ЛIы иримыкъу
Чэрим Марианнэ
Роман. Япэ Iыхьэ
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №№125-126-хэм итщ).
Линэ Iэнкуныгъэр щхьэщыкIауэ и лIыр зэпиплъыхьырт. И джанэр упIышкIуащ, ауэ къабзэщ. ЗэрыжьыщIэ машинэм кърихыжри, ету тримыдзэу щитIэгъауэ аращ. Шыпхъу иIэу пщIэнкъым. И щхьэцыр кIыхьыIуэ хъуащ, зэрыкъуажэу зэкIуалIэ хьэблэм уи щхьэцыр пщIэншэу щыпхущIащэн? И лIыр къакIуэ къудей мыхъуу, емыфауэ къызэрыкIуар Линэ зыхуей дыдэрауэ зэрыщытыр и нэгум къищырт. Сыкъыдэплъейрэ сигу иримыхьын гуэр и нэм щIэслъагъуэмэ, жыхуиIэу, гугъэм псэкIэ зыкIэрызыщIа езы Хьэрун и щхьэр къыхудэхьейртэкъым. ИгъащIэм щIызэгурымыIуэн щхьэусыгъуэ я зэхуаку къыдэмыхъуам ещхьу, ныбжьымрэ узыншагъэмрэ я нэщэнэ псори зыбгъэдэлъ зэщхьэгъусэхэр зэрызэхуэзэшар нэрылъагъут, ауэ псалъэмакъыр сыт щыгъуи хуэдэу зытеухуар нэгъуэщIт: сабийхэм, хадэм, уасэхэм, къинэмыщIхэм.
— Дауэ фыхъурэ?
— Хъарзынэщ, къыдожыхь, дозэран. Дауэ дыкъэбгъуэта?
— Нобэ Дахэзилэ къыдэсшеят къалэми… дызэрихьэлIат.
— Дэнэ деж?
— Светофорым деж гъуэгум фыщызэпрыкIыу.
— Сыту гу лъызмытарэт уи машинэм.
— ПыIэ сщхьэрыгът.
— Сыт хуэдэ пыIэ? — къыгурыIуакъым Линэ.
— УзыгъэпщкIум хуэдэ, — илъэс псо хъуащ Хьэрун зэрымыгушыIэрэ.
— КхъыIэ, сэ къызэт а пыIэр, мы тIум зафIэзгъэпщкIуну, — дыхьэшхын иуха нэужь, жеIэ Линэ.
— Куэдщ зэрызыбгъэпщкIуар…
Линэ къыдэплъейри, я нэхэр зэхуэзащ. Зыми зихъуэжатэкъым. ЗэпэIэщIэ зыщIар зыщIыпIэ Iэпхъуэжа, ежьа, иджыпсту хущIэмыхьэ цIыху ещанэ гуэрым ещхьу, Хьэрун щемыфам деж а тIур игъащIэм псалъэ жагъуэ зэIэпызымыха, дыгъуасэ зэрышагъащIэ ныбжьыщIэхэм яхуэдэт.
«Ярэби, мыратэкъэ къысхуэтыр?» — зэупщIыжащ щIалэр игукIэ. МакъкIэ щIэупщIащ:
— Дапщэ ефтыр?
— МинипщI.
— Бгъури хъунти.
— Бгъууэ дыкъыщIэтIысхьащ, илъэсыщIэм деж уасэхэр дэуеящ жиIэри хигъэхъуащ.
Щыму тIэкIурэ щысахэщ. Телефон уэзджынэ. Нэхужьэ къытрехри, и къуэм зэрепсалъэр гурыIуэгъуэу и макъыр пщэфIапIэм къыщIоIукI:
— Пщэдджыжь укъакIуэу сумышэжу хъунукъым, Заур, лъэсу сынежьэжмэ, сыгувэнущ.
Анэ губзыгъэм Iуэхур зрихулIэр гурыIуэгъуэт. Малъхъэм пщэдей къытригъазэ зэрыхъунур зэхригъэхыну пIащIэу арат. И пхъум и дыхьэшх макъ къыщыIум, Линэ еджэщ, шей хьэзырыр IэщIигъэувэри, езым сабиитIыр здыщIишащ, игъэгъуэлъыжын Iуэху зэрихуэ хуэдэу.
Сабийхэмрэ Нэхужьэрэ пэш пхыдзам кIуэуэ езы тIур я закъуэ къызэхуэна нэужьщ Линэрэ Хьэрунрэ гузэвэн щыщIадзар. ПIэщIэкIын уимыIэху, дапхуэдэу зыпщIми мэхъу. ТIури зыхуэныкъуэр уIэбэмэ, улъэIэсыным ещхьу гъунэгъут, загъэхъеймэ, лъэтэжыным ещхьу. Къуажэдэсыр Iуэхуншэ щыхъум деж, мэукIытэ. Апхуэдэт мыхэри. Абдежым зэгъусэу къаIэтын хуей къэп, иракIутын хуей пхъэнкIий, щIагъэхьэжын хуей мэл, жэм, джэд щаIамэ, гугъу ехьынухэтэкъым. Мо ящIэн здамыIэм, здахьынур ямыщIэ я IэхэмкIэ щхьэж и шеибжьэр зэIищIэрт, апщIондэху къапэщылъ пщэдейрей махуэм лъэмыж хутралъхьэу.
