ЩIыуэпсым и макъ
Псыр псэхэлъхьэжщ
ТкIуаткIуэ телъыджэм и «хьэл-щэн» гъэщIэгъуэныщэхэм щIэныгъэлIхэми цIыху къызэрыгуэкIхэми куэд хужаIэ. ООН-м и Ассамблее Нэхъыщхьэм 1993 гъэм мазаем и 22-м къищта унафэм ипкъ иткIэ, гъатхэпэм и 22-р Псым и дунейпсо махуэу ягъэуващ.
Дызытепсэлъыхь къэщIыгъэм мыхьэнэ ин дыдэ зэриIэр дэтхэнэ зы цIыхуми ещIэ, псэущхьэхэми къэкIыгъэхэми зыхащIэ. Ауэ абы хуэфащэ гулъытэ хуэтщIыфу пIэрэ?
Иджырей щIэныгъэм и бгъэдыхьэкIэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ къахутащ, цIыхум и гупсысэмрэ гу-рыгъу-гурыщIэхэмрэ елъытауэ, псым и щытыкIэм зэрызихъуэжыр. «Псыр псэхэлъхьэжщ», «Псыр псэм и зы ныкъуэщ» псалъэжьхэр зэрызэпэджэжми шэч хэлъкъым. Иджырей щIэныгъэм къихутэ щытыкIэхэр а жыIэгъуэхэмкIэ нэхъ пасэу къэIуэта хъуат.
— Псым, компьютерым ещхьу, хъыбарыр игу иреубыдэ. Мы ткIуаткIуэм и зэхэлъыкIэр телъыджащэщ. Абы и алыфбейм «дэлажьэ» дэтхэнэ цIыхуми зэрыхуейуэ псалъэу- ха щыхуэтхынущ, зэрегуакIуэуи а псалъэухар нэгъуэщIкIэ щыхузэхъуэкIынущ, — жеIэ псым информацэр зэритхымрэ зэрихъумэмкIэ щыхьэт техъуэ профессор Рустум Рой.
Псым псэ зэрыхэтым щыхьэт техъуэ къэхутэныгъэхэр япэ дыдэ езыгъэкIуэкIауэ къалъытэр Японием щыщ щIэныгъэлI, доктор Мосару Эмотощ. Ауэ, псым зэрызыхуэбгъазэр, узэрыхущытыр игу зэрыриубыдэр дэ тщыщ дэтхэнэми къыхузэгъэпэщыну къэхутэныгъэ цIыкIухэмкIэ хузэхэгъэкIынущ. Абы и щыхьэтщ Волгоград щыщ Гребень Маринэ ИнтернеткIэ щыгъуазэ дызыхуищIахэри.
— Си щхьэкIэ згъэунэхуащ, псым зэрызыхуэбгъазэ гупсысэмрэ псалъэмрэ зэрызыдищIыр, — жеIэ абы. — Сыт сэ сщIар? ЯпэщIыкIэ, псы къызэрыгуэкI Iэгубжьэм изгъахъуэри сефащ, IэфIагъ, гуакIуагъ я лъэныкъуэкIэ иужькIэ зэрызихъуэжыр зэхэзгъэкIын мурад сиIэу. ИтIанэ ар IэгуфитIымкIэ быдэу зэщIэзу- быдэри, абы ит псым зэрысхузэфIэкIкIэ «сеубзэрабзэу», фIыкIэ сыхуэхъуахъуэу щIэздзащ.
Гребень Маринэ зэрыжиIэмкIэ, ар егупсысырт псым псэ зэрыIутым, акъыл зыбгъэдэлъ къэщIыгъэ телъыджащэу ар зэрыщытым, езым и Iэпкълъэпкъри процент 80-м нэблагъэкIэ а пкъыгъуэм къызэрыхэщIыкIам и фIыгъэкIэ, IэгуфитIым иригъэпщкIухьар зэриблагъэм, абы къыхэкIкIи ар гукIи псэкIи «игъэхуэбэн» зэрыхуейм, ЩIы хъурейм цIыхуу тетым а къэщIыгъэ гъэщIэгъуэныщэр ямыгъуэтыжмэ, зэрымыпсэуфынум, нэгъуэщIхэ- ми.
