ЩIыуэпсым и макъ
КъБР-м и Парламентым
Зэдэлэжьэн зэрыхуейм къыхураджэ
Гъэ блэкIам и кIэм КъБР-м и Парламентым щызэхэтащ «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм хэгъэщхьэхукIауэ яхъумэ, щIыуэпсым и дежкIэ мыхьэнэ ин зиIэ щIыпIэхэм (мэзгъэфIэнхэм) щIэныгъэ и лъэныкъуэкIэ защIэгъэкъуэн: щытыкIэр, къапэщылъ къалэнхэр, къапэплъэр» зыфIаща зэхыхьэ. Ар иригъэкIуэкIащ республикэм и хабзэгъэув IэнатIэм егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и комитетым и тхьэмадэ Дадэ МуIэед.
ЗэIущIэм и пэщIэдзэм Тембот Аслъэнбий и цIэр зезыхьэ «Бгылъэ щIыпIэхэм я экологиемкIэ» институтым и унафэщI Тембот ФатIимэт кIэщIу къытеувыIащ Кавказ Ищхъэрэм нэхъ тегъэчыныхьауэ щахъумэ щIыпIэхэм щыщыIэ щытыкIэм. Абыхэм яхэтщ щIыуэпсым къыщыхъу-къыщыщIэхэм кIэлъыплъынымкIэ зи лэжьыгъэр нэхъыфIу зэтеувахэри, зыхуей-зыхуэфIхэмкIэ зи Iуэху нэхъ зэкIэлъымыкIуэхэри. Псалъэм папщIэ, «Кавказ мэзгъэфIэным» Адыгэ Республикэм щиIэ и къудамэм хиубыдэ Лагъуэнакъэ (Лагонаки) бгыщхьэ тафэм дыкъэзыухъуреихь дунейм и щытыкIэр къызэрапщытэ станцу 10 итмэ, ди республикэм щыхагъэщхьэхукIа мэзгъэфIэнхэр абы и лъэныкъуэкIэ ирикъуу къызэгъэпэщауэ пхужыIэнукъым.
ИужькIэ псалъэ ира- тащ «Iуащхьэмахуэ лъапэ лъэпкъ парк» управленэм и унафэщIым и къалэнхэр зыгъэзащIэ Чочаев Малик.
— Ди щIыналъэм ит мэзгъэфIэнхэм яхэтщ, щIыуэпсыр хъумэным теухуа Iуэхугъуэхэм къищынэмыщIа, республикэм и экономикэм, туризмэм пыщIа лэжьыгъэхэр щрагъэкIуэкIхэри, — жиIащ абы. — Ди жагъуэ зэрыхъунщи, абыхэм яхэбгъуэтэнущ, зэрыщытын хуей жыпхъэм зэрырамыгъэувэм къыхэкIкIэ, дыкъэзыухъуреихь дунейр хъумэным теухуауэ къапэщылъ къалэнхэр нэгъэсауэ зыхуэмыгъэзащIэхэри. Псалъэм папщIэ, щIэныгъэлIхэм къызэралъытэмкIэ, Iуащхьэмахуэ лъапэ экологие и лъэныкъуэкIэ щыщыIэ хъуа щытыкIэр иужьрей илъэсхэм хэпщIыкIыу екIэкIуащ.
— ЩIыуэпсыр хъумэным хуэлажьэу ди республикэм ит IуэхущIапIэхэр зэрызэпымыщIам, дахэ-дахэу зэрызэрымыщIэм и зэран къызэрыдэкIри нэрылъагъущ, — жиIащ «Къэбэрдей-Балъкъэрым и бгы лъагэ щIыпIэхэм и мэзгъэфIэн» управленэм и тхьэмадэ Газаев Мухъутар. — КъищынэмыщIауэ, иужьрей зэманым щIэныгъэлIхэм и гугъу ящI дыкъэзыухъуреихь дунейм и щытыкIэм цIыхухэм я узыншагъэр зэрыпыщIам теухуа къэхутэныгъэхэр щIэх-щIэхыурэ егъэкIуэкIын зэрыхуейм. А лэжьыгъэхэри дэрыншэу къызэгъэпэща зэрымыхъунур гурыIуэгъуэу ди гугъэщ.
