КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ, зауэлI хахуэ, щIэныгъэлI цIэрыIуэ Нало Ахьмэдхъан къызэралъхурэ илъэси 100 ирокъу
Гъуэгуанэ дахэ икIи гугъу
Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ Нало Ахьмэдхъан Хьэмырзэ и къуэр Лэскэн районым хыхьэ Хьэтуей къуажэм къыщалъхуащ 1921 гъэм шыщхьэуIум и 10-м. Курыт еджапIэр къиуха нэужь, Налшык дэт педрабфакым 1937 — 1941 гъэхэм щеджащ. 1941 гъэм пединститутым щIэтIысхьа къудейуэ, Хэку зауэшхуэр къэхъейри, фронтым кIуащ.
1942 гъэм щыщIэдзауэ 1943 гъэ пщIондэ Налор щIэсащ Ленинград дэт дзэ-инженер еджапIэм. 1943 гъэм и накъыгъэ мазэм лейтенант Нало Ахьмэдхъан фронтым Iухьэжри, зауэр иухыху хэтащ, сапёр взводым, ротэм я унафэщIу. Берлин нэскIэ зи псэр нэзыхьэсу 1945 гъэм накъыгъэм и 6-м Рейхстагым и щыгум иувэфа зауэлI хахуэхэм яхэтащ Нало Ахьмэдхъан. Ауэ занщIэу дзэ IэнатIэр къибгынакъым, атIэ и Хэку къыщигъэзэжар 1946 гъэрщ. Зэрихьа лIыгъэмрэ къигъэлъэгъуа хахуагъэмрэ папщIэ Налом къыхуагъэфэ-щащ Хэку зауэ орденым и япэ нагъыщэр, Хэку зауэ орденым и етIуанэ нагъыщэу тIу, «Невский Александр», «Вагъуэ Плъыжь» орденхэр, СССР-м и медалу 14, Польшэ Республикэм и медалыр.
Хэкум къигъэзэжа нэужь, Ахьмэдхъан къуажэм и колхозым и тхьэмадэм и къуэдзэу щытащ, Лэскэн райисполкомым щылэжьащ, ауэ пIалъэ кIыхь къыхимыгъэкIыу, зауэм IэщIыб иригъэщIауэ щыта еджэн Iуэхум пищэжащ. ВКП(б)-м и обкомым къызэригъэпэща парткурсхэр 1947 гъэм къиухри, зауэм и пэкIэ зыщIэтIысхьауэ щыта пединститутым игъэзэжащ икIи 1951 гъэм ехъулIэныгъэ иIэу къиухащ. ЩIэныгъэм хуэпабгъэ цIыху акъылыфIэр абдежми къыщызэтеувыIакъым: 1952 гъэм пединститутым къыщызэIуаха аспирантурэм япэу зи зэфIэкI щеплъыжахэм яхэтащ, ар къиухри 1956 гъэм бзэщIэныгъэмкIэ кандидат диссертацэр пхигъэкIащ. А лъэхъэнэм къыщыщIэдзауэ ар илъэс 50-м щIигъукIэ КъБКъУ-м адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и кафедрэм и доценту лэжьащ. Егъэджэныгъэм нэмыщI нэгъуэщI Iуэху зэримыхуами, Налом лъэпкъым хуилэжьар мащIэтэкъым, арщхьэкIэ зэрылажьэм хуэдэурэ абы къэхутэныгъэшхуэ иригъэкIуэкIащ адыгэбзэм зегъэужьыным пыщIауэ. Москва къыщыдагъэкIа «Адыгэ-шэрджэсыбзэм и грамматикэ», «Урыс-шэрджэс псалъалъэ» тхылъхэр зыгъэхьэзырахэм яхэтащ.
Налор ящыщщ литературэм бжьыпэр щызыубыдахэм, зи тхыгъэхэр цIыхубэм ягу дыхьа тхакIуэхэм. Ар СССР-м, Урысей Федерацэм я ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэхэм хэтащ.
1960 гъэм Налшык къыщыдэкIа «Урыху акъужь» и япэ тхылъыр псынщIэ дыдэу цIыхухэм зэлъащIысащ икIи гунэс ящыхъуащ. Ар щыхьэт техъуат куэдкIэ узыщыгугъ хъун тхакIуэ гъуэзэджэ къызэрыунэхуам. Налом и рассказ купщIафIэхэр зэрыт и япэ тхылъым къыкIэлъыкIуащ нэгъуэщI зыбжанэ. Абыхэм ящыщщ «ГушыIалъэ» (1963), «Къэрэгъул зэблэкIыгъуэ» (1967), «Лъагъуэхэмрэ гъуэгухэмрэ» (1969), «Рейхстагым адыгэбзи тетщ» (1972), «Нэхущ шу» (1977), «Бжьэр къэпщIащ» (1980), «Пшэплъ жыжьэхэр» (1984), «Псы Iуфэм Iут унэ цIыкIу» (1995) тхылъхэр.
Налом и IэдакъэщIэкI нэхъыфIхэр щызэхуэхьэса «Тхыгъэхэр» тхылъищыр 1993 — 1995 гъэхэм къыдигъэкIащ.
Нало Ахьмэдхъан и тхыгъэхэм ящыщ зыбжанэ урысыбзэкIэ дунейм къытехьащ.
ЦIыхубэм яIурылъ бзэм и дахагъри, и IэфIагъри, и къабзагъри мыгъэкIуэдауэ, зытетхыхь Iуэхум тэмэму тегъэпсыхьауэ къэгъэсэбэпыныр тхакIуэм и тхыгъэхэм я фащэщ. Аращ Налом и IэдакъэщIэкIхэм псалъэ купщIафIэхэр, шэрыуэхэр гъунэжу щIыхэбгъуатэр, ахэр гушыIэ дахэкIэ щIэузэдар.
Лъэпкъым ди дамэт, ди набдзэт
Нало Ахьмэдхъан къыщалъхуа пщIантIэм дэсар, и анэм бгъэдэсар и къуэш нэхъыщIэ Леонидщ. А пщIантIэжьрат тхакIуэм и жьантIэр, и псэм псэхугъуэ щигъуэтыр. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, гукъэкIыж куэди ехъумэ а пщIантIэм Ахьмэдхъан теухуауэ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, Леонид псэужкъым, ауэ лъапсэм исщ абы и щхьэгъусэ Люзедэрэ ипхъу Ирэрэ. Люзедэ зыхуэдгъэзат и пщыкъуэм теухуа гукъэкIыжхэмкIэ къыддэгуэшэнуи, къыджиIар мыращ:
— Ахьмэдхъан жэщ-махуэкIэ хужыпIэн бгъуэтынущ, Iуэху дахэ куэд дигъэлъэгъуащ, Iэджэм дыхуигъэсащ. Ар цIыху Iущт, губзыгъэт, пэжым и телъхьэт. Адыгагъэмрэ цIыхугъэмрэ, нэмысымрэ хабзэмрэ ткIийуэ тетт. Абы и макъым зригъэIэтауэ сэ зэи зэхэсхакъым. АдыгэлI щыпкъэм дыфIэлIыкIыу, пщIэ хуэтщIу, езыми къытхуищIыжу дыкъызэдекIуэкIащ. И анэм и лъапсэм Ахьмэдхъан щIэх-щIэхыурэ къэкIуэжырт, адыгэ тхакIуэ куэди къытхуишэурэ дигъэцIыхуат, дгъэхьэщIат. А гупыр жызумей лъабжьэм щIэсу, хъыбар жаIэжу, къакъэ-пщIыпщIу зэхэсу щыплъагъукIэ уигу хэхъуэрт. Абыхэм я нэгум иплъагъуэрт Ахьмэдхъан пщIэшхуэ къызэрыхуащIыр.
Ахьмэдхъан лъэпкъым ди дамэт, ди набдзэт. ГъэсакIуэт икIи чэнджэщэгъут ди дежкIэ. Ди лъэпкъ щIэблэр зэрыгушхуэ, зыдэплъей цIыхут Ахьмэдхъан. Куэдым жаIэж абы щхьэкIэ, гъуэгум ирикIуэу ялъэгъуамэ, емыкIу къэдмыхьащэрэт, игу зэдмыгъэбгъащэрэт жаIэу лъэныкъуэ зрагъэзу зэрыщытар.
Гъэмахуэр къэса иужь Ахьмэдхъан къалэм дэзэгъэжыртэкъым. Мэз лъапэр фIыуэ илъагъуу щытащ, и ныбжьэгъухэм абы бжьэ щагъэхъуу, езыми бжьэ матэ хухахауэ иIэу апхуэдэти, къэкIуэжырт, пщыIэм тест, гъуэмылэ яхуэпхьамэ фо уагъэшхынут, и анэми щIэх-щIэхыурэ къыхуихьырти дигъэтхъэжырт. Ныбжьэгъу бэлыхьт Ахьмэдхъан пэжкIэ къыбгъэдэтт и къуажэгъухэр. КъэкIуэжа иужь абыхэм я деж кIуэрт, илъагъурт, къригъэблагъэрти, дгъэхьэщIэрт. Ди гуапэт ахэр Ахьмэдхъан къызэрыхуэгумащIэр, мамэ егъэлеяуэ абыхэм щыгуфIыкIырт. Нобэр къыздэсым си гум IэфIу илъщ, сыт хуэдэ ныбжьым итми, мамэ Ахьмэдхъан зыщимыгъэнщIу зэрыщытар.
ГушыIэшхуэ хэлът Ахьмэдхъан. Ар гуфIэу, дыхьэшхыу ныбжьэгъухэм яхэсу щыплъагъукIэ уи гур хэхъуэрт. Уий, иджыпсту унащхьэр къочэ жыпIэу апхуэдэт я зэхэсыкIэр.
