Къарэмырзэ Алий и къуажэр зэрагъэсам и хъыбарымрэ и уэрэдымрэ
Мыр къыщыхъуар Кавказ зауэм щыгъуэщ. Къэбэрдеипщхэм ящыщ куэд я цIыхухэр я гъусэу кIуасэурэ, Кавказым и къухьэпIэ лъэныкъуэр тIысыпIэ ящIырт. Апхуэдэу ящIат ХьэтІохъущокъуэ Мыхьэмэт Іэшэ, Ажджэрий Кушыку, Къарэмырзэ Алий сыми. Къарэмырзэ Алий и къуажэр Лабэ Iуфэ ишэри, Ахъмэтыбгым и лъапэм нэхъ щыхъума хъуну къыфIэщIри, щIигъэтIысхьауэ щIэст. Къарэмырзэ Алий зи цIэр лIыгъэрэ хахуагъэкIэ цIэрыIуэ хъуа адыгэпщт. А лIы щэджащэм и къуажэм и кIуэдыкIам теухуауэ мыращ а зэман дыдэм ятхыжа урыс тхыгъэхэм итыр:
«Гъатхэм, зы вагъуэ закъуи къэмыблэу, Кавказым къыщыхъу хабзэ жэщ кIыфIхэм ящыщ зым, нэхъ тэмэму жытIэмэ, 1825 гъэм мэлыжьыхьым и 1-м, И. В. Вельяминовым, «инэрал плъыжькIэ» адыгэхэр зэджэу щытам, и дзэр — лъэсырызекIуэу батальонищ, топ 18, кавказ, кубань, къэзакъ полкитI — Псыжь зэпрыкIри Къэрэмырзэ Алий и къуажэм екIуэлIащ икIи уэздыгъей мэзым щIэтIысхьащ.
Дзэм къыпэщылъ къалэным хэзыщIыкIыр «инэрал плъыжьым» и закъуэт. Ауэ абы и дзэм хэт адыгэ зыбжанэм генералым и мурадым гу лъатащ икIи загъэпсэхуу мэзым здыщIэсым, абыхэм ящыщ зы яхэкIуэсыкIри, Къарэмырзэ Алий и къуажэм кIуащ, гъуэлъыжыгъуэм нэсу. Къарэмырзэм и щхьэгъубжэм теуIуэри къыщIишащ:
— Сэ урысыдзэм къулыкъу щызощIэ, — жиIащ къэкIуам, — ауэ уи къуажэм дэс сабийхэмрэ цIыхубзхэмрэ сфIэгуэныхь мэхъу. Уи цIыхухэр ажалым къегъэл. Нобэ е пщэдей дзэр къыфтеуэнущ, ар Вельяминовым къывишэлIауэ уэздыгъей мэзым щIэсщ.
— Ухэт уэ? — еупщIащ абы Алий.
— Сэ беслъэней уэркъхэм сащыщщ. Си цIэр Кърымджэрийщ, Дохъушокъуэхэ сащыщщ, — жиIэри IукIыжащ.
Къарэмырзэм асыхьэтым лIыжьхэр зэхуишэсри, хъыбар Iейр яжриIащ. АрщхьэкIэ «унэхъунум и тхьэкIумэм кIийгуо макъ иIуэжкъым» жыхуаIэрати, лIыжьхэм ядакъым: «Ар жаIэурэ дапщэрэ пцIыкIэ дагъэIэпхъуа? Вельяминовыр зэи ди деж къэсакъым. Дэ беслъэнейхэм я щIыб дыдэсщ. Ахэр беслъэнейхэм къагъэкIуэнукъым, езы дзэми, беслъэнейхэр япэщIыкIэ зэрамыпхъуауэ, ди деж къэкIуэнкъым. Апхуэдэу щыщыткIэ, щтапIэ дежьэжыну сыт щыгъуи дыхущIыхьэнщ».
МыдэкIэ Дохъушокъуэм дзэм къигъэзэжри, Вельяминовым жриIащ:
— Генерал, Къарэмырзэ и къуажэм сыплъати, зыри дэсыжу слъэгъуакъым, къэбэрдейхэр къуршым ихьэжащ.
