Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
ЖыIэгъуэхэр
УмыщIэ Iуэху умыIуатэ
Къэралыр зэрылъэщыр и цIыхум къыхуащI пщIэрщ.
Хьэрычэт зыхэлъ фызым и унагъуэр берычэт щыщIэркъым.
Унэгуащэ щытепщэ унагъуэм лIым и благъэ кIуэрейкъым.
Зи щIэныгъэмрэ зи бжыгъэмрэ зыгъэбагъуэ лъэпкъыр псэунущ.
ЛIыфI зыдэс жылэ цIэрыIуэщ.
Акъылрэ лIыгъэрэ зыхэлъыр фыгъуэ щыщIэркъым.
Щхьэгъусэ зэгурымыIуэжхэм яку дэлъ къаугъэм я быныр хамышэмэ, быным я лъагъуныгъэр яфIэкIуэдыркъым.
УмыщIэ Iуэху умыIуатэ, къыпхуэмыIэтын хьэлъэ уемыIэ.
ГубэщIыкI Владимир.
Псалъэжьхэр
ЩIымахуэм къэрэкъурэ гъагъэрэ?
ЦIыкIуу къамылъху ин хъуркъым.
ЦIыкIy щхьэкIэ — быдэщ, ин щхьэкIэ — надэщ.
ЦIыхугъэ зиIэм жагъуэгъуи иIэщ.
Чэзу зимыIэ щыIэкъым.
Чэнджащэ щыуэркъым.
ШыIэ зиIэм насып иIэщ.
Шынэ зиIэм укIытэ иIэщ.
Шыпхъум и гур дэлъхумкIэ гъэзащ.
ЩIалэгъуэрэ дахэгъуэрэ зимыIэ щыIэкъым.
ЩIымахуэм къэрэкъурэ гъагъэрэ?
КъэкIыгъэхэм я дуней
Жыгей
Жыгейр жыг абрагъуэщ. Дыгъэ жьэражьэм, уэшхышхуэм абы и къудамэхэм ущахъумэнущ. Ауэ щыблэ, уафэгъуагъуэ щыIэмэ — шынагъуэщ, щыблэр жыгейм еуэнкIэ хъунущ.
Ар адрей жыгхэм нэхърэ нэхъ кIасэу мэгъагъэ. Жыгейхэр илъэс минкIэ мэпсэу. Лъагэ дыдэу, метр 50 и лъагагъыу дэкIей жыгейхэр щыIэщ. Абы фIэфIкъым уае дыдэр, дыгъэ гуащIэр.
Жыгейм и пхъэм къыхащIыкI лъэмыжхэр, кхъухьхэр, унэхэр. Жыгей пхъафэр мэлыжьыхь мазэм къытралъэфри, хущхъуэпс къыщIагъэвыкI. Ар дзэмкIэ, дзэлхэмкIэ сэбэпщ. Абы и мышхумпIэм крахмал къыхащIыкI.
Бзииху
Жьы хъуа бзииху жыгыр икъукIэ дахэщ икIи хьэлэмэтщ. Къудамэхэр инщ, баринэшхуэу дэнэкIи задз. Тхьэмпэхэм мэ дахэ къапех. Бзиихум и щIагъыр жьауэщ, щIыIэтыIэщ. Гъэмахуэ хуабэм цIыхур абы и лъабжьэм къыщоувыIэ зыщигъэпсэхуну.
Бзиихур хужьу мэгъагъэ. Гъэмахуэм деж бжьэхэр бзиихум и тхьэм- пэ Iувым щызэрызохьэ — и гъэгъа хужьхэм мэ гуакIуэ зыщыу фо къыхах. Бзиихур щыкуэд мэзхэм я лъапэхэр бжьахъуэхэм увыIэпIэ щIащIыр аращ. Абы и гъэгъам къыпаха фор хущхъуэщ.
Бзиихум Iэмэпсымэ къыхэпщIыкIыну зихуэдэ щыIэжкъым. Абы и пхъэ щабэ хужьыр бгъэцIу, пхъуэ мэхъу. Хьэкъущыкъуи сабийхэр зэрыджэгу хьэпшып цIыкIуи къыхащIыкI. Абы чей, фэндырэ къыхэпщIыкIыну уасэ иIэкъым.