Ахьмэдхъан къыщалъхуа унагъуэм зэкъуэшхэм я зэхуаку пщIэшхуэ щыдэлъащ, нэхъыжьым фIэлIыкIыу, нэхъыщIэр ягъэлъапIэу. Аращ сэ абыхэм ядэслъэгъуар. Ахьмэдхъан къэкIуэжа иужь дэнэкIэ щыIэри псынщIэу я анэм и деж къекIуэлIэжу щытащ. Ахэр зыхуэгумащIэу, зэдэуэршэру, зым жиIэр адрейм зэрыфIэгъэщIэгъуэныр нэрылъагъуу, фэрыщIагъ зыхэмылъ гуапагъэ нэскIэ зэбгъэдэст. Абыхэм уадэмыплъеинкIэ, уемыхъуэпсэнкIэ Iэмал иIэтэкъым. Зым и Iуэхур адрейм игъэдахэрт, зым жиIар адрейм игъэзащIэрт.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, зэкъуэшихымрэ я шыпхъу закъуэмрэ ящыщу зыри псэужкъым. Ар икъукIэ къызохьэлъэкI. И натIэм къритха гъащIэр тэмэму ирихьэкIащ, гугъу ехьауэ, ауэ иIуэтэжауэ дунейм ехыжащи, ахърэт нэху къритауэ Тхьэм къыщIигъэкI. Ахьмэдхъан къызэралъхурэ илъэсищэ щрикъум ирихьэлIэу абы псалъэ гуапэ хужысIэнщ, жиIэу зигу къэкIа дэтхэнэми фIыщIэшхуэ хузощI. Абы и фэеплъыр лъэпкъым дгъэлъэпIэху, а лIы ахъырзэманыр псэууэ къэплъытэ хъунущ.
Зытхыжар ИСТЭПАН Залинэщ.
И пхъашагъри дэркIэ дерс ирикъурт
Япэ дыдэу дезыгъэджахэм ящыщщ Ахьмэдхъан. ФIэлIыкIышхуэ зиIэ, пщIэ зыхуозыгъэщIыф цIыхут ар. Сэ сщIэжыркъым адрей ди егъэджакIуэхэм хуэдэу Ахьмэдхъан зэгуэр къыддэуэршэрауэ.
Нэхъыжьрэ нэхъыщIэрэ я зэхуаку дэлъ адыгэ зэхущытыкIэр ди деж щызекIуэрт. Сыт хуэдизрэ дыщIэмыупщIэми, и гъащIэр къызэрекIуэкIам, Хэку зауэшхуэм зэрыхэтам и гугъу ауи къытхуищIыртэкъым. НэгъуэщI Iуэху зэрихуэуи плъагъунутэкъым — дызыщIэс пэшым къыщIыхьа нэужь, ар кафедрэм бгъэдэувэрт, и тхылъымпIэхэр къыдихырти, занщIэу къыдбгъэдилъхьэну щIэныгъэм и щхьэр къитIатэрт, и псалъэр псори лэжьыгъэм етауэ екIуэкIырт. НэгъуэщI зыи си нэгу щIэкIыркъым. Ар етIысэхауэ шэнтым тесу плъагъунутэкъым, еджакIуэхэм къытхэтт, псори лэжьыгъэм дыхишэу, абы къыхэкIи къыхэплъи димыIэу дыхригъэлъасэрт.
ЦIыху гъэщIэгъуэн дыдэт Ахьмэдхъан. И нэгум иплъагъуэ ткIиягъыр Хэку зауэшхуэ зыхэтам къыхилъхьа хьэл-щэнхэм ящыщу къыщIэкIынт. Ауэ и псэр мамырт. Сабырагърэ шыIэныгъэшхуэрэ зыщIэплъагъуэ нэгут ар. Дэри абы зыдэтщIу зы щытыкIэ къытпкърыхьэрт. Ауэ жиIам зы мэскъалкIэ уебакъуэ зэрымыхъунури псэкIэ зыхыдигъащIэрт.
Ахьмэдхъан и дерсым унэ лэжьыгъэр умыщIыжауэ укIуэ хъунутэкъым. Мис абы епха зы гукъыкIэжкIэ сывдэгуэшэнут. Япэ-етIуанэ курсхэм дыщIэст абы щыгъуэ, Ахьмэдхъан рассказ зэхэтлъхьэн хуейуэ пщэрылъ къыщытщищIам. Ар тыншт ди дежкIэ? Шэч хэлъкъым, къалэнышхуэт. Ауэ сэ сыщыгуфIыкIат абы, икIи рассказу стхынур хьэзырыххэти, зы тетрадь пIащIэ цIыкIу къасщтэри сытхэу щIэздзащ. Къалэмыр тхылъымпIэм тезгъэуващи, зыкIи гугъу сыдемыхьу гупсысэхэр езыр-езыру къокIуэ. СыщыгуфIыкIырт: си гъащIэм япэу рассказ стхыуэ арат. Хьэзыр щыхъум, зыбжанэрэ сыкъеджэжащ. Иджы Ахьмэдхъан зыбгъэдэт кафедрэм деж сыщыту си тхыгъэм сыкъызэреджэжынур си нэгу къыщIэзгъэхьэрт…
Арати, къэсащ сызыпэплъэ махуэр. Си курсэгъухэми псоми загъэхьэзырат — щхьэж зэрыхузэфIэкIкэ я тхыгъэхэр зэхагъэуват. Нэхъыщхьэу акъыл къыхэтхащ мы Iуэхум. Псалъэр къызыхуэтыншэу зэгъэпэщауэ птхыныр зэрымыIуэху псынщIэри, абы щхьэкIэ хьилым убгъэдэлъын зэрыхуейри псоми къыдгурыIуат. Щхьэж итхам къоджэжри щысщ. Уэзджынэ къеуами, зыри дыщIэкIыркъым, псори дыхуопабгъэ Iуэхум. Апхуэдэу щыт пэтми, дыщтэIэщтаблэщ, тIэкIуи дошынэ. Ауэ нэхъ тегушхуар, сэ стхам сыкъеджэнщ жызыIар Псыгуэнсу щыщ Мыз Алёшэрэ сэрэт.
Арати, Ахьмэдхъан къыщIыхьэри къыдэупщIащ, хэт къеджэн итхам, жиIэри. Сэ сыкъызэреджэнур жаIэу си пIэкIэ си курсэгъухэм егъэджакIуэм жэуап иратащ. СокIуэ, тхьэ, си рассказыр сIыгъыу, сыкъеджэм зэфIэкIа си гугъэу, къыспэплъэри сымыщIэу. ЗэкIэлъызмыгъэпIащIэу, зэрыхъукIэ IукIафIэ сщIыуэ сыкъеджащ рассказым. «КIуэ, тIыс!» — жиIэри сигъэтIысыжащ Ахьмэдхъан, пхъашагъ щIэлъу. Насып сиIэти сыщытакъым, армыхъуамэ сыкъэджэлэнт.
«Хэт тепсэлъыхьын Къущхьэхэ я пхъум итха рассказым?» — жиIэри щIэупщIащ Ахьмэдхъан. Зыми зыри жиIакъым. ЕтIуанэуи щIэупщIащ, ауэ зы цIыхум зы псалъэ пидзыжакъым. «НтIэ, сэ сытепсэлъыхьынущ», — жиIащ езы Ахьмэдхъан.
Кърегъажьэри, еуэ къызошхыдэ, еуэ къызошхыдэ. «Апхуэдэ ятхрэ, апхуэдэу жаIэрэ?» — жи. Иджы стхар зытеухуар ди классым къыщыздеджа щIалэ цIыкIуитIт, Цырхъохэ ящыщу Вовэрэ Славэрэ жаIэу. А цIыкIуитIыр зэтIолъхуэныкъуэт. Вовэр нэхъ щIалэ псынщIэт, езыр нэутхэти, классым щIэсу хъуам фIыуэ тлъагъурт. ЩIалэ зэкIэлъыкIуэт, усэхэр къыIурыщэщу жиIэрт, гушыIэрейт, цIыху нэжэгужэт, классым диIэ зэныбжьэгъугъэр зэтезыIыгъэхэм ящыщт. ЖыпIэнуращи, Вовэ щхьэкIэ зыкъедгъэукIынут. Славэ щIалэ Iэсэ цIыкIут, сабырт, цIыху щабэт, классым щIэсуи щIэмысуи къэпщIэнутэкъым. ЕджапIэр къэдухри, мазих фIэкIа дэмыкIауэ, жэщу, къуажэм уэлбанэшхуэ щекIуэкIауэ, ток кIапсэхэр жьым къыпиудри уэздыгъэхэр ункIыфIащ. Вовэр ягу зэщIэщIам ису пщIантIэм къыдэкIащ зыщIыпIэ кIуэну. Мо кIыфIым гъуэгум телъ кIапсэ къыпыудам шыр теуващ. Шыр токым щиукIым, щIалэр IэкIэ абы еIусэри, ари асыхьэту иукIащ… Къэхъуар гущIыхьэ къуажэдэсхэм ящыхъугъат. Абы рассказ къыхэсщIыкIауэ арат, я цIэри зэсхъуэкIатэкъым, къэхъуари зэрыщытам хуэдэу стхыжат. КIэухыу зы гупсысэ пыстхэжат: «Хэт зыщIэр, сыт дэ пщэдей къытпэплъэр, гъащIэ хьэмэрэ ажал?»
А пыстхэжарат имыдэу Ахьмэдхъан псалъэр къызытригъэхъеикIар. «ЦIыхур ажалым къыхураджэрэ? АбыкIэ гупсысэр ягъэтIылъыжрэ? Псалъэми гупсысэми сыт къалэну яIэр? ГъащIэм укъыхураджэу, псэуныгъэм урагъэхъуапсэу щытын хуейщ, — жиIэри, мащIэми куэдми цIыху гъащIэм теухуауэ кIыхьу къыдэпсэлъащ. — Мыбы щIэсу хъуар букIащ, птхым дяпэкIэ хуэсакъ. Ауэ… Уэ «тху» пхузогъэув. Уи гум илъыр уи жьэкIэ къыбоIуэтэф, псалъэр зэIубощэф икIи хъарзынэу боукъуэдииф».
