МафIэ мыужьыхыр куэдрэ иреблэ! Хэку зауэшхуэр зэрыщIидзэрэ нобэ илъэс 72-рэ ирокъу
ГукъэкIыж
Ар псалъэ шынагъуэщ!
«Зауэ» псалъэр сэ зэхэсхащ 1941 гъэм мэкъуауэгъуэм и 22-м. Гъэмахуэ жэщ къабзэт. Дэ, Борисовэ дэт Дзэ-инженер еджапIэм щIэсхэр, а зэманым дыщыIэт Архангельск къалэм пэмыжыжьэ Двина Ищхъэрэ псым и Iуфэм. Уэрэд жытIэрт, дыкъафэрт. Апхуэдэуи дыгъуэлъыжащ. Арати, пщэджыжьыпэм радиом къитхэр хъарпшэр хъуащ. Радиостанцым щыщ матрос гуэрым блэжрэ пэт къытIуридзащ: «Зауэ къэхъеящ! Нэмыцэхэм ди кхъухьхэр щIрагъэлъафэ!».
Махуэм Молотовыр къэпсэлъа иужь Iуэхум и пэжыпIэр къэтщIащ. ЯжетIащ Хэкур тхъумэну псори дызэрыхьэзырыр. АрщхьэкIэ къытхуадакъым. «Хуей хъумэ, фэ псори фронтым фыкIуэнщ!» — пиупщIащ комбатым.
Зауэр щIидзэным и пэ къихуэуи дэ къыдгурыIуэрт зыр адрейм темыуэным теухуа зэгурыIуэныгъэ 1939 гъэм Германием ирищIылIа пэтми, ар дэ къызэрыдэбгъэрыкIуэнур. Абы шэч гуэри къытетхьэртэкъым. Дызыхуаущийр хуабжьу егугъуу зыдгъэсэнырт. Дэри, совет хэкупсэ ныбжьыщIэхэр, дыхьэзырт фIыуэ тлъагъу ди Хэкум и щхьэхуитыныгъэм ди псэр щIэттыну. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, СССР-р хунэсакъым къыпэплъэ зауэшхуэм зыхуигъэхьэзырыну. «Т-34» танкхэр, кхъухьлъатэ зэмылIэужьыгъуэхэр, «Катюшэхэр», н. къ. къыдагъэкIын щыщIадзар 1941 гъэрщ. Мазэ зыщыплI яхурикъужакъым… Дэ, курсантхэм, автоматхэр япэу щытлъэгъуар фронтрат. Ди къэралым и Iэтащхьэхэр, Iэмалу щыIэр къагъэсэбэпурэ, сыт щыгъуи хущIэкъуащ зауэр къыщыхъеину зэманыр IуагъэкIуэтыну. Совет зауэлIхэм унафэ хуащIат нэмыцэхэм я хьэгъэщагъэхэм жэуап ирамытыну.
Германиер къыттегуплIэрт. Уеблэмэ нэмыцэхэм я кхъухьлъатэхэр ди деж къыщыщагъэтIыс къэхъурт, гъуэщауэ фэ зытрагъауэурэ. Мис а псоми я зэранкIэ пщэдджыжьым сыхьэтиплI мыхъу щIыкIэ бийм Iэмал игъуэтащ Киев, Севастополь, нэгъуэщI къалэхэм удын яридзын.
Апхуэдэ хьэкIэкхъуэкIагъэм къигъэлыбащ совет къэралым и цIыху псори. ФIыуэ ялъагъу я Хэкур яхъумэну зэрыхуейр мелуанхэм жаIащ. Дэнэ щIыпIи щекIуэкIащ цIыху куэд дыдэ зыхэта пэкIухэр. Къызэхуэсахэм гуитIщхьитIыгъэ хэмылъу ягъэнэIуащ фронтым кIуэну зэрыхьэзырыр. Псалъэм папщIэ, къэбэрдей-Балъкъэр педагогикэ институтым и егъэджакIуэ зыбжанэрэ студент 400-м нэблагъэрэ зауэм ягъэкIуэну лъэIуащ.
ЦIыхубзхэр Iууващ цIыхухъухэм я лэжьапIэ IэнатIэхэм. Балигъ ныкъуэхъухэри, уеблэмэ сабийхэри Iуэхум хыхьащ. Псоми я гуращэр зыт — бийр зэтракъутэнырт.