Ауэ абы и ужьым кIэщIу иту Щогъурыр (ари адыгэу урысыдзэм хэтт) генералым бгъэдыхьэри еIущэщащ:
— Уи фIэщ умыщI Дохъушокъуэм жиIэр, ар пцIыупсщ, гъэпцIакIуэщ. Сэ иджыпсту къуажэм сыкIуэнщи сыплъэнщ, — жиIэри, шэсри Iужащ.
ЕтIуанэрей махуэм и пщыхьэщхьэм Щогъурым къигъэзэжащ. Къуажэр мыхъеяуэ и пIэм зэрисыр генералым жриIащ, Дохъушокъуэр ягъэтIысащ.
А жэщ дыдэм «инэрал плъыжьым» и къэзакъ шуудзэр Федор Александрович Бекович-Черкасскэм и IэмыщIэ ирилъхьэри иутIыпщащ, къуажэр къитIысыхьыну: лъэсыдзэмрэ топхэмрэ нэсыху зыри къыдимыгъэкIыу яIыгъыну.
Ермоловым и адъютант Бекович-Черкасскэр, гущIэгъуншагъэкIэ и генералым щхьэпрыкIыжар, адыгэпщ Бэчмырзэхэ ящыщт, Елмырзэ и къуэт, и цIэ дыдэр Темырболэтт.
Бекович-Черкасскэм и къэзакъ полкитIым къуажэр къатIысыхьауэ нэху къекIащ. И ужь иту къакIуэ дзэхэмрэ топхэмрэ пэмыплъэу лъыгъэжэным зи гур хуэлъэ Бекович-Черкасскэр нэхущым, цIыхухэр жей IэфIым щыхэт дакъикъэм, къуажэм ебгъэрыкIуащ. Унэхэр ягъэсу, джанэ пцIанэу къыщIэжхэр яукIыу дзэр жылэм дэзэрыгуащ.
Къарэмырзэ Алий и пщIантIэм асэтин майор Дадимовыр шууэ дэлъэдащ. Асыхьэтым Алий къэптал пцIанэу бжэщхьэIум къиувэри, тIури я фочхэмкIэ зэуащ. Майорым и шэр Алийм и нэщIащэм техуэри, и щхьэщIыбымкIэ щыпхыкIыжащ, езыр и унэм щIэукIуриежащ.
Щоджэн Шумахуэ, «шыщхьэмыгъазэкIэ» зэджэу а къуажэм дэсар, илъэсищ зи ныбжь и къуэ цIыкIумрэ дыщэкIэ гъэщIэрэщIа и фоч нэхъыфI дыдэмрэ зэкIэрипхэри, Лабэ и нэпкъ задэм иридзыхащ. Къигъэзэжри, и фыз уэндэгъушхуэр Iэ лъэныкъуэмкIэ иIыгъыу, адреймкIэ бийм яхэуэурэ къуажэм къыщыдэкIым тIури яукIащ. Ипхъу Гуащэхъурей, зи ишэгъуэ дахэр, къэзакъхэм яубыдри лей ирахащ, итIанэ яукIыжащ.
ЯукIахэм, Лабэ итхьэлахэм нэмыщIауэ, гъэру цIыхуи 139-рэ, нэхъыбэр сабийрэ лIыжьфызыжьу, яубыдащ. Iэщышхуэрэ шыуэ миниплI, дыщэ гъэжа, дыжьын ахъшэ куэд зэрапхъуащ.
Бекович-Черкасскэм и дзэр щIыпIэ шынагъуэм къикIыжа къудейуэ, Къетыкъуэ Жамболэтрэ Ажджэрий Кушыкурэ я дзэхэр къэса щхьэкIэ, къуажэм сахуэ фIэкIа къыхэнатэкъым.
Апхуэдэу гущIэгъуншэу зэтраукIауэ, зэтрагъэсхьауэ щытащ Къарэмырзэ Алий и къуажэшхуэр. Ауэ абыкIэ зэфIэкIакъым а Iуэху гуауэр.
Къарэмырзэ Алий и фызитIыр — Елмысхъанрэ Хъаний Псыгъуэрэ Бекович-Черкасскэм щIасэ фызу зыкъомрэ иIыгъа нэужь, Елмысхъаныр нэгъуеипщ Мансур Едыдж и шыпхъути, абы хуригъэшэжащ. Хъаний Псыгъуэр Джылахъстэней Астемыр и къуэм и деж пIалъэкIэ къригъэшащ. Ауэ Хъаний Псыгъуэр Астемыр и къуэм щIасэ фызу иубыдащ.
