ЗЭРЭТУШТРЭ АПХУЭДЭУ ЖИIЭТ
Япэ Iэхьэ
ЗЭРЭТУШТРЭ И ПЭУБЛЭ
1
Зэрэтуштрэ илъэс щэщI ирикъуа нэужь, и хэкури, и хэкум и гуэлри ибгынэри къуршхэм Iэпхъуащ. И псэмрэ и закъуэныгъэмрэ ядэтыншу щыпсэуащ ар абы, илъэсипщIым и кIуэцIчIи къыIэщIэужэгъуакъым. Ауэ иужьым и гум зихъуэжащ. Пщэдджыжьхэм я зым нэхущым къыдэтэджщ, дыгъэм и пащхьэ иувэри, мыпхуэдэу епсэлъэн щIидзащ:
«Нэхугъэшхуэ! Дэнэ нэсынт уи насыпыр, укъызыхуепсхэр уимыIамэ!
ИлъэсипщI хъуауэ укъыщхьэщоувэ уэ си бгъуэнщIагъым: уи нэхуми мы гъуэгуми уи гур къауIэнтэкъэ, си къашыргъэмрэ си блэ’мрэ сщIыгъуу дыуимыIамэ?!
Ауэ дэ пщэдджыжь къэс дыппоплъэ, уэ езым къолеечIыр къып’Iытхыурэ дынохъуэхъу.
Къызэплъыт! Си гур къиуIащ си Iущыгъэм, фо куэдыIуэ зыщIа бжьэм ещхьу; си деж къэшия Iэхэм сахуэныкъуэщ.
Тыгъэ сыугуэшу, иримыкъур иризгъэкъуу сыпсэуну cыхуейт, Iущхэр - я акъылыншагъэм, тхьэмыщчIэхэр - я мылъкум щыгуфIычI хъужыху.
Абы щхьэкIэ лъэгум семыхыу хъунукъым: уэ нэхугъэчIэ беишхуэр пщыхьэщхьэ къэс хым зыщIэбгъэмбырыуэурэ дунейм и адрей лъэныкъуэм нэху зэрыпхьым ещхьу!
Сэри, сызэкIуэлIэну цIыхухэм зэрыжаIэу, сыкъуэмыхьэжу хъунукъым, уэ пхуэдэу.
Уэри къызэхъуэхъу-тIэ, насып иныщэм емыижу Iуплъэф нэ гупсэху!
Техъуэхъухь къыщыпчIыну из бжьэм, Iубыгъуэ дыщафэр ежэхыу уи дахагъэр дэнэ лъэныкъуэчIи щызэбгрихын хуэдэу!
Къаплъэ, мы Iэгубжьэр нэщI хъужыну хуейщ, Зэрэтуштри цIыху хъужыну хуейщ».
- Апхуэдэу Зэрэтуштрэ и къуэхьэжьыгъуэм щIидзащ.
2
Зэрэтуштрэ и закъуэу бгым къох, зыри къыхуэмызэу. Ауэ мэзым щIэхьа нэужь, асыхьэтым лъабжьэхэчI гуэрхэр къиулъэпхъэщыну и пщыIэ лъапIэм къыщIэчIа дадэр и пащхьэм къохутэ.
Дадэм Зэрэтуштрэ мыхэр къыжреIэ:
«Си хамэкъым сэ мы гъуэгурыкIуэр: илъэс зыбжанэ ипэчIэ мыбдежым щызэхэзекIуащ ар. Зэрэтуштрэт и цIэр; ауэ иджы зихъуэжауэ гу лъызотэ.
Уи хьэдэр къуршым дэплъэфейт абы щыгъуэ; иджы уи нафIэр аузхэм пхьын уи мураду ара? НафIэ къахэзыхьэм иращIэжынчIи хъунум ущышынэкъэ?
Ахьей, къызоцIыхуж Зэрэтуштрэ. И нэхэр къабзэщ, и бзэгупэми гужьгъэжь пылъкъым. Армыраи ар къафэ нэхъей щIызекIуэр?
Зэрэтуштрэ зихъуэжащ, сабий хъуащ Зэрэтуштрэ, къэушащ: сытчIэ уащыгугъыу уахэхьэрэ-тIэ жейхэм?