— Псым ехьэлIауэ си гум IэфIагъэ мыухыжым зыкъыщиIэтащ, — адэкIэ къыпещэ абы и гукъэкIыжхэм. — Ар дунейм зэрытхутет къудейм щхьэкIэ фIыщIэ къызэрилэжьри а напIэзыпIэм зыхэсщIащ. Апхуэдэу «сепсэлъа» иужькIэ, сыхуэсакъыпэурэ, псым аргуэру сеIубащ. Телъыджащэщ, ауэ етIуанэу сызэфа псымрэ япэреймрэ IэфIагъ и лъэныкъуэкIэ я щытыкIэр апхуэдизкIэ зэщхьэщыкIырти, абы гу лъумытэнкIэ Iэмал иIэтэкъым: псым сызэрепсэлъамрэ «сызэрыхупыкъуэкIамрэ» зыкъыдигъэзащ. ИкIи ар и щыхьэту къэслъытащ Мосару Эмото дуней псор щыгъуазэ зыхуищIар зэрыщыпкъэм.
ЦIыхум и гурыщIэр, и гупсысэр псым зэрызыхищIэр къызыхэщ лэжьыгъэшхуэ щагъэзэщIащ профессор Коротков Константини, нэгъуэщIхэми я лабораторэхэм. Псы зэрыт хьэкъущыкъур къэзыувыхьа гупым, лъагъуныгъэм, гу щабагъэм, къабзагъэм ехьэлIа гупсысэхэр зэрахузэфIэкIкIэ я щхьэм щаIыгъыну елъэIуащ. ИужькIэ абы ита псыр яхъуэжри, гупсысэхэр шынагъэм, лъагъумыхъуныгъэм, зауэным хущIэкъукIэ зэрахъуэкIащ. Псы лIэужьыгъуитIри ягъэщтауэ, я молекулэ зэхэлъыкIэр къыщапщытэжым, ахэр зэрызэщхьэщыкIыр абдежми IупщI къыщыхъуащ. Лъагъуныгъэм псым и къарум, и зэIылъыкIэ дахэм хегъахъуэ, зауэм хущIэкъу гупсысэм псым и зэфIэкIым къыхинэж щIагъуэ щымыIэу, и молекулэхэм я зэхэлъыкIэр нэджэIуджэ ещI. Ауэ Мосару Эмото и къэпщытэныгъэхэм къызэрагъэлъэгъуамкIэ, псом нэхърэ нэхъ IупщIу икIи нэхъ телъыджэу псым и молекулэхэр зыпэджэжыр цIыхум гъэфIагъыбзэ зыхилъхьэ и псалъэхэращ.
«ФIыщIэ пхузощI», «Къысхуэгъэгъу» псалъэхэр зыжраIа псым и молекулэхэр щагъэщтым, ахэр тхыпхъэщIыпхъэ дахащэу зэхэту къыщIэкIащ. «Си гур пщыкIащ» псалъэхэр зыхуагъэза псым и кластерхэр микроскопкIэ щызэпаплъыхьыжым, абыхэм нэ-джэIуджэ теплъэ яIэт.
1995 гъэм Мосару Эмото мурад ищIащ псыр макъамэ зэмылIэужьыгъуэхэм щIигъэдэIуну. Макъамэр зэриухыу, псыр игъэщтурэ, абы къыщыунэхуа кристаллхэм микроскопкIэ еплъыжати, Бах, Моцарт, Бетховен сымэ я IэдакъэщIэкIхэм псым теплъэгъуэ дахэхэр къыхищIыкIащ, ауэ рок хьэлъэм кристаллхэр зэIищIащ.