Полищук Иван,
Налшык къалэм щIыхь зиIэ и цIыху, зауэм и ветеран.
Дэ къытхуатх
Лейтенант нэхъыжь Хьэщыкъуей Къасым
Хэку зауэшхуэм щыщIидзам Хьэщыкъуей Къасым лейтенантт, танкхэр зэзыгъэпэщыж взводым и унафэщIт. Къулыкьу щищIэрт Житомир къалэм пэмыжыжьэу.
Танк куэдым дерт зэмылIэужьыгъуэхэр яIэт. Мэкъуауэгъуэм и 22-м и ужькIэ абыхэм елэжьу щIадзащ жэщи махуи емытIысэхыу. Ягъэхьэзырыжа машинэхэр занщIэу фронтым Iуашэрт мафIэгукIэ.
ЗэуапIэм Iухьэн хуей хъуащ Хьэщыкъуейм и гупри. Къалэныр къызэрыгуэкIт: танк къутахэр псынщIэ дыдэу «зэфIагъэувэжын» хуейуэ арат, ауэ ар лэжьыгъэ гугъут, пкъралъхьэнухэр зэрамыIэм къыхэкIыу. Зэпымыууэ къалъыхъуэн хуейт хэкIыпIэхэр. ИкIи, телъыджэращи, къагъуэтырт. Псом хуэмыдэу нэхъ зэлIалIэр танк лъэгурт.
Ауэрэ зрагъэсащ гусеницэхэр къуажэхэм къыщащыпа гъущIыкIэхэмкIэ зэрагъэубыдыжу.
1941 — 1942 гъэхэр псом хуэмыдэу хьэлъащ. КъарукIэ къефIэкI фашистхэм кърагъэкIуэт зэпытт. Ди зауэлIхэр зэтезыIыгъэр икIэм-икIэжым текIуэныгъэр къызэрахьынумкIэ яхэль фIэщхъуныгъэм и закъуэт.
1942 гъэм и гъэмахуэм Хьэщыкъуейм лIыгъэшхуэ зэрихьащ. Пщыхьэщхьэм ирихьэлIэу бийм иубыдыжыфат ипэIуэкIэ ди зауэлIхэм хуит къащIыжа Выселки къуажэр. Зэхэуэр щекIуэкIым, ди зы танк силос зралъхьэ мащэм ихуащ. Нэмыцэхэм ар ялъэгъуакъым. Танкым иса цIыхуищым щыщу зыри къикIакъым. А танкым и унафэщIт лейтенант Щадыр — Хьэщыкъуейм и лъэпкъэгъуу частым хэт закъуэр.
Къасым занщIэу полковникым и деж кIуащ.
— Хуит сыщI танкыр къэсхужыну. Абы исхэр псэуми тщIэркъым. КъедгъэлынкIи хъунщ!
Полковникым хуит къищIащ. Жэщыкум Къасым нэсащ а щIыпIэм. ТIур хьэдэт, лейтенант Щадыр укъимыщIэу уIэгъэ хьэлъэт. Хьэщыкъуейм хузэфIэкIащ моторыр щIигъэнэн. Арати, танкыр фашистхэм я пащхьэм къригъэкIри ди деж къигъэсыжащ, Щадри къелащ. Къасым абы папщIэ медаль къыхуагъэфэщауэ щытащ.
Къасым куэдрэ псэзэпылъхьэпIэ ихуащ. Одер псым щызэпрыкIым, и щхьэм фэбжь игъуэтащ, лагъым къутахуэ къытехуэри. УIэгъэщым и дохутырхэм дзыхь ящIакъым а къутахуэр и щхьэм къыхахыжын: къупщхьэм куууэ хыхьат. Арати, и гъащIэ псокIэ а къутахуэр и щхьэм хэлъащ.
Къасым лейтенант нэхъыжьу зауэр иухащ, 1946 гъэм Щхьэлыкъуэ къэкIуэжащ.
Ныкъуэдыкъуэми, хузэфIэкIыхукIэ лэжьащ, и щхьэгъусэмрэ езымрэ пхъуитI япIащ. Ар хунэсащ и пхъурылъхухэри илъагъуну.
Коммодов Геннадий.