Хым утетым ещхьу, уи закъуэу упсэуащ, псым узэрихьэу. Еууей! ЩIым утеувэну уи мурадщ иджы? Уи пкъыр езым къеплъэфэчIын къыщIэбдзэжыну ухуейщ?»
«Сэ цIыхухэр фIыуэ солъагъу», - кърет жэуап Зэрэтуштрэ.
«Сэри аратэкъэ мэзымрэ къумымрэ сыкъыщIэкIуар? – жеIэ щихъым. - Сэри цIыхухэр фIыщэу зэрыслъагъурт апхуэдэу сэзыгъэщIар!
Иджы Тхьэращ фIыуэ слъагъур: цIыхухэр фIыуэ слъагъужкъым. ЦIыхур си дежкIэ нэмыгъэсаиIуэщ. ЦIыхухэр фIыуэ слъагъуу щытамэ, сыкъелынутэкъым абы».
«Сыт сэ лъагъуныгъэм теухуауэ жысIар! Сэ цIыхухэм тыгъэ яхуэсхьу аращ», - кърет жэуап Зэрэтуштрэ.
«Зыри иумыт абыхэм, - жеIэ щихъым. – ПлIэкIэ яхь хьэлъэхэм яз къеIыхи къадехьэчI – аращ нэхъыфI дыдэу яхуэпщIэфынур, ар уи дежкIи нэхъыфIмэ!
Тыгъэ яхуэпщIыну ухуеймэ, факъырэIус нэхърэ нэхъыбэ иумыт, абы щхьэчIи зэгъэлъэIу!»
«Хьэуэ, - къет жэуап Зэрэтуштрэ, - сэ факъырэIус стыкъым. Си тхьэмыщчIагъэр абы нэсакъым иджыри».
Щихъыр Зэрэтуштрэ къыщодэхьэшхри къыжреIэ: «НтIэ, уи хъугъуэфIыгъуэхэр зыIегъэхыф! Абыхэм хуитырыпсэухэм дзыхь хуащIкъым, тыгъэ яхуэтщIын папщIэ дачIэлъыкIуэуи я фIэщ хъукъым.
Уэрамхэм щыдгъэIу ди лъэмакъыр яфIэчIэрыутIыпщыIуэщ ахэм. Жэщу пIэм здыхэлъым, нэху щыным куэд иIэжу къэтэджа цIыхум и Iэуэлъауэ зэхахмэ, зоупщIыж: дэнэ мы дыгъур здэкIуасэр?
УмыкIуэ цIыхухэм я деж, мэзым къыщIэнэ! ХьэчIэкхъуэчIэхэм я деж кIуэи нэхъыфIщ! Сыт сэ сэщхьу мыщэхэм уадэмыщэу, бзухэм уадэбзууэ упсэуну ущIыхуэмейр?»
«Щихъым сыт-тIэ мэзым щищIэр?» - щIэупщIащ Зэрэтуштрэ.
Дадэм жэуап кърет: «Уэрэд зэхэслъхьэурэ жызоIэ; уэрэд щызэхэслъхьэчIэ содэхьэшх, согъ, си жьачIэм сыщIогурымычI: апхуэдэ щIычIэу Тхьэм фIыщIэ хузощI.
УэрэдчIэ, гъы макъчIэ, сыдэхьэшхыурэ, сыгурымурэ согъэлъапIэ Тхьэр! Сэ си Тхьэр! КъызжеIэт, уэ сыт цIыхухэм тыгъэу яхуэпхьыр?»
А псалъэхэр зэхиха нэужь, Зэрэтуштрэ щихъым щхьэщэ хуищIри, жиIащ: «Сыт сэ фэстыфынчIи хъунур? Нэхъ псынщIэу сывутIыпщыжи нэхъыфIщ, зыгуэр къыфIызмых щIычIэ!»
Апхуэдэу ахэр лъэныкъуэ зырызчIэ зэбгъэдэчIыжащ: щихъымрэ цIыхумрэ, тIури сабийхэр зэрыдэхьэшхым хуэдэу дэхьэшхыу.
Ауэ и закъуэ къэна нэужь, Зэрэтуштрэ и щхьэ хужиIэжащ: «Дауэ хъун! И мэзым къыщIэнэжауэ щIэс мы щихъ дадэм иджыри зэхихакъым Тхьэр зэрылIар».
