Псыежэххэр
ЦIыхум щIыпIэхъуэж щищIкIэ, сытым щыгъуи псым нэхъ пэгъунэгъуу тIысырт. Абыи зы мыхьэнэ гуэр иIэу щыта къыщIэкIынщ. А мыхьэнэри къэщIэгъуейкъым. Техникэ зызыужьам дэри гущIыIэ дыдэхъуами, ди псэр щIыуэпс къабзэмкIэ йоIэ икIи зыгъэпсэхупIэ, нэгузыужь дыщыдэкIахэм деж псы Iуфэм дыщетIысэхыну дыхуопабгъэ. Мис аращ мы Iуэхум нэхъыщхьэ дыдэу хэлъыр — псым псэм зыдегъэпсэху, мы дунейм тет псор абы зэрелъытам и щыхьэтуи узыщIишэу, гъунэгъу узыхуищIу къыпщохъу.
Псыежэххэр ЩIым и лъынтхуэщ жаIэ, дунейм и щхьэфэри, щIы щIагъри бэджыхъ щхъуантIэу зэхиблащ. Пасэрей къэралыгъуэшхуэхэу Мысыр, Китай, Вавилон, Ассирие, къинэмыщIхэри, апхуэдизу ефIакIуэу зэрыщытам и щэху нэхъыщхьэри псы Iуфэм Iусу, я Iуэхуи дэлъи псым тету зэрахьэу зэрыщытарагъэнущ. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, пасэрейхэм я псыежэххэм пщIэ хуащIырт, кIэлъыплъырт, зэран хуэхъуртэкъым. Нобэрей дунеймкIэ къэдгъэзэжмэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, Iуэхур щIагъуэкъым.
биологие щIэныгъэхэм я кандидат, КъБКъУ-м биологие къудамэм и егъэджакIуэ ХьэтIыхъу Iэубэчыр абы теухуауэ жеIэ: «Къэбэрдей-Балъкъэрым ди псыежэххэм я щытыкIэр, я теплъэ хъуар Нартей псы цIыкIум и щапхъэмкIэ къэбгъэлъагъуэ хъунущ. Сэ мы псы цIыкIум илъэс 30-м щIигъуауэ сыкIэлъоплъ. Ди студентхэри къасшэурэ, щIэх-щIэхыурэ къэпщытэныгъэхэр идогъэкIуэкI, мы псым и щытыкIэ хъуар, цIыхум и Iэужьым зыхуишар къэтлъытэну, псым хэс псэущхьэхэр дджыну. Нартейм нэхъ пасэIуэу бдзэжьей къуэлэн куэду хэсу щытащ, псынэпс къабзэу мэзым къыщIэжрэ, Налшыкыпсым хэлъэдэжу. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, иджыпсту бдзэжьеи хэсыжкъым, пхъэнкIиймрэ хьэндыркъуакъуэ лэпсымрэ щIигъэнарэ, псырыкI трищIэжауэ апхуэдэщ. Гъатхэм аргъуейр куэду щхьэщыту, пхъэнкIийм икудауэ… Гурымыхьщ. Ар ди напэщ!»
Къэбэрдей-Балъкъэрым ди щIыуэпсыр, псалъэкIэ къыпхуэмыIуэтэну дахэщ, абыкIэ дуней псом щыцIэрыIуэщ. Ди адэжьхэр дэ тхуэдэу абы хущытамэ, нобэм дыкъэсыну къыщIэкIынтэкъым. Сэ быдэу си фIэщ мэхъу пасэрейхэм щIыуэпсым теухуауэ хабзэшхуэ зэрахэлъар. Мис апхуэдэ дыдэу дэри дегупсысын хуейщ къытщIэхъуэ щIэблэм къахуэдгъанэмрэ зыхэпсэукIынумрэ. Иджыпсту цIыхум псыежэххэр зэрыхузэфIэкIкIэ, и къару къызэрихькIэ къегъэсэбэп. Абы псыежэххэм и щIэр щIелъэсыкI, псэущхьэ хэсхэм зэран яхуохъу, апхуэдэпсым уефэну, къэбгъэсэбэпыну, бгъэкъэбзэну яужь уихьэмэ, гугъусыгъу хъунущ.
