Ершов Виталий и тхылъыщIэм теухуауэ
«Урыс дунеймрэ XX — XXI лIэщIыгъуэхэм я зэпылъыпIэм Кавказ Ищхъэрэм иIэпхъукIахэмрэ» («Русский мир и северокавказское зарубежье в XX — начале XXI вв.) — аращ зэреджэр нэхъ пасэуи зи гугъу тщIа, тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор Ершов Виталий и тхылъым. Абы нэхъ убгъуауэ дытепсэлъыхьыну хуэфащэу къыщIытщыхъуа щхьэусыгъуэхэм язщ Виталий и лэжьыгъэм напэкIуэцI куэд адыгэ-шэрджэсхэм зэрыщахухихар.
Мэзкуу къыщыдэкIа тхылъ хьэлъэфIыр зэ IуплъэгъуэкIэ щIэныгъэлI лэжьыгъэу къыпщохъу. Ауэ тхакIуэм къэралыгъуэм и хьэтыр щилъагъу ипэрей напэкIуэцIхэр къызэбнэкIа нэужь, а тхылъыр дунейм къытехьэным щхьэусыгъуэ хуэхъуар зытхам и лъынтхуэхэм ирижэ лъым зэрепхар къыбгуроIуэ. Сыту жыпIэмэ, зи адэшхуэ-анэшхуэр шапсыгъ, зи анэр урыс щIалэм щхьэхуимыту игу-и щхьэкIэ зэригъэкIун хуей мэхъу дэ зэпэщIэту къытфIэщI дунеитIыр — Урысеймрэ я псэм тешыныхьу зэман зэхуэмыдэхэм абы иIэпхъукIа кавказ цIыхубэмрэ.
Лъэхъэнэ къэс езым и цIыху щIыкIэ иIэжщ. XX лIэщIыгъуэм и пэм Урысеймрэ Кавказымрэ нэхъапэм щымыIа зэдэгъуэгурыкIуэкIэ Iэмал гуэрым техьат. «Шуудзэ шыщхьэмыгъазэ» зыфIаща зауэлI зэгухьэныгъэу Япэ дунейпсо зауэм хэтам урысхэмрэ бгырысхэмрэ тыншу зэзыгъэзэгъ хэкупсэ гурыщIэхэр къигъэушат. А зэщIэхъееныгъэм Ершов Виталий и гугъу щещI «Кавказ хужь: хамэщIым къыщыунэхуа зэкъуэшыныгъэ» Iыхьэм. Псалъащхьэм къызэрыдигъащIэмкIэ, мыр зытеухуар революцэ плъыжьым пэщIэува къарухэм яхэзэрыхьу къэралыр зыбгына кавказ офицерхэращ. ЩIэныгъэлIым жамыIа жиIэркъым, дэфтэр щIэхъумаи къигъуэтыжыркъым, уеблэмэ и тхылъыр журналист тхыгъэм нэхъ ещхьщ, щIэныгъэлI лэжьыгъэм нэхърэ, сыту жыпIэмэ, ар зытепсэлъыхьыр дыгъуасэ хуэдэм екIуэкIа тхыдэ гъунэгъурщ. Ауэ тхакIуэм нобэр къыздэсым дызыщыгъуазэ, утыку илъ хъыбархэр езым и гупсысэмкIэ къызэщIекъуэжри, акъылэгъу удэмыхъупэми, и лэжьыгъэ унэтIыкIэм и хьэтыр уолъагъу.
Псалъэм папщIэ, Ершовым игу хегъахъуэ XX лIэщIыгъуэм хэкум икIа кавказ къулыкъущIэхэм урыс хэхэсу залъытэжу зэрыщытам. А офицер хужьхэм революцэ плъыжьыр ирахужьэжу, Урысейм гуэт Кавказ хэку щхьэхуит зэфIагъэувэным щIэхъуэпсу я гъащIэр яхьащ. Апхуэдэ плъапIэ абыхэм ямыIэнкIи Iэмал иIэтэкъым, сыту жыпIэмэ «Шуудзэ шыщхьэмыгъазэм», Урысейм зэрыдекIуэкIым хуэдэурэ, зи хэкур езыгъэфIэкIуэну зи мурад гуп щызэфIэуват. Япэ дунейпсо зауэм хэта зауэлIхэм шэч къытрахьэртэкъым я лIыгъэм пащтыхьыгъуэм деж пщIэшхуэ къызэрыщилэжьам. Ауэ, тхыдэр апхуэдэу къекIэрэхъуэкIри, я хъуэпсапIэхэм теIэбэным и пIэкIэ, абыхэм я лъапсэхэр ябгынэн хуей хъуащ, псэупIэ яхуэхъуа къэралхэми, захъумэжын щхьэкIэ, кавказ зэгухьэныгъэхэр къыщызэрагъэпэщащ. ГъэщIэгъуэнщ Ершов Виталий зытепсэлъыхь цIыху псори здэIэпхъуа щIыпIэхэм цIэрыIуэ зэрыщыхъуар, щхьэж мыхьэнэ зиIэ гъащIэ гъуэгу зэрыпхишар. Нобэрей лъэпкъ гъащIэр зытемыгушхуэф лъэбакъуэхэр а цIыху къызэрымыкIуэхэм хамэщIым щачыфам и закъуэкъым — зыхэпщIа хъуа хамэ псэукIэм щIэх щымыкIуэдыжын лъэужьи къыщигъэнэфащ: Хьэгъундокъуэ Едыдж, абы ипхъу Елмэсхъан, Намитокъуэ Айтэч, Куэцэ Пщымахуэ, нэгъуэщIхэми.