— Гупсысэ Iей и акъылым щызыхъумэ цIыхум и Iэпкълъэпкъым хэт псыращ псом япэ зэтрикъутэр, Iейм телэжьэн хуэдэуи зэтриухуэр. Аращ нэхъыбэрэ уи гум фIы ибгъэлъыху щIэнэхъыфIыр. КъызэрыщIэкIымкIэ, псым и ухуэкIэр нэхъ Iеижу зэтезыкъутэр гулъытэншагъэращ. Абы къыхэкIыу сабийхэмрэ зи ныбжь хэкIуэтахэмрэ зэпымыууэ едэхэщIэн, макъ щабэкIэ епсэлъэн хуейщ, — жаIэ доктор Мосару Эмоторэ щIэныгъэлI Грубер Аллоисрэ.
А псори тохуэ ди адыгэ хабзэми ислъам диным дыкъызыхуриджэхэми. ЖытIам къыдэкIуэу, дытегузэвыхьыпхъэщ ди псы ежэххэм яIэ хъуа щытыкIэми. Ахэр пхъэнкIий идзыпIэ зэращIыжам кърикIуэну шынагъуэр зыхуэдэр хэт и нэгу къыхущIэгъэхьэну? Псыр дыкъэзыгъэщIам и компьютермэ, псыхъуэр ди пхъэнкIий идзыпIэмэ, сытым дыщыгугъ хъуну?..
ХЬЭТЫКЪУЭ ЩауапцIэ.
Абхъаз
«ПIыв» шытхым дыкъытохутэ
Абхъазым и бгылъэ щIыпIэхэм япэ лъэбакъуэ зэритчам теухуа ди япэрей тхыгъэ мазаем и 28-м къыдэкIа «Адыгэ псалъэ» газетым «ЩIыуэпсым и макъ» напэкIуэцIым къытехуащ. Мыр абы къыпызыщэщ.
ПIыв щытхым — Гъунапкъэм дызэпрыкIыу, мэзкъуэдыми дыщихьакIэ, Iэгъуэблагъэм хуиту иджы зыщытплъыхьынкъэ, — жытIауэ дыздэжэм, нэгъуэщI зыри къытфIэмыIуэхужу, къытхуэблагъэ бгыхэмрэ мэзхэмрэ апхуэдизкIэ дадихьэхыщати, дызэрыс машинэр, къижа щIагъуи щымыIэу, къызэрыувыIам зэуэ гу лъыттакъым. «Iэгъу! Сыт телъыджэ мыбдежми къыщытпэплъэр?» — жытIэн къудейуэ, гъуэгу напщIэм жьыпэу папщIэу IуащIыхьа хьэщпакъ мащIэм щIэгъэбыдыхьа Iэнэм тегуэшауэ телъ ерыскъымрэ абы хуэм-хуэмурэ зыбгъэдэзыгъэзагъэ цIыхухэмрэ къэтлъэгъуащ. Ижьырабгъу лъэныкъуэмкIэ, зи гугъу тщIы Iэнэм тIэкIу пыIукIуэтауэ, щIыIэм зэрызэхигъэундэрэщхъуар къапщIэу, Iэпэлъапэсыс хъуарэ, кIэкуакуэу бзылъхугъэ цIыкIуитI щытт. Зэ еплъыгъуэкIэ къыпщыхъунут абыхэм къыщIэувыIар къафIэмыIуэхущэу, апхуэдизкIэ щIыIэми щIыпIэми зэхэзещхъуэн ящIати. Дэнэ кърахами хэт ищIэн, ауэ езыхэми, зрагъэхуэбэжын я гугъэу, щащыху гуэрхэр зраубгъуэкIат.
Си гъусэу «гъущIышым» непсыха щIалэм тлъагъу гупыр зищIысым теухуауэ щэхуу сыщыпкърыупщIыхьым, дызыIуплъэ цIыхухэр адрей машинэмкIэ зекIуэ ныддежьахэр зэрыарар къызгуригъэIуащ. Сэри, фи нэмыс нэхъ лъагэ ухъуи, емыкIу сыкъэфщIми сщIэркъым, ауэ Iэнэр къызэрыузэдам гу лъыстагъэххэти, апхуэдэ зэман гъэкIуэкIэм гъуэгу зэдытехьахэм зыкъыдигъэужьыжу нэхъ нэIуаси дызэхуищIын фIэкIа, нэгъуэщIкIэ зыми и зэран къыдэмыкIыну къэслъытащ. ИкIи сызэригугъам хуэдэуи хъуащ. Турист зэхэшэхэм къытхуаузэда Iэнэм щIыпIаплъэ зэдежьахэр нэхъыфIу дызэригъэцIыхуащ, нэхъ нэ лейкIи дызэIуигъэплъащ.