ЗэIущIэм щIэсащ дыкъэзыухъуреихь дунейр хъумэным хуэлажьэ IуэхущIапIэхэм къапэщылъ къалэнхэр тэмэму щIахуэмыгъэза-щIэм и щхьэусыгъуэр, ахэр мылъкурэ ахъшэкIэ ирикъуу къызэрызэмыгъэпэщам хуэзыхьхэри. АбыкIэ арэзыкъым ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей академием и Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ центрым и лэжьакIуэ Кюль Еленэ.
— СызэреплъымкIэ, щIыуэпсыр хъумэным телажьэ IуэхущIапIэхэм я Iуэхухэр зэрыхуейм хуэдэу щIызэтемыувэр ахэр мылъкукIэ къызэрызэмыгъэпэщам и закъуэкъым, — жиIащ абы. — Абы и щхьэусыгъуэр зэхэгъэкIа хъун папщIэ, геоэкологическэ экспертизэхэр егъэкIуэкIын хуейщ. Къыхэгъэщыпхъэу къызолъытэ, иджыри къыздэсым IэхъуэгъуэтегъэкIыу дытепсэлъыхь фIэкIа, дыкъэзыухъуреихь дунейм кIэлъыплъынымкIэ ди республикэм ит организацэхэм я Iуэху зыIутми нэгъэсауэ дызэрыщымыгъуазэр.
Зэхыхьэм къыщыпсэлъащ «КъБР-м щыIэ экологие щытыкIэ» зэгухьэныгъэм и унафэщI Теркъул Залым.
— Дыкъэзыухъуреихь дунейм и хъугъуэфIыгъуэ зэмылIэужьыгъуэхэр зэрыщытым хуэдэу къызэтедгъэнэныр нобэ дэ къытпэщылъ Iуэхугъуэ нэхъыщхьэхэм ящыщщ, — жиIащ абы. — Ар ирепсэущхьэ е ирекъэкIыгъэ!
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
Туризмэмрэ хьэрычэтымрэ
ХьэщIэхэм я фIыщIэ
Къэбэрдей-Балъкъэрым Спортымрэ туризмэмкIэ и министерствэм иджыблагъэ иригъэкIуэкIащ ди республикэм иIэ щIыпIэ дахэхэр УФ-м щылажьэ туроператорхэмрэ турагентствэхэмрэ нэхъыфIу езыгъэцIыху, рекламэ-хъыбарегъащIэ мыхьэнэ зиIэ, зекIуэ зыубгъуа. Абы хэтащ туризмэм пыщIа хьэрычэтыщIэу 90-м щIигъу. Зэхыхьэр щытащ ди къэралым иужьрей илъэсхэм къыщызэрагъэпэща абы хуэдэ Iуэхугъуэ нэхъ ин дыдэу.
Турбизнесым и лIыкIуэхэм я гъуэгутехьэр КъБР-м и къалащхьэм дэт «Налшык» курортыр зэгъэцIыхунымкIэ къыщIадзащ. Япэ щIыкIэ ахэр щыIащ «Маяк» ОАО, «Чайка» санаторэхэм, «Синдикэ» отель-хьэщIэщым. Иужьрейм туристзэхэшэхэм щыгъуазэ зыщыхуащIащ зыгъэпсэхупIэм зы пIалъэм къриубыдэу къыщрагъэблэгъэфынур зыхуэдизым, Iуэхутхьэбзэу яхуэгъэзащIэм, цIыхухэм я узыншагъэр егъэфIэкIуэнымкIэ IуэхущIапIэм и зэфIэкIыр здынэсым, нэгъуэщIхэми.
ЗекIуэм хэтхэм ди республикэм и къалащхьэм къыщыхузэрагъэпэща зэIущIэм къыщыпсалъэм, КъБР-м спортымрэ туризмэмкIэ и министр АфIэунэ Аслъэн къытеувыIащ УФ-м и адрей хэгъуэгухэм елъытауэ ди щIыналъэм къыщхьэщыкIыныгъэу иIэхэм, ди зыгъэпсэхупIэхэм цIыху нэхъыбэ къешэлIэным зи фейдэ хэлъ лъэныкъуэ псоми я акъыл зэхалъхьэмэ зэрынэхъыфIым, нэгъуэщIхэми.
