
Атэлыкъхэ я гъуазджэ
КъэбэрдейБалъкъэрым лъэпкъ щэнхабзэм зыщезыгъэужьахэм пажэу яхэтащ Атэлыкъхэ Аслъэнджэрийрэ Жанусэрэ. Мы зэщхьэгъусэхэм я фэеплъхэрщ, къафэм и зы теплъэгъуэ къагъэувыIами ярейуэ, Налшык дэт «Победа» кинотеатрым тетыр. Скульптурэр махуэ къэс дызыIуплъэу дызэрыпагэ хъуну ди хъугъуэфIыгъуэщ, ауэ тIорысэ хъуащи, мылъэлъэжыпэ щIыкIэ, хуэфащэ гулъытэ ягъуэтамэ арат. Утыку нэхъ инхэм КъэбэрдейБалъкъэрыр ихьэ щыхъуам щIыхь пылъу ар зыгъэлъэгъуахэм ящыщщ Жанусэрэ (Лэкъунхэ япхъущ) Аслъэнджэрийрэ.
Республикэр Москва щагъэлъапIэрт 1939 гъэм. ЦIыхубэ хозяйствэр къызэраIэтым папщIэ, КъБАССРм Лениным и орденыр къыхуагъэфэщат 1934 гъэм. Абы щыгъуэм Налшык икIа къэфакIуэ гупым Iэгу хуеуэу, Сталиным жиIэгъат: «Адыгэ къафэм хабзэ хэлъщ».
А зэманым Аслъэнджэрий къэрал ансамблым щылажьэрт: езыри къафэрт, щIалэгъуалэри а гъуазджэм хуигъасэрт. ЖыпIэ хъунущ адэанэм я гъуэгум япхъу Зое ирикIуэжауэ. Абы щIэх дыдэу къэфакIуэ Iэзэ къыхэкIащ.
Артисткэ цIэрыIуэхэу Шэру Сонярэ Зангий Иринэрэ зэпымыууэ я нэIэ къыстетащ, абыхэм я фIыгъэкIи къэфэкIэм и щэху куэд псынщIэу къэсщIащ, жеIэ Зое. Апхуэдэу 1957 гъэм Москва зыкъыщызыгъэлъэгъуэнухэм сахэхуащ. ДгъэзащIэрт уджпыхури, уджхэшри, ислъэмейри. Абыхэм къищынэмыщIа, Мурадели Вано итха «Лъэпкъхэм я зэныбжьэгъугъэ» музыкэмкIэ къафэ гъэщIэгъуэныщи дагъэгъэхьэзырат. Ди музыкантхэм я Iэзагъым къылъэщIыхьэн гъуэтыгъуейти, дыгузэвэххэртэкъым: Къашыргъэ КIурацэ, Борий Линэ, ДыщэкI ФатIимэ (пшынауэхэр) сымэ, Ашуров Тэнэхъум, абы и къуэ Падацур (зурна), Ало ПIотIэ (бэрэбанауэ) мыбыхэм ансамблым и пщIэр нэхъри яIэтырт. Ди къэралым и къалащхьэм япэу сыщыдыхьар а гуфIэгъуэ махуэшхуэрти, зэи сщымыгъупщэжын хъуащ ар. Гуапэу дызэрырагъэблэгъар, удз гъэгъахэр, цIыху нэфIэгуфIэхэр ноби си нэгум щIэтщ а махуэхэр. Ансамблым сызэрыхэтам къриубыдэу зы махуэ пщIэншэу е Iуэхуншэу щыдгъэкIуа къэхъуакъым. Союзхэм я унэм и Колоннэ залым, Горькэм и жыг хадэм, Театр иным зыкъыщыдмыгъэлъагъуэ щыIэтэкъым. Дригушхуэрт Кавказыр Урысейм къызэредгъэцIыхум.
Сызыхэта гупым хьэл сфIэфIу хэлъаращ: уэрамым дыщыдэтым и деж сурэт къыттрахынуми зы къафэ нэхъ мыхъуми яхуэдгъэзэщIэну къыдэлъэIуми, зыри дгъэщIэхъуртэкъым.
«Кабардинка»р япэ дыдэу хамэ къэрал щыкIуар 1958 гъэрщ. Монголием и къалащхьэ УланБатор къалэрт къэфакIуэ гупыр здрагъэблэгъар. А къэралым Зое щилъэгъуахэр гукъэкIыж щхьэхуэу иIэщ. Махуэ къэс концерт тIурытIщырыщ ятырт, абыкIэ щыIэ къуажэхэм зыкъыщрагъэгъэлъагъуэрт. Зое зэрыжиIэжымкIэ, а жылэхэр куэдкIэ къащхьэщыкIырт дызэса къуажэхэм я теплъэм: чыкIэ къэхухьа унэ хъурей цIыкIухэрт цIыхухэр щыпсэур. «Къуажэдэсхэм ягу дрихьырт, ди фащэри ди къэфэкIэри яфIэдахэт, жеIэ Зое. Урысейм и лIыкIуэу а зэманым Монголием щыIа Молотовыр сыт щыгъуи концертхэм япэ къихуэу къытIущIэрт… дапщэщи екIуу хуэпат, и хьэ фIыцIэшхуитIыр щIыгъут. Борий Ирэ, Къуэдзокъуэ Людэ, сэ «монгол къафэ» дагъэгъэзэщIауэ щытащ… ДыздэщыIэ къэралыр оперэмрэ балетымкIэ лъэщт. Апхуэдэ пшыхьи дыхэтат».
