Ахэри зы унагъуэ дахэу къытхыхьэжащ
Адыгэр дызэхыхьэну, Iуэху гуэр зэдэтщIэну Iэмал диIэ зэрыхъурэ, си лэжьыгъэм и фIыщIэкIэ сэ куэд къэсцIыхуащ ди лъэпкъэгъу хэхэсхэм ящыщу. Гу зылъыстаращи, абыхэм къахокI, зы къэралым дыщапIам хуэдэу ди гупсысэкIэми дуней тетыкIэми къытехуэхэр. ФIыщIэшхуэ яхуэсщIу, къисIуэнщ зыбжанэм я цIэр: Сирием къикIыжауэ Налшык зыкъомрэ щыпсэуа, Хэкум гу щимыхуауэ дунейм ехыжа Келды Сабри, Тыркум щыпсэу Чурей Алий, Къущхьэ Догъэн, Токъмакъ Сэджид, Дунейпсо Адыгэ Хасэ къызэгъэпэщыныр зи жэрдэм Хьэткъуэ Фэтхьи (Голландием щопсэу).
Мы зыбжанэракъым, куэд мэхъу ахэр. Къапщтэмэ, сыт и уасэ Къумыкъу Мамдухь, Хъуажь Фахъри хуэдэ щIэныгъэлIхэр Хэкум къызэритIысхьэжар, Налшык и зыгъэпсэхупIэ нэхъ дахэхэм ящыщ хъуа «Тамерис» шхапIэр зей Едыдж Нихьаирэ Шукранрэ я унагъуэр. Адыгэхэм я закъуэкъым ахэр зыщхьэпэнур: зэфIэкI зиIэ, щIэныгъэ зыбгъэдэлъ, экономикэм зиужьыным, цIыхухэм лэжьапIэ къахузэгъэпэщыным зи гъащIэри гупсысэри теухуа цIыхухэрщ сыт хуэдэ къэралри зыгъэбыдэр, езыгъэфIакIуэр.
ЗыщIыпIэ къикIыжу зы унагъуэ къыщытхэтIысхьэжкIэ, ди цIыху бжыгъэм къызэрыхэхъуэр, абыхэм псэукIэмрэ лэжьэкIэмрэ ятеухуа гупсысэ къызэрытхахьэр узыщыгуфIыкIынщ. ЩIалэгъуалэр зэрыцIыхуурэ унагъуэщIэхэр къызэрыунэхур-щэ! ХьэIупэ ДжэбрэIил жиIэу зэхэсхат, хэхэсхэмрэ хэкурысхэмрэ ялъ зэхэлъэдэжу щIидзэмэ, адыгэ лъэпкъыр зэрыцIэрыIуэу щыта дахагъэр къэщIэрэщIэжыну. Абы шэч хэлъкъым.
ФэзгъэцIыхуну сызыхуей ДыщэкI (Кахраман) Зиад Хэкур зигу илъахэм ящыщщ, езыри и адэри къыщалъхуар хамэщIрами. Зиад промышленнэ IуэхущIапIэ инхэм я электроIэмэпсымэр зэтеухуэнымкIэ IэщIагъэлIщ. Езыр, и щхьэгъусэ Рамизэ, и щIалищым ящыщу нэхъыщIитIыр Налшык щопсэу. КъызэрысцIыхуа щIыкIэри вжесIэнут. Ар газет щхьэкIэ редакцэм къэкIуауэ нэIуасэ дызэхуэхъуат. Абы лъандэрэ «Адыгэ псалъэр» хузогъэтIылъри, къыщIыхьэурэ къещтэж.
Си гуапэщ фэри ар къэфцIыхуну.
ДыщэкI Зэид
— Зиад, фи къуажэм и хъыбаркIэ къыщIэдгъадзэт.
— Ди къуажэм и цIэр Хъэнасирщ, ар зыухуар, абы япэщIыкIэ дэсар Къэбэрдейм иIэпхъукIахэращ. 1905 гъэрщ ахэр Хэкум щикIар. Унагъуэ 59-м а къуажэр яухуат.
— Уэ уи хэт 1905 гъэм икIауэ щытар?
