Бэм ящыгъупщэнукъым
1935 гъэм и мазаем СССР-м и ЦИК-м и Президиумым Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщ колхозхэт гупышхуэм къэрал дамыгъэ лъапIэхэр къыхуигъэфэщащ. Абыхэм цIыхубз куэд яхэтт. Ордензехьэхэм я жэрдэмкIэ а илъэсым къыхалъхьа социалист зэхьэзэхуэр зэщIэплъэрт, мэкъумэш IэнатIэхэм зэдэууэ заужьырт. Къапщтэмэ, звено бгъущIым гектарым хуэзэу гуэдзу центнер 40-м щIигъу, нартыхуу центнери 100 кърахьэлIэжат, гъэш фермэ 30-м я лэжьакIуэхэм жэм къэс шэ килограмм мини 3 кърагъэтат. Бжьыпэр зыIыгъ цIыхубз гуащIафIэхэм я цIэр иригушхуэу республикэм щызэIэпахырт. Абыхэм ящыщт Мысостышхуэ Былэ, ГъукIэжь Хъаний, Жыгун Фаризэт, Пронькинэ Аня, Беппаевэ Шамкъыз, Пугач Марие, Хьэждэгу Къэралхъан, Нефедовэ Марие, нэгъуэщI куэдхэри.
Къалмыкъ БетIал йопсалъэ ГъукIэжь Хъанийрэ Мысостышхуэ Былэрэ. 1935 гъэ Псыгуэнсу къуажэм щыщ мэкъумэшыщIэ унагъуэм къыщалъхуа Мысостышхуэ Былэ колхозым щыхыхьам илъэс 13 ирикъуа къудейт. ГъэщIэгъуэну ерыщт, жыджэрт, емызэшт. IэнатIэ хэплъыхь ищIыртэкъым, дэтхэнэми и гур етати, куэдым хунэсырт, Iуэху зехьэкIэм хэгъуазэрт. Апхуэдэурэ пашэхэм яхохьэ, звено унафэщI мэхъу, щIыр хуэсакъыу зехьэным, фейдэ пылъу къэгъэсэбэпыным, гъавэ бэв къехьэлIэным теухуа социалист зэхьэзэхуэм щапхъэ къыщигъэлъагъуэу хуожьэ. Гупым хэтхэу Къущхьэ Тамарэ, Хьэсанэ Назифэ, Балъкъыз Мылэ, Уардэщауэ Гузизэ, Мыкъуэ Пэтхъан сымэ я пашэм и жэрдэмхэр къыдащтэрт, даIыгъырт, IуэхущIэхэм трагъэгушхуэрт. Звеном и лэжьэкIэр хэIущIыIу хъуати, плъакIуэхэр я куэдт. Я зэфIэкIыр жыжьэ щыIунур жыжьэжтэкъым — гектарым хуэзэу нартыхуу центнери 100 къытрахри, гупым и цIэр къэрал псом фIыкIэ щыIуащ.
Пщащэ гуащIафIэхэм я къэмылэнджэж лэжьыгъэм хуэфащэ пщIэ къыхуащIащ. Езы Былэ къэралым и дамыгъэ нэхъ лъапIэ дыдэр къыпэплъэрт: 1935 гъэм илъэс 17 фIэкIа мыхъуа хъыджэбз ныбжьыщIэм Ленин орденыр къыхуагъэфэщащ. Адыгэ цIыхубзхэм ящыщу ар япэу зратар Былэщ.
1935 гъэм и щIымахуэпэт. Прохладнэ къалэ гъущI гъуэгу станцым и гупэм цIыхушхуэ щызэхуэсат. Абыхэм къахэщырт Къэбэрдей-Балъкъэрым и унафэщI Къалмыкъ БетIал. Псори Мэзкуу къикIыж мафIэгум пэплъэрт. Абы ист къэралым и дамыгъэ лъапIэр Крем-лым къызыщрата Мысостышхуэ Былэ. МафIэгур жыжьэу къыщыкъуэкIым, станцым и гупэм адыгэ джэгур щаублэ, цIыхубз ныбжьыщIэр гуапэу кърагъэблэгъэжри, автомашинэ гъэщIэрэщIам ирагъэтIысхьэ икIи, екIуу хуэпа шууейхэр бгъурыту, Налшык къашэж.