«Пэжу пIэрэ мыр?» — Линэ и нэм илъагъур и фIэщ ищIыну иджыри мэшынэ. Гугъэ нэпцI дапщэ IэщIэлъэтыжа абы, дапщэрэ емыфэну жиIэурэ кIуэжа. Хьэрун ефэми игу тригъэхуэфынут Линэ, къызэреуэри зыщигъэгъупщэфынут, жиIэри ищIэри имыщIэжу унэм къыщIимыхутэмэ. ЛIым сытри дишэчыфын хуэдэу цIыхубз тэмакъкIыхьт ар. Хьэрун ефэ щхьэкIэ, фадэр Алыхьым и бэлыхьу зэрытелъым и нэщэнэу, езым къызэрыхуейм шэч къытрезыгъэхьэн щыхьэт закъуи дилъэгъуатэкъым. Ауэ зыми зэрызимыхъуэжыр, игъэзэж щхьэкIэ, гугъэр нэхъ къарууфIэ зэрымыхъур, ауэ щыхъукIэ щIалэм унагъуэщIэ иухуэн Iуэхуи зэрызэримыхуэр щилъагъум, нысащIэм и лIыр къалэм ишэфмэ еплъыну игу къэкIащ. Арат фэтэр къыщIищтари, и дыщ щIыхэмытIысхьэжри. ХэкIыпIэ къезымытыр сыт жыпIэмэ, унагъуэр зэрызэрыубыдыжу, ар къуажэми жылэми яригъэлъагъун щхьэкIэ, Мэржан нысашэти, гущэхэпхэти, ныбжь хъурейти жиIэурэ, фадэр езыр-езыру къыщыIуракIэ пшыхьхэм мыкIуэу къазэрыхуимыдэрт, езыхэми фадэ Iэнэ къыщIагъэувын щхьэусыгъуэхэр ящигъэгъупщэртэкъым. Апхуэдэ гуэрым къызэрыщыхутэу, Хьэрун и узыр къэхъеижырти, мазэ псокIэ чэфыр пкърымыкIыу псэурт. Абы тету гъащIэри макIуэ, сабийхэри хохъуэ. Хьэуэ, тIэкIу зрилъэфыхьынщ, хузэфIэкIмэ. Хьэуэ, хьэуэ. Мис, мыр фэтэр хьэзырщ, хуеймэ, кърекIуэ, гуащэм и унафэ пхэнжыр щхьэщыту, ар лIыми бынми елIэлIэфынукъым.
А къомыр и щхьэм щызежэ щхьэкIэ, Линэ узыхуейр жумыIэ щIыкIэ къэзыщIэхэм ящыщт, узригъэлъэIунри фIэемыкIут, уи щхьэр пызгъэупщI жепIа папщIэ. Псом нэхърэ нэхъыфIыр мы здынэсам къытенэнырт: Хьэруни зыщIишыIэн плъапIэ иIэу, нысащIэми и гугъэр фIэмыкIуэду.
Езы Хьэрунти, Линэ зыгуэр жригъэIэну е иригъэщIэну и мурадтэкъым абы а пщыхьэщхьэм. БгъэдыхьэпIэ, епсэлъапIэ зэригъуэтар насыпу къелыжырт. Иджыри зэрызэгъусэм и нэщэнэ мащIэм и псэр щIитынут. Арати, щысынкIэ иригъэлеймэ, зыгуэр зэхигъэзэрыхьынкIэ шынэри, щIалэм зыкъиIэтыжащ. Джэдыр щIамыгъэхьэжауэ, Iэщыр ямыгъэзэгъэжауэ зэрымыгъуэлъыжым ещхьу, Хьэрун унагъуэр здэщымыIапхъэ щIыпIэ гуэрым зэрыщыIэр апхуэдизкIэ къыпкърыщырти, жиIэни хуейтэкъым, езым ущыщу укъызэрилъытэр зыхэпщIэн папщIэ. АбыкIэ Хьэрунрэ Нэхужьэрэ зэтохуэ. Iыхьлыгъэм фIэкIа зыми къыуимыт хуабагъыр дыхумэм ещхьу тIуми къакIэрех. Ари зы щхьэусыгъуэт Линэ игукIэ Хьэрун и щIыб зэи щIыхуимыгъэзам.
— Динэ и гуащэр къыхуIусшэжынщ пщэдей, сытхэм деж сыкъэкIуэн?
— Тхухэм деж садикым къызошыж, — жиIащ Линэ.
— Ухуеймэ, пщэдджыжь къуажэм нэдгъэсыжынщ зэгъусэу («уи анэр» жиIэну къыхуегъэкIуакъым, и цIэр къригъэлъэту жиIэнуи мэукIытэ)?
— Заур ишэжынущ, — къыгурыIуащ Линэ ар зытепсэлъыхьыр.
— Сыт Заур абы нэс къыщIикIынур? Дэ тшэжынщи, къуажэмкIэ дыкIуэжынщ.
— Езыхэм сеупщIынщи, сынэпсэлъэжынщ.
Арат Хьэруни зэхихыну зыхуейр.
