Къул Амир: Ягу дыдыхьамэ, дигуапэщ
КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ IутIыж Борис и «Нартхэ я дыгъэ» драмэ-поэмэм къытращIыкIа япэ адыгэ мюзиклыр иджыблагъэ Налшык и Музыкэ театрым ехъулIэныгъэ иIэу щагъэлъэгъуащ. Ар зэрагъэхьэзырам тедгъэпсэлъыхьыну зыхуэдгъэзащ КъБКъУ-м уэрэдымрэ къафэмкIэ и «Амикс» театрым и художественнэ унафэщI, «Нартхэ я дыгъэ» япэ адыгэ мюзиклым и режиссёр икIи абы макъамэр хуэзытха Къул Амир.
— Амир, лэжьыгъэр къызэрывэхъулIам щхьэкIэ сынывохъуэхъу. Мюзиклыр цIыхухэм хуабжьу ягу дыхьащ. IутIыж Борис и тхыгъэр къыщIыхэфхам и гугъу уэзгъэщIынут.
— Борис и Iэдакъэ къыщIэкIа япэ тхыгъэхэм ящыщщ «Нартхэ я дыгъэ» драмэ-поэмэр. IутIыжым ар щитхам ролхэр зыгъэзэщIахэм я ныбжьым зэритар къэтлъытащ икIи ар ящыщщ лэжьыгъэм дыкъыщIытеувыIа щхьэусыгъуэхэм. Адрей щхьэусыгъуэхэм я гугъу пщIымэ, ди къежьапIэ нартыжьхэм зэрытеухуамрэ тхыгъэр и купщIэкIэ ди нобэрей зэманым куэдкIэ къызэрыпэджэжымрэщ. Нартыжьхэм я зэман жыжьэми цIыхухэм яку зэгурымыIуэныгъэ къыдэхъуэу щытащ. Тхьэм дыгъэр яфIидыгъуат, апхуэдизу хъийм икIа цIыхухэм закъригъэщIэжын папщIэ. Ноби апхуэдэ куэд ди нэгу зэрыщIэкIыр къэплъытэмэ, лэжьыгъэм цIыхухэм дерс къызэрыхахынум, ар къазэрыхуэщхьэпэнум шэч къытетхьэркъым.
Курыт еджапIэм сыщIэсу усэ цIыкIухэр, уэрэдхэр стхын щыщIэздзагъащIэм си къуажэгъу IутIыж Борисщ абыхэм ятеухуа чэнджэщхэр къызэзыту щытар. Борис и щхьэр лэжьыгъэм щIигъэнами, тхакIуэ, усакIуэ ныбжьыщIэхэм сыт щыгъуи гулъытэ къытхуищIырт, къыддэIэпыкъурт. Къапщтэмэ, «Амикс» гупыр япэу утыку дыкъыщихьам къыщыщIэдзауэ сыт хуэдэ лэжьыгъэмкIи Борис чэнджэщэгъу къытхуэхъуащ. Зи хьэлкIэ, цIыхугъэкIэ, дуней тетыкIэкIэ щапхъэу къытхэта а цIыху щыпкъэр гуапэу, IэфIу дигу къинэжащ.
— ЗэрытщIэщи, мыр япэ адыгэ мюзиклщ. Гупым хэтхэм актёр IэщIагъэ зэрамыIэр къэплъытэмэ, абы фытегушхуа зэрыхъуар сфIэгъэщIэгъуэнщ.
— «Амикс» театрым епха псори куэд щIауэ дыщIэхъуэпсырт лэжьыгъэшхуэ гуэрым. Къэбгъэлъагъуэмэ, ди республикэм зи IэщIагъэм хуэIэижь, зэфIэкI зиIэ, актёр Iэзагъ зыбгъэдэлъ куэд исщ, ауэ ди гупым сыщечэнджэщым, тхузэфIэкIыну къэтлъытэри, дэр-дэру иужь дихьащ.