Сталинград фашистхэм зэтракъутащ.1943 гъэ
Фэеплъ
Дэтхэнэ зыми
Илъэс 71-рэ и пэкIэ, 1942 гъэм, бадзэуэгъуэм и 29-м, СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и президиумым и унафэкIэ Суворовым, Кутузовым, Невскэм я орденхэр ягъэувауэ щытащ. Зэманыр макIуэ, ауэ ди лIыхъужьхэр ящыгъупщэркъым. А дзэзешэ цIэрыIуэхэм я цIэхэм епхащ Хэкум и бийм пэщIэткIэрэ зыIэрагъэхьа ди текIуэныгъэхэр. Орденхэр яубзыхуащ урыс Iэщэм и щIыхьыр нэхъри гъэбэгъуэным, лIыхъужьыгъэмрэ хахуагъэмрэ я щапхъэхэм ди цIыхухэр тетыным, ахэр гъуазэу яIэным къыхуеджэн мурадкIэ.
Невский Александр и орденыр щаубзыхуар адрей тIум яужьщ. Ар зауэ Iуэхугъуэхэр къызэгъэпэщыным, абы унафэ щыщIыным зэфIэкI лъагэхэр къызэрыщагъэлъэгъуам папщIэ Дзэ Плъыжьым и командирхэм ирату щытащ. лIыхъужьыгъэрэ хахуагъэрэ яхэлъу, щхьэмыгъазэу Хэку зауэшхуэм зэрыщызэуар, и унафэ щIэт дзэр лIыгъэ къагъэлъагъуэу бийм зэрыпэщIэтар къалъытэу орденыр иратырт дивизэхэм, бригадэхэм, полкхэм, батальонхэм, ротэхэм, взводхэм я унафэщIхэм.
Хэку зауэшхуэм и илъэс лыгъэхэм бийм ерыщу пэщIэтахэм, лIыхъужьыгъэ къэзыгъэлъэгъуахэм ящыщщ ди республикэм и хабзэхъумэ IуэхущIапIэхэм я лэжьакIуэхэр. Нэмыцэ-фашистыдзэм щхьэмыгъазэу зэрыпэщIэтам папщIэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщ хабзэхъумэ куэдым дзэпщ цIэрыIуэхэм я щIыхькIэ ягъэува орденхэр къыхуагъэфэщауэ щытащ.
Япэ Белорус фронтым и унафэкIэ, 1944 гъэм мэлыжьыхьым и 28-м 62-нэ гвардейскэ шуудзэм и штабым, 16-нэ гвардейскэ Черниговскэ шу дивизэм я унафэщIу щыта, гвардием и лейтенант нэхъыжь Джырандокъуэ Мухьэрбий Кутузовым и орденым и 3-нэ нагъыщэр къыхуагъэфэщащ. А зыращ а орденым и кавалеру Къэбэрдей-Балъкъэрым иIэр, Джырандокъуэр Хэку зауэшхуэм и пэкIэ НКВД-м и Тэрч район къудамэм мафIэсгъэункIыфI инспектору щылэжьащ.
1944 гъэм шыщхьэIум и 21-м гвардейскэ топгъауэ полкым и 95-нэ батареем и унафэщI, гвардием и 44-нэ гвардейскэ фочауэ диви- зэм и капитан Гончаренкэ Михаил Невский Александр и орденыр къыхуагъэфэ- щащ. Ар СССР-м и МВД-м щIыхь зиIэ и лэжьакIуэщ, КъБАССР-м и МВД-м хъыбарегъащIэ технологиехэмкIэ и управленэм и къудамэм и унафэщIу щытащ.
ИщхьэкIэ зи цIэ къитIуа офицерхэр Хэкум и къыщхьэщыжакIуэ нэсу щытащ, лIыгъэ къагъэлъагъуэу бийм пэщIэтащ. Абыхэм ящыщ дэтхэнэри мызэ-мытIэу уIэгъэ хъуащ, итIани, щIэрыщIэу зауэ IэнатIэм пэрыувэ- жырт.
Дзэзешэ цIэрыIуэхэм я орденхэр илъэс 70 щрикъум ирихьэлIэу гуапэу дигу къэдвгъэгъэкIыж зауэм хэкIуэдахэри абы хэтауэ иужькIэ дунейм ехыжахэри. Абыхэм я цIэ къудейкъым фIыкIэ ягъэIуар, атIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и пщIэри яIэтащ.
Шэджэм Залымджэрий.
