IЭКУАНДЭ ДАХЭ
Мис, тыкуэным зричауэ уэрамым ирожэ. И теплъэр жыпIэмэ, ар игъэзэщIэну зыхуэпIащIэ къалэным зэригъэзэхуэну и пщэ дилъхьа нэхъей, «хэт сэ сыкъэзымылъагъужар» жыхуиIэ псалъэфэм и сурэтщ къалэкур зи куэбжэпэ унэгуащэр. Щхьэцыр IэгукIэ ирилъэщIэкIа къудейщ, ижьаи имыжьаи. ПщIантIэм зэрыдэт хъэлатымкIэ къыдэжащ, зэплъыжаи зэмыплъыжаи. Маникюркъым, макияжкъым. Хиджабкъым, джилбабкъым. Ауэ умылъагъу нэпцIу зыблебгъэхыну плъэкIыныр къызогъанэри, дыгъэ гуащIэм жьауэм укъызэрыхэнэм хуэдэу щхьэхуимыту укъыбгъэдонэ. Зыуи зищIкъым. ЖаIэ хабзэ фIэкIаи жиIэкъым. Абы уегъэбэлэрыгъри, и гупсысэ къызэрымыкIуэхэм уапхъуэтэху къыпфIэмыIуэхуу зыIэщIэбгъэкIа и псалъэ къызэрыкIуэхэм уакIэлъыIэбэжын хуей мэхъу.
- ПцIы фымыупс, - яжызоIэ. - ПцIыр афияным хуэдэ къабзэщ, къэбгъэщхьэпэн щIэбдзакъэ, узыIэпишэнурэ укъэувыIэжыфынукъым. Абы и ужькIэ дыгъуэныр. Ефэныр нэхъеижитIщ, адрейр жызумыгъыIэххэ…
Зи щытхъу зэхих и сабийхэм зэреущием тепсэлъыхьыныгут Iэкуандэ, ауэ укIытэхыным къыIэщIэкIуэсыкIыну зэрыхуежьэу, зэрыкI мыхъуну хъийр и нэгум къыщIоувэри игъэбакъуэкъым. Аращ къыщIидзэжурэ и жэм лъакъуэм имыукI шкIэхэм щIытепсэлъыхьыр:
- ПцIыр Iей дыдэщ. Псори къыщежьэр пцIым дежщ. «Унагъуэ фихьэми, «Мобыхэ я нысэ пцIыупсыжьыр» къыфхужаIэу», - яжызоIэ.
Еущиеу жиIэу зи гугъу ищIыр иджыри еджапIэр къэзымыуха и хъыджэбзищращ. И щIалэ цIыкIур зекIуа къудейщ.
Я нэхъыжь Iэдииху ебгъуанэм щIэсщ. «Тху» защIэкъым, ауэ зэхихыр къыфIэIуэхуу зэрыхузэфIэкIкIэ фIыуэ йоджэ.
"ТхыдэмкIэ цIыхур номиным къытехъукIауэ жызыIэ дерсым дынэсащ, – жеIэж хъыджэбз цIыкIум махуэ гуэрым унэм къэкIуэжауэ. – Адэкъуэшым, «ауэ сытми «тIу» къэвмыхьын щхьэкIэ тхылъым итыр фигу ивубыди, къывэупщIмэ жыфIэж» жиIати, апхуэдэу сщIащ. "Зыри пхуэзгъэувкъым, тегъэщIапIэ сщIын зыри зыхэзыбгъэхакъым", - къызжиIащ егъэджакIуэм. НтIэ, цIыхухэр Iадэмрэ Хьэуарэ къытехъукIауэ аракъэ?"
«Аращ. «Си фIэщ хъукъым тхылъым итыр» жыIэ, - кърет чэнджэщ Адэшыпхъум. - Сэ школым сыщыщIэсым «Хэт Алыхьыр зи фIэщ хъур?» жаIэурэ къытхэупщIыхьти, си Iэр зэрысIэтам щхьэкIэ «тIу» схуагъэувауэ щытащ. Сыкъелащ, уэри укъелынщ».