— Си адэшхуэ Сэлихьт. Илъэс 17 и ныбжьу арат абы щыгъуэ. И шыпхъу Сыжажэхэ я нысэр, зэрыбынунагъуэу иIэпхъукIырти, и къуэш нэхъыжьхэм (ахэри бынунагъуэт) «ди шыпхъум и гъусэу уикIамэ хъунут» къыщыжраIэм, «хьэуэ» къыхухэмыгъэкIыу, щIалэм зиIэтри, кIуащ. И къэшэгъуэ щыхъум, езы Сыжажэхэ япхъу къратри, унагъуэу тIысыжат. Зэщхьэгъусэхэм зы щIалэрэ хъыджэбзрэ зэдагъуэтауэ, 1924 гъэм си адэшхуэр къаукIауэ щытащ. Ар дзэм хэтт. МафIэгум ису зыщIыпIэ къикIыжу бзаджэнаджэ гуэрхэр ятеуэри, си адэшхуэри абы щыгъуэм хэкIуэдащ.
Хъэнасир дыкъыдэIэпхъукIри, Хьэлэб дыщыпсэуну дыкIуат, си адэ Сэлхьэдин хьэлъэзешэ машинэ ису абы щылажьэрти. Ещанэ классыр къэзухауэ арат Хъэнасир дыкъыщыдэIэпхъукIам, ауэ адыгэ фIэкIа абы щыдэмысар сощIэж. Хадэ, Iэщ зиIэхэм ягъэлэжьэну къащтэ хьэрып унагъуитI-щы фIэкIа хамэ яхэстэкъым. Уэшхыр мащIэу, щIым хъер къытемыкIыу, псы къыщIэпшын щхьэкIэ куу дыдэу ептIыхын хуейуэ апхуэдэт Хъэнасир и щIыгур. Арати, еджэну, лэжьэну къыдэкIыурэ адыгэр мащIэ хъуащ, хьэрыпхэр куэду дэтIысхьащ.
— Зиад, усабийуэ зэхэпхар уи гум къонэ, уеблэмэ а гукъэкIыжхэр къощIэрэщIэж, зы ныбжь гуэрым ущынэскIэ. Сыт уэ апхуэдэу къыбдэгъуэгурыкIуэр?
— Нэхъыжьхэм я уэршэр седэIуэну сэ къысхуихуакъым, къуажэм куэдрэ дыдэсатэкъыми. Ауэ сэ нэхърэ нэхъыжьхэу дадэ-нанэхэм я псалъэ зэхэзыхахэм жаIэж я Хэкумрэ здэкIуамрэ, езыхэмрэ зыхыхьахэмрэ я щытыкIэр зыкIи зэрызэтемыхуэм гугъу зэрыригъэхьар. Я гур мыбыкIэ щыIэу зыкъомрэ псэуащ, абы къыщалъхухэр нэхъ есэурэ иджы дыкъэсащ.
Зы лIыжь сигу къокIыж. МахуэлI Рэмэзант ар. Илъэс 12 и ныбжьу Хэкум икIат Рэмэзан. Ар гужант, жьэнахуэт, Хэкум теухуауэ куэд ищIэжырт. Сэри зэхэсхат абы и псэлъэкIэр, и хъыбархэм ящыщ. Рэмэзан СССР-м и посольствэм кIуэм-къэкIуэжурэ яригъадэри, и щхьэгъусэр и гъусэу 1969 гъэм къэIэпхъуэжауэ щытащ (бын яIэтэкъым). Илъэс 70-м тIэкIу фIэкIат и ныбжьыр абы щыгъуэм. Илъэс зытхух хуэдэ гуэр мыбы щыпсэуауэ дунейм ехыжащ. Мис апхуэдэ нэхъыжьхэр псэкIэ еныкъуэкъуащ хэхэс гъащIэм.