Пшагъуэ мащIэр щIылъэм трищIауэ зекIуэ гъуэгу дытехьами, махуэм и зыужьыгъуэр уэфI зэфэзэщкIэ тхузэрихъуэкIыжыну дыщыгугъат. АрщхьэкIэ, Абхъазым и къалащхьэм дыкъызэрыдэкIыу, уэшх тIэкIур уафэм къыпхидзын щIидзащ. Абы пэмыплъа дэ, дызэрыс машинэхэр лъэныкъуэ псомкIи къызэрымыгъэбыдыхьар къытфIыхыхьэжри, Рицэ, Мзы хыжьей (гуэл) цIэрыIуэхэр къыщылъыхъуэн хуей Бзыбэ тIуащIэшхуэм и «жьэр» тенджыз Iуфэм щыхуиущIым дынэмыблагъапэ щIыкIэ, къытщIихуа жьыбгъэ мыухыжым и «фIыгъэкIэ» зыгъэпсэхуакIуэм и нэхъыбэр дигъэпIыщIат. Ауэ щыхъукIи: «дыундэрэщхъуарэ ди пи лъы ивэжауэ дызэхэт нэхърэ…» — жытIэри, гъуэгугъуазитIым къытхуагъэлъэгъуа санэ пIащIэ лIэужьыгъуищым щыщу щхьэж фIэфIыр къыхихащ, игу Iэпихым хуэдизкIи хэIубащ. Апхуэдэ щIыкIэм тету, Iэнэм телъ гъуэмылэмрэ фадэмкIэ абдежым тIэкIу «зыкъыщыдгъэхуэбэжри», адэкIэ гъуэгум зэрыхэдгъэщIыным дыхуэпабгъэу, щхьэж зытеса «гъущIышхэм» дышэсыжащ.
Гужан къэхъужа гупым зыкъыддищIрэ зыкъытхуигъэщIагъуэу къыкъуэуцIуукIыжа дыгъэми дыщыгуфIыкIын щIэддзэжа къудейуэ, аргуэру уэгу лъащIэм зыщIигъэпщкIуэжащ. «Бетэмал, хъуатэкъым ари!» — хужытIарэ ди гугъэри хэтхыжауэ, уафэм щызэрызекъуэу ит пшэхэм зэрыкъуалъэфэжам езыри иризэгуэпыжа, сытми щIэзыхъума «гуэрэныр» лъэныкъуэкIэ къыщызэхинэри, нур гуащIэ гуакIуэр къызыпхыпс и уэрдыхъу дахэшхуэр аргуэру къытхузэщIигъэблэжащ, и бзий пщтырхэмкIэ дипкъ пIыщIахэр нэхъри къытхузэщIигъэплъэжу. А дакъикъэ зыбгъупщIым зыкъызэрытхуищIар мардэ хуэхъуам хуэдэу, дыгъэр а махуэм иджыри куэдрэ къыддэджэгуащ.
Зы хъужа гуп цIыкIуитIыр дыздынашэсыну дыкъызэрагъэгугъа щIыпIэр иджыри зэрытпэжыжьэIуэм къыхэкIкIэ, Бзыбэ къуэладжэм махуэм Iув дэхъухь зыгъэпсэхуакIуэхэр малъхъэдисым хуэдэу зэщIэзышэ адрей нэгузыужьыпIэхэм дэ кIуэрыкIуэм тету даIуплъа фIэкIа, зы медан закъуэ нэхъ мыхъуми абыхэм я деж дыкъыщыувыIакъым, дэтхэнэри гулъытэ хэха зыхуэщIыпхъэ къэщIыгъэ телъыджэу щыт пэтми. Псалъэм папщIэ, апхуэдэщ «Юпшар куэбжэкIэ» зэджэ бгы зэв дыхьэпIэр, «Пщащэм и нэпсхэр щыщIигъэкI» псы къыпыткIупIэхэр, бгъуэнщIагъ гъэщIэгъуэн зыдэт къуэ бгъунжыр, нэгъуэщIхэри. КIуэ Рицэ гуэл цIэрыIуэм и деж укъыщымыувыIэныр «емыкIу дыдэу» къыщIэкIынти, псы хъурей щхъуантIэшхуэм дыщынэсым, ди гъущIышхэр «зэдалъэхъащ».