«Ди егъэджакIуэм апхуэдэу жеIи, тхьэ, къоуэнщи укъриудынмэ», - погуфIыкI Iэдииху.
«Зэрыхъум еплъ. Ухигъэзыхьмэ, узэгупсысыр жыIэ, ауэ нэхъыжьщ, упэмыпсэлъэж, зэпумыуду езым жиIэр жегъыIэ. Уигу иримыхьмэ, уи тхьэкIумэм йомыгъыхьи зэфIэкIащ, - дыщIегъу, пщыпхъум и жагъуэ зэримыщIыным хуэсакъыурэ, и пхъур зыцIыхуж Iэкуандэ. - Мыбыхэм Мэлычыпхъу и жьэр къащIэкIэжащ, ящIэр жамыIэу хъунукъым».
Шхыдэ зищIми, Iэкуандэ къыгурымыIуэ Iуэхум хэлъкъым, «мэлычыпхъуищри» тхьэмахуэ махуэхэм гъунэгъу мэжджытым еджакIуэ егъакIуэ, езыми нэмэз ещI.
«Сэ Папэ «Амэнэ рэсулу» сигъэщIащ», - жеIэри иджыри илъэсих иримыкъуа Нуржан къурIэн егъэджакIуэм и пащхьэ йоувэ махуэ гуэрым.
«Папэ нэмэз ищI хъунщ, дауи?» – къохъуапсэ кърихьэлIахэм яз.
«Папэ ищIкъым, ауэ Мамэ «тIэкIу» ещI», - ет жэуап хъыджэбз цIыкIум.
«Азэныр къыщыджэкIэ, «Щхьэ нэмэз умыщIрэ?» - жеIэри къысщохьэ, - мэдыхьэшх Iэкуандэ хъыджэбз нэхъыщIэм здытепсэлъыхьым. – «СопщафIэ», - жызоIэ. «Абы щхьэкIэ къэбгъанэ зэрымыхъунур пщIэкъэ?» - жи езыми. Тхьэ зытрезгъэхьэурэ щыспшыныж къысхуохуэм»…
Ауэрэ зэманыр макIуэ. Щэху зыхуэмыубыд ныбжьым ит Мэлэчыпхъу-нэхъыщIэм унагъуэм щекIуэкIыр щхьэхуимыту ирехьэжьэ:
«Дэ ди Папэ ди Мамэ и гъусэу нэмэз тIэу ищIащ!»
«Зыхэфшауэ ара?» - гушыIэ нэпцIыу щIоупщIэ Iэкуандэ и ныбжьэгъухэр. Iэкуанди и жьэм ета IункIыбзэр кIэрэхъуащи, хъыбарыр и кIэм негъэсыж:
«КхъыIэ, нэмэз щIы!» - жесIэт. «СхуэщIынукъым, ей, сэ а къомыр схузэгъэщIэнукъым», - жиIэурэ зрилъэфыхьт езыми. «Пщэдджыжьыр си гъусэу пщIынщ, жасымрэ уитырымрэ зэгъусэу тщIынщи дыгъуэлъыжынщ», - щыжесIэм, арэзы хъуащ. КъыкIэлъыкIуэ пщыхьэщхьэм сыщхьэукъуауэ къыдохьэж…»
«Нэмэз сыбгъэщIыну жыпIэу езыр угъуэлъыжауэ!» - зэпещIыж бзылъхугъэм и лIым, хуэшхыдэ хуэдэми, ифI игъэIуну амал зэригъуэтам щыгуфIыкIыу, зэрыхуэарэзыри и нэгум къищу.
