
«ЗауэлIхэм япэ иту дзэпщ Пожарский Дмитрий Михаил и къуэр кIуэрт. Абы и ижьырабгъукIэ, Псыжь адрыщI къраша шыр щIэджэгухьу, Черкасский Дмитрий Мамстрыкъуэ и къуэ пщы ахъырзэманыр къыбгъурытт. СэмэгурабгъумкIэ пщы Пожарский-Лопатэ, боярин Мансуров, гражданин Минин сымэ ирикIуэрт».
Загоскин Михаил и «Юрий Милославский,
или Русские в 1612 году» тхыдэ романым щыщщ
Тхыдэм и пэжыр
ПсэупIэ-коммунальнэ IуэхущIапIэхэм я унафэщIхэм я зэхуэсым сыхэту 1989 гъэм Пермь къалэм сыщыIэу тхылъ къэсщэхуащ, «Милославский Юрий, е Урысхэр 1612 гъэм» и фIэщыгъэу. А тхылъым къизджыкIахэм цIыхухэр щыгъуазэ сщIыну абы лъандэрэ си хъуэпсапIэт.
Черкасский Дмитрий (Къанщауэ) пщыр. Мы тхылъыр урысхэм я япэ тхыдэ романщ, 1829 гъэм къыдэкIауэ. Зи IэдакъэщIэкIыр тхакIуэ цIэрыIуэ Загоскин Михаилщ (1789 — 1852). ТхакIуэр дунейм ехыжын и пэ ар куэдрэ къыдагъэкIыжащ, европеибзихкIэ зэрадзэкIащ. Сэ сIэщIэлъ тхылъыр иужьрейуэ 1989 гъэм Мэзкуу къыщыдагъэкIыжащ.
Романыр зытепсэлъыхьыр «Лъэхъэнэ зэIумыбз» («Смутное время») цIэмкIэ урыс тхыдэм къыхэна илъэсхэращ. КIэщIу дыкъытеувыIэнщ мыхьэнэ нэхъ зиIэу а зэманым хэтам. Урысейр пщыгъуэ-пщыгъуэкIэрэ зэрызэпкърыхуар къигъэсэбэпри, Польшэм и пащтыхь Сигизмунд абы къытеуэну дзэ зэригъэпэщащ. Польшэм и дзэхэм гетман Жолкевскэм и унафэм щIэту Смоленск къалэр яубыдащ, «епцIыжакIуэхэм я жэрдэмкIэ» Мэзкуи дыхьахэщ. Сигизмунд пащтыхьым и къуэ Владислав урыс пащтыхьу игъэIуащ, ауэ абы и пIэкIэ зэкIэ Мэзкуу Гоневский жыхуаIэр къагъакIуэри, тахътэм тетIысхьащ. Урыс пщыгъуэ псоми, Новгород Ищхъэрэм ейм нэмыщI, Владислав пащтыхьу къалъытащ, абы и щыхьэту жорымкIэ тхьэ хуаIуащ хуэпэжыну. Поляк щылъху (лыхь) Владислав пащтыхьу къэзылъытахэм ящыщт Новгород Ищхъэрэ пщыгъуэм и дзэпщу щыта Милославский Дмитрий и къуэ Юрийри. Ар щыгугъырт пащтыхьыщIэм урыс пщыгъуэ зэбгрыдзахэр зэгуигъэхьэжу зы къэралыгъуэ иухуэфыну. Арати, пащтыхьым и лIыкIуэ пан Гоневскэм Милославскэр Новгород Ищхъэрэм егъакIуэ, лыхьыр урыс пащтыхьу къалъытэну ахэр къытригъэхьэн мурадкIэ, Юрий и адэ Дмитрий иIа Iулыджым щыгугъыу. Ауэ Iуэхум Урысейм и фейдэ зыхэлъ лъэныкъуэмкIэ зигъэзэным сэбэп хуэхъуащ Черкасский Дмитрий Мамстрыкъуэ и къуэ цIэмкIэ тхыдэм къыхэна, Идар Темрыкъуэ и къуэрылъху Къанщауэ. Урыс тхыдэм еджа дэтхэнэ зыми ещIэ Мэзкуу полякхэм къезыгъэла Пожарскэмрэ Мининымрэ я цIэхэр. Ауэ а тIум ябгъэдэтыну зыхуэфащэ адыгэ щIалэр ямыцIыхум къыщымынэу, языныкъуэхэм ар шэшэну щытауэ къащохъу, а щыуагъэр къызыбгъэдэкIари Загоскин тхакIуэращ. ТхакIуэм губгъэн хуэпщI хъунукъым, сыту жыпIэмэ, кавказ щылъху псоми зы зэман «тэтэркIэ», нэгъуэщI зэман «шэшэнкIэ», языныкъуэхэр «шэрджэскIэ» щеджэ щыIащ, щхьэж зэхиха лъэпкъыцIэ закъуэм трищIыхьу. Дэ нэхъ тхуэфащэу къысщохъу ди лъэпкъэгъу цIэрыIуэр зэрыадыгэр утыку къитхьэжыну, езым и тхыдэри нэхъ убгъуауэ цIыхубэм ябгъэдэтлъхьэну. Загоскиныр лIыхъужьыр къызыхэкIа лъэпкъымкIэ щыуами, и романыр тхыдэ дэфтэр мыхъуми, абы IупщIу къигъэлъэгъуащ Черкасскэм Урысейм папщIэ зэрихьа лIыгъэр. Ар къызыхэщ пычыгъуэхэр адэкIэ къызохь.
