ЩIалэфIу ущытыну умыщхьэх
«Лъэпкъыбзэхэр адэ-анэхэмрэ егъэджакIуэхэмрэ я гукъыдэж къудейкIэ хъума хъунукъым, къэралым унафэ пыухыкIакIэ зыкъыщIимыгъакъуэу», — арат и гупсысэ нэхъыщхьэр БизнесымкIэ институтым иджыблагъэ щекIуэкIа стIол хъурейм. Республикэм щызэхуэмыхъу Iуэху куэд утыку къыщралъхьэ еджапIэм и ректор, профессор Хъурей Феликс и махуэ лъапIэр ди щхьэусыгъуэу псори зытегузэвыхь анэдэлъхубзэмрэ къинэмыщIхэмрэ ятеухуауэ дыдэуэршэрыну дыщыкIуэм, сыхьэтыфIым дыхуишащ.
Китаибзэм нэхърэ нэхъ гугъу?
Хъурей Феликс — Хъыбар хьэлэмэт гуэр кърахьэкI: Мэлбахъуэ Тимборэ деж щIэупщIакIуэ укIуа хуэдэти, «Феликс, адыгэбзэ пщIэрэ? КхъыIэ, дызэгъэпсалъэ» къыбжиIауэ?
— Мэлбахъуэм гукъыдэж щиIэмрэ щимыIэмрэ къэщIэгъуейт. Нэхъыбэм нэгу зэхэуфат, шхыдэрт. Ауэ зэм-зэм нэжэгужэу ущыхуэзи къэхъурт. Среджэри къызжеIэ (урысыбзэкIэ): «Зэи адыгэбзэкIэ упсалъэу зэхэсхакъым, пщIэрэ ар?» Сэри сыхьэзырыххэти: «Уей, Тимборэ Кубатиевич, сыщыпсэлъэнрэ сызэпсэлъэнрэ сымыгъуэтыж», — жызоIэ. Игу къеуэу арат. «Сэри лэжьапIэм сыкъокIуэри зыри адыгэбзэкIэ къыщызэпсалъэркъым, унэм сокIуэжри (и щхьэгъусэр урыст) — пихыжауэ сызэпсэлъэн щIэскъым. Мазэм зэ къуажэм, колхоз гуэрым сыкIуэмэ, сыпсалъэу аращ адыгэбзэкIэ», — жи. «Аращ, — изотыж жэуап, — дэри унагъуэм, благъэм, ныбжьэгъум депсалъэ фIэкIа, нэгъуэщI щIыпIэ псэлъапIэ къыщытхуихуэркъым».
Сэ сыщеджа классым, еплIанэ школым, си закъуэт адыгэу щIэсыр, апхуэдизкIэ мащIэт Налшык ди лъэпкъэгъуу абы щыгъуэ дэсри. Иджы къалэм адыгэхэр нэхъыбэ дыщыхъуами, гукъеуэр нэхъ ин мэхъу. Адыгэбзэри балъкъэрыбзэри кърадзэжыркъым, арат ди стIол хъурейр зытеухуар. Бзэм куэдрэ дытопсэлъыхь, ауэ мыхьэнэ къикIыу зыри тщIэркъым. Школым мащIэщ адыгэбзэм сыхьэт бжыгъэу къыщылъысыр, къэралыбзэхэм ящыщщ жыпIэнущи, анэдэлъхубзэхэмкIэ тхылъымпIэ зекIуэркъым. Ахэр къэралыбзэр пэжмэ, лэжьэну гъуэгу яIэн хуейщ къэрал унафэр и лъабжьэу, аращ дызытепсэлъыхьар. Япэм пэщIэдзэ классхэр илъэсиплIкIэ адыгэбзэкIэ ирагъаджэрти, итIанэ урысыбзэм техьэжырт. Ари тыншу жыпIэфынукъым, ауэ ар нэхъыфIт. Яджырт, зыгуэр ящIэрт, адыгэбзэмрэ предметхэмрэ зэгъунэгъу хъурт, зэхыхьэрт. Иджы зыри яджыжыркъым, еджэнуи хуейхэкъым. Дэ адыгэбзи балъкъэрыбзи щыдогъэдж институтым. Абыхэм нэмыщI иджыри бзитху: инджылызыбзэ, франджыбзэ, нэмыцэбзэ, хьэрыпыбзэ, тыркубзэ. Бзэхэр зэпэщIэбгъэувэ хъунукъым, мыр нэхъыфIщ, модрейр нэхъ Iейщ жыпIэу, иджыпсту дунейпсо цIыхур зэхохьэ, зэрогъэIущ, пхузэфIэкIым хуэдиз зэбгъэщIэн хуейщ.