ЖыпIэр гунэс щымыхъумэ, ибзыщIынутэкъым, щхьэихауэ къыбжиIэнут. Уигу еуэну аркъудей апхуэдэ гуращэ иIэтэкъым. НэхъыфI узэрищIыным, гъуэгу захуэ узэрытригъэувэным, узэриунэтIыным хущIэкъуу арат. Дигъасэрт, цIыху къытхищIыкIыну пылът. ЩIэныгъэу къыдитми хэлъыр арат — цIыхугъэм дыкъызэрытемыкIын, пэжыр ди гъуазэу зэрыщытын. И пхъашагъри дэркIэ дерс ирикъурт. Зэзэмызэ къыщыпыгушыIэкIи къэхъурти, ари гъэсэныгъэу зэIылът.
Литературэр фIыуэ дигъэлъэгъуащ Нало Ахьмэдхъан. Ди гур хуиунэтIащ, дытхэфу, ди гупсысэмрэ ди псалъэмрэ зэлъэдгъэIэсыфу дищIащ.
Адыгэбзэмрэ литературэмкIэ Ахьмэдхъан иримыгъэджа ди ныбжьхэм яхэту къыщIэкIынкъым. Дэтхэнэми жиIэжын иIэу къысщохъу, ауэ хьэкъыу си фIэщ мэхъу Нало Ахьмэдхъан теухуа гукъэкIыжхэм гузэрыдзэ уэзыгъэщIын къахэкIыну, апхуэдизкIэ цIыхур фIыуэ илъагъуу, ар фIы хуигъэзэну хуейти. ЦIыху нэгъэсам цIыху зэригъэсэфынур Налом и щапхъэм къегъэлъагъуэ.
Сэ сыхуэарэзыщ Ахьмэдхъан, дигу къызэрыкIыжыр фIыщи, фIы хуэзауэ Тхьэм къыщIигъэкI!
ЩОМАХУЭ Дусэ,
Тамбовскэ къуажэм дэт,
Щомахуэ Алексей и цIэр зезыхьэ курыт школым
адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и егъэджакIуэ.
ХужаIахэм щыщ пычыгъуэхэр
Напэр, лIыгъэр,зэхэщIыкIыр зи гъуазэ
Ахьмэдхъан и рассказхэр художественнагъ и лъэныкъуэкIэ гу зылъатапхъэщ — ди рассказхэм иджыри къэс ямыIа гъэпсыкIэ зиIэ яхэтщ: ахэр нэщэнэ зыхэлъщ, зытеухуа Iуэхугъуэ нэхъыщхьэр умыщIэххэу щIагъыбзэкIэ къаIуатэ. Ауэ щыхъукIи, абы щызэкIэлъыхьа Iуэхугъуэхэм узыIэпашэ, Iэпэдэгъэлэл умыщIыфу, нэхъыщхьэм урашалIэ. Ар классикэ рассказхэм я гъэпсыкIэм щыщ зыщ. ЕтIуанэу, Налом и рассказхэм псалъэ фэрыщI хэткъым. ГъащIэм и къэхъукъащIэ пыухыкIахэм ахэр апхуэдизу нэрылъагъуу тепсэлъыхьащи, уэр-уэру рассказым и гупсысэ нэхъыщхьэм ухуокIуэж.
Бзэ и лъэныкъуэкIи ахэр гъэхуауэ тхащ, шэрыуэщ, къеджэгъуафIэщ, зэрызелъафэ жыIэгъуей я мащIэщ, псалъэжьхэмрэ псалъэ шэрыуэхэмрэ зэщыщхъуу къыщыгъэсэбэпащ. Мис абыхэм жан ящI а рассказхэр. Ауэ, дэ къызэрытфIэщIымкIэ, Налом и зэфIэкIыр нэхъри зыузэщIыр абы гъащIэм хуиIэ гуапагъэрщ, цIыхухэм дзыхь яхуищIу зэрахуэхьэлэлырщ. А хьэлэлагъым и макъщ Ахьмэдхъан и рассказ нэхъыфIхэр.
ЩОДЖЭНЦIЫКIУ Iэдэм,
КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ.
* * *
Налор макъ Iэта егъэлеякIэ псалъэркъым, уеблэмэ языныкъуэхэм деж нобэрей гъащIэм шындэбзиймкIэ хукъуэплъ хуэдэщ, ауэ егъэлеяуэ нэ жанрэ гупсысэ тэмэмрэ къегъэлъагъуэ.
Ди литературэр зытхьэлэ «зыпэщIыж-зегъэщхь» псэлъэкIэр Налом и бийщ, и нэIэ нэхъыбэу зытригъэтыр езыр фIыуэ зыщыгъуазэ цIыхухэм я дуней тетыкIэрщ. ЖыпIэ хъунущ нобэрей прозэм цIыху псэудэу, хьэл щыз нэтхыса къыхыхьэмэ, ар Налом куэдкIэ и фIыщIэу: Iуэхугъуэ гуэрхэр, дунейм къыщыхъу цIыху Iэужьхэр къетхэкIыныркъым ар дэзыхьэхыр, атIэ къигъэлъагъуэ цIыхум и цIыхугъэр, и напэр, и лIыгъэр здынэсыр къэхутэнырщ. Напэ-напэншагъэ — а еплъыкIитIырщ Налор цIыхум зэрыбгъэдыхьэр. Нэщхъеягъуэ мащIэм хэшыпсыхь лиризмэрщ Ахьмэдхъан и тхыгъэхэр нэхъыбэу гурыхь зыщIыр. Абы къешэ «псэлъэкIэ гъэпщкIуакIэ» узэджэ хъун нэщэнэхэр: Налом и тхэкIэр, дэ къызэрытфIэщIымкIэ, зыгуэрым ебгъэщхьын хъумэ, Чеховырщ япэу гур зыхуэжэр, ауэ къару, псэ а тхыгъэхэм нэхъыбэу хэзылъхьэр, дауи, пэжыфэ мащIэр пэж дыдэ къыпщигъэхъуну хущIэкъу тхыгъэ нэмыщIысам Налор зэрыпэжыжьэрщ.
ЦIыхугъэмрэ лIыгъэм-рэ я зэхэгъэкIыпIэр, дауи, псэзэпылъхьэпIэм дежщ. Ахьмэдхъан апхуэдэми куэдрэ тотхыхь, ауэ Iуэху цIыкIуфэкIухэми къагъэлъагъуэ цIыхум и напэм-рэ и лIыгъэмрэ здынэсыр.
СОКЪУР Мусэрбий,
критик.
* * *
Адыгэ прозэм хуэIэижь тхакIуэхэм ящыщ зыщ зи IэдакъэщIэкIхэр цIыхубэм гунэс ящыхъуа На- ло Ахьмэдхъан. Абы и творчествэм щынэрылъагъущ псэм и гурыгъу-гурыщIэр щытепщэ иджырей адыгэ рассказым и гъэпсыкIэр.
ЩIалэ дыдэу Хэку зауэшхуэм хэта Ахьмэдхъан и гъащIэкIэ щымыгъупщэжыну игу къинащ а зэман гуащIэм ди цIыхухэм зэрахьа лIыхъужьыгъэр, сыт хуэдиз гугъуехьрэ бэлыхьрэ ямыгъэвами, цIыхупсэр зыгъэдахэ гурыщIэ къабзэр, цIыхугъэр яфIэмыкIуэду, а зэман гугъур зэрырахьэкIар.
Налом и рассказхэр гуимыхуж ящI а псори пэжу, къабыл пщыхъуу уи нэгу къыщIэзыгъэувэж образхэм.
Я нэхъ Iуэху гуауэми гузэвэгъуэми щытепсэлъыхькIэ, тхакIуэм зэи IэщIыб ищIыркъым цIыхугъэмрэ гущIэгъумрэ. Апхуэдэщ зауэм и мафIэм хэтми, я нэхъ псэзэпылъхьэпIэм къихутами, лIыгъэм щIыгъуу цIыхугъэр, псэ къабзагъэр зыфIэмыкIуэд ди зауэлIыр. А гупсысэмкIэ узэщIащ зауэм теухуауэ Налом итха тхыгъэхэр. Абы къыдэкIуэу, тхакIуэм къегъэнахуэ гъащIэм и пакIэ зэмылIэужьыгъуэхэр, зэманым и нагъыщэу щыт цIыхупсэр зыгъэпIейтей Iуэхушхуэхэр.
Нало тхакIуэм илъагъу хъуркъым (ар и творчествэ псом щынаIуэщ) фэрыщIыгъэр, гъащIэр зэрыщымыту, тафэтелэу, зы бзыпхъэм иту къэгъэлъэгъуэныр.
Налор зи акъылрэ зи гурыщIэкIэ жану гъащIэм и къэхъукъащIэхэм еплъыф цIыхущ. Абы къилъагъур и нэм къыIуидзэ къудейркъым, атIэ нэгъуэщIхэм гу зылъамытэр къелъагъуф, гъащIэм дерс тэмэмхэр къыхихыфу, акъылкIэ, гурыщIэкIэ жыжьэу кIуэцIроплъ, и художественнэ тхыбзэм къригъэтIасэм псэ хилъхьэфу.