КъыжыIапхъэщ IутIыж Борис и бзэр зэрыкъулейр, удихьэхыу зэрыдахэр, апхуэдэуи зэрыгугъур. Драмэ-поэмэм дыкъыщеджэм, абы хэт псалъэ къыдгурымыIуэхэм къикIыр зэдгъащIэурэ, бзэм и IэфIыр зыхэтщIэурэ дыкIуэтащ.
Режиссурэм, сценографием, аранжировкэм, нэгъуэщIхэми ехьэлIауэ куэдым дечэнджэщащ. Дызыбгъэдыхьахэм ящыщу зыми дыкъигъэщIэхъуакъым, зэрахузэфIэкIкIэ къыддэIэпыкъуащ. Ди закъуэу тхузэфIэкIынутэкъым ар. Къэбгъэлъагъуэмэ, Думэныщ Iэулэдин чэнджэщ къыдитащ лэжьыгъэм ди еплъыкIэ хэтлъхьэми зэран зэримыIэм, апхуэдэуи къызэрезэгъым теухуауэ. Си щхьэ закъуэ акъылкIэ мыхъуу, псом я еплъыкIэри къэтлъытэри, цIыхум ялъэгъуар утыку къитхьащ. Ягу дыдыхьамэ, ди гуапэщ.
— Мюзиклым и гупсысэ нэхъыщхьэу, и купщIэу сыт уэ къэплъытэр?
— Лэжьыгъэм гупсысэ нэхъыщхьэу щыпхрышар сыт хуэдэ зэманми цIыхур цIыхуу къэнэжын, нэхъ лъапIэ дыдэу Тхьэр къызэрыхуэупса гъащIэр хъумэжын зэрыхуейрщ. Абы и лъэныкъуэкIэ щапхъэщ лэжьыгъэм къыхэщ Ашэней и образыр. И лъэпкъэгъухэм дыгъэр къратыжу зыхуей хуэзэу, нэхугъэм хэту псэун папщIэ, и псэр итыну хьэзырщ а хъыджэбзыр. Совет зэманым дыщIапIыкIыу щытащ Хэку, лъэпкъ лъагъуныгъэм. СызэреплъымкIэ, абы и лъэныкъуэкIэ иджы гъащIэм зихъуэжащ. Апхуэдэ гузэвэгъуэ дыхэхуэ хъумэ, а хъыджэбз цIыкIум и щапхъэм ирикIуэн къытхэкIыну си фIэщ хъуркъым…
— Ролхэр зыгъэзэщIэнухэр дауэ къыхэпха?
— IутIыж Борис мыр мюзикл жанрым хуэщIауэ зэримытхам къыхэкIыу, языныкъуэхэм деж тIэкIу дыхэлэжьыхьыжын хуей хъуащ. Хъусин Анзор Уэзырмэс и ролым хуэфащэу къэтлъытэри, лъыдгъэсащ. Псалъэ нэхъыбэ дыдэ жызыIэри аращ. Сызэримыгугъауэ, фIыуэ къехъулIащ икIи фIэфI дыдэу джэгуащ. Сосрыкъуэ и ролыр ЦокIыл Азэмэт еттащ. ЛIыхъужьхэр къыщыхэтхым нэхъыбэу зытетщIыхьар ариехэр зэрагъэзэщIэнурщ.
— Мыр мюзикл жанрым ит япэ лэжьыгъэу щыщыткIэ, дауи, нэмыщIыса хэлъагъэнщ. Сыт уэ гу зылъыптэжар?
— Актёр IэщIагъэм хуеджа ди гупым зэрахэмытыр къэплъытэмэ, дауи, ныкъусаныгъэншэу ар зэфIэбгъэкIыныр тынштэкъым. Ди щыуагъэхэм лъэныкъуэкIэ дыкъыщеплъыжащ, гу лъыттэжащ. Мюзиклым зыкърезымыгъэхьэлIэфахэм, абы иджыри еплъыну гупыж зиIэхэм я лъэIукIэ дгъэлъэгъуэнущи, щыуагъэхэр зэдгъэзэхуэжынущ.
