеяуэ къулейт. Ауэ, итIани, «абы и мылъкум нэхърэ и гугъэр сиIащэрэт» зытражыIыхьыжар арауэ хуэбгъэфэщэну, жэщи махуи ар зэгупсысри зыхущIэкъури зыт: нэхъри нэхъ къулей зэрыхъунырт… Езым нэхърэ нэхъ къулей дунейм темыту! А хъуэпсапIэр и кIапцIэм апхуэдизкIэ итIысхьауэ исти, жеижыртэкъым, жи, Iурихамэ, пщIыхьу илъагъурт…
Зы жэщ гуэрым пщIыхьэпIэу елъагъу езым ещхьыфэрэ и нэпсеинэхэр къицIыщхъукIыу жин фIыцIэ къыхуэкIуауэ. Абы къыжреIэ:
— УзыщIэхъуэпсыр къохъулIэну ухуеймэ, еужьэрэкI… Iуащхьэмахуэ, и щхьэфэ тIэкIур къытебудмэ, зэрыщыту дыщэщ!..
Мо нэпсейр, а къыжраIар зэхихауэ, куэдрэ щылъыжынт — пIэм къыхопкI, белхьэкхъуафэшхуэрэ хьэсунрэ къепхъуатэ, мафIэгум зредзэри, напIэзыпIэм Iуащхьэмахуэ лъапэ къыщохутэ. ЗэрыкIуа мафIэгури сыт хуэдэ уи гугъэрэт?! Езыр мафIэгупэм къыщикIа-мэ, мафIэгум и кIэр Зеикъуэ иджыри дэтт, жи, апхуэдизу кIыхьти. Сытми, мафIэгум къикIауэ: «Мы къо- мыр сысейщ иджы», — игукIэ жиIэу Iуащхьэмахуэ дэплъейуэ здэщытым, жьакIэху дахэ хъужарэ угъурлыфэ тету зы лIыжь ес — жин хужь — къыбгъэдохьэ, сэлам кърехри, къыпыгуфIыкIыу къыщIоупщIэ:
— Мыр сыт, щIалэфI, джанэ-гъуэншэдж щIагъщIэлъым фIэкIа пщымыгъыу Iуащхьэмахуэ удэкIыну ухэту ара?
Модрейм, къеуэлIа насыпыр и фIэщ мыхъужу, гуфIэгъуэм зэщIищтарэ и Iупэр фIызэтеж фIэкIа, зыри щыжимыIэм, лIыжьыр, зэпсалъэм зэхихын хуэдэу и макъым зригъэIэту, ауэ щабэу аргуэру щIоупщIэ:
— Мы пIыгъхэмкIи пщIэну узыхэтыр сыт?
— Ей, лIыжь, — жиIащ модрейм, и нэкъыфIэщI IэфI- хэм къыхэзышам епхъэшэкIыу, — уэ абыхэм уи Iуэху лъэпкъ хэлъкъым! Мыбдежи ущызэхэземыкIуэу псынщIэ-псынщIэу зыIуегъэх!.. Сэ Iуэхушхуэ къыспэщылъщ!..
— Сэ, — жиIащ дадэм, — мы Iэгъуэблагъэр сохъумэ… Уэ сэ слъагъум мурад гуэрхэр уиIэу мыбдеж укъэкIуащи, а уи мурадыр сэ сщIэн хуейуэ си къалэнщ…
— Къэбвыр сыт уэ лIыжь кхъахэм?! Сэ… Сэ сыхэтми пщIэрэ уэ? Сэ мы бгыжьыр сысейщ. Мыбдеж сыт щысщIэнуми сыхуитыжщ! Уэ, «зыIуегъэх» бжесIащи, зыIуегъэх!
— Iуащхьэмахуэ уи закъуэу ууейуэ сэ сщIакъым, къысхуэгъэгъу, ауэ…
— ТекI си гъуэгум! — жиIэу мо къэгубжьам и белхьэ- кхъуафэшхуэмкIэ лIыжьым щызытришащIэм, модрейм сыт ищIэнт, IуокIуэтри, блегъэкI.