Былэ и нэгум щIэтт Кремлым и пэшышхуэм къыщыпсэлъа нэужь, президиумым и тIысыпIэм дэкIуейуэ, Сталинми, абы хэс псоми я Iэхэр зэрикъузар. Абы щыгъуэ Сталиныр къеупщIат:
— Сыт уи ныбжь?
— Илъэс 17 сохъу,- иретыж гъэхуауэ жэуап къэралым и лIыщхьэм.
Пэшым щIэс псори зэуэ зэщIотаджэри, бгырыс пщащэм Iэгуауэшхуэ хуаIэт. Ар Былэ дежкIэ пщIэ инт, а лъытэныгъэри хуэфащэу къилэжьат.
Къыщигъэзэжа махуэм Налшык щекIуэкIа гуфIэгъуэ зэIущIэм Мысостышхуэм псалъэ щитат: «Мы гъэм си звеном гектарым хуэзэу нартыху гектари 100 къытриха-мэ, етIанэгъэ гуэдзу центнер 40 къыщIэтIукIыну фыкъызогъэгугъэ. Къыспеуэну хуейхэр зэхьэзэхуэм фыкъыхыхьэ».
Былэ лэжьакIуэшхуэ къудейтэкъым, атIэ икIи спортым дихьэхырт. Мэзкуу щрагъэблэгъа илъэсым и гъэмахуэм альпинизмэмкIэ Iуащхьэмахуэ лъапэм щекIуэкIа олимпиадэм хэтат, колхозхэт 600-м щIигъум ефIэкIыу къуршыщхьэм псынщIэу нэсырт. Шы Iуэхум хищIыкIырти, адыгэ пщащэхэм папщIэ, СССР-м щыяпэу шууейхэм я клуб къызэригъэпэщат. Езыр щыпашэ драмэ, макъамэ, къэфакIуэ кружокхэр Псыгуэнсу къуажэм щылажьэрт.
1939 гъэм, Былэ коммунист партым хохьэ. Ирагъэджа нэужь, цIыхубз Iуэхухэм я къызэгъэпэщакIуэу, партым и Налшык райкомым щолажьэ, КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым къалэн щхьэпэ щегъэзащIэ.
Хэку зауэшхуэм и лъэхъэнэм, 1943 гъэм мэлыжьыхьым и 6-м, «Ордензехьэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и колхозхэт» танк колоннэр ухуэным ахъшэу сом мин 13, къэрал заем облигацэу 2600-рэ хилъхьащ. Абы щыгъуэ Былэ СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутатт.
Псыгуэнсу щызэхэт колхозым и тхьэмадэу хаха и щхьэгъусэм щIыгъуу, 1960 гъэм къуажэм егъэзэж икIи зыхэта звеном хохьэж. А IэнатIэми и гуащIэм щеблэжакъым. Абы и щыхьэтщ СССР-м и цIыхубэ хозяйствэм щиIэ ехъулIэныгъэхэм папщIэ, ВДНХ-м и комитетым и унафэкIэ, къыкIэлъыкIуэ илъэсым и мазаем, выставкэм и дыжьын медалышхуэр къызэрыхуагъэфэщар.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIэр гуащIэдэкI лъагэкIэ зыгъэIуа, лъэпкъым хьэлэлу хуэлэжьа Мысостышхуэ Былэ Шухьиб и пхъум къикIуа гъуэгу бгъуфIэр ди блэкIам и гъуджэщ, къытщIэхъуэ щIэблэм я щапхъэщ икIи я фэеплъщ. Апхуэдэхэр бэм ящыгъупщэркъым.
Аруан Алий.