1957 гъэм Москва щекIуэкIа VI дунейпсо фестивалым и дыщэ медалыр къэфакIуэ гупым къызэрахьар я нэхъ ехъулIэныгъэшхуэу къелъытэ Зое. «КъэфакIуэхэр, уэрэджыIакIуэхэр куэду къызэкIуэлIа а зэхуэсыш хуэм дыщызэрагъакIуэртэкъым: «Фыхэт? Дэнэ фыкъикIа?», жаIэу псоми дафIэгъэщIэгъуэнт, пещэ Атэлыкъым. Апхуэдэ къару зиIэр, дауи, ди лъэпкъ фащэрт, къафэрт. Фестивалым щIидзэн и пэкIэ, зыкъэзыгъэлъэгъуэнухэр Лениным и цIэр зезыхьэ стадионым дыщызэхуашэсри, къэралым и Правительствэм хэтхэм зыкъытхуагъэзауэ щытащ, егъэлеиныгъэ гуэри техьэулеикIи Iуэхум къыхэхуэ зэрымыхъунур къыдгурагъаIуэу. Зи фэр фIыцIэ цIыху Шотландием щыпсэу цIыхухъухэм я зыхуэпэкIэр, нэгъуэщI хьэлэмэт куэди абы щыгъуэм япэу къэтлъэгъуат. ИтIанэ, Иорданием къыбгъэдэкIыу къэкIуахэм адыгэ куэд я гъусат, Сэтэней зи цIэ зы цIыхубзи къэтцIыхуауэ щытащ. Ахэр лъэIуат КъэбэрдейБалъкъэрым и щIым щыщ тIэкIу къытхуэфшэ, жаIэри. Хурагъэшат…
БАГЪЭТЫР Луизэ.
ПщIэ къыпхуэзыщI, пщIэ зыхуозыгъэщI
Къашыргъэ Билал Къашыргъэ Билал лъэныкъуэ куэдкIэ зэчий зыбгъэдэлъ цIыхущ. РСФСРм щIыхь зиIэ и артистыр зэрысабийрэ екIуу къофэ, дахэу уэрэд жеIэ, макъамэ еус. И анэ, Къашыргъэ КIурацэ, шэч хэмылъу, ижь къыщIихуащ абы.
Куэд щIауэ соцIыху Билал икIи си ныбжьэгъущ. Абы ухуэзэнуи уепсэлъэнуи сыт щыгъуи гуапэщ. Езыр зэщIэкъуащ, пщIэ къыпхуэзыщI, пщIэ зыхуозыгъэщI, зи щхьэр лъагэу зымыIэт цIыхущ.
Ар гъуазджэм пасэу хыхьащ. РимскийКорсаков и цIэр зэрихьэу Ленинград дэт консерваторэм блэкIа лIэщIыгъуэм и 50 гъэхэм щеджащ. Мыбдеж абы къыщицIыхуащ езым и лъэпкъэгъу, композитор Къардэн Хьэсэн.
Консерваторэр къиухри, Къашыргъэ Билал и лъахэм къигъэзэжащ, КъБАССРм Телевиденэмрэ радиомкIэ и къэрал комитетым и уэрэджыIакIуэ гупым илъэс куэдкIэ хэтащ.
Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 щрикъуа 1957 гъэм абы ССРхэм я Союзым и Театрышхуэм и сценэм щигъэзэщIащ Сосрыкъуэ и ролыр.
«Нартхэр» макъамэхореографие поэмэр абы щыгъуэм япэу дгъэлъэгъуауэ арат, игу къегъэкIыж Билал. Уэрэдымрэ къафэмкIэ ансамблым мы лэжьыгъэмкIэт япэу театр зыкъэгъэлъэгъуэныгъэм зэрызрипщытар, атIэми, ар москвадэсхэм хуабжьу ягу ирихьат. Сэтэнейуэ Сосмакъ Валентинэ щытат. Балетыр зыгъэувар Корень Сергейт, СССРм и Театр иным и оркестрым и дирижёрт Тюлин Даниил».
Къашыргъэм «РСФСРм
щIыхь зиIэ и артист» цIэ лъапIэр къыфIащащ. А илъэс дыдэм Билал ЩIалэгъуалэмрэ студентхэмрэ я VI дунейпсо фестиваль Москва щекIуэкIам ансамблым хэту щыIащ икIи Шэру Соня и гъусэу къыщыфащ. Дуней псом щыцIэрыIуэ балетмейстер икIи хореограф Моисеев Игорь къахуэгуапэу тIуми къаритащ фестивалым и дыщэ медалымрэ лауреатым и дипломымрэ.