Бзиихум и пхъафэри хыфIадзэркъым. Ари сэбэпышхуэ мэхъу — матэхэр къыхащIыкI.
Мэлей ФатIимэ.
Къуажэхьхэр
Зи кур фоупс
Дыщафэ щхьэкIэ,
Хьэдзэ фIыцIэ гуфIакIэ.
Жыгхэм я нэхъ цIыкIу,
Пызу пытщ фIыцIэ цIыкIу.
Хамысауэ къэкI,
Iэщхэр зыхэтхъыкI.
Зи гъэгъар мэ гуакIуэ,
Зи банэр хъумакIуэ.
Зи фэр щхъуантIэпс,
Зи кур фоупс.
Нащэ гъэужьу гъуэжьыфэ,
Зи кур фоуэ IэфIыщэ.
Зэхэзыъхьар Щоджэн Леонидщ.
Жэуапхэр
Сэхураныщхьэ. Санэ фIыцIэ. Удз. Хьэцыбанэ. Хъарбыз. Хъэуан.
Къармэ Iэсият
Псысэ укIытэх
Iэубэчыр пхъэпскIэ игъэджэфа псей лъакъуэр зэпиплъыхьыжурэ:
— Уэлэхьэ-э-э, ПцIащхъуэ, мыбы нэхъыфI зыми тхуимыщIыну-тIэ… Уи псей баринэр тыншу итIысхьэнщ, — жеIэ.
Къантемыр адэшхуэм зи гугъу ищIыр къыгурымыIуэу:
— ЙолъкIэратэкъэ, дадэ, мыбы идгъэувэнур?
— НтIэ, Iахь! Псейращ. ИгъащIэ лъандэрэ псейщ.
Дадэрэ Къантемыррэ псейр къыщIалъафэ, лъакъуэр щIадзри, къудамэхэр яутхыпщIыж.
— Хьэзырщ, лIы цIыкIу. Уи нэгъэцIурэ цIыкIухэр епшэкIыжынщи, хьейдэ, хьэщIэ укIытэхым нащхьэ хуэфщI.
— Хэт хьэщIэр, дадэ?
— Псысэр, тIу… ИлъэсыщIэ псысэр щэхурыкIуэ-укIытэхщ…
Къантемыр дадэ йоплъ, пIейтейуэ сыхьэтым хуоплъэкIыжри:
— Уа-а, мы папэ къэмысыжурэ, си бомбэчкэхэр…
— Сытомбэчкэ, тIу? — щIоупщIэ дадэ, и Iэмэпсымэхэр здызэщIикъуэжым.
ЩIалэ цIыкIур къыщетхъри, зэрылъэлъу мэдыхьэшх:
— Бом-бэч-кэ, дадэ, пщIэжрэт, Беслъэнхэ я лъэтеувэм щыгъуэ дгъэлъэтати?
Дадэ и нэщхъыр зэхеукIэри:
— А бых-бырыбыдых, жиIэу вгъэпIэнкI шейтIан IэщIагъэра зи Iуэху зепхуэр?
— Ар, дадэ, ИлъэсыщIэм деж псоми къагъауэ. ХъуаскIэ пщIыпщIхэр къыпыщэщурэ долъэтейри… зэмыфэгъуу… мэункIыфIыжри, аргуэру…
— МэункIыфIыж, жоIэ, итIанэ. Псори зэхывогъэзэрыхь фэ, ПцIащхъуэ, зэхывотхъуэ, — и щхьэ хужеIэ дадэ.
— Сыт щхьэкIэ?
— ЩхьэкIи лъэдакъи иIэкъым. Зэхывотхъуэ псори: уэсри, псейри, таурыхъри, шэкъэуэжри. Псысэр шэкъэуэжкIэ Iувогъэщт. ИлъэсыщIэр езыр щтэIэщтаблэу тоувэ. БырыбыдыхкIэ дауэ узэреуэнур абы?