Абы иужькIэ, гъуэгу зэдытехьэ гупым хэтхэм Шэрэдж куеймкIэ яунэтIащ. Ахэр япэу къыщыувыIащ иджыблагъэ къызэIуахагъащIэ «Зэрэгъыж» щIыпIаплъэ-этнографие зыгъэпсэхупIэм. Абдежым абыхэм адыгэ шхыныгъуэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ узэда Iэнэ къащыпэплъэу къыщIэкIащ.
Шэджагъуашхэ нэужьым, туристзэхэшэхэм «этнографие къуажэ» цIыкIур кърагъэплъыхьащ. Абыхэм ящыщ языныкъуэхэм Къэбэрдей-Балъкъэрыр зэрацIыхурэ куэд щIами, мыбы хуэдэ нэгузегъэужьыпIэ-зыгъэпсэхупIэ ди щIыналъэм иту иджыри къыздэсым ящIакъым. ХьэщIэхэм къыхагъэщащ дяпэкIэ къыздрашэжьэну зыгъэпсэхуакIуэхэр япэ дыдэ здыIуашэну щIыпIэхэм мы «этнографие къуажэ» цIыкIури зэращыщыр.
Абы иужькIэ зекIуэ гупыр Балъкъэр Ипщэ къуажэм декIуеящ. ХьэрычэтыщIэхэм яфIэтелъыджэу кърагъэплъыхьащ курыт лIэщIыгъуэм мы щIыпIэм щыпсэуа цIыхухэм къащIэна чэщанэхэмрэ быдапIэхэмрэ, кхъэ папщIэу къагъэсэбэпу щыта мывэ духэр, нэгъуэщIхэри. Абыхэм я нэхъыбэр урысейпсо мыхьэнэ зиIэ, тхыдэм и щIэину къалъытэ.
КIэлъыкIуэу хьэщIэхэр яшащ адыгэхэр ижькIэрэ «Шэрэдж анэкIэ» зэджэу щыта хы гуэл ЩхъуантIэхэм. ЗекIуэм хэта хьэрычэтыщIэхэм я нэхъыбэм зэрыжаIамкIэ, нэгузегъэужьакIуэхэр къыдэхьэхыным хуэгъэзауэ Къэбэрдей-Балъкъэрым зэфIэкIышхуэ иIэщ икIи зэман гъунэгъум къриубыдэу туристхэр нэхъ здэкIуэ хэгъуэгухэм ар ящыщ зэрыхъунум шэч къытрахьакъым.
АдэкIэ рекламэ-хъыбарегъащIэ зекIуэм хэтхэр Бахъсэн тIуащIэм дыхьащ, Iуащхьэмахуэ лъапи нэсащ.
«Курорт Эльбрус» ОАО-м и жэрдэмкIэ, хьэщIэхэр япэ щIыкIэ бгыжь уардэм кIэрыхьэ кIапсэ гъуэгукIэ драшеящ. ЗекIуэ гупым хэтхэм абдежым тIэкIу зыщрагъэплъыхьа иужь, уэс Iувым къыщыкIухьыным хуэщIа шэрхъхэр зыщIэт «ратрак» машинэ телъыджэмкIэ, альпинист-бгырыкIуэхэм папщIэ метр мини 4 зи лъагагъ щIыпIэм и деж 2013 гъэм и бадзэуэгъуэм къыщызэIуаха хьэщIэщым ахэр нашэсащ. Апхуэдэ Iуэхутхьэбзэ абыхэм пщIэншэу яхуигъэзэщIащ БгырыкIуэхэм я Кавказ Ищхъэрэ зэгухьэныгъэм.
ХьэрычэтыщIэхэм иджырей технологие нэхъыфI дыдэхэмкIэ яухуа унэщIэ цIыкIухэр кърагъэплъыхьащ. Ухуэныгъэхэр дыгъэ бзийхэр зэщIэзышэ батареехэмкIэ къагъэплъ. Гъэм и сыт хуэдэ зэманми хьэщIэщым цIыху 48-рэ зэуэ зэдыщIохуэ.
ЗекIуэм хэтахэр Iуащхьэмахуэ и джабэ нэкIухэм кърашэхыжа иужькIэ, абы и лъапэм хуэзэу Бахъсэн псыхъуащхьэ зыщыдэзыуфэбгъуа «Азау» хуейм и деж бысымхэм зэIущIэ къызэIуахащ. ХьэщIэхэм нэмыщI, абы къыщыпсэлъащ КъБР-м Спортымрэ туризмэмкIэ министерствэм и лIыкIуэхэр, Эльбрус посёлкэм и администрацэм и унафэщI Курданов Узеир, нэгъуэщIхэри.