Дауи, мы мюзиклыр ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым щыдгъэлъэгъуамэ нэхъ къезэгът, абы щыгъуэ къэдгъэсэбэпын хуей хъунури Iэмэпсымэ нэхъ мащIэт. Ауэ, мы жанрым зэпымыууэ макъамэ щIэтын хуейуэ къызэригъэувым къыхэкIыу, микрофоныншэу хъунутэкъым. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, дызыхуей Iэмэпсымэм хуэдиз диIакъым. микрофонипщI зэуэ зэдэдгъэлэжьэн хуей хъуащ. Музыкэ театрыр абыкIэ къыддэIэпыкъуами, техникэр ирикъуу дызэримыIэм и зэранкIэ, щыуагъэ гуэрхэри тIэщIэкIащ. ЩэкIуэгъуэм и 23-м Музыкэ театрым мюзиклыр къыщыдгъэлъэгъуэжынущи, абы ирихьэлIэу лэжьыгъэр нэхъри едгъэфIэкIуэну ди мурадщ.
— Мюзиклым хуэщIауэ утыкур вгъэдэхащ, абы щыджэгуахэр я IэщэкIи, я фащэкIи зэкIужу къызэвгъэпэщыныр къывэхъулIащ…
— Художник дызэримыIэм къыхэкIыу, декорацэ лэжьыгъэм гугъу дыдехьащ. Ахэр тхуэзыщIар Музыкэ театрым щылажьэ Къэнэмэт Лейлащ.
Къыхэзгъэщыну сыхуейт мюзиклым щыджэгуахэм я адэ-анэхэр Iэщэ-фащэм текIуэдэну мылъкумкIэ къызэрыддэIэпыкъуар.
— Амир, зэрытщIэмкIэ, мы лэжьыгъэр зэрыбгъэхьэзыррэ куэд щIащ. Ар илъэсипщIым щIигъукIэ утыку къивмыхьэу «щIэвгъэтIыгъуам» и щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэр сфIэгъэщIэгъуэнщ.
— Си щхьэм и деж къыщыщIэздзэнщи, сэр дыдэр мы Iуэхум сыхуэмыхьэзырурэ дыкъекIуэкIащ. Мюзикл жанрыр тыншу къыпщыхъуми, апхуэдэ лэжьыгъэм япэу утегушхуэным жэуаплыныгъэшхуэ пылът. щыIэнкIэ хъуну ныкъусаныгъэр зэрызгъэмэщIэным сыхущIэкъурти, лэжьыгъэр зыхуей хуэзгъазэмэ нэхъ къэсщтащ. Аращ зэуэ утыку къыщIидмыхьам и щхьэусыгъуэр.
Епсэлъар ТЕКIУЖЬ Заретэщ.
Сурэтхэр Хьэщэ Къанщобий трихащ.
ЛIыхъужьхэм я псалъэ
«Нартхэ я дыгъэ» мюзиклым щыджэгуахэр я ролхэм топсэлъыхь
КъБР-м щIыхь зиIэ и артист ЦокIыл Азэмэт (Сосрыкъуэ):
— Сосрыкъуэ и ролыр си гуапэу, сфIэфIу мюзиклым щызгъэзэщIащ. Лэжьыгъэм тIэкIу дытемыгушхуэурэ яужь дихьами, зэуэ дыдихьэхри, гугъуехьхэр зыхэтщIэжакъым. Сосрыкъуэ нарт IуэрыIуатэм къызэрыхэщыжым теухуа хъыбархэм сфIэгъэщIэгъуэну седжащ. Лэжьыгъэм апхуэдизкIэ дызыщIишати, репетицэ щытщIынур къытхуэмыгъэсу дыпэплъэу дыхъуат. Сосрыкъуэ и ролым гугъу сыдехьами, гукIи псэкIи лэжьыгъэм сызэрыдихьэхам къыстригъэхьэлъакъым. IутIыж Борис и бзэр къызэгугъуэкIырт, псалъэхэм сахэзэрыхьырт. Нэхъыбэу аращ сызэлIэлIар.