Дадэ и пыIэ шопсыр еутхыпщI, зыщхьэретIэгъэжри, бжэщхьэIумкIэ еунэтI, Къантемыри дадэ и ужь йоувэ. Абы ещIэ: адэшхуэр щхьэхуэпсалъэурэ щIэшхыдыкIмэ — таурыхъыр къоблагъэ.
Iэубэчыр гупсысэрей щыхъум и деж, плIанэпэ гуэр дэтIысхьэрти, баш иупсырт. Иджыпстуи, мес, хъыданыжьыр и куэщI ирипхъуауэ, сэ зэгуэлъым йопэщэщ. Къантемыр и псейр ихуапэурэ дадэ зэрыхъущIэм йодаIуэ:
— Плъэгъуакъым уэ ИлъэсыщIэ тIурецэ (можжевельник).
— ТIуреци? Дэнэ ар здащэр?
— Здащэр-пIа? ХьыI! Ямыщэ куэд мы дунейм тетщ, ПцIащхъуэ.
— ТIурецэр… мыдэ, зэ Iэвлъэв къэхъумэ, удэсшынщ мо Банэкъуэ лъапэ. Абы щыкуэдщ. Е-е-ей, псейуэ щыIэр щIэстынт а зы тIурецэ къудамэм!
— Сытыт абы кIэрыфщIэр, дадэ?
— МышхумпIэ зытIущ, мы плъыжь гъэгъуа, шыкIуртIым зыбжанэ, мэзыдэ. Ауэ псом нэхърэ нэхъ дахэр — зэрыджэ дэпымрэ къазмакъ гъуэжьыпсымрэ я Iэ-тхьэмпэ зырызыр мо мэ гуакIуэ къызыпих тIурецэ банэм хэдгъэтIысхьэрти… Е-е-ей, фэшхуи темыту, къуэм къыдэтха банэ дияр зэпыщэщрэ щхъуантIэу, укIытэхрэ дахэу жьантIэм щыдгъафIэрт…
Хъурейуэ зишыхьурэ упсахуэр баш цIыкIум Iэпыхурт, башыр игъэджэфэжурэ дадэ хэплъызэрт…
Къантемыр къыгурыIуэртэкъым апхуэдизу ягъэдэха тIурецэр иджы зыщыукIытэжыр:
— Дадэ, сытыт ар щIэукIытэр?
— Тхьэм къигъэщIа псори мэукIытэ, ПцIащхъуэ. ТIурецэр езыри жыг укIытэхщ. ИтIанэ, тынш уфIэщIрэ ИлъэсыщIэм и фащи и къалэни зэдэпхьыну. Уэлэхьэ, мытынш-тIэ. ИпэщIыкIэ жьыр гъэкIуэтэжын, фIыщIэ хуэпщIурэ, итIанэ щIэр къишэн, уедэхащIэурэ. А псори зэкIэлъигъакIуэрт тIурецэ банэм къыпих псысэм…
— Дадэ, къеплъыт мыр зэрысхуэпам. Дахэкъэ-тIэ?!
Дадэ, псейм йоплъри, погуфIыкI:
— Хьэлэмэтлажьэщ, лIы цIыкIу.
Зи лъакъуэр бжьэхуц уэсым щIэна псей баринэшхуэр зэмыфэгъуурэ зэщIопщIыпщIэ.
Уэздыгъэ жьгъейхэм нащхьэ ящIурэ, дадэ иупс баш цIыкIум толыдыкI.