Хэгъэрейхэм Iуащхьэмахуэ лъапэ туризмэм зыщегъэужьыным теухуауэ щыIэ хэкIыпIэхэм, цIыхухэм я зыгъэпсэхугъуэр шынагъуэ хэмылъу къызэгъэпэщыным теухуауэ щыIэ бгъэдыхьэкIэщIэхэм я гугъу ящIащ. ХьэщIэхэми, кърагъэблагъэу ди республикэм и щIыпIэ дахэхэм зэрызыщрагъэплъыхьам папщIэ, бысымхэм фIыщIэ хуащIри, турист-зыплъыхьакIуэ гупхэр къызэгъэпэщынымкIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым ит предприятэхэм нэхъыфIыжу ядэлэжьэну зэрыхьэзырыр къыхагъэщащ.
МАХУЭКЪУЭ Заурбэч.
Iуэху еплъыкIэ
ЩIыпIэцIэхэм дахуэвгъэсакъ
Балъкъ псыхъуащхьэкIэ Iуащхьэмахуэ лъапэ къыщыщIэж псы хуабэхэм я гугъу щащIкIэ, зэгурыIуа фIэкIа умыщIэну, хъыбарегъащIэ IэнатIэхэм я лэжьакIуэхэми цIыху къызэрыгуэкIхэми и нэхъыбэм къагъэсэбэпыр къэрэшей-балъкъэрыбзэм къыхэкIа «Джилы-су» псалъэрщ.
«Ярэби, ди лъэпкъэгъухэр псынэ телъыджэхэм зэреджэу щытар дапхуэдэу пIэрэт?» упщIэр къуоув. АтIэми, тхыдэ мыжыжьэм къызэрыхэщыжымкIэ, Iуащхьэжь уардэм и лъабжьэм зэкIэлъхьэужьу къыщыщIэж псы хущхъуэхэм къегъэщIылIа къущхьэхъу хъупIэхэр илъэс миным нэблагъэкIэ зи IэмыщIэ илъар къэбэрдеипщхэращ, а пIалъэ кIыхьым къриубыдэу а щIыпIэм нэхъ щызэхэзекIуари адыгэхэмрэ абыхэм благъагъэкIэ къабгъэдыхьэ, бзэкIэ япэгъунэгъу абазэхэмрэщ.
Иджыблагъэ си деж къэпсэлъащ Балъкъ псыхъуэ зыдэзыуфэбгъуа Къармэхьэблэ (Каменномост къуажэ) къыщыхъуа, си ныбжьэгъу Бышэнхэ Хьэбас. Къыхигъэщащ зэригуапэр щIыуэпсым дызэрытетхыхьыр, щIыпIэцIэхэм я къежьэкIэ хъуам я гугъу зэрытщIыр.
— Мы псынащхьэхэм я гугъу щащIкIэ, сызэрыцIыкIурэ ди адэхэм жаIэу зэхэсхыу щытар «Псыхущхъуэ» псалъэрщ, — игу къегъэкIыж Бышэным. — Ауэ адыгэ лъэпкъым и тхыдэм фIыуэ щыгъуазэ Щокъуий Хьэсэн псы хуабэхэм «Таучэшхэ я псынащхьэкIи» еджэу щытауэ къеIуатэ.
Хьэбас и гукъеуэр къыскIэрыхъыжьауэ сыздэщысым, «Иджыпсту сыт узытетхыхьыр, Аслъэн?» — жиIэри, си лэ-жьэгъу Хьэжыкъарэ Алик къызэупщIащ.
— «Джылы-су» цIэр зытеIуа псы хуабэхэм адыгэбзэкIэ зэреджэу щытам, — естыжащ жэуап.
— «Псыхущхъуэра» зи гугъу пщIыр? — IупщI зыщищIащ Хьэжыкъарэм.
— Iэу, уэри дэнэ а псалъэр щызэхэпхар? — згъэщIэгъуащ сэри.
— Къущхьэхъу лъэныкъуэмкIэ Iуащхьэмахуэ лъапэ къыщыщIэж псы пщтырхэм зэрысщIэжрэ ди Iэщыхъуэхэр зэреджэу щытар аращ, — къыспидзыжащ си лэжьэгъум.