Гъэлъэгъуэныгъэ
ЩIэин хьэпшыпхэр
Аращ фIащар Лъэпкъ музейм щекIуэкI гъэлъэгъуэныгъэм. Ди лIыхъужьхэм ятеухуа газет напэкIуэцIхэр, тхылъхэр, абыхэм зэрахьа хьэпшып зэхуэмыдэхэр щагъэлъагъуэ музейм. ЗэрытщIэщи, Къэбэрдей-Балъкъэрым икIыу зауэ гуащIэм Iухьар мин 60-м щIигъурт, абыхэм я нэхъыбапIэм къагъэзэжакъым.
Гъэлъэгъуэныгъэм узыщрихьэлIэ хьэпшыпхэр 1941 гъэм къыщыщIэдзауэ нобэр къэсыху зэхуахьэса защIэщ. Зауэм и илъэс шынагъуэхэм Лъэпкъ музейм и лэжьакIуэхэм Iуэху щхьэпэхэр ирагъэкIуэкIат, абыхэм я фIыгъэкIи зауэлIхэм ятеухуа хъыбархэр, сурэтхэр, тхыдэм къыхэнэн нэгъуэщI куэди хъума хъуащ.
Хэку зауэшхуэм хэта, Къэбэрдей-Балъкъэрыр хуит къэзыщIыжахэм ящыща сурэтыщI цIэрыIуэ Сындыку Анатолэ и IэдакъэщIэкIхэр щылъапIэщ мы гъэлъэгъуэныгъэм. Зауэм пхыкIа цIыхум илъэгъуахэр Iэзэу и сурэтхэм къыщигъэлъэгъуэжат. Абыхэм яхыболъагъуэ а зэманым екIуэкIа залымыгъэри, гугъуехьри, лIыхъужьыгъэри.
Бэракъ плъыжьхэм, щIыхь тхылъ бжыгъэншэхэм, зауэ лъэхъэнэм къыдагъэкIыу щыта плакатхэм — куэд къыбжаIэ мыбыхэми. Музейм и гъэтIылъыгъэхэм яхэтщ 297-нэ шуудзэ полкым и 115-нэ шууей дивизэм хэта зауэлIхэм я цIэхэр зэрыт дэфтэрхэри яIыгъа бэракъри. Республикэм щызэуа партизанхэм ятеухуауи тхыгъэ куэдым щыгъуазэ зыщыпщIыфынущ мыбдеж.
Гъэлъэгъуэныгъэр къыщызэIуахым кърихьэлIа ныбжьыщIэхэм набдзэгубдзаплъэу зэпаплъыхьащ танк батальоным и командиру щыта, генерал-майор Деппуев Хьэчим, кхъухьлъатэзехуэхэу, Совет Союзым и ЛIыхъужьхэу Къардэн Къубатийрэ Диденкэ Николайрэ, Ленинград къалэр зыхъума кхъухьлъатэзехуэ КIэфо Арсен, нэгъуэщIхэми я хьэпшыпхэр: нэрыплъэр, шырыкъухэр, шыуаныр, щыгъын щIыIутелъхэр.
Лъэпкъ музейм и унафэщI Накуэ Феликс гъэлъэгъуэныгъэр екIуу къызэзыгъэпэща и лэжьакIуэхэми зи блэкIар къызыфIэIуэхуу музейм къекIуэлIахэми фIыщIэ яхуищIащ. Гъэлъэгъуэныгъэр къыщызэIуахым зыкърагъэхьэлIат ветеранхэу Антонов Анатолийрэ Зведре Владимиррэ. ЦIыкIухэм я лъэIукIэ ахэр тепсэлъыхьыжащ я нэгу щIэкIам, абыхэм жаIащ мамырыгъэм нэхъ лъапIэ зэрыщымыIэм.
КъБР-м щэнхабзэмкIэ и министрым и къуэдзэ Хьэсанэ Ислъам къыхигъэщащ гъэлъэгъуэныгъэм мыхьэнэ ин зэриIэр. «Гъэлъэгъуэныгъэм и фIыгъэкIэ ди лIыхъужьхэм я гъащIэм щыщ Iыхьэм дыхэплъэну Iэмал диIэщ. Къысщохъу мыбы щызэхуэхьэса щIэин хьэпшыпхэм щIалэгъуалэри балигъри тхыдэм нэхъ пэгъунэгъу дищIу. ТекIуэныгъэр къыщытхьа махуэшхуэр илъэс къэс нэхъ жыжьэ хъууэрэ кIуэми, лIыгъэ зезыхьа цIыхубэр дэ сыт щыгъуи ди гум илъынущ», — жиIащ Хьэсанэм.