Языныкъуэ тхакIуэхэм зэращIым хуэдэу, си тхыгъэхэмкIэ вжесIэну сызыхуеяр мырат, жиIэу, тхыгъэм и кIэр щIиIуантIэу, къиIуэтэну зыхуея псори зыгъэбелджылы дерс ищIыжыркъым, сы-ту жыпIэмэ тхакIуэ Налом и Iэдакъэ къыщIэкI а тхыгъэ нэхъыфIхэм я гъэпсыкIэм, япкърылъ купщIэм, пхраш гупсысэм къыпкърокIыж тхакIуэм тхылъеджэхэм я пащхьэм ирилъхьэну зыхуея дерсыр.
Ахьмэдхъан и IэдакъэщIэкIхэм ущытепсэлъыхькIэ, гу лъумытэнкIэ Iэмал иIэкъым и тхыгъэхэр зэрызэIуищэ бзэм. Ар бзэм зэрыхуэIэкIуэлъакIуэр, и бзэм пкърылъ дахагъэр щапхъэщ. Налом псалъэр зэрыхуейм хуэдэу егъэшэрыуэ, зыхуей гупсысэр зэхьэлIа псалъэ дыгъэлыр Iэрыхуэу къегъэIурыщIэ. Ар псом япэу зи фIыгъэр тхакIуэм псалъэм гулъытэ ин дыдэ зэрыхуищIырщ.
ШЭВЛОКЪУЭ Пётр,
тхакIуэ, критик.
* * *
Адыгэ интеллигенцэм щыщ псоми пщIэрэ щIыхьрэ зыхуащI я нэхъыжьыфIт Нало Ахьмэдхъан. Ар Къэбэрдей-Балъкъэрым и мызакъуэу, Адыгейми Шэрджэсми щыцIэрыIуэт. Налом и зэчий иным пщIэшхуэ хуащIырт, цIыху Iущу, щэджащэу, тхакIуэ Iэзэу, акъыл щыпкъэу зэрыщытым, абы хэлъ цIыхугъэм, Хэку зауэшхуэм къыщигъэлъэгъуа лIыгъэм, адыгэ лъэпкъыр игъэдахэу, игъэлъапIэу дунейм зэрытетым папщIэ.
МЭШБАЩIЭ Исхьэкъ,
Къэбэрдей-Балъкъэр, Адыгей, Къэрэшей-Шэрджэс республикэхэм
я цIыхубэ тхакIуэ.
* * *
Ди прозэр иужьрей илъэс пщIейм гъуэгуанэщIэ техьамэ, ар псом япэ зи фIыщIэхэм хабжэ анэдэлъхубзэм и IэфIыпIэмрэ и дахапIэмрэ куу дыдэу къыщIэзыгъэлъэф тхакIуэ телъыджэ Нало Ахьмэдхъан.
Абы и къалэмыпэм къыщIэкIа дэтхэнэ тхыгъэри зэрыкупщIафIэм, зэрыщIэщыгъуэм, гупсысэ куукIэ зэрыгъэнщIам шэч къытезыхьэн щыIэкъым. Си щхьэкIэ сэ ахэр къызолъытэ адыгэ прозэм и лъагапIэхэм ящыщ зыуэ. Ахьмэдхъан и тхыгъэхэм тэрэфарэ лъэпкъ хэлъкъым. Ар гуауэуи гухэщIуи щрырет — тхакIуэр зытетхыхь цIыхухэм я Iуэхур, я гум, я псэм щыщIэр щIиуфэркъым, фэрыщIыгъэ лъэпкъ хэмылъу гъащIэм и пэжыр етхыж.
ЦIыхум и гущIэлъапсэм нэплъыс, абы и гурыгъу-гурыщIэхэр къалэм жанкIэ къыщIэзыгъалъэ, дэтхэнэ цIыхуми цIыхугъэ лъагэрэ дуней хьэлэмэтрэ дэзылъагъуф тхакIуэт Ахьмэдхъан — ар куэдым яхузэфIэкIыркъым, къызэхъулIэри гъащIэм и уэрыпIэм хэшасэ къалэм зыгъабзэ тхакIуэ набдзэгубдзаплъэрщ. Апхуэдэут дэ псоми Нало Ахьмэдхъан зэрытцIыхур. Абы куэдрэ ди литературэм и жьантIэр иIыгъащ.
КЪЭРМОКЪУЭ Хьэмид,
тхакIуэ, критик.
* * *
Хышхуэр ткIуэпс-ткIуэпсурэ, мэзыр жыг зырызурэ зэрызэхэтым хуэдэу, лъэпкъ литературэр ар къэзыгъэщIа, зыухуа, лъэхъэнэ зэхуэмыдэхэм зезыгъэужьа тхакIуэхэм я цIэмрэ абыхэм я IэдакъэщIэкIхэмкIэ зэхэтщ, языхэзми и увыпIэ щхьэхуэ щиубыдыжауэ. Къэбэрдей литературэм и тхыдэм ухэплъэмэ, нэхъыбэ зыхузэфIэкIауэ жьантIэр къэзылэжьахэм ящыщщ тхакIуэ, егъэджакIуэ, щIэныгъэлI, зауэлI хахуэ Нало Ахьмэдхъан. Дэтхэнэ тхакIуэ нэсми хуэдэу, абы и пщэ къыдэхуа къалэн нэхъыщхьэ дыдэр литературэм щигъэзэщIащ — зыми хэмыгъуащэ художественнэ дуней къигъэщIын лъэкIащ. И тхыгъэхэр зэрыщыхьэт наIуэщи, и хъэтIкIи, и образ гъэпсыкIэкIи, зытетхыхь IуэхугъуэкIи, сюжетыр зэриухуэ щIыкIэкIи, бзэм и Iэмалу къигъэсэбэпхэмкIи ар зэбгъэпщэн, зыхуэбгъадэ хъун нобэр къыздэсым гъуэтыгъуейщ.
Нало Ахьмэдхъан и гъащIэмрэ и гуащIэмрэ къызэщIэпкъуэмэ, къыхэгъэщыпхъэщ ар тхакIуэ нэсу, цIыху акъылыфIэу, егъэджакIуэ Iэзэу, щIэныгъэлIу зэрыщытам къыдэкIуэуи, зауэлIу, хэкулIу, къызыхэкIа лъэпкъми къэралми я хьэкъ къытемынэу, псэемыблэжу хуэлажьа цIыху гуащIафIэу зэрыщытар. IущыгъэкIэ гъэнщIа абы и тхыгъэхэр нобэкIи лъэпкъыр зэрыгъуэзэн, щIэблэр зыщIэппIыкIын щапхъэ екIущ.
ХЬЭВЖОКЪУЭ Людмилэ,
филологие щIэныгъэхэм я кандидат.
ЦIыхугъэр япэ иригъэщырт
«Гугъэрэ гукъинэрэ зиIэр цIыхум и закъуэщ. ИщIар ищIэжу, ищIэнум гугъэ хуиIэу щытщ ар. Гугъэр цIыхущ, мыгугъэр цIыхуу щытами, цIыхугъэм икIащ», — итхыгъащ къызыхэкIа лъэпкъым зигури зи псэри, псынэпс къабзэу, хуитхьэщIыкIауэ щыта адыгэлI щыпкъэ, щIэныгъэлI нэс, гъэсакIуэ емышыж, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ Нало Ахьмэдхъан.
Нало Ахьмэдхъан хуэдэу цIыхумрэ цIыхугъэмрэ пщIэ хуэзыщIыфа къэгъуэтыгъуейщ, апхуэдизкIэ ахэр илъытэрт, иIэтырт, игъэлъапIэрти. ЦIыху сэфэтым икIыным къихь гузэвэгъуэри цIыхугъэм ебэкъуэным къыхэкI бэлыхьлажьэри зэхихам икIи зэхищIыкIам къыщымынэу, и нэгу щIэкIат, гукIи псэкIи игъэват. Нало Ахьмэдхъан и дуней зэхэщIэми, и псалъэми, и IуэхущIафэми курыхыу яIар ЦIыхурщ. ЦIыху гъэсэныр, цIыхум цIыху къыхэщIыкIыныр, дунейр цIыхукIэ зэджэм къыхуэгъэнэныр и гуращэу, и хъуэпсапIэу, и лэжьыгъэу псэуащ. Ар абы къызэрехъулIам, а Iуэхум гуащIэдэкIыу хилъхьар зэрылъэужьыншэм шэч хэлъкъым — и IэдакъэщIэкIхэм уахэдэмэ, къахэпхыфыркъым, уахэплъэмэ, къыпхухэщыпыкIыркъым — псори зэхуэдэу гуащIафIэщ, купщIафIэщ, и ныбжьэгъуу щыта тхакIуэ Къэрмокъуэ Мухьэмэд и псалъэкIэ жыпIэмэ, нэгъэсауэ гъащIафIэщ.
Нало Ахьмэдхъан ящыщщ зи тхыгъэхэр лъэпкъым гунэс ящыхъуа тхакIуэхэм. НыбжьыщIэ дыдэу Хэку зауэшхуэм хэта Ахьмэдхъан игъащIэкIэ щымыгъупщэжыну игу къинат а лъэхъэнэ бзаджэм цIыхум зэрихьа лIыгъэр. Сыт хуэдиз гугъуехь игъэвами, ар цIыху зыщI, зыгъэдахэ гурыщIэ къабзэр, цIыхугъэр фIэмыкIуэду а илъэс бзаджаехэр зэрырихьэкIам лъапIэныгъэшхуэ иритырт. ИкIи, сыт хуэдизрэ абы тетхыхьами, цIыхугъэмрэ гущIэгъумрэ ехьэлIа Iуэхугъуэхэр япэ иригъэщырт, абыхэм къахуриджэ зэпытт. ЛIыгъэм щIыгъуу цIыхугъэр, псэ къабзагъэр зыфIэмыкIуэда зауэлIыр щапхъэу игъэувырт, удимыхьэхынкIэ Iэмал имыIэу абы и шыфэлIыфэр шэщIауэ къигъэлъагъуэрт.