— Фи жэщ фIы ухъу абы щыгъуэм, — жеIэри, бжэмкIэ еунэтI. Линэ хуиту Iуплъэмэ, щIэмыкIыжыфынкIэ гузавэм ещхьу, и вакъэр псынщIэу лъетIэгъэжри, бжэщхьэIум йобакъуэ. Япэ къатым удэзышей дэкIуеипIэ зыбгъупщIым щехыжым, езыр къыкIэлъыджащ:
— Жьауэ пIыгъ, уэшхым къыщIедзэ?
— Машинэм илъщ, — зэплъэкIыну Iэмал игъуэтащ Хьэруни.
— Гъуэгу махуэ!
— Узыншэу!
5.
Зэанэзэпхъур зопсалъэ
Хьэрун и машинэм нэкIэ кIэлъыкIуатэурэ имылъагъуж щыхъум, Линэ пэшым къыщIохьэжри, япэщIыкIэ абы и гъусэу зыпэрыса хьэщIэщ Iэнэм бгъэдотIысхьэ. ИтIанэ, зэрымыIэуэлъэуэным иужь иту, шей Iэнэр трехыж, хьэкъущыкъухэр етхьэщIыжри, зытхьэщIыпIэм фIэлъ гъуджэм бгъэдэувауэ мажьэмкIэ мэIэбэ. Зи фэр пихуа и щхьэц хужьым и лъабжьэм щIэуэ къэкIыжа налъэ фIыцIэхэр къыщIоплъ. ПегъэупщIыгъуэр къэсащ, тыншу игъэIэбэркъым. Iупэлэр шейм кIэрихащ. «Хэт зызыхуэбгъэдадийр?» — арат Хьэрун къыжриIэр, и Iупэр илэу къыщыщIэкIхэм деж. «Уэ зыпхузогъэдадий», — иритыж хабзэ жэуапыр жриIэ хуэдэу къызэфIигъэщIри, и дыхьэшхын къэкIуащ Линэ. Хьэрун фIэлъагъугъуейуэ зэи гурыщхъуэ зыхуригъэщIакъым. «Мыр нэхъ дахэу уокIу» щыжиIэ щыIэт, ауэ «мыр уэкIуркъым» жиIэу игъащIэм къыжриIакъым. Дауэ хъуну пIэрэ ди Iуэхур? ИгукIэ «дэ» зэрыжиIэр и щхьэ хуигъэщIэгъуэжурэ зытхьэщIыпIэм къыщIэкIыжащ.
Ягу зэщыкIатэкъым зэщхьэгъусэхэм, зыхъумэжыкIэ ямыщIэу аркъудейт. Зыпхъумэжыфын папщIэ, уи акъыл зэрызэтехуэр махуэ къэс, сыхьэт къэс, дакъикъэ къэс зыхэпщIэу щытын хуейщ. Хуэбгъэфащэ къудейкIэ зэфIэкIыркъым. ГъащIэм апхуэдэ Iэмалхэр къытезыхыфырщ псэур, цIыхухэри япэ дыдэ зэбгъэрыкIуэр нэм къыфIэнэ зэгурыIуэрщ. Мис, Линэ зыщIэт тыкуэныр зыгъэлажьэ цIыхубзыр хуэкъулейуэ мэпсэу, имыIэ щымыIэу. ЩIалэрэ хъыджэбзрэ и закъуэу ипIащ. Ахэр иригъэджэн, унагъуэу игъэтIысыжын щхьэкIэ игу тримыгъэхуар укIуэдыж. Иджы апхуэдиз гугъуехьым кърита хьэлым тэмакъкIэщI ищIауэ, ахъшэри фIэIэфIыжкъым, цIыхубз насып зэримыIэр и фэм къытощ. Хьэрун и анэми аракъэ къыщыщIар? Лини абыхэм ещхь хъуну пIэрэ?
Езыр зыкIи мыкъуаншэу, Хьэрун лIы мыхъумыщIэу къилъытэртэкъым Линэ. Зы хъыбартэкъым, тIутэкъым абы зэхихар фадэм дихьэха ялIхэм къызэрырагъэзам теухуауэ, пщIэ хъунум егупсыс зэпытт. Щхъухь зыхэзыIухэм елъытауэ, аркъэр Iэмал зыхуэбгъуэтыфыну гуэру къыфIощI иджыри. Ефэр Хьэрунми, езыращ Алыхьым лIы фадафэ зритар, насып Iыхьэ зыхуищIар. ДэкIуэн ипи ищIэрт абы Хьэрун и анэм фадэ зэрищэри езым ар зэримыгъэхьэрэмри. Ауэ ар узыгъэгужьеин, уи гугъэ псори пфIэзыгъэкIуэдыфын гуэрым хуэкIуэнкIи зэрыхъунур игъэунэхуатэкъым. Унэм фадэ щызэрахьэмэ, щIэсхэм зыхуей ягъуэту, фIыуэ псэууэ къафIощI цIыхухэм. Лини къыфIэщIырт, ауэ пцIыщ. Иджы ар фIыуэ ещIэ.