— Уи гум Iей илъу Iуащхьэмахуэ удэмыкI — къыпхуигъэгъункъым! — жиIэу кIэлъыгуоуа щхьэкIэ, модрейм ар и тхьэкIумэ иригъэхьакъым, — къуршыбгъэу дэлъэтейри, Iуащхьэмахуэ и щыгу нэхъ лъагэм къытехутауэ и хьэсунымкIэ бгы щхьэфэм тетIыркъэн щIидзакIэт.
— Узыхуейр сыт, зи уз кIуэдын? Щхьэ сумыгъэжейрэ? — къэпсэлъащ бгыхэм я тхьэмадэр. — Мы си лъапэм папщэу къебгъэпщылIа блэ фIыцIэ кIыхьыжьри сыт зищIысыр?
— Ар си мафIэгущ, абыкIэ уи дыщэр си деж сшэну аращ…
— Сыт апхуэдиз дыщэкIэ пщIэнур, зи уз кIуэдын?
— Сэ уи дыщэр сиIэмэ, сэ нэхърэ нэхъ къулей щыIэнукъым… Сэ нэхърэ нэхъ къулей щымыIэмэ, мы ду- ней псом тепщэ сыщыхъунущ, хуитыныгъэ псори сIэщIэлъу!
— НтIэ, афIэкIа хэмылъу дуней псом уэ тепщэ ущыхъуну ущигугъэкIэ, мэ, узот, — ар Iуащхьэмахуэ жиIэщ, къыщиудри, и дыщэмкIэ, дрипхъейм-иригъэщэщэхыурэ, мафIэгур щIригъэхъумащ.
Нэпсеижьыр еплъыхмэ — и мафIэгур имылъагъу- жу, дыщэр аузым дэзу дэлът. Езы бгым еплъыжмэ — зыри хэмыщIауэ, зэрыIуащхьэмахуэт. «Ей-ехь! — къыхэкIиикIащ ар, къэгуфIэщауэ. — Сэ мыр къыздэджэгуу аращ… Хьэм хуадза къупщхьэу, къысхуидза тIэкIур къэспхъуатэу сежьэжынкъым… Сэ апхуэдэу сыделэ дыдэкъым, сыкъэбгъэпцIэну», — игукIэ жиIэри, аргуэру тетIыркъэу щIидзэжащ.
Iуащхьэмахуэ къэпапщэщ, гъуэзымрэ мафIэмрэ тIэкIу дригъэхуейри, аргуэру къэпсэлъащ:
— Сыт, зи уз кIуэдын, уэстам уримыкъуауэ ара? Щхьэ си жейр степхупэрэ?
— Сэ, — жиIащ нэпсеижьым, — зы кIанэ къэмынэу уи дыщэ псори птезмыхауэ сыкIуэжынукъым… Сэ уэ къысхуэбдза тIэкIур срикъунукъым…
— А хьэмэ къилъхуа!.. — къыщиудыпащ бгыхэм я тхьэмадэр. — Мэ-тIэ, уримыкъунумэ! — жиIэри зэщIэсысэрэ гъуахъуэу нэпсеижьыр къызытридзщ, щIэпщэжри, аузым дэлъ дыщэри, мафIэгури, иримыкъужыныр къызыхуэкIуари зэрыхьу хьэрэкъуакIэм дидзэжащ…
Абдежым нэпсеижьыр къызэщыуарэ нэбэнэушэу, «си дыщэр, си дыщэр!..» жиIэу, кIийуэ Iуэщхъун щыщIидзэм, и фызыр IэфракIэкIэ и джабэм хуищIэу къыхукIэщIэуащ, жи, «гъуэгу мыгъуэм ежьэн, умыкIий, дыщэ дызэриIэр ди гъунэгъу фыгъуэнэдыжь къомым… дыгъуакIуэхэм дыкъебгъэщIэнущ!» — жери.
А пщыхьэщхьэм и ужькIэ жэщищ-махуищи дэкIатэкъым, жи, «гур зэрыгъум дыгъур ирокIуэ» псалъэжьыр нэпсеижьым и унагъуэм и щхьэ щрикIуам.
Жылэ делэ
Мы хъыбарыр къыщыхъуар джэд дыхьэшхыу щыщытарщ.