Лэжьыгъэр япэу къэдгъэлъэгъуа нэужь, телевиденэм триха нэтынымкIэ деплъыжыну Iэмал диIащ. Дауи, утыкум ущитым нэхърэ, лъэныкъуэкIэ ущызэплъыжкIэ уи ныкъусаныгъэхэм гу нэхъ лъыботэж. Иджы къыщыдгъэлъагъуэкIэ ахэр зэрыдгъэзэкIуэжыным яужь дитынущ. Гупым хэтхэр иджыри къыздэсым апхуэдэ лэжьыгъэ дыхэтакъым. Мюзиклыр цIыхухэм ягу зэрырихьам теухуа хъыбархэр зэхыдохыжри, ар гуапэ тщохъу.
Хъусин Анзор (Уэзырмэс):
— Зи роль згъэзащIэ Уэзырмэс макъкIи теплъэкIи нэхъ спэгъунэгъут. КъищынэмыщIауэ, Кавказ Ищхъэрэм ГъуазджэхэмкIэ и къэрал институтыр къызэрызухам мыпхуэдэ лэжьыгъэм нэхъ сыхуэхьэзыру къысщигъэхъурт, ауэ гупым хэт дэтхэнэми хуэдэу, сэри мюзикл жанрым тIэкIу сигъэIэнкунырт. Тынштэкъым цIыху 30-м нэблагъэм задебгъэкIуу зыкъэбгъэлъэгъуэну. Ролым и псалъэр пщыгъупщэжынкIэ, макъамэм утемыхуэу япэ уищынкIэ хъунущ. Апхуэдэхэм деж умыгужьейуэ зыгуэрым и псалъэ къэп- пхъуэтэн хуей мэхъу. Абыхэм ятеухуауэ дызэчэнджэщурэ дызэдэлэжьащ, зыр зым дыдэIэпыкъужу.
Зи роль згъэзэщIа Уэзырмэс IуэрыIуатэм къыхощыж нартхэм я чэнджэщэгъуу, гузэвэгъуэм деж я щхьэ зрахьэлIэ нэхъыжьыфIу. Уэзырмэс и образым куэдкIэ зызигъэузэщIащ.
Мамий Къазбэч (Бэдынокъуэ):
— Бэдынокъуэ и ролым сэркIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ икIи ар куэдкIэ къысщхьэпащ. Абы урегъэгупсыс уи насыпым, уи лъагъуныгъэм, уи лъэпкъым, захуагъэм ущIэбэнын зэрыхуейм. Актёр IэщIагъэ дызэримыIэм гугъу дригъэхьами, къыддэIэпыкъуахэмрэ Амиррэ я фIыгъэкIэ, мюзиклыр къыдэхъулIауэ жыпIэ хъунущ. Сыхуейт республикэм исхэр иджыри апхуэдэ лэжьыгъэкIэ дгъэгуфIэну.
ЛампIэжь Аслъэн (Ашэ):
— ЯпэщIыкIэ Уащхъуэ и ролыр къызатат, арщхьэкIэ Ашэ хьэл-щэнкIэ нэхъ зэрыспэгъунэгъум гу лъатэжри, абыкIэ къызахъуэжащ. Апхуэдэу си лIыхъужьым «сыкъигъуэтыжащ». Зи роль дгъэзэщIахэм фIы и лъэныкъуэкIэ зыдагъэхъуэжыфыну къысщохъу.
Мюзиклым дызэрелэжьа зэманым куэд дигу къинэжащ. Псалъэм папщIэ, гукъинэж сщыхъуащ ди образхэм делэжьын щхьэкIэ Iуащхьэмахуэ лъапэ дызэрыкIуар. Ашэрэ Бэдынокъуэрэ Уэзырмэс мэзым къыщалъыхъуащ, щепсэлъащ. Сосрыкъуэрэ Щыблэрэ абдеж щызэзэуащ. Ашэней дыгъэм щыгуфIыкIыу удз гъэгъахэр зэхуихьэсащ.