Сабийр мэгуфIэ: абы елъагъу псей Iэгъуапэм къыпыщэт Щэхур… ПщIантIэмкIэ мэдаIуэ: «Бырыбыдых ящIрэ псысэр ягъащтэмэ»… Зэхех: Псысэр лъапэпцIийуэ бжэщхьэIум къыдокIуей… Елъагъу: псысэр щтэIэщтаблэу бжэкъум къылъоIус… МэгуфIэ: псысэр къыщIыхьауэ дадэ здэщыс плIанэпэмкIэ маплъэ…
Къантемыр бомбэчкэхэр зэщIикъуауэ пхъэнкIий идзыпIэм ехь; Iэубэчыр арэзыуэ щIогуфIыкI; баш цIыкIур джафабзэ мэхъу…
Тхыгъэ кIэщIхэр
ЦIыхур зыхуэдэр къэпщIэну ухуеймэ…
Уигури уи псэри епхьэлIауэ утхэным къикIыркъым птхыр аркъудейм щхьэкIэ фIы хъун хуейуэ. Апхуэдэу утхэми, птхым талант, Iэзагъэ хэмылъынкIэ, ар лъэрымыхьу щытынкIэ хъунущ. Апхуэдэу щымытамэ, зигурэ зи псэрэ тхэным езыхьэлIэ псори тхакIуэ, усакIуэ хъунти. Ауэ талант уиIэн къудейкIи Iуэхур зэфIэкIыркъым, — ар ущымысхьыжу гъэлэжьэн хуейщ. Абы щыгъуэми зыгуэр къохъулIэмэ — уи насыпу аращ. Поэзиер шы мыгъасэм хуэдэ къудейкъым, ар Iэмал имыIэу зэгуэр ягъэсэфынущ икIи ягъасэ, поэзиер зыгъэIурыщIэфыр зырызыххэщ. Абыхэм ящыщ хъуфым и насыпщ.
* * *
Сыт хуэдиз критик тетхыхьа Пушкиным! Сыт хуэдизым «къракъухьу» ар утыкум къралъхьа, мор хъуатэкъыми, мыдрейр къехъулIатэкъыми, жаIэу! АтIэ дэнэ щыIэ ахэр? Зэманым илъэсащ. Ауэ Пушкиныр нобэми псэущ икIи псэунущ куэдрэ. Апхуэдэщ генийм и Iуэхур.
* * *
Утхэну уи Iэр шхэ къудейкIэ стIолым убгъэдэтIысхьэ хъунукъым. Iэмал имыIэу фIыуэ пщIэн хуейщ птхынур. Сыт къиукIми зи зэхуэдэ щакIуэм къищэкIунышхуэ щыIэкъым. ТхакIуэр «зэщэкIуэн хуейр» куэд щIауэ зыгъэпIейтей, кIуэаракъэ, псэхупIэ къезымыт икIи «къимыукIынкIэ» Iэмал зимыIэ Iуэхугъуэрщ.
* * *
ЦIыхур и лъэпкъым и гум фIыкIэ къинэну хуеймэ, ар и лъэкIыныгъэ псомкIи абы хуэлажьэу, игури и псэри абы и зэIузэпэщ псэукIэм етауэ дунейм тетын хуейщ.
* * *
ЦIыхур къыщIалъхур и Хэкум папщIэ Iэмал имыIэу и гъащIэр итын хуейуэ аракъым, атIэ а Хэкум насыпыфIэу щыпсэуну аращ.
* * *
ЦIыхур зыхуэдэр къэпщIэну ухуеймэ, щIэдэIу ар зэрыпсалъэ бзэм. Бзэм къыбжиIэнущ ар хэтми, и гупсысэхэр, и зэхэщIыкIыр сыт хуэдэми.
* * *
Лъэпкъышхуэ, лъэпкъ зызыужьауэ зызылъытэжхэр тынш дыдэу Iэлу зокIуэкI, ахэр зыщIэкъухэм (къэзэун, зэрыпхъуэн, тепщэ хъун) зыгуэрхэр зэрыпэуву. Аращи, цивилизацэр зыщIыпIи нэсакъым. И пIэм итщ.
* * *
Дызэрыт зэманым утетхыхьын папщIэ лIыхъужь къыпхуэгъуэтыркъым, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, апхуэдэ хэткъым иджырей ди гъащIэм. АтIэ хэт хэтыр? ЛIыукIхэр, сондэджэр пцIыупсхэр, псори зэзылъэфэлIэну щIэкъухэр, ахъшэр тхьэуэ зылъытэхэр, абыхэм хуэдэ нэгъуэщIхэри.