Бзаджагъщ хуримыкъуар Линэ, жыIэдэIуагъкъым. ЖыIэдэIуагъыр псапэ щыхъур узэдаIуэр щыузыншэм, уифI щызэрихуэм дежщ. ЛъэныкъуитIыр щызэакъылэгъум дежщ. Апхуэдэ зэхущытыкIэ а унагъуэм илъакъым. Мэржан нэм зыкъыщIэзыдзэ гуапагъкIэ ерыщт, абы зыкъомрэ къигъэпцIащ. Къэблэжьыр пIэщIигъэкIырт, езым зримыпэс гуэрхэр къыплъригуэжырти, къуищIахэмкIэ узэригъэунар нэмэзыбзэу къуигъэбжыжырт. Уи щхьэм щыхьэт нэпцI ухуищIыжырт. Дэтхэнэра анэм пхужеIэнур? Жэщым мыжеижу, къыпщIэгупсысу и гъащIэр ебгъэхьыну?
Нэхужьэ и пхъур къызэрыщIыхьэжар щызэхихым, сабий Iурихахэр къигъанэри пщэфIапIэм къыщIыхьащ. Линэ къыщылъэтауэ анэм зрешэкI.
— Шей пхуэсщIын, мамэ?
— Сэ сщIыжынкъэ, зыгъэпсэху.
— Хьэуэ, сэри сыхуейщ.
— ИIэ-тIэ.
— Фошыгъу хэздзэн?
— Ууейм ещхьу щIы. ЛIо жиIэр?
— Пщэдей утшэжыну жеIэ къуажэм, ухуеймэ. ИтIанэ унэмкIэ дыкIуэжынщ, жи.
— Хъарзынэкъэ-тIэ.
И пхъум шей къытригъэувэху, Нэхужьэ щIакхъуэр зэпеупщI. ТIури етIысэха нэужь, Линэ и нэхэр зригъэпщкIум гу лъетэ.
— Сыт уи гум жиIэр?
— Гу сиIэж сэ?
— Ахэр жумыIэ. КъыщигъэзакIэ, Iэмал псоми еплъын хуейщ.
И шейр зэрызэIищIэм хуэдэурэ, Нэхужьэ мылым лъэмыж трелъхьэ:
— Ленэ и пхъур пщIэжрэ, тхылъ хъумапIэм щылажьэу щытар?
— Мэрушэ и цIэу?
— НтIэ. И щIалэгъуэм яшэри, мазэ бжыгъэкIэ фIэкIа имысу къигъэзэжат абы, зэи дэкIуэжакъым. «Зумыпэс зыпщIри, уэращ сыкъизылъэфыжар. Щхьэ мыгъуэ сынодэIуа!» — жиIэурэ, и анэр псэуху ириудэкIащ жаIэ.
— Псэужкъэ?
— Езыр псэущ, Тхьэм игъэпсэу. Ар щIыжысIэр… Уи адэмрэ сэрэ уэ зыращ пхъууэ диIэр. ИгъащIэкIи лIы сыхуейкъым жыпIэмэ, уи бынитIыр ди бынщ, дэ нэхърэ нэхъ ехъулIа щымыIэу дыпсэунущ. Ауэ езыхэр къыдэкIуэтеймэ, ди адэм уезэгъакъым жаIэнурэ къуаудэкIыжынущ, дыщэ жыг яхухэпсами. Дэри игъащIэкIи дыпсэунукъым.
— Езыхэри балигъ хъунщ зэгуэр.
— Ара жыхуэпIэр? Уэ уи псалъитIым я зыр «папэщ», а насыпыр уи пхъум е уи къуэм имыIэныр дауэ къыпщыхъурэ?
Линэ зыри жимыIэу и шейм хегъэщI. Телефоным йопэщэщ.
— Тхьэ, щIалэм лажьэ имыIэ, мэлажьэ, мэшхэж. Си щхьэгъусэ, си бын щыжиIэкIэ, сыт къебгъэIуэтэнур?
— Зыри къытлъэмыIэсу щIыпIэ жыжьэ гуэр сыщыпсэунт.
— УщамыцIыху ущылъапIэкъым жаIэ, дэнэ уздэкIуэнур?
— ДыщацIыхуи дыщылъапIэкъым.
— Сыт ущIэмылъапIэр? НтIэ, удэкIуэрэ хьэгъуэлIыгъуэ пщIымэ, зэфIэкIа уи гугъэ? ГъащIэ щыхъукIэ, зыгуэри пшэчынщ. Уи сабийхэр узыншэщ, ебгъэшхын, щыптIэгъэн уиIэщ. Мор щIалэщ, мор хъыджэбзщ, лIыри къыпхуейщ. Гуапагъэм къимыгъэш щыIэкъым. Уи дэлъхуитIращи, уэ щхьэкIэ зыуагъэукIынущ, дэ дыпсэущ. Зэ еплъыж, къыщыкIуакIэ. СфIэпсэкIуэд хъуащ, тхьэмыщкIэ, и джанэр упIышкIуауэ. И закъуэ унэ нэщIым щхьэ щIигъэс ар?
— КIуэуи хуэпщэфIэнукъым, и щыгъыни хуижьыщIынукъым, унэри зэхэтхъуа зэпытщ. Ауэ сэ сызэрыкIуэжу, анэ гумащIэ мэхъужри, узэфIигъэнэху пкIэрыкIынукъым. Дызэгъусэу дыкъилъагъункIэ Iэмал иIэкъым! Езыр щыщытым деж «Си къуэр! си къуэр!» фIэкIа зэхыумыхыу. И щIыб къызэригъазэу: «Хьэрун шынэкъэрабгъэщ, Хьэрун щхьэгъэтыншщ…» Зым адрейм и дагъуэм гу лъыдмытэнкIи хъунущ. ЦIыхуитI зэзэгъыу игу техуэркъым, сыт пщIэнур?