МодэкIэ, куэд дэмыкIыу, Къарэмырзэ Алий и лъыр и IыхьлитIым, ХьэтIохъущокъуэ Мыхьэмэт Iэшэрэ Ажджэрий Кушыкурэ ящIэжащ. Къуажэр зи бзэкIэ зэтраукIа Щогъурыр и жылэм щыхуэкIуэжым, Мыхьэмэт Iэшэр пэтIысри иукIыжащ.
Къарэмырзэ Алий зыукIа майор Дадимовыр хуейм ит чэтэн пщыIэм щIэсу Ажджэрий Кушыкурэ ХьэтІохъущокъуэ Мыхьэмэт Іэшэрэ я шухэр теуэри, абы щаукIыжащ.
Хъаний Псыгъуэр Астемыр и къуэм щIасэ фызу иубыдауэ щызэхихым, Кушыкупщ Джылахъстэнейм къакIуэри, абы и шы табыныр ирихужьащ. Шыхъуэр дэлъэдэжу ишхэр Кушыкупщ зэрихур щыжриIэм, Астемыр и къуэр шу гъусэхэр щIыгъуу, къыдэжащ. Кушыкуи зыхуейр арати, жыжьэ IумыкIыу къэувыIэжауэ къыпэплъэрт.
Пасэрей уэркъхэр зэрызэзауэу щыта хабзэм тету зэбиитIыр зэпикIуэтри зэпэуващ. Яшхэм елъэдэкъауэри, щызэхуэжэм, я фочхэмкIэ зэуащ тIури, ауэ зэрытегъэхуакъым. Ажджэрий и къуэм и шыр псынщIэу къриIуэнтIэкIщ, и фоч кIэщIыр къыдипхъуэтри, Астемырыр ириуды-хащ.
Щоджэн Шумахуэ и фочым кIэрипхэу Лабэ и бгы нэпкъым иридзыхауэ щыта и къуэр махуищ дэкIауэ псэууэ, жыг къудамэм фIэлъу къагъуэтри къыфIахыжащ.
Федор Александрович Бекович-Черкасскэм «IэкIуэлъакIуэу зэфIигъэкIа теуэныгъэмрэ, абы щызэрихьа лIыгъэмрэ» папщIэ Георгий Щихъым и еплIанэ степень орденыр къратын хуейуэ пащтыхьым деж 1825 гъэм фокІадэм и 29-м Ермоловым итхащ, ауэ Александр Езанэм идакъым: «Полковник Бекович бий къуажэр къыщищтэм и дзэм хэщIыныгъэ имыIами, унагъуэ 300-м я фызхэмрэ сабийхэмрэ лажьэ ямыIэу зэрызэтриукIам щхьэкIэ, абы орден хуэфащэкъым», — жиIэри тхыгъэм къытритхауэ щытащ».
Мы хъыбарым зыри пытлъхьакъым икIи пытхакъым. А зауэм хэтахэм а зэман дыдэм ятхыжа тхыгъэхэм къыхэтхыжащ. Абыхэм зэритымкIэ, Федор Черкасскэм иужькIэ Хъаний Псыгъуэ гуащэр фызу къишауэ итщ. А тхыгъэ дыдэм зэрыжиIэмкIэ, уэрэдыр зыусар а псори зи нэгу щIэкIа Хъаний Псыгъуэ гуащэрщ.
Уэрэдыр псынщIэу адыгэ хэку псоми зэлъащIысащ.
Абы зэреджэр «Лабэдэсхэм я гъыбзэщ». Ар Къэбэрдейм щыцIэрыIуэ пэтми, и ежьур тэмэму жаIэртэкъым. Уэрэдым и ежьу тэмэмыр къыджаIащ Хьэжрэт Хьэгъундыкъуей къуажэм щыщхэу Нэхущ БетIал, Гуэгуш Ахьмэд, Нэней ФоIэд, Жу Iэюб сымэ. Мыращ Хъаний Псыгъуэ иуса «Лабэдэсхэм я гъыбзэр»:
Елмысхъаныр магъри,
Аукъэ, рэуэ ией, Хъаний дахэм, уэ маржэ, кърегъагъыхыр.
Елмырзэ и къуэм къыдиха лейр, атIэ,
Аукъэ, рэуэ ией, ди яужь къинам, уэ маржэ, щремыгъупщэ.