КЪУЭЖЕЙ Владимир,
КъБР-м щIыхь зиIэ и ухуакIуэ.
Загоскин Михаил и «Юрий Милославский, или Русские в 1612 году» тхыдэ романым щыщщ
Кавказым и къуэ Iэлхэм я хахуагъ IэубыдыпIэншэр
Мининымрэ Пожарскэмрэ я фэеплъ сыныр Мэзкуу и ут плъыжьым тетщ. Мис пщы Дмитрий Мамстрюкович и унэри. ПщIантIэшхуэм кIуэцIрыкIыу, зэманым екIуу лъагэу дэщIея пщы Черкасскэм и мывэ унэм щыщIыхьэм, дэкIуеипIэ зэвым ирикIуэурэ ахэр сенэм щIыхьэхэри я щIыIутелъ щыгъынхэр абы къыщIанащ, итIанэ хьэщIэщ хуитым щIыхьахэщ. Iэнэшхуэм цIыху тIощIым нэблэгъэн бгъэдэст. Зэ Iуплъэгъуэм бысымыр — пщы Черкасскэ цIэрыIуэм и къуэр — къахэпцIыхукIырт. И нэ фIыцIэшхуитIымрэ и нэкIу къамылыфэмкIэ абы бгъэдыхьэпIэ зимыIэ Кавказым и къуэ Iэлхэм я хахуагъ IэубыдыпIэншэр уи нэгу къыщIагъэхьэрт…
Черкасскэ пщыр Туренин бояринымрэ Милославскэмрэ къапежьэри, бжэ щIыхьэпIэм деж сэлам щарихащ. ЩIыIэ-щIыIэу тIури иригъэблагъэри игъэтIысащ, Iэпыдзлъэпыдзым фоубжьэ зырыз къахуихьащ.
— Юрий Дмитрич, — жиIащ Черкасскэм, — дынохъуэхъу узыншэу Новгород Ищхъэрэ укъызэрысам щхьэкIэ. Пэжыр жыпIэмэ, мы бжьэм Димитрий Юрьевич Милославскэм и къуэм и щIыхькIэ дефамэ нэхъ къэтщтэнут, лыхьхэм я лIыкIуэм, пащтыхьыкъуэ Владислав и блыгущIэтым папщIэ дефа нэхърэ.
— Дипщу Димитрий Мамстрюкович, — щэхуу жиIащ боярин Мансуровым, — дызэрызэгурыIуар зыщумыгъэгъупщэ. Уи псалъэхэм къигъэпщIэнтIащ, плъагъуркъэ!
— Схуэшэчакъым! — итащ жэуап Черкасскэм. — Сигу хощI. Сэ абы и адэм и ныбжьэгъуу сыщытащ… Юрий Димитрич, — пещэ Черкасскэм. — Турениным зэрыжиIэмкIэ, уэ гъэпцIагъэрэ IужэжэнкIэ Iэзэ Лотер тхьэгъэпцIымрэ гетман Жолкевский бзаджэнаджэмрэ къигъэсэбэпу, Мэзкуу къэзыубыда Гонсевскэм укъытхуигъэкIуащ.
— НтIэ, нтIэ, гетман Жолкевскэ бзаджэнаджэм! — жиIэжащ Барай-Мырзэ.
— Жолкевскэ гетманыр бзаджэнаджэкъым, — жиIащ Юрий. — Сигизмунд и чэнджэщакIуэу хъуар абы хуэдэу хьэлэлрэ цIыху пэжу щытамэ, ди Хэкум и бэлыхьхэр куэд щIауэ иухат.