— Ахэр жумыIэ, дунейр абы и унафэ щIэткъым. Удэпсэужкъым, нэгъуэщIкъым.
— Сыщыдэпсэум нэхъыфIт! СымыувыIэу Iуэху сщIэмэ, къэзлэжьыр естмэ, зэфIэкIат. Хьэрун абы и жьэм есащи, унафэ ткIийр зэрыщхьэщыкIыу, сабий IэубыдыпIэншэм ещхь мэхъу. Япэ къэс ныкъуэделэм иришэжьэфынущ. ЖумыIэIамэ, ирехьэжьэ, упсалъэмэ, игу къыпщокI. Е дынэхъыжькъым, е дыакъылкъым. Сыбырым сыкIуэнт и гъусэу, емыфэну сщIамэ.
— Сыбырми Къэбэрдейми щыIэр а зы Алыхь закъуэращ. Нэмэзыр хыфIумыдзэ, къыппекIуэкIыжынущ бжесIатэкъэ?
— КхъыIэ, мамэ! НэмэзкIэ къыпхудэхьэхын гуащэ сиIэ сэ?
— Тхьэ, дымыщIа уи гуащэм дыкъызэригъэщIар! Уи дзэ щыплъэщIкIэ уи гуащэм уеупщIрэ уэ? Хьэмэ уи Iэбжьанэр ебгъэлэну ущыкIуэкIэ?
— КхъыIэ, мамэ… НтIэ, Iэбжьанэ фIейуэ сыдэтыну ара?
— Сэ си Iэбжьанэр фIейуэ сыкъэплъэгъуа игъащIэм? ТIыси гъэкъабзэ, умылэу мыхъумэ, лэ.
— Сызыхэтым ящIэр сощIэ. Жылэм ещхькъым жаIэмэ, нэхъыфI?
— Ара жыхуэпIэр? СабиитI къэплъхуарэ гъуэншэдж зэвыр пщыгъыу хэт и анэ фэфI къозыплъынур?
— Езым щетIагъэ абы гъуэншэдж, и лъэбжьанэхэри ирегъалэ.
— А псом уи Iуэху хэлъкъым уэ, ирырелэ, къабзэлъабзагъэщ. «Зегъэуби, уи бын пIыж» жаIэу, зэхэпхакъэ? Захуэр сэращ жыпIэри, улъэри уувыжащ. Мэржанщ уэ уезыгъэшар, умыщIэжми сщIэркъым.
— Сригъэшамэ, щхьэ димыгъэ- псэурэ?
— Уимыгъэпсэууэ къуищIэр сщIарэт? И къуэр ипIри къуитащ. Жылэр къохъуапсэу хьэгъуэлIыгъуэ пхуищIащ. Уи сабийхэр егъафIэ, егъатхъэ…
— Егъатхъэ, лей зэрызэрихьэр ещIэжри, къызихъуэнын къелъыхъуэри.
— Схъумэжынщ жыпIэмэ, унагъуэр зейр уэращ. УщIалэщ, уузыншэщ, лэжьапIэ уIутщ. Жьэ иумыт, арэзы щIы. Сыт къуихъуэныфынур?
— И къуэр ефэу зыщIар сэракъэ? Хьэпэщыпхэ хуезгъэщIагъэнщ, и анэм емыдэIуэжыну? Абы къысхужиIэ къомыр зэхозгъэхарэт.
— ПцIы къыптрилъхьэмэ, езым и гуэныхьыжщ. Мэржан зыми къебгъэцIыхужынукъым, къызэралъхурэ а къуажэм дэсщ. А ущыхуэзэ дакъикъипщIым уи дзэлыфэ хуэтIи ежьэж. Къэблэжьыр къызэт щыжимыIэкIэ, тIэкIу къэбгъэпцIэну гугъу?
— Естакъэ сыдэсыху. ЛэжьапIэм сомитху зэхыдолъхьэ жаIэмэ, пщэдей къэсхьынщ жысIэу си гъащIэр схьащ. Зы сом уи жып илъу ищIэмэ, IэфIу жеинукъым. Бэлътоку къэпщэхуну гъуэгу утету ухуэзакъэ, сэ нэхъ пуду къыпхуэсщэхунщ, жеIэри ахъшэр пIэщIегъэкI. БэлътокуипщI къещэхури, зыр къыуетыж, бгъур ещэж. И къуэр лэжьапIэ уву идэркъым, сэ хэт къыздэIэпыкъунур жеIэри. Къэзлэжьар къызэтыж жыпIэу уи анэ упэувыфыну? Сабийхэр я адэм и ужьым итщ, езым кIэнфет хъурей уасэ иригъэIыгъкъым. Мис аращ Хьэрун зэтезыхуар. Гугъу ущIехьым тыншыгъуэ гуэр къыпэкIуэжын хуейкъэ? Факъырэм ещхьу лъаIуэу дэбгъэтыну щIалэшхуэр?
— Тхьэ, мис ар нэхъ Iуэхумэ. Хьэрун зыщIыпIи щеджатэкъэ?