ЩIалэгъуалэмрэ студентхэмрэ я VI Дунейпсо фестивалым къекIуэлIат къэрали 120м щыщ ныбжьыщIэрэ студенту мин 30м щIигъу. ГуфIэгъуэ зэIущIэр къызэIуаха нэужь, дэ зэдгъэцIыхуат Иорданием щыпсэу ди лъэпкъэгъу Къунаш Хъусен. Ар къыщIыхэзгъэщыр апхуэдэ зэIущIэхэм я мыхьэнэ нэхъыщхьэр зэныбжьэгъу узэхуэхъуным, нэгъуэщI щIыпIэ щыпсэу адыгэхэр къэдгъуэтыжыным нэхъыбэу зэрыхэслъагъуэрщ, жеIэ къэфакIуэм. А фестивалым и дыщэ медалыр къэтхьащ, ансамблым хэтхэм ди къарур зэхэтлъхьэри. Налшык дыкъыщыкIуэжам къытпежьахэм я гуфIэгъуэр пхужымыIэным хуэдизт.
КъыкIэлъыкIуэ гъэунэхуныгъэу Уэрэдымрэ къафэмкIэ ансамблым дежкIэ щытащ Театрхэм, ансамблхэм, хорхэм я союзпсо фестивалыр, Чайковскэм и цIэр зезыхьэ Концерт залым къыщызэIуахахэр. Октябрь революцэр илъэс 40 зэрырикъум и щIыхькIэ къызэрагъэпэща фестивалми ди ансамблым япэ увыпIэр къыщихьат. Апхуэдэ щIыкIэкIэ КъэбэрдейБалъкъэрым Уэрэдымрэ къафэмкIэ и къэрал ансамблыр 1957 гъэм къриубыдэу щэнейрэ лауреат хъуат.
Къашыргъэ Билал макъамэ щIилъхьащ КIыщокъуэ Алим, Кулиев Къайсын, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм, Геттуев Максим, Балъкъэр Фоусэт сымэ, нэгъуэщIхэми я усэхэм. А уэрэдхэр иджыри ди республикэм щыцIэрыIуэщ. Билал щIыхьышхуэ къыхуихьащ «Зовут меня в Балкарию» уэрэд цIэрыIуэм. Абы и псалъэхэр зытхар пасэ дыдэу къэрал псом цIэрыIуэ щыхъуа адыгэ усакIуэ Къэшэж Иннэт.
Билал езым сыт и лъэныкъуэкIи насыпыфIэу зыкъелъытэж. Абы и гъащIэр къехъулIащ ныбжьэгъуфIхэр, Iыхьлы гумащIэхэр иIэщ, и унагъуэри хъуэпсэгъуэщ. И щхьэгъусэ Нелли ди республикэм и лъэпкъ балет спектаклхэр игъэбжьыфIащ, и къуэ Исмэхьили гъуазджэм зэфIэкIышхуэ къыщегъэлъагъуэ.
Къашыргъэм фIыуэ елъагъу щIыуэпсыр. Абы ди республикэм и щIыпIэ псори къызэхикIухьащ икIи жеIэ ди псыежэххэр Урыхуи, Шэрэджи, Шэджэми, Бахъсэни, Балъкъи я IэфIагъкIи, къежэхыкIэкIи зэщхьэщыкIыу.
Билал лъэпкъхэм я зэныбжьэгъугъэм зегъэужьыным зи гур ета цIыхущ.
МАМЫЩ Кашиф,
КъБРм щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
Ди къэфакIуэхэр къазэрыщыхъуар журналистхэм я псалъэкIэ
«Либиан Мэйл» (Триполи):
Дауэ мыхъуми, Урысей Ипщэм и къуршхэм я хьэуа къабзэм зы къару гуэр хэлъщ, абы щыпсэухэм гъащIэм гурыфIыгъуэ хригъэлъагъуэу, къэфэным, уэрэд жыIэным зэпымыууэ я гур хуигъэжану. ЦIыху 47рэ хъууэ Триполи къеблэгъа «Кабардинка»м хэт щIалэгъуалэм ику иту я ныбжьыр илъэс 20 ирикъуу аращ, нэхъыщIэ дыдэр 16 хъуа къудейщ… ЩIалэхэм къызыхэкIа лъэпкъым хуэфащэу заIыгъщ, къару мыкIуэщI ядыболъагъу. Хъыджэбзхэр дахэ дыдэщ: щхьэцыгъуэ ухуэнахэмрэ я Iэпкълъэпкъ псыгъуэмрэ уатхьэкъу… Телъыджэщ. Мыбыхэм я концертхэр гуфIэгъуэшхуэщ. КъэфакIуэ гупыр зэ зылъэгъуам ар щыгъупщэнукъым. Дэтхэнэ къэфакIуэри артист нэсщ, нэхъыбэу бгъэщIагъуэр лъакъуэхэр зэрызэблахым и псынщIагъырщ. Ар плъагъун хуейщ. «Къуршыбгъэ», «ЛIыжь къафэ», нэгъуэщI куэдми ди псэр ятхьэкъуащ. Абыхэм къытебгъэзэжурэ Iэджэрэ уеплъыфынущ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ артист Алэкъей Мухьэмэд
1952 гъэм и мэкъуауэгъуэ мазэт. Илъэс 12 фIэкIа мыхъуами, Алэкъей Мухьэмэд тегушхуэри Уэрэдымрэ къафэмкIэ ансамблым кIуат, яхыхьэну хуейуэ. А зэманым гупым хэтхэр балигъ защIэт, я ныбжьыр илъэс 25м къыщыщIидзэу. Дауи къащтат щIалэ цIыкIур ансамблым?! «Нобэми ар сэ езым къызгурыIуэжыркъым. Си насып кърихьэкIауэ къызолъытэ. ЗэрыжаIэщи, и зэманым, и чэзум срихьэлIащ. Гупым и балетмейстер Смелянский Леонид си къэфэкIэм еплъати, игу ирихьагъэнт, сыкъигъэнауэ щытащ», къыддогуашэ Алэкъейр.