Адыгэбзэр гугъущ жаIэ. Тыншу щытамэ, яджынут. «Зэ, догуэ, — жызоIэ, — китаибзэм нэхърэ нэхъ гугъу?» Иероглиф минхэр зрагъащIэурэ ядж ар бзэмыIухэм. Дэ щхьэ тхузэфIэмыкIрэ ди бзэр зэдгъэщIэжыну?
Феликс Автандилу зэрыщытар
Мы хъыбарыр Руставели цIэр зезыхьэм сфIэгунэсу
Дыщэ уагъэу зэIузощэ —
зэхызолъхьэ уэрэд-усэу.
Руставели Шота
(ЗэзыдзэкIар Тхьэгъэзит Зуберщ)
1783 гъэм Урысеймрэ Куржым и Къартлы-Кахетий пащтыхьыгъуэмрэ Гумкъалэ щызэращIылIа зэгурыIуэныгъэр «Георгиевский пакт» цIэмкIэ тхыдэм къыхэнащ. Урысхэмрэ куржыхэмрэ зэхуэзэным хэлIыфIыхьа Къэбэрдей пщы уэлий Жанхъуэт Кушыку шууей тIощIрэ пщIырэ и гъусэу а гъэ дыдэм куржы пащтыхь Ираклий ЕтIуанэм щригъэблагъэм, тыгъэу адыгэш хуздашат.
— Куржым ирагъэблэгъа адыгэ шууейхэм я нэхъыбэр Жанхъуэт Ку-шыку зыдэс Псыгуэнсу къуажэрат зыщыщыр. Ауэ гупым я нэхъыжьыр Арщыдан щыщ ФIыцэ Астемырт. А зэманым атэлыкъ гъэсэныгъэр иджыри зекIуэрти, адыгэхэр къыщежьэжым илъэситхум ит щIалэ цIыкIу къратащ. ЯпэщIыкIэ щIалэ цIыкIур Астемыр Арщыдан здишащ, иужькIэ Жанхъуэт Кушыку деж кIуэри елъэIуащ: «Уи къуажэм си къуэш нэхъыщIэ быныншэу дэсщ, хуит сыкъэпщIмэ, щIалэр абы естынт». Пщы уэлийр арэзы хъури, къуажэдэсхэр «Хъурей» цIэмкIэ къеджэу щIалэ цIыкIур балигъ хъуащ, щIэблэ къыщIэхъуащ, ауэ унэцIэу зэрихьэр «Щэбэтыкъуэт», щыкъум къабгъэдихауэ. Мэчэм щыIауэ «Щэбэтыкъуэ хьэжыжь» жаIэри Псыгуэнсу дэсащ, ди дадэм и адэт ар. 1922 гъэ пщIондэ Щэбэтыкъуэу дыкъекIуэкIащ. Ди адэр ЩоджэнцIыкIу Алий и гъусэу Дым Iэдэм и еджапIэм щIэсахэм ящыщщ. 1926 гъэм ЦIагъуэ Нурий и гъусэу математикэмкIэ тхылъ къыдигъэкIауэ щытащ, 1936 гъэм — дунейхэгъуазэмкIэ. Iуэху ищIри Куржым кIуат щIалэ цIыкIур зыщыщ-къызыхэкIар къигъуэтыжыну. КъыщемыхъулIэм, лъэпкъыр, нэгъуэщI мыхъуми, къыщежьам и цIэм трыретыж жиIэри «Хъурейм» къытехъукIахэм а цIэр унэцIэу къащтэжащ.