Ар щыIаи, щымыIаи, ауэ, зэраIуэтэжымкIэ, махуэ шэджагъуэу къуажэ гуэрым зы шу зэгъэпэща къекIу къыдыхьащ, жи, утым и курыкупсэм иувэри гуоуащ:
— Жылэ махуэ хъун! Хэт къищIэну хуей езыр делэрэ губзыгъэрэ? Си гъуджэ телъыджэм и фIыгъэкIэ ар хэ-ти жесIэфынущ! — къытригъазэу щэнейрэ ар жиIэщ, къепсыхри, къыIухьэну цIыхухэм япэплъэу, жыг жьауэм щIэтIысхьащ.
Псом япэу къыIухьар къуажэ ефэндырщ. Абы фIы дыдэу ищIэжырт зэрыгубзыгъэр, уеблэмэ къуажэм нэхъ губзыгъэ зэрыдэмысыр, ауэ ар нэгъуэщIым жи- Iэу зэхихыну щIэхъуэпсырт. Ефэндым, и пащIэ-жьакIэм и Iэ ижьыр дилъэри, къыпыгуфIыкIыу жиIащ:
— Уи гъуджэм иплъи, къызжеIэт, щIалэфI, сыделэрэ сыгубзыгъэрэ?
— Гъуджэм иплъэн хуейр сэракъым, зи щIыхьыр ин, уэращ. ИтIанэ абы пэжыр къыбжиIэнукъым, дотэнэху, зы дыщэ сом къызумытмэ.
Ефэндыр, зы дыщэ сом иритри, гъуджэм иплъэщ, и пащIэ-жьакIэм и IитIри гъуэрыгъуэу иригъажэри, зыхуэарэзыжу, жиIащ:
— ИкъукIэ дэгъуэщ! ИкъукIэ дэгъуэщ!.. Сыгубзыгъащэ нэхъ лажьэ сиIэкъым!
— Ар иджыпсту къэтщIэнкъэ, зи щIыхьыр ин, — лIы мыцIыхум ар жиIэу, гъуджэр и тхьэкIумэм Iуилъхьауэ, и щхьэр игъэкIэрахъуэу, едаIуэ хуэдэу зыщищIым, хуэмышэчыжу, ефэндыр:
— Сыт жиIэр? Сыт жиIэр? — жиIэурэ и пIэ иуджыхьырт.
ЛIы мыцIыхум, ефэндым и нэр ирищIу, кIэщIу пигъэщащ:
— Уэлэхьи, дотэнэху, фIэкхъыу уделэу арамэ жиIэр!
Ефэндыр, и фэр пыкI-пыхьэурэ, зэгуэудыным тIэкIунитIэщ иIэжар, апхуэдизкIэ къэгубжьыщати, ауэ, кIийгуо хэмыту, кIэбгъу зищIри ежьэжащ. Ар хуейтэкъым, жылэм зэхахыу хьэргъэшыргъэ къиIэту, напэтех хъуну.
ЕтIуанэу къуажэпщыр, и шызакъуэгум тIэтIэжу игъэщIеикIауэ ису, къыIулъэдащ. Абыи, зы дыщэ сом къыIиха нэужь, къыжриIащ:
— Къысхуэгъэгъу, зи щIыхьыр ин, ауэ уи акъылыр жыжьэ нэмысу аращ си гъуджэм жиIэр, икIи егъэщIагъуэ мы къуажэр къызэрыбгъэдэIуэфыр.
Пщыри, и къамэм епхъуэу, къэгубжьыкIейуэ къэгубжьат, ауэ ари, цIыхур къызэхуэсу щилъагъум, хьэргъэшыргъэ къимыIэту, папщэу Iужыжащ.