НыбжьыщIэм къафэ щхьэхуэхэр зэкIэ имыгъэзащIэми, гупым и гъусэу Нартсанэ, Псыхуабэ, Армавир, Ростов, Харьков, Киев, Львов къызэхикIухьырт.
1956 1957 гъэхэм: Сыбыр, Урал, Поволжье, Прибалтикэ, Украинэ, Белоруссие ансамблым щIэхщIэхыурэ концертхэр ет. Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 щрикъу илъэсым Мухьэмэд и ныбжьыр 17м нэблэгъат. Махуэшхуэр зэрагъэлъэпIэнум илъэситIкIэ зыхуагъэхьэзыращ. Ансамблым къищынэмыщIауэ, а Iуэхум къыхашауэ щытащ республикэм щылажьэ гуп зэмылIэужьыгъуэхэр. ЦIыху 350рэ Москва ягъэкIуат. Алэкъейм зэрыжиIэжымкIэ, абы щыгъуэ ягъэлъэгъуауэ щытащ Шейблер Трувор и «Нартхэр» оперэбалетыр. Ар ягъэуват Театр Иным и солист Корин Сергей, Дашу Хьэшыр, Ленинград щыщ балетмейстер Гальперин Григорий сымэ. Бэтрэзу джэгуар Чехрадзе Дадикот, Сэтэнейр Сосмакъ Валентинэт, Алэкъейм къыхуагъэфэщат Сосрыкъуэ и ролыр. Нэхъ хьэлэмэтратэкъэ, Мухьэмэд къафэу, Сосрыкъуэ и партиер Къашыргъэ Билал игъэзащIэу къызэрагъэпэщат. «Уэрэдыр зэрыжысIэн макъ збгъэдэлътэкъыми, апхуэдэ Iэмалым дыхуекIуат», жеIэ Мухьэмэд.
Алэкъейр илъэс 20м иту арат «КъБАССРм щIыхь зиIэ и артист» цIэ лъапIэр къыщыфIащам. И ныбжьыр илъэс 24рэ щыхъуам, абы иIэт «КъБАССРм и цIыхубэ артист» цIэри. Илъэсих дэкIри, а ехъулIэныгъэхэм къакIэлъыкIуащ «УФм щIыхь зиIэ и артист» фIэщыгъэри.
Мухьэмэд хэтащ 1957 гъэм ЩIалэгъуалэмрэ студентхэмрэ я дунейпсо фестивалу Москва щекIуэкIам. Абы ди «Къафэм» дыщэ медалыр къыщыхуагъэфэщащ. «Сэ куэд си нэгу щIэкIащ, ауэ мыбы хуэдэ къэфэкIэ екIу слъэгъуакъым. Къыу дахэхэр Москва къесылIа фIэкI къысщыхъуакъым», жиIат Улановэ Галинэ.
ЦIыху гуащIафIэм и гукъэкIыжхэри купщIафIэщ. Псом хуэмыдэу Мухьэмэд дежкIэ лъапIэщ 1958 гъэм ансамблыр Монголием зэрыщыIар. УланБатор къалэм, Оперэмрэ балетымкIэ Монголие театрым, концерт 33рэ щатат. А зэманым СССРм и лIыкIуэу Монголием щыIэр Молотов Вячеславт. Абы и щхьэгъусэ Жемчужинэ Полинэ и жэрдэмкIэ, иужьрей пшыхьым Монголие театрым и зы артисткэрэ Мухьэмэдрэ ислъэмей къыщызэдагъэфауэ щытащ.
1962 гъэм Алэкъейр армэм дашащ. Совет Союзым и гъэунэхупIэ полигон нэхъыщхьэ Капустин Яр, спутникхэр щагъэлъатэ щIыпIэрат, абы и къулыкъур щрихьэкIар. Абы щыщыIэми, къэфакIуэм и зэфIэкI игъэлъэгъуащ. Хэку зауэшхуэм текIуэныгъэ къызэрыщытхьрэ илъэс 20 щрикъум абы игъэхьэзырат Кавказ дзэ округым хиубыдэхэр зыхэта концерт. А махуэшхуэм кIэлъыплъат Брежневри политбюром хэтхэри.
КIуэкIуэ Валерий зыгуэр еупщIат: «Сыт уи дежкIэ «Кабардинка»р?» жиIэри. Жэуапыр кIэщIт, ауэ купщIафIэт: «Ар лъэпкъым и набдзэщ», игу къегъэкIыж Алэкъейм.