Ауэ Налом итхахэм къыхэщыр зауэм и закъуэкъым, абы къызэрегъэдзэкI гъащIэм и ныбз зэмылIэужьыгъуэхэр, къеIэт цIыхухэр зыгъэгумэщI-зыгъэпIейтей Iуэхугъуэхэр, йоIэбэ цIыху зэхущытыкIэхэм я щхьэфэми.
Нало Ахьмэдхъан псэуху бэнэныгъэ иригъэкIуэкIащ. Зыр — IэщэкIэ, адрейр — къалэмкIэ.
Зауэ гуащIэм лIыхъужьыгъэ къыщигъэлъагъуэу хэтащ Налор. Ауэ къалэмымкIэ иригъэкIуэкIа бэнэныгъэм ищхьэкIэ игъэкIуа щыIэкъым. Гукъинэжыр дерсу къэзылъытэу щыта тхакIуэм къалэмыр Iэщэ мыубзэщхъуэж хуэхъури, мыкIуэдыжын лэжьыгъэ къиIэтат.
Адыгэ тхакIуэшхуэр къызэралъхурэ нобэ илъэси 100 ирокъу. Налор зи акъылрэ зи гурыщIэкIэ жану гъащIэм и къэхъукъащIэ дэтхэнэми куууэ кIэлъыплъыфа, екIуу къэзыIуэтэжыфа цIыхущ. Абы къилъэгъуар нэм къыIуидзэ къудейркъым, атIэ ущэхуауэ дунейм къыщекIуэкI Iуэхухэр къыщIигъэщырт, къигъэщI теплъэгъуэхэмрэ лъыхъужьхэмрэ псэ яхилъхьэрт.
ТхакIуэ нэсым и гуащIэдэкIкIэ къилэжьыжащ и щIыхьыр, и пщIэр. Ар къызыхэкIа лъэпкъым мыкIуэщIыжу къызэрыдэгъуэгурыкIуэнуми пцIы хэлъкъым.
Табыщ Мурат.
Ар нэгъэсауэ адыгэлIт
Сэ куэдрэ къысхуихуащ гуп сахэсу адыгэлI щэджащэхэм я гугъу щащIкIэ Нало Ахьмэдхъан и деж нэса нэужь, мыхуэдэу зыкъысхуагъазэу:
— Уэ, Iэдэм, Ахьмэдхъан уригъэджащ, зы кафедрэ удыщIэсу илъэс IэджэкIэ удэлэжьащ. Сыт хуэдэу уигу къинэжа ар?
— «ЛIыфIу». Аращ апхуэдэ дакъикъэхэм деж зэуэ жэуапу стыну згъуэтыр, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ «егъэджакIуэфIу», е «щIэныгъэлI набдзэгубдзаплъэу», хьэмэрэ «тхакIуэ Iэзэу» жысIэкIэ, жэуапыр жыжьэуи ныжыIыса хъуркъым. Апхуэдэ дыдэуи, зэфIэкIыркъым «цIыху пэжу», «захуэм и телъхьэу», «зэхэгъэж зымыщIу», «лIыгъэ зыхэлъу» гъэбелджылыкIэхэм щыщ гуэрымкIи. ЗэфIэкIыркъым, псэкIэ IэфIу зыхэпщIэ мыхъумэ, жьэкIэ пхуэмыIуатэ, лIыфIым хэлъын хуей апхуэдэ хьэл-щэн, дуней тетыкIэ, дуней еплъыкIэ телъыджэ куэду зэхэлът абы и гъащIэри.
СССР-м и тхакIуэхэм я зэIущIэшхуэм хэтщ. 1981 гъэ
Ахьмэдхъан и деж щыпхузэхэхынкIи щхьэхуэу ущытепсэлъыхьыфынкIи Iэмал иIэкъым ар щызауэлIами, щыегъэджакIуэми, щыщIэныгъэлIми, щытхакIуэми, гуфIэгъуэ Iэнэм щритхьэмадэми, ауэ и ныбжьэгъухэм, лэжьэгъухэм е студентхэм щахэтми: ар сытым щыгъуи зы фэмрэ зы щытыкIэмрэ итт, егъэлеяуэ фIэлIыкI зиIэт, нэмысышхуэрэ жэуаплыныгъэрэ зыбгъэдэлът. Ар апхуэдизкIэ зэщIэкъуауэ, зэпIэзэрыту, къекIуу хуэпауэ, набдзэгубдзаплъэу гъащIэм пхырыплъу, уардэу зиIыгъыу, нэхъыжьми нэхъыщIэми яхуищIыпхъэ пщIэр ялъигъэсу, щыпхъашэнури щыщабэнури ищIэжу дунейм тетти, зыхэтым къахэлыдыкIырт. Куэд дыдэрэ къэхъурт ар зыцIыхухэм, псом хуэмыдэу нэгъуэщI лъэпкъхэм къыхэкIахэм ящыщхэм, кафедрэбжэр ныIуахрэ «Адыгэ джыназыр дэнэ щыIэ?» — жаIэу ныщыщIэупщIэ.
ТхущI гъэхэм иджыри аспирантурэм щIэсу егъэджакIуэу лэжьэн щIидзэри, илъэс 60-м нэблагъэкIэ университетым щылэжьати, ар лекцэм хуэмыхьэзыру аудиторием щIыхьауэ зылъэгъуа къэгъуэтыгъуейщ. Иджыпсту хуэдэу сощIэж адыгэбзэм и морфологиемкIэ абы тхуригъэкIуэкIыу щыта лекцэ купщIафIэхэр. Ахьмэдхъан материалыр апхуэдизкIэ щызу къыдитырти, тхылъ дымыгъуэтми, лекцэр здиттха ди тетрадхэмкIэ экзаменым зыхуэдгъэхьэзыр хъурт.
Телъыджэ дыдэ къытщыхъупэр адыгэ IуэрыIуатэмкIэ иригъэкIуэкI занятиехэрт. Ахьмэдхъан апхуэдизкIэ и гум, и псэм къыщIикъузыкIыу нарт лIыхъужьхэм я IуэхущIафэхэм, нарт цIыхубзхэм я дахагъымрэ Iущагъымрэ, адыгэ нарт эпосым щIэлъ философие гупсысэхэм, ар алыдж мифологием пыщIа зэрыхъу Iуэхугъуэхэм тепсэлъыхьырти, дэ, адыгэ студент ныбжьыщIэхэр, апхуэдэ дакъикъэхэм псэкIэ дыкъыщыхутэрт Прометей хуэдэ дыдэу Тхьэхэм Нэсрэн ЖьакIэ нэпкъым щрапха, Лъэпщ Iэ пцIанэкIэ гъущI гъэплъар къыщигъэш, Сосрыкъуэ нартхэм мафIэрэ ху жылэмрэ къащыхуихьыжа, чынтыр зи ныкъуэкъуэгъу Бэдынокъуэ батэр щигъэш, Мэлэчыпхъу Iущыцэ цIыкIум и акъыл жаныр уафэхъуэпскIыу щылыд нартыжь хэкум.
Сэ сщIэжыркъым сыщеджа зэманми нэхъ иужьыIуэкIэ адыгэ кафедрэм Ахьмэдхъан сыщыдэлэжьа илъэсхэми абы зэрыригъэджа дисциплинэхэмкIэ студент гуэрми экзаменхэм оценкэу «тIу» къыщихьауэ: япэрауэ, студентхэм а дерсхэр фIыуэ ялъагъурт, етIуанэрауэ, хэтыт Ахьмэдхъан фIэмылIыкIыу экзаменым пхуекIуэлIэнур зимыгъэхьэзырауэ!
А фIэлIыкIыныгъэм теухуауэ зы Iуэхугъуэ цIыкIу сыкъытеувыIэнут, университетым хъыбару дахьэжауэ щытауэ. АтIэ, Ахьмэдхъан нэмысыншагъэ зэридэн дунейм теттэкъым. Арати, махуэ гуэрым зэи здыщIэмыхьа курсым лекцэ къыщеджэну щIыхьауэ плъэри егъэджакIуэм пщIэ хуащIу къыхузэфIэува адыгэ студент гупым щыщу зы хъыджэбз цIыкIу къэмытэджауэ хуигъэфэщащ. Университетым и адыгэ отделенэм къыщIэтIысхьа пщащэ цIыкIум апхуэдэ хабзэншагъэ къылъыкъуэкIыныр игу техуэнт мо хабзэщIэкъум: къызэкIуэкIащ нэрылъагъуу. «Тэдж!» — жриIащ щIыIэ дыдэу, ауэ хэкъузауэ. Модрейм зигъэхъейркъым. «Тэдж!» — щIыфэр зыгъэтхытх щIыIагъэ хэлъу и макъым зригъэIэтащ Ахьмэдхъан. Гупым гузэвэгъуэр къакIэщIэзэрыхьащ. Мо пщащэ цIыкIуми гузэвэпауэ и щхьэр къиIэтри «Сэ сыщытщ, Ахмедхан Хамурзович!» — къыдришеящ зэхэпх къудейуэ. Ахьмэдхъан къэуIэбжьауэ къекIуэкIрэ еплъмэ — хъыджэбзыр зэфIэтт. Ауэ ар апхуэдизкIэ лъахъшэ цIыкIути, здэщыт щIыпIэм къыкъуэщ къудейуэ арат. Абдежым аудиторие щхьэгъубжэхэм хэлъ абджхэр игъэзджыджкъэ жыпIэну Ахьмэдхъаныр (ар езыр лIышхуэт) къыщеудри мэдыхьэшх. Зигу къызэрыгъуэтыжа студентхэри мэдыхьэшх. ИтIанэ ар пщащэ цIыкIум бгъэдыхьэщ, и щхьэфэм Iэ дилъэри, «Извини, девочка. Пожалуйста, извини» жиIэурэ хуэгуфIэри, къыбгъэдэкIыжащ. Лекцэри хъарзынэу екIуэкIыгъащ.