* * *
«ХьэтIэхъущокъуэхэ ямейр ягъэфI, я фIыр яшхыж», — жиIэгъащ Къэзанокъуэ Жэбагъы. Мы псалъэхэр зэрыщыту адыгэ лъэпкъым ехьэлIащ. Арщ куэд щIауэ дызыгъэунэхъур. Абы щыхьэт тохъуэ ЩоджэнцIыкIу Алии: «Фыгъуэр, ижэр зи нэрыгъыр Ар фыхуеймэ адыгэпщырщ», — щыжеIэ абы «Къамботрэ Лацэрэ» романым. Адыгэпщыр къэзылъхужар адыгэ анэщ, адыгэ лъэпкъырщ.
Къагъырмэс Борис.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Зэпкърымыхауэ гъэжьа гуэгушыл
Гуэгушыр ягъэкъабзэри, псы щIыIэкIэ фIыуэ ятхьэщI. Щхьэри, лъакъуэхэри, нэгэгъури, тхьэмщIыгъури зыхуей хуагъазэ. Гуэгушылми и кIуэцIфэцIми шыгъу щахуэ, фIыуэ хагъэхьэу. ИтIанэ ар дагъэ къэплъа зэрыт тебэшхуэм иралъхьэ, и щIыбыр егъэзыхауэ, кIуэцIфэцIри щIыгъуу. Гуэгушылым и щхьэфэм шатэ щахуэ, псы пщтыр тIэкIу щIакIэри, хьэкулъэкIэ ягъажьэ сыхьэтитI хуэдэкIэ. ЩыжьэкIэ езым къыщIэж псыри, шати гуэгушым щыхуэн хуейщ, и теплъэкIэ тхъуэплъ дахэ хъун щхьэкIэ.
Лы жьар тебэм кърахыжри, тепщэчым иралъхьэ. Тебэм къина псыри дагъэри яз, езы тебэр ятхьэщIри гъущэу ялъэщIыж, ар мафIэм трагъэувэри, тхъу иракIэ. Абы цIыкIу-цIыкIуурэ упщIэта бжьыныху, шыбжий плъыжь сыр хьэжа халъхьэри, бжьыныхум дыщафэ къытеуэху ягъэлыбжьэ. Гуэгушылым къыщIэжа лэпс дагъэр щIакIэ, мафIэр цIыкIу ящIри, тебащхьэр тепIауэ дакъикъи 6 — 7-кIэ къагъавэ. Тебэр къытрахыж, джэдгын хаудэри, и щхьэр тепIауэ дакъикъи 4 — 5-кIэ щагъэт.
Iэнэм щытрагъэувэкIэ, гуэгушыр Iыхьэ-Iыхьэурэ зэпкърах е якъутэ, тепщэчым иралъхьэри, бжьыныху лыбжьэ тракIэж. ПIастэ хуабэ и гъусэу пщтыру яшх.