Апхуэдэурэ, цIыху къулеи мыкъулеи, хуитыныгъэ хэ-ха зиIи зимыIи, Iэщыхъуи мэкъумэшыщIи, шууи лъэ суи Iэджэ къыбгъэдыхьэурэ я щхьэр фIэлэлу IукIыжащ. Псоми, я нэр ирищIу, къамэ къудей зыкIэрыщIахэми, къамэри, сэшхуэри кIэрыщIарэ фочри зыIыгъыжхэми, зыми щымышынэу, фIэмылIыкIыу, яхуэфащэр яжриIэрт. Псом хуэмыдэу, мэкъумэшыщIэхэм щысхьыртэкъым: зым жриIащ и щхьэм, акъылым и пIэкIэ, шабий икударэ мыгувэу и тхьэкIумэхэмкIэ къищэщыну, адрейм жриIащ щхьэгурахъэрэ и щхьэм цIацIу щызепщэу, и тхьэкIумитIым бжьэхуц иримыкудэмэ, къэнэжа акъыл мащIэри жьым ирихуну, нэгъуэщIым щхьэ къэбкIэ ещащ. ЗэкъуэшитI къыIухьати, зым жриIащ и щхьэм зыри имылъыххэIауэ, адрейм жриIащ и щхьэм Iуданэ псыгъуэ цIыкIу шэщIауэ илъщи, дахэ-дахэу мылажьэмэ, хьэулейуэ дэтмэ, а Iуданэр зэпычынурэ и тхьэкIумитIыр къыгуэхуну…
Махуэ псом губгъуэм илэжьыхьауэ зы мэкъумэшы-щIэ блэкIрэ пэт къэувыIэри, мо лIы мыцIыхум жиIэ- хэм едаIуэу, ауэ езым зыри жимыIэу щытти, жылэр, гушыIэ хэмылъу, зыгъэпIейтеяр щIэупщIащ:
— Уэ сыт зыри жумыIэу ущIыщытыр? Уделэрэ угубзыгъэрэ къэпщIэну ухуейкъэ? — жери.
— Сэ езым си акъыл здынэсыр сощIэж, — жиIащ мэкъумэшыщIэм. — Сыгъуапэкъым, сыпщампIэкъым… Си унагъуэр спIын щхьэкIэ, махуэ псом губгъуэм ситщи, си акъылым зезгъэужьыну, си щIэныгъэм хэзгъэхъуэну Iэмал сиIэкъым. Ауэ сиIэ акъыл тIэкIуми зытезгъэгусэркъыр… Уэ езыр узэрыгубзыгъэр солъагъу: шы-уанэ зэтелъ дэгъуэ уиIэщ, уи фащэри аращ… Ахъшэ къызэрыблэжьын Iэмалыр гъуэтыгъуейкъым, делэу дунейм тетыр мащIэкъыми. Мы си къуажэгъухэри, псори фIыуэ соцIыхури, акъылкIэ жыжьэ зэрынэмы-сыр сощIэ, ауэ уэ, зыри умыцIыхуу, дауэ къэпщIа абыхэм я Iуэхур зыIутыр? Пэж дыдэу уи гъуджэм лъэкIыныгъэ гуэрхэр иIэ хьэмэрэ?..
— СыкъэпщIащ, си къуэшыжь, си гъуджэр къызэрыгуэкI гъуджэщ, ауэ делэ куэдым абы нэщыпхъуэ хэлъу къащохъу. Къызбгъэдыхьа уи къуажэгъу псори зэрыщхьэншэри къэщIэгъуейкъым… Иджыпсту губгъуэ лэжьыгъэм и гуащIэгъуэ дыдэщ. ЛIыщIэ зиIэхэм я Iуэхур гурыIуэгъуэщ: ахэр, зы баш къамыIэту, тхъэжу мэпсэу. Ауэ умэкъумэшыщIэу Iуэху мыхьэнэншэкIэ утехьэулеикIыныр щхьэншагъэщ, къыпхуагъэгъу мыхъунщ. Губзыгъэм, и Iуэхуи, и дэлъи къигъанэу, уеблэмэ ар «уей-уей» жригъэIэрэ зыри имыщIэу псэуми, езыр делэрэ губзыгъэрэ зэхигъэкIын мурад- кIэ ахъшэ зэи щIитынукъым. Аращи, си къуэшыжь, сэ цIыху цIыкIур къэзгъапцIэу сыдэт къудейуэ аракъым… Къуажэ къэс уэ пхуэдэ гуэр дэмысу къанэркъым. Уэ уи къуажэгъухэм щIэщхъу къазэрыщыщIар, гува-щIэхами, яхуэпIуэтэжынущи, хэт ищIэн, ди цIыхухэр зы зэман зэ, хьэулеиным япэ Iуэхур ирагъэщу, нэхъ губзыгъэ хъун, жызоIэри аращ сэ къуажэ- къуажэкIэ къыщIэскIухьыр, — жиIэри, лIы мыцIыхур и шым шэсыжри, и пащIэ щIэгуфIыкIыу, жылэ делэм дэкIыжащ.