Ари Ахьмэдхъан и хьэл гъэщIэгъуэнхэм ящыщ зыт: зыгуэркIэ жэкъуауэ сыт хуэдэу къызэщIэмынами, Iуэхум и тэмэмыпIэр къызэрищIэу напIэзыпIэм губжьыр щхьэщыкIырти, «Извини, пожалуйста, ради Бога извини!» — жиIэфырт, «еIым еI, сэ жысIащи, пэжыр сэ зэрыжысIам хуэдэущ» жиIэу имыукъуэдийуэ. Си гугъэщ ари лIыр лIыуэ къозыгъэлъытэ хьэлхэм ящыщу.
ИщхьэмкIи зэрыщыжытIащи, Ахьмэдхъан цIыхур я къулыкъукIи, мылъкукIи, ябгъэдэлъ зэфIэкIкIи, ныбжькIи, лъэпкъкIи зэхэгъэж ищIыртэкъым. Лэжьэгъуэ зэманым и ужькIэ ар Налшык паркым иту плъагъунут ди тхакIуэ, усакIуэ, щIэныгъэлI нэхъ цIэрыIуэ дыдэхэм я гъусэу. ТIэкIу зигъэпсэхуну ди лэжьэгъухэм щыщ гуэрхэри ди гъусэу и къуажэжь Хьэтуей сшэжамэ (сэ машинэ сиIэти, ар и анэм, и къуэшхэм я деж, е Урыху Iуфэ Iут и унэ цIыкIум щIэх-щIэхыурэ сшэжырт), Ахьмэдхъан фIы дыдэу илъагъу, и тхыгъэхэми мызэ-мытIэу къыхэщыж и ныбжьэгъу Биту Нурхьэлий, нэгъуэщI лIыфI зыбжанэ и гъусэу, къригъашэрт, Iыхьлыхэр къызэхуэсырт. Жумартт Нало зэшхэр шыгъупIастэкIэ.
Абы къыдэкIуэу, Ахьмэдхъан зыцIыхуу щытахэм ноби фIы дыдэу ящIэж щIэныгъэ хъарзынэ ябгъэдэлъу, ауэ я гъащIэр тэмэму зэрызэтемыувам къыхэкIкIэ куэдым зызыщадзей хъуа, пэщIэщIэгъу ящIыну зрамыпэсыж цIыху зыбжани абы ныбжьэгъуу зэриIар, ахэр щIэх-щIэхыурэ и Iэнэ пэригъэтIысхьэурэ къызэрекIуэкIар. «ЦIыхур цIыхущ, абы нэхъ лъапIэ щIым теткъым. Уанэгу ущисынри ущыдэхуэхынри гъащIэм щыбетэмалщ. Хутыкъуам и Iэпкълъэпкъым фащэ хуэхъуаркъым нэхъыщхьэр, а Iэпкълъэпкъым къыхэна псэм и къабзагъырщ», — жиIэгъащ Ахьмэдхъан, абы ехьэлIауэ сыщеупщIам.
ЗыхузэфIэкIхэм, властым тепщэгъуэ щызиIэхэм и щхьэ щхьэкIэ зыгуэр къазэрыпихынкъым Хэку зауэшхуэм и лIыхъужь, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ, щIэныгъэлI щэджащэ «даметелъышхуэхэм» кабинет куэдым я бжэр зыхузэIуахыфыну щыта Нало Ахьмэдхъан дунейм тетыхукIэ зыпылъар — зи къарурэ зи зэфIэкIкIэ нобэкIэ гуащIэмащIэхэм зэрызащIигъэкъуэнырщ. Университетым филологхэр щагъэхьэзыр и институтым щылажьэ куэдым фIы дыдэу ящIэж нобэ зи щIэныгъэ лэжьыгъэхэмкIэ республикэм хъарзынэу щацIыхуа, зэгуэрым щIалэ Iэщхьэ пцIанэу лэжьапIэ къэувауэ щытам и унагъуэр зыщIэсын унэкIи Ахьмэдхъан щIэгъэкъуэн зэрыхуэхъугъар, езым зыщIигъум, къэбэрдей тхакIуэхэм яхишэурэ зэраригъэцIыхуар, и лэжьыгъэр зэрызэтригъэувар, уеблэмэ, зэман дэкIа нэужь, ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм хагъэхьэнымкIэ сэбэп зэрыхуэхъуфар.
Сызэрыдэлэжьа илъэсхэм Ахьмэдхъан дэслъэгъуа а хьэл телъыджэм къыгуэхыпIэ имыIэу епхащ ар къызэралъхурэ илъэс 90 зэрырикъуам теухуауэ 2012 гъэм и мэкъуауэгъуэм Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым щекIуэкIа щIэныгъэ конференцым Ахьмэдхъан и къуэ нэхъыжь Нало Даут щыжиIэгъар. «СыщыцIыкIум ди адэм куэдрэ сыздишэрт Налшык и журт хьэблэм, — игу къигъэкIыжащ Даут, — икIи зэи сщымыгъупщэжыну сигу къинащ гуапэу «У-о-о, Ахьмэдхъанышхуэ къэкIуащ!» — жаIэу къыпежьэу зэрыщытар. И ныбжьэгъухэм фIыщэу ялъагъурт. ЦIыхухэм зэи ятепсэлъыхьыртэкъым икIи ахэр зыкIи игъэкъуаншэртэкъым ди адэм. Мыгъуэхэми гущIэгъу яхуищIу щабэу яхущытт, шхыдэм и пIэкIэ абы къигъэсэбэпыр чэнджэщт, ущиет. Сыт хуэдэ дакъикъи щхьэщыжакIуэ хъуну хьэзырт. Лэжьыгъэм ипсыхьа цIыху къызэрыгуэкIхэм, зы хъугъуэфIыгъуэшхуэ гуэрым хущIэмыкъуу зи гуащIэкIэ псэухэм, Iуэхум зыкъыдагъахуэурэ нэгъуэщIхэми ядэIэпыкъуну хьэзырхэм ящыщт ар».
Нало Ахьмэдхъан псоми тцIыху, псоми фIыуэ тлъагъу ди Ахьмэдхъан зыщIыжхэм ящыщ зы Iыхьэт абы егъэлеяуэ адыгэ нэмысыр зэрыхэлъыр, сыт хуэдэ Iуэхугъуэ къылъыкъуэмыкIами, ар хуэсакъыпэу и гум, и псэм зэрыщихъумэр. Илъэс тIощI фIэкIа мыхъуу зауэ IэнатIэм зауэлI къызэрыгуэкIыу Iухьа, офицеру къэзыгъэзэжа Нало Ахьмэдхъан 1943 гъэм «Совет Союзым и ЛIыхъужь» цIэ лъапIэр къыфIащыну ягъэлъэгъуэгъат. Iуэхур ягъэтIылъыжын хуей щIэхъуари и Iыхьлы дыдэхэм ящыщ Хэкум ирагъэкIауэ зэрыщытарщ. Ауэ телъыджэр аращи, сэ Ахьмэдхъан зэрысцIыхуа зэман кIыхьым къриубыдэу зауэм щызэрихьа лIыгъэм я хъыбар кIапи дунейм къытригъэхьакъым. Зэгуэрым, ТекIуэныгъэшхуэр илъэс 50 щрикъу махуэр дгъэлъапIэу, Ахьмэдхъан щыхэзгъэзыхьыпэм мыращ къызжиIэгъар: «Зауэр — мафIэщ, цIыхуфэм дэгъэхуэгъуей гугъуехьщ, мэжэщIалIагъэщ, цIэщ, ажалщ, анэ гуIэгъуэщ, фызабэ нэпсщ. Сэ Алыхьым фIыуэ сыкъилъагъу хъунти, си насып текIуэри, сыкъелащ, армыхъумэ зэ топышэ гъунэгъуу къыщыуэри, шэ къутахуэм сщхьэрыгъ жыр пыIэр ибгъукIэ екIуэкIыу пхриупщIыкIыгъат. НэгъуэщI зэгуэри дибгъукIэ къыщыуа топышэм си зауэлI гупыр зэтриукIэри, си плIэм илъ автоматым и дакъэр сэкIэ паупщIам хуэдэу пихащ».
Сыт сымыщIами, и дамыгъэхэр къыщIратам ехьэлIауи «Совет Союзым и ЛIыхъужь» цIэр къыфIащыну щIагъэлъэгъуауэ щытам теухуауи Ахьмэдхъан зыри къысхупыхакъым. Къысхупыхакъым, и щхьэ тепсэлъыхьыжыныр фIэемыкIути, зыщIапIыкIа адыгэ хабзэм къемызэгъыу къилъытэрти. Ауэ абы зауэ лыгъейм и лъагъуэрэ гъуэгуу къызэпичар, зауэм хьэзабрэ бэIутIэIуу пыщIар, абы гущIэгъуншэу цIыхупсэм псы зэрыригъэжыхьыжыфыр дэтхэнэ тхакIуэми и хъэтIым хэмыгъуэщэну псэкIэ къыщиIуэтэфащ Ахьмэдхъан и «Къэрэгъул зэблэкIыгъуэ», «Лъагъуэхэмрэ гъуэгухэмрэ», «Рейхстагым адыгэбзи тетщ», «Псыхьэ нанэ» тхыгъэхэм. КъыщыIэта Iуэхугъуэхэм я пэжагъэрэ я кууагъкIэ ахэр пэгъунэгъу дыдэу къэплъытэ хъунущ Васильев Борис и «В списках не значился», Быков Василь и «Сотников», «Дожить до рассвета», Бондарев Юрий и «Горячий снег» зауэм теухуа тхыгъэ цIэрыIуэхэм. Гугъущ абы и лъэныкъуэкIэ акъылэгъу удэмыхъуну критик Къэрмокъуэ Хьэмид, мыпхуэдэу щитхкIэ: «Ахьмэдхъан и тхыгъэхэм тэрэфарэ лъэпкъ хэлъкъым. Ар гуауэуи гухэщIуи щрет, тхакIуэр зытетхыхь цIыхухэм я Iуэхур, я гум, я псэм щыщIэр щIиуфэркъым, фэрыщIыгъэ лъэпкъ хэмылъу гъащIэм и пэжыр етхыж».