Хыжьей уардэм и Iуфэм дызэрыIутар дакъикъэ 20 иримыкъуми, а пIалъэ кIэщIым къриубыдэу, ди нэплъэгъуэм къытхузэщIегъэубыдэ Iэгъуэблагъэр зэрыдахащэр гукIи-псэкIи зыхэтщIащ. ТIуащIэм удэту ущыдэкIуейкIэ, Рицэ хыжьей цIэрыIуэм япэу узыхуэзэ и нэзыр мывэ джэхурэ плиткэ зэмыфэгъукIэ екIуу къызэрыращIыкIам зэуэ гу лъыботэ. Абдежым дыкъыщыувыIэри, сурэтхэр зыщытетхыжащ, дэ тщыщ языныкъуэхэм псы хъурейм и Iуфэм Iут тыкуэн цIыкIухэр зэхаплъыхьащ, мыдрейхэм и гъунэгъурыкIуэ Iэгъуэблагъэр зэлъащIысащ.
Дунейр аргуэру къеуфэфэхыжами, нэм къыхуэплъыхьыр апхуэдизкIэ уардэт, удэзыхьэхти, плъэмыкIыу, уи пIи уимыкIыу сыхьэт зытIущкIэ ущытыфынут. Лъапэрытыр хьэкхъуафэжьым ирагъэщхьу къэзыувыхьа джабэ нэкIухэр зи хэщIапIэ мэз щхъуантIэшхуэхэм, пшапэр зэхэуэмэ, жейм хилъафэ зи хабзэ, хыжьейр здыщагъэбэяужыну гущэр ягъэхьэзырыжа фIэкIа умыщIэну, заущэхуауэ икIи щымыбзэу псы Iуфэм пэгъунэгъуу щытт. А нэгузыужьыпIэм и деж дэнэкIи щыплъагъур зыгъэпсэхуакIуэм зыхуей-зыхуэныкъуэ и лъэныкъуэкIэ тыншыгъуэ къыхузэзыгъэпэщщ: шхапIэ зэмылIэужьыгъуэхэр, хьэщIэщхэр, тыкуэнхэр, кхъуафэжьей тедзапIэхэр, нэгъуэщIхэри.
Мы щIыпIэми зыщытIэжьэ зэрымыхъунур тщIэжырти, зыкъызэщIэкъуэжыным пIалъэ кIых ь къыхэдмыгъэкIыу, аргуэрыжьу ди машинэхэм дитIысхьэжащ. Псы хъурей щхъуантIэшхуэм и ижьырабгъу лъэныкъуэм дыдекIуэкIыу, къуэм дыдэту дэдгъэзеяуэ дыздэжэм, асфальтыфIым зэуэ иухри гъуэгур быркъуэшыркъуэ хъуащ. Дызытет «лъагъуэм» тIууэ зэрызрищIыкIым гу лъыттэну дыхунэса къудейт, ди гублащхьэдэсхэм гупсысапIи, напIэ дэхьеигъуи къыдамыту, езыхэми шэч лъэпкъ абы къызэрытрамыхьэр зыхыдагъащIэу, ижьырабгъу лъэныкъуэмкIэ зыщратам. Дызытехьа гъуэгур сэмэгумкIэ къыщыднам нэхърэ куэдкIэ зэрынэхъ хуэдэгъэзеигъуэми занщIэу гу лъыттащ…
Ди гъуэгугъуазэхэри кIуэтэху дыздынэсыр нэхъ телъыджэж къызэрытщагъэхъуным яужь итт: я унафэ щIэт «гъущIышхэр» щIэх-щIэхыурэ къытхуагъэувыIэрти, дыкъызыкIэрыхьа джабэ нэкIури зэрызадэм, къызэднэкI хыжьей абрагъуэри, жыгхэм уапхрыплъмэ, аддэ жыжьэу и лъабжьэхэмкIэ зэрыщыIэм, дэри абы и пщэдыкъ фIыуэ дыкъызэрыдыхьам, кIейм и лъабжьэхэмкIэ щыIэ гъуэфылъэм зизыуфэбгъуа Ауэдхъарэ зыгъэпсэхупIэм совет лъэхъэнэ лъандэрэ къыщIэна и унэ цIыкIухэми гу лъыдагъатэрт. Апхуэдэу «къат» зытIущым дыкъыщыувыIэри, джабэ нэхъ задэжым дэпщеин щIэддзащ.