— Владислав Мэзкуу и унафэщIу щытынут, ара? — зэпиудащ ар Черкасскэ пщым.
— Дэ псори лыхь пащтыхьым дрипщылIу? — къыпигъэуващ щIэдыхьэшхыкIыурэ Образцовым.
— УнафэщIутэкъым, — жеIэ Юрий. — ХабзэкIэ теува урыс пащтыхьущ. Жолкевскэм тхьэ иIуащ и псалъэр игъэпэжыну: ар пцIыупскъым икIи бзаджэнаджэкъым, цIыху пэжщ икIи зауэлI хахуэщ.
— Ар пэжкъым, пцIыщ, — кIиящ Черкасскэр.
— ПцIыщ, пцIыщ, — дежьууащ абы Барай-Мырзэ.
— ПцIыр Тхьэм къищтэркъым, боярхэ, — жиIащ зэпIэзэрыту Юрий, — аращ бийм утепсэлъыхьми, пэж жыIэн щIыхуейр.
— Къащхьэщыж, къащхьэщыж а лъыифхэм, къуэш! — зэпиудащ ар бысымым.
— Сыт абы гъэщIэгъуэну хэлъыр: зэгъусэхэр армырами зэкъуэшщ.
— Пщы Димитрий, — Iущэщащ Мансуровыр, — уи хьэщIэм и жагъуэ умыщI.
— Владислав и пщылIымрэ Гонсевскэм и IупэфIэгъумрэ сэ зэи хьэщIэ схуэхъунукъым! — кIиящ кIуэ пэтми нэхъ къызэщIэплъэу Черкасскэ пщыр. — Хьэуэ, си хьэщIэкъым сэ ар. КъыщIэкIуар къыджиIэну хуит сощI Сапегэ хъунщIакIуэм и блыгущIэтым. Гонсевскэм къалэн къыщищIар ирырегъэзащIи, зыщрегъэгъупщэ Черкасскэ пщыр и адэм и ныбжьэгъуу зэрыщытар.
— ЖрыреIэ, жрыреIэ,- и жьакIэ Iувым телъэщIыхьурэ жиIащ Барай-Мырзэ.
— Ауэ зыщумыгъэгъупщэ, Юрий Дмитрич, — къыдыщIигъуащ Образцов уэркъым, Юрий нэщхъыцэу къеплъурэ, — уэ Новгород Ищхъэрэ лIыщхьэхэм я пащхьэ уитщ, жумыIэпхъэ жыпIэмэ, къалэм и нэмыс бгъэпудынущ.
— Сэ пэжыращ жысIэнур, — къыщIидзащ Юрий хабзэ хэлъу къызэфIэувэурэ. — Новгород Ищхъэрэ и уэркъ махуэхэ! Сэ пан Гонсевскэм мамырыгъэ IуэхукIэ сыкъыфхуигъэкIуащ. Фэ фыщыгъуазэщ Мэзкуу псом Владислав пащтыхьыкъуэм жоркIэ Тхьэ зэрыхуиIуам. Жолкевскэ гетманыр и адэм елъэIуну жиIащ, ди диным къихьэу жор зыпщIыхригъэлъхьэну… Уэркъхэ, Новгород Ищхъэрэ и лIыщхьэхэ! Щапхъэ ятефх мэзкуудэсхэм! Тхьэ хуэфIуэ пащтыхьыкъуэ Владислав, фызэмызэуэжу Тхьэм къыдита ди пащтыхьым и унафэм фыщIэувэ! Гонсевскэм пащтыхьыр фIыуэ къытхущытыну, хуиту ди сату Iуэхухэр ирыдигъэгъэкIуэкIыну, ди мылъкум хэттыкIыпхъэр игъэмэщIэну дыкъигъэгугъащ. Сэ жысIэнур жысIащ, къыхэфх фызыхуейр…
— Бийм и лъымкIэ зыдгъэнщIыну дыхуейщ! — кIиящ Черкасскэр. — Урысейм и зэрыпхъуакIуэ лыхьхэм я лъымкIэ!
— НтIэ, нтIэ, поляк псоми! — аргуэру зэ жиIэжащ ар Барай-Мырзэ Кутумовым, Черкасскэм еплъурэ.
— Владислав тхьэ хуэзыIуа урысхэр-щэ…
— Ахэри ирекIуэд диным и бийхэм я гъусэу, — кIиящ бысымыр.
