Тобэ къызохьыж
(КIэухыр.
ПэщIэдзэр №№70-74-хэм итщ).
Алим унэ хуабэ зэлъыIухамрэ и анэм и тепIэн къабзэмрэ щилъагъум и гур нэхъ псэхужауэ Iэнэм бгъэдыхьащ. Абы телъ шхын тIэкIури адрейхэри и щхьэгъусэм и IуэхущIафэу фIэкIа игу къимыгъэкIыххэу: «Джаур, мыпхуэдэу зэпымычу ущытамэ, апхуэдиз псалъэмакъи диIэнутэкъым. Тобэ къэпхьыжауэ Тхьэм къыщIигъэкI», — игукIэ жиIэщ, тепщэч щIагъым деж ахъши хущIилъхьэри, лъапэмцIийуэ унэм къыщIэкIыжащ.
И къуэм бжэр хуищIыжыну хунэса къудейт, пIэм хэлъ цIыхубзыр къыщыщиудам. «Сыту мыгъуэ гъащIэ гугъущэ епхьэкIрэ, си щIалэ цIыкIу. Сыту фIыуэ укъызгурыIуэрэ, сэри ситащ уи пIэм илъэс куэдкIэ. Сыт щыIэ уи псэр зыдэмытынш цIыхум пIэщхьагъ дэбгуэшын нэхърэ нэхъ Iей. Сэри си зэран хэлъу собж а гугъуехьыр зэрыптелъым». ЖиIахэр зыгуэрым зэхихауэ къыщыхъуу къэщтащ Хужьпагуэ, Тхьэм деж нэмысын псалъэхэр къыжьэдэкIауэ къыщыхъужри, тобэ къихьыжащ. НапIэ-зыпIэм ар зы къару гуэрым зэщIиубыдэри, пщIыхьэпIэ дахэм хишащ. Къуэрылъхухэм я гъусэу дунейм и дахагъэм щыгуфIыкI бзылъхугъэм Алихъан цIыкIу и Iэр быдэу иIыгъ хуэдэт. Уеблэмэ пщэдджыжьым къыщыушам и Iэ лъэныкъуэм и IэштIымыр быдэу къузауэ иIыгът.
— Уэра, Нэху, си пщIыхьыр зэпызыудар? — и макъым зы къару гуэр къызэрыщIыхьэжар къапщIэу къэпсэлъащ Хужьпагуэ, къыщIыхьауэ мафIэ изыщIэ Астемыр зыхуигъазэри.
— Нанэ, укъэзгъэуша? — зридзащ абы Астемыр. — КхъыIэ къысхуэгъэгъу. Сэ Iейуэ сопIащIэ, еджапIэм сыкъыкIэрыхункIэ хъунущ. Дауэ нэху укъекIа, сыт иджыпсту нэгъуэщI пхуэсщIэну узыхуейр? Уи шхыныр пхуэзгъэхуэбэжынщ, шэджагъуэм иджыри къыпхуэсхьынущ, зы къыумыгъанэу шхы, — жиIэурэ и анэшхуэм къыбгъэдэкIыжу Iэнэм тет тепщэчыр къыщищтэм, абы гу лъитащ ахъшэм.
— Мыр сыт, нанэ, уэра мыр мыбдеж къытезылъхьар? — губжь хэту жиIащ Астемыр, къыхуащIэхэм щхьэкIэ я анэшхуэр ахъшэкIэ къахуэупсэу къыщыхъури.
— Хьэуэ, Нэху. Фэ аракъым фхуэфащэр, ар фи адэм ныжэбэ абдеж къытринащ. Апхуэдэу куэдрэ ещIэ абы, сыкъимыгъэушын папщIэ, — пцIыр и щхьэм хуимыгъэфащэу, ауэ а пцIым ифI и къуэм зэрекIынур быдэу къыгурыIуэу жиIащ Хужьпагуэ.
