Сабийхэм папщIэ
Жьэгу гуащэхэр
Гъэ еджэгъуэщIэр къызэрысам ЦIыкIураш щыгуфIыкIащ. ПсынщIэу кIуащ гъэмахуэр, псыхъуэмрэ мэзымрэ цIыкIухэм зыщагъэнщIакъым. ЦIыкIураши, мэракIуэ Iупэ хъужауэ, мес, удзыпцIэм щопэщащэ. Жыгхэри, жьыбгъэм зыдащIу, мэщхъыщхъ. Жыгей Дотэ щIалэ цIыкIум къоплъри:
— Уа, ЦIыкIураш, сыпкIэлъоплъри согъэщIагъуэ: мы гъэм Дахэнур мы мэзым хущхъуэу щIихам хуэдиз уэ мэракIуэ къудейуэ пшхащ. Ар хъарзынэт, ауэ сэбэп зыхэлъ гуэр пщIэну и чэзукъэ?
— Уей, дадэ, а Дахэнур, удз хущхъуэхэм нэмыщI, зы тхылъышхуэ хуэдиз къызыхэкIын тхьэмпэ зэхуихьэсри игъэгъуам.
— Уэ сыт яхуэпхьынур къыбдеджэхэм? Зыгуэр зэхуэпхьэса хьэмэрэ «мэракIуэ сшхыурэ зэманыр кIуащ» яжепIэну ара? — мэдыхьэшх Дотэ.
ЦIыкIураш къепэзэзэхауэ и щхьэм щIотIахъуэри:
— Сэ фIыуэ солъагъу жыг хъыбархэр. Зыгуэрхэри зэхуэсхьэсат абы теухуауэ, арщхьэкIэ жыг гъэщIэгъуэн иджыри сыхуэныкъуэщ. Согупсысэ. Дэтхэнэр нэхъыфIу пIэрэ, Дотэ?
Жыгеижьым мышхумпIэ къызыIэпегъэхури, дыгъэ бзийр зытеплъызэ пщIащэхэмкIэ зеутхыпщI:
— Мес мо зэшыпхъуитIым ятеухуауэ сыт пщIэрэ? — маплъэ ар мэз гуэрэнымкIэ.
— А тIур зыкIи зэщхькъым, дадэ. Сыт щIызэшыпхъур? — егъэщIагъуэ ЦIыкIу-раш.
Дотэ погуфIыкIри, хъыбарыр ирешажьэ…
— Пхъэхуейр (берёза) пщащэм хуэдэу щIыкIафIэщ. ЕкIэпцIэр (ольха) щыгъагъэр пщащэм и дахэгъуэм ирагъэщхь. «Жьэгу жыг» хужаIэ а тIум. Гъатхэ пасэу тIури мэгъагъэ. Ауэ, гъэгъэн ипэ къихуэу, тIуми тхьэгъу кIыхь цIыкIухэр къапещIэ.
НтIэ-э-э, пхъэхуеймкIэ къыщIэддзэнщ, ЦIыкIураш. «Хуей» е «пхъэхуей» — тIум хуэдэуи жаIэ хабзэщ. Мыр лIэужьыгъуи 120-рэ мэхъу. Абыхэм ящыщу 40-р ди къэралым къыщокI. Ди бгылъэ щIыпIэхэм щыIэр лIэужьыгъуи 5 мэхъу. Жыг хущхъуэщ. И фIыгъуэ дыдэр гъатхэпэ дахэрщ. Накъыгъэ мазэм и 12 махуэм пщIондэ мыбы и пкъым къыхах «пхъэхуей нэпс» (берёзовый сок) жыхуаIэ хущхъуэ телъыджэр. Ар къызыхаха жыгым иужькIэ зы илъэс пIалъэ зигъэпсэхун хуейщ. Жыгыр илъэси 7 — 50-кIэ мэпсэу. ЩыIэщ «пхъэхуей гъыринэ» (плакучая берёза) зыфIащари. Мыбы жеин фIэфIщ. И тхьэмпи, и къудами псыдзэлым (ива) ещхьу къелъэсэхащ. Пщэдджыжьым сыхьэти 6 — 9-м я зэхуакум укъакIуэмэ, и жейбащхъуэр щхьэщыкIауэ уIуплъэнущ.