Илъэс пщыкIутI фIэкIа мыхъуауэ Мухьэмэд ансамблым къызэращтам иджыри зы фIыгъуэшхуэ хелъагъуэ. Зэман зэхуэмыдэхэм гупым и балетмейстеру щыта цIыху цIэрыIуэ куэдым я деж зыщигъэсэну Iэмал иIащ. Апхуэдэхэт Смелянский Леонид, Мариинскэ театрым и къэфакIуэ пажэу щыта Гальперин Григорий, Дашу Хьэшыр, Ульбашев Мутай, Багдасаров Михаил, Никаев Ахьмэд сымэ.
Си гугъэщ лъэпкъым и «вагъуэу» илъэс 80 лъандэрэ адыгэм къыдэгъуэгурыкIуэ «Кабардинка»м фэеплъ хуэбгъэувыну къилэжьу. Осетием и «Алан»м, лъэпкъыр зэрыригушхуэр кърагъэлъагъуэу, щIалэрэ хъыджэбзрэ къызэдэфэу, пшынауэр лъэныкъуэкIэ къыщысу фэеплъ дахэ хуагъэуващ. «Кабардинка»м хуэмыфащэу пIэрэ апхуэдэ?!
БАГЪЭТЫР Луизэ.
Ди къэфакIуэхэр къазэрыщыхъуар журналистхэм я псалъэкIэ
«Ла Пренса», Альварадо Мрио Альфало:
Никарагуа япэу зыкъыщызыгъэлъагъуэ совет артистхэм гулъытэ зыхууагъэщI. Абыхэм ягъэлъагъуэ гъуазджэм сыт хуэдэ къэралми пщIэ щиIэнущ.
Лъэпкъ фащэм пщIэшхуэ зэрыхуащIыр зыхыуигъэщIэну «Кабардинка»м къохъулIэ. КъэфакIуэхэм ягъэзащIэм лъагъуныгъэ, пагагъэ, уардагъэ хэлъщ. ЩIалэхэм я жыджэрагъым пэщIэтщ щабэу къафэ хъыджэбз лантIэхэр. Ахэр зэгъусэу къыщызэдэфэкIэ, уи нэгу къыщIагъэхьэ бгырыс цIыхубзхэмрэ лIыхъужьхэмрэ я зы дуней.
«Эль соль де Мехико» (Мехикэ):
«Кабардинка»р гуп гъуэзэджэщ. «Ислъэмей», «Къафэ», «Мэлыхъуэ къафэ», «Абдзэх», нэгъуэщI къафэхэми къыбжаIэ Совет Союзым къикIахэм IуэрыIуатэ къулей къазэрыдэгъуэгурыкIуэр.
ГъащIэ гъуэмылэ
УзунЯйла (Тырку) щIыпIэм щыIэ адыгэ къуажэхэм щыпсэухэм Пащты Мадинэрэ (АРм и щIэныгъэкъэхутакIуэ институтым и лэжьакIуэ) сэрэ дахыхьатдахэкIати, Думэныщ Iэулэдин и цIэр абы зэрыщаIэтым, езыр и щхьэкIэ сымыцIыхуми, пагагъэ къысхилъхьат. Тыркум щыIэ а адыгэ къуажэхэм дэсхэм ял щIэуз е щIэгуфIэ Iуэхугъуэхэр сыт хуэдэ жыпIэу къебгъажьэмэ, си фIэщ хъуркъым Iэулэдин хуэдэу ар къызыгурыIуэнрэ зэхэзыщIыкIынрэ щыIэу. Ар илъэс бжыгъэкIэ а щIыпIэм щыпсэуати, IуэрыIуатэ, гъуазджэ, щэнхабзэ, бзэ я лъэныкъуэкIэ лIыжьрэ фызыжьу зэпсэлъам гъуни нэзи иIэкъым.
Си насып кърихьэкIри, нэхъ иужьыIуэкIэ Iэулэдин нэIуасэ сыхуэхъуащ. Пэжращи, сыту фIыт, ярэби, мыпхуэдэ цIыху сызэрыхуэзар жысIэу ар чэнджэщэгъуфI къысхуэхъуащ. Абы и дунейм ухыхьэн щхьэкIэ, а дунейр къызэрыпхьэхун гъащIэ гъуэмылэкIэ, IэмэпсымэкIэ, IэщэфащэкIэ узэщIэузэдауэ щытын хуейщ. ЩIэныгъэрщ зи гугъу сщIыр. Iуэхум зыгуэр тIэкIукIэ ущыгъуазэу абы ущыбгъэдыхьэкIэ, а мащIэр моуэ дуней и инагъыу пхузэщIигъэбэтауэ къыбжиIэфынущ а лIым.
ЗэрыжысIащи, Iэулэдин лIыжьфызыжь куэдми яIущIащ, епсэлъащ щIэныгъэм и цIыху цIэрыIуэу нобэ зи цIэ куэдрэ къитIуэ КъардэнгъущI Зырамыку, ГъукIэмыхъу Iэбубэчыр, Дыгъужь ФуIэд сымэ, хамэщI къикIыжахэм, нэгъуэщIхэми. Апхуэдэурэ лъэпкъыр зэрыпсэун, зэрыгъуэзэн хуей Iэмал Iэджэ Iэулэдин езым и щхьэм гъэщIэгъуэну щызэтриублащ.