ШофёритIми дызэрызрагъаджэр «Костя»-т. Абыхэм зэрыжаIэмкIэ, Рицэ хыжьей дахэшхуэм зыщиубгъуа къуэладжэм дыкъыдэмыкIыу, адкIэжкIэ дыдэкIуеятэмэ, псы хущхъуэхэр къыздыщIэж Ауэдхъарэ удзыпцIэ хуейм дыхуэзэнут. АрщхьэкIэ, дэ зэдгъэлъагъуну пщэрылъ зыщытщIыжа Мзы хыжьейр здэщыIэ щIыпIэм нэхъ тыншу дынэзышэсын лъагъуэр псыхъуэшхуитIым я зэхуаку «къыдэувэ» шытхыщхьэрат здыпхрыкIри, абы дыщхьэщызышэ гъуэгу бгъунжращ къыхэтхар.
Абыхэм дегупсысу зэдгъэзэхуэжыну дыщыхунэсар иужькIэщ, ауэ, мы зы гъуэгукIэ, дэгъэзеигъуэ задэм игъэгъуагъуэ машинэхэм щхьэгурахъэ-щхьэгуагуэ ищIа гупыр дежьэжауэ дыздэкIуэм, «мы дыкъыздыщыщIидзари дэнэ?!» хужытIэу, джабащхьэ лъагэфI гуэрым зэуэ дыкъытехутащ. «Мыр сыт? Мыри дэнэ щIыпIэ? Сытуи телъыджэ!», — зэкIэлъыдгъэпIащIэрэ зыхуэтхьынур дымыщIэу, дызэрыса машинэхэм дыкъипкIащ. «ЩхьэдэхыпIэщ!» — къыдатыжащ жэуап, дызыщIэупщIэр щызэхахым, абдежым щызэхэт цIыхухэм. Хэт ищIэрэ, дэ Сыхъум дыкъыщыдэкIым, ахэр Абхъазым и нэгъуэщI щIыпIэ кърашауэ икIи зы тIэкIукIэ мы бгыщхьэм ди япэ къашэсауэ арагъэнт.
Асыхьэтым хуабжьу шынагъуэу икIи укъэзыгъэуIэбжьу къэтлъытащ, къесагъащIэ бжьыхьэпэ уэсыр лъапэкIэ дыутэу, Рицэ хыжьейр къызыдэднэу, иджы жыжьэ дызыхуэхъужа къуэладжэмрэ Псхьу жылагъуэр игъащIэ лъандэрэ зи хэщIапIэ тIуащIэ куужьымрэ я зэхуаку дэт шытх «къуагуэм» дытету, и щIэр уимыгъэлъагъуу пшагъуэр щызэхэзеджагуэ джабэщIитIым лъэныкъуэ зырызкIэ дащыхуеплъыхым.