ЦIыхум и Iэпкълъэпкъым и лъынтхуэ псори зэпыщIарэ гум зэрекIуэлIэжым хуэдэу, дунейм псыежэхыу тетри зэхолъэдэж, зэлъоIэсыж. Зы щIыпIэ деж псыр щыIеймэ, ар адрейхэми ялъэIэсынущ, дунейпсо хым щызэхэшыпсыхьыжынущ. Апхуэдэуи къыхэгъэщыпхъэщ, псыр дыгъэм къигъэплъа нэужь, бахъэ хъурэ уэгум пшэуэ щызэрызэхуэсыр, иужькIэ уэшхыу къызэригъэзэжыр. Ар дунейм и хабзэ мыужьыхыжщ. Мы гупсысэм утетмэ, ди Iэм IэщIэкIа мыхъумыщIэр, псым хэдутIыпщхьа псори гува-щIэхами къытлъоIэсыж. Ар цIыхум и гъащIэм, зыужьыныгъэм зэран къыхуэмыхъуну къэплъытэныр щыуагъэшхуэщ. Къэбэрдей-Балъкъэрым ди псыежэххэр мащIэ-мащIэурэ зэрыфым, зэрыгъужым, бдзэжьей зэрыхэмысыжым гу лъыттэми, сэбэп дыхуэхъуфыркъым. ХьэтIыхъу Iэубэчыр илъэс куэд щIауэ дыкъэзыухъуреихь дунеймрэ абы къыщекIуэкI зэхъуэкIыныгъэмрэ якIэлъоплъ. ЩIыуэпсым лейуэ етхым и гур щIэузрэ фIэпсэкIуэду, ар хъумэнымрэ зэтеIыгъэнымрэ ерыщу бгъэдэту къогъуэгурыкIуэ, езым хуэфэщэн гъэсэнхэри иIэщ. Iэубэчыр егъэщIагъуэ икIи псалъэкIэ къыхуэIуатэркъым апхуэдиз дахагъэ зезыхьэ, псынэпс къабзэ псэхэлъхьэжым и щытыкIэ хъуар. ЩIэныгъэлIым и гъэсакIуэхэр щIыгъуу Нартей псыежэхым и щытыкIэр набдзэгубдзаплъэу зрагъащIэ, и кууагъыр, бгъуагъыр, зэрежэхым и псынщIагъэр къалъытэ. ХьэтIыхъум жеIэ абы мыхьэнэ ин дыдэ зэриIэр. Биологие къудамэм и лIыкIуэхэр къызыкIэлъыкIуар мы псыежэхым гъащIэ гуэр хэлъмэ зрагъэщIэнуращи, мывэхэр къаIэтурэ, абыхэм я лъабжьэм хьэпщхупщ къыщалъыхъуэ. Ахэр иужькIэ лабораторэм щадж, зэгуэр бдзэжьей къуэлэныр куэду зыхэсу щыта Нартей псыр иджыри пхуэгъэкъэбзэжынумэ, зыгуэркIэ сэбэп хуэхъуххэнумэ зрагъэщIэ.
КъызэрыщIэкIымкIэ, япэм псынэпс къабзэу къыщIэжу щыта, иужькIэ пхъэнкIийм икудауэ, зи сэфэтым имытыж Нартейм хьэпщхупщ зэмылIэужьыгъуэхэр къыщагъуэтащ. Абыхэм я нэхъыбэр псы фIейм хуэлъэхэращ. ГъэщIэгъуэныракъэ, псыпцIэм хуэкIуэным зымащIэ тIэкIу фIэкIа зимыIэж псым бдзэжьеи хэсу къыщIэкIащ, ауэ къэпщытэныгъэхэр ирагъэкIуэкIыху зы закъуэщ ягъуэтар. Абы къикIыу пIэрэ, Нартейм иджыри псэ хэтыжу, иужь уихьэрэ, зымащIэ тIэкIукIэ удэIэпыкъумэ, зигъэкъэбзэжрэ бдзэжьей къуэлэн хищIэжыну?!
— Псыр мывибл ирижа нэужькIэ зигъэкъэбзэжауэ къалъытэу щытащ адыгэхэм. Нартейм теухуауэ жысIэнуращи, зэран ухуэмыхъуу, езы псым хиша лъагъуэм тету жэмэ, пхъэнкIийхэр къыхэпхыжмэ, зигъэкъэбзэжынущ икIи бдзэжьеи хищIэжынущ, — жеIэ ХьэтIыхъум. — Ар бгъэщIагъуэ хъунукъым. Сыту жыпIэмэ, сыт хуэдэ псыежэхри, сыт хуэдизу фIейуэ щымытами, и гугъу умыщIмэ, зэран ухуэмыхъумэ, укIэлъыплъмэ, зигъэкъэбзэжынущ. Аращ щIыуэпсым и хабзэр.