Куржым къызэрыхэкIар тхыдэм къыхинэн мурадкIэ, Хъурей Ахьмэд и къуэм «Къаплъэныфэ зыщыгъ зекIуэлIым» и лIыхъужь Автандил и цIэр къыфIищыгъат, арщхьэкIэ ар зэрыт щыхьэт тхылъыр Феликс и IэкIэ ебланэ классым щIэсу зэфIитхъыжащ. Иджы мэгушыIэ: «Уи цIэм уIэщIэкIынукъым, «автоделом» (машинэ Iуэхухэм) нэIуасэ сыщIыхуэхъуар Автандилым и фIыгъэ къыщIэкIынщ».
Зыгуэрым дэплъеиныр хьэл тхуэхъуакъым иджыри
«Демократиер ди щхьэщыгум щыIэта шэрыб нэщIщ. Абы ди нэр тедияуэ деплъыху, зыгуэрым ди жыпхэр къеунэщI».
Шоу Бернард
— Иджыпсту дызэрыт лъэхъэнэм сыт зэреджэр? Мылъку зыIэщIэлъ цIыху зыбжанэм (олигарххэм) яухуа капитализм. А цIыху зыбжанэм къэралым и мылъкум щыщу процент 65-рэ яIэщIэлъщ. Абы къикIыр а процент 65-р къэралым и унафэм щIэмыту зекIуэу аращ. Зригъэужьыркъым, елэжьыркъым, къыфIэIуэхукъым. Мо цIыху зыбжанэм ягу къызэрихьэу псори йокIуэкI: зым топджэгухэр къещэху, адрейм — кхъухьхэр. ЦIыхур зыхэпсэукIыну зыщыгугъ къудамэ нэхъ инхэр абыхэм яIэщIэлъщ, я щхьэ IуэхукIэ къагъэсэбэпу. Ахэращ тщIэнури дымыщIэнури къыджезыIэр, хъанхэм драIуэхутхьэбзащIэу аращ. Уеблэмэ ахъшэр пуд щыхъуам къэралыр зытегузэвыхьар яшхын ямыIэу къэна цIыхухэракъым, мелардым и Iыхьэ тIощI гуэркIэ «хилъэфахэрат». Хэт егупсысыр лэжьапIэ зэрыщымыIэм? ЩIэныгъэ ягъуэтын зэрыхуейм? ЩIалэгъуалэр зэхуашэс, яутIыпщыж. Я къэухьым зригъэужьыну дзыхь зыхуэпщI хъун программэ щыIэ зэманым декIуу? Хьэмэ щэнхабзэмкIэ жыжьэ дыкIуэта? Дэнэ щыIэ «Бжьамийр»? Уи лъэпкъым и хъугъуэфIыгъуэхэр, и Iэмэпсымэхэр щымыIэжмэ, сыт узэлэжьыр, щэнхабзэ фIэпщауэ?
Щэбэт-тхьэмахуэ щIыхьэхукIэ зехьа хъунукъым республикэр. ИлъэсищкIэ Налшык къалэм и Iэтащхьэу сылэжьащ. Ди зэманращ Iэдииху, Мир хуэдэ жылагъуэхэр къыщыунэхуар, ШанхайкIэ зэджэ псэупIэншагъэм и щапхъэр щыкIуэдыжар. Унагъуи 167-рэ щIэст баракхэм. СыхьэтитIкIэ екIуэкIыу фильм тетхащ я унэкIуэцIхэм дыщIыхьэурэ. СфIэнапэтехт уи щIыбкIэ апхуэдэ тхьэмыщкIагъэ щызекIуэу, утыкум пщIэ зыхуебгъэщIу уитыныр. Дызэхуэсри, еплъын щIэддзащ фильмым. Дакъикъэ тIощI дэкIри щIэсхэм макъкIэ гъын щIадзащ. ИтIанэ дызэупщIыжащ: хэт мыпхуэдэ гъащIэ зыухуар? Дзэ къыттеуа хьэмэрэ зауэ екIуэкIа? Дэращ мыр зи псэукIэр.