Къызыхэсхар сщIэркъым, ауэ абдежым сызэгупсысаращ: «Ярэби, япэ къэсыр пхудегъэхьэхыну пIэрэ мыпхуэдэ гъуэгуанэм!» — жысIэри. Нэхъри къыхэзгъэщынщи, дыкъызытехута шытх папцIэм и ижьырабгъу лъэныкъуэмкIэ, гуагъэукIуриикIа фIэкIаумыщIэну, ех уэх-къуэладжэ куужьыр Рицэ хыжьейр зыIут Юпшарэ псым зэрыхуэмыгъэзам гу лъумытэнкIэ Iэмал иIэтэкъым. Ар, дауи, Бзыбэ (Бзыбь, Псыбэ) псышхуэм бгыщхьэхэмкIэ щыIэ и къудамэ нэхъыжьхэм ящыщ зым, Агурипстэ, къыщежьэ жьанэхэм хуезыIуэнтIэхщ. ИкIи абыкIэ узыщхьэщыплъэ къуэ куужьым и щIэм къы- щIэбгъуэтэну псы бгъунжыр Бзыбэ псышхуэм зэрыхэлъэдэжми шэч къытрыуигъэхьэртэкъым къуакIэбгыкIэ абрагъуэжьхэм я къызэрымыкIуэ зэхэухуэнэкIэжьым.
Тхыгъэри сурэтхэри
КЪУМАХУЭ Аслъэн ейщ.
«Жьы»-м дежьухэр
Жьапщае — жьышхуэ, жьы шынагъуэ. Дуней жьапщае.
ЖьыгъуркI — жьы пщтыр, жьы хуабэ. Губгъуэшэкъракъым (къумым) жьы пщтыр къыщытщIихуащ.
Жьыпэу — жьыугъуэджэ, жьы къыщемыпщэ щIыпIэ.
Жьыхъарз — жьы кIэрахъуэ.
Жьыкурий — гъуэжькуий. Мэкъу аргъынэр жьы гъуэжькуийм губгъуэм ирикъухьащ.
ЖьыщIэху — жьы мащIэ къыщепщэм и деж апхуэдэу хужаIэ (пщэдджыжьым, пщыхьэщхьэм, къинэмыщIхэми).
Жьыбгъэ — къыкъуэу-уэрэ къепщэ жьы.
УЭЛДЖЫР Заур.
Бзэ зэблагъэхэр
«Бдзэжьей» псалъэр къызэрыкIуэр
Мыбыхэм аддэ зэман жыжьэм къыщежьэу зы лъабжьэ зэдаIэу зэрыщытам гу лъыботэ:
— къэбэрдей адыгэ — бдзэ (жьей, жьий — цIыкIу мыхьэнэр щыпыувэкIэ),
— кIахэ адыгэ — пцэ (жъый, жьые),
— абазэ — псыз,
— абхъаз — апсыз,
— убых — псэ.
ЗЕКIУЭЛI Шумахуэ.
Геодезиемрэ картографиемрэ
ЩIыналъэм и зэхэлъыкIэр зыджхэр
ЩIыналъэм и зэхэлъыкIэр зыджщ Псыхэм, мэзхэм, губгъуэхэм, бгыхэм, къуэладжэхэм, нэгъуэщIхэми инагъ-цIыкIуагъ и лъэныкъуэкIэ я зэхэлъыкIэр, ЩIы хъурейм и гравитационнэ (зэщIэзышэ) губгъуэр щIыпIэ-щIыпIэхэм къызэрыщыкIуэр, ахэр псори картэрэ плану тхылъымпIэм зэрытрагъэзагъэ Iэмалхэр зыубзыху щIэныгъэщ геодезиемрэ картографиемрэ.
Математикэмрэ физикэмрэ лъабжьэ зыхуэхъуа унэтIыныгъэхэр геологиеми, географиеми, геоботаникэми, гъавэ щIэкIэмрэ ар здытрасэ щIыгум кIэлъыплъынымкIэ IэщIагъэхэми япыщIащ. Геодезиер къыщыбгъэсэбэп мэхъу мэкъумэш хозяйствэм, геофизикэм, астрономием, щIы Iыхьэхэр гуэшынымрэ псы щIэгъэлъадэмрэ пыщIа IэщIагъэхэм, нэгъуэщIхэми. Картографием и къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщ зыщ ЩIы хъурейм и зы дэтхэнэ къуапи нахуэрэ IупщIу къыщыгъэлъэгъуэжа картэ зэмылIэужьыгъуэхэр зэхэгъэувэныр.