Курыт еджапIэ №27-м и еджакIуэхэр зауэм, текIуэныгъэм, мамырыгъэм теухуа усэхэм къеджащ, ветеранхэм фIыщIэ хуащIащ.
БАГЪЭТЫР Луизэ.
Каргинт
Къуэныкъуейм и цIэкIэ
Урысей ДОСААФ-м КъБР-мкIэ и щIыналъэ къудамэмрэ «Эльбрус» спорт-техникэ клубымрэ Нарткъалэ дэт картодромым картингымкIэ республикэ чемпионат щрагъэкIуэкIынущ.
Совет Союзым и лIыхъужь Къуэныкъуей Назир и фэеплъ зэхьэзэхуэхэм спортсмен 80 кърихьэлIэнущ. Абыхэм ящыщщ Къэбэрдей-Балъкъэр, Шэшэн республикэхэм, Армавир, Новороссийск, Невинномысск къалэхэм я картингист нэхъыфIхэр.
Чемпионатыр нобэ, мэкъуауэгъуэм и 22-м, сыхьэт 11-м къыщызэIуахынущ къалэ паркым ит МафIэ мыужьыхым деж.
Хэкум папщIэ, Сталиным папщIэ! 1941 гъэ
Сталинград и жэщ-махуэ 200
Сталинград хъумэным хэтащ СССР-м и лъэпкъ псори. Индыл и Iуфэм деж фашист зэрыпхъуакIуэхэр къыщызыгъэувыIэу зэтезыкъутахэм яхэтащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и къуэхэр. Къэгъэлъэгъуапхъэщ 115-нэ шууей дивизэм зэрихьа лIыгъэр. Ар псэемыблэжу щIэзэуащ Индыл Iуфэ Iут быдапIэр хъумэным. Дивизэм и шууейхэм я гурыщIэхэр и дэфтэрым къыщигъэлъэгъуащ майор Наурыз Мамышэ: «Си щхьэкIэ сэ сынасыпыфIэу зыкъызолъытэж апхуэдэ дзыхь зыхуащIахэм сазэрыхэтымкIэ. Дэ тхъумэр Сталинград и закъуэкъым, дыщалъхуа Кавказми, Къэбэрдейми, ди къэралми я Iуэху зэрыхъунур мы зауэм елъытащ».
115-нэ шууей дивизэм хэтахэм ящыщ куэдым лIыхъужьыгъэ Сталинград деж щагъэлъэгъуащ. Щхьэмыгъазэт Курп Ипщэ щалъхуа Щоджэн Мухьэмэд. 1942 гъэм шыщхьэIум и 21-м, ебгъэрыкIуэ ди эскадронхэм япэ иту, пулеметкIэ абы бий 20 иукIащ, ауэ езыри хэкIуэдащ. Зауэ нэужьым илъэс куэдкIэ псэужащ а жылэм щыщ Къумыкъу Уэзыр и къуэ Мышэ. «Сталинград хуит зыщIыжахэм папщIэ» медаль зратахэм ари ящыщщ.
Уэрэдхэм къахощыж Тэмазэ Тэркъан хэлъа лIыгъэр. Абы бий куэд зэтриукIащ, нэмыцэ сэлэтхэм я автоматхэр къищтэри, ди дзэр а щIыпIэм къэсыху фашистхэр зэтриIыгъащ.
Къер Мухьэрбэч зыхэта дивизионым махуэ къэс тан-китху-хы икъутэу щытащ. Сталинград фронтым и унафэщIхэм ящыщ зым итхырт: «Куэшокъуэ Къаншумэс лIыгъэшхуэ хэлъщ. Ар зи пашэ гупыр бийм и танк 12-м пэуври, зы топышэ къахуэмынэжыху зэуащ. Топгъауэхэм ящыщу зыри псэууэ къэнэжатэкъым. Куэшокъуэм гранатэ зыбжанэ къищтэри, мыкъутауэ къэна танк закъуэм зыщIидзэжащ. Апхуэдэу и гъащIэр итащ адыгэлI нэс Къаншумэс».