Халъхьэхэр (цIыху тIощI Iыхьэ):
Гуэгушу — 1 (г 8000)
Тхъууэ — г 200
Бжьыныху укъэбзауэ — г 300
Шатэу — г 250-рэ
Псывэу — г 150-рэ
Лэпсу е псыуэ — г 460-рэ
Шыгъуу, шыбжийуэ, джэдгыну — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр»
тхылъым къитхыжащ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:1. Комозитор, ПащIэ Бэчмырзэ и пхъурылъху. 3. Тэрч районым щыщ къуажэ цIыкIу. 6. Адыгэ шхыныгъуэ, шатэм, хьэжыгъэм къыхэщIыкIауэ. Кхъуей цIынэ хэзылъхьи щыIэщ. 7. Дэнэ щIыпIи бэгъуауэ къыщыкI удз щхьэгъуэжь дахэ. Бжьэхэм фо къыпах. 9. Фошыгъу … е дыщэ … 10. Къуалэбзу пщэ кIыхь, лъакъуэ псыгъуэ кIыхь. 11. « … бэлътокур уей, жи, уей, Iэгум йокIуадэ … » — Къашыргъэ Билалрэ ЩоджэнцIыкIу Нурийрэ яуса уэрэд цIэры-Iуэ. 14. Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ ШэджыхьэщIэ Хьэмыщэ и роман. Е лей мыгъэгъуным теухуауэ адыгэм нэхъ пасэм яхэлъа хабзэ. 15. Iэщ гъэхъуным пыщIа IэщIагъэ. 18. Плъыжьыфэ. Е зи нэкIур … пщащэ. 19. .. гъущэрылърэ фыз игъэплъа лIырэ. 20. Пасэрей адыгэ хъыбарегъащIэ. 21. Жэм лъхуагъащIэм япэ махуэ зытIущым къыщIашам къыхэщIыкIа шэ гъэвэжа. 24. Iэпслъэпсым щыщ. 25. Кавказ Ищхъэрэм совет властыр щызыгъэувахэм ящыщ революционер цIэрыIуэ. Абы и цIэр зэрехьэ Налшык и уэрам нэхъ инхэм ящыщ зым. 29. Нарт хъыбархэм къызэрыхэщыжымкIэ, Iэщхэм я тхьэ. 31. Пхъэ уадэшхуэ. 32. ХадэхэкI щыхасэн мурадкIэ унагъуэ хадэм щабэу къыщатIа щIы Iыхьэ. 33. Узыдэмыхьэ … лы дэзщ. 34. Пхъэщхьэмыщ-хьэ плъыжь цIыкIу, шей- хэдзэ. 35. МахуэцIэ. 36. Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и артист, щэнхабзэмкIэ министр.
Къехыу:1. Зи гъэгъар пшэплъыфэ удз лIэужьыгъуэ, ди щIыпIэм куэду къыщыкIыу. Хущхъуэ къыхах, шейхэдзэ мэхъу. (УрысыбзэкIэ — шалфей). 2. Щхьэгъусэм и къуэш. 4. Дзапэ … 5. Зи узыншагъэр зэфIэувэжа сымаджэм … хуащIыжащ. 8. ПхъащIэ Iэмэпсымэ. 12. Дин IуэхукIэ Сауд Хьэрып къэралыгъуэм щыIа цIыху. 13. … хьэсэгъу умыщI. 14. … вакъэ. Е бжэныфэ Iуэтам къыхэщIыкIа гуэр. 16. Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь тIэуней хъуа урыс тхакIуэ, Нобель саугъэтыр зрата. 17. Нартыху гъэлыгъуа хьэжыгъэ. 22. Махъсымэ щащIкIэ халъхьэ пщагъэ. 23. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, псым ихьыр абы йопхъуэ. 26. Кхъухьлъатэзехуэу щыта, Совет Союзым и ЛIыхъужь. 27. ЩIы къиуда. 28. Сату зыщIым и Iэмэпсымэ. 30. Бий бзаджэр къуажэм къыхуэкIуэу щызэхахым, жылэм дэсхэр … ихьэжащ. 32. Муслъымэн диным фIэмыкъабыл ерыскъыхэм щхьэкIэ апхуэдэ жаIэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Дыгъэгъазэм и 29-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу: 1. Къуаргъ. 3. Хьэпс. 5. Мы. 6. Еш. 7. Назэ. 9. Къакъэ. 11. Гуэгуш. 13. Аркъэ. 15. Егъу. 16. Пу. 18. Щы. 19. Удз. 20. КIуж. 22. Уд. 25. Псей. 26. Налъэ. 29. Нэд. 30. Дерс. 33. Бажэ. 35. Хьэм. 36. Жьэмыгъуэ. 37. Налмэс.
Къехыу: 1. Къурмэн. 2. Гъатхэ. 3. Хьэщыкъ. 4. Сэшхуэ. 8. Ажэ. 10. Къыкъ. 12. Шыгъу. 13. Алъп. 14. Гущэ. 17. Гудзэ. 21. Жейнэд. 22. Уэнжакъ. 27. Къуныжь. 28. Имыс. 31. Ефэ. 32. Сыдж. 33. Бэдж. 34. Жин.