Гупсысэ зиIэр жыжьэ маплъэ, къэхъункIи хъунум зыхуегъэхьэзыр. Дэ нобэр къыздэсым зымышхыжыным и мэкъумэшщIэкIэщ ди лэжьэкIэр. Японием укIуэмэ, къалэ къэс Узыншагъэм и сэрей дэтщ. УщIыхьэмэ, зымкIэ мэзщ, адреймкIэ псыкъелъэщ, псыежэхщ. Узыншэм и тIасхъапIэхэм уелIэлIэныр нэхъ тыншщ, сымаджэр бгъэхъужын нэхърэ. Дэ ди псы хущхъуэ къыщIэжыпIэхэр щытщ, IэмэпсымэщIэ нэхъ хуэмычэму. Ауэ Iэмэпсымэракъым нэхъапэр, Iуэху бгъэдыхьэкIэращ. Къажыхь, зыкъагъэлъагъуэ, лэжьакIуэ макIуэ, къокIуэж.
Дэ зыгуэрым дэплъеиныр хьэл тхуэхъуакъым иджыри. А Тэтэрстан дыдэм еплъ, Мордовием. Унафэ зыIэщIэлъым и лэжьыгъэр кIэлъыплъын закъуэм хуигъэкIуащ. УнафэщIыр дэIэпыкъуэгъу, гъэсакIуэ хъуфу щытын хуейщ, ар диIэкъым.
— Елисеевыр къэ-кIуа нэужь, сыт къалэ унафэщIу улэжьэн щIумыдэжар?
— Иджыпсту ар бубкIэ псапэ пылъкъым, ауэ Iуэхум хэзымыщIыкIым и унафэ ущIэтыну гугъущ. Сриджэти, «Сыт пщIэр?» жиIэт. «Хьэкухэм долэжь, щIымахуэр къос. Уэшх къешхмэ, псыр гъуэгум щызэтримыхьэным и Iуэху зыдохуэ». «Аракъым иджыпсту зи чэзур! Къалэ къыдэлъэдапIэм елIалIэ!» ГъэщIэрэщIэн, гъэлъэгъуэн, зыкъыхэгъэщын — ахэрат къыфIэIуэхур. Щэнхабзэми, мэкъумэшми, цIыхухэр зыхуей хуэгъэзэн зэрыхуейми хищIыкIыртэкъым. Апхуэдэ цIыху унафэщIу республикэм къебгъэблагъэу дауэ узэрыдэлэжьэнур? ИтIанэ зыр зым фIигъэнэжырт, арат и Iулыджыр зэриIыгъыр. Мыпхуэдэм фэтэр ет жиIэнт, чэзум хэмытыххэ гуэрым щхьэкIэ. Сэ хабзэм себэкъуэнукъым щыжысIэм, къалэм и район Iэтащхьэхэм ятрикъузэрт, ахэр къыщызэупщIкIэ: «Пщэдей фытезгъэкIынщ, зы сатыркIэ хабзэм фебакъуи», — яжесIэжырт. ИкIэм-икIэжым «Сыбдэлэжьэфынукъым» жысIэри, си щхьэр Iусхащ.
КъэхъункIи хъуным ухуэхьэзыру
Философие щIэныгъэхэм я доктор Хъурей Феликс и япэ IэщIагъэмкIэ «инженер-механикщ». Ар зи унафэщIу щыта «Къэббалъкъавтотранс» IуэхущIапIэм зы къэралыгъуэ цIыкIу хуэдизу зиубгъуат, цIыху минипщIым нэс щылажьэу, я нэIэ зытет къудамэхэр 39-м нэсу. Езым я еджапIэхэр, поликлиникэхэр, джэдкъаз гъэхъупIэ, мэл щибгъу, еджапIэ курытхэр, нэхъыщхьэхэр, къинэмыщIхэр яIэжу. 1991 гъэм Хъурейм и жэрдэмкIэ яухуа «Авторскэ университетым» гуэту къызэIуахащ «Насып» сабий IыгъыпIэ, «Щэнхабзэм и щIэин», ГъуазджэмкIэ еджапIэ, «Лэгъупыкъу» гимназие, политехническэ лицей.