— Пэжуи, нанэ, папэ къакIуэрэ щIэх-щIэхыурэ? Уэлэхьи, си гуапэ хъуамэ. Махуэ къэс къалэн къытщищIхэм уэ дыпкIэлъыплъыну сыту къыхимыгъэхьарэт-тIэ абы? Дэр дыдэм куэдрэ щыдмылъагъу щыIэщ ар, лэжьыгъэ гугъу пэрытщи. Мами тхьэмахуэм махуэ закъуэ дэсщи, ди щыгъынымрэ и адэ-анэм ящIэупщIэнымрэ ирикъу къудейщ. Ахэр псори Iуэхукъым, иджы сэ зыми ухуэзгъэныкъуэнукъым, — и ныбжьым хуэмыфащэу псалъэрт Астемыр, и гум псэхугъуэ гуэр зэригъуэтыжар къапщIэу.
— Зыри къэхъуа щыIэкъым. Сэри сылъэрытетащ, тIэкIу сымаджэ сыхъури, къарууншэ сыхъуащи, мис, зэуэ сыкъэвгъэщIэрэщIэжащ. Махуэ зытIущкIэ сыкъэувыжынщи, жэмыжьым лъагъунлъагъу сыныхуэкIуэнщ. Нэху, а ахъшэм щыщ къащти, шхын гуэрхэри фэ щхьэкIи сэр папщIи къэхь. Аслъэнрэ Алихъан цIыкIурэ еджапIэм зыгуэр щаIэщIэлъхьэ.
— Хьэуэ, нанэ, дэ псори диIэщ. Шхын щIэщыгъуэ гуэрхэр къызэрыпхуэсщэхун къыхэсхынщи, адрейр мыбдеж щIрелъ, — жиIэри и пIэщхьагъым хущIилъхьащ.
ГуфIэгъуэмрэ гуныкъуэгъуэмрэ зэгъусэу зэщIаубыдат Хужьпагуэ игу махэ хъуар. ГуфIэрт и къуэ закъуэми и къуэрылъхухэми гу къызэрылъатэжам щхьэкIэ, ар и нысэм къищIэмэ, псори хьэргъэшыргъэ хидзэнкIэ шынэрт. Ауэ дапхуэдэу Iуэхур къыщIимыдзыжами, абы и псэмрэ и Iэпкълъэпкъымрэ къыхыхьэжа къарур зи фIыщIэ Астемыр щхьэкIэ дунеягъэм къыхуеIэн хуейт.
Астемыр хэпщIыкIыу и еджэкIэм кIэригъэхуат. Абы гу лъызыта егъэджакIуэхэм мызэ-мытIэу езым къраIуэкIа нэужь, и адэ-анэм деж къаIуэхуащ.
Iуэхур зытетыр и щхьэгъусэми жримыIэу, Симэ а махуэ дыдэм Астемыр и класс унафэщIым деж нэсащ. Илъэс зыбжанэ хъуауэ иригъаджэ, игъасэ щIалэм и щытыкIэ хъуар къыжриIащ егъэджакIуэм. Абы зэрыжиIэмкIэ, еджэным зэрыкIэригъэхуам нэмыщI дерс нэужьхэм еджапIэм щекIуэкI Iуэхухэми хэтыжтэкъым, унэм псынщIэу зэрыкIуэжын Iуэху фIэкIа зэрихуэртэкъым.
— Дэ депсэлъэнщ ди щIалэм, Iуэхур зытетыр къэтщIэнщи, ди нэIи тедгъэтынщ, — къигъэгугъащ егъэджакIуэр Симэ.
Унэм къэсыжыху фIэкIыхьу гъуэгум щыщIидзащ Симэ и шхыдэныр. Уэрамым зэрыдэтым щхьэкIэ тIэкIу зызышыIа анэм и жьэ бзаджэр пщIантIэм зэрыдыхьэжу и бынхэм ятрикъутэн щIидзащ. ЩыIэтэкъым мыбыхэм яхуимыгъэфащэ, щIэх-щIэхыурэ щIалэхэм я адэм и дежи нэсырт. ЖиIэрт абы зы мэскъалкIэ адэ къалэн имыгъэзащIэу, лэжьапIэжьым къыдэнэжауэ и жэщри и махуэри абы хьэулейуэ щигъакIуэу, и бынхэр абы ещхьыркъабзэу хьэулейхэу, зы сэбэпынагъ къабгъэдэмыкIыу. ЩIалэхэм фIы дыдэу къагурыIуэрт мы мафIэ зэщIэлыдам зы псалъэкIэ ухэIэбэмэ, мэфIэс къызэрыхъунури, щэху дыдэу зэбгъэдэтт, зым адрейм и Iэр быдэу икъузу. И жьэм къекIуэр яжриIэу сабиищыр унэкум итащ, зы псалъэ я анэ губжьам памыдзу.