Щхьэмыгъазэу бийм езэуа зауэлIу, дзэзешэу 115-нэ шууей дивизэм хэтар мащIэкъым. Абыхэм ящыщщ КIэрэф Къамболэт, Хьэтыкъуей Iэбубэчыр, Наурзокъуэ Хьэмзэт, Черкесов Сэрбий, Шортэн Аскэрбий, Кулиев Къайсын, Мысыр Хьэжбий, Хьэгъэжей ТIалэ, Къэзанш МатI, Бозий Мухьэб, Къумахуэ Тимур, Бабаев Мухьэжыр, Зэхъуэхъу Хьид, Гъудэ Шумасэ, Бозий Кушбий, Шыбзыхъуэ Къэралбий, Битокъу Музэчыр, Щомахуэ Лъостэн, Соттаев Адэлджэрий, нэгъуэщIхэри.
А зэманым Дзэ плъыжьым хыхьащ Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщ хъыджэбз куэд. ЦIыхухъухэм зыкъыкIэрамыгъэхуу абыхэм зауэм и IэнатIэ нэхъ гугъу дыдэхэр ирахьэкIырт. Ди пщащэхэм пулемётхэр ягъабзэрт, топхэм иризауэрт, фочауэ Iэзэу загъасэрт, уIэгъэщхэм сэбэп щыхъурт.
Граждан зауэм щхьэмыгъазэу хэта партизан Къуэкъуэжь Ахьмэд ипхъу ФатIимэ хахуэу щызэуащ «Октябрь Плъыжь» заводым и Iэшэлъашэхэм. Топышэ къэуэжхэми бомбэхэми ящымышынэу, адыгэ хъыджэбзыр уIэгъэ хъуа зауэлIхэм ядэIэпыкъурт. Сталинград и деж щигъэлъэгъуа лIыгъэм папщIэ ФатIимэ къратауэ щытащ Вагъуэ Плъыжь орденыр.
…Фашист хьэщхьэрыIуэхэр «Баррикадэхэр» заводым ебгъэрыкIуэрт. Ахэр хущIэкъурт кхъухь тедзапIэм нэсу ди зауэлI гупышхуэ къаухъуреихьыну. Абдежым бомбэ куэд щехуэх пэтми, зыми лэжьэн зэпигъэуртэкъым. Завод пщIантIэм дэтт Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал пединститутым и етIуанэ курсым щIэкIыу зауэм кIуа КIэш Софият зи пашэ топгъауэхэр. Ахэр япэщIэтт щIылъэрыкIуэдзэхэми танкхэми.
1942 гъэм и накъыгъэм Бахъсэн щыIэ зэхуэсыпIэ пунктым дэкIри, зауэм кIуащ курыт еджапIэр къэзыуха хъыджэбз 200. Абыхэм я нэхъыбэр илъэс 17 — 18 хъуа къудейт. А гупым щыщу куэд 73-нэ зенит полкым хэхуащ икIи Сталинград деж нэмыцэхэм щезэуащ.
А гъэм и бжьыхьэпэ мазэм къалэм пэмыжыжьэу щекIуэ-кIа зауэ гуащIэхэм къыщыхэжаныкIащ лейтенант нэхъыжь Бозиев Ахъмэт и миномёт ротэр. Зэрихьа лIыхъужьыгъэм папщIэ абы Вагъуэ Плъыжь орден къратащ. Майор Власов Павел биишэм щихъумащ Бахъсэн районым щалъхуа адыгэ щIалэ, 103-нэ миномет полкым и зауэлI Шэуш ПIэтIунэ.
Мамай Iуащхьэм щыщ дэтхэнэ метр зэбгъузэнатIэми техуащ гъущI килограмми 6-рэ грамм 660-рэ. А щIыпIэм щыхэкIуэдащ совет зауэлI 7157-рэ. Абыхэм яхэтащ адыгэ щIалэ ТэIэщ Евгений.
Индыл псы Iуфэ щызэуащ Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщ нэгъуэщI куэди: Уэлджыр Хьэжпагуэ, Къамбий Алий, санитар Битокъу Мурид, фочауэ взводым и унафэщIу щыта, генерал-майор Нэхущ Мырзэбэч, тIасхъэщIэх ЗекIуэрей ФIыцIэ, топгъауэ Хьэгъэбанэ Аскэрхъан, Налшык «Псы-уэздыгъэ» трестым и лэжьакIуэу щыта, Совет Союзым и ЛIыхъужь Атаманчук Григорий. Сыбырым щыщ зауэлIхэр зыхэт дивизэм фIыуэ къыщалъагъурт Гъудэ Данил. Индыл Iуфэ Iут быдапIэхэр хъумэным зэфIэкI яIэу хэтащ Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщ Чым Тембот, Сэралъп Залымджэрий, Мэлбахъуэ Тимборэ, Хъуран Аслъэнбий, Гуэбэшы Iэбубэчыр, Къардэн Башир, Головко Георгий, Мисиров Шаухал, Iэпщэ Азрэт, Чеченов Шарахъмэт, Мэшыкъуэ Мусэ, Павленкэ Николай, Къудей Хьэрун, НэкIацэ Анатолэ сымэ.