«ЦIыхуфI» щIыжаIэ нэрыбгэ хьэрэмыгъэншэхэм я щапхъэщ Iэкуандэ. Уэ пхуэди, сэ схуэди щымыIэжкIэ ягъэ кIынукъым, дэ дэщхьхэр гъунэжщ, ауэ мы цIыху щIыкIэм уримыхьэлIэжын жыхуэпIэр псыри, хьэуари, уеблэмэ езы дунейри кIуэдыжыным ещхьщ. Сабийми, балигъми, нэхъыжьми, гъунэгъуми къалъысыр гъэзэщIэн зэрыхуейр Iэкуандэ фIыуэ къызэрыгурыIуэр и хущIэмыхьэкIэм къегъэлъагъуэ. Ауэ ар махуэ къэс узрихьэлIэ цIыхухэм къазэрыщхьэщыкIым щыхьэт наIуэ хуэхъуу дэплъагъур… зыри зэрыдумылъагъум и закъуэщ. «Сыт сщIэуэ (жысIэу, щыстIагъэу, сшхыуэ) зытезгъэпсэлъыхьын» псэукIэ «модэм» емыкIуу, тIэкIуи хуэпасэрейуэ, цIыхухэм захигъэгъуэщэн гукъыдэжым щхьэхуимыту къахегъэлыдыкI жумыIэмэ.
Хьэл дахэ куэд къызэкъуихыфынущ цIыхум. Губзыгъэу, хабзэ хэлъу, зэкIэлъыкIуэу, хьэлэлу, IэбэкIэ дахэу, лъагъугъуафIэу, щIыкIафIэу, макъ жьгъырууэ, къинэмыщIу щытыфынущ. Ауэ а псори бгъэдэлъу щытми, апхуэдэ нэрыбгейм зы дакъикъэ тебгъэкIуадэ нэхърэ, зэ фIыуэ уаукIми нэхъыфIщ. IэпкълъэпкъкIэ узыщымэхъашэм и гуемыIукIэр зыми щыщкъым зи хьэлэлагъыр уи нэм къыщIэзыIу хьэл декIуэкIыгъуей зиIэм елъытауэ. Ауэ жаIэкъым «цIыху гугъу» жаIэу.
Iэкуандэ цIыху тыншщ. ЦIыху тыншыр езыр гугъу щехь къыхуихуэми, упэгъунэгъуныр гупсэхугъуэщ. Абы унагъуэ дахэ зэримыщIэкIынкIэи амал иIэкъым. Япэрауэ, зыхэпсэукI гъащIэм къыщилъыхъуэр езым хуэдэхэращ. ЕтIуанэрауэ, цIыху псэгъэтыншхэр уафэм хьэзыру къехуэхкъым, хьэхууи къащтэкъым. Ахэр гущIэгъур пщалъэкIэ къыщамыпщ унагъуэхэм, фIыуэ зэрылъагъу зэIыхьлыхэм я жьауэм хуэм цIыкIуурэ къыщIохъукI. ИужькIэ дэнэ къыщыхутэми, я дуней тхылъ напэм къафIытенэр дзыхь хуащIын хуэдизкIэ ягъэунэхуа, зи IэфI зыхащIа псэ къабзагъэм и сурэт гурымыхуращ.
ИтIани унагъуэм фэ къытеуэр Адэм нэхъ елъытами, абы щыжьэдэпшэ хьэуам нэхъ хэтыр Анэращ. ЛIыфI къуэфI хуэмыщынкIэи хъунщ, ауэ хэт шэч къытезыхьэр цIыхубзыфIым быныфI зэрыхуэщым? ЛIыфIым щIэблэфIкъым хуэмыщыр, зыгъэуна «фызыфIым» и щIыхуэр тхылъым хутезыгъэкIыжын мелыIычщ, бын тхьэкIумэм и тепщэ Анэм абы Адэм и Iей иримыгъэIуэн хуэдэу.