— ЩIэ гуэр къыхэтлъхьэху, бэлыхь дыхэхуэрт. Япэ дыдэу «Узыншагъэм и центр» къыщызэIутхам си улахуэр яубыдащ. «А къебгъэжьахэм зыри хуэныкъуэкъым, ахъшэр зытебгъэкIуэдэн хуейм тебгъэкIуадэркъым», — къызжаIэ. ЕтIуанэ секретару а зэманым обкомым щыIэр Симанкин Николайт. Къеблэгъэну селъэIуащ. Сошэри изогъэлъагъу: спорт Iэмэпсымэхэр, цIыхур лэжьапIэм щыщIыхьэкIэ е къыщыщIэкIыжкIэ и Iэпкълъэпкъыр нэхъ псынщIэ зэрищIынухэр, абы и узыншагъэм кIэлъыплъыну дохутырхэр, массаж щIыпIэ, зигу къыдэмыжхэм щеIэзэну пэш щхьэхуэхэр, къинэмыщIхэр. АфIэкIа хэмылъу телефоным бгъэдыхьэри, игъащIэм зэхэзмыха псалъэ жагъуэхэр трикъутащ «Стройбанк» къыдэтхьэкъуам: «Мыр дыгъуэу хьэмэ и щхьэм щхьэкIэ унэ ищIу къэбубыда? Дэнэ уэ езыр укъыздикIар? Сыбырым. НтIэ, лей зепхьэну укъэтшакъым мыбы, умылэжьэфмэ, кIуэж». Къэхъуар зэзыгъэзэхуэжракъым лэжьэкIэ зыщIэр, къэхъункIи хъуным хуэхьэзырырщ. Аращ и купщIэ нэхъыщхьэу щы- тар ди лэжьэкIэм. Гъэ еджэгъуэм щIидзэжмэ, абы теухуауэ институтым предметыщIэ сыкъыщеджэнущ.
Дэри ды-Арысейщ
— Уи щхьэ пщIэ хуэпщIыжын хуейщ, пщIэ къыпхуащIын папщIэ. Пагагъкъым, щхьэхуещагъкъым, цIыхуу узэрыщытым и нэщэнэ пщIэ. Уи бзэр умыджыжмэ, уи лъэпкъ щэнхабзэр къыпфIэмыIуэхумэ, уи щхьэм пщIэ хуумыщIыжу аращ. Ухэт уэ? Сыт Рязань къалэдэсым укъызэрыщхьэщыкIыр? Аращ и лъабжьэу щытыпхъэр къэралыгъуэмрэ лъэпкъ щхьэхуэмрэ я зэхущытыкIэм. Адрейхэм ящIэри ядэщIэ, уакъызэрыщхьэщыкIри зыщумыгъэгъупщэ. Дэ езым зыдогъэикIэ, хэт дыкъызэфIэIуэхунур? Лъэпкъ Iуэхур нобэ уигу зэрыдыхьэу мыхъуми, хуэмурэ бгъэкIуэтэн хуейщ. Мес, Сирием щыщхэр псори къэкIуэжыфыркъым. Зыр хуейкъым, адрейм хузэфIэкIыркъым. Ауэ еджакIуэ къэкIуар Хэкум къиднэфу, ахэр мыбы щылэжьэным ди къэралым и фейдэ зэрыхэлъыр къэдгъэлъагъуэу щытын хуейщ. Ахэр дэ зыгуэркIэ дэмыщхьынкIи хъунщ зэ IуплъэгъуэкIэ, ауэ ди лъабжьэр зыщи, дызэрыубыдыжынущ гува-щIэхами. Къэралыгъуэм цIыхур щыхощI, ахэр къэкIуэжмэ, IэнатIэ пыухыкIа пэрытмэ, зэрынэхъыфIыр гурыIуэгъуэщ. Дэ нэхъыфIу дыпсэумэ, хэт хилъафэр, дэри ды-Арысейщ, адыгэми жиIауэ.