Лабэжьурэ Тхьэр зыдэбгам, атIэ,
Аукъэ, рэуэ ией, лъы бахъаер, уэ маржэ, къызэрыдохыр.
Ар, ЛабэкIэмкIэ сынеплъыхыжмэ,
Аукъэ, рэуэ ией, сабийхэр, а маржэ, уи псыхьэлъахуэт.
Къарэмырзэхэ фи дыщэ бжаблэри
Аукъэ, рэуэ ией, гын Iугъуэмэ, уэ маржэ, къытхуегъэуфIыцIыр.
Джаурыжьурэ зи напэр фIыцIэри,
Аукъэ, рэуэ ией, Елмырзэ и къуэкIэ Темырболэтт.
Лабэжьмэ и уэздыгъей мэзым
Аукъэ, рэуэ ией, Ермоловыр, уэ маржэ, укъыщIотIысхьэ,
Щхьэнтэ тIуащIэм тесыгъэ гуащэхэм,
Аукъэ, рэуэ ией, дакъэжь тIысыпIэр, уэ маржэ, ямыгъуэтыж.
Уи адэурэ Щоджэн Шумахуэри
Аукъэ, рэуэ ией, игъащIэми, уэ маржэ, шыщхьэмыгъазэт.
Ар, фоч пэжкIэ дагъэзыхьар, атIэ,
Аукъэ, рэуэ ией, Щоджэнхэ япхъу Гуащэхъурейт.
Лабэжьмэ дэ дыщыдэсмэ,
Аукъэ, рэуэ ией, жыхафэр, уэ маржэ, ди шэджагъуакIуэт.
Джаурыжьмэ дыщыратыжмэ,
Аукъэ, рэуэ ией, мыжьыкъ алащэм, уэ маржэ, дыдагъэлъэхъу.
Инэралым и унэ лъапIэмэ
Аукъэ, рэуэ ией, джыназкIэ, уэ маржэ, сыщызэрашэрт.
Сэ жэщгъуэлъым сыщыхуашэжкIэрэ,
Аукъэ, рэуэ ией, тэрмэшым, уэ маржэ, сыхуогузасэ.
Лабэжьмэ дэ дыщыдэсмэ,
Аукъэ, рэуэ ией, уэркъ щауэхэр, а маржэ, ди дэджэгуэгъут.
Джаурыжьмэ дыщыратыжмэ,
Аукъэ, рэуэ ией, драгуныжьхэм, уэ маржэ, драджэгуэгъут.
Ермоловым уи топ щхъуантIэжьхэмэ
Аукъэ, рэуэ ией, Ахъмэтыбгыр, уэ маржэ, къытхуегъэпсалъэ.
Тетыжь бзаджэр къыщыдэпсалъэкIэ,
Аукъэ, рэуэ ией, тэрмэшым, уэ маржэ, дыхуогузасэ.
Лабэдэсым фэ фи гуащитIри,
Аукъэ, рэуэ ией, алащэм, уэ маржэ, дыдагъэлъэхъур,
Дэ гуащитIыр дызэблэзыхъури,
Аукъэ, рэуэ ией, Елмырзэ и къуэкIэ Темырболэтщ.
Гъубжурэ пщэдджыжь мыгъуэмэ,
Аукъэ, рэуэ ией, дзэ фIыцIэр, уэ маржэ, дэ къытщIотаджэ.
Сабий бынурэ къэмытэджахэри
Аукъэ, рэуэ ией, фоч пащIэкIэ, а маржэ, къыщагъэлъэтыр.
Тажурэ ди дыщэ пыIэхэри,
Аукъэ, рэуэ ией, фоч лъэдакъэкIэ, уэ маржэ, къытщхьэраудыр,
Къутынгуэрэ ди гъуэншэдж цIыкIухэри,
Аукъэ, рэуэ ией, шырыкъу лъапэкIэ, уэ маржэ, къытхузэIатхъыр.
Мамыжьейуэ дыщэр зи гъуазэмрэ,
Аукъэ, рэуэ ией, уи быным, уэ маржэ, я нэхъ кIасэмрэ,
«Алыхь талэм уи анэмэтщ» жери,
Аукъэ, рэуэ ией, мы Лабэжьмэ, уэ маржэ, хегъэщэтэжыр.
НапэкІуэцІыр зыгъэхьэзырар ТАБЫЩ Муратщ.