Бланэ
Дэбагъуэ зауэлI хахуэ цIэрыIуэт, бажэ зекIуэкIэрэ блэ пщыкIэ зищIу, нэхъ щакIуэ Iэзи уигъэлъыхъуэнт. И шыпхъу нэхъыжьыр щIыпIэ жыжьэ яшат, зыкъом щIауэ и хъыбар ищIэртэкъыми, абы лъыгъуэзэну кIуауэ хьэщIапIэ здэщыIэм, я гъунэгъу хъыджэбз дахэ гуэ- рым егуэкIуащ. ЗэдэгушыIэу щIадзэри зэрышэну зэгурыIуахэщ, зэрыкIуэжу хъыджэбзым и адэм деж лъыхъу къыхуигъэкIуэну абы нэсауэ, хъыджэбзыр яхьащ. Хъыджэбзым и дэлъху-Iыхьлыхэр кIэлъыпхъэ-ра щхьэкIэ, и лъэужь ягъуэтакъым.
Сыту щIэщхъу бзаджэ къысщыщIа, хабзэм къемызэгъыщэми, сэри сакIэлъыпхъэрын хуеящ, жиIэу, и къэшэныр зэрахьар и жагъуащэ хъуарэ дунейм зыри щыфIэмыIэфIыжу, мобыкIэ гъуэгур нэхъ кIэщIщ, жыхуаIамкIэ игъэзауэ Дэбагъуэ унэм къыздэкIуэжым, махуэ шэджагъуэу мэз мыцIыхум псынащхьэм деж къыщыувыIащ, шыри згъэхъуэкIуэнщ, сэри тIэкIу седзэкъэнщ, зызгъэпсэхунщ, жери.
Уанэр къытрихри, шыр хъун кIырым хигъэхьащ, езым зыкъигъэщIыIэтыIэри и гъуэмылэми хэIэбащ, иужь- кIэ псынэ щIыIи трифыхьыжащ. И щIакIуэр иубгъури, уанэр и щхьэнтэу, зигъэукIуриящ. Арати, IэфIу Iури-хащ. Къэушмэ, кIэрылъа Iэщи, зытелъа щIакIуи, ишри, уанэ нэгъунэ, зыри игъуэтыжыркъым.
Мыр дауэ дуней, мыр дауэ нобэ? Мы щIэщхъу гуэ- рыр сыт?! Мы мазэм къриубыдэу иджы етIуанэу… Апхуэдэ игъащIэм къысщыщIакъым, жиIэу и щхьэм мыгъуагъэ хуихьыжу здэщытым, лъэбакъуэ зыбгъупщIкIэ фIэкI пэмыжыжьэу, зы бланэ дахэшхуэ къелъагъу. Бланэр, зимыгъэхъейуэ, къоплъэри щытщ, Дэбагъуи, Iэ пцIанэщи, ищIэнур имыщIэу, мо дахэшхуэм и нэр хутегъэкIыркъым. Апхуэдэу заулкIэ, я нэхэр зэтедияуэ, щыта нэужь, зыгуэр щIэн хуейти, Дэбагъуэ щабэ дыдэу зы лъэбакъуэ бланэм хуичащ. Бланэм зигъэхъейркъым. ЕтIуанэр хуичащ. Бланэм зигъэхъейркъым, и тхьэкIумэхэр, шым хуэдэу, зэблигъэплъ мыхъумэ. Ещанэ лъэбакъуэр хуичащ. Зигъэхъеякъым, уеблэмэ и нэхэр къыхуигъэджэгуу къыщыхъуащ. Дэбагъуэ, аслъэным хуэдэу зишэщIри, пкIащ. АрщхьэкIэ бланэр IулъеикIри, лъэбакъуэ зыбгъупщIкIэ нэхъ пэмыжыжьэу къэувыIэжащ. Дэбагъуэ аргуэру лъэбакъуищ ичащ, бланэм зигъэхъеякъым. Иджыри лъэбакъуищ ичащ, бланэм зигъэхъейркъым. Гъунэгъу дыдэу щытщ, Дэбагъуэ зишэщIу къыщыпкIэнум ежьэ хуэдэщ. Арыххэти, Дэбагъуэ пкIащ. АрщхьэкIэ бланэр аргуэру лъэбакъуипщIкIэ Iужри къэувыIэжащ.