Къуаргъ хужьхэр
— Иджыпсту пщIэ зыхуэфащэу ябж цIыхур къызэрызыфIагъэщIым зихъуэжащ.
— Мыбдежым куэд щызэхэлъщ. Иджырей цIыхухэм мыхьэнэ зратыр нэгъуэщIщ. Мылъкум и пщIэм хэхъуащ. Тхылъ еджэжхэркъым, абы зыгуэр къигъэлъагъуэркъэ? Зи акъылым зезыгъэужьыну хуейр мащIэщ. Тхылъ къыдагъэкIхэр здэщыIэр къэгъуэт: узэджэнIа «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм и тыкуэнращ щыбгъуэтынури, ари къуэгъэнапIэм къуэтщи, зыми илъагъуркъым. Утыку ит тхылъ тыкуэнышхуэм щIыхьи — детективрэ романрэщ. Тхылъ кърахьэкI, ауэ еджэркъым. Зэманым декIу цIыхуу ябжыр нэхъ пхъашэхэрщ, нэхъ нэпсейхэращ. Сыт тхуримыкъур? ЩIэныгъэм хуэпабгъэхэрщ, щIэ гуэр къищIэным хуэнэпсейхэрщ. ПцIыупсхэр, хьэрымышххэр нэхъыбэу къытхэт хъуащ. Дэ тхуэдэ цIыхухэр сабий жыIэзыфIэщу къащохъу. КъызэрыгуэкI цIыху пэжыр къуаргъ хужьым хуэдэу гъуэтыгъуейщ, а къэбгъуэтари «псэуакIуэхэм» къахопIиикI. ЦIыхур иузэщIыну, ар пэжымкIэ иунэтIыну щыIэ диныр дауэдапщэхэмрэ политикэмрэ хуэдгъэкIуащ. ЩэныфIагъым хуэущиин, фIым егъэхъуэпсэн, хьэл мыгъуэхэр зэхегъэнын — аращ диным и къалэныр. Къэпщытэныгъэхэр екIуэкIыу зыгуэрым соупщI: сыт хуэдэ Iуэху республикэм щызэхуэмыхъуу пщIэр? Жэуап къызет: муслъымэн зауэ йокIуэкI. Сыт муслъымэн зауэ? Узыхуэзэу узэпсалъэкIэ сыт хуэдэ Iуэху пхузэхэмыгъэкIынур? Iуэху мыхъумыщIэ зезыхьэхэм я щхьэм илъыр дауэ зэрыпхъуэжынур, уэ захуагъэу къыубжыр ябгъэдэплъхьэну Iэмал уимыIэу?
Ди щыуагъэ нэхъыщхьэхэм ящыщщ нэгъуэщIым и Iуэху еплъыкIэр зыгурыдгъэIуэну дызэрыхэмытыр. Псалъэм папщIэ, сыт ПащIэ Муртаз апхуэдизу зэхищIыхьар, эфирым къибгъэхьэж мыхъуну? Илъэс щэщIкIэ дедэIуащ, блыщхьэм щегъэжьауэ дзыхь хуэтщIыжыркъым. Уигу иримыхьу сощI жиIэри, а нэгъуэщI зыгуэрри щрыреIэ, уэ узэрынэхъыфIыр ялъагъунщ. Дэпкъузар нэхъ гъэщIэгъуэн къащохъури аращ гъуэгу пхэнж тетым цIыхур щIыдихьэхыфыр. Щэнхабзэ зыхэлъ цIыхубэм езым я еплъыкIэм къытемыхуэр IуагъэкIуэту аракъым, я щыуагъэхэр абы жиIэхэмкIэ къагъуэтыжыф. Гъэпсалъэ, ар уимыакъылэгъуми.
