Паульс и кIэрахъуэр
Мазаем и 2-м ди дзэхэр Сталинград и деж щытекIуащ
Фельдмаршалу, 6-нэ армэм и унафэщIу щытар СС-м и офицерхэм ехъуэнырт, Чеховым еджэрт, совет зауэлIхэм щытхъурт. «АиФ»-р топсэлъыхь СССР-м икIыжа иужь Паулюс Фридрих Дрезден щигъэкIуа иужь илъэсхэм.
Дрезден къыпэщылъ Оберловинц хьэблэр хэIэтыкIахэм хабжэ. Хьэуар къабзэ дыдэщ, мэзыр гъунэгъущ, псы Iуфэм Iусщ. Сэ къэслъыхъуа унэр трамвай гъуэгум пэжыжьэкъым, ар пщIантIэ зиIэ унэшхуэ къатитIу зэтетщ. Зы цIыхубз щысщ, сабий щыжей гущэр щIиупскIэу.
— Къысхуэгъэгъу, мыбдеж фэтэрыр щылъапIэ?
— Псори фэтэру ятыркъым. Зейхэм ар Iыхьищу ягуэшащ. Дэтхэнэри зы мазэм еврэ мини 2-рэ 500-рэ и уасэщ. Уэ пщIэуэ къыщIэкIынщ мы унэр нэхъапэм зеяр. Пэжкъэ? ЖысIэнщи, и щIыбми хуэдэу и кIуэцIри щIэращIэщ. Зэгуэр Франкфурт щыщ хьэрычэтыщI гуэр хущIэкъуащ пивэ ефапIэ къыщызэIуихын папщIэ мыр къищэхуну. УасэмкIэ зэгурыIуакъым. Тхьэм и шыкурщ.
1957 гъэм мазаем и 1-м мы унэм щIэлIыхьащ вермахтым и 6-нэ армэм и Iэтащхьэу щыта Паулюс Фридрих. Илъэс 14 и пэкIэ абы езым и штабым и гъусэу гъэру зритат советыдзэм. Нэмыцэ сэлэт мини 100-м нэсым Iэщэр зэрагъэтIылъам ЕтIуанэ дунейпсо зауэр зэридзэкIащ. ИужькIэ сыт хуэдэу щыта фельдмаршалым и гъащIэр?
«Урысейхэм зыри ятекIуэнукъым!»
… Паулюс Фридрих 1943 — 1945 гъэхэм щаIыгъащ япэ щIыкIэ Красноярск, иужькIэ Суздаль щыIэ лагерхэм. ЩыIащ Ивановэрэ Озерэхэмрэ. 1946 гъэм къыщыщIэдзауэ Сталиным и «хьэщIэу» Томилин щыпсэуащ, дохутыри, пщафIи, адютанти езым и дачэм щиIэжу. 1947 гъэм Паулюс мазитIкIэ зыщригъэIэзащ Кърымым и санаторэхэм ящыщ зым. АрщхьэкIэ СССР-м и властхэм фельдмаршалыр хуит ящIакъым и щхьэгъусэм и кхъащхьэр зригъэлъагъуну, и бынхэм яхуэзэну. Сталиныр лIа иужь Паулюс Iэмал игъуэтащ ГДР-м Iэпхъуэну. 1953 гъэм жэпуэгъуэм и 23-м ар Москва дэкIыжащ. МафIэгур ежьэн и пэкIэ абы жиIащ: «Сэ фэ бийуэ сы-къыфхуэкIуащ, арщхьэкIэ сожьэж фызиныбжьэгъуу». Абы хэщIапIэ ищIащ Дрезден. «Барбаросса» план бзаджэр зэхэзылъхьам абы къыщыпэплъэрт унэшхуэ, IуэхутхьэбзащIэхэр, щхьэхъумэхэр, «Опель Капитан» автомашинэр. Апхуэдэу хуитт Iэщэ зэрихьэну. Паулюс пщIэшхуэ хуащIырт. Ауэ ар ипэжыпIэкIэ гъэрт.
— Сэ фельдмаршалым деж сыщылэжьащ 1953 — 1955 гъэхэм, — жеIэж илъэс 82-рэ зи ныбжь Штальский Гертрудэ. — Унэхэр зэрызэлъыIусхым къыдэкIуэу, пощтым сыкъеджэну, Паулюс къыхуэкIуэхэм щэхуу сурэт тесхыну си къалэнт. Пщыхьэщхьэ къэс ШынагъуэншагъэмкIэ министерствэм и офицерым сэ хуэсIуатэрт унэр зейм махуэр сыт хуэдэу игъэкIуами. Телефоным кIэщIэдэIухьырт, псори ятхырт. Я фIэщ хъуртэкъым Паулюс зыкъызэридзэкIыжыну, Урысейм Чеховымрэ Толстойрэ я тхылъхэр, Лениным и лэжьыгъэ псори здрихауэ еджэ пэтми. ХьэщIэхэм щепсалъэм и деж фельдмаршалым куэдрэ хэкъузауэ жиIэрт: «Урысейхэм зыри ятекIуэнукъым!»