Мы тхыгъэр зытх сэ, курыт еджапIэр къызэрызухрэ, адыгэ щIыпIэцIэхэм я къежьэкIэ хъуам сыдехьэх, а щIэныгъэм елэжь цIыхухэм я IэдакъэщIэкIхэми щIэх-щIэхыурэ, соджэ. «Дызытепсэлъыхьым теухуауэ зыгуэр къизмыгъуэтэну пIэрэ?», — жысIэри, щIэныгъэлI КIуэкIуэ Жэмалдин 1974 гъэм къыдигъэкIа «Адыгская (черкесская) топонимия» и тхылъыр къызэгуэсхащ. Абы и 250-нэ напэкIуэцIым згъэщIагъуэу мыпхуэдэ псалъэхэм сыщрохьэлIэ: «Псыхущхъуэ (Псыхушхо) — «вода целебная» — у истоков Малки (Горячий ключ)». Зи гугъу ищIыр, дауи, къызэрывгурыIуащи, Балъкъ псыхъуащхьэкIэ Iуащхьэмахуэ лъапэ къыщыщIэж псы хущхъуэхэращ.
КIуэ пэтми нэхъри нэхъ цIэрыIуэ хъу псынащхьэхэм адыгэхэр зэреджэу щыта псалъэ псори дэ иджыпсту къытхуэугъуеижынкъым. Ауэ щыхъукIи, мы зы гъуэгукIэ дэ нэхъ зытедгъэщIэну тфIэигъуэр КIуэкIуэ Жэмалдин къихьа «Псыхущхъуэ» фIэщыгъэрщ. Ар дыдэращ Бышэн Хьэбасрэ Хьэжыкъарэ Аликрэ щыхьэт зытехъуэри.
Си щхьэкIэ къызолъытэ адыгэхэр а щIыпIэм зэреджэу щыта «Псыхущхъуэ» псалъэр «Джилы-су»-м нэхърэ мынэхъыкIэу. Абы и щыхьэткъэ кIахэ адыгэхэр, убыххэр, абазэхэр щыпсэууэ щыта щIыгужьым ди лъэпкъэгъухэм я бзэм къыхэкIауэ зи гугъу тщIы щIыпIэцIэм хуэдэхэр ноби хъума зэрыщыхъуар?! Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, Псыбей, ТIуэпсы, Псыдыдж, Псыбэпс, Псыбэ, Псыкъуэ, Псышхуэ, Псынэдахэ,Псэм и Iуащхьэ фIэщыгъэхэр, нэгъуэщIхэри.
ЩIыпIэцIэхэр щаIэщIэхуж къэхъуми, щIыналъэр зейуэ щыта лъэпкъым ижькIэрэ къигъэсэбэпу щыта фIэщыгъэхэр дунейм къыщытрагъэхьэж щапхъэхэри гъунэжщ. Ди къыкIэлъыкIуэ тхыгъэхэм абыхэм я гугъу щыфхуэтщIыну ди мурадщ.
ХЬЭТЫКЪУЭ ЩауапцIэ.
Псэущхьэхэм я гъащIэ
Мэз бабыщым сытекIуадэрт
Сэ щIыуэпсыр фIыуэ солъагъу, езыми сыкъелъагъу. Псалъэм папщIэ, гъавэ бэгъуакIэ сегъэгуфIэ. 2010 гъэм сэ Iэгъэбэгу къэзгъуэтащ, и хьэлъагъэр килограмми 3-рэ грамм 200-рэ хъууэ. Нэгъабэ къысхуэкIа къэбым килограмм 25-рэ грамм 700-рэ къишэчащ. Гъэ блэкIам си хадэм щIымахуэ балы-джэ бэгъуа къыщесхьэлIэжащ. Абыхэм ящыщ зым килограммрэ грамм 800-рэ и хьэлъагъыу къыщIэкIащ. Бжьыхьэм губгъуэм къыщысщыпа дэшхуэм псори зэхэту и хьэлъагъыр килограмм 300 мэхъу. Ауэ иджы къэсIуэтэнур нэгъуэщI хъыбарщ.