Пхъэхуейм гъатхэ пасэу къыпищIэ тхьэгъу кIыхь цIыкIухэр хуэмурэ гъуабжафэ мэхъу. Дэтхэнэ тхьэгъуми жылэ хьэдзэу мин нэблагъэ ярылъщ. Ахэр жьыбгъэм зэбгрехри — жыгыр адэкIэ мэбагъуэ. Пхъэхуейм хьэпшып цIыкIуфэкIухэри унэлъащIэ зэмыщхьхэри къыхащIыкI. Хупхъэ, бэлагъ, стIол жыпIэми — Iэджэ къыхах. Жыг лъэпкъыфIщ. И дагъэри уIэгъэмкIэ хущхъуэщ. Гъатхэ къэс жыг пхъафэр, зишыхьурэ, токIри, аргуэру къощIэрэщIэж. Езы пхъафэ хужьым жыг куцIыр дыгъэм щехъумэ, хужьыр къэплъыркъым-тIэ. Пхъэхуейм и лъагагъыр метри 5 — 10 хъунущ, ауэ метр 30-м нэхърэ нэхъ лъагэ щымыIэу зэхэсхащ.
ЕкIэпцIэм теухуауэ бжесIэнщи, мис а иджыпсту узытесыр екIэпцIэ дакъэщ. Дыгъуасэ Бэлацэкъуэ пимыупщIу хъуакъым. Еплъыт а дакъэ куцIыр зэрыплъыжьыфэм! МахуитI-щыкIэ иджыри гъуэплъу щытынущ ар. ИтIанэ гъуабжэ хъужынущ. ЕкIэпцIэм хьэпшып жьгъейхэр къыхащIыкI. Къапщтэмэ, а фызэрытхэ къэрэндащхэр куэду къыхах. Езы пхъэр мафIэм фIыуэ ещтэ — хуабэр куэду къыхокI. ЕкIэпцIэ пхъафэм къыщIаху псымкIэ щэкI, цы, Iуданэ лIэужьыгъуэхэр фIыцIафэу ираIэ. Мы жыгым пэгъунэгъу щIыр зэи псы хуэныкъуэнукъым. Лъабжьэм псыIагъэр фIыуэ зэхуехус. Плъагъуркъэ: мэракIуэмрэ шыпсыранэмрэ абдеж зракъузылIауэ щокI.
— ЕкIэпцIэр дапщэщ, Дотэ, щыгъагъэр?
— Гъатхэпэм, ЦIыкIураш. Абы игъэгъам бжьэхэр йопщIри загъэтхъэж. Шхэпс траутхам ещхьу, Iэпэр кIэропщIэ екIэпцIэ тхьэмпэм. Тхьэмпэ щIыIур щхъуафэ-фагъуэщ, и щIагъыр удзыфащхъуэщ. Пыщэщыжа тхьэмпэхэм «азот» жыхуэфIэр куэду хэлъщи, щIыгулъыр фIыгъуэкIэ егъэбатэ. ЕкIэпцIэм и лъабжьэр куукъым, езым псынщIэу зеужь. Дунейм мыбы и лIэужьыгъуэу 30 тетщ. Ди щIыпIэм лIэужьыгъуэ 12 къыщокI. Метр 1 — 30 мэхъу жыгым и лъагагъыр. Жыг хущхъуэщ. Плъагъурэ, ЦIыкIураш, пхъэхуеймрэ екIэпцIэмрэ зэщхьу Iэджэ зэраIэр?
— ФэкIэ зэщхькъым ахэр… — мэгупсысэ щIалэ цIыкIур.
ЦIыкIураш пIащIэу мэзым кIуэцIрокI: жыгеижьым къыхуиIуэта хъыбарыр псынщIэу имытхыжмэ, хэзэрыхьыжынущи, щIэпхъуауэ жэрыгъэкIэ мэкIуэж.
Къармэ Iэсият.