Лъэпкъым къыдекIуэкIа хабзэхэм уащытепсэлъыхькIэ, пIэщIэгъупщыкIаIамэ, ар сыту пIэрэ сэ щIызэхэзмыхар жыпIэу, зи гугъу пщIам хуэдэу тIу, щы къыпхущIигъужынущ. А цIыхур щIэзгъэлъа пIэм ящыщ зыщ ари. Куэдым щыгъуазэщ: Iэнэ зехьэкIэ жыпIэми, цIыхухъуцIыхубз зэхущытыкIэм ехьэлIами, сабийм и гъэсэныгъэми. ЖысIэращи, адыгэ гъащIэм хэлъахэр, ноби абы къыдэгъуэгурыкIуэхэр зэтещыпыкIауэ Iэулэдин щIэныгъэ зэхуэмыдэкIэ къуегъэлъагъуф.
Iэулэдин и цIэр жыжьэ щIэIуар абы къафэ гъуазджэм зэхъуэкIыныгъэрэ зыужьыныгъэу иритаращ. ЦIыхум и щхъуэфэцыр игъэтэджу, и нэпсыр хуэмыубыду, и гур хуэмыгъэсабырыжу ищIу къафэм и теплъэмрэ абы и лъагъуэмрэ Iэулэдин хьэлэмэту хузэпыщIэжащ. Илъэс 60 и пэкIэ «Кабардинка» къэфакIуэ гупыр
утыку итами, куэд хузэфIэкIами, зыгуэрым и гуащIэ згъэкIуэдынуи сыхуейкъым, ауэ «адыгэ къафэщ» хужыпIэн хуэдэу, а гъуазджэм псэ хэзылъхьэжар Iэулэдинщ. «Адыгэ» щыжытIэкIэ, абы къызэщIеубыдэ, къэбэрдейхэм я мызакъуэу, бжьэдыгъури, шапсыгъри, абэзэхэри, убыхри, мэздэгу адыгэхэри. Абыхэм я къафэхэр псори къызэщIищыпэжри, Думэныщым къафэм и тхыпхъэри, къэуджыкIэри зы жыпхъэм, къупхъэм иригъэтIысхьэжащ. Ахэр абы «Кабардинка» ансамблымкIэ утыку кърихьащ.
Апхуэдиз акъылрэ губзыгъагъэрэ зыхэлъ къафэ гъуазджэр зэгъэуIужауэ утыкум щытлъэгъуами, щIэблэм бгъэдэтлъхьэжын хуэдэу а дахагъэр Iэулэдин и бзэкIэ къэIуэтэжауэ диIащэрэт, жызоIэ.
ЦIыху пэжщ, захуэщ, ауэ икIи пхъашэщ. IуэрыIуатэрщ сэ сызэлэжьри, Iуэхум сызэрыбгъэдыхьэным ехьэлIауэ набдзэгубдзаплъагъ зыхызигъэлъхьащ Iэулэдин. «Феджэ закъуэкIэ зыгуэр къывгурыIуэным фыпэмыплъэу, лэжьыгъэм фыхэджэгухь, фыхэуджыхь, ар фи пкъым ивмыгъэкIмэ, Iуэхур адэкIэ вгъэкIуэтэфыну фыщымыгугъ», жеIэ Думэныщым.
КIыщрэ хьэщIэщрэ. А тIум лъэпкъ гупсысэмрэ псалъэмрэ щызэрагъакIуэу, зэхуэсыпIэ бэлыхьу адыгэм иIащ. Дауэ ди жагъуэ мыхъуми, дызэрыт лъэхъэнэм ахэр хэгъуэщэжащ. ДиIэжамэ, кIыщри хьэщIэщри гъэщIэгъуэн дыдэу зезыгъэкIуэфынт Iэулэдин. Ущымытхъущэ, пхуэубыжынкъым, жаIэ. Апхуэдэу щытми, Думэныщ Iэулэдин нэхъыфIу щыIэр хуэфащэщи, сохъуэхъу иджыпсту зэрыщытым мынэхъыкIэу, узыншэу, зэIузэпэщу, зыгъэгуфIэн нэхъыбэ гъащIэм хилъагъуэу иджыри илъэс куэдкIэ ди япэ итыну.
ТАБЫЩ Мурат,
КъБРм и щIэныгъэ къэхутакIуэ
институтым и лэжьакIуэ.
Тхьэр зыхуэупса Шортэн Аллэ
ЦIыхубз гъэщIэгъуэныщэщ, зи дуней тетыкIэмрэ зыIыгъыкIэмкIэ зыхэтхэм къахэщым и щапхъэ нэсщ, жыпIэкIэ ущыуэнукъым Урысей Федерацэм щIыхь зиIэ, КъэбэрдейБалъкъэрым и цIыхубэ артисткэ Шортэн Аллэ. «Кабардинка» къэрал академическэ ансамблым илъэс куэдкIэ зэрыхэтам и закъуэкъым ар къызэрацIыхур. Аллэ и дахагъыр дунейм щызэлъащIысауэ щытащ: абы и сурэтыр зытет «Танцующая пара» кIэнфет пхъуантэр дэнэ щIыпIи щащэрт.