«Сэ Алыхьым фIыуэ сыкъилъагъу хъунти, си насып текIуэри сыкъелащ…» 1995 гъэм и накъыгъэ мазэм Ахьмэдхъан къызжиIауэ щыта а псалъэхэр мафIэм хуэдэу си Iэпкълъэпкъым ирижащ а псалъэмакъым и ужькIэ илъэсищ дэкIауэ, 1998 гъэм и мэкъуауэгъуэм и 25-м. А махуэм Ахьмэдхъан и ныбжьэгъуфI усакIуэ Шэвлокъуэ Пётр и гъусэу кIуат Налшык щаухуа спорткомплексым. Абдеж щекIуэкI Iуэхугъуэхэм еплъу здэщысхэм Ахьмэдхъан Iуэху гуэр къылъыкъуэкIри къыщIэкIащ. Ар къызэрыщIэкIыххэу цIыху куэд зытет комлекс балконыр къехуэхри, Ахьмэдхъан къыбгъэдэса лIы зыбжанэ, Шэвлокъуэ Пётри абыхэм яхэту, гуузу хэкIуэдэгъащ…
ТхакIуэ Нало Ахьмэдхъан и творчествэм адыгэ щIэныгъэлI куэд тепсэлъыхьащ, уеблэмэ диссертаци тратхыхьащи, си псалъэмакъым а лъэныкъуэмкIэ зыщезмыгъэубгъущэу мыращ гу зылъыстэну сфIэигъуэр: лъэпкъ литературэм нобэр къыздэсым имыIа гъуэгущIэ прозэм щыпхишыфащ Ахьмэдхъан. И тхыгъэхэм къыщиIэт IуэхугъуэкIи, ахэр зэриухуэ щIыкIэкIи, образхэр къызэфIигъэувэн папщIэ къигъэсэбэп псалъэ зэгъэпэщыкIэ IэмалхэмкIи ар зэщхь адыгэ тхакIуэхэм яхэткъым. Абы и IэдакъэщIэкIхэр, ахэр, псалъэм папщIэ, напэкIуэцI зыбжанэ фIэкIа мыхъу «Псыхьэ нанэ» рассказыр арами, «Псы Iуфэм Iут унэ цIыкIу», «Нэхущ шу» романхэрами, цIыхум яфIэфI, я гумрэ я псэмрэ дыхьэ тхыгъэхэщ. Абы и лъэныкъуэкIэ Ахьмэдхъан и тхыгъэ телъыджэхэм ехьэлIэпащ литературовед Iэзэ Сокъур Мусэрбий зэгуэрым игъэнэхуэгъа гупсысэ хьэлэмэтыр: «Тхэр сыт и лъэныкъуэкIи текIуэу щытын хуейщ еджэм, ар акъыл гъэушщ, зыкIэлъызыгъэплъыжщ, зыгъэпабгъэщ, зыгъэдамэщ».
Ахьмэдхъан и тхыгъэхэр, псом хуэмыдэу ахэр зэрытха бзэмрэ лIыхъужьхэм я къызэфIэгъэувэкIэ Iэмалхэмрэ лъэпкъ бзэщIэныгъэмрэ литературэхутэ щIэныгъэмрэ я налкъутналмэсщ. Тхыгъэхэм икъукIэ куэду ущрохьэлIэ зи ухуэкIэ телъыджэм укъагъэуIэбжь адыгэ псалъэухахэм е зы псалъэуха закъуэкIэ зыхущыщIэ щымыIэу къызэфIэгъэувэфа образ гъэщIэгъуэнхэм. Иужьрейм и щапхъэу мыри ирикъуни: «ХьэмкIутIей баш плъыжь гъум кIэщIым кIэщIу и ужь иту лIы плъыжь гъум кIэщI кабинетым къыщIэукIуриящ». Зи образ къызэфIэгъэувэным тхылъ напэкIуэцI зыбжанэ ихьыну мы персонажым и теплъи, и дуней еплъыкIи зы псалъэухакIэ ди пащхьэ кърилъхьэфащ Ахьмэдхъан.
Зыщ жысIам щIызгъужынур: Налом и IэдакъэщIэкIхэм хуэфэщэн пщIэ нобэкIэ ягъуэтыпакъым. Ахэр щIэныгъэ и лъэныкъуэкIэ нэсу зэпкърыхакъым. Ауэ шэч къытесхьэркъым дэ дызыхунэмысар къытщIэхъуэ щIэныгъэлI ныбжьыщIэхэм пщэдей зэрызэрагъэзэхуэжынум, абы и фIыгъэкIи Ахьмэдхъан и тхыгъэхэм лъэпкъ литературэм и жьантIэ дыдэр зэралъысынум.
… IэубыдыпIэншэщ зэманыр. Ныбжьым хэхъуэмэ, гъащIэм хощI. ЗылI къигъэщIэн къигъэщIарэ псэ хьэлэлкIэ Хэкумрэ лъэпкъымрэ хуэлэжьауэ 2010 гъэм и гъэмахуэу Ахьмэдхъан дунейм ехыжри и нэм, и псэм хуихьу щыта Хьэтуей къуажэжьым зэгъэжыгъуэ щигъуэтыжащ. Ауэ и пкъыр щымыIэжми, и цIэр дунейм уахътыншэ щыхъуащ лIы щэджащэм. Ахьмэдхъан зэманым пхрыплъу и щхьэ тритхыхьыжами ярейт абы адыгэ усакIуэ цIэрыIуэ КIуащ БетIал зэгуэрым хуигъэпсауэ щыта мы сатырхэр: «УсакIуэм къыщIэмынэIауэ, къытримынэIауэ дунейм ехыжыркъым жаIэ хабзэщ… И уэрэдыр дахэщи, гъащIэщи, цIыхум жаIэ; и цIыху щIыкIэр дахэщи, гуапэщи, ящыгъупщэркъым; цIыху лэжьыгъэм гушхуэныгъэу къаритыр, хуиту хьэуакIэ убэуэныр зэрынасыпышхуэр, дыгъэр зэрыхуабэр, жьауэр зэрыгуапэр, цIыхур зэрытелъыджэр, дунейр зэрылъапIэр — и псэм къагъэщIа усэхэм къыхенэри езыр йохыж. Ар усакIуэм щыщу дунейм къытенащ, и пкъыр щымыIэжми. Ар кIуэдыжа-тIэ?».
Нобэ Ахьмэдхъан къытхэтыжкъым. Абы и кхъащхьэм щхьэщыт жыг баринэр жьы хуабэ мащIэм щIиупскIэху, и къудамэ цIыкIухэмкIэ йоубзэ лъэпкъым фIы дыдэу илъэгъуа и къуэ щэджащэм; къуажэбгъум хъущIэу щежэх Урыхупс и Iуфэм Iут унэ цIыкIуу Ахьмэдхъан и фэр зраплъри сакъыу зэрахьэ и къуэш бынхэм; тхакIуэшхуэм и цIэр фIащащ къалэ, къуажэ уэрамхэм; Ахьмэдхъан и тхылъхэр щIаджыкI ноби зэIэпахыу. Псоми ящхьэжырщи, ар ягу илъынущ зи щIалэгъуэм щIэныгъэ зыбгъэдилъхьа, IэщIагъэ зригъэгъуэту гъащIэ гъуэгу махуэ тригъэува и лъэпкъэгъуищэхэм, и хэкуэгъу минхэм: цIыхур зэралъытэр и Iэужьырщ.
КЪЭМБЭЧОКЪУЭ Iэдэм,
филологие щIэныгъэхэм
я доктор, профессор.
Ахьмэдхъан. 1944 гъэ
101-нэ полкым хэт гуп. Нало Ахьмэдхъан ищхьэмкIэ ещанэщ. 1945 гъэ
Адыгэбзэ, урысыбзэ кафедрэхэм я лэжьакIуэхэр. КъБКъУ, 1969 гъэ
Зыми емыщхь
СыцIыкIуу, ди анэшым сыщыIэу, зы гуахъуэ Iэчэ-лъачэ гуэр куэбжэпэм деж къыщызгъуэтат. Си адэшхуэр еплъщ гуахъуэми жиIэгъат: «Мыр Бабийщ зи гуахъуэри — фхьыи, ефтыж». Хьэблэм дэсхэр фIыуэ зыцIыху си адэшхуэм гугъущи демыхьу къищIат апхуэдэ хьэпшып зезыхьэнур хэтми.
ЦIыхум и хьэпшыпыр щещхькIэ, и IэдакъэщIэкIыр емыщхьу къэнэн? Дыщэм, дыжьыным Iэщэ-фащэ къыхэзыщIыкI, джэдыгу е цей дахэ зыдыфхэм (ахэр иджы щыIэж-щымыIэжми) я гугъу умыщIыххи, сэ Iэджэрэ зэхэсхащ мыр мыпхуэдэм и бжыхь хукIэщ, мор мопхуэдэм и джыдэ лъыкIэщ жаIэу зэхагъэкIыу. НтIэ, емыкIу тхакIуэм псалъэмакъыр дауэ къригъажьэрэ, хъыбарыр дауэ иришэжьэфрэ жыпIэу укIэлъыплъыну?
«Iуэхур зэрежьэщ», — жиIэгъащ адыгэм. Художественнэ текст щыхъукIэ, къыщIэдзапIэм куэдыкIей елъытащ. Ар тхакIуэм и сэламщ.