Пасэрей зэманым дунейм тета лъэпкъыжьхэми къагъэсэбэпу щытащ щIы щхьэфэм и зыгъэзэкIэр къэзыгъэлъагъуэ нагъыщэхэмрэ гъуэгу гъэнахуэ папщIэу ящI сурэтхэмрэ. Жыгым, мывэм, фэм тращIыхьа тхыпхъэщIыпхъэхэм ущыщакIуэ, укъыщыувыIэ, нэху укъыщекI хъууэ щыта щIыпIэхэр апхуэдизкIэ Iэзагъэшхуэ хэлъу къыщыгъэлъэгъуэжащи, ноби зылъагъухэм ар телъыджэ ящохъу.
Мэзкуу пщыгъуэм и зыужьыгъуэм зыIэригъэхьа щIыналъэхэр къыщыгъэлъэгъуэжа картэ япэ дыдэу дунейм къыщытехьар 1497 гъэращ. Мыдрейуэ, геодезие щIэныгъэм ухэзыгъэгъуазэ тхылъ ди къэралым япэу къыщыдэкIар Грозный Иван и тетыгъуэращ (1530 — 1584).
Урысейр дунейм къызэрыщыунэхурэ и гъунапкъэхэм зэрызригъэубгъуным сытым щыгъуи яужь итащ. Псом хуэмыдэжу, ар абы нэхъ къыщехъулIар XVI — XVII лIэщIыгъуэхэращ. Мэзкуу пщыгъуэу тхыдэм къыхыхьа къэралыгъуэщIэм, илъэс щэ ныкъуэм къриубыдэу КъуэкIыпIэ лъэныкъуэмкIэ щIыналъэшхуэхэр щызыIэригъэхьащ. ЗекIуэлIхэмрэ зауэшыхэмрэ къахута щIыпIэщIэхэр къызэрагъэлъагъуэ тхыпхъэщIыпхъэхэр апхуэдизкIэ щIэщыгъуэти, Европэм щыпсэу географхэм, картографхэм, этнографхэм, тхыдэджхэм алъандэрэ къагъэсэбэпа картэхэм зэхъуэкIыныгъэшхуэхэр халъхьэжын хуей хъурт.
«Картэр дзэр зэрыплъэщ» псалъафэр Петр I и зэманращ дунейм къыщытехьар. Къэралыгъуэшхуэм щIыгуу иIыгъыр тхылъымпIэм къыщыгъэлъэгъуэным хуэунэтIа япэрей лэжьыгъэр Урысейм 1720 гъэм щыщIэдзауэ 1744 гъэ пщIондэ щрагъэкIуэкIащ. Ауэ, ди къэралым геодезие-картографие щIэныгъэм нэгъэсауэ къулыкъу къыщыхащIыкIар куэдкIэ нэхъ гувауэщ: 1919 гъэм, Ленин Владимир и жэрдэмкIэ, геодезие IуэхущIапIэ нэхъыщхьэ къызэ- гъэпэщыным хуэунэтIауэ РСФСР-м и ЦIыхубэ Комиссархэм я Советым унафэ къищта иужькIэщ.
2008 гъэм Геодезиемрэ картографиемкIэ федеральнэ агентствэр УФ-м Экономикэ зыужьыныгъэмкIэ и министерствэм иратыжащ. 2009 илъэсым, гъатхэпэм и 1-м щегъэжьауэ, зи гугъу тщIы агентствэм и къалэнхэр Къэрал регистрацэмкIэ, кадастрымрэ картографиемкIэ федеральнэ къулыкъум и пщэ далъхьэжащ.
Картографхэмрэ геодезистхэмрэ лIэщIыгъуэкIэрэ зэфIаха лэжьыгъэм и фIыгъэкIэ, ди зэманым, гугъущи дыдемыхьу, ди пIи димыкIыу, дызыхуей щIыпIэм зыхэдгъэгъуэзэфынущ. Урысей Федерацэм Геодезиемрэ картографиемрэ и лэжьакIуэхэм я махуэр гъатхэпэм и етIуанэ тхьэмахуэращ щагъэлъапIэр.
Бэрау Бышэ.