Шортэн Аллэ.1973 ГЪЭ ТхакIуэ Шортэн Аскэрбийрэ артисткэ цIэрыIуэ Даниткэрэ япхъу цIыкIур и адэанэм ещхь хъун хуейтэкъэ?! Даниткэ ипхъу закъуэр пиани нэм хуригъэджэну и гугъат. И анэм и хьэтыркIэ а макъамэ Iэмэпсымэм еуэу зригъэсами, Аллэ ар IэщIагъэ хуэхъуакъым. Абы къыхиха IэщIагъэм и гур къыхуэзыгъэушар Шэру Сонящ, абы и утыку итыкIэр илъэгъуа иужьщ адыгэ къафэм ар хьэщыкъ щыхуэхъуар.
Курыт еджапIэм и къэфакIуэ ан самблым хыхьа Аллэ утыкур зэи ибгынакъым. Университетым щыщIэсами, абы и къэфакIуэ гупым хэтащ. А зэманым ди республикэм щэнхабзэмкIэ и министру щыта Ефэнды Джылахъстэн зи пашэ къулыкъущIэ зыбжанэ университетым кIуэуэ ансамблым и къэфэкIэм еплъа иужь, Аллэ къыхахауэ щытащ «Кабардинка» ансамблым хэту Африкэм ягъэкIуэну. Къэрал гъунапкъэм уикIыну ущыхуимыт зэманым Африкэм кIуэныр, абы щыгъуэми, «Кабардинка»м и гъусэу, ныбжьыщIэм дежкIэ пщIыхьэпIэм хуэдэт.
Си адэм сызэримыутIыпщынур къызгурыIуэрт, сызипхъур къищIа иужь, Джылахъстэни «нэгъуэщI къэгъуэтын зэрыхуейр» жиIат. Унэм сыкъыздэкIуэжам си адэр, уIэлиууди, къытхутегъэхьэртэкъым. Жэщ псом сыгъащ. Нэху сыкъекIа нэужь, си еджэным зэран зэрыхуэзмыгъэхъунумкIэ, ар зэрыхыфIэзмыдзэнумкIэ псалъэ быдэ сIихри, хуит сищIауэ щытащ, игу къегъэкIыж Аллэ. Университетыр хыфIэздзэнкIэ си адэр щIэшынэр гурыIуэгъуэт: зэман пыухыкIа фIэкIа узэрыримылэжьэфыну IэщIагъэ закъуэкIэ укъэувыIэ хъунутэкъым, щIэныгъэ ищхьи зэгъэгъуэтын хуейт. ИтIанэ, сытым дежи абы къызжиIэрт: «Сценэр псыпцIэм хуэдэщ, ущIилъафэмэ, зэфIэкIащ. Iэгуауэр зэ зыхуаIэта цIыхур абы къикIыжыфыркъым». А зэманым щыщIэдзауэ илъэс 20м щIигъукIэ «Кабардинка»м хэтащ Аллэ. Абы университетри къиухащ.
А лъэхъэнэхэм ар зыцIыхуу щытахэм жаIэжу зэрызэхэсхамкIэ, уи фIэщ хъунутэкъым Шортэныр апхуэдиз илъэс хъуауэ ансамблым къыщыфэу. И зыIыгъыкIэкIи, и теплъэкIи, ар езым нэхърэ илъэс куэдкIэ нэхъыщIэ къэфакIуэхэм ефIэкIырт.
Насып. Мы псалъэм цIыхухэм къызэщIрагъэубыдэр зэхуэмыдэ защIэщ. Хэти и лэжьыгъэм дэрэжэ гъуэ къритрэ мылъку иIэмэ, насыпыфIэщ, адрейхэм дежкIэ насыпыр узыншагъэмрэ бынунагъуэмрэщ, ещанэхэм ар зыхалъагъуэр нэгъуэщIщ. Аллэ насыпыфIэщ, щIэгъэкъуэн нэс къыхуэхъуу и адэанэр къызэрыщхьэщытамкIэ, Тхьэм узэрелъэIунщ жыхуаIэм хуэдэ и къуитIымкIэ. ЦIыхубзым и хьэлым нэхъыфI дыдэу хэлъхэм ящыщщ и Iыхьлыхэм, ныбжьэгъухэм фIэщхъуныгъэ зэрахилъхьэфыр. «Къапщтэмэ, сэ нэхъ сызэщхьу, зи хьэлщэным щыщ нэхъыбэ схэлъу къысщыхъур си адэрщ, жеIэ Аллэ. Ар езэш зымыщIэ цIыху гуащIафIэт, зыхуигъэувыжа мурадым ерыщу хуэкIуэ цIыхут. Ауэ сыт хуэдэ ехъулIэныгъэ мы гъащIэм щызимыIами, къысхуэзыхьар си анэрщ. Ар мыхъуатэмэ, фIыуэ слъагъу къафэм сыхуэлэжьэфынутэкъым, щIыпIэ зэхуэмыдэхэм ансамблым и гъусэу сыкIуэфынкIэ Iэмал иIэтэкъым, си бынхэр зыхуей зэрыхуигъазэр, зэримыгъэмэжалIэр сымыщIатэмэ. Абы къыдэкIуэу, Венгрием щыIэ советыдзэхэм я гупым уэрэдымрэ къафэмкIэ я ансамблым илъэситхукIэ сыхэтащ. Илъэсым тхуэ нэхъыбэ сыкъэкIуэжыфыртэкъым, си адэми си бынхэми щхьэкIэ сызымыгъэгузэва си анэм сыхуэарэзыщ, ахърэт нэху Тхьэм кърит».