Нало Ахьмэдхъан и къегъэжьэкIэм телъщ езым и нэпкъыжьэ, и цIэ темыту и тхыгъэ къыпIэрыхьэми, кърипцIыхуну: «Адыгэ унагъуэр пщэдджыжьымрэ пщыхьэщхьэмрэ зэрызехьэщ. КIуэ, пщэдджыжьри зыгуэрщ: цIыху жеяхэр къоушри, махуэр зи кIыхьагъым дунейм зэрытетынум зыхуагъэхьэзыр, ауэ махуэ псор мамыру езыхьэкIа цIыхухэр пщыхьэщхьэм зэрызехьэу зэрыхуежьэр нэхъ гъэщIэгъуэнщ. Пщыхьэщхьэ зэрызехьэгъуэм щыщIидзэр сыхьэткIэ къыпхуэхутэнукъым, сыту жыпIэмэ сыхьэт щамыцIыхуми пщыхьэщхьэ зэрызехьэр яхэлъауэ къыщIэкIынущи, ар къызэрыпщIэнур макъкIэщ…» («МафIэ бзий ныбжь»).
Ауэ абыкIэ зэфIэкIыркъым къыщIэдзапIэм и къалэныр. КъыщIэдзапIэм и деж щыфIегъанэ сюжетым. КъыщIэдзапIэм и деж къыщожьэ абы и тхыцIакIуэ «хуэ» нэхъыщхьэр. Нало Ахьмэдхъан и тхыгъэхэми ар ядыболъагъу.
«Бжьэр къэпщIащ» зыфIища рассказым гуих-псэихыу «Джэду Барэ лIащ» жери къыщIедзэ. Апхуэдэу къыщрагъажьэкIэ, нэщхъеягъуэм теухуащ мы хъыбарыр, жыпIэу уемыгупсысынкIэ Iэмал иIэкъым. Ауэ, зы псалъэуха закъуэкIэ узэрыIэпхъуэу, сыт къэхъужар: «Пщэдджыжьыр ныжэбэрей уэлбанэм и ужькIэ уэфI зэрыхъуам къигъэгуфIауэ, псэ зыIутыр хуэгуфIэрт: Джэдухэ я гузэвэгъуэр къафIэIуэхуу узыхагъэгъуазэртэкъым пщIантIэм щыпэкIу джэдкъазым, цIыхухэм гуэщымрэ бжэIупэмрэ Iуахуа нэужь, унащхьэмрэ жыг щхьэкIэмрэ щтапIэ зыщIыжауэ абы гъащIэм щыдэпIэстхъей къуалэбзуми, и фIэщу щыгъуэ лIым едзакъэурэ къыхэзыгъэщт гъудэбадзэми».
Абы ухуегъэхьэзыр рассказыр зытеухуам. КъызэрыщIэкIымкIэ, Джэду Барэ и лIэныгъэр щхьэусыгъуэ хъуа къудейщ. Мыр зытеухуар нэгъуэщIщ.
Араи бжьэ къэпщIам и хъыбарыр къызэрылъэIэсу, зи адэ лIа цIыхум и щытыкIэми хэпщIыкIыу зэхъуэкIыныгъэ щIигъуэтыр. Хьэуэ, ар къуэ хуэмыхукъым, щыгъуэкIэ имыщIэу армууи щыткъым. Iуэхур зытетыр нэгъуэщIщ — тхакIуэм мыбдеж къыщищтэ Iуэхугъуэр нэгъуэщIщи: «зыр лIэ щхьэкIэ зым зилIэжрэ» жыхуиIэм ещхьу, гуауэ къэхъуар гу лъамытэурэ бжьэ къэпщIам лъэныкъуэкIэ зэрыригъэкIуэтэкIар уегъэлъагъу тхакIуэм, а зы щапхъэ «жьгъей цIыкIумкIи», сыт хуэдэу щымытами, гъащIэр лIэныгъэм и гущIыIу зэрыхъум урегъэгупсысыф.
КЪЭЖЭР Хьэмид,
усакIуэ, критик.
Пэжым и къарур
Нало Ахьмэдхъан и «Лъагъуэхэмрэ гъуэгухэмрэ» тхылъыр и гъащIэм, литературэм щикIуа гъуэгум тепсэлъыхь тхыгъэкъым, ауэ тхакIуэм и гъащIэ гъуэгуанэм и жьауэ тримыдзауэ щыткъым.
Советыдзэр илъэс щэ ныкъуэ зэрырикъуам теухуа «Лъагъуэхэр, гъуэгухэр» рассказырщ тхылъым купщIэ хуэхъуар. Iэщэ иIыгъыу Хэку зауэшхуэм хэта Налом зауэлIыр зэрыбэшэчыр лIыхъужь хьэлэмэтхэмкIэ наIуэ къытщещI.
Пэжыр жыпIэным лIыгъэ хэлъщ. Зауэм и пэжыр щIиуфэркъым Налом. Зауэм и теплъэр, и сурэтыр, къииныгъэу абы хэлъыр псалъэ мащIэ зэщIэкъуахэмкIэ уи нэгу къыщIегъэувэ. КъыщIигъэувэм и мызакъуэу, зэхыдох, зыхыдощIэ.
Ахьмэдхъан мыпхуэдэу етх: «ТхьэмахуэкIэ зэхэуа нэужь, ди дзэр ежьащ, бийр йокIуэт: хуэму ежьэри, жэкIэ щIэпхъуэжащ, лагъым къызэринэкIыурэ мажэ, къаухъуреихьыным щошынэ. Ди дзэри кIэлъокIуэ, кIэлъожэ, лъэщIыхьэркъым, цIыхур ешащ. Псом япэ саперхэр итщ. Сэлэтыр ешащ, ауэ макIуэ, сэлэтыр жей щхьэкIэ малIэ, ауэ макIуэ, сэлэтыр пIыщIауэ мэкIэзыз, ауэ макIуэ, сэлэтыр мэмэжалIэ, ауэ макIуэ, сэлэтыр мэшынэ, ауэ макIуэ. Жэщщ, кIыфIщ, щIыIэщ, ешащ, ауэ кIуэн хуейщи, сэлэтыр макIуэ. МакIуэ, макIуэ, макIуэ…».
ГъэщIэгъуэнщ «И цIэр къэнащ» рассказыр. Сымаджэ хьэлъэу пIэм къыхэна Екъуб лIыжьым пщIыхьэпIэу и нэгу щIокIыж илъэс плIыщIрэ пщIырэ и пэкIэ зыхэта граждан зауэр, гъаблэр. Мыбы къыщыгъэлъэгъуащ Екъуб и къуэ Данил зауэм хэкIуэдам и къекIуэкIыкIар, абы и бын къыщIэнам, Екъуб зыфIащам, и хэку къызэригъэзэжар, и адэшхуэмрэ и анэшхуэмрэ я пащхьэ къызэрихьэжар. Мы рассказым Iуэхугъуэ куэд щокIуэкI, мыхьэнэшхуэ зиIэ гупсысэ къыщыIуэтащ: лъэпкъым пыIэ зыщхьэрыгъ къызэринар Екъуб нэхъыжьым дежкIэ гуфIэгъуэшхуэщ.
Уафэ къащхъуэр щы-мыджэмыпцIэу, щIылъэ щхъуантIэр щызэпцIагъащIэу гъащIэр къыщигъэщIам ажалри дунейм къытехьащ. Абы лъандэрэ а тIур зэрылъагъу хъуркъым. А хабзэу щIылъэм щыувам гъащIэм бжьыпэр зэрыщиIыгъыр хьэкъ щохъу Налом. Аращ абы и тхыгъэхэм хэт лIыхъужьхэр гъащIэм и телъхьэу щIыщытыр, гуфIэгъуэм и шэсыпIэу щIэувыр.
Дызытепсэлъыхьа тхыгъэхэм нэмыщI, тхылъым итщ Iуэхугъуэ зэмылIэужьыгъуэхэм ятеухуа «Къуажэм дыгъужь къыдыхьащ», «Пщыхьэщхьэ уэрэд», «СурэтитI», «ЩIэныгъэ», «Хэт захуэр?» рассказхэр. А псори зэпкърытхынкъым, ауэ иужьрей рассказым и гугъу дымыщIу дыблэкIыфыркъым.
«Хэт захуэр?» новеллэ цIыкIум гупсысэшхуэ къеIуатэ. Зытеухуар тхьэрыкъуэщ. ТхакIуэр набдзэгубдзаплъэу гъащIэм зэреплъым и нэщэнэ куэд хэлъщ мыбы. Философие ин щIелъхьэ абы «тхьэрыкъуэ бынунагъуитIым» я Iуэху къызэрекIуэкIам. Къызыщывгъэхъут ар зытепсэлъыхьыр мытхьэрыкъуэу — цIыхуу. ИтIанэ гурыIуэгъуэ мэхъу тхылъыр философие инкIэ зэрыпсыхьар.
Нало Ахьмэдхъан и тхылъ «Лъагъуэхэмрэ гъуэгухэмрэ» ит тхыгъэхэм пэжыр я гъуазэщ. Ахэр гъэнщIащ цIыхум хуиIэ гу пцIанагъэкIэ, хьэлэлыгъэкIэ, лъагъуныгъэ къабзэкIэ. Тхылъым ихуа рассказхэр къызэрызэкIуэцIыкIым ущеплъкIэ, ар зи Iэдакъэ къыщIэкIам кIуэцIылъ дунейр зэрыабрагъуэм, иджыри куэд къызэриIуэтэнум шэч къытумыхьэжу уещI. Налом мы тхылъымкIэ иджыри зэ ди фIэщ ищIащ ар зыхуэкIуэ Iуащхьэ щыгум дэзышын зэфIэкI иджыри зэрыкъуэлъым.
КIУРАШЫН БетIал,
критик, литературэхутэ.