Нэгъабэ Нарткъалэ и махуэр ягъэлъапIэрт. Абы ехьэлIа гуфIэгъуэ зэхыхьэхэм сыхэта иужькIэ, Комсомолым и цIэр зезыхьэ зыгъэпсэхупIэ хадэмкIэ сыкIуащ, жэп къехати, хьэцыбанэ, пыжь, барбарис, хьэмкIутI хуэдэхэр къэсщыпын мурад сиIэу. Сэ а пхъэщхьэмыщхьэхэр согъэгъущри, абыхэм къащIихым шей папщIэу софэ. Сыт и лъэныкъуэкIи хущхъуэщ, сэбэпщ.
Паркым и кIэм иIэ къуэкIийм метри 5-6 и кууагъщ, псы цIыкIуи щожэх. И Iуфэр удз зэмылIэужьыгъуэхэм зэщIаблащ, адэкIэ-мыдэкIэ зэхэту къамыл гуэрэнхэри щыболъагъу. Абыхэм ящыщ зым зэрызыкъигъэхъейм гу лъыстащ. Сыплъэмэ, мэз бабыщ гуэр къыхэлъэтыкIыну къоIэ, йохуэхыж.
Къуэм зыдызодзэри, бабыщымкIэ сопхъуэ, къыдэсхыну яужь сохьэ. Сытуи дахэ! КъызэрысфIэщIамкIэ, и хьэлъагъыр килограмми 3-м щIигъунут. Iэ сэмэгукIэ ар быдэу сIыгъыу, ижьымкIэ удзхэм запысщIэурэ, къуэм сыкъыдокIыж.
КIуэрыкIуэм тету си щхьэр къызоIэтри, джабащхьэм тету зы бажэшхуэ гуэр къызолъагъу. Си нэ плъэгъуэм пэплъа фIэкIа умыщIэну, сызэрыIуплъэу ар къыстолъэ. Къэхъуар зэрызгъэщIэгъуэнур сымыщIэу, мыдрей лъэныкъуэмкIэ къыкъуэхутыкIа етIуанэ бажэри къызопхъуэ.
Сыгужьея щхьэкIэ, псэущхьэхэм закъыIэрызгъэхьэркъым: зэм адэкIэ зызодз, зэми мыдэкIэ зыкъызодзыж. Къыстезэрыхьар зищIысыр зыгурызгъэIуэну сыхэтщи, къуэм и бгъуитIыр псынщIэу къызоплъыхь. Гу лъызотэ абы и Iуфэ къэс бажэ тIурытIым зэраIыгъыр. Етхуанэр, жыг щIагъ къудамэм тесщи, къоплъых. «Мыбыхэм я мурадыр къызгурыIуащ, — жызоIэ сигукIэ. — Я «къапхъэным» сихуауэ аращ. Зысхъумэжынущи, сэи, баши, мыви сIыгъкъым. СыпцIанэщ, къуаргъым ещхьу. СыкIийми, цIыхухэм сызэхахынукъым».
Бажэхэр гъуэрыгъуэурэ къызбгъэдолъадэ, къызопIэстхъ. Насыпыжьыр сиIэти, гъуэншэдж лъабжьэм щIагъщIэлъ къыщIэлът. Армыхъуамэ, псэущхьэ бзаджэхэм си щIыфэр къратхъыпэну къыщIэкIынт. Абы нэзмыгъэсу дапхуэдэу защысхъумами, сщыгъ тIэкIур сщатхъ.
Къыстезэрыгуахэр зыхуейр си щхьэм къысхуигъэтIасэркъым. Iусхужынущи, сыт си Iэмал? IункIыбзэIуххэм полицейскэ кIэфий зэрахэлъыр сигу къэкIыжащ. Псэущхьэхэр абыкIэ Iузогъэщт щыжысIэм, къэхъуар нэгъуэщIщ: алъандэрэ зы дакъикъэм зы бажэ къыстеуэу щытамэ, фиин зэрезгъажьэу, къыстелъэхэр тIурытI зэрыгъэхъуащ. Къызодзакъэри, модрей джабэм тоувэж, абыхэм яужь иту мыдрей тIур къыстоуэ.
Фи фIэщ хъун, сэ Iэджэми сегупсысащ: «мопхуэдизрэ армэм си гъащIэр щысхьауэ, си щIыпIэми ерагъкIэ Алы-хьым сыкъихьыжауэ, мыпхуэдэ мыхьэнэншэ гуэр щхьэкIэ емыкIукъэ зызгъэкIуэдыжыну», — жысIэурэ.