Си ныбжьым итхэр дыкъапщтэмэ, десат къэралми абы хабзэрэ псэукIэу щыIэми. Сэ илъэс 20-м ситу электрикыу лэжьэн щыщIэздзащ СССР-м Сирием щиухуэ ГЭС-м. СССР-м никIа урыс IэщIагъэлI сыдэлажьэрти, тхылъхэр къэсщэхури, урысыбзэ зэзгъащIэу щIэздзат. Сыздэлажьэм хьэрыпыбзэ зригъащIэрт, сэ — урысыбзэ. Апхуэдэурэ илъэс 11-кIэ абы сыщылэжьащ. ИужькIэ, унагъуи сыхъуауэ, бынищ сиIэу, ХьэлэбкIэ дыкIуэжри, Сирием зыхъумэжынымкIэ и министерствэм СССР-м яригъэщI заводым электрикыу сыщылэжьащ, абыи щыхэзгъэхъуащ си урысыбзэм. Ауэрэ, хъыбар къэIуащ Урысей пащтыхьыгъуэм, СССР-м хэт къэралхэм я цIыхуу зыкъэзылъытэм урысей паспорт къищтэну хуиту. Ар къэзгъэсэбэпри, 1991 гъэм Хэкум дыкъэкIуэжащ Совет Союзым и паспорт диIэу. ЩIалэ нэхъыжьым илъэс 18 и ныбжьт. Ар дзэ дохутыру мыбдеж щеджащ, нэхъыщIитIым курыт школыр къыщаухащ. Иджы нэхъыжьыр, Инал, Испанием щопсэу. Ар унагъуэщ, щIалэрэ пщащэрэ иIэщ. НэхъыщIэ Зауррэ Идаррэ ди гъусэщ. Идари унагъуэ хъужащ, абыи иIэщ сабиитI. Заур иджыри къишакъым. Абы дизайнымкIэ колледжыр къиухащ, унэкIуэцI зехьэнымрэ гъэдэхэнымкIэ IэщIагъэлIу. Аращ зэрылажьэри. Идар щIакхъуэ гъэжьэным, зэбгрышыным хэзэгъауэ мэлажьэ. Абы и щхьэгъусэ Саримэ Хутэхэ япхъущ, адыгэбзэр, урысыбзэр, инджылызыбзэр, хьэрыпыбзэр ещIэ. Туризм Iуэхум мэкъумэш университетым щыхуоджэ. НысэфI ди насып къихьащи, догуфIэ. Саримэ и адэ-анэри 1991 гъэм къэкIуэжри, илъэсищкIэ мыбы щыпсэуауэ ягъэзэжат, я Iуэхур хуэмыхъуу.
Идаррэ Зауррэ
Зэид и щхьэгъусэ Рамизэ и къуэ Иналрэ и къуэрылъху Идаррэ и гъусэу
Саримэ и гъусэр ипхъу Сабринэрэ и къуэ Альбертрэщ
— Фэ фыкъыщыкIуэжа 1991 гъэр ди цIыхухэр гугъуехь куэдым щыпэщIэхуа зэманым хеубыдэ. КъэIэпхъуэжа гуэрхэми ягъэзэжат, а гугъуехьхэм ялъахъэри.
— ИлъэсиблкIэ мыбы дыщыпсэуауэ, 1998 гъэм дгъэзэжри, пенсэм сыкIуэху сыщылэжьащ сыкъыздыIукIа IэнатIэм. НэхъыщIитIыр фэтэр къахуэтщтэри къэдгъэнат, курытыр лажьэу, нэхъыщIэр еджэу.
— Зиад, Сириер фи Хэку етIуанэу жыпIэ хъунущи, фигу къемыуэнкIэ Iэмал иIэкъым абы зауэ зэрыщекIуэкIыр. Псалъэм папщIэ, уи щIалэгъуэр щыбгъэкIуа Хьэлэб зэрызэтракъутэр плъагъуныр хьэлъэщ, шэч хэмылъу. Абы къыщыхъуам теухуауэ сыт къыджепIэн?