Дэбагъуэ пкIэху, бланэр IулъеикI-къэувыIэжурэ, мэз гъунэм нэсащ. Дэбагъуэ ешат. ЕтIысэхри, егупсысыжащ, мы бланэр щхьэ къесхуэкIрэ, къэзубыдыпэми, ар зи инагъыр схуэIыгъынукъым, ирифIэзгъэжыну си къамэри скIэрылъыжкъым, жери. Абдежщ Дэбагъуэ игу къыщыкIыжар и Iэщэри, и щIакIуэри, и шы-уанэ зэтелъри зэрыфIадыгъуар. Къыщылъэтри, игъэзэжыну хуежьащ, и шы лъакъуапIэмкIэ ирикIуэу фIа-гъэбзэхар къигъуэтыжын и гугъэу.
Бланэм и щIыбагъыр хуигъазэу къыздикIамкIэ игъэзэжыну лъэбакъуищи ичатэкъым, къыщыувыIэжам. Езым и дамыгъэр зытелъ и Iэщэр къимыцIы- хужынкIэ Iэмал иIэтэкъым: и шабзэмрэ зы шабзэшэ илъу и шабзалъэмрэ жыг къудамэм фIэлът. Дэбагъуэ, арыххэти, абдеж зыIэзыбжьэу и шабзэр къудамэм къыфIихри зэIуидзащ. Ауэ къаплъэу щыт бланэм щытригъапщэ дыдэм, модрейр, макIуэ-мэлъей, мэзым хэкIыжащ.
Дэбагъуэ, бланэм и ужьым иту, мэзым хэкIрэ зыкъиплъыхьмэ, бланэр — бгъуэтмэ, къащтэ — бзэхащ. Жыжьэу плъэмэ, къуажэ щытщ. Сэ къызэдыгъуахэр мыбы, дауи, дэсщ, жери къуажэмкIэ иунэтIащ.
ПщыхьэщхьэхуегъэзэкIт. Япэ къыхуэза унэшхуэм Iухьэри пщIантIэм дыхьащ, езыгъэблэгъэн пщIантIэм дэттэкъым, унэми зыри къыщыщIэмыкIым, хьэщIэщымкIэ иунэтIащ. ХьэщIэщым ихьэри — зыри щIэстэкъым. Iэнэ кIыхьышхуэм щетIысэхри тет уэзджынэр игъэзууащ. Зыри къакIуэртэкъым. Апхуэдэу куэдрэ щыса, мащIэрэ щыса, сытми, зы зэман зэ, шхын зэгъэпэщарэ мэрэмэжьей фалъэрэ иIыгъыу, узримыгъэплъу дахэу хъыджэбз зэкIуж къыщIохьэ. Хъы-джэбзыр, зыри жимыIэу къихьар Iэнэм хутригъэувэу, едзакъэ, жыхуиIэу и Iэр ищIу щыщIэкIыжым, Дэбагъуэ щIэупщIащ:
— Унагъуэм нэхъыжь искъэ? — жери.
— Ди адэр зекIуэ къэтщ.
— Уэр фIэкI, пщIантIэм зыри дэмысу ара?
— Дэскъым. Ди лIыщIэ-унэIутхэр хьэхуу стауэ хьэгъуэлIыгъуэ щыIэхэщ.
Дэбагъуэ иджыри зыгуэр жиIэну и жьэр щызэщIихым:
— УпщIэ куэдыIуэ къызыбот, щIалэ хьэщIэ, — жиIэри хъыджэбзыр щIэкIыжащ.
Дэбагъуэ, етIысылIэри, бысым хъыджэбзым къыхуихьа шхын щIагъуэм фIыуэ хигъэщIащ, мэрэмэжьей фалъэр трифыхьыжащ. И жейр къыщытеуэм, хьэщIэщ лэгъунэм кIуэцIрыкIри, зэлъыIуха пIэм зригъэщIащ. Арыххэуи Iурихащ.