— Сыт щIыщемыджар? Академиер къиухащ. Ди теплицэр зэрызэрихьэу щытар плъэгъуакъэ? Сурэтхэр диIэжщ иджыри! Газетым къикIыурэ сыт хуэдизрэ къепсэлъа, еджакIуэхэр къашэурэ ирагъэлъэгъуа?
Линэ къыщиудмэ, и анэм игу зэрыхэщIынур ищIэрти, и нэпсхэр къримыгъэутIыпщу къэтэджри, шейнычым псы иригъахъуэ зищIащ. Нэхужьи гу лъимытауэ щыттэкъым и пхъур къызэрызэфIэзэрыхьам.
Шейнычыр мафIэм тригъэувэу къэтIысыжа нэужь, пещэ:
— ТIуми къэдлэжьыр мащIэми куэдми еттырт, зыри къэдмыгъанэу. Ауэ илъэсыщIэм нэхъ лейуэ дгъэгуфIэнщ жытIэри, хуэм-хуэмурэ зэхуэддзыса ахъшэмкIэ цыджанэ къыхудощэху зэгуэр. «Апхуэдиз ахъшэ дауэ къызэрысфIэвдыгъуар?» — жеIэри къыджеIэ. Къыхуэпщэхуар зримыпэс зищIрэ плъагъуу ищэжу. Зыгуэр къезытахэм уакъыдигъажэу. «Сыт уи нысэм къуитар?» жиIэри къызэупщIати», — жиIэу, къригъажьэрэ, фэ къыптригъэуэн щхьэкIэ пцIы зэриупсар фIыщIэ пщIын хуейуэ.
— Апхуэдэурэщ-тIэ нысэ зэрагъасэр.
— Игу зэрызыщагъэкIыр апхуэдэущ. Заур къишэмэ, уигу сыкъэгъэкIыж. Хьэрун и анэу зэрыщыт къудейм щхьэкIэ, ищIэ псори сфIэтелъыджэт сэ абы. ЖьэкIэ «ФызэгурыIуэмэ, нэхъыбэ сыхуейкъым» жиIэу. Ауэ щыхъукIэ, Хьэрун къысхуэгуфIэху, къыщIытехьар умыщIэу зилыгъуэжу. Ди нэ зэхуэдгъэзэну дыхуиткъым, «фэ», «фэ», «фэ» фIэкIа зэхыумыхыжу къогубжь. Уи анэр къыпхуейщи дэIэпыкъу, жызоIэри къуажэкIэм изохухыж, жэщ ныкъуэ хъуху къимыутIыпщыжу аркъэ ашыкыжь къомыр кърырегъэлъэфэкI. Ефауэ къызэрыкIуэжынури сощIэ.
— Унэкъуэщым улIэуи упсэууи фIэфIкъым, жыхуаIэращ. Адыгэм уемыдаIуэмэ, ухабзэншэщ, уедаIуэмэ, уделэщ. УтемыкIуэфмэ, къыпхуигъэгъунуIакъым.
— Щымыхъужыххэм, игу згъэзэгъэн щхьэкIэ, сыхуэзэху тыгъэ гуэр хуэсщIынщ жысIэри сигу ислъхьат. И гум зигъэнщIыркъым, уи джийм ехым къыкIэлъоIэбэ.
— Тхьэ, сымыщIэ. Сэ схуэдэ зы къуажэдэс фызыжь цIыкIу къэбгъэпцIэн щхьэкIэ, уи унагъуэбжэр зэхуэпщIыжыну? Дауэ зищIми, лIыр къыпхуонэ.
— Къысхуэнэркъыми аракъэ зыщIэслIэжыр! Хьэрун щыту къыстокIие. Сэ цIыху гуэр уэ уигу иримыхьу сщIэмэ, сэлам езмыхыфу сохъу. Анэм игу зэбгъар фIыуэ плъагъуфын щхьэкIэ, бегъымбар дыдэу ущытын хуейщ. Абы и нэкIэ къызэплъурэщ Хьэруни игу къызэрысщыкIар.
— Игу къыпщыкIамэ, мы къалэшхуэм укъыщигъуэтынт, тхьэ, ар мыпэж. Псори зыщыгъэгъупщи, мис, пщэдджыжь щыщIэдзауэ щIэрыпсу къыщIэдзэж. Махуэ къэс гъащIэщIэ щIедзэ.
— Уи Iуэху дэкIмэ, бэуапIэ къыуимыту къыпкIэлъыкIуэу, къыпхэпщэфIыхьу, къыпхыхьэжыпэу, псори езым зэрифIыгъэр дерсым ещхьу къуигъэпщытэжу. ТIэкIу укъэдзыхэмэ, уи гум зимыIэтыжын хуэдизу уриудыхыу, уриудыхыу. Зыри жимыIа хуэдэу, зигъэгушыIэнэпцIурэ къыпкIуэцIытIыхьу. Уи жагъуэ хъуауэ гу лъитэмэ, ехъулIауэ. Сыт хуэдизрэ ар зэрыпхуэшэчынур?
— Узижагъуэ нысэ пхуэухъу уэ. Iэджэуи пщыпхъу гуащIэ къыпхэкIыну къыщIэкIынщ.