3
Мэзым укъызэрыщIэчIыу узыхуэзэ къалэм къэкIуа Зэрэтуштрэ цIыху гуп къызэхуэсауэ кърихьэлIащ: ахэр нэгузыужьчIэ къагъэгугъат - чIапсэрыкIуэ ирагъэлъагъунут. Арати, Зэрэтуштрэ бэм захуегъазэри мыпхуэдэу яжреIэ:
ЦIыхудыдэр зищIысыр къывгурыIэн щхьэкIэ вжызоIэ. ЦIыхур, цIыхудыдэ ухъун папщIэ къызэнэчIын хуей гуэрщ. Сыт фэ фщIар ар къызэвнэчIын щхьэчIэ?
Псэ зыIут псори нобэр къыздэсым езыхэм нэхърэ нэхъ лъагэ гуэр къазэрыхэчIыным хущIокъу; фэ а толъкъунышхуэм къыхэжа псыхьэлыгъуэ къудейуэ фыкъанэу, хьэчIэкхъуэчIэм и щытычIэм фихьэжыным нэхъ фыхуопIащIэ, цIыхум фыщхьэдэхыным нэхърэ.
Сыт номиныр зищIысыр цIыхум елъытауэ? Ауанщ, напэтех гутехуэгъуейщ. ЦIыхури апхуэдэу къыщыхъун хуейщ цIыхудыдэм: ауану е напэтех гутехуэгъуейуэ.
Фэ хьэмбылум деж фыкъыщежьэри цIыху фыхъуащ, ауэ хьэмбылум щыщ куэд къыфхэнащ иджыри. Зэгуэр номину фыщытащ, уеблэмэ, иджыри номин гуэрхэм нэхърэ нэхъ номину къыпфIэщI цIыху урохьэлIэ.
Нэхъ Iущу фхэтхэри къэчIыгъэмрэ хьэдэджадэмрэ я зэхуаку дэзэрыхьа нэхъей, зэпIэзэрыткъым.
ФыкъэдаIуэ, цIыхудыдэр зищIысыр къывгурыIэн щхьэчIэ вжызоIэ!
ЦIыхудыдэр - щIылъэм и купщIэщ. Фытегушхуи жыфIэт апхуэдэу: ирехъу цIыхудыдэр щIылъэм и купщIэ!
Сыфхуотхьэджэ, си къуэшхэ, щIылъэм фыхуэпэжу фыкъанэ, щIылъэм адчIэжкIэ зыгуэр щыIэу фыщызыгъэгугъхэм жаIэр фи фэщI фымыщI. Щхъуэзехьэщ ахэр, езыхэм ящIэжми ямыщIэжми.
Абыхэм гъащIэр ялъагъу хъукъым, а лIэуэ гъуэгу тетхэм, щхъухь зэзыхьэлIэжахэм, щIылъэр езыгъэшахэм: иребзэх-тIэ ахэр!
Япэм Тхьэм ухуэпсэлъэныр убэныгъэ абрагъуэу къалъытэу щытащ; ауэ Тхьэр лIащ, абы и гъусэу абы хуэпсэлъахэри лIащ. Иджы щIэпхъаджагъэ нэхъ ину къалъытэр щIылъэр уубынырщ, акъылчIэ узылъэмыIэсынум и купщIэр щIылъэм и мэхьэнэм нэхърэ нэхъ лъагэу къэплъытэным хуэдабзэу.
Зэгуэр псэм пкъым игу щычIат: абы щыгъуэ гужьгъэжьым нэхърэ нэхъ Iей зыри щыIэтэкъым, - псэр хуейт пкъыр уэду, гущычIыгъуэу, мэжэщIалIэу илъагъуну. Апхуэдэу пкъыми щIылъэми яIэщIэчIын и гугъэт.
О, а псэр езыр нэхъ уэдыжт, гущычIыгъуэт ар ичIи мэжэщIалIэт; гущIэгъуншагъэрт зыхуэпабгъэр а псэр!
Ауэ иджыри, си къуэшхэ, къызжефIэт: сыт фи пкъым къывжиIэр, фи псэм теухуауэ?
КъыкIэлъыкIуэнущ
_____________________
«Эксперимент» щIыкIэу, къэбэрдей пэжырытхэм дыщытекI къохъури, тэмакъкIыхьу фыкъытхущытыну дыфщогугъ.