«Мы жылэр докIуэри унагъуэм бгъэдэлъ мылъкум хотIысхьэ, дэ унэ нэщI дыкъыщIэтIысхьащ, зыри щIэмыту», - хуабжьу жеIэ, псалъэм папщIэ, Ксантиппэ гуэрым. «Пэжу, Сократ[1] лъапцIэу бэзэрым къыщикIухьу слъэгъуат», - йогупсыс Платони[2]. Iэкуандэ ещхьу, Сократи Сократ зыщIыжыр сократыфэ зэрытемытращ-тIэ. «ЗыгуэркIэ, афиндэсхэ, си къуэхэр ин хъурэ щэныфIагъым нэхърэ ахъшэм, е нэгъуэщI Iуэху мыщхьэпэ гуэрым дихьэхауэ флъагъумэ, сэ фызэрызмыгъэпсэуам ещхьу фэри ахэр фымыгъэпсэууэ зэхэзехуэн фщIы; зыри ямыщIысхэу загъэпагэмэ, сэ фызэрызгъэкъуэншэу щытам ещхьу вгъэкъуаншэ, мыхьэнэ нэхъ зиIэр къазэрыфIэмыIуэхум, ябгъэдэмылъIауэ зэрызыхаIэтыкIым папщIэ», - жиIэри дунейм ехыжын ипэ цIыхухэм захуигъэзат жи а лIыфIым. Ауэ хэт зэхиха Сократ и къуэхэм я цIэ?!
ГушыIэр зы лъэныкъуэщи, тхьэмадэр цIыхуфIрэ гуащэр абы имыакъылэгъумэ, - унагъуэр мэтынш, езыр гугъу йохь. ХьэлкIэ нэхъ ехъулIар бзылъхугъэрамэ, - и унагъуэм зэрыкъуажэу дотынш, абы лIы нэхъ мыкIуэмытэри щихъуэжыр нэхъыбэщ. Пэжщ, хъулъхугъэм и пщIэр нэхъ лъагэщ, унафэкIэи нэхъ щхьэхуитщ, ауэ абыи бзылъхугъэм и уафэм имыт вагъуэ хупыгъанэкъым. И хъыджэбзыфIагъыр къыхуэгъэушын-къыхуэмыгъэушынщ. Къэуша ныкъуэи, къэуша нэпцIи, къэушыпаи къахуэмыгъэуши, къахуэмыгъэушыжи къытхэтщ. ХъыджэбзыфIагъым, хэти зэрищIэщи, IункIыбзищ къудейщ иIэр: шынэр, хъуапсэр, лъагъуныгъэр. Е псом щыщи тIэкIу-тIэкIу. ЩIалэфIагъым-щэ? АбыкIэ щIалэфI дыхуэзэмэ деупщIынщ, иджыпсту дызытепсэлъыхьыр ахэракъым.
Ауэ зэщхьитI щызэрихьэлIэи къыщохъу… иджыпсту зи гугъу тщIы Iэкуандэ Дахэ теухуа хъыбарым ещхь таурыхъхэм. Зэрызытепсэлъыхьыжыр къыхуэгъун папщIэ зыхуэпсэлъэж нэхъей, Iэкуандэ зыдигъуэжхэм холъадэ зы напIэ IэтыгъуэкIэ. АпщIондэху зытета щытыкIэм зэрымыщIэкIэ къызэрыщымыхутар уи фIэщ зыщI налкъутхэр къыжьэдощэщ:
«Сэ пцIы сыупсакъэ, сыкъыщIэмыщыжынкIэ мы дуней зы амал иIэкъым, - къыпещэ абы фIызэтеж и Iупэхэр иубыдурэ. - Е сымыщIэххэу зызумысыжынущ, е нэгъуэщI зыгуэру си пцIыр утыкум къихутэнущ. Си щхьэгъусэм «пцIы фымыупс» жыхуэпIэм къибгъэкIыр сыт?» - жи. «Папэ жумыIэ» псалъэ закъуэм фIэкIа хэмыту сощIри, унэм щIэкIмэ къыщыщIыр адэ-анэм яжримыIэжу, и Iуэху зыIутыр унагъуэм ямыщIэми хъууэ иригъэсэнукъэ абы сабийр?!»