КъБКъУ-м биологиемкIэ и къудамэм и унафэщI, биологие щIэныгъэхэм я кандидат Пэрыт Анзор:
— Ди къудамэр КъБКъУ-р къызэрыунэхурэ щыIэщ икIи зэпымычу лэжьыгъэ, къэхутэныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэр идогъэкIуэкI. Нартей псыежэхым ехьэлIауэ ХьэтIыхъум Iуэхугъуэ, дауэдапщэ куэд дыдэ къызэрегъэпэщ икIи и студентхэри абы дригъэхьэхыу, щIэныгъэм нэхъ зэрыхишэным хущIэкъуу йокIуэкI. Апхуэдэ щIэныгъэлIхэр ди куэдщ, дыкъэзыухъуреихь дунейм (хьэуам, щIым, псым) зэхъуэкIыныгъэу хэтлъхьэмрэ абы дызыхуишэнумрэ куууэ додж, ди къэхутэныгъэхэр цIыхубэм, дунейпсо щIэныгъэм зэрыхэтлъхьэным, сэбэп дызэрыхъуным дыхущIокъу.
Ди гуапэ зэрыхъунщи, Къэбэрдей-Балъкъэрым ди псыежэххэм я щытыкIэр, дуней псом къыщекIуэкIым елъытауэ, апхуэдэу шынагъуэ дыдэкъым. Пэжщ, ди псыхъуэхэр пхъэнкIий идзыпIэ тщIыжащ, кIэлъызехьэн хуей пщIэр хуэтщIыжыркъым, ди Iэужьым кърикIуэнуми дегупсысыркъым. Ауэ зыщыдвмыгъэгъэгъупщэ, ди щIыналъэм и къалащхьэр псы зэфэну зыщыгугъыр ди псыежэххэмрэ, щIы щIагъым къыщIашымрэщ. Дунейм и гъунапкъэ зэмылIэужьыгъуэхэм цIыху мин бжыгъэхэр псы щхьэкIэ щызэтолIэ. Ахэр, псы къабзэ, псыежэх дэнэ къэна, уэшхыпсымрэ псы инахэмрэ щыгуфIыкIыу я гъащIэр ирахьэкI. Апхуэдэхэм зыри я къарукъым, нэгъуэщI къэралхэм зыкъыщIагъэкъуэным ежьэ мыхъумэ. Абыхэм я натIэ хъуар тлъагъуу, щхьэ дэ тлъэмыкIрэ ди къулеигъэ нэхъыщхьэ дыдэр — щIыуэпсыр — тхъумэныр?!
Дунейм псыежэх мин бжыгъэхэр тетщ, ахэр кIуэ пэтми зэIыхьэ, фIей мыхъумэ, зыкIи ефIакIуэркъым. Зы гупсысэ гуэрым ухуишэн хуейкъэ абы?! Щхьэ дыхуэнэф ди щIыуэпсым, щхьэ дыхуэдэгу абы къыджиIэм?
Псы фIейм и бэлыхьым цIыху гъащIэ Iэджи ихьащ. Иджыпсту абы упэлъэщыну нэхъ тынш хъуащ, ауэ нобэкIи ди гур зыгъэныкъуэн куэд хэлъщ мы Iуэхум. Псалъэм папщIэ, псоми къэдгъэсэбэп щIыгъэпшэрхэр, щхъухь гуащIэхэр, къинэмыщIхэр, щIым кIуэцIрыкIыурэ, псым хошыпсыхь. Ар къыдэтшеижурэ, къыдогъэсэбэп. А псор зэрызэпыщIам, ди Iэм и зэран ди щхьэм зэрекIыжым, дауи, дегупсысыркъым.
ЩIэныгъэлIхэм къызэрахутамкIэ, псым псэ Iуту жыпIэмэ ущыуэнукъым. Абы узэхех, зэхихым теухуауи и зэхэлъыкIэм зехъуэж. Абы къикIыу пIэрэ, дэ, цIыхухэр процент 75-кIэ псыуэ зэIылъхэр, дызэфэ псым хуэдэ дыхъужу? Псы фIей дефэмэ, ди дуней тетыкIэри апхуэдэу, псы къабзэ дефэмэ, дигуми ди псэми загъэкъабзэу?!
Епсэлъар Къаныкъуэ Зэрылэщ.