Сталинград зыхъумахэм ящыщщ Май къалэм щалъхуа Цыбулин Степан. Индыл деж ди зауэлIхэм щызэрахьа лIыгъэм щытепсэлъыхьыжкIэ, абы и цIэр къыхагъэщырт СССР-м, Инджылызым, Америкэм, нэгъуэщI къэралхэми къыщыдэкI газетхэм. Капитан Цыбулин Степанщ совет зауэлIхэм ящыщу япэ дыдэу Невский Александр и орденыр зратар.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и къуэ куэдым Сталинград деж я псэр щатащ. Абыхэм ящыщщ Къумахуэ Хьэбыж, ХьэпащIэ Сосрыкъуэ, Сэхъу Адэлбий, Ножкин Василий сымэ.
Дзэ Плъыжьым Сталинград деж къыщихьа текIуэныгъэрщ Хэку зауэшхуэм (уеблэмэ етIуанэ дунейпсо зауэм) и екIуэкIыкIэм зэрызихъуэжар нэхъыбэу зи фIыгъэр. А зэхэуэ ин дыдэр жэщ-махуэ 200-кIэ екIуэкIащ. 1942 гъэм бадзэуэгъуэм и 17-м къыщыщIэдзауэ 1943 гъэм мазаем и 2-м нэсыху бийм укIыгъэу, уIэгъэу, гъэру фIэкIуэдар 1 мелуанрэ мин 500-рэ мэхъу.
ХЬЭФIЫЦIЭ Мухьэмэд.
Усэм и къару иныр
Хэку зауэшхуэм хэтащ ди тхакIуэхэм, усакIуэхэм, щэнхабзэм, гъуазджэм я лэжьакIуэхэм ящыщу КIуащ БетIал, КIыщокъуэ Алим, Къэжэр Индрис, Къэныкъуей Мухьэж, Тау Борис, Шортэн Аскэрбий, ЩоджэнцIыкIухэ Алийрэ Iэдэмрэ.
Адыгэ тхакIуэхэмрэ усакIуэхэмрэ ящыщу зауэ зэманым художественнэ тхыгъэ нэхъыби нэхъыфIи зытхахэм ящыщщ КIыщокъуэ Алим.
Литературэм зэфIэкI пыухыкIахэр щызиIэу зыкъэзыгъэлъэгъуа усакIуэр зауэм зэрыкIуэу занщIэу «За Родину» газетым и редактор ящIри абы зыкъомрэ щылэжьащ, иужькIэ 1942 гъэм КIыщокъуэр «Сын Отечества» армейскэ газетым ягъакIуэ. Ар мыбы балъкъэр усакIуэ Кулиев Къайсын щыхуозэри, а тIур газетым щызэдолажьэ. Абы и напэкIуэцIхэм КIыщокъуэм къытрыригъэдзащ и усэхэр, рассказхэр, очеркхэр, фельетонхэр, корреспонденцэхэр, нэгъуэщI тхыгъэхэри.
Газетым щигъэзащIэ адрей къалэн гугъухэм къадэкIуэу, къыщыдэхуэ зэманыр къигъэсэбэпурэ, Алим зауэ лъэхъэнэм итхащ рассказ пщIы бжыгъэхэр, усэ 62-рэ, «Адэ» поэмэ купщIафIэр.
Зауэ лъэхъэнэм КIыщокъуэ Алим и къалэмыпэм къыщIэкIа усэ нэхъыфIхэм ящыщщ «ЦIэ зимыIэ къалэ», «ЩIым и макъ», «ПарашютитI», «ПщыкIуз», «Фэеплъ бэлътоку», «ЗэкъуэшитI», «Дэ ди шухэр щхьэмыгъазэщ», «Зауэ», «Сэ сщIэркъым зауэм никIыжу…», «ЩэкIуэгъуэм и 4-м, 1942 гъэм», «Си фочым IэплIэ есшэкIауэ», «ЗэныбжьэгъуитI», «Уигу, си анэ, сыкъэкIмэ», «Усэ къарукIэ бийр бгъэсу», «Сэлэт сэлам», «ТекIуэныгъэ», нэгъуэщI куэди.