Унафэ къызыIэрыхьам жраIэ хабзэщ: умыбэлэрыгъ, уи зэманыр иухмэ, укъыщехыжкIэ зызыщIэбгъэкъуэн ухуеижынущ. Хэт цIыхум и гурыщIэхэр зыджыр нобэ? Дэ зыхэтщIэращ ди хъуреягъкIэ къэхъур зэлъытар, зыхэтщIэхэр къэдмыхутэу дауэ дызэрызэзэгъы- нур?
Нанэ и куэщIым
Хъурейм и IуэхущIафэ дахэхэри, и ехъулIэныгъэхэри, республикэм жыджэру щылажьэ и бынхэри псоми яцIыху. Ауэ хъугъуэфIыгъуэхэм я нэхъ лъапIэу Феликс ихъумэр (е къэзыхъумэр) зэи къэмытIасхъэ щIыбагъыу и унэ щIэс бзылъхугъэ телъыджэрщ.
— Езыр-езыру къыдэпхьэха хьэмэ къуагъэша?
— Апхуэдэ IуэхукIэ зыгуэрым сеупщI си хьэлтэкъым. И дэлъхум сэрэ дызэдеджэрт, Мэзкуу нэкIуауэ сигъэцIыхуат. Налшык сыкъыщыкIуэжам езыр Бахъсэн сымаджэщым щылажьэрти, сыкIуэурэ къэсшэжырт лэжьапIэ нэужьым. Зэгуэрым сыкIуэри згъуэтакъым, етIуанэ гуэрми апхуэдэу. Уэрамым тет телефоным сыбгъэдыхьэри сепсэлъащ: «Мыпхуэдэу куэдрэ къыпкIэлъызжыхьыфынукъым, иIэ, къыздэкIуэ». «Содэ», — жиIащ. Си нанэшхуэ дежт зэтшэлIар. ДызэрыщIыхьэу: «КъакIуэт, дахэ, си куэщIым къитIысхьэт», — къыжреIэ. «Нанэ, уи лъакъуэр икъутэнущ абы, иумыгъэтIысхьэ», — жызоIэ. АрщхьэкIэ уемыдаIуэу хъунутэкъыми, ирегъэтIысхьэ и куэщIым, езыр шэнт цIыкIу тести. ФIыуэ зэпиплъыхьри: «Алыхь, удахэ дыдэм» къыжриIащ. Зы тэлай дигъэкIри, зригъэхъунщIэну «Удахэ дыдэщ, ауэ си къуэр нэхъ дахэщ», — щыжриIэм, модрейр плъыжьыбзэ къэхъуащ…
«Дым Iэдэм и пхъурылъху, Ахъуэхъу Аслъэнбий ипхъу, Хъурей Феликс и щхьэгъусэ» цIэ хэIэтыкIахэм ягуэту къыумыгъэлъагъуэми, КъБР-м щIыхь зиIэ и дохутыр бзылъхугъэм и зэфIэкIыр нэхъ мащIэ хъуну къыщIэкIынкъым. ИтIани цIэрыIуэ ухъунуи IэщIагъэ гуэр зэбгъэгъуэтынуи гъуэгу куэд щыIэщ. Гъуэтыгъуейр «сэ»-р ипэ иригъэщыным хуэхей, ихъуреягъкIэ фIыр щиузэщIыным зигу теухуа зэпыту псэу Ларисэ-гуащэ хуэдэ цIыху дахэхэрщ.
Уемызэшыну уемызэш
— Евтушенкэ нобэ пщIэшхуэ иIэжу къыщIэкIынкым. Ауэ абы и псалъэхэм къаIуатэ щIалэгъуалэм зэхезгъэхыну сызыхуейр:
Уемызэшыну, си псэ, уемызэш,
Уи гур зыхуеIэм уи лъэхэр хуэжану
ЩIалэфIу ущытыну умыщхьэх…
Нэхъ щабэу щытын хуейщ, цIыхухэм нэхъыфIу уахущытыху, абы уиузэщIынущ. Адрей псори абы къытопщIыкIыж.
ЧЭРИМ Марянэ.