— Мы зауэм политикэ, экономикэ щхьэусыгъуэхэр и мащIэкъым. Къэралышхуэхэм зыуи кърадзэркъым къэрал цIыкIухэм унафэ хуащIыныр, я псэукIэр зэхакъутэныр, зыр адрейм ирауштыныр. Псалъэм папщIэ, Иран, Ирак, Кувейт, Ливие къэралхэм иужьрей зэманым къыщыхъуа псори щыхьэт зытехъуэр щIыдагъэмрэ газымрэ яхузэрымыгъэгуэшу, абы къыпэкIуэну фейдэм «цIыхугъэ» жыхуаIэр яфIигъэкIуэдауэ къэралхэр, цIыху гупхэр зэрызэпэуварщ. Сирием мы зэманым куэд щопсэу зауэм хэмыкIуэдэнымрэ я лъэр щIэмыхуу я узыншагъэр яхурикъунымрэ фIэкIа нэгъуэщI хъуэпсапIэ къыхуамыгъэнауэ. ООН-м къет Сирием имыкIыу къинам и процент 85-р мэжалIэу, зыхуей хуэмызэу. Къэрал лэжьапIэ Iутхэм я мазэ улахуэр махуищкIэ яхурикъуми аращ, ахъшэр апхуэдизкIэ пуд хъуащ, къэпщэхунур лъапIэщи. «Лыр, пхъэщхьэмыщхьэр къытхуэщэхужыркъым. ЩIакхъуэ дгъуэтмэ, дымысымаджэмэ дынасыпыфIэу къыдолъытэ» — жаIэу куэдыр мэтхьэусыхэ.
— Хьэлэб зэтракъутэпа, хьэмэрэ хьэблэ гуэрхэр къела?
— Къалэм и Iыхьэ плIанэр якъутауэ къыщIэкIынущ. Абы мелуанищрэ ныкъуэрэ щыпсэурти, иджы мин 400 — 450-рэ нэхъыбэ дэмысу жаIэ.
— Сирием къикIыжахэм «Жьэгу» фIэфщауэ зы Хасэ цIыкIу фиIэщ. Абы и гугъу уэзгъэщIынут.
— Зауэм и зэранкIэ адыгэ унагъуэ куэд къэкIуэжащ. Гуапэщ мыбы щыпсэухэр абыхэм зэрахузэфIэкIкIэ зэрадэIэпыкъур. Къуажищ-плIым унэ 82-рэ къыщащэхури, абыхэм иратащ, санаторэхэм къыщIэнащ унагъуэ 13, фэтэр къащтащ унагъуэ 27-м. ФIыщIэшхуэ яхуэщIын хуейщ гузэвэгъуэм зи псэр къыхэзыхахэм защIэзыгъэкъуа псоми. Ахэр къэкIуэжахэм шхынкIэ, хущхъуэкIэ, щыгъынкIэ зэрадэIэпыкъум и мыхьэнэр къыпхуэмыIуэтэным хуэдизщ.
Нэхъ пасэу къэкIуэжахэр сэбэп дыхъуну дыхуейуэ аращ «Жьэгур» къыщIызэдгъэпэщар. Урысыбзэ дэнэ къэна, адыгэбзэри тэмэму зымыщIэ яхэтщ абыхэм. КъинэмыщIауэ, мы къэралым и хабзэ-бзыпхъэм зыкIи щыгъуазэкъыми, гугъуехьу зыхэтыр мащIэкъым. Абы хэлъхьэж зауэм мылъкуншэ зэрищIар. Хэкум я псэр щагъэтIылъын, мыбы къинэжын папщIэ, япэ мазэхэм, илъэсхэм дэIэпыкъуэгъу хуэныкъуэнущи, зы гуп дызэкъуэувауэ аращ, тхузэфIэкIымкIэ защIэдгъэкъуэну. Псалъэм папщIэ, псом ящхьэр я сом къалэжьыжыфынращи, IуэхущIапIэхэм дыкIуэурэ унафэщIхэм долъэIу, Iэмал иIэххэмэ, ягъэлэжьэну.
— Къэралым, ди республикэм я унафэщIхэм сыткIэ фащыгугърэ?
— Урысыбзэмрэ адыгэбзэмрэ, Урысей Федерацэм щыпсэу дэтхэнэ зыми тхыдэм, хабзэм теухуауэ ищIапхъэм къэкIуэжахэр хурагъэджэну дыхуейт. Ар хуабжьу сэбэп хъунут щIэныгъэ и лъэныкъуэкIи къызыхыхьэжахэм нэхъ щIэхыу яхэзэгъэжынымкIи. ИлъэсищкIи, тхукIи, пщIыкIи Сирием и Iуэху зэтеувэжыну къыщIэкIынкъым. Ар къагуроIуэри, а лъэныкъуэмкIэ плъэжхэркъым, ауэ къэкIуэжахэр хамэгу-хамащхьэу щымытынымкIэ, Сирием къинауэ мыбыкIэ зигу щыIэхэм къэкIуэну Iэмал ягъуэтынымкIэ къэралым дыщогугъ. Дызэрыщыгугъым ящхьэри — укъэкIуэным апхуэдиз гугъуехь пымылъынырщ. Псалъэм папщIэ, Урысейм и Посольствэ Дамаск щыIэмрэ абы и къудамэ Хьэлэб щылажьэмрэ куэд яхузэфIэкIынут Хэкум къэкIуэжыну хуейхэр (ахэр апхуэдэуи куэдкъым) дэфтэр гуэрхэр щхьэусыгъуэ ящIу гугъу ирамыгъэхьынымкIэ.