Хъыбар дахэ гуэр щыIэщ адыгэ зэчырхэм къыхэщ щихъышхуэ Абдул Къадир Чилани и сабиигъуэм теухуауэ. Ар Iэкуандэ жесIэжыну си бзэгур тепыIэжкъым, ауэ иджыпсту тIури допIащIэри, сэ фэ вжесIэжынщи фэри фыщыхущIыхьэ абы жефIэж.
Чилани и хъыбар
Ар иджыри сабийуэ еджакIуэ ежьауэ, гъусэ зыхуэхъуа сатуущIэ гупым я чырэр хъунщIакIуэхэм япэщIохуэ. Псори къыщахъунщIэм, щIалэ цIыкIури къащ, ауэ зыри щагъуэткъым. Арати, зэрысабийм папщIэ къемылIэлIащэу, «Уэ сыт пIыгъ, щIалэ цIыкIу?» - жаIэри къоупщIхэ. «Дыщэ динар плIыщI сIыгъщ», - ярет жэуап ныбжьыщIэм. Япэрей хъунщIакIуэм зэхихыр и фIэщ мыхъуу дэхьэшхащ. ЕтIуанэми ардыдэр щыжриIэм, Чилани нэхъыщхьэм деж яшэри и пащхьэ ирагъэувэ. «Дэнэ-тIэ здэщыIэр ахъшэр?» - къоупщI аргуэрыр дзыхьмыщIу. «Си джанэм кIуэцIыдащ», - жеIэ Чылани. Ахъшэр къагъуэта нэужь, нэхъыщхьэм Чылани хигъэзыхьащ: «Зэрыдмыгъуэтар плъэгъуат, щхьэ умыбзыщIарэ ахъшэ зэрыпIыгъыр?» «Си Анэр зэи пцIы сымыупсыну къэзгъэгугъащ», - итащ жэуап щIалэ цIыкIум.
АдэкIа Iуэхур зэрекIуэкIар зыIуэтэжхэм жаIэр зэщхьэщокI. Ауэ зэтехуэу зы жаIэ. «Уэ уи Анэр бгъэпэжати укъелащ, КъэзыгъэщIам епцIыжауэ зи гъащIэр зыхь сэ хэт сыкъезыгъэлынур?» - жиIэщ хъунщIакIуэ нэхъыщхьэми, чырэм хэтхэм къатрихар яритыжа нэужь, и закъуэу гъуэгу теувэжат. Ауэ и гъусэхэм ар хуадакъым. «Иджыри къэс ди нэхъыщхьэу ущыщытакIэ, гъуэгу захуэми ущыдигъуазэу ущытыныр тфIэфIщ», - жаIэри, къыбгъэдэнахэщ.
Апхуэдэу пэжыр зи нэрыгъ щIалэ цIыкIум и хьэтыркIэ апхуэдиз цIыхум фIыгъуэр къайхъулIащ.
Iэкуандэ и къуэ Мухьэмэди Чылани ижь къыщIихуагъэныр хэлъщ. Хэт и гугъэнт, узэрыдэхьэ гъуэгу задэм «ВыщхьэфIэч» фIэзыща къуажэ цIыкIум апхуэдэ бзылъхугъэ дэсыжыну? Алыхым удзыфэу къигъэщIа Кавказым «Кавказ плъыжь» фIэзыщыфахэм кърагъэпщауэ щыта жьыбгъэ бзаджэм димыхыфу къыдэнауэ.
[1]Сократ – алыдж ущиякIуэ цIэрыIуэ. Ксантиппэ – хьэлыншагъкIэ цIэрыIуэ хъуа абы и щхьэгъусэ.
[2]Платон – Сократ и гъэсэн, алыдж гупсысакIуэ.