ГъэщIэгъуэнщ тхакIуэр урыс хэхэсхэм зэреплъри. Зи гугъу ищI офицер хужьхэм я пашэу щытахэм яз Деникин Антон щытепсэлъыхькIэ, Ершовым къыхегъэщ большевикхэр зылъагъу мыхъу генералым Хэку зауэшхуэм и зэманым нэмыцэдзэм дэIэпыкъун зэримыдар. ЩIэныгъэлIым зэрыжиIэмкIэ, дунейпсо зауэр иуха нэужь, Жуков Георгий, Рокоссовский Константин сымэ зи дзэпщ урыс армэр Европэм щытекIуэмэ, офицер хужьхэр иджыри гугъэрт абыхэм я фочыпэхэр большевикхэм хуагъазэу Урысейр хуит къащIыжыну.
Тхылъыр топсэлъыхь Кавказым икIахэр щытIыса къэралыщIэхэм зэрыкIуа щIыкIэм, абыхэм щIэгъэкъуэн яхуэхъуа IуэхущIапIэхэм, ахэр хуэм-хуэмурэ лъэ быдэ- кIэ зэрыувам. Адыгэхэм ятеухуа Iыхьэхэр щитхым, щIэныгъэлIыр нэхъыбэу зэчэнджэщари зи лэжьыгъэ къигъэсэбэпари адыгэ щIэныгъэлIхэмрэ журналист-хэмрэщ. Ауэ урыс унэцIэ зезыхьэ Ершовым жиIэр и жьэм нэхъ хуабжьу къыжьэдоIукI, адыгэм и тхыдэр игъэщIэрэщIауэ зыми гурыщхъуэ къыхуимыщIу. Псалъэм папщIэ, Ершовым къегъэлъагъуэ Тыркум щыпсэу адыгэхэм я бжыгъэр. «Трабзон щыIэ урыс консульствэм лъэпкъ зэгухьэныгъэхэм хэтыпщIэ щызыт адыгэхэм я бжыгъэр мелуани 4-м нэблагъэу къигъэлъэгъуащ 2002 гъэм. Къалэхэм Iэпхъуэн щIадза нэужь, Кавказым икIахэр зыщыпсэу къуажэхэм я бжыгъэр 700-м нэсыжат. 2000 гъэм Узун-Яйла щIыналъэм Кавказ Ищхъэрэм щыщу къуажэ 74-рэ щыIэт, абыхэм ящыщу 45-р къэбэрдей, 15-р хьэтыкъуей, 9-р абазэ, 2-р абэзэхэ, 2-р шэшэн, 1-р осетин жылахэу. Анадолэ адыгэхэм я бжыгъэр иджыпсту мелуани 6-м щегъэжьауэ мелуан 12-м нэблагъэу къалъытэ. Иныкъуэхэм ику иту мелуани 8,5-рэ къраIуэ». Ар къыхощ «Кавказ Ищхъэрэм иIэпхъукIахэм-рэ нобэрей Урысеймрэ: пщэдейм хуэгъэза лъэбакъуэ» Iыхьэм.
Ершовым итхым укъеджэмэ, шэч къытепхьэркъым Кавказым къинэну зи насып кърихьэкIахэри абы щхьэхуимыту иIэпхъукIахэри Урысейм и нэIэ щабэм щIэту дэни зэрыщытхъэм. Абы и щыхьэтщ хамэ къэрал хасэхэм я жэрдэмкIэ Урысейм и еджапIэ нэхъыщхьэхэм щIалэгъуалэр еджакIуэ, сабийхэр — зыгъэпсэхуакIуэ, благъэхэр — хьэщIапIэ къызэрыкIуэр. Тхылъым ущрохьэлIэ куэд щIауэ зи гъащIэ гъуэгур хэкум езыпхыжа ди лъэпкъэгъухэу Къумыкъу Мамдухь, Къандур Мухьэдин, Ансокъуэ Зульфикъар сымэ, нэгъуэщI куэдми я цIэхэм. Зэрыубыдыжын хьисэпкIэ адыгэхэм къагъэхъу Iэуэлъа-уэ псори тхылъым къызэрыщыгъэлъэгъуар Урысейм и фIыгъэрэ и дэIэпыкъуныгъэкIэ зэфIыхьа защIэущ. ТхакIуэр щотхъу илъэс къэс къэрал зэмылIэужьыгъуэ-хэм щекIуэкI адыгэ фестивалхэм, я гугъу ещI Адыгэ ныпым, Щыгъуэ-ЩIэжым епха махуэхэмрэ къинэмыщI зэщIэхъееныгъэхэу къэралым дэлажьэ Адыгэ Хасэхэм ирагъэкIуэкIхэм. КIэщIу къызэщIэпкъуэжмэ, тхылъыр политикэр нэхъ зэбэкI, тхыдэми хуеплъэкI лэжьыгъэхэм я щапхъэщ. ТхакIуэм зи гугъу ищI псори бжьиз зырызу лъэпкъым зыIэригъэхьа насып мащIэу арами, мамырыгъэр уи Iэпэгъуу пчы зы лъэбакъуэр нэхъ лъапIэщ, пхъашэу уIэбэу ныбжь зыбжанэкIэ уикIуэтыжыным нэхърэ. Цым и кIуапIэмкIэ телъэщIыхьурэ тха Ершовым и тхылъым дигу къегъэкIыж псэлъэкIэ пщIэным IэштIымкIэ ууэным нэхърэ нэхъ жыжьэ узэрынигъэсыр, нобэ лъэпкъыр зыхэпсэукI гъащIэ узыншэри а Iэмалыр зэрынэхъыфIым щыхьэт хуохъу.
ЧЭРИМ Марианнэ.