КIыщокъуэ Алим зауэмрэ Хэкумрэ ятриухуа усэхэм IэкIуэлъакIуэу къыщигъэлъэгъуащ ди зауэлIхэм яхэлъа лIыхъужьыгъэ иныр, я зэкъуэтыныгъэ быдэр, бийм хуаIэ лъагъумыхъуныгъэ гуащIэр, я гурыгъу-гурыщIэр, я хъуэпсапIэ нэхъыщхьэхэр.
УсакIуэм и лIыхъужьыр губзыгъэщ, хахуэщ, бэшэчщ, хьэл-щэн зэпIэзэрыт иIэщ, нэмысыфIэщ, гу щабэщ, ауэ цIыхухэр бэлыхьым хэзыдза, сабийхэр зеиншэ зыщIу зыгъэгуIа, лIыжь-фызыжьхэр екIуэлIапIэншэу къэзыгъэна нэмыцэ фашистхэм яхуэябгэщ, щысхьрабгъу лъэпкъ яхуиIэкъым: «Ар бийм хуэздэнкъым, щIы уи фIэщ. Абы и щIапIэм сынэсынщ. Ди щIыгу къарукIэ сэ сылъэщщ. А бийм сэ мащэр лъызгъэсынщ» («Си фочым IэплIэ есшэкIауэ») е «Дэ ди шухэр щхьэмыгъазэщ, МафIэу ди гур зэщIэнащ. ЩIы уи фIэщ уэ, ди Хэку лъапIэ: Бийр ди щIыпIэ къидмынэн». Апхуэдэ щапхъэхэр щыгъунэжщ КIыщокъуэ Алим зауэ зэманым итха усэхэм. Ди зауэлIхэм я гурыщIэ къабзэмрэ я лIыхъужьыгъэ инымрэ дэгъуэу къыхощ а усэхэм.
Бий хьэщхьэрыIуэм щысхьраб-гъуи гущIэгъуи хузимыIэ ди сэлэт лIыхъужьым и нэпсыр хузэтеубыдэркъым сабий зеиншэм зэрыIуплъэу: «Гугъуехь е гуауэ сыхуэзами, Нэпс ткIуэпс си гъащIэм сфIэкIуэдакъым, Мыбдеж сигу дауэ згъэбыдами, Сшэчын си нэпсыр сэ слъэкIакъым». Зэрытлъагъущи, Алим и сэлэтыр дапхуэдэу зауэ IэнатIэм ябгэу Iумытами, абы ихъумэфащ гуапагъэмрэ цIыхугъэмрэ. Совет зауэлIхэм я цIыхугъэр, лIыхъужьыгъэр, я хьэл-щэныфIхэр убгъуауэ къыщыгъэлъэгъуащ КIыщокъуэм зауэ лъэхъэнэм итха усэхэмрэ «Адэ» поэмэм- рэ.
Хэку зауэшхуэр иуха нэужь КIыщокъуэм итха усэ зыбжанэм («Хэт гъащIэр пщIэншэу зылъытэр», «Дыгъэр къепсын папщIэ», «Си анэм», «УнэщIэ») зауэр IупщIу къыхощ, ауэ усакIуэр хуэм-хуэмурэ мамыр псэукIэм хуокIуэж, абы иIыгъа къулыкъушхуэхэм къадэкIуэу, литературэ лэжьыгъэ щхьэпэ иригъэкIуэкIащ. И тхыгъэ купщIафIэхэмкIэ усакIуэ щэджащэр хущIэкъуащ мамырыгъэр хъумэным цIыхухэр къыхуеджэным, гъащIэр егъэфIэкIуэным цIыхубэр хуэунэтIыным, лъэпкъ зэхуэмыдэхэм я зэныбжьэгъугъэр гъэбыдэным. КIыщокъуэ Алим и псэр пытыху а гурыщIэ къабзэхэр ихъумащ, куэдым щапхъэ яхуэхъуу дунейм тетащ.
ЕРЖЫБ Аслъэн,
щIэныгъэлI-методист.