— Лъы гъэжэным ущIэхъуэпсу ара, хьэмэрэ Хэкум папщIэ лъы бгъэжэну? — еупщIащ абы Юрий.
Черкасскэм и нэ лыдхэр Милославскэм триубыдэщ, заулкIэ зиIэжьэри еупщIащ, сату щащI утым ущыIа, жиIэри?
— Хьэуэ, — итащ жэуап Юрий, зыщIэупщIэр къыгурымыIуэу.
— УкIуагъарэт. Абы епцIыжакIуэ Вяземскэр зэрыщыпалъар плъагъунт. Хуэсакъ, убэлэрыгъыу, укIыр къэзылэжьыр Вяземскэм зэримызакъуэр дигу къыумыгъэкIыж!
— Пщы Димитрий! — жиIащ Мансуровым. — Убысыму ар пхуэфащэ, Тхьэм ущышынэркъэ? Зэхэфхакъэ Гонсевскэм къыхилъхьар? Щхьэж игу илъыр жрыреIэ! Черкасскэ бояриныр Новгород Ищхъэрэ думэм хэт лIыщхьэу ущыщыткIэ, псом япэ упсэлъэну къыптохуэ! Сыт хуэдэ жэуап Гонсевскэм ептынур?
— Сэ жэуап естакIэщ, — жиIащ Черкасскэм. — Дэ хэтха Пожарский Димитрий Михайлович пщыр дяпэ иту Мэзкуу дрырешэ! Мис абдежым щеттынщ гетманым жэуап. Ди бийхэм я хьэдэхэмкIэ мэзкуу губгъуэхэр дуфэбгъумэ, къищIэнщ гетманым Новгород Ищхъэрэ жылэм нэхъ къищтэр!
— НтIэ, уэ жыпIэр?..
— Зы поляк урыс хьэуакIэ бэуэху, шыщхьэмыгъазэу зэуэн! ХэкIуэда ди къуэшхэм ялъ тщIэжын! Лъым и уасэр лъыщ!
Кутумов Мырзэр къэтэджри, и жьакIэм телъэщIыхьурэ жиIащ:
— Уэркъхэ, иджыпсту Димитрий Мамстрюкович Черкасскэм жиIаращ сэри жысIэр: зэуэн зы лыхь е зы урыс… зи гугъу сщIыр епцIыжакIуэхэращ…
— Хъунщ, Барай-Мырзэ, тIыс! — зэпиудащ ар Черкасскэм.
Хэт жиIэфын уэ уи адэм уримыкъуэу?
Черкасскэ пщыр къыщылъэтащ:
— Дауэ, фэ Владислав урыс пащтыхьу тевгъэувэну фыарэзыуэ ара?
— НтIэ, дыкъызэригъэгугъахэр игъэпэжмэ, — жиIащ Мансуровым.
— Поляк диныншэр дыдейуэ дыбжыну ара? — зэпиудащ ар Образцовым.
— Абы и диныншагъэм и щIыб хуигъэзэнущ, — идакъым Самсонов дин лэжьакIуэм.
— Мэзкуу къригъэлыну нэмыкIуэр епцIыжакIуэщ икIи тхьэгъэпцIщ!
— Пщы Димитрий! — жиIащ Мансуровым, — уэри, Мырзэ, зыщывмыгъэгъупщэ къалэ утым фызэримытыр, лIыщхьэхэм я зэIущIэм фызэрыщыIэр. Сэри фэ нэхърэ мынэхъ мащIэу фIыуэ солъагъу Урысей лъапIэр. Фэ флъагъу мыхъур лыхьхэращ, сэ зэныкъуэкъунри, лъы гъэжэнри, ди Хэкур зытекIуэдэж, Тхьэми къимыщтэ зэкъуэш-зэбиинри сигу техуэркъым. Зэуэн хуей хъумэ, флъагъунщ боярин Мансуровым Iэщэ зэриIыгъри и диным зэрыхуэпэжри.
— Боярин! — жиIащ Образцовым, — дэ жытIэр щызэтемыхуэкIэ, Новгород Ищхъэрэм зыхрырегъэкI, хэт и Хэкур нэхъыфIу илъагъуми.
— Ар иджыпсту флъагъунущ, Новгород Ищхъэрэ ипщхэмрэ и лIыщхьэхэмрэ, — щхьэщэ яхуищIу зыкъиIэтри, псоми гуапэу захуигъэзащ Мининым.