ГДР-м и щэхурылажьэ IэнатIэхэм я архивхэм ятепщIыхьмэ, Паулюс куэд иригъэблагъэртэкъым. И закъуэмэ нэхъ къищтэрт. ФIэфIыр зыт: кърата кIэрахъуэр игъэкъэбзэнырт. Хэбгъэзыхьмэ, агентхэм ящыщ зым Берлин иIуэ-хуащ фельдмаршалым зиукIыжыну зигъэхьэзыр хуэдэу. Абы жэуап къратыжащ: «Умыгузавэ. Сталинград и деж зыщызимыукIыжакIэ, сыт абы иджы зыщIиукIыжынур?» Илъэс 63-рэ зи ныбжь Паулюс пенсэм тесын идакъым — ар Дрезден и Дзэ-тхыдэ центрым и унафэщIу лэжьащ, ГДР-м и ЦIыхубэ милицэм и школ нэхъыщхьэм лекцэхэм къыщеджащ. Газетхэм я лэжьакIуэхэм щепсалъэкIэ, ар хуабжьу техъущIыхьырт КъухьэпIэ Германием. Псом хуэмыдэу зэгуэзыгъэпыр СС-м и офицер языныкъуэхэр ФРГ-м и къулыкъущIапIэхэм зэрыщылажьэрт. «Эсэсхэр лIыукIхэщ, — жиIащ абы зэгуэр. — Сэ сызауэлI къызэрыгуэкIщ. Эсэсхэм ящыщ гуэри и гъусэу сэ псыунэ сыкIуэнукъым».
«Сабийхэри хьэзырт дафыщIыну»
— Паулюс дыхьэшхыу плъагъунутэкъым. Ар гушыIэм хуэхейт — къеIуэтэж илъэс 76-рэ зи ныбжь, ГДР-м и ЦIыхубэ милицэм и школ нэхъыщхьэм щеджа Браунланд Вильгельм. — Зэпымыууэ сымаджэт, гъэрыпIэм щитам нэмыцэ генералхэм тыгъэ къыхуащIа башыр сыт щыгъуи и щIэгъэкъуэнт. Апхуэдэу щытми, Паулюс хуабжьу нэмысыфIэт. Сталинград теухуа сыт хуэдэ упщIэми жэуап къритырт. Фельдмаршалым жиIэрт «нэмыцэхэм совет зауэлIхэм я лIыхъужьыгъэм и мызакъуэу, дэтхэнэ унэри зыхъума къалэдэсхэм я хахуагъэр зыхуэдизыр къалъытакъым. Сабийхэри хьэзырт дафыщIыну».
Языныкъуэхэм деж Паулюс мэзым кIуэрт, хущхъуэгъуэ зыхэлъ удзхэр зэхуихьэсыну. Ауэ абдежми щэхурылажьэхэр щыкIэлъыплъырт, зыпилэжынкIэ гузавэхэрти. Зы лъэныкъуэкIэ абыхэм я фIэщ хъуртэкъым Гитлер и ныбжьэгъу пэжу щытам и Iуэху еплъыкIэхэр ихъуэжауэ. НэгъуэщI зы лъэныкъуэкIи дзыхь хуащIыртэкъым. ФРГ-м къикIыурэ лъагъунлъагъу къыхуэкIуэ ипхъу Ольгэ щэхурылажьэхэр зэмыпычу кIэлъыплъырт. Вермахтым и капитану щытат икIи Сталинград зауэм хэтат и къуэ Эрнст-Александр. Абы хуабжьу и жагъуэт и адэр «урысхэм зэрадэлажьэр».
1956 гъэм и щэкIуэгъуэ мазэм щегъэжьауэ Паулюс и унэм къыщIэкIакъым: ар хьэлъэу сымаджэт, фельдмаршалым къыдэбзыжыртэкъым и щIэлъэныкъуэр. Ар 1957 гъэм мазаем и 1-м, езым и армэм Сталинград и деж зыщита махуэм, дунейм ехыжащ. Паулюс и хьэдэр ФРГ-м яшэри, Баден-Баден щыщIалъхьащ, и щхьэгъусэм и кхъащхьэм бгъурылъу. И къуэ Эрнст-Александр 1976 гъэм зиукIыжащ, и акъылыр зэIыхьэри. Ипхъу Ольгэ гъащIэшхуэ къигъэщIащ — ар дунейм щехыжар 2003 гъэрщ.
ГъэщIэгъуэнщ…
… Сэ сыбгъэдэтщ Паулюс Фридрих иужьу щыпсэуа унэм. А цIыхум гъэру зитауэ щытащ «ИугъащIэ Гитлер!» жиIэри. АрщхьэкIэ илъэсипщI нэхъ дэмыкIыу Германием кIуэжащ социализмэм и телъхьэу. ФРГ-м иджы щагъэхъыбар ар «яIуэнтIа» хуэдэу. Ауэ ар пэжкъым! Паулюс пщIэ хуищIа къудейщ езым и бийуэ щытам. ХХ лIэщIыгъуэм и зэхэуэ нэхъыщхьэ дыдэхэм ящыщ зым Паулюс щыхамыгъэщIамэ, мы зэманым дунейр нэгъуэщIу щытынкIэ хъунт, зыкIи ди фIыгъуэ хэмылъу. Фельдмаршалым и Iуэху еплъыкIэхэм захъуэжащ. Ауэ ар СССР-ми ГДР-ми я фIэщ щыхъуртэкъым. Пэжщ, лIэным куэд имыIэжу щеупщIам Паулюс жиIэгъащ: «Сэ Сталинград и цIыхухэм селъэIуну сыхуейт къысхуагъэгъуну».
Зотов Георгий.
«Аргументы и факты»