— Зиад, махуэ зыбжанэщ иIэжыр адыгэм я Щыгъуэ пэкIухэр къэрал зыбжанэм щекIуэкIыным (дыщызэпсэлъар накъыгъэм 21-м и пэ къихуэущ. — Ш. М.). Ди лъэпкъэгъухэм сыт яжепIэнт абы теухуауэ?
— Адыгэр нобэ дызыгъэнэщхъейр нэхъыбэщ дызыгъэгуфIэм нэхърэ: япэрауэ, Сирием щыпсэухэр зыхэхуа зауэ гуащIэр; етIуанэрауэ, ди цIыхухэр нэгъуэщI къэралхэм къыщыщIидзыным щхьэусыгъуэ хуэхъуа зауэшхуэр. Ауэ зэманыр шэрхъщи, мэкIэрахъуэ. Ди Хэку дахэм ди бзэкIэ дыпсэлъэжу дыщыпсэуну ди насып къызэрихьам дринасыпыфIэщ. ЛIыгъэшхуэ зэрахьащ мыбы къина адыгэхэм бзэм зрагъэужьыным теухуауэ. Абы нэхърэ нэхъыщхьэу сыт щыIэр?! ЩхьэгъэпцIэжщ адыгэ псори Хэкум къихьэжыным ущыгугъыну, ауэ дэнэ хэт щыпсэуми, и бзэ, и хабзэ, и нэмыс зэримыгъэкIуэдыным яужь итмэ, ар сытым дежи лъэпкъым щыщынущ. Арагъэнщ дэ накъыгъэм и 21-м дызыхуэщыгъуэнухэм яхуэтщIэжыфынур.
— ФIыщIэ пхузощI, Зиад, уи Iуэху еплъыкIэ уиIэжу, игъащIэми Хэкум уимыкIам хуэдэу, уи анэдэлъхубзэр бейуэ, уи гур къытхузэIухауэ узэрыпсэум папщIэ.
ШИРДИЙ Маринэ.
Хъэнасир дэса адыгэхэм я унэцIэхэр
(дэзыгъэтхар ДыщэкI Зиадщ)
Хъэнасир хьэблэшхуитIу гуэшат: къухьэпIэ лъэныкъуэр Къэбэрдейт, къуэкIыпIэр — Анзорейт.
Къэбэрдей хьэблэм дэсахэр:
Уэтэр, Къэлтэбей, Жэмыхъуэ, Хьэжнэгъуей, Тхьэджэшэ, Хутэ, Вэрокъуэ, Мэшыкъуэ, Бекъул, КIурашын, Къуэжэм, Тхьэгуащэ, КIэмыргуей, КIэщт, Созей, Къандэхъу, Къалмыкъ, Къардэн, БэшкIур, Щад, Ботэщ, ДыщэкI, ЛъэнкIэпIашэ, Нэф, Мэкъуэт, Щоджэн, Къамбий, Кхъуэныхь, Шыкуэ, МахуэлI, Пщыунэ, Бэрсокъуэ, ПщыхьэщIэ, ШыкIэгъэс, Мэлей, Вындыжь, ЩакIуэ, Балъкъыз, Сыжажэ, Хьэтхъуэт.
Анзорей хьэблэм дэсахэр:
Мэлбахъуэ, ЛIымахуэ, МытIэжь, Чэгъэду, Келды, Шормэн, Стэпан, Шэрэдж, Сонэ, Мамхэгъ, Къуэдзокъуэ, Джэху, Уэркъей, Елджырокъуэ, Анзор, Гулокъуэ, Кыл.