Сыдэлъейуэ, сыкъелъыхыу, зыкъезгъэкIэрэхъуэкIыурэ сыздэщытым, си къарур зэ мащIэ хъунтэкъэ, «уэлэхьэ, сэ нэгъуэщI Iэмал сиIэжу къыщIэмыкIын!» — жызоIэри сигукIэ, мэз бабыщу плъагъур си IитIымкIэ къызоIэтри, зэрыслъэкIкIэ псы ежэхымкIэ содз.
— Еуей, абы си щхьэр зэрыхуэмыкIуа! Иджыри къыздэсым арати ахэр зыхуеяр! — жызоIэри си гур зобгъэж.
АфIэкIа хэлъакъым: бажэхэм сэ сакъыфIэмыIуэхужу, си бабыщыжь мыгъуэмкIэ задз. Сэри къуэм щхьэщыт джабащхьэм сыкъыдопщеижри, паркым хэт ресторанымкIэ соунэтI. Мо зэрыхьзэрий сыздыхэтам псы схуигъэлIат. IуэхущIапIэм и унэм сыщIыхьэну сыукIытэрт: си фэр зэрыпыхуари си щыгъынхэр зэрызэхэчэтхъари зыдэсщIэжырт. Ауэ армэм сызыпхагъэкIа зауэлI гъэпсыкIэр сэбэп къызэрысхуэхъужами шэч къытесхьэртэкъым: псэущхьэхэр си щIыфэм нэзгъэсакъым. Абы щхьэкIэ сыгуфIэрт, Тхьэми фIыщIэ хуэсщIырт.
Буфетым дэт бзылъхугъэм гу къыщыслъитэм, псы стэчан щхьэкIэ селъэIуащ. Къызэплъа иужь, жеIэ:
— Узэфар пфIэмащIэ?! IукI! Зэплъыжыт! Щхьэ умыукIытэрэ? УздэщыIам кIуэж.
Си теплъэр укIытэгъуэти, цIыхухэм закъызэрезмыгъэлъагъунум сыхущIэкъуурэ, хуэмурэ си унэмкIэ секIуэкIыжащ. СыкъыщыкIуэжым сегупсысырт: «Алшагъыр Исуф зэбэнар зы хьэкIэкхъуэкIэщ, абы щыгъуэми сэ иIыгъащ. Сэ къыстеуа псэущхьэхэр тху хъурт: абыхэм я лъэбжьани 100-мрэ я жьэхэм жьэдэт дзэпэфIанэхэмрэ сакъелакъэ!? Мыщэжьми зыгуэр къыIэщIэкIауэ жаIэ. Абы Урысейм и ЛIыхъужь цIэр фIезгъэщынти, сэ медаль зрезгъэтыжынт. НыбжькIэ илъэс 75-м сынэсауэ, зыри симылажьэу, а хьэIуцыдз «зауэшхуэм» Алыхьым сыкъызэрыхишам папщIэ…
МЭРЕМКЪУЛ Лиуан.
ЩIыналъэм и зэхэлъыкIэр къэзыгъэлъагъуэ псалъэхэр
Къуае — удз, пабжьэ, чыцэ мэзкIэ зэщIэкIа къуэ зэв куу, щыхупIэ зиIэ. — «Пхъафэр зи шырыкъужьыр къуаем къызэрыдох».
КъуакIэ — Iузэу, чэнжу дэха уэх, къуэ (ложбина, лощина, балка).
Къуащхьэ — къуэ, къуэкIий дэкIыр ищхьэмкIэ щиух щIыпIэ. (верхний край балки, оврага).
Къуэдэгу — къыдэкIыпIэ зимыIэ къуэ зэв (глухая балка, глубокий овраг).
Къуэдыдж — къуэ зэв куу, щыхупIэ куу (узкий глубокий овраг).
Къуэж — псым гуэж къуэпс (рукав реки).
КъуэкIий — къуэ дэха, дэуда, къуакIэ (овраг, балка).
КъуэкIий нэф — къуэнэф.
Къуэладжэ — къуэкIий куу, щIыпIэ дэдзыха, цIыху здэщымыIэ, здэкIуэгъуей, къуэкIий пхыдза.