Нэхужьэ гушыIэну хуожьэ, и пхъум и гукъыдэжыр къыхуиIэтыжын щхьэкIэ, ауэ зэхихым и нэхъыбэр япэущ и тхьэкIумэм зэриIуэр. Зэхихым и гур зэрыригъэхуэхыр пхъум къригъащIэ хъунукъыми, жьэкIэ жиIэр нэгъуэщIщ:
— Къысхуиуха IэнатIэм сыпэлъэщынщ жыпIэмэ, жэщи махуи сыпкъуэтщ, си хъыджэбз цIыкIу. Уэ си пIэ уитамэ, сыт пщIэнт, жыпIэмэ, фи насып иджыри зэхэлъу къысщохъу, щIалэр къыпхуейщ. Мэржан зэ и къуэм къылъэIэсыху, уэ пщIэ улъоIэс. Мис, жэщыкум укъигъуэтаи? КъызэрыпщIэбэгыр и нэгум къощ. НэгъуэщI къишэн Iуэху зэрызэримыхуэри уолъагъу. Аращи, уэри и гур хуэгъэфI. Дунейр зезыхьэр я псэгъухэм ягъэгушхуа щIалэхэрщ. Сысейм нэхърэ нэхъ Iей щыIэкъым жыпIэмэ, езыми аращ жиIэнур. Уи нэмэзыр ублэжи, Алыхьри къыбдэIэпыкъунщ. Гуащэм и хьэтыркIэкъым лIым пщIэ щIыхуащIыр.
— Нэмэз дэнэ деж сэ щысщIынур, зым сыгъашхэ, адрейм сегъафэ жиIэу си ужьым иту. Апхуэдиз бампIэ уи гум илъу пщIы нэмэзри хэт пIызыхынур?
— Ахэр зэхызумыгъэх! Нэмэзыр зигу къабзэм и Iэмал щэхущ. Андез пIыгъыу лIымрэ бынымрэ уакIэлъызекIуэ зэпытмэ, унэм берычэтыр икIынукъым, уигурэ уи щхьэри зэтекIынукъым.
— Нэмэз пщIын щхьэкIэ, Iиман куу уиIэн хуейщ. Нэмэзлыкъым сытету сабийр зэрызгъэшхэнум сегупсысмэ… умыщIыххэмэ нэхъыфIщ ар.
— ПцIышхуэщ. Щхьэр хуитщ, гур лъэщщ, Iэпкълъэпкъыр здэпшэмкIэ макIуэ. Телефоным укIэрысын къэбгъанэкъыми, сабийр магъ жыпIэу.
— Хъунщ, мамэ, кхъыIэ, дыгъэгъуэлъыж. Уэ схуелъэIу, уэ нэхъыфIу укъелъагъу Алыхьым.
— Сыпсэуху сыпхуолъэIу, сылIэмэ, уи бынми уэри хэт фхуелъэIунур? Фыпсэлъамэ, си фо цIыкIу, си IэфI цIыкIу жыфIэу, ауэ щыхъукIэ зы дыуэ Iэбжьыгу фи кIуэцIыкIыщIэм къикIам щхьэкIэ фигу пымыкIыу. Дэри жьы дыхъуащ, зыгуэр тхуэлъэIуащэрэт жыдмыIэ уи гугъэ? Феуэ, я сурэтхэр фемызэшу къифлъхьэ…
Нэхужьэ и нэпсыр Iуфэм зэрыIутыр ищIэжырти, и псалъэр нигъэсакъым. Абы гу лъызыта Линэ анэм зришэкIри, зыхищIэу къаруущIэ гуэр къыхыхьэжащ. Къешхыдэ зищIми, анэм епсэлъэху, Линэ и хьэлъэм сыт щыгъуи фIыуэ зэрыкIэрыхур ищIэжырт.
— Сытым деж ущытшэжынур-тIэ пщэдджыжь? — телефоныр къищтэурэ хьилагъ мащIэ щIэлъу гушыIэ зещI хъыджэбзым.
— Сытым деж ущыхущIыхьэнур жыIи, еупщI. Си малъхъэм сишэж закъуэмэ, зыми сыкъыкIэрыхуркъым.
6.