— Козьма Минич, пэжу, уэ иджыри къэс зыри жыпIакъым! — къыхэкIиикIащ Черкасскэр. — ЖыIэ, жыIэ, хэт захуэр!
— Новгород Ищхъэрэ нэхъ мыкIуэмытэ дыдэу дэс сэ къыстехуэркъым пщIэ зиIэ пщыхэмрэ уэркъхэмрэ я хеящIэ сыхъуну. Тхьэр арэзы къыфхухъу сызэрызыхэвгъэхьа къудейм щхьэкIэ, Урысейм нэхъ пщIэ зиIэу ис лIышхуэхэм! Хьэуэ, уэркъхэ! ЛъагагъкIэ фэ фхуэдэ пан Гонсевскэм и ныбжьэгъум, и лIыкIуэм зыхрырегъэкI Мэзкуу дыкIуэнрэ дымыкIуэнрэ.
— Сыт, Минин, жыпIэр, уи акъылым уит? — кIиящ Черкасскэр.
— Юрий Дмитрич,- жиIащ Мининым, Милославскэм зыхуигъазэурэ, — уи къалэныр бгъэзэщIащ, лыхь гетманым и лIыкIуэ хуэдэу упсэлъащ. Иджы Димитрий Юрьевич и къуэ уэ сыноупщI, дыкIуэн Мэзкуу Сигизмунд и жьауэм дыщIэувэну?
Юрий и нэкIущхьэм плъыжьыгъэ къыщIэуващ, къэтэджыну къеIэри, зэуэ и нэкIум и Iэр Iуилъхьащ.
— Боярин! ЖоркIэ Владислав тхьэ хуэпIуауэ щымытамэ, ди гъусэу нобэ къалэ утым тхьэ ущелъэIуауэ щытамэ, Нижний Новгород ущыщу щытамэ, сыт пщIэнт? — пищащ Мининым.
— СщIэнури? — жиIащ Юрий и нэ цIуухэр Мининым триубыдэри. — Сэ сщIэнури?.. Си щхьэр Урысей лъапIэм щхьэкIэ хэслъхьэнт!
— Сыт жыпIэр, Юрий Дмитрич? — Iущэщащ Турениныр.
— УвыIэ, боярин! — кIиящ Милославскэр, кIуэ пэтми нэхъ къызэщIэплъэурэ. — Къару сиIэжкъым! Новгород къалэдэсхэ! Си лъыр згъэжэнт ди дин лъапIэм щхьэкIэ. Маржэ, МэзкуукIэ, Тхьэм и нэфIыр зыщыхуа новгороддэс пэжхэ! Къевгъэл фи къуэш кIуэдахэр! Ахэр лыхьхэм я пщылIу аращ, армыхъумэ, Владислав и блыгущIэтхэкъым! Фи фIэщ фымыщI Сигизмунд жиIэр, ар зэи ныбжьэгъу мыхъун бийщ! Фащымышынэ лыхьхэм — ахэр зыфIэшынагъуэр Iэщэншэ мэзкуудэсхэращ! ФыпIащIэ, Новгород жылэ! Къевгъэл Кремль лъапIэр! Фэ фыщхьэхуитщ, фэ тхьэ хуэфIуакъым хамэм! Сэ… сэ зыми сыхимыгъэзыхьу Владислав тхьэ хуэсIуащ сыхуэпэжынуи, фи гъусэу сылIэфынукъым! Ауэ Iэщэ сымыIыгъми, тхьэлъэIукIэ фи Iуэху лъапIэм сыхэтынщ! Сергий аущым и тхьэлъэIупIэм сыщIэтIысхьэнщи, абы Тхьэм и нэфI зыщыхуам и кхъащхьэм сыбгъэдэсу жэщи махуи Урыс пащтыхьыгъуэр къригъэлыну сыщелъэIунщ!
Юрий щым хъуащ. ТкIуэпсышхуэурэ нэпсхэр къытелъадэрт абы и нэкIум. Милославскэм и псалъэм къигъэуIэбжьауэ псори бзагуэ хъуат заулкIэ. Асыхьэтым Iэнэр къэуфэрэнкIащ, и Iэуэлъауэм псори къигъащтэу. Черкасскэ пщыр Iэнэм щхьэпрылъри, Милославскэм зридзащ:
— Къысхуэгъэгъу, си псэм хуэдэ, уи жагъуэ сщIащ, — жиIэрт абы Юрий зыкIэрикъузэурэ. — Иджы зыгуэрым жрыреIи ирыреплъ уэ си ныбжьэгъу Милославскэм уримыкъуэу!