КъуэтIыгъэ — (жьы хъуа псалъэщ) — зыгуэрым и кIыхьагъкIэ ирикIуэ дэтIыкIа; щIытI. (Щапхъэ: «Хадэ гупэм къуэтIыгъэ етIэкIын»).
Къуэшыхь — къуэ куу дэкIым и кIэух, лъэныкъуитIымкIи джабэ къыIуту. (Щапхъэ: «Къуэшыхьым деж псынэ къыщыщIож»).
КъуэтIыхь — (жьы хъуа псалъэщ) — быдапIэм и хъуреягъкIэ Iуащхьэ лъагэу къетIэкIауэ къекIуэкI шытх. (Щапхъэ: «КъуэтIыхьым тету зыплъыхьын»).
Къуиипс — мэздэгу адыгэхэм псыкъуийм щхьэкIэ зэрыжаIэр апхуэдэущ.
АБАЗОКЪУЭ Ахьмэд.
Тхыдэ
Испы-унэ: щIэин хьэпшып
ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием материальнэ щэнхабзэм и тхыдэмкIэ и институтым хъыбар зэбгригъэхащ, Санкт-Петербург щыщ археологхэм жэз (бронзэ) лIэщIыгъуэм и лъэхъэнэм псэуа цIыхухэм я хьэдэкъупщхьэхэмрэ укъызэмыджэжыф тхыпхъэщIыпхъэхэр зытет мывэ джафэ хъуреймрэ зыщIэлъ испы-унэ КъухьэпIэ Кавказым къызэрыщагъуэтам теухуауэ.
— Апхуэдэ къызэрыдэхъулIар гъэщIэгъуэнщ, — жеIэ Трифонов Виктор. — ЩIытI лэжьыгъэхэр щедгъэкIуэкIым нэхъыбэу дызыщыгугъар, зэман жыжьэм псэуа цIыхухэм я гъащIэм ехьэлIауэ, дапщэщи дызрихьэлIэ хабзэ, хьэпшып къызэрыгуэкIхэр къэдгъуэтынрат. Нагъыщэ мыгурыIуэ-гъуэхэр зыпхыгъэмба мывэ пхъэбгъу хъурейр телъы-джэщ. Ауэ дызыщымыгъуазэ лъэпкъым къызэринэкIа, алыфбей мыгурыIуэгъуэкIэ зэхэухуэна тхыпхъэщIыпхъэхэм къарыкIыр зэхэбгъэкIыну тыншкъым.
Зи гугъу тщIы мывэ хъурейр дунейм къыщытехьэжар ТIуапсы куейм хиубыдэ Агуий-Шапсыгъ къуажэм и Iэгъуэблагъэрщ. Мывэрэ пшахъуэу, ятIагъуэу зэхэлъ, метри 3 зи Iувагъ щIыр зэбгратхъуу къагъуэтыжа испы-унэ цIыкIум и кIуэцIым ар щIэлъащ. Тхыдэм и щIэин апхуэдэ хьэпшып лъапIэр, цIыху емыIусэу, ди лъэхъэнэм къызэрысар гъэщIэгъуэнщ. Хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкIэ, илъэс мини 4 ипэкIэ мы щIыпIэм щIыр щыхъеяуэ къыщIэкIынущ. Абы и фIыгъэщ испы-унэр щIэхъумауэ зэрыщытари.
— Дэ къызэрытлъытэмкIэ, языныкъуэ нагъыщэхэм дыгъэмрэ мазэмрэщ къарыкIыр, езы мывэ пхъэмбгъури гъуазэрыплъэ (астральнэ) хьэпшыпу щытагъэнущ, — къыпещэ адэкIэ и псалъэм Трифоновым. — Ар нэгъэсауэ гурыIуэгъуэ щыхъунур, тхыпхъэщIыпхъэ псоми де-джэф хъуа иужькIэщ. Абы папщIэ дэ къэдгъэсэбэпыну ди мурадщ мы щIыпIэм ижькIэрэ щыпсэу абхъаз-адыгэ лъэпкъхэм я бзэхэри.
Тхыдэм и щIэин хьэпшыпым сантиметр 27-рэ и бгъуагъщ. Абы тещIыхьа нагъыщэхэм къарыкIыр зэхэгъэкIыным щIэныгъэлIхэр нобэми йолэжь.
БЭРАУ Бышэ.