Сыхьэт мыгъуэ
Бэч къигъэхъея къомыр и гум къемыбгъэрыкIуэж щIыкIэ, Щыхьым унэм къыщIыхьэжри, псынщIэ-псынщIэу телевизорыр щIигъэнащ. Ауэ зэхихар щхьэщызыхын къигъэлъагъуэртэкъым. «Унафэ хуэщI!» Уэ укъалъхуатэкъым сэ абы унафэ хуэсщIыну сыщыхуежьам. КъикIаIамэ, уолъагъу. ДахэкIэ жепIэмэ, «хъунщ» жеIэри зэрыхуейуэ ещIэ. ТкIийуэ жеIэIаи еплъыт. «Делэ хъуащ!» — жиIэнурэ удихьэнущ, уи быныр къуиуштыжынущ. Уэрамым блэкI пэт къыщыхуэза щэхуэгъум дзыхьу хуищIыр нэхъыбэщ, гъащIэ ныкъуэ къызыдигъэщIа и лIым нэхърэ. Уи жьэ пхуэгъэхъеинукъым, къыбжьэдэкIам ауанрэ хъуэну къимыгъэзэжыну. Ешкъым, иужэгъуркъым, зихъуэжыркъым. ПщIэкIэ щхьэгъусакIуэ къагъэкIуам хуэдэщ, къыптеувэху и улахуэм хагъахъуэу. ИкIыжуи и напэ зытрихыжынукъым, лIы хуейщ. ЛIы имыIэу хэт абы къеплъынур? Зыхуейри Щыхьым ещхьу сурэтым пхухэгъэзагъэ гуэрщ, щимытIагъэми зригъэкIуу. Езым къызыкIэлъижыхьхэм нэгъуэщIу гу къылъатэнукъым. «Ярэби, сыт хуэдэ цIыхухъу лIэужьыгъуэу пIэрэт мыбы езэгъынур?» — жиIэу, дапщэрэ и фызым и гурей-гурыфIхэр зэрызэIипщIыкIар Щыхьым. «ЗыкъыIэрызымыгъэхьэ ахъшэ гуфIакIэ», — аращ жэуапу къыхуэгъуэтар. УхэкIыжынкIи лъапIэу, уи лъакъуэри ириплъэщI хъууэ. Нобэ хуэдэм зыгуэрым къытыбохыж, пщэдей щыщIэдзауэ ар дэшхыну ибогъэшх. ЗыхэмыкIыж фIэIэфIкъым, зрапхъуэрщ ейр. Езым и нэ зытехуар уи жьэм къызэрыжьэдитхъым хуэдэ дыдэу, зигъэхъеиху уещхьэфэуэфмэ, укъыфIэIуэхунут. НэгъуэщIу зыми уримыхьэнэкъым, зыпэлъэщым и ней щыхуащ. Къунтхым фIэлъ хьэмбылу къудейщ Щыхьым Дахэзилэ и дежкIэ. УимыIэмэ, бдзэжьей къыпхуэубыдынукъым. УиIэкIи, сыт? Хьэмбылу яшхыркъым. Уэри уэ, Бэч! А псом сыте- псэлъыхьыфтэмэ, сызэгуэудынт? КъызэрыбдэкIуэрэ фызабэ бостейр зэзыгъапщэр дауэ арэзы зэрыпщIынур? Гъуэлъи лIэи къыпхуэбэмпIэнущ, и гъын къызэрымыкIуэм щхьэкIэ.
Марат и плъырыгъуэщ, ныжэбэ къэкIуэжынукъым. Дахэзилэ и зыгъэщIэрэщIапIэр хьэблэм дэт щхьэкIэ, и гупэр къуажэкIэмкIэ гъэзащи, къыIухьи IукIыжи плъагъуркъым. Жэщыку хъуху къыщIэмыхьэжыххэу щылажьэ къыхуохуэ. Щыхьым хадэм жьыуэ щихьэкIэ, ар иджыри мэжей. ПщыкIузхэм дежщ я пщэдджыжьышхэр.
Телевизорым щыдимыхьэхым, телефоныр къищтащ. ПцIыхуи умыцIыхуи уи ныбжьэгъущ иджы. Псори фIыуэ зэролъагъу, зыщIыпIи щызэхуэмызэу. Азэныр къоджэ. КъэджэкIи ящIэу щытарэт мы хьэгъэбанэ къомым. Шей ефэн-тIэ, пэжу?
Шейнычыр тригъэувэри, фошыгъур къыдихащ. ТхъуцIынэ телъу щIакхъуэ бзыгъэ дишхынт, и кIуэцIыр къоху. Кхъуей гуэри дэлъщ щIыIалъэм. Хьэуэ, кхъуейр лейщ. Мы тхъуцIынэ щтам пэлъэщамэ, нэхъыбэ хуейтэкъым. Ар къэвыжыху и шейхуэлIэр икIынущ. Сэ нэхъ быдэIуэ иIамэ… Къыдэгъэжыр къришажьэри, гуахъуэ-бжэмышх илъхьэпIэм тхъуцIынэ диям зэрыпэлъэщын пIастэсэ къыдихащ. АпщIондэху шейнычым зеукIыж. Къытрех. Иджы тхъуцIынэм щыщ тIэкIу къыпигъэхунщ. Е зэкIэ тIэкIу къревыж. ТхъуцIынэр къыдих пэтрэ, щIыIалъэбжэм ирикIуэ жыпхэм язым аркъэ абдж теча зэрыдэтым гу лъитащ. Ефэн-емыфэн? Уей, Бэч, уэ къэбгъэхъея къомыр шейм хуэмыгъэупщIыIуну. Дэнэ щыIэ стэкан нэщI?
ФадэкIэ ерыщкъым Щыхьым, ауэ и гукъыдэжыр къиIэтын папщIэ, зэзэмызэ щеIуб щыIэщ. Мыбы итыжым щхьэкIэ, птулъкIэ нэщIыр дигъэувэжын? Къэнар кърикIэри аргуэру зы бжьэ къиIэтащ: «Бисмиллахь, ялыхь, гущIэгъу къытхуэщI». Абдж нэщIыр иригъэувэхри и тхъуцIынэм ищIэм еплъыну иужь ихьэжащ.
Щыхьым сэм и папцIапIэр тхъуцIынэ щтам зэрыхиукIэну щIыкIэм фIэкIа зыри и щхьэм илътэкъым, Хьэрун гъуахъуэу бжэр къыщыIуитхъам. И къыщIэлъади, и къапхъуи зы ищIри, Щыхьым и щхьэр фIиубыдыкIауэ, мэгъумэтIымэ, модрейм и пIастэсэм тхъуцIынэр фIэIуауэ иIыгъщ.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