Дэбагъуэ жейуэ здыхэлъым пщIыхьэпIэ дахэ елъагъу: бысым хъыджэбзыр къыщIохьэри и гупэм къогъуэлъ… Арыххэуи игъащIэм зыхимыщIа IэфIыгъэр зыхещIэ. Пщэдджыжьым къоушри, и тас-къубгъаныр щытщ. Дэбагъуэ зыкъетхьэщI-зыкъелъэщIри, пщэдджыжьым шей фIэкIа нэгъуэщI шхыныгъуэ зи гум хуэмыкIуэу щытам хуабжьу зэрымэжалIэр зыхищIэу икIи игъэщIагъуэу лэгъунэм къыщIокI. Iэнэ кIыхьым тетахэр тетыжтэкъым, йотIысылIэри тет уэзджынэм йоуэ. ХьэщIэщым зыри къыщIыхьэркъым. Уэзджынэм аргуэру йоуэ. Зыри къыщIэмыхьэурэ шэджагъуэм нос. Шэджагъуэнэужьым, шхыни сыти имыIыгъыу, бысым хъыджэбзыр къыщIохьэ, узыхуейр сыт, жери.
— Шей тIэкIу нэхъ мыхъуми…
— Сэ, — жиIащ хъыджэбзым щIыIэ-щIыIэу, — сыунэIуткъым. Ди хьэщIэщым къыщIыхьэхэр згъэхьэщIэу, Iэнэ зесхьэу си хабзэкъым. Дыгъуэпшыхь ешагъафэ уэсплъати, сфIэгуэныхь ухъури, узгъэхьэщIащ. Иджы, си адэри, си дэлъхухэри, ди лIыщIэхэри щымыIэу, емыкIущ лIы закъуэ згъэхьэщIэу Iэнэ зесхьэу махуэм сыкъалъагъуну. Iуэху уимыIэмэ, уздэкIуэн щымыIэмэ, пщы- хьэщхьэ пщIондэ зыхуэгъэшэч…
Ар жиIэри бысым хъыджэбзыр щIэкIыжащ. Дэба-гъуэ къэтэджу ежьэжынуи зэ хуежьат, ауэ апхуэдизу къыхуэгуапэу пщIыхьэпIэу илъэгъуа хъыджэбзым иджыри зэ нахуапIэу Iумыплъэжу, зыгуэр жримыIэжу ежьэжыну и гум къыхуидэртэкъым. Абы щыгъупщэжат къишэну гурыIуауэ фIахьа хъыджэбзри, мэзым щыфIадыгъуа шы-уанэ зэтелъри, кIэрылъа Iэщэри, кърихуэкIа бланэри. ХьэщIэщым щIимыгъэкIыжу зы къару гуэрым иIыгът ар, пщIыхьэпIэри апхуэдизкIэ наIуащэу и нэгум къыщIыхьэжырти, ар пэж дыдэу къэхъуауэ фIэкI къыщыхъужыртэкъым. ИкIэм-икIэжым, дауэрэ сщIыми, мы хъыджэбзыр къэзмышэмэ, сылIэм и гъунэщ, жиIэри, и фIэщу абы триубыдащ. А гугъэ IэфIхэм хэтури пшапэр зэхэуащ. Куэд дэмыкIыуи, хьэщIэм ишхынрэ зэфэнрэ иIыгъыу, бысым хъыджэбзыр къыщIыхьащ. Къихьар Iэнэм хутригъэувэри, зыри жимыIэу щIэкIыжыну бжэмкIэ щиунэтIым, Дэбагъуэ, зыгуэр бжесIэнут, жиIэри хъыджэбзыр къигъэувыIащ.