— ФыкIуэ, лажьэм фихь. Иджыри зы укIытэгъуэ сыхэвдзэмэ, щхьэ къыффIэзнэнкъым, — жиIэри щыми ящхьэфэуащ. ЩIалэхэм «уэхушхуэ» зыжьэу къажьэдэкIри, я пэшымкIэ кIуэжащ.
— Алыхьым и шыкурщ фэ зыкIи ди анэм сыкъызэревмыгъэщIар. ЕгъэджакIуэм зыри пцIы жиIакъым, сэ япэм хуэдэу зэман лейуэ згъэкIуэдыфыркъым, си нанэ нэхъапэщи. Фыпсэу, си къуэшхэ, нэгъэсауэ адыгэлI къыфхэкIынухэщ, — Астемыр щыжиIэм, Аслъэни Алихъан цIыкIуи, лIыгъэшхуэ зэрахьам хуэдэу, я щхьэр лъагэу яIэтащ.
ЩIалэхэм псынщIэ дыдэу затIэщIыжри, щхьэж я пщыхьэщхьэ Iуэху яужь ихьэжащ. Жэщым псори гъуэлъыжауэ екIуэкIа папщIэ, Астемыр и анэшхуэм зэ Iумыплъэу къигъэнэнутэкъым. И адэр къэсыжу и шхыдэ мащIэм щыму щIэдэIуу и нанэм илъагъунырт Астемыр и гум щигъафIэр.
Пщыхьэщхьэшхэм унагъуэр етIысылIауэ Алим къэсыжащ. ФIыуэ зэрешар зи нэгум наIуэу щIэт цIыхухъум и лъакъуэр унэм щеувэхыну хунэмысу, Симэ и жьэ мыгъуэр зэIуихащ. ЩIалищри къыщылъэтри, я адэм бгъэдэуващ. Къэхъуар къызыхуэмыщIэ лIыр и щхьэм епхъуащ, и нэр щыункIыфIыкIри джалэ пэтащ. ЩIалэхэм ар диваным щрагъэтIысхьэм, Симэ гузэвэжат, ауэ и шхыдэныр щигъэтыртэкъым.
— Сыт, Iэу, къэхъуар, лIэныгъэ щыIэ? Сыту гузэвэгъуэ пежьэкIэкIэ укъыспежьа. Нобэ махуэ хьэлъэр иухащ, си псэр пIэм къэсхьэсыжащ щыжысIэм…
— Сэ сыпсэхэхкъым, ауэ мис мы уи къуищым сэ уэзмыщIар къуащIауэ, тхьэм жиIэмэ, плъагъунщ. ИтIанэ уигу сыкъэгъэкIыж…
Зэи зи адэ-анэм псалъэ япэзымыдзыжа Астемыр губжьышхуэ хэлъу и анэм и псалъэр IэщIиудащ:
— Мамэ, щыIэкъым анэм нэхъ лъапIэ, си дежкIи ар апхуэдэ дыдэщ. Ауэ быным ебгъэлъагъу щапхъэр гува-щIэхами зэгуэр уи пащхьэм къралъхьэжынущ. Дэ уи губжьми, уи удынми десэжащ, псори ди фэ дыдогъахуэ. Ауэ, мамэ, мы зы закъуэр бжесIэну махуэ зыбжанэ хъуауэ си щхьэм къизэрыхьащи, ди адэми си шынэхъыщIэхэми зэхахыну сыхуейщ. Псоми жьы хъуныр къытпэщылъщ, лIэныгъэм ещхьыркъабзэу (иджыпсту жиIэхэр и анэшхуэм и хъыбархэм, таурыхъхэм хэта пычыгъуэхэт). А щытыкIитIым IэщIэкIа щыIэкъым. АтIэ, укъызогъэгугъэ ди анэшхуэр нобэ зыIут IэнатIэм уIузгъэувэжыну. Срес жыхьэнмэ мафIэм, ауэ а щытыкIэр уэ уэзгъэгъэвыжынщ, — зы дакъикъэм лIыжь цIыкIу хъуауэ къыпщыхъу щIалэщIэм и нэм къытелъэда лъыр нэкIущхьитIым къежэхыну къыфIэщIырт.