Япэ адыгэ мюзиклыр лъэпкъ театр гъуазджэм и хэлъхьэныгъэфIу къызолъытэ. Пажэу ущытыныр гуапэми, тыншкъым, жэуаплыныгъэ ин зыпылъщи. Амир и дежкIэ мы лэжьыгъэм и мыхьэнэр зыхэтщIэрти, зэрыдмыгъэщIэхъуным дыхущIэкъуащ.
Гугъуэт Алинэ (Ашэней):
— Налшык къалэм дэт курыт еджапIэ №7-м и 9-нэ классым сыщоджэ. Илъэс 15 сохъу. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, сэ иджыри IэщIагъэ сиIэкъым, ауэ Амиррэ Ланэрэ сытрагъэгушхуэри, утыку сыкъихьащи, сымыгъэщIэхъунхэу яужь ситщ. Си ролым иджыри селэжьыжыну, езгъэфIэкIуэну си мурадщ. «Амикс» театрым я зэхэтыкIэри, я лэжьэкIэри сигу ирихьащи, къызэхъулIэмэ, адэкIи садэлэжьэну си мурадщ.
Насып Астемыр (Уащхъуэ):
— Уащхъуэ и ролыр къыслъагъэсащ, си теплъэкIи макъкIи а лIыхъужьыр нэхъ спэгъунэгъуу къалъытэри. Ар нэхъ гугъухэм ящыщт, ауэ Амир зи роль дгъэзащIэ лIыхъужьхэм ятеухуа тхылъхэр къыдитати, ди бзэм куэдкIэ зригъэужьащ, уеблэмэ, адыгэбзэкIэ тха тхылъхэм дыдахьэхынымкIэ сэбэп къытхуэхъуащ. Лэжьыгъэр щIэщыгъуэ, хьэлэмэт тщыхъуащ. Ар къытщхьэпэнущ ди зэфIэкI къэдгъэлъэгъуэнымкIэ.
Къаздэхъу Мухьэмэд (Щыблэ):
— Щыблэ и ролым сыкъыхуигъэщIауэ жаIэу си ныбжьэгъухэр къыздэгушыIэрт. Апхуэдэ лэжьыгъэм куэд щIауэ сыщIэхъуэпсырт. Щыблэ мыхъумыщIагъэ зылэжь лIыхъужьми, и ролыр гукъинэжщ. Си фащэр мазэм къриубыдэу зыбжанэрэ тхъуэжын хуей хъуащ, щхъуэкIэплъыкIэу икIи зехьэгъуафIэу зэрыщытын хуейм къыхэкIыу. Мюзиклым илъэс псо тедгъэкIуэдами, зэкIэ зызигъэужьауэ гу зылъыстэжыркъым. Хэт ищIэрэ, и зэфIэкIыр иужькIэ нэрылъагъу хъункIи хъунщ.
Къумыкъу Лианэ (Лашын):
— Мюзиклым хэт дэтхэнэми къафэм е уэрэд жыIэным зэфIэкI зэрыщыдиIэм ди джэгукIэр нэхъ гъэщIэгъуэн тщищIырт, кIуэ пэтми нэхъ дызыIэпишэрт. Режиссёр, макъамэри зытха ди унафэщI Къул Амир, балетмейстер Кузнецов Юрий, къафэхэр зыгъэува Къул Ланэ сымэ Iуэху ядэпщIэну гухэхъуэт. Мюзиклым и фIыгъэкIэ, гурыIуэгъуэ сщыхъуащ IутIыж Борис и тхыгъэм гупсысэ куу зэрыщIэлъыр, ди тхыдэр жыжьэ къызэрыщежьэр, уадыгэным нобэ гушхуэныгъэ къузэритыр.
Хьэмокъуэ Аслъэн (КъуийцIыкIу):
— Мюзиклым нэхъ дыхьэшхэн дыдэу хэт КъуийцIыкIу и ролыр къысхуагъэфэщащ. Сэ сыкъэфакIуэщ, ауэ уэрэди жысIэн хуейти, ар гугъу дыдэт. Уэрэд фIыуэ зэрысхужымыIэр си джэгукIэм тIэкIу игъэпщкIуауэ пIэрэ жысIэу сыщогугъ.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