— Иджыпсту къызжепIэнур пщэдджыжь къызжепIэмэ нэхъыфIщ, — жиIэри хъыджэбзыр щIэкIыжащ. Дэбагъуэ къебла и гурыщIэр хьэщыкъ зыхуэхъуа хъыджэбзым хуиIуэтэну арат, къыдэкIуэнуи елъэIуну и мурадт. АрщхьэкIэ махуэ псом зэжьар къыхуэщIыIэрэ къемыплъыщэу щыщIэкIыжым, хъыджэбз пагэр къыхудэмыхьэхыну шэч ищIыжащ. Сыт ищIэжынт, фIыуэ шхэри, мэрэмэжьей фалъи трифIыхьыжащ. Арыххэуи, и жейр къытегуплIэу щыхуежьэм, лэгъунэм кIуэцIрыкIри пIэм зригъэщIащ. Аргуэрыжьуи япэ жэщым зэпщIыхьар илъагъужащ. Абы къыкIэлъыкIуэжа махуэри жэщри зэрекIуэкIар япэрейхэр зэрекIуэ- кIа дыдэм хуэдэущ. Ауэ ещанэ пщэдджыжьым къэхъуар гъэщIэгъуэнщ. Дэбагъуэ, къэтэджмэ, елъагъу: и къамэри, и сэшхуэри зыхэлъа гъуэлъыпIэ натIэм фIэлъщ. ЩIыбым къыщIэкIмэ, и уанэр телъыжу, и шыр пщIантIэм дэтщ. Дэбагъуэ шы фIэдзапIэм бгъэды- хьэмэ, къабзэу зэрызехьар, зэрыгъэшхар наIуэу, и шыр джэгуу щытти, мэшэсри пщIантIэм зэ зыкъыщегъазэ. Абдеж Дэбагъуэ зыкъещIэж: и шыпхъум деж щыIэу къэхъуари, мэзым къыщыхъуари, жэщищ-махуищкIэ къыщIэмыкIыу хьэщIэщым зэрыщIэсари, зэщхьу и пщIыхьэпIэ гъэщIэгъуэнхэри и нэгум зэуэ щIокIыж. А псом къагъэуIэбжьауэ, мыбы къызгурымыIуэу зы удыгъэ гуэр хэлъщ, жиIэу и гуи къэкIа къудейуэ, бысым хъыджэбзыр шордакъ лъагэм къихьащ. Абы зы дахагъэ иIэти, узримыгъэплъу нурыр къыщхьэщихырт. Дэбагъуэ и нэр абы тедияуэ пщIантIэкум здитым:
— Уи пщэдджыжь фIыуэ, Дэбагъуэ! — жиIэри хъыджэбзыр къыхупыгуфIыкIащ.
Дэбагъуэ нэхъри къэуIэбжьащ, мыбы си цIэр жезмыIауэ, дэнэ къыщищIар, жери. Хъыджэбзым абы игу къэкIар къищIа хуэдэ:
— Уи зыIыгъыкIэ-уи шы тесыкIэкIэ, уи лIыIуэ-лIыфэкIэ, уи хъыбархэмкIэ хэт уэ узымыцIыхур?! — жиIэри, и дзэ хужьхэр къыщIигъэщу, зэрылъэлъу дыхьэшхащ. ИтIанэ дыщIигъужащ: — Уежьэжамэ, гъуэгу махуэ!.. Дыгъуэпшыхь ди адэм деж лъыхъу къыхуэбгъэкIуэну жыпIащи, сыножьэнщ.
Дэбагъуэ апхуэдэу щыжиIар асыхьэту къыхуэмыщIэжами, и шым елъэдэкъауэри:
— ЖысIамэ, си псалъэ сытекIыжыркъым, — жиIэри, хъыджэбзым и цIэми щIэмыупщIэжу, ежьэжащ.
Мазэ хуэдиз дэкIауэ, Дэбагъуэ лъыхъухэр къигъакIуэри, зэгурыIуахэщ. Зы мазэ дэкIыжри лъэпкъ цIэрыIуэм къыхэкIа хъыджэбзыр фызышэу къыхуашащ. ХьэгъуэлIыгъуэ сытхэр зэфIэкIри, нысащIэр и лэгъунэм щIиша нэужь, Дэбагъуэ щIэупщIащ:
— Иджыри къыздэсым уи цIэр сщIэркъым, умыбзыщIмэ, къызжепIэмэ хъуркъэ? — жиIэри.
— Уэ ущакIуэ Iэзэрэ унабзэгубдзаплъэу ягъэхъыбар. Иджыри къэс къызэрызэджэри сэ езыр сыхэтми зэхыумыгъэкIауэ, дауэ уи Iуэхур зэрыщытыр, си щауэ?
— Уи удыгъэм хьэщыкъ себгъэщIащи, а псом сегупсысыну сыхунэсакъым, — къыпыгуфIыкIащ Дэбагъуэ.
— Сэ сыудкъым, Iэзэ-гъуазэ, удыгъэ хуэмэбжьымэхэр схэлъми. Сэ си адэм къысфIищами сытеукIытыхьы-жыркъым…
— АтIэ, Iэнкуни сумыщIу, хуэзгъэфащэу бэлыхьи сыхыумыгъэту, уи адэм къыпфIищар жыпIэмэ, хъуркъэ?
— Си адэм цIэ дахэ къысфIищащ: Бланэ.