Симэ зы къару гуэрым зэщIиIэтэри, илъэс пщыкIух и пэкIэ щыIа и нысэтешэ махуэм къыщигъэхутэжащ. Абы и нэгум къыщIыхьэжащ гуащэм и нэгу гугъэрэ гуапагъэрэ къызрихыр, езым игу къэкIа Iуэху дыджыр.
— Тобэ! Тобэ! Тобэ къызохьыж, си Тхьэшхуэ! — а псалъэхэр зэпыу имыIэу къытригъэзэжурэ Симэ унэм къыщIэжащ. КъыпхуэщIэнтэкъым мы цIыхубзым и акъылыр фIэкIуэдауэ и щхьэр зэрихьэу фIэкIа. мазэ зыбжанэ хъуауэ имылъэгъуа и гуащэр зыщIэлъ гуэщ унэмкIэ ежэкIри, пIэм хэлъ нанэм лъэгуажьэмыщхьэу бгъэдэхуащ, къыщылъэтыжри:
— Мамэ, къысхуэгъэгъу, мамэ къысхуэгъэгъу, — нэгъуэщI зы псалъи имыщIэжу къыпщыхъуу и гуащэм телъ шхыIэныр тридзри, фэмрэ къупщхьэмрэ къыхуэнэжа нанэр къипхъуэтащ. Сабий цIыкIу IэщIэлъу фIэкI къыпхуэмыщIэу, Хужьпагуэ гу- гъуехьышхуэ телъу зэгуэр ищIа унэм къыщIихьэжащ. ХьэщIэщ папщIэу зэлъыIуха пэшымкIэ щIихьэри, и щхьэгъусэм еджащ:
— Алим, къакIуэт, къыздэIэпыкъут мамэ згъэгъуэлъыну!
Къэхъуар къызыхуэмыщIэ зэадэзэкъуэхэр Симэ и макъыр къыздиIукI пэшымкIэ щIэлъэдащ. Алим и анэр Симэ къыIэщIихри, щIалэхэмрэ я анэмрэ пIэ тепхъуэр зэкIуэцIалъхьащ, щхьэнтэхэр ягъэщабэурэ тIуащIэу гъуэлъыпIэ натIэм кIэралъхьащ, зэдэIэпыкъужурэ я нанэр пIэм ирагъэгъуэлъхьащ.
А махуэм къыкIэлъыкIуа гъащIэ Iыхьэм мы Iуэхугъуэм зы цIыхуи щытепсэлъыхьыжакъым. Абы щегъэжьауэ псоми къалэн нэхъыщхьэу яIар я нанэр къызэфIагъэувэжу дуней дахэм гу щрагъэхуэжынырт. Ар икIи къехъулIащ абыхэм. Хужьпагуэ гъащIэ кIыхь Алыхьым кърипэсауэ къыщIэкIащ, и къуэрылъхэм я быныжи куэду илъагъужащ. И къуэр, къуэ бынхэр зыщIипIыкIам ахэри щIигъэдэIукIащ. Псом я щхьэжращи, зэгуэр «си хъыджэбз цIыкIу» жиIэу и унагъуэм къихьа и нысэр Iумпэм имыщIу, зы псалъэ дыджкIэ емыгуауэу, абы сыт кърищIами и гум щызэригъэзэхуэжауэ дунейм ехыжащ. Хэт игу къэкIын Хужьпагуэ жэнэтыр увыIэпIэ хуэмыхъуауэ? Апхуэдэ цIыху зырызхэрщ гуIэгъуэ куэдыр тепщэ щыхъуа мы дунейр зэтезыIыгъэр. Тхьэм псоми Тобэ къыдигъэхьыж.