Шортэныр лэжьащ лъэпкъ къафэмкIэ УФмрэ КъБРмрэ щапхъэу къыщалъыта «Кавказ пшэплъхэр» сабий ансамблым и балетмейстеру. Утыку итыкIэ екIум, къафэ гъуазджэм и щэхухэм ныбжьыщIэ куэд абы хуигъэсащ.
ИСТЭПАН Залинэ.
ПщIыхьэпIэфIым хуэдэ илъэсхэр
Мэмбэт Хьэсэн, Мысачэ Валентинэ, Балъкъэр СэфрэIил, Ало Жаннэ, Хъыдзэдж Анатолэ сымэ Налшык» санаторэм и хьэщIэщ. 1975 ГЪЭ
Мы тхыгъэр зытедухуа Мамбэт Хьэсэн 1949 гъэм мэлыжьыхь мазэу Къулъкъужын Ищхъэрэ къыщалъхуащ. И школ кIуэгъуэ хъури, щIалэр Сэрмакъ интернатым ягъэкIуащ. Къэфэн Iуэхуи зэримыхуэу, абы классийр къыщиухащ.
УхуакIуэ училищэм щIэтIысхьауэ ар пхъащIэ IэщIагъэм хуеджэрт. Бэрэбэнауэ цIэрыIуэ иужькIэ къызыхэкIа Ало Арсени къыдеджэрт абы. ЩIалэм и къуэш нэхъыжь ПIотIэ а зэманым хэтт Уэрэдымрэ къафэмкIэ ансамблым. ПIотIэрэ Арсенрэ я гъусэу Хьэсэн къэзылъэгъуа Ульбашев Мутай щIалэр гупым хыхьэну иригъэблэгъащ. А зэманым ансамблыр щIалэ жан, жыджэр хуэныкъуэт. Къуажэм къикIа щIалэ цIыкIум псори фIэгъэщIэгъуэну зригъэлъагъурт, зэгугъужырт, зыхыхьам яхуэфэщэн артист хъуным хущIэкъурт.
«Гуп гъэса сыхэтащ, жеIэ Мамбэтым. Илъэс 1516 зи ныбжьыну защIэт дыкъащтари, апхуэдэу цIэрыIуэ дыхъунуи, а лэжьыгъэм дыпэлъэщынуи тщIакъым. Щапхъэ тетхащ къэфакIуэ нэхъыжьхэм, гъуэгу захуэ дытрагъэувэным щхьэх ямыIэу елэжьащ ансамблым и унафэщIхэри. Ульбашев Мутай нэмыщI, къыдэгугъуащ Гальперин Григорий. Щэнхабзэми утыку итыкIэми дыхуэзыгъэсар а лIы Iущырт. Нобэ утыку кърахьэ къафэ куэдым я лъабжьэр аращ зыгъэтIылъар. Пэжыр жысIэнщи, пщIыхьэпIэфIым хуэдэу блэлъэтащ «Кабардинка»м сызэрыщылэжьа илъэс тIощIыр».
Къыхэгъэщыпхъэщ дзэм къулыкъу щыщищIэми (Пермь), абы ансамбль щызэхэтым и зэфIэкI Мамбэтыр зэрыщемыблэжари.
Къэрал куэд илъэгъуащ Мамбэт Хьэсэн, езыми и къэфэкIэр дуней псом щигъэлъэгъуащ. Абы къызэрыхигъэщымкIэ, и щIалэгъуэм и лэжьыгъэм псэкIэ пэрытати, гугъуехь лъэпкъи зыхищIакъым. «1965 гъэм «Кабардинка»м хыхьа гупыщIэм, щIалэхэми хъыджэбзхэми, къэфакIуэ нэхъыжьыфIхэм ягъэтIылъа лъабжьэм пщIэ хуэтщIащ, гъуэгу хашар зэрытхузэфIэкIкIэ едгъэфIэкIуащ. ЦIыхуфIхэт псори, уагъэлъэпэрэпэнутэкъым, уифIри къыбдаIыгъынут. Бэрэгъун Руслан, Мэрыш Заур, Балъкъэр Сашэ… куэдыр дызэныбжьэгъум нэхърэ дызэкъуэшыр нэхъ пэжу къыщIэкIынт. Дахуозэш къытхэмытыж КIэрэф Толэ, КIэш Фёдор сымэ», жеIэ Хьэсэн.
Хьэсэн и щIалитIым зыр юристщ, адрейр ухуакIуэщ. Мамбэтым зэрыжиIэмкIэ, щIалэ нэхъыжьыр къафэми уэрэд жыIэнми хуэIэкIуэлъакIуэщ, гъуазджэр зыхилъхьэ щыIэкъым, ауэ ар IэщIагъэ хуэхъуакъым.
Ди гуапэщ мы нэхъыжьыфIыр щIэм я щапхъэу куэдрэ япэ итыну!
БАГЪЭТЫР Луизэ.
